Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þessu var vísað til fjhn. Það veitir ríkisstj. heimild til þess að innheimta á árinu 1966 ýmis gjöld með viðauka og er sama eðlis og lög, sem nú gilda um innheimtu þessara sömu gjalda. Hefur raunar verið svo um nokkur undanfarin ár, að þessi gjöld hafa verið innheimt með þeim viðaukum, sem tilgreindir eru í frv. Fjhn. hefur yfirfarið frv., og í nál. á þskj. 123 mælir n. með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Samgmn. hefur haft til athugunar frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 76, um breyt. á vegal. Varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins, og hefur minni hl. n. skilað séráliti á þskj. 132 frá 1. minni hl. og þskj. 139 frá 2. minni hl. Breyting sú, sem hér er lagt til að gerð verði á vegal., er þess efnis, að innflutningsgjald af benzíni verði hækkað um 90 aura á hvern litra, og einnig, að þungaskattur af þeim bifreiðum, sem nota annað eldsneyti en benzín, verði hækkaður um 30–35%. Eins og fram kom hjá hæstv. samgmrh. og einnig hjá hæstv. fjmrh. við 1. umr. um frv. í þessari hv. d., er gert ráð fyrir, að tekjur þær, sem frv. gerir ráð fyrir, renni óskertar til vegaframkvæmda samkv. vegal. og komi í stað þeirra 47 millj. kr., sem verið hafa á fjárl. til vegamála, en ekki eru teknar inn á fjárl. fyrir árið 1966. Samkv. grg. frv. er gert ráð fyrir auknum tekjum til vegamála, 64.2 millj. kr. árið 1966, ef frv. verður samþ. Þó er ekki reiknað með, að meira en 56.5 millj. kr. innheimtist af þessari upphæð á árinu 1966, þar sem tekjur af innflutningsgjaldi af benzíni síðustu tvo mánuði ársins munu ekki innheimtast fyrr en í ársbyrjun 1967. En þrátt fyrir þetta er ljóst, að hér er um auknar tekjur að ræða til vegaframkvæmda þegar á næsta ári, þótt ekki sé reiknað með sérstöku framlagi á fjárlögum til vegamála, og fyrirsjáanlegt er, að aukning verður enn meiri þegar á árinu 1967. Hlýtur þetta að vera aðalatriði, en minna máli skipta, hvort fé til vegaframkvæmda er tekið inn á fjárlög eða aflað eftir öðrum leiðum, eins og frv. þetta gerir ráð fyrir. Munu allir hv. þm. sammála um, að aukið fé til vegaframkvæmda sé spor í rétta átt og undirstaða aukinna framkvæmda í vegamálum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til lengri framsögu um málið, þar sem hæstv. samgmrh. gerði ýtarlega grein fyrir því í framsöguræðu sinni, er hann fylgdi frv. úr hlaði við 1. umr. þess hér í þessari hv. d., en eins og fram kemur á þskj. 125, leggur meiri hl. samgmn. til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Samkomulag náðist ekki í samgmn. um þetta mál. Stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. vilja samþykkja frv., en við hv. 5. þm. Norðurl. v. erum andvígir frv. Hins vegar teljum við þörf á að gera nokkrar breytingar á vegal. og höfum leyft okkur að flytja brtt. við þau á þskj. 138. Í 3. till. á því þskj. kemur fram afstaða okkar til þessa frv. Ég mun þess vegna víkja að þessum brtt. nú og gera grein fyrir afstöðu okkar að lokum til þessa máls. Það er stjfrv., sem hér er til umr. 1. till., sem við flytjum, er við 15. gr. vegal., en í fyrri mgr. hennar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í upphafi hvers reglulegs Alþ. skal ráðh. leggja fyrir þingið skýrslu um framkvæmd vegáætlunar.“ Nú eru tvö ár liðin síðan vegal. voru sett, og þess vegna hafa þessar skýrslur verið lagðar tvisvar fyrir Alþ., á þinginu í fyrra fyrir árið 1964 og fyrir nokkru hefur slík skýrsla verið lögð fyrir þetta þing fyrir árið 1965. Í þessum skýrslum er gerð mjög ýtarlega og skilmerkilega grein fyrir framkvæmdum í nýbyggingum vega, og veit ég ekki til, að neitt sé að þeirri skýrslu að finna hvað þetta snertir. Hins vegar er engin grein gerð fyrir því í vegaskýrslunni, hvernig viðhaldsfé hefur verið ráðstafað hvað snertir einstaka vegi. Nú er það öllum ljóst, að það skiptir ekki minna máli, hvernig viðhaldsfénu er ráðstafað, þar sem það er miklu hærri upphæð en nýbyggingarfé er, utan kaupstaða. Á yfirstandandi ári er t.d. nýbyggingarfé utan kaupstaða 60 millj. 350 þús. kr., en viðhaldsféð 93½ millj. kr. Þegar maður fer um landið, heyrir maður sífellt gagnrýni á viðhaldi veganna. Menn kvarta um, að þessum vegi sé ekki haldið við og hinum ekki heldur og það skorti ákaflega mikið á, að unnt sé að una við þetta ástand. En ég held, að það væri öllum fyrir beztu, að það væri árlega gerð grein fyrir því, hver viðhaldskostnaðurinn hefur orðið á hverjum vegi, svo að það sé öllum augljóst mál, hvernig viðhaldsfénu hefur verið varið. Þetta er ekki hin minnsta gagnrýni frá minni hálfu á vegamálastjórnina um ráðstöfun viðhaldsfjárins, heldur aðeins það, að það komi fram í hinni árlegu vegaskýrslu, hver viðhaldskostnaðurinn hefur orðið. Till. okkar er því á þá leið, að við fyrri mgr. 15. gr. bætist: „Skal þar m. a. greint frá viðhaldskostnaði á hinum einstöku hraðbrautum, landsbrautum og þjóðbrautaköflum samkv. nánari ákvörðun vegamálastjóra.“ Hraðbrautir eru fáar og yfirleitt stuttar, og er mjög einfalt mál að gera grein fyrir, hver hefur orðið viðhaldskostnaður hverrar hraðbrautar. Landsbrautir eru aftur á móti margar, en þær eru ekki langar, og ef aðeins er nefndur viðhaldskostnaður hverrar landsbrautar, teljum við það alveg nægjanlegt. En það gegnir nokkuð öðru máli um þjóðbrautir. Þær eru nokkuð margar, en þær eru auk þess margar hverjar mjög langar, ná jafnvel yfir tvö eða fleiri sýslufélög. Þess vegna höfum við orðað þetta svo, að þar skuli gerð grein fyrir viðhaldskostnaði á hverjum kafla þjóðbrautar, og þá eigum við við það t.d., að greint sé frá viðhaldskostnaði þjóðbrautar í hverju byggðarlagi eða eitthvað þess háttar, eftir nánari ákvörðun vegamálastjóra. Við teljum, að það væri til verulegra bóta, að þannig yrði vegaskýrslan enn fullkomnari og nákvæmari heldur en hún er núna, og þá yrði margs konar óánægju útrýmt, ef þetta væri gert, enda geri ég ekki ráð fyrir því, að neinn hafi á móti slíkri leiðréttingu sem þessari. Þá er 2. brtt. okkar á þessu sama þskj. við 88. gr. vegal. Þessi lagagr. er um það, hvaða bifreiðar skuli undanþegnar þungaskatti til vegasjóðs: skólabifreiðar, bifreiðar erlendra sendisveita, slökkvibifreiðar, sjúkrabifreiðar, snjóbifreiðar o. s. frv. En niðurlag þessarar gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eigendur jeppabifreiða eiga rétt á endurgreiðslu skatts samkv. a- og b-liðum 87. gr. (þ. e. þungaskattsins), ef þeir sanna með vottorðum frá hlutaðeigandi skattstjóra eða umboðsmanni hans samkv. nánari ákvæðum í reglugerð, er fjmrh. setur, að bifreiðarnar hafi verið notaðar næstliðið ár að mestu eða öllu leyti við framleiðslu- og jarðyrkjustörf.“ Þessi ákvæði um endurgreiðslu á þungaskatti af bifreiðum eða mjög svipuð þessu hafa verið í gildi frá 1949, svo að þetta var ekkert nýmæli í vegal. frá 1963. Þetta á sérstaklega við landbúnaðarjeppa svokallaða. Það þykir ekki við hæfi að innheimta þungaskatta í vegasjóð af þessum bifreiðum, þar sem þær slíta vegunum sáralítið. Þær eru notaðar heima fyrir, og hafa þær lítil áhrif á skemmdir veganna. Hins vegar verða eigendur slíkra bifreiða að sjálfsögðu að greiða skatta í ríkissjóð, eins og menn greiða af öðrum bifreiðum, svo sem tolla, söluskatt, innflutningsgjöld og svo skoðunargjöld o. s. frv. En menn hafa yfirleitt verið sammála um það, að ekki sé við hæfi að innheimta af þeim sérstakan þungaskatt til vegasjóðs. En nú verður gerbreyting á þessu fyrirkomulagi um fjármál vegasjóðs og vegamálin í landinu með l. frá 1963. Þá er lagður nýr skattur á allar bifreiðar, þ.e.a.s. þyngdur benzínskatturinn, þyngdur þungaskattur og lagt á gúmmígjald, og allir þessir skattar eiga að ganga beint í vegasjóð. Nú er það svo, að þungaskattur á benzínjeppa, sem t.d. vegur 1100 kg, er 792 kr. á ári. En þungaskattur á dísiljeppa er samkv. þessu frv. 11050 kr. Báðir þessir jeppar, ef þeir eru notaðir í þágu landbúnaðar, fá þetta endurgreitt, þannig að það er ekki greiddur þungaskattur af benzínjeppunum og ekki heldur af dísiljeppunum. En benzínskatturinn, sem eigandi benzínjeppans verður að greiða, er ekki endurgreiddur og nú er sá skattur þyngdur mjög með þessu frv., sem hér liggur fyrir, svo að þarna kemur fram alveg óviðunandi misræmi milli þeirra bænda, sem eiga dísiljeppa, annars vegar og hinna, sem eiga benzínjeppana. Við skulum hugsa okkur tvo bændur hlið við hlið. Annar á dísiljeppa og greiðir þar af leiðandi ekki einn einasta eyri til vegasjóðs. Hinn bóndinn á benzínjeppa, og ef hann notar t.d. 3500 lítra af benzíni yfir árið, greiðir hann til vegasjóðs samkv. þessu frv. sem hér liggur fyrir, 12845 kr. í skatt, en hinn bóndinn borgar ekki neitt. Það er þetta misrétti, sem við viljum að verði nú lagfært, því að þetta er með öllu óviðunandi. Við höfum þó ekki farið lengra í okkar till. en það, að eiganda benzínjeppans skuli þó aldrei endurgreitt meira en sem svarar 3/4 hlutum af þeirri endurgreiðslu, er eigandi dísiljeppa fær, svo að þótt þessi till. okkar yrði samþ., greiðir þessi eigandi benzínjeppans sannarlega þó nokkurn skatt í vegasjóð þrátt fyrir þetta. Ég neita því ekki, að svo varlega fórum við í þessar sakir, að við töldum meiri líkur til, að hv. Alþ. féllist þá á till., ef hún væri svona hófleg. En við erum líka þeirrar skoðunar, að það megi gera dálítinn mun á þessu vegna þess, hve dísiljeppi er dýrari í innkaupi heldur en benzínjeppi og hvað varahlutir til hans eru dýrari. Ef benzínjeppi notar þetta benzínmagn, sem ég nefndi áðan, um 3500 lítra, mundi eigandi hans samt greiða í skatt til vegasjóðs á ári um 5400 kr., þegar eigandi dísiljeppans greiðir ekki neitt, svo að hér sýnist vera hóflega farið í sakirnar að leiðrétta þetta misræmi, sem á er orðið og verður enn meira, ef samþ. verður þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég vona því, að hv. Alþ. geti fallizt á að leiðrétta það misræmi, sem verið hefur á milli þessara tveggja tegunda bifreiða og eykst stórum við þetta frv. Þá kem ég að 3. brtt. okkar, sem er við 89. gr. vegal., en þessi gr. fjallar einmitt um meginefni þessa stjórnarfrv., sem hér er til umr. 89. gr. vegal. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til greiðslu kostnaðar samkv. l. þessum skal auk þeirra gjalda, sem getið er um í 85.–87. gr., veita árlega sérstakt framlag á fjárl.“ En 85.–87. gr. l., sem þarna er vitnað til, eru um skatta, þungaskatt og gúmmígjald til vegasjóðs. Greinin sýnist vera sæmilega ljós. Þar segir, að auk þessara skatta skal ríkissjóður leggja til vegamálanna framlag á fjárl. Og ég vek athygli á því, að í þessu stjfrv., sem hér er til umr., er ekki gert ráð fyrir að hreyfa við þessari gr. Hún á að standa svona áfram. Á Alþ. 1963, þegar vegal. voru samþykkt, náðist samkomulag milli hæstv. ríkisstj. og þingflokkanna um það, að ríkissjóður legði fram árlega a.m.k. 47 millj. kr. á fjárlögum til vegamála í landinu. Það kom fram þá í þeim samningum, að þm. töldu þetta nokkuð langt gengið og hart að þurfa að leggja slíka skatta á benzín og bifreiðaeigendur, sem þá var gert, til þess að auka fjármagnið til vegamála. En þegar það reyndist árangurslaust að fá meira framlag úr ríkissjóði til veganna, vildu menn heldur hlíta því að hækka þessa skatta, eins og þá var gert, en að verða af þeirri fjármagnsaukningu, sem þá var gert ráð fyrir til vegamála. En hækkun benzínskattsins þá var kr. 1.30 á lítra, auk þess sem þungaskattar voru á lagðir. Þetta samkomulag, sem þá náðist um framlag ríkissjóðs, var síðan staðfest með vegáætlun, sem gildir til 1968. Þar eru bein fyrirmæli um það, að ríkissjóður skuli leggja fram þessa upphæð á ári til vegamálanna í landinu, og vitna ég í þessa lagagr., 89. gr. vegalaga. Og af því að ég tók þátt í þessum samningum þá um þessi lög, þá man ég mjög vel, að það var bókstaflega enginn ágreiningur um það milli ríkisstj. og þm., að þetta framlag skyldi koma úr ríkissjóði til vegamálanna. Hitt var aftur á móti nokkuð rætt um, hvort ekki væri þá þegar hægt að hafa þetta framlag hærra. Það getur því varla farið neitt á milli mála, að þetta samkomulag var gert, enda hefur hæstv. samgmrh. staðfest það í umr. hér á hæstv. Alþingi í desembermánuði 1963, eins og hér hefur verið vitnað til, í umr. um fjárlög og ég þarf ekkert að vera að endurtaka. Nú hefur því verið svarað til á hæstv. Alþ. í umr, um þetta atriði, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki rofið þetta samkomulag, vegna þess að hún sjái fyrir fjármagni í staðinn með sköttum. En ég vil benda á, að það var alls ekki samið um það, að ríkissjóður skyldi annaðhvort leggja þessa upphæð fram sjálfur eða leggja á skatta fyrir því, heldur var bókstaflega samið um það, að þarna skyldu ekki koma til skattar umfram það, sem þá var gert, heldur þessi upphæð koma úr ríkissjóði. Og ég fullyrði það alveg, að ef því hefði verið hreyft þá að hafa skattana hærri og fella niður þetta framlag, annaðhvort þá eða þá tveimur árum seinna, eins og nú er komið á daginn, þá hefði alls ekki náðst samkomulag á þinginu í árslok 1963 um þessi lög. En er það þá í samræmi við vegalögin að fella niður framlag á fjárlögum? Er það í samræmi við 89. gr. vegalaganna, að ríkissjóður hætti framlögum til vegamála? Ég get ekki litið svo á, að það sé í samræmi við þessa gr., þar sem í henni stendur, að skv. lögum þessum skal veita árlega sérstakt framlag á fjárlögum. Þetta er sannarlega skilmerkilega orðað. Nú er þetta framlag fellt niður á því fjárlagafrv., sem er komið til 3. umr. hér á Alþ. Það kann að verða einhver ágreiningur um það, og þó held ég, að hann geti varla komið til. Ég sé að vísu, að í frv. í 13. gr. stendur: A. Vegamál: 1. Styrkur til að halda uppi byggð og gistingu handa ferðamönnum 170 þús. 2. Til nýbýlavega 160 þús. Samtals 330 þús. Lítur hæstv. ríkisstj. svo á, að með þessum tveimur smávægilegu liðum á fjárlagafrv. hafi hún fullnægt ákvæðum 89. gr. vegalaganna um framlag úr ríkissjóði til vegamála? Ég held, að alþm. líti þannig á, að það sé ekkert framlag til vegamála á fjárlagafrv. þrátt fyrir þessar smávægilegu upphæðir. Gisting handa ferðamönnum, það eru nú engir vegir, og nýbýlavegir eru heldur engir þjóðvegir. En hvað segir hæstv. ríkisstj. sjálf um þetta í athugasemdum með fjárlagafrv.? Hún segir á bls. 93 í athugasemdum með fjárlagafrv., með leyfi hæstv. forseta: „Sú breyting verður á tillögum til fjárveitinga skv. þessari grein, að niður fellur framlag til vegamála skv. 89. gr. vegalaga, nr. 71 1963, að fjárhæð 47 millj. kr.“ Þarna segir hæstv. ríkisstj. sjálf, að hún felli framlagið með öllu niður, 47 millj. kr. Þar með er fallinn burt hver einasti eyrir. Ég held því, að hæstv. ríkisstj. sé sömu skoðunar og ég um þetta, að framlagið er fellt niður með þessari ráðstöfun. En ef á að líta þannig á þetta, hvað er þá um ákvæði 89. gr. vegalaganna, að ríkissjóður skuli leggja fram á fjárlögunum fé til vegamála? Það er ekki af neinni tilviljun, að þetta orðalag er á þessari lagagr., 89. gr. vegalaganna. Það var nefnilega um þetta samið, og því er þetta orðalag haft svona í vegalögunum. Og þetta staðfestir líka vegáætlunin, sem búið er að samþ. til 5 ára, fyrst vegáætlun fyrir 1 ár, 1964, síðan vegáætlun til 4 ára, fyrir árin 1965–1968. Þar stendur, að framlagið, 47 millj. kr. á ári, sé skv. 89. gr. vegalaganna. Ég lít því svo á, að með því að fella niður þetta framlag ríkissjóðs hafi bæði verið rofið samkomulag, sem gert var á Alþ. fyrir tveimur árum, og líka gangi þetta í berhögg við ákvæði 89. gr. vegalaganna. En hvernig stendur á því, að þessi upphæð er 47 millj. kr.? Ef litið er á vegalagafrv., sér maður mjög glögglega gerða grein fyrir því, hvernig á þessari upphæð stendur. Þar gerði ríkisstj. grein fyrir þessu mjög nákvæmlega, og hún er sú, að þegar breytt var um þetta fyrirkomulag við fjármál vegamálanna, þá tapaði ríkissjóður tekjustofnum, þ.e.a.s. sköttum, sem námu um 92 millj. kr. rúmlega. En hann slapp líka við útgjöld, sem námu rúmlega 139 millj. kr. Mismunurinn á þessum upphæðum eru þessar 47 millj. Um þetta sagði hæstv. ríkisstj. í athugasemdum við vegalagafrumvarpið, þegar hún lagði það fram fyrir tveimur árum, með leyfi hæstv. forseta: „Með frv. þessu, ef að lögum verður, missir ríkissjóður nokkra tekjustofna, en losnar á móti við útgjöld sem því nemur á 13. gr. A fjárlaga. Gert er ráð fyrir, að hagnaður ríkissjóðs af breytingunni, miðað við frv. til fjárlaga fyrir 1964, komi sem sérstakt framlag á 13. gr. A fjárlaga, skv. 89. gr. frv. þessa.“ Þarna gerir hæstv. ríkisstj. nákvæmlega grein fyrir því, að þessar 47 millj. kr. sparast ríkissjóði við breytinguna og þann sparnað skuli ríkissjóður leggja fram ár hvert. Hvernig sem á þetta mál er litið, verður ekki hjá því komizt, að menn sannfærist um, að það sé lagaskylda og einnig samkvæmt samningum, að þetta framlag komi áfram beint úr ríkissjóði. En nú skulum við hugsa okkur, að fjárlögin verði afgreidd, og má telja víst, að þau verði afgreidd þannig, að framlagið falli niður. Þá stendur vegáætlunin samt eftir. Fjárlagafrv. fyrir árið 1966 verður ekki með framlag til vegamála, en vegáætlun, sem gildir til 1968, verður áfram með 47 millj. kr. tekjur samkvæmt fjárlögum. Nú vil ég spyrja hæstv. ríkisstj.: Hvort hefur nú meira gildi, vegáætlun, sem á að gilda til 1968, eða fjárlög, sem eiga að gilda fyrir næsta ár? Þessu ber ekki saman, ef fjárlögin verða þannig afgreidd eins og hæstv. ríkisstj. gerir ráð fyrir. Ég hef verið þeirrar skoðunar og lít enn svo á frá leikmannssjónarmiði, að vegáætlunin hafi lagagildi, hún sé partur af vegalögum, þar sem hún er sett skv. ákvæðum í þeim lögum. Að sjálfsögðu kunna lögfræðingar að líta öðruvísi á þetta, og ég skal ekkert fullyrða um, að ég hafi rétt fyrir mér í þessu. En ég held, að þm. hafi litið þannig á, að vegáætlunin hefði lagagildi, fyrst hún væri sett skv. beinum fyrirmælum í vegalögunum. En ef svo er, að vegáætlunin hafi lagagildi, þá tel ég hæpið, að það sé hægt að breyta henni með fjárlagaafgreiðslu, því að ekki breyta fjárlagaákvæði öðrum lögum. Ég vil því mælast til þess, að hæstv. samgmrh. eða einhver ráðh. vilji svara þessu, láti í ljós skoðun sína á þessu. En við skulum hugsa okkur, að nú svari hæstv. ríkisstj. því, að vegáætlunin sé engin lög, hún hafi ekkert lagagildi, hún sé bara þál. En ef hún er venjuleg þál., hvaða gildi hefur hún þá? Reyndar mun ríkisstj. vera skylt að framkvæma þál. En hitt er ljóst, að sé hægt að breyta þannig vegáætlun með fjárlagafrv., eins og hæstv. ríkisstj. ætlar að gera núna, þá stendur það opið hér eftir, að Alþ. getur á hverju einasta þingi breytt vegáætluninni með ákvæðum í fjárlögum. Eftir það verða fjárlögin opin handa hvaða þm. sem er að gera brtt. við vegáætlunina, því að það er það, sem hæstv. ríkisstj. er að gera núna. Þá hlýtur öllum að vera það heimilt. Ég vil vekja athygli á þessu, að þarna er verið að opna vegáætlunina upp á gátt til breytingar á hverju einasta þingi. En þá vil ég spyrja: Hver var þá tilgangurinn með þessari 4 ára vegáætlun? Til hvers var hún þá gerð, ef menn geta nú breytt henni með till. í fjárlögum á hverju þingi? Ég held, að þá hefðu fjárveitingar mátt vera kyrrar á fjárlögunum, eins og þær voru, þegar þetta kemur svo á daginn, þegar málið er krufið til mergjar. En ég endurtek þá skoðun mína og vildi gjarnan fá gagnrýni á þá skoðun, að hér eftir verður vegáætlunin opin fyrir hvern þm. sem er til breytinga á hvaða þingi sem er, þar sem fengið er það fordæmi frá hæstv. ríkisstj., sem hér á að skapa með því að taka út af vegáætlun fjárveitingar með ákvæði í fjárlögum.



Herra forseti. Þar sem sá fulltrúi Alþb., sem sæti átti í samgmn. við afgreiðslu þessa máls, á ekki sæti hér á þingi lengur, mun ég segja hér nokkur orð um þetta frv. og afstöðu okkar Alþýðubandalagsmanna til þess. Við Alþb.-menn erum andvígir þessu frv., eins og það liggur fyrir. Við teljum, að það sé alveg augljóst, að með þessu frv. er fyrst og fremst verið að leggja á nýjan skatt fyrir ríkissjóð, vegna þess að þessi tekjuöflun á að koma í staðinn fyrir fast framlag frá ríkissjóði til vegasjóðs. Það er enginn vafi á því, að út frá því hafði verið gengið, að ríkissjóður héldi áfram að leggja a.m.k. 47 millj. kr. á ári til vegasjóðs, og það leikur heldur enginn vafi á því, að samkomulag var um það á milli þingflokkanna, þegar gengið var frá vegalögunum í árslokin 1963. En nú sem sagt virðist það vera augljóst, að hæstv. ríkisstj. ætlar að halda þannig á málunum að fella niður framlög ríkissjóðs til vegamála, en leggja þess í stað á nýjan eða hækkaðan benzínskatt. Skv. frv. er gert ráð fyrir, að hinn nýi benzínskattur muni gefa vegasjóði á næsta ári í kringum 56 millj. kr., en á sama tíma tapar vegasjóður þessu 47 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Skv. áætluninni lítur þá dæmið þannig út, eins og vegasjóður muni hagnast um 9 millj. kr. út af fyrir sig á þessu. En það er mjög vafasamt, að svo verði, vegna þess að það er augljóst, að um leið og þetta frv. verður samþ. og þungaskattur aukinn á bifreiðum og benzínið hækkað í verði, þá vitanlega hækka einnig útgjöld vegasjóðs stórlega, því að vegagerðin þarf mjög að halda á bifreiðum og öðrum slíkum tækjum, og það má því telja alveg fullvíst, að einnig þessar 9 millj. tapast strax og geta vegasjóðs til þess að standa undir vegagerðarmálunum verður minni eftir en áður. Eins og ég hef sagt áður í umr. um þetta mál, gat vissulega komið til greina að fallast á það að hækka gjöldin á bifreiðum eins og ráðgert er með þessu frv., ef tryggt hefði verið, að þessar nýju álögur á umferðina í landinu hefðu allar verið látnar renna til aukinna framkvæmda í vegamálum. En því er ekki að heilsa, eins og ég hef nú skýrt frá. Ætlunin er raunverulega að taka með nokkuð sérstökum hætti þennan nýja skatt inn í ríkissjóð. Varðandi till., sem hér liggja fyrir á þskj. 138, frá 2. minni hl. n., vil ég segja það, að ég tel rétt að styðja fyrstu till. Það er mjög eðlilegt, að gerð sé skýr grein fyrir því í sambandi við grg. um vegaframkvæmdir, hvernig hefur verið háttað viðhaldskostnaði á helztu vegunum, og ég get því stutt þá till. Ég get ekki fallizt á a-lið 2. till., sem fjallar um endurgreiðslu á benzínskatti af jeppabifreiðum sérstaklega, eins og till. liggur fyrir. Ég tel, að þessi till. fjalli um mesta vandræðamál, sem hefði þurft að leysa á allt annan hátt en gert hefur verið, og ég tel satt að segja, að þessi till. geri þar litlar bætur á. En ég mundi styðja b-lið sömu till. Þar er stefnt að því marki að slá föstu, hve miklu skuli nema það framlag, sem beinlínis er gert ráð fyrir að ríkið inni af höndum til vegasjóðs samkv. vegalögum. Ég skal svo ekki frekar eyða tíma í sambandi við umræður um þetta mál. Afstaða okkar Alþb.-manna til málsins hefur komið skýrt fram áður í umræðum um málið, og hún er sú, að við getum ekki fallizt á frv. í þeim búningi, sem það er.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram eina litla brtt. við þetta frv. Hún er á þskj. 142, og það var verið að útbýta henni nú á þessari stundu. Till. er um það, að við 8. gr. bætist einn liður, þannig orðaður: „Eigi má veiða fugla á helgidögum þjóðkirkjunnar.“ Það er algild regla, að húsdýr eru ekki aflífuð á sunnudögum, og ég tel, að fuglarnir ættu einnig að vera friðhelgir á slíkum dögum.



Herra forseti. Landbn. hv. d. hefur haft þetta frv. til meðferðar og varð ekki á eitt sátt um afgreiðslu þess, eins og fram kemur í nál. þeim, sem hér liggja fyrir, og mun minni hl. væntanlega gera grein fyrir afstöðu sinni í framsögu hér á eftir. En eins og fram kemur í nál. meiri hl., leggur hann til, að frv. verði samþ. óbreytt. Við l. umr. málsins hér í hv. d. urðu allmiklar umr. um málið og fóru raunar víðs vegar, enda stóðu þær a.m.k. sex daga. En ég held, að það dyljist engum, sem með þessum umr. hafa fylgzt, að gagnrýni framsóknarmanna hefur meira verið af vilja en mætti. Og ég vil segja það hér, að ég efast um, að í annan tíma hafi tekizt betur að leysa vandasamt og viðkvæmt mál, sem komið var í hnút, með brbl. en einmitt á s.l. hausti með þessum l., sem hér liggja fyrir til staðfestingar, um verðlagningu búvöru á verðlagsárinu 1965–66. Því að enginn efast um, að það var fullkomin viðleitni, fullkominn áhugi í vissum herbúðum að reisa öldu óánægju við þessa lausn, en það tókst ekki. Og ég vil einnig segja það, að það gefur í mínum huga nokkrar vonir um, að árangur kunni að verða af því nefndarstarfi, sem nú er hafið um endurskoðun l. Ég hef reynt að gera mér grein fyrir þeirri gagnrýni, sem fram hefur komið. Helzt hefur hún beinzt að því, að samningsréttur hafi verið tekinn af bændum. En ég vil nú spyrja: Hvaða samningsmöguleiki var, eftir að annar aðilinn hafði neitað að semja? Og þá er það enn fremur yfirlýst, að það kom mjög til mála á tímabili, að yfirdómur, sá sami og úrskurðaði verðið 1963, ákvæði einnig verðið nú á þessu hausti. Og þá vildi ég spyrja, hvort það gætu fremur kallazt samningar. Það hefur oft heyrzt, að engin stétt nema bændur yndu því að hafa ekki óskertan samningsrétt um kjör sín, og er þá vitnað til yfirdómsákvæða framleiðsluráðslaganna. Ég vildi segja, að allar deilur um þessi lög séu í rauninni óskynsamlegar, og ég held, að það sé óhætt að segja, að bændur hafi ekki í annan tíma unað betur verðlaginu en einmitt núna, og frá hálfu neytenda eru sízt meiri óánægjuraddir með verðið en að venju. Af þessu dreg ég þá ályktun í stuttu máli, að ríkisstj. undir forustu landbrh. leysti þetta mál farsællega, og leggur meiri hl. n. þess vegna til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið, var landbn. ekki einhuga með afgreiðslu þessa máls. Ég hef gert grein fyrir afstöðu minni í nál., sem er á þskj. 104. Við l. umr. um málið dró ég fram þær höfuðröksemdir, sem valda því, að ég er á móti málinu og vil láta fella frv. En þær eru þessar helztar: Með frv. eru bændur gerðir ómyndugir og réttlausir til samninga um sitt kaup, einir allra starfsstétta í þjóðfélaginu. Í öðru lagi eru þau viðmiðunarákvæði, sem hækkun á kaupi bóndans er miðuð við, harla óviðkunnanleg og bændum á þann hátt einnig freklega misboðið að mínum dómi. Tekjulægsta stétt þjóðarinnar en jafnframt ein sú allra vinnusamasta skal samkv. þessum ákvæðum ekki fá meiri hækkun á kaupi sínu en heimilt er að hækka bætur almannatrygginga til elli- og örorkulífeyrisþega. Ég tel þessi brbl. vægast sagt mjög óheppileg fyrir þá, sem þau hafa sett, og í raun og veru ósamboðin þeim, sem settu l. Ég tel, að Alþ. eigi að fella slík ólög. Ég tel, að II. kafli framleiðsluráðslaganna sé í fullu gildi, og þannig hygg ég, að allur þorri bænda liti einnig á. A.m.k. leit fundur bænda í Suður-Þingeyjarsýslu þannig á, og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa ályktun um þetta mál, sem þar var gerð: „Almennur bændafundur Búnaðarsambands Suður-Þingeyinga, haldinn að Hólmavaði 11. nóv. 1965, mótmælir harðlega brbl. þeim, sem sett voru s.l. haust um verðlagningu landbúnaðarafurða, þar sem ríkisvaldið sviptir bændastéttina samningsrétti um kaup og kjör með einhliða tilskipunum, í stað þess að virða ákvarðanir framleiðsluráðsl. um eðlilega hækkun á kaupi bænda í samræmi við launaúrtak Hagstofunnar, eða að öðrum kosti taka upp beina samninga við fulltrúa bænda um afurðaverðið. Fundurinn telur, að löggjöfin um verðlagningu búvara hafi verið og sé enn í fullu gildi, þrátt fyrir úrsögn fulltrúa A. S. Í. úr 6 manna n.“ Þetta var fundarsamþykkt bændafundar í Búnaðarsambandi Suður-Þingeyinga. Ég hygg, að þessi samþykkt sé rétt mynd af því, hvernig bændur almennt í landinu líta á þessi mál. Og ég spyr þá, sem nú ætla hér á hinu háa Alþ. að greiða atkv. með brbl., hvort þeir ætli sér að fara eins að við aðrar stéttir og hvort hér sé verið með þessum hætti að skapa fordæmi. Ég minnist þess, að einu sinni ætluðu þeir, sem beita sér hér nú fyrir þessari lagasetningu, að koma gegnum hið háa Alþ. hliðstæðri löggjöf, en það var kaupbindingarfrv., sællar minningar, en þá stóð til að svipta launþega samningsrétti, eins og alkunnugt er. Á síðustu stundu var það frv. dregið til baka, góðu heilli. Ég vil vona, að það sama gerist nú hér við meðferð þessa máls í þingi, að ef hv. stjórnarliðar fást ekki til að fella frv. með okkur, sem það viljum gera og eins og ég íegg til, þá vilji þeir a.m.k. stöðva það. Það hefur að mínu áliti og margra annarra nógu illt skeð með því , að ríkisstj. tók samningsréttinn af bændum í haust, þó að Alþ. fari nú ekki að reka smiðshögg á það verk og þess þá síður, þar sem nú hefur verið sett á laggirnar n. frá þessum sömu aðilum og áður tilnefndu í 6 manna n., sem landbrn. hefur skipað, og sú n. hefur nú þegar tekið til starfa. Þeim mun síður er ástæða til þess að flýta afgreiðslu þessa máls eða knýja það í gegnum Alþ. Ég held, að flestir vilji nú gera sér fremur góðar vonir um, að það verði árangur af störfum þessarar n., sem nú hefur tekið til starfa um þessi mál, og það finnist samkomulagsleiðir til samninga milli bænda og launþega, þar sem réttur bændanna verði tryggður til samninga um sambærileg lífskjör við það, sem aðrar stéttir á hverjum tíma hafa. Með þessum orðum þykist ég hafa gert grein fyrir minni afstöðu enn frekar en ég áður gerði við l. umr. málsins, en þá ræddi ég þetta mál allýtarlega og ætla þess vegna ekki nú að þessu sinni, nema tilefni gefist til, að hafa fleiri orð um þetta.



Herra forseti. Þetta mál var nú svo mikið rætt við l. umr., að það er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um það hér við 2. umr. Ég verð nú að segja það, að þótt hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ) hafi sagt við l. umr., að það væri ekki að vænta stuðnings frá framsóknarmönnum við þetta mál, hef ég samt sem áður vænzt þess, að þessi orð hans hafi verið sögð í hita dagsins, vanhugsuð. En sú von hefur nú brugðizt, og hér höfum við þskj. nr. 104, nál., sem á eftir að verða sögulegt plagg og gefur áreiðanlega tilefni til margs konar hugleiðinga, og ég gæti trúað því, að margir hv. þm. lesi þetta nál. vandlega og íhugi, hvað fyrir hv. þm. vakir. Ég geri einnig ráð fyrir því, að hv. alþm. undrist það ekki, þótt það sé aðeins einn maður, sem skrifar þarna undir, hv. 2. þm. Sunnl., en ekki hv. þm. Norðurl. v., Björn Pálsson. Þarf ég ekkert að fara nánar út í það. Ég hafði ekki búizt við því, að hv. þm. Norðurl. v. léti nafn sitt undir þetta, og það hefur ekki brugðizt. Hv. 2. þm. Sunnl. hefur áreiðanlega ekki gert sér grein fyrir því, hvað mundi ske, ef frv. yrði fellt. Hann er ekki í eðli sínu svo ábyrgðarlaus, þessi hv. þm., að hann hefði lagt til, að frv. yrði fellt, ef hann hefði gert sér grein fyrir afleiðingunum af því. Það er ástæða til að ætla, að það hafi beinlínis verið mismæli hér hjá hv. þm. áðan, þegar hann segir, að það sé því síður ástæða til þess að samþ. þetta frv. hér á hv. Alþ., þar sem nú hafi verið skipuð n. til þess að leita eftir framtíðarsamkomulagi um þessi mál. Hitt er vitað, og það hélt ég, að allir bændur vissu og einnig hv. 2. þm. Sunnl., að verðlagning landbúnaðarvara í haust fór fram samkv. brbl., og ef þetta frv. til staðfestingar brbl. væri fellt, stæðist ekki það, sem gert var í haust, og hvað ætti þá að gera við vöruna? Á hvaða verði ætti að selja vöruna eftirleiðis, ef svo færi? Ég fullyrði það, að hv. þm. talar ekki fyrir hönd bænda, og meiri hluti bænda mundi ekki samþ. það, að þetta frv. væri fellt. Hv. þm. vitnaði hér í samþykkt, sem gerð var norður í Þingeyjarsýslu, þar sem brbl. var mótmælt. Hann hefði einnig, hv. þm., getað vitnað í aðra samþykkt, sem gerð var á Austurlandi, þar sem því var fagnað, að 6 manna n. fyrirkomulagið væri upphafið. Og það var fleira í þeirri samþykkt, sem var harla einkennilegt, þannig að það kemur nú stundum fyrir, að á bændafundum séu gerðar vanhugsaðar samþykktir, og bændamálefnum ekki til hags. Þá segir hv. þm., að samningsrétturinn hafi verið tekinn af bændum. Það sé tilræði við hagsmuni bænda og bændasamtökin, sem hafi verið gert með útgáfu þessara l. Það sé vansæmd fyrir bændur og bændastéttina, að það skuli vera miðað við bætur almannatrygginganna, þegar laun bænda eru ákveðin eða sú viðbót, sem þeir fá vegna aukinnar dýrtíðar og tilkostnaðar. Og sérstaklega telur hv. þm. þetta varhugavert vegna þess, að það sé aðeins heimildarákvæði um að bæta þeim, sem fá úr almannatryggingunum, eins og gert er ráð fyrir í l. Það er eins og hv. þm. geri í öðru orðinu ráð fyrir því, að það, sem ákveðið er með brbl., eigi að verða varanlegt, enda þótt hann vitni til þeirrar n., sem nú hefur tekið til starfa. Hv. þm. vitir, að það skuli ekki hafa verið haft samráð við bændur og leitað eftir samkomulagi við þá. Nú vildi ég spyrja: Hefur hv. þm. kynnt sér það nokkuð, hvort samráð hafi verið haft við fulltrúa bænda? Það væri betra fyrir hv. þm. að hafa kynnt sér það, áður en hann skrifar nál. eins og þetta. Hefur hv. þm. talað við formann Stéttarsambands bænda? Hefur hv. þm. talað við Vilhjálm Hjálmarsson bónda? Hefur hv. þm. talað við Einar í Lækjarhvammi? Hefur hv. þm. kynnt sér það, hvort bændur hafi átt nokkra hlutdeild í þessari lagasetningu? Nú vita bændur það, að ríkisstj. vill finna frambúðargrundvöll, sem ekki aðeins bændur, heldur einnig launþegar geti unað, og þess vegna hefur verið skipuð n., þrír fulltrúar frá neytendum, þrír fulltrúar frá bændum og einn oddamaður, sem allir bera traust til. Þess vegna standa vonir til, að það geti orðið samkomulag um framtíðargrundvöll í þessum málum. Og það verður gert allt, sem unnt er, til þess að svo megi verða. Hins vegar er engin vissa fyrir því enn. Og hvað ætti nú að gera, ef það fengist ekkert samkomulag? Það er tvennt til - ja, það er þrennt. Það er eitt að láta bændur ráða verðlagningunni sjálfa, gefa þeim fullt frelsi til þess að verðleggja landbúnaðarvöruna. Það eru sumir bændur, sem vilja það, en sennilega eru þeir nú miklu færri. Og ég veit ekki, hvort það væri nú það bezta fyrir bændur. Í öðru lagi að gera ekki neitt og gefast upp, og væri það kannske helzt að skapi sumra stjórnarandstæðinga, sem vilja nú gefa ríkisstj. ráð. Eða í þriðja lagi að skera á hnútinn oftar og í annað sinn, líkt því sem gert var í haust, og hafa í huga að leysa málið á þann veg, að það sé sanngirni, sem ræður, að bæði framleiðendur og neytendur geti við unað. Og það er rétt, að hv. 2. þm. Sunnl. viti það, að núv. ríkisstj. mun leysa málið með nýrri lagasetningu, frekar en að gefast upp á því, ef svo ógiftulega tækist til, að ekki næðist samkomulag, eins og nú er að unnið. Og eitt er víst, að hvað sem hv. 2. þm. Sunnl. segir hér á Alþ., vita bændur það, að núv. ríkisstj. mun ekki á bændunum níðast, og núv. ríkisstj. mun reyna að halda þannig á þessu máli, að það sé ekki með neinum rétti hægt að segja, að á borgurum þessa lands sé níðzt. Og hv. þm. veit það, m.a. í gegnum samtöl við þá bændur, sem hann hittir á Suðurlandi, að bændur una því verði, sem þeir nú hafa fengið, og þeir telja það beina hræsni, þegar hv. framsóknarmenn eru að tala um það, að nú sé á bændunum níðzt, að rétturinn sé af þeim tekinn, vegna þess að bændur muna tvenna tímana. Þeir muna það, þegar framsóknarmenn réðu og fóru með þessi mál, og þeir bera þá tíma saman við það, sem nú er við búið. Og sá samanburður er núv. ríkisstj. í hag og er alveg ákvarðandi um skoðanir bænda á þessum málum.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur nú verið hér í ræðustól og talað alldigurbarkalega um þetta mál og talið eins og hans er vandi, að það, sem við framsóknarmenn segjum hér á Alþ., sé hræsni, í raun og veru ekkert annað en hræsni. Það getur nú verið að svoleiðis málblóm prýði hæstv. landbrh. eða að hans áliti sé það honum til prýði að nota svona munnsöfnuð hér í ræðustól á hv. Alþ. Ég fyrir mitt leyti lít þannig á, að þess háttar munnsöfnuður sé engum til prýði og sízt ráðh., því að vissulega flytja menn hér fyrst og fremst skoðanir sínar og sinna umbjóðenda, en ekki það, sem á að kalla hræsni. Það er ekki hræsni, skoðanir okkar framsóknarmanna hér, og það veit hæstv. ráðh., en hann er með þessu móti að reyna að gera lítið úr því, sem sagt er hér af okkar hálfu, en slíkt hefur engin áhrif, slíkt hefur engin á mig a.m.k. Hann ræddi hér mjög mikið um það, hvað okkar verk hefðu verið slæm í garð landbúnaðarins, á meðan Framsfl. var hér við völd 1957 og 1958. Ég get gert honum það til þægðar að minna á það, að bændunum fækkaði frá því 1957 og þangað til 1963, þeim fækkaði um 689. Af hverju halda menn, að þessi fækkun stafi? Er það af því að bændastéttin hafi það svo gott, að menn vilji þar ekki vera, því að þar sé allt of mikið að hafa? Nei, vissulega er það af öðrum ástæðum. Það er af því, að það hefur stórhrakað aðstöðu manna til þess að lifa og starfa í sveitunum. Ég játa það, að það eru enn þá til bændur í sveitunum, sem hafa það gott, það hefur alitaf verið. Meira að segja á hinum verstu kreppuárum voru til menn, sem leið vel í sveitinni, og eins er enn í dag. Það eru til einstakir menn með einhverja sérstaka aðstöðu eða með sérstakan dugnað, sem hafa það gott í dag. En það gildir ekki fyrir fjöldann, og það þýðir ekkert að mæla alla við einstaka menn. Nei, þeim hefur fækkað á þessum árum um 689. Það er sama sem svona ca. 3000–3500 manna fækkun í sveitum landsins á þessum árum. Það þýðir það. Ég hygg, að það hafi aldrei verið meiri blóðtaka fyrir sveitirnar í fólksfækkun, síðan vesturfarirnar voru mestar upp úr 1890 og þangað til núna á þessum árum. Þetta er það, sem hæstv. landbrh. er að stæra sig af hér. Og hvaða menn voru það, sem fyrst og fremst fluttu í burtu? Það voru fyrst og fremst leiguliðar. Skýrslur Hagstofunnar sýna það, að þeim hefur fækkað miklu meira, leiguliðunum, en sjálfseignarbændunum. Hver er skýringin? Skýringin er sú, að þeir áttu hægara með að komast í burtu, af því að þeir þurftu ekki að selja eignir sínar. Þeir áttu ekki jarðirnar sjálfir og þurftu ekki að selja þær. Þess vegna gátu þeir farið í burtu. Þetta er skýringin. Það er sannað með skýrslum Hagstofunnar, að meðaltekjur bænda voru á árinu 1963, ég nota aðeins þær tölur, sem komnar eru frá Hagstofunni, þær voru 116.500, meðaltekjur bænda. Þær voru í Norður-Múlasýslu 84 þús., þar voru þær lægstar. Hæstar voru þær í Eyjafirðinum 156.4 þús. Þetta er nú allur blóminn, sem þessi hæstv. ráðh. hefur til þess að stæra sig af. Og hvað hafði gerzt í skuldamálum bænda á þessu tímabili, sem hann er alltaf að stæra sig af? Það hafði gerzt það, að á árinu 1957 voru skuldir bænda allar 403 millj., en í árslok 1963 voru þær orðnar 819.6 millj. Þær höfðu vaxið um meira en helming á þessu tímabili. Og hvernig var með vextina? Meðalvextir bænda voru samkv. þessum skýrslum Hagstofunnar 1957 4.1 %. En hvað voru þeir í árslok 1963? Þeir voru 5.9%. Þar að auki var svo kominn stofnlánadeildarskatturinn, sem réttast er að bæta við vextina. Ég hef ekki tölur um það, hvað það væri þá mikið, ef það væri talið með vöxtunum, en sennilega ekki undir 10%, sem bændur mega greiða til Búnaðarbankans. Og þá skulum við líta á, hvað bændur hafa gert, hvað þeir hafa lagt sig fram um það að styðja viðreisnina. Hæstv. landbrh. hefur allan þennan tíma verið að hrópa til bænda: Stækkið þið búin og aukið þið framleiðsluna. Og hvað hafa bændurnir svo haft upp úr öllu þessu striti sínu? Ég sé ekki, að það sé mikið, sem þeir hafa haft upp úr því, og ég hef áður komið hér að því. Ég get gjarnan lesið hér upp þær tölur, hvað bændur hafa lagt mikið á sig fyrir þetta. þeir lögðu í fjárfestingu á árinu 1961 277.7 millj. kr., og frá ríkinu fengu þeir 30.5 millj. kr. Hæstv. landbrh. og hans fylgifiskar hér á hinu háa Alþ. höfðu nefnilega sett fasta landbúnaðarvísitöluna, og þannig hafði jarðræktarframlagið ekki fylgt hinni auknu dýrtíð. Það sat fast í fjögur ár. Það voru 30.5 millj. kr., sem ríkið lagði fram á móti þessum 277 millj. Það var allt og sumt, sem það lagði fram. Úr lánasjóðum Búnaðarbankans voru 51.5 millj. og önnur lán, sem bændur fengu á þessu ári, voru 15.1 milljón. En þeir lögðu sjálfir fram, kreistu undan nöglunum á sér, 180.6 millj. til fjárfestingarframkvæmda á þessu ári, 1961. Þannig brugðust þeir við kallinu. Og árið 1962 lögðu bændur í fjárfestingu upp á 285.2 millj.,kr. Þeir fengu frá ríkinu 31.2 millj. kr. Það var allt og sumt í framlögum. 64.3 millj. lánaði Búnaðarbankinn, en 85.4 millj. fengu þeir í víxlum og ýmsum lausalánum, en 104 millj. lögðu þeir fram sjálfir. Þeir höfðu þannig dregið ofurlítið af sér á árinu 1962 við það að leggja fram úr eigin vasa. En svo herða þeir á þessu aftur á árinu 1963, þá leggja þeir í fjárfestingarframkvæmdir upp á 388.8 millj. Þá fá þeir frá ríkinu 44.6 millj., úr lánasjóðum Búnaðarbankans 73.4 millj. og önnur lán annars staðar að í víxlum 73.4 millj., og sjálfir leggja þeir fram 197.4 millj. Vaxtabyrðin hafði aukizt á þessum árum, sem hæstv. landbrh. er alltaf að guma af, hvað hafi verið góð fyrir landbúnaðinn. Vaxtabyrði bændanna var, eins og ég sagði áðan, 4.1% í árslok 1957, meðalvextir, þ.e.a.s. um 16 millj. og 500 þúsund, sem þeir þurftu að borga, en í árslok 1963 þá er búið að hækka þetta um 200%, þá er vaxtabyrðin orðin 48.3 millj. kr. Þetta eru sporin eftir þennan hæstv. landbrh., og svo segir hann hér, þegar rætt er um þau brbl., sem hann hefur sett hér, að þeir, sem séu á móti slíkum lögum, þeir séu að vinna skemmdarverk gegn bændastéttinni. En í ofanálag á allt, sem ég hef hér verið að lýsa, er búið að taka réttinn af bændunum með þessum brbl., sem ég tel að hafi verið alger óþarfi, og þannig líta bændur yfirleitt á. Hann spyr, hvort ég hafi rætt við forustumenn Stéttarsambands bænda um þessi mál. Hann telur, að þeir séu allir ánægðir. En hvað gerði stjórn Stéttarsambands bænda? Ég veit ekki betur en að hún mótmælti strax brbl. Það var hennar fyrsta verk, þegar gefin höfðu verið út brbl., þá mótmælti hún þeim. Af hverju var hún að því, ef hún hefur verið með í ráðum í þessu öllu saman? Hann telur, að nál. mitt verði sögulegt plagg, og það tel ég að muni vera alveg rétt. Það er sögulegt plagg, það gefur innsýn í það ástand, sem hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. hefur innleitt. Það verður alltaf til sýnis þetta plagg um það, að svo miklu leyti sem það útskýrir það, en það er ekki nema viss þáttur málanna, sem þar er farið inn á. Það hefur engin ríkisstj. hér áður mér vitanlega farið inn á það að svipta bændastéttina samningsrétti. Þetta er sú fyrsta. Þess vegna er þetta plagg sögulegt, það segir frá þessum þætti, og ég er stoltur af því. Hann segir, að hv. 5. þm. Norðurl. v. (BP) hafi ekki viljað skrifa undir þetta. Nei, hann vildi ekki skrifa undir þetta. Það er helzt að heyra á hæstv. landbrh., að hv. 5. þm. Norðurl. v. sé einhvers konar ráðunautur hæstv. landbrh. og þetta allt saman hafi í raun og veru verið gert í samráði við hann. Það getur vel verið, að þeir eigi einhver launmæli sin á milli um þetta mál stundum, ég skal ekkert segja um það, en svo mikið er víst, að ekki vildi hv. 5. þm. Norðurl. v. skrifa undir neitt nál. með mér. Hann vildi heldur, ef það gæti orðið hæstv. landbrh. til einhvers stuðnings, þá vildi hann vera laus allra mála. Það er náttúrlega eðlilegt, að hæstv. landbrh. þyki vænt um slíkt. Ég skal viðurkenna það. Eitt af því, sem hæstv. landbrh. ber fyrir sig hér, þegar ég minntist á fundarsamþykkt, sem gerð var norður í Suður-Þingeyjarsýslu, sem bændur í Suður-Þingeyjarsýslu gerðu, þá segir hann, að það sé alvanalegt, að gerðar séu ýmiss konar vitlausar samþykktir á þessum bændafundum. Hann segir: „Það kemur stundum fyrir á bændafundum, að það séu gerðar vanhugsaðar samþykktir.“ Já, það getur vel verið, að þetta sé rétt hjá honum, ég veit ekki um það, ég hygg að bændur yfirleitt vandi til tillögugerðar sinnar. Ég hef a.m.k. vanizt því, þar sem ég er á fundum, að þeir láti sína vitrustu menn fjalla um þau mál. Og ég hef nú aldrei heyrt, að Suður-Þingeyingar væru neinir heimskingjar. Ég veit ekki annað en að það séu menn vel viti bornir og þjálfaðir í félagsmálum, en þó segir hæstv. landbrh., að þetta séu vanhugsaðar samþykktir, sem þeir eru að gera. Og þá hefði ég haldið, að honum fyndist það vanhugsað, sem þeir voru að gera á Egilsstöðum. Þeir samþykktu þar líka um þetta mál, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, það er 2. liður í þeirra samþykkt: „Fundurinn lýsir mótmælum gegn brbl. landbrh. og lítur á þau sem mjög óvinsamlega og óþarfa valdbeitingu gegn bændastéttinni.“ Þetta hefði ég nú haldið, að hann teldi vanhugsað. Og 3. liðurinn er þannig: „Fundurinn gerir kröfu til þess, að fulltrúafundur Stéttarsambands bænda verði kvaddur saman sem fyrst. Sá fundur er réttur aðili til að hafa frumkvæði að nýjum ráðstöfunum og starfsreglum í verðlagsmálum bænda.“ Þetta er sjálfsagt vanhugsað allt saman, en mér finnst fyrir mitt leyti sem bónda, að þetta séu ákaflega eðlileg viðbrögð í þessu máli og ekki nema sjálfsögð. Það getur vel verið, að landbrh. reiðist svona samþykktum og telji þær vera vanhugsaðar. Ég vil segja það, þó að ég sé nú enginn stuðningsmaður hæstv. landbrh., að ég vil ætla það, að honum hafi verið sárnauðugt að gefa þessi brbl. út, ég get ekki ímyndað mér annað. Að gefa út brbl. um það, að það sé tekinn samningsréttur af þessari einu stétt í landinu. Hvers vegna var þessi leið valin? Hvers vegna var ekki reynt að semja við stéttarsambandsstjórnina, og ef það var engin leið að komast að samkomulagi við hana í þetta sinn, úr því að svona stóð á, af hverju var þá ekki reynt að koma upp einhverri yfirnefnd til þess að úrskurða í málinu að þessu sinni, þangað til annar grundvöllur hefði verið fenginn? Ég verð að álíta, að þetta allt saman hafi verið mikið fljótfærnislega gert. Mér dettur ekki í hug, að það hafi verið gert af neinum illvilja, en ég tel, að það hafi verið gert af mikilli fljótfærni, og ég hygg, að hæstv. landbrh. sjái ekki eftir öðru meira en að hafa farið svona að í málinu.



Herra forseti. Það eru nú aðeins örfá orð. Hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ) las hér upp úr blaðagrein og vitnaði í tölur, sem áður hafa nú verið lesnar. Sumar af þessum tölum voru réttar, aðrar voru misjafnlega rétt túlkaðar eða framfærðar, ekki af hv. þm. heldur af þeim, sem að blaðinu stóðu, þeim, sem hafa skrifað þar. Hv. þm. talar nú um það, að það sé augljósast, hvernig búið hafi verið að bændum síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, vegna þess hvað bændunum hafi fækkað mikið. Hann segir, að þeim hafi fækkað um 600 á árunum 1959–1963. Það hafi beinlínis verið flótti úr sveitunum og eingöngu náttúrlega vegna þess, hve illa var að bændunum búið. En sennilega hefur aldrei verið flótti úr sveitunum fyrr, ekki á meðan hv. framsóknarmenn fóru með landbúnaðarmálin. En ég ætla nú ekki að fara út í það, vegna þess að hv. alþm. kunna þessa sögu og þeir vita það, að fólk hefur mikið flutt úr sveitunum, allt síðan um aldamót, en þó ekki minnst á áratugnum 1940–1950 og meira á áratugnum 1950–1960 en frá 1960–1965. Og það er enginn mælikvarði á það, hvort vel er búið að bændum eða illa, þó að bændur hætti að búa. Það er ekki unnt að reka búskap í sveit á gamla vísu eins og áður var gert á jörðum, sem hafa ekki land til ræktunar, á jörðum, sem ekki bera stærra bú en kannske í mesta lagi 100 kindur og 2–3 kýr. Og það er tilgangslaust að vera að tala um það, að bændur séu lægst launaða stéttin í þjóðfélaginu. Þeir verða það meðan mörg hundruð bænda hafa smábú, sem gefa ekki af sér nema nokkra tugi þús. á ári. Hv. þm. vitnaði í það hér áðan, að 1963 hafi bændur í Norður-Múlasýslu haft að meðaltali 84 þús. kr. tekjur, en bændur í Eyjafirði 150 þús., og af hverju er þetta? Það er vegna þess, að ræktunin í Norður-Múlasýslu er komin miklu skemmra áleiðis en í Eyjafirði, búin eru miklu minni og afkomumöguleikarnir eftir því. Við verðum að sætta okkur við það, þótt jarðir, sem ekki hafa góð skilyrði til búsetu, fari í eyði. Og sannleikurinn er nú sá, að það er oft erfitt að skilgreina, hvað er bóndi. Það eru margir, sem lifa ekki eingöngu á búskap, heldur einnig á því að fara í daglaunavinnu. Og það eru e.t.v. sérstaklega þessir, sem hafa verið á mörkunum, hvort þeir gætu talizt bændur eða ekki, sem hafa gefizt upp við búskapinn og núna, þegar atvinnuástandið hefur batnað, gefið sig að því að stunda atvinnuna, en ekki vera að skipta kröftunum, þegar þeir bjuggu á jörðum, sem ekki höfðu skilyrði til ræktunar og ekki gátu gefið heimilinu lífsviðurværi. Þetta er þróunin hér eins og annars staðar. Það, sem hefur gerzt á síðari árum, er það, að það hefur verið lagður grundvöllur að blómlegum búskap með því að auka ræktunina og ýta undir hana. Og það er nú ekki sterkt hjá hv. 2. þm. Sunnl., málflutningur hans, þegar hann fer að tala um ræktunina og hvernig að henni hefur verið búið af núv. ríkisstj. Hv. þm. vitnar í það, að jarðræktarstyrkurinn hafi staðið í stað á vissu árabili. Af hverju var það? Það var af því, að jarðræktarstyrkur hafði verið greiddur árum saman allan áratuginn 1950–1960 og ég held áratuginn 1940–1950 samkv. framfærsluvísitölu. Þegar framfærslukaupgjaldsvísitalan var stöðvuð, stóð jarðræktarstyrkurinn í stað, þangað til ný jarðræktarlög komu, sem hafa leitt til þess, að bændur fá nú greitt miklu meira framlag til ræktunarmála en nokkru sinni áður, og árangurinn íætur ekki á sér standa. Ræktunin hefur orðið alveg gífurleg miðað við það, sem áður hefur verið, og mér finnst það nú kaldhæðni örlaganna, þegar bóndi í einni blómlegustu sveit sunnanlands spyr: Hvað hafa bændurnir haft upp úr því að leggja að sér við að auka framleiðsluna, við að rækta og við að byggja, hvað hafa bændur haft upp úr því, borið úr býtum við það? Þetta er vitanlega fáránleg spurning, vegna þess að það liggur alveg í augum uppi, að þeir, sem hafa ræktað, þeir, sem hafa fylgzt með tímanum og stækkað búin, hafa góða afkomu. Hinir, sem hafa haldið að sér höndum, hafa dregizt aftur úr og það eru þeir, sem eru tekjulágir og draga niður meðaltekjur bændanna yfirleitt, þegar meðaltekjurnar eru teknar. Ég held, að það þurfi ekki að spyrja að þessu, og sjálfur getur hv. þm. svarað fyrir sig, að hann finnur það, að það er önnur afkoma hjá honum, eftir að hann stækkaði búið og jók ræktunina, heldur en meðan hann hafði lítið tún og lítið bú. Þess vegna á ekki að slá svona spurningu fram, vegna þess að hún svarar sér sjálf. Ég get tekið undir með hv. þm., að við getum þakkað bændum fyrir dugnað, fyrir vinnusemi og framlag þeirra til þjóðarbúsins, og það er þess vegna, sem bændur eiga það skilið að fá viðurkenningu frá stjórnvöldunum á hverjum tíma, að þeirra starf er mikilvægt og framleiðslan, sem hefur um sinn í vissum þáttum aukizt meira heldur en fyrir innanlandsmarkaðinn, svo sem mjólkurframleiðslan. Það er frá mínu sjónarmiði stundarfyrirbæri. Það er stundarfyrirbæri af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess, að þjóðinni fjölgar, neytendahópurinn stækkar, og í öðru lagi, að framleiðslunni verður beint meira inn á aðrar brautir, inn á það, sem er ódýrara og heppilegra að flytja út en mjólkurafurðir, og þess vegna er engin ástæða til þess að hafa áhyggjur af því, þó að mjólkurframleiðslan núna um sinn hafi orðið nokkru meiri heldur en æskilegt var. En af hverju er það, þrátt fyrir bændafækkunina? Það er vegna þess, að ræktunin hefur verið aukin og bændur hafa ráðizt í fjárfestingu, keypt sér vélar, byggt ný hús og gert umhirðuna um skepnurnar auðveldari en áður. Það er allt vegna þess, að bændur hafa fylgzt með tímanum, og þeir þurfa ekki að sjá eftir því, þótt þeir hafi ráðizt í slíka fjárfestingu. Svo talar hv. 2. þm. Sunnl. um það, að skuldirnar hafi aukizt hjá bændum og vaxtakostnaðinn. Hvort skyldi það nú vera betra fyrir bændur að hafa aukið skuldirnar um allt að því helming, úr 400 millj. í 800 millj., og stækkað búin og byggt og keypt vélar eða standa í stað með skuldirnar og láta það vera að auka framleiðsluna og rækta og kaupa vélar? Hvort skyldi nú vera betra fyrir bændurna að hafa aukið skuldirnar með þessum hætti eða að standa í stað með skuldir og standa í stað með framkvæmdir og framleiðslu? Þessu þarf ég ekki að svara. Svarið liggur alveg á borðinu. Hv. þm. talar um það, að Björn Pálsson, hv. þm. Norðurl. v., sé sennilega einhver ráðunautur minn í landbúnaðarmálum og við munum hafa einhverja leynifundi. Ég skal viðurkenna, að það er mjög skaðlegt, að hv. 2. þm. Sunnl. skuli ekki hlusta á flokksbróður sinn, hv. þm. Norðurl. v., því að það er enginn vafi á því, að ef þessi hv. þm. væri tekinn meira til greina í Framsfl. en þetta nál. ber vitni um, sem sennilega meiri hl. allra hv. framsóknarþm. ætlar að fylgja, væri vitanlega afstaða framsóknarmanna á allan hátt miklu skynsamlegri og það er ógæfa þessa flokks, að hann skuli ekki taka það meira til greina, sem sanngjarn og vitur maður eins og hv. þm. Björn Pálsson segir. Og ég er alveg sannfærður um það, að ef hv. framsóknarmenn hlustuðu á þennan vitra þm., væri svona plagg, eins og hér er á þskj. 104, ekki fyrir hendi hér í sölum Alþ. Hv. þm. telur, að ég muni hafa gefið þessi brbl. út nauðugur. Þetta er ekki rétt. Ég hefði vitanlega helzt viljað, að það hefði orðið samkomulag um verðlagninguna á s.l. hausti, eins og oft áður, og að sex manna n. hefði getað starfað með eðlilegum hætti. En úr því að svo var ekki, var engin ástæða til þess að gera það nauðugur að gefa út brbl., sem tryggja bændunum fullt verð og fara hinn rétta meðalveg, sem gefur bændunum fulla uppbót á kostnaði vegna launahækkana og hækkunar á rekstrarliðum, en íþyngir neytendunum ekki umfram það, sem eðlilegt er vegna nauðsynlegra hækkana. Og þess vegna er það, að ég var ekkert nauðugur í því að gefa út brbl., úr því að til þess þurfti að koma. Hv. þm. talar um það, að það hefði mátt semja við bændurna. Ef það hefði ekki tekizt, hefði mátt setja á yfirnefnd. En setjum nú svo, að það hefði verið gert, þá hefði vitanlega þurft til þess brbl., og ég er sannfærður um það, að þótt sá háttur hefði verið á hafður, hefði hv. 2. þm. Sunnl. mótmælt því og talið, að það væri erfitt fyrir bændur að hlíta slíkri þvingun, sem af gerðardómnum leiddi. Og það er engin ástæða til þess að ætla það, að hlutur bænda hefði orðið nokkuð betri, þótt svoleiðis yfirnefnd hefði kveðið upp úrskurð um verðið, en eins og hér var gert, þegar miðað er við fullar bætur almannatrygginga, sem miðast við fullar bætur á aukinni dýrtíð. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira. Hv. 2. þm. Sunnl. hefði alveg jafnt snúizt gegn brbl., sem voru byggð á yfirnefnd, eins og hann orðaði það, eins og þessum l., sem hér er um að ræða, því að það er nú þannig með suma stjórnarandstæðinga, að það er eins og þeir telji sig til knúna að snúast gegn flestu, sem ríkisstj. kemur við. En hagsmunir bænda eru það mikils virði frá mínu sjónarmiði, að mér finnst a.m.k., að þeir, sem eru í bændastétt og telja sig sérstaka málsvara þeirra, ættu ekki að vera að kasta á milli sín því, sem getur beinlínis orðið umbjóðendunum til skaða. Og það er enginn vafi á því, að það hefði verið sæmra fyrir hv. 2. þm. Sunnl., sem hefur skrifað þetta nál., sem hér er að umtalsefni, að hafa sömu afstöðu og flokksbróðir hans, hv. þm. Norðurl. v. (BP) hefur.



Herra forseti. Ég þarf nú litlu við það að bæta, sem ég áðan sagði, því að það, sem hæstv. landbrh. sagði nú í sinni seinni ræðu, var þannig, að það var meira endurtekning á því, sem hann áður hefur sagt, svo að ég þarf litlu af því að svara. Þó sagði hann síðast, að mér væri nær að fylgja ríkisstj. að málum um þessi brbl., eða mér skildist það, en að hafa þá afstöðu, sem ég hef, því að það gæti orðið umbjóðendum mínum til skaða, bændastéttinni. Ég vildi fá nánari skýringu á því, hvað hæstv. ráðh. meinar með þessu. Getur það orðið stétt minni til skaða, bændastéttinni, að ég hef hér á hinu háa Alþ. heimtað það, að hún fái að hafa sama rétt og aðrar stéttir, og ég hef gagnrýnt það, að samningsrétturinn hefur verið tekinn af henni um stundarsakir a.m.k., hvað sem til frambúðar verður? Getur það orðið stétt minni, bændastéttinni, til skaða? Hvernig ber að skilja þessi ummæli hæstv. ráðh.? Ég vildi fá skýringu á þessu. Ég hefði haldið það, og ég hef skilið mína afstöðu og flokksbræðra minna þannig, að við værum að verja rétt bændastéttarinnar, eins og við viljum verja rétt annarra stétta í landinu um það að hafa frelsi til samningsgerðar um sín málefni. Við ætlumst ekki til þess, að nein ein stétt eigi að komast áfram með allt, sem henni dettur í hug. En við ætlumst til þess, að hver stétt hafi frelsi til þess að reyna að semja um mál sín, bændastéttin alveg eins og aðrar stéttir. Og svo mikið er víst, að þegar kaupbindingarfrv. var hér á ferðinni um árið, treysti hæstv. ríkisstj. sér ekki til annars en að draga það til baka, af því að hún fann, að hún var þar með mál,. á ferðinni, sem var ranglæti, það var ranglæti, og eins er með þetta mál, það er ranglæti, og þess vegna getur það ekki að mínum dómi skaðað bændastéttina, að ég og aðrir reyni að berjast á móti því, að hún sé svipt samningsrétti með brbl. Um skuldirnar, sem ég var að tala um hjá bændum, er það að segja, að það er ákaflega eðlilegt, að menn auki skuldir sínar, þegar þeir vetja miklu fé til framkvæmda, og það er ekkert nema gott um það að segja, ef þessar framkvæmdir og það, sem gert hefur verið fyrir féð, sem tekið er til láns, er söluhæft. En hvernig er með jarðir hænda núna og þeirra framkvæmdir í sveitum landsins? Hvaða verð er á jörðum, og hvaða verð er á húsum í sveitum núna? Ég veit ekki betur en að gamlir og grónir bændur fái í raun og veru ekkert fyrir jarðir sínar, þegar þeir fara í burtu. Þeir geta selt bústofninn á gangverði, og svo verða þeir að láta jarðirnar, ja, annaðhvort fyrir ekki neitt eða sama og ekki neitt, þykjast góðir, ef þeir geta losnað við þær fyrir það, sem á þeim hvílir. þetta er bara staðreynd, sem ég veit, að hæstv. landbrh. þekkir alveg eins vel og ég. Það er ekki nema ein og ein jörð, sem selst fyrir sæmilegt verð. Þetta er af því, að fólkið hefur ekki trú á að fara í sveitina, því miður. Ég er sama sinnis og hæstv. landbrh. um það, að það verður ekki nema um takmarkaðan tíma, sem þessi afgangur verður af framleiðsluvörunum, það verður ekki nema um takmarkaðan tíma. Bráðum kemur sennilega að því, að okkur vantar mjólkurafurðir í landinu, ef svo heldur fram sem nú horfir. Mér er vel kunnugt um, að á Suðurlandi t.d. hafa verið tæmd mörg fjós nú á þessu hausti, allar kýrnar drepnar og fjósin standa tóm, og ef þessu heldur áfram, þá verður auðvitað ekki langt í það, að það verður skortur á mjólkurvörum. Mér heyrist hæstv. landbrh. segja, að þetta sé vitleysa. Ég gæti nefnt nokkuð mörg dæmi um þetta, og auðvitað er þetta af því, að menn hafa ekki trú á þessum atvinnuvegi. Og svo vil ég bæta við: Hvaða vit er í því fyrir einn bónda að stækka svo mikið og auka svo mikið bú sitt, að hann ráði ekkert við það? Ekki getur landbúnaðurinn keppt við aðra atvinnuvegi um vinnuafl. Ég hygg, að hæstv. landbrh. verði að játa það. Og ég hef þann kunnugleika á högum bænda, mér er ósköp vel kunnugt um það, að fjöldi þeirra er þannig settur, að þeir mega aldrei upp lita og eru búnir að slita sér löngu fyrir aldur fram. Við verðum að líta á þessa aðstöðu, og ég álít, að það sé skylda hins háa Alþ. að taka þessi mál til gaumgæfilegrar íhugunar, því að ekki má íslenzka þjóðin missa bændastéttina. Það getur ekki verið, að nokkur Íslendingur sé þeirrar skoðunar. Það væri mjög vanhugsuð ályktun, ef einhver hefði slíkt í höfðinu. Við verðum að hafa bændastéttina til þess að yrkja jörðina og framleiða matvæli handa okkur. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að vera hér með lengri ræðuhöld um þetta mál og skal láta máli mínu lokið.



Herra forseti. Vegna þess að það eru hér æ ofan í æ hafðar uppi fullyrðingar um það, að með brbl. þessum hafi verið tekinn samningsréttur af bændum, með brbl. s.l. hausti sé ég mig eiginlega knúinn til þess að fara um þetta nokkrum orðum frekar. Ég þóttist nú gera nokkuð grein fyrir því í þeim fáu orðum, sem ég sagði við framsögu nál. hér, að þetta væri hinn mesti misskilningur. En ég vil nú með leyfi hæstv. forseta lesa hér upp stuttan kafla úr yfirlýsingu frá stjórn Stéttarsambands bænda, sem hún gaf út 14. sept. 1965, en þar segir svo: „Stjórnin (þ.e. stjórn Stéttarsambandsins) vill minna á, að bændastéttin var um langt árabil eina stétt þjóðarinnar, sem sætti sig við gerðardóm eða úrskurð yfirnefndar um kjör sín í hvert sinn, sem ekki náðust samningar í 6 manna nefnd.“ Einmitt þannig stóð á s.l. haust, eða það gilti alveg það sama, þegar 6 manna n. varð óstarfhæf, - þessu skýt ég hér inn í. „Stéttarsambandið og Framleiðsluráð landbúnaðarins var enn reiðubúið að láta afurðaverðið ganga til úrskurðar í yfirnefnd, ef hún yrði gerð virk með brbl. Ósk um það var borin fram við landbrh. með bréfi, dags. 31. ágúst s.l. Í viðræðum, sem fram fóru milli landbrh. og stjórnar Stéttarsambandsins, lýsti hann sig fúsan til að leysa málið með þessum hætti, ef hægt væri að skipa yfirnefndina sömu mönnum og 1963. Leið nokkuð á aðra viku, og hafði stjórnin ríka ástæðu til þess að ætla, að þessi leið til lausnar málsins yrði valin, þ.e. með því að gera yfirnefndina frá 1963 virka til þess að ákveða verðið.“ Ég verð að segja það, að það er með engu móti hægt að halda því fram, að með þeirri lausn hafi bændur eftir sem áður haft samningsrétt. Þeir hafa hingað til alltaf haldið því fram, eins og kemur fram einmitt í upphafi þessa, sem ég las, að þeir hafi alltaf verið reiðubúnir að sætta sig við úrskurð yfirnefndar, ef samningaleiðin var ekki fær. Það er viðurkennt, að hún var ekki fær s.l. haust, og þá var ekki heldur annað fyrir hendi en einhvers konar úrskurður, og stjórn Stéttarsambandsins var búin að samþykkja vissa aðferð við þennan úrskurð. Það náðist ekki að fara þá leið, en eftir sem áður hlaut úrskurður að falla um verðið, eins og líka var gert samkv. brbl. Það er þess vegna alveg furðulegt að heyra því haldið fram hvað eftir annað, æ ofan í æ, að samningsréttur hafi verið tekinn af bændum með brbl. s.l. haust. Hvaða samningsrétt áttu þeir, hvaða möguleika áttu þeir til samninga, eftir að 6 manna n. var orðin óvirk? Það væri ástæða til þess að spyrja um svar við þessu. Þess vegna sagði ég áðan, að það væru í raun og veru mjög óskynsamlegar allar umr. og deilur um þetta mál. Ég segi það enn.



Herra forseti. Auðvitað var tekinn samningsréttur af bændum í haust með brbl., réttur, sem þeir hafa áður haft, og breytir engu um það þessi aths. frá hv. 3. þm. Austf., sem hér kom fram. En það var annað atriði hér, sem mig langaði að minnast á. Í brbl. segir, að breytingar til hækkunar á tekjum bænda skuli miðast við hækkun, sem verður á bótaupphæðum almannatrygginga. Ég held ég muni það rétt, að við 1. umr. þessa frv. hafi hæstv. landbrh. verið spurður að því, hvers vegna ríkisstj. hefði sett þetta ákvæði, hvers vegna þessi nýi háttur hefði verið upp tekinn að miða við bótaupphæðir almannatrygginga, en fylgja ekki þeirri venju, sem áður var og var í l., að tekjur bænda skyldu breytast eftir tekjum annarra vinnandi stétta í landinu? Ég hef aldrei orðið var við það, að komið hafi nokkurt svar við þessari einföldu spurningu frá hæstv. ráðh., og ég vil því leyfa mér að endurtaka hana og fara fram á, að hann gefi skýringu á þessu. Hann ætti ekki að þurfa mörg orð til þess. Gæfi skýringu á því, hvers vegna þarna var breytt þessum viðmiðunargrundvelli. Hvers vegna á að hætta að miða við tekjur annarra vinnandi stétta og fara í staðinn að miða við bótaupphæð almannatrygginganna? Ég vildi nú vænta þess, að hann sæi sér fært, hæstv. ráðh., að gefa gagnorða og glögga skýringu á þessu.



Herra forseti. Samgmn. þessarar hv. þd. hefur rætt frv. til l. um skrásetningu réttinda í loftförum og mælir með því, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, um nauðungaruppboð er í nánum tengslum við frv. það, sem var afgreitt hér á undan, um skrásetningu réttinda í loftförum. Samgmn. d. hefur rætt frv. og orðið sammála um að mæla með því, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir og flutt hefur verið áður í þessari hv. d., fer fram á, að afnumin verði 50 ára gömul kúgunarlög. Það var 1915, 3. nóv., sem þau lög voru undirskrifuð, sem bönnuðu opinberum starfsmönnum að gera verkfall. Það eru lög frá þeim tíma áður en A.S.Í. varð til, áður en verkalýðshreyfingin hér á Íslandi tók að rísa og verða eitt sterkasta vald okkar þjóðfélags. Opinberir starfsmenn hafa hins vegar allan tímann, að vísu undir dálítið ólíkum kjörum, orðið að búa við það að vera sviptir þeim verkfallsrétti, sem verkamenn almennt, þeir sem ekki eru í þjónustu ríkisins, hafa aflað sér og hafa getað hagnýtt sér á undanförnum 5 áratugum til þess að bæta sín kjör. Afleiðingin hefur orðið sú, að kannske með einni einustu undantekningu hafa opinberir starfsmenn orðið að feta í fótspor verkamannanna. Verkamenn hafa orðið að heyja harða og langa baráttu fyrir að bæta sín kjör með löngum samningaumleitunum eða með harðvítugum verkföllum, og á eftir, kannske jafnvel mörgum árum á eftir, hafa opinberir starfsmenn stundum einnig fengið sitt. Aðeins í eitt einasta skipti hefur það komið fyrir, í sambandi við kjaradóminn 1963, að hjá opinberum starfsmönnum var tekið nokkurt stökk í þessum efnum, án þess að þeir hafi sjálfir enn þá verkfallsrétt. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sem nú er orðið meira en tveggja áratuga gamalt, hefur allan þann tíma, sem það hefur verið til. barizt fyrir því, að hinir opinberu starfsmenn fengju í fyrsta lagi samningsrétt og í öðru lagi verkfallsrétt. Þeir hafa eftir langar deilur fengið það í gegn, að þeir hafa fengið nokkurn samningsrétt, m.ö.o. rétt til þess að ræða við hinar opinberu stofnanir, ríkisvald og bæjarfélögin, og að lokum var svo sett löggjöfin um kjaradóm, þar sem því var slegið föstu, með hverjum hætti slikir samningar skyldu fara fram. En þetta er aðeins rétturinn til þess að semja, en ekki rétturinn til þess að gera verkföll, svo framarlega sem þeim líkaði ekki það, sem út úr þeim samningum kæmi. Í þessum l. fólst, að það skyldi vera sérstakur dómur, kjaradómur, sérstakur gerðardómur, sem skyldi kveða upp ákvæðin um bæði flokkaskiptinguna hjá hinum opinberu starfsmönnum og eins um það, hvaða laun þeir skyldu fá. 1963, þegar þessi kjaradómur í fyrsta skipti tók til starfa, glæddust nokkrar vonir hjá starfsmönnum hins opinhera um, að þeim mundi í framtíðinni verða sýnt nokkurt réttlæti. Það voru ýmsir, sem jafnvel sögðu: Það er nú í raun og veru enn þá betra að sætta sig við svona kjaradóm heldur en eiga í löngum og hörðum verkföllum til þess að fá fram kauphækkanir. - Og ýmsir menn héldu, að það væru komnir nýir tímar, þar sem ríkisvaldið færi að verða réttlátara gagnvart þeim, sem hefðu ekki réttinn til þess að geta barizt við það. En það leið ekki á löngu áður en menn urðu fyrir vonbrigðum í þessum efnum, og ég býst við, að þau vonbrigði, sem menn urðu fyrir í sambandi við þann kjaradóm, sem kveðinn var upp nú, hafi þó verið einna sárust í þessu sambandi. Með þeim kjaradómi, sem kveðinn var upp nú fyrir 1. des., var ákveðið, að helmingur þeirra starfsmanna, þeir sem flokkast undir flokkana frá 1-14, helmingurinn líklega af öllum starfsmönnum ríkisins, skyldi ekki hafa til hnífs og skeiðar, eins og kallað var í gamla daga. Það var ákveðið að skammta þeim laun, sem hvað byrjunarlaun snertir voru undir 10 þús. kr. á mánuði. 14 af þeim flokkum, sem opinberir starfsmenn tilheyra, eru dæmdir til þess að eiga að búa við laun, sem eru undir 10 þús. kr. á mánuði, á þeim tíma, sem útgjöld vísitölufjölskyldunnar hér í Reykjavík eru samkv. opinberum skýrslum 116 þús. kr. á ári, og er þá reiknað með húsnæði, sem er 1000 kr. á mánuði. Það kváðu vera teljandi þær fjölskyldur hér í Reykjavík, sem sleppa með 1000 kr. á mánuði í húsnæði, en aftur á móti allmiklu fleiri, sem verða að borga 7 þús. kr. á mánuði í húsnæði eða m.ö.o. borga í húsnæðiskostnað einan saman það, sem slagar hátt upp í það, sem fjölskyldu fjögurra manna er ætlað að lifa af á ári. Það er þess vegna gefið mál, að hjá þorranum af opinberum starfsmönnum er mikil reiði og mikil vonbrigði út af þeim kjaradómi, sem nú hefur verið kveðinn upp, enda var það viðkvæðið, eins og menn geta séð jafnt í Morgunblaðinu sem Tímanum og verkalýðsblöðunum, frá hinum opinberu starfsmönnum og þeirra forustumönnum kvað aðeins eitt við, eftir að þessi dómur var kveðinn upp: Nú dugir ekkert annað en verkfallsrétturinn. - Og þetta er ekki aðeins rétt frá sjónarmiði opinberra starfsmanna, frá þeirra hagsmunasjónarmiði. Þetta er orðin líka nauðsyn fyrir þjóðfélagið sem slíkt, fyrir ríkið og fyrir bæjarfélögin. Til þess að halda áfram ríkisrekstri og bæjarrekstri og halda uppi því þjóðfélagsbákni, sem skapað hefur verið og nauðsynlegt er, verður að breyta þarna til. Ef haldið er áfram eins og nú er, eigum við á hættu uppsagnir í fjöldanum öllum af þessum starfsgreinum, og þetta er nú þegar byrjað og það á þeim sviðum, sem eru kannske einna viðkvæmust, sem sé með því, að nokkrir læknar hafa sagt upp sínum stöðum, og það ástand bætist þá ofan á, að sum sjúkrahúsin verða nú vart rekin, m.a. vegna þess, hvernig búið er að þeim hvað samninga snertir, þannig að þeir sjúklingar, sem eru svo óheppnir að lenda þangað inn, fá ekki þau almennu mannréttindi, sem menn annars hafa í þjóðfélagi, að almannatryggingarnar greiði nokkurn veginn kostnaðinn af sjúkrahúsvistinni. Það er að vísu ekkert nýtt, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, eins og forustumenn þess núna lýsa yfir, berjist fyrir fullum verkfallsrétti. Þetta hefur verið svo um langt árabil. Strax 1945, á 4. þingi BSRB, var þess krafizt, að opinberir starfsmenn fengju fullan rétt til verkfalla, alveg eins og aðrir verkamenn, aðrir launþegar höfðu þá þegar aflað sér. 1948, á 10. þingi BSRB, var samþykkt samsvarandi áskorun, og það var sérstaklega tekið fram í þeirri áskorun með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Þingið,“ þ.e. 10. þing BSRB, „lítur svo á, að lögin frá 1915 séu ósamboðin hinu íslenzka lýðveldi, þar sem þau setja opinbera starfsmenn skör lægra um mannréttindi en aðra þegna þjóðfélagsins.“ Á almennum fundi, sem opinberir starfsmenn héldu, voru gerðar hinar sömu kröfur, kröfur til þess, að opinberir starfsmenn fái að njóta þeirra réttinda, sem felast í l. um stéttarfélög og vinnudeilur, vegna þess að hliðstæð löggjöf um opinbera starfsmenn sé mjög afturhaldssöm og algerlega ósamboðin lýðræðisþjóðfélagi. Og þá var á þeim fundi skorað á Alþ. að taka til greina ítrekaðar kröfur þings BSRB um afnám l. nr. 33 frá 3. nóv. 1915, um verkfall opinberra starfsmanna. 1950 samþykkir 13. þing BSRB enn að leggja ríka áherzlu á, að numin verði úr gildi l. nr. 33 frá 1915, um verkfall opinberra starfsmanna, og réttur þeirra gerður sambærilegur við þann rétt, sem önnur stéttarfélög njóti í þessum efnum. 1952 var enn gerð samsvarandi samþykkt á 15. þingi starfsmanna ríkis og bæja. 1954 var á 16. þingi þeirra lýst yfir, að það væri óviðunandi, að opinberum starfsmönnum væri meinaður réttur til að semja um laun sín og kjör með hliðstæðum hætti og aðrar launastéttir. Telur þingið það svo alvarlega skerðingu mannréttinda, að það sé ósamboðið íslenzka lýðveldinu. Og þá er samþykkt, með leyfi hæstv. forseta, svo hljóðandi : „Þess vegna heitir þingið á ríkisstj. og Alþ. að afnema þegar í stað allar takmarkanir á slíkum samningsrétti opinberra starfsmanna og ganga siðan til samninga við BSRB um launakjör starfsmanna ríkisins.“ Og 1960 eru á 20. þingi BSRB gerðar samsvarandi kröfur einu sinni enn þá. M.ö.o.: í meira en 20 ár hafa á þingum BSRB sífellt verið gerðar kröfur um, að þeir fái að njóta sömu mannréttinda og verkamenn í okkar þjóðfélagi hafa aflað sér. Þessar samþykktir hafa svo verið gerðar nú í tvo áratugi, og þetta hefur verið eins og að berja höfðinu við steininn. Alþ. og ríkisstj., hverjar sem þær hafa verið, hafa ekki sinnt þessu. Nú er hins vegar svo komið, að þetta getur ekki gengið lengur þannig áfram. Ástandið, sem blasir við núna, verður alveg óþolandi fyrir okkar þjóðfélag. Uppsagnirnar eru nú að byrja. Ég vil minna á það í því sambandi, að það var ein stétt, sem hófst handa fyrir nokkrum árum og byrjaði með svona uppsögnum í svo stórum stíl, að það leit út fyrir, að skólarnir - það var hjá kennurunum - vissir skólar mundu verða að hætta starfi. Og þá loks brá ríkið við og bætti hag kennaranna allverulega. Og það er eins og það opinbera eða jafnvel kjaradómur hafi síðan verið nokkuð hræddur við kennarana, þannig að hann tæki virkilega tillit til þeirra, af því að þeir hafa einu sinni sýnt, að þeir þyrðu að fara í stórfelldar, skipulagðar uppsagnir eða jafnvel allt að því ólögleg verkföll, svo að ég vil spyrja: Er það nauðsynlegt, að það komi til þess, eins og þegar hefur orðið, að það verði farið út í annaðhvort meira eða minna ólögleg verkföll eða þá verði farið út í það að skipuleggja uppsagnir í stórum stíl, menn skapi samtök um slíkt? Ætlar þjóðfélagið að bíða eftir því í staðinn fyrir að framkvæma réttlæti í þessum efnum? Ég vil vekja athygli á því í því sambandi, að einmitt í þeim kjaradómi, sem nú hefur verið kveðinn upp, er alveg greinilegt, að það er mjög lítt hirt um kjör tæknimenntaðra manna. Ég býst við, að í kjaradómi sitji a.m.k. nokkuð af mönnum, sem eru meira embættismenn upp á gamla mátann og skilja ekki þá breytingu, sem er að verða í okkar þjóðfélagi, eins gífurlegt gildi og þessi tæknimenntun kemur til með að hafa, þar sem við getum gengið út frá því, að það liði varla áratugur eða lítið meir, þangað til svo að segja helmingurinn af öllum þeim, sem nú eru kallaðir verkamenn, a.m.k. hinir yngri, verði tæknimenntaðir menn á einn eða annan máta. Þá er alveg óhugsandi að ætla að reka nútímaþjóðfélag án þessara tæknimenntuðu manna og ætla að reyna að halda þeim þannig niðri, að þeim finnist kjör sín óþolandi. Það er ekki til neins. Það er sama sem ýmist að reyna að reka þessa menn af landi burt eða reka þá út í einkabraskið. Ég vildi í því sambandi, ef það sæist nokkur af þm. Alþfl. hérna inni, sérstaklega skjóta því að þeim, hvort það sé ekki rétt fyrir þann flokk, sem eins og okkar berst fyrir því að auka ríkisreksturinn, að athuga sinn gang, áður en það sé farið að reka starfsmennina frá ríkinu og yfir í einkabraskið. Með þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið, a.m.k. á þeim sviðum, þar sem samkeppni kemur þarna til greina, er raunverulega, eins og nú er búið að þessu, óbeint verið að vinna að því að reyna að drepa niður ríkisreksturinn og draga úr honum. Við verðum að gá að því, hver aðstöðumunurinn er núna í þjóðfélaginu á milli einkabrasksins og ríkisfyrirtækjanna. Einkabraskið nýtur sérstakra sérréttinda til skattsvika með aðstoð núv. ríkisstj. Það getur heitið sínum starfsmönnum aðstöðu til þess að stela undan skatti. Það getur veitt þeim ýmis fríðindi, sem hvergi koma fram til skatts, og allt þetta er látið viðgangast, vegna þess að þessir skattsvikarar eru um leið þeir, sem greiða drýgst í sjóð Sjálfstfl. Einkabraskið, hvernig svo sem flett er ofan af því, hvernig svo sem heitið er ár eftir ár, að það skuli verða gerð breyting á skattalöggjöfinni, halda sömu skattsvikin áfram. Braskfyrirtæki, sem þykjast ekki þess umkomin að geta greitt einu sinni það, sem kallað var vinnukonuútsvar, bjóða í starfsmenn frá ríkisbönkunum, þannig að ríkisbankarnir eru í standandi vandræðum með að halda þeim mönnum, sem þar þykja einna efnilegastir sem starfsmenn. Þessi sömu braskfyrirtæki, sem fá alla sína peninga frá ríkinu, frá þessum bönkum, þykjast alltaf vera í vandræðum með að standa í skilum með sínar skuldir, borga svo að segja ekkert til ríkisins, þau geta hins vegar yfirboðið starfsmennina hjá þessum sömu ríkisbönkum. Svona er farið að í þessum málum nú sem stendur. Ég býst við, að það sé sama fyrirkomulagið hvað læknana snertir, þegar 7 læknar nú eru búnir að segja upp við landsspítalann. Ætli það sé ekki þægilegra fyrir ýmsa þá lækna, sem nú eru hjá ríkinu, að vera í einhverju prívatbraski og sleppa við það að þurfa að telja fram nema lítinn hluta af sínum tekjum til skatts? Við vitum, að þeir menn, sem starfa hjá ríkinu nú, verða fyrst og fremst að bera skattana, en þeir, sem eru í einhvers konar einkabraski, losna við þetta. Svona er ekki hægt að halda hlutunum áfram, og ríkisstj., sem lætur hlutina ganga svona, setur allt þjóðfélagið á ringulreið. Ég álit þess vegna, þegar nú er búið að sýna sig, að kjaradómur er alls ófær til að skapa nokkurt réttlæti í þessum efnum, og allar vonir, sem einhverjir menn kunna að hafa gert sér um það, hafa gersamlega brugðizt, þá er nauðsynlegt, að þau lög séu afnumin og þó að menn afnemi þau ekki strax, séu lögin a.m.k., sem banna verkfall opinberra starfsmanna, afnumin og það sé þá hægt að gera verkfall á þennan kjaradóm, ef ríkisvaldinu þykir betra að halda honum enn þá um nokkurt skeið. Ég álit, þegar þetta frv. nú fer til n., að þeirri n., sem það fer til, beri að athuga það, og það mun ekki verða liðið, að það komi ekki aftur fram hér í þessari hv. d., þannig að það verði um það greidd atkv., og það eru nægar ráðstafanir, sem hægt er að gera af okkar hálfu til þess að tryggja slíkt. M.a. mundi vafalaust verða gripið til þess að krefjast útvarpsumr. við 2. umr. um þetta mál til þess að láta ekki grafa það í n., eins og er farið að tíðkast nú í svo ríkum mæli, að það er þinginu til stórskammar, enda þarf ekki annað en að líta í blöðin nú til þess að sjá, hvernig virðing Alþ. með þeim starfsháttum, sem nú eiga sér stað, fer dagminnkandi. Ef frv. eins og þetta verður ekki samþ., hvað gerist þá? Dettur mönnum í hug, að starfsmenn hins opinbera muni sætta sig við það ástand, sem nú er að skapast? Ég býst við, að fæstum detti það í hug. Það, sem gerist, er, að það verða ýmist ólögleg verkföll eða uppsagnir, og ef það verða ólögleg verkföll, veit ég ekki, hvort ríkinu lízt sérstaklega girnilegt að fara út í það, sem Útvegsbankinn var að gera um daginn, að fara að sekta sína starfsmenn. Það eru til ýmsar aðferðir til að ná sér niðri, ef farið er að beita slíku. Það er þess vegna óhjákvæmilegt, að á þessum hlutum verði nú breyting. Það er tími til kominn, eftir að þessi þrælalög eru búin að gilda gagnvart opinberum starfsmönnum í 50 ár. Það er líka annað atriði, sem opinberir starfsmenn fara vafalaust að athuga í mjög ríkum mæli, svo fremi sem þess er ekki neinn kostur að fá fram með venjulegum tilraunum til samninga breytingar á þeirra slæmu kjörum, og ef engar undirtektir koma fram undir það að samþykkja lög eins og þessi, er viðbúið, að opinberir starfsmenn og þeirra bandalag verði að fara að beita sér harðar á því pólitíska sviði en þeir gera nú. Það geta engin launþegasamtök unað því til lengdar, að þau séu svipt einföldustu mannréttindum, án þess að fara að láta til sín taka, gera samtök um slíkt á hinu pólitíska sviði í kosningum. Og það mun áreiðanlega vera eitt af því, sem BSRB kemur til með að athuga, svo framarlega sem það er ómögulegt að koma vitinu fyrir valdhafa þessa þjóðfélags. Það hefur stundum skeð úti í löndum, að verkamenn hafa gert verkföll, allsherjarverkföll, til þess að knýja fram kosningarrétt sér til handa. Það getur líka verið, að þeir starfsmenn, sem sviptir eru mannréttindum eins og verkfallsréttinum, áliti tíma til kominn fyrir sig að beita sínum mannréttindum hvað kosningarréttinn snertir skipulega til þess að reyna að afla sér þeirra réttinda, sem í verkfallsréttinum felast. Ég skal nú ekki segja, hvað meiri hl. hér á Alþ. fæst til þess að gera í þessum efnum, en hitt er óhjákvæmilegt, að hann verði látinn skera úr um það og hann verði látinn sýna sina afstöðu í þessum málum. Því hefur stundum verið haldið fram, þegar þessi mál hafa verið rædd, að það sé ómögulegt að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt, vegna þess að t.d. læknar eða hjúkrunarkonur og aðrir slíkir megi helzt ekki geta gert verkfall. Í sambandi við það mál höfum við flm. þessa máls sett í 2. gr. þessa frv. ákvæði um það, að ríkisstj. skuli í samráði við stjórn BSRB og stjórnir þeirra sérfélaga, sem málið sérstaklega varðar, undirbúa frv. til l. um réttindi og skyldur starfsmanna, sem gegna þess háttar störfum, að framkvæmd þeirra varðar líf og heilsu almennings, það frv. skuli miða að því að tryggja rétt þessa starfsfólks til hagsmunabaráttu eins og frekast samræmist öryggi um líf og heilsu almennings. Þessi 2. gr. á við það, að t.d. læknum og hjúkrunarfólki séu skapaðar - við getum kallað það sérstakar leikreglur í þeim harðvítuga baráttuleik, sem verkföllin eru. Ég efast ekki um, að það sé tiltölulega auðvelt mál að komast að samningum við slík félög, því að þau eru yfirleitt ekki inni á því að misbeita því valdi, sem þau hafa, þannig að hvað þessar hugsanlegu mótbárur snertir væri með þessari 2. gr. alveg séð fyrir lífsöryggi manna í slíku. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að að lokinni þessari 1. umr. sé þessu máli vísað til 2. umr. og hv. heilbr.-og félmn.



Herra forseti. Þegar l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna voru til afgreiðslu hér í hv. d. vorið 1962, benti ég sérstaklega á það, að þau byggðust á bráðabirgðasamkomulagi milli BSRB og ríkisstj. og það væri takmark opinberra starfsmanna að fá enn þá fyllri rétt en þann, sem fælist í þessu frv., sem þá var til umr. Ég benti enn fremur á, að það, hvort þessi lög yrðu langlíf eða ekki, mundi fara eftir því, hvernig sú ríkisstj. eða þær ríkisstj., sem kæmu til með að fjalla um launamál opinberra starfsmanna, héldu á því máli. Ef þessi lög leiddu til þess, að ríkisstj. héldu yfirleitt þannig á launamálum opinberra starfsmanna, að það næðist samkomulag milli ríkisins og þeirra, væru líkur til þess, að þetta fyrirkomulag gæti reynzt farsælt. Ef ríkisstj. héldu hins vegar þannig á launamálum opinberra starfsmanna og kæmu svo lítið til móts við kröfur þeirra, að málið þyrfti að ganga til gerðardóms, væri ekki líklegt, að þessi löggjöf yrði langlíf, því að reynslan af gerðardómum hefði yfirleitt orðið sú, að þeir hefðu gefizt illa, og það mætti vænta hins sama á þessu sviði og öðrum. Nú hefur þróunin í þessum málum illu heilli orðið sú, að ríkisstj., sem hefur samið við opinbera starfsmenn á undanförnum árum, hefur gengið svo skammt til móts við óskir þeirra og réttmætar kröfur, að málið hefur farið til kjaradóms til að úrskurða um það, hver laun opinberra starfsmanna ættu að vera. Og það er skemmst að segja, að þeir úrskurðir, sem kjaradómur hefur fellt, að undanteknum fyrsta úrskurðinum, hafa verið mjög misheppnaðir og gengið mjög gegn opinberum starfsmönnum og það svo mjög, að það er alveg óhætt að fullyrða, að meginþorri opinberra starfsmanna kemur til með að búa við lakari kjör en aðrar sambærilegar stéttir samkv. þeim úrskurði, sem kjaradómur hefur nú nýlega fellt. Það gefur auga leið, að það er ekki hægt fyrir opinbera starfsmenn að búa við slíkt skipulag til frambúðar, og þess vegna hljóta þeir að heimta breytingar á því skipulagi, sem sett var um þessi mál samkv. l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna frá árinu 1962. Og að sjálfsögðu verður þetta til þess, að opinberir starfsmenn herða baráttuna fyrir því, sem alltaf hefur verið aðalkrafa þeirra og þeir hafa frá fyrstu tíð stefnt að, síðan þeir bundust samtökum, en það er að fá fullan samningsrétt, eins og aðrar stéttir hafa nú í landinu. Og satt að segja er ekki með góðu móti hægt að finna röksemdir fyrir því, að það megi ekki treysta opinberum starfsmönnum til að hafa þennan rétt, sem allar aðrar launastéttir hafa nú tryggt sér. Ég held, að það sé ekki með neinum rétti eða neinum rökum hægt að balda því fram, að opinberir starfsmenn séu ólíklegri til þess en aðrar launastéttir að halda með sanngirni á sínu máli og vera ekki óbilgjarnari í skiptum við sinn atvinnurekanda en aðrar stéttir eru. Ég vil jafnframt segja það, að ég álit, að það sé, úr því sem komið er, mikil nauðsyn fyrir báða aðila, ekki aðeins fyrir opinbera starfsmenn, heldur engu síður fyrir ríkið sjálft, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt og aðstöðu til þess að knýja fram sanngjarnar kröfur sínar á þann hátt, því að það er alveg augljóst, eins og síðasti ræðumaður drap mjög rækilega á, að ef búið verður að opinberum starfsmönnum eins og nú er gert og mun verða gert áfram næstu missirin, ef úrskurður kjaradóms kemur til með að gilda, verður það til þess, að ríkið missir meira eða minna beztu starfskraftana, sem það hefur nú, og veitist alltaf verr og verr að fá nýtt fólk í þjónustu sína. Þess vegna er það áreiðanlega ekki síður hagsmunamál ríkisins, þegar rétt er á þessi mál litið, en opinberra starfsmanna sjálfra, að þeir fái fullan samningsrétt og þannig aðstöðu til þess að tryggja hlut sinn til samræmis við aðrar stéttir. Satt að segja er það ekki annað en úreltur fornaldarhugsunarháttur, að opinberir starfsmenn eigi að búa við einhvern annan rétt í þessum efnum heldur en aðrar launastéttir, enda má benda á það, að þær þjóðir, sem eru forustuþjóðir í félagsmálum, eins og t.d. Norðmenn og Svíar, hafa fyrir ekki löngu veitt opinberum starfsmönnum fullan samningsrétt, hliðstæðan því, sem aðrar stéttir hafa. Þetta var fyrst gert í Noregi, en á síðasta ári samþykkti sænska þingið löggjöf, sem veitir opinberum starfsmönnum þar fullan samningsrétt. Ég vil nota það tækifæri, að þetta frv. liggur hér fyrir, þó að e.t.v. séu ýmis atriði þess, sem þurfi nánari athugunar við, til að lýsa yfir fullum stuðningi mínum við það, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt, og ég vil taka undir það, að það væri mjög æskilegt að fá úr því skorið nú á þessu þingi, hver afstaða Alþ. er í því máli.