Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. hefur athugað frv. á þskj. 403 og mælir með samþykkt þess. Samkv. frv. er ríkisstj. heimilað að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðasiglingamálastofnun eða Inter-Governmental Maritime Consultative Organization, skammstafað IMCO. Stofnun þessi er á vegum Sameinuðu þjóðanna, og hefur tekið við verkefnum, sem Bretar önnuðust áður einir. Ákveðið hefur verið, að starfssvið stofnunarinnar skuli næstu tvö ár takmarkast af eftirtöldum atriðum: 1. Öryggi á hafinu. 2. Olíuóhreinkun sjávar. 3. Tonnatölumæling skipa. Sá fyrirvari verður af Íslands hálfu við staðfestingu samningsins, samkv. frv., að verði stofnuninni síðar ákveðið víðtækara verksvið, þannig að fjallað verði þar um mál, sem eru algerlega fjármálalegs eða viðskiptalegs eðlis, þá getum við afturkallað aðild okkar að samningnum. Er þetta sams konar fyrirvari og hjá hinum Norðurlandaþjóðunum. Kostnaður við þátttöku okkar í þessari alþjóðlegu stofnun er 2000 dollarar á ári plús aukagjald, sem ákveðið er á grundvelli brúttó-rúmlestatölu skipastóls landsins, en það aukagjald getur aldrei orðið hátt vegna þess, hversu hverfandi lítinn skipastól við eigum samanborið við önnur þátttökuríki. Hér við bætist svo kostnaður við sendiferðir fulltrúa okkar á þær ráðstefnur, sem stofnunin heldur, en slíkan kostnað greiðir hvert aðildarríki fyrir sig. Sjútvn. aflaði sér upplýsinga um þetta mál hjá skipaskoðunarstjóra. Taldi hann nauðsynlegt og gagnlegt fyrir Ísland að gerast fullgildur aðili að stofnuninni, og gat hann þess m.a., að í þessari viku ætti að hefjast í London ráðstefna á vegum stofnunarinnar um öryggi mannslífa á hafinu og mundu tveir fulltrúar héðan sækja þá ráðstefnu. Fyrir hönd sjútvn. legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Það hefur nú um alllangt skeið verið kunnugt öllum þeim, sem einhverja þekkingu hafa á verkun og útflutningi sjávarafla í þessu landi, að gæðum framleiðslunnar hefur farið hríðhrakandi upp á siðkastið. Þetta er mikið alvörumál og getur orðið hættulegt fyrir þennan aðalatvinnuveg okkar, ef svo fer, að kaupendurnir verða hvekktir á því að kaupa frá okkur þessa vöru og leita frekar til annarra, vegna þess að gæðin séu lélegri hjá okkur en annars staðar. Sem dæmi um þetta skal ég nefna það, að mér hefur verið tjáð af Fiskifélagi Íslands, að af útfluttum saltfiski frá ársbyrjun til 10. nóv. 1959 hafi aðeins 361/2% lent í 1. flokki, 34.1% í 2. flokki og 23.2% í 3. flokki. Þegar þess er gætt, að verðhækkunin frá 3. flokki í 2. flokk er 11.6% og frá 2. flokki í 1. flokk er 10.4%, þá er glöggt, hversu gífurlega þýðingu það hefur fyrir framleiðsluna í heild, hver gæði fisksins eru. Þetta er ekki einasta svo um saltfiskinn, því miður, því að nákunnugur maður skreiðarframleiðslu hefur tjáð mér, að af framleiðslu s.l. árs hafi milli 20 og 25% af útfluttri skreið farið í úrkast og ekki verið söluhæft, tilsvarandi tala fyrir 10–15 árum hafi verið innan við 1%. Sýnir þetta, hversu geysileg afturför hefur orðið í vöruvönduninni. Einnig hafa mér verið send frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna kvörtunarbréf, sem borizt hafa yfir framleiðslunni þar á hraðfrysta fiskinum, og þó að tölurnar séu ekki neitt svipaðar þessu, hefur þar verið um mjög miklar og hættulegar aðfinnslur að ræða á þeirri vöru, sem Sölumiðstöðin hefur annazt um sölu á. Allt þetta stefnir í öfuga átt og mjög til baka frá því, sem var, þegar okkar saltfisksútflutningur, sem var eini fiskútflutningurinn, var í gamla daga talinn sú fyrirmyndarvara, sem í mörgum tilfellum a.m.k. bar af vöru keppinauta okkar. Það er því alveg sýnilegt, að hér verður að stinga við fótum, ef ekki á illa að fara. Það eru sjálfsagt ýmsar orsakir til þess, að þetta er komið eins og komið er. En öllum vitnisburðum, sem ég hef heyrt, ber saman um, að mikill hluti af ástæðunum fyrir því, að svona er komið, sé meðferð hráefnisins, meðferð fisksins, frá því að hann kemur úr sjó og þangað til hann kemur í vinnslustöðvarnar, eða kannske réttara sagt meðferð hans, frá því að hann ánetjast í veiðitækjunum og þangað til hann kemur í frystihúsin eða til vinnslustöðvanna. Frægt dæmi var það, sem nýlega gerðist hér í einni verstöðinni, þar sem aðeins lítill hluti aflans var talinn vinnsluhæfur, en mikið af honum var selt til fiskmjölvinnslu. Þetta ástand er fyrst og fremst talið því að kenna, að hugsun þeirra, sem fiskinn veiða, beinist nú miklu meir en áður var að því að fá sem mest magn, en ekki að gæði þess fisks, sem veiddur er, séu eins og æskilegast væri. Þetta hefur komið fram sérstaklega í netaveiði, þar sem óhóflega mikið af netum er lagt í einu, ekki hægt að ná veiðinni saman á einum degi og fiskurinn þess vegna, þótt veðrátta sé í bezta lagi, látinn liggja í netunum meira og minna dauður lengur en góðu hófi gegnir og getur þess vegna ekki orðið vinnsluhæf vara, þegar hann kemur til vinnslustöðvanna. Það er þess vegna einn liðurinn í viðleitninni til þess að bæta úr þessu, að komið verði á laggirnar eftirliti með hráefninu, sem í vinnslustöðvarnar fer, svokölluðu ferskfiskeftirliti, og um það fjallar þetta frv., sem hér liggur fyrir. Síðari hluta ársins 1958 var skipuð nefnd til þess að athuga þetta mál, og hún hófst handa þegar á vertíðinni 1959 með tilraunaeftirliti í þessu skyni, eftirliti, sem var kostað bæði af vinnslustöðvunum og af Landssambandi ísl. útvegsmanna. En ríkið kom þar ekki að nema að litlu leyti. Þó að það væri þar með að nokkru leyti að vísu, þá var það tiltölulega lítill hluti af kostnaðinum, sem ríkið sjálft greiddi, en var samt mjög fylgjandi því, að þessi tilraun væri gerð. Ég hygg, að hún hafi gefið nokkra raun, og sérstaklega gaf hún vísbendingar um þá leið, sem hægt væri að fara í þessu máli til þess að bæta úr. Þessi nefnd skilaði svo áliti sínu nú fyrir stuttu, nokkru eftir s.l. áramót, og þó það seint, að það var ekki útlit fyrir, að þetta eftirlit yrði tekið upp á vertíðinni, sem nú er nýlokið, enda er frv. fyrst nú að komast til endanlegrar afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Efnið er afar einfalt, og ég þarf ekki að rekja það. Ferskfiskeftirlitið skal framkvæma gæðaflokkun á fiski, sem ætlaður er til vinnslu, þegar tímabært þykir, og aðalatriði til þess að ná árangri í þessu efni er það, að fiskurinn verði flokkaður eftir gæðum, þegar honum er skilað til vinnslustöðvanna, og að mismunandi verð verði greitt fyrir hráefnið eftir gæðum þess, en ekki eins og nú hefur verið, að allur fiskur sömu tegundar sé greiddur sama verði. Því aðeins að verðmismunur verði á fiskinum eftir gæðum, er talið mögulegt, að komizt verði fyrir þá galla í framleiðslunni á fyrsta stígi, sem hafa verið orsök þess lélega hráefnis, sem til vinnslustöðvanna hefur farið, og gert er ráð fyrir, að menn muni þá leitast við frekar en áður, þegar verðmismunur er kominn á þetta hráefni, að vanda vöruna betur. Það er gert ráð fyrir, að kostnaðurinn við þetta verði greiddur af sjóði, sem sé í umsjá og vörzlu fiskmatsráðs, sem stofnað verður samkvæmt þessum lögum og á að hafa umsjón með framkvæmdinni, en tekna til sjóðsins verði aflað með útflutningsgjaldi á sjávarafurðir, er nemi 11/2%. Í frv. var upprunalega ákveðinn 1%, en hefur verið hækkað í hv. Ed. upp í 11/2. Önnur breyting, sem gerð var í hv. Ed., en þaðan er frv. komið hingað til þessarar hv. d., var sú, að einum manni var bætt við yfirstjórn ferskfiskeftirlitsins. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál frekar. Ég ætla, að allir hv. alþm., eins og aðrir, sem þessi mál kynna sér, séu sammála um að freista þess að fá ráðna bót á þessu ófremdarástandi, og ég held, að allir, sem nálægt þessum athugunum hafa komið, séu sammála um, að þetta sé eitt líklegasta ráðið, sem tiltækilegt er, að stofna til þess ferskfiskeftirlits, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að frv. verði að þessari umr, lokinni vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Þetta mál kom fram nokkuð snemma á þessu þingi og er auk þess gamall kunningi frá fleiri þingum. Málið hefur verið allýtarlega rætt í fjhn., bæði nú og reyndar áður. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að það eru uppi nokkuð deildar meiningar um viss meginatriði í löggjöfinni um áburðarverksmiðju, sem varða eignarheimild verksmiðjunnar, sem stafar af því, að það eru nokkuð sérstæð ákvæði í þessum l. um áburðarverksmiðjuna, sem upphaflega í meðferð þingsins var ráðgert að væri eingöngu ríkisfyrirtæki, en á síðari stigum málsins kom inn í frv. sú breyt., sem síðar var samþ. og felst í 13. gr., að heimilt væri að leita eftir þátttöku félaga eða einstaklinga um hlutafjárframlög og verksmiðjan skyldi þá rekin sem hlutafélag. Þessi heimild var svo notuð, og samkv. 13. gr. hefur hún verið rekin sem hlutafélag, en ákvæði 3. gr. voru hins vegar óbreytt um það, að verksmiðjan skyldi vera sjálfseignarstofnun. Þetta er það, sem valdið hefur nokkrum umr. á fyrri þingum og mismunandi skoðanir og yfirlýsingar komið fram um, bæði frá hæstv. ráðh. fyrr og síðar og þm. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) hefur lagt til bæði nú og fyrr, að skylt sé að innleysa á nafnverði hlutabréfin í Áburðarverksmiðjunni h/f og með tilteknum hætti, eins og segir í frv. Það er mín skoðun og ég held okkar fleiri í meiri hl. fjhn., að hæpið sé, að slík afgreiðsla á þessu máli mundi leysa það að vissu leyti vandamál, sem hér er um að ræða, því að hér er þó ekki um annað að gera en að innleysa hlutabréfin, ef viðkomandi aðilar vilja. Við höfum fengið umsagnir á s.l. þingi í fjhn. um málið frá félagi hluthafa, Borgarvirki, sem myndað var, samtökum um hlutafjárkaup þarna, og einnig frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem er stór aðili í málinu og var andstætt efni frv. á s.l. þingi eða mótfallið því, en hinir aðilarnir töldu sig ekki geta eða vildu ekki að svo stöddu segja nokkuð um það, - það stóð í sambandi við stóreignaskattinn og mat á hlutabréfum, sem ekki kemur til núna. En þó hef ég fyrir mitt leyti nokkuð kynnt mér afstöðu hluthafanna og hef ástæðu til þess að ætla eftir þær upplýsingar, sem ég fékk þá einmitt, að það mundi lítið skila þessu máli áleiðis, þó að samþ. væri það frv., sem hér er um að ræða. Hins vegar hef ég bæði fyrr og síðar látið í ljós, að hér væri um atriði að ræða, sem þyrfti að fá úr skorið og mætti ekki vera vafa bundið. Við höfum þess vegna núna sameinazt um það, meiri hl. í fjhn., að leggja til, að þessu máli verði vísað til ríkisstj. til athugunar, m.ö.o., að málið fái afgreiðslu á þessu þingi, þessa afgreiðslu, sem það hefur ekki hlotið áður, heldur komið æ ofan í æ til meðferðar þingsins og verið þar svo óafgreitt að lokum. Ég tel, að hér sé um það verulega mikið atriði að ræða, að hæstv. ríkisstj. eftir slíka afgreiðslu málsins bæri skylda til þess að taka þetta mál til sérstakrar athugunar og þannig, að fyrir lægi af hennar hálfu nánari athugun á því fyrir næsta Alþ., hvort sem síðar kynni svo að þykja ástæða til, að frekar yrði að gert. Það er þess vegna að lokum till. okkar í meiri hl. fjhn. sem sagt, að málinu sé vísað til ríkisstj. til athugunar.



Herra forseti. Það er mín till. og minni hl. fjhn. við þetta mál, að það sé samþ. nú á þessu þingi. Það er rétt, að við gerum okkur ljóst, hvernig það horfir lagalega við viðvíkjandi þeim einkahluthöfum, sem eru í rekstrarhlutafélaginu Áburðarverksmiðjan h/f, ef þetta frv. mitt yrði samþ. Nú sem stendur er eingöngu í 13 gr. l. um áburðarverksmiðju minnzt á þann möguleika, að það megi láta reka verksmiðjuna sem hlutafélag. Að öðru leyti er í l. um áburðarverksmiðju í 3. gr. ákveðið, að verksmiðjan sé sjálfseignarstofnun, og í 4. gr., að henni sé stjórnað af 3 manna stjórn, sem kosin sé af Sþ. M.ö.o.: öll lögin að heita má fjalla einvörðungu um verksmiðjuna sem algert ríkisfyrirtæki og ríkiseign. 13. gr. ein fjallar um þann möguleika, að áburðarverksmiðjan verði rekin sem hlutafélag, sem sé það sé myndað sérstakt rekstrarhlutafélag. Ef nú mitt frv. er samþ., þá er þar með ákveðið, að 13. gr. falli niður. Með því að 13. gr. falli niður, þá er kippt öllum grundvelli undan starfsemi hlutafélagsins, þ.e. rekstrarhlutafélagsins Áburðarverksmiðjan h/f. Hvernig verður þá hin lagalega afstaða einkahluthafanna í því hlutafélagi? Hún verður sú, að það eru þeir, sem verða að sækja til ríkisins um að tryggja sér eitthvað fyrir sín hlutabréf. Það er ekki um það að ræða, að það þurfi að láta fara hér fram einhverja eignaupptöku eða eitthvað annað slíkt skv. stjórnarskránni með tilheyrandi skaðabótum. Það er um að ræða samninga við þessa hluthafa, þegar það verður ekki lengur hlutafélag, sem rekur áburðarverksmiðjuna. Þess vegna, eftir að mitt frv. hefur verið samþ., þá er skapaður grundvöllur fyrir ríkið að geta samið við þessa hluthafa, og með 3. gr. í mínu frv. geri ég ráð fyrir, að það sé gert mjög sæmilega við þá. Nú vil ég í viðbót við það, sem ég hef flutt hér áður og ég ætla ekki að endurtaka, leyfa mér að upplýsa, hvað gerzt hefur í stjórn áburðarverksmiðjunnar á síðasta vetri, til þess að hv. d. sé alveg ljóst, hvernig þetta mál stendur núna. Það hefur sem sé gerzt það, að núverandi stjórn áburðarverksmiðjunnar hefur brotið lögin um áburðarverksmiðjuna, og þeir reikningar, sem áburðarverksmiðjan hefur nú látið frá sér fara eða stjórn Áburðarverksmiðjunnar h/f, eru þannig, að þeir eru í algerri andstöðu við fyrirmæli laganna, og það væri mjög gott einmitt, ef sá eini þm. og ráðh., sem á sæti í stjórn áburðarverksmiðjunnar, hæstv. landbrh., gerði hv. d. nokkra grein fyrir, hvernig stjórn áburðarverksmiðjunnar ætlar að standa fyrir sínu máli hvað frágang þessara reikninga snertir. Það er skoðun nokkurra manna, að áburðarverksmiðjan sé eign hlutafélagsins. Hlutafélagið hefur að hlutafé 10 millj kr. Áburðarverksmiðjan hefur á síðasta ári í niðurstöðu sinna rekstrarreikninga - þ.e. 1959 - 48 millj. kr. Af þessum 48 millj. kr. tilfærir áburðarverksmiðjan tæpar 4 millj. kr. sem hreinar tekjur. En í fyrningarafskriftir eru tæpar 15 millj. kr. Hvað þýðir þetta? Samkv. l. um áburðarverksmiðju er greinilega svo fyrir mælt í 10. gr. l., að framlag áburðarverksmiðjunnar til fastra sjóða skal vera til fyrningarsjóðs 2½% af kostnaðarverði húsa og 7½% af kostnaðarverði véla og annarra áhalda. Þetta gerir, að það má afskrifa af kostnaðarverðinu 8 millj. kr. M.ö.o.: það er afskrifað 7 millj. kr. meira en lögin heimila, þegar reikningurinn fyrir síðasta ár er gerður, og það hefur aldrei verið gert áður, það er í fyrsta skipti. M.ö.o.: 7 millj. kr. af því, sem á að koma í hreinar tekjur, er sett yfir á afskriftareikning. Hreinar tekjur hefðu átt að vera 11 millj. kr., ef reikningurinn væri rétt gerður. Það þýðir m.ö.o., - og það væri mjög gott, ef hæstv. landbrh., sem sjálfur er í stjórn verksmiðjunnar, skýrði það dálítið fyrir okkur, - það þýðir, að svo framarlega sem sú skoðun væri rétt, sem nokkrir menn hér á Alþ. stundum hafa haldið fram, að áburðarverksmiðjan væri eign hlutafélagsins, þá er gróði áburðarverksmiðjunnar á síðasta ári, þessa hlutafélags, ef það væri þannig, yfir 100%. Þá eru hreinar tekjur þessa hlutafélags, sem er 10 millj. kr., á síðasta ári 11 millj. kr. Það er m.ö.o. tekjuhlutfall eins og aðeins tíðkast annars, þegar voldug auðfélög græða mest á nýlendum. Hér í þinginu eru nokkrir menn, sem oft tala um það, að þeir beri hagsmuni bænda fyrir brjósti. Hvað segja nú þessir fulltrúar bændanna, sem telja sig sérstaklega fulltrúa þeirra, um þennan útreikning hjá Áburðarverksmiðjunni h/f, hjá þessu rekstrarfélagi, að áburðarverðið sé sett það hátt, að það sé 11 millj. kr. gróði á áburðarverksmiðjunni á síðasta ári eða hátt upp í fjórðungur allrar umsetningar sá gróði? Skyldi ekki hafa mátt lækka verðið á áburði á síðasta ári, og skyldi ekki verðlækkun á áburði hafa þýtt það, að a.m.k. yrði ekki að greiða eins mikið niður og nú hefur orðið, að mjólk og kjöt þyrfti ekki að hækka eins og það nú hefur gert? M.ö.o.: það var hægt að lækka áburð stórum, svo framarlega sem rétt var reiknað viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Það er annar hlutur, sem rétt er að athuga í þessu líka. Það var sagt fyrir rúmu ári, að verkafólk hefði of hátt kaup á Íslandi. Það var sagt, að það þyrfti að lækka það kaup jafnvel með lögum. Verkamenn í áburðarverksmiðjunni eru, að því er talið er, meðal ófaglærðra verkamanna, frekar vel launaðir verkamenn og hafa örugga vinnu. Hvað er nú öll vinnan í áburðarverksmiðjunni? Öll vinnulaun í vaktavinnu og dagvinnu eru á síðasta ári 4.9 millj., það er tæpar 5 millj. kr. af 48 millj. kr. umsetningu. Vextirnir eru nokkurn veginn sama upphæð, 4.7 millj. kr., og gróðinn, eins og ég upplýsti áðan, er 11 millj. kr. En vinnulaunin hjá þessum verkamönnum við áburðarverksmiðjuna voru með lögum lækkuð um upp undir ½ millj., heildarlaun þeirra allra í fyrra. M.ö.o.: það er með lögum skorið niður af því, sem verkamenn eiga að hafa í kaup, ½ millj. kr. hjá áburðarverksmiðjunni, og það er haldið hærra verði á áburði en bændur þyrftu að borga á Íslandi. Það eru sem sé gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að lækka kaup hjá verkamönnum og hækka áburðarverð til bænda eða halda því háu, til þess að áburðarverksmiðjan geti af 48 millj. kr. umsetningu skilað 11 millj. kr. í gróða, og síðan eru þessir reikningar falsaðir af stjórn áburðarverksmiðjunnar og l. um áburðarverksmiðju þverbrotin af stjórn áburðarverksmiðjunnar. Þetta er ástandið, sem við stöndum frammi fyrir í þessum áburðarverksmiðjumálum. Eftir að tilraun hefur verið gerð til þess í upp undir áratug að stela áburðarverksmiðjunni af ríkinu, þá er nú stjórn áburðarverksmiðjunnar tekin upp á því að skila fölsuðum reikningum, sem er lögbrot. Og ég spyr: Finnst hv. Alþ. ekki tími til kominn að baka í taumana? Hvað mundi vera gert, ef einhverjir venjulegir menn skiluðu svona reikningum og gengju svona frá? Og svo er verið að prédika nú yfir verkamönnum og bændum í landinu, að þeir lifi yfir efni fram og þeir eigi að sætta sig við einhverjar efnahagsráðstafanir, sem rýra þeirra kjör, á meðan hér ganga menn lausir, sem sumpart eru að reyna að stela áburðarverksmiðjunni úr eigu ríkisins og sumpart eru að falsa hennar reikninga til þess að gefa falska mynd af hennar afkomu. Ég held þess vegna, að það sé tími til kominn að athuga þessa hluti. Ég sýndi fram á það, þegar ég flutti þetta mál nú á þessu þingi og síðasta, eftir að hafa flutt það nokkrum sinnum áður, að það hafa gerzt nýir hlutir í viðbót. Ég átti þar við það mat, sem hafði komið fram eða verið gerð tilraun til að gera í sambandi við stóreignaskattinn. Og nú hafa, meðan þetta mál hefur legið hjá fjhn., þessir hlutir gerzt í viðbót, að það er farið að gera reikningana öðruvísi úr garði en lögin mæla fyrir og með því augsýnilega verið að reyna að fela það, hvernig okrað er á bændum og hvernig stolið er af verkamönnum í skjóli laganna. Ég vil mega vonast til þess, að hæstv. landbrh., sem er í stjórn áburðarverksmiðjunnar, sjái ástæðu til þess að standa hér fyrir máli stjórnar áburðarverksmiðjunnar frammi fyrir Alþ. Ég held þess vegna, að þó að meiri hl. fjhn. hafi tekið ákaflega hófsamlega á þessu máli nú og hv. frsm. meiri hl., sem alltaf hefur sýnt í fjhn. skilning á þessu máli, hv. 5. þm. Reykv., meini það, að þessu máli væri vísað til ríkisstj., til þess að hún athugaði það, þá vil ég taka það fram, að ég hef enga trú á að láta vísa þessu máli til ríkisstj. nú. Ég hef ekkert orð heyrt frá hæstv. ríkisstj., sem bendi til þess, að hún hafi virkilega vilja á að taka þetta mál alvarlegum tökum. Það hrúgast upp hneykslin í sambandi við þetta mál, og ég er hræddur um, að hver frestun á þessu máli núna þýði bara stórtjón. Ég er búinn að sanna það með rökum áður, að það er búið að skapa stórhættu fyrir ríkissjóð í sambandi við öll þau ummæli, sem fram hafa farið, og allan þann drátt, sem orðið hefur í sambandi við þetta mál, og ég vil taka það fram, að það er engin sérstök samningsaðstaða fyrir ríkisstj. að tala við hluthafana, á meðan Alþ. er ekki búið að breyta þessum l. og þar með skapa ríkisstj. aðstöðu til þess að tala við þá. Ef l. verður breytt, eins og ég legg til, þá er það alveg ótvírætt, að þessir hluthafar í Áburðarverksmiðjunni h/f - rekstrarhlutafélaginu, sem nú hafa, eins og hv. frsm. meiri hl. lýsti réttilega, tekið heldur óstinnt upp þetta, þeir hafa, eftir að lögunum væri breytt, enga aðstöðu til þess að segja neitt. Það er búið að kippa grundvellinum undan þeirra rekstrarfélagi, og það er algerlega búið að skera úr um það, að það hefur aldrei frá upphafi komið til neinna mála, að þessi verksmiðja væri þeirra eign, heldur hafa þeir aðeins ásamt ríkinu fengið rétt til þess að leggja fram sérstakt hlutafé til rekstrar áburðarverksmiðjunnar og fá sérstakar prósentur af því hlutafé. Þess vegna, þegar búið væri að breyta lögunum, eins og ég legg til, þá hefðu þessir menn í rauninni ekkert þarna annað að gera en að ganga að samningum við ríkið, nema þeir vilji fara í mál, en þeir hafa mjög lítinn grundvöll til þess að fara í mál, vegna þess að þeir hafa engan lagagrundvöll til þess að standa á. Þeir mundu þess vegna vafalaust sætta sig við þá samninga, sem einmitt er boðið upp á með 3. gr., eins og hún er í mínu frumvarpi, og það er líka tilgangurinn með þeirri grein að gera vel við þá menn, því að e.t.v. hafa þeir að sumu leyti undir fölskum forsendum sett sitt fé þarna inn í, og það er ekki nema rétt að bæta þeim það upp á eðlilegan máta. Þess vegna held ég, að það sé að öllu leyti rangt að vísa þessu máli til ríkisstj. nú. Það þarf einmitt að samþ. þetta frv., og þar með skapast ríkisstj. aðstaða til þess að semja skv. 3. gr. í mínu frv. við þessa fyrri hluthafa. Svo sé ég ekki annað en að í þessari afstöðu meiri hl. nú komi fram, þrátt fyrir alla þá hófsemi og sanngirni, sem þeir vilja sýna, nokkur tilhneiging til þess að hopa þarna frá fyrri afstöðu. Allan þann tíma, sem hingað til hefur verið rætt um þetta mál, eftir að ég fyrst flutti það á þingi, hefur Alþfl. tekið alveg ótvíræða afstöðu og staðið með mér í afgreiðslu þessa máls úr fjhn. Stefán Jóh. Stefánsson, sem var forsrh. þeirrar stj., sem samþ. lögin upphaflega, lýsti því yfir sem ótvíræðum skilningi sínum, að ríkið væri tvímælalaust eigandi áburðarverksmiðjunnar og hlutafélagið væri aðeins rekstrarhlutafélag. Ásgeir Ásgeirsson, núverandi forseti Íslands, sem átti sæti fyrir Alþfl. í fjhn. lengi, tók alltaf nákvæmlega sömu afstöðu og stóð algerlega með því, að þetta væri ótvíræð eign ríkisins og hlutafélagið væri aðeins rekstrarhlutafélag. Hæstv. núverandi viðskmrh., sem nokkrum sinnum hefur látið þetta mál til sín taka, þegar ég hef flutt það hér, sagði t.d. á þinginu 1953, þegar þetta mál var rætt, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar áburðarverksmiðjuna hefur borið á góma hér á Alþ. undanfarin ár, hef ég jafnan látið þess getið, að ég tel lagasetningunni um hana vera mjög ábótavant og hér í raun og veru á ferðinni mál, sem algerlega vansæmandi er fyrir Alþ. að taka ekki til gagngerðrar endurskoðunar.“ Þetta var fyrir 10 árum, og öll ræða hæstv. viðskmrh. gekk út á, að það væri algerlega óþolandi að láta þetta haldast svona. Og síðan reiknaði hann út í þessari sömu ræðu, einmitt viðvíkjandi afskriftunum, á hve löngum tíma þessum hluthöfum yrði gefin áburðarverksmiðjan, svo framarlega sem svona yrði haldið áfram. Og nú eru 7 ár af þeim 20 árum, sem hann var að reikna með, þegar liðin og stjórn áburðarverksmiðjunnar þegar farin að reikna þvert á móti lögunum í afskriftunum af áburðarverksmiðjunni, kostnaðarverði hennar. Hæstv. núv. viðskmrh. sagði, þegar þetta mál var rætt á Alþingi 1955, með leyfi hæstv. forseta, - hann byrjaði ræðu sína þannig: „Herra forseti. Ég vil með örfáum orðum lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv., eins og ég hef gert áður, þegar það hefur verið borið fram. Hér er ekki um neitt smámál að ræða. Hér er stórmál á ferð. Áburðarverksmiðjan er stærsta iðjufyrirtæki, sem starfar á landinu.“ Og hann rekur þetta síðan og tekur algerlega undir það, hve stórhættulegt sé að láta þetta ástand lengur viðgangast. Þetta er á árinu 1955, 5 ár síðan. Og þannig hefur það verið allan tímann með þetta mál, alveg frá því að það fyrst hefur komið fram, og einnig þegar þetta mál var rætt allra fyrst, þegar ég kom með það, þá notaði einmitt hæstv. núv. viðskmrh. tækifærið til þess að lýsa mjög ýtarlega yfir sinni afstöðu í þessu og kom þá líka inn á mjög fróðlega útreikninga, sem hann nefndi til, eins og til þess að menn skyldu varast það, í sambandi við Eimskipafélagið. Ég skal ekki lengja málið með því að fara að rekja þetta allt saman hér núna. En mér lízt ekki á, þegar ástandið hefur verið þannig á undanförnum þingum, að Alþfl. hefur staðið með þessu máli, Sjálfstfl. verið, ja, við skulum segja a.m.k. tvískiptur í því, það hafa alltaf verið margir menn í Sjálfstfl., sem hafa gjarnan viljað sinna þessu máli, ef svo á að fara þannig núna, að þessu máli sé vísað til ríkisstj. í staðinn fyrir að afgreiða málið nú á þinginu. Það sýnir, að þá er eingöngu verið að reyna að drepa málinu á dreif. Þetta er mál, sem Alþ. á að afgreiða alveg ótvírætt. Alþ. á að standa vörð um þetta mikla fyrirtæki, sem nú mun kosta rúmar 300 millj. kr., og það á ekki að láta þetta fyrirtæki ganga úr greipum ríkisins á neinn máta. Það á að slá því föstu, að þetta sé eign ríkisins, og það á síðan að gera sæmilega vel við þá menn, sem hafa e.t.v. haldið, að þeir ættu þetta að einhverju leyti, en hafa aldrei lagt fram fé til annars en að vera að ákaflega litlu leyti þátttakendur í rekstri þessa félags með einum einustu 4 millj. kr., á sama tíma sem ríkið raunverulega hefur orðið að gera allt, sem þurft hefur að gera, til þess að hægt væri að reka þetta fyrirtæki. Og mér sýnist, að reikningar áburðarverksmiðjunnar, sem ég nú hef gert að umtalsefni, geri það enn nauðsynlegra, að nú þegar sé tekið í taumana, að nú þegar sé ekki aðeins slegið föstu, að ríkið sé eigandi þessa fyrirtækis, eins og það hefur verið frá upphafi, tekin af öll tvímæli um það, heldur einnig að á þessu þingi sé kosin ný stjórn í áburðarverksmiðjuna, 5 manna stjórn, eins og ég legg til, af ríkinu, af Alþingi. Ég vil þess vegna leyfa mér að skora á hv. þdm. að standa vörð um þessa eign ríkisins, að útkljá þetta mál nú á þessu þingi á þann eina veg, sem ber að útkljá það, að slá því föstu, taka af öll tvímæli um það, að áburðarverksmiðjan er eign ríkisins, og stofna ekki þessu stærsta fyrirtæki ríkisins lengur í neina hættu. Mín till. er þess vegna, að frv. verði samþ., en málinu verði ekki enn einu sinni frestað eða drepið á dreif með því að vísa því til ríkisstj.



Herra forseti. Mér þótti vænt um að heyra það áðan hjá hv. 3. þm. Reykv. (EOl), þegar hann sagði: Mér sýnast reikningarnir þannig, að ástæða sé til, - vegna þess að ég hafði áður hlustað á hann, þar sem hann sagði ekki: Mér sýnist, heldur: Það er, reikningarnir eru falsaðir, sagði hann, og vegna þess að mér er vel til þessa manns, þá þykir mér vænt um, að hann áttaði sig og fullyrti ekki lengur, en taldi sem sagt, að það gæti verið, að reikningarnir væru falsaðir. Ég held, að það sé betra að hafa fyrirvarann. Þannig er það með reikninga áburðarverksmiðjunnar, að þeir eru gerðir eins og lög standa til nú og áður. Afskriftir hjá verksmiðjunni eru nokkru meiri en áður, en það var ekki þannig frá reikningunum gengið, fyrr en ýtarleg athugun hafði farið fram, því að bókstafur laganna, eins og hann er fyrir mínum sjónum og hv. 3. þm. Reykv., heimilar ekki svona mikla afskrift. Og það var þess vegna, sem stjórn áburðarverksmiðjunnar sendi lögin til umsagnar frægs lögfræðings, prófessors í lögum, og til annars vel metins lögfræðings og spurðist fyrir um það, hvort leyfilegt væri þrátt fyrir bókstaf laganna að afskrifa svo mikið sem gert var. Og umsögn þessara ágætu manna var ótvíræð. Þeir höfðu kynnt sér ýmislegt í sambandi við umr., þegar lög áburðarverksmiðjunnar voru sett, kynnt sér grg., sem fylgdi frv., og ýmislegt fleira og lásu það út úr þessu, að andi laganna og meining meiri hl. Alþ., þegar l. voru sett, væri ótvírætt á þá lund, að ætlazt væri til, að afskriftir hverju sinni væru það ríflegar, að það nægði til þess að viðhalda verksmiðjunni og endurnýja hana. Það var ekki fyrr en þessi dómur lá fyrir, sem reikningar verksmiðjunnar voru gerðir og samdir eins og þeir nú eru. Og þess ber að geta, að tveir kjörnir endurskoðendur skrifuðu undir reikninga verksmiðjunnar og auk þess löggiltur endurskoðandi, sem gerir reikninga verksmiðjunnar. Allir þessir menn, ásamt 5 manna stjórn verksmiðjunnar, standa að þessum reikningum, og á aðalfundi, hluthafafundi, voru reikningarnir samþykktir athugasemdalaust. Ég endurtek það, að mér þótti vænt um, að hv. 3. þm. Reykv. dró úr fullyrðingum sínum, þegar hann var að tala um fölsun, og dró úr ýmsum þeim stóryrðum, sem hann viðhafði áður og ekki eru viðeigandi. Ég tel, að hann hafi bætt úr því með niðurlagi ræðunnar, þegar hann sagði: Mér sýnist eða mér virðist. Og ég tel það hæfilegan fyrirvara, til þess að það þurfi nú ekki að ræða við hann um þetta mál á þann hátt eða í þeim tón, sem fyrri hluti ræðunnar gaf tilefni til. Það er svo aftur allt annað mál, hvort lög verksmiðjunnar þarfnast endurskoðunar, hvort það er réttmætt, að ríkið kaupi verksmiðjuna og hún sé rekin á sama hátt og sementsverksmiðja ríkisins. Ég veit, að það er hægt að færa mörg skynsamleg rök fyrir því að gera þetta, og ég ætla ekki nú að ræða það út af fyrir sig. Ég tel, að sá möguleiki sé fyrir hendi að taka það mál upp að nýju, þótt málinu sé nú vísað til ríkisstj. En ég hygg, að það sé eðlilegra, að það sé að einhverju leyti a.m.k. gert í samráði við hluthafana, ef að því ráði verður horfið að gera verksmiðjuna að ríkiseign. Um það, að hluthafar hafi grætt á verksmiðjunni og ætli sér að græða stórfé á henni, þá held ég, að þar sé um hreinan misskilning að ræða. Ef maður lítur aðeins á það, sem orðið er, þá er það svo, að það er í fyrsta sinn nú, sem hluthafar hafa fengið vexti af hlutabréfunum. Það er ekki hægt að kalla það arð, vegna þess að það eru 6% vextir af hlutafénu. Það er ekki hægt að kalla það arð, nema það sé eitthvað fram yfir eðlilega vexti. Nú eru greiddir 10% vextir af innstæðum manna, en í þau ár, sem verksmiðjan hefur starfað, hafa hluthafar átt sitt fé þarna vaxtalaust, og ég þekki engan hluthafa, og er ég mörgum þeirra kunnugur, sem lætur sig dreyma um það að verða efnaður á því að eiga hlutafé í áburðarverksmiðjunni. Ég þekki engan hluthafa, sem lagði fé sitt í áburðarverksmiðjuna á þeim forsendum að græða á því peninga. En ég þekki marga hluthafa, sem lögðu fé í áburðarverksmiðjuna, vegna þess að þeir töldu, að hér væri um þjóðhagslega gott fyrirtæki að ræða og það væri þess virði að leggja fé í fyrirtækið, enda þótt ekki væri von um arð af því. Og það er þess vegna, sem mér finnst að hluthafar áburðarverksmiðjunnar eigi ekki skilið þann dóm, sem hv. 3. þm. Reykv. kveður eiginlega alltaf upp yfir þeim, þegar hann tekur hér til máls um áburðarverksmiðjuna. Það er alltaf látið að því liggja, að þessir menn ætli sér að sölsa undir sig þetta fyrirtæki, ætli beinlínis að stela því frá ríkinu og að það sé engin önnur hugsjón þarna á bak við heldur en að auðga sjálfa sig. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég tel vegna þess, hvernig hv. 3. þm. Reykv. venti kvæði sínu í kross og bætti fyrir það, sem hann hafði sagt í byrjun ræðunnar, með niðurlaginu, að það sé ekki ástæða til orðahnippinga að þessu sinni út af þessu máli.



Herra forseti. Mér sýnist nú svo sem ástæðan til orðahnippinga fari nokkuð vaxandi eftir síðustu ræðu hæstv. landbrh. Hann byrjaði með því að reyna að verja það, að áburðarverksmiðjustjórnin hefði búið út falska reikninga. Og hvernig reyndi hann að verja það? Hann reyndi að verja þetta með því, að áburðarverksmiðjustjórnin hefði talað við nokkra ágæta menn og hún hefði m.a. talað við einn lögfræðing, held ég, og þessir menn hefðu sagt, að það væri alveg óhætt að falsa reikningana. Þeir höfðu að vísu ekki orðað það þannig, að það væri óhætt að falsa reikningana, heldur mætti vel ganga svona frá þessu, þannig að reikningarnir raunverulega væru falsaðir og lögbrot. Nú veit hæstv. ráðh., að það er ein sérgrein ýmissa lögfræðinga að brjóta lögin, alveg sérstaklega þegar um skatta eða annað slíkt og framtöl er að ræða, svo að hann hefði átt að fara dálítið varlega í það að fara að leita til lögfræðinga um þessi mál. Og hann hefði átt að fara enn þá varlegar í það vegna þess, að menn fara kannske að halda, að þetta eigi að verða einhver föst regla hjá ríkinu, í staðinn fyrir að dómstólar eigi að fjalla um eitthvað, þá eigi bara að kalla til einhverja og einhverja menn úti í bæ og láta þá segja til, hvað séu lög og hvað sé rétt og hvaða skaðabætur eigi að greiða og hvaða reikninga eigi að útbúa og annað slíkt. Ég held satt að segja, að einhverjir menn úti í bæ viti ekkert betur um, hvað sé andi laga, heldur en við hér á Alþ. Og ég hefði gjarnan viljað sjá framan í þessa menn og ræða við þá, sem stjórn áburðarverksmiðjunnar hefur talað við og þeir hafa getað sannfært um að ætti að útbúa reikningana svona. Og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. landbrh., svo framarlega sem hann heldur, að þessir reikningar áburðarverksmiðjunnar fyrir árið 1959 hafi verið útbúnir samkv. lögum, af hverju hann leggur þá sérstakt frv. hér fram fyrir Alþ., þar sem hann fer fram á, að þessum lögum sé breytt, þannig að einmitt 10. gr. verði orðuð öðruvísi og þar sé ekki reiknað lengur með kostnaðarverði, heldur sé reiknað með endurnýjunarverði. Og ég á eftir að sjá hann fá það stjfrv. fram í gegnum þingið. Nei, áburðarverksmiðjustjórnin hefur séð það, að hún braut lög, áburðarverksmiðjustjórnin hefur séð, að ráðunautarnir, sem hún hefur haft, hafa ráðlagt henni skakkt. Þeir ætla að reyna að bæta fyrir þetta eftir á með því að breyta lögunum. En þeir eru bara ekki búnir að því. Hvort andi laga sé sá, að það eigi að reikna afskriftir miðað við það, að ein verksmiðja geti endurnýjað sig, geti keypt sínar vélar, eða hvort það eigi að miða við kostnaðarverð, það er alveg tvennt ólíkt. Það geta mælt mörg skynsamleg rök fyrir því, að ein verksmiðja megi afskrifa sig þannig. að hún geti endurnýjað sig, en þar með er ekki sagt, að það sé löglegt. Þó að einhver hlutur sé skynsamlegur, þá er þar með ekki búið að draga þá ályktun af því, að hann sé um leið löglegur. Því miður fer þetta oft á víxl. Ef allt væri þannig hjá okkur í þjóðfélaginu, að allt, sem skynsamlegt væri, væri um leið löglegt, þá liti þetta öðruvísi út, sérstaklega ef menn kæmu sér saman um, hvað væri skynsamlegt. Nei, það, sem er löglegt, það er það, sem er ákveðið með lögum, og það, sem ákveðið er með lögum, er, að áburðarverksmiðjuna skuli afskrifa miðað við kostnaðarverð. Og ef til vill man hæstv. landbrh. það, að um leið og þetta mál, sem hann lagði hér fyrir um breytingu áburðarverksmiðjunnar, var rætt hér í þinginu, þá komu hans eigin flokksmenn fram og það einmitt sérstaklega þeir menn, sem vit hafa á þessum málum, til þess að gera athugasemdir við þetta. Og hann veit ósköp vel, hvað þetta mundi þýða. Ég er ekki að neita, að það sé ýmislegt skynsamlegt í því, að hana megi afskrifa miðað við endurnýjunina. En hvað mundi sú regla þýða, hvað mundi það þýða viðvíkjandi Sogsvirkjuninni? Raforkan, sem áburðarverksmiðjan borgar á síðasta ári, er 3,8 millj. Það er verð, sem er langt fyrir neðan allt, sem skynsamlegt er. Það er helmingurinn af allri raforkunni, sem hún framleiðir, en langt fyrir neðan allt, sem skynsamlegt er að selja það á. En það er löglegt, af því að það hefur verið gerður samningur um það. Ef Sogsvirkjunina ætti að mega afskrifa miðað við endurnýjunarverð, hvað heldur hæstv. ráðh. að verðið væri á rafmagni í dag, bæði til áburðarverksmiðjunnar og annarra? Vissulega hefur stjórn Sogsvirkjunarinnar einatt og oft dottið í hug að fara fram á það, að hún mætti afskrifa eitthvað dálítið öðruvísi en hún má núna. Hún hefur gjarnan viljað eignast einhverja sjóði. En hún hefur ekki mátt það. Af hverju? Af því að lögin banna það, af því að lögin fyrirskipa henni, að hún skuli selja rafmagn með kostnaðarverði plús 5%. Og í þessu kostnaðarverði er ákveðinn hluti, hvað hún má afskrifa. Og það mundi ekki nægja fyrir endurnýjun. Af hverju eru öll þessi ákvæði sett þarna inn? Af því að það er verið að hugsa um ákveðna aðila, sem í þessu efni eru neytendur. Það er verið að hugsa um þá, sem kaupa rafmagnið, þegar svona ákvæði eru sett viðvíkjandi Sogsvirkjuninni. Það er verið að hugsa um bændurna, sem kaupa áburðinn, þegar ákvæðin eru sett viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Það er þarna miðað við kostnaðarverð. Það stendur f lögunum, og það er það löglega. En andi laganna, það er allt annar hlutur í þessu sambandi. Það er satt að segja einmitt sérstaklega, þegar peningar eru annars vegar, að þá þýðir andinn venjulega ekki mikið. Það eru tvö element, sem eiga ákaflega erfitt með að samrýmast. Þess vegna þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðh. að fara að leita til einhverra og einhverra góðra manna úti í bæ og fá einhverja umsögn hjá þeim, að það sé ósköp skynsamlegt og líklega hafi einhverjir hugsað þetta, þegar þeir hafi verið að ræða þetta, og annað slíkt. Bókstafurinn blífur í þessu efni. Og hæstv. ráðh. hefur séð þetta sjálfur eftir á og leggur til nú á þessu Alþ. að breyta þessum lögum, en bara eftir að hann er búinn að taka þátt í því að brjóta lögin. Hann segir hér, að þeir, sem sömdu lögin, hafi ætlazt til þessa og þessa. Ætlar hann að fara að segja mér, að þeir, sem sömdu lögin, hafi ætlazt til þessa í sambandi við kostnaðarverðið, en tekur ekki gilt það, sem er skráð í lögunum, að þetta sé sjálfseignarstofnun ríkisins, og tekur ekki gilt það, sem er skráð í lögunum, að hlutafélagið sé aðeins rekstrarhlutafélag, hún skuli bara rekin sem hlutafélag, en ekki eign? Ætli ég hafi ekki anda laganna og bókstafinn líka betur með mér í mínum skilningi heldur en hæstv. ráðh., sem reynir að leita í einhvern óljósan anda grg. eða fá einhverja lögfræðinga úti í bæ til þess? Nei, ég er hræddur um, að það þýði ekki. Þessir lögfræðingar, sem hæstv. ráðh. hefur ráðfært sig við í þessu sambandi eða stjórn áburðarverksmiðjunnar, þeir hafa brotið lögin, þeir hafa útbúið ranga reikninga og standa nú uppi eins og þvara og fá þess vegna hæstv. ráðh. til þess að leggja fram lagafrv. hér við þingið, sem ekki er orðið að lögum enn þá, og þess vegna eru lög áburðarverksmiðjunnar óbreytt. Svo af því að hæstv. ráðh. er nú landbrh. og ber alveg sérstaklega, eftir því sem hann segir, hag bænda fyrir brjósti, má ég þá kannske minna hann á 8. gr. laganna. 8. gr. laganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Áburðarsala ríkisins kaupir af verksmiðjunni áburð til notkunar innanlands fyrir kostnaðarverð, er verksmiðjustjórn áætlar og ákveður fyrir 1. marz ár hvert að fengnu samþykki landbrh. Í hinu áætlaða kostnaðarverði skal reiknað með nauðsynlegum og lögákveðnum tillögum í fyrningarsjóð og varasjóð verksmiðjunnar.“ Þetta segja lögin. Þau segja, að það skuli ákveða áburðarverð miðað við kostnaðarverð og í því áætlaða kostnaðarverði skuli reiknað með lögákveðnum tillögum í fyrningarsjóð og varasjóð verksmiðjunnar, - ekki með anda grg. eða anda lögfræðinganna, heldur lögákveðnum. Með því að afskrifa um 7 millj. kr. meira heldur en leyfilegt er eftir lögunum er verið að gera áburðarverðið hærra en það þyrfti að vera. Það var bæði hægt að hækka laun verkamanna við verksmiðjuna og lækka áburðinn, ef ekki var verið að fela gróða verksmiðjunnar í svona og svona miklum afskriftum. Og þetta var það, sem átti að gera. Þarna er þess vegna engin afsökun. Það er ekki bara 10. gr., sem er brotin, það er 8. gr. líka. Svo talaði hæstv. ráðh. um það, að endurskoðendurnir hefðu farið yfir þetta, það hefðu ekki bara verið einhverjir lögfræðingar úti í bæ. Hvað segir nú annar endurskoðandinn, sem endurskoðar. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ég undirritaður endurskoðandi Áburðarverksmiðjunnar h/f hef yfirfarið reikninga félagsins, sem samdir eru eftir bókum og fylgiskjölum pr. 31. des. 1959 af löggiltum endurskoðanda, og hef ég ekki aðra athugasemd við þá að gera en ég vil benda á, að afskriftir eru reiknaðar og birgðir metnar á annan hátt en áður. Gufunesi, 1. febr. 1960. Halldór Kjartansson.“ Það er mjög kurteislega orðað hjá endurskoðandanum, eins og hans er von og vísa. Afskriftir eru reiknaðar á annan hátt en áður. Hingað til hafa þær verið löglegar, nú er hafður annar háttur á því, ekki löglegur. Það er hins vegar greinilegt, að mönnum hefur þótt tími til kominn um leið að fara að færa þetta í löglegt form, og þess vegna hefur hæstv. landbrh. lagt frv. fyrir Alþ. Nei, það var rangt að færa þetta svona. Og það var sem sé hægt bæði að hækka launin, láta aftur til verkamannanna þessa ½ millj., sem var af þeim tekin á síðasta ári, og lækka áburðarverðið til bændanna. Viðvíkjandi birgðunum er ég ekki svo vel að mér í rekstri áburðarverksmiðjunnar, að ég viti nokkuð, hvað þar sé átt við eða hvernig þær eru taldar, en ef til vill gæti hæstv. landbrh. upplýst okkur um það. Ég veit ekki, hvort það er ef til vill farið álíka með birgðirnar eins og með afskriftirnar, - ég vona ekki. En mér er sem sé ekki kunnugt um, á hvaða verði þær hafa verið reiknaðar. En svo komum við að seinni hluta ræðunnar hjá hæstv. ráðh., og hún var svei mér ekki falleg, og hún gefur aldeilis til kynna, hvort muni vera efnilegt að fara að vísa þessu máli til ríkisstj. Hvaða orð eru það, sem hæstv. ráðh. notar? Hann talar um, hvort ríkið kaupi áburðarverksmiðjuna. Ríkið á áburðarverksmiðjuna, ríkið á hana og enginn annar. Það er alls ekki um það að ræða, að ríkið kaupi áburðarverksmiðjuna, heldur sé því slegið föstu, að ríkið eigi hana. Þegar hæstv. ráðh. mælir svona orð, þá er hann augsjáanlega sjálfur að hverfa frá því, sem hann hefur áður staðið á, að þessi áburðarverksmiðja væri sjálfseignarstofnun, m.ö.o. eign ríkisins. Hann segir enn fremur í sinni ræðu: gera verksmiðjuna að ríkiseign. - Það þarf ekki að gera þessa verksmiðju að ríkiseign, hún er það samkv. 3. gr. laganna. Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Hún er sjálfseignarstofnun á sama hátt og Landsbankinn t.d., og enginn mundi neita því, að Landsbankinn væri ríkiseign. Þegar þess vegna hæstv. ráðh. talar um að gera verksmiðjuna að ríkiseign, þá er hann augsjáanlega í sínu hugskoti að ganga út frá því, að hún sé eign annarra, en ekki ríkisins. Og það er einmitt þar, sem hættan er í þessum málum. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. gerir sér bókstaflega ljóst, hvað hann er að fara, þegar hann er að reyna að deila á mig og segja, að ég sé að væna hluthafana um að græða. Ég hef margtekið eitt fram í þessu sambandi. Ég hafði aldrei vænt sérstaklega þá hluthafa, sem lagt hafa þarna fram 4 millj., um, að þeir sérstaklega hafi verið að gera þetta í gróðaskyni, en ég hef vænt ráðh., sem hér hafa setið áður, og nú mundi ég beina því að hæstv. landbrh. líka eftir þessi orð hans í síðustu ræðu, ég hef vænt þá um að vera af vítaverðu gáleysi að glopra 300 millj. kr. fyrirtæki úr eigu ríkisins í eigu hluthafa, og nú ásaka ég hæstv. landbrh. með þeim orðum, sem hann notar í sinni síðustu ræðu, fyrir að vera að gerast meðsekur um þetta, þegar hann notar orð eins og þetta, að ríkið eigi að kaupa áburðarverksmiðjuna eða það eigi að gera áburðarverksmiðjuna að ríkiseign. Sá hugsunarháttur, sem hann gengur út frá, þegar hann talar svona, er að sá sem á áburðarverksmiðjuna núna, sé hlutafélagið, Áburðarverksmiðjan h/f. Í Áburðarverksmiðjunni h/f er 10 millj. kr. hlutafé. Af þessu 10 millj. kr. hlutafé eiga einstakir aðilar 4 millj. kr. Áburðarverksmiðjan er í dag yfir 300 millj. kr. virði. Ef sú skoðun, sem gloprast nú út úr hæstv. landbrh., yrði virkilega ofan á, þá yrði m.ö.o. litið þannig á, að þessir hluthafar, sem eiga þarna 10 millj. kr., eigi fyrirtæki, sem ég tala nú ekki um með svona afskriftum eins og nú er farið að framkvæma, en annars með afskriftum, sem á 20 árum geta skrifað það niður í kostnaðarverð eða geta afskrifað hana alveg, - þá eiga þeir yfir 300 millj. kr. fyrirtæki, og þá getur hæstv. landbrh. farið að tala um, að einhverjir hluthafar ætli að græða. Ef 4 millj. kr. eign í slíku fyrirtæki ætti þá að jafngilda því, ef ekki verður búið að lækka gengið nokkuð oft þangað til, að þær 4 millj. kr. jafngiltu í eign svona 120 millj. kr., þá er hægt að tala um, að hluthafar fari að græða. Og ef haldið er áfram að afskrifa áburðarverksmiðjuna eins og núna væri gert, þá er ekki lengi verið að afskrifa hana þannig, að það eru engin 20 ár, þangað til þetta hlutafélag væri álitið eigandi verksmiðjunnar, ætti hana alla saman. Nei, ég dreg ekkert í land með þau stóru orð, sem ég hef haft á undanförnum árum um þetta, og það, sem hryggir mig í þessu sambandi, er, að menn, sem hafa verið með mér í fjhn. þessarar d., þegar við höfum fjallað um þetta mál, og hafa sýnt skilning á því, að hér væri um fyrirtæki ríkisins að ræða, skuli nú vera farnir að smitast þannig af þessari prívat-kapítalistísku skoðun, sem er að reyna að ryðja sér til rúms, að þeir séu farnir að líta þannig á, að það þurfi að kaupa þessa verksmiðju, sem ríkið á, það þurfi að gera hana að ríkiseign, þessa verksmiðju, sem ríkið á. Hér er stærsta fjármálalegt hneykslismál á ferðinni, - og eru þau mörg hér á Íslandi, - sem komið hefur upp um langan aldur, og það er alveg greinilegt, að það eru síðustu forvöð, að Alþingi taki í taumana, slái skjaldborg um þessa eign ríkisins, sjái um það, að þessu sé ekki af ráðherrum, sem tala ógætilega, ráðherrum, sem eiga að vernda eignarrétt ríkisins, gloprað út úr eigu ríkisins. Ég hef aldrei verið að væna hluthafana um það, að þeir væru að reyna að eignast þetta með þessu. Ég veit ósköp vel, að það eru engir prívat-kapítalistískir hluthafar til svo vitlausir, að þeim detti í hug, að með því að leggja 4 millj. kr. í 300 millj. kr. fyrirtæki geti þeir eignazt það. Svona vitleysa getur aðeins komið upp í kollinum á ráðherrum, sem mismæla sig. Ég held þess vegna, að það, sem þarna er um að ræða, þó að ráðherrar hafi hér á árunum gefið vitlausar yfirlýsingar, þó að hæstv. landbrh. tali núna svona klaufalega, þá sé þarna um að ræða, að þessu þarf að slá föstu, að þetta fyrirtæki er ríkiseign. Hins vegar eigum við að gera vel við þessa hluthafa. Þeir hafa lagt þarna fram sínar 4 millj. kr. Ég vil ekki aðeins borga þeim þeirra 6% fyrir öll þessi ár, ég vil borga þeim meira fyrir þetta, eins og ég legg til þarna í 3. gr., en klára það strax við þá. Hafa allir þingflokkarnir eftir minni till. í 3. gr. aðstöðu til þess að sjá svo um, að það sé ekki verið að níðast á þessum hluthöfum, og sjálfur hef ég enga tilhneigingu til þess. Ég skyldi gjarnan fyrir mitt leyti samþykkja að borga þeim tvöfalt eða þrefalt það hlutafé, sem þeir lögðu þarna fram. Það er alls ekki um það að ræða. Við vitum allir saman, það er opinbert leyndarmál, hvernig þetta er til komið. Þetta er til komið undir þrýstingi frá Bandaríkjunum. Það var eitt af því, sem Marshall-hjálpin gerði að skilyrðum fyrir fyrirtæki, sem reist væru fyrir hennar fé, að það ættu ekki að vera ríkisfyrirtæki, og þess vegna var á síðustu stundu, eftir að búið var að afgreiða þetta mál sem ríkisverksmiðju hér í Nd., því breytt við 2. umr. í Ed. á síðustu dögunum á því annaþingi 1949 fyrir kosningarnar. En sú glópska, þó að það væri látið undan í vitleysu þá, að fara að ætla þess vegna að glopra þessu út úr höndum ríkisins, það er stórhættulegt. Sú ríkisstj., sem tók við eftir 1952, stóð betur á verði í þessu efni. Við vissum það ósköp vel, að sementsverksmiðjan tafðist um tvö ár, vegna þess að Bandaríkjastjórn reyndi að knýja það fram, að hún væri gerð að einkafyrirtæki. Það var ekki látið undan með það. Það var haldið fast við það, að sementsverksmiðjan væri eingöngu ríkiseign. Og það er sannarlega tími til kominn, að þessar vitleysur, sem voru settar inn með 13. gr., séu gerðar afturreka og séu ekki látnar spilla neinu lengur. En ég vil bara benda þeim meiri hl. í fjhn., sem núna lagði til, að þessu máli sé vísað til ríkisstj., - haldið þið, að það sé nú efnilegt að vísa þessu máli til ríkisstj., þegar einmitt sá hæstv. ráðh., sem að öllum hinum ólöstuðum hefur oft verið einna beztur í þessu máli, meðan hann átti sæti í fjhn., er núna farinn að ruglast þannig í ríminu, að hann er farinn að tala um, að ríkið þurfi að kaupa þessa verksmiðju, og þegar þeim getur dottið í hug, jafnvel ríkisstj., að hún þyrfti að fara að semja við þessa hluthafa. Ríkið hefur ekkert við þessa hluthafa þannig að semja. Ef ríkið er búið að breyta lögunum eins og ég legg til, þá er enginn lagalegur grundvöllur til fyrir þessu hlutafélagi, ekki neins staðar, það getur fengið að starfa, og þeir geta horft á hlutabréfin sín, en ef þeir vilja fá eitthvað fyrir þau, þá eiga þeir það undir samningum við ríkið, og það er gert ráð fyrir því í 3. gr., að ríkið geri góða samninga við þá um það. Ég vil benda á, að það er stórhætta í því að vísa þessu máli til ríkisstj. Ríkisstj. gæti tekið upp á því að fara að semja við hluthafana fyrir næsta þing. Hún gæti bókstaflega farið að tala við þá eins og þeir væru einhverjir meðeigendur í verksmiðjunni. Hún gæti farið að tala við þá eins og þeir ættu einhvern eignarrétt á 100 millj. í þessari 300 millj. kr. verksmiðju. Ég vil þess vegna eindregið leggja til við hv. d., að hún samþykki mitt frv., en vísi þessu máli ekki til ríkisstj. Það eru sannarlega komin síðustu forvöð. Það eru nú tíu ár, síðan þetta frv. var samþ. og frá því að sú barátta hófst að reyna að tryggja tvímælalausa eign ríkisins á því, eins og það er eftir lögum. Ég vil þess vegna vonast til þess, að hv. þm. alveg án tillits til þess, hvar þeir standa í flokki, sjái til þess, að það sé ekki haldið áfram á þessum hættulega vegi, sem undanfarið hefur verið farinn með síendurteknum meira eða minna vitlausum yfirlýsingum ráðh., sem mundi lykta með því, ef svona væri haldið áfram, að glopra þessu fyrirtæki út úr höndum ríkisins og valda ríkinu stórkostlegu tjóni.



Herra forseti. Enda þótt hv. 3. þm. Reykv. (EOl) segði það hér áðan, að hann vildi ekki draga í land eða taka aftur þær fullyrðingar, sem hann viðhafði í fyrri ræðu sinni, þá held ég samt, að hv. þm. geri sér ljóst, að hann gerði það nú samt, og fullyrðingar hans í síðustu ræðunni byggjast eingöngu á misskilningi. Þær byggjast á þeim misskilningi, að hann telur, að umsögn prófessors í lögum við Háskóla Íslands sé einskis virði. Og úr því að hann dregur sínar fullyrðingar frá forsendum, sem ekki eru mikilvægari en þetta, þá tel ég, að það sé ekki þörf á því að halda langa ræðu til andsvara þeim fullyrðingum, sem hann hér viðhafði. Stjórn áburðarverksmiðjunnar leitaði til prófessors í lögum við Háskóla Íslands, ekki um það, hvort það væri skynsamlegt að auka afskriftirnar eins og hv. þm. sagði hér áðan, heldur hvort það væri löglegt þrátt fyrir bókstaf laganna að gera það, og umsögn prófessorsins var sú, eftir að hann hafði kynnt sér grg. frv. og umr. við lagasetninguna, að það væri löglegt þrátt fyrir bókstaf laganna að hækka afskriftirnar. Og fleiri lögfræðingar hafa þar komið við sögu. Í stjórn verksmiðjunnar er enginn lögfræðingur, og hv. 3. þm. Reykv. er ekki heldur lögfræðingur. Og það er þess vegna, sem stjórn verksmiðjunnar leitaði til lögfræðings og lögfræðinga, og ég vil kenna þessum hv. þm., 3. þm. Reykv., áður en hann fer að fullyrða næst, áður en hann fer að hafa svo stór orð hér í ræðustól, sem gætu jafnvel skaðað hann sjálfan, að þá leitaði hann til lögfræðings og lögfræðinga, jafnvel prófessors í lögum, um það, hvort sú fullyrðing, sem hann fer með í sambandi við túlkun laga, hefur við rök að styðjast. Ég vildi gjarnan, að hv. 3. þm. Reykv. athugaði þetta í ró og næði, áður en hann kemur hér í ræðustólinn aftur með slík stóryrði sem hann viðhafði hér áðan. Ástæðan til þess, að lagt er til að breyta bókstaf laganna, áburðarverksmiðjulaganna, á þá lund, að heimilt sé að hækka afskriftir, er eingöngu sú, að stjórn áburðarverksmiðjunnar telur eðlilegt, að þar fari saman bókstafur laganna og andi laganna, þannig að það þurfi ekki lögfróða menn, það þurfi ekki prófessora í lögum til þess að túlka lög um áburðarverksmiðju á réttan hátt. Stjórn áburðarverksmiðjunnar vill hafa lögin þannig úr garði gerð, að hún sjálf geti lesið úr þeim og þurfi ekki að fá aðstoð prófessors í lögum til þess að komast að réttri niðurstöðu. Hv. 3. þm. Reykv. fullyrti það hér áðan og hefur reyndar gert oft áður, að lögin um áburðarverksmiðjuna væru vansmíð, þau væru illa gerð. Ég held þess vegna, að hann ætti sízt allra að undra það, þótt það þyrfti að breyta lögunum að þessu leyti, ef bókstafur laganna í augum ólöglærðra manna túlkar í rauninni allt annað en þeim er ætlað að gera og lögin sjálf í augum ólöglærðra manna eru nokkurs konar rúnaletur, sem enginn geti lesið úr nema sérfræðingar. Það er þess vegna ekki skrýtið, þó að gert sé ráð fyrir því í frv., sem áður var nefnt, að lögunum verði breytt á þennan hátt, og ég stend hér upp aftur aðeins til þess að árétta það, sem ég sagði áðan, minna á það, að fullyrðingar hv. 3. þm. Reykv. hér áðan eru byggðar á misskilningi, og þess vegna er ekki ástæða til að taka eins strangt á þeim og ella, - byggðar á þeim misskilningi, þeim raunalega misskilningi að gera að engu, að meta einskis úrskurð lagaprófessors við Háskóla Íslands um túlkun þessara laga. Um það, hvort það sé ekki hagur bænda að fá áburð sem ódýrastan, þurfum við náttúrlega ekki að fara að ræða hér. Við hljótum að vera sammála um, að það sé bezt fyrir bændur að fá áburðinn sem ódýrastan. En við getum þá líka verið sammála um fleira. Við getum verið sammála um það, að eins og það er nauðsynlegt fyrir bændur að fá áburð í dag, svo er það líka nauðsynlegt fyrir þá að fá áburð í framtíðinni og ekki aðeins þann áburð, sem áburðarverksmiðjan í Gufunesi getur framleitt nú, heldur algildan áburð. Og ég hygg, að bændur séu því samþykkir, að Áburðarverksmiðjan h/f sé rekin á þann veg, að hún geti byggt sig upp, hún geti stofnað til aukningar, að að því verði unnið, að bændur geti fengið íslenzkan áburð eins og þeir þurfa við hæfi íslenzks jarðvegs. Og það er vitað mál, að þegar ein áburðarverksmiðja hefur starfað í nokkur ár, þá kemur fram mikið og dýrt viðhald á vélum verksmiðjunnar, og þessar vélar er ekki unnt að endurnýja nema með miklum tilkostnaði. Við vorum að tala hér áðan um ræktunarsamböndin, að þau gætu ekki endurnýjað vélarnar. Hvers vegna? Það var vegna þess, að þau áttu ekki í sjóði, þau áttu ekki í fyrningasjóði til þess, og nú standa þau uppi ráðalaus og vita ekki, á hvern hátt þau geti aflað sér aftur þessara nauðsynlegu véla. Ég held, að það sé í þágu bændastéttarinnar að koma í veg fyrir það, að áburðarverksmiðjan standi nokkurn tíma í þeim sporum, sem sagt er að ræktunarsamböndin standi í dag. Svo um eignarrétt verksmiðjunnar. Hv. 3. þm. Reykv. talar hér um hlutafélag. Hann talar um, að hlutaféð sé 10 millj. Hann talar um, að ríkið eigi 6 millj. og hluthafarnir 4 millj. Ég skil ekki, að það sé þá mikill vandi að skera úr því, hvernig með eignarréttinn er í þessu fyrirtæki, og ég undrast það, að hv. 3. þm. Reykv. skuli svo oft sem hann gerir koma hér upp og tala eins og það sé einhver vafi um eignahlutföllin, þegar það er alveg skýrt tekið fram, hvað hver hefur lagt fram. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja fleira í þessu sambandi, en segi það aftur, sem ég sagði áðan, að þar sem fullyrðingar hv. þm. eru byggðar á hreinum misskilningi, þá þarf ekki að taka þær eins alvarlega og annars væri.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. byrjaði sína ræðu með því að tala um, að ég hefði viljað láta svo sem umsögn jafnvel prófessora væri einskis virði. Ég var ekkert sérstaklega að segja það. Umsögn slíkra manna getur oft verið mjög „interessant“, gefið t.d. góða hugmynd um þeirra hugsunarhátt og ýmislegt slíkt. En hún getur verið röng. Það er eitt, sem þeir aðilar, hvort sem það eru hæstaréttardómarar, prófessorar eða aðrir slíkir háttstandandi menn í þjóðfélaginu, sem eru kvaddir til þess að gera út um ýmsa svona mikilvæga hluti, ættu að temja sér, þegar til þeirra er kallað, og það er, sem er eitt grundvallaratriði í allri lögfræði og allri dómfærslu, það er að hlusta líka á hinn málsaðilann. Það er rétt fyrir þessa aðila að kynna sér málin dálítið betur, áður en þeir kveða upp sína úrskurði, hverjir svo sem þeir eru, lagaprófessorar eða hæstaréttardómarar eða aðrir slíkir. Og ég er hræddur um, að áður en þeir fara að kveða sína úrskurði upp um, hvað þeir áliti að sé löglegt, og ætla að fara þar eftir því, hvað komið hafi fram í grg. og annað slíkt, þá þurfi þeir að rannsaka afstöðu löggjafans sjálfs. Það er hann, sem er æðsti aðilinn í þessu efni. Það eru svo og svo margir lögfræðingar, dómarar, prófessorar og aðrir slíkir menn til í þessu þjóðfélagi, en sá, sem er æðstur af þessum öllum saman, er Alþingi, löggjafinn sjálfur, og þótt hvorki ég né hæstv. ráðh. sé lögfræðingur, þá erum við þáttur úr þessum löggjafa og höfum tekið þátt í að semja ákveðin lög og ákveða þar með, eftir hverju hinir eiga að fara. Og það er það, sem við verðum að ætlast til af þessum mönnum, þegar þeir eru tilkvaddir um eitthvað, að þeir geri svo vel og kynni sér aðstæður í þessum málum, og ég er hræddur um, að þeir hafi ekki kynnt sér þær sérstaklega vel, þessir sem kváðu þetta upp. Ég hef ekki mælt hér á móti því, að það gætu verið ýmis skynsamleg rök, sem mæltu með því, að ef til vill væri afskriftum háttað öðruvísi en fyrir er mælt í lögum, að það skuli miða við kostnaðarverð. Ég get vel trúað t.d., að þeir, sem hafa samþykkt upphaflega ákvæðin um kostnaðarverð, hafi gengið út frá, að krónan héldist í nokkuð svipuðu verði. Það var samþykkt fyrir kosningar 1949, og mönnum hefur þá ekki dottið í hug líklega, að Sjálfstfl. færi að fella krónuna 1950 og aftur 1960 og að allir fyrningarsjóðir yrðu þess vegna tiltölulega lítils virði og annað slíkt. En hverju sem menn kunna að hafa gengið út frá í þessu, þá stendur hitt, að það er svo mælt fyrir, að það skuli vera afskrifað eftir kostnaðarverði, og þetta er ekki aðeins um áburðarverksmiðjuna, þetta er um Sogsvirkjunina, þetta er um öll ríkisfyrirtæki, og þetta er um öll einkafyrirtæki. Og eitt af því, sem þeir menn, jafnvel prófessorar í lögum, sem áburðarverksmiðjustjórn talar við, ættu að gera sér ljóst, er, að ef þeir segja: Það á að afskrifa áburðarverksmiðjuna miðað við anda laga og þar af leiðandi endurnýjunarverð, þá mundi slíkt gilda líka viðvíkjandi Sogsvirkjuninni og hvaða öðru fyrirtæki sem er, - öll sömu rökin sem hægt er að færa fram fyrir, að það sé ósköp gott að eiga peninga seinna meir fyrir vélum til þess að geta endurnýjað áburðarverksmiðjuvélar, heyvinnuvélar, alls konar rekstrarvélar í sambandi við landbúnað, beltisdráttarvélar eða annað slíkt, raforkuvélar og allt mögulegt annað slíkt. Vissulega er hægt að færa mörg rök að því. Kannske væri líka hægt að færa einhver rök að því, að það væri ekki rétt gott, að það væri verðbólga eða gengið væri lækkað, og það væri dálítið slæmt fyrir fyrningarsjóði, sem þessar afskriftir eru lagðar í, að gengið væri lækkað rétt á eftir, og kannske ætti að gera sérstakar ráðstafanir fyrir því. Kannske þeir litu þannig á, að svona gengislækkanir væru ólöglegar, vegna þess að það er raskað öllum útreikningum í því, sem sé andi laganna í sambandi við þessa hluti. Nei, við gætum rætt endalaust um þessa hluti, það stendur jafnt í lögunum þarna, að það eigi að miðast við kostnaðarverð, og meðan þeim lögum er ekki breytt, þá hefur löggjafinn, sem er æðsti aðilinn í þessum efnum, kveðið upp sinn dóm, og þá er það ekki annarra að kveða upp dóminn. Hæstv. ráðherra talar hér um, að það sé bezt fyrir bændur, að það væri hægt að láta þá fá afskriftir, bezt, að áburðarverksmiðjan gæti eignazt peninga til þess að geta keypt sér vélar, þegar þessar væru orðnar ónýtar. En hver segir það, herra ráðherra, að áburðarverksmiðjan eigi einhverjar vélar, eigi einhverja peninga fyrir vélum, þó að þær afskrifist svona? Hver segir, að það verði ekki lækkað gengið aftur eftir 5 eða 10 ár, þeir fyrningarsjóðir séu aftur gerðir ónógir og dugi ekki til þess að kaupa inn fyrir þetta? Er það ekki það, sem menn hafa verið að reyna viðvíkjandi öllum mögulegum öðrum fyrningarsjóðum? Það er ekki til neins að koma með slík rök. Það er alveg eins hægt að koma með þau rök, að það væri ekki til neins að vera að afskrifa neitt og leggja neitt í sjóði, vegna þess að það komi alltaf einhver máttarvöld, sem fyrirskipi Íslendingum að afskrifa alla sjóði á 10 ára bili og gera peningana einskis virði, þannig að það sé bezt að halda verðinu eins lágu og hægt sé og sjá svo til, hvernig maður geti lagt í hitt á eftir. Með svona festuleysi í þjóðfélaginu sem þarna er, þá er hægt að beita rökum á allan mögulegan máta. En segjum nú, að þessi rökfærsla sé tekin gild, þau rök hæstv. ráðherra, að það sé bezt fyrir bændur, að áburðarverksmiðjan ætti fyrir því að kaupa sér vélar, þegar þessar væru orðnar ónýtar. Segjum svo, að þetta sama verði þá að gilda um Sogsvirkjunina, að það verði líka að fá að afskrifa hana. Henni er haldið niðri þannig, að hún hefur enga möguleika til þess að afskrifa neitt. Sogsvirkjunin verður með hverri nýrri virkjun að reyna að taka ný lán til þess. Hvernig mundi þá líta út fyrir áburðarverksmiðjunni, ef sama lögmálið, sem hæstv. ráðh. segir að sínir prófessorar álíti að eigi að gilda fyrir áburðarverksmiðjuna, gilti líka fyrir Sogsvirkjunina? Hvað skyldi rafmagnið þá kosta til áburðarverksmiðjunnar, og hvað skyldi þá áburðurinn þar af leiðandi kosta, jafnvel þó að ekki væri svona farið að í afskriftunum eins og nú er gert? Hæstv. ráðherra segir, að það hafi ekki verið spurt að því, hvort þetta væri skynsamlegt, það hefði verið spurt að því, hvort þetta væri löglegt þrátt fyrir bókstaf laganna. Þar hef ég aðeins eitt að segja við hann: Hafi einhverjir prófessorar gefið honum eða þeim í áburðarverksmiðjunni svona úrskurð, þá hefur það verið rangur úrskurður. Það er aðeins einn aðili, sem þarna getur breytt, það er Alþingi. Og hæstv. landbrh. er búinn að fara fram á við Alþingi, að það geri það, og Alþingi um það, en fyrr en Alþingi hefur gert það, er ekki rétt að breyta þessu einmitt í því að leggja þetta fyrir Alþingi, með því að leggja það frv. fyrir Alþingi, sem ríkisstj. lagði hér fyrir um áburðarverksmiðjuna, er raunverulega verið að viðurkenna, að þetta var rangt. Viðvíkjandi túlkun laga er það vissulega gott, að lög séu það skýr, að það sé hægt fyrir hvern mann að skilju þau. Það er nú eitthvað nýtt hjá hæstv. ríkisstj., að hún sé að bera umhyggju fyrir slíku. Ég veit ekki til þess, að nokkur ríkisstj. hafi nokkurn tíma sett önnur eins lög í gegnum þingið og sá bandormur var, sem settur var í gegnum þingið í vetur.  Þá talaði hæstv. ráðh. um, að ég hefði oft sagt, að þessi lög væru vansmíð. Þessi lög eru vansmíð aðeins að einu einasta leyti. Þau eru mjög skýr yfirleitt nema 13. gr. - 13. gr. stangast á við öll lögin. Hún er í mótsetningu við þau. Hún er í mótsetningu við 3. gr. í l., hún er í mótsetningu við allan anda l., og hún er í mótsetningu við lögin, eins og þau höfðu áður verið undirbúin, allt frá því að fyrst var farið að tala um að reisa áburðarverksmiðju á Íslandi. Og það liðu víst ein 15 ár, frá því að var fyrst farið að tala um það, þangað til þessi lög voru samþ. Vansmíðin er eingöngu 13. gr., og þá vansmíði einmitt vil ég sníða burt. Hæstv. ráðh. talaði um eignina á þessari verksmiðju. Mér þótti nú vænt um, að hann passaði sig á að endurtaka ekki neitt af vitleysunum, sem hann sagði í sinni fyrri ræðu, og það gefur mér nokkra von um, að hann sé nú aftur að átta sig. En ég held, að ég þurfi nú samt að skýra þetta dálítið fyrir honum, því að hann fór að tala um hlutafélagið. Það eru tveir aðilar, sem hafa með áburðarverksmiðjuna í Gufunesi að gera. Annar aðilinn er ríkið, sem á hana samkv. 3. gr. l., þar sem stendur: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ Þetta er sá aðili, sem á þessa verksmiðju, fyrirtæki, sem kostar nú yfir 300 millj., það er íslenzka ríkið. Það er sjálfseignarstofnun. Svo er annar aðili, sem hefur með verksmiðjuna að gera. Hans verkefni er að sjá um reksturinn á verksmiðjunni. Sá aðill starfar samkv. 13. gr. l. Í 13. gr. segir, að það sé heimilt, ef fáist þau framlög, sem þar greinir, og lýkur 1. mgr. þar með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ M.ö.o.: samkv. 13. gr. er stofnað sérstakt rekstrarfélag, og það eru mörg dæmi slíks. Hæstv. ráðh. þyrfti ekki annað en athuga t.d. við skulum segja Völund hérna í bænum, þar sem fyrir löngu var aðgreint annars vegar eign og hins vegar rekstur, og þannig er með fleiri fyrirtæki. M.ö.o.: þarna eru tveir aðilar. Annars vegar er eigandi verksmiðjunnar, sem er ríkið, hún er sjálfseignarstofnun. Hins vegar er svo hlutafélag, sem um nokkurt skeið samkv. þessari 13. gr. mun sjá um rekstur verksmiðjunnar. Í því hlutafélagi er 10 millj. kr. hlutafé. Það dettur náttúrlega engum heilvita manni í hug, að með 10 millj. kr. hlutafé byggi maður verksmiðju, sem kostar 130 millj:. - 10 millj. kr. hlutafé getur maður e.t.v. lagt fram sem einhvern pínulítinn skerf til að velta þessu. En það er líka allt saman. Af þessum 10 millj. kr., sem eru þarna rekstrarhlutafé, á ríkið 6 millj. og einstaklingar 4 millj. Og það er eingöngu vegna þess, að ákveðinn landbrh. fyrir 7 árum eða 8 sagði hér á Alþ., að áburðarverksmiðjan væri eign þessa hlutafélags, að nokkurn tíma hafa komið upp efasemdir um það, hvernig háttaði um eignarréttinn á þessu fyrirtæki. Ég mótmælti þessari yfirlýsingu þá þegar. Forsrh. sá, sem veitti þeirri stjórn forstöðu, sem samþ. þessi lög, mótmælti því þá þegar. Forseti ríkisins hefur verið á sömu skoðun. En eins og meiri hl. fjhn. segir í sinu áliti, að það sé ekki talið ótvírætt um eignarrétt áburðarverksmiðjunnar, því þurfi að skera úr um það. Það kom mjög greinilega fram einmitt í framsöguræðu hv. frsm. meiri hl., hv. 5. þm. Reykv., að hann áliti þetta spurningu um eignarréttinn, hann áliti ekki, eins og glopraðist út úr hæstv. landbrh., í fyrri ræðu hans, að það kæmi til mála, að ríkið ætti að kaupa þessa verksmiðju, að það ætti að gera þessa verksmiðju að ríkiseign. Hann áleit, að það væri hins vegar spursmál, hvort hún væri núna ríkiseign, og það væri þetta, sem þyrfti að útkljá. Það er þess vegna alveg rangt, þegar hæstv. landbrh. er að tala um eignarhlutfall þarna í. Eignarhlutfall er aðeins þarna um að ræða í sambandi við, að ríkið á 6 millj. kr. af hlutafénu í rekstrarhlutafélagi. Um sjálfan eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni er enginn efi. Ríkið á hana alla saman. Þess vegna vil ég leggja áherzlu á það, að eins og nú hefur verið staðfest með þeim klaufalegu yfirlýsingum, sem hæstv. landbrh. hefur gefið, með þeim röngu reikningum, sem stjórn áburðarverksmiðjunnar hefur látið frá sér fara, þá er hættulegt að fresta því lengur að skera alveg úr um það, að þessi áburðarverksmiðja sé ótvíræð ríkiseign, eign ríkisins eins og einskis annars. Þess vegna skora ég eindregið á hv. þm. að greiða atkv. með mínu frv., en vísa málinu ekki til ríkisstj.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið til athugunar í hv. landbn., en n. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hluti n. leggur til, eins og fram er tekið í nál. hans á þskj. 402, að þessu máli sé vísað til ríkisstj., og byggir það m.a. á því, að hæstv. landbrh. hefur skipað mþn. til þess að athuga þessi lög fyrir næsta reglulegt Alþingi. Og samkvæmt því skipunarbréfi, sem hann hefur gefið út til nefndarmanna, er þeirri nefnd ætlað að endurskoða ákvæði laga nr. 7 12. jan. 1945, um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum, sbr. og lög nr. 29/1948, og rannsaka fjárþörf ræktunarsambandanna og vélakost þeirra og annað í því sambandi og gera till. um, á hvern hátt ræktunarsamböndin geti með beztu móti haldið áfram starfsemi sinni og framkvæmdum. Lögin um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum frá 1945 hafa reynzt einhver þýðingarmestu lög fyrir landbúnaðinn, sem nokkurn tíma hafa verið samþykkt hér á Alþingi. Þau voru samþykkt á valdatíma nýsköpunarstjórnarinnar, og átti ég sem þáv. formaður landbn. Nd. nokkurn þátt í því að koma þeim lögum í gegnum Alþingi. Á grundvelli þessara laga hefur á síðustu 15 árum verið ræktað hér á landi, að ég hygg, meira en á öllum öldum frá Íslands byggð áður. Eins og lögin voru upphaflega gerð, var til þess ætlazt, að varið yrði 3 millj. til þess að aðstoða við kaup á stórvirkum vélum og koma gangi þeirra áfram. Síðan hefur verið bætt við miklum upphæðum af hálfu ríkisins, eins og fram er tekið í grg. með þessu frv., svo að það er í árslok 1958 búið að veita hátt á 13. millj. í þessu skyni. Nú er, eins og gefur að skilja, enginn maður í hv. landbn. með því hugarfari að vilja leggja stein í götu ræktunarframkvæmda í landinu. Og þó að þessi lög væru alveg óbreytt frá því, sem þau eru, þá er engin hindrun á því, að það megi veita mikið fé til þessara framkvæmda framvegis. En við, sem erum í meiri hl. landbn, hvað þetta snertir, álítum, að það varði litlu, þó að það dragist fram á næsta þing í haust að ákveða um það, hvort þessum lögum skuli breytt eða ekki, og þess vegna teljum við rétt. á þessu stígi þessa máls að vísa því til hæstv. ríkisstj. og höfum, eins og ég gat um í upphafi, sannanir fyrir því, að það hefur verið gerður undirbúningur til þess, að málið verði rækilega athugað fyrir næsta þing.



Herra forseti. Lögin um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum voru afgreidd frá Alþingi veturinn 1944–45 og gefin út 12. jan. 1945. Fyrri hluti þeirra, sem fjallar um jarðræktarsamþykktir, stefnir að því að skipuleggja ræktunarframkvæmdir í sveitum, sérstaklega vélbúnað og rekstur véla til ræktunar. Þessi lög hafa nú verið í gildi í 15 ár, og hafa nokkrum sinnum á því tímabili verið gerðar á þeim ýmsar breytingar, sem m.a. hafa stefnt að því að útvega nægilegt fé til þessara hluta. Seinast mun slík breyting hafa verið gerð árið 1955, þegar samþ. var að veita 1 millj. kr. á ári næstu 6 ár til þessara vélakaupa. Á s.l. hausti var ljóst, að fjárskortur mundi vera fram undan til þess að hægt væri að afla þeirra véla, sem nauðsynlegar væru í þessu efni, og flutti þá hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ), sem ég sit nú á þingi fyrir, ásamt fleiri hv. þm. frv. á þskj. 15 um breyt. á þessum lögum, sem gengur út á, að það skuli verja árlega fé úr ríkissjóði til endurnýjunar á þeim ræktunarvélum og tækjum, sem notið hafa framlags skv. lögum þessum. Þetta frv. hefur svo verið til athugunar hjá landbn., eins og frsm. meiri hl., hv. 2. þm. Norðurl. v. (JPálm) skýrði frá, en n. varð ekki sammála um afgreiðslu þess. Þegar frv. til l. frá 1945 var til umr. í þessari hv. d., - það var til 2. umr. um það leyti, sem nýsköpunarstjórnin var sett á laggirnar, ég vil leiðrétta þá missögu hv. 2. þm. Norðurl. v., að nýsköpunarstjórnin hafi beitt sér fyrir og undirbúið þetta, því að um það leyti, sem hún er sett á laggirnar, er frv. til 2. umr. í þessari hv. d., og frsm. landbn. við þá umr. er þáv. hv. þm. Skagf. (JS). Hann sagði þá í ræðu sinni, að frv. það, sem fyrir lægi, stefndi að því í fyrsta lagi að veita félagslegum samtökum aðstöðu til þess að hefja stórfelldar ræktunar- og byggingarframkvæmdir, í öðru lagi að tryggja það, að framkvæmdir þessar séu vel gerðar og haganlegar, í þriðja lagi að gera framkvæmdirnar ódýrari en ella mundi verða og loks að tryggja, að það fé, sem ríkissjóður leggur fram til þessa, verði ekki eyðslufé, heldur eins konar stofnfé, sem varðveitist í sveitunum af sjálfu sér til áframhaldandi framkvæmda. Þetta sagði þáv. hv. 2. þm. Skagf. Og þessi löggjöf hefur vissulega náð því marki, sem hann ætlaði henni og setti fram í fyrstu þremur liðunum, sem ég gat um. En um fjórða liðinn gegnir nokkuð öðru máli. Að vísu varðveitist féð til áframhaldandi framkvæmda, en fyrir því hefur farið eins og öðrum sjóðum okkar landsmanna, að þeir hafa að mestu orðið verðbólgunni að bráð. Það er 10. gr. laganna nr. 7 frá 1945, um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum, sem fjallar um þessi atriði, en þar er gert ráð fyrir því að þjónusta vélanna sé verðlögð þannig, að þar sé innifalið fyrningargjald, sem leggist í fyrningarsjóð hjá Búnaðarfélagi Íslands. En fyrir þessum fyrningarsjóðum hefur farið á þann veg, að þeir geta nú ekki frekar en aðrir sjóðir landsmanna, sem líkt stendur á um, gegnt hlutverki sínu, svo að viðunandi sé. Sú króna, sem var lögð í fyrningarsjóðina fyrir 15 árum, kaupir nú aðeins 1/14 hluta af því, sem hún gerði þá, sú, sem lögð var þar fyrir 10 árum, aðeins 1/5 hluta, og sú, sem lögð var þar fyrir 5 árum, kaupir nú aðeins 2/5 hluta af því, sem hún gerði þá. Og sú króna, sem lögð var þar í haust eða bara um áramót, kaupir nú aðeins 60% af því, sem hún gerði þá. Þessa minnkun á kaupgetu krónunnar er óhjákvæmilegt að bæta, ef framhald á að geta orðið á ræktunarstarfseminni og lögin eiga að geta náð tilgangi sínum. Það er vissulega góðra gjalda vert, að hæstv. landbrh. hefur hinn 31. marz, þegar frv. þetta hafði legið 4 mánuði fyrir þessari hv. d., skipað nefnd til þess að athuga þessi mál og endurskoða þessa löggjöf og rannsaka fjárþörf ræktunarsambandanna o.s.frv. En okkur, sem stöndum að áliti minni hl. um þetta frv., virðist engin nauðsyn bera til, að l. séu óvirk, meðan þessi athugun fer fram, og við leggjum því til í áliti okkar á þskj. 410, að frv. verði samþ., svo að lögin geti verið virk og starfsemin haldið áfram, meðan sú athugun, sem hæstv. landbrh. hefur stofnað til, fer fram.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess að fara mörgum orðum um þetta mál fram yfir það, sem gert hefur verið af hálfu meiri hl. og hálfu minni hl. Það er ekki eins mikið, sem ber þar á milli, eins og sýnist í fyrstu. Ég geri ráð fyrir því, að báðir þessir hv. frsm. hafi jafnmikinn áhuga fyrir því, að ræktun í landinu geti haldið áfram og ræktunarsamböndin verði ekki eftirleiðis óvirk. Allir eru sammála um gildi þessara laga, eins og segir í frv. þeirra framsóknarmanna, að með þessum lögum, nr. 7 12. jan. 1945, um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum, var lögð undirstaða að þeirri ræktun og þeim framförum, sem orðið hafa í landbúnaðinum. Og það eru reyndar önnur lög, sem má geta alveg jafnhliða þessum lögum. Það eru lögin um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. En þau lög - minnir mig - voru staðfest á árinu 1946. Menn geta deilt um það, hverjum þetta sé að þakka. Ekki vissi ég það eða mundi, að hv. fyrrv. 2. þm. Skagf. (JS) hafði verið frsm. við 2. umr. málsins, en það finnst mér ósköp eðlilegt og trúlegt, jafnmikinn áhuga og hann hefur alltaf haft fyrir ræktunarmálum í þessu landi, eitthvað svipað og núv. hv. 2. þm. Norðurl. v. (JPálm). En hinu má ekki gleyma, að þáv. landbrh., Pétur Magnússon, studdi þessi mál bæði með ráðum og dáð og án hans forgöngu og án hans vilja hefðu þessi mál ekki komizt í gegnum Alþingi. En það, sem nú er um að ræða, er það, hvernig ræktunarsamböndin geta haldið áfram ræktunarframkvæmdum eftir þá miklu dýrtíð, sem orðið hefur í landinu. Fyrningarsjóðir ræktunarsambandanna, sem áttu upphaflega að nægja til þess að endurnýja vélarnar, eru, eins og tekið hefur verið fram, ekki nema partur af því verði, sem vélarnar kosta nú. Ég hef þess vegna gert mér grein fyrir því, að ræktunarsamböndin eru ekki einfær um að endurnýja vélakostinn. Og eins og það þurfti á árunum 1945–46 að koma þar á móti og gera þeim mögulegt að eignast vélarnar, svo er það eins nauðsynlegt í dag. Og ég hygg, að þeir, sem til þekkja, geri sér ljóst, að þótt stórum áföngum hafi verið náð í ræktunarmálum þjóðarinnar, þá höfum við ekki efni á því að nema staðar. Við þurfum að halda ræktuninni áfram, ef landið á að vera þess umkomið að veita þjóðinni landbúnaðarvörur að nægilega miklu leyti til neyzlu. Er þá ekki sízt um það að ræða að hafa nægilega mjólk og mjólkurafurðir handa hinum ört vaxandi neytendahópi í kaupstöðum landsins. Það er eðlileg meðferð á þessu máli að skipa mþn., sem lýkur störfum fyrir næsta haust og leggur á ráðin um það, hvernig við þessum vanda skuli snúizt. Og ég hygg, að með því að fara þannig að, fáum við betri lausn á málinu heldur en annars hefði orðið. Þess má geta, að formaður þessarar nefndar er Jónas Pétursson alþm., sem er nákunnugur ræktunarmálunum og hefur sérstakan áhuga fyrir því, að þessi mál leysist á hinn farsælasta hátt. Með honum er í n. Haraldur Árnason, vélaráðunautur Búnaðarfélags Íslands, sem einnig er þaulkunnugur þessum málum. Ég er þess vegna ekki í nokkrum vafa um það, að þeir þrír menn, sem í n. hafa verið skipaðir, munu ljúka störfum og þeir munu vinna verkið vel og það verði hægara fyrir þá menn, sem ekki hafa kynnt sér þessi mál til hlítar, að setja sig inn í málin á eftir og þeir munu frekar sannfærast um hina réttmætu þörf í þessum málum. Ég er þess vegna, um leið og ég viðurkenni strax í dag þörf ræktunarsambandanna, ánægður með þá afgreiðslu málsins, að málinu verði vísað til ríkisstj. Málið er í dag í höndum mþn., sem undirbýr það fyrir næsta haust, og ég geri mér vonir um þann árangur af þessu starfi, að þeir hv. alþm., sem standa að frv. á þskj. 15, muni einnig verða ánægðir með þessa afgreiðslu.