Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjm. (Magnús Torfason) Jeg skal að eins, með skírskotun til greinargerðar frv. og til þess, að samskonar lög fyrir Reykjavik voru samþ. hjer á síðasta þingi að leyfa mér að óska þess að máli þessu verði vísað til allsherjarnefndar.

Flm. (Sigurjón Friðjónsson) Ástæðurnar fyrir frv. þessu eru allítarlega teknar fram í greinargerð þess, og tel jeg ekki ástæðu til þess að taka þær upp aftur í ræðuformi. Þó vil jeg fara um málið nokkrum orðum. Fyrst vil jeg geta þess, að prentvilla hefur slæðst inn í greinargerðina. Þar segir svo á einum stað, að verð á smjöri landsverslunarinnar mundi að líkindum hafa áhrif til hækkunar á því smjörverði o. s. frv., en á auðvitað að vera til lækkunar. Þá vil jeg geta þess, að aðalástæðan til þess, að jeg kom fram með frv. þetta, er sú, að jeg er mótfallinn frv. um fráfærur ásauðar, en leit þó svo á, að ekki væri sæmandi að fella það mál niður með öllu, án þess nokkuð kæmi í staðinn. Nú er það vitanlegt, að aðalhvötin fyrir framleiðendur til að færa frá er sú, að þeim sje trygt nægilega hátt verð fyrir afurðir sínar. Og það var ætlun mín, að þetta frv. gæti orðið til þess. Með slíkum lögum væru stjórninni fengnar í hendur nokkurskonar metaskálar, þar sem á væri feitmetiseklan á annari skálinni og framleiðslan á hinni. Þegar svo feitmetiseklan yrði of þung á metunum, yrði að bæta þunga á hina skálina, þ. e. hækkuðu smjörverði, sem gæfi hvöt til að auka framleiðsluna, uns jafnvægi næðist. En frv. þetta þarf þó ekki að útiloka hitt frv., um fráfærur, því að þótt nóg yrði feitmeti, gæti frv. þetta orðið til þess að greiða úr viðskiftunum og laga ýmsar misfellur á smjörverðinu. Jeg hefi heyrt, að smjörverðið, sem til er tekið í frv., muni þykja helst til lágt. En jeg lít svo á, að rjett sje að hafa ákvæðisverðið frekar of lágt en of hátt í fyrstu, því að hægra mun reynast að færa það upp en niður. Og reynslan hefir sýnt það, að mörgum hefir reynst örðugt að kaupa við ákvæðisverði vörur sínar, og margt hefir það komið fram í viðskiftum manna, sem minnir á gömlu setninguna: „Á jeg að gæta bróður míns?“ Jeg sá hjer í gær erindi Bjarna Jónssonar frá Vogi, „Um annað líf“. - Jeg nefni hann hjer með nafni, því að jeg tala ekki um hann sem þm., heldur sem rithöfund. - Þetta „annað líf“, sem hann talar þar um, er lífið í listunum, og hefi jeg ekkert út á þau ummæli hans að setja. En jeg veit, að til er enn annað líf, lífið í samkendunum og viljanum til þess að bæta úr kjörum þeirra, sem bágt eiga. Að vísu geta allir með fullum rjetti sagt sem svo: „Við þurfum að fá svo mikið fyrir vörur okkar, að við getum framfleytt okkur sjálfum og skylduliði okkar“. En þess ber þó að gæta, að ekki má ganga of langt í þeim sökum, svo að ekki þurfi að spyrja: „Hvað er orðið af bróður þínum?“ Sumir vilja hafa alla verslun frjálsa, aðrir vilja leggja á hana nokkra fjötra, sumir allharða. Mín skoðun liggur þess á milli. Jeg vil hafa verslunina sem mest frjálsa, en þó hömlur nokkrar stundum, þar sem þörf krefur. Og hömlur þær, sem hjer í frv. eru lagðar á feitmetisverslun landsins, vona jeg að reynist teygjanlegar og ekki ómjúkar, en harðni þó þegar á reynir, líkt og fjöturinn forni, sem gerður var af dyn kattarins, skeggi konunnar og af rótum bjargsins o. fl. Því að hjer er líka verið að leggja haft á úlf, þar sem er eigingirni annara, svo að hún fái ekki að leika lausum hala. Jeg vil svo gera það að till. minni, að máli þessu verði vísað til bjargráðanefndar, að umr. lokinni.

Eggert Pálsson Jeg tel þess ekki brýna þörf að ræða frv. þetta ítarlega á þessu stigi málsins, því þar sem málið er svo víðtækt, mun það verða tekið til íhugunar af nefnd og síðan verða athugað af hv.þm. á eftir. En einmitt vegna þess, hve yfirgripsmikið það er, vil jeg samt ekki þegjandi hleypa því af stað, og mun jeg því gera nokkrar athugasemdir, sem vakið gætu íhugun nefndarinnar. Það er augljóst, að hjer er farið fram á stórfelda breytingu á verslum landsmanna með innanlandsafurðir, þar sem um einkarjett á vissum vörutegundum er að ræða, þótt ekki sje nema fyrir landsstjórnina. Þegar í ráði er að ganga inn á slíka braut, að veita einkarjett til verslunar með einhverja vörutegund, þarf það vel að athugast, hvort rjett sje að byrja einmitt á þessari vörutegund frekar en annari, eða yfir höfuð hvort rjett sje að ráðast í þeim efnum frekar á innlenda vörutegund en erlenda. Eins þarf að athuga hitt, ef veittur er einkarjettur á annað borð, hvort rjett sje að veita hann takmarkaðan, eins og hjer er gert, eða veita hann að fullu og öllu. En svo að jeg snúi mjer sjerstaklega að þessu máli, sem hjer liggur fyrir, þá virðist mjer, sem það þurfi að líta á það frá þremur hliðum. Í fyrsta lagi verður að líta á það frá þeirri hlið, er að framleiðendum veit, í öðru lagi þeirri, er veit að neytendunum, og í þriðja lagi þeirri, er veit að landssjóði. Þegar litið er á fyrstu hliðina, get jeg ekki varist því að hugsa, að eina eða aðalorsökin fyrir frv. þessu hafi verið sú, að litið hafi verið ofsjónaraugum á smjörverðið hjer á Suðurlandi í samanburði við smjörverðið á Norðurlandi, en slík ástæða er engan veginn nægileg eða forsvaranleg til þess að byggja á frv. slíkt sem þetta. Smjörverðið hjer á Suðurlandi er óneitanlega hátt orðið, saman borið við það, sem áður var, en ef það er borið saman við það, hvað aðrar nauðsynjavörur hafa stigið, þá verður ekki sagt, að það sje orðið neitt óeðlilega hátt. Eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, hefir af formanni Búnaðarfél. Íslands verið gefin út skýrsla um það, hvað smjörverð þyrfti að vera hátt til þess, að samsvaraði verði á erlendum vörum, og samkvæmt þeirri skýrslu er það ekki nógu hátt enn, þótt komið sje upp í 3 kr. pundið, til þess, að sú verðhækkun samsvari verðhækkun þeirri, sem orðið hefir á allri kornvöru. En taki maður hina hliðina, sem vikið er að í greinargerð frv., að smjörverðið sje of hátt í samanburði við kjötverðið, þá verður að gæta þess, að fyrir stríðið var kjötverðið hlutfallslega hærra en smjörverðið. Til þess bendir það líka, að allur þorri bænda lagði, og leggur enn í dag, meiri áherslu á að framleiða kjöt en smjör, auðvitað af þeirri ástæðu, að þeir telja það borga sig betur, enda má með einföldu dæmi sýna fram á, að svo sje í raun og veru á flestum jörðum. Hugsi maður sjer ákveðinn forða af heyi, t. d. 40-50 hesta, sem kýrfóðrið er talið að vera, þá kemur það í ljós, að arðurinn verður meiri af að ala á því sauðfje en kýr, svo framarlega sem um nokkra sauðfjárbeit er að ræða. Á kýrfóðrinu má víðast hvar framfleyta 20 ám, og mundi dilkur undan hverri, að minsta kosti á Norðurlandi, seljast á 25 kr., svo að arðurinn af þeim öllum yrði 500 kr. fyrir utan ull. Nú má gera ráð fyrir, ef kýr væri alin á þessum heyjaforða hjer á Suðurlandi, að hún gæfi af sjer 125 pund af smjöri, er mundi vera fullhátt áætlað eftir reynslu síðustu ára. Sje nú smjörverðið 3 kr. pundið, gerir það samtals 375 kr. Hjer er nú að vísu ótalin undanrennan, en ekki mundi hún að neinu leyti nægja til að fylla upp þær 125 kr. og ullina, sem á vantar í hin fyrri dæmi. Þetta dæmi og reynslan, sem jafnan er ólygnust, sýnir það því ljóslega, að sauðfjárræktin borgar sig betur yfir höfuð að tala en kúaræktin, sjerstaklega að því er Norðurland snertir. Háttv. flm. (S. F.) sagðist ætlast til, að frv. þetta kæmi í stað frv. um fráfærur, tilgangurinn væri sá sami, að auka smjörframleiðsluna í landinu. En jeg býst við, að afleiðingar frv. þess, ef samþ. verður, yrðu gagnstæðar, enda virtist háttv. flutnm. (S. F.) sjálfur vera þeirrar skoðunar annað veifið, þar sem hann játar það, að það mundi leiða til aukinna fráfærna á Norðurlandi, en minkaðra á Suðurlandi. En fari svo, þá eykst framleiðslan ekki í heild sinni. Það er nokkurn veginn ljóst. Jeg tel það að vísu gott, ef hægt væri að finna heppilegt ráð til að auka feitmetisframleiðslu í landinu, en öflugasta hvötin álít jeg að yrði það, ef verð það, sem nú er, hjeldist áfram og löggjafarvaldið geri enga tilraun til að þrýsta því niður með ógætilegum þvingunarráðum. En sje það ekki nóg hvöt, þá gæti komið til mála að verðlauna menn fyrir fráfærur. Það er ekki ólíklegt, að það gæti orðið til þess, að fráfærur yrðu almennar og smjörframleiðslan þar af leiðandi ykist svo, að það lækkaði af sjálfu sjer aftur í verði. Það mætti skoðast sem eðlilegur gangur. Þá kem jeg að annari hlið málsins, eða neytendunum. Háttv. flm. (S. F.) tók það fram, að þetta fyrirkomulag, sem felst í frv. hans, mundi fækka milliliðunum. En jeg get ekki sjeð að svo sje. Milliliðirnir verða þrír eftir frv., sem sje umsjónarmaður í hverri sveit, smjörmatsmaður í kaupstöðum og svo sjálf landsverslunin. Býst jeg við, að milliliðir þessir yrðu allkostnaðarsamir, og síst eru þeir færri en nú á sjer stað. Ef útkoman yrði nú sú, að framleiðslan ykist ekki, þá mundi verða áframhaldandi feitmetisekla í landinu, og er þá hætt við því, að neytendur myndu nota sjer heimildina, sein gefin er í frv., og fara sjálfir til framleiðenda og sækja vöruna. Gefur þá að skilja, að það yrði að eins lítill hluti, sem landsverslunin klófesti. Og þótt ganga megi út frá því, að sá litli hluti yrði ódýrari, þá liggur hættan í hinu, að sá ódýrari hluti lendi hjá þeim, sem betur eru settir og átt geta viðskifti við landsverslunina í stórum stíl. Gæti þá svo farið, að einmitt fátæklingarnir yrðu að sæta hinum dýrari kjörum, rjett eins og átti sjer stað í fyrra vor. Þá keypti landsverslunin smjörið á 1,80 kr. pundið frá rjómabúunum og seldi það alt til stærri borgara þessa bæjar, sem keypt gátu í stórum stil. Hinir, sem ekki gátu keypt mikið í einu, eða urðu of seinir með pöntun, urðu að sæta verra verði. Ef litið er á alt þetta, sjest það, að hagurinn fyrir neytendurna verður ekki ýkjamikill eftir frv. þessu. Þá kem jeg að þriðju hliðinni, landsversluninni. Hv. flm. (S. F.) heldur, að 25 aurar á pund nægi til að bera allan kostnaðinn. Það tel jeg þó óhugsandi, því að kostnaðurinn hlýtur að verða ærið mikill. Gerum ráð fyrir, að smjörið verði flutt í hvert kauptún á landinu. þá yrði landsverslunin að eiga hús í hverju kauptúni landsins, til að versla. Í og geyma vöruna, og síðan að tína upp hvert einasta kauptún til að smala saman vörunni, þótt ekki væru nema smápinklar í hverjum stað. Til þess að standast þann kostnað, mundu 25 aurar af pundi ekki nægja, allra síst er þar við bætist 1% til umsjónarmanns og 1% til matsmanns. Annars er mjer það ekki ljóst, af hverju umsjónarmenn í sveitum eiga að reikna þessa 1%, sem þeir fá í þóknun. Eigi það að byggjast á skýrslunum um það, hverju lofað sje til landsverslunarinnar, þá þykir mjer sennilegast, að það verði svo lítið, að enginn fáist til starfans, en eigi það að byggjast á því, hvað mikið kemur í raun og veru af smjöri úr hverri sveit, þá verður að halda nákvæma skýrslunum það, hvaðan hver böggull hefir komið. Og um þóknun til smjörmatsmanns eða konu er það að segja, að óheppilegt virðist það í meira lagi að miða hana við % af söluverði smjörsins, því að með því er óneitanlega gefið undir fótinn þeirri tilhneigingu, að koma smjörinu öllu í sem hæst verð, eða með öðrum orðum úrskurða sein mest af því fyrsta flokks vöru, til þess að matsmaður eða matskona geti fengið sem mesta borgun. Jeg skal svo ekki fara frekar út í málið að sinni. Jeg þykist hafa sýnt fram á það með þessum orðum, að ekki liggur opið fyrir, að sá þrefaldi ávinningur, sem getið er um í niðurlagi greinargerðarinnar, leiði af því, þótt frv. verði að lögum, sem sje það, að framleiðslan aukist og batni, í öðru lagi, að viðskiftin verði greiðari, og í þriðja lagi, að verði á feitmeti verði haldið í sæmilegu horfi. En þrátt fyrir það, þó að jeg telji mikla tvísýnu á, að frv. nái tilgangi sínum, álít jeg það sjálfsagt, að það verði sett í nefnd til nákvæmari athugunar. Hv. fhn. (S. F.) lagði til, að því yrði vísað til bjargráðanefndar, en með því er óbeinlínis gefið í skyn, að tilgangurinn sje ekki sá, að auka framleiðsluna, því hlutverk bjargráðanefndarinnar er miklu fremur að sjá fyrir hagsmunum neytendanna heldur en framleiðendanna. En jeg vil gera það að till. minni, að því verði vísað til landbúnaðarnefndar, svo hún geti athugað, hvort hjer sje ekki verið að stíga hættulegt spor í þá átt, að skerða rjett þeirra manna, bændanna, sem hún á sjerstaklega að bera fyrir brjósti. Frumvarpið, ef það yrði að lögum, getur haft svo stórvægileg áhrif á landbúnaðinn, að telja má sjálfsagt, að sú nefnd, sem hefir landbúnaðarmálin með höndum, taki það til rækilegrar yfirvegunar.

Flutnm. (Sigurjón Friðjónsson) Jeg vil taka það fyrst fram, viðvíkjandi smjörverði því, sem ákveðið er í frv., að það er ekki ákveðið svo, sem þar er gert, vegna þess, að vjer Norðlendingar sjáum ofsjónum yfir verði því, er búandmenn hjer á Suðurlandi fá fyrir smjör sitt, heldur vegna þess, að jeg leit svo á, og lít svo á, að hjer sje um sanngjarnt verð að ræða. Að þetta sje rjett sjest að nokkru á smjörverðinu fyrir norðan og að nokkru leyti á því, hvað smjörframleiðendur á Suðurlandi vildu fá fyrir smjör sitt í fyrra. Í fyrra var sett hámarksverð á smjör; hámarksverðið var 1 kr. 80 au. til framleiðendanna, en þeim þótti það of lágt, en sögðust vera ánægðir með 2 kr. til 2 kr. 25 au. fyrir pundið. Þeir geta því ekki verið óánægðir með það verð, sem hjer er ákveðið, auk þess sem þeir búa að miklu betri smjörmarkaði og mundu altaf geta fengið undanþágu þá, er frv. gerir ráð fyrir, og selt smjör sitt fyrir útsöluverð. En við hvað á að miða smjörverðið? Á að miða það við aðrar sauðfjárafurðir, og þá fyrst og fremst sláturafurðir? Sumir vilja miða það við verð aðfluttra vara, t. d. matvara, og þeir hafa nokkuð til síns máls. En jeg held, að í þessu sje rjettast að miða verðið við sjávarafurðir, t. d. fisk. Smjörinu er ekki ætlað út úr landinu; það eru kaupstaðarbúar og sjávarþorpsbúar, sem fyrst og fremst eiga að fá það, og sú vara, sem þeir geta boðið landbændum fyrir smjörið, er fiskur. Það er gamalt mál, að 1 pd. af smjöri jafngildi 1 lýsipund af fiski, og jeg held, að verðhlutföll þeirra verði svipuð eftir frv. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) virtist vilja halda því fram, að smjörverðið þyrfti að vera hærra hjer á Suðurlandi en á Norðurlandi, en þetta er misskilningur hjá hv.þm. Það sjest best á því, að þegar rjómabúsöldin var sem mest hjer á landi, þá gáfu rjómabúin á Suðurlandi góðan hagnað, en rjómabúin á Norðurlandi gátu varla borið sig. Þá vildi hann og líta svo á, sem frv. gerði ráð fyrir mörgum milliliðum. Eigi get jeg fallist á það; frv. gerir að eins ráð fyrir einum millilið, landsversluninni; hitt eru verkamenn hennar. Þó gerði sami hv.þm. (E.P.) ráð fyrir því, að ef frv. þetta næði óbreytt fram að ganga, þá þyrfti landssjóður að eiga hús í hverju kauptúni til smjörgeymslu og að eyða miklu fje til að safna því saman. Allir sjá, að þetta eru öfgar einar, og þetta nær engri átt. Landssjóður fær leigt handa smjörinu þar sem þess þarf, og umboðsmennirnir segja til, hvar smjör sje ósent. Kostnaður þessi er því mjög lítill. Rjettast tel jeg að vísa þessu máli til bjargráðanefndar; hún á fyrst og fremst, eins nú hagar, að reyna að stuðla að því, að framleiðsla landsmanna aukist, og nægir þar að benda á sjávarútveginn; því á frv. þetta þangað fara, en eigi til landbúnaðarnefndar.

Magnús Kristjánsson Segja verð jeg það, að jeg er ekki til fulls búinn að átta frv. því, er hjer liggur fyrir, og hefi því ekki tekið að fullu afstöðu til þess, en mjer virtust mótbárur þær, sem bornar voru fram gegn frv., meir miðaðar við ástandið eins og það var fyrir ófriðinn heldur en við ástandið eins og það er nú, og því er það, að jeg vildi segja nokkur orð. Öllum hv.þm. hlýtur að vera það ljóst, að feitmetisskorturinn hjer á landi kemur eingöngu af því, að aðflutningarnir hafa tepst. Og þótt eitthvað af smjöri sje fáanlegt fyrir 6 kr. til 6 kr. 50 aura kílóið, þá er það svo hátt verð, að allur þorri manna hefir ekki efni á því að kaupa svo dýrt feitmeti, og verður því að vera feitmetislaus. Og ef hann hefði efni á að kaupa feitmeti slíku verði, þá yrði eftirspurnin margfalt meiri en framboðin. Þess vegna er það nauðsynlegt, að framleiðsla á smjöri aukist að miklum mun, ef frv. þetta á að ná tilgangi sínum, og svo hlýtur að verða, ef frv. um fráfærur ásauðar nær fram að ganga. Mjer finst, að þá sje þetta frv. beinlínis nauðsynlegt, og þá kemur það á heppilegu viðskiftafyrirkomulagi. Mjer finst frv. stefna að því, að framleiðandi fái sem mest fyrir vöru sína, en þetta er vitanlega þveröfugt við skoðun 1. þm. Rang. (E. P.). Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara frekar út í mótbárur þær, er bornar voru fram gegn frv., en þegar verið er að bera smjörverðið saman við verð útl. vöru, þá verður það að gerast með mikilli aðgæslu, og er alls ekki nóg, eins og hjer var gert, að taka einstaka matvörutegundir til samanburðar, heldur verður að miða við verð margra vörutegunda. En þótt smjörverðið sje borið saman við kornvöru, þá hefir þó smjörverðið hækkað miklu meira en kornið. Þá var því haldið fram, að smjörframleiðsla á Suðurlandi sje mikið kostnaðarmeiri en annarsstaðar á landinu. Má vera að svo sje, en með öllu er það þó órannsakað og óupplýst mál, enda hefir kostnaðurinn við það ekki stóraukist á einu ári. En þótt svo væri, þá má gera ráð fyrir, að sá kostnaðarauki hafi átt sjer stað um land alt. Þess vegna ekki ástæða til að halda því fram, að fyrirkomulag það, er frv. þetta fer fram á, þótt það næði fram að ganga, kæmi sjerstaklega hart niður á einum landshluta fremur öðrum.