Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um breyt. á l. nr. 19 frá 1959, um vöruhappdrætti fyrir Samband ísl. berklasjúklinga, hefur verið lagt fram hér sem þskj. 43 af Vilhjálmi Sigurbjörnssyni sem gegndi varaþingmennsku í fjarveru minni. Þetta frv. gerir ráð fyrir breytingu á þessum l. að tvennu leyti til: í fyrsta lagi að 20% af nettóágóða vöruhappdrættis SÍBS renni til byggingar elli- og hjúkrunarheimila utan Reykjavíkur og Reykjanessvæðisins og í öðru lagi að heimildin til að reka happdrættið áfram verði framlengd til ársins 1984 í stað 1979 sem nú mun standa í lögunum. 3. gr. l. um vöruhappdrætti Sambands ísl. berklasjúklinga fjallar um það hvernig ágóða af þessari starfsemi skuli varið, og hljóðar þessi gr. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimild þessi gildir til ársloka 1969“ - stendur þar, en er nú 1979, hér er lagt til að heimildin verði framlengd til ársins 1984. - „Ágóða af happdrættinu skal varið til að greiða stofnkostnað við byggingarframkvæmdir vinnuheimilisins að Reykjalundi, til byggingar og rekstrar vinnustofu fyrir öryrkja og til annarrar félagsmálastarfsemi Sambands ísl. berklasjúklinga sem viðurkennd er af ríkisstj.“ Eins og ég gat um áðan, þá er lagt til að hluti af þessum ágóða, nettóágóða, verði varið sérstaklega til byggingar elli- og hjúkrunarheimila utan Reykjavíkur og Reykjanessvæðisins. Það er alkunnugt að SÍBS hefur ráðist í mörg og mikilvæg verkefni á undanförnum mörgum árum, og þar hefur verið unnið mikið þjóðnytjastarf eins og kunnugt er og mikill dugnaður margra sem þar hefur komið við sögu. Þeir hafa verið bæði bjartsýnir og djarfir í sínu starfi, enda hefur árangurinn orðið í samræmi við það. Menn hafa notið verka Sambands ísl. berklasjúklinga hvarvetna af landinu, eins og kunnugt er, og dvalið hér syðra þó að þeir væru búsettir víðsvegar um landið. Síðan berklaveikinni var að mestu útrýmt, sem hefur verið stórkostlegt átak og hefur vakið athygli - ég vil nú ekki segja um allan heim, en það hefur vakið athygli víða um lönd og oft til þess vitnað af erlendum gestum, sem sækja Ísland heim, hversu merkilegt starf hefur verið unnið á þessum vettvangi, - en síðan berklaveikinni hefur að mestu verið útrýmt, þá hefur SÍBS beint starfi sínu að rekstri vinnustofu og endurhæfingarstöð fyrir lamaða og sjúka. Það fer auðvitað ekkert á milli mála að hér er um mjög merkilegt starf og nauðsynlega starfsemi að ræða, og þarf ekki að fara fleiri orðum um það. Á hitt ber að líta, að það hefur verið vaxandi vandamál úti á landsbyggðinni að skort hefur fjármagn til þess að ráðast í byggingar elliheimila og hjúkrunarheimila viða um landið. Á seinustu árum hefur dregið úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins. Árið 1973 var það staðreynd að fólksfjöldi óx meira úti á landsbyggðinni heldur en á höfuðborgarsvæðinu. Þetta ár, 1973, er í þessu tilliti eins konar vatnaskilaár, merkilegt ár að því leyti að þá fjölgaði fólki meira úti um landsbyggðina heldur en hér á höfuðborgarsvæðinu. Fólksflutningarnir, sem átt hafa sér stað í landinu á undanförnum áratugum, hafa verið eitt mesta vandamál við að fást í íslensku þjóðlífi. Margar sveitir og mörg byggðarlög hafa mjög grisjast í búsetu á undanförnum árum, og það hefur valdið stórkostlegum vandamálum í vaxandi mæli viða úti um landið. Þess vegna eru það gleðitíðindi, að breyting hefur orðið á þessari þróun, og lífsnauðsyn að hún haldi áfram. Nú var það svo meðan fólksstraumurinn var mestur til höfuðborgarsvæðisins utan af landsbyggðinni, þá var það sérstaklega yngra fólkið sem fluttist úr heimahögunum og til höfuðborgarinnar eða í nágrenni við hana, setti þar niður heimili og tók sér búfestu. Þá varð reyndin sú að gamla fólkið, eldra fólkið, fluttist gjarnan á eftir börnum sínum, á eftir unga fólkinu til Reykjavíkur til þess að eyða ellinni í nágrenni og í samvistum við börn sín. Með þeirri breytingu, sem ég var að lýsa áðan, á búsetu eða flutningum hefur það gerst nú í auknum mæli að unga fólkið sest að í heimahögunum og þess vegna vill náttúrlega eldra fólkið einnig eyða ellinni á þeim slóðum. Þess vegna hefur þörfin fyrir byggingu og rekstur elliheimila og hjúkrunarheimila farið vaxandi úti á landsbyggðinni nú á allra seinustu árum. Hér er lagt til að nokkrum hluta af hreinum ágóða happdrættis Sambands ísl. berklasjúklinga verði varið í því skyni að reisa elli- og hjúkrunarheimili úti um landsbyggðina. Nú er það vitað að sveitarfélögin eru yfirleitt vanmáttug í því að reisa slík mannvirki. Það kostar geysilegt fé og er mikið vandamál, ekki aðeins á þeim stöðum úti á landi sem eru að vaxa, að reisa nýjar byggingar. Þetta er einnig vandamál á þeim stöðum sem hafa búið við elliheimili og hjúkrunarheimili í húsnæði sem er algerlega úr sér gengið og þarf að endurnýja. Mér dettur í hug dæmi eins og t.d. á Seyðisfirði þar sem hefur verið rekið elliheimili og sjúkrahús í líklega 70 ár eða eitthvað um það bil. Nú eru þessi húsakynni þannig að menn eru hræddir um það, mjög hræddir um að þau verði dæmd ónothæf af heilbrigðisyfirvöldum, og þess vegna þarf að ráðast í að byggja nýtt. En þetta kostar gífurlegt fé og menn hafa auðvitað miklar áhyggjur af því hvernig hægt verði að ráða við svo stór verkefni. Ég vil hins vegar taka það fram, eins og kemur raunar fram í grg. frá flm., að fjárþörf á vettvangi Sambands ísl. berklasjúklinga er sjálfsagt brýn. Það dreg ég ekki í efa. En með tilliti til þess að hér er um að ræða fjáröflun á landsvísu, þ.e.a.s. landshappdrætti, þá virðist ekki óeðlilegt að nokkur hluti af þessari fjáröflun renni til þess verkefnis sem ég hef verið að lýsa og er brýnt viða úti um landsbyggðina. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv. og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. það til l. um breyt. á l. nr. 16/1973, um happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, sem einnig hefur verið flutt af Vilhjálmi Sigurbjörnssyni, fjallar að nokkru leyti um sama efni og ég gerði að umræðuefni hér áðan um þskj. 43. Það gerir ráð fyrir því að l. um happdrætti Dvalarheimilis aldraða sjómanna, nr. 16 frá 1973, verði breytt á þá lund að 30% af ágóða happdrættisins renni til elli- og hjúkrunarheimila í sjávarbyggðum utan Reykjavikur og Reykjaneskjördæmis og skuli þeim hluta tekna happdrættisins ráðstafað af heilbrrh. að fengnum till. landlæknis. Í l. um happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna eru ákvæði um hvernig ágóða happdrættisins skuli varið og segir svo í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Heimild þessi gildir til ársloka 1984. Ágóði happdrættisins skal renna í Byggingarsjóð aldraðs fólks. 60% ágóðans skal varið til byggingar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Heimilt skal þó stjórn Dvalarheimilis aldraðra sjómanna að veita styrk eða lán til annarra dvalarheimila aldraðs fólks.“ Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að sjómannasamtökin hafa af miklum dugnaði og myndarskap komið á fót dvalarheimili fyrir aldrað fólk og sjómenn að Hrafnistu í Reykjavík og hafa nú hafið framkvæmdir við nýtt vistheimill og veglegt í Hafnarfirði með beinni aðild sveitarfélaga á Reykjanesskaga. Fjár til þessara framkvæmda hefur verið aflað, eins og kunnugt er, með tekjum af happdrætti DAS sem er landshappdrætti. Það er mikil og brýn nauðsyn fyrir þessa starfsemi og ég hygg að það hafi verið svo á mörgum undanförnum árum að erfitt hefur verið að vista menn t.d. á Dvalarheimili aldraðra sjómanna vegna þess að aðsókn hefur verið svo mikil. Það sýnir nauðsynina á þessu starfi. En það er eins og með málið, sem ég ræddi um hér áðan, að orka kann tvímælis hvernig verja skuli þessum ágóða, hvort ekki sé sanngjarnt að einhver hluti hans renni til hliðstæðrar starfsemi úti á landsbyggðinni og í þá átt gengur þetta frv. sem hér hefur verið flutt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv., en vísa til framsögu fyrir þskj. 43. Það er eins og með hið fyrra málið, að orka kann tvímælis hvort því er vísað til fjh.- og viðskn. eða félmn. Það er hvort tveggja, bæði fjárhagsmál og einnig mál sem heyrir undir verksvið félmn. En ég geri till. um að málinu verði vísað til fjh: og viðskn. þótt ég taki undir það, sem einhver hv. þm. sagði áðan úr sæti sínu, að það gæti fullt eins vel átt heima í félmn.



Virðulegi forseti. Ég vil taka það skýrt fram þótt ég taki hér til máls vegna þessa frv., sem hér liggur nú fyrir til umr., að ég er síst að hafa á móti málinu þótt ég geri nokkrar aths. við það og ræði málið nokkuð í heild, einfaldlega vegna þess að það sem hér er lagt til. er í raun, ef ekki er tekið tillit til prósentutölunnar sem lögð er til í frv., - er í raun till. sjómannadagssamtakanna sjálfra á sínum tíma, fyrir 12–13 árum. Þau lögðu til að það yrði ákveðinn hluti og þá var talað um 10–15–20% vegna hinna miklu framkvæmda sem þá áttu sér stað hér í Reykjavík og hafa reyndar ekki minnkað, þótt þær séu á svæði í næsta kjördæmi, og hafandi það í huga líka að þarna vistast fólk af öllu landinu, ekki frekar úr einu sveitarfélagi en öðru, eins og tölur hafa sýnt á undanförnum árum og hafa legið fyrir um. En þessar till. voru á þann veg að vegna hinna miklu viðskipta, sem þetta happdrætti átti í hinum ýmsu sjávarplássum allt í kringum landið, þá væri rétt að eitthvað kæmi til baka til þeirra til þess að standa undir nauðsynlegum byggingum sem þessi samtök hafa alltaf verið fylgjandi að ættu að vera á sem flestum stöðum, byggingar fyrir aldraða, þótt við hins vegar teljum að ekki verði auðvelt að vera með fullkomin elliheimili nema t.d. þar sem læknamiðstöðvar eiga eftir að rísa. Þessi till. náði ekki fram að ganga. Hins vegar varð það úr að stofnaður var með lögum Byggingarsjóður aldraðra, sem hefur nú í 11 ár fengið 40% af tekjum happdrættisins til ráðstöfunar og öllum viðkomandi sveitarfélögum hefur verið í lófa lagið að sækja um að fá úr. Út kemur í sambandi við flutning frv. að lagt er til, vegna þess að samkv. því mun þessi byggingarsjóður ekki fá framar tekjur frá happdrættinu, að tekjur, sem hugsanlega gætu runnið út um land, eigi að minnka um 10%, úr 40% í 30%. Í sjálfu sér tel ég það rétt spor og hefði jafnvel verið reiðubúinn til þess - og á máske eftir að gera það - að flytja till. um að þessi prósenta verði rýrð vegna þeirra miklu framkvæmda sem verið er að fara í á vegum þessara samtaka, ekki með beinni aðild sveitarfélaganna í öðru formi, heldur af því að tvö sveitarfélög hafa sýnt okkur mikla velvild með því að láta samtökin hafa lóð án skuldbindinga, án þess að þurfa að standa undir greiðslum, láta samtökin hafa lóð undir þetta væntanlega heimili ásamt lögnum þar að. Þarna er að sjálfsögðu átt við Hafnarfjörð og Garðahrepp. Hins vegar hefur aðeins eitt sveitarfélag þar að auki viljað taka þátt í þessu með beinu fjárframlagi. Þau lög, sem voru samþ. hér fyrir nokkrum missirum á Alþ. um styrk til dvalarheimila aldraðra, eru hins vegar þannig gerð eða hljóða þannig að það eru aðeins sveitarfélög sem eiga kröfu á að fá þennan styrk. Hins vegar er heimilt að leita til áhugamannasamtaka og slíkra hópa eins og standa að byggingu Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Það er heimild til þess, en hins vegar er krafan fyrir hendi frá sveitarfélögunum, þannig að þau virðast hafa þarna nokkurn rétt fram yfir þá sem hafa fremstir staðið í þessum málum á undanförnum árum. Þegar talað er um skiptingu slíkra tekna ber auðvitað að hafa líka í huga hvaðan þessar tekjur koma. Það hefur verið nú um nokkuð langt árabil að tekjur happdrættis DAS hafa verið um og yfir 70% úr þessum tveimur kjördæmum sem um er getið í frv. að eigi ekki að fá hlut úr þessum 30%, - að sjá tekjuhluti, sem þaðan hefur komið, hefur verið, eins og ég segi, um og yfir 70%. Ég held að þegar verið er að tala um skiptingu á slíkum happdrættum sem standa undir mjög nauðsynlegum framkvæmdum, þá sé út í hött að tala um t.d. að einhverjum framkvæmdum sé lokið að Reykjalundi á vegum SÍBS. Þeir hafa haslað sér völl á nýjum vettvangi og mjög nauðsynlegum, og það er ekki aðeins að þeir hafi tekið að sér endurhæfingu lamaðra, heldur og annarra. Þetta orð „annarra“ ætti auðvitað að skýra betur. Og þá verðum við að koma að þeim sem kallaðir eru hinir geðveilu í þessu þjóðfélagi, en SÍBS hefur tekið að sér mjög mikið verkefni í sambandi við endurhæfingu þeirra að Reykjalundi og veitir ábyggilega ekki af öllu sínu fé. Guði sé lof, þá kemur fé viðar að þótt það komi ekki frá fjárlögum ríkisins. Það kemur viðar fé til þessara framkvæmda. T.d. var mér skýrt frá því, þegar kom fram frv. um breyt. á happdrætti SÍBS, - og ég bið nú forseta velvirðingar á því, þótt ég minnist á það um leið, en þetta er máski eitt og sama málið, - þá voru nokkrir einstaklingar hér í félagahópi sem færðu millj. kr. að gjöf til þess að búa þau hús betur sem þar hafa þegar risið fyrir þessa starfsemi. Og svona mætti auðvitað lengi telja. Þegar verið er að tala um þessi tvö happdrætti og menn vilja vinna eitthvert gott og þarft verk, hvar sem er á landinu, þá virðist mér nokkuð skorta á að menn hafi hugkvæmni til þess að finna upp á nýjum fjáröflunarleiðum. Það er frekar verið að höggva í þær sem fyrir eru og hafa verið markaðar lengi, þeirra starfsemi, sem fé hefur runnið til áður, geti breyst. En ég held að í þessum tveimur tilfellum sé of stórt tekið upp í sig að segja að svo sé. Við vitum að inn á svið þessara tveggja svokölluðu minni happdrætta af hinum þrem stóru, eins og stundum hefur verið talað um, hafa komið ákaflega mörg happdrætti á undanförnum árum. Ég bendi á styrktarfélög eins og Krabbameinsfélagíð, Hjartavernd, Rauða kross Íslands og ég veit ekki hvað og hvað, Sjálfsbjörg og mörg önnur. Samtals taldi ég fyrir nokkru 11 slík happdrætti sem fara öll inn á þetta sama verksvið. Það er aðeins eitt happdrætti á Íslandi sem hefur einkarétt á peningahappdrætti. Það er Happdrætti Háskóla Íslands. Það liggur frv. fyrir Ed. Alþ. um að það eigi að stækka um tölur vert á annað hundrað prósent, ef það frv. verður samþ. Og ef, sem að líkum lætur eftir því hvernig þessu stóra happdrættinu hefur gengið, ef þeir selja upp þennan nýja fimmfalda flokk sinn sem við getum búist við að þeir geri á næsta happdrættisári, þá verður söluverðmæti þeirra orðið nær 2 milljarðar kr. Þetta rennur til starfsemi eins skóla í landinu, að vísu hins æðsta og mesta og kannske nauðsynlegasta, en þetta skeður á sama tíma og við höfum ekki fjárráð til þess að gera Sjómannaskólahúsið vatns- og vindþétt. Svona mætti að sjálfsögðu halda lengi áfram. En eins og ég hef þegar tekið fram er ég ekki á móti efnislegri hlið þessa frv. Samtök þau, sem standa að Dvalarheimili aldraðra sjómanna og reka happdrættið, munu að sjálfsögðu verða spurð af n. um álit þeirra á þessu og þá mun koma ítarlegt svar frá þeim. En það er aðeins í sambandi við ræðu hv. flm. Hann talaði um flutningana hingað á Reykjavikursvæðið. Mér finnst hann hafa gleymt einu ákaflega þýðingarmiklu atriði. Ég tek undir með honum að vonandi verði ekki þannig í framtíðinni að gamla fólkið þurfi eða koma hingað á suðvesturkjálkanum til þess að fylgja börnum sínum. En við skulum hafa í huga að á undanförnum árum hefur verið mjög mikið um þessa flutninga, og þetta fólk er kannske á miðjum aldri í dag sem hefur misst börn sín hingað, ef þannig má orða það. Þetta fólk á eftir að verða gamalt og þessi þróun getur tekið enn nokkra áratugi, Vonandi heldur sú þróun áfram hér hjá okkur á svokölluðu Stór-Reykjavikursvæði að fólk verði gamalt þar líka. En það er ekki aðeins þetta atriði sem ég hef orðið var við að fólk leggur sig eftir þegar það flyst hingað á suðvesturkjálkann, - það er ekki aðeins þetta atriði þótt það sé mjög stórt. Það er líka atriði sem heitir læknishjálp. Ég hef orðið var við að það hefur reynst stóra ástæðan fyrir því að gamalt fólk, sem óttast um heilsu sína, þarf á ákveðinni sérfræðingaaðstoð að halda, þar sem um er að ræða líkamlega kvilla, augnsjúkdóma, heyrnarskerðingu og annað þess háttar, það leggur ákaflega mikið upp úr því öryggi sem því er búið á stöðum þar sem spítali og læknishjálp eru fyrir hendi. Og þá kem ég aftur að því sem ég sagði hér áðan, að fullkomin elliheimili geta tæplega orðið til nema þar sem okkur tekst að koma upp læknamiðstöð, þar sem sérfræðingar allra tegunda sjúkdóma eru til hjálpar. Hitt er annað mál að ég vík ekki frá því að á allflestum stöðum, hvort sem þeir eru litlir eða stórir, þurfi að vera sérstakar íbúðir með ákveðinni þjónustu og vissri hjálp fyrir það gamla fólk sem er á stöðunum, ef ekki tekst að hafa það heima hjá sér sem auðvitað er æskilegast. Eins og ég sagði, forseti, þá skal ég ekki vera að teygja lopann um þetta miklu lengur. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram hér við 1. umr. og endurtaka það, að þær framkvæmdir, sem standa yfir hjá þessum áhugamannahópum, eru að miklu leyti byggðar upp af fé þessara happdrætta auk samskota og annarra tekna sem þau skapa sér. Ég vil að lokum benda á það um þetta happdrætti, sem hér er um að ræða, happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, að leyfi Alþ. fyrir því, sem fékkst á sínum tíma, sé nokkur umbun fyrir það að þessi samtök höfðu safnað mörgum millj. kr., en lánuðu þær ríkissjóði Íslands eða stofnlánadeild fiskiskipaflotans, sem þá hét svo, að mig minnir, til endurnýjunar bátaflotans sem auðvitað fór um allt land, það var þegar Svíþjóðarbátarnir voru byggðir og keyptir. Þetta fé rýrnaði meðan ríkisvaldið hafði með það að gera og hafði það að láni. Það veitti ekki leyfi til byggingar yfir aldraða á þeim tíma, en vildi heldur fá féð að láni. Þeim fannst, þegar svo tímar liðu, að rétt væri þó að veita þetta leyfi sem var ekki vel séð á sínum tíma vegna þeirra happdrætta sem þá voru þegar í gangi, þannig að það er nokkuð einsýnt að þarna er enn um þá greiðslu að ræða um leið. Og við skulum hafa það í huga að í 11 ár hafa 40% af tekjum happdrættisins verið teknar í Byggingarsjóð aldraðra eins og ég á sínum tíma féllst á að við mundum gera þótt ég hefði hins vegar talið að það væri áhrifameira að láta það ganga beint á ákveðna staði. Þá höfðum við í þeim samtökum, sem þessu hafa stjórnað á undanförnum árum, í huga að við mundum ná inn sjóðum á stöðunum sjálfum, við mundum fá fé frá verkalýðs- og sjómannafélögunum sem eiga t.d. í dag orðið mjög þýðingarmikla sjóði til þess að leggja í slík verkefni og um leið fengjum við mikið af áhugamannafólki á þessum stöðum til þess að vinna að framkvæmd slíkra mála.



Herra forseti. Við umr. um þetta mál vaknaði sú spurning hvort ekki væri ástæða til að vekja athygli á einu sérstöku atriði sem ég tel mjög aðkallandi og snertir það mál sem hér er á dagskrá. Hér liggur fyrir frv. þess efnis að nú skuli 70% ágóða af happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna ganga til byggingar dvalarheimila aldraðs fólks og sjómanna í Reykjavík og nágrenni og 30% til elli- og hjúkrunarheimila í sjávarbyggðum utan Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis. Þetta er að sjálfsögðu mjög þarft og góðra gjalda vert. En þess var getið í ræðum beggja þeirra hv. þm., sem þegar hafa lokið máli sínu, að hluta af tekjum þessa happdrættis skyldi varið til Byggingarsjóðs aldraðs fólks. Ég get ekki að því gert að það mál og þau ummæli vekja upp hugsanir hjá mér, sem raunar brutust um í kolli bæði mínum og hv. 8. þm. Reykv. fyrir allmörgum árum, er við unnum sameiginlega að því að semja frv. um Byggingarsjóð aldraðs fólks. Ég get játað það hér og nú að það, sem fyrst og fremst vakti fyrir mér, var að finna tekjur sem sérstaklega væri hægt að verja til að styrkja fólk til að byggja hentugar einstaklingsíbúðir við hæfi aldraðra. Einnig var þá hugsað að slíkar íbúðir gætu verið jafnt við hæfi aldraðra og öryrkja. Nú er það svo að ef frv. eins og þetta, sem hér liggur fyrir, er samþ., þá eru allar tekjur happdrættis Dvalarheimilis aldraðra sjómanna bundnar við að styrkja byggingu stofnana. Ég hygg að öllum sé það mætavel kunnugt að mál þessi hafa á undanförnum tveimur áratugum meir og meir þróast í þá átt að mönnum sé ljóst að það, sem nauðsynlegast sé eða a.m.k. mjög nauðsynlegt, sé að gera fólki kleift að búa sem lengst í hentugum einstaklingsíbúðum án þess að leita til stofnana. Þetta hefur vitanlega eins og margt annað í okkar þjóðfélagi strandað á fjárskorti. Við vitum að húsnæðislánakerfið hefur haft ærnum verkefnum að sinna sem það hefur engan veginn komist yfir, svo að ekki náði það þessum tilgangi að bæta þessu verkefni einfaldlega inn í lög um það. Þess vegna var reynt að fara inn á þá leið að koma á fót sérstökum byggingarsjóði í þessu skyni. Nú er mér ljóst að á undanförnum árum hefur verkefni þessa sjóðs í raun farið æ meira inn á það svið að styrkja stofnanir, veita þeim fyrirgreiðslu, hvort heldur er á vegum sveitarfélaga eða aðila sem sveitarfélög viðurkenna. Það, sem hér vantar og væri mjög æskilegt að hv. n. hefði í huga við afgreiðslu þessa máls, er hvort ekki væri unnt að flytja verkefni þessa sjóðs, ef honum yxi nú fiskur um hrygg sem sannarlega þyrfti að vera, meira inn á það svið að greiða fyrir byggingum einstaklingsíbúða. Við höfum heyrt hverja ræðuna á fætur annarri um þörfina á því, ár eftir ár, en það, sem vantar, er fyrst og fremst fjáröflun. Ég vek athygli á því í þessu sambandi, að í 3. gr. l. um Byggingarsjóð aldraðs fólks er þess getið að tekjur sjóðsins séu í fyrsta lagi ágóði af happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna samkv. ákvæðum þar um í lögum um happdrættið og í öðru lagi frjáls framlög eða aðrar tekjur sem til kunna að falla. Mér vitanlega hefur verið lítið um þessi frjálsu framlög og þaðan af minna um aðrar tekjur sem kunna að hafa fallíð til. Í þriðja lagi eru vaxtatekjur. Á þessu öllu þyrfti að ráða verulega bót til þess að hægt væri að sinna því verkefni sem er ekki síður nauðsynlegt en reisa umræddar stofnanir, sem sé að reisa íbúðir við hæfi aldraðs fólks og gera því kleyft að búa í þeim.



Virðulegi forseti. Þetta frv. um skylduskil safna var lagt fyrir 94. löggjafarþing alveg í sömu mynd og það er lagt fram núna, en varð þá ekki útrætt. Frv. var undirbúið þannig að menntmrn. fól Finnboga Guðmundssyni landsbókaverði, Ólafi Pálmasyni deildarstjóra í Landsbókasafni og Knúti Hallssyni skrifstofustjóra í menntmrn. að taka málið til meðferðar og undirbúa frv. um þetta efni. Í I. kafla frv. er greint frá megintilgangi l., en hann er sá að tryggja að unnt sé að varðveita til frambúðar það efni sem skilaskyldan nær til, að unnt sé að gera og gefa út alveg tæmandi skrár um þetta efni eða tiltekinn hluta þess og að efnið geti enn fremur verið tiltækt til nota vegna rannsókna opinberra stjórnsýsluaðila eða til annarra eðlilegra þarfa. Í fyrri löggjöf hefur þótt bresta nokkuð á, að þessi tilgangur væri skýrður nægilega vel. Það er rétt að taka fram að þegar í II. kafla um skilaskylt efni segir að íslenskar prentsmiðjur skuli halda eftir 4 eintökum til skylduskila, þá felur það í sér að útgefandinn eða sá er prenta eða margfalda lét, eins og segir í frv., bera í rauninni allan kostnað af skylduskilunum. Það er svo nýmæli í íslenskum lögum að afhenda skuli hljómplötur eða annars konar tón- og talupptökur sem gefnar eru út, en nauðsynlegt er að tryggja einnig að þessu efni sé haldið örugglega til haga engu síður en því efni sem prentað er eða fjölfaldað á annan máta. Um það efni, sem ætlað er til takmarkaðra nota innan þröngs hóps eða e.t.v. er trúnaðarmál þegar það er út gefið, er rétt að taka fram að því ber að skila engu síður en öðru efni. Það er svo skylda Landsbókasafnsins, sem er viðtakandi, en ekki prentsmiðjunnar að tryggja það síðan, eins og fram kemur í frv., að með það efni verði farið af þeirri leynd sem ætlast er til. III. kafli frv. fjallar um framkvæmd skylduskilanna. Þar segir m.a., að Landsbókasafn Íslands veiti skyldueintökum viðtöku og hafi eftirlit með skylduskilum. Í IV. kafla frv. er svo rætt um varðveislu og meðferð skyldueintakanna. Varðveisla alls hins skilaskylda efnis er ekki talin trygg til frambúðar nema í Landsbókasafni séu tvö eintök af hverju einu og sé annað þeirra varðveitt sem hreint geymslueintak, en hitt aftur til nota á lestrarsal. Til enn frekari öryggis á viðsjárverðum tímum þykir enn fremur nauðsynlegt að eitt eintak sé varðveitt annars staðar, í öðrum landshluta, og þá eðlilegast að Akureyri verði fyrir valinu sem fjölmennasti bær og augljós framtíðarstaður fjarri höfuðborgarsvæðinu. Til þess að varðveisla skyldueintaka verði þar sem allra tryggust verður að binda not þeirra við lestrarsal eingöngu eins og fram kemur í frv. Þá er rétt að minna á það að með ráðstöfun eins eintaks til Háskólabókasafns er í fyrsta lagi litið á brýna þörf Háskóla Íslands til þess að hafa jafnan sem greiðastan aðgang að hverju einu, bæði stóru og smáu, vegna rannsókna hvers konar, en jafnframt er nauðsynlegt að eitt safn, ef ríka nauðsyn ber til, geti léð öðrum söfnum og stjórnsýslustofnunum innanlands íslenskt efni og einnig léð það erlendum söfnum sem hingað kunna að snúa sér með bókalán þegar svo stendur á. Eins og áður sagði var sams konar frv. lagt fram á síðasta Alþ. og hv. þm. er því nokkuð kunnugt um efni þessa frv. nú þegar. Ég tel ríka nauðsyn á því að afgreiða þetta frv. sem allra fyrst og helst, ef mögulegt er, að afgreiða það nú á fyrri hluta þingsins. Ég vil leyfa mér að mælast til þess við hv. þn., sem fær þetta mál til skoðunar, að hún greiði framgang þess eftir því sem hún sér sér fært. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. menntmn.



Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. hefur gert glögga grein fyrir frv. því sem hér liggur frammi, frv. til l. um skylduskil til safna. Um þetta efni gilda nú lög frá 1949 um afhendingu skyldueintaka til bókasafna. Það er því rétt nú þegar við 1. umr. málsins að gera sér grein fyrir því hverju þessu frv. er ætlað að breyta frá því sem er í gildandi lögum. Í grg. segir að í frv. þessu sé freistað að skilgreina hver sé raunverulegur tilgangur slíkra laga o.s.frv., og er það að sjálfsögðu góðra gjalda vert. Því er í 1. kafla frv. fjallað um tilgang þess, en á það þótti nokkuð skorta í fyrri lagasetningu. En þegar frv. og lögin eru borin saman skilst mér að það sé ekki neitt sérstakt sem rekur á eftir að flýta þessari lagasetningu. Mér finnst það þurfi að athuga þetta mál betur, því verði ekki hraðað um of. Kemur fram við samanburð að ætlunin er að fækka hinum svokölluðu skyldueintökum til mikilla muna. Er það e.t.v. til hagræðingar fyrir vissa aðila, en getur þó breytt töluvert þeirri skipan sem farið hefur verið eftir hingað til. Nú er aðeins gert ráð fyrir að halda eftir af upplagi 4 eintökum til skylduskila, en þau hafa verið 12, að ég ætla. Ég vek athygli á því, að í l. um almenningsbókasöfn, nr. 22 frá 1963, 4. gr., er ákvæði sem segir á þessa leið: „Bókasöfnin í Stykkishólmi, á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði skulu skyld að varðveita eitt eintak af hverju íslensku riti sem prentað er. Skuli söfnin njóta sakir þessarar skyldu árlegs aukastyrks úr ríkissjóði samkv. nánari ákvörðun í fjárl.“ Og í 6. gr. þessara sömu l. er sú skylda lögð á bæi og sýslur að sjá söfnum fyrir viðunandi húsnæði, enda þótt þau eigi að njóta styrks til húsabóta úr ríkissjóði, en hann hefur verið á undanförnum árum mjög svo takmarkaður og ekki fengist hækkaður þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Það er því augljóst mál að þetta frv., ef samþ. verður óbreytt, breytir þessum skylduskilum til mikilla muna. Er því ekki vert að láta það alveg orðalaust ná fram að ganga. Við nánari athugun virðist koma í ljós að meiningin sé að taka prentskilin af bókasöfnunum í Stykkishólmi, Ísafirði og Seyðisfirði. Sú ástæða er einhvers staðar nefnd, að eintökin séu ekki geymd nógu vel á þessum stöðum. Ég vek þó athygli á því að þessi regla, sem ég hef nefnt, hefur gilt um langan aldur og þessi bókasöfn, sem ég nefndi, hafa byggst upp með hliðsjón af henni. Ég verð því að segja að ég tel þetta frv. að ýmsu leyti afturför frá því sem verið hefur, að því er landsbyggðina snertir a.m.k. Ef þetta væri rétt ástæða, þá væri nær að skyldueintökin til umræddra safna væru 2, annað til geymslu, en hitt til útlána. Mér er nær að ætla að það sé verið að láta að því liggja að þessi bókasöfn úti á landi láni þessi eintök út í staðinn fyrir að geyma þau. Kann vel að vera að einhver brögð séu að því. Ég verð þá að segja að mér finnst meira virði að hreyfa örlítið við bókunum, láta lesa þær, heldur en geyma þær einhvers staðar í læstum skáp. Ég held þess vegna að við þurfum að athuga þetta nánar. Það væri að ýmsu leyti spor aftur á bak að svipta þessi bókasöfn rétti til skyldueintaka og gera þau þar með óhæfari til þess að gegna hlutverki sínu. Og prentskilaaðferðin er auk þess einfaldari og miklu kostnaðarminni heldur en auka fjárframlög til safna svo að þeim yrði kleift að kaupa allar þær bækur sem þau teldu sig þurfa. Geymsluskyldan og dreifing bóka um landið er líka öðrum þræði gerð í öryggisskyni og til þess að tryggja að bækur glatist ekki alveg þótt náttúruhamfarir, styrjaldir eða aðrar ófarir gangi yfir og tortími bókum á einum stað e.t.v. Ég held því að það þurfi að athuga þetta mál betur áður en prentskilin eru afnumin að því er tekur til umræddra þriggja bókasafna.



Herra forseti. Þó að ég óskaði eftir greiðri afgreiðslu á þessu máli í hv. þd. mega hv. þm., sem sæti eiga í menntmn., né heldur aðrir hv. þdm. ekki skilja orð mín svo sem ég vilji mælast undan því að eðlilegur tími verði tekinn til þess að skoða þetta mál. Það var ekki ætlunin. Það verður alltaf að fara eftir því sem þm. sjálfir meta fært og ekki síst hv. nm. í menntmn. Skylduskilin áður voru svolítið breytileg, þau voru frá 4 eintökum á tilteknu prenti, smáprenti, og upp í 12 eintök mest. Þannig eru ákvæðin í þeirri löggjöf sem nú gildir. Hugsunin á bak við þetta frv. er annars vegar það, sem ég lagði sérstaka áherslu á og er megintilgangurinn að gera alveg glöggt hvað fyrir löggjafanum vakir hvernig skuli fara með varðveisluna. Það er höfuðatriðið. Hins vegar er svo það að mönnum þykir sú kvöð, sem lögð er á bókaútgefendur með lögunum eins og þau eru núna, ekki alls kostar eðlileg. Það er ekki svo lítið fjármagn sem er t.d. bundið í 12 eintökum af þeim dýru og vönduðu bókum sem nú er tekið að gefa út hér á landi, a.m.k. þeim allra dýrustu. Menn þurfa auðvitað að gera upp hug sinn gagnvart þessu atriði ekki síður en öðrum atriðum sem frv. fjallar um, hvað þeim sýnist um þetta. Þá er spurningin hvort það sé eðlileg kvöð að hinu leytinu að leggja á þau söfn, sem hafa fengið skyldueintök, en nú er ráðgert að fella niður, þá kvöð að varðveita allt prentað mál sem út er gefið á Íslandi og hvort það er í raun og veru framkvæmanlegt til frambúðar, eins og nú er komið. Mismunur er á eintakafjöldanum, 12 þegar mest er, og því sem kemur fram í lögunum. Landsbókasafnið hefur fengið 2 eintök til nota hjá sér, Háskólabókasafnið 1 og svo amtsbókasöfn. Þetta eru 7. Afgangurinn, þegar um 12 eintök er að ræða, þau 5 eintök hafa verið notuð að meginparti, - ég er ekki viss um, að það sé alveg tæmandi, - en að meginparti til bókaskipta við erlenda aðila og t.d. hvað það út af fyrir sig snertir hljóta menn mjög að velta því fyrir sér hvort sé eðlilegt að ætla bókaútgefendum að standa undir slíkum viðskiptum, þó að þau séu hagkvæm fyrir þá sem þeirra njóta. Hv. 4. þm. Vestf. drap á að það væri í sjálfu sér einfaldara mál að skila söfnunum þessum eintökum, sem þau hafa nú fengið, heldur en fara að hækka fjárveitingar til bókasafnanna. Á þessu máli eru auðvitað fleiri hliðar. Það má t.d. varpa fram þeirri spurningu hvort það sé eðlilegra að þessi 3 tilteknu söfn fái þessa sérstöku fyrirgreiðslu, sem er mjög mikil miðað við það sem öll önnur söfn fá, og halda uppi slíkum mismun á milli hinna ýmsu safna á landsbyggðinni ellegar drífa síg í það, sem ég vona að hv. Alþ. geri í vetur, að ljúka endurskoðun á l. um almenningsbókasöfn og auka fjárframlög til þeirra almennt. Það mundi án alls efa koma jafnar niður en þótt þessu væri haldið og minna eða ekkert gert að því að hækka fé almennt til bókasafnanna. Þetta eru allt atriði sem koma til álita og menn hljóta að íhuga áður en þeir gera upp við sig afstöðuna til þeirra ákvæða, sem frv. felur í sér, og þar með til frv. sjálfs. - Ég vildi láta þetta koma fram til viðbótar.



Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð í viðbót. - Hæstv. menntmrh. taldi að þessi 3 söfn, sem hér hafa verið gerð að umtalsefni, nytu mikilla forréttinda með því að fá umrædd skyldueintök. En ég vil jafnframt benda á að á þau eru lagðar miklar skyldur á móti. Þau verða að byggja yfir þessar bækur allar og varðveita eins og til er ætlast. Ég viðurkenni fyllilega að það er hægt að bæta þetta upp, t.d. með því að hækka fjárveitingar almennt til bókasafna samkv. l. um almenningsbókasöfn. En ég hef nokkra reynslu af því að það hefur verið erfitt að fá þær hækkanir fram á undanförnum árum, sbr. styrkinn til húsabóta. Og ákvæði l. um almenningsbókasöfn að því er fjárveitingar varðar eru orðin býsna langt á eftir tímanum. Ég vil einnig endurtaka það að ef þetta frv. á að ná fram að ganga óbreytt, þá skilst mér að óhjákvæmilegt sé að breyta 4. gr. l. um almenningsbókasöfn og fleiri ákvæðum þeirra laga. Ég læt þetta nægja að sinni.



Herra forseti. Frv. til l. á þskj. 61 um breyt. á l. um verðtryggingu fjárskuldbindinga er flutt af Vilhjálmi Sigurbjörnssyni og fjallar um það að gera viðbót við lögin á þá leið að heimilt sé að setja í kaup eða verksamninga um húsbyggingar, mannvirkjagerð og aðrar verklegar framkvæmdir ákvæði þess efnis að verð hækki eða lækki í samræmi við byggingarvísitölu eða ákveðinn verðbótargrundvöll. Það er aðalregla samkv. íslenskum l. að ekki sé heimilt að stofna til fjárskuldbindinga í íslenskum krónum á þann veg að upphæðin breytist í hlutfalli við vísitölu, erlent gengi eða annan verðmæli. Frá þessari aðalreglu eru þó ýmsar undantekningar: Í fyrsta lagi varðandi erlend lán sem íslenskir aðilar, sérstaklega sjóðir og bankar, taka og endurlána síðan. Þeim er heimilt samkv. l. að haga þessum endurlánum á þá leið að þau séu gengistryggð, sem sé lánuð út á sömu kjörum og lánin eru tekin erlendis frá. Í öðru lagi er Seðlabankanum heimilt að veita leyfi til þess að víss lánastarfsemi sé verðtryggð ef fullnægt er ákveðnum skilyrðum, sem sett eru í l. um verðtryggingu fjárskuldbindinga sem hér er lagt til að breyta. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þetta mál. Það vill svo til að annar þm. hefur flutt till. hér í hv. þd. um að gera breyt. á þessum lögum sem gengur í nákvæmlega sömu átt og frv. sem hér um ræðir, aðeins með nokkuð öðru orðalagi. Því frv. hefur verið vísað til n. Ég held að það sé nákvæmlega sama hugsunin sem felst í þessum tveim frv., það sé spurning um það hvernig eigi að orða þetta í lögunum. Þess vegna kemur til kasta n., ef hún felst á þá stefnu, sem mörkuð er í þessum tveim frv. að samræma þessar tvær till. í sem skynsamlegustu og heppilegustu orðavali. Það má segja að þetta mál sé þannig til orðið að lagt sé til að lögfesta venju sem hefur ríkt um langan tíma. Það hefur tíðkast lengi að t.d. ríkisstofnanir hafa sett ákvæði í verksamninga um verðbætur í samræmi við byggingarvísitölu sem Hagstofan reikni út. Þannig er í raun og veru um að ræða lögfestingu á venju sem er orðin það rík að opinberir aðilar hafa fylgt henni um árabil. Því orkar sjálfsagt ekki tvímælis að rétt sé að lögfesta þetta. Það mætti segja að með lögfestingu svona ákvæðis ásamt með fjöldamörgum fleirum sem hafa verið lögfest á undanförnum árum, séu menn að reyna að fóta sig í verðbólguflóðinu. Íslensk löggjöf ber æ meiri keim af því hversu gífurleg verðbólga er í landinu og hefur verið um árabil. Það á nú e.t.v. ekki við að fara að ræða um verðbólguna í sambandi við þetta. Ég vildi þó vekja athygli á þessu. Í raun og veru er kannske of lítið talað um verðbólguna og skaðsemi hennar, bæði hér á hv. Alþ. og annars staðar, því að hún er svo ranglát og leiðir af sér svo mikið ranglæti í þjóðfélaginu og er svo skaðsamleg á ýmsa vegu að það er vissulega ástæða til að gera það að umtalsefni miklu oftar en gert er. Hún eykur náttúrlega stórkostlega á eyðsluna, eins og kunnugt er. E.t.v. er hrikalegasta dæmið í sumar það sem hefur verið að ske í okkar þjóðfélagi miðað við 40–50% verðbólgu frá árinu 1973–1974. Verðbólgan leiðir bað af sér að ákaflega erfitt verður í vaxandi mæli, að afla fjármagns innanlands til þess að byggja upp atvinnulífið, til þess að fylgjast með framförum, til þess að tryggja nægilegt fjármagn til að við getum fylgst með öllum tækniframförum og vísindum í atvinnulífi sem er nauðsynlegt að gera. Fjármagnskreppan er stórkostlega vaxandi í okkar landi, svo stórkostlega að það hlýtur að - ég segi kannske ekki springa, en allt að því, ef okkur tekst ekki að hægja verulega á verðbólgunni frá því sem nú er. Verðbólgan hjá okkur er margfalt meiri en hjá öllum þeim þjóðum sem við verslum nokkuð verulega við eða höfum veruleg skipti við. Sumar nágrannaþjóðir, eins og t.d. norðmenn, eru með verðbólgu sem er undir 10% á sama tíma sem við íslendingar búum við 40–50% verðbólgu. Að vísu má segja að verðbólgan sé orðið alþjóðlegt vandamál á sviði efnahagsmála í vaxandi mæli. En við skerum okkur úr hér í Evrópu svo mjög að það hlýtur að verða erfitt að ráða við okkar efnahagslíf, okkar efnahagsmál, ef svo horfir sem verið hefur. Verðbólgan skapar náttúrlega hrikalegt misrétti í þjóðfélaginu. Menn tala réttilega mikið um jöfnuð og jafnrétti. En hvað er að gerast á hverjum einasta degi í okkar þjóðfélagi þegar við lífum við 40–50% verðbólgu? Fjármunir eru færðir til þegjandi og hljóðalaust frá einni hendi til annarrar án þess að nokkur finni til eða reki upp skræk. Þetta er eins og sjúkdómur, skæður, hættulegur sjúkdómur sem herjar á menn án þess að menn finni til. Það er auðvelt að sýna fram á þetta. Við þurfum ekki annað en taka dæmi. Við getum tekið dæmi um ungt fólk, sem er nærtækt. Það eru t.d. ung hjón sem eru að byggja upp sitt heimili, en eiga ekki íbúð. Svo eru aftur við hliðina á þeim önnur ung hjón, þau eiga íbúð. Svo líður eitt ár með 50% verðbólgu. Það þarf ekki mikinn reikningsmann til að reikna það út hvað þarna hefur skeð og misréttið náttúrlega sker í augu. Það er alveg rétt, sem vís maður sagði fyrir mörgum árum, að verðbólgan hefur þau áhrif að þeir fátæku verða fátækari. Þeir, sem hafa minnst milli handa og minnsta möguleika til þess að nota verðbólguvindinn, ef svo mætti segja, sigla, beita seglum í verðbólguflóðinu, verða verst úti. Hinir, sem eiga einhver efni, hafa möguleika af ýmsu tagi, geta hagnýtt sér verðbólguna. Það þarf ekki að ræða um hag sparifjáreigenda í þessu sambandi eða t.d. um opinberar framkvæmdir. Hvernig fer um opinberar framkvæmdir? Um verðbólguna má auðvitað flytja langt mál, en ég er á þeirri skoðun að málið sé þannig vaxið að það hlýtur að verða ákaflega erfitt að ráða við efnahagsmál þjóðarinnar á næstunni og koma í veg fyrir samdrátt í atvinnulífi og e.t.v. atvinnuleysi, vegna þess að verðbólgan er svo mikil. Við byggjum okkar efnahagslíf á viðskiptum við aðrar þjóðir mun meira en flestar aðrar þjóðir. Þess vegna er hætt við að erfiðara verði um vik fyrir okkur að lifa við svo miklu meiri verðbólgu hér í landinu heldur en tíðkast hjá okkar helstu viðskiptaþjóðum. Ég er nú kannske kominn dálítið frá efninu, en þetta spannst út frá því að mér finnst að þetta frv. sé, ef það verður að lögum, eitt af mörgum lagaákvæðum sem sett eru til þess að menn reyni að fóta sig í því feiknalega verðbólguflóði sem við búum við. Ég leyfi mér að leggja til að þessu máli verði vísað til fjh.- og viðskn. Ég hygg að frv. á þskj. 29, sem fjallar raunar um nákvæmlega sama efni, hafi verið vísað til þeirrar n. hér í gær og ég geri það þess vegna að till. minni.



Virðulegi forseti. Hér á landi eru þrjár landshafnir og gilda sérstök lög um hverja þeirra. Þegar þessi lög eru borin saman kemur m.a. í ljós að ekkert samræmi er í því hvernig höfnum þessum er stjórnað. Í gildandi l. um landshöfnina í Rifi segir í 4. gr. að í stjórn hafnarinnar eigi sæti 5 menn sem ráðh. skipar til fjögurra ára í senn. Í l. um landshöfnina í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi segir hins vegar að stjórn hennar skuli skipa 5 menn og eru 3 kjörnir af Alþ., einn af bæjarstjórn Keflavíkur og einn af hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps, en ráðh. skipar formann úr hópi hafnarstjórnarmanna. Loks segir í l. um landshöfnina í Þorlákshöfn að þar skuli vera 7 menn í stjórn og jafnmargir varamenn, allir kosnir af Sþ. til fjögurra ára í senn. Ráðh. skipar formann úr hópi þeirra. Frv. það, sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 66, er þess efnis að breytt er um stjórnartilhögun hafnarinnar í Rifi, í stað þess að ráðh. tilnefni alla 5 menn í hafnarstjórnina skuli Alþ. kjósa 3, en viðkomandi hreppur, þ.e. Neshreppur utan Ennis, skuli kjósa tvo og ráðh. síðan skipa formann. M.ö.o.: Þetta er fært til samræmis við þá reglu sem gildir um landshöfnina í Keflavík og Njarðvík. Það er augljóst að mjög náið og gott samstarf verður að takast milli landshafnanna og þeirra sveitarfélaga sem þær eru í. Því miður hefur þetta ekki tekist nógu vel milli hafnarinnar í Rifi og hreppsins, Neshrepps utan Ennis, eða Hellissands. Það er tilgangurinn með þessu frv. að gera tilraun til þess að bæta úr þessu. Landshöfnin í Rifi er að því leyti til sérstæð að hún ræður yfir mjög miklu landi, mun meira en þörf er á til hafnargerðarinnar og nauðsynlegustu aðstöðu við höfnina. T.d. hefur risið í þessari landareign íbúðahverfi, og má segja að húsin þar séu bæði á vegum hafnaryfirvaldanna og hreppsins og virðist þó eðlilegra að hrein íbúðahverfi ættu að vera eingöngu á vegum hreppsins. Þá hefur það gerst að hafnaryfirvöld hafa látið flugfélagi í té land til að gera nýjan flugvöll án þess að hafa nokkurt samband um það mál við hreppsnefndina. Ég vil taka það fram, að ég tel framtak flugfélagsins í sjálfu sér vera lofsvert. Þessi flugvöllur liggur á góðum stað milli tveggja byggðakjarna. Að vísu er annar flugvöllur til sem er rétt hinum megin við Hellissand. En það er ekki gerð flugvallarins út af fyrir sig sem ég gagnrýni, heldur sú meðferð málsins að ekki hafi verið við hreppsnefndina rætt um þetta mál. Er það harla skrýtið ef hægt er að byggja heila flugvelli án þess að tala við næstu hreppsyfirvöld. Ég get ekki komið auga á aðra greiðari leið til að bæta sambúð landshafnarinnar og hreppsfélags en að gefa hreppsnefndinni kost á að kjósa tvo menn í hafnarstjórn. Fordæmi fyrir slíkri skipan er þegar varðandi landshöfnina í Keflavík og Njarðvík og ég tel eðlilegt að hafa þá sama hátt á og láta Alþ. kjósa þrjá. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 1. umr., kemur mér nokkuð á óvart. Ég lít svo á að það sé einn liður í því hjá hinum nýja formanni Alþfl. að reyna að færa út kvíarnar og fá aukið fylgi í flokk sinn. Hann hefur síðan hann tók við forustu Alþfl. átt tvö sjónvarpsviðtöl þar sem það hefur komið fram hvernig hann hugsar sér að gera flokk sinn stærri en hann nú er. Hann sagði frá því eftir að hann var kjörinn formaður að það hefði verið áhugi fyrrv. formanns og annarra flokksmanna að leiða nýja áhrifamenn til valda og jafnvel konur. Svo langt átti að ganga í leit Alþfl. að fylgismönnum að það átti „jafnvel“ að fara að leita til kvenna. Ég held að margir hafi nú álitið að orðið „jafnvel“ hafi verið óþarft í þessu tilfelli því að flestir viljum við fá fylgi kvenna ekkert siður í pólitík en á annan veg. Svo kom formaðurinn fram í þættinum kastljósi síðast. Þá var hann spurður að því hvernig það væri, hvort þeir Alþfl.- menn væru búnir að týna hugsjónunum, þeir hafi orðið að skipa sérstaka hugsjónanefnd til að leita að hugsjónum og verkefnum. Þá tók formaður til og sagði að margt væri nú breytt og eitt af því, sem átti að verða til þess að auka áhrif Alþfl. í framtíðinni, var frv. til l. um fóstureyðingar. Fannst þá mörgum að nú færi að verða skiljanlegt hvernig áhugamál formannsins væru til að auka fylgi flokksins. Nú er komið frv. af hendi þessa hv. þm. sem er í stíl við þetta. Í stjórn Rifshafnar sitja 5 menn. Þeir eru þannig að það munu vera 2 sjálfstæðismenn, einn framsfl.- maður, einn alþfl.-maður og einn alþb.-maður. Ég verð að segja það eins og er að ég hef verið að velta því fyrir mér síðan ég varð samgrh. hvort ekki ætti að setja eina löggjöf um landshafnir og láta þær þá lúta sams konar stjórn að formi til og mannfjölda og þess háttar. Það, sem hefur staðið í mér, er að í stjórn Rifshafnar eru nú tveir keppinautar mínir úr framboði í Vesturl. Annar er fyrrv. þm. Pétur Pétursson sem var í 2. sæti á lista Alþfl. meðan sá listi fékk kosinn mann í Vesturl. Þegar Pétur hætti að vera á listanum féll hv. 2. landsk. þm. og hefur verið landsk. þm. síðan. Pétur Pétursson var formaður í stjórn landshafnarinnar í Rifi þann tíma sem ég sat í þeirri stjórn. Ég man ekki eftir að það hafi komið til átaka á milli stjórnarmanna innbyrðis eða á milli stjórnarinnar og hreppsbúa. Það er þá alveg nýtt mál ef það eru komin einhver sérstök átök á milli þeirra á Hellissandi og stjórnar Rifshafnar. Ég þekkti það ekki á þeim tíma sem ég var í þessari n. Í hana var ég skipaður af Emil Jónssyni og var í henni þangað til ég varð ráðh., þá sagði ég því af mér. Og heimamaður á Hellissandi, skipstjóri, Sævar Friðþjófsson, er í stjórninni. Nú er það svo að í stjórn Rifshafnar er Sævar Friðþjófsson, aflamaður mikill þar vestra og góður skipstjóri, í öðru lagi Kristján Guðmundsson sem ég hygg að sé oddviti núna og var áður skipstjóri, en er nú fiskkaupandi og hefur fiskverkunarstöð, og þriðji maðurinn er Skúli Alexandersson fyrrv. oddviti. Sigurður Ágústsson er þarna einnig, Haraldur Henrýsson og Pétur, ef ég man þetta rétt. - Kristján er sennilega varamaður Sigurðar eða Sigurður hefur fallið út síðast. Ef þetta frv. yrði samþ. og kosið væri á Alþ. eftir venjulegum leiðum og stjórnarflokkarnir stæðu saman, þá mundu þeir fá þessa 3 menn kosna og þá væri frv. búið að slátra Pétri Péturssyni út úr Rifshafnarnefnd. Það var meira en ég hafði hugsað mér að gert yrði og það stóð í mér að fara að semja frv. til þess eins, ég hafði ekki þá sögu af Pétri að segja. Ef við hugsum okkur svo að hreppsnefndin á Hellissandi kjósi, þá mundi annar vera framsóknarmaður og hinn sjálfstæðismaður og stjórnarflokkarnir fá alla 5 mennina. Á þennan hátt á að auka fylgi Alþfl. Mér finnst þetta í stíl við fóstureyðingafrv. og „jafnvel konur.“ Ég verð að segja það að ég er alveg hættur að skilja hv. 2. landsk. þm. og hans hugsanagang. Það er aðeins eitt í þessu, sem gæti e.t.v. verið tilgangur, að eins og þetta er í lögum núna á ráðh. að skipa alla mennina. Ef ég sæti í því sæti eftir ár ætti það að falla í minn hlut að skipa þá alla og það væri það eina sem breytingin gæti haft í för með sér. Ég held að það mundi aldrei verða af minni hendi gefin sú skipun að ýta Pétri Péturssyni út úr þessari n. fyrir það eitt að hann ætti ekki heima þarna fyrir vestan eða að hann væri pólitískur andstæðingur minn. Hitt er annað mál, ef á að gera lagabreytingu. Það getur vel verið að þetta frv. verði til þess að ég geri þá breytingu að láta gera ein lög um landshafnir eins og er ein löggjöf um aðrar hafnir í landinu sem ekki tilheyra landshöfnum. Það er eðlilegast að kosning til hafnarstjórnar sé með sama hætti um allar þessar hafnir. Ég sé á l. um landshöfnina í Þorlákshöfn, sem eru yngst af þessum l., að þar hefur verið miðað við það að allir flokkar fengju fulltrúa í hafnarstjórnina, því að þá var miðað við 7 menn í hafnarstjórnina, en eins og kunnugt er var breytt þingsköpum Alþingis og fjölgað í nefndum úr 5 mönnum í 7 til þess að flokkarnir gætu komið að sínum fulltrúum. Það er mál út af fyrir sig sem rétt er að athuga. En fyrir breytingu í þessu formi með þeim forsendum, sem greindar eru í þessu frv., sé ég engin rök, nema ef vera skyldi að leyfa ekki ráðh. að skipa þessa mena. En þar finnst mér of langt seilst til að sparka í sína eigin menn. Ég verð að segja það að ég sé svo sem enga ástæðu til þess að fara að óska hinum nýja formanni Alþfl. að hann auki fylgi flokksins. Hitt hefði ég haldið, að hann væri ekki eins slysinn og raun ber vitni.



Herra forseti. Ég virðist svei mér hafa komið við kviku í hæstv. ráðh. þegar ég fæ svo veigamikil og stórbrotin svör við litlu frv. sem þingheimur nú hlýddi á. Það er hvorki meira né minna en byrjað á eldhúsumr. um stöðu mála í Alþfl. og dregur ráðh. þar auðvitað kvenþjóðina inn. En úr því að hann nefnir það, þá gerðist það aðallega að það er komin kona í eitt af 6 efstu forustusætum Alþfl., en hingað til hefur engin kvenmaður komist í sambærileg 6 sæti hjá Framsfl. Við erum örlítið lengra komnir í þeim efnum þó að við Halldór höfum náttúrlega alltaf seilst eftir fylgi kvenna og megi ekki á milli sjá hvor meira reynir. Á eftir þessu kom hann með heilmikla sjónvarpsgagnrýni og fór þar auðvitað þveröfugt með hlutina, sagði að ég hefði boðað frv. um fóstureyðingar. Það er vitleysa því að til er mikið frv. um fóstureyðingar sem síðasta stjórn bar fram. Ég benti á þetta mál sem dæmi um það, hvað verkefni við stjórnmál hefðu breyst og væru breytileg. En af hverju ráðh. er með þennan langa inngang sem kemur ekkert við stjórn Rifshafnar, það veit hann líklega einn. Þegar hann svo kom að málinu byrjaði hann á að segja frá því að hann væri í raun og veru þeirrar skoðunar að það ætti að setja ein lög um allar landshafnir og hafa samræmi í því hvernig stjórn þeirra væri. Þetta var það sem var bitastætt í ræðu hæstv. ráðh., og með þessari yfirlýsingu lýsir hann því yfir að hann sé efnislega sammála mér, En hann er svo mikill stjórnmálamaður, að því er virðist, að það er útilokað fyrir hann að taka afstöðu til svona máls eftir efni þess, heldur hlýtur allt að fara eftir persónulegum og flokkslegum aðstæðum. Þannig dæmir hann allt málið. Af því að hann er hræddur við tvo eða þrjá einstaklinga sem sitja í þessari n., þá hikar hann við að leggja fram frv. um skipulagsbreytingu á þremur stórum landshöfnum sem hann er sjálfur sannfærður um að væri til bóta. Mér finnst lítil reisn yfir ráðh. að skýra Alþ. og þjóðinni frá því að svona persónuleg mál skuli verða til þess að hann þori ekki að framfylgja sannfæringu sinni í máli sem undir hann heyrir. Satt að segja verður ráðh. sér til skammar ef hann í raun og veru hefur þessa skoðun, sem ég tel vera skynsamlega, og þorir ekki að framkvæma hana af ótta við þá menn sem sitja í Rifshafnarstjórn eins og sakir standa. Ég vil taka það fram að ég vil vísa frá sem algerlega óþörfu og óviðeigandi öllu tali um „slátrun“ á mönnum í sambandi við þetta. Það gæti farið svo að hæstv. ráðh. fengi, ef maður notar hans eigin orð, að „slátra“ einum 3–5 nm. ef hann skyldi nú skipta um þá alla, því að einhver ástæða hlýtur að vera fyrir því að hann er svona viðkvæmur fyrir því að hann kynni að missa þetta stórkostlega vald. Mér hefur verið mætavel kunnugt um, hverjir hafa verið í þessari stjórn, og þ. á m. að í henni hafa setið heimamenn, tilnefndir af ráðh., flestir ágætismenn. En mér er líka tjáð að þeir líti ekki svo á að þeim beri að gefa skýrslur um störf þessarar n. í hreppsnefndinni. Og í raun og veru ber þeim ekki formlega skylda til þess. Þeir eru ekki settir í stjórn hafnarinnar sem fulltrúar hreppsins eða hreppsyfirvalda. Þeir eru þar settir sem verðugir og góðir einstaklingar og hafa vafalaust unnið vel sem slíkir. Ég held að við getum látið allar vangaveltur um Alþfl. og framtíð hans liggja á milli hluta í sambandi við þetta mál. En ég vil aðeins að lokum skýra frá því að ég flyt þetta frv. samkv. ósk manna heima á Hellissandi og þá að sjálfsögðu fyrst og fremst samkv. ósk flokksmanna minna, þeirra sem stóðu að því að ég er þrátt fyrir allt enn hér og er búinn að vera hér nokkurn veginn jafnlengi og hæstv. ráðh. Ég skora á hann að hætta að hugsa um einstaklinga eða líta á þetta sem bitlinga eða eitthvað slíkt, sem ekki megi snerta við, afgreiða þetta mál eftir þeirri sannfæringu sem hann lýsti, og flytja frv. um samræmi milli landshafnanna, sem vel mætti vera í einum lögum er kæmu þá í staðinn fyrir þrenn.



Herra forseti. Ég skal ekki vera að ergja hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, enda sýnist mér hann ekki vera í þeim búningi að ástæða sé til að vera að gera það. Ég hef enga löngun til þess að gera að gamni mínu við menn nema hæfilega mikið og þá eiga þeir líka að taka því. Hitt verð ég að segja, að þetta frv. markar enga stefnu. Það er jafnmikið ósamræmi í þessu eftir sem áður. Þorlákshöfn er með allt aðra skipan á málum. Ef á að gera hér breytingu á, þá á hún að vera ein og hin sama. Það, að flokksmenn hans vestra hafi beðið hann um að sjá um að það sætu engir flokksmenn þeirra í Rifshafnarnefnd, er þeirra mál, en ekki mitt, og ég ætla ekkert að fara að eiga við að saka þá um þá hluti. Hitt verð ég að endurtaka, að ég hef enga löngun til þess að koma Pétri Péturssyni út úr stjórn þessarar hafnar, vegna þess að hann hefur unnið þar gott verk. Og ég er ekki búinn að sjá að þeir alþfl.-menn mundu skipa þar annan betri. Það getur alveg eins verið eðlilegur háttur að Alþ. kjósi alla stjórnina, ef hún er 7 manna, eins og það sem er í frv., vegna þess að ríkið leggur fram alla þá fjármuni sem til hafnargerðarinnar fara, sem er öfugt við það sem er um aðrar hafnir. Þess vegna er ekkert óeðlilegt þó að Alþ. kysi þá, enda hefur reyndin orðið sú að Alþ. hefur kosið í þetta heimamenn þótt kosningin hafi farið fram hér. Ég skal svo ekki vera að ergja hv. þm. út af þessu.. En að það sé einhver myndarskapur yfir þessu frv., - ja, drottinn minn dýri, hvernig verða þá þau ómyndarlegu?



Ég þakka hæstv. forseta, en ég vil aðeins benda á að þetta frv. er aðeins um eina af þremur landshöfnum og það er í fullu samræmi við aðra höfn, þannig að það væri þá komið samræmi á milli þeirra tveggja. Ég hef aldrei haldið því fram að þetta sé stórt mál, en ég er fullkomlega reiðubúinn til þess að ræða við ráðh. um það ef hann vill framkvæma hugsjón sína um að setja ein lög um landshafnir. Það þarf ekki að blanda mannanöfnum inn í það. Ég hef ekkert út á þá einstaklinga að setja sem hafa verið í Rifshafnarstjórn. En það er athyglisvert að ráðh., sem fer með þessi mál. hefur ekki sagt eitt einasta orð um þau ágreiningsefni sem ég nefndi, t.d. að landshafnarstjórn skuli úthluta jörðum undir flugvelli.