Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hafa tvö bréf, dags. 21. nóv. 1988. Hið fyrra er svohljóðandi: ,,Skúli Alexandersson, 4. þm. Vesturl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég get ekki sinnt þingstörfum næstu tvær vikur vegna sérstakra anna, m.a. við undirbúning að málarekstri við sjútvrn., óska ég eftir því að varamaður taki sæti á Alþingi í forföllum mínum. Vegna óhjákvæmilegra starfa 1. varamanns Alþb. í Vesturlandskjördæmi nú er óskað eftir að 2. varamaður, Ólöf Hildur Jónsdóttir, Grundarfirði, taki sæti í minn stað.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti, og jafnframt farið fram á rannsókn kjörbréfs í Sþ. Guðrún Agnarsdóttir, forseti Ed.`` Með þessu bréfi fylgir skeyti Gunnlaugs Haraldssonar á Akranesi þar sem hann tilkynnir að hann geti ekki tekið sæti á Alþingi vegna óhjákvæmilegra starfa nú um stundir. Hið síðara bréf hljóðar svo: ,,Ragnar Arnalds, 4. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Alþb. í Norðurl. v., Unnur Kristjánsdóttir iðnráðgjafi, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti, og jafnframt farið fram á rannsókn kjörbréfs í Sþ. Kjartan Jóhannsson, forseti Nd.`` Með þessu bréfi fylgir skeyti Þórðar Skúlasonar á Hvammstanga þar sem hann tilkynnir að hann geti ekki tekið sæti á Alþingi vegna annríkis á næstunni. Samkvæmt þessum bréfum og samkvæmt 4. gr. þingskapa ber nú kjörbréfanefnd að prófa kjörbréf Ólafar Hildar Jónsdóttur, 2. varamanns Alþb. í Vesturlandskjördæmi, og Unnar Kristjánsdóttur, 2. varamanns Alþb. í Norðurl. v., og verður gert hlé á fundinum á meðan.

Frsm. kjörbréfanefndar (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hafa borist tvö erindi, annars vegar kjörbréf 2. varaþingmanns Alþb. í Norðurlandskjördæmi vestra, Unnar Kristjánsdóttur, er taki sæti 4. þm. Norðurl. v., Ragnars Arnalds, og hins vegar kjörbréf 2. varaþingmanns Alþb. á Vesturlandi, Ólafar Hildar Jónsdóttur, er taki sæti 4. þm. Vesturl., Skúla Alexanderssonar. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað þessi kjörbréf og leggur til að þau verði samþykkt.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég vildi vekja athygli á því að í byrjun þessa þings eða nánar tiltekið þann 12. okt. var útbýtt frá mér fsp. til iðnrh. um undirbúning að nýju álveri við Straumsvík og óskað eftir skriflegu svari. Ég hef ekki fengið neitt skriflegt svar við þeirri fsp. enn þá. Það stendur í 31. gr. þingskapa, með leyfi forseta: ,,Ef óskað er skriflegs svars sendir ráðherra forseta það að jafnaði eigi síðar en sex virkum dögum eftir að fsp. var leyfð.`` Ég hef einu sinni spurt ráðherra eftir því hvernig gengi með þetta svar. Fékk ég þau svör fyrir tveim eða þrem vikum að það hlyti að fara að koma. Ég vildi aðeins vekja athygli forseta á þessu og vil spyrja hvaða skýringar séu á þessum drætti.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa hv. þm. um að svarið hefur borist og er að ég hygg að finna í pósthólfi þingmannsins. Forseti undirritaði bréf þar um í morgun.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Mér sýnist að það hafi orðið verulegur dráttur á að hæstv. iðnrh. veitti svör við þeirri fsp. sem hér var nefnd af hálfu hv. 12. þm. Reykv. Jafnframt tilkynnti virðulegur forseti í byrjun fundar að hér ætti að fara fram á þessum degi, á þessum fundi eða utan fundar, umræða utan dagskrár um það efni nákvæmlega sem spurst var fyrir um af hv. 12. þm. Reykv. í byrjun þings. Hér er verið að spyrja um sundurliðað á þessu þingskjali margar grundvallarupplýsingar frá hæstv. ráðherra varðandi undirbúning að nýju álveri í Straumsvík og mér finnst vera mjög einkennilegt ef teknar eru upp utan dagskrár í þinginu umræður um mál sem eru á dagskrá þar sem er þessi fsp. frá hv. 12. þm. Reykv. Mér finnst eðlilegt að umræða um þetta efni utan dagskrár fari ekki fram fyrr en útbýtt hefur verið svari hæstv. ráðherra við þeirri fsp. í mörgum liðum sem liggur fyrir um undirstöðuþætti þessa máls.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa í fyrsta lagi að þegar umræðan utan dagskrár var leyfð var ekki ljóst að svarið við fsp. hv. 12. þm. Reykv. kæmi fram í dag, enda hygg ég að það hafi engin áhrif á leyfi til utandagskrárumræðu. Það voru engar forsendur til þess að hafna þeirri beiðni og fer hún að sjálfsögðu fram.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ólöf Hildur Jónsdóttir og Unnur Kristjánsdóttir hafa ekki tekið sæti á Alþingi. Þeim ber því nú skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ólöf Hildur Jónsdóttir og Unnur Kristjánsdóttir hafa undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Þær eru boðnar velkomnar til starfa á Alþingi.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegur forseti. Hinn 28. september sl. var mynduð sú ríkisstjórn sem nú situr. Aðstandendur hennar leyfðu sér aðeins örskamman tíma til þess að leggja grunn þess samstarfs og hefðu sennilega betur viðhaft heldur minna írafár ef marka má margvíslega uppúrsuðu og sendingar undanfarna daga og nægir þar að minna á hvöss orðaskipti og yfirlýsingar vegna furðulegra vinnubragða hæstv. utanrrh. í atkvæðagreiðslu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, svo og sókn og vörn í álversmáli sem við fáum umræður um hér á eftir. En mönnum lá mikið á að mynda stjórnina, að því er sagt var til þess að hindra hrun útflutningsatvinnuveganna, og þótt örfáir dagar væru til þingsetningar lét hæstv. ríkisstjórn verða sitt fyrsta verk að setja bráðabirgðalög, nokkuð sem alþýðuflokksmenn og alþýðubandalagsmenn hafa sýknt og heilagt gagnrýnt þegar þeir eru utan ríkisstjórnar, bráðabirgðalög sem höfðu m.a. að geyma áframhaldandi launafrystingu, slökun á verðlagsbindingu og ákvæði um alræmdan Atvinnutryggingarsjóð. Þessi bráðabirgðalög hafa nú verið til meðferðar í þinginu alveg frá þingbyrjun og sér ekki enn fyrir endann á umfjöllun þeirra í fyrri deild. Slíkur seinagangur í umfjöllun á staðfestingu bráðabirgðalaga hefur vissulega oft verið látinn viðgangast vegna þess einfaldlega að menn hafa gefið sér niðurstöðuna miðað við stuðning stjórnarinnar á Alþingi. Nú eru aðstæður aðrar og engan veginn gefið að þessi bráðabirgðalög hljóti blessun Alþingis. Því miður eru reyndar líkur til þess að launafrystingin gangi í gegn þar eð sjálfstæðismenn geta tæpast afneitað því sem þeim þótti réttmætt fyrr á þessu ári og ekki þarf að fjölyrða um aðra sem fyrr á tímum töluðu fjálglega um helgan rétt launafólks en hafa nú gleypt öll stóru orðin um þau mál. Ríkisstjórnin þarf því vart að óttast mótatkvæði frá meiri hluta Alþingis hvað þessi ákvæði varðar. Öðru máli gegnir með ákvæðin um Atvinnutryggingarsjóð sem allir þingflokkar stjórnarandstöðu hafa mikið við að athuga svo sem fram kom við 1. umr. málsins í Ed. Ég leyfi mér að fullyrða að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki nokkra einustu tryggingu fyrir því að bráðabirgðalögin, og þá sérstaklega ákvæðin um Atvinnutryggingarsjóðinn, verði afgreidd óbreytt frá Alþingi og ég vil sérstaklega minna á andstöðu okkar kvennalistakvenna við ákvæði um að fjármagna þennan sjóð með framlögum úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þrátt fyrir þessa óvissu situr nú umboðsmaður ríkisstjórnarinnar í skrifborðsstóli sínum inni í Byggðastofnun og tekur á móti pöntunum í ímyndað fé þessa umdeilda sjóðs sem m.a. margir forkólfar atvinnulífsins hafa efasemdir um. Og það sem meira er og vekur mestar áhyggjur: stjórn hins svonefnda Atvinnutryggingarsjóðs hyggst hefja útdeilingu þessa fjár innan fárra daga samkvæmt fréttum í fjölmiðlum. Ég endurtek það, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin ætlar, að því er virðist blygðunarlaust, að láta sérlegan starfsmann sinn og skömmtunarstjóra hefja útdeilingu fjár svo hundruðum milljóna skiptir nú á næstu dögum úr sjóði sem óvíst er að Alþingi leggi blessun sína yfir í þeirri mynd sem hann birtist í bráðabirgðalögunum. Þetta er að mínum dómi, virðulegi forseti, og ég get nú farið að ljúka máli mínu, óvirðing við Alþingi. Og ég spyr hæstv. forsrh. hvaða tryggingu hann hafi fyrir því að bráðabirgðalögin verði samþykkt óbreytt frá Alþingi, hvort honum finnist ekki ástæða til þess að fara fram á að afgreiðslu málsins verði hraðað hér í þinginu til að fá úr því skorið sem fyrst hvern stuðning þau hafa eða hvort einstökum ákvæðum þeirra verði breytt og hvort hann telji ekki rétt að bíða með útdeilingu fjár þar til séð verður hvernig Alþingi afgreiðir málið.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur enga tryggingu fyrir því að bráðabirgðalögin verði samþykkt óbreytt hér á hinu háa Alþingi. Við vitum að sjálfsögðu um stuðning þeirra þingmanna sem ríkisstjórnina opinberlega styðja. Ég vil í öðru lagi vekja athygli á því sem svar við annarri spurningu að ríkisstjórnin lagði fram, eða ég fyrir hennar hönd, bráðabirgðalögin strax í upphafi þings. Ég vildi ekki á nokkurn máta tefja að þau fái skjóta afgreiðslu. Þau eru nú í höndum þingnefndar í Ed. og það er ekki á mínu valdi að hraða starfinu þar. Ég hef svo sannarlega ekki nokkurn skapaðan hlut á móti því, en nefndin verður að meta sjálf hvað hún þarf að afla sér ítarlegra upplýsinga um þau mál sem þarna er um að ræða. Um Atvinnutryggingarsjóðinn er það að segja að mikið af umsóknum hefur borist inn, um 50 talsins var mér sagt nýlega. Þessar umsóknir hafa verið metnar og unnar af Byggðastofnun. Mjög er þrýst á að byrjað verði að afgreiða þessar umsóknir, ekki aðeins af fyrirtækjunum sjálfum heldur af mörgum lánastofnunum sem hafa dregið að ganga til ákveðinna aðgerða gagnvart slíkum fyrirtækjum. Ég hef að sjálfsögðu ekki haft afskipti af því hvenær verður byrjað að afgreiða umsóknir, en mér skilst að það geti orðið í þessari viku og ég mun ekki tefja það á nokkurn máta.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Ef hv. 10. þm. Reykn. Kristín Halldórsdóttir hefði óskað eftir upplýsingum um hvernig vinna við þetta mál stæði í nefndinni voru nú hæg heimatökin hjá henni að leita til síns þingflokksformanns, hv. þm. Danfríðar Skarphéðinsdóttur sem situr sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni, í stað þess að hlaupa hér upp í ræðustól og fara m.a. að spyrja um það mál. Ég skal segja hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur að vinna við þetta frv. gengur eftir áætlun. Það hefur verið óskað eftir því að a.m.k. 15 aðilar komi til fundar við nefndina. Nokkrir þeirra hafa þegar komið og á fund nefndarinnar nk. miðvikudagsmorgun verða boðaðir fulltrúar Sambands fiskvinnslustöðva, hraðfrystiiðnaðarins, Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, fulltrúar lagmetisframleiðenda, Sambands rækjuvinnslustöðva, Landssambands ísl. útvegsmanna og Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins. Ef hv. þm. hefði óskað frekari upplýsinga um störf nefndarinnar eða lætur að því hér liggja að þau séu ekki með eðlilegum hætti, þá vil ég bara geta þess að það hafa engar athugasemdir komið fram frá áheyrnarfulltrúa Kvennalistans í fjh.- og viðskn. Ed. um hvernig vinnubrögðum við þetta frv. hefur verið háttað. Það hefur allt verið í góðu samráði í nefndinni og enginn ágreiningur gerður þar um eins og ég hygg að aðrir nefndarmenn geti hér vottað.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég vil fyrst gera athugasemd við það að nefndarmönnum fjh.- og viðskn. Ed. var ekki gert aðvart um að þessi utandagskrárumræða færi fram sem mér hefði þótt eðlilegt eins og á stendur. Ég get vel tekið undir það, sem hv. 3. þm. Vesturl. segir hér, að ekki hefur orðið ágreiningur um það í fjh.- og viðskn. hvernig staðið verði að vinnubrögðum í sambandi við þetta frv., enda hefur tíminn verið naumur síðan nefndin fékk málið til meðferðar og eins og við vitum féll öll vinna niður í þinginu í síðustu viku þannig að það var ekki við því að búast í þessari nefnd frekar en öðrum að hægt væri að vinna neitt og er vissulega ástæða til þess að gagnrýna það hér og nú hversu illa ríkisstjórnin hefur staðið einmitt að því að leggja þingmál fyrir þingið, hversu verkstjórnin í ríkisstjórninni og verkstjórnin í þinginu hefur verið léleg. Það er eins og það sé enginn verkstjóri í ríkisstjórninni. Og ekki aðeins hefur það komið fram í mjög slappri málafylgju ríkisstjórnarinnar hér, slappri stjórn á þingmálum, heldur hefur það líka komið fram í því að það er mjög slappleg stefnumörkunin hjá ríkisstjórninni sjálfri. Þannig heyrði ég t.d. um það í fréttum nú að hæstv. forsrh. hefði í hyggju að breyta uppbyggingu Atvinnutryggingarsjóðsins þannig að hann ætli sér að hafa ríkisábyrgðir á öllum þeim skuldabréfum sem Atvinnutryggingarsjóðurinn gefur út. En það getur raunar verið að blaðamenn hafi misskilið það sem hæstv. forsrh. hefur sagt um þetta eða jafnvel ég blaðamennina því að það misskilja svo margir alla sem eru í kringum hæstv. forsrh., heyra í honum eða heyra frá því sem af honum er sagt. Það er óskaplegur misskilningur alltaf í kringum hann, en ekki svo að skilja að ég sé að segja að hann misskilji eitt eða neitt. Ég vil, herra forseti, leggja áherslu á að þessu máli verði hraðað. Við höfum nægan tíma nú í nefndinni til að ljúka þessu. Við getum unnið frá morgni til kvölds vil ég segja. Það eru engin mál í Ed. sem liggur á. Það liggur í rauninni ekkert annað fyrir deildinni. Ég vil því þakka hv. þm. fyrir að hafa vakið máls á þessu og tek undir með þingmanninum að við efrideildarmenn eigum að koma málinu frá okkur og við eigum að nota tímann núna til þess að vinna rækilega í sambandi við bráðabirgðalögin og láta þá koma í ljós hvort hæstv. ríkisstjórn hefur þann stuðning sem hún þykist hafa til að koma málinu í gegn. En hitt skil ég afskaplega vel að hæstv. forsrh. skuli ekki vilja gera eitt né neitt til þess að reyna að fresta því að stjórn Atvinnutryggingarsjóðsins afgreiði málin vegna þess að hæstv. forsrh. hefur ekki hugmynd um hvort meiri hluti þingsins stendur á bak við þá stjórn sem í sjóðnum er og tveir þingmenn stjórnarflokkanna hafa harðlega gagnrýnt í Ed. að þessi leið skuli hafa verið farin, að pólitískir mattadorar ríkisstjórnarinnar skuli skipa stjórnina en hún ekki kjörin á Alþingi eins og eðlilegt hefði verið við þessar aðstæður.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Að gefnu tilefni vill forseti taka fram að formenn þingflokka voru látnir vita af þessari umræðu þannig að það er ekki við forseta að sakast þó hv. 2. þm. Norðurl. e. hafi ekki af því heyrt. Jafnframt vill forseti taka fram að verkstjórn hér í þinginu það sem af er þessu löggjafarþingi hefur verið mjög svipuð og verið hefur og á engan hátt lakari.

Albert Guðmundsson Virðulegur forseti. Ég trúi því, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði hér, að vinnubrögð í viðkomandi nefnd séu eðlileg og engar athugasemdir hafi komið fram við gang mála þar. Ég veit að hann er duglegur verkstjóri, ég þekki hann af fyrra samstarfi, þannig að ég hef enga ástæðu til að rengja það. Það að það skuli vera þegar búið að biðja 15 aðila að koma til umsagnar í nefndinni bendir í mínum huga á að það stendur nú til að tefja framgang málsins nokkuð og þætti mér ekki ósennilegt, þegar farið er að líða á það verkefni að 15 aðilar hefðu komið, að 5 eða 6 til viðbótar verði þá kallaðir. En það sem kom mér upp í ræðustól er annað og miklu alvarlegra mál. Út af fyrir sig skipta mig þessar umræður engu og þessi utandagskrárumræða, en svar hæstv. forsrh. er þess eðlis að ég ber kvíðboga fyrir framtíðinni ef þessi vinnubrögð eiga að verða framtíðinni sem leiðarljós. Ég spyr hæstv. forsrh. í beinu framhaldi af hans svari sem ég skrifaði niður. Hann sagði: Ríkisstjórnin hefur enga tryggingu fyrir samþykkt bráðabirgðalaganna. Þessi orð hlustuðum við öll á fyrir augnabliki. Á hvaða forsendum fékk hæstv. ríkisstjórn undir forustu forsrh. forseta Íslands til þess að skrifa undir þessi bráðabirgðalög? Ég er hræddur um að þar sé skýringar þörf því að forseti Íslands lætur áreiðanlega ekki leiða sig út í neitt glapræði. En það er alveg ljóst að það er engin trygging, eins og hæstv. forsrh. sjálfur gat um, fyrir því að umrædd bráðabirgðalög, sem forseti Íslands hefur undirritað, fái samþykki á Alþingi og það er alvarlegt mál.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Ég get ekki á mér setið að benda á að hæstv. forsrh. vék sér undan að svara því sem mér finnst vera meginmálið í spurningu málshefjanda, þ.e. því hver sé staða þessa sjóðs ef lagaákvæðin um hann ná ekki fram að ganga hér á Alþingi. Vinnubrögðin í hv. fjh.- og viðskn. Ed. koma því ekkert við. Það er ekkert verið að kvarta undan því hvernig þar er unnið. Það sem skiptir máli er: Hvað skeður ef þessi sjóður nær ekki fram að ganga á Alþingi? Hver er staða þeirra sem hafa fengið þar lán og hver er ábyrgð ráðherranna sem bera ábyrgð á því að það er farið að veita lán í stórum stíl úr sjóði sem engin trygging er fyrir að meiri hluti alþingismanna styðji?

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem var gagnleg út af fyrir sig. Það er kannski ástæða til að taka það fram að við kvennalistakonur höfum fullan skilning á erfiðleikum atvinnulífsins og viljum leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að leysa eða a.m.k. lina þann vanda sem þar er við að fást. Það er hins vegar ekki sama hvernig það er gert og við erum t.d. gersamlega andvígar því að enn sé sótt að launafólki með því að ganga á ráðstöfunarfé Atvinnuleysistryggingasjóðs. Okkur finnast það ekki stórmannlegar aðfarir stjórnvalda að frysta launataxta og afnema samningsrétt og ganga svo af fullkomnu miskunnarleysi í Atvinnuleysistryggingasjóð á sama tíma og víðast hvar þrengir að í atvinnulífinu og horfur á atvinnuleysi fara vaxandi. Atvinnuleysistryggingasjóður er sjóður launafólksins og hann má ekki skerða, allra síst nú með tilliti til ástandsins í atvinnumálunum. Við höfum reyndar ýmislegt fleira að athuga við framkvæmd þessa máls, eins og fram kom við 1. umr. í Ed., og það hafa margir aðrir þingmenn. En aðalatriðin eru þessi: Núverandi ríkisstjórn hefur ekki öruggan meiri hluta í báðum deildum Alþingis. Núverandi ríkisstjórn setti bráðabirgðalög tólf dögum áður en Alþingi kom saman til starfa. Frv. til staðfestingar á þeim lögum hefur legið fyrir þinginu allt frá þingbyrjun, en afgreiðsla þeirra er augljóslega ekki í augsýn á næstu dögum, ekki einu sinni í fyrri deild. Þrátt fyrir margar og margvíslegar athugasemdir þingmanna úr stjórnarandstöðu lætur ríkisstjórnin sem hún hafi öll ráð í hendi sér og lætur starfa eftir bráðabirgðalögunum eins og gulltryggt sé að þau fáist samþykkt óbreytt sem í rauninni er ólíklegt. Svona vinnubrögð eru, virðulegi forseti, óviðunandi. Ég tel fullvíst að allir þingmenn stjórnarandstöðunnar, a.m.k. vil ég lýsa því yfir fyrir hönd kvennalistakvenna, séu reiðubúnir til þess að leggja þá vinnu af mörkum sem þarf til þess að unnt verði að eyða allri óvissu varðandi þetta mál. Annað er ekki sæmandi gagnvart Alþingi og ekki heldur gagnvart þeim aðilum sem treysta á aðgerðir stjórnvalda í atvinnulífinu. Og vegna orða hv. formanns fjh.- og viðskn. Ed. vil ég taka fram að aðalatriðið er ekki fyrst og fremst seinagangur þingsins heldur er meginatriðið það, eins og kom fram í máli fleiri sem hér hafa talað, að það er unnið af fullum krafti eftir bráðabirgðalögum sem ekki hafa hlotið staðfestingu þingsins og engin trygging er fyrir að þau hljóti slíka staðfestingu í óbreyttri mynd. En það vakti athygli mína og furðu að hæstv. forsrh. sér ekki ástæðu til að reyna að hafa áhrif á hvort beðið er með útdeilingu fjár úr Atvinnutryggingarsjóði meðan beðið er eftir staðfestingu þingsins á þessum lögum og ég vil hvetja hæstv. forsrh. til að endurskoða þessa afstöðu sína.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Út af ummælum hv. þm. Geirs Haarde vil ég vekja athygli á því að þau lán sem kunna að hafa verið veitt úr sjóðnum áður en svo færi e.t.v. að það ákvæði eða lögin yrðu felld hér á Alþingi eru í fullu gildi. En vitanlega mundi slíkum lánveitingum þar með ljúka. Ég vil sérstaklega þakka fyrir síðustu orð hv. fyrirspyrjanda. Ég er tilbúinn að eiga viðræður við þá þingmenn sem þess óska, eins og t.d. Kvennalistans, um þetta mál.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Mér þótti það mjög athyglisvert boð hjá hæstv. forsrh. að hann skuli nú vera reiðubúinn að eiga viðræður við einstaka þingmenn um ýmsar upplýsingar sem við kynnum að óska að fá um þetta frv. Ég spurði hann margra spurninga í sambandi við þetta mál í Ed. og málið var engan veginn efnislega tæmt þar og auðvitað hefði verið eðlilegra að hæstv. forsrh. hefði á þeim tíma reynt að gera gleggri grein fyrir málinu einmitt á þeim vettvangi í staðinn fyrir að þingmenn eigi að koma hlaupandi til hans eftir að umræðunni er lokið til þess að reyna að fá einhverjar fyllri upplýsingar um eitt eða annað. Það er auðvitað alveg út í bláinn. En úr því að hæstv. forsrh. vill svara spurningum langar mig til þess að spyrja hann þessarar einföldu spurningar: Hæstv. forsrh. hefur viðurkennt að það sé ekki rekstrargrundvöllur fyrir sjávarútveginum. Hann hefur jafnframt lýst því yfir að sjóðurinn megi ekki lána til fyrirtækja nema það sé grundvöllur fyrir rekstri þeirra eftir að þau eru búin að fá lánin. Hvernig er hægt að lána fyrirtækjum í sjávarútvegi ef fyrir liggur að þau hafi ekki rekstrargrundvöll og það yrði skilyrði að sjóðurinn megi ekki lána til fyrirtækja sem ekki hafa rekstrargrundvöll og margyfirlýst einmitt af hæstv. forsrh.? Ég er honum alveg sammála um að það þýðir ekkert að vera að ,,konvertera`` lánum. Það þýðir ekkert að vera að breyta lánum ef ekki er grundvöllur fyrir rekstrinum. Um þetta er ég alveg sammála hæstv. forsrh., vil einmitt taka undir þetta. Þetta er heilbrigt sjónarmið. En þess vegna spyr ég enn: Hvernig ætlar hæstv. forsrh. að koma til móts við fyrirtækin fyrst þau hafa ekki rekstrargrundvöll? Þetta er spurningin. Nú væri fróðlegt að fá svar til fjh.- og viðskn. eða einslega til einstakra þingmanna. Ég er til reiðu hvenær sem er ef hæstv. forsrh. vill svara þessu, ef hæstv. forsrh. vill t.d. svara því hvenær hann telji tímabært að leiðrétta gengið. Hann segir að það þurfi að fella gengið. Það sé of hátt. Hvenær telur hæstv. forsrh. tímabært að fella gengið? Það er ýmislegt annað sem tengist efnahagsaðgerðum og tengist þessu frv. með beinum og óbeinum hætti og vissulega full ástæða fyrir hæstv. forsrh. að upplýsa okkur um þetta og ég ítreka: Ég veit að ég og aðrir þingmenn í stjórnarandstöðunni erum reiðubúnir að koma til fundar við forsrh. á nóttu eða degi í þinginu eða utan við þingið ef hann vill svara einföldustu spurningum sem varða þetta frv. og stefnuna í efnahagsmálum og stöðuna í efnahagsmálum yfir höfuð að tala.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur fyrir að vekja máls á því atriði sem hér er rætt. Mig langar sérstaklega að draga fram þann þátt í þessum umræðum og undirstrika mikilvægi hans að hér er verið að útdeila fé án þess að menn hafi vissu um í hvers eigu þetta fé sé. Það a.m.k. liggur mjög nærri að svo sé. Til þessa sjóðs er stofnað undir mótmælum þeirra sem eru umboðsmenn eigenda Atvinnuleysistryggingasjóðs. Því fær enginn breytt nema löggjöf á Alþingi eins og á stendur. Vissulega hafa bráðabirgðalögin verið sett og halda gildi sínu þangað til þau eru felld, en engu síður er óvissan svo mikil í þessu að það sem þegar hefur verið gert, það sem þegar hefur verið úthlutað, er á afar hæpnum forsendum, að vísu e.t.v. löglegum, en hér á við það sem áður hefur verið sagt í öðru sambandi í þessum sal, að þetta er e.t.v. löglegt en þetta er svo sannarlega siðlaust gagnvart Alþingi og gagnvart eigendum Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þess vegna tek ég mjög eindregið undir að það beri að bíða með úthlutanir úr sjóðnum þangað til lögin eru sett af Alþingi. Ég hygg að það hljóti að geta orðið samkomulag um það. Það heyrist á máli þingmanna að þeir eru fúsir til þess að leggja í það mikla vinnu að afgreiða lögin um þetta mál. Annað eins hefur verið gert hér á Alþingi og það á skemmri tíma. Þess vegna lýsi ég undrun minni á því að hæstv. forsrh. skuli segja bara með mestu rósemi að sér detti ekki í hug að hafa áhrif á að úthlutanir muni trúlega fara fram síðar í þessari viku eða nú á næstunni. Auðvitað á hæstv. forsrh. að grípa í taumana, það er það sem er alveg ljóst, og ná samstarfi við þingnefndir um að lögin verði afgreidd. Annars verður maður í æ meiri vafa um hvers konar stjórnarfar sé eiginlega komið á Íslandi ef bráðabirgðalögin, sem sett eru nokkrum dögum fyrir þingsetningu, verða framkvæmd með þessum hætti og við þessar aðstæður. Og eftir frægar yfirlýsingar hæstv. forsrh. nú í síðustu viku í tilbót, þá er von að menn hafi áhyggjur.

Albert Guðmundsson Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. telur það ekki svara vert að upplýsa á hvaða forsendum forseti Íslands skrifaði undir þessi bráðabirgðalög, ég veit að mér þætti það afskaplega leiðinlegt fyrir Alþingi og allt að því Alþingi til skammar ef forseti Íslands hefur fengið rangar upplýsingar þegar hún undirritar lög sem síðar, nokkrum vikum eftir undirritun, eru felld á Alþingi Íslendinga. Við sjáum öll, ef við viljum hugsa, í hvaða stöðu Alþingi annars vegar og þjóðhöfðinginn hins vegar eru eftir að hún hefur skrifað undir lög sem Alþingi fellir svo. Ég ítreka fyrirspurn mína til hæstv. forsrh.: Á hvaða forsendum voru lögin kynnt forseta Íslands með þeim hraða sem þá var hafður á? Ef ég man rétt var hún stödd utan bæjar, úti á landi, þegar til hennar var send flugvél með lögin til undirritunar. Mér finnst þetta vera stærsta atriðið í þessu máli og ég harma ef niðurstaðan á að verða sú að forseti Íslands hafi undirritað lög sem ekki hafa meiri hluta á Alþingi. Það finnst mér hafa komið glögglega fram hér með mínu tali fyrir Borgfl. og fyrirspurn Kvennalistans og með þátttöku Sjálfstfl. í þessum umræðum.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Ég vil leggja ríka áherslu á að forseta Íslands var að sjálfsögðu kunnugt um að ríkisstjórnin hefur eins atkvæðis meiri hluta í Ed. en jöfn atkvæði í Nd. Það hefur aldrei farið leynt. Verði frumvarpinu breytt í Nd., sem ekki næst samkomulag um, vita menn að það fer aftur til Ed. og síðan fyrir Sþ. og verði það fellt er það að sjálfsögðu búið mál. Þetta hefur alltaf legið fyrir.

Málið fer ekki á milli deilda ef það fellur.

Nei, ég tók það fram. Ef það fellur fer það ekki á milli deilda. Þetta vita vitanlega allir þingmenn mjög vel. Ég tók aðeins fram út af orðaskiptum okkar hv. fyrirspyrjanda að óski einhverjir þingflokkar stjórnarandstöðunnar að fjalla um breytingar á frumvarpinu er ég fús til þess að ræða það.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú svarað að hluta því sem ég hefði viljað fá fram í þessari umræðu, þ.e. að hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurn hv. þm. Alberts Guðmundssonar. Ég vil taka undir orð hv. þm. Alberts Guðmundssonar. Það er vissulega mjög alvarlegt mál fyrir Alþingi Íslendinga og þjóðina í heild að nú skuli sitja að völdum ríkisstjórn sem er með forsrh. sem vísvitandi lætur undirbúa og gefa út bráðabirgðalög sem hann hefur enga örugga vissu fyrir að verði samþykkt á Alþingi Íslendinga í jafnalvarlegu máli og bráðabirgðalögin snúast um sem er að tryggja rekstrarforsendur grundvallaratvinnuvega þjóðarinnar. Þetta er mjög alvarlegt mál og hefði verið full ástæða til að ræða það meira á þingi. Ég vek athygli á því enn einu sinni að hér hefur hæstv. forsrh. gefið út bráðabirgðalög og látið forseta Íslands staðfesta þau og hefur enga örugga vissu fyrir því að Alþingi Íslendinga samþykki þessi lög. Þetta er einsdæmi í þingsögunni og mjög alvarlegt fyrir þróun lýðræðis og þingræðis á Íslandi.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég vil vegna síðustu orða hæstv. forsrh. taka fram að ef ríkisstjórnin hefur í huga að gera einhverjar breytingar á bráðabirgðalögunum er mér sérstaklega ljúft að ræða það hvenær sem er.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Á þeim tíma sem liðinn er síðan hér voru rædd þingsköp fyrr í dag hef ég frekar staðfestst í því að það er óeðlilegt að taka til umræðu í sameinuðu þingi mál sem er á dagskrá þingsins, þ.e. beiðni um skriflegt svar frá hæstv. viðskrh. um undirbúning að nýju álveri við Straumsvík, 10. mál þingsins, á þskj. 10. Ég held að það séu fá fordæmi fyrir því að mál hafi verið tekið til umræðu utan dagskrár í þinginu sem er á dagskrá þingsins. Mér finnst algert lágmark að svar hæstv. ráðherra hafi borist inn á borð þingmanna áður en þetta mál er tekið til umræðu. Í þessari beiðni, sem ég hef undir höndum, þskj. 10, er beðið um fjölmargar grundvallarupplýsingar um það mál sem hér er óskað eftir umræðu utan dagskrár um. Mér finnst það móðgun við þingmenn að fara að taka þetta mál hér til umræðu utan dagskrár nema það séu komin svör frá hæstv. viðskrh. við þessu þingmáli. Ég ítreka að ég tel lágmark að þessi svör séu komin á borð þingmanna áður en þessi umræða hefst. Það var upplýst af virðulegum forseta að svar væri komið fram við þessu, en því hefur ekki verið dreift. Því ber ég fram þessa eindregnu ósk.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hv. 2. þm. Austurl. skal fram tekið að almennt eru skrifleg svör ekki tekin á dagskrá. Í öðru lagi var ástæða hv. 1. þm. Reykv. til þessarar umræðu sú og hann gat þeirrar ástæðu í bréfi til forseta þingsins að ráðherrar hefðu á undanförnum dögum gefið út ,,misvísandi``, eins og hv. þingmaður orðaði það, yfirlýsingar varðandi stöðu þessa máls. Það er því með öllu eðlilegt að þetta mál komi til umræðu hér, enda hefst nú umræðan.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til þess að ræða um þetta mál utan dagskrár. Að vísu má kannski segja að ýmislegt fleira hefðu menn viljað fjalla um hér á hinu háa Alþingi í dag í ljósi síðustu atburða. Þjóðin hefur horft upp á að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa opinberað trúlofun flokka sinna og haldið þannig upp á 70 ára afmæli hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, sem var um helgina, svo ekki sé minnst á ýmislegt sem hefur fallið í umræðuna frá hæstv. forsrh. eins og það að vextir sem fiskvinnslan þurfi að greiða séu 400--500%, að eflaust sé gengi íslensku krónunnar rangt skráð, að OECD sé að þvinga frjálshyggju upp á Íslendinga og síðast en ekki síst að á þessu landi liggi við þjóðargjaldþroti. Allt þetta hefði vissulega getað gefið tilefni til þess að hv. þm., sem hafa ekki verið mjög önnum kafnir að undanförnu, hefðu beðið um umræður utan dagskrár. Það er óþarfi að rifja upp í löngu máli gang mála varðandi ATLANTAL-verkefnið svokallaða. Það var ríkisstjórn, sú hin fyrri, hæstv. forsrh. sem tók á þessu máli og markaði stefnu á sínum tíma, en þá var hv. þm. Albert Guðmundsson iðnrh., en grunnur var lagður að þessu máli í febrúar árið 1987. Undirbúningur hefur síðan staðið allar götur síðan og vel til hans vandað af færustu mönnum. Þess skal getið að forustumönnum fyrrverandi stjórnarflokka var auðvitað kynntur gangur málsins, m.a. í byrjun janúar á sl. ári þegar fyrir lá forathugun á þessu máli. Það kemur í ljós núna, virðulegur forseti, að það er nauðsynlegt að renna fleiri stoðum undir atvinnu- og efnahagslíf þessarar þjóðar. Kemur kannski best í ljós einmitt þegar við erum minnt á það, Íslendingar, að auðlindir sjávarins eru takmarkaðar, eins og kemur fram m.a. í ákvörðun hæstv. sjútvrh. um það magn sem verður tekið úr sjó á næsta ári. Ég vil einnig taka fram að í öllum undirbúningnum hefur verið kappkostað að sjá fyrir því að mengunarhætta verði eins lítil og hægt er af því álveri sem hugsanlega verður byggt hér, enda auðvelt miðað við nýjustu tækni sem yfirleitt er notuð um þessar mundir við byggingu slíkra vera. Hinn 4. júlí sl. var skrifað undir ,,memorandum of understanding``, sem sá sem hér stendur ritaði undir ásamt fulltrúum fjögurra álfyrirtækja í Evrópu, og síðan hefur verið unnið að þessu máli í samræmi við það samkomulag. Þau fjögur erlendu fyrirtæki sem standa að hagkvæmnisathuguninni kosta hana að jöfnu, en markmið þeirra er, ef niðurstöður verða jákvæðar og ef um semst við íslensk stjórnvöld, að aðild þeirra að verksmiðjunni verði jöfn, enda þurfa þau á áli að halda í samræmi viðþað. Við stjórnarskiptin fyrir u.þ.b. tveimur mánuðum kallaði ég eftir upplýsingum frá þeim starfshópi sem þá starfaði að þessu máli um það hver staða málsins væri og ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna til þeirrar skýrslu sem mér var send frá starfshópnum. Í þeim hópi áttu sæti Jóhannes Nordal, Geir A. Gunnlaugsson, Guðmundur G. Þórarinsson og Gunnar G. Schram. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að fyrirtækin fjögur hafa þegar skuldbundið sig um veruleg útgjöld vegna þessara verkefna og er líklegt að þær skuldbindingar nemi þegar í dag nálægt 30 millj. kr. Er því enginn vafi á því að hér fylgir hugur máli og öll fyrirtækin hafa mikinn áhuga á framgangi þessa máls.`` Og síðar í þessari sömu skýrslu segir, með leyfi forseta: ,,Jafnframt þeirri tæknilegu undirbúningsvinnu sem fram undan er og mest áhersla verður lögð á næstu mánuði er mikilvægt að undirbúa samtímis`` --- ég undirstrika ,,samtímis`` --- ,,ýmsa aðra þætti málsins til að búa sem best í haginn fyrir lokasamningum sem væntanlega hefjast þegar hagkvæmnisathugun liggur fyrir. Hér er um ýmislegt að ræða. Í fyrsta lagi má nefna lögfræðilega undirbúningsvinnu sem varðar form og uppbyggingu hugsanlegra samninga og skilgreiningu á þeim álitamálum sem nú þarf að leysa. Í öðru lagi er undirbúningur af hálfu Landsvirkjunar á áætlunum um raforkuverð og fyrirkomulag raforkusamnings. Og í þriðja lagi ýmis mál er varða umhverfisáhrif verksmiðjunnar og samskipti við önnur stjórnvöld, þar á meðal Hafnarfjarðarbæ.`` Og enn síðar segir, með leyfi forseta, að aðstæður til samninga um aukna álframleiðslu hér á landi séu óvenjulega hagstæðar um þessar mundir og síðan orðrétt: ,,Jafnframt er ljóst að öll fyrirtækin fjögur leggja mikla áherslu á að undirbúningur þess og samningar geti gengið nægilega hratt fyrir sig næstu mánuði til þess að lokaniðurstaða geti fengist fyrir mitt næsta ár.`` --- Ég undirstrika orðið ,,lokaniðurstaða``. --- ,,Miðar öll undirbúningsvinna fyrirtækjanna fjögurra og starfshópsins að því marki.`` Það skal tekið fram, virðulegur forseti, að könnun eða athugun á þjóðhagslegum áhrifum hafa farið fram í nokkur skipti. Fyrst var það 1986 sem skýrsla um það var send til þáv. iðnrh., hv. þm. Alberts Guðmundssonar, en í þeirri nefnd sátu hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og Guðmundur G. Þórarinsson og Garðar Ingvarsson framkvæmdastjóri, en ritari þeirrar nefndar var Hermann Sveinbjörnsson. Nú veit ég að fyrir stuttu hefur Sigurður Guðmundsson hjá Byggðastofnun lokið við að fara yfir þessa skýrslu, en það var gert að minni beiðni, og þess skal getið að helstu niðurstöður þeirrar skýrslu, sem þá var unnin, voru þessar, með leyfi forseta: ,,Stóriðjuafurðir, ál og kísiljárn, voru 18,8% af verðmæti alls vöruútflutnings landsmanna árið 1984. Íslenskar gjaldeyristekjur vegna rekstrar Ísals og Íslenska járnblendifélagsins námu rúmum þriðjungi af veltu þessara fyrirtækja á árinu 1984. Um 800 manns starfa nú við stóriðju hér á landi eða tæplega 1% alls vinnuafls í landinu. Laun eru hærri en í sambærilegum störfum í öðrum atvinnugreinum. Starfsmenn Ísals og Íslenska járnblendifélagsins hafa verið næstlaunahæsti hópurinn í landinu meðal launþega á síðustu árum. Eftir 15 ára rekstur er meðalstarfstími hjá Ísal um 10 ár. Stóriðjuver notuðu 58% af allri orkusölu Landsvirkjunar árið 1984. Stóriðjan hefur skapað grundvöll fyrir virkjanauppbyggingu Íslendinga og innleitt nýjan tíma í verkefnum og stórframkvæmdum.`` Þetta var, virðulegur forseti, úr niðurstöðum skýrslu sem skilað var til ráðherra árið 1986 og ég veit að það hefur verið unnið að því að endurskoða þessa skýrslu þannig að tekið sé tillit til nýrri talna. Jafnframt vil ég að það komi fram að fyrir nokkrum mánuðum voru þeir Guðmundur Magnússon prófessor, áðurgreindur Sigurður Guðmundsson og Yngvi Harðarson hjá Þjóðhagsstofnun beðnir um að gera úttekt, en þeir voru valdir með tilliti til þess að sú úttekt --- ég þakka fyrir. Ég sé að hæstv. utanrrh. sér aumur á mér, ég þakka honum fyrir að vilja hraða framgangi þessa máls þannig að ég fái a.m.k. lokið ræðu minni ef ljósin skyldu aftur slokkna. Þakka ég honum kærlega fyrir þessa sendingu sem er rautt, laglegt kerti og stendur mér hér á vinstri hönd. --- En þeir menn sem voru valdir í þetta verkefni voru auðvitað fulltrúar þessara stofnana, valdir sem slíkir, enda eru þetta hlutlausar stofnanir og þarna átti að vera um faglega úttekt að ræða. Starfshópurinn vann auðvitað líka að þessu máli en nú hefur það gerst, eins og fram hefur komið í fréttum, að bæði starfshópurinn og hópurinn sem átti að vinna að könnun á efnahagslegum áhrifum hafa verið stækkaðir, en svo virðist samt sem áfram sé fylgt þeirri stefnu sem áður var mörkuð í þessu máli. Breytingar á nefndarskipaninni og nefndunum sem hafa starfað eru auðvitað eðlilegar og þær hafa verið kynntar af hæstv. iðnrh. Það er eðlilegt þegar breyting verður á stjórn landsins og nýr stjórnmálaflokkur sest í ríkisstjórn, að hann fái fulltrúa í nefndirnar. Ég vil enn fremur taka fram að ekki er sjáanleg nein stefnubreyting í þeim erindisbréfum sem liggja fyrir og það er jafnframt, virðulegur forseti, ljóst að mikill meiri hluti Alþingis styður þá stefnu sem mörkuð var á sínum tíma í þessu máli og þá undirbúningsvinnu sem nú hefur farið fram og fer fram um þessar mundir. Þetta er auðvitað vandmeðfarið mál, en tilefni þess að ég hef beðið um að fá að ræða um þetta mál utan dagskrár eru yfirlýsingar einstakra hæstv. ráðherra og hv. þm. og þess vegna finnst mér eðlilegt að hér sé spurt nokkurra spurninga sem ég kem að innan tíðar. Fyrst langar mig, virðulegi forseti, til þess að rifja upp að 11. nóv. mátti lesa á forsíðu DV þessi ummæli höfð eftir formanni þingflokks Alþb., orðrétt með leyfi forseta: ,,"Það er í sáttmála ríkisstjórnarinnar að ekki verði unnið að stækkun álvers í Straumsvík. Við viljum að við þær samþykktir verði staðið. Við munum því ekki standa að neinni undirbúningsvinnu,,, sagði Margrét Frímannsdóttir, formaður þingflokks Alþb.`` Og síðar í þessu sama viðtali segir formaður þingflokks Alþb. orðrétt: ,,Við erum alfarið á móti þessu álveri og stöndum ekki að neinum breytingum.`` Í sama streng tekur reyndar hæstv. landbrh. í viðtali við Þjóðviljann en þar segir orðrétt: ,,Álmálið olli nokkrum deilum við ríkisstjórnarmyndunina en að lokum var fallist á það samkomulag í sáttmála ríkisstjórnarinnar að ekki verði unnið að stækkun álversins í Straumsvík.`` Í bæði þessi skipti er vitnað til stjórnarsáttmálans, en ég hélt að þetta efni hefði fallið út úr þeim sáttmála áður en yfir lauk, en kannast við að hafa séð stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar í fyrri gerð þar sem þessi orð voru inni. Síðan segir, haft eftir hæstv. ráðherra, Steingrími J. Sigfússyni, með leyfi forseta, um skipan þessarar nefndar. Þetta er orðrétt úr Þjóðviljanum, efnislega haft eftir hæstv. ráðherra: ,,Um skipan þessarar nefndar sagði Steingrímur að ef ætlunin væri að fulltrúar í nefndinni væru fulltrúar sinna flokka, þá þætti sér heldur ógeðfellt að ráðherra handveldi einhverja fulltrúa út úr Alþb.`` --- Ég tek það fram og skýt því hér inn í að ,,handveldi einhverja fulltrúa út úr Alþb.`` er innan gæsalappa. Og síðan orðrétt: ,,Ef nefndarmenn ættu að vera fulltrúar flokkanna ætti að fjalla um það á lýðræðislegan hátt innan flokkanna hver sá fulltrúi ætti að vera.`` Þingflokkur Alþb. mótmælti í ríkisstjórn, eins og kom fram í málgagni Alþb., en í síðustu viku var síðan útvarpsviðtal við hæstv. menntmrh. þar sem hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við erum ekki á móti því að það fari fram athuganir á svokallaðri hagkvæmni í þessu sambandi, en á ríkisstjórnarfundi í morgun mótmælti ég vinnubrögðum iðnrh. í þessu máli undanfarna daga og lét þar koma fram þá afstöðu sem varð niðurstaða þingflokks okkar í gær.`` Og síðar í þessu sama viðtali, sem fréttamaður Ríkisútvarpsins, Atli Rúnar Halldórsson, tók, segir hæstv. menntmrh. --- og þá er fyrst spurning fréttamanns orðrétt: ,,Þú afskrifar þá ekkert að þið verðið með í því að þetta álver verði reist á endanum eins og stefnt er að.`` Og svar menntmrh. orðrétt: ,,Ég afskrifa erlenda stóriðju með aðild Alþb.`` Það er annað atriði sem skiptir máli í þessu sambandi, virðulegur forseti, og það er spurningin um hraða verksins. Það kemur fram í viðtali í Þjóðviljanum við hæstv. menntmrh. að hann telur að athugun á þjóðhagslegri hagkvæmni komi til með að taka lengri tíma en hagkvæmniathugun fyrirtækjanna fjögurra. Og í Tímanum 17. nóv. sl. segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ekki er ljóst hvenær hin nefndin`` --- ég skýt hér inn í, þá er átt við nefndina sem á að skila athugun á áhrifum á efnahagslífið --- ,,skilar af sér, en álit hennar mun koma seinna.`` Að öllu þessu samanlögðu, virðulegur forseti, langar mig til þess að beina hér fyrirspurnum aðallega til iðnrh., en ég tek það fram að ég hef haft samband við hann auk hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. og mun jafnframt beina fyrirspurnum til þeirra. Fyrirspurnirnar eru svohljóðandi til hæstv. iðnrh.: 1. Fylgir ríkisstjórnin þeirri stefnu sem mörkuð var af síðustu ríkisstjórn að hagkvæmnisathugun og öðrum undirbúningi vegna fyrirhugaðs álvers við Straumsvík verði hraðað þannig að ákvörðun um byggingu versins verði hægt að taka fyrir mitt næsta ár? 2. Er stefnt að því að athugun á þjóðhagslegum áhrifum verði lokið um líkt leyti og hagkvæmnisathugunum fyrirtækjanna fjögurra? 3. Mun ríkisstjórnin á þessu þingi leggja fram stjórnarfrv. sem heimilar samninga við þau fjögur fyrirtæki sem standa að athuguninni, enda verði niðurstöður hennar jákvæðar? 4. Fylgir ríkisstjórnin þeirri stefnu að hvert þessara fjögurra fyrirtækja eigi fjórðungsaðild að nýja álverinu, ef gengið verður til samninga við þau? Til hæstv. forsrh. beini ég einnig fyrirspurn, svohljóðandi: Hvaða samningar voru gerðir milli stjórnarflokkanna um byggingu nýs álvers þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð? Hafa nýir fyrirvarar komið fram? Og til hæstv. fjmrh., sem jafnframt er formaður Alþb., eru þrjár fyrirspurnir: 1. Hefur Alþb. gert ákveðna fyrirvara í þessu máli? Ef svo er, hverjir eru þeir fyrirvarar? 2. Telur hæstv. fjmrh. að Alþb. geti fallist á þá eignaraðild sem gengið er út frá í undirbúningsvinnunni, verði niðurstöður hagkvæmnisathugananna jákvæðar? 3. Var hæstv. fjmrh. og formanni Alþb. fyrir fram kunnugt um tilnefningu Baldurs Óskarssonar og Guðna Jóhannessonar í nefndir sem vinna að undirbúningi málsins af hálfu iðnrn.? Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá að hafa tekið þetta mál upp hér utan dagskrár. Ég hef haft samband við hæstv. ráðherra og kann þeim fyrir fram þakkir fyrir það að fallast á að koma hér og gefa svör við þessum fyrirspurnum.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. vil ég taka fram eftirfarandi: Enginn samningur um þetta mál hefur verið gerður á milli stjórnarflokkanna. Hins vegar eru, eins og kunnugt er, skiptar skoðanir innan og á milli stjórnarflokkanna um byggingu nýs álvers. Ég gaf þá yfirlýsingu við myndun ríkisstjórnarinnar að stjfrv. um byggingu álvers yrði að sjálfsögðu ekki flutt nema stjórnarflokkarnir allir samþykki það eins og venja er um stjórnarfrv. Ég lýsti því jafnframt yfir að verði samþykkt lög um nýtt álver á Alþingi, þá hlýt ég, þegar um svo viðamikið mál er að ræða, að líta svo á að orðinn sé nýr meiri hluti á þingi og hljóti stjórnarflokkarnir að taka slíkt til meðferðar. Sem sagt: Ekkert samkomulag hefur verið gert en hins vegar hefur verið litið á það sem sjálfsagt að þeirri könnun, sem hv. þm. sem iðnrh. hóf, verði lokið. Ég hef m.a. og margir fleiri, eins og ég veit að hv. þm. kannast við úr fyrri ríkisstjórn, lagt áherslu á að áður en slík ákvörðun er tekin sé óhjákvæmilegt að skoða vandlega þjóðhagsleg áhrif af byggingu álvers. Ég er því mjög sáttur við þá ákvörðun hæstv. iðnrh. að láta slíka athugun fara fram þannig að málið liggi fyrir í heild sinni þegar taka þarf endanlega ákvörðun.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns staðfesta það sem kom fram hjá forsrh. að ekkert samkomulag hefur verið gert um þetta mál sérstaklega fyrir fram. Ég bendi hins vegar á að í sáttmála stjórnarinnar eru skýr ákvæði um það að orkulindir landsins skuli nýttar til atvinnuuppbyggingar. Það er einmitt í þeim anda sem athuganir fara nú fram á þessu máli. Ég vil ekki lengja þessar umræður en vind mér að því að svara þeim spurningum sem hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín. Málshefjandi spurði fyrst um hagkvæmniathugun á nýju álveri og framvindu þess verks. Þessi athugun er, eins og fram hefur komið, gerð á vegum fjögurra álfyrirtækja, þeirra Swiss Aluminium frá Sviss, Granges Aluminium frá Svíþjóð, Alumined frá Hollandi og Austria Metall frá Austurríki. Samkomulag um þessa athugun var gert, eins og fram kom hjá málshefjanda, á sl. sumri. Þessi athugun stendur nú yfir og henni vindur fram með eðlilegum hætti. Ég hef nýlega skipað ráðgjafarnefnd til þess að vera tengiliður af Íslands hálfu við þetta verk til að tryggja að réttar upplýsingar um íslenskar aðstæður og um íslensk sjónarmið í þessu mikilvæga máli verði notaðar í þessari athugun. Ég sé á þessari stundu enga ástæðu til að ætla annað en að þessari athugun ljúki snemma á næsta ári. Ég legg á það sérstaka áherslu að þessi athugun miðist við ýtrustu kröfur um mengunarvarnir, um hollustuhætti á vinnustað, um góð samskipti starfsmanna og stjórnenda og auk þess verði kannað í tengslum við þessa athugun á álbræðslu hvort ekki sé vænlegur kostur að koma hér á fót úrvinnslu úr bráðnu áli og e.t.v. endurvinnslu úrgangsáls. Stefnt er að því að undirbúningsvinnunni verði lokið á fyrri hluta næsta árs, þannig að unnt verði að taka endanlega ákvörðun í þessu máli á grundvelli samkomulagsins einhvern tíma á því ári. Ákvörðun um það hvort ráðast skuli í að byggja verksmiðju verður tekin innan 90 daga frá því nauðsynlegum undirbúningi er lokið, þó í síðasta lagi fyrir lok næsta árs. Þetta eru formsatriðin í sambandi við þessar ákvarðanir. Ég vildi geta þess að ráðgjafarnefndin sem ég hef nýlega skipað hefur það verkefni að fylgjast með hagkvæmniathugun fyrirtækjanna fjögurra og veita upplýsingar um íslenskar aðstæður sem skipta miklu máli --- og auðvitað verður engin hagkvæmniathugun gerð á slíku máli af erlendum aðilum nema með slíkum tengilið. Þarna koma m.a. við sögu verð og afhendingarskilmálar á orku og íslensk skattamál. Ég hef lagt það fyrir þessa samráðs- og ráðgjafarnefnd að hafa náið samstarf við þá aðila sem fara með þau mál sem tengjast þessari athugun hér á landi, t.d. fjmrn., heilbrrn., Landsvirkjun, Hafnarfjarðarbæ, Hollustuvernd ríkisins, Náttúruverndarráð og Vinnueftirlit ríkisins. Ég vil taka fram að sá starfshópur, sem málshefjandi vitnaði til, hafði erindisbréf sem var skrifað sumarið 1986 af þáv. iðnrh., hv. núv. 5. þm. Reykv. Albert Guðmundssyni. Hafði starfshópurinn samkvæmt því mjög takmarkað verkefni: Að ræða við Ísal um hugsanlega stækkun álversins í Straumsvík. Það verkefni er löngu tæmt og erindisbréf starfshópsins því úr sér gengið. Ég vil líka taka það fram hér í hv. Sþ. að ég hef falið Þjóðhagsstofnun í samráði við Byggðastofnun og Orkustofnun að kanna þjóðhagsleg áhrif aukinnar álframleiðslu. Ég hef skipað nefnd sérfræðinga til að vera þessum stofnunum til ráðuneytis í verkinu og til þess að semja skýrslu um langtímauppbyggingu orkufrekrar stóriðju hér á landi, ekki síst með tilliti til æskilegrar búsetu- og atvinnuþróunar og uppbyggingar raforkukerfisins. Ákvarðanir um mál eins og hér er til umræðu þarf að taka þannig að falli sem best að íslensku atvinnulífi, að því hagskipulagi sem við viljum sjálfir hafa. Það er ekki nóg að vísa til fyrri athugana í málinu eins og mér fannst aðeins vaka í máli hv. málshefjanda. Þetta er mál sem hefur ekki fengið viðhlítandi könnun að mínu áliti en fær hana nú. Þessi athugun verður á vegum þeirra stofnana ríkisins sem hafa almenna starfsábyrgð á slíkum málum, en ekki á vegum markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar eins og áður var ætlað. Þá kem ég að því að málshefjandi spurði hvort flutt yrði á þessu þingi stjórnarfrv. um samninga um nýja álbræðslu ef niðurstaða hagkvæmniathugunar yrði jákvæð. Það liggur auðvitað í augum uppi að reynist niðurstöður hagkvæmniathugana jákvæðar, bæði varðandi rekstrarhagkvæmni og þjóðarhag, þá verður leitað heimildar Alþingis til að gera samninga um slíka framleiðslu og um virkjanir sem nauðsynlegar kynnu að reynast vegna slíkrar framleiðslu. Annaðhvort yrði þetta með heimildarlögum eða leitað yrði staðfestingar Alþingis á gerðum samningum. Báðar fyrirmyndirnar eru til um samninga um orkufreka stóriðju. Hvenær þetta yrði gert er ekki unnt að fullyrða nú, en það verður gert þegar málið er til þess þroskað. Hvorki fyrr né síðar. Málshefjandi spurði líka hvort athugun á þjóðhagslegum áhrifum álbræðslu yrði síðar á ferðinni en athuganir fyrirtækjanna fjögurra á rekstrarhagkvæmni. Ég sé á þessari stundu enga ástæðu til að ætla annað en að könnun á þjóðhagshlið málsins verði lokið á þeim tíma sem við höfum til umráða til að taka ákvarðanir í málinu á næsta ári. Ég bendi líka á að hin þjóðhagslega athugun er ekki eitthvað sem tefur málið. Hún er jafnmikilvæg eða jafnvel mikilvægari en þær athuganir á rekstrarhagkvæmni sem fara fram á vegum fyrirtækjanna fjögurra. Þá spurði málshefjandi hvort ríkisstjórnin fylgdi þeirri stefnu að hvert álfyrirtækjanna fjögurra ætti fjórðung í hugsanlegu félagi um nýja álbræðslu. Ég get ekki á þessari stundu svarað þessu á annan veg en þann að í því samkomulagi sem þessi fjögur fyrirtæki hafa gert með sér um hagkvæmniathugun, sem er þeirra viðskiptalega samkomulag, er gengið út frá því um endanlega skiptingu hlutafjár ef til félagsstofnunar kæmi, en hins vegar er ekkert hægt að fullyrða um þetta mál á þessu stigi. Ef einhver aðilanna kynni að óska að draga sig í hlé kæmu aðrir í skarðið, það er það eina sem ég get sagt á þessari stundu, ef úr þessu verður alvara. Ég vil að lokum láta þess getið vegna umræðna um þingsköp fyrr á þessum fundi að ég hef sent hæstv. forseta ítarlegt skriflegt svar við fsp. frá hv. 12. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur um undirbúningsathuganir vegna aukinnar álframleiðslu á Íslandi. Ég vona að þetta svar hafi nú borist þingmönnum. Ég harma að það skyldi dragast svo sem raun ber vitni að gefa þetta svar. Fyrir því voru þær ástæður ekki síst að fjarstaddir voru þeir starfsmenn sem mest höfðu um málið fjallað svarið skyldi samið. Ég bið hv. þingheim forláts á töfinni en vona að nú hafi verið bætt úr. Að lokum þetta: Við athuganir á álmálinu og öðrum nýiðnaðarmálum mun ég leggja höfuðáherslu á tvennt: Fullkomnustu mengunarvarnir vegna ytra umhverfis slíkrar starfsemi og hins vegar á hollustuhætti á vinnustað sem ekki verður að fundið. Þetta hvort tveggja hlýtur að verða ófrávíkjanleg krafa af hálfu Íslendinga. Þar verður hvergi til slakað.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Hv. þm. Friðrik Sophusson vék að því í upphafi síns máls að mörg brýn verkefni blöstu nú við í okkar þjóðfélagi og ærin ástæða væri að ræða afkomu útflutningsatvinnuveganna, stöðu þeirra, stöðu gjaldmiðilsins og fjölmargt annað sem allt eru höfuðþættir í okkar efnahagsstjórn. Engu að síður tók hann þá ákvörðun að nota ekki rétt sinn hér á Alþingi til þess að krefjast umræðna um þessi brýnu mál heldur taldi brýnna en allt annað að hefja hér á Alþingi umræður um athugun á nýju álveri. Þessi ákvörðun hv. þm. Friðriks Sophussonar endurspeglar mjög vel þá afstöðu hans og kannski fleiri fulltrúa Sjálfstfl. að nýtt álver sé í sjálfu sér miklu merkilegra fyrirbæri en staða útflutningsatvinnuvega Íslands og afkoma atvinnuveganna í heild og þær yfirlýsingar sem komið hafa fram um þau efni bæði frá fulltrúum atvinnuveganna og öðrum á undanförnum dögum. Það er út af fyrir sig ekki nýtt að sú afstaða komi fram, en það er fróðleg staðfesting enn á ný á afstöðu Sjálfstfl. til atvinnuuppbyggingar á Íslandi og rétt að hafa hana í huga fyrir þá fulltrúa Sjálfstfl. hér í salnum sem hafa á sínu æviskeiði og í sinni stjórnmálabaráttu talið sjávarútveginn og þróun hans vera það mikilvægasta fyrir þróun íslensks þjóðfélags. Hv. þm. Friðrik Sophusson var iðnrh. nokkurn tíma og fer nú heldur lítið fyrir afreksverkum hans á því sviði. Hlutdeild íslensks iðnaðar í markaðnum í landinu fór hnignandi og erfiðleikar hins íslenska iðnaðar voru meiri þegar hv. þm. Friðrik Sophusson lauk iðnaðarráðherraferli sínum en þegar hann tók við. En það var hins vegar eitt mál sem hv. þm. hafði greinilega mikinn áhuga á og það var að gera samning um nýtt álver við fjögur erlend stórfyrirtæki. Það er greinilega enn svo brýnt áhugamál hans að hann telur nauðsyn á því að hefja upp umræðu utan dagskrár um það mál þótt honum hafi átt að vera ljóst, eins og nú þegar hefur komið fram í svörum hæstv. núv. iðnrh. og hæstv. forsrh., að það er ærið langt í það að þetta mál komi til einhverrar alvarlegrar umræðu eða ákvörðunartöku þannig að efnislega var engin ástæða til þess að fara hér upp utan dagskrár í dag til að knýja á um svör í þessum efnum. Þegar núverandi hæstv. ríkisstjórn var mynduð urðu eðlilega miklar umræður um þessa áætlun hæstv. iðnrh. Friðriks Sophussonar. Ég vil í því sambandi rifja upp að hæstv. núv. sjútvrh., sem einnig var sjútvrh. í þeirri ríkisstjórn sem hv. þm. Friðrik Sophusson sat í, lýsti því yfir á sínum tíma að hann hefði mjög alvarlega fyrirvara um þessi áform um nýtt álver í Straumsvík, enda hefði málið ekki verið rætt í fyrrverandi ríkisstjórn áður en þáv. iðnrh. Friðrik Sophusson gerði þennan samning um hagkvæmnisathugunina. Og hæstv. núv. forsrh. og formaður Framsfl. lýsti því einnig yfir að hann hefði alvarlega fyrirvara um þau þjóðhagslegu áhrif sem staðsetning þessa álvers í Straumsvík fæli í sér. Það var því alveg ljóst að innan fyrrv. ríkisstjórnar var á engan hátt eining um þetta mál. En hv. þm. Friðrik Sophusson, þáv. iðnrh., hélt engu að síður áfram og gerði þennan samning við fyrirtækin fjögur án þess að fyrir lægi samkvæmt blaðafregnum á þeim tíma formlegt samþykki þingflokka þáverandi ríkisstjórnar fyrir þeirri athugun, hvað þá heldur samþykkt Alþingis. Það er eitt út af fyrir sig ámælisvert að hæstv. ráðherra skuli á þeim tíma hafa stigið skref af þessu tagi án þess að taka það upp á Alþingi eða kynna það fyrir Alþingi sérstaklega þegar á þeim tíma voru fluttar hér á Alþingi tillögur um að af hálfu þingflokkanna allra yrðu fulltrúar sem gætu fylgst með og tekið rækilega þátt í víðtækri þjóðhagslegri athugun á slíkum atvinnukosti. Það er þess vegna kannski skiljanlegt að hv. þm. Friðrik Sophusson kjósi að reyna að breiða yfir þennan aðdraganda málsins með málflutningi sínum hér í dag, en það verður ekki til þess að upphaf málsins og málsmeðferð hans sem iðnrh. verði ekki dregin einnig inn í umræðurnar. Þegar núv. ríkisstjórn var mynduð lá það hins vegar fyrir að samningur hafði verið gerður um þessa tilteknu hagkvæmnisathugun. Ég ítreka í því sambandi að sú hagkvæmnisathugun er ekki samningsgerð um nýtt álver. Hún er eingöngu hagkvæmnisathugun fjögurra tiltekinna fyrirtækja sem sín á milli hafa gert samning um þessa hagkvæmnisathugun. Í henni felst ekki neinn samningagerningur af hálfu Íslendinga. Þvert á móti er það verk algerlega eftir ef og þegar forráðamenn Íslendinga telja að sá hagkvæmnigrundvöllur sem þessi fyrirtæki kunna að komast að niðurstöðu um samrýmist hagsmunum Íslendinga, en það liggur ekkert fyrir um það á þessu stigi máls. Ég nefni í þessu sambandi eitt atriði sem athyglisvert var að hv. þm. Friðrik Sophusson vék mjög lítið að í sínu máli, nánast ekki neitt, en er þó lykilatriði út frá efnahagslegum hagsmunum Íslendinga í málinu. Það er orkuverðið. Hv. þm. Friðrik Sophusson hefur vikið að því nokkrum sinnum hér á Alþingi að ég eigi sæti í stjórn Landsvirkjunar. Ég hef að vísu vikið úr þeirri stjórn meðan ég gegni mínu núverandi embætti. En það er hins vegar svo skammt um liðið síðan ég sat í þeirri stjórn að það vill svo til að ég þekki mjög vel þær athuganir sem gerðar hafa verið á orkuverði í því fyrirtæki. Að mínum dómi er alveg ljóst að eigi að vera einhver raunhæfur efnahagslegur grundvöllur með tilliti til nýrra virkjana og kostnaðarverðs orku frá þeim er lágmark að orkuverðið sé á bilinu 18--22 mill. Hvort þessi fjögur tilteknu fyrirtæki telja hagkvæmt fyrir sig að reisa orkuver á grundvelli verðs af því tagi liggur ekkert fyrir um í dag með neinum hætti. Það mál er algerlega eftir og þess vegna fullkomlega ótímabært að fjalla um það hér. Þetta eitt ætti að sýna að það er á engan hátt brýn nauðsyn fyrir hv. þm. Friðrik Sophusson að krefjast þess að þetta mál sé tekið fyrir hér og nú. Hins vegar gagnrýni ég það ekkert sérstaklega né heldur ákvörðun forseta í þeim efnum. Það er sjálfsagt að fulltrúar stjórnarandstöðuflokks Sjálfstfl. geti valið þau málefni sem þeir telja brýnast að fjalla um. Hins vegar skal ég svara þeim spurningum sem hv. þm. beindi til mín, bæði sem fjmrh. en þó skildist mér nú einna helst sem formanns Alþb., og skal ekki með neinum hætti skjóta mér undan því. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð var um það rætt milli fulltrúa stjórnarflokkanna að sú samninganefnd sem hv. þm. Friðrik Sophusson hafði skipað mundi ekki starfa lengur, í öðru lagi að starfsemi þeirrar markaðsskrifstofu sem hv. þm. Friðrik Sophusson kappkostaði mjög að koma á og mótmælt var í stjórn Landsvirkjunar af bæði mér og öðrum stjórnarmönnum Landsvirkjunar yrði tekin til rækilegrar endurskoðunar þegar eins árs samningstímanum yrði lokið. Ég vil vekja athygli á því hér að stjórn þessarar markaðsskrifstofu er t.d. þannig skipuð, ef ég man rétt, að stjórnarformaður hennar er hv. þm. Geir H. Haarde, fulltrúi Sjálfstfl., og ýmsir aðrir fulltrúar Sjálfstfl. eru þar nánast í meiri hluta. Það eitt út af fyrir sig er með ýmsum hætti mjög óeðlilegt út frá þeim nýja meiri hluta sem myndast hefur á Alþingi.

Vill ekki hæstv. ráðherra nefna mér meiri hlutann?

Það getur vel verið að það sé nýtt fyrir hv. þm. Friðrik Sophusson, að hann þekki svo illa sinn flokk og fylgjendur hans. Ég er alveg reiðubúinn að gera það fyrir hann hér sérstaklega utan fundar. En síðan var það einnig samþykkt milli stjórnarflokkanna, eins og hæstv. forsrh. hefur hér greint frá, að stjfrv. um nýtt álver yrði ekki flutt nema með samþykkt allra stjórnarflokkanna. Yrðu hins vegar einhverjir aðrir til þess að flytja frv. um það efni og það yrði samþykkt á Alþingi yrði litið á það sem nýjan þingmeirihluta á Alþingi. Sú afstaða, eins og hæstv. forsrh. hefur lýst hér, liggur hins vegar alveg ljós fyrir. Það var hins vegar einnig samþykkt að þeirri hagkvæmniathugun, sem gerður hafði verið samningur um og fjármunir lagðir í, yrði lokið, eins og hér hefur verið greint frá, en þó eingöngu þannig að hún er á vegum þeirra fjögurra fyrirtækja sem samning hafa gert um hana og afskipti fulltrúa íslensks ráðherra í þeim efnum eru á engan hátt samningar að einu eða neinu leyti um verkefnið sjálft. Þess vegna tel ég að það endurspeglist í þeim orðum sem hæstv. iðnrh. flutti hér að í stað þeirrar nefndar sem hv. þm. Friðrik Sophusson setti upp hefur núna verið sett ráðgjafarnefnd iðnrh. í tengslum við þessa hagkvæmniathugun sérstaklega. Hv. þm. Friðrik Sophusson spurði einnig um afstöðu Alþb. til þeirrar eignaraðildarforsendu sem hann gaf sér í þeim samningum sem hann gerði eða fyrirtækin gerðu sín á milli meðan hann var iðnrh. Afstaða Alþb. er auðvitað á þann veg að við erum með allan fyrirvara og andstöðu við þau grundvallaratriði sem hv. þm. Friðrik Sophusson mótaði í þessum málum meðan hann var iðnrh. Að lokum spurði hv. þm. hvort mér hefði verið kunnugt um að iðnrh. ætlaði að óska eftir því við Baldur Óskarsson og Guðna Jóhannsson að þeir tækju sæti í þessum nefndum. Svarið við því var einfalt. Mér var kunnugt um að iðnrh. ætlaði að leita til þessara einstaklinga um að þeir tækju sæti í þessum nefndum, en ég tek jafnframt skýrt fram að þeir eru ekki flokkslegir fulltrúar Alþb. vegna þess að sú ráðgjafarnefnd sem iðnrh. hefur skipað er ekki skipuð flokkslegum fulltrúum. Ég lít t.d. ekki á Ólaf Davíðsson, þó að hann sé flokksbundinn í Sjálfstfl., sem fulltrúa Sjálfstfl. í þessari nefnd.

Er hæstv. menntmrh. sammála því?

Ja, því skaltu nú spyrja hann að. Ég vænti þess að hann sé sammála því, enda hlýtur hv. þm. Friðrik Sophusson að sjá það í hendi sér að hvorki hæstv. iðnrh. né ríkisstjórnin mundu sýna öðrum flokkum stjórnarandstöðunnar þá ókurteisi eða vanvirðu að gefa þeim ekki kost á því að eiga einnig flokkslegan fulltrúa í þessari nefnd ef um flokkslega fulltrúa væri að ræða --- eða hvers vegna ætti Sjálfstfl. að sitja á einhverjum sérstökum forgangsbekk í þessu máli fram yfir Borgfl. eða Kvennalistann? Alls ekki. Þess vegna er alveg ljóst að flokkarnir sem slíkir hafa ekki komið að þessu máli, hvorki fulltrúar flokka ríkisstjórnarinnar né flokkar stjórnarandstöðunnar. Það gildir um báðar þær nefndir sem þarna voru skipaðar, enda vænti ég þess að hæstv. iðnrh. hafi frekar litið á það starf sem Ólafur Davíðsson gegnir sem framkvæmdastjóri Félags ísl. iðnrekenda en flokksskírteini hans í flokki hv. þm. Friðriks Sophussonar. Hefði verið um að ræða flokkslega fulltrúa í þessari nefnd hefði málið verið meðhöndlað með allt öðrum hætti, bæði innan ríkisstjórnarinnar og af hálfu flokkanna og einnig hvað snertir samskipti við stjórnarandstöðuna, vegna þess að þá hefði legið alveg ljóst fyrir að allir flokkar á Alþingi ættu að eiga fulltrúa í þessari nefnd. Nefndin er hins vegar bara ráðgjafarnefnd iðnrh. sérstaklega vegna þessarar hagkvæmniathugunar eingöngu. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að ég hafi þar með svarað þeim spurningum sem hv. þm. Friðrik Sophusson beindi til mín og vona að virðulegur forseti misvirði það ekki þó ég hafi notað þetta tækifæri einnig til að koma að ýmsum öðrum sjónarmiðum og upplýsingum varðandi þetta mál.

Kjartan Jóhannsson Herra forseti. Skoðanir mínar á þessu máli eru kunnar. Ég tel afdráttarlaust að við eigum í fyrsta lagi að halda hiklaust áfram þeim athugunum sem í gangi eru og í annan stað að ef niðurstöður sýna að hér sé um hagkvæman kost að ræða og erlendir aðilar eru tilbúnir að ganga til samninga eigum við að ganga til slíkra samninga og þá með þá stefnu að ná jákvæðri niðurstöðu þannig að ráðist verði í þær framkvæmdir sem hér um ræðir. Hæstv. iðnrh. svaraði fyrirspurnum frá hv. 1. þm. Reykv. um þetta efni á mjög afdráttarlausan og skýran hátt og í samræmi við þá stefnu sem ég tel að okkur sé nauðsynleg og hef lýst mig fylgjandi og ég þakka hæstv. iðnrh. þessi skýru og afdráttarlausu svör. Ég vil af þessu tilefni minna á að það hefur oft komið til umræðu að atvinnulíf á Íslandi væri einhæft. En möguleikar okkar til að auka fjölbreytni þess eru reyndar nokkuð takmarkaðir og það hefur ekki gengið vel þrátt fyrir allar yfirlýsingar að auka hér fjölbreytni í atvinnulífi. Eitt af því sem við höfum stefnt að í því sambandi, einn af þeim fáu möguleikum sem virðast nokkuð borðleggjandi, er að nýta orkulindirnar til atvinnuuppbyggingar eins og fram er tekið í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar. Að þessu hefur verið unnið annað veifið, kannski með hléum stundum, en árangur hefur orðið takmarkaður. Sannleikurinn í þessu máli er vitaskuld sá að tækifærin bjóðast ekki alltaf og ævinlega eða alls staðar heldur bjóðast þau stundum og sums staðar og það á við núna líka. Ef stefna okkar er sú, sem ég held að sé meirihlutavilji fyrir, að auka hér fjölbreytni í atvinnulífi með þessum hætti verðum við að framfylgja þessari stefnu samfellt og vera reiðubúin að grípa tækifærin þegar þau gefast. Nú eru nokkrar horfur á því að slíkt tækifæri gefist og þá tel ég einsýnt og nauðsynlegt að menn séu reiðubúnir að grípa það tækifæri, ganga til samninga ef hinir erlendu viðsemjendur eru til þess reiðubúnir og hér reynist um hagkvæman kost að ræða. Að öðrum kosti verður stefna okkar marklaus og hlægileg og það má hún ekki vera. Í annan stað hlýt ég að vekja athygli á að þetta varðar líka álit á Íslendingum á erlendum vettvangi. Hér er um að ræða samskipti við erlenda aðila, það hefur verið unnið að þessu máli í nokkur ár og við viljum að það sé tekið mark á okkur. Þá koma engar kúvendingar til greina. Ef við viljum að það sé tekið mark á okkur, ef við viljum halda áliti okkar á erlendum vettvangi verður stefnan að vera sjálfri sér samkvæm. Þetta tvennt tel ég að hafi komið fram í ræðu hæstv. iðnrh. að hann er tilbúinn til þess að tryggja. Þessi eru kannski meginatriði málsins. Vitaskuld vitum við ekki um niðurstöður þeirra athugana sem hinir erlendu aðilar eru að vinna. Vitaskuld vitum við ekki hvernig gengur að semja við hina erlendu aðila, en stefnumörkunin, viðhorfið til þessara athugana, viðhorfið til þessara samningaumleitana þarf að vera skýrt og ljóst. Það hefur verið það í mínum huga og ég tel mikla nauðsyn fyrir Íslendinga að þeir sýni staðfestu í þessu og ég tel að það hafi komið skýrt fram hjá hæstv. iðnrh. áðan að hann hyggist tryggja það og fyrir það tel ég að við öll eigum að vera þakklát.

Guðmundur G. Þórarinsson Herra forseti. Aðeins örfá orð um þetta mál eins og það horfir við frá mínum sjónarhóli. Ég dreg mjög í efa í fyrsta lagi að það sé tímabært að hefja utandagskrárumræður um þetta mál og ég skal færa að því nokkur rök, en fyrst þetta: Í mínum huga er alveg skýrt að sú hagkvæmniathugun sem nú er unnið að varðandi byggingu nýs álvers í Straumsvík er hafin að frumkvæði íslenskrar ríkisstjórnar. Íslensk ríkisstjórn leitaði út fyrir landsteinana til ýmissa fyrirtækja með það fyrir augum að efla orkufrekan iðnað á Íslandi og skjóta fleiri stoðum undir efnahagslíf. Árangur af því frumkvæði var sá að fjögur fyrirtæki undirrituðu samning við íslensk stjórnvöld um að gera á því hagkvæmniathugun hvort hér mundi reynast góður kostur að byggja nýja álbræðslu. Áætlanir benda til að slík hagkvæmniathugun muni kosta um 30 millj. kr. og taka nokkuð mikinn tíma. Ég lít svo á, hafandi starfað að þessum málum, að þau fyrirtæki sem að frumkvæði íslenskrar ríkisstjórnar ráðast í slíka hagkvæmniathugun og verja til þess verulegum fjármunum og tíma hljóti að vera í góðri trú með það að íslensk stjórnvöld ætli sér að standa að byggingu slíks álvers ef samningar nást, þ.e. ef hagkvæmniáætlun er jákvæð og samningar nást við Íslendinga um þau atriði sem að sjálfsögðu þarf að semja um. Ég verð hins vegar að taka undir með fjmrh. um það að það liggur engan veginn fyrir hvað út úr þessari hagkvæmniáætlun kemur. Ég hef svo lengi starfað að samningum um orkufrekan iðnað að mér er enn ljóst að það getur brugðið til beggja vona. Ég minni í því sambandi sérstaklega á samninga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði þar sem samningar voru nánast komnir á lokastig en hagkvæmniáætlun brást. Lengi framan af voru menn mjög bjartsýnir á að slík hagkvæmniathugun gæti orðið jákvæð og úr byggingu þeirrar verksmiðju gæti orðið. Það brást hins vegar og ég get ekki neitað því að það er enn í kollinum á mér að um þá hagkvæmniathugun, sem nú er unnið að, getur brugðið til beggja vona. Það er ekkert sem bendir enn til þess að hún verði jákvæð. Við vitum ekki hver niðurstaðan úr henni verður. Jafnframt er það líka rétt að samningar sem á eftir henni fylgja hljóta að verða á þann veg að Íslendingar séu fyllilega sáttir við þá. Þetta hljóta menn að verða að hafa í huga. En að því gefnu að samningar náist sem Íslendingar geta sætt sig við og hagkvæmniathugun verði jákvæð hlýt ég að lýsa því yfir að ég lít svo á að þessir erlendu aðilar hljóti að vinna að þessu í góðri trú og það verði ákaflega erfitt fyrir Íslendinga að þessum atriðum uppfylltum og gefnum, sem ég þegar hef nefnt, að lýsa því yfir að þeir hafi nánast ekki meint neitt með þessu, það sé fróðlegt að sjá hvað út úr þessu hafi komið, en hvorki sé tími, staður eða stund til að halda áfram með málið. Ég ítreka hins vegar að ég tek undir með hæstv. fjmrh. með það að mér þykir þetta tæplega tímabær umræða vegna þess að enginn veit enn hvað út úr þessu kemur og því miður hafa þeir samningar sem við hingað til höfum staðið í teflst á þann veg að niðurstaða hefur orðið neikvæð jafnvel þótt við höfum átt von á hinu gagnstæða. Ég vil hins vegar jafnframt segja það sem mína skoðun að ég tel afar mikilvægt að skjóta sem flestum stoðum undir atvinnulíf og efnahagslíf Íslendinga. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að virkjun auðlindanna, orkufrekur iðnaður, sé ein þeirra leiða sem við eigum til þess að nýta. Leiðirnar eru að sjálfsögðu margar og auðvitað eigum við ekki að einblína á orkufrekan iðnað, en sú atvinnugrein hlýtur að vera ein þeirra sem við reynum að byggja hér upp og ekki síst nú þegar við horfum til aukins samdráttar, e.t.v. atvinnuleysis og erfiðleika í þessu landi, og viðskiptahallinn við útlönd er svo mikill sem raun ber vitni. Ég get ekki látið hjá líða að nefna í þessu sambandi að auðvitað koma fleiri leiðir til greina og eiga að vinnast samhliða og notast um leið. Í því sambandi vil ég aðeins nefna að ef við eingöngu ölum þau laxaseiði til slátrunar sem nú eru í landinu og gætu orðið sláturafurð um áramótin 1989--1990 mundi það geta skilað inn í þjóðarbúið svipuðum tekjum og tvö álver af þeirri stærð sem nú eru í Straumsvík. Bæði fjmrh., formaður Alþb., og núv. landbrh. vinna að því að þetta markmið geti náðst og það er afar mikilvægt, en jafnhliða hljóta menn að benda á að álverið í Straumsvík núna, sem er með vergar tekjur einhvers staðar upp undir 7000 millj. á ári, skilar í þjóðarbúið, inn í landið svipuðum tekjum og veiði á milljón tonnum af loðnu. Að vísu eru þetta stærðargráðureikningar hjá mér, en mér sýnist að milljón tonna loðnuveiði skili inn í þjóðarbúið brúttó einhvers staðar um 4 1 / 2 milljarði og ef menn meta það svo að erlend aðföng séu um 30--40% stenst það nokkurn veginn á endum að eftir inni í landinu af þessum milljón tonnum verða um 2 1 / 2 --3 eða um 3 milljarðar kr. eða svipað og eftir verður af tekjum álversins í Straumnsvík. Þá hljóta menn að sjá að hér er um afar mikilvægan kost að ræða sem engin leið er að horfa fram hjá þegar menn líta til bæði samdráttar í efnahagslífi og viðskiptahalla. Það er heldur enginn vafi á því án þess að ég fari um það mörgum orðum að stóriðja á Íslandi hefur orðið til þess að byggja upp raforkukerfi landsins. Það eru yfir 50% af framleiðslu Landsvirkjunar sem eru seld til stóriðju. Það er líka ljóst að það eru sjálfsagt einhvers staðar á milli 800 og 1000 Íslendingar sem vinna beint við stóriðju og eru óneitanlega meðal tekjuhæstu launahópa í landinu. Það hefur verið giskað á að það séu um 6000 Íslendingar sem hafa beint eða óbeint lífsviðurværi sitt af stóriðju. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það ætti að vera tiltölulega einfalt mál fyrir Íslendinga að sjá að þörf er á því að renna fleiri stoðum undir efnahagslífið. Mér hefur líka fundist að það ætti að vera hægt að ná sæmilegri sátt um það hér í landinu að virkjun orkulindanna sé ein leiðin til þess að gera það. Mér hefur fundist að menn ættu að leita fremur að meiri sátt og friði um orkumálin og stóriðjumál en hvessa andstæðurnar stöðugt og gera þessi mál að meiri pólitískum deilum í þjóðfélaginu en ástæða er til. Mér er ekki alveg ljóst hvað fyrir hv. málshefjanda vakir í þessu máli. Þar finnst mér ég eiga um tvo kosti að velja. Annars vegar að skilja hann svo að honum sé ákaflega brýnt í huga að fá upplýsingar um stöðu þessa máls og forvitni reki hann áfram. Hann hafi þess vegna ekki séð aðra leið til þess að fá þessar upplýsingar en hefja máls á málinu utan dagskrár á Alþingi. Ég vil ekki útiloka þessa skýringu þó að ég verði að játa að mér þykir hún ekki sennileg. Hinn kosturinn er að skilja málshefjanda svo að hann telji að með þessari utandagskrárumræðu takist honum að hvessa andstæður og jafnvel vekja deilur, ekki bara á þinginu heldur innan stjórnarflokkanna, um þetta mikilvæga mál. Ef þannig á að skilja málshefjanda harma ég það vegna þess að ég þykist vita að honum sé það jafnofarlega í huga og mér að renna fleiri stoðum undir efnahagslíf Íslendinga og telji það með mér að framleiðsla sem getur skilað inn í þjóðarbúið svipuðum tekjum og milljón tonna veiði á loðnu sé mikilvæg og þess vegna sé ástæða til að reyna að koma henni fram án þess að vekja um það allt of miklar deilur og væri þess vegna þjóðhagslega meiri ástæða til að vinna að sátt um málið. Ég ætla ekki að fara út í heimspekilegar vangaveltur um það hvað fyrir málshefjanda vakir, en ég dreg mjög í efa að ástæða hafi verið til að hefja á þessari stundu umræður um þetta mál hér og ég dreg mjög í efa að það sé framgangi málsins til góðs þó að ég þykist þess fullviss að fyrrv. iðnrh. Friðrik Sophusson vildi vinna að því máli einlæglega.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Þegar litið er yfir farinn veg má segja að stóriðjumálin á Íslandi hafi verið hálfgerð harmsaga. Þau hafa einkennst af misskilningi og hálfgerðu klúðri frá því að við fórum fyrst að hugsa um stóriðju upp úr 1960 til að nýta okkur þær miklu orkulindir sem við áttum þá óbeislaðar. Það sem ég vil gagnrýna á þessum stað er að þessi mál hafa eiginlega alla tíð verið í höndum stjórnmálamanna og embættismanna, en ýmsir athafnamenn og framkvæmdamenn hafa þar lítið komið nærri. Því hafa áætlanir og þær ákvarðanir sem hafa verið teknar í stóriðjumálum okkar oft byggst á óraunsæi og loftköstulum einum. Hins vegar er því ekki að neita að stóriðjan leit á tímabili út fyrir að vera mjög vænn kostur fyrir okkur Íslendinga, en gallinn er bara sá að við vorum allt of seinir í gang. Það var þegar í seinni heimsstyrjöldinni og aðallega á árunum eftir seinni heimsstyrjöldina að hráefnisiðnaður og þungaiðnaður var í hámarki í Evrópu og þá voru byggð stóriðjuver í Evrópulöndunum. Norðmenn frændur okkar voru fljótir að átta sig á þessu og notfærðu sér þetta mjög. Við fórum ekki í gang fyrr en upp úr 1960 og má segja að það var ekki fyrr en undir 1970 að fyrsta stóriðjuverið, þ.e. álverið í Straumsvík, kom til sögunnar, en þá er þetta tímabil mikillar uppbyggingar í hráefnisiðnaði í Vestur-Evrópu og Vesturlöndum að líða undir lok. Því má benda á að það eru allar líkur á því að við höfum nokkuð misst af lestinni vegna þess hve við vorum seinir í gang. Upp úr 1970 verður mikill samdráttur í hráefnisiðnaði á Vesturlöndum og eru reyndar allar líkur á því að Vestur-Evrópa og Vesturlönd verði ekki lengur sá staður þar sem þungaiðnaður og hráefnisiðnaður er aðalatriðið heldur eru allar líkur á því að þessi iðnaður muni færast til landa þriðja heimsins þar sem eru gífurlegar orkulindir ónotaðar og vinnuafl mun ódýrara en á Vesturlöndum. T.d. er verið að virkja vatnsorku í Brasilíu sem nemur mörgum þúsundum megawatta þannig að virkjanir eins og Búrfell og Hrauneyjafoss eru eins og dropi í hafið þegar borið er saman við þær framkvæmdir. Í Afríku eru sömuleiðis virkjunarkostir sem eru svo stórkostlegir að það sama er hægt að segja um þá, að litlu virkjanirnar okkar verða ansi litlar í þeim samanburði. Fyrst eftir að við fórum að huga að stóriðju litu ráðamenn svo á að stóriðjan ein sér mundi bjarga þjóðfélaginu og renna traustum stoðum undir atvinnulíf okkar Íslendinga. Á þessu var misskilningurinn byggður að mínum dómi. Stóriðjuver og stóriðja geta komið sem ákaflega hagkvæmur kostur til viðbótar því fátæklega atvinnulífi sem við höfum á Íslandi og þannig bar að líta á málin. Ef við hefðum haft vit á því að hagnýta okkur þá kosti þegar þeir gáfust, grípa gæsina þegar hún gafst og byggja á því að stóriðjan kæmi til viðbótar atvinnulífinu en ekki að hún ætti að vera aðalatriði, þá er líklegt að okkur hefði vegnað betur í þeim málum. Eins og nú horfir eru litlar líkur á því að um frekari uppbyggingu á stóriðjufyrirtækjum verði að ræða í Vestur-Evrópu. Hins vegar eru margar verksmiðjur sem enn þá eru starfræktar að ganga úr sér og einhver endurnýjun mun fara fram á þeim. Því er að sjálfsögðu nauðsynlegt fyrir okkur að hafa augun opin og huga að möguleikum þegar þeir gefast. Fyrir nokkrum árum áttum við kost á því að reisa hér kísilmálmverksmiðju og voru samningar langt komnir eins og einn hv. þm. gat um í ræðu sinni hér áðan. Hins vegar fórum við þá að blanda uppbyggingu stóriðju saman við byggðamálin. Við ætluðum að fara að gera vandamál dreifbýlis á Íslandi að útflutningsvöru sem er algjörlega fráleitt. Ef okkur gefst færi á því að fá erlend fyrirtæki til að byggja stóriðju á Íslandi, þá verður, eins og ég sagði áðan, að grípa gæsina þegar hún gefst. Við getum ekki farið að gera slíka möguleika að byggðamálum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að hefði sú ákvörðun verið tekin á sínum tíma að reisa kísilmálmverksmiðju við hliðina á járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, þá hefðu samningar náðst um það á þeim tíma. En þessum möguleika var fórnað á altari byggðastefnunnar vil ég segja. Ef það er mögulegt að fá fyrirtæki til þess að stækka álverið í Straumsvík, þá ber að taka þann kost um leið og hann gefst. Það gæti vel verið síðasti möguleikinn sem við höndlum til að nýta okkur orkulindir okkar með þessum hætti því að ég hef ekki trú á því að það verði um marga fleiri stóriðjukosti að ræða í framtíðinni. Hins vegar vil ég gagnrýna það hversu lítið við höfum sinnt því að byggja upp annan iðnað í landinu og notfæra okkur þessar hagkvæmu, ódýru orkulindir okkar til almennrar iðnaðaruppbyggingar. Það hefur skort mjög á að Íslendingar hafi viljað nýta sér þá möguleika sem felast í því að bjóða almennum iðnaði upp á ódýrt rafmagn og nýta sér þessar orkulindir til almennrar iðnaðaruppbyggingar. Þar er mikið verkefni eftir óleyst og ég vil skora á þá sem nú fara með þessi mál að huga að þeim möguleikum fremur en einblína á stóriðjuna eina saman. En ég vil þó að lokum taka undir það að án stóriðjunnar er ekki líklegt að okkur hefði miðað eins vel í að byggja okkar glæsilegu orkuver og nýta orkulindir okkar eins og þó hefur gerst. Það hefur vissulega margt jákvætt komið með stóriðjunni. Við höfum náð tökum á þeim erfiðu verkefnum sem eru því samfara að virkja og beisla orkulindirnar og nú er svo komið að við ráðum vel við þau verkefni einir sér. Á árunum eftir stríð var engin tæknikunnátta til í landinu þannig að við gætum einir og óstuddir ráðið við þessi verkefni. Það höfum við þó fengið út úr þessu. Að lokum vil ég ítreka þá skoðun okkar þm. Borgfl. í Reykjaneskjördæmi að ef tækifæri gefst til þess að ná samningum um að stækka álverið í Straumsvík, þá ber að grípa það tækifæri strax og það gefst.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi mál eru rædd hér á hv. Alþingi og tilefnin hafa kannski stundum verið næg og nærtækari en það sem hér er um að ræða. Það er ekki ónýtt fyrir þá aðila sem eru að bera sig saman úti í heimi um það hvernig þeir eigi að koma sér fyrir hugsanlega hér uppi á Íslandi að fá yfirlýsingar úr ræðustól á Alþingi frá hv. alþm. eins og hér hafa komið fram frá nokkrum þeim sem hér hafa talað. Ég nefni þar til sögu hv. þm. Kjartan Jóhannsson og hv. þm. Júlíus Sólnes sem var að ljúka máli sínu áðan og tala fyrir hönd Borgfl. væntanlega, enda formaður þess þingflokks hér á Alþingi, og hnykkja á því að það beri að ganga til samninga við þessa aðila um þreföldun áliðju í Straumsvík ef nokkur kostur sé að krækja slíku saman. Það er ekki ónýtt að fá slíkar pólitískar yfirlýsingar hér á Alþingi varðandi þá samningsstöðu sem menn sem eru kappsfullir um og ætla sér kannski að byggja upp í þessu máli, að fara að reisa hér nýtt álver, tvöfalt stærra en það sem fyrir er. Það er ekki ónýtt fyrir hæstv. viðskrh. að fá slíkt í vegarnesti, ef það skyldi einhvern tíma koma í hans hlut að reyna að ná þessum samningum, að sjá það að hér er hluti af hv. alþm. á hnjánum í sambandi við það að koma fótum undir þetta erlenda fyrirtæki suður í Straumsvík. Það vissu allir um viðhorf Sjálfstfl. í þessum málum og á þeim bæ er allt óbreytt. Það fengum við að vita nú síðast frá hæstv. fyrrv. iðnrh. Friðriki Sophussyni. Það var það eina flagg sem hann reisti í tíð sinni sem iðnrh. að gera samning um hagkvæmniathugun við fjögur erlend fyrirtæki um byggingu álvers í Straumsvík á sama tíma og grunnurinn var að hrynja undan almennum iðnaði í landinu eins og raun ber vitni og menn þekkja. Það er rétt sem hæstv. fjmrh. mælti hér úr þessum ræðustól áðan að það er nokkuð sérstætt að það birtist okkur sem aðaláhugamál stærsta stjórnarandstöðuflokksins og einstakra þm. sem styðja núv. ríkisstjórn að keppa að því að semja um atvinnurekstur af þessu tagi hið allra fyrsta --- fyrir lok næsta árs ef ég hef skilið hæstv. viðskrh. rétt --- á sama tíma og grunnurinn er hruninn undan útflutningsatvinnuvegum landsmanna vegna stjórnarstefnu fyrrv. ríkisstjórnar sem kom innlendum atvinnurekstri á vonarvöl, fiskvinnslunni í landinu og almennum iðnaði, að samkeppnisiðnaði meðtöldum, eins og menn þekkja og eins og nú er að koma í ljós þegar fyrirtækin í landinu eru að birta tölur sínar um milliuppgjör að loknum níu eða tíu mánuðum þessa árs. Það verður falleg jólabók sem hægt er að efna í handa hæstv. fyrrv. forsrh. Þorsteini Pálssyni og hæstv. fyrrv. iðnrh. Friðrik Sophussyni að senda þeim núna á jólaföstunni niðurstöðurnar úr rekstrarafkomu útflutningsatvinnuveganna á Íslandi um það leyti sem stjórnarskipti urðu. Það er sannarlega skammdegislesning sem ekki er uppörvandi. En fremsta áhugamál þessara manna hér á hv. Alþingi er ekki að fara yfir þessa stöðu heldur að reka á eftir því að gerðir verði samningar um erlenda stóriðju í Straumsvík, engin smáfyrirtæki, aukningu á raforkuframleiðslu til að afhenda útlendingum hér í atvinnurekstri. Aukningu um 2600 gwst. af orku þegar heildarframleiðslan í landinu nú er um 4000 gwst. til þess á þann hátt að koma upp vinnustað sem hæstv. viðskrh. upplýsir í svari við fsp. á þskj. 10 --- sem ég þakka fyrir, virðulegur forseti, að hefur borist á borð þm. --- að muni veita um 430 manns atvinnu. --- Og féll þá kertið frá fyrrv. iðnrh. fyrir borð og væntanlega verða það einnig örlög drauma hans um það að bæta við það dæmi sem Sjálfstfl. og Alþfl. bera ábyrgð á frá sjöunda áratugnum í sambandi við álver í Straumsvík. --- Það ætti að vera verkefni Alþingis nú í framhaldi af því sem dregið var fram í dagsljósið fyrir átta árum síðan: Hver eru þjóðhagsleg áhrif og hver er uppskeran úr þeim rekstri sem fram fer í Straumsvík? Hver er bagginn sem lagður hefur verið á innlendan atvinnurekstur með því að greiða niður raforkuna fyrir þennan iðnað? Það er heldur fátæklegt á þessum blöðum sem við vorum að fá sem svar frá hæstv. viðskrh. Það er lítið sagt um það hvaða raforkuverð það er sem menn hafa í huga vegna þessarar verksmiðju sem þeir bera fyrir brjósti. En út úr ársreikningum Landsvirkjunar, hæstv. viðskrh., fyrir árið 1987 lesum við að meðalkostnaðarverð á hverri seldri kwst. af orku út úr kerfi Landsvirkjunar til stóriðju og til almenns rekstrar og til heimila í landinu --- hvert skyldi það vera, virðulegur viðskrh.? Hvert skyldi það vera, hv. þm. Friðrik Sophusson? Ætli það séu 12,5 mill eins og lengst hefur verið búið við eftir að samningar voru endurskoðaðir vegna álversins í Straumsvík? Eða 18,5 mill sem samkvæmt hámarki og umsömdu þaki er toppurinn sem hægt er að ná? Nei, það eru 22 mill. 21,9 mill nákvæmlega reiknað samkvæmt ársreikningum Landsvirkjunar. Um hvað eru menn að tala? Hvað er verið að hvísla í eyrun á ATLANTAL-hópnum í sambandi við raforkuverð? Hvaða upplýsingar eru það? Per Olof, eins og ég held að hann heiti að fornafni, forstjóri Granges Aluminium í Svíþjóð, sagði hvað hæstv. fyrrv. iðnrh. hefði hvíslað í sín eyru meðan hann sat þar í embætti. Hann upplýsti það í viðtali við Morgunblaðið 5. júlí sl. Það væru sömu forsendur eins og í raforkusölunni til núverandi álbræðslu í Straumsvík. Raforkusamningur sem getur hreyft sig á bilinu 12,5--18,5 mill, óverðtryggður, og hefur lækkað að raungildi um fjórðung frá því að Sverrir Hermannsson skrifaði undir hann í nóvember 1984, rýrnað að verðgildi síðan um einn fjórðung, um 25%. Er það alvara hv. alþm. að fara að efna til samningaviðræðna og eyða fjármagni af hálfu íslenska ríkisins og fyrirtækja eins og Landsvirkjunar í það að koma upp fyrirtæki af því tagi sem þarna er verið að láta liggja að að eigi að reisa fyrir 1992 og tvöfalda, samkvæmt upplýsingum frá hæstv. viðskrh. nú, að framleiðslugetu upp í 180 þús. tonn hið minnsta, 4--6 árum síðar? Er það meining hv. alþm., m.a. þeirra sem eru fulltrúar landsbyggðarinnar sem er stödd í þeim sporum sem þeir menn þekkja sem fylgjast með atvinnurekstrinum úti um land, að ætla að fara að láta liggja að því að það komi til greina að fara að verja 20--25 milljörðum íslenskra króna í að byggja upp virkjanir á Suðurlandi til þess að selja orkuna á því undirverði sem viðgengist hefur í samningum um stóriðju á Íslandi undanfarna áratugi? Ætla menn að fara að láta nafn sitt við þetta? Ég spyr hv. þm. hvar í flokki sem þeir standa, ég spyr fulltrúa landsbyggðarinnar hér á Alþingi --- hér sitja t.d. fyrir framan mig hv. þm. fulltrúar Vestfirðinga þeir Þorv. Garðar Kristjánsson og Matthías Bjarnason --- ætla þeir í sínum flokki að taka þátt í að reka á eftir þessum fyrirætlunum þeirra sem hafa látið flækja sig í þessi net í eigin flokki og eru að reka þar á eftir? Hér situr formaður þingflokks Framsfl., hv. þm. Páll Pétursson. Ætlar hann að beita sér fyrir því í sínum þingflokki að farið verði að efna í samninga á þeim kjörum sem hv. þm. veit ósköp vel hver bjóðast í þessum efnum? Hann situr í stjórn Landsvirkjunar, en það hefur víst ekki verið haft mjög mikið fyrir því á þeim bæ að viðra orkuverðið sem Landsvirkjun hefði upp á að bjóða til þessa væntanlega fyrirtækis. Ég hygg að það hafi heyrst ansi lítið um það á þeim bæ, enda má niðurstöðuna finna í ársreikningum fyrirtækisins fyrir síðasta ár: 22 mill sem meðalkostnaðarverð allrar seldrar orku frá fyrirtækinu. Talið við þá í ATLANTAL-hópnum, hvort þeir vilji borga svona 50% ofan á þetta. Spyrjið þá að því.  Við erum hér að fást við draug úr tíð síðustu ríkisstjórnar, einn af mörgum draugum frá tíð þeirrar ágætu verkstjórnar sem hv. þm. Friðrik Sophusson var að minna á hér í ræðustól áðan. Hann var að tala um verkstjórnina í ríkisstjórninni og það brostu allir hv. þm. í kampinn sem eðlilegt var. Ríkisstjórnin sem lék íslenskan atvinnurekstur með þeim hætti sem nú blasir við. 
             Ég held, virðulegur forseti, að það sé rétt að ég rifji aðeins upp hver stefna Alþb. er í þessum efnum. Það hefur komið fram í ræðu hæstv. fjmrh. og ég vil ítreka það sem er stefna Alþb. eins og hún hefur legið fyrir síðan 1974 þegar Alþb. markaði sína meginstefnu til atvinnumála, almenna stefnu til þjóðmála. Það er ekki langur kafli, virðulegur forseti: ,,Alþb. er því andvígt að erlend auðfélög fái aðstöðu til atvinnurekstrar á Íslandi og telur að uppbyggingu stóriðju í landinu beri að haga eftir efnahagsgetu þjóðarinnar sjálfrar. Alger forsenda er að íslenska ríkið eigi meiri hluta í stóriðjufyrirtækjum. Við byggingu og staðsetningu stóriðjumannvirkja ber að sýna ýtrustu aðgæslu um mengunarvarnir. En ekki er síður nauðsynlegt að taka fullt tillit til félagslegra og efnahagslegra áhrifa. Við undirbúning framkvæmda í orkumálum og iðnaði, sem og við aðra mannvirkjagerð, ber að leggja áherslu á að fullt tillit sé tekið til umhverfissjónarmiða frá byrjun.`` Þetta er hin almenna stefna Alþb. til þessara mála, sem er nánar útfærð í samþykktum flokksins frá 1976, sem ekki hefur verið breytt síðan, bæði varðandi eignaraðild, umhverfisvernd og félagslega þætti, þar á meðal byggðamál. Hér kom talsmaður eins stjórnarandstöðuflokksins, Borgfl., og fór að fjalla um viðhorfið til byggðar í landinu í sambandi við þessa atvinnuuppbyggingu. Það var satt að segja mesta raun á að hlýða. Hv. þm. Júlíus Sólnes var ekkert að skera utan af því hér í sinni ræðu. Það á ekki að taka nokkurt tillit til þess ef útlendingunum þóknast annað. Menn eiga bara að fara eftir því sem þeim þóknast hvernig staðið er að uppbyggingu atvinnurekstrar í landinu. Vegna þess að menn ætluðu að byggja litla kísilmálmverksmiðju austur á landi þá vildu útlendingarnir ekki bíta á og það var ósköp eðlilegt! Það mátti skilja það á orðum hv. þm. Hvers vegna ætli hafi ekkert orðið úr því fyrirtæki? Jú, ,,hagkvæmniathugunin kom ekki nógu vel út,,, sagði hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson. Hún brást. Hagkvæmniathugun hverra? Rio Tinto Zink. Mánuði eftir að hv. fyrrv. iðnrh., Friðrik Sophusson, kistulagði það fyrirtæki og lagði það niður, hlutafélagið sem stofnað var í kringum það 1982, hafði afurðaverðið á kísilmálmi hækkað það mikið að það nægði til að fleyta arðseminni inni í þeim líkönum sem miðað var við yfir það lágmark sem útlendingarnir höfðu talað um að uppfylla þyrfti. En það er auðvitað ekkert verið að líta á það. Þarna voru ráðin í höndum útlendinganna frá upphafi til enda. Það var algerlega lagt í vald eigendanna, hluthafanna suður í London og víðar út um heim, hvort af þessu fyrirtæki yrði eða ekki. Það er ein afleiðingin, hæstv. viðskrh., af því að láta útlendingana um það að ráða ferðinni sem eignaraðila að slíkum fyrirtækjum. Það er afleiðingin af því í hvaða rekstri sem er. Ef menn afhenda útlendingum meirihlutaeign í íslenskum atvinnurekstri, þá erum við að sigla inn á braut hjálendunnar á nýjan leik. Hér hefur verið minnst á Noreg. Norðmenn hafa lært af sinni reynslu í stóriðju. Þeir fóru út á þá braut á sjöunda áratugnum og þeim áttunda að kaupa upp hlutabréfin í erlendu stóriðjufyrirtækjunum til að tryggja sér þar ítök og meirihlutaáhrif í flestum tilvikum. Skyldu þeir hafa gert það að gamni sínu? Ó-nei. Þeir voru reynslunni ríkari af samskiptum við þessa útlendu herra. Og núna? Ég var á ferð í Noregi í síðustu viku, ræddi þar m.a. við fulltrúa í umhverfisráðuneytinu norska, sem væri nú fróðlegt fyrir hv. alþingismenn að kynna sér hvernig starfar, ræddi um þau verkefni sem þar er verið að fara yfir. Eitt af því sem lagt er til fjármagn á komandi ári er að athuga þjóðhagsleg áhrif málmvinnslunnar í landinu, frekari þróunar á því sviði, frekari uppbyggingar á því sviði, með spurningum, með stóru spurningarmerki: Er það þjóðhagslega rétt að leggja meira fjármagn í slíkan rekstur og þá með hliðsjón af öðrum kostum í atvinnulífi? Nýjustu upplýsingar í sambandi við ál sem ég heyrði úr munni þessara manna voru þær að líkurnar á þeirri aukningu, sem menn hafa talið að lægju fyrir hvað snertir markað fyrir ál, væru minnkandi, m.a. vegna þess að ál er nú talið, það eru vísbendingar um það a.m.k., að ál sé heilsuspillandi þegar það er notað í heimilistæki og matarílát og slíka hluti en það er drjúgur hluti af hinni almennu notkun áls, nýtingu hrááls. Það er talið leiða til hrörnunarsjúkdóma, einkum á efri árum manna. Þeir hlutir eru ekki til fulls upplýstir, en Rannsóknaráð Noregs ver umtalverðri upphæð á komandi ári til þess að fara ofan í saumana á þeim málum. Það er ekki allt gull sem glóir. Þau áform sem hér er verið að ræða eru sannarlega umræðunnar virði. En ég vil biðja hæstv. viðskrh. um það að draga svolítið niður í áhuga sínum á þessu máli og sameinast um það með öðrum í ríkisstjórninni að reyna að finna lausnir á þeim mikla vanda sem núverandi atvinnurekstur á Íslandi býr við og kanna þá þróunarkosti í íslensku atvinnulífi sem eru allt of lítið athugaðir. Það liggja fyrir fjölmargir þættir sem við þurfum að athuga og gætu orðið að veruleika, arðskapandi og auðskapandi fyrir þessa þjóð, bara ef menn hafa hug til þess að leggja í þá, standa að rannsóknarstarfsemi í landinu fyrir íslenskt fjármagn og með íslensku hugviti til þess að byggja hér upp atvinnulíf sem við ráðum við, sem við ráðum yfir og sem fellur að því markmiði að byggja Ísland allt í framtíðinni.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég vil mótmæla því að þessar umræður séu ekki tímabærar vegna þess að ég tel fyllstu ástæðu til þess að taka upp umræður um þetta mál hér á Alþingi, þó miklu fyrr hefði verið. Að vísu ætla ég ekki að taka til máls á sömu forsendu og málshefjandi og vil lýsa því strax yfir að ég tel allar áætlanir um byggingu álvers á þessum forsendum sem hér eru og yfirleitt á hvaða forsendum sem er nánast tóma vitleysu. En það er samt alveg greinilegt á öllu að Alþb. er komið inn í þessa samningagerð og virðist á öllu að þeir hafi breytt afstöðu sinni frá því 28. sept. þegar ríkisstjórnin var mynduð, þar sem þeir hafa fallist á að taka þátt í þeim viðræðum sem hér er lýst og kemur fram á minnisblaði frá hæstv. viðskrh. Eða líta kannski þessir fulltrúar, sem hér hefur komið fram að eru alþýðubandalagsmenn, ekki á sig sem fulltrúa Alþb.? Eru þeir þar sem sérlegir sérfræðingar, þá væntanlega að mati viðskrh., og hefur Alþb. ekki neitt með þetta mál að gera? Í DV föstudaginn 11. nóv. sl. segir Margrét Frímannsdóttir, formaður þingflokks Alþb., með leyfi forseta: ,,Það er í sáttmála ríkisstjórnarinnar að ekki verði unnið að stækkun álversins í Straumsvík. Við viljum að við þær samþykktir verði staðið. Við munum því ekki standa að neinni undirbúningsvinnu.`` Seinna segir hún í þessu sama viðtali: ,,Við erum alfarið á móti þessu álveri og stöndum ekki að neinum breytingum.`` Þarna tekur formaður þingflokks Alþb. alveg ákveðið af skarið, þannig að það virðist ekki vera að hennar skapi það sem hér hefur verið að gerast. Og í Þjóðviljanum 12. nóv. sl. er haft eftir hæstv. landbrh. Steingrími J. Sigfússyni: ,,Um skipan þessarar nefndar [þ.e. nefndar viðskrh.] segir Steingrímur að ef ætlunin væri að fulltrúar í nefndinni væru fulltrúar sinna flokka þá þætti sér heldur ógeðfellt að ráðherrann ,,handveldi einhverja fulltrúa`` úr Alþb. Ef nefndarmenn ættu að vera fulltrúar flokkanna ætti að fjalla um það á lýðræðislegan hátt innan flokkanna hver sá fulltrúi ætti að vera.`` Nú heyrðist mér hér áðan að formanni Alþb. hefði verið fullkunnugt um þessa skipan mála þannig að það virðist vera ljóst að þrátt fyrir allt eru þessir menn þarna sem fulltrúar Alþb. þó að formaður flokksins reyni að sverja það af sér á undarlegan hátt. Hér hefur komið fram að margir sem talað hafa fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og stuðningsmenn hennar eru þeirrar skoðunar að fyrirtækin fjögur sem hér er rætt um hafi verið í góðri trú um að hér verði byggt álver ef samningar náist og ef hagkvæmniathugun er jákvæð. En ef farið er að athuga þau svör sem ég fékk við fsp. varðandi nýtt álver, þá kemur í ljós að ekki liggur fyrir hvaða mengunarvarnarkröfur verða gerðar. Það er einungis talað um það að þar verði að lúta jafnströngum mengunarvarnarkröfum og gilda um ný álver í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum. Þetta þykir mér ákaflega veikt orðað. Mér finnst einkennilegt ef hægt er að gera hagkvæmniathugun án þess að kröfur um mengunarvarnir liggi fyrir. Það liggur heldur ekkert fyrir um það hvert verði fyrirkomulag skattamála fyrirtækisins. Það kemur einnig fram hér að ekki hefur verið samið á neinn hátt um það. Það hlýtur að sjálfsögðu líka að þurfa að koma inn í hagkvæmniathugunina. Og það liggur heldur ekkert fyrir um orkuverðið. Ég á því mjög erfitt með að skilja hvernig hægt er að gera hagkvæmniathugun án þess að þetta allt liggi fyrir. Það kemur fram á minnisblaðinu, sem er fylgiskjal með þessu svari, að ráðgjafarnefndin hefur það verkefni að fylgjast með hagkvæmniathuguninni og veita upplýsingar um íslenskar aðstæður sem máli skipta, t.d. varðandi verð og afhendingarskilmála orku og íslensk skattamál. Þannig er alveg greinilegt að ráðgjafarnefnd á að fara að semja um þessi atriði og að þetta felst ekki í þeim samningi sem gerður var við fyrirtækin á sínum tíma. Svo að ég veit ekki hvernig Alþb. ætlar að snúa sig út úr þessu og halda því fram að þeir séu ekki komnir inn í samninganefnd um þessi mál. Það hefur reyndar ekki fengist upplýst hvernig þessi samningur hljóðar sem var gerður 4. júlí sl. milli fyrirtækjanna fjögurra og íslenskra aðila. En það er greinilegt að ekkert er inni í þeim samningi um orkuverð, skattamál eða mengunarvarnir. Ég á því mjög erfitt með að skilja á hvaða forsendum sá samningur er gerður. En það kemur fram í svari frá hæstv. viðskrh. að ekki er hægt að fallast á þá ósk mína að samkomulagið á milli íslenska ríkisins og fyrirtækjanna fjögurra verði birt vegna þess að þeir vilja líta á þetta sem viðskiptaleyndarmál. Þetta þykir mér mjög slæmt, sérstaklega með tilliti til þess hvað þarna virðast margir lausir endar. Mér finnst það því hafa komið mjög greinilega fram að þetta mál er mjög illa undirbúið og það eru alls ekki öll kurl komin til grafar enn. Það kom fram í fjölmiðlum hér fyrr í sumar, bæði í blöðum og útvarpi, að þeir fjórir aðilar sem hafa verið að vinna að þessari hagkvæmniathugun hafa gengið út frá því að orkuverð verði á svipuðum nótum og orkuverð til Ísals, sem greinilega er allt of lágt og allsendis óviðunandi ef við eigum að fara að semja á þeim nótum. Það er varla hægt að minnast á það ógrátandi hvernig undanfarin ár hefur verið staðið að mengunarvarnarmálum í Straumsvík varðandi Ísal. Þannig að það má ekki standa eins illa að þeim málum og gert var á sínum tíma --- og við gerum enn. Í núgildandi samkomulagi við Íslenska álfélagið stendur að mengunarvarnir ,,verði að bestu manna vitneskju``. Ég veit ekki hvort hægt er að telja það viðunandi ef ekki er farið betur með mál en nú er raunin í Straumsvík. Hér er líka talað um að við þurfum að hafa fjölbreyttara atvinnulíf. Því get ég verið alveg sammála. Við þurfum að efla okkar atvinnulíf og fjölbreytni þess. En það eina sem ráðamenn virðast láta sér detta í hug er að fá nýtt álver. Það getur varla aukið mikið á fjölbreytni vegna þess að við erum hér með eitt álver, illu heilli, og eigum við svo að bæta við álveri? Þá erum við raunverulega enn að bæta við sams konar atvinnu og fyrir er og það getur ekki aukið fjölbreytni. Ef við eigum því enn að setja öll eggin í sömu körfuna þá getur það ekki leitt til neinnar farsældar. En ég fagna því að þetta mál skuli koma hér upp þó að ég geti alls ekki fallist á að það skuli vera komið svo langt sem raun ber vitni, að það sé þegar farið að semja við þessa aðila. Því að ekki er hægt að skilja það sem hér hefur komið fram öðruvísi en svo að samningar séu komnir á fulla ferð.

Albert Guðmundsson Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda þessar umræður. Ég held að það sé alrangt hjá hv. 10. þm. Reykv. að það sé annaðhvort eða. Annaðhvort er hv. þm., fyrrv. hæstv. iðnrh., að spyrja til að vita eitthvað meira um málið eða hann er að spyrja til þess að skapa pólitískan óróa. Ég vil meina að hann hafi spurt til að vita meira, til þess að við þingmenn, sem ekki fylgjumst daglega með þessu máli, vitum líka meira. Þetta er stórmál. En ég held að honum hafi tekist á sama tíma að skapa ansi mikinn pólitískan óróa og ég skal útskýra hvers vegna ég fullyrði það. En ég vil lýsa samstöðu minni með hæstv. iðnrh. Ég held að hann hafi haldið vel á málinu. Það sem hann hefur gert er eðlilegt framhald af þeirri vinnu sem hæstv. fyrrv. iðnrh. setti í gang. Þannig að ég lýsi fullri samstöðu með því sem hann er að gera. Ég vil vara við þeim hugsunarhætti, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni, að umræður hér á Alþingi þurfi endilega að vera þannig upplýsandi fyrir fólk úti í heimi að þær hafi bein áhrif á niðurstöðu væntanlegra samninga, sem er að sjálfsögðu rangt að öðru leyti en því að það getur gefið þessum aðilum meira undir fótinn en æskilegt er, að við viljum endilega ná samkomulagi. Það gæti hugsanlega haft áhrif á niðurstöður samninga. En reynist hagkvæmt að stækka álverið eða byggja nýtt álver þá hef ég ekki trú á því að þeir sem fara með samningana á lokastigi láti hafa slík áhrif á sig. Ég treysti því fullkomlega að við eigum íslenska samningsaðila sem eru færir um að tala af fullu jafnræði við útlendinga. Það hefur komið ýmislegt athyglisvert fram því að hæstv. ráðherrarnir, sem hér hafa talað, hafa alls ekki verið sammála --- og svo mikið ósammála að það er upplýsandi fyrir Alþingi. Og ég vil þá, því að hæstv. fjmrh. er genginn í salinn, telja það afskaplega óheppilegt tal að dreifa athyglinni frá því máli sem er á dagskrá núna og er stórt atvinnuspursmál fyrir þjóðina. Það fer ekkert á milli mála. Við sjáum hvernig Hafnarfjörður og bæirnir í kring hafa byggst upp af miklum tekjum frá því álveri sem er fyrir. Hann hefði átt að gera önnur atvinnumál að umræðuefni, sagði hæstv. ráðherra, t.d. sjávarútveginn sem er í miklum vanda, frekar en byggingu nýs álvers sem ekki væri neitt sérstakt stórmál, alla vega ekki orðið stórmál.

Frummælandi minntist á sjávarútveginn.

Já, frummælandi. Ég byrjaði bara að skrifa niður það sem ég heyrði hæstv. fjmrh. segja og að það væri ekki tímabært af þeim ástæðum að ræða þetta mál. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh. að hagkvæmnisathuganir eru ekki samningagerningur, eins og ég skrifaði orðrétt eftir honum. Þess vegna erum við ekkert að ræða um endanlega samninga. En það sem ég vil segja að sé pólitískt og hefur komið fram í þessum umræðum er þetta, og fer ég þá í rétta röð og byrja á hæstv. forsrh. sem er því miður --- eða kannski sem betur fer alltaf fjarstaddur þegar umræður eiga sér stað um mál sem hann snerta. Hæstv. forsrh. svarar fyrstu spurningu sem til hans er beint, en hún hljóðar svo: Hvaða samningar voru gerðir milli stjórnmálaflokkanna um byggingu nýs álvers? o.s.frv. Og hann svarar: ,,Stjfrv. verður ekki flutt án samþykkis allra stjórnarflokkanna.`` Forsrh. segir að stjfrv. verði ekki flutt án samþykkis allra stjórnarflokkanna, en það er samkomulag um að ljúka þeirri könnun sem er í gangi sem er eðlilegt. Síðan kemur hæstv. iðnrh. í púltið og svarar þeim spurningum sem hv. fyrirspyrjandi leggur fyrir hann og þá segir hæstv. iðnrh.: Reynist niðurstaða hagkvæmniskönnunarinnar hagkvæm verður leitað heimilda Alþingis. Þá er komið út í það að hæstv. forsrh. segir að það verði ekki lagt fram frv. nema stjórnarflokkarnir séu allir sammála. Hæstv. iðnrh. segir: Það byggist á niðurstöðum könnunar hinna fjögurra erlendu aðila plús nefndarinnar að sjálfsögðu, sem hann skipaði, hvort málið verður rætt á Alþingi eða ekki. Þar er kominn upp ágreiningur á milli þessara ráðherra um málsmeðferð. Það á ekki að spyrja stjórnarflokkana hvort málið komi fyrir eða ekki fyrir ef niðurstaðan reynist hagkvæm heldur verður það lagt fyrir Alþingi. Og þá segir hæstv. fjmrh.: Verði frv. flutt og samþykkt á Alþingi verður litið á það sem nýjan meiri hluta á Alþingi.

Það sagði hæstv. forsrh. líka.

Það sagði hæstv. fjmrh. hér í dag og þetta þýðir hótun um stjórnarslit, hæstv. fjmrh. --- Hvort er það ég eða hæstv. fjmrh. sem hefur orðið?

Báðir.

Ég verð þá að bíða eftir því að virðulegur forseti gefi mér orðið á ný.

Þingmaðurinn hefur orðið en ekki til einkaviðræðna við hæstv. fjmrh.

Einkaviðræður hafa ekki farið fram af minni hálfu. Ég er hér að vitna í ræðu sem hæstv. fjmrh. flutti fyrr á þessum fundi og í þeirri ræðu, eins og ég hef bent á með tilvitnunum í hans ummæli, hefur hann hótað stjórnarslitum ef sú málsmeðferð verður viðhöfð sem iðnrh. kynnti. Ef niðurstöður hagkvæmnikönnunar þeirra erlendu fyrirtækja sem eru nú að kanna hvort hér verður talið hagkvæmt að byggja álver eða ekki verða lagðar fyrir Alþingi, þá lítur Alþb. þannig á samkvæmt ummælum formanns flokksins að þá hafi myndast nýr meiri hluti á Alþingi verði það samþykkt og þar með er um stjórnarslit að ræða. Þetta fer ekkert á milli mála. Ég held að hv. 1. þm. Reykv. hafi náð markmiði sínu með því að upplýsa hv. þm. um hvernig málin ganga fyrir sig, hvar málin standa, bæði efnislega og pólitískt, þannig að ég held að hann geti verið ánægður með þessa dags vinnu sína. Ég hef ekki mikið meira að segja annað en að það væri ákaflega æskilegt, hæstv. iðnrh., ef þessi nefnd virðulegra fjögurra útlendra stórfyrirtækja kæmist sem fyrst að niðurstöðu, og niðurstaðan verður vonandi jákvæð svo að hæstv. iðnrh. geti þá staðið við það sem hann sagði, að verði niðurstaðan jákvæð mun Alþingi fá að fjalla um það og taka ákvörðun. Þar með er ég hæstv. iðnrh. alveg sammála, að Alþb., kommúnistarnir á Íslandi, ráði ekki ferðinni í pólitík á Íslandi þrátt fyrir stjórnarþátttöku sína, þeir ráði því ekki hvort hér ríkir velmegun eða ekki velmegun, þeir ráði því ekki við hvað fólk starfar eða starfar ekki á Íslandi, að þeir hafi ekkert með það að gera að skapa sér þann jarðveg sem þeir þrífast best í, fátækt og eymd. Ég tel að það sé góður árangur og mikill árangur af þessari fsp. Þá vil ég líka þakka hæstv. iðnrh. fyrir þau svör sem hann hefur gefið hv. 12. þm. Reykv. og var dreift fyrr á fundinum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil minna menn á að nú eru tíu mínútur eftir af þessum fundi því að honum á að ljúka kl. fimm, en þá hefjast þingflokkafundir. Það eru þrír á mælendaskrá þannig að ég verð að fara þess á leit við þá hv. ræðumenn að þeir reyni sem kostur er að stytta mál sitt.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég skal freista þess að reyna að lengja ekki þessar umræður úr hófi fram. Ég tel að þær hafi verið mjög gagnlegar og varpað ljósi á stöðu þessa máls. Það vakti hins vegar alveg sérstaka athygli þegar hæstv. fjmrh. kom í ræðustólinn að hann gerði það að aðalefni ræðu sinnar að kvarta yfir því að stjórnarandstaðan skyldi ekki í dag hafa tekið til umfjöllunar stefnuleysi og úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar almennt í efnahagsmálum. Hann gerði það að umkvörtunarefni að stjórnarandstaðan skyldi ekki hafa í dag tekið það hér til umræðu hvað ríkisstjórnin ætlar að gera í þeim efnum og að stjórnarandstaðan skuli ekki veita ríkisstjórninni nokkra leiðsögn um það hvernig bregðast eigi við um stjórn efnahagsmála og við það að bæta úr bágri stöðu atvinnugreinanna í landinu. Það er öllum ljóst að það slitnaði upp úr stjórnarsamstarfi fyrrv. ríkisstjórnar vegna ágreinings um hvernig taka ætti á málum atvinnuveganna vegna þess að samstarfsflokkar Sjálfstfl. í þeirri ríkisstjórn vildu ekki á þeim tíma taka á þeim vanda og kröfðust þess að honum yrði skotið á frest. Menn hafa heyrt alveg skýrt og skorinort hvernig atvinnulífið í landinu hefur brugðist við. Það er alveg sjálfsagt að taka áskorun hæstv. fjmrh. um að hefja hér almennar umræður um nauðsyn aðgerða í efnahagsmálum fyrst hæstv. ráðherra kallar á aðstoð stjórnarandstöðunnar í þeim efnum. Það er líka athyglisvert að talsmenn stjórnarflokkanna í þessari umræðu hafa lagt á það mikla áherslu að það væri ástæðulaust að fjalla um þetta mikilvæga mál hér á Alþingi. Hvers vegna er það ástæðulaust? Allir viðurkenna að þetta er mikilvægt mál. Allir viðurkenna að það hefur mjög mikla þýðingu varðandi atvinnuþróun í landinu. Ég man ekki betur en þetta hafi verið eina málið sem Alþfl. lagði áherslu á við myndun þessarar ríkisstjórnar, fékk að vísu ekki stefnu sína inn í stjórnarsáttmálann, en hæstv. iðnrh. hefur unnið að framgangi þess í ljósi þeirrar stefnumörkunar sem forveri hans hafði lagt og þeirra samninga sem forveri hans hafði lagt í þeim efnum. Hann á allar þakkir skildar fyrir það efni. Hann fær allan stuðning fyrir áframhaldandi vinnu á þeim grundvelli og svör hans voru mjög skýr og afdráttarlaus. Þó fannst mér gæta nokkurrar úrtölu þegar hæstv. ráðherra ræddi um að eins gæti farið að frumvörp um þetta efni yrðu ekki lögð fram fyrr en á öðru þingi. Auðvitað er ekkert hægt að segja fyrir um niðurstöður samninga og ég skil mætavel það sjónarmið hæstv. iðnrh. Hitt hefði þó verið fastara og í ákveðnari skorðum og einarðari stefna, að það yrði skýrt og skorinort tekið fram að að því væri stefnt að afgreiða nauðsynlegar lagaheimildir í þessu skyni á þessu þingi. Ég geri alveg ráð fyrir því að það sé í huga hæstv. ráðherra og komi kannski fram í hans máli í umræðunni, enda hefur hann til þess stuðning. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð var ljóst að Alþb. setti sig á móti stórvirkjunum og samningum við erlenda aðila um álbræðslu. Alþfl. krafðist þess og gerði þetta reyndar að sínu eina máli við stjórnarmyndunina, en það kom aldrei fram hver væri afstaða forustuflokksins í ríkisstjórn, Framsfl. Það var þess vegna einkar athyglisvert að hæstv. fjmrh. upplýsti í umræðunni að það væri bullandi ágreiningur innan Framsfl. um þetta mál. Þar skiptust menn í tvo hópa. Það kom ekki fram í ræðu hæstv. forsrh. hver stefna Framsfl. væri í málinu. Ég skil það svo að hann sé ekki viðstaddur þessa umræðu í dag og tek undir það, sem hér hefur komið fram hjá hv. 5. þm. Reykv., að það er býsna algengt að hæstv. forsrh. dvelst annars staðar en á Alþingi, kannski í fílabeinsturninum, þegar umræður fara fram um mikilvæg mál. En það væri fróðlegt að fá að vita hver er stefna Framsfl. Við höfum heyrt skoðanir þess hluta sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson er talsmaður fyrir. En hver er stefna Framsfl. í málinu? Það væri býsna nauðsynlegt að fá fram. Síðan segir hæstv. fjmrh. að Alþb. sé andstætt því grundvallaratriði um eignaraðild útlendinga sem fram komi í samningsdrögunum um hagkvæmniathugun. Hæstv. iðnrh. hafði hins vegar tekið fram að eignaraðildin yrði í þeim hlutföllum ef til samninga kæmi nema einhver þessara aðila drægi sig út og þá yrðu aðrir erlendir aðilar að koma þar í staðinn, enda hygg ég að út frá þessu hafi verið gengið. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson sagði: Þessir erlendu aðilar, sem með samningum við íslensk stjórnvöld hafa tekið að sér að gera hagkvæmniathugun, hljóta að vera í góðri trú um áframhaldandi vilja íslenskra stjórnvalda til þess að takast þetta verkefni á hendur. Ég tek alveg hjartanlega undir með hv. þm. Það væri meira en lítið skrýtið ef efnt væri til samningagerðar við erlenda aðila um hagkvæmniathugun af þessu tagi ef þeir viðsemjendur íslenskra stjórnvalda gætu ekki treyst því að það væri vilji til þess að hagkvæmniathuguninni lokinni að fara í samningaviðræður. En þá upplýsir hæstv. fjmrh. að einn flokkur sem að ríkisstjórninni stendur sé algerlega andvígur því grundvallaratriði að erlendir aðilar komi að þessari stóriðju. Nú veit ég ekki hvort marka má þessa yfirlýsingu því að það er mjög algengt að Alþb. gefi út sverar yfirlýsingar um grundvallaratriði en hafi þær svo að engu, kannski miklu algengara en hitt, í tilvistarkreppu sinni. Ef marka má þessa yfirlýsingu hæstv. fjmrh. felst í henni yfirlýsing um að það eigi að draga hina erlendu viðsemjendur á asnaeyrunum inn í viðræður þegar fyrir liggur að Alþb. er andvígt eignaraðild í hugsanlegum samningum sem koma í kjölfarið. Yfirlýsing hæstv. ráðherra verður ekki skilin á annan veg. Það eigi að draga þá þingmenn Alþfl. og Framsfl., sem vilja vinna að framgangi málsins, á asnaeyrunum og finna svo einhver önnur rök í samningaviðræðum eða hagkvæmniathugun til að koma málinu fyrir kattarnef síðar. En ég bind satt að segja ákveðnar vonir við það og styðst þar við reynslu í gegnum tíðina að það sé lítið að marka yfirlýsingu af þessu tagi um stefnu Alþb., jafnvel þó að formaður þess tali. Það er alveg ljóst að það er meirihlutavilji hér á Alþingi fyrir því að ganga í slíka samninga, koma þessum verkum fram til að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi ef hagkvæmniathuganir eru á þá lund að það sé skynsamlegt og samningar takast. Ég hef trú á því og vona það satt best að segja að þá láti Alþb. undan þeirri grundvallarstefnu sem hæstv. fjmrh. lýsti. En það breytir ekki því að í orðum hans felst það eitt að draga erlenda viðsemjendur ríkisstjórnarinnar, sem hann á sjálfur sæti í, á asnaeyrunum og draga þá þingmenn Alþfl. og Framsfl. sem styðja ríkisstjórnina á asnaeyrunum í málinu og það lýsir fremur ástandinu innanborðs í hæstv. ríkisstjórn en efni málsins. Aðalatriðið er að þessi umræða hefur verið býsna þörf. Hún hefur varpað ljósi á hver afstaða einstakra aðila innan ríkisstjórnarflokkanna er í málinu þó að enn sé nokkuð á huldu um skoðanir framsóknarmanna í þeim efnum og kemur kannski ekkert á óvart. Aðalatriðið og meginniðurstaðan er þó sú að þrátt fyrir hinar sveru yfirlýsingar Alþb. er hér meirihlutavilji til að halda málinu fram ef hagkvæmniathugun og niðurstöður samninga benda í þá veru og leiða til þess að við getum haldið áfram á þeirri braut. Þeir þingmenn og stuðningsmenn ríkisstjórnarflokkanna sem hæstv. fjmrh. er nú að reyna að draga á asnaeyrunum mega eiga alveg vísan málefnalegan stuðning stjórnarandstöðunnar í því efni að koma þessu hagsmunamáli fram ef niðurstöður áframhaldandi athugana verða í þá veru. Það er kjarni þessa máls.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég þarf ekki langan tíma og ég tel að það sé lítil ástæða til að eyða löngum tíma í umræður um þetta mál á þessu stigi vegna þess að þessi umræða er ekki tímabær. Það er verið að vinna að málinu og eðlilegur gangur á þeirri vinnu svo best ég veit, en niðurstöður liggja ekki fyrir og fyrr er ástæðulaust að taka tíma til ítarlegrar umræðu. En þessa umræðu þarf að taka þegar niðurstöður liggja fyrir. Við höfum of mikið rafmagn þegar Blönduvirkjun er tekin til starfa, þ.e. framleiðslugetan er miklu meiri en notkunarmöguleikarnir. Það væri í sjálfu sér hagstætt ef markaður fyndist sem borgaði meira en framleiðslukostnaðarverð. Bygging álvers má ekki verða til þess að íslenskir notendur þyrftu að borga hærra verð vegna byggingar álversins. Til þess að gera þessa verksmiðju starfhæfa þarf að ráðast í viðbótarvirkjanir. Það dæmi er ekki fullreiknað hvað rafmagn úr þeim muni kosta og þess vegna hafa ekki verið sköpuð skilyrði til þess að ræða raforkuverð í smáatriðum og það er ekki búið að binda neitt raforkuverð enn þá í þessari hagkvæmniathugun. Landsvirkjun hefur ekki komist að niðurstöðu um hvert raforkuverð þurfi að vera að lágmarki. Þjóðhagsleg áhrif eru ókunn enn. Það er unnið að því að reyna að gera sér grein fyrir þeim sem eðlilegt og sjálfsagt er sem liður í þessu undirbúningsverki. Á þenslutíma væri staðsetning í Straumsvík mjög óheppileg. Það kann að verða breyting á ef um samdráttarskeið er að ræða. Það þarf að athuga byggðapólitísk sjónarmið. Hv. þm. Reyknesinga hafa nú einkum haft áhuga fyrir sjávarútvegsmálum á undanförnum vikum og unnið að þeim, en það kann að vera að það breytist. Það fylgja því geysilegar fjárskuldbindingar að ráðast í svo miklar virkjunarframkvæmdir sem hér er um að ræða og það þarf að gera sér grein fyrir hugsanlegum áhrifum af þeim. Hv. þm. Friðrik Sophusson hefur að mínu mati ekki auðveldað eða flýtt fyrir byggingu álvers í Straumsvík með upphlaupi sínu í dag. Að sjálfsögðu tekur hv. þm. áhættu á að hann tefji málið og spilli því með því að taka það hér til umræðu. Auðvitað er hv. 1. þm. Reykv. að reyna að reka einhvern fleyg í hið ljúfa og góða stjórnarsamstarf okkar. Það mun honum að sjálfsögðu ekki takast. Það liggur alveg ljóst fyrir að stjórnarfrumvörp, hvorki um þetta efni né önnur, verða flutt nema með samþykki allra stjórnarflokkanna. Forsrh. gaf skýra og ótvíræða yfirlýsingu við myndun þessarar ríkisstjórnar að yrði samþykkt frv. um meiri háttar mál, ég held ég muni þetta orðrétt, í andstöðu við einhvern af stjórnarflokkunum teldi hann, þ.e. forsrh., að nýr meiri hluti hefði myndast og mundi að sjálfsögðu þá í framhaldi af því biðjast lausnar. Hv. 1. þm. Suðurl. spurði um stefnu Framsfl. í málinu. Framsfl. hefur af skiljanlegum ástæðum ekki tekið endanlega afstöðu til málsins, enda eru ekki gögn fyrirliggjandi enn þá sem geri slíka vitræna ákvarðanatöku mögulega. En ég vonast eftir því að Framsfl. komi til með að móta sína afstöðu þegar nauðsynleg gögn liggja fyrir. Og Framsfl. telur rétt að afla þeirra gagna sem til þarf til að komast að skynsamlegri niðurstöðu.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Að vísu var sú ræða sem hv. þm. Páll Pétursson flutti áðan á þann veg að ég hefði getað fallið frá orðinu.

Þá skaltu bara láta það eftir okkur.

Já. Það var þó ein setning sem hefði þurft að bæta við en ég gat varla ætlast til að hv. þm. Páll Pétursson gerði.

Þá er hún óþörf.

Nei, hún þarf að liggja hér fyrir vegna margítrekaðra ummæla og endurtekinna hv. þm. Alberts Guðmundssonar. Hv. þm. Páll Pétursson greindi réttilega frá því hér að hæstv. forsrh. hefði við myndun þessarar ríkisstjórnar lýst því yfir sama daginn og ríkisstjórnin var mynduð að verði frv. á Alþingi samþykkt í meiri háttar máli sem einn stjórnarflokkanna hefur ákveðið að styðja ekki jafngildi það tilkomu nýs þingmeirihluta á Alþingi. Þetta var það sem ég sagði í ræðu minni og hv. þm. Albert Guðmundsson taldi hinn mikla árangur hv. þm. Friðriks Sophussonar við þessa umræðu. Hann er ekki meiri en svo þessi árangur að þetta hefur legið fyrir skjalfest í öllum fjölmiðlum landsins frá því að þessi ríkisstjórn var mynduð. Hv. þm. Albert Guðmundsson fylgist væntanlega svo vel með að það hefur ekki farið fram hjá honum. Það sem ég gerði hér var síðan að endurtaka ummæli hæstv. forsrh. sem hann reyndar líka endurtók við þessa umræðu. Hv. þm. Albert Guðmundsson hefur hins vegar upp á síðkastið gert sér tíðrætt um hinn vonda kommúnistaflokk, Alþb. Það sé svo illur flokkur og óalandi og óferjandi, þessi vondi kommúnistaflokkur, að það verði fyrir alla muni að koma í veg fyrir að hann hafi nokkur áhrif á gang þjóðmála. Ég ætla ekki að gera þennan stimpil, sem ég tel ekki við hæfi gagnvart mínum flokki, sérstaklega hér að umræðuefni. En hitt vil ég þó minna hv. þm. Albert Guðmundsson á, að það eru fáir menn í þessum sal fyrir utan Alþb. sjálft sem bera meiri ábyrgð á jafnlangri stjórnarsetu þessa flokks en hv. þm. Albert Guðmundsson þegar hann skrifaði frægt bréf á fyrstu mánuðum ársins 1980 og gerði hæstv. fyrrv. forsrh. Gunnari Thoroddsen kleift að mynda þá ríkisstjórn með Alþb.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég vil að gefnu tilefni taka það fram að ég tel alls ekki ástæðulaust að ræða þetta mál hér á þingi þótt vel megi vera að seinni tími hefði verið hentugri. Ég vil næst víkja að því sem hér hefur verið talað um tímasetningar og flutning stjórnarfrumvarpa og fleira af því tagi sem komið hefur fram í máli margra. Það eru ekki mikil tíðindi að það þurfi samstöðu stjórnarflokka um stjfrv., og þarf hvorki að vitna til skjala eða fyrri yfirlýsinga í því máli. Það er alkunna. Hitt er annað mál að ég tel það fullkominn óþarfa að menn séu unnvörpum að taka afstöðu hér til óframkominna frumvarpa eða draga ályktanir af athugunum sem enn hafa ekki skilað niðurstöðu. Ég legg til, virðulegi forseti, að við látum þetta allt saman bíða síns tíma þótt ég taki aftur fram að þessi umræða hafi á sinn hátt verið þörf. Um tíma fyrir þessi væntanlegu mál, sem vonandi koma í fyllingu tímans á dagskrá þingsins, ætla ég engu að spá öðru en því, sem ég hef þegar greint frá, að ég tel að næsta ár muni vel duga til að ljúka þessum verkum. Nokkur orð um orkuverðið. Hv. 1. þm. Norðurl. v. vék að því að auðvitað væri ekki unnt að ræða orkuverðið fyrr en fyrir lægju áætlanir Landsvirkjunar um jaðarkostnaðinn við þá orku sem afla þarf vegna þessara framkvæmda og þá að teknu tilliti til ákvæða 13. gr. laga um Landsvirkjun sem segir einfaldlega að orkusala og framleiðsla fyrir stóriðju megi ekki valda verðhækkun til almennings. Auðvitað verður þetta virt og helst þarf það að vera þannig að þetta lækki orkuverð til almennings þegar nógu langt er litið fram á veginn. En bæði af þessari ástæðu og eins af hinni, sem liggur í augum uppi, er engan veginn tímabært að nefna hér tölur um orkuverð þótt ég skilji á vissan hátt þau orð sem hér féllu af hálfu hv. 2. þm. Austurl. og hv. 12. þm. Reykv. Það er rétt að í þessum svörum er ekki talað um tölur í þessu sambandi. En ég vil taka það fram að auðvitað verður stefnt að hagkvæmari orkuverðssamningi fyrir Íslands hönd en Ísal nýtur nú. Að lokum nokkur orð um mengunarvarnakröfurnar. Það segir í því svari sem ég hef lagt fram í þinginu í dag að viðræður séu hafnar við heilbrrn. og Hollustuvernd um þessar kröfur. Ég vil taka fram að slíkar viðræður geta ekki farið fram af nákvæmni eða viti eða til verðs og kostnaðar fyrr en búið er að skilgreina þann framleiðsluferil sem nota skal. Nú hefur það verið gert, að mér skilst, af þeim sem vinna að hagkvæmniathugunum, en það er auðvitað alveg hárrétt hjá hv. 12. þm. Reykv. að fyrr en það liggur fyrir er ekki hægt að meta þetta hvað þá að greina í efnafræðilegum skilningi, eins og skilja mátti af spurningu hv. 12. þm. Reykv. að hún vildi fá, og þegar það liggur fyrir verður það svo sannarlega gert opinskátt og nákvæmlega, en fyrr er það ekki hægt. Um þetta þurfa að fara fram viðræður. Þess vegna þarf tengiliði af Íslands hálfu við þessa hagkvæmniathugun. Það væri ábyrgðarlaust að standa öðruvísi að því máli. Að lokum þetta: Mér finnst það ekki brúkleg röksemd, sem hér hefur komið fram í máli nokkurra hv. þm., að menn eigi ekki að vera að ræða svona nýja kosti í framleiðsluaukningu í atvinnulífinu af því að gömlu greinarnar standi svo illa. Mér finnst þetta satt að segja vera hreint öfugmæli. Mér finnst nánast að það sé ábyrgðarhluti að kanna ekki til hlítar þá kosti sem nú kunna að gefast á því að auka við framleiðslumátt okkar þjóðfélags þegar svo stendur á, sem nú háttar, að erfiðlega gengur í því sem fyrir er. Við þær aðstæður, sem nú blasa við á þjóðarbúinu, ber okkur skylda til að kanna þetta mál til hlítar. Með réttum rökum og á réttum tíma fram borið veit ég að þingmenn munu taka afstöðu til þess máls, ekki á grundvelli einhverra kredda eða kennisetninga heldur í anda raunsæis og mats á því hvað þjóðinni er fyrir bestu.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Vegna orða hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteins Pálssonar um afstöðu stjórnarandstöðunnar vil ég taka fram að stjórnarandstaðan er algerlega á móti byggingu nýs álvers í Straumsvík af ýmsum ástæðum.

Friðrik Sophusson Hæstv. forseti. Það líður senn að lokum þessarar umræðu, trúi ég, þótt ég sjái að þingmenn séu enn að biðja um orðið. Þessar umræður hafa að mínu mati verið gagnlegar og skýrt rækilega hver staða þessa vandmeðfarna máls er. Fyrst ætti ég kannski örstutt að víkja máli mínu til hv. 2. þm. Austurl. þegar hann sagði að grunnurinn hefði hrunið undan iðnaðinum í landinu á meðan ég sat í ráðuneyti iðnaðarmála. Þetta er ræða sem hv. þm. flytur aftur og aftur. Við stjórnarslit síðustu ríkisstjórnar kom skýrt fram að Sjálfstfl. undi því ekki að gripið væri eingöngu til sértækra aðgerða en ekki almennra aðgerða fyrst og fremst og aðallega vegna þess að þær bráðabirgðaaðgerðir sem þá voru að sjá dagsins ljós hjá Alþfl. og Framsfl. dugðu iðnaðinum ekki. Þetta veit hv. þm. og það er kannski óhætt að bæta því við að hæstv. fjmrh. lýsti því yfir tveimur mánuðum áður en hann gekk til samstarfs við Alþfl. og Framsfl. að ytri aðstæður væru afskaplega hagstæðar, mjög hagstæðar orðaði hann það. Það var ekki á þessum mönnum að finna að þeir tryðu því að gengið væri rangt skráð. Það er fyrst núna sem forsrh. er að viðurkenna slíkt. Ég vísa því á bug þegar hv. þm. orðar þetta með þeim hætti sem hann gerði. Það er hann sem styður þá stefnu sem er iðnaðinum mjög öndverð nú um stundir. Það er hann, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, sem þess vegna ber ábyrgð á því hvað er að gerast í íslenskum iðnaði í dag en ekki einhverjir fyrri ráðherrar ef hann heldur það. Þetta höfum við talað um áður. Ég ætla enn fremur að láta það koma fram að ég hef ekki hvíslað neinu raforkuverði að einum eða neinum. Það hefur komið skýrt fram hjá hæstv. ráðherra hvernig að því máli hefur verið staðið. Í þriðja lagi vil ég segja frá því til upplýsingar varðandi kísilmálmverksmiðjuna að það mál var afhent markaðsskrifstofunni til áframhaldandi vinnu. Því miður, og ég tek undir það með hv. þm., gekk það mál ekki fram. Við erum þó væntanlega samherjar um að reyna að koma á öflugum iðnaði sem víðast á landinu þar sem það á við þannig að við eigum þar þó a.m.k. sameiginlega drauma á sumum sviðum þó ekki séu þau mörg. Það sem liggur fyrir eftir þessa umræðu, hæstv. forseti, er að enginn efnislegur samningur var gerður við stjórnarskiptin. Það eina sem gerðist, eins og kom fram hjá hæstv. forsrh., er að hann gaf yfirlýsingu þess efnis að ef meiri háttar frv. yrði samþykkt gegn vilja eins stjórnarflokksins hefði skapast nýr meiri hluti og stjórnin mundi segja af sér. Þetta er yfirlýsingin. Hún gildir ekkert fremur um þetta mál en önnur mál. Það liggur, eins og hann sagði sjálfur, enginn efnislegur samningur fyrir um þetta mál sérstaklega þrátt fyrir það sem formaður þingflokks Alþb. hefur haldið fram í fjölmiðlum. Þetta er athygli vert. Í öðru lagi: Hæstv. fjmrh. sem er formaður Alþb. vissi um það fyrir fram hverjir yrðu tilnefndir í nefndir hæstv. iðnrh. Honum var kunnugt um það þannig að auðvitað ber Alþb. og formaður þess ábyrgð á áframhaldandi starfi. Þetta er gert þrátt fyrir orð samráðherra hæstv. fjmrh., Steingríms J. Sigfússonar, þar sem hann segir að þetta sé ólýðræðisleg aðferð. Það kemur samt í ljós að hæstv. fjmrh. vissi af þessari tilnefningu fyrir fram. Þetta er ákaflega athyglisverð staðreynd sem hér fæst í fyrsta skiptið upplýst. Hins vegar er það rétt, sem hér hefur verið bent á margoft, að hæstv. ráðherra, þó að hann talaði ekki mjög skýrt í sínu máli, virtist vera sammála þeim öðrum hv. þm. Alþb., sem um þessi mál hafa fjallað, að Alþb. mundi ekki standa að samvinnu við útlendinga um stóriðju hér á landi ef útlendingarnir eiga meiri hluta. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, að annaðhvort er ekkert að marka yfirlýsingar hv. alþýðubandalagsþingmanna í þessu máli, ekkert frekar en í ýmsum öðrum málum --- það má rifja upp fjölda mála reyndar í því sambandi --- eða þeir eru vísvitandi að blekkja bæði erlenda viðsemjendur og sína samstjórnarmenn í núverandi ríkisstjórn. Ég held að þeir séu tilbúnir að hverfa frá sínum sjónarmiðum í þessu máli alveg eins og í matarskattinum, í varnarmálunum og í hinum og þessum öðrum málum sem ég hirði ekki um að tíunda. Hæstv. forseti. Ég lýsi yfir stuðningi við þau sjónarmið sem komu fram hjá hæstv. iðnrh., ekki síst stuðningi eins og birtist í orðum hv. þm. Kjartans Jóhannssonar. Ég tek undir það heils hugar og það hefur alltaf verið í þessu máli grundvallaratriði að auðvitað ber okkur að vinna að mengunar- og óhollustumálum eins og okkur sæmir og best gerist meðal annarra þjóða. Það hefur ávallt verið undirstöðuatriði. Ég einnig tek undir það með hv. þm. Guðmundi G. Þórarinssyni að erlendu aðilarnir verða að geta tekið mark á þeim aðilum sem ræða við þá af og til í nafni iðnrh. Það er, hæstv. forseti, og það hefur komið mjög skýrt fram í umræðum í dag, meiri hluti fyrir því að halda áfram óbreyttri stefnu í þessu máli. Það liggur fyrir. Og ég vil undirstrika það sem kom fram hjá hv. þm. Albert Guðmundssyni.

Matthías Bjarnason hefur ekki talað.

Við þurfum ekki að tala allir, hver einn og einasti maður. Og það skal ekki hæstv. fjmrh. halda að menn komi hér upp og tali út og suður eins og þegar talsmenn Alþb. taka til máls þar sem einn segir eitt og hinn segir annað. Það er eitt sammerkt með öllum ræðumönnum sem tala af hálfu Alþb., að það er ekki orð að marka þá þegar þeir komast til valda.

Lestu bara viðtalið.

Það eiga þeir sameiginlegt. Ég er fyllilega læs og þarf ekkert að benda mér á hvernig á að lesa. Þótt hæstv. ráðherra sé prófessor og telji sig umkominn að kenna einhverjum þarf hann ekki að kenna mér að lesa. Ég er það læs að ég veit að ekki er orð að marka alþýðubandalagsráðherrana og gildir það sama væntanlega um ræður þeirra hér í dag og ýmsar aðrar ræður sem þeir hafa flutt, a.m.k. ef maður ber saman þær sem þeir fluttu fyrir stjórnarskiptin og síðan hinar, sem fluttar eru eftir stjórnarskipti.

Þetta er greinilega viðkvæmt með Matthías Bjarnason.

Nema síður sé. Það sem skiptir mestu máli, og ég er að koma að því, er það sem kom fram hjá hv. þm. Albert Guðmundssyni --- ef ég fæ frið til þess að halda áfram fyrir viðkvæmni hæstv. ráðherra --- er þetta: Það mátti skilja það skýrt af ummælum hæstv. iðnrh. að Alþingi fengi að fjalla um þetta mál. Þá kemur það auðvitað í ljós í fyllingu tímans hver niðurstaðan verður. En ég vil, hæstv. forseti, að endingu þakka bæði hæstv. forseta og eins hæstv. ráðherrum fyrir þeirra svör, þar á meðal hæstv. fjmrh. þótt svör hans hafi verið eins og þau voru og byggðust kannski meira á öðru en beinum svörum. Ég vil þakka þeim fyrir að veita Alþingi Íslendinga og íslensku þjóðinni upplýsingar um stöðu þessa vandmeðfarna máls á þessari stundu.

Albert Guðmundsson Hæstv. forseti. Ég bendi hv. 12. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur á að hún talaði ekki fyrir hönd stjórnarandstöðunnar og heldur ekki aðrir þingmenn sem ekki eiga fulltrúa í ríkisstjórninni. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól: Það að hafa ekki ráðherra í ríkisstjórn þýðir ekki að sá flokkur sé endilega í stjórnarandstöðu. Það fer allt eftir málum hverju sinni. Nú erum við að tala um mál þar sem ég og aðrir sem hafa tekið til máls úr Borgfl. erum ekki sammála flestum þeim sem hafa talað og þar á meðal hæstv. fjmrh. Ég sé ekki ástæðu til að biðja hann afsökunar á því að hafa stutt einn af hæfustu þingmönnum frá upphafi Alþingis til forustu í ríkisstjórn. Það færi betur ef ríkisstjórnin í dag hefði einhvern sem kæmist í hálfkvisti við þann látna heiðursmann. Við skulum halda okkur innan velsæmis þegar við tölum hér. En komúnistaflokkurinn er jafnvondur fyrir því og hann heldur áfram að vera kommúnistaflokkur hvort sem menn koma þar til forustu úr öðrum kommúnistaflokkum eða Framsfl. En niðurstaða orða ráðherranna, sem varð til þess að hæstv. fjmrh. gerði orð hæstv. forsrh. að sínum, var sú að ég vitnaði í það sem hæstv. iðnrh. sagði, að verði niðurstaða hagkvæmniathugana hagstæð talin fyrir land og þjóð mun Alþingi fá að taka ákvörðun. Þá mun það verða lagt fyrir Alþingi að taka ákvörðun. Á sama tíma og á sama fundi segir forsrh. að málið muni ekki koma fyrir Alþingi nema allir stjórnarflokkarnir séu sammála. Ég treysti betur þeim sem þessi málaflokkur heyrir undir, hæstv. iðnrh., og tel að hann hafi starfað og staðið rétt að málum.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það mætti halda þessari umræðu áfram á öðrum fundi, efnin eru nóg til að ræða. Hér erum við að fjalla um gamlan draug, arf frá fyrri ríkisstjórn. Við nýja stjórnarmyndun 28. sept. sl. var verið að taka á þeim vanda sem við blasir í íslensku atvinnulífi sem einnig var arfur frá fyrrv. ríkisstjórn. Hér hafa þingmenn og hæstv. viðskrh. verið að minna á nauðsyn samfellu í stórum málum. Hún getur haft þýðingu, rétt er það. En hún er ekki meiri en um er samið og samstaða er um hverju sinni hjá þeim sem taka á í landsstjórninni. Það er ekkert sjálfsagt að stefnu af því tagi sem Sjálfstfl. knúði hér fram á sínum tíma og sem Alþfl. átti hlut að að leiða hér inn á sjöunda áratugnum verði fram haldið í landinu á hverju sem gengur. Menn hljóta að meta hverju verði slíkt er keypt. Það liggur fyrir að engin ákvörðun hefur verið tekin um að fara út í samninga um álver í Straumsvík. Þetta vita auðvitað þeir sem stóðu að samningi við fyrrv. hæstv. iðnrh. og undirritaðir voru 4. júlí. Það eitt var ákveðið að þeirri hagkvæmniathugun yrði lokið. Alþb. á engan hlut að framhaldi þess máls. Það segi ég m.a. vegna orða hv. 12. þm. Reykv. hér. Alþb. hefur enga fulltrúa tilnefnt til þess máls og ber enga ábyrgð á því sem hæstv. iðnrh. kann að gera í sambandi við að leiða þessa hagkvæmniathugun til lykta. Ég ítreka það, sem ég hef sagt við hæstv. viðskrh., að hann ætti að nota krafta sína til annarra þátta en þeirra að vera að rembast við að koma fótum undir erlenda stóriðju í Straumsvík sem er algerlega andstætt stefnumiðum og samþykktum eins þeirra flokka sem hann á samstarf við í ríkisstjórn. Það eru næg efni til að reisa íslenskt atvinnulíf úr rústum, einnig með nýjum atvinnugreinum og þróunarmöguleikum öðrum en þeim sem kenndir eru við áliðju útlendinga.