Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 532 að leggja fyrir hæstv. iðnrh. svohljóðandi spurningar: 1. Hvaða þátt á sú bilun, sem verið hefur á rafmagnssæstrengnum yfir Hvalfjörð frá 23. des. s. l., í þeim rafmagnstruflunum sem verið hafa á Vesturlandi undanfarið? 2. Eru fleiri ástæður en veðurfar sem komið hafa í veg fyrir viðgerð á Hvalfjarðarstrengnum? 3. Hvaða áætlanir eru til um nýjar flutningslínur raforku til og um Vesturland? 4. Hvernig verður brugðist við og aflað raforku fyrir Vesturland ef bilanir verða á linunni frá Geithálsi að Vatnshömrum í Borgarfirði? Er þá t. d. búnaður til staðar til að fá raforku frá Norðurlandi á vestursvæðið? Þessar spurningar mínar eru fyrst og fremst til komnar af því, að á s. l. vetri hafa verið meiri og minni rafmagnstruflanir á Vesturlandi og hvaða þátt sú bilun, sem átti sér stað í sambandi við sæstrenginn yfir Hvalfjörð, á í þeim. Okkur hafði reyndar verið sagt að sá strengur ætti ekki að skipta miklu máli eftir að línan frá Geithálsi fyrir Hvalfjörð væri komin. Okkur hefur verið sagt nú að truflanirnar stafi fyrst og fremst af því, að þessi strengur sé bilaður og orkubúnaðurinn á Vatnshömrum væri þannig, að þegar orka kæmi ekki eftir þessum streng skilaði sér ekki eðlileg orka á vestursvæðið. Önnur spurningin er þessi: Eru fleiri ástæður en veðurfar sem komið hafa í veg fyrir viðgerð á Hvalfjarðarstrengnum? Frá því 23. des. hefur þessi strengur verið bilaður. Það er ótrúleg saga að það geti átt sér stað að ekki sé hægt að gera við rafmagnsflutningslinu á öllum þessum tíma. Það þarf að kanna þetta mál vel ef vera kynni að það ástand endurtæki sig að heill vetur liði án þess að gert væri við flutningslínu sem þessa. Það er erfitt að trúa því að ekki valdi fleiri ástæður en sú ein að veðurfar hafi hamlað. Þriðja spurningin er um áætlanir um nýjar flutningslínur til Vesturlands. Eins og ástandið er í dag er þarna aðeins ein flutningslina, þ. e línan frá Brennimel um Skarðsheiði. Ef sú lína bilar er mjög lítið vararafmagn fyrir hendi á Vesturlandi þannig að mikill hluti svæðisins yrði rafmagnslaus og skömmtun mjög mikil. Það er mjög knýjandi að ný lina, aukalina, komi um þetta svæði sem tryggi flutning á svæðið við bilun Skarðsheiðarlinunnar. Í fjórða lagi er svo spurning um það, hvort ekki mætti bregða á það ráð að fá rafmagn frá Norðurlandi ef línan um Skarðsheiði bilar. Í vetur þegar þetta kom fyrir, að linan um Skarðsheiði bilaði, virtust engin tök á því að fá rafmagn frá Norðvesturlandi, sem er nú reyndar, eins og hv. þm. vita, mjög takmarkað, en það hefði getað breytt mjög miklu um skömmtun á Vesturlandi. Það virtust engin tök vera á því að fá rafmagn frá Hrútatungu yfir að Glerárskógum eða inn á vesturlínuna frá Norðurlandi. Það er vitaskuld höfuðatriði að þessi flutningur geti átt sér stað, að hringtengingin verki á báða vegu. Þessi spurning er fyrst og fremst fram borin til að leggja áherslu á það, að þannig verði búið um hnúta að hringtengingin verki alveg eins í vesturátt og í norður og austur.



Herra forseti. Ég ætla að reyna að veita hv. 4. þm. Vesturl. nokkra úrlausn við fsp. hans og hef leitað til þess aðila sem með þessi mát hefur að gera fyrir hönd ríkisins, Rafmagnsveitnanna, eftir svörum eða áliti á þeim spurningum sem hér koma frá hv. þm. Fyrsta spurning hv, þm., sem hann hefur þegar mælt hér fyrir, hljóðar þannig: Hvaða þátt á sú bilun, sem verið hefur á rafmagnssæstrengnum yfir Hvalfjörð frá 23. des. s. l. í þeim rafmagnstruflunum sem verið hafa á Vesturlandi undanfarið? Og svarið er: Lítinn sem engan. Þess má þó geta, að í tveimur tilvikum á bilanatímabili strengsins hefði rafmagnstruflun á Vesturlandi staðið skemur en raun varð á ef strengurinn hefði ekki verið bilaður. - Og ég bæti hér við frá eigin brjósti að flutningurinn eftir línunni fyrir Hvalfjörðinn kemur inn í þetta mat sem þarna kemur fram hjá Rafmagnsveitunum eins og ég sé það. Önnur spurning: Eru fleiri ástæður en veðurfar sem komið hafa í veg fyrir viðgerð á Hvalfjarðarstrengnum? Svar: Strengurinn er orðinn 23 ára. Við skoðun á honum neðansjávar hefur komið í ljós tæring á hlífðarkápu a. m. k. á einum stað í námunda við bilunarstaðinn. Vegna sífelldrar ótíðar og hafróts hefur ekki reynst kleift að kafa meðfram öllum strengnum, eins og nauðsynlegt er áður en til viðgerðar kemur, en hún er ráðgerð í maímánuði n. k. Þriðja spurning: Hvaða áætlanir eru til um nýjar flutningslínur raforku til Vesturlands og um Vesturland? Svar: Áætlað er að ný lína 220 kílóvolt frá Hrauneyjafossi að Brennimel í Hvalfirði verði tengd haustið 1982. Þá er áætlað að ný lína 132 kílóvolt verði lögð frá Brennimel að Vatnshömrum 1984 og frá Vatnshömrum til Glerárskóga í Dölum 1985, einnig 132 kílóvolta lína. Þá er á áætlun lína frá Ólafsvík til Hellissands sem ráðgert er að leggja á þessu ári, 19 kílóvolt, og ráðgerð er 66 kílóvolta lína frá Stykkishólmi til Grundarfjarðar. Fyrirhugað er samkv. fyrirliggjandi áætlunum að hún komi á árunum 1986 til 1987. Fjórða og síðasta spurning hv. þm. er þannig: Hvernig verður brugðist við og aflað raforku fyrir Vesturland ef bilanir verða á linunni frá Geithálsi að Vatnshömrum í Borgarfirði? Er þá t. d. búnaður til staðar til að fá raforku frá Norðurlandi á vestursvæðið? Svarið er: Takist að gera við sæstrenginn yfir Hvalfjörð og halda honum í rekstri er hægt að þjóna Vesturlandi, Snæfellsnesinu um hann. Að öðrum kosti getur orðið knappt um raforku á Vesturlandi, suðvestanvert eða sunnanvert, ef línur frá Geithálsi, Brennimel og Vatnshömrum eða þar á milli bila. Ég vænti þess, að þessi svör veiti nokkra úrlausn í því sem hér er spurt um. Ég tek undir það sem hér kom fram og áður hefur heyrst, að afar þýðingarmikið er að huga að því að flutningskerfi raforkunnar sé í sem bestu lagi. Það er ekki nóg að hafa virkjanir og dreifa þeim um landið þannig að þær komi með eðlilegum hætti inn á okkar raforkukerfi. Flutningskerfin þurfa líka að vera sem traustust. Og þar skiptir máli, eins og raunar kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að menn hafi möskvatengingar eða hringtengingar sem stundum eru svo kallaðar. Og hringtenging byggðalínanna, lokun byggðalínuhringsins milli Austurlands og Suðurlands skiptir mjög miklu máli í þessu samhengi. Ég vænti þess að hvorki standi á framkvæmdavaldinu né hv. Alþingi að tryggja framgang þessa máls og menn hafi það vel í huga í sambandi við fjárveitingar til orkumála, að tengilínurnar, meginstofnlínur, sem og annað dreifikerfi þarf fjárveitingar til þess að hægt sé að halda því í eðlilegu horfi. Það þarf að huga að þeim þáttum ekki síður en að sjálfri raforkuöfluninni, virkjanaframkvæmdum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svör hans þó að mér finnist sumt ekki alveg koma heim við það sem reynslan hefur sagt okkur á Vesturlandi. Í fyrsta lagi í sambandi við svar hans við fyrstu spurningunni, að bilunin á strengnum yfir Hvalfjörð hafi lítil sem engin áhrif á raforkuflutninginn til Vesturlands, þá held ég að það sé því miður ekki rétt. Það er kannske ekki vegna þess að ekki sé fyrir hendi eðlileg flutningsgeta á línum, heldur er það vegna þess að spennubreytar á Vatnshömrum eru ekki nógu stórir til að sinna því hlutverki að miðla rafmagni bæði vestur og til baka niður á Akranes. En ég veit að að því er stefnt að laga þá hluti. Þessi bilun hefur einmitt valdið truflunum á Vesturlandi í vetur. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan: Það er dálítið kaldhæðnislegt við það að búa að sæstrengur, rafmagnsflutningsstrengur eins og sá sem er yfir Hvalfjörð, skuli vera bilaður a. m. k. frá því á Þorláksmessu og fram í maí, ekki síst þegar það er síðan staðfest í svari hæstv. ráðh. að hugmyndin sé að við á Vesturlandi búum við flutning og öryggi í raforku sem verði m. a. tengt þessum streng. Það má alveg eins búast við því að þessi strengur fari aftur í sundur á næstu Þorláksmessu og á næsta vetri verði svipað ástand og nú er. Ég fagna þeim áætlunum sem uppi eru um hinar væntanlegu flutningslinur, en finnst skrýtið að það skuli ekki vera spennuhærri lína sem á að koma milli Ólafsvíkur og Hellissands en hæstv. ráðh. gaf upp. Ég tel að þar ætti að byggja upp 66 kílóvolta línu alveg eins og búið er að gera til Ólafsvíkur og stefnt er að að gera milli Grundarfjarðar og Stykkishólms. En ég vil lýsa því yfir að ég fagna áætlunum í sambandi við línuna frá Brennimel um Vatnshamra að Glerárskógum. Það er möskvatenging sem tryggir okkur. Og fyrr erum við vitaskuld ekki orðin trygg um rafmagn á Vesturlandi en þar er komin tvöföld lína. Svarið við síðustu spurningunni finnst mér heldur verra. Þar er raunverulega ekki svarað því sem ég spurði um. Ég gerði grein fyrir því ástandi sem nú er og verður a. m. k. til 1984, að eingöngu er um að ræða flutningslínuna frá Geithálsi plús vonandi sæstrenginn við Hvalfjörð. Ef þessi lína bilar er næstum því rafmagnslaust eða mjög lítið vararafmagn á Vesturlandi. Sú skömmtun, sem þar var framkvæmd í vetur, var þannig að rafmagnslaust var í 8 tíma, síðan rafmagn í klukkutíma. Við það að tengjast Norðurlandi, sem er með svo mikið varaafl eins og stendur í dag að þar þurfti ekki neina skömmtun þegar byggðalinan fór í sundur, mundi skömmtunaraðstaða Vesturlands breytast til batnaðar. Sama er vitaskuld að segja um Vestfirði ef inn á Vestfjarðasvæðið kæmi straumur frá Norðvesturlandi. Það mætti hugsa sér að dæmið lagaðist, að í stað 8 tíma rafmagnsleysis og klukkutíma rafmagns í skömmtunarkerfi yrði 4 tíma rafmagnsleysi og 2 tíma rafmagn. Ég vildi aðeins leggja áherslu á það, að ég tel að einmitt sú lausn að tengjast vel Norðurlandinu gagnvart raforkuflutningi sé mjög nauðsynleg fyrir Vesturland og Vestfirði og að það verði undirbúið fyrir næsta vetur.



Herra forseti. Á þskj. 485 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. félmrh. varðandi störf verkefnaskiptingarnefndar: „Hvað líður störfum nefndar þeirrar sem félmrh. skipaði á árinu 1976 til þess að endurskoða verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og hvaða áætlanir eru um framhald málsins er nefndin lýkur störfum?“ Um það leyti sem ég var að ganga frá þessari fsp. komst ég að því, að nefndin hafði lokið störfum í des. s. l. og verið var að ganga frá nál. Að höfðu samráði við hæstv. ráðh. var ákveðið að ég legði þessa fsp. hér fram engu að síður og honum gæfist þá kostur á að leggja fram skýrslu nefndarinnar - sem hann hefur þegar gert - hér á þinginu og vil ég þakka fyrir það. Í raun er því fyrri hluta fsp. minnar svarað. Síðari hlutinn, um hvað fram undan sé eftir að nefndin hefur lokið störfum sínum, er raunverulega sá liður fsp. sem eftir stendur og þarf ég ekki að fara mörgum orðum um hann. Ég óska sem sagt svars við þeirri spurningu um leið og ég legg auðvitað áherslu á að hraðað verði að taka afstöðu til þessarar skýrslu nefndarinnar sem í rauninni er mikil og gagnleg. Og um leið og framhaldið verður ákveðið legg ég áherslu á að haft verði fullt samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um framhald málsins til þess að bæta úr því ástandi sem nú er í samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem er í raun og veru allt of flókið. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa lengri framsögu um þessa einföldu spurningu.



Herra forseti. Hinn 26. febr., 1976 skipaði þáv. félmrh., Gunnar Thoroddsen, nefnd til að fjalla um skiptingu verkefna og tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga svo og um önnur samskipti þeirra. Formaður nefndarinnar var skipaður Hallgrímur Dalberg ráðuneytisstjóri og með honum voru skipaðir í nefndina fimm menn samkv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga og fjórir af félmrh. án tilnefningar. Nefndinni var ekki ætlað að semja frv. til l. um breytingar á samskiptum ríkis og sveitarfélaga, heldur aðeins að taka saman og skila félmrh. álitsgerð um málið. Nefndinni var ekki settur neinn ákveðinn frestur til að skila álitsgerð sinni. Nefndin ákvað að haga starfi sínu þannig að í fyrsta hluta álitsgerðar yrði gerð grein fyrir grundvallarsjónarmiðum hennar og gerðar tillögur um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélags án þess að fjármál væru brotin til mergjar, síðan lagðar fram till. um stjórnsýslukerfið og loks um tekjustofna sveitarfélaga. Fyrsta áfanga skýrslunnar, sem fjallar um grundvallarsjónarmið og verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, var skilað í hendur félmrh. 17. apríl 1976. Þegar hér var komið var gert nokkurt hlé á störfum nefndarinnar eða frá apríl 1978 þar til í febr. 1979. Ollu því fyrst og fremst sveitarstjórnar- og alþingiskosningar sumarið 1978 svo og stjórnarmyndunarviðræður og stjórnarskipti haustið 1978. 28. febr. 1979 skipaði þáv. félmrh. Magnús H. Magnússon sex nýja menn í nefndina og leysti jafnframt jafnmarga nefndarmenn frá störfum. Áskell Einarsson, framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Norðlendinga, starfaði sem áheyrnarfulltrúi í verkefnaskiptingarnefndinni frá sama tíma. Annarri áfangaskýrslunni, sem fjallar um stjórnsýslukerfið, skilaði nefndin í hendur félmrh. 29. jan. 1980. Loks skilaði nefndin þriðju áfangaskýrslunni, sem fjallar um tekjustofnamál sveitarfélaga, til félmrh. 8. des. s. l. Allar þessar áfangaskýrslur hafa jafnóðum verið sérprentaðar og hefur þeim verið dreift meðal sveitarstjórnarmanna og fleiri aðila. Hvað varðar framhald málsins nú þegar nefndin hefur lokið störfum er því til að svara í fyrsta lagi, að félmrn. og Samband ísl. sveitarfélaga hafa látið prenta í einni sérstakri handbók allar álitsgerðir nefndarinnar og hefur þessari handbók verið dreift til þm. nýverið, þannig að þeir, sem hlut eiga að máli, geta kynnt sér efni þessara skýrslna. Í öðru lagi hef ég, eftir að hafa kynnt málið í ríkisstj., ákveðið í framhaldi af störfum nefndarinnar að skipa nefnd er hafi það hlutverk að endurskoða sveitarstjórnarlög, nr. 58 1961, með síðari breytingum, svo og lög nr. 70 1970, um sameiningu sveitarfélaga, og lög nr. 5 1962, um sveitarstjórnarkosningar. Vænti ég þess, að sú nefnd geti orðið til innan skamms og verður þá gerð grein fyrir því opinberlega.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fsp. til hæstv. fjmrh. um aðstoð ríkissjóðs við Lagmetisverksmiðjuna Siglósíld. Fsp. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hve miklu nema bein framlög ríkissjóðs til Lagmetisverksmiðjunnar Siglósíldar samkv. ríkisreikningi og fjárlögum frá 1973–1981, að báðum árum meðtöldum? 2. Hve miklu nema ábyrgðir ríkissjóðs að auki vegna lána sem tekin hafa verið af fyrirtækinu eða ríkissjóði? 3. Hver er lagaheimild fyrir „aukafjárveitingar“ úr ríkissjóði til fyrirtækisins á s. l. ári að upphæð 150 millj. gkr? 4. Hvaða fordæmi eru fyrir slíkum beinum „aukafjárveitingum“ til B-hluta fyrirtækja ríkissjóðs?“ Eins og kunnugt er, þá er Lagmetisiðjan Siglósíld í eigu ríkissjóðs. Á undanförnum árum hefur reksturinn gengið þunglega og ríkissjóður hefur oft hlaupið undir bagga með þessari verksmiðju í einu eða öðru formi. Er fyrsti hluti fsp. til þess að freista þess að fá upplýst hversu mikil þessi aðstoð hefur verið - raunar fyrsti og annar liðurinn. Í fyrrahaust, þegar unnið var að undirbúningi fjárlagagerðar fyrir árið í ár, fengu fjvn.-menn upplýsingar um það, að hæstv. fjmrh., sem jafnframt er þm. Norðurlandskjördæmis vestra eins og kunnugt er, hefði veitt fyrirtækinu að auki - fyrir utan margvíslega aðstoð sem fyrirtækið hafði fengið samkv. fjárlögum og lánsfjárlögum og öðrum heimildum - aukafjárveitingu að upphæð 150 millj. gkr. sem - að því að okkur var tjáð eða skilja mátti - væri endanlegur styrkur til fyrirtækisins í ríkissjóði, af almannafé. Mér vitanlega hafa ekki tíðkast fyrr slíkar aukafjárveitingar til B-hluta fyrirtækja eða ríkisfyrirtækja án lagaheimilda, a. m. k. ekki eftir að ég fór að fylgjast með fjármálum ríkisins. Þess vegna spyr ég hvort fordæmi séu fyrir slíkum aukafjárveitingum. Þær kunna að hafa farið fram hjá mér. Mér er kunnugt um að ýmis B-hluta fyrirtæki hafa fengið lán úr ríkissjóði eða með aðstoð ríkissjóðs, en ekki að B-hluta fyrirtæki hafi fengið beinar óafturkræfar aukafjárveitingar eins og mér skilst að hér sé um að tefla. Það er auðvitað mikið alvörumál ef svo á að vinna að málefnum ríkisfyrirtækja að þau geti fengið bæði beina og óbeina aðstoð úr ríkissjóði, hvað þá ef um er að ræða heimildarlausa aðstoð, á sama tíma og fyrirtæki, sem eru rekin í öðru formi, félagaformi eða samvinnufélagaformi eða formi hlutafélaga eða í eigu einstaklinga, fá enga viðlíka fyrirgreiðslu. Þetta hlýtur að enda með því, að þau fyrirtæki sem eru þá í opinberri eign - ef þau eru rekin á skaplegan hátt - ættu þá að sjálfsögðu að setja önnur fyrirtæki við hliðina á sér á hausinn.



Herra forseti. Hv. þm. Lárus Jónsson hefur beint til mín nokkrum fsp. sem varða aðstoð ríkissjóðs við Lagmetisiðjuna Siglósíld. Fyrsta spurningin er þessi: „Hve miklu nema bein framlög ríkissjóðs til Lagmetisiðjunnar Siglósíldar samkvæmt ríkisreikningi og fjárlögum frá 1973 til 1981 að báðum árum meðtöldum?“ Á árinu 1979 varð Lagmetisiðjan Siglósíld fyrir því að framleiðsla verksmiðjunnar á Rússlandsmarkað var ekki flutt þangað og eyðilagðist. Var lítið svo á að ríkið eða ríkisstofnanir hefðu tekið á sig ábyrgð af því og þá fyrst og fremst iðnrn. og heilbrigðisyfirvöld, en deilt var um hvort hyggilegt væri að senda gallaða vöru á Rússlandsmarkað. Talið var að afskipti stjórnvalda af þessum útflutningi hefðu verið þess eðlis að ekki kæmi til greina annað en að ríkið bæri alfarið ábyrgð á þessu tjóni sem var upp á 96 millj. kr. Fjárveiting vegna þessa tjóns var í fjárlögum 1980 þó að greiðslan kæmi raunverulega á árinu 1979. Á s. l. sumri, þegar skipt var um stjórn í fyrirtækinu og ráðinn nýr framkvæmdastjóri, kom í ljós að verulegur taprekstur hafði orðið hjá verksmiðjunni á fyrri hluta s. l. árs. Var hann talinn nema tæpum 200 millj. kr. Ákvörðun var þá tekin um að stöðva þennan rekstur og endurskipuleggja framleiðslu verksmiðjunnar og gera ráð fyrir að teknar yrðu upp nýjar framleiðsluaðferðir og framleiðsla úr öðrum tegundum sjávarafurða að nokkru leyti en verið hafði. Það lá ljóst fyrir samkvæmt áliti fróðustu manna, að ríkissjóður bæri fulla ábyrgð á þessu mati og aðeins væri um tvennt að ræða: að loka verksmiðjunni - og ríkissjóður hefði þá orðið að greiða þetta tap - ellegar þá að gera verksmiðjunni kleift að halda starfseminni áfram á nýjum grundvelli. Aukafjárveitingarbeiðni barst frá iðnrn. til að leysa málið með þessu síðara mót og hún var samþykkt á s. l. hausti og nam 150 millj. kr. Þessi verksmiðja hefur staðið allvel að vígi flest árin og taprekstur af þessu tagi hefur ekki áður verið - í svo ríkum mæli a. m. k. Sum árin hafa komið vel út, en önnur illa, eins og gengur, en í heildina tekið hefur þessi rekstur gengið allsæmilega þangað til á seinasta ári. Á fjárlögum ársins 1973 var 5 millj. kr. fjárveiting til verksmiðjunnar, 1974 aftur 5 millj., 1975 aftur 5 millj., og samkvæmt ríkisreikningi var sama upphæð greidd til verksmiðjunnar. Aftur á móti var ekki nein fjárveiting til verksmiðjunar á fjárlögum á árunum 1976, 1977, 1978 og 1979. Hins vegar hefur verksmiðjunni verið greitt beint framlag á árinu 1976 að upphæð 10 millj. kr., sem er þá aukafjárveiting á því ári og skýrist væntanlega af taprekstri á því ári ellegar fjárfestingum. Ég hef ekki haft aðstöðu til að kanna hvernig því var háttað á sínum tíma. Að öðru leyti vil ég svara þessum lið fsp. á þann hátt, að í fjárlögum 1981 er framlag úr ríkissjóði áætlað 100 millj. kr. og er það vegna fjárfestingarframkvæmda. Í öðrum lið fsp. er spurt: „Hve miklu nema ábyrgðir ríkissjóðs að auki vegna lána sem tekin hafa verið af fyrirtækinu eða ríkissjóði?“ Svar: Ríkisábyrgð á láni vegna vélakaupa í Þýskalandi, útgefin 24. 5. 1974 til þriggja ára, þýsk mörk 87 þús. Lánveitandi Landsbanki Íslands. Lánveiting af endurlánum ríkissjóðs 1980 50 millj. gkr. Þriðja spurning: „Hver er lagaheimild fyrir „aukafjárveitingu“ úr ríkissjóði til fyrirtækisins á s. l. ári að upphæð 150 millj. gkr.?“ Til svars við þessari spurningu skal vakin athygli á því, að lagaheimild til þessarar aukafjárveitingar úr ríkissjóði er nákvæmlega sú sama og endranær þegar fjmrh. ákveður fjárveitingu úr ríkissjóði sem ekki er gert ráð fyrir í reglulegum fjárlögum yfirstandandi fjárlagaárs. Í 42. gr. stjórnarskrárinnar er gert ráð fyrir að heimilt sé að leggja frv. til fjáraukalaga fyrir Alþingi. Til nánari skýringar vil ég leyfa mér að vísa til rits prófessors Ólafs Jóhannessonar, Stjórnskipun Íslands, útgefins 1978 af Gunnari G. Schram prófessor. Á bls. 313 segir um þetta efni m. a. með leyfi forseta: „Fjáraukalög eru jafnan samþykkt eftir á, og eru teknar upp í þau þær fjárveitingar sem stjórnin hefur innt af hendi á liðnu fjárhagstímabili umfram fjárlagaheimild eða án heimildar í fjárlögum. Hefur þannig myndast sú venja, að heimild eftir á fyrir fjárveitingum væri nægileg, og oftlega eru þá af hendi inntar fjárgreiðslur umfram það sem leyft er í fjárlögum, stundum í samráði við fjvn., en einnig oft án samráðs, í því trausti að Alþingi samþykki fjárveitinguna eftir á í fjáraukalögum.“ Ég hygg að það, sem hér hefur verið rakið, feli í sér fullnægjandi svar við þeirri fsp. sem hér er til umræðu. Til viðbótar má þó bæta því við, að í reglugerð nr. 96 1979, um Stjórnarráð Íslands, sem tekin er upp í lagasafnið, er sýnilega gengið út frá tilvist þess stjórnskipulega venjuréttar sem hér hefur verið lýst. Þannig segir í 5. gr. reglugerðarinnar að fjmrn., fjárlaga- og hagsýslustofnun fari með mál er varða greiðslur úr ríkissjóði umfram fjárlagaheimildir. Fjórði liður fsp. er: „Hvaða fordæmi eru fyrir slíkum beinum „aukafjárveitingum“ til B-hluta fyrirtækja ríkissjóðs?“ Ég hef nú þegar vakið athygli á því í svari mínu við 1. lið fsp., að einmitt þetta sama fyrirtæki hefur áður fengið aukafjárveitingu. Það var á árinu 1976, 10 millj. samkvæmt ríkisreikningi. En ef nefna á einhver dæmi eða fordæmi frá s. l. ári um framlög til stofnana í B-hluta, þá er mér ánægja að tína hér upp nokkur. Sóttvarnarstöð Hríseyjar 8 millj., Byggingarsjóður hafrannsóknaskips 87.4 millj., Skipaútgerð ríkisins 150 millj., landshafnir 97.3 millj., Flugmálastjórn - sem þá var í B-hluta - 120 millj., Orkusjóður 622 millj. Þannig mætti nefna býsna mörg önnur dæmi, en ég læt þessi nægja. - Ég vænti þess, að fsp. sé nægilega svarað.



Herra forseti. Það er eðlilegt að hv. þm. Lárus Jónsson sjái ástæðu til þess að spyrjast fyrir um fjárhagsaðstoð hæstv. fjmrh. til Lagmetisiðjunnar Siglósíldar. Málefni hennar hafa verið talsvert til umræðu í dagblöðum undanfarið og gefur það tilefni til þess að spyrja hæstv. fjmrh. ef hann sér ástæðu til og getur svarað framhaldsspurningum sem snerta málefni Siglósíldar. Það er í fyrsta lagi hvernig standi á vélakaupum, þ. e. dósagerðarvélum frá Noregi nýlega, hvort reiknuð hafi verið út arðsemi slíkrar vélar og hvað þeir reikningar sýna. En þess skal getið, að í landinu eru til slíkar vélar hjá K. Jónssyni, tvö stykki sem það fyrirtæki hefur til eigin nota, og hjá Norður-stjörnunni í Hafnarfirði, sem er rekin af opinberum aðila, eru til tvær vélar sem eru meira og minna ónotaðar. Og hjá Dósagerðinni er til ein slík vél sem sérstaklega var keypt á sínum tíma til þess að sinna þörfum Siglósíldar. Á undanförnum fimm árum hefur Siglósíld framleitt árlega 3 millj. dósa, en hver vél getur framleitt um 7 millj. á ári, og er þá gert ráð fyrir dauðum tíma jafnframt. Tekið skal fram að það er aðeins botninn sem framleiddur er, lokið er keypt erlendis frá. Talið er að slík vél kosti u. þ. b. 100 millj. gkr., 1 millj. nýkr. Og mér skilst að það liggi fyrir umsókn frá Siglósíld um 350 millj. til þess að fjárfesta í húsnæði Siglósíldar. Það væri gott að fá þetta upplýst ef hæstv. fjmrh. getur gert það. Eins er ástæða til þess, þegar um er að ræða gífurlegar aukafjárveitingar og reyndar ríkisframlag ár eftir ár í fjárlögum, að kynna þingheimi þá rekstrarreikninga Lagmetisiðjunnar. Mér er sagt, ég kann ekki að rekja það hvort rétt er, að það þurfi u. þ. b. 70 dollara til þess að framleiðslukostnaður náist á einn kassa frá verksmiðjunni, en á Rússlandsmarkaði fáist aðeins 57 dollarar þannig að hver kassi sé framleiddur með 13 dollara halla. Ef hæstv. ráðh. getur af því tilefni, sem hér gefst, svarað þessum framhaldsspurningum um fjármál Siglósíldar, sem er mjög eðlilegt að hann geri í þessum umr. vegna þess að aukafjárveitingin byggist áreiðanlega á þessum atriðum sem ég hef nefnt, þá væri það vel þegið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin, að svo miklu leyti sem þau voru fullnægjandi, við þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann. Það kom m. a. fram í svörum hæstv. ráðh., að þetta fyrirtæki, Siglósíld, hefur fengið úr ríkissjóði nokkur hundruð milljónir gkr. í óafturkræf framlög, ríkisábyrgðir fram yfir það. Það munu vera einhvers staðar á milli fjögur og fimm hundruð millj. gkr. eða fast að hálfum milljarði, þó ekki sé reiknað á verðlagi í dag, heldur bara lagt saman það fjármagn sem þetta fyrirtæki hefur fengið og mest síðustu árin. Ég vek athygli á því, að á sama tíma sem þetta gerist hefur fyrirtæki, sem framleiðir sömu vöru á sama útflutningsmarkað fyrir sama verð, lent í erfiðleikum og það hefur ekki fengið úrlausn hjá opinberum sjóðum og hefur þurft að greiða dráttarvexti í stórum stíl vegna sinna erfiðleika. Ég vek athygli á því, að það er algerlega útilokað að verja almannafé með þessum hætti og mismuna þannig fyrirtækjum eftir rekstrarformi. Og það er náttúrlega lágmarkskrafa að fyrirtæki, sem eru í opinberri eigu, séu rekin í einhverju því formi að það sé a. m. k. alveg ljóst og það komi fyrir Alþingi hverju sinni ef eigi að veita þeim sérstakan stuðning sem þennan sem Siglósíld hefur fengið. Ég er ekki að vanþakka eða gagnrýna í sjálfu sér að fyrirtækið fái stuðning, en að fyrirtækjum sé þannig mismunað eftir rekstrarformi, það náttúrlega gengur ekki. Það fyrirtæki, sem ég er hér að tala um, er að sjálfsögðu K. Jónsson á Akureyri. Það framleiðir sömu vörur, það sætir sama verði og það flytur þessa vöru út á sama markað. Og það getur auðvitað ekki staðist samkeppni frá ríkisfyrirtæki með þessum hætti. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það vafðist fyrir hæstv. ráðh. að finna heimild fyrir því að veita þessa svonefndu „aukafjárveitingu“ sem er aðalkveikjan að þessari fsp. Hann vitnaði í 42. gr. stjórnarskrárinnar. Mér er fullkunnugt um hana og þau ákvæði sem gilda um fjáraukalög. En í 4. lið fsp. átti ég við það, hvort hæstv. ráðh. gæti fundið hliðstæð dæmi um hliðstæð fyrirtæki eins og Siglósíld. Hér er um að ræða atvinnufyrirtæki í eigu ríkissjóðs sem fær greiddar úr ríkissjóði 150 millj. kr. án nokkurra heimilda, og síðan er vísað til þess, að samkv. 42. gr. stjórnarskrárinnar geti Alþingi samþykkt eða fallist á þetta eftir dúk og disk þegar kemur að afgreiðslu fjáraukalaga. Það er auðvitað allt annað mál, hvort t. d. fyrirtæki eins og Skipaútgerð ríkisins fær eitthvað greitt meira en fjárlög segja til um hverju sinni. Ég er að gagnrýna þá aðferð sem hér er höfð. Hér er Alþingi stillt upp við vegg á þann hátt sem ég held að sé ekki fordæmi fyrir. Og ég verð að segja varðandi það fordæmi sem hæstv. ráðh. rekur hér frá árinu 1976, að upplýsingar um það höfum við ekki í fjvn. frá fjárlaga- og hagsýslustofnun. Ég hef hér fyrir framan mig vegna fsp. í fjvn, upplýsingar frá fjárlaga- og hagsýslustofnun. Þar kemur fram að samkv. ríkisreikningi hafi Siglósíld ekki fengið eina einustu krónu í fjárveitingu 1976, hvorki aukafjárveitingu né annað. Það kann að vera að við nánari athugun hafi þetta reynst rangt hjá fjárlaga- og hagsýslustofnun, en aðspurðir um þetta svöruðu þeir okkur í fjvn. þannig. Ég held að þetta atriði, sem ég hef vakið hér máls á, gefi tilefni til þess, að upp verði tekin ný og betri vinnubrögð í þessu efni og að það verði sérstaklega skoðað, ef hið opinbera á að eiga svona fyrirtæki eins og Siglósíld og reka, að þau verði þá rekin í einhverju öðru formi en þessu, að það sé bara farið í ríkissjóð og þeim afhentir peningar eftir því hvað tapreksturinn verður mikill.



Herra forseti. Ég efast ekkert um að starfsmenn fjárlaga- og hagsýslustofnunar hafi gefið þær upplýsingar á sínum tíma að ekki hafi verið um að ræða greiðslu úr ríkissjóði vegna þessa fyrirtækis á árinu 1976. En það svar, sem ég gaf áðan, er undirbúið af fjárlaga- og hagsýslustofnun. Þá hefur komið í ljós að fyrri upplýsingar hafa ekki verið nákvæmar. Samkvæmt ríkisreikningi 1976 kemur þetta á daginn. Ég sé því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það. Um málið að öðru leyti finnst mér ekki við hæfi að þm. ýki það stórlega hversu mikil framlög hafa verið á undanförnum árum til þessarar verksmiðju. Upphæðirnar eru, eins og ég hef hér getið, 150 millj. á seinasta ári og svo væntanlega 100 millj. á þessu ári. Hvort tveggja á að gera verksmiðjunni kleift að komast á nýjan rekstrargrundvöll. En síðan bætast við 96 millj. sem eru allt annars eðlis. Ríkissjóður hefði orðið að greiða þá upphæð hvaða fyrirtæki sem var öðru. Þessi ákvörðun var ekki tekin út frá því, hvaða fyrirtæki átti í hlut, heldur var einfaldlega lítið svo á að aðrar stofnanir ríkisins hefðu borið ábyrgð á því, að þessi farmur varð að engu og ekki seldur úr landi eða nýttur á nokkurn hátt. Af þeirri ástæðu varð niðurstaðan að ríkið mundi skaðabótaskylt í þessu tilviki. Það hafði sem sagt valið þann kostinn að taka á sig þetta tjón frekar en að láta vöruna fara úr landi. En sannarlega mátti fá töluvert fé fyrir hana þótt ekki væri það fullt verð. Ég ætla ekki hér að fara að metast við hv. þm. Lárus Jónsson, þó að mér sé hlýtt til Siglufjarðar og honum hlýtt til Akureyrar, um hvor verksmiðjan sé betri, Siglósíld eða K. Jónsson & Co. En ég vil benda honum á það, að ástæðan fyrir því, að rekstur K. Jónsson hefur gengið líklega aðeins skár en rekstur Siglósíldar nú allra seinustu ár, er tvímælalaust sú, að það hefur verið framkvæmt meira hagræðingarátak hjá fyrirtækinu á Akureyri heldur en hjá ríkisfyrirtækinu. Ríkisfyrirtækið hefur ekki breytt neinu hjá sér um nokkurt skeið og það er ljóst að munurinn í rekstri þessara fyrirtækja er nokkur vegna betri hagræðingar hjá akureyrska fyrirtækinu. Það, sem nú er verið að gera, er einmitt það, að verið er að byggja þetta fyrirtæki upp með nýjum hætti, framkvæma þá hagræðingarbreytingu hjá fyrirtækinu sem gerir því kleift að standa hallalaust undir rekstrinum. Og það ætla ég að vona að muni nú takast. Mér finnst engin rök fyrir því, þó að ríkið sé eigandi fyrirtækis, að þá megi fyrirtækið ekki fá nein framlög frá eiganda sínum til þess að gera þær endurbætur á rekstri sem nauðsynlegar eru. Auðvitað verða eigendur í öllum tilvikum að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að fyrirtæki séu rekin með skaplegum hætti, og það breytir engu þó að ríkið eigi þar í hlut. Það verður auðvitað líka að hafa þá ábyrgðartilfinningu til að bera gagnvart þeim rekstri, sem það hefur, sem öðrum eigendum er ætlað að hafa. Þess vegna var talið óhjákvæmilegt að stöðva þann hallarekstur, sem þarna var í gangi, með sérstakri fjárveitingu frá eiganda fyrirtækisins. Ég tel að það séu nokkur dæmi þess, að ríkið hafi veitt slíkan stuðning, og gæti vafalaust tínt fram ýmis dæmi úr fjárlögum og ríkisreikningi seinustu ára. Einnig mætti benda á það, að ríkið hefur talið óhjákvæmilegt að styðja við alveg sambærilegan rekstur í Hafnarfirði, að vísu með öðrum hætti, með hlutafjárframlögum sem hafa komið bæði úr ríkissjóði og frá Framkvæmdastofnun ríkisins. Þar er ekki um neinar smáupphæðir að ræða og líklega - ef þær væru færðar upp til núgildandi verðlags - miklu, miklu meiri fjárhæðir. Fleiri dæmi mætti nefna af þessu tagi. Hv. þm. Friðrik Sophusson bar fram nokkrar fsp. til mín um rekstur þessa fyrirtækis, um kaup á dósagerðarvél og um möguleika á Rússlandsmarkaði við ríkjandi verðlag á útflutningi frá verksmiðjunni. Ég verð að játa að ég hef ekki þær tölur í höndunum sem ég þyrfti að hafa til að svara þessum spurningum, enda vill nú einnig svo til að ég gegni ekki embætti iðnrh., en spurningarnar heyra víst honum til. Hins vegar þekki ég málið sæmilega vel sem þm. kjördæmisins vegna afgreiðslu þess í sumar og veit að það er verið að kaupa nú dósagerðarvél til verksmiðjunnar. Það er liður í þeirri hagræðingargerð sem áætlanir voru gerðar um á s. l. hausti. Ég skal ekkert um það segja, hvort það telst mikil hagræðingarstarfsemi, þó að til sé dósagerðarvél í Reykjavík, eða á Akureyri, að hafa hana til afnota fyrir verksmiðju á Siglufirði. Mér býður í grun að það sé eitthvað annað sem geti talist hagræðing í þessu sambandi. Og raunar er það svo að verksmiðjan hefur orðið fyrir tjóni á undanförnum mánuðum vegna viðskipta sinna við Dósagerðina í Reykjavík sem hefur sannanlega afhent gallaða vöru og ekki fengist til að gera þar leiðréttingu á. Verksmiðjan hefur þar orðið fyrir talsverðu tjóni. Ég veit að framleiðsla þessarar vörutegundar stendur ákaflega tæpt um þessar mundir. Verðið, sem við fáum fyrir vöruna á Rússlandsmarkaði, er alls ekki nógu hátt og mjög tæpt að þessi rekstur geti staðið undir sér. Menn hafa þó verið þeirrar skoðunar, að ekki væri rétt að fórna endanlega þessum markaði í Sovétríkjunum, í þeirri von að hægt væri að framkvæma það hagræðingarátak í þessum verksmiðjum sem gerði kleift að gera reksturinn arðbæran. Sú von er ekki úti og auðvitað er alltaf von um að knýja kaupendur til að hækka verðið. En ég vil upplýsa það hér, að þessi verksmiðja, sem hefur einhliða framleitt niðurlagða síld á Rússlandsmarkað, er nú um þessar mundir að fara yfir í aðrar framleiðslugreinar, m. a. framleiðslu á niðursoðinni rækju, enda hefur verið niðursuðuaðstaða í þessari verksmiðju um langt árabil án þess að hún hafi nokkurn tíma verið nýtt. Og ég held að það hljóti að teljast skynsamleg ráðstöfun að reyna að koma rekstri þessarar verksmiðju á betri grundvöll en verið hefur, jafnvel þó að það kosti einhver fjárframlög úr ríkissjóði.



Herra forseti. Sú umræða, sem hér hefur farið fram, er dæmigerð fyrir þá tegund af rekstri fyrirtækja sem ég held að sé alveg sérkennandi fyrir íslenskt atvinnulíf og ég hef gefið heitið þingnýting. Það er þegar ráðherrar og þingmenn koma hér upp í ræðustól hver á fætur öðrum og tala eins og væru þeir framkvæmdastjórar í hinu eða þessu fyrirtæki einhvers staðar úti í bæ, segja að þetta hafi verið skynsamleg fjárfesting, hitt hafi ekki verið réttur samningur, þetta fyrirtæki mundi hafa verið betur rekið en hitt fyrirtækið o. s. frv., o. s. frv. Þetta er ekki hlutverk stjórnmálamanna í venjulegum ríkjum, ef við undanskiljum þá Austur-Evrópuríkin - og þeim, sem þar ráða ríkjum, hefur aldrei dottið þetta rekstrarform í hug: að reka fyrirtæki úr ræðustól á Alþingi. En í þessu eru þeir Alþb. menn sérstakir sérfræðingar, enda má orðið heita svo að það sé vart til það fyrirtæki á Íslandi sem ekki er stjórnað úr ræðustól á Alþingi. En það skiptir engu meginmáli í þessu sambandi hvort verksmiðjan Siglósíld sé betra eða verra fyrirtæki en sambærileg fyrirtæki annars staðar á landinu, hvort þetta fyrirtæki hafi gert betri eða verri samning við eina eða aðra dósagerð heldur en hægt hefði verið að gera o. s. frv., sem mér sýnist vera meginatriðið í máli hæstv. ráðh. og fellur vel að þessari þingnýtingarhugmynd sem íslenskir stjórnmálamenn virðast hafa fundið upp. Meginatriði málsins er að ég fæ ekki séð að hæstv. fjmrh. hafi heimild til þess að ávísa fé úr ríkissjóði með þessum hætti. Hæstv. forseti. Eins og allir þm. vita er fjárveitingarvaldið í höndum Alþingis. Það er bannað með lögum að hæstv. fjmrh. og ríkisstj. ráðstafi peningum öðruvísi en með leyfi þessarar stofnunar. Hins vegar er það orðin siðvenja ráðh. - og ekki bara ráðh. þessarar ríkisstj., heldur allt of margra ríkisstj. - að líta svo á að þeir séu yfir allar slíkar reglur hafnir. Og ef hæstv. fjmrh. dettur í hug að taka upp tékkhefti ríkissjóðs og ávísa úr því af almannafé 150 millj. kr. í heimildarleysi til verksmiðju í kjördæmi sínu, þá gerir hann það umhugsunarlaust. Og það er ekki gert að aðalatriði í umr. hérna að þannig sé haldið á málum, heldur hitt, með hvaða hætti átti að reka þetta tiltekna fyrirtæki ef þeir, sem í ræðustólnum stóðu, hefðu verið framkvæmdastjórar. Á þessu, herra forseti, vildi ég vekja athygli manna og tel það vera orðið stóralvarlegt mál. Ég fæ ekki séð að hæstv. ráðh. hafi haft nokkra heimild til þess að gera þann gjörning sem hann hefur hér gert. Hann hefur gert það í algeru heimildarleysi og er raunverulega lögbrjótur með þeim gjörningi sínum.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um það, að auðvitað er einkennilegt að þurfa hér á hv. Alþingi að vera að ræða um fyrirtæki eins og Siglósíld. En það kemur einfaldlega til af því, að ekki hefur verið meirihlutafylgi fyrir því á hv. Alþingi að losa sig við ýmis opinber framleiðslufyrirtæki. Og ég fagna því, að hv. þm. gerist nú stuðningsmaður þeirrar hugmyndar. Ég tek jafnframt undir það með honum og hv. þm. Lárusi Jónssyni, að heimild ráðh. er mjög vafasöm. Breytir þá engu hvort vísað er til fyrri ríkisstj. hvað þetta snertir. Það var ekki eðlilegt að hæstv. ráðh. gæti svarað þeim spurningum sem ég beindi til hans, vegna þess að það féll ekki innan ramma fsp. beinlínis, en er þó af sömu rót runnið. Það hefur komið fram, að gífurlegur hallarekstur er á fyrirtækinu, og það er þess vegna sem þetta mál er í brennidepli og til umr. En það, sem rak mig í ræðustólinn hér aftur, voru þau ummæli hæstv. ráðh. að Siglósíld hefði orðið fyrir stórtjóni vegna viðskipta við Dósagerðina. Ég veit að um var að ræða ákveðinn galla sem kom fram á framleiðslu vöru Dósagerðarinnar. En Dósagerðinni var aldrei gefið færi á því að laga sína framleiðslu og það voru aldrei möguleikar - að því er forráðamenn Dósagerðarinnar segja - að ná sambandi við stjórn Siglósíldar og þó einkum Hannes Baldvinsson, svo að ég nafngreini ákveðinn mann í því sambandi, vegna þess - að því er talið er - að ráðh. dró upp tékkheftið og tryggði fyrirtækinu Siglósíld aðgang að annarri vél utanlands frá. Hér kemur fram gífurleg mismunun. Hjá fyrirtæki, sem hefur ekki alltaf framleitt gallalausa vöru - og þá á ég við Siglósíld, þar gengur ríkisvaldið í bakábyrgð, hvernig sem á bjátar, og borgar allan mun. Hins vegar mega einkafyrirtækin, bæði í sömu grein og eins í viðskiptagreinunum, búast við því að fara á hausinn eða tapa stórkostlega. Þarna getur það skipt sköpum að fjmrh., sá sem er með tékkheftið á hverjum tíma, er ef til vill frá sama bæjarfélagi og viðkomandi fyrirtæki er í. Og ég beini þessum ummælum ekki sérstaklega til núv. hæstv. ráðh. Rótin er auðvitað sú, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gat um áðan, að ríkið er að vasast í rekstri sem það á ekki að koma nálægt.



Herra forseti. Vegna einkennilegra ádeilna hv. þm. Sighvats Björgvinssonar í minn garð fyrir það, að ég skuli vera að ræða hér um rekstur fyrirtækis, vil ég bara minna hann á að ég er hér að gegna skyldum mínum. Ég er hér að svara fsp. Ég var spurður um rekstur þessa fyrirtækis, m. a. um kaup fyrirtækisins á dósalokunarvélum. Mér finnst það mjög einkennilegt að ég skuli hljóta ákúrur hér fyrir að svara fsp. sem fyrir mig eru lagðar. Það væri þá frekar að átelja fyrirspyrjendur. Í sambandi við ummæli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar um þá venjuhelguðu aðferð að veita aukafjárveitingar verð ég að segja það, að þau ummæli, sem hann viðhafði áðan, að aukafjárveitingar væru lögbrot, held ég að verði að flokkast undir makalaust rugl af manni sem gegnt hefur embætti fjmrh.



Herra forseti. Í fyrsta lagi er það misskilningur hæstv. fjmrh. að ég hafi verið að sneiða að honum sérstaklega vegna þeirra orða sem hann hafði um rekstur Siglósíldar. Það, sem ég var að tala um, er sú almenna siðvenja að ræða héðan úr ræðustól á Alþingi, á löggjafarsamkomu þjóðarinnar, um rekstrarmál hinna og þessara fyrirtækja í landinu, eins og þeir þm. og ráðh., sem þann sið iðka væru framkvæmdastjórar eða forstjórar þessara fyrirtækja. Og venjan er sú, að þeir þykjast hafa betra vit á öllum þessum málum heldur en flestir, ef ekki allir aðrir menn í landinu. Þetta er sú þingnýting sem ég gagnrýndi og á ekkert skylt við opinberan rekstur heldur þá siðvenju okkar Íslendinga að nota löggjafarsamkunduna til þess að lýsa vafalaust stórkostlegum hæfileikum hver annars í því að stjórna fyrirtækjum - sem fæstir okkar hafa nokkurn tíma komið nálægt. Um síðara atriðið í ræðu hæstv. fjmrh. vil ég aðeins segja þetta: Ég kannast ekki við að slíkar fjárveitingar sem hann talar um, 150 millj. kr. til verkefna sem ekki eru á fjárlögum, hafi verið mjög tíðar. Í annan stað: Þessi aukafjárveiting er afgreidd 23. sept., aðeins nokkrum dögum áður en reglulegt Alþingi kemur saman til fundar þar sem fjárveitinganefnd er kosin sem um slík mál á að fjalla. Í þriðja lagi: Á þessum tíma starfar svokölluð undirnefnd fjárveitinganefndar sem vani er að hafa samráð við um öll slík mál. Mér er ekki kunnugt um að slíkt samráð hafi verið haft. Og þetta yfirlæti ríkisstj. - að þykjast geta hundsað Alþingi eins og henni dettur í hug og sniðgengið vald, sem Alþingi hefur samkv. stjórnarskrá Íslands, hvenær sem henni þykir hlýða - það verður með einum eða öðrum hætti að stöðva. Og þá er ég ekkert frekar að gagnrýna þessa ríkisstj. en fjölmargar aðrar ríkisstjórnir sem þannig hafa hegðað sér.



Herra forseti. Það kom fram í máli hæstv. fjmrh. áðan að þessi verksmiðja á Siglufirði hafi eitthvert árið fengið 150 millj. kr. fjárveitingu frá ríkinu, ef ég hef tekið rétt eftir. Nú væri forvitnilegt að vita hversu mikið þetta fyrirtæki greiddi sama ár í laun eða hversu mikið þetta fyrirtæki greiddi sama ár í hráefniskostnað til þess að við höfum þetta í einhverju skynsamlegu samhengi og vitum um hvaða stærðir er verið að tala.



Herra forseti. Á þskj. 549 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. um símamál í Kjósarhreppi. Fyrirspurnin er stutt og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hvað líður framkvæmdum við sjálfvirkan síma í Kjósarhreppi?“ Þessi fsp. er borin fram í framhaldi af fsp. minni fyrir ári um sama efni ásamt símamálum í Kjalarneshreppi. Símamál þar eru nú í höfn og því langar mig að vita hvort ekki verði örugglega staðið við þau fyrirheit sem gefin voru um sjálfvirkan síma í Kjósinni á þessu ári. Kjósverjar eru eðlilega nokkuð óþolinmóðir að bíða eftir sjálfvirka símanum. Þeir eru búnir að biða nokkuð lengi, sennilega í áratug, og ekki hefur ástandið batnað eftir óveðrið sem gekk yfir í vetur. Síðan hefur síminn verið meira og minna í ólagi þar sem símalínur slást saman. Er þó varla á bætandi því að víðast hvar eru 10–12 bæir um sömu línu. Ég leyfi mér að vænta þess að svör hæstv. samgrh. verði hagstæð Kjósverjum í þessu máli.



Herra forseti. Í upphaflegum áætlunum Pósts og síma var gert ráð fyrir því, að sjálfvirkur sími yrði lagður um Kjósarhrepp eins og reyndar víða annars staðar. Við meðferð á þeim till. hjá hv. fjvn. reyndist nauðsynlegt að skera þær mjög niður, úr 9 milljörðum í um 51/2. Við þann niðurskurð féll út lagning sjálfvirks síma yfirleitt í dreifbýli, því miður. Það var að mati póst- og símamálastjóra nauðsynlegra að leggja þá áherslu á ýmsar endurbætur í stöðvum sem ekki verður komist hjá um leið og sjálfvirkur sími er lagður. Þetta er því ekki á fjárveitingu í ár og verður að óbreyttu ekki lagt í ár. Hins vegar vek ég athygli á því, að ég hef lagt fram frv. til l. um lagningu sjálfvirks síma sem er komið til nefndar í Ed. Í grg. með því frv. er upplýst að heildarkostnaður við lagningu sjálfvirks síma í Kjósarhreppi er 1950 þús. kr. Og ég leyfi mér að fullyrða að verði það frv. samþykkt verður lagning síma í Kjósarhreppi í fremstu forgangsröð á þeirri fimm ára áætlun sem þar er gert ráð fyrir. Ég vil aðeins nota tækifærið og taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að það er slæmt að lagning sjálfvirks síma hefur árum saman dregist mjög í dreifbýll landsins. Undan því er mjög kvartað og eðlilega mjög á það sótt að fá sjálfvirkan síma af ýmsum öryggisástæðum, ekki þó síst í fjölmörgum dreifbýlishreppum sem liggja langt frá heilsugæslustöðvum og ýmsum öðrum miðstöðvum sem dregnar hafa verið saman á færri staði en áður var. Þetta er því öryggisatriði bæði í Kjósarhreppi og víða um landið. Ég tel því að þessi verkefni eigi að hafa forgang eins og lagt er til í því frv. sem ég nefndi. Ég tek fram að loforðin, sem gefin hafa verið um að leggja sjálfvirkan síma í ár, hafa öll verið tengd því að fjárveiting fengist. Það hef ég ekki á mínu valdi. Þetta var lagt til í tillögum póst- og símamálastjórnarinnar, en ekki reyndist unnt að ná endum saman með fjármögnun og því frestaðist þetta mál.



Herra forseti. Ég verð nú að þakka hæstv. samgrh. fyrir upplýsingar hans þó að þær valdi sannarlega vonbrigðum. Í þeim yfirlýsingum, sem hann gaf í ræðu sinni fyrir ári þegar við ræddum þessi mál, sagði hann orðrétt, með leyfi forseta: „Á næsta ári verða svo allir handvirkir sveitasímar í Kjósarhreppi tengdir við sjálfvirku símstöðina að Varmá, svo framarlega sem ekkert óvænt hindrar þau áform sem hér hefur verið greint frá.“ Ég get ekki séð að það hefðu nein óvænt áform þurft að hindra þetta mál og þess vegna veldur það sannarlega vonbrigðum að þetta skuli eiga að dragast í a. m. k. eitt ár enn. En eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh. áðan hefur verið lagt fram frv. í Ed. varðandi sjálfvirkan síma. Sú fimm ára áætlun, sem í því felst, tekur ekki gildi fyrr en 1. jan. 1982, ef hún verður samþykkt, og það þýðir að það verði þá ekki fyrr en í fyrsta lagi á árinu 1982 að farið verði að undirbúa þetta verk fyrir Kjósarhrepp eða Eyrarkotsstöðina. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með þessi svör. En það er þá a. m. k. hægt að segja að Kjósverjar og aðrir hafi þetta á hreinu eins og málin standa nú.



Herra forseti. Það er nú liðið svo langt síðan ég lagði þessa fsp. fram að mig brestur minni hvenær hún fyrst var fram lögð á þinginu. En hún er á þskj. 64 og það eru margir mánuðir liðnir síðan öllum öðrum fsp. á þessu þskj. var svarað. Eitthvað hefur því tafið hæstv. fjmrh., hvort sem það hefur verið viljandi eða óviljandi. Tilefni fsp. minnar var að í haust leið fóru að berast mjög harkaleg mótmæli, sérstaklega frá bændum, vegna tekjuskattslagningar á þá samkvæmt nýjum skattalögum og beitingu 59. gr, í því sambandi. Ég hafði því áhuga á að fá samanburð á því, hverjar hefðu verið skattgreiðslur þessara manna nokkur ár aftur í tímann og hverjar hefðu verið skattgreiðslur hinna svonefndu viðmiðunarstétta á sama tíma, þ. e. þeirra atvinnustétta sem bændur lögum samkvæmt eiga að miða kaup sitt við og í öðru lagi, hverjar hefðu verið fjárfestingar í landbúnaði á þessum tíma, til þess að bera saman fjárfestingarnar eins og þær hafa verið og fjárfestingargetuna eins og hún virðist hafa átt að vera samkvæmt skattlagningu. Þessar upplýsingar ætlaði ég síðan að nota til þess að bera saman við niðurstöðu álagningar 1980 til þess að sjá hvort hún hefði breyst mjög verulega. Spurningarnar eru fjórar og orðast svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hversu margir framteljendur voru til tekjuskatts úr bændastétt árin 1975–1980? 2. Hversu margir voru gjaldendur tekjuskatts úr bændastétt þau hin sömu ár? 3. Hvaða fjárhæð nam sá álagði tekjuskattur á hverju þeirra ára? 4. Hver var meðaltekjuskattsgreiðsla bænda á hverju þessara ára um sig, og til samanburðar, hver var þá meðaltekjuskattsgreiðsla sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna (þ. e. hinna svonefndu viðmiðunarstétta) sömu ár?“ Og fimmta spurningin laut svo að því, eins og ég sagði áðan, hver fjárfestingin var í landbúnaði á hverju þessara ára, 1975 til 1980. Er fróðlegt að bera fjárfestinguna samkv. opinberum tölum saman við fjárfestingargetuna samkv. skattframtali.



Herra forseti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur beint til mín nokkrum fsp. um álagningu opinberra gjalda. Eins og hv. þm. er kunnugt er fyrirspyrjandi siðavandur maður og siðprúður og sérlega umvöndunarsamur og stendur sjaldan hér upp í ræðustól án þess að hafa einhverja umvöndun fram að færa til þeirra ráðh. sem hann á orðastað við. Venjulegast eru það ekki mjög þungbærar umvandanir sem af hans munni ganga, en oft smávaxnar nokkuð. Í þessu tilviki kvartar hann yfir því, að langt sé um liðið síðan fsp. sé fram komin, og er það rétt. Hitt mun hann sjálfur vita, að lengi vel stóð á svari frá þeim embættismönnum sem áttu að framkvæma þessa útreikninga. Svarið var hins vegar tilbúið fyrir alllöngu og hefur síðan ýmist staðið svo á að ég hef ekki verið viðlátinn að svara spurningunni eða fyrirspyrjandi ekki viðlátinn, ýmist hefur það verið. Því hefur þetta nú dregist úr hófi fram. En vafalaust hefði verið hægt að skjóta þessari fsp. eða svari við henni til fyrirspyrjanda á vélrituðu blaði ef honum lá mikið á að fá þessar upplýsingar í hendur. Fyrsta fsp var þessi: „Hversu margir framteljendur voru til tekjuskatts úr bændastétt árin 1975–1980?“ Skattárið 1975 voru þeir 4737, 1976 voru þeir 4477, 1977 voru þeir 4447, 1978 voru þeir 4719 og 1979 voru þeir 4164. Önnur spurning: „Hversu margir voru gjaldendur tekjuskatts úr bændastétt þau hin sömu ár?“ Svar: Árið 1975 2370, árið 1976 2016, árið 1977 2769, árið 1978 3740 og árið 1979 2926. Þriðja spurning: „Hvaða fjárhæð nam sá álagði tekjuskattur á hverju þeirra ára?“ Svar: Árið 1975 - og þá á ég enn við skattaár, ég á við það í öllum tilvikum-1975 261 954 126 kr., árið 1976 260 525 448 kr., árið 1977 615 165 980 kr., árið 1978 2166 983 541 kr. og árið 1979 1665 014 000 kr. Fjórða spurning: „Hver var meðaltekjuskattsgreiðsla bænda á hverju þessara ára um sig, og til samanburðar, hver var þá meðaltekjuskattsgreiðsla sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna sömu ár?“ Svar: Árið 1975 var meðalskattur á bændur 55 300 kr., sjómenn 119 162 kr., verkamenn 46 577 kr., iðnaðarmenn 147 887 kr. Árið 1976 var meðaltekjuskattur á bændur 58 192 kr., sjómenn 168 325 kr., verkamenn 52 787 kr. og iðnaðarmenn 161 441 kr. Árið 1977 - nú tel ég einungis þúsundin ef enginn hefur neitt við það að athuga - 138 þús. á bændur, 329 þús. á sjómenn, 97 þús. á verkamenn og 257 þús. á iðnaðarmenn. Árið 1978 var meðaltekjuskattur á bændur 459 þús., á sjómenn 529 þús., á verkamenn 177 þús. og á iðnaðarmenn 395 þús. Eins og áður segir - það var nú kannske ekki komið hér fram því að ég sleppti innganginum - en eins og áður segir hér í svarinu eru upplýsingar frá skattárunum 1975–1978 byggðar á starfsstéttaflokkun eftir svonefndri atvinnumerkingu Hagstofu Íslands og Þjóðhagsstofnunar. Hliðstæðar upplýsingar fyrir skattárið 1979 eru ekki fyrir hendi, en þær upplýsingar, sem sýndar eru um bændur vegna skattársins 1979, eru úr yfirlitum sem gerð hafa verið á vegum sérstakrar nefndar vegna athugunar á skattlagningu bænda árið 1980. Meðaltekjuskattur á bændur á árinu 1979 nam 399 þús. kr. Upplýsingar, sem settar eru fram vegna gjaldársins 1980, eru ekki byggðar á sömu forsendum og upplýsingar fyrri ára. T. d. fækkar bændum óeðlilega mikið miðað við fyrri ár - sem er að flestu leyti öfugt við það sem ætla mætti miðað við fyrri upplýsingagögn. Telja verður því að allar skýringar á mismun, er fram kemur milli eldri og nýrri upplýsingayfirlita, séu svo ófullkomnar að réttara sé að sleppa öllum tilraunum til skýringar. Að lokum skal þess getið, að upplýsingar um meðaltekjuskattsgreiðslur sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna skattárið 1979 eru ekki fyrir hendi, en þessar upplýsingar ásamt upplýsingum um bændur gjaldárið 1980, sem einnig vantar, eru unnar á vegum Hagstofu Íslands og Þjóðhagsstofnunar. Þjóðhagsstofnun hefur tekið saman yfirlit um fjármunamyndun í landbúnaði árin 1975–1980. Er ég þá kominn að fimmta lið fsp. sem var um hver væri fjárfesting í landbúnaði á hverju þessara ára 1975–1980. Ég mun láta fyrirspyrjanda í té sundurliðaða skrá um fjárfestingu í ræktun, útihúsum, vélum og landgræðslu á verðlagi þessara ára. En sé heildarfjármunamyndunin gerð upp á verðlagi ársins 1969 virðist hún vera sem hér segir eftir árum: Árið 1975 1000 millj. gkr., árið 1976 980 millj. gkr., árið 1977 1117 millj. gkr., árið 1978 1088 millj. gkr., árið 1979 956 millj. gkr. og árið 1980 áætlað 800 millj. gkr. Þetta er, eins og fram var tekið, á föstu verðlagi og má af þessu sjá að fjárfesting í landbúnaði hefur heldur farið minnkandi. Herra forseti. Eins og ég hef þegar tekið fram ætla ég ekki að lesa þær mörgu tölur sem til viðbótar fylgja þessu svari, en mun afhenda fyrirspyrjanda ljósrit af þeirri töflu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. kærlega fyrir þær greinagóðu upplýsingar sem hann hefur hér gefið. Þær eru á margan hátt mjög athyglisverðar. Þar kemur m. a. fram að á árunum 1975–1980 fara skattgreiðendur í bændastétt niður fyrir helming framteljenda þannig að minna en annar hver framteljandi greiðir tekjuskatt. Þetta eru að sjálfsögðu mjög athyglisverðar upplýsingar. Í öðru lagi er það einkar athyglisvert, að meðalskattgreiðslur þeirra framteljenda í bændastétt, sem greiða skatta á þessu tímabili, eru mjög verulega langt fyrir neðan tekjuskattsgreiðslur tveggja af þremur viðmiðunarstéttunum, þ. e. sjómanna og iðnaðarmanna, en einna áþekkastar því sem verkamenn við sjávarsíðuna greiða í tekjuskatt. Engu að síður virðast bændur hafa á þessum árum getað ráðið við allverulegar fjárfestingar. Hvort þær fjárfestingar eru kostaðar af lánsfé eða af eigin fé veit ég ekki, en alla vega treysta menn með ekki hærri skatta sér þó til þess að bera mjög mikinn fjármagnskostnað af slíkum fjárfestingum séu þær gerðar fyrir lánsfé. Ég er hræddur um að það hefði vafist fyrir mörgum verkamanninum á þessum árum að standa í slíkum fjárfestingum.