Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 81 23. júlí 1974, um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Flm. er ásamt mér Stefán Benediktsson, hv. 8. þm. Reykv. Þetta er 19. mál 106. löggjafarþings og endurflutt óbreytt frá 105. löggjafarþingi. Með grg. fylgja þrjú fskj.: grein eftir Jón Sigurðsson um starfsemi Verðlagsráðs sjávarútvegsins, grein eftir Friðrik Pálsson um starfshætti Verðlagsráðs sjávarútvegsins og grein eftir Vilmund Gylfason um frjálst fiskverð úr Nýju landi frá 1981. Vilmundur Gylfason lagði þetta frv. fyrir 105. löggjafarþing. Þetta frv. um breyt. á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins felur í sér eina breytingu þess efnis, að 10. gr. laganna falli niður, en í stuttu máli fjallar 10. gr. laganna um sérstaka yfirnefnd Verðlagsráðs með oddamanni frá Þjóðhagsstofnun, en með slíku fyrirkomulagi hefur ríkið bein afskipti af ákvörðunum um fiskverð. Þegar útflutningsbótakerfið var lagt niður í ársbyrjun 1960 var ákveðið að opinberum afskiptum af fiskverðsákvörðunum skyldi hætt og teknir upp frjálsir samningar um verð milli fiskseljenda og fiskkaupenda. Þessi tilhögun reyndi á þolrif samningsaðila, því komið var nær vertíðarlokum áður en samningar tókust um fiskverð. en ekki kom samt til verkfalla. Í upphafi ársins 1961 voru gerðir nýir kjarasamningar milli sjómanna og útvegsmanna. Meginefni hinna nýju samninga var gagnger breyting á hlutaskiptareglum, sem miðaðist við það m.a. að sjómenn tækju sinn hlut af sama verði og útgerðarmenn fengju fyrir fiskinn, en það hafði ekki áður verið. Framvegis skyldi því hvorki samið um sérstakt skiptaverð, eins og áður hafði verið gert, né um frádrag frá fiskverðinu áður en til hlutar væri reiknað. Með þessari breytingu urðu hagsmunir sjómanna við fiskverðsákvörðun enn skýrari en áður og sjómenn gerðu vitaskuld þá kröfu að eiga beina hlutdeild að öllum fiskverðsákvörðunum. Árið 1961 lá nærri að til verkfalla kæmi á síldveiðiflotanum vegna þess að ekki hafði tekist að ákveða verð á síld. Skipaði þá þáv. sjútvrh. Emil Jónsson nefnd átta manna, einn frá hverju hagsmunasambandi. Á vegum þessarar nefndar var samið frv. til l. sem varð stofn að lögum nr. 97 18. des. 1961, um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Með þessum lögum var gert ráð fyrir að hagsmunaaðilar semdu um verð á sjávarafurðum óháðir ríkisafskiptum. Breyting var gerð á þessum lögum í des. 1964 á skipun yfirnefndar, sem fól í sér að forstöðumaður Efnahagsstofnunar eða fulltrúi hans varð sjálfkjörinn oddamaður yfirnefndar. Þetta ákvæði er enn óbreytt nema hvað Þjóðhagsstofnun er komin í stað Efnahagsstofnunar. Þar með tekur ríkisvaldið sér stöðu á milli samningsaðila. Þessi tilhögun hefur leitt það af sér að ójafnvægi hefur skapast á milli fiskkaupenda og fiskseljenda. Vil ég í framhaldi af því fá að lesa hér upp smákafla úr ræðu Kristjáns Ragnarssonar, formanns LÍÚ sem birtist í Morgunblaðinu fimmtudaginn 3. nóv. s. l., með leyfi hæstv. forseta: "Þegar haft er í huga að Verðlagsráði sjávarútvegsins ber að taka jafnt tillit til veiða og vinnslu við ákvarðanir sínar veldur það undrun að heyra og sjá, hve mikill mismunur er á afkomu þessara greina. Svo virðist, að oddamaður yfirnefndar ráðsins hafi ekki gengið þann gullna meðalveg sem honum er ætlað að ganga." m.ö.o. að það eru ákvarðanir oddamanns sem vega þyngst um skiptingu á milli útgerðarmanna og sjómanna. Þessi tilhögun hefur leitt það af sér að ójafnvægi hefur skapast á milli fiskkaupenda og fiskseljenda, eins og ég áður nefndi. Hefur því ríkisvaldið vegna afskipta sinna af fiskverðssamningum gripið til ýmissa hliðarráðstafana, svo sem gengisfellinga eða uppbóta úr verðjöfnunarsjóðum. Þessar ráðstafanir hafa sjaldnast dugað lengur en þrjá mánuði með tilsvarandi verðbólguhækkun og þörf á endurtekningu vegna hækkunar á rekstrarkostnaði. Í fskj. II. með þessu frv. segir í grein eftir Friðrik Pálsson, framkvæmdastjóra Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, sem birt var í tímaritinu Ægi 1978, með leyfi hæstv. forseta: "Á því er enginn vafi, að stofnun Verðlagsráðs sjávarútvegsins á sínum tíma og svo stofnun Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins voru spor í rétta átt, en því miður er svo komið, að hvorug þessara stofnana stendur lengur undir nafni. Það gerist æ algengara í störfum beggja þessara stofnana, að forstjóri Þjóðhagsstofnunar og aðrir embættismenn í krafti ríkisstjórnar ákveða bæði fiskverð í yfirnefnd Verðlagsráðs og viðmiðunarverð í Verðjöfnunarsjóði. Þær ákvarðanir eru sjálfsagt ekkert verri fyrir það. En við erum komin langt frá upphaflegum tilgangi með stofnun Verðlagsráðs, sem var að koma á frjálsum samningum milli kaupenda og seljenda án beinna afskipta ríkisstjórnar." Við könnumst öll mætavel við aðgerðir ríkisstjórna til þess að leysa vanda sjávarútvegs eða fiskvinnslu. Gengisfellingar, gengissig, erlendar lántökur til að styrkja fjárfestingarsjóði sjávarútvegsins o. fl. Allar þessar aðgerðir hafa miðað að því að velta vandanum á undan sér líkt og snjóbolta sem hleður stanslaust utan á sig þar til hann er orðinn svo stór að enginn fær við ráðið. Slíkum boltum verður ekki endalaust velt yfir á samfélagið. Ef tap er á sjávarútvegi er tap á öllu þjóðfélaginu. Þetta er undirstöðuatvinnugrein Íslendinga með um 70% af útflutningsverðmætum landsins. Það verður því að teljast réttlát krafa að þeir menn sem þessum starfsgreinum stjórna beri ábyrgð á fjárfestingu og rekstri þessara fyrirtækja. Án ábyrgðar hlutaðeigandi aðila verður ekki hagkvæmni náð. Á árunum frá 1961–82 hafa verið teknar 273 ákvarðanir um fiskverð af yfirnefnd Verðlagsráðs. Þar af hefur samkomulag náðst 65 sinnum. Ákvarðanir um fiskverð þar sem atkvæði oddamanns var notað með seljendum gegn kaupendum voru 110. en með kaupendum gegn seljendum 71. 23 ákvarðanir um fiskverð hafa verið teknar með atkvæði oddamanns og annarra fulltrúa á víxl eða með hjásetu. Oddamaður hefur fjórum sinnum úrskurðað fiskverð einn. S. l. ár er sýnishorn af aðgerðum af hálfu stjórnvalda, bæði hvað varðar fiskverð og inngrip í gerða samninga. Eins og kemur fram í skýrslu frá Verðlagsráði sjávarútvegsins fyrir árið 1982–83 voru ákvarðanir um almennt fiskverð fjórum sinnum til umræðu. Verðlagsákvörðun 1. des. var bundin við hámarksverðlagshækkun samkv. ákvæði 3. mgr. 1. gr. brbl. nr. 79 frá 21. ágúst 1982, sem ekki mátti nema meira en hækkun verðbóta á laun eftir 1. sept. 1982. Samkomulag var um að fiskverð skyldi hækka að meðaltali um 7.72%, sem var það sama og hækkun verðhóta á laun þann 1. des. Ákveðið var að hækkun kæmi jafnt á allar tegundir. Gildistími var ákveðinn einn mánuður, þar til 31. des. 1982. Ákvörðun um almennt fiskverð frá 1. jan. til 31. maí var vísað til yfirnefndar. 2. gr. brbl. nr. 58 27. maí 1983 hljóðar svo: "Almennt fiskverð samkv, tilkynningu Verðlagsráðs sjávarútvegsins nr. 4/1983, annað en verð á skarkola, skal hækka um 8% 1. júní 1983 og það verð síðan um 4% 1. okt. 1983, og skal það verð, sem er ákveðið, gilda til 31. jan. 1984." Í samræmi við þessar ákvarðanir var samþykki á fundi deildarinnar þann 30. maí að 8% hækkun kæmi jafnt á allar fisktegundir. Á fundi deildarinnar þann 15. sept. 1983 var samþykkt að 4% hækkun kæmi einnig jafnt á allar tegundir. Af þessu er því ljóst að fiskverð hefur verið bundið með lögum mestallt s.l. ár. Verðlagningu á tímabilinu 1/1 til 28/2 lauk þann 31. des. Tillaga oddamanns fól í sér 14% meðalfiskverðshækkun. Var till. samþykkt með atkvæði oddamanns og fulltrúa útgerðarmanna gegn atkvæðum fulltrúa sjómanna, en fulltrúar kaupenda sátu hjá. Almennt fiskverð frá 1/3–31/5 var ákveðið þann 27. febr. Ákveðin var 14.74% hækkun, jafnt á allar fisktegundir, en hækkun þessi er sú sama og verðbætur á laun frá 1. mars. Verðið var ákveðið af oddamanni og fulltrúum seljenda gegn atkvæðum annars fulltrúa kaupenda og hinn fulltrúi kaupenda sat hjá. Fiskverð hefur því tekið mið af almennum verðhækkunum í landinu og vísitölubindingu launa, og er því ekki óeðlilegt að ætla að samfara afnámi vísitölubindingar á almenn laun í landinu verði gerð gagnger breyting á Verðlagsráði sjávarútvegsins til samræmis við frjálsa kjarasamninga. Máli mínu til stuðnings nægir að nefna ákvörðun um fiskverð frá 1. jan. s.l. Tillaga oddamanns fól í sér 14% fiskverðshækkun og náði fram að ganga. En þessi 14% fiskverðshækkun þýddi í reynd að 4% af óskiptum afla runnu beint í olíusjóð og gengisfellingu um tæp 10%. Þetta er bara ein af þeim mörgu björgunaraðgerðum ríkisstjórna sem leysa engan vanda, aðeins fresta þær vandanum um skamman tíma. Vandi útgerðarinnar virðist vera sífellt meiri. Ef marka má ummæli útgerðarmanna í dagblöðum undanfarið stöðvast flotinn ef ekkert verður að gert. Ef tekið er mið af ástandi í sjávarútvegi eins og það blasir við í dag með tilliti til þess að afskipti ríkisvalds af fiskverðsákvörðunum í 19 ár hafa ekki dregið úr vandanum. heldur þvert á móti aukið vandann með miðstýringu og þeirri núllreglu sem er hvað mest í tísku í dag verður að telja það rökrétta áskorun til hæstv. ríkisstj. að hún hætti afskiptum af fiskverðssamningum, enda verði samningsaðilum frjálst að velja sér oddamann eða leita til sáttasemjara náist ekki samningar. Með þessu fyrirkomulagi er gerð sú krafa til útgerðar- og fiskvinnslumanna að þeir sniði sér stakk eftir vexti, enda er það í samræmi við þá kröfu sem gerð er til annarra landsmanna. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum leggja til að frv. verði afgreitt til 2. umr. og sjútvn.



Virðulegi forseti. Hér hefur verið lagt fram frv. til l. um breyt. á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Í þessu frv. er lagt til að meginbreytingin verði sú, að lágmarksverð á sjávarafla verði ákveðið í frjálsum samningum á milli fiskseljenda og fiskkaupenda í Verðlagsráðinu, en deilum sé ekki vísað til yfirnefndar og oddamanns frá Þjóðhagsstofnun eins og nú tíðkast. Með þessari breyt. telja flm. að samningsaðilar verði ábyrgari í samningsgerðinni og þeir geti ekki vísað vandanum af óraunhæfum samningum á ríkiskassann, eins og dæmi séu til um. Með þessari breytingu yrði horfið aftur að hinum upphaflega tilgangi laganna um Verðlagsráð sjávarútvegsins frá árinu 1961, þar sem segir að verðlag sjávarafla skuli ákveðið í frjálsum samningum hagsmunaaðila án íhlutunar ríkisvaldsins. Öll erum við fylgjandi sem frjálsustum samningum í þessum efnum sem öðrum, en lítum nokkuð nánar á staðreyndir er við blasa í þessum efnum. Fiskverðsákvarðanir gegna stærri hlutverki í þjóðarbúskap okkar en flest annað. Þær ráða ekki aðeins miklu um rekstrarskilyrði fiskveiða og fiskvinnslu, heldur ráða þær verulega þróun í launamálum sjómanna þar sem aflahlutur er svo veigamikill þáttur í launum þeirra. Fyrr á árum voru þessi verðlagsmál oft í miklu öngþveiti, og t.d. á sjötta áratugnum, eins og kom fram hjá flm., valt oft á ýmsu hvernig ferskur fiskur var verðlagður. Þá ríkti oft megn óánægja hjá sjómönnum með fiskverð og voru þá oft margþættir samningar í gangi, sem voru engum til góðs. Árið 1960 voru teknir upp frjálsir samningar um fiskverð milli fiskseljenda og fiskkaupenda. Þessi tilhögun gafst ekki heldur vel, því á því ári var komið nærri vertíðarlokum, eins og kom fram að mig minnir í framsögu hv. flm., þegar samningarnir loksins tókust um fiskverð fyrir þá vertíð. Ekki er til bóta að taka upp slíka stefnu aftur. Eftir þá reynslu sem menn höfðu fengið af hinum ýmsu erfiðleikum við verðlagningu og verðlagsákvarðanir á ferskum fiski var Verðlagsráð sjávarútvegsins sett á stofn 18. des. 1961. Þar tel ég hafa verið stigið rétt spor í rétta átt. Og þó að öllu megi finna sé ég ekki að annað kerfi bjóði upp á betri eða réttlátari möguleika í dag. Að sjálfsögðu fær þetta frv. rækilega umfjöllun í þingnefndum og leitað verður vafalaust umsagnar hagsmunaaðila, og ef fram koma í þeirri umræðu veigamiklir þættir, sem yrðu á einhvern hátt til bóta á núverandi kerfi, þá tel ég víst að allir verði sammála um að gera breytingar þar á. En við skulum ekki gleyma því, að hjá okkur Íslendingum ríkir sérstaða í verðlagsmálum sjávarafurða. Hjá hinum stærri fiskveiðiþjóðum ríkir hinn frjálsi uppboðsmarkaður, sem byggir á nálægð stórra neytendamarkaða. en við hér á Íslandi verðum að taka mið af neytendamörkuðum erlendis fyrir unninn fisk. Þeim markaðssveiflum sem þar myndast erum við því miður háð. Þetta ástand gerir okkur alltaf erfiðara fyrir í öllum verðákvörðunum á ferskum fiski. Ég dreg því ég segi það aftur - mjög í efa að breyting á núverandi kerfi verði til bóta fyrir þá aðila sem þarna eiga hlut að máli, og sennilega yrði það hvað síst til bóta fyrir sjómenn og útgerðarmenn. Virðulegi forseti, hv. þd. Nú þegar við ræðum hér hvernig best verði staðið að að verðleggja ferskan fisk upp úr sjó, þá berast okkur þau illu tíðindi síðustu daga að búast megi við verulegri aflaminnkun á Íslandsmiðum. Þetta eru váleg tíðindi og munu ef rétt eru snerta hvert einasta heimili í landinu. Nú þegar er brostið á atvinnuleysi h,já fjölda verkafólks sem unnið hefur að okkar aðalútflutningsframleiðslu. Þannig eru nú 150 atvinnulausir á Akranesi vegna lokunar á tveim af fjórum frystihúsum i bænum. Þetta skeður á meðan deilt er um hvernig fara skuli með skuldir eins togara, er þessi fyrirtæki eiga og var smíðaður innanlands fyrir nokkrum árum. Skuldir þessa skips, sem ég fullyrði að hefur verið vel rekið, hafa hrannast upp hjá opinberum sjóðum vegna óhóflegs fjármagnskostnaðar, verðtryggingar lána og gengisbreytinga þannig að eigendur hafa ekkert fengið við ráðið. Uppboðshamrinum hefur verið lyft og nú bíður verkafólk á Akranesi eftir því hvort hann verður látinn falla eða ekki. Verði hann felldur verður þar um varanlegt atvinnuleysi að ræða. Þó ég minnist hér á Akranes er það því miður ekki eini staðurinn á landinu sem slíkt ástand vofir yfir. Það er því miður víðar. Þess vegna skora ég á hæstv. sjútvrh., sem ekki er hér viðstaddur, og hæstv. ríkisstj. að leita allra ráða til að leysa þessi mái sem allra fyrst. Það er engin lausn að fara að bjóða upp hluta af flotanum vegna vanskila í opinberum sjóðum og svipta þannig mörg hinna minni byggðarlaga undirstöðu atvinnuöryggis.



Virðulegi forseti. Ég tel þarft að taka þetta mál til umfjöllunar og þakka hv. flm. frumkvæðið. Það er mjög þarft að taka til umfjöllunar hvernig verðlagningu fiskjar er háttað hjá okkur og það mætti einnig ræða hver er atkoma útgerðar og sjómanna um þessar mundir. Ég sé þó nokkurn galla á þessu frv. Það er sagt í 1. gr. að 10. gr. laganna skuli falla niður. Síðan er ekki gerð grein fyrir því hvað eigi að koma í staðinn. Ég átta mig ekki á því hvað er meiningin að komi í staðinn. Við höfum nefnilega reynt þá leið að Verðlagsráð komi ekki nálægt ákvörðunum fiskverðs, en frá þeirri leið var horfið vegna þess að hún gafst mjög illa. Menn upplifðu það, og þekki ég þá sérstaklega til hvað varðar sjómennina. að standa í deilu um fiskverð ekki vikum saman heldur jafnvel mánuðum saman, flotinn gat ekki leyst festar vegna þessa og allir töpuðu. Þar ríkti það lögmál frumskógarins sem mér sýnist að sé verið að gera tillögu um að framkalla hér - lögmál sem að mínu mati yrði til mikils tjóns fyrir sjómannastéttina í landinu og útgerðina einnig. Ég held nefnilega að það kerfi sem nú er notast við, sem vissulega má bæta, það er ekkert kerfi algilt og algott, hafi farið í þann farveg sem lýst var í framsöguræðu hv. 8. landsk. þm. vegna þess að óábyrgir stjórnmálamenn eða ríkisstjórnir hafa beint því í það far. Ég held að Verðlagsráð sem slíkt geti starfað og tekið sínar sjálfstæðu ákvarðanir ef það er ekki alltof háð ríkisstjórnum hverju sinni. Hins vegar tel ég að það skapi mikla erfiðleika við ákvörðun á fiskverði i dag, hversu feikilega stór hluti af flotanum er í eigu fiskvinnslustöðvanna. Ætli það sé ekki um 85%. Og hvaða hagsmuni hafa fiskvinnslustöðvarnar af því að hækka fiskverð til sjómanna? Enga. Þarna er gagnstæðum hagsmunum steypt í eitt, sem veldur því að útgerðin fær ekki sitt og sjómennirnir fá ekki sitt. Ég vil endurtaka það, sem hv. síðasti ræðumaður minntist á, að þetta kerfi var tekið upp vegna biturrar reynslu sjómanna og útvegsmanna á sínum tíma og hefur það leyst mörg vandamál til þessa dags, en því hafa líka fylgt ýmis vandamál. En það er ekki bara á þetta að líta. Menn halda því fram að samningar landverkafólks séu óábyrgir, menn halda því fram að samningar sjómanna séu óábyrgir, menn halda því fram að allir samningar séu óábyrgir, menn flýja í þessa átt til að afsaka ranga efnahagsstefnu í landinu og kenna þeim aðferðum sem notaðar eru til að ákveða eða semja um allt saman. Ég vil að síðustu spyrja hvað menn ætla að komi í staðinn fyrir það kerfi sem nú er notað, hvort það á að hverfa beint til þess sem áður var, lögmáls frumskógarins, sem horfið var frá, sem sjómenn töldu mjög gallað, sem útvegsmenn töldu mjög gallað, og ég spyr hvort það hefur verið leitað eftir því hjá sjómönnum hvort þeir vildu fara leið þessa. Ég verð að játa að ég hef ekki heyrt einn einasta sjómann, sem man þá tíð að standa í deilu svo vikum og mánuðum skipti hér áður fyrr, mæla því bót að horfið yrði til gamla fyrirkomulagsins. En ég er sammála því að við eigum að láta af óábyrgum gerðum, ákvörðunum sem ég tel að séu ekki kerfinu að kenna, heldur stjórnarfari eða óábyrgum stjórnmálamönnum sem misnota það kerfi sem nú er í gildi.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að það frv., sem hér er til umr., skuli hafa verið lagt fram, ekki vegna þess að ég taki undir aðaltill. frv. heldur vegna þess að verði þetta mál skoðað í n. þingsins er tækifæri til að kalla fulltrúa sjómannasamtaka og þeirra aðila sem standa að Verðlagsráði sjávarútvegsins til skrafs og ráðagerða um þessi mál. Ég sé því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv., en legg áherslu á að þetta mál verði skoðað vel í nefnd. En ég kom hér fyrst og fremst upp vegna orða hv. 3. þm. Vesturl. um það ástand sem nú er að skapast á Akranesi og hann lýsti. Ég kom hér upp til að taka undir áskorun hans um að hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvrh, taki þessi mál til mjög alvarlegrar athugunar og lausnar á næstu dögum. Það er víðar en á Akranesi, þó að þar sé kannske komið í mest óefni, að við blasir að verði stórkostlegt atvinnuleysi, og það virðist vera víðast hvar sama sagan: það stafar af því að nýju togararnir okkar eru hver af öðrum að stöðvast vegna þess að ekki er hægt að halda rekstri þeirra áfram ekki kannske eingöngu vegna þess að það sé að minnka aflinn, heldur hafi fjármagnskostnaður þeirra verið svo mikill. Ég lít svo á að þetta sé dómur um ranga stefnu undanfarinna ára í uppbyggingu íslenska fiskiskipaflotans, um ranga stefnu í fjármögnun hans og einnig um ranga stefnu - og það snertir það mál sem við erum að ræða hér - í verðlagningu á íslenskum fiski. Það er greinilegt að á undanförnum árum hefur þróunin verið sú, að íslenska útgerðin hefur orðið að standa undir því að greiða niður skuldir af skipunum sem eru miklu hærri en verðið sem fengist hefur fyrir þann afla sem flotinn hefur skilað í þjóðarbúið og íslenskur gjaldeyrir hefur fengist fyrir. Þarna hefur átt sér stað geysilega mikil tekjutilfærsla í þjóðfélaginu frá fiskiskipaflotanum okkar íslenska í hendur hinna ýmsu eyðsluaðila í þjóðfélaginu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessi mál, það verður sjálfsagt tími til þess síðar, en ég vil endurtaka undirtektir mínar við áskorun hv. 3. þm. Vesturl. og skora á ríkisstj. að taka mál fiskiskipaflotans okkar til rækilegrar athugunar og leita lausnar.



Virðulegi forseti. Ég þakka þeim mönnum sem hér hafa rætt um frv., a.m.k. fyrir góðan vilja til að ræða þetta í n. og að við getum farið ofan í saumana á þessu. En út af þeirri fsp. sem 6. landsk. þm. kom með um hvað við vildum hafa í staðinn, þá vil ég benda honum eindregið á að við erum ekki að leggja til að lögin frá því 1961 verði lögð niður, heldur sú breyting sem var gerð á lögunum í desember 1964, þegar oddamanni yfirnefndar var bætt inn í verðlagsráð. Það var ekki verið að leggja til að verðlagsráðið sjálft yrði lagt niður. Samningsaðilarnir geta náttúrlega sem frjálsir menn samið hvernig sem þeir velja sér. Ég kom einmitt inn á það áðan, að vegna þess hve illa gekk að ná samningum þegar þetta var gefið algerlega frjálst var tekin sú ákvörðun að setja átta menn í að semja frv. til laga 1961. En lögunum var breytt 1964. Það er sú breyting sem við ræðum hér um. Raunveruleg verðmæti verða ekki til í samningum um fiskverð frekar en í öðrum samningum. Það er því skipting á verðmætum sem um er verið að tala. Þó flotinn sé illa staddur í dag verður það ekki leyst með því að oddamaður eða neinn af þeim toganum geri það. Bæði kemur þar iðnaðarvandamál og fleira inn í, því þetta eru allt nýleg skip sem eru í vandræðum. En það er allt annað mál sem við þyrftum að ræða miklu frekar, held ég, og kannske kynna okkur mun betur. Ég hef einmitt litið yfir listann yfir þá togara sem eru núna mjög illa staddir eða í vanskilum. Það er alveg greinilegt að þessi skip eru smíðuð á árunum frá 1976 til dagsins í dag og mörg þeirra eru íslensk smíði. Það er því ýmislegt sem á þarf að líta í því sambandi. Ég held að ég sé ekki að orðlengja þetta frekar og þakka fyrir.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. sem er 18. málið á þessu 106. löggjafarþingi. Þetta er frv. til l. um breytingu á lögum nr. 80, útgefnum 11. júní 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Flm. ásamt mér er hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur frv. í þessa veru verið flutt á 103. löggjafarþingi og hinu 104., en á 105. löggjafarþingi var frv. flutt í nokkuð annarri mynd en áður. Það er nú í svipaðri mynd og á síðasta þingi. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að á eftir 2. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur komi ný gr., sem orðist svo, með leyfi virðulegs forseta: "Þrátt fyrir ákvæði 2. gr. laganna geta launþegar (vinnuseljendur), sem taka laun hjá sama atvinnurekanda (vinnukaupanda) stofnað félag á vinnustað sem hafi með samninga að gera og taki í einu og öllu við réttindum og skyldum stéttarfélaga. Þetta getur gerst að undangenginni skriflegri og leynilegri atkvgr., þar sem 2/3 hlutar þátttakenda hafa lýst sig samþykka þessu fyrirkomulagi, enda starfi fleiri en 25 launþegar á vinnustaðnum. Félmrn. skal setja reglugerð um framkvæmd atkvgr. 2. gr. Þar sem í lögum þessum eru nefnd stéttarfélög komi: stéttarfélög og vinnustaðafélög. Þegar lög þessi hafa verið staðfest skulu lög nr. 80 11. júní 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur með áorðnum breytingum, gefin út með fyrirsögninni: Lög um stéttarfélög, vinnustaðafélög og vinnudeilur." Virðulegi forseti. Á þingum undanfarinna ára hafa farið fram um þetta mál miklar umr. og á það hefur verið varpað nokkuð skýru ljósi bæði af andstæðingum þess og fylgjendum. Ég ætla því að takmarka mína umfjöllun hér við þau efnisatriði sem ég tel nauðsynlegt að minna á og eru að mati okkar flm. aðalefnisatriði þeirrar umr. sem þetta frv. hugsanlega vekur. Þá er fyrst til að taka að við 1. gr. frv. er talað um fjölda launþega á vinnustað þar sem til greina kæmi að stofnað yrði vinnustaðafélag. Nefnd er talan 25 en vitanlega er sú tala ekki fengin með neinum vísindalegum hætti, enda er hún eingöngu orðuð þarna sem tala sem tengist meðalfjölda starfsmanna á vinnustöðum vítt og breitt um landið. Ekkert er því til fyrirstöðu að mati flm. að sú tala sé annaðhvort lægri eða hærri, allt eftir því hvað mönnum sýnist. Við viljum aðeins biðja um það að þessi tala verði ekki látin standa í vegi fyrir því að menn skoði þetta frv. með það fyrir augum að það geti náð fram að ganga þótt á því verði einhverjar breytingar hvað tölulegar viðmiðanir snertir. Þegar lög eru sett sprettur eðlilega upp sú umr. hvort lögin hefti eða rýmki athafnafrelsi fólks. Eitt af því sem þetta frv. hefur sætt gagnrýni fyrir er að menn hafa talið í því felast lögþvingun. Nú er ég ekki lögfróður maður, en ég álít að ekki þurfi mikla lagaþekkingu til að geta fullyrt að þetta frv. þvingar ekki fólk heldur rýmkar það frekar athafnafrelsi þess og vald yfir eigin athöfnum. Það má líka með réttu spyrja: Hvers vegna að vera að setja lög um hluti sem rýmka frelsi fólks? Getur fólk ekki látið sér nægja að taka sér þann rétt sem lög ekki banna? Þá stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að þau lög sem sett voru um stéttarfélög og vinnudeilur 11. júní 1938 hafa verið túlkuð þannig, að það sem hér er áformað að breyta er talið fyrirmunað samkv. þeim lögum. Auðvitað þarf ég ekki að segja þeim mönnum sem hérna sitja inni að þegar lögin um stéttarfélög og vinnudeilur voru samin og sett árið 1938 var ástandið í þjóðfélaginu allnokkuð annað en það sem við búum við í dag. Það var nýafstaðin kreppa, menn voru endanlega að melta til fullnustu kenningar um stéttir og stéttaskiptingu, og þar af leiðandi var það nokkuð eðlilegt miðað við þeirra tíma aðstæður að menn skylduðu launþegafólk til að flokka sín félög samkv. stéttaskilgreiningu. Staðreynd er að það eru líklega ekki mörg lönd vestan járntjalds þar sem hugtakið stétt er lögbundið og í raun lögverndað með svipuðum hætti og á Íslandi. Hugmyndir manna um skipan verkalýðshreyfingar tóku eðlilega líka nokkurt mið af þeim aðstæðum sem þegar höfðu skapast í skipulagsmálum félaga iðnaðarmanna, þar sem hagsmunavarsla var bundin við ákveðna stétt iðnaðarmanna, og innan ramma sveitarfélagaskiptingar. Því hefur verið haldið fram að þetta frv. gangi gegn hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar. Þegar menn fullyrða slíkt þá hefur sú hin sama fullyrðing í raun tvöfalda merkingu. Verkalýðshreyfingin berst fyrir það fólk sem að henni stendur og þegar menn segja: Þetta gengur gegn hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar, þá eru þeir að gefa í skyn að það gangi gegn hagsmunum þess fólks sem verkalýðshreyfingin samanstendur af. Það vil ég fullyrða að er alrangt. Það að rýmka rétt fólks til að hafa áhrif á kjör sín getur ekki gengið gegn hagsmunum þess. Aftur á móti er hugsanlegt að þetta gangi að einhverju leyti gegn hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar sem stofnunar, ekki vegna þess að frv. sé ætlað það í sjálfu sér, heldur vegna þess að frv. gerir ráð fyrir ákveðnum breytingum. Við urðum vitni að því áðan að hér kom í stólinn verkalýðsforingi og talaði svo sem það væri virkilega af hinu illa að fólk þyrfti að berjast fyrir kaupi sínu og kjörum. Og það versta sem fyrir gæti komið væri að fólk yrði að fara í verkfall til þess að ná fram kröfum sínum.  Þetta frv. gerir ráð fyrir ákveðnum breytingum eða nýjum leiðum í kjarabaráttu og verkalýðshreyfingin þyrfti þá hugsanlega að taka aðra afstöðu, endurskoða að einhverju leyti starfshætti sína og skipulag með tilliti til þessara nýja möguleika. Ef þetta gengur gegn hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar sem stofnunar, það að gera ráð fyrir því að hún taki breytingum með tilliti til aðstæðna, þá vil ég halda því fram að slíkt væri af hinu góða, því að hlutir sem ekki geta tekið breytingum staðna, tréna og verða endanlega að steingervingum. En ég endurtek: það er ekki ætlan þessa frv. að skipta sér af skipulagi launþegasamtakanna sjálfra, heldur aðeins að opna nýja leið, bæta við einu baráttutæki fyrir launþega. Á árunum 1960–1962 var fjallað mjög ítarlega í Alþýðusambandi Íslands um tillögur sem þá komu fram um starfsgreinasambönd þ.e. sambönd launþega í skyldum atvinnugreinum, svo sem allra þeirra er störfuðu í fataiðnaði eða matvælaiðnaði svo að dæmi séu tekin. Þetta frv. gengur í raun skrefi lengra. Það gerir ráð fyrir því að minnsta eining í kjarabaráttu sé vinnustaðurinn. Síðan er ekkert sem bannar að vinnustaður eða vinnustaðafélög myndi með sér sambönd innan skyldra starfsgreina eða einhvers annars, sem menn telja eðlilegt að miða við, og þannig verði til samtök sem í raun ganga þversum á núverandi skipulagshugmynd ASÍ. Hér er ég ekki að tala um eitthvað sem er gripið algerlega úr lausu lofti. Ég vil minna á útvarpsviðtal við Guðmund J. Guðmundsson á fyrsta degi þings Verkamannasambandsins í Vestmannaeyjum núna fyrir skömmu. Þar lagði hann mjög mikla áherslu á nýja skipulagningu í baráttu fyrir kjörum launafólks og talaði um starfsgreinaskipta baráttu. Þegar blaðamaður beindi því svo til hans hvort hugsanlegt væri að menn færu að berjast fyrir kjörum sínum hver á sínum vinnustað, þá svaraði Guðmundur því til að það væri allt til í því. S. l. laugardag hafði ég tækifæri til að spyrja forseta ASÍ þessarar sömu spurningar og hann staðfesti að það væri ekki óeðlilegt að hans mati að þessi leið yrði reynd í komandi kjarabaráttu. Einnig segja menn að það sé óeðlilegt að breyta einhverju á þessu vettvangi nema sú breyting eða hugmyndir að henni komi frá verkalýðshreyfingunni sjálfri. Því tel ég mjög einfalt að svara. Lögin um stéttarfélög og vinnudeilur, sett af Alþingi Íslendinga 1938, eru sá grundvöllur sem núverandi verkalýðsbarátta byggist á. Með þeirri löggjöf var skapaður starfsvettvangur fyrir núverandi verkalýðssamtök og við sem hér sitjum, fulltrúar þess fólks sem hefur falið verkalýðshreyfingunni ákveðin verkefni í kjaramálum, erum þess fullkomlega umkomnir að setja önnur lög um aðstöðu þessa fólks eða réttindi til að berjast fyrir sínum kjörum. Launþegasamtökin eru ekki frjáls félagasamtök í þeim skilningi orðsins að um þau hafi verið sett lög. Fólki er alls ekki heimilt að vinna að samningum um laun og kjör öðruvísi en í gegnum þessi lögformlega skipuðu verkalýðsfélög. Ef horft er til þeirrar umræðu sem nú fer fram í landinu um kjör láglaunafólks held ég að því verði ekki á móti mælt að það skipulag í verkalýðsbaráttunni sem þetta fólk býr við hefur ekki dugað. Ég ætla mér ekki það hlutverk að leggja hér fram þá einu og algildu lausn sem fáanleg er í málefnum verkalýðsbaráttunnar. Aftur á móti held ég að ég geti fullyrt ómótmælanlega að það sem hér er lagt fram verður ekki til þess að draga úr möguleikum fólks til að semja um sín launakjör heldur hið gagnstæða. Annað atriði, sem kannske er hægt að halda fram að sé frekar tilfinningalegs eðlis, er að að áliti okkar flm. ætti þetta frv. að geta orðið brú yfir þær gjár sem í dag hafa myndast milli mismunandi atvinnustétta, þ.e. verkafólks, skrifstofufólks, faglærðra og hvaða nafni sem nefnast hinar ýmsu atvinnustéttir. Þessi breyting á lögunum um stéttarfélög og vinnudellur gæti orðið til að draga úr áhrifum þess ástands sem þessi gömlu lög hafa í raun og veru skapað. þ.e. stéttaskiptingu fólks eftir vinnugreinum. Það getur ekki verið eðlilegt lengur að ganga út frá aðskilnaði fólks sem vinnur hlið við hlið í mismunandi atvinnugreinum, t.d. framleiðslu, skrifstofustörfum. stjórnunarstörfum o.s.frv., heldur hlýtur að vera eðlilegt að taka mið af breyttum aðstæðum í þjóðfélaginu. Að lokum virðulegi forseti, vil ég aðeins draga saman í fáum orðum aðalinnihald míns máls. Í fyrsta lagi: Þessu frv. er ætlað að rýmka aðstöðu fólks en ekki þrengja, því er ætlað að sameina fólk í smáum einingum en ekki sundra, og því er ætlað að taka mið af ástandi nútíðar en ekki fortíðar. Í frv. eru ákveðnar tölulegar viðmiðanir eins og lágmarksfjöldi vinnandi fólks á vinnustað þar sem stofnun vinnustaðafélaga kemur til greina. Það er spurning um hlutfall þátttakenda í atkvgr. og það er spurning um reglugerð sem sett yrði um framkvæmd atkvgr. Allt þetta eru atriði sem móta þarf og breyta síðan ef þurfa þykir, en hafa ekki nein úrslitaáhrif á eðli og markmið frv. sjálfs. Að lokum, virðulegi forseti, geri ég till. um að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Ekki er vafi á því að þörf er á að breyta skipulagi verkalýðssamtakanna og það er reyndar unnið að því. Einmitt í dag stendur yfir sérstök ráðstefna hjá ASÍ um skipulagsmál, ráðstefna sem byggð er á vinnu nefndar sem mjög hefur farið ofan í skipulagsmál sambandsins. Á þessari ráðstefnu verður væntanlega mótuð sú stefna sem verkalýðssamtökin sjálf vilja taka upp varðandi skipulag sitt. Ég tel að þetta frv., sem Vilmundur heitinn Gylfason flutti fyrst inn í þingið, hafi orðið til þess að skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar komu á ný til umr., og menn vöknuðu til vitundar um það að ekki var hægt að bíða lengur með að breyta því sem aflaga hefur farið. Verkalýðssamtök eins og önnur samtök hafa staðnað, þau þurfa að laga sig að breyttum tímum, breyttu þjóðfélagi. Það er skoðun mín og það er skoðun, tel ég, flestra sem í verkalýðshreyfingunni eru að þær breytingar eigi að ske innan frá, ekki með lagaboði. Það verður að freista þess að félagafrelsið sé svo víðtækt að menn geti mótað sitt skipulag sjálfir. Það er í tísku nú að gagnrýna verkalýðssamtökin og skipulag þeirra og yfirleitt allt sem að verkalýðshreyfingunni lýtur. Mönnum verður tíðrætt um að svokallað lýðræði sé ekki eins virkt og það þyrfti að vera. Menn gleyma því gjarnan að það kerfi sem notast er við, hið svokallaða fulltrúalýðræði, verkar afskaplega illa alls staðar, í öllum félögum. Það er ekki bara í verkalýðshreyfingunni, það er líka í kaupfélögum, í öllum hugsanlegum félögum í landinu að fundasókn er með alminnsta móti. Menn sækja ekki þann rétt sem þeir eiga með því að mæta á fundum og hafa áhrif á gerðir þeirra sem til forustu hafa verið valdir. Það er eins og menn sækist ekki eftir því um þessar mundir að sækja sinn rétt eftir þeim leiðum. Mér virðist sem það félagslíf sem helst blómgast í landinu séu matarklúbbar, fínir matarklúbbar. Þá sækja menn, en almenna félagsfundi í hvers konar samtökum sækja menn ekki sem skyldi. Þó sýnir það sig að þegar verkalýðssamtökin eiga í sérstökum átökum eða erfiðleikum þekkir fólk sinn vitjunartíma og fjölmennir til funda. En því miður er það ekki yfirleitt. Ég ætla nú ekki að ræða þetta frv. mikið efnislega. En mér sýnist það ekki til þess fallið að sameina eitt eða neitt heldur miklu frekar til þess að sundra og skera þau félög sem fyrir eru niður við trog. Þegar menn gera skipulagsbreytingar verða menn vissulega að þola ýmsan sársauka, það er augljóst. En ég tel rétt að félagsmennirnir sjálfir, fólkið sjálft, sem í þessum félögum er, fái að ráða því hvernig skipulagi þeirra samtaka er háttað. Ég minni á að enda þótt formlegar skipulagsbreytingar hafi ekki orðið miklar í verkalýðsfélögunum þá hefur átt sér stað þróun, sem er mjög í þá átt sem talað er um hér í frv., þróun sem hefur átt sér stað í mínu félagi, þar sem það tíðkast innan félagsins að gerðir eru starfsgreinasamningar. Hefur það gefist vel innan þessa ramma og ég hygg að þeir vinnustaðir sem þannig er farið með vildu ógjarnan að löggjafinn kæmi nú og fyrirskipaði að þessir vinnustaðir yrðu sérstök félög. Ég held að sú þróun sem átti sér stað með því að gera svona vinnustaðasamninga og hafa vinnustaðafundi hafi orðið til þess að félögin ná miklu betur til fólksins og starfið verður virkara. En að gera þetta að allsherjarlausn - ég er ekki kominn til með að sjá hvernig það gefst. Ég neita að trúa því að það sé til bóta að löggjafinn fari ofan í það. En ég treysti því að samtökin sjálf geti ráðið fram úr þessum málum og þau muni gera það. Hv. síðasti ræðumaður var að velta því fyrir sér hvort ég teldi verkföll af hinu illa. Ég vil segja það hiklaust að verkafólk í landinu telur verkföll neyðarúrræði. Og verkalýðshreyfingin leggur ekki út í verkföll nema sem neyðarúrræði. Það er ekkert gamanspil að vera í verkföllum. Það er ekkert gamanspil að sitja heima peningalaus og allslaus. En það var það sem skeði hér áður fyrr þegar menn voru að semja um fiskverð, ekki vikum saman heldur jafnvel mánuðum. Og menn sömdu um verðlagsráð til þess að forðast slíkt. Eitt er víst: Þó það kerfi sem nú er notað kunni að vera gallað þá hefur það leyst menn frá þeirri kvöð að standa í erfiðum vinnudeilum. Og það kunna sjómenn að meta og sjómannafjölskyldurnar þó einhverjir aðrir kunni það ekki. Og ég vil benda á það að ef oddamaður er tekinn út úr verðlagsráði þá þýðir það bara að lögmál frumskógarins tekur gildi á ný með tilheyrandi erfiðleikum fyrir sjómenn. Kannske er það það sem menn vilja.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Við erum greinilega dálítið þreyttir í dag. Örstutt svar til hv. 6. landsk. þm., bara til að leggja enn og aftur áherslu á mín fyrri orð. Það frv. sem hér er fjallað um er ekki fyrirskipun heldur rýmkun eða heimild. Það getur vel verið að menn geti haft skiptar skoðanir um ágæti slíkrar aðgerðar út af fyrir sig og telji að hún komi kannske ekki að miklu gagni fyrir einn eða neinn. En hún vekur þó ákveðnar spurningar. Hvers vegna eru menn, alþm. eða aðrir, á móti lagaákvæði sem gerir einfaldlega ekkert annað en að rýmka örlítið rétt manna í þessu landi? Hvað hinu atriðinu viðvíkur, um verkföllin, þá var ég náttúrlega ekki að gera lítið úr þeim nauðum og þeim þrengingum sem ganga yfir fólk þegar það þarf að fara í verkföll. En ég get aftur á móti ekki séð að það sé nokkur lausn, hvorki fyrir verkafólk né verkalýðsforustuna, að velta einfaldlega vandanum af þeirri ákvörðun til einhvers oddamanns í einhverju ráði, sem tekur ákvarðanir í raun og veru án minnsta tillits til annarra hagsmuna en þeirra sem hann er sjálfur að verja, sem sé ríkisins í heild. Ég bendi aðeins á þá verðlagsákvörðun sem átti sér stað í gær þegar loðnuskipin sigldu úr höfn. Þar tók oddamaður afstöðu með kaupendum á móti seljendum.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Hér er talað um að rýmka eigi rétt manna til að semja um launakjör sín. Ég efast ekki um að það sé tilgangurinn með þessu frv., það sé það sem menn ætlast fyrir með því. Ég legg hins vegar áherslu á það, að þegar á hefur reynt í átökum launafólks og atvinnurekenda hefur það fyrst og síðast verið samtakamátturinn, samtakamáttur hins breiða fjölda, sem hefur ráðið úrslitum. Og ég óttast það að ef þetta fyrirkomulag yrði allsráðandi, vegna þess að menn sæju einhvern stundargróða í því að stofna slík vinnustaðafélög, þá yrði það ekki lengi til góða fyrir þá sem þar ættu hlut að máli. Ég held nefnilega að fyrirtækin sem í hlut ættu, mundu mörg hver og þeirra forstjórar nýta sér þá veikleika, þær sprungur sem þarna mundu myndast, og treysta á það að samtakamátturinn væri ekki sá sami og hann var áður. Þetta er ótti minn aðeins. Hitt kann þó vel að vera að menn geti í gegnum harða baráttu félaga, sem eru þar virkir, náð vissum árangri. Ég efast ekki um að menn geti það. Ég man m.a.s. þá tíð, þegar ég var í forsvari fyrir verkalýðsfélagi, að þá var í raun og veru ekki nema eitt fyrirtæki á staðnum og það réð í raun öllu um atvinnulífið þar. Ef samtakamátturinn hefði þar ekki verið hjá félagi, sem var aðili að ASÍ og Afþýðusambandi Austurlands reyndar líka, þá hygg ég nú að það gamla lögmál hefði ráðið, sem þar réð eitt sinn, að fyrirtækið skammtaði sínum starfsmönnum ansi smátt, svo ekki sé meira sagt. Þó sjálfsagt sé að skoða allar leiðir til að reyna að jafna frekar lífskjör manna í þjóðfélaginu, m.a. í gegnum samninga, þá óttast ég að einmitt með þessu frv., sem stefnir að vísu í þveröfuga átt, sé fjármagninu í þjóðfélaginu innan einstakra fyrirtækja auðvelduð leið til þess að deila og drottna. Við það er minn ótti bundinn.



Virðulegi forseti. Hv. flm. ræddi um það hér áðan að hér væri um þá einu breytingu að ræða að samkv. frv. fengi fólk heimild til að stofna svokölluð vinnustaðafélög og spurði hvers vegna verkalýðsforustan væri á móti því að auka rétt fólksins. Ég tel nú að með þessu séu hlutirnir afskaplega einfaldaðir og ég vil ekki liggja undir því að ég eða svokölluð verkalýðsforusta vilji á nokkurn hátt þrengja rétt verkafólks. Það hefur aldrei komið til greina og að því munum við ekki stuðla. Hitt er annað mál, að skipulagið sem við höfum valið okkur er það að samstaðan geti gert betur en sundrung og með samstöðu nái menn betri árangri. Það eru til bæði í Evrópu og Ameríku þess konar fyrirtækjafélög, svokölluð gul verkalýðsfélög, þar sem forstjórar fyrirtækjanna ráða meira og minna um það hvernig þessi verkalýðsfélög haga sér. Og þessi verkalýðsfélög eru notuð oft á tíðum til þess að keyra niður eða berja á verkalýðshreyfingunni sem slíkri, draga sig undan, huga bara að sínu og brjóta niður. Þetta er reynslan sem menn hafa fyrir sér, jafnvel úti í Danmörku, einkum í Ameríku.  Ástandið er þannig í dag að hinar ýmsu starfsgreinar, sem ekki eru innan ASÍ, mynda félög og ríða á vaðið til þess að skara eld að sinni köku. Það er ekki af hinu góða. Ég held að það væri hyggilegra að festa þetta í fastara skipulag heldur en að hver og einn hlaupi út undan sér, eins og því miður hefur gerst undir núverandi skipulagi. En ég vil taka það fram að skipulag ASÍ gildir ekki alls staðar. Það eru fleiri stéttasambönd til í landinu heldur en sú hreyfing. Sambönd eða félög sem mundu nýta sér þessa möguleika sem yrðu opnaðir upp á gátt með samþykki þessa frv. Ég ætla ekki að ræða þetta mikið efnislega nú en ég vil taka það fram að það þarf að ræða þetta frv. vel í n. Ég tel að framlagning þess á sínum tíma hafi orðið til þess að vekja menn af Þyrnirósarsvefni hvað varðar skipulagsmál verkalýðssamtakanna, ég er sannfærður um það. En hvort sú leið sem hér er boðuð er rétt, það er aftur annað mál.

Davíð Aðalsteinsson Hæstv. forseti. Hér er til umr. skipulag verkalýðshreyfingarinnar. Eða inn á það er a.m.k. komið í þessu frv. Ég vil nú fyrst segja það, að ég tek raunar undir með hv. þm. Helga Seljan, að ég er svolítið smeykur við það sem hér er lagt til. Menn geta staðið andspænis því að hjá tilteknu fyrirtæki sé samið um kaup og kjör. Viðkomandi fyrirtæki getur haft yfirburði að ýmsu leyti. Það getur verið betur rekið, þess aðstaða getur verið af ýmsum ástæðum betri en sambærilegra fyrirtækja, hugsanlega á sama stað. Viðkomandi fyrirtæki ríður á vaðið, ef ég má svo að orði komast, og semur um kaup og kjör, sem eru hugsanlega langt yfir þeirri greiðslugetu sem önnur sams konar fyrirtæki hafa. Við þetta er ég smeykur. Ég held fyrir mitt leyti að þarna sé ekki lausnin, enda þótt ég hafi ekki á takteinum með hvaða hætti sé hyggilegast að gera vinnubrögð innan verkalýðshreyfingarinnar lýðræðislegri en þau eru í dag. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason minntist á það fulltrúalýðræði sem ríkti innan verkalýðshreyfingarinnar og þau vandkvæði sem óneitanlega eru á því að það fulltrúalýðræði skili sér. Þau vandkvæði er við að stríða mjög víða annars staðar, það viðurkenni ég, sem á sér margvíslegar orsakir. Ég ætla ekki að fara að ræða þær fjölþættu orsakir hér. Okkur hv. þm. er meira og minna kunnugt um þau efni. Í tilefni þess sem hér hefur komið fram vil ég taka undir það að ákvarðanir innan verkalýðshreyfingarinnar hafa verið teknar að mínum dómi allt of oft af of fáum aðilum.

En í kaupfélögunum?

Kaupfélögin eru ekki sérstaklega hér á dagskrá. Það væri ekkert því til fyrirstöðu að víkja að þeim en ég ætla ekki að eyða tíma hv. þd. vegna þess. Það sem lagt er til í því frv. sem hér er til umr., um stéttarfélög og vinnudeilur, tel ég hæpið og ég mundi alls ekki mæla með því að þau atriði sem eru hér í lagagreinum yrðu lögfest. En ég væri tilbúinn til þess að taka virkan þátt í umr. og umfjöllun um það með hvaða hætti væri hægt að gera hið svokallaða fulltrúalýðræði innan verkalýðshreyfingarinnar virkara. Hvernig væri hægt að tryggja það að ákvarðanataka innan verkalýðsfélaganna styddist við þátttöku fleiri félagsmanna en ég hef grun um að sé í dag. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. en ég tek undir það sem hér hefur komið fram. Hv. þm. Stefán Benediktsson hefur vakið hér máls á málefnum verkalýðshreyfingar. Okkur er skylt að ræða þau málefni en ég get ekki mælt með samþykki þessa frv.



Virðulegi forseti. Frv. það sem hér hefur verið lagt fram um breyt. á tollskrárlögum felur í sér framlengingu á svonefndu jöfnunarálagi, sem lagt er á innflutt hús og húshluta. Jöfnunarálag á innflutt hús og húshluta var fyrst lagt á árið 1982 samkv. heimild í lögum nr. 83 frá 1981. Gjaldtaka þessi var ákveðin til að rétta hlut innlendrar húsagerðar gagnvart aukinni samkeppni erlendis frá, sem til var komin fyrst og fremst vegna tollfrjáls innflutnings á vörum frá EFTA og EBE. Í innlendri framleiðslu þessara vara á sér stað uppsöfnun ýmissa gjalda sem lögð eru enn á ýmsar vörur til bygginga, en þessar sömu byggingarvörur njóta hins vegar tollfrelsis við innflutning þegar þær eru fluttar inn sem hluti fullbúins húss eða húshluta. Til að eyða þessum uppsöfnunaráhrifum á innlenda framleiðslu hefur 12% jöfnunarálag almennt verið lagt á innflutt hús og húshluta með þeirri undantekningu að 6% jöfnunarálag hefur verið lagt á innflutt stálgrindahús. Við endurskoðun tollskrárlaganna er ljóst að reyna verður eftir föngum að leysa þetta vandamál innlends iðnaðar þannig að helst sé ekki þörf á slíkri gjaldtöku, en á meðan unnið er að lausn þessa máls er óhjákvæmilegt annað en að leggja gjald þetta á nefndan innflutning. Er því lagt til með frv. að gjaldtakan verði framlengd um eitt ár eða til loka ársins 1984. Ég mun ekki orðlengja þetta frekar og vonast til þess að menn fallist á þetta réttlætismál, en legg jafnframt til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég vil með örfáum orðum lýsa stuðningi við þetta frv. Ég hygg að flestir geti verið sammála um að sú aðgerð sem það gerir ráð fyrir var réttlætanleg á sínum tíma og er það enn nú. Sá iðnaður sem risið hefur á þessum vettvangi hér á landi, þ.e. sem framleiðir hús og húshluta, hefur spjarað sig mjög vel og hefur sýnt að hann er fyllilega samkeppnisfær, en bjó hins vegar við óafsakanlegt misrétti í tollamálum. Það er auðvitað rétt, sem hæstv. ráðh. hefur hér sagt, að ákjósanlegt væri ef hægt væri að finna aðrar leiðir en þetta jöfnunargjald. En eins og nú háttar held ég sé rétt að framlengja það og við Alþfl.-menn munum styðja það.



Virðulegi forseti. Með frv. því sem hér hefur verið lagt fram um breyt. á lögum nr. 107 frá 1978, um sérstakt tímabundið vörugjald, er lagt til að gildistími innheimtu sérstaks vörugjalds verði framlengdur og gjaldið innheimt í eitt ár til viðbótar, þ.e. á árinu 1984. Samkv. frv. til fjárlaga fyrir árið 1984 er gert ráð fyrir gjaldtöku þessari og eru áætlaðar tekjur af innheimtu þess um 1 140 millj. kr. Gjaldið er bæði lagt á innfluttar vörur og innlenda framleiðslu, sem falla undir þá vöruflokka sem taldir eru upp í nefndum lögum, og er gert ráð fyrir að af innfluttum gjaldskyldum vörum verði vörugjaldstekjur um 990 millj. kr., en 150 millj. kr. af innlendri framleiðslu. Ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum á þeim vöruflokkum sem gjald þetta nær til og verður gjaldið því eftir sem áður innheimt í tveimur gjaldflokkum, þ.e. 24% af vörum í lægri gjaldflokki, en 30% í þeim hærri. Ég tel ekki ástæðu til á þessu stigi að hafa um þetta frekari orð og legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tollheimtu og tolleftirlit. Frv. þetta er nánast efnislega samhljóða frv. því sem fyrrv. ríkisstj. lagði fram á síðasta Alþingi og hlaut þá eigi afgreiðslu. Þetta er í raun í þriðja sinn sem efnisákvæði þau sem í frv. þessu eru koma fyrir augu þm., en þau komu fyrst fyrir í frv. til breytinga á fyrrnefndum lögum 1981. Vonast ég til þess, að hv. þm. greiði framgang þessa frv. svo hægt verði að koma ákvæðum þess sem fyrst til framkvæmda. Í frv. eru þau ákvæði hin helstu, að lagt er til að tolllögsagan verði færð út í 12 mílur, tollhöfnum fjölgað úr 20 í 26, eftirlit með flutningum með gámum auðveldað, einfölduð tollafgreiðsla á ótolluðum skipsforða og varningi áhafna og heimildir tollyfirvalda til lúkningar smærri tollalagabrota verði rýmkaðar. Landhelgi Íslands var árið 1979 færð út í 12 sjómílur eins og kunnugt er. Þegar það var gert var fyrirhugað að gera breytingar á nokkrum lögum til samræmis, þar á meðal á tollalögum. Samkv. 2. gr. laga nr. 41 frá 1979 er kveðið svo á að fullveldisréttur Íslands nái til landhelginnar, hafsbotnsins innan hennar og loftrýmis yfir henni. Tolllandhelgi er hins vegar í dag fjórar sjómílur samkv. 6. gr. tollheimtulaganna. Þetta er að sjálfsögðu ósamræmi, sem ber að leiðrétta, og felur 1. gr. frv. í sér, að tolllögsagan fylgi landhelgi Íslands eins og hún er ákveðin samkv, fyrrnefndum lögum. Samkv. núgildandi lögum eru tollhafnir, þar sem ferma má og afferma ótollafgreiddar vörur og geyma og tollafgreiða slíkar vörur án sérstakrar heimildar, nú 20 að tölu. Lagt er til að þeim verði fjölgað um sex og bætist þá við hafnirnar á Grundartanga, Rifi, Grundarfirði, Skagaströnd, Dalvík og Þórshöfn. Á þessum höfnum hefur fram til þessa farið fram nokkur tollafgreiðsla með sérstöku leyfi viðkomandi tollyfirvalda, enda er ytri aðbúnaður og hafnaraðstaða á engan hátt síðri en í sumum þeirra hafna sem nú teljast til tollhafna lögum samkv. Þessi breyting mun hafa einhvern kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð, þar sem kostnaður vegna tollafgreiðslna, sem heimilaðar eru utan tollhafna, er greiddur af þeim sem óskar eftir slíku leyfi. Í 2. mgr. 2. gr. frv. er nýmæli. Samkv. því er lagt til að fjmrh. geti að fenginni umsögn frá viðkomandi tollyfirvaldi breytt fjölda tollhafna. Ekki er gert ráð fyrir að heimild þessi verði notuð nema athugun leiði í ljós að vöruflutningar um viðkomandi höfn hafi breyst verulega með tilliti til magns, skilyrða til tolleftirlits, vörslu varanna eða af öðrum ástæðum. Við mat á því hvort fjölga eigi tollhöfnum eða fækka þeim er auk fyrrnefndra atriða óhjákvæmilegt annað en gætt verði sérstaklega hagsmuna ríkissjóðs vegna fjölgunar tollhafna, sem kynni að leiða til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð og mætt yrði með viðeigandi hætti á fjárlögum. Sýnist mér reyndar orðið tímabært að skipulag þessara mála verði kannað í heild með það fyrir augum að draga í heild úr kostnaði við tollafgreiðslu á vörum. Er ekki ósennilegt að ná mætti fram einhverjum sparnaði í þessum efnum til hagsbóta fyrir ríkissjóð, en ekki síður neytendur, sem njóta mundu þess í lækkuðu vöruverði. Er reyndar þegar hafinn undirbúningur að heildarendurskoðun tollheimtulaganna í fjmrn., þar sem m.a. verður fjallað um þennan þátt tollheimtu og tolleftirlits. Á undanförnum árum hafa flutningar með gámum stóraukist. Þessi flutningsmáti var varla þekktur þegar lög nr. 59 1969, um tollheimtu og tolleftirlit, voru sett og því ekki um hann fjallað sérstaklega. En reynslan sýnir okkur hins vegar, að breyting á flutningum kallar á ný vinnubrögð við tolleftirlit, sem rétt þykir að mælt sé fyrir um í tollheimtulögunum. Er því lagt til að í 8. tölul. 1. mgr. 21. gr. laganna verði tekið upp sérstakt ákvæði um afhendingu skrár yfir þá gáma sem far flytur, þannig að unnt sé að staðreyna fjölda þeirra, auðkenni svo og innihald hvers um sig. Í 4. og 5. gr. frv. er lagt til að teknir verði upp nýir siðir við eftirlit með ótolluðum varningi áhafna og forða og birgðum skipa og flugvéla. Breytingar þær sem hér um ræðir munu væntanlega verða til einföldunar og vinnusparnaðar. Ég sé ekki ástæðu til að ræða nánar um efni þessara breytinga, enda ítarlega fjallað um þær í grg. með frv. Aðrar breytingar, sem í frv. felast, eins og að hætta að krefjast sérstakrar fjártryggingar fyrir aðflutningsgjöldum af vörum sem eru ótollafgreiddar í vörslu farmflytjenda eða tollvörugeymslu, rýmkun á heimild til endursendingar á gölluðum vélum og upptaka nýs heimildarákvæðis um niðurfellingu aðflutningsgjalda vegna endursölu á innlendum óseljanlegum vörum hér innanlands, eru svo sjálfsögð skipan í nútímaþjóðfélagi að ekki þarf að ræða um þær brtt. Að lokum er að finna nokkrar breytingar á sekiarmörkum í einstökum ákvæðum tollheimtulaganna og ákvörðun sektarhámarks almennt vegna brota á tollheimtulögum. Breytingar þessar fela fyrst og fremst í sér hækkun sekta til samræmis við verðlagsþróun hér á landi undanfarin ár, sem leitt hefur til þess að stöðugt hefur orðið að vísa smávægilegri tollalagabrotum til ríkissaksóknara til umfjöllunar og þaðan til sakadómsmeðferðar. Með rýmkun sektarheimilda tollyfirvalda ætti nokkuð að léttast álag á dómstólum, sem hafa efalaust mikilvægari og brýnni úrlausnarefnum að sinna en smávægilegum brotum, sem að öllu leyti eru upplýst og óskað er sáttargerðar í af hálfu hins opinbera. Ég hef hér farið nokkrum orðum um meginefni þess máls sem hér hefur verið tekið til umr. Það er von mín. að þm. séu mér sammála um að breytingar þær sem frv. felur í sér horfi til bóta á tollheimtukerfinu og séu í raun nauðsynlegar, ef taka eigi upp einfaldari aðferðir við tolleftirlit og auðvelda innflytjendum að koma frá sér vörum sem af einhverjum ástæðum henta ekki íslenskum markaði. Brýnt er annars að ekki dragist úr hömlu að afgreiða mál þetta til þess að sektarheimildir tollyfirvalda komi sem fyrst til framkvæmda og létt verði, eins og áður sagði, af sakadómi. Ég skal ekki þreyta þm. frekar með fleiri orðum. en legg til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Þetta frv. hefur sést hér áður, eins og fram kemur í athugasemdum, og ég hygg að svo sé um flest þau atriði, sem þar er ráðgert að breyta, að um þau sé ekki verulegur ágreiningur og kannske enginn ágreiningur og samstaða raunar, svo sem er t.d. um fjölgun tollhafna, sem er að langmestu leyti viðurkenning á staðreyndum og nauðsyn þess vegna. Það er aðeins eitt sem ég vildi vekja máls á í sambandi við þetta frv. og að gefnu tilefni. Ég skal þó ekki hefja langar umr. um það hér eða setja á umr. um það hér, því að mér gefst tækifæri til að fylgja þessu máli eftir í þeirri nefnd sem fær það til meðferðar. Mér hefur verið á það bent, að þær breytingar sem hér er gert ráð fyrir, einkum í 4. og 5. gr. frv., kunni hugsanlega að fela í sér nokkra slökun á tolleftirliti, einkum varðandi skip og skipakomur hingað til landsins, frá því sem verið hefur. Ef sú ábending, sem mér hefur borist frá aðilum sem til þekkja, er rétt, þá held ég að við séum á röngum brautum, m.a. með tilliti til þess að nú tvisvar sinnum með afar stuttu millibili hefur orðið uppvíst um verulegt fíkniefnasmygl með skipum til landsins með mjög stuttu millibili, tekið mikið magn af fíkniefnum, og ef þessar ábendingar til mín hafa við rök að styðjast, um að hér sé a.m.k. gefið tilefni til þess að unnt sé að slaka á, þá held ég að við séum á röngum brautum. Ég mun leggja það til í þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar, að þessi mál verði könnuð ítarlega og jafnframt að nefndarmenn fái upplýsingar um hverjar þær reglur eru sem upp verða teknar núna og eru breyting frá því sem áður hefur verið. Ég skal ekki, virðulegi forseti, orðlengja þetta frekar, en mun fylgja þessu eftir í hv. fjh.- og viðskn. vegna þess að ég tel að hér sé um afar mikilvægt mál að ræða að því er varðar tolleftirlit.



Herra forseti. Ég þarf ekki að setja á langa tölu út af þessu máli, enda kemur málið til nefndar sem ég á sæti í og málið er líka mér skylt að því leyti að ég flutti frv. þessa efnis af hálfu ríkisstj. fyrir einu ári. Gildir raunar sama um þetta mál og mál sem hafa verið hér fyrr til umr. í dag og flutt eru af ríkisstj. að það eru mál sem fyrri ríkisstj. bar ábyrgð á og er því ekki ástæða fyrir mig til að bæta mörgu við. Ég hefði líklega ekki kvatt mér hljóðs nú nema vegna þess að ég verð erlendis á næstu vikum og það gæti verið að málið yrði tekið fyrir í nefnd að mér fjarstöddum. Þess vegna vildi ég aðeins láta í ljós þá ósk mína, að Tollvarðafélagið fái tækifæri til að fjalla um það mál sem hér er til umr. og þá sérstaklega þær breytingar sem verið er að gera till. um varðandi tollgæslu. Ég hef litið svo á, að ein meginbreytingin sem fólgin væri í þessu frv. væri fjölgun tollhafna. Það er sanngirnismál, réttlætismál, og mér þótti afar leitt að málið skyldi ekki fá brautargengi hér í þinginu í fyrra. Ástæðan mun fyrst og fremst hafa verið sú, að menn flæktu það saman við afgreiðslu annars og alveg óskylds máls, þar sem var spurningin um tollkrít, og því fékkst það ekki afgreitt. Ég ætla að vonast til þess að þessi mál verði tekin nú til málefnalegrar meðferðar og afgreidd, en ég hef orðið var við það, rétt eins og seinasti ræðumaður, hv. þm. Eiður Guðnason, að Tollvarðafélagið hefur nú vissar athugasemdir að gera við ákveðin ákvæði í þessu frv., og ég mundi því mjög eindregið mælast til þess að þau atriði frv. yrðu skoðuð sérstaklega og Tollvarðafélagið fengi að senda menn á fund nefndarinnar.



Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að verða við tilmælum hv. þm. Ragnars Arnalds, og ég sem formaður fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar lýsi því hér með yfir að það verður haft samband við Tollvarðafélagið og málið skoðað gaumgæfilega.