Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 72 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til forsrh. um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Fsp. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hyggst ríkisstj. leggja fyrir Alþingi, það sem nú situr, frv. til stjórnarskipunarlaga um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar? Ef svo er, hvenær er þess að vænta að slíkt frv. verði lagt fram?“ Það er kannske ekki að ófyrirsynju, herra forseti, að þessu máli er hreyft hér í fsp.-formi að þessu sinni vegna þess að lengi hefur stjórnarskrá lýðveldisins Íslands verið í endurskoðun. Það eru nú þegar liðnir meira en fjórir áratugir síðan menn fóru fyrst að fást við það verk, en eins og kunnugt er er stjórnarskráin að stofni til frá árinu 1874. Á þeim árum sem stofnun lýðveldisins var í undirbúningi þótti einsýnt að endurskoða skyldi stjórnarskrána frá 1874 í heild en ekki gera einungis þær breytingar sem leiddu af því að lýðveldi var upp tekið í stað konungsríkis. Það verk reyndist hins vegar svo viðamikið að ekki tókst að ljúka því 1944, en til þess stóðu þó efni á þeim tíma. Tvær nefndir störfuðu um þessar mundir að endurskoðun stjórnarskrárinnar, önnur undir formennsku Gísla Sveinssonar, hin var ráðgjafarnefnd undir forustu Sigurðar Eggerz. Nokkrum árum síðar, 1974, tók við stjórnarskrárnefnd sem Bjarni Benediktsson var formaður fyrir og vann einnig mikið og gott verk að áframhaldandi endurskoðun. Þar kom að árið 1972 var enn ný stjórnarskrárnefnd skipuð og var Hannibal Valdimarsson formaður hennar. Miðaði verkinu þó nokkuð áfram meðan sú nefnd sat. Síðast gerist það að í des. 1978 var skipuð stjórnarskrárnefnd, sem síðan hefur starfað, og var formaður hennar Gunnar heitinn Thoroddsen, en núverandi formaður er Matthías Bjarnason heilbrmrh. Sú stjórnarskrárnefnd hefur starfað, eins og ég segi, síðan 1978. Í ágústmánuði 1980 sendi sú nefnd frá sér tvær skýrslur. Önnur þeirra geymdi yfirlit um ýmis atriði sem komu til athugunar við endurskoðun stjórnarskrárinnar, í hinni voru hugmyndir um breytingar á kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulagi. 2. des. 1982 gaf nefndin út skýrslu um kjördæmamálið og skömmu seinna, fyrir rúmu einu og hálfu ári, í janúar 1983, gaf hún út skýrslu um endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild. Það má heita að sú skýrsla hafi verið að vissu leyti lokaskýrsla frekar en áfangaskýrsla nefndarinnar um þetta mál. Í formála þeirrar skýrslu, sem þm. hafa ugglaust flestir undir höndum, segir að ýmsum greinum stjórnarskrárinnar hafi verið breytt allverulega frá því sem nú er, en aðrar greinar séu óbreyttar. Samstaða hafi náðst í nefndinni um að senda þingflokkunum þessa skýrslu sem grundvöll að umræðum innan þeirra um textann. Nm. höfðu gert fyrirvara um afstöðu flokka sinna og sína þegar málið kæmi fyrir Alþingi, eins og segir í formála þessarar síðustu heildarskýrslu. Þetta var í ársbyrjun 1983, fyrir rúmu einu og hálfu ári. Síðan hefur ekki mikið gerst í þessum málum. Það munu aðeins tveir þingflokkanna af þeim fjórum sem upphaflega fengu skýrsluna í hendur hafa sent inn álit sitt á þeim tillögum stjórnarskrárnefndar sem þarna komu fram í heildstæðu formi.  Þó svo ekki næðist samstaða innan nefndarinnar eru í þessum tillögum stjórnarskrárnefndar mjög merk nýmæli. Það er kannske of langt að telja þau öll hér upp, en þar er m.a. ákvæði um að þingrofsrétturinn, sem verið hefur deiluefni á Alþingi nýlega. Hann er hér mjög þrengdur.  Á vorþinginu 1983 bar þáverandi formaður stjórnarskrárnefndar og þáverandi forsrh., dr. Gunnar Thoroddsen, fram frv. til stjórnarskipunarlaga sem byggðist á þessum tillögum nefndarinnar. Þetta yfirgripsmikla frv. náði þá ekki fram að ganga, enda seint fram borið, og það var ekki endurflutt á síðasta þingi, en hins vegar gerðar breytingar á kosningakafla stjórnarskrárinnar eingöngu eins og mönnum er kunnugt. Það er því ekki ástæðulaust að spurt er hér hvaða áform ríkisstj. hafi uppi um flutning frv. á þessu þingi um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar sem svo lengi hefur verið í undirbúningi. Mikil vinna hafði verið lögð í það af hálfu allra flokka að undirbúa tillögur sem frv. dr. Gunnars Thoroddsens byggðist á. Því má segja að ekki ætti að vera neitt að vanbúnaði í þessu efni. Miklu fremur mætti halda fram að dregist hafi úr hömlu að koma málinu í hella höfn, svo langan tíma sem meðferð þess öll hefur tekið. Að lokum þetta: Það er skoðun mín að tímabært sé að setja lýðveldinu nýja og vandaða stjórnarskrá sem taki mið af viðhorfum nýs tíma og tryggi grundvallarreglur þingræðis, lýðræðis og jafnréttis á Íslandi. Ég hef beint þessari fsp. til forsrh. því að það er hann, af eðlilegum ástæðum, sem hefur forgöngu alla í þessu máli.



Herra forseti. Fyrirspyrjandi hefur rakið allítarlega aðdraganda þessa máls, endurskoðunar stjórnarskrárinnar. Sú endurskoðun hefur staðið lengi yfir og mikil vinna verið í hana lögð. Frv. var eins og hann gat um, lagt fram af fyrrv. hæstv. forsrh. Gunnari Thoroddsen sem var formaður nefndarinnar. Það frv. var þó ekki að fullu afgreitt frá nefndinni og tók hún það til meðferðar að nýju. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið frá formanni nefndarinnar og reyndar hafa áður komið hér fram, var frv. sent til umsagnar þeirra þingflokka sem fulltrúa eiga í stjórnarskrárnefnd. Eins og einnig kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda hafa svör ekki borist frá Sjálfstfl. og Framsfl. Formaður nefndarinnar hefur tjáð mér að hann hafi hug á að skila frv. full búnu í lok janúarmánaðar á næsta ári, en telur þó, miðað við þann drátt sem hefur orðið, litlar líkur til þess að það muni takast. Ég tel því ákaflega ólíklegt að ríkisstj. leggi frv. fyrir það þing sem nú situr. Ljóst er að þegar frv. kemur frá nefndinni þarf vitanlega enn að fjalla um það í flokkunum, tryggja sem breiðasta samstöðu. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að mjög tímabært er að stjórnarskráin sé endurskoðuð og ég vona að því verki megi hraða. Það er lokaspretturinn sem nú er um að ræða. Ég vona því að við getum á þessu kjörtímabili afgreitt nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forsrh. fyrir glögg og greið svör við fsp. minni. Það kom fram í máli hans að ekki er líklegt að frv. til nýrra stjórnarskipunarlaga, þ.e. um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, verði reiðubúið í tæka tíð fyrir þinglausnir þannig að unnt verði að leggja það fram á þessu þingi, en ég skildi orð hans svo að ríkisstj. hefði fullan hug á því að koma málinu fram strax og slíkt frv. liggur fyrir og afgreiða það á þessu kjörtímabili. Ég læt í Ijós þá von að það geti þá orðið þegar við upphaf eða snemma á næsta þingi. Eins og ég sagði í orðum mínum áðan eru meira en fjórir áratugir síðan þetta verk hófst. Það væri sómi Alþingis að ljúka því sem allra fyrst þó svo það verði ekki á þessu þingi.



Herra forseti. Það er sérstök ástæða til að vekja athygli á algjöru áhugaleysi stjórnarflokkanna um að ljúka því verki sem fyrrv. formaður stjórnarskrárnefndar og hæstv. forsrh., Gunnar heitinn Thoroddsen, hóf og starfaði að samfellt með góðri verkstjórn og þó nokkurri fylgni. Frv. liggur fyrir, en upplýst er af hv. fyrirspyrjanda að þingflokkar stjórnarflokkanna hafi hvorugur haft fyrir því svo mikið sem að svara erindum nefndarinnar. Það er næsta fáheyrt að heilir þingflokkar, sem hafa átt fulltrúa í nefndinni, séu ekki einu sinni bærir til þess vikum, mánuðum og misserum saman að svara einföldu bréfi hvað þá annað. Þrátt fyrir fögur ummæli hæstv. forsrh. í þessu efni ber frekar að líta á verkin en orðin. Í verki hafa þeir sýnt algjört áhugaleysi sitt á þessu máli.



Herra forseti. Í fyrsta lagi er ljóst að ef vel væri unnið að þessu máli væri vel hægt að leggja fyrir þetta þing frv. að nýrri stjórnarskrá. Ég held að þó að þar sé eitthvað óunnið, að því er formaður stjórnarskrárnefndarinnar hefur upplýst mig um, ætti að vera hægt að vinna það hratt, ef menn vilja og áhugi er á þessu máli, að frv. verði skilað inn í þingið í vetur. Það er satt að segja ekki vansalaust ef það verður ekki gert. En þegar þeir flokkar sem standa að ríkisstj. sýna málinu ekki meiri áhuga en raun ber vitni um og nenna ekki einu sinni að skila aths. til stjórnarskrárnefndarinnar er kannske ekki á góðu von. Ég held að full ástæða sé til að ítreka það sjónarmið, sem fram kom hjá hv. 5. þm. Reykv., að hér er auðvitað um að ræða vinnubrögð af hálfu þessara þingflokka sem ber að gagnrýna mjög harðlega og hvet ég þá jafnframt til þess að gera nú hreint fyrir sínum dyrum og skila áliti um þessi mál þannig að þingið geti tekið nýtt stjórnarskrárfrv. til meðferðar þegar á þessu þingi.



Herra forseti. Það er mjög skiljanlegt eftir að nýbúið er að fella vantraust að menn kanni hvort hægt sé að fá þingheim til að samþykkja nýja stjórnarskrá því að þá yrði að sjálfsögðu strax að rjúfa þing og efna til kosninga. En ég tel að það sé ekki síður brýnt að sú nefnd, sem skipuð var til að gæta jöfnuðar meðal þegna landsins og var skipuð í tengslum við niðurstöðu af kjördæmamálinu skili áliti inn til þingsins á þessum vetri.



Herra forseti. Það er greinilegt að þeir sem ferðinni ráða hér á hv. Alþingi í þessu efni, sem hér er nú verið um að ræða, virðast ekki hafa jafnmikinn áhuga á að ljúka því starfi og þeir höfðu þegar um var að ræða breytingu á kosningalögum. Þá var lögð nótt við dag af ákveðnum aðilum til að knýja fram breytingar á þeim þætti mála og tókst, en í þessum þættinum liggur allt eftir. Ég tek undir það sem hv. þm. Ólafur Þórðarson sagði um þá nefnd sem skipuð var og er að störfum, það ég best veit, að hún hraði störfum og ljúki þeim, og ég vildi gjarnan spyrja hæstv. forsrh. hvað störfum þessarar nefndar líður og hvenær þess megi vænta að hún skili af sér þeim störfum og tillögum sem henni var falið að inna af hendi. Það er full ástæða til að ítreka og reka á eftir slíku starfi, ekki síst í ljósi þess að það var eitt af loforðum allra formanna stjórnmálaflokkanna sem hér áttu setu á Alþingi að slíkt skyldi gert. Enn hefur lítið sést af því þó að liðin séu nú hátt í tvö ár síðan lofað var að skipa þessa nefnd og hún skyldi setjast að störfum. Ég ítreka, ef hæstv. forsrh. gæti upplýst það: Hvað líður störfum þessarar nefndar? Má ekki vænta þess að hún fari að skila af sér tillögum til leiðréttingar á því ófremdarástandi sem er að því er þennan þátt mála varðar meðal þegna í þjóðfélaginu?



Herra forseti. Ég tek undir það með hv. 5. þm. Vestf. að nefnd sú, sem skipuð var af þingflokkunum til að vinna að því að skoða jöfnuð á milli dreifbýlis og þéttbýlis í tengslum við stjórnarskrána, þarf að ljúka störfum. Eins og margsinnis var rakið hér var þessu lofað af þingflokkunum þegar breyting var gerð á stjórnarskránni vegna breytingar á kosningalögum. Það var ekki mitt verkefni að kalla þá nefnd saman eða halda henni að störfum. Ég tók það hins vegar að mér þegar undan var kvartað og fékk tilnefningar frá öllum þingflokkum og sat einn fund með nefndinni. Mér sýndust þetta allt vera úrvalsmenn og áhugasamir mjög um verkefnið. Ég hef síðan ekki fylgst með störfum þeirrar nefndar, enda er hún ekki á mínum vegum. En ég efast ekki um að þeir áhugasömu menn drífa starf hennar áfram.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir hans svör hér. Hér hygg ég að sé einnig a.m.k. einn hv. þm. sem gæti bætt um betur og upplýst okkur hina um gang starfa hjá umræddri nefnd.

Miklu fleiri.

Miklu fleiri, segir hv. þm. Helgi Seljan, og ekki er það verra ef við fengjum upplýsingar úr fleiri áttum en einni. - Ég vil beina fsp. til hv. þm. Ólafs Þórðarsonar, en ég hygg að ég muni rétt að hann eigi sæti í þeirri nefnd. Ég vil gjarnan spyrjast fyrir um hvað líði starfi þessarar nefndar, sem hann sjálfur spurði hér um, og vildi gjarnan fá að vita hvenær ætla megi að hún ljúki störfum.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði, að í þessari ágætu nefnd á sæti hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson. Ég er í þessari nefnd einnig, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir er í þeirri nefnd og, vel að merkja, formaður þingflokks hv. þm. Karvels Pálmasonar, Eiður Guðnason, sem ég efa ekki að gefi þingflokknum daglegar skýrslur um það hvernig þessu nefndarstarfi líður. Hv. 3. þm. Vestf. þarf því ekki að leita lengra en þangað til að fá svar við fsp. um það virka nefndarstarf sem þar hefur farið fram.

Er það virkt?

Til að skýra það orð innan gæsalappa vildi ég segja að þessi nefnd hefur farið hægt og gætilega af stað undir traustri forustu hv. fyrrv. þm. Lárusar Jónssonar og hún hefur haldið fundi sem ég hygg að sé hægt að telja í - ja, kannske ekki í mínútum, en líklega klukkutímum. Það var ákveðið á síðasta fundi hennar, sem stóð þennan venjulega hálftíma eða klukkutíma, að nú ætti að fara að komast skriður á nefndarstarfið og það yrði reynt að flýta í einhverju tillögum frá nefndinni.

Og er langt í það?

Hins ber að geta, hv. þm., að við höfum haft nokkurt samstarf við byggðadeild Framkvæmdastofnunar og fáum þaðan glöggar upplýsingar, eins og er að vænta frá þeirri ágætu stofnun, um ástand þessara mála og horfur í þeim málum. Ég vænti þess að það samstarf, ásamt samstarfi við landshlutasamtökin, sem auðvitað skipta hér langmestu máli, skili einhverjum árangri. En miðað við þetta gætilega nefndarstarf til þessa er ekki að vænta þess að árangurinn skili sér mjög fljótt.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að leysa úr samgönguleysi innan Alþfl. og gera grein fyrir störfum nefndarinnar. En satt best að segja er ekki innan hennar sá einhugur sem var meðal þingflokksformanna eða formanna stjórnmálaflokkanna í landinu þegar þeir skipuðu nefndina. Mér sýnist að vinnan þar fari nú mest út og suður og menn telji tryggara að vera í bankastjórastöðum en á þingi eftir að þær niðurstöður verði birtar. Ég á ekki von á því að þessi nefnd skili einu né neinu af viti um þessi mál. Hins vegar hafa orðið þar ákaflega skemmtileg skoðanaskipti og fulltrúi Alþfl. hefur ekki verið neinn eftirbátur annarra hvað það snertir. 
             Það vekur aftur á móti - vakti og vekur - undrun mína að hv. 2. þm. Austurl. hælir nefndinni fyrst og fremst fyrir gætni. Það er höfuðeinkenni allra þeirra sem engu vilja breyta.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í þær umr. sem hafa orðið í nefndinni um hin ýmsu mál. Hitt get ég upplýst að hv. 5. þm. Vestf. hefur tekið meginpartinn af þeim mínútum sem nefndin hefur starfað í langar ræður, að því er hann segir til að upplýsa okkur hina um grundvallarmál sem við höfum aldrei hugleitt. Og meðan nefndarstarfið fer fram í þeim einræðum hv. þm. er ekki von á því að vel fari. Og ég vil alveg frábiðja mér, þó ég hafi orðað þetta eins og ég gerði, vantrausti á formann nefndarinnar um þetta mál. Hitt er annað mál að hann hefur átt mjög erfitt með að hemja málgleði hv. þm. í nefndinni.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Það var nú fyrst og fremst út af ummælum hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar um að hann teldi að þessi nefnd mundi ekki skila einu eða neinu af viti. Mér finnst ástæða fyrir hæstv. forsrh., í ljósi þess að ég hygg að hann trúi og treysti ummælum þessa ágæta þm., að hafa hönd í bagga með störfum þessarar nefndar þar sem hann hafði frumkvæðið að því að hún yrði sett á laggir, ef það sýnist rétt vera, sem hv. þm. Ólafur Þórðarson heldur að verði og á að vera dómbær um, að þaðan komi ekki eitt eða neitt af viti. Ég hafði heyrt hið sama af því er varðaði málsnilld hv. þm. Ólafs Þórðarsonar í nefndinni. Vildi ég að sjálfsögðu ekki hafa að fyrra bragði orð á slíku, enda orðvar maður, enda kom það í hlut annarra að hafa orð á því. En ég held að það sé full ástæða til þess, ekki síst fyrir þá sem bera ábyrgð á því sem gert er með breytingu á kosningalögunum og þar með að draga úr hlut dreifbýlis hér á Alþingi, að huga betur að þeim loforðum sem gefin voru í tengslum við þessa breytingu. Það þýðir ekki fyrir hæstv. forsrh. eða formenn stjórnmálaflokka, sem hér eiga hlut að máli, að skjóta sér undan því. Það voru þeir sem gáfu þessi loforð og fyrirheit í nafni tiltekinna flokka. Auðvitað ber þeim að standa við þau og hefðu átt að vera búnir að því. En enn er tími til þess að bæta ráð sitt og ég treysti því að hæstv. forsrh., í ljósi ummæla flokksbróður síns Ólafs Þ. Þórðarsonar, hafi gát á nefndinni, ef við orðum það svo, og sjái til þess að eitthvað komi þaðan af viti.



Herra forseti. Þessi nefnd, sem hér er nokkuð rætt um, var skipuð samkv. yfirlýsingu formanna flokkanna þegar kosningalögunum var breytt. Það var auðvitað ætlast til þess að það yrði unnið samkv. þessari yfirlýsingu. Nú kemur í ljós að einn nm. stjórnarflokkanna lýsir því yfir að þessi nefnd muni engu skila að gagni, hún sé ónýt með öllu. Þar með sé ég ekki betur en annar stjórnarflokkanna líti svo á að starfsemi þessarar nefndar sé markleysa. Ég tel það ákaflega alvarlega yfirlýsingu. Það er óhjákvæmilegt að þeir aðrir sem stóðu að þessari yfirlýsingu formanna flokkanna á sínum tíma íhugi þessi mál mjög vel í ljósi þess sem fram hefur komið hjá hv. þm. Ólafi Þórðarsyni. Ef þessi nefnd ætlar ekki að skila neinu er ekki staðið við það sem lofað hafði verið og á að standa við. Í öðru lagi, herra forseti, tók hæstv. forsrh. þannig til orða að hann hefði kallað nefndina saman og í rauninni kæmi nefndin honum ekki við eftir það. Þetta er nokkuð athyglisvert. Vill þá hæstv. forsrh. líta þannig á að þessi nefnd sé ekki á vegum ríkisstj.? Ef svo er hlýtur nefndin að vera á vegum Alþingis, þ.e. á ábyrgð hæstv. forseta Sþ. Ef þessi afstaða er rétt, sem út af fyrir sig getur verið, held ég að eðlilegt væri fyrir formenn flokkanna, sem stóðu að yfirlýsingunni á sínum tíma, að snúa sér að hæstv. forseta Sþ. og knýja á um að hann sjái til þess að nefnd þessi vinni eins og ætlast verður til að hún geri. Ég mun fyrir mitt leyti ræða þetta mál sérstaklega við forseta Sþ. eftir þær alvarlegu upplýsingar sem fram koma hjá hv. þm. Ólafi Þórðarsyni, sem svo að segja drap nefndina af hálfu Framsfl. áðan, og einnig eftir þá yfirlýsingu hæstv. forsrh. og formanns Framsfl. að nefndin komi Framsfl. og forsrn. a.m.k. ekkert við.



Herra forseti. Aðeins stutt aths. Eins og fram kemur í því þskj. sem fylgdi afgreiðslu stjórnarskrárbreytingar í tengslum við kosningalögin kemur skýrt fram að þingflokkarnir samþykkja að setja á fót umrædda nefnd. Ég skýrði frá því áðan, þar sem því var beint til mín í umr. að nefndin hæfi störf sem fyrst, að ég ræddi við formenn allra þingflokkanna, fékk tillögur um menn í nefndina og sat einn fund með henni. En ég lít svo á að hún sé á vegum þingflokkanna.



Herra forseti. Það er rétt að hér komi fram að ég hef hvorki drepið þessa nefnd með málgleði eða á annan veg. Hitt er rétt að ég hef haft meira að segja um byggðamál en aðrir menn í nefndinni og skyldi engan undra. Það sem mest stendur nefndinni fyrir þrifum er að hver þingflokkur fyrir sig fékk sínum nefndarmönnum ekkert veganesti að því er virðist. satt best að segja hefur álit mitt á niðurstöðunum ekkert breyst frá því sem ég sagði hér áðan.



Herra forseti. Ég leyfi mér að benda á að hér á að fara fram umr. um fyrirspurn um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Nú þykir mér hv. þm. vera komnir út og suður frá því dagskrármáli þar sem umr. snýst um störf allt annarrar nefndar en störf stjórnarskrárnefndar.



Herra forseti. Á Alþingi 27. mars s.l. var svofelld fsp. lögð fyrir hæstv. forsrh.: „Er forsrh. tilbúinn til að beita sér fyrir því í samráði við aðila vinnumarkaðarins að samanburðarkannanir verði gerðar á launakjörum kvenna og karla í öllum starfsstéttum, jafnt á launatöxtum sem öðrum kjaraþáttum, og að niðurstöður liggi fyrir í lok samningstímabils á vinnumarkaðnum?“ Í svari hæstv. forsrh. við þessari fsp. kom eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Í raun og veru gæti ég látið nægja sem svar við þessari fsp. eitt já. Ég er tilbúinn að beita mér fyrir því í samráði við aðila vinnumarkaðarins að samanburðarkannanir eins og hér er spurt um verði gerðar.“ Enn fremur sagði hæstv. forsrh.: „Ég er tilbúinn að beita mér fyrir athugun af þessu tagi og er tilbúinn að láta fara fram athugun á því hvað hún mundi kosta. Þá er ég tilbúinn að beita mér fyrir því að fjárveiting verði veitt í þessu skyni.“ Nú er mér kunnugt um að strax í apríl beitti forsrn. sér fyrir athugun á því hvernig best mætti standa að slíkri könnun. Var m.a. í því skyni leitað til framkvæmdanefndar um launamál kvenna um að nefndin léti í té tillögur sínar um það, hve nánar tilgreind og skýrð ættu að vera markmiðin með samanburðarkönnun af þessu tagi. Í maí s.l. sendi framkvæmdanefnd um launamál kvenna forsrn. bréf með ítarlegum tillögum sínum um hvernig best yrði staðið að könnuninni, hvaða markmiðum þyrfti að ná fram og að hverju upplýsingaöflunin ætti að miða. Nú, hálfu ári síðar, er ekki vitað á hvaða stigi þessi könnun er eða hvort hún hefur í raun hafist. En vænta verður þess miðað við þann góða vilja og jákvæðu viðbrögð sem fram komu hjá forsrh. á Alþingi s.l. vetur. Því er nú spurt: „Hefur sú samanburðarkönnun hafist á launakjörum kvenna og karla í öllum starfsstéttum, jafnt á launatöxtum sem öðrum kjaraþáttum, sem forsrh. tilkynnti á Alþingi 27. mars s.l. að hann væri tilbúinn að beita sér fyrir í samráði við aðila vinnumarkaðarins?



Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. og fyrirspyrjanda urðu hér umr. um þetta mál á Alþingi á s.l. vetri eða vori og ég játaði því þá að slík athugun yrði gerð. Ég fól síðan aðstoðarmanni mínum að undirbúa þá athugun og munu hv. fyrirspyrjandi og Helga Jónsdóttir, aðstoðarmaður minn, hafa rætt þessi mál. Bréf kom frá hv. fyrirspyrjanda, Jóhönnu sigurðardóttur, fyrir hönd framkvæmdanefndar um launamál kvenna, dagsett 7. maí. Var því síðan komið á framfæri við Þjóðhagsstofnun sem hefur unnið að þessu máli. Þjóðhagsstofnun upplýsir að málið sé mjög viðamikið og skal ég aðeins nefna atriði því máli til stuðnings. Í bréfi hv. fyrirspyrjanda, sem var skrifað fyrir hönd framkvæmdanefndar, er óskað eftir því að leitað verði eftir upplýsingum um aldur einstaklinga, hjúskaparstöðu, sambúðarstöðu, börn á framfæri innan 16 ára, skólagöngu, lögheimili eða búsetu, fullt starf eða hlutastarf, stéttarfélag, atvinnugrein, heildarlaun, samsetningu launa, þar með talið fyrir dagvinnu, fyrir yfirvinnu, fyrir vaktavinnu, fyrir bónus, premíu eða aðra kaupauka, fyrir bílastyrk og önnur hlunnindi, fyrir álag umfram samningsbundinn taxta. Einnig eru nefnd nokkur fleiri atriði, sem fróðlegt væri, eins og segir í bréfinu, að fá upplýsingar um. Ég er því sammála að ef þessi samanburður á að vera vel marktækur þarf að fá upplýsingar um þetta allt saman og jafnvel fleira. Í svari Þjóðhagsstofnunar segir að Þjóðhagsstofnun hafi haft erindi þetta til umfjöllunar. Eru athuganir hennar reistar á skattframtölum og launamiðum og felast í úrvinnslu tekna eftir starfsstéttum, kyni, hjúskaparstétt, landshlutum og atvinnuþátttöku. Þessum athugunum verður lokið á næstu vikum, en ýmis atriði um málið liggja þegar ljós fyrir. Upplýsingar úr skattframtölum eða tiltækum tekjuskýrslum nægja ekki til samanburðarkönnunar af því tagi sem hér er stefnt að. Ástæðan er fyrst og fremst skortur á upplýsingum um vinnutíma og um að störf og starfsskilyrði séu sambærileg. Könnun af því tagi sem framkvæmdanefnd um launamál kvenna hefur gert tillögu um yrði ákaflega yfirgripsmikil og að líkindum mjög kostnaðarsöm. Að auki virðist sýnt að það yrði mjög erfitt að afla marktækra upplýsinga frá hópum kvenna og karla sem væru nákvæmlega sambærilegar hvað varðar alla þá þætti starfs, skilyrði til starfa og einkahagi sem ofangreind tillaga gerir ráð fyrir. Að áliti Þjóðhagsstofnunar kæmi helst til greina að reisa þessa könnun á tekjudreifðri úrtaksathugun úr skattframtölum eftir starfsstéttum, sem síðan yrði fylgt eftir með viðbótarupplýsingum, sem m.a. yrði aflað beint frá launþegum. Þannig mætti fá ýmsar grunnupplýsingar með einföldum og öruggum hætti frá öllum tekjuhópum. Þjóðhagsstofnun kveðst á næstunni geta gefið ákveðnar ábendingar um hvernig að þessu megi standa og hvaða aðilum ætti að fela slíkt verk, segir í þeirri samantekt sem aðstoðarmaður minn hefur tekið saman, að höfðu samráði við Þjóðhagsstofnun og byggt á upplýsingum þaðan. Svarið er sem sagt að þessi vinna er í gangi. Mér þykir hún hafa tekið nokkuð langan tíma og ástæða til að reka þarna á eftir. En hún er í fullum gangi og verkið er ansi viðamikið, en á næstu vikum, eins og þarna segir, eru væntanlegar upplýsingar sem vonandi verða nokkurs virði, og þá er hægt að ákveða hvernig starfinu verður haldið áfram og hvernig það verður kostað. Ég tel sjálfsagt að ljúka þessu verki og mun ganga eftir því að til þess fáist fjárveiting.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svör hans. Ég er sama sinnis og hann, ég tel að þessi undirbúningur hafi tekið nokkuð langan tíma, með tilliti til þess að hann er ekki kominn lengra á veg en hæstv. forsrh. upplýsir. Þjóðhagsstofnun leggur að vísu til þarna ákveðnar leiðir, hvernig vinna eigi að þessari könnun, en telur sig þurfa einhverjar vikur í viðbót til að leggja endanlega fyrir forsrn. hvernig beri að standa að þessari könnun. Það mikilvægasta í þessu er að mínu mati að forsrh. hefur, með því sem hann hefur hér sagt og sem hann sagði í mars s.l., lýst því yfir að hann sé tilbúinn að standa fyrir þessari könnun. Ég lít því svo á að þessari könnun verði hrundið af stað. Og ég tel hana raunar forsendu fyrir því að hægt sé að leita raunhæfra leiða til að bæta kjör kvenna á vinnumarkaðnum. Þess vegna fagna ég þeirri yfirlýsingu forsrh. að þessari könnun verði hrundið af stað innan skamms og ekki síður því, að hæstv. forsrh. mun beita sér fyrir því að fjárveiting fáist til að standa straum af könnuninni. Ég vil spyrja hæstv. forsrh., ef það liggur nú fyrir kannske innan fárra vikna hvernig standa eigi að þessari könnun, hvort vænta megi þá þess að hann beiti sér fyrir því núna við afgreiðslu fjárlaga að fjármagn fáist til að gera þessa könnun. Það er að sjálfsögðu forsenda þess að hægt sé að fara af stað með hana.



Herra forseti. Ég legg á það áherslu að fá tillögur Þjóðhagsstofnunar um framhald þessa verks svo að unnt verði að fá fjárveitingu á fjárlögum næsta árs. Ég vil aðeins taka það fram að ég lít svo á að þessari könnun sé reyndar hrundið af stað nú þegar, því að það er verið að vinna þarna mjög mikilvægt undirbúningsstarf og þaðan koma ákveðnar upplýsingar sem eru væntanlega einhvers virði. En mín niðurstaða er sú, að þessu verki eigi að ljúka eins fljótt og frekast er unnt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh. um nám á háskólastigi á Akureyri. Það er 96. mál á þskj. 100. Fyrirspurnin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „1. Hvernig hyggst menntmrh. fylgja eftir niðurstöðum nefndar um nám á háskólastigi á Akureyri? 2. Má ætla að slíkt nám hefjist á Akureyri á næsta ári?“ Nefnd sú, hverrar verk hér er rætt um, var skipuð af fyrrv. menntmrh. 27. maí 1982 og skilaði áliti í maí s.l. Tillögur nefndarinnar eru í fjórum liðum. Þar af er einn um nám á háskólastigi á Akureyri. Nefndin gerir það að tillögu sinni að það nám hefjist á næsta ári, haustið 1985, a.m.k. í einhverjum greinum, sem til eru nefndar, og verði tillögur nefndarinnar helst að fullu komnar til framkvæmda á árinu 1986. Nefndin gerir um það tillögur í stuttu máli að kennsla á háskólastigi verði tekin upp á Akureyri á vegum Háskóla Íslands og nefnir til nokkrar greinar, svo sem eins og tölvugreinar, fyrrihlutanám í viðskiptafræði, greinar sem nýtast mundu sem áfangi til BA-prófs í bóklegum greinum, námsefni fyrsta árs í verkfræði og raunvísindum og auk þess í nokkrum klínískum greinum, þ. á m. í hjúkrunarfræði, en eins og alkunnugt er er mikill skortur á hjúkrunarfræðingum í landinu. Auk þess gerir nefndin tillögur um nám á æðri skólastigum í tónmennt, listnámi og fjallar um fræðilega fyrirlestra. Enn fremur um rannsóknir og annað menningarstarf þó það sé ekki beint það sem þessi fsp. fjallar um. Nefndin gerði einnig í starfi sínu könnun á því hversu umfangsmikið mætti vænta að nám á háskólastigi yrði á Akureyri ef í boði væri. Kannað var viðhorf nemenda í Menntaskólanum á Akureyri til að hefja nám eða jafnvel að ljúka námi á Akureyri stæði það til boða. Könnunin náði til um 200 nemenda. Þar af svöruðu 175. Þetta voru nemendur á öðru og þriðja ári. Talið var eðlilegt að kanna hug þeirra fremur en að taka með nemendur á fyrsta ári og nemendur á síðasta námsári sem þegar eru í mörgum tilfellum búnir að ákveða námsbraut sína. Það kom í ljós að rúm 75% af þeim sem spurðir voru vildu hefja nám á háskólastigi á Akureyri, stæði það til boða, og rúm 52% vildu stunda allt sitt háskólanám á Akureyri ef það stæði til boða. Af þessari niðurstöðu dregur nefndin síðan þá ályktun að fjöldi nemenda sem stunda mundi nám á háskólastigi yrði á stuttum tíma ekki færri en 200. Auk þess er rétt að minna á í þessu sambandi að stofnaður var formlega og settur í fyrsta sinn á þessu hausti verkmenntaskóli á Akureyri. Væntanlega munu vaxandi umsvif þess skóla hafa áhrif á þessa tölu til verulegrar hækkunar í framtíðinni, en þar munu verða innan tiltölulega fárra ára, að mati forráðamanna þess skóla, um 1000 nemendur við nám. Ég vil að lokum, herra forseti, geta þess að fyrir þessu máli er mjög mikill áhugi í héraði og reyndar í fjórðungnum öllum. Heimamenn fylgjast grannt með því hver viðbrögð þessi tillaga stjórnskipaðrar nefndar um háskólanám á Akureyri muni hljóta. Því er hæstv. menntmrh. hér spurður um það hvort vænta megi þess að tillögum nefndarinnar verði hrundið í framkvæmd og þá innan þeirra tímamarka sem nefndin sjálf gerir tillögu um.



Herra forseti. Hinn 27. maí 1982 skipaði þáverandi menntmrh., Ingvar Gíslason, nefnd til þess að gera tillögur um hvernig vinna megi að því að efla Akureyri sem miðstöð mennta og vísinda utan höfuðborgarinnar. Skyldi í því sambandi höfð í huga margs konar menningarstarfsemi, en sérstaklega var nefndinni ætlað að kanna hverjir möguleikar væru á því að taka upp kennslu á háskólastigi á Akureyri. Í nefndina voru skipaðir þeir Birgir Thorlacius, þáverandi ráðuneytisstjóri, formaður, dr. Guðmundur Magnússon háskólarektor og Tryggvi Gíslason, skólameistari Menntaskólans á Akureyri. Nefndin skilaði ítarlegri álitsgerð í maímánuði s.l. eins og hv. fyrirspyrjandi gat um. Þar er lagt til að kennsla á háskólastigi verði hafin á Akureyri á vegum Háskóla Íslands í þessum greinum: 1. Gagnavinnslu eða tölvugreinum, eins til tveggja ára nám. 2. Viðskiptafræðum, fyrrihlutanám. 3. Greinum er nýtast megi sem áfangi til BA-prófs, t.d. í tungumálum, uppeldisfræði, m.a. til kennsluréttinda, og fjölmiðlun. 4. Verkfræði- og raunvísindagreinum, námsefni fyrsta árs, er ekki krefst aðstöðu til tilraunastarfsemi umfram það sem fyrir er, og e.t.v. hluti af námi í matvælafræði. 5. Í nokkrum klínískum greinum læknisfræði og verkþjálfun í hjúkrunarfræði og sjúkraþjálfun. Jafnframt verði stofnað til endurmenntunar í ýmsum greinum, t.d. fyrir kennara, svo og frjáls háskólanáms, þ.e. kennslu með aðstoð sjónvarps og útvarps frá Reykjavík og Akureyri, er nýtist öllum landsmönnum. Að því er varðar annað nám á háskólastigi telur nefndin að unnt sé að stofna til tónmenntanáms, þ.e. kennaranáms við Tónlistarskólann á Akureyri í samvinnu við aðrar skólastofnanir, og bendir á að listnám, kennaranám, hönnun þurfi að stórauka, einkum í tengslum við iðnframleiðslu. Loks telur nefndin að halda ætti fræðilega fyrirlestra á Akureyri á vegum Háskóla Íslands og annarra skóla og rannsóknastofnana. Á sviði rannsókna telur nefndin eðlilegt að efla rannsóknastarfsemi sem tengist kennslunni, vinnu við rannsóknaverkefni frá rannsóknastofnunum með útibú á Akureyri, svo og að sinna sérstökum verkefnum, t.d. í náttúruvísindum. Loks nefnir hún þjóðháttarannsóknir í tengslum við Þjóðminjasafn Íslands. Í samræmi við erindisbréf sitt gerði nefndin einnig tillögur er varða annað menningarstarf, en þær verða ekki raktar hér að neinu leyti nema að það skal nefnt að tillögurnar eru til umsagnar hjá þeim stofnunum sem koma þar við sögu. Í tillögum sínum um háskólakennslu á Akureyri, sem ég hygg að sé það atriði sem menn á Akureyri leggja mesta áherslu á, leggur nefndin áherslu á að sú starfsemi verði á vegum Háskóla Íslands. Menntmrn. hefur því talið eðlilegt að tillögurnar komi til athugunar í tengslum við skýrslu þá sem svokölluð þróunarnefnd á vegum háskólaráðs lagði fram í ágústmánuði s.l., en ráðgert er að sú skýrsla verði höfð til hliðsjónar við vinnu að stefnumörkun um þróun Háskóla Íslands næstu árin. Ekki hefur verið tekin ákvörðun að svo komnu máli um að kennsla á háskólastigi verði hafin á Akureyri á næsta ári, en þó getur komið til þess. Í álitsgerð nefndarinnar segir að lausleg kostnaðaráætlun bendi til að kostnaður við framkvæmd þeirra tillöguliða sem lúta að tveggja ára námi í gagnavinnslu og fyrrihlutanámi í viðskiptafræðum yrði um 7 millj. á verðlagi fjárlaga þessa árs, en kostnaður við hvert þriggja eininga námskeið í öðrum greinum yrði 50–100 þús. kr. Í fjárlagafrv. því sem lagt hefur verið fram fyrir 1985 er ekki gert ráð fyrir sérstökum fjárveitingum í þessu skyni. Að lokum skal tekið fram að ég tel tillögur nefndarinnar allrar athygli verðar og sjálfsagt að þeim verði gaumur gefinn við undirbúning ákvarðana um starfsemi Háskóla Íslands á næstu árum og að þær verði athugaðar í sambandi við þróunarskýrslu Háskólans og áætlun um framkvæmd mála á grundvelli hennar. Ég tel að það geti vissulega orðið mjög til góðs að tekin verði upp á Akureyri kennsla í vissum greinum, sem með hægu móti gæti farið fram annars staðar en nákvæmlega í Háskóla Íslands, svo sem t.d. á byrjunarstigum í námi í tungumálum og fleiri greinum. Mér er það ljóst að slík framkvæmd mála gæti komið til góða ekki síst mörgum konum á Akureyri, í kjördæmi hv. fyrirspyrjanda, en ég hygg að einmitt slík tilhögum gæti e.t.v. ráðið úrslitum um það hvort þær hæfu háskólanám eða ekki.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Ég tel rétt að vekja athygli á því að í raun og veru er ekki fyrst og fremst rætt um fjárfrekar framkvæmdir, steinsteypu eða annað slíkt, í þessu máli. Fyrst og fremst er hér verið að spyrja um það, hvort þær nýju greinar sem menn telja að óhjákvæmilega verði teknar upp í háskólanámi hér á landi á næstu árum, svo og fyrstu áfangar í ýmsu almennu námi, komi til með að verða kenndar í háskóla norðan heiða eða ekki. Hér er líka spurt um eflingu Háskóla Íslands því að sjálfsögðu yrði háskólanám á Akureyri samkvæmt þessum tillögum á vegum Háskóla Íslands. Þar með erum við að ræða um eflingu Háskóla Íslands sem slíks og ekki um stofnun nýs háskóla. Ég harma það að ekki er gert ráð fyrir neinum fjárveitingum í samræmi við þessar tillögur á næsta ári. En að sjálfsögðu hefur fjárlagafrv. ekki verið afgreitt. Enn gefst því tóm til að breyta þar og bæta úr ef samstaða næst um það hér á hv. Alþingi. Ég tel rökin, herra forseti, fyrir því að hefja háskólanám á Akureyri margvísleg. Fyrst vil ég þar nefna eflingu Háskóla Íslands sem ég tel brýnt verkefni. Þá má nefna ýmis menningarleg og menntunarleg rök sem of langt mál yrði að telja upp hér. Óhjákvæmilega líta menn á þetta sem byggðamál, sem ákveðinn prófstein á viðhorf í byggðamálum. Það má nefna einnig skipulagsleg rök margvísleg fyrir því að hefja háskólanám á öðrum stað en í Háskóla Íslands hér í Reykjavík, t.d. þau að ýmsar háskóladeildir eru nú þegar orðnar svo stórar og árgangar það fjölmennir að fyllilega réttlætanlegt er að skipta kennslu í þeim námsgreinum upp í smærri einingar, t.d. tvær. Þar á ég við m.a. fyrri hluta eða fyrsta ár í fjölmennustu greinum Háskóla Íslands, t.a.m. viðskiptafræði. Ég vil enn og aftur undirstrika það sem ég sagði hér áðan að fyrir þessu máli er mikill áhugi á Akureyri og í nálægum byggðum. Akureyri sem skólabær hefur dregið til sín og dregur til sín nemendur víðar að en af Norðurlandi. Það kemur í ljós, þegar kannað er, að áhugi nemenda, jafnt þeirra sem eiga sín lögheimili á Akureyri og hinna sem koma um nokkurn veg þangað í skólanám, fyrir því að halda áfram námi sínu á Akureyri er mikill. Nemendur festa þannig tryggð við bæinn og vilja halda þar áfram ef þess gæfist kostur. Þess vegna tel ég að tilkoma verkmenntaskóla og vaxandi fjöldi nemenda, sem ljúka nú stúdentsprófi frá Akureyri og eru þannig tilbúnir til að hefja háskólanám, gefi fullkomlega tilefni til að taka þar upp slíkt nám. Ég hvet hæstv. menntmrh. og ríkisstjórn eindregið til þess að hrinda tillögum nefndarinnar, sem hér hefur verið rætt um, í framkvæmd.



Herra forseti. Ég leyfi mér að beina eftirfarandi fsp. til hæstv. sjútvrh. um skipti eða sölu aflakvóta milli skipa: „1. Hversu mikil brögð eru að kvótaskiptum, sbr. 18. gr. reglugerðar um stjórn botnfiskveiða 1984: a. milli skipa frá sömu verstöð, b. milli verstöðva og c. að öðru leyti, sbr. lokamálsgr. 18. gr., að fengnu samþykki sjútvrn. og umsögn sveitarstjórna og sjómannafélaga í viðkomandi stöð? 2. a. Er rn. kunnugt um viðskipti með aflakvóta milli útgerða? b. Hefur rn. heimilað slík viðskipti, sbr. ákvæði í reglugerð? 3. Ef svo er, getur rn. upplýst: a. á hvaða verði tonnið af þorski gengur í slíkum viðskiptum? b. hversu mikið aflamagn hefur þannig gengið kaupum og sölum? c. Hver er hlutur áhafna þeirra skipa, sem selt hafa hluta af aflakvóta sínum, eða kemur hagnaður eingöngu í hlut útgerðarinnar?“ Hér er verið að spyrja grundvallarspurninga um útfærslu á kvótakerfi. Hæstv. ráðh. f.h. ríkisstj. gefur út ávísanir á þessi verðmæti sem hingað til hafa verið ótakmörkuð og frjáls og ekki sætt markaðsverði. Spurning er: Er þessum ávísunum beint til útgerðaraðilanna eingöngu? Eru þeir eigendur fiskistofnananna eða eru sjómennirnir, sem draga þennan afla um borð, hluthafar í þessari þjóðareign? „4. Ef rn. er, á þessu stigi málsins, ókunnugt um slík kvótaskipti mun það beita sér fyrir rannsókn málsins?“



Herra forseti. Skv. reglugerðum um stjórn botnfiskveiða 1984 er heimilt að færa aflakvóta í heilu lagi eða að hluta milli skipa með fernum hætti: 1. Færa má aflakvóta milli skipa í eigu sömu útgerðar. 2. Færa má aflakvóta milli skipa sem gerð eru út frá sömu verstöð. 3. Færa má aflakvóta milli skipa, sem ekki eru gerð út frá sömu verstöð, enda sé um jöfn skipti að ræða. 4. Færa má aflakvóta milli skipa, sem ekki eru gerð út frá sömu verstöð, án þess að skipti á aflakvótum eigi sér stað, að fenginni umsögn sveitarstjórnar og stjórnar sjómannafélags í viðkomandi verstöð og að fengnu samþykki sjútvrn. Heimildir þessar til að færa aflakvóta milli skipa þóttu nauðsynlegar þegar reglur um kvótaskiptingu botnfiskaflans 1984 voru settar, þar sem kvótar einstakra fiskiskipa ráðast af veiðum þeirra undangengin þrjú ár. Kvótareglurnar binda því einstök skip talsvert í fortíð sinni og því er svigrúm þeirra til að mæta nýjum kringumstæðum, eins og breyttum útgerðarháttum eða annarri aflasamsetningu, takmarkað. Í slíkum tilvikum hjálpa heimildir til færslu á kvótum upp á sakirnar og gera kleift að koma á hagræðingu í rekstri skipa, sérstaklega hjá þeim útgerðum sem eiga mörg skip, sem sum hver fá e.t.v. lítinn kvóta, sem vart borgar sig að hefja veiðar á. Fram til þessa hefur rn. heimilað 169 færslur á aflakvóta milli skipa. Þessar færslur skiptast milli áðurnefndra heimilda eins og hér segir: a) Milli skipa í eigu sömu útgerðar 51 færsla. Magn fisks, sem fært hefur verið, er 8821 tonn. b) Milli skipa, sem gerð eru út frá sömu verstöð, 97 færslur. Magn fisks, sem fært hefur verið, 8323 tonn. c) Milli skipa á grundvelli jafnra skipta fimm færslur. Magn fisks, sem fært hefur verið, 497 tonn. d) Milli skipa að fenginni umsögn sveitarstjórnar og stjórnar sjómannafélags á viðkomandi stað 16 færslur. Magn fisks, sem fært hefur verið, er 1902 tonn. Ég vil taka það fram að þessar tölur eru fram að þeim tíma að verkfall opinberra starfsmanna hófst, en upplýsingamiðlun öll tafðist mikið við það og vantar enn þá allar aflatölur frá Fiskifélaginu bæði fyrir september- og októbermánuð. Í 12 tilvikum hafa aflakvótar verið færðir í heilu lagi milli skipa. Í langflestum tilvikum er um að ræða tiltölulega litla kvóta loðnubáta sem ekki hafa farið til botnfiskveiða. Í 10 tilvikum er um jöfn skipti að ræða milli báta og eru 6 tilvik innan sömu verstöðvar. Magn fisks, sem heimilað hefur verið að færa, er því alls u.þ.b. 19543 tonn sem skiptist þannig: Þorskur 9698 tonn, ýsa 2217 tonn, ufsi 2601 tonn, karfi 2464 tonn, skarkoli 720 tonn, grálúða 876 tonn, steinbítur 965 tonn. Varðandi seinni hluta fsp. 2., 3. og 4. lið, má segja að allar þessar færslur eru í eðli sínu viðskipti, en hvort peningar eða önnur verðmæti koma þar við sögu vil ég ekki um segja. Að sjálfsögðu hefur það komið fram í umræðum, en það var ekki talið í okkar verkahring í sjútvrn. að fylgjast með slíku. Að sjálfsögðu telja þeir aðilar, sem t.d. hafa ákveðið að leggja sínum skipum, að þeim beri að fá eitthvað upp í fastan kostnað viðkomandi skips og hafa þar af leiðandi farið fram á það að sá, sem aflann fær, taki þátt í þeim kostnaði. Ég get ekkert um það sagt, sem hér er spurt um, á hvaða verði tonnið af þorski gengur í slíkum viðskiptum. Í öllum tilvikum sem færslur hafa verið heimilaðar hefur rn. farið eftir settum reglum og fram til þessa hefur ekkert komið fram sem bendir til að rannsóknar sé þörf í málinu. Um hlutdeild sjómanna úr fiski, sem færður er, er það að segja að hann verður að sjálfsögðu ekki veiddur án þeirra þátttöku þannig að þeir koma til með að fá sinn hlut þegar þessi fiskur veiðist.



Herra forseti. Ég þakka sjútvrh. fyrir svör hans svo langt sem þau náðu. Ég er sammála hæstv. ráðh. um það að kvótakerfið væri óframkvæmanlegt ef ekki væru heimildir fyrir viðskiptum milli útgerðar og skipa. Ástæðan fyrir því er sú, og það er kannske megingalli þessa kvótakerfis, að það bindur menn við einhver meðaltöl um árangur úr fortíðinni og er þess vegna stórhættulegt, þegar til framtíðar er litið, að því leyti að það er hætt við því að það setji skorður við nýjungum, breytingum. Eina undankomuleiðin í þessu kerfi frá því er að sjálfsögðu heimildin um undanþágu, um frávik frá þessu kerfi. Af þessu tilefni væri kannske ástæða til að fara þess sérstaklega á leit við hæstv. ráðh. að reynslan af þessu kerfi það sem af er verði tekin til sérstakrar rannsóknar og skýrsla um það gefin á Alþingi Íslendinga. Einn helsti tilgangurinn með kvótakerfi var sá að draga úr útgerðarkostnaði vegna takmörkunar á veiðanlegum afla. Þá er spurningin: Hefur þetta kvótakerfi skilað tilætluðum árangri? Hefur raunverulega tekist að draga úr tilkostnaði eða virkar það kannske að sumu leyti öfugt? Virkar það þannig að með því að úthluta bundnum kvóta á skip er skipinu haldið til veiða með öllum þeim útgerðar- og olíukostnaði sem því fylgir, en það sem upp úr krafsinu hefst, sá takmarkaði afli sem leyfður er með kvótum, er kannske í mörgum tilvikum ekki nægjanlegur til þess að réttlæta útgerðarkostnaðinn. Ég endurtek: Það væri ástæða til og gefst kannske tækifæri til þess síðar að fara þess á leit við hæstv. ráðh. að um þetta verði gerð sérstök skýrsla og lögð fyrir Alþingi. Eins og menn minnast, þá er kvótakerfið tilraun. Því var yfir lýst á sínum tíma að árangur þess yrði síðan metinn. Nú stöndum við frammi fyrir því á þessu hausti að þurfa að taka ákvarðanir um það, hvort framlengja á þetta kerfi eða gera á því breytingar eða jafnvel víkja algerlega frá því. Það verður ekki gert nema fyrir liggi gaumgæfileg úttekt á árangrinum, kostum og göllum. Hæstv. ráðh. sagði það ekki í verkahring síns rn. að upplýsa okkur um það hvert væri markaðsverð á þorski í slíkum viðskiptum. Um það ganga miklar tröllasögur í verstöðvum landsins. Menn kannast við að ástandið í útgerð og fiskvinnslu er ekki gott. Það er talað um að hæstv. ríkisstj. muni einhvern næstu daga taka ákvörðun um gengislækkun. Það er upplýst að hæstv. forsrh. getur ekki flutt stefnuræðu sína af einfaldri ástæðu. Stefnan er ekki fundin enn þá. Ef mikil brögð eru að því að útgerðir treysti sér til að greiða viðbótarverð umfram umsamið fiskverð, þá kann það að benda til þess að afkoman sé ekki svo slæm. Kannske staðfestir þetta það, sem við raunar vitum, að hún er mjög misjöfn. Sumar útgerðir eru vel reknar, bera sig betur en aðrar og hafa kannske efni á því að greiða hærra verð fyrir aðgang sinn að þessari auðlind. Og það væri mjög fróðlegt, hvort heldur rn. telur það í sínum verkahring eða ekki, að fá slíkar upplýsingar fram í dagsljósið. Hæstv. ráðh. sagði, að því er varðaði hlut áhafna, að allur fiskur, sem á land berst, væri veiddur af sjómannshöndum og þeir sem veiða þennan fisk fengju sinn aflahlut. Það var ekki mín spurning. Að sjálfsögðu fær viðtökuútgerðin, viðtökuskipið, sinn hlut af veiddum afla skv. hlutaskiptareglum. En hver er hlutur sjómanna á þeim skipum sem gerð eru út af útgerðum, sem selja sinn kvóta, afsala sér heimildum til veiðanna? Þessar útgerðir fá greiðslu fyrir þann kvóta sem þær afsala sér. Ég spyr og spyr enn og vænti svara frá hæstv. ráðh.: Fá þeir sjómenn, sem þarna eiga hlut að máli, ekkert í sinn hlut af því verði, þeim viðskiptum sem þarna hafa átt sér stað?



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram til hæstv. sjútvrh. svohljóðandi fsp.: „Hvað líður endurskoðun á lögum og reglum um lífeyrismál sjómanna þar sem öllum sjómönnum verði tryggð sömu lífeyrisréttindi við 60 ára aldur?“ Á síðasta þingi flutti ég ásamt öðrum þm. Alþb. till. til þál. sem hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til þess að athuga lífeyriskjör sjómanna og gera tillögur um samræmingu lífeyrisréttinda þeirra. Nefndin skal skipuð af ráðh. skv. tilnefningu sjómannasamtakanna og samtaka útgerðarmanna auk fulltrúa fjmrn., heilbr.- og trmrn. og sjútvrn. Nefndin skal sérstaklega kanna mismunandi lífeyrisréttindi sjómanna innan Lífeyrissjóðs sjómanna og mismunandi aðstöðu sjómanna til lífeyris um 60 ára aldur, svo og þann kostnaðarauka, sem leiða kann af samræmingu lífeyrisréttinda, og hvernig þeim kostnaði verði best mætt, þ.e. hvort það gerist með auknum iðgjaldatekjum lífeyrissjóðanna eða með öðrum hætti.“ Þessi till., sem ég lagði hér fram á síðasta þingi ásamt öðrum þm. Alþb., á sér nokkurn aðdraganda eins og kunnugt er. Það eru nokkur ár liðin síðan tekin var um það ákvörðun hér á hv. Alþingi að sjómenn skyldu eiga rétt til lífeyris frá almannatryggingum við 60 ára aldur. Jafnframt var tekin sú ákvörðun um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna að þeir sjómenn, sem þar eru sjóðfélagar, skyldu einnig eiga rétt á lífeyri við 60 ára aldur. Nú er það svo að ekki greiða allir sjómenn iðgjald til Lífeyrissjóðs sjómanna, því að nokkrir sjómenn eru einnig innan nokkurra almennra lífeyrissjóða. Þar er um að ræða Lífeyrissjóð Vestfirðinga, Lífeyrissjóð Bolungarvíkur, Lífeyrissjóð verkamanna á Hvammstanga, Lífeyrissjóð stéttarfélaga í Skagafirði, Lífeyrissjóð Austurlands og Lífeyrissjóð Vestmannaeyja. Þess vegna var ljóst að með breytingunni á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna voru ekki tryggð réttindi allra sjómanna til lífeyris við 60 ára aldur. Þetta hefur skapað margvísleg vandamál og er því nauðsynlegt að á þessum málum verði tekið. á síðasta þingi þá komu þessi mál til nokkurrar umr. M.a. kom þá fram í ræðu, sem hæstv. sjútvrh. flutti, að þessi mál væru til nokkurrar athugunar á vegum hans rn. sömuleiðis hafa þessi mál verið til sérstakrar athugunar á vegum fjmrn. sem fer með málefni lífeyrissjóðanna. Einnig snertir þetta mál heilbr.- og trmrn. sem fer með málefni Tryggingastofnunar ríkisins. Það eru því þrjú ráðuneyti sem hér koma við sögu. Ég taldi engu að síður rétt að beina þessu máli sérstaklega til hæstv. sjútvrh., þar sem þessi mál snerta auðvitað hans rn. mjög verulega og kjaramál sjómanna. Þess vegna, herra forseti, ber ég fram fsp. á þessa leið: „Hvað líður endurskoðun á lögum og reglum um lífeyrismál sjómanna þar sem öllum sjómönnum verði tryggð sömu lífeyrisréttindi við 60 ára aldur?“



Herra forseti. Á vegum sjútvrn. er ekki unnið að endurskoðun á lögum eða reglum er lúta sérstaklega að því að tryggja öllum sjómönnum sömu lífeyrisréttindi við 60 ára aldur. Rétt er að minna á að með lögum nr. 48/1981 var lögum um Lífeyrissjóð sjómanna breytt á þann veg að ellilífeyrisaldur sjómanna var lækkaður í 60 ár að uppfyllum vissum skilyrðum. Lagafrv. var flutt af þáv. fjmrh. Í framhaldi af lagasetningunni mun fjmrh. hafa skipað nefnd þann 6. des. 1982 sem mun hafa fjallað um það með hvaða hætti Lífeyrissjóður sjómanna og aðrir lífeyrissjóðir, er hafa sjómenn innan sinna vébanda, geta staðið undir þeim kostnaðarauka sem af lækkun ellilífeyrisaldurs sjómanna stafar. Þann 1. júní s.l. skipaði sjútvrh. nefnd sem í eiga sæti fulltrúar sjómanna og útvegsmanna svo og sjútvrn. og fjmrn. Í skipunarbréfi til nefndarmanna segir svo: „Undanfarið hafa farið fram allmiklar umræður um lífeyrismál sjómanna. Fulltrúar Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands hafa farið þess á leit við sjútvrh. að hann beiti sér fyrir lagasetningu í þá veru að stofn fyrir iðgjald til lífeyrissjóða sjómanna verði samræmdur og verði hinn sami fyrir alla sjóðfélaga, sem stunda sjó, þannig að iðgjald verði framvegis greitt af heildarlaunum allra sjómanna. Þessar hugmyndir hafa mætt andstöðu útgerðarmanna, enda um talsverðan kostnaðarauka að ræða fyrir útgerðina ef til þessarar breytingar kæmi. Jafnframt því telja útgerðarmenn að mál þetta sé fyrst og fremst samningamál. Að þessu afhuguðu og með hliðsjón af stöðu annarra mála, sem þessa aðila varða, hefur rn. ákveðið að láta kanna mál þetta nánar og skipa nefnd til að fjalla um og gera tillögur um málið. Í upphafi var gert ráð fyrir að nefndin skilaði áliti sínu í lok sept., en af því hefur ekki orðið. Mun að því stefnt að nefndin skili áliti í þessum mánuði. Gert er ráð fyrir að tillögur nefndarinnar verði lagðar fyrir Alþingi og við það miðað að þær gætu tekið gildi á næsta ári.“ Um þetta hef ég í sjálfu sér ekki meira að segja. En ég veit hins vegar að hæstv. fjmrh. hefur að sjálfsögðu með höndum upplýsingar um það mál sem hér er sérstaklega spurt um, þ.e. að tryggja öllum sjómönnum sömu lífeyrisréttindi við 60 ára aldur.



Herra forseti. Fsp. hv. 3. þm. Reykv., þeirri sem hér er til umr. og er beint til sjútvrh., tel ég rétt að gera grein fyrir eða skýra frá afskiptum fjmrn. af þessu máli. Ég tel það best gert með því að lesa hér upp greinargerð nefndar er fjallaði um málið og raunar undirstrikar í hvers konar flækju það er. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp plaggið, en það er dags. 6. mars 1984 og stílað til fjmrh. og hljóðar svo: „Með bréfi dags. 6. des. 1982 vorum við undirritaðir skipaðir í nefnd af Ragnari Arnalds, þáv. fjmrh., til að fjalla um lífeyrismál sjómanna. Nefndin hefur á þrem fundum rætt um með hvaða hætti lífeyrismál sjómanna gætu staðið undir þeim kostnaðarauka sem hlýst af lækkun á ellilífeyrisaldri sjómanna er ákveðin var með lögum nr. 48 frá 29. maí 1981. Nefndin hefur einnig rætt um þann vanda sem upp er kominn í öðrum sjóðum, sem hafa sjómenn innan sinna vébanda, svo og þá erfiðleika sem upp gætu komið vegna flutnings á réttindum til sjóðsins. Eigi lögin um Lífeyrissjóð sjómanna að standa óbreytt í framtíðinni er varla nema um tvær leiðir að ræða til að afla fjár til að standa straum af hinum aukna kostnaði. Önnur er sú að stjórnvöld beri ábyrgð á lagasetningunni og tryggi það fjármagn sem til þarf, eins og þau hafa raunar gert með því að útdeila fé úr gengismunarsjóði til Lífeyrissjóðs sjómanna og SAL-sjóða sem hafa sjómenn innan sinna vébanda. Hin leiðin er sú að staðið verði undir auknum kostnaði með verulegri hækkun á iðgjöldum. Ekki hefur náðst samstaða í nefndinni um málið. Formaður nefndarinnar, Höskuldur Jónsson, hefur lýst því yfir að ríkissjóður hafi ekki í hyggju að bera þann kostnað sem breytingin hefur í för með sér. Fulltrúar samtaka atvinnurekenda hafa sérstaklega tekið fram að engin vilyrði hafi verið gefin af hálfu sambands þeirra um að atvinnurekendur standi undir umræddum kostnaði með hærri iðgjöldum af þeirra hálfu. Fulltrúar launþega ítreka að sjómannasamtökin hafi í viðræðum við ríkisvaldið alltaf haldið þeirri skoðun fram að ríkissjóður eigi að greiða kostnaðinn og vísa í því sambandi til greinargerðar sinnar um málið sem fylgir bréfi þessu. Með tilvísun til framanritaðs er ljóst að frekara starf nefndarinnar skilar ekki árangri á meðan afstaða stjórnvalda er óbreytt. Nefndarmenn leggja áherslu á að Alþingi samþykkti breytingar á lögum um Lífeyrissjóð sjómanna samhljóða. Það hlýtur því að vera hlutverk Alþingis að sjá til þess að þessi mál verði færð til þess vegar að framkvæmanleg séu. Allur dráttur á málinu er aðeins til þess fallinn að gera það erfiðara úrlausnar. Virðingarfyllst, Höskuldur Jónsson Bolli Héðinsson Guðjón Ármann Einarsson Guðmundur Hallvarðsson Hermann Þorsteinsson Jóhannes Sigurgeirsson Rafn Magnússon.“ Ég tek þátt í þessum umr. til að upplýsa hvað fram kom frá nefndarmönnum og hef kosið þá leið að láta þá sjálfa skýra málið eins og það stendur í dag og vísa til bréfs þeirra.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir þau svör sem gefin hafa verið við fsp. minni. Það kom greinilega fram að þeir eru sammála því sjónarmiði að við samræmingu á lífeyrisréttindum sjómanna verði að ganga út frá því að allir sjómenn fái þennan rétt við 60 ára aldur. Þess vegna sé ekki ágreiningur um það heldur hitt, hvernig þessi lífeyrisréttur sjómanna við 60 ára aldur verði fjármagnaður. Mér skildist af svari hæstv. sjútvrh. að hann vonaðist eftir nál. um þessi mál í þessum mánuði og hann gerði ráð fyrir að nýtt kerfi í þessum efnum gæti tekið gildi á næsta ári. Vandinn í þessu máli hefur auðvitað verið sá, að menn hafa viljað fá réttinn, en það hefur gengið illa að fá menn til að samþykkja að borga fyrir hann. Annars vegar hafa verið uppi hugmyndir um að þetta yrði greitt með framlögum úr ríkissjóði. Hins vegar hafa verið uppi hugmyndir um að iðgjaldastofninn af launum sjómanna verði hækkaður verulega frá því sem verið hefur. Sjómannasamtökin, þ.e. Sjómannasamband Íslands og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, hafa verið tilbúin fyrir sitt leyti að fallast á það, en útgerðin, sem greiðir einnig iðgjöld til lífeyrissjóðanna, hefur ekki fallist á það fyrirkomulag. Ljóst er að ef þetta heldur áfram með þeim hætti sem verið hefur í mörg ár, þá skapar það verulegan vanda og misrétti. Sem dæmi um þann vanda sem hér er við að glíma má nefna það sem gerst hefur í Lífeyrissjóði Vestmannaeyja. Þar var ákveðið á fundi 21. okt. 1982 að hefja greiðslur ellilífeyris til sjómanna með sama hætti og Lífeyrissjóður sjómanna gerir og greiðslan var skuldfærð á ríkissjóð. Á fulltrúafundi sjóðsins 24. okt. 1982 var samþykkt samhljóða að breyta reglugerð sjóðsins til samræmis við þær breytingar sem gerðar höfðu verið á Lífeyrissjóði sjómanna hvað varðar rétt til töku ellilífeyris við 60 ára aldur. Þetta er dæmi um þann stóra vanda sem hér er um að ræða. Í Lífeyrissjóði Vestmannaeyja voru snemma á þessu ári 14 sjómenn, sem nutu þessara sérstöku lífeyrisgreiðslna frá 60 ára aldri, þó að ekki hefði verið af aðilum aflað sérstakra tekna til að standa undir þessum útgjöldum. Það er eðlilegt að stjórn lífeyrissjóðsins reyni að koma til móts við sitt fólk. En hitt er auðvitað stórhættulegt ef það gerist víða án þess að um leið sé tryggt hvernig lífeyrissjóðirnir geta í raun og veru staðið undir þessu án þess að ganga á sinn iðgjaldsstofn umfram það sem er varðandi önnur lífeyrisréttindi. Mér heyrist á hæstv. ráðh. að þetta mál sé á réttri leið og vona að við fáum fréttir af því eftir áramót að lagt verði fram á Alþingi frv. um málið til að taka af tvímæli um að allir sjómenn eigi jafnan rétt við 60 ára aldur. Ég skil yfirlýsingu ríkisstj. svo að ætlunin sé að leggja fram slíkt stjfrv.



Herra forseti. Hér er vissulega hreyft stóru máli og máli sem ekki er vansalaust að ekki er búið að ráða bót á. Það eru auðvitað engin tök á því að ræða það mikið í fyrirspurnatíma. Ég vil aðeins vekja athygli á því í þessum umr., út af því sem hér hefur komið fram, að það er skoðun fulltrúa sjómanna og sjómannasamtakanna að hér hafi verið um að ræða loforð fyrrv. ríkisstj., varðandi lausn kjaradeilu sjómanna á þeim tíma, sem ekki hefur verið staðið við. Í því ljósi er sú ákvörðun tekin að stjórn Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja greiðir þetta og skuldfærir ríkissjóð fyrir greiðslunni, vegna þess að því er haldið fram af hálfu sjómannasamtakanna að því hafi verið lofað að ríkissjóður tæki að sér að standa skil á þessari greiðslu þannig að allir sjómenn nytu jafnréttis í þessum efnum. Hér er í rauninni um enn eitt dæmi að ræða þar sem launþegar, í þessu tilfelli sjómenn, hafa keypt - slétt skipti voru einhvern tíma nefnd - hafa keypt félagsmálapakka og greitt hann í raun og veru með minni kauphækkun en ella hefði orðið, en síðan er ekki staðið við það sem lofað var.

Hvenær var þetta?

Þetta var í tíð fyrrv. ríkisstj., hæstv. iðnrh., líklega á árinu 1982, ef ég man rétt, en um það er hægt að fá gleggri upplýsingar ef hæstv. ráðh. æskir þess. En ég hygg að það séu líka hér inni hv. þm. sem muna þetta öllu gleggra, þm. sem nær stóðu málinu og komu nær því á þeim tíma þegar þetta var gert, þ. á m. fyrrv. hæstv. ráðh. í þeirri ríkisstj. En þetta er skoðun sjómannasamtakanna, að við þetta loforð hafi ekki verið staðið. Því er málið komið í það óefni sem það nú er í og gífurlegur mismunur orðinn milli sjómanna, annars vegar í Lífeyrissjóði sjómanna og hins vegar í blönduðu lífeyrissjóðunum, sem sjómenn eru líka aðilar að. Að hinu ógleymdu, að ekki mun líða langur tími þar til Lífeyrissjóður sjómanna verður gjaldþrota, haldi málið áfram á þeirri braut sem það hefur verið. Það er líklega þriðja nefndin sem nú er að starfi og fjallar um þetta mál og engin lausn eygist enn í þeim efnum. En það er fullkomlega ástæða til að undirstrika það sérstaklega að hér er slíkt stórmál á ferðinni að ekki er vansalaust af hálfu stjórnvalda og Alþingis að láta lengur reka á reiðanum.



Herra forseti. Þessi mál hafa verið til meðferðar um nokkurt árabil. Það sem gerðist í tíð fráfarandi ríkisstjórnar var þetta: Í fyrsta lagi var lögum um almannatryggingar breytt til þess að tryggja sjómönnum þessi réttindi við 60 ára aldur. Í öðru lagi var lögum um Lífeyrissjóð sjómanna breytt til þess að tryggja sjómönnum þessi réttindi við 60 ára aldur. Og í þriðja lagi var skipuð nefnd 6. des. 1982 sem fékk þessi mál til meðferðar. Sú nefnd skilaði áliti eftir að núverandi ríkisstjórn tók við. Ásakanir í þessum efnum um loforð frá fyrri tíð, sem hafi verið svikin, eru auðvitað ekki innlegg í þessar umræður að mínu mati. Ég tel að það hafi aldrei legið fyrir að hálfu fyrrverandi ríkisstjórnar að ríkissjóður ætti skilyrðislaust að taka þennan kostnaðarauka á sig. Ég tók það a.m.k. fram fyrir mitt leyti aftur og aftur við samtök sjómanna að um það væri ekki að ræða að slíkt loforð lægi fyrir af hálfu þáverandi ríkisstjórnar. Ég hygg að hæstv. sjútvrh. geti staðfest það vegna þess að við vorum saman í þessum viðræðum við Farmanna- og fiskimannasambandið og Sjómannasambandið á sínum tíma. Það er heldur ekki aðalatriðið í þessu máli hvort ævinlega þarf að stökkva hér upp í ræðustóla til þess að nudda mönnum upp úr svikum eða ekki svikum, heldur er hitt aðalatriðið að menn geri sér grein fyrir því og viðurkenni í fyrsta lagi að hér er um að ræða stóran vanda og í öðru lagi að menn séu sammála um hvernig á að taka á þeim vanda, þannig að allir sjómenn eigi rétt á lífeyri við 60 ára aldur með þessum hætti. Sú afstaða hefur raun og veru ekki legið fyrir. En ég tel að hún liggi nú fyrir með þeirri yfirlýsingu sem fram er komin hjá sjútvrh. og fjmrh. Skæting hv. 3. þm. Vestf. læt ég mér að öðru leyti í léttu rúmi liggja.



Herra forseti. Ég heyrði það á hv. 3. þm. Reykv. að eitthvað kannast hann við þetta mál og ber sig fremur illa undir efndum þeirra loforða sem sjómannasamtökunum voru gefin. Auðvitað er misjafnt mat manna á því hvort það er innlegg í umræður um mál að rifja upp loforð og sýna fram á að ekki sé við þau staðið. Ég held að það geti verið af hinu góða og ætti a.m.k. að geta orðið til þess að þeim sem slík loforð gefa og svíkja síðan verður vart treyst lengur í enn frekari loforðagerð. Ég held því að það sé fullkomlega eðlilegt að rifja upp, ekki síst í máli sem þessu, loforð til handa sjómannastéttinni, sem ekki hefur verið staðið við, og vekja athygli á því að það er til þess ætlast, í þessu tilfelli af sjómönnum, að við þau loforð sem ráðherrar gefa sé staðið. Ég tel, hv. 3. þm. Reykv., fullkomlega eðlilegt innlegg í umræður sem þessar að bent sé á hverjir það eru sem hér eiga hlut að máli og vart við því að búast að þeim sem svíkja verði treyst aftur.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 114 að flytja fyrirspurn til félmrh. um fullgildingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hvenær hyggst félmrh. leggja fyrir Alþingi til staðfestingar samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158, sem kveður á um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda og samþykkt var á 68. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf 1982?“ Í þessari samþykkt kemur fram að síðan tillagan frá 1963, um uppsögn af hálfu atvinnurekenda, var gerð hefur orðið veruleg framþróun í lögum og framkvæmdaáætlun margra aðildarríkja varðandi þau efni sem tillagan fjallar um. Telur Alþjóðavinnumálastofnunin að vegna þessarar framþróunar sé tímabært að setja nýjar alþjóðareglur um efnið, sér í lagi með tilliti til hinna alvarlegu vandamála á þessu sviði, sem eru afleiðing efnahagslegra erfiðleika og tæknilegra nýjunga, sem fram hafa komið á síðari árum í mörgum löndum. Ég tel, herra forseti, mikilvægt að Ísland fullgildi þessa samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og að hún muni verða verulegur stuðningur til að tryggja starfsöryggi launafólks. Þess vegna er þessi fyrirspurn fram borin.



Herra forseti. Ég svara þessari fyrirspurn um fullgildingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda. Það svar sem ég get gefið er þess eðlis að ég vil hafa að því svolítinn formála. Meginregla íslensks réttar er og hefur verið sú, að vinnuveitandi getur sagt upp starfsmanni sínum án þess að hann verði krafinn skýringa á ástæðum. Vinnuveitandinn þarf einungis að virða lög og samningsbundinn uppsagnarfrest gagnvart starfsmanninum. Frá þessari meginreglu eru vissar undantekningar, sem varða suma opinbera starfsmenn, og auk þess njóta trúnaðarmenn vissra réttinda samkvæmt lögum og/eða kjarasamningum. Þá hvílir jafnframt tilkynningarskylda til vinnumálaskrifstofu félmrn. og til viðkomandi verkalýðsfélags á atvinnurekanda, sem ráðgerir samdrátt eða aðrar varanlegar breytingar í rekstri, sem leiða til uppsagnar a.m.k. fjögurra starfsmanna, sbr. 55. gr. laga nr. 13/1979. Ef Ísland staðfestir samþykktina tekst það jafnframt á hendur þá þjóðréttarlegu skuldbindingu að setja lög sem tryggja að launþegar njóti þeirra réttinda með uppsögn af hálfu atvinnurekenda sem samþykktin ákveður sbr. 1. gr. Samkvæmt 2. gr. samþykktarinnar skal gildissvið slíkra laga ná til alls launafólks og allra greina atvinnulífsins, en þó er heimilt að undanskilja tiltekin afmörkuð svið sem aðallega varða tímabundnar ráðningar og ráðningar til reynslu eða þjálfunar. Það er því ljóst að samþykktin á að tryggja að sú skipan við uppsögn af hálfu atvinnurekenda sem þar er ákveðin skuli vera meginregla í vinnurétti þess ríkis sem staðfestir samþykktina. Í 4. gr. samþykktarinnar kemur fram aðalefni hennar. Þar er ákveðið að ekki sé heimilt að segja upp starfsmanni nema til þess sé gild ástæða. Gildar ástæður geta verið tvenns konar: a) Hæfni eða hegðun viðkomandi starfsmanns. b) Rekstrarlegar ástæður hjá viðkomandi vinnuveitanda. Aðrar ástæður heimila vinnuveitanda ekki uppsögn. Í 5. og 6. gr. eru talin upp atriði sem ekki teljast gildar ástæður til uppsagnar. Sú upptalning er ekki tæmandi, heldur sett fram í leiðbeiningar- og dæmaskyni. Í 7. gr. er lögð sú skylda á atvinnurekandann að gefa starfsmanni kost á því að tjá sig um aðfinnslur atvinnurekandans varðandi hæfni eða hegðun starfsmannsins ef slíkt á að vera gild ástæða uppsagnarinnar. Ákvæði 8.–10. gr. varða rétt starfsmannsins til þess að bera lögmæti uppsagnar undir úrskurðaraðila. í því sambandi er m.a. gert ráð fyrir að lögfestar verði sérstakar réttarfarsreglur starfsmönnum í hag til þess að koma í veg fyrir að sönnunarbyrðin um það hvort uppsögn teljist lögmæt eða ekki hvíli eingöngu á honum. 11. gr. samþykktarinnar um uppsagnarfrest virðist samrýmast 1. gr. laga nr. 19/1979 og 12. gr. stangast ekki á við gildandi reglur. Í 13. gr. er skylda lögð á atvinnurekanda, sem hefur í hyggju uppsagnir af rekstrarlegum ástæðum, að hann skuli tilkynna þá fyrirætlan trúnaðarmönnum viðkomandi starfsmanna. Jafnframt skal hann taka þátt í viðræðum við fulltrúa starfsmanna um hvernig megi draga úr þörfinni fyrir uppsagnirnar. Heimilt er viðkomandi ríki, sem staðfestir samþykktina, að binda framangreindar tilkynningar og viðræðuskyldu við tilvik þar sem a.m.k. tiltekinn fjöldi starfsmanna getur átt von á uppsögnum. 14. gr. samþykktarinnar leggur ríka skyldu á vinnuveitanda um að tilkynna fyrirhugaðar uppsagnir af rekstrarlegum ástæðum til stjórnvalda, eins og nú er gert í 55. gr. laga nr. 13/1979. Skyldan samkvæmt samþykktinni virðist þó víðtækari. Í 15.–22. gr. er fjallað um full gildingu samþykktarinnar og atriði henni tengd. Samþykktin felur í sér grundvallarbreytingu á réttarstöðu vinnuveitanda og starfsmanns ef vinnuveitandi ætlar sér að segja starfsmanni upp. Það er meginregla íslensks vinnuréttar að vinnuveitandi getur sagt starfsmanni upp án þess að færa fyrir því nokkur rök. Þessi regla sætir þó undantekningu, sbr. 1. tölulið hér að framan. Vinnuveitandinn þarf einungis að tilkynna uppsögnina með ákveðnum hætti og virða reglur laga og kjarasamninga um uppsagnarfrest. Samþykktin snýr þessari meginreglu við. Samkvæmt henni er meginreglan sú að ekki er heimilt að segja starfsmanni upp störfum nema til þess séu gildar ástæður. Gildir þar einu hversu uppsagnarfrestur er langur. Í samþykktinni er nánar fjallað um hvaða ástæður teljast gildar og jafnframt nefnt í leiðbeiningar- og dæmaskyni hvaða ástæður teljist ekki gildar. Hvar mörkin milli gildrar ástæðu og ógildrar yrðu dregin er ómögulegt að fullyrða um, svo tæmandi sé, en ljóst er að slík mörk yrðu dregin smám saman í gegnum úrlausnir dómstóla. Sérstök ástæða er til að ætla að 1. tölul. 6. gr. geti gefið tilefni til álitamála. Annað sem felst í samþykktinni er að setja þurfi sérstakar réttarfarsreglur um sönnunarbyrði í málum sem varða gildi uppsagna. Samkvæmt íslenskum réttarfarsreglum er meginreglan sú að sá sem vill byggja rétt sinn á staðhæfingum þarf að sanna réttmæti hennar. samþykktin snýr þessu við. Samkvæmt henni þyrfti atvinnurekandinn að sanna að um gilda uppsögn væri að ræða ef til ágreinings kæmi. Í þriðja lagi skyldar samþykktin vinnuveitanda til þess að tilkynna fulltrúum starfsmanna fyrir fram rekstrarlegar breytingar, sem kynnu að leiða til fækkunar starfsfólks, og jafnframt til þess að gefa fulltrúum starfsfólksins kost á viðræðum með það að markmiði að draga úr þörfinni fyrir fækkun starfsmanna. Eigi slíkar viðræður að vera annað en formið eitt virðist augljóst að vinnuveitandinn yrði að gefa viðmælendum sínum kost á því að kynna sér öll gögn varðandi fyrirtækið sem máli kunna að skipta varðandi ákvörðun um starfsmannafjölda. Hér gæti verið um mjög viðkvæmar upplýsingar að ræða innan fyrirtækjanna sem fyrir fram má reikna með að stjórnendur séu ófúsir að láta út fyrir eigin raðir. Í fjórða lagi felur samþykktin í sér skyldu fyrir vinnuveitanda að tilkynna stjórnvöldum fyrirhugaðar rekstrarbreytingar sem leiða kynnu til fækkunar starfsfólks. Yrði sú skylda víðtækari en núgildandi íslenskar lagareglur um sama efni. Niðurstaða mín er því þessi: Staðfesting samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158 kallar á lagabreytingar sem ég tel nauðsynlegt að undirbúa vel. Efni samþykktarinnar er þess eðlis að það varðar atriði sem aðilar vinnumarkaðarins hafa tekist á um í kjarasamningum fram að þessu, að verulegu leyti án afskipta löggjafans. Mér virðist því óeðlilegt að Ísland staðfesti samþykktina nema áður hafi farið fram vönduð undirbúningsvinna að nauðsynlegri lagasmíð sem þarf að koma í kjölfar staðfestingarinnar. Ég tel því nauðsynlegt að aðilar vinnumarkaðarins tilnefni fulltrúa sem fylgjast með og taka þátt í þeirri lagasmíð ásamt starfsmönnum félmrn. Undirbúningur þessa verks er þegar hafinn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svör hans. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðh. í umræddri samþykkt er um mjög mikilvæg og brýn ákvæði að ræða, sem tryggja eiga starfsöryggi launafólks, kannske ekki síst vegna tæknivæðingar og tækniþróunar í atvinnulífinu, fjarvistar úr starfi vegna veikinda og slysa, fjarvistar vegna fæðingarorlofs og bætur vegna atvinnumissis og fleira. Hæstv. ráðh. telur að undirbúa þurfi lagasetningu áður en Alþingi staðfestir þessa samþykkt. Ég tel að það mundi flýta fyrir því að þær lagabreytingar yrðu gerðar ef Alþingi hefði áður samþykkt fullgildingu á þessari samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Fyrir því eru fordæmi að Alþingi hafi fullgilt alþjóðasamþykkt en á eftir hafi síðan fylgt lagasetning til samræmis við þær samþykktir. Ég nefni t.d. fullgildingu á alþjóðasamþykktum um jöfn laun kvenna og karla fyrir jafnverðmæt störf frá 1958, en lög voru síðan sett 1961 þar að lútandi. Ég tel því, herra forseti, að það mundi flýta fyrir ef Alþingi fullgilti þessa samþykkt og lagabreytingar kæmu þá á eftir. Mér er kunnugt um að launþegahreyfingin leggur mikla áherslu á að Alþingi staðfesti þessa samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Og ég fæ ekki séð að þann undirbúning þurfi sem ráðh. gerir ráð fyrir áður en Alþingi samþykkir þessa samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. fyrirspyrjanda vil ég aðeins geta þess hér að ég hef leitað ráða hjá mönnum sem hafa unnið í þessum málum og eru m.a. lögfræðingar hjá bæði launþegahreyfingunni og atvinnurekendum. Þeir hafa fullvissað mig um að þetta sé mjög viðkvæmt mál og þess vegna sé fullkomin ástæða til, til þess að ná einingu um það að staðfesta þennan mikilvæga sáttmála, að búið sé að gera ráðstafanir til að ná samkomulagi um nauðsynlegar leiðréttingar á gildandi lögum svo að ekki þurfi að standa í deilum eftir á um þetta mál. Á þeim grundvelli hyggst ég vinna að þessu máli, til þess að það þurfi ekki að vera deilumál hér inni á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram við hæstv. félmrh. svofellda fyrirspurn: „Hefur nefnd sú, sem skipuð var samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögum um málefni fatlaðra, nr. 41/1983, skilað áliti? Ef svo er, hvenær hyggst ráðh. gera grein fyrir áliti nefndarinnar og leggja tillögur hennar um framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins fyrir Alþingi til staðfestingar?“ Í ákvæði til bráðabirgða II í lögunum um málefni fattaðra segir svo: „Félmrh. skal þegar í stað skipa fimm manna nefnd sem hafi það verkefni að gera tillögur um fyrirkomulag á framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins í samræmi við ákvæði 16. gr. Menntmrh. skipar einn fulltrúa frá Athugunar- og greiningardeildinni Kjarvalshúsi, heilbrrh. einn fulltrúa frá nýburadeild Landspítalans, félmrh. einn fulltrúa að fenginni tillögu svæðisstjórna, Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands einn fulltrúa hvort. Tillögur nefndarinnar skal leggja fyrir Alþingi til staðfestingar.“ Það eru þessar tillögur sem ég er hér að vitna til í fyrirspurninni og spyrja hæstv. ráðh. um hvenær hann hyggist leggja fyrir Alþingi, tillögur þeirrar nefndar sem hér um getur. Um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins er fjallað í IV. kafla laganna. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Auk þeirrar greiningarstarfsemi, sem fer fram á svæðunum skv. 6. gr. skal ríkið starfrækja eina aðalgreiningar- og ráðgjafarstöð, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, og heyrir hún undir félmrn. Hlutverk og starfssvið hennar er í aðalatriðum eftirfarandi: 1. Athugun, rannsókn og greining á fötluðum sem vísað er þangað eða leita þangað að eigin frumkvæði. 2. Gerð, prófun og mat viðeigandi meðferðar- og þjálfunaráætlana. Ráðgjöf og leiðbeiningar fyrir foreldra/forráðamenn eða aðra meðferðaraðila. 3. Langtímameðferð fyrir þá einstaklinga, sem þarfnast hennar, enda sé hún ekki fáanleg á öðrum stofnunum eða annars staðar. 4. Tilvísanir til annarra meðferðaraðila og stofnana í því skyni að hlutaðeigandi skjólstæðingur njóti þar þeirrar þjónustu og þjálfunar sem þörf er hverju sinni. Greiningar- og ráðgjafarstöðinni ber skylda til að láta meðferðaraðilum í té leiðbeiningar og ráðgjöf þegar þess er óskað. 5. Starfræksla leikfangasafn. 6. Þjálfun starfsstétta sem annast þjónustu við fatlaða skv. 6. og 7. gr. 7. Skráning og varðveisla upplýsinga um fatlaða í samvinnu við félags-, fræðslu- og heilbrigðisyfirvöld. 8. Veita svæðisstjórnum faglega aðstoð og vera umsagnaraðili varðandi þjónustu og vistun á stofnunum þegar þess er óskað. 9. Beita sér fyrir fræðilegum rannsóknum á sviði fötlunar og veita faglega ráðgjöf varðandi kannanir á högum fatlaðra í samvinnu við félmrn. og svæðisstjórnir. 10. Vera félmrn. til aðstoðar við útgáfu upplýsingabæklinga. 11. Hjálpartækjaþjónusta.“ Eins og sjá má af þessari upptalningu, herra forseti, er hér um viðamikið og flókið verkefni að ræða sem þessari stofnun er ætlað að sinna. Þegar þessi stofnun kom til meðferðar og umræðu hér á hv. Alþingi urðu nokkrar deilur um starfssvið hennar og hvernig hún ætti að haga vinnubrögðum sínum í framtíðinni. Niðurstaðan varð algert samkomulag hér á hv. Alþingi sem fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu stóðu að. M.a. átti núv. hæstv. félmrh. aðild að því samkomulagi sem félmn.-maður á þeim tíma og beitti sér í nefndarvinnunni fyrir því að þetta samkomulag tókst. Þess vegna hefði ég talið að ekki ætti að vera neitt að vanbúnaði að leggja þessar tillögur hér fyrir hv. Alþingi. Því er fyrirspurnin fram borin.



Herra forseti. Ég mun svara fyrirspurn á þskj. 118 frá hv. 3. þm. Reykv. þar sem spurt er hvort sú nefnd, sem skipuð var skv. ákvæði til bráðabirgða I1 í lögum um málefni fatlaðra nr. 41/1983 hafi skilað áliti og hvenær ráðh. hyggist gera grein fyrir áliti nefndarinnar og leggja tillögur hennar um framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins fyrir Alþingi til staðfestingar. Þetta bráðabirgðaákvæði hljóðaði svo: „Félmrh. skal þegar í stað skipa fimm manna nefnd sem hafi það verkefni að gera tillögur um fyrirkomulag á framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins í samræmi við ákvæði 16. gr. Menntmrh. skipar einn fulltrúa frá Athugunar- og greiningardeildinni Kjarvalshúsi, heilbrrh. einn fulltrúa frá nýburadeild Landspítalans, félmrh. einn fulltrúa að fenginni tillögu svæðisstjórna, Landssamtökin Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands einn fulltrúa hvort. Tillögur nefndarinnar skal leggja fyrir Alþingi til staðfestingar.“ Félmrh. skipaði þann 15. júní 1983 nefnd skv. þessu bráðabirgðaákvæði í lögunum. Í nefndina voru skipaðir Gunnar Biering, full trúi vökudeildar Barnaspítala Hringsins, tilnefndur af heilbrrh., og var hann skipaður formaður nefndarinnar, Jón Sævar Alfonsson, fulltrúi Landssamtakanna Þroskahjálpar, Arinbjörn Kolbeinsson, fulltrúi Öryrkjabandalags Íslands, Sævar Halldórsson, fulltrúi Athugunar- og greiningardeildar Kjarvalshúsi, tilnefndur af menntmrh. Bjarni Kristjánsson, forstöðumaður Sólborgar á Akureyri, var skipaður fulltrúi svæðisstjórna. Bjarni Kristjánsson sá sér hins vegar ekki fært að taka þátt störfum nefndarinnar og baðst lausnar 31. ágúst 1983. Var Eggert Jóhannesson, starfsmaður svæðisstjórnar á Suðurlandi, skipaður í hans stað. Ritari nefndarinnar var Margrét Margeirsdóttir í félmrn. Nefndin skilaði ítarlegri greinargerð og tillögum skv. ákvæði laganna til félmrh. í lok aprílmánaðar s.l. Ég hugðist þá leggja þessa greinargerð fyrir hér á hv. Alþingi. En bæði var að Alþingi var um það leyti að ljúka störfum og eins það að menn voru ekki á einu máli um það hvernig þessar tillögur eins og þær komu frá nefndinni ættu að leggjast fyrir Alþingi. Niðurstaðan varð sú að eðlilegt væri að leggja þetta fram sem þáltill. ásamt öllum gögnum. Var ákveðið að vinna að því að leggja málið í því formi fyrir þing sem nú situr. Síðan hefur verið að þessu unnið og núna er þessi þáltill. ásamt með öllum fylgigögnum, sem eru mjög fyrirferðarmikil og fræðandi, til lokafrágangs í ríkisprentsmiðjunni Gutenberg. Ég vænti þess fastlega að geta mælt fyrir þessari þáltill. og tillögum nefndarinnar hér á hv. Alþingi næstu daga. Ég vona að það dragist ekki. Próförkin var til lokafrágangs núna þessa dagana og ég held að það geti ekki skipt nema fáum dögum þangað til till. verður lögð fram. Annað hef ég ekki að segja um málið að þessu sinni.



Herra forseti. Ég fagna því sem fram kom í máli hæstv. ráðh. að nú á næstu dögum verði lögð fram þáltill. um þetta efni þó að vísu megi segja að það hafi tekið töluvert langan tíma að komast að niðurstöðu og leggja þetta mál hér fyrir Alþingi. Ljóst er að jafnvel þótt Alþingi verði sammála um með hvaða hætti eigi að taka á þessu máli um framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins muni það taka nokkurn tíma. Miðað við það fjármagn t.a.m. sem Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur til umráða er borin von að það geti orðið á næstu árum nema veruleg breyting verði þar á og framkvæmdasjóðurinn fái aukið fjármagn eða greiningarstöðinni verði með öðrum hætti tryggt fjármagn. Þegar til þess er litið að þetta getur allt tekið nokkurn tíma er auðvitað brýnt að finna bráðabirgðalausn fyrir þá starfsemi sem fram fer í Kjarvalshúsi. Auk ákvæðis til bráðabirgða þar sem fjallað var um þá nefndarskipan sem hér um ræðir var einnig annað ákvæði til bráðabirgða þar sem segir að menntmrn. skuli þegar í stað gera ráðstafanir til að leigja eða kaupa hentugt bráðabirgðahúsnæði fyrir starfsemi Athugunar- og greiningardeildarinnar í Kjarvalshúsi. Í beiðni um fjárframlag til Kjarvalshúss og nýjar stöðuveitingar kemur fram að í samræmi við bráðabirgðaákvæðið í lögunum um málefni fatlaðra voru á árinu 1983 fest kaup á húseigninni að Sæbraut 2 og átti þar með að bæta úr því neyðarástandi sem ríkt hefur. Áætlað er að hefja starfsemi að Sæbraut 2 haustið 1984, en nýjar stöðuheimildir eru forsenda þess að hægt sé að auka þjónustumöguleika greiningarstöðvarinnar í Kjarvalshúsi. Ljóst er að þarna þarf verulega úr að bæta vegna þess að það er um tveggja ára biðlisti að koma börnum að í þessari athugunar- og greiningardeild og nú eru 65 börn á biðlista. Því er auðvitað brýnt að þessar stöðuheimildir fáist. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvað fyrirhugað sé í því efni. Verður það tryggt á fjárlögum nú að þessar stöðuheimildir fáist til þess að hægt sé að taka þetta bráðabirgðahúsnæði notkun?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svarið við fsp. minni. Það er greinilegt að þetta mál kemur hér til meðferðar á hv. Alþingi núna næstu daga og þá verður hægt að taka afstöðu til þess. Ég mun leggja áherslu á það fyrir mitt leyti, að svo miklu leyti sem ég kem nálægt þessu máli, að meðferð þáltill. verði hraðað, enda geri ég þá ráð fyrir að hún sé í góðu samræmi við bráðabirgðaákvæði laganna. Jafnframt því sem ég þakka ráðh. fyrir svörin vil ég ítreka fsp. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, sem hún bar hér fram áðan varðandi stöðuheimildir í greiningarstöðinni, og vænti þess að hæstv. ráðh. sjái sér fært að svara henni núna þegar í þessum fsp.-tíma.



Herra forseti. Varðandi þær fsp. eða umr. sem hér hafa farið fram vil ég endurtaka að í þessari þáltill., sem er um það bil að koma inn á borð þm., eru ákveðnar tillögur um hvernig með þetta mál sé eðlilegast að fara. Ég held að það sé heppilegast að geyma frekari umr. um málið þangað til það liggur hér fyrir. Eins og fyrir var lagt í 2. lið ákvæðis til bráðabirgða var þegar hafist handa um að kaupa húsnæði að Sæbraut 2. Framkvæmd þess máls er enn í höndum menntmrh. Ég reikna með því að í meðförum hv. Alþingis næstu daga verði þessi mál færð til þess vegar sem þáltill. og þessi endurskoðunarnefnd gerðu ráð fyrir. Ég geymi mér þess vegna frekari svör við málið þangað til að ég geri grein fyrir till.



Herra forseti. Fyrir u.þ.b. ári var tekið til umr. frv. sem fól í sér heimild til þess að innheimta verðjöfnunargjald af raforku til ársloka 1984. Gjaldið skyldi vera óbreytt og skipting þess einnig. Það eru sem kunnugt er kaupendur raforku frá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða sem fyrst og fremst njóta góðs af þessari verðjöfnun. Enginn efast í raun um að það var af nauðsyn sem verðjöfnunargjaldið var sett á. Kaupendur raforku frá þessum fyrirtækjum borguðu hæsta raforkuverð í landinu, en á undanförnum árum hefur dregið verulega úr þessum mun og allt stefnt í átt til jöfnunar, þ.e. þegar horft er, eins og við gerum svo gjarnan, á verðmun raforku til heimilisnota frá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða annars vegar og Rafmagnsveitu Reykjavíkur hins vegar. En hvað ef við skoðum ýmsar smærri veitur úti um landsbyggðina? Þar er útkoman ekki sú sama. Þessar smærri veitur selja margar rafmagn til heimilisnota á mun hærra verði en veiturnar tvær sem verðjöfnunargjaldsins njóta. Og það er ekki vegna þess að þessar veitur séu að safna gildum sjóðum. Rekstrarafkoma þeirra er mjög slæm og flestar eru þær stórskuldugar. Ef sérstök úttekt yrði gerð á rekstri þeirra yrði að öllum. líkindum lagt til að þeim yrði endurgreitt verðjöfnunargjald það sem innheimt hefur verið af raforkusölu þeirra, eins og reyndar hefur verið gert í einu tilviki. Það er því orðin spurning hvort verðjöfnunargjaldið stendur enn undir því hlutverki sem því var ætlað og hvort ekki þurfi að leita nýrra leiða til verðjöfnunar. Það frv. sem ég gat um hér í upphafi og flutt var á árinu 1983 var ekkert nýnæmi hér á Alþingi. Sams konar frv. hafa verið lögð fram árlega í mörg ár og hv. alþm. farnir að líta á það nánast sem kunningja sem saknað er ef hann kemur ekki á tilsettum tíma. Í umr. um frv. þetta á s.l. ári kom m.a. fram hjá hæstv. iðnrh. að hann mundi undirbúa áfangalækkun verðjöfnunargjalds eða niðurfellingu með breyttum álagningarreglum, en sjá jafnframt til þess að rekstrarafkoma raforkusölufyrirtækja í landinu yrði tryggð. Þar sem ekki bólar á frv. um áframhaldandi óbreytta innheimtu verðjöfnunargjalds spyr ég hæstv. ráðh.: Hefur iðnrn. uppi áætlanir um breytingu á reglum um álagningu verðjöfnunargjalds af raforku á árinu 1985? Ef svo er, í hverju felst þá sú breyting?



Herra forseti. Í lok janúar s.l. skipaði ég nefnd til endurskoðunar verðjöfnunargjalds af raforku. Formaður nefndarinnar er Birgir Ísl. Gunnarsson, hv. alþm. Verkefni nefndarinnar var samkv. skipunarbréfi að taka til athugunar gildandi lög um verðjöfnunargjald með það fyrir augum að lækka gjaldið eða afnema það með öllu, enda verði með öðrum hætti séð fyrir fjárhag þeirra orkufyrirtækja sem notið hafa gjaldsins. Jafnframt skyldi nefndin hafa í huga þá stefnu mína að jafnað verði, eftir því sem kostur er, raforkuverði í landinu til heimilisnota. Nefndin hefur unnið markvisst að þessu verkefni með margvíslegri gagnasöfnun og úrvinnslu og eru tillögur hennar nú í mótun og á lokastigi. Er stefnt að því að lækka gjaldið í áföngum og afnema með öllu á næstu fjórum árum. Mun lagabreytingartillaga um fyrsta áfanga lækkunarinnar verða lögð fyrir Alþingi fyrir áramót og óskað eftir afgreiðslu á því lagafrv. að sjálfsögðu, sem nauðsyn ber til. Ég get aðeins upplýst það að stefnt er að því að lækkunin verði úr 19%, eins og það er nú, í 10% og að sú tala gildi fyrir tvö ár, en síðan mundi það lækka í 5% og renna út með öllu að fjórum árum liðnum. Þetta eru þau áform sem uppi eru, en að fullu er ekki lokið við þessa tillögumótun enn sem komið er.



Herra forseti. Eins og þetta gjald er í dag greiða þeir hæst verðjöfnunargjald sem hæst verð greiða fyrir raforkuna. Það er auðvitað ekkert vit í því. Það hefði verið hægt fyrir löngu, og ætti að gera sem allra fyrst, að breyta gjaldinu úr prósentugjaldi á selda raforku í ákveðið gjald á hverja orkueiningu. Auðvitað mætti vera eitt gjald fyrir heimilisnotkun, annað fyrir stórrekstur o. s. frv. En það er fráleitt, finnst mér, að láta þá borga hæsta skattinn sem borga mest fyrir raforkuna. Því verður að breyta. Ég fagna því auðvitað að til stendur að lækka verðjöfnunargjaldið og afnema á fjórum árum eða svo, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh. En ég tel að sjálfsagt sé að breyta því úr prósentugjaldi af orkuverði í ákveðinn skatt á hverja selda orkueiningu.



Herra forseti. Fram kom hjá hæstv. ráðh. að fyrirhugað sé að fella niður verðjöfnunargjaldið á næstu fjórum árum, en jafnframt tryggja að verðlagning raforkunnar til heimilisnota verði sem réttlátust. Ég vil í framhaldi af fsp. Margrétar Frímannsdóttur spyrja með hvaða hætti hæstv. ráðh. hyggist tryggja afkomu Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða og bæta þeim fyrirtækjum þann tekjumissi sem þau fyrirtæki verða fyrir við niðurfellingu verðjöfnunargjaldsins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svör hans og fagna því að nefnd sú sem sett var til starfa skuli vera komin á lokastig vinnu sinnar og að þm. fái að fjalla um þetta fyrir áramót. En ég tel varhugavert ef nefndin horfir í tillögum sínum aðeins til þeirra veitna sem hafa notið verðjöfnunargjaldsins því þetta er mál sem varðar landið allt. Í þeim tillögum sem koma má ekki einungis taka tillit til þeirra svæða sem tilheyra Rafmagnsveitum ríkisins. Einnig mætti í þessum tillögum taka tillit til atvinnuvega okkar. Fiskvinnslan greiðir t.a.m. fullt verðjöfnunargjald og söluskatt fyrir sína raforku. Þar er ástandið mjög slæmt. Nægir að minna á fiskverkunarhús sem staðið hefur til að loka vegna vangoldinna raforkureikninga. Það er því æðimargt sem þessi nefnd þarf að hafa í huga þegar verðjöfnunargjaldið hefur þjónað sínum tilgangi og því hlutverki sem það fékk. Þá þarf að leita nýrra leiða til verðjöfnunar þannig að hún verði á víðara sviði en hún verið hefur.



Herra forseti. Eins og kom fram í þessum orðum hv. 4. þm. Suðurl. er þetta auðvitað gífurlega mikið hagsmunamál fyrir fiskvinnsluna í landinu eins og hennar sakir standa nú. Undirbúningur þessara tillagna er á lokastigi og ég vænti þess að geta kynnt frv. og dreift því hér á hinu háa Alþingi alla vega í þessum mánuði. Að öðru leyti verða nákvæmari svör við fsp. hv. 5. þm. Austurl. að bíða.



Herra forseti. Rafmagnsmál sveitanna austan Mýrdalssands hafa nú í langa tíð verið í megnasta ólagi. Íbúar og forráðamenn sveitarfélaganna þar eystra hafa á undanförnum árum ítrekað vakið athygli á þessu stóra vandamáli byggðarlags síns sem stendur allri atvinnuuppbyggingu fyrir þrifum. Hvergi á landinu eru t.a.m. dísilstöðvar keyrðar eins mikið og á þessu svæði nema í Grímsey, þar er notkun þeirra aðeins meiri. Árið 1983, 3. júní, gerði hreppsnefnd Kirkjubæjarhrepps eftirfarandi bókun og sendi hæstv. iðnrh. ásamt þm. Suðurl.: „Hreppsnefnd Kirkjubæjarhrepps, Vestur-Skaftafellssýslu, harmar þá töf sem fyrirsjáanleg er á framkvæmdum við Suðurlínu og beinir þeim tilmælum til þm. Suðurl. að þeir standi allir fast saman um það að Suðurlína verði forgangsverkefni á árinu 1984, eins og hæstv. iðnrh. hafði látið um mælt. Í samþykkt þessari er ítrekað mikilvægi Suðurlínu ásamt tilheyrandi spennustöð við Prestbakka á Síðu fyrir sveitina milli sanda.“ 12. mars 1984, þegar ljóst var að Suðurlína yrði tekin í notkun á árinu, skrifar svo atvinnumálanefnd Kirkjubæjarhrepps bréf til stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins og stjórnar Landsvirkjunar. Atvinnumálanefndin beinir þeim eindregnu tilmælum til þessara stjórna að hvergi sé hvikað frá þeirri áætlun Rafmagnsveitna ríkisins að sett verði upp og tekin í notkun aðveitustöð við Prestbakka á Síðu 1985. Tildrög þessara bréfa atvinnumálanefndarinnar eru þau að 10. nóv. 1983 var haldinn fundur hjá Rafmagnsveitum ríkisins þar sem mættir voru fulltrúar Rafmagnsveitnanna og fulltrúar Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga. Þeir ræddu um hugsanlega staðsetningu nýrra iðnfyrirtækja á Suðurlandi með tilliti til raforkunotkunar. Þar kom fram að stofnlínukerfi Vestur-Skaftafellssýslu er það veikt að útlokað er að staðsetja þar fyrirtæki og jafnvel ekki einu sinni að stækka þau sem fyrir eru. Þetta kemur fram í bréfi sem sent var út eftir fundinn til Samtaka sveitarfélaga þar sem farið var fram á að þessi staðreynd sé höfð í huga þegar nýir iðnaðarkostir eru skoðaðir. Í þessu bréfi frá Rafmagnsveitum ríkisins er þess einnig getið að reiknað sé með aðveitustöð við Prestbakka á Síðu innan fárra ára. Það voru þessi orð, „innan fárra ára“, sem urðu kveikjan að því bréfi sem atvinnumálanefndin sendi frá sér og ég gat um áðan. Herra forseti. Allar stofnlínur í sveitunum sem þarna um ræðir eru einfasa. Álagið á línurnar er komið í algjört hámark. Kerfi þetta hefur takmarkaða flutningsgetu og er stórhættulegt vegna skref- og snertispennu í bilanatilvikum. Bygging aðveitustöðvar við Prestbakka er til verulegra bóta fyrir spennuástandið á þessu svæði. Útilokað er fyrir íbúa þessa byggðarlags að breyta frá olíuhitun yfir í rafhitun. Möguleikar til aukins atvinnureksturs, stofnun nýrra fyrirtækja til að taka við auknu vinnuafli, eru útilokaðir því að í dag er staðan þannig að þeir bændur og aðrir atvinnurekendur sem þarna voru fyrir fá hvergi nærri þá raforku sem þeir þarfnast. Ástandið er sem sé óviðunandi. Fyrsta skrefið í átt til úrbóta var stigið þegar Suðurlina var tekin í notkun. Næsta skref er aðveitustöð við Prestbakka á Síðu. Við spurningunni hvort staðið verði við framkvæmdaáætlun RARIK og aðveitustöðin byggð á árinu 1985 hafa sveitarstjórnarmönnum Kirkjubæjarhrepps borist svör frá Rafmagnsveitum ríkisins. Í þeim kemur fram að það, hvort staðið verði við gerða áætlun, sé undir stjórn Landsvirkjunar komið, en Landsvirkjun mun koma til með að eiga hluta í aðveitustöðinni og verður því fyrir sitt leyti að samþykkja framkvæmdaáætlunina. Stjórn Landsvirkjunar hefur hins vegar ekki enn svarað og því ber ég fram þessar spurningar til hæstv. iðnrh.: Verður staðið við gerðar áætlanir um uppsetningu aðveitustöðvar hjá Prestbakka á Síðu árið 1985? Ef svo verður, hvenær má þá búast við að stöðin verði tekin í notkun og hver mun annast framkvæmdir við verkið?



Herra forseti. Aðveitustöð þessi mun verða sameign Rafmagnsveitna ríkisins og Landsvirkjunar og hafa báðir aðilar gert ráð fyrir að hefja framkvæmdir næsta vor og ljúka þeim á árinu 1985. Þannig gera Rafmagnsveitur ríkisins ráð fyrir að verja tæpum 14 millj. kr. - eða nákvæmlega 13 millj. 750 þús. kr. - á næsta ári til þessarar framkvæmdar og Landsvirkjun um 7 millj. kr. Gert er ráð fyrir að spennistöðin breyti 132 kv., sem er spennan á byggðalinunni, Suðurlinunni, niður í 19 kv., sem er dreifispennan á þessu svæði. Eins og fram kom í svari mínu við fsp. hv. 6. þm. Suðurl. á liðnu þingi var gert ráð fyrir að spennistöð þessi risi á árinu 1984 þegar, en af tveimur ástæðum, fyrir fátæktar sakir, en þó kannske öllu fremur vegna þess að þess hafði ekki verið gætt að panta nauðsynleg t efni í tíma, þá er þessi framkvæmd ekki leyst af hendi fyrr en á næsta ári. En ég vil upplýsa eftirfarandi í fyrsta lagi úr framkvæmdaáætlun Rafmagnsveitna ríkisins fyrir 1985 um Prestbakka: Hér er gert ráð fyrir að ný aðveitustöð rísi við Prestbakka 1985. Upphæðin - hér er verið að tala um þá upphæð sem lagt er til, þessar 13 millj. 750 þús., - er fyrir hluta Rafmagnsveitna ríkisins í stöðinni sem er í aðalatriðum 132ja og 19 kv. afls spennir ásamt öllum 19 kv. búnaði ásamt hluta jarðvinnu og húsi. Með tilkomu Prestbakkastöðvarinnar minnka töp í flutningslínum um hvorki meira né minna en 500 kw. og við það lækkar kostnaður á orkukaupum um 2.8 millj. kr. Úr framkvæmdaáætlun Landsvirkjunar 1985 er þetta að segja: Í samningi milli ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar um yfirtöku byggðalína o. fl. er aðveitustöð að Prestbakka á Síðu eitt þeirra mannvirkja sem eru í undirbúningi og Landsvirkjun yfirtekur að hluta. Að ósk iðnrh. hafa RARIK sett byggingu þessarar stöðvar á framkvæmdaáætlun árið 1985 og er áætlað að ljúka smíði hennar á því ári. Hlutur Landsvirkjunar í aðveitustöðinni yrði 132ja kv. rofabúnaður og hlutdeild í húsi, lóð og girðingum. Svarið við fsp. er því að þessi framkvæmd muni fram fara og stöðin verði tekin í notkun að því er ég best veit að áliðnu sumri eða að hausti 1985.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir þessi svör, sem ég hef hér fengið, og sérstaklega fyrir upplýsingar um áætlanir Landsvirkjunar varðandi þetta mál því að þeir hafa ekki séð ástæðu til að senda upplýsingar austur þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir sveitarstjórnarmanna. Ég efa ekki ánægju íbúa þessara sveita, sem hér um ræðir, með þessar niðurstöður, sérstaklega þegar haft er í huga að þarna munu opnast möguleikar til sköpunar nýrra atvinnutækifæra fyrir það unga fólk sem nú þegar hefur flust í burtu frá þessum stöðum vegna ónógrar atvinnu, en vildi svo gjarnan geta séð sér og sínum farborða í heimabyggð sinni, sveitinni milli sanda.



Herra forseti. Ég leyfi mér að beina fsp. til hæstv. fjmrh. um útgjaldaauka ríkissjóðs vegna kjarasamninga opinberra starfsmanna: „1. Hversu hárri fjárhæð hefðu launagreiðslur til ríkisstarfsmanna, sem féllu niður á meðan á verkfallinu stóð, numið? 2. Hver er áætlaður útgjaldaauki ríkissjóðs vegna kauphækkana ríkisstarfsmanna. a. á mánuði, b. á einu ári? 3. Hversu stór hluti útgjalda ríkissjóðs má ætla að skili sér aftur í ríkissjóð í formi beinna og óbeinna skatta ef tekið er tillit til margfeldisáhrifa aukinnar neyslu?“ Herra forseti. Þetta eru einfaldar og skýrar spurningar. Þær eru um tölulegar upplýsingar. Þeim þarf ekki að fylgja úr hlaði að öðru leyti en því að vekja athygli á einu. Menn minnast þess að hv. 1. þm. Suðurl., Þorsteinn Pálsson, sagði í sjónvarpi, frægu sjónvarpsviðtali áður en kom til kjarasamninga við opinbera starfsmenn og meðan sáttatillagan um 10% kauphækkun á einu ári, sex plús fjögur, var enn til umræðu, að af samþykkt slíkrar tillögu hlyti að leiða atvinnuleysi og óðaverðbólgu. Svo himinhátt fannst hv. þm. að sáttatillagan færi umfram hinn nú löngu gleymda kjararamma ríkisstj. sem átti að vera upp á 5% og átti að vera þær skorður sem allt varð að miðast við ef ekki ætti allt að fara á hvolf í þjóðfélaginu. Síðan hófu þeir sitt stríð og eftir að þeir voru búnir að lama þjóðfélagið í einn mánuð gengu þeir að samningaborði, kapparnir allir, með öll loforðin gjörsamlega gleymd og fyrir bí og skrifuðu undir mánuði of seint, eftir að hafa verið gersigraðir af samtakamætti fólksins í landinu, 20, 22, 23%, og spurðu: Hvort viljið þið Kópavogssamninga eða Seltjarnarness? Nú er spurningin: Er það rétt, sem þessir menn segja, að það sé óhjákvæmileg afleiðing þessara kjarasamninga að hér eigi að hljótast af óðaverðbólga, upplausn? Ég þekki eitt bæjarfélag í næsta nágrenni þar sem tölurnar voru þannig: Þegar athugað var hvað umræddur kaupstaður hafði sparað sér í ógreiddum launum verkfallsdagana til sinna starfsmanna annars vegar og það borið saman við útgjaldaaukann sem leiddi af þessum samningum, þá var niðurstaðan skýr. Niðurstaðan var sú að sparnaðurinn vegna þeirra útgjalda sem féllu niður einn mánuð varð ívið meiri en útgjaldaaukinn. Ég geri að vísu ráð fyrir því að þetta verði ekki sama niðurstaða í ríkisdæminu af sérstökum ástæðum. En ef það verður eitthvað svipað, þá spyr ég: Ef þessar niðurstöður væru yfirfærðar út á landið, hvar er þá allur sá köstur verðbólgubáls sem hæstv. ráðh. eru að tala um? Hvert er tilefni óðaverðbólgu ef raunverulegur nettókostnaðarauki er ekki meiri en þetta? Hann er auðvitað enginn, fyrir nú utan það að það er á valdi hæstv. ríkisstj. að fara nú að taka til í sínu eigin húsi, moka sinn eigin flór, gera þær ráðstafanir sem allir vita að ráðh. hafa slegið á frest að gera, gera upp skuldaþrotabú sjávarútvegsins úr sjávarútvegsráðherratíð hæstv. núv. forsrh., framkvæma þar fjárhagslega endurskipulagningu, finna síðan rekstrargrundvöll sjávarútvegsins og færa síðan fjármagnið til frá þeim nýríku svindlurum sem hafa skarað eld að sinni köku, makað krókinn, ekki bara í tíð núv. ríkisstj., heldur líka hinnar fyrrv. og á öllum vitlausa áratugnum - færa til fjármagnið frá þeim sem engar fórnir hafa fært til hinna og leysa um leið vandamálin. Til þess eru ríkisstjórnir.



Herra forseti. Fyrirspyrjandi, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, hóf mál sitt með því að lesa upp fsp., sem til mín er beint á þskj. 146, og fannst mér hann vera að stefna í eina bestu ræðu sem ég hef heyrt hann flytja, en þau orð sem fylgdu upplestrinum voru eflaust sögð til að hefja hér almennar umr. um allt annað en spurt er um með stóryrtum fullyrðingum. Læt ég þeim ósvarað og held mig við að svara skriflegri fsp. á því þskj. sem ég gat um. Svar við fsp. á þskj. 146, um útgjaldaauka ríkissjóðs vegna kjarasamninga opinberra starfsmanna, er: Kjarabreytingar, sem í samningi BSRB felast, hafa verið áætlaðar sem hér segir og eru þá laun í ágúst 1984 lögð til grundvallar: Hækkun launa í nóv. 10%, hækkun launa í des. 14.4% frá ágústlaunum og hækkun launa í maí 1985 18.24% frá ágústlaunum. Meðalhækkun launa á tímabilinu ágúst 1984 til des. 1985 er því 14.25%. Við þessa tölu má síðan bæta hækkun að því marki sem vaktaálag og persónuábót hækka umfram taxtabreytingar, svo og vegna sérgreiðslna í sept. og í nóv. Áhrif þessara breytinga eru rúmlega 2%, þannig að meðaltalið fyrir framangreint tímabil í heild verður 16.3% . Áhrif samninganna á laun á árinu 1985 eru með sama hætti áætluð 17.25% til hækkunar. Í tölum þessum hefur ekki verið gert ráð fyrir áhrifum af sérkjarasamningi. Sé áætlað að af þeim leiði eins flokks hækkun að jafnaði verður heildarhækkunin fyrir árið 1985 21% miðað við laun í ágúst 1984. Útgjaldaáhrif þessara samninga eru enn nokkuð óljós þar sem áhrif þeirra á aðra kjarasamninga eru ekki enn komin fram. Lausleg áætlun, sem miðar við það að aðrir launataxtar sem ríkið greiðir eftir hækki með svipuðum hætti og ákveðið er í kjarasamningum BSRB, gerir ráð fyrir því að þau launaútgjöld sem innt eru af hendi af launadeild fjmrn. hækki um nærri 240 millj. kr. umfram það sem orðið hefði að óbreyttum samningum. Með sömu forsendum er áætlað að launaútgjöld ríkissjóðs á árinu 1985 hækki um 955 millj. kr. frá því sem hefði verið með óbreyttum samningum. Af þessari fjárhæð fara um 430 millj. kr. til félaga í BSRB, en mismunurinn til þeirra sem taka laun hjá ríkinu skv. öðrum kjarasamningum. Ótalin eru hér áhrif kjarasamninga á daggjaldagreiðslur Tryggingastofnunar ríkisins og aðrar hliðstæðar greiðslur og lífeyrisgreiðslur. Ætla má að þessir liðir hækki um ca. 150 millj. kr. á árinu 1984 og um ca. 600 millj. kr. á árinu 1985, taki þeir hliðstæðum breytingum og laun BSRB-manna. Tekið skal fram að tölur þessar eru reiknaðar frá samningunum eins og þeir hefðu orðið að óbreyttu, en ekki frá grundvelli fjárlaga sem var nokkuð hærri. Frá útgjaldaauka ársins 1984 má draga þá lækkun launagreiðslna sem varð í verkfalli BSRB. Frádráttur vegna fastra launa var um 100 millj. kr., en að auki má lauslega reikna með að lækkun yfirvinnugreiðslna á verkfallstímabilinu sé um 25 millj. kr. Á móti þessu kemur að ýmis þau verkefni sem ekki var sinnt í verkfallinu hafa hlaðist upp og biðu úrlausnar eftir að því lauk. Má gera ráð fyrir verulegri aukningu yfirvinnu af þeim sökum í nóvember og síðar, þannig að enn er óljóst hver lækkun launagreiðslna vegna verkfallsins verður í raun.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. mjög svo fróðlegar upplýsingar og þarfar. Þær eru gott innlegg í þá umræðu sem fram mun fara, bæði innan launþegahreyfingarinnar og meðal stjórnmálamanna og hv. alþm., um spurninguna: Hvað þarf að gera til þess að tryggja að þær kjarabætur, sem opinberir starfsmenn og annað erfiðisvinnufólk á Íslandi áunnu sér, leiði ekki til vaxandi verðbólgu heldur tryggi viðvarandi kaupmátt? Skv. þessum upplýsingum er meðalhækkun launa að því er varðar opinbera starfsmenn um 16.3% á árinu 1985 miðað við óbreytta samninga, ekki forsendur fjárlaga, að gefnum ákveðnum forsendum um sérkjarasamninga, vaktaálag, persónuuppbót o.s.frv. Þetta þýðir á árinu 1985 955 millj. kr. útgjaldaauka fyrir utan tengdan útgjaldaauka vegna lífeyrisgreiðslna, daggjalda o.s.frv. Þessi upphæð er því rúmur milljarður kr. Þar á móti kemur að niður féllu í launagreiðslum ríkissjóðs 125 millj. vegna verkfallsins. Í stórum dráttum mætti þess vegna ætla að útgjaldaauki ríkissjóðs af þessum sökum væri um 1 milljarður kr. og kannske rúmlega það. En þá er eftir að svara þriðju spurningunni sem var ekki síst áhugaverð, hæstv. fjmrh. Þá var spurt: Hversu stór hluti útgjalda ríkissjóðs (skv. spurningu 2) má ætla að skili sér aftur í ríkissjóð í formi beinna og óbeinna skatta ef tekið er tillit til margfeldisáhrifa aukinnar neyslu? Þetta var kannske kjarni spurningarinnar, sem ég vildi fá hæstv. fjmrh. til þess að leggja mat á, vegna þess að ef brúttótekjuaukinn væri rúmur milljarður er enginn vafi á því að verulegur hluti þess útgjaldaauka skilar sér beint í ríkissjóð aftur. Í fyrsta lagi má gera ráð fyrir því að hækkuð laun leiði til aukinnar neyslu - og hver er helsti tekjustofn ríkissjóðs? Það er söluskattur, það er vörugjald, það eru aðflutningsgjöld. Ég rifja upp að talað hefur verið um dálítinn bata í ríkisfjármálum vegna aukinna tekna. Af hverju stafar það? Það stafar af því að það er innflutningsæði vegna ódýrs innflutnings á vitlausu gengi. Sem þýðir hvað? Sem þýðir það að ríkissjóður hefur verið að fá meiri og meiri tekjur af innflutningi, ekki síst t.d. af mjög svo ríflegum bílainnflutningi lúxusstéttarinnar í landinu. Það er þetta sem er kjarni málsins. Spurningin er: Hvað mun stór hluti af þessum útgjaldaauka leita beint til ríkissjóðs aftur í formi óbeinna skatta sem ríkissjóður leggur á neyslu landsmanna? Í annan stað er eftir að vita hver er stefna ríkisstj. eins og fyrri daginn. Það er búið að lýsa yfir að fresta verði stefnuræðu á meðan verið er að leita að henni. En hver verður stefna ríkisstj.? Stendur kannske ekki til hjá hæstv. ríkisstj. að bæta sér upp tekjumissi vegna niðurfellingar á þriðjungi af tekjuskatti með auknum sköttum? Stendur kannske til að leggja á aukna óbeina skatta? Á kannske að hækka söluskatt, þetta tekjuöflunartæki ríkissjóðs sem er svo hriplekt að það leka út um það margir milljarðar? Minni ég þar á umr. okkar fyrir nokkrum dögum. Það væri fróðlegt að heyra það. Ég held að þessi útgjaldaauki sé smámál fyrir ríkissjóð. Þetta er hins vegar stórmál fyrir framleiðsluatvinnuvegina. Vandi þeirra er allt annars eðlis, jafnvel þótt árið í ár reynist fimmta besta aflaár Íslandssögunnar sem nú bendir allt til, og sannar það að ég fór með réttar tölur í deilum mínum við hv. þm. Halldór Blöndal um aflabrögð hér fyrstu níu mánuði ársins. Jafnvel þótt aflabrögð yrðu að stórum hluta betri bjargar það ekki hag sjávarútvegsins. Af hverju? Það er vegna þess að hluti hans er sokkinn í skuldir. Hvenær gerðist það? Það gerðist í sjávarútvegsráðherratíð hæstv. núv. forsrh. Þau vandamál verða ekki leyst nema með sérstökum aðgerðum og ég get fallist á það. Ég er að beina máli mínu hér, herra forseti, beinlínis að kjarna málsins sem er greiðslugeta atvinnuveganna án verðbólguhættu. Vandinn er þar fólginn í framleiðsluatvinnuvegunum, samkeppnisatvinnuvegunum, vegna þess að ríkisstj. hefur brugðist þeirri skyldu sinni að tryggja atvinnuvegunum rekstrargrundvöll og leysa grunnvandamál úr óstjórnartíð fyrirrennara sinna. En að því er varðar ríkissjóð sé ég ekki að þetta sé nokkurt mál vegna þess að það er alveg augljóst mál að skv. hagfræðiformúlu þeirra fjármálaráðuneytismanna og Þjóðhagsstofnunarmanna fer a.m.k. helmingurinn af þessum útgjaldaauka beint í ríkissjóð aftur á árinu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. á þskj. 147 og er fsp. svohljóðandi: „Hvenær er þess að vænta að fjmrh. leggi fyrir Alþingi tillögur um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum í áföngum, svo sem fyrir var mælt í þál. þeirri sem samþykkt var á Alþingi 22. maí s.l.?“ Með leyfi forseta langar mig að lesa þessa þál. frá 22. maí 1984 svo að ljóst sé hvað í henni felst, þ.e. þál. um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum í áföngum: „Alþingi ályktar að fela fjmrh. að leggja fyrir næsta Alþingi tillögur um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum í áföngum og á hvern hátt megi breyta skattheimtu að öðru leyti og spara og hagræða í ríkisrekstrinum til að ná þessu markmiði án þess að minnka þjónustu.“ Forsaga þessa máls er sú, að fyrir síðustu alþingiskosningar í apríl á síðasta ári markaði Sjálfstfl. mjög skýra og glögga stefnu í skattamálum einstaklinga. Í kosningayfirlýsingu flokksins sagði eftirfarandi um tekjuskattinn, með leyfi forseta: „Tekjuskattur á almennar launatekjur verði afnuminn jafnframt því sem persónufrádráttur nýtist launafólki að fullu. Tekjum hjóna verði skipt á milli þeirra fyrir álagningu skatta.“ Þetta atriði var undirstrikað með því að tekjuskattslækkunin var efst á blaði af sextán atriðum sem upp voru talin í þeim kafla kosningastefnuskrárinnar sem fjallaði um bætt lífskjör í þessu landi. Það var til efnda á þessum fyrirheitum að við nokkrir þm. Sjálfstfl. fluttum hér á síðasta vetri þáltill. um þetta efni. Efni þeirrar till. hlaut einróma samþykki í Sþ. eftir að hlutaðeigandi þingnefnd hafði um hana fjallað ásamt annarri till. - það er rétt að taka það fram hér - um þetta sama efni sem Alþfl.-menn höfðu borið fram. Samþykkt ályktunarinnar var fagnaðarefni og hún markaði tímamót þar sem Alþingi hafði þá ekki í nær aldarfjórðung lýst vilja sínum með slíkri samþykkt í skattamálum, ályktað um afnám tekjuskattsins. Munu önnur þjóðþing raunar aldrei hafa gert svo merka samþykkt svo að vitað sé. Því var það að vonum að menn fögnuðu þessari nýju stefnumótun og skiptu þar flokksböndin engu máli, enda samþykktu þm. allra flokka þessa till. Ástæðuna til þess er auðvelt að skilja. Tekjuskatturinn er aðeins um 10% af tekjum ríkissjóðs, en hann er sennilega ranglátasti skatturinn sem á landsmenn er lagður. Það er vegna þess að hann er fyrst og fremst launamannaskattur og kemur af þeim sökum mjög misjafnt niður. Á suma leggst hann með fullum þunga, en aðra ekki. Heildarupphæð tekjuskattsins er á þessu ári um 1800 millj. kr. nettó. Verði hann afnuminn í áföngum, eins og till. gerir ráð fyrir, og þá á þremur árum t.d., er hér um jafnvirði 600 millj. kr. að ræða. 600 millj. kr. eru einmitt sú upphæð sem gert er ráð fyrir í forsendum fjárlaga að lækka tekjuskattinn um á næsta ári. Það þarf þó að hafa í huga að tekjutap ríkisins, eins og fram kom raunar í máli síðasta fyrirspyrjanda, er ekki sú tala heldur miklu lægri upphæð þar sem reikna má með að allt að helmingur 600 millj. skili sér aftur í ríkissjóð í mynd ýmissa gjalda fyrir vörur og þjónustu.“ Kjarabótin, sem af afnámi tekjuskattsins mun leiða, er augljós þegar litið er á einstök dæmi. Á þessu ári mun, skv. töflu ríkisskattstjóra, einstaklingur greiða 68 þús. kr. í tekjuskatt af 380 þús. kr. tekjum, sem eru rúmlega meðaltekjur á þessu ári, eða tæp 15%. Ef við tökum dæmi af barnlausum hjónum þar sem fyrirvinnan er ein greiða þau 110 þús. kr. í tekjuskatt á þessu ári af 550 þús. kr. tekjum eða tæp 17%. Prósentin eru vitanlega örlítið lægri af lægri launum. Af þessu sést hver hagur það er öllu launafólki að tekjuskatturinn sé afnuminn. Ef við lítum á alla skattgreiðendur mundi afnám hans jafngilda 11–12% launahækkun í landinu og það án nokkurra verðbólguáhrifa. Hér er því um mál að ræða sem miklu máli skiptir að nái sem fyrst fram að ganga. Um það bil 80% launþega landsins hafa svokallaðar meðaltekjur og minna. Til þeirra allra nær því þessi till. Hún mun einnig hafa í för með sér að tekjuskatturinn lækkar mjög hjá þeim sem hærri laun hafa en almennar launatekjur. En það eru ýmis atriði sem líta þarf á þegar hugað er að framkvæmd þessa máls og því var í vor beðið um tillögur fjmrn. í þeim efnum: 1. Hvernig á að veita þeim, sem svo litlar tekjur hafa í dag að þeir greiða engan tekjuskatt, sambærilega kjarabót við aðra? Hag þeirra þarf að tryggja í þessu sambandi og eru til þess ýmsar leiðir. 2. Hvernig er fyrirhugað að framkvæma afnám þessa skatts? Verður það gert með hækkun persónuafsláttar og þá e.t.v. einnig með breytingu eða afnámi neðsta þrepsins í skattstiganum þannig að skattgreiðsla af meðaltekjum verði á þann hátt afnumin? 3. Hvernig er ráð fyrir því gert að ríkissjóður mæti því tekjutapi sem af afnámi tekjuskattsins leiðir, þeim 10% sem hann færir nú í ríkissjóð? Sé miðað við þrjá áfanga sýnist það einboðið að engar nýjar álögur komi í staðinn, heldur standi ríkissjóður undir þessari aðgerð án nokkurra nýrra gjalda. Um atriði sem þessi þarf að fjalla í tillögum fjmrh. og ég efast ekki um að svo mun verða gert þegar þær sjá dagsins ljós hér í þingsölum. Að lokum þetta: Flm. þáltill. töldu á síðasta vori að mikilsvert væri að hún næði samþykki Alþingis og kæmist sem fyrst til framkvæmda. á tímabilinu voru á því góðar horfur í samningunum nú í vetur við verkalýðshreyfinguna að tekjuskatturinn yrði afnuminn að 2/3 hlutum, en því miður náði skattalækkunarleiðin svokallaða ekki fram að ganga. Það er þó fullljóst að afnám tekjuskattsins er ekki aðeins stórfelld kjarabót fyrir alla launþega þessa lands, heldur má einnig fullyrða að slík framkvæmd er lykillinn að kjarabótum án verðbólgu og því ein besta leiðin sem við höfum í þessu þjóðfélagi til að tryggja kaupmátt launa.



Herra forseti. Ég vil svara nokkrum orðum þeirri fsp. sem hv. þm. Gunnar G. Schram ber fram á þskj. 147. Þetta er mitt svar: Í forsendum fjárlaga fyrir árið 1985 var gert ráð fyrir að lækka tekjuskatt um 600 millj. kr. frá því sem hann annars yrði miðað við óbreytt skattalög. Sú till. hefur því þegar séð dagsins ljós. Þessi tekjuskattslækkun er hugsuð sem fyrsti áfangi af þremur í afnámi tekjuskatts af almennum launatekjum, sbr. þál. um það efni frá 22. maí s.l. og samþykkt ríkisstj. frá 7. sept. s.l. Eins og kunnugt er hafa forsendur að baki spám um verðlags- og tekjuþróun milli áranna 1984 og 1985 breyst verulega í kjölfar nýgerðra kjarasamninga milli aðila vinnumarkaðarins og hin mikla óvissa sem ríkt hefur um niðurstöður þeirra og þar með áhrif þeirra á tekju- og verðlagsþróun hefur tafið mjög vinnu og undirbúning sem nauðsynleg eru við frágang á nauðsynlegum skattalagabreytingum ef framkvæma á umrædda tekjuskattslækkun. samningar hafa nú tekist um kaup og kjör hjá flestum aðilum vinnumarkaðarins og því er nú hægt að meta áhrif þeirra á tekju- og verðlagsþróunina. Að mati Þjóðhagsstofnunar hækka tekjur á mann um 25% á milli áranna 1984 og 1985 í stað 11.4% hækkunar eins og ráð var fyrir gert við gerð fjárlagafrv. Þrátt fyrir þetta verður haldið fast við fyrri áform um afnám tekjuskatts í áföngum af almennum launatekjum. Af þessu tilefni verður bráðlega lagt fram hér á Alþingi frv. til l. um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt, sem nú er unnið að í fjmrn., sem ætlað er að ná því marki sem stefnt er að í þessu efni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans við þeirri fsp. sem ég bar fram og fagna því, sem kom fram í svari hans svo langt sem það náði, að ákveðið er og fyrirhugað, eins og raunar kemur fram í forsendum fjárlaga, að ríða hér á vaðið með 600 millj. kr. lækkun skattsins eða um þriðjung. Jafnframt að haldið verði síðan áfram næstu tvö ár á þeirri braut. Að vísu hefði verið æskilegt að unnt hefði verið að vinna hraðar að þessum málum, en í till. er þó talað um að afnámið eigi sér stað í áföngum. Einnig var fróðlegt að heyra að væntanlegt er frv. á næstunni frá fjmrh. um tekju- og eignarskatt. Án þess að hann tímasetti það nákvæmlega er greinilegt að sennilega mun ekki líða langur tími þar til það sér dagsins ljós. Væntanlega munu þá þau atriði skýrast sem ég vék að í fsp. Eitt af þeim mikilvægustu er það að hér sé ekki aðeins um nafnbreytingu á skattheimtu að ræða, - að þegar niður fellur þriðjungur beinna skatta, þ.e. tekjuskattsins, komi óbeinir skattar í einhverri mynd í staðinn þannig að menn standi í sömu sporum. Hér er um grundvallaratriði að ræða. Ég treysti því að fjmrh., miðað við hina mjög bættu rekstrarstöðu ríkissjóðs um allt að því 1 milljarð, sjái til þess að hér verði um nettólækkun að ræða. Það er raunverulega það sem málið snýst um. - Það má bæta því við í svigum að óbeinir skattar eru í sjálfu sér ekki jafnþungbærir og sá skattur sem til umr. er nú í dag. Annað atriði, sem ugglaust kemur einnig fram í frv., og ég er þá ekki að inna frekar hér eftir svari fjmrh., er hvernig að framkvæmdum verður staðið, þ.e. hvort hér verður fyrst og fremst um lækkun að ræða sem varðar lægstu tekjurnar - í sjálfu sér er það réttlætismál - eða hvort lækkuninni verður dreift yfir víðara bil í tekjustiga launþega. Ég vil að svo búnu endurtaka þakkir mínar fyrir þær nýju upplýsingar sem fram komu í svari hæstv. fjmrh.



Herra forseti. Ég held að það sé mesti misskilningur hjá þeim sem líta svo á að með þeirri lækkun tekjuskatts sem fyrirhuguð er á árinu 1985 sé verið að framkvæma kjarabætur eins og menn tala hér um. Það er gert ráð fyrir í fjárlagafrv., þó að ekki sé ástæða til þess að ræða það hér, hvorki tímans vegna né vegna gerbreyttra viðhorfa og forsendna að því er það varðar, að ná þessum 600 millj. með annarri skattlagningu, þannig að augljóst er að ekki er um það að ræða að lækka skatta á almenning í landinu. Hér er um það að ræða að færa skatta til, taka þá með öðru móti en að því er varðar tekjuskattinn af þessum 600 millj. Ég held að það væri hvað mest um vert ef hægt væri að fá yfirlýsingu hæstv. fjmrh. um að með þessari stefnumörkun væru menn í reynd að lækka skatta en ekki breyta nafni. Það er það sem máli skiptir fyrir þá sem þessa eiga að njóta. Eins og málið er sett fram í aths. fjárlagafrv. og frv. sjálfu er víðs fjarri því að um slíkt sé að ræða. Hér er einvörðungu um að ræða að fella niður 600 millj. í tekjuskatti en taka 600 millj. með öðrum hætti í annarri skattlagningu. Af því hlýst engin kjarabót.



Herra forseti. Að gefnu tilefni vil ég taka það fram að ég hef þegar látið gera svokallað módel af þessari umræddu skattalækkun upp á 600 millj. og í þeirri hugsmíð er ekki gert ráð fyrir að um tilfærslu skatta verði að ræða frá óbeinum sköttum yfir í söluskatt. Ég mun beita mér af alefli fyrir því að þessar 600 millj. verði skattalækkun, eins og dæmið hefur verið hugsað, en ekki tilfærsla á sköttum, eins og talað hefur verið um.



Herra forseti. Ég fagna mjög þessari yfirlýsingu hæstv. ráðh. og hef ástæðu til að ætla að hans meining sé þessi. En þá er það þvert á það sem fram kemur í fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir Alþingi. Þar er gert ráð fyrir að taka þessar 600 millj. með öðrum hætti í sköttum. En ég fagna sérstaklega þessari yfirlýsingu og ég vænti þess að hæstv. fjmrh. takist að ná yfirhöndinni í glímunni við aðra þá sem hér eiga hlut að máli þannig að hér verði í raun og veru um skattalækkun að ræða en ekki tilfærslu.