Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Jóhannes Jóhannesson) Um frv. það sjálft, sem hjer liggur fyrir, og brtt. allsherjarnefndar, get jeg látið mjer nægja að vísa til nefndarálitsins á þgskj. 218, sem jeg vænti, að háttv. deildarmenn hafi fyrir sjer. Að því er snertir brtt. á þgskj. 235 og 239, skal jeg leyfa mjer að benda á það, að eins og nefndarálitið ber með sjer, er frv. flutt eftir ósk bankastjóra þess, sem hlut á að máli, og að hann hefir einnig samþykt brtt. þær, sem allsherjarnefnd leggur til, að á því verði gerðar. Verði eftirlaunaupphæðin færð niður, þykist jeg mega fullyrða, að hann vilji ekki sætta sig við frv. og þá halda áfram að eiga sæti í bankastjórninni, jafnvel þótt hann með því stofni heilsu sinni í voða. Það er því að mínu áliti talsverður ábyrgðarhluti fyrir háttv. deildarmenn að greiða atkvæði með brtt., því að hart finst mjer það, að hálfsvelta menn til þess halda áfram að gegna störfum, sem eru heilsu þeirra ofvaxin. Það mundi og líta undarlega út, ef til væru lög um, að greiða skuli bankastjóra þessum eftirlaun frá 1. júlí næstkomandi, sem bann hefir sjálfur óskað settan sem tímatakmark fyrir brottför sinni úr bankastjórninni, og að hann hjeldi samt áfram að vera í bankastjórninni, auk þess sem slík lög yrðu þýðingarlaus, því að það væri alveg á valdi bankastjórans, hvort þau kæmu til framkvæmda eða ekki. Jeg verð því að ráða háttv. deild frá því að samþykkja þessar brtt og ráða henni til þess að samþykkja frv. með brtt. allsherjarnefndar.

Eggert Pálsson Jeg hefi ásamt þrem báttv. þm. leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 235, þar sem farið er fram á að lækka eftirlaun Björns Kristjánssonar úr 4.000 kr. niður í 2.000 kr. Orsökin er engan veginn sú, að við berum öfund eða óvild til þessa manns, heldur viljum við, að eftirlaununum væri stilt við hóf og að eitthvert samræmi sje í þeim við eftirlaun annara embættismanna. En hvorttveggja virðist vanta í frv. Okkur virðist ekki hófs gætt og hins ekki heldur, að rjett og hæfilegt hlutfall sje á milli þessara eftirlauna og annara embættismanna. Að veita 2/3 sjálfra launanna í eftirlaun er of hátt, sjerstaklega þegar þess er gætt, að starfstíminn er að eins 9 ár. Og þetta verður enn þá meir áberandi, þegar þess er gætt, hve há upphæðin er. 4.000 kr. er eins há upphæð og betri embættismannalaun gerast nú. Ósamræmið er því mjög áberandi. Manninum ber í raun og veru ekki nema 1.400 kr., ef farið væri eftir reglum þeim, sem gilda um eftirlaun embættismanna þessa lands. Það má ef til vill segja, að hjer hagi svo til, að fordæmi sje um þetta áður, þar sem Tryggva heitnum Gunnarssyni voru veitt eftirlaun jafnhá og hjer er farið fram á. En jeg lít nokkuð öðrum augum á það; jeg lít svo á, sem eftirlaun hans hafi eigi aðallega verið veitt fyrir starfsemi hans fyrir Landsbankann, heldur hafi það verið nokkurskonar heiðurslaun fyrir gjörvalla starfsemi hans í þarfir þjóðarinnar, auk þess sem svo sjerstaklega stóð á með hann, að hann varð að fara frá Landsbankanum í fullu fjöri og fullfær um að starfa fyrir bankann, einungis af pólitískum ástæðum, og því harla ósanngjarnt að láta hann gjalda hinna pólitísku kringumstæðna, er þá voru. Jeg býst við því, að einhver kunni að segja, að þessi eftirlaun eigi ekki að greiða úr landssjóði; það sje Landsbankinn, sem eigi að greiða þau, og þess vegna þurfi ekki að spara eða fylgja svipaðri reglu og þeirri, sem gildir um eftirlaun úr landssjóði. En jeg tel þetta vera nokkuð hið sama, því að Landsbankinn er eign landsins, og oss ber ekki síður að hugsa um hag hans en landssjóðsins. Þessi till. hlýtur, ef hún verður samþ., að hafa eftirköst í för með sjer. Þeir bankastjórar Landsbankans, er láta af starfi sínu sakir elli eða heilsubilunar, geta, er þeir biðja um eftirlaun, bent á frv. þetta, og saman borið við það ættu þeir rjett á því að fá svipuð eftirlaun. Og slíkt hið sama gætu aðrir starfsmenn bankans einnig gert. Við, sem berum fram þessa brtt., erum ekki mótfallnir því, að þessi maður fái hæfileg eftirlaun, saman borið við önnur eftirlaun, og á meðan eftirlaunalögin eru í gildi á annað borð. En við getum ekki verið samþ. því, að hið háa Alþingi fari að rjúka til að láta honum í tje gífurlega há eftirlaun, samtímis og raddir koma fram um afnám eftirlauna alment, og nær samtímis og þingið hefir afnumið eftirlaun hjá sumum embættismönnum, það er að skilja ráðherraeftirlaunin. Mótsögnin, sem hjer á sjer stað, verður enn berlegri, þegar gefnar eru gætur framkomu þingsins í öðrum fjármálum. Þegar þetta sama háa Alþingi er að ræða um laun til starfsmanna landsins, þá eru launin numin svo við neglur sjer, að undan blæðir, og við borð liggur, að jafnvel heil stjett landsins hætti starfi fyrir það. Þótt því háttv.Nd. hafi samþ. þessi 4 þúsund kr., þá er jeg ekki í vafa um, eftir meðferð þeirri að dæma, sem önnur frv. um laun til starfsmanna landsins hafa fengið hjá henni, að ýmsir háttv.þm. þar hafi ekki gert það með góðri samvisku að greiða atkv. með þessari eftirlaunafúlgu. Háttv. frsm. (Jóh. Jóh.) tók það fram, að ef eftirlaunataki fengi ekki svona há eftirlaun eins og frv. segir, þá mundi hann halda áfram að vera bankastjóri. En jeg fæ ekki skilið, að það væri neitt tjón fyrir Landsbankann eða landið, þótt svo yrði. En ef svo væri, þá væri það sannarlega ekki meðmæli með því að veita þessi eftirlaun svona óvenjulega há. Háttv. frsm. (Jóh. Jóh ) sagði og, að það væri heilsutjón og líftjón fyrir hann að sitja áfram í bankanum, og nefndin segir hið sama í áliti sínu. En þessi ummæli eru með öllu órökstudd, og þeim fylgir ekkert læknisvottorð, sem þó ætti að vera. Annars eru fleiri órökstuddir dómar í nefndarálitinu, t. d. að bankastjórinn sje eignalaus maður. Orsökina til þess segir nefndin vera þá, að hann hafi látið son sinn fá eignir sínar til umráða, en getur þess ekki, hvort það hafi verið fyrir gjald eða ekki neitt. En þótt hann hefði afhent syni sínum eignir sínar án þess, að beint gjald kæmi á móti, þá mætti álíta, að hann gæti stuðst við það í elli sinni. Að minsta kosti lítur almenningur svo á, sem sá sje ekki á hjarni staddur, sem á góð og efnileg börn til að styðjast við í elli sinni. Jeg vænti, að hæstv. forseti beri till. okkar fyrst upp, þar sem það er lægsta tala, en annars mun jeg að sjálfsögðu beygja mig hvað það snertir fyrir úrskurði hæstv. forseta.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg vil benda á, að það má ekki mæla eftirlaun bankastjóra eftir sama mælikvarða og eftirlaun annara embættismanna. Það hefir verið svo, að menn hafa þá fyrst fengið slíka stöðu, þegar þeir hafa sýnt dugnað og eru teknir að eldast, og því geta þeir ekki borið eins úr býtum og þeir, er verða embættismenn yngri að aldri. 4.000 kr. eftirlaun þau, sem hjer er um að ræða, eru ekki há, þegar gætt er að því verðfalli, sem orðið hefir á peningum - eru ekki meira en 2.000 kr. voru, er síðustu bankastjóraeftirlaun voru ákveðin. Ef Björn bankastjóri Kristjánsson hefði komist í embætti á þeim aldri, sem venja er til, þá hefði hann verið búinn að vera embættismaður í 30 ár og ætti heimting á 2/3 launa sinna í eftirlaun, eða 4.000 kr., eins og frv. fer fram á. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hjelt því fram, að nefndin færi með órökstutt mál, og virtist gera kröfu til, að nefndin færði lagasönnur á ummæli sín. Í tilefni af þessu skal jeg taka það fram, að ummælin eru eftir bankastjóranum sjálfum, og tel jeg, að við það megi una, og það hefir ekki verið siður hjer á Alþingi að krefjast þess, að bú væru skrifuð upp eða ummæli staðfest með eiði eða efnahagsskýrsla tekin af þeim, sem eftirlauna hafa átt að verða aðnjótandi, eins og gert er af þurfamönnum áður en þeir þiggja sveitarstyrk.

Kristinn Daníelsson Við fyrstu umr. um frv. þetta tók jeg það fram, að jeg teldi enga þörf á því, að það væri sett í nefnd; annars vegar vegna þess, að maður sá, er hjer á hlut að, er svo kunnur öllum háttv. deildarmönnum, og hins vegar vegna þess, að málið væri svo einfalt; það væri öllum háttv. deildarmönnum fært að gera sjer sjálfum grein fyrir því, hvern kost þeir vilja gera Birni bankastjóra Kristjánssyni, er hann lætur af störfum sem bankastjóri fyrir Landsbankann. Og jeg fann enga ástæðu til að hrekja frv. á milli deilda, ef háttv.þm. gætu annars fallist á aðalefni þess, en nú sje jeg, að háttv. nefnd ætlast til þess, og tel jeg það miður farið, þótt jeg sje henni hins vegar samþ. í aðalatriðunum. Jeg hefi ekkert á móti því að breyta fyrirsögn frv., en jeg tel það ekki skifta svo miklu máli, að ástæða sje að hrekja frv. þess vegna, og ekki sje jeg heldur neina ástæðu til að setja inn í frv. tímatakmark það, er nefndin hefir sett. Jeg er því í sjálfu sjer á móti brtt. nefndarinnar og finst þær ekki skifta neinu máli, en best fara á því að samþ. frv. óbreytt. Slík afgreiðsla hefði mjer þótt samboðnust háttv. efri deild. Það er öllum háttv.þm. fyllilega kunnugt og ljóst, að þessi maður hefir af mikilli óeigingirni lagt fram allan áhuga í þarfir bankans. Tel jeg víst, að hyggindi hans og þekking hafi komið að góðu í þeim störfum, og veit jeg, að jeg get mælt þetta fyrir munn margra. Og þótt einhverjir, sem minni velvild bera til hans, skoðuðu þetta á annan hátt, þá mundi þó enginn draga hitt í efa, áhuga hans og ósjerhlífni sína og hyggindi til þess að efla og bæta hag og viðgang stofnunar þeirrar, Landsbankans, er bann hefir unnið fyrir. Vil jeg hjer engar öfgar, heldur sannindi ein, sem jeg gæti jafnt sagt um óvin sem vin. Brtt. þá, sem fram hefir komið og prentuð er á þgskj. 235, mætti líta svo á, að væri komin fram af ertni eða af því, að menn vildu móðga bankastjórann, ef hún væri ekki frá þeim mönnum, sem jeg ætla alls ekki slíkt og frítek þá frá því. En þar sem þeir færa þau rök og telja sig bera till. eingöngu fram í því skyni, að láta vera samræmi milli þessara eftirlauna og eftirlaunalaganna, þá mun erfitt að ná því samræmi, svo að engin missmíði finnist á, og ekki er það samræmi til nú í eftirlaunalögunum sjálfum; nægir þar að benda á eftirlaun presta, saman borið við eftirlaun t. d. sýslumanna. Hjer er ekki heldur um lögboðin eftirlaun að ræða, heldur um það, hvernig þingið vill gera til manni, sem lætur af samviskusamlega unnu mikils háttar starfi, og þá lít jeg svo á, sem þingið verði að greiða mönnum eftir því, hversu samviskusamlega þeir hafa leyst störf sín af hendi. Og þegar um bankastjórastarf er að ræða, þá munu einatt verða valdir þeir menn í það, er verða að leggja niður önnur arðvænlegri störf og þess vegna fá órífleg laun. Þetta hefir þessi maður gert og alls engan aukahagnað haft við hliðina á starfi sínu. En ef það á að vera samræmi, þá ætti að bera saman við fyrv. bankastjóra. Og jeg þykist ekki gera þeim sál. heiðursmanni Tryggva Gunnarssyni neitt rangt til, þótt jeg segi, að Björn bankastjóri Kristjánsson hafi ekki síður nje síðra pund lagt fram í þarfir bankans. Og þegar verið að ákveða upphæð eftirlaunanna, þá verða háttv.þm. að gæta þess, að orðið hefir hin síðustu ár, stríðsárin, gífurlegt verðfall á peningum, svo að sama upphæð er nú í rauninni miklu lægri laun en þá. Jeg vona því, að brtt. verði ekki samþykt, enda verð jeg að taka undir með háttv. framsm. (Jóh Jóh.) um það, að það er vafasamt, hvort það hefði þá nokkra þýðingu að samþykkja frv., því að jeg get þá búist við, að þessi maður sjái sjer ekki fært að nota rjettinn, en hætti á um heilsufar sitt að halda áfram og láta ráðast um sinn, hvað við tekur á öðru þingi. Jeg vil því eindregið mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt, að minsta kosti að efni og aðalatriðum.

Flm. Magnús Torfason): Þegar skipuð var bjargráðanefnd hjer í háttv.Ed., gat jeg þess, að við hefðum hjer á landi lifað og látið eins og friður væri væntanlegur á hverri stundu, látið hverjum degi nægja sína þjáning, látið reka á reiðanum. Jeg gat þess þá, að þetta mætti ekki lengur svo til ganga, því að eftir því, sem stríðið stæði lengur, hlyti að herða meir og meir að okkur. Jeg hjelt í einfeldni minni, að síðasti vetur hefði átt að vekja okkur af þessu andvaraleysi, en ef hann hefir ekki gert það, þá hefðu atburðir síðustu viku átt að nægja til þess að sýna oss, að hjer er ekkert gaman á ferðum. Því að nú er það bert orðið, að alvarlegir og erfiðir tímar færast nær og nær oss og að örðugleikarnir á að stýra þjóðarfleyinu milli brims og boða fara vaxandi með hverri líðandi stund. Við megum því alls ekki fresta að búa okkur undir framtíðina, þessa síðustu og verstu tíma. Frv. þetta á nú að gera oss færari til að bjarga oss, er neyðin kreppir að. Við höfum vonir um sæmilegar nauðsynjabirgðir næsta ár, en hvað þá tekur við vitum við ekki. Hins vegar er það með öllu óvíst, að við höfum nægan farkost til að viða að oss nauðsynjum vorum, og því er það skýlaus skylda vor að sjá um, að hann verði notaður sem allra best og á sem hagfeldastan hátt fyrir þjóðfjelagið í heild sinni. En það er ekki nóg, að við seilumst til að ná vörunum einhvern tíma á árinu; það ríður á, að flutningarnir gangi sem greiðast. Það getur vel tálgast af okkar litla skipaflota. Einhverju af skipunum kann að verða sökt, og minkað gæti farkosturinn við það, að ófriðarþjóðir teldu óhjákvæmilegt að taka hann í sína þjónustu, án þess að spyrja okkur um leyfi. En auk þessa er það beinn peningasparnaður að flytja sem mest að okkur að sumrinu til. Allir flutningar eru ólíkt kostnaðarmeiri, örðugri og seinlátari að vetrinum, og stundum jafnvel algerlega teptir. Okkur væri þarft að renna huganum oftar til annara þjóða en raun virðist á, og það eins þeirra þjóða, sem ekki taka þátt í ófriðnum. Meðal sumra hlutlausra þjóða hafa jafnvel efnamenn svo skarðan kost, að það gerir ekki meira en að þeir dragi fram lífið. Þegar við berum okkur saman við þessar þjóðir, hlýtur manni að blöskra allur óþarfinn og allsnægtirnar, sem hjer eru á boðstólum, og sjá, að frv. þetta er ekki ófyrirsynju fram borið. Aðaltilgangur þessa frv. er að greiða fyrir nauðsynjaaðdráttum. En það er einnig sparnaðartillaga, því að vitanlega kaupir enginn það, sem ekki er til. Og við höfum sannarlega annað að gera við okkar fáu skildinga en að eyða þeim í óþarfa. Það sýna þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til að hjálpa bjargarvana fólki. Hafa þær verið af alt of skornum skamti og sýnt, að þegar á þessu þingi verður að auka framlögur að stórum mun í því skyni. En síðan frv. kom fram hefi jeg fengið vitneskju um, að full þörf er á að taka mun fastar á þessu máli en gert er í frv. Það verður að sjá um, að leyfi verði að fá til að flytja inn og út hvað sem vera skal. Og það verður að kveða að fullu niður bið svo kallaða „keðjuprang“, eins og gert hefir verið í ýmsum öðrum löndum. Leyfi jeg mjer svo að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til bjargráðanefndar. Geri jeg ráð fyrir, að nefndinni sje kunnugt um þær ástæður, gagnvart útlöndum, sem eru til að taka jafnvel enn dýpra í árinni en gert er í frv., en sje mjer þó ekki fært að skýra frá hverjar sjeu, að minsta kosti að sinni.

Halldór Steinsson Hjer er komið fram frv., er jeg hygg að sje lítt framkvæmanlegt, og þótt það væri framkvæmanlegt, mundi það í framkvæmdinni reynast viðsjárvert. Hjer er farið fram á að banna innflutning á öllum vörum, öðrum en nauðsynjavörum, nema stjórnin gefi sjerstakt leyfi til. En hver á nú að dæma um það, hvað sje nauðsynjavara og hvað ekki? Auðvitað landsstjórnin sjálf, eða með öðrum orðum okkar ágæta atvinnumálaráðaneyti. Nú eru vafalaust skiftar skoðanir um það í mörgum tilfellum, hvað sje nauðsynjavara og hvað ekki. Þá er það stjórnarinnar að úrskurða, og er þá hætt við, að sá úrskurður verði oft og einatt hæpinn og kunni að valda misskilningi og óánægju. T. d. mætti nefna óþarfar vörur, sem fyrir margra alda vana og neyslu hafa fest djúpar rætur með þjóðinni, svo sem kaffi og tóbak. Þessar vörur eru ekki nauðsynjavörur og geta jafnvel verið skaðlegar, ef þeirra er neytt í óhófi, en þó hygg jeg, að allur þorri landsmanna tæki það óstint upp, ef þing og stjórn bönnuðu aðflutning á þeim. En svo er annar flokkur af vörum, sem engum getur blandast hugur um að sjeu óþarfar, og um þær ris auðvitað enginn ágreiningur. Jeg drap á það, að frv. þetta væri mjög óheppilegt, þótt framkvæmanlegt væri. Flestar þær vörutegundir, sem hjer kemur til mála að banna innflutning á, eru tollaðar, og eru tollarnir af þeim drjúgur hluti af tekjum landssjóðs. Með hverju hefir nú háttv. flutnm. (M. T.) hugsað sjer að bæta landssjóði þá rýrð, sem verður á tekjum hans, ef frv. þetta verður að lögum? Jeg hjelt, að fjárhagur landssjóðs væri ekki svo glæsilegur, nú sem stendur, að hann mætti við því, að kipt væri burt sumum stærstu tekjulindunum, án þess að sjáanleg væru nokkur sköpuð ráð til þess að bæta landssjóði þann halla með nýjum tekjustofnum. Þá álít jeg, að þetta frv. gangi of nærri atvinnufrelsi manna og gæti valdið miklu misrjetti. Eins og jeg áðan gat um, eru skiftar skoðanir um það, hvort ýmsar vörutegundir sjeu nauðsynjavörur. Ef landsstjórnin gerir einni af þessum vafasömu vörutegundum hærra undir höfði en annari, er það sama og að hún geri einum kaupmanninum hærra undir höfði en öðrum. Mundi það ekki að ósekju geta vakið mikla gremju. Með þessu frv. væri stjórninni fengið óeðlilega mikið vald og vandi. Trúi jeg því ekki fyr en jeg tek á, að hún vilji takast þann vanda á hendur. Annars er ekki óhugsandi, að sjóða mætti upp úr frv. annað sanngjarnara frv., sem fari fram á, að bannaður verði innflutningur á þeim vörum einum, sem ekki orkar tvímælis að sjeu óþarfar. Þess vegna vil jeg fyrir mitt leyti ekki meina frv. að ná fram að ganga við þessa umræðu. Geri jeg það í þeirri von, að háttv. nefnd beri frv. fram við næstu umræðu í nýrri og betri mynd.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg gat þess í frumræðu minni, að jeg byggist við, að það þyrfti að herða á þessu frv., en ekki að draga úr því, og jeg vona, að þetta þing skilji svo við, að innflutnings og útflutningsleyfi þurfi fyrir allar vörur. Háttv. þm. Snæf. (H. St.) virðist ekki hafa mikið álit á stjórninni eða handlöngurum hennar, sem í þessu tilfelli mundi verða verslunarráðið eða sjerstök nefnd, sem rjeði inn- og útflutningi, og jeg býst við, að bráðlega verði skipuð. Jeg geri ráð fyrir því, að gerður verði munur á vörum, sem eru gersamlega ónauðsynlegar, og öðrum, sem verður að ákveða um í hvert skifti, hvort flytjast megi inn. Um þær vörur, sem í síðari flokknum eru, kann að verða ákveðið, hve mikið megi flytjast inn, svo að ekki flytjist alt of mikið að af óþarfanum. Jeg fæ ekki sjeð, að stjórninni sje með þessu gefið hættulegt vald. Hún mun ekki fara lengra í að- og útflutningsbönnum en nauðsyn krefur, og leiki vafi á um einhverja vörutegund, hve nauðsynleg hún sje, býst jeg við, að stjórnin taki heldur þann kostinn, að leyfa aðflutninginn. Gróði sumra kaupmanna getur auðvitað minkað, þegar til framkvæmda á þessum lögum kemur. En það er ekkert meira en skeður í öðrum löndum. Jeg veit til þess, að um daginn kom útlendingur í hús hjer í Reykjavik, og var borið fyrir hann te. Þegar hann sá, hve rausnarlega fram var reitt, varð honum að orði við húsfreyjuna: „Ef þetta teborð hefði sjest í Englandi, mundi óðar hafa verið „kuttað“ af yður höfuðið“. Þetta eru vitanlega hreystiyrði, en jeg get þessa til samanburðar á ástandinu hjer og á Englandi. Frv. þetta er bráðnauðsynlegt af ástæðum, er jeg vil ekki geta um hjer í salnum. En það undrar mig ekki, þótt hv.þm. Snæf. (H. St.) sjái það ekki. Hann sýndi það, er hann bar fram fyrirspurnina um skömtunina á korni og sykri, að hann ber ekki skyn á þessi mál. Það er ekki af því, að þingmaðurinn sje óvitrari en aðrir þingmenn, heldur af hinu, að í þessum málum er hann blindur á báðum.

Magnús Torfason Jeg stend að eins upp til þess að skýra hvers vegna brtt. mínar, á þgskj. 246, eru fram komnar. Eins og sjá má á frv., er einkaleyfið þar miðað við nafn. Nú hafa slík einkaleyfi verið veitt áður, og það komið fyrir að þau hafa alls ekki verið notuð. En takist nú ekki þessum manni að koma fyrirtækinu á stað, þá getur þó svo farið, að aðrir vilja reyna það, og mundi þá þurfa ný lög til að leyfa það, ef einkaleyfið er miðað við nafn. En ekki ber að skilja þetta svo, að jeg álíti ekki að þessi maður eigi að ganga á undan eða fjelag það, sem hann stendur í sambandi við; því að mjer er það kunnugt, að hjer standa kraftar á bak við, sem eru þess megnugir, að hrinda fyrirtækinu af stað, kraftar, sem sennilega munu gera það bráðlega. Brtt. 2. hefi jeg komið fram með af því, að mjer þótti lefið of langt. Ef fyrirtæki þetta hepnaðist vel, gæti það haft verð af framleiðendum kjöts, og ef arðurinn yrði mikill, ætti leyfistíminn að vera nógu langur 10 ár, frá því er leyfið er veitt, en ekki frá því er farið er að nota það. Auk þess mundi sú breyting herða á því, að byrjað yrði sem fyrst. Brtt. 3. er til þess, að landið þurfi ekki að kaupa vjelar og áhöld eftir „spekulationsverði“, heldur sannvirði; en þar með er meint það, sem hús og áhöld eru verð í sjálfu sjer, án tillits til staðarins, sem bygt hefir verið á. En hjer er það athugavert, að ekki er getið um grunninn. Það hefir komið fyrir fyr, og er frægt af sögunni, að menn hafa keypt hús án grunnsins, en það mun ekki vera meining frv., að slíkt sje gert hjer, og ætti það að vera nóg að taka það fram hjer í þessari hv. deild. Jeg hefi svo ekki fleira að athuga við frv. þetta, en lít svo á, að rjett sje að styðja fyrirtækið, og vona því, að frv. verði samþ. með þessum brtt.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Mjer finst, að brtt. á þgskj. 246 sjeu fram komnar í þeim tilgangi, að eyðileggja frv., enda er víst tillögumaðurinn á móti því.  (M. T.: Jeg greiddi atkvæði með frv. til 3. umr.)  . Jæja, það kann vel að vera, en hann hefir nú eitthvað breyst, og yfir höfuð lítur út fyrir, að sannfæring deildarinnar sje ekki vel föst hvað þetta mál snertir. Þá skal jeg drepa á þá mótbáru hv.þm. Snæf. (H. St.) gegn frv., við 2. umr. þess, að eins og bætt hafi verið verkun á lýsi og fiski, eins megi bæta kjötverkunina, án þess að veita einkaleyfi til slíks. En mjer finst það ekki saman takandi, því miklu meiri kostnaður er í sambandi við það, að þurka kjöt með vjelum, en að gufubræða lýsi. Jeg get ekki heldur sjeð mikla hættu á því, að þetta einkaleyfi, eða rjettara sagt þetta fyrirtæki, mundi eyðileggja saltkjötsmarkaðinn, að minsta kosti ekki mjög bráðlega. En stafi saltkjötsmarkaðinum mikil hætta af þessu, sýnir það best, að þessi kjötverkunaraðferð er vænleg til framfara og á sem fyrst að komast í framkvæmd, og þessi mótmæli eru því meðmæli með frv. Maður getur sjeð það á brtt. sjálfum, að þær eru fram komnar sem mótstaða gegn frv., því t. d. það, að stytta leyfistímann um þriðjung, er til þess að þrengja kosti þess, sem um sækir, og það getur gert honum miklu erfiðara fyrir með að hætta á framkvæmdir. Þá er sú ástæðan, að verðið á eignum fyrirtækisins gæti orðið „spekulations“verð, þegar landsstjórnin vildi taka það í sínar hendur, ef brtt. næði ekki fram að ganga. Þetta finst mjer nú sannast að segja óþarfa varfærni. Í frv. segir, að dómkvaddir menn eigi að meta eignirnar; og jeg hygg, að hvorki landbúnaðarnefnd, sem setti þetta ákvæði, eða öðrum, sem um það hugsa, detti í hug, að þessir dómkvöddu menn ynnu ekki verk sitt eftir bestu samvisku, og engin ástæða er til að ætla, að þeir færu bara að meta húsin, en ekki grunnana, þótt þeir sjeu ekki sjerstaklega nefndir á nafn. - Jeg sje þá líka ekki annað en að svo gæti farið, þó brtt. „fyrir sannvirði, samkv. mati dómkvaddra manna“, kæmi í staðinn. Jeg gleymdi að geta fylgiskjala frá stjórn Sláturfjel. Suðurlands og frá Búnaðarfjel. Íslands, sem lögð voru fram með frv. í fyrra, og þar sem eindregið var mælt með því, að frv. næði fram að ganga. Slík meðmæli hljóta að hafa nokkuð að segja, og getur þar a. m. k. ekkert varhugavert legið á bak við. Að hjer sje harðari ákvæðum beitt af Alþingis hálfu heldur en við áður veitt einkaleyfi sjest fljótt af samanburði. Árið 1915 veitti Alþingi einkaleyfi í 50 ár og gaf 5 ára frest til að koma fyrirtækinu á stofn; hjer er undirbúningstíminn að eins þrjú ár, og landsstjórnin getur tekið það í sínar hendur eftir 5 ár. Enn fremur var einkaleyfi til að vinna salt úr sjó veitt á Alþingi 1913 til 30 ára. Hjer eru því miklu strangari skilyrði. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) var að tala um einhverja krafta, sem stæðu á bak við og gætu komið þessu fyrirtæki í framkvæmd án einkaleyfis. Jeg veit ekki hvað hann á við með því; mjer er alls ókunnugt um þá krafta, sem hv.þm. (M. T.) talar um. Jeg vona svo, að hv. deild leyfi frv. að ganga til Nd., og skal ekki að þessu sinni fara fleiri orðum um málið.

Sigurjón Friðjónsson Jeg vildi að eins með örfáum orðum gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg lit svo á, að hjer sje um kjötverkunartilraun að ræða, sem gæti reynst vel fyrir landið. En það er ekki von, að neinn vilji leggja út í tilraunafyrirtæki, nema hann hafi einhverskonar tryggingu fyrir því að fá byrjunarkostnaðinn endurgreiddan. En það getur tæplega orðið nema annaðhvort með beinum fjárstyrk eða einkaleyfi, sem tryggi það, að byrjunarkostnaðurinn fáist greiddur af ágóða fyrirtækisins, þegar búið er að koma því til fulls í rjett horf. Jeg lít svo á, að einkaleyfið kosti landið ekki neitt, en veiti landið einkaleyfið, svo fyrirtækið komist í framkvæmd, hefir það reynsluna í aðra hönd, og þann ágóða, sem af hinni nýju kjötverkunaraðferð kann að verða. Jeg álít, að brtt.hv.þm. Ísaf. (M. T.) sjeu til bóta, og get verið með þeim, og væri enn fremur rjett að skjóta því inn í 5. gr., að grunnur fylgdi með í kaupunum. Mætti bæta því við í Nd.

Magnús Torfason Það er fullkominn misskilningur hjá hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), að brtt. sjeu gerðar til þess að koma frv. fyrir kattarnef, heldur eru þær beint til þess að bjarga því.- Jeg sný ekki aftur með það, að fjelag stendur á bak við þennan mann, sem um einkaleyfið sækir, enda er það eðlilegt, þar sem þetta er stórfelt fyrirtæki. Þess vegna álít jeg líka rjett, að fjelagið fái einkaleyfið. Eins og jeg er búinn að taka fram, viðvíkjandi 2. brtt. þá getur vel farið svo, að fyrirtækið verði svo gróðavænlegt, að það útrými saltkjötsversluninni, og um leið orðið því til hindrunar, að framleiðendur fengju hækkað verð kjötsins, eins og vert væri. Um 3. brtt. skal bent á, að verði hún ekki samþ., getur einkaleyfishafi sagt við landsstjórnina, eftir að hún hefir tekið við fyrirtækinu: „Gerið svo vel, farið með húsin af grunnunum“, og landsstjórnin getur ekkert sagt við því. Það var verið að bera þetta einkaleyfi saman við sandeinkaleyfið frá 1915, en það tvent er alls ekki saman berandi. Það var nú fyrst og fremst miðað við einn flóa, og sandtaka mátti ekki fara fram nema fyrir utan landhelgi, 60 faðma fyrir utan stórstraumsfjöruborð. Það var því mjög takmarkað.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg tek undir það með hv.þm. Ísaf. (M. T.), að jeg álít brtt. hans til bóta fyrir málið í heild sinni. Það, að einkaleyfið er stytt, ætti alls ekki að koma í veg fyrir, að þetta mál komist í framkvæmd.