Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsmsm. (Guðm. Björnson) : Þetta frv. var borið upp í háttv. Nd. í fyrra, en kom ekki hingað í deildina fyrr en undir þinglok. Nefndin, sem hjer var skipuð í málið, leit svo á, að svo margir gallar væru á frv., að ekki væri tiltækilegt, að samþykkja það, nema með miklum breytingum. Nefndin lagði því til, að vísa málinu til stjórnarinnar, svo að hún gæti undirbúið það sem best fyrir næsta þing, í samráði við bæjarstjórn. Nú hefir málið fengið góðan undirbúning, og hefir bæjarstjórnin tekið til greina allar bendingar, sem gefnar voru hjer í deildinni í fyrra, nema eina. Bæjarstjórnin vill ekki fallast á yfirmat, en nefndin hlýtur að halda fast fram þeirri skoðun, að yfirmat sje nauðsynlegt, því að oft geta verið mjög deildar meiningar um verðmæti þeirra eigna, sem um er að ræða. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþykt, en að bætt verði við það einni grein um yfirmat.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) : Eins og háttv. deild hefir sjeð á nefndarálitinu í þessu máli, hefir nefnd sú, sem kosin var til að athuga frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, komist að þeirri niðurstöðu, að ráða háttv. deild til að samþykkja frumvarpið, að vísu ekki óbreytt, en með litlum breytingum, að því er efni þess snertir. Skal jeg nú drepa á það, sem mest hefir stuðlað að því, að nefndin hefir ráðið háttv. deild til að samþykkja frumvarpið. Það er í fyrsta lagi, að nefndin er sammála um, að verkun á íslenskri ull sja ekki svo góð, sem hún þyrfti að vera, til þess að ullin gæti verið í því verði, sem æskilegt væri. Um þetta efni hafa ekki heldur verið skiftar skoðanir meðal landsmanna, að því er nefndinni er kunnugt. Hins vegar hafa verið skiftar skoðanir um það, hvernig eigi að ráða bót á þessu. Hefir verið bent á tvær leiðir til þess. Önnur leiðin er sú, að menn reyni með frjálsum samtökum, að koma því til leiðar, að verkunin á ullinni batni; að þessu hafa kaupfjelögin stuðlað, og hefir þeim orðið nokkuð ágengt, en þó allt of lítið. Hin leiðin er sú, að fyrirskipa með lögum að öll ull, sem ætluð er til útflutnings, skuli flokkuð og metin. Með því er trygging fengin fyrir því, að ull verði yfirleitt vandaðri og betri, og fyrirbygt að kaupmenn kaupi ljelega ull. Það má segja að þessi leið sje ófrjálslegri en hin leiðin, en reynslan hefir sýnt, að það vinst ekki á þeirri leið eins fljótt fram og æskilegt væri, og margir landsmenn eru þeirrar skoðunar, að nauðsyn beri til að fyrirskipa ullarmat. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að þessa leið eigi að fara, og er ekki hrædd við, að mæla með henni, af því að málið hefir legið fyrir ullareigendum til athugunar og umsagnar. Og þótt að eins hafi komið óvíða frá óskir um, að ullarmat verði lögleitt, hafa hins vegar hvergi komið fram andmæli gegn því. Á 10 þingmálafundum hafa komið fram óskir um, að þingið samþykti lög í þessa átt, eða fundirnir hafa talið sig því meðmælta, en á öðrum þingmálafundum hefir þessu máli ekki verið hreyft, enda þótt neðri deild hefði á síðasta þingi samþykt þingsályktun um, að skora á stjórnina, að leggja frumvarp um þetta efni fyrir þingið. Nefndin mælir því með því, að frumvarpið verði samþykt, enda þótt hún álíti þessa leið, ekki eins frjálslega og hina leiðina. Jeg skal taka það fram, að frumv. er sæmilega undirbúið. Að því hefir unnið sá maður, sem færastur var til þess, Sigurgeir Einarsson ullarmatsmaður. Enn fremur hefir það verið undirbúið af Búnaðarfjelaginu, og nokkur drög voru lögð til þess á síðasta Alþingi. Stjórnin hefir því haft málsatriðin frá öllum þessum stöðum og gjört frumvarpið eftir því. Nefndin hefir lagt til, að nokkrar breytingar verði gjörðar á frumvarpinu, og er þær að finna á þingskjali 50. Um nokkrar af þessum breytingum er það að segja, að þær eru að eins orðabreytingar, sem ekki er ástæða til að eyða mörgum orðum um. Að eins fáeinar eru efnisbreytingar, og mun jeg víkja nokkrum orðum að þeim. Er þá fyrst 3. brtt. við 4. gr., um það, að ullarmatsmenn skuli vera búsettir sem næst miðju þess umdæmis, sem þeir hafa til yfirsóknar. Með þessu mælir, að ullarmatsmönnum verður þá gjört hægra fyrir að rækja starf sitt, en á hinn bóginn er þetta ekki svo einskorðað, að þeir megi ekki búa á öðrum stöðum. Þá er 5. brtt. við 7. gr. um, að aftan við greinina bætist „nje kaupa til útflutnings, hvorki fyrir sjálfa sig nje aðra“. Þessi viðbót miðar að því, að sem mest trygging sje fyrir því, að allt mat á ull sje hlutlaust, og ætti það að fyrirbyggja alla tortryggni gegn matsmönnunum. síðustu breytingarnar eru smávægilegar. 6. brtt. við 9. gr. er um að hækka lágmark sektaákvæðisins úr 100 kr. upp í 200 kr., og vill nefndin leggja það til, til þess að freistingin verði því minni, til þess að skjóta sjer undan að láta meta alla ull, sem út á að flytja. Síðasta brtt., um að lögin nái gildi í janúar, í staðinn fyrir í apríl, stafar af því að nefndin áleit heppilegra, að lögin gengi í gildi í ársbyrjun 1916, til þess að þau gætu komið til framkvæmda nægilega snemma á því ári. Jeg hefi þá gjört grein fyrir breytingartillögum nefndarinnar, og fyrir ástæðum hennar fyrir því, að lögin verði samþykt, og mun jeg ekki fara fleiri orðum um málið að sinni, fyrr en umræðurnar hafa gefið ástæðu til þess.



Jeg verð að játa, að jeg hefi ekki það vit á þessu máli, sem jeg vildi óska, en eftir þeirri hugmynd, sem jeg gjöri mjer um þetta mál, þá held jeg að vafasamt sje, hvort það verður til bóta, að frumvarpið gangi fram. Tilgangurinn er sá, að útvega þjóðinni meiri peninga fyrir ullina en hún fær nú. En þá er ekki nóg, að mun meira fáist fyrir hvert pund af ullinni en nú, þegar hún er miður vönduð. Ef 100 pd. af ull eru svo vel þvegin, að þau ljettast um 10 pund, þá verður verðið fyrst og fremst að hækka svo, að maður fái eins mikið fyrir 90 pund og áður fjekst fyrir 100 pund. En þetta er ekki nóg. Verðið verður að vera svo hátt, að það auk þessa borgi kostnaðinn við að þvo ullina betur og kostnaðinn við matið, og til þess að nokkuð sje unnið, verður að vera eitthvað í viðbót við þetta. Jeg hygg, að allir muni vera mjer sammála um, að ullarmatið muni varla borga sig fyrst í stað, á meðan ekki er orðið kunnugt, að ullin sje betri vara; en það gjörir ekkert til, ef það yrði að eins nokkur ár, og verðið yrði þeim mun betra seinna. En menn verða að gæta þess, að hjer er öðru máli að gegna en um ýmsar aðrar vörutegundir, svo sem fisk og síld. Þar er ekki hægt, að laga verkunina á eftir. En ullina má hreinsa á eftir, og jeg hygg að verksmiðjurnar, sem kaupa ullina, gæti að því, hvað mikið er hrein ull og hvað mikil óhreinindin, og taki tillit til þess, hvað mikið hún muni ljettast við hreinsunina. Jeg hygg, að þær muni borga þeim mun meira fyrir þá vel þvegnu ull, sem hún ljettist minna, en ekki meira en sem því svarar. Jeg vil í þessu sambandi geta þess, að jeg hefi heyrt, að á Skotlandi selji allir sína ull óhreina, og jeg held að það sje heppilegast. Það er þetta, sem mjer sýnist nefndin hafa gengið fram hjá, að það er hjer allt öðru máli að gegna en um þær vörur, sem ekki er hægt að bæta verkunina á seinna. Enn er eitt, sem jeg vil benda á, og það er, að í Ameríku er lagður tollur á ullina, og er hann því hærri, sem ullin er dýrari; gæti það dregið úr því verði, sem verksmiðjurnar vildu bjóða. Jeg hefði álitið heppilegra, að verulegar tilraunir hefðu verið gjörðar um þetta efni, áður en lögin hefðu verið samþykt. Háttv. framsögumaður (J. B.) sagði að þær hefðu verið gjörðar, en maður veit ekki um niðurstöðuna. En segjum, að 10 þúsund pund væru send út til einhverrar ullarverksmiðju, 5 þúsund vel þvegin og 5 þúsund óþvegin, og verksmiðjan spurð að, hvað mikið meira hún vildi gefa fyrir þvegnu ullina. Jeg er hræddur um að það yrði ekki meira en sem svaraði því, hvað minna er af óhreinindum í þvegnu ullinni. Og það væri rjett að fjelögum væri veittur styrkur til að gjöra slíka tilraun. En meðan ekki er víst, að frumvarpið verði landinu til hagnaðar, álít jeg ekki rjett að samþykkja það.

Framsögumaður (Jósef Björnsson) : Jeg skal taka það fram, út af orðum hv. 1. kgk. (E. B.) að jeg er honum fullkomlega sammála um að það, sem hjer verður að hafa fyrir augum, er sú verðhækkun, sem búast má við, eftir betri verkun og mat á ullinni. En fyrst og fremst er það, að vörur hækka yfirleitt í verði, þegar farið er að vanda þær betur, ekki í hlutfalli við það, sem betri vöruvöndun hefir kostað, heldur oft nokkru frekar. Það er undantekning, ef reynslan verður hjer önnur en með aðrar vörur. Ef matið leiðir til betri verkunar á ull, vona jeg að háttv. 1. kgk. geti orðið nefndinni sammála um, að sá kostnaður, sem til þess fer, muni borga sig, og verða til beins hagnaðar fyrir sauðfjáreigendur. Og mjer er óhætt að segja, að Sigurgeir Einarsson lítur þannig á málið. Það má vera, að það sje rjett, sem háttv. 1. kgk. sagði, að það væri öðru máli að gegna um fisk og síld en um ull, því að ill verkun á ull stæði til bóta. En jeg held að fullyrða megi, að íslensk ull hafi stundum verið svo illa verkuð, að það hafi verið ómögulegt að bæta það, t. d. þegar hún hefir verið svo illa þur, að hitnað hefir í henni. Það má vera, að sandur og mold og önnur óhreinindi, sem í ullinni eru, verði hreinsuð úr, en sumar skemdir á ullinni eru þannig vaxnar, að þær standa að skoðun nefndarinnar ekki til bóta, og er nefndin því þeirrar skoðunar, að mat á ull verði til bóta, eins og á fiski og síld. Háttv. 1. kgk. talaði um að þær tilraunir, sem gjörðar hefðu verið, hefðu ekki leitt í ljós, að hagnaður væri að betri verkun á ull. Jeg skal benda á, að kaupfjelag Þingeyinga hefir lagt sig eftir betri verkun á ull um langan tíma og hefir víst komist að þeirri niðurstöðu, að það borgi sig. En það vill svo vel til, að við höfum hjer í deildinni mann, sem getur sagt um, hver reynslan er í þessu efni. Jeg held að það þurfi ekki að óttast, að verðið hækki ekki svo, að nemi kostnaðinum við verkunina og nokkru um fram, svo að hagur verði að beinlínis. Og jeg get líka búist við, að þetta leiði til óbeins hagnaðar. Jeg skal benda á, að það hefir ávalt reynst svo, að þegar vara hækkar í verði, þá leitast framleiðendurnir við að framleiða sem mest af vörunni. Ef verð á ull hækkar, þá lít jeg svo á, að íslenskir fjáreigendur muni fara að leggja meiri stund á, að hafa gott ullarfje. Og eitt er það, sem kemur í ljós, þegar farið er að meta ullina, en það er mismunurinn á ullargæðunum. En nú er því svo varið, að ullin er mjög misjöfn að eðli og gæðum, ekki að eins í ýmsum hjeruðum landsins, eða sjerstökum sveitum, heldur jafnvel hjá sama manninum. Þetta myndu menn smám saman kappkosta að laga. Og í engum vafa er jeg um, að bæði er hægt að gjöra fjeð ullarmeira en nú er og fá ull þess jafnari að öllum gæðum. En kaupendur ullar leggja mikla áherslu á, að ullin sje sem jöfnust að gæðum, og liggja því hjer hagsmunir á bak við, sem vert er að taka tillit til, og ullarmat ætti að stuðla til að náist.



Það er rjett sem háttv, framsögumaður (J. B.) gat um, að Kaupfjelag Þingeyinga hefir gjört tilraunir til að bæta ullarverkunina.. Fyrir rúmum 30 árum sendi það mann til Englands, til þess að kynna sjer hver ráð væru vænlegust til að bæta ullarverkunina. Sendimaður þessi kom með ýmsar leiðbeiningar og ritaði ritgjörð um málið. Voru leiðbeiningar hans prentaðar og sendar út, og hegðuðu Kaupfjelagsmenn sjer eftir þeim. Afleiðingin varð sú, að ullarverkunin varð betri en áður, en jafnframt ljettist ullin, eins og háttv.1. kgk. þm. (E. B.) gat um að hún mundi gjöra. Þessi betur verkaða ull frá kaupfjelaginu og eins ull frá Örum & Wulffs verzlun í Húsavík, er var svipað eða eins vel meðhöndluð, varð bráðlega meira eftirspurð á markaðinum, og seldist nú hin síðari árin nokkru hærra verði. En verðmunurinn var svo lítill, að menn töldu það efamál, að þessi vöruvöndun borgaði sig. Þá var það að Kaupfjelag Þingeyinga tók upp á því, að flytja út óþvegna ull, og eins gjörði þá um sama leyti Kaupfjelag Borgfirðinga. En Kaupfjelag Þingeyinga hætti því strax aftur; um Kaupfjelag Borgfirðinga veit jeg ekki. Það reyndist svo, að þá fyrst keyrði um þverbak með álitið á ullinni ytra, því óþvegna ullin var í mjög litlu áliti, skemdist og var slæm. Og útflutningurinn á óþveginni ull, reyndist enn vandasamari en útflutningur á þveginni ull, því ef óþvegin ull er send út, þá þarf alveg sjerstaklega góða meðferð á ullinni strax frá byrjun. Sú skoðun hefir því rutt sjer til rúms þar norður frá, að ef ullin á að vera góð verslunarvara, þá þarf að vanda þvott hennar sem allra mest. En það er fyrirsjáanlegt, að með frjálsum samtökum næst það ekki, svo dugi, því þó að 30–50 þúsund pund af ull sjeu vel þvegin og meðhöndluð á allan hátt, þá gætir þeirra of lítið á heimsmarkaðinum og er jafnvel á stundum ekki nóg til að fullnægja þörfum eins kaupanda. Verður þá ullarverðið lægra, miðað við gæði meginhluta ullarinnar. Fyrir því, er það ríkjandi skoðun í Þingeyarsýslu, að ullarvöndun sje nauðsynleg, og eigi hún að verða að verulegu gagni, þá þurfi ullarmat, og fyrir því glöddust menn þar, er þeir heyrðu, að hr. Sigurgeir Einarsson var á sama máli.



Jeg hefi ritað undir nefndarálitið með fyrirvara, að því er 1. grein þess snertir, og kemur það aðallega af því, að jeg get ekki verið háttv. nefnd sammála um niðurlag 1. greinar. Jeg kynni betur við, að síðari hluti þeirrar greinar, frá orðunum „skal sýslumanni“ til enda greinarinnar, fjelli burtu. Jeg get ekki sjeð, að þessi hluti greinarinnar sje sprottinn af öðru en vantrausti til kaupmannastjettar landsins, þar sem það er beint tekið fram, að sýslumenn eða hreppstjórar verði að skrifa upp á matsvottorðið með ullarmatsmanni; það, að kaupmaðurinn má ekki gjöra það, hlýtur að koma af því, að menn haldi, að þeir ef til vill vilji falsa vottorðin, og það finst mjer bæði ómaklegt og ástæðulaust, eins vel og jeg tel þá stjett yfirleitt skipaða. Jeg vil auk þess benda á, að það getur oft verið nokkur kostnaðarauki, að ná í hlutaðeigandi valdsmenn til þessarar áteiknunar. Í öllum öðrum atriðum er jeg samþykkur frumvarpinu, og þótt jeg jafnvel að sumu leyti geti fallist á athugasemdir hins háttv. 1. kgk. þm. (E. B.), þá verð jeg að telja ullarmatið æskilegt. Einn háttv. þingmaður sagði mjer, að hann hefði heyrt mikils metinn bónda komast þannig að orði: „Síðan jeg lærði að verka ullina mína rjett, þ. e. hafa hana bæði skítuga og blauta, þá hefi jeg grætt á henni mörg hundruð krónur“. Þetta meðal annars sýnir, að þörf sje á ullarmati. Þó jeg á hinn bóginn verði að álíta það; að ullarmat hafi ekki óverulegan kostnað í för með sjer. Að endingu vil jeg aftur vekja athygli háttv., deildar á niðurlagi 1. greinar og áskil mjer, ef mjer þá svo líst, að koma fram með breytingartillögu viðvíkjandi þeirri grein til 3, umræðu.

Framsögumaður (Steingr. Jónsson): Það er samkvæmt bendingu frá hæstv. ráðherra, að brtt. á þgskj. 56 er fram komin. Eins og 2. gr. frumv. nú er orðuð, er heimild stjórnarinnar, til þess að leggja útflutningsbann á vörum, sem flytjast til Íslands frá öðrum löndum en Bretlandseyjum, skilyrði bundin, en öll ástæða virðist til að hafa heimildina víðtækari, svo að stjórnin t. d. geti lagt útflutningsbann á vörur, sem hún álítur að of lítið sje til af í landinu. Hjer með væru þá lög frá 3. ágúst 1914 tekin upp í frumv., og mættu þau þá falla úr gildi. Nefndin vill fastlega ráða háttv. Ed. til að samþykkja frumv. með þessari breytingu.

Framsögumaður (Guðm. Björnson) : Herra forseti! - Jeg mun ekki þurfa að gjöra grein fyrir, hvernig frumvarp þetta er til komið. 1913 var efnt til rafveitu á Seyðisfirði, og bar þá þm. Seyðf. upp frv. um rafveitur í hv. Nd., og var það frumvarp samþykt þar. En er það kom hingað í deildina, varð mönnum þegar ljóst við nánari rannsókn, að svo margir gallar voru á því, að það var með öllu ófullnægjandi. En þá var komið að þinglausnum, svo að ekki var tími til þess að breyta frumvarpinu svo, sem þurft hefði, og var því það ráð tekið, að frumvarpið var samþykt, en ákveðið, að það skyldi ekki gilda lengur en til 1. jan. 1916. Jafnframt var skorað á stjórnina, að búa málið vel og vandlega til þessa þings. Það verður því ekki annað sagt, en að stjórnin hafi haft nægan tíma, til þess að leysa þetta starf vel af hendi, en henni hafa verið mjög svo mislagðar hendur, og er allur frágangur á frumvarpinu frámunalega ljelegur, bæði að efni og orðfæri. Um orðfærið má geta þess til dæmis, að svo mikið ósamræmi er í því, að sömu orð tákna ekki alt af sömu hugtök. Þannig er orðunum „sveitarfjelagsstjórn“ og „sveitarstjórn“ ruglað saman alveg af handa hófi. Annars vil jeg ekki þreyta hv. deild á því, að fjölyrða um orðabreytingar þær, sem nefndin leggur til að gjörðar verði; þær mæla væntanlega allar fram með sjer sjálfar. Ýmsar efnisbreytingar hefir stjórnin gjört á hinu fyrra frumvarpi, en hitt hefir henni dáðst, að gjöra grein fyrir, hvernig á sumum þeim breytingum stendur, og er slíkt óhæfilegt. Þetta er raunar ekki ný bóla, því að þessi ósiður stjórnarinnar ágjörist þing frá þingi, og sje jeg ekki betur en að alþingi verði að fara að grípa alvarlega í taumana, til þess að afstýra þessu háttalagi; ef stjórnin sjer ekki að sjer. Um efnisbreytingar, sem nefndin leggur til að gjörðar verði, skal jeg vera fáorður, og get jeg að flestu leyti vísað til nefndarálitsins. Það er að eins ein brtt., sem jeg vil fara nokkrum orðum um. Í 6. gr. frumvarpsins, er sveitarstjórnum heimilað, að selja öðrum til umráða einkarjett sinn um 30 ára skeið. Þetta telur nefndin athugsvert, tímatakmarkið oflangt, því að það er vafalaust, að best er að hver sveit eigi sjálf síns rafmagnsveitu, og væri því illa farið, ef sveitir tækju upp á því að selja öðrum rjettinn í hendur til mjög langs tíma. Hjer í Reykjavik höfðu menn það ráð, er gasveitan komst á laggirnar, að bæjarstjórnin áskildi sjer rjett til þess að taka að sjer öll umráð yfir henni eftir 5 ár. Nefndin vill því leggja til, að tímalengdin verði færð niður í 15 ár. Það getur vel verið, að frumvarpið þurfi enn þá fleiri breytinga við, og má þá taka það til greina við 3. umr. Stjórnin hafði svo frá frumv. gengið, að í rauninni hefði verið rjettast, að vísa því heim til hennar aftur, ef ekki hefði bráða nauðsyn borið til, að það næði fram að ganga á þessu þingi. En hitt má þingið ekki lengur láta undir höfuð leggjast, að heimta betri vinnubrögð af stjórninni.



Jeg vil að eins gjöra nokkra grein fyrir þeim brtt., sem jeg legg aðallega áherslu á. Mjer og oss nefndarmönnum, fanst nokkuð mikið leyfishafa bragð að sumum ákvæðum frumvarpsins, og höfum því lagt til, að feld verði burtu síðari málsgrein 7. gr. og síðasta málsgrein 10. gr. Ákvæðin, sem felast í þessum málsgr., eru enda óþörf vegna þess, að gjört er ráð fyrir, að sveitarstjórn geti afsalað leyfishafa einkarjetti sínum, og fær hann þá eðlilega í öllum einstökum atriðum sama rjett og hún hafði sjálf. Enn fremur virðist óþarft að ákveða, að leyfishafi hafi lögtaksrjett, enda geng jeg út frá, að sveitastjórnir semji allt af gjaldskrána og hún sje síðan staðfest af stjórnarráðinu, og leiðir þá af sjálfu sjer, að hægt er að heimila lögtaksrjett á gjöldunum, þar sem leyfishafi hefir sama rjett og sveitastjórnin, sem gefið hefir leyfið. Að öðru leyti læt jeg mjer nægja að vísa til nefndarálitsins og framsögunnar.