Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg hefi litlu við það að bæta, sem stendur í nál. Nefndin er sammála um að leggja það til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt, þótt hún hinsvegar sjái á því nokkra galla, sem ekki verður við gert að sinni. Einn er sá, að með því fyrirkomulagi, sem hjer er um að ræða, væri allmikið starf lagt á herðar læknum, en ef til vill mætti finna eitthvert ráð til að ljetta það starf, t. d. einkum með því, að lærðar hjúkrunarkonur, í hverri sveit, væru þeim til aðstoðar.

Flm. (Karl Einarsson) Það eru aðeins örfá orð þessu viðvíkjandi. Alt, sem frv. þetta hefir inni að halda, er það, að tíma þeim, sem aukaniðurjöfnunin fer fram á, verði breytt. - Eftir gildandi lögum á hún að fara fram í júnímánuði, en þar sem sá tími hefir reynst óhentugur, vegna innheimtu, þá er hjer farið fram á, að hann verði færður til, og niðurjöfnunin fari fram í aprílmánuði. Það er hjer um enga aðra breytingu að ræða á lögunum en þessa, og vil jeg því óska eftir, að háttv.allshn. vildi athuga þetta, án þess að því sje beint vísað til hennar, svo það fái að ganga nefndarlaust áfram.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Jeg gat þess við 2. umr., að frv. væri svo nátengt fasteignaskattsfrv., að það væri óviðeigandi, að það væri gert að lögum meðan hitt væri óútkljáð. Leyfi jeg mjer því að æskja þess, að hæstv. forseti taki málið aftur af dagskránni og fresti því þar til síðar.

Flm. (Einar Árnason) Þegar mál þetta var fyrst á dagskrá, var það rætt allmikið; þess vegna skal jeg ekki fara mikið út í efni frv. nú, en snúa mjer að þeim brtt., sem fram hafa komið. Eru þá fyrst tvær brtt., sem komið hafa fram við 5. gr. - Önnur frá háttv.þm. Snæf. (H. St.), en hin frá háttv. 2. landsk.þm. (S. E.). Við flm. frv. höfum athugað brtt. þessar, og höfum fallist á brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.). Þessi brtt. er í raun og veru ekki efnisbreyting, heldur kveður hún skýrara á um þá hugsun, sem í greininni liggur og var tilætlun okkar flm., sem sje, að það fari fram nákvæm rannsókn á hag bankans, áður en lagt er út í hlutafjárkaup. Þetta er ekki nema sjálfsagt. En jeg vil taka það fram, að þó við teljum nauðsynlegt og sjálfsagt að rannsaka allan hag bankans, þá viljum við ekki, að það skiljist á þá lund, að við með þessu ákvæði viljum gera hann tortryggilegan í augum almennings. Skal jeg svo eigi fara frekar út í þetta, þar sem enginn ágreiningur er um till., en snúa mjer að brtt. á þskj. 451, sem þeir flytja í fjelagi háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) og háttv.þm. Snæf. (H. St). Brtt. þessar fara í þá átt að fella úr frv. það framtíðarskipulag á seðlaútgáfurjettinum, sem í frv. er gert ráð fyrir; stendur þá aðeins eftir í frv. ákvæðin um hlutafjárkaup ríkisins og seðlaútgáfan til eins árs. Við flm. getum ekki fallist á að fella niður þessar greinar frv. að þessu sinni, því við viljum láta frv. þannig lagað fara til háttv.Nd., svo, hún geti tekið ákvörðun um það eins og það nú er. 1. brtt. á þskj. 451, við 1. gr., gengur í þá átt að stytta seðlaútgáfurjett Íslandsbanka frá 1. des. 1924 til 1. maí 1922. Um þessa brtt. er það að segja, að nokkrir af okkur flm. hafa getað fallist á hana, en aðrir telja hana varhugaverða, en vilja þó ekki setja sig beinlínis á móti henni. Jeg býst því við, að brtt. þessi verði samþ., og fyrir því hefi jeg leyft mjer, ásamt háttv. 1. landsk.þm. (S. F.), að koma með brtt. á þskj. 501, til þess að samrýma 2. gr. frv. við 1. gr. þess, ef áður greind brtt. á þskj. 451 verður samþ. Ætla jeg svo eigi að segja meira að svo stöddu, fyr en jeg hefi heyrt ástæður þær, sem flm.brtt. bera fram. Fæ jeg þá ef til vill ástæðu til að tala frekar.

Sigurður Eggerz Jeg get að því leyti sagt hið sama og háttv. flutningsmaður, að mál þetta var rætt töluvert hjer við 1. umræðu, og nægir því, að sumu leyti, að vísa til þess, sem jeg sagði þá. Jeg reyndi þá að draga upp sem skýrasta mynd af því ástandi, sem er nú í landi voru, og reyndi að skýra fyrir háttv. deild, hve kreppan væri alvarleg og gripi fast um sig. Hæstv. fjrh. (M.G.) reyndi að láta myndina líta öðruvísi út. Reyndi eins og áður að varpa öðrum blæ yfir ástandið en þeim raunverulega. Hann sagði, hvað yfirfærsluna snerti, þá væri það aðeins eitt hlutafjelag, sem ekki gæti yfirfært. En þetta hlutafjelag er hvorki meira eða minna en annar aðalbanki landsins, Íslandsbanki. En við það bætist, að pósthúsinu hefir verið lokað nú um nokkurn tíma, eða því sem næst, því að eigi hefir verið hægt að yfirfæra. gegn um það, nema aðeins örlitlar upphæðir. Og við þetta má svo líka bæta Landsbankanum, því að hann hefir eigi yfirfært nema lítið eitt. En auðvitað býst jeg við, að það sje af varúð. Það stendur því óbreytt, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls, að ástandið er mjög alvarlegt í landinu. Og augu þjóðarinnar hvíla enn fastara á þinginu en nokkru sinni áður. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) fór þeim orðum um tillögur meiri hl. peningamálanefndar, að þær ættu að vera bjargir fyrir bankann, en yrðu nábjargir, ættu að vera ráð, en yrðu óráð. Þetta er að vísu skáldlega sagt. En jeg býst við, að þegar farið er að kryfja tillögur okkar til mergjar, þá verði annað ofan á. Það er nú orðið samhuga álit meiri og minni hl. nefndarinnar, að aðalbjargráðið, að því er bankann snertir, sje hlutafjártakan. En rjett er að taka fram, að þetta ráð kom fyrst fram í nefndinni úr meiri hl., og hafði þá lítið hljóð. En aðalágreiningurinn er nú um það, hvort skipa eigi seðlaútgáfu Íslandsbanka nú þegar út leyfistímann, eða gera fyrst bráðabirgðaráðstafanir til 1 árs, eins og meiri hl. vill, en skipa seðlaútgáfu ríkisins yfir höfuð endanlega þegar hlutafjárkaupin hafa farið fram. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) gerir mikið úr því, hve nauðsynlegt sje, að bankinn fái nú þegar seðlaútgáfurjettinum endanlega skipað, og heldur því fram, að lánstraust bankans sje undir því komið. En ef það er athugað, hvað felst í þessu skipulagi, sem hinir 8 þm. eru að bjóða, þá er mi engan veginn víst, að hluthafar Íslandsbanka fagni eins óstjórnlega yfir því og háttv. þingmaður býst við. Í árslok 1924 má bankinn ekki hafa í umferð meira en 5 miljónir í seðlum, og frá þeim tíma til enda leyfistímans, 1933, á hann að draga inn seðla sína alla, þannig, að sem næst jafnhá fjárhæð sje dregin inn á ári hverju og tekin úr viðskiftaveltu. Útkoman verður því sú, að eftir 4 ár verður seðlafúlga sú, er bankinn hefir í umferð, eigi meiri en samkvæmt hinum upprunalegu lögum, sem sje 21/2 miljón króna, en úr því fer hún að síga niður fyrir þá upphæð, þangað til hún verður engin. En það er vitanlegt, að þó leyfistíminn yrði eigi ákveðinn nema til eins árs, þá heldur þó bankinn aldrei minni seðlaútgáfurjetti en hann hefir eftir upprunalegu lögunum, auk þess, sem reynslan hefir altaf verið sú, að hann hefir fyrirhafnarlaust fengið seðlaútgáfurjettinn framlengdan. Það er því mikið vafamál, hvort frv. þetta vekur svo mikla gleði hjá bankanum. Aðalatriðið er, að það þarf mjög mikla athugun og yfirvegunum, hvernig skipa eigi seðlaútgáfurjettinum framvegis og hverjir eigi að hafa seðlaútgáfurjettinn. Eins og kunnugt er, þá hefir sífeldur ófriður staðið um bankann að undanförnu. En er landið er búið að eignast bankann, mun ófriðnum linna með öllu. Bankinn mun ekki svo mjög hafa verið hræddur við það, hvernig seðlaútgáfurjettinum yrði skipað, heldur við hinn mikla óróa, sem altaf hefir verið í kring um bankann í hvert skifti er hann hefir þurft að fá seðlaútgáfurjettinn framlengdan. Og þeim óróa linnir ekki, fyr en landið er búið að fá yfirtökin yfir bankanum. Þá fyrst skapast friður um bankann, ef skipun stjórnar hans tekst ekki því óhöndulegar. Og eigi fyr en svo er komið, er hægt að koma sjerþekkingu fagmanna að við skipun seðlaútgáfurjettarins, því eins og jeg hefi tekið fram í nefndinni, þá hygg jeg, að rjett væri að fá færan erlendan bankamann til aðstoðar í þessu efni. Jeg vil því eindregið halda því fram, að þess þurfi ekki vegna lánstrausts bankans, að gera endanlega ráðstöfun með seðlaútgáfurjettinn, heldur sje það hlutafjártaka ríkisins, sem eykur bankanum lánstraust. Og þar sem bankinn er þá kominn inn úr ófriðaröldunum, þá næst þó einnig það með hlutafjártökunni, sem bankinn hingað til hefir viljað aðallega ná með endanlegri skipun seðlaútgáfunnar, nefnilega það, að fá frið um starfsemi hans. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) bar mjer það á brýn, að jeg færi með tvöfeldni í þessu máli. Þetta eru ekki vingjarnleg ummæli. Einmitt af því, að við höfum starfað saman í peningamálanefndinni, veit hann, að þetta er sú stefna, sem jeg fylgdi í upphafi og fyrstur hefi stungið upp á í nefndinni, að landið fengi yfirráðin yfir bankanum, sú stefna, sem jeg hefi altaf fylgt, af því jeg held, að hún sje sú álitlegasta, eins og málið nú horfir við. Mjer komu því allóvart þessi ummæli þingmannsins, að jeg hafi sýnt tvöfeldni í þessu máli. En vera má, að háttv. þingmanni hafi sárnað það, að jeg skyldi drepa á óskabarn hans, stjórnina, í þessu sambandi, og fyrir þá sök hafi hann haft þessi ummæli um mig. Náið er nef augum. Jeg get vísað til fyrri ummæla minna um brtt. okkar þm. Snæf. (H. St.) og mín; þær fara í þá átt, að gera bráðabirgðaráðstöfun á seðlaútgáfunni til eins árs. Skal jeg þá minnast á tvær brtt., sem fram hafa komið við 5. gr. Önnur þeirra, er frá þm. Snæf. (H. St.), en hin er frá mjer. Jeg skal þá strax upplýsa það, að þó að við höfum komið með sína brtt. hvor okkar, er það ekki af því, að okkur beri nokkuð á milli, heldur af því, að jeg kunni betur við annað orðalag. Jeg kunni ekki við að segja: „Íslandsbanki skal auka“ o. s. frv. Kunni nefnilega ekki við að skipa hlutafjelagi að auka hlutafje sitt, því með lögum er ekki hægt að fyrirskipa það. Vildi jeg heldur segja: „Hlutafje Íslandsbanka má auka“ o. s. frv. En vitanlega þýðir þetta í raun og veru sama í báðum tilfellunum. Aðalbreytingin frá frv. í báðum tillögunum er í því fólgin, að við leggjum áherslu á það, að bankinn auki hlutafje sitt um eigi minna en 100%. Flm. frv. hafa ef til vill meint þetta, en ekki orðað það nægilega skýrt í frumvarpinu, því að þeir segja „alt að 100%“, en með gr., þannig orðaðri, er frv. með öllu óaðgengilegt. Hin breytingin, sem í tillögum okkar felst, er sú, að stjórnin geti neitað að leggja fram hlutafjáraukann eftir að matið á hlutabrjefunum er farið fram, ef henni sýnist það ekki tækilegt. En jeg hefi sett inn í mína tillögu, að hún skuli, hálfum mánuði eftir að matið er farið fram, segja til, hvort hún ætli að leggja fram hlutafjáraukann eða ekki. Það felst í rauninni alveg það sama í brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.) og brtt. minni, eins og jeg hefi tekið fram. Það er aðeins örlítill orðamunur, sem þar skilur á milli. Og úr því hans till. fær hjer betri byr, þá tek jeg mína till. aftur. Áður en jeg fer svo frekar út í þetta, þá langar mig að minnast lítið eitt á brtt., sem kom frá háttv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) og háttv. 1. landsk.þm. (S. F.). Jeg er rjett nýbúinn að sjá brtt. og skil hana svo, að samkvæmt henni geti bankinn ráðið allmiklu um það, hvað mikinn seðlaútgáfurjett hann fái aukinn þann tíma, sem eftir er af einkaleyfi hans, því samkvæmt tillögunni verður sú upphæð af seðlum, sem bankinn hefir úti 1923, lögð til grundvallar, þannig, að sú upphæð verður dregin inn með jöfnum greiðslum á hverju ári, sem eftir verður þá af einkaleyfistímanum. Ef jeg því skil þetta rjett, og á því mun enginn vafi, þá er með þessu búin til hvöt hjá bankanum til að hafa sem allra flesta seðla í veltunni, og þykir mjer það allóviturlega ráðið. Jeg verð því að telja þessa breytingu til verra eins frá landsins sjónarmiði, en ef bankinn leggur mikla áherslu á aukna seðlaútgáfu, þá verður brtt. til hagnaðar fyrir hann. Það leiðir af till. okkar háttv.þm. Snæf. (H. St.), að við leggjum til, að síðari málsgrein 1. gr. verði feld niður, og sömuleiðis 2. og 3. gr. En hvað viðvíkur gullforðanum, þá teljum við sjálfsagt, að hann verði fluttur upp til Reykjavíkur, enda er nú till. á leiðinni þess efnis. Þá leggjum við til, að 6. gr. verði feld niður. Í henni er ákvæðið um endurskoðunarmenn bankans. Þetta ákvæði getur að vísu samrýmst seðlaútgáfunni, þó að til bráðabirgða sje, en jeg verð að álíta, að ekki sje ástæða til að auka enn við dýrum starfsmönnum við banka, sem ekki er stærri en þessi. En hitt vil jeg, að sú krafa sje gerð, að meiri hluti bankaráðs komi saman iðulega og ræki skyldur sínar samkvæmt lögum og reglugerðum bankans. Bankaráðið verður að finna til ábyrgðar þeirrar, - jeg verð að segja til hinnar miklu ábyrgðar, sem á því hvílir í þessu efni. Það er meining okkar háttv.þm. Snæf. (H. St.) að leggja mikla áherslu á þetta atriði. Jeg hygg, að ef bankaráðið færi að rækja skyldu sína, þá sje eins mikil trygging fengin í því efni eins og ef endurskoðunarmenn væru til kvaddir. Þá leggjum við einnig til, að 7. og 8. gr. verði feldar niður, enda eiga þær greinar ekki við bráðabirgðafyrirkomulagið. Viðvíkjandi 10. gr. skal jeg aftur á móti taka það fram, að svo framarlega, sem ekki verður gengið að hlutafjárkaupunum, þá verða engin lög til um seðlaútgáfu Íslandsbanka á næsta hausti, en jeg býst ekki við, að ætlast sje til þess, að allir seðlar bankans, fram yfir 2% milj., verði innleystir fyrir þann tíma, enda væri það sama og að loka bankanum. Nú kann því ef til vill að verða svarað, að stjórnin verði þá að framlengja seðlaútgáfuna með bráðabirgðalögum. En jeg verð að telja það mjög illa farið, að þingið sleppi svo gálauslega valdi sínu í slíku stórmáli, sem jafnmikið er deilt um, í hendur stjórnarinnar. Jeg sje auk þess ekki betur en háttv. deild geti vel fallist á brtt. okkar háttv.þm. Snæf. (H. St.), að þessi lög gildi til næsta Alþingis, því hvað er eðlilegra? Jeg ætla, áður en jeg sest niður, að geta þess, að það urðu mjer vonbrigði að heyra ræðu háttv. 1. flm. (E. Á.). Jeg hefði getað búist við því, eftir fyrstu undirtektum hans í þessu máli, að hann gæti tekið tillit til brtt. okkar háttv.þm. Snæf. En svo hefir ekki orðið. Hann hefir ekki tekið minsta tillit til aðalbrtt. okkar. En það er eins með þessi vonbrigði og önnur, að maður verður að reyna að bera þau með þolinmæði, en verst væri það, ef þetta yrði til þess, að málið kæmist ekki í gegnum þingið. Það var annars meining mín og hv.þm. Snæf. (H. St.), að æskilegt væri að reyna, hvort ekki sje leið til þess að koma með sjerstakt frv. um hlutafjelagskaupin. - Þetta var upphaflega tilætlun meiri hl. peningamálanefndar. Þar sem allir í þessari háttv. deild eru sammála um það, að sjálfsagt sje að auka hlutafje bankans, þá sýnist mjer, að slíkt frv. mundi eiga greiðan gang í gegnum þingið. Það væri til mikilla bóta, að þessi kjarni úr málinu kæmist klaklaust í gegnum þingið.

Sigurjón Friðjónsson Jeg gat þess við 1. umræðu þessa máls, að meiri hluti þingmanna mundi vera orðinn þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt væri að ríkið tæki lán, á einn eða annan hátt, til þess að greiða úr viðskiftakreppunni út á við. Um meðferð þess lánsfjár hafa mönnum hugkvæmst þrír vegir: 1. að ríkisstjórnin, eða þar til valdir menn, ráðstöfuðu lánsfjenu, sem þó yrði vitanlega gert á ábyrgð ríkisins, en að sjálfsögðu gegn tryggingum. 2. að lánsfjeð yrði fengið Landsbankanum til meðferðar, á ábyrgð hans, og 3. að það sje notað til viðrjettingar Íslandsbanka. Jeg hafði þau orð um fyrstnefndu aðferðina við 1. umr. þessa máls hjer í deildinni, að hún gæti tæplega komið til mála í alvöru. En nú sje jeg í Alþýðublaðinu, í ritgerð eftir Hjeðin Valdimarsson, og heyri úr fleiri áttum, að ýmsum þyki þetta tiltækilegasta aðferðin. Frá mínu sjónarmiði horfir það, eins og áður, þannig við, að hún sje óálitlegust. Í fyrsta lagi vegna þess, að með því móti yrði lítið eða ekkert bætt úr lánstraustsskorti bankans, og að ábyrgðin af lántökunni kæmi þá líka beinast niður á ríkinu. í öðru lagi vegna þess, að með þeirri aðferð mundi lántaka ríkisins þurfa að verða stærst; og í þriðja lagi vegna þess, að af því leiddi sjerstakan kostnað, nefndarkostnað, því að sjálf mundi ríkisstjórnin vitanlega ekki geta haft þetta með höndum. Og satt að segja virðist mjer árangurinn af nefndarskipunum ríkisins undanfarið ekki vera svo glæsilegur, að hann geti hvatt til þess úrræðis. Um það, að ábyrgð af lántöku kæmi með þessu móti beinast, og jafnvel þyngst, niður á ríkinu, vil jeg bæta því við, að hver hin leiðin, sem farin er, af þessum þremur, verður banki milliliður, sem tekur við ábyrgðarhættunni, eftir mætti, þó ábyrgðin af Landsbankanum hvíli raunar aftur að öllu leyti á ríkinu að lokum. En ábyrgð af Íslandsbanka hvílir fyrst og fremst á hluthöfunum, og þótt ríkið taki þá ábyrgð á sig að nokkru leyti, ef það gerist hluthafi í bankanum, þá heldur hún þó áfram að hvíla á hinum hluthöfunum að hinu leytinu. Um það, að ríkið þurfi mestrar lántöku við, sje fyrstnefnda aðferðin höfð, er það að segja, að fróðir menn álíta, að þörf muni á 10–20 miljón kr. lántöku - fram yfir það, sem fengið er, að mjer skilst, til þess að til fulls rakni úr viðskiftakreppunni, sem þó er ekki víst, að yrði nema í bráð. Ef ríkið ráðstafaði sjálft lánsfjenu með hinni fyrst nefndu aðferð, virðist liggja næst, að það tæki nefnt lán að mestu eða öllu leyti. En með hvorritveggja hinni aðferðinni getur lántaka ríkisins eða ábyrgð þess á lánum orðið bönkunum, öðrum eða báðum, að bakhjarli, til stuðnings bráðabirgðalántökum, er ríkið sem slíkt hefði ekki beinlínis veg eða vanda af. Um efling Landsbankans er það að segja, að sú leiðin er mjer geðfeldust, og eins og kunnugt er, hefir ríkið þegar styrkt hann til allstórrar lántöku, sem jeg vil segja gott eitt um. En hitt er líka kunnugt, að Landsbankinn treystist ekki til að taka að sjer viðskiftin út á við að öllu leyti, eins og sakir standa, og því síður mun hann treystast til að taka skuldunauta Íslandsbanka á sína arma. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að Magnús Sigurðsson bankastjóri, sem þó er ekki talinn halda í taum Íslandsbanka um of, hefir sagt við mig, að hann sæi ekki annan veg út úr hinum yfirstandandi vandræðum en þann, að styðja Íslandsbanka til að rísa á legg og taka upp starf sitt út á við af nýju, og jeg ætla að hann hafi sjeð þetta og sagt með rjettu. Jeg skal nú með þessum formála snúa mjer alveg að því, sem hjer er einkum til umræðu, eflingu Íslandsbanka, og byrja á því að leggja áherslu á, að hluttaka ríkisins í bankanum mundi gera hvorttveggja í senn, fá bankanum starfsfje, þar sem hlutafjeð er, og afla honum trausts út á við, svo að tiltölulega auðvelt ætti að verða fyrir hann að fá það rekstrarfje til viðbótar af eigin ramleik, sem hann annars kann að þurfa. Þeirri grýlu var skotið fram í Morgunblaðinu 27. f. m., að sú hlutafjáraukning, sem ráðgerð er í frv. af ríkisins hálfu, mundi leiða af sjer eftirspurn hlutabrjefa einstakra manna og verða tilefni til þess, að með þau yrði braskað, svo þau hækkuðu í verði, sem svo virtist eiga að skoðast sem einhver stór hætta fyrir landið. En auðsætt er, að slík eftirspurn væri einmitt talandi vottur um vaxandi traust á bankanum, og einmitt slíkt traust er það, sem allra nauðsynlegast er að fá, eins og sakir standa, enda mundi verðhækkun hlutabrjefa einstakra manna fylgja verðhækkun hlutabrjefa ríkisins að sama skapi, og verður ekki sjeð, að það sje óttalegt. Fyrir þeim mönnum, er svona hugsa, virðist vaka það, að ágóði sá, er skiftist á hlutabrjefin, hljóti að verða meiri, er þau hækka í verði, og koma fram sem hækkandi skattur á viðskiftin. En það, að ríkinu sje trygður meiri hluti atkv. á hluthafafundi og yfirtökin í stjórn bankans, ætti að vera full trygging fyrir því, að um þetta væri ekki mikið að óttast. Hitt er röksemd, sem meiri ástæða er til að líta við, að skuldasúpu Íslandsbanka kunni að vera þannig háttað, að athugavert sje fyrir ríkið að taka á sig þá ábyrgð á henni, sem það mundi gera með því að gerast hluthafi í bankanum. En til þessa er því að svara, að varasjóður bankans, sem er orðinn mikill, stendur þó fyrst fyrir skuldunum, það sem hann nær, og að áliti kunnugra manna mundi hann nægja fyrir þeim að öllu leyti. En ef svo reyndist ekki, þá hvílir þó sú ábyrgð eða áhætta, sem af því kynni að stafa, áfram á hinum gömlu hluthöfum að hálfu leyti, miðað við, að ríkið legði fram hálft hlutafjeð. Og þó það fengi af þessu einhvern skell, gæti það orðið tilvinnandi, til þess að komast hjá öðrum stærri skelli. En annars er sjálfsagt, að fram fari rannsókn á hag bankans áður en til hluttöku ríkisins kemur, og er vitanlega til þess ætlast. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á seðlaútgáfurjettinn. Sú skipun, sem um hann er gerð í frv., virðist hafa orðið að ásteytingarefni, einkum þeim mönnum líklega, sem næstir standa Landsbankanum. Nú er það vitanlegt, eða að minsta kosti er um það vitnisburður ýmsra þingmanna úr peningamálanefndinni, að Landsbankastjórnin treystist ekki til að taka þegar við þeim hluta seðlafúlgunnar, sem þeim banka var ætlaður í frv. ríkisstjórnarinnar. Mun hafa verið litið svo á, að seðlaauki Landsbankans mundi renna jafnskjótt út úr landinu, eins og sakir standa, og koma til baka sem nokkurskonar ávísanir á bankann, sem honum mundi geta stafað vandræði af. Að ætla Landsbankanum þegar nokkurn hluta seðlaútgáfunnar, virðist því ekki tiltækilegt. Nú mun á hinn bóginn mega telja það víst, að seðlaútgáfurjetturinn sje Íslandsbanka ekki svo lítil baktrygging, honum til lánstraustsauka, og er því eðlilegt, að honum sje nauðsynlegt, að tryggilega sje um það búið, að þessi rjettur sje ekki harðneskjulega af honum tekinn. En þar sem sterkar líkur hafa komið fram um það, að bankinn mundi hafa gengið inn á þá skipun seðlaútgáfurjettarins, sem stungið var upp á í stj.frv., og þar sem það virðist í sjálfu sjer skynsamlegt og heppilegt, að seðlaútgáfurjetturinn hverfi ekki frá Íslandsbanka í einni svipan, heldur smátt og smátt, ef það annars þykir rjettara að fá hann öðrum banka í hendur, þá virðist ekki ástæða til að stíga út af þeim grundvelli, sem stjórnin hefir lagt að þessu leyti, meira en svo, sem hagsmunir Landsbankans og vilji stjórnar hans gera nauðsynlegt. Þar sem Landsbankastjórnin, svo sem áður er sagt, treystist ekki til að taka þegar við þeim hluta seðlafúlgunnar, sem þeim banka var ætlaður í stjórnarfrv., virðist sá vegur eðlilegastur, sem lagður er með þessu frv. En vel getur verið, að stytta megi þann tíma, sem Íslandsbanka er þar ætlaður seðlaútgáfu rjetturinn allur. Og þó mjer sýnist heppilegra fyrir bankann, að einhverju sje slegið föstu nú þegar um það, hvernig hann skuli afhenda seðlaútgáfurjettinn, og sjerstaklega það, að hann skuli ekki þurfa að gera það sviplega, þá ætti hann þó á hinn bóginn ekki að þurfa að óttast mjög harðneskju af ríkisins hálfu í því efni, þegar það er orðið stór hluthafi í honum. Jeg álít, að ef þingið getur orðið ásátt um aðalatriði þessa máls, hlutafjárbankann, þá megi ekki láta það standa á öðrum atriðum þess, og að um þau eigi menn að sveigja til hver við annan sem allra mest. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á brtt. þær, sem fyrir liggja. Brtt. á þskj. 452 og 453 eiga það sameiginlegt, að þær kveða skýrt á um það, að rannsókn skuli fara fram á hag Íslandsbanka, áður en ríkisstjórnin ákveður til fulls um hlutafjáraukann. Raunar felst þetta í frv., því án slíkrar rannsóknar getur mat það á hlutabrjefunum, sem 5. grein ráðgerir, ekki farið fram, Og að sjálfsögðu mundi ríkisstjórnin ekki sjá sjer fært að leggja hlutafjeð fram, ef hagur bankans reyndist mjög ískyggilegur. En jeg skal ekki bera á móti, að þetta sje tekið skýrar fram, og get vel sætt mig við hvora brtt., sem er um það efni. Um brtt. á þskj. 451 er öðru máli að gegna. Jeg er ekki óhræddur um, að þær geti orðið þeim, sem að Íslandsbanka standa, sá þyrnir í augum, sem orðið gæti málinu að falli, og mjer sýnist þær ekki svo þýðingarmiklar frá neinu öðru sjónarmiði, að rjett sje að setja málið í hættu þeirra vegna. Jeg býst því við að greiða atkvæði á móti þeim að svo stöddu. Þó get jeg sætt mig við 1. brtt., og er brtt. okkar háttv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) miðuð við það, að sú till. nái fram að ganga. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði um það, hvernig brtt. okkar Háttv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) kæmi við, ef hans brtt. yrði samþ., þá skal jeg taka það fram, að þar er jeg honum ekki sammála. Hann sagði, að brtt. okkar gæti haft þær afleiðingar, að Íslandsbanki hefði mjög mikið fyrirliggjandi af seðlum 1. maí 1922. En á því er, að minni hyggju, ekki mikil hætta. 4. gr. frv. tryggir það, að bankinn mun ekki hafa meira af seðlum í gangi en nauðsynin krefur. Þess vegna er engin hætta því samfara að samþ.brtt. þeirra háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) og háttv.þm. Snæf. (H. St.) við 1. gr. frv., ef brtt. okkar gengur einnig fram.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Hjer hefir margt verið sagt, sitt frá hvorri hlið, og því er ef til vill minni ástæða fyrir mig að tala margt. Fáein orð verð jeg þó að segja. Jeg legg áherslu á, að allir deildarmenn eru sammála um aðalkjarna málsins, því jeg tek undir það með háttv. 2. landsk.þm. (S. E.), að 5. gr. frv. er það, sem mestu máli skiftir. Þess vegna er minni ástæða til að fara út í deilur um atriði, sem ekki eru jafnmikilvæg, enda þótt sum þeirra skifti líka allmiklu máli. Fyrst vil jeg víkja að því, sem fram er komið um 5. gr. frv. Brtt. 2. landsk. (S. E.) við þessa gr. er úr sögunni, og þarf því ekki að eyða orðum um hana. Það liggur fyrir að samþykkja annaðhvort orðalagið, eins og það er í frv. hinna átta eða brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.). Jeg get þegar lýst því yfir, að jeg fyrir mitt leyti er ekki á móti orðalagi brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.). En mjer þykir vænt um, að hann hefir beðið um orðið, því mig langar til að hann geri frekar grein fyrir tillögu sinni, því það getur haft talsverða þýðingu, hvernig ber að skilja orðalag hennar. Mikið ríður á að orða svo, að ekki geti orkað tvímælis, hvað meint er. Sumir hafa áreiðanlega misskilið eða þá rangfært tilgang 5. gr. frumvarpsins. Sumir hafa skilið greinina svo, að tilgangurinn væri ekki sá að láta rannsaka hag bankans, og þó er gert ráð fyrir, að 5 menn skuli meta hlutabrjef bankans, en óskiljanlegt er mjer, hvernig það ætti að vera hægt, án þess að rannsaka hag bankans. Að þessu leyti er því ekki um neina efnisbreytingu að ræða í brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.); bæði brtt. hans og frv. hinna 8 ætlast til, að hagur bankans sje rannsakaður. En brtt. er efnisbreyting að því leyti, að nokkurt vald í þessu máli er þar lagt í hendur stjórninni. Stjórnin tekur sjer það ef til vill til inntekta, að menn vilja nú láta hana hafa afskifti af þessu máli, og ekki vil jeg taka af henni þann heiður. Samkvæmt brtt. á stjórnin að skipa menn, sem skoða eiga hag bankans, og eftir upplýsingum þeirra og tillögum hlýtur stjórnin að fara, er hún ákveður, hvaða afstöðu hún þá tekur til bankans. Þessu er ekki gert ráð fyrir í frv. Þó getur þetta ákvæði brtt. fallið saman við. frv., þannig, að stjórnin skipi þá menn til að athuga hag bankans, sem þingið hefir þegar kosið til að meta verð hlutabrjefanna. Mjer virðist þetta ekki ótiltækilegt. En rjett er að gera sjer grein fyrir, til hvers hjer er ætlast. Og jeg vona, að skýring háttv.þm. Snæf. (H. St.) verði svo, að jeg geti greitt því orðalagi atkvæði mitt, sem hann hefir borið hjer fram. Þá er seðlaútgáfurjetturinn. Því hefir verið haldið hjer fram af háttv. 2. landsk. (S. E.) að ekki þurfi annað til að koma bankanum á rjettan fót en ríkissjóður leggi fram fje það til hlutafjárauka, sem frv. fer fram á. Ekkert skal jeg um það segja, en þó finst mjer þessi yfirlýsing ekki verulega sannfærandi, þegar hún kemur frá þessum háttv.þm. (S. E.). Mjer hefir nefnilega skilist á ræðum hans, að lánstraustið, þessi mikli „höfuðstóll“ landsins, sje, að hans dómi, mjög skert, ef ekki farið, fyrir aðgerðir landsstjórnarinnar.  (S. E.: Aldrei geta þeir haft rjett eftir)  . Háttv. þm. (S. E.) getur leiðrjett, er jeg hefi talað, finnist honum jeg fara ranglega með orðum hans. Þegar háttv.þm. (S. E.) hefir lýst þessu yfir  (S. E.: Ósatt)  , þá skil jeg eigi, hvernig hann getur fullvissað um, að hlutafjáraukinn einn sje nægilegur, því tvísýnt ætti þá að vera um hann. Mjer finst ekki rjett að halda því fram, að engin þörf sje á að athuga líka seðlaútgáfuna og nota hana einnig bankanum í hag, til þess að efla lánstraust hans. Að skipa seðlaútgáfunni aðeins til eins árs, eins og háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) og skoðanabræður hans vilja gera, minnir á það, að leigja jörð aðeins til eins árs. Slíkt skipulag á ábúð jarða þykir ekki vænlegt til þess, að nokkrar framkvæmdir geti átt sjer stað til að bæta jörðina. Sama er hjer, verði seðlaútgáfu Íslandsbanka aðeins skipað til eins árs, þá eru lítil líkindi til þess, að bankinn geti vænt sjer lánstrausts. En verði henni skipað til fleiri ára, þá er það álit margra, og þar á meðal bankastjóranna við bankann, að það muni auka lánstraust hans. Og þar sem nú vitanlegt er, að bankann vantar peninga, þá er viðurhlutamikið að gera ekki alt, sem í þingsins valdi stendur, til að styrkja lánstraust hans. Þess vegna hygg jeg, að þingið ætti að hugsa sig vandlega um, áður en það neitar að semja nú þegar um seðlaútgáfuna fyrir þann tíma, sem eftir er af leyfistíma bankans. Hins vegar hefir því verið haldið fram af háttv. 2. landsk. (S. E.), að bankinn sje í raun og veru að skila af sjer seðlaútgáfunni, og þess vegna sjeu þetta ekki nein hlunnindi fyrir bankann. Þetta er nú rjett og ekki rjett. Hjer skiftir það mestu máli, að bankinn hafi seðlaútgáfurjettinn fyrri árin af leyfistímanum, vegna þeirra örðugleika, sem hann nú er í; en það skiftir minna máli, þó seðlaútgáfan rýrni síðari árin. Við eigum að ráða fram úr þeim vandræðum, sem nú eru og framundan eru, en það munu aðrir verða til að ráða fram úr þeim eftir 1928. Það er þess vegna ekki ástæða til annars en semja um seðlaútgáfurjettinn fyrir allan leyfistímann, ef það gæti orðið til þess að auka lánstraust bankans. Þá talaði háttv.þm. (S. E.) um það, að ef sú breyting, sem hann ber fram við 1. grein, ekki kemst í gegn, og ef það skipulag kemst á, sem frv. fer fram á, þá muni bankinn streitast við að hafa sem allra mest úti af seðlum, og að þetta sjeu hin mestu lokaráð. Það hefir nú þegar verið tekið fram af háttv. 1. landsk. (S. F.) að þetta er hinn megnasti misskilningur á málinu, og það liggur þannig í því, að 4. grein kontrolerar þetta algerlega. Hún skapar tryggingu fyrir þessu, þar sem svo er ákveðið þar, að ef útgáfan fer yfir 7 miljónir, þá greiði bankinn fulla forvexti af því, eða með öðrum orðum greiði 62,5% af þeim seðlum. Jeg get því ekki skilið, að bankinn streitist við að hafa seðla úti með slíkum kjörum, allra síst svo nemi 10–12 milj. króna. Heldur mun þetta verða það gagnstæða, og bankinn mun reyna að hafa sem minst úti af seðlum, nema hann sjái sjer einhvern sjerstakan hag í því og þess sje fullkomin þörf. Þá þótti háttv.þm. (S. E.) það undarlegt, að jeg skyldi fara að rifja upp ræður frá fyrra fundi, er mál þetta var fyrst til umræðu, sjerstaklega um „einfeldni“ og „tvöfeldni“. Öll deildin veit nú vel, hvernig stendur á þessu, og það var sjálfur þingmaðurinn, sem gaf fyrst tilefni til þessa, þar sem hann brá einum þingmanni um einfeldni, og því var hann mintur á orðið tvöfeldni, og verður það bara kaup kaups. Hann sagði, að jeg hefði brugðið sjer um tvöfeldni, af því jeg væri stjórnarsinni. Þetta finst mjer nú heldur bera vott um einfeldni. Auðvitað vita allir, að hann er ekki tvöfaldur í andstöðunni á móti stjórninni, því í andstöðu sinni til stjórnarinnar hefir hann verið heill og óskiftur frá upphafi vega.  Þó fje eigi að leggja fram til að stofna Íslandsbanka af nýju, þá er það fje ekki fyrir hendi nú, en það getur skift mánuðum þangað til það fæst. Hv. 2. landsk.þm. (S. E.) lýsti með hjartnæmum orðum, hve hörmulegt ástandið væri nú og hve tímarnir væru ógurlegir. Finst mönnum þá ekki æskilegt, að við gætum nú þegar skilið við málið svo, að við mætti una, og sú breyting yrði gerð á högum bankans, að hann fengi nægilegt lánstraust? Jeg get tekið fram, að jeg er mótfallinn öllum brtt., sem komið hafa fram frá hv. 2. landsk.þm. (S. E.) og háttv.þm. Snæf. (H. St.), nema brtt. við 5. gr. Ennfremur tel jeg brtt. á þskj. 501 til engra bóta, en jeg býst þó við, að þær verði samþyktar, þareð þær eru bornar fram til þess að fá samræmi við 1. gr., ef brtt.háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) og hv.þm. Snæf. (H. St.) við hana verða samþ. Það er ekki svo að skilja, að það sje í neinu tilliti hættulegt fyrir bankann, heldur tel jeg það varasamt fyrir landið, því þetta hefir það í för með sjer, að bankinn gengur þeim mun harðara að sínum viðskiftavinum, og það á þeim tímum, sem fjárhagslegir örðugleikar stríða hvaðanæva að, í þessu liggur hættan. En jeg kýs þó miklu fremur það skipulag, því jeg álít, að það sje betra bæði fyrir land og lýð heldur en eftir brtt. 451. Annars er vitanlega margt fleira, sem ræða má um, þó að jeg ætli ekki að lengja umræður með lengri ræðu, en vil þó aðeins benda á, að 1. greinin er orðrjett tekin upp úr stjórnarfrv., og geri jeg ráð fyrir, að koma megi fram með brtt. við hana og lagfæra, ef þörf þykir. Þar er talað um eldri og yngri seðla, en ekki nánar tiltekið, hvað sjeu eldri og yngri seðlar; en það er ekki minst á gerð seðlanna, sem mundi þó vera heppilegt. Eitt er það enn, sem má athuga, og það er það, að í síðustu málsgrein 7. greinar er gert ráð fyrir, að ef seðlar týnist og það sannist, hve miklu það nemur, þá á það að vera samningsatriði á milli bankans og stjórnarinnar, hversu fer um andvirði seðlanna. En ef nú ekki semur? Það er ekki ætíð gefið, að bankanum og stjórninni semjist, og er því best að slá einhvern varnagla við slíkum ágreiningi, sem rísa kynni. Hv. 1. landsk.þm. (S. F.) talaði um, að það væri ekki þörf á endurskoðendum með því skipulagi, sem hjer um ræðir, þegar endanlegt skipulag væri komið á bankaráðið. En þess vegna er nú þetta ákvæði sett inn, að þetta endanlega skipulag vantar. Og við vitum ekki, hvenær það kemst á, en þangað til sú breyting kemst á, að skipað verði nýtt bankaráð, er starfi við bankann eftir þörfum hans, ætti þessi endurskoðun að vera til mikilla bóta.

Halldór Steinsson Jeg á hjer tvær brtt. á tveimur þskj. Aðra þeirra flyt jeg einn, en hina með háttv. 2. landsk.þm. (S. E.). Hvað þá brtt. snertir, sem jeg flyt einn, þá vildi jeg láta það koma skýrt fram, hvernig hagur bankans stæði, og að hlutabrjefin væru eigi keypt fyr en rannsókn hefði farið fram í því efni, svo það sje ekki hægt að segja, að þar sje köttur í sekknum. Jeg tek það fram, að jeg geri það ekki af tortrygni eða vantrausti á hag bankans, heldur til þess, að stjórnin geri skyldu sína og gæti hags ríkisins. Jeg skal einnig geta þess, að jeg tel það miklu skifta, hverja stjórnin fær til þess að rannsaka hag bankans, og væri eðlilegast, að stjórnin skipaði til þess þá 3 Íslendinga, sem ætlast er til í frv., að meti verð hlutanna. Hins vegar tel jeg óeðlilegt, að þeir 2 menn, er Íslandsbanki kveður til matsins, taki þátt í rannsókn á hag bankans. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) sagði, að það væri enginn efnismunur á brtt. og frv.greininni, en jeg verð að segja, að það er talsvert mikill munur. Í frv. kemur ekki annað fram en einungis að meta verð hlutabrjefanna; þar er ekki talað um neina frekari rannsókn á hag bankans. Hvað snertir brtt. þær, sem jeg flyt með hv. 2. landsk.þm. (S. E.), þá þarf jeg fátt um þær að segja, því hv. 2. landsk.þm. (S. E.) hefir talað með þeim, en jeg kann þó betur við að minnast á það örfáum orðum, hvað fyrir mjer vakti. Eins og sjest á frv. er það aðalkjarni málsins, að ríkið kaupi hlutabrjef í bankanum, og nái um leið yfirráðum yfir honum. Sjálfur seðlaútgáfurjetturinn er aukaatriði, því ef þetta skipulag kemst á, þá verður seðlaútgáfu bankans hagað eftir því, sem best hagar ríkinu, og þá um leið bankanum, sem er orðinn ríkiseign. Það er því fjarstæða að halda því fram, að það hafi nokkur áhrif á traust bankans, hvort seðlaútgáfunni verður skipað endanlega eða til bráðabirgða, svo framarlega sem kaupin takast. Enda álíta flm. sjálfir það mjög varhugavert að skipa seðlaútgáfunni endanlega, fyr en útsjeð sje, að ríkið nái kaupum á hlutabrjefum, eins og sjest á síðustu grein frv., þar sem gert er ráð fyrir, að lögin falli úr gildi á næstkomandi hausti, ef ekkert verður af kaupunum. Það er gert ráð fyrir í 6. gr. frv., að við bankann sjeu tveir kritiskir revisorar, en jeg tel það óþarft; því um leið og landið eignast bankann, þá þarf enga kritiska endurskoðendur, frekar en við Landsbankann, sem er eign landsins. Þar að auki er nú yfir bankanum bankaráð, og þó að það sje nú kannske nafnið tómt sem stendur, þá getur Alþingi krafist þess, að það gerist starfandi og hafi fult eftirlit með störfum bankans. Það eru einnig tvö ákvæði í grein þessari, sem eru algerlega ófær. Það fyrra er það, að endurskoðendur þessi skuli eiga að vera kosnir af sameinuðu þingi. Jeg þarf ekki að færa rök að því, hve fráleitt ákvæði þetta er, því flestir háttv.þm., sem hjer sitja, vita, að flestar slíkar kosningar hafa á sjer meiri eða minni pólitískan blæ. En slíkt verðum við umfram alt að forðast, þegar er að ræða um kosningar í jafnvandasamar stöður. Hitt ákvæðið er það, að þeir eigi að vera launaðir af bankanum sjálfum. Það miðar að því að gera þá ósjálfstæða og ókritiska; þeir verða bankanum bundnir, og því óhæfir til starfsins. Ef jeg ætti bú norður á landi, og jeg hefði grun um, að þar færi ekki alt fram með feldu, þá mundi jeg ekki biðja ráðsmanninn að launa þeim revisor, sem jeg sendi til höfuðs honum. Nei, þeir menn ættu að sjálfsögðu að vera launaðir úr ríkissjóði. Þetta, sem jeg nú hefi sagt, er það, sem sjerstaklega vakti fyrir mjer með breytingartillögunum, en jeg býst við, að allir sjeu sammála um það, að kjarni frv. sje góður, og vona jeg, að samkomulag náist innan deildarinnar, svo þetta mikla nauðsynjamál nái fram að ganga.

Björn Kristjánsson í framhaldi af því, sem jeg sagði í þessu máli við 1. umræðu, og með sjerstöku tilliti til brtt. á þskj. 451, laugar mig að segja fáein orð, sjerstaklega um aðalágreiningsefnið í þessu máli. Eitt aðalatriði skiftir flokkum í þessu máli: 1. hvort framlengja eigi seðlaútgáfuna í eitt ár, eða 2. hvort framlengja eigi hana fyrir allan tímann, sem eftir er af seðlaútgáfutímabilinu. Ef alt væri með feldu, að Íslandsbanki starfaði með sama lánstraustinu og áður og engin opinber eða leynileg tilraun hefði verið gerð af fáum ábyrgðarlausum mönnum utan þings til þess að koma bankanum fyrir kattarnef, þá væri vandalaust að skera úr deilunni, því þá stæði hjerumbil á sama, þó framlengingin væri gerð aðeins til eins árs. En nú stendur svo á, að bankinn hefir mist lánstraust sitt í bili, og þessir ábyrgðarlausu utanþingsmenn, er jeg nefndi, hafa leynt og ljóst haft hin óheillaríkustu áhrif á málið. Áreiðanlega munu hinir erlendu lánardrotnar Íslandsbanka og landsins fá að vita, hvað er að gerast hjer hjá oss. Þeir fá áreiðanlega að vita um þing-„móralinn“ í peningamálunum, og um þá hættu, sem stafað gæti af því að veita seðlaframlenginguna aðeins í eitt ár, eigandi, ef til vill, von á því, að bankinn verði leiddur á höggstokkinn að ári liðnu. Jeg mundi ekki vilja lána banka, sem þannig væri settur, þó jeg hefði nóg fje, því það er „tekniskt“ ómögulegt fyrir banka að skila af sjer öllum seðlum, er að mun er í umferð, fyrirvaralítið. Þess vegna er viturlegt að láta bankann skila af sjer seðlunum smám saman á fleiri árum. Þess vegna virðist mjer engin von um, að það gæti orðið bankanum að liði að fá eins árs framlengingu, þegar svona er ástatt, eins og jeg hefi lýst. Það ættu menn þegar að sjá og vita það eins vel og að tveir og tveir eru fjórir. Um þetta atriði, sem er aðalágreiningsatriðið, ætti því alls ekki að þurfa að deila. Og það er, því miður, of lítil trygging fyrir því, að hið minsta lánstraust fáist aftur, þó ríkið leggi fram 41/2 miljón kr. hlutafje. Það mundi mikið hjálpa, ef „privat“-menn vildu leggja það fje fram. En af því að það er ríkið sem á að leggja þetta fje fram, þar sem sá böggull fylgir skammrifi, að bankinn á að setjast undir yfirráð þess þings, sem að nokkru leyti virðist standa undir áhrifum óvina bankans utan þings, -  (H. St.: Þetta er ekki sæmilegt)  . Háttvirtur þingmaður veit, að jeg segi satt, og þá er mjer nóg; - þá má nærri geta, að tilboð ríkisins um hlutafjáraukninguna er ekki sjerlega aðlaðandi í augum erlendra fjármálamanna, ef þá ekki er um leið gengið frá hinu aðalatriðinu, seðlaútgáfunni, svo að bankinn geti losnað undan árlegum flokkspólitiskum áhrifum þingsins. Tryggingin fyrir viðreisn bankans virðist því aðeins vera sú, að þingið sýni í verkinn, að það vilji styrkja bankann og reisa hann við aftur, en það getur það með því eina móti að leysa bankann nú þegar undan flokkspólitísku áhrifunum, og að semja um leið um seðlaútgáfuna í einu lagi fyrir þann tíma, sem eftir er af leyfistímanum upphaflega, um leið og þingið styrkir bankann með fjárframlagi eða hlutafje. Annars trúir enginn þinginu fyrir því máli framvegis. Það hefir þá glatað öllu trausti þeirra manna erlendis, sem líklegastir væru til að veita bankanum lánstraust. Og hvað yrði þá um lánstraust landsins sjálfs? Þá er hin hliðin. Vill Íslandsbanki halda áfram rekstri sínum upp á það að fá seðlaframlengingu í eitt ár? Og getur hann með því móti unnið nauðsynlegt gagn? Hvar er tryggingin fyrir því? Og hafa breytingartillögumenn fullvissað sig um þetta? Hver á að borga þær yfir 34 milj. króna, sem aðeins heimabankinn á hjá innlendum viðskiftamönnum í lánum og víxlum með stuttum gjaldfresti? Ætla undirróðursmennirnir að taka þá greiðslu að sjer? Landsbankinn getur það ekki, því er margyfirlýst. Og hvernig fer fyrir þessum mönnum, sem skulda yfir 34 miljónir, og öðrum, sem skulda útbúunum, ef enginn getur borgað fyrir þá? Ekki er ólíklegt, að bankinn yrði að ganga nokkuð hart eftir skuldum sínum, til þess að geta greitt þær um 16% miljón krónur, sem heimabankinn skuldar innlendum mönnum, fyrir utan það, sem hann skuldar útibúunum og erlendis. Geta andstæðingar bankans, innan þings og utan. gert glögga grein fyrir, hvernig fer um þessa viðskiftamenn, ef þingið neyðir bankann til að hætta viðskiftunum. Og loksins vil jeg minnast á eitt atriði enn. Utan nefndar gerði jeg mjer far um að leita upplýsinga um hag bankans. Eftir því, sem jeg komst næst, verður tap hans - ef honum er nú hjálpað eftir þörfum - hvergi nærri allur varasjóðurinn. Fyrir utan varasjóðinn á bankinn 4% miljón kr. hlutafje. Þrátt fyrir það koma undirróðursmennirnir utan þings og segja, að ekki megi leggja fje í bankann úr ríkissjóði, nema rannsókn fari fram á hag bankans.  (S. E.: Eins og fór fram í Landsbankanum um árið?)  En slík rannsókn, sem þeir meina, er einhver sú hættulegasta meðferð, sem hægt er að beita við banka, sem er í þröng. Og auðvitað er stungið upp á því af undirróðursmönnum, til þess að gera bankanum sem örðugast fyrir. Það væri beinasti vegurinn til þess að skapa uppþot og ótta almennings. En setjum nú svo, að undirróðursmennirnir hefðu rjett fyrir sjer, að bankinn ætti ekki fyrir skuldum. Hvað mundi þá ske? Annaðhvort gæti bankinn að lokum ekki innleyst alla seðla sína, eða hann gæti ekki borgað alt sparisjóðsfjeð. Og hvernig yrði þá farið að? Ríkissjóður yrði að sjálfsögðu að bera hallann, þó ekki væri nema af praktiskum og siðferðilegum ástæðum. Það mundu öll lönd gera, er svo stæði á. Um innlausn seðlanna hefi jeg haldið hinu sama fram í ritgerð minni „Bankaseðlar“ 1914. En ef menn nú eiga við það, að nauðsynlegt sje að rannsaka bankann, til þess að ríkissjóður kaupi ekki köttinn í sekknum, er hann kaupir hina nýju hluti, þá virðist svo umbúið í 5. gr. frv., með skipun nefndar þeirrar, sem þar um ræðir, til að ákveða sannvirði hlutabrjefanna, að ekki eigi miklu að skeika. Og ekki mun sú nefnd ákveða verðið athugunarlaust. Og svo vill svo vel til, að svo er ákveðið í 7. gr., að hinir „kritisku“ endurskoðendur hljóta að taka til starfa, er lög þessi öðlast gildi, og ættu þeir að geta verið búnir að meta, hversu mikið af lánum bankans eru ótrygg, áður en nefndin ákveður verðið á hlutabrjefunum. Jeg segi þetta ekki til að andmæla athugun stjórnarinnar, sem felst í tillögum háttv.þm. Snæf. (H. St.) og hv. 2. landsk.þm. (S. E ). Sú athugun gerir engum banka mein og getur engu spilt. Þó samið sje við Íslandsbanka nú um seðlaútgáfnna, þá getur ekki verið um það að ræða, að hann haldi seðlaútgáfurjettinum áfram eftir 1933. Til þess er hann of mikill „spekulationsbanki“ og til þess hefir hann of mikinn sparisjóð. Alveg er sama máli að gegna um Landsbankann, hann er líka „spekulationsbanki“ nú orðið, og hefir nú miklu stærri sparisjóð en hinn. Af þessum tveimur ástæðum getur hvorugur bankinn verið seðlabanki framvegis, nema með svo mikilli breytingu á fyrirkomulagi þeirra, að þeir alls ekki mundu vilja vinna fyrir að taka á móti seðlunum. Þess vegna verður framtíðarseðlabanki Íslands að vera sjerstakur banki, og gæti hann vel haft veðdeildina í sambandi við sig, eða hinn fyrirhugaða Ríkisveðbanka, báðum til stuðnings. Seðlabanki má hvorki vera spekulationsbanki nje reka sparisjóðsviðskifti. Og seðlar hans eiga jafnan að vera innleysanlegir með gullmynt. því það dregur úr hættunni, að gefið sje út of mikið af seðlum, eins og gert hefir verið. Þó er þetta ekki einhlítt, af því menn hafa aldrei lært að biðja um gull í íslenskum seðlabanka. Það er þá aðeins einhlítt, að seðlabankinn sje skyldur til að bjóða fram gull jafnt seðlum, eins og gerist í mörgum löndum. Og það er eina rjetta notknn seðlanna, að láta þá af hendi, er almenningur kýs þá fremur en gull, þægindanna vegna. Ef frv. nær fram að ganga óspilt, geri jeg mjer fylstu vonir um, að brátt greiðist úr fjárkreppunni, en það er aðalatriðið. En eigi fell jeg samt frá þeirri skoðun minni, að bankinn þurfi að komast undir ábyggilegri stjórn og yfirstjórn en verið hefir. Er það skuld þingsins og stjórnarinnar, ef svo verður eigi, eftir að bankinn er kominn undir innlend yfirráð.

Sigurður Eggerz Jeg verð að játa, að jeg heyrði ekki nema sumt af því, sem háttv. 1. landsk.þm. (S. F.) sagði. En mjer skildist á honum, að bankinn mætti hafa ástæðu til að óttast, að harkalega yrði tekið á honum, ef seðlaútgáfurjetti hans yrði nú ekki skipað til enda tímabilsins. En jeg hygg, að bankinn þurfi ekki að óttast slíkt, þegar landið er orðið stærsti hluthafi bankans, því þá væri það landinu í óhag, ef gert væri við bankann annað en það, sem honum væri hagur í. Í ræðu háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) kom fátt nýtt fram, en þó gægðist þar fram misskilningur, sem jeg neyðist til að leiðrjetta. Háttv. þm. (S. H. K.) sagði, að jeg segði, að höfuðstóll landsins, lánstraustið, væri horfinn. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði hið sama við 1. umr. þessa máls. En jeg sagði aðeins, að þessi höfuðstóll landsins hlyti að vera farinn að rýrna, eftir því að dæma, hvernig með hann hefði verið farið. Hitt eru aðeins ráðþrotaöfgar, að bera mjer á brýn, að jeg hafi viðhaft ummæli, sem jeg aldrei hefi látið mjer um munn fara. En það dylst engum, eins og jeg hefi margtekið fram, að sterkasta vörnin um þennan dýrmæta höfuðstól var, að lán hefði verið tekið í tíma. Og þó mikið hafi verið vanrækt, þá vona jeg þó, að þjóðin sje enn eigi svo heillum horfin, að enn megi ekki takast að fá lán, en nú veit jeg, að það muni erfitt eða margfalt erfiðara. Frá bankans sjónanniði er mikill munur á fyrirkomulagi því, sem ráðgert er í frv., og brtt.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) og háttv. 1. landsk.þm. (S. F.). Það er sýnilegt, að samkvæmt brtt., ef hún verður samþykt, þá getur bankinn skapað sjer sjálfdæmi um það, hve mikið hann hafi úti af seðlum, þegar hann á að byrja að draga þá inn. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) sagði, að ef brtt. okkar háttv.þm. Snæf. (H. St.) yrði samþ., þá væri sama freisting fyrir bankann til að hafa úti mikið af seðlum. En þetta er ekki rjett, því eftir okkar till. á ekki að skipa seðlaútgáfunni nema til eins árs, og ekkert sagt um, hvernig henni verði skipað framvegis, enda framtíðarseðlaútgáfan þar af leiðandi ekki bundin við það, hvað mikið verður úti af seðlum, að því ári liðnu, en samkv. brtt.hv. 2. þm. Eyf. (E. Á.) og háttv. 1. landsk.þm. (S. F.), þá er framtíðarseðlaútgáfan bundin við, hvað mikið bankinn má hafa úti af seðlum 1923.  (S. H. K.: Það er búið að sanna, að þetta er vitleysa)  . Hvað er sannað?  (S. H. K.: Það er sannað, að bankanum er það stór kostnaðarauki og óhagur að hafa úti meira af seðlum en hann nauðsynlega þarf)  . Þetta sýnir, hve háttv.þm. (S. H. K.) yfir höfuð er grunnskreiður í þessu máli. Bankann munar það engu, þótt hann hafi úti 2–3 miljónir kr. meira af seðlum seinasta mánuðinn á undan þeim tíma, sem hámark seðlaútgáfunnar er miðað við. En það nægir til þess að skapa honum aukna seðlaútgáfu, það sem eftir er af einkaleyfistíma hans, og því meira, sem hann bætir við sig seinasta mánuðinn, því meiri verður seðlaútgáfan. Ef háttv.þm. (S. H. K.) skildi málið, þá mundi hann vera smáyrtari. Það er einfeldnislegt að treysta því, að bankinn hafi ekki meira úti af seðlum en hann nauðsynlega þarf, þegar hann er sjálfur látinn ráða því, hver topppunktur seðlafúlgunnar skuli vera. Háttv. þm. (S. H. K.) heldur að öðru leyti fast við það, að svona löguð skipun á seðlaútgáfurjettinum til 1933 sje hið eina, sem bjargað geti bankanum. En þetta er marghrakið. Lánstraustið skapast við hlutafjáraukann, en ekki við skipun seðlaútgáfunnar fyrir lengri tíma, enda augljóst, að þegar landið er orðið stærsti hluthafinn, þá gæti það, ef það vildi, breytt seðlaskipun þeirri, sem nú yrði gerð. Svo ekki einu sinni er hægt að segja, að hluthafarnir erlendu hafi nokkra tryggingu fyrir, að sú skipun á seðlaútgáfunni, sem háttv. þingmaður vill flaustra af nú, haldist framvegis. Háttv. þm. (S. H. K.) finst það einfeldnislegt af mjer að vera á móti stjórninni. Já, sumir telja rjettast að vera með öllum stjórnum, en í þeirra tölu verð jeg ei. En hitt veit háttv.þm. (S. H. K.) nú, að jeg hefi ekki verið að dvelja við ýmsar smáyfirsjónir, sem stjórnin hefir gert, en aðeins vítt hana fyrir stóru syndirnar, eins og þau hin miklu mistök, sem enginn veit enn, hvað miklu valda, að lán var ekki tekið til þess að bjarga landinu úr viðskiftakreppunni. Þá hjelt háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) afarlangan lestur, og virtist vera að berjast við ósýnilegar verur einhversstaðar úti í bæ, sem hann sagði, að væru að reyna að veita bankanum banatilræði. Jeg læt hann einan um sínar ósýnilegu verur. En jeg verð að segja það, að eigi virðist vera neitt meiri velvilji hjá honum að fornu eða nýju til bankans en hjá okkur, þm. Snæf. (H. St.) og mjer, og jeg get ekki sjeð, að hann sýni á neinn hátt meiri vilja á að koma bankanum í rjett horf heldur en við. Þá sagði sami háttv. þingmaður, að það væri sama og leggja bankann á höggstokkinn að ákveða ekki seðlaútgáfurjettinn nema til eins árs.  (B. K.: Ekki sagði jeg nú það)  . Jeg skrifaði það eftir þingmanninum þegar hann sagði það.  (B. K. : Jeg sagði, að það væri hægt að leggja bankann. á höggstokkinn á næsta ári, ef eigi væri ákveðið um seðlaútgáfurjettinn nema til eins árs)  .  (S. H. K.: Alt vitlaust, sem þingmaðurinn fer með)  . Nú þykir mjer aðstoðarmaður háttv. 2. þm. G.-K. gerast allólmur. En aðalatriðið fyrir bankann er, að ríkið kaupi hlutabrjef í honum, eins og jeg hefi margtekið fram. Annars er það dálítið broslegt, að það var einmitt hv. 2. þm. G.-K. (B.K.), sem í nefndinni átti fyrstu tillöguna um það að ákveða seðlaútgáfurjettinn aðeins til eins árs.  (S. H. K.: Ósatt, það var enginn ákveðinn)  . Er það jeg eða 2. þm. Sunnmýlinga, sem hefir orðið?  (S. H. K. : Jeg tala þegar farið er með bein ósannindi)  . 
             . Jeg kalla nefndina til vitnis um það, hvort jeg segi ekki satt, og það er ekki jeg, sem er vanur að fara með ósannindi.  (S. H: K.: Ekki jeg heldur, eða vill hv.þm. beina því til mín?)  . Jeg er ekkert hræddur við hávaðann í 2. þm. Sunnmýlinga.  (S. H. K.: Ó, ekki jeg heldur við háttv. 2. landsk.þm.)  .  Jeg veit ekki, hvað sagt er úti í bæ, eins og háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.), um það, hvernig haga skuli rannsókn á bankanum, en jeg hefi einungis haldið því fram, að fara ætti fram athugun á hag bankans, til þess að hægt sje að meta verðmæti hlutanna. En ef fara ætti fram rannsókn á honum, eins og Landsbankanum forðum, teldi jeg alveg ósæmilegt, því að sú rannsókn var ranglát og hefði getað orðið bankanum hættuleg, ef hann hefði ekki áður staðið á föstum fótum, vegna þess hve gætilega honum hafði verið stjórnað. Enda sýndi sig, að lítið varð úr því tapi, sem verið var að hrópa upp með. Mjer dettur ekki í hug að ætlast til, að slík rannsókn fari fram á Íslandsbanka. En kannske þm. G.-K. (B. K.) viti eitthvað, um það, hverjir hafa staðið á bak við gömlu rannsóknina.  (B. K.: Þeir sömu, sem vilja láta þessa rannsókn fara fram)  . Þá hjelt háttv.þm. (B. K.) því fram, að hin endanlega skipun á seðlaútgáfurjettinum væri aðalráðið til þess að leysa bankann úr kreppunni. En jeg hefi margtekið fram, að jeg tel það aukaatriði, en hlutafjárkaupin í bankanum sjeu aðalatriðið til þess að rjetta bankann við. Og þá fyrst, þegar þau eru gerð, sje ástæða til þess að tala um, hvernig skipa eigi seðlaútgáfurjettinum endanlega. Þá spurði þingmaðurinn, hverjir ættu að borga þær 34 miljónir, sem einstakir menn skulduðu bankanum. Jeg veit ekki, hvernig hann spyr. Heldur hann að nokkrir aðrir eigi að borga þær heldur en þeir sjálfir, sem skulda? Því að það hefir aldrei verið meining vor að leysa menn frá skuldum þeirra, enda væri það skárra glapræðið. Ef nú okkar fyrirkomulag, háttv.þm. Snæf. (H. St.) og mitt, verður ekki samþykt, þá berum við enga ábyrgð á því, þótt ekki rakni úr fjárkreppunni. En ef brtt. okkar verða samþyktar, þá er það trygt, að þetta frv. kemst í gegnum þingið. En eins og frv. er nú, mun það fá þungan andblástur. Annars vildi jeg láta skipa milliþinganefnd, til þess að athuga öll bankamálin, og að hún fengi sjer svo erlendan sjerfræðing til aðstoðar, því að okkur vantar slíkan mann. Væri þetta stórnauðsynlegt, til þess að koma góðu skipulagi á bankamál vor. Jeg skal svo að lokum taka það fram, að jeg tel hlutafjárkaupin, ef þau fara fram með fullri forsjálni, stórt sjálfstæðismál, sem allir skyldu vara sig að spyrna á móti.

Halldór Steinsson Aðeins örfá orð, til þess að svara háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Hann vildi halda því fram, að þingið, og sjerstaklega peningamálanefndin, hefði orðið fyrir utanaðkomandi áhrifum og ljeti stjórnast af þeim. Þetta eru óviðeigandi ummæli, og leyfi jeg mjer því að vísa þessum aðdróttunum heim, bæði fyrir mína hönd og nefndarinnar. Það getur vel verið, að hann hafi fundið sjálfan sig veikan fyrir slíkum áhrifum, en það var ekki sæmilegt að vera að opinbera sig hjer, og því síður að drótta því að öðrum. Háttv. þm. (B. K.) sagði, að það væri með hag bankans fyrir augum að ákveða seðlaútgáfurjettinn til svona langs tíma. En jeg vil nú spyrja: Er það að hafa hag bankans fyrir augum, að sleppa öllu, ef ekki verður af kaupunum? Þá sagði og háttv. þingmaður, að það væri að setja bankann á höggstokkinn, að ákveða seðlaútgáfurjettinn aðeins til eins árs. Slíkt er tæplega hugsanlegt að geti átt sjer stað, þegar bankinn er orðinn innlend stofnun, að þingið fari þá að leggjast á sitt eigið afkvæmi, og hefi jeg aldrei heyrt jafnmiklu vantrausti lýst á þinginu, að halda að það fari að leggjast á sína eigin stofnun og eyðileggja hana. Jeg vona því, að hv.þm. G.-K. (B. K.) sje einn um þá skoðun. Þá sagði þingmaðurinn, að peningamálanefndin hefði sofið í 7 vikur, og undantók þar engan. Þó hefir hann varla búið þetta frv. til sofandi. En raunar hefi jeg heyrt, að menn geti í dáleiðslu eða sofandi ástandi skrifað ýmislegt, og sje þetta frv. þannig til orðið, þá skal mig eigi undra, þó að á því sjeu ýmsir annmarkar. En ef menn líta á brtt. okkar með opnum en ekki sofandi augum, þá hljóta allir að sjá, að þær miða að því að efla hag bankans, og landsins um leið.

Björn Kristjánsson Jeg ætlaði ekki að taka frekar til máls að þessu sinni, en það voru orð háttv.þm. Snæf. (H. St.) í dag, sem koma mjer til þess. Út af þeim ákvæðum 6. gr., að hafa tvo menn til eftirlits með stjórn og rekstri bankans. sagði háttv.þm., að bankinn hefði nú yfirstjórn, sem ekki þyrfti að styrkja. Jeg skal taka það fram að jeg og flm. frv. álitum, að nauðsynlegt væri að hafa þannig lagaða endurskoðendur í bankanum. Þetta er því orsök þess, að þetta ákvæði komst inn í frv. Og stakk jeg sjálfur upp á að hafa þannig lagaða „kritisk Revision“ við Landsbankann, er jeg var þar bankastjóri. Þá þótti honum óhæfilegt, að sameinað Alþingi ætti að kjósa þessa menn. En jeg teldi, að það væri ekki heppilegra að stjórnin ætti að skipa þá. Vel getur verið um aðra heppilegri leið að ræða, en hann sýndi ekki fram á hana. Þá þótti honum óheppilegt, að þessir menn væru launaðir af bankanum. Jeg fyrir mitt leyti teldi heppilegra, að þeir væru launaðir af ríkissjóði, en af hlífð við ríkissjóð vildum við ekki setja þetta ákvæði inn í frv., og skyldi jeg því vera fyrstur manna til þess að gangast inn á þetta, ef háttv. þingmaður vill koma með brtt. um það. Ennfremur þótti háttv.þm. (H. St.), að það hefði verið óhæfa að segja, að peningamálanefndin hefði sofið í 7 vikur. Þó nú þetta þyki hart, þá er það samt satt, því að við komum saman nær því á hverjum degi og gerðum ekkert, og því líkt ósamkomulag hefi jeg aldrei þekt, síðan jeg kom á þing. Hvað snertir áhrifin utan þings á þingmennina, þá skal jeg algerlega undanskilja hv.þm. Snæf. (H.St.). En allir þingmenn eru ekki þannig settir. Þá talaði hann um, að við hefðum ekki haft hag bankans fyrir augum, er við sömdum frv., því að ef frv. yrði samþykt, þá misti bankinn seðlaútgáfurjettinn. En slíkt liggur við borð, hvort sem er. Er þá eigi annað fyrir stjórnina en að gefa út bráðabirgðalög, einmitt eins og þessir hv. þingmenn vilja nú. Það ætti því ekki að vera mikill vandi fyrir stjórnina. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi alls ekki vantraust á þinginu sem heild, heldur á einstöku mönnum, því að menn eru altaf misjafnlega sjálfstæðir. Og fyrir því er svo komið í þetta sinn, að þetta mál málanna er ekki komið lengra, og engin vissa er fyrir því, að það komist nokkurntíma í viðunandi mynd út úr þinginu. Jeg þarf ekki að svara neinu verulegu í ræðu háttv. 2. landsk.þm. (S. E.), því að hann kom ekki með nein rök á móti því, sem jeg sagði. En jeg vil aðeins svara því, sem hann skaut að mjer og vildi láta deildina skilja, að jeg hefði staðið á bak við þá rannsókn, sem gerð var á Landsbankanum 1909. En því er þar til að svara, að það eru þeir sömu menn, sem standa á bak við þetta mál og stóðu á bak við rannsóknina þá; hafa þeir gert sjer það að pólitískri starfsemi að hafa miður góð áhrif á bankamál landsins. Jeg átti engan þátt í því. Jeg sagði við 1. umr. um frv. þetta, að jeg byggist ekki við, að nein sú brtt. kæmi fram við það, sem til bóta væri. Þó mun jeg geta sætt mig við brtt.háttv.þm. Snæf. (H. St.). Tel hana vera til lítilla skemda. Líka mun jeg nokkurnveginn geta sætt mig við brtt. á þskj. 501, þótt jeg álíti hana ekki til bóta, hvorki fyrir bankann eða þjóðina.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg get tekið undir með háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) um það, að ekki er ástæða til að svara miklu þeim rökum, sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) bar fram. Þar sem það er hjer aðalatriðið, að ef nú er ekki samið um fyrirkomulag seðlaútgáfunnar fyrir allan leyfistímann, þá þarf ekki aðeins að leggja fram fje til þess að eignast meiri hlutann í bankanum, heldur er hætt við að landið þurfi líka að standa straum af rekstrarfje handa honum. Og jeg er ekki viss um, að landið væri viðbúið því. Og þessi sami háttv.þm. (S. E.) hefir nú haldið því mjög fram, að lánstraust landsins væri skert orðið, og ætti hann því fremur að fallast á rök mín. Hins vegar vil jeg ekki, að hann sje að reyna að koma á mig ábyrgð á þeim brtt., sem jeg hefi talað um hjer og mælt í móti. Annars skal jeg virða þessum háttv.þm. (S. E.) það til vorkunnar, þótt hann væri nokkuð æstur í dag. Þeir atburðir voru að gerast í háttv.Nd., sem hafa haft miður holl áhrif á skapsmuni hans. Það er nú bráðum komið að þinglausnum, og háttv. þingmaður verður nú að líta yfir þessa vertíð sína, og sjá! hann hefir aflað lítið. Hann hefir róið alla vertíðina og aldrei fengið einn í hlut, og því hefir nú farið sem farið hefir.

Guðmundur Björnson Herra forseti! Það er svo ástatt, eins og háttv.þdm. er kunnugt, að jeg hefi átt sæti í bankaráði Íslandsbanka síðan í sumar sem leið. Nú hefir oft verið haft orð á því, að þeir menn, sem Alþingi hefir kosið í þetta bankaráð, hafi starfað lítið þar, og jafnvel hafa nú hjer fallið orð um það, hve lítið þeir láti til sín taka. Jeg hefi nú ekki kvatt mjer hljóðs til þess að bera neitt af mjer um þetta. Þó vil jeg leyfa mjer að segja það, að jeg hefi gert mjer fult far um að kynna mjer alla hagi bankans, bæði út á við og inn á við. Höfum við bankaráðsmenn haldið til þessa marga fundi einir, og líka fundi með bankastjórunum. Okkur er því allvel kunnugt um hag bankans. Okkur var það ljóst í vetur, að eitthvað þurfti að gera, til þess að koma bankanum á rjettan kjöl aftur. Kom þá þegar til umræðu, og einkum frá bankans hálfu, að skipa þyrfti seðlaútgáfunni endanlega og varanlega. En jeg var þá þegar í vafa um, hvort það væri eina færa leiðin, eða hvort aðrar kynnu að finnast betri. Og síðan smáþroskaðist sú skoðun með mjer, að besta leiðin út úr kreppunni væri sú, að landið yki hlutafje bankans svo, að hann væri um leið gerður að íslenskri stofnun. Þess vegna er jeg þakklátur þeim háttv. átta þm., sem flutt hafa þetta frv., því að það eitt, af þeim þremur frv., sem fram hafa komið, felur í sjer þetta þjóðráð. Jeg tel skyldu mína að geta þess, að jeg hefi átt tal við þann bankastjórann, sem elstur er, og hefir hann talið, og vafalaust með rjettu, að bankinn hafi orðið fyrir mjög röngum dómum í sumum blöðunum, og jeg verð að segja það, eftir kunnugleika mínum tel jeg það öldungis víst, að bankinn eigi vel fyrir öllum skuldum, sje „solvent“, sem svo er nefnt. Þegar jeg minnist á hlutafjárkaupin, þá eru einkum tvö atriði, sem jeg vildi ræða um. Annað er það, að sumir hafa borið brigður á, hvort unt mundi að útvega svo mikið fje, sem til þess þarf, en það eru 41/2–5 milj. kr. Um þetta vil jeg geta þess, að jeg hefi átt tal við hæstvirta landsstjórn, og samkvæmt því viðtali tel jeg alveg óhætt að treysta þeirri stjórn, sem nú situr, til að útvega fjeð. Annað er það, að nokkrir hafa dregið í efa, að hluthafar mundu ganga að hlutakaupum ríkisins. Jeg verð nú að leyfa mjer að telja þetta hreinustu fjarstæðu. Til þess að sjá það þurfa menn hvorki að vera kaupmenn nje bankafróðir. Það liggur í augum uppi, að þegar gömlu hlutafjelagi, sem ekki er þá því betur statt, er boðin slík þátttaka, þá er það sú besta traustsyfirlýsing, sem fyrirtækið getur fengið. Þetta veldur því, að gömlu hlutirnir hljóta að stíga í verði. Jeg er því viss um, að hluthafarnir hljóta að taka þessu tilboði með gleði. Það er þeirra hagur líka, og svo er jafnan, þegar ný hluttaka er boðin fram í gömlum fjelögum, þá er meira að segja oft svo erlendis, að nýju hluthafarnir fá nokkuð af gömlu brjefunum ókeypis. Svo mikilsverð er hin nýja hluttaka talin. Þetta vita efalaust ýmsir háttv.þdm., þótt enginn hafi minst á það. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að sagt hefir verið, að hlutabrjef Íslandsbanka væru nú boðin úti í Kaupmannahöfn fyrir 70 af hundraði. Nú hefi jeg fengið áreiðanlega vissu fyrir því, að þetta er aðeins örlítið hrafl af brjefum, sem boðin eru fram. Langmestur hluti brjefanna liggur óhreyfður, og brjefin eru víst alls ekki föl fyrir minna en „pari“. Og jeg efast mjög um, að þau sjeu föl hjá sumum, þótt jafnvirði sje í boði. Þá er hitt meginatriði frv. Það er skipun seðlaútgáfunnar. Jeg verð að segja það, að mjer virðist mjög vandasamt verk að ganga frá því til langs tíma, eða svo, að til frambúðar megi verða. Virðist mjer allmikil tvísýna á, að það megi takast á þessu þingi, þar sem nú er orðið svo áliðið þingtímans. Og jeg er sannfærður um, að bankinn kemst á rjettan kjöl aftur, ef hlutakaupin takast, og þess vegna tel jeg óhætt að láta hitt bíða. Það er engin ástæða fyrir bankann að tortryggja þing nje stjórn. Hvað hefi jeg fyrir mjer í því? Jeg hefi það fyrir mjer, að bankinn hefir nú ár eftir ár orðið að leita til þings og stjórnar um aukna seðlaútgáfu, og hefir honum aldrei verið neitað. Og honum hefir ekki verið neitað um þetta, því að það hefði verið sama og að gera þjóðinni tjón. Þess vegna hefir Íslandsbanki enga ástæðu til að rengja þing og stjórn í þessu efni, og það því síður hjer eftir, ef hlutakaupin takast. Þá minnist jeg og í þessu sambandi orða háttv. sessunautar míns (B. K.) um það, hvað ætti að verða um seðlaútgáfuna, þegar Íslandsbanki fer að draga inn seðla sína. Hann efast um það, og jeg líka, að seðlaútgáfan væri betur komin í höndum þeirra banka, sem nú eru, annars eða beggja, heldur en í höndum landsins sjálfs. Væri þá ef til vill besta úrræðið að stofna sjerstakan banka, til þess að fara með seðlaútgáfuna. Jeg bið hina háttv. átta flm. frv. að virða mjer til vorkunnar, þótt jeg sjái þessi vandkvæði á að skipa seðlaútgáfunni til frambúðar nú þegar. Mun jeg því naumast greiða atkv. með frv. óbreyttu, enda er jeg sannfærður um það, að bankanum er það enginn hnekkir, þótt seðlaútgáfunni sje óskipað til næsta þings, ef hlutafjárkaupin takast. Þá er enn ein hlið þessa máls, sem jeg vildi minnast á. Það er pólitíska hliðin. Það er nú enginn leyndardómur, að Landsbankinn hefir alla tíð legið undir því ámæli, að hann væri pólitískur banki. Og því verður ekki neitað, að svo hafi sýnst. Því segi jeg: Vörum okkur, ef hjer kemur annar ríkisbanki, að hann verði ekki líka pólitísk stofnun. Þar sje jeg hættu, og fyrir því vildi jeg vekja máls á einu atriði, sem aðrir hafa ekki minst á, og það er, hvort ekki væri rjett að selja aftur síðar hlutabrjef ríkisins í Íslandsbanka. Auðvitað mætti aðeins selja þau íslenskum mönnum og með tryggingu fyrir því, að þau gengju ekki út úr landinu, líkt og er um Eimskipafjelag Íslands. Gæti jafnvel komið til mála að gera Landsbankann líka að hlutabanka. Það eitt hygg jeg mundu geta losað bankann undan pólitískum áhrifum. Við höfum gert of mikið að því að tala um þennan eina banka, en höfum ekki tekið fyrir bankamál landsins öll. Þau eru ekki nærri nógu vel athuguð. Þess vegna hygg jeg langbest að láta það bíða, sem þolir bið, og gera nú enga lokaráðstöfun. Mjer dettur í hug, að best myndi að skipa milliþinganefnd, til þess að rannsaka málið og hafa það tilbúið fyrir næsta Alþingi. En jeg vil ekki láta skipa hana á venjulegan hátt, heldur svo, að Búnaðarfjelagið tilnefni einn mann, útgerðarmenn einn, Kaupmannaráðið einn og Samvinnufjelögin einn, en landsstjórnin skipi einn, sem sje formaður nefndarinnar. Ætti sú nefnd auk þess að hafa heimild til að ráða í sína þjónustu vel æfðan og færan erlendan bankamann. Síðan kæmi hún með tillögur sínar, og hefði þær tilbúnar fyrir næsta þing.

Sigurður Eggerz Jeg er þakklátur hæstv. forseta (G. B.) fyrir margt, sem hann lagði til þessa máls. Jeg vil minna á það, að jeg sló fram í dag till. um skipun nefndar, en jeg gerði enga tillögu um það, hvernig nefndin skyldi skipuð, en það hefir hæstv. forseti gert. Þó vil jeg geta þess, að jeg mundi láta nefndina fá aðstoð sjerfræðinga, ef jeg mætti ráða. Jeg þarf ekki mörg orð til þess að svara háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) og hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Þeir sýndu röksemdaþrot sín með því að segja, að ræða mín hefði ekki verið svara verð. Sannleikurinn er sá, að mín rök hafa orðið þeim of þung. Hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) var að vorkenna mjer, að jeg hefði verið æstur út af till., sem var til umr. í hv.Nd. Jeg hafði nú enga hugmynd um, hvernig það fór, fyr en eftir að jeg talaði. Og um vertíðarhjal hans er það eitt að segja, að jeg hefi aldrei komið til þings til þess að draga hlut frá borði. Hv. 2. þm. G.-K. (B. K.) kvaðst engan þátt hafa átt í bankarannsókninni 1909. Þeir trúa því sjálfsagt, sem trúa vilja.