Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm,. (Pétur Ottesen): Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja nú til viðbótar því, sem ég sagði, þegar ég reifaði hér þetta mál. Þessari till. hefur verið vel tekið og um hana rætt allmikið, og skal ég ekki fara út í þær umr. Það var aðeins mjög leiður misskilningur, sem kom hér fram á því, sem í till. þessari felst, hjá hv. 5. landsk. (EmJ), sem ég vildi leiðrétta. Hann sagði sem sé, eins og rétt er, að í lögum um fiskveiðasjóð er, heimildin til lántöku bundin við 4 millj. kr., og hann lagði, að því er virtist, þann skilning í þessa till., að þó að hún væri samþ., þá væri ekki til þess ætlazt, að hærra lán yrði tekið. Þetta er ákaflega mikill misskilningur og mjög einkennilegt, að honum skuli skjóta upp hjá hv. þm., m. a. af því, að í greinargerð þeirri, sem till. fylgir um þetta efni, er svo að orði komizt, með leyfi hæstv. forseta: „Það mun vera nauðsynlegt samhliða þeirri ákvörðun, sem tekin yrði með samþykkt þessarar till., að breyta samtímis lögunum um fiskveiðasjóð á þann veg að hækka verulega þá heimild til lántöku sjóðnum til handa, sem þar er nú.“ Það er að sjálfsögðu meining þessarar till., að það þurfi að auka mjög verulega þá lánsheimild, sem í lögunum felst nú, ef á að mæta þeirri miklu eftirspurn, sem er eftir stofnlánum og ég gerði hér grein fyrir í fyrradag, þegar ég reifaði þetta mál, að mikil og rík og brýn þjóðarnauðsyn væri á að gerðar yrðu ráðstafanir á þessu þingi til að mæta. Ég býst við því, að það þyrfti að minnsta kosti að margfalda þessa upphæð með fjórum eða það þyrftu að vera fjórum sinnum 4 millj., sem sjóðnum áskotnuðust til sinnar starfsemi núna næstu árin, og er það miðað við þær miklu umsóknir, sem fyrir sjóðnum liggja nú, og þá breytingu, sem orðin er um aðstöðu til bátaútgerðar í landi þessu, eins og ég gerði hér grein fyrir í gær.



Það voru aðeins örfá orð til þess að leiðrétta það, sem hv. 5 landsk. þm. vildi hafa eftir mér um það, að ég vildi leyfa hóflausan innflutning á bátum frá útlöndum. Það voru aldrei mín orð, enda dettur mér ekki í hug að halda slíku fram. Hitt er annað mál að eins og þessum bátasmíðamálefnum er skammt komið hvað snertir, afskipti þings eða ríkisstjórnar, þá er það sýnt, að ef þeirri stefnu verður haldið, sem mér er tjáð af þeim mönnum, sem fara með innflutningsmál, að sé núna stefna ríkisstj., að veita ekki innflutningsleyfi fyrir neinum bátum, fyrr en bátasmíðarnar innanlands eru komnar í eitthvað betra horf, þá er sýnt, að það getur ekki annað en leitt til vandræða, og ég fór fram á það, að það yrði ekki sett loka fyrir þetta á þann hátt, sem nú virðist vera. En hitt voru ekki mín orð, að það ætti að eiga sér neitt taumleysi stað í þessum efnum. Ég er líka sannfærður um það - og enn þá betur nú en ég hef fyrr verið - að orð mín um að mismunur á innkaupsverði og smíðaverði báta væri um 4 þús. kr. á smálestina, eru sízt ofmælt, ég hef sjálfsagt tekið þar of lítið í árinni, en ekki of djúpt. T. d. í kjördæmi hv. 5. landsk. hefur nýlega verið smíðaður fiskibátur af venjulegri gerð, sem kostar rösklega milljón króna, og þótt aldrei nema góð lán stæðu til boða út á slíkan bát, þá stendur þó verðið óhaggað og yrði skuldabaggi á þeim, sem keypti þann bát, - hversu langan tíma skal ég ekki segja. Þetta bendir í þá átt, að það þarf að taka til athugunar, eins og ég hélt fram, hvort lánsleiðin er ein út af fyrir sig nægileg í þessu efni. Ég held, að hún sé ekki nægileg og að það þurfi þess vegna að hafa þetta sjónarmið líka. Ég skal svo ekki tefja umr. um þetta mál, það var ekki mín ætlun. Ég er samþykkur till. og í sjálfu sér samþykkur öllum þeim rökum. sem hv. 5. landsk. þm. færði fyrir bátasmíði innanlands, enda hef ég notað sömu rök, bæði innan og utan þings, fyrir nauðsyn þess. En hitt er annað mál, að á meðan svo er ástatt, að ekki er kominn rekspölur á þetta mál, þannig að útvegsmenn og sjómenn geti sætt sig við verðið á skipunum, þá má hæstv. ríkisstj. og innflutningsyfirvöld ekki hindra einhvern innflutning á bátum, til þess að menn standi ekki uppi í vandræðum og í skipaleysi þennan tíma, sem líða kann, þangað til við höfum hæfilega góð og hæfilega ódýr innlend smíðuð skip til að bjóða.



Herra forseti. Flm. þessarar till. eru, auk mín, hv. þm. Snæf. (SÁ), hv. 5. landsk. (EmJ), hv. þm. Siglf. (EI) og hv. þm. V-Ísf. (EirÞ). Við leggjum til, að ríkisstj. verði falið að láta fara fram á þessu ári endurskoðun á l. um fiskveiðasjóð Íslands m. a. í því skyni, að starfsfé sjóðsins og starfssvið verði aukið, og leggja frv. til nýrra l. um sjóðinn fyrir næsta Alþ. Fiskveiðasjóður Íslands, með því nafni, er orðinn nokkuð gömul stofnun. Hann var stofnaður með l. frá Alþ. árið 1905, en frv. til þeirra laga var flutt af dr. Valtý Guðmundssyni, sem var einn af forustumönnum íslenzkra stjórnmála um aldamótin. Svo var til stofnað, að nokkur hluti sekta fyrir landhelgisbrot rynni í sjóðinn auk lítils háttar framlags úr ríkissjóði. Var sjóðnum þannig í upphafi séð fyrir árlegum tekjum, þótt litlar væru, og stóð svo fram til 1920, eða um það bil, að landhelgissjóður var stofnaður, en .þá voru honum fengnar sektatekjurnar. Ekki var starfsemi fiskveiðasjóðs umfangsmikil fyrstu áratugina og starfssvið hans fremur óákveðið. Öðru hverju lánaði hann til skipa, eftir því sem efni leyfðu, og geta má þess til fróðleiks, að hann lánaði á sínum tíma talsvert fé til hafnargerðarinnar í Reykjavík og nokkurra annarra hafna. Laust fyrir 1930, þegar l. fiskveiðasjóðs voru tekin til endurskoðunar, voru rúmlega af fé sjóðsins í lánum til hafnargerða og um 1/8 í lánum hjá bátaútveginum. En árið 1930 voru sett ný l. um sjóðinn og hlutverk hans ákveðið, að veita stofnlán til fiskibáta og iðnfyrirtækja í þágu sjávarútvegsins. Var þá og starfsfé hans aukið þannig, að lagt var á útfluttar sjávarafurðir svo nefnt fiskveiðasjóðsgjald, 1/8 af hundraði af verðmæti útflutningsvaranna. Rétt fyrir og eftir 1940 voru svo sett ný l. um fiskveiðasjóð. Voru þá verkefni hans í þágu bátaútvegsins enn aukin og honum jafnframt afhent innflutningsgjald það, er þá hafði um langan tíma verið innheimt í ríkissjóð, og hefur hann haldið því síðan. Við þetta uxu mjög árlegar tekjur sjóðsins, og honum tók að safnast höfuðstóll, svo að um munaði. Jukust þá lánveitingar úr sjóðnum að sama skapi. Eins og tekið er fram í grg., átti fiskveiðasjóður um síðustu áramót um 42 millj. kr. útistandandi í 1. veðréttar lánum samkv. lögum, og voru lánin rúmlega 400 talsins. Í grg. á þskj. 712 sést líka, hvernig þessi lán skiptast á milli byggðarlaga í landinu. Það yfirlit ber með sér, að flestar eða allar verstöðvar landsins, þar sem einhver útgerð er að ráði, hafa notið aðstoðar sjóðsins að meira eða minna leyti. Til viðbótar því, sem stendur í grg., þykir mér rétt að gefa nokkrar upplýsingar um það, til hvers konar framkvæmda þessum lánum hefur verið varið, og er þá einnig miðað við síðustu áramót. Lán til skipa voru þá 305, samtals að upphæð rúmlega 26 millj. kr. Lán til hraðfrystihúsa 29, samtals rúmlega 5½ millj. kr. Lán til fiskþurrkunarhúsa 28, samtals 2.2 millj. kr. Lán til fiskimjölsverksmiðja 21, samtals 4.4 millj. kr., og lán til annarra fyrirtækja á vegum bátaútvegsins 25, samtals 3.7 millj. kr. Auk þessara lána, sem öll eru 1. veðréttar lán, átti sú deild sjóðsins, sem lánar út á 2. veðrétt, rúmlega 900 þús. kr. útistandandi um síðustu áramót. Þessar tölur eru fengnar frá sjóðnum samkvæmt yfirliti hans um skiptingu lána. Fiskveiðasjóður hefur til þessa að langmestu leyti starfað með eigin fé og má nú heita skuldlaus. Í gildandi l. um hann er þó heimild til lántöku allt að 4 millj. kr., sem er að sjálfsögðu allt of lág upphæð, ef á annað borð væri að því horfið að afla lánsfjár til starfseminnar, sem raunar virðist óhjákvæmilegt og eðlilegt, þar sem sjóðurinn hefur nú safnað talsverðum eignum og þarf að auka starfsemi sína. Rétt er, að það komi fram, að auk þeirra útistandandi lána, sem, eins og ég hef áður gert grein fyrir, námu þeirri upphæð, sem ég áður hef nefnt, átti hann þá talsverða innstæðu til að mæta aðkallandi verkefnum. Það var upplýst hér í umræðum um annað skylt mál af hv. 5. þm. Reykv., að þessi innstæða hefði veríð 19 millj. kr., en þetta fé safnaðist fyrir vegna þess, að litið hefur verið um bátakaup undanfarin ár. Hins vegar er það nú svo, að eftirspurn eftir lánum var mjög vaxandi síðari hluta ársins, sem leið, og er enn á þessu ári. Ber þar margt til. Má þá fyrst telja það, að margir útgerðarmenn hafa nú undanfarið verið að skipta um vélar í bátum sínum, og heldur það enn áfram á þessu ári, en vélar hinna nýrri skipa hafa margar reynzt endingarlitlar. Margir hafa nú undanfarið fest kaup á skipum eða virðast vera í þann veginn að gera það, ef fé verður fyrir hendi. Í því sambandi má minna á það, að á s. 1. ári voru veitt innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir 21 vélbát, og nýlega hefur verið skýrt frá því hér á Alþ., að nokkrir stórir eða meðalstórir bátar séu í smíðum innanlands. Smíði lítilla vélbáta virðist og hafa aukizt, og hefur trú manna á útgerð slíkra báta vaxið við það, að togurum og dragnótaskipum er nú, með hinni nýju tilskipun um friðun landhelginnar, bannaður aðgangur að miðum á fjörðum inni. Þá er alltaf mikil þörf á lánum til fiskiðjuvera á ýmsum stöðum á landinu, og þess verður mjög vart, að þær lánsupphæðir, sem sjóðurinn hefur getað veitt út á 1. veðrétt, hrökkva of skammt til framkvæmda. Í lok marzmánaðar s. l. var þannig ástatt, að búið var að veita loforð fyrir lánum, sem samtals námu álíka upphæð og innstæða sú, er sjóðurinn átti um áramót. En fyrir lágu þá lánbeiðnir, sem ekki hafði verið svarað, samtals 18½ millj. kr., langmest til skipa. Sjóðurinn fær að vísu allmiklar tekjur á árinu, bæði af útflutningsgjaldi og vexti af útistandandi lánum. Ég ætla, að þessar tekjur, þ. e. a. s. tekjur af útflutningsgjaldi og vaxtatekjur, hafi á árinu 1953 verið samtals tæpar 9. millj. kr., en það er ekki hægt að vita fyrir fram, hverjar þær verða á þessu árí, þar sem óvíst er, hversu miklu útflutningsgjaldið nemur. Þar við bætast svo afborganir af lánum þeim, sem sjóðurinn á útistandandi, þær sem inn koma á árinu, þ. e. a. s. afborganir af rúmlega 40 millj. kr., en þessi lán eru flest veitt til 15–20 ára, nokkur þó til skemmri tíma. En lánbeiðnir eiga líka eftir að aukast til muna á árinu, því að mikið af þeim beiðnum, sem nú liggja fyrir, er umfram það, sem venjulegt er og jafnan segir til sín á sínum tíma. Það er að vísu trúlegt, að eitthvað af því lánsfé, sem búið er að lofa eða lofað verður á árinu, komi ekki til útborgunar fyrr en á næsta ári, af því að smíði eða framkvæmdum verður ekki lokið á þessu ári, en því miður verður þó að ganga út frá því, að fiskveiðasjóð skorti fé síðari hluta ársins til að geta haldið áfram starfsemi sinni svo sem þörf krefur, og þá því fremur á næsta ári, nema sérstakar ráðstafanir verði gerðar til að auka starfsfé hans. Við flm. þessarar till. höfum komizt að þeirri niðurstöðu í sambandi við athugun á möguleikum til að auka starfsfé sjóðsins, að rétt sé að láta fara fram endurskoðun á lögum sjóðsins á milli þinga og að frv. til nýrra l. um fiskveiðasjóð Íslands verði lagt fyrir næsta Alþ. Gildandi lög um sjóðinn eru að stofni til frá árinu 1943, en á þeim l., þ. e. a. s. lögunum frá 1943, eins og þau voru gefin út það ár, hafa síðan verið gerðar breyt. nokkrum sinnum, eins og nánar er skýrt frá í grg. till. Það verður að teljast rétt, að öll fyrirmæli um almannastofnun eins og fiskveiðasjóð séu í einum l., eftir því sem við verður komið. Þá er og á það að minna, að undanfarið hafa verið uppi á Alþ. og víðar raddir um, að sumum atriðum í l. þurfi að breyta, og okkur flm. er kunnugt um, að stjórnendur sjóðsins eru líka þeirrar skoðunar, að breytinga sé þörf, enda ekki óeðlilegt, þar sem l. eru nú orðin 11 ára gömul og margt hefur breytzt hér á landi á þeim tíma. Í sambandi við endurskoðunina ætlumst við til, að möguleikarnir til starfsfjáraukningar séu teknir til sérstakrar athugunar og kveðið á um hana í hinum nýju lögum. Að öðru leyti skal ég ekki gera gildandi l. um fiskveiðasjóð sérstaklega að umræðuefni eða galla þá, sem á þeim eru taldir vera. Þó vil ég nefna það, sem að er vikið í grg. till., að æskilegt væri að víkka eitthvað starfssvið sjóðsins frá því, sem það er nú, og leyfa honum að lána til fleiri tegunda framkvæmda í þágu bátaútvegsins en hann nú gerir. T. d. væri mjög æskilegt, að sjóðurinn gæti lánað til verbúða, einkum fyrir þá, sem þurfa að sækja sjó utan heimamiða. Þá hefur og komið fram áhugi fyrir því, að fastri skipan verði komið á veitingu lána til opinna vélbáta, enda þótt sjóðurinn hafi aukið þá lánastarfsemi nokkuð 3 seinni tíð. Áður hef ég minnzt á óskir, sem uppi hafa verið um að hækka lánin, og er það til athugunar í því sambandi, hvort sjóðurinn ætti ekki að veita eingöngu 1. veðréttar lán og þá eitthvað hærri en nú. Ég mun nú senn ljúka máli mínu. Það vil ég þó segja að lokum, að bátaútveginum um land allt er það mikil nauðsyn að eiga vísan aðgang að hæfilega háum og hagkvæmum stofnlánum, bæði til þess að hægt sé að koma upp skipum í stað þeirra, sem ganga úr sér eða eyðileggjast, og til að koma fótum undir útgerð á þeim stöðum, ekki sízt í sumum hinna fámennari sjávarþorpa, þar sem hentug skip skortir til sjósóknar, svo og til þess að koma upp aðstöðu til að tryggja sem bezt verkun og vinnslu aflans í landi og auka sem mest verðmæti hans til útflutnings. Bezta úrræðið í þessu efni er að efla fiskveiðasjóð Íslands, hina gömlu lánsstofnun bátaútvegsins, og reyna að sníða starfshætti hans sem bezt eftir þörfum bátaútvegsins, hvort sem hann er stór eða smár, í sjávarplássum landsins. Er þess að vænta, að ríkisstj. eða þeir, sem að endurskoðun vinna fyrir hana, ef till. okkar verður samþ., kynni sér, eftir því sem tök eru á, viðhorf manna víðs vegar við sjávarsíðuna til þess máls. Þar sem nú liður að þinglokum, óska ég ekki eftir, að málinu verði vísað til n., en vænti þess fyrir hönd okkar flm., að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Út af þessari till. leyfi ég mér að vísa til þess, sem ég sagði um þá till., sem hér er á dagskrá næst á undan þessari till. Ég leyfði mér þá - og með a. m. k. þegjandi samþykki hæstv. forseta - að víkja nokkrum orðum að þessari till., sem nú er til umr. Ég sé ekki ástæðu til að bæta neinu við það, sem hv. frsm. hér hefur sagt, og get lýst yfir fyrir hönd stj., að einnig þessi till. mun verða tekin til allrar þeirrar athugunar og fyrirgreiðslu, sem stjórnin getur í té látið. Ég get hins vegar ekki fremur um þessa till. en hina gefið á þessu stigi málsins bindandi loforð um, hver niðurstaða verði af tilraunum okkar til að efla fjárhag fiskveiðasjóðsins.



Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða um þessa till. umfram það, sem ég hef þegar rætt hana á fyrra stigi. Hv. flm. talaði nú mikið sjálfur um það, að hann hefði lítið vit og þekkingu á þessum málum, og fannst mér, að till. sjálf, hvernig hún var til komin, gæti borið nokkurn vott um það. Hins vegar flutti hann hér mjög langa og skelegga ræðu, sem sýndi, að hann kemur víða við í heilbrigðismálunum, og lagði nú megináherzluna á manneldismálin og virtist þar sitja inni með mikinn fróðleik, og sennilega hefði nú verið í samræmi við þessa ræðu eðlilegra frá upphafi, að þessi till. hefði takmarkazt við manneldismálin og verið um skipun mþn. í þeim málum. En látum það gott heita. Ég skal ekki orðlengja, úr því sem komið er, um þetta, en vildi aðeins, að eitt atriði stæði ekki aðfinnslulaust. Hv. þm. Str. var að tala um, að læknarnir sjálfir væru á móti heilsuvernd og fræðslu fyrir almenning. Hann vildi leiða þessar niðurstöður sínar eða álit m. a. af ummælum, sem fram kæmu í umsögn heilbrigðismálastjórnarinnar frá dr. Sigurði Sigurðssyni. Það verð ég að segja, að mér finnst vera í fyllsta máta ósmekklegt að viðhafa slík ummæli í sambandi við þann ágætismann, sem einmitt hefur fórnað svo miklum tíma og kröftum í heilsuverndina hér á landi, að einstakt má telja. Ég býst nú við því, að hv. flm. hafi ekki með þessum orðum verið að sveigja sérstaklega að dr. Sigurði Sigurðssyni, en ég vildi þó, að það kæmi fram hér, að það væru tekin af öll tvímæli í því, að slíkt væri alls ekki maklegt, enda svaraði hv. þm. Ísaf. einnig fyrir læknana almennt í þessum efnum, svo að það er þar litlu við að bæta. En varðandi sérstaklega dr. Sigurð Sigurðsson, sem gegndi störfum landlæknis og skrifaði álitsgerð um þetta mál, þá er allra sízt maklegt að væna hann um það að vera á móti eða lítið fyrir það að efla heilsuverndina og fræðslu almennings, því að ég held, að öllum öðrum ólöstuðum, að enginn a. m. k. núlifandi Íslendingur eigi merkari starfsferil á því sviði að baki sér en dr. Sigurður Sigurðsson. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég hef flutt brtt. á þskj. 729 um það, að ráðherra skipi formann nefndarinnar. Sú till. þarf ekki frekari skýringa við. En mér finnst það eðlilegra, og það tengir n. í eðlilegra samband við heilbrigðismálastjórnina, að sjálfur heilbrigðismálaráðherra skipi formann slíkrar nefndar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Það, sem gaf mér nú tilefni til að biðja um orðið, var tvennt, sem kom hér fram við fyrri hluta umr. Annað var það, að það væri nægilegt verkefni fyrir slíka nefnd sem þessa að koma sér niður á það, hvar fjórðungssjúkrahús fyrir Austfirði ætti að reisa. Ég held nú, að það sé ekki svo nærri, að af þeim sökum sé ástæða til að skipa nefnd með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir, því að að sjálfsögðu þyrfti ríkisstj. eða viðkomandi héruð að hafa ákveðinn og meiri undirbúning, áður en að því verki er snúið. En það er í raun og veru það eina, eins og fram kom, sem ekki er að nokkru búið að taka ákvarðanir um að því er snertir staðsetningu sjúkrahúsanna. Viðvíkjandi hinum þættinum, þeirri almennu fræðslu um heilbrigðishætti og heilsuvernd, er það að segja, að mér skildist nú á hv. flm. þessarar till., að það væri aðallega mataræði og manneldi, sem hann hefði í huga í þessu sambandi. Ég vildi nú leyfa mér að benda hv. þm. á, að til þess að hefja aðgerðir í því efni er alveg fullkomlega óþarfi að skipa nokkra nefnd. Það er til í lögum, ég ætla frá 1945, ákvæði um manneldisráð, sem beinlínis er ætlað að hafa með höndum manneldisrannsóknir og rannsóknir á fæðutegundum. Um nokkurra ára skeið var unnið mikið og gott verk í þessum efnum og að verulegu leyti byggt á tillögum og undirbúningi Skúla prófessors Guðjónssonar, sem starfaði að undirbúningi þessa máls. Og það voru að ýmsu leyti mjög merkilegar upplýsingar, sem manneldisráð undir framkvæmdastjórn Júlíusar Sigurjónssonar, ef ég man rétt, hafði innt af höndum. En einhverra hluta vegna - ég held, að það hafi verið í kringum árið 1950, þegar núverandi stjórnarflokkar tóku við - féll þessi starfsemi niður með öllu. Ég vildi leyfa mér að benda hæstv. heilbrmrh. á að fletta upp í þessum lögum frá 1945, því að ég efast ekki um, að hann sér það, að hann hefur nægar heimildir í þessu efni og góðan og sæmilega traustan grundvöll að byggja á. Ég vék að því hér í fyrri ræðu minni, að ég áliti, að rétt væri að vísa þessari till. til ríkisstj., og bjóst við því, að það mundi koma till. um það, eftir því sem einn hv. þm. hafði talað hér. Það hefur nú ekki orðið í staðinn fyrir það hefur hann flutt brtt. En mér þykir rétt að leggja til, að þessu máli verði vísað til hæstv. ríkisstj. til athugunar, byggt á þeim forsendum, sem ég hef gert hér grein fyrir, að verkefnið sé ekki sérstakt fyrir þessa nefnd, og að allt, sem henni er ætlað að gera, beri eftir eðlilegum hætti öðrum aðilum að vinna bæði að framkvæmd og undirbúningi á.



Herra forseti. Ég þarf ekki að tala hér langt mál. Það er vitanlega alger misskilningur, enda leiðrétti hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) það að vissu leyti sjálfur, að ég hafi verið að sveigja að þeim manni, sem hann minntist á, Sigurði Sigurðssyni, það er svo fjarri því, mín orð urðu alls ekki skilin þannig, og ég sveigði alls ekki að læknum heldur yfirleitt. Ég sagði, að ég hefði eins mikla trú á sérfræðingum og þar á meðal læknum eins og flestir aðrir, sem álita, að þeir væru ekki einhlítir, og sveigði ekki á nokkurn hátt að læknum í þessu sambandi. Sagt var, að hér sé til manneldisráð og að ég hafi talað mikið um mataræði og manneldi, það er alveg rétt, ég gerði það. Það er líka ein stór grein heilsuverndarinnar og kannske ein af þeim allra stærstu. Um það er rétt að segja það, að það veitir áreiðanlega ekki af því, eins og kom nú hér fram hjá hv. 4. þm. Reykv. (HG), að athuga um vinnubrögð ráðsins. Merkileg vinna, sem þar hafði verið upp tekin, hefur fallið niður, en slíkt mun vera sjaldgæft að átt hafi sér stað hjá nokkru þjóðfélagi, sem vill fylgjast með í þeim málum. Annars sjá menn greinilega af reynslunni, hvað það þýðir að gera ráðstafanir þannig, að hugsað sé um heilsuvernd, og sá ágæti læknir, sem hér er í d., minntist einmitt á það og kom með rækilegar sannanir - og rækilegri en ég hefði gert - fyrir mínu máli, með því að minnast á sullaveikina. Hvar væri komið þar, ef ekki hefði verið reynt að taka þannig á málum eins og gert er ráð fyrir að verði reynt að taka á málum um almenna heilbrigði í þessari till., sem hér liggur fyrir, og hvað væri líka t. d. með holdsveikina, og hvað væri með berklaveikina, þar sem Sigurður Sigurðsson hefur unnið stórvirki? Yfirleitt er ágreiningur um það meðal lækna hér í þessu landi og annars staðar, hvað mikið sé hægt að gera til að fyrirbyggja sjúkdóma, og um það eru mjög skiptar skoðanir, eins og ég minntist á í minni frumræðu. Ég álít, að það sé yfirleitt of lítið gert að því á ýmsum sviðum, þau dæmi, sem læknirinn nefndi hér, sanna hvað hægt er að komast með því að taka rétt á málunum og byrgja brunninn, áður en barnið dettur ofan í. Ég get fallizt á fyrir mitt leyti þær till., sem liggja hér fyrir frá heilbrmrh., og enn fremur hef ég ekkert við að athuga brtt. á þskj. 729, því að þessi till. er, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, flutt til þess, að af henni, ef svo mætti til takast, yrði nokkurt gagn. En það geri ég vitanlega ekki að nokkru ágreiningsmáli, hver skipar formann nefndarinnar.



Herra forseti. Ég verð að játa það, að ræður hv. þm. Str. um þessa till. svo og grg. hans fyrir till. hafa ekki enn þá sannfært mig um nauðsyn þess, að þessi till. verði samþykkt. Till. byggist í fyrsta lagi á því, að í sjúkrahúsmálum, sérstaklega í staðsetningu og byggingu sjúkrahúsa á undanförnum árum hér á landi, hafi verið gerðar mjög miklar skyssur, mjög mikil mistök, eins og hv. þm. Str. hefur orðað það. Nú er það svo, að þau mistök, sem þarna er um að ræða, ættu þá að vera hv. núverandi stjórnarflokkum að kenna. Sæti það sízt á mér að taka upp hanzkann fyrir hv. stjórnarflokka í þessum efnum, ef þeir hefðu framið þar stórvægileg mistök. Þó er það nú svo, að þegar ég heyri andstæðinga mína borna sökum, sem mér finnst hvorki réttlátar né sanngjarnar, þá get ég ekki að því gert, að ég get ekki þegjandi á það hlustað, heldur þykir mér rétt að koma þeim þar til nokkurrar aðstoðar, sem fyrir röngum ásökunum verða. Og í þessu máli verð ég að segja það, að ég tel þær ásakanir um mistök í þessum efnum, sem hér hafa fram komið, vægast sagt harla einkennilegar. Það er að vísu rétt, að við höfum byggt stórt og hugsað stórt í sjúkrahúsmálum. En er það, ef að er gætt, rétt að hugsa stórt og byggja stórt í þeim efnum? Eru það mistök, þó að eitt sjúkrahús eða nokkur sjúkrahús séu byggð einni hæð eða nokkrum tugum rúmmetra of stór miðað við daginn í dag? Ég álít, að slíkt séu engin mistök, heldur þvert á móti. Ég álít, að það hefðu verið mistök í þessum efnum, ef við hefðum hugsað of smátt og byggt of smátt. Og ég spyr þá menn, sem hér hafa fjargviðrazt um það, eins og t. d. hv. 2. þm. N-M., að sjúkrahús á Blönduósi, sjúkrahús á Akureyri o. s. frv. „hafi ekki verið byggð við hæfi,“ eins og hann orðaði það, - ég spyr þessa menn: Hvernig verður eftir 40–50 ár, þegar íslenzka þjóðin, ef ekkert sérstakt ólán hendir hana, verður orðin 300 þús. manns a. m. k.? Verða þessi sjúkrahús þá of stór? Verða þeir, sem stóðu að byggingu þessara sjúkrahúsa, þá sakaðir um, að þeim hafi orðið á mistök fyrir of stórar byggingar o. s. frv.? Ég held ekki. Ég held þess vegna, að sá grundvöllur sé rangur, sem þessi till. byggist á. Og þegar svo er, þá get ég ekki fallizt á það, að það sé nein ástæða til að samþ. þessa till. Enn síður get ég fallizt á það, að það sé rétt að samþ. brtt. þá, sem hæstv. heilbrmrh. hefur borið hér fram, sérstaklega ef síðari hluti þáltill. er hafður í huga. Samkv. brtt. hæstv. ráðh. á n., sem um ræðir, að ljúka störfum fyrir 1. okt. 1954, en hins vegar er það sýnilega ógerlegt, ef menn athuga verkefni n. eins og það er ákveðið í síðari lið till. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Að gera tillögur um almennar ráðstafanir til eflingar heilsuvernd og heilbrigði með þjóðinni.“ Það er sýnilegt, að n. á þess engan kost að gera þessu máli nokkur skil fyrir 1. okt. 1954. Til þess er þetta verkefni allt of víðtækt. Ef brtt. hæstv. ráðh. yrði því til þess, að hin till. yrði samþykkt, álit ég, að þetta mál sé hvorki fugl né fiskur og til lítils sóma fyrir Alþingi að samþykkja það þannig. Ég vil því taka það fram, að ég mun fylgja till., sem hv. 4. þm. Reykv. hefur borið hér fram um að vísa þessu máli til ríkisstj., af því að ég sé í sjálfu sér ekkert athugavert við það, en hefði þó talið eðlilegast, að þessi till. ásamt brtt. yrði felld.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð í tilefni af því, sem hv. 8. landsk. sagði hér áðan, að ef þessi till. mín á þskj. 722 yrði samþ., þar sem svo er kveðið á, að n. eigi að ljúka störfum fyrir 1. okt. 1954, þá væri sá tími allt of naumur. Ég er á allt annarri skoðun. Nefndin hefur þó alltaf rúma fimm mánuði eða fimm og hálfan mánuð til þess að vinna þessi störf, og ég er sannfærður um, að sá tími er nógu langur, ef n. á annað borð vill hraða störfum. Ég hef líka þá reynslu í störfum yfirleitt, að eftir því sem verkinu er meira hraðað, því betri árangur er yfirleitt af starfinu. Þær nefndir, sem eru kosnar af Alþingi eða skipaðar á annan hátt milli þinga og hafa ótakmarkaðan tíma til starfa, vinna yfirleitt störfin á lengri tíma en nauðsynlegt er og hafa ekki þann hraða í vinnubrögðunum, sem er nauðsynlegur. Það hefur líka komið fram hér hjá mörgum ræðumönnum, að það sé ýmislegt í heilbrigðismálum þjóðarinnar, sem sé nauðsynlegt að rannsaka og endurbæta. Er þá ekki nauðsynlegt, að till. til úrbóta komi sem allra fyrst? Ég benti á það hér síðast, þegar þetta mál var til umr., að það lægi fyrir að endurskoða frv. það, sem nú liggur fyrir hv. Ed. til læknaskipunarlaga, fyrir haustþingið, vegna þess að það er meiningin að leggja það frv. endurskoðað og endurbætt fyrir Alþ., til þess að það verði lögfest. Ég benti á, að ef n. verður kosin til þess að gera till. til úrbóta í heilbrigðismálunum, um staðsetningu sjúkrahúsa og annað, sem ábótavant er í heilbrigðismálunum, þá vinni n. í samráði við þá menn, sem taka læknaskipunarfrv. til endurskoðunar. Það fer þess vegna vel á því, að tími sá, sem mþn. er ætlaður til starfa, sé bundinn við 1. október eða þann tíma, sem haustþingið kemur saman. Fimm og hálfur mánuður fyrir n. til starfa er áreiðanlega nógu langur tími. N. getur safnað að sér skýrslum og gögnum á þessum tíma og unnið úr þeim, og það eru betri vinnubrögð, að það sé hæfilegur hraði, heldur en að n. ætli sér langan og ótakmarkaðan tíma, segjum 1–2 ár eða lengur, eins og stundum vill vera, þegar mþn. starfa og hafa ótakmarkaðan tíma fyrir sér. Ég vil aðeins láta þetta koma fram, og ég veit, að margir hv. alþm. eru sömu skoðunar og ég í þessum efnum.



Herra forseti. Ég hef nú hlýtt nokkuð á umr. um þetta mál, en þá því miður ekki allar, og ég vil nú segja það, að það hefur komið mér dálítið á óvart, að deilur skuli hafa getað orðið hér á þingi um till. sem þessa. Það er nú svo, að þau eru mörg málin, sem hið háa Alþ. hefur samþykkt að láta athuga á milli þinga og fá til þess menn að framkvæma slíkar athuganir, og ég ætla, að sum af þeim málum, sem Alþ. þannig gerir sérstakar ráðstafanir til athugunar á milli þinga, séu ekki stærri en það mál, sem hér liggur fyrir. Ég vil líka segja það, að ég er fyrir mitt leyti hlynntur því, að þessi till. verði samþykkt, og geri líka ráð fyrir, að svo verði, þar sem hv. fjvn., sem málinu var vísað til, hefur, að ég ætla, einróma lagt til, að það verði gert. Ég held, að menn þurfi ekki að óttast það, að okkar ágæta læknastétt hafi nokkuð við það að athuga, að slík n. sé sett á laggirnar sem þessi. Ég get a. m. k. ekki ímyndað mér, að svo sé. Það er miklu fremur viðurkenning af hálfu Alþ. á mikilvægi þessara mála, mikilvægi starfs læknastéttarinnar, sem kemur fram í þessari till., heldur en að tillögunni sé gegn henni stefnt, enda væri slíkt ekki réttmætt, því að við eigum áreiðanlega hér á Íslandi, miðað við okkar þjóðarstærð og aðrar ástæður, vel menntaða læknastétt og vel hæfa til síns starfs. Ég skal nú ekki fara langt út í það að ræða efni þessarar till. Fyrri liður till. ætlar n. að gera till. um fjölda, stærð og staðsetningu sjúkrahúsa og hjúkrunarheimila í landinu. Síðari liðurinn ætlar henni að gera till. um almennar ráðstafanir til eflingar heilsuvernd og heilbrigði með þjóðinni. Það er að sjálfsögðu margt, sem nú þarf athugunar í sambandi við framkvæmdir í sjúkrahúsmálum. Samgöngur hafa breytzt mjög til batnaðar í seinni tíð. Þekking lækna og annarra á því, sem hægt er að gera fyrir vanheila menn og hver meðferð þeim hentar bezt, hefur líka aukizt. Hér þarf áreiðanlega ýmsar tegundir af dvalarstöðum fyrir vanheilt fólk. Oftast er talað um spítala. En margir eru þeir, sem ekki þurfa þess beinlínis með að vera á þeim stofnunum, sem venjulega eru kallaðar spítalar, þar sem eru sérfræðingar og fullkomnustu tæki til lækninga, heldur þurfa þeir þess oft og tíðum fyrst og fremst með að vera þar, sem þeir geta notið aðhlynningar, sem ekki er hægt að veita á heimilum. Ég hef heyrt lækna segja það, sem hafa áhuga á þessum hlutum, að þeir teldu, að það, sem vantaði e. t. v. fyrst og fremst eða hefði vantað hér á landi, væri einmitt slíkir dvalarstaðir, ekki beinlínis spítalar, heldur slíkir dvalarstaðir eða hæli, þar sem vanheilt fólk geti notið þeirrar aðhlynningar, sem það þarfnast. Með þessu er auðvitað ekki sagt, að ekki vanti líka eitthvað af sjúkrahúsum, enda eru nú sem betur fer hafnar eða ráðnar allmiklar framkvæmdir í þeim málum og þegar allmikið framkvæmt síðustu árin. Birtar hafa verið samanburðartölur um fjölda sjúkrarúma t. d. hér og í nágrannalöndunum, og sá samanburður virðist sýna, að sjúkrarúmafjöldi hér sé ekki langt neðan við það, sem algengt er t. d. á öðrum Norðurlöndum. En mér hefur verið tjáð, að munurinn á ástandi hér og þar í þessum efnum sé e. t. v. mest í því fólginn, að nágrannaþjóðirnar eigi meira af dvalarheimilum, hjúkrunarheimilum, en verið hafa hér á landi, sem verður þá til þess, að ýmsir af þeim, sem hér þurfa að liggja á sjúkrahúsum, fá sína hjúkrun á hjúkrunarheimilunum og taka ekki upp rúm á spítölunum, eins og þeir verða að gera hér, á meðan ekki er nóg af öðrum stofnunum, sem geta veitt hjálpina. Þessa hluti og ýmsa aðra er áreiðanlega full ástæða til þess að athuga í n. sem þessari. Ég skal ekki ræða mikið um 2. lið till. Þar er fjallað um svo yfirgripsmikið mál og svo fræðilegt, að ég tel naumast á mínu færi að leggja þar orð í belg nú. En ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram frá hv. 8. landsk. (BergS), sem reyndar lýsti sig andvígan till., að með sérstöku tilliti til þessa máls sé ekki rétt að takmarka starfstíma n. svo sem gert er í annarri brtt. hæstv. heilbrmrh. Vildi ég nú skjóta því til hans, hvort hann gæti ekki fallizt á að taka þann hluta brtt. sinnar aftur. Ég held, að það sé alveg ómögulegt fyrir svona n. að skila nokkru viðhlítandi áliti, a. m. k. um 2. liðinn, eftir nokkra mánuði. Það held ég að sé alveg útilokað að sé hægt, því að þetta er það yfirgripsmikið mál, sem að sjálfsögðu þarf m. a. að afla upplýsinga um frá öðrum löndum. Ég vil benda á það í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði um fyrirhugaðar till. um læknaskipun, sem hann hygðist leggja fyrir þingið í haust, að mér sýnist, að það þyrfti nú ekki að reka sig á hans fyrirætlanir í því efni, þó að starfstími n. væri ekki takmarkaður svona, því að sjálfsögðu gæti hann, ef hann vill, að n. fjalli eitthvað um það mál út af fyrir sig, leitað álits hennar um það, þó að hún starfaði lengur. Þess vegna þarf ekki af þeim ástæðum að takmarka svo mjög starfstímann sem gert væri með þessari till. Það var nú eiginlega mitt aðalerindi hér upp í ræðustólinn, að ég vildi beina þessu til hæstv. ráðh., hvort hann mundi ekki geta fallizt á að taka þennan hluta brtt. sinnar aftur. Mér skilst, að það þurfi ekki að fara í bága við fyrirætlanir hans um að leggja fyrir næsta þing frv. um læknaskipun.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft till. þessa til meðferðar á nokkrum fundum og auk þess sent till. til umsagnar til Hagstofu Íslands, Fiskifélags Íslands og til dr. Sigurðar Þórarinssonar. Það varð að niðurstöðu í n. að leggja til, að till. yrði samþ. með allverulegri breytingu, þar sem lagt er til, að að vísu verði hafinn nokkur undirbúningur að slíkri landabréfagerð sem till. fer fram á, en þó verði lögð aðaláherzla á að afla nauðsynlegra upplýsinga varðandi fiskimið landsins í þeim tilgangi, að hafin verði gerð fiskikorta af fiskimiðunum. Það er nú ekki þörf á að hafa langar umr. um þetta mál, en þó þykir mér rétt að minnast með örfáum orðum á þessa meginbreytingu, sem fjvn. leggur hér áherzlu á í sambandi við afgreiðslu þessarar till. Það kom fram í upplýsingum, sem n. aflaði sér varðandi málið, að nú er svo komið, að sjókortagerðin öll er að færast inn í landið. En jafnhliða því, að hin almenna sjókortagerð færist inn í landið, hefur þeim mönnum, sem að því verki standa, orðið ljóst, að það er mikil nauðsyn á því, að Íslendingar taki í sínar hendur einnig að gera svo nefnd fiskikort, en það eru kort, sem veita mjög mikilvægar upplýsingar um fiskimiðin, sýna bæði botnlag fiskigrunnanna, veita upplýsingar um strauma og margt annað það, sem að gagni kemur fyrir fiskimenn, þegar þeir eru á hinum ýmsu fiskimiðum. Íslendingar hafa ekki átt kost á því fram að þessu að notfæra sér nein slík fiskikort, nema að því leyti til sem erlend kort hafa fengizt, en kort, sem erlendar fiskveiðiþjóðir hafa gert af íslenzkum fiskimiðum, eru allgóð í þessu efni, svo langt sem þau ná. En það er líka vitað, að Íslendingar eru alltaf að afla sér meiri og meiri upplýsinga um fiskimið sín og það eru að opnast ný veiðisvæði kringum landið, sem vantar tilfinnanlega upplýsingar um eða a. m. k. þannig upplýsingar, að þær liggi fyrir í kortum. Í þessu efni vildi ég t. d. benda á það, að af jafnvíðfrægum fiskimiðum og fiskimiðunum, sem togarafloti okkar hefur tekið meginhlutann af afla sínum á hin síðustu ár, hinum svo nefndu Halamiðum fyrir Vestfjörðum, eru raunverulega ekki til nein kort, sem sýna miðin eins og þau raunverulega eru. Þær mælingar, sem af þessum miðum eru til í kortum, eru meira og minna rangar að upplýsingum reyndra fiskimanna. Vitanlega liggur fyrir að kortleggja þessi svæði upp á nýtt og á réttan hátt og veita fiskimönnum okkar margvíslegar aðrar upplýsingar varðandi þessar fiskislóðir. Þá er það einnig mjög athyglisvert atriði í þessu efni, að næstum allar þær fiskislóðir, þar sem togarar okkar hafa á undanförnum árum veitt karfa, eru fyrir utan hið mælda svæði okkar. Þar eru ekki til nein venjuleg kort af, og allra sízt er af þeim svæðum að finna neitt það, sem heitir fiskikort. Þetta eru tiltölulega nýfundin veiðisvæði, sem tiltölulega fáir Íslendingar þekkja, en vitanlega væri feiknarlega þýðingarmikið að fá haldgóðar upplýsingar um, og slíkar upplýsingar gætu komið þeim mönnum að stórkostlega miklu gagni, sem á þessar fiskislóðir þurfa að sækja á næstunni, og sparað óteljandi mikil útgjöld fyrir fiskiskipin. Nefndinni þótti full ástæða til þess, þegar nú er gert ráð fyrir að hefja nokkurn undirbúning að því að gera hin svonefndu hagrænu landabréf í þágu atvinnuveganna, að þá yrði þó fyrsti áfanginn í því sá að snúa sér að gerð þessara fiskikorta, sem óumdeilanlega eru einn þýðingarmesti vettvangurinn í þessu efni fyrir okkar þjóð, og það ætti að standa nær okkur en margt annað að gera sjálfir kort af okkar dýrmætu fiskimiðum, en þurfa ekki að sækja upplýsingar um íslenzk fiskimið til erlendra þjóða. Af þessum ástæðum hefur fjvn. Lagt til, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem er að finna á þskj. 675 og felur það í sér, að ríkissjóði verði heimilað að verja 30 þús. kr. til þess að afla nauðsynlegustu upplýsinga um fiskimiðin umhverfis landið og til þess síðan að hefja undirbúning að gerð fiskikorta. Það er áreiðanlegt, að fyrir þessu er mikill áhugi meðal allra þeirra, sem til þekkja, og ég hygg, að það væri vel af stað farið í sambandi við gerð hinna hagrænu landabréfa að stíga þetta skref sem fyrsta skref í þessu máli. Fjvn. leggur sem sagt til, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem er að finna á þskj. 675.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem við þm. Sósfl. flytjum, fjallar um vandamál, sem ekki aðeins snertir okkur Íslendinga, heldur og fleiri, jafnvel alla. Ég býst við, að flestum hv. þm. sé kunnugt, hvernig öllum þeim mönnum, sem á annað borð hugsa eitthvað um framtíðina á þessari jörð, brá við, þegar afleiðingarnar af næstsíðustu vetnissprengjutilraun Bandaríkjanna sáust. Ég býst við, að allir hv. alþm. hafi fylgzt með því hérna dag eftir dag, þegar fréttirnar voru að koma í útvarpinu um þær skelfingar, sem dundu yfir sjómennina á Japanshafi, yfir íbúana, sem urðu fyrir afleiðingunum af öskufallinu. Ég býst við, að við sem ein af mestu fiskveiðaþjóðum veraldarinnar höfum getað sett okkur nokkurn veginn í spor þeirra manna, sem ekki þorðu að leggja sér fisk til matar, vegna þess að þeir bjuggust við, að hann væri eitraður, sett okkur í spor þjóðar, sem sá fram á það, að hún yrði að hætta fiskveiðum vegna þessara tilrauna, sem gerðar hafa verið af framandi stórveldi, sem áður hafði þó með kjarnorkuvopnum drepið svo skipti hundruðum þúsunda manna hjá þessari sömu þjóð. Ég býst við ef einhverjir okkar hafa hugsað sem svo, að við værum svo langt burtu hérna á Íslandi, að það kæmi okkur lítið við, sem gerðist í Kyrrahafi, að þá hafi e. t. v. sú hugsun þó komið upp hjá sumum, þegar þeir heyrðu fréttirnar frá Kanada, frá Saskatchewan, frá héraði, þar sem allmargir Íslendingar búa, 10000 km burt frá því svæði, þar sem vetnissprenging fór fram, - þegar þeir heyrðu um, að geislavirk aska hefði fallið þar, að þá hafi mönnum skilizt, að það væri enginn óhultur, og hvað mundi þá, ef slíkar tilraunir væru gerðar í Atlantshafinu? Ég býst þess vegna við, að flestir hv. alþm. hafi gert sér ljóst, að með öðru eins fyrirbrigði og því. sem þarna gerðist við þessa vetnissprengjutilraun, er verið að kveðja alla menn, sem einhverja ábyrgðartilfinningu hafa gagnvart lífinu á jörðinni, til hugsunar og til starfa um það að láta ekki þessa hluti halda áfram. Við tókum þetta mál fyrir í þingflokki Sósfl. 24. marz og gerðum þá ákvarðanir um að undirbúa að leggja fram þá till., sem hér er komin fram og nú er til umr. Við höfum nú fylgzt með því, að síðustu vikurnar hefur á hverju þingi veraldarinnar á fætur öðru þetta mál verið tekið til umr., í hverri heimsálfunni á fætur annarri. Við höfum fylgzt með því, hvernig allir þingflokkarnir í Japan, því landi, sem þarna á hvað mest um sárt að binda, hafa sameinazt í því skyni að mótmæla því, að fleiri tilraunir verði gerðar, og krefjast þess, að stórveldin í veröldinni komi sér saman um að hindra, að kjarnorkuvopn verði notuð. Við höfum fylgzt með því, hvernig forsætisráðherra Indlands, einn af þeim stjórnmálamönnum, sem nú eru mest metnir í veröldinni, hefur kvatt sér hljóðs til þess að skora á stórveldin að gera ekki fleiri tilraunir í þessa átt. Við höfum fylgzt með, hvernig þingflokkarnir í Ástralíu, þingflokkarnir í Danmörku, hvernig sænsku jafnaðarmennirnir og nú síðast enska þingið hafa tekið ákvarðanir, sem hníga í sömu átt. Þetta er ekki undarlegt. Við höfum smám saman, mennirnir, verið á síðustu öldum að leysa úr læðingi öfl, sem hefðu getað, ef þau hefðu verið notuð, útrýmt allri fátækt, öllum sjúkdómum af jörðinni. Við höfum verið að leysa úr læðingi öfl, sem gátu gert mannkynið, ef það hefði vit á að hagnýta sér þau, gæfuríkt, að svo miklu leyti sem ytri skilyrði geta skapað gæfu. En við sjáum um leið, að með þessu mikla valdi, sem við mennirnir höfum fengið yfir leyndardómum lífsins, erum við líka færir um að eyðileggja þetta sama líf. Sömu tækin sem við getum notað til þess að gera lífið dásamlegt og dýrðlegt getum við líka notað til þess að þurrka það burt. Og við sjáum það nú og við heyrum talað um það af hálfu vísindamannanna í sambandi við síðustu sprengjurnar, sem farið er að hugsa um, eins og kóboltsprengjuna, að það sé ekki aðeins hægt fyrir okkur að þurrka út alla þá menningu, sem mannkynið hefur verið síðustu árþúsundirnar að byggja upp, heldur sé líka hugsanlegur möguleiki fyrir okkur að þurrka burt mannkynið sjálft, þannig að ef einhver dýr lifðu eftir á jörðinni, þá yrði sú sama milljóna ára þróun, sem gerzt hefur og skapað hefur okkur í þeirri mynd, sem við erum nú, að endurtaka sig aftur, ef jörðin þá yrði byggileg. Þegar svona viðhorf blasa við fyrir okkur, þá er ekki að undra, þó að við sjáum ástæðu til þess að hreyfa slíkum málum - og það á þingi, sem á sér einhverja merkilegustu sögu, sem nokkurt þing í veröldinni á, þing, sem hefur sýnt sig fyrir upp undir þúsund árum að geta ráðið við vandamál, sem flestar eða allar aðrar þjóðir urðu að leysa með vopnum. E. t. v. vilja menn nú hugsa sem svo, að þegar við mennirnir séum orðnir svo voldugir og getum gert svona mikið og grandað þar með okkur sjálfum, þá sé lítil von til þess, að við getum hindrað það, að svona vopn verði notuð. Það er þó ekki ástæða til þess að kvíða í þeim efnum. Við mennirnir höfum þegar fundið upp og þekkt áratugum saman eiturtegundir, sem geta þurrkað út allan gróður, allt dýralíf og allt mannlíf á stórum svæðum í veröldinni. Við höfum getað þegar ræktað bakteríur, sem geta, ef þeim er beitt sem vopnum, haft sömu áhrif í því að eyðileggja allt lifandi. En við mennirnir höfum haft vit á því að gera samkomulag um það, jafnvel þótt við beittum öðrum tækjum til þess að drepa hverjir aðra, að nota ekki þessi vopn, og flestallar þjóðir heims, þó ekki Bandaríki Norður-Ameríku, hafa undirritað samkomulag um að beita ekki slíkum vopnum eins og bakteríuhernaðinum, og það hefur til allrar hamingju ekki komið fyrir, að þeim vopnum hafi verið beitt í stórum stíl. Við höfum sem sé dæmin um, að þegar önnur eins drápstæki og eitrið eða bakteríurnar hafa verið ræktaðar eða fundnar upp og mögulegt verið að nota það, þá höfum við mennirnir getað haft vit fyrir okkur sjálfum í því að koma okkur saman um að nota ekki svona hluti. Þær kjarnorkusprengjur, sem nú hafa verið fundnar upp, og nú síðast vetnissprengjan eru drápstæki, sem eru stórvirkari en nokkur eiturvopn eða nokkur bakteríuvopn, og það gegnir að því leyti öðru máli um þær og þá fyrst og fremst vetnissprengjuna, að þessi vopn eru þegar ýmist notuð eða tilraunir gerðar með þeim. Bandaríki Norður-Ameríku hafa þegar notað atomvopnin í Hiroshima og Nagasaki, drepið á nokkrum mínútum fleiri manns en allir íbúar Íslands eru og ekki aðeins drepið fólk heldur líka þannig breytt eðli manna, að erfðalögmálin gilda ekki lengur, að þeir menn sem verða fyrir áhrifum af þessu, eru ekki lengur færir um að skapa samsvarandi menn, með þeim erfðum, sem mannkynið á. Sjálf rás lífsins, framrás þess er trufluð af þessum tækjum. Við höfum enn fremur nú yfirlýsingu frá forseta Bandaríkjanna um, að vopn eins og vetnissprengjan verði notuð, ef til styrjaldar kemur, og jafnvel hann upp á eigin spýtur mundi grípa til þess að láta nota slík vopn. Við höfum sem sé yfirlýsingar um og heyrum nú þessa dagana ögranir og óbeinar hótanir um, að svona vopn verði notuð. Það er talað um það í Asíu, þar sem þau hafa verið notuð áður. En við vitum, að það muni líka vofa yfir viðar, ef farið verður að nota þau þar. Það er þess vegna vitað mál, að annaðhvort verða mennirnir sem heild að geta skapað samkomulag sín á milli um að hindra notkun þessara ægilegu tækja eða þá að allt mannlífið er í hættu. Við höfum að vísu þekkt stríð og bardaga lengi á þessari jörð, en það, sem er um að ræða í sambandi við notkun hernaðartækja eins og vetnissprengju, er ekki lengur neitt stríð eða neinir bardagar. Það eru slík múgmorð, að það nálgast morð á sjálfu mannkyninu. Við verðum að gera okkur ljóst, að þessi hætta vofir yfir, að þetta er ekki aðeins tal, og ég fyrir mitt leyti vil undirstrika það, að það, sem gerir þessa hættu svona mikla, er, að þessi vopn eru í höndum á yfirstétt, sem er að missa stjórn á sjálfri sér. Georg Brandes sagði eitt sinn, að það væri ekkert villidýr eins brjálað og maður, sem er hræddur um peninga sína, og það er auðséð, að sú auðmannastétt, sem drottnar í Bandaríkjunum, er að brjálast á sama hátt og sú yfirstétt, sem drottnaði í Þýzkalandi fyrir skömmu. Og það þarf að grípa fram fyrir hendurnar á slíkri yfirstétt, og það þarf að gera það áður en hún leggur út í þá hluti, sem hún hefur áður sýnt sig reiðubúna til þess að leggja út í. Við munum eftir sögunum um þær yfirstéttir, sem sáu, að hverju stefndi með þær. Við könnumst við þá menn, sem þegar þeir sjá, að þeir eru að tapa í veröldinni, kjósa heldur að láta allt farast með sér heldur en að tapa. Og það er það, sem þeir auðmenn, sem drottna í Bandaríkjunum, virðast vera hræddir við. Þeir þora ekki að horfa fram á friðsamlega þróun í veröldinni, vilja geta beitt tortímingarvopni við þær þjóðir, sem nú eru, eins og við Íslendingar höfum verið að gera, að berjast fyrir sínu frelsi, og það er þessi hætta, sem við verðum að gera okkur ljósa. Þess vegna er það, að ég álít, að við eigum að okkar leyti hér á Alþingi Íslendinga að láta í ljós þá skoðun, sem er að verða almenningsálit í veröldinni, að það verði að koma í veg fyrir, að fleiri vetnissprengjutilraunir verði gerðar, og að þau stórveldi, sem nú geta framleitt þessa sprengju, komi sér saman um að gera ekki fleiri tilraunir og setjast að samningaborðinu til þess að koma í veg fyrir, að kjarnorkuvopn verði nokkurn tíma notað í hernaði. Ég álít, að við Íslendingar eigum að taka undir þessar kröfur, það sé í samræmi við alla erfð okkar þjóðar, í samræmi við það, að við erum svo að segja eina þjóð veraldarinnar, sem aldrei hefur átt í stríði við neina aðra þjóð. Ég hef í ræðu minni sagt skýrt og skorinort, hvar ég álít að hættan liggi, og þessari till., eins og við leggjum hana fyrir, þm. Sósfl., er fyrst og fremst beint til ríkisstj. Bandaríkjanna, því að við vitum, að þaðan stafar hættan. Það er komin fram brtt. við þessa till. frá hv. 4. þm. Reykv. (HG) og hv. 8. þm. Reykv. (GilsG), og ég verð að segja það, að þó að ég að vísu kysi heldur till. eins og hún er orðuð frá okkur, þá get ég líka ákaflega vel sætt mig við till. eins og hún þá yrði orðuð, því að það næst með henni sami tilgangur. Aðalatriðið er, að við Íslendingar getum sameinazt um það að leggja okkar lóð á vogarskálina í þessu efni og að við, þrátt fyrir þann mikla skoðanamun, sem hjá okkur er, þrátt fyrir allar þær deilur, sem við venjulega tökum upp, þegar við minnumst á þessi mál, gætum sameinazt um að láta til okkar taka á alþjóðavettvangi í máli, þar sem við ættum fyllilega að geta staðið sameinaðir. Ég vildi þess vegna leyfa mér að vona, að hv. alþm., þó að ég þykist vita af reynslu, að ýmsir þeirra mundu frekar kinoka sér við að samþ. till. með því orðalagi, sem við höfum haft á henni, mundu þó geta samþ. hana með því orðalagi, sem hv. 4. og hv. 8. þm. Reykv. leggja til. En höfuðatriðið er hitt, að við samþ. slíka till., að við hverfum ekki þannig frá þessu þingi, að það sé ekki gert. Ég vildi mega óska, að það væri hægt að hafa samkomulag um það, að við afgr. þessa till. án þess, að hún færi til n. Við vitum, að þótt t. d. utanrmn. eða einhver önnur slík n. tæki þessa till. til meðferðar, þá gætu varla orðið á því breyt. frá því, sem er, a. m. k. eins og lagt er til að hún sé orðuð á þskj. 719, ef menn á annað borð vildu eitthvað samþ. í þessum efnum, og það álit ég að væri ákaflega vel farið og raunverulega ekki annað sæmandi fyrir okkur. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að hér geti orðið samkomulag um, að Alþ. Íslendinga sem ein af þeim elztu stofnunum, a. m. k. hér í Evrópu, sem skapaðar hafa verið til þess að skipuleggja menningarlíf hjá einni þjóð, láti, þegar menningin og mannkynið er í meiri hættu á jörðinni heldur en það hefur verið nokkurn tíma hingað til, þá skoðun sína í ljós og standi Alþ. allt saman um það, að þeim stóru og voldugu í veröldinni beri að hætta við þennan ægilega leik, sem byrjað er á. Ég álít, að við sem fulltrúar smælingjanna í heiminum, við sem þeir smæstu, ættum að segja þetta það skýrt og skorinort, að aðrar þjóðir tækju tillit til þess, og ég efast ekki um, að einróma samþykkt frá Alþ. Íslendinga hefði mikla þýðingu í þá átt að knýja þetta fram.



Herra forseti. Ekki þarf að fara mörgum orðum um tilefni þeirrar þáltill., sem hér er til umr. Atburðir þeir, sem gerðust á Kyrrahafi hinn 1. marz s. l., þegar Bandaríkjamenn sprengdu þar vetnissprengju með þeim afleiðingum, sem alkunnar eru, geta engum verið úr minni liðnir. Svo má heita, að allur heimur hafi staðið á öndinni vegna þess tortímingarmáttar, sem ljóst er að stórveldi þau, er framleiða vetnissprengjur, búa yfir. Menn vissu að vísu áður, að með tilkomu vetnissprengjunnar höfðu gífurleg eyðingaröfl verið leyst úr læðingi, en eftir atburðina á Kyrrahafi er öllum heimi þó enn ljósara en áður, hvílík ógn er búin mannlífi á þessari jörð, ef þvílík vopn yrðu notuð í styrjöld. Við vetnissprenginguna 1. marz er hættusvæðið talið hafa verið nær 300 þús. km2, eða þrefalt stærra en allt Ísland. Kjarnorkufræðingar hafa sjálfir lýst yfir, að ein slík sprengja gæti þurrkað út stórborgir eins og New York og London. Þá er það einnig viðurkennt, að sprenging þessi á Kyrrahafi hafi verið a. m. k. helmingi aflmeiri en kjarnorkufræðingarnir, sem höfðu tilraunirnar með höndum, reiknuðu sjálfir með. Sýnir það ljóslega, að mjög skortir á það, að jafnvel vísindamenn geti með nokkurri nákvæmni reiknað út eða sagt fyrir um afleiðingar slíkra tilrauna. Er því auðsætt, að hér hafa verið leyst úr læðingi öfl, sem enginn getur fullyrt, hvílíkan tortímingarmátt hafa; aðeins er ljóst af reynslunni. að hann er geigvænlegri en orð fá lýst. Því hefur verið lýst yfir hvað eftir annað nú hinar síðustu vikur, að Bandaríkin muni halda áfram smíði á vetnissprengjum svo og tilraunum með þær á Kyrrahafi. Vitað er, að Rússar framleiða einnig vetnissprengjur og hafa þegar gert tilraunir með að sprengja þær. Það blasir því við nú, að stórveldin halda áfram í ríkara mæli en nokkru sinni áður kapphlaupi um framleiðslu og tilraunir með þessi ægilegu vopn. Með þessa staðreynd í huga hafa fjölmörg áhrifamikil blöð víðs vegar um heim, stjórnmálaflokkar og jafnvel fulltrúar heilla ríkja borið fram kröfur um það, að nú verði snúið við og horfið af þessum helvegi, tilraunum með vetnissprengjur og önnur kjarnorkuvopn verði hætt og stórveldin hefji þegar umræður og samninga um bann við framleiðslu kjarnorkuvopna, jafnframt því sem tryggt verði öruggt alþjóðlegt eftirlit með því, að það bann verði ekki brotið. Einhverjir kunna að segja, að Ísland hafi litla aðstöðu til að skipta sér af þessum málum, rödd þess muni ekki heyrast, vilji þess muni engin áhrif hafa á ákvarðanir stórveldanna. Ég er að því leyti alveg sammála flutningsmönnum þáltill. þeirrar, sem hér liggur fyrir, að Íslandi beri siðferðisleg skylda til að taka einarðlega undir þá kröfu, sem æ fleiri bera nú fram, að kapphlaupið um framleiðslu vetnissprengna verði stöðvað og stórveldin hefji samninga um bann við framleiðslu kjarnorkuvopna. Hins vegar lít ég svo á, að eðlilegt og rétt sé að beina slíkum áskorunum til allra þeirra stórvelda, sem starfa nú ákafast að framleiðslu kjarnorkuvopna. Þess er lítil eða engin von, að stöðvað verði kapphlaupið um gerð æ stórvirkari sprengna, nema því aðeins að þríveldin, Bandaríkin, Sovétríkin og Bretland, taki upp viðræður og samninga sín á milli og við aðrar þjóðir um að snúa við á þessari braut, áður en of seint er orðið. Ég hef þess vegna leyft mér, ásamt hv. 4. þm. Reykv., að bera fram brtt. við till. á þskj. 620. Sú brtt. er þess efnis, að Alþingi feli ríkisstj. að beina þeirri áskorun til stórveldanna þriggja, er ég áðan nefndi, Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands, að taka nú þegar upp samninga sín á milli og við önnur ríki um bann við framleiðslu kjarnorkuvopna og strangt alþjóðlegt eftirlit með því að banninu verði framfylgt og að fella jafnframt niður frekari tilraunir með vetnissprengjur og önnur kjarnorkuvopn. - Þá leggjum við einnig til, að fyrirsögn till. breytist í samræmi við þetta. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um brtt. okkar. Hún er prentuð á þskj. 719. Ég vænti þess, að hv. Alþ. sjái sér fært að samþykkja hana.

Forseti (JörB): Það eru margir, sem komnir eru á mælendaskrá.

Það er nóg nóttin.

Að vísu, en ósýnt er nú, hvort umr. geti lokið samt.

Það er sjálfsagt að reyna það.

Ég veit nú ekki. nema hyggilegra væri að fresta umr. til næsta dags 

Er ekki réttast að halda áfram í nótt með þetta?

Till. kemur til umr. Hv. þm. getur treyst því, að hún kemur á dagskrá og til umr.

Ja, en það er bara takmarkaður tími á morgun, því að það eru mörg fleiri mál, og það er nú síðasta nóttin, sem við höfum til að vinna.

En ef dagurinn verður notaður vel, þá getur það orðið drjúgur tími.

Það eru fleiri mál á morgun á ferðinni, sem verður talað nokkuð mikið í. Ég vil eindregið óska eftir, að það sé haldið áfram með umr. nú. Það hafa ekki verið það margir fundir í Sþ. upp á síðkastið. Og ég vil bara benda á það, forseti, að ef stjórnarliðið ætlar að hafa þann hátt á að tefja mál hér, eftir að stjórnarandstaðan hefur gert stjórninni mögulegt að koma í gegn málum hérna með því að talá ekki í þeim, þá verður farið að endurskoða þá aðferð. Ég vil benda ríkisstj. á, að hún kemur ekki málum í gegn hér á Alþingi, eins og hún lætur sitt stjórnarlið sækja þingfundina. Þá skal verða gerbreytt um aðferðir hér í þinginu, ef hún ætlar að hafa svoleiðis við.

Ég verð að benda hv. 2. þm. Reykv. á, að enn er ekki ástæða til þess að vera svona órór eins og hann er. Þetta er ekki svo komið, að ekki sé unnt að ræða málið, þó að það gerist ekki nú í nótt.

Ég vil krefjast þess, að forseti haldi áfram umr. í nótt.

Ja, það er sjáanlegt, að ef umr. heldur áfram, þá verður það langt fram á nótt og kannske lýkst ekki, og þá er ekkert við það unnið, og stundum er það nú með afgreiðslu mála ekki óhyggilegt að fara hóflega í sakirnar, meðan ekki er útilokað, að möguleiki sé á því að fá mál afgr. á þinglegan hátt, eins og vakir nú fyrir hv. þm. Það er rétt, þar sem svona er ástatt um þetta og komið er nú fram á nótt og fyrirsjáanlegt, að ósýnt er, að umr. verði lokið, þar sem nú þegar eru komnir sex menn á mælendaskrá, að Alþ. sjálft ákvarði, hvort umr. skuli haldið áfram nú í nótt eða ekki, og ber ég það þá undir hv. alþm.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mótmæla þeirri aðferð, sem hæstv. forseti hefur um, hvernig umræðum sé hagað í þinginu í nótt. Það hefur aldrei tíðkazt á þessu þingi, og það eru allmörg þing liðin síðan sú aðferð hefur verið notuð að láta stjórnarlið á Alþ. ákveða með atkvgr. að hætta umræðum um mál, sem stjórnarandstaðan flytur. Það er gripið til þessa svo að segja síðustu nóttina, sem þingið á að starfa, í þeim tilgangi auðsjáanlega af hálfu stjórnarliðsins að eyðileggja umræður um þetta mál. Það er vitað mál, að á morgun ætlar utanrrh. að flytja skýrslu hér á Alþ. Það er enn fremur vitað, að það er eftir að afgr. mörg mál í báðum deildum. Það er enn fremur vitað, að allmargar kosningar þurfa að fara fram á morgun og að öllum líkindum síðari umr. um mál í Sþ., þannig að það eru ákaflega lítil líkindi til þess, að ef umr. lýkur ekki í nótt um þetta, þá komi þetta mál fyrir aftur. Forseti hefur aldrei gripið til þess að afsala sér sínu valdi til þess að tryggja það, að Alþ. ræði mál, fyrr en nú, og þurfti ekki nema að líta á forsetastólinn áðan til þess að sjá, hvað var að gerast, að stjórnarliðið sjálft og ríkisstj. var að leggja að forseta. Ég álít, að hæstv. forseti misnoti sitt vald með því að skjóta nú undir stjórnarliðið og láta það ákveða að hætta þessum umræðum. Og ég vil mótmæla því. Þetta er í fyrsta skipti, sem hæstv. forseti hefur misnotað sitt vald sem forseti. Honum bar að taka jafnt tillit til þeirra, sem eru í stjórnarandstöðu, eins og ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ráðh. hafa ekki gert svo mikið að því að ræða þýðingarmikil mál hér á þinginu, að þeim hefði verið of gott að standa hér í nótt og tala. Ég vil þess vegna eindregið mótmæla því, sem hæstv. forseti nú hefur gert, að hann hefur gefið stjórnarliðinu tækifæri til þess að hindra áframhaldandi umræður um þetta mál.

Forseti (JörB): Mér finnst, að hv. 2. þm. Reykv. geti verið rólegur nokkurn veginn að minnsta kosti til morguns, þó að endanleg afgreiðsla fáist ekki um málið í nótt. Hvorugur okkar getur ráðið því, ef Alþ. svo sýnist, að það sé möguleiki á því; umr. geta staðið það lengi. Það er því ekki slíku til að dreifa hvorugur okkar getur haft það á valdi sínu. - En það kalla ég ekki misnotkun á forsetavaldi, að borið sé undir Alþingi sjálft um tilhögun á umr., þar sem henni er ekki lokið og ekki skertur réttur þingmanns eða þingmanna að ræða málið tilskilinn tíma. Og ég er búinn að gefa hv. 2. þm. Reykv. loforð um það, að málið verði tekið á dagskrá á morgun, og þá hef ég í huga, að það sé það góður tími fram undan, að hægt sé að ræða málið, svo að það fái afgreiðslu. - Hv. þm. á nú hér enn mál á dagskrá, og ég álit, að við eigum ekki að verja mjög miklum tíma í að þrasa um þetta.



Herra forseti. Ég tók það fram, að það væri misnotkun á valdi forseta að skjóta því undir úrskurð Alþ. að hindra frekari umræður um málið, þegar auðséð er, að það er annars vegar minni hlutinn, stjórnarandstaðan, sem í hlut á, hins vegar stjórnarliðið. Það er hægt að stöðva umræður um hvert einasta mál í þinginu með því að viðhafa þær aðferðir. Forseti er skoðaður sem fulltrúi jafnt stjórnarandstöðunnar sem ríkisstj., og honum ber sem forseta að sjá jafnt um rétt stjórnarandstöðunnar til þess að ræða mál eins og meiri hl., og það veit hæstv. forseti. Hitt skal ég viðurkenna, að hæstv. forseti getur séð um það, að umr. um þetta mál haldi áfram. Hann getur lofað því hér að slíta ekki Sþ. fyrr en atkvgr. hefur farið fram um þetta mál. Hann er í þeirri sérstöku aðstöðu nú fyrir utan allt annað, að hann er einn handhafi forsetavalds og getur ráðið því, - meira að segja sá, sem situr þar í forsæti. Ef hæstv. forseti lýsir því hér yfir, að þetta mál muni fá sína eðlilegu afgreiðslu, þannig að endanleg atkvgr. muni fara fram um það, áður en þingi ljúki, þá er náttúrlega engin ástæða fyrir mig til þess að vera með fleiri mótmæli hér í kvöld.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þann dýrmæta tíma, sem þingið á eftir að starfa, með að ræða hér mikið um þingsköp. En ég vil aðeins, að fram komi rödd um það, að það eru mjög ómaklegar vitur, sem hv. 2. þm. Reykv. beinir hér til forsetans, sem er þekktur að mikilli réttsýni og réttdæmi og ágætu starfi sem forseti. Ég held ekki, að ástæða sé til að láta svo mikið sem þessi hv. þm. hefur gert yfir óréttlæti út af því, að hann geti ekki sjálfur valið og ákveðið, að þessari nótt skuli varið til umræðna um þetta eina mál, þegar bíða afgreiðslu mörg önnur mál, sem eiga alveg jafnan rétt á að ná afgreiðslu eins og þetta mál. Ég hygg auk þess, að hann hafi borið þetta mál fram sem sýndarmál, það bar nú ræða hans vott um. Hann hagaði þannig sínum orðum, að hann reyndi að vekja upp umræður og illdeilur um mál, sem hann segist þó óska eftir að sé afgreitt, flytur hér ræðu eftir miðnætti í því skyni að koma af stað umræðum, - ræðu, sem áreiðanlega getur prentazt í Þjóðviljanum, um það, að annað af þeim tveim stórveldum, sem hafa framleitt þessa vetnissprengju, hafi gert hana til þess að myrða hann og okkur hina, englana, sem eigum að vaka hér og syngja hallelúja fyrir hann í nótt. En englarnir, sem hann trúir á, guðirnir hans, Rússarnir, þeir hafa aftur aðeins gert sér til ánægju að sprengja vetnissprengju í sinu landi og aldrei haft neitt í huga annað en það, sem alltaf einkennir þá, réttlætið og sakleysið. En það vil ég sem sagt að standi skjalfast, að það er sýnt, að þessi maður flytur þessa till. sem sýndartill. Og það er mjög eftirtektarvert, að þegar hann með ræðu sinni neyðir marga menn til að kveðja sér hljóðs og ræða málið, - ég endurtek það neyðir þá til að kveðja sér hljóðs og ræða málið, - að hann skuli þá ráðast á forseta kl. 1 að nóttu og bera hann brigzlyrðum um rangindi fyrir það, að hann lætur þingið úrskurða, hverjir vilji vaka yfir slíkum ræðuhöldum.



Herra forseti. Ég sé nú, að hæstv. forsrh. er búinn að flytja þá ræðu, sem hann ætlaði að flytja um þetta mál, og menn eru búnir að heyra hans innlegg í málið. Það gæti kannske verið, að nú stæðu upp einhverjir fleiri næst af þessum sex, sem voru búnir að kveðja sér hljóðs. Ég hef nú satt að segja aldrei vitað það áður hér, að ég hefði svona mikil áhrif á þessa menn, að þeir þyrftu nú bara sex saman að fara að rísa upp til þess að andmæla þeirri ræðu, sem ég flutti hérna áðan. Ég hef hingað til vitað það, að þegar ég hef flutt hérna ræður, þá hefur þessum mönnum þótt miklu betra, að þegja á eftir heldur en að tala. Það er alveg sérstakt tilefni, sem þessi hæstv. ríkisstj. nú tekur sér til þess allt í einu að fara að tala. Þetta er sama ríkisstj, sem er búin að þegja allt þingið. Hún hefur þagað yfirleitt yfir flestum málum, sem hér hafa verið flutt. Af hverju þarf hún að tala núna? Jú, af því að það er síðasta nóttin. Af því að það á að sjá um að afgreiða ekki fleira. Ég skal láta hæstv. ríkisstj. vita eitt: Ef hún ætlar sér að hafa svona vinnubrögð í frammi, þá getur stjórnarandstaðan líka breytt um vinnubrögð. Og ég vil láta hæstv. ríkisstjórn vita það, að það yrðu ekkert þokkaleg vinnubrögð hérna á þinginu, svo framarlega sem það ætti að taka þessi vinnubrögð ríkisstj. núna í kvöld til fyrirmyndar. Þess vegna vil ég eindregið mótmæla því, sem hér er nú að gerast, og ég vil taka það fram, að í þeirri ræðu, sem ég flutti hér áðan, var ekki eitt einasta orð, sem ekki væri mælt af fullri ábyrgðartilfinningu fyrir því, sem nú væri að gerast í veröldinni. Ég hélt ekki, að hæstv. ríkisstj. þyrfti að taka allt svo nærri sér, þó að Bandaríkin gerðu einhvers staðar eitthvað, að hún þyrfti að fara að rjúka upp, þó að það væri deilt á stjórn Bandaríkjanna; það er nóg fyrir hana að hugsa um það, sem stjórn Bandaríkjanna gerir hér á Íslandi. Ég held hún ætti að láta sér nægja að verja það. Því fór fjarri, að sú till., sem ég flutti hér, væri einhver sýndartill. Það er þvert á móti, og það veit hæstv. forsrh. sjálfur bezt, þó að hann tali hér öðruvísi. Það er gott að vera með galgopaskap stundum, eins og hann var hérna áðan. En það mál, sem nú er um að ræða hér, er alvarlegra en það eigi við. Þess vegna vil ég lýsa því yfir, að ég álit ákaflega illa farið, að hæstv. forseti skuli hafa látið ríkisstj., þó að hún stökkvi upp á nef sér, nota forsetavaldið á þennan hátt, sem nú hefur verið gert, og taka orðið af þm. En hitt vil ég taka fram, og það má hæstv. ríkisstj. muna, að þessi aðferð, sem hún hefur beitt hér í kvöld, verður máske notuð í þinginu meira en hæstv. ríkisstj. þykir sjálfri gott. Stjórnarandstaðan hefur verið mjög „lojul“ hér á þessu þingi. Það hafa verið stjórnarfrv. hér, þegar þannig hefur verið skipað í Nd., að það var í lófa lagið að fella þau við 1. umr., ef menn hefðu kært sig um það. Svona illa sækir stjórnarliðið venjulega þingfundi hér, svo að ég tali ekki um ráðherrana. En við skoðuðum það sem okkar verkefni sem þingmenn að sjá um að koma þessum málum áfram. Þess vegna á það sannarlega ekki við, þegar hæstv. ríkisstj. fer að setja sig upp á háan hest hvað þetta snertir og fer að reyna að nota sér það, að svona er orðið framliðið þingtímans, til þess að reyna að hindra, að mál fái eðlilega afgreiðslu. Það er ekki til neins að ætla að verja hæstv. forseta í þessu efni. Hann veit það ósköp vel sjálfur, að þá aðferð, sem hann lét viðhafa núna, væri alltaf hægt að viðhafa til þess að þagga niður í stjórnarandstöðunni. Þess vegna veit hann ósköp vel, að þetta er ekki aðferð, sem samrýmist þeim skyldum, sem forseti hefur gagnvart öllum þm.



Herra forseti. Ég vona, að mér takist að kveikja í hæstv. ríkisstj. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. lifni dálítið við, þegar kemur að þessu frv. Þetta er mál, sem hún kannast máske dálítið betur við en það mál, sem við ætluðum að fara að ræða áðan og hún hindraði þá. Þessi þáltill. á þskj. 229 fjallar um það, að skipuð sé nefnd til þess að athuga ráðstafanir til varnar utanaðkomandi efnahagskreppu. Ég býst við, að ég þurfi ekki að lýsa því, hvað efnahagskreppa sé, fyrir hv. þm., a. m. k. þeir eldri af þeim muna nokkurn veginn eftir kreppunni 1930 og hvað hún þýddi fyrir Ísland þá og hvað viðkvæmt okkar land er fyrir slíkum efnahagskreppum eins og þá dundi yfir. Það eru öll sólarmerki, sem benda á, að það sé í uppsiglingu samsvarandi kreppa nú í Bandaríkjunum, og ég býst við, að sérstaklega hæstv. ríkisstj. kippist við, þegar minnt er á þau. Þar er slík kreppa að byrja. Sjálfir hagfræðingar Bandaríkjanna, sem flestir eru þá ekki upp á allt of marga fiska, hafa þegar slegið því föstu, að það sé byrjað það, sem þeir kalla afturkipp, þegar þeir eru hræddir við að nota orðið kreppu, því að þeir óttast kreppu meira en styrjöld og reyna þess vegna venjulega að beita orðum, sem eru ekki alveg eins viðkvæm og tala ekki eins hræðilegu máli til fjöldans, sem enn man eftir kreppunni, sem geisaði yfir Bandaríkin 1930 og árin þar á eftir. Þá flosnuðu yfir 12 millj. bænda upp í Bandaríkjunum, þá urðu yfir 20 millj. verkamanna atvinnulausir í Bandaríkjunum og skelfingarnar frá þeim tíma eru enn þá í minnum manna. Þess vegna óttast menn sjálft orðið kreppu og reyna meira að segja að loka augunum fyrir því þar vestra, þegar hún er að dynja yfir. Þó hafa hagfræðingar Bandaríkjanna, sem reyna að sýna fram á, að kreppa sé ekki í aðsigi, slegið því föstu, að framleiðslan í Bandaríkjunum muni minnka á þessu yfirstandandi ári, og engir af þeim hagfræðingum, sem komu saman þar á hagfræðingaþingi nýlega, álita, að sú minnkun mundi verða um minna en 5%, en margir sögðu, að hún mundi verða mun meiri en það. Associated Press, fréttahringurinn ameríski, hefur í sínum fréttum látið út ganga, að það megi búast við allmiklu meiri afturkipp í Bandaríkjunum en þeim. Vestur-Evrópuþjóðirnar líta nú þegar mjög kvíðnar til þess fyrirbrigðis, sem er að hefjast þar í Bandaríkjunum. Þær sjá, að svo framarlega sem framleiðsla Bandaríkjanna minnkar um meira en 5%, jafnvel þó að það yrði nú ekki 15%, eins og margir álíta, þá muni það þýða, að því meira sem markaðurinn hrynur innanlands því meira herði þeir á útflutningnum, því skarpari verði sóknin frá hálfu ameríska auðvaldsins til þess að reyna að brjótast inn í markaði annarra landa. Því meira sem kreppan harðnar heima fyrir í Bandaríkjunum, því harðvítugri verði samkeppnin á öðrum mörkuðum og því erfiðara verði þess vegna fyrir þá sem eru keppinautar Bandaríkjanna, að standast þar. Sérstaklega hefur þess orðið vart í Bretlandi og Frakklandi, að menn óttast þar slíka kreppu, ekki aðeins að Bandaríkin og samkeppnin frá þeim komi þarna til með að harðna, heldur líka þeir gömlu keppinautar Englands eins og Þýzkaland og Japan komi til með að verða ákaflega tilfinnanlegir keppinautar, þegar út í vægðarlausa baráttu auðvaldsríkjanna á milli um minnkandi markað sé komið. Hver forustumaður þjóðar, sem eitthvað hugsar um, hvað í vændum sé í efnahagsmálum, hefur gert að umræðuefni þessa yfirvofandi kreppu. Forsætisráðherra Danmerkur, Hans Hedtoft, sagði í nýársboðskap sínum í vetur, að hann óttaðist, að kreppan frá 1930 endurtæki sig, og hann benti um leið á það, að Danmörk hefði verið knúin til þess að opna sinn litla markað ekki aðeins fyrir heilbrigðri samkeppni, heldur líka fyrir „dumping“, og það er alveg vitanlegt, hvað forsætisráðherra Danmerkur átti við. Hann átti við þá viðskiptaþvingun, sem Bandaríkin beita þau lönd, sem þau hafa náð tökum á. Butler fjármálaráðherra Bretlands var nú nýlega að ljúka við ræðu, þar sem hann gerði grein fyrir þeim afturkipp, eins og hann orðaði það, sem búast mætti við í Bandaríkjunum og Bretar þyrftu að búa sig undir að mæta. Svíar og þeirra efnahagsstofnun hefur nú þegar slegið því föstu, hver hætta sé á ferðum viðvíkjandi kreppu, og gert sínar ráðstafanir í þessu sambandi. M. ö. o.: Það er ekkert spursmál um það, að efnahagskreppa er í uppsiglingu. Þeir, sem vilja loka augunum fyrir slíku, fara að eins og strúturinn, stinga höfðinu í sandinn, eða þá að þeir vilja láta kreppuna dynja yfir okkar land. Afstaða Íslands gagnvart kreppu í auðvaldsheiminum er sú, að okkar land er svo að segja næmast allra landa fyrir kreppu, vegna þess að við eigum meira undir útflutningi en nokkur önnur þjóð í veröldinni. Hér mundi nú vera byrjuð kreppa, svo framarlega sem ríkisstj. hefði ekki á síðasta ári gert sína stóru viðskiptasamninga við Sovétríkin. Hér mundi nú þegar vera byrjuð mjög tilfinnanleg kreppa, sem hefði komið í ljós í minnkandi freðfisksframleiðslu og minnkandi útgerð, svo framarlega sem þeir samningar hefðu ekki verið gerðir. Það, sem hefur dregið úr því enn þá, að afleiðingar þeirrar kreppu, sem er að skella á í Bandaríkjunum, dyndu yfir okkar land, er þess vegna það, að við höfum leitað í austurveg um okkar viðskipti og tekizt að nokkru leyti að bjarga okkur í svipinn með því. Nú mundi ég vilja spyrja hæstv. ríkisstj., ef hún þá gæti fengið málið, eins og hún fékk áðan: Hvað er það, sem hæstv. ríkisstj. hefur í undirbúningi í þessum efnum? Er það rétt, og er það satt, að Bandaríkin hafi nú þegar bannað ríkisstj. að halda áfram viðskiptasamningunum við Sovétríkin? Er það rétt, að það sé nú þegar í undirbúningi af hálfu ríkisstj. að eyðileggja þá viðskiptasamninga? Er það rétt, að sú togarastöðvun, sem ríkisstj. er nú að framkalla á Íslandi með sínu aðgerðaleysi í þessum málum, sé liður í því að gera ómögulegt fyrir Íslendinga að framleiða eins mikinn freðfisk og þeir geta selt? Er þarna ein samanhangandi keðja af skemmdarverkum, sem verið er að vinna gagnvart okkar atvinnulífi? Það er greinilegt, að sú togarastöðvun, sem ríkisstj. nú er að skipuleggja, kemur til með að grafa grunninn undan okkar efnahagslífi. Það er farið að tala um það nú þegar að selja togarana úr landi. Það er farið að tala um það nú þegar að binda í allt sumar svo og svo mikið af þeim. Það er m. ö. o. alveg greinilegt, að það er verið að undirbúa slík skemmdarverk gagnvart íslenzku atvinnulífi, að önnur eins hafa aldrei verið unnin. Á sama tíma eru málgögn, sem ríkisstj. stendur á bak við, að tala um það, að Íslendingar þurfi að fara að koma upp íslenzkum her. Seinast í dag eru þau málgögn, sem skyldust eru Sjálfstfl. og gefin út suður á Keflavíkurflugvelli, að impra á því sem einni aðallausninni í málunum, sem hér eru fram undan. Á sama tíma sem á að hlaupa frá öllu hér á Alþingi, þannig að togarastöðvun dynji yfir, á að herða á undirbúningnum undir myndun íslenzks hers. Ég held, að það, sem er að gerast í okkar efnahagslífi nú, sé undirbúningur undir að svipta okkur því efnahagslega sjálfstæði, sem var lagður grundvöllur að á árum nýsköpunarstjórnarinnar, með togarakaupunum, með vélbátakaupunum og með því að efla sjávarútveginn eins mikið og þá var gert. Það er sá grundvöllur, sem Ísland hefur byggt þá tiltölulega góðu lífsafkomu á, sem verið hefur hér síðustu 10 árin, og það er sá grundvöllur, sem sterkastur er undir okkar efnahagslega sjálfstæði, og þennan grundvöll er nú verið að undirbúa að eyðileggja. Ef við eigum að vera sjálfstæð þjóð, þá verðum við að geta verið efnahagslega sjálfstæð. Ef við eigum að vera efnahagslega sjálfstæð þjóð, þá verðum við að lifa af því að reka okkar eigin atvinnuvegi, þá verðum við að lifa af því að reka okkar sjávarútveg og okkar landbúnað og okkar iðnað, en ekki af því að útbúa hernaðarmannvirki fyrir erlendar þjóðir. Ef við eigum að geta haldið uppi eðlilegu íslenzku atvinnulífi, þá þurfum við þess vegna ekki aðeins að halda okkar framleiðslutækjum gangandi og sjá um, að þau afkastamestu þeirra séu notuð til fulls, heldur þurfum við líka um leið að tryggja, að við höldum þeim mörkuðum, sem við erum búnir að vinna, og aukum þá. Nú hefur það verið þannig undanfarið, að það hefur ekki verið hægt að uppfylla einu sinni þær óskir, sem fram hafa komið um að fá fisk frá þessu landi, og á sama tíma er verið að leggja togurunum, á sama tíma er verið að reka fleira og fleira fólk suður á Keflavíkurflugvöll. Þetta er á sama tíma sem við sjáum efnahagskreppu vera í uppsiglingu í Bandaríkjunum og við þess vegna þurfum að verða sem allra óháðastir Bandaríkjunum efnahagslega. Það er vitanlegt, að okkar viðskiptajöfnuður við Bandaríkin var þannig á síðasta ári, að það skakkaði yfir 100 millj. kr., sem við keyptum meira þaðan en það, sem við gátum selt þangað. Og Bandaríkin koma til með að leggja enn þá meiri áherzlu á það á þessu ári heldur en þau gerðu á því síðasta að selja vörur án þess að kaupa í staðinn. Við þurfum þess vegna að reyna að skipuleggja okkar viðskipti þannig, að við sogumst ekki inn í þá efnahagskreppu, sem þar er í uppsiglingu. Hvað hafa þjóðirnar í Vestur-Evrópu gert til þess að reyna að búa sig undir að mæta þeirri efnahagskreppu, sem þær sjá að er í uppsiglingu í Bandaríkjunum og þær vilja forðast eins og pestina? Þjóðirnar í Vestur-Evrópu hafa verið í óða önn hver á fætur annarri að taka upp viðskiptasambönd við sósíalistísku löndin, hafa verið að auka stórkostlega sölu sína þangað og kaup sín þaðan. Bretland er nú að smíða togara fyrir Sovétríkin, á sama tíma sem menn hér á Íslandi eru að tala um að fara að selja okkar nýsköpunartogara. Það er þess vegna alveg auðséð, að það ráð, sem Vesturevrópuþjóðirnar finna, er að reyna að tryggja sér þá markaði, sem þær vita að engin kreppa kemur við. Í sósíalistískum þjóðfélögum er engin hætta á kreppu, kreppa er þar ekki til. Kreppa er aðeins kapítalistískt fyrirbrigði. Þær kapítalistísku þjóðir Vestur-Evrópu vita þetta, og þær framkvæma þess vegna þá pólitík, sem þær nú eru byrjaðar á, að afla sér markaða og koma á viðskiptum við sósíalistísku löndin. Það var sú leið, sem Ísland fór 1944–46, þegar viðskiptin við þau lönd voru opnuð af nýsköpunarstjórninni. Það var sú leið, sem lokuð var, eftir að Marshall-pólitíkin byrjaði hér heima. Það var sú leið, sem opnuð var aftur á síðasta ári og nú á auðsjáanlega að fara að reyna að loka á ný til þess að gera okkur eingöngu háða Bandaríkjunum og kreppunni sem þar er í uppsiglingu. Ég álit, að hvaða skoðun sem við annars höfum á stjórnmálum og sósíalisma og kapítalisma, þá beri okkur að reyna að finna ráðstafanir til þess að firra Ísland þeirri kreppu, sem yfir vofir frá Bandaríkjunum. Ég álít, að við ættum að reyna að sameina okkar krafta um það að finna aðferðir, sem gætu tryggt Íslandi, að það losnaði við slíka kreppu. Einu möguleikarnir eru að mínu áliti þeir að auka okkar viðskipti við Evrópu, við Vestur-Evrópu og við Austur-Evrópu, við þau lönd, sem ýmist sjálf þekkja ekki neina kreppu, eða þau lönd, sem í vaxandi mæli eru að fara inn á þá braut að efla viðskipti við sósíalistísku löndin. Þessi till. fjallar þess vegna um, að ríkisstj. skipi nú eftir tillögum Alþingis 7 manna nefnd til þess í fyrsta lagi að rannsaka þá fyrirboða, sem nú þegar verður vart í efnahagslífi Bandaríkjanna og fleiri auðvaldslanda um, að kreppa sé þar að hefjast, og í öðru lagi gera till. til ríkisstj. og Alþingis um, hvaða ráðstafanir skuli gera í efnahagsmálum Íslands. Till. fjallar um, að af þessum 7 mönnum skuli 5 tilnefndir af þingflokkunum, einn af hverjum, en 2 skuli útnefndir af ríkisstj. án tilnefningar. Ríkisstj. mundi þá eiga meiri hl. í þessari nefnd. Hins vegar álit ég, að allar skoðanir flokkanna þurfi að komast þarna að, til þess að hægt sé að benda á sem flest dæmi og sem flestar leiðir, sem hægt sé að fara til þess að forða Íslandi út úr þeirri hættu, sem yfir vofir. Upprunalega þegar ég flutti þessa till., sem var í desember, hafði ég vonazt eftir, að það mundi vera hægt að ná samkomulagi um afgreiðslu þessarar till. þá þegar í desember, þannig að sú nefnd, sem skipuð væri, gæti starfað í janúar og febrúar og skilað 1. marz, og við það var miðað. Það varð nú ekki, og þá hef ég lagt hér fram brtt. um, að í stað „1. marz“ komi „1. okt.“, þannig að ef þessi nefnd væri skipuð nú, þá ætti hún að skila áliti í haust. Nú er enginn efi á því, að svona nefnd gæti náttúrlega tekið margt fleira til athugunar en það, sem hérna væri um að ræða. Náttúrlega væri út af fyrir sig hægt að samræma verkefni svona nefndar því verkefni. sem hæstv. ríkisstj. leggur til að önnur 7 manna nefnd sé sett í til þess að athuga viðvíkjandi togaraútgerðinni. Sannleikurinn er, að þessi verkefni fléttast á ýmsan hátt saman, þó að það sé miklu víðtækara mál, sem ég er hérna með, og ég álít nú fyrir mitt leyti, að bezt væri að halda þessu alveg aðgreindu. Ef þetta mál hefði komið nokkru fyrr til umr. og sýnt hefði verið, að hæstv. ríkisstj. væri dálítið betur viðtalshæf viðvíkjandi málum nú undir þinglokin en hún reyndist vera í síðasta málinu, sem við vorum að ræða, þá hefði ég fyrir mitt leyti lagt til, að þessu máli yrði vísað til allshn. og síðan haldið áfram umr. um það, þegar málið kæmi úr nefnd, og mundi enn sem komið er ekki setja mig upp á móti því, ef slík till. kæmi fram. En hitt vil ég undirstrika, að ef við ætlum að reyna að byggja upp sjálfstætt þjóðfélag í okkar landi, þá verður það að byggjast á efnahagslegu sjálfstæði. Ef við ætlum að viðhalda okkar efnahagslega sjálfstæði, þá verður það að byggjast á því, að við getum aukið stórkostlega okkar framleiðslu, og það þýðir um leið okkar útflutning, og það þýðir, eins og nú standa sakir, fyrst og fremst okkar sjávarútveg. Það þýðir hins vegar, að við verðum að finna fleiri markaði nú og við verðum að hagnýta betur en við gerum nú þá markaði, sem þegar eru. En við skulum gera okkur ljóst, að það er harðnandi samkeppni um þessa markaði. Það er harðnandi samkeppni af hálfu þeirra landa, sem þegar eru að verða fyrir kreppunni. Það veitir þess vegna ekki af, að allir þeir kraftar, sem við höfum yfir að ráða í þessum efnum, allur sá góði vilji, sem til væri af hálfu þingflokkanna og ríkisstj., væru hagnýttir til þess að reyna að finna ráð í þessum efnum. Þess vegna hef ég lagt til, að þessi nefnd væri þannig skipuð, að allir þingflokkarnir ættu fulltrúa í henni, en ríkisstj. ætti þar samt meiri hl. Ég þykist nú vita, að hæstv. ríkisstj. vilji ekki sérstaklega mikið með svona mál gera. Hún hefur komið upp alveg sérstakri stofnun í okkar þjóðfélagi, sem á að veita henni ráðleggingar um þessi efni. Og hún virðist treysta manni, sem Bandaríkin hafa sent hingað heim til þess að stjórna okkar efnahagsmálum, manni, sem var sendur hingað með gengislækkunarlögin, þeim manni, sem ef hann hefði að einhverju leyti fengið með þeim ráðum, sem hann hefur beitt, að ráða hér 1944, hefði aldrei lagt í neitt af þeirri nýsköpun, sem þá var lagt í. m. ö. o. látið fram hjá vitandi fara öll þau tækifæri, sem við hagnýttum í stríðslokin til þess að reisa okkar atvinnulíf úr rústum og til þess að opna fyrir Íslandi næga markaði í Evrópu. Ég er ákaflega hræddur um, að ríkisstj. með þeim sterku tengslum, sem tengja hana við auðvald Bandaríkjanna, fari óheillavænlega mikið eftir ráðleggingum þessa manns og líti á það sem einhver vísindi, sem hann boðar í sambandi við efnahagsmálin. Það er það hættulegasta, sem fyrir okkur getur komið, ef Ísland á að sogast inn í þá kreppu, sem nú er að byrja í Bandaríkjunum, ef Ísland á að slitna úr efnahagssambandinu við Evrópu til þess að sogast niður í þá hringiðu, sem þar er að skapast nú. Þess vegna álít ég, að það væri vel farið, ef nú væri hægt að ná samkomulagi um slíka nefndarskipun eins og ég hér hef lagt til, og ég þykist vita, að svo framarlega sem sú nefnd ynni vel, þá sæi hún sömu leiðirnar og þær þjóðir, sem Ísland annars hefur upp á síðkastið haft mest samstarf við í Vestur-Evrópu, hafa séð: að reyna að auka sín viðskipti fyrst og fremst við sósíalistísku löndin í heiminum og því næst við öll þau önnur lönd, þar sem hægt er að skapa nýja markaði. Ég vildi því leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. sé þessari till. vísað til síðari umr., en þætti bezt, ef hægt væri að sleppa við að senda þetta mál til allshn., en mundi þó ekki setja mig upp á móti því, ef till. kemur fram um það.



Herra forseti. Ég vil fyrst geta þess, að í nál. allshn. Sþ. á þskj. 503 hefur láðst að geta um það, að hv. 2. þm. Skagf. var veikur, þegar nefndin fjallaði um málið, og tók því engan þátt í afgreiðslu þess, þó að hann eigi sæti í nefndinni. Allshn. hefur athugað þessa till., en hún er um það að skora á ríkisstj. að skipa 5 manna milliþn. eftir tilnefningu þingflokkanna til þess að gera till. um það, hvernig komið verði í veg fyrir misnotkun fjár í kosningum til Alþingis og til bæjar- og sveitarstjórna. Ég skal játa það, að nefndin ræddi ekki mjög mikið um málefni till. eða þann sérstaka tilgang, sem liggur til grundvallar henni. En nefndin fór aftur á móti fljótlega að ræða um það, að ekki væri vanþörf á að athuga víðtækari breytingar á kosningalögunum og enn fremur að það væri nauðsyn að taka kjördæmaskipun landsins til athugunar. Það er kunnugt, að það hafa starfað hér milliþn., sem hafa átt að semja frv. að nýrri stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland, - ég man nú ekki, hvað þær nefndir eru orðnar margar, en allmargar eru þær, - en lítill árangur hefur af þessu orðið. Ég geri ráð fyrir, að það atriði, sem einna mest hefur strandað á, hafi einmitt verið kjördæmaskipunin, og þess vegna var það, að allshn. fannst rétt, að ef nefnd væri skipuð á annað borð til þess að athuga kosningalögin, annaðhvort í heild sinni eða einhverja þætti þeirra, þá væri henni einnig falið að athuga um kjördæmaskipun landsins, hvernig henni yrði bezt fyrir komið, því að ég hygg, að það verði ekki gott að aðskilja þessi tvö mál algerlega. Ég veit ekki, hvort það geta orðið samdar verulega róttækar breytingar á kosningalögunum út af fyrir sig. ef ekkert er rótað við kjördæmaskipuninni eða stjórnarskránni að því leyti. Nú er það ekki svo, og það vil ég taka skýrt fram, að mér finnist sjálfum persónulega liggja svo mikið á nýrri stjórnarskrá, því að stjórnarskrá íslenzka lýðveldisins er ákaflega svipuð stjórnarskrám annarra vestrænna lýðræðisþjóða, svo að mér finnst það ekki svo ákaflega nauðsynlegt, nema þá helzt að því er kjördæmaskipunina snertir. En hvað sem er um mitt álit, þá er það orðin almenn skoðun hjá þjóðinni, að það beri að setja nýja stjórnarskrá, og Alþingi hefur orðið fyrir miklu aðkasti út af því að vera ekki búið að því, og ég hef orðið var við það, að ýmsir menn í landinu og jafnvel menn, sem ekki eru beinlínis heimskir, standa í þeirri meiningu, að íslenzka lýðveldið hafi enga stjórnarskrá. Fleiri ríkisstjórnir hafa og lofað endurskoðun á stjórnarskránni. Af þessum ástæðum þótti okkur í allshn. rétt, að þetta erfiðasta atriði stjórnarskrármálsins yrði jafnframt tekið til athugunar í nefnd, sem skipuð væri til þess að endurskoða kosningalögin. Við höfum því gert brtt. á þskj. 503, í fyrsta lagi um það að binda starf þessarar nefndar eingöngu við kosningar til Alþingis og athugun á kjördæmaskipuninni, en sleppa því, sem upprunalega stóð í till.: „kosningar til bæjar- og sveitarstjórna“. Það er miklu einfaldara mál og mundi mjög fara eftir því, hvernig kosningar til Alþingis yrðu í einstökum atriðum. Till. allshn. er því sú, eins og sést á þskj. 503, að Alþingi skori á ríkisstjórnina að skipa eftir tilnefningu þingflokkanna 5 manna nefnd til þess að endurskoða lög um kosningar til Alþingis og til þess að athuga og gera till. um kjördæmaskipunina, og fyrirsögn breytist svo samkvæmt því. Samkvæmt orðalagi till. sjálfrar og brtt. n. er það augljóst, að þar sem lagt er til, að ríkisstj. skipi nefnd samkvæmt tilnefningu þingflokkanna, 5 manna nefnd, þá er átt við það, að hver þingflokkur skipi einn mann í þessa nefnd, og þingflokkarnir eru 5, m. ö. o. minnsti flokkurinn, sem hefur ekki nema 2 menn á þingi, skipar einnig mann í slíka nefnd. Það er auðvitað ekki eftir reglum hlutfallskosninga, en það má þó segja, að þetta fyrirkomulag hefði þann kost, að sem flest sjónarmið kæmu fram og mestar líkur kynnu að vera til þess, að það næðist allsherjar samkomulag um skipun þessara mála, og væri auðvitað gott að komast hjá deilum um þau. Þetta er engin ný uppáfinning hjá flm. þessarar till. né heldur allshn., því að að frumkvæði ríkisstj, var á sínum tíma skipuð 8 manna milliþn. í stjórnarskrármálið, þannig að hver af fjórum flokkum þingsins tilnefndi 2 menn í þá nefnd. Vitanlega skiptir engu máli fyrir flokkana eða a. m. k. mjög litlu máli, hvort þeir verða í meiri hluta eða minni hluta í þessari n. Aðalatriðið er það, hverjum hlutanum, ef nefndin klofnar, meiri hl. þjóðarinnar fylgir að málum. Það, sem jafnvel einn nefndarmaður leggur til, getur vel orðið samþ. af Alþingi. Þessi nefnd hefur ekkert vald, hún hefur bara tillögurétt, og á þessu byggðist það, að ég hygg, þó að við ræddum ekki mjög mikið um þetta í nefndinni, að nefndin gerði enga till. um breytingu á þessu. Ég skal að vísu játa, að það er beinlínis ekki hægt að hafa neitt á móti því, að slík nefnd fremur en aðrar nefndir í þinginu sé kosin beint af þinginu, og þá er skylt að hafa hlutfallskosningu, ef hún er kosin af þinginu. Mun ég svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál. Legg ég fyrir hönd n. til, að brtt. á þskj. 503 verði samþ.



Herra forseti. Ég vona, að hv. þm. séu mér sammála um það, að kominn sé tími til, að Alþ. verði séð fyrir nægilegu lóðarrými fyrir þann húsakost, sem það þarf að nota í framtíðinni. Nú er það svo, að ef ætti að reikna með því lóðarrými, sem Alþ. hefur nú. mundi ekki vera hægt að hafa Alþ. á þeim stað, sem það er nú, því að það húsrými, sem Alþingi nauðsynlega þarf að fá í framtíðinni, getur ekki rúmazt á þeirri lóð, er Alþingi hefur nú yfir að ráða. Alþingishúsið var reist um 1880, og hefur því núverandi þinghús dugað Alþingi um 70 ár. Þegar þetta hús var reist, þá var það byggt af miklum stórhug, eins og þá hagaði til og eftir því sem þá voru fjárhagsástæður, en eins og öllum hv. þm. er kunnugt, eru þessi húsakynni fyrir löngu of lítil orðin. Þingið hefur, ef svo mætti segja, sprengt þau utan af sér. Hér er ekki húsrými fyrir þingið, nema þegar það situr í deildum. Hér er ekki húsrými fyrir nefndir til þess að halda fundi. hér er ekki húsrými fyrir ríkisstjórnina til þess að tala við menn eða ráða ráðum sínum, og hér er ekkert húsrými fyrir þingmenn, ef þeir þurfa að tala við menn. Þetta getur ekki gengið svona til frambúðar, það er öllum ljóst, og að því hlýtur að koma, að auka verður þann húsakost, sem Alþingi nú hefur. En til þess að það verði gert og til þess að til frambúðar verði bætt úr þessum vanda. verður að sjá Alþingi fyrir stærri lóð en það hefur nú. Eins og kunnugt er, hefur ríkissjóður keypt hér tvær lóðir við þinghúsið, önnur er að vestanverðu við þinghúsið, og hin er að sunnanverðu. Báðar þessar lóðir hafa að sjálfsögðu á sínum tíma verið keyptar með það fyrir augum, að þeim mætti bæta við þinghúslóðina. En það hefur aldrei orðið úr því, að þessar lóðir yrðu lagðar við þinghúslóðina. Önnur lóðin, sem hér er að vestanverðu, er nú notuð fyrir alls konar fundahöld og skemmtanir, og við höfum hér nærtækt dæmi um þá nauðsyn, að hreinsað verði til hér í kringum þinghúsið. Við höfum nærtækt dæmi um það, þegar þm. geta varla hlustað hér á mikilsvarðandi umr. vegna hávaðasamrar auglýsingastarfsemi, sem fer fram í húsinu hér við hliðina á okkur. Þetta er að sjálfsögðu gersamlega óviðunandi, og verður að fást einhver úrbót í þessu máli. Ég hef hugsað mér, að þinghúsið ætti að fá lóð milli Kirkjustrætis og Vonarstrætis, rétthyrnda lóð, sem að austanverðunni næmi við Templarasund, en að vestanverðunni við lóðamörkin, sem listamannaskálinn stendur á. Með þessu móti mundi þinghúsið fá nægjanlega stóra lóð til þess að fullnægja hverjum þeim húsakosti, sem þingið þyrfti á að halda í framtíðinni. Þinghúsið mundi þar að auki fá stóra og fallega lóð á þeim stað, sem þingið á að sitja til frambúðar. Það á að gera þetta nú. Það á að gera þetta, áður en orðið er of seint að fá þennan lóðarkost, sem ég hef nú nefnt. Nýlega hafa verið samþykkt l. um þingfararkaup alþm. o. fl. Í 2. gr. þeirra l. er svo ákveðið, að reisa skuli þingmannabústað svo fljótt sem því verður við komið, og skal undirbúningur, svo sem staðarval, uppdráttur o. fl., hafinn nú þegar og honum lokið á árinu 1954. Ég minnist á þetta vegna þess, að ég tel sjálfsagt, að þingmannabústaður verði byggður á lóð þingsins, og ég tel, að þetta megi vel gera, ef ráð er í tíma tekið. Hér á suðvesturhluta þeirrar lóðar, sem ég hef nú nefnt, er að vísu húsbygging í einkaeign. Mér þykir sjálfsagt, að leitazt verði fyrir um kaup á þessari húseign og jafnframt því, sem framkvæmd yrði 2. gr. þeirra l., sem ég nú nefndi, yrði athugað, hvort ekki væri einmitt heppilegt að byggja þingmannabústað í sambandi við þá eign. En að sjálfsögðu þyrfti að gera uppdrátt að lóðinni allri og þeim byggingum, sem í framtíðinni væri fyrirhugað, að á henni risu upp. En ég hygg, að þó að ekki sé hægt að byggja nú fljótlega þær byggingar, sem hér þurfa að rísa vegna starfa þingsins, þá muni vera mjög skynsamlegt að athuga kaup á þessari lóð og e. t. v. að breyta eigninni til bráðabirgða í þingmannabústað. Þingmannabústaðurinn hlýtur, ef vel á að vera, að standa á þinglóðinni, og ég tel, að honum væri mjög vel valinn staður með því, að hann stæði á sunnanverðri lóðinni á móti tjörninni. Ég vænti þess, að hv. þm. sjái nauðsynina á því, að þetta mál sé ekki látið lengur dragast en orðið er. Í kringum þinghúsið er ekki fallegt um að litast eins og nú standa sakir. Ég þarf ekki að lýsa fyrir þm., hvernig hér lítur út. Ég tel, að það sé þinginu til fullrar vansæmdar, hvernig umhorfs er í kringum þingstað Íslendinga. Ég tel, að úr því eigi að bæta hið allra fyrsta. Hv. þm. Borgf. hefur borið hér fram brtt. á þskj. 578. (Gripið fram i.) Till. liggur fyrir núna. Þess vegna tel ég rétt að minnast á hana. Með þessari till. vill hann hindra það, að templarahúsið, sem nú er Templarasund 2. verði flutt af lóðinni. Ég tel hins vegar, að það hús eigi ekki að standa lengur á lóðinni en það þegar hefur gert. Ef ég man rétt, var þessi lóð keypt af ríkissjóði 1942, og þá var heimild gefin til þess, að húsið mætti standa á lóðinni til bráðabirgða. Nú hefur það staðið meira en heilan áratug á lóðinni, með því að leyfið hefur verið framlengt frá ári til árs. Ef ég man rétt, var hús og lóð keypt af góðtemplarareglunni, og hún var látin halda húsinu. Nú geri ég ráð fyrir því, að það sé ýmsum erfiðleikum bundið að fá þessar eignir, sem á lóðunum standa nú, fluttar burt af þeim, nema því aðeins að ríkissjóður taki nokkurn þátt í flutningskostnaði eða jafnvel borgi hann að öllu leyti. Þess vegna hef ég hugsað mér að leggja fram skrifl. brtt. sem viðbót við þá till., sem ég hef lagt fram á þskj. 468, en síðasti málsl. orðist svo, með leyfi forseta: „Heimilar Alþ. jafnframt ríkisstj. að verja fé úr ríkissjóði til þess að hreinsa og rækta lóðir þessar og til brottflutnings þeirra húsa, sem á þeim standa nú.“ Ég álit rétt, að ríkisstj. hafi heimild til þess að greiða þennan kostnað, ef hún telur þess þörf, en að sjálfsögðu verður það að vera á hennar mati, að hve miklu leyti hún telur nauðsynlegt að taka þátt í þessum flutningskostnaði. Vegna þess, hversu skammt er nú þangað til þingi verður slitið, hafði ég hugsað mér að fara að dæmi hæstv. forsrh. og óska þess, að mál þetta sé borið undir atkvæði, án þess að því sé vísað til n. Ég fer ekki fram á það að vísu, ef einhverjir hv. þm. óska þess, að málinu verði vísað til n., en ég vona, að þeir skilji, hvers vegna þetta er gert. Það er gert vegna þess, að ég tel, að sé málinu vísað til n., þá séu ekki mikil líkindi til, að það komi aftur fyrir þingið.



Ég hafði raunar ekki ætlað að taka til máls við þessa fyrri umr. um till., bæði með tilliti til þess. sem hæstv. forseti hefur nú lýst yfir, að brtt. mín og hin önnur brtt., sem fram hefur verið borin við þessa till., koma ekki til atkv. fyrr en við síðari umræðu, og því eðlilegra, að umr. um hana hefði verið frestað þangað til, og ef svo kæmu hér fram till. um það að vísa þessari till. til n., þá geri ég ráð fyrir, að þær till. hefðu hljóðað á þann veg, að till. yrði vísað til fjvn., af því að hún hefur útgjöld í för með sér, og hefði mér þá gefizt líka tækifæri til þess að láta mitt viðhorf til málsins koma þar fram. En af því að flm. þessarar till. hefur nú gert hana að umræðuefni hér og lagzt á móti henni, að því er mér skilst, þá vil ég aðeins fara nokkrum orðum um þessa brtt. Það, sem fyrir hv. flm. vakir, er að afla nægs landrýmis fyrir húsakost Alþ. í framtíðinni, og á hann þar sjálfsagt við það, að þinghúsið sjálft verði stækkað og auk þess að reistur verði á þeirri lóð, sem þingið hefur yfir að ráða hér í næsta nágrenni, þingmannabústaður einnig, sem mjög hefur verið um rætt á undanförnum árum, þótt ekkert hafi nú orðið úr, og vissulega er mikil þörf fyrir, að gert verði. Til þessa tekur alveg sérstaklega sá hluti till., sem talar um það að fjarlægja húsið á Kirkjustræti 12 og svo þann stóra myndlistarsal, sem reistur hefur verið við hliðina á því húsi. Þetta mun vera sú útfærsla á lóðinni, sem notuð mundi verða til þess að reisa á byggingar fyrir Alþingi. Allt öðru máli gegnir svo um Templarasund 2, þ. e. hið gamla samkomuhús templara hér í bænum, því að það liggur, eins og kunnugt er, hér annars vegar við alþingishúsgarðinn, og ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. flm. þessarar till. eða aðrir geri ráð fyrir, að það verði farið að leggja niður alþingishúsgarðinn og breyta honum í byggingarlóð. Það, sem kæmi því til framkvæmda í því efni, að húsið Templarasund 2 yrði flutt í burt, væri þá í sambandi við það að stækka alþingishúsgarðinn, en snertir ekkert framtíðarbyggingarmöguleika fyrir Alþingi. Nú er það alveg rétt, að Alþingi á þetta gamla samkomuhús templara og eignaðist það núna fyrir alllöngu og lóðina, sem undir því er, og það má segja, að fyrir náð Alþingis hafi þetta hús fengið að vera á sínum upprunalega stað, en húsið er næstum að heita má jafngamalt bindindisstarfseminni hér á landi. Nú hefur það lengi vakað fyrir og verið mikið kappsmál bindindisfélaganna hér að koma upp húsi fyrir starfsemi sína í bænum, en af fjárhagsástæðum hefur orðið dráttur á þessu og getur orðið nokkur dráttur á þessu enn. Þetta má því segja að sé eða hafi lengst af verið eina samkomuhúsið; - eða var, þangað til bindindisfélögin festu kaup á húsi á Fríkirkjuvegi, sem einnig er notað nú í þágu bindindisstarfseminnar, en sá húsakostur, þó að hvort tveggja sé lagt saman, er allt of lítill fyrir þessa starfsemi, eins og nú er komið, miðað við þann mikla mannfjölda, sem nú er hér í Reykjavíkurbæ. Ég verð þess vegna að segja það, að þar sem enginn nauður rekur til þess nú, að það verði farið að reka bindindisfélögin í burtu með þetta hús, - þar er einungis um að ræða lítils háttar stækkun á alþingishúsgarðinum, en snertir ekkert þá nauðsyn að afla landrýmis til byggingar fyrir Alþingi, - þá finnst mér, að það væri ærin meinbægni, þar sem svona stendur á, að vilja nú, þrátt fyrir það þó að Alþingi hafi full ráð á þessu og geti gert það, sem því líkar í þessu efni, fara að reka bindindisfélögin í burtu með þetta hús, og ég veit ekki, hvort hv. flm. hefur athugað það mál, hvar væri fenginn staður hér í bænum til þess að flytja þetta hús á, þar sem segja mætti að það væri hægt að nota það til þessarar starfsemi, sem vitanlega þyrfti að eiga sér aðsetur einhvers staðar um miðbik bæjarins. Ég vildi þess vegna mjög vænta þess, að hv. Alþ., sem sýnt hefur fulla viðurkenningu á þessari starfsemi á margan hátt með nokkrum fjárframlögum, þó að naumt hafi verið skammtað að því er snertir að bæta aðstöðu til byggingarmöguleika, sýnt þessari starfsemi velvilja og góðvild á margan hátt, fari ekki alveg að nauðsynjalausu að gera slíkar ráðstafanir eins og nú er, því að í tillögunni er að því stefnt, að húsið verði flutt í burtu á þessu ári. Þess vegna hef ég flutt hér mína brtt., sem einungis felur í sér þá breyt., að Templarasund 2 verði undanskilið þeim ákvæðum, sem till. nú hljóðar um. og ég get mjög vel tekið undir með hv. flm., að rétt sé að samþ. og gera þær ráðstafanir, sem þar er lagt til. Það hefur verið mjög um það rætt, eins og ég gat um í upphafi míns máls, að nauðsyn væri að byggja þingmannabústað hér, en ég hef ekki orðið var við það, að það liggi fyrir eða hafi komið fram till. um neina fjárveitingu til þess, að þetta verði gert, þannig að það þarf vissulega að taka betur á, áður en í slíkt verður ráðizt. Hitt getur svo haft alveg fullan rétt á sér, að tryggja þessa lóð, sem þar um ræðir. sem Kirkjustræti 12 stendur á, hið gamla hús Halldórs sáluga Friðrikssonar menntaskólakennara, þess merka manns og svo að listamannaskálinn, ég held að það sé kallað svo í daglegu tali, verði einnig fjarlægður af þeirri lóð. Ég vil ekki gera neina till. um n. hér, en náttúrlega hefði öðruvísi staðið á og jafnvel þó að svo sé nú komið, þá hefði það verið mjög eðlilegt, að slíkri till. hefði verið vísað til nefndar.



Herra forseti. Hv. flm. þessarar þáltill. hefur nú gert grein fyrir tilgangi hennar, og ég vil taka undir það með honum, að brýna nauðsyn ber til þess að skapa Alþingi betri starfsskilyrði með auknum og bættum húsakosti og enn fremur að sjá utanbæjarþingmönnum fyrir þingmannabústað. Hvort tveggja er mikil nauðsyn til þess að auðvelda störf Alþingis. Alþingi og ríkissjóður eiga nú lóðir hér í kringum alþingishúsið og eðlilegt, að með tímanum verði þær notaðar sem bezt í þágu Alþingis. Hins vegar tel ég skylt að benda á, að málið er ekki eins auðvelt og einfalt úrlausnar og gæti virzt af till. hv. þm. og ræðu hans. Ég vil benda hér á örfá atriði, sem ég vænti að hv. fjvn. taki til athugunar, áður en málið er endanlega afgreitt, og geri það að till. minni, að málinu verði þangað vísað. Það, sem till. fer fram á, er í rauninni fyrst og fremst að fjarlægja þrjár byggingar, sem eru hér í grennd alþingishússins. Í fyrsta lagi er það byggingin á Kirkjustræti 12, og má vera að það geti orðið að skaðlitlu, vegna þess að innan skamms verði unnt að koma þeirri starfsemi, sem þar er, fyrir í annarri byggingu. Í öðru lagi er það myndlistarskálinn, sem á að fjarlægja. Sá skáli var nú upphaflega reistur til aðeins fárra ára, en hefur bætt úr mjög brýnni þörf og er í rauninni eini rúmgóði salurinn, sem til er hér til myndlistarsýninga. Þessi skáli er byggður aðeins til bráðabirgða, en meðan hann getur staðið og fullnægt þessu ætlunarverki sínu, þá tel ég sjálfsagt að nota hann, þangað til önnur salarkynni eru komin í staðinn. Hitt tel ég ekki koma til mála, að ætla að víkja listamannaskálanum burt skilorðslaust á þessu ári án þess að sjá fyrir öðrum húsakynnum fyrir myndlistarsýningar. Menn gætu sagt sem svo, að það mætti flytja skálann á aðra lóð, en þar til er því að svara í fyrsta lagi, að það mun allerfitt að finna aðra lóð hér á mjög hentugum stað til að flytja þennan skála á, og í öðru lagi tel ég mjög hæpið, að hann sé flutningshæfur, að hann sé þannig byggður. Þriðja byggingin, sem á svo að fjarlægja, er góðtemplarahúsið. Það er auðvitað líka aðeins tímaspursmál, hvenær það hverfur. Góðtemplarareglan hefur í undirbúningi byggingu templarahúss eða templarahallar og hefur verið úthlutað sérstakri lóð hér í bænum undir þá byggingu. Vitanlega tekur það nokkurn tíma að reisa hana. Fyrst og fremst má segja. að það velti á fjárfestingaryfirvöldunum, hvort slíkt verður leyft. Í öðru lagi er fjármagnið. Ég býst við, að eitthvað muni nú vera til í byggingarsjóði í þessu skyni, en hvað sem því líður, þá liggur það ekki fyrir nú, að á þessu ári verði tilbúið nýtt hús eða ný húsakynni fyrir þá starfsemi góðtemplarareglunnar, sem rekin hefur verið um langan aldur í þessu húsi. Ég tel ekki koma til mála að rífa eða skipa burt þessum aðalsamkomustað góðtemplarareglunnar, án þess að um leið sé hægt að benda á einhver önnur húsakynni eða að reglunni hafi gefizt kostur á því að koma upp sínu eigin húsi. Nú kunna menn að segja: Það má flytja góðtemplarahúsið á aðra lóð. En þá spyr ég: Hvar er sú lóð? Hefur Alþingi eða ríkisstjórnin einhverja lóð, sem er í eigu þessara aðila og hægt væri að bjóða góðtemplurum í staðinn, og þá á þeim stað, sem kæmi að verulegu leyti að sama gagni og sá staður, sem þeir hafa nú fyrir sína starfsemi? Um leið og ég undirstrika þá nauðsyn, sem hv. flm. benti á um bætt starfsskilyrði fyrir Alþingi og þingmannabústað, þá vil ég þó benda á, að það má ekki flana svo að þessu, að hér séu rifin eða rekin burt hús, sem þjóna vissu mikilvægu hlutverki fyrir bæjarfélagið og þjóðfélagið, án þess að séð sé fyrir öðru í staðinn. Ég vil nú taka undir orð hv. þm. Borgf., að ekki sé aðkallandi nauðsyn að losna við þessar byggingar, og átti hann þó sérstaklega við góðtemplarahúsið. Ég hef ekki og held ekki, að þm. hafi orðið fyrir neinum sérstökum óþægindum eða ónæði af þeirri starfsemi, sem fram fer í góðtemplarahúsinu, svo að ástæða sé af þeim ástæðum til að heimta húsið burt með þetta skömmum fyrirvara. Ég vil enn fremur nefna eitt atriði. Það kom fram í ræðu hv. flm., að til greina gæti komið að byggja, - ég veit ekki, hvort ég hef skilið hann rétt, - að til greina gæti komið að byggja þar fyrir Alþingi eða sem þingmannabústað, sem góðtemplarahúsið stendur og e. t. v. Vonarstræti 8. Ég vil minna á í því sambandi, að á þeim skipulagsuppdráttum af Reykjavík, sem fyrir liggja, er ekki gert ráð fyrir húsbyggingu sunnan alþingishússins. Og í öðru lagi vil ég benda á það, að ef ráðhús Reykjavíkur yrði staðsett við Vonarstræti, þ. e. a. s. sunnan Vonarstrætis, en allar þær n., sem sérstaklega hafa um þetta fjallað, og sérfræðingar hafa sérstaklega bent á þann stað, þá mundi það rekast á að reisa ráðhúsið sunnan Vonarstrætis og þingmannabústað eða annað í þágu Alþingis norðan Vonarstrætis. Það hvort tveggja gæti ekki samrýmzt, þannig að annað hvort yrði vafalaust að víkja. Ég taldi nú rétt að benda á þessi atriði hér strax við fyrri umr., en tel þau hins vegar það mikilsverð, að óhjákvæmilegt sé, að þm. athugi þau og gangi úr skugga um, hvaða möguleikar væru til þess að framkvæma þann brottflutning á þeim húsum, sem hér um ræðir, án þess að yrði að verulegu tjóni fyrir þessa starfsemi. Hitt tel ég mjög varhugavert og mun fyrir mitt leyti greiða atkvæði á móti því að samþ. till. óbreytta.



Herra forseti. Það er sýnilegt, að ef hv. þm. Borgf. og hv. 7. þm. Reykv. mættu ráða, verður seint hreinsað til í kringum alþingishúsið, og heyrist mér á ræðum þeirra, að þeim finnst ekkert liggja á að koma burt þessum skúrum, sem hér eru við lóð þinghússins, til lítillar prýði. Hv. 7. þm. Reykv. minntist á það í lok ræðu sinnar, að e. t. v. ætti að byggja ráðhús hér í nágrenninu og að þar gæti ekki hvort tveggja rúmazt, ráðhúsið og þinghúsið. Ég verð nú að segja, að þó að ég telji sjálfsagt og mikla nauðsyn á því. að byggt verði stórt og fallegt ráðhús hér í Reykjavik. geti það þó ekki komið til mála, að þinghúsið verðið látið víkja af sínum forna stað vegna þess, að hér á að byggja ráðhús. Að sjálfsögðu eru í stórri borg eins og Reykjavík margir staðir, þar sem með góðu móti má reisa ráðhús, þar sem það sómir sér vel, án þess að taka þurfi af þeirri einu lóð, sem Alþingi Íslendinga hefur til umráða, nema menn vilji, að þingið verði flutt af þeim stað, sem það er nú hér, og flutt þá hér eitthvað upp í holt fyrir austan bæ. Á þeim stöðum eru nú helzt lausar lóðir. Ég hygg, að fáir þeirra manna, sem nú sitja á Alþ., gætu hugsað sér, að Alþingi yrði flutt héðan burt eftir nokkur ár, vegna þess að ekkert lóðarrými væri hér til fyrir það. Víst er það, að Alþingi með vaxandi störfum getur ekki haldið áfram að vinna við þau starfsskilyrði, sem það hefur nú og hefur orðið að vinna við í mörg ár. Og ekki er ástæða til að fara í grafgötur um það, að Alþingi verður að fá betri starfsskilyrði og meiri húsakynni en það hefur nú. Hv. 7. þm. Reykv. taldi, að sjálfsagt væri, að bæði myndlistarskálinn og góðtemplarahúsið fengju að standa um ótakmarkaðan tíma. Ég er mjög á öndverðri skoðun við hann í þessu máli. Það kann vel að vera að þessar bráðabirgðabyggingar þjóni nytsömum tilgangi að einhverju leyti. En það er rangt að halda þessum skúrbyggingum á lóð Alþingis, þó að það glappaskot hafi einu sinni verið gert að leyfa að byggja listamannaskálann við hliðina á Alþingi, sem aldrei skyldi hafa verið leyft. Ég geri ráð fyrir, að þeir menn, sem á sínum tíma voru því fylgjandi, að slík bygging yrði leyfð, hafi mjög séð eftir því að ljá því atkvæði sitt. Eins og ég gat um í minni fyrri ræðu, þurfum við ekki að fara langt til þess að sjá, hvað með þessu hefur verið fært að dyrum Alþ., þegar í skálanum er verið að halda hlutaveltur með slíkum glym, að þm. heyra ekki til þeirra manna, sem eru hér að halda ræður í salnum. Hv. þm. gat enn fremur um það, að sjá þyrfti góðtemplarareglunni fyrir einhverjum stað til þess að flytja sitt hús á. Ég get ekki séð það. Hvorki ríkisstj. né Alþ. ber nokkur skylda til þess að sjá góðtemplarareglunni stað fyrir það hús, sem hér er um að ræða. Lóðin var keypt á sínum tíma með því skilyrði, að húsið yrði flutt burt ríkissjóði og Alþingi að kostnaðarlausu, og ég get þess vegna ekki skilið, að það sé komin nokkur ný kvöð á Alþingi eða ríkissjóð um brottflutning þess og að sjá því fyrir lóð. Kaupin voru gerð með því skilyrði, að húsið yrði flutt í burtu, en því var lofað að standa á lóðinni, eftir að kaupin voru gerð, rétt til bráðabirgða. Síðan eru nú meira en tíu ár. Ef viðbót sú, sem ég hef lagt fram við mína till., verður þess valdandi, að mönnum þykir, að nauðsynlegt sé að senda till. til n., sökum þess að hér sé um fjárútlát að ræða, þá er ég fús að draga hana til baka og mun þá gera það. Hv. þm. Borgf. spurði að því, hvort ég álíti, að leggja ætti niður alþingisgarðinn og gera hann að byggingarlóð. Ég minntist aldrei á það í ræðu minni. Það, sem ég sagði, var það, að ég álít, að nú ætti að hreinsa til í kringum alþingishúsið og m. a. að stækka alþingisgarðinn og gera hér fallega lóð í kringum húsið. En það er ekki hægt nema með því móti að fá flutt burt þau hús, sem nú standa á nefndum lóðum. Ég vil láta hreinsa lóðina og rækta hana, þannig að það sé til sóma fyrir þá stofnun sem hér er til húsa. Ég get ekki verið hv. þm. Borgf. sammála í því, að það sé engin ástæða til að flytja húsið, vegna þess að sjálft Alþ. þurfi varla að byggja svo mikið yfir sig, að það hús verði því Þrándur í Götu. Nei, ég er þeirrar skoðunar líka, að ekki eru líkindi til þess, að Alþ. þurfi fyrst um sinn að byggja svo stórt í viðbót við það hús, sem það hefur, að þetta hús þurfi þess vegna að hverfa. En þessi kumbaldi á að fara af lóðinni vegna þess, að það á að vera annað umhverfi kringum alþingishúsíð heldur en er í dag, því að það er til háðungar. Ég hefði nú ekki búizt við því, að hv. 7. þm. Reykv. væri á móti því, að góðtemplarahúsið væri flutt, vegna þess að engin lóð væri til undir húsið í bænum. Ég efast ekki um, ef hann leitar vel, að þá mundi hann hafa bæði góðan vilja og fulla getu til þess að sjá þessu húsi fyrir lóð, þar sem það getur staðið til frambúðar og komið að sömu notum og nú. Sama er að segja um listamannaskálann. En þó að þessi hús séu notuð nú í ákveðnum tilgangi, er engin ástæða til að láta þau vera hér við dyrnar á alþingishúsinu til óprýði og skapraunar.



Herra forseti. Hv. flm. þessarar till. vék að því í sinni framsöguræðu, sem öllum þm. er raunar kunnugt, að það er nýbúið að ákveða það í lögum, er samþykkt voru á þessu þingi, að hefja undirbúning að byggingu þingmannabústaðar og að ganga svo frá á þessu yfirstandandi ári, að það sé ákveðið, hvar sá bústaður skuli reistur. Ég fyrir mitt leyti get ekki hugsað mér, að það hús verði reist annars staðar en hér alveg í nánasta nágrenni þinghússins. En ég vil nota þetta tækifæri, sem hér gefst, til þess að skýra hv. alþm. frá tilboði, sem mér barst s. l. vetur varðandi þetta mál og ég þá sem þáverandi forseti afgreiddi, að ég taldi, á eðlilegan hátt. Þetta tilboð var frá háttvirtum aðalforstjóra Sambands ísl. samvinnufélaga, þar sem hann bauðst til þess að hefja samninga við Alþingi um byggingu á þingmannabústað og þingmannahóteli hér vestan við alþingishúsið. Eins og kunnugt er, á Samband ísl. samvinnufélaga lóð hér í nágrenni, í Kirkjustrætinu, sem ekki er bygging á. Ég svaraði þessu tilboði, eins og gefur að skilja, á þann hátt að þakka fyrir svo vinsamlegt tilboð og óska eftir, að þegar tækifæri gæfist, yrðu samningar um það upp teknir. En eins og kunnugt er, þá hafa forsetar Alþingis ekki ráð á því, eða það hefur ekki verið venja, að þeir ákveði um stór fjárútlátamál á milli þinga, og þess vegna sendi ég öllum formönnum þingflokkanna afrit af þessu bréfi og óskaði svars frá þeim. Það svar hafði ekki komið, þegar núverandi þing hófst, og eins og kunnugt er, þá var það mál alveg úr mínum höndum eftir það, að nýtt þing tók til starfa. En ég vil segja hv. alþm. frá þessu, til þess að þeir allir viti um, að þetta tilboð hefur borizt. Það er og eitt af því, sem sýnir, að það eru fleiri möguleikar til þess að fá upp þennan þingmannabústað og jafnvel meira en bústað fyrir þingmenn heldur en þeir, að það sé beinlínis lagt út fé, ef það gætu tekizt um það aðgengilegir samningar við það fyrirtæki, sem þarna á hlut að máli. Og þetta er eitt af því, sem kemur að sjálfsögðu til greina, þegar þetta mál verður tekið til afgreiðslu, svo sem væntanlega verður, hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki. Kemur þá fyrir hæstv. ríkisstj. að taka ákvarðanir um það á þessu komandi sumri, og mér sýnist vera á því mikil nauðsyn og sjálfsagt, að það sé rýmt til hér vegna þeirra fyrirhuguðu bygginga, sem þurfa að koma upp í sambandi við starfsemi þingsins. Að öðru leyti skal ég ekki blanda mér í þær deilur, sem hér hafa orðið um það, hvort ætti að rýma burt góðtemplarahúsinu og listamannaskálanum alveg á næstunni, en þó að þessi till. væri samþykkt, sem hér liggur fyrir, eins og hún er, þá er það náttúrlega til athugunar í samráði við bæjaryfirvöldin hér, hvað fljótt að því yrði undið að rýma þessum byggingum af 1óðinni.



Herra forseti. Út af ummælum hv. þm. Borgf. og hv. 7. þm. Reykv. vildi ég aðeins hafa sagt hér nokkur orð í sambandi við þetta mál. Það var á þinginu 1943, þann 13. febrúar, sem samþykkt voru lög um heimild til ríkisstj. til þess að láta reisa hús eða kaupa hús fyrir þingmannabústað og verja nægilegu fé úr ríkissjóði til þess. Ég hygg, að þessi lög hafi verið samþykkt hér af miklum meiri hluta hv. alþm., sem þá áttu sæti hér á Alþ. Og það virðist sjálfsagt gert af því, að þeir hafa litið á þetta mál allt öðrum augum en hv. þm. Borgf. lítur á það nú, þar sem hann sagði, að það væri ekkert aðkallandi mál að fara út í slíkan kostnað sem því væri samfara. Síðan eru liðin 11 ár, og mér er kunnugt um, að svo að segja á hverju þingi hefur þessu verið hreyft á einn eða annan veg ýmist í sambandi við umræður hér á Alþ. eða við hæstv. ríkisstj., að hrinda þessu máli í framkvæmd, þó að það hafi ekki enn verið gert. Og það er m. a. vegna þess, að tekið er upp í lögin um þingfararkaup alþm., lífeyrissjóð o. fl., í 2. gr., að reisa skuli þingmannabústað svo fljótt sem því verður við komið, og skal undirbúningur, svo sem staðarval, uppdráttur o. s. frv., hafinn nú þegar og honum lokið á árinu 1954. Og meiri hl. hv. alþm. stendur að þessari samþykkt. Það er því ekkert um að villast, að það er talin þörf á þessum framkvæmdum. Það stendur einnig hér í sömu grein, 2. gr. l., að kostnaður við byggingu greiðist úr ríkissjóði. Og það er ein ástæða fyrir því og aðeins ein, að ekkert er tekið upp í fjárlög á þessu ári, að forsetar þingsins gátu ekki vitað, hve mikill þessi kostnaður er. Hann fer m. a. mjög eftir því, hvaða staður verður valinn. Ég hygg, að þessi lagafyrirmæli hér í 2. gr. hafi eins mikinn rétt eins og hver önnur lög, sem fyrirskipa á Íslandi, að það skuli gera ákveðnar framkvæmdir. Það er ekki einu sinni sagt hér. að þetta skuli gert eftir því, sem fé sé veitt til þess á fjárlögum á hverjum tíma, heldur er þetta bein fyrirskipun Alþ., að það skuli reisa þann bústað, sem hér um ræðir. Þess vegna kemur það ákaflega einkennilega fyrir sjónir, þegar menn rísa nú upp og segja, að það sé nú engin þörf á að hefja þessar framkvæmdir. Mér þykir rétt í sambandi við þetta að upplýsa, að forsetar þingsins töldu sér skylt, eftir að þessi lög höfðu verið samþykkt, að skrifa hæstv. ríkisstj. og óska staðfestingar á því, að hún léti á þessu ári gera þær framkvæmdir, sem 2. gr. l. fyrirskipar, og af því hefur svo hæstv. ríkisstj. látið ganga hér lista til hv. alþm. um það, hverjir mundu óska sér að taka bústað í slíkum bústað, ef hann yrði reistur eða keyptur. Og ég hygg, að mikill meiri hl. hv. utanbæjarþm. hafi verið því fylgjandi eða óskað þess, að þeir fengju tækifæri til þess að búa í slíkum bústað, þegar honum væri komið upp. Ég geri því ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. fari hér að lögum, láti undirbúa þetta mál á þessu ári og hafi þessar till. til, þegar þing kemur saman næst, alveg eins og lögin mæla fyrir um. Og í beinu áframhaldi af því er svo þáltill. hv. flm. til orðin. Nú vil ég í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að það, að rýmt verði í burtu Kirkjustræti 12, eins og gert er hér ráð fyrir, er engin sönnun fyrir því, að hvorki fáist að byggja þar eða að unnt sé að byggja þar yfirleitt. Ég hygg, að ef ætti að byggja þar, hvort heldur væri þingmannabústað eða byggingu við alþingishúsið, þá mundu viðkomandi skipulagsyfirvöld ekki leyfa það, vegna þess að sannleikurinn er sá, að það er útilokað að byggja á þeirri lóð, ef ekki á að eyðileggja gersamlega svipinn á alþingishúsinu. Þá verður vitanlega að fara með hina nýju byggingu einmitt þangað, sem listamannaskálinn stendur, þ. e. a. s. lengra til baka, til þess að alþingishúsið geti enn þá staðið sjálfstætt, en því ekki kúldað niður á milli annarra húsa, sem mundu taka allan svip af alþingishúsinu. Um ummæli hv. 7. þm. Reykv., að hann telur, að það komi ekki til mála, að listamannaskálinn verði fluttur, svo lengi sem hann geti staðið, verð ég að segja, að mig undrar slík yfirlýsing. Hús þetta hefði aldrei átt að leyfa að byggja á lóðinni. Það er útrunninn fyrir löngu sá tími, sem því var leyft að standa. Nú er það algerlega á valdi hæstv. forseta þingsins, hve lengi þessi listamannaskáli fær að standa. Og ég teldi það mjög miður fara, ef þeir hæstv. forsetar, sem verða hér á næsta þingi, gera ekki alveg sérstakar ráðstafanir til þess, að húsið verði flutt þegar í burtu. Það er búið að standa hér of lengi. Það hefur ekki verið neinum til sóma. Og eins og hv. flm. sagði hér áðan, hefur hvað eftir annað orðið að senda úr Ed. út í þennan skála til þess að stöðva þau læti, sem þar eru, á meðan þingfundir eru haldnir. Það er því raunverulega hrein og bein ósvinna, að það skuli ekki fyrir löngu vera búið að flytja það hús í burtu. Mér skilst nú, að það sé nokkurn veginn sama, hvort till. á þskj. 578 er samþykkt eða ekki. Hún ítrekar að vísu ekkert að flytja í burtu templarahúsið. Það liggja fyrir því fullar heimildir, eins og hv. flm. sagði, að sá tími er útrunninn, sem þessu húsi hefur verið leyft að standa á lóðinni, svo að sú till., sem hér um ræðir, fyrirbyggir ekkert, að viðkomandi aðilar geri þá kröfu, að húsið verði flutt í burtu, þó að samþykkt verði. Það verður þá að breyta þeirri till., ef á að fyrirbyggja það út af fyrir sig. Ég sé ekki, að það sé nein ástæða til þess að samþykkja till. af þeim ástæðum. Hitt er alveg víst, eins og ég tók fram og ég hef sýnt fram á hér, að það eru kröfur meiri hl. alþm. um það að byggja bústað fyrir þm. Það er eðlilegast, að það verði byggt hér á þessari lóð í sambandi við þessa byggingu hér. því að eins og hv. flm. þáltill. tók fram, þá eru hér engin vinnuskilyrði, sem ekki er von. Það eru allt önnur verkefni, sem eru rædd hér og þarf að taka ákvarðanir um, heldur en var fyrir aldamót. Og það er eiginlega alveg furða, hversu hefur verið hægt að nota þetta hús svo lengi án þess að stækka það og sýnir, hversu miklu meiri stórhugur hefur þá verið hér ríkjandi í þessu landi heldur en nú, þegar kofar eins og templarahúsið og listamannaskálinn mega ómögulega víkja fyrir nauðsyn Alþ. til að byggja svo yfir sig, að þingmenn geti gegnt sæmilega sínum störfum í salarkynnum þess.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir þau rök sem hér hafa verið flutt fram af hv. flm. þessarar till. og öðrum þeim, sem tekið hafa undir hans málflutning, og skal engu eða litlu þar við bæta. Ég vil aðeins minna á, að Alþ. hefur nú þegar tvívegis fyrir utan ákvarðanirnar um byggingu þingmannabústaðar, sem segja má að séu nokkuð annars eðlis, tekið ákvörðun um, að ráðstafanir skuli gerðar nokkuð í þá átt, sem till. fer fram á. Við samþykkt fjárlaga 1953 var að tilhlutan forseta Alþ., að því er mig minnir, samþykkt slík heimild til handa ríkisstj., að gera ráðstafanir til að flytja brott svo fljótt sem verða má hús þau er standa á lóðinni Kirkjustræti 12, og láta Alþingi lóðina í té til stækkunar þinghúsgarðinum eða til annarra afnota. Ég man ekki til þess, að nokkurt mótatkvæði kæmi fram gegn þessari samþykkt í fyrra og ekki heldur að því væri mótmælt, þegar þetta var endurnýjað nú í ár alveg orðrétt, varðandi Kirkjustræti 12. Það er að vísu alveg rétt, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði, að nokkuð misjafnlega stendur á um þessi hús. Um sjálft húsið á Kirkjustræti 12 horfir svo, að það mun losna úr notkun áður en mjög langt um líður, og er þá alveg sjálfsagt, að mínu viti, að nota tækifærið og rífa húsið tafarlaust. Um listamannaskálann og góðtemplarahúsið horfir að vísu öðruvísi við. Þau hús eru í notkun og gegna þörfu hlutverki, en ég get ekki fallizt á, að það hvíli skylda á Alþingi til þess að sjá þeirri starfrækslu, sem þar er, frekar borgið en orðið er. Það er viðurkennt af öllum, að leyfistími húsanna er nú fyrir löngu útrunninn. Það var að vísu með samþykki, að þessar byggingar fengu að standa þarna, en það samþykki gildir ekki lengur, þó að ekki hafi verið gerð bein krafa um, að þessi hús væru flutt. En forfeður okkar sögðu: Ljúfur verður leiður, ef lengi situr annars fletjum á. Og ég hygg, að það hljóti svo að verða með þessa góðu starfsemi, sem þarna er rekin, að þó að við viðurkennum nauðsyn hennar, þá er ekki eðlilegt, að hún eigi sér stað einmitt á léðum Alþingis og í næsta nágrenni við Alþingi, og einkanlega þegar það er athugað, að sumt af þessari starfsemi verður beinlínis til stórrar truflunar og leiðinda fyrir þingstörf. Til viðbótar kemur svo, að varðandi fegrun bæjarins og skaplegt útlit kringum sjálft alþingishúsið, sem er nú ein veglegasta opinber bygging hér á landi, þá er það mjög mikilsvert, að þessir kofar séu hreinsaðir í burtu, því að annað en kofar eru þetta ekki. Ég held því, að það sé mjög tímabært, að ákvörðun verði tekin um það, að þessi hús verði numin burt og aðilum verði settur ákveðinn frestur til þess að nema þessi hús burt. Hitt skal ég ekki fullyrða um, hvort ef til vill þykir of hart að gengið að krefjast þess, að þau verði farin fyrir árslok, vegna þess, eins og ég sagði, að ég viðurkenni það hjá hv. 7. þm. Reykv., að þarna er um þarfa starfrækslu að ræða út af fyrir sig, og ég stóð upp aðallega í því skyni að skjóta því fram, hvort ekki væri hægt að fá samkomulag um það, að einhver hæfilegur frestur yrði settur fyrir þessa aðila til þess að nema þessar sínar eignir í burtu. Ef málið fer til n., þá er hægt að athuga það í n., ef ekki, þá er hægt að athuga þetta til morguns á milli manna, að menn beri saman ráð sin, hvort það þyki ef til vill of hart að gengið að krefjast þess, að þeir fari fyrir árslok, en þá hvaða hæfilegur tími verður fundinn til þess að láta þessa aðila vita í góðu og allri vinsemd, að innan þess frests skuli þeir hafa útvegað sér aðrar vistarverur. Það er þeim ekki ofætlun. Sannleikurinn er sá, að með þeirri fyrirgreiðslu, sem þessir aðilar fá frá ríkinu og mundu vafalaust fá frá ríkinu með flutning á þessum húsum, þá er þeim ekki ofætlun að gera það, og ekki heldur úr svo háum söðli að detta, vegna þess að bæði þessi hús eru sannast sagt gersamlega óhæfileg til sinna nota í sinni núverandi mynd og þess vegna engum manni greiði gerður með því, að þau séu látin standa. En það er hins vegar, og við þekkjum allir svo vel gang mála, að ef þessir kumbaldar eiga að standa hér þangað til aðilum sjálfum þóknast að flytja þá burt, þá verður það langur tími. Þess vegna er eina ráðið að koma sér niður á einhvern hæfilegan frest og fylgja því eftir, að fyrir þann tíma verði þeir á burtu, og síðan athugað, á hvern hátt hægt sé að greiða fyrir þeim af hálfu bæjaryfirvalda með lóðarútvegun, af hálfu ríkis með fyrirgreiðslu um flutning á þessu, ef það þykir þá borga sig, eða á annan veg.



Herra forseti. Ég vildi fyrst leiðrétta hér dálítinn misskilning, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykv., flm. till. Ég hafði minnzt á það, að ef það yrði að ráði að reisa ráðhús Reykjavíkurbæjar sunnanvert víð Vonarstræti, í vikinu þar í tjörninni, þá mundu þær fyrirætlanir stangast á hugmyndir um að reisa nýja byggingu, þar sem góðtemplarahúsið eða sú lóð, sem því fylgir, nú er. Það yrði ekki unnt að samrýma það hvort tveggja, annað hvort yrði að víkja. Hann virðist hafa misskilið ummæli mín þannig, að ekki gæti rúmazt hvort tveggja ráðhús á þessum stað og alþingishúsið, það náttúrlega sagði ég ekki og átti ekki við. Ég vil taka undir það með hæstv. dómsmrh., að það er sanngjarnt að veita hér eðlilegan frest og að sá frestur, sem gert er ráð fyrir í þessari till., er allt of skammur. Ég hef nú ekki orðið þess var, að þinginu væri sérstök nauðsyn búin að losna við þessi hús vegna óþæginda eða ónæðis, og það er í fyrsta skipti sem ég heyri það nú frá hæstv. forseta Ed., þm. Barð., að Ed. hafi stundum orðið að stöðva hávaða í listamannaskálanum, vegna þess að ekki hafi heyrzt til ræðumanna í hv. Ed. Ég hafði nú að vísu haldið, að í Ed. væru það rómsterkir menn og gustmiklir, að þeir létu ekki langsoltna listamenn kveða sig í kútinn, en það má vera, að einhver óþægindi stafi af þessu. Það, sem ég er aðallega andvígur í þessari till. og öllum undirbúningi þessa máls, eru vinnubrögðin. Ég vil taka það fram, eins og ég gerði í minni fyrri ræðu, að ég tel brýna nauðsyn til þess að stækka þinghúsið eða byggja við það eða byggja hér nýtt hús, hvernig sem það yrði, til þess að bæta vinnuskilyrði Alþingis og alþm., og í öðru lagi tel ég brýna nauðsyn á því að byggja þingmannabústað fyrir utanbæjarþingmenn. Hins vegar verð ég að játa, að mér sýnist standa nokkuð upp á forráðamenn Alþingis og hæstv. ríkisstj. í þessu efni. og mér sýnist satt að segja byrjað hér á öfugum enda, að reka burt þessi hús, sem nú eru, með litlum fyrirvara, án þess að Alþingi sjálft eða ríkisstj. hafi gert einhverjar undirbúningsráðstafanir; því að hvaða undirbúningur hefur farið fram? Er búið að gera teikningar eða áætlanir um nýtt þinghús hér eða viðbyggingu við þetta þinghús? Mér vitanlega er það ekki til. Er búið að gera teikningar eða áætlanir að þingmannabústað? Er búið að gera skipulagsuppdrátt af þessari lóð Alþingis, hvernig á að hagnýta hana, hvar byggingar eiga að standa, hvar eiga að vera opin svæði? Mér vitanlega er enginn undirbúningur í þessa átt. Og mér finnst, að fyrsta skilyrðið til þess að þoka þessum málum áleiðis sé það, að hæstv. ríkisstj. eða forsetar Alþ. láti hefja þennan undirbúning, þannig að það liggi þó ljóst fyrir, hvernig á að hagnýta þessa lóð. Í öðru lagi er mér ekki vitanlegt, að fyrir liggi fjárveitingar til þess að stækka þinghúsið eða reisa þingmannabústað. Það er að vísu gert ráð fyrir því í l., sem nýlega voru afgr. frá Alþ., að undirbúningur sé hafinn að byggingu þingmannabústaðar. Fé er ekki fyrir hendi mér vitanlega. Og ég sannast sagna skil ekki þann mikla áhuga á því að skipa burt þegar á þessu ári þessum húsum, eins og samkomuhúsi góðtemplara og listamannaskálanum, án þess að fyrir liggi teikningar, uppdrættir og áætlanir að þingmannabústað, stækkun þinghússins eða fé til þessara framkvæmda. Mér finnst vera hér byrjað á öfugum enda og fyrst ætti að framkvæma þessar undirbúningsráðstafanir. Ég tel, að það sé ekki rétt af Alþingi að reka burt fyrirvaralítið þessi hús, án þess að í einhver önnur hús sé að venda með þá starfsemi, sem þar hefur verið rekin. Eins og ég tók fram og hæstv. dómsmrh. minntist á, þá gegnir nokkuð öðru máli um Kirkjustræti 12 hér fyrir vestan alþingishúsið, vegna þess að sú starfsemi, sem þar er, verður væntanlega flutt í ný húsakynni á næstunni, og hæstv. ráðh. taldi þá sjálfsagt að rífa það hús til grunna þegar í stað. Að vísu er nú hér á leiðinni í gegnum þingið frv. til húsaleigulaga, og samkv. því er trúlegt í húsnæðisvandræðunum eins og þau eru, að húsaleigunefnd mundi banna slíkt og taka þetta húsnæði til íbúðar, eins og heimild er veitt til í húsaleigufrv., og gæti það náttúrlega valdið nokkrum örðugleikum um það að rífa húsið tafarlaust. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta. Ég vildi aðeins við þessa fyrri umr. benda á þessi atriði, sem ég hér hef getið, og ég vil endurtaka: Ég tel, að hæstv. ríkisstj. og forsetar Alþingis ættu fyrst að hefja þann undirbúning, sem er nauðsynlegur, láta skipuleggja lóðina, teikna upp þessi hús, sem á að byggja hér, athuga, hvernig þessu verður öllu saman bezt fyrir komið og lóðin bezt hagnýtt og að sjá fyrir fjárhagshliðinni, og þá hefur Alþingi hvenær sem er það í hendi sér að reka burt þessi hús, sem á lóðunum eru. Ég tel auðvitað sjálfsagt, að um leið og þessum undirbúningi er eitthvað á leið komið, þá sé þessum aðilum settur viss hæfilegur fyrirvari til þess að flytja burt húsin og koma sér fyrir annars staðar. En eins og hér er gert ráð fyrir í till., að húsin séu rekin burt fyrir næstu áramót, en án þess að sá undirbúningur, sem ég gat um, liggi fyrir um hagnýtingu lóðarinnar, þau vinnubrögð get ég ekki fallizt á.



Herra forseti. Ég get ekki fallizt á þau rök hjá hv. 7. þm. Reykv., að það þurfi að fara saman, að þessir skúrar séu fluttir burt og að gerðar séu teikningar og veitt fé til nýrra bygginga hjá Alþingi. Ég sé ekki, að Alþingi þurfi að láta setja sér neina slíka kosti til þess að hreinsa þessa skúra burt af lóðum sínum. Það er mál, sem Alþingi ákveður sjálft, hvað það gerir í því efni, og þarf ekki að spyrja eigendur eða notendur þessara húsa um neitt í því efni. Ég vil benda á, að listamannaskálinn fékk réttindi til fimm ára, ef ég man rétt, þegar hann var byggður, til þess að standa á lóðinni. Gert var ráð fyrir því, þegar sú heimild var gefin, að skúrinn eða skálinn stæði ekki lengur á lóðinni en þann tíma. Svipað er að segja með góðtemplarahúsið. Eins og ég gat um áður, þá var lóðin keypt með því skilyrði, að húsið væri flutt í burtu, en af góðvild var húsinu lofað að vera á lóðinni til bráðabirgða. Þetta hefur verið framlengt, ef svo má segja, frá ári til árs. Það vakti fyrir mér með þessari till., að flutningurinn yrði bundinn við n. k. áramót. Einnig það, að í eitt skipti fyrir öll væri skorið úr því, að þessi hús yrðu flutt í burtu og ekki væri látið viðgangast frá ári til árs og áratug eftir áratug, að þessir skúrar stæðu á lóðunum í fullkomnu heimildarleysi. Ég get vel tekið undir með hæstv. dómsmrh., að sanngjarnt væri að veita þeim frest, sem ætla mætti að þeim entist til þess að koma þessum húsum í burtu, án þess þó að sá frestur yrði svo langur, að nokkur hætta væri á því, að húsin kæmu til að standa hér annan áratug í viðbót í heimildarleysi. Ef hv. 7. þm. Reykv. er í vandræðum með að koma þessum húsum fyrir, þá skal ég gjarnan endurtaka það, sem ég skaut að honum hér niðri áðan, að það væri þjóðráð að flytja listamannaskálann á háskólalóðina. Þar er nóg landrými sem stendur. Þar gæti hann sómt sér vel. Svo mætti taka góðtemplarahúsið og setja það í hljómskálagarðinn. Þar er líka ágætt landrými fyrir það og þar væri það í miðjum bænum, svo að ekki þyrftu þeir, sem húsið nota, að kvarta undan því. Ég vænti, að hv. þm. taki þetta til athugunar, því að það kynni að geta leyst málið.