Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir hönd nefndarinnar er fátt að segja umfram það, sem í nál. segir. Nefndin hefir athugað frv. og borið það saman við landsreikningana og athugasemdir endurskoðenda, en ekkert fundið, sem gæfi tilefni til athugasemda. Eins og nál. ber með sjer, leggur nefndin til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Um þetta frv. er það sama að segja og það næsta á undan (frv. til fjáraukalaga 1926). Nefndin hefir athugað það, borið það saman við landsreikningana og farið yfir tölur þess. Nefndin hefir ekkert fundið við frv. að athuga og leggur því til, að það verði samþykt.

Jón Þorláksson Mig langar til að gera aths. við landsreikninginn fyrir árið 1926, þó að jeg þykist vita, að hæstv. fjmrh. hafi veitt því athygli, sem jeg ætla að benda á. Landsreikningurinn sýnir 200 þús. kr. tekjuhalla. Í yfirliti mínu í þingbyrjun 1927 var gert ráð fyrir, að tekjur og gjöld stæðust á, en það hefir komið mismunur, sem stafar af ýmsum ástæðum. Jeg vil benda á stærsta liðinn, sem er sá, að það hafa ekki komið tekjur til ríkissjóðsins, sem ætlast var til að kæmu frá áfengisverslun ríkisins. Reikningurinn ber þetta með sjer, en varla nema þeim, sem kunnugir eru. Það var svo lagt fyrir; að áfengisverslunin skyldi greiða í ríkissjóð vexti af stofnfje því, sem ríkissjóður hefir lagt henni, og eru þeir tilfærðir í reikningnum sem innieign ríkissjóðs og áfengisverslunin talin skulda ríkissjóði 44 þús. kr., sem ætlast var til, að kæmu, áður en reikningnum fyrir 1926 var lokað. Með þessu hafði jeg reiknað. Ennfremur ber þessi reikningur með sjer, að í ársbyrjun 1926 er höfuðstóll - áfengisverslunarinnar 740 þús. kr. Hjer við hafði verslunin fengið leyfi til að bæta 160 þús. kr., en þar með átti þeirri fjársöfnun að vera lokið. En í stað 160 þús. kr. er bætt við 300 þús. kr., svo að 140 þús. kr. standa inni hjá áfengisversluninni, þegar þessir reikningar voru gerðir upp, af því fje, sem henni bar að borga inn í ríkissjóð. Það eru því 184 þús. kr., sem áfengisverslunin hefir átt ógoldið til ríkissjóðs af tekjum sínum fyrir árið 1926, og hafði jeg reiknað með því í yfirliti mínu, að sú upphæð kæmi inn, áður en LR fyrir '26 yrði lokið. Með þessu er að mestu gerð grein fyrir mismuninum í landsreikningnum, en jeg vildi benda hæstv. fjármálaráðh. á þetta, því að svo var ekki til ætlast af fyrv. stj., að þetta rynni til áfengisverslunarinnar, heldur til ríkissjóðsins. Og þessi greiðsla á að geta farið fram ennþá, ef hún ekki þegar hefir farið fram.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Út af skýringu hv. 3. landsk. vil jeg geta þess, að jeg hefi að vísu minst á þetta við forstjórann, en það hefir dregist úr hömlu fyrir honum að greiða inn fjeð. Þó er ekki loku fyrir skotið, að þetta geti komið á reikninginn fyrir árið 1927. Jeg vænti, að tilraun verði gerð til þess að ná inn fjenu svo snemma, að það geti komið á reikning síðasta árs.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg legg til, að þessu máli verði vísað til fjvn. Annað hefi jeg ekki um málið að segja að svo komnu.

Ingvar Pálmason * Það mun fara svo, að þetta frv. fari út úr deildinni, og vegna þess vil jeg gera tilraun til breytinga á því, en hefir ekki unnist tími til þess enn. Vil jeg því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá. Jeg lofa því að tefja málið ekkert í deildinni af þessum sökum. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Jóhann Jósefsson Heldur en að láta þetta frv. fara til nefndar umræðulaust, eins og helst eru líkur til, þykir mjer hlýða að segja nokkur orð. Þetta frv. var fyrst á ferðinni í fyrra, í sambandi við ráðstöfun annars prestakalls, Mosfellsprestakalls. Kom þetta fyrir allsherjarnefnd í Ed., en í henni átti jeg sæti þá. Skrifaði jeg undir nál. nefndarinnar með fyrirvara, því mjer fanst það strax heldur óviðfeldin hugsun, að lagt yrði niður prestsetrið á þessum fornfræga sögustað. En bak við þessa hugsun frv. virðast vera sterk öfl, því það er nú komið í gegnum Ed., og þar hefir verið lagt til, að Þingvallaprestakall yrði lagt niður, sóknunum tveimur ráðstafað sitt í hvora átt, þ. e. „ríkinu deilt og gefið Persum“. Vitanlega er þetta ekki almennur vilji þeirra söfnuða, sem hlut eiga að máli, því að hjer liggja þegar fyrir þinginu 3 skjöl, er öll mæla á móti niðurlagningunni. 33 kjósendur í safnaðarmálum í Úlfljótsvatnssókn beiðast þess, að Þingvallaprestakall haldist framvegis. Sóknarnefnd sömu sóknar mótmælir niðurlagningu Þingvallaprestakalls, og 45 kjósendur í Þingvallasókn beiðast þess, að Þingvallaprestur haldi brauði sínu óskertu. Mótmæli þessara aðila eru öll á svipuðum rökum bygð. Finst þeim, að staðurinn muni rýrast við þetta og Þingvellir missa nokkuð af sínum forna veg. Ennfremur telja þeir, að presturinn sje ranglæti beittur. Jeg sje nú, að prestinum eru að vísu ætluð biðlaun samkv. frv., en óneitanlega er vegur þess prests gerður minni, ef prestakallið verður lagt niður. Og þegar þess er gætt, að setja á prestinn á biðlaun, þá verður bersýnilega enginn sparnaður að því. Annars þykist jeg vita, að þetta frv. muni vera fram komið vegna þess, að Þingvallanefndinni þykir presturinn ósamningalipur og stirður í vöfum, og ætli nú að láta koma krók á móti bragði. En það finst mjer heldur harkaleg og einkennileg aðferð, og trúi því tæplega, að lög standi svo til í landi hjer, að Þingvallanefndin geti ekki komið vilja sínum fram á einhvern annan hátt en að leggja Þingvallaprestakall niður, sjerstaklega þegar tekið er tillit til hátíðahaldanna væntanlegu. Jeg hefi ekki ástæðu til að draga taum nokkurs sjerstaks aðila í þessu máli, en mjer finst það heldur raunaleg ráðstöfun, þegar þjóðin er að búa sig undir 1000 ára afmæli Alþingis, að kippa prestinum þá burtu og leggja Þingvallaprestakall niður. Þingvellir eru sá staður, sem erlendir og innlendir gestir mætast á, til þess að halda hina merku hátíð, og þá á að vera búið að leggja prestakallið þar niður. Þessi tilhugsun finst mjer harla óviðfeldin. Þingvellir eru sá staður, sem kristni var lögtekin á, og þar tók landslýður allur við hinum nýja sið. Eftir að vofað höfðu yfir þjóðinni í fleiri sólarhringa bardagar og blóðsúthellingar út af siðaskiftunum, þá var því lýst yfir, að Lögbergi, að kristni skyldi ríkja í landinu. Á þessum stað ætti því, vegna þeirra minninga, sem við hann eru tengdar, að vera vegleg kirkja og fast prestakall. Jeg hefi ekki heyrt nein nýrri eða betri rök færð fyrir þessu máli nú en í fyrra. Og ekki hefi eg heyrt nein rök, er rjettlæti þessa ráðstöfun frá menningarlegu sjónarmiði. Hæstv. núverandi forsrh. sagði í fyrra, er þetta frv. kom frá Ed. hingað til Nd., og það rjettilega, að með þessu væri verið að svifta Þingvelli einu minningunni um gamla tímann, sem þar væri sjáanleg. Jeg hygg, að landsmönnum sje það yfirleitt óljúft, að þetta komist í framkvæmd, og jeg fæ ekki skilið, að hæstv. stjórn og Þingvallanefnd geti ekki bjargast af, án þess að grípa til þessa, sem bæði af sögulegum og þjóðlegum ástæðum hlýtur að teljast óyndisúrræði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta mál er nú ekki nýtt hjer á Alþingi. En út af ræðu hv.þm. Vestm. þykir mjer rjett að minnast nokkuð á gang þess. Það er nú skemst frá því að segja, að Þingvellir hafa átt sína blómaöld, eigi aðeins hvað snertir sögu þjóðarinnar, heldur og líka hvað viðvíkur meðferð sjálfs landsins. Á hnignunaröld landsins voru þar aðeins kotungslegar búðir, og Þingvöllum hnignaði stöðugt. Meðal annars þvarr þar stöðugt skógurinn, og var það að nokkru leyti vegna kolabrenslu, og að nokkru vegna þess að sauðfje var beitt í hann. Í sjálfu sjer er ekki hægt að álasa forfeðrum vorum fyrir þetta, því að þeim var nauðugur einn kostur að gera þetta, til þess að halda lífinu. Og þegar Alþingi var lagt niður þar, þá var svo komið, að búðirnar voru orðnar svo ljelegar og húsakynni svo vond, að þingmenn gátu ekki haldist þar við. Var þá gefið leyfi til þess, að þingið skyldi flutt hingað til Reykjavíkur. Með vaxandi sjálfstæðistilfinningu og sjálfsvirðingu hjá þjóðinni fer vegur Þingvalla aftur að vaxa, og er þá farið að hlúa að náttúrufegurð og betri umgengni þar. Það fyrsta, sem Alþingi sjálft mun hafa skift sjer af þessu, var það, að á þinginu 1919 var samþ.þál. frá hæstv. forseta þessarar deildar ásamt öðrum þm., þess efnis, að hafin skyldi verndar- og fegrunarstefna á Þingvöllum. Eitt af því, sem þar var tekið fram, var það, að jarðir nálægt Þingvöllum skyldu ekki bygðar til langframa og að prestakallið skyldi ekki veitt, nema með vissum skilyrðum. Upp af þessu risu svo ýfingar milli kirkjuvaldsins og stjórnarinnar. Og þegar þetta prestakall losnar litlu síðar, þá auglýsir biskup, sem ekki var samþykkur þál., það skilyrðislaust, og svo vill til, að stjórnin athugar þetta ekkert, fyr en búið er að kjósa prestinn og skipa hann, en þá var alt um seinan. Prestur þessi hefir svo reynst hinn mesti athafnamaður og bætt mjög hús á staðnum, svo þau líta miklu betur út nú en áður. En afleiðingarnar af þessari veitingu urðu nú samt þær, að bygðar voru 2 jarðir í sveitinni með lífstíðarábúð. Síðan þetta var, hafa svo setið tvær Þingvallanefndir. Sú fyrri reyndi að komast að samkomulagi við prestinn og fá hann til að hætta búskap, svo að hægt væri að koma á friðun, eins og óskað hafði verið eftir. En það tókst ekki, og urðu nokkur átök milli þessara aðila. Báðir höfðu þarna lög að mæla. Presturinn fyrir kirkjuvaldið, en nefndin fyrir ríkið. Niðurstaðan af þessu varð svo sú, að alt sat fast. Svo kom önnur nefnd, og hefir hún sýslað við það sama og reynt að fá prestinn til þess að gera tilboð um það, með hv aða skilmálum hann fengist til þess að hætta þar búskap, en það hefir ekki tekist. Svarið hjá honum hefir altaf verið þetta: Ef jeg geri tilboð, er hætt við, að það þyki alt of hátt, og svo fæ jeg ekkert annað fyrir en ávítur. Þetta er nú gangur málsins, og má af því sjá, að hjer er ekki gott við að eiga. Enda sjest það af samningaumleitan fyrri Þingvallanefndar, að ekki er gott að komast að samkomulagi við prestinn. Hann er hjer vitanlega í sínum fulla rjetti, því þegar honum var veitt brauðið, þá fjekk hann líka rjett til þeirra hlunninda, er því fylgja. Hann getur haft þar um 300 fjár. Hann getur selt þar tjaldstæði, ef honum sýnist, og hann getur meira að segja virkjað Öxarárfoss, ef hann vill. Það mun meira að segja hafa komið til orða, að hann og annar maður til tækju sig saman og virkjuðu Öxará milli brúarinnar og fossins. Engin lagaheimild var til þess að hindra þetta. Ekki varð samt neitt úr þessu, því að hlutaðeigendum mun hafa verið bent á, að það mundi þykja ákaflega leiðinlegt og mælast illa fyrir, ef það væri gert. Sem dæmi þess, hve ómögulegt er að ráða við neitt, eins og nú standa sakir, skal jeg nefna eitt. Í tíð þess prests, er var á undan þeim núverandi, var leyft að byggja sumarhús á stað, sem heitir Fagrabrekka. Þegar gamli presturinn fjell frá, fjell þetta leyfi úr sögunni. En svo þegar nýi presturinn kemur, veitir hann leyfið áfram. Nú heimtar almenningsálitið, að skúr þessi fari í burtu. Og endirinn verður líklega sá, að stjórnin neyðist til þess að kaupa hann fyrir 5000 kr. - Af þessu sjest, að nauðsynlegt er, að gerðar sjeu einhverjar ráðstafanir til þess að ríkið fái meiri völd á Þingvöllum en það hefir nú. Takmarkið er að fá umráð yfir jörðinni og kippa því í lag, sem fer í bága við kröfur almennings. Árið 1907 ljet stjórnin byggja þarna tvo skála. Annar þeirra var kallaður Mikliskáli, og er nú jafnaður við jörðu; hinn var kallaður Konungshús og stendur enn, til mikillar óprýði á þessum náttúrufagra stað. Jeg býst við, að presturinn sje í sínum fulla rjetti, þegar hann krefst 1200 kr. í ársleigu eftir skálann. Þetta hefir enn ekki verið greitt, en jeg hygg, að presturinn mundi vinna, ef hann færi í mál út af þessu. Jeg vona, að hv.þm. Vestm. sjái, að það er ekkert spaug fyrir Þingvallanefndina að undirbúa hátíð, þegar ekkert er hægt að gera, nema með því að ganga á rjett ábúanda. Í fyrra var samþ., að nýtt prestakall skyldi stofnað að Mosfelli, og þá var það gert að skilyrði, að presturinn þar tæki að sjer hjásókn endurgjaldslaust, og var með því átt við Þingvallasókn, og sókninni er enginn vansi að nýja prestinum, því að hann er sonur sjálfs biskupsins, ungur og efnilegur maður, sem getur staðið í stöðu sinni, svo að það er engin ástæða til að óttast, að kristnihaldið minki. Um mótmæli safnaðarins er það að segja, að eins og gengur, koma altaf mótmæli, þegar verið er að tala um samsteypu. En jeg skil ekki, hvaða ástæðu Úlfljótsvatnssókn hefir til að mótmæla, því að aðstaða hennar verður eins góð og hún hingað til hefir verið, og meira að segja er erfiðara fyrir núverandi prest að komast til kirkjunnar en prestinn að Arnarhæli. Jeg legg ekki mikið upp úr því, að þarfir safnaðarins verði ekki uppfyltar. Sóknin er lítil, og jeg býst við því, að ef til væru skýrslur um það, hve margir sækja kirkju, mundi hv. deild sjá, að trúarþörfin, sem fullnægja þarf, er ekki mikil, eins og gengur í litlum og strjálbygðum sóknum. Þó að presturinn komi til kirkju, kemur fólkið ekki. Jeg vil taka það fram, að fyrir Þingvallanefnd vakir að hlúa að kirkjunni á Þingvöllum. Nefndin vildi láta byggja þar fallega steinkirkju, en þótti það of dýrt. Og jeg lít svo á, að það eigi að reisa litla og smekklega steinkirkju á Þingvöllum og að þar eigi að vera lítill sveitabær í gömlum stíl. Það eru tvær aðal-röksemdir fyrir þessu frv. Sú fyrri er, að verið er að hugsa um að vernda Þingvöll sem sögustað, með sinni ógleymanlegu náttúrufegurð. Og sú síðari er, að búa svo í haginn, að hægt sje að halda Þingvallahátíðina óhindrað af rjetti ábúandans. En þeir, sem frv. flytja, vilja ekki vera ósanngjarnir við prestinn. Það á að fara vel með hann og veita honum 2000 kr. biðlaun, ef hann fær ekki embætti, sem jeg býst við. Kostnaðurinn við biðlaunin og núverandi sókn er sá sami, en þegar prestaskifti verða í Arnarbæli, verður það samsvarandi upphæð og þegar stofnað var til nýs brauðs að Mosfelli. Og er þetta ekki miklu betra en að hafa prest á Þingvöllum, sem sjaldan getur messað, en er neyddur til að hafa mikla kvikfjárrækt, staðnum til stórskemda? Skógurinn er að hverfa, og næsta skrefið verður að flá burtu grasrótina, svo að ekki stendur annað eftir en bert hraunið. Jeg get vel skilið, að menn vilji hafa kirkju á Þingvöllum, en að prestur sje búsettur þar alt árið er minni háttar atriði. Jeg vil benda á aðalatriðið í átökum kirkju og Alþingis um Þingvelli. Það er enginn vafi á því, að þótt margar kirkjulegar minningar sjeu bundnar við Þingvelli, eru þeir ekki kirkjulegur helgistaður, heldur pólitískur helgistaður fyrst og fremst. Og jeg vil minna á það, að þeir, sem vilja hafa prest á Þingvöllum, ættu að vilja flytja Alþingi þangað. Jeg vil það. Og það getur engum blandast hugur um það, að sje deilt um rjett Alþingis til að hafa pólitískan minningarstað á Þingvöllum og rjett kirkjunnar til að hafa þar kirkjulegan minningarstað, er málstaður Alþingis betri. Þó er alls ekki meiningin að þröngva kosti kirkjunnar. Það vilja allir, að á Þingvöllum sje vönduð og falleg kirkja. Og prestsþjónusta yrði eins góð þar og í hverjum tveimur sóknum öðrum á landinu, sjerstaklega þegar kominn er bílvegur frá Mosfelli til Þingvalla, svo að hægt verður að komast þangað í bíl. Og á vetrum verður það líka auðvelt, eftir að nýi vegurinn er kominn. Og með tilliti til þess, að lítið er um messur yfir veturinn, ekki síst, þegar ekki er hægt að hita upp fyrir eldiviðarleysi, býst jeg við, að þetta verði ekki til að draga úr kristnihaldinu. Frv. er borið fram af því, að ómögulegt er fyrir Alþingi og prestinn að komast fyrir á Þingvöllum í einu. Það er ekki hægt að hindra prestinn í að setja gaddavírsgirðingu meðfram veginum, til þess að hindra fólkið í að fara þar ferða sinna. Hann getur gert það, þótt hann hafi ekki gert það. Og þegar þess er gætt, að þúsundir manna koma til Þingvalla á sumri hverju, verður það skiljanlegt, að ekki er hægt að halda áfram búskap á Þingvöllum, án þess að það spilli fyrir friði staðarins og geri gestum erfiðara fyrir. Þessa vegna er ekki önnur leið fær en að höggva á þennan hnút og viðurkenna, að þarna getur ekki verið um neitt tvíbýli að ræða. En það á að fara vel og kurteislega að þessum duglega manni, enda eru honum ætlaðar ríflegar skaðabætur. Þótt þessar skaðabætur verði ríkinu ekki dýrari en að hafa prest á Þingvöllum, eru það samt peningar, og sýna, að Alþingi vill ekki fara illa með núverandi prest, þótt hann hafi komist að Þingvöllum í forboði þess.

Magnús Jónsson Það eru tvær hliðar á þessu máli. Önnur er að meta það frá almennu sjónarmiði, hvort fært sje að leggja niður prestakallið á Þingvöllum, en hin er sú, hvort sjerstök nauðsyn sje á þessu vegna Þingvalla og þjóðgarðshugmyndarinnar. Hygg jeg, að það sje þessi sjerstaka ástæða, sem hjer er aðalatriðið. Án hennar hefði ekkert frv. komið fram um þetta mál. Alment talað er hjer engin ástæða til breytingar á prestakallaskipun. Þegar þess er gætt, hvaða skipun er á þessum málum, sjá menn, að við mikla örðugleika er að etja. Önnur sóknin á að leggjast undir Arnarbæli, sem hefir Selvogssókn fyrir, svo að þetta verður mjög erfitt prestakall. Hin annexan er skilin frá Mosfelli með miklum fjallvegi, sem er álíka og Holtavörðuheiði, og er leitun á svo löngum fjallvegi á annexíuleið, en úr því bætir auðvitað góður vegur til Þingvalla. Sú ástæða verður því ekki færð fyrir þessu, að það sje hentugt vegna prestakallaskipunarinnar í heild sinni. Hv. þm. Vestm. hefir að ýmsu leyti dregið fram mínar ástæður. Jeg er ekki einn af þeim, sem álíta, að tilfinningarnar eigi að ráða mestu á Alþingi. Jeg álít, að tölurnar - þurrar og leiðinlegar - eigi hjer mestu að ráða. En mjer finst, að þetta mál þurfi þó og hljóti að vera tilfinningamál fyrst og fremst. Við höfum ekki stefnt í rjetta átt í þessu efni, yfirleitt. Skálholt og Hólar, báðir fornu biskupsstólarnir, eru nú annexíur, og nú er þá röðin komin að Þingvöllum. Eftir tvö ár á að halda hjer mikla hátíð, þar sem er þúsund ára afmæli Alþingis. Það er fáheyrt tækifæri fyrir litla þjóð til þess að láta heiminn horfa á sig. Og þá verður ömurlegt að eiga engar fornar minningar. Þær eru allar horfnar, nema hinir fornu götutroðningar. Þó eigum við eitt, sem altaf hefir verið á Þingvöllum, frá því að land varð kristið, og það er prestssetrið og kirkja. Það eru seinustu fornleifarnar - og nú á að fara að taka þær burtu, rjett fyrir hátíðina. Mjer finst, að þegar þjóðarvakningin hefir gengið yfir, sje það leiðinlegt, að fara einmitt nú að þurka út þetta síðasta, sem enn er til í veruleikanum af minningum Þingvalla. Í tíð barnabarna okkar á að halda hjer aðra mikla hátíð. Það er líka þúsund ára minningarhátíð. Þá verður minst kristnitökunnar árið 1000. Sá viðburður er ekki einungis merkilegur út frá trúarlegu sjónarmiði, heldur er hann alveg einstæður. Jeg hefi ekki rekið mig á, að kristnitaka færi nokkursstaðar fram á sama hátt og hjá okkur. Forráðamenn þjóðarinnar koma sjer saman um að taka upp nýjan sið og trú. Það eru til nákvæmar sögur um þetta, og yfir þeim öllum er undursamlegur blær spektar og mannvits. Þessa viðburðar verður minst árið 2000, eins og jeg áður sagði, og þá verður leiðinlegt, að við skyldum, einmitt þegar við erum að vakna til skilnings á þessum efnum, fara að leggja niður prestsembættið á Þingvöllum, sem hefir haldist þar frá fyrstu kristni. Jeg trúi því ekki, að hæstv.dómsmrh. fylgi þessu af alhug. Hann er sögumaður og hefir tilfinningu fyrir því, sem gerst hefir, og skilning á því, hvers virði það er fyrir þjóðina að geyma gamlar menjar. Í viðtali við hann bar það á góma, að önnur lausn væri til á þessu máli en að leggja niður prestakallið, og hún var sú, að við ættum heldur að sýna því sóma, og hafa þar ekki aðeins vanalegan prest, heldur heiðursklerk landsins, hvort sem væri vígslubiskup Suðurlands eða einhver annar klerkur, sem þjóðin vildi sýna þann sóma. Hann ætti að hafa svo rífleg laun, að hann þyrfti ekki að vafsast í búskap, því að það má enginn, sem á Þingvöllum er. Það ætti að vera stjórnarveiting á þessu embætti, og væri skemtilegt til að hugsa, að þessi hugmynd kæmist í framkvæmd og Alþingi til hins mesta sóma. Jeg er sammála hæstv.dómsmrh. um, að það var ekki rjett að veita þetta embætti svona skilyrðislaust. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut, og mjer er óskiljanlegt, að það þurfi endilega að fara þessa leið, til þess að ná tökum á Þingvallalandi. Mjer skildist á hæstv.dómsmrh., að hann kendi Þingvallanefnd um þetta frv. Hún hefir aðeins farið fram á, að landið væri tiltækilegt til afnota fyrir hátíðahöldin 1930, og ríkisvaldið hefir ærin tök á því. Jeg trúi því ekki fyrir mitt leyti, að ekki sje hægt að ná samningum við prestinn. Hæstv. ráðh. vitnaði í það, að þetta hefði verið reynt einu sinni áður fyrr, en þeir samningar tókust illa og engum til sóma. - Ef hæstv.dómsmrh. væri við, vildi jeg bjóða honum að taka að mjer samningastarfsemi í þessu efni. Jeg vil reyna að fá prestinn til að sleppa afnotum jarðarinnar, að túninu undanskildu, og þeim nytjum öðrum, sem ekki koma í bága við hátíðarhöldin. Jeg skal gera þetta ókeypis og aldrei minnast á þetta mál oftar, ef mjer tekst ekki. Þegar á það er litið, að Alþingi ætlar að verja allmikilli fjárupphæð til að koma prestinum burtu, er mjer óskiljanlegt, að presturinn fáist ekki fyrir hana og jafnvel minna, til þess að sleppa öðrum afnotum Þingvalla en þeim, sem óhætt er, að hann hafi.  (Dómsmrh. JJ: Við getum athugað þetta í nefnd)  . Já, það er tilvalið. Hæstv. dómsmrh. sagði ýmislegt, sem jeg er honum sammála um og sem mjer finst styðja það, að hann sje ekki nema hálfur í þessu máli. Hann talaði um að hafa kirkju á Þingvöllum og auk þess jörðina í ábúð. Jeg er þessu sammála. En því þá ekki að hafa prest? Mjer finst það útilokað, að hafa bónda á Þingvöllum, sem lifði þar á búskap. En það ætti einmitt að hafa þar embættismann, sem lifði á launum sínum og hefði þau afnot jarðarinnar, sem óhætt væri. Jeg skil ekki, að rök leiði til þess, að bægja prestinum burt. Annarsvegar er verndun Þingvalla sem sögustaðar, og mælir þar alt einmitt með því, að halda prestinum á staðnum, því að presturinn er einu fornleifarnar - ef svo mætti að orði kveða - sem enn eru við liði, og við eigum ekki að gera Þingvelli að annexíu og hornreku. Hinsvegar verða hátíðahöldin að geta farið fram óhindrað, og rekst það ekkert á. Það kostar ef til vill eitthvað, úr því að presturinn fjekk skilyrðislausa veitingu fyrir staðnum, en verður ekki dýrara en þessi ráðstöfun. Málið fer til nefndar, og jeg get engu um það lofað, hvort jeg get int mitt starf af hendi undir þingmönnunum. Jeg vildi helst fá málinu frestað þar til eftir þing: Það er ekki hægt að stökkva þannig frá störfum hjer, og auk þess er það sjaldan vænlegast til samninga, að þurfa að keyra eitthvert mál fram í skyndi. Með málið verður að fara með lipurð, einkum ef stífni hefir áður verið hleypt í það, og til þess þarf svigrúm. Loks finst mjer það óviðkunnanlegt, að þingið skuli ekki fá umsögn biskups, þegar verið er að tala um niðurlagningu prestakalls. Það er óviðkunnanlegt, úr því að biskup er yfir kirkjunni, að þá sje verið að afgreiða þetta mál frá þinginu, án þess að hann fái tækifæri til að segja sitt álit um það. Jeg bendi aðeins nefndinni á þetta, sem væntanlega fær þetta mál.

Einar Jónsson Jeg býst við, að það taki fleiri en jeg eftir því, hvað þetta þing ætlar að verða einkennilegt á margan hátt, ekki síst í því, að skyld eða samskonar mál reka sig hvert á annað, eru ýmist samþ. eða feld, án þess að það sje nokkur regla eða sanngirni á bak við. Fyrir stuttu var lagt mikið kapp á að samþ. þetta frv., en nú er snúið við blaðinu. Frv. er hjer á ferð um að stofna nýtt prestakall í Selvogsþingum. Jeg, sem talsvert kunnugur maður, get ekki álitið, að meiri þörf sje á því en að viðhalda hinu forna Þingvallaprestakalli. Því hefir verið haldið fram, að Þingvallaprestakall væri mjög fáment. Það mun rjett vera, en Selvogsprestakall er líka fáment, þó að jeg geti ekki borið það nákvæmlega saman. Og það er ekkert meiri þörf á að stofna nýtt prestakall í Selvogsþingum, en viðhalda Þingvallaprestakalli. Það er síður en svo erfiðara fyrir prestinn í Arnarbæli að þjóna Selvogsþingum, heldur en fyrir prestinn á Mosfelli að þjóna Þingvallaprestakalli. Þetta rekur sig hvað á annað, og væri að sjálfsögðu rjettast að vera ekki með neina breytingu frá gamalli venju. Það lítur út fyrir, að hæstv. stjórn og þeir, sem með þessi mál fara, athugi ekkert, hvað á undan er gengið í mörgum málum. Það má svipað segja um marga liði í tolla- og skattalögjöfinni, sem nú liggja fyrir breytingar á; þar er verið að hringla tollunum til, af einu og á annað, án þess að þar ráði nokkur sanngirni um. Þetta þing ætlar að verða einkennilegt að því leyti, að láta mál fara eftir vilja og hálfgerðum hleypidómum einstakra manna, en lítið er fylgt þeirri góðu og gömlu reglu um athugun á því, sem trúa mætti að færi eins vel framvegis eins og verið hefir. Jeg held þess vegna, að hv.þm. Dal. hafi komist einna rjettast að orði, þegar hann mintist á beina sleggjudóma, því að sannarlega má kalla, að þeir sjeu hjer á ferð, en sanngirni lítil. Annars hefir mjer fundist hv.þm. Vestm. athuga þetta mál af mestri ró og skynsemi. Það er líka hart, þegar þing er búið standa það lengi, sem nú er, að heill dagur skuli vera tekinn til að þrátta um, hvort vísa skuli einu ljelegu máli í nefnd. Það var kallað einfalt í fyrstu, en þó var það loks rætt eins og stórt alvörumál og það umfangsmikið, að full þörf var að vísa því í nefnd. Jeg veit, að samkv. þingsköpum á að binda sig við það mál, sem fyrir liggur, en í þessum málum er ómögulegt að komast hjá að minnast á ýmislegt, enda leyfa sjer ýmsir stærri menn að gera slíkt, og það á óviðfeldinn hátt. Jeg býst við, að hv.þdm. hafi tekið eftir því, hvað hæstv.dómsmrh. nefndi oft hv. 1. þm. G.-K. (BK) með nafni hjer í hv. deild. Einnig þykir mjer óviðkunnanlegt, þegar presturinn á Þingvöllum er dreginn inn í þessar umræður, eða persóna hans. Alt er það á þessa sveifina. Jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að það er verið að gera þetta fólk í Þingvallasókn prestslaust. Það getur verið, að menn segi, að landið sje eins vel sett með miklu færri presta og jafnvel enga. En maður gæti þá eins hugsað sjer, að við gætum komist af án þess að hafa nokkra landsstjórn, enda kemur frá henni fátt gott nú orðið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer skilst það vera samkomulag, til þess að málið fengi afgreiðslu til 3. umr., að allar brtt. sjeu látnar bíða þangað til; með því er deilumálum frestað, ef afgreiðsla málsins þarf ekki að tefjast að þessu sinni.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Þetta er rjett, sem hæstv.atvmrh. tók fram, að því er snertir till. landbn., og lýsi jeg hjer með yfir því, að hún tekur sínar till. aftur til 3. umr.

Pjetur Ottesen Jeg vil af hálfu okkar, sem flytjum brtt. við þetta frv., lýsa yfir því, að það getur orðið samkomulag um að taka aftur till. til 3. umr. með því móti, að málið verði ekki tekið á dagskrá fyr en eftir páska. Því að svo stendur á, að tveir hv.þm. fara burt á morgun. En þess er vænst, að málið verði tekið fyrir strax upp úr páskum.

Magnús Jónsson Jeg verð að játa, að jeg man ekki eftir, þegar þetta mál kom hjer í háttv. deild til 1. umr. Jeg er jafnvel hræddur um, að jeg hafi þá ekki verið við. En hvernig sem um það er, hefir sú orðið raunin á, að þessu máli hefir ekki verið vísað til nefndar, svo sem venja er til við 1. umr. Verð jeg að telja það í mesta máta óviðkunnanlegt, að þetta mál, sem er mjög athugavert og var rætt í háttv.Ed. af miklum hita, skuli vera af þessari hv. deild álitið svo ómerkilegt, að ekki þurfi að vísa því til nefndar. Þetta er merkilegt mál, lögfræðilegt vandamál, sem fylsta ástæða er til að athuga vandlega, áður en það er afgreitt. Jeg vildi því eindregið leggja til, að því verði vísað til nefndar nú við þessa umræðu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta er svo einfalt mál, að óþarfi er að vísa því til nefndar. Það er aðeins um það að ræða, hvort þingið vill fallast á, að samvinnufjelög njóti sama rjettar í landi voru sem einstaklingar. Jeg vil því fastlega mælast til, að frv. verði leyft að ganga áfram tafarlaust.

Hákon Kristófersson Mjer þykir það undarlegt að heyra frá hæstv.forsrh., að þetta mál sje svo ómerkilegt, að því þurfi ekki að vísa til nefndar. Eins og háttv. 1. þm. Reykv. sagði, var því vísað til nefndar í hv.Ed. og allmikið rætt þar. Jeg sje ekki, hvaða skaði það ætti að vera þessu merkilega máli að vera athugað í nefnd. Hæstv. forsrh. dettur ekki í hug, að hann hafi ekki í hendi sjer, að þetta frv. nái fram að ganga, þótt því verði nú vísað til nefndar. Jeg tek undir með háttv. 1. þm. Reykv., að svo er að sjá, sem menn hafi ekki tekið eftir, er frv. fór í gegnum 1. umr. í deildinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg sagði ekki, eins og hv.þm. Barð. hefir eftir mjer, að þetta mál væri ómerkilegt, heldur sagði jeg, að það væri einfalt og augljóst mál. En umr. um það í háttv.Ed. hygg jeg, að hafi frekar snúist um viðburði, sem gerðust fyrir nokkrum árum og jeg tel ástæðulaust að draga inn í umr. einnig hjer. Vitanlega geri jeg það ekki að neinu sjerstöku kappsmáli, hvort þessu máli verður vísað í nefnd ellegar ekki. Það er eingöngu af því, að nú er svo liðið á þingtímann, að jeg legg á móti því. Háttv. allshn., sem frv. mundi sennilega eiga heima í, hefir nóg annað á sinni könnu það sem eftir er þingtímans, og gæti því hæglega farið svo, að málið dagaði uppi.

Jóhann Jósefsson Það er algild regla á þingi að vísa málum til nefnda, þegar þau ekki koma frá nefnd, og sú regla hlýtur að eiga eins við um þetta mál sem önnur, þótt hæstv.forsrh. sýnist annað. Allir eru sammála um það, að samvinnufjelög eigi að njóta sömu rjettarverndar sem önnur fjelög og einstaklingar í landinu. Um hitt er deilt, hvort þau njóti hennar ekki nú þegar. Að andanum er þetta frv. rjett, að forminu skakt. Það er undarlegt, að nokkuð skuli vera haft á móti því, að bað sje athugað í nefnd. Jeg á ekki hægt með að skilja, hvers vegna hæstv.forsrh. er að hafa á móti því, vegna þess að það er hættulaust, þótt þingið hafi setið lengi á rökstólum, að það nái fram að ganga. Ef það verður knúð fram, að frv. gangi nefndarlaust gegnum deildina, þótt það væri sett í nefnd í hv.Ed. - en þar átti jeg ekki kost á að hlusta á umr. -, þá neita jeg algerlega að greiða atkv. um það. Jeg vil, að það sje athugað vandlega frá báðum hliðum, hvort hjer er um nauðsynjamál að ræða ellegar ekki.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Mjer dettur ekki í hug að gera þetta að kappsmáli. En jeg vil benda þeim þrem hv.þm., sem er það svo mikið kappsmál, að þetta mál verði tekið til meðferðar af nefnd, á þetta: Hvers vegna komu þeir ekki með till. um það við 1. umræðu að vísa því til nefndar? Það er þó vaninn, að málum sje vísað til nefndar við lok 1. umr. Nei, það hefir átt að bíða til þess að tefja málið. Það er nú orðið alllangt síðan það var til 1. umr. og hefir ekki komist á dagskrá fyr en þetta. Það vita allir hv.þm., að það er svo margt, sem fyrir þinginu liggur, sem bíður afgreiðslu, að það nær engri átt að vera að tefja tímann með því að liggja yfir augljósum málum, sem hægt er að afgreiða orða- og umsvifalaust. Hv. þm. Vestm. sagði, að allir væru sammála um það, að Samvinnufjelög ættu að njóta sömu rjettarverndar og einstaklingar. Hví er hann þá ekki reiðubúinn til þess að greiða atkvæði? Er nokkuð að athuga við það, þótt skilyrðislaust sje sett ákvæði um það, að þau eigi að njóta þessa rjettar? Það er alls ekki algild regla, að málum sje skilyrðislaust altaf vísað til nefndar. Ef um augljóst mál er að ræða og það hefir fengið góða meðferð í annari deild þingsins, þykir oft forsvaranlegt að láta það sleppa við að ganga til nefndar í hinni deildinni.

Ólafur Thors Jeg verð að láta í ljós undrun mína yfir því, að hæstv.forsrh. skuli vera á móti því, að þetta mál verði athugað í nefnd. Jeg skal fúslega gefa þá yfirlýsingu, að mjer er ekki fullljóst, hvernig málið liggur fyrir. Jeg hefi ekki enn kynt mjer það nægilega. Þess mun vera full þörf, að málið fái þá meðferð, sem yfirleitt er ætlast til samkv. þingsköpum. Því til sönnunar vil jeg til dæmis geta um tvö tilfelli, sem komið hafa fyrir á þessu þingi, og er annað þeirra frá sjútvn., sem jeg á sæti í Sjútvn. Nd. fjekk send tvö frv. frá hv.Ed. Þau voru bæði frá sama flm., sama nefnd hafði fjallað um þau og bæði höfðu þau sætt venjulegri meðferð og gengið gegnum allar umr. En þó voru þau svo úr garði gerð, að ef bæði næðu fram að ganga og yrðu að lögum, mætti svo heita, að annað eyðilegði höfuðatriði hins. Þetta hafði þeim sjest yfir, hv.flm., nefndinni og allri Ed. Jeg veit ekki, hvort jeg má bera það traust til þessarar hv. deildar, að hún sje það glöggskygnari, að hún hefði sjeð þessar misfellur, ef málin hefðu ekki verið athuguð í nefnd. Hitt málið, sem jeg tek til dæmis, kom til hv.fjhn. sömuleiðis afgreitt af hv.Ed. án þess á það hefði verið bent, að forsendur flm. voru raunverulega rangar að því leyti, að háttv.flm. skýrir frá því, að frv. sje borið fram til þess að afla ríkissjóði tekna, en hann miðar við alveg óvenjulegt ár og byggir þannig á skökkum forsendum og fær þar af leiðandi niðurstöðu, sem ekki stenst próf reynslunnar. Sje miðað við meðaltal undanfarinna ára, kemur það í ljós, að frv. yrði sem lög til allverulegs tekjumissis fyrir ríkissjóð. Mjer finst, þegar dæmin eru þannig deginum ljósari um skeikulleika hv.Ed., þá megi ekki minna vera en málum, sem þaðan koma, sje vísað til nefnda undantekningalítið, og undantekningarlaust, ef um nýmæli er að ræða, og vænti jeg þess, að hæstv.forsrh. geti sætt sig við það.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get sætt mig við, hvort heldur sem vill, að málið fari tilnefndar eða það fari ekki til nefndar. En er hv. 2. þm. G.-K. undrast yfir mjer, þá undrast jeg ekki síður yfir því, að hann eða þeir 4 hv.þm., sem hjer hafa talað með allmiklum þjósti, skuli ekki hafa komið með till. þessa efnis, þegar það átti við, þ. e. við 1. umr.

Jeg var þá ekki í deildinni

. Var þá enginn í deildinni?

Sennilega ekki!

. Það mun víst ekki hafa mikinn árangur, þótt málinu væri vísað til nefndar. Nú við 2. umr. lýsir hv. 2. þm. G.-K. því yfir ófeiminn, að hann hafi alls ekki kynt sjer innihald frv.

Það sagði jeg ekki

. Jú, jeg ritaði þessi orð upp eftir hv.þm. Jeg verð að álíta, að þetta eigi hver þm. að gera, áður en hann greiðir atkv., að kynna sjer efni þeirra mála, sem koma til kasta þingsins.

Jeg er reiðubúinn að láta hlýða mjer yfir frv., ef vill

. Afgreiðsla annara mála kemur þessu lítið við. Og þessi mál, sem hv.þm. tók sem dæmi, geta ekki verið komin frá sömu nefnd og þetta frv. Þetta frv. er komið frá allshn. í Ed., og hv. 2. þm. G.-K. á ekki sæti í allshn.

Magnús Jónsson Það lítur helst út fyrir, að þetta mál hafi verið hespað fljótlega gegnum 1. umr., því að svo virðist, sem enginn muni eftir því, að það hafi verið fyr á dagskrá. Mjer kom það mjög á óvart, er jeg sá það á dagskrá í dag til 2. umr. Kannske það hafi verið afgreitt einhverja nóttina, því að það er nú orðinn siður að byrja á stórmálunum undir miðnættið, til þess að þm. megi sem minst um þau hugsa og tala. Hæstv. stjórn, sem þykist vilja flýta þinginu, lætur ryðja þeim ósköpum og býsnum af málum inn í þingið, að það hlýtur að verða langt, þrátt fyrir alla næturvinnu. Virðist stjórnin leggja mikið kapp á, að þm. sitji hjer nætur sem daga, þótt sjálf láti hún ekki sjá sig oft og tíðum, þótt um stórmál, sem henni við koma, sje að ræða. Hæstv. stjórn hefði sjálf átt að sýna sínu eigin frv. þann sóma að láta vísa því í nefnd. Það er ekki einstakra þm., og allra síst andstæðinganna, að sjá til, að þeim málum, sem hæstv. stjórn ber fyrir brjósti, sje vísað til nefndar. Kannske þetta eigi altaf svo til að ganga, þegar einhver löggjöf um samvinnufjelögin er á ferðinni. Jeg minnist þess reginhneykslis, er átti sjer stað um meðferð og afgreiðslu samvinnulaganna 1921. Þeim var hrófað upp í flýti og án undirbúnings, því að stj. hafði ekki tíma til að sinna því neitt; síðan voru þau lögð í frv.formi fyrir Alþingi, og þá tók ekki betra við. Frv. fór að vísu til nefndar í Ed. og fjekk nál. upp á fáar línur og var svo drifið til Nd. Þegar þangað kom, fjekk málið ekki einu sinni að fara til nefndar, en var hespað í gegnum allar þrjár umr. með slíku offorsi, að jeg hefi aldrei, síðan jeg kom á þing, þekt annað eins. Það má eflaust leita í þingsögunni eftir öðru eins dæmi, og jeg hygg það hafi aldrei neitt stórmál, eins og þetta mál mátti heita, verið afgreitt með slíkum ósköpum. Það sama er víst að gerast nú. Ágreiningur var mikill í hv.Ed. um þetta mál, og hæstv.forsrh. hefir lýst því yfir, að ekki væru allir sammála um það, hvað felist í frv. Sumir segja: Þetta er þegar í lögum, en aðrir neita því. Það er harla undarlegt, ef Nd. má ekki rannsaka, hvorir hafa meira til síns máls. Það væri fíflskapur af Alþingi að fara að afgreiða lög um það, sem lög eru til um áður. Það væri heimska að setja ný lög, sem bönnuðu mönnum t. d. að stela, fiska í landhelgi o. s. frv., því að þetta er alt í lögum, sem í gildi eru. Það mundi spilla sæmd þingsins að gera sig sekt um slíka glópsku. Þessu máli var af nefnd þeirri, er það hafði til meðferðar í Ed., vísað til umsagnar þeirra manna, sem helst er til að flýja um lögfræðileg efni, en það er lagadeild háskólans. Lagaprófessorarnir gáfu það svar, að lagasetning um þetta efni væri óþörf, með því að það mundi engin áhrif hafa á rjettarfarið, því að sama rjettarvernd gilti að lögum fyrir þá aðilja, sem teknir eru út úr í frv., og aðra, hvort heldur einstaklinga eða fjelög manna. Annars er frv. sjálft bygt á dylgjum hæstv.dómsmrh. um hæstarjett, að hann dæmi ranga og vilhalla dóma. En hæstv. ráðh. lætur samt ekki svo lítið að vera hjer viðstaddur, er þetta heilafóstur hans á í frumvarpslíki að leggjast undir blessun hv. deildar. En ekki nóg með það, að frv. sje bygt á dylgjum um hæstarjett, heldur leyfir hæstv.dómsmrh. sjer að halda því fram, að það sje ekkert að marka umsögn þessara manna, prófessora í lögum við Háskóla Íslands. Þeir eru varadómarar í hæstarjetti og þess vegna eru þeir líka vilhallir og ranglátir, eins og sjálfir dómararnir. Þetta væri víst kallaður sleggjudómur hjá einhverjum. 1. gr. frv. er ósköp meinleysisleg, en svo tekur út yfir í greinargerðinni, því að hún er einna líkust dylgjugrein í sorpblaði. Jeg verð að segja, að um slíkt mál sem þetta eru alveg sjerstakar ástæður til þess að vísa því í nefnd. En annars ætti ekki að þurfa til þess sjerstakar ástæður, því að það er alveg sjálfsagður hlutur, þótt öðruvísi væri þetta mál tilkomið. Jeg sje, að menn eru að rannsaka, hvort þetta mál hafi nokkurntíma verið til 1. umr. Það væri þó saga til næsta bæjar, að svo væri, að það hefði gleymst að láta 1. umr. fara fram.  Sem sagt, það eru ekki nema einstök smámál, helst löggildingar á höfnum (sem jeg man eftir) og annað slíkt, sem ekki er talið þurfa að láta fara í nefnd, og svo samvinnulögin hjer forðum daga. Hæstv. forsrh. getur því ómögulega komið það á óvart, að engar sjerstakar ástæður þurfi til þess, að talið sje rjett að vísa máli til nefndar; svo sjálfsagt er það talið. Jeg vona, að þetta verði ekki gert að neinu kappsmáli. Vona, að því verði veitt svo virðuleg meðferð að vísa því til nefndar. Jeg vil aðeins að endingu beina þeirri ósk til hæstv.forsrh., að hann komi þeim orðum til hæstv.dómsmrh., hvort sá hæstv. ráðherra sæi sjer ekki fært að vera hjer við, er umr. verður haldið áfram um þetta mál. Það getur verið, að einhverja hjer langi þá til að heilsa upp á hann.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er rjett hjá háttv. 1. þm. Reykv., að það er venja að vísa málum til nefndar, en það er allajafna gert við 1. umr. En mál þetta var til 1. umr. 8. mars.

Jarðarfarardaginn. Jeg hefi þá ekki verið viðstaddur

. Hv. þm. hefir þó að minsta kosti undirkrifað fundarbókina. Það er rangt hjá hv.þm. að leggja mjer þau orð í munn, að jeg hafi ekki viljað vísa málinu til nefndar. Hefði verið farið fram á það við 1. umr., þá hefði jeg vitanlega ekki haft neitt á móti því, en mjer finst að minsta kosti óvenjulegt að fara að vísa því til nefndar nú við 2. umr.

Má ekki fresta umr. og vísa málinu til nefndar?

. Jeg tel þetta alveg ósæmilegt, og sýnir það, að það er hugsun þessara hv.þm. að svæfa málið í nefnd. Þar sem nú er mjög liðið á þingtímann, þá vil jeg mæla mjög kröftuglega á móti því, að það sje gert. Annars stóð jeg aðallega upp til að mótmæla kröftuglega þeim orðum hv. 1. þm. Reykv., að það hafi verið framið þinghneyksli, þegar samvinnulögin voru afgreidd nefndarlaust í gegnum þingið. Jeg tel þá löggjöf eitthvert mesta sómaverk, sem unnið hefir verið á Alþingi hin síðari ár. Og um það atriði, að þetta hafi verið flaustursverk, þá má segja það, að varla hefir betur verið gengið frá neinum lögum en þessum, enda var málið ágætlega undirbúið. Og til merkis um, að svo hafi verið, má geta þess, að þar stendur enn hver stafur og stafkrókur óbreyttur, og vona jeg, að svo verði enn lengi. Jeg vil því mótmæla þessu sem algerlega staðlausu. Vona jeg, að það, að þetta mál gengur nefndarlaust hjer í gegnum hv. deild, verði fyrirboði þess, að það standi eins traust og verði þinginu ekki síður til sóma en samvinnulögin.

Hákon Kristófersson * Jeg verð að segja örfá orð, til þess - þótt mjer þyki það mjög raunalegt - að lýsa því yfir, að hæstv.forsrh. fór með alveg ósannar aðdróttanir, þar sem hann bar mjer og öðrum flokksmönnum mínum það á brýn, að við vildum tefja þetta mál. Jeg hefi alls ekki látið mjer detta í hug að tefja þetta mál á neinn hátt, og átti því ekki von á þessari hnútu úr þessari átt. Það lítur nærri svo út, sem hæstv.forsrh. hafi sjálfur einhverntíma átt þátt í því að tefja fyrir málum og kannist því við þetta. Annars væri það alveg óskiljanlegt. hvers vegna hann væri að drótta slíkri ósæmd að öðrum. Hæstv. forsrh. spurði að því, hvers vegna mál þetta hefði ekki verið sett til nefndar við 1. umr. - En það hefir nú verið upplýst, að það var af því, að frv. var til 1. umr. þennan sjerstaka dag, þegar menn voru mjög annars hugar. - Jeg er ekki svo skyni skroppinn, að jeg viti það ekki fyrirfram, að við íhaldsmenn getum engin áhrif haft á úrslit þessa máls. Og þótt við hefðum einhverntíma verið haldnir þeirri heimsku að líta of stórt á getu okkar, þá hefir nú hæstv.forsrh. svo oft lýst því yfir hjer í hv. deild, að hann og hans flokkar hefðu yfirtökin, og líka sýnt það í verki, að hann getur komið því fram, er hann vill, að eftir þær yfirlýsingar gat okkur ekki komið til hugar, að við gætum tafið þetta. Það er rjett, að venjan er sú, að málum sje vísað til nefndar við fyrstu umræðu. En hitt má þó líka - og hefir komið fyrir -, að málum hefir verið vísað til nefndar við 2. umr. Hjer er því ekki um ókunnar leiðir að ræða. Það var dálítið einkennilegt hjá hæstv.forsrh. Í fyrri ræðunni var það aðeins grunur um það, hvað mjer og öðrum gengi til að vísa þessu máli til nefndar. En í síðari ræðunni var komin vissa um það, hver tilgangurinn væri. Hvað fram hefir komið, skal jeg ekki segja. En allverulegt hefir það hlotið að vera, fyrst hæstv.forsrh. telur sjer sæmilegt að koma fram með slíkar aðdróttanir í minn garð og annara.

Það tefur fyrir málinu að setja það í nefnd!

. Það tefur fyrir málinu, segir hv.þm. En þetta er þá að minsta kosti alveg ný mótbára, að það eigi ekki að vísa máli til nefndar, vegna þess að það tefji málið. Og þótt þetta mál sje sett í nefnd, þá vil jeg spyrja, hvort hæstv. ráðh. hefir það ekki á sínu valdi, hvort málið gengur fram eða ekki. Það er því fyrirsláttur einn, og annað ekki, að segja, að málinu sje hætta búin, þótt því verði vísað til nefndar. Hæstv. forsrh. er búinn að sýna það, að hann getur komið því fram, er hann vill, hvort sem er nauðsynlegt mál eða ekki. Jeg skal ekkert dæma um hina lögfræðilegu hlið þessa máls; til þess brestur mig þekkingu. En jeg hygg þó, að ekki væri ver farið, að það færi í nefnd til athugunar. - Mín ummæli bygðust á því, að jeg hugði, að málið yrði betur athugað með því, en ekki var það ætlun mín að tefja fyrir því. Og jeg hygg, að slíkar getsakir komi ekki aðrir fram með en þeir, sem hafa áður leikið sama leik sjálfir. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg heyrði ekki upphaf þessara umr. hjer í hv. deild. En jeg heyrði þó svo mikið af ræðu hv.þm. Barð., að jeg veit, um hvað er deilt. Er þá fyrst að geta þess, að úr þessu hefir þegar verið skorið, því við 1. umr. frv. í þessari hv. deild var það ákveðið, að málið skyldi fara, nefndarlaust í gegnum þessa deild. Þá vil jeg benda mínum ágæta vini, hv.þm. Barð., á það, að þetta mál er svo einfalt, að menn hljóta á svipstundu að geta áttað sig á því, hvort rjett er að samþykkja það eða ekki. Undirbúningur þessa máls er líka svo góður, að ekki er ástæða til að ætla, að neinu þurfi þar að breyta. Það er undirbúið af tveimur glöggum lögfræðingum, öðrum í stjórnarráðinu, en hinum utan þess. Þá hefir það og verið rækilega athugað í Ed. og farið í gegnum þrjár umr. þar. En hitt tel jeg óhæfu, að fara að setja það til nefndar nú, eftir að búið var að ákveða það við 1. umr., að málið gengi nefndarlaust í gegnum deildina. Jeg vil því skora á hv.þm. Barð. að hefja nú umræður um frv. sjálft.

Jóhann Jósefsson Jeg bjóst satt að segja ekki við, að jeg mundi þurfa að taka tvisvar til máls um þetta. Jeg tók áðan aðeins undir þá ósk, sem fram var komin um það, að málinu væri vísað til nefndar. Jeg hjelt ekki þá, að hæstv.forsrh. myndi gera þetta að neinu kappsmáli, en sje þó nú, að svo muni vera, eftir að hafa heyrt síðustu ræðu hans, og hið sama heyri jeg á hæstv.dómsmrh. - Hæstv. dómsmrh. sagði, að þetta mál væri ofur einfalt. Það kann nú að vísu að vera það. En rauði þráðurinn, sem í gegnum það gengur, er þó sá, að hefta frjálsa gagnrýni á opinberum fyrirtækjum, eins og sjest á frv. Mjer finst þetta talsvert athugavert, þótt jeg hinsvegar sje þeirrar skoðunar, eins og jeg tók fram áðan, að hlutafjelög og samvinnufjelög eigi í einu og öllu að njóta sömu rjettarverndar sem einstakir menn. Það hefir nú verið upplýst, að þetta mál kom til 1. umr. daginn, sem sjómennirnir, sem druknuðu af Jóni forseta, voru jarðaðir. Er því eðlilegt, að menn hafi verið nokkuð utan við sig og því ekki eins gætt að því, sem fór þá fram, og því hefir svona farið. En í þingsköpunum er ekkert því til fyrirstöðu, að vísa megi máli til nefndar við hverja umr. sem er. Og þótt hæstv.dómsmrh. segi að þetta mál sje einfalt. - og er það að vísu satt, að ekki er um langt mál að ræða í frv. -, þá er þó rjett að þingmenn fái að athuga það í nefnd, fyrst þess er óskað. Og þar sem í frv. liggur ákvæði um það að hefta gagnrýni á opinberum fyrirtækjum, þá er rjett að athuga alt slíkt vel einmitt nú, þegar verið er að stofna til allskonar opinberra fyrirtækja. Er rjett, að þessi stefna sje athuguð í nefnd hjer, eins og í hv.Ed.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að leiðrjetta þann misskilning, er kom fram í ræðu hv.þm. Vestm., þegar hann sagði, að með frv. þessu væri verið að hefta gagnrýningu á opinberum fyrirtækjum. Þetta er ekki rjett, nema að því leyti, sem slíkar umræður eru órjettmæt árás á samvinnufjelög eða opinber fyrirtæki. Ef hv.þm. telur ekki rjett að samþykkja þetta, þá hefir hann þar með tekið hlutdræga afstöðu til málsins nú þegar, þar sem hann þá ekki vill, að þessi fyrirtæki njóti sömu rjettarverndar og einstaklingar. Ætti hv.þm. ekki að sækja það fast, að málið gangi til nefndar, þar sem hann hefir lýst afstöðu sinni til þess, áður en sjálft málið er tekið til umr. hjer í deildinni.

Ólafur Thors Hæstv. forsrh. tók ekki rjett upp orð mín, þar sem hann hafði það eftir mjer, að jeg þekti ekki þetta mál. Það sagði jeg ekki, heldur hitt, að jeg hefði ekki kynt mjer þetta mál nógu ítarlega enn til þess að vera viðbúinn að taka ákvörðun um það. Jeg er vanur að athuga málin, eftir því sem tími vinst til, en síðustu forvöð tel jeg venjulega þegar nefndarálit koma fram. En í þessu máli hefir vitanlega ekkert nefndarálit komið í þessari hv. deild, því málinu hefir, sem kunnugt er, alls ekki verið vísað til nefndar. Jeg hefi leitt rök að því, að rjett væri að vísa þessu máli hjer í nefnd til athugunar, jafnvel þótt það hefði verið athugað í nefnd í Ed., því reynslan hefði sýnt það, að ekki væri altaf vanþörf á að athuga og taka til yfirvegunar mál, sem fengið hefðu sömu afgreiðslu í Ed. Jeg benti á tvö önnur mál því til sönnunar og gat þess, að vegna þeirra, og máske fleiri mála, gæti jeg ekki borið ótakmarkað traust til hv.Ed. um þetta mál. Hæstv. ráðh. benti á, að rjettara hefði verið fyrir okkur, sem gerum kröfu um það, að málið verði látið ganga til nefndar, að koma fram með þá kröfu við 1. umr. málsins. Jeg get nú fallist á, að svo sje, en jeg hefi máske ekki verið í deildinni, þegar það var afgreitt. Og hæstv.forsrh. ætti ekki að undra það, þótt við þingmenn sjeum ekki altaf viðstaddir á deildarfundum, þar sem þessi hæstv. ráðh. kemur varla nokkurntíma í þessa hv. deild. Og síst má hæstv. ráðh. undra það, þegar sú regla hefir verið upp tekin að ræða mikilsverð mál að næturlagi. Jeg get sagt frá því sem dæmi þess, hversu stundum er umhorfs hjer á slíkum fundum, að nú fyrir nokkru. var einn af best gefnu þingmönnum þessarar deildar að halda framsöguræðu í afarmikilsverðu máli. En auk hans voru ekki aðrir í þessari hv. deild en hæstv. forseti, sem sat í sínum stóli, og jeg, sem var frsm. minni hl.  (Forsrh. TrÞ: Jeg var á gangi hjer á milli framsögumannanna!)  . Nei, hæstv.forsrh. lúrði á meðan inni á sófanum sínum! Hæstv. dómsmrh. sagði, að deildin hefði tekið þá afstöðu við 1. umr. málsins, að það væri svo einfalt, að óþarfi væri að láta það ganga til nefndar. En jeg vil nú benda hæstv.dómsmrh. á það, að þetta mál var til 1. umr. sama daginn og jarðarför sjómannanna, sem fórust af Jóni forseta, fór fram. Sá fundur byrjaði kl. 4, að endaðri jarðarförinni. Menn komu því hingað annars hugar og hafa því ekki verið að hugsa um að gæta fylsta rjettar síns. Hæstv. dómsmrh. sagði, að þetta mál hefði verið undirbúið af merkum lögfræðingum innan stjórnarráðsins og utan, en líklega hefir það þó verið gert undir handleiðslu hæstv. dómsmálaráðherra. Þá sagði hæstv. ráðh. einnig, að það hefði verið athugað gaumgæfilega í Ed. Jeg veit nú ekki, hvað jeg á að segja um þetta. En mig rekur þó minni til, að lagadeild háskólans hefir í umsögn sinni um þetta mál komist að þeirri niðurstöðu, að hjer væri um óþarfa lagasetningu að ræða, þar sem alt það, er í frv. stendur, væri áður til í lögum. Jeg finn því næstum til sársauka með þeim aumingja mönnum, er lagt hafa vinnu sína í þetta algerlega óþarfa lagasmíði.  Jeg skal svo ekki ræða þetta mál frekar á þessum grundvelli. En jeg vona, að hæstv.dómsmrh. haldi sig nú hjer í þessari hv. deild, þó ekki sje nema vegna ánægjunnar af að hafa hann hjer.

Magnús Guðmundsson Jeg vil aðeins segja það, að jeg tel þessar umr. alveg óþarfar. Hæstv. forsrh. kvaðst sem sje ekki gera það að neinu kappsmáli, hvort málið fer til nefndar eða ekki. Út af því að talað hefir verið um, að það mundi hefta framgang málsins að vísa því til nefndar, skal jeg fyrir mitt leyti, eins og hv.þm. Barð. hefir gert, lofa því, að jeg mun ekki reyna að tefja afgreiðslu þess í nefndinni, heldur flýta henni. Hinir nefndarmennirnir eru allir stuðningsmenn stj., og ætti hún ekki að þurfa að óttast þá í þessu efni. Að öðru leyti ætla jeg ekki að blanda mjer inn í umr. fyr en við 3. umr., því að jeg geri fastlega ráð fyrir, að málið fari til nefndar.

Sigurður Eggerz Mjer finst þetta mál koma dálítið óþægilega við tilfinningar sumra hv.þdm., en það er ekki svo um mínar. Ákvæði 1. gr. get jeg samþ.; þau eru sjálfsögð í eðli sínu, og þó samskonar ákvæði sjeu í gildandi lögum, eins og lagadeild háskólans hefir tekið fram, þá er enginn skaði skeður, þó þetta sje tekið ótvírætt fram í lagagreininni. Um 2. gr. er það að segja, að hún er um mjög merkilegt atriði og mikilvægt, sem sje hvernig skaðabætur skuli dæmdar. Lagadeildin nefnir 3 leiðir, sem um sje að velja. Í fyrsta lagi að dæma bætur ávalt, er ummælum er svo háttað, að þau gætu hafa valdið tjóni. Í öðru lagi að dæma bætur aðeins fyrir tjón, sem sannað væri, og í þriðja lagi, ef líkur eru færðar á, að tjón hafi orðið. Mjer skilst nú, að það hafi æðimikla þýðingu, hver leiðin er farin, og mjer finst, að hv. deild ætti að gera sjer ljóst, hverja hún vill velja sem heppilegasta. Nú segir lagadeildin, að þriðja reglan sje í gildi í íslenskum lögum og jafnframt sú heppilegasta, en svo bætir hún við, að hún álíti, að í 2. gr. frv. felist sú regla. Nú stendur í stjfrv., að bætur skuli miðast við tjón það, er færðar eru sönnur á, að orðið hafi. Um þetta segir lagadeildin svo: „„Að færa sönnur á“ mundi væntanlega um þessi efni verða skilið svo af dómstólunum, að líkur nægðu, og greinin því engar breytingar gera á gildandi lögum“. Þá er spurningin: Er þetta rjett? Lagadeildin tekur ekki alveg af um það. Hún segir, að „væntanlega“ mundi þetta verða skilið svo. Það skiftir ekki litlu, hvaða leið farin er í þessu efni. Það er annars langt frá, að jeg geti fengið mig til að tala með æsingu eða hrifningu um mál eins og þetta. Hinsvegar er þetta ekki svo einfalt. Háskólinn segir, að með því að samþ. þetta frv. sje aðeins valin sú leið, sem í gildi sje og farið sje eftir. Umsögn hans er þó ekki vafalaus, sbr. orðið „virðist“. Jeg álít nú, að það minsta sje, að Alþingi geri sjer fullljóst, inn á hvaða braut það vill fara í þessu máli. Jeg álít sjálfsagt að setja svona mál í nefnd. Það snertir alla einstaklinga og fjelög í landinu svo mjög, hvenær á að dæma skaðabætur fyrir órjettmæt ummæli.

Það er ekki farið fram á nein sjerrjettindi

. Jeg er ekki að tala um nein sjerrjettindi; jeg álít 1. gr. sjálfsagða, eða hefi að minsta kosti ekkert við hana að athuga. Það er 2. gr., sem ágreiningurinn er um. Og í henni er þungamiðja frv. Mjer finst því, að allir ættu að geta fallist á, að málið fari til nefndar. Mjer finst líka, að stj. gæti krafist þess, að málið yrði afgreitt fljótt. Hv. 1. þm. Skagf. lofaði fyrir sitt leyti fljótri afgreiðslu, og ætti ekki síður að mega vænta þess af stuðningsmönnum stj., að þeir gerðu sitt til þess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg get verið þakklátur hv.þm. Dal. fyrir að hann hefir talað með skynsamlegri gagnrýni um málið, eins og vera ber við 2. umr. Þegar þetta mál lá fyrir Ed., sendi allshn. frv. til lagadeildar háskólans til umsagnar. Lagadeildin sendi svo nefndinni þetta álitsskjal, sem nú hefir verið sagt frá. Jeg sje ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þá niðurstöðu lagadeildarinnar, að það sje sama að dæma bætur fyrir tjón, sem er sannað, og að dæma eftir líkum. Slíkt er vitanlega sú reginfirra, að jeg undrast, að lagakennararnir skuli koma fram með slíka kenningu. Við umr. í Ed. upplýsti jeg það, að allir þessir þrír merku menn hafa þá aðstöðu til þessa máls, að álit þeirra verður ekki að miklu haft. Þeir hafa nefnilega allir verið riðnir við dóma, sem hafa verið bygðir á mismunandi forsendum, dóma, sem gerðu nauðsynlegt að skapa fastan rjettargrundvöll í þessu efni. Dómar, sem þeir hafa verið riðnir við, hafa beinlínis verið tilefni þess, að slíkt frv. varð fram að koma. Jeg spurði þá, meðal annars hv.þm. Seyðf., bæjarfógeta, hvort það væri ekki rjett, að prófessor Einar Arnórsson hefði gert fyrir hann undirrjettardómana í máli Garðars Gíslasonar gegn „Tímanum“ og í máli sambandsins gegn Birni Kristjánssyni. Hann svaraði því, að langt væri um liðið og myndi hann það ekki með vissu, en játaði þó á hóglátan hátt, svo sem hans er vandi, að svo myndi vera; gat þess ennfremur, að þessi prófessor hefði undirbúið fyrir sig ýmsa dóma, en auðvitað bæri hann ábyrgð á þeim. Auðvitað vjek prófessorinn sæti úr hæstarjetti, þegar dæma átti þar í málinu móti Birni Kristjánssyni, sem hann hafði dæmt í í undirrjetti. Jeg vona, að hv.þm. Dal. sje það ljóst, að prófessor Einar Arnórsson hefir þá fortíð að baki sjer í þessu efni, að ekki verður tekið mikið tillit til hans álits. Hann hefir sem sje sýknað mann, sem hafði látið prenta þá ósönnustu, illgjörnustu og rógkendustu „kritik“, sem sögur fara af á Íslandi, um stærsta og þarfasta verslunarfyrirtæki landsins. Prófessorinn sýknar sökudólginn af því, að ekki væri um sannað tjón að ræða. En í máli hrossakaupmannsins og Morgunblaðseigandans Garðars Gíslasonar móti Tímanum, þar sem tjón var ekki heldur sannað, dæmdi hann 25 þús. kr. skaðabætur. Hinir tveir prófessorarnir voru varadómarar í hæstarjetti og dæmdu þar í öðru þessara mála, sem jeg nú hefi nefnt. Þeir eru þannig allir við riðnir þessa ósamrýmanlegu dóma. Jeg vona því, að hv.þdm. sjái, að lagadeildin er ekki vitnisbær um þetta, hvað þá alveg óyggjandi. Okkur er alveg óhætt að útskrifa þá, þeir eru úr leik í þessu máli, þó að þeir hinsvegar sjeu dugandi menn og vel að sjer um marga hluti, sem við koma þeirra daglega embættisstarfi við háskólann. Þessir þrír prófessorar, sem standa á bak við álit það, sem lagadeildin hefir sent allshn.Ed., taka það fyrst fram, sem er rjett, að um þrjár leiðir sje að velja. Aðalatriðið, sem hjer er um að ræða, er það, hvort á að heimta, fullar sannanir fyrir því, að tjón hafi átt sjer stað, eða að dæma eftir líkum. En svo dettur þessum lærðu mönnum í hug að misbjóða skynsemi þingsins og dómgreind með því að segja, að útkoman mundi verða sú sama, þó að þetta frv. verði samþ. Það mundi verða dæmt eftir líkum eftir sem áður, enda þótt það standi í frumvarpinu, eins og margoft hefir verið tekið fram, að bætur skuli aðeins dæmdar fyrir tjón, sem færðar eru sönnur á, að fram hafi komið. Það er hin mesta furða, að þessir menn skuli dirfast að koma fram fyrir þingið með annað eins og þetta. Til þess að gera málið ljósara, skal jeg skýra nokkuð þá tvo dóma, sem jeg hefi minst á og mest hneykslunarhella hafa orðið í íslensku rjettarfari. Skal jeg þá fyrst nefna mál Sambandsins gegn Birni Kristjánssyni. Sambandið er stærsta verslunarfyrirtæki landsins. Í því eru um 8000 fjelagar og það verslar með nauðsynjavöru hjer um bil 40% af landsmönnum. - Björn Kristjánsson skrifaði og gaf út tvo bæklinga, þar sem hann hjelt því fram, að Sambandið væri stofnað í slæmum tilgangi og að vondir menn stæðu að því. Það væri ekki lánstraustshæft í bönkum og mundi ekki leysa sínar skuldbindingar. Þetta var tekið frá öllum hliðum, uppruni fjelagsskaparins, tilgangur hans, alt átti þetta að vera ilt og skaðlegt. Það átti að vera skaðlegt að vera í þessu fjelagi og hættulegt að lána því. Mjer er óhætt að fullyrða, að hjer á landi hefir aldrei komið fram jafnlánstraustsdrepandi „kritik“ á nokkru fyrirtæki og þessi árás hv. 1. þm. G.-K. á samvinnufjelögin var. Þó var hann sýknaður, bæði í undirrjetti og hæstarjetti, af skaðabótakröfu Sambandsins; aðeins voru nokkur ummælanna dæmd dauð og ómerk. Því var haldið fram, að ummælin hefðu ekki valdið tjóni, er sannað væri. Um tilganginn gat enginn efast. Það kom líka beint fram við rekstur málsins fyrir hæstarjetti, hjá málafærslumanni verjandans, að hann reyndi ekki að afsaka hina illgjörnu „kritik“ með því að draga úr henni, heldur vildi telja hana afsakanlega vegna þess, að Samband kaupfjelaganna væri nokkurskonar opinber stofnun og hún yrði þess vegna að þola harðari „kritik“ en hliðstæð einkafyrirtæki. Til viðbótar því, sem jeg nú hefi sagt, skal þess getið, að það kom fram í Ed., að háttv.þm. Seyðf., sem ber ábyrgð á undirrjettardóminum í þessu umrædda máli, lítur svo á, að þessi fjelagsskapur eigi að þola öðruvísi gagnrýni en einkafyrirtæki. Hjer liggur þá einnig fyrir játning frá þeim dómara, sem flesta dóma dæmir á Íslandi, um, að frá hans sjónarmiði eigi að gera mun í þessu efni samkvæmt gildandi lögum. Nú skulum við gera ráð fyrir því, að hv.þm. Barð. t. d. reki hjer verslun fyrir eiginn reikning, en jeg sje kaupfjelagsstjóri úti á landi, og að hv.þm. Dal. finni ástæðu til þess að gagnrýna opinberlega starfsemi beggja þessara fyrirtækja. Jeg hugsa mjer, að hann standi utan við þau bæði. Þau eru bæði sjálfstæð fyrirtæki út af fyrir sig og sjálfstæðar persónur að lögum. Mín meining er þá sú, ef þau verða fyrir tjóni vegna órjettmætra ummæla, að þau eigi bæði að hafa jafnan rjett til skaðabóta. Það sýnist nokkuð hart, ef hver óvalinn dóni á að hafa leyfi til að vaða inn í lokaðan fjelagsskap og spilla þar öllu, án þess að hægt sje að krefjast bóta fyrir. Þessu má vitanlega ekki blanda saman við rjett fjelagsmanns á fjelagsfundi til að gagnrýna starfsemi síns eigin fjelags. Jeg hefi tekið þetta fram til að benda á, að það verður lítið úr áliti lagadeildarinnar í þessu máli, bæði vegna aðstöðu prófessoranna, en þó einkum af því, að það, sem þeir halda fram, er sannanlega alrangt. Jeg hefi líka bent á, að lagamenn eru alls ekki á einu máli um þetta. Jeg skal nefna enn eitt mál, er sýnir, hversu mjög alt er á reiki í þessu efni. Það var sagt í blaði um mann, að hann væri ekki hæfur til að vera kaupfjelagsstjóri. Honum voru í undirrjetti dæmdar 2000 kr. skaðabætur. Málið fór svo til hæstarjettar og þar var blaðið sýknað. Hvernig á nú að skilja þetta, að undirrjetturinn getur litið gagnólíkt á málið í samanburði við hæstarjett? Hjer sýnist vanta ákveðna grundvallarreglu til að fara eftir. Svo kemur annað mál, sem snýst um það, hvort það sje rjett eða rangt að reka markaðshross hingað suður úr Norðurlandi að vetrarlagi. Þetta hafði verið gert af einum kaupmanni hjer í bænum, og einn ráðunautur Búnaðarfjelags Íslands, einlægur dýravinur, hafði átalið það í „Tímanum“. Kaupmaðurinn fer í mál og krefst skaðabóta, vegna þess að ummælin hefðu skaðað hrossaverslun sína. Það sannast bæði fyrir undir- og yfirrjetti, að ekkert tjón var um að ræða. Markaðurinn var þetta ár óhagstæður og varð tap á hrossaversluninni hjá öllum, sem við hana fengust, og því meira, sem þeir fengu fleiri hross. Það var því tvent sannað, að allir höfðu skaðast á hrossaverslun þetta ár og að kaupmaður þessi hefði þar að auki sparað fje hið umrædda ár, ef hann hefði fengið sem fæst hross. Það lá þannig ljós sönnun fyrir um það, að hjer var ekkert tilefni til skaðabóta vegna skaða. Þó dæmir Einar Arnórsson á ábyrgð bæjarfógetans hjer ritstjóra Tímans til að greiða kaupmanninum 25 þús. kr. skaðabætur. Hæstirjettur, sem þó gengur inn á rök verjanda um, að ekkert tjón hafi átt sjer stað, felst einnig á skaðabótakröfuna, en lækkar hana niður í 5 þús. kr. Samræmið í dómunum er þá ekki meira en það, að í máli Sambandsins gegn Birni Kristjánssyni eru engar bætur dæmdar fyrir hin verstu traustspillandi ummæli um hið stærsta og þjóðnýtasta fyrirtæki á Íslandi, af því að ekki sje sannað, að ummælin hafi valdið tjóni, en í hinu tilfellinu, máli Garðars Gíslasonar gegn ritstjóra Tímans, þar sem um var að ræða deilu, sprotna af mannúðarmáli, og greinarnar allar eða nálega allar aðsendar, og þar sem í hlut átti firma, sem hefir enga fjelagslega þýðingu, og auk þess firma, sem hafði legið í dái að mestu nokkur missiri á kreppuárunum. En þetta firma fær skaðabætur bæði í undirrjetti og hæstarjetti, ró að sannað sje, að ekkert tjón hafi verið um að ræða, er ummælin hefðu getað valdið. Getur nokkuð betur sýnt, að rjettan grundvöll vantar í þessu efni? Þessir tveir hæstarjettardómar eru alveg gagnstæðir. Í fyrra tilfellinu eru skaðabætur ekki dæmdar, af því að ekki er talið sannað, að hlutaðeigandi hafi orðið fyrir skaða. Í síðara tilfellinu eru dæmdar skaðabætur eftir líkum, þótt skaðinn sje alls ekki sannaður, eða öllu heldur beinlínis sannað, að ekkert tjón átti sjer stað. Og nú vil jeg spyrja fyrverandi sýslumann, bæjarfógeta og ráðherra, hv.þm. Dal.: Er ekki mögulegt, að það rjettarhneyksli, sem kemur fyrir einu sinni, komi fyrir oftar? Og þegar sami maðurinn dæmir báða dómana í undirrjetti, er þá ekki full ástæða til, að mönnum komi til hugar, að hjer þurfi eitthvað að gera til þess að reisa rönd við, að tvennskonar rjettlæti gildi í landinu ? Þessir tveir dómar eru blettir á íslensku rjettarfari. Þeir eru það, sem ein frændþjóð okkar kallar „Justitsmord“. Nú liggur fyrir Alþingi að skera úr því, hvort það vilji láta aftur fremja slík rjettarverk, og þeir, sem vilja fella þetta frv., vilja þar með láta í ljós, að þeir vilji, að hægt sje að níðast þannig á borgurum landsins í skjóli óglöggra laga. Jeg ber það traust til háttv.þm. Dal., að þegar til atkvæða kemur, muni hann greiða frv. þessu atkv. sitt. Jafnvel þótt við, sem nú eigum sæti á Alþingi, sjáum ekki ástæðu til að gera sjerstaklega erfiðan hlut þeirra manna, sem að þessum mistökum hafa staðið, þá má ekki gleyma því, að þessi mál til samans eru mesta sorgarefni þeirra, er kynna vilja sjer rjettarsögu síðustu ára. En með samþ. þessa frv. er byrgður sá brunnur, sem barnið er búið að detta ofan í oftar en einu sinni.

Jóhann Jósefsson Hæstv. dómsmrh. hefir nú haldið alllanga tölu, og gerir hún það að verkum, að hafi menn verið í vafa um það, hvort málið ætti að athugast í nefnd eða ekki, þá er enn meiri ástæða til þess nú, eftir að hæstv. ráðh. hefir talað. Hæstv. ráðherra sagði, að frv. þetta ætti að fyrirbyggja „Justitsmord“ og dómaraafglöp. Þegar svo mikið stórmál er á ferðinni, þá vænti jeg þess, að hæstv. ráðherra kannist við, að það sje mjög hógleg ósk, að það sje athugað í nefnd. En hæstv. ráðherra er annað betur gefið en að líta á sanngjarnar óskir annara. Þá lagði hæstv. ráðh. mína afstöðu þannig út, að jeg vildi láta kaupfjelögin verða fyrir órjettmætum ummælum án þess þeim væru nokkrar bætur greiddar. Hvenær hefi jeg sagt slíkt, og hví ber hæstv. ráðh. mig slíkum sökum? Það er sorglegt, að hinn sami maður, sem í öðru orðinu þykist vera að leggja sig í líma til þess að rjettlætið fái að njóta sín sem best í landinu, ber á sama augnabliki saklausan mann slíkum sökum. En jeg tek mjer það ekki nærri; geðsmunir hans eru þannig, að hann kann ekki að stilla orðum sínum í hóf. Það hefir verið leitað álits lagadeildar háskólans í þessu máli, en samt má. ekki vísa því í nefnd hjer í Nd. Finst mjer stjórnin enga afsökun hafa fyrir hví að hafa á móti því, þegar eini íhaldsmaðurinn, sem í nefndinni er, hefir lofað því að tefja ekki fyrir málinu. En hvers vegna má ekki athuga málið nánar? Hæstv. stj. hefir sagt, að skoðanir lagamanna væru skiftar í þessu máli, og þá er ekki að undra, þótt svo sje einnig meðal leikmanna. En það er þessi einkennilega tilhneiging til þess að knýja sinn vilja í gegn, án þess að taka tillit til þess, er andstæðingarnir hafa fram að færa, sem einkennir þingsögu meiri hl. þessa þings og nú veldur því, að stj. hefir á móti því, að málinu verði vísað í nefnd.

Sigurður Eggerz Það er tvent, sem gera verður mjög strangan mismun á; það er, hvernig dómstólarnir eru og hvernig lögin eru. Þessu má ekki blanda saman, en það mun aldrei vera hægt að gera lögin þannig úr garði, að ekki komi fram ýms tvíræð skýringarspursmál. Annars vil jeg geta þess um þá tvo dóma, er hæstv.dómsmrh. nefndi, að ef jeg ætlaði að koma með yfirlýsingu um það, hvort samræmi væri á milli þeirra eða ekki, yrði jeg að framkvæma mjög ítarlega rannsókn á þeim. Hæstv. dómsmrh. sagði, að hæstirjettur hefði dæmt tvo dóma, er væru algerlega ósamræmanlegir. Jeg hefi jafnan borið hið besta traust til hæstarjettar, en þar sem jeg hefi ekki rannsakað þessa tvo dóma, get jeg ekki rætt þá. En þó svo væri, sem hæstv. ráðh. sagði, að hæstirjettur hefði dæmt tvo dóma, er væru í stríði hvor við annan, og þó hæstirjettur væri öðruvísi en hann ætti að vera, þá er ekki hægt að lækna þau mein með slíkum breytingum á löggjöfinni og hjer er farið fram á. Sannleikurinn er sá, að það er varla hægt að gera lögin svo skýr, að ekki komi ótal ágreiningsmál, þegar dæma á eftir þeim. Nú segir lagadeild háskólans, að alt það sje í gildandi lögum, sem í frv. stendur. Ef um viss vafaatriði væri að ræða, þá mætti auðvitað gera þau skýrari, en auðvitað verða lög aldrei gerð svo úr garði, að ekki geti út af þeim risið ýms vafamál, sem dómstólarnir verði að skera úr. Það verður að gjalda varhuga við að kasta þungum steini á dómstólana, þótt dómur þeirra sje oss ekki ætíð að skapi, því að mörg mál eru svo tvíræð í eðli sínu. Eins og jeg hefi áður sagt, þarf oft mjög mikla skarpskygni til þess að draga það út úr lögunum, sem rjettast er, og því er það, að þeir, er ekki eru löglærðir, eiga oft erfitt með að átta sig á ýmsum dómum. Nú hefir lagadeild háskólans, eins og jeg tók fram, látið í ljós skoðun sína á frv. segir svo í áliti hennar, að um þrjár leiðir sje að velja um það, hvernig dæma skuli bætur fyrir slík ummæli, og verði löggjafinn að gera sjer það ljóst, hver þeirra reglna eigi að gilda framvegis. 1. reglan er svo (með leyfi hæstv. forseta): „Dæma bætur ávalt, er ummælunum er svo háttað, að þau gætu hafa valdið tjóni“. En svo bætir deildin hví við, að af því mundi leiða, að bætur yrðu stundum dæmdar, þó ekkert tjón hefði orðið, og ræður deildin frá að fylgja þeirri reglu. Þá er 2. regla: „Dæma bætur aðeins fyrir tjón, er sannað væri“. Og loks 3. reglan, að dæma bætur fyrir tjón, þó ekki sjeu sannanir fyrir því, að tjónið hafi stafað af ummælunum, ef hægt er að færa líkur að því. Nú vil jeg spyrja hæstv.dómsmrh., hvort það frv., er stj. ber fram, sje bygt á grundvallarreglu 2. Í frv. stj. segir svo: „Nú telur einhver þeirra aðilja, sem getur í 1. gr., sjer fjárhagslegt tjón gert með slíkum ummælum, og skulu þá bætur þær, er honum kunna að verða gerðar, miðast við það tjón, er hann færir sönnur á“. - Er það þá hugsun stj., að frv. hvíli á reglu 2, og aðeins skuli greiða bætur fyrir tjón, sem sannað er? Nú segir háskólinn, að afleiðing þessa yrði sú, að oft fengjust ekki bætur fyrir orðið tjón, af því að fulla sönnun brestur, og væri þá með þeirri reglu sköpuð betri aðstaða fyrir þá, er ekki kunna að haga svo orðum sínum, sem leyfilegt er. Þá er 3. reglan. Segir háskólinn, að hún sje í gildandi lögum, og gengur út frá, að frv. stj. hvíli einnig á þeirri reglu, því að orðin „að færa sönnur á“ myndu oftast skilin svo, að líkur nægðu. Því vil jeg endurtaka spurningu mína til hæstv.dómsmrh.: Byggist frv. stj. á 2. eða 3. reglu? Sje það bygt á 3. reglu, er enginn ágreiningur milli háskólans og stjórnarinnar. Jeg vona, að það, sem jeg hefi tekið fram hjer, nægi til þess að sýna, að þessu máli, sem snertir borgarana mjög og er mjög almenns eðlis, megi ekki ráða til lykta án ítarlegrar athugunar í nefnd. Allir eru sammála um 1. gr. Auðvitað eiga þar greind fjelög að njóta sömu verndar og einstakir menn. Háskólinn segir, að sú sje og reglan í gildandi lögum. Þó þessi regla væri að nýju undirstrikuð með þessari lagasetningu, þá sje jeg enga ástæðu til að amast við því. Jeg læt nú numið hjer staðar, en vænti þess, að hæstv.dómsmrh. svari fyrirspurn minni um það, á hvaða reglu hann hafi ætlað að byggja frv. sitt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það fór að líkum, að hv.þm. Dal. sá, að best myndi að leiða sem fæst vitni í máli þessu, sökum þeirrar aðstöðu, er lagaprófessorarnir hafa. Þessir dómar, er jeg hefi bent á, eru gagnstæðir hvor öðrum, og það eina, sem rjettlætt gæti dómarana, væri það, að lögin væru óljós í þessu efni. Að öðrum kosti verður að líta svo á, að dómararnir hafi dæmt rangt a. m. k. í öðru málinu, og það af ásettu ráði; en fyrir því vil jeg ekki gera ráð. Engir ættu því frekar að óska þess, að þessi ákvæði verði skýrt mörkuð í lögunum, en einmitt prófessorar háskólans. Jeg þarf ekki að benda hv.þm. Dal. á það, hve ástandið er hörmulegt, þegar lagamenn háskólans halda, að það sje sama að dæma eftir sönnunum eða eftir líkum. En sem betur fer, hafa allir óviðkomandi menn, er jeg þekki, skilið frv. á einn veg og viðurkenna nauðsyn þess fyrir íslenskt rjettarfar. Jeg svara fyrirspurn hv.þm. á þann veg, að jeg vil láta lögfesta þá stefnu, sem hæstirjettur hafði í Sambandsmálinu. Jeg vil, að aldrei framar verði í slíkum efnum dæmt eftir geðþótta eða líkum. Rökin ein og ákveðnar sannanir eiga að gilda. Stundum kunna þeir seku að sleppa of auðveldlega, ef miðað er við tilgang, eins og flestir munu telja, að átt hafi sjer stað um Björn Kristjánsson. En saklausir verða þá heldur ekki dæmdir til ranglátra bóta. Og eftir gömlum og gildum rjettarfarsvenjum er það nauðsynlegast af öllu, að sá saklausi sje ekki dæmdur sekur. En þegar svo aftur hjeraðsdómari og hæstirjettur komast í ósamræmi innbyrðis, þannig að í eitt skifti er dæmt í 25 þús. kr. sekt og í annað skifti í 5 þús. kr. í sama máli, í öðru sinni í undirrjetti 2000 kr. sekt, en sýknað í hæstarjetti, þá er mönnum ljóst, að vantandi rjettargrundvöllur leiðir yfir í fullkomin rjettarspjöll fyrir alþýðu manna og fullkomna óvissu fyrir dómarana.

Sigurður Eggerz Jeg þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann hefir gefið mjer alveg ótvíræð svör um það, að hans frv. hvílir á reglu nr. 2 á þskj. 336. En ef svo er, er enginn vafi á því, að með þessu frumvarpi er verið að rýra þá rjettarvernd, sem borgararnir eða umrædd fjelög hafa haft fyrir blaðaáreitni. Því að ef þessi skilningur verður lagður í frumvarpið, þá er ekki hægt að dæma skaðabætur, nema sönnur sjeu færðar á, að tjón hafi orðið af ummælunum. Í flestum tilfellum mun ekki hægt að færa þessar sannanir. Um þá dóma, sem hæstv.dómsmrh. hefir gert að umræðuefni, get jeg ekki rætt hjer, því jeg hefi ekki rannsakað þessa dóma. Hitt er kunnugt, að í hitamálum hættir þeim aðiljanum, sem tapar, við að vera þungorður í garð dómstólsins. Jeg er sjálfur gamall dómari og veit því, hvað oft er mikið álitamál. hver úrslitin skuli verða. Auðvitað eru lögin stundum skýr og ótvíræð, þegar orðin rúma aðeins eina leið. En oftast rúma orðin fleiri leiðir. Þá koma hin „sekunderu“ skýringarmeðul til greina, og gerist þá vandinn oft meiri. Þess vegna verða menn jafnan að vera afskaplega varfærnir um að segja nokkuð um það, hvort einn dómur er rangur, fyr en öll gögn hafa verið rannsökuð vandlega, svo að maður geti fylgst með dómaranum á þeim ýmsu leiðum, sem liggja til úrslitanna. Mjer finst, að eitt sje orðið algerlega víst, að þetta frv. sje ekki í röð þeirra mála, er sjeu svo ótvíræð, að það sje fyrirfram víst, að ekki þurfi að gera annað en rjetta upp hendina til að láta það ganga fram. Lögfræðideild háskólans segir, að annað felist í frv. en hæstv. stjórn segir. Jeg álít, að þær umræður, sem hjer hafa farið fram. sjeu orðnar örugg sönnun þess, að málið þurfi að fara í nefnd, og vil jeg nú skjóta því til hæstv.dómsmrh., til þess að jafna deilurnar í dag, hvort hann geti ekki fallist á það, eftir ósk margra manna í þessari hv. deild, að málið sje látið fara til nefndar.  (Dómsmrh. JJ: Málið hefir verið í nefnd)  . Jeg veit, að hæstv.dómsmrh. hefir vald á því að láta málið fara frá umræðu til umræðu án rannsóknar, en jeg held, að það sje hyggilegt fyrir þá, sem völdin hafa, að banna það ekki, að skynsamleg athugun megi fram fara áður en til úrslita kemur. Eitt hafa menn að minsta kosti ekki alment gert sjer ljóst, og það er, að ef þetta lagafrv. hæstv. stjórnar verður samþykt, þá geta þeir menn, sem ekki kunna að haga orðum sínum eins og vera ber, orðið rjetthærri en áður.  (Dómsmrh. J.J: Hvernig var það með pjesa Björns Kristjánssonar?)  . Hæstv. ráðh. má ekki biðja mig að tala um mál, sem jeg hefi ekki rannsakað.  (Dómsmrh. JJ: Þá ætti hv.þm. ekki að vera að tala um þetta mál)  . Hvernig er hægt að heimta það af þm., að hann kunni alla dóma og tilheyrandi málsskjöl utan að og væri reiðubúinn að fella sinn sleggjudóm um alla dóma, sem framkvæmdir hafa verið í landinu? Ef nokkuð er hættulegt fyrir þjóðina, þá er það það, að skapist grunsemd og ótrú á æðsta dómstóli hennar, og ekki mun jeg verða til þess að „skjóta skörpu“ að þeim dómstóli, fyr en jeg þá hefi sannfært mig um, að þar sje eitthvað annað á ferðinni en ætti að vera. Jeg efast um, að það hafi verið tilgangur hæstv.dómsmrh. að koma fram með meiri rjettarvernd en þá, sem verið hefir, fyrir þá menn, sem misnota orð sín á prenti.  (Dómsmrh. JJ: Það er sama rjettarvernd og Björn Kristjánsson hefir haft)  .

Magnús Jónsson Af þeim tveim stuttu ræðum, sem jeg hefi flutt, var að minsta kosti hin fyrri athugasemd um þingsköp, og jeg gerði þá aðeins tillögu um, að málinu væri vísað til nefndar. Vona jeg því, að hæstv. forseti vægi mjer, þó að jeg flytji nú lengri ræðu en sem svarar athugasemd. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri óvanalegt að vísa máli til nefndar eftir 2. umr., - en hvers vegna er hjer stungið upp á því, sem er óvanalegt? Það stafar af hví, að það var byrjað á því með þetta mál, sem er óvanalegt: því var ekki vísað til nefndar við 1. umr., og er það rangt af hæstv. stjórn, að hún skuli hyllast til þess að hespa mál gegnum umræður án þess að þau gangi til nefndar. Þetta mál var til 1. umr. daginn sem jarðarförin mikla var hjer. Var það flutt til á dagskránni, og kom þannig til umr. fyr en ýmsir þm. voru mættir á fundi. Það er mjög undarlegt, ef þessi sjerstöku atvik mega ekki teljast nægileg ástæða til að vísa málinu til nefndar á þessu stigi, en annaðhvort ætti að gera, að greiða atkv. um málið og vísa því svo til nefndar, eða, sem best ætti við, að fresta umr. og vísa því til nefndar. Það er alveg rangt, sem hæstv.dómsmrh. skaut að hv.þm. Barð., að það væri búið að skera úr því, hvort málið ætti að fara til nefndar. Það var aðeins fyrir athugaleysi þingmanna, að málinu var ekki vísað til nefndar þegar við lok 1. umr., en þingsköp mæla svo fyrir, að máli megi vísa til nefndar á hvaða stigi sem er, jafnvel þótt væri í byrjun 3. umr. Jeg ætla þess vegna að hafa það fyrir satt, ef hv. deild beitir þeim hörkubrögðum að vísa málinu ekki til nefndar, að þá sje þessi leikur gerður með ráðnum huga frá unnhafi. Jeg sakna þess mjög, að hæstv.dómsmrh. skuli vera horfinn úr deildinni, því að jeg varð svo glaður við að sjá hann, en það er annars ákaflega sjaldan, að hæstv. ráðh. er hjer. Hann er líka farinn að leggja það í vana sinn að koma þá fyrst, er flestir þeir eru „dauðir“, sem við hann hefðu viljað tala, og gerir því ekki annað en tala yfir dauðra manna gröfum. En úr því að hæstv. forseti leyfir mjer að tala, þá vil jeg gera það.  (ÓTh (lítur inn í ráðherraherbergið og sjer dómsmrh. sitja þar): Ráðherrann er viðstaddur)  . Hæstv. dómsmrh. hefir í háttv.Ed. talað ákaflega óvarlega um hæstarjett. En það ættu allir góðir menn að vera samtaka um að vernda virðing manna fyrir þeim dómstóli og auka veg hans, því að á því getur mikið oltið fyrir þjóðina, að dómar hans sjeu óvjefengdir. Ætti því enginn að leyfa sjer óvarleg ummæli um dóma hæstarjettar, nema sjerstaklega brýna nauðsyn beri til. En tífalt verður þetta brot, er í hlut á sjálfur dómsmálaráðherrann, sem talar frá virðingarsæti sínu á Alþingi og hann þar talar um það, að dómar hæstarjettar sjeu hver ofan í annan, því að slíkt er óvenjulega vel til þess fallið að vekja tortryggni á þeim dómstóli, að jeg ekki tali um það, sem hæstv. ráðh. endurtók hjer, að hæstirjettur hefði framið „justits“-morð. Við skulum nú athuga, hvað meint er með orðinu „justits“-morð. Það er hin ljótasta athöfn, sem veraldarsagan hefir frá að segja. Það var t. d. „justits“-morð, þegar Napoleon Bonaparte ljet taka mann nokkurn af konungsættinni, varpa honum í fangelsi, dæma hann til málamynda og skjóta. Það var líka „justits“-morð, þegar afturhaldsstjórnin á Spáni ljet taka Ferrar höndum og lífláta hann, og það átti líka að fremja „justits“-morð á Dreyfus, þó að það tækist ekki. Og þetta endurtekur hæstv.dómsmrh. í báðum deildum, að hæstirjettur Íslands hafi gert. Þetta er svo afskaplegt, að mann setur hljóðan við. Jeg veit ekki, hve mikið hæstirjettur mætti til þess vinna, áður en maður slepti slíkum orðum út úr sjer um hann. Það er alkunnur sannleikur, að sá aðili, sem undir verður í málaferlum, á erfitt með að sætta sig við úrslitin og telur dóminn rangan. En á því taka menn lítið mark. Menn treysta dómstólunum betur. Þess vegna þarf ekki heldur neinn að taka til þess, þó að núverandi hæstv.dómsmrh. sje að nöldra út af dómsúrskurðum, þar sem Samband íslenskra samvinnufjelaga varð undir að hans dómi. En hitt er verra, er sami maður fer að lýsa yfir því úr ráðherrastóli dómsmrh., að hæstirjettur fremji „justits“-morð. Þá er það dómur sama ráðherra um prófessora lagadeildar, að þeir sjeu ekki vitnisbærir. Er það af meðfæddri heimsku, eða eru þeir svona afarþekkingarsnauðir?  (Dómsmrh. JJ: Nei, vegna þess, að þeir hafa dæmt þessa dóma)  . Nú, það er þessi sama gamla sök. Ákaflega má það vera einkennilegt, ef það eitt, að menn hafa verið með í að dæma eftir einhverjum lögum, sviftir þá allri dómgreind um þau lög. Af því að lagaprófessorarnir hafa verið með í að dæma dóma eftir þessum lögum, þá eru þeir óvitnisbærir um það, hvað þau fela í sjer, og hvort frv. sem hjer liggur fyrir, gerir breyting á rjettarástandinu eða ekki. Jeg veit ekki hvernig svona hugsanaþráður er spunninn. og jeg veit ekki heldur, hvernig það hefir átt að geta ruglað þeirra skilning, þótt þeir hafi tekið þátt í þessum mjög vafasömu, og að því er hæstv. ráðh. segir, jafnvel alröngu dómum, sem hjer er um að ræða. Hæstv. ráðh. tók hjer til dæmis þrjú mál. Fyrst var mál það, sem Ólafur Briem höfðaði f. h. Sambands íslenskra samvinnufjelaga gegn Birni Kristjánssyni, annað mál Garðars Gíslasonar stórkaupmanns gegn ritstjóra Tímans, fyrir ummæli um hrossaverslun hans, og svo þriðja málið, sem jeg veit ekki, hverjir aðiljar voru að. Jeg veit ekkert, hvaða mál það er, en hin málin voru svo stór og vöktu svo mikla athygli, að alþjóð manna þekti þau töluvert. Jeg ætla nú að reyna að leitast við að sýna það, að það er alveg fjarri sanni, þegar hæstv.dómsmrh. segir, að farið hafi verið eftir sinni reglunni í hvort skiftið. Það var að vísu komist að sinni niðurstöðunni í hvort skiftið, en þó farið eftir sömu reglu, þeirri, sem lagadeild háskólans álítur, að þetta frv. feli einnig í sjer. En áður en jeg vík að þessu, vil jeg þó minnast á eitt atriði, sem hæstv.dómsmrh. hefir vikið að. Hann þurfti sem sje að taka á milli tannanna einn best metna lögfræðinginn hjer í bænum, Jón Ásbjörnsson hæstarjettarmálafærslumann. Honum var ekki nóg að hafa hæstarjett og lagadeild háskólans í takinu. Hæstv. ráðherra sagði, að mjer skildist, að Jón Ásbjörnsson hafi átt að segja, að það væri rjettmætara eða eðlilegra, að nokkur gagnrýning ætti sjer stað á stofnun eins víðtækri og S. Í. S., heldur en á einstökum kaupmönnum. Jeg skal nú ekki dæma um það, hvort þetta er rjett haft eftir eða ekki, en mjer finst þessi dómur alveg rjettmætur og eðlilegur. Það sjá allir, að eftir því sem einhver stofnun verður víðtækari, eftir því sem fleiri hundruð eða þúsund manna eiga hag sinn undir henni, því viðurhlutameira er það, hvernig henni er stjórnað. Ef eitthvert fyrirtæki snertir aðeins fáa menn, skiftir það ekki eins miklu máli, hvernig það er rekið, en þegar það snertir þúsundir manna, fer það mál að horfa öðruvísi við. Jeg vil í þessu sambandi benda á það, að hjer á þingi var fyrir skömmu til umræðu mál um opinber reikningsskil togarafjelaga, og var þá talað um, að margir ættu hag sinn undir þeim, og var því jafnvel haldið fram, að blaðamenn mættu hafa aðgang að aðalfundum þeirra, vegna þess að það, hvernig slíkum fjelögum væri stjórnað, væri hagsmunamál svo margra manna. Hjer kemur þessi sama hugsun fram, og er þó ekkert togarafjelag til, sem spennir jafnvítt og S. Í. S. Björn Kristjánsson taldi ýmislegt í tilhögun kaupfjelaganna og Sambandsins mjög varhugavert, og það var ekki nema alveg eðlilegt, að þær aðfinslur kæmu frekar fram um slíka stofnun heldur en ef um einstakling var að ræða. En svo að jeg víki nú aftur að þessum tveim hæstarjettardómum, sem eiga svo mjög að reka sig hvor á annars horn, þá hefi jeg þá nú hjer fyrir framan mig prentaða, og verður ósanngirni hæstv.dómsmrh. best hrakin með því að lesa kafla úr forsendum beggja dóma. Vil jeg því, með leyfi hæstv. forseta, aðeins lesa kafla úr dóminum í fyrra málinu, viðvíkjandi skaðabótakröfu S. Í. S. til Björns Kristjánssonar. Segir þar svo í dómi hæstarjettar: „Það hefir ekki verið sannað eða gert sennilegt, að hin átöldu ummæli hafi bakað áfrýjanda tjón, og verður skaðabótakrafan því ekki tekin til greina. Sekt sú, er gagnáfrýjanda ber að greiða, ákveðst 100 krónur í ríkissjóð, ella sæti hann einföldu fangelsi í 10 daga“. Í hinu málinu eru ummæli hæstarjettar þessi, - með leyfi hæstv. forseta: „Að því er snertir skaðabótakröfu stefnda, sem hefir verið nægilega mótmælt í undirrjetti, þá hefir stefndi aðallega bygt kröfuna á tapi á hrossaverslun sinni árið 1924. Hefir hann lagt fram í málinu staðfestan útdrátt úr verslunarbókum sínum, er sýna gróða hans á hrossaverslun árið 1923, um 13000 kr., en um 14000 kr. tap árið 1924; en það verður að telja upplýst í málinu, að tap stefnda á hrossaversluninni 1924 sje aðallega af öðrum rótum runnið en hinum átöldu blaðagreinum. Að því hinsvegar athuguðu, að verslun með hross og aðrar landbúnaðarafurðir er og var, þegar framangreind meiðyrði og móðgunaryrði birtust, einn þáttur í atvinnurekstri stefnda, og ummælin eru til þess fallin að spilla áliti hans sem kaupmanns og fæla menn frá viðskiftum við hann, og að stefndi ennfremur hefir undir rekstri málsins gert það sennlegt, að þau hafi spilt atvinnu hans, ber að dæma áfrýjanda til þess að greiða stefnda skaðabætur, er eftir málavöxtum þykir hæfilega ákveðnar 5000 kr.“ Hjer sjest á þessu, að hæstirjettur fylgir nákvæmlega sömu reglu í bæði skiftin, athugar, hvort sennilegt sje, að viðkomandi hafi beðið skaða af ummælunum. Í öðru málinu er ekki talið sennilegt, að skaði hafi af hlotist, og því er ákærður sýknaður af skaðabótakröfum, en í hinu málinu þykir það sennilegt, að skaði hafi af hlotist, og þá eru dæmdar skaðabætur. Hvað vilja menn heimta meira samræmi? Hjer vantar því enga löggjöf, og ekkert skeikar um samræmi í dómsforsendum rjettarins. Það, sem hjer ætti þá að vanta, ef menn eru ekki ánægðir með dómana, er dómgreind rjettarins að meta líkurnar í hvort skifti til skaðabótagreiðslu, og því getur hæstv.dómsmrh. ekki breytt að neinu leyti með því frv., sem hjer liggur fyrir, en hæstv.dómsmrh. fer aðeins fram á að breyta þeim reglum, sem nú er talið, að gildi, og hann hefir heldur ekki sýnt fram á neitt ósamræmi í þessum dómum. Nú verð jeg að segja það, eins og hv.þm. Dal., að ef þessi breyting er til einhvers, þá er hún til hins lakara. Ef fengin er föst rjettarvenja, þá er óráðlegt að breyta henni; þar að auki held jeg, að eins og frv. er nú og eins og hæstv.dómsmrh. hefir útskýrt það, þá sje það alt of kröfufrekt um það, hvenær hægt sje að dæma menn í skaðabætur. Það er sem sje nálega aldrei hægt að sanna það beinlínis, að fjárhagslegt tjón hafi hlotist af meiðandi ummælum. En það getur ekki talist ómaklegt, þótt þeir menn, sem vaða upp á einstaklinga eða fjelög, sem eiga stórfje á hættu, beri ábyrgð á ummælum sínum með fje sínu. En eins og frá þessu frv. er gengið, verður aldrei hægt að fá neinar slíkar skaðabætur, hvað sem á gengur. Hjer er því í raun rjettri frv. til laga um rjettarvernd fyrir blaðasnápa og lygalaupa og rógbera. Það þýðir lítið fyrir hæstv.dómsmrh. að segja, að hæstirjettur hafi litið rangt á þessi mál. Það verður hver og einn að gera upp í sínum eigin huga, hvorir eru líklegri til að líta hlutlaust á þessi mál, maður, sem er tengdur öðrum aðilja og auk þess ekki lögfræðingur, eða þaulvanir dómarar, sem kynt hafa sjer öll málin og fylgiskjöl þeirra til hlítar.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er tekið fram í 2. gr. frv., að fullar bætur eigi að greiða prestinum samkvæmt mati óvilhallra manna. En það er ekkert tekið fram um það, hver eigi að greiða matið. Vanalega á sá að gera það, sem um matið biður, og allshn. vill láta þess getið, að hún ætlist til, að Laxveiðafjelag Norðurár greiði kostnað við matið.

Hannes Jónsson Þessi brtt., sem hv. 1. þm.N.-M. og jeg flytjum, fer í þá átt, að lögin öðlist gildi þegar í stað, í stað þess, að frv. gerir ráð fyrir, að það verði 1. júlí. Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú, að við viljum gera lögin þannig úr garði, að menn freistist ekki til að flytja inn óhæfilega mikið af vörum, áður en lögin ganga í gildi, til þess að losna við tollhækkunina. En þetta mundi óneitanlega verða, ef lögin gengju í gildi 1. júlí. Allur slíkur óeðlilegur innflutningur, og það jafnvel á miður nauðsynlegum vörum, getur ekki leitt til annars en ófarnaðar í viðskiftamálum þjóðarinnar, auk þess sem það verður til að draga úr tekjuaukanum. Jeg hefi í rauninni ekki meira að segja um þessa brtt., en skal samt benda á, að alment er það álitið rjettast, að allar slíkar tollhækkanir eigi að koma með sem minstum fyrirvara.

Ólafur Thors Um brtt. þá, sem hjer liggur fyrir, vil jeg segja það, að yfirleitt finst mjer sjálfsagt, þegar um slíkar verðtollshækkanir er að ræða, að girt sje fyrir, að menn fái langan fyrirvara til þess að birgja sig upp. Hin almenna regla ætti að vera sú, að slíkar tollhækkanir skelli yfir alt í einu. En eins og málið liggur nú fyrir, þá finst mjer það orka tvímælis, hvort rjett sje að beita þeirri reglu. Frv. hefir gengið í gegnum allar umr. Í Ed. og er nú komið til 3. umr. hjer í deildinni, og altaf hefir það ákvæði staðið óhreyft, að lögin gangi í gildi 1. júlí. Jeg er sannfærður um, að fjöldi manna hefir fylgt með athygli gangi þessa máls hjer á þingi. Það eru sjálfsagt margir, sem hafa gert ráðstafanir til að birgja sig upp með hliðsjón af tollhækkuninni. Jeg get hugsað mjer t. d., að kaupmaður hafi tekið lán með erfiðum kjörum til þess eins að geta flutt vörurnar inn, áður en tollhækkunin skylli yfir. Ef undið verður að því að láta þau ganga í gildi strax, þá situr þessi maður uppi með óþægilegt lán og verður auk þess að greiða hinn háa toll. Það er þetta, sem fyrir mjer vakir, þó jeg viðurkenni, að það sje yfirleitt sjálfsagt að lögfesta tolllög án fyrirvara. Jeg mun því greiða atkv. gegn þessari brtt.

Hannes Jónsson Jeg held, að ekki sje ástæða til að óttast, að menn hafi þegar gert þær ráðstafanir, sem ekki er hægt að kippa til baka. Tíminn er svo rúmur til 1. júlí, að óþarfi væri að gera þær, fyr en eftir að lögin væru fullkomlega afgr. frá þinginu. Þó að þessi brtt. verði samþ., kemur það varla verulega í bága við ráðstafanir innflytjenda, og enn síður hættulega. Það má telja víst, að alment hafi verið litið svo á, að vafasamt væri, hvort þessi tekjuauki næði fram að ganga, því svo mikið hefir það verið útbásúnað, hvað þetta sje hættuleg stefna. Og jeg geri ráð fyrir, að menn hafi ekki lagt út í þessar ráðstafanir fyr en þeir væru vissir um, að frv. gengi fram, enda væri tíminn nægur til þess.

Ólafur Thors Jeg sje ekki ástæðu til að gera þetta að kappsmáli. Mjer finst þetta vera heldur óviðfeldin aðferð, sem beitt er gegn skattþegnunum. Þeim er gefið í skyn, að hækkunin eigi ekki að ganga í gildi fyr en 1. júlí, en á síðustu stundu er því breytt verulega. Það er þetta, sem vakir fyrir mjer; jeg kann illa við, að löggjafinn sje að reyna að hlunnfara skattþegnana. En jeg er sammála hv.flm. um. að yfirleitt sje rjett að láta tollhækkanir ganga í gildi fyrirvaralaust. Jeg held, að óhætt sje að fullyrða, að alþjóð manna hafi búist við því, að tekjufrv. stjórnarinnar og stjórnarliðsins mundu verða samþ., og því er full ástæða til að ætla, að margir hafi nú þegar gert kaup með þetta fyrir augum. Gegn þessum mönnum er ekki rjettlátt að breyta lögunum á elleftu stundu, og get jeg því ekki greitt brtt.atkv.

Hannes Jónsson Jeg vil aðeins benda á það, að það er ómögulegt að vita um það, þegar frv. eru borin fram, hvernig þau verða afgr. Þótt flm. ætli þeim að komast í gegn óbreyttum, þá er ekki hægt að segja um það, hvort það tekst. Vissulega gátu menn búist við því, að þessi brtt. kæmi fram, og var því skynsamlegra fyrir þá að bíða með ráðstöfun um óvenjulegan vöruinnflutning, þar til þeir væru vissir um, hvernig frv. yrði afgreitt.

forseti (GÓ): Fyrir vangá deildarskrifara hefir sú villa komist inn í fundargerð 59. fundar hjer í deildinni, í fyrradag, í atkvæðagreiðslu um mál það, sem hjer er fyrst á dagskrá, frv. til laga um samstjórn tryggingastofnana landsins, að þar er talin samþykt 2. breytingartillaga á þskj. 583, um að 5. gr. frv. skuli orðuð svo sem þar segir, í stað þess, að sú tillaga var feld. Þó að fundarbókin hafi verið staðfest, þá er hjer vitanlega um villu að ræða, sem leiðrjetta verður í þingtíðindunum. Frv. var við 2. umr. samþykt óbreytt eins og það kom fram á þskj. 296. En nú hefir það verið prentað með breytingu þeirri, sem gerðabókin telur það hafa tekið við 2. umr., og er það þskj. 633 hjer á dagskránni. En tekið var eftir villunni áður en því skjali væri útbýtt, og verður nú annað mál látið hljóta það þingskjalsnúmer. Frumvarpið liggur hjer fyrir til 3. umr. eins og það var flutt í upphafi á þskj. 296.