Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 442, um greiðslur almannatrygginga, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni.

Herra forseti. Öryggis- og varnarmál voru fyrirferðarmikil á þingi Norðurlandaráðs í Ósló í byrjun nóvember. Fjölgun Norðurlanda í NATO var töluvert rædd og ljóst af orðum margra gesta, þar með talið Jens Stoltenbergs, framkvæmdastjóra NATO, að þeir vænta mikils af nánara samstarfi Norðurlandanna í varnarmálum. Öryggis- og varnarmál í Evrópu voru líka ofarlega á baugi þegar ég heimsótti Washington DC á dögunum ásamt hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Sendiráð Íslands hafði undirbúið mjög góða dagskrá þar sem við náðum áhugaverðum og mikilvægum samtölum um ýmis alþjóðleg málefni líðandi stundar. Dagskráin hófst með opnum fundi hjá Hudson Institute hugveitunni þar sem Andríj Jermak, helsti ráðgjafi Zelensky Úkraínuforseta, fór yfir málin. Í kjölfarið funduðum við í utanríkisráðuneyti og þjóðaröryggisráði Bandaríkjanna. Bergdís Erlendsdóttir, sendiherra okkar í Bandaríkjunum, bauð okkur á fund með Jim Townsend, fyrrverandi aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna. Í samtali við hann fengum við góða innsýn í ýmis mál sem eru ofarlega á baugi í alþjóðapólitík og í öryggis- og varnarmálum. Það er alveg ljóst, og nokkuð sem við höfum ekki farið varhluta af, að áherslan á Norður-Evrópu, öryggis- og varnarmál, hefur því miður náð nýjum hæðum undanfarin tvö ár. Við áttum fleiri áhugaverðum fundi sem ég næ ekki að fara yfir hér en mig langar að nefna að lokum fund í Pentagon með fulltrúum frá skrifstofu málefna Norður-Evrópu og NATO og skrifstofu norðurslóða og loftslagsmála. Heimsóknin endaði þannig á sömu nótum og voru slegnar á þingi Norðurlandaráðs í Ósló þremur vikum fyrr; með umræðu um mikilvægi norræns varnarsamstarfs og um mikilvægi þess að halda norðurslóðum sem friðar- og lágspennusvæði. Ég er sjálf eftir þessar heimsóknir sannfærðari en nokkru sinni fyrr að áhersla á þessi mál þarf að vera töluvert fyrirferðarmeiri hér á Alþingi Íslands.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétt að ræða hér stuttlega stöðuna sem uppi er í Grindavík. Sá sem hér stendur óskaði eftir því á sunnudaginn að bankastjórar viðskiptabankanna þriggja myndu mæta á fund efnahags- og viðskiptanefndar sem fyrst. Við þeirri beiðni var vel brugðist á öllum vígstöðvum, enda sjálfsögð í ljósi aðstæðna. Það er mikilvægt fyrir þingið að við fylgjumst vel með þeirri stöðu sem uppi er og þeirri stöðu sem við sem samfélag stöndum frammi fyrir á Reykjanesi og snertir auðvitað sérstaklega íbúa og fyrirtæki í Grindavík eins og er. Það er ómögulegt, alveg sama þótt maður sé allur af vilja gerður, að setja sig í spor þeirra einstaklinga og fyrirtækja og fjölskyldna sem hafa þurft að yfirgefa heimili sín, sem eru auðvitað griðastaður fólks. Þetta er alveg gríðarlegt rask á daglegu lífi ofan á alla þá óvissu sem til staðar er til framtíðar. Það þarf að halda lífinu gangandi; börn í skóla, leigja eða kaupa nýtt húsnæði, börn í tómstundum o.s.frv. Þetta þekkjum við auðvitað öll. Fundurinn fór fram í morgun og var að mínu mati nokkuð góður og upplýsandi. Það liggur fyrir að Grindvíkingum hefur verið boðið upp á greiðsluskjól í fyrstu viðbrögðum fjármálastofnana við stöðunni en ég held að það sé líka öllum ljóst að viðbrögð þeirra verði önnur og meiri. Við í efnahags- og viðskiptanefnd munum halda áfram að fylgjast með stöðunni og viðbrögðum fjármálafyrirtækja og gera það sem þarf til að tryggja að viðbrögðin verði í takt við þá stöðu sem uppi er á svæðinu. Virðulegur forseti. Í mínum huga, og að ég held allra, er þetta samfélagslegt verkefni þar sem allir þurfa að taka þátt og bregðast við með afgerandi hætti og þar á ég við ríki, fjármálastofnanir, lífeyrissjóði, tryggingafélög og aðra. Það er ekki bara spurning um að geta heldur líka að verða og að sýna samfélagslega ábyrgð í verki.  
            

Virðulegur forseti. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins eru um 2.080 einstaklingar sem eru þeir verst settu í ellilífeyriskerfinu. Í þessum hópi eru 1.032 öryrkjar sem fá nú ellilífeyri í stað örorkulífeyris. Þessum hóp hefur verið neitað af stjórnarliðum um 66.381 kr. skatta- og skerðingarlaust, eingreiðslu, jólabónus í desember, og það þó að það kosti ríkissjóð ekki nema 138 millj. kr. Verst setta aldraða fólkið á ekki á nokkurn hátt upp á pallborðið hjá þessari ríkisstjórn, það hefur hún sýnt í Covid-faraldrinum og einnig núna, þegar verðbólgan er um 10%. Hvers vegna skerðir þessi ríkisstjórn orlofs- og desemberuppbót aldraðs fólks þannig að sumir fá ekki krónu að sumri eða um jól? Skerðingar eru mest vegna lífeyrissjóðsgreiðslna, oft er allt tekið af öldruðu fólki. Þetta eiga að vera 117.000 kr. eða heilar 77.000 kr. eftir skatt, ekki króna fyrir suma og lítið fyrir aðra. Þetta er eins og ef vinnandi fólk myndi fá skerðingu á desemberuppbót sinni vegna yfirvinnu eða annarra tekna, sem er fáránlegt. Myndum við hér á Alþingi sætta okkur við það að desemberuppbótin okkar myndi skerðast vegna uppbóta á launin okkar? Hvernig getið þið sem eruð í ríkisstjórn komið svona fram við aldrað fólk sem hefur byggt upp landið okkar? Að ráðast fjárhagslega á þá sem geta ekki varið sig er ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Stjórnarliðar, hysjið upp um ykkur skerðingarbuxurnar, sýnið manndóm í því að hætta að níðast fjárhagslega, með skerðingum á orlofs- og desemberuppbót, á öldruðu fólki og öryrkjum. Hækkun almannatrygginga um næstu áramót er 4,9% samkvæmt fjárlögum. Frjálsir fjölmiðlar fá 10,6%. Spáið í það. Þetta er nær 6% hærra en öryrkjar og aldraðir fá í fjárlögum. Svar félags- og vinnumarkaðsráðherra í gær í óundirbúnum fyrirspurnum um hækkunina var að 2,5% hefðu komið í sumar. Því væri bara hækkun upp á 4,9% um áramót. En hvers vegna fá einkareknir fjölmiðlar 10,6 % hækkun sem er 3% meira en þeir sem eru á lífeyrislaunum almannatrygginga? Hvernig var þetta reiknað út og hverjir gerðu það fyrir hann?

Virðulegur forseti. Á morgun rennur enn einu sinni upp vaxtaákvörðunardagur Seðlabankans. Eins og oft áður er almenningur uggandi. Verða vextir hækkaðir einu sinni enn? Hvaða áhrif mun það hafa á matarkörfuna eða fasteignalánin? Það liggur fyrir að verðbólga er ekki að minnka. Stýrivextir eru nú þegar 9,25%. Það er ekki einfalt fyrir fólk að takast á við enn frekari hækkanir afborgana sem í mörgum tilfellum hafa tvöfaldast hjá þeim sem tóku óverðtryggð lán á sínum tíma. Staðan er önnur hjá þeim sem eru með verðtryggð lán en þar horfa margir upp á það að sjá eignarhlutinn í heimili sínu étast upp og jafnvel hverfa. Önnur staða en alls ekki betri. Það er hlutverk Seðlabankans að sjá til þess að verðbólga sé innan fyrir fram ákveðinna markmiða sem eru 2,5%. Seðlabankinn hefur hins vegar annað tæki en stýrivaxtahækkanir og það verður að teljast óeðlilegt að því sé ekki beitt í baráttunni við verðbólgu. Gjaldeyrisvarasjóður Seðlabanka er sagður mjög stór og það væri rétt af Seðlabankanum að beita honum við aðstæður sem þessar. Gengi krónunnar hefur verið að veikjast. Það hefur veikst um 4,5% síðastliðna tvo mánuði og 6% síðastliðna þrjá mánuði. Það að krónunni sé leyft að veikjast vinnur gegn markmiðum bankans um að ná niður verðbólgu og í raun óskiljanlegt að bankinn skuli leyfa gengi krónunnar að veikjast við aðstæður sem þessar. Greinendur gera sér engar vonir um að verðbólgan komi til með að minnka fyrr en í fyrsta lagi á næsta ári og það er útlit fyrir að margar fjölskyldur muni gefast upp. Að Seðlabankinn sé að vinna í sitthvora áttina gengur ekki ef við ætlum að ná einhverjum árangri í baráttu við verðbólguna og allt of háa vexti.

Virðulegir forseti. Jarðhræringarnar á Reykjanesskaga minna okkur enn og aftur á að það eru ekki við mannfólkið sem stýrum í raun þessu landi. Að þessu sinni hafa íbúar Grindavíkur mátt þola stærri skammt en við hin. Í svona aðstæðum er fallegt að fylgjast með hvað fólk er einhuga gott við annað fólk. Þó að við sjáum daga þar sem hver höndin er upp á móti annarri er dýrmæti okkar fólgið í hve fljót við erum að rétta hvert öðru hjálparhönd þegar á reynir. Fólk sem býr í farsælum samfélögum áttar sig ekki endilega á því dagsdaglega hversu margt þar til að gangverkið gangi upp, enda tifa góð samfélagsgangverk í hljóði svo fólk geti einbeitt sér að öðrum og merkilegri hlutum í sínu lífi. En fólk verður að geta treyst því að gangverkið sé til staðar. Fólkið í Grindavík getur treyst því að stjórnvöld eru öll með augu á því sem þau geta gert til aðstoðar. Það er skiljanlegt að flestir vilji afgerandi svör strax og þá er líka skiljanlegt að freistnin um yfirboð og bólgnar yfirlýsingar verði líka sterk. En það er ekki það sem kemur að mestu gagni. Það sem kemur að mestu gagni er að vinna af yfirvegun, vandvirkni og raunsæi að því sem hægt er að gera með hagsmuni samfélagsins alls að leiðarljósi. Við sameinumst öll í þeirri von að skaðinn verði sem allra minnstur umfram það sem þegar er orðið. Um leið er hægt að treysta að augu allra eru og verða áfram á því sem hægt er að gera og hafa stjórn á þeim til aðstoðar í þessu volduga landi sem við búum í.

Virðulegi forseti. Fyrir tíu dögum var Grindavíkurbær rýmdur, þar sem áður var 3.800 manna fjölskyldubær, öflugt atvinnulíf og hamingjusömustu íbúarnir. Það er ekkert sem undirbýr fjölskyldur undir flótta af sínu eigin heimili og út í fullkomna óvissu, óvissu um hvar fólk geti fundið húsaskjól, hvar hægt verði að eiga heima og vinna. Þetta er þung byrði að bera, óvissan um hvar og hvernig við höldum upp á jólin, hvaða hlutverk framtíðin ætlar Grindavík. Ég stend hérna í dag ekki aðeins sem þingmaður heldur sem stoltur Grindvíkingur. Grindavík er ekki einhver staður á landakorti heldur bæjarfélag með stórt hjarta og sál, samfélag sem hefur verið byggt upp af harðduglegu vinnusömu fólki. Að standa fyrir framan húsið sitt og horfa á skemmdir á því eftir skjálftana um leið og maður hugsar til góðir minninganna þaðan eða liggja andvaka í tímabundnu lánsíbúðinni og geta ekki svarað börnunum því hvar við munum búum í næsta mánuði - á þeim augnablikum er erfitt að sjá fyrir sér bjarta framtíð en sú framtíð mun koma, lífið heldur áfram. Það er margt gott að gerast; skólinn er byrjaður aftur en á nýjum stað, íþróttafélögin hafa opnað dyr sínar fyrir börnunum okkar, fólk og fyrirtæki hafa stutt vel við bakið á okkur. En við getum ekki lifað á góðvildinni endalaust. Þetta er ekki varanleg lausn. Það þarf að leysa fólk úr snörunni. Húsnæðis- og heimiliskostnaður okkar er að margfaldast. Allur sparnaðurinn er bundinn í heimilum okkar og húsin eru ónothæf. Það þarf að frysta húsnæðislánin strax og ríkið þarf að gera fólki kleift að kaupa sér annars staðar með sérstökum hamfaralánum sem við endurgreiðum þegar við fáum að snúa aftur til Grindavíkur sem getur verið eftir marga mánuði eða ár. Við verðum alltaf Grindvíkingar og þegar sá tími kemur  
            

Virðulegi forseti. Ég votta Grindvíkingum hluttekningu mína og treysti á góð viðbrögð okkar besta fólks hér í þessu húsi. Hér var í gær efnt til góðrar umræðu um áhrif hárra vaxta sem bitna á þorra heimila og fyrirtækjum landsins. Aldraðir, fátækir, öryrkjar og jafnvel venjulegt fólk í fullri vinnu á fullt í fangi með að fóta sig í þessum hrikalegu aðstæðum. Í þessum umræðum var vitnað í ákall frá Starfsgreinasambandinu um að leita óháðrar úttektar bestu sérfræðinga, innlendra sem erlendra, á kostum og göllum þess myntkerfis sem við búum við og er eitt hið smæsta í heiminum. Við slíka úttekt yrði óhjákvæmilegt að setja sjálft hagkerfi Íslands undir smásjána, því að myntin ein og sér sem við notum hér er auðvitað einungis hluti af vandamálinu sem við blasir og hefur gert frá því að elstu menn muna: Sífelldar hagsveiflur frá óðaverðbólgu til örvaxta og aftur í himinhæðir okurvaxta og vaxtarverkja. Þetta er ekki boðlegt mikið lengur, gott fólk. Hér er ekki við neinn einn að sakast. Þetta er uppsafnaður gamall, gróinn, kerfislægur vandi og rétt eins og fyrirtækin í landinu, stór og smá, hika ekki við að leita sér ráðgjafar, ráðast í breytingar og efna til breytingastjórnunar með ærnum tilkostnaði er hinu háa Alþingi sá kostur einn nauðugur að viðurkenna að slíkt hið sama þurfi að gilda um kerfi íslenskra efnahagsmála. Kerfisbreyting er ekki bara þörf, hún er nauðsyn. Meðal þeirra sem stefnt hefur verið í alvarlega tvísýnu af vöxtum og af völdum ofurvaxtanna eru íslenskir bændur sem að öllu jöfnu tryggja okkur fæðuöryggi og bætta lýðheilsu. Óháð efnahagsólgusjóm öllum blasir einnig við að landbúnaðarkerfið okkar er meingallað og úrelt. Kerfisbreytingar á þeim vettvangi eru afar brýnar og löngu tímabærar. Þá vil ég að lokum nefna almanna- og sjúkratryggingakerfið á Íslandi sem hefur gengið sér til slíkrar húðar að því mætti helst líkja við eldgamla trosnaða og stagbætta flík. Nýju endurhugsuðu kerfi hefur verið lofað um árabil en ekkert bólar á því. Á meðan sitja sveltandi tugþúsundir fátæks fólks, eldri borgara, sjúklinga og öryrkja. Virðulegi forseti. Kerfisbreytingar kunna að vera óhjákvæmilegar í fleiri flokkum en hér hafa verið upp taldir en viðurkennum að gömlu kerfin eru börn síns tíma og börnin okkar og barnabörnin eiga betra skilið.

Virðulegi forseti. Þingstörfin snúast að mestu leyti um stöðuna í Grindavík. Tímabundinn stuðningur til greiðslu launa vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ er lagafrumvarp sem þingið er að fjalla um og hefur verið í velferðarnefnd frá því í gær. Þar eru allir að leggjast á eitt við að koma því í gegn sem fyrst. Ég verð bara að segja það hér úr þessum stól að maður þakkar fyrir þá samstöðu og þann samhug sem ríkir í nefndinni um þetta mál. Til okkar koma aðilar vinnumarkaðarins og auðvitað er ýmislegt sem þeir eru spurðir um og eðlilega eru kannski ekki allir hlutir algerlega ljósir en það er mikill vilji hjá okkur í nefndinni, hjá öllum nefndarmönnum, til að gera vel. Það er gríðarlegt atriði og eitt af lykilatriðum Grindvíkinga í dag að fjárhagslegt öryggi þeirra verði tryggt. Við byrjuðum að tala við þau strax á mánudaginn og snerum okkur líka að bönkunum og ég heyri og ég sé og les það í blöðunum að bankarnir eru að koma til baka og ætla að standa vörð um afkomu Grindvíkinga og það er mikilvægt. Grindavík er samfélag verðmætasköpunar, virðulegur forseti, og það er mikilvægt að hafa það í huga á þessum tíma hvað samfélagið í Grindavík skiptir miklu máli. Þegar ég er að tala um það, og við sendum allar okkar bestu kveðjur þangað, þá hef ég líka áhyggjur af mínum gamla heimabæ í Vestmannaeyjum þar sem vatnsleiðslan er sködduð. Þar er líka samfélag mikillar verðmætasköpunar og kannski hefðum við átt að hlusta fyrr, við þingmenn, á þau viðvörunarorð sem þaðan komu vegna vatnsleiðslunnar. Sú dökka mynd sem hægt er að draga upp af því sem gæti gerst ef á versta veg fer er náttúrlega hörmulegri en nokkur orð fá lýst. Við vonum auðvitað að það gerist ekki. En við munum standa með Vestmannaeyingum líka algerlega og vinna að því að leiðslan verði löguð og við munum tryggja rafmagn og vatn til Eyja um ókomin ár og tíð.

Virðulegi forseti. Stóra verkefnið í efnahagsmálum er að ná niður verðbólgu. Það er alveg ljóst að við erum í mikilli óvissu vegna náttúruhamfara og það mun ekki auðvelda okkur róðurinn á næstu misserum. Fram hefur komið í fjölmiðlum að verkalýðshreyfingin hefur komið þeim skilaboðum á framfæri við stjórnvöld og Samtök atvinnulífsins að til að liðka fyrir langtímasamningum þurfi að taka á kostnaðarhækkunum á öllum sviðum. Kallað er eftir því að hið opinbera, verslun, þjónusta og tryggingafélög haldi aftur af hækkunum og hækki gjaldskrár sínar ekki umfram 2,5% á næsta ári. Ég er sammála þessari nálgun og tel að ríki og sveitarfélög eigi að ganga fram með góðu fordæmi. Æðstu embættismenn bundu sína launahækkun hér fyrr á árinu við 2,5%. Áætlaðar gjaldskrárhækkanir ríkisins eru nú 3,5%. Ljóst er að gjaldskrárhækkanir sveitarfélaga geta að öllu óbreyttu hækkað verulega þó að vissulega sé það breytilegt eftir málaflokkum. Ég hef lagt áherslu á það, virðulegi forseti, að til þess að ná niður verðbólgu verðum við öll að ganga í takt. Ég vil skora á sveitarfélög í landinu að fylgja fordæmi ríkisins og hækka gjaldskrá sína í mesta lagi um 3,5%. Lægri verðbólga mun koma sveitarfélögunum vel til lengri tíma og skilaboðin væru skýr. Samtök atvinnulífsins gætu beint því sama til sinna félagsmanna og þannig stutt við langtímakjarasamninga þar sem kaupmátturinn væri varinn hér á landi og hefði jákvæð áhrif á verðbólgu til lækkunar og þar með lækkunar vaxta. Það er mikilvægt að við náum hér samvinnusamningum til lengri tíma, okkur öllum til hagsbóta.

Hæstv. forseti. 5.500 börn hafa verið myrt á Gaza síðastliðinn einn og hálfan mánuð. Það er eitt barn á tíu mínútna fresti; börn sem höfðu vonir, drauma og þrár sem nú hafa verið tekin af þeim. 1.800 börn eru þar að auki týnd í myrkri undir rústum sem eru afleiðingar linnulausra sprengjuárása síðustu 45 daga. 9.000 börn hafa komist lífs af en særst, mörg hver alvarlega og með óafturkræfum afleiðingum. Í höfði mér situr föst mynd af samfélagsmiðlum af barni sem liggur hreyfingarlaust í sjúkrahúsrúmi. Líkami þess fellur inn í rúmið og brjóstkassinn lyftist ört. Þetta barn er eitt þeirra barna sem líða fyrir næringarskort vegna takmarkana ísraelskra yfirvalda á matvælum til íbúa á Gaza. Þegar hafa verið skráð dauðsföll vegna hungursneyðar á þessu hernumda svæði. Rýma hefur þurft sjúkrahús vegna árása Ísraelshers og skorts á vatni, olíu og rafmagni sem stjórnvöld Ísraels hafa ákveðið að skrúfa fyrir. Al-Shifa sjúkrahúsið, sem var fyrir fáeinum dögum lýst sem dauðasvæði, hefur verið rýmt. Færa hefur þurft tugi fyrirbura milli sjúkrahúsa án hitakassa og súrefnis sem þau þurfa. Átta þeirra hafa dáið. Það er skylda okkar hér sem á Alþingi sitjum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að stöðva þessar hörmungar, sem eru jú af mannavöldum. Fyrir 12 dögum samþykkti Alþingi samhljóða ályktun um tafarlaust vopnahlé á Gaza. En hverjar eru aðgerðir íslenskra stjórnvalda til að þrýsta á um vopnahlé? Hvað hefur hæstv. utanríkisráðherra gert til að þrýsta á um vopnahlé og beita sér fyrir því að stríðsglæpir ísraelskra stjórnvalda verði stöðvaðir? Hvað hefur hæstv. ráðherra sagt við sendiherra Ísraels og hvernig beitir hann áhrifavaldi sínu? Þetta er meðal þeirra spurninga sem ég hef lagt fram til skriflegs svars frá ráðherra. Ég óska eftir svari sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Það er að ýmsu að hyggja í þingstörfunum þessa daga. Ég tel að umræðan um viðskiptabann á Ísrael sé bæði áleitin og vaxandi í ljósi yfirgengilegra árása Ísraels á Gaza að undanförnu og þingmenn sem fylgjast með tölvupóstinum sínum sjá það glöggt að það er vaxandi umræða um þetta í samfélaginu. Þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs bauð Félaginu Íslandi-Palestínu á sinn fund til þess að ræða aðgerðir sem Ísland ætti að beita sér fyrir og þar bar margt á góma. Meðal þess er þingsályktunartillaga sem liggur nú þegar fyrir þinginu og snýst um að merkja vörur sem eiga uppruna sinn að rekja til hernuminna svæða í Palestínu. Það er vissulega ekki það sama og að fara í viðskiptabann en ég held hins vegar að það sé aðgerð sem skiptir gríðarlega miklu máli. Það er mál sem nú þegar liggur fyrir þinginu. Það liggur fyrir úrskurður frá Evrópudómstólnum um að þetta sé algerlega tæk leið og ekkert henni til fyrirstöðu. Ég vil líka hvetja íslenska neytendur til að skoða hvar vörurnar sem þeir kaupa eiga uppruna sinn. 

Herra forseti. Stjórnvöld standa frammi fyrir risavöxnu verkefni næstu misserin og það er nauðsynlegt að við stöndum þétt að baki Grindvíkingum í þeirra hremmingum. Ég vil ítreka stuðning Samfylkingarinnar við allar nauðsynlegar aðgerðir. Því miður er í fleiri horn að líta, herra forseti. Mikil verðbólga og háir vextir hafa hitt mjög marga illa, ekki síst fólk á húsnæðismarkaði. Mig langar nú mitt í fjárlagavinnunni að minna á mjög erfiða stöðu bænda í landinu. Á tyllidögum er þingmönnum tíðrætt um mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu og er rétt að vekja athygli á því nú þegar margir bændur standa andspænis mjög illviðráðanlegum aðstæðum. Kjararannsóknir hafa sýnt að bændur eru mjög launalitlir, reksturinn ber ekki aukavinnuafl og þeir eru bundnir búum sínum allt árið og komast ekki í frí. Auk þess hafa miklar og oft nauðsynlegar fjárfestingar komið harkalega í andlitið á þeim nú í því háa vaxtaumhverfi sem við búum í. Það er hætta á að margir ungir bændur leggi upp laupana og nýliðun verði engin ef ekki verður gripið til róttækra aðgerða. Herra forseti. Það þarf tvennt að koma til; lausnir á bráðavanda sem gætu t.d. verið í formi vaxtabóta en einnig aðgerðir sem miða að því að bæta stöðu landbúnaðar til framtíðar. Þar þarf að bæta rekstraraðstæður afurðastöðva en einnig að horfa til fjárfestingarstyrkja og hagstæðara langtímalána til bænda. Þar gætum við t.d. lært af Norðmönnum en einnig af styrkjaumhverfi Evrópusambandsins. Herra forseti. Þeir flokkar sem nú mynda ríkisstjórn á þingi bera öðrum fremur ábyrgð á því hvernig starfsumhverfi landbúnaðarins hefur þróast síðustu áratugi. Sumir af þeim hafa meira að segja gumað af því að vera sérstakir málsvarar bænda umfram aðra flokka á þingi en samt erum við í þessari stöðu. Nú verður að bregðast harkalega við.

Virðulegi forseti. Fyrir 11 dögum síðan þurftu hátt í 4.000 íbúar Grindavíkur að yfirgefa heimili sín í skyndi. Margir fóru heim til vina og ættingja á meðan aðrir fengu inni í þeim fjöldahjálparstöðvum sem Rauði krossinn setti upp í Kópavogi, Reykjanesbæ og Árborg. Þökk sé velvilja einstaklinga, samtaka og fyrirtækja tókst að finna skammtímalausnir fyrir þau sem hefðu þurft að gista á beddum í íþróttasölum. Þetta eru samt allt skammtímalausnir og eins og bæjarstjórinn í Grindavík hefur bent á þá geta verið sex til níu mánuðir þangað til Grindvíkingar geta mögulega flutt aftur til síns heima. Það er því mikilvægt að finna leiðir til að leysa húsnæðisvanda Grindvíkinga til lengri tíma. Mörg þeirra sem yfirgáfu heimili sín hafa leitað á hinn almenna leigumarkað en þar er eftirspurn mun meiri en framboð og verð því miklu hærra en fólk sem einnig býr í óvissu um afkomu getur ráðið við. Mikilvægt er að stjórnvöld grípi þessar fjölskyldur með sértækum húsnæðisstuðningi til þeirra sem þurfa að fara á almennan leigumarkað. Á sama tíma er mikilvægt að stjórnvöld hugsi til þeirra einstaklinga sem eiga húsnæði sem hefur orðið fyrir það miklum skemmdum að taka þarf ákvarðanir um endurbyggingu, jafnvel á öðrum stað. Útvega þarf þessum fjölskyldum húsnæði sem þær geta dvalið í, ekki bara næstu mánuði heldur jafnvel út næsta ár. Þarna þurfum við að horfa til reynslunnar frá Heimaeyjargosinu en þá fengum við stuðning frá frændum okkar á Norðurlöndum til að byggja upp hverfi með svokölluðum viðlagasjóðshúsum víða um land, m.a. í Grindavík. Nauðsynlegt er að hefja vinnu við sambærilegar lausnir sem fyrst. Nú stendur upp á stjórnvöld að hafa hraðar hendur til að leysa húsnæðisvanda Grindvíkinga. Við í stjórnarandstöðu höfum lýst okkur reiðubúin til samstarfs en ekkert bólar á hugmyndum eða boðum um samstarf.

Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið hér í dag til að vekja athygli á fyrirspurn sem ég hef lagt fram til dómsmálaráðherra varðandi konur í fangelsum. Konur eru lítill hluti þeirra sem hljóta refsidóma á Ísland, að jafnaði innan við 10% dómþola. Eins og kemur fram í hinum svokölluðu Bangkok-reglum Sameinuðu þjóðanna um meðferð kvenfanga, með leyfi forseta, eru konur í fangelsum oft og tíðum í mjög viðkvæmri stöðu og afplánunarúrræði hafa í gegnum tíðina flest verið sett með karla í huga. Raunin er sú að kvenkyns afbrotamenn bera oft þungar byrðar andlegra og líkamlegra veikinda að líkindum í meira mæli en karlkyns fangar samkvæmt því sem rannsóknir leiða í ljós. Í greinargerð frjálsu félagasamtakanna Rótarinnar sem reka Konukot, sem er neyðarskýli fyrir heimilislausar konur í Reykjavík samkvæmt þjónustusamningi við Reykjavíkurborg, kemur fram, með leyfi forseta, að afbrotahegðun karla og kvenna sé mjög ólík og að yfirleitt séu aðrar ástæður fyrir því að konur fremja afbrot en karlar. Þær fremja aðallega smáglæpi, þjófnað og minni háttar vímuefnabrot. Oft er horft fram hjá þörfum þeirra í fangelsum enda eru þær fáar hlutfallslega. Stór hluti kvenna í fangelsum er þar beint eða óbeint vegna margþættrar mismununar og skorts og fáar eru dæmdir fyrir ofbeldisglæpi en hafa sjálfar í miklum meiri hluta verið beittar miklu ofbeldi, margar þeirra allt frá fæðingu. Þar að auki eru konur oft í fangelsum beint eða óbeint vegna glæpa karla, svokölluð burðardýr. Virðulegur forseti. Í Bangkok-reglum Sameinuðu þjóðanna segir að mjög fáar konur eigi erindi í öryggisfangelsi og að fangelsin séu almennt gagnslaus og skaðleg lausn á afbrotavanda kvenna og komi jafnvel í veg fyrir að þær aðlagist samfélaginu á ný. Þess vegna er fyrirspurn mín til dómsmálaráðherra þessi: „1. Er gert ráð fyrir konum í nýju fangelsi á Litla-Hrauni? 2. Er áætlað að vista konur áfram í öryggisfangelsi á Hólmsheiði? 3. Verður fangelsisvist að fullu kynjaskipt? 4. Hversu mikla þörf telur ráðherra á öryggisfangelsi fyrir konur á Íslandi? Skriflegt svar óskast.“

Forseti. Ég var að koma úr tveggja vikna ferð á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og heimsókn til Washington DC, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson gerði grein fyrir í upphafi starfa þingsins. Þar vorum við fjögur, hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson, ég, Vilhjálmur Árnason og Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, á hinum ýmsu fundum þar sem skoðaðar voru ansi margar stofnanir með ansi margar skammstafanir. Það var UNCCD eða Samtök gegn eyðimerkurmyndun, það var UN Women, það var OCHA eða samhæfingarskrifstofa aðgerða Sameinuðu þjóðanna í mannúðarmálum, það var UNHCR eða Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, það var UNDP og UNDDP, World Health Organization, World Food Programme, ICJ, og UNRWA og ég veit ekki hvað og hvað, við drukknuðum bókstaflega í skammstöfunum. Það var hins vegar ekki alveg svo í Washington þar sem við heimsóttum þjóðaröryggisráðið og ýmislegt svoleiðis, sem var alveg gríðarlega áhugavert og ég verð eiginlega að nota þetta tækifæri til að hrósa utanríkisþjónustunni sem við vorum þarna í samskiptum við bæði í New York og Washington. Þessi dagskrá sem þau settu saman fyrir okkur var alveg frábær. Það var tekið mikið tillit til þeirra óska sem við höfðum um aðila sem vildum hitta og við fengum til fundar við okkar alveg gríðarlega áhugavert og hæfileikaríkt fólk til að útskýra fyrir okkur þá stöðu sem er bæði á Gaza og í Úkraínu. Ég verð að segja að það er mikið hægt að læra af þessum stofnunum sem eiga í þó nokkuð miklum vandræðum með fjármögnun. Þau útskýrðu það sérstaklega fyrir okkur að þau verkefni sem Íslendingar fjármagna þarna 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á barnaverndarlögum og lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, reglugerðarheimildir. Með frumvarpinu, sem var samið í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðuneytið, eru lagðar til afmarkaðar breytingar á barnaverndarlögum og lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga í því skyni að tryggja að sá ráðherra sem fer með mál er varða barnavernd og málefni barna og ungmenna samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga hafi viðeigandi heimildir til að setja reglugerðir á því málefnasviði sem undir hann heyrir. Virðulegi forseti. Með lögum um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem samþykkt voru á Alþingi 22. júní 2021, voru gerðar grundvallarbreytingar á stjórnsýslu velferðarmála. Í breytingunum fólst að ný ríkisstofnun, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, tók til starfa 1. janúar 2022. Stofnunin hefur það hlutverk að fara með eftirlit með gæðum þjónustu sem veitt er á grundvelli nánar tilgreindra laga sem talin eru upp í 1. gr. laganna, þar á meðal barnaverndarlaga og laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þegar lögin voru samþykkt voru allir þeir lagabálkar sem upp eru taldir í áðurnefndri 1. gr. laga nr. 88/2021 á málefnasviði þáverandi félagsmálaráðuneytis. Með breytingu á skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands í ársbyrjun 2022 voru málefni barna og ungmenna, þar með talin barnavernd og VIII. kafli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, flutt frá félagsmálaráðuneyti til mennta- og barnamálaráðuneytis. Fer Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála því með eftirlit með gæðum þjónustu á grundvelli lagabálka sem heyra bæði undir mennta- og barnamálaráðuneyti og félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, en stofnunin sjálf heyrir undir síðarnefnda ráðuneytið. Meginverkefni Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála eru fjölbreytt en lúta m.a. að útgáfu rekstrarleyfa ásamt eftirliti með gæðum þjónustu sem fyrr segir. Við vinnslu og undirbúning frumvarps þess er síðar varð að lögum um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála var rík áhersla lögð á að samræma fyrirkomulag leyfisveitinga velferðarþjónustu og skapa heildstætt fyrirkomulag útgáfu rekstrarleyfa og eftirlits. Í þeim tilgangi að samræma og straumlínulaga fyrirkomulag leyfisveitinga og eftirlits var ákveðið að fella brott ákveðnar heimildir ráðherra til setningar reglugerða í öðrum lögum, þar á meðal í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og barnaverndarlögum. Þegar sú leið var lögð upp var ekki gert ráð fyrir að Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála færi með eftirlit með gæðum þjónustu sem heyrði undir annan ráðherra en þann sem fer með yfirstjórn stofnunarinnar, eins og reyndin er nú. Þessar aðstæður hafa kallað á rýni á reglugerðir og reglugerðarheimildir þar sem lögð hefur verið áhersla á að straumlínulaga málsmeðferð en að á sama tíma skuli vera skýrt að heimildir til að setja reglugerðir séu í höndum þess ráðherra sem fer með yfirstjórn og eftirlit á viðkomandi sviði. Niðurstaða þessarar rýni er sú að rétt sé að gera breytingar á 84., 86. og 91. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, og 34. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem ákvæðin eru færð til fyrra horfs með því að bæta við þau sambærilegum reglugerðarheimildum og voru í gildi fyrir gildistöku laga nr. 88/2021. Þannig er skýrt að sá ráðherra sem fer með yfirstjórn og eftirlit með starfsemi sem þar er fjallað um hafi heimildir til að setja reglugerðir um starfsemina. Þá hefur rýni á ákvæðum barnaverndarlaga leitt í ljós mistök við setningu laga nr. 107/2021 sem rétt er að lagfæra. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins má skipta í þrjá þætti. Í fyrsta lagi er lagt til að settar verði sértækar heimildir til setningar reglugerða í barnaverndarlög sem finna má í gildandi lögum. Í 2. mgr. 38. gr. gildandi barnaverndarlaga er að finna heimild fyrir ráðherra til að setja nákvæmari ákvæði um meðferð barnaverndarmála í reglugerð, svo sem um tilkynningar, könnun, samþættingu þjónustu, gerð áætlana, úrræði og stafræna vinnslu. Þessi reglugerðarheimild er almenn og er talið fara betur á því að setja sértækari heimildir í barnaverndarlög líkt og lagt er til í frumvarpi þessu. Breytingin mun skjóta styrkari lagastoð undir reglugerðir sem settar hafa verið á grundvelli barnaverndarlaga, einkum reglugerð um úrræði á ábyrgð sveitarfélaga samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga, nr. 652/2004. Í öðru lagi er með frumvarpi þessu lagt til að ráðherra mennta- og barnamála verði veitt heimild til að setja reglugerðir á grundvelli VII. kafla laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991. Í reglugerð um daggæslu barna í heimahúsum, nr. 907/2005, sem sett var áður en framangreindar lagabreytingar tóku gildi, er að finna nokkuð ítarleg ákvæði um skilyrði leyfisveitinga, málsmeðferð, ábyrgð og skyldur foreldra og dagforeldra sem og um málsmeðferð leyfisveitinga og um eftirlit með starfseminni. Um er að ræða starfsemi sem snýr að þjónustu við ung börn og fjölskyldur þeirra sem mennta- og barnamálaráðherra fer með yfirstjórn og eftirlit með. Því er mikilvægt að ráðherra hafi skýra heimild til að útfæra nánari reglur um þessa starfsemi í reglugerð þótt eftirlit með gæðum þeirrar þjónustu sem um ræðir sé á ábyrgð Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála. Í þriðja og síðasta lagi er lagt til að lagfært verði orðalag 85. gr. barnaverndarlaga en vegna mistaka var orðinu barnaverndarnefnd í lögunum breytt í barnaverndarþjónusta í stað Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála með lögum nr. 107/2021, um breytingu á barnaverndarlögum. Í ákvæðinu segir nú að þeir sem óski eftir að taka að sér hlutverk stuðningsfjölskyldu skuli sækja um leyfi barnaverndarþjónustu í sínu heimilisumdæmi. Slíkt er ekki í samræmi við lög um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, en þar segir í 5. gr. að einkaaðilum sem hyggjast veita þjónustu er lýtur eftirliti Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála sé skylt að afla rekstrarleyfis áður en byrjað er að veita þjónustu sem lýtur eftirliti stofnunarinnar. Breytingin kemur í veg fyrir túlkunarvafa um hvort stuðningsfjölskyldur þurfi leyfi bæði frá barnaverndarþjónustu og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er fjallað um að lokið verði við heildarendurskoðun barnaverndarlaga. Í mennta- og barnamálaráðuneytinu er yfirstandandi vinna við heildarendurskoðun laganna sem fram fer í víðtæku samráði við alla hagaðila og er fyrirhugað að leggja fram drög að frumvarpi á vorþingi. Þó tel ég mikilvægt að gerðar séu breytingar nú á barnaverndarlögum sem lagðar eru til með frumvarpi þessu sem ég mæli hér fyrir þar sem mikilvægt er að tryggja skýrar heimildir ráðherra til setningar reglugerðar á málefnasviðinu. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 565, máli nr. 505. Um er að ræða frumvarp þar sem mælt er fyrir um heimild til handa fyrirtækjum í eigu eða undir meirihlutastjórn frumframleiðenda, bænda, að eiga með sér samstarf um afmarkaða þætti líkt og tíðkast í nágrannalöndum. Frumvarpið er samið í matvælaráðuneytinu. Hinn 1. júní 2023 var þingsályktun um landbúnaðarstefnu fyrir Ísland til ársins 2040 samþykkt á Alþingi, sbr. ályktun 21/153, og í lið 6.2 í stefnunni er sérstaklega tekið fram að tryggt verði með löggjöf að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar og samstarfs en framleiðendur í nágrannalöndum þar sem starfað er samkvæmt EES-löggjöf. Undanfarin misseri hefur verið bent á að svigrúm frumframleiðanda hér til samstarfs er ólíkt því umhverfi sem ríkir um slíkt í nágrannalöndunum. Þetta kemur m.a. fram í skýrslu Lagastofnunar HÍ frá árinu 2020. Þá hafa samtök í atvinnulífinu óskað eftir því að afurðastöðvar í slátrun sauðfjár og stórgripa og kjötvinnslu fái undanþágu frá ákvæðum samkeppnislaga til samruna, aukins samstarfs og verkaskiptingar. Hafa samtökin lagt áherslu á að með þessu megi jafna stöðu bænda á svipaðan hátt og gerist erlendis. Frumvarpið sem nú er lagt fram heimilar fyrirtækjum í eigu eða undir meirihlutastjórn frumframleiðanda að eiga með sér samstarf um afmarkaða þætti líkt og tíðkast í nágrannalöndum. Þá getur félag talist til framleiðendafélags ef frumframleiðendur ráða að lágmarki yfir 51% atkvæða í félaginu. Einkum er horft til reglna ESB á þessu sviði. Með því er stefnt að því að styrkja stöðu framleiðenda búvara og skapa tækifæri til aukinnar samvinnu og verðmætasköpunar. Stefnt er að því að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar en tíðkast í nágrannalöndum okkar eins og fram kemur í áðurnefndri landbúnaðarstefnu. Við vinnslu frumvarpsins var aflað upplýsinga frá Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi til að fá gleggri mynd af því hvernig nágrannalönd okkar framfylgja framangreindu regluverki ESB. Áður hefur verið aflað upplýsinga frá Noregi en umrætt regluverk gildir ekki þar í landi þar sem Noregur stendur utan ESB. Í Noregi gilda þó einnig ákveðnar undanþágur fyrir landbúnað gagnvart samkeppnislögum en þær reglur sem gilda innan ESB þykja falla betur að fyrirkomulaginu hér á landi og þar af leiðandi er lagt til að horft verði til þeirra. Í Svíþjóð eru þrjú starfandi framleiðendafélög, öll í garðyrkju og ávaxtarækt. Í Danmörku eru tvö framleiðendafélög starfandi og einnig í garðyrkju og ávaxtarækt. Ítarlegri kröfur eru gerðar til framleiðendafélaga í garðyrkju og ávaxtarækt í reglum ESB, m.a. vegna þess að þau eiga kost á styrkjum til starfsemi sinnar sem félögum í öðrum greinum bjóðast ekki. Í Finnlandi eru flest framleiðendafélög af þeim þremur löndum Norðurlanda sem eru aðildarríki ESB, alls 11 talsins, og þau starfa jafnframt í fleiri greinum en í Danmörku og Svíþjóð, þ.e. í garðyrkju, mjólkurframleiðslu, kornrækt, eggjaframleiðslu, sauðfjárrækt og kartöflurækt. Í frumvarpinu er lagt til að hér á landi verði horft til þess fyrirkomulags sem gildir í Finnlandi og að til framleiðendafélaga teljist félög sem eru í eigu eða undir stjórn frumframleiðenda, þ.e. fyrsta framleiðanda búvöru. Sé hluti félags í eigu eða undir stjórn óskyldra aðila geti félag engu að síður talist til félags frumframleiðenda, enda ráði frumframleiðendur að lágmarki yfir 51% atkvæða í félaginu og eðlileg takmörk verði reist við ávöxtunarkröfu hlutafjár eða stofnfjár óskyldra aðila. Um þetta þurfa þá að vera ákvæði í samþykktum viðkomandi félags. Sama gildir um samtök slíkra félaga sem hugsanlegt er að verði til. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að matvælaráðuneytið muni sjálft annast skráningu framleiðendafélaga hér á landi. Gerð er tillaga um að nánari skilyrði um m.a. ákvarðanatöku, lágmarksfjölda félaga, félagsaðild, skyldur framleiðenda gagnvart félagi og að upplýsingagjöf verði sett með reglugerð. Meginmarkmið frumvarpsins er að stuðla að hagfelldari starfsskilyrðum í landbúnaði og stefnt er að því að styrkja stöðu framleiðenda búvara og skapa tækifæri til aukinnar samvinnu og verðmætasköpunar. Styrking á stöðu bænda, þ.e. frumframleiðanda, í virðiskeðjunni þykir líkleg til að leiða til breyttrar dreifingar á afkomu og sanngjarnari skiptingu hennar innan virðiskeðjunnar. Með því er stutt við framleiðslu heilnæmra matvæla sem er til hagsbóta fyrir neytendur. Eins og umræða síðustu ára og áratuga bendir til er afkoma bænda af framleiðslu matvæla ekki til marks um valdastöðu innan virðiskeðjunnar, svo vægt sé til orða tekið. Innlendar afurðastöðvar eru að nokkru eða verulegu leyti í eigu bænda þótt það sé sannarlega misjafnt eftir fyrirtækjum en ekki er hægt að fullyrða um að þær uppfylli þau skilyrði sem þetta frumvarp felur í sér án breytinga. Í einhverjum tilvikum kann að þurfa að endurskipuleggja þær til að uppfylla þau skilyrði sem lögð eru til í frumvarpinu, ekki síst til að tryggja að þær séu undir stjórn frumframleiðenda, þ.e. bænda. Virðulegur forseti. Ég tel mikilvægt að heimildir bænda á Íslandi til samstarfs og samvinnu í afurðasölumálum sé formfestar og að þær heimildir séu ekki lakari en tíðkast í nágrannalöndum okkar. Ég hef ekki þá trú á markaðsöflunum að treysta þeim til að skipuleggja virðiskeðju matvæla á hátt sem tryggir bændum réttláta afkomu. Raunar tel ég að sú staða sem hefur verið uppi um áratugaskeið, að laun bænda hafa dregist aftur úr miðað við aðrar stéttir, sé eitt af þeim sönnunargögnum þess efnis að ekki sé rétt skipt. Fyrir því eru auðvitað ýmsar ástæður og engar töfralausnir til. En þetta er skref, þetta er eitt af mörgum skrefum. Þetta er bútur í þessari heildarmynd því að núverandi staða er sannarlega óásættanleg. Með þessu frumvarpi sem hér er mælt fyrir hef ég þá trú að við getum skapað skilyrði fyrir bændur til að nýta samstöðu og samvinnu til að bæta sinn hlut, ekki á kostnað neytenda eða á kostnað neins yfir höfuð heldur til að rétta sinn hlut. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar sem fylgir frumvarpinu þar sem finna má ítarlega umfjöllun um efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umræðu og hv. atvinnuveganefndar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir fína yfirferð yfir málið og verð að segja að ég hlakka til að fá þetta mál til meðferðar í atvinnuveganefnd. Við fengum smjörþefinn af þessu síðastliðinn vetur þegar málið var á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar en það var svo sem lent undir hnífnum áður en að því kom vegna umfangsmikillar gagnrýni sem kom á málið. Þar ber helst að nefna þær leiðréttingar, ef ég má svo segja, eða lagfæringar sem hafa verið gerðar á málinu og bara svo dæmi sé tekið var afurðastöðvum upphaflega veitt heimild til undanþágu frá samkeppnislögum en nú er verið að tala um frumframleiðendur. Þetta er kannski kjarninn í þeirri gagnrýni sem oft hefur verið lögð á borð þegar kemur að málefnum bænda, að margt af því sem gert hefur verið hefur farið annað en akkúrat til bænda sjálfra, sem ég held að ekkert okkar velkist í vafa um að þurfi aðstoðar við í ljósi erfiðrar stöðu. Ég veit að hæstv. ráðherra - vegna þess að ég sá hana þar sem við vorum á fundi ungra bænda undir yfirskriftinni Laun fyrir lífi. Það má líka nefna fundaröð Bændasamtakanna þar sem þau hafa farið yfir þessa gríðarlega miklu erfiðleika sem greinin stendur frammi fyrir vegna efnahagsástandsins en líka vegna þess að við höfum því miður ekki borið gæfu til þess að búa til kerfi sem styður nákvæmlega við bændurna þó svo að umtalsverðum fjármunum sé varið í atvinnugreinina. Ég held að flestir sjái að þar er hægt að gera betur. Ég verð að segja að mér finnst í ljósi þess hve ákallið er mikið svolítið súrt að sjá fyrsta skrefið vera það að víkja til hliðar ákvæðum samkeppnislaga, vegna þess að þetta mál er þannig. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hún fór yfir það hér sjálf í lokin að þetta væri fyrsta skrefið af mörgum: Hvers má vænta á næstunni? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og raunar átti ég von á að fá spurningu af þessu tagi úr þingflokki hv. þingmanns sem hefur haldið mjög vel til haga þeim sjónarmiðum sem lúta að ákveðnum efasemdum sem varða einmitt samstarf og samráð. Hér er verið að fara leið sem er leiðin sem Finnar framkvæma og gera með þessum hætti og hafa ekki fengið athugasemdir frá samkeppnisyfirvöldum þar. Okkur taldist til að það yrði árennilegri nálgun heldur en sú sem áður hafði komið fyrir sjónir samfélagsins í samráðsgátt og voru gerðar miklar athugasemdir við. Mér skilst í sjálfu sér að vinnan gangi vel. Eins og hv. þingmaður veit þá eru ráðuneytisstjórar sem eru að funda með ýmsum hagaðilum, m.a. Bændasamtökunum og lánastofnunum, og gagnasöfnun hefur gengið vel o.s.frv. Mótun tillagna er í vinnslu og það má eiginlega segja að milliuppgjör, ef við getum sagt sem svo, eða það sem ég hef séð hingað til, bendi til þess að staðan sé umtalsvert mismunandi eftir hópum innan Bændasamtakanna og mismunandi búgreina. Það verður að greiða úr þeirri stöðu eins og hægt er en ég geri ráð fyrir að fá tillögur núna í lok mánaðarins. En það breytir því ekki, sem hv. þingmaður sannarlega kemur að í sinni fyrirspurn, að fyrirkomulagið sem við búum við núna, sem að hluta til kallar á að við séum í raun og veru ítrekað að standa frammi fyrir því að það þurfi að grípa til einhvers konar skyndiráðstafana, er ekki fyrirkomulag sem er viðunandi fyrir íslenskan landbúnað þegar til lengri tíma er litið. Ég kem vonandi betur að því í mínu seinna andsvari. En ég held að það sem er núna fram undan og ekki í fyrsta skipti 

Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið og ítreka bara að það verður áhugavert og gott að ná að fylgja þessum málum eftir í atvinnuveganefnd. Mig langaði kannski aðeins að bæta við fyrri spurningu vegna þessarar heimildar sem núna er ætlunin að lögfesta, að manni sýnist að þetta verkefni bætist við Samkeppniseftirlitið. Það hefur nú töluvert gustað um þá ágætu stofnun undanfarið, m.a. vegna þess að hún býr við það að vera með hluta af verkefnunum á sinni könnu lögbundin og önnur ekki. Hún tekur önnur verkefni þegar þeim er til hennar vísað, kvörtunum eða ábendingum eða öðru slíku, og síðan eru náttúrlega einstaka mál önnur sem koma upp. Telur ráðherra Samkeppniseftirlitið, eins og það er fjármagnað núna og eins og verkefnin sem þeirri stofnun eru falin, sé í stakk búið til að bæta þessu á sig án einhverrar fjölgunar eða einhvers konar breytingar? Það hefur stundum verið talað um einhvers konar breytingu á þessum lögbundnu verkefnum, að auka frest eða annað slíkt. Hefur það eitthvað verið skoðað til að tryggja að þetta verkefni falli ekki á milli skips og bryggju?

Virðulegur forseti. Fjármögnun eftirlitsstofnananna er viðfangsefni sem er stöðugt umfjöllunarefni hér í þinginu og ég deili þeirri sýn hv. þingmanns að þar þurfi að gæta að því að lögbundin verkefni stofnananna séu þannig að þau séu fjármögnuð svo sómi sé að. Mig langar að víkja aftur að spurningunni um frumvarpið sem slíkt, vegna þess að það skiptir máli að halda því til haga að vinnandi fólk sækir bætt kjör í gegnum samstöðu til atvinnurekenda. En í núverandi kerfi er framleiðendum búvara, þ.e. bændum, óheimilt að nýta sína samstöðu til kjarabóta. Þetta er í raun og veru grundvallarútgangspunkturinn í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Því má í raun og veru segja að einu leiðirnar til kjarabóta fyrir bændur séu annars vegar aukin framleiðni og hins vegar hækkað afurðaverð. Sambærilegar heimildir fyrir félög framleiðenda og í nágrannalöndunum munu hjálpa þeim til þess að ná aukinni samlegð með því að standa saman til að bæta þessa stöðu. Félög framleiðenda í Evrópu eru mjög fjölbreytt og þau eru með öllu mögulegu móti. Sums staðar eru þetta samþætt félög sem eiga og reka ýmiss konar starfsemi. Stundum eru þetta félög sem eiga engar tilteknar eignir en beita sér í krafti sameiginlegrar kröfugerðar, og við sjáum það sums staðar í Evrópu, þar sem er í raun og veru meiri hefð fyrir slíku, að frumframleiðendur leggja saman sína krafta í því skyni að bæta sína afkomu. Öll þessi félög hafa sína stöðu og sitt hlutverk, en ég held að það sé bara mjög mikilvægt að nefndin fái ráðrúm til þess að skoða þetta mjög víðtækt. Þessi tillaga sem hér kemur fram er ein tilraun til að nálgast þetta út frá því sem er heimilt í nágrannalandi 

Frú forseti. Ég vil byrja á því í upphafi ræðu minnar að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma fram með þetta mál. Loksins erum við farin að fá mál til þingsins þar sem við getum farið ofan í saumana á því hvernig við getum séð fyrir okkur hagræðingarmöguleika og samheldni og fleira innan landbúnaðarins og að frumframleiðendur geti nýtt samstöðu sína á einhvern hátt til bættra kjara. Það er alveg óhætt að segja að það er ekki vanþörf á því í þeim heimi sem við lifum við í dag. Til marks um það þá hafa náttúrlega orðið gríðarlegar breytingar á undanförnum árum varðandi framleiðslu og sölu á landbúnaðarafurðum hér innan lands. Breytingarnar hafa farið á þann veg að sums staðar hefur framleiðslan dregist saman í sumum tegundum. Þetta er orðið meira sérhæfðara. Ef við förum t.d. yfir í garðyrkjuna þá er garðyrkja frekar stunduð þar sem möguleiki er á ylrækt og þess háttar. Ef við förum síðan yfir í kjötið þá hefur sömuleiðis mikil breyting orðið á, sérstaklega í framleiðslu á hvítu kjöti þar sem sú framleiðsla hefur þjappast saman. Við sitjum síðan eftir með sauðfjárræktina og nautgriparæktina sem er sem betur fer enn þá stunduð vítt og breitt um landið. Það eru ákveðnar áskoranir fram undan í því að ná fram hagræðingu þar innan og ég get nefnt sem dæmi að með fækkun sauðfjár á landinu á undanförnum tíu árum hefur ásettu fé verið fækkað um rúmlega 100.000. Það er 28.000 færri dilkum slátrað þetta haustið heldur en t.d. var á síðastliðnu ári. Það er mjög mikilvægt að frumframleiðendur hafi einhver verkfæri í verkfæratöskunni til að bregðast við breyttum aðstæðum. Og ég fagna því að þetta mál sé komið fram og það verður veruleg áskorun og áhugavert verkefni að takast á við þetta frumvarp innan atvinnuveganefndar í vetur. Þó að sá sem hér stendur þekki svo sem ágætlega til framleiðslu á búvörum þá er margt í þessu frumvarpi sem maður þarf að fá betri innsýn í og skilning á. Við höfum hingað til, alla vega hefur sá sem hér er horft töluvert til Noregs hvað það varðar en minna kynnt sér þessa finnsku leið sem verið er að fara hérna og vísað er hér til frumframleiðenda sömuleiðis í Evrópusambandinu og þess háttar, sem er áhugavert. Það er áhugavert að fá svona ferskt mál í hendurnar sem gerir það að verkum að við þurfum að kafa frekar mikið ofan í það og skoða alla þætti því verkefnið er, burt séð frá því hvernig málið lítur út og annað, og markmiðið er, held ég, hjá okkur öllum það sama; hvernig við tryggjum áframhaldandi matvælaframleiðslu og þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Eins og kom vel fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan og sömuleiðis í andsvörum við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson þá er það áskorun fyrir okkur öll að horfast í augu við það hvernig við ætlum að tryggja framtíð matvælaframleiðslu á Íslandi. Það er öllum ljóst sem hafa fylgst með umræðunni undanfarin misseri. Hér var t.d. talað um fund ungra bænda sem bar yfirskriftina Laun fyrir lífi, þar sem var farið yfir þær áskoranir sem eru í þessu. Við leysum það svo sem ekkert allt saman bara með einu frumvarpi, langt í frá, og ég veit að hæstv. matvælaráðherra er mér sammála hvað það varðar. Það eru margir aðrir þættir sem þurfa að koma að og ég tel að þessi þáttur hér sem við komum til með að fjalla um í atvinnuveganefnd á komandi misserum sé bara einn stór kubbur í þeim kastala sem við ætlum að byggja hér upp í kringum innlenda matvælaframleiðslu. Það hefur verið ánægjulegt, sérstaklega þennan þingvetur sem af er, að finna áhuga þingheims á málaflokknum. Það hefur nú oft verið þannig, því miður, að menn hafa frekar dregið sig í hlé eða horft eitthvað annað þegar verið er að fjalla um þessa framleiðslu. En það er líka oft þannig að þegar skóinn kreppir og menn standa frammi fyrir spurningum eins og: Erum við horfa fram á það að við séum að missa framleiðsluna frá okkur? Eigum við tækifæri til þess að efla hana? þá er það nú oft þannig að menn grípa til varna. Það er ánægjulegt. Mér finnst það vera tónninn sem hefur verið sleginn hér í ýmsum þingmálum sem hafa komið hér í vetur, hvort sem þingmannamál eru eða drög að málum sem ríkisstjórnin er með. Þar er annar póll tekinn í hæðina þar sem farið verður í það hvernig við ætlum að endurreisa og styrkja stoðir innlendrar matvælaframleiðslu. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt í þessu samhengi að við höfum alltaf í huga starfsumhverfið sem í boði er í hvert skipti. Það er farið allítarlega yfir það í greinargerð með þessu frumvarpi þar sem vísað er til nágrannalanda okkar, hvernig hlutirnir eru gerðir þar o.s.frv. og þær samkeppnisreglur sem uppi eru núna. Við erum með sameiginlegar reglur hvað það varðar hvort sem við búum í Noregi eða á Ísland eða erum í Evrópusambandinu, þetta byggir allt á sama grunni. Það hefur verið þannig til margra ára og áratuga, sérstaklega í Finnlandi sem vísað er til í þessu frumvarpi, að það eru ákveðin framleiðendafélög sem rúmast innan þess ramma sem við erum að fjalla um hérna. Það verður áhugavert þegar við förum ofan í þá sauma hvernig þau rúmast innan þess ramma sem við höfum skapað hér á landi og þar hafa svo sem verið breytingar og er ansi fjölbreytt form á eignarhaldi þessara frumframleiðendafélaga, ef við getum kallað sem svo, hvort sem við erum að tala um samvinnufélög, eignarhaldsfélög, einkahlutafélög eða hvaða nafni við getum við kallað þetta. Það verður áskorun fyrir okkur innan atvinnuveganefndar að takast á við þann ramma og hvernig við tökum utan um það hvaða félög rúmast þarna inni. Ég held að hugurinn sé alveg óskiptur hjá okkur sem fjöllum um þetta mál, þetta þarf að koma öllum frumframleiðendum landbúnaðarvara til góða. Við verðum líka að hafa það í huga að það eru mismunandi félög sem að þessu koma og hvernig við tökum utan um það síðan í framhaldinu verður bara að koma í ljós í vetur. En ég verð samt að segja að ég hlakka mikið til þessarar vinnu því það er áhugi þingmanna, hvort sem er í atvinnuveganefnd eða annarra þingmanna hér á hinu háa Alþingi, og vilji til að takast á við þetta verkefni. Ég vil segja að lokum, virðulegur forseti, að það er bara fagnaðarefni að hæstv. matvælaráðherra komi fram með málið og hefur lagt svo mikla áherslu á að nú er þetta mál komið til þingsins sem er mjög mikilvægt og að þingið takist á við það. Það er nú þannig að löggjafarvaldið er sá aðili sem þarf að taka utan um hlutina og framkvæmdarvaldið síðan að fylgja þeim eftir og koma síðan áfram. Ég tel að sú vinna sem við eigum fram undan í vetur verði upplýsandi, hún verður krefjandi en umfram allt þá vonast ég nú til þess að lykillinn að niðurstöðunni sem við vonandi náum saman um, hver sem hún verður, verði að við sameinumst um það markmið að styrkja stoðir innlendrar matvælaframleiðslu, ekki bara um stuttan tíma heldur til ókominnar framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var um margt áhugaverð. Hv. þingmaður flutti áhugavert þingmál á síðasta þingi sem var frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, afurðastöðvar í kjötiðnaði. Það gerði hann með nokkrum samflokksþingmönnum sínum úr Framsóknarflokknum og einum þingmanni Sjálfstæðismanna. Þar er eitt ákvæði þar sem segir: „Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í kjötiðnaði heimilt að sameinast og gera með sér samkomulag um verkaskiptingu og hafa með sér annars konar samstarf til þess að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu kjötvara. Leggja skal upplýsingar um slíka samninga og samstarf fyrir ráðherra til upplýsingar.“ Mér sýnist að þetta sé mjög samhljóða frumvarpi sem hv. þingmaður lagði fram á síðasta ári. Mig langar að spyrja hæstv. hv. þingmann: Er þetta frumvarp sama efnis og telur hann að markmiðunum sé náð með þessu frumvarpi hæstv. matvælaráðherra sem hann hugðist ná með frumvarpi sínu sem hann lagði fram í fyrra um sameininguna? Það er reyndar aðeins annars eðlis. Mig langar líka að spyrja varðandi það - nú veit ég að hann er sauðfjárbóndi. Í greinargerðinni er m.a. vísað til „óviðunandi stöðu bænda og afurðastöðva, að leitað yrði leiða til að auka möguleika til samruna, aukins samstarfs og verkaskiptingar í kjötafurðavinnslu“. Telur hann að mikið hagræði náist með því að ákvæði samkeppnislaga, 10. og 12. gr., gildi ekki í samningum milli frumframleiðenda og með framleiðendafélögum? Hefur hann tilfinningu fyrir því hversu mikið hagræði það verði? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni spurninguna og ætla bara að vinda mér í svarið sem snýr að undanþágu frá 71. gr. búvörulaga. Jú, vissulega ber þetta að sama brunni en það er verið að nálgast hlutina á annan hátt þó að markmiðið, samkvæmt mínum skilningi, sé það sama. Þetta snýst alltaf um það hvernig við nálgumst hlutina. Í annarri spurningu sinni kemur hv. þingmaður inn á það sem snýr að verkaskiptingu innan slátrunar og vinnslu og hvernig við náum utan um það. Ég kom, held ég, ágætlega inn á það í minni ræðu hér áðan að það sem er náttúrlega verið að hrópa eftir er að ná fram ákveðinni hagræðingu. Hvort þetta frumvarp sem hér um ræðir frá hæstv. matvælaráðherra rúmar þarna allt saman innan dyra þá verðum við að hafa það í huga að þegar við förum í 71. gr. búvörulaga - það er undanþága frá 71. gr. sem er fjallað um þar, ekkert ósvipað því sem við erum með í mjólkurframleiðslunni. Hlutirnir eru með öðrum hætti þegar við komum að framleiðslu á grænmeti, kjöti og eggjum eða einhverju öðru þar sem menn hafa þessi framleiðendafélög, við erum að tala um miklu víðara samhengi í því máli. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis varðandi hagræðingarmöguleika. Það hefur verið talað um að hagræðing innan sláturgeirans geti skilað okkur allt frá 1,5–2 milljörðum upp í 3 eða 4 milljarða, eitthvað svoleiðis. Ég verð bara að koma betur inn á það í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Varðandi hagræðinguna sem þetta mun leiða af sér - mun þá ekki afurðastöðvum fækka? Eftir því sem ég veit best eru þrjár afurðastöðvar í mínu kjördæmi, á Hvammstanga, Blönduósi og Sauðárkróki. Er fækkun afurðastöðva fyrirsjáanleg ef þetta frumvarp nær fram að ganga og mun þá bara markaðurinn stjórna því hvaða afurðastöðvar munu lifa af eða munu stjórnvöld koma nánar að því? Svo er annað sem varðar afurðastöðvarnar. Núna er skylda að dýralæknir sé alltaf viðstaddur þegar slátrað er. Væri ekki bara betra að taka upp innra gæðakerfi við slátrunina? Eru ekki aðrar leiðir en þær að gera einungis samkomulag um verkaskiptingu og fækka afurðastöðvunum? Þarf ekki að einfalda regluverkið sem afurðastöðvarnar búa við í dag? Það er einfaldlega of mikið að þurfa að hafa dýralækni viðstaddan alltaf þegar verið að slátra. Gæti innra gæðakerfi ekki komið nánar þar að? Það er annað sem mig langar að spyrja um. Ég veit að þetta mun vissulega geta bætt stöðu bænda og það er tilgangurinn að hagræða á þessu sviði. Ég er búinn að heyra frá því ég var barn í sveit, á sauðfjárbúi á Vestfjörðum, að sláturhúsin tækju mest, svo væru það milliliðirnir og síðan ætti að flytja þetta allt saman út, þetta væri svo gott kjöt og svoleiðis, sem það er náttúrlega. En þetta er ég búinn að heyra frá því ég var táningur eiginlega, ef ekki fyrr, þannig að við erum enn í sömu sporum að tala um afurðastöðvarnar. Það sem mig langar að spyrja um er varðandi félögin. Það er talað um að félag frumframleiðanda eigi að lágmarki yfir 51% atkvæða. Það er bara verið að tala um það að bændur eigi þá 51% og það er engin nánari skilgreiningin á því. Núna erum við t.d. með hobbíbændur og annað slíkt 

Frú forseti. Ég ætla bara að halda mig við það mál sem við erum að ræða hérna. Það sem tilheyrir dýralæknum og því hvort menn séu hobbíbændur eða venjulegir bændur tilheyrir annarri umræðu. Svo að ég haldi mig við það málefni sem við erum að ræða akkúrat núna þá ætla ég að koma inn á það sem hv. þingmaður minntist á, afurðastöðvar eða sláturhús í hans kjördæmi, þ.e. á Hvammstanga, Blönduósi og Sauðárkróki. Hvammstangi og Sauðárkrókur eru nú eitt og sama batteríið og Blönduós tilheyrir Kjarnafæði Norðlenska. Jú, tilgangurinn er væntanlega sá þegar fram í sækir að ná fram hagræðingu innan þessa geira. Ég kom inn á það í minni ræðu áðan að sauðfé hefði fækkað um rúmlega 100.000 vetrarfóðraðar kindur og það segir sig sjálft að við erum með allt of marga fermetra hér hringinn í kringum landið, aðallega á Norður- og Austurlandi, af sláturhúsum. Það eru allt of margir fermetrar sem við erum að nota á ári hverju til að slátra of fáum gripum. Tilgangurinn og markmiðið með þessu frumvarpi - hvort sem það er það hjá hv. þingmanni sem hér stendur eða hæstv. matvælaráðherra eða hvort menn eru að tala um undanþágu frá 71. gr. búvörulaga - er alltaf að frumframleiðendur njóti sem mest góðs af því sem verið er að gera. Hv. þingmaður minntist á hvernig þetta hefði verið þegar hann var barn og ætli það hafi ekki verið einhver 36 sláturhús á landinu þá, hringinn í kringum landið. En það er búið að gera alveg heilan helling í því, það eru sex, sjö sláturhús núna þar sem t.d. sauðfé er slátrað. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka fyrir þetta frumvarp sem hér er kynnt, því að ég held að það sé til bóta. Það er rétt að ég útskýri það að ég var með drauma um að gerast bóndi á yngri árum og kynnti mér búskaparhætti bæði í Borgarfirði og hjá gömlu herraþjóðinni í Danmörku, í Þýskalandi og Skotlandi en ákvað þegar raunsæið helltist yfir mig að það væri affarsælast að gerast geisladiskabóndi. En hjarta mitt slær mjög með bændum því ég er af þeim kominn og við flest og þetta er ein af grunnstoðum íslenska samfélagsins í gegnum tíðina, aldirnar og árin. En staða bænda í dag er með þeim hætti að það væri mjög erfitt t.d. fyrir mín börn að hugsa sér það að ganga inn á þennan akur þótt þetta sé sannarlega rómantísk og falleg iðja, að rækta landið sitt og lifa af ávöxtum þess og dreifa hollmeti með Íslendingum öllum og þess vegna til útflutnings. Ég hefði gjarnan viljað sjá áherslur matvælaráðherra, nú tala ég bara sem velmeinandi ráðgjafi svona í stóra samhenginu, eftir að þessi stjórnarráðsbreyting varð öll og landbúnaðarráðherra var ekki lengur þannig merktur. Þá upplifa ýmsir bændur sem ég hef talað við að þeir séu enn neðar og verr settir í kerfinu. Svo koma bölvaðir vextirnir inn í umhverfið eins og það er núna. Mér brá verulega við það þegar ég fór að bera saman verðið á mjólkurlítra sem bóndinn fær í dag við verðið á drykkjarvatninu, bara kranavatninu, sem er selt úti í búð. Bóndinn fær 175 kall fyrir mjólkurlítra með öllum þeim tilkostnaði sem fylgir, fóðri og áburði og öllu því. En vatn úr flöskunni beint úr krananum er selt á 199 kr. Þetta segir okkur ansi mikið um hvert við erum komin, hvernig við erum að virða alla vinnuna sem fer í það að reka bú, stórt kúabú með öllum þeim tilkostnaði. Ég verð að viðurkenna að áherslur í matvælageiranum hafa að verulegu leyti snúist um sjávarfangið, sjávarstefnuna, kvótann og allt þetta og stórar nefndir skikkaðar til starfa. Myndi hæstv. matvælaráðherra sjá möguleika á því að efna til víðtæks starfs til að hreinlega endurmeta þetta kerfi? Þetta er gamalt kerfi og líkt og annað sem ég nefndi hér í störfum þingsins fyrr í dag stagbætt og illskiljanlegt og það er ekki nægilega hvetjandi fyrir ungt fólk að stíga inn á þennan vettvang. Íslendingar hafa í auknum mæli á síðustu árum og áratugum verið að veigra sér við því að fá ryk á puttana, hvað þá mold eða mykju. Svo er vinnan sem þessu fylgir. Það eru engin frí frá því að fara að mjólka, það eru engin frí frá því að slá og taka saman og allt þetta, þú ert að allan daginn, allan sólarhringinn, allt árið. Þess vegna segi ég: Við hljótum að geta fundið leið til að bændur á Íslandi geti lifað vel af störfum sínum og afurðum rétt eins og útvegurinn fann sína leið, þótt umdeild væri með öllu kvótasetningarbraskinu og veðheimildunum og öllu því. Ég er ekki að leggja til að fara þá sömu leið. Ég er að leggja til að við búum til alvöruþankatank um landbúnað framtíðarinnar á Íslandi, stundum kallað harðbýlt land fyrir landbúnað á ytri mörkum hins byggilega heims. En ég er líka áhyggjufullur yfir því sem ég hef upplifað á þingum og fundum að undanförnu. Umhverfissinnar hafa eðli málsins samkvæmt háa rödd í dag og eru í miklum forgangi og þau málefni öll á ríkisstjórnarvettvangi og lærðir menn eru að bera saman sauðkindina við fjórhjólajeppa þegar kemur að kolefnisspori og öllu því. Það tel ég grafalvarlegt ef niðurstöður vísindamanna og umhverfissinna eru að framleiðsla á rauðu kjöti sé hreinlega skaðleg fyrir ímynd Íslands og loftslagið. Það er tiltekið á sérstökum stöðum, kannski á afréttum og annars staðar þar sem blómleiki grassins er ekki mikill og annað slíkt. Ég tel afar mikilvægt að við tökum þessa umræðu. Hvernig getum við boðið kynslóðum framtíðarinnar upp á það að starfa af fúsum og frjálsum vilja á vettvangi landbúnaðar og matvælaframleiðslu án þess að ganga fram af sér í áreynslu og án þess að þrengja þannig að eigin hag og fjölskyldunnar að aldrei sé komist úr rauðu tölunum yfir í svartar? Það er því miður staðreynd í dag að það eru allt of margir fastir í þannig skuldafjötrum. Kröfur frá Evrópu um nýmóðins eða nútímavæðingu fjósanna og ýmsan tæknibúnað hafa lagst ofan á fólk til viðbótar við allt annað. Það er mjög erfitt fyrir marga að borga af þessu. Ég trúi því að við getum búið til vottunarkerfi hérna á Íslandi sem er í rauninni staðfesting á búskaparháttunum og hvernig framleiðslunni er háttað og hvernig eiturefni og pensilín er notað í miklu hófi miðað við flest nágrannalöndin. Það gladdi mig mjög nýlega í Bandaríkjaför minni í sumar að sjá Icelandic Fish á stóru skilti á bændamarkaðnum fræga, Farmers Market í Los Angeles. Icelandic Whole Foods, Icelandic Vegetables og annað slíkt, það hlýtur að vera markmiðið að geta sett það utan á vöruna, selt hana hér innan lands, tryggt fæðuöryggi á Íslandi, tryggt blómlegar byggðir. Við erum með sjálfbært vistvænt og grænt land í hugum flestra þó að við séum alltaf að reyna að gera betur í þeim efnum. Beint frá býli bröndum við vöruna, förum í sókn á vettvangi landbúnaðarins. Ég bið hæstv. matvælaráðherra að ganga til fundar við bændur í norðrinu, austrinu, vestrinu og suðrinu, ræða við þá og efna til víðtæks samráðsvettvangs með besta fólki um það hvernig við getum gert þetta að sjálfbærum og arðbærum búskap. Það þarf enginn að harma það þó að það hafi ekki verið hægt að gera einn af ráðherrum ríkisstjórnarinnar að ráðherra í norðaustrinu, að það séu engin tvímæli um að við séum með öflugan og vel meinandi landbúnaðarráðherra í 150% starfi við það að bæta umhverfið svo vel verði við unað. En það kallar að líkindum á uppskurð á núverandi kerfi og nýjar nálganir í því að bændur þurfi ekki að vera einhvers konar hornrekur, að menn þurfi ekki að hafa horn í síðu íslenskra bænda fyrir það að leggja jafn mikið á sig og raun ber vitni við að framleiða hollmetið sem við kunnum að meta hér og kjósum miklu frekar heldur en hraðfæðið útsprautaða og eitraðar grænmetisblöðkur sem ræna menn heilsunni. Þetta er mín áskorun til hæstv. matvælaráðherra, landbúnaðarráðherra Íslands. Ég þakka fyrir þetta frumvarp sem er skref í rétta átt.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og að fylgja þessu máli úr hlaði, sem er náttúrlega mjög mikilvægt, og ánægjulegt að það skuli vera komið í þingið vegna þess að það hefur aldrei verið brýnna en nú að styrkja stoðir undir íslenskri matvælaframleiðslu og landbúnaði í landinu. Við þekkjum að það er búin að vera umræða meðal ungra bænda í landinu um slæma stöðu þeirra. Það var fjölsóttur og mikilvægur fundur í Kópavogi fyrir nokkru síðan, í Salnum, og í framhaldi hefur hæstv. ráðherra skipað starfshóp til að rýna stöðuna og reyna að finna leiðir til þess að til að létta undir með þeim bændum sem búa við hvað versta stöðu fjárhagslega vegna utanaðkomandi aðstæðna og hárra vaxta og verðbólgu. Ég bind að sjálfsögðu miklar vonir við þennan starfshóp og að við sjáum einhvers konar vaxtabætur og rekstrarstuðning, ég held að það sé afar mikilvægt. Ég vildi bara koma þessu að hér og þakka ráðherra fyrir að hafa skipað þennan starfshóp og ég bind miklar vonir við hann, svo ég segi það hér. Varðandi þetta frumvarp þá tek ég undir þessi meginmarkmið sem koma þar fram, sem er að stuðla að þessum hagfelldu starfsskilyrðum í landbúnaðinum og mikilvægt að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar en tíðkast í nágrannalöndum okkar. Það er nú einu sinni þannig að öll ríki styðja myndarlega við sína landbúnaðarframleiðslu og verja hana eins og kostur er og ekki síst Evrópusambandið. Það er einmitt fróðlegur kafli í þessu frumvarpi um Evrópusambandið og landbúnaðarstefnu þess. Það hefur líka verið og er þannig meðal Evrópusambandsins að þegar verið er að semja um tollkvóta og annað slíkt þá er Evrópusambandið duglegt að hafa bændur með í ráðum á þeim fundum og halda þeim upplýstum í slíkum samningaviðræðum og það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Ég held að hér höfum við ekki staðið okkur nægilega vel hvað það varðar þegar kemur að því að semja um tollkvóta, að við höfum ekki nægilegt samráð eða samstarf við landbúnaðinn þegar að því kemur og þar þurfum við að bæta okkur. Þetta er mín skoðun og ég hef aðeins skoðað þessa hluti, þannig að ég vona að við eigum eftir að sjá það í framtíðinni að landbúnaðurinn verði hafður með í öllum ráðum þegar kemur að málefnum sem varða landbúnaðinn og sérstaklega náttúrlega tollkvótanum. Það er mikilvægt að bregðast við þessari stöðu sem upp er komin, eins og segir m.a. í frumvarpinu, með því að gera þessi starfsskilyrði afurðastöðva betri, sérstaklega í sauðfé og svo stórgripum, og það þarf að tryggja að slík breyting komi bæði neytendum og framleiðendum til góða. Að því sögðu telur þingflokkur Sjálfstæðismanna að frumvarpið nái ekki nægilega vel markmiði sínu og setti ákveðna fyrirvara við það en við styðjum að sjálfsögðu meginmarkmið frumvarpsins. Það er mikilvægt að það komi fram. Það er nú einu sinni þannig að flestar afurðastöðvar stórgripa og sauðfjár hér á landi eru ekki í eigu frumframleiðenda að undanskildum afurðastöðvum fyrir hvítt kjöt, eins og í kjúklingaframleiðslunni, vegna þeirra erfiðleika sem reksturinn hefur gengið í gegnum undanfarin ár. Það er verið að slátra sífellt færri skepnum og fastur kostnaður verður hlutfallslega hærri. Við höfum séð afurðastöðvar enda í verðstríði hver við aðra að frumkvæði smásölu sem lækkar það verð sem fæst fyrir afurðirnar. Þetta hefur orðið til þess að afurðastöðvar hafa í sumum tilfellum þurft að auka hlutafé til að halda rekstrinum áfram sem þynnir út hlut bænda. Ég tel að betri leið til að stuðla að markmiðum frumvarpsins væri t.d. að leyfa samruna afurðastöðva með skilyrðum um að hagsmunir neytenda og framleiðenda verði betri. Með slíkum samruna yrði þá stærðarhagkvæmnin meiri og rekstrarskilyrði myndu að öllum líkindum batna auk þess sem hægt væri að ráðast í nauðsynlegar fjárfestingar til að auka skilvirkni afurðastöðvanna. Hér hefur aðeins verið rætt um þessa finnsku leið eða að horfa til Finnlands. Ég er ekki alveg sannfærður um að það sé nú kannski það sem er nærtækast þar sem staðan hér er jú með öðrum hætti en hún var í Finnlandi þegar það var ráðist í breytingarnar. Í Finnlandi voru þegar komnar stórar, hagkvæmar afurðastöðvar áður en breytingarnar voru gerðar sem leyfðu samninga milli frumframleiðenda landbúnaðarafurða. Þar sem byrjunarreitur þjóðanna, ef svo má að orði komast, er ekki sá sami, þ.e. Íslands og Finnlands, þá er mikilvægt að skoða aðrar aðferðir til að bæta þessi starfsskilyrði afurðastöðvanna. Ég ætla að vona að hv. atvinnuveganefnd horfi á þennan þátt. Síðan er talað í frumvarpinu um eðlileg takmörk, að þau séu sett við ávöxtunarkröfu hlutafjár eða stofnfjár óskyldra aðila. Það getur verið svolítið snúið og erfitt að túlka hver eðlileg takmörk séu og betra í slíkum tilfellum að setja mælanlega kvarða til að skera úr um það hvenær farið sé yfir þessa ákveðnu línu. Ég held að það sé ekki rétt að setja takmörk á ávöxtunarkröfu hlutafjár eða stofnfjár óskyldra aðila þar sem tækifæri skapast til samkeppni ef ávöxtunarkrafan er orðin hærri en gengur og gerist. Þetta eru atriði sem ég vildi koma á framfæri, bara til þess að það verði farið yfir þetta í nefndarvinnunni sem fram undan er. Það starf er náttúrlega mjög mikilvægt því að þetta mál er þess eðlis að það skiptir landbúnaðinn mjög miklu máli. Við erum öll saman í því, vona ég, að reyna að styrkja stoðir íslenskrar matvælaframleiðslu. Hún er okkur mjög mikilvæg. Við verðum líka að horfa til þess að það styttist mjög í það að sökum fólksfjölgunar í landinu þurfi að auka landbúnaðarframleiðslu, held ég, um hátt í 40% í kringum 2030. Það er bara heilmikið og að sama skapi erum við að horfa upp á að bændur eiga í erfiðleikum með rekstur og nýliðun í landbúnaði er allt of lítil. Ég vil geta þess að ég hef nú lagt fram og mælt fyrir tveimur frumvörpum hér í þinginu sem lúta að því að greiða fyrir nýliðun í landbúnaði og vona að þau mál fái framgang vegna þess að án eðlilegrar nýliðunar í landbúnaði mun landbúnaður á Íslandi fjara út. Þess vegna er afar mikilvægt að við mætum þessari stöðu sem landbúnaðurinn er í núna. Það er náttúrlega ákaflega dapurt þegar ungir bændur segja í viðtölum að þeir ætli að hætta vegna þess að þeir ráði ekki við þetta. Vaxtastigið er orðið með þeim hætti að þeir ná ekki að greiða af sínum lánum og rekstrarkostnaðurinn hefur hækkað verulega eins og við þekkjum öll. Það er náttúrlega líka sökum utanaðkomandi aðstæðna. Áburðarverð, eins og við þekkjum, hefur hækkað gríðarlega vegna stríðsins í Úkraínu og fleira. Við þurfum bara, eins og ég segi, að sammælast um að mæta þessum erfiðleikum. Ég ætla að vona að þess sjái merki í fjárlagafrumvarpinu og auk þess að þessi ágæti starfshópur sem hæstv. ráðherra hefur skipað komi með góðar og mikilvægar tillögur fyrir sérstaklega unga fólkið í landbúnaðinum sem er náttúrlega framtíð íslensks landbúnaðar, við megum ekki gleyma því. Að þessu sögðu, frú forseti, styð ég þetta frumvarp og vona að það fái góða umfjöllun í nefndinni. Þetta er eitt skref af mörgum sem þarf að stíga til að styrkja stoðir íslenskrar matvælaframleiðslu.

Virðulegi forseti. Hér er frumvarp sem er að mörgu leyti mjög áhugavert og er ætlað að stuðla að aukinni hagkvæmni afurðastöðva með það að markmiði að auka hlut bænda í framleiðslu sinni og þeirri verðmætasköpun sem á sér stað í landbúnaði. Það er gríðarlega mikilvægt að hlutur bænda og frumframleiðanda aukist, þeir fái aukinn hluta af þeim verðmætum sem kaupandinn greiðir fyrir vöruna, fái sem stærstan hluta af því fé sem greitt er endanlega fyrir vöruna. Það hlýtur að vera markmiðið. Þetta frumvarp er að mörgu leyti áhugavert og markmiðið mjög göfugt. En það eru ákveðin atriði sem ég tel að mætti skoða betur og ég vona að þetta sé ekki endapunkturinn þegar kemur að samruna afurðastöðva. Þetta kemur fram í frumvarpinu í 2. mgr. 1. gr., sem verður 2. mgr. 5. gr. búvörulaganna: „Samkeppniseftirlitinu er heimilt að mæla fyrir um að einstakir samningar eða ákvarðanir framleiðenda eða framleiðendafélaga séu óheimilir, að þeim skuli breytt eða að skylt verði að láta af þeim, enda feli þeir í sér hættu á því að samkeppni sé útilokuð. Þar til slík ákvörðun hefur verið tekin skulu viðkomandi samningar eða ákvarðanir teljast lögmætir.“ Hér er verið að koma í veg fyrir að samkeppni verði útilokuð. Í 1. gr. er fjallað um það að bann við ólögmætu samráði gildi ekki um samninga milli frumframleiðenda. Samningar milli frumframleiðenda landbúnaðarafurða geta falið í sér minni samkeppni en það á greinilega einhver samkeppni að vera. Samkeppniseftirlitið getur gripið inn í ef hún er útilokuð. Það er mjög mikilvægt að við höfum þann glugga að það sé alltaf samkeppni þótt það sé verið að minnka hana hér. Það er gríðarlega mikilvægt. Eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kom inn á voru 36 afurðastöðvar í gamla daga þegar ég var ungur maður og var að rétta skotmanninum kindurnar í sláturhúsinu á Þingeyri, eftir að búið var að smala á skaganum milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar, á Sléttanesi, Lokinhömrum og þar. Þá voru þær 36. Núna eru þær orðnar sjö. Ég tel mjög mikilvægt að litlar afurðastöðvar geti þrifist og það sé hægt, það sé möguleiki að stofna afurðastöð eftir að þetta frumvarp verður samþykkt og verður að lögum. Það verður að vera innganga inn á markað afurðastöðvanna, verður að vera hægt fyrir einhvern að geta tekið sig til sem hefur áhuga á að fara að slátra sauðfé, t.d. með lítilli afurðastöð, og sett á fót litla afurðastöð og hún uppfylli allar reglur og skyldur sem lagðar eru á afurðastöðvar. Það finnst mér vera mjög mikilvægt, að samkeppni verði ekki útilokuð með samningum milli frumframleiðenda. Það tel ég vera einungis gert með því að heimila að það sé möguleiki að stofna afurðastöðvar í framtíðinni. Þetta verði ekki alger einokun örfárra risa. Þá erum við komin að regluverkinu sem ég tel að þyrfti að skoða líka og ég skora á hæstv. matvælaráðherra að skoða regluverkið og vonandi að einfalda það. Ég veit að hluti af þessu er að Evrópusambandið er að gera kröfur á okkur en það verður að einfalda þær kröfur, t.d. varðandi dýralækna og annað þegar er verið að slátra. Ég hef nú oft verið viðstaddur heimaslátrun og þetta er ekki flókin athöfn í sjálfu sér, óskemmtileg en hún er hluti af lífinu. Það er mjög mikilvægt að inngangurinn á markaðinn verði tryggður. Einungis þannig getum við stuðlað að framþróun. Ég er nú ekki sérfræðingur í þessu en við sjáum það í mjólkurframleiðslu að það eru glæsileg fyrirtæki að koma með mjólkurafurðir, ýmiss konar fyrirtæki sem maður vissi ekki að væru til, maður sér þetta bara út í búð. Það er mjög mikilvægt að þetta verði líka til í afurðastöðvunum sem geta tengst kjötvinnslunni. Þetta er grundvallaratriði, tel ég. Það kemur fram í frumvarpinu, svo ég lesi hér úr greinargerðinni um meginefni frumvarpsins, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að: a. mælt verði fyrir um heimildir frumframleiðenda og félaga þeirra til að eiga með sér samstarf til að vinna að hagsmunamálum, þar með talið markaðsmálum.“ Það er gríðarlega mikilvægt að koma að markaðsmálum. Það var nú bara síðast í gær eða fyrradag, já, í sunnudagskaffi Flokks fólksins, að það var verið að tala um landbúnaðarafurðir og þá benti einn gesturinn á það að hann fengi aldrei að vita úr hvað sláturhúsi lambakjötið væri, hvar því væri slátrað og helst frá hvaða héraði það væri. Ég tel að það væri markaðsmál, að við neytendur værum upplýstir um það. Þetta var a-liðurinn en b-liður hljóðar svo, með leyfi forseta: „b. mælt verði fyrir um eftirlit Samkeppniseftirlitsins með framkvæmd þessara heimilda og um leið reynt að afmarka betur mörkin milli samkeppnisréttar og búvörulaga.“ Það er gríðarlega mikilvægt að gera þetta líka og þá að samkeppni sé ekki útilokuð. Við verðum að leyfa samkeppni í þessum geira, það er grundvallaratriði, og líka að innkoma inn á markaðinn sé tryggð, þ.e. inn á markað afurðastöðvanna. Ég vona að það verði gert með því að horfa til þess að það geti verið litlar einingar líka, að einstaklingar og litlir hópar geti gert það og þá frumframleiðendur líka. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Síðasti liðurinn um meginefni frumvarpsins er, með leyfi forseta, „c. skilyrði þess að félag teljist til framleiðendafélags verði skilgreind sérstaklega.“ Það er lagt til með frumvarpi þessu að skilyrðin verði skilgreind sérstaklega. Ef við skoðum frumvarpið þá sjáum við að með 2. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein við 81. gr. búvörulaga, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ráðherra skal setja með reglugerð frekari skilyrði um framleiðendafélög, sbr. III. kafla laganna, þar á meðal um starfshætti, lágmarksfjölda félaga, félagsaðild, skyldur framleiðenda gagnvart félagi og upplýsingagjöf.“ Þessi III. kafli er raunverulega 1. gr. frumvarpsins því að í dag eru engin ákvæði í III. kafla búvörulaga. 1. gr. frumvarpsins verður að 5. og 6. gr. í III. kafla laganna. Ég tel að hér sé verið að gefa ráðherra gríðarlega mikið vald með reglugerðarheimild. Mér finnst, ég horfi á þetta með gagnrýnum augum og gæti verið innlegg til vinnslu í atvinnuveganefnd, að þetta meginefni frumvarpsins, að leggja til að skilyrði þess að félag teljist vera framleiðendafélag verði skilgreind sérstaklega - ég tel að ráðherra hafi fengið mikið vald til að skilgreina hvað er framleiðendafélag með því að geta kveða á um starfshætti þess, lágmarksfjölda félaga, félagsaðild, skyldur framleiðenda gagnvart félagi og upplýsingagjöf. Mér finnst í fljótu bragði að hluti af þessu sem er talið þarna upp eigi að vera í lögunum, t.d. það hvað telst vera frumframleiðandi. Frumframleiðendur verða að lágmarki að ráða 51% atkvæða í félaginu. Hverjir eru frumframleiðendur? Jú, það eru bændur. Bóndi með 100 kinda bú og bóndi með 800 kinda bú, hafa þeir jafn mikið vægi, atkvæðavægi í félaginu? Hvernig er það skilgreint, þ.e. félagsaðildin? Ég sé hér hv. þm. Þórarin Inga Pétursson, formann atvinnuveganefndar, og ég skora á atvinnuveganefnd, ég á því miður ekki sæti í henni, að skoða þetta atriði, nefndin mætti skoða það svo að við getum sagt með reisn að Alþingi hafi samþykkt frumvarp þar sem skilyrði þess að félag teljist til framleiðendafélas séu skilgreind sérstaklega og það sé skilgreint sérstaklega í lögunum. Það verður meiri festa ef það verður í lögunum. Varðandi félagaformið þá kemur fram að það getur verið hlutafélag, einkahlutafélag, samvinnufélag eða sameignarfélag og það er gott og blessað. Við getum líka séð fram á að 49% verði kannski fjárfestar og gerðar ákveðnar ávöxtunarkröfur og annað slíkt. En það er mjög mikilvægt að frumframleiðendurnir ráði þessum félögum, þ.e. bændurnir, að ágóðinn af þessum samningum fari til þeirra fyrst og fremst. Það er auðvelt að eiga félag með 49% hlut og ráða nánast öllu. Meira að segja er það talið þannig í hlutafélagarétti að ef þú átt 35% þá eru engar meiri háttar ákvarðanir teknar nema 35% eigandinn samþykki það. Af hverju er það? Það er af því að hinir eru svo dreifðir. Það er ekkert sem segir að frumframleiðendurnir komi fram sem ein heild á móti 49%, það þarf ekkert að vera þannig. Ég get tekið dæmi með ríkisbankann í Noregi, DNB, hann er eign ríkisins, 35%, vegna þess að þeir ætla að stjórna öllum meginákvörðunum. Þannig að þetta er atriði sem mætti skoða, t.d. kveða á um að frumframleiðendur þurfi að koma að öllum meiri háttar ákvörðunum, það sé ekki nægilegt að 49% hlutinn og kannski 2% af frumframleiðendunum, þá eru komin 51%, taki meiri háttar ákvarðanir sem eru stefnumarkandi fyrir svona félög. Ég vona að frumframleiðendur stjórni þessum félögum algjörlega, ekki bara 49% plús 2% sem gera 51% þannig að 49% frumframleiðenda er þá í minni hluta. Ég tel mjög mikilvægt að þetta sé algjörlega á forræði bænda og þeir taki allar meiri háttar ákvarðanir þó að sjálfsögðu sé hagsmuna minni hlutans alltaf gætt eins og í öllum þessum félagaformum. Ég tel að þetta sé rétt skref að mörgu leyti. Það er mjög mikilvægt að auka hagkvæmni hjá afurðastöðvunum en við þurfum að passa það að útiloka ekki samkeppni og nýliðun innan afurðastöðvanna. Það er grundvallaratriði að mínu viti vegna þess að nýliðun er gríðarlega mikilvæg upp á framþróun. Það getur vel verið að stjórnendur þessara stóru fyrirtækja séu ekki að fá nýjar hugmyndir. Nýjar hugmyndir vaxa oft í sprotafyrirtækjum, litlum fyrirtækjum sem koma með hugmynd og vilja prófa sig á markaðnum. Þessi inngangur inn á markaðinn er gríðarlega mikilvægur og ég vona að það verði skoðað sérstaklega. Ég vona að þetta verði bændum - mér finnst þetta orð, frumframleiðendur, svolítið stofnanalegt - til góða, ég vona að bændur fái að njóta ágóðans af þeim samruna sem verður sem frumframleiðendur landbúnaðarafurða. Það er markmiðið og ég vona að það takist sem allra best. En þetta getur verið flókið mál þegar við förum að skoða svona félög sérstaklega út frá félagarétti og líka þetta með heimildir ráðherra varðandi félagsaðild, lágmarksfélagafjölda og skyldur framleiðendanna gagnvart félaginu.

Frú forseti. Það hefur verið áhugavert að hlusta á umræðuna sem hefur farið hér fram og mig langaði bara aðeins að bæta hérna við. Stærstur hluti allra þeirra matvæla sem framleidd eru á Íslandi er seldur í stórmörkuðum, svona 90–95%, þannig að það er mjög mikilvægt að þessir stærri framleiðendur hafi einhvers konar vægi og geti haft ákveðið samstarf í því að koma þeirri vöru á framfæri. Ég óttast það ekki að minni framleiðendur, smáframleiðendur, verði halloka í því þrátt fyrir að frumframleiðendum séu veittar ákveðnar heimildir til samstarfs og hagræðingar innan geirans. Við þekkjum það, af því að hér hefur verið talað um Evrópusambandið og okkar nágranna, að þar er virkur markaður smáframleiðenda þrátt fyrir allar þær heimildir sem frumframleiðendur á því svæði hafa til umráða. Það er mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu og mér sýnist nú ekki vera sú hætta sem sumir eru að mála upp. Það á líka við um vöruþróun og nýsköpun. Þar höfum við ákveðið flaggskip landbúnaðarins, Mjólkursamsöluna, sem hefur hingað til staðið sig feikivel í vöruþróun og nýsköpun á sínum vörum og ég tel í því ljósi að það séu viss tækifæri sömuleiðis fólgin í því að frumframleiðendur geti haft með sér þetta samstarf vegna þess að við erum að leita eftir ákveðinni hagræðingu innan afurðageirans. Það kemur til með að skapa mikið hagræði og auknar tekjur í þessu samhengi og um leið og það gerist þá hafa menn bolmagn til að stunda ákveðna vöruþróun og nýsköpun. Ég skora á hv. þingmenn að kynna sér það og þá miklu flóru sem t.d. við höfum séð koma fram í vöruþróun og nýsköpun Mjólkursamsölunnar. Þannig að það skapast mörg tækifæri þegar við náum þessu fram, sem við vonandi gerum og hæstv. ráðherra sem mælti fyrir þessu ágæta frumvarpi hefur lagt áherslu á, það skapast og opnast tækifæri sömuleiðis til að efla og bæta innlenda matvælaframleiðslu. Ég ítreka það að lokum, virðulegi forseti, að það er engan veginn hægt - eða jú, það væri svo sem hægt en ég óttast það ekki að smáframleiðendur verði halloka í því ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Það er bara ákveðin list og ákveðinn markaður sem þar er verið að sækja á. Megnið af allri sölunni á matvælaframleiðslunni fer fram í gegnum stórmarkaði og við vitum það sömuleiðis varðandi markaðinn fyrir vörur sem koma frá smáframleiðendum að þar erum við að horfa á svona meira til vöru beint frá býli og allt í þeim dúr. Það skulum við hafa í huga í umræðunni um þetta. Virðulegi forseti. Ég fagna þessari góðu umræðu sem hefur orðið um þetta ágæta frumvarp og það verður áhugavert og sömuleiðis krefjandi verkefni fyrir atvinnuveganefnd að takast á við.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinni ræðu sína og gott að heyra að hann óttist ekki um litlar afurðastöðvar, að þær geti lifað af. Nú er ég ekki sérfræðingur í búvörusamningunum eða búvörulögunum en mér skilst það, ef ég man rétt, að það sé skylda á mjólkursamlögum að afhenda vinnslustöðvum mjólkurafurðir sínar á sama verði til fullvinnslu, þá líka litlum framleiðendum á mjólkurvörum. Ég hef alltaf skilið það þannig varðandi mjólkurframleiðslu að þessi litlu fyrirtæki sem eru að selja vörur eins og gríska jógúrt, heitir Bio-eitthvað, og fleiri fyrirtæki sem eru að selja vörur sínar í búðum, fái mjólkina frá stóru mjólkurbúunum. Nú veit ég ekki til þess, t.d. varðandi lambakjötið, að það sé skylda á afurðastöðvunum að selja til minni kjötvinnslna til fullvinnslu. Það væri gaman að heyra það ef hann gæti upplýst þingheim um það, það væri mjög fróðlegt. Ég er líka að horfa á það varðandi slátrunina að lítil fyrirtæki geti komist inn á þann markað og þá með fullvinnslu alveg áfram. Ég vona að það verði ekki bara eftir ein, tvær eða þrjár afurðastöðvar og það eigi enginn raunverulega séns á að fara slátra, að frumframleiðendur sjái hag sínum best borgið að vera með þessa samninga og samkeppnin sé mjög lítil. Það er mjög mikilvægt að mörkin á milli samkeppnisréttar og búvörulaga séu skýr eins og er meginefni frumvarpsins og að samkeppni sé ekki útilokuð, eins og segir í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins, sem verður 5. gr. laganna. Við erum bæði að horfa á þetta út frá afurðastöðvunum, hvort frumframleiðendur sjái hag í því að afhenda kjöt til lítilla afurðastöðva. Það er það sem mér finnst ekki liggja alveg fyrir, og líka það hvort kjötvinnslurnar geti ekki örugglega fengið það á sama verði eins og í mjólkinni. Það væri gaman að heyra álit hv. þingmanns á þessu.

Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni spurninguna. Svo það sé sagt, örsnöggt, þá eru nú ákveðnir samningar á milli þess stóra og þess litla eins og þegar kemur að mjólkinni. Það verður að hafa það í huga að Mjólkursamsalan safnar t.d. allri mjólk. Mjólkursamsalan sömuleiðis afhendir ákveðið magn af mjólk til viðkomandi aðila og tekur sömuleiðis til baka það sem ekki er nýtt í þeirra framleiðslu. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Þegar við komum að minni framleiðendum og slátrun og þess háttar þá er það nú þannig í dag að hverjum þeim sem leggur inn dilkakjöt eða nautakjöt eða hvað sem það er er heimilt að láta slátra fyrir sig og taka skrokkana til baka í sína eigin vinnslu. Það er sömuleiðis áskorun framtíðarinnar hvernig við útfærum heimaslátrun og það regluverk sem er í kringum hana því að það er því miður allt of torvelt. Við þekkjum ágætt dæmi þess norðan úr Skagafirði, þar héldu nú ábúendur og bændur áfram og eru að stunda þessa iðju enn í dag og eru að selja sínar vörur með því regluverki sem þar er undir. Við getum svo sem alveg horft til þess, og ég er alveg sammála hv. þingmanni, að við þurfum að gæta að öllum þeim reglum og leikreglum sem við förum eftir. En þessir möguleikar eru allir fyrir hendi og mér finnst vera gætt að því að þegar vissir framleiðendur fá aukið vægi eða auknar heimildir til samstarfs þá eigi lögin að grípa utan um það og gæta að þeim sem minni eru.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Að hluta til kom hann að því sem ég ætlaði í seinna andsvari að spyrja um, það var heimaslátrunin, ég ætlaði að bomba því inn í seinna skiptið en hann svaraði því að hluta. Ég ætla samt að halda aðeins áfram með heimaslátrunina og það að nokkrir bændur geti tekið sig saman og slátrað búfé sínu. Hann minntist á að einfalda það regluverk og það er eiginlega það sem ég var að tala um að hluta til varðandi regluverk afurðastöðvanna. Þarf ekki að einfalda það þannig að heimaslátrun og minni stöðvarnar passi inn í það? Þarf að hafa sérregluverk fyrir heimaslátrunina? Kannski þarf sérheimildir eða -leyfi, en er þetta svo dýrt ferli að það er ekki rekstrargrundvöllur fyrir heimaslátruðu eða þá að fimm, sex, sjö bændur taki sig saman og slátri sínu fé heima í héraði? Til dæmis í Skagafirði, hann nefndi dæmi um það. Er ekki bara kominn tími til að endurskoða það regluverk þannig að það verði auðveldara að fara inn á þennan markað hreinlega? Annar hver bóndi ákveður að slátra einn - og þá erum við alltaf komin með dýralækninn. Ef það er innra gæðakerfi við slátrun, er það þá ekki nægjanlegt og uppfyllir öll skilyrðin? Þarf dýralæknir að horfa í augun á hverri kind sem er slátrað? Það væri gaman að fá að heyra álit hv. þingmanns á þessu, hvort það sé ekki kominn tími til. Ég skora hér með á hæstv. matvælaráðherra að skoða þetta. Þetta er þá kannski efni í þingsályktunartillögu sem við gætum verið saman á, um að stuðla að þessu með heimaslátrun og að hópar bænda geti tekið sig saman og slátrað saman. Þarf mikið til? Segjum að fimm bændur komi saman og slátri saman. Er stofnkostnaður það mikill og er regluverkið það dýrt að það borgar sig ekki? Stóri aðilinn hefur alltaf vinninginn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni spurningarnar. Það er nú einu sinni þannig að það er ákveðið regluverk í kringum alla hluti sem við erum með. Má einfalda það og gera aðgengilegra? Já, ég get alveg tekið undir það. En við þurfum svo sem alltaf að setja okkur sömuleiðis einhver takmörk í því hvernig við framkvæmum hlutina og sköpum ákveðnar leikreglur og það er yfirleitt gert annaðhvort með reglugerð eða með lögum. Við þekkjum öll sögu sláturhússins á Seglbúðum t.d. þar sem menn hafa því miður dregið allverulega saman eða hvort þeir eru alveg hættir, ég er ekki alveg með það á hreinu. Þar voru vissulega ákveðnar íþyngjandi reglur. Það felast ákveðin tækifæri í því að við séum með svona minni sláturhús í heimabyggð og ég tala nú ekki um í tengslum við ferðaþjónustuna sömuleiðis og sem því fylgir, t.d. að hótel geti boðið upp á kjöt beint úr heimabyggð. Vissulega getum við gert mikinn skurk í því að upprunamerkja vöruna okkar enn betur í þessum stærri húsum, en það er nú einu sinni þannig að hlutirnir kosta alltaf einhverja peninga og þegar við ætlum að reyna að ná fram meira hagræði og öðru þá er það alltaf matskennt hversu langt við viljum ganga í hvert skipti fyrir sig. En vissulega er mikilvægt til framtíðar litið að hlúa vel að minni framleiðendum, sömuleiðis að frumframleiðendum sem fá heimild til aukins samstarfs.

Virðulegur forseti. Ég vil hér í lok þessarar umræðu þakka fyrir góða þátttöku í umræðunni og þar með góðar viðtökur gagnvart þessu máli sem hér er mælt fyrir. Ég held að við öll sem hér erum séum sammála um að það þarf að treysta umgjörðina fyrir innlenda matvælaframleiðslu og ekki síst landbúnaðinn. Mig langar aðeins í lokin að rifja upp með hv. þingheimi að staðreyndin er sú að markmið búvörulaga hafa verið nánast óbreytt frá 1947. Þau hafa verið þannig að tekjur þeirra sem stunda landbúnað séu í sem mestu samræmi við tekjur annarra stétta. Þetta hefur verið upplegg okkar, þings og þjóðar, um áratugaskeið og nánast alveg frá lýðveldisstofnun. Þannig höfum við verið sammála um það og meðvituð um það að það eru forsendur fyrir því að landbúnaður þrífist á Íslandi, að bændur séu í sama efnahagslega veruleika og þjóðin að öðru leyti. Það hefur gengið misvel, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Lengi vel var framkvæmdin í landbúnaðarmálum sú að ríkið ákvað verð á öllum landbúnaðarvörum, nánast, það ákvað framleiðslumagnið og bætti upp tap af útflutningi með útflutningsbótum. Það var veruleikinn. Það kerfi var lagt niður í skrefum, enda var það algjörlega með öllu ósjálfbært og ég held við höfum öll verið sammála um það líka á sínum tíma. Þá tók við tímabil kvótakerfa og samdráttar í framleiðslu. Verðlagningin var gefin frjáls á flestum búvörum og félagasamtök bænda beitt viðurlögum fyrir það að álykta um að það þyrfti að hækka verð í samræmi við aukinn tilkostnað. Við þessi kerfi býr hluti landbúnaðarins enn í dag þannig að það má eiginlega segja að við séum að horfast í augu við áhrifin af mjög stórri pendúlhreyfingu í því hvernig haldið er utan um þessi mál. Lengi vel voru afurðafélög í eigu bænda í gegnum samvinnufélög en í tímans rás hefur þessi staða líka breyst í mismunandi búgreinum. Núna eru afurðastöðvar í ýmsum formum og misjafnt hvort þær séu í eigu bænda eða undir stjórn þeirra. Þannig að við erum í raun og veru komin núna að - og ég tek undir það sem kemur fram í máli margra hv. þingmanna að það er ákveðið lag til að taka stuðningskerfið við innlendan landbúnað til endurskoðunar og við eigum að hafa þrek til þess, en það er ekki beinlínis umræðuefnið í þessu máli hérna. Hérna er einn hluti umhverfisins til umræðu, en ég tek undir að það er mikilvægt að horfa til heildarinnar í þessu efni. Ég vil líka nefna eitt annað mál sem hefur verið að breytast í áranna rás og það er það að við vorum áður með sérstaka skilgreinda sjóði sem voru lánasjóðir sem voru hugsaðir fyrir landbúnað. Þeir voru félagslegir sjóðir. Það var Stofnlánadeild landbúnaðarins, það var Lánasjóður landbúnaðarins þar sem samfélagið, þingið, horfðist í augu við það að landbúnaðurinn sem slíkur þyrfti annars konar lánaumhverfi heldur en allur almenningur í landinu. Þessir sjóðir voru markaðsvæddir fyrir hrun og heyra núna sögunni til. En núna erum við, einmitt þegar við erum að horfast í augu við stöðu innlends landbúnaðar í dag, að segja sem svo hvert við annað, við erum að segja það á fundi með ungum bændum og við erum að segja hvert við annað hér í þinginu, að það er ástæða til að endurmeta þá afstöðu að markaðurinn einn dugi til þess að skapa innlendri matvælaframleiðslu fullnægjandi umhverfi, að samkeppnin ein dugi til, að venjuleg lánakjör, þau sem boðin eru fólki í bönkum, dugi til, að við þurfum að endurskoða þetta umhverfi út frá félagslegum sjónarmiðum, út frá þeim sjónarmiðum að samfélagið þurfi að taka um það ákvörðun að þessari stétt fólks sé búinn viðunandi rekstrargrundvöllur og viðunandi afkoma. Hér hefur líka verið nefnt að nýliðun er mikilvægur þáttur í þessu. Hv. þm. Eyjólfur Ármannsson nefndi það og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon og fleiri. Nýliðun er ekki bara mikilvægur þáttur heldur lífsnauðsynleg til að við horfumst ekki í augu við það sem er að gerast víða um heim, að hefðbundinn landbúnaður á alls staðar við nýliðunarvanda að eiga og það er vegna þess að starfskjör eru í ríkari mæli farin að snúast um fleiri þætti heldur en beinlínis innkomuna. Það er vinnutími, það er tækifæri til þróunar og nýsköpunar, tækninýjunga o.s.frv. Ungt fólk setur spurningarmerki við það að gangast inn á starfsumhverfi sem gerir ráð fyrir því að við séum í vinnunni allan sólarhringinn alla daga. Í Þýskalandi er meðalaldur bænda 61 ár - 61 ár, meðalaldur bænda. Hér erum við að nálgast 60 árin á Íslandi. Það út af fyrir sig verður ekki bætt bara með því að setja inn spretthópa, viðbótargreiðslur, stuðning við nýliðun o.s.frv. Þetta verður gert með því að hafa þrek í það að fara í endurmat á fyrirkomulagi þar sem við eigum bara sóknarfæri og ég held að það sé mjög mikilvægt að við tölum ekki niður landsins gæði. Hér erum við með orku, við erum með vatn, við erum með gríðarmikið landrými og það sem meira er, við erum með óvenjulega vel menntað og öflugt ungt fólk, kraftmikið ungt fólk sem vill stunda landbúnað. Þar er auðlegð sem við þurfum að fylgja eftir og styðja og ekki bara með því að tryggja afkomu núna heldur ekki síður með því að búa þannig um greinina að það sé tækifæri til samstarfs, það sé tækifæri til sveigjanleika, að vera í fleiri en einni grein, að færa sig á milli greina o.s.frv. Við erum að sjá núna, virðulegur forseti, og við verðum að tala um landið og vatnið og orkuna, að uppskera af korni á tilraunareitum í haust var í líkingu við það sem við sjáum á Norðurlöndunum. Á Íslandi fyrir örfáum árum síðan sögðum við: Það er ekki hægt að rækta korn á Íslandi. Fyrir nokkrum áratugum síðan efuðumst við um að það væri hægt að rækta tré hérna. Núna höfum við í fyrsta skipti um langt árabil ráðstafað nýju fjármagni í rannsóknir á nýjum innlendum yrkjum í landbúnaði til að nýta í kornrækt. Við erum að setja nýja peninga til þess að elta þróttinn, til að elta bjartsýnina, til að elta huginn sem er hjá þeim bændum sem vilja vera ekki bara þátttakendur í framtíðinni heldur skapa hana. Þannig að sú sem hér stendur vill standa undir nafni og rísa undir því að vera landbúnaðarráðherra en ekki bara vegna þess að landbúnaður skiptir máli, heldur vegna þess að landbúnaðurinn er þáttur í þeirri gríðarlegu sókn sem við eigum möguleika á að taka þátt í og byggja upp í innlendri matvælaframleiðslu þar sem landbúnaður, sjávarútvegur, grænmetisræktun o.s.frv. er partur af þeirri heild sem við getum farið í í hringrásarhagkerfi, í sjálfbærri nýtingu og í alvöruframtíðarsýn fyrir ungt fólk sem vill vera þátttakendur í matvælaframleiðslu. Þetta vil ég segja sem almenna brýningu til okkar allra og að lokum að þakka fyrir ábendingar sem komu fram hjá ýmsum þingmönnum; Eyjólfi Ármannssyni, Þórarni Inga Péturssyni og fleirum, um mikilvægi þess að skoða hér einstaka þætti frumvarpsins, hvort sem það lýtur að skilgreiningum, reglugerðarheimildum eða öðrum þáttum frumvarpsins. Ég held að þetta sé gott dæmi um mál sem þingið á að taka til kostanna og sýna hvað í því býr og sýna hvað frumvarpið hefur að geyma þegar það er dregið úr því það mesta og mikilvægasta sem kemur til með að styðja við markmiðin sem við erum sammála um hér. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni sömuleiðis fyrir að styðja markmið frumvarpsins og draga hér fram áherslumun sem mikilvægt er að nefndin fari yfir. Þingið fær að glíma við þetta. Þingið fær að sýna hvað í því býr. Og aðalatriðið er það að nú heyri ég þá tóna sem ég vil þakka þinginu fyrir en ekki síður ungum bændum fyrir að hafa sett það svo kirfilega á dagskrá hversu mikilvæg innlend matvælaframleiðsla er, að við getum ekki vikið okkur undan því að vera þátttakendur í því með þeim fríða hópi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kvikmyndalögum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á kvikmyndalögum, nr. 137/2001. Fela þær breytingar einkum í sér að lagt er til að komið verði á laggirnar nýjum styrkjaflokki innan Kvikmyndasjóðs. Styrkjaflokknum er ætlað að veita styrki til umfangsmikilla sjónvarpsþáttaverkefna með skilyrðum um endurheimt þeirra að hluta nái verkefni ákveðnu tekjumarki. Er þessi tillaga í samræmi við áherslur og aðgerðir í kvikmyndastefnu til ársins 2030 sem gefin var út í október 2020. Þar er fjallað um styrki til leikinna sjónvarpsþátta undir markmiðinu Auðug kvikmyndamenning. Markmiðið miðar að því að stuðla að fjölbreyttri kvikmyndamenningu sem styrki sjálfsmynd þjóðarinnar og efli íslenska tungu. Í frumvarpinu er einnig lagt til að kveðið verði á um varðveislu kvikmyndaarfs á Íslandi, kvikmyndafræðslu, hámarksskipunartíma forstöðumanns Kvikmyndasafns Íslands og gjaldskrárheimild safnsins. Að auki er lagt til að ákvæði þess efnis að í reglugerð verði kveðið á um meginskiptingu fjárveitinga Kvikmyndasjóðs milli einstakra greina kvikmyndagerðar falli brott í núverandi mynd og horft verði til þess að annað fyrirkomulag verði tekið upp. Kvikmyndastefnan, sem unnin er af fulltrúum hagsmunaaðila þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneytis og þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, náði yfir kvikmyndamenningu, kvikmyndamenntun, þróun og framleiðslu kvikmyndaefnis og alþjóðlega kynningu. Hópurinn skoðaði m.a. stofnana- og stuðningskerfi kvikmyndagerðar með tilliti til einföldunar og eflingar og er eitt af markmiðum stefnunnar að byggja sterkara sjóðakerfi sem styður við fjölbreyttari kvikmyndamenningu. Nýja styrkjaflokknum er ætlað að koma til móts við nýja tíma sem einkennast af hröðu þróunar- og fjármögnunarferli verkefna og er ætlað að ýta undir framleiðslu, sölu og dreifingu leikinna sjónvarpsþáttaraða að fyrirmynd Norrænna kvikmynda- og sjónvarpssjóðsins. Veruleg breyting hefur orðið á miðlun, framleiðslu og fjármögnun sjónvarpsþáttaraða á undanförnum árum. Breytingar á alþjóðlegu þróunar- og fjármögnunarumhverfi sjónvarpsþáttaraða hafa leitt til þess að fjármögnun síðustu 15–20% kostnaðar, eða svokölluð lokafjármögnun, er orðin erfiðari en áður. Í alþjóðlegu framleiðsluumhverfi sjónvarpsverkefna hefur framleiðslukostnaðurinn hækkað og samkeppnisstaða þeirra sem ætla að framleiða efni fyrir sjónvarp í smærra sniði eða fyrir smærra markaðssvæði er orðin lakari en áður. Framleiðsla sjónvarpsþáttaraða fer orðið í auknum mæli fram í samframleiðslu við önnur lönd, þar sem listrænt og faglegt samstarf getur styrkt sjálfstæða framleiðendur og aukið gæði framleiðslu. Til að styrkja stöðu innlendra framleiðenda í þessu breytta umhverfi er framleiðslustyrkur til lokafjármögnunar nauðsynlegur. Þessu breytta umhverfi fylgja ýmsar áskoranir. Framleiðslufyrirtæki eiga þannig undir högg að sækja við að bera ábyrgð á mótun, þróun, fjármögnun og framleiðslu verkefna. Tilhneigingin getur orðið sú að framleiðendur sinni í auknum mæli þjónustuhlutverki við framleiðslu þar sem ritstjórnarlegt vald og réttindi liggja hjá fjölmiðlaveitum. Virðulegur forseti. Til að styrkja stöðu sjálfstæðra framleiðenda þarf að bregðast við breytingum í fjármögnunar- og þróunarumhverfi leikinna sjónvarpsþáttaraða. Mikilvægt er að íslensk frásagnarhefð og framleiðsla eigi þátt í þessari þróun. Með nýjum framleiðslustyrkjaflokki til lokafjármögnunar vegna leikinna sjónvarpsþáttaraða er samtímis hvatt til þátttöku í alþjóðlegum verkefnum og staða framleiðenda íslensks efnis styrkt til að móta sjálfstæði í efnistökum, frásagnarhefð og frumsköpun. Með breytingunni á kvikmyndalögum er lagt til að nýtt ákvæði komi í 6. gr. laganna sem fjallar um nýja heimild fyrir Kvikmyndasjóð til að veita styrki með skilyrði um endurheimt verði ákveðnu tekjuviðmiði viðkomandi verkefnis náð. Gert er ráð fyrir að ráðstöfunarfé Kvikmyndasjóðs geti aukist þegar endurgreiðslur koma til framkvæmda og heildarfjárhæð styrkveitinga hækki að sama skapi og stuðli þannig að því markmiði laganna að efla kvikmyndagerð og kvikmyndamenningu hér á landi. Ekki er hins vegar viðbúið að það gerist fyrr en að nokkrum árum liðnum frá því að nýjum styrkjaflokki er komið á fót. Auk þess er í 1. gr. frumvarpsins lagt til að kveðið verði á um varðveislu kvikmyndaarfs á Íslandi en ekki er getið um kvikmyndaarf í lögunum og markmið tillögunnar er að undirstrika mikilvægi varðveislu þess kvikmyndaarfs sem Ísland býr yfir. Hér er ekki eingöngu átt við kvikmyndað efni eftir íslenskt kvikmyndagerðarfólk heldur hefur fjöldi mynda og myndbrota verið tekinn upp hér á landi í gegnum tíðina. Er þessi tillaga einnig í samræmi við áherslur og aðgerðir í kvikmyndastefnu og þar er lögð áhersla á varðveislu, miðlun og aukið aðgengi að kvikmyndaarfinum. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að bætt verði við verkefni Kvikmyndamiðstöðvar Íslands að miðstöðin efli kvikmyndaframleiðslu á Íslandi en í kvikmyndastefnu er miðstöðinni ætlað víðtækara hlutverk en áður, m.a. að sinna kvikmyndauppeldi og mynd- og miðlalæsi. Meðal annars er gert ráð fyrir að Kvikmyndamiðstöð Íslands þrói námsefni fyrir öll skólastig að erlendri fyrirmynd. Í dag ná kvikmyndalögin ekki utan um þetta hlutverk miðstöðvarinnar. Í 4. gr. er lagt til að bætt verði við málslið sem kveði á um hámarksskipunartíma forstöðumanns Kvikmyndasafns Íslands. Þannig geti sami einstaklingur aðeins verið skipaður tvisvar sem forstöðumaður safnsins. Það er í samræmi við skipunartíma forstöðumanna annarra opinberra stofnana á sviði lista, t.d. skipun forstöðumanns Kvikmyndamiðstöðvar Íslands, þjóðleikhússtjóra og safnstjóra Listasafns Íslands. Lagt er til að ákvæðið komi til framkvæmda við næstu skipun eða næstu endurskipun forstöðumanns. Í 5. gr. er lögð til breyting á gjaldskrárheimildum Kvikmyndasafns Íslands í þeim tilgangi að uppfæra þær með tilliti til tæknibreytinga sem hafa orðið á síðastliðnum árum. Að lokum er lagt til í 6. gr. frumvarpsins að fella brott ákvæði um að í reglugerð verði kveðið á um meginskiptingu fjárveitinga Kvikmyndasjóðs milli einstakra greina kvikmyndagerðar. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mikið framfaramál að ræða og að með þessum breytingum á styrkjakerfi Kvikmyndasjóðs séum við að stuðla að því að íslensk kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerð geti staðið jafnfætis erlendri framleiðslu og búið henni góð vaxtarskilyrði. Tillögum í frumvarpinu er ætlað að styðja við framleiðslu leikinna sjónvarpsþáttaraða og annarra vandaðra kvikmynda, enda renni hugsanleg endurheimt styrkja í Kvikmyndasjóð og þar með verði aukið fjármagn til kvikmyndagerðar. Þá mun samræming á skipunartíma forstöðumanna stuðla að þróun og endurnýjun í málefnum Kvikmyndasafns Íslands og kvikmyndamenningu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir þessa framsögu og fyrir að kynna okkur fyrir þessari bættu stefnu sem lýtur m.a. að varðveislu og þjónustu við arfinn. Nú hef ég ekki fundið það, en ég vil ljúka lofsorði enn einu sinni á það frumkvæði að móta stefnu í öllum helstu greinum okkar menningarlífs. Kvikmyndastefnan er frábær og ekki síður sú tónlistarstefna sem nýbúið er að samþykkja. Er það ekki alveg skýrt að Kvikmyndasafni Íslands ber að færa í stafrænt form allar þær kvikmyndir sem hafa verið framleiddar á Íslandi með sama hætti og hið lofsverða framtak að færa öll hljóðrit Íslands undir þak Þjóðskjalasafnsins og yfirfæra þar í stafrænt form? Þetta er bara spurning sem ég vildi varpa fram um leið og ég vek athygli á því að þetta eru mjög þörf og mikilvæg skref sem hér er verið að stíga og fullkomlega eðlilegt að það séu endurgreiðslur frá þeim verkefnum sem verða kannski að miklum efnahagslegum undrum í dreifingar- og söluheimi sjónvarps- og kvikmyndahúsanna. Að lokum þá er talað um sérstakan sjóð sem komi til viðbótar til að framleiða sjónvarpsseríur og annað slíkt. Mér leikur forvitni á að vita hvers konar upphæðir eru þar undir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni kærlega fyrir bæði þann áhuga og elju sem hann hefur sýnt íslenskri kvikmyndagerð og íslenskri tónlist. Fyrir ráðherra er algerlega ómetanlegt að hafa þingmenn sem sýna skapandi greinum svona gríðarlega mikinn áhuga enda höfum við starfað saman á þeim vettvangi. Varðandi þennan viðbótarflokk þá er það þannig að við erum áfram með Kvikmyndasjóð. Það eru ekki auknar fjárveitingar inn í Kvikmyndamiðstöð en það sem þetta gerir er að hjálpa Kvikmyndamiðstöð að taka þátt í ákveðinni fjármögnun sjónvarpsþáttagerðar sem áður var ekki og koma að þessari lokafjármögnun. Gerist það til að mynda að sjónvarpsþáttagerðin - þetta er stundum samstarfsverkefni milli Norðurlandanna - og verkefnið skili hagnaði, rennur hann inn í Kvikmyndamiðstöð. Þetta er því mjög jákvætt fyrir alla sköpun í landinu. Það þurfti að gera þetta með lagabreytingu og hér er sú lagabreyting ásamt öðrum lagabreytingum. Ég mun koma að þessu varðandi stafræna efnið eftir skamma stund.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Sem þessi fámenna þjóð höfum við kannski verið þekktust fyrir það frá landnámi að búa að ríkri sagnahefð. Einu sinni voru það Íslendingasögurnar sem báru hróður okkar víðast og síðan annars konar formgerðir. Mér leikur forvitni á að vita hvort menningar- og viðskiptaráðherra sæi fyrir sér hvata fyrir aðila í viðskipta- og fjármálalífi á Íslandi til að koma að styrkingu geirans. Mig langar að vita hvort ráðherrann sæi fyrir sér að hægt væri að innleiða hvata í formi skattafslátta eins og þekkist víða, sérstaklega í Bandaríkjunum þar sem kvikmyndagerðin hefur verið í hvað mestum blóma lengur en annars staðar, allt byggt meira eða minna á því að menn fjárfesta í þessari tegund menningarlífsins sem stundum verður að ábatasömum rekstri, og hvort við gætum hvatt fleiri til að leggja fé til þessa geira sagnahefðarinnar, kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerðar, með skattalegum hvötum. Það myndi að mínu mati geta stóreflt það sem fyrir er og er í blóma. Það væri hægt að vísa í margar fyrirmyndir í nágrannalöndum og samstarfslöndum okkar hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma að þessu varðandi Kvikmyndasafnið. Því ber skylda að viðhalda og koma menningararfinum á viðeigandi form. Það er skylda þess að ganga svo frá kvikmyndum og öðru slíku. Varðandi frekari skattalega hvata þá tel ég, eins og staðan er í dag, að við séum með mjög gott kerfi. Við erum mjög samkeppnishæf, bæði þegar við hækkuðum endurgreiðsluna upp í 35% af stærri verkefnum og síðan má í raun og veru segja að þetta hafi orðið þess valdandi að það varð gríðarlegur vöxtur, bæði í því að fá inn erlend verkefni en líka, sem ég er mjög ánægð með, í innlendri kvikmyndagerð. Ég held að við séum bara á mjög góðum stað varðandi starfsumhverfi kvikmynda. Ég sé það ekki, alla vega núna á næstunni, að við gerum einhverjar breytingar á því. En auðvitað fylgjumst við með þessu og ég mun beita mér fyrir því að það verði árleg eftirfylgni með kvikmyndastefnunni. Helst myndi ég líka vilja koma því inn í þingið af því að það sem við erum að gera er gjörbreyting á stefnumótun hinna skapandi greina. Til að viðhalda þessum vexti og framtíðarsýn er mjög mikilvægt að Alþingi fái reglubundna skýrslugjöf um framgang kvikmyndastefnu og svo um framgang skapandi greina á Íslandi.

Forseti. Í 2. gr. er talað um fræðslu og í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Lagt er til að bæta við verkefni Kvikmyndamiðstöðvar Íslands í 3. tölul. 3. gr. laganna að miðstöðin efli kvikmyndafræðslu á Íslandi. Í kvikmyndastefnu er Kvikmyndamiðstöð Íslands ætlað víðtækara hlutverk en áður, meðal annars að sinna kvikmyndauppeldi og mynd- og miðlalæsi.“ Það er ekkert smáræði. Það er hins vegar ekki gert ráð fyrir því að þetta kosti nokkurn skapaðan hlut hér í kaflanum um mat á áhrifum í frumvarpinu. Það hlýtur að kosta eitthvað. Ég er í fjárlaganefnd og renni oft yfir þessi frumvörp sem koma fyrir þingið og mat á áhrifum, verð ég að segja, er yfirleitt frekar rýrt þegar kemur að greiningu á kostnaði. Ég held að það sé einhver kostnaður sem fylgir því að búa til námsefni, uppfæra það og viðhalda því og stuðla að miðlalæsi, hvorki meira né minna, það er ekkert smáræðis verkefni núna þessa dagana. Ef ráðherra gæti frætt okkur um hvernig það gengur þá væri það vel þegið.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Spurt er að því hvort það felist aukinn kostnaður í þessum breytingum. Við erum í raun og veru að lögfesta breytingarnar. Við höfum komið þessum breytingum á fyrr með kvikmyndastefnunni og Kvikmyndamiðstöð hefur verið að framfylgja stefnunni en nú erum við í raun og veru að lögbinda og fínpússa alla lagasetningu sem tengist þessari stefnumótun og fylgja henni frekar eftir. Kvikmyndastefnan er fyrsta stefnan þar sem við erum með heildarsýn á málaflokkinn, ég var ekki með svona þingsályktunartillögu eins og við höfum verið að gera, og svo hefur þessi stefnumótun þróast út í þetta til að uppfylla allt sem tengist þinginu og til að þingið sé upplýstara. Við erum í raun og veru bara að styrkja stefnuna með þessari lagasetningu. Ég vil líka nefna það, virðulegi forseti, að þetta tók ákveðinn tíma af því að það var ákveðið flækjustig í sumu sem tengist þessari lokafjármögnun. Við höfum því verið í nokkurn tíma að klára löggjöfina þannig að sumt af þessu er komið til framkvæmda og er fjármagnað innan þess fjárlagaramma sem Kvikmyndamiðstöð hefur. En ég skil vel að þetta orki tvímælis þegar það kemur svona eins og það er.

Forseti. Það er gott og blessað að það sé þegar kominn peningur fyrir þessu inni í einhverjum ramma o.s.frv., hluti af honum til, kemur úr öðrum verkefnum eða hagræðingu eða hvernig sem það er. En það skiptir ekki máli. Það á að koma fram í frumvarpinu hvað er áætlað að þessi breyting kosti til þess að það sé hægt að fylgja því eftir, t.d. í eftirliti með framkvæmd fjárlaga, fylgja því eftir hvort markmiðin sem eru sett í lögum skili sér fyrir þann pening sem var áætlað að þau myndu kosta. Það er þess vegna sem við erum að glíma við allt þetta rugl í fjárlögum, það er alltaf talað um þennan ramma, risastóra ramma sem er troðfullur af heilum hellingi af milljörðum. Maður fer að pæla í því: Bíddu, af hverju kosta fjárlögin svona mikinn pening? Er það út af þessum lögum eða hinum lögunum? Þá getur enginn svarað neinu og það getur enginn sagt mér: Þessi lög kosta þetta mikinn pening. Ég veit ekkert hvað þessi lagabreyting kostar eða er áætlað að hún kosti. Ef það er þegar búið að setja peninga í þessi verkefni sem eru hérna undir þá ætti að vera enn þá auðveldara að segja hvað þau kosta þannig að ég kaupi ekki alveg svör ráðherra og kalla aftur eftir því hver upphæðin er á bak við þetta til þess að geta skoðað eftir á hvort þetta sé góð nýting á almannafé.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka það, til að mynda ef spurt er út í styrkjaflokkinn og hvernig hann er fjármagnaður, þá er hann fjármagnaður úr Kvikmyndasjóði og hefur verið fjármagnaður úr Kvikmyndasjóði. Við erum að skýra þetta og búa til frekari heimildir, sér í lagi varðandi t.d. sjónvarpsþáttagerð, ef sjónvarpsþáttagerðin skilar ákveðnum hagnaði þá skal núna þessi hagnaður renna til Kvikmyndamiðstöðvar. Það er það sem er að gerast. Ég bara ítreka það að við erum ekki að auka útgjöld eða að styrkja við Kvikmyndasjóð, þó að ráðherrann sé auðvitað alltaf til í að gera það varðandi til að mynda Kvikmyndamiðstöð og margar aðrar skapandi greinar, en við erum ekki að gera það. Ég skil hvert hv. þingmaður er að fara en þetta rúmast allt innan þeirra fjárheimilda sem Kvikmyndamiðstöð er úthlutað. Það er líka svo, hv. þingmaður, að það á sér stað líka ákveðin forgangsröðun. Við fagráðherrarnir óskum auðvitað eftir, þegar við erum ekki að auka útgjöld vegna tiltekinna lagabreytinga, forgangsröðun verkefna út frá lögunum.

Forseti. Ég ætlaði bara að benda á það sem stendur í 5. gr. „Kvikmyndasafni Íslands er heimilt að taka gjald fyrir eftirtalið: Útlán á kvikmyndum, kvikmyndasýningar, afritun, skönnun og stafvæðingu hliðræns efnis og sérfræðilega heimildaþjónustu og launa- og efniskostnað vegna þessara þátta. Jafnframt er safninu heimilt að taka gjald fyrir sýningu, annan flutning og rétt til eintakagerðar í samræmi við ákvæði höfundalaga, nr. 73/1972. Kvikmyndasafnið skal setja sér gjaldskrá vegna þessarar þjónustu sem ráðherra staðfestir.“ Þetta held ég að hljóti að svara að einhverju leyti spurningunum um hvernig eigi að fjármagna kvikmyndakynningu og aukið læsi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um kílómetragjald vegna notkunar hreinorku- og tengiltvinnbifreiða. Frumvarpið er á þskj. 574 og er 507. mál þingsins. Með frumvarpinu er lagt til að fyrsta skrefið verði stigið í lögfestingu á nýju tekjuöflunarkerfi af ökutækjum og eldsneyti með upptöku kílómetragjalds frá og með 1. janúar 2024 vegna notkunar rafmagns- og vetnisbíla annars vegar og tengiltvinnbíla hins vegar á vegakerfinu. Til einföldunar er lagt upp með að lögin verði í upphafi á árinu 2024 einskorðuð við fólks- og sendibíla. Fyrirhugað er að síðara skrefið verði stigið með framlagningu frumvarps á næsta vorþingi um kílómetragjald vegna notkunar allra annarra ökutækja á vegakerfinu, m.a. bifreiða sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti, með gildistöku á árinu 2025. Samhliða verði lagt fram frumvarp um breytingar og endurskoðun á þeim lagabálkum sem gilda nú um skattlagningu ökutækja og eldsneytis, þar með talið á vörugjöldum af eldsneyti, þar sem þessi eldri gjöld muni eftir atvikum lækka eða falla niður. Innleiðing á nýja tekjuöflunarkerfinu í tveimur skrefum gerir kleift að fyrsta árið verði verkefnið smærra í sniðum þar sem það nær þá einungis til hluta bílaflotans. Með því móti verður einnig hægt að draga lærdóm af framkvæmd þess og endurbæta það með tilliti til reynslu og ábendinga gjaldskyldra aðila. Áform um lagasetningu voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda 4.–16. október og drög að frumvarpinu voru kynnt til umsagnar í samráðsgáttinni daganna 3.–10. nóvember. Fjölgun vistvænna og sparneytinna bifreiða hefur leitt til þess að skatttekjur ríkissjóðs af ökutækjum og eldsneyti hafa rýrnað umtalsvert og munu halda áfram að lækka á næstu árum verði engar breytingar gerðar. Samhliða þeirri þróun hefur myndast misræmi í núverandi gjaldtökukerfi milli þeirra sem nýta samgönguinnviðina. Annars vegar eru tekjur af gjaldtöku á ökutæki og eldsneyti, einkum vörugjöld, teknar að fjara smám saman út sökum þess að fram hafa komið nýir orkugjafar og sparneytnari ökutæki. Hins vegar hafa stjórnvöld markað þá stefnu að auka notkun hreinna orkugjafa í samgöngum og hraða þannig orkuskiptum, m.a. með verulegum skattastuðningi síðustu ár. Það liggur því fyrir að eigendur rafmagnsbíla greiða þannig eðli málsins samkvæmt hvorki vörugjöld né kolefnisgjald af eldsneyti og einungis lágmarksbifreiðagjald. Þá má nefna að eigendur rafmagnsbíla greiddu ekki vörugjöld við kaup á nýjum bíl til loka árs 2022 og greiða nú einungis 5% vörugjald vegna innflutnings slíkra bifreiða eftir samþykkt laga nr. 129/2022, um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2023. Einnig liggur fyrir að eigendur rafmagnsbíla hafa notið niðurfellingar virðisaukaskatts af kaupverði að hluta eða öllu leyti auk 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts af heimahleðslustöðvum og uppsetningu þeirra. Ört stækkandi hópur þeirra sem eiga og reka bifreiðar hefur því verið að greiða afar lítið fyrir afnot sín af samgöngukerfinu. Fyrir vikið stendur Ísland hins vegar flestum þjóðum framar í orkuskiptum í vegasamgöngum að undanskildum Noregi. Á sama tíma er fyrir hendi viðvarandi þörf fyrir, og áform um, að byggja upp og viðhalda vegakerfinu. Sú þörf mun síst minnka í fyrirsjáanlegri framtíð með vaxandi íbúafjölda, grósku í ferðaþjónustu og tilheyrandi umferð. Við þessari þróun þarf að bregðast og innleiða nýtt einfaldara, gagnsærra og sjálfbærara fyrirkomulag gjaldtöku til framtíðar. Þannig verður tryggð betri samsvörun á milli slíkra tekna og áframhaldandi uppbyggingar og viðhalds vegakerfisins. Nýtt tekjuöflunarkerfi á rætur að rekja til sáttmála stjórnarflokkanna um ríkisstjórnarsamstarf frá nóvember 2021, en þar fram kemur að framtíðartekjuöflunarkerfi ríkissjóðs vegna umferðar og orkuskipta verði mótað og innleitt á kjörtímabilinu. Í febrúar á þessu ári var sett á fót sameiginleg verkefnastofa fjármála- og efnahagsráðuneytisins og innviðaráðuneytisins til að móta tillögur um nýtt fyrirkomulag, en forsætisráðuneytið á einnig aðild að stýrihópi vegna verkefnisins. Í þeirri vinnu hefur komið fram að eftirsóknarvert þyki að nýtt fyrirkomulag feli í sér heildstætt og samræmt gjaldtökukerfi á landsvísu þar sem tekjulindir og hagrænir hvatar falli vel saman innbyrðis frekar en að rekast á. Einnig að gagnsæi og einfaldleiki kerfisins verði sem mestur gagnvart greiðendum og að gjaldtaka verði notendavæn og yfirbygging sem minnst þannig að óhagræði og innheimtukostnaði verði haldið í lágmarki. Megináherslan í nýju tekjuöflunarkerfi felist í því að gjaldtakan færist í meira mæli á afnot af samgönguinnviðum þannig að þeir borgi sem noti. Sú leið er í samræmi við framtíðarsýn stjórnvalda víða um heim um gjaldtöku vegna notkunar á samgönguinnviðum. Orkuskiptin og aukin kaup landsmanna á vistvænum ökutækjum, þar með talið rafmagnsbílum, marka jákvæða þróun og eru til marks um grundvallarbreytingu í neysluhegðun og umhverfisvitund. Orkuskiptin skapa hins vegar einnig áðurnefndar áskoranir fyrir fjármögnun samgönguinnviða á Íslandi þar sem þau fela í sér að tekjur ríkissjóðs af ökutækjum og eldsneyti munu að óbreyttu halda áfram að þverra eftir því sem betri árangur næst í orkuskiptum. Má telja að þróunin í þessum efnum hafi verið það hröð að ekki megi dragast lengur að bregðast við. Þetta kallar á nýja löggjöf til að innleiða nýtt fyrirkomulag gjaldheimtu, sem verði sjálfbærara til framtíðar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að rafmagns-, vetnis- og tengiltvinnbílar sem skráðir eru sem fólks- eða sendibílar í ökutækjaskrá séu gjaldskyldir. Jafnframt er gert ráð fyrir að bifreiðar sem fluttar eru tímabundið hingað til lands í að hámarki í tólf mánuði, til að mynda þær bifreiðar sem koma með ferðamönnum hingað til lands með ferjunni Norrænu verði gjaldskyldar. Gengið er út frá því til einföldunar að á upphafsárinu á árinu 2024 verði miðað við fólks- og sendibifreiðar sem eru 3.500 kg. eða léttari að heildarþyngd falli undir kílómetragjaldið, en rannsóknir sýna að þær bifreiðar valdi svipuðu vegsliti. Á árinu 2025, þegar þyngri ökutæki á borð við flutningabíla og hópferðabifreiðar verða teknar inn í kerfið, verður hins vegar litið til þess að gjaldskyldan taki mið af þyngd ökutækja og þar með vegsliti. Þá er gert er ráð fyrir því að meginreglan verði sú að eigendur þeirra gjaldskyldu bifreiða sem skráðar eru í ökutækjaskrá hér á landi verði gjaldskyldir. Þó er gert ráð fyrir því að ef annar aðili en eigandi hefur umráðarétt yfir bifreið, t.d. út frá svokölluðum kaupleigusamningum fjármögnunarfyrirtækja, skuli slíkir aðilar vera gjaldskyldir. Talið er rétt, út frá einfaldaleika og skilvirkni, að þeir umráðamenn séu gjaldskyldir en ekki eigendur þar sem það stendur þeim umráðamönnum næst að halda utan um og skrá inn kílómetrastöðu hlutaðeigandi bifreiðar, út frá slíkum samningum. Þá er gert ráð fyrir því að innflytjendur bifreiða sem ætlaðar eru til tímabundins aksturs hér á landi verði gjaldskyldir, t.a.m. ferðamenn sem og erlend fyrirtæki sem koma tímabundið hingað til lands með bifreiðar sínar. Í frumvarpinu er gengið út frá því að fjárhæð kílómetragjalds verði 6 kr. á hvern kílómetra þegar um er að ræða rafmagnsbíla og vetnisbíla og 2 kr. á hvern kílómetra þegar um er að ræða tengiltvinnbíla. Talið er rétt að gjaldið sé mismunandi hátt á árinu 2024 þar sem tengiltvinnbílar geta bæði notað rafhlöðu og jarðefnaeldsneyti. Drægni rafhlaðinna tengiltvinnbíla og þar með fjárhæð þeirra vörugjalda sem eigendur slíkra bifreiða bera er mjög misjöfn og því var afráðið að veita þeim ríflegan afslátt á þessu fyrsta ári, tilraunaári nýs gjaldtökukerfis. Þá er gert ráð fyrir, til einföldunar, að meginreglan verði sú að innflytjendur þeirra bifreiða sem flytja inn bifreið tímabundið til landsins greiði sérstakt daggjald vegna notkunar hér á landi sem skuli vera 600 kr. á dag vegna rafmagns- og vetnisbíla og 200 kr. á dag vegna tengiltvinnbíla. Þeir munu þó hafa möguleika á því að greiða kílómetragjald samkvæmt álestri á stöðu akstursmælis. Stafrænt Ísland hefur unnið náið með Skattinum, Fjársýslunni, Samgöngustofu og fleiri aðilum að innleiðingu á einföldu skráningarviðmóti vegna kílómetragjaldsins fyrir almenning og fyrirtæki. Hugmyndin er sú að kerfið verði einfalt fyrir notendur þannig að einstaklingar og fyrirtæki geti skráð áætlaðan akstur og síðan skráningu á kílómetrastöðu í sérstakt smáforrit sem auðvelt verður að nota í öllum snjalltækjum. Sá möguleiki verður þó fyrir hendi að skráningin fari fram á sérstöku vefsetri á Ísland.is. Þeim aðilum sem ekki geta nýtt sér rafræna skráningu munu þó ávallt geta nýtt sér hefðbundinn skráningarmáta hjá Skattinum, eða farið með bíl í álestur á skoðunarstöð til skráningar á kílómetrastöðu. En hugmyndin er að viðmótið verði eins einfalt og notendavænt og kostur er fyrir gjaldskylda aðila. Áætlun og greiðsla fari þannig fram með svipuðum hætti og gjald sem greitt er fyrir þjónustu veitu- og orkufyrirtækja vegna sölu á heitu vatni og rafmagni til heimila og fyrirtækja sem einstaklingar og fyrirtæki þekkja vel. Í frumvarpinu er lagt upp með að greitt verði fyrirfram upp í álagningu kílómetragjalds í hverjum og einum almanaksmánuði. Meginreglan verður sú að ríkisskattstjóri gerir í upphafi tillögu að áætlun um meðalakstur á mánuði, út frá tveimur síðustu skráningum á kílómetrastöðu, sem gjaldskyldir aðilar geta í framhaldinu breytt ef þeir kjósa. Ef um kaup á bifreið er að ræða eða ef eingöngu ein skráning á kílómetrastöðu er til skal þó áætlun miðuð við fyrirfram skilgreindan kílómetrafjölda sem ávallt er þó hægt að breyta af hálfu gjaldskylds aðila. Gjaldskyldir aðilar greiða síðan mánaðarlega fyrirfram upp í álagningu kílómetragjalds út frá samþykktri áætlun þar um. Gert er ráð fyrir því að skráning á kílómetrastöðu fari fram að lágmarki einu sinni á hverju almanaksári af hálfu gjaldskylds aðila eða skoðunarstöðvar. Þegar slík skráning á sér stað fer fram uppgjör og álagning á liðnum heilum almanaksmánuðum og dregst þá fyrirframgreiðslan frá við álagningu kílómetragjaldsins. Gjaldskyldur aðili getur þó alltaf skráð inn nýja kílómetrastöðu þegar 30 dagar eru liðnir frá síðustu skráningu hans. Það er því eingöngu skráning gjaldskylds aðila eða faggiltrar skoðunarstöðvar sem verður til þess að álagning og uppgjör á sér stað á því tímabili sem um ræðir. Þó er talið rétt í eftirlitsskyni og til þess að tryggja eins og kostur er eftirlit með kílómetrastöðu, út frá akstursmæli þeirra gjaldskyldu bifreiða sem skráðar eru í ökutækjaskrá hér á landi og falla undir lögin, að skráning á kílómetrastöðu akstursmælis fari einnig fram hjá söluaðilum bifreiða í atvinnuskyni, t.d. vegna ábyrgðar- og þjónustuskoðana eða viðgerðum í atvinnuskyni, svo sem út frá tjónaviðgerðum út frá skilmálum vátryggingafélaga. Þessar skráningar á kílómetrastöðu eru hins vegar eingöngu gerðar í eftirlitstilgangi út frá skatteftirliti og skoðun á almennri framkvæmd kílómetragjaldsins. Gert er ráð fyrir því að frumvarpið öðlist gildi nú þegar fyrir þær bifreiðar sem skráðar eru hér á landi, en hins vegar er gert ráð fyrir að þau ákvæði frumvarpsins sem varða tímabundinn innflutning bifreiða hingað til lands taki gildi 1. júlí 2024 fyrir rafmagns- og vetnisbíla og 1. janúar 2025 vegna tengiltvinnbíla, þar sem framkvæmd vegna eftirlits, skráningar og viðmóts tekur lengri tíma þegar um slíkar bifreiðar er að ræða. Í frumvarpinu er loks að finna þrjú ákvæði til bráðabirgða sem varða fyrstu skráningu og fyrirframgreiðslu kílómetragjalds eftir gildistöku frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að þær lagabreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafi jákvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs og að á árinu 2024 verði tekjuauki af nýju kerfi fyrir hreinorku- og tengiltvinnbíla rúmlega 3 milljarðar kr. Þá mun samþykkt frumvarpsins fela í sér kostnað við uppsetningu og rekstur kerfa hjá Skattinum. Í frumvarpinu er að finna mat á ýmsum öðrum áhrifum, m.a. á samfélagslegum áhrifum og áhrif eftir tekjuhópum og búsetu. Þar sem eignarhald á rafmagnsbílum er algengast í hærri tekjutíundum er gert ráð fyrir því að kílómetragjaldið hafi mest áhrif á einstaklinga í hærri tekjutíundum í krónum mælt. Þó má gera ráð fyrir að hlutdeild rafmagnsbíla í bílaeign tekjuhópa verði smám saman jafnari á næstu árum eftir því sem verð rafmagnsbíla lækkar áfram í samanburði við aðra bíla og framboð þeirra á endursölumarkaði eykst. Þá liggur fyrir að mun fleiri rafmagnsbílar og tengiltvinnbílar eru á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni í hlutfalli við íbúafjölda. Í frumvarpinu er jafnframt að finna dreifingu á meðalakstri eftir póstnúmerum. Af þeirri dreifingu má sjá að árlegur meðalakstur bifreiða er ámóta mikill um allt land en tiltölulega lítill munur er á meðalakstri í nærumhverfi höfuðborgarsvæðisins, akstri á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar á landsbyggðinni. Kílómetragjald felur því ekki í sér eðlisbreytingu á núverandi kerfi. Þeir sem hafa hingað til keyrt mest hafa greitt mest af eldsneytisvörugjöldum. Jafnframt ber að hafa í huga að þrátt fyrir að kílómetragjald verði m.a. lagt á akstur rafmagnsbifreiða samkvæmt frumvarpinu mun árlegur rekstrarkostnaður þeirra eftir sem áður vera mun lægri en sambærilegra bensínbifreiða þegar tekið er tillit til meðaleyðslu líkt og fram kemur í frumvarpinu. Það sem skiptir hér máli er að hvati einstaklinga til orkuskipta í vegasamgöngum verður áfram ríkur með tilliti til rekstrarkostnaðar bifreiða. Loks er ánægjulegt að nefna að stjórnvöld hafa nú opnað upplýsinga- og kynningarsíðu fyrir almenning bæði vegna frumvarpsins og framtíðarsýnar stjórnvalda í þessum efnum. Á vefsíðunni má finna ítarlegar upplýsingar um forsendur og nauðsyn breyttrar tekjuöflunar ríkissjóðs með upptöku kílómetragjalds, auk þess sem finna má spurningar og svör undir liðnum Spurt og svarað á vefslóðinni vegirokkarallra.is. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umræðu að lokinni þessari.

Forseti. Það er tvennt. Annars vegar það sem hæstv. ráðherra nefndi í framsöguræðu sinni, að þarnæst þegar tekið hefur verið tillit til tengiltvinnbifreiða líka - vantar það þá ekki fyrir allar aðrar bifreiðar, líka bensín- og dísilbifreiðar, þegar í rauninni eldsneytisgjaldið fellur út og bara kílómetragjald kemur í staðinn? Markmiðið er væntanlega að fella út öll þessi aukagjöld sem eru núna á bensíndælunni. Hitt er að nú er verið að fella líka niður þessar ívilnanir sem hafa verið allt upp í milljón fyrir rafmagnsbíla sem þýðir í rauninni að rekstrarkostnaður verður meiri. Það að kaupa og reka bílinn, fjármagnskostnaðurinn sem því fylgir o.s.frv., gerir það að verkum, af því að rafmagnsbílar eru dýrari, að rekstur þeirra verður dýrari ef tekið er tillit til heildarverðs bílanna. Eitthvað gæti þó komið á móti. Það eiga að koma einhverjar mótvægisaðgerðir í gegnum Orkusjóð en það er ekki búið að kynna þær enn þá og við áttum okkur ekki alveg á því hvernig niðurstaðan, rekstrarleg niðurstaða, fyrir rafbílana verður fyrr en það gerist. Það gæti gert það að verkum að við glutrum niður þeim orkuskiptum sem hafa náðst og við viljum reyna að ná sem fyrst til að ná öðrum markmiðum, loftslagsmarkmiðum. Það væri vel þegið ef ráðherra gæti aðeins kynnti okkur hvernig framvinda þess sem kemur í staðinn fyrir þær niðurgreiðslur sem hafa verið á öðrum gjöldum en bara kílómetragjaldinu og bensíngjaldinu gagnvart rafbílum, til að við áttum okkur betur á stöðunni varðandi heildarkostnað þess að eiga rafbíl á móti því að eiga bensínbíl.

Herra forseti. Það er alveg rétt, það er ýmislegt í þessari lengri tíma mynd sem á aðeins eftir að útfæra. Meginmarkmiðið er að það sé algjörlega ljóst að það að kaupa, eiga og reka hreinorkubíl sé betra fyrir buddu heimilisins heldur en bensín- eða dísilbíl til lengri tíma. Þess vegna stígum við þetta skref núna, og tökum tengiltvinnbílinn ekki lengra vegna þess að með þeim ertu enn þá milli kerfa. Síðan þegar vörugjöldin falla brott, þá náttúrlega erum við með markmið um þessi kolefnisgjöld sem verður alltaf ofan á. Þú borgar þá ekki bara fyrir að nota vegina heldur líka fyrir losun. Það er gagnsærra kerfi að þú sért þá bara að borga fyrir losunina en ekki að greiða vörugjöld ofan á vöruna sem þú kaupir sem síðan er að losa. Þess vegna eru hugmyndirnar þar um að jafna í rauninni lækkun á bensíni og hækkun á dísil af því að það er meiri losun af því. Varðandi áframhaldandi stuðning gagnvart rafbílakaupum og orkuskiptum, þá heldur hann áfram. En kerfið eins og það hefur verið núna, með ívilnanir á virðisaukaskatti, kallar á útgjöld ef svo má segja, allt að 12 milljarða á ári en nú er verið að fara niður í 7,5. Það þýðir að það er minni stuðningur sem er að fara í þau orkuskipti en ég tel þó að það sé áfram verið að styðja við breytta neysluhegðun og fólk kaupi frekar þessa tegund bíla. Það er stillt þannig af að það er í rauninni viðbótarstuðningur þegar bifreiðarnar eru ódýrari, sem ég tel líka eðlilegra. Það er vissulega í stærri myndinni til lengri tíma ákveðin atriði sem við eigum eftir að finna út úr. En þetta skref er skýrt. 

Forseti. Einmitt. Stærri myndin er dálítið mikilvæg í þessu því að fjárhagsleg áhrif sem við verðum að glíma við vegna loftslagsbreytinga eru þó nokkur vegna þeirra skuldbindinga sem liggja þar á bak við. Algjörlega óháð því hvað fólki finnst um loftslagsbreytingar og þess háttar þá erum við með skuldbindingar þar á bak við sem munu kosta okkur fjármuni ef við náum ekki ákveðnum markmiðum. Markmiðin sem slík eru mjög góð, samfélagið sem við fáum, ef við náum þeim markmiðum á góðum tíma og því fyrr því betra, verður mun betra samfélag. Í þessa stóru mynd er óþægilegt að það vanti inn í, vanti í púsluspilið, eins og hvað er að koma úr Orkusjóði eða loftslagssjóði til að koma til móts við þessar ívilnanir sem féllu niður og þá líka, ekki bara vegna bifreiðanna heldur einnig vegna almenningssamgangna og hjólreiða. Til dæmis eru hjól að falla þarna út líka. Við upplifðum það t.d. í Covid að Strætó var gert í rauninni að ganga á sína sjóði sem hann var búinn að safna upp í til að kaupa vagna sem voru að fara í áttina að orkuskiptunum og hefur þá ekki efni á því lengur af því að það var gengið á það fjármagn. Þar töfðust orkuskipti um þann tíma a.m.k., nema eitthvað annað sé í bígerð sem við höfum ekki frétt af. Það væri mjög gott núna, tveimur árum eftir að þessi ríkisstjórn tók aftur til starfa og setti sér ný markmið varðandi loftslagsáhrifin og loftslagsbreytingarnar, að við færum að sjá á öll spilin, ekki bara hálfpúslaða mynd þar sem eru stór göt.

Herra forseti. Það verður sem sagt sama kílómetragjald á alla árið 2025 ef allt gengur eftir og svo bætist bara við kolefnisgjaldið og olíu- og vörugjöld lækka verulega eða falla niður. En ég er sammála hv. þingmanni í því að það þarf auðvitað að vera trúverðugt plan til að ná settum markmiðum. Við höfum með mjög öflugum hætti stutt við breytta neysluhegðun. Ég veit að það er verið að kortleggja nákvæmlega hvar við getum helst náð árangri til að standa við okkar skuldbindingar en þegar kemur að orkuskiptum og því að minnka hlut jarðefnaeldsneytis, og vonandi þurfum við ekki að nota það lengur, þá stendur það ekki og fellur með okkur heldur ákveðinni tækniþróun í útlöndum eða í framleiðslu á vörum, tækjum eða tækni. Við erum háð því hvað gerist annars staðar og hvenær við getum tekið það upp hér. Það er ekki bara skynsamlegt til þess að minnka losun og bæta loftgæði heldur er bara í mínum huga frekar svona efnahagslega skynsamlegt að geta hætt að nýta u.þ.b. 100 milljarða í gjaldeyri sem við notum til að kaupa olíu frá útlöndum og nota í eitthvað annað  En þetta er gríðarlega stórt verkefni og markmiðið er gríðarlega metnaðarfullt og ég vonast til þess að við séum raunsæ í því, bæði hvað er raunhæft út frá tækni en við þurfum líka að hugsa um hversu miklu við erum tilbúin að kosta til þess að vera t.d. alveg fremst 

Ég minni hæstv. ráðherra á tímann.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er verið að leggja til að innleiða breytingu sem felur það í sér í raun og veru að þeir sem nota samgöngukerfið, vegakerfið, komi til með að greiða fyrir það, þeir borgi sem noti, eins og sagt var hér. Þetta er náttúrlega mikil breyting en það er jafnframt mikilvægt að í þeirri vinnu sem fram undan er í þinginu, nefndarvinnunni, verði farið vel yfir athugasemdir sem hafa borist. Ég vil sérstaklega nefna hér umsögn frá Byggðastofnun sem sendi inn umsögn varðandi fjárlagafrumvarpið fyrir yfirstandandi ár. Þar kemur fram af hálfu Byggðastofnunar: „Víða utan stærstu þjónustukjarna þurfa íbúar að ferðast um lengri veg til að sækja atvinnu og ýmis konar þjónustu. Hafa þarf það í huga við endurskoðun gjaldtöku af ökutækjum að óvíða eru almenningssamgöngur á þessum svæðum með þeim hætti að hægt sé að nota þær til daglegra ferða og því þurfa íbúar að reiða sig á einkabílinn. Tryggja þarf jafnræði í gjaldtöku þannig að breytingin komi ekki harðar niður á dreifbýlum svæðum og að hækkanir verði hóflegar þannig að þær vinni ekki gegn áherslu byggðaáætlunar um eflingu atvinnu- og þjónustusóknarsvæða.“ Þetta er það inntak sem ég vildi aðeins koma inn á í minni ræðu. Það má ekki fara svo að frumvarpið leggi sérstakar byrðar á þá sem búa utan höfuðborgarsvæðisins og greiðsluþátttaka þeirra sem búa á landsbyggðinni má ekki verða of há miðað við þá sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Ég óttast svolítið að þetta geti haft neikvæð áhrif á búsetuskilyrði á landsbyggðinni og þetta er það sem nefndin þarf að fara vel yfir. Ég óttast pínulítið að áhrifin gætu verið meiri heldur en kemur fram í greinargerðinni. Það mætti í raun og veru, herra forseti, rökstyðja betur það sem lýtur að þessu jafnræði í frumvarpinu. Það má heldur ekki verða þannig, verði frumvarpið að lögum, að þetta hvetji fólk beinlínis til þess að flytja til höfuðborgarsvæðisins. Það er alveg ljóst að þeir sem aka mikið og sérstaklega þeir sem búa nálægt höfuðborgarsvæðinu, eins og á Suðurnesjum, Suðurlandi, Akranesi og í Borgarnesi, koma til með að borga meira og sérstaklega þeir sem sækja hér vinnu og aka daglega. Það verður að hafa það í huga að frumvarpið getur haft mikil áhrif á daglegt líf þeirra sem búa á landsbyggðinni og, eins og ég nefndi, starfa eða sækja þjónustu eða nám í höfuðborginni. Það kemur ekki fram hversu stórt atvinnusvæðið er og hversu samofið það er að vinna fjarri heimili sínu og hve mikill akstur úr og í vinnu er. Það er viðbúið að frumvarpið geti haft margfeldisáhrif fyrir þá sem búa í nútímasamfélagi sem felst í daglegri þátttöku í öllu því sem á sér stað, ef svo má að orði komast, atvinnu og frístundum. Hins vegar eru áhrif gjaldsins á þá sem búa á höfuðborgarsvæðinu minni. Í nágrannalöndum okkar eins og í Danmörku er að hluta brugðist við þessu ójafnræði sem myndast þegar fólk þarf að sækja vinnu um langan veg, vegna kostnaðar til og frá vinnu, þar er sem sagt skattfrádráttur í boði fyrir þá sem þurfa að sækja vinnu um langan veg. Það sama er í Noregi, þar er einmitt reiknaður skattafsláttur til og frá vinnu og þetta er eitthvað sem mér finnst að nefndin ætti að skoða. Þótt það sé ekki beint hennar verksvið í vinnu við þetta frumvarp þá skiptir þetta máli í þessu samhengi. Svo er í greinargerðinni svolítið sérstök setning eða yfirlýsing um að kílómetragjaldið hvetji til aukinnar vitundar um akstur og geti þannig dregið úr umferð. Jú, jú, vissulega hvetur það til þessarar auknu vitundar en mér finnst þetta samt ekki alveg eiga við vegna þess að þetta hefur meiri áhrif á þá sem eru að sækja vinnu um langan veg, eins og ég hef komið hér inn á. Svo eru það þeir sem hafa valið að búa t.d. í nágrannabyggðarlögum á höfuðborgarsvæðinu, núna standa menn kannski frammi fyrir því að það hefur aukinn kostnað í för með sér. Vissulega er húsnæði ódýrara og það er náttúrlega jákvætt fyrir þá sem kannski þurfa að sækja vinnu um langan veg, það er þá minni kostnaður þeim megin. En að sama skapi, ef aksturinn er mikill á mánuði þá er þetta fljótt að koma inn. Ég vildi einnig nefna að þeir sem hafa í gegnum árin þurft að aka langt til vinnu eða náms hafa náttúrlega þurft að greiða hlutfallslega meira en hinir sem búa stutt frá allri þjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum bara að nálgast þetta úrlausnarefni heildstætt, skoða alla þessa þætti sem ég hef m.a. nefnt hér og fara nákvæmlega yfir það hvaða áhrif þessi gjaldtaka mun hafa á daglegt líf landsmanna og sérstaklega þá sem eru búsettir fyrir utan höfuðborgarsvæðið og ekki síst á landsbyggðinni og skoða hvort það sé jafnvel hægt að fara einhverjar einfaldari leiðir. Það er líka atriði í mínum huga að skoða hvort það sé hægt að setja bara á fast gjald. Fyrir þá sem aka mikið getur það skipt verulegu máli. Þetta var gert á sínum tíma, það var hægt að velja um greiðslu ársgjalds af notkun dísilbifreiða í stað kílómetragjalds og einnig mætti taka tillit til þyngdar og eyðslu ökutækis o.s.frv. Ég held að þetta gæti verið ákveðin leið til að jafna það sem virðist blasa við, að þeir sem sækja vinnu um langan veg komi til með að þurfa að borga hærri upphæð en þeir hafa gert. En alla vega held ég að það sé vel þess virði að skoða fast gjald. Það er náttúrlega áhugavert að skoða í samanburði hvernig stuðlað er að aukinni notkun hreinorkubifreiða í öðrum löndum. Ég þekki það ekki hvort kílómetragjald sé notað víða erlendis en það er í mínum huga mikilvægt að við skoðum framkvæmdina í kringum okkur og þarna nefndi ég t.d. Danmörku og Noreg þegar kemur að skattafslætti sem væri náttúrlega sjálfsögðu mikilvægt að vita hvort hentaði okkur. Að lokum, herra forseti, þá vona ég að þetta mál fái mikilvæga og góða umfjöllun í nefndinni og að það verði horft í öll þessi sjónarmið. Það eiga náttúrlega eftir að koma umsagnir og ég nefndi þessa umsögn frá Byggðastofnun sem hefur smá áhyggjur af því að þetta geti haft áhrif á landsbyggðina. Þetta þarf að fara ofan í saumana á að mínu mati í nefndarvinnunni, að sú hætta sé ekki fyrir hendi að þessi breyting, eins og lagt er hér upp með, hafi neikvæð áhrif á búsetu á landsbyggðinni. Það má ekki fara svo. Ég held persónulega að það gæti verið góð lausn að hafa þetta hámarksgjald og vona að nefndin taki það til umfjöllunar og skoðunar í sinni vinnu sem fram undan er.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að halda langa ræðu um þetta en vildi koma hingað upp vegna þess að mér finnst þetta frumvarp að mörgu leyti vera skiljanlegt. Öll áttum við okkur á ástæðum þess að það þarf að breyta tekjustofnum sem liggja til grundvallar ökutækjanotkun. Við viljum mjög gjarnan færa okkur úr bílum sem drifnir eru áfram af jarðefnaeldsneyti og yfir í hreinni orku. Það er auðvitað almennt umhugsunarefni hvort það sé skynsamlegt að draga mikið úr ívilnunum núna, eins og gert verður um áramót, en það er aftur önnur umræða. Það er líka umhugsunarefni að á sama tíma og við ætlum þó í gegnum Orkusjóð að ýta fólki yfir í bíla sem keyra á rafmagni þá eru mjög víða, á landsbyggðinni sérstaklega, innviðir með þeim hætti að fólki er kannski illa gert kleift að nýta sér þennan kost. Það verður auðvitað að vera forsendan fyrir þessum orkuskiptum að það verði hægt að gera þetta alls staðar. En almennt er ég sammála því að þeir greiði sem noti vegna þess að þetta snýst ekki bara um útblástur bíla, þetta snýst auðvitað um slit á vegum. Í rauninni er kannski ekki neitt til sem heitir grænn einkabíll. Vissulega eru rafmagnsbílar vistvænni en þeir eru í eðli sínu ekki grænir. Það er tvennt sem einkennir bílinn síðustu 70, 80 árin. Það er auðvitað sá veruleiki að hann spýr út úr sér efnum sem eru slæm fyrir umhverfið en svo er það hreyfanleiki bílsins sem hefur í rauninni haft miklu meiri áhrif á þetta sýnilega umhverfi okkar heldur en við gerum okkur nokkurn tímann grein fyrir. Þessar fallegu borgir sem við ferðumst til og viljum fara að skoða, þessar evrópsku blönduðu, þéttu borgir, eru byggðar upp í veruleika þar sem bíllinn er ekki til og möguleiki til að hreyfa sig á milli staða ekki sá sami og hann er í dag. Fólki var nauðugur einn kostur að byggja skynsamlega, að vera með verslanir á jarðhæðum og íbúðir þar fyrir ofan og verksmiðjur og annað nálægt og gjarnan var þetta svo tengt með almenningssamgöngum. Þessi nýi veruleiki síðustu áratugina hefur breytt borgunum okkar úr þessari þéttu, evrópsku byggð yfir í þessa bandarísku bílaborg, ef við getum kallað hana það, sem byggist á flokkun og aðgreiningu, þar sem þú býrð á einum stað, vinnur á öðrum stað, sækir afþreyingu á þriðja stað og þetta er svo allt tengt saman með götum og oft stórum umferðarmannvirkjum. Þetta er eitthvað sem okkur þykir síðra. Margar borgir og flestar borgir, Reykjavík þar á meðal, eru að reyna að vinda ofan af þessu og sigla aftur yfir í hina ákjósanlegu byggð. Forsendan fyrir því að það takist eru svo auðvitað góðar almenningssamgöngur. Við eigum alveg möguleika á því að byggja þær upp hér í þéttbýlinu á suðvesturhorninu svo að einhverju nemi þannig að þær verði valkostur við einkabílinn. Það er hins vegar erfiðara úti á landi. Við getum haldið úti einhverjum almenningssamgöngum og höfum verið að gera það, þó að í allt of litlum mæli sé, en þær verða ekki valkostur fyrir landsbyggðarfólk. Þá vil ég taka undir áhyggjur hv. þm. Birgis Þórarinssonar. Það þarf að huga vel að því hvaða áhrif þetta hefur á fólk sem kýs að búa í dreifbýlinu eða hefur fæðst þar og ekki haft möguleika á því að flytja þaðan. Það þarf oft að sækja vinnu um langan veg en það þarf líka að sækja ýmsa þjónustu, vegna þess að við erum búin að byggja upp 70–80% af öllum íbúðum á sama staðnum. Og það var alveg skynsamleg hugsun vegna þess að við þurftum að eignast eina borg sem innihélt menningarstofnanir, dómstóla, heilbrigðisstofnun og háskóla og annað slíkt en það þarf að gefa öllu fólkinu sem býr annars staðar kost á því að nýta sér þessa þjónustu. Það má ekki vera með þeim hætti að það kosti þá þetta fólk miklu meira en aðra að nýta sér þá sjálfsögðu þjónustu sem í sumum tilfellum er bundin í lög, eins og réttinn til fullnægjandi læknisþjónustu t.d. Ég tek því undir með hv. þingmanni að þá hljótum við samhliða þessari þróun, sem við verðum augljóslega að fara í og ég styð í grunninn, að skoða þær mótvægisaðgerðir sem nágrannar okkar í Noregi og Danmörku og víðar hafa gripið til, að í þeim tilfellum þar sem fólk þarf á einkabílnum að halda og þarf um langan veg að fara, jafnvel oft í viku, verði þá hægt með einhverjum hætti að fá skattafslátt eða aðra ívilnun á móti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom líka inn á að það væri fjölmennur hópur sem byggi í úthverfum höfuðborgarinnar og í næstu byggðum við höfuðborgina og sækti vinnu hér daglega. Það er líka þekkt þróun þessara bílaborga að miðborgirnar voru dýrari. Það var möguleiki að reisa gisnari byggð þegar einkabíllinn kom til sögunnar þannig að úthverfavæðingin varð allsráðandi. Fólk sótti oft þangað vegna þess að húsnæði var ódýrara en síðan runnu náttúrlega á fólk tvær og þrjár grímur jafnvel þegar það áttaði sig á því að bifreiðakostnaðurinn á móti gerði þennan sparnað að engu. Þetta er því ekki skynsamleg hugsun en þetta er í rauninni eitthvað sem Vesturlandabúar hafa þróað síðustu áratugi og við þurfum einhvern veginn að vinda ofan af. Og á meðan við erum að vinda ofan af því þurfum við að koma í veg fyrir að þetta bitni á því fólki sem er í þessari stöðu. Að því slepptu þá finnst mér í rauninni þetta frumvarp að mörgu leyti vera eðlilegt skref í þeim breytingum sem við erum að ganga í gegnum og við viljum sjá að við förum úr bílum, knúnum áfram af jarðefnaeldsneyti, sem við getum þá skattlagt í minna mæli, og færum okkur yfir í kílómetragjöld. Eins og ég skil hæstv. ráðherra þá liggur það fyrir að í framtíðinni muni allir borga þessi kílómetragjöld. Það má svo skoða það hvernig við getum jafnað aðstöðu fólks, annaðhvort með skattaívilnun eða einhverjum föstum gjöldum, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á. Að lokum, herra forseti, þá hitti ég bónda framan úr Bárðardal, innst í Bárðardal, og hann keyrir á nýjum og fínum rafmagnsbíl. Hann sagði við mig: Ég er alveg til í að borga þetta kílómetragjald en ég vildi gjarnan hafa vegi til að keyra á. Það beinir náttúrlega sjónum okkar að því líka að við eigum eftir að byggja upp okkar grunnumferðarnet og það þarf auðvitað að haldast í hendur við það að rukka fólk fyrir að keyra. Það er varla hægt að gera það vegna aksturs á vegum eins og eru inn Bárðardalinn.