Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til utanrrh. um hvaða afleiðingar stækkun Evrópusambandsins hafi fyrir hagsmuni Íslands í Evrópu. Þessi fyrirspurn skarast að nokkru við fyrirspurn númer tvö á dagskrá þessa fundar sem er um endurskoðun á EES-samningnum og vænti ég þess að hæstv. utanrrh. gefist möguleiki á að koma því sem máli skiptir að í svörum við þessum tveimur spurningum. Þessi spurning mín er líka afskaplega opin og það er viljandi. Ég vænti þess að ráðherra fari yfir þýðingarmestu þætti stækkunar og áhrif á hagsmuni okkar í Evrópu. Stækkun Evrópusambandsins stendur fyrir dyrum. Það á að ljúka aðildarsamningum við þau lönd sem verða tekin inn fyrir árslok 2002. Tólf lönd eru í biðröðinni og vilja inn, en eins og við vitum komast þau ekki öll að. Íslensk stjórnvöld hafa stutt stækkunina eindregið og tek ég undir þá afstöðu. Löndin sem sækja um telja aðildina grundvallaratriði varðandi uppbyggingu heima fyrir og sem friðar- og öryggismál. En Ísland verður af markaðsmöguleikum sem nú eru fyrir hendi við mörg umsóknarríkin samkvæmt fríverslunarsamningum EFTA. Fríverslunarsamningar hafa veitt okkur betri markaðsaðgang í löndum sem nú sækja inn í Evrópusambandið en sambandið sjálft hefur haft við þau. Nú munu þau fá bættan aðgang að mörkuðum Íslands meðan við missum samninga og þurfum að fara að greiða tolla fyrir sumar afurðir í samræmi við bókun 9 í EES-samningnum. Noregur hefur hins vegar byggt upp markað fyrir marga milljarða, 10 milljarða, ef ég man rétt og fær þar með tilsvarandi kvóta sem nú mun gilda inn á allt Evrópusambandssvæðið. Hvaða afleiðingar hefur þetta fyrir okkur? Sömuleiðis skiptir máli hvernig ný tækifæri verða til í viðskiptum og fjárfestingum á hinu stækkaða svæði og hvort þau kalla á úrbætur hjá okkur, t.d. í lagasetningu. Svo er það Myntbandalagið. Á athyglisverðri ráðstefnu Samtaka iðnaðarins nýverið um Evrópusambandið og evruaðild talaði meðal annarra dr. Sixten Korkman, framkvæmdastjóri á sviði efnahags- og peningamála hjá ráðherraráði Evrópusambandsins. Hann sagði evruna hafa útrýmt óstöðugleika gengis á evrusvæðinu sem öll Evrópa nyti góðs af. Hann sagði líka að auk sameiginlegrar myntar fengist Evrópusambandið við tvö krefjandi viðfangsefni, annars vegar stækkunarferlið sem mundi auka landfræðilegt flatarmál, mannfjölda, efnahagsumsvif og fjölda landa innan Evrópusambandsins, en hitt ferlið væri að ná fram stofnanalegum umbótum á eðli og gerð Evrópusambandskerfisins til að styrkja ábyrgð þess. Hvaða áhrif, herra forseti, hefur þessi þróun á stöðu okkar Íslendinga?

Herra forseti. Ísland hefur lýst yfir eindregnum stuðningi við fyrirhugaða stækkun Evrópusambandsins. Stækkunin er jákvæð fyrir Evrópu, bæði pólitískt og efnahagslega. Hún mun treysta friðinn í Evrópu, auka hagvöxt í umsóknarlöndunum og skapa traustara umhverfi fyrir atvinnulíf og viðskipti. Þetta er allri Evrópu í hag og þjónar einnig hagsmunum okkar Íslendinga. Stækkunin felur í sér ýmiss konar möguleika fyrir okkur Íslendinga, en á móti kemur að óvissa ríkir um innflutningsskilyrði fyrir sjávarafurðir okkar eins og ég mun víkja að hér á eftir. Ekkert bendir til þess að nokkur sérstök vandkvæði séu á stækkuninni fyrir Ísland þótt hafa verði þann fyrirvara á að viðræður eru ekki hafnar um aðlögun umsóknarlandanna að Evrópska efnahagssvæðinu. Við höfum látið það í ljós að við munum ekki fara fram á frekari hindranir í frjálsri för fólks en önnur EES-ríki. En við höfum áskilið okkur rétt til þess að beita öryggisákvæðum ef upp kæmi alvarleg röskun á vinnumarkaði. Samningar okkar við umsóknarlöndin um fríverslun munu falla úr gildi við aðild þeirra að Evrópusambandinu, þar á meðal ákvæðin um fríverslun með fisk. Það þarf að semja við ESB um hvað við eigi að taka. Mikilvægir hagsmunir eru í húfi og hætta er á að markaðsaðgengi íslenskra fyrirtækja fyrir ýmsar sjávarafurðir muni ekki aðeins versna og við missa það forskot sem við njótum á þessum mörkuðum gagnvart samkeppnisaðilum innan Evrópusambandsins heldur eigum við á hættu að verða verr sett í ýmsum tilvikum. Þá mundi samkeppnisstaða okkar gagnvart samkeppnisaðilum innan Evrópusambandsins að öllum líkindum versna enn frekar ef öll þessi lönd taka upp hina sameiginlegu evrópsku mynt. Hér á Ísland mikilla hagsmuna að gæta því að sum þessara landa voru eitt sinn, og hafa alla burði til þess að verða aftur, mikilvægur markaður fyrir ýmsar sjávarafurðir. Á hinn bóginn eru viðskiptin lítil um þessar mundir og stafar það af þeim samdrætti sem þessi lönd hafa mætt við aðlögun sína að frjálsum markaðsaðstæðum. Hér þarf því að finna sanngjarna lausn í samningum við ESB þar sem m.a. er tekið tillit til tapaðra sóknarfæra á þessum mikilvægu mörkuðum. Ég hef margítrekað lýst yfir áhyggjum mínum yfir því hve markaðsuppbygging okkar hefur verið takmörkuð í þessum löndum. Norðmönnum hefur orðið betur ágengt og hafa þeir t.d. um 50% af fiskmarkaðnum í Póllandi meðan Ísland hefur aðeins 1%. Vafalítið hafa þeir haft að leiðarljósi að þessi markaðssókn gæti reynst þeim gagnleg í samningaviðræðum við ESB þegar þessi ríki hafa gerst aðilar að Evrópusambandinu. Utanrrn. hefur boðið útflytjendum til samstarfs til að bæta markaðshlut okkar og ráðuneytið hefur þegar hafið undirbúningsvinnu í þessu skyni. En hér dugar skammt vilji stjórnvalda því mikilvægt er að íslenskir útflytjendur skoði vel sóknarfæri á þessum mörkuðum og það er líka rétt að við höfum haft nánast lítið sem ekkert fjármagn til þessarar vinnu. Fjölgun aðildarlanda mun gera rekstur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þyngri í vöfum og verður að mæta því með aukinni árvekni og framtaki. Á nýlegum EES-ráðsfundi hélt ESB því m.a. fram að stækkun mundi gera ríkari kröfur til einsleitni og að atkvæðagreiðslur innan Evrópusambandsins yrðu algengari. Af því mætti leiða að jafnvel enn þá minni möguleikar væru til að taka tillit til sérstakra aðstæðna, t.d. í EFTA/EES-ríkjunum, eftir að stækkunin hefur átt sér stað. Einnig er rétt að hafa í huga að eftir stækkunina verða hin nýju aðildarlönd gagnaðilar okkar og munum við eiga mikið undir þeim eins og öðrum aðildarlöndum Evrópusambandsins varðandi rekstur samningsins. Þess vegna er mikilvægt að efla samstarf okkar við þessi lönd og að því höfum við unnið í utanrrn. eftir bestu getu og munum halda því áfram.

Herra forseti. Hér er nokkuð viðamikið mál á ferðinni og ástæða er til að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á því á hinu háa Alþingi. Mig langar til að inna hæstv. utanrrh. eftir því hvenær ráðgert sé að hefja viðræður við umsóknarlöndin, þ.e. þau sem sótt hafa um aðild að Evrópusambandinu. Hæstv. ráðherra sagði að viðræður væru ekki hafnar um aðlögun að EES-samningnum. Gott væri að hæstv. ráðherra gæti greint frá því hvenær þær gætu hugsanlega hafist, ef hann veit það, og hvernig undirbúningi þeirra verður háttað í utanrrn. og af hálfu íslenskra stjórnvalda og hvernig samstarfi við útflutningsfyrirtæki eða atvinnufyrirtæki á Íslandi verði háttað í þeim undirbúningi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör. Mér finnst að við verðum að staldra svolítið við það að við erum núna að taka afleiðingunum af því að útflytjendur hafa ekki sótt inn á svæðið að sama marki og Norðmenn hafa gert. Einnig kom fram í máli utanrrn. að litlir peningar hafi verið til þessara verkefna. Ég skil það svo að hann sé þá að ræða um markaðssókn og stuðning stjórnvalda við að byggja upp markaði á þessu svæði. Þá er spurningin: Er hægt að gera eitthvað héðan af eða erum við búin að missa af tækifærinu? Ráðherra sagði jafnframt að við ættum á hættu að verða verr sett og að það kæmi upp ákveðin staða ef öll löndin taka upp sameiginlega evrópska mynt. Ég hef mikinn áhuga á því að við reynum að átta okkur á hvað það þýði fyrir Ísland ef önnur lönd Evrópu taka upp sameiginlega mynt. Ég velti því líka fyrir mér vegna þess hve miklar breytingar hafa orðið hjá Evrópusambandinu --- ýmis nýmæli hafa verið tekin upp hjá stofnunum sambandsins, þ.e. aukin áhrif og sömuleiðis aukið löggjafarvald --- hvað það hafi að segja fyrir okkur. Til dæmis vil ég minna á að nýverið sá dómsmrh. sig knúna til að mótmæla harðlega áformum um aðgerðir Evrópusambandsins til að berjast gegn hryðjuverkamönnum. Það mál snerti Schengen-samstarfið, en átti að halda utan sameiginlegs vettvangs Schengen-ríkjanna. Er það eitt af því sem blasir við hjá okkur að þrátt fyrir að við hugsanlega fáum endurskoðun á EES-samningnum séu þvílíkar breytingar orðnar að við ýtumst út fyrir og jafnvel að það hafi áhrif á hvernig samningurinn stendur gagnvart stjórnarskrá okkar?

Herra forseti. Við í utanrrn. og utanríkisþjónustunni erum alltaf að berjast fyrir helstu hagsmunamálum Íslands. Það er hins vegar alveg rétt að við komumst oft og tíðum ekkert að því borði þar sem mikilvægar ákvarðanir eru teknar. Ég veit að hv. alþm. muna eftir því í svokölluðu fiskimjölsmáli þegar utanrrn. fór í mikla baráttu til að rétta okkar hag, þá áttum við ekki einu sinni aðgang að byggingunni þar sem viðræðurnar áttu sér stað. Eftir nokkurt þóf komust okkar menn þar inn á Schengen-passa vegna þess að þeir höfðu aðgang að byggingunni vegna aðildar okkar að Schengen. Ef við hefðum ekki verið aðilar að því, hefðum við ekki einu sinni getað verið á göngunum þar sem verið var að taka þessar mikilvægu ákvarðanir. Þannig er nú staðan í sumum málum. Hvað varðar það sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði í sambandi við viðræður við umsóknarlöndin, þá erum við alla tíð að tala við umsóknarlöndin. Við gerum það með heimsóknum til þeirra og við reynum að gera þeim grein fyrir stöðu okkar og aðstæðum og því er almennt tekið vel. En samningaviðræðurnar verða ekki við þessar umsóknarþjóðir. Þær verða við Evrópusambandið og þær eru ekki hafnar. Við notum hins vegar hvert tækifæri til þess vekja athygli á stöðu okkar til þess að reyna að fá fram sanngjarna lausn þegar að því kemur. Það verður hins vegar að viðurkennast að athygli Evrópusambandsins beinist í mjög takmörkuðum mæli til Evrópska efnahagssvæðisins. Þeir eru uppteknir við þróun Evrópusambandsins. Þeir eru uppteknir við stækkunina. En við reynum að gera okkar besta til að halda athygli þeirra við þessar staðreyndir því það liggur fyrir að þegar stækkunin verður samþykkt þá mun það ekki eingöngu koma til afgreiðslu í þjóðþingum umsóknarlandanna og þjóðþingum Evrópu. Það er hlutur sem við þurfum jafnframt að afgreiða á Alþingi Íslendinga því að stækkun Evrópusambandsins er jafnframt stækkun á Evrópska efnahagssvæðinu.

Herra forseti. Þá erum við komin að stóra málinu. Mun okkur takast að fá endurskoðun á EES-samningnum þannig að hann verði viðunandi fyrir Íslendinga? Evrópusambandið hefur breyst mjög mikið frá því að Evrópska efnahagssvæðið var myndað. Rómarsáttmálinn hefur verið uppfærður þrisvar. Gerðar hafa verið breytingar á Maastricht- og Amsterdam-samningi. Á annan tug stofnana hafa orðið til. Fríverslunarsamningar við löndin sem við höfum átt viðskipti við falla niður eins og ég hef þegar komið inn á og svo má nefna að sveitarfélagasamband innan Evrópusambandsins er orðið mjög öflugt og þar koma Evrópusvæðislöndin ekki að. Hvað okkur varðar má búast við að róður þyngist og erfiðara verði að ná eyrum yfirstjórnar Evrópusambandsins og margir óttast rýrari árangur fyrir Ísland í samstarfi þjóðanna. Það kom fram í máli utanrrh. fyrir stundu að við höfum ekki einu sinni haft aðgang að göngunum þar sem mikilvægar ákvarðanir eru teknar. Hvernig getum við tryggt aðkomu okkar að þeim ákvörðunum þannig að við séum ekki bara að taka við afleiðingunum og setja þær í lög hjá okkur án þátttöku? Margir telja að samkeppni um styrki verði harðari, að minna fé komi e.t.v. til vísinda og rannsókna á Íslandi og því hefur verið hreyft að EES-ríkin og þar með Ísland muni e.t.v. verða knúin til að veita nýju löndunum styrk sem væri ný ábyrgð af okkar hálfu meðan við erum ekki aðilar að því sem máli skiptir. Við höfum rætt á Alþingi um aðkomu EFTA-ríkjanna, eins og áðan, þátttöku á fundum og hvernig við getum blandað okkur í málin. Utanrrh. hefur sagt margoft að óhjákvæmilegt sé að aðlaga EES-samninginn að breyttum aðstæðum. Norðmenn virtust hins vegar ekki hætta á slíka endurskoðun og hefur mátt skilja að Norðmenn telji sig fremur tapa en græða á slíkri endurskoðun. Þeir virðast þó hafa opnað á tæknilega endurskoðun samningsins miðað við fréttaflutning, t.d. eftir Lúxemborgarfundinn. Eftir fund EES-ráðsins í Lúxemborg sagði hæstv. utanrrh., með leyfi forseta, að við stæðum frammi fyrir miklu hagsmunamáli sem væru tollar á fisk, síld, humar og fleira og að beðið væri eftir viðtölum við Evrópusambandið. Fram kom að allur kraftur færi í stækkun sambandsins og skipulagsbreytingarnar þar, að í þeirra máli hefði komið fram að við gætum ekki vænst þess að Evrópusambandið gerði undanþágur fyrir þau lönd sem stæðu utan þess. Þau viðhorf eru sýnilega uppi að fara þurfi með varúð í málinu. Er það svo og eru Íslendingar og Norðmenn á öndverðum meiði í þessu þýðingarmikla máli fyrir hagsmuni okkar?

Herra forseti. Að því er varðar fyrri spurninguna, þá var það svo að á fundi mínum með Thorbjørn Jagland, utanrríkisráðherra Noregs, í apríl sl., ræddum við um stöðu EES-samningsins og á fundinum ákváðum við að gefnu samþykki stjórnvalda í Lichtenstein að fela háttsettum embættismönnum að vinna skýrslu um stöðu EES-samningsins og setja fram hugmyndir um það sem mætti betur fara í rekstri hans og hvernig hægt væri að bregðast við þeim breytingum sem nú eiga sér stað innan Evrópusambandsins. Hópur embættismanna frá ríkjunum þremur og skrifstofu EFTA kom saman í Brussel 18. maí og var skýrsla frá þeim fundi rædd á fundi sem utanríkisráðherrar Íslands, Noregs og Liechtenstein áttu með sér 25. júní sl. í Lúxemborg. Skýrslan var fyrsta sameiginlega tilraun þessara ríkja til að gera nýtt stöðumat í ljósi breyttra aðstæðna innan Evrópusambandsins. Í þessari skýrslu er bent á að EES-samningurinn hafi hingað til uppfyllt þær væntingar sem gerðar voru til hans. Hins vegar er vakin athygli á breytingum á grundvallarsamningum ESB sem leiða til þess að stefnumótun og undirbúningur ákvarðana innan Evrópusambandsins fer fram í vaxandi mæli að auknu leyti í ráðherraráðinu og vinnuhópum þess þar sem EFTA-ríkin þrjú hafa engan aðgang. Auk þess hafa áhrif Evrópuþingsins aukist til muna. Þar kemur jafnframt til samstarf sveitarfélaga og ýmislegt annað sem hefur haft í för með sér miklar breytingar. Einnig er vakin athygli á því að þess gæti í auknum mæli að sambandið setji sér markmið og samþykki áætlanir um efnahagsmál sem hafa bein áhrif á innri markað Evrópusambandsins án þess að EFTA-ríkin þrjú hafi nokkra formlega aðkomu að slíkri stefnumótun. Má nefna í því sambandi t.d. Lissabon-ferlið. Ákveðið var upp úr þeim fundi að halda áfram viðræðum í vinnuhópnum. Á fundi mínum með Louis Michel, utanríkisráðherra Belgíu, þann 17. ágúst hér á landi, en hann gegnir formennsku innan Evrópusambandsins um þessar mundir, kynnti ég honum þessi sjónarmið sem lýst er í skýrslunni, þ.e. að EES-samningurinn endurspeglaði ákvæði Rómarsáttmálans eins og þau stóðu á árinu 1991 eða eins og þau voru áður en til komu sáttmálarnir í Maastricht, Amsterdam og Nice. Þróun hafi átt sér stað innan Evrópusambandsins á undanförnum árum, ekki síst á sviði umhverfismála og félagsmála, sem ekki sé með neinum fullnægjandi hætti endurspeglað í EES-samningnum. Þessi þróun geri okkur erfiðara fyrir að ná fram þeirri svokölluðu einsleitni sem að var stefnt á Evrópska efnahagssvæðinu og þetta kalli á skoðun á möguleikum til þess að lagfæra EES-samninginn. Utanríkisráðherra Belgíu lýsti því yfir að hann teldi hugmyndir um uppfærslu samningsins og myndun vinnuhóps í því sambandi áhugaverðan og sagðist vera reiðubúinn til að leggja slíkt til innan ráðherraráðsins. Á fundi EES-ráðsins sem haldinn var 9. október í Lúxemborg lýstu EFTA-ríkin yfir áhyggjum vegna ákveðins misræmis milli EES-samningsins og Rómarsáttmálans eins og hann hefur þróast. EFTA-ríkin áréttuðu einnig að þessi munur gæti haft áhrif á einsleitni á EES-svæðinu og leitt til ójafnvægis. Ákvörðun hefur hins vegar ekki enn þá verið tekin um næstu skref í þessu ferli. Síðan er spurt hvort það sé ágreiningur í þessu máli milli Íslands og Noregs. Löndin tvö hafa oft rætt þetta mál sín í milli. Ljóst er að bæði ríkin vilja einhverjar lagfæringar á EES-samningnum. Á þessu stigi tel ég alls ekki rétt að tala um ágreining. Löndin eiga náið samráð um þessi mál. Einhver áherslumunur er á milli Íslands og Noregs um hversu langt er hægt að ganga. Slíkur skoðanamunur er eðlilegur í samskiptum þjóða. Ég hef haldið því fram að lagfæring EES-samningsins sé nauðsynleg og ég mun beita mér fyrir því. Hins vegar er því ekki að leyna að slík lagfæring verður ekki auðveld í framkvæmd. ESB er mjög upptekið af stækkun og hefur um þessar mundir minni tíma aflögu til að sinna öðrum málum eins og áður hefur komið fram. Málflutningur okkar hefur notið ákveðins skilnings en ljóst er að það verður erfitt að sannfæra framkvæmdastjórnina og öll aðildarríki ESB um víðtæka endurskoðun. Vísbendingar hafa þó verið gefnar af hálfu framkvæmdastjórnarinnar um að hugsanlega sé vilji til að skoða takmarkaða tæknilega aðlögun samningsins. Hvað varðar aðlögunarþátttöku okkar í stofnunum Evrópusambandsins, sem ég vil leggja áherslu á, eða breytingu á bókun 9 um fisk, er ég alls ekki jafnbjartsýnn. En við í utanríkisþjónustunni munum halda áfram að fylgja þessu máli mjög fast eftir og hafa um það samráð við Alþingi og þá sérstaklega hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Samfylkingin leggur áherslu á að á Alþingi sem annars staðar í samfélaginu sé mikilvægt að gefa framtíð Evrópusamstarfsins mikinn gaum. Ég vil jafnframt hvetja hæstv. utanrrh. til þess að halda fast á þessum málum og brýna hann sérstaklega, vegna þess hve hlutverk hans er óhemjumikilvægt í ríkisstjórninni að þessu leyti, til að gefa þeim gaum ef fram fer sem horfir að EES-samningurinn haldi ekki. Sérstaklega er þetta hlutverk hæstv. utanrrh. mikilvægt í ljósi þess að samstarfsflokkurinn í ríkisstjórn hefur nú ákveðið allur sem einn að stinga hausnum endanlega í sandinn með formanni sínum og ákveða að ekki þurfi að neinu að huga hvað þessi mál varðar. Ég verð að lýsa því yfir að það er ábyrgðarhlutur fyrir ríkisstjórnina að láta þá skammsýni sem birtist í fréttum frá landsfundi sjálfstæðismanna um þessi mál ráða för. Því fagna ég sérstaklega hversu mjög hæstv. utanrrh. hefur gefið gaum þeim athugasemdum sem fram hafa komið um framtíð Evrópusamstarfsins.

Herra forseti. Ég kem aðallega upp til að vekja athygli á orðum hæstv. utanrrh. um stöðu EES-samningsins. Það liggur ljóst fyrir, þrátt fyrir áherslumun innan EES-ráðsins eins og það er kallað, að það er vilji fyrir því að reyna að ná fram breytingum og hugsanlega vilji til þess hjá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og ráðherraráðinu. En hæstv. utanrrh. talaði um hugsanlega takmarkaða tæknilega aðlögun samningsins. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli hv. þm. á þessum orðum. Það eru margir fyrirvarar í þessari setningu. Kannski segir þessi setning meira en margt annað um stöðu Íslands á hinu Evrópska efnahagssvæði og gagnvart ESB.

Herra forseti. Hér hafa áhugaverðar upplýsingar komið fram og ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þær. Ég tek undir þau orð að hann á vísan stuðning okkar í því sem hann er að takast á við. Staðan er erfið. Þetta er mjög varfærnislega orðað, þ.e. hugsanleg takmörkuð tæknileg aðlögun. Þannig er að á fundi á þriðjudag í EFTA/EES-nefndinni í Brussel talaði Brinkmann nokkur fyrir hönd Evrópusambandsins. Hann talaði þannig að opnað væri fyrir tæknilegar breytingar EES-samningsins. Hann sagði jafnframt að það væri opnað á að skoða breytingar sem tengjast niðurfellingu á fríverslunarsamningunum. Það er að sjálfsögðu stóra málið fyrir Ísland, hvort utanrrh. okkar tekst að ná þeim breytingum fram. En herra Brinkmann sagði tvennt. Hann sagði annars vegar að aldrei hefði borist formleg ósk frá EFTA um að taka upp EES-samninginn. Það getur átt rætur í því sem hæstv. utanrrh. hefur sagt hér, að menn eru að störfum í vinnuhópnum og reyna enn að leita samstöðu um hvernig hægt sé að sækja á um breytingar. Í öðru lagi sagði Brinkmann að til að unnt yrði að taka upp samninginn þyrftu EFTA-löndin að vera samstiga. Lesist: Þau eru það ekki í dag. Þau verða að tala einni röddu. Ég geri mér fulla grein fyrir því, herra forseti, að vandi hæstv. utanrrh. er ekki einvörðungu innan hans eigin ríkisstjórnar. Vandinn felst einnig í því að fá með sér vinaþjóðina sjálfa, Norðmenn, til að sækja á um sömu aðlögun, sömu þýðingarmiklu breytingar á EES-samningnum og við þurfum svo sárt á að halda.

Herra forseti. Ég vil taka það skýrt fram að ég á ekki við nein vandamál að stríða gagnvart ríkisstjórn Íslands í þessum máli. Ég vinn þetta verk í fullu umboði hennar og fer með þessi mál. Ég hef haft frumkvæði að umræðu um þessi mál innan EFTA-landanna og gerði það á fundi í apríl sl. með Þorbirni Jagland. Það hefur verið unnið stöðugt að þessu máli síðan og það verður gert áfram. Það er mikilvægt að fá úr því skorið hversu miklar lagfæringar við getum fengið. Þá vitum við a.m.k. hvar við stöndum. Því skal þó ekki neitað að þetta er ekkert létt. Menn koma ekki hlaupandi til okkar til að óska eftir því að aðstoða við að rétta okkar hlut. Ég get tekið það sem dæmi að við höfum barist fyrir því í mörg ár að komast inn á svokallaða European Conference eða Evrópuráðstefnu um framtíð Evrópu. Þangað hefur umsóknarríkjum alltaf verið boðið. Þar er verið að ræða mál sem varða hagsmuni Íslands. Þar er verið að ræða mál sem varða framtíð Íslands. Í framhaldi af viðræðum sem ég átti um þetta mál við utanrrh. Belgíu á Íslandi í ágúst, hefur Íslandi og öðrum EFTA-löndum nú í fyrsta skipti borist boð um að þeim sé boðin þátttaka í þessari ráðstefnu nk. laugardag. Að sjálfsögðu munum við þiggja það þó að við höfum ekki verið sérstaklega undir það búnir þar sem þetta boð barst fyrir nokkrum dögum. Það hefur tekið mörg ár að fá að vera með til þess að ræða þessi mál. Það er ekki svo að þar séu teknar miklar ákvarðanir en það er þó strax til bóta að fá að ræða ýmis mál sem varða hagsmunamál Íslands. Hins vegar getur jafnvel tekið mörg ár að ná því fram. Þannig er þetta og það er mikilvægt að hv. alþm. geri sér grein fyrir því að staða okkar er ekki alltaf mjög góð í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Alþingi samþykkti í maí 1997 þáltill. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Ríkisstjórn á hverjum tíma gegnir afar mikilvægu hlutverki þar. Því verður að ætla að í hverju ráðuneyti hafi verið settar ákveðnar vinnureglur sem tryggi fjölskylduvænt umhverfi þeirra sem þar starfa. Margir starfsmenn utanríkisþjónustunnar og fjölskyldur þeirra búa við ákveðna sérstöðu vegna flutningsskyldu. Tíður flutningur milli landa, sendiráða og starfsstöðva utanríkisþjónustunnar getur bitnað illa á þessum fjölskyldum, ekki síst á mökum og börnum þeirra sem starfa fyrir okkur, ýmist erlendis eða hér heima. Því þarf sértækar aðgerðir til að tryggja fjölskylduvænt starfsumhverfi þessa fólks og önnur kjör þeirra. Mér er kunnugt um að í framhaldi af samþykkt þáltill. skipaði hæstv. utanrrh. sérstaka nefnd til að gera tillögur um mótun fjölskyldustefnu utanríkisþjónustunnar. Hún skilaði áliti sínu og tillögum í október 1998. Með nefndarálitinu fylgdi listi yfir þætti þar sem talið var að úrbóta væri þörf frá því sem áður hefði verið. Um er að ræða níu veigamikil atriði sem varða m.a. lífeyrisréttindi maka flutningsskyldra starfsmanna, kostnaðarhlutdeild ráðuneytis í forskólagjöldum og skólagjöldum barna þeirra, sérstakir styrkir vegna fjölskylduheimsókna og styrkir vegna heimsókna barna starfsmanna til búsetustaðar erlendis, tengsl barna starfsmanna sem búsettir eru erlendis við íslenska skólakerfið, einkum með tilliti til íslenskukennslu og kennslu íslenskra fræða, aðstoð vegna móðurmálskennslu fyrir börn flutningsskyldra starfsmanna við heimkomu, öryggiseftirlit á heimilum starfsmanna erlendis og bókasöfn með íslensku efni í sendiráðum og fastanefndum. Öll þessi atriði ásamt öðrum sem fram koma í áliti nefndarinnar eru afar mikilvæg til að skapa starfsfólki utanríkisþjónustunnar og fjölskyldum þeirra fjölskylduvænt umhverfi. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur tillögum nefndar sem hæstv. ráðherra skipaði um mótun fjölskyldustefnu utanríkisþjónustunnar verið fylgt eftir? Ef svo er, hver varð niðurstaðan varðandi þau níu atriði þar sem nefndin taldi að úrbóta væri þörf, samkvæmt sundurliðun í fylgiskjali með áliti nefndarinnar --- þeim atriðum sem ég fór yfir áðan?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa spurningu. Þannig er að þessum tillögum nefndarinnar hefur verið fylgt eftir eftir því sem hægt hefur verið en það er enn þá unnið að framgangi nokkurra tillagna eins og vill oft verða. Ég ætla að reyna að svara þessu í réttri röð og svara fyrst 1. spurningu. Vegna sífelldra breytinga á búsetu er almennt ekki um það að ræða að makar flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar geti stundað atvinnu eða komið sér upp lífeyrisréttindum. Makar þeirra starfsmanna sem tilheyra B-deild Lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna hafa eftir starfslok framfærslu af eftirlaunum starfsmanns og við andlát hans öðlast makar hluta þeirra lífeyrisréttinda til æviloka. Við skilnað verða makar hins vegar án lífeyrisréttar. Þetta fyrirkomulag hefur í ljósi þjóðfélagsbreytinga undanfarinna ára sætt aukinni gagnrýni. Óeðlilegt þykir að makar flutningsskyldra starfsmanna sem fórnað hafa möguleikum sínum til starfsframa til að fylgja mökum sínum í þjónustu ríkisins skuli við starfslok eða skilnað vera án viðunandi lífeyrisréttinda. Við þá breytingu sem gerð var á Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna í lok árs 1997 versnaði aðstaða maka flutningsskyldra starfsmanna enn. Makar þeirra sem hófu störf eftir árið 1997 og tilheyra þar af leiðandi A-deild lífeyrissjóðsins verða nú nánast án lífeyrisréttinda við fráfall maka eða hjónaskilnað. Kjör íslenskra sendierindreka hafa almennt verið miðuð við kjör í utanríkisþjónustum hinna Norðurlandanna. Í þeim löndum hafa hliðstæð sjónarmið leitt til þess að mökum hafa verið tryggð lífeyrisréttindi. Utanrrn. hefur skipað starfshóp sem er að störfum og er ætlað að vinna að tillögum í þessum efnum. Starfshópurinn er um þessar mundir að ljúka störfum sínum og mun ráðuneytið leggja fram tillögur sínar í framhaldi af þeirri vinnu. Varðandi 2. spurningu vil ég segja þetta: Þegar starfsmaður þarf að greiða há skólagjöld í starfsríki til þess að afla börnum sínum eðlilegrar menntunar er heimilt að greiða honum skólagjaldsstyrk sem nemur 90% af skólagjöldum. Ráðuneytið greiðir hlut í skólagjöldum barna útsendra starfsmanna fram að upphafi háskólanáms eða þar til nemandi hefur lokið námi sem veitir honum rétt til inngöngu í Háskóla Íslands, þó ekki eftir lok þess skólaárs þegar barnið verður 21 árs. Varðandi 3. spurningu: Heimilt er ef sérstakar ástæður mæla með því að greiða leikskólstyrk fyrir börn í eitt ár áður en þau ná skólaskyldualdri en þó aldrei fyrir börn yngri en fjögurra ára. Til frádráttar kemur upphæð sem samsvarar leikskólagjöldum í Reykjavík. Svar mitt við 4. spurningu er eftirfarandi: Þegar barn flutningsskylds starfsmanns dvelur langdvölum á Íslandi er heimilt að greiða flugfargjald fram og til baka fyrir það tvisvar á hverju 12 mánaða tímabili milli Íslands og þeirrar borgar þar sem foreldri starfar á vegum utanríkisþjónustunnar til loka þess almanaksárs að barnið verður 21 árs. Ef foreldrarnir eða annað þeirra kjósa þess í stað að heimsækja barnið eða börnin getur utanrrn. einnig styrkt slíkt. Í reglunum kveður á um að ætíð skuli kaupa lægsta fáanlega fargjald. Varðandi 5. spurningu er um sama atriði að ræða og í svari mínu við 4. spurningu hér að framan. Svar við 6. spurningu: Almennt eru öryggismál á heimilum flutningsskyldra starfsmanna erlendis í höndum starfsmanna sjálfra í samráði við sendiherra á viðkomandi stað. Í vissum tilvikum er heimilað að ráðuneytið greiði fyrir uppsetningu og rekstur þjófavarnarkerfis en það er ljóst að öryggiskröfur fara nú mjög vaxandi og við þurfum að líta til þess. Svar við 7. spurningu: Utanrrn. og menntmrn. fengu árið 2000 sameiginlega 3 millj. kr. fjárveitingu til að undirbúa íslenskukennslu í fjarnámi fyrir íslensk börn sem búsett eru erlendis. Að þessu hefur verið unnið í tengslum við verkefni ríkisstjórnarinnar um íslenska upplýsingasamfélagið. Unnið er að þessu verkefni í Kennaraháskóla Íslands og er vinnsla þess á lokastigi. Svar við 8. spurningu: Almennt eru slík bókasöfn ekki í íslenskum sendiráðum en starfsmönnum sjálfum látið eftir að útvega sér þetta efni. Vegna þess hversu mikið framboð er á slíku efni og hvað endurnýjun er hröð hefur ekki verið talið aðgengilegt fyrir íslensku utanríkisþjónustuna að standa að bókasöfnum í sendiráðum og fastanefndum erlendis. Svar við 9. spurningu: Samkvæmt reglum utanrrn. er heimilað að veita styrk vegna stuðningskennslu, þar með talið við móðurmálskennslu á Íslandi fyrir börn sem flytja búferlum til Íslands vegna flutnings foreldris í starfi. Herra forseti. Ég hef reynt að svara þessu mjög snarlega en ég mun sjá til þess að koma þessum svörum skriflega til hv. fyrirspyrjanda þannig að þetta kunni að liggja ljósar fyrir henni. Ég hef þurft að ástunda hér mikinn hraðlestur sem mér þykir miður en geri það af tillitssemi við hv. alþingismenn.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrirspurnina. Það er auðvitað þannig að í málum sem þessum er fordæmi ríkisvaldsins mjög mikilvægt, þegar fjölskyldustefna og jafnréttisstefna er annars vegar. Við skulum gera okkur grein fyrir því, herra forseti, að makarnir eru þrátt fyrir allt oftast konur. Ég geri mér fulla grein fyrir því að í hópi flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar hefur konum auðvitað fjölgað talsvert á undanförnum árum en það er þó einu sinni svo, herra forseti, að það er aðeins ein kona sendiherra fyrir Ísland og ég veit ekki til þess að það sé að breytast. Við erum því aðallega að tala um réttindi kvenna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hann þurfti reyndar að gefa svolítið í á köflum þannig að erfitt var að fylgja honum eftir. Hins vegar er einna mikilvægast, ef horft er til stöðu starfsmanna ráðuneyta, að fjölskyldustefna utanríkisþjónustunnar sé í mjög góðu lagi. Við þekkjum öll dæmi þess, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom hér inn á, að í flestum tilvikum eru það konurnar sem eru í makahlutverkinu. Þegar þær láta af störfum hér heima til að fylgja eiginmanni eftir til starfa erlendis þá er ekki eins og þær verði atvinnulausar eða fari eingöngu til að sinna fjölskyldunni. Hlutverk makanna á erlendri grund er afar mikilvægt og þær eru nánast í fullri vinnu hjá utanríkisþjónustunni. Þess vegna ættu þær auðvitað að vera þar á launum en alla vega er algert lágmark að viðkomandi ávinni sér full lífeyrisréttindi. Þegar heim er komið þá er, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, oft erfitt fyrir makana að fá vinnu. Fyrir það fyrsta er ekki vitað hve lengi er dvalið heima og síðan er ekki alltaf hægt að ganga að þeim störfum sem látið var af þegar flutt var til útlanda. Þess vegna skiptir þetta afar miklu máli. Í ágætri greinargerð sem starfsmenn hæstv. ráðherra unnu og tillögum um fjölskyldustefnu utanríkisþjónustunnar er m.a. lagt til að stofnað verði sérstakt fjölskylduráð utanríkisþjónustunnar þar sem félag maka íslenskra erindreka ætti fulltrúa. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er slíkt fjölskylduráð starfandi?

Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og þann skilning sem fram kemur á aðstæðum starfsmanna utanríkisþjónustunnar. Ég tel afskaplega mikilvægt að sá skilningur sé fyrir hendi á Alþingi því að við verðum ekki alltaf vör við það í okkar ágæta þjóðfélagi að svo sé. Það er afskaplega mikilvægt að þeir sem kynnast þessum aðstæðum, eins og margir hv. þm. gera, ræði það eins og hér hefur verið gert. Auðvitað er það svo að makar þessara starfsmanna --- starfsmennirnir eru þó sem betur fer í vaxandi mæli konur þannig að þetta snýst að einhverju leyti við --- eru ekki einu dæmin í okkar samfélagi þar sem lífeyrisréttindi eru afskaplega takmörkuð, t.d. við skilnað. Það er alveg ljóst að annað hjóna er miklu meira úti á vinnumarkaði en hitt. Það er komið ríkt tilefni til þess að endurskoða þessi mál almennt í þjóðfélaginu þannig að hægt sé að skipta lífeyrisréttindum sem ekki er hægt í dag. Það á við hv. alþm. og marga fleiri. Við vitum að þau störf eru krefjandi og leggja oft og tíðum mikið á maka. Þetta á því ekki eingöngu við í utanríkisþjónustunni. Ég hef gert mér far um að eiga mjög gott samstarf við fulltrúa maka í utanríkisþjónustunni sem hafa með sér sérstakt félag. Við höfum hlustað á rök þeirra og ég vonast eftir því að starfið sem núna er í gangi muni leiða til einhverra úrbóta í þessum málum. Það er vissulega afskaplega mikilvægt að finna þann góða skilning sem hér er á hv. Alþingi og ég vil þakka sérstaklega fyrir það.

Herra forseti. Suðurnesjamenn fréttu það í Morgunblaðinu í lok júlímánaðar sl. að þeir væru komnir út af byggðakorti ESA. Það hafði verið samþykkt af ríkisstjórninni að tillögu hæstv. iðn.- og viðskrh. 25. júní sl. Nokkrum dögum eftir þessa frétt Morgunblaðsins eða 8. ágúst tók nýtt byggðakort gildi samkvæmt ákvörðun ESA og í samræmi við vilja hæstv. iðn.- og viðskrh. Þessi frétt kom okkur Suðurnesjamönnum mjög á óvart, þó ekki endilega að einhver breyting stæði til heldur sú staðreynd að hæstv. ráðherra hefði ekki séð ástæðu til, á undirbúningstíma sem var mjög langur, að hafa samband við sveitarstjórnir á Suðurnesjum um fyrirætlanir sínar og gefa þeim kost á andmælum. Allt frá því að byggðamál voru færð frá Alþingi beint undir iðn.- og viðskrn. hefur heyrst af þeim áhuga ráðuneytisins að minnka það svæði sem Byggðastofnun þjónaði. Ákvörðun hæstv. ráðherra er að mörgu leyti mjög undarleg þegar litið er til annarra sveitarfélaga í kringum höfuðborgina sem sum hver eru nær borginni en byggðarlög á Suðurnesjum. Þar má til taka Hveragerði og Akranes, en 45 km eru frá höfuðborginni til Hveragerðis og 49 km til Akraness. Ef við berum svo saman byggðarlög á Suðurnesjum við þetta þá eru 55 km til Sandgerðis og sama fjarlægð til Garðs, en bæði þessi sveitarfélög eru á Suðurnesjum. Akraneskaupstaður átti að falla út samkvæmt tillögu ESA en því var breytt af iðnrh. af einhverjum ástæðum. Ég vil leyfa mér að mótmæla harðlega því tómlæti sem sveitarfélögum á Suðurnesjum hefur verið sýnt í þessu máli af hálfu hæstv. iðn.- og viðskrh. Suðurnesjamenn sitja uppi með þessa ákvörðun. Það verður að teljast lágmark að þeir sem hafa átt nokkur samskipti við Byggðastofnun viti hvaða áhrif svo mikil breyting hefur. Ætlast hefði mátt til þess að ráðuneytið hefði svör við því á hreinu strax og ákvörðun þeirra lá fyrir. Því er þó ekki að heilsa og svör til sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum eru mjög rýr. Það eina sem fengist hefur svar við er að ríkisstyrkir fáist ekki en glufa sé ef um landbúnað og sjávarútveg er að ræða því reglur ESA ná ekki til þess. Þar sem þetta er alls ekki fullnægjandi, herra forseti, verður að spyrja eftirfarandi spurninga: 1. Hvaða áhrif mun nýtt byggðakort ESA hafa á aukningu hlutafjár í Eignarhaldsfélagi Suðurnesja í samræmi við byggðaáætlun? 2. Hvaða áhrif mun það hafa á þátttöku Byggðastofnunar í rekstri Markaðs- og atvinnumálaskrifstofu Reykjanesbæjar samkvæmt samningi? 3. Hvaða áhrif mun það hafa á þjónustu Byggðastofnunar á Suðurnesjum að öðru leyti?

Hæstv. forseti. Þrátt fyrir þann skæting sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda ætla ég að svara þessu málefnalega. Samkvæmt reglum EES-samningsins eru ríkisstyrkir almennt óheimilir. Frá þessu eru nokkrar undantekningar, þar á meðal er heimilt að veita byggðastyrki með vissum skilyrðum. Forsendur fyrir því að heimilt sé að veita byggðastyrki eru að fyrir liggi sambyggt byggðakort. Slíkt kort afmarkar þau svæði þar sem slíkir styrkir eru heimilir. Á grundvelli samþykkts byggðakorts þarf að tilkynna ESA um styrkjaáætlanir eða styrki til einstakra verkefna. Á vegum Byggðastofnunar er nú unnið að því að tilkynna alla þá starfsemi Byggðastofnunar sem kann að falla undir þessar reglur. Rétt er að benda á að styrkir til sjávarútvegs og landbúnaðar falla ekki undir reglur EES-samningsins og því hefur byggðakortið engin áhrif á stuðningsaðgerðir stjórnvalda hvað þessar atvinnugreinar varðar. Þá er í gildi svokölluð minniháttarregla sem hefur það í för með sér að einstakir styrkir sem eru undir 100 þús. ECU eða rúmlega 9 millj. íslenskra króna eru heimilir. Svör við spurningum hv. þm. eru: 1. Eins og ég sagði áðan er Byggðastofnun að vinna að tilkynningu til Eftirlitsstofnunar EFTA þar sem m.a. verður gerð grein fyrir framlögum stofnunarinnar til starfsemi eignarhaldsfélaga á landsbyggðinni í samræmi við gildandi byggðaáætlun 1999--2001. Á þessari stundu er því ekki hægt að segja til um með fullri vissu hvort þessi framlög verða metin sem byggðastyrkir. Ég hef áður sagt að það kæmi mér á óvart ef Eftirlitsstofnunin kæmist að þeirri niðurstöðu að um óheimila styrki væri að ræða. Það fer þó væntanlega eftir þeirri fjárfestingarstefnu sem rekin er af einstökum félögum hvaða augum starfsemi þeirra verður litin. Ég vænti þess að þau geri eðlilega ávöxtunarkröfu. 2. Ég vísa til þess sem ég sagði áðan, að Byggðastofnun er að vinna að tilkynningu til Eftirlitsstofnunar EFTA um alla þá starfsemi stofnunarinnar sem kann að flokkast undir ríkisstyrki. Ég á ekki von á að ESA komist að þeirri niðurstöðu að Byggðastofnun verði óheimilt að veita fjármagn til starfsemi atvinnuþróunarfélaganna. Félögin verða að sjálfsögðu að setja sér reglur um þann stuðning sem þau geta veitt einstökum aðilum þannig að starfsemi þeirra hafi ekki neikvæð áhrif á samkeppni sjálfstætt starfandi ráðgjafa og þjónustuaðila. Þetta sjónarmið er alveg óháð hinu nýja byggðakorti. Jafnframt er þess að geta að atvinnuþróunarfélögin gegna mun almennara hlutverki fyrir sín svæði en aðstoð við einstaka aðila. 3. Eins og þjónustu Byggðastofnunar hefur verið háttað hingað til þá á ég ekki von á því að hið nýja byggðakort hafi áhrif svo nokkru nemi á starfsemi á svæðinu. Ég verð þó að setja þann fyrirvara að ESA á eftir að leggja mat á ríkisstyrkjaþáttinn í starfsemi Byggðastofnunar. Þess vegna væri óvarlegt af mér að fullyrða neitt fyrr en sú niðurstaða liggur fyrir. Vegna orða hv. þm. vil ég segja að ráðuneytið lagði áherslu á að byggðakortið væri skilgreint samkvæmt kjördæmum. Á það var ekki fallist af ESA heldur var þess krafist að horft yrði til sveitarfélaga í þessu sambandi og að sveitarfélögin á Reykjanesi og Akranesi féllu utan byggðakortsins. Rökin voru þau að þarna væri um eitt atvinnusvæði að ræða. Við vissum reyndar af því að þegar síðasta byggðakort var samþykkt þá taldi ESA að Reykjanes ætti ekki að vera inni á byggðakortinu en féllust á að svo yrði áfram vegna þess að þá var mjög slæmt atvinnuástand á Reykjanesi sem, guði sé lof, er ekki nú. Hvað varðar Akranes og það svæði þá féllust þeir á að að svæði væri tilgreint innan byggðakorts vegna þess að það er dýrt að ferðast á milli þess svæðis og höfuðborgarsvæðisins. Ekki var talið hægt að neita því að það væri hátt hlutfall af launum verkamanns að fara um göngin. Þess vegna varð þetta niðurstaðan hvað varðar það svæði. Hins vegar féllust þeir ekki á að Reykjanes félli innan byggðasvæðisins. Rökin voru m.a. þau að þar væri atvinnuástand gott og þeir hefðu ætlað sér, þegar það byggðakort var samþykkt sem áður lá fyrir, að Reykjanes félli utan svæðisins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að koma fram með þessa fyrirspurn og fyrir þann áhuga sem hann hefur sýnt á því að koma þessu máli á hreint og fá um það skynsamlega umræðu. Ég held að það megi ábyggilega segja um alla þingmenn þessa svæðis að sú sérkennilega ákvörðun sem tekin var um byggðakortin kom okkur mjög á óvart. Við höfðum enga nasasjón af henni fyrr en við sáum þessa frétt Morgunblaðsins um mitt sumar. Mér hefur gengið afar erfiðlega að sjá t.d. hvaða rök geta legið fyrir því að hafa Akranes áfram þarna inni en fella Sandgerði út af kortinu. Ég vil minna á að ýmsir hlutir hafa gerst í Sandgerði á undanförnum mánuðum og árum sem hafa gert það atvinnusvæði nokkuð viðsjált, mundi ég segja. Ég verð að segja að mér finnst óheppilegt að þetta skyldi gerast núna og með þessum hætti.

Herra forseti. Ég vil segja það við hæstv. ráðherra að ég var ekki með neinn skæting í hennar garð. Ég nefndi eingöngu staðreyndir og ég verð því miður að segja það einnig að mér fannst svör ráðherra ekki mjög beysin. Hún hefur nánast engu bætt við það sem áður hefur verið sagt. Ég furða mig á því að ekki sé unnið hraðar að slíkum málum sem skipta svo miklu máli fyrir sveitarfélögin á þessu svæði, að það skuli taka mánuði og ég veit ekki hve langan tíma að fá greitt úr svörum sem eðlilega hefðu átt að liggja fyrir þegar afgreiðsla þessa máls fór fram í ráðuneytinu. Ég vil bara segja, varðandi fjarlægðir frá höfuðborginni, að maður hefði í sjálfu sér ekki undrast að gengið yrði út frá radíus frá höfuðborginni sem mundi síðan eiga við um öll þau sveitarfélög sem innan hans væru. Ég get tekið Grindavík sem dæmi, sem er líka á Suðurnesjum. Grindavík var ekki tekin út af þessu korti. Ástæðan fyrir því var sú að þeir ættu svo mikið land. Grindvíkingar eru 2.300 en Sandgerðingar eru 1.400. Þessi rök eru svo út úr kú að maður áttar sig ekki á því hvernig hægt er að bera þetta á borð. Sandgerðingar hafa átt í miklum erfiðleikum með sjávarútveg. Þeir eru búnir að missa nánast allan sjávarútveg frá sínu svæði. Í Garðinum eru ýmsir erfiðleikar og Garður er láglaunasvæði. Ef spurningin snýst um það hvort menn þurfi að fara í gegnum göng þá skýrir það kannski eitthvað en ég get ekki séð að það eigi við um allt í þessu máli.

Hæstv. forseti. Þetta mál er í raun ósköp einfalt. Það var unnið að því af fullum heiðarleika í ráðuneytinu. Hins vegar hef ég sagt við sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum og get endurtekið það hér að upplýsingagjöf hefði alveg mátt vera betri af minni hálfu og ráðuneytisins. Það skal ég alveg viðurkenna. Aðalatriðið er að við börðumst fyrir hagsmunum Reyknesinga eins og kostur var. En þetta varð engu að síður niðurstaða þessarar stofnunar sem við þurfum að beygja okkur undir og ég veit ekki betur en þeir tveir hv. þm. sem hér hafa talað hafi verið fylgjandi því að við yrðum aðilar að EES-samningnum, a.m.k. eru þeir í flokkum sem eru í dag býsna tengdir og jákvæðir gagnvart honum. Svona eru staðreyndirnar. Að vera að tala um sjávarútveg í Sandgerði í þessu sambandi er náttúrlega ekki sanngjarnt og það segir mér að hv. þm. hefur ekki hlustað á það sem ég sagði því að sjávarútvegur kemur þarna ekki við sögu þar sem hann er utan EES-samningsins. Eitt af því sem ESA setur sem skilyrði og vinnur eftir er fólksfjöldi í viðkomandi sveitarfélagi. Nú er það svo að Vatnsleysustrandarhreppur sem þarna kemur inn á milli hefði í raun átt að vera innan byggðakortsins vegna þess að þar býr ekki fleira fólk en raun ber vitni. En af því að stofnunin gerir kröfur um að svæðin séu samfelld, að ekki komi auðir blettir inn á milli, þá lendir Vatnsleysustrandarhreppur inni á þessu svæði sem ekki telst byggðakort. Ég held að það þýði ekkert að vera að rökræða þetta hér. Við þurfum bara að fara að þessum reglum. Við höfum barist eins og við höfum getað fyrir því að halda þessu sem minnst breyttu frá því sem áður var. Engu að síður stöndum við frammi fyrir staðreyndum í þessu máli. Þetta mál var tvívegis rætt í ríkisstjórn og samstaða var um það þar.

Herra forseti. Þörf og eftirspurn eftir þjónustu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins hefur aukist verulega undanfarin ár á sama tíma og stöðin hefur verið aðkreppt fjárhagslega. Atgervisflótti háir starfseminni. Stöðin er ekki samkeppnishæf í launum um sérfræðinga. Ekki hefur verið unnt að ráða staðgengla fyrir þá sem hættu störfum eða fóru í barneignarfrí og starfsmenn hafa ekki átt þess kost að fylgjast með því sem er að gerast í greininni. Á sama tíma og þeim fötluðu börnum sem stöðin þjónar fjölgar um meira en 100% og tilvísanir til hennar tvöfaldast fjölgar stöðugildum um tvö, úr tæplega 28 í um 30 stöður. Verkefni hennar hafa aukist gífurlega án þess að fjárveitingar fylgdu þeim auknu verkefnum. Ég nefni dæmi. Fyrir fjórum árum tók Greiningarstöðin við þjónustu við einhverf börn af barna- og unglingageðdeildinni. Stöðin hefur nú fengið jafnmargar stöður til að sinna þeirri þjónustu og BUGL var með þegar hún gafst upp vegna ónógs mannskaps. Auk þess hafa nýlegar skilgreiningar og skilningur á einhverfu orðið til þess að fleiri börn greinast með þá fötlun og sama á við um Asperger-heilkennin. Blöndun fatlaðra barna í skólakerfinu kallar líka á aukna þjónustu stöðvarinnar. Þörfin fyrir þjónustu við börn og ungmenni á skólaaldri hefur aukist verulega en slíkar tilvísanir hafa tvöfaldast á síðustu fjórum árum. Ég ætla að vitna í bréf frá móður sem bíður eftir þjónustu Greiningarstöðvarinnar fyrir barn sitt en bréfið var einnig sent hæstv. ráðherra. Hún segir, með leyfi forseta: ,,Yngsta barn mitt, átta ára drengur í Laugarnesskóla, bíður eftir greiningu hjá Greiningarstöð ríkisins vegna gruns um að hann sé annaðhvort með Asperger-heilkenni eða einhvers staðar á einhverfurófinu eins og sagt er. Beiðni frá skólasérfræðingi er frá í maí í vor og mér er sagt að það sé engin von um greiningu á þessu skólaári. Þetta er algjörlega óviðunandi. Heilt ár í námi og þroska barns fer algjörlega í vaskinn vegna þess að réttur stuðningur frá réttum aðilum fæst ekki fyrr en greining liggur fyrir og glatast mikilvægt tækifæri til að koma honum til þroska á heilu ári.`` Hún segir einnig að drengurinn sé ekki í tengslum við það sem er að gerast í skólanum og að allt fari fyrir ofan garð og neðan hjá honum. Í fjárlagafrv. er ekki fjárveiting til að ráða bót á þessu afleita ástandi heldur rétt til að halda úti þeirri skertu þjónustu sem nú er veitt. Móðirin sem skrifar bréfið, Ragna Steinarsdóttir, mun ekki fá greiningu fyrir son sinn á þessu skólaári og það fá heldur ekki fjölmörg önnur börn í svipaðri stöðu, verði fjárveitingar ekki auknar. Herra forseti. Ég spyr því hæstv. félmrh.  1. Hversu löng bið er eftir greiningu og ráðgjöf hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins? 2. Á hvaða aldri eru þeir sem bíða, þ.e. hve margir í hverjum aldursflokki? 3. Eru einhverjir hópar fatlaðra sem njóta ekki þjónustu stöðvarinnar? 4. Eru uppi áform um úrbætur í málefnum stöðvarinnar og ef svo er, hverjar eru þær?

Herra forseti. Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hóf starfsemi 1. janúar 1986 og starfar samkvæmt 16. gr. laga um málefni fatlaðra. Stofnunin hefur frá upphafi þjónað öllu landinu. Það hefur orðið umtalsverð fjölgun á þeim börnum og ungmennum sem njóta þjónustu stofnunarinnar á síðustu fimm til sex árum. Á árinu 1995 voru þau 290 en árið 2000 voru þau 493. Um 200 börnum og ungmennum hefur verið vísað þangað til greiningar á hverju ári síðastliðin tvö til þrjú ár en auk þess hefur stofnunin árlega eftirfylgd með um 300 börnum og ungmennum. Stöðugildi við Greiningar- og ráðgjafarstöðina eru eins og fyrirspyrjandi rakti réttilega 30 en þar af eru nokkur hlutastörf og alls vinna tæplega 40 manns við stofnunina með sérþekkingu á ýmsum sviðum fatlana. Má þar nefna lækna, sálfræðinga, talmeinafræðinga, sjúkraþjálfa, iðjuþjálfa, þroskaþjálfa, félagsráðgjafa og leikskólakennara. Biðtími samkvæmt upplýsingum frá yfirlækni á Greiningarstöðinni er eftir forskoðun sex til tólf vikur og við forskoðun er metin þörf barnsins fyrir ítarlegri greiningu, einnig er veitt fyrsta ráðgjöf um fötlun og þjónustuþarfir og fóru 55 börn í forskoðun árið 2000. Þá eru það yngri börn með almennar þroskaraskanir. Fyrir börn á fyrstu tveimur aldursárum með alvarlegar fatlanir er biðtími eftir fyrstu þjónustu átta til tólf vikur en síðan er biðtími eftir þjónustu einstakra sérfræðinga sviðsins, t.d. talmeinafræðings eða sálfræðings mun lengri. Fyrir eldri börn á forskólaárum er biðtími til skólaathugunar og til staðfestingar á þroskahömlun sex til tólf mánuðir. 40 börnum var vísað til sviðs 1, þ.e. sviðs barna með almennar þroskaraskanir árið 2000 og alls nutu 109 börn þjónustu þessa sviðs á því ári og þar af voru 33 fædd á árunum 1998--2000, þ.e. tveggja ára og yngri. Á sviði 2 eru skólabörn og ungmenni með almennar þroskaraskanir og afleiðingar höfuðáverka. Biðtími til greiningar og ráðgjafar er nú a.m.k. tólf mánuðir og er sífellt að lengjast. Fjöldi nýrra tilvísana á þetta svið var 77 en heildarfjöldi sem naut þjónustu sviðsins var 102 árið 2000. Á sviði 3 eru þeir sem eru með hreyfihamlanir. Biðtími eftir að þjónusta hefjist er stuttur fyrir yngstu börnin. Fyrir börn nær grunnskólaaldri er biðtíminn nær fjórir til sex mánuðir. Alls nutu 125 börn þjónustu sviðsins. Nýjar tilvísanir voru 28 árið 2000. Svið 4 er einhverfu- og málhömlunarsvið. Biðtími fyrir börn yngri en þriggja ára með sterkan grun um einhverfu er um þrír mánuðir en níu til tíu mánuðir fyrir eldri forskólabörn. Biðtími eftir greiningu á einhverfu hjá eldri einstaklingum með staðfesta fötlun er átta til níu mánuðir og börnum með Asperger-heilkenni sem hafa eðlilega greind er í litlum mæli sinnt á þessu sviði. Alls naut 131 barn þjónustu sviðsins árið 2000 og nýjar tilvísanir voru 44. Þá er spurt hvaða hópar njóti ekki þjónustu Greiningarstöðvarinnar. Því er svarað þannig frá hendi yfirlæknisins: Börnum sem búa við alvarleg þroskafrávik en eru ofan marka þroskahömlunar, þ.e. að því er mér skilst lítið þroskahömluð, er vísað frá. Fullorðnum einstaklingum sem eru eldri en 18 ára er ekki sinnt þó að ekki séu aldursmörk í lagagrein um Geiningarstöð. Einstaklingar með Asperger-heilkenni njóta, eins og áður sagði, yfirleitt takmarkaðrar þjónustu stöðvarinnar. Börn og ungmenni með vægari málhamlanir og sértækar málhamlanir eiga ekki aðgang að þjónustu stöðvarinnar. Skólabörn með einhverfu. Síðan hefur stofnunin ekki getað komið að málum ýmissa barna með sjaldgæfar fatlanir og einungis hluti barnanna með höfuðáverka hefur notið þjónustu stöðvarinnar. Uppsafnaður rekstrarhalli þessarar stöðvar ... 

Virðulegur forseti. Það var afar leitt að hæstv. félmrh. skyldi ekki ná að svara fjórðu spurningunni því að það er eflaust hún sem brennur á flestum. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að leggja fram þessar fyrirspurnir á hinu háa Alþingi. Það sem er alltaf verst og erfiðast í þessum málum er biðin alveg frá því að grunur vaknar og þar til staðfesting liggur fyrir um það hvers er að vænta og hvað þurfi að gera. Þarna er um að ræða afar krefjandi vinnu og það er líka mjög mikilvægt að það starfsfólk sem þarna vinnur geti fylgst faglega með því hvað er að gerast annars staðar í heiminum því að alltaf eru nýjar og nýar upplýsingar að koma fram um einstakar fatlanir. Við vitum líka hvaða hópur hefur orðið verst úti eða er erfitt að sinna og það er Asperger-hópurinn sem er í þessu einhverfurófi. Það er afar mikilvægt að vinna með þann hóp til þess að fyrirbyggja líka til framtíðar með því reyna að grípa inn í sem allra fyrst hvað þá krakka varðar.

Herra forseti. Ég átti þess kost ásamt fleiri hv. þm. að heimsækja þessa merku stofnun, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, fyrir skömmu. Þar kom berlega í ljós hversu gríðarlega mikilvægt og krefjandi starf er þar unnið. Herra forseti. Það er líka ljóst hversu viðkvæmt þetta starf er og það versta sem þjónusta á borð við þessa býr við er óvissa. Sú er þó raunin nú vegna þess að fjármagn skortir til að þjóna þörfum þeim sem til staðar eru úti í samfélaginu og á meðan bíður fjöldi einstaklinga eftir greiningu og meðferð. Herra forseti. Ég tel að þær fjárhæðir sem upp á vantar til að hægt sé að sinna þeim einstaklingum sem bíða, eða a.m.k. að draga úr þörfinni, séu það lágar að til skammar sé að láta þær vanta. Til þess eru afleiðingar af biðinni allt of alvarlegar og líklega veldur biðtíminn enn meiri kostnaði þegar upp er staðið því að vanræksla á meðferð og greiningu kostar líka sitt.

Herra forseti. Yfirgripsmikil svör vantar varðandi málefni Greiningarstöðvarinnar. Málefni hennar hafa talsvert verið til umræðu í fjölmiðlum upp á síðkastið. Það er augljóst að það er búið að hagræða verulega hjá stofnuninni, auka verulega afköstin og lækka töluvert kostnaðinn fyrir hvert barn. Nú er mál að við fáum hugmyndir að varanlegum lausnum frá hæstv. ráðherra. Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur tjáð sig um málefni stöðvarinnar í fjölmiðlum. Að mínu mati hefur hann gert það á óviðurkvæmilegan hátt með því að leiða fram í dagsljósið að draga þurfi úr ferðalögum hjá stofnuninni, þar hafi orðið talsverð þensla og verulegar upphæðir þar gangi í risnu og aðkeypta þjónustu. Hæstv. ráðherra skuldar þingheimi skýringar á því hvað hann meinar með svona hlutum. Við þurfum að fá að heyra hverjar eru þær varanlegu lausnir sem hæstv. ráðherra hefur í sjónmáli varðandi málefni Greiningarstöðvarinnar.

Virðulegi forseti. Þetta var ágætisyfirferð hjá hæstv. ráðherra og yfir sögu þessarar stofnunar. En ég hefði gjarnan viljað að tíminn væri frekar notaður til að svara þeim spurningum sem hér voru lagðar fram og þá fyrst og fremst síðustu spurningunni: Hver eru áform um úrbætur í rekstri þessarar stofnunar? Ef skoðuð eru fjárlög, ef skoðaður er ríkisreikningur og ef skoðaðir eru verkefnavísar ríkisins þá get ég ekki séð að ráðuneytið mæti þeirri þörf sem þarna er á nokkurn hátt.

Herra forseti. Það voru mjög alvarlegar upplýsingar sem hæstv. ráðherra kom með við þeim spurningum sem hann þó svaraði. Biðlistar hafa vaxið. Biðtími er sífellt að lengjast. Ráðherrann nefnir vikur, mánuði og allt upp í ár, ársbið eftir þjónustu. Vissir hópar fá enga þjónustu hjá þessari stöð. Fjöldi fatlaðra barna fær enga þjónustu, alls ekki meðan stöðin er svona aðkreppt fjárhagslega. Börn með Asperger-heilkenni fá takmarkaða þjónustu. Eldri börn með alvarleg þroskafrávik fá ekki þjónustu. Fullorðnir, 18 ára og eldri, fá enga þjónustu. Þó eru engin aldurstakmörk í lögunum um Greiningarstöðina. Stöðin hefur ekki bolmagn til þess að sinna skólabörnum með einhverfu og það er ekki hægt að sinna eftirliti og ráðgjöf með börnum með heilalamanir og börnum með sjaldgæfar fatlanir, þau fá ekki þjónustu. Þetta kom fram hjá hæstv. ráðherra. Það er fjöldi barna sem þyrfti á þjónustu stöðvarinnar að halda sem fær hana ekki. Þetta er mjög alvarlegt. Þetta er stöðin sem greinir hvaða áframhaldandi þjónustu börn þurfa sem búa við alvarlegar fatlanir. Ég spyr hæstv. ráðherra og ég vonast til þess að hann svari því að úrbætur verði gerðar varðandi verkefni stöðvarinnar og fjármál hennar. Ég spyr í síðustu spurningunni: Eru uppi áform um úrbætur í málefnum stöðvarinnar og ef svo er, hverjar eru þær? Það verður að koma viðbótarfjármagn. Þetta eru ekki stórar upphæðir sem við erum að tala um til þess að þessi merka stofnun geti sinnt því hlutverki sem henni er ætlað samkvæmt lögum. Ég vonast til þess, herra forseti, að það komi í lokasvari ráðherrans eitthvað um úrbætur í málefnum stöðvarinnar.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka það fram að ég held að það sé unnið prýðilegt starf á Greiningarstöðinni. Ég tel að ekki sé ágreiningur um að þar vinni færir sérfræðingar gott starf. Biðtími eftir upphafsgreiningu er yfirleitt ekki langur. Það er hins vegar biðtími til framhaldsgreiningar og hin brýnni tilfelli hygg ég að séu tekin föstum tökum strax. Varðandi atgervisflóttann sem menn staðhæfa að sé af stöðinni þá er náttúrlega afleitt að missa gott fólk en launakjör þeirra sem þarna vinna verða að vera í samræmi við það sem annars staðar er hjá ríkinu. Það er ekki hægt að fara að borga sálfræðingum eða sérfræðingum á Greiningarstöðinni eftir einhverjum öðrum samningum en þeim sem gilda við aðrar hliðstæðar stéttir. Það hefur verið við fjárhagsvanda að etja og Greiningarstöðinni hefur gengið illa að halda sig innan ramma fjárlaga. Uppsafnaður halli stofnunarinnar frá árinu 1997 er orðinn 18,5 millj. en með 12 millj. viðbótarfjárheimild á árinu 2002 teljum við í ráðuneytinu að rekstrargrunnur stofnunarinnar hafi verið leiðréttur. Á hinn bóginn er ljóst að stofnunin hefur ekki tök á að greiða niður uppsafnaðan halla. Ráðuneytið hefur því lagt áherslu á að hann verði bættur. Ég ætla að leggja fram frv. um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins á yfirstandandi þingi og í því frv. er að finna ítarlegri ákvæði um hlutverk og þjónustu stofnunarinnar en er að finna í 16. gr. laganna um málefni fatlaðra og okkur gefst þá tækifæri til að ræða málefni Greiningarstöðvarinnar aftur undir þeim dagskrárlið. Árið 2000 voru 800 börn með umönnunarmat frá Tryggingastofnun --- til upplýsingar --- og fjögur börn í hverjum árgangi virðast vera alvarlega fötluð, þ.e. í þyngsta fötlunarflokki.

Viruðlegi forseti. Í maí sl. var birt skýrsla jafnréttisnefndar Evrópuráðsþingsins um svokallaðan heimilisþrældóm eða það sem nefndin kallar einnig nútímaþrældóm. Er þar átt við einstaklinga, í flestum tilvikum konur eða unglingsstúlkur, sem koma eða eru skikkaðar til starfa á einkaheimilum fyrir lág laun. Evrópuráðsþingið skilgreinir heimilisþrældóm þegar einstaklingi er gert með hótunum, beitingu á ofbeldi að inna af hendi störf og hljóta litla eða enga greiðslu fyrir, oft eftir að hafa verið ginntur til starfa á fölskum forsendum. Þótt umræðan um þessi mál sé tiltölulega ný af nálinni er í skýrslu Evrópuráðsins nefnd nokkur dæmi. Árið 1994 rannsakaði nefnd í Frakklandi mál 200 einstaklinga sem sætt höfðu heimilisþrældómi og voru öll málin rekin fyrir dómi. 95% þolenda voru konur, flestar frá Afríku og Filippseyjum. 20% vinnuveitenda voru Frakkar, önnur 20% vinnuveitenda voru erlendir diplómatar. Í Bretlandi hafa félagasamtök beitt sér í málum 4 þúsund kvenna sem hnepptar hafa verið í heimilisþrældóm. Þessar konur koma frá 29 þjóðríkjum, flestar frá Filippseyjum. Vinnuveitendur þeirra koma frá botni Miðjarðarhafs, Grikklandi, Ítalíu, Bretlandi og Bandaríkjunum. Almennt er talið að mikill fjöldi kvenna sé í þessari stöðu í Belgíu, þá sérstaklega í Brussel, ekki síst vegna þess hve margir erlendir erindrekar eru þar að störfum. Sama gildir um Ítalíu. Þar er talið að þúsund kvenna séu í þessari stöðu og í Austurríki hafa þessi mál nýverið verið tekin upp á opinberum vettvangi. Virðulegi forseti. Nú er ég ekki að segja að glæpir eins og heimilisþrældómur séu til staðar hér á landi. Evrópuráðið hefur hins vegar hvatt til umræðu um stöðu mála í aðildarríkjunum og sent frá sér ákveðin tilmæli um aðgerðir til að bregðast við glæpum af þessu tagi. Við erum svo sem ekki alsaklaus í þessum efnum. Laun kvenna sem komið hafa hingað til að vinna á einkaheimilum hafa fram til þessa verið ótrúlega lág og lítið sem ekkert eftirlit hefur verið með aðbúnaði þeirra. Fyrir rúmu ári hélt forseti ASÍ því fram í dagblaði að í tilvikum þar sem um væri að ræða misnotkun á erlendu vinnuafli sem hér kemur til að vinna á einkaheimilum fari fjölgandi. Fyrir tæpu ári síðan lýsti hæstv. ráðherra því yfir að kannaðar yrðu aðstæður þessara kvenna hér á landi og á grundvelli þess komið með tillögur til úrbóta. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er lokið könnun á aðstæðum, réttarstöðu og skyldum erlendra kvenna sem koma til landsins og vinna á einkaheimilum? Ef svo er, hver var niðurstaða þeirrar könnunar? Nær könnunin einnig til þeirra sem starfa á heimilum fulltrúa erlendra ríkja sem hér dvelja um lengri eða skemmri tíma? Hafa kvartanir eða kærur borist frá erlendum konum sem vinna á einkaheimilum hér á landi? Ef svo er, hve margar eru kvartanirnar, hver tók við þeim og hvernig hefur verið unnið úr þeim?

Herra forseti. Í framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna er þetta verkefni tiltekið. Í 3. gr. er tekið fram að félmrn. muni í samvinnu við Starfsmannafélagið Sókn kanna aðstöðu, réttindi og skyldur aðfluttra kvenna sem koma hingað til lands til að vinna á einkaheimilum. Í ráðuneytinu starfar nefnd sem á að kanna aðstæður erlends vinnuafls hér á landi og hún mun m.a. kanna aðstæður þessara kvenna, sem og annarra erlendra ríkisborgara sem eru hér á vinnumarkaði. Nefndinni er ætlað að skila tillögum til úrbóta fyrir 1. apríl nk. Í þessari nefnd eiga bæði sæti fulltrúar frá ASÍ og Starfsgreinasambandinu. Frá því í sumar er það Starfsgreinasambandið sem fer yfir ráðningarsamninga og veitir umsögn vegna atvinnuleyfa þeirra sem starfa á einkaheimilum. Þessi nefnd mun án efa kanna stöðu þessara einstaklinga og athuga hvort eitthvað er athugavert við aðstæður þeirra. Fulltrúi Starfsgreinasambandsins mun koma með upplýsingar inn í nefndina sem verður unnið úr. Þá ber að geta þess að í ráðuneytinu hefur einnig farið fram heildarendurskoðun laga um atvinnuréttindi útlendinga og mun það frv. verða lagt fram fljótlega í þinginu. Meðal atriða sem ættu að bæta réttarstöðu þessara einstaklinga eru m.a. öruggari tryggingar fyrstu sex mánuðina sem dvalið er í landinu, aukin trygging á að þeir sem koma hingað fái upplýsingar um íslenskukennslu, samfélagsfræðslu, réttindi sín og skyldur. Það skal tekið fram að erlendar konur sem koma hingað til lands að vinna á einkaheimilum og eru utan EES-svæðisins þurfa að sækja um atvinnuleyfi á grundvelli laga um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 133/1994. Þá þarf m.a. að liggja fyrir undirskrifaður ráðningarsamningur til tiltekins tíma eða verkefni sem tryggi erlendum starfsmanni laun og önnur starfskjör til jafns við heimamenn. Frá sl. sumri er það Starfsgreinasambandið sem veitir umsögn um umsókn um atvinnuleyfi, en það er veitt af Vinnumálastofnun. Sú vinnuregla hefur verið viðhöfð um nokkurn tíma að veita leyfið einungis til 6 mánaða í fyrstu. Ef um framlengingu er að ræða þá er kallað eftir upplýsingum um greidd laun, greiðslur opinberra gjalda, greiðslur í lífeyrissjóð og tryggingar. Að fengnum þessum upplýsingum er tekin ákvörðun um hvort veita eigi að framlengingu á leyfi. Á þessu ári hafa einungis 24 ný atvinnuleyfi vegna erlendra kvenna sem vinna á einkaheimilum verið veitt þannig að það er ekki um stóran hóp að ræða. Vinnumálastofnun hefur í nokkrum tilfellum samþykkt annað atvinnuleyfi til einstaklinga sem hafa haft atvinnuleyfi til að vinna á einkaheimilum þannig að þeir geti unnið hlutastarf utan þess heimilis sem þeir eru ráðnir á. Þetta hefur þótt bæta réttarstöðu þeirra og koma í veg fyrir einangrun þeirra. Áður var það ASÍ en nú veitir Starfsgreinasambandið þessum konum góða aðstoð ef eitthvað hefur bjátað á. Spurt er hvort könnunin nái einnig til þeirra sem starfa á heimilum fulltrúa erlendra ríkja. Það gilda allt önnur sjónarmið varðandi þá sem starfa á heimilum fulltrúa erlendra ríkja hér á landi. Í fyrsta lagi er í c-lið 13. gr. laganna um atvinnuréttindi útlendinga ákvæði þar sem útlendingar í einkaþjónustu sendimanna erlendra ríkja eru undanþegnir því að þurfa að sækja um atvinnuleyfi. Í öðru lagi eru þeir sem ráðnir eru í sendiráð starfsmenn þess ríkis sem viðkomandi sendiráð tekur til. Þeir starfsmenn þurfa einungis dvalarleyfi hér á landi samkvæmt lögum um eftirlit með útlendingum. Spurt er um hvort kvartanir eða kærur hafi borist frá erlendum konum sem vinna á einkaheimilum. ASÍ var umsagnaraðili til langs tíma. En í sumar tók Starfsgreinasambandið við. Samkvæmt upplýsingum frá ASÍ var ekki mikið um að erlendar konur sem unnu á einkaheimilum leituðu til þeirra með kvartanir eða kærur. Það var aðeins eitt mál sem kom upp fyrir tilstilli þriðja aðila en það var leyst farsællega á sínum tíma samkvæmt upplýsingum ASÍ. Samkvæmt upplýsingum frá Starfsgreinasambandinu er ekki mikið um að leitað sé til þeirra en það ber náttúrlega að hafa í huga að hér er um tiltölulega fáa einstaklinga að ræða.

Herra forseti. Okkur Íslendingum hættir til að halda að hér á okkar kæra Fróni séum við óhult fyrir ýmiss konar óþverra sem þrífst víða úti í heimi. Hugtök eins og mansal, kynlífsþrælkun og heimilisþrælkun er nokkuð sem við lesum um og heyrum af í fjölmiðlum en hugsum svo með okkur að slíkt gerist ekki á Íslandi. Herra forseti. Það hefur hins vegar komið í ljós að armar skipulagðrar glæpastarfsemi á borð við þá sem hér var nefnd hafa teygt sig hingað og við eigum að vera á varðbergi gagnvart henni hér ekki síður en úti í heimi. Þess vegna vil ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að taka upp þessi mál og vekja þannig athygli á þeirri umræðu sem á sér stað um þessi mál úti í löndum og hjá Evrópuráðinu þar sem hún á sæti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að það sé mikilvægt að koma á þessari umræðu hér heima. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir minntist á hluti eins og mansal og annað sem við höfum rætt um sem einnig hefur verið til umræðu í Evrópu. Það má kannski segja að það sé tímabært að kíkja undir pottlokið í þessum málum. Að vísu höfum við ekki eins langa vinnukonuhefð og annars staðar í Evrópu. Við erum því ekki að tala um eins stóran hóp og kannski er þeim mun auðveldara fyrir okkur að skoða hann og fylgjast með honum þannig að koma megi í veg fyrir nokkra einustu mismunun eða misnotkun á íslenskum heimilum.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta tækifæri sem við fáum til að ræða þetta viðkvæma mál. Það verður að segja eins og er að það eru engir í eins viðkvæmri stöðu og þeir sem vinna einir á heimilum, jafnvel einhvers staðar í dreifbýli. Þeir geta búið við mjög misjafnan kost, ég tala ekki um þegar um er að ræða hálfmállaust eða almállaust fólk frá fjarlægum heimshlutum. Við megum þó ekki gleyma okkur alveg í hryllingnum vegna þess að margar þeirra stúlkna sem hér eru til umræðu koma hingað og vinna á góðum heimilum, njóta góðs atlætis og fyrir þær er þetta mikilvæg lífsreynsla. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa gott eftirlit en við megum ekki gleyma að það eru líka góðar og jákvæðar hliðar á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vitnaði áðan til skýrslu sem samþykkt var í Evrópuráðinu og þar með tilmæli til aðildarríkja Evrópuráðsins um að taka á stöðu þeirra kvenna sem koma frá útlöndum og vinna inni á heimilum. Vegna þess að ekki hafa gilt neinar reglur eða einungis verið slakar reglur í mörgum aðildarríkjum Evrópuráðsins um þetta mál var það tekið upp sem vandamál. Það er tekið upp sem vandamál vegna þess að mjög stór hópur kvenna, sá hópur skiptir þúsundum samkvæmt þessari skýrslu, verður fyrir andlegu og líkamlegu ofbeldi í þessu svokallaða heimilisþrælahaldi. Með leyfi virðulegs forseta, stendur hér: ,,... einnig er nefnd sem falið hefur verið að kanna aðstæður erlends vinnuafls og útlendinga með dvalarleyfi hér á landi að hefja störf. Nefndinni er jafnframt falið að skila tillögum um úrbætur ... Má af því sjálfu leiða að aðstæður þeirra sem vinna á einkaheimilum með atvinnuleyfi verða sérstaklega skoðaðar því þar er nánast eingöngu um konur að ræða.`` Þarna er ekki, virðulegi forseti, vitnað í ræðu hæstv. ráðherra á þessu þingi. Þessi ræða var flutt fyrir ári síðan, 1. nóvember fyrir ári síðan. Síðan þá hefur þessi nefnd, að því er virðist, ekki gert mjög mikið og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk í morgun þá sofnaði hún eða lagðist í dvala síðla vetrar þegar þáv. formaður nefndarinnar, Sigríður Lillý Baldursdóttir, lét af störfum. Nefndin er núna rétt nýtekin til starfa. Það er liðið ár frá því að hæstv. ráðherra sagði að þessi mál yrðu könnuð. En nefndin er enn á byrjunarpunkti hvað þessi mál varðar. Þetta eru engin vinnubrögð. Að ég tali nú ekki um þá yfirlýsingu sem fram kemur í jafnréttisáætluninni sem ríkisstjórnin samþykkti. Þar var beinlínis lagt til að aðstæður þessara kvenna yrðu kannaðar sérstaklega. Það hefur ekki verið gert, ekki nokkur skapaður hlutur. Evrópuráðið hefur sent tilmæli og það verður sjálfsagt, eins og venjan er, ekkert gert með þau heldur.

Herra forseti. Ég held að sem betur fer sé ástandið ekki eins hábölvað og skilja mætti á sumum þeim sem hér hafa tekið til máls. Það er rétt að vinnu þessarar nefndar hefur ekki skilað fram sem skyldi vegna mannaskipta í ráðuneytinu, þ.e. formaðurinn hvarf til annarra starfa. En nefndin hefur verið endurskipulögð og er að störfum og hún fylgist með þessu máli. Það er auðvitað verkalýðshreyfingarinnar að aðstoða okkur og veita okkur upplýsingar ef hún verður vör við að illa sé komið fram við starfsfólk. Eins og ég nefndi áðan þá þekkjum við hins vegar ekki nema eitt einasta dæmi um að verkalýðshreyfingin hafi þurft að skipta sér af þessu starfsfólki vegna þess að ekki hafi verið komið vel fram við það. Það má geta þess að margar af þessum stúlkum ílendast hér. Þær giftast hér, stofna heimili og verða góðir borgarar og vafalaust mjög til kynbóta í þjóðfélaginu. Það er ekki til marks um að þeim líki illa. Mér finnst það vera frekar sönnun þess að þeim líki vel ef þær vilja setjast hér að. Það er fengur fyrir okkur að fá þær. Það þarf ekki nema koma á hestamannamót til þess að sjá hvers konar kvennablómi hefur sótt okkur heim á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til fjmrh. um hvað líði sérstakri úttekt á áhrifum lækkunar á endurgreiðslu virðisaukaskatts úr 100% í 60% til byggjenda íbúðarhúsnæðis vegna vinnu manna á byggingarstað og til eigenda íbúðarhúsnæðis vegna viðhaldsvinnu. Ástæðan fyrir þessari fyrirspurn er að á síðasta þingi fluttu nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar frv. til laga um að færa þessar endurgreiðslur til fyrra horfs. Frv. vísaði til þessara breytinga en það eru fjögur ár síðan endurgreiðsluhlutfallið var lækkað úr 100% í 60%. Þetta vildu þingmenn Samfylkingarinnar færa til baka þannig að skatturinn yrði 100% endurgreiddur. Jafnframt var lagt til að bið eftir endurgreiðslu yrði stytt úr tveimur mánuðum í einn mánuð. Á sínum tíma var slík vinna undanþegin söluskatti og við breytinguna yfir í virðisaukaskatt hefði hún sjálfkrafa orðið að fullu skattskyld ef undanþága hefði ekki komið til. Ástæða undanþágunnar sem gerð var, miðað við grein Guðlaugar Valdimarsdóttur í tímaritinu Tíund í fyrra, var að full skattskylda hefði haft í för með sér hækkun á byggingarkostnaði og byggingarvísitölu og ástæða hafi verið til að halda verðbólgu í skefjum. En skilja hefur mátt að önnur ekki síðri ástæða endurgreiðslunnar hafi verið að vinna gegn svartri atvinnustarfsemi. Í ljós hefur komið að frá því að lækkun á endurgreiðslu tók gildi hefur umsóknum stórfækkað og endurgreiðslufjárhæðir lækkað. Það gefur til kynna að svört atvinnustarfsemi hafi aukist til muna. Ætla má því að með því að færa endurgreiðslu til fyrra horfs muni það stuðla að betri skilum til skattyfirvalda og þar með auknum skatttekjum þó endurgreiðslubeiðnum fjölgi og greiðslur hækki. Frv. Samfylkingarinnar um að færa endurgreiðsluna á ný í 100% fékk þá meðferð hjá efh.- og viðskn. á sl. vori að nefndin flutti till. til þál. um að fjmrh. gengist fyrir sérstakri úttekt á áhrifum lækkunar á endurgreiðslu virðisaukaskattsins og að í úttektinni yrði m.a. lagt mat á hvort lækkunin hefði aukið tekjur ríkissjóðs eins og vonir stóðu til, hvort svört atvinnustarfsemi hefði aukist og hvort hækka eigi endurgreiðsluhlutfall og auka aðgengi að því á ný.

Herra forseti. Hv. þm. spyr hvað líði hinni sérstöku úttekt sem þingmaðurinn vék hér að og sérstök þál. var samþykkt um á sl. vori. Um þetta er það að segja að þessi úttekt er hafin. Henni lýkur vonandi fljótlega og þá verður unnt að greina efnislega frá niðurstöðum hennar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir þessa fyrirspurn sem varðar í raun almannahag. Ég tel nauðsyn á að færa þessi mál að mestu leyti til fyrra horfs, þ.e. að viðhaldsvinna, nýbygging og endurbygging húsnæðis verði að hluta frádráttarbær frá skatti. Ég tel einnig að þessi breyting muni leiða til betri skattskila og ekki síst hafa áhrif til hins betra í viðhaldi fasteigna. Ég þakka auðvitað fyrir svar hæstv. ráðherra en hvet til þess að þetta verði gert hið fyrsta, klárað með frv. fyrir áramót þannig að menn viti að hverju þeir ganga varðandi húsbyggingar, viðhald og frádrátt þeirrar vinnu frá skatti.

Herra forseti. Þetta var einstaklega knálegt svar. Úttektin er hafin og þegar henni verður lokið verður skýrt frá niðurstöðunum. Þetta segir mér að e.t.v. sé hún komin í gang en það sé ekki tímabært að ræða þessi mál enn þá á hv. Alþingi. Auðvitað er ég með þessari fyrirspurn að ýta við þessari úttekt, hafi fjmrn. ekki hafið þá vinnu sem þarf að setja í gang til að hægt sé að taka ákvörðun um það hvort endurgreiðslur virðisaukaskattsins verði hækkaðar úr 60% í 100%. Auðvitað var ég að vonast til að ráðherrann gæti upplýst um að þessi vinna tæki brátt enda af því að hún er í raun ekki mjög mikil. Ég hef sjálf upplýsingar um hvernig endurgreiðslum hefur verið háttað frá árinu 1990 og það er alveg ljóst að fjárhæðir voru hærri á árinu 1996 en árin á undan. Árið 2000 voru þær örlítið hærri en árin frá 1996. Það er alveg ljóst, eins og kom fram í greinargerð með frv. Samfylkingarinnar, að þessar fjárhæðir hafa lækkað. Af hverju, herra forseti, lækka fjárhæðirnar? Af hverju? Það er vegna þess að það eru æ færri sem borga virðisaukaskattinn af þessari vinnu. Þegar fólk kaupir vinnu af þessu tagi þá fær það ótrúlegustu sögur af verðinu sem hægt er að fá þegar samið er beint og hins vegar verði án nótu, þar með án virðisaukaskatts. Í gangi virðist tvenns konar verð. Sá sem er að láta vinna fyrir sig og ætlar að borga virðisaukaskattinn fær verkið á allt öðru verði en sá sem gerir það ekki. Þess vegna, herra forseti, er þetta afar brýnt mál og ég vænti þess að fjmrh. komi með það hið fyrsta fyrir þingið.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. landbrh. Hvernig hyggst hann bregðast við tillögum vegsvæðanefndar og hver er afstaða ráðherra til þess að girða búfé af í beitarhólfum í stað þess að girða vegina af? Virðulegi forseti. Frá 1990 hef ég af og til borið fram fyrirspurnir annars vegar um hvort einhver nefnd hafi hafið störf varðandi lausagöngu og vörslu búfjár eða hvort hún hafi náð niðurstöðu og skilað tillögum og hverjar þær séu. Nú síðast er spurt um tillögu svokallaðrar vegsvæðanefndar, en hún skilaði skýrslu undir yfirskriftinni Þjóðvegir og búfé í janúar á þessu ári. Það er ástæða fyrir því af hverju slíkar fyrirspurnir eru ekki nýjar af nálinni. Þetta er afar stórt mál, þ.e. hvernig á að taka á því. Í raun hefur það verið þannig hjá okkur að búfé hefur haft meiri rétt á vegum landsins en nokkurn tíma fólkið sjálft. Þegar gluggað er í þessa skýrslu sem hér hefur verið skilað þá sést að nefndin telur í fyrsta lagi að það eigi að girða af fjölförnustu og hættulegustu vegina og sem samfelldast, í annan stað að koma upp beitarhólfum eða afgirtum löndum fjarri vegi til að friða ákveðin svæði ágangi búfjár. Í þriðja lagi yrðu alltaf til mjög stór svæði þar sem lausaganga búfjár væri alls ráðandi og þar yrðu varúðarskilti að duga. Hér er samandregið það sem ég lít á að sé niðurstaða nefndarinnar. Vegagerðinni er ætlað að girða og bera kostnað af viðhaldi veggirðinga. Nú eru svæði auðvitað mjög ólík í þessu landi og meira að segja innan svæða. Nægir þar að nefna höfuðborgarsvæðið. Tillögur um að banna lausagöngu búfjár í svokölluðu landnámi Ingólfs hafa verið fluttar hér ótal sinnum og ekki náð fram að ganga á Alþingi. Það var t.d. allt önnur staða í Kjósinni en í þéttbýlinu á Reykjanesi. Nú má segja að hér sé að verða lausagöngulaust, ef hægt er að nota þannig orð, ef Grindavík er undanskilin og að höfuðborgargirðingin hafi búið til beitarhólf yfir í Ölfus. Herra forseti. Að mínu mati er það fullkomlega óásættanlegt að girða af alla þjóðvegi og það er líka óásættanlegt að hleypa búfé á viðkvæm svæði t.d. inn á hálendið þar sem lítil eða enginn gróður er. Við eigum að hætta að gefa búfé forgang fram yfir fólkið þannig að sá sem ekur á vegum úti og lendir í því að lamb hleypur fyrir bílinn sé ekki áfram réttlaus. Lausnin hlýtur að vera að girða ofan byggðar og ofan helstu þjóðvega og meðfram auðnum hálendissvæða, búa til stór beitarhólf þannig að öllum, fólki og búfé, líði vel.

Hæstv. forseti. Þessi lokaskýrsla vegsvæðanefndar sem nefnist Þjóðvegir og búfé kom út í janúar sl. og ég hef kynnt hana í ríkisstjórn. Í henni er að finna 16 tillögur ásamt greinargerðum sem miða að því að draga úr slysahættu á þjóðvegum þar sem búfé á í hlut. Forveri minn, Guðmundur Bjarnason, skipaði þessa nefnd. Auðvitað er það mál sem hér er rætt samgöngumál eða samgönguvandamál fremur en landbúnaðarmál þótt bæði landbrh. og ekki síður bændur þessa lands hafi áhyggjur af því og vilji sjá það fara í fastan farveg. Ég vil nefna hér þær tillögur sem nefndin skilaði frá sér. Hún leggur til að gengið verði út frá því að ákveðið verði að friða suma hluta vega og þá verði þeir girtir samfelldum veggirðingum og á þeim svæðum verði lausaganga búfjár bönnuð. Á öðrum vegsvæðum þar sem ekki er um samfelldar girðingar að ræða verði ökumönnum gerð grein fyrir því með tilheyrandi umferðarmerkjum að búast megi við búfé. Ég er sammála hv. fyrirspyrjanda um að ekki er hægt að ætlast til þess að við ráðum við að girða af alla vegi landsins. En við verðum að fara að eins og margar aðrar þjóðir, að vara bílstjórana við þeirri hættu sem getur stafað af búfé á einstaka leiðum í dreifðum byggðum. En það er mjög mikilvægt að girða vegina af þar sem umferðin er þyngst og mest. Mér finnst þetta horfa þokkalega að því leyti að mér finnst að Vegagerðin og ríkið viðurkenni nú fremur en fyrr ábyrgð sína í þessu máli. Þegar hv. þm. spyr hver sé afstaða ráðherra til þess að girða búfé af í beitarhólfum í stað þess að girða vegina af, þá er ekki auðvelt að svara þessu já eða nei. Ég get tekið dæmisögu úr mínu kjördæmi sem ég þekki vel. Skeggjastaðir í Flóa er saklaust býli í miðjum Flóanum. Um Þjórsártún í Ásahreppi gildir nákvæmlega það sama. Þetta eru eignarlönd bænda. Einn daginn kom ríkið --- við getum ímyndað okkur að þessar jarðir séu svona eins og þessi þingsalur --- og klauf löndin í sundur hér frá Jóni Sigurðssyni og yfir í hinn endann á salnum. Bóndinn á landið báðum megin. Ríkið eignaðist 15 metra sneið í gegnum þessi lönd. Fyrst var þetta saklaus flutningur ríðandi manna og vagnhjóla með hestum fyrir. Nú er þetta iðandi umferð á 100 km hraða bíll við bíl. Þessir bændur hafa t.d. farið fram á að fá undirgöng undir veginn til að geta nýtt lönd sín. Þeim beiðnum hefur verið hafnað. Ég spyr hv. þm.: Væri réttlætanlegt að fara í gegnum garðinn hjá henni og segja að hún yrði að borga þessa gönguleið? Þarna sjáum við að ríkið hlýtur í mörgum tilfellum að bera ábyrgð á vegunum. Ríkið á vegina. Hins vegar verða bændurnir, og þeir eru fúsir til þess, að koma til samstarfs um þessi málefni. Það er ljóst. Hér er dæmi um menn sem búa við þær aðstæður að því er hafnað að þeir fái ræsi til þess að geta nýtt til að reka kýr og hross sín um sem auðvitað eiga hvergi að vera á þjóðvegum. Þar eru þetta stórhættulegir gripir. Bændur verða að reka yfir vegina í gegnum umferðina, taka mikla áhættu með gripi sína og jafnvel börn sín. Í þessari baráttu hafa bændurnir staðið við ríkisvaldið um langa hríð á hinum fjölförnu leiðum. Þess vegna er mál að linni þessari umræðu og að við komum henni í farveg. Ég hef átt samstarf við dómsmrh. og samgrh. Þarna verða ríkisstofnanir, sveitarfélög, lögreglan, bændur og landeigendur, þó þeir stundi ekki búskap, að koma að þessum stóru verkefnum til að koma þessu í ásættanlegt form þannig að úr verði lausn sem hentar bæði eigendum búfjár og eigendum jarða sem lentu í því að jarðir þeirra voru klofnar í tvennt, en ekki síst til þess að skapa það öryggi sem mikilvægast er fyrir umferðina og fólkið í bifreiðunum sem ferðast um vegina í landinu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að vekja máls á þessu. Lausaganga búfjár á vegum er mjög víðtækt vandamál og hefur haft í för með sér allt of mörg slys og hættur á slysum. Hún ógnar öryggi vegfarenda fyrir utan allan þann kostnað sem hlýst af slysum á fólki og skemmdum á farartækjum. Eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra þarf að líta á þetta frá mörgum hliðum. Eitt er þó víst að reglur þurfa að vera samræmdar í þessum málum. Það gengur ekki að banna lausagöngu búfjár í einu sveitarfélagi en að í því næsta gildi ekki sömu reglur. Við eigum að gera allt sem við getum til að draga úr slysahættu því það gengur ekki lengur að hafa þetta í því horfi sem þetta er í dag. Og ef reistar eru girðingar þá verður að sjálfsögðu að halda þeim við. En það gengur ekki að það lendi á bóndanum ef Vegagerðin heldur ekki við þeim girðingum sem henni ber að halda við.

Herra forseti. Því miður er það þannig hvað varðar árekstra umferðarinnar og búfjár að það gerist alveg óskaplega lítið. Nefndir koma og fara, skila skýrslum og síðan situr að mestu leyti við óbreytt ástand. Nú er haustið komið með sínu myrkri og við erum farin að fá fréttir af fyrstu alvarlegu slysunum þar sem stórgripir í lausagöngu eru á vegunum og menn lenda í því að keyra á þá. Ég hef barist fyrir því, herra forseti, að menn taki á þessu máli m.a. með því að koma á vörsluskyldu stórgripa, aðskilja í umræðunni stórgripina annars vegar og sauðféð hins vegar. Stórgripunum tengjast alvarlegustu slysin og það er tiltölulega lítið mál, tiltölulega lítil röskun á högum bænda almennt í landinu að koma á lögbundinni vörsluskyldu stórgripa, enda er það að mínu mati tímaskekkja að hross og nautgripir séu að þvælast á umferðarmiklum vegum. Um sauðfé gildir allt annað. Það er allt annað og öðruvísi vaxið verkefni að reyna að girða það allt saman af. Ég hef margendurflutt um þetta frv., herra forseti, með meðflutningsmönnum úr öllum flokkum en hingað til hefur landbn. þingsins tekist snilldarlega að drepa frv. En ætli við reynum ekki einu sinni enn.

Herra forseti. Ég ætla að styðja hv. þm. Steingrím J. Sigfússon þegar hann leggur þingmálið fram enn einu sinni og halda áfram að koma með mín mál. Þetta er tíunda árið sem ég hreyfi þessari lausagöngu búfjár og ég hef ekki tölu á nefndunum eða tilvísununum til nefnda. Hæstv. ráðherra nefndi 16 tillögur í niðurstöðum skýrslunnar. Má ég nefna tvær. Fyrst tillögu 15, með leyfi forseta: ,,Lögleitt verði bann gegn rekstri búfjár á þjóðvegum í rökkri og dimmu.`` Má ég nefna tillögu 16, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur til að við hönnun og lagningu nýrra vega verði gerðar tilraunir með að hafa á þeim undirgöng eða ,,opnar rásir`` við helstu rennslisleiðir búfjár.`` Það er sem sagt enn verið að ákveða að alls staðar eigi að gera ráð fyrir því að búfé sé á ferli í næstu nálægð við vegina og að á nýjum vegum og nýjum þjóðbrautum eigi að vera girt meðfram og rennslisleiðir undir. Það urðu mér gífurleg vonbrigði að heyra í hæstv. landbrh. Oft höfum við átt orðastað áður en hann komst í þetta embætti og ég var að vona að í þetta sinn kvæði við nýjan tón, að það yrði metnaður landbrh. að taka á í þessu máli. En þetta er sama svarið og undanfarin tíu ár, þ.e. að ríkisstjórnin þurfi að skoða, að búið sé að kynna niðurstöðu nefndarinnar, það þurfi samræmt átak o.s.frv. Herra forseti. Það er afskaplega dýrt að girða meðfram öllum þjóðvegum og Vegagerðin á að greiða það. Hvernig væri að ríkisstjórnin liti einu sinni þannig á að þetta væri allt sami vasinn, tæki þetta fjármagn sem Vegagerðin á að leggja fram og færi í samvinnu við bændur, og landbrh. fengi það verkefni að skoða það að girða af stóru svæðin sem búfé er á? 

Hæstv. forseti. Það er leiðinlegt ef ég veld hv. þm. vonbrigðum. En þessi skýrsla með 16 tillögum liggur fyrir og það er ákveðinn vilji ríkisstjórnarinnar að fylgja henni eftir og verið er að gera það í mörgum tilfellum. Í mörgum tilfellum er Vegagerðin að ná samningum við stjórnir sveitarfélaganna þar sem hægt er að girða með hreinni veggirðingu og ná samkomulagi um málið. Þetta er að gerast víða. Ég vil nefna að gallinn á þessu var oft sá að Vegagerðin var að girða og síðan var opið í báða enda oft og tíðum.

Eins og fleira.

Það skapaði þrengsli og hættu. Búfé rann inn á svæðið. Ég er sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að því leyti að hann telur auðveldara að eiga við stórgripina. Þeir eru náttúrlega miklu hættulegri og ég er sammála honum að taka þurfi á því. Ég nefni eitt dæmi. Ríkisvaldið, Vegagerðin, hefur í stórum stíl lagt reiðvegi nútímans meðfram hraðbrautunum þannig að þegar við förum um Flóann þá eru þar glæsilegir hestar og reiðmenn á leið með hraðbrautinni sem getur líka skapað hættu. Þetta höfum við kannski verið að gera. En ég held að það þurfi að taka á þessu. Ég tel að þessi skýrsla sé nýtt gagn í þetta mál. Ég tel að nú þegar menn hafa áttað sig betur á þessum hlutum, ekki síst ríkisvaldið og Vegagerðin, þá sé nýr tími upprunninn þar sem við munum ná miklum árangri. Við sjáum það t.d. með kaffistofurollurnar að þær eru t.d. horfnar frá Litlu kaffistofunni af því að menn girtu meðfram veginum og settu þær hinum megin við girðinguna. Margir góðir hlutir hafa því verið að gerast. Þetta er búfé þeirra í Reykjavík og af Reykjanesi stundum þannig að ég tel að árangur sé töluverður. En betur má ef duga skal. Hæstv. forseti. Þessi skýrsla er nýtt gagn inn í þessa umræðu og henni verður fylgt eftir.

Virðulegi forseti. Fyrir stuttu síðan lagði ég fram fyrirspurn til dómsmrh. á þskj. 86 um meðlagsgreiðslur. Mér varð strax ljóst að erfitt yrði að afla fullnægjandi svara við öllum liðum fyrirspurnarinnar sem fjallar um fjölda úrskurða um greiðslu tvöfalds eða aukins meðlags með barni eða börnum og hvernig staðið væri við slíka úrskurði. Ástæða þess að ég setti fram fyrirspurnina er hins vegar sú að ég tel umræðu um fyrirkomulag á innheimtu meðlagsgreiðslna löngu tímabæra. Upphaflega var einfalt meðlag með barni hugsað sem lágmarksgreiðsla til framfærslu sem ríkið ábyrgðist. Ekki var um að ræða mat á framfærsluþörf þar sem gert væri ráð fyrir að meðlagsgreiðendur tækju þátt í ýmsum kostnaði sem til fellur vegna barns eða barna sem meðlag er greitt með. Hægt er að úrskurða um greiðslu á tvöföldu eða auknu meðlagi og þá er það gert á grundvelli tekna meðlagsgreiðanda og/eða aðstæðum þess sem fer með forræði barnsins. Foreldri sem á að fá meðlagið verður hins vegar að sjá alfarið um innheimtu þess. Ríkið ábyrgist ekki greiðslu á aukna meðlaginu. Innheimtustofnun ber ekki að annast, og sér ekki um innheimtuna. Þrátt fyrir að hún hafi til þess lagalega heimild hefur hún ekki viljað nýta hana. Virðulegi forseti. Ég þekki nokkur dæmi þess að einstaklingar, feður, sem hafa áður verið úrskurðaðir á grundvelli tekna sinna og bágrar fjárhagsstöðu mæðra til að greiða aukið meðlag með börnum sínum stóðu aldrei við þessar greiðslur. Mæðurnar sóttu aldrei málið til enda vegna þess að til þess þurfti að kaupa aðstoð lögfræðings sem var ofviða bágri fjárhagsstöðu þeirra. Auk þess óttuðust þær að samband barna við feður yrði látið gjalda þess færu þær í hart. Í þeim tilvikum sem ég þekki til var, þrátt fyrir mikla þörf og fjárhagslega erfiðleika, enga aðstoð að fá frá föður fyrir utan einfalt meðlag. Þessi tilvik eru hvergi skráð því þau koma hvergi fram opinberlega. Þessum mæðrum varð einfaldlega tilfinningalega og fjárhagslega ofviða að sækja rétt barna sinna til þessa aukameðlags. Mér er fyllilega ljóst að ekki er hægt að svara á fullnægjandi hátt öllum þeim spurningum sem ég lagði fram en þar er ekki að sakast við fulltrúa ráðuneytis sem vann að svarinu. Þvert á móti veit ég að mikil vinna var lögð í að afla upplýsinga af hálfu ráðuneytis og var iðulega haft samband við mig sem fyrirspyrjanda. Þetta eru fyrirmyndarvinnubrögð og þess vegna vil ég gjarnan geta þess hér. En spurningar mínar til hæstv. ráðherra eru: 1. Hversu mörgum hefur í meðlagsúrskurði verið gert að greiða tvöfalt meðlag með barni eða börnum við sambúðarslit eða hjónaskilnað sl. fimm ár? Hversu margir þeirra hafa staðið skil á þessum greiðslum? 2. Ef um vanskil er að ræða, hver er heildarupphæð vanskila og í hve mörgum tilvikum hefur verið leitað til dómstóla vegna slíkra mála? 3. Hyggst ráðherra beita sér fyrir lagabreytingum sem tryggja betur að úrskurði um greiðslu á tvöföldu meðlagi verði framfylgt?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu viðfangsefni sem er afar mikilvægt fyrir margar fjölskyldur, og brýnt að fyrirkomulag þessara greiðslna sé gott og skilvirkt. Raunar vil ég líka þakka hv. þm. fyrir góð orð hennar til starfsmanna dómsmrn. Þess má geta að í dag er lágmarksmeðlag kr. 13.895. Í fyrsta lagi er spurt um hve mörgum hafi verið gert að greiða tvöfalt meðlag með barni eða börnum við sambúðarslit eða hjónaskilnað sl. 5 ár. Því er til að svara að samkvæmt upplýsingum frá öllum sýslumönnum á landinu var kveðinn upp 21 úrskurður um tvöfalt meðlag við þær aðstæður sem um er spurt. Til viðbótar er rétt að segja að í því skyni að fá sem skýrasta mynd af heildarfjölda úrskurða um aukið meðlag hefur verið kallað eftir upplýsingum frá sýslumönnum um fjölda slíkra úrskurða á tímabilinu frá 1. október 1996 til 1. október 2001, hvort sem þeir eru kveðnir upp í tengslum við sambúðarslit eða skilnað foreldra eða ekki. Ekki er óalgengt að kröfur um aukið meðlag komi fram síðar og í málum foreldra sem hvorki hafa verið í sambúð né hjúskap. Hér getur t.d. verið um að ræða úrskurð um eitt og hálft meðlag og um hærra meðlag en sem nemur tvöföldu lágmarksmeðlagi. Í svörum sýslumanna kemur fram að alls hafi verið kveðnir upp 124 úrskurðir um aukið meðlag á umræddu tímabili og er þá meðtalinn þessi 21 úrskurður sem ég nefndi áðan. Á hinn bóginn eru hér hvorki taldir upp úrskurðir um sérstök framlög samkvæmt 15. gr. barnalaga, nr. 20/1992, né úrskurður um menntunarframlög samkvæmt 13. gr. laganna, enda ekki um þá spurt. Ég tel rétt að fram komi að dómsmrn. hefur þær upplýsingar frá embættum sýslumanna að mun algengara sé að foreldrar semji um aukið meðlag með börnum heldur en að úrskurða þurfi um það, án þess að tölur liggi fyrir um fjölda slíkra samninga. Hv. þm. spyr einnig hve margir þeirra sem gert hefur verið að greiða tvöfalt meðlag hafi staðið skil á þeim greiðslum, og ef um vanskil sé að ræða, hver sé þá heildarupphæð vanskila. Þessari fyrirspurn verður ekki svarað með óyggjandi hætti. Ef reyna ætti að svara henni yrði að freista þess að kalla eftir upplýsingum frá öllum aðilum úrskurðarmála samkvæmt framansögðu en þó væri ekki unnt að gera þeim skylt að veita svör. Það sem fram kemur í svari mínu við næsta lið fyrirspurnarinnar gefur þó til kynna að ekki sé algengt að leita þurfi til dómstóla vegna slíkra mála. Næsti liður fyrirspurnarinnar lýtur að því í hve mörgum tilvikum slíkt hafi verið gert. Óskað var eftir svörum frá öllum dómstjórum um það hve oft rétthafi, samkvæmt úrskurði sýslumanns um meðlag með barni umfram lágmarksmeðlag, hafi lagt fram beiðni um áritun dómara um að aðför megi fara fram sbr. III. kafla laga um aðför, nr. 90/1989, fyrir tímabilið frá 1. október 1996 til 1. október 2001. Í svörum frá Héraðsdómum Vestfjarða, Austurlands, Vesturlands, Norðurlands vestra og Suðurlands kemur fram að engin slík beiðni hafi komið fram á umræddu tímabili. Í svari Héraðsdóms Reykjaness kemur fram að dómstólum hafi borist þrjár slíkar beiðnir, í svari Héraðsdóms Reykjavíkur að tvær beiðnir hafi borist og í svari Héraðsdóms Norðurlands eystra að ein beiðni hafi borist dómstólum á tímabilinu. Að lokum er spurt hvort ég hyggist beita mér fyrir lagabreytingum sem tryggi betur en nú er að úrskurði um greiðslu á tvöföldu meðlagi verði framfylgt. Þessu vil ég svara með því að benda á að samkvæmt 24. gr. barnalaga, nr. 20/1992, er kræft með fjárnámi meðlag með barni sem sýslumaður hefur úrskurðað. Sama gildir um samning foreldra um meðlag sem staðfestur er af sýslumanni. Samkvæmt III. kafla aðfararlaga skal beina aðfararbeiðni vegna úrskurðar sýslumanns um aukið meðlag til héraðsdómara til áritunar um að aðför megi gera samkvæmt henni. Sama gilti um kröfu sem lögtaksréttur var fyrir þar til aðfararlögum var breytt með 35. gr. laga nr. 15/1998. Ég hef nú ákveðið að vísa því til réttarfarsnefndar að kanna hvort og þá með hvaða hætti unnt sé að breyta aðfararlögum til þess að einfalda innheimtu samkvæmt úrskurði sýslumanna um aukin meðlög, sérframlög og menntunarframlög. Í þessu sambandi vil ég þó benda á að einfaldasta, og væntanlega ódýrasta, lausnin á innheimtu aukinna meðlaga er að mínu mati sú að Innheimtustofnun sveitarfélaga nýti þá heimild sem hún hefur samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971, um stofnunina, þar sem m.a. er mælt fyrir um heimild hennar, sé þess óskað, til þess að taka að sér innheimtu gegn greiðslu á þeim hluta barnsmeðlags sem er hærra en lágmarksmeðlag. Miðað við þær upplýsingar sem ráðuneytið aflaði sér í tilefni þessarar spurningar er ekki ástæða til að ætla að veruleg vandamál séu til staðar í núverandi fyrirkomulagi. Hins vegar kemur vel til greina að gera þær breytingar sem ég nefndi áðan ef ljóst þykir að þær séu til bóta og bæti og einfaldi innheimtuna.

Virðulegur forseti. Hér er um afar mikilvæga fyrirspurn að ræða frá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Ég fagna viðbrögðum hæstv. dómsmrh. um að láta réttarfarsnefnd skoða þessi mál. Það er einn hópur sem er afar brýnt að skoða, og hann varðar menntunarframlag til barna 18--20 ára. Fróðlegt væri að sjá hversu margir úrskurðir eru í því efni. Ég hygg að þeir séu bara örfáir. Ég get alveg lofað ykkur því, ágætu þingmenn, að ungmenni í dag fara ekki með slík mál alla leið. Mæður eiga oft mjög erfitt með að ganga á feður í þessum málum og þetta er ákveðið vandamál. En ég get alveg lofað ykkur því að 14--15 þús. kr. fyrir ungmenni í menntaskóla eru talsverðir peningar. Ég tel þetta vera mál sem þyrfti að fara dálítið vel ofan í saumana á og það væri mjög verðugt verkefni í tengslum við þá umræðu sem hér hefur átt sér stað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún gaf og ekki síst fyrir það að hún er tilbúin til þess að skoða þær leiðir sem mögulegar eru til þess að gera þær lagabreytingar sem tryggja betri innheimtu meðlaga, þegar um aukið meðlag er að ræða, heldur en er í dag. Ég er alveg sannfærð um að það er töluverður hópur mæðra --- í flestum tilvikum er um að ræða einstæðar mæður --- sem aldrei leita eftir aðstoð við að innheimta þennan meðlagsauka vegna þess að það felur í sér kostnað sem þær ráða ekki við. Eitt af þeim dæmum sem ég nefndi áðan að mér væri kunnugt um er af móður sem er með tvö börn og annað þeirra á við langvarandi erfið veikindi að stríða. Efnahagur er mjög bágur og hún hefur bara ósköp einfaldlega sagt: Ég get það ekki miðað við núverandi fyrirkomulag, ég get ekki staðið í því að innheimta þetta aukna meðlag sem barninu mínu þó ber til þess að tryggja framfærslu þess og tryggja að það hafi betri möguleika í lífinu vegna þess að það felur í sér það mikinn kostnað fyrir mig. Þessar tvær leiðir sem hæstv. ráðherra bendir á eru þær leiðir sem ég hef verið að skoða. Ég hef verið að íhuga að flytja hérna frv. en að sjálfsögðu mun ég bíða þar til athugun ráðuneytis á málinu lýkur. Ég bið jafnframt hæstv. ráðherra að taka inn í umræðuna hvort einhver möguleiki sé að horfa sérstaklega til þeirra einstæðu foreldra sem eru með börn sem eiga við erfið langvarandi veikindi að stríða. Virðulegi forseti. Að lokum ítreka ég að mér var ljóst að ég var að leggja fram fyrirspurnir sem hugsanlega væri erfitt að svara en starfsmenn ráðuneytis ásamt hæstv. ráðherra höfðu samband við mig og gerðu mér grein fyrir því hver staða málsins væri og inntu mig eftir hvað það væri sem ég vildi afdráttarlaust fá fram. Ég þakka enn og aftur fyrir þessi vinnubrögð. Maður á þeim ekki að venjast.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og gagnlegar ábendingar. Ég tel að við búum við nokkuð gott fyrirkomulag á þessu sviði þó að hugsanlega megi bæta það svo sem með breytingum á aðfararlögum eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni. Það er hins vegar auðvitað fullkomlega ljóst að alltaf verður erfitt að knýja fram innheimtu í tilvikum þar sem annaðhvort vilji eða geta til greiðslu er ekki fyrir hendi. Það getur verið vandamál í einstökum tilvikum sem ekki væri hægt að girða fyrir með neinu fyrirkomulagi í þessum efnum. Eins og ég sagði áðan mun ég skoða hugsanlegar breytingar. Hér er um að ræða mál sem miklir hagsmunir eru bundnir við. Því ber okkur að sjá til þess að umgjörðin sé eins trygg og skilvirk og kostur er á.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. umhvrh. fyrirspurn sem varðar það hvort til greina hefði komið að stytta rjúpnaveiðitímann og hefja hann t.d. ekki fyrr en 1. nóv. í stað 15. okt. Það væri í því skyni að hlífa stofninum við óhóflegu veiðiálagi og ekki síður af umhverfisástæðum, til að draga úr hættu á akstri veiðimanna utan vega eða akstri á lélegum vegarslóðum. Ég lagði þessa fyrirspurn fram strax í byrjun þings og henni var dreift að ég best veit 2. eða 3. október. Mér urðu það því nokkur vonbrigði að hæstv. ráðherra skyldi ekki komast til að svara fyrirspurninni áður en rjúpnaveiðitíminn hófst 15. október. Það hefði verið betra að ræða þetta mál áður en sá tími gekk í garð. Staðan er þannig, herra forseti, að rjúpnastofninn er í mikilli lægð. Hann er nálægt því að komast í sögulegt lágmark, er t.d. kominn niður undir það sem hann var á árunum 1992--1993 þegar hann var einna minnstur nú á seinni árum. Þetta ástand gildir eiginlega um allt land. Það er kannski á Austfjörðum sem hægt er að segja að stofninn sé í sæmilegu horfi. Veiðiálagið virðist fara vaxandi og dreifast meira um allt landið þannig að nú má heita að þungt veiðiálag sé að verða á öllu landinu strax í upphafi veiðitímans. Það er ekki lengur bundið við suðvesturhorn landsins eins og það var áður. Tækjakostur manna til veiðanna hefur stórbatnað, torfærubifreiðir gera mönnum kleift að fara langt inn á hálendið og keyra vegarslóða sem áður voru lokaðir o.s.frv. Staðreyndin er sú að bæði bændur og aðrir landeigendur, sveitarstjórnir, Vegagerðin og lögreglan ráða æ verr við það ástand sem skapast oft fyrstu daga rjúpnaveiðitímans. Ég held að það verði að segja það eins og er, herra forseti, að í upphafi þessa veiðitíma hefur nánast ríkt ófremdarástand, t.d. á norðausturhorni landsins. Það er tæpast hægt að kalla það annað þegar þannig er komið að lögregla og björgunarsveit, t.d. á Þórshöfn, hefur verið nánast í samfelldu útkalli síðan rjúpnaveiðitíminn hófst við að leita að týndum skyttum, við að draga bíla upp úr vegum þar sem þeir eru fastir og bjarga mönnum til byggða. Ég vil taka það fram að auðvitað er allur þorri veiðimanna til fyrirmyndar. En frá því eru því miður undantekningar og er veruleg ástæða til að hafa áhyggjur af því hvernig þetta mál er að þróast. Ég hefði talið --- það er mat margra sem vel til þekkja t.d. bænda og sveitarstjórna á norðausturhorni landsins --- að það væri mjög vænleg aðgerð að stytta rjúpnaveiðitímann, þess vegna bæði í upphafi og í lokin, til verndar stofninum. Það mundi jafnframt hlífa landinu við þessum viðkvæma tíma á haustin þegar bleytur eru oft miklar og land og vegir þola illa átroðning og umferð. Þess vegna hefði ég talið að það hefði legið vel við fyrir hæstv. umhvrh., bæði frá verndunarsjónarmiði með tilliti til stofnsins og líka landsins, að taka til rækilegrar skoðunar að gera þarna ráðstafanir og láta þetta ástand ekki viðgangast óbreytt ár eftir ár.

Virðulegur forseti. Spurningar hv. þm. lúta eiginlega að tvennu, þ.e. í fyrsta lagi að utanvegaakstri og síðan að óhóflegu veiðiálagi. Varðandi það að stytta veiðitímann vegna utanvegaaksturs þá vil ég koma því á framfæri og það er bannað samkvæmt náttúruverndarlögum að aka utan vega og merktra vegarslóða við veiðar sem og í öðrum tilgangi. Séu vegarslóðar í það slæmu ástandi að varhugavert sé að hleypa umferð á þá er það hlutverk Vegagerðarinnar og lögreglu að loka þeim og lögreglu ber að fylgjast með því að akstur utan vega eigi sér ekki stað. Það er rétt sem hér er bent á að því fylgir vandi er veiðimenn sækja til veiða strax í upphafi veiðitímans. Vandinn felst m.a. að því að skilgreina hvað eru vegarslóðar og hvað eru vegir og hverju eigi að halda opnu og hverju eigi að loka. Landmælingar Íslands eru í samstarfi við Vegagerðina að kortleggja um þessar mundir allt hálendið, þ.e. hvað eru vegir og hvað eru slóðar. Það er ein af forsendum þess sem við munum nota okkur í framtíðinni til að taka á þessum akstri. Það mun auðvelda okkur að loka með réttmætum hætti vegum og slóðum til að taka betur á því. Ég vil líka koma því á framfæri að ég er sannfærð um að í framtíðinni verður meira notast við þyrlur til að taka á þessum málum, myndatökur o.s.frv. þannig að veiðimenn freistist ekki til að fara út fyrir og skemma landið. Varðandi það að stytta veiðitímann vegna óhóflegs veiði\-álags þá er mikilvægt að við skoðum afföll rjúpunnar, náttúruleg afföll. Rannsóknir sýna að náttúruleg afföll eru langmest í upphafi veiðitímans, m.a. vegna afráns, veðurs, fæðuframboðs og sjúkdóma. Það er ljóst að veiðimennirnir eru ekki einir orsök affallanna í rjúpnastofninum heldur er þetta samspil margra þátta. Til að rannsaka þetta vel ákváðum við að friða svæðið í kringum höfuðborgarsvæðið í þrjú ár fyrir veiðum og sú rannsókn gengur þokkalega. Umhvrn. hefur ekki fengið neinar tillögur eða ábendingar um að sem stendur þurfi að grípa inn í til að stytta veiðitímann vegna óhóflegs veiðiálags, en það eru Náttúrufræðistofnun Íslands, veiðistjóri og ráðgjafarnefnd um villt dýr sem ráðleggja okkur í þessu sambandi. Þurfi hins vegar að grípa til aðgerða í framtíðinni þá er brýnt að þau mál séu skoðuð fyrir fram þannig að menn þurfi ekki að taka ákvarðanir í skyndingu. Ég hef því sett niður nefnd til að skoða hvað sé hægt að gera ef hemja þarf veiðarnar. Það er búið að skipa nefnd en í henni eiga sæti Sigmar B. Hauksson, sem er formaður Skotveiðifélags Íslands, Arnór Sigfússon fuglafræðingur, Áki H. Jónsson veiðistjóri, Guðmundur H. Guðmundsson, fulltrúi Náttúrufræðistofnunar Íslands, Sigurður Á. Þráinsson fulltrúi umhvrn. og Sesselja Jónsdóttir fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga. Þessi nefnd er núna að skoða hvaða aðgerða sé hægt að grípa til ef þess gerist þörf. Svo er ekki í augnablikinu en það gæti komið til þess. Það eru helst þrjár aðferðir sem hægt er að nota. Í fyrsta lagi er hægt að friða stór svæði til að hemja veiðarnar. Það er ekki mjög snjallt að margra mati, af því að þá færist veiðin til. Það er þó ekki útilokað. Í öðru lagi er hægt að stytta veiðitímann. Það gerði t.d. þáv. umhvrh. árið 1993, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hann stytti veiðitímann í lokin þannig að menn hættu 22. nóvember en ekki 22. desember. Veiðin færðist bara til, það var ekkert minna veitt. Í þriðja lagi er hægt að banna sölu á villibráð í verslunum og á veitingastöðum. Það hefur verið reynt í Bretlandi og Bandaríkjunumm með góðum árangri en það er líka hægt að svindla á því. Menn hafa þó talið að þetta sé kannski besta leiðin. Talið er að 10% veiðimanna veiði helminginn af því sem veiðist af rjúpu og gæs og með þessari aðferð væri hægt að taka á þessum hálfatvinnumönnum sem gætu þá ekki selt bráðina eins auðveldlega og þeir geta í dag. Skotveiðimenn hafa sjálfir rætt þessi mál. Þeir hafa gert skoðanakönnun í sínum hópi og niðurstaðan hjá þeim --- hún var kannski ekki mjög vísindaleg, ég þekki það ekki beint --- var að 73% þeirra vildu frekar banna sölu á bráðinni en stytta veiðitímann. Það voru einungis 27% sem vildu stytta veiðitímann. Svar mitt er því að ég tel að það þurfi ekki að grípa til aðgerða núna. Við erum að skoða það faglega hvað unnt sé að gera ef á þarf að halda seinna meir.

Herra forseti. Ég held að hér fari um margt fram þörf umræða. Ég vil benda á að akstur utan vega er bannaður með lögum um náttúruvernd og friðun, að viðlagðri refsingu. Auðvitað eiga menn að fara að þeim lögum. Það er talað um að hlífa stofninum. Það er þarft markmið og göfugt að blessuð rjúpan hvíta, eins og segir í kvæðinu, eigi sér formælendur á hinu háa Alþingi. Það hlýtur alltaf að vera spurning hvort rétt sé að friða rjúpuna lengur í byrjun tímans eða fyrr í lok veiðitímans. Eins og hæstv. ráðherra benti á eru miklu meiri náttúruleg afföll fyrst og kannski er betra að veiðimenn fái að skjóta þá. Hugsanlegt er, og um það munu mér fróðari menn dæma, að sterkari fuglarnir komist lengur fram á vetur og þess meiri ástæða til að láta þá í friði og þeir séu líklegir til að byggja upp stofninn. Inn í þetta hlýtur að koma það sjónarmið sem einnig varðar mannfólkið að veður eru válynd eftir því sem á vetur líður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin. Það er ánægjulegt út af fyrir sig að þetta mál eigi að skoða. Þetta var valinkunnugt sæmdarfólk sem þarna var talið upp. Að mínu mati hefðu gjarnan mátt vera í hópnum fleiri staðkunnugir menn með langa reynslu af þessum málum, t.d. þekktir veiðimenn eða rjúpnaskyttur meðal bænda á Vestfjörðum eða Norðausturlandi, en gott og vel. Ég tek hins vegar mikið mark á þeim mönnum sem hafa fylgst með ástandi þessara mála mjög lengi. Ég tek jafnframt mark á því þegar forsvarsmenn sveitarfélaga og aðilar frá Vegagerð og lögreglu viðurkenna að þeim gangi æ verr að hafa stjórn á þessum hlutum. Það er því miður staðreynd sem ekki verður umflúin. Ákvæði laga sem banna akstur utan vega eru svona og svona þegar komið er upp á heiðar og vegarslóðar gerast æ ógreinilegri. Hvað er vegur og hvað er ekki vegur? Er það orðinn vegur ef einhver hefur keyrt eftir mel og næsti maður kemur og sér slóð á melnum og telur þá að sjálfsögðu að hann sé í fullum rétti til þess að halda þar áfram? Þetta er kannski ekki alveg svona einfalt þegar á hólminn er komið. Hvað er vegur? Er vegarslóði, sem liggur inn að gangnakofa og er fljótandi í vatni, vegur þegar hann heldur varla hundi --- svo að maður orði það bara eins og gert er í sveitinni? Herra forseti. Það verður að horfast í augu við raunveruleikann eins og hann er. Kosturinn við að stytta tímann í uppphafi er sá að það hlífir líka landinu. Það er enginn vafi á því að landið er gjarnan viðkvæmast fyrstu vikurnar á haustin þegar bleytur eru miklar og frost ekki komið í jörð. Þá er landið hvað viðkvæmast fyrir álagi nema þá ef vera skyldi þegar klakinn er að fara úr á vorin. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að hraða þessari skoðun. Þetta ástand er ekki nógu gott. Veiðimenn --- sá sem hér talar getur þess vegna talist í þeim hópi --- hafa miklar áhyggjur af þessu ástandi og vilja að á því sé tekið. Það sýnir m.a. niðurstaða skoðanakönnunar sem sýnir vilja skotveiðimanna sjálfra. Ekki þarf að efast um hug bænda og landeigenda í þessum efnum. Hann kemur fram með margvíslegum hætti og ég vonast til að hæstv. ráðherra ýti þessu verkefni hratt áfram.

Virðulegur forseti. Varðandi það sem hv. þm. Örlygur Hnefill sagði hér áðan þá er það rétt að þurfi, rjúpunnar vegna, að stytta veiðitímann þá er auðvitað langmesta skynsemin að gera það í lok veiðitímans. Þá geta veiðimennirnir í byrjun veitt rjúpurnar sem annars mundu deyja af náttúrulegum afföllum og það er líka mjög skynsamlegt. En það er líka rétt sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, Steingrími J. Sigfússyni, að vegna utanvegaakstursins og spjalla á landi þá væri skynsamlegra að stytta fremsta tímabilið. En þetta eru tvö mál sem skoða þarf. Ég vil ítreka að það er ekkert sem bendir til þess í augnablikinu að það þurfi yfirleitt að grípa til aðgerða vegna rjúpunnar sjálfrar, þrátt fyrir að hún sé í lægð. Hins vegar er það vandamál sem snýr að okkur núna og blasir við vegna utanvegaaksturs. Það er hins vegar ekki nýtt vandamál og á ekkert endilega við einmitt núna þó að auðvitað séu margir uppi á hálendinu að skjóta. Það á við um utanvegaakstur yfirleitt, allt sumarið þess vegna. Menn geta t.d. sveigt hver sína leiðina fram hjá fyrirstöðu og búið til nýja vegarslóða. Landmælingar Íslands og Vegagerðin eru að kortleggja þetta. Það er verið að vinna að þessu frekar hratt og ég býst við því að við höfum einhver svæði kortlögð þegar á næsta ári. Þannig er hugsanlegt að í upphafi næsta rjúpnaveiðitímabils verðum við með einhver svæði kortlögð þannig að við getum farið að taka fastar á þeim varðandi utanvegaakstur.