Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Það fer fram utandagskrárumræða um rekstur Fríhafnarinnar í Leifsstöð um kl. hálftvö í dag. Málshefjandi er Guðmundur Árni Stefánsson og utanrrh. verður til andsvara. Þetta er hálftíma umræða. Um fundarhaldið í dag vill forseti taka fram að nú í upphafi þessa fundar fer fram atkvæðagreiðsla um tíu fyrstu dagskrármálin. Það verður hlé milli kl. eitt og hálftvö og þá, eins og sagt var áðan, verður utandagskrárumræðan um kl. hálftvö. Síðan má búast við atkvæðagreiðslum um kl. fjögur í dag en gerð verður nánar grein fyrir því síðar.

Herra forseti. Eins og rakið var hér fyrr í umræðu um málið þá er verið að lögleiða hluta af vinnutímatilskipun ESB. Ég vil einungis ítreka það að þessi lögleiðing á lengingu lágmarshvíldartíma felur ekki í sér fullkomna lausn varðandi vinnutímatilskipunina og því liggja fyrir frekari breytingar á lögum í tengslum við hana í haust. Og jafnvel þó að ég hafi gert við það athugasemd að þetta atriði væri sérstaklega tekið út úr í stað þess að bíða eftir heildarafgreiðslu málsins þá tel ég rétt að styðja málið, en ítreka að hér einungis um hluta af lausninni að ræða.

Virðulegi forseti. Sú tillaga sem hér er til afgreiðslu fjallar um sjóð um um fjölskylduvernd og að slíkur sjóður hafi það markmið að styrkja og stuðla að þróun fjölskyldumálefna. Hann hefði það hlutverk að stuðla að og styrkja þróunarverkefni og rannsóknir á sviði fjölskyldumála sem er mjög tímabært. Afar fáar rannsóknir hafa verið gerðar á högum íslenskra fjölskyldna en Sameinuðu þjóðirnar lögðu mikla áherslu á þetta atriði í tilmælum sínum til aðildarríkjanna á ári fjölskyldunnar. Minna má á að landsnefndin varði stærstum hluta þess fjármagns sem hún hafði til ráðstöfunar til viðamikillar rannsóknar á aðstæðum íslenskra barnafjölskyldna. Þetta var eitt af þýðingarmeiri ákvæðum í upphaflegu tillögunni sem landsnefnd um ár fjölskyldunnar studdi. Ég hvet þingmenn til að styðja þessa þýðingarmiklu tillögu sem hér er til afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að Alþingi er loksins að álykta um opinbera fjölskyldustefnu. Markviss fjölskyldustefna er grunntónn í stefnu jafnaðarmanna og hefur verið framkvæmd m.a. í sveitarstjórnum þar sem jafnaðarmenn hafa verið ráðandi afl. Þótt hér sé stigið þýðingarmikið skref og stjórnvöldum falið að móta fjölskyldustefnu og helstu þættir hennar tilgreindir í tillögunni þá er þó stærsta verkefnið eftir, nefnilega útfærslan, að stjórnvöld sýni vilja sinn í verki. Ég hvet ríkisstjórn Íslands til þess að láta nú hendur standa fram úr ermum og láta það ekki gerast að önnur þrjú ár líði frá því að tillagan er samþykkt og þar til hennar fer að gæta í lögum og framkvæmdum ríkisstjórnar.

Herra forseti. Við 2. umr. kom fram mikil gagnrýni af hálfu stjórnarandstöðunnar á málið, ekki síst hvað varðar undirbúning þess í ráðunneytinu sem var með því slakara sem þekkist hér í þingingu. Það þarf í sjálfu sér ekki að endurtaka það hér en það þurfti tugi brtt. við málið til þess að sjálfur meiri hlutinn gæti sætt sig við það á endanum. Þá var gefnin mikil og hástemmd yfirlýsing við 2. umr. af hæstv. félmrh. um baktryggingu ríkissjóðs ef deildir sjóðsins standa ekki undir sér. En þrátt fyrir að hæstv. forsrh. hafi gert tilraun til að slá á puttana á hæstv. félmrh. þá leiddi þessi yfirlýsing til þess að málið kom aftur fyrir hv. félmn. fyrir 3. umr. sem er nokkuð sérstakt. Eins og við var að búast réð vilji hæstv. forsrh., því miður segi ég, og nefndinni var gerð grein fyrir því að yfirlýsing hæstv. félmrh. hafi verið ómerk og reyndar hefur hæstv. félmrh. ekki sést síðan. Málið er enn fullkomlega óásættanlegt og því sit ég hjá við lokaafgreiðslu þess.

Hæstv. forseti. Hv. félmn. kannaði þetta mál lítillega milli 2. og 3. umr. og við þá könnun varð ljóst að ekki er vilji til þess að taka af öll tvímæli í lögunum um að ríkissjóður verði baktrygging fyrir hinn nýja Tryggingasjóð, komist deildirnar í þrot. Við 2. umr. komu fram heldur loðnar yfirlýsingar félmrh. og forsrh. og þær duga ekki. Réttur einyrkja og sjálfstætt starfandi er illa tryggður í þessu frv. Þar af leiðandi er afstaða okkar óbreytt og við kvennalistakonur greiðum ekki atkvæði með þessu frv.

Virðulegi forseti. Við jafnaðarmenn styðjum ekki stofnun þessa sjóðs og munum sitja hjá við afgreiðsluna. Við teljum að það hefði átt að skipa málum einyrkja og sjálfstætt starfandi einstaklinga innan Atvinnuleysistryggingasjóðs með þeirri samábyrgð sem felst í aðild að honum. Fjárhagsgrunnur þessa sérsjóðs er veikur, deildum hans hverri um sig er ætlað að vera sjálfbærar sem þýðir hækkun iðgjalds einstakra hópa og/eða lækkun atvinnuleysisbóta til þeirra meðan allar stéttir njóta innbyrðis sambærilegra réttinda í Atvinnuleysistryggingasjóðnum. Félmrh. og forsrh. hafa gefið yfirlýsingar þó veikar séu. Virðulegi forseti. Forsrh. gat þess að ekki væri útilokað að ríkissjóður kæmi til skjalanna ef Alþingi samþykkti að koma í veg fyrir að Tryggingasjóðurinn komist í þrot og að þetta með öðrum orðum þýddi að til geti komið aukin framlög ríkissjóðs eða aukin iðgjöld. Yfirlýsingar ráðherranna eru ekki afdráttarlausar en við munum kalla eftir efndum ef til þess kemur að mismunun sjóðfélaga blasir við.

Herra forseti. Yfirlýsingar bæði hæstv. félmrh. og hæstv. forsrh. taka að mati meiri hlutans af öll tvímæli um að ríkisstjórnin getur komið inn með aukið fé ef mjög illa fer í ákveðinni atvinnugrein. Varðandi það að gerðar hafi verið tugir breytinga á þessu frv. og að það sé illa unnið þá er það ekki rétt. Þessar breytingar voru að mestu leyti vegna breytinga sem voru gerðar á atvinnuleysistryggingafrv. sem við samþykktum fyrr á þessu þingi þannig að þær voru einungis tæknilegar til þess að þetta frv. væri í samræmi við hið fyrra. Það er því alls ekki rétt að þetta hafa verið illa unnið.

Virðulegi forseti. Þessi brtt. er fram komin til að tryggja það, að minnsta kosti á meðan þessir nýju hlutafélagabankar verða að fullu og öllu í eigu ríkissjóðs, að koma kjörum bankastjóra sem með réttu hafa verið gagnrýnd mjög harðlega úti í samfélaginu, í vitrænt form. Nú reynir á það hvort hin stóru orð sem látin hafa verið falla í þessum þingsal í almennri umræðu um þessi mál skipta nokkru máli og hvort menn vilji í raun og sanni taka á því vandamáli sem þarna er sannarlega til staðar. Það verður fylgst vel með því og rifjað upp aftur og aftur þegar fram líða stundir hvernig menn greiða hér atkvæði. Ég segi vitaskuld: Já.

Herra forseti. Ég tel mikilvægt að það tækifæri sem gefst nú við formbreytingu á bönkunum og ráðningu nýrra bankastjóra við hlutafélagabankana verði notað til að taka öll starfskjör stjórnenda bankanna til endurskoðunar og að starfskjör þeirra verði miðuð við starfskjör stjórnenda ríkisstofnana sem kjaranefnd ákveður. Ég tel brýnt að Alþingi lýsi vilja sínum til endurskoðunar á starfskjörum stjórnenda bankanna með þessum hætti og segi já.

Herra forseti. Við þessa atkvæðagreiðslu hafa þau tíðindi gerst að enn þá einu sinni hefur verið fellt að hafa einn bankastjóra við þessa banka. Það hefur verið fellt að vinna að sameiningu bankanna. Það hefur verið fellt að taka upp eðlilegt fyrirkomulag á ákvörðun um launakjör bankastjóra. Það liggur einnig fyrir, herra forseti, að hér er í raun og veru ekki um að ræða uppstokkun eða sparnað í bankakerfinu. Það liggur fyrir að hér er í raun ekki um að ræða hlutafélagavæðingu. Hér er ekki um það að ræða að menn séu að taka á vanda bankakerfisins heldur eru menn að taka hér ákvörðun um að setja hf. aftan við klíkuveldi stjórnarflokkanna. Það er eðlilegt að þeir beri einir ábyrgð á þessu máli og þess vegna greiði ég ekki atkvæði.

Herra forseti. Bankamálið er nú að koma í heild sinni til lokaafgreiðslu. Aðaltillaga frv. er að breyta Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands í hlutafélög. Að okkar mati hefði útfærslan þurft að vera allt önnur en gert er ráð fyrir í þessu frv. Fjölmargar brtt. frá okkur voru felldar hér við umræður. Þrátt fyrir það er brýnt að breyta ríkisviðskiptabönkunum í hlutafélög og ég tel það vera framfararspor í íslensku atvinnulífi. Ég greiði því málinu atkvæði við lokaafgreiðslu þess.

Hæstv. forseti. Við 2. umr. um þetta mál greiddi ég atkvæði með sjálfu prinsippinu, að breyta ríkisbönkunum í hlutafélagabanka. En hér er því miður þannig að verki staðið í útfærslunni að ég treysti mér ekki til að styðja þetta mál. Dreifð eignaraðild er ekki tryggð. Vald ráðherra er allt of mikið. Stjórn bankans er óljós í frv. Aðild starfsfólks að undirbúningi að breytingum er ekki tryggð og þannig mætti áfram telja, hæstv. forseti. Þetta mál er þannig vaxið að ekki er hægt að styðja það.

Herra forseti. Stjórnarmeirihlutinn er hér að missa af gullnu tækifæri til að gera um margt nauðsynlegar breytingar á íslensku bankakerfi. Því tækifæri hafa þeir glatað m.a. með því að taka ekki á ákveðnum þáttum er lúta að framtíðarskipan þessara mála, svo sem einum bankastjóra, dreifðri eignaraðild, aðild starfsmanna að stjórnun bankans og síðast en ekki síst starfskjörum bankastjóra. Allt þetta er lagt til hliðar og það vekur auðvitað upp þá hugsun hvort hér liggi annað og meira að baki, nefnilega hin gamla helmingaskiptaregla sem er fyrir ofan, neðan og allt um kring þessa ríkisstjórn. Ég tek ekki þátt í þessari atkvæðagreiðslu og vísa allri ábyrgð á henni á hendur þessari ríkisstjórn.

Herra forseti. Þetta frv. staðfestir það sem við vorum að gagnrýna við hið síðasta að það er ekki verið að taka á skipulagsvanda bankakerfisins í heild. Hér er á ferðinni frv. um að stofna nýjan ríkisbanka. Það hefur komið fram að allir sem vit hafa á þessum málum í þjóðfélaginu leggjast gegn þessu frv., allir. Þeir einu sem styðja málið eru þeir sem fá að tilnefna menn í stjórn bankans. Þeir sem eru aðilar að klíkuveldi stjórnarflokkanna styðja málið af því að þeirra hagsmunir eru tryggðir. Við erum andvíg þessu máli og greiðum atkvæði á móti því.

Herra forseti. Stjórnarandstaðan hefur lagt til allt aðra málsmeðferð við uppstokkun á fjárfestingarlánasjóðunum. Sú málsmeðferð og aðrar tillögur okkar voru felldar við fyrri umræður þessa máls. Málið er ekki nógu vel undirbúið og stuðlar ekki að nauðsynlegri uppstokkun á fjármálasviðinu. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og við greiðum þessu máli því ekki atkvæði hér við lokaafgreiðslu þess.

Herra forseti. Nýsköpunarfrv. ríkisstjórnarinnar er illa útfært. Við í þingflokki jafnaðarmanna studdum tvær greinar þessa frv. við fyrri umræðu, þar sem lýst var yfir stuðningi við nýsköpun. Hins vegar er málið í þessum búningi eftir sem áður þannig úr garði gert að það nær ekki þeim góðu markmiðum um eflingu nýsköpunar sem við styðjum. Við sitjum því hjá við lokaafgreiðslu málsins.

Herra forseti. Það hefur gefist illa í seinni tíð fyrir stjórnarandstöðuna að styðja stjórnarfrv. eins og kunnugt er. Stjórnarandstaðan vildi styðja frv. til laga um lífeyrissjóði en ríkisstjórnin tók þá ákvörðun um að breyta frv. þannig að það var ekki hægt að styðja það. Þetta frv. sem hér eru greidd atkvæði um er þannig úr garði gert að við alþýðubandalagsmenn höfum tekið því heldur vel. Hins vegar höfum við kannski ekki látið í ljósi og látið uppi beinan stuðning og mjög ákveðið við málið fyrr en núna við atkvæðaskýringu í 3. umr. enda hefur ríkisstjórnin ekki snúist gegn því. Reynslan segir okkur að það er vissara að vera ekki með málum fyrr en alveg á síðustu stundu ef við ætlum að koma þeim í gegn, ef það eru þjóðþrifamál sem stjórnin er sjálf að flytja því hún snýst yfirleitt á móti sjálfri sér ef stjórnarandstaðan styður þau. Þannig að við féllum ekki í þá gryfju í þetta skipti og teljum að þetta sé sæmilegt mál eftir atvikum þó það sé búið að eyðileggja margar brtt. fyrir okkur. Ég tel að það megi eftir atvikum veita þessu máli brautargengi.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um þáltill. um gerð kynslóðareikninga. Nefndin hefur sammælst um leggja til að tillagan verði samþykkt óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég met það mikils að það gangi rösklega hér dagskráin en fyrr má nú rota en dauðrota. Ég segi alveg eins og er að hér eru t.d. mál sem búið er að taka í gegnum 3. umr. sem tóku bara hálftíma í gær við 2. umr., eins og tekjuskattur og eignarskattur, sem er eitt stærsta mál þingsins. Nú er búið að ljúka 3. umr. og ég hygg að fleiri en ég hafi ekki haft vara á sér í því máli. Ég held að menn verði að hafa örlítið samráð um þessa hluti áður en að þessi hraðlest er sett af stað.

Forseta var ekki kunnugt um að sérstaklega væri óskað eftir að taka til máls um þessi mál. Enginn var á mælendaskrá. Forseta þykir miður ef það hefur farið fram hjá einhverjum þingmönnum að málin yrðu tekin fyrir. Forseti kann varla ráð við því nema þá að hringja til tíða þannig að menn verði hér í salnum sem væri náttúrlega það besta þegar mikið er að gera í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því að þau mál sem ég er að mæla fyrir hér eru nú yfirleitt samkomulagsmál og sérstaklega það mál sem ég var að mæla fyrir. Það er einmitt þáltill. um gerð kynslóðareikninga og er flutt af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Ég treysti því að hv. þm. Svavar Gestsson fari nú ekki að tefja það mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni fyrir að greiða fyrir þingstörfum og tæta af sér brandarana. Það er skemmtilegt. En veruleikinn er nú sá að það kemur fyrir að þingmenn þurfa t.d. að skrifa nál. og að undirbúa atkvæðagreiðslur þannig að það er ýmislegt sem verður auðvitað að taka tillit til í þinghaldinu. Mér er algerlega ljóst hjá hæstv. forseta að ekkert er hægt í því að gera að taka fyrir mál aftur sem búið er að renna hér í gegn. En hér er eingöngu verið að fara fram á að hlutirnir geti gengið, mér liggur við að segja eðlilega fyrir sig. Auðvitað má segja að viðkomandi þingmenn sem í hlut eiga hefðu átt að láta vita en ég áttaði mig ekki á því að hér færu í gegn tíu mál á 10 mínútum.

Forseti óskar eftir góðu samstarfi um framgang þessara mála. Forseta hefur verið gert viðvart um einstaka mál sem eru hér aftar á dagskránni um að doka við með þau og það mun forseti að sjálfsögðu gera. Ef þingmenn eru ekki reiðubúnir á stundinni til þess að taka þátt í umræðunni þá mun forseti taka tillit til þess.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. frá efh.- og viðskn. um tillögu til þál. um úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf. Nefndin var sammála um að breyta aðeins orðalagi á tillögugreininni þannig að hún orðist svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf.``

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um tillögu til þál. um verðbólgureikningsskil. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og er sammála um að gera tillögu um að það verði samþykkt með breytingum, þ.e. að breyta um ráðherra þannig að það sé fjmrh. sem hafi málið á sínu forræði enda heyri þessi mál undir hann. Og enn fremur að síðari málsliður 3. mgr. tillögunnar falli brott.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um þáltill. um erlendar skuldir þjóðarinnar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið umsagnir um það og leggur til að það verði samþykkt óbreytt.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. og nál. frá efh.- og viðskn. vegna frv. til laga um vátryggingastarfsemi, með síðari breytingum. Öll efh.- og viðskn. stendur að þessu áliti og þeim brtt. sem hér eru gerðar. Í fyrsta lagi eru lagðar til lagfæringar á skilgreiningum í 2. gr. til einföldunar og frekari skýringar. Í öðru lagi eru lagðar eru til breytingar á 5., 12., 16. og 21. gr. varðandi hæfisskilyrði stofnenda, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra, aðalumboðsmanna og vátryggingamiðlara. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þessir aðilar skuli vera fjár síns ráðandi. Samkvæmt gildandi lögum mega þeir hins vegar aldrei hafa misst forræði á búi sínu. Nefndin telur eðlilegt að gera nokkuð stífar kröfur til slíkra aðila eins og annarra sem starfa við fjárvörslu eða á fjármagnsmarkaði. Því er lagt til að gerð verði sú krafa að þeir hafi ekki verið úrskurðaðir gjaldþrota á síðustu fimm árum áður en þeir stofna vátryggingafélag, taka sæti í stjórn eða eru ráðnir framkvæmdastjórar þess, gerast aðalumboðsmenn erlends vátryggingafélags eða fá leyfi til að stunda vátryggingamiðlun. Um þetta var allmikið fjallað í nefndinni og niðurstaðan varð einróma sú að leggja til þessa breytingu. Í þriðja lagi er lögð til breyting á orðalagi a-liðar 13. gr. þannig að greinin verði í betra samræmi við þá tilskipun frá Evrópusambandinu sem fjallar um þetta atriði. Í fjórða lagi er lögð til breyting á 14. gr. þannig að hún verði orðuð upp á nýtt og þá í meira samræmi við ákvæði fyrrnefndrar tilskipunar. Í fimmta lagi eru lagðar til breytingar á 17. gr. þar sem fylgja þarf nánar ákvæðum fyrrnefndrar tilskipunar um útibú erlendra utansvæðisfélaga. Í sjötta lagi er lagt er til að 2. mgr. 85. gr. laganna falli brott þar sem 15. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir að almennt gjaldtökuákvæði fyrir eftirlit komi í 52. gr. laganna. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir nál. og brtt. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., með síðari breytingum. Þetta mál var flutt af þingmönnum úr meiri hluta efh.- og viðskn. en með þeirri breytingu sem á málinu hefur orðið stendur öll nefndin að því. Það er gerð tillaga um að við bætist ákveðið ákvæði til bráðabirgða sem felst í því að greiða skuli skráðum eigendum ökutækja, sem eru yfir 5 tonn að heildarþyngd og nýskráð hafa verið á síðustu 12 mánuðum fyrir gildistöku laga þessara eða sem gjaldskyld aðvinnsla hefur verið framkvæmd á á sama tímabili, einn sjötta hluta þess vörugjalds sem greitt hefur verið af þeim sökum. Ef skráður eigandi er eignarleigufyrirtæki skal greiðsla þó bundin því skilyrði að henni verði ráðstafað til leigutaka bifreiðar. Ráðherra setur í reglugerð nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis, m.a. um skilyrði og fyrirkomulag endurgreiðslu. Rökstuðningurinn fyrir þessu af hálfu nefndarinnar er sá að í kjölfar lækkunar á vörugjaldi á þessar bifreiðar úr 30% í 15% geti orðið nokkur röskun á verði, sérstaklega nýkeyptra bifreiða, og þess vegna rétt að koma til móts við þá sem hafa nýlega fest kaup á slíkum bifreiðum.

Virðulegur forseti. Ég átti mjög erfitt með að átta mig á málinu eftir framsögu hv. þm. Ég er sjálfsagt sá eini sem þannig háttar til um. Það er spurning hvort ekki er nauðsynlegt að gera hlé á þessu máli þannig að það gefist kostur á að athuga hvaða afleiðingar það hefur í för með sér í verðlagi á bifreiðum og fyrir afkomu ríkissjóðs. Ég nefni það við hæstv. forseta, hvort hugsanlegt væri að meðferð þessa máls yrði frestað þar til kostur gefst á því að fara aðeins betur yfir málið.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að samhliða þessu frv. um vörugjald af ökutækjum er flutt annað frv. um breytingu á bifreiðagjaldi sem gerir ráð fyrir hækkun þess úr rúmlega 18 þús. kr. á hálfs árs fresti upp í 26.750 kr. Það hefur verið gerð úttekt á því hvaða áhrif þessar breytingar saman hafa á fjárhag ríkissjóðs og þar er um óverulegar upphæðir að ræða til eða frá í plús eða mínus.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum um bifreiðagjald, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið. Það er samstaða í nefndinni um afgreiðslu á málinu með þeirri breytingu að í stað þess að hækka svokallað þak á bifreiðargjaldi, sem greitt er hálfsárslega, upp í 32.000 kr. úr rúmlega 18.000 kr. verði þakið 26.750 kr. Ástæðan fyrir þessari breytingu er sú að mál þetta hefur verið undirbúið í samráði við fjmrn. Gerðir voru útreikningar á því hversu mikla hækkun þyrfti á þessu gjaldi til að vega upp á móti lækkun á vörugjaldi af vörubílum. Niðurstaðan varð sú að í stað þess að hækka þakið á gjaldinu upp í 32.000 kr. væri nægilegt að hækka það upp í 26.750 kr. Því er þessi breyting lögð til. Ég vil vekja athygli á því að öll efh.- og viðskn. stendur að málinu, bæði þessari hækkun á bifreiðargjaldinu og eins málinu um vörugjald af ökutækjum.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um breyting á lögum nr. 34/1995, um vörugjald af olíu, með síðari breytingum. Þetta frv. er flutt af efh.- og viðskn. Það er aðeins tvær greinar. Sú fyrri kveður á um að í stað ártalsins ,,1998`` í 21. gr. laganna komi: 1999. Í öðru lagi er gildistökuákvæði frv. Markmiðið með þessu máli er að fresta enn um sinn að tekið verði upp endurgreiðslukerfi á olíu sem er ekki til gjaldskyldra nota. Markmiðið er að taka upp sérstakt olíugjaldskerfi þar sem gjaldfrjáls olía er lituð. Þetta mál hefur verið til umfjöllunar meira og minna í efh.- og viðskn. í nokkur ár. Niðurstaðan er sú að stefna að því að taka upp litunarkerfi í ársbyrjun 1999. Gengið er út frá því að fjmrh. muni í samráði við hagsmunaaðila vinnast tími til að skoða málið betur í sumar með tilliti til þeirra umsagna sem efh.- og viðskn. hafa borist. Nefndin gerir ráð fyrir að frv. verði lagt fram í haust sem geri ráð fyrir því að litun verði tekin upp 1. jan. 1999 og að allur sá tími sem þarf til undirbúnings að því máli verði nýttur þannig að hægt verði að taka upp hið nýja fyrirkomulag á sem allra hagkvæmastan hátt. Efh.- og viðskn. stendur öll að þessu frv.

Hæstv. forseti. Félmn. hefur fjallað um frumvarpið. Umsögn um málið barst frá Öryrkjabandalaginu. Í lögum um erfðafjárskatt er kveðið á um að af arfi sem fellur til þess hjóna sem lifir hitt, svo og arfi sambýlisfólks sem gert hefur erfðaská, skuli ekki greiða erfðafjárskatt. Jafnframt er áréttað í lögunum að í erfðaskrá skuli stöðu sambýlismanns ótvírætt getið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ráðherra geti ákveðið að sömu reglur gildi um annars konar sambúðarform ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Með annars konar sambúðarformi er átt við að sameiginlegt heimilishald hafi átt sér stað um langan tíma. Ljóst er hins vegar að til þess að heimilt verði að fella niður erfðafjárskatt við slíkar aðstæður hjá aðilum sem lögum samkvæmt njóta erfðaréttar er ekki nægjanlegt að um sameiginlegt heimilishald hafi verið að ræða heldur þurfa mjög sérstakar aðstæður að auki að koma til. Nefndin leggur til að fastar verði kveðið að orði en gert er í frumvarpinu þar sem sérstakar aðstæður eru skilgreindar sem sjúkleiki, varanleg örorka eða aðrar sambærilegar aðstæður. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með eftirfarandi breytingu: Í stað orðanna ,,svo sem sjúkleiki, varanleg örorka`` í fyrri efnismálslið 1. gr. komi: svo sem varanleg örorka, alvarleg veikindi o.s.frv. Undir nál. rita allir nefndarmenn í félmn.

Herra forseti. Sem 1. flm. málsins sé ég ástæðu til að lýsa sérstakri ánægju minni með meðferð félmn. á þessu máli og þakka henni fyrir hve fljótt og vel hún afgreiddi það. Það er ljóst af afgreiðslu nefndarinnar að mjög breið og víðtæk samstaða er um málið. Það má líka vitna til þess að flm. frv. eru þingmenn úr öllum flokkum, stjórn og stjórnarandstöðu. Ég held að hér sé á ferðinni mikið réttlætismál sem kostar ríkissjóð lítið. Hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða og það er auðvitað mikið óréttlæti fólgið í því, eins og löggjöfin er nú, að af arfi sem fellur til þess hjóna sem lifir hitt skuli ekki greiða erfðafjárskatt en þegar um er að ræða sömu aðstæður hjá t.d. systkinum, mæðgum eða feðginum, þ.e. sama lögheimili og sameiginlegt heimilishald nær alla ævi, verður hins vegar að greiða erfðafjárskatt ef annar aðilinn í slíku sambýli fellur frá. Það er engin sanngirni í því að við slíkar aðstæður verði sá sem eftir lifir að greiða erfðafjárskatt til að geta búið áfram í húsnæði sem hefur verið heimili hans alla ævi. Því, herra forseti, er full ástæða til þess að þakka hv. félmn. fyrir skjóta afgreiðslu á þessu máli og hve vel var að málinu staðið í umfjöllun nefndarinnar og vona ég að málið eigi greiða leið í gegnum þingið og verði að lögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 80/1987, með síðari breytingum. fyrir hönd allshn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ólaf W. Stefánsson frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu og Bjarna Sigtryggsson frá utanríkisráðuneytinu. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Hagstofu Íslands og utanríkisráðuneytinu. Frumvarpið felur í sér tillögu um breytingar á kosningalögum sem auðvelda eiga Íslendingum sem búa erlendis að kjósa utan kjörfundar. Telur nefndin æskilegt að stuðlað sé að því að sem flestir þessara aðila geti nýtt kosningarrétt sinn. Í máli fulltrúa dómsmálaráðuneytisins kom fram að í ráðuneytinu væri nú unnið að breytingum á kosningalöggjöfinni og yrði frumvarp þess efnis lagt fram á Alþingi næsta haust. Mælist nefndin til þess að efnisatriði þessa frumvarps verði tekin inn í þá endurskoðun og leggur til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnar. Allir nefndarmenn allshn. undirrita þetta nál.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki betur en það liggi fyrir allshn. fleiri frv. um breytingu á kosningalögum, frv. sem hafa verið flutt þing eftir þing. Það er dálítið sérkennilegt að þetta frv. skuli tekið út úr. Ég spyr hv. formann allshn. hvernig á því stendur að þetta mál er eitt tekið út úr. Ég flutti t.d. frv. varðandi breytingar á kosningalögum sem lýtur að því að fólk geti leynt nafni sínu fyrir smölun flokkanna inn í kjörklefum ef fólk óskar eftir því. Ég spyr: Hvar er það mál? Er einhver ágreiningur um það eða af hverju má þá ekki vísa því áfram til vinnslu eins og þessu máli? Hverju sætir það? Eða er þetta venjulega aðferðin við að henda út málum stjórnarandstöðunnar? Hvað er það sem veldur því að þetta mál er tekið fram fyrir önnur?

Virðulegi forseti. Það koma auðvitað margvísleg mál til meðferðar hjá allshn. og þar er líka fjöldi þingmannafrv. Nefndin fór yfir öll þau mál sem eru til meðferðar í nefndinni og ræddi sérstaklega þetta mál sem hv. þm. er að benda á, en það var ekki samkomulag um að málið yrði tekið út úr nefndinni.

Virðulegi forseti. Það er spurning hvaða rök eru fyrir því að þetta mál var ekki tekið út úr nefndinni og vísað til ríkisstjórnarinnar, þ.e. það mál að kjósendur geti leynt nafni sínu fyrir smölum stjórnmálaflokkanna inni í kjörklefum. Var andstaða við það í nefndinni? Það væri fróðlegt að vita hvaða rök eru fyrir því að setjast á mál af þessu tagi. Og ég kann satt að segja ekki við að þingmönnum sé bersýnilega mismunað með þeim hætti sem hér er verið að gera. Það er verið að taka þetta mál í gegn en hinu hafnað og svar formanns nefndarinnar er ,,af því bara``. Það gengur ekki. Ég tel því auðvitað, herra forseti, að miðað við þá stöðu sem nú er uppi þá verði stjórnarmeirihlutinn auðvitað að reyna að setja sér það að koma til móts við okkur eins og við erum að koma til móts við stjórnarmeirihlutann m.a. með því að taka hérna fyrir dagskrá með 20, 30, 40 málum á hverjum einasta degi. Þannig að ég sætti mig ekki við þessi svör hjá hv. þm. og tel alveg óhjákvæmilegt að fá þau skýrari eða leita annarra úrræða til að tryggja að þetta mál verði tekið út eins og önnur mál úr þessari nefnd. Hvernig í ósköpunum stendur á því að þessu máli er hafnað? Vilja menn í þessari nefnd frekar en ella verja smala stjórnmálaflokkanna? Er það hugsunin á bak við afstöðu nefndarinnar í málinu?

Virðulegi forseti. Ég get auðvitað ekki svarað fyrir alla nefndarmenn í allshn. en menn töldu þó að það væri eðlismunur á þessum tveimur málum og þess vegna voru skiptar skoðanir um það mál sem hv. þm. var að tala um. Það er auðvitað alveg rétt ábending að það hvílir sú skylda á nefndum að fjalla líka um þingmannamál en þetta varð nú niðurstaðan í þessu tilfelli.

Herra forseti. Hér er bersýnilega um það að ræða að verið er að mismuna þingmönnum. Og það er kannski kominn tími til að stjórnarliðið sýni sitt rétta andlit í því efni gagnvart okkur, þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Þetta er ekki nýtt mál sem ég er að mæla fyrir og tala um heldur flutti ég það líka í fyrra. Og það hefur fengið mjög góðar undirtektir hér í salnum þannig að það er bersýnilegt að einhverjir menn í allshn. sem hv. þm. ber fyrir sig hafa allt aðra skoðun heldur en kom t.d. fram við umræðu um málið hér í þinginu þegar hún fór fram. Ég segi því fyrir mitt leyti og vil fara fram á það við hv. formann allshn. að það verði kannað að þetta mál verði tekið út því það hafa engin rök komið fram fyrir því að nauðsynlegt sé að afgreiða það mál sem hér er verið að taka fyrir en ekki það mál sem ég er að spyrja um --- engin rök, svarið er af því bara, bara af því að einhverjir menn telja að hlutirnir liggi svona. Ég tel það ekki rök og tek það svar ekki gilt, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma inn í þessa umræðu um það frv. sem hér er til umræðu um kosningar til Alþingis. Í nefndinni kom skýrt fram verulegur vilji til að koma til móts við þá sem eru búsettir erlendis þegar kosningar til Alþingis eða sveitarstjórna fara fram. Ég mat það svo að það væri verulegur stuðningur við það mál sem hér liggur fyrir þinginu. En þá kom fram hjá meiri hlutanum sá sígildi rökstuðningur að verið sé að gera heildarendurskoðun eða stærri endurskoðun og í ljósi þess samþykkti nefndin að senda þetta mál þar inn. Ég tel mjög brýnt að breyta möguleikum fólks sem býr í útlöndum til þess að kjósa hér því það er alveg með ólíkindum hvað fólk getur þurft að ferðast, stundum fleiri þúsund mílur. Ég hef einu sinni reynt það að koma loksins á kjörstað en þá var ekki hægt að tryggja að atkvæði mitt kæmist til landsins. Það er enginn vafi á því að hér er um mjög brýnt mál að ræða. En varðandi gagnrýni hv. þm. Svavars Gestssonar á annað mál sem liggur fyrir allshn., reyndar um breytingar á sömu lögum, get ég upplýst að það var enginn vilji hjá stjórnarmeirihlutanum að taka það mál út en um leið vil ég upplýsa að það má segja að þingmannamál hafi ekki fengið nokkra einustu umfjöllun í nefndinni. Það var mjög takmarkaður tími til þess og formaðurinn hefur reyndar beðið minni hlutann afsökunar á því í nefndinni. Ég vil taka sérstaklega sem dæmi mál sem ég hef flutt hér tvisvar sinnum, þáltill. um kynferðislega áreitni, sem hefur fengið mjög góðar umsagnir, allt jákvæðar umsagnir. Það er ekki einu sinni farið í gegnum umsagnir um þingmannamál sem ekki á að afgreiða af meiri hlutanum. Ég tel þetta mjög mikinn ljóð á starfi þessarar ágætu nefndar og þarna verði að verða breyting á.

Hæstv. forseti. Hér á Íslandi eru leynilegar kosningar. Menn greiða atkvæði án þess að nokkur sjái á þeirra atkvæðaseðil og þeir eiga rétt á því að þessi leynd sé varðveitt, en ekki bara þess vegna, það á líka að vera réttur einstaklings að ef hann vill ekki að um það sé vitað hvort hann yfirleitt tekur þátt í kosningunni eða ekki þá á hann að vera sjálfráður um það. Hér fyrr á árum höfðu flokkarnir þann hátt á að hafa fulltrúa sína inni á hverjum kjörstað og þeir skráðu niður alla þá sem komu á kjörstað til þess síðan að geta elt þá uppi ef því var að skipta. Nú í seinni tíð hafa flokkarnir flestir látið af þessari iðju. Sumir eflaust því þeir hafa ekki haft nægilegan mannafla en aðrir af virðingu fyrir persónuleyndinni, fyrir leynilegum kosningum. Einn flokkur hefur hins vegar haldið sínu striki og það er Sjálfstfl. Hann hefur fulltrúa sína á flestum kjörstöðum sem fylgjast með öllum sem koma á kjörstað og skrá skilmerkilega niður hverjir mæta. Og tillaga hv. þm. Svavars Gestssonar gekk út á það að gefa einstaklingnum, hverjum og einum kjósanda, rétt til þess að óska eftir því að þessi eftirlitsmaður Sjálfstfl. eða annarra flokka ef því er að skipta viki af kjörstað ef hann óskaði eftir því eða að því yrði haldið leyndu gagnvart þessum eftirlitsmanni Sjálfstfl. eða annarra flokka, að hann hefði greitt atkvæði. Ég held að það sé alveg hárrétt sem hv. þm. Svavar Gestsson benti á að menn líta almennt á þetta sem sjálfsögð mannréttindi. Og ég er alveg sannfærður um að ef menn kysu hér í þessum sal, hv. Alþingi, og létu samviskuna ráða, þá væri mikill meiri hluti fyrir því að styðja þessa lagabreytingu og þessa tillögu hv. þm. Svavars Gestssonar. Ég er alveg sannfærður um það. Ég er líka sannfærður um að ef flokkarnir ættu að taka afstöðu til þessa þá mundu þeir allir samþykkja þetta nema einn, nema Sjálfstfl., --- nema Flokkurinn með stóra effinu. Þess vegna finnst mér það vanta núna í þessa umræðu að hinn stjórnarflokkurinn, sem ásamt Sjálfstfl. kom í veg fyrir að þetta mál yrði látið ganga til þingsins og fengi eðlilega afgreiðslu hér, kæmi hér og gerði grein fyrir sinni afstöðu til þessa máls og skýrði það fyrir okkur hvers vegna hann kemur í veg fyrir að málið fái eðlilega afgreiðslu í þinginu. Mér finnst við eiga þá kröfu á hendur Framsfl. og fulltrúum Framsfl. í allshn. sem ásamt Sjálfstfl. koma í veg fyrir að þetta mál hv. þm. Svavars Gestssonar fái eðlilega afgreiðslu í þinginu, að þessir fulltrúar komi hér í ræðustól og skýri okkur frá því hvers vegna hann styður Sjálfstfl. í að koma í veg fyrir eðlilega umfjöllun þingsins. Hvers vegna hann styður Sjálfstfl. í því að fulltrúar Flokksins með stóra effinu hafi heimild til þess lögum samkvæmt að ryðjast inn á kjörstaði og njósna um fólk. Í rauninni er það alveg fráleitt að þetta skuli ekki fá eðlilega afgreiðslu þingsins --- einfaldlega vegna þess að flokkshagsmunir Sjálfstfl. koma í veg fyrir það þá hlýðir Framsfl. Og nú hafa þeir allir hlaupið úr þingsal til að komast hjá því að skýra þinginu frá hvað veldur þessu, hvað veldur þessari fylgispekt við Flokkinn með stóra effinu. Í rauninni kann svo að virðast að hér sé smámál á ferðinni, lítið lagafrv. sem lítið hefur farið fyrir. Þetta er í rauninni stórmál. Og mér finnst það líka stórmál fyrir þingið að við fáum skýringar þingmanna á því hvers vegna þeir eru að stöðva þetta mál. Stundum er hafður sá háttur á þegar mál eru hér til umfjöllunar að óska eftir því að ráðherrar komi í þingsal og greini þinginu frá afstöðu sinni. Mér finnst það stórt álitamál hvort ekki á að óska eftir því að fulltrúar Framsfl. í allshn. komi í þingsal og geri grein fyrir því hvers vegna þeir taka undir það með Sjálfstfl. að koma í veg fyrir að lagafrv. sem er til þess ætlað að styrkja mannréttindi hér fái eðlilega umfjöllun í þinginu. Og ég leyfi mér að mælast til þess við hæstv. forseta að fulltrúar Framsfl. í hv. allshn. komi í þingsal og geri þinginu grein fyrir þessari afstöðu sinni. Ég sætti mig ekki við að hægt sé að reisa hér þagnarmúra, að menn séu látnir tala hér út í tómið og fái ekki svör við rökstuddum spurningum. Ég leyfi mér að ítreka spurningu mína til hæstv. forseta, hvort ekki sé eðlilegt að hans mati að fulltrúar Framsfl. í allshn. komi hér og skýri Alþingi frá því hvers vegna þeir koma í veg fyrir að þetta frv. og þessar tillögur um lagabreytingar fái umfjöllun þingsins.

Samkvæmt upplýsingum sem forseti hefur eru fjölmargir hv. þm. Framsfl. í húsinu og fylgjast vafalaust með umræðunum. Það er á þeirra valdi að óska eftir að taka til máls.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þetta og ætla mönnum til upplýsinga svona á meðan við bíðum eftir því að fá fulltrúa Framsfl. í allshn. þingsins hingað í þingsal til að skýra þinginu frá afstöðu sinni til þessa máls að rifja það upp að við erum að tala um tillögu til lagabreytinga sem heimila einstaklingnum að óska eftir því að fulltrúar stjórnmálaflokka njósni ekki um þá á kjörstað. Um það snýst þetta mál. Og þetta mál hefur verið rökstutt hér í þinginu þegar það kom til 1. umr. og menn hafa almennt tekið vel í þessar hugmyndir, telja að þær séu til þess fallnar að treysta hér mannréttindi og frelsi einstaklingsins. En síðan ekki söguna meir. Síðan drukknar málið í nefnd og því er neitað að málið komi til umræðu í þingsal og fái eðlilega umfjöllun og afgreiðslu. Ef menn eru á móti þessum tillögum þá er ósköp einfalt að bregðast þannig við að greiða atkvæði gegn þeim, að fella þessar breytingar. Ég held að skýringin sé sú að menn vilji einfaldlega ekki að málið komi til slíkrar afgreiðslu, menn vilja ekki opinbera --- Framsfl. vill ekki opinbera fylgispekt sína við Sjálfstfl. sem hefur skipað svo fyrir, mælt svo fyrir, að málið fái ekki afgreiðslu á þinginu vegna þess að hann ætlar að halda sínum fulltrúum inni á kjörstað hvað sem tautar og raular. Hann ætlar að hafa vald til þess að hafa sína útsendara, sína njósnara á kjörstað til þess að greina flokksmaskínunni frá því hverjir hafa komið og greitt atkvæði og hverjir ekki. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að standa hér í allan dag. Hæstv. forseti hefur upplýst að fjölmargir framsóknarmenn eru í húsinu. Þeir sjá ekki ástæðu til að koma og svara þessum spurningum og skýra okkur frá því hvers vegna þeir hafa tekið undir með Sjálfstfl. og stutt hann í því að kæfa þetta réttindamál. En mér finnst þetta vera umhugsunarefni fyrir okkur öll og mér finnst það líka vera umhugsunarefni fyrir Alþingi. Að menn skuli komast upp með það, að hv. þm. skuli komast upp með það í skjóli þagnarinnar að drepa þjóðþrifamál á borð við þetta.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir útskýringar á stöðu málsins í hv. allshn. sem ég verð að segja að skýra málið náttúrlega betur en áður hefur komið fram. Einnig vil ég þakka hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur fyrir hennar skýringar sem voru mjög mikilvægt innlegg í þetta þar sem það kom nú reyndar fram að þetta væri afbrigðilega slæmt í allshn., að stjórnarflokkarnir hefðu í raun og veru lagst gegn því að eitt einasta þingmannamál svo að segja af hálfu stjórnarandstöðunnar fengi afgreiðslu í allshn. Þegar litið væri yfir allshn. og hún borin saman við aðrar nefndir þá sæju menn að hún væri sennilega verst af öllum nefndum í þessu máli. Það eru mjög fróðlegar upplýsingar sem fram komu í máli hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur. Það er kannski skýringin á því sem fram kom hér áðan um þetta litla mál sem ég flutti á þessu þingi í annað sinn að menn taka það ekki út úr nefndinni og þora ekki einu sinni að vísa því til ríkisstjórnarinnar. Auðvitað er þetta að mörgu leyti þannig mál að það er tæknilega með þeim hætti að það þarf að koma því skýrt fyrir hvernig sá réttur kjósandans er tryggður að hann gefi ekki upp nafn sitt fyrir fulltrúum stjórnmálaflokkanna á kjörstað. Það má auðvitað hugsa sér ýmsar aðferðir í þeim efnum en ég ætla ekki að fara út í það. Herra forseti. Ég ætla bara að segja að hér er komið við kvikuna í Sjálfstfl. Sjálfstfl. hefur verið aðal vandamálið á kjörstöðum á Íslandi núna um áratugaskeið. Sjálfstfl. á kjörstöðum í Reykjavík hefur verið stórkostlegt vandamál og það hefur orðið að klaga kosningasmala Sjálfstfl. í hverjum einustu kosningum undanfarin ár, í hverjum einustu kosningum. Í síðustu borgarstjórnarkosningum kvað svo rammt að þessu að svo dæmi sé tekið þá varð að reka smala Sjálfstfl. út úr kjallara eins kjörstaðar í Reykjavík þar sem þeir sátu með farsíma og stýrðu smölun á kjósendum á þann kjörstað í Breiðagerðisskóla. Og það þurfti meiri háttar rekistefnu í yfirkjörstjórn Reykjavík til að hrekja þetta lið með farsímann út úr kjallara Breiðagerðisskóla. Þannig var hagað þessum vinnubrögðum t.d. í Melaskólanum að kosningavél Sjálfstfl. kom sér fyrir þar í tiltekinni skólastofu eins og reyndar víðar en þannig háttaði til þarna að þessi skólastofa var inni á kjörganginum þar sem kosningar fóru fram. Þar af voru menn með skrifstofur Sjálfstfl. inni á miðjum kjörstaðnum, á sama stað og kjósendur gengu til að kjósa fyrir sínar götur, sín hverfi o.s.frv. Í Reykjavík hafa kosninganjósnir Sjálfstfl. verið stórkostlegt vandamál og það hefur legið við borð að það hafi þurft að grípa beinna lögregluaðgerða til að hrekja í burtu kosningasmala íhaldsins með farsímana í kjöllurum kjörstaðanna í Reykjavík. Svo er það þannig, herra forseti, að einn þingmaðurinn, í stjórnarandstöðunni að vísu, leyfir sér þá ósvinnu að flytja frv. til laga um að menn geti leynst þegar þeir komi inn á kjörstað, menn geti leynst. Menn geti leynst, þurfi ekki að gefa upp nafn sitt hjá öðrum en undirkjörstjórninni á staðnum, annaðhvort með því að krefjast þess að fulltrúi flokksins eða flokkanna fari út á meðan viðkomandi kýs eða með því að leggja nafnskírteini sitt eða annað fullgilt vottorð á borðið hjá undirkjörstjórn sem þá hefur ekki heimild til að láta fulltrúa flokkanna vita um það hver er að kjósa. Fjöldinn allur af kjósendum hefur í seinni tíð talið að hér væri um mikilvægt mannréttindamál að ræða. Ég þekki fólk sem ekki hefur í undanförnum kosningum neytt kosningarréttar síns vegna þess að það vill ekki að Sjálfstfl. hafi þennan sérstaka rétt eins og hann hefur tekið sér hér í Reykjavík. Það er flutt þetta frv. um málið og því er frekar vel tekið hér við 1. umr. Þetta er flutt hér í annað sinn í vetur, var flutt í fyrra líka, því er vísað til allshn. Þar er niðurstaðan sú að það er tekið út úr nefndinni mál sem lýtur að rétti Íslendinga til að kjósa erlendis, það er gott mál og nauðsynlegt mál. Ég þekki nokkuð til í þeim efnum líka í sambandi við kosningar á undanförnum árum. En þetta mál sem hér lýtur að því að tryggja mannréttindi fólks þannig að það megi leynast ef það vill fyrir smölun flokkanna, það fæst ekki tekið út. Og þegar ég spyr hv. formann allshn. um það hér áðan þá segir hv. formaður allshn.: Ja, menn í nefndinni vildu ekki taka málið út. Svo kemur það á daginn eftir skýringar frá hv. þm. Ögmundi Jónassyni og Guðnýju Guðbjörnsdóttur, að ekki einasta hefur Sjálfstfl. beitt sér í þessu máli heldur líka Framsfl. Hann er líka á móti því að taka þetta mál út. Það er auðvitað ekkert nýtt að Framsfl. gangi í verkin fyrir íhaldið, það hefur hann gert á þessu kjörtímabili. Hann hefur í raun og veru tekið að sér það hlutverk að vinna skítverkin fyrir íhaldiðs á þessu kjörtímabili. Það er það sem framsóknarmönnum blöskrar enda eru þeir að hlaupa frá flokknum í stórum stíl á meðan íhaldið fitnar á fjósbitanum eins og venjulega. Framsókn er að verða altekin af sjúkdómnum sem herjaði á kratana hér í síðustu kosningum, atkvæðin eru að hlaupa í burtu og íhaldið fitnar. Það er ekki bara í hinum stóru málum sem Framsfl. gengur fram fyrir skjöldu og veður framar í einkavæðingarkröfum í bönkum og guð veit hvað heldur líka í hinum litlu málum sem lúta að þrengstu flokkshagsmunum íhaldsins. Ja, þar er Framsfl. kaþólskari en páfinn, íhaldssamari en íhaldið og hjálpar þeim við að stoppa mál af þessu tagi. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að talsmaður Framsfl. í allshn. og kosningalagamálum svari því af hverju hann gekk í þetta verk fyrir íhaldið. Hvaða rök voru fyrir því? Af hverju er þetta mál stoppað? Af hverju mátti ekki vísa því til ríkisstjórnarinnar og skoða það? Hvaða rök eru fyrir því, herra forseti? Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt líka í þessu sambandi, herra forseti, að rifja upp það sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sagði hér áðan, að það væri frekar legið á málum í þessari nefnd en öðrum. Ég bendi á það, herra forseti, að þinginu er ekki lokið. Þingið er ekki búið, það er ekki búið. Það er auðvitað hugsanlegt að fara í þessi mál enn frekar. En það er náttúrlega hreinn dónaskapur að haga málum þannig t.d. í nefnd eins og allshn. að veita ekki þingmannamálum eðlilega meðferð. Ég þekki það úr iðnn. þar sem ég á sæti, að þar voru öll þingmannamál tekin fyrir og rædd og þáltill. afgreiddar. Þar tóku menn jafnvel fyrir mál frá þingmanni þar sem vildi þannig til að nefnd á vegum ráðuneytis var í raun að vinna í sama máli en samt var það afgreitt í nefndinni. Það var stjórnarþingmaður sem flutti það. Við afgreiddum það og það þótti sjálfsagður hlutur. En í allshn. er það þannig að menn virðast sitja á málum frekar en nokkurs staðar annars staðar. Það er náttúrlega stóralvarlegt mál. Stóralvarlegt mál og er svo sem ekki mikið við því að gera á því þingi sem nú situr en verður náttúrlega að taka það til athugunar næsta vetur að menn leiki ekki þennan leik aftur að setjast á mál af þessu tagi eins og þetta litla mál sem ég er hér að tala um þessa kosningalagabreytingu hvað þá heldur önnur mál með stærri skírskotun eins og t.d. þau mál sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir nefndi áðan, eins og tillaga hennar sem hefur verið flutt ég held á tveimur þingum og ég held að sé full samstaða um en fæst ekki tekin fyrir, hún fæst ekki afgreidd. Hvað á þetta að þýða? Auðvitað er það þannig að stjórnarandstaðan ræður engu hér, auðvitað er það þannig, hún ræður ekki nokkrum hlut. Auðvitað er það þannig að stjórnarandstaðan verður að sæta því sem hinn mikli meiri hluti íhaldsflokkanna tveggja sem stjórna landinu núna, 40 manns, hefur. Auðvitað verðum við að sæta því. En mér finnst kannski óþarfi að vera að undirstrika það sérstaklega svo að segja á hverjum einasta degi við afgreiðslu þingnefnda að við ættum bara helst ekki að vera hérna. Allar tillögur sem við flytjum séu vitleysa og óþarfar taki tíma og séu vesen. Stjórnarandstaðan sé seinlegt mál. Þingræðið vesen. Það væri í raun og veru best að hafa þetta þannig að stjórnarflokkarnir réðu þessu bara sín á milli. Þannig er það nú ekki enn þá og við leyfum okkur að tala og við leyfum okkur að hafa skoðanir þó það sé þannig að stjórnarflokkarnir vilji helst komast hjá því. Herra forseti. Ég óska eftir því að Framsfl. skýri það af hverju hann gekk í þetta verk fyrir íhaldið. Ég mótmæli líka vinnubrögðum allshn. almennt en þó sérstaklega í þessu máli. Ég kann ekki við að stjórnarandstöðunni sé sýnd framkoma af þessu tagi. Mér finnst leiðinlegt til þess að vita. Við höfum verið að reyna að temja okkur fagleg vinnubrögð í þessari stofnun og við höfum hjálpast að við að reyna að komast að niðurstöðu, stjórn og stjórnarandstaða. En því miður er slegið þar á útrétta hönd aftur og aftur þó fyndnasta dæmið ef svo mætti segja sé nú kannski stjfrv. um lífeyrissjóðina sem við ætluðum að styðja en þá ákvað íhaldið að taka það til baka og Framsókn fylgdi, sem er nú í raun og veru einhver þau merkilegustu tíðindi sem ég hef séð í þingsögunni í seinni tíð þegar stjórnarandstaða vill veita stjfrv. brautargengi þá verður stjórnin allt í einu á móti því. Það er kapítuli út af fyrir sig. Ég óska eftir að spurningum mínum í þessu efni verði svarað.

Virðulegi forseti. Ég vísa auðvitað á bug ásökunum hv. þm. um Sjálfstfl. og tel í raun að þær séu ekki svaraverðar. Það hefur verið á það bent að þar sem kosningaeftirlit hefur átt sér stað og hefur verið þörf á þá hefur þetta fyrirkomulag einmitt þótt skipta máli, það hefur þótt tryggja lýðræðislegt fyrirkomulag. En ég ætla ekki að ræða það efnislega hér, virðulegur forseti. Ég vil líka fá að benda á að þetta er misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að allshn. hafi ekki haft mikið að gera eða hafi ástundað að leggjast á mál. Það er búinn að vera óvanalega mikill fjöldi mála í nefndinni og það hafa líka mörg þingmannamál verið afgreidd úr nefndinni. Það hefur verið unnið mjög mikið starf í vetur og mér finnst raunar að nefndarmenn eigi þakkir skildar fyrir þeirra framlag til löggjafarstarfsins hér á hinu háa Alþingi. Ég vil ítreka að þetta mál sem hv. þm. Svavar Gestsson hefur verið að ræða hér var rætt sérstaklega í allshn. en þar var ekki meiri hluti fyrir því að afgreiða málið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur fyrir útskýringarnar. En veruleikinn er sá að samkvæmt lögum landsins þá eru það undirkjörstjórnirnar í umboði yfirkjörstjórnanna sem eiga að gæta lýðræðisins á kjörstöðunum. Það er í raun og veru ekki lögformlegt hlutverk flokkanna. Það kemur hvergi fram. Enda snýst málið ekki um það í þessu frv. að það sé verið að leggja til að fulltrúum flokkanna sé vísað af kjörstað. Heldur að þeir sem vilja leynast fyrir fulltrúum flokkanna geti það enda sanni þeir nafn sitt með eðlilegum hætti fyrir undirkjörstjórninni, þannig að hér er í raun og veru ekki verið að draga úr rétti flokkanna í sjálfu sér. Hér er ekki verið að veikja hina lýðræðislegu undirstöðu málsins. Hér er fyrst og fremst verið að flytja tillögu um að tryggja mannréttindi. Það er svo einfalt.

Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. beinir til okkar fulltrúa Framsfl. í allshn. spurningu um af hverju við höfum gengið í skítverkin fyrir íhaldið ef ég dreg saman efnisinnihald ræðu hans. Ég ætla ekkert að orðlengja um það enda er þetta bara venjulegt pólitískt orðaskak sem ekki er ástæða til að taka alvarlega. Hins vegar vil ég taka nokkur atriði fram um vinnubrögð nefndarinnar. Ég mótmæli því að allshn. hafi einhverja sérstöðu um það að taka ekki fyrir þingmannamál. Þingmannamál hafa verði tekin fyrir í nefndinni, m.a. þessi tvö kosningalagamál. Gott samkomulag var um það í nefndinni að senda málið varðandi kosningarétt erlendis til ríkisstjórnarinnar og menn voru sammála um að greiða þar fyrir því að menn gætu notað kosningarrétt sinn eftir föngum en treystu sér samt ekki til að afgreiða málið án frekari skoðunar. Um hitt málið var ekki samkomulag. Það, eins og svo mörg önnur mál, er ekki afgreitt frá nefnd. En hins vegar bendi ég á að það er að fara af stað endurskoðun á kosningalögum. Við höfum fengið það upplýst og er þá að sjálfsögðu tækifæri til þess að taka þau atriði til umræðu við þá endurskoðun jafnvel þó að ekki fylgi því neinn heimanmundur frá allshn. að þessu sinni. En að sjálfsögðu er þetta atriði sem þarf að skoða í þeirri endurskoðun sem verður innan tíðar og er að fara af stað. Ég efast ekki um að þessi atriði komi þar til umfjöllunar þó ekki fylgi nál. frá allshn. sem meðlag inn í þá umræðu. Þetta vildi ég upplýsa vegna þeirrar umræðu sem hefur farið fram.

Virðulegur forseti. Hér hefur farið fram efnisleg umræða. Málið snýst ekki um að menn séu að fjalla um tæknilega hluti heldur fer hér fram efnisleg umræða um málið, sem í raun og veru gengur út á það að um sé að ræða tiltölulega einfalda, tiltölulega litla breytingu á kosningalögunum, sem í gæti tryggt mannréttindi betur en kosningalögin gera eins og þau eru. Auk þess er um það að ræða að við erum ekki að gera kröfu til þess að málið verði að lögum á þessu þingi, það er ekkert slíkt uppi heldur er verið að óska eftir því að málið fái sömu meðferð og annað frv. um breytingu á sömu lögum sem liggur í sömu nefnd. Það sem gerir málið tortryggilegt er að þau eru aðskilin. Þessi mál eru aðskilin þó að um sömu lögin sé að ræða og þó að það frv. sem ég tala hér fyrir hafi veri flutt í annað sinn á þessu þingi. Ég kann því vel að mér skuli vera vísað á að endurflytja málið í haust og ég geri það. Ég vona að ég hafi möguleika á því og vona að ég fái þá betri stuðning við málið á þinginu, m.a. hjá Framsfl. og að allshn. fjalli betur um það en hún hefur gert núna. Ég harma að málinu skuli hafa verið sýnd þessi lítilsvirðing því ég held að þetta sé þjóðþrifamál þótt það sé smátt.

Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér engu við það að bæta sem ég sagði áðan. Ég endurtek að skýringar mínar voru efnislegar varðandi afgreiðslu þessa máls. Ég tel að málið muni að sjálfsögðu koma til umræðu í þeirri endurskoðun sem ég nefndi og ef flm. endurflytur það að hausti, sem ég efast ekki um, þá mun ég auðvitað taka þátt í þeirri framhaldsumfjöllun sem verður um málið. Ég tel að þetta sé eitt af þeim atriðum sem þarfnast umræðu. En ég endurtek að ekki var samstaða um það í nefndinni að það fengi sömu meðferð og hitt frv. sem var í raun samkomulagsmál. Það varð samkomulag um það. Það er kannski erfiðara tæknilegt mál en þetta mál sem hv. 8. þm. Reykv. nefnir og þarf skoðunar við. Afgreiðsla nefndarinnar hneig að því að það þyrfti sérstakrar skoðunar við. En að sjálfsögðu mun hitt málið koma áfram til umræðu.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að mig skortir enn þá hin efnislegu rök Framsfl. fyrir því að afgreiða ekki málið núna. Ég hef ekki heyrt þau.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn í þessa umræðu aftur sem nefndarmaður í allshn. Ég vil byrja á að mótmæla þeim orðum formanns nefndarinnar um að mörg þingmannamál hafi verið tekin út úr nefndinni. Mér vitanlega --- hún leiðréttir mig þá ef það er ekki rétt --- hafa einungis tvær tillögur komið út úr nefndinni og þeim var báðum vísað til ríkisstjórnarinnar. Önnur er sú sem við erum að tala um og hin er tillaga um ofbeldi gegn konum. Að mínu mati geta þetta ekki talist mörg mál og eina þingmannamálið þar fyrir utan sem hugsanlega má líta á að fái hér einhverja afgreiðslu er frv. til laga, sem ég og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lögðum fram um hækkun á sjálfræðisaldri. Það má líta svo á að okkar frv. hafi fengið afgreiðslu þar sem það er tillaga meiri hluta allshn. að gera þá lagabreytingu sem þar er lögð til. En ég mótmæli því alfarið að mörg þingmannamál hafi fengið afgreiðslu í nefndinni. Það var reyndar svo að þau voru aldrei sett á dagskrá --- kannski einu sinni, ég man það ekki alveg. En í langflestum öðrum nefndum sem ég hef setið í, m.a. sjútvn. og iðnn. hafa þingmannamál fengin umfjöllun. Menntmn. hefur verið slæm með þetta en þó hafa málin a.m.k. verið sett á dagskrá en reyndar mjög lítið afgreidd úr nefndinni. Ég vil ítreka þetta. Í öðru lagi vil ég koma inn á það mál sem hér hefur orðið tilefni til umræðu, þ.e. frv. til breytinga á kosningalögum, sem hv. þm. Svavar Gestsson flutti. Ég vil taka undir þá skoðun hans að auðvitað er um mjög mikilvægt mannréttindamál að ræða. Mjög eðlilegt væri að það færi inn í sömu endurskoðun og það frv. sem núna á að vísa til ríkisstjórnarinnar. Það var hins vegar ekki pólitískur vilji fyrir því innan meiri hluta nefndarinnar. Það var sem sagt pólitísk andstaða við málið eins og hér hefur komið fram. Við því getum við stjórnarandstæðingar auðvitað ekkert gert.

Virðulegur forseti. Hv. þm. hlýtur að taka undir með mér í því að það er búið að vera óvanalega mikið vinnuálag í allshn. og mikill fjöldi af málum. Ég er ekki með hér, virðulegur forseti, nákvæmar tölur um mál sem hafa verið afgreidd úr nefndinni en ég get nefnt sem dæmi um þingmannamál sem hafa verið tekin út samkvæmt yfirliti hér, þ.e. kosningar til Alþingis, lögræðislög, eins og hv. þm. benti á áðan, sem eru tekin sérstaklega inn í stjfrv., umferðarlög, þ.e. hlífðarhjálmar fyrir hjólreiðar, hjúskaparlög, ellilífeyrisréttindi, umboðsmaður Alþingis og áætlun um afnám ofbeldis gagnvart konum, sem er næsta mál á dagskrá, svo nokkur mál séu talin upp. Þetta eru þingmannamál.

Virðulegur forseti. Það er rétt að þetta eru þingmannamál en þetta eru allt mál stjórnarþingmanna nema þessi tvö sem ég nefndi áðan, auk lögræðislaganna. Mér vitanlega var engin viðbót í þessari upptalningu. En það er rétt og ég vil staðfesta það að mjög mikið álag hefur verið í nefndinni enda sagði ég það í minni fyrri ræðu áðan að formaðurinn notaði það sem afsökun fyrir því að þingmannamál væru ekki tekin fyrir.

Virðulegur forseti. Ég vil fá að nota þetta tækifæri til að andmæla því að formaðurinn noti það sem afsökun fyrir því að mál séu ekki tekin fyrir og afgreidd. Öll mál voru tekin fyrir og rædd sérstaklega í nefndinni. Það eru hins vegar skiptar skoðanir á hverju máli.

Virðulegur forseti. Ég held ég hafi ítrekað svona sex sinnum við formann allshn. beiðni um að taka tillögu mína um kynferðislega áreitni á dagskrá. Hún var aldrei tekin á dagskrá. Hvað segir formaðurinn við því? Hvers vegna var hún ekki tekin á dagskrá? Frv. um breytingu á lögum um kynferðislega áreitni, sem er allt annað mál, var einu sinni tekið til að vísa því til umsagnar. Tillagan var aldrei tekin á dagskrá þrátt fyrir ítrekaða beiðni.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu og afgreiðslu á sér rætur í frv. sem ég flutti á þessu þingi og lagði fram sl. haust. Það var í raun framhald af fyrirspurn sem ég flutti um sama efni þar sem ég spurðist fyrir um það hjá hæstv. dómsmrh. hvernig kosningaþátttöku Íslendinga væri háttað, sem dveldu erlendis lengri eða skemmri tíma. Þau svör sem ég fékk þá voru á þá lund að ekki væri unnt að gefa neinar viðhlítandi upplýsingar um hvernig kosningaþátttöku Íslendinga í útlöndum væri háttað þar sem þeir væru í ýmsum kjördæmum og ekki væri sérstaklega haldið utan um það hvernig þeirri þátttöku væri háttað. Á hinn bóginn gat Hagstofan þess að á sérstakan hátt og með nýrri og bættri forskrift á tölvutæku formi væri unnt að nálgast þær upplýsingar. Ég hygg þó að allir séu sammála um það sem eitthvað hafa gaumgæft þessi mál að engin áhöld eru um að kosningaþátttaka Íslendinga sem dveljast erlendis vegna náms eða vinnu, oft til nokkurra ára, er miklum mun minni en gengur og gerist hjá Íslendingum sem hafa hér fasta búsetu á heimaslóðum. Það helgast einfaldlega af tæknilegum orsökum en ekki af því að Íslendingar sem dvelja erlendis af einhverjum orsökum hafi minni áhuga á því hvernig hlutir gangi hér fram. Þeir hafi í raun minni áhuga á því að láta sig það varða hvernig lýðræðinu vindur fram, hverjir kjörnir eru hér til trúnaðarstarfa heldur hitt að það kallar í vissum tilfellum á umtalsverða vinnu, skulum við segja, og tímafreka að nálgast þennan heilaga rétt sinn að kjósa. Margir þurfa að fara langan veg, sæta lagi þegar ræðismenn eða fulltrúar Íslands á erlendri grund eða sendiráð eru opin til að gefa fólki kost á að nýta þennan heilaga rétt sinn. Í mörgum tilfellum er það bara einfaldlega þannig að það er fólki ofviða að gera þetta. Ég fékk upplýsingar um það í fyrrgreindri fsp. að engin sérstök áform væru uppi um að reyna að fjölga kjörstöðum. Það væri bæði kostnaðarsamt og engir möguleikar á slíku í augnablikinu. Í svarinu var þess jafnframt getið og látið í veðri vaka að hið háa ráðuneyti væri til viðtals og umræðu um það enda var sérstaklega spurt um það í fsp. að liðka aðeins fyrir um í þessum efnum m.a. að opna á þá póstkosningu sem síðan var að finna í því frv. sem ég nefndi og ég flutti og nefndin er hér að afgreiða með sínu lagi. Með öðrum orðum að frv. tók í beinu framhaldi í raun mið af þeim upplýsingum sem var að finna í svari dómsmrn. við hinni margnefndu fsp. og textann sem í frv. var að finna var nánast óbreyttur upp úr því svari. Má segja að málið hafi sumpart, að vísu eftir eftirgrennslan, fæðst í dómsmrn. og þeir aðilar sem ég hafði samband við þar voru satt að segja mjög áfram um það að þetta gæti orðið. Þess vegna kom það mér eilítið á óvart og ég neita því ekki að ég hefði kosið að menn hefðu einfaldlega afgreitt þessa réttarbót beint yfir borðið án allra vífilengja og samþykkt þetta frv. Það er ósköp einfalt að allri gerð og aukinheldur er gert ráð fyrir því, eins og venja er til, að dómsmrh. hafi heimild til að útfæra síðan verklagið og vinnubrögð. Ég hafði spurnir af því að í allshn. hafi fulltrúar dómsmrn. og utanrrn. verið kallaðir til skrafs og ráðagerða um þessi mál og að sá síðarnefndi hafi verið mjög jákvæður fyrir þessari tillögu en sá fyrrnefndi hafi verið það líka en fundið málinu eitthvað til foráttu á hinu tæknilega sviði. Ég hef talað við þann mann og satt að segja varð ég einskis vísari þannig að því miður finnst mér kannski ákveðinn ótti hér á ferðinni við þetta sama framkvæmdarvald á nýjan leik. Það eru engin rök sem hafa verið á borð borin í þessum efnum sem segja mér eða gefa til kynna að einhver hætta sé hér á ferðinni hvað varðar öryggi við kosninguna eða framkvæmd hennar að öðru leyti. Ég vil einnig vísa til þess að leitað var eftir áliti sendiráða Íslands víða um heim og ég held ég geti fullyrt það að allar þær umsagnir voru mjög jákvæðar og tekið undir nauðsyn þess að auka til muna aðgengi Íslendinga í útlöndum að þessum heilaga rétti sínum. Með öðrum orðum að allt þetta umhverfi er mjög í þá áttina að við gerum þetta. Ég hef enn fremur sent öllum Íslendingafélögum sem ég þekki til úti um allan heim þetta frv. með smábréfkorni og fengið mjög sterk viðbrögð á internetinu við því bréfi þar sem þeir taka því fagnandi að menn skuli vakna hér til vitundar um að það eigi að reyna að sinna þessum tugþúsundum sem eru á hverjum tíma í útlöndum og vilja sannarlega vera gildir limir í íslensku samfélagi. Þannig að ég segi það hreint út, virðulegi forseti, að það veldur mér vissulega ákveðnum vonbrigðum að hið háa Alþingi skuli ekki treysta sér til að taka af skarið með myndarlegum hætti og afgreiða málið sem lög frá Alþingi, breytingu á kosningalögum. Sú málsmeðferð sem hér er gerð tillaga um er vissulega næstbesti kosturinn, og ég vil undirstrika það mjög rækilega, virðulegi forseti, að ég lít ekki á þessa afgreiðslu sem hefðbundna frávísun, þ.e. hefðbundna afgreiðslu þingsins að málinu sé kastað inn í saltpækil ríkisstjórnarinnar og þar verði það lagt til hvílu og sofi þar svefninum langa. Þannig að ég vil nú þrátt fyrir allt fagna því að texti nefndarinnar í þeim efnum er ákaflega afdráttarlaus og raunar gerir þingið eða þessi málsmeðferð samþykkt, gerir ráð fyrir því og kröfu til þess að hið háa ráðuneyti gangi þannig frá málinu að strax á haustdögum komi það hér aftur inn og þá í lítt breyttri mynd en sem hluti af stærri umgjörð. Við mig var haft samráð um þessa málsmeðferð þannig að ég valdi þann kostinn að betri væri næstbesti kosturinn en enginn. En ég vil hins vegar láta það koma fram, virðulegi forseti, að ég mun auðvitað ganga eftir því á haustdögum að þetta verði meira en orðin tóm og að þessi mál verði afgreidd með þeim hætti sem hér er niðurskrifað og fyrir sagt og spyrja eftir því þegar hallar nær áramótum hvernig gangi með þá endurskoðun. Það eru auðvitað fleiri þættir í kosningalöggjöfinni sem sannarlega þarf að taka á. Menn hafa verið að hreyfa hér málum á borð við þau hvort það sé ekki fullkomlega úr takti nú orðið, þó það sé auðvitað allt annað mál en hluti af sama heildardæmi, þær hreinu og kláru persónunjósnir að knýja fólk til að kalla upp nafn sitt hátt og snjallt þegar það gengur að kjörborði til þess eins að þjóna lund einhverra njósnara stjórnmálaflokkanna. Þetta er svo fullkomlega úr takti og fasa að engu tali tekur og satt að segja undarlegt að menn skuli ekki fyrir löngu vera búnir að sníða þessa agnúa og vankanta af. Þessar persónunjósnir tilheyra hreinlega liðinni tíð og sem betur fer eru nú langflestir stjórnmálaflokkar búnir að leggja þetta af en einstaka þeirra finnst hins vegar við hæfi að ástunda þetta. Ég ætla ekki að hafa langt mál um það, virðulegi forseti, en ég vil hins vegar segja það eitt að ég styð þessa málsmeðferð en auðvitað undir þeim formerkjum að það gangi eftir sem hér er skrifað að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar í þá endurskoðun sem er yfirstandandi eða innan seilingar á kosningalöggjöfinni og kalla eftir því að strax næsta haust verði sú endurskoðun sýnd á hinu háa Alþingi og þar á meðal verði að finna það ákvæði sem hér um ræðir í lítt breyttri mynd. Og ég mun auðvitað fylgjast mjög grannt með því.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd allshn. fyrir nál. um tillögu til þál. um mótun áætlunar um afnám ofbeldis gagnvart konum. Nefndin hefur fjallað um málið og hafa umsagnir borist frá ýmsum aðilum. Felur tillagan í sér að skipuð verði nefnd til að móta áætlun um afnám ofbeldis gagnvart konum í samræmi við yfirlýsingu sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1993. Nefndinni hafa borist þær upplýsingar að dómsmálaráðherra hafi ákveðið að skipa þrjár nefndir til að vinna að málefnum er varða heimilisofbeldi og ofbeldi gegn konum. Einni nefndinni, sem í munu eiga sæti fulltrúi ráðuneytisins, dómara og ríkissaksóknara, verður falið að huga að meðferð heimilisofbeldismála í dómskerfinu og leggja fyrir dómsmálaráðherra tillögur um nauðsynlegar úrbætur í því efni. Annarri nefndinni, sem í munu sitja fulltrúar tilnefndir af ríkislögreglustjóra og lögreglustjóranum í Reykjavík auk fulltrúa dómsmálaráðuneytis, er ætlað að huga að meðferð mála vegna heimilisofbeldis og rannsókn þeirra hjá lögreglu og skila ráðherra tillögum um nauðsynlegar úrbætur í því efni. Loks hefur dómsmálaráðherra ákveðið að skipa nefnd sem í eiga sæti fulltrúar tilnefndir af heilbrigðis-, menntamála- og félagsmálaráðuneytum auk dómsmálaráðuneytis. Mun nefndin eiga að kanna hvort nauðsynlegt sé að breyta löggjöf í þeirri viðleitni að sporna við ofbeldi gegn konum, huga að því hvernig efla megi starfsemi samtaka sem vinna að forvarnamálum og hjálparúrræðum vegna heimilisofbeldis, leggja fram tillögur um forvarnir, sem og hjálparúrræði fyrir þolendur og þá sem fremja slík ofbeldisbrot og loks að taka til skoðunar hverjir eigi að kosta þau hjálparúrræði sem um er að ræða. Skulu nefndirnar hafa lokið störfum fyrir 1. apríl 1998. Nefndin tekur undir efni tillögunnar um nauðsyn samstarfs ráðuneyta og samtaka sem vinna að forvarnamálum og hjálparúrræðum á þessu sviði. Í ljósi þess að nú þegar er unnið að þessum málum á vegum ríkisstjórnarinnar leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnar. Allir nefndarmenn í allshn. undirrita þetta álit.

Herra forseti. Skýrsla hæstv. dómsmrh. um heimilisofbeldi kom fram fyrr á þessu ári og hafði að geyma margar og margvíslegar gagnlegar upplýsingar sem hljóta að vera okkur veganesti til framtíðar. Þingflokkur Kvennalistans brást þegar í stað við og lagði fram tillögu til þál. um stofnun nefndar sem í rauninni yrði nokkurs konar aðgerðarráð fulltrúa ráðuneyta og samtaka sem vinna að forvörnum og að aðstoð við þá sem verða fyrir ofbeldi. Nefndinni var ætlað að móta áætlun til fimm ára um aðgerðir gegn ofbeldi gagnvart konum og fylgja henni markvisst eftir. Við umræður um skýrsluna kom fram mikill skilningur og jákvæð afstaða hæstv. dómsmrh. til þeirrar hugmyndar. Niðurstaða allshn. er að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar á þeirri forsendu að þegar sé unnið að þessum málum á vegum ríkisstjórnarinnar og því lýst nánar í nál. eins og kom fram í máli hv. formanns nefndarinnar, hv. 5. þm. Reykv., Sólveigar Pétursdóttur. Hér er reyndar örlítið önnur útfærsla á ferðinni en við lögðum til en í trausti þess að haft verði samráð við þá aðila sem eru að vinna að þessum málum og að störf þeirra þriggja nefnda sem hæstv. dómsmrh. hyggst ýta úr vör leiði til verulegra úrbóta í þessum efnum erum við flytjendur þessa máls fyllilega sáttar við afgreiðslu þess eins og hv. allshn. leggur til og þökkum nefndinni fyrir afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur um leið og ég ítreka þá afstöðu mína að ég tel að þrátt fyrir þetta góða starf, sem ég tel að dómsmrh. sé að vinna í framhaldi af skýrslu um ofbeldi gagnvart konum, þá hefði vel mátt samþykkja þessa tillögu en ég er fyllilega sátt við þessa afgreiðslu í þeirri von að sú ítarlega greinargerð sem er með tillögunni verði höfð til hliðsjónar við þá vinnu sem nefndir ráðuneyta og nefndir dómsmrh. fara í. Ég verð að segja dómsmrh. það til hróss að ég tel að hann hafi brugðist af mikilli festu við þeirri skýrslu og vona svo sannarlega að málið verði farsællega til lykta leitt á næstu mánuðum.

Herra forseti. Utanrmn. hefur haft til meðferðar þá þáltill. sem kynnt var og hefur skilað nál. á þskj. 1217 þar sem lagt er til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Mál þetta hefur fengið þó nokkra umfjöllun í nefndinni og var leitað eftir ýmsum gögnum frá utanrrn. í því sambandi en fram hefur komið að Ísland hefur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annars staðar leitast við að styðja málstað, ekki bara kvenna í Afganistan, heldur málstað almennra mannréttinda þar í landi sem eins og allir vita eru mjög fótumtroðin af núverandi valdhöfum og bitnar það sérstaklega á konum og stúlkum. Í ljósi þess að þegar er unnið efnislega að framgangi þess máls sem vakin er athygli á með tillögunni þótti ekki ástæða til að ganga lengra en að leggja til að tillögunni yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Það var í og með vegna þess að málið eins og það kemur fram er mjög afmarkað og sérgreint og hefði væntanlega þurft töluvert mikla vinnu við að fylla nánar út í einstök atriði þar ef ætlunin hefði verið að afgreiða þetta sem ályktun Alþingis. Allir nefndarmenn eru sáttir við þessa málsmeðferð og skrifa undir nál. og ég tel að um þessa afgreiðslu sé góð sátt í nefndinni þar á meðal af hálfu 1. flm. tillögunnar sem sæti á í utanrmn.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Geir H. Haarde, form. utanrmn., um hvaða merkingu þessi afgreiðsla hefur. Mér finnst það sérstaklega viðeigandi eftir þá umræðu sem hér fór fram áðan um vilja eða viljaleysi nefnda til þess að afgreiða þingmannamál út úr nefnd. Það hefur verið mín reynsla sem varamaður í utanrmn. að það sé frekar hefð en hitt að afgreiða ekki þingmannamál út úr utanrmn. Nú hefur það aðeins komið til tals í dag hvort um er að ræða jarðarför með blómsveig, eins og stundum er kallað ef málum er vísað til ríkisstjórnarinnar. Mér fannst ekki koma nægilega skýrt fram hjá hv. þm. hvort það er í raun og veru það sem verið er að gera eða hvort ætlunin er að gera eitthvað sérstakt í málinu. Ég vildi aðeins ítreka þessa spurningu til þingmannsins.

Herra forseti. Það er smámisskilningur að þegar lagt er til að máli sé vísað til ríkisstjórnarinnar sé það ekki afgreitt úr nefndinni. Það er þvert á móti afgreitt með þeirri tillögu að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari meðferðar. Í þessu tilfelli tel ég að verið sé að vísa málinu þangað með jákvæðri umsögn um efni tillögunnar. Það er hins vegar hlutur sem á að taka alvarlega þegar þingið er að álykta um sérstök utanríkismál og það þarf að undirbúa slík mál mjög vandlega að mínum dómi. Í þessu tilfelli þótti málið liggja þannig fyrir að það var upplýst að unnið hefði verið efnislega í anda þessarar tillögu á vegum ríkisstjórnarinnar og þess vegna ekki ástæða til þess að skora á hana að hefja starf þegar það er þegar hafið. Ég tel þess vegna að í þessu tilfelli felist í tilvísun til ríkisstjórnarinnar jákvæð umsögn nefndarinnar um efni þessarar tillögu og það held ég að hafi ráðið úrslitum um það að 1. flm. tillögunnar var mjög sáttur við niðurstöðuna. Svo geta menn rætt um það á kannski almennari nótum hvenær mál eigi að hljóta afgreiðslu út úr nefndum og hvenær þau eigi að liggja í nefndinni eins og algengt er nú. Það hefur ekki verið mikið um slík mál í utanrmn. í vetur þó það hafi reyndar oft verið áður. Þó voru ekki öll mál afgreidd þar í vetur aftur til umræðu. Það fer auðvitað allt eftir efni mála og aðstæðum hvað gert er í hverju tilfelli fyrir sig. En ég held að það megi segja um þetta tiltekna mál að allir nefndarmenn hafi haft ríkan skilning og vilja til þess að styðja efnislega við það sem verið var að fjalla um í þessari tillögu. Og í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komu um það sem gert hefði verið á vegum ríkisstjórnarinnar nú þegar töldu nefndarmenn að málinu væri fullur sómi sýndur með þessari afgreiðslu og það væri betra að taka það hér upp og vísa því til ríkisstjórnarinnar og vekja þar með enn frekari athygli ríkisstjórnarinnar á málinu með þeim hætti heldur en að láta það liggja í nefndinni á þeirri forsendu að verið væri að vinna í því nú þegar. Ég held að það sé ekkert neinum blöðum um það að fletta að í þessu tilfelli var það jákvæð afgreiðsla að vísa málinu með þessum hætti til ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Á þskj. 1219 hefur utanrmn. skilað nál. um tillögu til þál. um bann við hönnum, framleiðslu, notkun og sölu á jarðsprengjum. Nefndin leggur til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar og í raun og veru á svipuðum forsendum og í því fyrra máli sem umræðu var að ljúka um fyrir augnabliki síðan. Hér er um að ræða mál sem ekki er neinn efniságreiningur um að Íslendingar eigi að styðja, þ.e. Íslendingar eigi að hvetja til þess, hvar sem þeir hafa aðstöðu til þess, að gerður verði alþjóðlegur samningur um bann við framleiðslu og notkun þessara hræðilegu vopna. Það hefur verið unnið að því á alþjóðavettvangi að ná samkomulagi um slíkan samning og Íslendingar hafa stutt þá viðleitni hvar sem þeir hafa haft aðstöðu til bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, í nafni ríkisstjórnar Íslands og sömuleiðis hafa íslenskir þingmenn þar sem þeir hafa haft aðstöðu til stutt framgang þessara mála. Það má því segja að unnið sé að þessu eins og hægt er af hálfu íslenskra stjórnvalda og þar af leiðandi ekki ástæða til að brýna ríkisstjórnina frekar í því máli með sérstakri þál. Hins vegar er lagt til að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar og með þeirri jákvæðu umsögn sem felst í nál. Annars má segja um þetta mál á breiðari grundvelli, herra forseti, að vandinn við að ná fram alþjóðlegum samningi um þetta efni er sá að jarðsprengjur eru, ef svo mætti segja, vopn fátæka mannsins vegna þess að þær eru mjög ódýrar í framleiðslu, ódýrar í innkaupum og auðvelt að búa þær til. En þær eru hræðilega hættulegar og hafa valdið gríðarlega miklu manntjóni þar sem þeim hefur verið beitt, bæði dauða og örkumlum fjölda manna. Það hræðilega við þessi vopn er að sjálfsögðu að þau bitna einna helst á þeim sem síst skyldi, m.a. konum og börnum, eftir að stríðsátökum er lokið og áður en þessar sprengjur eru hreinsaðar upp úr jarðveginum þar sem þeim hefur verið komið fyrir. En það getur tekið mörg ár, er miklu kostnaðarsamara en að búa þær til og koma þeim fyrir og oft hefur skort á vilja og viðleitni ráðamanna og ríkjandi afla að hreinsa upp slíkan ósóma sem þessi vopn eru komin í jörðu niður. Niðurstaða nefndarinnar er sem sagt sú að það sé óþarft að samþykkja þál. um efnið vegna þess að málið hefur brautargengi á vettvangi ríkisstjórnarinnar þar sem hún getur lagt þessu máli lið og á vettvangi þingsins þar sem þingmenn geta lagt þessu máli lið. Hins vegar er lagt til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari athugunar og úrvinnslu eftir atvikum.

Herra forseti. Á þskj. 1218 er nál. utanrmn. um þáltill. um endurnýjun á stofnskrá Vestnorræna þingmannaráðsins. Hér er um að ræða málefni sem að hluta til varðar innri skipulagsmál hér í Alþingi á vettvangi alþjóðlegra samskipta. Um er að ræða samskiptin við Færeyjar og Grænland í þingmannasamstarfinu. Þetta samstarf á sér nú þegar traustar rætur í starfi Alþingis og þinganna í Færeyjum og Grænlandi og hefur verið starfandi í meira en áratug. Í þessari tillögu um endurnýjun á stofnskrá er gert ráð fyrir þó nokkrum skipulagsbreytingum í ljósi þeirrar reynslu sem fengin er af þessu samstarfi og má segja að veigamesta breytingin sé sú að framvegis verði kosið hlutfallskosningu í þetta samstarf á þingunum og þar með með pólitískari hætti heldur en verið hefur til þessa. Ég tel að þetta sé eðlileg breyting og nefndarmenn eru sammála um að leggja til að tillagan verði samþykkt eins og hún kemur fyrir. Í framhaldi af samþykkt þessarar tillögu má gera ráð fyrir því að leitað verði til Alþingis um að hýsa skrifstofu Vestnorræna þingmannaráðsins, sem framvegis verður reyndar kallað Vestnorræna ráðið, og vænti ég þess að um það geti tekist samningar enda er Ísland forusturíki í samstarfi þessara þriggja þjóða og eðlilegt að skrifstofunni verði fundinn staður hér, og reyndar fagnaðarefni fyrir Alþingi að fá að hýsa þessa starfsemi þó af því hljótist óhjákvæmilega einhver rekstrarkostnaður umfram þann helming af kostnaði við starfsemi ráðsins sem samkvæmt stofnskránni er ráðgert að Alþingi greiði. Ég tel að Alþingi sé fengur í þessum samningi og nefndin leggur einróma til að þessi endurnýjaða stofnskrá verði staðfest.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir nál. á þskj. 1166 um tillögu til þál. um olíuleit við Ísland frá iðnn. en þar segir svo: Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fengið umsagnir frá Hafrannsóknastofnuninni, Náttúrufræðistofnun Íslands og Orkustofnun. Í greinargerð Orkustofnunar um olíuleit við Ísland kemur fram að eiginleg olíuleit hafi ekki farið fram á íslenskum hafsvæðum í þeim skilningi sem olíuiðnaðurinn leggur í hugtakið. Aftur á móti hafi verið stundaðar frumkannanir af því tagi sem opinberar jarðfræðistofnanir í hverju ríki leitast við að halda uppi. Fram kemur að kostnaður við eiginlega olíuleit er óhemjumikill og að ekki verði ráðist í slíkar rannsóknir nema verulega sterkar vísbendingar liggi fyrir um að olíu sé að finna. Náttúrufræðistofnun bendir á að líkurnar á því að olía eða gas finnist hér á landi séu of litlar til að réttlæta þann mikla kostnað sem óhjákvæmilega fylgdi slíkum rannsóknum. Hafrannsóknastofnunin bendir á að ef vilji er til að hleypa nýjum þrótti í olíuleit við Ísland er eðlilegt að nokkrum tíma yrði varið til undirbúnings, sem fælist í því m.a. að skilgreina verkefni og forgangsröðun, kanna áhuga erlendra aðila til samstarfs og afmarka valkosti í rannsóknum og áætla kostnað við þá. Í niðurlagi greinargerðar með tillögunni kemur reyndar fram að flutningsmenn telja eðlilegt að ríkisstjórnin skipi starfshóp vísindamanna er ynni að framgangi málsins og fylgdist með störfum erlendra rannsóknaraðila. Orkustofnun bendir á að nú þegar er starfandi nefnd um vísindalegar hafsbotnsrannsóknir á vegum Rannsóknarráðs Íslands. Fram til 1993 starfaði sérstök hafsbotnsnefnd á vegum iðnaðarráðuneytisins en hún var ekki endurskipuð er umboð hennar rann út. Nefndin telur að hér sé um mikilvægt mál að ræða og að nauðsynlegt sé fyrir íslensk stjórnvöld að halda vöku sinni í því. En með vísan til framangreindra umsagna telur nefndin eðlilegt að iðnaðarráðherra verði falið að skipa starfshóp er meti hvort hefja skuli markvissar olíu- og gasrannsóknir á landgrunni Íslands. Slíkur hópur þyrfti m.a. að vera skipaður vísindamönnum frá opinberum stofnunum sem fengist hafa við rannsóknir á þessu sviði og þeim sem eiga sæti í nefnd Rannsóknarráðs um vísindalegar hafsbotnsrannsóknir. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra að skipa starfshóp með þátttöku vísindamanna er meti hvort rétt sé að hefja markvissar rannsóknir á því hvort olía eða gas finnst á landgrunni Íslands. Hópurinn meti sérstaklega þau svæði á landgrunninu sem fyrirliggjandi rannsóknir benda til að líklegust séu til að geyma olíu eða gas. Virðulegi forseti. Undir þetta nál. skrifa nefndarmenn í iðnn. og var samstaða um afgreiðslu málsins. Það eru Stefán Guðmundsson, Sighvatur Björgvinsson, Guðjón Guðmundsson, Svavar Gestsson, með fyrirvara, Hjálmar Árnason, Sigríður A. Þórðardóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Árni R. Árnason og Pétur H. Blöndal.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir nál. iðn. sem liggur fyrir á þskj. 1165 en það er till. til þál. um átaksverkefni til eflingar iðnaði sem nýtir ál við framleiðslu sína. Í álitinu segir svo: Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fengið umsagnir frá Útflutningsráði Íslands, Íslenska álfélaginu hf., Samtökum iðnaðarins, Sambandi iðnmenntaskóla og verkfræðideild Háskóla Íslands. Verkfræðideild háskólans fagnar efni tillögunnar og bendir á mikilvægi þess að auka rannsóknir á þessu sviði. Samtök iðnaðarins benda á þann möguleika að í stað þess að efna til sérstaks átaks eins og tillagan gerir ráð fyrir verði frekar efnt til samstarfs við þau fyrirtæki íslensk sem þegar nýta ál í framleiðslu sinni, með sérstöku verkefni undir merkjum Átaks til atvinnusköpunar um frekari úrvinnslu á áli. Nefndin telur þetta réttmæta ábendingu og telur að orðalag tillögugreinarinnar komi ekki í veg fyrir að þessi leið verði valin. Þá vekur nefndin athygli á því að nefnd á vegum iðnaðarráðuneytisins vinnur að úttekt á úrvinnslu áls og annarra léttmálma og kann efni þessarar ályktunar að falla saman við þá vinnu. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir þetta rita iðnaðarnefndarmenn og var samstaða þar um afgreiðslu málsins, en það eru Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Svavar Gestsson, Sigríður A. Þórðardóttir, Sighvatur Björgvinsson, Árni R. Árnason, Pétur H. Blöndal, Hjálmar Árnason og Jóhanna Sigurðardóttir.

Virðulegi forseti. Sl. föstudag tilkynnti hæstv. utanrrh. á blaðamannafundi nánast í beinni útsendingu að fækkað yrði í hópi núverandi starfsmanna í Leifsstöð á Keflavíkurflugvelli um 60--70 manns. Hann gerði á þessum fundi tillögur nefndar sem hann skipaði í febrúar sl. að sínum. Þær þýða á mæltu máli að dregið verður úr núverandi starfsemi Fríhafnarinnar þannig að vænta má að um 50 manns af um það bil 130 starfsmönnum verði frá að hverfa þegar samdrátturinn verður að veruleika. Í annan stað er ráð fyrir því gert að helminga það umfang sem Íslenskur markaður hefur haft til umráða. Það þýðir að sjálfsögðu óhjákvæmilega uppsagnir hjá hluta þeirra 20--30 einstaklinga sem þar hafa atvinnu. Í þriðja lagi er ýjað að því að fækka í tollgæslunni, leggja af vegabréfaskoðun við brottför og fela einkaaðilum mikilvæga vopnaleit. Um það bil 30 tollverðir spyrja því að sjálfsögðu: Hvað verður um störfin okkar? Í fjölmiðlum svarar hæstv. utanrrh. því einu til að með nýjum rekstraraðilum og hugsanlega auknu umfangi í verslun og þjónustu í Leifsstöð komi ný störf í stað þeirra sem hverfa. Hræddur er ég um að slíkar yfirlýsingar séu léttar í vasa hjá þeim einstaklingum sem nú fylgjast með þessari umræðu, hafa sitt lifibrauð af því að starfa hjá fyrrgreindum stofnunum. Það fólk hefur nákvæmlega engar tryggingar fyrir áframhaldandi atvinnu þegar nýir rekstraraðilar setjast að í Leifsstöð. Eða ætlar ráðherrann að tryggja það persónulega að það fólk sem missir störfin gangi fyrir í störfum hjá nýjum rekstraraðilum? Það verði með öðrum orðum hluti af útboðsskilmálum þegar nýir aðilar hefja rekstur suður á velli. Því þarf ráðherrann að svara skýrt og afdráttarlaust. Hann og hans menn létu ekki svo lítið að efna til fundar með starfsfólki þarna suður frá vegna þessarar fyrirhuguðu breytingar þannig að blaðamannafundurinn var eins og köld vatnsgusa framan í þá 200 starfsmenn sem þarna vinna, uppsögn í beinni útsendingu. Ekki beint í anda þeirra 12 þúsund nýju starfa sem Framsfl. og formaður hans, hæstv. utanrrh., lofaði fyrir síðustu kosningar, eða hvað? En það er fleira gagnrýni vert við framkomu ráðherrans og tillögur sem satt að segja eru ákaflega klisjukenndar og lítt ígrundaðar. Fullyrt er að með því að draga úr umfangi Fríhafnarinnar, sem hefur verið gullkista fyrir ríkissjóð á liðnu árum, og færa þjónustuna í hendur einkaaðila með útboðum verði unnt að auka tekjurnar um heilar 100 millj. kr. Það er einfaldlega sýnd veiði en ekki gefin. Fríhöfnin skilaði heilum 650 millj. kr. í ríkissjóð á síðasta ári og tekjur hennar hafa farið vaxandi ár frá ári. Þess má vænta að þeir einkaaðilar sem til skjalanna koma muni ætla að hirða einhvern arð af sinni starfsemi og það er því bókstaflega broslegt að nefnd ráðherrans telji það sérstakan tekjuauka að einkaaðilar muni greiða tekjuskatt sem ekki hafi verið greiddur áður. En það er líka það eina sem þessir aðilar munu greiða í ríkissjóð fyrir utan aðstöðugjaldið og leiguna því að hver einasta króna frá Fríhöfninni mun renna til eigandans. Hver verður þá gróði fyrir ríkissjóð þegar upp er staðið og frá er dregið það aukna umfang sem gert er ráð fyrir að verslunarrekstur skili af sér? Því verður að svara. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér lætur nærri að velta Fríhafnarinnar af áfengi, tóbaki og snyrtivörum sé um 60% af heildarumsetningu. Það segir því að um 40% af tekjum hverfa. Það segir líka að um 40% starfsmanna Fríhafnar missa vinnuna. Flóknara er þetta reikningsdæmi ekki. Víkur þá sögunni að hinum aðalþjónustuaðilanum í Leifsstöð, Íslenskum markaði. Sú verslun er meira en venjuleg verslun. Þar er um að ræða framvörð íslenskra matvæla og iðnaðarframleiðslu. Þar birtist erlendum ferðamönnum það besta og helsta sem íslenskir iðnframleiðendur bjóða. Nú á að kippa fótunum undan þessu markaðsstarfi með því að helminga það verslunarpláss sem Íslenskur markaður hefur haft. Það eru ekki eingöngu þeir starfsmenn sem vinna syðra sem eru í uppnámi vegna þess arna, heldur ekki síður þeir sem að baki standa, íslenskir iðnframleiðendur. Á síðustu dögum hefur haft samband við mig fjöldi þessara rekstraraðila í matvælaframleiðslu og prjónavöru sem segja að hugmyndir ráðherrans um almennt útboð þýði einfaldlega að erlendur varningur mun flæða yfir á kostnað þess íslenska. Þeir hafa jafnvel gengið svo langt að fullyrða að störf 50--60 manna í íslenskum iðnaði sé í áhættu, störf víða úti um land í smáum fyrirtækjum. Er þetta það sem Framsfl. stefnir að? Svo er þessi undarlega yfirlýsing um að bjóða út og leggja niður vegabréfaskoðun og einkavæða vopnaleit við brottför. Hefur nefndin og ráðherrann ekki hugmynd um að þeir tollverðir sem starfa syðra eru að sjálfsögðu nýttir jöfnum höndum við brottför og komu þannig að nýting á mannskapnum er einkar góð, merkt brottfarir að morgni dags og síðan komur síðdegis. Telur ráðherrann það auka hagkvæmni að tvískipta þessum öryggisþætti og telur hann það auka öryggi sem er sívaxandi vandamál á flugvöllum? Að lokum þetta: Tekjuaukningin er sýnd veiði en ekki gefin. Málið allt ákaflega vanhugsað, ríkissjóður verður einfaldlega að slaka á klónni og gefa eitthvað eftir af þeim tekjum sem hann hefur hrifsað til sín í ríkissjóð til þess að greiða niður skuldir flugstöðvarinnar. Það voru þessir tveir flokkar, Framsókn og Sjálfstfl. sem báru ábyrgð á þessum skuldum, reistu þessa flugstöð og það fer vel á því að þeir greiði hana til baka.

Herra forseti. Aðalatriði þessa máls er það að flugstöðin skuldar í dag 4.300 millj. og frá því að öll lán voru tekin í árslok 1990 hafa skuldirnar aukist um 430 millj. Vilja menn takast á við þennan vanda eða ekki? Ég heyri það á hv. þm. að hann telur enga ástæðu til þess. Hann segir að vísu: Það á að taka úr ríkissjóði sem ríkissjóður hefur hrifsað, en gæti ekki verið að það kæmu upp einhver önnur vandamál þar? Ræða hans hér var mikill lofsöngur um ríkisrekstur og greinilegt að hann telur að ef einhver einstaklingsrekstur kemur inn í þessa stöð, þá sé landið í miklum voða. Því er haldið fram að segja eigi upp 50--60 manns. Hvaða bull er þetta? Hugmyndir nefndarinnar ganga út á það að 5--7% af vöruúrvali Fríhafnarinnar verði flutt til annarra. Þingmaðurinn hristir höfuðið. Hann hefur greinilega ekki kynnt sér málið.

Jú.

Greinilega ekki kynnt sér málið. Síðan er gert ráð fyrir því að Fríhöfnin fái meira svæði til þess að geta aukið sitt athafnapláss. Síðan er gert ráð fyrir því að leigja út nýtt svæði upp á tæpa 350 fermetra og bjóða það út og bjóða jafnframt út það svæði sem Íslenskur markaður hefur í dag sem er álíka mikið. Þetta mun skila, varlega áætlað, viðbótartekjum upp á 110 millj. Það er stefna nefndarinnar og það er stefna utanrrn. að reyna að ná þarna inn sem mestum viðbótartekjum. Því er haldið fram að málefni Fríhafnarinnar séu sett í uppnám. Það er langt í frá því það er ákveðið að Fríhöfnin starfi áfram í óbreyttu formi. Það stendur ekki til að bjóða það rými út. Það hefur verið nefnt, eins og gengur í þessu starfi, hvort ekki sé rétt að bjóða það út líka. Það er tekin ákvörðun um að gera það ekki og þar með er verið að tryggja starfsemi Fríhafnarinnar til lengri tíma. Allt það sem hv. þm. segir er því miður byggt á misskilningi. Hann heldur því fram að íslenskur iðnaður muni tapa fjölda starfa vegna þessa. Það er gert ráð fyrir því að svæðið sem Íslenskur markaður hefur nú til umráða fái meira frelsi, þ.e. geti tekið inn erlenda vöru, en þeim ber að selja a.m.k. 50% íslenskar vörur. Jafnframt er gert ráð fyrir því að Fríhöfnin geti þá tekið inn meira af íslenskum vörum. Það er ekki mikið af íslensku sælgæti sem er selt í Fríhöfninni í dag og ástæða til þess að auka það úrval að mínu mati. Hér er verið að reyna að þyrla upp moldviðri og skapa óvissu meðal þessa fólks, í hvaða tilgangi geri ég mér ekki grein fyrir. Nema hv. þm. sé svo hrifinn af ríkisrekstri að það megi aldrei líða það að einhver einstaklingur komi neins staðar að. Af hverju í ósköpunum kemur hann þá ekki bara með óbrenglaða þjóðnýtingarstefnu Alþfl. eins og hún var fyrir um það bil 60 árum?

Ég held að fólk hafi misskilið ráðherrann.

Ég hélt að þingmaðurinn hefði verið að fylgjast með kosningum í Bretlandi fyrir stuttu síðan og teldi sig hafa lært mikið af því. Auðvitað viljum við að fólk hafi vinnu og það er það sem verið er að gera með þessum breytingum. Það er verið að auka umsvifin og hvað þýðir það á mæltu máli? Það þýðir fleiri störf. Ef hv. þm. heldur að það muni tryggja störf til langframa að reka þessa starfsemi með bullandi tapi og skuldasöfnun þá er það mikill misskilningur. Og koma hér með einhverjar töfralausnir um að ríkissjóður geti bara borgað. Ég býst við því að þegar hv. þm. ræðir hér um heilbrigðismál og velferðarmál, þá vilji hann snúa því við, þá vanti peninga til þeirra málaflokka. Ef þeir peningar verða teknir frá ríkissjóði verður einfaldlega minna til skiptanna til annarra hluta. Þetta hélt ég að hv. þm. hefði lært. Ég harma það að menn skuli vera að reyna að spilla fyrir þessu máli með ómálefnalegum hætti, en því miður hefur hv. þm. gripið til þess og ég harma það.

Hæstv. forseti. Í febrúar sl. skipaði hæstv. utanrrh. nefnd sem átti að gera tillögur að aðgerðum til að auka og bæta verslunar- og þjónusturekstur í tengslum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar og auka þannig ráðstöfunartekjur af þessari starfsemi. Nú er það ekki svo að af þessum rekstri í Leifsstöð hafi ekki verið dágóðar tekjur á undanförnum árum. Heildartekjur ríkisins af almennum flugrekstri í Leifsstöð voru á árinu 1996 1,708 millj., þar af 650 millj. ágóði af Fríhöfninni, en eins og allir vita er mörg matarholan hjá ríkinu og erfitt hefur verið að festa hendur á þessu fé til að láta það ganga upp í skuldir vegna flugstöðvarinnar. Að mati nefndarinnar þarf að auka hlutann sem rennur til flugvallarstjórnar til að greiða niður skuldir og fjármagna nýjar framkvæmdir um 300--350 millj. á ári. Fríhöfnin í Keflavík er eitt vinsælasta fyrirtæki sem ríkið rekur í hugum almennings. Þetta fyrirtæki hefur verið vel rekið og á undanförnum áratugum hefur það verið þróað til að geta sinnt kröfum farþega sem best og er það vinsælt hjá fólki, sérstaklega sem sjaldan ferðast, að geta keypt við innkomu í landið tollfrjálsar vörur sem það annars mundi reyna að komast yfir erlendis og hefur verið almenn ánægja með þetta fyrirkomulag nema hjá kaupmönnum og heyrst hefur mikill harmagrátur frá Verslunarráðinu. Nú hefur þeim orðið að ósk sinni. Til að auka tekjur af Fríhöfninni datt fyrrnefndri nefnd það helst í hug að taka stóran hluta af verslunarrekstrinum hjá Fríhöfninni og setja hann til sjálfstætt starfandi kaupmanna. Ég hef miklar efasemdir, hæstv. forseti, um að slík ráðstöfun leiði til aukinna tekna ríkissjóðs af verslunarrekstri í flugstöðinni eins og nefndin áætlar.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði að það verkefni sem við stöndum frammi fyrir er einfaldlega það að þær skuldir sem eru á Flugstöð Leifs Eiríkssonar eru rúmlega 4.000 millj. kr. Það er verkefni okkar að reyna að ná niður þessum skuldabagga sem stjórnvöld fyrri ára hafa því miður ekki haft samstöðu um að vinna á. Þess vegna skiptir það auðvitað mjög miklu máli að okkur takist að ná sem mestum tekjum út úr flugstöðinni með þeirri starfsemi sem þar fer fram. Það er einfaldlega það sem verið er að leggja til í þessu nefndaráliti í fyrsta áfanga, þ.e. að reyna búa svo um hnútana að Flugstöð Leifs Eiríkssonar geti aflað tekna til þess að standa undir þessum miklu skuldum sem við erum hér að glíma við. Sannleikurinn er sá að í dag er flugstöðin ákaflega illa nýtt og tekjumöguleikarnir eru miklu meiri en verið er að nota sér núna. Þá er auðvitað verkefnið það að reyna að búa þannig um hnútana að við getum aukið tekjurnar til standa undir þessum 4.000 millj. kr. Það var mjög einkennilegt að heyra málflutning hv. 9. þm. Reykn., Guðmundar Árna Stefánssonar, áðan því að það var ómögulegt annað en draga þá ályktun af hans málflutningi að hann teldi langsamlega skynsamlegast að eftirláta ríkinu sem mestan hluta af verslunarstarfsemi í landinu því þannig væri hægt að tryggja að þeir peningar rynnu í ríkissjóð. Þetta er í hnotskurn hin nýja jafnaðarstefna, eða hvað? Er hv. þm. kannski að halda því fram að ríkið sé best til þess fallið að selja allar neysluvörur í flugstöðinni, hljómplötur, fatnað, reiðhjól og gasgrill eins og núna tíðkast í Fríhöfninni? Er það þetta sem hv. þm. er að boða með málflutningi sínum? Það er alrangt sem hér hefur verið haldið fram enn fremur að verið sé að draga úr vægi íslenskrar iðnframleiðslu. Það er alls ekki þannig. Ég bendi á að talsmaður Íslensks markaðar hefur einmitt vakið máls á því að ekki sé gengið nógu langt í því að bjóða út verslunarrými í flugstöðinni þannig að fleiri komist að við verslunarrekstur en bara ríkið.

Herra forseti. Sú var nú tíðin að Flugstöð Leifs Eiríkssonar var oft og mikið til umræðu hér í þingsölum. Mönnum sýndist sitt hverjum um þá framkvæmd sem var keyrð áfram af lítilli fyrirhyggju og þau vinnubrögð sem voru viðhöfð í því efni, flýtiframkvæmdir og andvaraleysi um þróun kostnaðar leiddu til þess að hún fór gjörsamlega úr böndum. Það er ástæðan fyrir þeim skuldastabba sem við er að fást í sambandi við rekstur flugstöðvarinnar. Þeir sem ráku þetta mál áfram og báru ábyrgð á framkvæmd þess reistu þjóðinni einfaldlega hurðarás um öxl. Nú á þessu ári 1997, 10 árum eftir vígslu flugstöðvarinnar, nema vextir og afborganir af lánum vegna byggingar hennar um 1,5 milljörðum kr. Það munar um minna í ríkisbúskapnum. Rekstur flugstöðvarinnar stendur auðvitað hvergi nærri undir þessum útgjöldum þrátt fyrir tekjur sem nema hundruðum milljóna á ári hverju. Í þessari stöðu er í hæsta máta eðlilegt að leita allra leiða til að afla aukinna tekna og það var og er hlutverk þeirrar nefndar sem nú hefur skilað því áliti til bráðabirgða, ef ég skil rétt, sem hér er til umræðu. Ég ætla ekki að dæma hér og nú um niðurstöður þessarar nefndar. Í dagsins önn hefur einfaldlega ekki gefist tóm til að kynna sér þær til hlítar. En ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp og tek undir flest af hans gagnrýnisatriðum. Þær leiðir sem nefndin bendir á eru engan veginn fullkannaðar og hliðarverkanir geta haft alvarleg áhrif, t.d. á stöðu íslensks ullariðnaðar. Við höfum enga tryggingu fyrir því að þeirra hagsmuna verði gætt af þeim sem hugsanlega tækju við verslanarekstri í Fríhöfninni. Að lokum, herra forseti. Framkoma gagnvart starfsfólki í verslunum og annarri starfsemi Fríhafnarinnar er forkastanleg. Það getur hver litið í eigin barm og spurt sig hvort hann vildi fá það yfir sig í fjölmiðlum að starfi hans og lífsafkomu væri ógnað vegna óútfærðra hugmynda um breyttan rekstur. Þetta er sem hnefahögg í andlit þessa fólks og furðulegt, herra forseti, að í áliti nefndarinnar er ekki vikið einu orði að hugsanlegum afleiðingum þessara hugmynda á framtíð þessa fólks. Það er forkastanleg framkoma gagnvart þessu fólki sem svo sannarlega er uggandi um sinn hag, hvað svo sem líður orðum hæstv. utanrrh. áðan. Ég efast um að orð hans hafi slegið á þann ugg og ég vona að hann tali skýrar hér á eftir.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér fer fram ber vott um efasemdir þeirra sem eru að ræða við utanrrh. um að áform hans tryggi auknar tekjur ríkissjóðs. Það er ekkert skrýtið þótt efasemdir séu í þessum þingsal þegar litið er til ýmissa aðgerða ríkisstjórnarinnar á liðnum árum og meðferð á ýmsum ríkiseigum sem hafa verið seldar og upplýsingum um hverju þær hafa skilað eigendum sínum síðar. En ummæli hans um að málshefjandi sé með lofsöng um ríkisrekstur er mjög ómaklegt og er ekki utanrrh. til sóma. Ég verð að segja að mér finnst utanrrh. skorta málstað í þessu efni. Hann er reiður. Hans málflutningur í þessari umræðu er á þann veg að hann kemur með mjög takmarkaðar upplýsingar í máli sem er mjög viðkvæmt og æsir sig yfir að umræða er tekin hér. Miðað við kynni mín af utanrrh. þá kemur þetta mér mjög á óvart og virkar eins og honum líði ekki vel með þetta mál og það skil ég. Það liggur ljóst fyrir að það fólk sem starfar suður á Keflavíkurflugvelli er sannfært um að þar eigi að draga saman seglin um 60--70 manns og þetta fólk spyr: Hvað þýðir einkavæðing og útboð? Hverjum er það til hagsbóta og hvað þýðir þetta fyrir mig? Hverjir missa vinnuna? Eigum við kost á vinnu hjá öðrum? Það er þetta fólk sem er í uppnámi, ekki við sem eigum að bera fram spurningarnar, heldur þetta fólk sem leitar til okkar. Það eru núna yfirlýsingar um að engum verði sagt upp t.d. í Fríhöfninni. En hvað þýðir það ef samdráttur verður? Starfsfólkinu er sagt það, og það eru mjög óljósar skýringar, að ef t.d. einkaaðilar setja upp bás og versla með ákveðna vöru, þá muni Fríhöfnin ekki mega versla með sambærilega vöru. Ef einkaaðili er að versla með útvarp má Fríhöfnin ekki versla með útvarp þó að önnur tegund sé. Þetta segir okkur að það muni verða gífurlegur samdráttur mjög fljótt í verslun Fríhafnarinnar, svo bara hún sé tekin. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu, en umræðan hér snýst um mannleg samskipti og virðingu fyrir starfsfólki. Það var blásinn af fyrirhugaður fundur með þessu fólki og síðan heyrði það um áform í beinni útsendingu og það er óviðunandi af utanrrh.

Virðulegi forseti. Sá sem hér talar er formaður þeirrar nefndar sem lagt hefur fram þær tillögur sem hér eru til umræðu. Margt heyrir maður í þingsölum, en mér gersamlega blöskrar hversu ómálefnalega og óvandað er hér efnt til þessarar umræðu. Sérstaklega vil ég láta það koma fram að ég sagði málshefjanda frá því þegar hann sagði mér frá utandagskrárumræðunni að hér væri um grundvallarmisskilning að og ég skyldi skýra það fyrir honum ef það mætti verða honum til einhverrar bjargar í þessari umræðu. Á það vildi hann ekki hlusta. 
             Staðreyndin er þessi: Starfsöryggi starfsfólks í Fríhöfninni samkvæmt þessum tillögum er tryggt svo við tökum allan vafa af um það. Í öðru lagi Rekstrarskilyrði Fríhafnarinnar eru trygg.

Hvernig?

Virðulegur þingmaður. Ég hef tvær mínútur. Má ég nota þær í friði? Fríhöfnin fær þær rekstraraðstæður að hún getur fyllilega skilað þeim tekjum sem ætlað er samkvæmt tillögum nefndarinnar. Það er alger misskilningur að eingöngu eigi að selja áfengi, tóbak og snyrtivörur heldur, eins og kom fram í máli hæstv. utanrrh., allar vörur að undanteknum 6--7%. Hitt á að bjóða út. Berlínarmúrinn er fallinn í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Fólkið þar fær að vinna við eðlilegar aðstæður. Þar fær núna heilbrigt og gott rekstrarumhverfi að þróast í samræmi við gildandi lögmál í samfélaginu. Tekjur flugstöðvarinnar vaxa, atvinna mun vaxa þar með nýjum rekstri, flugstöðin og flugvöllurinn verða markaðssett á erlendum vettvangi. Þriðja komubandið verður sett upp þegar komuverslunin verður flutt af fyrstu hæðinni upp á aðra hæð, hún verður ekki lögð niður og þannig get ég haldið lengi áfram að telja. Hér er um algeran reginmisskilning. Ég verð að líta svo á að hv. málshefjandi hafi hafið þessa umræðu hér ekki af vanþekkingu heldur til þess að reyna að koma pólitísku höggi á utanrrh. sem er að vinna tímamótaverk eins og komið hefur fram, tímamótaverk í því að bjarga þessu fyrirtæki sem hefur verið svipt tekjum sínum upp á 1,7 milljarða það sem það nær, svipt tekjum sínum og verið mönnum bitbein. Nú er þessi martröð liðin og betri tímar fram undan.

Hæstv. forseti. Alltaf öðru hverju koma fram tillögur á Alþingi um að uppstokkun verði gerð á rekstri Fríhafnarinnar í Keflavík. Er það vegna þess að reksturinn þar sé mjög slæmur? Nei, engin slík rök hafa verið sett fram. Reksturinn skilar 750 millj. kr. á ári í ríkissjóð. Er það vegna þess að veltuaukningin hafi ekki verið nægilega mikil? Nei. Á milli áranna 1995 og 1996 var veltuaukning 18% og ætlað að veltuaukning milli 1996 og 1997 verði 20%. Hvað veldur þessu þá? Það er einmitt þetta. Það er velgengnin. Og af velgengni er peningalykt og Verslunarráðið finnur peningalykt. Verslunarráðið gerir þess vegna kröfu 

Herra forseti. Það kemur eflaust engum á óvart að verið sé að reyna að leysa úr miklum fjárhagsvanda Leifsstöðvar. Það mál hefur verið til umræðu á Alþingi í mörg ár og ekki náðst viðunandi niðurstaða til að hægt sé að mæta þeim miklu erfiðleikum sem þar hafa verið í rekstrinum og hafa komið niður á þeim fjölda einkafyrirtækja sem hafa reynt að ná þar fótfestu. Það er því í raun kominn tími til að skila inn tillögum sem hafa verið til skoðunar. Þetta eru ekki tillögur sem ég álít að séu komnar til framkvæmda heldur eru til skoðunar af hæstv. utanrrh. Í mínum huga getur það ekki gengið öðruvísi fram en að starfsmenn Fríhafnarinnar komi að því að útfæra þessar hugmyndir þannig að þær geti nýst fyrirtækinu sjálfu, Fríhöfninni, og því starfsfólki sem þar er ásamt könnun á þeim möguleikum sem flugstöðin býður upp á til þess að auka frelsi í verslun á svæðinu. Ég vil taka undir gagnrýni á það að hugmyndir eins og eru í þessari tillögu komi starfsfólki Fríhafnarinnar gersamlega á óvart og forustumenn þar komi af fjöllum. Mér finnst, og hef talað um það áður í þinginu, að starfsemi Fríhafnarinnar ætti að vera undir sérstakri stjórn þar sem starfsmenn Fríhafnarinnar hefðu aðild að stjórninni þannig að starfsháttum þar væri ekki breytt eða farið í eitthvert annað form öðruvísi en starfsmennirnir hefðu eitthvað um það að segja. Það hefur komið í ljós að þegar um er að ræða svo beintengt vald til ráðherra, þá getur hann með mjög einföldum hætti breytt starfsemi svona fyrirtækja án nokkurs samráðs við starfsmennina. Það er gagnrýni vert. Ég fagna því aftur á móti að hæstv. utanrrh. hefur tilkynnt það hér að ekki muni koma til uppsagnar starfsfólks og þess verði gætt að starfsfólki verði sinnt þannig að menn þurfi ekki að óttast um starfsöryggi sitt á þessum vinnustað.

Herra forseti. Fríhöfnin í Leifsstöð færir ríkissjóði tæpar 2 millj. kr. í hagnað á degi hverjum. Frá opnun Leifsstöðvar hefur Fríhöfnin skilað inn verðmætum í ríkissjóð sem nemur byggingarkostnaði flugstöðvarinnar. Þrátt fyrir þá staðreynd blasir sá veruleiki við að fram til þessa hefur Leifsstöð verið skilin eftir eins og kolbítur í öskustónni. Engin ríkisstjórn hefur haft kjark eða úrræði til að ganga frá skuldastöðu Leifsstöðvar. Á henni hvíla nánast sömu eða hærri skuldir og í byrjun á byggingartíma og það á dýrum lánum. Fyrir vikið hefur framtíð hennar og þess starfsfólks sem þar vinnur verið lengi í uppnámi og óvissu. Þess vegna hljóta allir að fagna því að óvissu verði eytt og komið á festu í rekstri og fjármögnun Leifsstöðvar í fyrsta sinn frá byggingu hennar. Í þeim nefndartillögum sem hér eru til umræðu er víða komið við og augljóslega margt óútfært sem hlýtur að verða gert í samstarfi þeirra sem því fylgja eftir og starfsfólks. Hafa ber í huga að umferð og umsvif í Leifsstöð fara stöðugt vaxandi. Það mun leiða til þess að sala á varningi muni aukast og í kjölfarið fjölbreytni vöruúrvals. Það mun leiða til fleiri starfa í Leifsstöð. Ég vil leggja áherslu á mikilvægi þess að starfsfólk Fríhafnarinnar fái áfram að sinna því ómetanlega starfi sem það hefur byggt upp á löngum tíma. Tekjur stöðvarinnar byggjast ekki síst á góðu starfi sem þar hefur verið unnið. Ég vek athygli á skýrslu nefndarinnar þar sem virðist gert ráð fyrir sömu tekjum Fríhafnar og verið hafa. Hvað þýðir það? Nánast óbreytt umsvif, enda hefur hæstv. utanrrh. staðfest það hér í dag og í sjónvarpsviðtali í gær. Herra forseti. Ég lýsi ánægju með að á restrarvanda Leifsstöðvar skuli tekið í fyrsta sinn. Ég lýsi ánægju með að störfum í Leifsstöð muni fjölga. Ég lýsi ánægju með skýringar ráðherra sem fela í sér að rekstur Fríhafnarinnar er tryggður til framtíðar.

Virðulegi forseti. Það er augljóst mál að samviska Framsfl. í þessu máli er eitthvað broguð. Formaður hv. nefndar kannast ekki við eigin tillögu. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Einkaréttur Fríhafnar til sölu verði takmarkaður við áfengi, tóbak og snyrtivörur.`` Ég legg til að hv. formaður lesi sína eigin tillögu. Hæstv. ráðherra er mjög vanstilltur í máli, eyðir tíma sínum í ómerkilega útúrsnúninga um einhvers konar þjóðnýtingaráform en lætur ekki svo lítið að reyna að svara þeim efnislegu spurningum sem ég lagði hér fram og starfsfólk þar syðra og þeir hagsmunaaðilar sem bíða eftir yfirlýsingum hans vilja fá að heyra. Ég vil því biðja hann um að vera hófstilltan í sínu seinna svari og koma efnislega að þessu máli. Í þriðja lagi vildi ég nefna þátt hv. þm. Hjálmars Árnasonar sem reyndi hér með aumlegu yfirklóri að tala um að óvissu hafi verið eytt. Það er verið að skapa óvissu í starfsemi Fríhafnarinnar og hjá þeim 200 starfsmönnum sem þar vinna. Það er staðreynd málsins og það er ekki ég sem er að skapa þá óvissu. Nei, það er sú nefnd sem er sérstakur ráðgjafi ráðherrans í þessum málum. Hæstv. ráðherra gengur hér fram og segir að ég hafi ekki aflað mér upplýsinga. Þvert á móti hef ég gert það. Og ég hef gert það sem hann virðist ekki hafa gert, rætt við þá aðila sem hlut eiga að máli, það fólk sem þarna vinnur og hefur sitt lifibrauð af því. Ég ráðlegg hæstv. ráðherra að skreppa suður eftir og eiga orðastað við þetta fólk og heyra frá fyrstu hendi hvort það sé kyrrð og friður eða öryggi sem þar svífi yfir vötnum. Nei, það er auðvitað ekki svo. Hér eru mál í fullkomnum ólestri og hefur ekkert með einkarekstur eða ríkisrekstur að gera heldur er einfaldlega um að ræða vanhugsaðar og illa ígrundaðar tillögur með ýmiss konar aukaverkanir í för með sér. Og starfsfólk spyr auðvitað: Hvar stend ég? Hvað er til ráða? Ég segi enn og aftur, virðulegi forseti, og það verða mín lokaorð: Vitaskuld fer vel á því að það verði þessir ríkisstjórnarflokkar sem sópi eftir sig sullumbullið frá því 1987. En er það heilög tala, hæstv. ráðherra að það skuli vera 650 millj. sem renna í ríkissjóð frekar en 550 eða hvað eina? Hér er ekki verið að tala um að kreista neitt úr ríkissjóði. Einfaldlega það að stöðin fái til sín það sem henni ber.

Herra forseti. Alþfl. fór með utanríkismál í ein sjö ár og ég hef ekki orðið var við tillögur Alþfl. til úrbóta í þessu máli. Menn tala um að það sé undarlegt að viðkomandi ráðherra sé reiður út af því hvernig frummælandi hóf mál sitt. Ég átti von á einhverjum málefnalegum umræðum. Í stað þess er komið hér og fullyrt að í beinni útsendingu hafi verið sagt upp 50--60 manns og þar að auki sennilega 50 manns í iðnaði á Íslandi. Þannig er málflutningur á Alþingi. Þetta er alrangt. Væri líklegt að það ætti að fara að segja upp 50--60 manns í Fríhöfninni þegar verið er að tryggja að þessi vinnustaður fái meira pláss í Leifsstöð? Hvaða samhengi er þar á milli? Þetta er allt saman tómt rugl og auðvitað átti þingmaðurinn að gera sér grein fyrir því. Það er það alvarlega í þessu máli. Það er rétt. Hér er verið að tryggja stöðu Fríhafnarinnar. Það er verið að eyða þeirri óvissu sem hefur verið í umræðu lengi hvort ekki sé rétt að bjóða út rekstur Fríhafnarinnar. Það hafa verið margar tillögur um það. Hér er tekin afstaða til þess að það verði ekki gert. En það er jafnframt tekin afstaða til þess að nýta það húsnæði sem þarna er fyrir hendi. Eru menn á móti því? Það getur vel verið að menn vilji að Fríhöfnin fái það líka. Nefndin var ekki þeirrar skoðunar og ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel rétt að koma að samkeppni um rými inni í þessari byggingu og feta sig varlega áfram í þeim efnum. Og ég sagði hér áðan að tillögur nefndarinnar gera ráð fyrir því að 5--7% af þeim vöruflokkum og þeirri veltu sem Fríhöfnin hefur verði flutt til annarra, en jafnframt 5--7% ... 

Ég hef aflað þessara upplýsinga sjálfur. Það er best að ráðherrann geri það líka.

Ég held að það væri rétt að hv. þm. talaði við rétta aðila. Ef hann hefur talað við verslunarstjórann sem kom í sjónvarpið og ræddi þessi mál án þess að hafa nokkrar upplýsingar um málið, þá er ekki nema von að hann komist að þeirri niðurstöðu. En hann byggði því miður ekki á réttum forsendum.

En Securitas?

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og breytingartillögum frá menntmn. við frv. til laga um breytingu á þjóðminjalögum, nr. 88/1989, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar til tvenns konar breytingar á þjóðminjalögum. Annars vegar er um að ræða breytingar á stjórnskipulagi Þjóðminjasafns Íslands sem miða að því að auka svigrúm þjóðminjaráðs til að móta starfsskipulag safnsins á þann hátt sem best er talið samrýmast verkefnum þjóðminjavörslunnar og skilvirkum starfsháttum. Hins vegar er um að ræða breytingu er lýtur að húsafriðunarákvæðum laganna. Felst í tillögunni að eigendum húsa sem reist eru fyrir 1918 verði gert skylt að gera minjavörðum og húsafriðunarnefnd ríkisins viðvart ef þeir hyggjast breyta húsi sínu, flytja það eða rífa. Nú er unnið að endurskoðun á reglugerð sem sett er á grundvelli þjóðminjalaga. Menntamálanefnd telur mikilvægt að við þá endurskoðun verði sérstaklega fjallað um stöðu fornleifarannsókna og starfsskilyrði minjasafna. Mælir nefndin með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Felast þær annars vegar í því að lagt er til að fellt verði brott ákvæðið um að samþykki þjóðminjaráðs þurfi þegar þjóðminjavörður ræður yfirmenn stjórnunareininga. Er breytingartillagan í samræmi við þá stefnu sem mótuð var í starfsmannamálum ríkisins með samþykkt laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins á 120. löggjafarþingi. Hin breytingin snýr að því að felld eru brott orðin ,,safnstjóri Þjóðminjasafns`` í 2. mgr. 2. gr. laganna eins og annars staðar í þjóðminjalögum, en gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að slíkt heiti verði ekki til í lögum. Í stað þess er lagt til að orðin ,,staðgengill þjóðminjavarðar`` verði notuð. Menntmn. var einróma í afstöðu sinni til afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Ég vildi spyrja hv. frsm. menntmn. hvort nefndin hafi sérstaklega skoðað athugasemdir sem komið hafa frá safnvörðum sem starfa við hin einstöku byggðasöfn víða um landið og þær athugasemdir sem þeir safnverðir hafa gert varðandi þá safnaðstöðu sem þetta nýja skipulag þjóðminjavörslu virðist skapa þeim. Ég hef orðið við það, og sjálfsagt fleiri hv. þm., að minjaverðir og safnverðir með fullgilda menntun sem fornleifafræðingar telja að það skipulag sem verið er að koma á hér kunni að stofna starfsemi þeirra í hættu og kunni að koma í veg fyrir að þeir geti staðið að eðlilegum rannsóknum á fornminjum á sínu eigin svæði. Mér er líka kunnugt um dæmi um það að þjóðminjavörður sendi til rannsóknastarfa sem þeir hafa fyrirhugað, fólk sem ekki hefur lokið þeim prófgráðum sem safnverðir úti á landi hafa lokið í þjóðminjafræðum. Ég vildi gjarnan fá upplýst frá formanni nefndarinnar hvort þessar athugasemdir hafi verið skoðaðar og hver afstaða nefndarinnar sé til þeirra.

Herra forseti. Jú, menntmn. skoðaði að sjálfsögðu athugasemdir sem bárust frá safnvörðum. Við fengum umsögn frá Félagi ísl. safnamanna og reyndar frá einum einstaklingi líka sem er minjavörður. Það verður að segjast eins og er að í umsögnum þeirra er að finna ýmsar áhyggjur af minjavörslunni. Eins er þar að finna gagnrýni um samskipti þeirra við Þjóðminjasafnið. En hins vegar voru ekki neinar beinar athugasemdir um efni frv. sem við erum hér að fjalla um. Það voru viðraðar áhyggjur af því hvernig þessum málum yrði háttað í framtíðinni. Við ræddum þetta í menntmn. og töldum mikilvægt að af því að núna er verið að endurskoða reglugerðina við þjóðminjalögin þá yrði hugað sérstaklega að þessum málum við þá endurskoðun. Þess vegna erum við með athugasemd um það í nefndaráliti okkar. Hins vegar er alveg ljóst að ef farið yrði út í heildarendurskoðun á þjóðminjalögunum hljóta þessi mál að verða tekin til gagngerðrar skoðunar.

Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að lýsa nokkrum áhyggjum mínum af þessari stöðu vegna þess að svo er orðið að margir safnverðir og minjaverðir úti á landi eru komnir með fullgilda menntun sem fornleifafræðingar og hafa þar af leiðandi miklu betri aðstöðu en áður var til þess að leggja í rannsóknir á þeirra starfssvæði. Ég lýsi talsverðum áhyggjum yfir því að það nýja skipulag sem hér er verið að tala um kunni að valda miklum árekstrum. Mér kunnugt um það, og hv. þm. sem hér talaði sem frsm. menntmn. væntanlega líka, að þegar hafa orðið árekstrar í því efni og get ég t.d. nefnt árekstra sem hafa orðið bæði varðandi rannsóknir á Austurlandi og einnig árekstra sem virðast í uppsiglingu vegna rannsókna á Vestfjörðum þar sem í hlut eiga fornleifafræðingar með fullgilda menntun sem hafa hug á tilteknum rannsóknarverkefnum sem líklegt er að verði nokkur ágreiningur um og ágreiningur hefur þegar orðið um. Svo ég spyr þá frsm. hv. menntmn. hvort hún muni þá ekki gera ráðstafanir til þess að fá að fylgjast með reglugerðasmíðinni og óska eftir því að fá reglugerðina til umsagnar þannig að hv. nefnd geti þá gripið inn í málin ef reglugerðin verður þannig úr garði gerð að hætta er að þessir árekstrar aukist.

Herra forseti. Nei, ég mun ekki gera ráðstafanir til þess að kalla sérstaklega eftir því að fá reglugerðina til umsagnar. Hins vegar gæti það vel orðið þannig að málið kæmi til umræðu í þinginu eða að menn yrðu síðan ósáttir við efni reglugerðarinnar. En ég sem formaður menntmn. mun ekki óska eftir því að fá reglugerðina til umsagnar. Ég tel hins vegar að þeir árekstrar og það sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði að umtalsefni séu atriði sem hafa lengi verið í ólagi. góðu lagi. Þessi lagabreyting sem hér er á ferðinni finnst mér ekki snerta það mál neitt sérstaklega. Þetta er miklu eldra mál. Það hafa verið árekstrar þarna á milli sem eiga sér í raun og veru langa sögu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. menntmn. ágæta vinnu við það að yfirfara það frv. sem hér er til meðferðar, en ég vildi aðeins eyða hér nokkrum orðum í þetta mál vegna þess að ég þekki allvel bakgrunn þess og þær skipulagsbreytingar sem verið er að gera á Þjóðminjasafninu og skipulagi þjóðminjavörslunnar í landinu. Á vegum Þjóðminjasafnsins hófst vinna við það að móta stefnu eins og lög gera ráð fyrir varðandi þjóðminjavörsluna í landinu. Þjóðminjaráði er sett það lögum samkvæmt að vinna að því verki og til voru kallaðir starfsmenn Þjóðminjasafnsins og lektor frá háskólanum, sérfræðingur í stefnumótunarvinnu, fenginn til þess að stýra þessari vinnu eða móta stefnu fyrir Þjóðminjasafnið og þjóðminjavörsluna. Að því hefur verið unnið og það verk var kynnt nú í haust á sérstökum fundi og sent út til umsagnar til byggðasafnanna og til þeirra félaga, fornleifafræðinga og annarra, sem að þessum málum koma. Það verk er enn í gangi og er að mestu lokið. Hins vegar var síðan skipulagsbreytingin á Þjóðminjasafninu sjálfu og það er um það atriði sem við erum að fjalla um og gera breytingar á þjóðminjalögunum. Hvers vegna? Jú, það er til þess að auðvelda skipulagsbreytingar. Samkvæmt lögunum er deildaskipting og verkaskipti í föstum skorðum en með frv. er gerð á breyting þannig að þjóðminjaráð getur gert breytingarar á skipulagi safnsins án þess að að þurfi gera breytingar á lögunum. Í þriðja lagi er unnið að því, eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Reykn., frsm. menntmn., að setja nýja reglugerð á grundvelli breyttra laga en reglugerðin var orðin úrelt. Þetta á sér þennan aðdraganda og ég tel í fyllsta máta eðlilegt að gera þessar breytingar. Þá vil ég koma að því sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson nefndi, að hann óttaðist að þessum breytingum kynni að vera stefnt gegn byggðasöfnunum úti á landi. Ég tel afar mikilvægt að hér komi fram sú afstaða mín að ég tel alveg af og frá að þessar breytingar skerði eða gangi gegn hagsmunum byggðasafnanna í landinu, öðru nær. Stefnumótunarverkið og sú skipulagsbreyting sem verið er að gera á Þjóðminjasafninu er til þess að gera þetta starf virkara. Hins vegar verður að viðurkennast að það hefur ekki alltaf verið mjög mikill friður á þeim vettvangi þar sem eru fornleifafræðingar og hefur stundum keyrt um þverbak. Sá boðskapur sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson færði inn í umræðuna er endurómur af þeim deilum, því miður. Það verður að segjast eins og er. Og ég tel að það sé ekki löggjöf um þjóðminjavörsluna til framdráttar að færa þær deilur fornleifafræðinganna hingað inn í sali þingsins, fjarri því. Ég vona að við þurfum ekki að láta þær hafa áhrif á afgreiðslu þessa máls og vænti þess að því ljúki og frv. verði að lögum en á öðrum vettvangi mætti síðan taka upp umræður um hina fræðilegu hlið fornleifanna fyrir þá sem það kunna að gera. Ég held að ekki sé nokkur vafi á því að það sem verið er að gera núna í skipulagsbreytingum í Þjóðminjasafninu muni auðvelda byggðasöfnunum að takast á hendur þau verkefni sem þeim er ætlað að vinna og það muni verða fornleifarannsóknum, fornleifaskráningu, til framdráttar, enda hefur verið mörkuð sú stefna á þeim bæ þar sem er Þjóðminjasafnið, að fornleifaskráning, fornleifarannsóknir, hefðu forgang. Í þeim tilgangi hefur verið gengið til þess verks að ráða minjaverði út um landið til þess að auðelda forstöðumönnum byggðasafnanna að vinna að þessum málum. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allshn. á þskj. 1171 um frv. til lögfræðislaga. Nefndin fjallaði ítarlega um málið og fékk til viðtals við sig fjölmarga aðila og bárust nefndinni einnig umsagnir um frv. frá mörgum aðilum. Með frumvarpinu er lögð til ný heildarlöggjöf um lögræði. Meðal helstu nýmæla þess er að mun ítarlegri reglur um nauðungarvistanir og meðferð lögræðismála fyrir dómstólum eru í frumvarpinu en í gildandi lögum og miða reglurnar að því að tryggja betur réttarstöðu nauðungarvistaðra og þeirra sem krafist er að sviptir verði lögræði. Mikilvægt nýmæli frumvarpsins er einnig að þeir sem eru fjárráða en eiga erfitt með að sjá um fjármál sín vegna veikinda eða fötlunar geta fengið skipaðan ráðsmann er fari með fjármál þeirra að því er varðar tilteknar eignir. Í frumvarpinu er nýmæli um tímabundna sviptingu lögræðis og heimild til að svipta menn fjárræði einungis að því er varðar tilteknar eignir hans. Þá er lagt til að settar verði reglur um rétt nauðungarvistaðs manns til að njóta stuðnings og ráðgjafar sérstaks ráðgjafa vegna sjúkrahúsdvalarinnar. Einnig er að finna það nýmæli í frumvarpinu að dómari getur skipað sóknaraðila talsmann ef hann óskar eftir því. Þá eru í frumvarpinu ítarlegri reglur um lögráðamenn en í núgildandi lögum, einkum um lögborna lögráðamenn, og mikilvægt nýmæli um að þóknun til skipaðs lögráðamanns megi greiða úr ríkissjóði ef sérstaklega stendur á. Miklar umræður urðu í nefndinni um hækkun sjálfræðisaldurs, en frumvarpið gerir ráð fyrir að hann miðist áfram við 16 ár. Komu fram rök bæði með og á móti hækkun sjálfræðisaldurs, en mælt var með hækkun í nær öllum umsögnum sem nefndinni bárust. Þá hefur nefndin einnig haft til umfjöllunar 49. mál, en þar leggja flutningsmenn til hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár. Allsherjarnefnd bárust alls tíu umsagnir um það mál og mæltu níu umsagnaraðilar af tíu með breytingunni, en ekki var tekin afstaða til málsins í umsögn dómsmálaráðuneytisins. Ljóst er að skiptar skoðanir eru um hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár og þykir allshn. rétt að ákvörðun um þetta atriði komi til atkvæða hér á hinu háa Alþingi. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er grein fyrir á sérstöku þingskjali. Helstu atriði breytingartillagna nefndarinnar eru eftirfarandi: 1. Lagt er til að sjálfræðisaldur verði hækkaður í 18 ár. Í athugasemdum við I. kafla frumvarpsins eru reifuð ítarleg rök bæði með og á móti hækkun sjálfræðisaldurs sem ýmsar stofnanir, félög og samtök færðu fram í umsögnum sínum til nefndar þeirrar er frumvarpið samdi. Meiri hluti umsagnaraðila mælti með hækkun sjálfræðisaldurs en enginn mælti gegn hækkuninni. Nefndin, sem samdi frumvarpið, tók ekki afstöðu til þess álitaefnis hvort hækka bæri sjálfræðisaldurinn og gekk þannig frá málinu að samin voru tvö frumvörp sem voru efnislega eins að öðru leyti en því er þetta efni varðar. Þá liggur fyrir að verkefnisstjórn dómsmálaráðherra vegna átaks í ávana- og fíkniefnavörnum lagði til í skýrslu sinni, sem hún sendi frá sér í júní 1996, að sjálfræðisaldur yrði hækkaður í 18 ár. Helstu rök, sem færð hafa verið fyrir hækkun sjálfræðisaldurs, eru að þjóðfélagsaðstæður hafi breyst á síðustu árum. Þorri íslenskra ungmenna búi nú í foreldrahúsum fram undir tvítugt og njóti stuðnings foreldra sinna. Þannig hafi sjálfræði aðeins táknrænt gildi fyrir þennan hóp. Einnig hefur verið bent á að með minnkandi atvinnumöguleikum ungmenna og lengri skólagöngu hafi aðstæður þeirra breyst og fæst þeirra séu fær um að framfæra sig sjálf eða reka heimili. Þá hefur verið á það bent að hið íslenska fyrirkomulag sé ekki í samræmi við löggjöf í nágrannalöndum okkar þar sem sjálfræðisaldur er 18 ár, en komið hefur fram í nefndinni að fjölskyldur sem flytjast til Norðurlanda geta lent í vandræðum vegna þessa misræmis. Þá hafa verið færð rök fyrir því að rétt sé að fylgja meginreglu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem allir einstaklingar undir 18 ára aldri séu skilgreindir sem börn. Einnig hefur verið bent á að óeðlilegt misræmi felist í því að forsjárskyldur falli niður við 16 ára aldur barna, en framfærsluskylda haldist til 18 ára aldurs. Þá hefur verið bent á að á grundvelli barnaverndarsjónarmiða sé rétt að hækka sjálfræðisaldurinn þar sem barnaverndarnefndir geti ekki haft afskipti af málefnum unglings sem náð hefur 16 ára aldri nema með samþykki hans. Þannig geti meðferðarstarf, sem hafið er fyrir 16 ára aldur, glatast þar sem unglingur rjúfi oft öll tengsl við meðferðaraðila í krafti fengins sjálfræðis. Þannig ætti að verða auðveldara að beita viðeigandi stuðningsúrræðum í barnaverndarmálum ef sjálfræðisaldurinn er hækkaður. Loks má nefna að bent hefur verið á hvað varðar afbrot og vímuefnaneyslu ungmenna á aldrinum 16--18 ára að auðveldara geti verið að ná til og grípa í taumana hjá einstaklingum á þessum aldri ef sjálfræðisaldur verður hækkaður. Helstu rök, sem færð hafa verið gegn hækkun sjálfræðisaldurs, lúta að því að með hækkuninni sé verið að svipta stóran hóp ungmenna rétti til að takast á við sjálfsábyrgð. Einnig hafa verið sett fram þau rök að með hækkun sjálfræðisaldurs sé einkum verið að reyna að ná til hóps unglinga sem sé á villigötum vegna afbrota og neyslu vímuefna. Þá hafa verið færð fram þau rök að skólaskyldu barna ljúki við 16 ára aldur, og að ekki sé óeðlilegt að sjálfræði og skólaskylda fari saman. Í því sambandi er þó rétt að geta þess að skólaskyldu á Norðurlöndum lýkur við 16 ára aldur þó að unglingar verði ekki sjálfráða fyrr en 18 ára. Þá er það af sumum talinn kostur að ungmenni öðlist sjálfstæði stig af stigi þannig að þau fái fyrst sjálfræði og síðan fjárræði og þar með lögræði. Þá hafi sýnt sig að oftar en ekki hafi 16 ára aldurinn í för með sér aukna ábyrgð á jákvæðan og uppbyggilegan hátt. Að öllu þessu athuguðu telur allsherjarnefnd rétt að leggja til hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár. 2. Lögð er til breyting við 4. mgr. 10. gr. í samræmi við ábendingar Dómarafélags Íslands. Lýtur breytingin að málsmeðferð í lögræðissviptingarmálum og felst í því að dómara er skylt að lokinni rannsókn máls að gefa aðilum kost á að flytja málið munnlega. Telja verður að slík breyting geti leitt til skilvirkari málsmeðferðar. 3. Þá felast breytingarnar í því að lagt er til að sá tími, sem nauðungarvistun sem dómsmálaráðuneytið getur heimilað skv. 3. mgr. 19. gr., verði lengdur úr 15 sólarhringum í 21 sólarhring. Fram kom hjá fulltrúum Geðlæknafélags Íslands sem komu á fund nefndarinnar að lenging þessi væri mjög æskileg þar sem áhrifa lyfjameðferðar sé ekki alltaf farið að gæta að fullu eftir 15 sólarhringa. Mæltu þeir þar af leiðandi með því að tími nauðungarvistunar yrði lengdur í 21 sólarhring og byggjast tillögur nefndarinnar á þessum ábendingum, en gera þarf breytingar á 19. og 29. gr. vegna þessa. 4. Einnig felast tillögur nefndarinnar í því að gerð verði breyting á 3. mgr. 30. gr. þess efnis að við greinina bætist ákvæði um að í kröfu um að nauðungarvistun verði aflétt komi fram hvort óskað er skipunar ákveðins talsmanns og ef svo er hver það eigi að vera. Barst nefndinni ábending um þessa breytingu frá Dómarafélagi Íslands. Til grundvallar henni liggur það sjónarmið að það sé í þágu skjóts framgangs málsins og til frekari hagræðingar að dómari geti skipað nauðungarvistuðum manni talsmann um leið og honum berst krafa um að nauðungarvistun verði aflétt. Í samræmi við þessa breytingu leggur nefndin til smávægilega breytingu á 1. mgr. 31. gr. 5. Breytingartillaga við 2. mgr. 51. gr. tengist tillögunni um hækkaðan sjálfræðisaldur. Við hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár falla forsjá barna og fjárhald niður við sömu aldursmörk og á því 2. málsl. 2. mgr. 51. gr., um fjárhöld barna sem orðin eru sjálfráða en ekki fjárráða, ekki lengur við. 6. Einnig er lögð til breyting á 2. mgr. 58. gr. er tengist tillögunni um hækkaðan sjálfræðisaldur. Með hækkuðum sjálfræðisaldri kemur að sjálfsögðu ekki til þess að ungmenni undir 18 ára aldri verði svipt sjálfræði sínu og á því heimildin til að vista sjálfræðissviptan mann nauðugan á heimili eða stofnun sem rekin er samkvæmt lögum um vernd barna og ungmenna ekki við. Sú heimild, sem 2. mgr. 58. gr. veitir til nauðungarvistunar sjálfræðissviptan mann á stofnun, að skilyrðum ákvæðisins fullnægðum, er því bundin við stofnanir sem reknar eru samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu eða lögum um málefni fatlaðra. 7. Tillaga um ákvæði til bráðabirgða er einnig tengd tillögunni um hækkaðan sjálfræðisaldur. Með þessu ákvæði er lagt til að þeir sem öðlast hafa sjálfræði samkvæmt ákvæðum laga nr. 68/1984 haldi því. Þetta hefur eingöngu þýðingu varðandi ungmenni sem náð hafa 16 ára aldri við gildistöku laganna, en eru ekki orðin 18 ára. Unglingur, sem fæddur er 31. desember 1981 og verður því 16 ára á gamlársdag 1997, öðlast sjálfræði samkvæmt ákvæðum laga nr. 68/1984 og heldur því þrátt fyrir gildistöku nýrra laga þar sem mælt er fyrir um 18 ára sjálfræðisaldur. Unglingur, sem fæddur er 1. janúar 1982 og verður því 16 ára 1. janúar 1998, öðlast hins vegar ekki sjálfræði fyrr en að tveimur árum liðnum, þ.e. þegar hann nær 18 ára aldri, þar sem gildistaka laganna miðast við 1. janúar 1998. Ljóst er að hér skapast ákveðið tímabundið misræmi. Hjá því er hins vegar örðugt að komast þegar lagt er til að sjálfræðisaldur verði hækkaður. Sú lagaskilaregla sem hér er lögð til byggist að meginstofni á því sjónarmiði að þeir unglingar, sem öðlast hafa sjálfræði í gildistíð gildandi lögræðislaga, verði ekki sviptir þeim réttindum. Loks telur nefndin rétt að benda á að samhliða hækkun sjálfræðisaldurs þarf að huga að breytingu á ákvæðum annarra laga þó að nefndin telji ekki nauðsynlegt að gera þessar breytingar þegar í stað. Undir nefndarálitið skrifa Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Jón Kristjánsson, Guðný Guðbjörnsdóttir, Kristján Pálsson og Ögmundur Jónasson. Hjálmar Jónsson og Árni R. Árnason skrifa undir álitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Þau ánægjulegu tíðindi hafa gerst í meðferð allshn. á þessu máli að stjfrv. er breytt með brtt. allshn. við eitt veigamesta atriði þessa frv., nefnilega 1. gr. þess um sjálfræðisaldur. Og nú er lagt til að hann verði hækkaður í 18 ár eins og fram kom hjá frsm. nefndarinnar. Til upprifjunar vil ég geta þess að á síðasta þingi lagði bæði ég ásamt kvennalistakonum og Jóhanna Sigurðardóttir ásamt fleiri þingmönnum fram tvö nær samhljóða frv. um að sjálfræðisaldur yrði hækkaður úr 16 í 18 ár og á þessu þingi lögðum við Jóhanna Sigurðardóttir sameiginlega fram eitt frv. um sömu lagabreytingu, 49. mál þessa þings. Þetta er reyndar nefnt í nefndaráliti allshn. Frv. okkar Jóhönnu Sigurðardóttur var sent út til umsagnar og skemmst er frá því að segja að allar umsagnir reyndust jákvæðar og níu af tíu tóku beinlínis afstöðu með hækkun sjálfræðisaldurs. Þeir sem fengu frv. sent voru Barnaheill, Heimili og skóli, Félag framhaldsskólanema, Sýslumannafélag Íslands, Félagsmálastofnun Akureyrar, Félagsmálastofnun Hafnarfjarðar, Félagsmálastofnun Kópavogs, Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar og Barnaverndarstofa. Það er mjög ánægjulegt þegar svona gerist. Það virðist vera, eins og reyndar kemur fram í frv. sjálfu, að viðhorf hafa verið að breytast til þessa ákvæðis. Þegar frumvarpsdrögin voru fyrst send út á vegum þeirrar nefndar sem samdi frv., voru mun skiptari skoðanir um þetta mál en þegar lokið var við frumvarpsdrögin, voru umsagnir mun jákvæðari. Það endaði með því að nefndin sem samdi frv. samdi tvö samhljóða frumvörp eins og kom fram í máli frsm., en ríkisstjórnin ákvað að leggja það form frv. fram sem gerði ráð fyrir óbreyttum sjálfræðisaldri. En nú hefur það sem sagt gerst að innan allshn. hefur myndast meiri hluti fyrir því að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár þó að tveir nefndarmenn skrifi undir álitið með fyrirvara. Ég ætla ekki að fara í smáatriðum ofan í þau rök sem ég tiltók við 1. umr. með því að hækka sjálfræðisaldurinn, en þau eru dregin saman á bls. 2 í nefndaráliti allshn. Þau eru fyrst og fremst þannig að þjóðfélagsaðstæður hafa breyst á síðustu árum og íslensk ungmenni búa í foreldrahúsum og veitir ekki af því skjóli og þeirri vernd sem hækkuðum sjálfræðisaldri fylgir. Meginrökin eru að mínu mati þau að þetta á við allan hópinn í heild. En röksemd númer tvö sem einnig er veigamikil er sú að þetta auðveldar mjög meðferð á barnaverndarmálum, þ.e. meðferð á ungmennum 16--18 ára, hvort sem um er að ræða fíkniefnaneytendur eða ekki síður eins og kom skýrt fram hjá fulltrúum Geðhjálpar og Geðlæknafélags Íslands að geðsjúkdómar birtast yfirleitt á unglingsárum og þá getur verið mjög mikilvægt við meðferð þeirra að foreldrar hafi möguleika á að grípa til festu í uppeldismálum, þannig að barnið geti ekki bara flutt að heiman eða útskrifað sig af stofnun ef um það er að ræða. Við í allshn. ræddum ítarlega um hvort vegna þessarar breytingar þyrfti að breyta öðrum lögum og um nokkur þeirra er rætt í sjálfu frv. Niðurstaða nefndarinnar varð að ekkert af því væri nauðsynlegt, en það væru síðari tíma ákvarðanir að meta hvað væri æskilegt. Helstu rökin sem hafa verið notuð gegn hækkun sjálfræðisaldurs eru þau að verið sé að svipta stóran hóp ungmenna sjálfræði vegna nokkurra sem eiga í vandræðum. Ég get alls ekki séð að þetta séu rök nema einhver vandamál séu á ferðinni vegna þess að ef unglingur vill t.d. fara að heiman eða gera eitthvað slíkt og foreldri telur slíkt æskilegt, þá er það að sjálfsögðu heimilt þannig að mér finnst í rauninni mjög veigalítil þau rök sem mæla gegn þessari breytingu og mjög tímabært og mikilvægt að okkar löggjöf sé bæði í samræmi við nágrannalöndin og í samræmi við skilgreiningar í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég tel og að þetta muni auðvelda flutninga á milli landa með börn á þessum aldri. Það er sem sagt mjög mikið fagnaðarefni að þetta varð niðurstaðan í nefndinni. Að öðru leyti varð mjög mikil sátt um allar aðrar breytingartillögur og um þetta frv. í heild og ég styð það heils hugar eins og það er lagt fram nú með þessum breytingartillögum.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög merkilegt mál sem hér er tekið á dagskrá og ástæða til að vekja athygli á því að samstaða er um þetta brýna mál, breytingu á lögræðislögunum, milli stjórnar og stjórnarandstöðu vegna þess að væntanlega hefur þjóðin það viðhorf að hér sé eiginlega allt í ágreiningi en það er síður en svo. Langflest merkileg lög eru sett í mikilli sátt. Virðulegi forseti. Ég kem hér upp út af einu atriði, en vil þó áður nefna hvað ég fagna því að nú er sett í lög að lögráða verða menn 18 ára og lögráða maður er jú sjálfráða og fjárráða. Eins og fram kom hjá síðasta ræðumanni hefur þetta mál ítrekað verið til umfjöllunar hér og við jafnaðarmenn höfum einhuga haft þá afdráttarlausu skoðun að 18 ára mörkin ættu að vera í allar áttir og viðmið 18 ára með lögræði. Ég fagna þessu ákvæði og að nefndin skyldi komast að þessari niðurstöðu. Virðulegi forseti. Ég hef á liðnum árum í nokkur skipti borið fram fyrirspurn til dómsmrh. um endurskoðun þessara laga út af sérstöku atriði og það varðar sjálfræðissviptingu þroskaheftra. Ég hef bent á að samkvæmt lögum fær sá sem sviptur er sjálfræði ekki sjálfræði á ný fyrr en orsök þess að viðkomandi var sviptur er ekki lengur til staðar. Þegar um er að ræða þroskaheftan einstakling sem sviptur er sjálfræði, t.d. vegna viðkvæmra læknisaðgerða, er orsökin óbreytanleg, nefnilega sú staðreynd að viðkomandi er þroskaheftur og það mun ekki breytast. Þess vegna hefur verið mjög mikil áhersla lögð á það af hálfu samtaka fatlaðra að unnt sé að svipta slíkan einstakling sjálfræði tímabundið og sú sjálfræðissvipting endurheimtist sjálfkrafa síðar. Um þetta höfum við dómsmrh. rætt og hann hefur boðað að í endurskoðun laganna verði tekið á þessu ákvæði. Nú er ljóst að ákvæðið sem fjallar um tímabundna sviptingu kveður á um sex mánaða sviptingu sem er miklu lengra tímabil en þessi samtök töldu fyrir fram að sett yrði í lög ef slík bráðabirgðasvipting yrði lögfest. Mér hefur verið bent á, af því að það hefur borið á óánægju með að þetta sé eina ákvæðið sem mögulegt er að vísa í til að svipta einstakling sjálfræði t.d. vegna nokkurra daga aðgerðar, eins og ég hef nefnt, en að viðkomandi yrði að bíða í hálft ár, þá hefur mér verið bent á 15. gr. þar sem segir: ,,Nú telur sá sem átt getur aðild að lögræðissviptingarmáli að ástæða sviptingar sé ekki lengur fyrir hendi og getur hann þá borið fram kröfu við héraðsdómara um að lögræðissvipting verði felld niður með úrskurði að nokkru eða öllu leyti.`` Ég spyr forsrh. í fyrsta lagi hvort það hafi komið til að slík sjálfræðissvipting sem endurheimtist sjálfkrafa eftir ákveðinn tíma tæki til skemmri tíma. Í öðru lagi spyr ég hvort sú leið sem sagt er að fara megi skv. 15. gr. sé einhver flýtileið eða hvort það sé hefðbundin leið fyrir dómstólum.

Herra forseti. Sem svar við fyrri spurningu hv. 5. þm. Reykn. er það að segja að ekki hefur komið til tals að hafa þennan tíma skemmri. Hér er um að ræða mjög merkilegt nýmæli í lögræðislögum, að það er unnt að svipta menn sjálfræði til skamms tíma, en á það er að líta að sjálfræðissvipting er mjög alvarleg aðgerð. Þess vegna hefur ekki verið talið að það væri rétt að viðurkenna hana til skemmri tíma en sex mánaða. Í því efni verður að gilda ákveðin festa og mat á aðstæðum því að hér er ekki um að ræða aðgerð sem menn geta hlaupið í til nokkurra daga. Varðandi þau tilvik sem hv. þm. nefnir þá er með dómi hægt að fella ákvörðun um sjálfræðissviptingu úr gildi og það er hefðbundin dómsathöfn. Ég geri ráð fyrir því að ef skilyrði eru fyrir hendi til þess að fella sjálfræðissviptingu niður með dómi þá taki slík málsmeðferð vikutíma eða innan við það þannig að hér er um að ræða virkt úrræði ef skilyrðin eru fyrir hendi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dósmmrh. fyrir þessu skýru svör og ég fagna þessum nýmælum. Ég vil að það komi skýrt fram, og ég deili þeirri skoðun, að þetta er alvarleg aðgerð. Ég hef ekki fyrir fram haft neina skoðun á því hvort slík aðgerð ætti að taka til sex mánaða eða annars tíma. Ég hélt að tíminn væri skemmri á Norðurlöndum. Það getur þó verið að mér skjátlist í því. Mér finnst mjög mikilvægt að það kom fram hjá ráðherranum að ef á að fella slíka sjálfræðissviptingu úr gildi eftir stuttan tíma mundi slík sérstök dómsathöfn ekki taka langan tíma eins og kemur fram í máli hans. Ég held að það skipti mjög miklu máli fyrir þá sem hafa látið sig þetta sérstaka mál varða að þessi skýring hefur komið fram.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um lögræðislög sem hefur verið til athugunar í hv. allshn. Rétt er að geta þess að nefndin er sammála um að frv., eins og það kom fram, sýnist mjög vandlega unnið og um það álitaefni sem mest gætir millum okkar nefndarmanna er í raun fjallað um í greinargerð með frv. þó svo nefndin sem það samdi hafi ekki tekið ákvörðun þess efnis að breyta skyldi því með frv. eins og það var lagt fram. Ég tek undir það sem fram kemur í nefndaráliti að með þessari löggjöf koma fram margvíslegar úrbætur sem varða réttindi þeirra einstaklinga sem koma til umfjöllunar um nauðungarvistanir eða meðferð lögræðismála þeirra og hyggst ekki rekja það frekar. Það álitaefni sem ég er ekki sammála nefndarmönnum að öðru leyti um hyggst ég ræða sérstaklega en um það er ég að mestu leyti sammála hv. þm. Hjálmari Jónssyni. Við höfum báðir gert fyrirvara um þetta atriði með undirritun á nefndaráliti. Í álitinu kemur fram að mælt var með hækkun sjálfræðisaldurs í nær öllum umsögnum sem nefndinni bárust og í framsögu formanns nefndarinnar kom fleira fram sem ég tel rétt að menn hafi í huga þegar þeir heyra okkur, sem ekki erum sammála, geta þess sem við teljum við eiga. Um þetta, herra forseti, vænti ég leyfis til þess að nefna nokkur atriði úr umsögnum sem hafa vakið athygli okkar nefndarmanna og sem sumir aðrir nefndarmenn telja vera almenna röksemd fyrir hækkun sjálfræðisaldurs. Til að mynda kom fram vönduð umsögn frá Landssamtökunum Þroskahjálp þar sem þau gera þrjú atriði í frv. að umfjöllunarefni. Þar á meðal að samtökin mæli með því að sjálfræðisaldur yrði hækkaður í 18 ár. Síðan er færð fram forsenda í einni málsgrein upp á þrjár línur. Þar segir að vart þurfi að hafa mörg orð um það að fyrir umbjóðendur samtakanna hefur hvert orð mikið að segja o.s.frv. Í þessari umsögn eru hvergi nefnd atriði sem varða aðra landsmenn eða nokkur önnur ungmenni. Ég álít þess vegna, herra forseti, þetta atriði í umsögn Þroskahjálpar ekki varða málið almennt. Ég tel að ég sé ekki að misvirða skoðun samtakanna varðandi umbjóðendur þeirra að þessu leyti. Það er rétt að geta þess einnig að hin tvö atriðin sem samtökin fjalla um í umsögn sinni fá hvort um sig nærri heillar blaðsíðu umfjöllun í umsögn samtakanna og það segir mér einfaldlega að þau tvö atriði eru miklu veigameiri og að áliti þeirra þarfnast þau miklu meiri umfjöllunar. Herra forseti. Ég vil líka nefna vandaða og viðamikla umsögn frá samtökunum Barnaheill og geta þess að þau segja það meginrök fyrir hækkun sjálfræðisaldurs að þeirra mati að það sé rökrétt og raunar nauðsynlegt að foreldrar gefi börnum sínu aukið svigrúm þegar fullorðinsárin nálgast. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég skil ekki beint samhengið þarna á milli. Þessi samtök nefna líka að yfirvofandi sjálfræðisaldur verði til þess á mörgum heimilum að foreldrar gefi 13--15 ára unglingum ótímabært frelsi til útivistar og umberi nauðugir áfengisneyslu og fleira af ótta við að eðlilegur agi, eðlilegur agi, herra forseti, verði til þess að allt springi í loft upp þegar 16 ára aldri er náð. Enn verð ég að viðurkenna, herra forseti, að ég skil ekki samhengið og raunar sýnist mér að samtökin Barnaheill telji það mest vandkvæði í þessu álitaefni að foreldrar standi ekki við skyldur sínar sem foreldrar og umsjónarmenn barna sinna. Þykir mér sú niðurstaða afskaplega sérkennileg og verð að segja aftur: Ég get ekki litið svo á að hún sé fullkomin, fullbær og haldbær röksemd fyrir almennri hækkun sjálfræðisaldurs. Stofnunin Barnaverndarstofa hefur líka sent inn vandaða umsögn upp á sennilega nærfellt 10 blaðsíður. Þar er um þetta atriði fjallað í einni stuttri málsgrein upp á fimm línur. Enn verð ég að viðurkenna, herra forseti, að það segir mér að þau sem segja álit sitt í umsögn frá stofnuninni Barnaverndarstofu telja ýmis önnur atriði í frv. miklu mikilvægari en þetta. Samtökin Geðhjálp hafa einnig sent umsögn sem er ekki jafnmargorð, en þess verður að geta, herra forseti, að þau samtök leggja megináherslu á ýmislegt annað. Þau samtök gera í umsögn sinni grein fyrir sex tölusettum atriðum, m.a. á nauðsyn þess að hafa reglubundið eftirlit með nauðungarvistunum og þvingunarmeðferðum á geðdeildum og nauðsyn þess að ákvæði um gerð reglugerðar um skráningu og eftirlit með þvingunarmeðferð verði í lögum. Samtökin nefna sitthvað fleira, en sjötta og síðasta atriðið er tillaga um að sjálfræðisaldur verði hækkaður í 18 ár og líkt og önnur samtök fær það ekki mikið rúm í umsögninni, sex línur, og stenst ekki samjöfnuð við fyrri atriðin sem greinilegt er að samtökin Geðhjálp telja miklu mikilvægari að vel takist til við ákvörðun um. Hvað varðar umsagnir sem fram komu til nefndarinnar, herra forseti, vil ég að endingu gera grein fyrir áliti starfshóps um málefni geðsjúkra, sem við verðum að álíta að starfi á sambærilegu sviði og samtökin Geðhjálp, fjalli um einstaklinga, ungmenni sem fullorðna, þegar orðna sjálfráða sem ekki, rétt eins og önnur sem hér hafa látið málið sig varða. Undir umsögn þeirra ritar formaður starfshópsins og hann segir ósköp einfaldlega --- þar verð ég að viðurkenna, herra forseti, að ég tel raunar að formaður hv. allshn. hafi ekki sagt rétt um þegar hann sagði að enginn hefði lagt til annað um þetta atriði sem ég ræði. Formaður starfshóps um málefni geðsjúkra segir: ,,Formaður hópsins styður þá ákvörðun að halda sjálfræðisaldur við 16 ár. Ef hann er hækkaður í 18 ár má líta svo á að stór hópur einstaklinga sé sviptur sjálfræði til þess að koma hlutfallslega litlum hópi til hjálpar``, eins og rakið er í athugasemdum. Hann segir enn fremur: ,,Til viðbótar við þau rök sem þegar hafa fram komið má nefna að nýmæli í frv. sjálfu`` --- og er þá sérstaklega átt við takmarkaða lögræðissviptingu --- ,,minnkar nauðsyn á því að hækka sjálfræðisaldur úr 16 í 18 ár.`` Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að margt hafi orðið þess valdandi að margir þjóðfélagsaðilar, samtök foreldra, skóla og ýmissa uppalenda, þar á meðal frjálsra félagasamtaka sem starfa með börnum og ungmennum, hafa tekið afstöðu til þessara hugmynda og til þess hvort rétt sé að við hækkum sjálfræðisaldur og förum þar t.d. að ráði annarra grannþjóða okkar og að því sem kemur fram í alþjóðasáttmála Sameinuðu þjóðanna um vernd barna og ungmenna. Ég held að það sé nauðsynlegt, herra forseti, að við minnumst nokkurra ummæla sem fallið hafa, til að mynda hér fyrir fáeinum mínútum í þessum ræðustól, að sjálfræðissvipting sé mjög alvarleg aðgerð. Það voru orð hæstv. ráðherra í þessu máli. Ég lít svo á að ákvörðun um að breyta hinum almennu skilyrðum um aldur fyrir sjálfræði sé jafnalvarleg ákvörðun. Mér finnst sérkennilegt að heyra hér sagt að þau rök sem fram hafa komið gegn hækkun sjálfræðisaldurs séu mjög veigalítil, eins og var sagt dálitlu fyrr í umræðunni. Þar var t.d. sagt að slík hækkun mundi hugsanlega auðvelda flutning fjölskyldna milli landa. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að það hefur hvergi komið fram í máli þeirra sem sent hafa hv. allshn. umsagnir sínar eða rætt við hana á fundum hennar, skoðanir eða álitaefni sem þessu tengjast. Þetta eru algerlega nýjar upplýsingar fyrir okkur og raunar kom ekkert fram sem sýnir fram á að þetta sé réttmæt ályktun. Ég tel hins vegar veigameira, herra forseti, að við fjöllum ekki hér um réttindi þeirra sem eiga að starfa með ungmennum eða þurfa að fjalla um ungmenni sem hugsanlega komast í erfiðar aðstæður. Við fjöllum hér um réttindi ungmennanna sjálfra og þó að það hafi komið fram, sem rétt er, að einhver breyting hafi orðið á aldursviðmiðun í almennum kjarasamningum, þá hefur það ekki breyst að í almennum kjarasamningum eru líka sérstök ákvæði, eins og verið hafa um áratugi, um laun til ungmenna yngri en þetta. Því var ekki breytt í almennum kjarasamningum. Enn þá eru til sérstök ákvæði um kjör, launakjör, starfandi unglinga allt frá 14 og jafnvel 12 ára aldri. Ég verð því að viðurkenna að eitthvert nýmæli um að miða launakjör við 18 ár hygg ég að breyti engu um það hvort unglingar starfi yfirleitt eða ekki. Ég hygg það breyti engu um tekjumöguleika unglinga og ég hygg að það breyti engu um það sem hér er löng, ekki áratuga, heldur aldalöng, hefð fyrir því að ungt fólk leggur sitt eigið framlag til heimila, til þeirrar atvinnu sem stunduð er á hverjum stað, hvort sem það er á heimili eða utan þess, sjálfum sér til framfærslu og þroska. Í þessu samhengi verð ég að viðurkenna, herra forseti, að það hefur oft birst mér og verið sagt við mig, ekki aðeins af löndum mínum heldur öðrum, að það sé skemmtilegt og virðingarvert einkenni á Íslendingum að greinilega megi merkja að hér sé ungt og uppvaxandi fólk fyrr sjálfstætt, fyrr ábyrgt gerða sinna en með öðrum þjóðum, ekki vegna laga heldur vegna þess að það sýnir fyrr manndóm og þroska til þess að taka slíkar ákvarðanir um eigin mál. Skyldum við nú breyta því með lögum? Þeirri spurningu, herra forseti, verð ég að svara með ályktun einni. Ég er þeirrar trúar að ef við hækkum þessi aldursmörk í lögum muni það smám saman, að vísu á lengri tíma en það tekur að afgreiða lög, leiða til þess að ungu fólki verður smám saman síður falin ábyrgð á eigin málum, síður falin ábyrgð á starfi heldur en verið hefur. Með þessum orðum meina ég að bæði heimili, foreldrar og aðrir uppalendur, jafnvel sjálfboðasamtök, ég tala ekki um aðilar á vinnumarkaði muni draga það um tvö ár eða svo frá því sem nú hefur gerst að fela unglingum ábyrgð og störf. Verkefni við hæfi verði látin bíða. Ég hygg að það sé þekkt í uppeldi, herra forseti, að hverjum uppvaxandi manni, á hvaða aldri sem hann er, er brýn nauðsyn að fást við störf við hæfi og ögrandi störf sem kalla fram þroska af starfinu sjálfu. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, enn og aftur að ég hef talið þetta einkenni á Íslendingum mjög okkur til virðingar og ég tel okkur ekki til virðingar að draga með þeim hætti sem er ráðgert í tillögum meiri hluta allshn. úr réttindum uppvaxandi ungmenna. Ég tel að við eigum áfram að sýna þeim traust til að fara með eigin ábyrgð, vera sjálfstæðir einstaklingar og hafa nokkurt frumkvæði um eigin mál. Ég tel að með því sé hlutur foreldra, skólamanna eða annarra sem koma að þroska þeirra eða uppeldi ekki gerður lakari. Ef til þarf að taka vegna þess að ungmenni lenda í erfiðleikum eða á glapstigum, þá verða með frv., þegar það verður að lögum, traustari leiðir en áður til að grípa inn í. Í því samhengi vil ég sérstaklega vísa til ábendingar í umsögn starfshóps um málefni geðsjúkra sem ég tel raunhæfari ábendingu en margar aðrar sem fram hafa komið. Ég tel ekki skynsamlegt, herra forseti, að fara þá leið sem kemur fram í tillögum meiri hluta nefndarinnar vegna þeirra einstaklinga eða samtaka sem finnst erfitt að eiga við og annast ungmenni sem hafa sjálf réttindi. Mér finnst það gersamlega ófullnægjandi röksemd. Vegna þessarar afstöðu minnar, herra forseti, skal ég taka það skýrt fram að tillagan sem um ræðir er a-liður 1. tölul. í breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar en vegna efnis tillögunnar varðar það b-lið í 1. tölul. og einnig tillögurnar í töluliðum 7, 8 og 9. Ég mun greiða atkvæði gegn tillögunni sjálfri og að öðru leyti haga atkvæði mínu eftir því sem ég tel við eiga um tillögurnar sem tengjast henni. Ég vænti þess, herra forseti, að þingmenn hugsi sig vandlega um áður en þeir fara þá leið að skerða réttindi uppvaxandi ungmenna, skerða tækifæri þeirra til að finna til sjálfsábyrgðar, hugsanlega skerðast þar á eftir tækifæri þeirra til þroskandi viðfangsefna, til þess að bæta stöðu einhverra sem þurfa að annast fáein ungmenni því sem betur fer og þrátt fyrir allt, erum við hér að tala um aðila sem annast fáein ungmenni sem hafa lent í erfiðleikum en eru um leið að reyna að bæta það með því að taka þennan rétt af öllum ungmennum á þessum aldri og láta öll ungmenni bíða eftir þessum rétt í tvö ár vegna fáeinna. Ég tel það ekki rétta leið og þess vegna er ég mótfallinn þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Ég vil fá að koma að athugasemdum út af orðum hv. þm. Fyrst þar sem hann nefndi að ég hafi ofsagt í framsögu með nefndaráliti allshn. sem er misskilningur hjá hv. þm. vegna þess að þar segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Miklar umræður urðu í nefndinni um hækkun sjálfræðisaldurs en frv. gerir ráð fyrir að hann miðist áfram við 16 ár. Komu fram rök bæði með og á móti hækkun sjálfræðisaldurs en mælt var með hækkun í nær öllum umsögnum sem nefndinni bárust.`` Síðan minnist ég á annað mál sem er til umfjöllunar í nefndinni, sem er 49. mál þingsins, en þar leggja flm. til hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár. Allshn. bárust alls tíu umsagnir um það mál og mæltu níu umsagnaraðilar af tíu með breytingunni. Það var þetta mál sem var verið að ræða um í framsögunni. Ég vil enn fremur upplýsa að fulltrúi dóms- og kirkjumrn. sem mætti í allshn. og tók þátt í störfum í nefndinni sem samdi frv., og þar lá mjög mikil vinna á bak við, benti einmitt á hugsanlega erfiðleika fjölskyldna sem mundu flytjst milli landa út af þessu misræmi sem er á aldrinum. Það var líka minnst á breytta kjarasamninga á vinnumarkaði og var upplýst að byrjunarlaun væru núna í fyrsta sinn miðuð við 18 ár, en það þarf hins vegar ekkert að breyta í sjálfu sér um þátttöku unglinga á vinnumarkaði. Það er greinilegt að hv. þm. túlkar umsagnir með öðrum hætti en ég geri. Ég sagði líka áðan að það væru skiptar skoðanir um þetta mál og því rétt að þingið tæki afstöðu til þess. En ég er alla vega ekki í vafa um það eftir vinnu nefndarinnar í þessu máli að mér finnst málið liggja í augum uppi. Það er ákveðin þróun farin af stað í þessa átt og því tel ég rétt að styðja og leggja fram þessa tillögu.

Herra forseti. Mér er ljúft að nefna að hafi ég misskilið eitthvað í ræðu hv. formanns allshn. bið ég forláts á því, en þannig skildi ég þau orð hennar sem um ræddi. Hins vegar verð ég að geta þess að ég tel mig hafa sæmilega stundað störfin í allshn. en þetta er í fyrsta sinn sem ég heyri þessa ábendingu um að það hafi valdið einhverjum erfiðleikum við flutning fjölskyldna á milli landa. Ég heyrði hins vegar svar við spurningu þessa efnis til annarra aðila sem svöruðu því að þeir hefðu ekki orðið þess varir.

Virðulegi forseti. Ég vil einnig koma inn í þessa umræðu og þær fullyrðingar ræðumanns að ekki hafi verið rætt um vandræði vegna misræmis á sjálfræðisaldri milli landa. Formaður nefndarinnar svaraði því kannski að hluta til áðan, en það var beinlínis rætt um að það væri ekki vitað t.d. hver réttarstaða íslenskra ungmenna frá 16--18 ára væri á Norðurlöndum sem dæmi. Það var sérstaklega rætt að þetta væri visst vandamál. Í framhaldi af því kom upp sú umræða að mikið væri um að fólk flyttist á milli landa og þá mætti búast við að þetta yrði vaxandi vandamál. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta, en þetta er svolítið sérkennilegt, finnst mér, af því að ég spurði hv. síðasta ræðumann að því í nefndinni hvað væri svona vont við að hækka sjálfræðisaldur og mér fannst hann ekki geta bent á það. Því í raun og veru er eina breytingin sú að barnið getur ekki flutt að heiman gegn vilja foreldra. Það er ekki mikið meira sem um er að ræða þannig að í praxís búa langflest börn heima hjá sér og ef þau vilja fara að heiman er eitthvað að nema foreldrarnir leyfi það. Mér finnst rökin ekki hafa komið nægilega skýrt hér fram og þessi rómantík um íslenska þjóðfélagið og sjálfstæðið er mjög sérkennilegt. Þetta er nákvæmlega sams konar umræða og kom hér upp í gær þar sem einhver benti á kynjamun í því sambandi, að konur vildu frekar að við viðurkenndum tilskipanir ESB um vinnu barna og unglinga en sumir karlmenn í félmn. vildu frekar halda í rómantísku hugmyndina um sjálfstæði íslenskra unglinga. Ég held að við verðum að horfast í augu við að þjóðfélagið er að breytast og það virðist hafa orðið allsherjarviðhorfsbreyting í þjóðfélaginu varðandi þetta atriði. Ég skil satt að segja ekki enn þá þessi rök þó ég hafi ítrekað leitað eftir þeim.

Herra forseti. Ég hef áður nefnt það sem ég heyrði í starfi nefndarinnar um flutning fjölskyldna milli landa. En um hitt sem hv. þm. gerði að umtalsefni að ekki hefðu heyrst rök fyrir afstöðu minni, þá verð ég hreinlega að viðurkenna að mér sýnist að þegar fólk heyrir rök fyrir afstöðu sem það ekki vill fallast á, þá telji það að engin rök hafa komið fram. Mér er alveg ljóst að þau rök sem fyrir mig eru mikilvæg í þessu efni gilda litlu fyrir hv. þm. En þegar hún heldur því fram að hún hafi ekki heyrt rök, þá finnst mér gegna öðru. Ég hef tínt til, herra forseti, þó nokkur atriði sem ég tel skipta máli og eru mér veigamikil. Það eru rök. Það kann vel að vera að einhver þeirra séu hlaðin tilfinningum eins og hefur vissulega komið fram í skoðunum fleiri hv. þm. sem eru mér ekki sammála. Ég hins vegar tel bæði skemmtilegt og, ég hef nefnt það, sérstaklega virðingarvert að við höfum til þessa, sem ég tel rétt að við gerum áfram, veitt ungmennum réttinn til sjálfræðis fyrr en í grannlöndum okkar. Ef hann veitir svona lítið eins og hv. þm. nefndi, hvers vegna þá að vera í þessu basli og deilum til að breyta því sem er svona lítils virði? Ég tel að það sé mikils virði fyrir uppvaxandi ungmenni og ég hef margsagt það. Og ég heyri það alveg ljóst að hv. þm. er mér gjörsamlega ósammála um það.

Virðulegi forseti. Ég tel ákaflega mikils virði að foreldrar geti kippt í taumana þegar á þarf að halda. Það hefur verið notað sem meginrök í þessu máli. Og ég tel að það eigi við um mun stærri hóp en unga fíkniefnaneytendur. Það er oft talað um það að Ísland sé að verða þannig að útlendingar flykkist hingað til þess að horfa á agalausa íslenska unglinga. Þetta er að verða þekkt fyrirbæri á heimsvísu. Ég tel að þessi breyting geti stuðlað að því að hegðun unglinga hér verði meira í samræmi við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar. En ef ég lít á bls. 2 þar sem talað er um rök gegn þessu, þá er t.d. nefnt þar að það hafi verið færð fram rök um að skólaskyldu barna ljúki við 16 ára aldur og ekki sé óeðlilegt að sjálfræði og skólaskylda fari saman. Ég get ekki séð hvernig þetta eru rök þar sem það tíðkast yfirleitt hvergi ... 

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að geta þess aftur sem hefur verið nefnt hér og ég hef nefnt og kemur fram í umsögn Barnaheilla. Þar er talað um ráðleysi foreldra. Það er ekki talað um réttleysi þeirra, heldur ráðleysi og ef við lesum setningarnar, þá segir þar ósköp einfaldlega að foreldrar beiti ekki þeim aga sem sumir þeirra telji við eiga. Ekki vegna þess að þeir hafi ekki rétt til þess, vegna þess einfaldlega að þeir gera það ekki. Ég hef aldrei nefnt það sem rök fyrir minni afstöðu sem hv. þm. nefndi, en ég skal nefna aftur meginástæðu mína. Hún kemur fram m.a. í greinargerð með frv., þ.e. að stór hópur einstaklinga verði sviptur réttindum vegna vandamála hjá tiltölulega fáum ungmennum á þessum aldri. Þetta hef ég nefnt aftur og aftur og fleiri eru mér sammála um það. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ef það er rangt að það sé lítill hluti ungmenna í vandamálum af þessu tagi, þá held ég að upplýsingar sem okkur hafa borist hafi verið rangar því að það er alveg ljóst að við fengum þær upplýsingar að það væri mjög lítill hópur ungmenna sem ætti við slík vandkvæði að stríða og þá foreldrar þeirra jafnframt. Við erum að tala um tillögu þess efnis að taka þennan rétt af öllum ungmennum vegna lítils hluta þeirra. Ég felli mig ekki við þá tillögu.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér í sjálfu sér mjög merkilegt mál og það er ljóst að það er að mestu leyti huglægt mat sem hv. þm. leggja á þetta atriði, þ.e. hvort við eigum að hækka sjálfræðisaldurinn úr 16 og upp í 18 ár. Hv. þm. sem hér talaði, Árni R. Árnason, 6. þm. Reykn., flutti málefnalega ræðu um þetta atriði og rökstuddi sitt mál að mínu mati. En það sem ég hjó sérstaklega eftir í málflutningi hans og ég er alveg ósammála honum um, er þegar hann segir að með þessari breytingu séum við að ákveða það, og það jafngildi því að það eigi sér stað, sjálfræðissvipting þeirra ungmenna sem sjá fram á að fá ekki sjálfræði fyrr en 18 ára en hefðu ella fengið það 16 ára. Mér finnst þetta vera mjög stórt sagt og ég lít ekki svona á málið vegna þess að þessi ungmenni hafa ekki öðlast sjálfræði þó þau hafi átt von á því að öðlast það 16 ára. Það er aðallega þetta atriði sem ég vildi nefna hér í andsvari vegna þess að mér finnst þetta vera mjög stórt mál ég ég sætti mig ekki við þetta mat hv. þm. Það hefur fyrst og fremst með það að gera í mínum huga að ég er þeirrar skoðunar eftir að hafa farið í gegnum þetta mál í hv. allshn. að það sé rétt að börn hér á landi verði sjálfráða 18 ára eins og tíðkast hjá okkar nágrannaþjóðum og eins og kveðið er á um í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en ekki 16 ára eins og lög kveða á um nú.

Herra forseti. Vissulega eru þetta mikilvæg og merkileg málefni sem hér liggur fyrir frv. um til laga. Hv. þm. Árni R. Árnason, 6. þm. Reykn., hefur ágætlega farið yfir þann fyrirvara sem ég ásamt honum hef gert við málið í allshn. og um það bæti ég ekki, svo prýðilega hefur hann haldið á því máli, þó að ég vilji reyndar koma að nokkrum atriðum til viðbótar eða til áréttingar því sem þegar hefur komið fram. Hv. allshn. hefur annast þetta mál af stakri prýði og er ekkert upp á þá vinnu formanns og varaformanns og annarra þeirra sem í nefndinni starfa að klaga, þótt okkur greini á um hækkun sjálfræðisaldurs eða óbreyttan sjálfræðisaldur eins og hann hefur verið á Íslandi frá ómunatíð. En almennt sagt tryggir þetta frv. til laga rétt og réttarstöðu þeirra sem eru ólögráða, bæði vegna æsku og hinna einnig sem hafa verið sviptir lögræði á fullorðinsárum. Kveðið er á um margt í frv. sem áður var túlkunaratriði. Nauðsynlegt er að skipa slíku inngripi í sjálfræði fólks með lögum. Slík afskipti og íhlutun mega helst ekki vera túlkunaratriði háð mati, að ekki sé talað um geðþótta. Um er að ræða aðgerðir, íhlutun um persónulega hagi, að taka ráðin af fólki og þarf því að tryggja réttarstöðu þeirra sem í hlut eiga alveg sérstaklega. Svipting sjálfræðis er mjög alvarlegt mál. Frelsi einstaklingsins er helgur réttur. Þeir varnaglar sem inn eru settir í frv. eru einkum þeir að lögráða maður má ekki ráðskast með ólögráða eða sjálfræðissviptan einstakling, heldur taka nauðsynlegar ákvarðanir sem óviðkomandi er ófær um að taka sjálfur. Þannig hefur lögráða maðurinn ekki jafnóskoraða heimild til yfirráða og verið hefur hingað til, en kveðið er á um þetta í 58. gr. frv. Þá er sleginn varnagli við því að samþykki yfirlögráðanda þarf einnig til þess að binda ólögráða einstakling við kaup og sölu fasteigna, en svokallaðir barnabílar, þar sem börn eru skráð fyrir bílum, eru því miður algengir í okkar samfélagi. Þannig er sett inn varnarákvæði gegn því að hægt sé að skrifa bíla og fasteignir á börn. Hvað varðar svo spurninguna um það hvort sjálfræðisaldur eigi að vera óbreyttur við 16 ár eins og verið hefur eða hækka hann í 18 ár, þá er margs að gæta. Rökin fyrir hækkun eru samræming og verndun. En aðalatriði málsins er hvort markmiðið sem að er stefnt náist með hækkun sjálfræðisaldursins eða hvort aðrar leiðir séu hugsanlega vænlegri til árangurs. Samráð foreldra og barna er afar mikilvægt. Lög tryggja ekki samráð og góð samskipti barna og foreldra. Við stöndum vissulega frammi fyrir vandamálum gagnvart unglingum í dag. Unglingadrykkja í þeim mæli sem tíðkuð er hér á landi er nánast einsdæmi í veröldinni. Það er vissulega alveg rétt. En við hverja er að sakast? Börn eru söm við sig. Þau eru alls ekki verri en áður, fjarri, fjarri því. Ástæðuna fyrir því að margir þeir sem vinna með unglingum á sviði félags-, heilbrigðis- og menntamála leggja til hækkun sjálfræðisaldursins úr 16 í 18 ár vil ég skilja svo að hækkunin eigi að áminna foreldra og samfélag um að taka meiri ábyrgð á uppeldi barnanna en verið hefur, annast þau betur. Við þurfum sem sagt að snúa þess rétt. Ég vil ekki að sjálfræðisaldurinn sé hækkaður vegna þess að ég vil ekki svipta hálffullorðið fólk í örum þroska réttinum til að ráða eigin málum að hluta. Úrræðin eru mörg til í því skyni að hafa góða reglu og skikk á ungmennum. Það virðist hins vegar vera svo að allt of mörg börn fái ótímabært frelsi til ákvarðana og athafna 13--14 ára gömul. Þau fá aukið sigrúm of snemma. Eðlilegt væri að þetta svigrúm kæmi svona 16--17 ára, einmitt á því bili þegar þau eiga lögum samkvæmt að vera að fá hluta af lögræðinu. En þegar horft er upp á 13--15 ára börn í annarlegu ástandi vegna áfengisdrykkju, get ég ekki annað sagt en að fullorðna fólkið hefur slakað á taumnum of snemma. Það kann að þykja harður dómur. En hitt tel ég mig vita að börn vilja reglur þó þau biðji ekki beinlínis um þær. Það kann að þykja harður dómur en það erum við, fullorðna fólkið, sem höfum undanfarin ár og áratugi verið of undanlátssöm og ekki gætt ábyrgðar okkar sem skyldi. Þess vegna er barnadrykkjan okkur að kenna. En nú ætlum við að taka okkur á. Við ætlum að gera bragarbót með því að taka sjálfræðið af 16--18 ára börnum ungmennum með lögum. Þetta er ekki rétt leið. Þetta er að stinga höfðinu í sandinn. Hækkun sjálfræðisaldursins nær ekki því markmiði sem að er stefnt. Sinni foreldrar ekki uppeldisskyldunni gagnvart börnum sínum til 16 ára aldurs, þá gerist það enn þá síður til 18 ára aldurs. Árangurinn verður líka enn þá síður nokkur. Herra forseti. Samkvæmt upplýsingum fagaðila og meðferðaraðila er sjaldgæft að 16--18 ára ungmenni séu svipt sjálfræði. Þess hefur sem betur fer ekki gerst þörf. Af þessari ástæðu einnig skýtur skökku við að ætla nú að svipta þau öll á einu bretti sjálfræði með lögum, lögum sem eiga að taka gildi um næstu áramót. Í máli sumra hv. ræðumanna í þessu máli hér hefur komið fram að allir eða flestir þeir umsagnaraðilar sem hingað hafa sent umsagnir, til hv. allshn. og í þingið, væru hlynntir hækkun. Það kann rétt að vera á margan hátt, en ástæðan er einnig samt sem áður sú að þetta fólk sér ekki aðra leið til að benda fullorðna fólkinu og löggjafanum á að eitthvað verður að breytast og meiri ábyrgð að vera tekin á ungu fólki. Ég vil vitna í álit Lögmannafélag Íslands og undir það ritar framkvæmdastjóri Lögmannafélagsins, Marteinn Másson. Þetta berst vegna tveggja frv. um hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 árum í 18 ár. Það segir hér reyndar að stjórn félagsins hafi hvorki fjallað efnislega um frv. né umsögnina, en í þessari umsögn laganefndar Lögmannafélags Íslands, segir, með leyfi forseta: ,,Hækkun á sjálfræðisaldri í 18 ár er að vissu leyti pólitískt mál. Grundvallarspurningin er hvort hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár þjóni tilgangi eða hvort beita beri öðrum aðferðum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt.`` Síðar segir í sömu umsögn: ,,Segja má að viss rök geti mælt með því að samræmi sé í þessu efni milli innlendrar löggjafar og erlendrar [þ.e. um hækkun sjálfræðisaldurs] en hafa ber þó í huga að hér á landi hafa þróast aðrar venjur og hefðir um þátttöku unglinga í atvinnulífinu en annars staðar.`` Síðar segir svo, með leyfi forseta enn: ,,Auk samræmingar hafa verið færðar fram sem röksemdir í fyrsta lagi breyttar þjóðfélagsaðstæður frá fyrri hluta aldarinnar sem leiða af sér meiri þörf á að framlengja forsjárskyldur foreldra til að auka réttaröryggi barna þeirra og í öðru lagi þörf til að hafa virkari úrræði eða heimildir gagnvart þeim unglingum eldri en 16 ára sem ánetjast hafa fíkniefnum og áfengi. Á móti má halda því fram að vandræðaástand í miðbæ Reykjavíkur og víðar og óheilbrigt líferni hóps unglinga eigi ekki að leiða til skerðingar á réttindum og skyldum þorra þeirra sem eru á aldrinum 16--18 ára og sem breytingunum er beint gegn.`` Ekki er þetta nú jákvæð umsögn með hækkun sjálfræðisaldursins. Og að síðustu þetta upp úr áliti Lögmannafélags Íslands, herra forseti: ,,Með hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 í 18 ár færist réttur unglingsins til að ráða persónulegum högum sínum til foreldranna. Að sama skapi aukast skyldur foreldranna. Því má varpa fram til umhugsunar hvort þessi tilfærsla réttinda og valds, með þeim rökum sem sett hafa verið fram, eigi að leiða til víðtækari skoðunar á hinum ýmsu aldursmörkum er gilda um réttindi og skyldur barna og unglinga, svo sem saknæmisaldur, aldursmörk til að öðlast ökumannsréttindi o.s.frv.`` Ég vil geta þess einnig að unglingar hér á landi koma fyrr sem ábyrgir þátttakendur inn í atvinnulífið og þjóðlífið en gerist í flestum þeim löndum þar sem ég þekki lítils háttar til. Það hefur verið rætt undanfarin missiri á vettvangi Evrópuráðsþingsins sem vaxandi vandamál hve seint ungt fólk kemst til áhrifa í þjóðfélögum samtímans, að ungt fólk sé nánast afskiptur þjóðfélagshópur þegar tekur til málefna samfélaganna. Störfin sem unga fólkið fái séu minni háttar og ábyrg þátttaka þeirra í stefnumótun sé lítil og komi seint. Ég vil ekki að við fetum okkur gagnrýnislítið inn á þessa braut. Við eigum að taka aðra stefnu, fara aðra leið, auka ábyrgð barna og foreldra t.d. með aukinni áherslu á samráð og samskipti, hafa málþing, heyra hvað unga fólkið 16--18 ára hefur um þetta að segja o.s.frv., nálgast þetta gagnvart því sjálfu og foreldrum þess en ekki með þessari lagasetningu sem hér mun því miður að öllum líkindum verða ofan á. En það mun koma í ljós, herra forseti, að ein og sér er þetta haldlítil aðgerð. Þetta er kattarþvottur. Vandinn sjálfur verður jafnóleystur og fyrr í málefnum barna og ungmenna.

Virðulegi forseti. Ég get vel tekið undir það með hv. þm. er hélt ræðu hér áðan að vissulega þurfi að huga betur að ýmsum vandamálum hjá börnum og unglingum og þetta mál eitt og sér leysir ekki allan vanda. En það er alveg ljóst að mörg rök sem koma inn í þetta mál og mig langaði aðeins til þess að nefna, vegna þess að hér var rætt um skoðun ungs fólks, að það kemur fram í umsögn frá Félagi framhaldsskólanema að þeir leggja til þessa hækkun. Þeir segja reyndar um 1. gr., og þá er ég að tala um frv. sem leggur til beint hækkunina á aldrinum, með leyfi virðulegs forseta: ,,Eftir miklar umræður okkar á milli höfum við í félaginu ákveðið að taka undir tillögur þingmanna um hækkun sjálfræðisaldurs. Reglur um ýmis réttindi ungs fólks hafa verið gífurlega á reiki og allar reglur þar að lútandi í raun ófullnægjandi. Því mælum við þessari brtt.`` En reyndar benda þeir á að þeir telja þó rétt að samræma fleiri aldursmörk, m.a. í sambandi við bílpróf, áfengisaldur og margt fleira. Heimili og skóli hefur á síðustu þremur þingum sent umsögn út af þessu máli. Ég er með umsögn frá 1996 þar sem lögð er áhersla á mörg atriði, m.a. í skólamálum og þar segir, með leyfi forseta: ,,Foreldrar hafa átt erfitt um vik að fá upplýsingar um ástundun og árangur nemenda í framhaldsskóla þrátt fyrir að þessir nemendur séu alfarið á framfæri foreldra sinna. Margur unglingurinn hefur flosnað upp úr skóla án þess að þeir sem næst honum standa hafi fengið tækifæri á ábyrgan hátt að koma að málum í samvinnu við skólann. Fyrir utan brotna sjálfsmynd unglinga veldur slíkt foreldrum og þjóðfélaginu í heild ómældu fjárhagslegu tjóni.`` Heimili og skóli bendir líka á að þessi breyting mundi undirstrika ábyrgð foreldra á framfærslu unglings og tryggja honum dvöl í foreldrahúsum a.m.k. til 18 ára aldurs. Þetta er sem sé hagsmunamál m.a. vegna atvinnuleysis. Ég vildi, virðulegi forseti, benda á þessi atriði til þess að sýna að það er svo margt sem kemur inn í umræðuna um þetta mál.

Herra forseti. Það hefur komið fram í umsögnum flestra aðila að auðvitað eru skiptar skoðanir bæði meðal þeirra hópa sem senda inn umsagnir um málið og eins í þjóðfélaginu. Það kom fram t.d. í umsögn Félags framhaldsskólanema að meðal framhaldsskólanema væru mjög skiptar skoðanir. Ég vildi gjarnan heyra í fleirum þeirra heldur en eru í stjórninni og tjá sig í þeirra umsögn. Ég tel mjög vænlegt til árangurs að nálgast málið út frá sjónarmiðum 16--18 ára unglinga og jafnvel þeirra sem yngri eru. Þeim tíma í skólakerfinu væri ugglaust vel varið sem færi í að velta fyrir sér þeim reglum og þeirri ábyrgð sem hvorir tveggja um sig bera, börn og fullorðnir. Hins vegar kom hér fram hjá hv. frsm. og formanni allshn., Sólveigu Pétursdóttur, að ætlunin væri að tryggja ábyrgð foreldra. Það er alveg hárrétt. Ég lít svo á að það sé nánast neyðarúrræði að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár, nánast neyðarúrræði í því að tryggja börnunum ábyrgð af hálfu foreldranna.

Herra forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þm. að það má vel vera að foreldrar hafi dregið úr hömlum í uppeldi og að foreldrar gætu í raun og veru verið miklu ákveðnari í sinni afstöðu í uppeldi og sett ákveðnari reglur. En um þetta atriði segja einmitt landssamtökin Heimili og skóli, með leyfi forseta: ,,Breytingin [þ.e. hækkun úr 16 í 18 ár] styrkir foreldravaldið varðandi húsaga en hindrar ekki svigrúm einstaklinga með ábyrgan og heilbrigðan lífsstíl.``

Herra forseti. Fram hefur komið í umsögnum að það er afar sjaldgæft að svipta þurfi ungmenni 16--18 ára sjálfræði sínu. Það segir okkur að til þess hefur ekki þurft að koma og það segir í raun og veru það sem segja þarf um þetta. Satt að segja tel ég þessa niðurstöðu í hv. allshn. afar óheppilega fyrir samskipti barna og foreldra, barna og fullorðinna og ég hefði viljað sjá nálgunina með allt öðrum hætti.

Herra forseti. Það er ekki á hverjum degi sem við fjöllum um mannréttindi hér í þessum sal, um mannréttindi á Íslandi. Við viljum fjalla um þau í Kína. Þar vitum við hvernig þau eiga að vera. Hér hefur komið fram að allshn. hefur ákveðið að gera breytingar á frv., tillögu um brtt. á stjfrv. til lögræðislaga. Þetta frv. er um margt merkilegt. Það tekur á þeim vandamálum sem verið hafa þegar þarf að svipta einhvern sjálfræði eða lögræði. Eins og hæstv. dómsmrh. gat um þá er þar á ferðinni stórmál. Þar er á ferðinni mjög stórt mál, mjög stór ákvörðun. Börn, konur og gamalmenni hafa í gegnum aldirnar mátt þola minni mannréttindi en aðrir. Hinn sterki í leiknum hefur verið karlmaðurinn sem hefur skikkað aðra í umhverfi sínu til að standa eins og honum hefur líkað. Við höfum verið að reyna að breyta þessu samfélagi og við höfum vissulega fært konum mikil völd á seinni árum sem ég tel af hinu góða og í átt til mannréttinda. Við höfum einnig verið að styrkja stöðu gamalmenna. Allt eru þetta mannréttindi. Einn er sá hópur aftur á móti sem við höfum viljað bera umhyggju fyrir en tvímælalaust hefur að sumu leyti mistekist, þ.e. sú forsjárhyggja sem við höfum viljað hafa hefur ekki skilað þeim árangri sem vert væri. Við höfðum fræðsluskyldu í þessu landi. Við tókum upp skólaskyldu. Það er mikill munur á þessu tvennu. Við sögðum að skólaskyldan ætti að vera til þess að börnin hefðu þau réttindi að þau ættu að vera í skóla, það væru til foreldrar sem vildu kannski ekki að þau færu í skóla og nú höfum við langa skólagöngu þar sem börn eru skikkuð til að vera í skóla hvort sem þeim líkar það betur eða verr. Sum brjótast undan þessu oki og fara að heiman og flakka um höfuðborg Íslands, Reykjavíkurborg, og eiga hvergi höfði sínu að að halla. Það er staðan hér á þessu svæði. Við horfum til útlanda og segjum: Fyrst þetta er svona á Norðurlöndunum þá á þetta að vera svona hérna líka. Það er nú svo. Við höfum haft þrek til þess Íslendingar að hafa sérstöðu í ýmsum málum. Við höfum engan her. Við höfum ekki skipað 18 ára unglingum, karlmönnum, að mæta til herskráningar til að gegna herþjónustu, til þess að þurfa að hlýða þeirri skipun að fara á vígvöllinn og falla þar eða verða skotnir sem liðhlaupar ella. Við höfum ekki haft þessa reglu. Er þetta ekki eitt af því sem er sérstaða þessarar þjóðar? Viljum við leggja þetta af? Viljum við breyta þessu? Viljum við fá kirkjugarða eins og eru í Evrópu þar sem tvítugir karlmenn liggja og merkt er á hvítum krossi nafnið og hvenær þeir féllu? Er það markmiðið til samræmingar á löggjöfinni að taka þetta upp? Nei. Ég hlusta ekki á svo fáránleg rök að af því að þetta sé á Norðurlöndunum þá eigi það að vera eins hérna. Það verða að vera merkilegri rök sem menn færa fram. Og hvaða vandamál eru það í flutningi á milli landa? Er ekki svo að hver sá sem flytur til nýs menningarheims verður að taka að einhverju leyti tillit til þess svæðis sem hann flyst til? Er það nokkuð nýtt í sögunni? Er þetta ekki nokkuð sem verður að gerast? Við tókum okkur til og breyttum einu atriði, Íslendingar, til að auðvelda mönnum að flytjast á milli landa og það var að við tókum upp hægri umferð af því að við töldum að það mundi auðvelda Íslendingum að aka bifreið erlendis. Kosningarrétturinn er eitt af því sem menn hafa verið að fá á liðnum árum sífellt yngri vegna þess að við höfum trú á því að í upplýsingasamfélagi samtímans, eftir langa skólagöngu barna og ungmenna, þá væri þessi hópur færari til þess nú en áður að taka fullgildan þátt í þjóðfélaginu. Eigum við að færa þau réttindi til baka? Er niðurstaðan sú, andleg og líkamleg afturför sem hér er boðuð að það sé nauðsyn, brýn nauðsyn, að svipta ákveðinn hóp þessum mannréttindum? Það kom fram hjá síðasta ræðumanni, Hjálmari Jónssyni, hv. 2. þm. Norðurl. v., að það væri hrein undantekning ef ungmenni sem hlotið hefði sjálfræði hefði verið dæmt og svipt sjálfræði. Slíkt getur gerst, vissulega og það getur verið full þörf á að gera það. Það eru undantekningartilfelli. Það er eins með fullorðna. Fullorðnir menn hafa verið sviptir sjálfræði í þessu landi. Þeir hafa m.a. verið settir í steininn eða á geðsjúkrahús af illri nauðsyn. Þeir sem halda því fram að ekki sé verið að svipta neinn réttindum með þessu mættu hugleiða, ef það væri tekin ákvörðun um að færa kosningarréttinn upp um tíu ár og sagt að þeir sem væru komnir á þennan aldur fengju að halda öllum sínum réttindum, það væri ekkert af þeim tekið, það væru bara þeir sem væru að fara inn á þetta nýja skeið sem kæmust ekki til þessara mannréttinda fyrr en eftir tíu ár, hvort menn mundu líta svo á að það væri ekki að svipta menn neinu? Mundu menn líta svo á að þetta væri eðlilegur hlutur og það væri engin svipting mannréttinda? Því miður þá skil ég ekki málflutning þess sem hefur ruglast svo í ríminu að hann áttar sig ekki á einföldum staðreyndum í þessum efnum. Hér stendur í 2. gr., með leyfi forseta: ,,Sjálfráða maður ræður einn öðru en fé sínu, nema lög mæli á annan veg.`` Og lög mæla á annan veg. Lög mæla svo fyrir að sjálfráða maður ræður sínu sjálfsaflafé. Blaðburðarstrákurinn sem ber út blöð er fjárráða hvað það snertir að hann ræður yfir þessum peningum sem hann vann sér heiðarlega inn. Hann á þessa peninga og hann fær að ráðstafa þeim. Þannig liggur það alveg ljóst fyrir að þegar hér er sagt í þessum þingsal að þetta breyti engu nema að unglingarnir geti ekki flutt að heiman þá er vanþekkingin komin á slíkt stig að maður spyr: Hvað hefur komið fyrir fólk sem þannig talar, og er þó vel af guði gert? Hvað hefur komið fyrir það fólk sem snýr hlutunum gjörsamlega við? Mannréttindi eru þau að ráða sjálfum sér. Hverjir réðu ekki sjálfum sér til forna? Það voru þrælarnir. Þeir réðu ekki sjálfum sér. Þeir urðu að hlýða húsbónda sínum. Vissulega þarf að vernda börn og ungmenni, leyfa þeim að þroskast, leyfa þeim að ná þeim styrkleika þegar þau hefja flugið að þau valdi þeim verkefnum sem bíða þeirra. En hvaða dýr í dýraríkinu æfir ekki sín afkvæmi, æfir þau ekki áður en það veitir þeim fullt frelsi? Ég veit ekki um nokkurt dýr sem ekki æfir sitt afkvæmi einhvern veginn, styður það og æfir það, en þegar hæfni þess fer að fara fram úr foreldrinu þá fær það sitt frelsi. 
             Halda menn að einstæðar mæður ráði við 18 ára syni sína? Búast menn við því? Á að kalla þessar mæður fyrir og fara með þær niður á lögreglustöð vegna þess að strákurinn stóð í slagsmálum niðri í bæ? Er það það sem menn eru að biðja um? Þær eru ábyrgar, hundrað prósent ábyrgar, ef þetta er tekið upp. Þeirra uppeldi hefur brugðist, er sagt. Þær aga ekki strákinn til á aldrinum frá 16 eða 17 ára. En eru þær færar um það? Hafa þær afl á við gripinn ef þær skyldu nú ætla að hirta hann? Ég efa það stórlega. Þá hljótum við að spyrja: Hvers vegna er verið að gera þetta? Jú, það virðist einhvern veginn þannig að stundum fara af stað tískusveiflur í samfélaginu sem segja: ,,Það er vandamál, það er vandamál, það er vandamál.`` Og sá sem var skipaður, fyrrv. aðstoðarmaður félmrh., til að vinna að barnaverndarmálum, hóf þennan söng. Hann hóf þennan söng að það yrði að svipta ungmenni sjálfræðisréttinum. En mér sýnist nú, þrátt fyrir þau vísu öfl sem þeim málum stjórna, að það sé samt svo að þó unglingar hafi ekki náð þessum aldri og séu ekki sjálfráða þá ráði þeir í sumum tilfellum harla lítið við þá. En til eru ýmsar aðrar hliðar á þessu máli. Það er vissulega rétt að unglingur sem er sjálfráða getur flutt að heiman en í fæstum tilfellum gerir hann það. Í flestum tilfellum er það svo að hann hefur skjól hjá sínum foreldrum, hann vill gjarnan vera þar, þar hefur honum liðið vel. En sumum unglingum hefur ekki liðið vel. Það er alvaran stóra. Við vitum ekki allar ástæðurnar fyrir því að þeim hefur ekki liðið vel. Við vitum ekki alltaf hvers vegna þetta eða hitt brýst út hjá unglingum á ýmsa vegu. En þegar unglingum líður illa þá brýst það yfirleitt út í því að þeir gera eitthvað sem er vanhugsað. Eftir samræmdu prófin þyrptust unglingar í Reykjavík t.d. niður í bæ og stóðu fyrir skrílslátum vegna þess að þeim leið illa hvort sem okkur líkar það betur eða ver. Ég held að hvað sem sagt er af frsm. um þessar hugmyndir þá sé vonlaust annað en að fara yfir þetta í rólegheitum og af festu. Sjálfráða maður ræður yfir líkama sínum. Hvað þýðir það? Hann ræður því m.a. hvaða vini hann velur sér. Hann ræður því líka hvaða maka hann velur sér. Ég fyrirleit þeirra festaröl, hann faðir minn drakk það af list. var ort í orðastað þeirrar konu sem seinna meir átti eftir að verða örlagavaldur í lífi margra karlmanna og neitaði einum um hárlokk í bogastreng hans. Það voru kynni hennar af fyrstu ráðstöfun föðurins sem hafði gift hana nauðuga manni sem hún hafði lítinn áhuga á, gömlum manni.  Það eru líka aðrar hliðar á þessu máli. Nú gerist það stundum að konur á aldrinum 16--18 ára eignast börn. Hver á að ráða því hvort þær fara í fóstureyðingu eða ekki? Ræður sjálfráða stúlka því? Já, hún ræður því. En sú sem er ekki sjálfráða, ræður hún því? Ég held að það sé rétt að menn svari þessari siðferðisspurningu strax undanbragðalaust. Hún fór og lét ferma sig, hún fer til prestsins síns og spyr hann að því hvort hún sé skyldug að fara í fóstureyðingu eftir að foreldrarnir hafa lagt á ráðin með að knýja hana til þess. Hver ræður undir þeim kringumstæðum? Hitt málið: Hún fæðir sitt barn. Eiga foreldrarnir þá að hafa rétt til að taka barnið af henni og gefa það? Hún er ekki sjálfráða. Eiga þeir að hafa þann rétt? Þekkja menn ekki til sögunnar í þessu landi? Eða vilja menn ekki ræða málið á þeim grundvelli að það sé verið að tala um alvöruhluti en ekki einhvern skrípaleik, einhverja smámuni, þegar verið er að tala um þetta? Það er verið að tala um mannréttindi, mannréttindi í orðsins fyllstu merkingu. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að það er hægt að senda svona mál út til umsagnar í ýmsar áttir og fá: ,,Já, já, já``. Það eru kallaðar jákvæðar umsagnir. Góðar umsagnir. ,,Af hverju skyldu sumir alltaf vera svona neikvæðir``, er sagt þegar umsagnirnar eru á hinn veginn. ,,Alveg er þetta voðalegt hvað þeir eru neikvæðir.`` Og oft er það nú svo að sá sem á að rannsaka málið situr í rannsóknarnefndinni miðri, þ.e. nefndinni sem á að rannsaka málið og meta hvort það sé vit í því. Flm. sem flutti málið er einnig maðurinn sem situr í nefndinni og á að meta hvort það sé vit í því. Þegar þannig var statt í þessu þingi að við höfðum tvær deildir, efri deild og neðri deild --- í virðingarskyni við fyrrv. forseta sameinaðs þings þá hef ég þessa röð á málum þó að neðri deildin hafi að sjálfsögðu verið fjölmennari og hafi alltaf verið ,,hin efri deild`` --- var nefnilega séð við þessum leka. Þegar deildin þar sem flm. sat var búin að taka málið fyrir þá fór málið til hinnar deildarinnar og þar sátu þeir einir sem gátu ekki hafa verið flm. að málinu. Þeir voru því óbundnir til að fjalla um málið. Það er þessi stóri munur á því hvort hér er starfað í einni deild eða tveimur. Og að mínu viti er það söguleg staðreynd að síurnar voru teknar úr þinginu þegar hætt var að hafa tvær deildir. Það er verið að tala um að menn séu vanhæfir á ýmsa vegu, vanhæfir til að fjalla um þetta og hitt, vanhæfir til að meta hlutina. Ef þeir eru vanhæfir til að dæma í eigin málum þá er margt sem mælir með því að þeir séu vanhæfir til að vera umsagnaraðilar um eigin mál sem þeir hafa flutt til nefnda. Það væri álíka út í hött að mínu viti og ef skáld færi að skrifa ritdóm um eigin bók. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hann gæti gert það myndarlega og mundi vanda sig ef hann tæki að sér að skrifa ritdóm um eigin bók. En sá sem flytur tillögu, lagatillögu, lætur vísa henni til nefndar og kemur svo með nál. frá viðkomandi nefnd þar sem hann hefur skrifað undir ágæti eigin tillögu, er í sjálfu sér ekki að gera neitt annað en að flytja ritdóm um eigin bók, um eigið verk. Þess vegna gef ég lítið fyrir það þegar búið er að hamast á þennan hátt í einhverri nefnd. Ég gæti talað hér langt mál. Það er nú einu sinni svo að mér finnst ekki mikið vandaverk að standa og gagnrýna það sem ég er sannfærður um að er til verri vegar. Hins vegar er það svo af virðingu fyrir þinginu þá tel ég ekki rétt á nokkurn hátt að reyna að halda hér uppi málþófi eða neinu slíku. En ég vil spyrja að öðru: Hvernig stendur á því að hér er skipulega tekið fyrir heilt frv. sem fjallar fyrst og fremst um það hvernig eigi að svipta menn þessum réttindum, þegar það er talið nauðsynlegt, ef þessi réttindi eru svo lítils virði eins og hér hefur verið fleygt fram, að þetta sé fyrst og fremst það að nú geti börn ekki flutt að heiman eða nú sé hægt að koma aga yfir unglingana? Hvers vegna er þá verið að vinna jafnmikið frv. og hérna er? Það er allt sem bendir til þess að hér hafi menn í mikilli fljótfærni neitað að taka tillit til staðreynda. Og staðreyndirnar eru þessar: Það hefur gefist vel í þessu landi að hafa mun á því að verða sjálfráða og lögráða þannig að þarna kæmi tímabil þegar unglingar færu annars vegar með fjárræði þeirra fjármuna sem þeir ynnu sér inn og hins vegar þegar kæmi að því að þeir mættu ráðstafa meiri fjármunum ef þeim hefði áskotnast eitthvað af arfi eða þeir hefðu eignast eitthvað öðruvísi, með gjöfum eða slíku. Og það er viðurkennt af öllum að á seinustu árum hefur þroski og atgervi unglinga verið á þann veg að þroskinn hefur verið að aukast og atgervið hefur verið að vaxa. Frá erfiðleikatímabilum þessarar þjóðar hefur þjóðin nú verið að rétta úr kútnum. Ungmennin hafa orðið hærri og vörpulegri en þau voru áður. Aukinn reynsluheimur í gegnum kvikmyndir hefur fært þeim meiri þroska og í gegnum bókmenntir einnig og meiri skólagöngu. Ef þessu væri ekki á þann veg farið þá værum við að sóa fjármunum í stórkostlegum stíl með þeirri menntastefnu sem er í landinu. Ég trúi ekki að svo sé. Þess vegna segi ég: Mannréttindi eru nokkuð sem ég ber mikla virðingu fyrir. Ég mun ekki treysta mér til að leggja til eða standa að því að greiða atkvæði með því að mannréttindi þróist í öfuga átt í þessu landi.

Herra forseti. Minn gamli oddviti, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, flutti mjög áhrifamikla ræðu og fór vítt og breitt um söguna eins og hans er von og vísa. Hann hafði að sjálfsögðu rétt fyrir sér í mörgu af því sem hann sagði í þessu máli. Það verður samt að segjast eins og er að tímarnir hafa breyst meira en hann vill vera láta. Það sem hefur gerst á síðustu klukkustundum er m.a. það að afgreitt var til 3. umr. frv. um hollustuhætti og öryggismál á vinnustöðum þar sem í rauninni er samkvæmt EES-samþykktum verið að skerða rétt ungmenna undir 18 ára aldri til að ganga inn í venjulega samninga verkalýðsfélaga við vinnuveitendur. Það er verið að skerða rétt ungmenna til að fara á sjó og gangast undir samninga sjómannafélaga þannig að það er margt sem Alþingi hefur gert á undanförnum klukkutímum og er að verða að lögum sem er akkúrat í andstöðu við það sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson var að segja, að þingið sjálft er ekki bara að fá álit annarra aðila úti í bæ, jákvæðra aðila, eins og hann sagði sem leggja til þessar breytingar heldur hefur mér sýnst að þingheimur allur hafi þær hugmyndir uppi að gera það einnig. Við skulum ekki gleyma því að þó svo við höfum alist upp við það frá blautu barnsbeini, flestir þeir sem hér eru inni, að vinna frá fermingaraldri, þá hefur margt breyst frá þeim tíma. M.a. hefur skólaganga lengst, börn eru lengur heima og eru meira á framfæri foreldra sinna en við þekktum þegar við ólumst upp. Ég held líka að við viljum ala börnin okkar aðeins öðruvísi upp en gert var hér áður þó ég sé ekki að segja neitt um það uppeldi annað en gott eitt. Þannig var tíðarandinn en breytingar hafa orðið gríðarlegar og það veit hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 10. þm. Reykn., Kristjáni Pálssyni, fyrir málefnalegt andsvar. Ég hef verið lítill stuðningsmaður EES og ég hef ekki heldur verið stuðningsmaður þess sem menn hafa viljað í vaxandi mæli standa að að skilgreina unglinga sem börn eftir 16 ára aldur. Það er kannski hluti af minni sérvisku, en það verður svo að vera, ég held að hún breytist ekki. Varðandi uppeldið þá er það nú svo að Einstein var spurður að því forðum hvert væri aðalatriðið í uppeldi. Hann sagði að það væri fordæmið. Og hvert er þá annað aðalatriðið, spurðu þeir. Það er fordæmið. Og í þriðja lagi. Það er fordæmið. Vilji íslenska þjóðin og hinir fullorðnu ala vel upp sín ungmenni, þá ber þeim að sýna það fordæmi að það sé eftirbreytnivert.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilsvert að þeim deilum sem staðið hafa innan kirkjunnar fari að linna. Ábyrgð þeirra er þeim hafa valdið er vissulega mikil. Því miður eru þær brtt. sem hér eru lagðar til að gerðar verði á frv. um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar ekki líklegar til að slökkva þá elda er brunnið hafa í kirkju- og safnaðarstarfi. Alþingi á ekki á þessari stundu að grípa inn í á þann hátt sem hér er gert með breytingu þvert á það sem mikill meiri hluti kirkjuþings hafði samþykkt. Umræður um meginefni þessa frv. hafa farið fram hjá þingi og þjóð og um málið er ekki nægjanleg sátt. Þar sem ekki náðist samkomulag um tillögur mikils meiri hluta kirkjuþings tel ég rétt að fresta afgreiðslu málsins á þessu þingi. Þannig og með tilliti til þeirra breytinga sem nú eru að verða innan kirkjunnar fái kirkjuþing að fjalla að nýju um málið og reyna til þrautar að ná um það sem víðtækastri sátt. Virðulegi forseti. Ég sit hjá við atkvæðagreiðsluna.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umræðum um þetta mál erum við ósátt við málið eins og það liggur fyrir. Við teljum að þetta sé í raun og veru ekki sá hluti kjarasamninga sem menn hafa talið, heldur er hér um að ræða sjálfstæða pólitíska ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Við erum ósátt við barnabótaþátt málsins. Við teljum að hér sé verið að lækka skatta að hluta til á því fólki sem síst skyldi. Hér er ekki sú uppstokkun á skattkerfinu sem hefði þurft að eiga sér stað. Hér er ekki tekið á jaðarskattavandanum í skattkerfinu og ég minni á það í tengslum við þetta mál, herra forseti, að enn er það órætt hvernig á að koma til móts við kjör aldraðra og öryrkja í framhaldi af kjarasamningunum. Það er mál sem hæstv. heilbrrh. verður að upplýsa þingið um fyrir vorið áður en það fer heim. Ég greiði ekki atkvæði um þetta frv.

Herra forseti. Ég tek undir margt það sem fram hefur komið gegn hækkun sjálfræðisaldurs hjá þeim hv. þm. sem talað hafa á undan mér, en þó sérstaklega undir það sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði um hækkun sjálfræðisaldurs og áhrif hans á sjálfstæði fólks. Við erum hér að ræða um hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 ára í 18 ára. Við erum sem sagt að tala um að breyta einhverju sem verið hefur og til þess þurfa að liggja rök. Þau rök sem ég hef heyrt eru þau að það sé einhver þróun erlendis og samræming við erlendar reglur. Nú er það svo að löggjöf og þróun haldast í hendur þannig að með lögum má koma af stað ákveðinni þróun og þvinga hana fram og þróunin getur einnig kallað á lagasetningu. Ég sé ekki það í þróun hérlendis sem kallar á að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár. Annað sem fært hefur verið fram sem rök er að til séu vandræðaunglingar og fólk sem erfitt er að koma böndum á nema það sé svipt sjálfræði. Og menn ætla að fórna réttindum 8.000 einstaklinga til þess að koma böndum á 30--100 manns sem meðferðaraðilar eiga í erfiðleikum með. Á þessu er mjög einföld lausn. Hún er sú að búa til einfalda leið fyrir foreldra og barnaverndaryfirvöld til þess að fresta sjálfræði til 18 ára aldurs ef á þarf að halda. Þannig yrði leystur vandi þessara örfáu unglinga en ekki verið að fresta sjálfræðisaldri allra hinna unglinganna sem hegða sér skikkanlega. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvers vegna 18 ár? Með nákvæmlega sömu rökum má fara upp í 20 ár. Til eru líka einstaklingar sem meðferðaraðilar eiga í vandræðum með sem eru að verða 20 ára. Og hvers vegna þá ekki 30 ár? Það er fullt af einstaklingum sem eru í áfengisneyslu og vímuefnaneyslu allt upp í 30 ár eða 40 ár eða 50 ár. Hvar setjum við mörkin? Herra forseti. Það eina sem ég get séð sem rök fyrir því að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár er samræming, þ.e. ef menn hefðu það sem stefnu að taka upp 18 ára aldur við bílpróf, áfengisneysluheimild og giftingaraldur. Þá væri ég við kannski til í að samræma þetta og hækka þetta þannig að blessaðir unglingarnir þyrftu ekki að læra á fjöldann allan af mismunandi ,,öldrum``, þ.e. hvenær þeir mega þetta og hvenær þeir mega hitt. Það er það eina sem ég get séð sem rök. Herra forseti. Einkenni íslenskra ungmenna þegar maður ber þau saman við erlend ungmenni eru að íslensk ungmenni eru frjálsleg, þau eru sjálfstæð, þau eru dugleg og þau eru ábyrg í miklu meira mæli heldur en maður tekur eftir hjá erlendum ungmennum. Og hvers vegna skyldi það vera? Skyldi það ekki vera vegna þess að við höfum aldagamla hefð, sögulega hefð fyrir því að menn verða sjálfráðir miklu yngri en erlendis? Það fer nefnilega saman sjálfsákvörðun og ábyrgð, það fer saman nákvæmlega eins og forsjá og ábyrgðarleysi fer saman. Ef haldið er í tauminn á einhverjum mjög fast, þá hlýðir hann að sjálfsögðu og hefur ekkert frumkvæði og ber enga ábyrgð. Þetta er það sem er verið að gera við ungmennin með því að hækka sjálfræðisaldurinn. Ég get vel skilið að sumt félagshyggjufólk dreymi um að skipuleggja líf einstaklinga frá vöggu til grafar og jafnvel heilu þjóðfélögin eins og Sovét er dæmi um. En þessir draumar hafa hrunið. Það hefur sýnt sig að það borgar sig ekki að skipuleggja líf þjóðfélaga eða einstaklinga frá vöggu til grafar. Ég get vel skilið að félagshyggjufólk vilji hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár minnst, en ég fellst ekki á þau rök. Með þessari tillögu er verið að svipta 8.000 Íslendinga sjálfræði sínu. Það er verið að svipta þá því. Þau rök að þeir hafi aldrei haft sjálfræði og þar með sé ekki verið að svipta þá sjálfræði eru furðuleg. Með nákvæmlega sömu rökum mætti svipta alla Íslendinga kosningarrétti hægt og bítandi og jafnvel alveg til sjötugs. Þeir hafa aldrei haft kosningarrétt. Hægt og bítandi. Þetta eru náttúrlega ekki nokkur einustu rök í málinu. Það er verið að svipta þennan hóp fólks sjálfræði sínu. Þeir sem eru fæddir 1. janúar 1982 eða seinna munu ekki fá sjálfræði eins og er í núgildandi lögum. Það er verið að svipta þetta fólk sjálfræði. Það er verið að gera það að börnum og ég er á móti því. Þetta er alvarlegt mál eins og flestallir þingmenn, bæði þeir sem eru á móti og með, hafa bent á. Það er alvarlegur hlutur að svipta menn sjálfræði. Sumir hv. þm. eru að leggja til að svipta 8.000 manns sjálfræði. Það er alvarlegur hlutur og ég get ekki fallist á það. Ég er mótfallinn þessari hækkun sjálfræðisaldurs.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. sagði að að sjálfsögðu eru skiptar skoðanir um þetta mál hér á hinu háa Alþingi eins og er tekið mjög skýrt fram í nefndaráliti frá allshn. En ég vil andmæla því að það sé verið að svipta menn sjálfræði með þessari tillögu. Við teljum að svo sé ekki. Varðandi það atriði sem hv. þm. nefndi um að fresta sjálfræðinu í ákveðnum tilvikum, þá var þetta mál rætt sérstaklega í nefndinni m.a. út af hans ábendingu og viðmælandi okkar, fulltrúi frá dómsmrn. sem var í þessari nefnd sem samdi frv. taldi að ekki væri hægt að koma slíku í framkvæmd.

Herra forseti. Varðandi síðara atriðið, þá skil ég ekki af hverju það er ekki hægt. Að sjálfsögðu er hægt að setja í lög, mjög einfalt, að foreldrar og barnaverndarnefnd geti farið fram á að barn fái ekki sjálfræði við 16 ára aldur heldur verði því frestað til 17 eða jafnvel 18 ára aldurs. Ég skil ekki af hverju það er ekki hægt og ég hef ekki heyrt nein rök önnur en: ,,af því bara``. Þetta er ekki sjálfræðissvipting. Maðurinn hafði aldrei sjálfræði. Með nákvæmlega sömu rökum og menn eru að tala um að hægt sé að svipta 8 þúsund manns sjálfræði, þá hlýtur að mega svipta þennan eina mann sjálfræði í eitt eða tvö ár þannig að ég sé ekki rökin. Það er ekkert verið að mismuna mönnum. Þarna er ákveðin beiðni um að hann fái bara ekki sjálfræðið og það sé ég ekki annað en sé bara góð lausn og það mundi auðvitað hvetja þá unglinga sem eru í hættu. Þá yrði sagt við þá: ,,Heyrðu vinurinn, ef þú hegðar þér ekki skikkanlega, þá færðu ekki sjálfræði fyrr en 18 ára.`` Og þeir mundu keppa að því að hegða sér vel og fá sjálfræðið við 16 ára aldur.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað hárrétt ábending hjá hv. þm. Pétri Blöndal að það eru einmitt margvísleg ákvæði í barnaverndarlögum sem væntanlega tækju á þessu vandamáli.

Virðulegi forseti. Þetta var nokkuð athyglisverð ræða hjá hv. þm. Ég vil ítreka þau meginrök sem hafa komið fram við þessa umræðu, nefnilega þau að hérna hafa átt sér stað þjóðfélagsbreytingar sem varða allan aldurshópinn að 18 ára og það eru rök númer eitt. Númer tvö eru rökin með þennan litla hóp sem á í vandamálum. Fyrir flesta krakka sem eru heima hjá sér frá 16--18 ára, þá er aðgreiningin á sjálfræðisaldri og lögræðisaldri gjörsamlega merkingarlaus. En í sumum tilvikum er mjög mikilvægt að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár og ég tel að það geti haft áhrif á stefnumörkun í þjóðfélaginu fyrir hópinn í heild. Í framhaldi af þessari ræðu og einnig vegna orða hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar hérna áðan, þá langar mig að spyrja þingmanninn, af því að þetta er svo mikið mannréttindamál, hvort hann telji kannski rétt að veita börnum sjálfræði frá fæðingu. Hve lengi er eðlilegt að foreldrar beri ábyrgð? Hvenær eru börnin að vaxa upp og hvenær eru þau fullorðin og hvers vegna á að miða við 16 ára hér þegar aðrir miða við 18 ár?

Herra forseti. Á aldrinum 14--17 ára verða miklar breytingar hjá einstaklingnum. Hann þroskast verulega mikið á þessum árum. Það er mikill vandi forráðamanna barna að gefa eftir línuna sem heldur þeim heima þannig að hún slitni ekki og laxinn stingi ekki af eins og oft og tíðum vill verða með mikilli sprengingu. Ég tel að við 16 ára aldur sé maðurinn tilbúinn til að prófa að fara að heiman. Ég lít ekki þannig á að 17 ára júdókappi sé barn. Ég get ekki litið þannig á, því miður. Minn málskilningur segir að 17 ára júdókappi sem er kominn upp í 100 kg sé ekki barn. Hann er fullkomlega nægilega þroskaður sem og annað ungt fólk á sama aldri til þess að búa einn ef hann kýs svo. Þeim þjóðfélagsbreytingum sem nefndar eru er stýrt með lögum. Ef þessi lög verða sett, þá erum við að búa til þróun. Það eru lögin sem búa til þróunina oftast nær en ekki öfugt. Sú forræðishyggja sem kemur til okkar frá Evrópu er ekki til eftirbreytni, ekki að þessu leyti. Hv. þm. sagði að lögin væru merkingarlaus fyrir flest ungt fólk. Af hverju má þá ekki 16 ára viðmiðið gilda áfram fyrst þau eru merkingarlaus hvort sem er? Og ef um er að ræða einhvern lítinn hóp fólks sem þarf að hjálpa, þá er einmitt mjög gott að taka inn svona ákvæði sem ég benti á, að það mætti fresta sjálfræðisaldrinum allt að 18 ára.

Virðulegi forseti. Íslenskir júdókappar sem eru 17 ára eru fullorðnir að mati hv. þm. En ef þeir búa annars staðar, í Ameríku, í Evrópu eða á Norðurlöndunum, þá teljast þeir börn og samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna teljast þeir börn. Hvað er svona sérstakt við Íslendinga? Þetta kom líka fram í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar. Það mátti skilja sem svo að við værum eiginlega með önnur gen, að við séum einhvern veginn öðruvísi en allar aðrar þjóðir. Hérna væru börn orðin fullorðin 16 ára. Þau hafa reyndar haft sjálfræði 16 ára. Það er rétt. En hvernig eru íslensk börn að öðru leyti frábrugðin öðrum börnum í heiminum, hvort sem þau eru júdókappar eða eitthvað annað?

Herra forseti. Við þessu er einfalt svar. Það er löggjöfin. Hún segir að maður sé sjálfráða 16 ára og þar með verður hann sjálfráða og ábyrgur sinna gerða. Þess vegna eru íslensk ungmenn frjálslegri, sjálfstæðari, duglegri og ábyrgari heldur en ungmenni flestra annarra þjóða vegna þess að þau eru gerð ábyrg með lagasetningum. En einmitt með því að taka ábyrgðina af einstaklingnum, með því að hafa vit fyrir honum, með því að hafa forræðishyggju í heiðri með löggjöf, þá breytir maður þessum 17 ára júdókappa í Japan eða Bandaríkjunum í barn þó að hann sé í raun fullorðinn maður og langt í frá í mínum huga að vera barn.

Herra forseti. Það er full ástæða til að fagna þeirri niðurstöðu sem varð í allshn. að því er varðar frv. til lögræðislaga og ákvæði 1. gr. um að sjálfræðisaldurinn verði 18 ár. Fyrir þinginu hafa legið frumvörp þessa efnis á sl. tveimur árum og ég held að óhætt sé að segja að frá þeim tíma hefur þeim fjölgað sem hafa mælt með því að sjálfræðisaldurinn yrði hækkaður í 18 ár. Ég tel að frv. sem við fjöllum um feli í sér ýmsar veigamiklar nýjungar, eins og formaður nefndarinnar hefur gert grein fyrir. Ég tel það mjög mikilvægt að settar séu mun ítarlegri reglur um nauðungarvistanir og tryggja betur réttarstöðu nauðungarvistaðra og meðferð lögræðismála fyrir dómstólunum. Einnig tel ég mikilvægt það ákvæði að settar verði reglur um rétt nauðungarvistað manns til þess að njóta stuðnings sérstaks ráðgjafa vegna sjúkrahúsdvalar og að dómari geti skipað sóknaraðila talsmann ef hann óskar eftir því. Allt eru þetta merk nýmæli sem kannski hafa ekki fengið þá umfjöllun sem skyldi vegna þess að menn ræða aðallega um hækkun sjálfræðisaldursins sem er eðlilegt því að um hann hafa verið skiptar skoðanir. En ég tel að þeim muni fjölga hér á þingi sem munu greiða því atkvæði að hækka sjálfræðisaldurinn. Þetta mál var í nokkurri óvissu þegar hæstv. dómsmrh. mælti fyrir því við 1. umr. því eins og hv. þm. vita var frv. lagt fram þannig að sjálfræðisaldurinn var óbreyttur en ljóst var að nefndin sem samdi frv. hafði ekki tekið afstöðu til málsins vegna þess að í grg. með frv. kemur fram að nefndin lagði frv. til hæstv. dómsmrh. með tveim tillögum, þ.e. annars vegar að hafa sjálfræðisaldurinn óbreyttan og hins vegar að hækka hann. Við umræðuna í dag og við 1. umr. málsins og reyndar á síðasta þingi hefur verið farið ítarlega yfir rökin með og á móti hækkun sjálfræðisaldurs en fyrir allshn. lá líka frv. frá mér og hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur þess efnis að hækka sjálfræðisaldurinn sem var endurflutt frv. frá síðasta þingi. Það er mjög athyglisvert í þeim umsögnum sem hafa komið fram um hækkun sjálfræðisaldurs að langflestir og mikill meiri hluti umsagnaraðila mælir með hækkuninni en enginn mælir beinlínis gegn henni og af því að því hefur svo iðulega verið haldið fram af þeim sem tala gegn hækkun sjálfræðisaldursins að þetta séu fyrst og fremst fagaðilar, sem vinni með vandamálaunglinga, sem mæli með hækkun á sjálfræðisaldrinum, þá er það alls ekki rétt. Kemur það bæði fram í rökunum af hverju eigi að hækka sjálfræðisaldurinn og eins hverjir það eru sem mæla með hækkun sjálfræðisaldursins. Í nál. er getið umsagnaraðila um 49. mál sem við hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir fluttum, en umsagnir um það mál, sem allar voru jákvæðar, veittu Barnaheill, Heimili og skóli og Félag framhaldsskólanema, sem hlýtur að vera mjög athyglisvert, Sýslumannafélag Íslands, félagsmálastjórar Akureyrar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Reykjavíkurborgar, Barnaverndarstofa og Samband ísl. sveitarfélaga. Þeir sem hafa komið í ræðustól í dag og hafa lagst gegn hækkun sjálfræðisaldursins hafa farið mikinn og tíundað að þeirra mati ókostina við hækkun á sjálfræðisaldrinum en þeir hafa látið það vera að fara yfir þá kosti sem hækkun á sjálfræðisaldrinum fylgir. Ef draga á saman í stuttu máli helstu rökin fyrir þessari lagabreytingu, þá tekur breytingin mið af breyttum þjóðfélagsaðstæðum og þær eru í samræmi við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar og miða að auknu lagasamræmi í íslenskum rétti, tryggja betur að ungt fólk búi við öryggi og aðhald foreldra til 18 ára aldurs og auðvelda meðferð á ungum fíkniefnaneytendum. Við getum spurt okkur hvað sé svona sérstakt við Ísland, eitt allra þjóða, sem réttlæti það að hafa sjálfræðisaldurinn 16 ár. Ég finn ekki nein rök fyrir því. Reyndar kemur fram í nál. allshn. að vandamál hafa skapast vegna löggjafar hjá nágrannalöndum okkar þar sem sjálfræðisaldurinn er 18 ára og kom fram í nefndinni að fjölskyldur sem flytjast til Norðurlanda geta lent í vandræðum vegna þessa misræmis. Veigamestu rökin eða mikilvægustu rökin sem tefld eru fram hjá þeim sem mæla gegn þessu eða a.m.k. er talað mjög um að verið sé að svipta mjög stóran hóp ungmenna að takast á við sjálfsábyrgð. Ég tel þessi rök síður en svo veigamikil og ég tel að verið sé að tryggja og vernda öryggi allra barna til 18 ára aldurs og í raun sé verið að framlengja forsjárskyldu foreldra og undirstrika ábyrgð barnsins, foreldra og samfélagsins alls. Það er þversagnarkennt að foreldrar eru forsjárskyldir gagnvart börnum sínum til 16 ára aldurs en framfærsluskyldir til 18 ára aldurs, en þá verða þeir fjárráða og lögráða. Það eitt út af fyrir sig mælir með því að sjálfræðisaldur og framfærsluskylda foreldra fari saman og hefur ekkert með það að gera sem hér er haldið fram, að verið sé að svipta stóran hóp ungmenna sjálfræði vegna kannski lítils hóps unglinga sem er í vandamálum. Það eru breyttar þjóðfélagsaðstæður og ég hef ekki heyrt neinn mótmæla því að lengri skólaganga hefur almennt þýtt að ungmenni verða að treysta á að foreldrar sjái fyrir þeim lengur. Aukið atvinnuleysi á undanförnum árum hefur gert það að verkum að atvinnuleysi meðal ungmenna hefur aukist. Ungmenni búa lengur í foreldrahúsum en áður var og þannig mætti áfram telja, en það er álitið að um 80--90% barna á aldrinum 16--18 ára búi í foreldrahúsum. Þessi ár, frá 16--18 ára, eru mikilvæg ár í þroska- og félagsmótun barna, en inntak forsjárskyldu er uppeldisskyldan og þess vegna er með hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár verið að framlengja forsjárskyldu foreldra. Ég hef haldið því fram og tel að 16 ára sjálfræðisaldur gangi gegn lögum um vernd barna og ungmenna en markmið þeirra er að styrkja uppeldishlutverk fjölskyldunnar og beita úrræðum til verndar börnum þegar við á. Vitnað hefur verið í barnasáttmálann sem segir að börn séu allt fólk í heiminum yngra en 18 ára. Samningurinn var fullgiltur af hálfu Íslands árið 1992, en allir þekkja að barnasáttmálinn er brjóstvörn mannréttinda barna og mælir fyrir um réttindi og vernd barna aðildarríkja. En hugsunin á bak við samninginn er sú að skapa varnarmúr umhverfis réttindi barna til 18 ára aldurs samtímis því að leggja ábyrgð á herðar foreldra og samfélagsins alls gagnvart ungviði þjóðanna. Það er líka ástæða til að benda á að í lögum um umboðsmann barna sem eru nýleg er kveðið á um, að mig minnir, að með börnum er átt við einstaklinga að 18 ára aldri. Ég tel, herra forseti, að þegar öllu er haldið til haga í þessu efni, bæði kostum með og á móti, þá sé ótvírætt að kostirnir eru miklu meiri og fleiri en ókostirnar, sem ég sé ekki og tel ekki að vegi þungt í þessu máli. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að hafa fleiri orð um þetta mál. Ég fagna mjög meðferð allshn. á málinu og ég fagna því líka að mikil samstaða var í nefndinni um öll þau mörgu nýmæli sem kveðið er á um í frv. og fagna þeirri niðurstöðu sem varð að góður meiri hluti í nefndinni styður hækkun á sjálfræðisaldrinum í 18 ár. Það tel ég mikið fagnaðarefni. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að þetta mál hljóti þá niðurstöðu á hv. Alþingi að sjálfræðisaldurinn verði hækkaður í 18 ár. Ég er sannfærð um að ekki líður langur tími þar til allir viðurkenna að þetta hafi verið eðlilegt og farsælt skref sem við erum að taka verði ákvæði þessa frv. þar að lútandi að lögum.

Herra forseti. Hér er á ferðinni nokkuð viðamikið frv. sem legið hefur fyrir þinginu um hríð og verið til umfjöllunar í allshn. og er ekki að sjá á áliti nefndarinnar að mjög skiptar skoðanir séu um það, að öðru leyti en því að bent er á brtt. nefndarinnar, sem hún reyndar er sammála um, um að hækka svokallaðan sjálfræðisaldur úr 16 árum í 18 ár. Ég vil leggja orð í belg um það atriði málsins en ekki að öðru leyti um frv., enda sýnist mér það vera óumdeilt að svo miklu leyti sem ætla má af umræðunni og nál. Mér finnst þau rök mjög athyglisverð sem færð eru fyrir því að nauðsynlegt sé að seinka því að börn verði unglingar og beri ábyrgð á athöfnum sínum að einhverju marki. Þau rök sem helst eru færð fram í frv. og eru tekin upp í nál. eru þess eðlis að ástæða er til að staldra við röksemdafærslu af því tagi. Fyrst er nefnt að þjóðfélagsaðstæður hafi breyst og þá á þann veg að ungmenni búi nú í foreldrahúsum fram undir tvítugt og njóti stuðnings foreldra. Þetta kann allt að vera satt og rétt, en að draga þá ályktun af þeirri breytingu að unglingunum sé ekki lengur treystandi til þess að hafa sjálfræði, að svo miklu leyti sem það er skilgreint í núgildandi lögum, og seinka því um tvö ár er algerlega órökstutt. Ég fer fram á það við frsm. að hann útskýri hvað standi á bak við þá röksemdafærsla nefndarinnar sem er í fyrsta sæti fyrir breytingunni. --- Af því að ég sé að frsm. nefndarinnar hefur ekki haft svo mikið við að leggja við eyru til að fylgjast með umræðunni, þá held ég verði bara að fara yfir það aftur fyrir nefndarformanninn. Aðalatriðið fyrir því að nefndin leggur til þessa breytingu er sú staðreynd sem hér er dregin fram að þorri íslenskra ungmenna búi nú í foreldrahúsum fram undir tvítugt. Það er staðreynd sem dregin er fram. Ég efa ekki að hún sé rétt en ég spyr: Hvernig er það rökstutt að sú staðreynd leiðir til þeirrar niðurstöðu ... --- Herra forseti. Ég á ákaflega erfitt með að leggja spurningu fyrir formann allshn. þegar formaðurinn er ýmist ekki í salnum eða á tali við aðra þingmenn undir minni ræðu.

Nú er formaðurinn í salnum og ekki á tali.

Ég vænti þess að hæstv. forseti beiti sér fyrir því að þingmenn beini athyglinni að ræðumanni eins og vera ber á þingfundi, sérstaklega sá hv. þm. sem er hér að bera fram og ber ábyrgð á brtt. og tillögum nefndar um mál.

Já. Forseti gerir það.

Ég held að ég verði að fara yfir það í þriðja sinn fyrir hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur í þeirri von að það takist að koma spurningunni til hv. þm. þannig að ég geti átt þess von að hv. þm. muni svara.  Í öðru lagi er nefnt að ungmenni hafi minnkandi atvinnumöguleika og skólaganga sé lengri og þetta tvennt leiði til þess að þau séu síður fær um að framfæra sig sjálf eða reka heimili. Við skulum aðeins líta á þetta. Þá spyr ég: Leiðir lengri skólaganga til þess að draga eigi úr þessum réttindum? Hvers vegna ber að hækka sjálfræðisaldur þótt unglingar séu lengur í skóla nú en áður? Er nefndin að gera því skóna að skólagangan hafi svona slæm áhrif á unglingana að þeim fari beinlínis aftur miðað við jafnaldra þeirra meðan þeir stunduðu skólagöngu skemur? Minnkandi atvinnumöguleikar. Hvert er samhengið á milli minnkandi atvinnumöguleika og hækkandi sjálfræðisaldurs? Ég heyrði einnig að sá ræðumaður sem var hér síðast, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, dró saman í máli sínu rökin fyrir sér og þingheimi og fyrsta atriðið sem þingmaðurinn nefndi var samræming við erlenda löggjöf. Það eru ekki beysin rök að það eitt að eitthvað sé öðruvísi einhvers staðar í útlöndum þýði að við þurfum að breyta. En þetta eru þau rök sem frsm. málsins annars vegar og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hafa sett í efsta sæti fyrir því að draga þurfi úr réttindum ungmenna. Það er það sem er verið að gera. Það er verið að taka stóran þjóðfélagshóp og draga úr réttindum hans. Það hljóta að vera viðbrögðin við einhverjum vanda sem uppi er og ég spyr: Hvert er vandamálið? Það hefur ekki verið upplýst í umræðunni hvert vandamálið er sem uppi er í hópi 16--18 ára unglinga á Íslandi í dag og enn síður að rök hafi verið færð fyrir því að það vandamál réttlæti þessa tillögu sem á algerlega eftir að færa rök fyrir.

Það er nú ekki alveg rétt.

Hvað er það sem er ekki alveg rétt?

Það er búið færa góð rök fyrir þessu máli.

Ég heyri að það liggur vel á hæstv. samgrh. í dag, enda var verið að dreifa hafnaáætlun áðan og áhyggjunum á borði hans hefur fækkað ögn. Herra forseti. Mig langar að benda á eitt atriði sem ég hygg að hafi ekki verið nefnt í umræðunni en hefur fram til þessa verið ákvarðað með hliðsjón af þessum lögum. Það eru lögin um tekjuskatt og eignarskatt. Það sem í þeim stendur og lýtur að ungmennum hefur verið ákvarðað með hliðsjón af þessum lögum og ef við breytum því hér, þá er líklegt að það kalli á breytingu á hinum lögunum og ekki síður vegna þess rökstuðnings sem færður er fram í málinu. Þannig háttar til í lögum um tekjuskatt og eignarskatt að skattkort er gefið út við 16 ára aldur. Þá verða menn fullorðnir í skilningi skattalaga, fá skattkort og persónuafslátt, en fram að þeim tíma eru börnin skattlögð öðruvísi og hafa ekki persónuafslátt vegna þess að þau eru á framfæri foreldra sinna og því er meðferðin öðruvísi. Ef við færum sjálfræðisaldurinn upp í 18 ár og sérstaklega með hliðsjón af þeim rökum sem hér eru færð fram, þ.e. minnkandi atvinnumöguleikar, lengri skólaganga og þar af leiðandi geti unglingarnir síður séð fyrir sér en áður sem þýðir að röksemdafærslan er sú að foreldrarnir beri þyngri og meiri kostnað af framfærslu þeirra á þessum aldri en áður var. Til hvers leiðir þessi röksemdafærsla varðandi skattalög, þ.e. lögin um tekjuskatt og eignarskatt? Það er alveg borðleggjandi. Menn munu segja: Fyrst við breyttum þessu og sérstaklega með þessum rökum, þá verðum við að breyta skattalögunum. Þá verðum við annaðhvort að hafa persónuafsláttinn millifæranlegan milli barna og foreldra eða það sem menn munu kannski fremur segja: Við verðum að fresta því að gefa út skattkort til 18 ára aldurs, enda rökin fyrir því þau að foreldrarnir þurfi á þeirri breytingu að halda til að styðja við þau útgjöld sem hafa þyngst frá því sem áður var. Lögin um tekjuskatt og eignarskatt hafa nefnilega tekið mið af þeirri staðreynd sem verið hefur til þessa í málinu. Og ef menn breyta svona, eins og hér er lagt til, þá mun það kalla á breytingar í skattalöggjöfinni, breytingar sem íþyngja ríkissjóði. Það geta ekki verið aðrar breytingar á döfinni. Ég spyr hv. allshn.: Er hún tilbúin til að mæla með því sem mun fylgja á eftir að þessu leyti eða ætlar allshn. að leggjast gegn því að skattalögin ívilni foreldrunum meir en nú er á móts við aukinn framfærslukostnað ungmenna? Það verður allshn. að taka undir ef hún á að vera samkvæm sjálfri sér út frá þeim rökum sem hér eru borin fram. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta atriði. Ég hef komið afstöðu minni á framfæri hvað þessa tillögu varðar og vænti þess að hinn önnum kafni formaður allshn. gefi sér tíma til að svara þeim spurningum sem ég hef lagt fyrir hana þó svo að ég hafi orðið að leggja spurningarnar fram þrisvar áður en þær voru meðteknar.

Herra forseti. Hv. þm. velti fyrir sér rökum varðandi minnkandi atvinnumöguleika þeirra aldurshópa sem hér um ræðir. Ég vil leyfa mér að benda þingmanninum á að nú er Alþingi um það bil að lögfesta frv. um vinnutíma og vinnuvernd barna og unglinga og ég tel að sú lögfesting muni draga úr atvinnumöguleikum þeirra aldurshópa sem hér um ræðir.

Herra forseti. Ég vil benda þingmanninum á að ég hef ekki fengið rök fyrir því að sú ábending að tekjumöguleikar ungmenna hafi minnkað eigi að leiða til þess að þau hafi ekki sjálfræði. Ég spyr þá þingmanninn sem greinilega hefur ekki áttað sig á þessu: Telur hann að atvinnulausir eigi ekki að hafa sjálfræði? Ef fólk getur ekki unnið fyrir sér á það ekki að hafa sjálfræði. Það er boðskapurinn með þeirri röksemdafærslu sem er í frv. og nál. nefndarinnar.

Herra forseti. Í mínum orðum fólst einungis ábending varðandi það frv. sem ég nefndi. Ég vildi nota tækifærið og koma því á framfæri.

Virðulegi forseti. Mér finnst miður að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson skuli vera með hálfgerða útúrsnúninga í þessu máli. Það er alveg ljóst að ef hann hefur kynnt sér grg. með frv. þá sér hann að það sem er tekið upp í nál. er tekið m.a. upp úr grg. á bls. 29 og þess vegna er kannski nánast tilviljun að þessi upprifjun á orðum skuli koma fram, sem hann nefnir alltaf sem mál númer eitt. En það er tekið undir þetta atriði vegna þess að bent er á að þjóðfélagsaðstæður hafa breyst. Áður fyrr fóru unglingar miklu fyrr út að vinna og þurftu fyrr að standa á eigin fótum. Það er líka tilfellið að atvinnuástand hefur breyst eins og svo ótal margt annað í okkar þjóðfélagi. Það er að sjálfsögðu alveg út í hött að álykta að okkar ungmennum hafi farið eitthvað aftur þannig að taka þurfi burt þennan rétt eða skerða á einhvern hátt og ég mótmæli því að þetta mál sé órökstutt. Ég hvet hv. þm. til að kynna sér gögnin í þessu máli. Allshn. er búin að fara í gegnum mikla vinnu með mjög mörgum umsögnum og nefndin er ekkert að finna upp þetta mál ein og sér. Það er búið að ræða þetta mál á vettvangi fjölmiðla, foreldrafunda í skólum og víða annars staðar í þjóðfélaginu undanfarin ár, m.a. samfara ýmsum vandamálum sem upp hafa komið. Það er því alveg ljóst að nefndin hefur full rök fyrir sinni tillögu.

Herra forseti. Þessi rök sem nefnd eru í nál. eru í frv. Ég hafði rekið augun í það og nál. tekur þau upp eins og þau eru þar fram borin. Ég bendi hins vegar hv. þm. á að sá sem lagði fram frv., hæstv. dómsmrh., lagði til að sjálfræðisaldurinn yrði 16 ár. Rökin sem eru í frv. og þau sömu sem eru í nál. sögðu honum að sjálfræðisaldurinn ætti að vera 16 ár. Það varð niðurstaða ráðherrans og ríkisstjórnarinnar. Það er nefndin sem breytir tillögunni út frá sömu forsendum. Þess vegna þarf hún að rökstyðja hvernig hún komst að því. Það hefur ekki komið fram hjá formanni allshn. hvernig samhengið er á milli þess að börn búa lengur á heimili foreldra sinna leiði til þess að nauðsynlegt sé að taka af þeim sjálfræðið og veita þeim það ekki fyrr en 18 ára. Hvar er samhengið þar á milli? Hvar er samhengið á milli minnkandi atvinnumöguleika unglinga og þess að þeir eiga ekki að hafa sjálfræði 16 ára? Hvar er samhengið á milli lengri skólagöngu og þess að börn eiga ekki að fá sjálfræði 16 ára heldur 18 ára? Er von að ég spyrji: Er skólinn svona vondur? Ég vil svo leggja fyrir hv. formann allshn. þá spurningu: Er hann þá tilbúinn að leggja það til að aldur til að taka bílpróf verði hækkaður úr 17 árum upp í 18 ár? Er það ekki ósamræmi að ósjálfráða fólk geti tekið bílpróf?

Virðulegi forseti. Þessi mál voru að sjálfsögðu öll rædd í allshn., m.a. hvort þörf væri á að breyta lögum í tengslum við þetta mál. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, eins og kemur fram í nefndaráliti, að það þurfi að skoða ýmsar lagabreytingar, en það þurfi kannski ekki að gera einhverjar breytingar hér og nú. Ég verð að segja varðandi bílpróf að mér finnst alveg koma til athugunar að hækka þann aldur. Allshn. fjallaði einmitt um breytingu á umferðarlögum nýlega þar sem þetta mál kom sérstaklega til umræðu og fól Umferðarráði og dómsmrh. að gera skoðanakönnun á viðhorfi fólks einmitt til þessa atriðis. Það er ekki þar með sagt að það þurfi að samræma í alla enda og kanta eins og hv. þm. er e.t.v. að ýja að. En varðandi það að málið sé lagt fram með þessari niðurstöðu sem stjfrv. þá vil ég benda á að nefndin sem samdi frv. samdi tvö frv. og þessi útgáfa var valin. Hins vegar lýsti hæstv. dómsmrh. því yfir við 1. umr. um málið að hann teldi rétt að nefndin skoðaði sérstaklega þennan þátt málsins um sjálfræðisaldurinn og þetta er okkar niðurstaða.

Herra forseti. Nú fyrst kastar nú tólfunum. Formaður allshn. upplýsir að það komi til greina vegna þessarar breytingar á hækkun sjálfræðisaldurs að hækka aldur til að taka bílpróf. En nefndin getur ekki haft skoðun á málinu. Hún þarf að gera skoðanakönnun. Þingnefnd, alþingismenn sem eru valdir til að setja þjóðinni lög, treysta sér ekki til að hafa skoðun á því hvort ekki þurfi að samræma bílprófsaldur og sjálfræðisaldur. Nei. Nú gerum við skoðanakönnun, herra forseti. En það þurfti ekki að gera neina skoðanakönnun varðandi það að gera breytingu á tillögu ráðherrans og ríkisstjórnarinnar. Hvar var sú skoðanakönnun gerð? Hvar var hún gerð? Hún var gerð í allshn. Ég segi nú, herra forseti, að þetta var það veikasta sem fram hefur komið í þessu máli. Síðan kom merkileg yfirlýsing hjá hv. formanni nefndarinnar, að það þyrfti ekki að vera að samræma á alla enda og kanta. Þar er ég fyllilega sammála þingmanninum. Þar með erum við bæði sammála því að þau rök sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir bar fram duga ekki, að það þyrfti að samræma við löggjöf í útlöndum. Samræmingin er því ekki rök í málinu. Menn eiga nefnilega, ég er sammála þingmanninum um það, að taka afstöðu um efni málsins út frá staðreyndum sem liggja fyrir og þeim rökum sem menn geta dregið af þeim staðreyndum. Það er þannig sem menn eiga að vinna, hvorki eftir einhverjum samræmingarkröfum við ótiltekin útlönd eða skoðanakönnun við enn ótilteknari hóp í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Hér er fjallað um það hvort hækka eigi sjálfræðisaldur manna úr 16 árum í 18 ár. Mig langar að segja örfá orð í því samhengi. Ég held og mér heyrist að afstaða þeirra sem mæla fyrir þessu máli sé byggð á umhyggju fyrir þessu unga fólki þó að ég sé ekki alveg sammála niðurstöðunni. Það eru vandamál sem eru tengd 16--18 ára unglingum, það er ekki hægt að neita því. Ég lít þó svo á að vandamál þeirra séu oftar en ekki sprottin af því að þau búi sjálf við foreldravandamál, annaðhvort vegna gjörða foreldra sinna eða vanrækslu þeirra. Ég tel líka að það hljóti mögulega að koma að því að breyta þurfi lögum á Íslandi hvað þetta varðar til samræmis við önnur lönd. Mörg slík mál hafa verið afgreidd hér á hinu háa Alþingi vegna samkomulags sem okkar þjóð hefur gert. Ég skil sem sagt rökin sem fram eru borin en mér finnst þau ekki nægja. Mér finnst þjóðfélag okkar, sem byggir á frelsi einstaklingsins geri, það mikilvægt að ungt fólk skilji að löggjafi landsins, Alþingi, viðurkenni að þetta unga fólk sé fært um að sjá fótum sínum forráð. Sagan segir okkur reyndar að ungu fólki er almennt talað treystandi. Það er sagt að um 8.000 manna hóp sé að ræða og vandamálin eru kannski hjá 1%, kannski einhvers staðar milli 1 og 2%. Þeir sem núna eru 16 ára gamlir eiga samkvæmt þessu að teljast börn til 18 ára aldurs verði tillagan samþykkt og mér finnst það ekki tímabært og mun ekki fallast á það.

Virðulegur forseti. Ég skal reyna að verða við tilmælum hæstv. forseta um að vera stuttorður, en hér er til umræðu frv. til laga um hækkun lögræðisaldurs úr 16 upp í 18 ár. Þetta er vitaskuld, eins og fram hefur komið í ræðum manna, viðkvæmt mál. Það má snúa því upp með ýmsum hætti. Þetta er spurning um hvenær ber að líta á að einstaklingur sé orðinn fullorðinn, hvenær einstaklingur er orðinn sjálfstæður, hvenær á einstaklingur að standa á eigin fótum eða hvenær á einstaklingur að axla eigin ábyrgð. Fyrir því má færa rök fram og aftur, með og móti þessari hækkun. Í mínum huga snýst þetta mál fyrst og síðast um íslenska menningu, íslenska sögu, aðallega þó íslenska menningu andspænis menningu þjóða meginlands Evrópu. Í starfi mínu sem skólamaður átti ég þess kost um árabil að taka árlega á móti erlendu skiptinemum, 2--4 á hverju ári. Það var dálítið merkileg reynsla að sjá erlenda skiptinema koma hingað til starfa og leiks með jafnöldrum sínum íslenskum. Í sem stystu máli var það áberandi, nánast skipti einu hvaðan hinir erlendu skiptinemar komu, að í félagslegum þroska stóðu þeir að mínu mati langt að baki íslenskum jafnöldrum sínum, komandi úr afskaplega vernduðu umhverfi, gjarnan umhverfi stórborga þar sem fjölskylduböndin voru notuð m.a. til þess að vernda ung börn, en við heimförina aftur til síns heimalands eftir ársdvöl á Íslandi og því frjálsræði sem gjarna einkennir uppeldi okkar unglinga þá hafði orðið mikil breyting á þessum erlendu skiptinemum. Það segir í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að miða skuli við 18 ár sem meginreglu, ég undirstrika sem meginreglu. Þess er enn fremur getið að taka skuli tillit til aðstæðna á hverjum stað og það er eðlilegt. Það er einmitt sá punktur sem ég hefði viljað víkja að, það er þessi sérstæða íslenska menning sem hefur mótast af því að börn og unglingar hafa gengið til léttra verka til sjávar og sveita, getum við sagt, og í borgum, og ég undirstrika léttra verka. Og það sem ég tel að skipti meginmáli þar er að við þau léttu störf hafi íslensk ungmenni fengið að axla ábyrgð, raunverulega ábyrgð, sem fylgir því að taka að sér starf, hvort heldur er launað eða ekki. Því fylgir líka sá merkilegi þroski og nauðsynlegi að starfa með fullorðnum, læra leikreglur samfélagsins, læra að axla ábyrgð, læra ýmsa góða og aðra vonda siði af hinum fullorðnu, en það er hluti af því að verða fullorðinn, og tileinka sér reglur samfélagsins. Þetta tel ég að hafi verið og séu mikil forréttindi íslenskra ungmenna, að fá að alast upp við þessi skilyrði þó vissulega sé það rétt sem hefur verið bent á að aðstæður hafa verið að breytast, sérstaklega hér á suðvesturhorninu, en atvinnuástand fer til allrar hamingju mjög batnandi og við vitum það að meira að segja hér á þessu fræga suðvesturhorni eða höfuðborgarsvæðinu stunda fjölmargir unglingar störf á sumrin og með skólum. Hins vegar læðist að manni sá grunur, hvers vegna skyldu þjóðir, einkum um Evrópu, leggja svo þunga áherslu á þessa hækkun í 18 ár, að menn taki þar mið af skelfilegum fréttum sem við sáum einmitt í þessari viku, gott ef ekki var í gær, í sjónvarpi af indverskum börnum í hreinni barnaþrælkun. Það hefur verið lán okkar Íslendinga að þurfa ekki að glíma við barnaþrælkun heldur heilbrigð létt störf og þroskandi. Aðstæður hér eru gjörólíkar því sem eru vandamál ýmissa þjóða heimsins. Þá læðist jafnframt að manni sá grunur að hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár sé dulin leið til þess að fela atvinnuleysið sem er mikið böl hvar sem það er, en þjóðir heims margar, ekki síst í Evrópu, eiga við þann vanda að glíma, um og yfir 10% atvinnuleysi í Þýskalandi, svo dæmi sé tekið, og þarna getur verið kjörin leið til þess að fela atvinnuleysið. Eins og horfur eru hjá okkur í atvinnulífi og efnahagslífi öllu og þær jákvæðu breytingar sem eru að eiga sér stað mun væntanlega leiða til þess að það böl sem atvinnuleysið er verði ekki það hér hjá okkur eins og hjá nágrannaþjóðum okkar. Það er af þessari ástæðu, herra forseti, sem mér þykir þessi breyting vera óskynsamleg. Hún stríðir í rauninni gegn sögu okkar og menningu og þeirri sérstöðu sem Íslendingar hafa. Verð ég svo við orðum forseta um að hafa hér stutt mál.

Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að lengja þessa umræðu, þar sem það hafði verið samið um að reyna að ljúka þingstörfum á laugardaginn og tíminn er skammur. En ég vildi þó segja örfá orð. Ég vil fyrst segja að þetta frv. var upphaflega lagt fram sem stjfrv. en þó með fyrirvara af hálfu okkar framsóknarmanna varðandi sjálfræðisaldurinn. Við töldum að það væri þannig mál að ástæða væri til að fjalla um það í þingnefnd og taka síðan afstöðu í framhaldi af þeirri yfirferð. Ég og hv. þm. Jón Kristjánsson, sem sitjum í hv. allshn., skrifum undir það nefndarálit sem lagt er fram af nefndinni án fyrirvara þannig að okkar afstaða er skýr hvað það atriði varðar að við teljum, eftir að hafa farið vandlega yfir málið, að rétt sé að leggja til þessa breytingu. Hæstv. dómsmrh. lét það koma fram við 1. umr. málsins að þetta væri þannig mál að hann teldi að þingið ætti að taka á því og í lok nefndarálits allshn. segir svo, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að skiptar skoðanir eru um hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár og þykir nefndinni rétt að ákvörðun um þetta atriði komi til atkvæða í þinginu.`` Það er því ljóst að þetta mál er ekki útkljáð og mér sýnist svo miðað við þær umræður sem hér hafa farið fram, og mér finnst reyndar að sumir hv. þingmenn í hv. allshn. hafi fyrst í dag í opinberri umræðu komið fram með ýmis rök í málinu sem hafi ekki komið fram í nefndarstarfinu. Það er svo sem ekkert um það að segja, en eins og málið stendur á þessari stundu er eflaust mjög tvísýnt um hverjar verða lyktir þessa máls. Mér finnst, og ég vona að ég veki ekki upp umræður að nýju þó ég segi það, að það hafi gætt nokkuð tilfinningasemi og mér finnst að vitna til íslenskrar menningar í þessu sambandi sé í sjálfu sér ekkert nema sjálfsagt, en rökin sem við höfum sem sitjum í allshn. og höfum lesið umsagnir um þetta mál finnst mér vera sterk og þau hafa a.m.k. sagt mér að ástæða sé til að breyta þessu, þ.e. að hækka sjálfræðisaldurinn og færa hann í það horf sem tíðkast hjá öðrum þjóðum og kveðið er á um í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Um málið að öðru leyti vil ég segja að þetta er mjög vönduð löggjöf og mikilvæg og það starf sem hefur farið fram í nefndinni um frv., sem er mikill lagabálkur, hefur verið til fyrirmyndar. Það er því að vel yfirveguðu ráði sem þetta er lagt til af nefndinni sem kemur fram á þskj. 1172 sem brtt. við frv., en eins og komið hefur fram eru tveir hv. þingmenn í nefndinni með fyrirvara vegna ákvæðis um hækkun sjálfræðisaldursins. Að mínu áliti erum við að leggja fram brtt. sem eru vel rökstuddar og hafa verið rökstuddar hér í dag þannig að ég ætla ekki að endurtaka það, en það er minn vilji og mín skoðun að sjálfræðisaldurinn skuli hækkaður.

Herra forseti. Það er enn um sjálfræðisaldurinn og hækkun eða óbreyttan sjálfræðisaldur. Vissulega er það rétt að rökin hafa komið fram í allshn. Við höfum rætt þau fram og til baka í nefndinni og það hefur verið ágæt vinna og vinnubrögð í þeirri nefnd. Við hv. þm. Árni R. Árnason höfum reynt að draga fram rökin fyrir okkar sjónarmiðum en ég verð að segja eins og er að mér finnst ekki að rökin fyrir hækkun sjálfræðisaldursins hafi komið fram í þinginu í þessum ræðustóli hjá hv. ræðumönnum. Ef það er svo, sem ég reyndar veit, að dóms- og kirkjumrh. fjallaði um það í sinni ræðu við framlagningu frv. að ástæða væri til þess að þingið tæki á málinu, þá er nauðsynlegt að rökin komi hér fram svo þingið geti tekið á málinu.

Hæstv. forseti. Það má vel vera að við stuðningsmenn þess að hækka sjálfræðisaldur höfum haldið okkur um of til hlés í þessari umræðu. En það er m.a. vegna þess að tími er orðinn naumur. En það hefði í sjálfu sér verið áhugavert að lesa upp umsagnir um málið og ekki síður umsagnir sem bárust vegna þess þingmáls sem hv. allshn. hefur til umfjöllunar og er flutt af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleirum þar sem má segja allir mæli með því að hækka sjálfræðisaldurinn. Og meira að segja, sem kom mér ekki hvað síst á óvart, framhaldsskólanemar mæla með því að sjálfræðisaldur sé hækkaður. Mér dettur ekki í hug að við séum að bjarga öllum málum sem varða unglinga með því að gera þetta. Minnist ég þá þess að hv. þm. talaði um í sinni ræðu að þetta væri kattarþvottur. Ég undrast það að hv. þm. skuli nota slíkt orð um þessar tillögur að breytingum sem settar eru fram af miklum heiðarleika og af alvöru.

Herra forseti. Ég lýsi enn eftir þeim röksemdum sem ég var að biðja um áðan fyrir hækkuninni. Vissulega er það rétt að hér hafa verið nefndir einstakir aðilar, eins og stjórn Félags framhaldsskólanema sem reyndar segir sjálf að skiptar skoðanir hafi verið um málið hjá. Það væri hægt að tala um margt fleira. Ég benti á röksemdir Lögmannafélags Íslands sem eru heldur andstæðar hækkuninni og telur sig ekki sjá röksemdirnar. Það má benda á fleiri umsagnaraðila. Meðferðaraðilar ýmsir eru hlynntir hækkuninni og það eru ýmsar ástæður fyrir því. En ég vil geta þess aftur að það er verið að reyna að leysa vandann á vitlausum stað. Það er ábyrgð hinna fullorðnu sem þarf að aukast og að þeir taki meiri ábyrgð á börnunum meðan þau eru yngri. Það verður ekki leyst eftir að þau eru 16 ára, á aldursbilinu 16--18 ára. Þá er það enn þá síður mögulegt.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst halda því til haga að ég tel að hér sé um táknrænt gildi að ræða. Eins og ég lét koma fram áður dettur mér ekki í hug að við séum að leysa öll unglingavandamál með því að breyta þessu. Ég lít ekki á þetta fyrst og fremst út frá því að það séu örfáir unglingar á aldrinum 16--18 ára sem því miður sé þannig komið fyrir að þeir ættu ekki að hafa sjálfræði. Ég lít á þetta fyrst og fremst út frá því að mér finnst eðlilegt að unglingar fái sjálfræði við 18 ára aldur en ekki 16 ára. Það að þetta skuli hafa verið með þeim hætti sem raun ber vitni fram til þessa hefur kannski verið í samræmi við tíðarandann hér en ég lít á það sem mikinn þrýsting utan úr þjóðfélaginu að sjálfræðisaldur verði hækkaður í 18 ár og vitna til þeirra umsagna sem liggja fyrir nefndinni í því sambandi.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu og tefja fyrir störfum þingsins með því að lesa upp allar umsagnir sem hafa borist í þessu máli. Í nefndinni sem samdi þetta frv. voru Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumrn., Davíð Þór Björgvinsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, og Páll Hreinsson, aðstoðarmaður umboðsmanns Alþingis. Nefndinni bárust ótal margar umsagnir í þessu máli og er sérstaklega tekið fram í greinargerð að langflestir umsagnaraðilar hafa mælt með þessu máli og enginn mælt gegn því. Þar að auki barst allshn. fjöldi umsagna, bæði út af þessu stóra frv. sem við hér ræðum um og líka út af öðru frv. sem mælti sérstaklega fyrir um þessa breytingu. Þar að auki er fjöldi gesta sem hefur komið á fund nefndarinnar og lýst sínum skoðunum á þessu máli sem voru allar á sama veginn. Nefndin telur eftir sína yfirferð, sem var vandleg, að þetta sé rökrétt niðurstaða. Ég vil fá að nota þetta tækifæri, virðulegi forseti, til þess bæði að þakka hv. þm. almennt séð fyrir málefnalegar umræður um þetta mál, það er auðvitað alveg ljóst að það eru skiptar skoðanir um málið, og líka til þess að þakka nefndarmönnum í hv. allshn. fyrir mikla og góða vinnu í þessu máli.

Herra forseti. Í lok umræðunnar vil ég nota þetta form til þess að koma því á framfæri sem ég tel rétt og virðingarvert að stjórn á störfum nefndarinnar hefur verið með miklum ágætum. Ég tel að þau sjónarmið sem þar hafa mótast eða verið mótuð fyrir hafi fengið að koma fram, við höfum fengið að sækja þær upplýsingar sem við höfum þurft á að halda og þó að svo hafi til tekist að við séum enn ósammála og föllumst ekki á rök hvers annars, þá hljótum við að geta virt hvert annað fyrir málefnalega og faglega vinnu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. sjútvn., sem liggur frammi á þskj. 1169, svo og brtt. hennar við frv. til laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Fram kemur á nefndaráliti að í umfjöllun nefndarinnar hefur hún fengið til liðs við sig nokkra aðila og auk þess hafa ýmsir sent henni umsagnir um málið. Í því sambandi tel ég rétt að geta þess, herra forseti, að áður en málið kom til þings hafði mikið starf verið unnið við mótun þess af hálfu þeirrar nefndar sem undirbjó og samdi frv. M.a. hafði hún séð til þess að það var rætt í hópi hagsmunasamtaka víðs vegar um landið. Af þeim ástæðum hafa nefndarmenn komist að þeirri niðurstöðu að hin málefnalega umræða hafi átt sér stað þó svo nefndin sjálf hafi haft tiltölulega skamman tíma til að fjalla um það efni sem birtist í umsögnum eða álitum þeirra sem hún ræddi við. Svo vel hefur til tekist að hv. nefnd hefur orðið sammála um málið og þær brtt. sem fram koma á þskj. 1170 eru fluttar af öllum nefndarmönnum. Efnislega eru þær á þann veg að nokkrar breytingar eru lagðar til við 5. gr. frv. þar sem fjallað er um tiltekin svæði þar sem heimilaðar verði togveiðar tilteknum flokkum fiskiskipa. Þar er til að mynda lagt til að auk þeirra svæða sem í frv. eru tiltekin bætist á Breiðafirði svæði í samræmi við ákvæði sem áður voru í gildi um dragnótaveiðar þar. Fyrirhugað svæði undan Vestfjörðum, sem í frv. er auðkennt sem G.2, verði ekki mótað og ákvæði sem er auðkennt þeim lið verði fellt úr frv. Auk þess er gerð sú tillaga að ákvæði sem ráðgerð eru sem bráðabirgðaákvæði í frv. verði efnisgrein í frv. sjálfu og að þau réttindi sem þar er kveðið á um fyrir fiskiskip sem hafa slíkan rétt í dag verði ótímabundin með tilteknum ákvæðum um að skipunum verði ekki breytt. Að öðru leyti, herra forseti, virðist mér að brtt. nefndarinnar og þær skýringar sem fram koma á nefndaráliti séu fullnægjandi. Vegna þess að ég hef verið inntur eftir því hvers megi vænta í framhaldi af því að frv. verði að lögum með þeim breytingum sem nefndin leggur til varðandi dragnótaveiðar frá Snæfellsnesi þar sem flestir fiskibátar sem þar eru gerðir út eiga mikið undir togveiðum, vil ég geta þess að nefndinni sýnist að ákvæði í 5. gr., m.a. þau sem ég nefndi fyrr, svo og ákvæði í 6. gr. muni gefa sambærilegar heimildir til að leyfa þær veiðar sem eru byggðar í dag á núgildandi lögum um veiðar í fiskveiðilandhelginni. Þá vil ég einnig geta þess að sérstaklega var rætt í nefndinni um ákvæði 12. gr. frv. og að í brtt. er gert ráð fyrir að breyta þeim þannig að síður geti leitt til árekstra við hina sérstöku réttarstöðu skipstjóra sem er hæstráðandi á skipi sínu. Hins vegar er rétt að fram komi að þær hugmyndir sem birtast í 12. gr. frv. eru byggðar á framlagi nefndarmanna í þeirri nefnd sem samdi frv. sem komu úr hópi skipstjórnarmanna og sjómanna. Þeir nefndarmenn töldu þær hugmyndir byggðar á almennum vilja í sjómannastétt til þess að auðvelda eftirlit með fiskveiðum og telja að það sé almennur vilji í allri stéttinni til að koma í veg fyrir brot. Tel ég raunar að það sé mjög lítill minni hluti stéttarinnar sem stundar slíkt. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að hv. þing samþykki brtt. nefndarinnar og vísi málinu þannig til 3. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. sjútvn. um till. til þál. um rannsóknir og sjómælingar innan efnahagslögsögunnar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hafstein Hafsteinsson frá Landhelgisgæslunni og Hilmar Helgason frá Sjómælingum Íslands. Að lokinni umfjöllun leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með svofelldri breytingu sem birtist á þskj. 1162: ,,Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að efla rannsóknir og sjómælingar við landið, með sérstakri áherslu á hafsvæðið innan 200 sjómílna efnahagslögsögunnar fyrir sunnan landgrunn Íslands frá Reykjaneshrygg að Færeyjahrygg.`` Ég hygg, herra forseti, að tillagan og nefndarálit þarfnist ekki frekari skýringar og legg því til að málið verði þannig afgreitt við 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. sjútvn. á þskj. 1154, svo og brtt. sem er á þskj. 1155 við frv. til laga um breytingar á lögum nr. 24 7. maí 1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, með síðari breytingum. Þetta mál er hluti af breytingum sem við höfum þegar fjallað um með samþykkt annarra þingmála sem laga frá Alþingi sem breyta starfsemi Fiskveiðasjóðs, Iðnlánasjóðs og Iðnþróunarsjóðs. Vegna þeirra ákvarðana er nauðsynlegt að gera breytingar á greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins og því er frv. fram komið. Við umfjöllun um það hafa birst á ný ágreiningsefni á milli hagsmunasamtaka í sjávarútvegi, þ.e. sjómannasamtaka, og hefur það sett nokkurt mark á umfjöllun hv. sjútvn. Nefndin hefur kynnt sér frv., fengið ýmsa aðila til umræðu um efni þess og náð samstöðu um tillögur um að breyta frv. með þeim hætti sem fram kemur á þskj. 1155. Þar er lagt til að breytingar verði gerðar á 5. gr. laganna sem eru þess efnis að í stað 15% í 1., 2. og 3. mgr. hennar komi 8%. Einnig að við 1. mgr. bætist nýr málsliður þannig að sambærileg skylda hvíli á þeim sem taka fiskafurðir í umboðssölu. Með þessari breytingu, herra forseti, er gert ráð fyrir að sambærileg skylda um skil þessa hluta verðmætis fiskafurða hvíli á umboðssöluaðilum eins og öðrum, þ.e. þeim sem kaupa afla. Í öðru lagi er gerð tillaga um breytingar sem víkja að greiðslumiðlun varðandi smábáta, en við umfjöllun um málið kom fram að þær fjárhæðir sem nú er miðlað vegna þeirra eru hærri en þörf er á. Því er lagt til að greiðslufjárhæðin verði lækkuð og sambærileg tillaga gerð um skiptingu hennar. Þetta eru tillögur í 2. og 3. tölul. Í 4. tölul. er vikið að hinu fyrrnefnda ágreiningsefni á milli sjómannasamtakanna. Þar lögð til breyting á 2. mgr. 4. gr. frv. þess efnis að þar komi skýrt fram í fyrstu línu málsgreinarinnar að hún eigi eingöngu við um þau samtök sem um er rætt í 2. og 3. tölul. 1. mgr. 4. gr., 9. gr. laganna, og að gerðardómi sem fjallar um skiptingu fjár skv. 3. tölul. 1. mgr. verði heimilt að taka mið af fleiri atriðum en um er rætt í 2. mgr. Með þessu, herra forseti, er reynt að gera skil milli hinna ólíku forsendna skiptingar milli annars vegar Sjómannasambandsins og þeirra félaga sem starfa í samstarfi við það og hins vegar þeirra sem taldir eru upp í 3. tölul. 1. mgr. sem eru annars vegar Farmanna- og fiskimannasambandið og hins vegar Vélstjórafélag Íslands og þau félög sem eiga samstarf við það. Nefndin hefur komist að þeirri niðurstöðu að um þessa tvo flokka samtaka gildir ekki hið sama um forsendur ef ágreiningur kemur upp milli þeirra um skiptingu fjárhæðanna. Á þeirri forsendu er brtt. gerð. Herra forseti. Brtt. eru fluttar af nefndinni í heild en nokkrir nefndarmenn hafa gert fyrirvara við tillögurnar sem þeir munu væntanlega fá tækifæri til að gera grein fyrir sjálfir. Að svo mæltu legg ég svo til að tillögurnar verði samþykktar við lok umræðunnar og málinu vísað til 3. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti fjárln. um frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1995. Nefndin hefur haft frumvarpið til athugunar og farið yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ríkisendurskoðun telur að sú reikningsskilaaðferð, sem fjármálaráðherra ákvað að nota við færslu lífeyrisskuldbindinga, sé ekki í samræmi við viðteknar reikningsskilavenjur. Unnið er að breytingu á löggjöf um ríkisreikning með því markmiði að úrbætur verði gerðar og lagareglur verði skýrari. Nefndin leggur ríka áherslu á að ráðherra taki tillit til athugasemda Ríkisendurskoðunar og sjái til þess að ráðuneyti og stofnanir bregðist við þeim ítrekuðu ábendingum sem stofnunin hefur sett fram. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit rita Jón Kristjánsson, Sturla Böðvarsson, Gísli S. Einarsson, Árni Johnsen, Kristinn H. Gunnarsson, Árni M. Mathiesen, Ísólfur Gylfi Pálmason, Bryndís Hlöðversdóttir, Hjálmar Jónsson, Kristín Halldórsdóttir og Arnbjörg Sveinsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti umhvn. á þskj. 1167 um frv. til skipulags- og byggingarlaga. Umhvn. hefur fjallað mjög ítarlega um málið og fengið til viðtals við sig fjölmarga aðila. Þá bárust nefndinni margar umsagnir um málið, bæði á 120. og 121. löggjafarþingi. Í framhaldi af yfirferð sinni leggur nefndin til umfangsmiklar breytingar á frv. Frumvarp þetta var fyrst lagt fyrir Alþingi á 118. löggjafarþingi. Það var síðan lagt fyrir 120. þing lítið breytt og aftur á 121. þingi óbreytt. Byggist frumvarpið að mestu leyti á frumvörpum um sama efni sem lögð voru fram á 113. og 115. löggjafarþingi og náðu ekki fram að ganga. Um er að ræða ný heildarlög á sviði skipulags- og byggingarmála, en nú gilda um það efni skipulagslög frá 1964 og byggingarlög frá 1978. Helstu breytingar frá núgildandi lögum eru að aukið vald er fært til sveitarfélaga. Þá eru skilgreind í frumvarpinu mismunandi stig skipulagsáætlana sem hingað til hafa einungis verið skilgreind í reglugerð. Skipulagsstjórn ríkisins er lögð niður og verkefni hennar flutt til sveitarfélaganna og að hluta til Skipulagsstofnunar, einnig er embætti skipulagsstjóra ríkisins lagt niður og í staðinn kemur ný stofnun, Skipulagsstofnun, sem fer bæði með skipulags- og byggingarmál. Þá er gert ráð fyrir að sett verði á stofn sérstök úrskurðarnefnd sem ætlað er að kveða upp úrskurði í ágreiningsmálum og kærum í stað þess að umhverfisráðherra úrskurði um þau mál. Loks eru lagðar til nokkrar breytingar á skipulagsgjaldi. Eins og áður segir leggur nefndin til umfangsmiklar breytingar á frv. M.a. leggur nefndin til nokkuð breytta uppröðun ákvæða frv. Til hægðarauka og vegna umfangs breytingartillagnanna er frumvarpið með innfelldum breytingum birt sem fylgiskjal með nefndaráliti þessu. Breytingarnar eru of umfangsmiklar til að hægt sé að tíunda þær í smáatriðum, en ég mun tæpa á helstu atriðum þeirra. Á II. kafla frumvarpsins, þar sem fjallað er um stjórnvöld skipulags- og byggingarmála, eru lagðar til nokkrar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að staða Skipulagsstofnunar í frumvarpinu verði styrkt með því að bæta inn í 3. gr., um stjórn skipulags- og byggingarmála, að ráðherra til aðstoðar sé Skipulagsstofnun. Þá er í 4. gr. skerpt á hlutverki Skipulagsstofnunar sem eftirlitsaðila og lagt til að skýrt verði tekið fram að stofnunin hafi eftirlit með framkvæmd laganna og reglugerða settra á grundvelli þeirra. Einnig eru gerðar breytingar á 5. gr. í samræmi við ný lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Lúta breytingarnar annars vegar að menntunarkröfum sem gerðar eru til skipulagsstjóra ríkisins, en lagt er til að hann skuli hafa háskólamenntun í stað sérmenntunar. Hins vegar er lagt til að skýrt verði tekið fram í frumvarpinu að skipulagsstjóri ráði aðra starfsmenn stofnunarinnar. Á 6. gr. eru lagðar til nokkrar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að fellt verði brott ákvæðið um að sveitarfélögum með færri en 1.000 íbúa sé skylt að mynda byggingareftirlitssvæði með nágrannasveitarfélagi eða -félögum. Aftur á móti er gert ráð fyrir að sveitarfélög geti haft samvinnu sín á milli um kosningu byggingar- og skipulagsnefndar og ráðningu byggingar- og skipulagsfulltrúa. Þá er lagt til að fellt verði brott ákvæðið um að formenn skipulags- og byggingarnefnda skuli vera aðal- eða varamenn í sveitarstjórn. Einnig er lagt til að ákvæði um að slökkviliðsstjórar og heilbrigðisfulltrúar eigi rétt til setu á fundum skipulags- og byggingarnefnda verði fellt brott, en óþarft þykir að lögbinda slíkan rétt þar sem eðlilegt er að starfsmenn sveitarfélaga sitji fundi nefndanna þegar það á við. Á 7. gr. eru lagðar til nokkrar breytingar. M.a. er lagt til að byggingarfulltrúar og skipulagsfulltrúar séu framkvæmdastjórar byggingarnefnda og skipulagsnefnda. Einnig er lagt til að sveitarstjórn geti í einstökum tilvikum veitt samþykki sitt fyrir því að starfsmaður skipulags- eða byggingarnefndar vinni eitthvert það starf sem koma kann til afgreiðslu byggingarnefndar í umdæmi hans, en samkvæmt frv. var það óheimilt. Þykir rétt að sveitarstjórn geti veitt undanþágu að þessu leyti þar sem upp geta komið sérstakar aðstæður. Eftir sem áður er ljóst að meginreglan er að starfsmönnum er óheimilt að vinna slík verk. Loks er lögð til breytt skipan úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í 8. gr. þannig að einn nefndarmanna sé skipaður án tilnefningar en tveir samkvæmt tilnefningu frá Hæstarétti. Gert er ráð fyrir að annar þeirra sem Hæstiréttur skipar sé formaður nefndarinnar og skal hann fullnægja skilyrðum þess að vera héraðsdómari. Þá er lengdur sá tími sem nefndin hefur til að kveða upp úrskurð úr sex vikum í tvo mánuði. Loks er lagt til að kveðið verði á um það að um málsmeðferð, að öðru leyti en því sem kveðið er sérstaklega á um, fari eftir stjórnsýslulögunum. Í III. kafla er fjallað um gerð og framkvæmd skipulags. Eru lagðar til allnokkrar breytingar á kaflanum, m.a. er lögð til breyting á uppröðun greina sem miðar að því að gera framsetningu skýrari. Þannig er fjallað um skipulagsskyldu í 9. gr. og kemur þar fram að landið allt sé skipulagsskylt. Lagðar eru til viðamiklar breytingar á greininni og gert ráð fyrir að þar verði aðallega fjallað um skipulagsáætlanir. Þá kemur einnig fram að svæðis-, aðal- og deiliskipulagsáætlanir skuli vera í innbyrðis samræmi. Í 10. gr. er fjallað um skipulagsreglugerð. Eru gerðar tillögur um nokkuð breytta uppsetningu greinarinnar en þar er kveðið á um helstu atriði sem fjalla á um í reglugerðinni. 11. gr. snýr að áætlunum um landnotkun á landsvísu. Kemur greinin í stað 29. gr. þar sem fjallað er um landsskipulag. Þykir ný fyrirsögn vera í samræmi við ákvæðið, en þar er kveðið á um að Skipulagsstofnun skuli afla gagna og hafa aðgang að og varðveita áætlanir annarra opinberra aðila um landnotkun er varða landið allt. Þá er í ákvæðinu heimild fyrir umhverfisráðherra til að skipa sérstaka nefnd ef upp kemur ósamræmi eða hagsmunaárekstrar um landnotkun milli einstakra áætlana. Í 12.--15. gr. er fjallað um svæðisskipulag, en í frumvarpinu eru ákvæði um sama efni í 25.--28. gr. Eru ákvæðin nokkuð breytt og m.a. er lagt til að fellt verði brott ákvæði um svæðisskipulag miðhálendisins þar sem nefnd sú sem unnið hefur að því er að ljúka störfum. Ekki eru lagðar til grundvallarbreytingar á 12. gr., en þó er lagt til að í stað þess að lögbundið sé að svæðisskipulag skuli endurskoða á fjögurra ára fresti að afloknum sveitarstjórnarkosningum verði það lagt í mat sveitarstjórnar hvort nauðsynlegt sé að endurskoða skipulagið. Þá er einnig lagt til að umhverfisráðherra verði heimilt að skipa sérstaka nefnd til að gera tillögu að svæðisskipulagi þar sem að ágreiningur er milli sveitarstjórna. Í 13. gr. er fjallað um kynningu, auglýsingu, samþykkt og staðfestingu svæðisskipulags. Eru þar ítarlegar reglur um hvernig farið skuli með þessi atriði og áhersla er lögð á að svæðisskipulag verði kynnt vel fyrir íbúum sveitarfélaganna og þeim gefinn kostur á að gera athugasemdir við það. Þá er einnig gert ráð fyrir að tillagan sé auglýst utan þeirra sveitarfélaga sem aðild eiga að henni og kynnt sveitarstjórnum nærliggjandi sveitarfélaga sérstaklega, enda getur svæðisskipulag haft áhrif á hagsmuni aðila utan svæðisins sem undir það fellur. Lagt er til að nýrri grein verði bætt við frumvarpið, 14. gr. þar sem fjallað er um hvernig fara skuli með breytingar á svæðisskipulagi. Ef gera á verulegar breytingar er gert ráð fyrir að farið verði inn í sama ferli og við gerð svæðisskipulags, en einnig er gert ráð fyrir að unnt sé að fara einfaldari leið ef um óverulegar breytingar er að ræða. Loks er fjallað um sérstaka svæðisskipulagsmeðferð í 15. gr., en í henni felst að framkvæmdaraðili framkvæmdar sem nær yfir fleiri en eitt sveitarfélag getur óskað eftir því við Skipulagsstofnun að lega mannvirkisins eða áætlun um framkvæmd fái sérstaka svæðisskipulagsmeðferð. Á þetta t.d. við um þjóðvegi, orkumannvirki og fjarskiptalínur. Er nánar fjallað um það í ákvæðinu hvernig fara skuli með auglýsingu og afgreiðslu slíkrar svæðisskipulagsmeðferðar. Í 16.--22. gr. er fjallað um aðalskipulag, en ákvæði um aðalskipulag eru í 11.--18. gr. frumvarpsins. Nokkrar breytingar eru gerðar á ákvæðum um aðalskipulag og eru sett fram grundvallaratriði um aðalskipulag í 16. gr. Í 17. gr. er fjallað um kynningu aðalskipulagstillögu og er eins og varðandi svæðisskipulag lögð mikil áhersla á að tillagan sé ítarlega kynnt íbúum sveitarfélags og þeim gefinn kostur á að tjá sig um hana. Þá er einnig gert ráð fyrir að aðalskipulagstillögur séu kynntar fyrir sveitarstjórnum aðliggjandi sveitarfélaga. Í 18. gr. er fjallað um auglýsingu og samþykkt aðalskipulagstillögu og miða þær breytingar sem þar eru gerðar að því að auðvelda almenningi að hafa áhrif á tillöguna með því að koma með athugasemdir. Í 19. gr. er síðan kveðið á um staðfestingu, birtingu og gildistöku aðalskipulags og er sú grein lítið breytt frá 14. gr. frumvarpsins. Í 20. gr. er fjallað um frestun á gerð eða staðfestingu aðalskipulags og er greinin nær óbreytt frá 15. gr. frumvarpsins. Í 21. gr. er síðan fjallað um breytingu á aðalskipulagi. Er þar gerður greinarmunur á verulegum og óverulegum breytingum og kemur ákvæðið í stað 17. gr. frumvarpsins, en 16. gr. þess fellur brott. Um verulegar breytingar fer eins og um gerð aðalskipulags, en ef um óverulegar breytingar er að ræða er heimilt að sleppa því kynningarferli sem kveðið er á um í 17. gr. og fer þá um auglýsingu og meðferð sveitarstjórnar skv. 18. gr. Í 22. gr. er fjallað um ágreining um aðalskipulag á mörkum sveitarfélaga og eru óverulegar breytingar lagðar til á ákvæðinu sem er í 18. gr. frumvarpsins. Í 23.--26. gr. er fjallað um deiliskipulag, en ákvæði um deiliskipulag eru í 19.--24. gr. frumvarpsins. Grunnreglur um deiliskipulag koma fram í 23. gr. og er hún nokkuð breytt frá 19. gr. frumvarpsins. Meðal nýjunga sem þar eru settar fram er ákvæði um að þegar unnið er deiliskipulag í þegar byggðu hverfi skuli samhliða gerð bæja- og húsakönnun sem höfð skuli til hliðsjónar við gerð tillögunnar. Með bæja- og húsakönnunum er átt við ákveðna aðferðafræði til að meta listrænt og menningarsögulegt gildi hins byggða umhverfis og samspil þess við náttúruna. Má líta á niðurstöðu slíkrar könnunar sem eins konar gagnasafn yfir hús og hverfi sem þurfi sérstakt aðhald í umfjöllun sveitarfélags í skipulags- og byggingarmálum. Í 24. gr. er fjallað um deiliskipulag á landi í einkaeign. Er þar kveðið á um að þegar land í einkaeign er gert að byggingarlóðum með deiliskipulagi skuli eigandi láta endurgjaldslaust af hendi þá hluta landsins sem samkvæmt skipulagi eru ætlaðir til almannaþarfa. Er lagt til að eiganda verði ekki gert að láta landið af hendi fyrr en framkvæmdir hefjast, auk þess sem lagt er til að kveðið verði á um að land falli aftur til þess er lét það endurgjaldslaust af hendi ef landnotkun er breytt. Er gert ráð fyrir að landeigandi og sveitarfélag semji um það í hvaða ástandi landinu er skilað. Í 25. gr. er fjallað um kynningu, samþykkt og gildistöku deiliskipulags og eru breytingar á þeirri grein í samræmi við breytingar á sams konar greinum um svæðisskipulag og aðalskipulag og miða þær að því að auðvelda aðkomu íbúa sveitarfélagsins að skipulaginu, með hertum kröfum um auglýsingar og kynningu. Í 26. gr. er fjallað um breytingu á deiliskipulagi og er þar gert ráð fyrir að um verulegar breytingar fari eins og verið væri að gera nýtt skipulag en séu breytingar óverulegar skuli fara fram ítarleg grenndarkynning og þeim sem hafa hagsmuna að gæta gefinn kostur á að tjá sig um breytingarnar. Eru óverulegar breytingar skilgreindar mjög þröngt, mun þrengra en gert er samkvæmt núgildandi lögum. Er gert ráð fyrir að aðeins sé hægt að falla frá auglýsingu ef um óverulegar breytingar er að ræða sem annaðhvort eru vegna ófyrirséðra aðstæðna á staðnum eða ef breytingarnar hafa aðeins staðbundin áhrif, er þarna m.a. átt við mælipunkta og minni háttar breytingar á einstökum húsum. Með 27. gr. er lagt til að bætt verði inn í frumvarpið ákvæði um framkvæmdaleyfi. Á það við um framkvæmdir sem ekki eru háðar byggingarleyfi og hafa áhrif á umhverfið og breyta ásýnd þess. Falla skógrækt, landgræðsla og efnistaka til dæmis þarna undir. Framkvæmdir þessar þurfa að vera í samræmi við skipulagsáætlanir og fara skal um þær eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum þar sem það á við. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaleyfi falli úr gildi ef framkvæmdir eru ekki hafnar innan tólf mánaða frá útgáfu þess. 29. gr. fjallar um landeignaskrá og er það breyting frá frumvarpinu en þar er í 31. gr. fjallað um lóðaskrá. Þykir orðið landeignaskrá lýsa því betur hvað átt er við. Aðrar breytingar á greininni eru óverulegar. Í 35. gr. er fjallað um skipulagsgjald. Nokkrar breytingar eru lagðar til á ákvæðinu og er leitast við að gera það skýrara. Samkvæmt breytingartillögu nefndarinnar felur ákvæðið í sér að af nýbyggingum sem virtar eru til brunabóta er skylt að greiða skipulagsgjald í eitt skipti sem nemur 0,3% af brunabótamati húseignar, en til nýbygginga teljast öll nýreist hús sem metin eru til brunabóta og viðbyggingar við eldri hús ef virðingarverð viðbyggingar nemur allt að 1 / 5 hluta verðs eldra hússins. Einnig er gert ráð fyrir að skipulagsgjald verði greitt af mannvirkjum sem háð eru byggingarleyfi en eru ekki virt til brunabóta og miðast gjaldið þar við stofnverð mannvirkisins. Af mannvirkjum sem ekki eru háð byggingarleyfi er almennt ekki greitt skipulagsgjald, nema af stofnkerfum rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta utan þéttbýlis. Skýrist þessi munur sem gerður er á þéttbýli og dreifbýli af því að Skipulagsstofnun ber kostnað af skipulagsvinnu við stofnkerfi í dreifbýli, en sveitarfélögin bera sjálf þennan skipulagskostnað í þéttbýli. Því væri óeðlilegt að þau sveitarfélög greiddu skipulagsgjald til ríkisins af þessum mannvirkjum. V. kafli frumvarpsins fjallar um mannvirki og leggur nefndin til allnokkrar breytingar á kaflanum. Röð greina helst þó óbreytt, en greinanúmer breytast frá frumvarpinu vegna breytinga á III. kafla. Í 36. gr. er fjallað um gildissvið kaflans og er greinin lítið breytt. Í greininni kemur fram að undir kaflann falla hvers konar byggingar ofan jarðar og neðan. Þá er talið upp hvers konar framkvæmdir eru undanþegnar byggingarleyfi og að slík mannvirki skuli byggð í samræmi við skipulag. Í 41. gr. er fjallað um byggingareftirlit. Leggur nefndin til að málslið verði bætt við greinina um aðgang byggingareftirlitsmanna að íbúðarhúsum þess efnis að eftirlitsmönnum sé ekki heimilt að fara inn í íbúðarhús án samþykkis eiganda eða umráðamanns húsnæðisins nema að fengnum dómsúrskurði. Telur nefndin að breyting þessi sé nauðsynleg til að tryggja friðhelgi heimilisins í samræmi við grunnrök 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Á 42. gr. eru lagðar til nokkrar breytingar. Annars vegar er lagt til að 4. mgr. verði felld brott, en þar er kveðið á um ábyrgð framleiðanda raðframleiddra byggingareininga og húsa á göllum sem fram kunna að koma í vörunni. Þykir óeðlilegt að tekið sé fram sérstaklega í lögum hver ábyrgð framleiðenda þessarar tegundar byggingarefnis er, og telur nefndin rétt að um slíkt fari eftir almennum ábyrgðarreglum. Hins vegar er lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við greinina sem heimilar byggingarfulltrúa, að fengnu samþykki sveitarstjórnar, að fela prófhönnuði eða faggiltri skoðunarstofu yfirferð og samþykkt séruppdrátta. Þá er kveðið á um hvernig greiðslu kostnaðar við yfirferðina skuli háttað. Á 43. gr., er fjallar um byggingarleyfi, leggur nefndin til nokkrar breytingar. Í fyrsta lagi felast breytingarnar í því að lagt er til að það verði sveitarstjórn en ekki byggingarnefnd sem veitir byggingarleyfi. Þá er lagt til að bætt verði við greinina, til áherslu, ákvæði um að framkvæmdir sem byggingarleyfi þarf fyrir skuli vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Einnig er lögð til sú breyting að byggingarleyfi feli í sér leyfi til framkvæmda, en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að afla þurfi sérstaks framkvæmdaleyfis til að hefja framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfi. Í samræmi við þessa breytingu er lagt til að 47. gr. frumvarpsins, um framkvæmdaleyfi, falli brott. Ekki má rugla þessu saman við framkvæmdaleyfi skv. 27. gr. en þar er gert ráð fyrir að framkvæmdaleyfis sé aflað áður en famkvæmdir sem ekki þarf byggingarleyfi fyrir eru hafnar. Loks er lagt til að tvær málsgreinar bætist við greinina. Mælir önnur þeirra fyrir um að byggingarnefnd sé heimilt að fresta afgreiðslu umsóknar um leyfi til niðurrifs eða breytinga á húsi í allt að tvö ár frá því að umsókn barst nefndinni. Þó er gert ráð fyrir að slík frestun sé aðeins heimil ef deiliskipulag hefur ekki verið samþykkt, breytingar á því standa yfir eða ef setja á ákvæði um hverfisvernd í deiliskipulag. Skal tilkynna umsækjanda sérstaklega um frestun afgreiðslu. Ákvæði þetta er að norskri fyrirmynd og telur nefndin nauðsynlegt að slík frestunarheimild verði sett í lög í ljósi þróunar þeirrar sem átt hefur sér stað og vegna tveggja nýgenginna úrskurða umhverfisráðherra um niðurfellingu á synjun byggingarnefndar Reykjavíkur um heimild til niðurrifs á húsum. Hin viðbótin, sem lögð er til við greinina, snýr að því þegar sótt er um byggingarleyfi í þegar byggðu hverfi og deiliskipulag liggur ekki fyrir eða um er að ræða óverulega breytingu á deiliskipulagi. Skal skipulagsnefnd í slíkum tilvikum fjalla um málið og láta fara fram grenndarkynningu áður en leyfið er afgreitt í byggingarnefnd. Þá er í ákvæðinu skilgreint hvað felst í grenndarkynningu, en með slíkri kynningu er átt við það að nágrönnum, er hagsmuna eiga að gæta, er kynnt málið og gefinn kostur á að tjá sig um það innan ákveðins frests sem skal vera að minnsta kosti fjórar vikur. Þegar byggingarnefnd hefur tekið málið til afgreiðslu skal þeim sem tjáðu sig um það tilkynnt um niðurstöðu skipulagsnefndar og byggingarnefndar. Er grenndarkynning í ákveðnum tilfellum mjög æskilegur kostur umfram hið umfangsmikla kynningarferli sem frumvarpið gerir ráð fyrir að meginstefnu. Í 44. gr. er fjallað um útgáfu byggingarleyfis og breytist ákvæðið til samræmis við þær breytingar sem lagðar eru til á 43. gr., um byggingarleyfi. Þannig er gert ráð fyrir að byggingarleyfi sé gefið út eftir að sveitarstjórn hefur staðfest samþykkt byggingarnefndar um veitingu byggingarleyfis og byggingarfulltrúi hefur áritað aðaluppdrætti. Einnig þarf umsækjandi að hafa greitt tilskilin gjöld eða hafa samið um greiðslu þeirra. Þá er lagt til að við greinina bætist ákvæði þess efnis að veita megi leyfi til einstakra þátta byggingarframkvæmda ef sérstaklega stendur á og er gert ráð fyrir að leyfið takmarkist hverju sinni við samþykkt hönnunargögn. Einnig getur byggingarfulltrúi veitt lóðarhafa heimild til að kanna jarðveg á byggingarlóð sinni áður en byggingarleyfi hefur verið gefið út. Þá er gert ráð fyrir að byggingarstjóri undirriti yfirlýsingu um ábyrgð sína áður en framkvæmdir hefjast og einnig skal hann tilkynna byggingarfulltrúa um nöfn iðnmeistara. Loks er kveðið á um það að þegar byggingarleyfi hefur verið gefið út fyrir nýbyggingu á skipulögðu svæði í þéttbýli sé sveitarstjórn skylt að sjá um að götur, rafmagn, vatn og holræsi séu fyrir hendi eftir því sem þörf er á, nema sveitarstjórn hafi gert sérstakan fyrirvara að því er þetta varðar. Þá er kveðið á um að staðfesting sveitarstjórnar falli úr gildi hafi byggingarleyfi ekki verið gefið út innan 12 mánaða. Smávægilegar breytingar eru lagðar til á 46. gr., um hönnunargögn, og 47. gr., um áritun hönnuða. Meðal annars er lagt til að sá sem áritar aðaluppdrátt sé samræmingarhönnuður. Í 48. gr. er fjallað um löggildingu hönnuða. Þar leggur nefndin til allnokkrar breytingar. Snúa þær að þeim skilyrðum sem uppfylla þarf til að öðlast löggildingu sem hönnuður auk þess sem lagt er til að rafiðnfræðingum verði bætt í hóp þeirra sem öðlast geta löggildingu sem hönnuðir. Þær stéttir, sem geta fengið löggildingu sem hönnuðir, eru þá arkitektar, byggingarfræðingar, tæknifræðingar, verkfræðingar, rafiðnfræðingar, innanhússhönnuðir og landslagshönnuðir. Skulu þeir sem sækja um löggildingu hafa hlotið heimild iðnaðarráðherra til starfsheitisins samkvæmt lögum þar um. Þær viðbótarkröfur sem eru gerðar eru misjafnar eftir stéttum og samanstanda af starfsreynslu og sérhæfingu annars vegar og námskeiði og prófi hins vegar. Er gert ráð fyrir að ráðherra skipi þriggja manna prófnefnd sérfróðra aðila sem skipuleggja á námskeið til undirbúnings prófi sem skylt er að sækja og halda próf sem ná á til þeirra greina sem helst reynir á í störfum hönnuða við íslenskar aðstæður. Er gert ráð fyrir að ráðherra ákveði gjald sem umsækjendur greiða fyrir að þreyta próf auk þess sem mælt er fyrir um það að ráðherra setji nánari ákvæði í reglugerð um framkvæmd námskeiðahalds og prófs og lágmarksárangur til að standast það. Þannig skulu arkitektar sækja námskeið og standast próf áður en þeir sækja um löggildingu sem hönnuðir. Byggingarfræðingar þurfa auk þess að sækja námskeið og standast próf að hafa lokið að minnsta kosti 20 mánaða starfsreynslutíma. Aðrir umsækjendur um löggildingu þurfa auk þess að sækja námskeið og standast próf að hafa sérhæft sig á viðkomandi löggildingarsviði og öðlast starfsreynslu hjá löggiltum aðila á sviðinu og skal starfsreynslutíminn ekki vera skemmri en þrjú ár, þar af minnst eitt ár hér á landi. Gert er ráð fyrir að ráðherra leiti umsagnar viðkomandi fagfélags áður en löggilding er veitt. Þá skal ráðherra á hverju ári senda lista yfir löggilta hönnuði til Skipulagsstofnunar og byggingarfulltrúa. Í 49. gr. er fjallað um löggildingu á sérsviði. Þar eru lagðar til smávægilegar breytingar sem leiðir af breytingum þeim sem lagðar eru til á 48. gr., meðal annars er lagt til að bætt verði við greinina ákvæði um að rafiðnfræðingar geti fengið löggildingu ráðherra sem hönnuðir séruppdrátta á sínu sviði, en gert er ráð fyrir að ráðherra setji í reglugerð ákvæði um stærðartakmarkanir veitna. Nokkrar breytingar eru lagðar til á 56. gr. Snúa þær að því að mæla skýrar fyrir um hvernig fara skuli með framkvæmdir sem brjóta í bága við skipulag eða eru án leyfis. Þau atriði, sem bætt hefur verið við greinina, snúa í fyrsta lagi að því að mælt er fyrir um að ef byggingarframkvæmd er hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni og hún brýtur í bága við skipulag eða framkvæmd er hafin með byggingarleyfi sem brýtur í bága við skipulag ber byggingarfulltrúa að stöðva framkvæmdir tafarlaust og skal hin ólöglega bygging eða byggingarhluti fjarlægður, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Hins vegar er mælt fyrir um að óheimilt sé að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmt hefur verið í ósamræmi við skipulag fyrr en hin ólöglega bygging eða byggingarhluti hefur verið fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Telur nefndin nauðsynlegt að slíkt ákvæði sé sett í lög þar sem dæmin sýna að skipulagi hefur oft verið breytt eftir að mannvirki hefur verið reist og eru slík vinnubrögð óviðunandi og fara gegn anda frumvarps þessa. Í 61. gr. er fjallað um yfirstjórn skipulags- og byggingarmála á varnarsvæðum. Ekki eru lagðar til breytingar á greininni, en um hana spunnust nokkrar umræður í nefndinni. Telur umhverfisnefnd eðlilegt að íslensk mannvirki á varnarsvæðum heyri undir íslensk lög og að í skipulagsnefnd varnarsvæða sitji fulltrúar þeirra sveitarfélaga sem liggja að varnarsvæðinu. Lögð er til breyting á gildistökuákvæði frumvarpsins um að lögin taki gildi 1. janúar 1998 í stað 1. september 1997, en nauðsynlegt er að nokkur tími líði frá samþykkt laganna þar til þau taka gildi. Á ákvæði til bráðabirgða eru lagðar til nokkrar breytingar. Snúa þær í fyrsta lagi að því að heimila sveitarstjórn að leyfa einstakar framkvæmdir sem um kann að verða sótt, án þess að fyrir liggi staðfest aðalskipulag eða samþykkt deiliskipulag. Áður skal sveitarstjórn þó hafa fengið meðmæli Skipulagsstofnunar. Heimilt er að binda leyfið ákveðnum skilyrðum. Þá er lagt til að bætt verði við ákvæðið málsgrein um það hvernig fara skuli með ef verulegar framkvæmdir eru fyrirhugaðar án þess að fyrir liggi staðfest aðalskipulag eða samþykkt deiliskipulag. Í þriðja lagi er lagt til að starfandi byggingarfulltrúar við gildistöku laganna haldi fullum rétti sínum til starfa þó að þeir fullnægi ekki skilyrðum þeim sem sett eru fram í 7. gr. Loks er bætt við ákvæði vegna breytingarinnar sem lögð er til á 48. gr., um löggildingu hönnuða. Mælir ákvæðið fyrir um það að þeir arkitektar, byggingarfræðingar, tæknifræðingar, verkfræðingar, rafiðnfræðingar, innanhússhönnuðir og landslagshönnuðir, sem við gildistöku laga þessara hafa lokið hluta reynslutíma sem nauðsynlegur er samkvæmt núgildandi lögum til að öðlast löggildingu, eigi kost á að ljúka honum eftir eldri reglum. Leggur nefndin til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á þskj. 1168. Undir nefndarálitið rita Ólafur Örn Haraldsson, Árni M. Mathiesen, Gísli S. Einarsson, Tómas Ingi Olrich, Ísólfur Gylfi Pálmason, Katrín Fjeldsted og Kristján Pálsson. Undir álitið skrifa með fyrirvara Kristín Halldórsdóttir og Hjörleifur Guttormsson. Virðulegi forseti. Eftir að gögn þessi lágu fyrir með svofelldri samþykkt umhvn. sem ég hef gert grein fyrir hefur borist ábending frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og sveitarfélagum innan þeirra samtaka sem lýtur að 21., 26. og 43. gr. Hafa sveitarfélögin, sem svo sannarlega eiga mikilla hagsmuna að gæta í frv. þessu og er ætluð þar bæði mikil ábyrgð og réttindi, lagt áherslu á að nefndin skoði milli 2. og 3. umr. hvort gera megi nokkrar breytingar á þessum greinum. Sú breyting sem sveitarfélögin hafa óskað eftir á 21. gr. fjallar einkanlega um auglýsingar á auglýstu aðalskipulagi. Hefur þar komið fram sú ósk að nefndin skoði milli 2. og 3. umr. hvort breyta mætti þeim fresti sem auglýsingin skal vara. Í 26. gr. hefur einnig verið óskað eftir að brott falli ákveðinn þáttur greinarinnar sem þrengir þá þætti sem snúa að óverulegum breytingum. Í 43. gr. hafa sveitarfélögin óskað eftir að nefndin athugaði hvort gera mætti breytingu á einu orði, þ.e. sveitarfélög úrskurði um niðurrif í stað byggingarnefndar og eins líka að í greininni komi fram nánari skilgreining á því hver það verður og til hvers bætur falli þegar um slíkt er ákveðið samkvæmt greininni. Eftir nokkrar umræður og athugun hef ég sem formaður nefndarinnar fallist á að skoða þetta milli umræðna og óskað eftir því að halda fund með nefndarmönnum umhvn. og þar sem þessi atriði verða tekin til umfjöllunar og ákvörðunar.

Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara og sá fyrirvari lýtur ekki beint að málinu sjálfu heldur fyrst og fremst vinnslu þess og meðferð. Mér er ekki kunnugt um hvort meðferð þessa frv. á sér í raun og veru hliðstæðu eða fordæmi í sögu Alþingis. Það eru nú a.m.k. sjö ár síðan fyrst var gerð alvarleg tilraun til þess að setja heildarlöggjöf um skipulags- og byggingarmál og málið hefur fengið býsna víðtæka umfjöllun og margir komið að henni. Geysilegur tími og vinna hefur farið í málið í hv. umhvn., líklega meiri en í nokkurt annað mál á þessu þingi nema ef vera skyldi sú vinna sem fór í umfjöllun um umhverfismál í tengslum við fyrirhugað álver á Grundartanga. Meginlína frv. er að færa aukið vald í þessum efnum til sveitarfélaga, en um leið er allur ramminn skýrður og nánari reglur settar um framkvæmd mála. Þá er lögð áhersla á að reyna að tryggja rétt almennings til áhrifa á ákvarðanir um umhverfi sitt, tryggja rétt einstaklinga gagnvart valdhöfum, vitaskuld innan þeirra marka sem nauðsynleg eru til þess að heildarhagsmuna sé gætt. Þessi löggjöf er afar mikilvæg fyrir stefnu og þróun í umhverfismálum og náttúruvernd og hún er mikilvæg fyrir neytendavernd og réttindi almennings og stuðlar vonandi að auknum skilningi og stórbættum vinnubrögðum í þeim efnum. Markmiðin eru ljós og þarf ekki að tíunda þau, en mér þykir sérstaklega vænt um þá málsgrein í 1. gr. sem hljóða mun svo, með leyfi forseta: ,,að stuðla að skynsamlegri og hagkvæmri nýtingu lands og landgæða, tryggja varðveislu náttúru og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll og ofnýtingu, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi.`` Þetta er mjög mikilvægur þáttur í þeirri löggjöf sem við erum að fjalla um og verður ekki ofgert í að tryggja þau atriði. Nefndin fór mjög rækilega yfir þetta frv. sem samanstendur af 65 greinum og ákvæði til bráðabirgða og erum við því frekar að fjalla um lagabálk en einstök lög. Það var mjög fljótt ljóst við meðferð málsins að frv. þarfnaðist mikilla breytinga, svo mikilla að í raun hefði átt að vísa því til föðurhúsanna til endurvinnslu. Niðurstaðan varð þó að nefndin vann það upp nánast frá grunni og er ekki nema sanngjarnt að láta það koma fram að stærstan hlut í þeirri vinnu áttu hv. formaður nefndarinnar, Ólafur Örn Haraldsson, og hv. þm. Árni M. Mathiesen. Brtt. nefndarinnar eru í 66 töluliðum sem margir eru með undirliðum, t.d. 2. liður brtt. á þskj. 1168, þar sem undirliðir eru 14. Endirinn varð sá að nefndin sá sér ekki annað fært en að leggja fram sem fskj. með nál. heildstætt frv. með innfelldum brtt. nefndarinnar og er það vonandi til glöggvunar fyrir hv. þingmenn og jafnframt fyrir nefndarmenn sem voru ekki allt of vissir um hvað þeir voru að fjalla. Þetta er mjög óvenjuleg útfærsla. Ég veit ekki hvort hún á sér fordæmi. Þó minnist ég þess að þegar lög um stjórn fiskveiða voru til umræðu árið 1988 eða 1989, ég held að það hafi verið 1988, þá hafði þingflokkur Kvennalistans mikla sérstöðu í því máli. Við vorum með útfærðar hugmyndir um byggðakvóta og felldum tillögur okkar inn í fyrirliggjandi frv. frá ríkisstjórninni og birtum sem fskj. með nál. En ég minnist þess ekki að slíkt hafi gerst við afgreiðslu frá þingnefnd á sama hátt og hér hefur verið gert, en það má þó vera. Í raun og veru erum við með nýtt þingmál í höndunum, svo miklar eru breytingarnar. Eðlilegast og réttast hefði verið að senda það frv. út til umsagnar og umfjöllunar eins og um nýtt mál væri að ræða. Þau vinnubrögð sem hér eru viðhöfð eru vægast sagt varhugaverð og bjóða í raun heim hættu á mistökum eða árekstrum við þá sem þessi lög varða mest. Að hinu er að gæta að þessi lagasetning er löngu tímabær og mitt mat er að það væri mjög slæmt að draga afgreiðslu málsins. Ég held að við verðum einfaldlega að vona að sæmilega hafi tekist að sníða af því vankanta í flestum greinum. Ég ákvað því að standa að þessari afgreiðslu í trausti þess að um verulegt framfaramál sé að ræða. Fyrirvari minn lýtur því aðeins að vinnslu þess og meðferð og ætla ég ekki að gera frekari athugasemdir við frv.

Virðulegur forseti. Hér liggur fyrir í bókarformi nál. frá umhvn. og annað hefti, að vísu ekki eins þykkt, af brtt. við frv. til skipulagslaga sem lagt var fyrir þingið af hæstv. umhvrh. snemma á þessu þingi. Ég hlýt að taka undir það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að afurð úr nefndarstarfinu sýnir það að í rauninni var hér um að ræða mál sem tæplega gat myndað undirstöðu undir þá vinnu, ekki í þeim almenna skilningi sem hefur verið varðandi svo stóra lagabálka, eins og æskilegt hefði verið. Umhvn. hefur þurft að verja ómældum tíma og meginhluta af starfi sínu á þessum vetri til að fara yfir þetta mál og koma því í frambærilegt horf fyrir þingið. Það er út af fyrir sig engin ofætlan þingnefndar að fara skilmerkilega yfir þau frumvörp sem fyrir hana eru lögð og ekki kveinka ég mér undan slíku, en hitt blasir við þegar litið er til afgreiðslu nefndarinnar á þessu máli að æskilegt hefði verið að meiri og vandaðri undirbúningur hefði farið fram af hálfu umhvrn. í þessu máli en raun bar vitni. Undirritaður benti á það í 1. umr. málsins að í rauninni var um endurflutning að ræða á máli sem búið var að koma margoft fyrir þingið og hefði verið full þörf og ástæða til að litið yrði á málið út frá breyttum viðhorfum og nútímalegri sjónarmiðum en frv. endurspeglaði eins og það var lagt fyrir þingið. Um þetta er ekki að fást út af fyrir sig en ég vænti þess að þetta sé nokkur lærdómur fyrir ýmsa sem að þessu máli hafa komið og þá ekki síst fyrir hæstv. umhvrh. og umhvrn. að með einhverjum hætti þurfi að styrkja burðarásana í ráðuneytinu í sambandi við mikilsverða málaflokka, eins og þessi sannarlega er, og leggja meiri alúð við að undirbúa mál fyrir Alþingi þannig að viðráðanlegra verði fyrir þingnefnd, sem við tekur, að fjalla um það á eðlilegan hátt og það bitni ekki óhóflega á öðrum störfum á vegum nefndarinnar, eins og þetta óneitanlega hefur gert, þar sem mörg mál, sem fyrir nefndina hafa komið, hafa ekki fengið þá umfjöllun sem vert væri og vafalaust væri lagt í ef tími hefði verið til á starfstíma nefndarinnar. Ég minni jafnframt á það að þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir málinu voru eindregnar ráðstafanir af hálfu hæstv. ráðherra um að nefndin lyki afgreiðslu þessa máls fyrir áramót. Hv. formaður umhvn. hafði fullan hug á að reyna að verða við þeim áskorunum og setti síðan eindaga inn á milli, í lok febrúar ef ég man rétt. En það mátti ljóst vera að málið var þannig vaxið að vanda varð afgreiðslu þess og það var engin fyrirstaða af hálfu neins, að ég yrði var, í umhvn. við að vinna málið efnislega. Ég lýsti því yfir um leið og ég fagnaði framkomu þess snemma á þinginu að ég vænti þess að það tækist að afgreiða málið og lögfesta fyrir þinglok vegna þess hversu brýnt það var að endurskoðun skipulagslaga kæmist í höfn og þetta geysilega mikilvæga mál fengi þá afgreiðslu sem vert væri en væri ekki að velkjast áfram fyrir þinginu eins og gerst hefur á mörgum undangengnum þingum. Þetta mál hefur síðan komist í þann búning sem fyrir liggur og búið er að kynna og ég ætla mér að sjálfsögðu ekki við þessa umræðu að ræða ítarlega um einstök efnisatriði. Það er margt sem þar mætti vissulega gera að umtalsefni en nú á síðustu starfsdögum þingsins væntanlega er ekki ráðrúm til þess að fara út í miklar efnislegar umræður enda er álit nefndarinnar sameiginlegt þó með fyrirvara sé frá okkur tveimur nefndarmönnum í umhvn. Ég vil gera stuttlega grein fyrir því í hverju fyrirvari minn við málið felst um leið og ég stend að málinu í heild með öðrum að sjálfsögðu og mun fylgja fram þeim stuðningi við þær breytingar sem hér eru lagðar til og vænti að um þær geti tekist breið samstaða og hef hvatt til þess að þannig verði reynt að standa að máli. Ég hef þegar í rauninni nefnt ákveðinn þátt sem er frv. eins og það kom fyrir til nefndarinnar á sínum tíma. Annað atriði sem er býsna stórt í mínum huga er sá agnúi að lög um mat á umhverfisáhrifum sem gert var ráð fyrir að yrðu endurskoðuð og meira að segja tekið fram í bráðabirgðaákvæði þeirra laga, að þau skyldu endurskoðuð jafnhliða endurskoðun skipulags- og byggingarlaga. Þetta gerðist hins vegar ekki og maður spyr sig hvers vegna það var rætt við 1. umr. málsins. Hvernig í ósköpunum stendur á því að ráðuneyti umhverfismála, sem kastar því miður nokkuð til hendinni við undirbúning þessa frv., skuli ekki hafa a.m.k. séð til þess að endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum færi fram þannig að þetta gæti orðið samferða? Nú veit ég að það mun vera ásetningur hæstv. umhvrh. að koma með frv. til nýrra laga eða breyttra laga um mat á umhverfisáhrifum væntanlega fyrir næsta þing en hér er um að ræða svo samtvinnað mál í mörgum greinum að það hefði auðvitað verið langtum farsælla að þetta hefði getað orðið samferða. Ég vek athygli á 27. gr. --- nú vitna ég kannski ekki rétt í þetta því búið er að umsteypa mjög lagagreinum frá upphaflegu frv., en þetta er 27. gr. um framkvæmdaleyfi. Ég leyfi mér að vitna til upphafs greinarinnar, með leyfi forseta: ,,Allar framkvæmdir, sem áhrif hafa á umhverfið og breyta ásýnd þess, svo sem skógrækt og landgræðsla eða breyting lands með jarðvegi eða efnistöku, skulu vera í samræmi við skipulagsáætlanir og úrskurð um mat á umhverfisáhrifum þar sem það á við. Óheimilt er að hefja slíkar framkvæmdir sem ekki eru háðar byggingarleyfi skv. IV. kafla fyrr en að fengnu framkvæmdaleyfi viðkomandi sveitarstjórnar.`` Hér er vísað til efnisatriða sem eru auðvitað nátengd ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum. Þetta þarf að samhæfa þegar þar að kemur. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi í huga að tengja skýrar löggjöfina um mat á umhverfisáhrifum við ákvæði skipulags- og byggingarlaga og væri fróðlegt að heyra í hvað stefnir hvað undirbúning snertir um þau atriði. Síðan er sá þáttur sem ég gerði nokkuð að umtalsefni við 1. umr. málsins og hefur ekki fengið fyllilega þá meðferð sem ég hefði talið æskilega. Það er að koma hugsuninni um sjálfbæra þróun skýrar inn í löggjöfina. Það hefur því miður ekki tekist í þessari vinnu að dýpka ákvæði og um leið þá að veita þeirri nýju sýn til þessa málaflokks inntak varðandi sjálfbæra þróun þó að henni sé vikið í markmiðsgrein frv. Á þessu þarf að ráða bót. Sá sem hér talar lagði fram tillögu til þál. á seinni hluta þings um áætlanir sveitarfélaga um sjálfbæra þróun, viðleitni til að hvetja til þess að þar reyni menn að komast í takt við það sem ætlast var til samkvæmt Ríó-ferlinu. Sú tillaga til þál. hefur fengið ágætar undirtektir umsagnaraðila þó að ekki fengist stuðningur í umhvn. að afgreiða það mál á lokastigi þingstarfa eða starfa í nefndinni réttara sagt, þá liggur fyrir mjög góður vilji og stuðningur við málið af hálfu umsagnaraðila og góð orð um að taka á því á næsta þingi verði þessi tillaga endurflutt, sem ég stefni að að gera. Ég vil undirstrika að fátt er mikilvægara í sambandi við sjálfbæra þróun en að gefa þeirri hugsun inntak og fótfestu í skipulagslöggjöf og þá jafnframt í lögum sem varða mat á umhverfisáhrifum sem þarf að samþætta þessu máli. Ein af þeim róttæku breytingum sem umhvn. leggur til á frv. varðar uppsetningu á væntanlegum lögum, sem ég tel vera verulega til bóta og gerði að umtalsefni við 1. umr. máls, þ.e. að setja skipulagsþrepin upp í rökrænna form en gert var í upphaflegu frv. Þetta hefur gengið eftir. Það er byrjað á landsskipulagi eða skipulagsáætlun sem varðar landið allt og síðan fjallað um svæðisskipulag og þar á eftir um aðalskipulag og deiliskipulag. Ég tel að þetta hafi gildi upp á bæði nálgun máls og skilning fyrir almenning á uppbyggingu skipulags og hafi því meiri þýðingu en virðast kann í fljótu bragði og ég vona að það verði til þess að styrkja meðferð þessara mála almennt séð. Ég hefði kosið að svæðisskipulag yrði lögfest, að það yrði lögbundið að gera skyldi svæðisskipulag. Það fékkst ekki stuðningur við það sjónarmið að þessu sinni. Heimildir eru til eða gert er ráð fyrir frumkvæði sveitarfélaga um gerð svæðisskipulags og að Skipulagsstofnun geti einnig haft frumkvæði um það. Allt er það góðra gjalda vert svo langt sem það nær en ég tel í raun, virðulegur forseti, að full ástæða væri til þess að lögbjóða slíka vinnu þó hún yrði framkvæmd í áföngum og það er mjög brýnt að skýra þá svæðaskiptingu sem eðlileg getur talist varðandi svæðisskipulagsvinnu. Nú er verið að vinna að svæðisskipulagi miðhálendis sem er afar þýðingarmikið verk og tengist síðan þessum lögum í framhaldi af lagaákvæðinu til bráðabirgða, sem samþykkt var 1993 og veitti grunn fyrir þá vinnu sem nú fer fram um svæðisskipulag miðhálendisins. Nú gengur það mál inn í ferli hinna nýju laga og það er allt á réttum stað. En í framhaldi af því hefði verið æskilegt að lögbjóða svæðisskipulagsgerð í landinu og að Skipulagsstofnun gerði tillögur að því við hvað skyldi miðað, að sjálfsögðu með samkomulagi og samvinnu við viðkomandi sveitarfélög. Ég vísa til þess, virðulegur forseti, sem segir um svæðisskipulagsvinnuna í 12. gr. þar sem er svohljóðandi ákvæði, með leyfi forseta: ,,Jafnan skal miða við að sveitarfélög þau, sem svæðisskipulag fjallar um, myndi eina heild í landfræðilegu, hagrænu og félagslegu tilliti. Svæðisskipulag skal taka til alls lands þeirra sveitarfélaga sem hlut eiga að máli.`` Það eru þessi ákvæði sem ég hef m.a. í huga sem kalla á að mörkuð sé stefna um hvaða svæði það eru sem eru þannig vaxin að þau myndi eina heild landfræðilega, hagrænt og félagslega. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að benda á dæmi þar sem í rauninni er gengið gegn svona sjónarmiðum sem hefur verið ofarlega í huga ýmissa á liðnum vetri Það er svæðisskipulag sunnan Skarðsheiðar þar sem rofin var heild, sem hefði auðvitað átt að vinna saman, þ.e. Hvalfjörður og sveitarfélögin við Hvalfjörð sem hefðu átt að vera þátttakendur í þeirri vinnu beggja megin fjarðar m.a. vegna augljósra grenndarhagsmuna vegna starfsemi við fjörðinn. Samþætt umhverfi að öllu leyti í landfræðilegu og félagslegu tilliti, a.m.k. landfræðilegu, og ætti að verða mönnum til varnaðar og leiðsagnar um að vanda til verka hvernig landinu verður skipt að þessu leyti. Það gekk eftir, virðulegur forseti, sem rætt var við 1. umr. málsins og hæstv. umhvrh. tók þá undir varðandi svæðisskipulag miðhálendis að allir landsmenn, allir sem teldu sig hafa hagsmuna að gæta og vildu skipta sér af því máli, kæmust inn í umsagnarferli og hefðu rétt til athugasemda varðandi það skipulag. Ég er sannfærður um að það getur orðið til þess að sætta sjónarmið, a.m.k. að formi til, varðandi málsmeðferð þess þýðingarmikla máls sem er svæðisskipulag miðhálendisins. Ég verð að vona að sú þýðingarmikla vinna sem þar hefur farið fram fái eðlilega meðferð og stuðning. Ég segi þetta nú vegna þess að dálítið gróf orð hafa fallið um það að við megi búast einhvers konar stríðsástandi þegar þær tillögur birtist. Ég tel að það sé ekki farsælt að horfa þannig til málsins. Málið er þýðingarmikið og ef allir landsmenn komast þar að með athugasemdir sínar og sjónarmið og málið fær síðan skilvirka vinnu, þá vænti ég þess að ná megi saman um svæðisskipulag á þessu samtengjandi svæði byggðahringsins um landið, þ.e. miðhálendisins. Það eru mörg fleiri atriði sem vert væri að ræða, virðulegur forseti, en ég ætlaði mér að takmarka innlegg mitt inn í umræðuna. Ég hef nefnt nokkur dæmi. Ég tel að margt af því sem hér er lagt til og raunar allar tillögur sem fyrir liggja af hálfu umhvn. séu vel grundaðar og til verulegra bóta. Það á einnig við um byggingarlagaþáttinn sem er auðvitað mjög þýðingarmikill og var vandasamur í umfjöllun af hálfu nefndarinnar enda tengist það m.a. starfsréttindum stétta sem koma að vinnu í því máli og þurfti að sýna alúð til þess að alls réttlætis væri gætt og við skulum vona að það hafi tekist þokkalega til að því leyti. Það almenna sjónarmið að auka rétt almennings í umfjöllun um skipulagsmál var eitt af leiðarljósum við umfjöllun þessa máls. Ég tel það skynsamlegt sem lagt er til hér að því leyti að tryggja eðlilegan umsagnarfrest og tryggja að allir hafi möguleika á að vera þátttakendur í málum á umfjöllunarstigi og koma þar að sjónarmiðum sínum og að sæmilega sé frá þeim málum gengið í frv. Ég tel að meðferð umhvn. á þessu máli sé að mörgu leyti til fyrirmyndar og einmitt leiðbeinandi fyrir nefndina um það að leitast við að ná saman um þýðingarmikla málaflokka frekar en að láta skerast í odda, eins og hefur nú því miður gerst í þýðingarmiklum málum í þeirri nefnd. En það eru þó frekar undantekningar heldur en hitt. Þingnefndin hefur reynt að skila sínu verki og um þetta frv. gildir það, eins og svo mörg önnur frv., að í viðamiklum breytingartillögum endurspeglast það að lögð hefur verið alúð við meðferð mála. Ég vil að lokum um leið og ég þakka fyrir samstarf um þetta mál hvetja þá sem leggja mál á þessu sviði fyrir þingið, og þá á ég við umhvrn. og hæstv. ráðherra umhverfismála hverjir sem það eru, að leitast við að styrkja það starf sem varðar undirbúning löggjafar. Hitt skiptir þó ekki síður máli að geta fylgt málum eftir. Mér sýnist að ástæða sé fyrir Alþingi að gefa gaum að því að veruleg þörf er á því að styrkja innviði og aðstæður þessa yngsta ráðuneytis, umhverfismála, þannig að það sé fært um að standa þannig að málum að sómi sé að og allt sé sem best úr garði gert. Ég segi það algerlega án þess að því fylgi nokkur broddur því ég tel að þessi málaflokkur kalli á það, kannski flestu öðru fremur, að menn leitist við að tryggja góða málsmeðferð og horfa til framtíðar, taka inn í tillögur að nýrri löggjöf framsýn sjónarmið. Því það er alveg ljóst að málefni umhverfisins, umhverfismálin í víðu samhengi, eru að verða æ þýðingarmeiri málaflokkur, kannski því miður illu heilli ef svo má segja. Þörfin á að breyta um stefnu að því er varðar umhverfismálin er að verða æ brýnni og vonandi augljósari fyrir marga og í því efni eru skipulags- og byggingarmál mjög mikilvægur grunnur til þess að vel sé haldið á málum og getur verið leiðbeinandi fyrir samfélagsþróun ef rétt er á haldið.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Mig langar fyrst og fremst að koma á framfæri þakklæti mínu til umhvn. fyrir það mikla starf sem nefndin öll, bæði formaður og einstakir nefndarmenn, hefur lagt á sig við að afgreiða þetta mikilvæga mál, þetta frv. sem lagt var fram á haustdögum og ekki í fyrsta skipti heldur fimmta. Þetta er í fimmta sinn sem lagt er fram frv. til skipulags- og byggingarlaga. Ég veit eftir að hafa fylgst með störfum nefndarinnar og ég sé á þeim gögnum sem nefndin hefur lagt fyrir og eru til umfjöllunar, brtt. og nál., að af hálfu nefndarmanna hefur verið lögð mikil vinna og alúð í þetta veigamikla mál á þann hátt að fullur sómi sé að. Ég get að hluta til tekið til mín þær athugasemdir um málsmeðferðina sem hafa komið fram í umræðum hjá einstökum hv. þm., kannski sérstaklega þó það að hafa lagt frv. fram óbreytt frá fyrra þingi í upphafi þessa þings þrátt fyrir að ýmsar athugasemdir væru komnar fram við málið eins og það var lagt fram á seinasta þingi. En þá var afstaða mín eða skoðun sú að það mundi auðvelda vinnu nefndarinnar að fá frv. óbreytt og geta stuðst við þær umsagnir sem áður höfðu borist. Ég sé í nál. að það hefur verið gert en auðvitað hefði það kannski auðveldað eða flýtt fyrir vinnu í nefndinni hefðu önnur vinnubrögð verið viðhöfð og ekki meira um það að segja héðan af. Þetta varð niðurstaðan og hvort sem það hefur auðveldað vinnuna eða ekki þá er mér auðvitað ljóst að vinnan hefur verið gríðarlega mikil að koma frv. í þann búning sem það liggur hér fyrir nú til 2. umr. og vonandi til samþykktar og mál til komið. Ég vil líka aðeins ítreka og undirstrika það sem fram hefur komið hjá hv. frsm. og þeim tveim hv. þm. sem hér hafa rætt og gert grein fyrir fyrirvörum sínum við uppáskrift á nál., að fyrirvarar þeirra hafa einkum fjallað um málsmeðferðina og hvernig frv. var lagt fyrir. Ég vil út af því segja að ég held að þrátt fyrir allt hafi þeir aðilar sem unnu að undirbúningi af hálfu umhvrn. gert það af bestu samviskusemi en greinilegt er að menn hafa verið þeirrar skoðunar, bæði á hv. þingi og í nefndinni, að ýmislegt mætti betur fara. Uppsetningin á frv. virðist líka hafa tekið stakkaskiptum. Ef ég man rétt tók ég út af fyrir sig undir þær athugasemdir hv. 4. þm. Austurl. við 1. umr. málsins að breyta bæri uppsetningu t.d. hvað varðar skipulagsferlið. Ég taldi að það gæti verið til bóta og er sannfærður um að það sem nefndin hefur lagt til í því efni, sem og öðru, er til þess að styrkja málið í heild sem er afar mikilvægt. Þetta vildi ég fyrst og fremst fá að undirstrika, hæstv. forseti, og þakka nefndarmönnum fyrir þá miklu vinnu sem þeir hafa lagt í þetta. Þetta frv. hefur tekið mestan starfstíma nefndarinnar. Einnig ber að þakka nefndinni fyrir það afrek að skila hreinu borði, þ.e. að afgreiða frá sér öll þau mál sem ráðherra hefur lagt fram til umfjöllunar í nefndinni. Það finnst mér bera vott um að nefndin hefur haft fullan vilja til að vinna sitt verk af mikilli samviskusemi. Ég vil aðeins víkja að þáttum sem hv. 4. þm. Austurl. gerði sérstaklega grein fyrir. Það snertir vangaveltur hans um lögin um mat á umhverfisáhrifum og nauðsyn þess að endurskoða og fella þau að því frv. sem er til meðferðar. Við höfum áður rætt um það út af fyrir sig og þá afstöðu mína að leggja þetta frv. fram og reyna að fá það samþykkt og fara síðan í vinnu við endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum og vil ég aðeins staðfesta það að sú vinna er hafin, þ.e. undirbúningur er hafinn. Við héldum fyrir örfáum dögum mikilvægan fund með ýmsum framkvæmdaraðilum og fulltrúum stofnana, sem koma að þeim málum er mat á umhverfisáhrifum varðar og framkvæmd þeirra laga, til að fá athugasemdir og álit þeirra og viðhorf um það á hverju þyrfti helst að taka og hvað hefði komið fram á þeim tíma sem lögin hafa verið í gildi. Ég tel að það hafi verið afar mikilvægur fundur og margt gagnlegt og þýðingarmikið komið fram sem verður að gagni við vinnuna við endurskoðun löggjafarinnar. Ég mun á næstu dögum skipa nefnd til þess að vinna það starf og ég vona að við komum frumvarpi hér inn á haustþingi eða á næsta þingi, helst á haustþingi, til umfjöllunar og væri æskilegt að okkur tækist að klára það á næsta þingi, því ég held að það sé staðreyndin að margt hefur komið fram sem þarf að taka til endurskoðunar varðandi þá löggjöf enda við því að búast. Hún var þess eðlis að menn máttu reikna með því að sú nýja hugsun, sem þar er verið að setja inn og verið er að taka á, mundi framkalla ýmsar athugasemdir og við yrðum að læra af reynslunni hvað það varðar sem ég tel að við höfum gert. Ég vil síðan aðeins að lokum taka undir hugleiðingar hv. þm. um mikilvægi svæðisskipulags. Ég held að vísu að það sé mál sem þarf að þróast og er að þróast. Við erum að átta okkur betur á því hvernig á að taka á þeim málum og hversu mikilvægt það er að vanda vel alla skipulagsvinnu og svæðisskipulag er vissulega mikilvægur þáttur í því þannig að það er spurning um það þess vegna hvort tímabært sé að lögfesta það skipulagsstig. En ég vil aðeins undirstrika að ég er um margt sammála þeim hugleiðingum sem komu fram hjá hv. þm. Það hefur m.a. reynsla og umræða undangenginna mánaða sýnt okkur og sú mikla vinna sem nú er að taka enda varðandi svæðisskipulag miðhálendisins, sem er ekki síður mikilvægt að fái góðan endi. Og því miður verð ég að taka einnig undir það með hv. þm. að mér finnst sumt í umræðunni og jafnvel í fjölmiðlaumfjöllun um þá vinnu hafa verið þess eðlis að gera hana tortryggilega, sem er mjög slæmt, og það er kannski fyrir það að menn eru að blanda þar inn óskyldum atriðum eins og um eignarhald og fyrirframráðstöfun á landi o.s.frv. Hér er á hinn bóginn um að ræða svo mikilvægt mál sem kennir okkur að nýta þennan þátt sem svæðisskipulag er til þess að horfa betur til framtíðar og vinna af meiri framsýni að hinum ýmsu verkefnum sem þarf að takast á við og ekki síst á miðhálendinu. Ég þakka síðan fyrir hugleiðingar um nauðsyn þess að styrkja ráðuneyti umhverfismála. Að vísu hefur það ráðuneyti þróast nokkuð hratt á undanförnum árum og ég hygg að sumum þyki kannski nóg um. Umhverfismálin er vaxandi málaflokkur og ég held að íslensku þjóðinni sé að verða æ betur ljóst hversu mikla þýðingu hann hefur. Við sitjum sumpart eftir þegar við berum okkur saman við nágrannalöndin og önnur lönd, e.t.v. fyrir það að við höfum verið grandalausari gagnvart því í hvernig ástandi umhverfismálin eru og talið að hér væri allt í hinum besta sóma en það er sannarlega margt sem við þurfum að hyggja að í þessu efni og nauðsynlegt að fylgja þessum málaflokki fram af einurð og viðurkenna mikilvægi hans. Ég vona síðan að málið fái framgang til loka á þann hátt sem hér hefur verið lagður grunnur að með fullu samkomulagi í nefndinni og samstöðu allra nefndarmanna sem mér finnst mjög mikilvægt við svo stóran og þýðingarmikinn málaflokk. Ég vil þakka nefndarmönnum öllum ekki síst stjórnarandstöðunni fyrir að hafa lagt sig fram um að ná saman með stjórnarliðinu í þessu efni og vænti þess að þær athugasemdir sem hv. formaður og frsm. nefndarinnar gerði grein fyrir áðan varðandi athugasemdir sem hafa borist á síðustu stundu frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga verði ekki til þess að brjóta upp það góða samstarf heldur reyni menn að ná málinu öllu í höfn með hinu besta samstarfi innan nefndar og við sambandið og fulltrúa sveitarfélaganna sem eru gerendur í þessu efni og er frv. ekki síst mikilvægt fyrir framkvæmdir á vegum sveitarfélaganna. Að lokum vil ég endurtaka þakkir mínar til nefndarmanna allra fyrir vinnu þeirra.

Verður þá tekið fyrir það afbrigði er forseti gat um í upphafi fundar, þ.e. leitað verður eftir samþykki þingsins á því að brtt. á þskj. 1239 megi koma á dagskrá og verður nú afbrigða leitað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. sérnefndar sem er á þskj. 1102 um frv. til laga um fjárreiður ríkisins, 100. mál, sem nefndin hefur farið ítarlega yfir í vetur. Sams konar frv. var lagt fram á 120. löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga. Nefndin hafði þá einnig lagt mikla vinnu í yfirferð yfir frv. Frv. var síðan lagt fram aftur lítt breytt en þó hafði verið tekið tillit til ýmissa breytinga sem nefndin hafði lagt til sl. vor. Þrátt fyrir það leggur nefndin til fjölmargar breytingar við málið sem ég mun gera nánar grein fyrir hér á eftir. Málið hefur fengið mjög vandaða skoðun af hálfu nefndarinnar. Við umfjöllun um málið kallaði nefndin á sinn fund þá Magnús Pétursson ráðuneytisstjóra og Þórhall Arason, skrifstofustjóra í fjármálaráðuneyti, Sigurð Þórðarson ríkisendurskoðanda, Lárus Ögmundsson skrifstofustjóra og Láru Sverrisdóttur lögfræðing frá Ríkisendurskoðun. Vegna mikilvægis málsins fékk nefndin Davíð Þór Björgvinsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, til að vinna fyrir sig lögfræðiálit um tiltekin efnisatriði frv. og þá sérstaklega þau atriði sem snúa að skilunum milli löggjafans og framkvæmdarvaldsins. Sat hann einnig nokkra fundi nefndarinnar. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá forsætisnefnd Alþingis, Alþýðusambandi Íslands, Félagi löggiltra endurskoðenda, Fiskveiðasjóði Íslands, Iðnlánasjóði, Landsbanka Íslands og Ríkisendurskoðun. Eins og fram kemur í grg. frv. er með því lagt til að sett verði heildstæð löggjöf um fjárreiður ríkisins, þ.e. um ríkisreikning, fjárlagagerð, framkvæmd fjárlaga og lántökur ríkissjóðs. Gildandi löggjöf um þetta efni er brotakennd jafnframt því sem skort hefur skýrar lagareglur um framkvæmd fjárlaga. Með lögfestingu þess falla úr gildi lög nr. 52/1966, um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, og lög nr. 103/1974, um lántökur ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja. Ýmis nýmæli er að finna í frv., svo sem að framsetning fjárlaga er á rekstrargrunni eins og ríkisreikningur, lánsfjárlög eru felld inn í fjárlög, sett eru sérstök ákvæði um framkvæmd fjárlaga o.fl. Þó frv. í heild hafi sætt vandaðri meðferð er óhætt að taka út nokkur atriði sem umfjöllunin beindist hvað mest að. Skal þar nefna stöðu framkvæmdarvaldsins gagnvart Alþingi og samskipti milli Alþingis og ráðuneyta og ákvæði um samninga um rekstrarverkefni. Í fyrrgreindu lögfræðiáliti Davíðs Þórs Björgvinssonar kemur fram að sérstaða Alþingis í íslenskri stjórnskipan sé skýrt afmörkuð af ýmsum ákvæðum stjórnarskrárinnar og almennra laga. Hann telur grundvöll þess að Alþingi fái notið þeirrar sérstöðu sé að það njóti sjálfstæðis um sín innri málefni þar með talið innri stjórnsýslu sína. Um þetta segir prófessor Davíð Þór Björgvinsson m.a., með leyfi forseta: ,,Við túlkun einstakra lagafyrirmæla sem lúta að stjórnsýslu Alþingis verður því að hafa þetta meginsjónarmið í huga ásamt þeim ákvæðum stjórnarskrár og almennra laga sem að framan eru rakin og þær grundvallarhugmyndir um stöðu Alþingis sem æðstu valdastofnunar íslensks þjóðfélags og sjálfstæðis þess sem þau eru augljóslega reist á.`` Davíð bendir jafnframt á að þær breytingar sem gerðar voru á stjórnarskránni með stjórnskipunarlögunum, nr. 56/1991, og ný þingskapalög, nr. 55/1991, sem sett voru samhliða, bendi að nokkru til þess að eitt þeirra atriða sem að baki bjó hafi verið að efla sjálfstæði Alþingis í stjórnkerfi ríkisins. Kemst prófessorinn að þeirri niðurstöðu að forseti þingsins hafi fullt forræði á innri málefnum þingsins þar með talið stjórnsýslu þess. Í 4. tölul. 2. gr. reglugerðar um Stjórnarráð Íslands segir að forsrn. fari með mál er varða Alþingi. Skiptar skoðanir hafa verið uppi á undanförnum árum um hvernig beri að túlka þetta ákvæði. Um þetta segir prófessor Davíð, með leyfi forseta: ,,Á hitt er að líta að eðli málsins samkvæmt þarf ríkisstjórn á hverjum tíma að eiga margháttuð samskipti við Alþingi vegna starfsemi þess og innri stjórnsýslu. Getur nefnt ákvæði stjórnarráðsreglugerðarinnar þá ekki merkt annað en að það sé í verkahring forsætisráðuneytis að annast þau samskipti að svo miklu leyti sem þau kalla á formlega meðferð og afgreiðslu innan Stjórnarráðsins. Þá má segja að í ákvæði stjórnarráðsreglugerðarinnar geti falist að frumkvæði að pólitískri stefnumótun ríkisstjórnar á hverjum tíma gagnvart Alþingi heyri undir forsætisráðuneytið að því marki sem slíkt gæti samrýmst stöðu Alþingis í stjórnskipuninni.`` Frv. það sem hér er til umfjöllunar ber þess merki að það er samið af fulltrúum framkvæmdarvaldsins þar sem einstakar greinar þess horfa fyrst og fremst til ráðuneyta og ríkisstofnana enda eru mestu umsvif í rekstri og fjárreiðum á reikningum þeirra. Þrátt fyrir það dregur nefndin ekki í efa nauðsyn þess að frv. nái jafnframt til Alþingis en telur hins vegar með hliðsjón af framangreindri álitsgerð nauðsynlegt að marka sérstöðu þess í frv. Leggur nefndin til breytingar á frv. í því efni og vísast um þær sérstaklega til skýringa við brtt. við 21. gr. og til tillögu um nýja 50. gr. frv. Einnig voru miklar umræður um eðli fjárlaga, sbr. 23. og 26. gr. frv., og um ákvæði 30. gr. um heimild til að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni til lengri tíma en eins árs, svokallaða þjónustusamninga. Herra forseti. Nú mun ég gera grein fyrir einstökum brtt. sem nefndin hefur lagt fram og liggja fyrir á þskj. 1102. Í 2. gr. frv. er skilgreining á hugtakinu ríkisaðilar. Þar segir að ríkisaðilar séu þeir sem fara með ríkisvald og þær stofnanir og fyrirtæki sem eru að hálfu eða meiri hluta í eigu ríkisins. Í einstökum ákvæðum er hins vegar ýmist talað um ríkisaðila, ríkisstofnanir eða ríkið og stofnanir þess og fyrirtæki. Augljóst er að allt fellur þetta undir hugtakið ríkisaðili og leggur nefndin því til til samræmingar að nota þetta hugtak í frv. almennt þegar það á við. Í því sambandi eru lagðar til breytingar á 1. gr., 4.--6. gr., 14. gr., 36. gr., 37., 39. og 49. gr. Rétt er að taka fram að ekki á í öllum tilvikum við að tala um ríkisaðila. Þannig teljast til A-hluta ríkisreiknings aðilar sem ekki eru ríkisaðilar ef ríkissjóður kostar að öllu eða að verulegu leyti starfsemi þeirra með framlögum eða ber rekstrarlega ábyrgð á starfseminni samkvæmt lögum eða samningi. Í því sambandi eru lagðar til breytingar á 18.--20. gr. og 40. gr. Loks er sumum ákvæðum frv. einnig ætlað að ná til ríkisstofnana eða ríkisfyrirtækja en ekki annarra ríkisaðila eins og Alþingis o.fl. Í sambandi við skil á ársreikningum skv. II. kafla vill nefndin taka fram að eðli málsins samkvæmt geti orðin ,,viðkomandi ráðuneytis`` í 1. mgr. 20. gr. ekki átt við Alþingi og stofnanir þess. Þau skulu senda endurskoðaða ársreikninga sína til Ríkisbókhalds. Lagt er til að hugtakið æðsta stjórn ríkisins sé skýrt frekar í 1. tölul. 3. gr. þar sem fram koma þeir aðilar sem teljast til A-hluta ríkisreiknings. Þetta hugtak er óskilgreint í íslenskum rétti að öðru leyti en því að í A-hluta fjárlaga hefur tíðkast bæði í 2. gr., um gjöld samkvæmt rekstrarreikningi, og 4. gr., um sundurliðun útgjalda, að hafa æðstu stjórn ríkisins sem sérstakan lið. Á fjárlögum ársins 1997 falla þar undir embætti forseta Íslands, Alþingi, Lýðveldissjóður, ríkisstjórn, Hæstiréttur, Bessastaðir, opinberar heimsóknir, umboðsmaður Alþingis, Ríkisendurskoðun, rekstrarhagræðing og sérstakur liður um ýmis verkefni sem tilgreind eru sem undirbúningur að 1000 ára afmæli kristnitöku og minningarkapella á Ljósavatni. Ekki virðist þó hafa verið fullt samræmi í túlkun á þessu hugtaki. Nefndin leggur áherslu á að aðeins æðstu handhafar almannavaldsins flokkist undir æðstu stjórnina, þ.e. forseti lýðveldisins, Alþingi, ríkisstjórn og Hæstiréttur. Það er og í samræmi við 8. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti Hæstaréttar fari saman með forsetavald í fjarveru forseta Íslands. Til samræmis við þessa breytingu er eðlilegt að upptalning á þeim aðilum, sem falla undir æðstu stjórnina, verði afmörkuð á sama máta í fjárlagafrumvarpi hverju sinni og hér er lagt til hvað varðar ríkisreikning. Þá er lagt til að fella orðið ,,ríkissjóður`` úr upptalningu á þeim sem teljast til A-hluta ríkisreiknings. Þó að víða í lögum megi finna þetta orð telst ríkissjóður sem slíkur ekki sjálfstæð stofnun eða ígildi hennar. Þannig getur ríkissjóður ekki orðið sjálfstæður aðili að dómsmáli heldur verður ávallt að stefna fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins. Þetta orð hefur verið notað sem eins konar samheiti yfir fjármuni í eigu ríkisins, tekjur ríkisins og ríkisstofnana. Í raun eru það hins vegar fjármálaráðherra og einstakir fagráðherrar ásamt stofnunum og fyrirtækjum sem undir þá heyra sem fara með þessa fjármuni. Í tillögu til breytingar á 7. gr. er lagt til að frestur fjmrh. til að leggja endurskoðaðan ríkisreikning fyrir Alþingi verði hafður tvær vikur frá þingsetningu en ekki tíu dagar eins og frv. ráðgerir. Algengara er í lögum að frestir séu miðaðir við vikur en ekki einstaka daga. Lagt er til að við c-lið 2. tölul. b-liðar 8. gr. bætist nýr málsliður sem kveði á um það að á yfirliti um samninga um fjárskuldbindingar verði sérstaklega greint á milli samningsbundinna skuldbindinga og lögbundinna skuldbindinga. Í meðferð nefndarinnar kom fram að nauðsynlegt væri að í ríkisreikningi kæmi skýrt fram allar samningsbundnar og lögbundnar skuldbindingar; má þar sérstaklega nefna lífeyrisskuldbindingar. Einnig að gerð væri grein fyrir því hvernig þær falla til og standa frá ári til árs að gefnum skynsamlegum forsendum. Auk þessa er framangreind breyting á ákvæðinu lögð til svo ljóst megi vera hversu ríka áherslu þarf að leggja á skýrar upplýsingar um allar skuldbindingar sem á ríkissjóði hvíla. Í 14. gr. er kveðið á um gjaldfærslu varanlegra rekstrarfjármuna ríkisaðila í A-hluta. Við umfjöllun í nefndinni kom fram að greinin væri ekki nægjanlega skýr um hvernig gjaldfæra skyldi verksamninga sem ólokið er á reikningsári, þ.e. svokallaða smíðasamninga. Sem dæmi má nefna samninga um nýbyggingar. Lögð er til breyting á orðalagi greinarinnar til að gera hana skýrari um hvernig skuli fara með gjaldfærslu á slíkum samningum. Lagt er til að í 21. gr. verði tekin ákvæði um skil einstakra aðila í A-, B- og C-hluta á fjárlagatillögum. Þannig verði lögfest sú framkvæmd sem verið hefur, þ.e. að aðilar skila tillögum sínum til viðkomandi ráðuneytis og hvert ráðuneyti skilar síðan fjárlagatillögum um þá aðila, sem undir það heyra, til fjármálaráðuneytis. Jafnframt er lagt til að lögfest verði ákvæði um gerð og meðferð fjárlagatillagna Alþingis. Enginn vafi leikur á þeirri sérstöðu sem Alþingi hefur í stjórnkerfinu. Byggist hún á löggjafarvaldinu, þingræðisreglunni, fjárstjórnarvaldinu, eftirlitshlutverki með framkvæmdarvaldinu o.fl. atriðum. Í stjórnarskránni og almennum lögum er að finna fyrirmæli um innri starfsemi þingsins, samanber umfjöllun um álitsgerð Davíðs Þórs Björgvinssonar prófessors hér að framan. Forseti Alþingis er í störfum sínum aðeins ábyrgur gagnvart þinginu sjálfu, sbr. 52. gr. stjórnarskrárinnar. Í þingskapalögum kemur síðan fram að forseti Alþingis beri ábyrgð á rekstri þingsins og hafi æðsta vald í stjórnsýslu þess, en forsætisnefnd þingsins setji almennar reglur um rekstur Alþingis og stjórnsýslu. Þar segir einnig að forsætisnefnd fjalli um fjárhagsáætlanir þingsins og stofnana sem undir það heyra. Því er eðlilegt að sérákvæði gildi um fjárlagatillögur þingsins. Þingið fer með fjárstjórnarvaldið og það leiðir því af sjálfu sér að það hefur lokaorðið um eigin fjárlagatillögur eins og um fjárlagafrumvarpið í heild sinni. Færa má fyrir því gild rök að ríkisstjórnin sem slík eigi ekki að hafa afskipti af fjárlögum Alþingis, með vísun í þingræðisregluna og sérstöðu þingsins að öðru leyti. Þá skal bent á að í nágrannalöndum okkar, Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð, eru fjárlagatillögur þingsins ávallt teknar óbreyttar upp í fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar eftir umfjöllun forsætisnefndar og þeirra sem falið er það verkefni í þeim löndum. Af skrifum þarlendra fræðimanna má greina að fjárhagslegt sjálfstæði sé grunnurinn að sjálfstæði þingsins almennt. Í sumum vestrænum ríkjum er jafnvel gengið svo langt að fjárlög þingsins eru ekki hluti af fjárlögum sem eiga uppruna sinn í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Í íslensku stjórnarskránni segir hins vegar að allar tekjur og gjöld skuli tekin upp í fjárlagafrumvarpið. Þetta þarf ekki að skilja sem svo að ríkisstjórn á hverjum tíma eigi að taka afstöðu til eða breyta fjárlagatillögum þingsins. Til samræmis við ákvæði þingskapa er hér lagt til að forsætisnefnd geri tillögu um fjárveitingar til Alþingis og stofnana þess og sendi þær forsætisráðherra sem eins og fyrr segir annast af hálfu framkvæmdarvaldsins samskipti við Alþingi, sbr. 4. tölul. 2. gr. stjórnarráðsreglugerðarinnar. Er þá gert ráð fyrir að forsætisráðherra framsendi tillögurnar fjármálaráðherra sem tekur þær upp í fjárlagafrumvarpið. Þetta mál verður auðvitað að skoða í því ljósi að forsætisnefnd starfar í umboði Alþingis, eða meiri hluta þess, og því er ólíklegt að tillögur hennar séu í ósamræmi við þá efnahagsstefnu sem ríkisstjórn á hverjum tíma boðar. Til að taka af allan vafa um þetta er, sbr. tilvísun nýrrar 4. mgr. í 2. mgr. greinarinnar, gert ráð fyrir að forsætisnefnd skuli við gerð fjárlagatillagnanna hafa hliðsjón af þjóðhagsáætlun. Þá er í tillögum nefndarinnar loks lagt til að ákvæðið nái einnig eftir því sem við á til frumvarps til fjáraukalaga. Ég vil aðeins til frekari skýringar bæta því við að þegar talað er um fjárlagatillögur Alþingis er fyrst og fremst átt við tillögur forsn. um almennan rekstur þingsins. Verði breytingartillögur sérnefndar samþykktar má gera ráð fyrir að slíkar almennar tillögur þingsins verði teknar óbreyttar upp í fjárlagafrv. án þess að þær sæti sérstakri endurskoðun embættismanna framkvæmdarvaldsins að því er varðar heildarupphæð eða skiptingu milli viðfangsefna enda verður að telja annað óviðeigandi. Hins vegar er ljóst að meiri háttar breytingar í rekstri þingsins eða mjög útgjaldafrekar ákvarðanir, eins og t.d. um nýbyggingar, hljóta að koma til kasta þingflokka, auðvitað sérstaklega stjórnarmeirihlutans á hverjum tíma. Ég lít svo á að það hljóti að vera í verkahring og verkefni forseta Alþingis og forsætisnefnd að afla stuðnings slíkum breytingum eða framkvæmdaáformum fyrir fram þannig að tillögur af því tagi séu ekki settar fram nema um þær sé sátt eða að a.m.k. skýr vilji meiri hlutans á hverjum tíma liggi fyrir. Lagt er til að 23. gr. verði breytt þannig að enginn vafi leiki á að breytingar í fjárlögum á mörkuðum tekjustofnum eða lögbundnum framlögum geti eingöngu náð til fjárlagaársins, en ekki til lengri tíma. Á síðari árum hafa breytingar á mörkuðum tekjustofnum og lögbundnum framlögum í tengslum við fjárlagafrumvarp, og nú á síðustu þingum, verið lagðar fram í sérstöku frumvarpi til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum sem vísað hefur verið til efnahags- og viðskiptanefndar. Frumvarpi til lánsfjárlaga, sbr. 71. gr. laga nr. 52/1966, hefur verið vísað til fjárlaganefndar sem síðan hefur vísað því til efnahags- og viðskiptanefndar skv. 2. mgr. 25. gr. þingskapa. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að eitt af þeim meginmarkmiðum sem lögð voru til grundvallar við samningu þess væri að fella efni lánsfjárlaga inn í fjárlög og samræma þinglega meðferð ríkisfjármálanna. Þessi markmið koma fram í 23. gr. og 26. gr. frumvarpsins. Í 42. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Fyrir hvert reglulegt Alþingi skal, þegar er það er saman komið, leggja frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár, sem í hönd fer, og skal í frumvarpinu fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld.`` Ljóst er því að stjórnarskrárgjafinn hefur ætlað fjárlögum vissa sérstöðu. Fram til ársins 1991 starfaði Alþingi í tveimur deildum og sætti fjárlagafrumvarp þá annarri meðferð en lagafrumvörp almennt. Við afnám deildaskiptingar Alþingis, með stjórnarskipunarlögum nr. 56/1991, breyttist þetta og nú hljóta fjárlög alveg sömu þinglega meðferð og öll önnur lagafrumvörp sem þingið fær til umfjöllunar, þ.e. þau skal ræða við þrjár umræður og er vísað til nefndar að lokinni 1. umræðu. Ljóst er að hægt er að deila um túlkun á hugtakinu ,,fjárlög`` eftir því hvaða lögskýringaraðferðum er beitt. Telja verður líklegt að þetta hugtak megi skýra nokkuð rúmt, m.a. ef horft er til þess hvernig heimildarákvæði 6. gr. fjárlaga hefur verið beitt undanfarna áratugi. Færa má fyrir því gild rök að með því að færa breytingar á lánsfjárlögum og mörkuðum tekjustofnum og lögbundnum framlögum inn í fjárlagafrumvarpið verði umfjöllun um þessi mál heilsteyptari og þingmenn fái betri yfirsýn yfir alla þætti ríkisfjármálanna. Til að taka af öll tvímæli skal þó tekið fram að ekki er gert ráð fyrir að inn í fjárlög verði teknar efnisbreytingar á einstökum sérlögum heldur einungis breytingar sem varða tímabundna hækkun eða lækkun á lögbundum tekjustofnum eða framlögum. Í ritinu Stjórnskipun Íslands eftir prófessor Ólaf Jóhannesson, sem til langs tíma hefur verið eitt helsta hérlenda fræðirit á sviði stjórnskipunarréttar, fjallar höfundur m.a. um fjárlög eins og við er að búast. Þar rekur hann sérstöðu fjárlaga og afmörkun gagnvart almennum lögum. Þetta merkilega fræðirit Ólafs Jóhannessonar er samið á þeim tíma þegar þingið starfaði í tveimur deildum og fjárlög sættu annarri meðferð en almenn lög eins og fram hefur komið, þ.e. voru rædd við þrjár umræður í sameinuðu þingi. Ljóst er að höfundur leggur hvað mest upp úr þessum sérstaka setningarmáta í rökstuðningi sínum fyrir sérstöðu fjárlaganna. Einnig telur hann upp afmarkaða gildistíma og afmörkun efnis þeirra. Síðan segir Ólafur, með leyfi forseta: ,,Af því leiðir, að venjulegum lögum verður ekki breytt með fjárlögum. Boð stjórnarskrárinnar um þrjár umræður í hvorri deild um hvert lagafrumvarp yrði að engu gert, ef fjárlög gætu fellt niður eða breytt eldri lagaákvæðum. Fjárlögum á að halda hreinum. Þar á því ekki að setja reglur, sem heima eiga í lögum, enda þótt með þeim sé í engu hreyft við eldri löggjöf. Þar eiga aðeins að vera tekjuáætlanir og útgjaldaheimildir. Annars myndi skapast óviðunandi glundroði í störfum löggjafans.`` Það leikur enginn vafi á því að á meðan Alþingi starfaði í tveimur deildum og fjárlög sættu sérstakri málsmeðferð gátu þau tæplega talist jafngildi almennra laga. Nú hafa forsendur breyst mikið þar sem eftir afnám deildaskiptingarinnar 1991 sætir fjárlagafrv. nákvæmlega sömu meðferð og önnur lagafrv. Gildistími fjárlaga er vissulega afmarkaður til eins árs en ekkert er því til fyrirstöðu að gildistími annarra laga sé afmarkaður á sama hátt eins og dæmi eru um. Ekki verður séð að í því sambandi skipti öllu máli hvort gildistíminn sé þannig afmarkaður í stjórnarskránni eða í lögunum sjálfum. Um efni fjárlaga, þ.e. að í þeim skuli fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld, skal tekið fram að almennt er sérlögum markað efni á afmörkuðum sviðum. Það að efni fjárlaga sé afmarkað af stjórnarskránni er tæpast til þess fallið að setja þau lög á einhvern lægri stall en önnur lög í landinu. Prófessor Ólafur Jóhannesson minnist á að fjárlögum skuli halda hreinum, annað geti skapað óviðunandi glundroða í störfum löggjafans. Það að í fjárlagafrv. verði í sérstakri grein teknar inn tímabundnar breytingar á fjárhæðum í sérlögum til samræmis við lækkuð, eða hugsanlega hækkuð, framlög til hlutaðeigandi málaflokka á öðrum stað í frv. ætti eins og fyrr greinir frekar að leiða til þess að umfjöllun um þau ákvæði verði heilsteyptari og þingmenn fái sem besta yfirsýn yfir þær breytingar sem verið er að gera í ríkisfjármálum á hverjum tíma. Þá má velta fyrir sér að í hinni svokölluðu heimildargrein fjárlaga, þ.e. núverandi 6. gr., hefur lengi tíðkast að mæla fyrir um ýmsar heimildir fjmrh. til eftirgjafar lögbundinna skatta og gjalda, sölu fasteigna, fasteignakaup og fleira. Það að fjárlög hafa á þennan máta breytt almennum lögum eða mælt fyrir um sölu fasteigna, þó að 40. gr. stjórnarskrárinnar segi að enga af fasteignum landsins megi láta af hendi nema samkvæmt lagaheimild, hlýtur að verða að túlkast sem svo að löng hefð sé fyrir því að einstakar greinar fjárlaga teljist jafngildar almennum lögum. Það skal áréttað að slík heimildarákvæði komu inn í fjárlögin löngu áður en deildaskiptingin var afnumin. Með hliðsjón af framangreindu styður nefndin þá leið sem farin er í frumvarpinu hvað þetta varðar að teknu tilliti til þeirrar breytingar sem lögð er til á 23. gr. Lögð er til breyting á 26. gr. til að lántöku- og ábyrgðarheimildir verði teknar inn í fjárlagafrv. Samkvæmt 40. gr. má ekki taka lán sem skuldbindur ríkið nema samkvæmt lagaheimild. Með vísun í áðurgreindan rökstuðning telur nefndin að fjárlögin veiti fullnægjandi lagaheimild í þessu efni og telur breytinguna til þess fallna að fella ríkisfjármálin í enn heilsteyptari farveg. Reyndar segir Ólafur Jóhannesson í áðurgreindu riti sínu að ábyrgðarheimildir í fjárlögum hafi tíðkast lengi og séu orðnar venjuhelgaðar. Brtt. við 26. gr. er ætlað að taka af allan vafa um að aðeins sé átt við lántökuheimildir, lánveitingar og ríkisábyrgðir á því fjárlagaári sem frumvarpið fjallar um. Í þessu sambandi er rétt að minnast á að við umfjöllun um málið í nefndinni á síðasta þingi var mikið rætt um heimildargrein fjárlaga, þ.e. núv. 6. gr., verður 7. gr. í frv. sem ég minntist á hér að framan. Nefndin leggur áherslu á að um slíkar heimildir eigi það sama við og um önnur ákvæði fjárlagafrv., þ.e. að 6. gr. heimildirnar gildi aðeins út fjárlagaárið. Brýnt er að í reglugerð, sem gert ráð fyrir að fjmrh. setji um nánari framkvæmd laganna, sé skýrt kveðið á um meðferð slíkra heimilda. Í brtt. við 29. gr., sem varðar ráðstöfun eigna hjá A-hluta, er lagt til að í niðurlagi greinarinnar verði talað um ,,samþykki viðkomandi ráðherra og fjármálaráðherra`` í stað ,,samþykki viðkomandi ráðuneytis og fjármálaráðuneytis``. Starfsmenn ráðuneyta vinna í umboði ráðherra sinna, sbr. 14. gr. stjórnarskrárinnar, og það er ráðherrunum sem er stefnt ef menn telja undirmenn þeirra hafa brotið á sér rétt. Ráðherrarnir bera líka hina pólitísku ábyrgð á embættisrekstri þeirra ráðuneyta sem undir þá heyra. Sambærileg breyting er lögð til á 41. gr. frv. Þess má geta að í 30. gr. frumvarpsins og 39. gr. er talað um samþykki fjmrh. Í 36. gr. um samþykki fjmrh. og hlutaðeigandi fagráðherra. Framangreindar brtt. eru því í eðlilegu samræmi við þau ákvæði. Lagðar eru til verulegar breytingar á 30. gr. frv. en þar er rætt um heimild til að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni (svokallaða þjónustusamninga) til lengri tíma en eins árs. Greinin er að hluta samsvarandi sömu grein í fyrra frv. en jafnframt hefur efni frv. til laga um þjónustusamninga og hagræðingu í ríkisrekstri, sem varð eigi útrætt á síðasta þingi, verið fellt inn í greinina. Strax í upphafi umfjöllunar nefndarinnar um 30. gr. var ljóst að talsverðir ágallar voru á ákvæðinu eins og það lá fyrir. Í umsögn Ríkisendurskoðunar komu fram miklar athugasemdir við greinina. Þá kom prófessor Davíð Þór Björgvinsson í áliti sínu með ábendingar um hvað betur mætti fara. Mikilvægustu athugasemdir þessara aðila voru að: ákvæðið fæli í sér víðtækt framsal á valdi til framkvæmdarvaldsins til að skuldbinda ríkissjóð til langs tíma, framkvæmdarvaldshafar fengju of víðtækar heimildir til að framselja opinbert vald til þeirra sem slíkir samningar væru gerðir við, í ákvæðið vantaði heimildir til eftirlits með verktakanum, verulega skorti á að réttarstaða njótenda þjónustunnar væri tryggð, í ákvæðið vantaði uppsagnarheimildir á slíkum samningum. Með brtt. sínum telur nefndin sig hafa komið til móts við þessar ábendingar. Við umfjöllun í nefndinni var mikið rætt um hvaða heimildir ráðherra þarf að hafa til að gera slíka samninga sem í ákvæðinu greinir. Nefndin leggur áherslu á að við gerð þeirra verði ávallt hafður fyrirvari um samþykkt fjárveitingavaldsins til fjárgreiðslna úr ríkissjóði samkvæmt þeim, þ.e. að afla þurfi nauðsynlegra heimilda í fjárlögum hvers árs á samningstímanum. Þetta er grundvallaratriði. Þannig verði ríkissjóður í raun aldrei skuldbundinn af slíkum samningum til lengri tíma en fjárlagaársins. Jafnframt er lagt til að í athugasemdum með fjárlagafrv. skuli gera grein fyrir slíkum samningum og áformuðum samningum á fjárlagaárinu og áætlun um kostnað sem af þeim hlýst næstu þrjú fjárlagaárin. Þar verði einnig gerð grein fyrir markmiðum og ávinningi ríkisins af áformuðum samningum. Þá er lagt til að sett verði inn sérstakt ákvæði um að einkaaðila verði ekki með slíkum samningum falið opinbert vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur manna nema sérstök heimild sé til þess í lögum. Jafnframt skulu þá ákvæði stjórnsýslulaga, upplýsingalaga og fleiri laga, svo sem ákvæði um þagnarskyldu sem og almennar meginreglur stjórnsýsluréttarins gilda um þá stjórnsýslu sem samningsaðilinn tekur að sér að annast. Með þessu móti er réttarstaða neytenda þjónustunnar tryggð og valdaframsal framkvæmdarvaldsins í þessu efni verulega takmarkað. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að í umfjöllun nefndarinnar var nokkuð rætt um hvað fælist í framsali opinbers valds. Margar stofnanir og fyrirtæki sem heyra undir framkvæmdarvaldið eru þess eðlis að stjórnvaldsákvarðanir taka aðeins til hluta af starfsemi þeirra. Í því sambandi skiptir máli hvort ákvörðun lýtur fyrst og fremst að framkvæmd þjónustu eða hvort hún er lagalegs eðlis, þ.e. snertir réttindi og skyldur manna. Þannig skiptir eðli ákvörðunarinnar máli en ekki eingöngu hver tekur hana eða hvers efnis hún er. Gott dæmi um þetta eru skólar landsins. Kennsla flokkast sem þjónustustarfsemi og telst því ekki til stjórnvaldsákvarðana. Á þetta jafnt við um eiginlega kennslu, próftöku og útskrift nemenda. Sú ákvörðun að víkja nemanda úr skóla í fleiri en einn dag telst aftur á móti stjórnvaldsákvörðun og fellur undir 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga þar sem möguleikar nemandans til náms eru þannig beinlínis skertir. Fleiri dæmi má taka. Úr heilbrigðisgeiranum má nefna að synjun um læknisaðgerð teldist til stjórnsýsluákvörðunar en umönnun sjúkra ekki. Til að mæta athugasemdum um skort á uppsagnarheimildum er lagt til að inn verði tekið ákvæði um að uppsagnarfrestur skuli skemmstur vera þrír mánuðir. Í sambandi við eftirlitsheimildir skal tekið fram að nefndin hefur nú til umfjöllunar frumvarp til nýrra heildarlaga um Ríkisendurskoðun og hefur reyndar lokið þeirri umfjöllun og hefur tekið inn í breytingartillögur sínar, sem hér hefur verið dreift í þinginu, tillögur um ákvæði er varða eftirlit Ríkisendurskoðunar með framkvæmd slíkra samninga og er með því móti komið til móts við þær athugasemdir sem fram komu og fyrr er greint um. Í breytingartillögu nefndarinnar við þessa grein er jafnframt gert ráð fyrir að samningar af þessu tagi geti náð til þeirra ríkisstofnana sem sinnt hafa verkefninu. Má ætla að slíkir samningar fari að verða algengari í kjölfar úrvinnslu hinna svokölluðu verkefnavísa sem fjmrh. hrinti í framkvæmd á síðasta ári og eiga að bæta upplýsingar um opinberan rekstur og styrkja framvindu við árangursstjórnun og þar með skilning á ríkisrekstrinum. Það er lagt til að hugtakið rekstrarverkefni verið skilgreint nánar og sett inn ákvæði um að lög um opinber innkaup gildi um útboð rekstrarverkefna. Samkvæmt því verður meginreglan sú að slíkir samningar skuli boðnir út, sbr. 6. gr. þeirra laga. Hins vegar er ljóst að stundum á útboð ekki við svo sem þegar verið er að gera samninga við þá stofnun sem sinnt hefur verkefninu áður. Gert er ráð fyrir að ákvæðið muni gilda með sama hætti um samninga um rekstrarverkefni sem gerðir eru samkvæmt heimild í öðrum lögum nema ríkari kröfur séu gerðar til samninganna í hlutaðeigandi sérlögum. Í 33. gr. er fjallað um heimild fjmrh. til að inna af hendi greiðslur vegna ófyrirséðra atvika án heimilda í fjárlögum enda þoli greiðslan alls enga bið. Í athugasemdum við frumvarpið er bent á greiðslur vegna skaðabótaskyldu sem fellur á ríkið sem dæmi um þetta. Nefndin leggur til að texta greinarinnar verði breytt þannig að sú skylda hvíli á fjmrh. að gera fjárln. Alþingis grein fyrir ófyrirséðum greiðslum strax og hann hefur tekið ákvörðun um að inna þær af hendi. Eins og fram kemur í 41. gr. stjórnarskrárinnar má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ákvæðið hefur þó ávallt verið túlkað svo að fjármálaráðherra hafi visst svigrúm til að inna af hendi greiðslu vegna ófyrirséðra atvika sem ekki er gert ráð fyrir í fjárlögum. Þannig má segja að skapast hafi stjórnskipunarvenja fyrir slíkum greiðslum. Þrátt fyrir að fjármálaráðherra sé fengið visst svigrúm í þessum efnum er eðlilegt að handhafi fjárveitingavaldsins sé upplýstur eins fljótt og hægt er um allar greiðslur af þessum toga. Beinast liggur við að skylda ráðherra til að tilkynna fjárlaganefnd þar um, en í henni eiga að jafnaði sæti fulltrúar allra þingflokka. Eftir sem áður ber ráðherra auðvitað pólitíska ábyrgð á að ekki verði gengið lengra í greiðslum sem þessum en hvert og eitt tilvik gefur tilefni til. Að sjálfsögu þarf svo í framhaldi af öllum slíkum greiðslum að leita heimildar fyrir þeim í fjáraukalögum eins og fram kemur í niðurlagi greinarinnar en þá hafi fjárlaganefnd áður fengið tækifæri til þess að fjalla um þau erindi og meta rökstuðninginn fyrir þeim. Lagðar eru til tvær breytingar á 41. gr., sem fjallar um fjárskuldbindingar B- og C-hluta. Sú fyrri er sambærileg breytingartillögu við 29. gr. og vísast um hana til skýringar við þá grein. Þá þykir nefndinni orðalagið ,,að tryggja rekstrarhagsmuni fyrirtækisins`` í niðurlagi greinarinnar óskýrt og leggur til að í staðinn verði talað um ,,að tryggja eðlilegan rekstur fyrirtækisins``. Nefndin lítur svo á að með þessu sé t.d. átt við það ef verið er að tryggja að hagnaður af starfsemi fyrirtækisins verði í samræmi við það sem fjárlög stefna að. Um fyrirtæki í eigu ríkisins sem ætlað er að standa straum af starfsemi sinni með tekjum af sölu vöru og þjónustu gilda í meginatriðum sömu lögmál og hjá einkaaðilum. Því verður að ætla slíkum fyrirtækjum nokkurt svigrúm til athafna ef þau eiga að standa sig í samkeppni við einkaaðila. Nefndin leggur til að við frv. bætist ný grein, 50. gr., þar sem sérstaða Alþingis er áréttuð, það er 27. liður brtt. Eins og fyrr hefur komið fram eiga ýmis ákvæði frv. eingöngu við um ríkisstofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins. Önnur ná hins vegar til allra ríkisaðila, m.a. Alþingis. Því er lagt til að fyrri málsliður hinnar nýju greinar hljóði svo, með leyfi forseta: ,,Að öðru leyti en mælt er fyrir um í lögum þessum gilda þau um fjárreiður Alþingis eftir því sem við á.`` Jafnframt er lagt til að í þessari nýju grein verði tekið fram að hvað Alþingi og stofnanir þess varðar taki forsætisnefnd ákvarðanir um heimild til að taka á leigu eða leigja út eignir skv. 2. mgr. 29. gr., heimild til að eiga viðskipti án staðgreiðslu skv. 32. gr., heimild til að geyma ónýttar fjárveitingar skv. 2. mgr. 37. gr. og heimild til að halda eigin bankareikninga skv. 39. gr. Gert er ráð fyrir að forsætisnefnd hafi samráð við fjármálaráðherra um slíkar ákvarðanir þar sem eðlilegt er að hann hafi yfirsýn yfir ríkisreksturinn í heild sinni. Í slíku samráði felst þó fyrst og fremst upplýsingaskylda en alls ekki er átt við samþykki. Ég vil þó taka fram í þessu sambandi að ætlast er til þess að forsn. fylgi almennum reglum ríkisrekstrarins um þessi atriði nema eitthvað sérstakt komi þar til. Loks er lögð er til breyting á gildistökuákvæði þar sem í frumvarpinu, sem lagt var fram síðasta haust, var gert ráð fyrir að lögin öðluðust gildi 1. janúar 1997. Samkvæmt tillögunni er gert ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi og komi til framkvæmda við gerð fjárlagafrumvarps fyrir árið 1998 og uppgjör ríkisreiknings fyrir það ár. Tillaga um brottfall ákvæðis til bráðabirgða I leiðir af þessari breytingu. Að lokum, herra forseti, vil ég þakka nefndarmönnum og riturum nefndarinnar fyrir sérstaklega gott samstarf við afgreiðslu þessa frv. sem eins og áður sagði er búið að vera til meðferðar á tveimur þingum. Hér er bæði um efnismikið og um margt flókið mál að ræða sem nefndin hefur lagt sig fram við að koma í sem bestan búning eftir vandaðan undirbúning ríkisreikningsnefndarinnar sem starfaði á ábyrgð fjmrh. að undirbúningi þessa máls.

Herra forseti. Ég átti sæti í þeirri sérnefnd sem vann þetta mál hér í þinginu og reyndar í hinni fyrri einnig, því eins og kom fram í máli frsm. nefndarinnar, hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, hefur þetta mál verið í vinnslu á tveimur þingum. Að mínu mati er þetta mál vel unnið og ég stend að þessu áliti sem hv. þm. Sturla Böðvarsson gerði hér grein fyrir, með fyrirvara. Fyrirvari minn lýtur að 30. gr. frv. og eingöngu að þeirri grein. Sú grein fjallar um samninga um rekstrarverkefni, þ.e. svokallaða þjónustusamninga sem er e.t.v. ekki algjört réttnefni, enda segir í frv. að hér sé rætt um samninga um rekstrarverkefni og þau síðan skilgreind. Í fyrsta lagi er afstaða mín gagnvart þessu máli sú að ákvæði um þetta eiga ekki heima í frv. um fjárreiður ríkisins. Þetta er raunverulega allt annað málefni og var reyndar upphaflega borið fram á hinu háa Alþingi í sérstöku frv. Það hefði verið mun eðlilegra, að mínu mati, að þessi lagabálkur hefði verið unninn sérstaklega því í þeim efnum er e.t.v. ekki svo mikið um að ræða uppsetningu og framkvæmd fjárlaga heldur miklu frekar ákveðnar pólitískar spurningar sem snúa að ríkisrekstri. Það er því mín skoðun að þessi grein eigi ekki heima í frv. Það er hins vegar alveg augljóst að eins og frv. var lagt fram þá þurfti að gera mjög miklar breytingar á þessari tillögu. Stjórnarmeirihlutinn féllst ekki á að taka þetta út úr frv. og vinna þetta í sérstökum farvegi svo það var farið í það verkefni að reyna að lagfæra þessa grein þannig að það væri þó alla vega hægt að vinna eftir henni eftir sæmilegu skikki. Það sést best á því að af þessum brtt. nefndarinnar, sem eru upp á tvær og hálfa síðu, er ein síða einungis um breytingar á 30. gr. Og, herra forseti, þingheimur sér vel hvernig þetta var upphaflega úr garði gert. Þetta er nefnilega mjög mikilvæg grein í frv. sem hér um ræðir vegna þess að framkvæmdarvaldinu eru gefnar mjög víðtækar heimildir með henni. Breytingar sem þessi grein tók hins vegar, eins og kom fram í framsögu hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, eru allar til bóta og margar af þeim ábendingum sem voru síðan teknar upp í þessa grein komu einmitt frá stjórnarandstæðingum þannig að menn settust nú sameiginlega yfir það að reyna að gera þetta eins vel úr garði og hægt var, þó svo að ég sé ekki sáttur við ýmsa þætti í þessari grein. Það má benda á að fram komu harðorðar athugasemdir bæði frá Ríkisendurskoðun og þeim lögfræðilega ráðgjafa sem nefndin fékk, Davíð Þór Björgvinssyni prófessor, og nefndin tók tillit til þeirra ábendinga. En ég vil benda á að Ríkisendurskoðun tók undir það sjónarmið sem ég hef hér lýst, að betur færi á að þessi löggjöf væri ekki inni í lögum um fjárreiður ríkisins heldur í sérstökum lögum. Aðspurðir þegar málið var komið á lokastig voru þeir enn þeirrar skoðunar en töldu samt að lifa mætti við málið. Ég tel því að það sé fingurbrjótur í annars mjög góðri lagasetningu að hafa þessa grein inni en við því er ekkert að segja. Meiri hlutinn kaus að fara þessa leið og tók þó ráðleggingum okkar í stjórnarandstöðunni og annarra aðila, sérfróðra aðila, um að bæta þessa grein. Það eru nokkur atriði sem eru mikilvæg vegna þess að það segir í greininni að ráðherra sé heimilt með samþykki fjmrh. að gera verksamninga eða samninga um rekstrarverkefni sem undir ráðuneytið heyra til lengri tíma en eins árs. Í fyrsta lagi við ríkisstofnun sem sinnt hefur verkefninu, t.d. ef menntmrh. gerði segjum þjónustusamning við einhvern af þeim skólum sem heyra undir menntmrn. þar sem afmörkuð væri sú þjónusta sem viðkomandi skóli ætti að inna af hendi. Í öðru lagi er honum heimilt að gera slíkan samning við aðrar ríkisstofnanir sem ekki hafa sinnt þessu verkefni, sveitarfélög eða einkaaðila. Fagráðherra hefur sem sagt víðtækar heimildir til að gera sérstök rekstrarverkefni. Rekstrarverkefni er einnig skilgreint í greininni. Það er nokkuð merkileg skilgreining vegna þess að með rekstrarverkefni er átt við afmarkaða rekstrarþætti, sem er nú gott og blessað, eða rekstur ríkisstofnunar í heild sinni. Hér er því um að ræða mjög víðtæka skilgreiningu, herra forseti, á rekstrarverkefni. Fagráðherra getur með samþykki fjmrh. falið, segjum sveitarfélagi eða einkaaðila, rekstur heillrar ríkisstofnunar án þess að það komi nokkuð til sérstakrar meðferðar hér á hinu háa Alþingi. Þó eru ýmsir fyrirvarar settir við þessar víðtæku heimildir sem hér eru veittar. Ein sú mikilvægasta er í niðurlagi 30. gr., þ.e. að í athugasemdum með fjárlagafrv. skal gera grein fyrir áformuðum samningum á fjárlagaárinu og áætluðum kostnaði sem af þeim hlýst næstu þrjú fjárlagaár. Jafnframt skal gera grein fyrir markmiðum og ávinningi ríkisins af áformuðum samningum. Hér er alveg augljóst hvað lagt er upp með. Það á að vinna eftir áætlun við þennan flutning á verkefnum frá ríkisvaldi til annarra aðila. Í fyrsta lagi verkefnum frá ríkisstofnun sem sinnt hefur verkefninu til annarra aðila innan ríkiskerfisins, sveitarfélaga eða einstaklinga. Það er mjög mikilvæg viðbót sem þarna fékkst inn í greinina að unnið sé eftir ákveðinni áætlun sem lögð er fyrir með fjárlagafrv. Þetta er kannski ekki eins og upprunalega hugmyndin var þegar hún var lögð fram í nefndinni. Menn lögðu til álíka aðferð og gildir um vegáætlun, hafnaáætlun og fleiri áætlanir, að lögð sé fyrir áætlun sem samþykkt er á Alþingi og unnið eftir henni. Það var ekki farin sú leið heldur millileið, að í athugasemdum fylgi áætlun um áformaða samninga á fjárlagaárinu. En það er ljóst að þetta kemur ekki til afgreiðslu á Alþingi. Þetta eru fyrst og fremst upplýsingar til Alþingis um áform stjórnvalda á hverjum tíma, hvernig þau hyggjast færa til verkefni sem ríkisvaldið hefur verið með hverju sinni. Við verðum að hafa í huga þó að við óttumst mörg okkar svona víðtækar heimildir hjá núv. ríkisstjórn að meiri hluti á Alþingi á vitaskuld að geta knúið fram þær breytingar sem hann telur nauðsynlegar. Minni hlutinn á ekki annan rétt en þann að benda á málið og reyna að berjast fyrir sínum sjónarmiðum á lýðræðislegan hátt en að lokum hlýtur alltaf vilji meiri hlutans að ná fram að ganga, einnig hvað viðvíkur þeim stofnunum sem eru í ríkisrekstri eða í öðru rekstrarfyrirkomulagi eða í umsjón annarra aðila. Um þetta snýst pólitíkin m.a., að takast á um hversu langt á að ganga á þessu sviði. Það var tekið inn í þessa grein eftir ábendingar að ekki mætti framselja vald með slíkum samningum. Ég held að sá kafli í greininni sé þannig úr garði gerður að ekki þyrfti að koma til ágreinings varðandi þann þátt málsins. Mér sýnist á öllu að réttindi einstaklinga séu tryggð við tilfærslu á verkefnum. En það breytir því ekki, herra forseti, að hér er um að ræða mjög víðtækar heimildir sem ráðherra fær og skilyrðin eru ekki mörg. Það eru eiginlega bara tvö skilyrði, samþykki fjmrh. og hins vegar er gert er ráð fyrir fjárveitingu á fjárlögum fyrir þessu verkefni. Ég hefði talið að í fyrsta lagi ætti þetta ekki heima hér og í öðru lagi hefði ég kosið að þetta væri ekki eins umfangsmikið og hér er lagt fram með. Útfærslan á þessari grein núna er þó hátíð frá því sem hún var upprunalega í fjárlagafrv. eða eins og hún var í því frv. sem stjórnarandstaðan stoppaði á sínum tíma og olli illdeilum gagnvart stjórnarandstöðunni að ráðherrar kipptu út fullbúnu frv. um fjárreiður ríkisins fyrir ári síðan eins og menn muna glöggt. En útfærslan eins og hún er núna í frv. er ekki eins vel úr garði gerð og hún ætti að vera, hún er of rúm og víðtæk. Hins vegar sé ég ekki ástæðu til annars en að hægt sé að láta reyna á þessa grein því það er búið að setja það marga varnagla í vinnslu nefndarinnar eins og sést á hvað greinin er orðin umfangsmikil og á viðbótarskýringum með greininni eins og fram kom í framsöguræðu hv. þm. Sturlu Böðvarssonar. Ég geri þetta að nokkru umtalsefni vegna þess að þetta er pólitísk spurning. Það er pólitísk spurning hvaða þætti á að færa úr rekstrarumhverfi ríkisins yfir til einkaaðila eða sveitarfélaganna, jafnvel yfir til annarra ríkisstofnana. Það er hægt að búa til nokkuð sérkennileg dæmi um tilflutning samkvæmt þessari grein. Ég staðnæmdist við ef menntmrn. getur gert þjónustusamning við Sjómannaskólann, það er ósköp eðlilegt, það er innan ráðuneytis, en menntmrn. gæti líka gert samning við Landmælingar ríkisins um rekstur á Sjómannaskólanum, svo maður nefni dæmi. Annað dæmi: Hægt væri að fela Sjúkrahúsi Reykjavíkur rekstur á allri heilsugæslustarfsemi og sjúkrahúsum á Vestfjörðum samkvæmt þessari grein. Hér er því um að ræða mjög víðtækar heimildir. Ekki veit ég hvort Vestfirðingar yrðu ánægðir með slíkan samning. Ég á í sjálfu sér ekki von á því að menn gengju fram fyrir skjöldu með einhverja slíka útfærslu, en ég er að draga fram dæmi um að hér er gengið frá málum með mjög víðtækum heimildum til handa framkvæmdarvaldinu án þess að Alþingi komi að málinu vegna þess að eina skilyrðið er að getið sé um þessi verkefni í fjárlögum og vissulega er í fjárlögum getið um heilsugæslukerfið og sjúkrahússtarfsemi á Vestfjörðum. En svona tilflutning mætti gera, það væri hægt að fela Sjúkrahúsi Reykjavíkur umsjón yfir öllum þeim rekstri. Ég vil að það sé ljóst, herra forseti, hversu víðtækar þessar heimildir eru. Það er sagt hér sérstaklega, að lög um opinber innkaup gildi um útboð rekstrarverkefna. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að þar sem við verði komið hafi framkvæmdarvaldið möguleika til að bjóða út rekstrarverkefni og mundi væntanleag gera það þegar aðstæður væru fyrir hendi til að fá fram hagstæð kjör. Ef menn lesa lög um opinber innkaup þá er fyrst og fremst andi þeirra laga að tryggja hagkvæmni af hálfu ríkisins og samkeppni milli þeirra aðila sem bjóða í viðkomandi verkefni. Hér er vitaskuld verið að opna á einkavæðingu á ríkisrekstri. Menn geta síðan deilt um hvort það sé jákvætt eða er það hættuleg braut? Það er þessi pólitíska spurning sem ég er alltaf að reyna að benda á að kemur upp varðandi þessa grein frv. Það má eiginlega segja að þetta sé eina grein frv. sem snýr beint að pólitísku álitaefni. Það er skoðun mín að ekki sé sjálfgefið að það sem er í umsjón ríkisins núna, hvort heldur er stofnun eða rekstur, eigi að vera svo um alla framtíð. Síður en svo. Ég lít svo á að ríkisvaldið eigi að draga sig út úr starfsemi sem það er í á samkeppnismarkaði. Það getur verið þátttakandi á fjármálamarkaði, það getur verið þátttaka í fyrirtækjarekstri, það getur verið þátttaka á mjög mörgum sviðum. Hins vegar þegar slíkar aðstæður eru ekki fyrir hendi, og þær eru ekki fyrir hendi t.d. innan menntakerfisins eða heilsugæslunnar eða í velferðarkerfinu, eiga markaðslögmálin, útboð og samkeppni afskaplega lítið erindi. Um þetta snýst ef til vill ekki þessi grein en um þetta snýst mismunur á lífsskoðunum manna sem annars vegar standa að þessari ríkisstjórn og hins vegar þeirra sem hafa skipað sér í andstöðu við stefnu stjórnarinnar. Vegna þess að heimildirnar eru svo víðtækar getur þetta kallað slíkan verkefnatilflutning frá ríkinu að mönnum þætti ef til vill nóg um. Ég veit það ekki, það hafa ekki fylgt neinar yfirlýsingar af hálfu ríkisstjórnarinnar um hvernig þeir ætli að nota þessa grein. Greinin hefur undanfarin ár fyrst og fremst verið notuð með þeim skynsamlega hætti að gerðir hafa verið þjónustusamningar milli ráðuneytis og stofnana þess. Eins og ég nefndi hafa skólar gert samninga við menntmrn. Ýmsir samgönguaðilar hafa gert þjónustusamninga við samgrn. og svo framvegis. Það er skynsamlegt að menn afmarki þjónustu og verkefnakaup með skilvirkum hætti. Hins vegar er hér verið að opna á möguleika að fara með verkefnin út úr ríkisumhverfinu. Vitaskuld verða menn að fara með gætni við það ekki síst vegna þess að ekki er einungis verið að gæta hagkvæmni í rekstri heldur líka að réttarstöðu einstaklingsins og jafnræði að þeirri þjónustu sem menn hafa verið sammála um að ríkið veiti. Það er mikið álitamál hvernig þessari grein verður beitt. Satt best að segja er ég með áhyggjur af því að núv. ríkisstjórn skuli fá eins víðtækar heimildir og greinin gerir ráð fyrir. Herra forseti. Þetta er sá fyrirvari sem ég geri við frv. Að öðru leyti er frv. núna þegar það kemur til 2. umr. að mínu mati mjög gott. Þetta er heildarlöggjöf sem sett er um fjárreiður ríkisins. Það er mjög skýr framsetning á fjárreiðum ríkisins með þessum hætti. Skipulögð vinnubrögð eru tryggð, vinna við fjárlagagerðina afmörkuð og það sem ég er sérstaklega ánægður með er að afmörkun valdþátta hefur tekist vel til í frv., sérstaklega að staða Alþingis er vel afmörkuð og gert hátt undir höfði. Það kemur m.a. fram í meðförum á fjárlagatillögum forsætisnefndar og var greint frá hér áðan. Sömuleiðis lít ég svo á að framsetning ákvæðis um hvernig farið yrði með markaða tekjustofna ef kemur til þess að skerða þá og um ófyrirséðar greiðslur sé fullkomlega eðlileg í tillögum nefndarinnar. Frv. kallar á breytingar í rekstri hjá ríkinu, betri fjármálastjórnun. Stefnt er í átt að langtímafjárlögum og það er af því góða. Þetta kallar á uppstokkun á starfsháttum í fjmrn., m.a. hvað viðvíkur því tölvukerfi sem annast fjárreiður ríkissjóðs, bókhalds- og áætlanakerfi ríkisins, lánakerfi ríkisins og tekjubókhaldskerfi ríkisins, en allt eru þetta heiti á mjög stórum tölvukerfum sem þurfa endurskoðunar við í kjölfar samþykktar frv. Frv. kallar þannig á endurskipulagningu við áætlanagerð sem horfir að mínu mati mjög til bóta enda hefur verið unnið lengi að frv. Frv. sjálft fékk ítarlega meðferð í nefndinni og ég veit að meðnefndarmenn mínir hafa sumir sama fyrirvara og ég varðandi 30. gr. Aðrir eru með áhyggjur af 33. gr. frv., en hún snertir það hvernig heimildir séu tryggðar til að greiðslur séu inntar af hendi úr ríkissjóði. Það er eðlilegt og allt snýst þetta um grundvallarmál eins og ég tel bæði að 30. gr. og 33. gr. geri. Þótt ég telji að 33. gr. sé fullnægjandi eins og hún er útfærð í brtt. þá er það vitaskuld matsatriði og hægt að færa sterk rök fyrir því að það mál hefði þurft að skoða betur. Ég lít svo á, herra forseti, að hér sé lagt fram við 2. umr. mjög vel útbúið frv., vel grundaðar brtt. og ég er sannfærður um að samþykkt frv. sé áætlanagerð hjá ríkinu og umsvifum ríkisvaldsins mjög til bóta. Ég vil að lokum, herra forseti, þakka formanni þessarar sérnefndar. Það er óvanalegt að skipuð sé sérnefnd hér á Alþingi og ekki gert nema mikið liggi við eins og vitaskuld er í þessu máli. Ég vil þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Sturlu Böðvarssyni, fyrir gott starf og góða forustu í störfum nefndarinnar. Allir þingflokkarnir áttu sæti í nefndinni. Það sést best á því að allir nefndarmenn standa að álitinu þótt ýmsir, þar á meðal ég, séu með fyrirvara. Samþykkt frv. kallar hins vegar á breytingar á starfsháttum Alþingis sem ekki var rætt nema lítilega í nefndinni. Það þarf vitaskuld að velta fyrir sér nýrri verkaskiptingu þingnefnda, m.a. verkaskiptingu milli fjárln. og fagnefnda, einkum efh.- og viðskn. Það er umræða sem ég veit að er í gangi hjá hv. forsn. og ég hef í sjálfu sér engar áhyggjur af því að það komi ekki skynsamlegar tillögur frá þeirri nefnd hvað þann þátt varðar. Ég tel, herra forseti, að samþykkt frv. marki ákveðin tímamóti í ríkisrekstri og fjárlagagerð hér á landi og líklega, ef þetta frv. nær fram að ganga hér á hinu háa Alþingi, sem ég vona, verði þetta þegar fram líða stundir talin ein merkasta löggjöf sem hefur verið afgreidd hérlendis um nokkuð mörg ár.

Herra forseti. Ég vil leggja örfá orð í umræðuna um þetta merka mál en það hefur verið farið rækilega yfir það í ítarlegri ræðu hv. formanns sérnefndar sem hefur leitt vinnuna í nefndinni. Undirbúningur málsins hefur staðið yfir í mjög langan tíma. Hér er verið að reka endahnútinn á vinnu að þessum málum sem staðið hefur um árabil. Fjárln. hafði á sínum tíma frumkvæði í þessu máli, á þeim tíma sem hv. 5. þm. Vestf. stýrði henni. Allar götur síðan hefur verið unnið að þessu og verið mikill áhugi á málinu á vettvangi fjárln. Árið 1990 var ríkisreikninganefnd, sem starfar á vegum fjmrh. samkvæmt lögum nr. 52/1966, falið að endurskoða reglur um bókhald ríkisins, reikningsskil þess og gerð fjárlaga. Þetta starf stóð í fjögur ár og var mjög ítarlegt. Enda æðimörg atriði sem þurfti að taka afstöðu til og fjalla um ítarlega. Frv. setur nýjan lagaramma um fjárreiður ríkissjóðs. Það er afar mikilvægt í breyttu þjóðfélagi með nýjum og breyttum verkefnum að þessi löggjöf leiðir til betri reglu við meðferð fjármuna og ég er sannfærður um að hún mun gera það. Það er einnig mikilvægt að þessi löggjöf setur skýrari reglur um samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það hafa verið skiptar skoðanir og óljósar reglur um nokkur atriði hvað það varðar, m.a. um þann farveg sem fjárlagatillögur Alþingis eiga að fara í. Kveðið er skýrt á um það í þessu lagafrv. að forsrn. sé þar milligönguaðili. Samstarfið í sérnefndinni hefur verið með miklum ágætum þó að auðvitað hafi skoðanir verið skiptar um ýmis atriði. Þar hafa farið fram ítarlegar umræður um grundvallarmál varðandi ríkisfjármálin og fjárreiðurnar, stjórnarskrármál, samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og fleiri atriði. Eitt lykilatriðið í þessari löggjöf er það að fjárlög verða nú á rekstrargrunni og það gefur ljósara yfirlit um raunverulega stöðu ríkissjóðs og þær skuldbindingar sem ríkið tekur á sig fram í tímann. Ég mun víkja örlítið að þeim atriðum sem hafa valdið hvað mestri umræðu í nefndinni og hefur verið komið inn á af ræðumönnum sem hafa talað á undan mér. Það voru skiptar skoðanir um 30. gr. frv. sem fjallar um þjónustusamninga. Þeir sem skrifa undir þetta álit með fyrirvara eru þeirrar skoðunar að með þeirri grein séu framkvæmdarvaldinu gefnar of víðtækar heimildir. Við fulltrúar Framsfl. í sérnefndinni stöndum að frv. og að þessari grein. Ég tel að með þeim breytingum sem hafa verið gerðar á henni sé það tryggt að aðkoma Alþingis að þessum málum sé með þeim hætti að Alþingi geti gripið inn í ef þau áform sem fjmrh. hefur um gerð þjónustusamninga samrýmast ekki vilja meiri hluta Alþingis. Í fyrsta lagi eru ákvæði um að fjmrh. skuli gera Alþingi grein fyrir þessum áformum ekki aðeins til eins árs heldur þrjú ár fram í tímann og er óheimilt að gera slíka samninga nema áætlað sé fyrir verkefninu í fjárlögum. Það gefur auga leið að sá meiri hluti sem starfandi er á hverjum tíma í Alþingi getur gripið inn í þau áform sem framkvæmdarvaldið hefur í þessum efnum. Ég tel að þær breytingar sem gerðar hafa verið á frv. tryggi þetta og ég tel að samþykkt frv. og þessarar löggjafar eigi ekki að leiða til neinnar kollsteypu í þessum efnum, það séu nægar heimildir fyrir löggjafarvaldið til að grípa þar inn í. Það hafa einnig verið skiptar skoðanir um 33. gr. hvað heimildir framkvæmdarvaldsins til aukafjárveitinga eiga að vera rúmar eða hvort þær eiga yfirleitt að vera fyrir hendi. Ég er þeirrar skoðunar að þessi neyðarréttur verði að vera fyrir hendi og reyndar hníga þau sérfræðiálit sem sérnefndin hefur fengið að því að það brjóti ekki í bága við stjórnarskrá landsins. Ég veit að sumir þeir sem hafa tekið þátt í starfi sérnefndarinnar eru ekki þessarar skoðunar, menn greinir á um þetta. En ég hef þá trú að þetta ákvæði brjóti ekki í bága við stjórnarskrána eftir þá ráðgjöf og þær upplýsingar sem við höfum fengið í því máli frá sérfræðingum. Heimildir framkvæmdarvaldsins til að ákveða aukafjárveitingar upp á sitt eindæmi eru þrengdar verulega. Það er gefinn farvegur til að Alþingi geti komist að þeim málum fyrr í gegnum fjárln. þar sem allir fulltrúar þingflokkanna eiga sæti. Það eru ákvæði um að strax og slík fjárútlát hafi verið ákveðin skuli fjárln. tilkynnt um málið. Hún hefur þá möguleika á að koma því áleiðis til sinna þingflokka þannig að þingið geti brugðist við á frumstigi ef það er álitið að of langt hafi verið gengið í þessu efni. Það hafa verið skiptar skoðanir um hve langt ætti að ganga í þessum efnum eins og ég sagði. En ég tel þetta ásættanlega niðurstöðu. Ég tek undir það sem kom fram í ræðu hv. 11. þm. Reykn., að auðvitað kallar samþykkt frv. á endurskoðun á starfsháttum Alþingis. Ég veit að forsætisnefnd Alþingis hefur fullan hug á að vinna þá vinnu. Ég veit að í fjárln. er vilji til standa að þeirri vinnu. Á vegum nefndarinnar hefur farið fram mikil upplýsingasöfnun um hvernig staðið er að þessum málum í nágrannalöndum okkar. Meðal annars fóru nokkrir nefndarmenn ásamt forseta Alþingis í kynnisferð í vetur til sænska þingsins þar sem eru nýyfirstaðnar miklar breytingar á fjárlagagerð og verkaskiptingu þingnefnda. Við áttum þar viðræður við bæði fulltrúa fjármálaráðuneytisins sænska, forseta sænska þingsins og embættismenn sænska þingsins. Í þeirri ferð var safnað miklu af upplýsingum sem að gagni mega koma í þeirri framhaldsvinnu sem fram undan er í þessum efnum. Það er mikil nauðsyn ef þetta frv. verður að lögum að endurskoða starfshætti þingsins varðandi þessi mál í kjölfarið á nýrri löggjöf. Það er rétt að ný lög kalla á endurmat vinnubragða bæði í fjmrn. og í Alþingi og fagráðuneytum. Ég held að það endurmat verði til góðs. Mikil undirbúningsvinna hefur verið unnin að þessum málum, m.a. á vegum fjmrn., því það þarf að breyta þeim kerfum sem unnið er eftir. Það ætti að leiða til gleggri og betri upplýsingagjafar um fjármál ríkissjóðs til þingmanna og þar með til þjóðarinnar. Þau þingskjöl sem varða þessi mál ættu að verða betur úr garði gerð og sýna gleggri mynd en áður. Ég held að brýna nauðsyn beri til þess. Þess vegna er áríðandi núna að stíga það lokaskref að samþykkja þessar tímabæru og brýnu lagabreytingar. Um það held ég að sé mjög bærileg samstaða þótt mér sé fulljóst að ágreiningur er um einkanlega tvær greinar í frv. En ég endurtek að ég tel að samþykkt 30. gr., eins og hún er úr garði gerð nú, eigi ekki að leiða til neinnar kollsteypu í gerð þjónustusamninga og að þingið hafi fulla möguleika á að koma að þeim málum á frumstigi og grípa inn í ef ástæða þykir til. Það eru fullar heimildir til þess samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir.

Herra forseti. Það frv. sem hér er til 2. umr. er býsna viðamikið og eins og fram hefur komið hefur það verið til umræðu á tveimur þingum. Það hefur fengið allítarlega umfjöllun í nefnd, bæði þingin. Segja má í stuttu máli að um meginefni frv. er góð samstaða innan þingsins og væntanlega nú góð samstaða milli þingsins og ríkisstjórnarinnar einnig um afgreiðslu málsins. Það kom greinilega fram í framsöguræðu formanns nefndarinnar fyrir áliti nefndarinnar að greina mátti að í þessu máli hafa verið nokkur átök milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins, milli þingmanna og ráðherra, um stöðu hvors aðilans fyrir sig. Ég hygg að það hafi ekki farið leynt né fram hjá mönnum að undirtónninn í þessu máli, einkum á síðasta þingi, og reyndar urðum við verulega vör við það í starfi nefndarinnar nú, hefur einmitt verið togstreita á milli ráðherranna annars vegar og þingmanna hins vegar um hvar eigi að draga skilin milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það atriði sem helst hefur leitt fram þessi mismunandi sjónarmið er staða þingsins í fjárlagafrv. og hvernig fara skuli með fjárlagatillögur forsætisnefndar Alþingis í fjárlagafrv. Á síðasta þingi bar það við að ríkisstjórnin breytti ákvörðun forsætisnefndar og nefndin tók því ekki með neinum fögnuði og hefur beitt sér umtalsvert til þess að rétta sinn hlut í þessu máli. Segja má að niðurstaðan hafi orðið sú að hún hefur haft sitt fram. Þingið mun fara með þessi mál að öllu leyti. Þótt ríkisstjórnin eða fjmrh. fyrir hönd ríkisstjórnar leggi fram fjárlagafrv. mun það einvörðungu hafa að geyma varðandi þingið tillögur þingsins sjálfs sem hæstv. fjmrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar mun taka óbreytt upp í fjárlagafrv. Það er mitt mat að eftir þessa togstreitu sé niðurstaðan þegar á heildina er litið á þann veg að þingið hafi heldur rétt sinn hlut gagnvart ríkisstjórninni þó að ekki sé það einhlítt þegar litið er á málið í heild að sú hafi orðið niðurstaðan. Það varð niðurstaðan að mínu mati m. a. vegna þess að allir þingflokkar stóðu að baki forsætisnefnd í þessu máli. Ég er hins vegar ekki sannfærður um að málið sem braut á og varð ágreiningsefni milli ríkisstjórnar og forsætisnefndar, fjárlagatillögur Alþingis, hafi endilega verið svo stórt eða merkilegt í sjálfu sér að ástæða væri til að gera mikinn ágreining um það. En atvikin höguðu því þannig að það varð það mál sem tekist var á um og með þeirri niðurstöðu sem forsætisnefnd hafði óskað að yrði. Um frv. má segja að það er veruleg framför hvað varðar gerð fjárlagafrv. og ríkisreiknings í framhaldi af því. Það mun sýna betur en nú er umfang ríkisrekstursins og draga fram þær meiningar sem menn hafa á hverju ári um hann. Að mínu viti er kannski stærsta framförin í þessu máli fólgin í þeim breytingum sem að þessu atriði lúta í frv. Það sem ég vildi helst gera að umfjöllunarefni eru tvö atriði því ég tel ástæðulaust að endurtaka það sem fram hefur komið í fyrri ræðum og einkum ræðu framsögumanns nefndarinnar því hann mælti fyrir mínum sjónarmiðum að öðru leyti en ég mun taka fram hér á eftir og gerði það ágætlega. Það eru tvö atriði sem ég vil fjalla um. Það fyrra er ákvæði stjórnarskrárinnar um fjárgreiðslur úr ríkissjóði. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar er ákvæði sem lýtur að því atriði og er á þann veg, með leyfi forseta: ,,Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.`` Stjórnarskráin er ákaflega skýr í þessu efni og gerir ótvírætt ráð fyrir því að þingið veiti heimildir til framkvæmdarvaldsins sem síðan framfylgi þeim eins og efni standa til. Ég hygg að það sé óumdeilt þegar málið er athugað að þannig er stjórnarskráin skýr og klár. Fyrst þarf að vera í lögum heimild til útgreiðslu fjár áður en því er fylgt eftir. Hins vegar hefur skapast venja um annað, eins og komið hefur fram bæði hér í kvöld og áður, og út frá því hafa skapast álitaefni sem sjónarmið eru skipt um. Ég vil draga það fram að þrátt fyrir að menn beri því við að á löngum tíma hafi sú venja skapast að framkvæmdarvaldið gæti tekið sér þetta vald með því að greiða útgjöld án fjárheimilda þá er það greinilega ekki talið nægjanlegt núna. Ef frumvarpshöfundur, sem er fjmrh., væri þeirrar skoðunar að núv. fyrirkomulag væri hið rétta og styddist að öllu leyti við lög og reglu þá væru þeir ekki að gera tillögu um breytingu, þá væru þeir ekki að gera tillögu um að taka í lög heimild til fjmrh. til að greiða út fé án heimildar í lögum. Það er því greinilegt að það er sjónarmið ríkisstjórnarinnar að sú hefð sem verið hefur dugi ekki heldur verði að fá lagaákvæði til þess að gjörðir ráðuneytisins eigi sér nægjanlega stoð. Þetta eru kannski sterkustu rökin fyrir því að með frv. erum við ekki að framlengja núverandi ástand heldur er verið að breyta því ástandi sem verið hefur með því að gera sérstakt lagaákvæði þar að lútandi. Ég vil minna á að fyrir nokkrum árum samdi fjárveitinganefnd, eins og hún hét þá, frv. til laga um fjárgreiðslur úr ríkissjóði og lagði það fram að minnsta kosti á tveimur þingum. Í því frv. var gert ráð fyrir því að ákvæði þess endurspegluðu ákvæði stjórnarskrárinnar á þann veg að enga greiðslu úr ríkissjóði mætti inna af hendi nema heimildar til hennar væri aflað fyrir fram í fjárlögum eða fjáraukalögum. Með þessu frv. fjárveitinganefndar fylgdi ítarleg greinargerð sem rakti þessi mál nokkuð ítarlega og vil ég leyfa mér, með leyfi forseta, að rekja helstu atriðin úr þeirri greinargerð sem lýtur að framkvæmd 41. gr. stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið og svo útskýringu á tillögu nefndarinnar eins og ég hef rakið áður. En það er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 41. gr. stjórnarskrár hljóðar, svo sem kunnugt er, á þessa leið: Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Lagafyrirmæli þessi eru skýr og ótvíræð. Ætlun stjórnarskrárgjafans með þeim hefur bersýnilega verið sú að heimildar til fjárveitinga úr ríkissjóði væri ævinlega aflað fyrir fram hverju sinni, annaðhvort í fjárlögum eða fjáraukalögum á hverju fjárlagaári. Framkvæmdin í þessum efnum hefur hins vegar í veigamiklum atriðum orðið allt önnur en fyrir er mælt í stjórnarskrá. Um árabil hafa svokallaðar ,,aukafjárveitingar`` fjármálaráðherra tíðkast og þá ýmist með eða án samráðs við ríkisstjórn eða fjárveitinganefnd. Framkvæmd þessi styðst að sjálfsögðu hvorki við fyrirmæli í almennum lögum né aðrar skráðar réttarheimildir enda ekki furða þar sem slík fyrirmæli hlytu eðli sínu samkvæmt að vera í hróplegu ósamræmi við skýr ákvæði stjórnarskrárinnar. Öllum ætti að vera ljóst að í þessum efnum hefur ein af grundvallarreglum íslenskrar stjórnskipunar verið brotin, þ.e. reglan um að Alþingi fari með fjárveitingavaldið. Þrátt fyrir þetta hefur lítið raunhæft verið gert í því skyni að tryggja að lögformlega sé að verki staðið í þessum efnum. Þó hafa mál þessi ítrekað verið til umræðu bæði á Alþingi og víðar og fjármálaráðherrar iðulega sætt gagnrýni fyrir aukafjárveitingar. Ýmsir þingmenn hafa beitt sér fyrir breytingum í þessum efnum, bæði í málflutningi og tillögugerð. Undir lok síðasta þings var m.a. borið fram þingmannafrumvarp er fól í sér verulega takmörkun á því valdi sem fjármálaráðherra hefur verið talinn hafa í þessum efnum. Frumvarpið varð ekki útrætt. Í framhaldi af þeirri umræðu, sem fór fram um þessi mál á síðasta þingi, ákvað fjárveitinganefnd að beita sér fyrir breytingum í þessum efnum enda nefndarmenn allir sammála um að löngu tímabært væri að setja reglur í einhverri mynd sem reisti skorður við greiðslum úr ríkissjóði umfram það sem ákveðið er í fjárlögum. Í því skyni var skipuð undirnefnd fjárveitinganefndar sem gera skyldi tillögur í málinu. Í nefndinni sátu þau Sighvatur Björgvinsson, Pálmi Jónsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Margrét Frímannsdóttir og Málmfríður Sigurðardóttir. Undirnefnd skilaði tillögum sínum 15. des. 1989. Fjárveitinganefnd hefur nú gert tillögur þessar að sínum og er frumvarp þetta að mestu byggt á þeim. Niðurstöður undirnefndarinnar eru í stuttu máli þær að ,,aukafjárveitingar``, eins og þær hafa tíðkast til þessa, standast ekki og að tímabært sé að setja reglur sem reisi skorður við greiðslum umfram heimildir fjárlaga. Um þetta segir m.a. svo í nefndarálitinu: ,,Reglan skal vera sú að greiðslur úr ríkissjóði umfram lagaheimildir eigi sér ekki stað. Við fjárlagagerð og á fjárlögum sjálfum verði hins vegar ákveðið með hvaða hætti skuli tekið á atriðum, svo sem varðandi breytingar frá forsendum fjárlaga. Nægi slíkar heimildir ekki eða komi upp ný viðfangsefni er ekki heimilt að greiða kostnað þeirra vegna nema eftir afgreiðslu fjáraukalaga og skulu fjáraukalög lögð fyrir Alþingi þegar þurfa þykir. Útgjöld, sem ákveðin kunna að vera í öðrum lögum en fjárlögum, koma ekki til greiðslu fyrr en á næsta fjárlagaári á eftir nema fyrir tekjum eða útgjöldum sé séð. Þá er óheimilt að gera hvers konar útgjaldasamninga eða skuldbindingar, þar á meðal varðandi ráðstöfun sértekna sem ákvarða eða leiða til útgjalda sem ekki er fyrir séð í fjárlögum.`` Nefndarálitið er í heild sinni birt í fylgiskjali I með frv. og vísast að öðru leyti til þess.`` Enn fremur segir í grg. með þessu frv. sem ég gat um, með leyfi forseta: ,,Í meginatriðum er með frumvarpi þessu stefnt að því að girða fyrir greiðslur úr ríkissjóði sem ekki eiga sér stoð í fjárlögum eða eftir atvikum fjáraukalögum. Þess í stað verði í fjárlögunum sjálfum ákveðið með hvaða hætti bregðast skuli við þegar breytingar verða á fjárþörf vegna þess að forsendur fjárlaga standast ekki þegar á reynir.`` Og enn fremur segir: ,,Það er von flutningsmanna að frumvarp þetta, nái það fram að ganga, tryggi á sæmilegan hátt að reglur stjórnskipunarlaga um fjárveitingavald Alþingis og eftirlitshlutverk þess verði í heiðri hafðar. Tiltölulega skýrar reglur af þessu tagi hljóta jafnframt að veita framkvæmdarvaldinu nauðsynlegt aðhald í öllu því er lýtur að fjárhagsmálefnum þess og fjármálastjórn jafnframt því sem þær ættu að hvetja til vandaðri og raunhæfari vinnubragða við fjárlagagerð en tíðkast hefur til þessa. Þá ættu reglur af þessu tagi ekki síður að styrkja þingið, stofnanir þess og Ríkisendurskoðun við að rækja það eftirlitshlutverk sem þessum aðilum ber að sinna í þessu efni lögum samkvæmt.`` Lýkur þá tilvitnun í þessa grg. Með henni eru líka upplýsingar um hvernig þessu er hagað á Norðurlöndunum, eins og það var þá, og hef ég ekki ástæðu til að ætla að það hafi breyst neitt sem máli skiptir. Í Finnlandi og Svíþjóð þarf að leita eftir samþykki þingsins fyrir fram um viðbótarútgjöld með fjáraukalögum. Í Noregi eru sérstakar reglur sem þingið hefur sett um þessi umframútgjöld sem kveða á um hvenær þurfi samþykki þingsins og hvenær framkvæmdarvaldið geti sjálft afgreitt þessi útgjöld. Í Danmörku fer fjárveitinganefnd með ákvörðun um aukafjárveitingar í umboði þingsins. Þannig að meginreglurnar eru þær að þjóðþingin á Norðurlöndunum fara með fjárveitingavaldið og hitt að framkvæmdarvaldið virðir þessa skipan mála. Þannig er greinilegt að hér á Íslandi eru frávikin frá þessari meginreglu á Norðurlöndunum í þá veru að framkvæmdarvaldið hefur tekið sér meira vald í þessum efnum en þar tíðkast. Ég er þeirrar skoðunar að ákvæði stjórnarskrárinnar segi okkur það að menn vilja hafa það með svipuðum hætti og gerist á Norðurlöndunum. Ef það hefur verið vilji á síðustu árum til að breyta út frá þessari hugsun stjórnarskrárinnar þá var mönnum í lófa lagið að breyta stjórnarskránni því henni hefur verið breytt nokkuð reglulega eftir síðustu alþingiskosningar og hægur vandi að gera breytingar á þessari grein í takt við þá framkvæmd sem tíðkast hefur á undanförnum áratugum. En það hefur ekki verið gert og það er kjarni málsins. Þingið hefur ekki breytt þessu ákvæði. Það er nákvæmlega það sem á að vera útgangspunkturinn í málinu --- að við eigum að færa framkvæmdina til stjórnarskrárinnar en ekki að færa löggjöfina til venjunnar. Það er mín afstaða í málinu. Ég er þeirrar skoðunar að sú venja sem tíðkast hefur sé andstæð stjórnarskránni og ég er ekki einn um þá skoðun. Það kemur berlega fram í riti Ólafs Jóhannessonar, Stjórnskipun Íslands, að venjan er andstæð ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það kemur líka fram í frv. fjárveitinganefndar frá 112. löggjafarþingi 1989--1990 að fjárveitinganefnd er sömu skoðunar --- að framkvæmdin sé í andstöðu við stjórnarskrána. Síðan kemur næsta spurning, þ.e. hvort hægt sé að setja í lög ákvæði sem víkja frá stjórnarskránni að þessu leyti. Er hægt að setja í lög grein sem gefur ráðherra heimild til útgreiðslu án heimildar í fjárlögum? Um það eru menn ekki sammála. Það er greinilegt að fjmrh. er þeirrar skoðunar að það sé hægt því í frv. hans, 33. gr., er ákvæði um það en fjárveitinganefnd var þeirrar skoðunar að það væri ekki hægt í frv. sínu sem ég hef verið að vitna til. Hún leggur til að ákvæði verði í þessu frv. um heimild til greiðslu vegna óviðráðanlegra atvika sem ókleift var að sjá fyrir eða gera ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga en bindur hana tilteknum skilyrðum. Það er í fyrsta lagi að umsögn ríkislögmanns um lagaskilyrði liggi fyrir og þá þarf sú umsögn að vera jákvæð. Í öðru lagi þarf samþykki fjárveitinganefndar. Og í þriðja lagi er gert ráð fyrir í frv. fjárveitinganefndar að í 6. gr. fjárlaga sé almenn heimild fyrir óvæntum úgjöldum þannig að útgreiðslan, sem færi fram vegna óvæntra atvika, yrði á grundvelli lagaheimildarinnar í gegnum 6. gr. fjárlaganna. Verulegur munur er á þeirri útfærslu og þeirri sem hér er í frv. hvort heldur ég tala um hana eins og hún er í frv. eða eins og hún er að teknu tilliti til brtt. sérnefndar. En ákvæði greinarinnar er þá orðið þannig að ráðherrann hefur heimild til að greiða útgjöld sem hann metur þannig að falli undir ófyrirséð atvik, þ.e. almenn heimild til greiðslu meti ráðherrann að tilefnið falli undir lagatextann sem ófyrirséð atvik og að það þoli ekki bið. En það er algjörlega mat ráðherrans hvenær skilyrðið er fyrir hendi. Útgreiðslan styðst ekki við heimild í fjárlögum og hún styðst ekki við samþykki þingsins eða fjárln. Þannig að 33. gr. er mjög opin. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að eftir reynsluna af því hvernig ríkisstjórnin túlkar heimildir í stjórnarskránni sér til handa frá árinu 1992, hygg ég að hafi verið, þá er ég ekki mjög trúaður á að ríkisstjórnin muni túlka þessa heimild mjög þröngt. Þar er ég að vitna til ákvæða stjórnarskrárinnar eftir breytingu árið 1991 um útgáfu bráðabirgðalaga og hafi menn kynnt sé hvernig sú nefnd, sérnefnd, sem vann það mál í þinginu, á vorþingi 1991, rökstuddi heimildina við hvaða skilyrði mætti beita henni til að gefa út bráðabirgðalög og borið það síðan saman við það tilefni sem var á vordögum 1992, þá sjá allir sanngjarnir menn að ríkisstjórnin fór langt út fyrir þann skilning sem nefndin lagði í þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. En hún gat gert það vegna þess að í stjórnarskránni er það lagt í vald ríkisstjórnarinnar að meta hvenær eigi að beita heimildinni. Og sama er í þessari grein sem fjmrh. hefur látið semja fyrir sig til að þjóna sínum hagsmunum, að matið á því hvenær greinin er virk er algerlega í hans höndum og það er algerlega óásættanlegt. Ég hef því ekki getað fallist á að styðja greinina, hvorki eins og hún er í frv. né eins og hún verður ef brtt. verður samþykkt. Þannig að ég set mjög alvarlegan fyrirvara af minni hálfu við þessa grein frv. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að burtséð frá því hvort menn eru sammála mér eða ekki um að stjórnarskráin standi ekki til þess að slíka lagagrein sé hægt að setja --- en það er mín skoðun --- þá tel ég hana algerlega óþarfa í því þjóðfélagi sem við búum við núna undir lok 20. aldarinnar. Það má vel skilja að þörf hafi verið á því á fyrstu áratugunum eftir að þessi grein er sett í stjórnarskrána að hafa svigrúm því þingið kom ekki saman nema annað hvert ár og sat fáeinar vikur í hvert sinn. Það komu auðvitað upp atvik á milli þinga sem ráðherra varð að bregðast við og gat ekki dregið að greiða þar til þing kæmi saman næst. Þannig að mér finnst það skiljanlegt að venjan hafi þróast í þann farveg sem þá varð. En mér finnst það ekki skiljanlegt núna, á þeirri öld sem við lifum, að viðhalda þessari venju. Tæknin og þær breytingar sem orðið hafa á störfum þingsins eru slíkar að ekki eru lengur neinar forsendur til þess að rökstyðja frávik frá stjórnarskránni. Það er ekki hægt að mínu viti að færa rök fyrir neinu tilviki sem réttlætir að ráðherra þurfi að hafa slíka heimild. Þingið starfar allt árið og er hvenær sem er hægt að kalla það saman ef þarf að samþykkja með skjótum hætti greiðslu á tilteknum útgjöldum. Í öðru lagi er einfalt að gera ráð fyrir óvæntum útgjöldum í fjárlögunum og er gert í fjárlögunum nú þegar. Það geta menn séð með því að fletta fjárlögunum eins og þau eru, að gert er ráð fyrir óvæntum útgjöldum. Auðvitað gera menn það, sem eru með stóran og mikinn rekstur, eins og ríkisrekstur, að áætla fram í tímann fyrir öllum mögulegum og ómögulegum útgjöldum. Þannig að forsendur fyrir því, sem væri hægt að nota sem rök til að segja að þörf væri á þessari heimild, eru ekki lengur fyrir hendi. Nútíminn hefur einfaldlega gert þá venju, sem myndaðist á sínum tíma, óþarfa. Við eigum ekki að veita fjmrh. þessa heimild vegna þess að með því að setja hana í lög núna þá er það bara parturinn af ,,komprómíinu`` á milli þingsins og ráðherrans, þar sem ráðherrann varð að gefa eftir á einu sviði, þá samþykkti þingið eða þeir sem fara með málið fyrir okkar hönd að veita ráðherranum þessa heimild. Það er minn skilningur á þessu máli. Þetta er fullkomin uppgjöf þingsins gagnvart ráðherranum. Af því að ég nefndi það í upphafi að undirtónninn í þessu þingmáli væri togstreita um mörkin á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds þar sem fulltrúar löggjafarvaldsins hafa verið að halda fram sínum hlut og styrkja sína stöðu, þá vil ég segja að þetta atriði mun skipta miklu meira máli á komandi árum um stöðu þingsins gagnvart ríkisstjórn á hverjum tíma. Þingið verður að kalla þetta vald til sín eins og stjórnarskráin hefur gengið frá málinu. Með því að gefa eftir á þessu sviði og setja núna í lög formlega heimild til ráðherrans yrði það í fyrsta skipti sem slík lagaheimild yrði sett því fram til þessa hefur aldrei, svo mér sé kunnugt um, verið heimild í lögum til fjmrh. að borga utan fjárlaga, aldrei. Það eru auðvitað tímamót í samskiptum þings og ríkisstjórnar ef þingið ætlar að veita fjmrh. slík völd. Ég er á þeirri skoðun að við eigum ekki að gera það. Það á að reyna að sannfæra þingheim um að þarna eiga menn að standa í fæturna en kikna ekki í hnjánum. Herra forseti. Þetta var um 33. gr. sem ég hef þá gert nokkuð ítarleg skil. Það eru einnig tvær aðrar greinar um sama efni sem eru mjög hæpnar þó ég vilji ekki beinlínis halda því fram að þær gangi gegn stjórnarskránni. En ég á þeirri skoðun að þær séu a.m.k. á mjög gráu svæði. Það er 34. gr. sem kveður á um heimild til greiðslu launa umfram fjárlög í kjölfar nýrra kjarasamninga og 44. gr. þar sem kveðið er á um að leita skuli heimilda fyrir útgjöldum vegna ófyrirséðra atvika, kjarasamninga eða nýrrar löggjafar í frv. til fjáraukalaga. Texti þeirrar greinar er þannig að ekki er hægt að halda því fram að hann gangi gegn stjórnarskránni en ég hygg að skilningur fjmrh. með greininni sé sá að hann geti í skjóli hennar greitt útgjöld utan fjárlaga og síðan lagt fram fjáraukalagafrv. og sótt um heimild eftir á. Það stenst að mínu viti ekki stjórnarskrána. Þessar tvær greinar eru að mínu mati mjög hæpnar og ég vil geta þess að í því frv. sem ég hef kynnt hér að nokkru um fjárgreiðslur úr ríkissjóði frá fjárveitinganefnd frá árinu 1989 koma fram upplýsingar um hvernig skuli fara með kjarasamninga sem gerðir eru af hálfu ríkisins og hvernig það er á Norðurlöndunum. Kemur fram að ekki eru allir með sama fyrirkomulag og hér á landi sem er þannig að fjmrh. hefur fullt og óskorað vald til að skuldbinda ríkið í kjölfar kjarasamninga, undirskrift hans undir kjarasamninga er skuldbinding ríkissjóðs og hann hefur fullt og óskorað vald til þess. Þetta er talið nauðsynlegt af hálfu fjmrh. í frv., sem hér er til umræðu, til þess að viðsemjandinn efist ekki um umboð hans til að gera kjarasamning. Það eru kannski rök en ég fell ekki fyrir þeim rökum og það verður ekki sagt að Norðurlandaþjóðirnar hafi gert það heldur. Það kemur fram að í Finnlandi þarf sérstök þingnefnd að samþykkja kjarasamninga sem gerðir eru við opinbera starfsmenn þar. Það er ekki nóg að ráðherrann sem stendur fyrir samningunum við opinbera starfsmenn í því landi skrifi undir heldur þarf sérstök þingnefnd að stimpla plaggið líka. Með öðrum orðum, löggjafarþingið hefur sett það skilyrði að það sé það sem tekur hina endanlegu ákvörðun um útgjöld. Sama fyrirkomulag er í Svíþjóð þar sem slíkir launasamningar eru háðir samþykki fjárlaganefndar. Í Noregi eru launasamningar samþykktir með fyrirvara um samþykki þingsins sjálfs þannig að ekki er látið duga að ein þingnefnd afgreiði málið heldur þarf þingheimur að gera það. Það er aðeins í Danmörku þar sem er sama fyrirkomulag og á Íslandi, aðeins í Danmörku. Þetta skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli því þetta eru stærstu útgjöldin á hverju ári, stærsti einstaki útgjaldaflokkurinn. Fyrir flutning grunnskólans voru launaútgjöld ríkissjóðs um 40 milljarðar kr. af um 110--120 milljarða kr. útgjöldum. Þetta var því um þriðjungurinn af öllum útgjöldum ríkissjóðs sem var í þeim pakka sem fjmrh. hér á landi hefur fullkomna heimild til að breyta með einni undirskrift í hvaða fjárhæð sem er. Hitt atriðið sem ég vil víkja að, herra forseti, er 30. gr. frv. um þjónustusamninga. Það ákvæði frv. hefur breyst verulega í meðförum nefndarinnar, eins og gerð er grein fyrir í nál. og brtt. Ákvæðið er orðið miklu ítarlegra en var í frv. Má segja að það sé að mörgu leyti orðið nokkuð vel skilgreint um hvað er að ræða, umfang og annað sem þarf að liggja fyrir í samningum um rekstrarverkefni og hverjir hafi heimild til að nýta sér þetta og enn fremur ákvæði um eftirlit. Um þetta vil ég segja að breytingar á ríkisrekstri eru hlutur sem óhjákvæmilegt er að mínu viti að taka afstöðu til. Það hefur komið fram í stefnu og samþykktum Alþb. á undanförnum árum að nauðsynlegt er talið að gera breytingar á ríkisrekstri bæði til að tryggja þá þjónustu sem menn ætla að ríkið tryggi þegnum sínum og að það sé gert með sem ódýrustum hætti. Þau atriði sem oftast hafa verið nefnd af okkar hálfu í gegnum árin þegar þessi mál hefur borið á góma lúta að breytingum sem eru í þá veru að auka sjálfstæði stofnana og ábyrgð starfsmanna til að vinna það verkefni sem stofnununum eru falin og að takmarka skipunarvald ráðherra yfir viðkomandi stofnun. Enn fremur að nauðsynlegt væri að fara yfir ríkisreksturinn lið fyrir lið og skilgreina hlutverk þeirra ríkisstofnana sem eru bæði verkefni þeirra og hlutverk. Fleiri atriði sem nefnd hafa verið af okkar hálfu eru atriði eins og þau að færa þyrfti verkefni frá ríkinu, ýmist til sveitarfélaga eða annarra aðila, afnám æviráðninga og ákvæði sem lúta að öryggi og stöðu starfsmanna. Sem dæmi um stofnanir sem starfa á breyttum tímum og hlýtur að þurfa að endurskoða hlutverk þeirra má nefna stofnun eins og Vegagerð ríkisins. Hlutverk hennar hefur breyst mikið á undanförnum árum frá því sem áður var, úr því að vera stofnun sem annaðist framkvæmd verkefna yfir í það að vera stofnun sem fær aðra til að framkvæma verkin fyrir sig. Aðrar stofnanir sem lifa á breyttum tímum og ástæða er til að skoða eru stofnanir eins og Húsnæðisstofnun ríkisins og Tryggingastofnun ríkisins. Ríkisbankarnir hafa ekki sama hlutverk í dag og áður. Einnig má nefna skipan stofnana innan heilbrigðiskerfisins sem ástæða er til að endurskoða. Segja má að þetta afmarkist af okkar hálfu með þeim hætti að við viljum líta á hlutverk ríkisins þannig að það sé að tryggja tiltekna þjónustu en ekki endilega að veita hana sjálft. Í því er auðvitað veruleg breyting frá því sem verið hefur á undanförnum áratugum. Þessa hluti þurfa menn að vera meðvitaðir um og ræða á hverju sviði fyrir sig og gera það upp við sig hvaða breytingar menn telja skynsamlegast að gera. Að öðru leyti vísa ég til ræðu formanns Alþb. á miðstjórnarfundi flokksins í janúar sl. þar sem hann rakti þessi viðhorf í ríkisfjármálum mjög ítarlega. Ég vil segja um 30. gr. að hún getur að sumu leyti þjónað þeim markmiðum sem við viljum ná með nauðsynlegum breytingum á ríkisrekstrinum.  Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þessa grein. Ég vil bara að lokum, svo ég gleymi því ekki, geta þess að ég er með brtt. við 33. gr., ég gleymdi að geta þess áðan þegar ég var að fjalla um þá grein, þar sem ég legg til að hún falli brott með þeim rökum og sjónarmiðum sem ég hef lýst fyrr í mínu máli.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Vestf. fyrir ágæta ræðu. En það eru nokkur atriði sem ég vildi gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á því að hv. þm. hefur ekki fallist á 33. gr. frv., eins og það liggur fyrir. Hann sættir sig ekki við þá niðurstöðu, sem kemur fram í brtt. sérnefndarinnar og felur í sér þá viðbót við 33. gr. að fjárln. skuli koma að málinu og að fjmrh. hverju sinni þurfi að gera þinginu grein fyrir umframgjöldum sem kann að þurfa að leita eftir. Þetta er út af fyrir sig sjónarmið sem ekkert er við að segja. Ég vil hins vegar algjörlega mótmæla því að hér sé um einhver tímamót að ræða þar sem fjmrh. séu gefnar meiri heimildir en áður. Það er svo fjarri lagi. Með þessu frv. erum við að ramma verkefnin miklu betur inn. Gera ákvæðin skýrari um hvar mörkin liggja milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins og setja reglur um fjárreiður ríkisins, reglur sem hafa ekki verið til. Þær hafa ekki verið til. Varðandi það atriði sem um er deilt og tilvísanir til stjórnarskrár þá vil ég gera það sem ég gerði í ræðu minni áður, að vitna til Stjórnskipunar Íslands, þess merka rits sem Ólafur Jóhannesson skrifaði. Þar segir, með leyfi forseta, á bls. 311--312: ,,Í framkvæmd kveður þó allmikið að hinum svokölluðu umframgreiðslum, enda oft óhjákvæmilegar, og gerðar í trausti þess, að þær verði eftir á samþykktar í fjáraukalögum.`` Þetta sagði prófessorinn. Síðan rekur hann með hvaða hætti nauðsynlegt er að standa að þessu. Ég tel að það styðji þær tillögur og þá grg. sem kemur fram í nál. sérnefndarinnar. Ég kem nánar að því síðar ef ég fæ tækifæri til að koma aftur í andsvar.

Herra forseti. Þetta verður að kallast nokkurs konar klofið andsvar þar sem fyrri hlutinn var fluttur áðan en seinni hlutinn verður fluttur á eftir þegar ég hef lokið að svara fyrri hluta andsvarsins. Ég vil fyrst segja að ég teldi ákvæði 33. gr. líta miklu betur út ef frá því væri gengið þannig að því væri beitt með heimild í fjárlögum. Ef í fjárlögum væri hverju sinni heimildarákvæði sem væri notað þegar stuðst væri við 33. gr. og henni beitt. Í öðru lagi að fjmrh. þyrfti samþykki fjárln. fyrir því að beita því undanþáguákvæði. Þá teldi ég að búið væri að breyta framkvæmdinni þannig að við stæðum miklu nær stjórnarskránni en við höfum gert og lagt er til af hálfu frsm. Auðvitað eru það tímamót, það er ómótmælanlegt, þegar í fyrsta sinn í sögu þingsins á síðari tímum, svo mér sé kunnugt um, er lagt til að festa í lög heimild til ráðherra til að borga utan fjárlaga. Og það er gengið þannig frá textanum að matið á því hvenær megi beita heimildinni er algjörlega í höndum ráðherrans. Ég vil að lokum lesa eina setningu til viðbótar við það sem fram kom í máli hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, úr riti Ólafs Jóhannessonar, með leyfi forseta: Sú setning er svohljóðandi: ,,Framlagning fjáraukalagafrumvarps eftir á, er oftast í reyndinni aðeins skýrslugjöf um fjárgreiðslur úr ríkissjóði, en samþykkt fjáraukalaganna felur auðvitað í sér syndakvittun ríkisstjórninni til handa.``

Hæstv. forseti. Það er nú oft nauðsynlegt að fá syndakvittanir, þær þekkjast að sjálfsögðu. En hv. 5. þm. Vestf. nefndi eitt atriði sem ég er í grundvallaratriðum ósammála honum um. Það er að fara þá leið að fjmrh. fái samþykki fjárln. fyrir fram. Hvað erum við þar að segja? Þá erum við að fela fjárln. fjárlagavald. Þetta er grundvallaratriði sem við getum ekki fallist á heldur fara þá leið sem Ólafur Jóhannesson nefnir í stjórnskipunarfræðum sínum og ég vil vitna til, með leyfi forseta, en þar segir: ,,Fjárlög eru samin áður --- og stundum löngu áður --- en fjárhagstímabilið hefst. Er því ómögulegt að áætla fjárhæðir þeirra svo nákvæmlega, að engu skeiki. Óhjákvæmilegt getur því verið að fara fram úr fjárveitingum fjárlaga. Auk þess getur brýn nauðsyn orðið á útgjöldum, sem ekki hafa verið séð fyrir, er fjárlög voru samin og því eigi ráðgerð þar. Til að bæta úr þessu heimilar 42. gr. stjskr. svokölluð fjáraukalög, sem að réttu lagi hefðu átt að heita aukafjárlög.`` Síðar segir: ,,Hefur þannig myndast sú venja, að heimild eftir á fyrir fjárveitingum væri nægileg, og oftlega eru þá af hendi inntar fjárgreiðslur umfram það, sem leyft er í fjárlögum, stundum í samráði við fjárveitinganefnd, en einnig oft án samráðs í því trausti, að Alþingi samþykki fjárveitinguna eftir á í fjáraukalögum.`` Þetta er hin venjuhelgaða aðferð sem sérnefndin telur að eðlilegt sé að fara, með þeim fyrirvörum að hæstv. fjmrh. hverju sinni geri fjárln. grein fyrir þessum nauðsynlegu útgjöldum þannig að fjárln. fái tækifæri til að skoða rækilega hvaða forsendur eru fyrir þessum útgjaldaþörfum svo hægt sé að leggja mat á það síðan þegar fjáraukalög koma til afgreiðslu.

Herra forseti. Grundvallaratriðið er það, sagði hv. þm., að fela þingnefnd fjárveitingavaldið. Því er ég ósammála. Ég get verið sammála því að við eigum ekki að gera það. Við eigum að láta þingið hafa fjárlagavaldið. Þess vegna eigum við að bera málin upp hér. Það er mín skoðun. Við eigum að fara að stjórnarskránni. En það eru ekki allir á þeirri skoðun þannig að menn hafa farið fram hjá því. Ég er að reyna að mæta þeim sjónarmiðum. Ég spyr hv. þm.: Hvernig má það vera að honum þyki óásættanlegt að löggjafarvaldið feli hluta af sjálfu sér valdið til að samþykkja útgjöld þegar hann samþykkir og telur það ásættanlegt að framkvæmdarvaldið taki sér þetta vald og spyrji ekki löggjafarvaldið að því fyrr en eftir á og treysti á að menn samþykki það þá? Hvernig má það vera fyrst hann telur það ásættanlegt að framkvæmdarvaldið taki sér fjárveitingavaldið, að hann er ósammála því að löggjafarvaldið feli hluta af sjálfu sér að afgreiða beiðnir sem þarf að afgreiða skjótt? Ég er nefnilega alveg sammála honum af því að það er grundvallaratriði í málinu og grundvallaratriðið er það að löggjafarvaldið á að fara með fjárveitingavaldið, punktur.

Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til umræðu er eitt af allra merkustu málum þingsins. Ég hygg að þessara laga muni lengi sjá stað í ríkisfjármálum Íslendinga og verið sé að gera breytingar sem skipta verulegu máli. Í þeirri umræðu sem hefur farið fram í kvöld hafa sjónir beinst mest að tveimur greinum þessa frv. en vissulega eru miklu fleiri greinar sem eiga athygli skilið. Hér er verið að koma nýju skikki á ríkisfjármálin. Ef þetta frv. verður að lögum verður mun auðveldara en áður að hafa yfirsýn yfir fjármál ríkisins. Eitt af því sem ekki hefur verið nefnt í umræðunni og ég vil vekja sérstaka athygli á, reyndar kom það fram að sjálfsögðu í ágætri ræðu formanns sérnefndarinnar, hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, en það er 28. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir langtímaáætlunum. Þar segir svo með leyfi forseta: ,,Með fjárlagafrumvarpi ár hvert skal leggja fram áætlun fyrir ríkisbúskapinn til næstu þriggja ára eftir lok þess fjárhagsárs sem fjárlagafrumvarpið tekur til.`` Hér er sem sagt verið að festa það í lög að horfa beri til næstu ára og gera sér grein fyrir útgjöldum eftir því sem hægt er. En það gefur auðvitað auga leið að margt getur komið upp á og margt breytir áætlunum. Málið um fjárreiður ríkisins hefur að mínum dómi fengið afar vandaða meðferð í störfum þingsins. Farið var rækilega í gegnum þetta mál á síðasta þingi og í vetur hefur það verið til meðferðar í sérnefnd svo mánuðum skiptir og kallað hefur verið eftir áliti ýmissa sérfræðinga. Meðal annars var einn af lagaprófessorum Háskóla Íslands fenginn til að skoða sérstaklega 30. gr. Í leiðinni benti hann á ýmislegt sem betur mátti fara og kemur reyndar inn á eitt af mínum stóru áhugamálum í íslenskum stjórnmálum, en það er þrískipting ríkisvaldsins og hvernig betur megi greina þar á milli. Eins og kunnugt er hefur það verið lenska hér um áratuga skeið, ef ekki aldir, að blanda mjög saman sérstaklega framkvæmdarvaldi og löggjafarvaldi. Á það auðvitað rætur að rekja til danska konungsveldisins. Með frv. er reynt að gera skiptingu milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds mun skýrari og þá einkum að því leyti er lýtur að fjárveitingavaldinu. Hér er verið að stíga stórt skref til að auka sjálfstæði Alþingis og undirstrika að Alþingi, einn þriðjungur ríkisvaldsins, á að vera sjálfstætt. Hlutverk þess er að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og reyndar dómsvaldinu líka og það er Alþingi sem hefur fjárveitingavaldið. Þetta er rækilega undirstrikað í frv. Þetta er umræða sem hefur átt sér stað um margra ára skeið en hefur gengið erfiðlega að fá breytingar á. Ég hygg að með þessu frv. séu þeir að vinna nokkurn sigur, sem gjarnan kalla sig ,,parliamentarista`` og hafa viljað sjá veg þingsins sem mestan og auka vald þess og greina á milli valdastofnana samfélagsins. Samt sem áður má betur gera og það hefur margt tíðkast hér í stjórnkerfinu sem ég hygg að önnur þing mundu ekki sætta sig við. Þar vil ég m.a. benda á það sem kemur fram í athugasemdum með 30. gr. upphaflegs frv. þar sem verið er að tala um samráð fjmrn. og fjárln. Á bls. 31 kemur fram að um árabil hefur verið starfandi nefnd skipuð formanni og varformanni fjárln. Alþingis auk fulltrúa fjmrn. við undirbúning fjárlaga. Þeir sem eiga að taka við frv. til fjárlaga og skoða það og kveða upp úr hafa um árabil komið að gerð frv. og verið í eins konar samráðsnefnd. Auðvitað er þetta ekkert einsdæmi. Þingmenn eru að starfa með framkvæmdarvaldinu að undirbúningi ýmissa mála og við teljum það að mörgu leyti sjálfsagt en það er ekki eðlilegt þegar svo hinir sömu þingmenn setjast inn í þingnefnd og fjalla um það sama mál þannig að málið fær ekki hlutlausa skoðun. Þetta er eitt af því sem ég tel að við þurfum að skoða mjög rækilega í störfum þingsins og hvort það sé eðlilegt að þingmenn komi að málum með þessum hætti. Ég tel að þetta samræmist ekki þrískiptingu ríkisvaldsins. En auðvitað brýtur nauðsyn oft lög. Ég vil sérstaklega víkja að þeim greinum sem hafa verið mest til umræðu í kvöld og vil taka fram að ég ákvað að vera ekki með fyrirvara á nál. sérnefndarinnar. Það þýðir ekki að ég sé fullkomlega ánægð með allt eða hafi ekki efasemdir um einstök atriði þessa frv. en ég tel þó að í nál. og skýringum sem koma fram í nál. hafi verið komið verulega til móts við mín sjónarmið og annarra þannig að þar sé flest orðið ásættanlegt. Ég tók undir það sjónarmið sem fram kom hjá hv. þm. Ágústi Einarssyni að efni 30. gr. frv., þ.e. þjónustusamningar, ættu frekar heima í sérlögum. Og það stingur auðvitað í stúf að 30. gr. verðandi laga um fjárreiður ríkisins er miklu ítarlegri en allar aðrar greinar og það er náttúrlega vegna þess að í hana hefur verið lögð gríðarleg vinna og mikil áhersla lögð á að skýra hvað þarna er á ferð enda kom upp gagnrýni og ábendingar þess efnis að eins og greinin var úr garði gerð þá stæðist hún ekki stjórnarskrána. Þarna væri um allt of mikið framsal valds að ræða og það var auðvitað reynt að ná utan um þau sjónarmið þannig að greinin stæðist. Ég hef tekið eftir því að nokkrir þingmenn hafa beint mjög harðri gagnrýni að 30. gr. og talið að hér væri verið að hefja gríðarlega einkavæðingarherferð sem gæti orðið samfélaginu stórhættuleg. Ég tel að það sé mjög orðum aukið og reyndar misskilningur. Ég tel að þarna sé um misskilning að ræða og vil ég þá rifja upp að ég hef á undanförnum árum margsinnis gagnrýnt einkavæðingaráform ríkisstjórnarinnar og það er auðvitað alls ekki sama hvað er verið að einkavæða eða hvernig. Það tengist því sem fram kom í ræðu áðan að nauðsynlegt er að skilgreina hlutverk ríkisins upp á nýtt, skilgreina hvaða þjónustu ríkið á að sinna, hvaða þjónustu á að tryggja og hvernig. Það er ekki alltaf meginatriði hver sinnir þeirri þjónustu heldur að það sé gert og að réttur fólks sé tryggður. Það sem skiptir mestu máli varðandi einkavæðingu er að ekki sé verið að afhenda eigur almennings og þar með að þjappa saman valdi og auði í samfélaginu. Það er nú einu sinni svo, hæstv. forseti, að á undanförnum árum hafa verið gerðir allmargir þjónustusamningar og á mörgum sviðum. Nú bið ég hv. þm. Ögmund Jónasson að hlusta sérstaklega vegna þess að það er hann sem hefur beint mjög harðri gagnrýni að þessari grein. Ég vil benda á að um árabil hafa verið gerðir þjónustusamningar í barnaverndarmálum á vegum félmrn. við heimili, fjölskyldur út um allt land og ég veit ekki betur en að þeir þjónustusamningar hafi skilað mjög góðum árangri. Ég hef ekki heyrt neina gagnrýni á þá. Fyrir nokkrum árum var gerður þjónustusamningur á sviði menntamála við Kvennaskólann í Reykjavík. Þar er þó galli á gjöf Njarðar því ekki hafa fylgt nægilegar fjárveitingar til þess að skólinn gæti gert verulegar breytingar eða að þeir sem þar vinna hafi fengið umbun fyrir mikla skipulagsvinnu. Og þannig vill það nú oft verða þegar ríkið er að semja og breyta að þá fylgir ekki það fjármagn sem þarf. Á sviði heilbrigðismála hefur verið gerður þjónustusamningur við bæjarstjórnina á Höfn í Hornafirði sem hefur tekið þar að sér heilsugæslu. Gerður hefur verið þjónustusamningur við Akureyrarbæ um málefni fatlaðra. Þetta er hluti af reynslusveitarfélagaverkefnunum. Allt eru þetta þjónustusamningar. Ef ég man rétt --- ég held ég fari rétt með það --- þá er líka í gildi þjónustusamningur við Geislavarnir ríkisins. Þarna er verið að gera tilraunir um meiri sjálfsstjórn og öðruvísi rekstrarform og það sem skiptir meginmáli, hæstv. forseti, er að allar þessar stofnanir eru á fjárlögum og því er það mergurinn málsins að sé meiri hluti Alþingis hverju sinni ekki sáttur við þá þjónustusamninga sem gerðir hafa verið þá getur hann gripið inn í enda stendur í brtt., og ég vil vekja sérstaka athygli á því, með leyfi forseta: ,,Einstökum ráðherrum er heimilt, með samþykki fjármálaráðherra, að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni, sem undir ráðuneytið heyra, til lengri tíma en eins árs við þá ríkisstofnun sem sinnt hefur verkefninu, aðrar ríkisstofnanir, sveitarfélög eða einkaaðila,`` --- samanber fjölskyldurnar úti á landi sem hafa tekið að sér barnaverndarverkefni --- ,,enda sé áætlað fyrir verkefninu í fjárlögum.`` Á hverju einasta ári koma hér inn á fjárlögum áætlanir um kostnað í samræmi við þann þjónustusamning sem viðkomandi ráðherra hefur gert. Ég tel því alls ekki hægt að túlka þessa grein sem svo að verið sé að framselja vald til lengri tíma og hér er líka kveðið mjög skýrt á um, eins og segir, með leyfi forseta, að: ,,Einkaaðila verður þó ekki með samningi skv. 1. mgr. falið opinbert vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur manna nema sérstök heimild sé til þess í lögum.`` Þetta skil ég þannig að réttindi fólks, rétturinn til þjónustu sé tryggður og það er mjög mikilvægt atriði. Ég vil túlka það þannig að hér sé verið að gera ákveðnar tilraunir með rekstrarform eða hugsanlega að bjóða út ákveðinn rekstur. Þessi verkefni koma fram á fjárlögum og það er skylda samkvæmt lögunum að með fjárlagafrv. fylgi greinargerð um áformaða samninga þannig að það verður mjög auðvelt að fylgjast með framkvæmd þessara mála. Á hverju einasta ári eru þessar stofnanir sem samningar hafa verið gerðir við hér á fjárlögum. Það sem er reyndar ekki tíundað nægilega, t.d. í fjárlagafrv. --- ég var að fletta þessu upp varðandi félmrn. --- er að þar eru þessi heimili undir einum lið þannig að það er ekki svo auðvelt að gera sér grein fyrir því hversu mikið hver þjónustusamningur felur í sér. Ég tel að ekki sé ástæða til að óttast þetta ákvæði enda ef eitthvað ber út af þá getur Alþingi gripið inn í og vil ég þar enn einu sinni vitna í spá hæstv. félmrh. sem býst við því að núv. ríkisstjórn tapi í næstu kosningum og núv. stjórnarandstaða nái völdum. Hann hefur spáð því hér í umræðum. En það er nú ekki það sem skiptir máli heldur fyrst og fremst það að lögin séu þannig úr garði gerð að þau standist. Ef ég tryði því að hér væri verið að framselja vald og að kippa grundvelli undan opinberri þjónustu eða rétti fólks t.d. til heilsugæslu eða menntunar þá mundi mér að sjálfsögðu aldrei nokkurn tíma detta í hug að styðja þetta ákvæði. En ég tel að hér hafi verið náð býsna vel utan um þetta og að það sé sjálfsagt og eðlilegt að ríkisvaldið eða viðkomandi ráðuneyti geri samninga um ýmiss konar rekstur eins og hefur verið gert hingað til svo árum skiptir á ýmsum sviðum. Ég vildi að þetta kæmi hér mjög skýrt fram, hæstv. forseti. Hitt atriðið sem hér hefur verið mikið rætt og ég hef líka ákveðnar efasemdir um er varðandi 33. gr. frv. Þar breytir nú ekki öllu í mínum huga þó að ráðherra beri skylda til þess að gera fjárln. Alþingis grein fyrir ófyrirséðum greiðslum. Það er auðvitað ágætt. Það þýðir að þingið og þar af leiðandi allir þingflokkar geta fylgst mjög náið með slíkum aukagreiðslum. Ef ég hefði beinar tillögur um það hvernig væri hægt að ná utan um þetta mál þá vildi ég gjarnan leggja þær fram. Ég lít þannig á að hér sé verið að þrengja þá reglu sem hér hefur verið í gildi um árabil. Með lagagreininni er verið að þrengja hina gildandi reglu sem hefur ekki haft stoð í lögum en þar með er auðvitað verið að lögfesta hana. Það er verið að lögfesta heimildir til þess að fara fram úr fjárlögum. Ég held að ekki sé hægt að komast hjá því að það sé farið fram úr fjárlögum og að oft þurfi að bregðast við. Ég vil í því sambandi t.d. nefna dóma sem hafa fallið á ríkið. Það hlýtur að vera augljóst að það er almannahagur að ríkið bregðist við sem allra fyrst og að það falli ekki miklir dráttarvextir á ríkissjóð eins og reyndar eru nú dæmi um þar sem það hefur verið teygt og togað að greiða samkvæmt áföllnum dómum. Ég vil túlka þessa grein mjög þröngt, þ.e. að hér sé í raun og veru um neyðarrétt að ræða, það beri aðeins að grípa til þess ráðs þegar brýna nauðsyn ber til. En það er staðreynd, hæstv. forseti, að á undanförnum árum og áratugum hefur verið farið mjög frjálslega með aukafjárveitingar og við höfum séð það í aukafjárlögum ár eftir ár að þau eru upp á marga milljarða. Farið er fram úr fjárveitingum svo milljörðum skiptir og ég hef margsinnis haldið því fram í umræðum hér að þetta sé eins konar bókhaldstrikk, að það sé verið að blekkja og menn séu að reyna að láta hlutina líta betur út þegar fjárlög eru lögð fram en svo kemur auðvitað í ljós að þau standast ekki. Í þessu sambandi vil ég líka minna á að þess eru dæmi að Alþingi hafi ekki staðfest gjörninga ráðherra. Þar er reyndar um mál að ræða sem hafa tekið mjög langan tíma í meðförum. Að lokum, hæstv. forseti, ítreka ég það sem ég sagði hér í upphafi að ég tel að þetta frv., ef að lögum verður, marki tímamót í fjármálum ríkisins og að hér sé verið að stíga merkileg skref sem munu gera ekki aðeins alþingismönnum og þeim sem fara með fjárlagavaldið auðveldara að hafa yfirsýn heldur einnig öllum almenningi í landinu. Það er í þágu lýðræðisins og því er hér um hið besta mál að ræða þótt tíunda megi efasemdir um einstaka ákvæði og það hvernig farið er með fjárveitingavaldið og vísa ég þar sérstaklega til 33. gr.

Herra forseti. Við ræðum hérna frv. sem að mínu mati er tímamótafrv. um fjárreiður ríkisins. Hér er um að ræða mjög vandaða lagasetningu sem ég styð heils hugar. Á undanförnum áratugum hefur agi í ríkisfjármálum verið að aukast. Fyrir áratug voru fjárlög nánast bara pappír sem var litið á einu sinni á ári þegar þau voru samin og síðan ekki söguna meir og menn fóru sínu fram nánast án tillits til fjárlaga. Ríkisreikningar voru samþykktir eftir hendinni í kippum, mörg ár og jafnvel áratugi í einu og menn voru með mjög lítinn aga í ríkisfjármálum. Þetta hefur lagast mjög mikið og er enn að lagast. Og það frv. sem við hér erum að samþykkja er skref í þá átt að koma á ákveðnum aga í fjármálum ríkisins. Fjárlagafrumvörp sem hingað til hafa verið samþykkt eru í eðli sínu áætlun um útgjöld ríkissjóðs fyrir heilt ár og þau hafa verið ákaflega langt frá þeim ríkisreikningi sem kemur seinna vegna þess að þau eru byggð á greiðslugrunni en ríkisreikningurinn er á rekstrargrunni. Þannig er ætíð kerfisbundin villa í fjárlögum. Ríkisreikningur hefur alltaf sýnt meiri halla en fjárlögin jafnvel þó að eftir fjárlögum væri farið vegna þess að inn í fjárlögin vantar áfallna vexti, lífeyrisskuldbindingar og sitthvað fleira. Nú er hvort tveggja á rekstrargrunni þegar þetta frv. verður samþykkt og þá getum við vænst þess að ríkisreikningur verði nær fjárlagafrv., þ.e. ef eftir fjárlagafrv. er farið Enn þá vantar þó inn í fjárlagafrv. og ríkisreikning eignafærslu varanlegra rekstrarfjármuna, þ.e. að þegar ríkissjóður byggir hús, kaupir hlutabréf eða stofnar fyrirtæki með útlendingum, þá sé það fært sem eign hjá ríkinu en ekki sem gjöld. Það vantar. Þess vegna gerist það undarlega þegar ríkið selur ríkisfyrirtæki eins og banka, þá kemur það fram eins og tekjur hjá ríkissjóði þó að það sé í sjálfu sér bara verið að flytja eign frá einu formi í annað. Þetta vantar enn þá og ég benti á það í hv. sérnefnd sem ég átti sæti í. Herra forseti. Þær breytingar sem hv. sérnefnd leggur til fellst ég á og samþykki, en í nokkrum atriðum vildi ég ganga lengra og ég ætla að rekja þau með nokkrum orðum. Það er í fyrsta lagi varðandi 8. gr. Þar vildi ég sjá breytingu sem gengur lengra og felst í því að skerpt er á því að veigamestu ógreiddar skuldbindingar ríkissjóðs eru lífeyrisskuldbindingar hans, sérstaklega vegna almannatrygginga og skuldbindingar vegna kjarasamninga; uppsagnarfrestur, biðlaun og lífeyrisréttur opinberra starfsmanna. Ég lagði til að skuldbindingar ríkissjóðs yrðu flokkaðar í samningsbundnar skuldbindingar, þ.e. vegna kjarasamninga við ríkisstarfsmenn, leigusamninga, verksamninga, þjónustusamninga, lánasamninga o.s.frv. Það er ljóst að þegar ríkið ræður opinberan starfsmann til starfa, þá er það um leið að gangast inn á fullt af skuldbindingum um að greiða þessum manni laun varðandi uppsagnarfrest, jafnvel biðlaun og jafnvel æviráðningu sem var í gildi í miklum mæli. Þá koma til greina lögbundnar skuldbindingar, t.d. lífeyrir og bætur frá almannatryggingum, biðlaun, áframhaldandi ávinnsla réttinda ríkisstarfsmanna og framlög í sjóði þar sem ríkið í reynd gæti skorið þessi framlög niður með því að breyta lögum. Þetta eru sem sagt lögbundnar skuldbindingar sem hægt er að skera niður. Að síðustu koma stjórnarskrárvarin réttindi, sérstaklega eignarréttarlega, t.d. áunninn lífeyrisréttur opinberra starfsmanna. Hann verður ekki skertur. Hann er þegar fallinn til og hann mun falla til ár eftir ár í framtíðinni. Ég lagði til að þessar skuldbindingar yrðu allar metnar og auk þess yrði metið hvernig þær koma til með að falla á ríkissjóð ár eftir ár. Sem dæmi má nefna að talið er að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins muni kosta ríkissjóð nálægt 4.000 millj. á ári í 40 ár og það eru áunnin stjórnarskrárvarin réttindi sem þegar hafa fallið til og þeim verður ekki breytt. Ég vil sýna hvað búið er að skuldbinda ríkissjóð mikið með stjórnarskrárvörðum skuldbindingum, með lögvörðum skuldbindingum og svo að síðustu með samningsvörðum skuldbindingum þannig að skattgreiðendur framtíðarinnar, sérstaklega unga fólkið, geti séð hvað búið er að leggja miklar byrðar á herðar þess í framtíðinni. Þetta kemur inn á þáltill. um kynslóðareikninga sem við vorum hér á hv. Alþingi að samþykkja í dag að beina til ríkisstjórnarinnar sem ályktun Alþingis. Herra forseti. Ég vil ræða rétt aðeins um 34. gr. og gera hana að umræðuefni vegna þess að ég hef af henni ákveðnar áhyggjur. Í 34. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Séu gerðir kjarasamningar sem kveða á um frekari launaútgjöld ríkisins en fjárlög gerðu ráð fyrir skal svo fljótt sem kostur er leita heimilda Alþingis til slíkra útgjalda með frumvarpi til fjáraukalaga. Launagreiðslum skal þó haga í samræmi við hina nýju kjarasamninga.`` Það er sem sagt beint lagaákvæði um að það skuli greiða út greiðslur úr ríkissjóði án þess að til þess sé heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum. Herra forseti. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar stendur: ,,Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.`` Ég hef dálitlar áhyggjur af þessu. Ég skrifa undir breytingar sérnefndarinnar án fyrirvara og hyggst styðja þær, en engu að síður hef ég af þessu nokkrar áhyggjur, að hér sé hugsanlega verið að samþykkja ákvæði sem er í blóra við stjórnarskrána. Sumir hafa sagt að það sé í lagi að fjmrh. geri kjarasamning og borgi út einn mánuð, segjum að hann geri kjarasamning núna í maí og borgi síðan út maímánuð og júnímánuð, því þá eigi hann enn þá samkvæmt fjárlögum fyrir júlí, ágúst, september o.s.frv. og hann gæti notað þá peninga til að borga út maí- og júnílaunin. En á móti þessu kemur að hann er búinn að gera kjarasamning út árið og ef hann ætlar sér að hætta að borga í ágúst sem dæmi, þá brýtur hann kjarasamning. Og ætlar hann þá að borga mismuninn sjálfur? Það getur orðið dálítið þungbært fyrir hann þannig að mér sýnist að fjmrh. geti ekki gert kjarasamning vegna stjórnarskrárinnar nema með fyrirvara. Það leiðir hugann að því að allir aðrir aðilar á vinnumarkaði skrifa undir kjarasamning með fyrirvara. Vinnuveitendasambandið skrifar undir kjarasamning með fyrirvara um samþykki sinna félagsmanna og þeir samþykkja svo á félagsfundi eða fella hann. Verkalýðshreyfingin skrifar undir kjarasamning með fyrirvara um samþykki félagsmanna sinna og þeir samþykkja síðan eða fella hann þannig að það tíðkast alls staðar á vinnumarkaðnum að skrifað er undir kjarasamninga með fyrirvara nema hjá hæstv. fjmrh. Hann skrifar undir kjarasamninga fyrirvaralaust. Nú getur verið að menn líti svo á að ákvæði stjórnarskrárinnar setji sjálfvirkan fyrirvara inn í undirskrift fjmrh. og það má hugsanlega rökstyðja það þannig að ef Alþingi mundi fella fjáraukalög á grundvelli sem fjmrh. hefði gert, þá mundi fjmrh. segja: ,,Samkvæmt stjórnarskránni mátti ég ekki gera þetta. Það er sem sagt fyrirvari í undirskrift minni. Hún er ógild, og vinsamlega borgið launahækkunina til baka.`` Þá kemur þetta ákvæði í 34. gr. þar sem stendur í lögum frá Alþingi: ,,Launagreiðslum skal þó haga í samræmi við hina nýju kjarasamninga.`` Ég hef dálitlar áhyggjur af þessu, ég verð að segja, því miður. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, ...`` Þ.e. ekki má gera lánssamning sem skuldbindur ríkið og ég mundi flokka það þannig að kjarasamningur er sterkari og skuldbindur ríkissjóð meira heldur en lánssamningur því að það er yfirleitt auðvelt að segja lánssamningi upp og greiða lánin til baka. En það er miklu erfiðara með kjarasamninga þannig að ég vil líkja þessu saman, þ.e. að þetta ákvæði, 2. málsl. í 1. mgr. 34. gr. truflar mig nokkuð og mér líður ekki vel með að samþykkja hann. Í áliti Davíðs Þórs Björgvinssonar um 30. gr. eins og hún var í frv., þá segir hann að ákvæðið í 30. gr. feli í sér víðtækt framsal á valdi til framkvæmdarvaldsins til að skuldbinda ríkissjóð til langs tíma. Það er alveg með ólíkindum að þarna er verið að tala um verksamninga eða þjónustusamninga, litlar upphæðir yfirleitt, stuttan tíma. Á sama tíma gera menn enga athugasemd við það að ríkissjóður ræður ríkisstarfsmenn og skuldbindur sig til 30, 40, 50 ára ef maður tekur lífeyrisréttindi með og sérstaklega ef um er að ræða æviráðningu. Mér finnst dálítið misræmi þarna á milli hvernig menn túlka mismunandi tölur. Þarna eru menn að tala um mjög stórar tölur, en bara af því að það hefur viðgengist, þá er það látið átölulaust. Mér finnst að hér mætti koma til meiri agi. Fjmrh. á að skrifa undir kjarasamninga með fyrirvara um samþykki Alþingis nema hann hafi fyrir því í fjárlögum einhvern smápóst sem hann getur haft í fjárlögum. Það er hægt að hafa í fjárlögum einhverjar 100 millj. eða svo til þess að borga upp í væntanlega kjarasamninga, sem hann getur notað fyrir minni háttar kjarasamninga, ella yrði hann að koma með fjáraukalög og fá þau samþykkt á Alþingi og þá fyrst er kjarasamningurinn í gildi. Þetta held ég að sé nauðsynlegt vegna þessa ákvæðis stjórnarskrárinnar. Herra forseti. Það frv. sem við hér ræðum er að mínu mati þrátt fyrir þessa vankanta mjög gott frv. og það er mikil bót frá því sem verið hefur og kemur til með að auka aga í fjármálum ríkisins allverulega. Samstarfið í sérnefndinni var mjög gott og ég vil þakka formanni mjög góða stjórn á málum þar, sem og hv. þm. sem unnu með mér í þeirri nefnd. Ég vil þakka þeim fyrir mjög gott og ánægjulegt samstarf.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu lagafrv. sem hefur verið lýst sem tímamótafrv., einhverju merkilegasta lagafrv. sem hér hefur verið til umræðu í langan tíma sem snertir fjármál ríkisins, sem snertir allt skipulag ríkisins og samskipti löggjafans og fjárveitingavaldsins. Þess vegna spyr ég, hæstv. forseti: Hvar er fjmrh.? Hvar er hæstv. fjmrh. staddur og hvar skyldi hæstv. forsrh. vera niður kominn? Ég óska eftir því að það verði kannað hvar hæstv. fjmrh. er niður kominn og hvort hann geti verið viðstaddur þessa umræðu.

Forseti mun kanna hvar hann er niður kominn og gaumgæfa hvort hann eigi kost á að koma til umræðunnar. --- Forseti vill spyrja hv. þm. hvort það sé forsenda þess að hann geti haldið ræðu sína að hæstv. ráðherra sé hér viðstaddur?

Nei, en forsenda þess að ég geti haldið ræðu mína er að mér sé gerð grein fyrir því hvar hæstv. fjmrh. er staddur vegna þess að við erum að tala um grundvallarmál. Við erum að tala um frv. sem að mínum dómi felur í sér stórfellt valdaafsal frá Alþingi yfir til framkvæmdarvaldsins og sér í lagi til hæstv. fjmrh. og mér finnst mikilvægt að hann sé viðstaddur þessa umræðu.

Forseti hefur fullan skilning á þessari beiðni, en spyr einfaldlega sökum þess hvort hv. þm. sé þá til viðræðu um það að hv. næsti ræðumaður fari nú í ræðustól og hv. þm. fresti ræðu sinni meðan verið er að gaumgæfa um stöðu fjmrh. þannig að umræðan geti hér haldið áfram.

Ég skal fallast á það.

Forseti vill þakka skilning þingmannsins.

Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu hefur verið flutt í annarri mynd áður og hv. 5. þm. Vestf., Kristinn Gunnarsson, gerði því góð skil í ræðu sem hann flutti hér. Ég hallast að því að það frv. hafi á sínum tíma verið mun betra en það sem hér er flutt, en engu að síður er mér ljóst að hér er verið að glíma við sama málið, þ.e. að reyna að setja vissar leikreglur í samskiptum Alþingis og framkvæmdarvaldsins. Það verður að segjast eins og er að framkvæmdarvaldið hafði dregið til sín vald sem Alþingi átti samkvæmt stjórnarskránni. Sumir hafa viljað líta svo á að af því að þetta hafði gerst, þá væri orðin hefð fyrir því að þannig mætti það vera áfram. Mín skoðun er sú að stjórnarskránni verði aldrei breytt með venju. Henni verður aldrei breytt nema með lögum á þann veg að fram komi brtt. við stjórnarskrána, sú brtt. verði samþykkt, það verði efnt til kosninga og lagagreinin verði aftur samþykkt. Ég hef valið þann kost að flytja aðeins brtt. við eina grein þessa frv., þ.e. 33. gr. Mér er ljóst að fyrirsögnin á kaflanum verður áfram: Ófyrirséð greiðsluskylda A-hluta. Og 34. gr. getur einnig leitt til brots á stjórnarskránni en hún þarf ekki að gera það. Það er ekki stjórnarskrárbrot að greiða laun út í maí séu þau hækkuð og sé innstæða fyrir því á fjárlögum. Það er ekki stjórnarskrárbrot. En sé það fyrirsjáanlegt að launagreiðslurnar muni ekki duga út árið ber að leggja fram frv. til fjáraukalaga svo fljótt sem auðið er til þess að láta reyna á afstöðu þingsins. Þingið hefur alltaf áskilið sér þann rétt að breyta kjarasamningum með lögum. Menn mega deila um það fram og til baka, þá siðfræði sem liggur á bak við það, og ég veit að þar eru skiptar skoðanir. Hins vegar er mér ljóst að allir flokkar sem hér eru hafa tekið þátt í því að það hefur verið gert, en Kvennalistinn sem ekki skilgreinir sig sem flokk, hefur ekki tekið þátt í slíku athæfi. Þessi átök að draga til baka þetta vald Alþingis hófust á sínum tíma af fullri hörku í fjárveitinganefnd. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var formaður hennar og sá sem hér stendur hóf þann ófrið innan nefndarinnar. Þá tíðkaðist það að á sama tíma og menn voru að vinna að fjárlagagerð voru menn að semja við fjmrh. um aukafjárveitingar á næsta ári, svo siðlaust var taflið orðið. Og í blöðum landsins gat að líta fréttir af sigrum sem menn höfðu unnið með þessum hætti þar sem fram kom að þrátt fyrir slæma fjárveitinganefnd þá væri ráðherra búinn að lofa aukafjárveitingu á næsta ári. Ég man eftir því að einu sinni náði ég þeim árangri að neita alfarið að vinna meira í nefndinni nema það yrði upplýst hvort þessi frétt í blaði væri rétt. Formaður fjárveitinganefndar hringdi í fjmrh. og kom með þau svör til baka að fréttin væri lygi og auðvitað varð þá að halda áfram vinnunni. Í ríkisreikningi gerði ég svo athugun á því hvort fréttin hefði verið lygi og það kom í ljós að viðkomandi þingmaður eða réttara sagt fjmrh. hafði veitt hærri fjárhæð til umrædds verkefnis en fréttin í blaðinu gaf til kynna á sínum tíma.  ,,Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.`` Fjárln. sendi þá Sigurð Þórðarson, sem nú er ríkisendurskoðandi, út til Norðurlanda til að kynna sér þessi mál, fá upp reglurnar sem þar voru í gildi og eftir að komið var heim var hafist handa um það að byggja upp hugmyndir að því hvernig ætti að standa að svona frv. En það var alveg á hreinu að ráðherrarnir voru hundfúlir svo ekki sé meira sagt yfir þeirri ósvífni að mönnum skyldi detta í hug að það ætti að leggja niður hinar vinsælu aukafjárveitingar sem höfðu verið skoðaður sem styrkleiki manna, hvað þeir væru góðir ráðherrar eða góðir þingmenn, hvað þeir væru góðir að ná þessum aukafjárveitingum. En í ófriðinn var farið af fullri hörku. Heil kippa af ríkisreikningum var samþykkt. Nú er komið svo í þessari orrustu að alltaf hefur fjármálaráðherrum tekist að koma sér undan því að samþykkja lög í þá veru sem ég hef verið að tala um. Í þessu tilfelli hefur það gerst að þeir hafa hafið vissa gagnsókn eins og þeir gera sem verða fyrir árás og telja að tekin hafi verið af þeim lönd, þeir reyna að bregðast til varnar. Og því miður er það nú svo að 33. gr. sem hér er stenst ekki stjórnarskrá Íslands. Hér segi ég: Hún stenst ekki stjórnarskrána. Ég segi ekki: Ég held að hún standist ekki stjórnarskrána. Ég segi: Hún stenst ekki stjórnarskrána. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp 33. gr. eins og hún er í frv.: ,,Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` Hérna er þetta alveg skýrt. Það fer ekkert á milli mála. Fyrst á að borga, svo á að fá heimildina. Þetta mundi þýða, ef aftökusveit ætti í hlut, að fyrst ætti að skjóta og svo ætti að fá heimild til að hafa mátt framkvæma aftökuna. ,,Þetta er náttúrlega allt í lagi ef menn hafa nógu sterkan bakgrunn þannig að þeir séu öruggir á að geta fengið þetta samþykkt``, gætu menn sagt. En þá má spyrja á móti: Fær það staðist þegar prófessorar og lærðir menn skrifa yfirlýsingar í þá veru að þetta sé allt í lagi eins og hér hefur verið haldið fram? Reyndar hef ég ekki séð þau skrif. Er þá ekki alltaf öruggt að þeir hljóti að hafa rétt fyrir sér? Prófessor Ólafur Jóhannesson var mikill lagaprófessor. Hann var líka stjórnmálamaður. Honum var ljóst í sinni túlkun að það var verið að brjóta stjórnarskrána, en hann talar um syndafyrirgefningu, syndakvittun. Þetta er alveg eins og góður kaþólikki veit að hann er oft að brjóta ákveðin atriði sem hann hefur lofað að brjóta ekki en heldur svo á fund prestsins síns og játar þar sínar yfirsjónir. En allt ber þetta að sama brunni. Fær það yfir höfuð staðist að þessir vísu menn eða þessi prófessor sem hér vottar geti haft rangt fyrir sér? Er hægt að taka mark á einföldum lagatexta og trúa því að hann sé réttur? Ég lenti á mínum þingferli stundum í miklum vandræðum með að verja það að vísir menn gætu haft rangt fyrir sér og einu sinni greip ég til þess ráðs að vitna í Nasreddin og ég er að hugsa um að gera það aftur. Nasreddin bjó við það óhagræði að nágranni hans sótti það mjög stíft að fá asna hans lánaðan. Lærimeistarinn kom sér ekki undan því að neita en ákvað að bregða á það ráð að setja asnann inn í kofann þegar hann taldi að nágranninn væri að koma, sem reyndist rétt hjá honum. Nágranninn birtist og bað um að fá asnann lánaðan. Nasreddin tilkynnti að asninn væri ekki heima. En hvað haldið þið að asninn hafi gert? Hann hneggjaði í kofanum. Og nú skeðu þau undur og stórmerki að nágranninn sem hafði mikið álit á lærimeistaranum Nasreddin lýsti því yfir að það væri rangt sem hann hefði sagt, því hann hefði heyrt asnann hneggja í kofanum. En auðvitað brást Nasreddin reiður við og sagði: ,,Trúirðu asnanum mínum betur en mér?`` Um þetta snýst þetta alvörumál. Ber manni að trúa einföldum texta, 

Svaraðu. Hver er þín ...?

Ber að trúa því eða ber að trúa lærðum manni sem vefur það í fögrum orðum að þetta sé ekki rétt?

Ertu að segja að fjmrh. sé asninn?

Nú er það svo að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur stundað veiðiskap í allan dag en haft lítinn afla og vill nú reyna að bæta sér það upp að stórurriðastofninn í Soginu er hér um bil þurrkaður út. En við verðum að una  Menn segja: ,,Þetta er svo stórt land, hér eru svo mikil ríkisumsvif. Við verðum að hafa þessar heimildir inni. Annars gerist eitthvað voðalegt ef við höfum þær ekki inni.`` En Bandaríkin hafa búið við það að þingið hefur aldreið gefið það eftir að þessi leikregla væri virt og forseti Bandaríkjanna má búa við þann aga af hálfu þingsins að hann fær ekki að borga meira út en hann hefur heimildir fyrir. Þess vegna vorkenni ég engum fjmrh. að búa við sama hlut og ég ætla að bæta um betur. Ég tel að það sé mikil blessun fyrir fjmrh. að hafa það alveg skýrt að honum sé ekki heimilt að borga út nema að samþykkt sé fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Hugsið ykkur hvílík plága það var fyrir fjármálaráðherrana þegar allt embættismannagengið ásamt stjórnmálamönnum og ráðherrum lagðist allt á einn mann til að reyna að ná af honum fé í gegnum aukafjárveitingar. Hugsið ykkur hlutskiptið.  Hv. þm. Pétur Blöndal vék að því að æviráðning manna væri miklu meiri skuldbinding en ýmsir aðrir samningar. Hér er um mikinn misskilning að ræða. Það er hægt að leggja niður stofnanir og öll störf og það þarf aðeins að greiða laun í 1--2 ár við slíkar ákvarðanir. Æviráðning hefur þess vegna ekki bundið ríkissjóð. En ef menn halda að hægt sé að sætta sig við að þessi niðurstaða verði framtíðarinnar, þá hafa menn ætlað sér mun minni áfanga í þessum efnum en forseti Alþingis setti sér sem markmið þegar hann gekk frá því að fjmrh. breytti ekki þeim tillögum sem forsætisnefnd þingsins lagði inn til gerðar fjárlaga á hverjum tíma. Nú er ekki ætlun mín að þreyta menn með löngu máli og þess vegna hef ég þessi orð ekki fleiri.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig rík ástæða til þess að hafa uppi nokkur varnaðarorð þegar kemur að því að fjalla um 33. gr. þessa frv. sem hér er til meðferðar. Ég skil vel að hv. 2. þm. Vestf. skuli leggja svo ríka áherslu á það sem hann gerir vegna þess að auðvitað hræða sporin nokkuð eins og hann fór rækilega yfir. Hins vegar er það nú sem betur fer þannig að það eru mjög breyttir tímar hvað þetta varðar. Gerðar eru miklu harðari kröfur til stjórnmálamanna og e.t.v. ekki síst ráðherra nú en var gert áður, um að fara að fjárlögum og gæta þess að stýra ríkisfjármálunum þannig að ekki vaði allt á súðum. Þetta frv. gengur m.a. út á það að skýra þessar reglur sem framkvæmdarvaldið verður að fara eftir og 33. gr. fjallar m.a. um það. Sérnefndin hins vegar flytur brtt. við þessa grein þar sem lögð er áhersla á að fjárln. komi á tiltekinn hátt að þessu máli þegar kemur að ófyrirséðum atvikum og þörf er á framlögum umfram fjárlögin og það teljum við vera til mikilla bóta. Ég vil hins vegar vísa til þess sem ég gerði áður í andsvari við hv. 5. þm. Vestf. þegar ég vitnaði til þess sem segir í ritinu Stjórnskipun Íslands eftir fyrrum prófessor Ólaf Jóhannesson og reyndar forsrh., þar sem hann færir mjög vel rök fyrir því hvers vegna og hvernig skuli staðið að því sem við köllum fjáraukalög og er óhjákvæmilegt að taka auðvitað afstöðu til. Ég tel að sá rammi, sem 33. gr. setur um þetta með þeim breytingum sem sérnefndin gerir tillögu um, skýri þetta mál mun betur og það fer ekkert á milli mála að sú hætta sem hv. 2. þm. Vestf. varar við er ekki eins mikil eftir eins og hún hefur verið.

Forseti vill geta þess vegna orðaskipta milli hans og hv. 17. þm. Reykv. um þá ósk hans að hæstv. fjmrh. yrði viðstaddur þessa umræðu, að forseta er kunnugt um að hv. þm. og hæstv. fjmrh. hafa átt símtal saman og orðið ásáttir um að umræðan getur haldið áfram án hans viðveru. Hann á ekki heimangengt þannig að hv. 17. þm. Reykv. heldur áfram ræðu sinni þar sem frá var horfið.

Hæstv. forseti. Þetta er rétt. Ég hef átt símtal við hæstv. fjmrh. Hann á óhægt um vik að koma hingað til umræðunnar, bauðst engu að síður til þess að koma þrátt fyrir það, en af því verður ekki. Ég hef fallist á að af því verði ekki vegna þess að ég virði þessar aðstæður. Hins vegar hefði verið eðlilegt að kalla hvern einasta ráðherra hingað til umræðunnar vegna þess að við erum að fjalla um frv. þar sem Alþingi afsalar sér valdi til hvers einasta ráðherra ríkisstjórnarinnar. Samkvæmt því frv. sem við erum með til umfjöllunar og menn ætla að gera að lögum geta einstakir ráðherrar, hver einstakur ráðherra, tekið ákvörðun um að gerbreyta rekstrarformi ríkisstofnana með einu símtali við hæstv. fjmrh., Friðrik Sophusson. Það er það eina sem þarf til. Það þarf að virða fjárhagsrammann sem settur er og í sumum tilvikum setja sérlögum ákveðnar skorður, en að öðru leyti þarf ekki annað en eitt símtal við Friðrik Sophusson, hæstv. fjmrh., til þess að einkavæðing nái fram að ganga. Þetta er mergurinn málsins. Við erum að ræða lagafrv. sem hér hefur verið lýst sem tímamótalöggjöf. Menn hafa talað um þetta svona eins og verið sé að fjalla um lagabálk út frá fagurfræðilegum forsendum en ekki pólitískum. Þetta frv. er fyrst og fremst pólitík. Og um það sannfærist maður þegar lesin er 16 liður brtt. við 30. gr. frv. en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Einstökum ráðherrum er heimilt, með samþykki fjármálaráðherra, að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni, sem undir ráðuneytið heyra, til lengri tíma en eins árs við þá ríkisstofnun sem sinnt hefur verkefninu, aðrar ríkisstofnanir, sveitarfélög eða einkaaðila, enda sé áætlað fyrir verkefninu í fjárlögum. Með rekstrarverkefni er átt við afmarkaða rekstrarþætti eða rekstur ríkisstofnunar í heild sinni vegna viðfangsefna eða þjónustu sem ýmist er kveðið á um í lögum að ríkið skuli veita og standa undir kostnaði af eða eru liðir í því að ríkisaðili geti rækt hlutverk sitt.`` Þetta segir m.a. í 16 lið brtt. við 30. gr. frv. Mér finnst ástæða til að við stöldrum ögn við og veltum því fyrir okkur hvað hér er verið að gera. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir beindi nokkrum orðum til mín fyrr í kvöld og sagði að ég hefði gagnrýnt þjónustusamninga. Það er alveg rétt. En ég gagnrýni ekki alla þjónustusamninga, síður en svo. Það hafa verið gerðir þjónustusamningar við sveitarfélög, ríkið hefur gert þjónustusamninga við sveitarfélög. Hún benti réttilega á að á sviði barnaverndarmála og í málefnum fatlaðra hafi verið gerðir þjónustusamningar sem hafi verið góðra gjalda verðir. En þjónustusamningarnir sem þessi ríkisstjórn er að reyna að koma á fót byggja á allt öðrum forsendum. Þeir byggja á allt annarri hugmyndafræði. Það er einmitt mergurinn málsins. Þetta byggir á úthugsaðri hugmyndafræði. Þessi hugmyndafræði gengur út á að einkavæða ríkisstofnanir. Er enn einu sinni verið að mála skrattann á vegginn, einkavæðing? Svona spurðu menn líka í Bretlandi þegar verið var að einkavæða vatnsveiturnar, nokkuð sem menn sjá mjög eftir núna. Vatnsveitan í Yorkshire mun vera í eigu franskrar hótelkeðju sem hefur margt þarfara við peningana að gera en fjárfesta í ónýtum vatnsleiðslum, t.d. byggja vegi í Argentínu. Það er eitt það merkilegsta sem fram kom í skrifum tímaritsins Business Week um áramótin, þ.e. hve arðvænlegur bisness það er fyrir stórfyrirtæki sem sérhæfa sig í að gleypa einkavædda almannaþjónustu, hve alþjóðlegt netið er. Einkavæðing vatnsveitunnar í Yorkshire er eitt lítið dæmi um hvað gerst hefur í þeim heimi, frönsk hótelkeðja. Til þess að koma þessum kerfisbreytingum í gegn er fyrsta skrefið að sjá til þess að almannaþjónustan verði rekin á viðskiptagrundvelli. Til þess þurfa tvær forsendur að vera fyrir hendi. Í fyrsta lagi þarf að gera starfsemina að sjálfstæðri viðskiptaeiningu og í öðru lagi þarf að breyta öllu réttindakerfi starfsmanna sem vinna í almannaþjónustunni. Víkjum aðeins nánar að fyrra atriðinu. Það þarf að gera, segi ég, starfsemina að sjálfstæðri viðskiptaeiningu og það er gert með þjónustusamningum. Pólitíkin, löggjafinn, setur markmiðin og fjárhagsrammann. Síðan er það látið liggja á milli hluta hver það er sem framkvæmir. Það skiptir ekki máli, sagði hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hér áðan, hver það er sem framkvæmir. Hið opinbera, ríkið eða sveitarfélagið, á fyrst og fremst að setja markmiðin og setja hinn fjárhagslega ramma. Það skiptir okkur minna máli hver það er sem framkvæmir. Hið opinbera á að setja umgjörðina utan um þjónustusamninginn. Síðan þarf að breyta öllu réttindakerfinu hjá þeim sem starfa í almannaþjónustunni vegna þess að það hefur byggt á allt öðrum forsendum en hafa verið við lýði á einkamarkaði. Þetta hafa menn verið að gera. Menn gerðu þetta með lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sl. vor. Þar var réttindakerfinu breytt í grundvallaratriðum. Það var höggvið á alla miðstýringu. Réttindakerfi sem höfðu verið miðstýrð og fjármögnuð af ríkissjóði eru núna tengd við einstakar stofnanir. Sama er núna að gerast með launakerfið. Hugsunin á bak við þessar lagabreytingar er sú að fá stjórnandanum öflug tæki í hendur til þess að framkvæma þjónustusamninginn, efla forstjóravaldið. Í fyrramálið eða á morgun einhvern tíma göngum við til atkvæða um svokallaðan starfsmannabandorm þar sem þetta forstjóravald er eflt og treyst. Þeir kjarasamningar sem menn eru að gera núna þessa dagana, áherslan hjá ríkisvaldinu, hefur verið í þessa átt líka, draga úr allri miðstýringu og færa allar ákvarðanir inn í stofnanir til þess að búa þær þannig undir þjónustusamningana. Út á þetta ganga þær lagabreytingar sem verið er að gera þannig að þótt þjónustusamningar sem slíkir geti verið góðra gjalda verðir og nauðsynlegir og ágætir, þá gildir öðru þegar við skoðum þetta í þessu stóra pólitíska samhengi og veltum því fyrir okkur hvaða markmið það eru sem menn setja sér. Þessi markmið hafa menn sett mjög rækilega niður innan OECD t.d. Það er orðinn mikill skýrslubunki þar sem þessar kerfisbreytingar allar eru útlistaðar. Menn hafa farið þessa leið í Bretlandi og náttúrlega gengið lengst í þessu efni í Nýja-Sjálandi. Um miðjan desember kom hingað lagaprófessor frá Nýja-Sjálandi, dr. Jane Kelsey, og flutti hér mjög áhugavert erindi um þær breytingar sem menn hafa verið að framkvæma á Nýja-Sjálandi. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að vita aðeins í þennan fyrirlestur dr. Kelsey: ,,Ríkisreksturinn var endurskipulagður í líkingu við starfshætti einkageirans. Frá 1986 voru nánast öll ríkisfyrirtæki sem hugsanlegt var að starfrækja á viðskiptagrundvelli gerð að hlutafélögum, stjórnarmenn þeirra tilnefndir af ríkisstjórninni og fengið hlutverk atvinnurekenda, en fyrirtækjunum ætlað að starfa á sama grundvelli og einkafyrirtæki. Meiri hlutinn af þessum fyrirtækjum ásamt fleiri opinberum eignum hefur síðar verið einkavæddur að hluta eða til fulls, þar á meðal þrír ríkisbankar`` --- hvað voru þeir margir hér? Tveir? Voru það ekki tveir sem voru gerðir að hlutafélagi í dag? Þeir voru tveir --- ,,og sparisjóðakerfið allt, opinbert tryggingafélag, járnbrautirnar, aðalflugfélag landsins, samgöngufyrirtæki sveitarfélaga, skipafélög, senditíðni fyrir útvarp og auglýsingaútvarp ríkisins, fjarskiptakerfi, dreifikerfi, raforku-, olíu- og gaslindir ásamt hreinsunarstöðvum, skóglendi, fiskimið, hótel, húsnæðislánakerfið, veitustofnanir, tölvuþjónusta og ríkisprentsmiðjan. Sérstaklega var leitað að erlendum kaupendum, einkum í Ástralíu og Bandaríkjunum. Þessi upptalning segir okkur að í Nýja-Sjálandi hefur ríkið verið á kafi í atvinnurekstri í miklu ríkari mæli en hefur verið hér á landi. Ég get alveg skrifað upp á það að fyrirtæki sem er í samkeppnisgeira þar sem kostir markaðarins nýtast er ekkert athugavert við að einkavæða. Gutenberg var á sínum tíma einkavædd, jafnvel SR-mjöl, ef sú verksmiðja hefði ekki verið gefin. Hún var gefin. Nú var aðalfundur hjá SR-mjöl fyrir fáeinum dögum þar sem skýrt var frá því að SR-mjöl hefur skilað þessum nýju eigendum sem ríkisstjórnin gaf SR-mjöl, hálfum milljarði í hreinan hagnað á einu ári, hálfum milljarði, tæpum þó, á einu ári. Það minnist ekki nokkur maður á þetta. En við erum með ríkisstjórn í landinu sem er að skerða kjör öryrkja og aldraðra, vaknar við það á morgnana og sofnar við það á kvöldin hvernig eigi nú að reyna að ná einhverju af öryrkjum, öldruðum og lasburða fólki. Nei, SR-mjöl, fyrirtækið sem hún gaf einkavinunum, hefur skilað í þeirra vasa á einu ári tæpum hálfum milljarði króna, bara hreinn gróði, hreinn hagnaður. Nú ætla þeir að fara sömu leið með bankana. Það var verið að samþykkja það í dag. Það var mjög merkileg atkvæðagreiðsla sem fram fór hér í dag og ég ætla að hvetja alla þá sem áhuga hafa á stjórnmálum á Íslandi að kynna sér það hvernig menn greiddu atkvæði hér í dag, hverjir það voru sem samþykktu að hlutafélagavæða ríkisbankana og koma þeim á bak við tjöldin og upplýsingunum niður í skúffurnar því að nú er það senn liðin tíð að rætt verði um kjör bankastjóra og dagpeningana og hvað það nú heitir. Eða hafa menn tekið eftir því að aldrei hafa farið fram neinar umræður um kjör bankastjóra Íslandsbanka? Það er einkamál. Á nákvæmlega sama hátt og það er leyndarmál á Nýja-Sjálandi, það er ekki lengur hægt að upplýsa um það á Nýja-Sjálandi hvað er að gerast inni á sjúkrahúsum landsins. Hvers vegna? Það er viðskiptaleyndarmál. Auðvitað er það viðskiptaleyndarmál, sjúkrahús hf. Það má ekki segja frá því. Það truflar samkeppnina. Að hugsa sér það að gervallur Framsfl., sem ég hélt fyrir kosningar að hefði verið andvígur hlutafélagavæðingu ríkisbankanna sem tryggðu þó einhver lýðræðisleg áhrif, tryggðu að það eru ekki bara menn af einum flokki sem stýra þar málum, greiddi þessu atkvæði, þegjandi og hljóðalaust, af því að honum var skipað að gera það. Annars tapar hann valdastólunum. Það er öllu til kostandi. Og það er þetta sem er að gerast líka með þessar breytingar. Hvert frv. á fætur öðru er samþykkt hér af framsóknarmönnum hugsunarlaust, næstum því sofandi, móðir af undirgefni og fylgispekt við valdaflokkinn. Svo ég vitni áfram í bók sem hefur að geyma fyrirlestur dr. Jane Kelsey og ég vitnaði til áðan, þá segir þar, með leyfi forseta: ,,Sú starfsemi sem eftir var á vegum ráðuneytanna var fengin í hendur forstjórum sem ráðnir eru til ákveðins tíma á launum sem tengd eru frammistöðu. Með lögum um ríkisgeirann frá 1988 voru afnumin öll sérstök ráðningarkjör opinberra starfsmanna svo að hinn minnkandi hópur fastráðinna starfsmanna ríkis og sveitarfélaga býr síðan við vinnurétt einkageirans. Ári síðar komu lög um opinber fjármál. Samkvæmt þeim gerir hver ríkisforstjóri samning við ráðherra um að stofnun hans skili tilteknu verki fyrir umsamin fjárframlög og er frammistaða hennar metin á þeim grundvelli. Vinna við opinbera stefnumótun var í vaxandi mæli falin verktökum úr þeirri blómlegu atvinnugrein sem einkarekin ráðgjafar- og stjórnunarfyrirtæki voru orðin. Vísindastarfsemi ríkisins var að mestu leyti klofin upp í sjálfstæðar rannsóknastofnanir sem ætlað var að setja upp fullt kostnaðarverð fyrir þjónustu sína og að keppa við stofnanir einkageirans um styrki frá opinberum vísindasjóði þar sem ríkisstjórnin ákvarðar áherslur og fjárframlög. Ríkisrekin sjúkrahús voru gerð að opinberum heilbrigðisfyrirtækjum og ætlast til að þau næðu árangri í rekstri eins og hver önnur gróðafyrirtæki. Þau áttu, líkt og rannsóknastofnanir, að keppa við einkaaðila um hlutdeild í ríkisframlögum til heilbrigðismála. Þá var húsnæðisstofnuninni, sem hafði öðrum fremur mætt þörfum forgangshópa á leigumarkaði, breytt í fyrirtæki sem tók við rekstri þess sem eftir var af leiguhúsnæði í eigu ríkisins og var skylda hennar að ávaxta þá eign í stað þess að rækja þjónustuhlutverk. Í menntamálum var ábyrgð á rekstri grunn- og framhaldsskóla færð til skólanefnda í hverju byggðarlagi. Stjórnin tryggði þeim viss fjárframlög og gaf þeim síðan frjálsar hendur til að ákveða hvað þær vildu helst kosta upp á, til að ákveða sjálfar hvaða réttindakröfur gera skyldi til kennara og í vaxandi mæli til að semja við þá um kaup og kjör. Til að réttlæta skert framlög til háskólanna og knýja þá til að laga sig að eftirspurn markaðarins var hlutverk þeirra endurskilgreint sem sala á þjónustu sem stúdentar kaupa fyrir skólagjöld sín. Aðsókn jókst stórlega að sérfræðilegu háskólanámi. Iðnmenntastofnanir sem reknar eru og kostaðar af atvinnuvegunum sjálfum hafa hins vegar verið í fjársvelti og af því leitt alvarlegan hörgul á verkmenntun í landinu. Eftir því sem fleiri urðu háðir hjálp velferðarkerfisins var rétturinn til bóta þrengdur og bótaupphæðir skertar. Í efnahagsráðstöfunum sem Ruth Richardson kynnti í desember 1990 ...`` --- Hver skyldi Ruth Richardson vera? Hún kom hingað í boði hæstv. fjmrh. Friðriks Sophussonar fyrir tveimur árum. Þetta er sérstök lærimóðir íslensku ríkisstjórnarinnar. --- ,,Í efnahagsráðstöfunum sem Ruth Richardson kynnti í desember 1990 og í fjárlagafrumvarpi hennar árið eftir var efnt til stórfellds niðurskurðar á tryggingabótum, ríkisútgjöldum og niðurgreiðslum á mikilvægustu samfélagsþjónustu. Landsmenn voru flokkaðir eftir því hvort þeir nutu hárra tekna, miðlungstekna eða lágra. Síðan urðu flokkarnir aðeins tveir svo að afmarka mætti hverjir nytu niðurgreiddrar heilbrigðisþjónustu. Skólar tóku að láta nemendur greiða frjálst framlag og reyndu að drýgja tekjur sínar með aðferðum hins frjálsa framtaks ...`` o.s.frv. Síðan segir hér: ,,Á 12 árum hefur efnahagslífi Nýja-Sjálands verið umbylt ásamt stjórnmálum landsins, samfélagsháttum og menningarlífi. Enn var sótt fram og gagnrýni beint að of háum tekjusköttum, að framleiðsluráðunum sem enn voru starfandi í útflutningsgreinum, að þeim kostnaði sem það ylli fyrirtækjum að fylgja reglum um nýtingu náttúruauðlinda, slysabætur, heilbrigðis- og öryggismál, neytendavernd og mannréttindi og eignarhaldið á þeim fáu fyrirtækjum sem enn voru rekin fyrir reikning þess opinbera þótt á viðskiptagrundvelli væri, en þetta voru minni háttar ásteytingarsteinar. Í stórum dráttum var kerfisbreytingin í höfn.`` Þetta segir m.a. í þessum fyrirlestri Jane Kelsey, prófessors við lagadeild háskólans í Auckland á Nýja-Sjálandi, en þetta erindi flutti hún 16. desember sl. Mér finnst mjög mikilvægt, og sú er ástæðan fyrir því að ég les upp úr þessum fyrirlestri, að menn geri sér grein fyrir því hvað hér er að gerast, ekki bara með því lagafrv. sem hér er til umræðu, heldur með allri lagasmíðinni sem kemur frá ríkisstjórninni þessa dagana, þessa mánuðina og þessi missirin. Nú ætla ég að spyrja að því hvort ætla megi að þessar breytingar sem hér er lýst, geti verið til góðs, þær geti leitt til betri þjónustu, geti stuðlað að betri þjónustu. Við verðum að spyrja þessarar spurningar: Hvernig væri hægt að tryggja betri þjónustu með þessu fyrirkomulagi? Það eru tvær leiðir að mínu mati. Það er annars vegar með eftirliti og hins vegar með valfrelsi, með markaðslausnum. Ef við víkjum fyrst að eftirlitinu, þá getur eftirlitið komið frá einstaklingnum en hann má sín lítils ef hann getur ekki snúið sér eitthvað annað, ef hann sækir sinn skóla í sínu hverfi eða sína heilsugæslustöð, ef hann getur ekki snúið sér annað, þá kemur hans eftirlit að litlum notum nema hann getur væntanlega kvartað eitthvað. Þetta er ein leiðin sem farin hefur verið þar sem einkavætt hefur verið á sviðum þar sem samkeppni verður ekki komið við eða er ekki við lýði, þá er komið á fót eftirlitsstofnunum. Þetta þekkjum við frá Bretlandi eftir að síminn var einkavæddur. Þar var búin til OFFTEL-stofnunin sem er rannsóknarstofnun og eftirlitsstofnun með símaþjónustunni í Bretlandi. Þessar eftirlitsstofnanir eru mjög blómstrandi iðnaður í þessu landi einkavæðingarinnar. Þetta er ein leið. Hin leiðin er að reyna að binda í samninga þessi markmið sem löggjafinn ætlast til að sé framfylgt. Í 30. gr. er kveðið sérstaklega á um þetta. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í samningi um rekstrarverkefni samkvæmt þessari grein skal m.a. skilgreina umfang og gæði þeirrar þjónustu sem ríkissjóður kaupir, samningstíma, greiðslur úr ríkissjóði, eftirlit með þjónustu og meðferð ágreiningsmála. Lög um opinber innkaup gilda um útboð rekstrarverkefna. Samningstími skal lengstur vera sex ár í senn en þó er heimilt að semja til lengri tíma ef verkkaupi gerir kröfu um að verksali byggi upp kostnaðarsama aðstöðu eða búnað vegna verkefnisins. Uppsagnarfrestur samnings skal stystur vera þrír mánuðir. Fjármálaráðherra --- takið eftir þessu --- skal setja nánari reglur um undirbúning, gerð og eftirlit með samningum samkvæmt þessari grein og um þær almennu kröfur sem gera skal til samningsaðila, svo sem um fjárhagslegt bolmagn, faglega þekkingu og aðstöðu.`` Þetta segir í 30. gr. eins og hún lítur út eftir brtt. nefndarinnar. Þetta gerðu þeir líka á Nýja-Sjálandi. Þar fóru þeir þessa leið líka, gerðu svona þjónustusamninga og ætluðu að leysa öll heimsins vandamál með þeim. En hvað skyldi hafa gerst? Ég ætla ekki að þreyta menn með löngum upplestri úr þessum fyrirlestri að nýju. Ég held að þingmenn hefðu allir gott af því að kynna sér þetta merka rit, en hér kemur þó fram að eftir nokkurn tíma hafi komið í ljós að þörf hafi orðið fyrir mikinn fjölda aðgerða við kaupsamninga, skýrslugerð og eftirlit sem kostað hafi mikið fé, einkum hjá smærri einingum, og étið upp mikið af því sem á hafði unnist í hagkvæmni. Árlegir þjónustusamningar við opinberar stofnanir hafa ýtt undir skammtímahugsunarhátt og þröng viðhorf á kostnað sveigjanleika, nýbreytni og framsýnnar áætlunargerðar. Í þessu frv. horfa menn reyndar til lengri tíma en eins árs, en engu að síður er þetta sagt hér. Þau gagnstæðu hlutverk sem felast í því að vera aðilar að samningi hafi viljað leiða til þess að sameiginleg gildi hyrfu í skuggann og erfitt yrði að standa vörð um hagsmuni þriðja aðila. Með því að aðgreina stefnumótun, eftirlit og framkvæmd hefðu sumar stofnanir orðið óþarflega ósamstæðar. Ráðherrar hafi einkum séð hlutverk sitt í því að ná góðum þjónustusamningum og þess vegna ekki gefið því nægan gaum að efla til frambúðar getu ríkisstofnana til að skila sínu verki né tryggja að hið opinbera geti skilað því sem til sé ætlast fyrir hagkerfi og samfélag. Ríkisvaldið þurfi að vera þess megnugt að ná víðtækari markmiðum til að framfylgja settri stefnu og búa í haginn fyrir framtíðina. Viss skref hefðu nýlega verið stigin í þá átt, en meira þyrfti til. Þjónustusamningarnir og þeir samningar sem kveðið er á um í þessum lögum dugðu skammt á Nýja-Sjálandi. Hvaða lausnir skyldu menn hafa fundið þá? Það var að sjálfsögðu að stíga næstu skref, næstu skref í átt til einkavæðingar. Hvaðan skyldi þrýstingurinn hafa komið? Hann kom náttúrlega frá hugmyndafræðingunum, þessum með eitt auga í miðju enni sem keyrðu bara beint áfram á sína einkavæðingu og umbyltingu í þjóðfélaginu og síðan hygg ég að í einhverjum mæli hafi farið að koma þrýstingur frá samfélaginu, frá fólkinu, einkum og sér í lagi ríkari hluta samfélagsins sem vildi geta keypt sér betri þjónustu. Hvers vegna betri þjónustu? Vegna þess að menn voru búnir að finna kerfi sem hafði í för með sér að ríkisstofnanirnar sjálfar skáru sig niður við trog. Það var þetta sem ríkisstjórnin hér undir forustu hæstv. fjmrh. lögfesti sl. vor. Í 9. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna var sett ákvæði þess efnis að forstöðumenn gætu umbunað starfsmönnum sem stæðu sig sérstaklega vel. En eitt skilyrði varð þó að vera fyrir hendi. Hvað skyldi það hafa verið? Jú, að þeir væru innan fjárlagarammans. Annars var það ólöglegt. Skyldu spítalarnir geta gert það? Nei, varla. Skólarnir? Varla. Einhverjar stofnanir hugsanlega gætu það, en hinar gætu það hugsanlega ef þær skæru niður, drægju úr þjónustu og fækkuðu fólki. Þá gætu þeir það. Þess vegna var innbyggður í þetta kerfi niðurskurðarhnífur. Leiðin til að umbuna fólki var að rýra þjónustuna, draga úr tilkostnaði með því að fækka fólki eða rýra þjónustuna. Samtök launafólks fengu því hins vegar áorkað að hæstv. fjmrh. setti þessa lagaklásúlu á ís um sinn eða þar til samið verður um reglur sem eiga að gilda um þessar greiðslur. Þær koma sennilega aldrei til vegna þess að það stóð aldrei til. Þetta átti að byggja á forstjóravaldinu. Þetta var liður í því að markaðsvæða þessar stofnanir og liður í því að koma þeim undir niðurskurðarhnífinn, sinn eigin niðurskurðarhníf. Út á það gengu þessar lagabreytingar. Þess vegna fannst mér allt að því, hvað eigum við að segja, skondið, næstum því grátbroslegt, þegar hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sagði að þjónustusamningarnir væru svo ágætir og hefðu reynst svo prýðilega í Kvennaskólanum, bara einn hængur þar á. Allt of litlir peningar. Til þess er leikurinn gerður. Koma 100 millj. í ár, 95 næstu ár. En þeir eru svo skemmtilega duglegir við að vinna málstað sínum fylgi, frjálshyggjumennirnir, sýna hvað þjónustusamningarnir hafa reynst vel að ég held að þeir hafi sæmt Kvennaskólann, sem er alls góðs maklegur, sérstakri viðurkenningu og gott ef það eru ekki Geislavarnir ríkisins líka fyrir að standa sig alveg sérdeilis vel. Það eru stofnanir sem hefðu staðið sig betur en, held ég, nokkrar aðrar stofnanir í landinu. Hvernig var það fundið út? Jú, m.a. með könnun. Ég var svo heppinn að fá eyðublað til að fylla út. Á eyðublaðinu voru held ég einar 300 stofnanir tilgreindar og þeir sem fengu þetta eyðublað áttu að krossa við hverjar væru bestar. Ég hef aldrei komið inn í Kvennaskólann. Ég veit ekki hvar Geislavarnir ríkisins eru til húsa. En þetta var nú könnunin. Svona er unnið vísindalega til að finna hve vel stofnanir rækja hlutverk sitt. Kvennaskólinn fékk bara allt of litla peninga. Það var vandinn í þessu máli. Þegar þetta gerist, þegar búið er að skerða þjónustuna um hríð þannig að stofnanirnar standa sig ekki lengur, sinna ekki hlutverki sínu nógu vel, þá segir fólk: Við viljum borga. Af hverju fáum við ekki að stytta biðlistana með því að borga okkur fram fyrir? Hvers vegna í ósköpunum fáum við það ekki? Hvers vegna fáum við ekki betri skóla með því að fá bara einkaskóla? Þetta er það sem gerist. Það kemur þrýstingur úr þjóðfélaginu líka. Og það eru þær kerfisbreytingar sem verið er að reyna að þröngva hér í gegn, að markaðsvæða almannaþjónustuna. Þá munu menn koma upp, að sjálfsögðu þegar búið er að gera það, búið er að koma á samkeppni í sjúkra- og heilbrigðisþjónustunni, í skólakerfinu. Þá munu að sjálfsögðu rísa upp menn, Samkeppnisstofnun án efa, og allir merkisberar heilbrigðra viðskiptahátta og segja: Ríkið á ekki að vera að vasast í hlutum sem einkaaðilar geta sinnt, þar sem samkeppni ríkir. Það segir sig sjálft. Þegar við erum komin á þennan stað er sköpunarverkið fullkomið. Með frv. er verið að halda í þessa átt. Með þessu frv. sem hver þingmaðurinn á fætur öðrum hefur komið hér upp og lýst sem tímamótafrv., stórkostlegri lagasmíð, þá fer það fram hjá mönnum að þetta eru þær breytingar sem verið er að gera, vona ég. Ég vona að það fari fram hjá mönnum. Ég vona að svo sé ekki að menn séu að gera þetta með opnum huga. Við vorum að fá upplýsingar um það í dag frá nefnd sem hefur verið að skoða Leifsstöð, Fríhöfnina í Keflavík, að þar þurfi að gera umbætur og breytingar. Þar þurfi endilega að koma á samkeppni. Fríhöfnin skilar núna 750 millj. á ári í ríkissjóð og dugar skammt og enn þá skemmra þegar búið verður að einkavæða. Mobutu Sese Seko heitir maður og er æðstráðandi í Saír. Hann benti á það fyrir nokkuð mörgum árum að það gengi ekki að hafa einokun á flugvellinum í Kinshasa. Hann lét opna þar nokkrar búðir til að fá samkeppni.

Það eru víðar opnar búðir á flugvöllum.

Það er víðar opnar búðir á flugvöllum. Hverjir skyldu reka þessar búðir? Það voru að sjálfsögðu skyldmenni Mobutus Sese Seko. Þeir fengu meira að segja nokkur hlið til að rukka við. Það er þetta sem ríkisstjórnin ætlar að gera í Fríhöfninni í Keflavík. Hún ætlar að láta einkavini komast ofan í gullkistuna þar sem ríkissjóður fær núna 750 millj. á ári. Hún ætlar að búa til nokkra milliliði, setja nokkra einkavini þangað inn til þess að rýra þessar tekjur ríkissjóðs. En hún ætlar að gera meira. Hún ætlar að einkavæða vopnaleitina í Fríhöfninni á flugvellinum. Maður spyr sjálfan sig hvaða fyrirtæki þar eiga að koma til sögunnar, hvort það séu sérfræðingar í neyðartappaþjónustu Securitas. Ég veit ekki hvort það er það fyrirtæki eða hvaða einkavinir ríkisstjórnarinnar munu fá það verkefni. Ég vek athygli á þessu einfaldlega vegna þess að með frv. er verið að opna á heimild til einstakra ráðherra til að ráðskast með almannaeignir án þess að um það fari fram umræða hér. Nú getur vel verið að mönnum hafi fundist skynsamlegt að einkavæða SR-mjöl t.d. Mér fannst það t.d. ekkert óskynsamlegt. Ég hefði ekki viljað gefa fyrirtækið. Ég hefði ekki viljað gera SR-mjöl að ránsfeng, það hefði ég ekki viljað. Ég hefði viljað að Alþingi og ríkisstjórn hefðu gætt almannahagsmuna þar. Ég var ekki á því máli að einkavæða Lyfjaverslunina sem skilaði 30 millj. á ári í ríkissjóð. Það var notað til að fjármagna bólusetningar hjá gamla fólkinu. Ég hefði ekki viljað gera það. Ég hefði ekki viljað einkavæða bankana eins og verið var að gera hér í dag. Ég er ekki á því máli en það eru margir á því máli og meiri hluti hér í salnum er á því máli og það er ekkert við það að athuga. Það er bara lýðræði. Það er lýðræði sem ég vil að við stöndum vörð um. Við stöndum vörð um Alþingi Íslendinga og við látum ekki fara í gegnum þingið frv. sem framselur vald þessarar stofnunar til framkvæmdarvaldsins, einstakra ráðherra sem þurfa ekki annað en hringja í hæstv. ráðherra Friðrik Sophusson til að umturna almannaþjónustunni. Og dæmin hræða. Eða fannst mönnum óeðlileg sú umræða sem fram fór hér í dag um flughöfnina? Á að reyna að kæfa svona umræðu? Á að reyna að kæfa umræðu um hvernig á að ráðstafa tæpum milljarði sem kemur í ríkiskassann? Á að reyna að stöðva svona umræðu? Það er það sem verið er að gera með þessu frv. Mér finnst það vera mjög alvarlegur hlutur ef menn eru að tala um þessa lagasmíð á fagurfræðilegum nótum. Nú vil ég taka það fram að margt í þessu frv. kann að vera mjög gott. En það breytir ekki því að með því er verið að gera grundvallarbreytingar varðandi vald Alþingis og framsal á því valdi til framkvæmdarvaldsins. Ég vil hvetja menn mjög til að íhuga þessi mál mjög vel áður en þeir samþykkja þetta. Ég tók eftir því að hv. þm. Jón Kristjánsson sagði í umræðunni fyrr í kvöld að ef það vald sem væri að finna í 30. gr. yrði misnotað, þá yrði að grípa í taumana. En það gæti bara verið of seint. Ég vil minna á það líka að t.d. þegar við vorum að samþykkja lagasmíðina um réttindi og skyldur sl. vor með ýmsum greinum, sem ég er alveg sannfærður um að margir sáu eftir á að voru ekki skynsamlegar, þá hefðum við betur tekið okkur rýmri tíma og hugað aðeins betur að þessum málum og ég óttast að hið sama sé að gerast nú. Ég ætlaði ekki að trúa mínum eigin augum þegar ég las þessa lagagrein og ég er að velta því fyrir mér hvort það er að eiga sér stað einhvers konar sefjun í þjóðfélaginu, bara hrein og klár sefjun. Þegar þessi lagaklásúla birtist í fyrra um þjónustusamningana, um þennan opna víxil til handa ríkisstjórninni, þá brugðust allflestir hart við og vildu stöðva þetta. Nú gera menn það ekki. Eru menn orðnir svona dofnir?  Ég veit að það er ráðgert að reyna að ljúka þinginu fyrir hvítasunnu. Það er í áætluninni, en ég vil beina því til hv. þm. að þeir skoði mjög rækilega hug sinn í þessu efni. Við skulum ekki gleyma því að menn hafa verið að samþykkja hérna lagabreytingar á liðnum missirum og árum sem þeir hafa í mörgum tilvikum séð eftir vegna þess að þeir hafa ekki hugsað þær til enda. Það hefur iðulega gerst. Og ég spyr hvort það geti ekki verið að við séum með eitt slíkt lagafrv. á borðinu, ég held það. Ég vil því hvetja þá sem hafa verið fylgjandi þessari lagasmíð til að endurskoða sína afstöðu.