Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 119 borið fram fsp. til utanrrh. um samskipti Íslands og Bandaríkjanna. Meðal þeirra ástæðna sem kalla fram þessa fsp. eru umræður um væntanlega aðild okkar að hinu Evrópska efnahagssvæði en í þeim umræðum, bæði hér á hv. Alþingi og í fjölmiðlum, hafa talsmenn andstæðinga þess borið fram þá skoðun að aðild okkar að því muni skerða kjör okkar í viðskiptum og samskiptum við önnur ríki. Sérstaklega hafa þeir nefnt til sögunnar Bandaríkin en við þau eigum við einna mest og flóknust samskipti utan Evrópuríkja. Til að bregða ljósi á þau áhrif sem verða hugsanlega þarna eða verða ekki hef ég borið fram fsp. sem er þannig, með leyfi forseta: ,,Hvaða samningar gilda á eftirfarandi sviðum um samskipti Íslands og Bandaríkjanna og hver eru kjör okkar Íslendinga: í útflutnings- og innflutningsverslun, í viðskiptum með sjávarafurðir á öllum vinnslustigum, í viðskiptum með önnur matvæli, svo sem landbúnaðarafurðir, einnig eftirvinnslustigum, í flutningum og þjónustu, í samstarfi um tækniþróun og flutning tækniþekkingar, í aðgangi að bandarískum menntastofnunum og vísindastarfsemi? Telur ráðherra þessi kjör okkar svara þörfum okkar eða telur hann að þau þurfi að bæta? Telur ráðherra að staðfesting samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og aðild Íslands að honum muni hafa áhrif á framangreind samskipti og viðskipti Íslands við Bandaríkin og þá hvernig?``

Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Reykn. beinir til mín spurningum í nokkrum liðum um samskipti Íslands og Bandaríkjanna. Fyrsta spurningin er hvaða samningar eru í gildi og hvaða kjara njótum við í útflutnings- og innflutningsverslun. Það er ekki í gildi almennur tvíhliða samningur um viðskipti milli Íslands og Bandríkjanna. Ríkin eru hins vegar bæði aðilar að hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti, GATT, og fylgja ákvæðum þess samnings að því er viðskipti sín í milli varðar. Það er meginstefna Bandaríkjanna að móta viðskiptastefnu sína innan ramma GATT. Í þessu felst að ríkin veita hvert öðru svokölluð ,,bestukjör`` sem þau veita öðrum ríkjum varðandi tolla og annan markaðsaðgang. Á undanförnum árum hefur verið rætt um gerð tvíhliða verslunarsamnings milli landanna. Þannig hef ég í tvígang spurst fyrir um afstöðu bandarískra stjórnvalda til slíkrar málaleitunar af Íslands hálfu ef af yrði. Bandarísk stjórnvöld hafa þá almennu stefnu að meðan á Úrúgvæ-viðræðunum sendur hafi Bandaríkin ekki í hyggju að gera tvíhliða viðskiptasamninga við önnur en meginlandsríki Ameríku. Í kosningabaráttunni tilkynnti fráfarandi forseti, Bush, hins vegar breytta stefnu í þessu efnum og boðaði að Bandaríkjamenn væru reiðubúnir til þess að taka upp samninga um fríverslun við önnur ríki og nefndi sérstaklega til ríki Mið- og Austur-Evrópu. Ekki er vitað með vissu um afstöðu hins nýkjörna forseta, Bill Clintons, til þessara tillagna. Til þess að undirbúa viðræður og endanlega fríverslunarsamninga við Bandaríkin samþykkti ríkisstjórnin nú nýlega að skipa starfshóp til þess að hefja undirbúningsvinnu. Í þeim starfshópi eru fulltrúar frá utanrrn., fjmrn. og viðskrn. Varðandi spurninguna um samninga sem snerta útflutnings- og innflutningsverslun mætti e.t.v. nefna einn samning sem skiptir máli og tengist því en það er tvísköttunarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1975. Þá spyr hv. 5. þm. Reykn. næst um samninga og kjör í viðskiptum með sjávarafurðir á öllum vinnslustigum. Á grundvelli GATT-samningsins njóta Íslendingar bestu kjara í viðskiptum með sjávarafurðir sem fluttar eru til Bandaríkjanna. Í Kennedy-viðræðunum í GATT svo og í Tokíó-viðræðunum var samið um verulegar tollalækkanir og í mörgum tilfellum um afnám tolla fyrir flestar okkar mikilvægustu útflutningsvörur til Bandaríkjanna. Má nefna niðurfellingu tolla á frystri fiskblokk og mjög lága tolla á frystum fiskflökum. Þá hafa tollar á lagmeti lækkað verulega. Þess má geta að um 80% af útflutningi okkar til Bandaríkjanna í fyrra voru fiskflök sem seldust þá fyrir tæpa 9,3 milljarða kr. Næst spyr hv. þm. um samninga og kjör í viðskiptum með önnur matvæli, svo sem landbúaðarafurðir, en einnig eftir vinnslustigum. Það gildir hið sama og áður hefur verið sagt um landbúnaðarafurðir og sjávarafurðir að aðgangur að Bandaríkjamarkaði er tiltölulega greiður. Tollar eru lágir. Fyrir tveimur árum var meðaltal tolla sem íslenskar útflutningsafurðir sættu á Bandaríkjamarkaði um 1,2%, þ.e. allverulega lægri en hjá Evrópubandalaginu. Aðgangur að markaðnum er að öðru leyti án hindrana, að uppfylltum heilbrigðiskröfum. Áður en mjólkurframleiðsla var löguð hér á landi að eftirspurn á markaði fluttum við út talsvert magn af ostum til Bandaríkjanna. Það má nefna að árið í fyrra fluttum við út 322 tonn af ostum og var meðalverð í íslenskum krónum um 116 kr. á kg. Tilraunir til útflutnings á lambakjöti hafa strandað af margvíslegum ástæðum, fyrst og fremst af heimatilbúnum ástæðum fremur en hindrunum opinberra aðila. Þá spyr hv. þm. um samninga og kjör í flutningum og þjónustu. Í gildi er loftferðasamningur milli Íslands og Bandaríkjanna sem veitir Íslendingum möguleika á allri venjulegri flugþjónustu. Þá er öll flutningastarfsemi á sjó líka frjáls í venjulegum viðskiptatilgangi. Sérstakar reglur gilda hins vegar um flutninga fyrir bandarísk hermálayfirvöld sem kunnugt er. Þau viðskipti eru boðin út og um það gerðir samningar. Varðandi aðra þjónustu er ekki um formlega samninga að ræða. Hins vegar er tiltölulega frjálst fyrir Íslendinga að stunda þjónustustarfsemi í Bandaríkjunum að uppfylltum hinum almennu skilyrðum. Í Úrúgvæ-viðræðunum liggja fyrir drög að samningi um þjónustuviðskipti sem nær til allra stiga þjónustustarfsemi. Þessi samningur ef samþykktur verður mun leggja grunn að reglum um alþjóðleg þjónustuviðskipti. Hv. þm. spyr einnig . . .

Ég verð að minna hæstv. ráðherra á að tíminn er úti og biðja hann að ljúka máli sínu.

Það er og. Þá verð ég við þeim tilmælum forseta. Hv. þm. hefur spurt um ýmis atriði önnur, tækniþróun og flutning tækniþekkingar, aðgang að menntastofnunum og hvað þurfi að gera til að bæta þessi viðskiptakjör. Ég verð þá að verða við tilmælum forseta og áskilja mér rétt til að svara því síðar í umræðunum.

Virðulegi forseti. Ég kann hæstv. utanrrh. þökk fyrir þau svör sem hann kom að og vænti þess, sem hann nefndi sjálfur, að honum gefist færi þegar umræðum verður fram haldið til að veita svör við þeim atriðum sem eftir er að nefna. En það sem komið er hefur brugðið ljósi á að við eigum mjög víðtæk samskipti við Bandaríkjamenn og að aðgangur okkar að mörkuðum þeirra er greiður. Þó skiptir máli í þeirri umræðu, sem fram hefur farið, hver hugsanleg áhrif geta orðið vegna staðfestingar okkar á samningi og aðildar að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Þar er sérstaklega að nefna að í umræðunni hefur komið fram sú skoðun, sem ég tel að muni vera röng, að við munum missa af viðskiptum og samskiptum og við munum ekki einu sinni hafa eigin völd til þess að gera samninga við ríki utan þess svæðis á okkar eigin kjörum eða þeim kjörum sem við og þau verðum sátt um.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur spurt um kjör og samninga varðandi tækniþróun og flutninga á tækniþekkingu. Svarið er að engir slíkir samningar eru í gildi milli Íslands og Bandaríkjanna en hins vegar eru engar hindranir á þessu sviði og mörg dæmi um að íslenskar og bandarískar rannsókna- og vísindastofnanir eigi mikið samstarf sín á milli. Að því er varðar samninga og kjör um aðgang að bandarískum mennta- og vísindastofnunum, þá er það sama svarið. Þar eru engir samningar en aðgangur hins vegar mjög frjálslegur. Engar hömlur opinberra aðila eru á því að Íslendingar geti stundað nám við bandarískar menntastofnanir enda hafa Íslendingar hundruðum saman nýtt sér þau tækifæri og það hefur verið mestur vöxtur í fjölda þeirra sem þangað leita til náms á undanförnum árum. Það er einn samningur í gildi á sviði mennta- og menningarmála en hann varðar greiðslu kostnaðar á ýmsum menningarmálum. Þegar spurt er um það hvort bæta þurfi þessi kjör, þá er meginniðurstaðan sú að það eru engir sérstakir annmarkar sem hafa komið fram í þessum samskiptum milli Íslands og Bandaríkjanna og viðskiptakjörin eru allgóð og á frjálsum grundvelli. Hins vegar er eðlilegt að samskiptaformið sé í stöðugri athugun enda kveðið á um það í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar að haldið verði vakandi hugmyndum um fríverslunarsamning við Bandaríkin, Kanada og Kyrrahafslöndin. Ég hef þegar vikið að því að við höfum sett upp undirbúningshóp til þess að undirbúa það mál af kostgæfni og í smáatriðum og eftir því verður leitað, samanber stefnu ríkisstjórnarinnar. Að því er varðar áhrif aðildar okkar að EB og viðskipti við Bandaríkin er það fljótsagt að EES er ekki tollabandalag, hefur ekki sameiginlega viðskiptastefnu út á við, hefur ekki sameiginlega ytri tolla og það er ekkert í sambandi við EES sem kemur í veg fyrir það að við getum beint viðskiptum okkar til Bandaríkjanna, leitað eftir samningum við Bandaríkin eða hagað okkar tollum gagnvart Bandaríkjunum að eigin vild. Í nákvæmlega í einni setningu sagt: Ekkert í sambandi við EES torveldar það.

Virðulegi forseti. Á þskj. 125 beini ég fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um eignarhald á Brunabótafélagi Íslands. Brunabótafélag Íslands hefur gegnt mjög merkilegu hlutverki við brunatryggingar fyrir húseigendur utan Reykjavíkur. Félagið hefur byggt upp mikilvægt traust milli félagsins og húseigenda og einnig sveitarstjórna gagnvart tryggingarstarfsemi og allri þeirri þjónustu sem félagið hefur veitt. Það þarf ekki að fjölyrða um það hversu mikilvægt það er að öryggi sé ríkjandi gagnvart brunatryggingum, ekki síst tryggingum á húseignum. Fulltrúar þeirra sveitarfélaga sem tryggja og tryggt hafa hjá Brunabótafélagi Íslands hafa verið mjög virkir þátttakendur í rekstri félagsins, bæði í gegnum fulltrúaráð félagsins og stjórn þess og litið á félagið sem eign sveitarfélaganna sem tryggt hafa hverju sinni hjá félaginu. Brunabótafélag Íslands hefur jafnan veitt mikla og ágæta ráðgjöf um eldvarnir, um brunatryggingar húseigna og auk þess veitt sveitarfélögum fyrirgreiðslu í formi lána, sérstaklega til þess að byggja upp slökkviliðin í þeim sveitarfélögum sem hafa átt í viðskiptum við Brunabótafélagið. Einnig hefur það veitt lán til vatnsveituframkvæmda, bæði stofnæða og dreifikerfa, sem auðvitað tengist brunavörunum í hverju sveitarfélagi. Með stofnun Vátryggingafélagi Íslands var á vissan hátt brotið blað þar sem Brunabótafélagið varð í raun eignarhaldsfélag án þess að skýrt væri kveðið á um það hver í raun væri eigandi félagsins. Ég tel því afar mikilvægt vegna framtíðar Brunabótafélagsins að eignarhald þess verði fært í fastar skorður. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,1. Liggur fyrir lögformleg hlið eignarhalds á Brunabótafélagi Íslands? 2. Hve mörg sveitarfélög eiga aðild að fulltrúaráði Brunabótafélagsins? 3. Hvaða réttindi og skyldur fylgja aðild að fulltrúaráði félagsins? 4. Telur ráðherra koma til greina að Brunabótafélagið verði gert að hlutafélagi með eignaraðild þeirra sveitarfélaga sem eiga aðild að fulltrúaráði félagsins? Yrði eignarhlutur hvers þeirra þá metinn í samræmi við iðgjaldagreiðslur húseigenda fyrir brunatryggingar sl. fimm ár?``

Herra forseti. Fyrsta spurning hv. þm. hljóðar svo: ,,Liggur fyrir lögformleg hlið eignarhalds á Brunabótafélagi Íslands?`` Samkvæmt 1. gr. laga um Brunabótafélag Íslands, nr. 9/1955, með síðari breytingu, er félagið gagnkvæmt ábyrgðarfélag vátryggjenda. Samkvæmt 12. gr. sömu laga eru allir þeir sem hafa vátryggingar hjá félaginu félagsmenn þess á meðan þeir hafa tryggingarskipti við félagið. Líkt og um gagnkvæm ábyrgðarfélög ábyrgjast félagsmenn að iðgjaldasjóður félagsins standi í skilum. Ábyrgðin nær þó aðeins til þeirra eigna sem vátryggðar eru í félaginu. Heimilt er með ákveðnum skilyrðum þó að innheimta aukagjald hjá félagsmönnum. Hér vaknar því spurning um hver sé hinn raunverulegi eigandi félagsins, sveitarfélögin, sem semja við Brunabótafélagið um vátryggingar allra húseigna í sveitarfélaginu, eða húseigendurnir sjálfir. Hér má benda á að skv. 21. gr. laganna má greiða félagsdeildum eða félagsmönnum ágóðahlut af skyldubundnum fasteignatryggingum þegar varasjóður Brunabótafélagsins hefur náð ákveðnum styrk. Með reglugerð nr. 239/1985, um greiðslu ágóðahluta hjá Brunabótafélagi Íslands, eru settar nánari reglur um þetta. Þar kemur fram að ef Brunabótafélagið hefur gert sérsamning við tiltekið sveitarfélag um lækkun fasteignaiðgjalda í sambandi við auknar og endurbættar brunavarnir í sveitarfélaginu, þá sé félaginu rétt að greiða sveitarfélaginu sjálfu, þ.e. félagsdeildinni, ákveðinn tiltekinn ágóðahlut af árlegum tekjuafgangi fasteignatrygginganna þar á staðnum. Ágóðahluti annarra skal hins vegar að jafnaði greiðast til vátryggðra sjálfra þannig að ákvarðaður ágóðahluti greiðist sem lækkun eða frádráttur af iðgjöldum næsta árs á eftir. Önnur spurning hljóðar svo: ,,Hversu mörg sveitarfélög eiga aðild að fulltrúaráði Brunabótafélagsins?`` Skv. 5. gr. laganna skiptist Brunabótafélagið í deildir og er hvert sveitarfélag sérstök deild. Ári eftir reglulegar sveitarstjórnarkosningar skal hver kaupstaður eða bær utan Reykjavíkur og allar héraðsnefndir í landinu, sem gert hafa samning um fasteignatryggingar hjá félaginu, tilnefna einn mann hvert og annan til vara í fulltrúaráð fyrir félagið. Nú eiga allir kaupstaðir og bæir á landinu aðild að fulltrúaráði Brunabótafélagsins nema Reykjavík, sem annast sínar brunatryggingar sjálf, og Hafnarfjörður sem sagði skilið við félagið árið 1985. Þessir aðilar eru 29 talsins og eiga 29 fulltrúa. Allar héraðsnefndir landsins, 21 að tölu, eiga fulltrúa í fulltrúaráðinu. Fulltrúaráðið er nú skipað 50 fulltrúum. Héraðsnefndirnar skipa sinn fulltrúa eingöngu með atkvæðum þeirra sveitarstjórna í nefndinni sem hafa samning um brunatryggingar fasteigna við Brunabótafélagið. Þetta munu nú vera liðlega 100 sveitarfélög. Þriðja spurningin var: ,,Hvaða réttindi og skyldur fylgja aðild að fulltrúaráði félagsins?`` Í 6. gr laganna er fjallað nánar um fulltrúaráðið. Þar kemur fram að Brunabótafélagið skal kalla það saman til aðalfundar fjórða hvert ár, næsta ár á eftir reglulegum sveitarstjórnarkosningum. Fulltrúaráðið skal auk þess kalla saman til aukafundar hvenær sem framkvæmdastjórn ákveður og ætíð ef eigi færri en þriðji hluti fulltrúaráðsmanna óskar þess. Á aðalfundi fulltrúaráðs skal kjósa þrjá menn í framkvæmdastjórn fyrir félagið og þrjá til vara, alla úr hópi fulltrúaráðsmanna. Þar skal og ræða um rekstur félagsins, afkomu og framtíðarhorfur og taka til athugunar hvað unnt er að gera til hagkvæmra brunatrygginga fasteigna og lausafjár, svo og brunavarnir og einnig um aðrar tryggingar er félagið kynni að takast á hendur. Félaginu er stjórnað af forstjóra sem ráðherra skipar í samráði við framkvæmdastjórnina. Réttindin sem fylgja aðild að fulltrúaráðinu eru því þau að eiga aðild að allri stjórn félagsins og skyldurnar eru þær sem af því leiðir, þ.e. að stjórna félaginu með þeim hætti að fjármunir þess hrökkvi fyrir bótagreiðslum. Fjórða spurning hljóðar svo: ,,Telur ráðherra koma til greina að Brunabótafélagið verði gert að sveitarfélagi með eignaraðild þeirra sveitarfélaga sem eiga aðild að fulltrúaráði félagsins? Yrði eignarhlutur hvers þeirra þá metinn í samræmi við iðgjaldagreiðslur húseigenda fyrir brunatryggingar sl. fimm ár?`` Brunabótafélag Íslands verður ekki gert að hlutafélagi nema með því að slíta því fyrst. Aðalfundur fulltrúaráðsins 1991 og aukaaðalfundur þess 1992 hafa einróma óskað eftir því að félaginu verði ekki slitið. Engin ákvörðun hefur verið tekin um þetta mál í heilbr.- og trmrn. Hins vegar hef ég ákveðið að skipa nefnd sem fær það verkefni að endurskoða lögin um Brunabótafélag Íslands m.a. með það fyrir augum að ákveða hver verði framtíð þess félags.

Hæstv. forseti. Ég hlýddi á mál hæstv. heilbr.- og trmrh. og heyrði hann lesa upp skýringar á því hver væri eigandi Brunabótafélags Íslands. Mér fannst við þann lestur að það færi ekki á milli mála að það væru þeir sem tryggðu, þeir sem greiða tryggingagjöldin, sem væru eigendurnir. Ég vil fá það upplýst hér og nú ef hæstv. trmrh. hefur lesið eitthvað annað upp en þann skilning að það séu þeir sem tryggja hjá félaginu sem séu eigendurnir.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli mínu þá getur verið álitamál hvort eðli Brunabótafélags Íslands sé að vera gagnkvæmt tryggingafélag sem sé í eigu tryggingataka eða hvort umrætt félag sé í eigu eða geti talist vera í eigu sveitarfélaganna sem að því standa. Það er álitamál vegna þess að í báðum tilvikum gera lögin ráð fyrir að hægt sé að meðhöndla viðkomandi aðila, annars vegar tryggjanda og hins vegar sveitarfélag eins og um eiganda sé að ræða. Þetta mun hins vegar verða fyrir tekið í þeirri nefnd sem mun fjalla um endurskoðun á lögum um Brunabótafélag Íslands á næstunni og væntalega mun Alþingi síðan segja síðasta orðið um þetta mál eins og eðlilegt er því Alþingi er að sjálfsögðu löggjafarvaldið og það er ákvörðun löggjafarvaldsins hvernig með skuli fara.

Hv. 2. þm. Vestf. hefur óskað að gera athugasemd aftur. Ég verð að tilkynna hv. 2. þm. Vestf. að samkvæmt þingsköpum hefur hann talað einu sinni í eina mínútu og gert athugasemd og forseta er ekki heimilt að gefa honum aftur orðið.

Gera örstutta athugasemd samkvæmt þingsköpum.

Ég verð að tilkynna hv. þm. að hann hefur ekki beðið um orðið til þess að gera athugasemd 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir hans svör við fyrirspurninni. Ég held að það fari ekki á milli mála að í því svari kemur glöggt fram að allar skyldur og öll réttindi þeirra sveitarfélaga, sem eiga aðild að fulltrúaráði Brunabótafélagsins, eru í raun með sama hætti og hjá hlutafélögum og þess vegna er eðlilegt að líta svo á að sveitarfélögin, sem hafa tryggt hjá Brunabótafélaginu, séu í raun hinir réttu og sönnu eigendur félagsins í umboði þeirra tryggingataka sem hafa tryggt hjá félaginu í þeim sveitarfélögum. Það kom fram á aðalfundi fulltrúaráðs Brunabótafélagsins sem haldinn var í ágúst á síðasta ári að það er vilji fyrir því í fulltrúaráðinu að þessi eignaraðild verði skýrð og gerð greinileg og það er mitt mat að flestir sveitarstjórnarmenn leggi á það ríka áherslu að eignarhald Brunabótafélagsins verði skýrt og það verði ekki neinn vafi um það hvernig því verði háttað í framtíðinni. Ég legg á það mjög mikla áherslu að hæstv. heilbr.- og trmrh. undirbúi lagabreytingar. Það verður að meta það hvort nauðsynlegt sé að leggja félagið niður en ég tel afar mikilvægt að lögum verði breytt og Brunabótafélagið verði gert að hlutafélagi með eignaraðild þeirra sveitarfélaga sem hafa tryggt hjá félaginu. Brunabótafélagið er í samrekstri með Samvinnutryggingum sem eru helmingseignaraðilar að Vátryggingafélagi Íslands og það er óeðlilegt að það sé í lausu lofti hvernig þessari eignaraðild sé háttað.

Herra forseti. Ég lít svo á að þegar ráðherrar taka að sér að svara fyrirspurnum þá beri þeim að svara þeirri fyrirspurn sem til þeirra er beint. Ef hæstv. heilbrrh. hefur komist að þeirri niðurstöðu að hann geti ekki svarað þeirri fyrirspurn sem til hans var beint þá hefði hann átt að standa hér upp og lýsa því yfir að sér væri ókunnugt um það hver væri eigandi Brunabótafélags Íslands. Það hefði verið mjög heiðarlegt svar. En að láta það liggja í lausu lofti eftir að fyrirspurnin er komin fram er ákaflega sérstætt svo ekki sé meira sagt og virðist sem margt sé komið á reik í Stjórnarráðinu ef eignarhald á mjög stórum félögum hefur gjörsamlega glatast og væri náttúrlega verkefni fyrir Rannsóknarlögreglu ríkisins að leita að eigandanum.

Forseti verður að vekja athygli hv. þm. og hæstv. ráðherra á því að í 49. gr. þingskapa er kveðið mjög greinilega á um hvaða lög gilda um umræður um fyrirspurnir. Þar segir skýrt og skorinort: ,,Öðrum þingmönnum er heimilt að gera einu sinni stutta athugasemd, eina mínútu hverjum.`` Ég verð að segja af því tilefni að hv. 2. þm. Vestf. hefur óskaði eftir að gera stutta athugasemd við þingsköp: Það er mat forseta að hér sé verið að fara í kringum lög og kringum þingsköp. 

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins láta það koma fram að ég er alfarið sammála úrskurði forseta. Það er ekki hægt að taka mál til efnislegrar umræðu undir umræðu um þingsköp. Ég hefði óskað eftir því að hæstv. forsrh. hefði stöðvað málflutning hv. þm.

Herra forseti. Vegna fjarveru hæstv. forsrh. hefur hann ekki séð sér fært að stöðva þessa umræðu en ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. forseta hvort hann telji yfir höfuð að fyrirspurninni hafi verið svarað. Þetta er fyrirspurn sem er það einföld að það hlýtur að vera ljóst hvort hæstv. forseti hefur tekið eftir því að henni hafi verið svarað og ég vil þá gjarnan fá að vita á hvern veg.

Forseta er ljúft að svara hv. 2. þm. Vestf. því að það er ekki hlutverk og verkefni forseta þingsins að leggja efnislegt mat á það hvort fyrirspurnum hafi verið svarað eður ei. Það eru engin ákvæði þingskapa er fela forseta það verkefni og það hlutverk. Umræðum um fyrirspurnina er lokið og fyrirspurninni er svarað.

Virðulegi forseti. Þann 7. febr. 1991 var samþykkt á hinu háa Alþingi þál. um reiðvegaáætlun sem hljóðar svo með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgrh. að skipa nefnd með þátttöku samtaka hestamanna og sveitarfélaga til þess að kanna ástand reiðvega og gera reiðvegaáætlun.`` Mér er kunnugt um að nefnd þessi var skipuð, mér er einnig kunnugt um að nefndin hefur ekki verið mjög starfsöm. Á nýafstöðnu landsþingi hestamannafélaga kom fram mjög hörð ádeila á þetta nefndarstarf og það áhugaleysi sem virtist ríkja um framkvæmd nefndarstarfsins. Af því tilefni var samþykkt á þessu þingi Landssambands hestamannafélaga, sem haldið var á Flúðum 30.--31. október sl., með leyfi forseta, svohljóðandi ályktun: ,,Þing LH haldið að Flúðum 30.--31. október 1992 samþykkir að heimila stjórn LH að ráða sérfróðan starfskraft. Verksvið hans verði að vinna úr þeim gögnum um reiðvegi landsins sem nú liggja fyrir og afla nýrra upplýsinga ef þurfa þykir, samræma þau og gera heilsteypta reiðvegaáætlun. Ráðningartími verði sex mánuðir og verði stjórn LH falið að tryggja fjármagn til verksins.`` Af þessu má ráða að Landssamband hestamannafélaga er uppgefið á þeim seinagangi sem ríkt hefur í þessu nefndarstarfi. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra þó svo ég geri mér grein fyrir því að það komi ekki fram í þeirri fsp. sem hér lá fyrir þinginu: Er samgrn. tilbúið til þess að styrkja Landssamband hestamanna fjárhagslega til þessa verks? Það má segja að samþykkt þessarar þál. á sínum tíma feli í sér þá viðurkenningu að umferð hesta og manna á hestum sé hluti af samgöngum landsmanna og því hlýtur það að vera eðlilegt að Vegagerð ríkisins verði falið það verk að sjá um reiðvegagerð og viðhald reiðvega. Þetta er ekki síst hagsmunamál hestamanna í þéttbýli þar sem oft getur verið örðugt fyrir hestamenn og hesta að komast um vegna mikillar umferðar þar sem ekki er um skipulagða reiðvegi að ræða og ekki síður út frá því sjónarmiði og þeirri slysahættu sem fylgir því að vera með umferð hesta innan um aðra umferð. En vegna þess hversu seint hefur gengið í þessu nefndarstarfi þá hef ég borið fram fsp. til samgrh. um reiðvegaáætlun, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hvað líður framkvæmd þingsályktunar um reiðvegaáætlun sem samþykkt var á Alþingi 7. febr. 1991 þar sem gert var ráð fyrir að samgrh. skipaði nefnd með þátttöku samtaka hestamanna og sveitarfélaga til þess að kanna ástand reiðvega og gera reiðvegaáætlun?``

Herra forseti. Í framhaldi af samþykkt á Alþingi hinn 7. febr. 1991 um reiðvegaáætlun skipaði samgrh. starfshóp til þess að vinna að fyrrgreindu verkefni. Í starfshópnum eru Þórður Skúlason, framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga, Sigurður Þórhallsson, framkvæmdastjóri Landssambands hestamannafélaga, og Jón Birgir Jónsson aðstoðarvegamálastjóri sem jafnframt er formaður starfshópsins. Auk þess starfar Jón Rögnvaldsson, forstjóri tæknideildar Vegagerðarinnar, sem ritari hópsins. Áætlunargerð af því tagi sem hér um ræðir er nokkuð viðamikið verkefni, sérstaklega á það við um gerð áætlunarinnar í fyrsta sinn. Kemur þar hvort tveggja til að móta þarf stefnu reiðvegaáætlunar og svo hitt að safna þarf miklu magni af gögnum til að unnt sé að gera marktæka áætlun. Hafa verður samráð við ýmsa aðila en þó allra mest við samtök hestamanna og sveitarfélög. Nauðsyn þessa samráðs var raunar undirstrikuð í þál. þar sem tiltekið var að þessir aðilar skyldu taka þátt í þessu starfi. Áðurnefndur starfshópur er nú að störfum, hann hefur komið sér saman um tilhögun gagnasöfnunar og verklag við áætlunargerðina. Gagnasöfnun er komin vel á veg. Reiðvegaáætlun og stefnumótun hennar var á dagskrá landsfundar hestamanna sem haldinn var á Flúðum dagana 30.--31. okt. sl. Formaður starfshópsins hafði framsögu um málið og urðu miklar umræður um það. Samkvæmt því sem hér er rakið er vinna starfshópsins komin vel af stað, verkefnið er hins vegar viðamikið og ekki á þessu stigi unnt að segja til um hvenær því lýkur.

Herra forseti. Ástæður þess að það er nauðsynlegt að gera reiðvegi eru tvær. Það er annars vegar öryggi hestamanna og annarrar umferðar þar sem þær koma saman og hins vegar hætta á gróðurskemmdum á viðkvæmum gróðurlendum þar sem hestamenn fara um. Grundvöllur þess að úr sé hægt að bæta er að fyrir liggi áætlun um gerð reiðvega og að það sé hægt við meðferð vegáætlunar að samræma afgreiðslu og fjárframlög til beggja þessara þátta. Það kom fram á þingi Landssambands hestamanna, þar sem ég hafði ásamt öðrum framsögu um þetta málefni, að starfshópur um reiðvegi hefur hafið störf og hefur lagt til að Vegagerðin leggi til fjármagn til að kosta þann starfsmann sem fyrirspyrjandi tilgreindi í upphafsorðum sínum hér.

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að leggja áherslu á nauðsyn þess að þessi reiðvegaáætlun komi sem fyrst, bæði að gengið verði frá henni og að hún verði framkvæmd. Það er víða ófremdarástand bæði í byggð og óbyggð fyrir hestamenn og eins og ástandið er þar sem búið er að girða meðfram þjóðvegum þá er í sumum tilfellum í raun verið að girða hestamenn á leið sinni inn á þjóðvegina. Eins og allir vita þá er umferðarhraði víða mjög mikill þannig að þarna liggur mikil hætta bæði fyrir hestamenn og aðra. Ég vil bara leggja áherslu á að það er brýnt að tekið verði myndarlega á í þessum málum.

Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. gat um tvær ástæður sem gerðu það nauðsynlegt að fara í reiðvegagerð og áætlun þar um. En þriðja ástæðan má aldrei gleymast og hún er sú að það eru ein af elstu mannréttindum í þessu landi að mega ferðast um landið. Það er helgað í elstu lögbókum Íslendinga. Það er hægt að sjá um það lagaákvæði í Grágás og ég hygg að það vilji enginn standa fyrir því að loka landinu til ferðalaga með gaddavírsgirðingum eins og víða hefur verið gert og menn trúa í einfeldni sinni að standist lög. Ég vona að þetta atriði gleymist ekki þegar menn setjast yfir þetta verk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svarið og þátttöku hv. þm. í umræðunni. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að starf nefndarinnar væri komið vel af stað og auðvitað ekki hægt að segja til um það nákvæmlega hvenær því muni ljúka. Það skil ég mætavel. Mér finnst í raun og veru sú samþykkt, sem gerð var á þingi Landssambands hestamanna um að landssambandið sjálft ætlaði að ráða sér starfsmann til þess að flýta fyrir verkinu, segja allt um það hversu mikil ánægja ríkir um þetta nefndarstarf í röðum hestamanna. Hins vegar komu fram fróðlegar upplýsingar hjá hv. 3. þm. Reykn., Árna M. Mathiesen, og ég fagna því sérstaklega að komið hafi fram tillaga um að Vegagerðin fjármagni að hluta til eða af hálfu leyti þann starfsmann sem Landssamband hestamanna ætlar að ráða til þess að sinna þessu verkefni. Það er fróðlegt vegna þess að hæstv. samgrh. svaraði því ekki áðan hvort ráðuneytið væri tilbúið til þess að fjármagna þetta með Landssambandi hestamanna. Hins vegar hlýtur Vegagerðin að hafa fengið heimild hæstv. ráðherra til þess að ráða mann í slíkt verk og ég vil sérstaklega fagna því og vonast til þess að hæstv. samgrh. fylgi þessu máli eftir og veiti því þann stuðning sem með þarf.

Herra forseti. Eins og fram kemur í skipan nefndarinnar eru þessi mál í höndum Vegagerðarinnar. Það vekur sérstaka athygli að Skagfirðingur er sem er ritari nefndarinnar sem auðvitað sýnir þá þungu og ríku áherslu sem á málið er lagt. En ég vil líka vekja athygli á því að þó áætlun sé lokið hefur enn ekki verið séð fyrir því hvernig fjármagns skuli aflað til þessa sérstaka verkefnis sem er að sjálfsögðu erfiðasti og viðkvæmasti þátturinn í málinu.

Herra forseti. Óhætt er að fullyrða að aldrei á síðari hluta þessarar aldar og jafnvel lengra aftur hefur ríkt jafnmikil óvissa og öryggisleysi í íslenskum landbúnaði og nú. Af ástæðum sem öllum eru kunnar hafa bændur gert búvörusamninga við ríkið þar sem framleiðsla skal dregin saman og fjárveitingum til útflutningsbóta hætt. Á móti skuldbatt ríkisstjórnin sig til að aðstoða bændur til aðgerða sem gætu vegið á móti samdrættinum. Því miður hefur þyngst fyrir fæti og forsendur breyst síðan samningurinn var gerður í mars árið 1991. Alvarlegasta áfallið er tvímælalaust kollsteypan í efnahagsmálum eftir valdatöku ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar með ört vaxandi atvinnuleysi. Það kemur í veg fyrir að bændur geti fengið hlutastarf eða fulla vinnu í nágrenni sínu þó þeir búi áfram á jörðum sínum eins og gerst hafði í vaxandi mæli fram að þeim tíma. Jafnframt hefur ríkisstjórnin dregið úr framlögum sínum samkvæmt búvörusamningnum og bókunum sem honum fylgja samhliða stórfelldum samdrætti í öðrum fjárveitingum. Þar má nefna yfir 300 millj. kr. niðurskurð á þessu ári á samningsbundnu framlagi til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Enn er hann skorinn niður um 50 millj. kr. frá ákvæði núgildandi samnings í fjárlagafrv. fyrir árið 1993. Í því frumvarpi er miklu víðar gengið rösklega til verks í sömu átt. 100 millj. kr. árlegt sérstakt framlag til ráðstöfunar hjá Byggðastofnun vegna bústofnsfækkunar er alveg svikið eins og gert var á þessu ári. Fjárveitingar til landgræðslu og skógræktar eru beinlínis lækkaðar og því minna en ekki neitt eftir af 2 milljarða fyrirheiti í það verkefni á næstu árum. Framlag í Lífeyrissjóð bænda lækkaði um 85 millj. kr. og niðurgreiðslur á ýmsar búvörur lækkaðar um yfir 40% eða 200 millj. kr. Engar fjárveitingar eru samkvæmt jarðræktarlögum til framlaga vegna framkvæmda á þessu og næsta ári. Öll framlög til rannsókna, skóla og leiðbeiningaþjónustu lækka þó hjá öllum öðrum þjóðum sé sú starfsemi talin lífsnauðsyn við aðstæður eins og hér eru nú til að snúa vörn í sókn. Verst af öllu virðist þó ætla að verða stefna ríkisstjórnarinnar í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið þar sem sífellt eru að koma í ljós fleiri hættur fyrir íslenskan landbúnað. Formaður landbn. nefndi nýlega að hætta gæti orðið á að allt að 15% markaður fyrir mjólk og mjólkurvörur hyrfi. Nú hefur EB gert nýja kröfu um að ekki verði lagt jöfnunargjald á kjötvörur. Í samningaviðræðum herðir EB stöðugt kröfu sína um að þeirra reglur skuli gilda á sem flestum sviðum þar sem EFTA-löndin verði hvort sem er gengin þar inn eftir fá ár. Þannig virðist ríkisstjórn Davíðs Oddssonar stefna að því leynt og ljóst að koma landbúnaðinum á kaldan klaka. Ég hef því borið fram eftirfarandi fsp. til hæstv. landbrh. á þskj. 193: ,,Hver eru aðalatriðin í landbúnaðarstefnu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar?``

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu borin von að á þeim skamma tíma sem ég hef til umráða veitist mér svigrúm til að svara fsp. hv. þm. ítarlega hvað þá að svara hinum ýmsu rangfærslum sem hann hafði í frammi í inngangi að fsp. sinni og verður það að bíða betri tíma. Stefna ríkisstjórnarinnar í landbúnaðarmálum var mótuð í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, Velferð á varanlegum grunni. Helstu atriðin eru eftirfarandi: 1. Aðlögun framleiðslu sauðfjár- og mjólkurafurða að innanlandsmarkaði í samræmi við búvörusamning sem síðasta ríkisstjórn gerði en hann felur m.a. í sér að útflutningur á hefðbundnum landbúnaðarafurðum verði á ábyrgð bænda og afurðastöðva en útflutningsbætur falli niður. 2. Aukin hagræðing og lækkun á búvöruverði. Þessi atriði eru í samræmi við búvörusamninginn og framhald samnings um mjólkurframleiðsluna sem undirritaður var í ágúst sl. Aðlögunin hefur þegar átt sér stað samkvæmt markmiðum samninganna. Vegna minnkandi neyslu á kindakjöti annars vegar og hins vegar vegna þess að frjáls uppkaup á sauðfjárkvóta urðu minni en vonir stóðu til við samningsgerðina varð ekki komist hjá varanlegum flötum niðurskurði á kvóta sem er mjög tilfinnanlegur í mörgum héruðum. Skerðing á virkum mjólkurrétti var um 4,5%. Raunverð kindakjöts hefur þegar lækkað um 6% og mjólkursamningurinn gerir ráð fyrir 5% lækkun á mjólkurverð næstu tvö ár. Útflutningsbætur leggjast nú af. Niðurgreiðslur breytast í beinar greiðslur til bænda sem lækka í takt við lækkun afurðaverðs og þannig er að nást mikill árangur í sparnaði ríkisútgjalda. 3. Ríkisstjórnin leggur áherslu á aukið frjálsræði í viðskiptum með búvörur og verðmyndun þeirra. Jafnframt mjólkursamningnum við bændur hefur verðið mótuð stefna um gerbreytt rekstrarumhverfi mjólkurbúa þar sem verðmiðlun verður hætt nema til flutningsjöfnunar og verðlagning verður frjáls á öðrum mjólkurafurðum en neyslumjólk. Með þessum breytingum og því að mjólkurstöðvum standi til boða styrkir til úreldingar og hagræðingar næstu tvö ár er stefnt að því að ná fram aukinni hagkvæmni í vinnslu og sölu mjólkurafurða. Unnið er að tillögum til hagræðingar á rekstri sláturhúsa jafnframt því sem verið er að endurskoða allt kerfi sjóðagjalda í þeim tilgangi að draga úr kostnaði og lækka verð á búvörum. Samkvæmt búvörusamningunum á að endurskoða verðlagskerfi sauðfjárafurða árið 1993 og mjólkurafurða árið 1994. Þá hefur bændasamtökunum verið boðið upp á viðræður um endurskoðun samninganna með það að markmiði að losa um framleiðslustýringu, minnka tengsl milli opinbers stuðnings og búvöruframleiðslu og auka frjálsræði á búvörumarkaðnum. 4. Ríkisstjórnin vill stuðla að öflugum og fjölbreyttum landbúnaði. Jafnframt því að gæði landsins séu nýtt til eins fjölbreyttrar fæðuframleiðslu og hagkvæmt þykir og skynsamlegt leggur ríkisstjórnin áherslu á eflingu annarrar atvinnustarfsemi til sveita sem ýmist gæti komið í stað eða stutt við þær búgreinar sem fyrir eru. Í gangi eru athuganir á stöðu einstakra búgreina. Í alifugla- og svínarækt er sérstaklega horft til þess að styrkja stöðuna með markvissu kynbótastarfi jafnframt því sem opinberar álögur og allt rekstrarumhverfi er til endurskoðunar. Hvað garðyrkjuna varðar verður athugað sérstaklega hvaða möguleikar felast í bættri nýtingu gróðurhúsa með aukinni raflýsingu sem lengt getur ræktunartímann. Með tilkomu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði má vænta erlendrar samkeppni við vissar greinar mjólkuriðnaðar, svo og við garðyrkjuna. Þá er unnið út frá því að nýtt GATT-samkomulag um búvöruskipti geti tekið gildi í apríl 1994 en það bíður upp á víðtæka erlenda samkeppni við innlendan landbúnað. Ofangreind vinna og stefnumörkun hefur þann tvíþætta tilgang að styrkja samkeppnisstöðu íslenskra búvöruframleiðenda og lækka matvöruverð í landinu. 5. Ríkisstjórnin hyggst vinna að einföldun stofnlánakerfis landbúnaðarins með það að markmiði að bæta nýtingu fjármagns sem varið er til rannsókna, leiðbeininga og menntunar í greininni. Ríkisstjórnin leggur áherslu á nýsköpun í atvinnulífinu og hefur nýlega samþykkt að verja stórauknu fé til rannsókna, þróunar og markaðssóknar í því skyni. Með þessu mun aukast svigrúm til hvers kyns þróunarstarfs sem nýtast á landbúnaði jafnt sem öðrum atvinnugreinum eftir því sem menn eygja tækifæri til nýsköpunar. 6. Ríkisstjórnin vill efla landgræðslu og skógrækt. Sérstök áhersla verði lögð á að auka þátt bænda í þessum störfum og sér þess þegar nokkurn stað þótt erfið staða ríkissjóðs valdi því að við höfum farið hægar af stað en ég kysi. Lögð verður áhersla á áframhaldandi baráttu gegn gróðureyðingu í samræmi við ályktun Alþingis um að stöðva eyðingu jarðvegs og gróðurs þar sem þess er kostur fyrir aldamót. Unnið er að takmörkun lausagöngu búfjár á viðkvæmum gróðursvæðum og þar sem umferð er hröð og þung.

Virðulegi forseti. Það er nú komið fram sem vitað var að stefnan væri: Fækkun bústofns, lækkun á framleiðsluverði og hagræðing. En ég vil spyrja eftir og óska að fram komi hvers sé að vænta í stuðningsaðgerðum í uppbyggingu atvinnu í sveitum. Hverjar eru stuðningsaðgerðirnar og hvers er að vænta í þeim málum?

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þá tilraun til svars sem hann gaf hér. Því miður verð ég að segja að ég er litlu fróðari um hvað það er sem bíður íslenskra bænda, a.m.k. er ekki bjartara fram undan en áður en hæstv. ráðherra gaf svarið. Hann byrjaði á að segja að ég hefði farið með ýmsar rangfærslur. Ég vænti þess að þegar hann les þetta betur muni hann sjá að það er ekki rétt með farið því að ég get staðið við hvert einasta atriði sem ég sagði. Því miður lýsir það því hvernig hæstv. ráðherra stendur við það fyrirheit sem hann sagðist hafa gefið um að stuðla að öflugum og fjölbreyttum landbúnaði og að nýjar greinar geti tekið við til styrktar þeim sem niður falla. Dæmin þar um eru táknræn. Fjárframlög til skógræktar og landgræðslu lækka frá því sem er í núgildandi fjárlögum þannig að þar er farið beinlínis aftur á bak. Er hægt að kalla það stuðning? Eitt fyrirheit var, jú. Að aukinn skyldi innflutningur. Er það stuðningur við íslenskan landbúnað að opna fyrir stórlega niðurgreiddar búvörur erlendis frá á sama tíma og við fellum niður útflutningsbætur? Hæstv. ráðherra vildi auka frjálsræði með búvöru. Hann hefur lýst yfir hrifningu sinni á því er bændur koma með skrokka sína undir hendinni og selja hér á bílastæðum. Hvernig yrði það, hvers konar öngþveiti yrði það ef allir bændur færu að haga þannig sölu á sinni vöru? Er það framtíðin sem hæstv. ráðherra sér fyrir sér í sambandi við þetta? Hér er auðvitað mörgu við hægt að bæta en tíminn leyfir það ekki. En ég lýsi vonbrigðum mínum því miður yfir þeirri framtíðarlýsingu sem hæstv. ráðherra gaf fyrir íslenskan landbúnað.

Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt að fá það fram undir þessari umræðu hvort það sé rétt að hæstv. landbrh. styðji það að lambakjöt og mjólkurafurðir séu seld á bílaplönum. Og hvort hann telji að slík stefna, ef hann styður hana, samræmist þeirri löggjöf sem Alþingi Íslendinga hefur sett um meðferð á matvælum.

Herra forseti. Varðandi fsp. hv. 1. þm. Norðurl. v. um hvers sé að vænta um stuðningsaðgerðir við atvinnulíf í sveitum er það að segja að atvinnumálin eru í heild sinni í athugun hjá ríkisstjórninni, eins og hv. þm. veit fullvel, í samráði og samvinnu við aðila í þjóðfélaginu. Hitt veit ég að hv. þm. veit vel úr sínu kjördæmi að sporin hræða í sambandi við skipulagðar stuðningsaðgerðir við atvinnulíf í sveitum og er nærtækt að minnast á loðdýrarækt í því sambandi sem hv. síðasti þm. veit enn betur en ég sem formaður Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Um hitt er hálfbroslegt sem hv. þm. viku að, þingmenn Sunnlendinga, í sambandi við hvort ég vildi sérstaklega stuðla að því að kjöt og mjólk yrði selt á bílastæðum. Í sambandi við þá kjötsölu sem var á dögunum í Kolaportinu þá er hún í samræmi við búvörusamning sem þessir tveir hv. þm. stóðu að í tíð hinnar fyrri ríkisstjórnar. Það var ekki annað en túlkunaratriði og raunar ekki annað en spurning um ritvinnslu fyrir mig að svara því til að búvörusamningurinn gilti einnig fyrir bóndann á Garði í Mývatnssveit í Þingeyjarsýslu eins og um aðra bændur. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að of strangar reglur um afurðir bænda yfirleitt hafi skaðað þá verulega og ég hef orðið var við að þeir eru æ fleiri sem gera sér grein fyrir því. Ekki síst kannski þeim hluta kerfisins að láta sláturhúsin standa undir verslun og ýmsum öðrum hliðargreinum í kaupfélögunum eins og við sjáum víða stað og höfum jafnframt nýlegt dæmi um sem ég hef því miður ekki tíma til að rekja nú.

Virðulegi forseti. Á undanförnum mánuðum hafa farið fram vaxandi umræður um kjör íslenskra og erlendra sjómanna á kaupskipum sem héðan eru gerð út eða leigð á vegum íslenskra skipafélaga. Í fersku minni eru umræður sem fóru fram m.a. um kjör, réttindi og aðstöðu útlendra manna sem voru ráðnir á eitt af þeim skipum sem tengdust Eimskipafélagi Íslands hf. Það var augljóst af þeim umræðum að verulegur misbrestur er á því að eðlilega sé með þessi mál farið af hálfu skipafélaganna. Þá er ég ekki fyrst og fremst og eingöngu að tala um hin íslensku skipafélög heldur líka erlenda aðila sem eiga skip sem hér eru notuð. Nú er það svo að samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði er gert ráð fyrir því að hér verði í vaxandi mæli um það að ræða að fjölþjóðaáhafnir verði á hinum ýmsu skipum. Það hefur auðvitað verið svo að farskipaútgerðin hefur búið við það lengi að hér hafa getað starfað erlendar útgerðir með beinum og óbeinum hætti þannig að það er ekkert nýtt samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Hins vegar er nýtt í þessu efni að aðstaða til þess að fylgjast með kjörum, réttindum og möguleikum starfsmanna til eðlilegs aðbúnaðar mun breytast með þessum samningi í verulegum mæli. Það er óhjákvæmilegt fyrir Íslendinga þess vegna að athuga hvort ekki er nauðsynlegt að verða aðili að þeim fjölmörgu alþjóðlegu sáttmálum sem eru til um áhafnir á kaupskipum en við höfum ekki gerst aðilar að. Það stafar kannski fyrst og fremst af því að menn hafa ekki talið fulla þörf á því af því að það hefur verið tiltölulega auðvelt að halda utan um þau mál sem hafa snert íslenskar kaupskipaútgerðir. Nú verður þessi markaður auðvitað stöðugt alþjóðlegri á komandi árum, burt séð frá því hvort Íslendingar verða aðilar að Evrópsku efnahagssvæði eða ekki. Af þeim ástæðum hef ég leyft mér að bera fram til hæstv. félmrh. fsp. um hvort ætlunin sé að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt nr. 147 um lágmarkskröfur á kaupskipum samþykkt sem gerð var á allsherjarþingi Alþjóðavinnumálastofnunar 1976.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson hefur beint til mín fsp. á þskj. 188 um það hvort ég hyggist beita mér fyrir því að Ísland fullgilda samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 147 um lágmarkskröfur á kaupskipum. Eins og hv. þm. veit fer samgrn. með málefni sjómanna. Hins vegar hefur félmrh. annast samskipti Íslands við Alþjóðavinnumálastofnunina allt frá þeim tíma þegar aðild Íslands var samþykkt að stofnuninni á Alþjóðavinnumálaþinginu haustið 1945. Ég vil einnig taka fram að undanfarin ár hefur markvisst verið unnið að því að fullgilda samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Sl. tvö ár hefur Ísland fullgilt fjórar alþjóðasamþykktir. Næstu 20 ár þar á undan var einungis ein samþykkt fullgilt og átti fyrirspyrjandi þar nokkurn hlut að máli. Ein þeirra samþykkta sem hefur komið til álita að fullgilda er alþjóðasamþykkt nr. 147. Ríki sem fullgilda þessa samþykkt skuldbinda sig til þess að hafa í lögum ákveðnar reglur um öryggi, vinnuskilyrði og aðbúnað um borð í skipum og að tryggja að slíkum reglum sé framfylgt. Þessar öryggisreglur varða m.a. vinnutíma, stærð áhafnar og hæfniskröfur. Þá krefst samþykktin ákveðins eftirlits með ráðningu eða skráningu í skiprúm og rannsókn á kærum sem upp kunna að koma í því sambandi. Eftir því sem við verður komið ber að fræða menn um hugsanleg vandamál í sambandi við skráningu á skip sem skráð eru í ríkjum sem ekki framfylgja sömu kröfum og gerðar eru í þessari samþykkt. Í samþykktinni felst einnig heimild til handa ríki til ákveðinna afskipta af erlendu skipi sem kemur til hafnar í landi þess ef vitneskja berst um að skipið fullnægi ekki kröfum samþykktar nr. 147. Fram hefur farið athugun á því hvort eitthvað sé í veginum fyrir fullgildingu þessarar samþykktar af hálfu félmrn. Þessi athugun fór fram árið 1989. Tilefnið var ákvörðun stjórnarnefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 1987 um að gera úttekt á framkvæmd þessarar samþykktar. Samkvæmt 22. gr. stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar getur stofnunin krafið aðildarríkin um skýrslur um framkvæmd samþykktar sem þau hafa ekki fullgilt. Á grundvelli þessarar greinar var óskað eftir skýrslu frá íslenskum stjórnvöldum um framkvæmd þessarar tilteknu samþykktar. Nefnd á vegum félmrn. sem fjallar um samskipti Íslands við Alþjóðavinnumálastofnunina samdi drög að skýrslunni og var hún byggð á gögnum frá Siglingamálastofnun og samgrn. Skýrslan var send Alþjóðavinnumálaskrifstofunni 24. nóv. 1989. Alþjóðavinnumálaskrifstofan tók síðan saman heildaryfirlit yfir helstu upplýsingar sem fram komu í skýrslu aðildarríkjanna sem var til sérstakrar umfjöllunar á 77. Alþjóðavinnumálaþinginu árið 1990. Félmrn. sendi þessa skýrslu í september 1990 til eftirtalinna samtaka: samgrn., Siglingamálastofnunar, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Sjómannafélags Reykjavíkur sem er aðili að Sjómannasambandi Íslands, Sambandi ísl. kaupskipaútgerða, Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands. Samtímis var vakin athygli á þeim tilmælum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar til þeirra aðildarríkja sem ekki höfðu fullgilt samþykktina að gera það sem allra fyrst. Ekki bárust óskir um fullgildingu samþykktarinnar frá hagsmunaaðilum. Við þetta má bæta að við fyrstu athugun komu ekki fram neinar sérstakar ástæður sem hindra fullgildingu samþykktarinnar af hálfu Íslands og hefur verið fullgilt samtals af 23 aðildarríkjum. Það er þó samgrn. að kveða endanlega upp úr um það efni. Minna má á að fleiri alþjóðasamtök en ILO vinna að hagsmunamálum sjómanna, þar á meðal Alþjóðasiglingamálastofnunin. Á það ber að leggja áherslu að félmrn. hefur gert þó nokkuð í því að kynna þessa samþykkt fyrir þeim aðilum sem eiga hagsmuna að gæta. Afstaða félmrn. er jákvæð gagnvart því að samþykktin verði fullgilt en ég tel rétt að fá fram formlega afstöðu samgrn. og hagsmunasamtaka áður en endanleg afstaða er tekin. Hefur það verið ítrekað í bréfi til samgrn. og hagsmunaaðila og óskað er eftir svari þessara aðila í byrjun desember nk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil spyrja hæstv. forseta að því hvort það sé ekki þannig að menn hafi eina mínútu en ekki hálfa þegar þeir gera athugasemdir. Það stóðu 30 sekúndur í klukkunni þegar ég steig í stólinn en nú er búið að breyta því þannig að ég er fyllilega sáttur við þetta. Eru það ein eða tvær, virðulegi forseti.

Hv. fyrirspyrjandi hefur tvær mínútur.

Ég þakka forseta. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þau svör sem félmrn. gaf í þessu máli. Ég skil svör hennar þannig að ráðuneytið telji að ekkert sé í vegi fyrir því að fullgilda þessa samþykkt. Ég tel einnig mikilvægt að félmrn. er að reka á eftir samgrn. í þessu máli og býst við formlegri afstöðu frá því í byrjun desember. Auðvitað hefði verið best ef það hefði verið hægt að spyrja hæstv. samgrh. að bragði í þessum sama fyrirspurnatíma, en ég mun hinkra með það og geri það ekki fyrr en síðar í vetur ef þörf krefur. Tilefni fsp. minnar er það að fyrir nokkrum dögum bárust mér upplýsingar um að skip á vegum íslenskra aðila hefðu gert um það sérstakan samning við hafnaryfirvöld í sænskri borg að áhöfnin á skipinu gæti ekki einasta stundað störf um borð meðan skipað er upp úr skipinu heldur gæti líka tekið að sér störfin á bryggjunni, þ.e. keyrt trukkana, lyftarana og séð um þau störf að öðru leyti. Slíkt væri brot á samningum og til þess að stöðva slíkt hefði Ísland þurft að vera aðili að þessari samþykkt. Ég fékk um þetta upplýsingar frá, ég hygg að það heiti, Alþjóðaflutningaverkamannasambandinu og það er tilefni fyrirspurnarinnar sem hér var lögð fram. Ég tel mikilvægt að hæstv. félmrh. hefur sýnt jákvæðan hug í þessu máli og þegar gripið til aðgerða sem munu stuðla að því að Ísland fullgildi þennan sáttmála.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv félmrh.: ,,Má vænta þess að ráðherra beiti sér fyrir könnun á atvinnuleysi í landinu með skoðanakönnunum eða öðrum úrtakskönnunum eins og gert er erlendis?`` Eins og öllum er kunnugt hefur fréttaflutningur verið á þann veg að menn eru að bera saman tölur um atvinnuleysi á Íslandi við atvinnuleysi í öðrum löndum. Meðan þannig er að málum staðið eins og hér er að atvinnuleysistölur á Íslandi byggja fyrst og fremst á því að þeir sem hafa rétt á atvinnuleysisbótum láta skrá sig en erlendis eru gerðar úrtakskannanir til þess að kanna hverjir það séu sem að eigin mati séu atvinnulausir, þá er ekki um sambærilegan grunn að ræða. Þegar sáralítið atvinnuleysi er í landinu eins og verið hefur á undanförnum árum hefur þetta ekki komið að sök. En miðað við þær aðstæður sem nú eru upp komnar tel ég að þessi samanburður sé að verða mjög villandi. Að mínu viti er það mikil nauðsyn að gerð verði úrtakskönnun með eðlilegum hætti og þær verði gerðar reglulega vegna þess að allir vita að það eru margir raunverulega mjög stórir hópar í þjóðfélaginu sem geta verið atvinnulausir án þess að þeir séu skráðir það vegna þess einfaldlega að þeir eiga ekki rétt á atvinnuleysisbótum.

Virðulegi forseti. Upplýsingar um atvinnuleysi byggjast ýmist á því hvort fólk lætur skrá sig sem atvinnulaust þar sem atvinnuskráning fer fer fram eða í gegnum vinnumarkaðskannanir þar sem fólk er spurt hvort það sé til ráðstöfunar fyrir vinnumarkaðinn ef það er ekki í vinnu. Því er almennt haldið fram og hefur reyndar einnig verið leitt í ljós víðast hvar að fyrri aðferðin, sem er almennt notuð, gefi yfirleitt lægri atvinnuleysistölur en sú síðari vegna þess að sumir láta eingöngu skrá sig ef það gefur þeim rétt á atvinnuleysisbótum. Einnig er eitthvað um það að ræða að fók telji sig eiga erfiðara með að fá vinnu ef það er skráð atvinnulaust. Síðari aðferðin hefur þannig sérstaklega leitt í ljós hærri atvinnuleysistölur í löndum þar sem fáir fá atvinnuleysisbætur. Þetta gildir t.d. almennt um Portúgal og Grikkland og um atvinnuleysi kvenna í Bretlandi og Írlandi. Það að þurfa að skrá sig atvinnulausan til að fá atvinnuleysisbætur er aðalhvatinn til skráningar. Hins vegar hafa vinnumarkaðskannanir líka sínar takmarkanir og geta á sinn hátt ofmetið almennt atvinnuleysi. Þær bæta við ýmsum hópum sem almennt standa utan við vinnumarkaðinn, t.d. námsfólki sem gætu hugsað sér að vinna hlutastarf með náminu, húsmæðrum og fleirum sem gætu hugsað sér einhverja sérstaka vinnu ef í boði væri en slíkar óskir tengjast oft hlutastörfum. Þannig gætu verið til störf sem þessir hópar gætu fengið en vildu ekki þiggja. Atvinnuleysi þessara hópa þarf þannig hvorki að vera almennt vegna lítils vinnuframboðs um allt land eða sértækt með tilliti til starfsreynslu og starfsmenntunar þessara hópa, heldur byggja einkum á því að framboð af hlutastörfum er takmarkað í mörgum atvinnugreinum. Þessir vankantar eru mest áberandi þegar atvinnuleysi er lítið eða þegar tekjusamdráttur knýr fleiri til að leita fyrir sér á vinnumarkaðnum en hafa möguleika á t.d. vegna náms eða ómegðar á heimilinu. Einn liður í vinnumarkaðskönnun Hagstofu Íslands er að kanna atvinnuleysi með þeim hætti sem spurt er um í fyrirspurninni. Hagstofa Íslands hefur gert þrjár slíkar kannanir undanfarin tvö ár. Þá fyrstu í apríl 1991, aðra í nóvember 1991 og þá þriðju í apríl 1992. Hagstofan er að gera nýja könnun í þessum mánuði og niðurstöður úr henni ættu að liggja fyrir innan 1--2 mánaða. Könnun þessi verður gerð a.m.k. tvisvar á ári, þ.e. í apríl og nóvember, og stefnt er að því að gera könnunina fjórum sinnum á ári þegar nægjanleg reynsla er komin á þessar kannanir. Auk fjölmargra upplýsinga um vinnumarkaðinn leiða þessar kannanir í ljós atvinnuleysi á þessum tímapunktum, skipt eftir kyni, aldri og eftir þrem búsetusvæðum, þ.e. höfuðborgarsvæði, kaupstaðir og dreifbýli. Úrtakið í þessari könnun er nú um 4 þúsund manns á aldrinum 16--75 ára og eru þeir valdir úr þjóðskrá. Ætlunin er að stækka þetta úrtak í um 5 þús. manns. Svörunin hefur verið yfir 90%. Spurningarnar eru byggðar á spurningum í samræmdri við vinnumarkaðskönnun hagstofu Evrópubandalagsins sem á að beita í öllum EB-ríkjunum og í EES-samningnum hefur verið samið um að þeim verði einnig beitt í EFTA-ríkjunum. Við samningu spurninganna hefur einnig verið leitast við að taka fullt tillit til íslenskra aðstæðna. Í könnununum var fylgt skilgreiningum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á grundvallarhugtökum um vinnumarkaðinn. Í þessum skilgreiningum felst að fólk telst vera í vinnu ef það hefur unnið eina klukkustund eða meira í þeirri viku sem könnunin tekur til eða verið fjarverandi frá starfi sem það gegnir að öllu jöfnu. Fólk er talið atvinnulaust stundi það ekki vinnu og hafi jafnframt leitað að vinnu undanfarnar 4 vikur áður en könnunin er gerð og sé tilbúið að hefja störf innan tveggja vikna. Samkvæmt EES-samningnum verður að gera a.m.k. eina slíka könnun á ári sem verður samanburðarhæf milli landa. Niðurstöður þeirra kannana sem hafa verið gerðar hér á landi hafa m.a. orðið þær að í fyrstu könnuninni í apríl 1991 var atvinnuleysi 1,8% en var 1,4% samkvæmt atvinnuleysisskráningunni. Í annarri könnuninni, sem var gerð í nóvember 1991, var atvinnuleysi 2,7% en var 1,6% samkvæmt atvinnuleysisskráningunni. Í þriðju könnuninni í apríl 1992 munaði nær engu á þessum tveimur aðferðum, en þá var atvinnuleysi 3% og 2,9% samkvæmt skráningunni. Æskilegt er að halda könnununum í þessum farvegi hjá Hagstofunni og sem svar við fsp. sé ég ekki á þessari stundu þörf fyrir öðrum sams konar könnunum. Spurningarnar sem lagðar eru fyrir í þessum könnunum eru mjög margþættar og úrvinnsla gagnanna gefur marga möguleika til að afla upplýsinga um vinnumarkaðinn. Það er t.d. full þörf á að leggja sérstaka vinnu í það eftir könnunina núna í nóvember að athuga þessi gögn til að fá aðrar upplýsingar um atvinnuleysið en við höfum nú. Sérstaklega þyrfti að athuga samspil menntunar og atvinnuleysis með tilliti til samsetningar við aðra þætti. Athuganir þessara gagna gætu hugsanlega leitt í ljós þörf fyrir sérstakar kannanir eða gefið tilefni til sérstakra aðgerða í starfsmenntunar- og atvinnumálum af hálfu félmrn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir að flytja þessa fsp. og vekja athygli á því alvarlega máli sem við stöndum frammi fyrir núna á Íslandi í fyrsta sinn að það þarf að taka þau mál föstum tökum sem lúta að atvinnuleysisskráningu. Atvinnuleysisskráningin eins og hún er venjulega birt og umtöluð snertir eingöngu það fólk sem á rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð. Hins vegar er alveg ljóst að fjöldi fólks á ekki rétt á bótum samkvæmt þeim lögum og eru þar af leiðandi fyrir utan þessa tölu. Þar er ég að tala um einyrkja af ýmsu tagi, bílstjóra, sjómenn, bændur, ég er að tala um námsmenn úr framhaldsskólum og jafnvel á háskólastigi sem ekki fást skráðir í þessu kerfi eins og það er í dag. Ég held að það sé nauðsynlegt að halda þessum skoðanakönnunum áfram út af fyrir sig en ég held að það sé meginmál að breyta okkar lögum og reglum þannig að það verði tryggt að allir í landinu sem eru atvinnulausir fái atvinnuleysisbætur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir það svar sem hér var gefið. Hið formlega svar var á þann veg að það væri ekki ætlun ráðherrans að beita sér fyrir breytingum en hið raunverulega svar var aftur á móti á þann veg að það yrðu breytingar því það var greint frá því að Hagstofan ætlaði sér að fjölga í sínu úrtaki og jafnframt að ráðherra mundi beita sér fyrir því að lesa þau gögn ofan í kjölinn sem er mikil framför miðað við það sem verið hefur þegar þessar athuganir hafa nánast farið beint í ruslafötuna. Ég tel að kjarni málsins sé vissulega sá sem fram kom hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, að við getum ekki unað við ástandið eins og það er. Þarna verða að verða breytingar og þessar kannanir eru forsendur fyrir því að svo geti orðið.