Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Samfylkingarinnar um að Jóhann Páll Jóhannsson, 4. þm. Reykv. n., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Föstudaginn 10. nóvember tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Magnús Árni Skjöld Magnússon. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Indriði Ingi Stefánsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 378, mál 367, um fitubjúg.

Borist hefur bréf frá menningar- og viðskiptaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 394, um framlög og hagræðingarkröfu til Ríkisútvarpsins, frá Vilhjálmi Árnasyni.

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi þakka kærlega fyrir samtöl við formenn flokka á Alþingi um að greiða fyrir því að þetta mál geti komist á dagskrá og verði tekið til umræðu í dag. Þetta frumvarp snýst um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga og það er ekki léttvæg staða sem veldur því að Alþingi Íslendinga þurfi að taka slíkt frumvarp til meðferðar. Ég held að við getum öll verið sammála um að sú tilfinning er áþreifanleg hér í salnum. Framvinda jarðhræringa á Reykjanesskaga undanfarnar vikur er með stærri atburðum á síðari tímum en á föstudagskvöldið ákváðu almannavarnir að rýma bæinn og lýsa yfir neyðarstigi því að ekki var hægt að útiloka að sá kvikugangur sem hefur myndast á þessum slóðum gæti náð til bæjarins. Ákvörðunin var fyrst og fremst tekin með öryggi íbúa í huga en eins og við öll getum ímyndað okkur þá er það risastór ákvörðun að biðja fólk um að yfirgefa heimili sitt með skömmum fyrirvara. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hv. þingmenn hafa verið í samskiptum við Grindvíkinga nú um helgina og við finnum öll hversu þungt þessi óvissa hvílir á þeim. Það er núna verið að leitast við að skapa rými til að íbúar geti sótt nauðsynlegustu hluti í húsi sínu en þó alltaf með öryggi fólks í fyrirrúmi því að það er okkar frumskylda. En ég held við getum öll ímyndað okkur þá óvissu sem hvílir yfir fólki í þessari stöðu. Staða dagsins í dag einkennist áfram af mikilli óvissu. Eldgos getur hafist á næstu klukkustundum eða dögum og vegna mikillar spennulosunar á svæðinu undanfarna sólarhringa vegna jarðskjálfta föstudagsins og aflögunar getum við ekki gert ráð fyrir því að gosórói mælist áður en eldgos hefst. Skilgreint hættusvæði hverju sinni tekur mið af mati okkar færustu vísindamanna. Við þekkjum öll forsöguna, það hefur þrisvar gosið á Reykjanesskaga á undanförnum árum; við Fagradalsfjall í mars 2021, í Merardölum í ágúst 2022 og við Litla-Hrút í júlí 2023. Í öllum þessum tilvikum höfum við verið heppin með staðsetningu á eldsumbrotum en eigi að síður hafa eldsumbrotin kallað á umfangsmikið skipulag og samhæfingu almannavarna, ráðuneyta, stofnana, sveitarfélaga og annarra aðila sem bera ábyrgð eftir aðstæðum og tilvikum hverju sinni. Í aðdraganda eldgossins við Fagradalsfjall kom ríkisstjórnin á fót samhæfingarteymi ráðuneytisstjóra sem var falið það hlutverk að samhæfa aðgerðir þvert á ráðuneyti til að tryggja heildstæða yfirsýn og vera í samráði við stofnanir og sveitarfélög. Það teymi hefur séð um upplýsingamiðlun, fjallað um tillögur og beiðnir um fjármögnun aðgerða og tekið afstöðu til stærra ákvarðana. Það er mikilvægt að búa að þessu skipulagi núna. Þegar virkilega reynir á þá finnur maður hvernig kerfið allt, stjórnsýslan, sveitarfélögin, stofnanir okkar virka en síðast en ekki síst Grindavíkurbær, en íbúar þar hafa búið við gríðarlega óvissu miklu lengur en bara núna. Þar vil ég nota tækifærið og hrósa sérstaklega stjórnkerfi bæjarins sem hefur virkað eins og smurð vél í þessum aðstæðum. Það er auðvitað alltaf almannavarnadeild ríkislögreglustjóra sem er kjarninn í öllum aðgerðum og gerir tillögur um hvað er rétt að ráðast í hverju sinni. Þau starfa með öllum öngum stjórnkerfisins. Staðan nú er að það hafa þegar orðið umtalsverðar skemmdir á innviðum og mannvirkjum í Grindavík og það hefur ekki verið unnt að bregðast við þeim skemmdum að fullu þó að það hafi verið farið í brýnustu viðgerðir á rafstrengjum og kaldavatnslögnum. Samkvæmt nýjustu upplýsingum má búast við því að það séu frekari skemmdir á innviðum neðan jarðar. Það eru auðvitað mjög umfangsmikil ummerki á yfirborði bæði á vegum og jarðvegi, misfellur nema tugum sentímetra þar sem þær eru mestar. Það er ljóst að dreifikerfi vatns og rafmagns hefur skemmst. Það er þó starfhæft en ekki liggur fyrir nákvæmt mat á þessum skemmdum. Augljóslega liggja mikil verðmæti í birgðum og lagerum fyrirtækja í Grindavík. Fyrirtæki hafa nú þegar orðið fyrir verulegu tjóni en það er líka ljóst að ekki er unnt að bjarga þeim verðmætum nema öryggi fólks sé tryggt. Það er líka ljóst að röskun verður á afkomu fólks og fyrirtækja á svæðinu til lengri og skemmri tíma. Það stendur yfir vinna við að kortleggja stöðuna þannig að unnt sé að tryggja að núverandi afkomutryggingakerfi grípi fólk í þessari stöðu og þá er ég að sjálfsögðu að vísa í Atvinnuleysistryggingasjóð og þau úrræði sem við eigum í kerfinu en ef ráðast þarf í frekari viðbrögð þá verður það gert í góðu samráði við Alþingi. Það er auðvitað mikil óvissa um það hversu lengi þessi rýming varir og hvenær Grindvíkingar geta snúið til síns heima. Nú þegar er unnið að því að kortleggja úrræði í húsnæðismálum og stofnanir ríkisins og sveitarfélögin vinna í samstarfi við Grindavíkurbæ að því verkefni að aðstoða fólk við skammtímahúsnæðisúrræði. Það teymi sem er undir forystu innviðaráðherra af hálfu ríkisins hefur líka það verkefni að skoða varanlegri lausnir ef núverandi staða dregst á langinn. Meðal þeirra úrræða sem tekin verða til skoðunar er hvort hægt er að nýta laust íbúðarhúsnæði í landinu, uppbyggingu á sértækum og eftir atvikum færanlegum íbúðareiningum og hvort unnt sé að ráðast í uppbyggingu húsnæðis á völdum svæðum. Þetta, eins og ég segi, kallar á náið samstarf ríkis og sveitarfélaga og fyrst og fremst samtal við íbúa Grindavíkur og þeirra forystufólk. Það sama á við um samstarf aðila innan heilbrigðiskerfisins og í skólamálum en þann 10. nóvember var hjúkrunarheimilið Víðihlíð rýmt og dvelur heimilisfólk þess nú á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja annars vegar og hins vegar á hjúkrunarheimilum á höfuðborgarsvæðinu. Á vegum almannavarna fer nú fram gerð áætlana um með hvaða hætti verði hægt að flytja sjúklinga sem dvelja á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og Hrafnistu í Keflavík ef til frekari rýminga kemur eða ef loftmengun vegna eldgoss verður viðkvæmum einstaklingum í þessum hópi hættuleg. Það er ekki hægt að útiloka, og þar talar aftur óvissan, að það geti orðið veruleg loftmengun ef aðstæður í eldgosi eru með þeim hætti. Varðandi skólagöngu þá búa rúmlega 800 börn á leik- og grunnskólaaldri í Grindavík og það hefur verið unnið að því síðustu daga að skipuleggja úrræði fyrir þau. Það er auðvitað algjört lykilatriði að hlúa að börnum og ungmennum í þessari viðkvæmu stöðu og þar er skólagangan auðvitað forgangsmál. En það verður líka að leitast við að börn og ungmenni geti áfram sinnt íþrótta- og tómstundastarfi. Ég hitti Grindvíkinga um helgina sem voru glaðir yfir því að á laugardeginum var körfuboltamót hér í bænum þar sem Grindvíkingar voru að keppa og þau sögðu hversu miklu það skipti að upplifa að lífið héldi áfram, að vera saman á einhverjum einum stað að fylgjast með börnunum í íþróttum. Það skiptir miklu máli að muna að lífið þarf að halda áfram þó að við séum stödd í þessari óvissu og við þurfum að gera allt sem við getum til að það megi verða. Mennta- og barnamálaráðuneytið hefur í samvinnu við innviðaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga verið í samskiptum við bæjaryfirvöld í Grindavík. Almannavarnanefndin hér á höfuðborgarsvæðinu hefur líka verið virkur þátttakandi í því samtali og það er unnið að því að tryggja megi sem besta samfellu fyrir börn í námi og tómstundastarfi. Ég vil bara sérstaklega nefna það hve sveitarfélögin hafa komið inn í þetta verkefni með afgerandi hætti. Allt sem gert hefur verið endurspeglar í raun og veru að það eru allir aðilar reiðubúnir að stíga inn og leggja sitt af mörkum til að við getum brugðist við þessu erfiða ástandi. Það er auðvitað mjög mikilvægt að tryggja þjónustu og upplýsingamiðlun til íbúa og við erum að vinna að því að koma upp tímabundnum samkomustað fyrir íbúa Grindavíkur þannig að þau geti komið saman þar, bæði bara til að hittast og drekka kaffi saman en við munum líka tryggja að þar verði ákveðin þjónusta fyrir hendi sem fólk geti leitað til og það verði þjónustu á mörgum tungumálum. Við höfum fundið það líka að íbúar af erlendum uppruna spyrja spurninga og þó að fréttir séu fluttar til að mynda á pólsku og ensku af hálfu Ríkisútvarpsins þá er þetta bara það flókin staða og margar spurningar sem vakna, þannig að það er mjög mikilvægt að hafa þjónustu á mörgum tungumálum, allar spurningarnar sem vakna um húsnæði, atvinnu, skóla og hvernig hægt er að leita hreinlega að stuðningi, sálrænum stuðningi líka. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir snýst hins vegar bara um sértækt mál. Það snýst um að veita heimildir og skapa svigrúm til að ráðast í fyrirbyggjandi framkvæmdir til að verja innviði og íbúabyggð vegna yfirvofandi náttúruvár. Það eru víðtækar heimildir í almannavarnalögum til að grípa til aðgerða eftir að hættu- eða neyðarstigi hefur verið lýst yfir en mun minna svigrúm er til staðar til að ráðast í fyrirbyggjandi aðgerðir á fyrri stigum. Núna þegar við erum til að mynda stödd á neyðarstigi þá er auðvitað ekki færi til þess að vera að vinna að fyrirbyggjandi aðgerðum því að við stefnum ekki fólki í hættu til þess. En það er hins vegar mjög mikilvægt að slíkar heimildir séu til staðar í lögum þannig að um leið og ástandið breytist sé unnt að ráðast í slíkar fyrirbyggjandi aðgerðir. Um þetta hefur verið spurt og ég vona að þetta skýri það. Þær aðgerðir sem er lagt til hér að dómsmálaráðherra fái heimild til að ráðast í, að tillögu almannavarna, byggja á áhættugreiningum vísindamanna og annarra sérfræðinga til að varna eða eftir atvikum lágmarka tjón af völdum yfirvofandi náttúruvár. Markmiðið er að unnt sé að fara umsvifalaust í nauðsynlegar fyrirbyggjandi framkvæmdir til að afstýra eða draga úr tjóni á mikilvægum innviðum eða öðrum almannahagsmunum áður en það er um seinan. Þannig er aðdragandi þessa máls að almannavarnir sendu tillögu til dómsmálaráðherra á fimmtudagskvöld þar sem óskað var eftir því að ráðist yrði í að tryggja slíka heimild til að ráðast í slíkar fyrirbyggjandi aðgerðir. Málið var rætt í ríkisstjórn á föstudagsmorgun og frumvarp smíðað sem var dreift svo hér á Alþingi á laugardaginn. Vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem eru uppi er ráðgert að dómsmálaráðherra verði heimilt að taka ákvörðun um tilgreindar framkvæmdir án þess að gæta þurfi að hefðbundinni málsmeðferð samkvæmt skipulagslögum og öðrum lögum sem annars gilda um undirbúning, töku og framkvæmd slíkrar ákvörðunar. Til að vega upp á móti þessu gerir frumvarpið ráð fyrir að við slíka ákvarðanatöku sé gætt samráðs við hlutaðeigandi landeigendur, tiltekna ráðherra og stofnanir auk viðkomandi sveitarfélags og tekið sé tillit til sjónarmiða þeirra eftir því sem tími vinnst til. Ég vil nefna í því sambandi að margar þeirra stofnana sem eru tilgreindar sem umsagnaraðilar í frumvarpinu hafa þegar komið á framfæri vilja sínum til samstarfs, sem er til fyrirmyndar, um framkvæmdina sem er fram undan; Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Minjastofnun Íslands, Skipulagsstofnun. Allt eru þetta stofnanir sem þekkja vel slíkar framkvæmdir út frá þeim leiðigörðum sem voru reistir við fyrri eldsumbrot þannig að ég fagna því að þessar stofnanir hafa lýst yfir vilja sínum til samstarfs við framkvæmdina og sýna skilning á þeirri stöðu sem uppi er. Almannavarnir munu boða þessar stofnanir, sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins, á sérstakan samráðsfund um byggingu varnargarðanna. Að sjálfsögðu, og við erum vafalaust öll sammála um það, er mikilvægt að leitast verði við að lágmarka umhverfis- og útlitsáhrif af framkvæmdum eftir því sem unnt er hverju sinni. Í frumvarpinu er einnig lögð til gjaldtaka til þriggja ára í þeim tilgangi að standa undir kostnaði við fyrirbyggjandi framkvæmdir og gjaldið rennur í ríkissjóð. Er lagt til að það verði innheimt af brunatryggðum húseignum. Spurningar hafa vaknað hvort aðrar leiðir séu heppilegri eins og til að mynda að nýta fjárveitingar ofanflóðasjóðs. Okkar mat er það að þetta fyrirkomulag sé bæði sveigjanlegra og þjálla en að fara með fjármögnun framkvæmdanna í gegnum ofanflóðasjóð sem er í umsjón ofanflóðanefndar. Ofanflóðasjóður fjármagnar venju samkvæmt verkefni sem hafa framkvæmdaáætlun til fimm ára. Hér er verið að tala um mjög snögga ákvarðanatöku þar sem þarf að bregðast hratt við og leggja til gjald sem leggst á brunatryggðar húseignir en áhrif gjaldtökunnar á vísitölu neysluverðs eru talin óveruleg. Ég get nefnt sem dæmi að gjald af íbúð með brunabótamat að fjárhæð 100 millj. kr. næmi um 8.000 kr. á ári en gjaldið nemur um 0,08‰ af brunabótamati. Það er verið að formfesta ákveðnar boðleiðir í þessu frumvarpi til ákveðins tíma því að þetta er tímabundið frumvarp og við metum það að þessi gjaldtaka, með því að setja í raun og veru á laggirnar sérstakt gjald fyrir þessar framkvæmdir í sérstakan sjóð, sé til þess fallin að gera framkvæmdina einfaldari, sveigjanlegri og þjálli. Við leggjum líka til að hún sé tímabundin þannig að unnt sé síðan að nota tímann fram undan til að skoða hvernig við viljum haga þessum málum til lengri tíma. Því miður er það þannig, a.m.k. á mínum tíma í þessu embætti, að þá hefur allmikið dunið á í náttúrunni og ég held að við getum bara horfst í augu við það að það er ekkert ólíklegt að svo verði áfram, hvort sem um er að ræða eldsumbrot á Reykjanesskaga eða aðra náttúruvá sem hefur verið kortlögð ágætlega af hálfu íslenskra stjórnvalda og hæstv. umhverfisráðherra kynnt góða skýrslu um þau málefni þar sem við getum líka átt eftir að sjá áhrif loftslagsbreytinga og annað. Ég held að það sé mikilvægt að við tökum síðar dýpri umræðu um það hvernig við viljum nákvæmlega hátta þessum málum. En þessu gjaldi er sem sagt ætlað að fjármagna þær framkvæmdir sem dómsmálaráðherra mun ákveða að ráðast í. Ég vil aðeins ræða það hér, svo að það sé algerlega skýrt, að í frumvarpinu er fjallað ágætlega um þessar framkvæmdir, þ.e. uppbyggingu varnargarða, gerð varnarfyllinga yfir veitumannvirki og gröft leiðarskurða. Svo að við segjum þetta á mannamáli þá snýst þetta um það að gera okkar til að reyna að verja byggðina í Grindavík og orkuverið í Svartsengi. Það liggja auðvitað mikil verðmæti í eignum í sveitarfélaginu Grindavík sem er mikilvægt að vernda ef nokkur kostur er, fjárhagsleg verðmæti og ekki síður tilfinningaleg verðmæti, hvort sem um er að ræða atvinnurekstur sem í mörgum tilfellum hefur verið ævistarf íbúa eða heimili, sem eru u.þ.b. 1.200 í þessu bæjarfélagi. Orkuverið í Svartsengi ásamt borholusafni og vinnslubúnaði hefur auðvitað umtalsvert fjárhagslegt virði en ekki síður vil ég vekja athygli hv. þingmanna á því að það yrði mjög vandasamt og kostnaðarsamt að koma á varaafli. Fyrirliggjandi upplýsingar benda til þess að kostnaður við kaup á neyðarkyndistöðvum sem duga fyrir lágmarksupphitun fyrir öll Suðurnes, sem er u.þ.b. 30.000 manns, og annan nauðsynlegan búnað sé um 2 milljarðar kr. en olíukostnaður vegna neyðarkyndistöðva gæti numið 800– 1.500 millj. kr. á mánuði auk annars rekstrarkostnaðar. Einn slíkur kyndiketill er til á landinu og unnið er að því að fullgreina hvaðan unnt er að kaupa slíka katla og flytja hingað með flugi. Hins vegar er alveg ljóst að umhverfisáhrif af rekstri slíkrar kyndistöðvar fyrir 30.000 manns yrðu veruleg og hún hefði í för með sér mikinn olíubruna. Kostnaðurinn við uppbyggingu varnargarðs við Svartsengi er áætlaður 2,5 milljarðar. Auðvitað er alltaf einhver óvissa, sem gert er ráð fyrir að sé um 20% en að hún minnki eftir því sem framkvæmdinni vindur fram og við sjáum betur hvernig þetta gerir sig. Gjaldtakan sem ég nefndi hér áðan mun hafa þau áhrif á ríkissjóð að tekjur aukast nálægt 1 milljarði kr. á árinu 2024. Tekjur ríkissjóðs af gjaldinu munu næstu tvö árin fylgja brunabótamati þeirra húseigna sem skylt er að tryggja samkvæmt lögum um náttúruhamfaratryggingu og mér finnst mikilvægt að nefna að áhrif gjaldtökunnar á vísitölu neysluverðs eru talin óveruleg. Aðdragandi þessa máls hefur auðvitað verið stuttur, eins og ég nefndi þá sendu almannavarnir þetta erindi á fimmtudagskvöld, en hins vegar var búið að vinna mikla vinnu við að kortleggja innviði, kortleggja og hanna slíka varnargarða ef til þess kæmi, þannig að það lá fyrir mikill undirbúningur. Þetta frumvarp var ekki sett í samráðsgátt Stjórnarráðsins vegna aðstæðna. Eigi að síður hefur verið mjög góð samvinna milli ráðuneyta, forsætisráðuneytis, að sjálfsögðu dómsmálaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis og innviðaráðuneytis, um efni frumvarpsins. Það er ekkert útilokað að fleiri þingmál kunni að koma til kasta Alþingis vegna þessarar stöðu á Reykjanesskaga en um það er of snemmt að segja núna. Við þurfum bara einfaldlega að fylgjast með. Ég tel að ég hafi gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins en ég vil einfaldlega segja að lokum að ég held að það skipti miklu máli að halda því til haga að formenn allra flokka á Alþingi tóku því einstaklega vel þegar ég hafði samband við þau á föstudaginn um að von væri á þessu frumvarpi. Það er vegna þess að þegar á reynir þá getur Alþingi Íslendinga hafið sig yfir okkar hversdagslegu þrætuefni, sem eru auðvitað mörg og mismunandi. Ég held að það skipti máli, ekki bara fyrir landsmenn alla heldur ekki síst íbúa í Grindavík. Það skiptir líka máli að við eigum ótrúlega gott kerfi viðbragðsaðila og vísindamanna og sjálfboðaliða, fólks sem er búið að vera á vaktinni mörg undanfarin ár því að margt hefur dunið á. Það hefur verið vakið og sofið undanfarna daga yfir þessari stöðu, að reyna að taka bestu mögulegu ákvarðanir til að vernda fólk. Stjórnkerfið allt er núna að helga sig þessu verkefni, ekki bara af hálfu ríkisins heldur líka, eins og ég segi, sveitarfélaga og stofnana um land allt því að það skiptir gríðarlegu máli. Það reynir á íslenskt samfélag að sýna úr hverju það er gert þegar svona atburðir steðja að og í þessum málum er það óvissan sem er kannski þyngst og þungbærust því að við vitum ekki nákvæmlega hvað er að fara að gerast. Það er auðvitað gríðarlega erfitt fyrir þau sem hafa þurft að yfirgefa heimili sín og vita ekkert um framhaldið. Þá skiptir máli að við sem samfélag stöndum með þeim. Þó að maður upplifi sig magnlausan gagnvart eyðileggingarmætti náttúrunnar þá skiptir líka máli að rifja upp seigluna sem við búum yfir sem samfélag. Við erum reiðubúin að takast á við það sem gerist. Íbúar Grindavíkur eru ekki einir í þessu viðfangsefni. Samfélagið allt stendur með þeim alla leið. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hæstv. forsætisráðherra og ávarpa Grindvíkinga beint. Þið megið vita að þjóðin öll stendur með ykkur og ég veit að þingheimur mun sýna það í verki að það er okkar skylda að standa með íbúum Grindavíkur. Þar er samstaða okkar alger núna, þvert á flokka. Þetta eru mjög erfiðir tímar og það er ógerningur að setja sig í spor þeirra sem þurftu að yfirgefa heimili sín í skyndi að kvöldlagi á föstudaginn eftir skjálftana sem á undan höfðu gengið. Óvissan, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á hér áðan, vegur auðvitað algerlega að grunnþörf fólks fyrir öryggi. Þó að fæst okkar geti skilið þessa tilfinningu til fulls þá kunnum við að takast á við ógn náttúruafla með samstöðu þjóðar. Við Íslendingar höfum gert þetta áður. Á tímum sem þessum stöndum við öll saman og þétt við bak samlanda okkar, Grindvíkinga. Ég vil bæta hér við, líkt og áður hefur komið fram, að þakklæti okkar til viðbragðsaðila er djúpt á tímum sem þessum. Við búum auðvitað að gífurlegri fagmennsku þar, þekkingu og algerri ósérhlífni sem er ómetanleg. Ég vil líka þakka landsmönnum öllum sem leggja sitt af mörkum, hvort sem það er með því að veita samborgurum sínum húsaskjól eða með öðrum hætti. Forseti. Þetta er ekki pólitískt eða flokkspólitískt mál að því leytinu að það kemur ekkert annað til greina en að standa með Grindvíkingum. Við erum þannig samfélag og samtryggingin er það sem gerir okkur að sterku samfélagi og veitir líka fólki von þegar svona áfall ríður yfir. Við vonum auðvitað það besta en hvernig sem málum vindur fram mun Samfylkingin styðja stjórnvöld í því verkefni sem nú er fyrir höndum, að virkja samtrygginguna til stuðnings Grindvíkingum og öðrum sem kunna að verða fyrir tjóni af völdum náttúruvár á Reykjanesskaga. Þetta lagafrumvarp um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga er auðvitað aðeins fyrsta viðbragð á Alþingi við þeirri alvarlegu stöðu sem upp er komin. Landsmenn munu líta til þess að við tryggjum lífsviðurværi fólks sem hefur þurft að flýja heimili sín. Andlega og félagslega áfallið er nógu alvarlegt þó að fjárhagslegar áhyggjur bætist ekki ofan á. Vissulega eigum við Atvinnuleysistryggingasjóð, sem hér hefur verið komið inn á, en við vitum það vel að grunnbætur eru ekki háar. Við vitum líka að hámark tekjutengingar atvinnuleysistrygginga er heldur ekki hátt og það varir aðeins í þrjá mánuði. Það er heldur ekki svo að þó að atvinnuleysi mælist lágt í landinu þá geti þúsundir manna gengið í hvaða störf sem er í þessari stöðu eins og ekkert sé. Það reynir verulega á samtrygginguna okkar á tímum sem þessum. Við fáum hraðsoðna innsýn inn í hvernig sameiginlegu kerfin okkar raunverulega standa. Almannavarnir hafa sýnt styrk sinn á síðustu árum og núna á síðustu dögum sömuleiðis. Ég treysti því, virðulegi forseti, að það verði ráðist í þessa vinnu nú á næstu dögum og vikum til að tryggja virðingarverða afkomutryggingu fyrir Grindvíkinga. Sú vinna mun eflaust vekja okkur til umhugsunar um hvar treysta megi sameiginlegu kerfin okkar fram á veginn fyrir fleiri sem þurfa nú þegar að reiða sig á þau. Svo að ég segi það bara aftur hér að lokum: Hugur okkar er hjá Grindvíkingum á þessum erfiðu tímum. Samstaða okkar með íbúum Grindavíkur er algjör. Það verður þingheimur að sýna í verki á næstu dögum og vikum.

Virðulegi forseti. Við höfum öll fylgst með jarðhræringum við Grindavík síðustu daga og við finnum til með samfélaginu í Grindavík. Þegar hafa orðið umtalsverðar skemmdir á innviðum og mannvirkjum og þrátt fyrir að umfangið sé ekki vitað á þessum tímapunkti er ljóst að okkar bíður risastórt verkefni. Það er því brýnt að Alþingi samþykki í dag löggjöf sem nær utan um það stóra verkefni sem fram undan er. Það er brýnt að það náist breið pólitísk sátt um málið og við sameinumst um að vernda mikilvæga innviði á Reykjanesskaga. Samhæfing og undirbúningur hafa á undanförnum árum verið lykilþættir í að takast á við áhrif eldgosa og annarra náttúruhamfara og þar spilar Alþingi Íslendinga lykilhlutverk. Markmiðið með lögum um almannavarnir er að endurspegla þá áherslu löggjafans að viðbragðskerfið geti brugðist við áföllum sem ein heild. Reynslan hefur sýnt okkur að það fyrirkomulag og uppbygging á viðbragðskerfi hefur reynst vel og nýtur trausts í samfélaginu. En forsendan fyrir því að kerfið virki sem skyldi er skilvirkt samstarf stjórnsýslustiga og skýrar heimildir til nauðsynlegra framkvæmda í þágu almannavarna. Reynsla undanfarinna ára, t.d. í Bárðarbungu og í Fagradalsfjalli, hafa sýnt okkur að fyrirbyggjandi aðgerðir og undirbúningur geta dregið úr áhættu og verndað líf og eignir. Við þurfum að vera vakandi, undirbúa okkur á öllum sviðum samfélagsins og samhæfa okkur þannig að við getum mótað öruggara umhverfi fyrir okkur og komandi kynslóðir. Það er dómsmálaráðherra sem fer með málefni almannavarna og er æðsti yfirmaður almannavarna í landinu. Það er lykilatriði að þær heimildir sem ráðherra eru faldar séu skýrar. Það er nauðsynlegt að hafa skýran lagalegan grundvöll fyrir nauðsynlegum framkvæmdum í þágu almannavarna, t.d. uppbyggingu varnargarða, gerð varnarfyllinga yfir veitumannvirki og gröft leiðarskurða. Allt eru þetta framkvæmdir sem geta skipt sköpum við aðstæður eins og nú eru uppi. Það frumvarp sem hér er rætt um grundvallar mikilvægi þessa og mikilvægi þess að grípa til fyrirbyggjandi ráðstafana vegna þeirra líkinda sem talin eru vera á því að eldgos hefjist á Reykjanesskaga í allra nánustu framtíð. Frumvarpið er lagt fram í því augnamiði að tryggja að hægt verði að grípa fyrirvaralaust til nauðsynlegra framkvæmda með fyrirbyggjandi hætti til að draga úr eða koma í veg fyrir tjón á mikilvægum innviðum og öðrum almannahagsmunum áður en það er um seinan. Við erum stöðugt minnt á hættuna sem fylgir náttúruöflum og því er mikilvægt að halda áfram og styrkja samstarf milli allra aðila, hvort sem um ræðir ráðuneyti, stofnanir, sveitarfélög eða aðra sem hlut eiga að máli. Þess vegna vil ég ítreka mikilvægi þess samráðs sem fyrirhugað er í frumvarpinu við hlutaðeigandi landeigendur, sveitarfélög og stofnanir og að tekið sé tillit til þessara sjónarmiða við ákvarðanatöku sem þessa. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að breið sátt náist um það frumvarp sem hér er lagt fram. Frumvarpið varðar mjög ríka almannahagsmuni þar sem stjórnvöldum eru veittar nauðsynlegar valdheimildir til að koma í veg fyrir að mikilvægir innviðir og aðrir almannahagsmunir verði fyrir tjóni af völdum náttúruvár. Verði frumvarpið að lögum getum við betur tryggt að samfélagið okkar sé ekki einungis viðbúið heldur einnig verndað í þeirri óvissu og áhættu sem náttúruhamfarir geta valdið.

Virðulegi forseti og allir elsku hjartans Grindvíkingar. Hverjum hefði dottið í hug fyrir viku síðan að við ættum eftir að standa í þessari stöðu hér, að horfa upp á þá óvissu sem ríkir í fallega bænum ykkar? Hvernig hefði mér dottið það í hug þegar ég var að syngja með ykkur fyrir fjórum vikum síðan að við stæðum í þessum sporum í dag? En svona er landið okkar. Við búum á eldfjallaeyju og hér erum við að ganga í gegnum óvæntar náttúruhamfarir í formi snjóflóða og eldgosa ítrekað án þess í rauninni að vita það fyrir fram. Það er á þeim tímum sem er ómetanlegt að þingheimur skuli standa saman, að við skulum vera með hug og hjarta hjá ykkur, að við skulum öll hafa hjarta úr gulli, bæði við sem hér störfum og landsmenn allir. En við megum ekki gleyma þeim sem eru einir og hafa þurft að yfirgefa heimili sitt í Grindavík, fólk sem á í rauninni hvergi höfði sínu að halla og er óttaslegið og einmana. Kæru landsmenn, við verðum öll að passa upp á þau líka. Öll okkar viðbragðsteymi, öll sú óeigingjarna fórnfýsi sem allir eru að sýna er ómetanleg og sýnir úr hverju við erum gerð þegar kemur að því að standa saman. Þess vegna kemur mér svolítið á óvart, og það er líka ágætt að vera ekki alltaf alveg jákvæður við allt og alla endalaust - ég er ósammála þeim þætti hjá ríkisstjórninni að ætla að hækka álögur á fasteignir í landinu. Ég er ósammála því þegar við eigum okkar náttúruhamfaratryggingasjóð sem telur tugi milljarða. Ég er ósammála því þegar við eigum varasjóð til hliðar við ríkissjóð sem telur yfir 30 milljarða. Ég er ósammála því að það sé réttlætanlegt, þó að það hafi lítil áhrif á vísitölu og þróun verðbólgu í landinu, að við skulum í rauninni ekki taka þetta í fangið sjálf hér á hinu háa Alþingi. Ríkisstjórninni ber skylda til þess að sjá til þess að allir séu varðir og allir geti um frjálst höfuð strokið og ef við náum þeim markmiðum sem við stefnum að þá eigum við ekki að nauðsynjalausu að hækka álögur á almenning í landinu. Þannig að ég segi þetta, elsku fólk. Það sem við erum að horfa upp á og takast á við núna og Grindvíkingar sérstaklega - við getum aldrei gert okkur í hugarlund hvernig þeim líður. Ég veit bara að þetta hlýtur að vera svipað og þegar maður missir ástvin allt í einu. Maður er í sorg og maður áttar sig ekki á sorgarferlinu fyrr en löngu síðar. Maður er í afneitun og trúir ekki því sem maður er að lenda í. Hvernig gat þetta komið fyrir mig? En svona er staðan, þannig að fólkið okkar sem hefur þurft að flýja heimili sín er varla enn þá búið að átta sig á því og er enn þá að ganga í gegnum áföll og fleiri sem eiga eftir að koma eftir á. Það er önnur áskorun hér á hinu háa Alþingi, að sjá til þess að öll teymi séu virk og það sé tekið utan um alla í þeim áföllum sem þau eiga eftir að ganga í gegnum. Áfallahjálp fyrir þetta fólk verður að vera 100% tryggð. Þannig að eins og staðan er í dag þá segi ég: Við eigum nóg fjármagn til að styðja við og styrkja alla innviði og varnargarða og allt gera og við skulum gera það með góðum brag án þess að auka álögur á þjóðina í heild sinni og koma með aukaskattlagningu. Mér finnst hún algerlega óverjandi með öllu á meðan við verðum að standa við það sem okkur er ætlað að gera, að vernda alla landsmenn. Elsku Grindvíkingar. Ég veit að þið eigið um sárt að binda og ég veit að við erum öll tilbúin að taka utan um ykkur af öllu hjarta. Það eru komnar hjálparstöðvar. Það er ótrúlegt og maður kemst bara við þegar maður sér góðviljann úti í samfélaginu og hvað við erum öllsömul sem ein fjölskylda þegar við eigum um sárt að binda. Þess vegna ítreka ég að þarna eru einstaklingar sem eiga enga að, sem eru að koma frá öðrum löndum og líður mjög illa. Við verðum að passa upp á þau sérstaklega og vera alveg viss um að enginn - enginn - verði skilinn út undan. Þið megið vita það, elsku Grindvíkingar, að við hér á hinu háa Alþingi munum standa með ykkur og halda utan um ykkur sem einn maður á meðan þið gangið í gegnum þetta erfiðleikatímabil. Jólin eru fram undan og okkar ósk er einfaldlega sú að þessi umbrot sem eiga sér stað núna á Reykjanesi hætti bara við allt saman, það kulni í þessu og þetta fjari bara út. Það er í rauninni fallegasta sviðsmyndin sem við getum látið okkur dreyma um en því miður kannski ekki sú sviðsmynd sem við getum byggt á. Það breytir ekki þeirri staðreynd að saman erum við ósigrandi og saman getum við unnið hvað sem er og saman ætlum við líka að sigrast á þessu.

Forseti. Í dag er hugur okkar allra hjá Grindvíkingum sem hafa þurft að flýja heimili sín og búa við algera óvissu um framhaldið. Það er ótrúlega fallegt að verða vitni að þeirri samstöðu og samkennd sem þjóðin hefur sýnt Grindvíkingum síðustu daga. Á tímum sem þessum skiptir mestu máli að við stöndum þétt við bakið á þeim og gerum okkar allra besta til að raskið af þessum hörmungum verði sem minnst og vari sem styst. Þá vil ég taka undir einlægar þakkir til viðbragðsaðila fyrir óþreytandi og óeigingjörn störf í þágu almennings. Forseti. Frumvarpi þessu er ætlað að gera viðbragðsaðilum kleift að byggja varnargarða til að reyna eftir fremsta megni að verja byggðina í Grindavík og virkjunina í Svartsengi og tryggja þannig nauðsynlega grunnþjónustu við alla íbúa á Suðurnesjum. Markmið frumvarpsins er því mjög mikilvægt og við Píratar styðjum það markmið heils hugar. Þinginu er gefinn mjög skammur tími til að afgreiða þetta frumvarp en stefnt er að því að klára það í kvöld. Þegar af þeirri ástæðu er vert að staldra við og spyrja sig hvort öll atriði í þessu frumvarpi þurfi slíka flýtimeðferð til að markmiðinu með frumvarpinu verði náð. Í fyrsta lagi þarf að velta því upp hvort þörf sé á að búa til nýjan skattstofn á einum degi til að greiða fyrir framkvæmd sem vel ætti að rúmast innan fjárlaga. Þegar 2,5 milljarða framkvæmdir eru skoðaðar í samhengi ríkisfjármála er ekki um stóra upphæð að ræða. Hefur verið skoðað að afgreiða þessa tilteknu framkvæmd með varasjóði ríkisstjórnarinnar og viðbótarfjárlögum næsta árs? Fjárlögin eru jú til umfjöllunar í fjárlaganefnd þessa dagana. Slík nálgun myndi gefa okkur meira rými til að ræða hvernig fjármögnun á vörnum fyrir mikilvæga innviði landsins væri best fyrir komið. Þess í stað fer ríkisstjórnin þá leið að leggja til nýjan skattstofn, tímabundið samkvæmt frumvarpinu en hann ber þó öll merki þess að eiga að gilda um ókomna tíð. Okkur finnst í öllu falli ekki nauðsynlegt að samþykkja nýjan skattstofn á einum degi í dag þar sem skattheimtan á hvort eð er ekki að taka gildi fyrr en um áramótin samkvæmt frumvarpinu. Forseti. Í öðru lagi vil ég nefna þau lög sem vikið er til hliðar í 5. gr. frumvarpsins. Mögulega þurfa ákveðnir hlutar þessara laga að láta undan á neyðarstundu en við setjum spurningarmerki við nauðsyn þess að afnema níu lagabálka eins og þeir leggja sig. Í núgildandi lögum er ráðherra t.d. heimilt nú þegar að veita undanþágu frá umhverfismati þegar eini tilgangur framkvæmdarinnar er almannavarnaviðbragð. Þá er stór spurning hvort virkilega sé nauðsynlegt að taka stjórnsýslulögin öll úr sambandi, sér í lagi þau ákvæði sem snúa að rétti almennings til upplýsinga og að ráðafólk gæti að hæfi sínu við ákvarðanatöku. Ég hef áhyggjur af því að undanþágurnar skv. 5. gr. séu of víðtækar og ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða hvort hægt sé að ramma þær betur inn þannig að almenn réttindi almennings og umhverfis geti átt samleið með rétti íbúa Suðurnesja til þeirrar grunnþjónustu sem framkvæmdunum er ætlað að standa vörð um. Í landi eins og Íslandi, þar sem náttúran getur gert okkur skráveifu á milljón ólíka vegu, þurfum við að eiga lagaramma sem stendur af sér neyðartímabil. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, vil ég ítreka það sem ég sagði hér í upphafi; Píratar styðja heils hugar að innviðir verði tryggðir fyrir verstu afleiðingum hugsanlegs eldgoss. Ég bind vonir við að allsherjar- og menntamálanefnd vinni vel úr málinu og nái utan um þessi sjónarmið þannig að Alþingi geti í lok dags skilað frá sér lögum sem virka vel fyrir öll.

Virðulegi forseti. Um 3.700 manns hafa nú yfirgefið heimili sín í Grindavík og við okkur blasir náttúruvá af áður óþekktum skala á Reykjanesi á okkar líftíma. Ég vil byrja á því að lofa hugrekki og æðruleysi Grindvíkinga og senda þeim ásamt öllum viðbragðsaðilum allar mínar bestu kveðjur. Hugur okkar er hjá ykkur og við munum standa þétt við bakið á ykkur. Jarðhræringar á undanförnum vikum hafa sannarlega gefið til kynna að mögulegt eldgos á Reykjanesskaga geti ógnað íbúum og mikilvægum innviðum. Við þurfum því nauðsynlega að grípa til aðgerða sem varið geta öryggi og almannahagsmuni. Undirbúningur hefur verið í gangi frá því að jarðhræringar hófust á skaganum. Mikil vinna fór í að rannsaka áhrif varnargarða, hanna þá og undirbúa aðgerðir ef til þeirra þyrfti að grípa. Sú ómetanlega vinna sem hefur farið fram á undanförnum þremur árum gefur til kynna að þeir kunna að vera til þess fallnir að verja mikilvæga innviði og líf fólks. Þökk sé dugnaði og elju þeirra sem byggðu upp innviði okkar á Reykjanesi njótum við nú orku úr iðrum jarðar. Við fáum rafmagn og heitt vatn frá Svartsengi, orku sem okkur hefur tekist að beisla. Sú orka ógnar nú einnig innviðum. Við verðum að grípa til aðgerða. Burt séð frá því hvernig núverandi atburðir munu enda er það frumvarp sem við ræðum hér gríðarlega mikilvægt. Virknin á Reykjanesi er komin til að vera og við stöndum andspænis ógnum náttúrunnar. Það er ein af frumskyldum ríkisvaldsins að vernda mikilvæga innviði samfélagsins og aðra hagsmuni fyrir hugsanlegu tjóni af völdum náttúruvár og sambærilegra atburða. Þar af leiðandi ber okkur skylda til þess að grípa til nauðsynlegra forvarna. Forvarnagjald sem sett verður á með frumvarpi þessu mun renna í ríkissjóð og því er ætlað að standa undir kostnaði við fyrirbyggjandi framkvæmdir. Allur kostnaður vegna þeirra framkvæmda sem dómsmálaráðherra mun þurfa að ákveða að ganga í mun því greiðast úr ríkissjóði. Virðulegi forseti. Það er vert að minnast á mikilvægi þess að hefja vinnu við nýjan náttúruvársjóð sem tekur í heild sinni til allra forvarna vegna náttúruvár hér á landi. Við höfum rætt um slíkan sjóð hér á Alþingi. Myndi hann skila því að við yrðum enn betur undirbúin undir hvers kyns náttúruvá. Ég vænti þess að frumvarp þetta sem við ræðum hér í dag verði afgreitt í lok dags. Nú þegar hefur verið ákveðið að hefja vinnu við varnargarða en sú vinna veltur auðvitað á því að öryggi starfsmanna verði ekki ógnað. Sjálfur hef ég aldrei upplifað viðburði sem þá sem gengið hafa yfir okkur á undanförnum dögum á Suðurnesjum. En ég get ekki sett mig í spor vina minna í Grindavík. Ég vil því ítreka kveðjur mínar til þeirra og segja það að við munum standa með Grindvíkingum eins og við höfum staðið með samlöndum okkar í gegnum tíðina þegar náttúruvá skellur á. Lífið mun halda áfram og sama hvað á dynur tökumst við á við allar áskoranir saman.

Forseti. Atburðir síðustu daga minna okkur á smæð okkar gagnvart náttúruöflunum og mikilvægi þess að við stöndum saman þegar á reynir. Hugur okkar er hjá íbúum Grindavíkur sem hafa mátt þola miklar raunir á undanförnum vikum og mikil áföll á síðustu dögum. Óvissan hjá þeim um framtíðina er algjör. Enginn getur svarað því hvað muni gerast, hvort og hvar muni gjósa, hvort mögulegt verði að snúa aftur heim, snúa til fyrra lífs, um afdrif eigna, vinnustaða, skóla, samfélags. Viðreisn styður þá nauðsynlegu og mikilvægu löggjöf sem hér er rætt um. Hún tekur á vörnum lykilinnviða og skapar ramma fyrir viðbrögð við yfirvofandi hættu. Það er mikilvægt. Þetta hlýtur þó aðeins að vera fyrsta skrefið. Við hljótum að ræða frekari skref, sérstaklega til að draga úr óvissu íbúa Grindavíkur. Við megum okkar lítils gagnvart náttúruöflunum en við getum lofað stuðningi, lofað að deila áhættu með íbúum Grindavíkur, lofað að þeirra tjón sé tjón okkar allra. Við getum þannig borið með þeim hluta byrðanna sem náttúruöflin hafa lagt þeim á herðar, sagt skýrt og greinilega þannig að enginn vafi sé í þeirra huga hvaða aðstoð þeir geti gert ráð fyrir að njóta. Óumflýjanlega munu neikvæðar afleiðingar þeirra atburða sem við verðum vitni að fyrst og fremst bitna á Grindvíkingum. Geta okkar til að deila með þeim byrðum er takmörkuð en einmitt þess vegna þurfum við að vera skýr með hvernig samfélagið mun styðja þá ef allt fer á versta veg. Viðreisn kallar því eftir því að hugað sé að lausnum um hvernig best megi létta undir með íbúum Grindavíkur, hvernig draga megi úr óvissu þeirra og áhyggjum svo þeir geti einbeitt sér að aðsteðjandi vandamálum. Viðbrögð almennings við neyð Grindvíkinga sýna að þetta er viðhorf íslensku þjóðarinnar. Þar ræður samhugur. Hér á sá samhugur einnig ráða för.

Herra forseti. Ég og við í Miðflokknum munum að sjálfsögðu styðja þetta mál eins og ég hef þegar lofað hæstv. forsætisráðherra, enda löngu orðið tímabært að veita heimildir til að ráðast í þær aðgerðir sem hér eru nefndar og ég raunar kallaði eftir í síðustu viku. Það eru þó ákveðin atriði sem ég tel rétt að gera athugasemd við og hvet til að fái umræðu í nefndinni. Þar á ég einkum við þau áform að leggja á nýjan skatt eða hækka skatta til að ráðast í þessar hugsanlegu og líklegu framkvæmdir. Ég hefði talið æskilegra að nýta þá sjóði sem fyrir eru til að ráðast í þær aðgerðir sem þarf, hvort sem þar er litið til náttúruhamfaratryggingar eða ofanflóðasjóðs, og talið einfaldast að breyta reglum um þá sjóði, til að mynda ofanflóðasjóðs svo hægt væri að nýta hann strax í þessar aðgerðir enda hafa þar safnast saman meiri peningar heldur en hægt hefur verið að nýta á undanförnum árum og raunar ríkisstjórnin gengið á sjóðinn og notað í önnur verkefni. Spurt var um þetta 2019, held ég að það hafi verið, og það var þegar búið að nýta 10 milljarða úr þeim sjóði í önnur verkefni heldur en ofanflóðavarnir. Ég tel því æskilegt að nefndin og þingmenn skoði möguleika sem þessa svo hægt sé að nýta það fjármagn sem fyrir er hratt og vel. Að því sögðu fagna ég því þó að sjálfsögðu að brugðist sé við núna og eins og segi er það ekki seinna vænna. Mér skilst að varnargarðar í kringum eða í nágrenni Grindavíkur og Svartsengis hafi verið hannaðir fyrir þremur árum síðan þannig að undirbúningsvinna hefur farið fram að einhverju eða miklu leyti og ætti að vera hægt að ráðast í framkvæmdir hratt þegar menn eru búnir að meta það hvar og hvernig eigi að ráðast í þær. Við skulum líka hafa í huga að hvernig sem fer með hugsanlegt eldgos hefur þegar orðið gríðarlegt tjón í Grindavík. Það þarf að liggja fyrir tímanlega hvernig verður tekist á við það. Við höfum séð myndir af götum en getum rétt ímyndað okkur hvort þetta hafi ekki haft mjög veruleg áhrif á annað sem við höfum ekki séð; heimili fólks, annað húsnæði, lagnir o.s.frv. Það getur orðið dýrt að ráðast í að bæta þar úr. En það er betra að fyrir liggi í tæka tíð hvaða reglur munu gilda um það og hvernig staðið verði að því fremur en að farið verði í að deila um það eftir á. Hvernig sem fer með hugsanleg eldsumbrot eru allar líkur á því að við samfélagið munum þurfa að spara á öðrum sviðum, forgangsraða í þágu Grindvíkinga, og ég ímynda mér að allir landsmenn geti sameinast um það. Það má ekki gleyma því heldur að þetta mun hafa langtímaáhrif á svo mörgum sviðum. Það mun þurfa umtalsverðan sálrænan stuðning til að mynda fyrir íbúa Grindavíkur á komandi tímum eftir það sem þeir hafa þegar gengið í gegnum, ég tala nú ekki um ef það fer verr. Það má ekki heldur gleyma mikilvægi atvinnulífs og verðmætasköpunar fyrir þetta byggðarlag og fólkið sem þar starfar. Þess vegna hvet ég stjórnvöld einnig til að huga að því strax hvernig verður komið til móts við verðmætasköpunina í samfélaginu og vernd starfa eða takist það ekki, takist ekki að vernda störfin vegna náttúruhamfaranna, þá sé til reiðu áætlun um hvernig komið verði til móts við fólkið fjárhagslega. Það þarf einnig að huga að þáttum á borð við flug til og frá landinu. Er allt til reiðu ef Keflavíkurflugvöllur skyldi lokast til lengri eða skemmri tíma? Hvernig er staðan á Akureyrarflugvelli, Egilsstaðaflugvelli o.s.frv. til að taka þá við hlutverki Keflavíkurflugvallar? Auðvitað vonum við að ekki komin til lokana um Keflavík og gerum ekkert ráð fyrir því, líkur á gosi í hafi hafa til að mynda, að mér skilst, heldur minnkað. En þetta er tíminn til að undirbúa ráðstafanir til að mæta ólíkum sviðsmyndum, ólíkum atburðum. Ég held líka að við ættum að nota tækifærið, við þingmenn, eins og fleiri hafa gert hér auðvitað, og þakka því fólki sem þessa dagana vinnur dag og nótt að því að takast á við þessar miklu raunir og vernda Grindvíkinga og aðra landsmenn og halda okkur upplýstum. Ég hvet til þess að hugað verði sérstaklega að stuðningi við þá sem vinna þá vinnu, til að mynda björgunarsveitirnar, ekki hvað síst björgunarsveitina Þorbjörn í Grindavík. Loks óska ég Grindvíkingum öllum, eins og við þingmenn allir gerum, velfarnaðar og þeir mega vita að við þingmenn hér munum allir standa með þeim og ég er fullviss um að það muni landsmenn allir gera líka.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka forsætisráðherra fyrir að koma málinu fram svo fljótt og örugglega sem raun ber vitni. Það er ábyrgðarhlutverk okkar hér á Alþingi á tímum sem þessum að standa saman um stórar ákvarðanir, ákvarðanir sem snerta líf og hag íbúa landsins. Við vitum hvað það þýðir að búa í landi þar sem náttúruöflin láta finna fyrir sér reglulega og minna okkur á hvers þau eru megnug og hver ræður för. Undanfarin ár höfum við séð magnaða samstöðu þjóðarinnar, hvort sem var í heimsfaraldri, skriðuföllum, snjóflóðum eða eldsumbrotum síðustu missera. Fremst þar í flokki eru viðbragðsaðilar, oft sjálfboðaliðar sem leggja sitt daglega líf til hliðar af þeirri hugsjón að hjálpa öðrum þegar svo ber undir. Í ljósi viðburðanna á Reykjanesskaga sjáum við enn og aftur samtakamátt þjóðarinnar. Það að íbúum Grindavíkur hafi verið komið í öruggt skjól verður að teljast einhvers konar björgunarafrek. Við eigum okkar viðbragðsaðilum ótrúlega margt að þakka en ekki síst eiga Grindvíkingar sjálfir mest hrós skilið fyrir rósemi sína og ábyrga frammistöðu á þessum erfiðu tímum. Hugur okkar allra er hjá Grindvíkingum. Það er engin tilfinning rétt og það er engin tilfinning röng. Það eru engin viðbrögð rétt eða röng við áföllum. Við þurfum að horfa fram á veginn. Við þurfum að takast á við daglegt líf, hlúa hvert að öðru og leggja sérstaklega áherslu á að sinna börnunum sem búa núna við mikla óvissu. Ég treysti því að þingheimur standi saman um að afgreiða þetta mikilvæga mál. Það er frumskylda okkar kjörinna fulltrúa að verja farsæld og velferð þeirra sem verða fyrir barðinu á okkar óblíðu náttúruöflum og einnig að vernda mikilvæga innviði á Reykjanesskaga.

Herra forseti. Óvissuástandið sem nú ríkir er Grindvíkingum nánast óbærilegt. Líkur eru til þess að fyrir höndum sé eitt stærsta samfélagslega verkefni sem þjóðin hefur tekist á við. Í slíkum aðstæðum er samtakamátturinn mikilvægur. Öll vonum við þó að upptök eldgoss verði á eins hagstæðum stað og mögulegt er. Enginn ræður við náttúruöflin, þau fara sínu fram og það er eðlilegt að fyllast vanmætti þegar yfirvofandi eru hamfarir sem gætu orðið meiri en við höfum áður upplifað. En það sem við getum gert er að vera til staðar fyrir þá sem á þurfa að halda og gæta að öryggi og velferð allra þeirra sem hafa þurft að yfirgefa heimili sitt. Það er eðlilegt að fólk hafi áhyggjur af starfi sínu og framtíð. Fólk veltir fyrir sér tjóni í vatns- og rafmagnsleysi og áhrifum svörtustu sviðsmyndarinnar á líf þess og upplifir allan tilfinningaskalann. Grindvíkingar þurfa stuðning og skilning. Fólki sem stendur veikt félagslega þarf að veita sérstakan gaum og innflytjendum sem ekki eiga bakland hér á landi sérstaklega. Húsnæðismál, skólamál, dagvistun, afþreying og sáluhjálp eru dæmi um verkefni sem við getum og eigum að halda vel utan um. Sveitarstjórnarfólkið í Grindavík hefur verið í sambandi við önnur sveitarfélög sem eru boðin og búin til hjálpar. Stjórnvöld þurfa að nýta tímann vel í allar þær fyrirbyggjandi aðgerðir sem mögulegar eru, allt frá byggingu varnargarða líkt og við ræðum nú að hamfaratryggingum og hvernig við tryggjum afkomu fólks og heilsu. Við skulum nýta reynsluna af öðrum áföllum sem við höfum gengið í gegnum og aðgerðum sem gripið hefur verið til. Við skulum læra af því sem þar hefur gengið vel og einnig af því sem betur hefði mátt fara. Ég get nefnt gosið í Vestmannaeyjum og nýlegar aðgerðir eins og Covid-aðgerðirnar og viðbrögð við afleiðingum skriðufalla í Seyðisfirði. Gætum að fólki fyrst og fremst, velferð barna og þeirra sem eldri eru, í óvissu og aðstæðum sem enginn vill vera í.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram í dag og framsögu hæstv. forsætisráðherra. Við sem þekkjum þessa tilfinningu að þurfa að yfirgefa heimili okkar stöndum í hjarta okkar með Grindvíkingum í dag. Það er engin spurning. Þetta þurfti ég sjálfur að gera fyrir 50 árum síðan og við áttum okkur á því, Vestmannaeyingar, í hvaða stöðu þeir eru, enda hafa þeir sent þeim samúðarkveðjur og hvatningu til að starfa með þeim. Ég vil líka þakka viðbrögð Alþingis og ríkisstjórnarinnar að vilja verja mikilvæga innviði og almannahagsmuni á þessari stundu. Það er gríðarlega mikilvægt að þau skilaboð séu skýr og að þingið afgreiði þetta einróma og að við tökum okkur skamman tíma til þess. Virðulegur forseti. Í þessari stöðu þurfum við að horfa inn á við, horfa á fjölskylduna, horfa á börnin og afa og ömmu og gefa tíma, láta rykið setjast. Það liggur því ekki alveg á því að koma öllum í skóla sem fyrst. Það liggur mest á því að fjölskyldan sameinist og standi vörð um hvert annað á þessum erfiðu stundum sem nú ganga yfir. Ég veit að það eru margir að leita sér að húsnæði og það er fyrst og fremst það sem þarf að finna til að fá festu í lífið. Svo koma skólarnir og atvinnan í framhaldinu. Virðulegur forseti. Það er líka mjög mikilvægt að frá þinginu og ríkisstjórninni komi skýr skilaboð um það að lán og skuldbindingar og afborganir sem íbúar í Grindavík eiga yfir höfði sér og hafa tekið verði fryst og fólk þurfi engar áhyggjur að hafa af því á meðan þessi staða er uppi, á meðan fólk er að koma sér fyrir. Það er gríðarlega mikilvægt að þau skilaboð komi sem fyrst til fólksins að fyrirtækjunum og heimilunum verði hjálpað til að bjarga verðmætum. Það er líka mjög mikilvægt. Það eru gríðarleg verðmæti í húfi. Og að tryggja greiðslugetu fyrirtækjanna og heimilanna í náinni og lengri framtíð. Það er gríðarlega mikilvægt að um þetta sé samstaða í þinginu og að skilaboðin frá þinginu til Grindvíkinga sé algerlega skýr hvað þetta varðar. Ég óska Grindvíkingum blessunar og velfarnaðar á þessari stundu.

Virðulegur forseti. Við höfum alltaf verið samofin náttúruöflunum og undir náð og miskunn móður náttúru. Það er verið að minna okkur hressilega á það þessa dagana og það þarf að gefa skýr skilaboð til samfélagsins og þeirra sem hafa þurft að yfirgefa heimili sín í mikilli óvissu um hvað framtíðin ber í skauti sér. Hér er verið að veita ráðherra skýra lagaheimild til að taka ákvörðun um nauðsynlegar framkvæmdir í þágu almannavarna sem miða að því að koma í veg fyrir að mikilvægir innviðir og aðrir almannahagsmunir verði fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara sem tengjast eldsumbrotum á Reykjanesskaga. Hér eru uppi sérstakrar aðstæður sem nauðsynlegt er að bregðast hratt og örugglega við. Gert er ráð fyrir að ráðherra verði heimilt að taka ákvörðun um tilgreindar framkvæmdir og hrinda þeim af stað án þess að önnur lög geti hugsanlega torvelt slíka ákvarðanatöku. Við aðstæður eins og þær sem upp eru komnar þurfa ákvarðanir að vera fumlausar og upplýsingar til samfélagsins á Reykjanesi skýrar og aðgengilegar. Við erum að tryggja sveigjanlegra fyrirkomulag og að kostnaðurinn af fyrirbyggjandi framkvæmdum verði greiddur úr ríkissjóði. Við þurfum að hafa í huga í umræðunni að aðgát skal höfð í nærveru sálar, en íbúar í Grindavík hafa þurft að upplifa það að lifa í stöðugum ótta við harða jarðskjálfta með tilheyrandi álagi á andlega líðan og í ofanálag þurft að yfirgefa heimili sín á innan við 30 mínútum í algjörri óvissu um hvað framtíðin ber í skauti sér. Viðbragðsaðilar á svæðinu eru líka margir hverjir íbúar í Grindavík og álagið mjög mikið á þá á þessum tímum. Ég vil bara þakka viðbragðsaðilum fyrir sína ómetanlegu vinnu við þessar aðstæður. En verkefnið okkar er að fólkið finni fyrir því að kerfið sé til staðar þegar náttúran minnir svona hressilega á sig. Okkar verkefni er að tryggja að við byggjum slík kerfi upp sem gerir akkúrat það. Hv. þingmenn. Um þessar mundir erum við öll Grindvíkingar og við virkjum hina sönnu íslensku samstöðu í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég er eiginlega bara agndofa yfir þessum atburðum sem hafa átt sér stað um helgina og það eru engin orð sem geta lýst hvernig manni líður á þessum tímapunkti. Ég fór á íbúafund sem haldinn var í Stapanum 8. nóvember, mjög yfirgripsmikill fundur og mikill fróðleikur sem vísindamenn báru á borð fyrir okkur. En það var enginn sem lét sér detta í hug að það sem hefur teiknast upp núna myndi eiga sér stað, enginn. Við vorum að ræða kvikuinnskot fyrir norðan Þorbjörn, en að sjá síðan kvikuna stökkva bara yfir götuna og taka svo strauið beint niður í Grindavík á örskotsstundu - það er ótrúleg atburðarás sem var greinilega ekki hægt að sjá fyrir og vakna síðan upp við vondan draum að kvikan var bara komin undir fætur Grindvíkinga á föstudagskvöldinu. Ég hristist og nötraði heima hjá mér á föstudagskvöld og maður getur svo sem ímyndað sér hvernig staðan var heima hjá Grindvíkingum sem voru nánast með skjálftana undir löppunum á sér. Það hlýtur að hafa verið skelfileg upplifun. Það sem við erum að gera hér í dag finnst mér vera byrjun á stóru og miklu verkefni sem ég held að muni taka langan tíma. Það sem búið er að gera voru bara bjargráð, að koma fólki í skjól, og síðan hljótum við að spyrja: Hvað svo? Hvað verður um fólk sem hefur þurft að yfirgefa heimili sín? Hvað verður lítil börn sem hafa verið rifin upp úr skóla og frá vinum sínum? Hvað verður um fyrirtækin sem eru að afla tekna til þess að fólk geti síðan séð fyrir sér? Hvernig eiga lítil fyrirtæki að borga reikninga eða senda út reikninga? Hvernig á stjórnsýslan að virka? Allt eru þetta stórar og miklar spurningar sem við þurfum að svara og við þurfum að vera tilbúin á vaktinni á hvaða tíma sem er næstu daga, vikur og jafnvel mánuði. Maður sér þó alveg ótrúlegan kraft í umhverfinu og fólkinu sem hefur verið á vaktinni alla helgina, staðið sig alveg framúrskarandi vel. Maður sér líka viðbrögðin hjá Grindvíkingum sjálfum sem nú þegar eru farnir að horfa til þess að láta bara lífið ganga. Ég las bara áðan að Verkalýðsfélag Grindavíkur er að koma upp aðstöðu hjá VR til að halda félaginu gangandi. Stjórnsýsla Grindavíkur er einnig á fleygiferð við að koma sér upp aðstöðu því að það þarf auðvitað að sinna mörgum þáttum þó að sveitarfélagið sjálft standi autt og yfirgefið. Mig langar síðan að ræða að það verður stórt og mikið verkefni að koma fólki í varanlegt húsnæði og þá hljóta íbúarnir að spyrja: Hvernig á ég að borga fyrir það, ég stend varla undir láninu mínu, hvað þá að þurfa að taka á mig húsaleigu kannski til fjölda mánaða? Ég held að það sé líka rétt að horfa til þess að við séum ekki að dreifa fólki of mikið því að Grindvíkingar eiga auðvitað bara sína vini og sína fjölskyldu og það er gott ef fólk getur verið saman á einhvern hátt. Við eigum þingmann í Grindavík sem fékk að upplifa þetta á eigin skinni. Fjölskyldan er tvístruð, litlu strákana hans langar að vera í fótbolta með öðrum strákum sem æfðu með þeim. Það eru svona hlutir sem skipta máli og það er ekki hægt að láta fólk bíða í sumarbústöðum svo vikum skiptir. Fyrst og fremst vil ég leggja áherslu á það að við stöndum með Grindvíkingum og tryggjum það að hlutirnir verði í lagi til framtíðar.