Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gefið hefur verið út svohljóðandi bréf, sem ég hyggst lesa í fjarveru hæstv. forsætisráðherra: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 23. janúar 2023 kl. 15:00. Gjört á Bessastöðum, 18. janúar 2023. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Ég vil nota tækifærið hér að loknum lestri þessa bréfs og bjóða hæstv. forseta og hv. þingmenn velkomna til þingfunda starfa á nýju ári.

Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra góðar óskir í garð okkar alþingismanna. Jafnframt býð ég hv. alþingismenn velkomna til þingfunda á ný eftir jólahlé en þeir hafa verið við nefndastörf í síðustu viku eins og kunnugt er. Áður en gengið er til dagskrár vill forseti fyrir hönd Alþingis og alþingismanna senda Vestmannaeyingum góðar kveðjur á þessum degi en liðin eru 50 ár frá því að jarðeldarnir hófust í Heimaey. Þeir röskuðu verulega byggð í Eyjum og höfðu víðtæk áhrif í þjóðfélaginu. Öll sú mikla saga er okkur sífelld áminning um hve samstaða þjóðar er mikilvæg þegar á bjátar og áföll eða hamfarir verða.

Þann 16. janúar barst bréf frá varaformanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir yrði fjarverandi á næstunni. Einnig barst bréf frá Jóhanni Páli Jóhannssyni um að hann verði fjarverandi frá þingstörfum á næstunni. 16. janúar tóku því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Eva Sjöfn Helgadóttir, og 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Reykjavíkurkjördæmi norður, Dagbjört Hákonardóttir. Þá hafa borist bréf frá Birni Leví Gunnarssyni og Bjarna Jónssyni um að þeir verði fjarverandi á næstunni og frá varaformanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi suður, Halldór Auðar Svansson, 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi, Lilja Rafney Magnúsdóttir, og 2. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Indriði Ingi Stefánsson, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Þau hafa öll áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hefur tilkynning frá þingflokki Pírata um að á þingflokksfundi þann 9. janúar hafi verið ákveðin sú breyting á stjórn þingflokksins þannig að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir er formaður og Björn Leví Gunnarsson er varaformaður.

Í samræmi við 2. mgr. 47. gr. þingskapa hefur forseta Alþingis verið afhent endurskoðuð áætlun um framlagningu stjórnarfrumvarpa á vetrar- og vorþingi ásamt áætluðum útbýtingardegi. Er áætlunin aðgengileg á heimasíðu Alþingis.

Forseti vill tilkynna að honum hafa borist erindi um mannaskipti í nefndum, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa. Fyrst frá þingflokki Framsóknarflokks um að Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir taki sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu í stað Ágústs Bjarna Garðarssonar en hann verði varamaður í sömu nefnd í stað Lilju Rannveigar. Þá frá þingflokki Samfylkingarinnar þannig að Kristrún Frostadóttir taki sæti sem aðalmaður í efnahags- og viðskiptanefnd í stað Jóhanns Páls Jóhannssonar og Logi Einarsson verði varamaður í hennar stað í sömu nefnd. Þá tekur Jóhann Páll Jóhannsson taki sæti sem aðalmaður í fjárlaganefnd í stað Kristrúnar Frostadóttur sem tekur sæti hans sem varamaður í sömu nefnd. Að lokum frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins um að Birgir Þórarinsson taki sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu í stað Bryndísar Haraldsdóttur en hún verði varamaður í hans stað í sömu nefnd. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Forseta hafa borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 662, um rammaáætlun, frá Orra Páli Jóhannssyni, á þskj. 542, um rafeldsneyti, frá Eydísi Ásbjörnsdóttur, og á þskj. 637, um fjölgun starfsfólks og embættismanna, frá Helgu Völu Helgadóttur. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 891, um fjölda skurðhjúkrunarfræðinga í skurðaðgerðum, frá Diljá Mist Einarsdóttur. Þá hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 829, um áburðarforða, frá Birgi Þórarinssyni. Einnig hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 636, um fjölgun starfsfólks og embættismanna, frá Helgu Völu Helgadóttur. Að lokum hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 286, um búsetuúrræði umsækjenda um alþjóðlega vernd, frá Ásmundi Friðrikssyni, á þskj. 299, um meðalbiðtíma eftir búsetuúrræðum, og þskj. 300, um meðalbiðtíma eftir félagslegri íbúð, báðar frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 360, um framfærsluviðmið, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, á þskj. 376, um þjónustu við fatlað fólk á heimili sínu, frá Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur, á þskj. 630, um fjölgun starfsfólks og embættismanna, frá Helgu Völu Helgadóttur, á þskj. 314, um íslenskukennslu fyrir útlendinga, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, á þskj. 484, um skerðingu réttinda almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar, frá Guðmundi Inga Kristinssyni, á þskj. 573, um móttöku flóttafólks, frá Eydísi Ásbjörnsdóttur, og á þskj. 593, um breytingu á fjárhæðum örorkulífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkisráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Þessari ríkisstjórn hefur verið tíðrætt um tækifæri fyrir Ísland sem felast í Brexit. Það kom á daginn að þau voru í rauninni ekki mörg en það gafst eitt raunverulegt tækifæri sem glataðist. Því tækifæri klúðraði ríkisstjórnin. Bretar buðu nefnilega í fríverslunarviðræður um tollfríðindi fyrir íslenskar sjávarafurðir umfram það sem við Íslendingar höfum haft í gegnum EES-samninginn við ESB. Bretar voru tilbúnir til þess að opna fyrir þær afurðir sem falla ekki lengur undir EES-samninginn og við höfum aukið núna á síðustu árum. Hvert átti síðan mótframlag Íslands að vera? Það snerist um að víkka út fríverslun með landbúnaðarvörur umfram tollfrjálsa kvóta byggða á viðskiptum undanfarinna ára. Bretar fóru sem sagt fram á svolitla stækkun á kvóta fyrir osta og kjöt inn á íslenska markaðinn og þeir buðu líka umtalsverða tollkvóta fyrir íslenskt undanrennuduft. Hins vegar settu hagsmunaaðilar í íslenskum landbúnaði þrýsting á stjórnvöld og bakkaði ríkisstjórn Íslands síðan út úr málinu. Tækifæri glataðist, þetta eina tækifæri sem Brexit fól í sér fyrir Ísland. Hver er síðan staðan í dag á íslensku samfélagi? Matvælaverð hefur hækkað verulega og er orðið einn stærsti útgjaldaliður heimilanna. Við sjáum að vörur sem eru undanþegnar samkeppnislögum og varðar með tollum og gjöldum leiða vagninn í þessum verðlagshækkunum. Við skulum hafa í huga að ríkisstjórnin hefur nokkur vopn í vopnabúrinu á svona dýrtíðartímum. Eitt af þeim er m.a. að lækka tolla, lækka vörugjöld, auka frelsi og auka samkeppni á markaði. Við sem trúum á markaðinn og trúum því að samkeppni geti leitt af sér breytingar til hagsbóta fyrir heimilin í landinu hljótum því að spyrja ríkisstjórnina hvort hún ætli ekki að gera eitthvað í því að reyna að lækka m.a. matvælaverð fyrir heimilin í landinu. Hluti af því er m.a. að auka vöruval og opna markaðinn. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að taka upp samninga að nýju við Breta og virkja 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að í upphafi viðræðna var það skýrt markmið að bæta markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir til Bretlands miðað við það sem gilti undir EES-samningnum en í þeim viðræðum var fljótt ljóst að Bretar gerðu á móti mjög miklar kröfur um markaðsaðgang fyrir landbúnaðarafurðir til Íslands. Þar af leiðandi var það mat manna á þeim tíma að fullt tollfrelsi fyrir sjávarafurðir hefði einfaldlega verið of dýru verði keypt. Það er það sem við finnum fyrir þegar við erum í viðræðum um frekari markaðsaðgang. Það sama á nú reyndar við í okkar samtali við Evrópusambandið þar sem við höfum mjög markvisst og ríkulega gert kröfur um að fá betri og ríkari aðgang með okkar sjávarafurðir inn á Evrópumarkað. Staðan er núna þannig að Evrópusambandið hefur gert samninga við þriðju ríki sem eru betri heldur en við fáum í gegnum EES-samninginn. Það er því ekki þannig að það sé ekki almennt erfitt að ná þessu fram í viðræðum. Vissulega er í þeim tilfellum um að ræða ríki sem eru með margfalt minna magn af sjávarafurðum sem eru að koma inn á markað heldur en við erum með hér en það breytir því ekki að við höldum því sterkt á lofti að í gegnum EES-samninginn eigi að vera betra markaðsaðgengi fyrir okkar vörur. Ég vil nefna það í lokin að það er ekki þannig að matvælaverð hafi ekki hækkað annars staðar. Í Þýskalandi hækkaði matvælaverð til að mynda, að mér skilst, um 20% á liðnu ári. Það er eitthvað sem fleiri en við á Íslandi standa frammi fyrir. En stutta svarið er að fullt tollfrelsi fyrir sjávarafurðir hefði verið of dýru verði keypt.

Forseti. Við skulum hafa það á hreinu að hækkun matvælaverðs hér á Íslandi leiða þær vörur sem eru verndaðar af tollum; öllum tollmúrunum og öllum undanþágunum frá samkeppnislögum. Þær leiða verðlagshækkanir hér heima. Síðan talar hæstv. ráðherra um mat manna á þeim tíma. Mat hverra? Var haft samráð við utanríkismálanefnd um þetta? Nei. Var haft samráð við Neytendasamtökin um þetta? Nei. Var haft samráð við Samkeppniseftirlitið um að meta þennan samning og hvað hann hefði í för með sér fyrir íslenska neytendur og íslensk heimili? Nei. Það var ekki hlustað eða leitað til þeirra aðila sem varða allt samfélagið, bara var leitað til hagsmunaaðilanna sem snerta landbúnaðinn. Mér finnst miður að umsagna hafi ekki verið leitað víðar, enda hefur reynslan sýnt að þegar við opnum aðeins, hver er þá reynslan fyrir íslenskan landbúnað? Íslenskur landbúnaður herðir sig og styrkir. Við sjáum það í grænmetinu sem var aldrei sterkara en í dag þegar samkeppnin er jafn mikil og raun ber vitni. Við eigum að hafa trú á íslenskum landbúnaði hvað þetta varðar, en heildarsamhengi hlutanna, hagsmunir íslenskra heimila, 

Herra forseti. Ég verð nú að segja að mér finnst hv. þingmaður teikna upp fulleinfalda mynd af því, eins og það séu eingöngu við hér sem berjumst fyrir frekari tollum og viljum ekki að matvæli séu á besta mögulega verði á Íslandi, þegar um er að ræða samskipti við ríki sem sömuleiðis er með tolla. Það sama á auðvitað við um Evrópusambandið sem er með mikla tolla á matvörur okkar inn til þeirra. Þess vegna er það samningsatriði milli ríkja hvernig þessum málum er almennt háttað. Kvótar fyrir landbúnaðarafurðir eru þeir sömu og er að finna í bráðabirgðasamningi við Bretland sem tók gildi í lok árs 2020. Það er alveg þannig að Bretland er okkar helsta viðskiptaland þegar kemur að sölu á landbúnaðarvörum, lambakjöti, og þess vegna er mikilvægt að vernda þann markaðsaðgang. Eins og ég segi var markmiðið í upphafi viðræðna að bæta markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir en alltaf er það samningsatriði, í þessu tilfelli eins og öllum öðrum, og 

Hæstv. forseti. Hér á eftir ræðum við litla útlendingafrumvarpið, svokallaða. Ég vona og treysti að hæstv. dómsmálaráðherra muni taka að einhverju marki þátt í þeirri umræðu með okkur. Í millitíðinni tel ég fullt tilefni til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort ekki megi eiga von á frekari viðbrögðum við því ástandi sem hæstv. dómsmálaráðherra lýsir réttilega sem stjórnlausu nú þegar ásókn í hæli á Íslandi er komin umfram það sem innviðir samfélagsins þola, eins og meira að segja ríkislögreglustjóri hefur varað við, og Ísland rekur hratt frá hinum Norðurlöndunum hvað stefnu varðar og ásóknin hér orðin hlutfallslega margfalt, margfalt meiri en þar. Getum við átt von á því - og ég spyr leiðtoga stærsta ríkisstjórnarflokksins - að fljótlega birtist einhverjar raunverulegar lausnir frá ríkisstjórninni til að takast á við þennan vanda, endurskoðun útlendingalaganna í heild, ekki er vanþörf á, eða a.m.k. eitthvað sem getur orðið til þess að við náum stjórn á þessum gríðarlega stóra og mikilvæga málaflokki og það geri okkur þá kleift að nýta möguleika okkar á að hjálpa sem flestum þeirra sem eru í mestri neyð í stað þess að vera í stöðugri nauðvörn og jafnvel, svo að ég vísi enn og aftur í forsætisráðherra Danmerkur, söluvara glæpagengja sem nýta aðstæður á Íslandi án viðbragða stjórnvalda? Er von á einhverju? Er von á viðbrögðum í samræmi við tilefnið? Þessu tengt spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort við megum eiga von á því að hæstv. dómsmálaráðherra geti þá fylgt slíkum málum eftir. Hæstv. ráðherra hefur lýst því að hann sé önnum kafinn við að fylgja eftir stórum málum sem vonandi birtast fljótlega, en fær hann tækifæri til þess eða á stjórnarandstaðan að gera ráð fyrir því að hún geti tafið hér mál fram að því að hún losnar við hæstv. dómsmálaráðherra?

Virðulegi forseti. Það er skiljanlegt að hv. þingmaður taki málið upp ítrekað. Ég vil leyfa mér að líta þannig á að það sé í raun og veru ráðherrann sem er að spyrja þingið hvort það sé von á einhverju vegna þess að málið sem liggur fyrir þinginu hefur verið marglagt fram og hefur tekið breytingum í samræmi við athugasemdir og meðferð í nefndum og er ekki að koma í fyrsta sinn og ekki í annað sinn og ekki í þriðja sinn. Það hefur komið oftar en það, efnislega nokkurn veginn sama málið. Það sem við viljum geta gert í hælisleitendamálum er að nýta þá fjármuni, þau úrræði sem við getum boðið upp á til að taka á móti fólki sem er í raunverulegri neyð og þörf fyrir skjól á Íslandi og það eru svo sannarlega algerlega óumdeild dæmi um slíkt. Það sem hefur hins vegar orðið mikið ágreiningsefni hér í þinginu og víðar í samfélaginu eru hin tilvikin þar sem við höfum farið í gegnum alla ferlana og komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði séu ekki uppfyllt og það koma sífellt upp nýir fletir á slík mál. Við þekkjum óvænta aukningu hælisleitenda t.d. frá Venesúela og alls konar sögusagnir í tengslum við þær umsóknir en við sjáum líka óvenju mörg mál enda í kæruferli. Við höfum verið með sérstakar reglur um tímafresti eftir að kæra hefur verið lögð fram þegar börn eiga í hlut, sem er á sinn hátt séríslensk regla. Allt hefur þetta leitt til þess að við höfum orðið fyrir feikilega miklum kostnaðarauka. Það er ástæða til að taka því alvarlega að það séu lægri þröskuldar inn í hælisleitendakerfið á Íslandi en annars staðar vegna þess að því marki sem það er að valda auknu álagi á kerfið okkar er það að gerast í dag á tíma þar sem leikskólar eru fullir og það er ástand á húsnæðismarkaði. Það er ekki mikið húsnæði til, sem hefur síðan verið sérstakt fréttaefni núna að undanförnu um það hvort við getum yfir höfuð boðið fullnægjandi húsnæði í mörgum tilvikum. 

Herra forseti. Einu sinni sem oftar fer hæstv. fjármálaráðherra ágætlega yfir gang mála en svarar þó ekki spurningunum, hvorki spurningunni um hvort von sé á einhverju meiru, einhverju sem raunverulega getur haft áhrif á ástandið - hvetur þingið bara til að afgreiða þynnta litla útlendingafrumvarpið - og heldur ekki um hvort við megum vænta þess að hæstv. dómsmálaráðherra muni áfram fylgja þessum málum eftir. Þá reyni ég aðra spurningu. Hæstv. forsætisráðherra tilkynnti nýverið, nú um hátíðarnar, að til stæði að skylda opinbera starfsmenn og kjörna fulltrúa á námskeið, einhvers konar innrætingarnámskeið. Nú spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvað finnst honum um þetta? Mun Sjálfstæðisflokkurinn virkilega styðja slíkt og þá nýju ríkisstofnun sem á að fylgja því? Og ég er ekki að spyrja um umbúðirnar. Ég er í prinsippinu að spyrja hvort það sé ásættanlegt að mati formanns Sjálfstæðisflokksins að á Íslandi á 21. öld, frjálslyndu lýðræðisríki eins og það var nú jafnan talið, verði innleitt skyldunámskeið um hugarfar og tjáningu fyrir ríkisstarfsmenn, 

Virðulegi forseti. Það þarf enginn að gera ráð fyrir að með þessu þingmáli sem er hér til afgreiðslu á Alþingi um málefni flóttafólks, hælisleitenda, þeirra sem óska eftir alþjóðlegri vernd, verði málinu lokið. Þetta er stöðug vinna og ráðherrann verður áfram með vaktina yfir þann málaflokk til að skoða hvað fleira þarf að gera. Ég hef skilið það þannig, varðandi þá umræðu sem átt hefur sér stað um hatursorðræðu, að einhver starfshópur hafi gert þetta að tillögu og forsætisráðherra hyggist fleyta þeirri tillögu hingað inn í þingið. Almennt séð verð ég að segja að ég geld mikinn varhug við því að skylda fólk til að fara á námskeið um einhverja tiltekna hluti og ætla bara að áskilja mér rétt til að skoða tillöguna þegar hún kemur fram; hvers vegna hún er komin fram og hversu líklegt er að hún geti orðið að einhverju gagni yfir höfuð um þessi efni. En tillöguna hef ég bara einfaldlega ekki séð enn þá.

Herra forseti. Aðsókn ungs fólks í framhaldsnám er mun minni á Íslandi en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Í nýútgefinni skýrslu um virði menntunar kemur fram að 38% ungs fólks hér á landi á aldrinum 25–34 ára hefur sótt sér háskólamenntun samanborið við 51% í Noregi og 49% í Svíþjóð. Þá skerum við okkur úr þegar kemur að þeim sem eingöngu hafa grunnskólapróf en þann hóp fylla nærri 25% landsmanna 25–64 ára. Þetta hlýtur hæstv. ráðherra eins og okkur öllum að þykja sérstakt áhyggjuefni, enda höfum við til þessa dags flíkað því að vera vel menntuð þjóð og að þar liggi auður okkar og hagsæld til framtíðar. Það hversu fáir útskrifast er verulegt áhyggjuefni og þá er ekki úr vegi að nefna kynjamuninn sem er sá þriðji mesti innan OECD-ríkja og um tvöfalt meiri en á hinum Norðurlöndunum, körlum í óhag sem eru einungis 30% útskrifaðra. Slíkt ójafnvægi hefur sýnt sig að getur haft veruleg neikvæð áhrif félagslega til framtíðar. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra annars vegar út í hennar áætlanir hvað þetta varðar sem og menntunarstig þjóðarinnar almennt. Hvernig sér hún fyrir sér að snúa við þessari óheillaþróun? Hvað telur hún að valdi því að við erum svona langt á eftir? Hefur það eitthvað með samfélagið að gera, viðhorf til menntunar eða áhrif menntunar á launakjör svo dæmi sé tekið? Eða getur þetta haft eitthvað með aðbúnað og kjör stúdenta að gera?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þessar stóru spurningar um menntun íslenskrar þjóðar og hún veltir upp ýmsum þáttum sem gætu haft áhrif á það að hér sé menntunarstig kannski ekki jafn hátt og jafn gott í samanburði við önnur lönd eins og við höfum séð áður. Ein helstu lífsgæðin hér á landi eru samt sem áður þau að aðgengi að háskólanámi sé óháð efnahag. Þarna spilar auðvitað inn í hvernig aðkoma og stuðningur við stúdenta er. Lög um Menntasjóð námsmanna á að endurskoða á þessu ári samkvæmt ákvæði í þeim og samkvæmt þeirri endurskoðun sem fór fram fyrir tveimur árum. Þar er auðvitað meginhlutverkið að veita námsmönnum fjárhagslegan stuðning. En það sem er ekki síst varhugavert og tilefni til meiri umræðu er staða kynjanna í háskóla og sú staðreynd að í stærsta háskóla landsins eru 70% konur. Þessa þróun þarf einfaldlega að stöðva, ekki síst þegar kemur t.d. að heilbrigðis- og menntavísindum. Það að fá fleira fólk inn í háskólanámið, að það kæmu fleiri drengir upp úr framhaldsskóla inn í háskólanámið, myndi auðvitað duga verulega til að rétta stöðuna ef við berum okkur saman við önnur lönd og hlutfall fólks með háskólamenntun, bara það að geta rétt þessa stöðu. Og kannski að við förum að ræða það í heild sinni hvernig drengjum gengur í grunnskólakerfinu alveg upp í framhaldsskóla, hvernig við erum að styðja við þá í iðnmenntun og hvernig við hleypum síðan iðnmenntuðu fólki til að sækja sér háskólanám. Síðan ekki síst í breyttum heimi þurfum við líka að hugsa það hvernig háskólamenntun er til framtíðar. Er hún ekki sveigjanlegri líka? Býður hún ekki líka styttri leiðir eins og við sjáum í þróuninni í löndunum í kringum okkur, í kringum örnám í háskólum þar sem eru styttri leiðir og sveigjanlegri til viðbótar og ofan á það nám sem er til nú þegar? 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vil einmitt spyrja hana út í fjárhagsstuðning við stúdenta, sem skiptir höfuðmáli og er fjárfesting til framtíðar fyrir samfélagið. Menntasjóður er tvímælalaust besta verkfærið sem við höfum til að tryggja stúdentum jafnan aðgang, óháð efnahag, og má þakka jafnaðarmönnum fyrri tíma fyrir að hafa komið á námslánakerfinu hér á landi. Fyrir liggur að ráðherra er, eins og hún kom inn á, skylt að endurskoða lög um Menntasjóð fyrir sumarið og komu stúdentar á framfæri tillögum. Við verðum að horfa á þá stöðu að fyrir tíu árum voru rúmlega 12.000 sem tóku námslán en þeir voru einungis 5.000 í fyrra. Hvað veldur þessu? Það hlýtur að vera eitthvað að kerfi sem fækkar svona rosalega þeim sem sækja stuðning inn í kerfið. Þeim hefur fjölgað verulega, og það er einmitt ekki í neinu samræmi við það sem þekkist í nágrannaríkjunum, stúdentum sem kjósa að vinna með námi og vinna jafnvel fulla vinnu með námi. Auðvitað bitnar það á framvindu í námi 

Virðulegur forseti. Ég hef móttekið kröfur námsmanna, bæði LÍS, SÍNE, Sambands íslenskra námsmanna erlendis, og Stúdentaráðs Háskóla Íslands. Þær eru nýkomnar til mín og verða hafðar til hliðsjónar í þeirri vinnu sem fram fer á þessu ári við að leggja mat á hvaða endurskoðun þarf að gera á nýjum lögum. Kerfinu var gjörbylt hér í sátt á Alþingi sem samþykkti stórar breytingar á Menntasjóði námsmanna. Það er líka spurning hversu miklar breytingar er þörf á að ráðast í núna, hversu mikil reynsla hefur í raun komist á kerfið. Ég ætla ekki að fara í efnislega umræðu um þær kröfur sem hafa komið fram en þar eru auðvitað ýmsar áskoranir. Grunnframfærslan var m.a. hækkuð mikið í fyrra til allra stúdenta sem bætti hag þeirra verulega frá því sem áður var og var mikil ánægja meðal stúdenta vegna þess. Við þurfum síðan að sjá hvaða skref við tökum næst í þessari heildarendurskoðun en þessi tími er því miður of stuttur til að ræða háskólastigið í heild sinni og stöðu stúdenta.

Virðulegi forseti. Þegar ég horfi á stöðuna sem blasir við fyllist ég ísköldum ótta fyrir hönd þúsunda heimila á landinu. Staðreyndin er sú að dæmið gengur ekki upp. Yfirdráttarlán heimilanna eru að aukast og þriðjungur heimila nær ekki endum saman. Til að berjast við verðbólgu sem veldur nær 30.000 kr. hækkun á greiðslubyrði heimila á mánuði hefur Seðlabanki Íslands aukið greiðslubyrði þeirra um 130.000 kr. á mánuði með gríðarlegum vaxtahækkunum, miðað við 30 millj. kr. lán. Í stað þess að glíma við hækkun upp á kannski 30.000 kr. í hverjum mánuði eru heimilin að horfa upp á 160.000 kr. hækkun mánaðarlegra útgjalda. Leigumarkaðurinn er svo kapítuli út af fyrir sig, sem ekki verður farið í hér, en leiga hefur hækkað gríðarlega í sama takti. Yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar er að draga úr þenslu og verðbólgu en eina aðgerðin til þess hefur verið hækkun vaxta sem bitnar mest á þeim sem minnst eiga og mest skulda, en minnst á þeim sem hafa efni á að valda þenslu. Telur hæstv. fjármálaráðherra þær krónutöluhækkanir sem samþykktar voru fyrir jólin vera í takti við þessi markmið? Það er engin spurning að þær hækkanir koma beint inn í verðbólguna og viðhalda henni. Telur fjármálaráðherra það vera í takti við þessi markmið eða góða fjármálastjórnina að hækka bensínverð um 9 kr. á lítra sem mun fara beint inn í verðbólguna og þannig viðhalda háu verðbólgustigi? Telur ráðherra ekki ástæðu til að koma böndum á hagnaðardrifna verðbólgu sem er keyrð áfram af verðhækkunum fyrirtækja sem skila á sama tíma methagnaði? Ráðherra hefur því miður sýnt slæmt fordæmi með gríðarlegri hækkun krónutölugjalda, en mun ráðherra bregðast við verðbólgunni eða mun hann halda áfram að ganga í takt með stórfyrirtækjum, skrúfa upp verðlag og auka þannig álögur heimila sem mörg hver eru nú þegar að kikna undan álagi?

Virðulegi forseti. Staðan er sú að með þeim kjarasamningum sem nýlega hafa verið gerðir og í ljósi þess hvernig verðbólgunni er spáð á þessu ári er allt útlit fyrir að kaupmáttur heimilanna haldi áfram að vaxa á árinu 2023. Auðvitað er það rétt að ef við hækkum krónutölugjöld ríkisins og tryggjum þannig að þau haldi í við verðlag hefur það einhver áhrif á verðbólguna. En við þurfum að svara því hvaða áhrif það hefur á verðbólguna og við svöruðum því í þingskjalinu sem lá fyrir þinginu, áhrifin voru í kringum 0,2% á ári. Þessar stóru breytingar sem hafa verið að keyra verðbólguna áfram á Íslandi eru af allt öðrum toga. Þar fer saman annars vegar mikil hækkun á húsnæðisverði, sem við sjáum fyrir endann á miðað við nýjustu tölurnar, en við höfum líka séð miklar hækkanir á aðföngum til landsins sem er erfitt að berjast við með vaxtahækkunum eða öðrum hætti. Við hljótum hins vegar að þurfa að stilla saman þessa arma ríkisvaldsins, í fyrsta lagi vinnumarkaðinn og síðan framkvæmd peningastefnunnar, til að þeir séu að toga í sömu átt til að hafa þau áhrif sem hægt er. Ég hef ágætis væntingar um að staða heimilanna verði varin til skamms tíma með þessum kjarasamningum og miðað við þær horfur sem við sjáum fram á núna. Þetta er allt önnur og miklu betri staða heldur en víða á við í Evrópu þar sem kaupmáttur er um þessar mundir að hrynja og ríkissjóðir eiga í mesta basli með að láta opinberar bætur fylgja verðlagi, svo að dæmi sé tekið, eins og við sáum í Bretlandi fyrir áramótin. Það varð þó á endanum niðurstaðan að bætur hækkuðu í samræmi við verðlag. Og staða heimilanna, það eru til dæmi eins og hv. þingmaður rekur hér en þetta er ekki lýsandi dæmi almennt fyrir stöðu heimilanna sem eru í dag með betri greiðslustöðu í 

Virðulegur forseti. Svo er það staða þeirra sem eru með óverðtryggð lán. Hún er virkilega slæm núna og margir freistast til að létta á greiðslubyrðinni með því að skuldbreyta yfir í verðtryggð lán. Bæði seðlabankastjóri og fjármálaráðherra hafa hreinlega hvatt fólk til þess og kallað verðtryggð lán lausn við vandanum sem þeir hafa sjálfir búið til. Veit ráðherra hversu mikil áhrif sú 3,4 prósentustiga hækkun, úr 6% í 9,4%, sem varð á verðbólgunni á síðasta ári, hafði á verðtryggð lán? Til að upplýsa ráðherrann um afleiðingar þess að gera ekki neitt og til að sporna gegn því ætla ég að fara yfir nokkrar tölur. Um áramótin 2021–2022, í 6% verðbólgu, stóð fimm ára gamalt verðtryggt 30 millj. kr. lán í 32,5 milljónum. Í nóvember, þegar verðbólgan var komin í 9,4%, reiknuðu Hagsmunasamtök heimilanna þetta aftur og komust að því að áhrifin sem hækkun verðbólgu um 3,4 prósentustig hefði á þetta lán væru vægast sagt sláandi, eins og eftirfarandi samanburður á 6% ársverðbólgu annars vegar og 9,4% verðbólgu hins vegar sýnir: Lán sem hefði staðið í 33,4 milljónum í árslok fer í 35 milljónir. Lán sem hefði hækkað um 75.000 kr. hækkar um 208.000 kr. 

Forseti verður að vekja athygli á því að ræðutími í síðari ræðu í óundirbúnum fyrirspurnum er aðeins 1 mínúta en ekki 1:38.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja að ég hef ekki hvatt fólk til að taka eitt lánsform umfram annað fyrir sig. 

Lengja í láninu.

Hvað á þá að gera í staðinn? spyr ég hv. þingmann. 

Forseti. Rafbyssur eru tæki sem ætlað er að stöðva einstaklinga sem sýna lögreglu ógnandi hegðun eða óhlýðni við tilmælum lögreglu. Dómsmálaráðherra hefur nú ákveðið með einu pennastriki að vopna almenna lögreglumenn slíkum vopnum. Dómsmálaráðherra tók þessa ákvörðun sjálfur án aðkomu ríkisstjórnar, án lýðræðislegs samtals við þing og þjóð og vonar hann að fyrstu byssurnar verði komnar í notkun um mitt ár. Lítið hefur hins vegar heyrst frá dómsmálaráðherra um hvernig farið skuli með áhættuna af því að nota slík vopn á almenna borgara, annað en að samkvæmt regludrögum ráðherra megi ekki beita rafvopnum gegn einstaklingum í, með leyfi forseta, áberandi slæmu líkamlegu ástandi eða konum sem eru augljóslega þungaðar. Forseti. Ég viðurkenni að þetta orðalag sló mig. Getur verið að það sé ætlun ráðherra að leyfilegt sé að nota rafbyssur gegn einstaklingum sem eru í sérstökum áhættuhópi, bara svo lengi sem það er ekki augljóst? Við vitum um fjölmörg dæmi þess að almennir borgarar verði fyrir varanlegum skaða eða dauða eftir hafa verið skotnir með rafbyssu. Notkun lögreglu á rafbyssum við handtökur erlendis hefur gjarnan verið bendluð við andlát fólks í svokölluðu æsingsóráði. Af þessu tilefni spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Hvernig ætlar ráðherra að tryggja að rafbyssum verði ekki beint gegn fólki með alvarleg geðræn vandamál, með fíknivanda eða undirliggjandi sjúkdóma, með gangráð t.d. eða gegn óléttum konum sem eru ekki augljóslega þungaðar?

Virðulegur forseti. Það er auðvitað hægt að orða það þannig að ráðherra hafi ákveðið þetta með einu pennastriki - þau eru reyndar nokkur pennastrikin þegar skrifað er undir reglugerðir þó það sé ekki nema nafnið manns - og gagnrýnt að þetta hafi ekki verið gert eftir að hafði átt sér stað samtal við þing eða aðra. Ég vil bara taka það fram sérstaklega, virðulegur forseti, að þessi ákvörðun var tekin eftir mjög vandaðan undirbúning, mjög langan aðdraganda þar sem það hefði í raun ekki þurft að fara fram hjá neinum að þessi ákvörðun var í burðarliðnum. Þetta hef ég ávarpað í fjölmiðlaumræðu á undanförnum mörgum mánuðum, sagst vera að undirbúa þessa reglugerð og þær reglur sem um það gilda án þess að kallað hafi verið eftir nokkurri sérstakri umræðu um það. Þessi ákvörðun er fyrst og fremst tekin á grundvelli þess að auka á öryggi lögreglumanna. Það er fullt tilefni til, virðulegur forseti. Staðan í þeirra störfum hefur orðið miklu alvarlegri á undanförnum fáum árum heldur en hún var fyrir nokkrum árum og afleiðingarnar eru augljósar. Það er mikið meira um slys á lögreglumönnum og meira um óhöpp gagnvart þeim sem þeir eru eiga við þar sem menn lenda í líkamlegum átökum. Það er horft mikið við þessa ákvörðun til reynslu annarra þjóða. Reynsla annarra þjóða sem við berum okkur gjarnan saman við er mjög góð. Reynslan sýnir að þetta dregur svo nemur tugum prósenta úr slysum á lögreglumönnum og einnig á þeim sem þeir eru eiga við á hverjum tíma. Reynsla sýnir einnig að það þurfi sjaldnast að grípa til þessara varnarvopna heldur sé nóg að þau séu til staðar og þannig verði ekki úr þessi líkamlegu átök sem kallað er eftir. Ég get komið betur að starfsreglunum í kringum þetta en auðvitað eru mjög strangar reglur sem gilda um alla valdbeitingu lögreglu. Það á jafnt við um þetta eins og önnur varnarvopn sem lögregla hefur.

Forseti. Í Bandaríkjunum, þar sem notkun þessara vopna er útbreidd, er talið að síðustu 20 ár hafi yfir þúsund manns látist eftir að hafa fengið raflost úr rafbyssu í höndum lögreglu. Samt segist dómsmálaráðherra ekki hafa áhyggjur af innleiðingu slíkra vopna hér á landi, sami ráðherra og þurfti á dögunum að draga til baka ummæli sín í fjölmiðlum um hóp flóttafólks sem hann taldi vera hér á landi en fór með rangt mál og það ekki í fyrsta skipti. Ráðherra staðhæfir hér að undirbúningur hafi verið vandaður og langur að þessari reglugerð, þessari reglusetningu. Hann staðhæfir enn fremur að reynslan af þessum vopnum sé góð í nærliggjandi löndum. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Á hverju byggir hann þessar staðhæfingar sínar? Ég fer fram á að ráðherra deili þeim gögnum með þinginu svo hægt sé að taka mark á honum. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra, sem vill auka öryggi lögreglumanna sem við tökum öll undir: Hvernig ætlar hann að tryggja öryggi almennra borgara? Ég óska eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra svari fyrri spurningu minni.

Virðulegur forseti. Hér er fullyrt að um 1.000 manns eða fleiri hafi látist í Bandaríkjunum vegna þessara rafvarnarvopna. Ég get ekki útilokað það. Ég þekki ekki þær tölur nákvæmlega en það er vissulega þannig að þegar verið er að beita vopnum eða varnarvopnum af einhverju tagi þá geta hlotist af því alvarlegir skaðar. Það liggur í augum uppi. Það á jafnt við um kylfur og annan slíkan búnað sem eru varnarvopn lögreglu í dag, auk skotvopna í þeim tilfellum sem það á við. Eins og ég sagði áðan erum við að horfa til þeirra reglna sem gilda í öðrum löndum í nágrenni við okkur. Við erum ekki að horfa til Bandaríkjanna í þessum efnum. Við erum fyrst og fremst að horfa til Evrópulanda og þeirrar góðu reynslu sem er hjá nágrannaþjóðum okkar þar í þessum málum. Það er sjálfsagt að deila gögnum með þinginu varðandi þetta. Til eru vandaðar skýrslur um þetta. Ég verð á fundi allsherjar- og menntamálanefndar í fyrramálið til að gera nánari grein fyrir þessu.

Virðulegur forseti. Í dag er haldin ráðstefna í Háskólanum í Reykjavík um byggingarrannsóknir með sérstaka áherslu á myglu og rakaskemmdir og áherslu á byggingargalla og fúsk í nýlegum byggingum, sem er auðvitað grafalvarlegt mál fyrir samfélagið og á ekki að líðast. Þegar ný lög um opinberan stuðning við nýsköpun í landinu voru samþykkt fyrir tveimur árum þá lögðum við í Vinstri grænum mikla áherslu á þær fjölþættu rannsóknir sem gerðar hafa verið í byggingarrannsóknum, að þeim yrði haldið áfram og sérfræðingar í háskólasamfélaginu myndu verða fengnir áfram til verksins og búnaður og verkfræðiþekking á þessu sviði nýtt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hver staða alhliðabyggingarrannsókna er í dag. Er verið að tryggja nægt fjármagn til þessarar mikilvægu rannsókna eins og ný lög gerðu ráð fyrir? Með nýjum lögum var markmiðið að auka opinberan stuðning við nýsköpun á landsvísu og m.a. með stofnun verkefnasjóðs fyrir nýsköpun á landsbyggðinni og öflugri gjaldfrjálsi ráðgjöf til frumkvöðla og ég spyr líka hæstv. ráðherra hvort þetta hafi gengið eftir. Einnig vil ég spyrja hvernig miði áfram varðandi uppbyggingu í nýsköpun í samstarfi við einkaaðila og opinbera aðila og háskóla um allt land og hvort auknu fjármagni hafi verið varið í þennan málaflokk úti um allt land. Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið sett á fót nýsköpunargátt í Stafrænu Íslandi eins og lögin gerðu ráð fyrir og hvort Tæknisetur hafa verið sett á fót og hvernig það hafi þróast og hvernig aðgengi er að því gagnvart frumkvöðlum alls staðar að, frá öllum stöðum á landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta voru fjöldamargar spurningar um Nýsköpunarmiðstöð og hvernig hefur verið staðið að þróun nýsköpunarstuðnings, bæði á landsbyggðinni, í byggingarrannsóknum og rannsóknum á myglu. Öll aðstaða gagnvart byggingarrannsóknunum, m.a. varðandi mygluna, og tækin og fólkið fór í Tæknisetrið sem var komið á fót. Þá var gerður sérstakur samningur við Háskólann í Reykjavík um byggingarrannsóknir á myglu sem er einmitt að halda ráðstefnu í dag um myglu og rakaskemmdir. Þá var komið á fót líka samkeppnissjóði byggingarrannsókna og það var mjög mikilvægt til að setja fjármuni í þær hugmyndir sem eru til þess að leysa vandann ekki síst og ýta undir rannsóknir á þessu sviði. Úthlutun fór fram í fyrra og fer aftur fram núna fljótlega í samráði við innviðaráðherra. Ég held að með þessum breytingum hafi fjármununum verið varið miklu betur. Þeim var varið í fólk, hugmyndir og rannsóknir en ekki yfirbyggingu. Ég tel að þessi ákvörðun fyrrverandi iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hafi verið til góðs og ég heyri það í samfélagi nýsköpunar og iðnaðar að það er tekið undir það, þetta hafi ýtt undir það að fjármunum væri beint á rétta staði, bæði með bættri forgangsröðun og minni yfirbyggingu og síðan meiri sveigjanleika. Hv. þingmaður kemur síðan almennt inn á stuðninginn á landsbyggðinni í heild. Sjóðurinn Lóa var settur á fót sem styður sérstaklega við nýsköpun á landsbyggðinni og ég held að það sama eigi við þar. Þar hafa fjármunirnir frekar farið beint í hugmyndirnar og til fólksins um allt land og hefur 100 milljörðum verið varið á síðustu árum í landsbyggðina og árangurinn mjög góður víðast hvar um landið. Það sést ekki síst á öllu stuðningsumhverfi nýsköpunar, þar hefur Rannís sett á fót gagnatorg þar sem hægt er að sjá hvernig árangurshlutfall allra svæða á landsbyggðinni er 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég tel að hreinlega þurfi á þjóðarátaki að halda til þess að tryggja byggingarrannsóknir, t.d. gagnvart myglu- og rakaskemmdum. Þetta er auðvitað bara mikið þjóðarböl. Við þekkjum í skólum landsins vítt og breitt og í húsum hið gífurlega heilsutjón sem hefur orðið af þessu, fyrir utan fjárhagstjónið. Ég tel að byggingarrannsóknir sem snúa að þessum verkefnum falli ekkert endilega alltaf að samkeppnissjóðum. Áður fyrr voru þetta rannsóknir sem féllu ekki endilega inn í það samkeppnisumhverfi. Við þurfum að tryggja fé til þessara rannsókna, það er gífurlega mikilvægt og líka er mjög mikilvægt að tryggja aukna fjármuni, eins og var rætt og talað um og kom fram í umfjöllun um þetta mál og ný lög um opinberan stuðning við nýsköpun - að auka fjármuni til nýsköpunar, því nýsköpun er það mikilvægasta núna fyrir framtíð landsins til að auka fjölbreytni í atvinnu vítt og breitt um landið.

Virðulegur forseti. Kannski aðeins fyrst um myglu- og rakaskemmdir. Það er alveg rétt að búið var að benda á að rannsóknir og tækniþróun á þessu sviði ættu kannski illa heima undir Tækniþróunarsjóði eins og hann er skilgreindur í dag. Þess vegna var einmitt Aski komið á fót, til að taka ákvörðun um að beina ákveðnum fjármunum í rannsóknir á þessu sviði af því að þær eru auðvitað í eðli sínu þannig að þær hafa í för með sér þjóðhagslegan ábata til lengri tíma og þær mæta samfélagslegum áskorunum - sem eru kannski ekki alveg sömu rök og í öðrum sjóðum. Með öllum þeim breytingum sem hefur verið farið í undir þessari ríkisstjórn hefur stuðningur við nýsköpun gjörbreyst á undanförnum árum, hvort sem litið er til heildarendurgreiðslu, rannsókna og þróunar, hvort sem það er á landsbyggðinni eða á höfuðborgarsvæðinu, í sjóðafyrirkomulaginu eða öllu fjármögnunarstuðningsumhverfinu. Með Kríu, Lóu o.fl. hefur umhverfið verið þannig 

Virðulegi forseti. Mig langar að ítreka við virðulegan forseta beiðni okkar Pírata frá 1. umr. um þetta mál um viðveru hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, að hann sé viðstaddur þessar umræður. Við báðum um það við 1. umr. Við báðum aftur um það þegar málið fór í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd og nú er sérstaklega mikil ástæða til þess að hæstv. ráðherra verði viðstaddur þessa umræðu þar sem ráðuneyti hans tróð sér inn í ferli málsins hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Þar með getur hæstv. ráðherra ekki með nokkru móti komið sér undan því að mæta í þingsal og segja okkur þingheimi frá því sem hann og hans ráðuneyti bað allsherjar- og menntamálanefnd um að breyta í þessu frumvarpi og eins segja hvort hann sé sáttur við þá útfærslu sem hér liggur fyrir.

Forseti vill upplýsa að samkvæmt upplýsingum forseta er hæstv. ráðherra erlendis. En þess ber líka að geta að málið er ekki á forræði viðkomandi ráðherra og er hér í 2. umr. og þar af leiðandi á forræði þingsins og þingnefndarinnar sem um málið hefur fjallað.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að taka undir með hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, það er brýnt að fá félags- og vinnumarkaðsráðherra hér í umræðu um þetta mál. Það er verið að breyta lögum er heyra undir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, þ.e. lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Það er hluti af þeim lögum sem verið er að breyta með því frumvarpi sem verður hér til umfjöllunar. Það var í rauninni í senn áhugavert og átakanlegt þegar fulltrúar ráðuneytis komu, án ráðherra, fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd, enda virðist sem ráðuneytinu hafa verið ókunnugt um að verið væri að sýsla um mál er heyrðu undir ráðuneytið. Það var óheppilegt hversu lítil vitneskja virtist vera þar innan húss um það sem verið var að gera breytingar á en heyrir undir málefnasvið hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Það er brýnt að hann verði viðstaddur hér og óskum við eftir að hann komi hér í hús um leið og hann kemur til landsins, en hann var einmitt líka í útlöndum síðast þegar málið var hér til umræðu.

Forseti. Ég vil bara taka undir þessa beiðni. Það er auðvitað með ólíkindum að þetta mál sé komið hérna á dagskrá án þess að hæstv. ráðherra sé einu sinni á landinu, þar sem það hefur komið skýrt fram að þetta mál varðar hans málaflokk, ekki bara óbeint heldur beint, mjög beint. Það er mjög brýnt að við fáum hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra inn í þessa umræðu og það læðist að manni sú hugsun hvort það sé ekki tilviljun að hann sé ekki hér þegar þetta mál er rætt. Það er mögulega þannig hjá hæstv. ríkisstjórn að hún telji hvern ráðherrar bera ábyrgð á sínum málaflokki og restinni komi það ekki við og þannig haldist þetta samstarf í gangi. En það vill svo til að þetta frumvarp varðar málaflokk hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra beint, ekki óbeint.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Um efni frumvarpsins vísast almennt til greinargerðar þess. Nefndin hefur fjallað um málið, borist hafa umsagnir um málið og gestir hafa komið á fundi nefndarinnar. Greint er frá því í nefndaráliti og liggur það frammi. Þá má geta þess að nefndin hefur einnig fjallað um málið núna í nýliðinni nefndaviku og mun vera að fjalla frekar um þær heimsóknir í framhaldsnefndaráliti sem meiri hlutinn mun boða hér fyrir 3. umr. Virðulegur forseti. Nefndin hefur fjallað sérstaklega um samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá Íslands og alþjóðasamninga á sviði mannréttinda sem Ísland er aðili að. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að það hafi ekki gefið tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrána. Í ljósi athugasemda og umræðna sem sköpuðust í kjölfarið fjallaði nefndin sérstaklega um samræmi frumvarpsins við ákvæði stjórnarskrárinnar og alþjóðlegar skuldbindingar. Breytingar varðandi málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Meðal efni frumvarpsins eru breytingartillögur sem miða að aukinni skilvirkni á stjórnsýslulegri málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd og má þar nefna 2. gr. frumvarpsins. Með því ákvæði er lagt til að við 7. gr. laganna bætist nýr málsliður sem mælir fyrir um að ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála, nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Fyrir nefndinni komu fram áhyggjur af þessari breytingu og bent var á að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála er að viðkomandi hafi öll gögn, m.a. frá Útlendingastofnun. Umsækjandi gæti því haft skamman frest til að vinna greinargerð sína og það gæti unnið gegn réttindum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Meiri hlutinn bendir á að með þessu er ætlunin að stytta málsmeðferðartíma sem ekki er nýttur til málavinnslu en mikill meiri hluti ákvarðanna í slíkum málum sæta kæru til kærunefndarinnar. Breytingunni er ekki ætlað að skerða réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd. Meiri hlutinn áréttar að stjórnsýslulög gilda fullum fetum um meðferð útlendingamála nema annað leiði skýrlega af öðrum ákvæðum laga um útlendinga. Á stjórnvöldum hvílir rannsóknarskylda samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga og ber þeim að sjá til þess að eigin frumkvæði að mál séu nægilega upplýst áður en ákvarðanir eru teknar. Verklagsreglur kærunefndar útlendingamála gera einnig ráð fyrir að hægt sé að leggja fram viðbótargögn og nefndin getur veitt frest til að skila greinargerð og frekari gögnum þegar þörf er á. Að mati meiri hlutans munu þessar breytingar stuðla að aukinni skilvirkni málsmeðferðar án þess að draga úr réttarvernd umsækjenda. Við meðferð málsins fyrir nefndinni var einnig fjallað um 7. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að við lögin bætist ný grein sem varðar endurteknar umsóknir. Með ákvæðinu er lagt til að mælt verði fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna um alþjóðlega vernd sem er ætlað að samræma málsmeðferð, auka skilvirkni og tryggja rétt umsækjenda til að fá ákvarðanir skoðaðar á grundvelli nýrra upplýsinga sem liggja fyrir. Þá fjallaði nefndin um 8. gr. frumvarpsins sem mælir m.a. fyrir um reglur um fyrsta griðland. Meiri hluti nefndarinnar undirstrikar mikilvægi þess að í framkvæmd munu stjórnvöld leggja mat á hvert og eitt mál með hliðsjón af einstaklingsbundnum aðstæðum umsækjanda, stöðu hans í því ríki sem hann hefur tengsl við og aðstæður í ríkinu. Ekki er heimilt að senda einstakling þangað sem líf hans eða frelsi kann að vera í hættu og nauðsynlegt er að réttindi á grundvelli alþjóðasamninga um stöðu flóttamanna séu virt. Virðulegi forseti. Samkvæmt gildandi lögum um útlendinga njóta umsækjendur um alþjóðlega vernd margvíslegrar þjónustu á meðan mál þeirra eru til meðferðar hjá stjórnvöldum, svo sem húsnæði, framfærslu og aðra grunnþjónustu. Lögin segja þó ekki til um hvenær þessi réttindi falla niður eða hvort heimilt sé að skerða þau í ákveðnum tilfellum. Með frumvarpi þessu er lagt til að meginreglan verði að útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd njóti áfram allra þessara réttinda þar til hann hefur farið af landi brott en að hámarki í 30 daga frá því að ákvörðun verður endanleg á stjórnsýslustigi. Meiri hlutinn áréttar að gert er ráð fyrir mikilvægum undanþágum frá þessari meginreglu. Má þar nefna að ekki verður heimilt að fella niður réttindi barna, barnshafandi kvenna, tilgreindra aðstandenda þeirra, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Þá verður heimilt að fresta niðurfellingu réttinda hjá öðrum en ríkisborgurum EES og EFTA-ríkjanna og ríkja sem eru á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsókn viðkomandi hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus ef það telst nauðsynlegt vegna sanngirnissjónarmiða og útlendingur hefur sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Þótt þessi þjónusta falli niður bendir meiri hlutinn á að útlendingar ættu ekki að falla utan allrar þjónustu eða framfærslu hins opinbera en til staðar eru reglur sem gera ráð fyrir neyðaraðstoð fyrir einstaklinga sem ekki eru sjúkratryggðir hér á landi og sem gerir ráð fyrir að erlendum ríkisborgurum sem ekki eiga lögheimili í landinu skuli í sérstökum tilfellum veitt fjárhagsaðstoð hér á landi. Meiri hlutinn telur þau neyðarúrræði uppfylla kröfu sem 76. gr. stjórnarskrárinnar gerir og tryggja að einstaklingur eigi ekki á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í skilningi 68. gr. stjórnarskrárinnar, samanber 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Varðandi möguleg áhrif á sveitarfélögin þá telur meiri hlutinn að þau áhrif séu ekki teljandi þar sem lög um félagsþjónustu sveitarfélaga mæla svo fyrir að ríkissjóður skuli endurgreiða sveitarfélögum veitta aðstoð vegna erlendra ríkisborgara, svo sem aðstoð við erlenda ríkisborgara sem ekki eiga lögheimili í landinu. Staða fatlaðs fólks og mat á hagsmunum barna. Fyrir nefndinni var fjallað um viðkvæma stöðu fatlaðs fólks sem eru umsækjendur um alþjóðlega vernd. Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi þess að við alla málsmeðferð og framkvæmd á grundvelli laganna sé samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks virtur. Þá sé nauðsynlegt að tryggja sérfræðiþekkingu og þjálfun hjá starfsfólki varðandi þarfir og stöðu fatlaðs fólks í samráði við samtök sem vinna að réttinda- og hagsmunagæslu. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði reglugerðarheimild um mat á hagsmunum barna samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laganna að höfðu samráði við ráðherra sem fer með mál sem varða barnavernd. Með því er verið að styðja við innleiðingu á barnvænu hagsmunamati. Meiri hlutinn leggur áherslu á að ávallt skuli hafa það sem er barni fyrir bestu að leiðarljósi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002, þess efnis að einstaklingar sem hafa fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða og sérstakra tengsla við landið verði undanþegin kröfu um tímabundið atvinnuleyfi fyrir útlendinga samkvæmt 22. gr. laganna. Meiri hlutinn telur um mikilvæga breytingu að ræða sem er ætlað að auka skilvirkni og styrkja stöðu viðkomandi einstaklinga á vinnumarkaði. Meiri hlutinn áréttar að með breytingunni felst jafnframt heimild til að starfa sjálfstætt hér á landi. Virðulegur forseti. Með frumvarpinu er lagt til að það verði lögfest að framkvæmd flutnings í fylgd sé lögregluaðgerð en brottvísanir og frávísanir hafa verið framkvæmdar á grundvelli þjónustusamnings. Meiri hlutinn áréttar að um er að ræða vandasamt verkefni og mikilvægt að gætt sé að öllum réttindum einstaklinga við framkvæmdina. Verklagið þarf að vera skýrt og vera mótað í samráði við sérfræðinga. Þá ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að komið verði á eftirliti með framkvæmd brottvísana og frávísana. Finna þurfi farveg fyrir slíkt eftirlit og hefur umboðsmaður Alþingis verið nefndur í því sambandi. Með frumvarpinu er lagt til að lögreglu verði heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings til að geta ferðast ef nauðsynlegt er að tryggja ákvörðun um brottvísun eða frávísun útlendingsins. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að þessi tillaga fæli í sér víðtæk inngrip í friðhelgi einkalífs. Meiri hlutinn vill taka fram að framkvæmd ákvarðana um frávísun og brottvísun er hluti af lögbundinni málsmeðferð stjórnvalda. Útlendingi sem hefur fengið ákvörðun um frávísun eða brottvísun ber lögum samkvæmt að yfirgefa landið. Lögregla þarf við framfylgd slíkra ákvarðana að hafa nauðsynlegar heimildir til að afla vottorðs um heilsufar viðkomandi þegar slíkt er metið nauðsynlegt. Fyrir nefndinni var bent á að í gildi er sambærileg heimild í lögum um heilbrigðisstarfsmenn og Persónuvernd gerir ekki athugasemd við ákvæðið. Meiri hlutinn telur ákvæðið nauðsynlegt en áréttar að um er að ræða heimildarákvæði. Virðulegur forseti. Vík ég nú að breytingartillögum nefndarinnar. Vegna heimsfaraldurs kórónuveiru áttu yfirvöld erfitt um vik að framkvæma endanlegar ákvarðanir stjórnvalda um brottvísanir og frávísanir samkvæmt lögum um útlendinga. Í landinu er því nokkur hópur barna og forsjáraðila þeirra sem hafa dvalist hér um lengri tíma í ólögmætri dvöl en þau uppfylla ekki skilyrði laga til að fá alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Með hliðsjón af þeirri sérstöku stöðu sem er komin upp þykir meiri hlutanum rétt í stað þess að framkvæmdar verði brottvísanir eða frávísanir í þessum málum að opnað sé tímabundið á möguleika forsjáraðila þessara barna til að sækja um dvalarleyfi hér á landi á grundvelli atvinnuþátttöku en þeim dvalarleyfum fylgja dvalarleyfi fyrir börn þeirra. Meiri hlutinn leggur því til nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem rakin eru þau skilyrði sem uppfylla þarf til að geta fengið útgefið dvalarleyfi á grundvelli þess en nánar er gert grein fyrir efni þess í nefndarálitinu. Með þessu úrræði færist viðkomandi einstaklingur úr kerfi sem ætlað er umsækjendum um alþjóðlega vernd og flóttafólki í þá stöðu sem gildir um aðra þriðja ríkis borgara sem koma hingað til lands á grundvelli atvinnuþátttöku. Það er því á ábyrgð forsjáraðila að útvega sér atvinnu hér á landi, örugga sjúkratryggingu og eigið húsnæði að ákveðnum tíma liðnum. Við endurnýjun leyfis þurfa viðkomandi að uppfylla almenn skilyrði laga um útlendinga líkt og gildir um aðra dvalarleyfishafa. Að lokum leggur meiri hlutinn til, að höfðu samráði við félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og dómsmálaráðuneytið, breytingu á 6. gr. frumvarpsins þess efnis að lögreglu verði heimilt að fresta niðurfellingu réttinda samkvæmt 8. mgr. 33. gr. laganna en breytingin er einungis ætluð til frekari skýringar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir þetta nefndarálit meiri hlutans rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Jóhann Friðrik Friðriksson, Jódís Skúladóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Teitur Björn Einarsson. Virðulegur forseti. Mig langar að nota tækifærið og þakka öllum þeim gestum og umsagnaraðilum sem mætt hafa á fundi nefndarinnar. Eins og flestum er ljóst hefur þetta mál verið lagt fram alloft og af mörgum ráðherrum og það er fjöldi fólks hér úti í samfélaginu sem hefur lagt á sig mikla vinnu við að veita okkur umsögn og mæta sem gestir til nefndarinnar. Mig langar líka að nota tækifærið og þakka öllum nefndarmönnum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu. Við höfum lagt mikla vinnu í þetta frumvarp. Við hófum þetta þing á því að fara í námsferðir til Danmerkur og Noregs og ræða m.a. um útlendingamál og átta okkur á því hvernig umræðan og staðan væri hjá þessum góðu nágrönnum okkar. Ég vil þakka fyrir þær góðu og málefnalegu umræður sem átt hafa sér stað inni í nefndinni svo og hér í 1. umr. og ég vænti þess að sjálfsögðu að svo verði áfram í dag og jafnvel á morgun líka. Virðulegur forseti. Ég sagði áðan að við munum gera sem meiri hluti grein fyrir frekari gestakomum í framhaldsnefndaráliti en hv. þm. Jódís Skúladóttur hefur óskað sérstaklega eftir því að málið komi aftur til nefndarinnar fyrir 3. umr. og erum við í meiri hlutanum sammála um það og væntum þess að fá þá annað tækifæri til að fjalla um málið í nefndinni. Mig langar líka aðeins að brýna okkur í því að við horfum svolítið á stóru myndina þrátt fyrir að hér sé þetta ákveðna frumvarp til umræðu, mikilvægt frumvarp með mjög mikilvægum breytingum til að straumlínulaga þennan málaflokk okkar. Ég held við verðum að átta okkur á því að þau lög sem við vinnum eftir í dag eru lög sem voru samþykkt þegar hér voru kannski nokkur hundruð manns sem voru að sækja um alþjóðlega vernd. Í dag eru það nokkur þúsund, 5.000 væntanlega á síðasta ári. Það eitt og sér ætti að segja okkur að það er ástæða til að aðlaga lagarammann til að tryggja það að þær stofnanir og það fólk sem fer með þennan málaflokk hafi þau tæki og tól sem þarf til að bregðast við í þessum málaflokki. Okkur ætti líka öllum að vera það ljóst hvernig umræðan hefur verið í löndunum í kringum okkur og í Evrópu allri þar sem fólk á flótta hefur aldrei verið fleira. Það er auðvitað nauðsynlegt að við á Íslandi tökum vel á móti þeim sem sækja um alþjóðlega vernd, tökum vel á móti þeim sem eru að flýja hryllilegar aðstæður og við þurfum að tryggja að innviðir okkar, kerfin okkar, hafi burði til að sinna því vel og vandlega. Virðulegur forseti. Í nefndarálitinu tökum við það líka fram í meiri hlutanum að við væntum þess að fá skýrslu frá ráðherra málaflokksins að 12 mánuðum liðnum þar sem við viljum að farið sé yfir það hvort markmið þessa frumvarps hafi náðst. Ég tel að málefni útlendinga og fólks á flótta sé málefni sem verði til umræðu á næstu árum, bæði hvað varðar það sem við fjöllum um hér en ekki síður það sem lýtur að inngildingu eða aðlögun fólk sem hingað kýs að flytja. Ég held að við þurfum að huga að stærri breytingum hvað atvinnuþátttöku útlendinga varðar og ég fór ágætlega yfir það hér í 1. umr. að ég vænti þess að við sjáum frekari tilslakanir og breytingar hvað það varðar. Það er líka ágætt að árétta það að ríkisstjórnin hefur sett á laggirnar starfshóp og ráðherranefnd um útlendingamál og það er verið að vinna þar á mörgum og margþættum sviðum, bæði hvað varðar börnin í skólakerfinu okkar, varðandi þjónustuna, varðandi atvinnumálin og fleiri þætti. Virðulegur forseti. Mig langar að enda á því að vitna í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins um útlendingamál en þar segir: „Bjóðum þau velkomin: Taka ætti vel á móti þeim sem vilja koma hingað til lands til að lifa og starfa. Mikilvægt er að tryggja öryggi erlends verkafólks og virða réttindi þeirra. Innflytjendur auðga bæði menningu og efnahag. Leyfa ætti fólki utan Evrópska efnahagssvæðisins, sem hefur fengið starf hér á landi og er með hreint sakarvottorð, að koma hingað og starfa. Ísland ætti að sýna frumkvæði í því að bjóða fleiri kvótaflóttamönnum hingað. Verndarkerfið: Slá þarf skjaldborg utan um verndarkerfið og félagslega innviði í landinu. Á fáum árum hefur umsækjendum um vernd fjölgað verulega en hlutfallslega sækja mun fleiri um vernd hérlendis en í nágrannalöndum. Þessi þróun hefur leitt til mikils álags á félagslega innviði sem eru komnir að þolmörkum. Aðkallandi er að bregðast við með breytingum á útlendingalöggjöfinni. Í því sambandi er nauðsynlegt að samræma útlendingalöggjöfina við löggjöf nágrannalanda, með tilliti til málsmeðferðar og þjónustu við þá sem sækja um vernd. Útlendingalöggjöfin þarf á hverjum tíma að byggja á mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi þar sem smæð þjóðarinnar er viðurkennd.“ Virðulegur forseti. Ég er sannfærð um að það frumvarp sem við ræðum hér byggi einmitt á því; mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi.

Frú forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann og formann hv. allsherjar- og menntamálanefndar út í þær grundvallarbreytingar sem meiri hluti nefndarinnar er að gera á aðkomu lögreglu að þessum málum er varðar niðurfellingu þjónustu við fólk í leit að vernd. Lögregla hefur til þessa dags verið framkvæmdaraðili á ákvörðunum annars stjórnvalds, þ.e. Útlendingastofnunar eða kærunefndar, en mun núna verða ákvörðunaraðili um hvort eigi veita undanþágu frá niðurfellingu þjónustu við fólk sem ekki er búið að brottvísa eða hefur ekki yfirgefið landið. Hvað kostar þetta? Hvað telur meiri hlutinn að muni margir starfa hjá ríkislögreglustjóra við að framkvæma þetta, eða verður þetta hjá einstaka lögregluembættum um landið? Mun kærunefnd útlendingamála fá auknar fjárheimildir til að annast kærur vegna ákvarðanatöku, stjórnvaldsákvarðanatöku lögreglu, eða mun jafnvel vera farin sú leið sem fulltrúar kærunefndar útlendingamála lögðu til á fundi allsherjar- og menntamálanefndar, að kæruleiðin yrði til kærunefndar velferðarmála? Og hvað telur meiri hlutinn að slíkt muni kosta? Hvað verður margt starfsfólk ráðið til þess að fara yfir þau gögn sem liggja fyrir um aðstæður einstaklinga? Þess ber að geta að í dag fara engin slík gögn til lögreglu og maður veltir fyrir sér hvernig lögreglan á að fara að því að meta aðstæður einstaklinga, hvort það sé búið að tryggja verkferla á milli stofnana og lögreglu sem nú er að fara í að taka stjórnvaldsákvarðanir af þessu tagi sem yrðu þá kæranlegar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Kannski er ástæða til að upplýsa hér, því það kom einmitt fram í umræðum áðan varðandi fundarstjórn forseta, að við fengum fulltrúa frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu á fund til okkar eftir að það höfðu komið upp ákveðnar vangaveltur um hvort það væri nauðsynlegt að skipta upp þessari grein, 33. gr. í lögunum, er varðar niðurfellingu þjónustunnar og undanþáguheimildirnar þar að lútandi. Það er alveg rétt eins og bent hefur verið á að við höfum brotið upp málaflokkinn og það er á herðum dómsmálaráðuneytisins að fjalla um þessar umsóknir og Útlendingastofnun og verkefni hennar. En nú er verkefni Útlendingastofnunar ekki lengur að veita þjónustuna heldur hefur hún þegar færst yfir til Vinnumálastofnunar. Það komu upp í kjölfarið ákveðnar vangaveltur um það þegar þessi miklu undanþáguákvæði eiga við og þá kannski sérstaklega ákvæðið er lýtur að því að fólk sé samstarfsviljugt og þess vegna sagði ég áðan í framsöguræðu minni að við gerðum breytingu þar sem við hnykktum á því að það væri lögreglan sem væri matsaðili í þessum tilfellum. Það lýtur í rauninni fyrst og fremst að því að vegna þess að það er lögreglan, í þessu tilfelli stoðdeild ríkislögreglustjóra, sem ber ábyrgð á endursendingum eða brottflutningnum þá eru þeir best til þess fallnir að vita hvort viðkomandi sé samstarfsfús. Samstarfsfús þýðir þá yfirleitt að aðstoða við það að afla skilríkja eða gagna eða annars sem til þarf til þess að brottflutningur geti átt sér stað. Eins og fram kom áðan er þetta fyrst og fremst til skýringar á því hvar verkefnin liggja og þar af leiðandi tel ég ekki að það sé einhver aukakostnaður sem fylgir þessu, hvorki fyrir ríkislögreglustjóra eða önnur embætti lögreglunnar. Ég vil ítreka það að hér er um mikið undanþáguákvæði að ræða gagnvart þjónustunni 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er kannski pínulítið þarna sem ég fer að óttast af því að í dag er það svo að ef sérstakar aðstæður eru uppi hjá einstaklingi þá má veita einstaklingnum áframhaldandi þjónustu samkvæmt þeim tillögum sem liggja fyrir. Nú á að einskorða þetta algerlega við eitthvað sem heitir að vera samstarfsfús. Ég hef áhyggjur af því að það vanti algjörlega að skoða aðstæður einstaklinganna. Það er verið að fella niður þjónustuviðtölin hjá Útlendingastofnun þar sem er verið að fara ofan í þörf einstaklingsins fyrir sérstaka þjónustu. Nú er verið að færa ákvörðun um hvort það eigi að veita undanþágu frá niðurfellingu þjónustu frá þeim sem hafa gögnin hjá sér til lögreglu sem hafa engin gögn og hv. þingmaður upplýsir hér að það eigi eingöngu að miða við hvort viðkomandi sé samstarfsfús eða ekki. Á ekkert að horfa á aðstæður einstaklinganna og þörf þeirra fyrir áframhaldandi þjónustu? Er það þannig að stjórnarflokkarnir þrír, Vinstri græn, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, 

Virðulegur forseti. Ég held að hér sé um reginmisskilning að ræða hjá hv. þingmanni. Við skulum fyrst og fremst benda á að samkvæmt frumvarpinu eru víðtækar undanþágur gagnvart því að falla ekki úr þjónustu. Þær eru skilgreindar sérstaklega í lögunum. Það eru ófrískar konur, börn og fjölskyldur þeirra, langveikt fólk, fatlað fólk og annað sem er undanþegið þessu. En svo held ég að það sé líka rosalega mikilvægt að fólk hafi í huga hvað við eigum við. Við eigum við það að fólk hefur komið hingað til lands og sótt um alþjóðlega vernd. Það hefur fengið synjun hjá Útlendingastofnun vegna þess að Útlendingastofnun  
            

Forseti vill ítreka að ræðutími er ein mínúta í seinni umferð.

Frú forseti. Ég gæti svo sem staðið hér í allan dag og átt þetta samtal við hv. þingmann til að reyna að skilja hvernig í ósköpunum hv. þingmanni og fleirum hér dettur í hug að hleypa máli af þessu tagi hér í gegn. Ekki bara vegna þeirra mannvonsku sem liggur þar að baki, heldur vegna þess hversu illa frumvarpið er unnið og hversu mörg vandamál munu skapast af samþykkt þess. Ég ætla hins vegar að halda mig við tvö atriði að þessu sinni í andsvari mínu og byrja á að spyrja hv. þingmann út í ákvæði í 8. gr. frumvarpsins, sem varðar ákveðna tímafresti, ákveðin tímamörk sem hafa verið á málsmeðferð tiltekinna mála, sérstaklega mála fólks sem t.d. hefur fengið vernd í öðrum ríkjum, svo sem á Grikklandi. Samkvæmt núgildandi lögum hafa stjórnvöld 12 mánuði til að klára þessi mál og flytja fólk úr landi, þar á meðal börn. Ef það tekst ekki og tafir eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs þá skal mál tekið til efnismeðferðar, með öðrum orðum: Umsækjandi fær áheyrn sem hann hefur ekki fengið áður. Þær athugasemdir bárust undir meðferð málsins að með breytingunum sem verið er að leggja til í frumvarpinu sé verið að koma því þannig fyrir að börn missi réttindi vegna athafna annarra. Í núgildandi lögum á fólk rétt á efnismeðferð ef málsmeðferðin hefur tekið meira en 12 mánuði og tafir eru ekki á ábyrgð umsækjanda. Samkvæmt frumvarpinu þá hljómar það svo, með leyfi forseta: „[…] skal taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skal m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma,  
             Ef foreldri barns 

Forseti vill ítreka við þingmenn að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég gleymdi því í andsvari hér áðan varðandi þjónustuviðtölin sem fara ekki lengur fram hjá Útlendingastofnun að það er út af því að Vinnumálastofnun hefur tekið þann málaflokk yfir þannig að þjónustuviðtölin fara fram þar, svo það sé skýrt. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna en ég ætla að fá að vísa á bug öllum fullyrðingum um að hér sé um illa unnið frumvarp og mannvonsku að ræða. Við skulum hafa það í huga að þeir aðilar sem starfa að þessum málaflokki, hvort sem er inni í ráðuneytinu eða í Útlendingastofnun, og þekkja málaflokkinn hvað best hafa hér ítrekað í samstarfi við ráðuneyti málaflokksins komið fram með frumvarp. Þetta er í fimmta skipti sem frumvarpið er lagt fram og við höfum lagt mikla vinnu í það í allsherjar- og menntamálanefnd þannig að ég vísa öllum svona fullyrðingum á bug. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá er hún af svipuðum toga og við vorum að ræða áðan í andsvörum. Það er þannig á Íslandi að við höfum í gegnum tíðina fengið mikið af svokölluðum verndarmálum. Hv. þingmaður vísaði sérstaklega í það að fólk væri að koma frá Grikklandi. Nú skal það líka skýrt út hér að við erum ekki að senda fólk til Grikklands út af Dyflinnarákvæðinu. þ.e. bara af því að fólk hefur stoppað þar. Við erum að tala um fólk sem hefur fengið vernd í öðru ríki. Þegar fólk hefur fengið vernd er það eðlilega ekki á flótta því það er komið með verndina.

Nákvæmlega.

Þessi mánaðarregla varðandi 12 mánaða frestinn er auðvitað gerð fyrst og fremst til að ýta á að íslensk stjórnvöld og stofnanir okkar vinni hratt og vel í þeim málum og það er mikilvægt. En það má ekki vera þannig að það séu einhverjir gluggar í lögunum okkar sem hafa búið til einhvers konar hvata hjá fólki 

Frú forseti. Það ákvæði sem er í núgildandi lögum um þennan 12 mánaða frest var sannarlega sett til þess að setja pressu á stjórnvöld að klára mál innan 12 mánaða. Það ákvæði sem er í frumvarpinu sem á núna að fara í gegn snýst um að eyðileggja þetta ákvæði og ekkert annað. Það snýst um það að lögleiða þætti sem ekki hefur verið fallist á af hálfu kærunefndar eða dómstóla hingað til að teljist tafir sem eru á ábyrgð umsækjanda, svo sem það þegar foreldri barns mætir ekki í læknistíma fyrstu vikuna og 12 mánuðum síðar missi barnið réttindi. Þannig ákvarðanir hefur Útlendingastofnun tekið og það er verið að lögleiða það. Þetta snýst ekki um að auka skilvirkni. Þetta frumvarp snýst um að lögleiða framkvæmd Útlendingastofnunar sem hefur verið dæmd ólögmæt annaðhvort með úrskurðum kærunefndar útlendingamála eða dómstóla. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, ég kemst ekki í seinni spurningu mína vegna þess hversu óljóst hún svaraði fyrri spurningu minni: Finnst hv. þingmanni í lagi að hér dvelji börn árum saman 

Virðulegur forseti. Ég tel að þessi grein sem hv. þingmaður vísar í sé víst gerð til að auka skilvirkni án þess að ganga á réttindi fólks. Þegar hv. þingmaður spyr mig hvort mér finnist það í lagi að börn séu hér á landi þá langar mig að minna hv. þingmenn á bráðabirgðaákvæðið sem við erum að leggja fram með nefndaráliti okkar þar sem við erum einmitt að ná utan um börn sem dvelja hér ásamt foreldrum eða forráðamönnum sínum og hafa fallið utan kerfisins vegna Covid. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir framsögu sína. Eitt af markmiðum þessa frumvarps er að auka skilvirkni í málaflokknum og ég tek fram að við erum einungis að tala um alþjóðlega vernd, við erum ekki að tala um útlendinga yfir höfuð, innflytjendur eða neitt slíkt. Við erum einungis að tala um alþjóðlega vernd, ekkert annað. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hann telur að þetta frumvarp nái markmiðum sínum. Þegar við horfum á tölurnar frá síðasta ári, frá árinu 2022, þá voru innkomnar umsóknir hjá Útlendingastofnun um alþjóðlega vernd bara frá Venesúela 966; í nóvember komu 484 heildarumsóknir, þar af var tæplega helmingur frá Venesúela, 202, og fleiri umsagnir komu frá Venesúela en frá Úkraínu. Það komu einungis 166 frá Úkraínu. Hvernig stendur á því að þetta frumvarp og breytingartillögur meiri hlutans taka ekkert á úrskurðarnefnd, úrskurði kærunefndar útlendingamála? Þetta frumvarp mun ekki breyta neinu hvað varðar Venesúela. Ég get tekið dæmi um hvernig ástandið er t.d. í Bandaríkjunum. Bandaríkin hafa núna, sem er þúsund sinnum stærra samfélag en það íslenska, sett hámark á umsóknir frá Venesúela miðað við tæplega 25.000 umsóknir. Það myndi þýða að 25 umsóknir kæmu til Íslands. Í nóvember í fyrra komu 202 umsóknir. Og önnur spurning sem mig langar að spyrja um og væri gott að heyra álit hv. þingmanns er þessi: Hvernig í ósköpunum á að taka á þessari skilvirkni ef við tökum ekki á stóra vandamálinu sem er Venesúela? Annað sem mig langar að spyrja um er: Hvernig í ósköpunum stendur á því að við erum enn þá með sérreglur í þessu frumvarpi og meira að segja er verið, eins og kom fram í andsvörum áðan, að útfæra betur sérreglu um 12 mánuðina, þ.e. ef umsækjandi hefur ekki fengið umsókn til efnismeðferðar innan 12 mánaða, hvað á þá að gera? Jú, það á að íþyngja íslenskri stjórnsýslu með því að skylda íslenska stjórnsýslu til að taka hana til efnismeðferðar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og held að það kristallist svolítið það verkefni sem við stöndum frammi fyrir þegar hv. þingmaður Pírata var hér áðan í andsvörum og nú hv. þingmaður Flokks fólksins, og ég tala nú ekki um fyrirspurn frá fulltrúum Miðflokksins hér fyrr í dag; það kristallast að það eru pólar í útlendingamálum. Það frumvarp sem hér um ræðir er málamiðlun stjórnarflokkanna sem fara með völd. Það er lausnin sem við erum með á borðinu og það sýnir svo bersýnilega að við erum að ná vel utan um ákveðin sjónarmið og náum kannski að afmá þessa póla svolítið í því sem hér um ræðir. Hv. þingmaður spyr sérstaklega út í Venesúela og fer yfir fjölda umsókna sem borist hafa. Við þekkjum öll þá umræðu að á sínum tíma ákvað Útlendingastofnun að umsóknir frá Venesúela skyldu afgreiddar á ákveðinn veg. Þegar fór svo að bera á því að verið væri að draga það eitthvað til baka þá úrskurðaði kærunefndin á þann hátt að ástandið í Venesúela hefði svo sannarlega ekki breyst. Kannski er í þessu máli ekki verið að taka neitt skýrt á því, enda væri það náttúrlega helst ef ástandið í Venesúela myndi batna sem myndi taka hvað mest á þeim þætti. Engu að síður, hv. þingmaður, þá er hér um ofboðslega mikilvægar breytingar að ræða sem taka m.a. á þessum endurteknu umsóknum. Út af því að hv. þingmaður vísar sérstaklega í Venesúela er líka tekið hér á því sem varðar fyrsta griðland. Þar hefur ákveðin umræða skapast, að fólk sem er frá Venesúela hafi mögulega búið í Bandaríkjunum eða einhvers staðar annars staðar áður en það kom og leitaði verndar á Íslandi. Þá má að sjálfsögðu velta því fyrir sér hvort það fólk sé í raunverulegri leit að vernd eða ætti frekar að nýta sér það dvalarleyfi eða þau réttindi sem fólk hefur fengið í öðrum löndum. Það er m.a. tekið á því. Hvað 8. gr. varðar og þennan 12 mánaða frest þá eru, myndi ég segja, það mikil réttindi til þeirra sem hingað sækja, ákveðin pressa á stjórnvöld að afgreiða umsóknir hratt og vel. Til þess að geta gert það þurfum við að ná fram þeim breytingum sem frumvarpið felur í sér. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ástandið í Venesúela, sagði hv. þingmaður. Íslenskt samfélag er ekki að veita fólki alþjóðlega vernd af því að ástandið í einhverju landi sé svo slæmt. Við erum að veita alþjóðlega vernd af því að það er rökstuddur ótti um það að einstaklingur sem sækir um alþjóðlega vernd þurfi á vernd að halda. Við erum ekki að fara að lesa í Economist að það sé mjög slæmt ástand í landinu, það sé fátækt og annað slíkt. Reyndar er Venesúela mjög sérstakt ríki. Það býr yfir meiri olíuauðlindum en Sádi-Arabía, mestu olíuauðlindum heims og gæði olíunnar eru miklu meiri. Ísland ber ekki ábyrgð á ástandinu í Venesúela svo það sé alveg klárt mál. Þetta frumvarp tekur ekki á því, á úrskurðum kærunefndar hvað þetta varðar, svo það liggi algjörlega ljóst fyrir. Vandamálið við þetta frumvarp er að það tekur ekki á vandamálinu. Ég hef unnið í íslenskri stjórnsýslu, unnið í ráðuneyti og undirstofnun, og ég get sagt þér það að þessi málaflokkur er í tómu rugli, algerlega tómu rugli. Og varðandi fólkið sem var flutt hér þvingaðri brottför um daginn. 

Forseti sér ástæðu til að rifja það upp enn og aftur að ræðutíminn í seinni umferð er mínúta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir það hvernig ástatt er í Venesúela og guð forði okkur frá slíkum sósíalisma hér á Íslandi. En það er auðvitað þannig að öll Evrópuríki eru að vernda íbúa frá Venesúela. Það er bara þannig að við höfum veitt svokallaða viðbótarvernd á meðan önnur ríki hafa verið að veita dvalarleyfi af mannúðarástæðum og það hefur kannski verið umræða um hvort það hefði farið betur á því hér á landi ef það hefði verið raunin. Hv. þingmaður var að vísa í þá umræðu sem verið hefur um að fólk sé komið hér jafnvel á undan þeim sem voru að fylgja því úr landi. Þegar um er að ræða Schengen-svæðið þá er það auðvitað þannig að fólk hefur ferðafrelsi innan Schengen-svæðisins. En þá vil ég minna á mikilvægi þess í þessu frumvarpi þegar við tölum um endurteknar umsóknir að það er ekkert slíkt ákvæði í dag í lögunum og þess vegna er mikilvægt að við förum yfir það ferli þegar fólk er að koma hér með endurteknar umsóknir,  Afsakið, frú forseti.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar en undir nefndarálitið ritar sú sem hér stendur og er fulltrúi Viðreisnar, hv. þm. Sigmar Guðmundsson, samþykkur álitinu. Svo því sé fyrst haldið til haga leggst fyrsti minni hluti alfarið gegn því að frumvarp þetta verði samþykkt. Við tökum undir það að ákveðnir annmarkar séu á núgildandi lögum um útlendinga sem nauðsynlegt sé að bregðast við en bendum á að úr þeim annmörkum er ekki verið að leysa með fyrirliggjandi frumvarpi. Leggjum við heldur til að farin verði sú leið sátta sem farin var á kjörtímabilinu 2013–2016, þess efnis að sett verði á laggirnar þverpólitísk þingmannanefnd um málefni útlendinga sem fól í sér heildarendurskoðun á útlendingalögunum. Þingmannanefndin hafði það að leiðarljósi að bæta íslenska löggjöf um útlendinga í samráði við helstu sérfræðinga á sviðinu, háskólasamfélagið, sjálfa notendur kerfisins og fleiri. Var það almenn skoðun hversu mikilvægt það væri fyrir málaflokkinn að breytingar væru unnar í þverpólitískri sátt með ríku samráði við helstu hagaðila, þá sem þekkja best til í málefnum barna, málefnum fatlaðra o.s.frv. Er það okkar skoðun að það verklag sé enn mjög mikilvægt og að fengnir verði að borðinu helstu hagaðilar sem taldir eru upp í nefndarálitinu. Í því samhengi er vert að minnast á áskorun hagaðila frá því í maí á síðasta ári þar sem ríkisstjórnin var hvött til að stíga skref til baka, dýpka samtalið og samráðið og ná þannig faglegri sátt líkt og áður hafði tekist, enda er það mjög áríðandi þegar um svo mikilvægar lagabreytingar er að eiga, eins og við sjáum í þessu frumvarpi, að það sé þetta djúpa samtal milli þeirra sem best þekkja til og hafa starfað við málaflokkinn, hafa til þess sérþekkingu og ekki síður reynslu í að fást við einstaklinga í leit að vernd. Sú sérþekking fæst ekki við skrifborð í ráðuneytum, með fullri virðingu fyrir þeim sem þar starfa. Sú sérþekking fæst við að mæta fólkinu þar sem það er. Fyrsti minni hluti telur nauðsynlegt að bregðast við þeim áskorunum sem samfélagið stendur frammi fyrir vegna aukins fjölda fólks á flótta í heiminum en allt bendir til þess að sá fjöldi muni aukast á komandi árum. Ísland þarf að búa sig betur undir móttöku fólks á flótta enda er landið þátttakandi í alþjóðasamfélaginu og fylgja því bæði réttindi og skyldur. Það þarf að móta hér innflytjendastefnu og löggjöf sem tekur mið af stöðu mála í heiminum öllum og þörfum íslensks samfélags til framtíðar. Mikilvægt er að sú vinna byggist á einhverri framtíðarsýn, ekki bara einhverri haftastefnu nútímans, bestu fáanlegu þekkingu og reynslu þeirra sem hafa unnið við málaflokkinn. Frú forseti. Við getum öll verið sammála um að það þurfi að auka við skilvirkni við afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd en jafnframt þarf að tryggja umsækjendum rétt til að starfa hér á landi á meðan umsókn þeirra er til meðferðar, lifa hér og starfa. Ganga þarf úr skugga um að réttindalaust fólk festist ekki í lagalegu tómarúmi hér á landi eins og nú er raunin. Nauðsynlegt er að til verði raunhæfar leiðir fyrir ríkisborgara ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins til að sækja hér um atvinnu og setjast hér að. Því erum við einnig sammála um að hér þarf fleiri vinnandi hendur til að halda uppi okkar grunninnviðum og þjónustu. Allt þetta er hægt að gera, frú forseti, með betri yfirsýn yfir málaflokkinn þannig að heildarmarkmið náist um að auka skilvirkni og draga úr kostnaði ríkissjóðs samhliða því að tryggja ýtrustu mannréttindi þeirra sem hingað leita. Það ætti því að vera forgangsatriði hjá stjórnvöldum að fá hingað til lands fjölbreyttan hóp fólks til að standa undir grunnþjónustu við hlið okkar sem hér erum fædd. En nei, engar slíkar hugmyndir koma fram hjá stjórnarflokkunum. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar inniheldur fjölmörg ákvæði sem skerða réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og veita þeim lakari rétt en þann lágmarksrétt sem tryggður er í stjórnsýslulögum. Þá er réttur flóttafólks til fjölskyldusameiningar í ákveðnum tilfellum felldur algerlega niður en hann er einnig grundvallarréttur og jafnframt forsenda fyrir árangursríkri inngildingu. Allar umsagnir sem bárust hv. allsherjar- og menntamálanefnd fela í sér harða gagnrýni á frumvarpið og þær breytingar sem lagðar eru til. Meiri hluti nefndarinnar, í öllum stjórnarflokkunum þremur, hefur ekki gert neinn reka við að mæta þessum umsögnum, ekki neitt, þvert á móti. Þvert á móti hafa þau dýpkað ágreininginn í málinu. Margir umsagnaraðilar fjalla um nauðsynlegar breytingar sem gera þarf á lögum um útlendinga, t.d. að veita einstaklingum sem ekki hefur tekist að flytja úr landi, eftir margra ára dvöl, tækifæri til að fá sitt mál tekið upp í stað þess að þau festist réttindalaus í lagalegu tómarúmi. 1. minni hluti telur mörg þeirra ákvæða sem lögð eru til í frumvarpinu beinlínis til þess fallin að minnka skilvirkni og auka kostnað kerfisins. Má þar nefna þau mistök sem nú liggja fyrir, að ætla sér að fella niður alla þjónustu við umsækjendur um vernd 30 dögum eftir svokallaða endanlega synjun á stjórnsýslustigi - en þetta mun klárlega ekki spara fjármuni heldur auka skriffinnsku með tilheyrandi stjórnvaldsákvörðunum um niðurfellingu þjónustu eða undanþágu frá niðurfellingu þjónustu - og kæruheimildir og kæruleiðir sem enginn veit hvernig á að framkvæma. Það kom bersýnilega í ljós í andsvörum við hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar að það er ekki búið að úthugsa þetta af því að þau líta svo á að þetta muni ekki kosta neitt. Við niðurfellingu þjónustu og synjun á undanþágu frá því er um að ræða stjórnvaldsákvörðun sem lögregla á skyndilega að taka á grundvelli gagna sem liggja ekki fyrir hjá lögreglu. Þetta mun kalla á mannafla. Þetta mun kalla á mannafla hjá kærunefnd og enginn veit hjá hvaða kærunefnd. Þess vegna þurfum við að fá hérna hæstv. félagsmálaráðherra í salinn til að skera úr um það hver ætlar eiginlega að fást við t.d. þetta af því að þjónustan er skyndilega hjá honum en ekki hjá dómsmálaráðherra eins og var. Frú forseti. Þetta er allt í einhverju rugli hérna. Mér þykir leiðinlegt að segja það. Með uppstokkun Stjórnarráðsins veit hægri höndin ekki hvað sú vinstri er að gera og þetta bitnar bara fólki í mestri neyð. Það er þannig. Það er í boði stjórnarflokkanna þriggja, þar á meðal Vinstri grænna, sem geta ekki skýlt sér á bak við þetta. Þau eru þarna að styðja við ýtrustu útlendingaandúð Sjálfstæðisflokksins. Það er dapurlegt að ríkisstjórnarflokkarnir allir, Vinstri græn, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, sjái ekki þau tækifæri sem felast í því að hafa hér þverpólitíska og þverfaglega vinnu við endurskoðun útlendingalaganna og stefnumótun í þessum málaflokki heldur styðja að öllu leyti útlendingastefnu Sjálfstæðisflokksins í verki með því að afgreiða þetta mál með þessum hætti út úr nefndinni og greiða því svo atkvæði hér að lokinni 2. og 3. umr. Viðhorf ríkisstjórnarinnar í málefnum útlendinga að bera vott um skammsýni og afneitun er varðar hlutverk og stöðu innflytjenda í íslensku samfélagi á næstu áratugum. 1. minni hluti leggst alfarið gegn því að frumvarpið verði samþykkt og leggur til m.a. að 6. og 8. gr. frumvarpsins verði felldar brott, enda munu þau ákvæði hafa gríðarlegar neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir fólk á flótta og samfélagið í heild og mun ég fara nánar yfir það á eftir. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands var fundið að því að hvorki væri vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu í athugasemdum með frumvarpinu. Þetta væri afar óheppilegt þar sem efni frumvarpsins varðaði með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Vísaði stofnunin til þess að til álita kæmi hvort ákvæði, t.d. í 6. gr. frumvarpsins um brottfall þjónustu, samræmdist 65. gr. stjórnarskrár, 68. gr. stjórnarskrár og 76. gr. stjórnarskrárinnar, auk 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Nefndarmenn stjórnarandstöðu vöktu athygli á þessu í allsherjar- og menntamálanefnd og gerðu tillögu um að málinu yrði vísað til ráðuneytis þar sem það væri ótækt til áframhaldandi þinglegrar meðferðar í ljósi þeirra athugasemda sem fram komu frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Þegar ekki var orðið við þessu óskuðu þrír nefndarmenn eftir því að Mannréttindastofnun eða Lagastofnun Háskóla Íslands yrði fengin til að leggja mat á það hvort frumvarpið stæðist yfirleitt ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Nei, meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar, sem innihélt fulltrúa allra þriggja flokkanna, var ekki til í að fallast á slíkt en málið skyldi tekið aftur til umræðu án þess að slík grundvallarvinna lægi fyrir. Er það miður. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna skilaði umsögn um frumvarpið. Sú umsögn hvarf reyndar ofan í einhverja skúffu og kom í ljós þegar eftir henni var leitað en í þeirri umsögn var vísað til fyrri umsagnar stofnunarinnar um eldri frumvörp sem ekki urðu að lögum. Í umsögn Flóttamannastofnunar, þessari nýjustu sem og þeim eldri, komu margvísleg tilmæli stofnunarinnar fram en ekki hafa verið gerðar neinar breytingar á efni frumvarpsins í samræmi við ábendingar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Fyrsti minni hluti telur mikilvægt að taka fram að í 3. mgr. 23. gr. laga um útlendinga er kveðið á um skyldu íslenskra stjórnvalda til að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í samræmi við 35. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, m.a. um framkvæmd og túlkun þess samnings og útlendingalaga, og þá einnig þegar kemur að breytingum á útlendingalögum ber stjórnvöldum, í samræmi við þennan samning sem við erum aðilar að, að hafa samráð og samtal við Flóttamannastofnun. Slíkt hefur ekki gerst og ekkert verið hlustað á þessa alþjóðlegu stofnun sem við erum þó í samstarfi við og aðilar að. Stjórnvöld hafa hunsað þetta og núna einnig meiri hluti í allsherjar- og menntamálanefnd. Meiri hluti á Alþingi Íslendinga hefur sem sagt farið gegn þessum samningi. Frú forseti. Það eru nokkur ákvæði í frumvarpinu sem nauðsynlegt er að vekja sérstaklega athygli á sem munu ýmist valda miklu tjóni eða eru í eðli sínu óframkvæmanleg. Í 8. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um regluna um fyrsta griðland, þ.e. að umsókn um alþjóðlega vernd skuli afgreidd í fyrsta ríki sem umsækjandi kemur til og getur veitt honum vernd. Í athugasemd með ákvæðinu kemur fram að ákvæði í lögum um fyrsta griðland hafi ekki verið beitt að fullu þar sem það sé talið óskýrt og þess vegna eigi nú að árétta það. 1. minni hluti vill vekja athygli á því að hér er ekki einungis lagt til að festa í sessi regluna um fyrsta griðland heldur einnig regluna um öruggt þriðja ríki. Reglan um öruggt þriðja ríki er mun umdeildari en reglan um fyrsta griðland og er beiting hennar háð fleiri og þrengri skilyrðum en beiting reglunnar um fyrsta griðland. Þetta er rosalega mikil lögfræði en við verðum bara að þola það því að við erum jú löggjafinn. Til útskýringar þá lýtur reglan að því að mögulegt verði að synja umsækjanda um efnismeðferð hafi hann slík tengsl við þetta umrædda þriðja ríki að sanngjarnt og eðlilegt geti talist að hann dvelji frekar þar en hér. Athygli er vakin á því að hér er ekki átt við ríki sem eru aðilar að Dyflinnarreglugerðinni. Nei, af því að Dyflinnarreglugerðin á við um það fólk. Hér er verið að tala um þriðju ríki sem eru þá ríki utan Dyflinnarreglugerðar. Hér er ekki verið að ræða um það að Ísland hafi gert einhverja sérstaka viðtökusamninga við þessi ríki um móttöku á umsækjendum um alþjóðlega vernd. Það er ekki gert skilyrði í þessu ákvæði að umsækjandi hafi dvalið í ríkinu eða hafi þar heimild til dvalar. Nei, ekki heldur. Þá er heldur ekki gerð krafa um að viðkomandi ríki sé aðili að flóttamannasamningnum þó að fram komi í greinargerð að nauðsynlegt sé að þau réttindi sem mælt er fyrir um í samningnum séu virt. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerði í umsögn sinni til Alþingis verulegar athugasemdir við þetta umrædda ákvæði og telur 1. minni hluti ljóst að verði ákvæðið að lögum muni það leiða til aukins vanda í kerfinu okkar með tilheyrandi kostnaði. Það hlýtur að vera grundvallarforsenda þess að synja einstaklingi um efnislega meðferð og senda hann þriðja ríkis að viðkomandi hafi einhverja heimild til dvalar í því ríki og að stjórnvöld í viðtökuríki hafi samþykkt að taka á móti umsækjanda. Það kom enda fram á fundi nefndar með fulltrúum Flóttamannastofnunar að slíkt væri eitt grundvallarskilyrða fyrir því að beita þessu ákvæði. Hafi íslensk stjórnvöld ekki gert sérstaka viðtökusamninga á borð við þá sem felast í Dyflinnarreglugerðinni er ljóst að gríðarlegt skrifræði mun fylgja umræddri lagabreytingu. Það er nefnilega viðbúið að umsækjendur sem synjað hefur verið um efnismeðferð á þessum grundvelli þurfi að bíða mjög lengi hér á landi eftir því að yfirgefa landið og í mörgum tilvikum verður einfaldlega ekkert hægt að senda fólkið í burtu. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir því að fólk eigi rétt á endurupptöku máls, munið þið, það er verið að fella það út, fáist ekki samþykki viðtökuríkis fyrir að taka á móti fólkinu. Nú skulum við sjá dæmi. Til Bandaríkjanna kemur flóttamaður frá Mexíkó. Umræddur einstaklingur á systur á Íslandi og er þar með tengingu við Ísland. Myndu íslensk stjórnvöld einhvern tíma samþykkja að taka á móti umræddum einstaklingi, einstaklingi sem hefur aldrei hefur komið hingað, haft nokkur réttindi hér en á þessa systur? Nei, að sjálfsögðu ekki. Það er engin heimild fyrir því í íslenskum lögum. Við hins vegar ætlum hér að heimila það að neita einstaklingi, sem kemur til Íslands og sækir hér um vernd, neita honum um vernd og efnismeðferð á þeim forsendum að viðkomandi einstaklingur geti átt systur í Bandaríkjunum þó að hann sé frá Mexíkó, þótt hann hafi engin réttindi þar og við séum ekki með neinn samning við Bandaríkin. Við getum alveg haldið áfram um alls konar ríki utan Dyflinnarreglugerðar. Þetta er óframkvæmanlegt, frú forseti. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar og meiri hlutinn hér, stjórnarmeirihlutinn á þingi, verður að átta sig á hvað hann er að gera. Þetta er bara bull. Það er ekki hægt að framkvæma þetta. Ef Ísland er ekki með samning við ríkið um að senda fólk til baka þá er það ekki hægt. Þú getur ekki droppað fólki bara eitthvert. Með öðrum orðum er hér um að ræða lögfestingu á afar umdeildu ákvæði því að vafi leikur á hvort senda megi einstaklinga til þriðja ríkis í öðrum tilvikum en þeim þegar þeim hefur verið veitt vernd af einhverjum toga í því ríki. Jafnvel þá leikur vafi á hvort það sé yfirleitt hægt. Flóttamannastofnun hefur varað við því að þetta sé gert og sett fram afar ströng skilyrði fyrir því að reglunum sé beitt, en aftur: Stjórnarmeirihlutinn hlustar bara ekkert á Flóttamannastofnunina, það kemur þeim ekki við hvað Flóttamannastofnunin segir. Rætt hefur verið að hér sé komin einhvers konar innleiðing á alheims-Dyflinnarreglugerð án aðildarríkja og án þeirra lágmarksréttinda sem reglugerðin sú, sem þó er mjög gagnrýnd, inniheldur, svo sem um sameiningu fjölskyldu, aukin réttindi fylgdarlausra barna, auk þess sem í reglugerð þeirri er að finna mikilvæg ákvæði um tímafresti til að tryggja skilvirkni, tryggja réttaröryggi. Þá skulum við ekki gleyma að upplýsinga- og samskiptakerfi aðildarríkja Dyflinnarreglugerðarinnar er mjög skilvirkt og þróað eftir áralanga meðferð aðildarríkjanna en við erum ekki með neitt slíkt alheimskerfi, frú forseti. Við ætlum bara að senda fólk eitthvert einhvern veginn. Hver á að vinna þetta? Hvaða fólk inni í stjórnkerfinu á að vinna við það að reyna að finna ferðir fyrir þetta fólk og eiga í samskiptum við þetta umrædda þriðja ríki um mögulega móttöku á fólki sem ekki fær efnismeðferð hér á landi? Það er enginn stjórnarliði tilbúinn til að svara því. Því get ég lofað af því að þið hafið ekki hugmynd um hvernig á að framkvæma þetta, ekki hugmynd. Það er enginn reki gerður að því í nefndaráliti að svara því hvernig á að framkvæma þetta. Við erum ekki með þessa samninga. Við erum ekki með utanríkisþjónustu sem getur sinnt þessu. Þetta fólk mun daga uppi án þjónustu af því að vitið til, það verður örugglega túlkað þannig að viðkomandi sé ekki í samvinnu. Fyrsti minni hluti leggur til að 6. gr. frumvarpsins falli brott. Í ákvæðinu er lagt til að umsækjendur um alþjóðlega vernd verði sviptir þjónustu 30 dögum eftir að ákvörðun um synjun verður endanleg á stjórnsýslustigi, enda flokkist fólk þá ekki lengur sem umsækjendur um vernd heldur bara útlendingar og eigi þar með ekki rétt til þjónustu sem umsækjendum er tryggð. Þrátt fyrir að gerðar séu undantekningar á þessu þegar um börn er að ræða, barnshafandi konur og sérstaklega viðkvæma einstaklinga, auk þess sem heimilt er að viðhalda þjónustu til handa þeim sem sýnt hefur samstarfsvilja, eins og hefur komið fram hér í dag, er þetta ákveðið, að fella niður þjónustu. Verði tillagan um þjónustusviptingu að lögum verða kaflaskil í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki sem óskað hefur eftir vernd. Það skal áréttað að flest sem synjað er um vernd yfirgefa landið helst sjálfviljug vegna þess að annars fá þau brottvísun og endurkomubann inn á svæðið en þau fara líka í svokallaðri þvingaðri brottvísun ef það er hægt. Undirbúningur þvingaðrar brottvísunar getur tekið langan tíma og það er fyrst og síðast á ábyrgð stjórnvalda að framkvæma brottvísun sé umsækjandi ekki reiðubúinn að yfirgefa landið. Með því að nota þessa þjónustusviptingu til að þrýsta á umsækjendur að yfirgefa landið er heimilisleysi, sár fátækt og skortur á heilbrigðisþjónustu notaður sem tæki til að takmarka straum flóttafólks til landsins og neyða fólk til að fara. Mun það tæki virka? Nei, því við erum að tala um að rök stjórnvalda fyrir þjónustu frystingunni eru þessi. Fyrsti minni hluti telur óraunhæft að gera ráð fyrir að allir umsækjendur sem fengið hafa synjun á umsókn sinni yfirgefi landið sjálfviljugir innan 30 daga frá endanlegri synjun. Fólk sem telur sig ekki geta farið til heimaríkis eða annars viðtökuríkis eða á hreinlega ekki ferðaskilríki verður hér áfram. Svona einfalt er það. Meginþorri fólks fer. Það er líka svona einfalt. Þetta fólk hverfur ekki heldur lendir á götunni og á öðrum kerfum samfélagsins. Þannig mun það falla sveitarfélögum í skaut að veita fólkinu lágmarksþjónustu eigi það ekki að deyja drottni sínum á götunni. Þar með virðist sá hvati verða að engu sem stjórnvöld sáu fyrir sér með þessari breytingu þar sem þjónustan fer annað, annaðhvort fellur hún alveg niður eða hún fer bara annað. Hafi fólk ekki rétt á heilbrigðisþjónustu má leiða líkum að því að það leiti sér ekki aðstoðar fyrr en það er orðið fárveikt. Heilbrigðisstarfsfólki er skylt að sinna veiku fólki en hafi það ekki hlotið læknisþjónustu um langt skeið eru auknar líkur á því að sjúkdómar og kvillar krefjist flóknari og dýrari meðferðar en ella. Kostnaður vegna þess fellur á þá heilbrigðisstofnun sem sinnir viðkomandi sjúklingi. Þá er vert að vísa í umsögn Læknafélagsins þar sem áréttað er að það að njóta heilbrigðisþjónustu er grundvallarmannréttindi, eins og kemur fram í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest. Er það áréttað í Helsinki-yfirlýsingunni sem eru siðferðilegar meginreglur lækna og kveða á um skyldu þeirra til að aðstoða fólk í neyð. Jafnframt vísar 1. minni hluti til umsagnar embættis landlæknis sem segir það óásættanlegt að svipta fólk réttindum til heilbrigðisþjónustu. Segir enn fremur að embættið telji heilbrigðisþjónustu vera grundvallarmannréttindi sem byggist á alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Það bjóði heim hættu fyrir aðra en umsækjendur um vernd ef einstaklingur er t.d. haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun og fær ekki bót meina sinna í heilbrigðisþjónustunni vegna þess að hann var sviptur þeirri þjónustu. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði að þetta yrði leyst með því að viðkomandi væri í einhverjum samningaviðræðum við stjórnvöld, hvernig sem það er orðað. Í lögum um Félagsþjónustu sveitarfélaga er kveðið á um að erlendum ríkisborgurum sem ekki eiga lögheimili á landinu skuli í sérstökum tilfellum veitt fjárhagsaðstoð hér á landi. Er kveðið á um rétt sveitarfélaga til endurgreiðslu úr ríkissjóði vegna aðstoðar við erlenda borgara sem ekki eiga lögheimili í landinu. Umrætt ákvæði var mjög mikið rætt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og er enn eitt tilefni þess að hæstv. félagsmálaráðherra ætti að vera hér í umræðunni af því þetta er jú líka á hans borði. Til ákvæðisins er jafnan vísað með orðunum aðstoð við útlendinga í neyð og telja sveitarfélög sér skylt að veita útlendingum aðstoð samkvæmt því. Fram kom við umfjöllun nefndarinnar að sveitarfélög fái í flestum tilvikum aðstoðina endurgreidda úr ríkissjóði. 1. minni hluti bendir á að til þess að einstaklingur geti óskað eftir umræddum stuðningi þarf hann í fyrsta lagi að vita af umræddum stuðningi. Hvar á hann að fá þessar upplýsingar? Verður það kannski þegar hann verður sofandi hérna á bekknum úti á Austurvelli og lögreglan að labba fram hjá til að athuga hvort hann hafi nokkuð frosið í hel? Verður það þar? Hver á að veita þessar upplýsingar? Hvernig á um að umsækjandi um vernd sem hefur fengið synjun, og er þá ekki lengur umsækjandi heldur bara útlendingur, að vita af þessu? Hver ber ábyrgðina á að upplýsa viðkomandi? Viðkomandi á enga heimtingu á neinni þjónustu, ekki heldur samtali. Fyrsti minni hluti fær ekki séð hvernig þetta úrræði muni auka skilvirkni í málaflokknum eða búa til þann þrýsting til brottfarar sem sagður er hvatinn að niðurfellingu þjónustu eins og ákvæðið ber með sér ef staðan er, eins og stjórnarliðar vilja meina, til að friða samvisku sína, að þjónustan færist á milli stjórnsýslustiga en sé þó á endanum greidd af sama ráðuneyti þegar sveitarfélög fóru eitt af öðru að kvarta hér og segja: Við höfum ekki efni á því að fara að taka þetta allt í fangið. Ef þjónustan færist öll til sveitarfélaganna, hver er þá ávinningurinn? Fyrsti minni hluti telur þessa tilfærslu eingöngu til þess fallna að flækja verkefnið, gera það óskilvirkara, óskýrara, dýrara, það kallar á meiri mannafla þegar fólk þarf að kæra, þegar lögreglan þarf að fara að taka stjórnvaldsákvarðanir o.s.frv. Sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að svipta ákveðinn hóp, þó að hann sé án kennitölu og dvalarleyfis, algerlega réttinum til grunnþjónustu á borð við húsnæði, fæði og heilbrigðisþjónustu sé mögulega brot á 76. og 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, eins og nefndinni hefur svo sem verið bent á. Það að frumvarpshöfundar hafi ekki hugleitt að verkefnið myndi við þetta færast til sveitarfélaga í formi stuðnings við útlendinga í neyð sýnir að yfirsýn yfir þetta verkefni, yfir málaflokkinn, virðist af svo skornum skammti að þegar þau gera breytingar á A átta þau sig ekki á hvað gerist við B, C, D og E. Það er miður af því að undir er fólk sem þarfnast verndar, þarfnast mannúðar og kærleika. Þetta er venjulegt fólk. Þetta eru ekki bara tölur á blaði, þetta eru ekki allt bara einhverjir útlendingar. Rúmlega 80% af þeim sem hingað hafa leitað koma frá þjóðum sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að veita ákveðna vernd, rúmlega 80%, frá Úkraínu og Venesúela. Við skulum ekki gleyma því. 0,02% af umsóknum, 9 af 4.500 umsóknum á síðasta ári, voru tilhæfulausar. Það eru þær umsóknir sem hæstv. dómsmálaráðherra og meiri hlutinn á Alþingi er núna að bregðast við, það er þannig, og heldur að hann sé að bregðast við. 9 af 4.500. Þá er ekki úr vegi, frú forseti, að nefna þá grundvallarbreytingu sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til sem er að eftirleiðis verði í höndum lögreglu að ákveða undanþágu frá því að þjónustan sé felld niður. Það kom fram í heimsóknum lögreglu til nefndarinnar að þetta sé stefnubreyting á þeirra störfum enda hefur lögreglan til þessa dags verið framkvæmdaraðili gagnvart ákvörðunum útlendingayfirvalda en ekki ákvörðunaraðili og er það þeim mjög mikilvægt. Það að lögregla eigi núna að fara að taka ákvörðun í slíkum málum sem þessum er stjórnvaldsákvörðun í sjálfu sér og því kæranleg. Eins og fram kom í andsvari við formann nefndarinnar hefur ekkert verið hugsað út í þetta. Slík vinna sem nú á að fela lögreglu hefur ekki verið kostnaðarmetin né heldur hefur átt sér stað þarfagreining á umfangi verkefnisins sem eftirleiðis, verði tillaga stjórnarliða samþykkt, verður á höndum fulltrúa ríkislögreglustjóra, má búast við. Þá er mikilvægt að gera sér grein fyrir að lögreglan hefur ekki í fórum sínum allar upplýsingar um þá einstaklinga sem um ræðir og því þarf að breyta öllum verkferlum með tilliti til þeirrar rannsóknarvinnu sem nú færist yfir til lögreglu en áður var tekin ákvörðun um þetta hjá útlendingayfirvöldum. Jú, það hefur verið tekin ákvörðun um hvort viðkomandi sé í neyð og þess vegna var viðkomandi synjað. En aðstæður geta breyst. Einstaklingur getur veikst, börn geta veikst. Konur geta orðið barnshafandi. Það getur eitthvað komið upp á. Það er einmitt í slíkum aðstæðum sem þarf að vera hægt að meta og taka ákvörðun. Það er ekki er gert ráð fyrir því af hálfu meiri hluta nefndarinnar. Það kom einnig fram fyrir nefndinni að þessi stefnubreyting er gerð einhliða af meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og ráðherra dómsmála, en ekki í samráði við lögreglu. Fyrsti minni hluti leggst alfarið gegn þeim breytingum sem lagðar eru til á afmörkun tímafrests í 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Frá gildistöku þeirra hafa ítrekað komið upp mál barna sem dvalið hafa hér á landi um langt skeið og fest rætur en verið synjað um alþjóðlega vernd. 

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið í allsherjar- og menntamálanefnd og umfjöllun um þetta mál. Það er auðvitað af ýmsu að taka í ræðu hv. þingmanns en mig langaði að byrja á að segja, virðulegur forseti, að ég er sammála hv. þingmanni þegar hún talar um mikilvægi þess að við séum með virka innflytjendastefnu og mikilvægi þess að ríkisborgarar utan EES geti sótt hér um atvinnuleyfi, og vísa ég þar í framsöguræðu mína áðan og það sem verið er að vinna á vettvangi ríkisstjórnar í þessum málum. Mig langar aftur á móti að vísa algjörlega á bug þeim fullyrðingum að um sé að ræða einhverja útlendingaandúð Sjálfstæðisflokksins. Vil ég þá kannski vísa í það sem ég fór yfir hér áðan, í framsöguræðunni minni, stefnu míns flokks í þeim málum sem talar um að bjóða fólk velkomið, að taka eigi vel á móti öllum sem koma hingað til lands til að lifa og starfa. Við töluðum reyndar líka um að það þurfi að slá skjaldborg utan um verndarkerfið og félagslega innviði í landinu. Kannski hefði orðið skjaldborg átt að vera eitthvað annað svona í ljósi þess að ég er hér í andsvari við hv. þingmann Samfylkingarinnar. Hv. þingmaður talar hér um umsögnina sem kom frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þar komu fram ýmsar ágætisábendingar. Við fengum fulltrúa stofnunarinnar á fund til okkar og við fengum þá reyndar aftur á fund til okkar síðasta föstudag. Þar þökkuðu þessir ágætu fulltrúar fyrir það góða samstarf sem þeir hafa í gegnum tíðina átt við íslensk stjórnvöld og hve margt við hefðum gert gott í þessum málaflokki og ítrekuðu þá afstöðu sína - fóru reyndar líka yfir það að eitthvað kynni að hafa misfarist í þýðingum. Virðulegur forseti. Ég næ ekki að spyrja um það sem ég ætlaði að spyrja um. En, hv. þingmaður, þegar við heimsóttum Noreg og Danmörku var talað um virka endursendingarstefnu. Hv. þingmaður talaði hér áðan um að við værum bara að fara droppa fólki eitthvert. Það erum við að sjálfsögðu ekki að gera. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í fyrsta lagi vil ég tala um skjaldborg um verndarkerfi en ekki skjaldborg um fólk á flótta, og það er miður. Í öðru lagi vil ég tala um stefnu Sjálfstæðisflokksins sem er í orði en ekki í verki. Það er alveg augljóst í hvert einasta sinn sem dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, og nú að undanförnu ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, hefur komið fram þá hafa þessi frumvörp til breytinga á útlendingalögum rýrt mannréttindi fólks á flótta. Það er ekki stefna um mannúð eða vernd eða að vefja fólk á flótta örmum, hreint ekki. Þegar við erum að tala um virka endursendingarstefnu þá þýðir það að stjórnvöld eru með virkni í utanríkisþjónustunni sem tryggir það að það sé einhver móttaka. Við erum ekki með það. Við erum ekki með slíka innviði. Það eina sem gerist, þegar fólk getur ekki farið, er að það endar hér á götunni. Meiri hlutinn á Alþingi, stjórnarmeirihlutinn, er ekki að koma með neina lausn varðandi þá sem eru hér og komast ekki í burtu, enga lausn, ekki einu sinni fyrir börn sem eru hér árum saman, það er ekkert. Þið eruð að fella allt út sem getur tryggt það að einstaklingar sem eru í þessari stöðu eigi möguleika á að sækja þá alla vega um mannúðardvalarleyfi og eru þá á eigin framfærslu. Það er ekkert sem þið bjóðið upp á sem hleypir þessu fólki inn í virkni á eigin framfærslu, ekkert. 

Virðulegur forseti. Það er bara kolrangt hjá hv. þingmanni að hér sé ekkert verið að gera í þessum málum og undanþáguákvæðin gagnvart þjónustusviptingunni sýna það svo bersýnilega. Þar er m.a. talað um börn og fylgdarmenn þeirra, ófrískar konur og annað sem tilgreint er þarna. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það mjög vel þótt hún kunni að vilja láta það hljóma með öðrum hætti akkúrat hér. En mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem hún sagði einmitt í ræðu sinni. Við erum þátttakendur í alþjóðasamfélaginu með þeim réttindum og skyldum sem falla undir það. Þess vegna hefur þessi ríkisstjórn og Ísland tekið á móti fjölda flóttamanna og við viljum gera það vel og við viljum gera það áfram. En telur hv. þingmaður að til að mynda vinir okkar í Noregi séu ómannúðlegir í sinni stefnu? Við heimsóttum Noreg og ræddum þetta við norska þingmenn og aðra sem fara með kerfið þar. Er Noregur, okkar nágrannaríki, að gera eitthvað vont? Eru þau ómannúðleg? Þegar við færum okkur í átt að því kerfi, er það þá ómannúðlegt, hv. þingmaður?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Talandi um Noreg þá kom einmitt fram á ferðum okkar um Noreg og Danmörku að það hvarflar ekki að þessum ágætu nágrannaríkjum okkar og frændþjóðum að fara þá leið sem hér er verið að leggja til, að fella niður þjónustu hjá fólki. Þau vilja ekki fá þetta fólk undir brúna eins og sagt var. Það hvarflar ekki að þeim. 

Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hennar mjög svo kraftmiklu ræðu, hún vekur mann til umhugsunar um margt í þessu samhengi öllu saman. Mér finnst hráslagalegt að horfa til þess að fyrir utan dyrnar á Alþingi liggi ungmenni í svefnpokum sem eru að mótmæla því sem hér er að eiga sér stað. Einhverra hluta vegna sjá þau annan flöt á þessum útlendingalögum en sá meiri hluti sem hér er til staðar og eru tilbúin til að liggja úti í frosti til að vekja athygli á þeim sjónarmiðum sem þau bera í huga sér og vilja koma á framfæri. Manni er eiginlega orða vant þegar maður áttar sig á mikilli alvöru þessa máls. Mig langar bara að nefna það sem hv. þingmaður segir hér: Þetta eru ekki bara útlendingar, þetta er fólk. Við erum að tala um fólk, við erum að tala um fólk sem á lítil börn, við erum að tala um lítil börn. Ég minnist þess að í desember síðastliðnum fengum við nokkrir þingmenn í heimsókn þrjá unga drengi sem voru búnir að vera á flótta frá Afganistan í mörg, mörg ár; höfðu þvælst um í Miðausturlöndum, komu síðan til Tyrklands þaðan sem þeir voru reknir í burtu. Þegar sá yngsti var orðinn 18 ára flýðu þeir til Grikklands og af því að þeir enduðu í Grikklandi þá fá þeir ekki að vera hér. Þeir voru dauðir í augunum og það var allt farið, öll gleði. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það kemur mér ekki á óvart að þingmaðurinn sé í raun orðlaus við 2. umr. hér vegna þess að umræðan úti í samfélaginu, í boði hæstv. dómsmálaráðherra og skoðanasystkina hans, hefur verið mjög villandi. Það hefur líka komið fram hér í dag að vandinn sé slíkur að það verði að bregðast við. En staðan er sú að þetta frumvarp er ekkert að fara að bregðast við því verkefni sem við stöndum frammi fyrir í dag. Við erum einfaldlega á þeim stað að það er fordæmalaus fjöldi fólks á flótta. Yfir 80% þeirra sem hingað hafa komið og leitað verndar koma frá þessum tveimur ríkjum sem íslensk stjórnvöld hafa metið að séu ekki örugg og því beri að veita því fólki vernd eða einhvers konar leyfi til dvalar. Þá erum við með pínulítinn hluta af þessum umsækjendum sem kemur frá öðrum ríkjum og hluti þeirra er líka frá ríkjum sem eru alls ekki örugg, eins og Palestínu til dæmis. Það er ekki öruggt að búa í Palestínu. Eða Sýrland, það er líka viðurkennt ríki, fólk þaðan á að fá vernd á Íslandi. Ég ítreka: Tilhæfulausar umsóknir á Íslandi á síðasta ári voru níu af 4.500 umsóknum. Níu! Þetta frumvarp er til þess að bregðast við því.

Virðulegur forseti. Það mátti heyra á orðum hv. þingmanns, í ræðu hennar hér, að það skorti verulega upp á samráð en frummælandi málsins nefndi hér samráð við Útlendingastofnun og ráðuneytið. En þegar maður fer í gegnum þessar umsagnir sem hafa borist þá liggur það alveg fyrir að það er verið að kvarta undan samráðsleysi. Það skín í gegn, nánast hjá öllum þeim sem veittu umsögn um frumvarpið, að þessir aðilar hefðu viljað fá að koma að borðinu en þeir fengu það ekki. Af því að ég er nú nýr þingmaður - þegar fyrra frumvarpið var búið til og fór í gegnum þingið þá voru þessir aðilar hafðir með í ráðum, þegar það frumvarp var gert. Og þeir hafa kvartað yfir því að slík vinnubrögð hafa ekki verið viðhöfð núna. 

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir seinna andsvar. Það er hægt að bæta það með því að þeir þingmenn stjórnarmeirihlutans sem vilja hafa samráð - t.d. við Þroskahjálp, við umboðsmann barna, við þá sem starfa með veikum, með fötluðum, með börnum - felli einfaldlega málið eða leggi til að málið verði afturkallað og við förum í alvöruvinnu við þennan málaflokk. Það er ekki hægt að gera þetta svona. Við fengum fregnir af því að ung stúlka, unglingsstúlka með Downs-heilkenni, hefði mætt með móður sinni í skólaviðtal og viðmælandinn hefði spurt: Hver er þetta? Það vissi enginn af þessari stelpu í kerfinu. Ung stúlka með Downs á flótta sem fékk enga þjónustu í kerfinu af því að það vissi bara einfaldlega enginn af henni. Það vissi enginn af tilvist hennar. 

Frú forseti. Ég held að það sé nú rétt að hv. þingmaður geri greinarmun tilefnislausaum umsóknum, þegar hún ræddi þær, og svo umsóknum sem er hafnað. Þarna er reginmunur og ég held að hv. þingmaður sé að rugla þarna saman. En ég ætla ekki að fara í það. Ég fer í það síðar. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann að er einfaldlega spurning sem hún fékk hér áðan frá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og hún svaraði ekki. Það varðar 6. gr. og niðurfellinguna á þjónustunni eftir 30 daga. Telur hv. þingmaður, og væntanlega Samfylkingin, það eðlilegt að fólk njóti út í hið óendanlega félagslegrar aðstoðar, sem er dýr, þegar fyrir liggur skýr niðurstaða um brottvísun að undangenginni réttlátri málsmeðferð á tveimur stjórnsýslustigum og viðkomandi sýnir ekki samstarfsvilja um brottför? Áætlaður beinn kostnaður við þessa þjónustu er að lágmarki um 300.000 kr. á mánuði, það er að segja einstaklingar sem hafa fengið neitun, farið í gegnum allt ferlið og fengið neitun, fá þjónustu frá ríkinu sem kostar 300.000 kr. að lágmarki á mánuði. Þessir einstaklingar eru ólöglegir í landinu. Finnst hv. þingmanni það eðlilegt? Og Samfylkingin, er hún þeirrar skoðunar að þetta eigi bara að vera svona, að skattgreiðendur eigi bara að standa straum af þessum kostnaði þegar það liggur alveg ljóst fyrir á öllum stigum að viðkomandi þarf að fara úr landi, hann á ekki rétt á vernd samkvæmt þeim skilyrðum sem þar er að finna í lögum? Svo má bæta því hér við, af því að hv. þingmaður talaði um aukna skilvirkni, að þessi breyting eykur að sjálfsögðu skilvirkni af því að hún dregur úr hvatanum fyrir umsækjendur til þess að tefja brottvísanir sínar, enda verður þjónustan þá líka skert. Það eru nær öll ríki Evrópu með hvata í formi réttarskerðingar til að hvetja til sjálfviljugrar brottfarar og fólk er aðstoðað við að fara úr landi. Það er ýmis aðstoð sem fylgir því, styrkur til brottfarar o.s.frv. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vék mér ekki undan að svara heldur er tíminn hér takmörkuð auðlind. Nei, ég tel ekki að fólk eigi að njóta þjónustu út í hið óendanlega. Hins vegar er staðan sú, og það er leitt ef hv. þingmaður hefur ekki heyrt það sem hefur farið fram í nefndinni, að það eru ákveðnir hópar sem ekki er hægt að endursenda. Það skiptir engu máli með samstarfsvilja af því það er líka túlkunaratriði og þetta veit hv. þingmaður vel, hafi hann verið að fylgjast með í nefndinni af því að þangað komu fjölmargir aðilar sem gátu frætt okkur þingmenn um það hvernig þetta gengur raunverulega fyrir sig. 300.000 kr. á mánuði. Þá er hv. þingmaður að tala um allan kostnaðinn við umsækjanda. En umsækjandi fær, held ég, 8.000 kr. á viku til framfærslu. Aukin skilvirkni; þetta frumvarp eykur ekki skilvirkni vegna þess að þeir tímafrestir sem hafa einmitt verið settir til þess að setja ákveðna pressu á stjórnvöld að afgreiða umsóknir og klára brottvísanir - það er verið að fella þá tímafresti niður sem þýðir það að núna geta stjórnvöld hangið í því vikum og mánuðum saman að vísa fólki á brott án þess að það fái nokkra heimild til nokkurs hér á landi. Áður, það er að segja í núgildandi lögum, þarf að vera búið að framkvæma brottvísun á ákveðnum tíma. Þar á að vera búið að afgreiða umsóknina fyrir ákveðinn tíma. En með þessu er verið að minnka skilvirkni í kerfinu með því að stjórnvöld geti bara hangið á þessu. Þannig að: Nei, ég held að það sé ekki verið að auka skilvirkni.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að bæta því við að einstaklingur sem er hér ólöglegur í landinu og hefur fengið niðurstöðu í sínu máli, hann fær framfærslupening sem er um það bil 8.000 kr. á viku, en hann fær líka húsnæði. Þessi kostnaður er metinn að lágmarki um 300.000 kr. svo að það komi fram. Hv. þingmaður talaði um að yfirsýn yfir málaflokkinn væri af skornum skammti. Hver er yfirsýnin yfir málaflokkinn núna? Hún er sú að hingað koma rúmlega 500 einstaklingar á mánuði og sækja hér um alþjóðlega vernd. Húsnæði er af skornum skammti. Mörg sveitarfélög eru komin að þolmörkum. Reykjanesbær hefur gefið það út að hann ætli ekki að taka á móti fleiri flóttamönnum. Félagslega kerfið er komið að þolmörkum. Þetta er yfirsýnin, þ.e. að við erum komin að þolmörkum í þessum málaflokki þegar kemur að því að veita þessa þjónustu. Húsnæðismarkaðurinn er sprunginn. Ég held að það sé bara brýnt að regluverkið hjá okkur sé hið sama og á Norðurlöndunum. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Telur hv. þingmaður óeðlilegt að við séum með sama regluverkið og Norðurlöndin? Hér eru sérreglur fyrir Ísland sem ekkert annað land hefur sem gerir það að verkum að hlutfallslega mun fleiri sækja um alþjóðlega vernd hér á landi en til dæmis á Norðurlöndunum. Við erum meira að segja að nálgast Noreg, ekki hlutfallslega í umsóknum heldur bara í fjölda heildarumsókna. Það bara segir sig sjálft að þegar regluverkið er veikara hér en í löndunum í kringum okkur þá fáum við fleiri umsóknir. Við sjáum það núna að rúmlega 500 manns hafa komið síðastliðna þrjá mánuði og sótt hér um vernd á sama tíma og við erum að horfa upp á þolmörk þessarar þjónustu sem við eigum að veita. En spurningin er þessi hv. þingmaður: Telur hv. þingmaður óeðlilegt að við séum með sömu reglur, sama regluverk, og nágrannalöndin okkar og líka önnur Evrópulönd?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Við erum ekki með sama regluverk og við erum ekki að breyta yfir í sama regluverk og nágrannaríki okkar. Nágrannaríki okkar eru innbyrðis heldur ekki með sama regluverk. Það er ekki verið að praktísera það sama í Noregi eða vinna eftir sömu reglum í Noregi og Danmörku til dæmis. Við fórum og heimsóttum þessi ríki og það var alveg ljóst að það var ólík meðferð á þessu fólki eftir því hvort þú varst staddur í Danmörku eða Noregi. Svíar fara svo enn aðra leið þannig að það er ekkert hægt að segja: Ætlum við að hafa öðruvísi eða sömu reglur? Þær eru ekki eins. Það eru örfá ríki í Evrópu sem eru að endursenda fólk til Grikklands til dæmis. Flest hafa bara hætt algerlega endursendingum til Grikklands af því að það telst ómannúðlegt. Íslensk stjórnvöld eru hins vegar að gera það. 

Virðulegur forseti. Árið 2015, flóttamannaárið mikla í Evrópu, tók Svíþjóð á móti 170.000 manns, veitti 170.000 manns hæli. Það samsvarar því að Bandaríkin hefðu veitt hæli 5,2 milljónum manna. Það samsvarar því að Ísland hefði tekið á móti og veitt hæli 5.200 manns. Svíþjóð er núna með flokk, Svíþjóðardemókrata, sem er með 21% fylgi og byggir málflutning sinn aðallega á því að Svíþjóð eigi ekki að taka á móti fleira fólki utan úr heimi, ekki að taka á móti fleiri innflytjendum, ekki fleiri flóttamönnum. Margir hafa líkt ástandinu í Svíþjóð við borgarastyrjöld, gengjastríð og annað slíkt. Sum hverfi eru „no go zone“, Rosengård í Malmö og fleiri. Bílaíkveikjur eru daglegt brauð. Ísland getur ekki tekið á móti 5.200 manns árlega. Við getum ekki tekið á móti sama hlutfalli og Svíar gerðu árið 2015. Við getum það ekki. Ég var í Danmörku haustið 2015 og las dönsku blöðin. Hvert einasta stórblað sagði að Svíar gætu þetta ekki, innviðirnir þyldu þetta ekki. Innviðir Íslands, lítils samfélags, örsamfélags, smáríkis í miðju norðanverðu Atlantshafi, þola ekki að taka á móti 5.000 manns á ári. Við þolum það ekki. Við getum það ekki, svo það liggi algerlega klárt fyrir, nema við viljum umbylta íslensku stjórnkerfi eins og gerst hefur í Svíþjóð. Á síðasta ári voru umsóknirnar á Íslandi frá janúar til nóvember 3.936, þar af voru frá Úkraínu 2.143 umsóknir. Það er stríð í Evrópu. Að sjálfsögðu á Ísland að taka vel á móti fólki alls staðar úr heiminum, þeim flóttamönnum sem koma, og við eigum að taka þátt í því þegar stríð er í Evrópu. Á sama tíma, frá janúar til nóvember, komu líka 966 umsóknir frá Venesúela. Bara í nóvember tók Ísland á móti 484 umsóknum. Þar af voru frá Venesúela 202 umsóknir, meira en frá Úkraínu, því stríðshrjáða landi. Þaðan bárust 166 umsóknir. Við höfum samþykkt það ásamt öðrum Vestur-Evrópuríkjum að taka kollektíft, ef ég má nota það orð, á móti fólki sem sækir um frá Venesúela út af stríðinu. Ég vil halda því fram, og ég hef unnið í íslensku stjórnkerfi, bæði hjá ríkisstofnunum og í ráðuneyti, að íslenskt stjórnkerfi ráði ekki við þetta. Skrípaleikurinn sem átti sér stað hérna um daginn þegar var þvinguð brottför á fólki til Grikklands - hluti af fólkinu kom til baka með sömu vél og lögreglumenn sem voru að flytja það eða var á undan til Íslands, á undan lögreglumönnum sem voru að flytja það. Þetta fólk er búið að sækja um aftur, komið á framfæri ríkisins aftur og það á rétt á fullri málsmeðferð áfram, aftur. Þetta er svona eins og Groundhog day, aftur og aftur. Þetta sýnir hvernig regluverkið er og hvernig íslensk stjórnsýsla er að taka á þessu máli. Flokkur fólksins leggur áherslu á það að við eigum að standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Við eigum að standa við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna sem við höfum gengist undir og skrifað undir og samþykkt að uppfylla skyldur sem þar eru lagðar á okkur. Við eigum að gera það með sóma. Við eigum að taka vel á móti því fólki sem sækir um alþjóðlega vernd hérna og gera það í heimsklassa. Það er það sem við eigum að gera en við eigum ekki að reyna að vera best í heimi á öllum sviðum hvað þetta varðar. Við eigum ekki að vera með sérreglur sem verða aðdráttarafl fyrir hælisleitendur að koma hingað til Íslands frekar en annarra ríkja. Við erum að fá hlutfallslega fleiri umsóknir en önnur ríki og það sérstaklega frá ríkjum eins og Venesúela og öðrum ríkjum. Flokkur fólksins telur einnig að íslenskir innviðir ráði ekki við það að taka á móti þúsundum manna á hverju ári, þúsundum hælisleitenda á ári. Við ráðum einfaldlega ekki við það. Það mun hafa pólitískar afleiðingar, alveg eins og í Svíþjóð þar sem það hefur haft gríðarlegar afleiðingar. Það hefur riðlað öllu flokkakerfinu þar og sér ekki fyrir endann á þeirri þróun enn þá. Ef við viljum fara þá leið, sem við erum greinilega að fara, þá munum við halda áfram að óbreyttu. Það liggur algerlega fyrir. Markmið þessa frumvarps er að auka skilvirkni í málaflokknum. Ég tel að þetta frumvarp nái ekki markmiðum sínum um aukna skilvirkni, alls ekki. Það mun ekki gera það á nokkurn hátt. Ég tel að það að fella t.d. niður kærufrest, 15 daga, með sjálfvirkum kærum, breyti engu, ekki nokkru einasta máli varðandi málaflokkinn. Ég tel líka að önnur ákvæði í þessu frumvarpi séu raunverulega ekki að leysa þann stóra vanda sem við stöndum frammi fyrir. Það er ekkert ákvæði sem tekur á því að taka úr sambandi úrskurð kærunefndar útlendingamála sem hefur verið að hleypa fólki frá Venesúela inn í landið meira en frá öðrum ríkjum. Það er ekkert sem tekur á því, ekki neitt. Hælisleitendur frá Venesúela eru stór hluti af vandanum sem við stöndum frammi fyrir. Það voru fleiri umsóknir frá Venesúela en Úkraínu. Það voru tvær í nóvember á síðasta ári, það voru 202 umsóknir frá Venesúela á síðasta ári um alþjóðlega vernd en 166 frá Úkraínu. Það segir sína sögu og ég mun fjalla í máli mínu um þann úrskurð og leggja til breytingartillögu sem tekur úr sambandi þá úrskurði sem kærunefndin er með. Þar er fjallað um það að við erum að veita fólki hæli, viðbótarvernd, vegna efnahagsástandsins í Venesúela. Það kemur skýrt fram í úrskurðunum. Tillagan er grundvölluð á handbók Flóttamannastofnunar um það að efnahagslegur flóttamaður er ekki flóttamaður. Sú tillaga byggir á handbók Flóttamannastofnunarinnar sjálfrar um skilgreininguna á efnahagslegum flóttamanni. Mikilvægt er að við Íslendingar framfylgjum alþjóðlegum skuldbindingum okkar varðandi móttöku flóttafólks. Jafnframt er mjög mikilvægt að ná sátt í samfélaginu um málaflokkinn í heild sinni. Á undanförnum áratugum hefur umsóknum um alþjóðlega vernd fjölgað mjög. Eins og ástandið er í dag má sjá að íslensk stjórnsýsla er einfaldlega ekki tilbúin að takast á við þennan öra vöxt. Við ráðum ekki við þetta, við verðum bara að sætta okkur við það. Við eigum að hætta að rembast við þessa sérreglu að reyna að vera best í heimi. Við erum lítil þjóð, lítið samfélag og eigum að gera það vel sem við gerum en ekki að láta - það er enginn að taka eftir Íslandi, að við séum best í heimi í þessum málaflokki, enginn. Jú, það var hins vegar tekið eftir Íslandi á fundi hjá fulltrúum dómsmálaráðuneytisins á Kýpur þar sem Grikkir voru að spyrja um umræðu á Íslandi um Grikkland, en þeir héldu að Íslendingar væru að tala um Grikkland eins og eitthvert þriðja heims ríki. Sú umræða skilaði sér ekki í íslenska fjölmiðla. Af hverju ætli það hafi verið? Ef svipuð umræða væri um Ísland eins og við höfum fjallað um Grikkland myndum við taka eftir því og það myndi vekja umræðu á Íslandi. Ég var í Grikklandi síðastliðinn júní og ég þarf ekki að fjalla nánar um það samfélag. Við vorum í Danmörku og ég spurði þingmann: Af hverju sendið þið fólk til Grikklands? Jú, Grikkland er í Evrópusambandinu. Það er hluti af Evrópusambandinu þannig að ástandið í Grikklandi er á ábyrgð Evrópusambandsins, sem suma flokka langar svo að ganga í. Ástandið í Grikklandi er á ábyrgð Evrópusambandsins. Flóttamannavandamálið í Grikklandi er ekki vandamál Grikklands eingöngu, það er vandamál ESB, svo að það liggi fyrir. Alþingi setti ný lög um útlendinga árið 2016 sem tóku gildi í upphafi árs 2017 en síðan þá hefur þeim verið breytt 17 sinnum. Frumvarp þetta hefur reynst dómsmálaráðherrum undanfarinna ára þungur baggi og er nú til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd í fjórða skiptið. Að vísu hefur frumvarpið tekið ýmsum breytingum milli þinga en að meginstefnu er markmiðið að auka skilvirkni við afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd og tryggja að þeir sem óska eftir alþjóðlegri vernd fái réttláta og vandaða málsmeðferð. Það er það sem við eigum að tryggja, réttláta og vandaða málsmeðferð, og inni í þeirri málsmeðferð er þvinguð brottför, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ef umsókn er hafnað og einstaklingur neitar að fara af frjálsum vilja af landinu er þvinguð brottför. Ég spurði að þessu í Noregi, spurði hagsmunasamtök hælisleitenda: Eruð þið á móti þvingaðri brottför? Nei, ekki ef málsmeðferðin er réttlát. En það virðist vera að í þessum þingsal og í samfélaginu sé ekki skilningur fyrir því að þvinguð brottför er hluti af málsmeðferðinni. Svoleiðis er það og viti menn, við erum eina ríkið í Evrópu sem er ekki með svokallað „detention center“, lokaðar búðir, eina ríkið. Það er út af pólitískum ástæðum. Það myndi allt fara á hvolf í íslensku samfélagi ef það væri komið hérna fram. Viti menn, við setjum fólkið í gæsluvarðhald uppi á Hólmsheiði. Þetta er staðreynd. Það er dómsúrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur og þau eru sett í einangrunarfangelsið á Hólmsheiði á meðan þau bíða eftir þvingaðri brottför. Það má ekki tala um þetta. Það hefur aldrei verið minnst á þetta í dómsal og ég hef ekki enn þá heyrt minnst á þetta í fjölmiðlum. Hins vegar eru skýrslur utan úr heimi, Schengen-skýrslurnar, þær gagnrýna þetta. Hvar er góða fólkið þegar kemur að vistun í Hólmsheiðarfangelsinu? Ég spurði fangelsismálastjóra að þessu í síðustu viku. Hann átti ekki orð, var gróflega misboðið. En það má ekki tala um það hér. Við eigum að banna það að flóttafólk sem er í þvingaðri brottför fari í Hólmsheiðarfangelsið. Það er okkar skylda að gera það en það virðist ekki takast. Við munum ekki gera það í þessari málsmeðferð, því miður. Hvernig væri að við töluðum um það? Ég ætla aðeins að fjalla um þessar íslensku sérreglur. Í gildandi lögum eru sérreglur sem gera það að verkum að Ísland gengur lengra en nágrannaþjóðir þegar kemur að málsmeðferðarreglum vegna umsókna um alþjóðlega vernd og víðtækari undantekningar eru í gildi hér en annars staðar. Leiða má líkur að því að sérreglur í íslenskri löggjöf og túlkun íslenskra stjórnvalda á matskenndum málsmeðferðarreglum geri það að verkum að einstaklingar sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðrum Schengen-ríkjum sæki í auknum mæli um alþjóðlega vernd á Íslandi. Þetta er stóra vandamálið, íslensku sérreglurnar, það að vilja vera best í heimi. Það má alveg lesa það út úr þessum sérreglum. Við ætlum að vera aðeins betri en hinir, jú, miklu betri. Það á reyndar að taka það úr gildi núna en í gildandi lögum er það þannig að þegar þú ert kominn með alþjóðlega vernd þá geturðu komið til Íslands og fengið aftur alþjóðlega vernd, verið með alþjóðlega vernd á tveimur stöðum. Málið er að einstaklingur sem er þegar kominn með alþjóðlega vernd er ekki skilgreindur sem flóttamaður, fellur ekki undir skilgreininguna á flóttamanni. Þær sérreglur sem um ræðir eru í 1. og 2. málslið 2. mgr. 36. gr. laganna. Í 1. málslið er kveðið á um skyldu stjórnvalda til að taka mál til efnismeðferðar þrátt fyrir að umsækjandi hafi hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki ef nærtækast er að hann fái vernd hér á landi og sérstakar ástæður mæla annars með því. Í 2. málslið er hin svokallaða 12 mánaða regla, um að umsækjandi skuli fá efnismeðferð hafi verndarmálið verið til meðferðar lengur en 12 mánuði. Það er breytingartillaga á þessu ákvæði í lögunum sem á að reyna að útskýra, hjálpa stjórnsýslunni að skilgreina það hvenær þessi 12 mánaða regla á við eða ekki, hvenær umsækjandi er ósamvinnuþýður eða ekki. Þessi regla er raunverulega það að verið er að þvinga stjórnsýsluna til að klára málin innan 12 mánaða. Ef það tekst ekki, hvað er gert þá? Jú, þá verður málið að fá efnismeðferð, þ.e. ef stjórnsýslunni tekst ekki að klára málið innan 12 mánaða á að íþyngja stjórnsýslunni aftur með það, skylda hana til að taka það til efnismeðferðar. Þetta er vitlausasta regla sem ég hef séð. Ég hef unnið sem lögfræðingur í 23 ár. Það er alveg með ólíkindum að þetta sé svona. Það hefur ekki tekist - sennilega út af Vinstri grænum, þeir hafa ekki viljað halda í þessa sérreglu. Þetta er regla sem hefur engan tilgang, ekki nokkurn einasta. Ef mál væri hérna á 13. mánuðinum og ætti ekki rétt á efnismeðferð þá fengi það ekki efnismeðferð. En það verður að fara í efnismeðferð samkvæmt þessari reglu. Því miður er einungis verið að lagfæra þessa reglu. Þörf er á að fella burtu þessa reglu svo við uppfyllum alþjóðlegar skuldbindingar okkar og ekki meira. Það er nákvæmlega það sama og Norðmenn og Danir eru að gera. Þeir uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sínar og svo búið, engar sérreglur. Þeir gera það vissulega með mismunandi hætti en það er ekki vandamálið. Það er allt til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar, sömu reglur með mismunandi hætti. Það gera þessi ríki með sóma. Við erum hins vegar að baksa með þetta fram og til baka af því að við erum með sérreglur sem er alveg með ólíkindum að skuli hafa komist inn í íslenska löggjöf. Þörf er á því að tryggja samræmi við nágrannalönd okkar við veitingu viðbótarverndar. Á árunum 2018–2020 veitti Útlendingastofnun umsækjendum um alþjóðlega vernd frá Venesúela viðbótarvernd, skv. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, með vísan til almennra aðstæðna í heimaríki, óháð einstaklingsbundnum aðstæðum hvers umsækjanda. Á árinu 2021 tók Útlendingastofnun ákvörðun um breytta stjórnsýsluframkvæmd og tilkynnti að framvegis yrði lagt einstaklingsbundið mat á það hvort umsækjendur ættu rétt á viðbótarvernd, skv. 2. mgr. 37. gr., sökum þess að aðstæður í Venesúela hefðu breyst til hins betra og vísaði m.a. til þess að í Noregi væri búið að breyta framkvæmdinni á þessa vegu. Kærunefnd útlendingamála kvað upp úrskurð fyrr á árinu sem tók þessa framkvæmd úr sambandi. Eins og fram kemur í greinargerð þessa frumvarps sækja nú mun fleiri ríkisborgarar Venesúela um alþjóðlega vernd á Íslandi en í nágrannaríkjum okkar. Hér er skýrt dæmi um ósamræmi milli nágrannaríkja sem leiðir til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd sækja gagngert um vernd á Íslandi frekar en t.d. í Noregi vegna þess að þeir meta líkur sínar betri hér. Þannig skapast óeðlilegt álag á stjórnsýsluna sem hefur ekki burði til að takast á við svona sveiflur. Fyrr á árinu í fyrra kvað kærunefnd útlendingamála upp úrskurð í máli nr. 231/2022, þess efnis að umsækjandi um alþjóðlega vernd ætti rétt á viðbótarvernd. Í úrskurðinum vísaði kærunefnd ítrekað til efnahagsástandsins í Venesúela, samanber eftirfarandi umfjöllun sem mig langar að lesa aðeins úr. Þetta er úr næstsíðustu málsgrein úrskurðarins, hann leggur hann sem sagt til grundvallar: „Þá er ljóst að alvarlegt efnahagsástand í landinu og skortur á aðgengi almennings að fæðu, hreinu vatni og heilbrigðisþjónustu stafar fyrst og fremst af aðgerðum stjórnvalda en ekki af utanaðkomandi þáttum líkt og þurrkum eða öðrum náttúruhamförum. Af framangreindum gögnum um heimaríki kæranda er ljóst að dregið hefur úr átökum í landinu síðustu ár en þrátt fyrir það sé öryggisástand enn verulega ótryggt og glæpa- og morðtíðni há. Verður því ekki talið að aðstæður í landinu nái því marki að sérhver einstaklingur sem þangað fari eigi á hættu að láta lífið eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum. Á hinn bóginn er það mat kærunefndar að þegar markvissar aðgerðir stjórnvalda til að bæla niður andstöðu í landinu, alvarlegt efnahagsástand þar sem laun duga ekki til að uppfylla grunnþarfir almennings í landinu, skortur á hreinu drykkjarvatni, há glæpatíðni, skortur á lögregluvernd og algert hrun réttarkerfisins leggjast saman geti aðstæður einstaklinga við endursendingu til Venesúela náð því marki að rétt sé að veita þeim viðbótarvernd hér á landi.“ Hér er verið að vísa til efnahagsástands í landinu. Hér er verið að vitna til þess að það sé há glæpatíðni og skortur á hreinu vatni, skortur á lögregluvernd og að grunnþarfir í landinu séu ekki uppfylltar. Við erum bráðum að nálgast 8 milljarða hér á jörðinni. Ég myndi giska á að svona 3 milljarðar byggju við fátækt, 2 milljarðar sennilega mjög mikla fátækt. Við erum með þessum úrskurði að taka viðbótarvernd á grundvelli efnahagsástands eins og ég var að lesa hér upp áðan. Í framangreindri tilvitnun, í niðurstöðukafla ákvörðunar, vísaði kærunefndin m.a. til þess að í Venesúela væri alvarlegt efnahagsástand. Í sama úrskurði fjallaði kærunefndin um þróun ástandsins í Venesúela og sagði ljóst að dregið hefði úr átökum í landinu síðustu ár og ekki yrði talið að sérhver einstaklingur sem þangað færi ætti á hættu að láta lífið eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum. Það eru vopnuð átök mjög víða í heiminum, svo að það liggi fyrir. Af rökstuðningi kærunefndar í fyrrgreindum úrskurði má ráða að úrskurðarnefndin telji að efnahagsástand í viðkomandi ríki geti haft þýðingu, jafnvel úrslitaþýðingu, við mat á því hvort umsækjandi teljist flóttamaður og eigi rétt á viðbótarvernd. Það liggur ljóst fyrir að alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í málefnum flóttamanna leggja engar skyldur á landið að taka við efnahagslegum flóttamönnum. Slík afstaða myndi skapa Íslandi algera sérstöðu á alþjóðavísu og felur í sér mun víðtækari skilgreiningu á alþjóðlegri vernd en í nágrannaríkjum okkar, enn ein sérreglan. Varðandi efnahagslega innflytjendur, til að færa frekari rök fyrir málinu, þessum úrskurði - og ég vísa þá til nefndarálits míns hér - þá þýddum við úr handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og ég leyfi mér að lesa hér upp úr því: Í handbók um málsmeðferð og skilgreiningu á stöðu flóttamanns samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna sem gefin var út af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er fjallað um þetta atriði, þ.e. skilin milli efnahagslegra innflytjenda og flóttamanna. Breytingartillaga Flokks fólksins byggist á þessu, og er eftirfarandi, með leyfi forseta, þetta er við 2. tölulið 9. gr. laganna: „Við mat skv. 2. mgr. skal ekki leggja til grundvallar efnahagsástand í viðkomandi ríki þegar metið er hvort einstaklingur eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð.“ Ég vísa einnig til þeirrar skilgreiningar sem er í handbókinni, ég leyfi mér að lesa aðeins upp úr þessu: „Skilin milli efnahagslegs innflytjanda og flóttamanns eru stundum óskýr á sama hátt og skilin á milli efnahagslegra og pólitískra aðgerða í upprunalandi umsækjanda eru ekki alltaf skýr. Á bak við efnahagslegar ráðstafanir sem hafa áhrif á lífsviðurværi einstaklings geta verið kynþáttar-, trúar- og pólitísk markmið og fyrirætlanir sem beinast gegnum tilteknum hópi. Ef efnahagsráðstafanir eyðileggja efnahagslega tilveru tiltekins hluta þjóðarinnar, t.d. afturköllun viðskiptaréttinda eða mismunun eða óhófleg skattlagning á fólk af tilteknu þjóðerni eða trúarhópi geta fórnarlömbin eftir aðstæðum orðið flóttamenn við brottför úr landinu. Mikilvægt er að þessi bakgrunnur einstaklings og tengsl við efnahagslegar ráðstafanir liggi fyrir og séu skýr til að einstaklingurinn geti talist flóttamaður en ekki efnahagslegur innflytjandi. Hvort það sama ætti við fórnarlömb almennra efnahagsaðgerða, þ.e. þeirra sem beint er að almenningi án mismununar, færi eftir atvikum málsins. Andmæli gegn almennum efnahagsaðgerðum eru í sjálfu sér ekki góð rök fyrir því að krefjast stöðu flóttamanns. Á hinn bóginn getur það sem virðist við fyrstu sýn fyrst og fremst vera efnisleg ástæða brottfarar í raun einnig falið í sér pólitískan þátt. Það geta verið stjórnmálaskoðanir einstaklingsins sem valda honum alvarlegum afleiðingum fremur en andmæli hans við efnahagsráðstafanir. Mikilvægt er að greining á þessu liggi fyrir við ákvörðun um hvort einstaklingur sé flóttamaður, þ.e. hvort stjórnmálaskoðanir hans séu að valda honum alvarlegum afleiðingum fremur en andmæli hans við efnahagsráðstafanirnar sjálfar, þ.e. efnahagsástandið sjálft. Nauðsynlegt er að tryggja skýrleika laga hvað ofangreint varðar og því leggur 2. minni hluti til að við mat á 2. mgr. 37. gr. skuli ekki leggja til grundvallar efnahagsástand í viðkomandi ríki við ákvörðun um hvort einstaklingur teljist flóttamaður. Þessi breytingartillaga er lögð fram með vísan til þess sem segir í handbók frá Flóttamannastofnun, svo að það liggi fyrir. Mig langar að fjalla aðeins um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðasáttmála um mannréttindi. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands um frumvarpið er vísað í fjórða kafla í greinargerð með frumvarpinu þar sem fram kemur eftirfarandi, með leyfi forseta: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá.“ Ekki er vísað til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til. Svo er vísað til hæstaréttardóms. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands vísar til hæstaréttardóms þar sem dómurinn segir einfaldlega að löggjafinn hafi ekki sinnt stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan marka sem stjórnarskráin setur. Það var mikil umræða um þetta í nefndinni og ég tel að nú liggi fyrir þetta mat og því miður sýnir þetta vinnubrögðin við frumvarpið upphaflega, að þeim skuli detta í hug að segja þetta, að frumvarpið gefi ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Ég veit varla til málaflokks sem kemur meira inn á réttindi fólks en breytingar á lögum um útlendinga sem lúta að alþjóðlegri vernd. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að það mat hafi farið fram og 2. minni hluti er með breytingartillögu hvað þetta varðar, varðandi einn liðinn í frumvarpinu sem lýtur að þessu. Í frumvarpinu er ákvæði sem leggur til brottfall réttinda að liðnum 30 dögum frá endanlegri synjun um umsókn um alþjóðlega vernd. Í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um jákvæða skyldu ríkisins til að tryggja fólki aðstoð vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. 6. gr. frumvarpsins myndi fela það í sér að þegar umsækjandi missi rétt til fæðis, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu verði brotið gegn umsækjandanum hvað varðar réttindi hans skv. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Brottfall réttinda af þessu tagi myndi einnig varða 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við pyndingum og ómannúðlegri meðferð en hér er um mjög efnisólíkar greinar að ræða, 3. gr. mannréttindasáttmálans og 76. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. annað er bannákvæði við ómannúðlegri meðferð og hitt er réttindaákvæði. Annar minni hluti telur að ákvæði 6. gr. frumvarpsins standist ekki 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að óbreyttu og eftir atvikum gæti það farið gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki er ólíklegt, verði ákvæðið samþykkt óbreytt, að það kalli á dómsmál þar sem á það myndi reyna hvort ákvæði gagnvart nefndu ákvæði stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála standist. Slíkt mál gæti farið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, ekki ólíkt málinu sem var gegn Hollandi þar sem reyndi á svipað, þ.e. einstaklingur missti réttindi sín en dómstóllinn tók fram að hann hafi verið ósamvinnuþýður og viti menn, líka það að Holland var með svokallað „detention center“, lokaðar búðir, þar sem hann gat fengið þessa þjónustu. Við erum ekki með neitt slíkt. Þess vegna er jafnvel meiri hætta að það yrði brotið á Íslandi gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans en hollenska ákvæðinu. Ég tel reyndar að 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar veiti meiri réttindi þannig að þetta gæti líka brotið stjórnarskrárákvæði. Íslenska ríkið býður ekki neina þjónustu. Hælisleitandi fengi kannski örbirgðaraðstoð hjá sveitarfélagi. Jú, hann gæti óskað eftir að fara í gæsluvarðhaldsfangelsið á Hólmsheiði, það er möguleiki. Við bjóðum ekki upp á neina þjónustu. Það horfði Mannréttindadómstóll Evrópu á í hollenska málinu. Ég tel það vera mikilvæga breytingu og breytingin er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir 1. og 2. málsl. ber stjórnvöldum að tryggja að einstaklingur sem hefur fengið endanlega synjun á umsókn falli ekki í örbirgð þann tíma sem hann dvelur á Íslandi.“ Ríkið er þannig með skyldu til þess að sjá til þess að einstaklingur sem fær ekki réttindi eftir 30 daga falli ekki í örbirgð. Það verður að vera einhvers konar þjónusta, það verður að bjóða upp á eitthvað. Við erum ekki með neitt og þá erum við komin undir brúna eins og það er kallað í Noregi. Þegar fólk fer að tala um það að menn fari undir brúna í Noregi er það að þeir eru á guði og gaddinum. Hér fer fólk á guð og gaddinn. Norðmenn eru með lokað búsetuúrræði. Við erum ekki með neitt. Það er verra að fara undir brúna hér en í Noregi. Að lokum langar mig að fjalla aðeins um aðrar breytingartillögur. Ein breytingartillagan varðar réttindi fatlaðs fólks, eins og kom fram á dögunum í fréttum þar sem fatlaður einstaklingur var tekinn úr hjólastól sínum og fluttur í bíl, þá erum við með breytingartillögu sem á að tryggja réttindi fatlaðs fólks sem er í 6. tölulið í nefndarálitinu, í lok þess. Þar segir, með leyfi forseta, eftirfarandi: „Við framkvæmd ákvarðana um frávísun og brottvísun skal koma fram við fatlaða einstaklinga af virðingu og virða réttindi þeirra sem tryggð eru í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og gæta þess að framkvæmd ákvörðunar brjóti ekki í bága við 15. gr. samningsins.“ Hér er um mikilvægt ákvæði að ræða til að koma í veg fyrir það og færa það í lög - ég tel að ekki sé nægilegt að það sé í verklagsreglum eða reglugerð eða eitthvað slíkt - að réttindi fatlaðs fólks verði ávallt tryggð, með vísan til þessa mikilvæga samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og að ávallt verði komið fram við það af virðingu og tryggt að réttindi þess verði virt. Annar minni hluti er með sjö breytingartillögur. Ég vísa til nefndarálitsins, loka þess, þar sem þær eru taldar upp. Má þar einnig benda á breytingu í 7. töluliðnum sem varðar - ég fagna mjög þeirri breytingu. Reyndar tel ég að sé mjög mikilvægt að það komi skýrt fram, sem er eftirfarandi: „Við 1. tölul. 21. gr. bætist nýr stafliður, a-liður, svohljóðandi: 3. mgr. 6. gr. laganna orðast svo: Útlendingi er heimilt að starfa sjálfstætt hér á landi sé hann undanþeginn kröfu um atvinnuleyfi samkvæmt lögum þessum.“ Þetta þýðir að einstaklingar sem eru undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi, eins og t.d. flóttamenn sem koma frá Úkraínu, geti starfað sjálfstætt. Í dag er það þannig að þeir geta orðið launþegar en þeir búa líka yfir sérfræðiþekkingu og öðru slíku, þannig að þeir geti sjálfir stofnað sitt eigið fyrirtæki, stofnað sinn eigin rekstur og séð sjálfum sér og sínum farborða hvað það varðar. Ég tel þetta frumvarp í heild sinni ekki ná markmiðum sínum um aukna skilvirkni 

Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir samstarfið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þar sem við höfum átt mjög gott samtal um þetta frumvarp og þennan málaflokk allan. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að Ísland á að standa við alþjóðlegar skuldbindingar sínar, og gera það vel, og ég tel reyndar að Ísland sé að gera það vel. En ég er sammála hv. þingmanni í því að það þurfi að auka skilvirknina sem er einmitt meginstefið og markmiðið með þessu frumvarpi. Ég sé að hv. þingmann skrifar inn í nefndarálit sitt að það sé líka mjög mikilvægt að ná sátt í samfélaginu um málaflokkinn í heild sinni. Það get ég tekið heils hugar undir. Það hefur því miður ekki tekist, ekki enn sem komið er alla vega, að ná sátt hér á þingi. Með þeim breytingartillögum og þeim áherslum sem hv. þingmaður leggur hér fram finnst mér bersýnilegt að það eru pólar hér í umræðunni um útlendingamál. Ég spyr hv. þingmann: Getur hann ekki fallist á það að frumvarpið, eins og það kemur núna út úr allsherjar- og menntamálanefnd, sé bara býsna góð málamiðlun til að taka utan um þennan viðkvæma og mikilvæga málaflokk?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Frumvarpið er býsna góð málamiðlun. Verði breytingartillögur 2. minni hluta samþykktar þá held ég að við séum komin nokkuð í rétta átt. Ég tel að stærsta vandamálið í dag, sem við þurfum að taka á, sé það að með úrskurðum kærunefndar sé búið að opna gáttirnar fyrir fólk frá Venesúela vegna efnahagsástandsins. Ég gat ekki lesið úrskurðinn öðruvísi en að það sé verið að gera það með vísan til efnahagsástandsins. Breytingartillaga 2. minni hluta miðar að því að ekki eigi að leggja efnahagsástandið sem slíkt til grundvallar og þar er byggt á handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem ég las upp úr varðandi skilin á milli. Það er ekki nóg að mótmæla bara efnahagsástandinu, það verða að vera afleiðingar fyrir einstaklingana. Ég tel að það sé raunverulega stærsta málið. Það myndi í sjálfu sér auka skilvirknina mjög mikið, bara sú breytingartillaga, af því að þá værum við að taka á móti fólki frá Úkraínu, sem við eigum svo sannarlega að taka vel á móti, og svo myndum við taka almenna aukningu. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get reyndar ekki túlkað umræðuna eins og hún hefur verið í nefndinni á þann veg að myndast geti meiri hluti hér utan um tillögur hv. þingmanns að breytingum. En ég vil líka minna hv. þingmann á það sem fram kemur í nefndaráliti meiri hluta, þ.e. að við æskjum þess að fá skýrslu frá hæstv. dómsmálaráðherra eftir 12 mánuði til að sjá hvort markmið frumvarpsins hafi náð fram að ganga. Ég held reyndar að það sé mjög mikilvægt því að eins og fram hefur komið í umræðunni þá er þetta mjög kvikur málaflokkur. Mig langar að koma aðeins inn á það sem hv. þingmaður ræðir varðandi Venesúela og minna á að öll ríki í Evrópu eru að veita fólki frá Venesúela dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Það er bara spurning hvort það sem við erum að gera sé réttmætt, þ.e. þessi viðbótarvernd. Það er ekki eins og það sé alsérstakt að fólk frá Venesúela fái vernd hér á Íslandi. Ég held einnig að það sé mikilvægt að talað sé um þetta varðandi gæsluvarðhald á Hólmsheiði, fyrir þá sem eru í þvingaðri brottför. Það ber að ítreka 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma, hann er ein mínúta.

Virðulegi forseti. Ég kannaði þetta í morgun varðandi Venesúela. Bandaríkin eru með nýtt prógramm varðandi Venesúela, þar ætla menn að taka á móti allt að 24.000 manns frá Venesúela á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það myndi þýða að við ætluðum að taka á móti allt að 24 einstaklingum frá Venesúela á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Í hittiðfyrra, árið 2021, tóku Bandaríkin á móti 22.454 umsóknum um hæli. Við tókum á móti 361, Svíþjóð tók á móti 34, Noregur á móti 29. Við erum númer 29 eftir Þýskalandi - það eru 82–83 milljónir sem búa í Þýskalandi. Við, 370.000 manns, tökum á móti 361. Úrskurðir kærunefndar eru að fjalla um efnahagsástandið og ég bara vísa til þess sem stendur í nefndarálitinu. Varðandi gæsluvarðhaldsfangelsið þá er það ekki mikill fjöldi, en það eru 20–30 manns sem 

Forseti vill aftur ítreka að ræðutími er ein mínúta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það voru nokkur atriði þar sem hægt er að taka undir. En til þess að ná þeim markmiðum sem hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni, þ.e. varðandi það hvernig Flokkur fólksins vill ná sínum markmiðum fram, mun Flokkur fólksins þá styðja þetta frumvarp þó að breytingartillögurnar verði ekki samþykktar? Ég áttaði mig ekki alveg á því hvort þetta væri þó alla vega skref í rétta átt. Ef þetta frumvarp og mögulega eitthvað í framkvæmdinni eins og hún er í dag - hv. þingmaður talaði um móttökubúðir og annað, hvort það sé eitthvað fleira í framkvæmdinni sem gæti sett okkur á betri stað í þessum málaflokki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Flokkur fólksins vill auka skilvirkni í þessum málaflokki, svo að það liggi algerlega fyrir. Flokkur fólksins telur líka að innviðir Íslands, þessa litla samfélags, ráði ekki við þetta. Við getum ekki ár eftir ár tekið á móti nokkrum þúsundum flóttamanna. Svíþjóð tók á móti 170.000 manns 2015 sem samsvarar 5.200 manns á Íslandi. Við getum ekki ár eftir ár verið að taka á móti 4.000–5.000 manns, við getum það ekki. Hvort þetta frumvarp auki skilvirkni, ég tel að það gangi ekki nógu langt. Breytingartillögurnar miða að því að auka skilvirkni enn frekar, m.a. með því að losna við sérreglurnar, burt með íslenskar sérreglur, og líka það að taka úr sambandi úrskurði kærunefndar um útlendingamál sem lúta að Venesúela þar sem verið er að vísa til almenns efnahagsástands í landinu eins og kom fram í ræðu minni. Flokkur fólksins hefur ekki tekið endanlega afstöðu um það hvort við munum samþykkja frumvarpið óbreytt en við munum að sjálfsögðu gera það verði breytingartillögurnar samþykktar. 

Virðulegi forseti. Ég heyri að hv. þingmaður telur að ganga þurfi lengra. Ég spyr samt áfram hvort hann telji ekki eitthvað í þessu frumvarpi til bóta og hvernig það geti þá unnið með framkvæmdinni. Það var einmitt hin spurningin mín áðan hvort það er eitthvað við framkvæmdina, sem þarf kannski ekki lagabreytingu eða kemur í framhaldi af þessari lagabreytingu, sem gæti gert hlutina skilvirkari og kannski komið í veg fyrir að fólk sjái þessa glufu að koma hingað út af því að lögin eru öðruvísi, hvort hægt sé að bæta það með framkvæmdinni. Ég spyr líka hvort hv. þingmaður telji að úrskurðir úrskurðarnefndarinnar um Venesúela standist íslenska löggjöf eins og hún er í dag.

Virðulegur forseti. Samkvæmt löggjöfinni í dag getur einstaklingur með alþjóðlega vernd komið til Íslands og sótt um alþjóðlega vernd, hann getur fengið alþjóðlega vernd númer tvö. Segjum að þessi einstaklingur með alþjóðlega vernd sé í Grikklandi og sé mjög ósáttur við ástandið þar. Þá getur hann komið til Íslands og sótt um dvalarleyfi. Það er miklu betra að sá einstaklingur sem er þegar kominn með alþjóðlega vernd, og er ekki flóttamaður samkvæmt skilgreiningunni, af því að hann er búinn að fá alþjóðlega vernd, komi til Íslands og sæki um dvalarleyfi, verandi með alþjóðlega vernd í Grikklandi. Það er miklu einfaldara, þessi regla á að fara út. Ég tel að þessi 12 mánaða regla sé eitt mesta bull í íslenskri stjórnsýslu sem ég hef séð. Ef ekki er búið að afgreiða málið innan 12 mánaða þá á að íþyngja íslenskri stjórnsýslu enn þá meira og neyða hana til að taka mál til efnismeðferðar, jafnvel þótt ekki sé þörf á því. Þessi útfærsla í frumvarpinu hvað það varðar er alveg út í hött. Það er mjög gott að innan 12 mánaða verði áhrif þessa frumvarps skoðuð. 

Forseti. Ætli það séu ekki um 100 milljónir einstaklinga á flótta þessa dagana, þar af u.þ.b. helmingur börn. Í því samhengi veltir maður fyrir sér, þegar hér er verið að nefna tölur um kannski 4.000 manns á ári, hvort við séum að gera það sem hv. þingmaður nefndi nóg. Honum varð tíðrætt um það og sagði margsinnis: Við ráðum ekki við þetta. Þá spyr maður: Við hvað ráðum við? Við erum í afbrigðilegu ástandi þar sem við erum búin að bjóða fólki frá Úkraínu að koma hingað og það vegur u.þ.b. helming af þeim hópi sem nú er að koma tímabundið til Íslands. Ég spyr. Við hvaða ráðum við? Erum við að tala um 500 manns, 1.000 manns, eða getum við ekki nokkurn skapaðan hlut?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Árið 2015 tóku Svíar á móti og veittu hæli 170.000 manns. Það samsvarar 5.200 Íslendingum. Svíþjóð réð ekki við þessar 170.000 manna. Ísland mun ekki ráða við að taka á móti 5.200 manns ár eftir ár eftir ár. Við munum ekki ráða við það að taka við 4.000 manns ár eftir ár. Stjórnkerfið, flokkakerfið, í Svíþjóð er farið á hliðina. Svíar eru ekki að taka á móti 170.000 manns á hverju ári núna. Þeir litu á sig sem hið siðferðilega stórveldi „the moral empire“ ef ég má sletta. Þeir hafa algerlega fallið frá þessari framkvæmd núna, Danir líka. Þeir voru með gríðarlega frjálslynda löggjöf og tóku á móti öllum. Þeir eru með eina hörðustu innflytjendalöggjöf núna í Evrópu. Við munum ekki geta það. Ég veit að það eru 100 milljónir manna á flótta og 50 millj. af þeim eru börn. Við búum í ríkasta hluta heimsins. Ég hef búið í einu ríkasta samfélagi heims, Noregi. Þeir taka á móti gríðarlegum fjölda, fólki sem kemur þangað - þetta er efri millistétt í Pakistan, þetta er ekki allra fátækasta fólkið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég hjó líka eftir því í ræðu hv. þingmanns að mér fannst liggja í loftinu að það ætti að fara að draga til baka úrskurð kærunefndar útlendingamála um að heimila fólki frá Venesúela að dvelja á Íslandi. En ég vil bara vekja athygli á því að í kærunefnd útlendingamála sitja sjö lögfræðingar. Þar af eru þó nokkrir sem eru skipaðir af dómsmálaráðuneyti, einhverjir af Mannréttindaskrifstofu Íslands, þannig að þar ætti að vera þekking til staðar. Maður þarf ekki að gúgla mikið til að átta sig á því að það eru dauðasveitir í Venesúela sem fara út á göturnar og drepa fólk. Árið 2018 voru 7.000 manns drepnir af dauðasveitunum, u.þ.b. 20.000 manns hafi verið drepnir frá 2016–2019 af þessum svokölluðu dauðasveitum. Þannig að fólk flýr ekkert ástandið í Venesúela bara af því að það vill hafa það næs á Íslandi.

Virðulegur forseti. Við skulum bara fara yfir þetta kerfi aftur. Flóttamaður er sá sem býr við rökstuddan ótta. Einstaklingurinn býr við rökstuddan ótta um að verða ofsóttur vegna stjórnmálaskoðana, kynþáttar og svo framvegis. Það er flóttamaður. Viðbótarverndin eins og Norðmenn gerðu það - þeir vildu miða við einstaklingsbundnar aðstæður einstaklingsins. Það er að vera flóttamaður. Við getum farið að taka á móti þessum 100 milljónum manna og þessum 50 milljónum barna. Við getum það alveg, boðið þeim öllum að koma hérna gegnum „open border“. eins og mér heyrist hv. þingmaður vilja. Hann vill greinilega bara opna landamærin. Það er skoðun í sjálfu sér. Það er sjálfsagt að hafa þá skoðun. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Það að segja að efnahagsástandið sé slæmt og það sé óöld í landinu er ekki nægjanleg ástæða fyrir því að einstaklingurinn sé flóttamaður og að hann eigi rétt á að fá hæli á Íslandi, alþjóðlega vernd samkvæmt alþjóðaflóttamannasamkomulaginu eða viðbótarvernd. Það verður að vera tengt einstaklingnum. Svo einfalt er það. Takk fyrir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. 3. minni hluti, sem samanstendur af þeirri er hér stendur, leggst alfarið gegn því að þetta frumvarp verði samþykkt. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu skerða réttaröryggi fólks á flótta með því að eyðileggja mikilvægar réttarbætur sem gerðar voru í þverpólitískri sátt með núgildandi lögum, nr. 80/2016, ásamt því að innleiða nýjar reglur sem bent hefur verið á að gætu brotið gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og alþjóðlegum skuldbindingum um réttindi flóttafólks og réttindi barna. Þvert á yfirlýst markmið með frumvarpinu munu breytingarnar þar að auki leiða til skertrar skilvirkni í málsmeðferð með því að afnema hvata fyrir stjórnvöld til að ljúka málum innan tiltekins tíma, leggja á stjórnvöld að taka erfiðar ákvarðanir um niðurfellingu þjónustu og búa til flóknar sérreglur og undantekningar á regluverki sem sátt hefur ríkt um, þótt framkvæmdin hafi verið umdeild um margt. Munu breytingarnar lengja málsmeðferðartíma margra umsókna og leiða þannig af sér aukinn kostnað við málsmeðferð og þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þá er heldur ekki að sjá að breytingarnar auki samræmi íslenskrar löggjafar við löggjöf og framkvæmd á Norðurlöndum eða í öðrum Evrópuríkjum, líkt og stefnt er að samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. Í ofanálag eru tillögurnar klúðurslega unnar og lögfræðileg útfærsla ómarkviss og óskýr, sem ætla má að leiði til enn frekari tafa í málsmeðferð með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð. Eins og ég mun færa nánari rök fyrir hér á eftir í þessu nefndaráliti mínu þá er byggt á því af hálfu meiri hlutans og höfunda frumvarpsins að tilgangur þess sé að samræma íslenska löggjöf við löggjöf annarra ríkja og auka skilvirkni í málaflokknum. Ég mun sýna fram á að það er ekki tilgangur frumvarpsins. Raunverulegur tilgangur frumvarpsins er að lögfesta framkvæmd Útlendingastofnunar sem úrskurðuð eða dæmd hefur verið ólögmæt af hálfu kærunefndar útlendingamála eða dómstóla og í raun taka þessar breytingar ekki á neinum þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir með móttöku fólks á flótta, hvort sem það er færra eða fleira. Með því að lögfesta þá ólögmætu framkvæmd sem hefur verið við lýði hjá Útlendingastofnun á lögunum frá árinu 2016 er brotið á réttindum flóttafólks líkt og kom fram í meðferð málsins fyrir allsherjar- og menntamálanefnd en meiri hluti nefndarinnar virðist skeyta litlu um, enda var ekki brugðist við því með neinum hætti, hvorki í þeim breytingartillögum sem lagðar eru fram í nefndaráliti meiri hlutans né með öðrum hætti. Þar á meðal brýtur frumvarpið gegn réttindum barna. Þetta kom skýrt fram á fundum nefndarinnar eins og farið verður yfir hér á eftir. Eins og ég sagði er raunverulegt tilefni flestra þeirra breytinga sem lagðar eru til með frumvarpinu einstök mál þar sem framkvæmd Útlendingastofnunar hefur verið úrskurðuð af hálfu kærunefndar útlendingamála eða dæmd af hálfu dómstóla ólögmæt og málum vísað aftur til meðferðar hjá stofnuninni. Í þessu samhengi vil ég benda sérstaklega á 8. gr. frumvarpsins þar sem er upptalning á þeim þáttum sem, verði frumvarpið að lögum, verða taldir falla undir það að umsækjandi beri ábyrgð á töfum á máli sínu og eigi þar með ekki rétt á málsmeðferð þrátt fyrir tafir á málinu. Það klúðurslega ákvæði, sem er löng upptalning í stað þess að segja bara, eins og lögin segja í dag, að tafir skuli ekki vera á ábyrgð umsækjanda sjálfs, punktur, er upptalning á raunverulegum málum þar sem Útlendingastofnun hefur komist að þeirri niðurstöðu að fólk hafi borið sjálft ábyrgð á töfum á máli sínu, t.d. með því að mæta ekki í eitthvert viðtal eða dvelja hjá vini í fimm daga einhvern tímann á málsmeðferðartímanum. Úrskurðað hefur verið að þetta geti ekki talist vera tafir á ábyrgð viðkomandi umsækjanda, en það á núna að lögfesta það. Rétta lausnin í slíkum tilvikum er augljóslega sú að stofnunin láti af hinni ólögmætu framkvæmd en ekki að Alþingi skjóti undir hana lagastoð sem óvíst er hvort standist stjórnarskrá og þær alþjóðlegu mannréttindaskuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Í nefndarálitinu og þessari ræðu minni mun ég víkja að nokkrum af þeim fjölmörgu atriðum sem að mínu mati gera það að verkum að óhjákvæmilegt er að hafna frumvarpinu með öllu og ekki er unnt að gera á því breytingar til bóta. Við umfjöllun málsins í allsherjar- og menntamálanefnd komu ítrekað fram athugasemdir, bæði frá umsagnaraðilum og í almennri fræðilegri umfjöllun um frumvarpið, og á meðal almennings, um að ekki hefði farið fram úttekt á því hvort frumvarpið stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar og þeirra alþjóðlegu mannréttindaskuldbindinga sem Ísland er aðili að. Í greinargerð með frumvarpinu, eins og það kom frá dómsmálaráðherra og meiri hlutanum, er einfaldlega tekið fram að frumvarpið gefi ekki tilefni til að samræmi þess við stjórnarskrána sé sérstaklega metið. Ég vek athygli á því að þetta kom fram þegar málið var lagt fram, þrátt fyrir að í frumvarpinu séu ákvæði sem skerða réttindi barna, ákvæði sem svipta fólk þjónustu - þjónusta er rangnefni - lágmarksaðstoð og lágmarksstuðningi við að halda sér á lífi. Það töldu dómsmálaráðherra og dómsmálaráðuneytið ekki gefa tilefni til þess að skoða hvort það standist stjórnarskrá og mannréttindaskuldbindingar. Það eitt og sér ætti að sýna hversu slök vinna er á bak við þetta frumvarp. Þá langar mig að leiðrétta örstutt það sem hefur komið fram í nokkrum ræðum hér á undan, varðandi að þetta mál hafi verið lengi í vinnslu í ráðuneytinu og að búið sé að ígrunda það svakalega vel. Þetta mál er að koma fram núna í fimmta skipti í nokkuð breyttri mynd. Það hefur alltaf breyst dálítið í hvert skipti sem það er lagt fram í takt við þau mál sem Útlendingastofnun er að tapa, ýmist fyrir kærunefnd eða dómstólum; ekki til þess að bregðast við þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir almennt, ekki til að straumlínulaga kerfið, eins og kom hér fram í ræðu áðan, og ekki til þess að bæta skilvirkni í kerfinu. Þetta frumvarp er bútasaumur til að friða sært egó Útlendingastofnunar og ekkert annað. Ég tek undir með umsagnaraðilum, flestum ef ekki hreinlega öllum, því nánast allir umsagnaraðilar um málið eru því andvígir. Ég geri alvarlega athugasemd við þau vinnubrögð sem hafa verið viðhöfð, ekki síst hvað varðar samræmi við stjórnarskrána og skort á athugun á því. Í því sambandi má líka nefna að minni hlutinn í nefndinni og á þingi hefur ítrekað farið þess á leit við meiri hlutann að samþykkt verði að leita formlegs lögfræðiálits hlutlausra aðila á því hvort frumvarpið samræmist ákvæðum stjórnarskrárinnar. Því hefur mjög staðfastlega verið hafnað. Það kom mér í opna skjöldu, einföld sem ég er og nýgræðingur á þingi. Ég hefði haldið að allir þingmenn vildu tryggja að lög sem við erum að samþykkja hér á hinu háa Alþingi standist a.m.k. stjórnarskrána. Í þessu samhengi er bent á það í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands til allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarpið að nýlega hafi Alþingi fengið áminningu af hálfu Hæstaréttar Íslands þar sem kemur fram að við breytingar á tilteknum lögum sem þar var verið að fjalla um hafi löggjafinn ekki sinnt þeirri stjórnskipulegu skyldu sinni að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur. Við fengum þau svör hér í minni hlutanum þegar við óskuðum eftir því að þessi úttekt yrði gerð að það væri ekki venjan að kanna hvort lög sem samþykkt eru frá Alþingi standist stjórnarskrá áður en þau eru samþykkt. Þetta eru svörin sem við fengum. Þá vöknuðu einmitt spurningar hjá mér um hvort ekki væri ráð að koma á slíkri venju. Væri það ekki ágætt, ekki síst þegar Hæstiréttur Íslands er búinn að benda Alþingi á að það sé stjórnskipuleg skylda þingsins að gera það? Líkt og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands bendir réttilega á í umsögn sinni skapast allveruleg hætta á því að sambærileg vanræksla á stjórnskipulegri skyldu löggjafans eigi sér stað nú verði frumvarp dómsmálaráðherra að lögum, þar sem ekkert mat á samræmi við stjórnarskrá hefur farið fram. Dómsmálaráðuneytið svaraði athugasemdum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands og nokkrum öðrum umsögnum sem bárust um málið, en það kom skýrt fram í áframhaldandi umfjöllun um málið í nefndaviku hjá allsherjar- og menntamálanefnd að þær skýringar sem bárust frá dómsmálaráðuneytinu duga ekki til þess að róa eða lina þessar áhyggjur. Við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd var, sem fyrr segir, farið fram á að gerð yrði úttekt á einstökum ákvæðum frumvarpsins með tilliti til þess hvernig þau samræmdust stjórnarskránni og þeim alþjóðlegu mannréttindaskuldbindingum sem Ísland er aðili að. Taldi hvorki meiri hlutinn né ráðuneytið þörf á slíkri úttekt þrátt fyrir framangreindar ábendingar. Að mínu mati er þarna strax um slíkan annmarka á meðferð málsins að ræða að hann gefi einn og sér tilefni til þess að senda málið aftur til ríkisstjórnar til endurskoðunar og nánari ígrundunar. Umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um frumvarpið barst nefndarmönnum ekki fyrr en 1. desember 2022, þrátt fyrir að umsögnin hafi verið send þinginu 22. nóvember 2022. Mættu fulltrúar Flóttamannastofnunar á fund allsherjar- og menntamálanefndar 2. desember og svöruðu spurningum nefndarmanna með fjarfundarbúnaði. Þess má geta að þessi umsögn barst eftir að búið var að gera drög að áliti meiri hlutans og því miður gafst meiri hlutanum ekki tækifæri til að gera breytingartillögur eða taka afstöðu til þessara athugasemda og taldi ekkert tilefni til að fresta málinu til að kanna hvort ekki væri tilefni til þess að bregðast við alvarlegum athugasemdum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem gerði skýrar og einfaldar tillögur að breytingum á frumvarpinu svo að það gæti staðist reglur alþjóðalaga um réttindi flóttafólks. Þetta kom mér aftur örlítið á óvart þar sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er ekki þekkt fyrir að vera sérstaklega róttæk í vernd réttinda flóttafólks heldur gætir hún lágmarksréttinda flóttafólks. Hún gætir þess að löggjöf aðildarríkja, og í rauninni allra ríkja, sé í samræmi við lágmarksréttindi flóttafólks á alþjóðavísu, ekki einhver lúxusréttindi, og hefur gagnrýni sem Flóttamannastofnun hefur fengið í gegnum tíðina frekar lotið að því að hún gangi ekki nógu langt í kröfum sínum. Því kom mér á óvart að meiri hlutinn skyldi ekki bregðast við lágmarkskröfum sem Flóttamannastofnunin gerði. Hún gerði mjög skýrar breytingartillögur og það hefði verið mjög auðvelt fyrir meiri hlutann að taka þær einfaldlega upp, en það var ekki vilji til þess. Í þessari umsögn Flóttamannastofnunar eru gerðar nokkrar alvarlegar athugasemdir við frumvarpið og sem fyrr segir lagðar til skýrar og einfaldar breytingar á frumvarpinu til að það megi standast flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar um réttindi fólks á flótta. Með erindum í kjölfar umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd þann 24. nóvember, 2. og 9. desember, svaraði dómsmálaráðuneytið innsendum umsögnum og athugasemdum, þar á meðal athugasemdum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands og Flóttamannastofnunar. Dagana 17. og 20. janúar 2023 komu báðir þessir aðilar ásamt fleiri umsagnaraðilum fyrir nefndina að nýju og ítrekuðu afstöðu sína þrátt fyrir svör ráðuneytisins. Þá ætla ég að víkja örstutt að tilteknum ákvæðum frumvarpsins sem ég tel tilefni til að gera sérstaka athugasemd við. Þó að það sé ákaflega fátt í þessu frumvarpi sem ég tel unnt að lifa við þá eru ákveðnir þættir sérstakt áhyggjuefni. Fyrst vil ég nefna tímafresti og skilgreiningu á töfum á málsmeðferð. Þetta eru 2. gr. og c-liður 8. gr. frumvarpsins. Með tímafrestum, nokkurs konar tímaviðmiðum, í 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga, sem komu nýir inn með lögunum frá árinu 2016, voru sett viðmið í löggjöfina um málsmeðferðartíma. Þetta var gert í samræmi við tillögur nefndar sem falið var að skoða málefni útlendinga frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins sem skipuð var af innanríkisráðherra árið 2011, einmitt vegna óánægju í samfélaginu með þá löggjöf sem fyrir var og einstök mál sem komið höfðu upp. Í skýrslu nefndarinnar kom fram að allir umsagnaraðilar sem nefndin hefði leitað til hefðu verið á einu máli um að afgreiðslutími mála væri of langur og það væri grundvallaratriði að stytta biðtíma hælisleitenda eftir úrlausn mála, m.a. þar sem langur málsmeðferðartími hefði í för með sér aukinn kostnað fyrir stjórnvöld vegna þeirrar þjónustu sem stjórnvöld eru skuldbundin til að veita hælisleitendum meðan á meðferð mála þeirra stendur, enda hafa þau ekki rétt til að sjá fyrir sér sjálf meðan á þeirri meðferð stendur. Í c-lið 8. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér eru lagðar til breytingar á þessum tímafrestum, á 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga. Í núgildandi mynd kveður ákvæðið á um að þrátt fyrir að heimilt sé að synja um efnismeðferð umsóknar, sem er í rauninni frávísun, synja fólki um skoðun umsóknarinnar, t.d. vegna þess að samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni beri annað Evrópuríki ábyrgð á meðferð umsóknarinnar eða vegna þess að viðkomandi hafi fengið veitta alþjóðlega vernd í öðru ríki - þrátt fyrir að heimilt sé vegna slíkra atvika að vísa málinu frá, þá skal mál tekið til efnismeðferðar hér á landi; því skal ekki vísað frá heldur tekið til meðferðar þegar 12 mánuðir eru liðnir frá umsókn nema tafir á afgreiðslu umsóknarinnar séu á ábyrgð umsækjanda sjálfs. Þetta eru núgildandi lög. Árétta ég þetta sérstaklega í ljósi ræðu hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar hér áðan. Það hefur alltaf verið sá fyrirvari í lögunum að tafir séu ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs og fjölmörg mál þar sem einstaklingar eru taldir hafa borið ábyrgð á töfum á máli sínu fengu ekki efnismeðferð þótt 12 mánuðir væru liðnir. Hins vegar hefur því í mörgum tilvikum verið haldið fram af hálfu Útlendingastofnunar að viðkomandi hafi tafið mál sitt en ekki hefur verið fallist á það af hálfu kærunefndar útlendingamála eða dómstóla og sem fyrr segir eru þau mál ágætlega upptalin í tillögunni í c-lið 8. gr. frumvarpsins. Á þeim átta árum sem liðin eru frá gildistöku laganna, nr. 80/2016, hefur mótast nokkuð skýr túlkun á því hvers konar tafir geta talist á ábyrgð umsækjanda sjálfs og veldur ákvæðið ekki teljandi vandræðum í framkvæmd, að öðru leyti en því að Útlendingastofnun hefur í þó nokkrum tilfellum verið gerð afturreka með það mat sitt. Eitt helsta markmið þeirra breytinga sem gerðar voru með lögunum frá 2016 var að stytta málsmeðferðartíma, m.a. með því að búa til hvata í kerfinu fyrir stjórnvöld til að tryggja að málsmeðferðartími fari ekki fram úr hófi og spara þannig m.a. kostnað við uppihald umsækjenda um alþjóðlega vernd. Verði frumvarp þetta að lögum eru þessir hvatar eyðilagðir. Þá mætti í raun allt eins afnema þá eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson lagði til hér áðan, og verður í raun enginn þrýstingur eftir í lögunum á stjórnvöld um að ljúka meðferð mála innan tiltekins tíma. Munu breytingarnar þannig óhjákvæmilega fjölga umtalsvert einstaklingum, þar á meðal börnum - ég er ekki að segja þetta til að vera dramatísk, það er í alvörunni þannig - sem dvelja hér árum saman án þess að fá niðurstöðu í máli sitt en eru samt flutt úr landi. Þau öðlast engan rétt. Á þetta atriði er ekki minnst einu orði í nefndaráliti meiri hlutans, þau ákváðu að líta algjörlega fram hjá því. Þetta er ekki einhver Píratapopúlismi frá mér, þetta kemur fram í umsögnum UNICEF og Barnaheilla til allsherjar- og menntamálanefndar. Það má gera ráð fyrir að kostnaður við bæði málsmeðferð og uppihald umsækjenda um alþjóðlega vernd muni aukast til muna með þessum breytingum og yrði það að sjálfsögðu afturför að mati þeirrar er hér stendur, auk þess sem það gengur gegn yfirlýstum markmiðum frumvarpsins um að auka skilvirkni og gæði innan stjórnsýslu og tryggja hagræðingu við nýtingu fjármagns, sem eru meint markmið frumvarpsins. Breytingar þessar á ákvæðum 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga fela nánar tiltekið í sér upptalningu á hinum ýmsu þáttum sem umsækjandi hefur jafnvel enga stjórn á, sem geta valdið því að tímaviðmið ákvæðisins eigi ekki lengur við og umsækjandi eigi ekki rétt á efnismeðferð umsóknar sinnar þrátt fyrir að málsmeðferðin fari umfram þá 12 mánuði sem þar eru tilgreindir. Er hér um að ræða margvíslegar athafnir ýmissa aðila í nærumhverfi umsækjanda, svo sem maka eða sambúðarmaka, foreldris, eða einhvers annars sem kemur fyrir hönd umsækjanda, þar er verið að tala um lögmenn úti í bæ, sem eigi þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Þau þurfa ekki einu sinni að orsaka það eða hafa valdið því að niðurstaða náðist ekki innan tímamarka, þau þurfa að hafa átt þátt í því. Lögmaðurinn gleymir að skila greinargerð eða skilar henni þremur dögum of seint og það er hægt innan þessa orðalags að túlka sem svo að umsækjandi hafi sjálfur tafið meðferð málsins. Miðað við framkvæmd Útlendingastofnunar hingað til er ljóst að þannig verður það túlkað, þetta mun ég sýna fram á í ræðum mínum sem fylgja hér í þessari umræðu, þau dæmi þar sem Útlendingastofnun hefur talið smávægileg atriði vera tafir á ábyrgð umsækjenda sem ekki hefur verið fallist á en yrði fallist á ef þetta frumvarp verður að lögum. Hér eru dæmin og kemur hér upptalningin á úrskurðum kærunefndarinnar þar sem ákvörðun Útlendingastofnunar hefur verið felld úr gildi. Við mat á því hvort viðkomandi einstaklingur hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls umsækjenda, ekki einu sinni sínu eigin máli, skuli m.a. litið til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, ekki má fara í helgarferð til Akureyrar með vinum sínum; framvísað fölsuðum skjölum, sem er mjög algengt að flóttafólk neyðist til að gera vegna þess að það á ekki skilríki - ef þú hefur framvísað skjölum þá varstu samkvæmt þessu að tefja málið sjálfur og átt ekki rétt á efnismeðferð þótt Útlendingastofnun taki þrjú ár í að afgreiða málið þitt - þetta er galið - eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, þarna er nú einn úrskurður sem ég þekki mjög vel; ekki mætt í boðað viðtal, sem gerist alloft enda getur alls konar misskilningur orðið þegar fólk fær eitthvert bréf frá einhverjum öryggisverði í gistiúrræði sem er á íslensku og enginn skilur; eða ekki mætt í læknisskoðun - stundum mætir fólk ekki í læknisskoðun af því að það er hrætt eða vissi ekki hvert það átti að mæta - eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Teljist umsækjandi á einhverjum tímapunkti frá upphafi málsmeðferðar hafa tafið mál sitt í skilningi ákvæðisins á hann ekki rétt á efnismeðferð þrátt fyrir að málsmeðferð dragist fram úr hófi, jafnvel af allt öðrum ástæðum, svo sem vegna álags hjá stjórnvöldum eða annarra þátta sem umsækjandi hefur enga stjórn á. Er hér um að ræða bæði óljós og ósanngjörn viðmið sem ekki er við öðru að búast en að verði flókin og þunglamaleg í framkvæmd, sem kallar á frekari tafir á málsmeðferð þar sem þær munu án nokkurs vafa koma til kasta kærunefndar og jafnvel dómstóla í flestum tilvikum, ef ekki öllum. Í umsögnum Barnaheilla og UNICEF um frumvarpið var sérstaklega vikið að þessum þætti frumvarpsins út frá réttindum barna. Áréttuðu umsagnaraðilar mikilvægi þess að öll mál sem varða börn skuli meta með hagsmuni barnsins að leiðarljósi og að ákvörðun skuli tekin á grundvelli þess sem talið er barninu fyrir bestu að loknu mati. Gott og vel, við höfum heyrt þennan frasa alloft og enginn veit í rauninni hvað þetta þýðir. Í umsögn Barnaheilla kemur hins vegar fram mjög skýrt að í ljósi þessa sé með öllu ótækt að búa svo um hnútana að tafir sem rekja megi til athafna annarra geti komið niður á rétti barns til efnislegrar meðferðar umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd. Lýsti UNICEF því sömuleiðis yfir að það stríði gegn bæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskum lögum að börn séu látin líða fyrir athafnir annarra. Þetta var alveg skýrt en gaf meiri hlutanum ekki tilefni til að gera breytingar á frumvarpinu eða skoða frumvarpið eitthvað nánar, ekki einu sinni að taka það aftur inn í nefnd. Þrátt fyrir þessar alvarlegu aðfinnslur hefur meiri hlutinn ekki séð neitt tilefni til að bregðast við þeim með breytingartillögum eða með öðrum hætti og er, sem fyrr segir, ekki einu orði minnst á þessar aðfinnslur í nefndaráliti meiri hlutans. Að mínu mati eru þessi vinnubrögð ósæmandi með öllu og þar með ekki unnt að fallast á þetta frumvarp. Ég ætla að víkja að öðru atriði þar sem ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér, ótrúlegt en satt, sem varðar afnám heimildar til endurupptöku máls. Þetta eru 3. og 7. gr. frumvarpsins fyrir þau sem eru að fylgjast með, ykkur sem heima sitjið. Nái frumvarpið fram að ganga verður núgildandi réttur fólks til að fá mál sitt endurupptekið ef ný gögn eða upplýsingar koma fram í málinu afnuminn, sbr. 3. og 7. gr. frumvarpsins. Réttur einstaklings til endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna er nú þegar nokkuð þröngur en skv. 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga, sem gildir um allar stjórnsýsluákvarðanir sem teknar eru, á aðili máls rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný, eftir að stjórnvald hefur tekið ákvörðun og hún verið tilkynnt honum, ef ákvörðun hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hefur byggst á atvikum sem breyst hafa verulega frá því að ákvörðun var tekin. Með frumvarpinu er lagt til að þessi grundvallarréttur einstaklings til að fá mál sitt endurupptekið hjá stjórnvöldum, t.d. vegna breyttra forsendna, verði afnuminn. Ákvæðið gildir ekki um umsækjendur um alþjóðlega vernd og þau eiga ekki rétt á því að fá mál sitt endurskoðað ef þau eru með ný gögn eða forsendur hafa breyst. Við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd kom fram hjá sérfræðingum að engar sambærilegar sérreglur þekkist á öðrum sviðum stjórnsýsluréttarins. Þvert á móti kom fram að þær sérreglur sem gilda um endurupptöku í stjórnsýslunni veiti ríkari rétt til endurupptöku en stjórnsýslulögin veita. Þessar almennu reglur um rétt fólks til endurupptöku máls hafa verið ítarlega útfærðar í fræðiskrifum og í framkvæmd íslenskra stjórnvalda allt frá gildistöku stjórnsýslulaga og að mati mínu hafa engin haldbær rök verið færð fyrir því að þessi grundvallarregla stjórnsýsluréttarins, sem ég held að öllum hljóti að finnast rökrétt, eigi ekki að gilda í málum er varða alþjóðlega vernd, svo sem lagt er til í frumvarpinu. Af lestri greinargerðar með frumvarpinu og umræðum um málið í allsherjar- og menntamálanefnd tel ég ljóst að ákvæðinu sé ætlað að útrýma málum þar sem ákvörðun Útlendingastofnunar er snúið við eftir að ný gögn og upplýsingar breyta forsendum málsins og leiða til annarrar niðurstöðu. Fjölgaði þeim málum talsvert í kjölfar heimsfaraldurs Covid-19, þar sem málsmeðferð stjórnvalda fór þá í mörgum tilvikum fram úr 12 mánaða tímamarki 2. mgr. 36. gr. gildandi laga. Við umfjöllun um málið í allsherjar- og menntamálanefnd kom þó fram að fjöldi beiðna um endurupptöku væri talsverður, jafnvel óháð heimsfaraldri, og að talsvert oft væri fallist á slíkar beiðnir þar sem þær eru taldar uppfylla lagaskilyrði, sem eru ansi þröng eins og ég fór yfir hér áðan. Að mínu mati bendir hátt hlutfall beiðna um endurupptöku og ekki síður hátt hlutfall mála þar sem fallist er á slíka beiðni fremur til þess að annmarkar séu á málsmeðferð stjórnvalda á fyrri stigum, sem að mínu mati gefur þá frekar tilefni til að réttur umsækjanda til endurupptöku máls verði styrktur frekar en skertur. Er mikill fjöldi endurupptekinna mála að mati mínu sérdeilis ómálefnaleg ástæða til að afnema jafn mikilvægt réttarúrræði og rétt til endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna. Til viðbótar við afnám réttar fólks til endurupptöku er með 7. gr. frumvarpsins, ásamt nýrri skilgreiningu í 1. gr. þess, útfærð málsmeðferð svokallaðra endurtekinna umsókna. Það skal áréttað að í Evrópureglum og í rétti margra ríkja eru ákvæði um endurteknar umsóknir. Það er sennilega það eina sem stenst skoðun í greinargerð með þessu frumvarpi varðandi að það eigi að samræma eitthvað einhverju í öðrum ríkjum, þ.e. að verið sé að setja ákvæði um endurteknar umsóknir. Í núgildandi lögum erum við ekki með neitt sérstakt ákvæði um hvernig tekið skuli á endurteknum umsóknum, enda hafa endurteknar umsóknir ekki verið neitt vandamál í framkvæmd. Þar sem er verið að gera hér, t.d. að sögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna - það eru aðilar sem eru í fyrirsvari fyrir Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna t.d. á öllum Norðurlöndunum - þá vita þau ekki til þess að þetta fyrirkomulag fyrirfinnist neins staðar í Evrópu, þar sem beiðni um endurupptöku er skoðuð sem endurtekin umsókn. Það er þetta tvist í þessu frumvarpi sem er algerlega fráleitt og skerðir réttindi flóttafólks. Allt í fína að setja inn ákvæði um endurteknar umsóknir, það er bara alger óþarfi vegna þess endurteknar umsóknir eru ekki teljandi vandamál hér á landi. Hins vegar finnst Útlendingastofnun beiðnir um endurupptöku frá kærunefndinni vera mikið vandamál af því að fallist er á svo margar. En þar, líkt og ég nefndi áðan, liggur vandamálið kannski annars staðar. Ákvæði þetta um endurteknar umsóknir, sem er í 7. gr. frumvarpsins, vekur upp ýmsar spurningar, þar sem sett eru afar matskennd skilyrði fyrir því að svokölluð endurtekin umsókn verði tekin til meðferðar. Það kom mér eilítið á óvart hversu harðorð Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna var í athugasemdum sínum við þetta ákvæði. Þetta var eitt af þeim ákvæðum sem Flóttamannastofnun gerði mestar athugasemdir við og gerði tillögur að úrbótum á, sem meiri hlutinn sá enga ástæðu til að bregðast við. Ég ætla að vísa til umsagnar Flóttamannastofnunar um þær tillögur. Hún lýtur að málsmeðferð endurtekinna umsókna og þeim þröskuldi sem settur er fyrir því að endurtekin umsókn sé tekin til málsmeðferðar. Í rauninni þarf þá að sýna fram á með verulegum líkum að málið fari einhvern veginn öðruvísi en fyrri umsókn. Jafnvel þótt við tökum ekki endurupptökuna inn í þetta þá er Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna á móti því. Til viðbótar við athugasemdir Flóttamannastofnunar hafa verið færð sterk rök fyrir því að ákvæði þetta brjóti hugsanlega í bága við stjórnarskrána og þau mannréttindi sem þar eru tryggð, auk 13. gr. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir gott samstarf í hv. allsherjar- og menntamálanefnd núna á þeim tíma sem við höfum verið að fjalla um þetta mál. Ég ber mikla virðingu fyrir hv. þingmanni, hennar bakgrunni og þekkingu á þessum málaflokki og það hefur svo sannarlega aukið vægi okkar í umræðunni í nefndinni. Ég átta mig engu að síður á því, virðulegur forseti, að ég og hv. þingmaður erum ósammála að mjög stóru leyti um þetta frumvarp. Mig langar samt sem áður að ítreka það sem hv. þingmaður vísaði hér á varðandi stjórnarskrána og umræðuna sem skapast hefur um það hvort einhver hætta sé á því að þetta frumvarp brjóti í bága við stjórnarskrána. Svo tel ég alls ekki vera og ég vil bara minna á frumskyldu okkar þingmanna allra að við vinnum samkvæmt stjórnarskránni. Það er að sjálfsögðu þar af leiðandi líka sú meginregla sem allir okkar helstu ráðgjafar, lögfræðingar hjá þinginu, horfa til , svo og auðvitað hjá ráðuneytinu þaðan sem þetta frumvarp kemur. En mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hún að hin Norðurlöndin séu með einhverjum hætti ómannúðleg? Tökum sérstaklega norska kerfið. Telur hv. þingmaður að það sé brotið á réttindum fólks á flótta í Noregi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Ég verð að byrja á að segja að ég átta mig ekki alveg á tilefni spurningarinnar þar sem það er ekkert í þessu frumvarpi sem er að færa okkar framkvæmd eitthvað nálægt norskri framkvæmd eða í átt að því sem gert er í Noregi. Já, ég hef ákveðnar athugasemdir við framkvæmdina í Noregi en hún er algjörlega ótengt þessu frumvarpi. Hún er algerlega ótengd þeim vandamálum sem við okkur blasa hér. Hún hefur að gera með meðferð umsókna einstaklinga í efnismeðferð frá ákveðnum ríkjum sem ég sé í rauninni ekki ástæðu til að fara nánar út í hér. Mig langar að spyrja hv. þingmann á móti hvaða ákvæði hún telur að séu í þessu frumvarpi sem séu eitthvað til þess að færa okkar löggjöf nær löggjöf í Noregi.

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum þingmanni svarið. Ef ég hefði margar mínútur þá gæti ég líka svarað spurningum eins og ég gerði hér í andsvörum áðan. En mig langar að nota tækifærið og spyrja hv. þingmann og ég nefndi hérna norska kerfið sérstaklega. Ég hefði haft lengri inngang hefði ég haft til þess tíma. En við höfum verið að horfa svolítið til hinna Norðurlandanna. Við höfum ekki horft sérstaklega til Danmerkur í þessu frumvarpi hér. En við höfum verið að horfa til Noregs og þess sem tíðkast á hinum Norðurlöndunum þannig að það frumvarp sem hér liggur fyrir er að einhverju leyti að taka mið af þeirri framkvæmd þar. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki vera ákveðinn tvískinnung í því að vera mjög gagnrýnin á framkvæmd útlendingalaganna eins og þau hafa verið en vera svo algerlega á móti því að það sé verið að aðlaga og bæta lögin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir frábæra spurningu. Nei, það er enginn tvískinnungur í því vegna þess að það sem er verið að gera með þessu frumvarpi er að það er verið að lögfesta ólögmæta framkvæmd Útlendingastofnunar. Ég hef verið mjög gagnrýnin á framkvæmd Útlendingastofnunar vegna þess að ég tel hana ólögmæta og það hefur verið staðfest í mörgum tilvikum fyrir kærunefnd útlendingamála, fyrir dómstólum, þá sjaldan flóttafólk nær máli sínu fyrir dóm. Nei, alls enginn tvískinnungur í því, fullkomið samræmi þar. Aftur varðandi Noreg, þá var frumvarpið árið 2016 einmitt samið mikið til með hliðsjón af lögum í Noregi og ef eitthvað er þá snýst þetta frumvarp um að færa okkur fjær. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og yfirferð á þessu viðkvæma máli. Ég kem hingað upp til að spyrja hv. þingmann hvað við getum tekið á móti mörgum flóttamönnum. Nú liggur það fyrir að yfir 80% þeirra sem hafa sótt um vernd koma frá tveimur ríkjum sem stjórnvöld hafa ákveðið að séu í þannig stöðu að þar sé fólk í hættu. Höfum við val um að setja einhver fjöldamörk við landamærin? Getum við lokað landamærunum alveg? Höfum við val um að taka ekki á móti neinum umsóknum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir spurninguna. Þegar ég hóf mín afskipti af þessum málaflokki fyrir allnokkrum árum síðan þá var spáin fyrir árið að hingað kæmu 60 umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þá var sama viðkvæðið: Við getum ekki tekið á móti svo mörgum, hvað ef það koma 100? Síðan komu 100 og svo komu 200. Hvað koma margir núna, 2.000 eða 3.000? Ég fæ ekki séð að Ísland sé neitt að sökkva í svartan sæ þrátt fyrir miklar spár. Ég ætla að svara spurningunni með því að segja að í fyrsta lagi má að mörgu leyti segja að í prinsippinu eru landamærin að þessu leyti opin. Það getur hver sem er komið hingað og sótt um vernd, það er dálítið erfitt að komast hingað og þú mátt ekki koma hingað og allt það, en ef þetta er fjöldinn sem við erum að fá þegar við erum opinberlega búin að bjóða fólk velkomið frá löndum sem eru mjög illa stödd, þá erum við í góðum málum. Ég ætla að svara spurningunni með því að segja: Á meðan við tryggjum að innviðirnir hér séu í lagi fyrir alla Íslendinga og allt fólk og að þróun sé í innviðum, við séum að byggja upp hús, tryggja að heilbrigðiskerfið 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Samkvæmt tölum frá ríkislögreglustjóra fyrir árið 2022 komu um 1.000 manns frá öðrum löndum en þessum tveimur sem við ræddum hér, þ.e. Úkraínu og Venesúela, hvaðan íbúar eru metnir í hættu, þurfa að óttast um líf sitt og velferð og eru þess vegna skilgreindir sem flóttamenn og uppfylla skilyrði flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Ef þessi tala, 1.000, er borin saman við tölur fyrri ára þá virðist sem flóttamönnum sé að fækka, þ.e. öðrum en frá þessum tveimur ríkjum. Ég spyr aftur: Ef við horfum ekki á þetta út frá kerfunum okkar heldur eingöngu út frá reglum alþjóðasamfélagsins, getum við lokað landamærunum og neitað fólki um að sækja hér um vernd? Er það hægt? Ég er oft spurð að þessu: Hvað vilt þú taka á móti mörgum? Getum við svarað þessu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur aftur fyrir andsvarið. Þessi setning, hvað getum við tekið á móti mörgum, er náttúrlega alltaf svolítið gölluð. Höfum við einhvern tíma spurt: Hvað getum við tekið á móti mörgum Evrópubúum? Það er stundum talað eins og flóttafólk sé eitthvað öðruvísi en annað fólk. Flóttafólk er bara nákvæmlega eins og ég og þú. Þetta hljómar kjánalega en samt finnur maður sig knúinn til að endurtaka þetta. Flóttafólk vill lifa sjálfstæðu lífi, vill geta unnið fyrir sér, setja börnin sín í skóla og vill jafnvel fara í skóla. Það er alveg nákvæmlega eins og við hin og allir Evrópubúarnir sem eru að koma hingað. Munurinn er sá að við erum búin að byggja upp kerfi sem gerir fólk í þessari stöðu oft mjög viðkvæmt framan af í málsmeðferðinni en það er ekki síst vegna þess hvernig við komum fram við það. Það kostar eitthvað ákveðið en að taka á móti flóttafólki þýðir ekkert annað en að veita því rétt til dvalar. Stundum er ég spurð: Af hverju sækir það ekki bara um dvalarleyfi? Það er nákvæmlega það sem það er að gera. Flóttafólk, þegar það sækir um alþjóðlega vernd, er bara að sækja um dvalarleyfi og ekki um neitt annað. Það á rétt á tiltekinni þjónustu og tiltekinni sérstakri aðstoð út frá persónulegum aðstæðum en er ekki að sækja um neitt annað en réttinn til að fá að vera hér og byggja sér upp líf.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún fór mikinn að vanda og það fer svo sem ekki á milli mála að hv. þingmaður hefur ágæta þekkingu á þessum málaflokki, enda starfað við þessa grein. Hún fór hér yfir minnihlutaálitið og það er svo sem ekkert nýtt þar. Hv. þingmaður fjallar um flest efnisatriði frumvarpsins og fer um það hörðum orðum eins og við höfum tekið eftir. Þetta eru sömu efnislegu athugasemdirnar og hv. þingmaður hefur gert við málsmeðferðina í nefndinni. Það vekur hins vegar athygli að hv. þingmaður talar um aðför að réttindum fólks á flótta og skerðingu á réttindum fólks á flótta, en frumvarpið skerðir að engu réttindi fólks á flótta. Það er verið að slá svolítið saman réttindum flóttafólks og réttindum útlendinga í ólögmætri dvöl. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í - nú sé ég að tíminn er svo til runninn út - hvort það væri aðför að réttindum fólks á flótta þegar verið er að vísa því úr landi þegar það hefur farið alla kæruleið 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir spurninguna. Hann hefur þó ekki lesið álit mitt nógu gaumgæfilega þar sem að þegar ég er að tala um skerðingu á réttindum fólks á flótta þá er ég sannarlega að tala um fólk á flótta. Þar er ég m.a. að tala um rétt fólks sem tryggður er í mannréttindasáttmála Evrópu sem við eigum aðild að og er jafnvel talinn hafa stjórnarskrárígildi hér á landi, þar sem mörg ákvæði hans eru tíunduð með einum eða öðrum hætti í stjórnarskránni. Samkvæmt 13. gr. mannréttindasáttmálans þá á fólk rétt á því að eiga raunhæfa leið til að ná fram rétti sínum. Það eru ákvæðin sem ég er að gagnrýna í frumvarpinu. Það er verið að afnema og skerða ákveðnar leiðir flóttafólks, fólks á flótta en ekki í ólögmætri dvöl, til að leita réttar síns. Þá er líka verið að skerða réttindi barna á flótta með beinum hætti. Ég ímynda mér að þingmaðurinn hafi haft í huga þjónustuskerðinguna 

Frú forseti. Ég vil næst víkja aðeins að því þegar hv. þingmaður segir að frumvarpið brjóti gegn stjórnarskránni. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hefur beint spjótum sínum að breyttu mati á endursendingum, sérákvæðum um börn og rétt útlendinga til aðgangs að dómstólum. Frumvarpið mælir hins vegar ekki fyrir um þessi atriði. Meginþunginn í athugasemdum Mannréttindastofnunar Háskólans varðar niðurfellinguna eftir 30 daga í 6. gr. Ég tel að það sé alveg augljóst að það geti ekki talist til mannréttinda að vera í fríu fæði, húsnæði og uppihaldi ríkisins eftir að þú hefur fengið endanlega niðurstöðu í þínu máli um að þú eigir að yfirgefa landið. Hvernig fær hv. þingmaður það út að það sé mannréttindabrot þegar þú ert orðinn ólöglegur í landinu? Þú ert hérna í landinu í trássi við lögmæta ákvörðun stjórnvalda. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Ástæðan fyrir því að ég myndi telja það vera mannréttindabrot er sú að dómstólar sem dæma um mannréttindi hafa komist að þeirri niðurstöðu að það séu ákveðin lágmarksréttindi. Það er ekki mikil þjónusta, það eru svona lágmarksréttindi til að halda sér á lífi, einhvers konar húsaskjól og einhvers konar matarbiti sem verið er að tala um þar. Það sem mig langar hins vegar frekar að víkja að er hversu óskýrt það er í þessu frumvarpi hvað tekur við hjá einstaklingum þegar búið er að synja þeim um vernd og þeim ber að fara af landi brott og annað slíkt, þá eru þau svipt þeirri gríðarlegu þjónustu sem hælisleitendum býðst, sem eru samtals 32.000 kr. á mánuði í framfærslu og síðan eitthvert herbergi sem húsaskjól. Ég fæ ekki betur séð af lögunum en að það sé meiri þjónusta sem tekur við ef þú telst vera útlendingur í neyð. En þetta er allt mjög óljóst, þetta er allt mjög óskýrt. Okkar löggjöf er öll mjög óskýr. Það kom alveg skýrt fram í máli t.d. fulltrúa heilbrigðisráðuneytisins 

Virðulegur forseti. Varðandi þetta með mat á stjórnarskránni þá segir, með leyfi forseta, í frumvarpinu á bls. 19, í 4. kafla: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá […].“ Það er þetta sem minni hlutinn hefur sett fram athugasemdir við. Þetta er vandamálið við mikilvægi þess að þetta mat fari fram, að það liggi fyrir. Varðandi þetta frumvarp að öðru leyti þá langar mig að spyrja hv. þingmann - það er minnst á það í nefndarálitinu að þetta frumvarp muni leiða til skertrar skilvirkni í málsmeðferð, leiða til aukins kostnaðar, málsmeðferðar og þjónustu við umsækjendur og enn frekari tafa á málsmeðferð. Mig langar aðeins að tala um sérregluna, 12. gr., sem er málsmeðferðarregla. Ef við getum notað þessa 12 mánaða reglu við allar tafir í stjórnsýslunni, mikið yrði íslensk stjórnsýsla þá góð. Ástæðan fyrir töfum í þessum málaflokki er skortur á mannafla eins og alls staðar. Það er ástæðan, en það að fara að íþyngja síðan íslenskri stjórnsýslu með því að knýja á um efnismeðferð sem nota bene er sjálfstæður réttur, réttur til sjálfstæðar efnismeðferðar eftir 24 mánuði eða 28, svo það liggi fyrir. En mig langar að spyrja hv. þingmann: Er það eitthvað fleira en þessi sérregla 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Já, það er ýmislegt í þessu frumvarpi sem ég tel að muni leiða til skertrar skilvirkni vegna þess að það flækir og þyngir meðferð þessara mála. Þar held ég að muni vega þyngst þessi ákvæði um sviptingu þjónustu. Ákvæðið eins og það er sett fram í þessu frumvarpi er annars vegar mjög óljóst, mjög matskennt, það leggur í hendur fulltrúa sem vinna hjá Útlendingastofnun, sem eru oftast bara ungir lögfræðingar og aðrir sem eru að vinna málin, að taka ákvörðun um það að einhver einstaklingur verði sviptur algerri grunnþjónustu, sem er í rauninni ekki hægt að kalla þjónustu heldur bara algjöra lágmarksaðstoð við það að halda sér á lífi. Ég held að það verði þungt í vöfum. Ég held að nú þegar sé ástæðan fyrir löngum málsmeðferðartíma hjá Útlendingastofnun oft sú að þetta eru erfið mál. Fólk á erfitt með að taka þessar ákvarðanir, það er erfitt og þungt í vöfum. Þessar ákvarðanir munu verða kærðar, þær munu fara fram og til baka í kerfinu. Fólkið mun þurfa að sækja um aðstoð sem útlendingar í neyð sem fer í eitthvað. Þetta ákvæði bara verður, ég ætla bara að leyfa mér að segja, algjört fíaskó. Þetta er það sem ég held að muni skerða skilvirkni einna mest. En þá er ég bara að nefna eitt dæmi. Ég get alveg nefnt fleiri ef hv. þingmaður hefur áhuga á.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er að vissu leyti mjög sammála því að þetta ákvæði um að afnema þjónustu eftir 30 daga og sérstaklega að það muni ekkert taka við, það mun sennilega leiða til ákveðinna kæruleiða og jafnvel dómsmála og ég held að það mál gæti endað úti í Strassborg. Þess vegna er 2. minni hluti með breytingartillögu sem leiðir til þess að einstaklingur eigi alltaf rétt á þjónustu til að koma í veg fyrir að hann leiðist í örbirgð, svo að það liggi fyrir, sem er gríðarlega mikilvægt, svo að við séum ekki að fara í endalausar málaþrætur eins og að fá annan hollenskan dóm kannski. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Núna eru þetta einfaldlega málsmeðferðarlög að mörgu leyti. Það kemur hérna hælisleitandi. Hann sækir um alþjóðlega vernd og sú umsókn er tekin til málsmeðferðar og kannað hvort hann búi við rökstuddan ótta við ofsóknir í heimalandi sínu. Þá er umsókn annaðhvort samþykkt og hann fær vernd eða þá hafnað. Ef hann neitar að fara af landi brott af frjálsum og fúsum vilja þá er beitt þvingaðri brottför. 

Frú forseti. Það ætti kannski að vera kjarni málsins í meðferð þessara umsókna hvað fólk er að flýja, hvort þau teljist vera flóttamenn og þess háttar. Það sem kannski skýtur svolítið skökku við, og ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um að sé öfugsnúið í þessu kerfi, er að þorri þeirra mála sem við erum að tala um, og þorri þeirra mála sem þessar lagabreytingartillögur beinast að, eru mál þar sem er ekki einu sinni búið að spyrja fólk hvað það sé að flýja, hvaðan eða hvers vegna. Þetta eru mál sem hafa ekki verið tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi. Það er verið að vísa fólki til Grikklands eða Ungverjalands eða eitthvert annað þangað sem það telur sig ekki hafa lífsviðurværi og annað án þess að umsóknin sé opnuð. Að mínu mati væri miklu meiri skilvirkni náð með því að hætta þessu að þessu marki og taka upp t.d. það sem Þýskalandi gerir og önnur ríki sem eru ekki með þessi sérákvæði sem heimila það eða skylda það en gera það samt, að taka þessi mál til efnismeðferðar, taka bara þetta viðtal við fólk og spyrja: Ertu flóttamaður? Á daginn kemur að þorri þessa fólks er flóttamenn. Þar langar mig að nefna tillögu mína sem ég hef ítrekað lagt til jafnvel við kærunefndina, hún tók ekkert vel í það, en það er að beita 47. gr. laganna með fólk sem hefur fengið vernd, t.d. í Grikklandi. Þar er stjórnvöldum í rauninni heimilað að viðurkenna einfaldlega þá vernd sem önnur 

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirrituð gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 322. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd. Ég óska eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.