Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavíkurkjördæmi, Vigdís Hauksdóttir garðyrkjufræðingur, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Ólafur Örn Haraldsson, 12. þm. Reykv.`` Vigdís Hauksdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Ég vil láta þess getið að í dag eru tvær umræður utan dagskrár. Hin fyrri hefst kl. hálffjögur og er um launamun kynjanna hjá hinu opinbera. Málshefjandi er hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir. Hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. fjögur og er um Landhelgisgæsluna. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson. Hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir verður til andsvara. Umræðurnar fara fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Ég vil taka upp við hæstv. forsrh. hugmynd sem hann setti fram í áramótagrein í Morgunblaðinu um að setja á fót svonefnda Evrópustefnunefnd eða þverpólitíska nefnd fulltrúa stjórnmálaflokkanna til að fara yfir stöðu mála varðandi aðild eða tengsl okkar við Evrópusambandið og sem mögulega virkar sem samráðsvettvangur um þau mál. Nú háttar einmitt svo til að í gang eru farnar að því er virðist nokkuð strembnar samningaviðræður við Evrópusambandið vegna þeirra óheyrilegu krafna sem Evrópusambandið setur fram á hendur EFTA-ríkjunum í tengslum við breytingar sem verða á högum þeirra og tengjast þeirri staðreynd að Evrópska efnahagssvæðið stækkar eða ætti að stækka samhliða stækkun Evrópusambandsins til austurs. Mér sýnist að slík þverpólitísk samstarfsnefnd stjórnmálaflokkanna gæti til viðbótar því að afla upplýsinga og móta áherslur og skiptast á skoðunum um þessi mikilsverðu mál, einnig þjónað þeim tilgangi að vera ákveðinn samráðsvettvangur þegar uppi er átakamál af því tagi sem yfirstandandi viðræður við Evrópusambandið sannanlega eru. Ég nefni sem fordæmi að þegar hér starfaði um árabil svonefnd úthafsveiðinefnd þá þjónaði hún margþættum tilgangi, þar á meðal að vera samráðsvettvangur íslenskra aðila um viðræður okkar í erfiðum samningaviðræðum og deilum, t.d. við Norðmenn um Smugumál og fleira í þeim dúr, auk þess að gera drög að nýju lagafrv. um skipan úthafsveiða. Nú er nokkuð um liðið frá því að hæstv. forsrh. viðraði þessa hugmynd í áramótagrein sinni. Undirtektir voru almennt jákvæðar. Ég vil því leyfa mér að inna hæstv. forsrh. eftir því hvort þess sé að vænta að slík nefnd verði skipuð á næstunni eða a.m.k. óskað eftir tilnefningum í hana.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Frá því að ég varpaði þessari hugmynd fram og þar sem hún fékk, eins og hv. þm. nefndi, allgóðar undirtektir, hef ég látið vinna plögg sem gætu sýnt starfsgrundvöll slíkrar nefndar. Ég hafði hugsað mér núna í þessari viku að senda forustumönnum flokkanna þær hugmyndir. Ég tel að það sé eðlilegra að ég geri það fyrst til að fá fram viðhorf manna við þeim hugmyndum áður en ég leita eftir tilnefningum í nefndina þannig að menn séu a.m.k. nokkurn veginn sammála um á hvaða grundvelli þeir ættu að starfa. Ég taldi rétt að gera þetta svona. Þessari frumvinnu er lokið af minni hálfu og mun ég þá koma því í fyrirspurnaformi til forustumanna flokkanna. Ég tel að þó að slík nefnd sé auðvitað fyrst og fremst hugsuð til þess að skapa vettvang til að menn geti náð saman um tiltekna meginþætti í umræðunni --- ekki endilega um stefnu til Evrópumála. Hana mótar hver flokkur fyrir sig --- en ég taldi rétt að vinna það með þessum hætti, að fá samstöðu um verkefnissvið nefndarinnar --- ég lýsti því ekki í einstökum atriðum í áramótagreininni --- og ef um það gæti orðið sæmilegur friður eða sæmileg sátt að óska þá eftir tilnefningum í nefndina. Þannig hugsaði ég mér þennan málatilbúnað.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og ég vil lýsa ánægju minni með þau. Ég tel mikilvægt að undirbúningur sé kominn í fullan gang og ég tel út af fyrir sig þennan framgangsmáta eðlilegan og skynsamlegan, að fyrst verði leitað eftir samstöðu um starfsgrundvöll eða erindisbréf slíks starfshóps eða nefndar og nái menn saman um það ætti væntanlega ekkert að vera mönnum að vanbúnaði að skipa síðan sjálfa nefndina. Ég vil láta þá skoðun koma fram að ég teldi við núverandi aðstæður æskilegt að slík nefnd hefði þetta samráðshlutverk. Að sjálfsögðu hvílir sú skylda á stjórnvöldum að ráðgast við utanrmn. Alþingis um mikilsverð málefni eins og þetta vissulega er. En ekki er ólíklegt að einhverjir af utanríkismálanefndarmönnum kæmu jafnframt til með að sitja í svona nefnd. Utanrmn. hefur auk þess fleira á þeirri könnu þannig að nefnd af þessu tagi gæti einbeitt sér að því að skoða þessi máli. Ég bendi svo á að þetta gæti haft talsvert samræmingargildi innan Stjórnarráðsins því að það hefur svolítið borið á því að mismunandi ráðuneyti hafa verið að panta skýrslur og látið gera skoðanakannanir svolítið eins og miðjuhöndin vissi ekki hvað sú hægri gerði.

Herra forseti. Í Morgunblaðinu í gær birtist ítarleg og fróðleg úttekt um fátækt á Íslandi en flestir sem við þau mál fást eru sammála um að fátækt fari vaxandi í þjóðfélaginu. Fram kom að fulltrúar þriggja ráðuneyta hafa að undanförnu rætt málið með það að markmiði að skilgreina vandann og finna leiðir til úrbóta. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. forsrh. nánar um þetta mál. Hafa málefni fátæks fólks sérstaklega verið tekin upp í ríkisstjórn? Hvaða þrjú ráðuneyti eru nú að fjalla um málið samkvæmt frétt Morgunblaðsins? Hvernig er vinnu ráðuneytanna háttað? Og ég spyr hæstv. forsrh.: Er t.d. verið að vinna málið í samráði við sveitarfélögin og heildarsamtök launafólks eins og ASÍ og BSRB eða hjálparstofnanir sem sinnt hafa málefnum fátækra? Jafnframt finnst mér eðlilegt að hæstv. forsrh. upplýsi þingið um hvort stefnt sé að því að leggja fram tillögur til úrbóta áður en þingi lýkur í marsmánuði komandi.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þm. nefnir að að tilhlutan hæstv. félmrh. var settur saman óformlegur hópur fulltrúa, að ég hygg, fjögurra ráðuneyta, forsrn., félmrn., fjmrn. og heilbrrn., ef ég man rétt. Ég hef fyrirvara ef ég skyldi fara rangt með þetta. Hugsunin var sú að reyna að kortleggja þetta mál í framhaldi af þeim umræðum sem um það hafa verið. Hér er náttúrlega um að ræða mál sem er þýðingarmikið. Við vitum að kaupmáttur lægstu launa hefur hækkað meira en nokkru sinni áður í sögunni. Kaupmáttur bóta hefur aldrei verið hærri í sögunni en nú þannig að umræður um fátækt hljóta því að lúta að öðrum þáttum en þeim. Menn gera ekki lítið úr þeim umræðum nema síður sé og því er sjálfsagt að fara yfir þau mál. Margt hefur breyst í okkar þjóðfélagi. Margt kemur róti á fjölskylduhagi. Að sumu leyti er meiri upplausn í fjölskyldum en stundum endranær. Eiturlyfjavandi getur blasað við og fleira þess háttar. Menn verða að skoða þetta allt í samhengi. Því þótti rétt að hópur þessara ráðuneyta færi í gegnum málið, leitaði sem gleggstra upplýsinga sem víðast til þess að auðvelda mönnum umræðuna. Ég hygg að það sé af hinu góða og ég tek undir það með þingmanninum að æskilegt er að þessari vinnu miði þannig áfram að hægt sé að taka málið til umræðu á þessum vettvangi á grundvelli þeirrar vinnu og mun taka það upp við hæstv. félmrh. í ríkisstjórninni sem hafði frumkvæði og forgöngu að þessu máli innan veggja hennar.

Herra forseti. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra og fagna því að ríkisstjórnin er farin að velta þessum málum fyrir sér. Ég nefni í því sambandi að hæstv. félmrh. vildi ekki taka málefni fátækra upp í ríkisstjórn þegar ég spurði hann um það fyrir rúmum mánuði síðan í utandagskrárumræðu í þinginu. Hæstv. ráðherra sagði þá að ef í ljós kæmi að sár fátækt ykist marktækt og fjölskyldur og einstaklingar liðu skort yrði það að sjálfsögðu rætt í ríkisstjórn og leiða til úrbóta leitað. Því er alveg ljóst að ríkisstjórnin er farin að viðurkenna þennan vanda og farin að vinna í málinu og ber að fagna því. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort stefnt sé að því að leggja fram tillögur til úrbóta áður en þingi lýkur eins og ég nefndi hér áðan og hvort þetta mál verði unnið í samráði við ASÍ sem hefur sagt opinberlega að þeir séu að vinna að tillögugerð og skilgreiningu á þessum vanda. Því er mikilvægt að samvinna sé höfð við aðila eins og ASÍ og jafnvel fleiri eins og hjálparstofnanir og aðra sem eru að vinna að málefnum þessa fólks.

Herra forseti. Á þessari stundu hefur eingöngu verið ákveðið að tilhlutan félmrh. og með samþykki annarra ráðherra í ríkisstjórninni að fara í þessa rannsóknarvinnu með fjórum fulltrúum ráðuneytanna og reyna að vinna hana hratt. En í framhaldinu kemur auðvitað til greina og gæti verið sjálfsagt að eiga sem nánasta samvinnu við þá aðila sem að þessum málum koma í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Þegar hefur komið fram í þessum fyrirspurnatíma að í gangi eru erfiðar samningaviðræður milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins vegna stækkunar Evrópska efnahagssvæðisins. Evrópusambandið hefur uppi ákaflega óbilgjarnar kröfur, m.a. um að nettógreiðslur Íslendinga aukist tuttugu- til þrítugfalt. Ég tel nauðsynlegt að það sé breiður stuðningur á bak við viðbrögð ríkisstjórnarinnar. Ég vil þess vegna að fram komi að ég tel að ríkisstjórnin hafi brugðist vel og hart við óbilgirni Evrópusambandsins. Samfylkingin styður málflutning hennar í hvívetna í þessari deilu. Það sem ég vil hins vegar spyrja hæstv. utanrrh. út í eru upplýsingar sem komið hafa fram í þessum samningaviðræðum um mat á því hverjar greiðslur yrðu ef Ísland sækti um og yrði aðili að Evrópusambandinu. Í fjölmiðlum hefur þannig verið greint frá því að íslenska samninganefndin hafi fært rök fyrir því að væri Ísland fullgilt aðildarríki þá kynnum við að fá meira greitt úr sjóðum sambandsins en við yrðum að greiða í þá. Það er með öðrum orðum núna eitt helsta vopn Íslendinga gegn fjárkröfum Evrópusambandsins í þessari deilu að sýna fram á með rökum að væri Ísland aðili að ESB þyrfti það ekki að greiða nettóframlag til sambandsins heldur fengi meira úr sjóðunum. Þetta gengur þvert á það sem menn hafa áður verið að segja, m.a. sá ágæti hæstv. ráðherra sem situr vinstra megin við hæstv. utanrrh. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. utanrrh. hvort full sátt sé í ríkisstjórninni um þessar staðhæfingar sendinefndarinnar, hvort þetta hafi t.d. verið rætt milli hans og hæstv. forsrh. og hvort hæstv. utanrrh. telji tímabært að leggja fram þá reikninga sem liggja þessu mati hans til grundvallar.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er ljóst að við teljum rangt af Evrópusambandinu að vera með einhverja útreikninga á því hvað við kynnum að þurfa að greiða værum við aðilar að Evrópusambandinu. Við erum það alls ekki og það liggur engin umsókn fyrir um það og því kemur það þessu máli ekki við, sem eru samningar okkar við það um framhald að því er varðar Evrópska efnhagssvæðið. Hvernig þetta væri síðan fer allt eftir því hvaða forsendur menn gefa sér. Sumir halda því fram að við njótum slíkra kjara á innri markaði að við ættum þess vegna að greiða mikið fyrir það. Nú er það t.d. ljóst að við borgum verulega tolla af sjávarafurðum inn til Evópusambandsins og það liggur líka fyrir að vegna þeirra tolla verður minni verðmætaaukning hér á landi en annars mundi verða. Við erum t.d. ekki með neinn síldariðnað hér á landi og þá á ég við vörur í neytendaumbúðum svo dæmi sé tekið. Það er tiltölulega auðvelt að reikna út hvað þjóðir þurfa að greiða brúttó inn til þessara samtaka en hins vegar eru ýmsir annmarkar á því hvað kemur til baka. Það fer eftir samningsniðurstöðu í samningum og það fer líka eftir því hversu duglegir aðilar eru að sækja stuðning í margvíslegum málum. Hefur þetta t.d. best sannast að því er varðar rannsóknir á sviði vísinda hér á landi. Það er ekki alltaf auðvelt að segja til um það fyrir fram þannig að þetta fer allmikið eftir því hvaða forsendur menn gefa sér. En menn geta hjá Evrópusambandinu ekki gengið út frá því fyrir fram að við höfum þann gífurlega hag af þessu sem fram hefur komið hjá nokkrum aðilum í málflutningi.

Herra forseti. Ég er yfirleitt ákaflega ánægður með þau svör sem hæstv. utanrrh. veitir varðandi Evrópusambandið. En ég spyr hins vegar: Hvers vegna getur ekki hæstv. utanrrh. komið hingað og svarað þessu eins og maður? Ég spyr hann spurningar og spurningin er þessi: Er samstaða um það innan ríkisstjórnarinnar að ef Ísland væri aðili að Evrópusambandinu þá kynnum við að fá meira greitt úr sjóðum sambandsins heldur en við þurfum að greiða í þá? Hvað er það sem vekur upp þá spurningu? Það er sú staðreynd að fram hefur komið í fjölmiðlum að helstu rök sendimanna hæstv. utanrrh. eru að svona sé í pottinn búið. Og það er fullkomlega eðlilegt að formaður Samfylkingarinnar spyrji hvort samstaða sé millum hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. í þessu efni. Hvers vegna? Vegna þess að hæstv. forsrh. hefur marglýst því yfir að greiða þurfi marga milljarða. Hann hefur nefnt töluna 10 í því sambandi. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að menn þurfi að geta rætt þetta hleypidómalaust og mér finnst að við séum að færa okkur nær því. En ég spyr aftur, herra forseti: Er samstaða um þessa fullyrðingu?

Herra forseti. Ég sagði í svari mínu að það færi að sjálfsögðu eftir því hvaða forsendur menn gæfu sér um útkomuna og það er hægt að gefa sér margvíslegar forsendur. Þetta er ekki spurningin um það hvort menn eru sammála um þessa útreikninga heldur er spurningin hvaða forsendur eru lagðar til grundvallar. Ég svaraði því alveg skýrt. Það færi eftir því hvaða forsendur menn gæfu sér um hvað eru líklegir styrkir til landbúnaðar, hvað eru líklegir styrkir til byggða. Það fer líka eftir því hvernig menn meta núverandi tolla. Þetta eru atriði sem skipta meginmáli, og vonandi koma í ljós á næstunni betri forsendur fyrir aðila til þess að meta þessa hluti betur því að við erum í betri færum um það eftir að ákvörðun var tekin um stækkun Evrópusambandsins í desember, við höfum því miklu betri forsendur til að meta þessi mál.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh., þetta fer allt eftir þeim forsendum sem menn gefa sér. Hæstv. forsrh. hefur gefið sér ákveðnar forsendur sem var að finna í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands og þær byggðu á því að brúttógreiðslurnar yrðu 10 milljarðar og nettógreiðslurnar líklega í kringum 5 milljarðar. Forsendur hæstv. utanrrh. liggja fyrir. Þær liggja fyrir í farteski samningamannanna sem hann hefur sjálfur sent til Brussel. Þar kemur það einfaldlega fram, svo að ég noti orðiðið sem aðalsamningamaðurinn beitti í viðtölum við fjölmiðla, að það væri alger fásinna að ætlast til þess að greiða 2,5 milljarða nettó. Hann sagði jafnframt, og það hlýtur að vera með vitund og vilja hæstv. utanrrh., að það land sem við gætum helst borið okkur saman við, Finnland, væri að fá 1,33 evrur á móti hverri evru sem það greiddi. Það skptir auðvitað máli, herra forseti, í svona mikilvægu máli, sérstaklega ef menn ætla að fara að stofna hér Evrópunefndir, að menn hafi það á hreinu hvort samstaða er millum hæstv. utanrrh. og forsrh. í svona mikilvægu máli.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum hafa að undanförnu staðið yfir stórfelldir herflutningar til svæða aðliggjandi Írak og augljóst að Bandaríkjastjórn er staðráðin í því að skipta um stjórn í Bagdad með vopnavaldi. Mannréttinda- og friðarsamtök víðs vegar um heim hafa varað við stríðsáformum Bandaríkjastjórnar og geigvænlegum afleiðingum innrásar fyrir alþýðu manna í Írak. Hér á landi hefur einnig verið efnt til mótmæla af þessu tilefni. Í ljósi yfirvofandi stríðshættu og hótana Bandaríkjastjórnar um að ráðast á Írak vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort samband hafi verið haft við ríkisstjórn Íslands af hálfu Bandaríkjastjórnar eða annarra ríkisstjórna, eða hvort ríkisstjórn Íslands hafi að eigin frumkvæði haft samband við Bandaríkjastjórn til að koma sjónarmiðum íslenskra stjórnvalda á framfæri. Og ef svo er, hvað hefur aðilum farið í milli?

Herra forseti. Bandarísk yfirvöld hafa ekki haft samband við íslensk stjórnvöld og við höfum heldur ekki sett okkur í samband við bandarísk stjórnvöld út af þessu máli. Fyrir liggur að íslensk stjórnvöld telja nauðsynlegt að betra ráðrúm gefist fyrir vopnaeftirlitsmenn til að athafna sig í Írak og það liggur líka fyrir af hálfu íslenskra stjórnvalda að við teljum nauðsynlegt að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna taki þetta mál til frekari umfjöllunar. Auðvitað vonast allir til þess, og ekki síst Íslendingar, að hægt verði að komast hjá átökum á þessu svæði. Það eru einkum þrír kostir í stöðunni: Að það breytist ekki neitt, sem er mjög vond niðurstaða, í öðru lagi að ríkisstjórnin í Írak undir forustu Saddams Husseins fari frá völdum með einhverjum hætti, sem hlýtur að vera besta niðurstaðan, og í þriðja lagi að til átaka komi á svæðinu. Ég held að allir séu sammála um að það væri mjög vont ef til þess þyrfti að koma. En það liggur líka ljóst fyrir að án utanaðkomandi þrýstings er ekki líklegt að skipti verði um ríkisstjórn í Írak og þar verði breyting á. Við verðum að hafa það í huga að núverandi staða er mjög slæm því að það eru miklar hörmungar í landinu og það er kominn tími til að þeim hörmungum linni. Að mínu mati er óbreytt ástand ekki góð niðurstaða heldur.

Herra forseti. Ég vil beina þeirri ósk til hæstv. utanrrh. að hann skýri á mjög afdráttarlausan hátt hver stefna íslenskra stjórnvalda er í þessu máli. Nú er það svo að deilur standa um hvernig túlka beri ályktun öryggisráðsins nr. 1441. Annars vegar eru Bandaríkjamenn og Bretar sem segja að ályktunin veiti þeim heimild til innrásar í Írak ef á daginn kemur að Írakar búa yfir gjöreyðingarvopnum. Aðrir telja hins vegar að öryggisráðið þurfi að koma saman að nýju og álykta á nýjan leik. Í viðtali við hæstv. utanrrh. á Stöð 2 þann 22. þessa mánaðar talar hann að því er virðist á nótum Bandaríkjastjórnar. Hann segir á þá leið að komi í ljós að Saddam Hussein hafi brotið gegn samþykktum öryggisráðsins og nýju samþykktinni, ef fram koma sannanir fyrir þessu --- og hér vitna ég, með leyfi forseta, í hæstv. utanrrh.: ,,Þá liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að Sameinuðu þjóðirnar hafa þá veitt heimild til þess að grípa til aðgerða.`` Þetta er lína Bandaríkjastjórnar, haukanna í Washington.

Herra forseti. Ég tel að það sé alveg ljóst að ef í ljós kemur að Saddam Hussein býr yfir gjöreyðingarvopnum og vill ekki afvopnast, þá stendur alþjóðasamfélagið frammi fyrir því að grípa til sinna ráða. Það er alveg ljóst af okkar hálfu að við teljum algjörlega nauðsynlegt að þetta mál komi til umfjöllunar öryggisráðsins á nýjan leik, það höfum við margsagt. En ég held að allir geti verið sammála um það að ef þessi maður býr yfir gjöreyðingarvopnum með þeim afleiðingum sem það gæti haft í för með sér, þá stendur alþjóðasamfélagið frammi fyrir mjög erfiðri stöðu. Það hlýtur að vera krafa okkar Íslendinga eins og annarra að þeir afvopnist. Það er krafa Sameinuðu þjóðanna. Hins vegar ef í ljós kemur að hann býr ekki yfir gjöreyðingarvopnum, þá er málið væntanlega leyst.

Herra forseti. Ég tek undir að það er krafa okkar að þær þjóðir sem búa yfir gjöreyðingarvopnum afvopnist og hlíti þeim reglum sem alþjóðasamfélagið setur. En ég vek athygli á því að hæstv. utanrrh. hefur hér breytt afstöðu sem kom fram í viðtali við Stöð 2 22. janúar sl. en þar sagði hæstv. utanrrh. að hann liti svo á að Sameinuðu þjóðirnar hefðu veitt heimild til innrásar í Írak ef á daginn kæmi að gjöreyðingarvopn væru fyrir hendi í Írak. Nú hefur hæstv. ráðherra breytt þeirri afstöðu og ég fagna því. Hann segir að hann líti svo á að öryggisráðið þurfi að koma saman að nýju og undir þetta tek ég. En ég tel að ekki sé nóg að gert. Íslensk stjórnvöld eiga að hafa frumkvæði að því að hafa samband við Bandaríkjastjórn og koma þeirri afstöðu Íslendinga á framfæri að allra leiða skuli leitað til að afstýra innrás í Írak, og í öðru lagi að komi til hernaðaraðgerða gegn Írak á næstu mánuðum skuli Ísland tilkynna að ekki verði heimiluð afnot af aðstöðu á íslensku yfirráðasvæði.

Herra forseti. Ég tel að það sem kom fram í því viðtali sem hv. þm. vitnar til á Stöð 2 sé alveg í samræmi við þann málflutning sem ég hef haft hér. Ég býst við því að ef hann les viðtalið í heild sinni þá skilji hann það. En svo virðist sem hann hafi tekið ákveðið atriði út úr en auðvitað verður að fara yfir viðtalið í heild í þessu flókna máli til að túlka það. En ég tel að með þeim orðum mínum hafi ekki orðið nein stefnubreyting og það sem ég hef sagt hér er í samræmi við það sem sagt var í þessu viðtali.

Virðulegi forseti. Miklar breytingar hafa orðið á kjötmarkaði í landinu eins og menn vita. Ef þau mál eru skoðuð í nokkru samhengi sjáum við að þær breytingar eru allstórkarlalegar. Á 20 árum hefur neysla á kindakjöti t.d. á mann lækkað um helming á sama tíma og neyslan á svínakjöti og alifuglakjöti hefur þrefaldast. Á þessu ári hefur ríkt mjög afbrigðileg staða á markaðnum. Það er bæði offramboð og verðlagning sem við vitum öll að stenst ekki til lengdar, og það er mat þeirra sem best þekkja til að almennur taprekstur sé í kjötframleiðslunni í landinu sem auðvitað verður ekki borinn uppi til lengdar nema með því að ganga á eigið fé þessara fyrirtækja sem í mörgum tilvikum er ekki mjög mikið fyrir. Út af fyrir sig er ekki gott fyrir stjórnvöld að skipta sér af þessari þróun. Þetta eru auðvitað fyrirtæki sem taka ákvarðanir á eigin forsendum. Engu að síður hafa komið fram ábendingar um óeðlileg afskipti, m.a. fjármálafyrirtækja, af þessari þróun á markaðnum. Þess vegna skiptir miklu máli að við fylgjumst a.m.k. vel með því hvernig þessi markaður þróast á þessu ári. Í byrjun desember sl. rituðu Landssamtök sláturleyfishafa hæstv. landbrh. bréf og skoruðu á hann að skipa vinnuhóp sem skilaði tillögum um það hvernig bregðast skuli við þeirri alvarlegu stöðu sem uppi er á kjötmarkaðnum. Ég vek athygli í því sambandi á að í þessu bréfi kemur m.a. fram það mat að ætla megi að samdráttur í sölu kindakjöts á þessu afurðaári geti numið allt að 17--23% á árinu sem eru auðvitað mjög alvarleg tíðindi í ljósi þess sem ég ræddi áðan um þróun kjötframleiðslunnar fram til þessa. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist með einhverjum hætti bregðast við þessu bréfi frá Landssamtökum sláturleyfishafa og hvort hann hyggist skipa vinnuhóp sem skili tillögum um hvernig bregðast skuli við þessari alvarlegu stöðu.

Hæstv. forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að staða á kjötmarkaði hefur verið erfið nú um sinn vegna mikillar framleiðslu, ekki síst í svína- og fuglakjöti, þ.e. kjúklingum, og alvarleg staða fram undan ef fregnir eru réttar um að menn ætli að sprengja þann markað enn meira út en þeir eru að gera og með mjög óraunhæfum hætti. Ég hef því verið í sterku sambandi við alla þá aðila sem að þessum málum koma, Bændasamtökin og einstaka forustumenn búgreinanna. Auðvitað hafa margir komið að þessu og það er ábyrgðarhluti, það eru ekki bara peningastofnanir. Ég hygg að inn í kjúklingabúskapinn a.m.k. hafi ekki bara komið sterkar afurðastöðvar heldur fjármagn frá Íslenskum aðalverktökum, fjárfestingarfyrirtækjum, auðugum einstaklingum, Byggðastofnun o.s.frv. Það eru því margir aðilar sem hafa komið að þessu máli. Ég er þessa stundina í mjög nánu samstarfi við Bændasamtökin um að aðilar setjist yfir málið og skoði hvernig hægt sé að lágmarka skaðann og reyna að ná jafnvægi á kjötmarkaðnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég spurði þó sérstaklega hvort hann hygðist með einhverjum hætti bregðast beinlínis við því bréfi sem Landssamtök sláturleyfishafa sendu honum þann 5. desember sl. þar sem farið var fram á það að skipaður yrði formlegur starfshópur til að fara ofan í þetta mál. Ég rakti það hér áðan að þetta mál er í rauninni alls ekkert einfalt og aðkoman að því er kannski ekki einföld fyrir stjórnvöld. Engu að síður eru þetta miklir breytingatímar og það er mjög mikilvægt að þessi aðlögun geti átt sér stað og að eðlileg verðmyndun verði á kjötmarkaði sem sannarlega er ekki í dag. Það er offramboð og það er verðlagning sem stenst ekki til lengdar, það er öllum ljóst. Þess vegna er mjög mikilvægt, fyrir okkur a.m.k., að átta okkur á í hvað stefnir. Þetta getur haft mikil áhrif, m.a. byggðaleg. Við vitum til að mynda varðandi sauðfjárræktina að frekari samdráttur og frekari tekjusamdráttur í sauðfjárræktinni getur haft mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér. Þess vegna, virðulegi forseti, ítreka ég spurningu mína til hæstv. landbrh. um hvort hann hyggist með beinum hætti bregðast við þessu bréfi frá Landssamtökum sláturleyfishafa.

Hæstv. forseti. Ég get svarað þeirri spurningu skýrt að ég er í beinu sambandi við þessa aðila um hvort hægt sé að fá allar greinarnar að borði þar sem menn setjast yfir vandamálið sem heild og sem vandamál landbúnaðarins í heild sinni. Ég vonast til þess að um það náist samstaða og að menn geti unnið að þessu máli. Hins vegar má segja að fyrir landbúnaðinn í heild séu góðu fréttirnar auðvitað þær að það er mikil neysla á kjöti og hefur kannski aldrei verið meiri en nú og ... 

Hæstv. forseti. Launamunur kynjanna er viðvarandi vandamál í samfélagi okkar. Á það var m.a. bent í skýrslu eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna um jafnréttismál sem birt var á síðasta ári. Margs konar rannsóknir sem gerðar hafa verið á undanförnum árum sýna að þegar tekið hefur verið tillit til hefðbundinna skýribreyta virðist munurinn á launum karla og kvenna liggja á bilinu 8--18%. Í lok síðasta árs var birt niðurstaða verkefnis á vegum ESB sem bar yfirskriftina ,,Að loka launagjánni``. Leið mistök urðu við kynningu verkefnisins vegna villu í úrvinnslu. Þau mistök hafa verið leiðrétt af hlutaðeigandi aðilum og verða ekki gerð að sérstöku umræðuefni hér. Þau afhjúpa hins vegar alvarlegan skort á samræmdum opinberum gögnum um íslenskan vinnumarkað, gögnum sem svara þeirri sjálfsögðu kröfu að vera kyngreind. Könnunin leiddi í ljós að hjá þremur starfsstéttum hér á landi er launabil kynjanna, þ.e. munur á heildarlaunum, 27% á almennum markaði og 24% hjá hinu opinbera. Aðferðafræði launakannana lýsir sér oftast í því að þegar búið er að taka tillit til svokallaðra skýribreyta, svo sem mismunandi launa fyrir dagvinnu og yfirvinnu, starfsaldurs og menntunar, stendur eftir það sem kallað er óútskýrður munur eða launamunur sem aðeins verður rakinn til kynferðis. En leitin að skýribreytum hefur að mínu áliti gengið býsna langt. Hinn skýrði launamunur þarf nefnilega hvorki að vera eðlilegur né sanngjarn. Telst hjúskaparstaða eða barnafjöldi t.d. eðlileg skýribreyta, eða útlit eins og kom fram í einni könnun á vegum VR? Margir kvennavinnustaðir eru sem kunnugt er láglaunavinnustaðir, en er réttlætanlegt að nota þá staðreynd til þess að skýra launamun eins og stundum hefur verið gert? Sú staðreynd að hefðbundin karlastörf eru betur launuð en hefðbundin kvennastörf segir okkur margt um mat samfélagsins á vinnuframlagi karla og kvenna, og þar virðist því miður nokkuð langt í hina margumræddu viðhorfsbreytingu. Herra forseti. Fyrir liggur að atvinnuþátttaka íslenskra kvenna er sú mesta sem þekkist, eða um 80%, einnig að vinnumarkaðurinn hér á landi er mjög kynskiptur eftir starfsgreinum og að við vitum að kynskiptingin eykur, ein og sér, launamun kynjanna. Þá er ljóst að menntunarbilinu á milli karla og kvenna hefur verið lokað hér á landi en hlutfall háskólamenntaðra á vinnumarkaði er svo að segja jafnt hjá körlum og konum á aldursbilinu 25--64 ára. En við vitum líka að góð menntun skilar körlum almennt meiri framgangi á vinnustað en konum. Því er brýnt að spyrja hvaða tæki hið opinbera hafi í raun í höndum til þess að fylgjast með þróun launa og þróun launamunar kynjanna. Í 21. gr. jafnréttislaga sem samþykkt voru árið 2000 er kveðið á um söfnun kyngreindra upplýsinga en fyrir liggur að grundvallargögn um vinnumarkaðinn, kyngreind og samræmd, liggja ekki fyrir á einum stað hér á landi. Hvernig er þá, herra forseti, hægt að fylgjast með launaþróun og bregðast við henni með viðeigandi hætti, samanber bókun þá sem gerð var við kjarasamninga opinberra starfsmanna 1997? Hæstv. forseti. Það þarf skýr hlutlæg markmið þegar gengið er til samninga um laun og kjör, ekki síst þegar samið er um kaup og kjör á vinnustað í dreifstýrðu kerfi eins og það heitir núna. Ef huglæga matið ræður ferðinni, t.d. hjá forstöðumönnum ríkisstofnana, getur útkoman orðið svona: Guðrún á svo mörg börn að það hlýtur að minnka afköstin hennar, hún fær lægra kaup. En Guðmundur á svo mörg börn og þarf að sjá um framfærslu á sínu heimili, það hlýtur að hækka kaupið hans. Það sér náttúrlega hver maður, hæstv. forseti, að hið huglæga mat getur aldrei unnið bug á launamuni kynjanna. Því vil ég spyrja hæstv. fjmrh. um stefnu stjórnarinnar í þessum efnum. Með hvaða hætti er verið að vinna að því að útrýma launamuni kynjanna hér á landi?

Herra forseti. Ég vil gjarnan geta þess í upphafi að launamunur kynjanna hjá hinu opinbera eða almennt sem hér er gerður að umtalsefni í dag er að sjálfsögðu viðfangsefni sem við erum öll sammála um að taka á. Það er ekki á stefnu neins stjórnmálaflokks eða almannasamtaka að viðhalda slíkum mun. Það er þvert á móti stefna okkar allra, vænti ég, að sporna gegn honum eftir því sem nokkur kostur er. Ég tel að gömlu kjörorðin um sömu laun fyrir sömu vinnu eigi enn þá fullan rétt á sér. Ég tel fullvíst að við ætlumst öll til þess að dætur okkar þiggi sömu laun fyrir störf sín og synir okkar í sambærilegum störfum. Þetta er fyrst og fremst verkefni sem við verðum að taka saman höndum um að leysa. Þingmenn rekur væntanlega minni til þess að í desember sl. var töluverð umræða í fjölmiðlum um könnun sem hv. þm. nefndi hér áðan, fjölþjóðlega rannsókn um launamun á milli karla og kvenna sem kölluð var ,,Að loka launagjánni.`` Ég ætla ekki frekar en hv. þm. að rekja þá umfjöllun sérstaklega en sú umræða leiddi í ljós að það þarf að fara mjög varlega í að alhæfa eða draga ályktanir út frá einni rannsókn þar sem talnameðferð og framsetning gagna er með öðrum hætti en í öðrum rannsóknum um sama viðfangsefni. Ég vil benda á það sem í því efni kom fram hjá hagstofustjóra, að Íslendingar koma ekki illa út úr samanburði við önnur lönd eins og þó var haldið fram í tengslum við þá umræðu. En það þýðir ekki að ástandið sé fullnægjandi eða nógu gott í þessu efni. Í því sambandi má líka vitna til könnunar sem gerð var um þessi málefni á vegum Jafnréttisráðs og var birt í septembermánuði þar sem talið er að samkvæmt gögnum kjararannsóknarnefndar hafi laun kvenna verið um það bil 70% af launum karla en jafnframt var tekið fram að skýra mætti 2 / 3 til 3 / 4 þess munar með ólíkum starfsvettvangi, ólíku starfi, menntun og ráðningarfyrirkomulagi kynjanna. Sá 7,5--11% munur sem eftir stæði stafi af öðrum ástæðum, t.d. hjónabandi, barneignum og öðru sem hafi önnur áhrif á laun kvenna og karla eins og hv. þm. benti á í framsögu sinni. Ég vil segja að þegar verið er að rannsaka launamun kynjanna eða launamun annarra hópa er auðvitað verið að skoða hvað ræður því hvernig launin ákvarðast, hvaða þættir hafa áhrif á launamyndunina. Við verðum þó annars vegar að gera mun á almennum launamun og hins vegar því sem kalla mætti launamismunun. Launamunur getur myndast af ýmsum málefnalegum ástæðum eins og ég hef reyndar getið hér um. Þegar menn rannsaka þessa hluti þarf að gera greinarmun á því hvað er málefnalegt og hvað er ekki málefnalegt. Ég hygg að almennt talað sé það svo að launamunur sem byggist á þáttum eins og styttri vinnutíma og þar af leiðandi minna vinnuframlagi og styttri starfsreynslu svo dæmi séu nefnd sé talinn málefnalegur. Það getur aftur á móti verið meiri ágreiningur um hvað telst ekki málefnalegt en atriði eins og hjúskaparstaða, barneignir og þess háttar hljóta að falla undir það. Hins vegar verður ekki horft fram hjá því að forsenda þess að hægt sé að stunda rannsóknir á launamyndun og þróun hennar er að gögnum hafi verið safnað með kerfisbundnum hætti. Þau gögn þurfa bæði að ná til alls vinnumarkaðarins og þeirra þátta sem áhrif hafa á launin. Þess vegna þarf að efla og samræma þessa gagnasöfnun og horfa til allra aðila vinnumarkaðarins. En hvað hefur af hálfu ríkisins verið gert til að bæta möguleika á að jafna kjaralega stöðu kvenna og karla sem starfa hjá ríkinu? Á grundvelli þeirrar stefnumótunar í starfsmannamálum sem samþykkt var 1995 var ákveðið að leggja m.a. áherslu á valddreifingu og einföldun á launakerfi ríkisins þannig að það yrði gegnsærra og skýrar reglur lægju fyrir við launaákvarðanir. Í samræmi við þessar áherslur var samið við flestöll stéttarfélög starfsmanna ríkisins um dreifstýrt launakerfi og var launajafnrétti einn af grunnþáttunum sem þar var byggt á. Þær raddir hafa hins vegar heyrst að með þessari breytingu frá miðstýringu til dreifstýringar hafi launamunur kynjanna aukist. Ég tel slíkar fullyrðingar mjög vafasamar. Í því sambandi vil ég láta það koma fram að hlutur yfirvinnu í heildarlaunum opinberra starfsmanna hefur farið mjög minnkandi frá árinu 1997. Að því marki sem launamunur er skýrður með meiri yfirvinnu karla þá hefur úr henni dregið á þessum tíma, þ.e. það hefur dregið úr þeim launamun sem kann að vera til staðar af þessum ástæðum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að taka þetta mál upp. Hér hefur verið vísað til kjarasamninga sem gerðir voru vorið 1997 en í þeim kjarasamningum var dregið úr miðstýringu og aukin svokölluð dreifstýring. Margir höfðu efasemdir um þessa kerfisbreytingu og töldu að hún mundi m.a. leiða til aukinnar mismununar í launakerfinu, þar á meðal milli karla og kvenna. Ýmsar stéttir, sérstaklega kvennastéttir settu þess vegna inn í kjarasamninga sína ákvæði þess eðlis að fylgst skyldi með launaþróuninni. Í nóvembermánuði sl. þegar hv. varaþm. Drífa Snædal kom inn á þing fyrir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð tók hún þetta mál sérstaklega upp. Hún beindi fyrirspurnum til hæstv. fjmrh. og spurði hvernig á því stæði að ekki hefði verið farið eftir þessum ákvæðum kjarasamninganna. Hæstv. ráðherra sagði að það skorti ýmis gögn til að fá hið sanna í ljós. Hv. þm. Drífa Snædal, fulltrúi VG, hvatti til þess að þeirri könnun yrði hraðað. Hún hefur síðan fylgt þessari umræðu eftir í blaðaskrifum, m.a. í desembermánuði. Í Morgunblaðsgrein sem ber heitið ,,Jafnrétti í launaumslagið`` fjallar hún um könnun Félagsvísindastofnunar fyrir Reykjavíkurborg sem sýndi fram á aukinn launamun af völdum dreifstýringar og segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ekki er hægt að túlka niðurstöðurnar á annan veg en að kjaraatriði sem ákveðin eru á vinnustöðum, svo sem yfirvinna og akstursgreiðslur, komi körlum betur en konum. Þarna er ,,óútskýrt`` misrétti sem virðist fylgja dreifstýringu launaákvarðana. Ef jafnréttishugsunin væri okkur öllum töm mundi þetta ekki gerast og jafnréttið rataði í launaumslagið eins og það ratar í lög og reglugerðir. Sú er hins vegar ekki raunin. Því verður að bregðast við þessu á einhvern hátt. Fyrsta skrefið er að rannsaka málið svo við gerum okkur betur grein fyrir því hverjar hinar raunverulegu orsakir eru.`` Að lokum vil ég, herra forseti, taka undir þessi orð hv. varaþingmanns Drífu Snædal. Við höfum ekki aðgang að þessum upplýsingum. Þótt upplýsingalög kveði á um að við fáum aðgang að þeim þá neita stofnanir verkalýðsfélögunum, samtökum launafólks almennt um aðgang að slíkum upplýsingum.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að afar margar kannanir hafa sýnt mikinn launamun á milli karla og kvenna. Það er okkur til vansa hve lítið hefur þokast í þeim efnum. Eins og fram kom áðan var fyrir skömmu gerð könnun af Jafnréttisráði og nefnd um efnahagsleg völd kvenna sem hæstv. forsrh. skipaði. Sú könnun sýndi að þegar menn skoða allar afsakanir sem til eru gagnvart launamun kynja er samt eftir 7,5--11% launamunur. Þegar búið er að reyna að útskýra með öllum mögulegum afsökunum er sá launamunur 7,5--11%. Sumar rannsóknir sýna enn frekari launamun. Það kemur líka fram í þessari rannsókn að þegar laun karla og kvenna eru skoðuð hvor í sínu lagi virðast laun karla aukast um 4--5% við að vera í sambúð eða ganga í hjónaband en laun kvenna eru óbreytt hvort sem þær fara í sambúð eða ekki. Það kemur líka fram að séu börn yngri en sjö ára á heimilinu hækka laun kvenna um 1% en laun karla um 3--4%. Af hverju fá karlarnir meira við að fara í sambúð en konurnar ekki? Af hverju fá karlarnir hærri laun fyrir það að eiga ung börn en konurnar ekki? Í þessari rannsókn er það útskýrt með því að áhrif sambúðar og barneigna á launamun liggi meira á konunum en körlunum vegna þess að þær taka lengri barneignaleyfi og hverfa oftar af vinnumarkaði vegna barneigna. Ég fagna því mjög að stjórnvöld hafa á síðustu missirum tekið skref í átt að því að eyða þessum mun, m.a. með því að lengja fæðingarorlof karla. Karlar hafa verið hvattir til að taka meiri þátt í heimilisstörfum og umönnun barna sinna. Það er búið að bæta leikskólaþjónustu og fleiri atriði þannig að ég tel að í framtíðinni verði launamunurinn minni. Ég verð þó að viðurkenna að maður er orðinn ansi þreyttur á því hve hægt gengur í þessum málum og ég fagna því mjög þessari umræðu.

Herra forseti. Það eru auðvitað ekki orð í tíma töluð nú, að kvarta yfir þeim tíma sem mönnum gefst kostur á að ræða svo mikilsverð mál og það sem nú er til umfjöllunar. Menn verða á handahlaupum á þessu skamma þingi. En við þyrftum endilega að hugsa fyrir því, herra forseti, að forgangsraða í þessum efnum. Við mættum gefa hinum mikilvægustu málum aðeins meira rými en gert er. Þetta verður kannski, herra forseti, umhugsunarefni fyrir þá sem við taka hér eftir kosningar.

Verður breyting?

Já, það verður gjörbreyting, fyrst hv. þm. spyr að því. Menn þarf kannski ekkert að undra að högum kvenna skuli komið eins og raun ber vitni vegna þess að það er ekki langt síðan þessi partur mannkynsins, þessi mikilvægari partur mannkynsins, fékk almenn mannréttindi, t.d. kosningarrétt. Þetta var ánauðug stétt, sem mest mátti vera. Frjálslyndi flokkurinn hefur það fyrir grunvallarstefnu sína að laun kvenna og karla skuli jöfn án allra tvímæla og undanbragða. Ég hygg að allir flokkar hafi þessa stefnu, eins og fram kom hjá hæstv. fjmrh. En valdhafar hverju sinni, ég er ekki sérstaklega að beina því að núv. hæstv. ríkisstjórn sem á að vísu ómælda sök, þeirra stefna er meira í orði en á borði. Þess vegna vinnst þetta svona slælega. Ég treysti hæstv. núv. fjmrh. til margra góðra hluta en hann á bara rúma þrjá mánuði eftir til að bæta ráð sitt í þessum efnum.

Herra forseti. Ég fagna sérstaklega umræðu um þetta viðfangsefni sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir vekur máls á og tekur upp. Sá launamunur kynjanna sem m.a. kemur fram í þeirri könnun sem hér er til umræðu staðfestir svo að ekki verður um villst að langt er í land að hægt sé að tala um að jafnrétti kynjanna sé í höfn. Það er ekki einungis óréttlæti í launamuninum fólgið heldur er hann siðferðilega rangur og vegur að undirstöðu þjóðfélagsgerðar okkar. Sáttmálinn sem við byggjum samfélagið á er grundvallaður á jafnrétti og sanngirni. Þegar sanngirnin og réttlætið er fyrir borð borið eins og raun ber vitni í öllum samanburði á launum kynjanna er vegið að samfélagsgerðinni með alvarlegum hætti. Rétt eins og við viðurkennum og fordæmum allan mismun grundvallaðan á kynþætti eða trúarbrögðum gildir hið sama um ójöfnuð grundvallaðan á kynferði. Herra forseti. Það er til að mynda óhugnanlegt hvernig blökkumönnum var mismunað í Bandaríkjunum langt fram eftir 20. öldinni. Það sker í hjartað að lesa um þann órétt sem þeir voru kerfisbundið beittir, oft fyrir opnum tjöldum. Munurinn á launum kynjanna er með sama hætti siðferðilega rangt, óréttlæti sem fer fram fyrir opnum tjöldum á Íslandi, óréttur sem mun valda bæði undrun og hneykslan hjá afkomendum okkar, að hafi verið látinn viðgangast jafnlengi og raun ber vitni í opnu upplýsinga- og velferðarsamfélagi okkar daga, upplýsingasamfélagi þar sem fáfræði og fordómar veita ekki skjól. Stjórnvöld hafa dregið lappirnar í baráttunni. Ég skora á hæstv. fjmrh. að brjóta nú í blað og taka höndum saman við fánabera jafnréttisbaráttunnar og hafa sigur og sóma í málinu. Herra forseti. Það er brýnt að grípa til róttækra aðgerða og búa til tæki sem duga til árangurs í baráttunni gegn launamun kynjanna. Þar er brýnast að afnema launaleyndina þannig að það sé gagnsætt hvernig greitt er. 

Ég vil áminna þingmenn um að byrja ekki á nýjum efnisatriðum eftir að slegið hefur verið í bjölluna. --- Ég heyri að einn hv. þm. hlær að þessu en hér erum við að reyna að halda uppi strangri gæslu og reyna að sjá til að menn haldi sig innan þess ramma sem þeir eiga að... 

Herra forseti. Samevrópsk könnun sem kynnt var í desember sl. benti til að launamunur kynjanna hér á landi væri allverulegur, eða 39%. Þá hrukku nú margir við. Hins vegar hefur komið fram að úrvinnslu upplýsinga í rannsókninni var ábótavant og niðurstöðurnar misvísandi. Marktækar rannsóknir á síðustu árum benda til að launamunur kynjanna hér á landi hafi verið milli 7,5 og 15% þegar tekið hefur verið tillit til vinnuframlags, starfsaldurs, menntunar og fleiri þátta sem útskýra launamun kynjanna. Engar vísbendingar eru um að launamunur karla og kvenna hafi aukist á síðustu tímum. Þvert á móti benda niðurstöður nýrrar launakönnunar Jafnréttisráðs til þess að bilið milli atvinnutekna karla og kvenna hafi minnkað hratt undanfarin ár, svo vitnað sé í orð Ingólfs Gíslasonar sérfræðings hjá Jafnréttisráði, með leyfi forseta. Jafnframt sagði Ingólfur: ,,Það hefur enginn afturkippur orðið og ekkert sem bendir til að aftur leiti í sama horfið. Ömmur og mæður geta verið stoltar af þeim árangri sem þær hafa náð fyrir hönd þeirra ungu kvenna og stúlkna sem nú eru að hasla sér völl á vinnumarkaðnum. Launakannanir kjararannsóknarnefndar benda í sömu átt, en samkvæmt þeim hafa laun kvenna hækkað verulega umfram karla á síðustu missirum. Þróunin er ánægjuleg og í rétta átt.`` Margir hafa lýst yfir áhyggjum af áhrifum nýs launakerfis ríkisins á launamun kynjanna. Ég er þeirrar skoðunar að nýtt launakerfi hafi leitt til bættra kjara hefðbundinna kvennahópa. Nefni ég þar m.a. hjúkrunarfræðinga, grunnskólakennara og meinatækna. Nýtt launakerfi opinberaði það launamisrétti sem tíðkaðist um árabil þar sem konur og ekki síst kvennastéttir báru skarðan hlut frá borði. Laun kvennahópa hækkuðu umfram aðra hópa eftir að nýtt launakerfi tók gildi, og enn betur þarf þó ef duga skal. Það er óþolandi þegar launamunur tveggja einstaklinga, karls og konu, sem gegna sambærilegu starfi og hafa jafnmikið til brunns að bera til að gegna starfinu skýrist eingöngu af kynferði. Það er því ánægjuefni að nýjar rannsóknir benda til að launamunur sé að minnka.

Herra forseti. Ótal kannanir á einstökum sviðum vinnumarkaðarins eða á vinnumarkaðnum í heild staðfesta mikinn launamun milli karla og kvenna. Þannig er t.d. launamunur verkamanna og verkakvenna á höfuðborgarsvæðinu um 25 þús. kr. á mánuði, samkvæmt fréttabréfi kjararannsóknarnefndar. Ef tekinn er munur á launum karla í þjónustu-, sölu- og afgreiðslustörfum sömuleiðis hér á höfuðborgarsvæðinu og svo aftur launum kvenna í sömu greinum er munurinn enn þá meiri eða allt upp í 60--65 þús. kr. í mánuði hverjum, og svipaðan hlutfallslegan launamun má finna meðal annarra hópa og eins meðal launamanna á landsbyggðinni. Þegar svo búið er að leita skýringa á þessum brúttólaunamun og reyna að eyða út þáttum eins og álagsgreiðslum, yfirvinnu sem færð er inn í dagvinnulaun og öðru í þeim dúr stendur eftir nakinn hinn kynbundni launamunur sem engin skýring haldbær finnst á nema mismunandi kynferði starfsmannanna. Hann er allt að 10% eða í nágrenni við það eins og hér hefur þegar komið fram og er auðvitað óþolandi misrétti án þess að ég sé að skrifa upp á það að brúttólaunamunurinn sem slíkur sé eðlilegur. En hvað er hægt að gera, herra forseti? Það er í fyrsta lagi alveg ljóst að ein besta vörnin við þessu eru almennir gagnsæir kjarasamningar á félagslegum grunni. Duldar greiðslur, einstaklingssamningar, leiða til ófarnaðar í þessum efnum. Í öðru lagi, aðgerðir sem bæta stöðu kvenna gagnvart því að vera fullgildir þátttakendur á vinnumarkaði. Það er engin leið að slíta hinn kynbundna launamun úr samhengi við jafnréttisbaráttuna, kvenfrelsisbaráttuna sjálfa. Það þarf líka að leita lausna á þessu vandamáli utan vinnustaðanna og utan kjarasamninganna í hinum almennu undirliggjandi ástæðum misréttis í landinu. Þar þarf að taka á dagvistarmálum, fæðingarorlofsmálum og öðru slíku og vinna gegn þeim þáttum sem valda almennt lakari stöðu kvenna á vinnumarkaði.

Herra forseti. Það virðast allir sammála um það hér að kynbundið launamisrétti sé staðreynd, og það er á bilinu frá 7,5--8% og upp í 18--20%. Við skulum láta liggja milli hluta hvorar tölurnar eru nákvæmari í þeim efnum. Vandamálið er hins vegar alvarlegt og við því þarf að bregðast. Það er líklega líka rétt hjá hæstv. fjmrh. að allir flokkar, allir stjórnmálaflokkar, hafa sennilega fallegan ásetning og góða stefnu í þessum efnum. En við hljótum að gera mun á því, herra forseti, hvort í hlut eiga stjórnmálaflokkar sem hafa setið við stjórnvölinn árum og jafnvel áratugum saman og haft alla burði til að taka á þessum vanda og þessum vágesti. Auðvitað gerist ekkert, herra forseti, ef ekki er lögð vinna í málið, ef ekki eru gerðar rannsóknir af hálfu stjórnvalda og ég geri þá kröfu til ríkisins sem stærsta atvinnurekanda landsins að vera í broddi fylkingar við gerð slíkra rannsókna til þess að reyna að greina ástæðurnar og reyna að komast að því hver ástæðan sé og hvaða leiðir séu tiltækar til úrbóta. Því hljótum við að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvað hefur hæstv. ríkisstjórn gert? Hver er stefna hennar til þess að vinna bug á þessum vágesti? Við höfum nefnilega fordæmi fyrir því að árangri má ná ef markviss stefnumótun beinist í þá átt og vinna og fjármagn er lagt í slíkt verkefni. Dæmi um það er sá árangur sem náðst hefur síðan 1995 hjá Reykjavíkurborg, en frá þeim tíma hefur óútskýrður kynbundinn launamunur minnkað úr 15,5 í 7%. Borgin lagði af stað með ítarlega stefnumótun í þessum efnum þar sem sett var fram ný launastefna og lögð drög að nýju heildstæðu launamyndunarkerfi þar sem lykilorðin eru starfsmat, gegnsæi, málefnaleg viðmið og reglulegt tölfræðilegt eftirlit. Í þessum efnum hefur náðst árangur hjá borginni, herra forseti, og því hljótum við að spyrja hæstv. ríkisstjórn og talsmann hennar hér, hæstv. fjmrh.: Hvað hefur hún látið gera í þessum efnum? Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar? Hafa verið gerðar samanburðarhæfar rannsóknir í þessum efnum? Og hver er stefnan? Hvað á að gera, herra forseti, til þess að takast á við þann vágest sem kynbundið launamisrétti er?

Herra forseti. Fjöldi kannana hefur sýnt að það er munur á launum karla og kvenna, bæði hjá opinberum fyrirtækjum og einkafyrirtækjum. Þessi munur minnkar reyndar lítillega. Þetta veltir upp þeirri spurningu hvernig á því standi að fyrirtæki vilji greiða hærri laun til karla en til jafnhæfra kvenna. Vilja fyrirtækin ekki græða, nýta besta fólkið hverju sinni? Þannig er krafa um jöfn laun kynjanna jafnframt krafa um arðsemi, að fyrirtæki og eigendur þeirra vilji græða. Vandamálið er auðvitað þegar enginn eigandi er til staðar eins og hjá opinberum fyrirtækjum eða sjálfseignarstofnunum. Einkavæðing, lækkun skatta á hagnað fyrirtækja og uppbygging verðbréfamarkaða eru allt þættir sem hvetja fyrirtæki til að græða og ætti því að þvinga þau til að ráða ætíð hæfasta einstaklinginn í hvert starf, hvort sem hann er karl eða kona. Það er jafnframt þjóðhagslega hagkvæmt. Þessi þróun, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur staðið fyrir, ætti að jafna launamun kynjanna. En það koma margir aðrir þættir til. Það eru fyrirmyndir kvenna. Það er starfsval þeirra. Það er sjálfsmat þeirra, hefðir og fordómar. Það eru dulin laun og ógagnsæi launa. Allt eru þetta þættir sem við verðum að berjast gegn, og sérstaklega veiku sjálfsmati kvenna sjálfra. En jafnrétti kynjanna og jafnrétti fólks er spurning um að nýta hæfasta einstaklinginn hverju sinni og það er þjóðhagslega hagkvæmt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum fyrir þátttökuna hér og málefnalega umræðu. Auðvitað viljum við öll útrýma launamuni kynjanna en til þess þarf skýr markmið og mikinn pólitískan vilja. Það hefur reynslan sýnt okkur. Það miðar í rétta átt, en betur má ef duga skal. Og auðvitað er það viðfangsefni okkar allra. Að sjálfsögðu. Kyngreindum grunngögnum, eins og ég hef áður komið að, þarf að safna saman á einn stað í stjórnkerfinu. Það þarf að samræma aðferðafræðina og endurtaka rannsóknir á sömu hópum reglulega svo að samanburðurinn fáist. Það er í raun og veru ekkert hægt að fullyrða um reynsluna af dreifstýrðu launakerfi fyrr en hægt er að gera rannsóknir með þessum hætti. Nú hefur ýmislegt verið gefið út til þess að styrkja og styðja það að vel sé að verki staðið hjá ríkinu, t.d. er ég hér með bækling frá fjmrn. frá febrúar 1996, Nýskipan í ríkisrekstri -- jafnréttismál, ábendingar um leiðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Hér eru ábendingar til forstöðumanna ríkisstofnana sem eflaust hafa nýst einhverjum vel. Að sama skapi er ég hér með bækling, Launajafnrétti í framkvæmd í dreifstýrðu launakerfi, frá því í október 1998. Auðvitað er ýmislegt til að styðjast við, en við verðum að hafa rannsóknirnar þannig og haga þeim þannig að við höfum samanburðarhæft efni í höndunum. Annars getum við ekki fylgst með þróuninni. Að síðustu, herra forseti: Í sjónvarpinu í gærkvöldi voru sýndar svipmyndir frá kvennafrídeginum 24. október 1975. Þar mátti heyra baráttukonuna Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur ávarpa fjöldann og spyrja sjálfa sig og aðra hvað drægi allar þessar konur niður á Lækjartorg. Og svarið hafði hún á reiðum höndum: Launamisrétti og vanmat á störfum kvenna yfirleitt. Þetta var fyrir 27 árum, og rétt eins og kjörorðin ,,sömu laun fyrir sömu vinnu`` eiga enn við í dag eiga orð Aðalheiðar að sama skapi enn við í dag.

Herra forseti. Ég vil aðeins bæta við það sem ég ræddi hér áðan varðandi eftirfylgni gagnvart þeirri skipulagsbreytingu í kjaramálum ríkisins sem átti sér stað frá og með samningum 1997. Í framhaldi af upptöku hins nýja launakerfis leitaði fjmrn. til Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands og fór fram á það að stofnunin ynni úttekt á áhrifum nýs launakerfis á launamun kynjanna. Um þetta gat hv. þm. Ögmundur Jónasson hér í tilefni af fyrirspurn varaþingmanns frá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði fyrr á þessu þingi. Við undirbúning verksins kom í ljós að í núverandi launakerfi voru ekki fyrir hendi þær upplýsingar sem stofnunin taldi nauðsynlegar til að geta unnið sitt verk, unnið þessa úttekt. Af hálfu ráðuneytisins hefur að undanförnu verið unnið markvisst að því að launagögn í nýjum upplýsingakerfum sem ríkið er nú að innleiða standist þær kröfur sem gera verður til þess að unnt sé að meta kerfisbundið m.a. kynbundinn launamun. Er þetta verk langt komið gagnvart fjölmennum kvennavinnustöðum eins og Landspítala -- háskólasjúkrahúsi og Háskóla Íslands. Áætlað er að þessu verki geti lokið á árinu og stefnt er að því að fyrrnefnd úttekt verði síðan unnin í beinu framhaldi af því í samstarfi Félagsvísindastofnunar og ráðuneytisins. Í framtíðinni er síðan stefnt að því að fylgst verði reglubundið með þróun kynbundins launamunar og ættum við þá öll næst þegar þessi mál ber á góma hér á Alþingi að vera betur í stakk búin til að fjalla um þau á besta fáanlega grunni tölulegra upplýsinga. Ég vil síðan eingöngu bæta því við, herra forseti, að vert er að hafa í huga að þær aðgerðir eða úrræði sem eru á valdi fjmrh. að beita hafa einungis áhrif á launamyndun starfsmanna ríkisins, en þeir eru eins og kunnugt er aðeins um 10 af hundraði í heildarvinnuafli hér á landi.

Það er nú ærið.

Það var meira þegar þú varst í ríkisstjórn.

Herra forseti. Umræðan er um landhelgisgæslu til sjós, lands og í lofti. Skyldur eru lagðar á stjórnvöld til þess að halda úti hér við land tryggri öryggisþjónustu fyrir sjómenn á fiskimiðum og siglingaleiðum á gríðarlega stóru hafsvæði okkar eigin efnahagslögsögu, sem er 758 þús. ferkílómetrar. Til samanburðar er efnahagslögsaga Færeyja 167 þús. ferkílómetrar og sú norska 2,2 millj. ferkílómetra. Norðmenn nota 25 varðskip til eftirlits og öryggisþjónustu og hafa auk þess sjóher. Færeyingar nota 2,5 skip að jafnaði, og eitt danskt eftirlitsskip með þyrlu er að auki á miðunum. En hvað gerum við? Í dag á okkar elsta varðskip afmæli. Varðskipið Óðinn kom til landsins 27. janúar 1960 og er því 43 ára, en Óðinn liggur nú bundinn í höfn vegna þess að ekki fást fáeinar milljónir til að gera við skipið. Sennilega dygðu 15--20 millj. í þær lagfæringar að gera skipið haffært til næstu þriggja eða fjögurra ára sem vonandi er sá tími sem dugar til smíða á nýju varðskipi. Það er full þörf á nýsmíði. Ægir er orðinn 38 ára og Týr 28 ára. Leitar- og björgunarsvæði sem okkur er ætlað að þjóna er 1,86 milljónir ferkílómetra, hátt í eins stórt og norska efnahagslögsagan sem 25 skip gæta. Erum við ekki í lagi hér á Íslandi? Heldur hæstv. ráðherra að hún stjórni ofurmannaþjóðfélagi? Við rekum tvö varðskip og oft er aðeins eitt skip á sjó í svartasta skammdeginu. Er þetta í lagi? Nei, aldeilis ekki. Hér er verið að gera aðför að Landhelgisgæslunni með því að halda starfseminni í gíslingu fjársveltis. Landhelgisgæslan fær ekki fjárveitingar til að sinna þeim verkefnum sem henni eru ætluð, samanber skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæsluna frá 2001, en þar segir á bls. 51, með leyfi forseta: ,,Frá árinu 1995 hefur rekstrarhalli Landhelgisgæslunnar að meðaltali verið um 18 millj. kr. Auk þess hefur stofnunin þurft að jafnaði um 21 millj. kr. af fjáraukalögum til að halda rekstri innan heimilda. Í heild er um að ræða 39 millj. kr., sem umreiknað til núgildandi verðlags nemur um 46 millj. kr.`` --- Þetta er miðað við febrúar 2001. ,,Umfang í starfsemi Landhelgisgæslunnar mælt í sigldum og flognum sjómílum dróst saman um 31% vegna skipa og 17% vegna flugvéla á milli áranna 1995 og 1999. Samdrátturinn svarar til um 15 millj. kr. sparnaðar í eldsneytis- og smurolíukostnaði. Þannig er fjárvöntun meiri en að ofan greinir ef halda skal sama umfangi og árið 1995.`` Enn fremur segir í þessari skýrslu á öðrum stað, á bls. 52: ,,Eins og fram kom hér að framan vantar að meðaltali á bilinu 46--80 millj. kr. á ársgrundvelli til að fjárveitingar hrökkvi til að mæta útgjöldum við svipað rekstrarumfang og verið hefur nokkur undanfarin ár hjá Landhelgisgæslunni.`` Þetta stendur í skýrslu Ríkisendurskoðunar þannig að vandinn hefur verið kortlagður. Því miður verða stundum hörmuleg slys, bæði til lands og sjávar. Varðskipin eru stundum við verstu veðuraðstæður eina farið sem kemst á slysstað. Nægir að minna á Flateyrarsnjóflóð í því sambandi. Þyrlur Landhelgisgæslunnar eru í raun ekki aðeins mikilvæg björgunartæki heldur einnig sjúkrabifreið landsbyggðafólks og sjómanna ef þannig má að orði komast. Hlutur landþjónustu í þyrluferðum er mikill. Yfir 80% af ferðum þeirra sl. þrjú ár voru inn á land en 20% út á sjó. Í flugtímum talið var 75% inn á land en 24% út á sjó. Þar af leiðandi er kostnaður einnig 75% vegna sjúkra- og neyðarflugs inn á land en 25% kostnaðar við neyðarflug út á sjó. Kostnaður við flug inn á land var 90 millj. en 29 millj. voru vegna flugs út á sjó, alls 180 millj. Herra forseti. Er það svo að stjórnvöldum verði um og ó ef 20 millj. verða lagðar í viðhald og endurnýjun á þyrluhreyfli? Á e.t.v. að leggja þyrlunni í sparnaðarskyni? Vantar kannski fjármagn til að stækka og þenja út einhver sérstök gæluverkefni á vegum ríkisins? Ég vil leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. ráðherra: Hvers vegna eru ekki settir fjármunir í að lagfæra varðskipið Óðinn svo nýta megi skipið og efla útgerð skipa Landhelgisgæslunnar svo hún geti sinnt eftirlits- og öryggishlutverki sínu við fiskimenn og landsbyggðafólk? Hvernig verður staðið að eflingu á útgerðarþætti gæsluskipa á nýjan leik? Þyrlur Landhelgisgæslunnar eru í raun sjúkrabifreiðar landsbyggðarinnar og fiskimiðanna auk þess sem þær hafa mikilvægt björgunarhlutverk. Hvers vegna á að svelta rekstrareiningu sjúkra- og öryggisþjónustu vegna fjárskorts upp á 20--30 milljónir? Hvenær er fyrirhugað að bjóða út smíði á nýju varðskipi?

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. áhugann á málefnum Landhelgisgæslunnar, áhuga sem ég deili með honum af heilum hug, enda eru störf hennar ákaflega mikilvæg. Starfsmenn hennar hafa oft unnið ótrúleg afrek í þágu þjóðarinnar. Nokkur ár eru síðan bera fór á erfiðleikum í rekstri Landhelgisgæslunnar. Við því var brugðist með ýmsum hætti, m.a. var reynt að skilja skýrlega á milli kostnaðar eins og viðhaldskostnaðar tækjaflota Gæslunnar og rekstrar hennar og fleira mætti nefna. Ríkisendurskoðun gerði ítarlega stjórnsýsluendurskoðun á skipulagi, verkefnum og rekstri Gæslunnar og var skýrsla hennar kynnt í febrúar 2001. Fyrir réttu ári setti ég á laggirnar sérstakan starfshóp undir forustu Einars Odds Kristjánssonar alþingismanns. Í þeim hópi áttu einnig sæti forstjóri og fjármálastjóri Landhelgisgæslunnar auk embættismanna úr fjármála- og dómsmálaráðuneytinu. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum um mitt síðasta ár þar sem m.a. var lagt til að uppsafnaður halli, bæði á viðhalds- og stofnkostnaðarsjóði og á rekstri stofnunarinnar, yrði þurrkaður. Veittar voru 120 millj. af fjáraukalögum 2002 til Landhelgisgæslunnar í því skyni. Jafnframt lagði hópurinn til að framlag í viðhalds- og stofnkostnunarsjóð yrði aukið um 20 millj. kr. á fjárlögum 2003. Á það var einnig fallist og hækkaði framlagið til Landhelgisgæslunnar sem því nam. Á fjárlögum síðasta árs hafði framlag til Gæslunnar verið aukið um 8 millj. kr. umfram verðlag og því liggur fyrir að á síðustu tveimur árum og frá því að skýrsla Ríkisendurskoðunar var kynnt hefur framlag til Landhelgisgæslunnar verið aukið um a.m.k. 28 millj. að raungildi. Auk þess hafa framlögin verið hækkuð um aðra 3 tugi milljóna til að standa undir sérstökum verkefnum. Það kom mér því mjög á óvart þegar forstjóri Landhelgisgæslunnar upplýsti fyrir stuttu að enn vantaði mikið upp á að endar næðu saman í rekstri Gæslunnar og var helst á honum að skilja að nú væri það flugreksturinn sem væri kominn úr böndum. Það vakti ekki síst athygli mína vegna þess að þetta hafði hvergi komið fram í vinnu starfshópsins sem fór yfir fjármál Landhelgisgæslunnar meginhluta síðasta árs. Eftir vandlega yfirferð yfir stöðu mála komst ég að þeirri niðurstöðu að setja á laggirnar nýjan starfshóp sem fengi skýr og afmörkuð verkefni og var það gert fyrir um tveimur vikum síðan. Starfshópnum var falið að fara yfir þær fjárhagsáætlanir sem gerðar hafa verið um rekstur Landhelgisgæslunnar á síðustu missirum og fjárhagsútkomu rekstrarins á sama tíma og gera tillögu til úrbóta. Lagt var fyrir hópinn að hafa til hliðsjónar í starfi sínu skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsemi Gæslunnar, svo og niðurstöður starfshópsins sem starfaði á síðasta ári. Ég bind að sjálfsögðu vonir við að árangur verði af störfum þessa starfshóps en í hópnum eru fulltrúar dómsmrn. og frá Ríkisendurskoðun og fjmrn. Hvað varðar séstaklega þau atriði sem hv. 4. þm. Vestf. gerði að umtalsefni þá skil ég að hann hafi áhyggjur af því að tvö varðskip geti sinnt þeim mikilvægu verkefnum sem Landhelgisgæslan á að sinna. Eins og fram hefur komið var ákveðið í tengslum við gerð fjárlaga og til að mæta kröfum um tveggja prósenta sparnað í ríkisrekstri að leggja varðskipinu Óðni. Var þetta gert til þess að ná fram 40 millj. kr. sparnaði en einnig og ekki síður í ljósi þess að varðskipið Óðinn er orðið gamalt. Fyrir lá, samkvæmt upplýsingum Landhelgisgæslunnar, að gera þyrfti við skipið fyrir tugi millj. kr. á þessu og næsta ári til þess að unnt væri að nota það áfram sem varðskip. Jafnframt lágu þessari ákvörðun til grundvallar skýrar upplýsingar frá Landhelgisgæslunni í bréfi til ráðuneytisins um að unnt væri að auka úthald varðskipanna Týs og Ægis þannig að ekki yrði breyting á fjölda úthaldsmánaða samanlagt milli ára. Á grundvelli allra þessara upplýsingar var ákveðið að grípa til þessara ráðstafana. Rétt er að hafa í huga að úthaldið á Óðni á undanförnum árum hefur verið um sex mánuðir á ári. Úthaldið á Tý og Ægi var 7,8 mánuðir á hvoru skipi. Með því að auka það upp í 11 mánuði eins og áætlanir Landhelgisgæslunnar sýndu að unnt væri, væri úthaldið áfram það sama, þ.e. samtals um 22 mánuðir með tveimur skipum í stað 21 mánaðar með þremur skipum. Rétt er einnig að taka fram að samkvæmt upplýsingum Landhelgisgæslunnar hefði rekstrarkostnaður Óðins á þessu ári verið tæpar 100 millj. kr., en einungis er gert ráð fyrir 40 milljóna sparnaði í fjárlögum þessa árs. Mismunurinn er ætlaður til þess að auka úthaldið hjá Tý og Ægi. Til þess að draga enn frekar úr neikvæðum áhrifum lagningar Óðins, ákvað Alþingi að leggja til að 24 millj. kr. yrðu settar til Landhelgisgæslunnar til að gera tilraun með leigu á skipi Hafrannsóknastofnunar til landhelgisgæslustarfa. Kostnaður við það er áætlaður um 1.200 þús. kr. á sólarhring. Því væri unnt að nota það í 20 daga til landhelgisgæslustarfa. Með hliðsjón af þessu met ég það svo að öryggi sjómanna og vöktun landhelginnar sé ekki stefnt í hættu enda er ljóst að úthaldstími varðskipa, þ.e. sá tími sem þau eru ekki í höfn, er jafnvel áætlaður meiri á þessu ári en á því síðasta. Hv. þm. varpar því fram hvort ekki ætti að lappa upp á varðskipið Óðinn til að unnt verði að nýta það 

Hæstv. forseti. Það hefur viljað brenna við á undanförnum árum að í því ofurkappi sem ríkisstjórnin hefur viljað leggja á hallalaus fjárlög hefur raunfjárþörf stofnananna verið hnoðuð upp úr smjöri og teygð yfir eldi til að láta hana passa við villtustu drauma ríkisvaldsins um hallalaus fjárlög. Ýmsar stofnanir hafa legið nánast óvígar eftir og ekki hefur mælst vel fyrir að forsvarsmenn þeirra andæfðu. Við þekkjum öll dæmi um afleiðingar slíks. Í dag ræðum við vanda einnar af okkar ágætu ríkisstofnunum sem hefur lent í slíkum raunum. Nú er þessi stofnun komin á hnén. Það má heita að einu varðskipi sé nú haldi úti í einu, með semingi þó. Þau tvö sem eiga að vera í rekstri eru sjaldnast samtíða á sjó. Það er engin spurning að kröfur til Landhelgisgæslunnar hafa stóraukist, ekki aðeins hvað varðar eftirlit með veiðum og siglingum heldur er svo komið að 80% af þyrlufluginu er flug með slasaða og sjúka í bráðatilvikum frá landsbyggðinni til hátæknisjúkrahúsanna. En fyrir þessu virðist fjárveitingavaldið hafa lokað augunum. Nú virðist sem þeir séu jafnvel að stýra atburðarásinni þannig að þyrlan Líf verði seld. Það var aldrei meiningin, hæstv. forseti, að peningar til að reka þyrlurnar yrðu teknir af framlögum til varðskipanna þannig að útgjöld þeirra væru sem lömuð eftir. Báða þessa þætti þarf að fjármagna af skynsemi þannig að hvor aðilinn geti stutt hinn. Munum að mannslífið er mikils virði og að Landhelgisgæslan hefur margsýnt og sannað að þeim peningum sem til starfsemi hennar er varið er vel varið.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir að taka málefni Landhelgisgæslunnar upp á þingi. Landhelgisgæslan er stolt okkar og við köllum á hana þegar eitthvað bjátar á. Við gerum til hennar miklar kröfur og væntum þess að hún sé reiðubúin að bregðast við hvenær sem er og við hvaða aðstæður sem er. Ég held að það sé ósk, von og krafa allrar þjóðarinnar og okkar á Alþingi að tryggja að Landhelgisgæslan sé í stakk búin til að mæta þessum kröfum eins og hún líka vill fá tækifæri til að gera. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2002 komu fulltrúar Landhelgisgæslunnar á fund fjárln. og gerðu grein fyrir fjárhag Landhelgisgæslunnar einmitt með hliðsjón af skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hafði þá nýlega skilað rækilegri úttekt á stjórnsýslu, fjármálameðferð og verkefnum Landhelgisgæslunnar. Í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar kom fram að vel væri farið með fjármuni innan Landhelgisgæslunnar og að hún yrði að skera niður verkefni ef hún ætti ekki að fá aukið fjármagn. Þar kom fram að það þyrfti 46--80 millj. kr. til hækkunar á rekstrargrunni Landhelgisgæslunnar á ári til að hún gæti staðið undir óbreyttum verkefnum. Nefndin sem hæstv. dómsmrh. setti á laggirnar til að fara yfir þessa skýrslu komst að nákvæmlega sömu niðurstöðu, lagði til að hallinn yrði greiddur upp og fjárhagur Landhelgisgæslunnar styrktur sem þessu nam ef ekki ætti að skera niður verkefnin. En því miður, herra forseti, hefur hæstv. dómsmrh. ekki orðið við þessu. Því eru störf og verkefni Landhelgisgæslunnar í uppnámi. Það er að mínu viti í andstöðu við vilja þjóðarinnar.

Herra forseti. Stjórnsýsluendurskoðun á skipulagi, verkefnum og rekstri Landhelgisgæslunnar var kynnt af Ríkisendurskoðun í febrúar 2001. Í kjölfarið hefur verið unnið í samræmi við tillögur sem þar komu fram. Framlög til Gæslunnar hafa aukist eins og fram kom í máli hæstv. dómsmrh. sem hefur beitt sér sérstaklega í þágu stofnunarinnar. Það kemur því verulega á óvart ef nú er talið að um 100 millj. kr. vanti í reksturinn. Að sjálfsögðu verður farið nákvæmlega ofan í saumana á því til að leiða hið sanna í ljós. Öllum er ljóst mikilvægi öryggishlutverks Landhelgisgæslunnar sem stofnuninni þarf að vera kleift að sinna hér eftir sem hingað til. Ákvörðun um útboð á nýju varðskipi er í burðarliðnum. Smíði slíks skips er afar kostnaðarsamt verkefni eins og gefur að skilja. Nýtt varðskip þarf að geta fullnægt nútímakröfum. Gerðar eru kröfur um stærra skip en gert var fyrir 30 árum og gæti slíkt skip fullbúið kostað yfir 3 milljarða króna. Ljóst þykir að endurskipuleggja þurfi flugrekstur Gæslunnar í heild í samræmi við annan flugrekstur á vegum ríkisins. Að því verki vinnur nú starfshópur á vegum ráðherra. Sjúkraflug Landhelgisgæslunnar skiptir afar miklu fyrir heilbrigðisþjónustu landsmanna og því er eðlilegt að samstarf sé haft um það milli dómsmrn. og heilbrrn. auk Tryggingastofnunar ríkisins. Í harðbýlu landi þar sem oft þarf að flytja sjúklinga um langan veg í misjöfnum veðrum til meðferðar á sérhæfðum sjúkrahúsum er nauðsynlegt að biðtími sé stuttur, starfsfólk vel þjálfað og tækjakostur allur af bestu gerð. Almenningur á Íslandi reiðir sig á að hægt sé að flytja sjúka og slasaða á öruggan stað allt árið um kring og sjúkraflug Landhelgisgæslunnar hefur svo sannarlega staðið undir þeim væntingum. Það er kappsmál fyrir yfirvöld að staðið sé vel að verki svo traust almennings sé verðskuldað en einnig kappsmál fyrir yfirvöld að halda við hallalaus fjárlög.

Herra forseti. Það er ekki nýlunda að á hinu háa Alþingi sé ræddur fjárhagsvandi ríkisstofnana. Það er frekar hægt að segja að það sé regla en undantekning að slíkt sé gert þó að þessi umræða sé óvenjusnemma árs. Það er hins vegar ljóst að fjárhagsvandi Landhelgisgæslunnar hefur nokkuð lengi verið kunnur eins og hæstv. dómsmrh. benti á í ræðu sinni. Það er einnig ljóst að það hefur verið komið að nokkru leyti til móts við þann fjárhagsvanda, og tekið kannski fyrst og fremst á uppsöfnuðum vanda. Það er hins vegar annað sem vekur séstaka athygli. Ég hlustaði grannt eftir því í ræðu hæstv. dómsmrh. hvort einhver skýring kæmi fram á því hvers vegna ekki hefði verið brugðist við hluta af þeim tillögum sem m.a. komu fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar við þá úttekt sem stofnunin gerði á Landhelgisgæslunni. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að það er ekki bara verið að fjalla um fjárhagsvanda stofnunarinnar í skýrslu Ríkisendurskoðunar heldur er bent á fjölmörg dæmi um það sem betur má fara í skipulagi og uppstokkun ýmissa mála. Nefna mætti fjölda dæma þar um. Meginspurningarnar til hæstv. dómsmrh. hljóta að vera: Hvers vegna hefur ekki verið brugðist við þeim tillögum sem fram komu í skýrslunni? Hvers vegna þarf enn einu sinni að skipa starfshóp? Hvers vegna gat hinn fyrri starfshópur ekki lokið þessu verki? Er einhver vandi annars staðar við að taka ákvarðanir? Hvernig stendur á því að það er ekki hægt að bregðast við einföldum, augljósum tillögum úr skýrslu Ríkisendurskoðunar sem mundu spara fé, og ekki bara það heldur og tryggja að betur sé farið með fjármuni hins opinbera? En það á að sjálfsögðu að vera leiðarljós okkar í þessu máli sem öðrum.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir að taka þetta mál upp. Það er sannarlega ástæða til. Um leið vil ég segja að það er dapurlegt að verða vitni að því hversu naumt er skammtað í fjárveitingum til Landhelgisgæslunnar. Þó að það sé vissulega ánægjulegt að Gæslan eigi víða hauka í horni og velunnara er það umhugsunarefni þegar svo er komið að hún þarf fyrst og fremst að reiða sig á samskot til að fjármagna tækjakaup eða bæta á einhvern hátt búnað sinn. Það vekur líka spurningar, herra forseti, hversu gáfulegt sé að nýta tækjakost jafnlítið og raun ber vitni þegar iðulega berast fréttir af því að eitt og jafnvel ekkert skip Gæslunnar sé á sjó. Nýlega lenti flutningaskip í vanda undan suðurströnd landsins, og fréttum af þeim atburði fylgdi að Gæslan hefði ekki verið í aðstöðu til að senda varðskip til að liðsinna skipinu eða reyna að bjarga því. Þar á ofan, herra forseti, hefur einmitt hér á Alþingi nýlega verið rætt um aukin verkefni sem með lögum á að leggja á herðar Landhelgisgæslunni, þ.e. að gæta sérefnahagslögsögunnar í mengunarvarnaskyni. Þar er um að ræða viðamikla löggjöf og umfangsmikið hlutverk sem Landhelgisgæslan á nú að taka á sínar herðar. Ég fæ illa séð að það gangi upp nema því fylgi einhverjir fjármunir. Niðurstaða mín er því sú að það sé algerlega óhjákvæmilegt að búa betur að Gæslunni, ekki bara hvað tækjakost snertir, samanber undirbúning að byggingu nýs skips, heldur einnig fjárveitingar. Það er út af fyrir sig lítið að gera með góð tæki ef ekki eru peningar til þess að nýta þau. Síðast en ekki síst verð ég að segja að reynslan kennir okkur það jafnan að ekkert getur komið í staðinn fyrir okkar eigin viðbúnað, staðkunnugra manna, hvað björgunarstörf snertir. Ég gef mér það, herra forseti, að við ætlum að reyna að mannast til að gæta þeirrar landhelgi sem ekki síst Gæslan átti sinn stóra þátt í að færa þjóðinni á sínum tíma.

Herra forseti. Ég get tekið undir með síðasta ræðumanni hvað áhrærir störf og þekkingu starfsmanna Landhelgisgæslunnar sem búa yfir mikilli þekkingu í leit og björgun á sjó. Eins og fram hefur komið hér áður er ekkert smáhafsvæði sem Landhelgisgæslan þarf að hafa eftirlit með, í fyrsta lagi 758 þús. ferkílómetrar og í öðru lagi þeir samningar sem við höfum gert við aðrar þjóðir um að undir Landhelgisgæsluna falli leitarsvæði sem er yfir milljón ferkílómetra hafsvæði. Það er því í mörg horn að líta. Hins vegar held ég að málið sé kannski að það eru svo margir þættir sem Landhelgisgæslan þarf að koma inn í nú sem samrýmast ekki þeim lögum sem enn eru í gildi fyrir Landhelgisgæsluna frá 1976 sem við þurfum auðvitað að endurskoða. Ég nefni t.d. það sem hér var komið inn á varðandi mengunarmálin. Nú á Landhelgisgæslan að sinna hluta þeirrar starfsemi sem er á vegum umhvrn. Hér hefur verið talað um sjúkraflugið. Þar er líka margt sem fellur undir samgrn. Þannig eru það þrjú ráðuneyti, ásamt dómsmrn., sem þessi merka stofnun fellur undir og það þarf auðvitað að samræma. Það getur leitt til þess að þó að búið sé að ákveða fjárlög eins árs fyrir Landhelgisgæsluna verði umfangið of mikið. Mörg atriði geta komið upp hjá ýmsum ráðuneytum sem leita til Landhelgisgæslunnar, t.d. sjúkraflugið. Lengi hefur það verið í liði að þegar Landhelgisgæslan hefur sinnt því hafa engar greiðslur komið fyrir það. Ég nefni líka t.d. tryggingafélögin til viðbótar. Ég held, herra forseti, að hér sé í mörg horn að líta og ekki kannski við eitt mál að sakast í þessu sambandi. Við þurfum hins vegar að endurskoða lögin um Landhelgisgæsluna. Við þurfum líka að horfa til þess að þetta stóra og mikla verkefni Landhelgisgæslunnar er svo breytilegt að það er tæplega hægt að ákveða nema einhver lágmarksfjárlög fyrir hana. Auk þess fögnum við auðvitað því að nú fer að styttast í að tekin verði ákvörðun um nýtt varðskip og það mun auðvitað gjörbreyta starfsemi Landhelgisgæslunnar.

Herra forseti. Ég þakka þingmönnum undirtektir með áhyggjum mínum af málefnum Landhelgisgæslunnar. Ég verð að segja, herra forseti, að þrátt fyrir að við eigum afburðastarfslið, að mínu viti, hjá Landhelgisgæslunni sem býr við mikla þjálfun og þekkingu og reynslu verður ekki treyst á það eitt og sér ef tækjabúnaðurinn er ekki til staðar. Það er ekki viðunandi að mínu viti að úr þeirri fjárvöntun sem öllum hefur verið ljós í langan tíma skuli ekki bætt. Ef ég veit rétt um þá ályktun sem kom af starfi nefndar undir forustu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar komst sú nefnd líka að þeirri niðurstöðu, eins og Ríkisendurskoðun, að það væri vöntun á fé ef ekki ætti að skera niður þjónustuna. Nú er verið að skipa þriðju nefndina. Herra forseti. Á árinu 1995 ályktaði Farmanna- og fiskimannasamband Íslands með sérstakri ályktun þar sem skorað var á dómsmrh. að láta fara fram sérstaka athugun á því hvaða tækjakost þyrfti til þess að standa að eðlilegu eftirliti innan lögsögunnar, að því að við gætum sinnt hér eðlilegum skyldum okkar. Síðan þá hefur enn þá bæst á störf á vegum Landhelgisgæslunnar. Hér hefur verið nefnd mengun. Við þurfum að gæta að 200 mílunum okkar. Það er fjöldi skipa á svokölluðum svörtum lista sem stundar veiðar við lögsögur annarra ríkja. Við þurfum að fylgjast með okkar eigin skyndilokunum innan lögsögunnar sem eru oft upp undir 100 á ári og eru í sambandi við fiskveiðistjórn. Öll þessi verkefni eru falin Landhelgisgæslunni til viðbótar við öryggisþáttinn og þá vitneskju landsmanna að þeir eigi Landhelgisgæsluna að. Til þess á að veita fé. Og ég skora á dómsmrh. að standa þannig að málinu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu um málefni Landhelgisgæslunnar. Það er morgunljóst að þar fer fram afar mikilvægt starf, ekki síst á sviði öryggismála. Ég er fullkomlega sammála hv. málshefjanda um að búa þurfi vel að starfseminni. Við höfum hins vegar, þvert gegn því sem hér hefur verið haldið fram, unnið að því að styrkja starfsemina, m.a. með verulegum fjárframlögum. Við þessu var brugðist, hv. þingmaður, og það kemur skýrt fram í tillögum þess starfshóps sem var m.a. myndaður með starfsmönnum Landhelgisgæslunnar. Varðandi varðskipið Óðin hefur ráðuneytið að undanförnu fengið upplýsingar frá Landhelgisgæslunni um að mögulega sé kostnaðurinn við að koma Óðni í nothæft ástand ekki jafnmikill og áætlaður var á síðasta ári af Landhelgisgæslunni. Ef unnt er að staðfesta það með skýrum hætti mun ráðuneytið að sjálfsögðu taka til skoðunar hvort það sé hagkvæmari lausn en aðrar sem nefndar hafa verið. Hv. þm. nefndi líka mikinn kostnað af þyrlurekstrinum og þá staðreynd að einungis lítill hluti af björgunarflugi Gæslunnar er úti á sjó. Hvað varðar flugreksturinn hefur það ítrekað komið fram að huga þurfi að endurskipulagningu hans í heild sinni. Bæði kemur þetta fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og niðurstöðum starfshópsins á síðasta ári. Þetta verður auðvitað einnig atriði sem hinn nýstofnaði starfshópur mun taka upp á sína arma og setja í skýrari farveg með starfsfólki Gæslunnar. Hvað varðar kostnað vegna t.d. sjúkraflugs Landhelgisgæslunnar hef ég tekið það atriði sérstaklega upp við hæstv. heilbr.- og trmrh. sem leiddi til þess að fulltrúar Landhelgisgæslunnar, Tryggingastofnunar ríkisins, heilbrn. og dómsmrn. eru að fara ítarlega yfir þau mál. Jafnframt bind ég vonir við að bráðlega verði unnt að taka ákvörðun um útboð á nýju varðskipi sem yrði að sjálfsögðu mikil lyftistöng fyrir alla starfsemi Landhelgisgæslunnar. Að mínum dómi eru allar forsendur til þess að taka ákvörðun þar að lútandi innan skamms. Málefni Landhelgisgæslunnar eru í skýrum farvegi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Efni þess er tvíþætt: Í fyrsta lagi þykir nauðsynlegt, í samræmi við ábendingu stjórnar Persónuverndar, að styrkja lagastoð hefðbundinnar vinnslu ættfræðiupplýsinga og að sett verði sérstakt heimildarákvæði um hana í lögin. Í öðru lagi er lagt til að ákvæði laganna um rafræna vöktun verði gerð skýrari. Hvað varðar vinnslu ættfræðiupplýsinga gilda lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga um sérhverja rafræna vinnslu persónuupplýsinga, svo og handvirka vinnslu slíkra upplýsinga sem eru eða eiga að vera hluti af skrá, sbr. 3. gr. laganna. Vinnsla persónuupplýsinga sem lögin taka til er einungis heimil að tilteknum skilyrðum fullnægðum, sbr. 8. og 9. gr. laganna. Færa má fyrir því veigamikil rök að vinnsla persónuupplýsinga í þágu gerðra ættfræðirita og æviskrárrita falli undir gildissvið laganna. Tilteknum upplýsingum um nafngreinda einstaklinga er safnað saman á einn stað og þær birtar í ritum eða æviskrám. Má til sanns vegar færa að slíkt sé vinnsla persónuupplýsinga sem ,,eru eða eiga að vera hluti af skrá``, sbr. fyrrnefnt ákvæði 3. gr. Vandinn hefst þegar leita á heimildar fyrir slíkri vinnslu ættfræðiupplýsinga. Hún hefur þá sérstöðu að tæpast er hægt að heimila hana með vísan til skilyrða 8. gr. laganna og eftir atvikum 9. gr. Í þeim ákvæðum eru skilyrðin m.a. þau að ótvírætt samþykki hins skráða fáist, að vinnslan sé nauðsynleg í ýmsu tilliti eða að Persónuvernd geti heimilað hana ef brýnir almannahagsmunir eða hagsmunir einstaklinga krefjist þess. Er því lagt til að bætt verði sérákvæði um vinnslu ættfræðiupplýsinga í lögin um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Er það lagt til í ljósi þess að vinnsla ættfræðiupplýsinga hefur sérstöðu umfram vinnslu annarra persónuupplýsinga, þ.e. að fyrir henni er rík hefð hér á landi og ættfræðiáhugi almennings mikill. Má því ætla að flestir séu hlynntir því að ættfræðingar og áhugamenn um ættfræði sinni áfram iðju sinni eins og verið hefur. Þó þykir rétt að heimild til vinnslu ættfræðiupplýsinga gangi ekki lengra en nauðsyn krefur. Það er í samræmi við ákvæði laganna að öðru leyti og anda þeirra. Er því lagt til að heimildin til að vinna með persónuupplýsingar við gerð ættfræði- og æviskrárrita nái aðeins til almennra lýðskrárupplýsinga, sbr. 3. gr. frv. Þegar um aðrar persónuupplýsingar er að ræða gilda ákvæði laganna eftir því sem við á. Í 4. gr. frv. er enn fremur lagt til að bætt verði við 9. gr. laganna ákvæði um að Persónuvernd geti heimilað vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, stríði það ekki gegn hagsmunum hins skráða eða niðja hans. Þykir slíkt ákvæði nauðsynlegt þegar um er að ræða persónuupplýsingar um látna menn, en torvelt er að sjá að önnur heimildarákvæði 9. gr. eigi þá við. Svo ég víki að 1. og 2. gr. frv. hefur Persónuvernd talið að hugtakið rafræn vöktun sé misvísandi í lögunum, t.d. hafi ríkt nokkur óvissa um hvenær rafræn vöktun með notkun myndbandstækni sé tilkynningaskyld. Í frv. er því lagt til að ákvæði um rafræna vöktun verði skýrari, sbr. 1. og 2. gr. frv. Hugtakið rafræn vöktun taki í fyrsta lagi til vöktunar sem leiði, eigi að leiða eða geti leitt til vinnslu persónuupplýsinga. Skuli slík vinnsla lúta ákvæðum laganna svo og önnur vinnsla persónuupplýsinga. Þá skal teljast til rafrænnar vöktunar svonefnd sjónvarpsvöktun þótt hún hvorki leiði til né geti leitt til vinnslu persónuupplýsinga. Þannig verði ótvírætt að slík vöktun skuli lúta sömu skilyrðum og önnur rafræn vöktun eftir því sem við á. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á umferðarlögum. Markmið frv. er að auðvelda möguleika tjónþola á að fá bætur vegna umferðarslyss sem þeir hafa orðið fyrir í EES-ríkjum og Sviss. Tjónsuppgjörsaðilum og upplýsingamiðstöðvum hefur verið komið á fót eða slíkir aðilar viðurkenndir í flestum þessara ríkja til að auðvelda tjónþola að sækja rétt sinn og fá greiddar bætur frá því vátryggingafélagi sem tryggði ökutækið sem tjóninu olli. Er lagt til að svo verði einnig hér á landi og að viðurkenndur verði tjónsuppgjörsaðili og upplýsingamiðstöð í þessu skyni. Ekki er gert ráð fyrir að komið verði á fót nýjum aðilum heldur að Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf. taki að sér þetta hlutverk. Er það í samræmi við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum og flestum öðrum nágrannaríkjum Íslands, enda sækir frv. fyrirmynd sína til dönsku laganna um sama efni. Tilefni frv. er fyrst og fremst innleiðing tilskipunar 2000/26/EB um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um ábyrgðartryggingar vegna notkunar vélknúinna ökutækja, svonefnd Fjórða tilskipun um ökutækjatryggingar. Er brýnt að frv. nái fram að ganga á þessu þingi til þess að Ísland geti fullnægt skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum. Einnig felur frv. í sér breytingar til samræmis við ákvæði svonefnds Vaduz-samnings, sem öðlaðist gildi fyrr á þessu ári. Meginefni frv. snýr að hlutverki tjónsuppgjörsaðila og upplýsingamiðstöðvar hér á landi, sbr. 5. gr. frumvarpsins. Tjónsuppgjörsaðili á að annast greiðslu bóta vegna tjóns af völdum vélknúins ökutækis ef tjónþoli er búsettur hér á landi og ökutæki er vátryggt í öðru EES- eða EFTA-ríki. Þetta á líka við um tjónþola sem búsettir er í öðru EES- eða EFTA-ríki og verða fyrir tjóni af völdum ökutækja sem vátryggð eru hér á landi. Greiðsla bóta af hendi tjónsuppgjörsaðila er háð nánari skilyrðum, m.a. að tjónþoli hafi krafið viðkomandi vátryggingafélag um bætur fyrst. Tekið skal fram að ákvæði frv. varða hvorki reglur alþjóðlegs einkamálaréttar né réttarfars um lagaskil og varnarþing. Upplýsingamiðstöð á að aðstoða tjónþola við að afla upplýsinga um vélknúið ökutæki og vátryggingu þess í nánar tilgreindum tilvikum. Er gert ráð fyrir því að dómsmrh. setji nánari reglur um þessa starfsemi og skyldu vátryggingafélaga til að láta miðstöðinni í té uppýsingar. Í þessu sambandi er vert að hafa í huga að söfnun upplýsinga er háð skilyrðum laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, sem ég flyt ásamt hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur, Jóhanni Ársælssyni, Ástu R. Jóhannesdóttur og Össuri Skarphéðinssyni. Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á því ákvæði almannatryggingalaga sem kveður á um hækkun bóta, greiðslna og fjárhæða samkvæmt lögunum. Frumvarpsgreinin er í þá veru, herra forseti, að lagt er til að bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 59. gr. almannatryggingalaga og fjárhæðir skv. 17. gr. sömu laga, skuli breytast ársfjórðungslega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal fylgja launavísitölu. Þó skulu bætur, greiðslur og fjárhæðir hækka í samræmi við verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs ef slík viðmiðun leiðir til hærri bóta. Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu að þetta frv. er flutt. Á undanförnum árum hafa bætur almannatrygginga dregist verulega aftur úr öllu launaviðmiði í þjóðfélaginu og ríkisstjórnin, sem hefur samkvæmt lögum vald til að hækka bætur og ákvarða í fjárlögum hverju sinni, hefur ávallt miðað við þá tryggingu sem lægst hefur gefið bótaþegum hverju sinni. Nú er gert er ráð fyrir að bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 59. gr. og 17. gr. almannatryggingalaga, séu endurskoðaðar árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni og breytt í samvæmi við þróun launa en hækki þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Í töflu sem fylgir þessu frv. kemur fram neysluvísitala og launavísitala fyrir árin 1998--2001. Þessi tafla sýnir ljóslega að neysluvísitalan hefur öll þessi ár verið mun lægri en launavísitalan. Það var einkum á árinu 1998 að neysluvísitalan var 1,7 meðan launavísitalan var 9,4. Þó að dregið hafi saman með þessum vísitölum frá 1999 þá munar verulegu á því sem launavísitalan hefði gefið lífeyrisþegum í hærri greiðslur eða bætur ef miðað hefði verið við hana. Það hefur reyndar, herra forseti, verið krafa bæði Öryrkjabandalagsins og Landssambands aldraðra að lögfest yrði að bætur almannatrygginga yrðu miðaðar við launavísitölu. Reyndar var það ein aðalkrafa Öryrkjabandalagsins vegna Evrópuárs fatlaðra að miða bætur almannatrygginga við launavísitölu. Útreikningar Þjóðhagsstofnunar hafa sýnt að t.d. grunnlífeyrir og tekjutrygging hefðu árið 2001 verið rúmum 7 þús. kr. hærri á mánuði, eða rúmum 84 þús. kr. hærri á ári ef útreikningar þessara lífeyrisgreiðslna hefði tekið mið af þeim breytingum sem orðið hafa á launavísitölu á árabilinu 1995--2001. Þannig hafa lífeyrisþegar verið hlunnfarnir um verulegar fjárhæðir á hverju ári með því að miða lífeyrisgreiðslur þeirra ekki við launavísitölu. Það er einnig ástæða til að geta þess að ég spurði hæstv. félmrh. um þau viðmið sem notuð hefðu verið varðandi hækkun á atvinnuleysisbótum. Hefði verið miðað við launavísitölu, eins og eðlilegt er að gera, hefðu atvinnuleysisbætur verið 15 þús. kr. hærri á mánuði en þær eru í dag. Þannig hefðu atvinnulausir haft um 180 þús. kr. meira á ári ef sú viðmiðun hefði verið notuð sem var í gildi fyrir nokkrum árum. Einnig koma fram mjög athyglisverðar upplýsingar þegar skoðuð er þróun kaupmáttar samanlagðs grunnlífeyris og tekjutryggingar á árunum 1995--2001 og hún borin saman við kaupmátt lágmarkslauna. Samkvæmt útreikningum Þjóðhagsstofnunar kemur í ljós að kaupmáttur lífeyrisgreiðslna hefur aukist um liðlega 11% á árunum 1995--2001 en kaupmáttur lágmarkslauna aftur á móti aukist á sama tímabili um liðlega 42%. Aukning á kaupmætti lágmarkslauna er því 28% umfram aukningu á kaupmætti grunnlífeyris og tekjutryggingar á árabilinu 1995--2001. Það er satt að segja, herra forseti, afar villandi, eins og stjórnvöld hafa reynt að gera þegar þau eru að tala um kaupmátt lífeyris og hvað hann hafi aukist mikið, að taka með í útreikninga um kaupmátt lífeyrisþega, heimilisuppbót og tekjutryggingarauka, sem lítill hluti aldraðra og öryrkja fær. Má t.d. nefna að aðeins 1,3% aldraðra og 9,3% öryrkja, eða 908 öryrkjar, fengu á árinu 2001 tekjutryggingarauka eða fullar bætur almannatrygginga, samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins. Einnig fá einungis milli 16--20% aldraðra og öryrkja heimilisuppbót. Stærstur hluti lífeyrisþega fær því ekki heimilisuppbót eða tekjutryggingarauka. Þar með er verið að taka mið af því sem nokkur hundruð öryrkjar og aldraðir sem mest hafa úr almannatryggingakerfinu fá þegar talað er um kaupmátt þessa hóps af hálfu stjórnvalda. Slíkur málflutningur er afar villandi vegna þess að hópinn telur sennilega í heild yfir 30 þús. manns og hér er einungis verið að taka mið af því sem örlítill hluti þessa hóps fær eða hefur fengið að því er varðar kaupmáttaraukningu. Stjórnvöld hafa valið þá leið að fylgja vísitölu neysluverðs í stað þess að fylgja þróun launa með þeim afleiðingum sem ég hef lýst. Hér er lagt til að launavísitölu verði fylgt og að framangreindar breytingar komi til framkvæmda ársfjórðungslega í stað þess að slíkt gerist árlega enda vísitölur reiknaðar út mánaðarlega. Það kæmi því miklu betur út fyrir lífeyrisþega ef breytingar á lauanvísitölu yrðu lagðar til grundvallar ársfjórðungslega í staðinn fyrir að reikna hækkun á bótunum á árs fresti. Ég tel að bið eftir hækkunum og uppfærslu í allt að 12 mánuði eins og nú er verði að teljast óeðlileg leið og óréttlát. Ég vil vitna til þess, herra forseti, að Landssamband eldri borgara hefur lagt áherslu á að þessu verði breytt og gerði það með ályktun um kjaramál á landsfundi sambandsins fyrir nokkrum árum, árið 1999. Þetta er því búið að vera baráttumál mjög lengi hjá þessum hópi. En í ályktuninni er lýst nauðsyn þess að hækka grunnlífeyri almannatrygginga án skerðingar tekjutryggingar og í kjölfarið verði breytingar á upphæðum grunnlífeyris almannatrygginga og annarra bótaflokka látnar fylgja breytingum á launavísitölu Hagstofunnar eins og ég hef hér greint frá. Herra forseti. Þetta frv. hefur verið flutt nokkrum sinnum áður, fyrst á 125. löggjafarþingi og málið hefur farið til umsagnar fjölda aðila. Flestar umsagnir eru afar jákvæðar frá Öryrkjabandalaginu, aðgerðarhópi aldraðra, Sjálfsbjörgu -- landssambandi fatlaðra, Landssambandi eldri borgara, Alþýðusambandi Íslands, Þroskahjálp og Félagi eldri borgara. Enginn umsagnaraðili mælti gegn frv., en það var m.a. einnig sent til fjmrn., heilbr.- og trmrn. og Tryggingastofnunar ríkisins. Það er því ástæða til, herra forseti, að ætla að nú þegar frv. er lagt fram á nýjan leik geti skapast víðtæk sátt um það og um nauðsyn þess að kjör þessa hóps verði leiðrétt og bætt, enda liggur skýrt fyrir að aldraðir og öryrkjar hafa ekki fengið réttmætan hlut í aukningu þjóðartekna á umliðnum árum. Það er alveg ljóst að þó að kjör þessa hóps hafi lítillega verið lagfærð fyrir tilstuðlan Landssambands eldri borgara nú í nóvembermánuði ef ég man rétt, þá er einungis verið að skila litlum hluta aftur af því sem tekið hefur verið af þeim hópi á umliðnum árum með því að miða ekki við launavísitölu. Það alvarlega í þessu öllu saman er þá, herra forseti, þegar ríkisstjórnin státar sig af því að hafa verið að rétta lítillega hlut aldraðra og öryrkja, herra forseti, þá er það tekið umsvifalaust aftur að verulegu leyti með því að sá hópur er látinn greiða skatt af þessum litlu tekjum sem hann fær í sinn vasa. Það er einmitt það sem við í Samfylkingunni höfum verið að mótmæla og leggja fram tillögur um að menn skoði það af fyllstu alvöru og setjist yfir það viðfangsefni að finna leiðir til þess að vera ekki að skattleggja lágtekjuhópana í þjóðfélaginu sem hafa sér til framfærslu einungis 90.000 kr. sem er langt frá því að duga fyrir brýnustu framfærslu. Herra forseti. Sú leið sem við leggjum til miðar að því að rétta hlut aldraðra og öryrkja í þjóðfélaginu og verður að vænta þess, herra forseti, að menn skoði þetta mál jákvætt, ekki síst með tilliti til þeirra umsagna sem fram hafa komið að þær áherslur sem Öryrkjabandalagið og Landssamband aldraðra leggja á það að hlutur þeirra skjólstæðinga sé ekki fyrir borð borinn í þjóðfélaginu og þeir hópar sitji við sama borð og aðrir þegar verið er að færa hópum í þjóðfélaginu eilitlar kjarabætur. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um könnun á umfangi fátæktar sem ég flyt ásamt hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni, Guðrúnu Ögmundsdóttur og Karli V. Matthíassyni. Tillagan felur í sér að félmrh. láti fara fram úttekt á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar á Íslandi, bæði félagslegum og fjárhagslegum, með það að markmiði að leggja fram tillögur um úrbætur sem treysti öryggisnet velferðarkerfisins. Til að ná því markmiði verði lágmarksframfærslukostnaður eftir fjölskyldugerð skilgreindur og gerðar tillögur til úrbóta sem miði við að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum. Úttektin verði unnin í nánu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Niðurstöður ásamt tillögum um aðgerðir til úrbóta verði lagðar fyrir Alþingi á haustþingi 2003. Herra forseti. Á undanförnum mánuðum og missirum hafa komið fram upplýsingar sem staðfesta mikla aukningu á fjölda fátækra og þeirra sem glíma við mikla fjárhagserfiðleika. Mæðrastyrksnefnd hefur upplýst að fjöldi þeirra sem leita sér aðstoðar og matargjafar var 40% meiri á síðasta ári en á árinu 2001. Fram hefur komið hjá Félagsþjónustunni í Reykjavík að auka þurfti fjármagn vegna fjárhagsaðstoðar um 150 millj. á síðasta ári og að fjárhagsaðstoð hjá Félagsþjónustunni í Reykjavík jókst um 48% milli áranna 2001 og 2002. Ljóst er að þessar tölur sýna okkur að meðan ríkisstjórnin hefur verið að skerða eðlilegar bætur til þeirra sem síst skyldi, þ.e. öryrkja og atvinnulausra og aldraðra, þá sýna þessar tölur um aukningu á fjárhagsaðstoð t.d. hjá Reykjavíkurborg, að ríkisvaldið er að velta þessum vanda yfir á sveitarfélögin, vegna þess að það segir sig sjálft að þegar að kreppir hjá þessum hópum og staða þeirra verður verri, m.a. vegna þess að þeir hópar hafa ekki fengið það sem þeim ber af því góðæri sem við höfum búið við á undanförnum árum, þá neyðist þetta fólk til þess að leita sér að aukinni fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélögum. Það er auðvitað illa komið fyrir einni ríkustu þjóð heims þegar fátækt og oft fullvinnandi fólk þarf í vaxandi mæli að sækja sér matargjafir til líknarsamtaka til að svelta ekki. Það er einmitt það sem við höfum verið að sjá á umliðnum árum. Og það sem lesa má í ágætri úttekt, samantekt Morgunblaðsins sem birtist í síðasta sunnudagsblaði, er að vinnandi fólk þarf í auknum mæli að leita sér aðstoðar. Í hópi fátækra er fjöldi öryrkja og aldraðra, einstæðir foreldrar, einstæðingar og barnmargar fátækar fjölskyldur. Mæðrastyrksnefnd stendur fyrir vikulegum úthlutunum á matargjöfum þar sem húsið fyllist af fólki sem nær ekki endum saman og á ekki fyrir brýnustu nauðþurftum út mánuðinn. Það er alveg ljóst, herra forseti, að þangað fer fólk ekki fyrr en í algjörri neyð. Einnig hefur komið fram, herra forseti, að stöðugt fjölgi í þeim hópi fólks sem hefur ekki efni á að leita til læknis eða leysa út lyfin sín. M.a. sagði formaður Eflingar ekki fyrir margt löngu að það væri orðið áberandi að læknar vísi fólki til sérfræðinga eða í rannsóknir, en það skili sér ekki þangað. Svo langt hefur verið gengið að fólk sem ekki á fyrir lyfjum né mat eins og mörgum þeirra sem lifa þurfa af lífeyri almannatrygginga eða sambærilegum tekjum, er gert að greiða skatt til samfélagsins sem samsvarar mánaðarlífeyrisgreiðslum þeirra. Þetta eru lýsandi dæmi um hvernig þjóðfélagið bregst skyldum sínum við fátækt fólk og hvernig öryggiskerfið í velferðarmálum Íslendinga er brostið. Ekki síst sýnir þetta þó hvernig ráðamenn fótumtroða stjórnarskrárbundinn rétt þeirra til aðstoðar sem höllum fæti standa. Herra forseti. Þrátt fyrir að þessi mál hafi ítrekað verið rædd á hv. Alþingi, þrátt fyrir að leitað hafi verið eftir utandagskrárumræðum um málið, m.a. við hæstv. forsrh. vegna þess að málið snertir mörg ráðuneytið, þá hefur hæstv. ráðherra neitað slíkum utandagskrárumræðum. Umræða utan dagskrár var þó um málið í nóvembermánuði sl. við félmrh. um stöðu lágtekjufólks og hæstv. ráðherra neitaði því þá að fara með málið fyrir ríkisstjórnina þegar ég spurði hann um það, en sagði að ef í ljós kæmi að sár fátækt mundi aukast marktækt og fjölskyldur og einstaklingar líða skort, yrði það að sjálfsögðu rætt í ríkisstjórn og leitað leiða til úrbóta. Herra forseti. Það kom einmitt fram í Morgunblaðinu í gær að málið hefur greinilega verið rætt í ríkisstjórninni og ráðherranefnd fjögurra ráðuneyta er að ræða þessi mál. Herra forseti. Loksins kom að því eftir að við höfðum ítrekað hamrað á því á þinginu og ekki bara hér innan dyra, heldur hefur fólk sem vinnur við þessi mál marghamrað á því, fjölmiðlar verið mjög ötulir við að upplýsa um vaxandi fátækt í þjóðfélaginu, að ríkisstjórnin gat ekki lengur barið höfðinu við steininn og hefur viðurkennt að fátækt hafi farið vaxandi í þjóðfélaginu og málið sé komið í þá stöðu að ástæða sé til að skipa ráðherranefnd í málið. Og það er einmitt það sem kemur fram í þessari ágætu úttekt í Morgunblaðinu, að þær leiðir sem menn benda á að þurfi að fara í þessum málum, eru nákvæmlega þær leiðir sem við í Samfylkingunni höfum verið að leggja til, m.a. með þeirri tillögu sem ég mæli fyrir, um að menn fari í það að skilgreina þennan vanda, orsakir og afleiðingar fátæktar, bæði félagslegar og fjárhagslegar og komi með úrbætur sem treysti öryggisnet velferðarkerfisins. Það ætti auðvitað að styðja málstað ríkisstjórnarinnar ef hún ætlar að fara að taka á þessu máli, að Alþingi álykti í þessum málum, þannig að ríkisstjórnin komist nú ekki upp með að leggja þessi mál ofan í skúffuna. Það er auðvitað nauðsynlegt að fá það líka fram eins og var reynt hér í óundirbúnum fyrirspurnum í dag, hvort ríkisstjórnin ætli að gera eitthvað raunhæft í málunum áður en þing fer heim, eða hvort þetta sé bara einhver sýndarmennska hjá ríkisstjórninni, að hún geti ekki lengur undan því vikist að skoða málið a.m.k. af því að kosningar eru í nánd. Herra forseti. Lesa má út úr þeirri úttekt sem er í Morgunblaðinu í dag, og er þá stuðst við eldri mælingar eða rannsóknir á fátækt frá árinu 1997--1998, að það séu um 19.000 manns á Íslandi sem búi við fátækt. Og það er athyglisvert ef maður skoðar norrænan samanburð í þessu máli að stærsti hópurinn sem býr við fátækt af norrænu þjóðunum er á Íslandi. Mælingin 1997--1998 sýndi að um 6,8% búa við fátæktarmörk á Íslandi, í Danmörku eru það 5,3%, í Finnlandi 4,1%, í Noregi 3,5% og í Svíþjóð 4,9%. Herra forseti. Það er líka athyglisvert að félmrn. hefur raunverulega skilgreint hvað er fátækt, vegna þess að það er misvísandi hvaða merkingu menn leggja í orðið ,,fátækt``, að í leiðbeiningum félmrn. frá því í nóvember 1996 kemur fram hvaða þættir eru álitnir nauðsynlegir einstaklingum til þess að framfleyta sér. Þar segir, herra forseti, að allir eigi að geta keypt sér fæði, klæði, hreinlætis- og snyrtivörur, heimilisbúnað, lyf og læknishjálp. Þeir eiga að geta greitt afnotagjald af síma og ríkisútvarpi, hita og rafmagn, dagvistarkostnað fyrir eitt barn, húsaleigu eða eðlilegan húsnæðiskostnað og staðið undir kostnaði af rekstri bifreiðar. Félagsfræðingur sem kannaði þennan þátt og hvað vantaði þá upp á hjá þeim sem minnst hafa milli handanna til að geta staðið undir því sem félmrn. skilgreinir sem lágmarksframfærslu komst að þeirri niðurstöðu að það vantaði um 40 þús. kr. upp á þær bætur sem hið opinbera ætlaði einstaklingi til að lifa af á mánuði, þ.e. ef fara ætti eftir leiðbeiningum félmrn. Hér er það einnig tíundað sem er mjög athyglisvert og verður að taka á, herra forseti, og það er hvernig við förum með barnabætur hér á landi og hvað þær hafa verið mikið skertar. Þar kemur fram að barnabætur byrja að skerðast þegar foreldri er komið með 53.000 kr. í tekjur á mánuði og samkvæmt því sem hér kemur fram hafa einungis um 11,4% einstæðra foreldra óskertar barnabætur og um 3,3% hjóna og sambúðarfólks. Með öðrum orðum: Þetta eru ekki barnabætur heldur eru þetta láglaunabætur einhvers konar. En það er verra, herra forseti, eins og hér er haldið fram í þessari úttekt, að þar er sagt að það sé vaxandi einkenni á velferðarkerfinu að stjórnvöld bæta í það á eina hlið en taka út á hina, alveg eins og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, því barnabætur sem fólk fær skerða fjárhagsaðstoðina og síðan er það skattlagning á þessa lágtekjuhópa. Það er reyndar líka mjög athyglisvert sem hér kemur fram um atvinnuleysisbæturnar, en þeir sem þær fá eru þeir sem minnst hafa á milli handanna. Atvinnuleysisbætur eru kannski einhvers staðar um 75.000 kr. eða u.þ.b. Margir á atvinnuleysisbótum hafa minna á milli handanna en þeir sem fá örorkubætur og þeir þurfa að borga sín lyf sjálfir og fá engin afsláttarkort eins og öryrkjar. Þessu þarf að breyta þannig að þegar fólk er á atvinnuleysisbótum þá sé því gert kleift að leysa út sín lyf og auðvitað eiga þeir sem eru á atvinnuleysisbótum að fá afsláttarkort eins og aðrir sem hafa lág laun. Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka. Ég vil hvetja þingmenn til að fara yfir þessa úttekt sem gerð var í Morgunblaðinu. Hún er mjög athyglisverð og staðfestir allt það sem við höfum verið að segja um þessi mál á undanförnum mánuðum og missirum og hve brýnt er orðið að taka á þessum málum. Það er ástæða til að nefna það hér, herra forseti, að fyrir liggur norræn úttekt sem sýnir að útgjöld til félags- og heilbrigðismála, t.d. aldraðra og öryrkja, eru miklu lægri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum og sama gildir um útgjöld vegna barna og barnafjölskyldna. Það sýnir okkur að velferðarkerfið hér er ekkert að sliga þjóðarbúið þrátt fyrir að á það sé oft bent þegar menn eru að leita leiða til sparnaðar. Ég held nefnilega að það sé alveg hárrétt sem stendur í þessari úttekt Morgunblaðsins að það eru komnir brestir og brotalamir í velferðarkerfið og það þjónar ekki þeim sem það ætti helst að þjóna, þ.e. þeim sem búa við lægstu tekjurnar. Herra forseti. Ég held að ekki leiki nokkur vafi á því að langstærsti hluti þjóðarinnar vill að hér sé stjórnað af meiri réttsýni og jöfnuði en því miður hefur stjórn ráðamanna á undanförnum árum einkennst af því að samhjálp og réttsýni er á undanhaldi. Það er örugglega þvert á vilja þjóðarinnar. Ég tel því að það sé forgangsverkefni í þjóðfélaginu að treysta á nýjan leik öryggisnet velferðarkerfisins þannig að hægt sé að losa fólk úr fjötrum fátæktar sem verður sífellt meira sýnileg í þjóðfélaginu. Á þessum málum verður því að taka, herra forseti. Þessi tillaga sem hér er flutt er viðleitni til þess að við förum nú í þetta verkefni og skilgreinum þennan vanda og komum með tillögur til úrbóta. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Herra forseti. Hér er verið að ræða till. til þál. um könnun á umfangi fátæktar á Íslandi. Þessi þáltill. er borin fram af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Guðmundi Árna Stefánssyni, Guðrúnu Ögmundsdóttur og þeim sem hér stendur. Það er mjög brýnt að gera gangskör að því að viðurkenna að fátækt sé á Íslandi. Reyndar er það nú ljóst að fátækt er í hverju einasta landi sem til er. Það hefur nú verið sagt hér í þingsölum og reyndar hljóðar gömul setning svona: Fátæka hafið þér jafnan hjá yður. Það eru orð að sönnu. Við höfum alltaf fátæka í kringum okkur. Barátta mannsins í gegnum aldirnar, alveg frá því að hann varð til, hefur snúist að miklu leyti um að búa ekki við fátækt og þrengingar. Maðurinn er sífellt að reyna að skapa sér góð skilyrði, sérstaklega fyrir börnin sín og þá sem næst honum standa. Það er nú þannig, herra forseti, að fólkið sem stendur manninum næst er náttúrlega það sem einhvern veginn hrærir hann til þess að reyna að styðja við sína. Við erum hér að tala um fátækt á Íslandi. Hún er fyrir hendi. Eins og ég sagði áðan þá er ljóst að fátækt er í öllum löndum. En hversu mikil á fátæktin að vera? Það hlýtur að vera hlutverk okkar sem búum í þessu landi að reyna að koma því þannig fyrir að sem allra minnst fátækt sé í landinu. Þess vegna er þessi þáltill. fram komin. Við flutningsmenn tillögunnar höfum orðið vör við að fólk hefur meira samband við þingmenn --- ég hugsa að það eigi við um þingmenn fleiri flokka en Samfylkingarinnar --- og er að bera sig upp vegna vandræða sem það hefur lent í vegna fátæktar. Það er mjög í þeim anda 1. flm. tillögunnar, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að leggja fram þetta mál, koma fyrst með það og bera það upp, því hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur verið mikill málsvari þeirra sem eiga undir högg að sækja í samfélaginu og á hv. þm. þakkir skildar fyrir það. Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort einhver tengsl séu á milli aukningar fátæktar á Íslandi og þess að ríkidæmi vex hjá öðrum hópum í landinu. Er samhengi á milli þess, herra forseti, að ákveðnir hópar virðast verða ríkari og ríkari á meðan aðrir verða fátækari og fátækari? Tengist það eitthvað auðlindum þjóðarinnar, fiskstofnunum, þegar kannski fáeinir aðilar eru orðnir eigendur fiskstofnanna að þeirra hyggju? Er samhengi þarna á milli? Við vitum hvernig mörg ríki veraldarinnar eru uppbyggð þar sem mikil fátækt er. Einkennið er að auðlindirnar eru í mjög fárra höndum og mjög fáir ráða yfir auðlindunum. Þeir stjórna og eru jafnvel harðstjórar en fólkið sem lifir í þessum löndum býr jafnvel við sult og seyru og örbirgð. Þetta þurfum við að koma í veg fyrir að gerist í okkar landi. Við þurfum að vera vakandi fyrir þessu. Ég vona að þessi þáltill. hafi haft þau áhrif sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi hér áðan, þ.e. að ráðamenn þjóðarinnar, hæstv. ríkisstjórn er farin að hlusta á þessar raddir um að fátækt sé að aukast í landinu. Hvers vegna er fátæktin? Og líka: Hvað getum við gert til þess að útrýma fátæktinni? Það hlýtur að vera vilji allra landsmanna, íslensku þjóðarinnar, að útrýma fátækt í landinu og að spyrna við fótum fari hún vaxandi. Þetta er náttúrlega alveg deginum ljósara, herra forseti. Við sjáum að 2.980 manns sóttu um hjálp hjá Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar árið 2001 en svo núna á síðasta ári er þessi fjöldi kominn upp í 3.580. Hér er því um töluverða aukningu að ræða. Við þurfum að hyggja að þessu vegna þess að við náttúrlega viljum ekki að hér sé fátækt. Það er ein öld síðan mjög margir fátækir voru á Íslandi. Við getum séð í kirkjubókum hvernig fólk hrundi niður þegar heilbrigðiskerfið var ekki eins gott og það er í dag. Já, jafnvel fátækt orsakaði það. Fólk þurfti að geta náð í lækni eða hafa aðgang að læknum o.s.frv. Um þetta þurfum við að hugsa. Þó að okkur hafi tekist á ákveðnum tíma í sögu okkar að yfirvinna mikla fátækt og skapa á Íslandi eitt besta og mesta velferðarríki veraldarinnar þar sem meðalaldurinn er mjög hár og barnadauði mjög lágur þá þurfum við náttúrlega að halda vöku okkar. Þegar við sjáum það líka að velferðarkerfið, sem er svo gott að allir hafa haft það nokkuð gott, það er að breytast þá þurfum við að taka á málinu. Þessar tölur sem við sjáum hjá Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar svo ég nefni þær aftur sem dæmi, vekja ugg og líka sá mikli fjöldi manna sem leitar núna stöðugt til hjálparstofnana og annarra aðila eftir stuðningi og hjálp. Þegar þetta fer vaxandi þá verðum við að fara að gá að okkur og hugsa um það hvort þjóðarauðnum sé misskipt, hvort meinið liggi ekki þar og um hvað við eigum að gera, hvort við þurfum þá ekki að fara að breyta skattkerfinu eða nota önnur meðul sem kannski eru nauðsynleg, herra forseti, til þess að vinda ofan af því sem slæmt er.

Herra forseti. Ég kem í pontu til þess að lýsa yfir stuðningi okkar í Frjálslynda flokknum við þessa tillögu til þingsályktunar sem hér er flutt af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleirum úr Samfylkingunni. Við höfum tekið þá stefnu í Frjálslynda flokknum að styðja þau mál sem við teljum til velferðar horfa hvaðan sem þau koma, hvaða flokkur flytur þau svo á þingi. Í samræmi við þá stefnu okkar fylgjum við eindregið þessu máli. Við teljum hér sé hreyft afar þörfu máli um umfang fátæktar hér á landi. Svo virðist sem fátækt hafi farið vaxandi í þjóðfélaginu á síðustu missirum þrátt fyrir að líka megi finna því stað að margir hafi hagnast gífurlega á sömu þrem, fjórum árunum sem menn líta nú gjarnan til. Herra forseti. Svo virðist sem misskipting fari vaxandi í okkar annars ágæta þjóðfélagi. Mér finnst auðvitað óásættanlegt að málin þróist þannig að sífellt fleiri hafi ekki nægjanlega framfærslu en jafnframt hafi sífellt fleiri í þjóðfélagi okkar tekjur langt umfram það sem áður hefur þekkst. Það er ekki nóg með að menn hafi stórar og miklar tekjur á starfstíma sínum heldur virðist líka ætla að verða til sérstakur hópur manna sem fær alveg sérstaka meðferð í eftirlaunum sínum í svokölluðum starfslokasamningum sem nema tugum ef ekki hundruðum milljónum króna. Þetta misvægi sem er að myndast í þjóðfélagi okkar, herra forseti, er að mínu viti blettur á íslenskri þjóðfélagsgerð. Mér finnst þessi þróun okkur til vansa. Þess vegna tek ég heils hugar undir það, herra forseti, að fram fari könnun á umfangi fátæktar hér á landi. Ég er því fylgjandi að kostnaður við framfærslu fjölskyldu, einstaklings eða annarra sem hafa lágur tekjur eða atvinnulausra verði kannaður. Taka verður upp þá stefnumótun í þjóðfélaginu að þeir sem búa við lökust kjör hafi það þó eigi verra en svo að þeir geti komist eðlilega af. Það verður að forðast þá þróun í þjóðfélagi okkar að sífellt fleiri þurfi að leita á náðir hjálparstofnana eftir framfærslu fyrir sig og sína, ekki síst svo þeir geti tekið þátt í þeim hátíðahöldum sem sjálfsögð teljast í þjóðfélagi okkar og sjálfsögð réttindi hvers og eins, t.d. jól, páskar og fleiri hátíðir sem yfirleitt teljast fjölskylduhátíðir. Eins og fram kemur í greinargerðinni segir í nýlegri könnun verkalýðsfélaga að 30% aðspurðra töldu fjárhagsstöðu sína lakari nú en á síðustu þremur, fjórum árum, og að það megi m.a. rekja til verðhækkana á vöru og þjónustu. Ég tel að efni það sem hér er lagt upp í tillögunni, um að Alþingi álykti að fela félagsmálaráðherra að láta fara fram úttekt á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar á Íslandi, bæði félagslegum og fjárhagslegum, með það að markmiði að leggja fram tillögur um úrbætur sem treysti öryggisnet velferðarkerfisins, eigi fyllsta rétt á sér eins og málin hafa þróast í þjóðfélagi okkar. Það eru greinilegar vísbendingar um að afkoma fólks sé verri en áður var. Fleiri leita sér aðstoðar og fólk er ekki að fara í þær gönguferðir að gamni sínu. Það er í raun og veru furðulegt að menn geti látið þá skoðun í ljós að þeir telji að menn fari í þessar gönguferðir til þess að ná sér í framfærslu frá hjálparstofnunum eingöngu til þess að auka enn á tekjur sínar. Fólk gerir þetta af hreinni þörf. Ég tel engar líkur á að fólk sé að sækjast eftir þessari aðstoð nema það eigi beinlínis brýnt erindi þangað og þurfi nauðsynlega á því að halda. Í þessum hópi eru auðvitað öryrkjar og aldraðir, einstæðir foreldrar, atvinnulausir og einnig barnmargar fjölskyldur. Við þurfum því að taka á þessu máli, þetta er að fara á verri veg í þjóðfélagi okkar. Það er brýnt að vinna gegn þessari þróun. Um það hljóta allir að geta verið sammála. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég hef vaxandi áhyggjur af misvægi í þjóðfélagi okkar, því misvægi að tiltölulega fáir verði ofurríkir en á móti eru margir undir afkomumörkum hvað varðar tekjur og velferð fjölskyldunnar. Síðan bitnar það auðvitað á börnum þeirra. Það er auðvitað sárast þegar menn sjá að þeir eiga ekki möguleika á að veita börnum sínum það sem þeir telja eðlilegt og sjálfsagt. Ég tek því fyrir hönd flokks míns heils hugar undir þessa tillögu og tel að hér sé hreyft afar þörfu máli.

Herra forseti. Við ræðum hér till. til þál. um könnun á umfangi fátæktar. Ég vil byrja á að þakka hv. 1. flm., Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir að reifa þetta mál. Það er ljóst að velferðarkerfið sem við búum við hefur ýmsar gloppur. Ég tel það markmið okkar að gera það skilvirkt þannig að á því séu ekki göt og ekki heldur um að ræða tvítryggingu. Það er líka til að það sé oftrygging í kerfinu. Það er hins vegar ljóst að gott og skilvirkt velferðarkerfi byggir á góðu og skilvirku atvinnulífi. Að því hafa ríkisstjórnir Sjálfstfl. stuðlað undanfarin ár enda er atvinnulífið mjög blómlegt, skilar góðum arði og getur greitt mjög há laun sem hafa farið síhækkandi þannig að tekið er eftir í alþjóðlegum samanburði. Við þurfum jafnframt að gæta þess að þegar við byggjum upp velferðarkerfi, sem að sjálfsögðu er greitt með sköttum eða iðgjöldum, sé ekki lagt of mikið á, hvorki á fyrirtæki né einstaklinga, þannig að viljinn til að starfa og vinna sé ekki drepinn niður. Ef við lítum á bótakerfið frá árinu 1995 þá hafa almennar bætur Tryggingastofnunar hækkað meira en lægstu laun. Lægstu laun hafa sem betur fer hækkað meira en laun almennt. Það tókst með mikilli sátt aðila vinnumarkaðarins að hækka lægstu laun sem voru skammarlega lág þegar ég kom á þing 1995, þá voru þau 42 þús. kr. á mánuði. Nú eru þau komin vel yfir 90 þús. kr. og er það vel. Lægstu launin hafa hækkað meira en meðallaunin, miklu meira, og meðallaunin hafa hækkað umtalsvert umfram verðlag. Kaupmáttur almennings hefur þannig hækkað mjög mikið á undanförnum árum og kaupmáttur bótaþega sömuleiðis, þ.e. þeirra sem eru hjá Tryggingastofnun. Bætur bótaþega sem fá lífeyri úr lífeyrissjóði hafa hins vegar hækkað eins og verðlag. Það er innbyggt í lífeyrissjóðina. Vilji menn breyta því verður líka að breyta verðtryggingu húsbréfa og lána til sjóðfélaga lífeyrissjóðanna sem eru verðtryggð miðað við verðlag en ekki laun. Þá er nú hætt við að hvíni í einhverjum sem þykir verðtryggingin erfið miðað við verðlag, ef þau ætti að verðtryggja miðað við laun. Þessar bætur frá lífeyrissjóðunum, sem er helmingurinn af öllum bótum í landinu, hafa ekki haldið í við hækkun launa eins og bætur Tryggingastofnunar. Þessu má ekki gleyma í umræðunni. Fátæktarskilgreiningin, sem við notum mikið, byggir að hluta á eftirfarandi skilgreiningu: þeir sem hafa minna en helming af meðaltekjum til ráðstöfunar teljast fátækir. Þessi skilgreining er meingölluð að mörgu leyti. Ef öll laun og allar bætur í landinu yrðu tvöfaldaðar án þess að verðlag breyttist, yrðu jafnmargir fátækir og nákvæmlega sama fólkið. Það mundi ekkert breytast við það. Ef allir Íslendingar væru með 10 þús. kr. á mánuði í laun og bætur, hver og einn einasti, þá væri enginn fátækur, samkvæmt þessari skilgreiningu væri enginn fátækur. En ég ætla ekki að bera saman hve lífskjörin yrðu miklu verri. Svo er það líka það að maður sem á feikna eignir en hefur lágar tekjur, telst fátækur ef hann fer undir þessa skilgreiningu. Þetta er gallinn við þessa skilgreiningu. Aðalgallinn við hana er orðið fátækt, orð sem segir: af fáu að taka. Við setjum í sama flokk fólk sem dó úr ófeiti á 18. öld, sem við kölluðum fátækt, og þá sem eru fátækir í dag, vegna þess að þeir geta ekki keypt sér bíl eða að bensínið á bílinn er orðið svo dýrt. Við setjum í sama flokk fólk úti í heimi sem sveltur og fær ekki nóg að borða og fólk hér á landi sem flokkast undir fátækt. Mér finnst brýnt að finna yfir þetta annað orð ef hægt er, eitthvað sem lýsir hlutfallslegri neyslugetu. Að hlutfallsleg neyslugeta sé lág. Menn hafa bent á lækkun barnabóta, sem voru einu sinni miðaðar við laun. Þar sem launin hafa hækkað svona mikið þá eru sífellt færri og færri sem þurfa barnabætur. Alþfl. kom inn með það á sínum tíma að tekjutengja barnabætur. Þær voru jafnframt hækkaðar mjög umtalsvert. Menn hafa gleymt því að það eru hópar manna hér á Íslandi sem hafa lágar tekjur. Það eru sauðfjárbændur. Þeir hafa mjög lágar tekjur. Ég hygg að mjög margir sauðfjárbændur mundu flokkast sem fátækir en þeir leita sér ekki aðstoðar. Ég held að þeir geri það ekki. Svo hafa menn bent á hjálparstofannir sem fá sívaxandi fjölda umsókna. Þá vil ég benda á að þar er lítið spurt og lítið verið að kynna sér málin. Það getur nánast hver sem er sótt um styrk frá hjálparstofnun. Þó að mörgum séu eflaust þung sporin þangað, eins og hér var nefnt áðan, eru líka einhverjir sem fara þangað vegna þess að þá skortir sjálfsvirðingu. Það sem hér er lagt til og horft á eru eingöngu tekjur. Ég held að það sé mjög rangt, menn finna ekki fátækt með því að leita að lágum tekjum. Ég held að það séu ný fyrirbæri sem við horfumst í augu við sem við verðum að taka með inn í þessa umræðu, hvort sem það er vinsælt eða ekki. Það er t.d. fíkn, áfengisfíkn sem við þekkjum svo sem frá fornu fari og valdið hefur fátækt hjá öllum meðlimum fjölskyldna jafnvel þó að tekjurnar væru miklar, sérstaklega saklausum aðilum sem ekki voru haldnir fíkn. Þ.e. börnum, maka, foreldrum, systkinum o.s.frv., fólki sem átti enga sök á aðstæðum, ef menn tala yfirleitt um sök þegar um fíkn er að ræða. Eiturlyfjafíkn er nýtt fyrirbæri og síðan er spilafíkn, sem er hraðvirkust. Þar tekst mönnum að eyða feiknarlegum tekjum, mörgum milljónum á ári í spilafíkn eins og dæmin sanna. Svo er annað fyrirbæri hér á Íslandi, þ.e. uppáskriftir, séríslenskt fyrirbæri sem við vorum einmitt að greiða atkvæði um hér áður á fundinum. Uppáskriftir valda því að þegar menn verða gjaldþrota þá geta þeir ekki lýst sig gjaldþrota vegna þess að öll ættin fellur með. Þetta er ósiður sem á að leggja af. Þetta veldur fátækt. Fólk situr uppi með miklar skuldir, getur ekki afskrifað þær eins og eðlilegt væri og er fátækt í áratugi við að borga niður skuldirnar. Allir sem tengjast því, börn, systkini o.s.frv. líða fyrir og eru fátæk þó að tekjurnar geti verið mjög myndarlegar. Þær fara allar í að greiða niður skuldir til að afi gamli missi ekki íbúðina sína. Við skulum ekki horfa fram hjá þessu. En það sem kannski er mest um vert er að við sjáum núna, sem var óþekkt þegar ég lærði mín fræði, tryggingafræði, að fólk verður öryrkjar í stórum stíl fyrir fertugt. Það var nánast ekki til en það erum við að sjá í dag. Afleiðingar fíknar eru þær að fólk sem ánetjast eiturlyfjum, kannski 17, 18 ára eða tvítugt, verður því miður oft og tíðum óvinnufært 25 ára og er orðið öryrkjar stuttu síðar. Þetta er nýtt fyrirbæri sem við verðum að bregðast við. Ég sé félagsþjónustu sveitarfélaga sem tæki til að bregðast við þessum vanda.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir til umræðu tillaga frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleirum um könnun á umfangi fátæktar. Ég kem hér í pontu til að lýsa sérstökum stuðningi mínum við þessa tillögu. Eins og margt sem kemur frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur er þetta eitt af best ígrunduðu málum sem hér koma fram. Tillagan fjallar um að Alþingi álykti að fela félagsmálaráðherra að láta fara fram úttekt á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar á Íslandi, bæði félagslegum og fjárhagslegum, með það að markmiði að leggja fram tillögur um úrbætur sem treysti öryggisnet velferðarkerfisins. Til að ná þessu markmiði leggur hv. þm. til að lágmarksframfærslukostnaður eftir fjölskyldugerð verði skilgreindur og gerðar tillögur til úrbóta sem miði að því að enginn hafi sér til framfærslu tekjur undir skilgreindum framfærslumörkum. Þetta eru orð í tíma töluð. Það hefur háð því að við gætum markvisst unnið að því að bæta velferðarkerfið í landinu. Það hefur vantað slíka skilgreiningu sem opinberlega er farið eftir. Að vísu hefur stjórn Íbúðalánasjóðs gengið út frá ákveðnum skilgreiningum í tengslum við að hjálpa fólki með að endurskipuleggja fjárhag sinn en slíkar almennt viðurkenndar skilgreiningar sem byggðar eru á raunhæfum neyslukönnunum eru því miður ekki til staðar. Þetta hefur haft margvíslegar afleiðingar, t.d. núna þegar við vitum að fjöldi atvinnulausra á Íslandi er einhvers staðar á milli 5 og 6 þúsunda eins og staðan er í dag. Eru þar þó ekki allir taldir því að við vitum að fjölmargir eru atvinnulausir sem ekki láta skrá sig af ýmsum ástæðum. Þær bætur sem viðkomandi aðilar fá eru einhvers staðar milli 70 og 80 þús. kr. á mánuði. Það vita allir að af slíku er ekki hægt að lifa, raunar hvorki lifa né deyja. Hafi einstaklingur verið búinn að kaupa sér íbúð og miðað við, eins og reglurnar segja, næstu mánuði áður en íbúðakaupin eru gerð en misst síðan vinnuna á hann ekki möguleika á að halda húsnæðinu. Flestir reyna af öllum mætti og ég þekki dæmi þess að fólk borgi nánast allar sínar tekjur í gegnum greiðsluþjónustu bankanna í afborganir af skuldum og hafi nánast ekkert sér til framfærslu, jafnvel þó að það sé á lágmarkslaunum að ég tali nú ekki um á atvinnuleysisbótum. Ástæðan er sú að tekjugrundvöllur fjölskyldunnar hefur breyst. Það eru ýmis ljón í veginum. Í þessum hópi aldraðra ætlum við að sé fjöldi öryrkja, þó auðvitað ekki allir því að staða þeirra er mjög misjöfn; fjöldi aldraðra, það má sama segja um þá, það eru auðvitað ekki allir aldraðir illa settir; einstæðir foreldrar eru hópur sem stendur afar höllum fæti hér á Íslandi og hefur mjög erfiðlega gengið að fá almennan skilning í þjóðfélaginu sem dugar til þess að það séu gerðar raunhæfar úrbætur til þess að reyna að ná einhvern veginn utan um vandamál þess hóps. Svo eru einnig barnmargar fjölskyldur láglaunafólks sem standa afar illa. Ég minni á að barnabætur á Íslandi, óskertar barnabætur hjóna, eru 117.030 kr. á ári. Með hverju barni umfram eitt eru þær 139.304 kr. en viðbót vegna barna yngri en 7 ára er 34.474. Þetta mundi duga mörgum vel ef við værum í rauninni að tala um þessa upphæð. En hjá hjónum og sambúðarfólki reiknast skerðing vegna tekna af samanlögðum tekjustofni umfram kr. 1.354.727. Við sjáum strax að þegar fólk hefur mjög lágar tekjur, með fjölskyldutekjur rétt rúmlega 100 þús. kr. á mánuði, byrjar skerðingin að tikka, og hún er engin smásmíði. Þetta á líka við um einstæðu foreldrana. Þar byrjar skerðingin strax við 677 þús. kr. tekjur. Sé um að ræða eitt barn skerðast barnabætur um 4% af tekjum umfram þessi mörk. Ef börnin eru tvö skerðast barnabætur um 8% af tekjum umfram þessi mörk og ef börnin eru þrjú eða fleiri um 10% af tekjum umfram þessi mörk. Þetta eru mjög hörð skerðingarskilyrði og það er einkennilegt að við skulum ríghalda í þessa skerðingu jafnvel þó að það blasi við að við erum nánast eina landið innan OECD sem er með slíkar skerðingar af barnabótum. Í flestum löndum er reynt að styðja við barnafjölskyldur, einkum þær. Nú hagar því svo til að það eru ekki síst barnmargar fjölskyldur í hópi hinna tekjulágu. Þar sem t.d. eru mörg börn undir 10 ára aldri á móðirin mjög erfitt með að sinna starfi utan heimilis, getur í rauninni ekki gert það nema skaða fjölskylduna enn meir fjárhagslega. Ég verð að segja að eitt það brýnasta sem mér finnst að þurfi að fylgja í kjölfar þessarar úttektar ---- ég trúi ekki öðru en að þessi þáltill. verði samþykkt og komi til framkvæmda --- sé að gera ráðstafanir til að bæta stöðu barnafólks í landinu. Það fyrsta sem þarf að gera í því sambandi er að afnema þessa tekjutengingu ef hún verður yfirleitt við lýði. Annars þarf að miða við miklu hærri tekjur en nú er gert.

Herra forseti. Við ræðum till. til þál. um könnun á umfangi fátæktar. Það kom fram í máli hv. þm. Péturs Blöndals að fátækt mætti rekja til ýmissa ástæðna, og vita menn það gjörla. Hann nefndi fyrirbærið uppáskriftir, það væri margt fólk sem hefði farið út í að skrifa upp á lán fyrir börn sín, ættingja og vini og síðan væri verið að borga af þessum lánum sem hefðu fallið á ábyrgðarmennina og þeir þyrftu að borga endalaust. Svo hafa aðrir tekið lán sem hafa reynst dýrari, og fyrirtæki sem lánið var tekið út á gekk ekki og fólkið heldur áfram að reyna að borga og borga til þess að einhverjir sem hafa skrifað upp á lánin fái ekki allt í hausinn. Þetta sýnir náttúrlega það að þessi fjármálaheimur hér er ekki í lagi. Það er búið að lána einstaklingum og fyrirtækjum á síðustu árum fleiri milljarða út úr bankakerfinu og kerfið er þannig uppbyggt að þeir einstaklingar sem fá lánin og jafnvel þeir sem reka fyrirtækin þurfa að fá vini og vandamenn til að skrifa upp á svo að lánin fáist. Í staðinn fyrir að þeir sem stýra bönkum og lánastofnunum ræði við viðkomandi aðila og segi bara við hann í fyrstu, ef það er skoðun viðkomandi lánastofnunar: Við lánum ekki út á svona fyrirtæki, þetta er vonlaust, segja þeir: Við skulum lána þér út á þetta en þú verður bara að fá mömmu þína til að skrifa upp á. Þetta eru mjög óeðlilegir viðskiptahættir sem því miður, herra forseti, hafa viðgengist hér, og ég tek undir orð hv. þingmanns um þetta mál. Það er líka rétt sem hv. þm. sagði, fólk sem lendir í óreglu og fer að drekka of mikið af áfengi og taka inn eiturlyf --- auðvitað leiðir slíkt til fátæktar og leiðir hörmungar yfir aðra og fleiri en bara þá sem eru í þessu, líka yfir fjölskyldurnar, börnin, makann, foreldra og jafnvel aðra ættingja. Þetta eru allt hlutir sem koma inn í umræðuna. Svo má náttúrlega víkja talinu, fyrst þetta ber hér á góma, herra forseti, að því að þegar fólk kaupir sér hluti í samfélaginu getur það fengið endalaus lán, keypt sér bíl, borgað ekki krónu í útborgun og hvaðeina. Allt þetta er náttúrlega hvati til þess að fólk leiðist út í skefjalausa neysluhyggju og það náttúrlega skapar fátækt líka. Þessi umræða er algjörlega réttmæt og kemur inn á það hvernig samfélagið elur upp þegnana, foreldrarnir, skólakerfið og allt samfélagið, hvaða andi er í því. Ef hann er svona leiðir það náttúrlega til fátæktar, ekki einungis í peningalegu tilliti heldur líka til andlegrar fátæktar. Þegar fólkið sér gildi sín mest og lífsánægjuna og hamingjuna í vímu og einhverjum hlutum er voðinn vís. Þetta er algjörlega rétt hjá hv. þingmanni og gott hjá henni að vekja athygli á því því að það sem var talað um sérstaklega fyrir 4 árum í sambandi við forvarnir og annað sem átti að fara að vinna að og láta mikinn pening í --- maður hefur ekki séð það í beinum framlögum eða í tilkynningum um að svo og svo mikið fjármagn hafi verið sett í forvarnastarf gegn eiturlyfjum og brennivíni. Síðan kemur náttúrlega að hinu sem má heldur ekki hætta að tala um, hin lágu laun sem eru í samfélaginu. Ef við erum að tala um það fólk sem býr við algera örbirgð og hungurmörk --- við náttúrlega berum ekki saman við fátækt fólk á Íslandi það fólk sem er að deyja úr hungri úti í heimi á þessu agnabliki, eða þorsta, það er í enn verri stöðu en fólk sem býr við lág laun hér á landi. En það segir ekki við okkur að fyrst einhverjir aðrir úti í heimi búi við örbirgð, hungur og annað slíkt megi ekki tala um fátækt hérna. Við náttúrlega hljótum að gera það. Og við vitum vel að það var mjög slæm staða á Íslandi og hefur verið um aldir. Okkur hefur tekist með hugsjón jafnaðarmennsku og félagshyggju og kristinna gilda að byggja hér upp gott land. Við verðum að vernda það og verja. Við hljótum að vilja hafa svoleiðis land. Það er hlutverk ráðamanna samfélagsins að standa að því. Þess vegna kemur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir með þessa þáltill., og við fleiri, til þess að vekja athygli á þessu. Orð hennar hafa ekki síst verið til þess að halda umræðunni vakandi sem hefur líka ýtt við hæstv. ríkisstjórn um að fara að gera eitthvað í málinu eins og fram hefur komið. Það er náttúrlega ánægjulegt. Mig langar til að segja það hér, herra forseti, að menn sem hafa brotið lögin lenda stundum í fangelsi og fá á sig dóma. En hvaða dómar eru verri en gjaldþrotadómar á Íslandi? Menn missa allar eigur sínar og í 10 ár mega þeir ekki hafa ávísanahefti eða neitt. Síðan eru komin sérstök fyrirtæki, herra forseti, sem snúast um að vekja upp þessar kröfur. Svo er til annað fólk sem hefur kannski meitt náunga sína mjög alvarlega á svívirðilegasta hátt og það fær tveggja ára fangelsi eða eitthvað svoleiðis. Þegar sá tími er liðinn er það fólk búið að greiða skuld sína við samfélagið. En þeir sem eru dæmdir gjaldþrota, herra forseti, eru fólk sem þarf að líða og líða árum og jafnvel áratugum saman ef glaðbeittir menn sem vilja hafa atvinnu af því að halda kröfum vakandi fá sínu framgengt. Þetta er mál sem við hljótum að láta til okkar taka á þinginu. Það hlýtur að varða og snerta alla menn sem vilja ekki að samborgarar þeirra líði kvalir og þjáningar af því að þeir fóru á hausinn út af einhverju rugli, annaðhvort sínu eða jafnvel bankakerfisins.

Herra forseti. Ég kem hingað til að taka undir inntak þessarar tillögu. Ég held að það séu full efni til að taka þessa hluti til miklu rækilegri skoðunar á Íslandi en gert hefur verið og gera það skipulegar og með opinberum tilstyrk. Staðreyndin er sú að upplýsingar okkar um fátækt eða raunverulega hagi þeirra sem lakast eru settir byggja í allt of takmörkuðum mæli á viðamiklum rannsóknum og úttektum þar sem menn hafa haft aðstöðu, tíma og peninga til að fara rækilega ofan í saumana á hlutunum. Það er að vísu ákaflega virðingarvert framtak hjá einstaka fræðimönnum og jafnvel fræðistofnunum sem hafa sinnt þessu, fyrst og fremst af eigin áhuga en takmörkuðum efnum sem af sjálfu leiðir. Það má einnig styðjast við ýmsar norrænar kannanir sem að hluta til hafa náð til Íslands, og ýmsar upplýsingar er auðvitað að finna hjá t.d. félagsmálastofnunum og öðrum aðilum sem við þetta sýsla. Ég held að það þurfi enginn, því miður, að fara í grafgötur um að það finnst sár fátækt á Íslandi. Sú fátækt, mæld á hvaða mælikvarða sem er, hvort heldur sem er algildan eða hlutfallslegan, er umtalsverð og hún er til staðar og hún er sár. Á ráðstefnu sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hélt um velferðarsamfélagið fyrir áramótin komu fram afar sláandi og í raun og veru ískyggilegar upplýsingar frá fólki sem þekkir þessa hluti ákaflega vel, t.d. Láru Björnsdóttur, félagsmálastjóra Reykjavíkurborgar, og Pétri Péturssyni, yfirmanni heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri, um raunveruleg mannleg vandamál og raunverulegar aðstæður sem þau og samstarfsmenn þeirra mæta í störfum sínum. Ég held, herra forseti, að því miður sé öryggisnetið í velferðarsamfélaginu okkar of gisið, það er of langt á milli möskva og þar detta ýmsir niður á milli, ekki bara einhverjir sem hafa misst starfsorku eða af öðrum slíkum áföllum, hafa orðið ófærir um að ala önn fyrir sér sjálfir, heldur fjöldinn allur af fólki sem berst harðri baráttu, vinnur fullan vinnudag en býr við það erfiðar félagslegar og efnalegar aðstæður að það nær ekki endum saman. Þetta fólk neyðist í vaxandi mæli til að leita á náðir velferðarsamtaka og stofnana eins og dæmin sanna. Að vísu, herra forseti, áskil ég mér alveg rétt til þess að hafa sjónarmið á því hvernig svona úttekt, ef samþykkt fengist, eða rannsókn sem kannski væri betra að kalla þetta yrði útfærð. Mér finnst dálítið mikið í fang færst að ætla að taka þetta allt í einu samhengi, að gera úttekt á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar á Íslandi, bæði félagslegum og fjárhagslegum. Það er náttúrlega gríðarlega umfangsmikil nálgun á málið. Það má velta því fyrir sér hvort ekki væri betra að reyna að styðjast þarna við fræðilegar nálganir, sambærilegar þeim sem ég veit að hafa t.d. verið notaðar í Noregi og miklar umræður hafa síðan sprottið af í framhaldinu. Þetta er ekki sagt til að gera lítið úr þörfinni fyrir að rannsaka alla þessa þætti. Það kann hins vegar að vera dálítið snúið að ná utan um það allt saman í einni rannsókn. Hún yrði a.m.k. gríðarlega viðamikil. Eins er það með hugtakanotkun hér. Hugtakið ,,fátækt`` kann að fæla marga frá, og hugsanlega --- ég bendi hv. 1. flm. á --- gengi betur að nota hugtak hv. þm. Þuríðar Backman í þáltill. sem hún hefur ítrekað flutt á þingi þar sem talað er um að gera ,,lífskjarakönnun``, ítarlega lífskjarakönnun sem að sjálfsögðu hefur það að meginmarkmiði að draga fram aðstæður þeirra sem þar eru lakast settir því að af hinum þurfum við ekki að hafa sérstakar áhyggjur. Tillaga hv. þm. Þuríðar Backman gengur út á lífskjarakönnun sem jafnframt væri brotin upp eftir landshlutum. Það held ég að væru líka gagnlegar upplýsingar þannig að hvort sem við notumst við hugtök eins og fátækt eða segjum lífskjarakönnun þar sem hagsmunir þeirra lakast settu eru sérstaklega hafðir í huga væri jafnframt gagnlegt, held ég, að skoða mismunandi aðstæður fólks, þar á meðal búsetu. Hér voru sauðfjárbændur nefndir fyrr í umræðunni og ég held að líka gæti verið fróðlegt að sjá hvernig lífskjörin leggja sig eftir stéttum miðað við aldur, samsetningu og annað. Staðreyndin er að Ísland er ekkert sérstaklega fjölskylduvænt samfélag og ég tek undir það sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir sagði áðan, það er auðvitað sérstaklega ástæða til að hafa áhyggjur af hagsmunum barnmargra fjölskyldna, ekki síst þar sem einstætt foreldri eða ein fyrirvinna er til staðar. Ég vil síðan tæpa á því sem hv. þm. Pétur Blöndal nefndi um fátækt. Áður hef ég heyrt svipuð sjónarmið koma fram hjá hv. þingmanni þar sem mér finnst hann nánast hafna því að skoðaðir séu báðir mælikvarðarnir, hlutfallsleg fátækt og algild fátækt. Ég tel alveg jafngilt að skoða þetta hvort tveggja vegna þess að menn búa og deila kjörum með því samfélagi þar sem þeir eru settir. Þó að menn séu ekki sárfátækir á mælikvarða fátækustu Afríkuríkja í algildum skilningi eru þeir sárfátækir við íslenskar aðstæður, t.d. einstæðir foreldrar sem ekki hafa efni á því að veita börnum sínum lágmarkslífsgæði í uppvextinum, verða að neita þeim um það sem jafnaldrar þeirra og skólasystkin fá frá sínum foreldrum, t.d. í formi tómstunda og annarra slíkra hluta. Þetta þekkjum við öll. Það þarf ekki annað en að taka þátt í starfi foreldrafélaga eða íþróttafélaga í landinu til þess að rekast svo gott sem daglega á þetta vandamál. Það eru þúsundir fjölskyldna svo illa settar fjárhagslega að þær ráða ekki við að veita börnum sínum sambærilega hluti að þessu leyti eins og aðrar fjölskyldur. Er það ekki fátækt? Jú, það er fátækt og hún er mjög sár þó að menn svelti ekki heilu hungri í skilningi 18. eða 19. aldar. Við verðum að ræða þessi hluti svona og setja þá í samhengi. Fátæktin í þessum skilningi er ekki síður mælikvarði á það hvort maður getur sjálfur tekið nokkurn veginn fullgildan þátt í sínu samfélagi miðað við þann framfærslukostnað sem þar er. Það er það sem við verðum að horfast í augu við. Það nægir fátæku fólki á Íslandi ekki þegar það er að reyna að komast af og ala upp sín börn að það sé erfiðara fyrir menn að gera það í öðrum heimsálfum. Þannig er það auðvitað ekki. Þess vegna ber að skoða þetta hvort tveggja. Út af fyrir sig er rétt að menn hafi alltaf í huga nákvæmlega hvaða hugtök unnið er með. Eru menn að tala um þessar hlutfallslegu mælingar þar sem menn velja sér viðmiðun og skoða stöðu lakast setta hópsins eða eru menn að tala um algilda mælikvarða þar sem menn eru bara að reyna að reikna það út hvort menn eiga fyrir mat og geta í þeim einfaldasta skilningi dregið fram lífið, eiga fyrir næringu og kannski því að krókna ekki úr kulda sem er hlutskipti margra í velmegunarríkjunum? Staðreyndin er sú að nýkapítalisminn, nýfrjálshyggjan með sínum breytingum í samfélaginu, hefur hvarvetna á byggðu bóli þar sem hún er praktíseruð leitt til vaxandi lífskjaramunar. Fámennur hópur verður enn þá ríkari en fyrr en mikill fjöldi þeirra sem lakast eru settir hefur það verra en áður, jafnvel þó að samfélagið sem heild, þjóðarbúið sem heild, velti meiru.

Herra forseti. Það er ástæða til þess í lok þessarar umræðu að þakka umræðuna sem hér hefur farið fram, þær undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið og ábendingar sem þar hafa komið fram. Það er auðvitað löngu orðið tímabært að ítarleg umræða fari fram um þetta mál á þinginu og ég verð að vona að þessi tillaga fái góða umfjöllun í félmn. sem fær málið til meðferðar. Mér finnst full ástæða til að draga þá ályktun af þeirri umræðu sem hér hefur farið fram að það sé víðtækur stuðningur við það að menn vindi sér í það brýna verkefni að láta fara fram úttekt eða rannsókn á umfangi, orsökum og afleiðingum fátæktar á Íslandi. Hér hafa fulltrúar allra flokka talað nema Framsfl. og ég geri ekki ráð fyrir að Framsfl. muni setja sig upp á móti því máli þannig að ég vænti þess að tillagan hafi mjög víðtækan stuðning. Hv. síðasti ræðumaður taldi að hún væri mjög umfangsmikil, þessi tillaga eða þessi úttekt sem hér á að fara fram, en ég held engu að síður að það sé brýnt að ráðast í verkefnið eins og hér er lagt upp með og að fyrir utan úttektina fari menn í það að skoða orsakir og afleiðingar fátæktar á Íslandi, bæði félagslegar og fjárhagslegar. Þó að efni þessarar tillögu komi í framkvæmd í áföngum er það deginum ljósara í mínum huga að það á og þarf og er nauðsynlegt að fara ofan í félagslegar og fjárhagslegar afleiðingar vegna þess að þær eru margs konar. Af því að hv. þm. nefndi lífskjarakönnun sem er góðra gjalda verð held ég að við verðum að beina sjónum okkar að þessum afmarkaða hópi sem er allt of stór. Það er nokkuð á reiki hvað þessi hópur er stór og hvernig menn vilja skilgreina hann en það er einmitt tilgangur tillögunnar að leiða í ljós hið rétta og sanna í þessu máli. Síðasta könnun sem var gerð gefur raunverulega til kynna að þeir sem búa við fátækt eftir ákveðnum skilgreindum viðmiðunum sem þar var stuðst við geti talið upp undir 20 þús. manns sem er mjög stór hópur. Varðandi félagslegar afleiðingar kom líka síðasti ræðumaður aðeins inn á það að þær geta verið margvíslegar. Við hljótum að beina sjónum okkar nokkuð að börnum í því sambandi, félagslegum aðstæðum barna sem koma frá fátækum heimilum. Það er ljóst að það hefur m.a. mjög hamlandi áhrif á eðlilegan þroska barna þegar þau skynja að möguleikar þeirra til að taka þátt í félagslega uppbyggjandi tómstundastarfi eru miklu minni en jafnaldra þeirra. Rannsóknir hafa þar sýnt að andlegt og líkamlegt heilsufar barna sem koma frá fátækum heimilum er mun verra en annarra barna. Harpa Njálsdóttir sem mikið hefur skoðað þessi mál skrifar einmitt athyglisverða grein í fréttabréf nýlega sem Hjálparstarf kirkjunnar gefur út. Þar vitnar hún til rannsókna þar sem skoðað hefur einmitt verið hvaða áhrif fátækt hefur á börn á Íslandi. Ég held að það sé full ástæða til að vitna til þess sem hún segir, en orðrétt kemur þar fram, með leyfi forseta: ,,Fátæk börn á Íslandi búa við þær aðstæður samkvæmt lágmarksframfærsluviðmiðun að ekki eru til peningar fyrir brýnustu nauðþurftum. Tekjurnar eru svo litlar að það verður að skera niður matarinnkaup, hvað þá annað, sem kemur niður á heilsu barna. Niðurstöður rannsókna hafa leitt í ljós skýr tengsl milli heilsufars barna 2--17 ára hér á landi og félags- og efnahagslegrar stöðu foreldra þeirra og búa þau sem verr eru sett við verra heilsufar. Þetta kemur einnig fram í niðurstöðu rannsóknarinnar ,,Áhrif efnahagslegra aðstæðna á félagslega þátttöku unglinga og líðan``. Bæði andlegt og líkamlegt heilsufar unglinga sem sögðust búa við erfiðan efnahag var marktækt verra en hinna sem bjuggu við betri aðstæður. Börn og unglingar á Íslandi sem fædd eru inn í fátæktaraðstæður eru ekki samkeppnisfær við jafnaldra sína. Þau hafa ekki peninga til að endurnýja eðlilega fatnað sinn. Þau skera sig úr fyrir fátæktar sakir. Þau hafa ekki efni á afþreyingartækjum og félagslegri þátttöku og því sem almennt er viðurkennt og telst eðlilegt í okkar samfélagi. Þau standa stöðugt hjá og koðna niður. Þau fara ekki í sumarfrí, til þess eru ekki ráð, og mörg hver hafa ekki efni á tilboðum um námskeið sem standa til boða, t.d. sumarbúðir, íþróttir, tónlistarnám o.fl.`` Herra forseti. Það er auðvitað mjög alvarlegt þegar fátæktin er farin að hafa þessi áhrif á börnin. Það er svo, herra forseti, að ýmis kostnaður við tómstundastarf í skólum og íþróttum, að ekki sé minnst á tónlistarnám o.fl., hefur vaxið verulega og á því verður að taka. Hvernig á að mæta því að börn sem koma frá fátækum heimilum fái ekki sömu tækifæri þegar þau eru að alast upp, t.d. í gegnum tómstundastarf eins og önnur börn? Því verður að mæta með því að sveitarfélög eða ríki taki með einhverjum hætti þátt. Áhrifin eru auðvitað margvísleg og það sem hefur verið bent á er að þegar félagslegar afleiðingar af þessu eru kannski mjög alvarlegar getur þetta komið fram í útgjöldum í félags- og heilbrigðiskerfinu síðar meir. Það er því ekki verið að spara með því að láta greiða fyrir þá þjónustu sem teljast má til tómstundastarfa eða félagslegra tækifæra sem börn sem eru að vaxa úr grasi geta fengið. Þetta vildi ég nefna því að ég tel mjög brýnt að það sé líka farið í að kanna félagslegar og fjárhagslegar afleiðingar fátæktar á Íslandi. Herra forseti. Það er ástæðulaust að teygja málið mikið lengra. Það er hægt að skoða það og tala um það út frá mörgum hliðum. Kannski hafa húsnæðismálin ekki verið nefnd hér mikið en þau eru stór þáttur í fátækt fólks. Stór hluti af þeim sem fá fjárhagsaðstoð t.d. frá Reykjavíkurborg, mig minnir að um 500 manns séu á biðlistum eftir leiguíbúðum. Þetta er fólk sem býr kannski núna við þær aðstæður að vera ofurselt almenna leigumarkaðnum þar sem stærsti hlutinn, kannski 75--80%, af tekjum þeirra fer í leigu. Þess vegna er það grundvallaratriði að við skoðum líka húsnæðislöggjöfina með tilliti til þess að hún henti fátæku fólki og að við sníðum hana að þeirri staðreynd að ekki geta allir keypt sér húsnæði. Mér finnst löngum brenna við hjá þeim sem hafa haldið um þennan málaflokk á undanförnum árum að líta svo til að það geti flestir, ef ekki allir, keypt sér húsnæði. Kannski er það ein af meginástæðunum sem við munum komast að ef þetta verður skoðað að hækkun á húsnæðiskostnaði og þrenging á leigumarkaðnum á undanförnum árum sé ein af meginskýringum þess að fátækt hefur vaxið hér á landi. Auðvitað eru margir fleiri þættir, það er hátt matvælaverð, endar ná ekki saman og fólk neyðist til þess að taka sér neyslulán í bönkum til þess að geta átt fyrir nauðþurftum út mánuðinn, yfirdráttarlán með háum vöxtum. Allt þetta vindur upp á sig og við þurfum að skoða alla þessa þætti ofan í kjölinn. Hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir fór ágætlega ofan í barnabæturnar, hvernig þær hafa verið skertar á umliðnum árum og eru ekkert orðnar annað en láglaunabætur. Ég býst við að ekkert land sem við berum okkur saman við búi eins illa að barnafólki, t.d. varðandi barnabæturnar, og við hér á Íslandi. Þegar velferðarkerfið er skoðað --- við höfum viljað miða okkur við þetta norræna velferðarkerfi --- er hlutfallslega, bæði miðað við íbúafjölda og landsframleiðslu, langminnstu varið til barnafjölskyldna hér á landi. Samt er fjöldi barna hér hlutfallslega miklu meiri en hjá öðrum norrænum þjóðum. Herra forseti. Ég vænti þess að þeir sem eiga sæti í félmn. sjái til þess að þetta mál fái góða umfjöllun í nefndinni og verði afgreitt hér áður en þingi lýkur eftir nokkrar vikur.

Herra forseti. Við erum hér við lokaumræðu um frv. til laga um Vísinda- og tækniráð. Ég hef gert grein fyrir afstöðu minni og okkar í Frjálslynda flokknum. Reyndar er búið að afgreiða tvö frv. af þremur sem fylgdust að í meðförum þingsins en afgreiðslu frv. um Vísinda- og tækniráð var sem sagt frestað. Ég get í sjálfu sér tekið undir það sjónarmið og vegvísi þessa frv. að efla þurfi vísinda- og tæknirannsóknir og tækniþróun. Það er enginn vafi í mínum huga að framfarir í vísindum og tækni eru og verða okkur enn frekar til mikils ávinnings í framtíðinni. Ef þessi frumvörp stefna til þess sem mér sýnist að geti verið að mörgu leyti tel ég það geta orðið okkur til farsældar. Ég tel að það sé peninganna virði að verja meira fé til þessara mála, efla vísinda- og tæknimenntun og aðstoð við framþróun á þeim sviðum í landinu. Hins vegar felli ég mig illa við þann farveg sem hér er valinn og kemur aðallega fram í 3. gr. frv., að 10 fulltrúar af 18 í Vísinda- og tækniráði skuli annaðhvort vera ráðherraskipaðir beint eða þá starfandi ráðherrar. Auk þess eru síðan tveir ráðherrar til viðbótar heimilir. Þá eru ráðherraskipaðir eða ráðherrarnir sjálfir skv. 3. gr. orðnir 12 af 20, en ella 10 af 18. Það er beinlínis tekið fram í 3. gr. að auk framangreindra fulltrúa sem þar eru upp taldir skuli menntmrh. skipa einn beint, iðnrh. einn, sjútvrh. einn, landbrh. einn, heilbr.- og trmrh. einn og umhvrh. einn. Auk framangreindra skulu síðan eiga sæti í ráðinu forsrh., fjmrh., iðnrh. og menntmrh. sem eiga föst sæti í ráðinu og þar að auki skal forsrh. vera heimilt að kveðja til tvo ráðherra til setu í ráðinu í senn til viðbótar. Forsrh. sjálfur er svo formaður ráðsins. Ráðið er þannig uppsett að annaðhvort eru menn skipaðir beint af ráðherrum sem fulltrúar þeirra, gætu þess vegna verið ráðuneytisstjórar viðkomandi ráðuneyta, eða að ráðherrarnir sjálfir sitja í þessu ráði. Og ég verð að segja eins og er, herra forseti, að þó að ég sé ekki andvígur því að stjórnvöld tengist stefnumótun og skipulagi vísinda og tækni í landinu í gegnum tækniráð finnst mér þessi uppsetning aðfinnsluverð, að það megi beinlínis finna í báðum tilvikunum svo marga ráðherra eða ráðherraskipaða. Hvort sem 18 sitja í ráðinu eða meiri hlutinn er aukinn í því og 20 sitja í ráðinu eru annars vegar 10 pólitískt kjörnir í ráðinu og ráða því þannig eða þá 12 af 20. 10 af 18 eða 12 af 20. Ég get ekki séð annað, herra forseti, en að málið sé þannig vaxið að stjórnvöld séu beint með völdin í þessu ráði til þess að forgangsraða handvirkt í því sem þau vilja forgangsraða. Stjórnvöld sitja þarna beint við fundarborð og fjalla um verkefni, fjalla um áherslur fyrir vísindasamfélagið og geta stýrt því pólitískt. Þeir hafa meiri hluta í ráðinu hvernig sem á það er litið. Mér finnst þetta fyrir minn smekk of mikil pólitísk miðstýring. Þetta er eins konar ráðstjórnarfyrirkomulag, svipað og þekktist í gamla austrinu þar sem allir í Dúmunni sátu í ákveðnum ráðum og réðu nánast öllu sem þeir vildu ráða. Mér finnst ekki mikil framför hjá ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. að koma þessu fyrir með þessum forna hætti sem fannst í hinu gamla sovétskipulagi. Ég get stutt það að hér verði ákveðin framþróun í vísindum og tækni og er tilbúinn að leggja því lið að í það verði settir meiri fjármunir en við höfum kannski gert á undanförnum árum en ég tel óráð að gera það með þessu fyrirkomulagi þar sem verkunum verður miðstýrt póltískt. Samkvæmt frv. verður sem sagt pólitísk miðstýring stjórnvalda á hverjum tíma í þessu ráði. Af þeim sökum, herra forseti, mun ég ekki greiða þessum málum atkvæði í þinginu þó að ég sé efnislega sammála því að efla hér vísinda- og tæknistörf. Og ég held, herra forseti, að hægt hefði verið að finna þessum málum betri farveg en að láta meiri hluta ríkisstjórnarinnar sitja í tækniráðinu, annaðhvort beint sem ráðherrar eða með trúnaðarmenn sína beint í ráðinu. Þar af leiðandi skrifaði ég ásamt þingmönnum Samfylkingarinnar, hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur og Lúðvíki Bergvinssyni, undir álit þar sem við lýstum þessum skoðunum okkar og tjáðum að við mundum ekki styðja þetta mál eins og það væri sett upp. Í 3. gr. sem ég vék að áðan og taldi upp hverja ætti að skipa í ráðið af ráðherrunum eru fjórir samkvæmt tilnefningu samstarfsnefndar háskólastigsins, tveir frá Alþýðusambandi Íslands og tveir frá Samtökum atvinnulífsins. Þessir átta koma sem sagt beint úr atvinnulífinu eða úr háskólaumhverfinu en aðrir eru pólitískt skipaðir og pólitískt ráðnir og þessu stjórna svo forsrh., fjmrh., iðnrh. og menntmrh. sem eiga föst sæti í ráðinu og geta þar að auki kallað tvo til viðbótar inn í ráðið. Sex ráðherrar geta því setið í ráðinu og stjórnað þar öllum verkum plús aðrir sex trúnaðarmenn ráðherra. Ég endurtek, herra forseti, að ég mun sitja hjá við afgreiðslu þessa máls og tel að hér sé verið að koma upp miðstýrðu ráðstjórnarfyrirkomulagi frá gamalli tíð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um skipan nefndar til að meta kosti og galla færeyska fiskveiðistjórnarkerfisins. Hún hljóðar svo, herra forseti: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að skipa nefnd sem meti kosti og galla færeyska fiskveiðistjórnarkerfisins. Nefndina skipi einn fulltrúi frá hverjum eftirtalinna aðila: Háskóla Íslands, sjávarútvegsdeild Háskólans á Akureyri, Hafrannsóknastofnuninni, Samtökum fiskvinnslustöðva og sjávarútvegsráðherra sem jafnframt skipar formann. Sjávarútvegsráðherra kynni Alþingi niðurstöður nefndarinnar eigi síðar en 15. mars 2003.`` Herra forseti. Tilefni þessarar þáltill. er sú umræða sem orðið hefur í samfélaginu að undanförnu um hið svokallaða færeyska fiskveiðistjórnarkerfi. Margir hafa lýst aðdáun sinni á því kerfi og hvatt til þess að það fiskveiðikerfi yrði tekið upp hér. Hins vegar finnst mér hafa skort nokkuð í þeirri umræðu að hafa einhverja heildarsýn á því kerfi, hvað í því felst, hvað er færeyska fiskveiðistjórnarkerfið, hvert er einkenni þess, hvaða áhrif það hefur á samfélagið o.s.frv. Markmið tillögunnar er að nefnd sú sem lýst hefur verið fái það verkefni að skoða þetta fiskveiðikerfi út frá eiginlega öllum hugsanlegum hliðum, leggja mat á tengsl fiskveiðiráðgjafar við heimilaðan afla, brottkast, þjóðhagslegan ávinning, takmörkun afkastagetu fiskveiðiflotans, tengsl landvinnslu og útgerðar, launamál sjómanna, verndun veiðistofna og þar fram eftir götunum. Með öðrum orðum að skoða þetta færeyska fiskveiðistjórnarkerfi frá öllum hugsanlegum hliðum og leggja þar til grundvallar þjóðhagslega hagsmuni en bera það síðan saman við það fiskveiðistjórnarkerfi sem við notum hér út frá þjóðhagslegum sjónarmiðum til að reyna síðan að leggja mat á þessi tvö kerfi. Ég tel, herra forseti, að fyrr en slíkar upplýsingar liggi fyrir sé í rauninni erfitt að taka afstöðu til tveggja ólíkra fiskveiðistjórnarkerfa. Ég hef átt þess kost að ræða við marga Færeyinga, bæði í gegnum vináttu og ættartengsl þangað en ekki síður vegna starfa minna hjá Vestnorræna þingmannaráðinu. Það vekur athygli að almennt í Færeyjum, meðal sjómanna, útgerðarmanna, vinnslustöðva, banka o.s.frv. virðist ríkja mikil ánægja með fiskveiðistjórnarkerfi þeirra og því er ekki óeðlilegt að við horfum til þess, eins og reyndar heyra má af fréttum að fleiri geri t.d. Skotar, með það í huga að velta því upp hvort þarna geti verið komið fiskveiðistjórnarkerfi sem felur í sér meiri sátt en óneitanlega er um það kerfi sem við styðjumst við núna og höfum gert síðustu áratugina. Í rauninni þarf ekki mikið meira um þetta að segja. Þetta er einföld till. til þál. um skipan nefndar til að gera eins hlutlausa úttekt og hægt er á kostum og göllum færeyska fiskveiðistjórnarkerfisins og bera það saman við það fiskveiðistjórnarkerfi sem við höfum hér með það í huga að umræðan í samanburðinum geti kannski orðið ögn upplýstari en hún er í dag og í framhaldi af því geti menn síðan tekið ákvarðanir. Ég mælist til þess, herra forseti, að að lokinni fyrri umr. verði málinu vísað til síðari umr. og hv. sjútvn. Alþingis.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um ferðasjóð íþróttafélaga sem ég flyt ásamt hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni og hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að veita árlega af fjárlögum fé í ferðasjóð íþróttafélaga til að standa straum af kostnaði við keppnisferðir þeirra á viðurkennd mót. Úthlutun fari eftir reglum sem menntamálaráðherra setur.`` Herra forseti. Þessi þáltill. er flutt öðru sinni. Hún var flutt á 126. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt í þeirri von að hún nái afgreiðslu. Í sjálfu sér þarf ekki að fara mörgum orðum um þáltill. Hugsunin á bak við hana er sú að efla íþróttastarf á landsbyggðinni því eins og kunnugt er og fram hefur komið í fréttum ítrekað hafa íþróttafélög á landsbyggðinni bent á gífurlegan kostnað sem er samfara því að taka þátt í Íslandsmóti eða bikarkeppni og er það kostnaður langt umfram það sem íþróttafélög annars staðar þurfa að bera. Þetta er svo mikið vandamál, herra forseti, að sum af þessum íþróttafélögum, m.a. í Vestmannaeyjum og Akureyri, hafa velt fyrir sér að draga sig út úr Íslandsmóti og væri þar skarð fyrir skildi og mikið skarð höggvið í íslenska íþróttahreyfingu sem ég hygg að enginn vildi sjá. Ég vísa að öðru leyti, herra forseti, í þskj. 57 um rökstuðning fyrir þessu og læt þessi orð duga að sinni en mælist til þess að málið gangi til síðari umr. og verði vísað til hv. menntmn. Alþingis.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um styrktarsjóð námsmanna sem ég flyt ásamt hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, Gunnari Birgissyni og Magnúsi Stefánssyni. Frumvarpið var flutt á 123. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt af mikilli bjartsýni, enda er það trú okkar flm. að hér sé hið mætasta mál á ferðinni. Frumvarpið gengur í stuttu máli út á það, herra forseti, að komið verði á fót styrktarsjóði fyrir námsmenn þar sem markmiðið er að einstaklingar, fyrirtæki og hið opinbera geti lagt fé til þess að styrkja námsfólk til náms. Meginhugsunin er sú að auka það fjármagn sem fer til þess að styrkja námsfólk, ekki síst að gefa einstaklingum og fyrirtækjum kost á að leggja fjármuni í slíkan sjóð gegn því að fá þá skattafslátt á móti slíkum framlögum og geta þannig örvað íslenska æsku til frekari mennta. Ég vísa að öðru leyti í þskj. 58 og leyfi mér að vonast til þess að málið gangi til 2. umr. og verði vísað til hv. menntmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um skipulagða áfallahjálp í sveitarfélögum. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Magnús Stefánsson, Árni Steinar Jóhannsson, Guðrún Ögmundsdóttir og Katrín Fjeldsted. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni í samstarfi við sveitarfélög að koma á skipulagðri áfallahjálp innan sveitarfélaga til að bregðast við þegar alvarleg og mannskæð slys ber að höndum.`` Hér er um enn einn endurflutning á þáltill. að ræða en þessi sama tillaga var lögð fram á 127. löggjafarþingi en varð ekki útrædd og er nú lögð fram nánast óbreytt. Herra forseti. Ég hef fengið mjög jákvæð viðbrögð við þáltill. enda tel ég að full ástæða sé og full rök fyrir því að koma á skipulagðri áfallahjálp innan hvers sveitarfélags. Hér er átt við áfallahjálp, hér er ekki verið að ræða um svokallaða fyrstu hjálp, þ.e. beinar björgunaraðgerðir þegar óhöpp verða, alvarleg slys eða minni háttar slys. Það má með sanni segja að hin svokallaða fyrsta hjálp sé mjög vel uppbyggð hérlendis, þökk sé ágætum björgunarsveitum um land allt, en víða virðist pottur brotinn hvað varðar síðan áframhaldandi aðstoð við þá sem lenda í slíkum áföllum hvort sem um einstaklinga, fjölskyldur eða jafnvel heilu vinnustaðina er að ræða. Þá erum við að tala um svokallaða aðra og þriðju aðstoð, þ.e. á þeim tíma þegar frá líður sjálfu slysinu sem upp kann að koma. Hér er bent á að í hverju sveitarfélagi þurfi að vera slíkt teymi til staðar þar sem að koma ýmsir aðilar, svo sem heilsugæslulæknar, prestar, lögreglumenn, björgunarsveitarfólk, fulltrúar peningastofnana, tryggingafélags, skóla og atvinnulífs, með öðrum orðum fulltrúar flestra aðila samfélagsins sem taki að sér að veita skjól þeim sem á áfallahjálp þurfa að halda og meta að þörf sé fyrir slíka aðstoð. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að ein yfirstjórn sé yfir slíku á landsvísu sem annist skipulag fræðslumála og þar fram eftir götunum. Hugsunin með þessu er sú að þeir sem verða fyrir áföllum af völdum mikilla slysa hvort heldur er fjölskylda þeirra sem fyrir slysinu verða, vinnufélagar eða jafnvel heilu þorpin eins og oft vill verða við sjóskaða, umferðarslys eða önnur slík, þá skapast oft mikill vandi og hefur því miður ekki verið nógu faglega að verki staðið. Markmiðið með þessari tillögu er að koma slíku skipulagi á. Ég vísa að öðru leyti í þskj. 59 og mælist til þess að málið gangi til síðari umr. og verði vísað til hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á sjómannalögum, nr. 35/1985. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Magnús Stefánsson og Guðjón Arnar Kristjánsson. Í raun er þetta afskaplega einfalt frv. um breytingu á sjómannalögunum og hljóðar svo: ,,3. mgr. 26. gr. laganna verður svohljóðandi: Verði skiprúmssamningi slitið af þeim sökum er greinir í 1. mgr. á skipverji rétt til kaups skv. 25. gr. að lágmarki í þrjá mánuði frá því að hann kemur til heimilis síns.`` Hér er um endurflutning að ræða. Frumvarpið var lagt fram á 127. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram efnislega óbreytt. Í stuttu máli gengur frv. út á það að við skipsskaða eins og lögin eru núna, falla þeir skipverjar, sem eru svo lánsamir að lifa af sjóslys, af launaskrá nánast á því augnabliki sem skipið fer niður. Þetta er mikið óréttlæti og stingur í rauninni í stúf við að ef skipi er lagt, t.d. vegna kvótaleysis eða annars slíks, þá halda sjómenn launum sínum í þrjá mánuði. Því hlýtur það að hljóma kaldhæðnislega að við skipsskaða skuli menn vera verr settir séu þeir svo lánsamir að lifa skipsskaðann af. Þetta byggir í rauninni á gömlum og úreltum ákvæðum og eru ekki í takt við samtímann og er heldur ekki í takt við það sem hefur þróast í nágrannaríkjum okkar. Sú breyting á sjómannalögunum sem frv. felur í sér gerir ráð fyrir að skipverjar hljóti þennan sjálfsagða rétt, þ.e. að þeir haldi launum að lágmarki þrjá mánuði frá því að þeir koma til heimilis síns eftir skipsskaða. Herra forseti. Að öðru leyti vísa ég í þskj. 60 og mælist til þess að málið gangi til 2. umr. og verði vísað til hv. samgn.

Herra forseti. Ég er meðflm. að þessu frv. ásamt hv. 1. flm. Hjálmari Árnasyni sem hér mælti fyrir því og hv. þm. Magnúsi Stefánssyni. Þetta frv. gengur út á að breyta réttarstöðu sjómanna þegar skip ferst en þannig hefur verið í íslenskum rétti fram að þessu að réttur skipverja þegar skip ferst er nánast enginn. Menn eru nánast kauplausir að öðru leyti en því að sérstaklega er tekið fram að þeir skuli njóta kaups á heimferð eða á þeim stað sem skipið er, enda þurfi þeir að dvelja á staðnum af orsökum sem upp eru taldar í lögunum í dag, sem eru m.a. þær að skipverji á rétt á kaupi vegna dvalarkostnaðar þegar hann þarf að bíða á staðnum eftir för heimleiðis eða þegar hann þarf að mæta fyrir rétti eða af öðrum orsökum að hugsa um skipið og vera til staðar á strandstað ef svo hagar til að skipið hafi farist við strönd. Þessi ákvæði sem eru orðin mjög gömul í íslenskum rétti eru ekki neitt í takti við það sem nú tíðkast og engar þær ástæður sem hér eru taldar upp í gömlum ákvæðum eins og það að menn viti ekki af ófriði þegar skip lætur í haf og þar af leiðandi geti menn ekki forðast eitthvert ástand sem upp gæti komið. Þessi lög eru auðvitað barn síns tíma eins og segir í 130. gr. siglingalaga en þar segir: ,,Ef skip týnist eða laskast eða er dæmt óbætandi eða sjóræningjar taka það, greiði landssjóður kostnaðinn. Svo er og ef skip er hernumið og gert upptækt og skipstjóri vissi ekki af ófriðnum þá er hann lét í haf síðast.`` Menn geta auðvitað séð af þessu að ákvæðin eru mjög gömul og hafa staðið óbreytt lengi í íslensku rétti. Þau eru í raun og veru komin úr dönskum og norskum lögum á sínum tíma og færð inn í íslenskan rétt. Ég held að sú breyting sem við leggjum hér til um að menn eigi ævinlega rétt til eigi minna en þriggja mánaða launa og hefur sú hefð mótast á undanförnum missirum og árum að í dómum Hæstaréttar hefur verið tekið tillit til þess hvaða kaup menn hafi haft síðustu þrjá eða sex mánuðina sem þeir störfuðu á skipi. Þannig hefur rétturinn verið að þróast sem byggðist áður oft á því að menn áttu rétt á kauptryggingu en í seinni dómum hefur það verið staðfest í mörgum tilvikum að menn eigi rétt á sambærilegum launum og þeir höfðu haft á ákveðnu tímabili áður en skip var selt, skip var tekið úr þjónustu útgerðarmanns eða samkvæmt þessu, ef skip ferst. Hér erum við að leggja til réttarbót fyrir sjómenn í samræmi við þá réttarþróun sem hefur orðið í samfélaginu á undanförnum árum og reyndar má finna því stað í dómum bæði undirréttar og Hæstaréttar að túlkun dómenda á réttarstöðu sjómanna að þessu leyti hefur verulega breyst og mönnum hefur eins og ég sagði áður verið dæmur sá réttur að fá staðgengilslaun í þeirri vinnu sem þeir voru í og þar af leiðandi er verið að lagfæra stöðu skipverja varðandi bótarétt og launarétt þegar skip ferst. Ég held að um þetta sé ekki mikið meira að segja, herra forseti. Það er ákaflega skýrt sem verið er að breyta og þó að áður fyrr hafi kannski þótt sanngjarnt að útgerðarmanni bæri ekki að greiða skipverja bætur þegar skip fórst, þá eru þær orsakir sem þá voru til staðar um erfiðar samgöngur og öðruvísi atvinnuréttindi fólks ásamt uppsagnar- og veikindarétti, fæðingarorlofi nýverið og fjöldamörgum öðrum réttarbótum sem tryggja fólki laun af einhverjum ástæðum sem upp koma í lífi þess eða vegna breytinga í atvinnuháttum, þá situr þetta í raun og veru eitt eftir, herra forseti, sem gamalt ákvæði, enda orðað með þeim hætti sem ég las hér áðan um að menn viti ekki af stríðsátökum áður en látið er í haf, nánast fyrir tíma nútímafréttamiðlunar. Þannig að hér sitjum við einfaldega uppi með gamlan draug og ég tel þinginu til sóma að lagfæra þetta ákvæði.