Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur svohljóðandi bréf frá hæstv. forseta Nd.: ,,Halldór Blöndal, varaformaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem Þorsteinn Pálsson er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hans beiðni með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Suðurlandskjördæmi, Árni Johnsen blaðamaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Árni Johnsen hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til starfa. Þá hefur borist annað bréf, einnig frá hæstv. forseta Nd. Það hljóðar svo: ,,Þórhildur Þorleifsdóttir, 12. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég sökum anna get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna forfalla 1. og 2. varamanns taki 3. varamaður Kvennalistans í Reykjavík, Sigrún Helgadóttir líffræðingur, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Þá hefur borist eftirfarandi bréf: ,,Vegna anna get ég undirrituð ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Þórhildar Þorleifsdóttur. Sigríður Lillý Baldursdóttir, Funafold 52, Reykjavík.`` Þá hefur borist annað bréf: ,,Sökum anna sé ég mér ekki fært að taka sæti á þingi í fjarveru Þórhildar Þorleifsdóttur, þingkonu Kvennalistans. Með virðingu, María Jóhanna Lárusdóttir, Klapparási 6, Reykjavík.`` Sigrún Helgadóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð hana velkomna til starfa.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Þá hefst umræða utan dagskrár um Persaflóadeiluna. Umræðan fer fram skv. síðari mgr. 32. gr. þingskapalaga og því er ræðutími manna ómældur. Málshefjandi er hv. 6. þm. Reykv. og tekur hún nú til máls.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka virðulegum forseta fyrir að leyfa þessa umræðu utan dagskrár. Ég vil jafnframt þakka hæstv. utanrrh. fyrir að hafa orðið við þeirri beiðni minni að taka þátt í þessari umræðu og jafnframt hæstv. forsrh. Ég hafði beðið ritara hans að koma boðum til hans um þessa umræðu og ég sé að hann hefur orðið við þeirri ósk minni að vera viðstaddur. Ég tel það mjög mikilvægt þar sem þetta mál kemur að sjálfsögðu ríkisstjórninni allri við en ekki eingöngu hæstv. utanrrh. Það þarf varla að lýsa þeim hörmungum sem eiga sér nú stað við Persaflóa fyrir neinum hér, svo náinn sem fréttaflutningurinn hefur verið. Það er e.t.v. ekki síst þess vegna sem fólk, almenningur í landinu, veltir fyrir sér þeirri óhugnanlegu spurningu hvort Ísland geti orðið aðili að þessu stríði. Það er einmitt vegna aðildar Íslands að málinu sem ég kveð mér hljóðs utan dagskrár. Af ummælum íslenskra stjórnvalda og túlkun þeirra á skuldbindingum Íslands hefur mátt skilja að Ísland geti hvenær sem er orðið aðili að styrjöld. Ég tel það hina mestu óhæfu og ógæfu fyrir Ísland ef sú túlkun margra verður ofan á að skv. 5. gr. í Norður-Atlantshafssamningnum frá 1949 verði öll NATO - ríki, að Íslandi meðtöldu, stríðsaðili sé ráðist á eitt NATO - ríki. Ég tel að þessi túlkun sé ekki rétt en reynist svo vera, þá held ég að tími sé til kominn að losa Ísland undan slíkri kvöð. Í 5. gr. NATO - samningsins segir, með leyfi forseta: ,,Aðilar eru sammála um að vopnuð árás á einn þeirra eða fleiri í Evrópu eða Norður - Ameríku skuli talin árás á þá alla. Fyrir því eru þeir sammála um að ef slík vopnuð árás verði gerð, þá muni hver þeirra í samræmi við rétt þann til eigin varna og sameiginlegra, sem viðurkenndur er í 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna, aðstoða aðila þann eða þá sem á er ráðist með því að gera þegar í stað hver um sig og ásamt hinum aðilunum þær ráðstafanir sem hann telur nauðsynlegar og er þar með talin beiting vopnavalds til að koma aftur á og varðveita öryggi Norður - Atlantshafssvæðisins.`` Greinin er örlítið lengri en ég les ekki lengra. Í 9. gr. samningsins eru ákvæði um varnarnefnd sem gerir tillögu um ráðstafanir til framkvæmda, m.a. á þessari 5. gr. samningsins. Ég fæ ekki betur séð en það sé á valdi hverrar ríkisstjórnar að dæma um það hvað nauðsynlegt er í þessu sambandi. Vilji íslensku ríkisstjórnarinnar þarf því að koma fram í NATO - ráðinu ef til kemur og þá að sjálfsögðu að höfðu samráði við utanrmn. og Alþingi. Ég vil þess vegna spyrja bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. álits á þessari túlkun og bið þá að svara skýrt því að þjóðin á heimtingu á að verða upplýst um svo alvarlegt mál. Ég heyri í fréttum frá öðrum NATO - ríkjum, m.a. Danmörku og Þýskalandi, að þar eru uppi sömu sjónarmið og ég hef um túlkun á NATO - samningnum. M.a. kom það skýrt fram í útvarpsviðtali við Schröder, forsætisráðherra Neðra - Saxlands, 24. jan. sl. Landið sem gert er ráð fyrir að Írakar kunni að ráðast á er NATO - ríkið Tyrkland. Það hefur reyndar lengi þótt svarti sauðurinn innan NATO vegna takmarkaðs lýðræðis, svo að ekki sé meira sagt, og stöðugra mannréttindabrota. Ég fæ ekki betur séð en Tyrkland sé að fyrra bragði orðið stríðsaðili þar eð það hefur heimilað Bandaríkjamönnum að nota bækistöðvar til árása á Írak. Einnig er ljóst að forseti Tyrklands, Turgut Özal, hugsar sér gott til glóðarinnar um stríðsþátttöku til að tryggja sér hluta í samningum um hugsanlega skiptingu Íraks að styrjöldinni lokinni. Samkvæmt tímaritinu Der Spiegel í sl. viku hefur hann þegar flutt íbúa frá landamærum Íraks og komið upp 20 sjúkraskýlum. Uppáhaldsorðtæki hans samkvæmt sömu heimild er: Þar sem aðeins eru haukar getum við einir ekki leikið dúfurnar. Ég bið menn að hugleiða hvaða glóra sé í því að taka á sig þær skuldbindingar sem sumir vilja lesa út úr 5. gr. NATO - samningsins. Ef land eins og Tyrkland lendir í útistöðum við nágranna sína, þá sé Ísland orðið skuldbundið sjálfkrafa til að veita aðstoð sem stríðsaðili. Og hvað ef tvö NATO - ríki fara í hár saman? Ég man ekki betur en það hafi gerst fyrir allmörgum árum þegar Tyrkland og Grikkland lentu í hár saman út af Kýpur. Nú hefur stríðið við Persaflóa staðið í tíu daga og æ betur kemur í ljós alvara málsins þegar sigurvíman er að renna af fjölþjóðahernum og farið er að tala um stríð sem geti varað mánuðum saman. Það hefur einnig komið fram í fréttum undanfarið að verulega deildar meiningar hafi verið meðal forustumanna 28 ríkjanna sem standa að fjölþjóðahernum hvort ráðast skyldi til atlögu svo fljótt eða reynt frekar að ná pólitískri lausn með áframhaldandi viðskiptaþvingunum. Bush Bandaríkjaforseti og John Major, forsætisráðherra Breta, virðast hafa verið öðrum ákveðnari í að láta til skarar skríða stuttu eftir eindaga 15. jan. og bundið það fastmælum sín á milli á fundi þeirra 21. des. Baker, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, er hins vegar sagður hafa verið í hópi þeirra sem vildu doka við, að ekki sé talað um Mitterand Frakklandsforseta og Þjóðverja. Ég er hrædd um að menn hafi ekki gert sér grein fyrir hvaða afleiðingar þessi styrjöld muni hafa varðandi samskipti Vesturlanda við Arabaheiminn á næstunni og e.t.v. um langan aldur. Sem dæmi um þetta get ég bent á viðtal sem sýnt var í fréttum, á CNN held ég að það hafi verið, við fjölskyldu sem flúið hafði frá Kúvæt til Jórdaníu þar sem þau hafast nú við. Hjónin bæði sögðust eindregið standa með Írökum í styrjöldinni þar sem málið snerist ekki lengur um Kúvæt heldur árás Bandaríkjanna á Írak sem hluta af Arabaheiminum. Fullyrt er að a.m.k. 2 / 3 þeirra 200 milljóna Araba standi nú með Írak í þessu stríði og margar ríkisstjórnir í þessum löndum geta brátt staðið frammi fyrir uppreisn almennings. Á Arabíuskaganum má segja að búi sama fólkið með sömu tungu og trú og segja má að Kóraninn sé sameiginleg stjórnarskrá ríkjanna sem þar eru. Almenningur lítur almennt svo á að landamæri skipti ekki höfuðmáli enda má ekki hafa landamæri milli trúaðra samkvæmt því sem Kóraninn segir. Það er ekki hægt að setja vestrænan mælikvarða á það sem þarna getur eða er að gerast. Ég er ekki með þessu að réttlæta aðgerðir Íraka á neinn hátt heldur aðeins að sýna fram á hversu röng ákvörðun það var að láta vopnin tala við Persaflóann. Áður en átökin hófust var haldin ráðstefna í London um hugsanleg umhverfisáhrif styrjaldar. Á ráðstefnunni voru rædd áhrif þess að kveikt yrði í olíuborholum í Kúvæt. Með reiknilíkönum reyna vísindamenn að meta hugsanleg umhverfisáhrif. Ef kveikt væri í um það bil helmingi af 1000 olíuborholum í Kúvæt mundu milljónir tonna af olíu breytast í sót og lofttegundir. Svart ský mundi berast í átt til Indlandssvæðisins og draga úr eða hindra alveg monsúnrigninguna þannig að afkoma milljóna manna í Pakistan, Indlandi og Bangladesh væri í hættu. Richard Scurer veðurfræðingur sagði að rykskýið mundi fljótt hylja Bagdad og Bombay og innan mánaðar ná um alla jörð. Sérfræðingur frá olíufélaginu BP lýsti því á ráðstefnunni hve erfitt væri að ráða við olíuelda. Hráolía er undir miklum þrýstingi neðan jarðar og spýtist upp með miklum krafti og nærir eldinn fyrir ofan borholuna. Hann taldi að eldur gæti logað í níu mánuði ef tækist að kveikja í borholunum. Hugleiðið þetta vandamál. Poul Crutzen lofthjúpaefnafræðingur hefur með reiknilíkönum metið áhrif kjarnorkuveturs sem mundi fylgja í kjölfar kjarnorkustyrjaldar. Hann hélt því fram að ef kveikt yrði í borholum í Kúvæt í stórum stíl mundu áhrifin líkjast þeim sem yrðu við kjarnorkustyrjöld. Forsendur útreikninganna voru að 10 millj. tunna brynnu á dag sem hefði í för með sér 10 þús. tonn af reyk sem stigi upp í loftið þannig að áhrifin yrðu þá ekki aðeins við Persaflóa heldur mundi reykskýið þekja stóran hluta norðurhvels jarðar og hitastigið mundi falla um 10 gráður að meðaltali. Þetta mundi einnig hafa veruleg áhrif á lofthjúpinn og heiðhvolfið með mjög alvarlegum afleiðingum, m.a. eyðingu ósonlagsins, og það með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þrátt fyrir allar þessar upplýsingar, sem lágu fyrir áður en styrjöldin hófst, var því miður ákveðið að hefja styrjöldina og kveikt hefur verið í borholum þó að ekki sé það í eins miklum mæli og vísindamennirnir gerðu ráð fyrir í svartsýnustu útreikningum. En við vitum lítið hvað Saddam Hussein dettur í hug að gera. Straumur olíu út í Persaflóa er annað dæmi um umhverfisspjöll sem fjölda ára tekur að bæta, ef það tekst þá nokkurn tíma. Nýjustu fréttir herma að tekist hafi að stöðva olíuflæðið en þetta er bara eitt af mörgum spjöllum sem þarna eiga sér stað. Enn hafa okkur ekki borist neinar fréttir af þeirri eyðileggingu sem fjölþjóðaherinn hefur valdið með sprengingum sínum. Giskað hefur verið á að sprengiefnið sem varpað var á Írak og Kúvæt fyrstu nóttina hafi verið 1,5 sinnum meira magn en varpað var á Hiroshima. Reiknað hefur verið út að í 1300 árásarferðum sem farnar voru fyrstu 20 klukkustundirnar þann 17. jan. hafi 18 þús. tonnum af sprengiefni verið varpað. Það hlýtur einhvers staðar að mega sjá þess merki í Írak og Kúvæt að allt þetta sprengiefni hafi fallið. Mér þykir ótrúlegt annað en þúsundir manna hafi fallið, mannvirki eyðilagst, og það ekki eingöngu hernaðarmannvirki, og umhverfisáhrifin hljóta að vera gífurleg. Ég óttast mjög að þetta stríð verði ekki til þess að auka líkurnar á friði í þessum heimshluta eða lausn muni finnast á deilumálum sem þar hafa verið. Áður en styrjöldin hófst var bent á að til þess að koma í veg fyrir stríð væri hægt að fallast á þá kröfu Íraka að leysa Palestínumálið samhliða því að Írakar drægju heri sína út úr Kúvæt. Mér er alveg hulin ráðgáta af hverju ekki var hægt að fallast á þessa lausn. Mér er einnig ómögulegt að skilja þá ósamkvæmni sem fólgin er í því að framfylgja ekki samþykktum Sameinuðu þjóðanna að því er varðar lausn Palestínumálsins, en bíða ekki einn einasta dag með árásina á Írak. Virðulegur forseti. Úr því sem komið er ætti að vera ljóst að það er öllum til hagsbóta að stríðinu ljúki strax. Fyrir því eigum við að beita okkur á alþjóðavettvangi. Ég vil því endurtaka spurningu mína til hæstv. utanrrh. og forsrh. varðandi túlkun þeirra á 5. gr. Atlantshafssáttmálans og jafnframt hvort íslenska ríkisstjórnin sé ekki reiðubúin að beita sér fyrir að átök verði stöðvuð og sest að samningaborðinu. Mig langar jafnframt að spyrja að því hvort ríkisstjórnin hafi nú þegar mótað afstöðu vegna hugsanlegra árása á Tyrkland eða önnur NATO - ríki. Við eigum að lýsa andúð okkar á ofbeldi og yfirgangi hvar sem er í heiminum og vinna að friði. Það er hægt að vinna styrjöld en um leið tapa friðnum. Því miður er það nú að gerast. Ég legg áherslu á að Ísland hefur hlutverki að gegna til að koma friði á í heiminum. Þess vegna legg ég áherslu á að Ísland gerist ekki aðili að stríði við Persaflóa. Í styrjöld tapa allir. Þar verður enginn sigurvegari.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Eins og hv. þingheimi er kunnugt er upphaf þeirra blóðugu styrjaldarátaka sem nú geisa á Persaflóasvæðinu það að þann 2. ágúst sl. hóf Írak hernaðaraðgerðir á hendur grannríki sínu Kúvæt, hernam það og síðar innlimaði í ríki sitt. Þessar hernaðaraðgerðir Íraksstjórnar voru að sjálfsögðu skýlaust brot á grundvallaratriðum alþjóðalaga, brot á sáttmála hinna Sameinuðu þjóða og framkvæmd stríðsins af þeirra hálfu einnig brot á mörgum veigamiklum alþjóðasamningum. Það er að sjálfsögðu öllum mönnum mikið harmsefni að til styrjaldar skuli hafa komið. Þessi styrjöld hófst 2. ágúst á síðasta ári með hernaðaraðgerðum Íraka sem ótvírætt eru árásar- og ofbeldisaðilinn. Sá veldur miklu sem upphafinu veldur. Á þeim fimm mánuðum sem liðu fram að því að til hernaðaraðgerða var gripið til að framkvæma ályktanir Sameinuðu þjóðanna til að knýja Írak til þess að draga heri sína til baka frá Kúvæt var þess ítrekað freistað að fá írösk stjórnvöld til að fara að ályktun hinna Sameinuðu þjóða. Þetta sýnir að grundvallaratriði málsins byggist að sjálfsögðu á viðbrögðum hins alþjóðlega samfélags við þessum hernaðar - og ofbeldisaðgerðum. Þess vegna er nauðsynlegt að rifja hér upp hvernig öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefur brugðist við. Öryggisráðið hefur á undanförnum mánuðum samþykkt 12 ályktanir um Írak/Kúvæt - málið. Þessar ályktanir eru eftirfarandi: 1. Ályktun nr. 660 frá 2. ágúst 1990, þar sem innrásin er fordæmd og þess krafist að Írak dragi herlið sitt þegar í stað og án skilyrða frá Kúvæt. 2. Ályktun nr. 661 frá 6. ágúst 1990, um viðskiptabann á Írak og Kúvæt. 3. Ályktun nr. 662 frá 9. ágúst 1990, þar sem innlimun Kúvæts í Írak er lýst ólögleg og ógild. 4. Ályktun nr. 664 frá 18. ágúst 1990, þar sem þess er krafist að erlendum ríkisborgurum verði frjálst að fara frá Kúvæt og öryggi þeirra verði tryggt. 5. Ályktun nr. 665 frá 25. ágúst 1990, um hafnbann á Kúvæt. 6. Ályktun nr. 666 frá 13. sept. 1990, um sendingu matvæla til Íraks og Kúvæts í mannúðarskyni, þ.e. um undanþágu frá viðskipta - og hafnbanni. 7. Ályktun nr. 667 frá 16. sept. 1990, um lokun sendiráða í Kúvæt, vernd stjórnarerindreka og annarra erlendra ríkisborgara og frelsi þeirra til að yfirgefa landið. 8. Ályktun nr. 669 frá 24. sept. 1990, um umboð nefndar sem sett var á laggirnar með ályktun 661 um viðskiptabann á Írak og Kúvæt. 9. Ályktun nr. 670 frá 25. sept. 1990, um flugbann á Írak og Kúvæt. 10. Ályktun nr. 674 frá 29. okt. 1990, þar sem þess er krafist að Írakar láti án tafar af gíslatöku, gripdeildum og valdbeitingu gagnvart erlendum ríkisborgurum og íbúum Kúvæts. 11. Ályktun nr. 677 frá 28. nóv. 1990, þar sem fordæmdar eru aðgerðir Íraka til að hafa áhrif á samsetningu kúvæsku þjóðarinnar með tilflutningi fólks og eyðileggingu þjóðskrár lögmætra stjórnvalda í landinu. 12. Ályktun nr. 678 frá 29. nóv. 1990. Að margra mati er hún sú mikilvægasta. Þar er aðildarríkjunum veitt heimild í samstarfi við lögmæt stjórnvöld í Kúvæt til að grípa til allra nauðsynlegra aðgerða til fullnustu ályktunar 660, þ.e. að Írak dragi herlið sitt til baka, hafi Írak ekki orðið við tilmælum öryggisráðsins í ofangreindum ályktunum fyrir 15. jan. 1991. Í þessum tólf ályktunum er ítrekað lýst þeim ásetningi ráðsins að brjóta á bak aftur innrás og hernám Íraka á Kúvæt og að endurheimta fullveldi og sjálfstæði landsins. Við umræður um síðustu ályktunina, nr. 678, var öllum aðildarríkjunum gert ljóst að vopnavaldi kynni að verða beitt sem neyðarúrræði ef Írak virti ekki frestinn sem settur var til 15. jan. 1991. Það er því alveg ljóst að viðbrögð þeirra 28 ríkja sem létu til skarar skríða eftir 15. jan. eru til þess að framkvæma ályktanir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Í sáttmála Sameinuðu þjóðanna er að finna skýlaus ákvæði um heimild öryggisráðsins til að úrskurða hvort fyrir hendi sé ófriðarhætta, friðrof eða árás. Skal þá gera tillögur um eða ákveða hvaða ráðstafanir skulu gerðar til að koma aftur á friði og stöðugleika. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna gefur færi á ýmsum leiðum til þess að hrinda í framkvæmd ályktun öryggisráðsins. Framkvæmdin þarf ekki nauðsynlega að vera í höndum ráðsins sjálfs. Öryggisráðið getur einfaldlega farið fram á það við aðildarríki Sameinuðu þjóðanna að þau veiti þann stuðning sem nauðsynlegur er til að framfylgja ályktunum ráðsins. Og það er nákvæmlega þetta sem öryggisráðið hefur gert varðandi innrás og hernám Íraks á Kúvæt. Aðgerðir þeirra aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna sem nú beita hernaðaraðgerðum eru byggðar á þessum ályktunum öryggisráðsins sem ég hef þegar tíundað og ákvæðum sáttmála hinna Sameinuðu þjóða, sérstaklega 51. gr. hans sem kveður á um rétt þjóða til sjálfsvarnar. Af því að spurt var um 5. gr. Atlantshafssamningsins, sem að flestra mati er ein mikilvægasta grein hans, skal þess getið að í henni er beinlínis vísað til 51. gr. sáttmála hinna Sameinuðu þjóða, þ.e. til réttar þjóða til sjálfsvarnar, ýmist hver fyrir sig eða í bandalögum. Til hernaðaraðgerða var ekki gripið fyrr en að fimm mánuðum liðnum, eftir tólf ályktanir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og eftir að ljóst var að írösk stjórnvöld virtu að vettugi allar þessar ályktanir og brutu þannig gegn ályktunum Sameinuðu þjóðanna, stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, alþjóðalögum og alþjóðlegum samningum. Hv. 6. þm. Reykv. Kristín Einarsdóttir spurði fyrst og fremst: Hver er aðild Íslands eða Íslendinga að þessum styrjaldarátökum? Svarið er mjög einfalt. Ísland er ekki styrjaldaraðili og verður það ekki með neinum sjálfkrafa hætti, hvorki að því er varðar samþykktir Sameinuðu þjóðanna né heldur að því er varðar spurninguna um ákvæði 5. gr. Atlantshafssáttmálans. Þetta gerist ekki með neinum sjálfvirkum hætti. Og ef spurt er: Hver er staða málsins nú? þá er hún sú að Ísland er ekki styrjaldaraðili. En hitt er jafnrétt og skylt að taka fram að Íslendingar eru með samþykktum sínum á öllum þessum tólf ályktunum skuldbundnir til þess að fylgja fram þeirri stefnu sem þar er mótuð og að verða við, eftir getu og vilja, óskum Sameinuðu þjóðanna um aðstoð við að framfylgja þessum ályktunum. Ef spurt er um stefnu íslensku ríkisstjórnarinnar þá er hún nákvæmlega það sem gert hefur verið. Nú vil ég í örfáum orðum rifja upp með hvaða hætti íslenska ríkisstjórnin hefur lýst afstöðu sinni til þessa máls. Þann 2. ágúst sl. birti utanrrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar fréttatilkynningu þar sem segir: ,,Utanríkisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar fordæmir harðlega árás Íraka á Kúvæt sem er skýlaust brot á sáttmála hinna Sameinuðu þjóða. Skorað er á stjórnvöld í Bagdad að draga herlið sitt þegar og skilyrðislaust til baka og greiða þannig fyrir friðsamlegri lausn á deilu ríkjanna.`` Þann 8. ágúst gaf utanrrn. út fréttatilkynningu þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Íslensk stjórnvöld munu ekki viðurkenna hina nýju leppstjórn Íraka í Kúvæt. Stjórnvöld lýsa enn fremur fullum stuðningi við ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 661, um efnahagslegar aðgerðir gagnvart Írak.`` Þann 9. ágúst er enn gefin út fréttatilkynning þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin samþykkti í dag ráðstafanir til að framfylgja ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 661, um bann við viðskiptum við Írak og Kúvæt vegna innrásar Íraka í Kúvæt. Í dag hefur verið gefin út auglýsing á grundvelli laga nr. 5/1969, um framkvæmd fyrirmæla öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, þar sem lagt er bann við öllum inn - og útflutningsviðskiptum við ofangreind ríki.`` Þann 17. ágúst er gefin út fréttatilkynning af hálfu utanrrn. þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Norðurlöndin hafa sameiginlega mótmælt þeirri ákvörðun stjórnvalda í Írak að neita norrænum ríkisborgurum, sem staddir eru í Kúvæt og Írak, um brottfararleyfi. Norðurlöndin höfðu farið formlega fram á það að fólkinu yrði leyft að fara á brott en því hafa stjórnvöld í Írak neitað. Átta íslenskir ríkisborgarar munu nú vera staddir í Kúvæt, þar af fjögur börn. Utanríkisráðuneyti Norðurlandanna vinna nú sameiginlega að því að tryggja hag norrænna ríkisborgara í Írak og Kúvæt og munu íslensku ríkisborgararnir njóta aðstoðar sendiráðs Svía í Kúvætborg. Stöðugt samráð er á milli utanríkisráðuneyta Norðurlandanna til að reyna að tryggja farsæla lausn mála.`` Þann 12. sept. er enn gefin út fréttatilkynning á vegum utanrrn. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Utanríkisráðherrafundur Norðurlandanna, sem haldinn var í Molde í Noregi 11. og 12. sept., samþykkti m.a. sérstaka yfirlýsingu þar sem innrás Íraka í Kúvæt er fordæmd og lýst er yfir fullum stuðningi við aðgerðir Sameinuðu þjóðanna vegna innrásarinnar. Meðfylgjandi er síðan ofangreind yfirlýsing sem er í ítarlegra máli.`` Þann 5. okt. er enn birt fréttatilkynning frá utanrrn. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Fyrirhugað er að verja fjárframlagi að upphæð 140 millj. kr. til neyðarhjálpar vegna Persaflóadeilunnar. Rauði kross Íslands mun ráðstafa 90 millj. kr. af fjárhæðinni, þar af 50 millj. kr. vegna aðstoðar við flóttamenn í Jórdaníu og 25 millj. kr. vegna flóttamanna í Egyptalandi, en ráðgert er að kaupa matvæli og hjálpargögn hér á landi fyrir þessar fjárhæðir. Auk þess verður 15 millj. kr. varið til að kaupa vörur fyrir birgðastöð Rauða krossins á Kýpur vegna Persaflóadeilunnar. Enn fremur mun Hjálparstofnun kirkjunnar ráðstafa 15 millj. kr. til aðstoðar flóttamönnum, einkum í Jórdaníu og Egyptalandi. Enn hafa ekki verið fullmótaðar tillögur um ráðstöfun á 35 millj. kr.`` Þetta eru þær ályktanir sem birtar hafa verið opinberlega af hálfu ríkisstjórnarinnar. Um þær má segja einfaldlega eftirfarandi: Þær staðfesta að íslenska ríkisstjórnin hefur mótað þá stefnu að styðja ályktanir Sameinuðu þjóðanna. Það höfum við gert í reynd með því að greiða þeim atkvæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Jafnframt höfum við orðið við öðrum tilmælum sem okkur hafa borist frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna eða framkvæmdastjórn Sameinuðu þjóðanna um stuðning við framkvæmd þessara ályktana. Það birtist m.a. í aðild að viðskiptabanni og með framlögum sem við hins vegar skilgreindum af okkar hálfu á þann veg að við beindum okkar framlögum til neyðarhjálpar og aðstoðar af mannúðarástæðum. Sérstök ástæða er af þessu tilefni til að rifja upp að margt var gert á þeim fimm mánuðum sem stjórnvöld í Írak höfðu til að sjá sig um hönd og verða við samþykktum hinna Sameinuðu þjóða og til þess að koma í veg fyrir styrjaldarátök og til þess að ná fram lausn eftir friðsamlegum leiðum. Um það var hins vegar alger samstaða að krafan af hálfu Sameinuðu þjóðanna var sú að Íraksstjórn drægi herlið sitt til baka án skilyrða. Ég nefni alveg sérstaklega að áður en úrslitadagurinn rann upp reyndu ýmsar ríkisstjórnir sérstaklega að koma á framfæri tillögum og hugmyndum sem höfðu það að markmiði að lýsa yfir hvert skyldi verða hlutverk hinna Sameinuðu þjóða eftir að Írak hefði orðið við meginkröfunni um að draga herlið sitt til baka. Ég legg áherslu á þetta vegna þess að úrslitakostir hinna Sameinuðu þjóða voru þeir að herinn hyrfi þaðan brott án skilyrða. Um það var út af fyrir sig enginn ágreiningur. En ég nefni sem dæmi um þetta tillögur utanríkisráðherra Norðurlanda sem komið var á framfæri við framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, Peres de Cuellar, í tveimur atrennum, ef svo má orða, í vikunni fyrir 15. janúar. Þessar tillögur voru um það að leggja til við framkvæmdastjórann, og biðja hann að koma því á framfæri við öryggisráðið, að Sameinuðu þjóðirnar skilgreindu mjög rækilega hlutverk sitt, hvert skyldi verða þeirra hlutverk eftir að Írak hefði fullnægt kröfum Sameinuðu þjóðanna um að draga her sinn til baka. Og það var, svo að ég nefni nokkrar helstu hugmyndirnar: Í fyrsta lagi að Sameinuðu þjóðirnar lýstu því yfir að þær væru reiðubúnar til þess að senda friðargæslusveitir á vettvang þegar í stað og eftirlitsmenn með framkvæmd vopnahléssamninga eða friðarsamninga. Í annan stað að Sameinuðu þjóðirnar og undirstofnanir þeirra, sem við eiga, hefðu frumkvæði að því að lýsa og skilgreina þann vanda sem við væri að fást og koma með tillögur um framkvæmd og fjármögnun endurreisnarstarfs. Í þriðja lagi að Sameinuðu þjóðirnar lýstu sig reiðubúnar til þess að beita sér fyrir alþjóðlegri ráðstefnu um málefni landanna á svæðinu sem skyldi sinna nokkrum meginverkefnum. Í fyrsta lagi að leita eftir samningum um afvopnun á svæðinu, um niðurskurð vígbúnaðar og sérstaklega um algert bann við framleiðslu, söfnun, hvað þá beitingu annars vegar efnavopna og hins vegar kjarnavopna. Og í þriðja lagi að beita sér fyrir samningum um samskipti ríkja, sem byggð væru á hugmyndum um traustvekjandi aðgerðir til þess að draga úr hættu á óvæntum hernaðaraðgerðum. Í fjórða lagi. Að beita sér fyrir pólitískum lausnum á þeim djúpstæðu og langvarandi deilumálum sem hafa verið þjóðum að ágreiningsefni og verið styrjaldartilefni í fortíðinni en þau mál eru mörg. Þau eru aldagamall fjandskapur og deilumál milli Írans og Íraks, svo að ég nefni eitt dæmi. Þau eru langvarandi deilumál og fjandskapur með hernaðaraðgerðum milli Sýrlands og Líbanon, sem m.a. hernemur það land. Og þau eru að sjálfsögðu langvarandi og djúpstæð ágreiningsmál milli annars vegar Ísraels og Arabaríkjanna hins vegar og þá sérstaklega Palestínumanna. Við lögðum til að þetta yrði gert á grundvelli áður samþykktra tillagna á vettvangi hinna Sameinuðu þjóða eftir ákveðnum grundvallarreglum um virðingu fyrir alþjóðalögum, virðingu fyrir rétti þjóða til sjálfsstjórnar o.s.frv. Það skal tekið fram að um þessar tillögur ráðfærðu Norðurlandabúar sig við bandarísk stjórnvöld og þeim var vel tekið eins og fram kom í fréttatilkynningum sem út voru gefnar m.a. af utanríkisráðherrafundi Evrópubandalagsins. Loks má geta þess að tilraunir Frakklandsforseta, Mitterands, á seinustu stundu til þess að fá Íraka til þess að virða ályktanir Sameinuðu þjóðanna og koma þannig í veg fyrir styrjöld voru af mjög svipuðum toga. Þetta nægir til þess að færa rök að því að margt var gert áður en til styrjaldarátaka kom og það var hvenær sem var í höndum íraskra stjórnvalda að koma í veg fyrir styrjöld ef þessar og þvílíkar tillögur hefðu fengið einhver viðbrögð. Til þess að það valdi engum misskilningi skal það tekið fram að þessar tillögur út af fyrir sig buðu ekki upp á neina sérstaka tengingu milli annars vegar þeirrar deilu sem við er að fást og leiðir af hernaðarofbeldi, hernámi og innlimun Kúvæts og hins vegar deilunnar milli Ísraels og Arabalandanna og Palestínumanna hins vegar, vegna þess að þær voru tryggilega og rækilega skilyrtar að því leyti að þær skyldu fjalla um hvað gerðist eftir að Írak hefði orðið við kröfu Sameinuðu þjóðanna um að draga heri sína skilyrðislaust til baka. Þetta var ekki kaupskapur við ofbeldissegginn. Virðulegi forseti. Þá vil ég víkja máli mínu sérstaklega að spurningunni um hugsanlega aðild Íslands að styrjaldarátökum sem hlýst af aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og 5. gr. samnings bandalagsins sem oft hefur verið lýst sem grundvallargrein Atlantshafsbandalagsins. 5. gr. stofnsamnings Atlantshafsbandalagsins hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aðilar eru sammála um að vopnuð árás á einn þeirra eða fleiri í Evrópu eða Norður - Ameríku skuli talin árás á þá alla. Fyrir því eru þeir sammála um að ef slík vopnuð árás verður gerð, þá muni hver þeirra í samræmi við rétt þann til eigin varna og sameiginlegra, sem viðurkenndur er í 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna, aðstoða aðila þann eða þá sem á er ráðist með því að gera þegar í stað hver um sig og ásamt hinum aðilunum þær ráðstafanir sem hann telur nauðsynlegar og er þar með talin beiting vopnavalds til þess að koma aftur á og varðveita öryggi Norður - Atlantshafssvæðisins. Tilkynna skal öryggisráðinu tafarlaust allar þvílíkar vopnaðar árásir og allar ráðstafanir sem gerðar eru vegna þeirra. Hætta skal slíkum ráðstöfunum þegar öryggisráðið hefur gert þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að koma á aftur og varðveita alþjóðafrið og öryggi.`` Þetta er ákvæði 5. gr. sem um er spurt. Um þetta er margt að segja. Í fyrsta lagi vil ég leggja á það áherslu að 5. gr. Atlantshafssáttmálans er sett fram með beinni tilvísun til 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna sem kveður á um rétt þjóða til sjálfsvarnar að því er varðar hverja fyrir sig eða sameiginlega samkvæmt nánari samningum. Þessi 5. gr. er þess vegna með beinni vísan til grundvallarreglna í þjóðarétti að því er varðar Sameinuðu þjóðirnar og enginn vafi á réttarstöðu þessa ákvæðis eða lögmæti vegna þess að sáttmáli hinna Sameinuðu þjóða kveður í þessari umræddu 51. gr. á um rétt þjóða til sjálfsvarnar ef á er ráðist. Nú er rétt að taka það fram að þetta ákvæði, 5. gr., verður ekki virkt með neinum sjálfkrafa hætti. Það sem gerist er einfaldlega það að ef ráðist er á eitt aðildarlanda bandalagsins, þá getur ríkisstjórn þess lands sem á er ráðist farið fram á það formlega að Atlantshafsráðið og varnaráætlunarnefnd þess komi saman og taki ákvörðun á grundvelli 5. gr. Ráðið þarf þá að staðfesta að árás sem falli undir skilgreiningu 5. gr. hafi átt sér stað. Þess skal síðan getið að allar ákvarðanir innan Atlantshafsráðsins, sem eftir atvikum er ráðherraráð bandalagsins, ef þeir ekki koma saman þá fastafulltrúarnir, eru teknar með fullri samstöðu. Þá er að víkja að líkum á því að ákvæðum þessarar greinar verði beitt. Á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins þann 17. des. sl. var gerð sérstök ályktun um hættuástandið í löndunum við botn Persaflóa. Í þessari ályktun var frá því skýrt að tyrkneski utanríkisráðherrann hefði fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar lýst sérstökum áhyggjum af því að Írakar kynnu að vilja færa út styrjaldarátökin með því að ráðast á Tyrkland. Þess vegna óskaði tyrkneski utanríkisráðherrann sérstaklega eftir því að Atlantshafsbandalagið áréttaði samstöðu sína á grundvelli 5. gr. með Tyrklandi sem var gert í þessari ályktun. Því var lýst yfir að samstaða Atlantshafsbandalagsþjóðanna væri óbilandi og Írak sérstaklega varað við því að grípa til hernaðaraðgerða gegn Tyrklandi vegna þess að það kynni að hafa í för með sér að ákvæði 5. gr. yrðu virk og þá væri bandalaginu og bandalagsþjóðunum í heild að mæta. Þetta var gert til þess fyrst og fremst að vara við og bægja frá hættu á árás og koma í veg fyrir að misskilningur gæti freistað íraskra hernaðaryfirvalda til þess að færa stríðið út. Í framhaldi af þessu gerðist það síðan að tyrkneska ríkisstjórnin óskaði eftir því að þessi afstaða yrði staðfest með áþreifanlegum hætti með því að senda til Tyrklands þrjár flugsveitir og svokölluð Allied Mobile Force eða aðgerðasveit bandalagsins sem var gert. Þannig að nú eru í Tyrklandi þrjár flugsveitir frá Belgíu, Þýskalandi og Ítalíu. Þann 17. jan. sl. gerist síðan það að tyrkneska þingið samþykkir ályktun sem er þess efnis að heimila ríkisstjórn Tyrklands að verða með jákvæðum hætti við aðstoðarbeiðni Sameinuðu þjóðanna um aðstoð við að framfylgja ályktunum Sameinuðu þjóðanna sem og er í þessari ályktun heimild tyrknesku ríkisstjórnarinnar til þess að setja tyrkneska herinn í viðbragðsstöðu ef á Tyrkland verði ráðist. Þessi ályktun tyrkneska þingsins er með öðrum orðum mjög í samræmi við ályktanir margra þjóðþinga aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna um það að lýsa ekki einasta yfir stuðningi við ályktanirnar heldur að verða við beiðni sem berst um aðstoð við að framfylgja þeim. Það sem síðan gerist í þessu máli er að samningar eru gerðir milli bandarískra og tyrkneskra stjórnvalda þar sem tyrkneska ríkisstjórnin heimilar Bandaríkjunum afnot af flugvöllum í Tyrklandi. Það samkomulag er tvíhliða milli þessara tveggja ríkisstjórna. Engu að síður undirstrika ég það að þing og ríkisstjórn í Tyrklandi hafa fyrst og fremst verið að bregðast við beiðni Sameinuðu þjóðanna með því að lýsa sig reiðubúið og gefa ríkisstjórn heimild til að bregðast með jákvæðum hætti við erindum um að aðstoða við framkvæmd á ályktunum Sameinuðu þjóðanna. Þetta eru meginefnisatriði málsins. Ef spurt er hvað mun gerast í því tilviki að Írak ráðist á Tyrkland með vopnavaldi þá er svarið einfaldlega þetta: Þá mun Atlantshafsráðið koma þegar í stað saman og meta allar aðstæður, meta forsendur málsins og í ljósi þeirrar niðurstöðu taka ákvörðun um það hvort 5. gr. verður virk eða ekki. Þeirri spurningu getur enginn svarað fyrir fram vegna þess að það fer eftir mati ráðsins á aðstæðum. Ef niðurstaða ráðsins verður sú að aðildarríki Atlantshafsbandalagsins, Tyrkland, hafi orðið fyrir hernaðarárás sem réttlæti það að 5. gr. verði gerð virk, þá er það ákvörðunarefni stjórnvalda í hverju landi hvernig með það mál skuli fara. Það getur verið mismunandi eftir stjórnarskrárákvæðum og stjórnarfarsrétti og venjum í hverju landi. Í sumum löndum er það stjórnarskrárákvæði að slíka ákvörðun skuli bera undir þjóðþing en í öðrum ekki. Að því er varðar íslensku stjórnarskrána, þá er ekki slíkt ákvæði um það. Það kann því að vera breytilegt eftir aðstæðum. Ég kýs, virðulegi forseti, að segja ekki mikið meira um þetta á þessu stigi málsins, enda er mér það ekki kleift. Ég get ekki lýst yfir neinu fyrir fram um það hvernig brugðist verður við atburðum sem ekki eru orðnir. Ég vil einungis láta í ljós þá skoðun mína að þessi 5. gr. Atlantshafsbandalagsins er hornsteinn þess bandalags. Hún þýðir í reynd einn fyrir alla og allir fyrir einn. Sú grein verður ekki virk nema með samstöðu allra ríkja sem áréttar að Atlantshafsbandalagið er varnarsamtök lýðræðisríkja, fullvalda ríkja, sem er byggt á trausti. Atlantshafsbandalagið hefur að mínu mati sannað það frá því að það var stofnað að það er árangursríkasta varnarbandalag sem nokkurn tíma hefur verið stofnað í þessari veröld. Það eru engar ýkjur að segja að á tímum kalda stríðsins, á þeim tímum þegar Sovétríkin voru vissulega afar ógnvænlegt, hernaðarlegt risaveldi, þá gegndi Atlantshafsbandalagið fyrst og fremst því lykilhlutverki að varðveita stöðugleika og frið í okkar heimshluta. Það hefur sýnt það síðan að sú stefna sem það byggir á, annars vegar öflugur varnarviðbúnaður, þar með talinn fælingarmáttur kjarnavopna til þess að halda ofbeldisseggjum frá ögrunum, sem og sveigjanleg pólitísk afstaða sem lýst hefur sér í því að aðildarríkin hafa verið reiðubúin að taka í útrétta sáttahönd hvenær sem þess gafst færi og sannast hefur í t.d. öllum Helsinki - ferlinum, samstarfinu innan Ráðstefnunnar um samvinnu og öryggi í Evrópu, afvopnunarsamningum o.s.frv., þessi tvíþætta stefna, annars vegar traustur varnarviðbúnaður, byggður á samstöðu lýðræðisríkjanna, hins vegar vilji til þess að ganga til samninga og samkomulags um leið og skilyrði til þess höfðu verið sköpuð, hefur reynst farsæl og hún hefur skilað miklum árangri. Það er alveg ljóst að 5. gr. bandalagsins með þessari tilvísun til stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna er lykilatriði þessa bandalags. Hver og ein aðildarþjóð hlýtur að hugsa fram í tímann til þess: Erum við reiðubúin til þess að meta okkar stöðu ef við værum í þeirri aðstöðu að öryggi okkar væri ógnað með hernaðarógnun utan frá? Mundum við ekki gera þá kröfu til þess að þessi grein héldi? Eða vildum við gera eitthvað sem síðar gæti leitt til þess að önnur aðildarríki gætu þvegið hendur sínar og sagt: Við metum það svo að þessi grein haldi ekki? Ég hygg að það sé ekki hvað síst hagsmunamál vopnlausrar smáþjóðar, sem á viðsjárverðu tímabili eftir stríð hefur byggt öryggi sitt fyrst og fremst á þátttöku í Atlantshafsbandalaginu og traustinu á því að þessi grein væri virt, að við munum skoða hug okkar vandlega áður en við stuðlum að því að grundvellinum verði kippt undan samstöðu lýðræðisríkjanna. Ég tek það skýrt fram að spurningum hv. málshefjanda er ekki hægt að svara að fullu og öllu, en ég dreg það saman í kjarna málsins. Í fyrsta lagi: Ísland er ekki stríðsaðili með neinum sjálfvirkum hætti samkvæmt ályktunum Sameinuðu þjóðanna. Í annan stað: Við höfum hins vegar skuldbundið okkur með stuðningi okkar við ályktanir Sameinuðu þjóðanna til þess líka að leggja fram okkar skerf, að okkar eigin mati, til þess að stuðla að framkvæmd þessara ályktana. Í þriðja lagi: Við erum að sjálfsögðu fullgildir aðilar að Atlantshafsbandalaginu og ef á eitthvert aðildarríki verður ráðist þá munum við ekkert skorast undan þeim skyldum okkar að meta það ásamt bandalagsþjóðum okkar, það gerum við í hverju einstöku tilviki. Ég lít hins vegar svo á að það sem tyrkneska ríkisstjórnin, bandalagsþjóð okkar, hefur gert í þessu máli hingað til sé fyrst og fremst að verða við óskum um stuðning við að framfylgja þessum ákvörðunum, að það verði ekki með réttu túlkað sem tilefnislaus ögrun við Írak sem í þessu tilviki er upphafsaðili styrjaldarinnar með hernaðar- og ofbeldisaðgerðum. Fjölmörg af aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna hafa ekki einasta sent á vettvang her heldur látið í té aðstöðu af því að þær voru með þeim hætti að undirstrika vilja sinn til þess að aðstoða hinar Sameinuðu þjóðir við framkvæmd á þeirra ályktun. Það verður ekki að mínu mati skoðað sem tilefnislaus styrjaldarögrun. Þess vegna legg ég á það áherslu að írösk stjórnvöld eiga að líta svo á að þau taki þá stórkostlegu áhættu, ef þau ætli að færa stríðið út með árás á Tyrkland, að þau séu þar með vitandi vits og af ásettu ráði að reyna að draga inn í stríðið Atlantshafsbandalagsríkin öll. Ef menn reyna að meta hvort líkurnar á því eru meiri eða minni getur auðvitað enginn sagt neitt um það. Viðbrögð einræðisherrans í Bagdad eru óútreiknanleg eins og fram kom í máli frummælanda. En miðað við þá umfjöllun sem ég sé almennt af fundum, ráðstefnum og umfjöllun í fjölmiðlum, þá eru líkurnar á því á þessu stigi málsins ekki taldar mjög miklar.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég get í raun verið stuttorður, ég er sammála í flestum eða öllum atriðum skilgreiningu hv. fyrirspyrjanda á Atlantshafssamningnum og möguleikum á því að við Íslendingar drögumst þar inn í átök. Það kom reyndar greinilega fram hjá hæstv. utanrrh. að það getur ekki gerst sjálfkrafa. Báðir hv. ræðumenn hafa rakið 5. gr. samningsins og skal ég ekki gera það á ný. Ég vek bara athygli á því sem kom fram þegar greinin er lesið að það er samkvæmt ákvörðun hverrar þjóðar í hvaða mæli viðkomandi þjóð lætur í té nauðsynlega aðstoð til að standa við 5. gr. samningsins. Og ég vek athygli á því í því sambandi að nokkur sérstaða gildir um Ísland. Ísland hefur gert sérstakan samning við Bandaríkin þar sem tekið er fram í 1. gr. hans að Ísland er skuldbundið til að láta Bandaríkjamönnum í té nauðsynlega aðstöðu hér á landi til þess að Bandaríkin geti staðið við sína skyldu um varnir Íslands og varnir svæðis Atlantshafsbandalagsins. Íslandi er ætlað að láta í té þessa aðstöðu ef til átaka kemur. Sú aðstaða er þegar í té látin í raun með Keflavíkurflugvelli og engin beiðni hefur komið fram frá Bandaríkjamönnum um frekari aðstoð hér á landi. Þó ég taki undir það sem hæstv. utanrrh. hefur sagt um okkar skyldu samkvæmt samningnum þá gildir þarna sérstakt ákvæði um Ísland. Við erum á engan hátt skuldbundin til þess að skera hér upp herör og taka beinan annan þátt í þeim átökum sem kunna að verða til að fullnægja ákvæðum Atlantshafssamningsins. Um þessi átök við Persaflóa og hugsanleg stríðsátök við Tyrkland sýnist mér í raun hljóta að gilda nokkuð sérstakt mat. Eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. eru Tyrkir að verða við beiðni Sameinuðu þjóðanna um að veita aðstoð til þess að framkvæma ályktun Sameinuðu þjóðanna. Ef á Tyrkland verður ráðist þegar Tyrkland gegnir þessari skyldu sinni, getum við sagt, sem aðili Sameinuðu þjóðanna, hlýtur að gilda um það nokkuð annað mál en ef ráðist er á eitthvert ríki Atlantshafsbandalagsins af allt öðru og óskyldu tilefni. Þetta mál er raunar þegar í höndum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna eins og gert er ráð fyrir í Atlantshafssamningnum að skuli vera ef um árás á eitt ríki bandalagsins er að ræða. En um þetta er hins vegar kannski erfitt að velta vöngum á þessu stigi. Hins vegar sýnist mér að það atriði sem ég hef nefnt hlyti að verða til athugunar hjá Atlantshafsbandalaginu ef málið kemur upp sem árás á Tyrkland. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það hvort unnt hefði verið að koma í veg fyrir þessi átök við Persaflóa. Ég hef út af fyrir sig oft sagt að mér sýnist að það hefði þurft að skoða samninga á breiðari grundvelli, m.a. með lausn á Palestínumálunum í huga. Hins vegar er þetta orðin staðreynd, átökin eru orðin staðreynd og ég treysti mér ekki til að taka þátt í vangaveltum hv. þm. um þann mikla skaða sem af þeim getur orðið. Ég efa ekki að líffræðingurinn fer þar með rétt mál. Hins vegar er fjölmörgum öðrum spurningum í raun ósvarað í þessu sambandi. Menn geta líka spurt sjálfa sig: Á að láta undan ofbeldinu? Á að láta undan lögbrjótunum? Hvað hefði tekið við næst? Hvar ber lögbrjóturinn niður næst, ofbeldismaðurinn? Og hve lengi er hægt að þola slíkt? Ég held að enginn geti svarað þessum spurningum hér. Við höfum dæmin fyrir okkur, við höfum Hitler gamla fyrir okkur, hvernig þar hélt áfram stig af stigi og leiddi til heimsstyrjaldar sem margir fullyrða að hefði orðið miklu miklu minni ef stöðvuð hefði verið fyrr. Ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til þessa. Hins vegar tel ég hárrétt það sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. og full samstaða er um innan ríkisstjórnarinnar, að utanrrh. beiti sér, eins og hann frekast má, til þess að undirbúa að koma á friði á þessu svæði. Þar hefur hæstv. utanrrh. beitt sér innan Norðurlandanna. Skilaboðum hefur verið komið á framfæri við aðalritara Sameinuðu þjóðanna og það er einlæg von mín að þessum átökum þarna ljúki fljótt og unnt verði þá að hefjast handa um að koma á, við skulum segja varanlegum friði þó að varanlegt sé kannski einum of víðtækt hugtak, en koma á friði á þessu svæði og leysa þau fjölmörgu mál sem annars munu verða þarna til stöðugra vandræða. Ég tel að þar eigum við Íslendingar ekki að láta deigan síga heldur að halda áfram þeirri viðleitni sem við höfum þegar hafið.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Ég hlýt að fagna þessari umræðu, ekki síst eftir þær skilmerkilegu yfirlýsingar sem tveir ráðherrar hafa gefið hér, ekki ómerkari en sjálfir hæstv. forsrh. og utanrrh. En ég sný mér fyrst lítið eitt að orðum fyrirspyrjanda og síðan kem ég þá frekar að máli hæstv. ráðherra. Mér finnst það liggja í augum uppi að þessi fjölþjóðaher sé í rauninni her sjálfra Sameinuðu þjóðanna. Það kemur alveg greinilega fram í orðum hæstv. ráðherra. Við höfum samþykkt öll tilmæli Sameinuðu þjóðanna í þessa átt sem hlutu að leiða til annars hvors: að brjálæðingurinn í Írak, hafa menn kallað hann, ég held að það sé kannski ofsagt, hann er kannski klókur líka, það mátti nú líka segja um Hitler sem var nefndur hér áðan, en aðalatriðið er það að þetta gat ekki endað öðruvísi en annaðhvort yrðu þessi átök sem Sameinuðu þjóðirnar heimiluðu og beinlínis skoruðu á þjóðir heims, þjóðabandalag getur maður nærri því sagt, en þær skoruðu á þjóðir heims að ljúka þessu með einhverjum hætti, og í síðustu ályktuninni, númer 678, vissu allir hvað átt var við að heimiluð væru og hvatt til hverra þeirra aðgerða sem gætu nægt til þess að Írakar færu frá Kúvæt. Þess vegna hlaut styrjöld að verða. Þetta er styrjöld Sameinuðu þjóðanna og þetta er í raun og veru líka okkar styrjöld. Við höfum stutt allar þessar ályktanir, auðvitað með opnum augum. Það gat engum dulist hvert þetta mundi stefna ef stjórnandi Íraks sæi ekki út fyrir sjóndeildarhring sinn sem er æði þröngur. Þess vegna held ég að það þurfi ekkert að deila um það að við berum a.m.k. siðferðilega ábyrgð á þessum átökum, Íslendingar, eins og aðrar frjálsar þjóðir. Að því er varðar Tyrki sérstaklega þá er komið í ljós sem allir raunar vissu að þing Tyrklands samþykkti það sem gert hefur verið í því landi. Það samþykkti komu flugflotans og tókst á herðar ábyrgð á því og síðan auðvitað að hlíta reglum Atlantshafsbandalagsins sem hæstv. utanrrh. vék að hverjar væru og það þarf kannski ekki mikið að ítreka það en aðeins benda á, sem hann raunar ekki gerði, benti ekki beint á greinina en í 11. gr. í Atlantshafssáttmálanum segir: ,,Samning þennan skal fullgilda og skulu ákvæði hans framkvæmd af aðilum í samræmi við stjórnlagaákvæði hvers um sig.`` Þ.e. íslenskar reglur og lög gilda að því er varðar þennan samning eins og aðra og við gerum ekki annað en það sem landslög heimila og hafa ákveðið. Ég held að menn þurfi ekki að kvarta mjög undan ágengni Atlantshafsbandalagsins og því síður árangri þess sem er með þeim hætti að ég hef leyft mér að taka enn þá sterkara til orða en hæstv. utanrrh. gerði, ég hef kallað Atlantshafsbandalagið mikilvægasta bandalag mannkynssögunnar og þarf víst ekki að rökstyðja það fyrir þeim sem fylgst hafa með sögunni eftir að farið var að fletta ofan af --- ja, hann var nú ekta brjálæðingur, Stalín, hvað hann ætlaði sér að gera og hans heimafólk hefur lýst því þannig að það vita víst allir hvernig heimsbyggðin hefði orðið ef hann hefði fengið að flæða yfir alla Evrópu fyrst og svo auðvitað yfir þau lönd sem sérstaklega er verið að ræða um hér núna. Þá gat eiginlega varla leikið á tveim tungum að atómstyrjöld hefði orðið því Rússar höfðu atómvopn á þeim tíma þegar Stalín var við völd. Njósnarar þeirra höfðu séð til þess. Ég hef margsinnis kallað Atlantshafsbandalagið mikilvægasta bandalag mannkynssögunnar og enginn hefur fram að þessu mótmælt því að svo sé. Ég hefði gaman af að sjá framan í þann sem vildi mótmæla því. En sem sagt, þetta stríð sem er auðvitað ógnvænlegt er háð á vegum Sameinuðu þjóðanna, svo ekki sé sterkara tekið til orða, á ábyrgð samfélags þjóða heims, þess samfélags sem við viljum tilheyra og hins vestræna heims þar með sem við erum hluti af. Auðvitað hefur hv. þm. Kristín Einarsdóttir sama rétt til þess að hafa skoðanir sínar í friði eða í flimtingum eða á almannafæri, hvernig sem menn líta á það og skoðanir kannski annarra í flimtingum, ég veit það ekki, ég er ekki að ásaka hv. þm. um það og vona þá að ég sé ekki heldur ásakaður um það. En hv. þm. sagði að vopnin hefðu verið látin tala. Hver lét vopnin tala? Svari hver fyrir sig. Erum það við Íslendingar eða samfélag þjóða heims sem loksins hefur áorkað því sem Þjóðabandalagið var stofnað um og síðan Sameinuðu þjóðirnar, að reyna að koma í veg fyrir ofbeldi í heiminum sem nægilegt var af líka á milli styrjaldanna eins og núna eftir styrjöldina? Þjóðabandalaginu mistókst vegna samstöðuleysis. Sameinuðu þjóðunum hefur oftast mistekist, líka vegna samstöðuleysis, bæði innan þeirra ríkja sem eru meðlimir og líka ríkja sem ekki hafa verið í þessum samtökum. Þjóðabandalagið leið svo kannski fyrst og fremst undir lok vegna þess að þar voru ekki nægilega margir aðilar samtaka. Þetta er mikilvægasta tilraun sem gerð er til þess að stöðva þróun sem óhjákvæmilega hlaut að leiða til þess ógnvænlegasta sem við höfum séð frá heimsstyrjöldinni og kannski í allri sögunni, líka því sem áður gerðist í heimsstyrjöldinni, vegna þess að það dettur engum manni það í hug held ég, ekki nokkrum manni, að Hussein mundi ekki hafa haldið áfram að vígbúast ef hann yrði látinn í friði. Eru einhverjir hér inni sem láta sér detta það í hug að hann hefði ekki haldið áfram að fullkomna kjarnorkusprengjuna? Að hann hefði ekki haldið áfram að framleiða meira af eiturvopnum sem hann hefur notað á sína eigin landsmenn, æ ofan í æ? Hann hefur haldið sýnikennslu í því hvernig nota beri þau til þess að engum gæti blandast hugur um að hann ætlaði að nota þau, hvar sem væri og hvenær sem væri, hermdarverk og hvað sem er. Er einhver maður hér inni sem heldur því fram, sem lætur sér detta það í hug að hann hefði hætt ef honum hefði verið leyft að taka Kúvæt? Að hann hefði ekki tekið fleiri lönd og þjóðir? Ég botna ekki í því að það geti verið nokkur maður sem haldi því fram að einhverjir aðrir en hann hafi látið vopnin tala. Það sem aðrir eru að gera er að reyna að stöðva vopnin. Þótt það séu ekkert sérstaklega glæsilegar fréttir sem voru í Washington Times og var greint frá í útvarpinu, að illa hefði gengið að eyðileggja gjöreyðingartæki hans, þá fylgdi það þó með að búið væri að eyðileggja kjarnorkuverksmiðjurnar og það er ekki lítið. Það er þá a.m.k. búið að koma í veg fyrir að hann nái kjarnorkuvopnum og alla vega helmingnum af eiturvopnunum, ef taka má mark á fréttum sem auðvitað eru óglöggar þegar styrjaldir eru annars vegar og ritskoðun o.s.frv. Og þó einhver ein Arabafjölskylda í útlegð lýsi því svo yfir að að baki Husseins og hans hugsjónum, eða hvað á að kalla það, hans skoðunum, standi Arabaheimurinn. Auðvitað eru til fjölskyldur alls staðar sem bæði af trúarástæðum og öllu mögulegu slíku lýsa málum með einum eða öðrum hætti. Ég ætla ekkert að fara að lýsa því hvað einstakar fjölskyldur segja um þetta. Auðvitað eru tvær hliðar á þessu og fólk sem hefur ákveðnar skoðanir og má hafa þær og sína trú í friði. Olíumengunin er auðvitað geigvænleg. En hvað segja menn um olíumengun í samanburði við eiturvopn og kjarnorku? Auðvitað er þetta allt saman skelfilegt, en hve skelfilegt hefði það ekki orðið eftir fimm eða tíu ár ef Sameinuðu þjóðirnar hefðu brugðist frumskyldu sinni að reyna að halda uppi friði og reglu í heiminum, sem gengur nú auðvitað misjafnlega þrátt fyrir það að bestu menn sem starfa í þágu Sameinuðu þjóðanna hafa reynt að fá einhverju áorkað? Því miður var ákveðið að hefja stríð. Ég er ekki svo dómbær á það að ég geti sagt hvort það var nákvæmlega á þessu augnabliki eða hvort það var strax í ágúst eða hvort það hafi verið eftir nokkur ár sem nauðsynlegt hefði verið að heyja þessa styrjöld. Og ég veit ekki hvort hv. þm. getur dæmt um að það hafi verið hörmulegt að það skyldi vera hafið akkúrat nú en ekki á einhverjum öðrum tíma því að varla heldur nokkur því fram að meðan þessi maður lifir og hefur völdin í þessu gífurlega stóra og mikla ríki, þá sé friðvænlegt í heiminum. Enda sagði hv. þm. það raunar að Hussein væri óútreiknanlegur. Það erum við víst öll sammála um, hann er óútreiknanlegur og það getur sjálfsagt enginn okkar sett sig inn í hans hugarheim. Það eigum við þingmenn þó sameiginlegt að enginn okkar gerir það. Eða að það sé öllum til hagsbóta að stríðinu ljúki strax. Ég er ekki viss um það. Ef ekki er hægt að eyðileggja eiturvopnin áður en styrjöldinni lýkur þá má henni ekki ljúka fyrr.

En Eyjólfur, hverjir senda honum eiturvopn?

Það er svo allt annað mál, það veist þú sjálfsagt betur en ég. Ég fylgist ekki mikið með gereyðingarvopnum, almennt talað. Ég skal játa það að ég er einhver allra mesti kjáni, ég þekki varla nokkra flugvélategund en treysti bara á það að manni sé borgið í þeim flugvélum sem maður er settur upp í. Það eru margir sem hafa gaman af að þekkja flugvélar og ýmiss konar tól. Það geri ég ekki. Að það sé hægt að vinna stríð og tapa friðnum. Ja, ég mundi halda að það yrði friðvænlegra ef þetta stríð ynnist af okkur og þeim öðrum sem beint og óbeint eru aðilar að því. Ég þarf kannski ekki miklu að bæta við það sem ráðherrarnir sögðu. Allt er þetta byggt á réttum reglum, aðdragandinn að þessari styrjöld og henni lýkur vonandi fljótt, það getum við öll verið sammála um. En henni má ekki ljúka fyrr en búið er að sjá til þess að Kúvæt verði aftur frjálst ríki og gereyðingarvopnin horfin. Það mun svo vera með kjarnorkuvopnin sem þeir voru langt á veg komnir með að framleiða og a.m.k. að hálfu leyti með önnur gereyðingarvopn, eiturvopn. Þegar því er lokið þá hugsa ég að allir mundu vilja fá frið, en við getum ekki verið svo bláeyg að óska þess að þessu ljúki þannig að Hussein geti talið sig sigurvegara. Hver yrði þá þróunin á eftir? Ég held að hann verði að fara frá völdum og vopnin, þau hættulegustu og geigvænlegustu, verði að hverfa áður en Sameinuðu þjóðirnar og her þeirra, sem ég kalla svo, hættir sínum athöfnum á svæðinu. Það er eins og hæstv. forsrh. sagði réttilega, átökin eru orðin staðreynd. Ég mun álykta sem svo, og það raunar kom fram í orðum beggja ráðherranna, að við verðum að hlíta þeirri staðreynd og þá auðvitað standa við okkar skuldbindingar, standa með öðrum þeim sem vilja að þessum ógnum ljúki og ljúki sem fyrst, en auðvitað með sem minnstu manntjóni en sem allra mestu tjóni, ef tjón skyldi kalla, á hervirkjum, eiturvopnum og kjarnorkuvopnum. Það er ekkert tjón þó að það hverfi af yfirborðinu. Að því er varðar starfsemi Atlatnshafsbandalagsins sem hér hefur auðvitað verið dregin inn í þessa umræðu, þá endurtek ég það að það bjargaði heiminum. Atlantshafsbandalagið gerði það og gerir raunar enn og það held ég að við Íslendingar getum verið stoltir af að hafa ekki hikað við að taka þátt í þeim varnarsamtökum. Að vísu er nú að syrta í álinn aftur austan járntjaldsins gamla, en við vonum nú það besta og leggjum okkur fram til þess að sjálfsögðu að ekki verði aftur snúið inn á leið ofbeldis, einræðis og kúgunar í Austur-Evrópu, svo mikið sem áunnist hefur á síðustu árum og missirum. Við hljótum öll að vona að betur fari þar en á horfist og raunar að vel fari líka í Arabaheiminum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir það að þessi umræða fer fram. Það er mjög mikilvægt að skýra hér í þingsölum nokkur grundvallaratriði þessa máls því mjög hefur borið á því í almennri umræðu að þau eru mönnum ekki ljós. Ég hnaut t.d. um það í seinasta hluta ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar að hann notaði orðalagið ,,að þetta stríð ynnist af okkur``. Þannig heyrir maður ýmsa tala á þann veg að með beinum eða óbeinum hætti er gefið til kynna að Íslendingar séu aðilar að þessu stríði. Lýsingin á þætti Sameinuðu þjóðanna er sett fram með þeim hætti að álykta megi að vegna þess að Ísland er aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og hefur framkvæmt ýmsar ályktanir öryggisráðsins sé það líka aðili að þeirri ákvörðun Bush Bandaríkjaforseta að hefja stríðsátökin. Það er þess vegna mjög brýnt að áréttað sé, eins og gert var af hálfu bæði utanrrh. og forsrh. í þessari umræðu, að Ísland er ekki aðili að styrjöldinni og Ísland verður ekki aðili að styrjöldinni með neinum sjálfkrafa hætti. Ísland hefur ekki undirgengist neinar skuldbindingar, hvorki á vettvangi Sameinuðu þjóðanna né á vettvangi Atlantsbandalagsins, sem gera Ísland að aðildarríki þessara styrjaldarátaka. Ísland er ekki í stríði og það er engin sú stofnun til sem getur dregið Ísland inn í þetta stríð nema Íslendingar ákveði sjálfir að fara í þetta stríð. Það er lykilatriði málsins. Ríkisstjórn Íslands og Alþingi Íslendinga verða að ákveða það ef Ísland ætlar að ganga inn í þessa styrjöld. Og þótt það standi ekki í stjórnarskrá lýðveldisins að það þurfi að samþykkja það á Alþingi að Ísland fari að segja Írak eða öðrum þjóðum stríð á hendur, þá er það alveg ljóst að það mun engin ríkisstjórn Íslands fara að segja Írak eða öðrum stríð á hendur og tengja Ísland þar með inn í þetta stríð sem beinan styrjaldaraðila án þess að bera það upp við Alþingi.

Fjmrh. neitar að borga.

Mér er þetta það mikið alvörumál, hv. þm. Ólafur Þórðarson, að ég ætla ekki að tengja umræðuna um heimildarlausar greiðslur úr ríkissjóði inn í það hér, það verður að ræðast við fjárveitinganefndarmenn á öðrum vettvangi. Ég held líka, virðulegi forseti, að það sé mjög mikilvægt að menn átti sig á því að um það hefur verið mikill ágreiningur, bæði innan Bandaríkjanna og á bandaríska þinginu og í stjórnmálaumræðu í Bandaríkjunum og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, hvort það hafi verið rétt ákvörðun hjá Bush Bandaríkjaforseta að hefja styrjaldarátök á þeim degi sem hann kaus að hefja þau. Ég vil vekja athygli hv. alþm. á því að fjölmargir af helstu áhrifamönnum á bandaríska þinginu telja að sú ákvörðun hafi verið tekin of fljótt. Það hafi ekki verið tímabært að fara þá í styrjaldarátökin, það hafi átt að láta á viðskiptabannið reyna lengur og það hafi átt að taka jákvætt af hálfu Bandaríkjanna í þá tillögu Frakklandsforseta og tillögu Norðurlandanna að bjóða fram ráðstefnu um málefni Palestínuþjóðarinnar strax. Þetta er nauðsynlegt að menn hafi í huga vegna þess að m.a. hér í þessum umræðum hefur verið talað um það og hv. síðasti ræðumaður notaði orðalag eins og um her Sameinuðu þjóðanna væri að ræða og stríð á vegum Sameinuðu þjóðanna. Það liggur alveg ljóst fyrir að Sameinuðu þjóðirnar samþykktu ekki að í þetta stríð væri farið. Það liggur líka alveg ljóst fyrir að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Peres de Cuellar, var ekki einn af þeim örfáu sem Bush Bandaríkjaforseti tilkynnti að hann hefði ákveðið að hefja stríðið. Það hefur þvert á móti komið fram að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna vissi ekki að ákveðið hefði verið að hefja styrjöldina af hálfu Bandaríkjaforseta. Það sem gerðist var það að Sameinuðu þjóðirnar eða öryggisráðið heimilaði að gripið yrði til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar væru en það átti eftir að meta á hvaða tíma það væri gert og hverjar þær væru. Ég ætla ekki hér í þessum umræðum að fara í ítarlegar umræður um þennan þátt málsins, en það er alveg nauðsynlegt að það fari ekki fram hjá hv. Alþingi að það hefur komið fram mjög veigamikil gagnrýni í æðstu stjórnstofnun Bandaríkjanna og af hálfu fjölmargra aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna á þá ákvörðun að hefja styrjaldarreksturinn og hefja sprengjuárásirnar á þeirri nóttu sem þær hófust fyrir skömmu síðan og margir eru þeirrar skoðunar að það hefði átt að láta reyna lengur á það viðskiptabann sem við Íslendingar ásamt fjölmörgum öðrum þjóðum erum aðilar að. Það er líka nauðsynlegt að menn átti sig á því í sögulegu samhengi að meðan Bandaríkin háðu þá glímu við Íran, sem hófst sérstaklega í valdatíð Carters Bandaríkjaforseta og hélt áfram í valdatíð Ronalds Reagans, og Írak fór síðan í stríð við Íran sem stóð mjög lengi og vil ég minna á að Olof Palme heitinn var formlegur sáttasemjandi Sameinuðu þjóðanna í þeirri styrjöld um langt árabil og ýmsir hafa velt því fyrir sér hvort dauðdagi hans kunni e.t.v. að vera tengdur því starfi sem hann gegndi þá og ætla ég ekki að fjalla neitt nánar um það hér, á þeim tíma voru fjölmörg ríki Vesturlanda sem töldu það bæði rétt og stjórnmálalega skynsamlegt að vopna Írak, að selja Írak vopn og byggja upp Íraksher af sem mestum krafti til þess að Íraksher gæti með árangursríkum hætti ráðist á Íran. Þess vegna eiga fjölmörg Vesturlanda stóra sök á því að Íraksher er jafnöflugur og raun ber vitni. Þessu megum við ekki gleyma þegar við erum að tala um réttlætingu þess að heyja þessa styrjöld til þess að afvopna Írak, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, vegna þess að verulegur hluti vopnanna sem í höndum Saddams Husseins eru er kominn þangað vegna þess að Vesturlöndin ákváðu að selja honum þau vopn. Og það er auðvitað sérkennileg þversögn að selja fyrst einu ríki vopn og fara síðan í styrjöld við það til þess að afvopna það. Það er ekki hluti af því öryggiskerfi sem við viljum byggja upp. Hitt er líka mikilvægt að menn árétti að sú aðgerð Saddams Husseins að fara með her á hendur Kúvæt, yfirtaka það á fáeinum dögum og þurrka síðan Kúvæt út af landabréfi heimsins, er verknaður sem samfélag hinna Sameinuðu þjóða getur aldrei liðið og má aldrei líðast. Það verður að koma í veg fyrir að slíkur gerningur verði endurtekinn. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að það er mikilvægt fyrir smáþjóð að halda þeim málstað uppi að ein þjóð geti ekki yfirtekið aðra með vopnavaldi og þurrkað sjálfstæði hennar út á örfáum dögum. Í því sambandi skiptir að mínum dómi engu máli þótt stjórnarfarið í Kúvæt hafi ekki verið lýðræðislegt og þótt vissulega megi gagnrýna margt í fari og í verkum þeirra sem þar stjórnuðu ríki. Grundvallaratriði um sjálfstæði aðildarríkja er óháð því hvert stjórnarfarið er innan ríkja. Það er ekkert ríki sem getur tekið sér þann rétt að steypa stjórnvöldum í einu af aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna, hvað þá heldur að þurrka það út af landakortinu. Afstaða Íslendinga í þessu máli, eins og hæstv. utanrrh. hefur kynnt hér og óþarfi er að endurtaka, er þess vegna mjög eindregin í samræmi við þau grundvallarviðhorf sem við viljum fylgja. Við viljum krefjast þess að Írak fari tafarlaust burt frá Kúvæt. Við viljum styðja það að friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna taki við verkefni friðargæslu í þessum heimshluta. Við viljum styðja að því að ráðstefna um málefni Mið-Austurlanda, sérstaklega um málefni Palestínu, verði haldin hið fyrsta og studdum þá tilraun Frakklandsforseta á elleftu stundu að reyna að koma slíkri ráðstefnu á. Það er þess vegna mjög mikilvægt að greina á milli þessara atriða sem hafa verið alveg skýr af hálfu Íslands og ríkisstjórnar Íslands og hins að reyna að draga Ísland með einum með öðrum hætti inn í styrjaldarreksturinn. Í þessum umræðum hefur, sérstaklega af hálfu málshefjanda og einnig í ræðum allra annarra ræðumanna, verið vikið að því hvort 5. gr. Atlantshafssamningsins muni leiða til þess að Ísland verði stríðsaðili. Það er mjög mikilvæg spurning. Ég skal fara um hana nokkrum orðum. Í fyrsta lagi finnst mér rétt að láta það koma fram, því ég held að það hafi ekki gert það til þessa, að 5. gr. Atlantshafssáttmálans hefur aldrei verið notuð, hún hefur aldrei komið til framkvæmda. Það eru þess vegna ekki til nein fordæmi um það hvað felst í reynd í henni annað en pólitísk skuldbinding aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins. Í því tilviki sem hér um ræðir er margt sem bendir til þess að mjög óeðlilegt, ef ekki beinlínis rangt, væri að ætla sér að draga Ísland inn í stríðið við Persaflóa á grundvelli 5. gr. Atlantshafssamningsins. Ég skal skýra hvers vegna. Það sem gerst hefur í Tyrklandi er að eitt af aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins, Bandaríkin, sem við skulum kalla í þessu samhengi aðildarríki A, hefur óskað eftir því við aðildarríki B að mega nota flugvelli í aðildarríki B til þess að ráðast á þriðja aðila utan Atlantshafsbandalagsins. Ef svo þessi þriðji aðili kýs að svara í sömu mynt, og ég legg áherslu á það, svara í sömu mynt með því að ráðast á þá flugvelli sem notaðir voru til þess að ráðast á þennan þriðja aðila utan bandalagsins, þá er að mínu viti ekkert í skuldbindingum Íslands hvað snertir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu sem felur það í sér að þá sé eðlilegt, eða eigi jafnvel að koma til umræðu, að Ísland sé þar með dregið inn í styrjöld við þennan þriðja aðila. Hvað sem mönnum finnst um Atlantshafssáttmálann að öðru leyti þá var hann alls ekki hugsaður á þann veg að tvö af Atlantshafsbandalagsríkjunum, sem kæmu sér saman um að ráðast á þriðja ríkið utan bandalagsins, gætu þar með verið að draga öll önnur aðildarríki Atlantshafsbandalagsins inn í stríð ef þriðja ríkið svaraði í sömu mynt, vegna þess, og það er líka mjög mikilvægt að menn átti sig á því, að sú ósk Bandaríkjanna að fá að nota flugvellina í Tyrklandi var hvorki borin upp á vettvangi Sameinuðu þjóðanna né á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Hún var tvíhliða ósk milli Bandaríkjanna og Tyrklands. Það var aldrei borið undir önnur aðildarríki Atlantshafsbandalagsins hvort Bandaríkin ættu að nota flugvellina í Tyrklandi til þess að ráðast á Írak. Þvert á móti var sú ákvörðun tekin af hálfu Atlantshafsbandalagsins að senda þrjár flugsveitir til Tyrklands sem ekki eru bandarískar og skilja þannig alveg skýrt á milli þess sem Atlantshafsbandalagið greip til, að senda, ef ég man rétt, þýskar, belgískar og ítalskar sveitir til Tyrklands, til þess að greina skýrt á milli þess sem Bandaríkin eru að gera í Tyrklandi annars vegar og þeirra varúðarráðstafana sem þessar þrjár flugsveitir annarra NATO-ríkja eru að gera hins vegar. Þess vegna er sá gerningur Bandaríkjanna að nota flugvellina í Tyrklandi að mínum dómi Atlantshafsbandalaginu algerlega óviðkomandi. Og ég tel að Atlantshafsbandalagið hafi sýnt fram á það með því að framkvæma þátt sinn með þeim hætti sem hér var lýst, að það er Belgía, Ítalía og Þýskaland sem þann þáttinn annast. Ég vil þess vegna alveg afdráttarlaust lýsa þeirri skoðun minni að ráðist Írak á flugvellina í Tyrklandi sem Bandaríkin hafa notað til að ráðast á Írak, án þess að bera það nokkuð undir Atlantshafsbandalagið, kemur það Atlantshafssáttmálanum ekkert við. Ef Írak kynni aftur á móti að ráðast á flugsveitir Atlantshafsbandalagsins, þ.e. Ítala, Þjóðverja og Belga, sem þangað hafa verið sendar, þá snýr málið öðruvísi við. Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að hér á þessum vettvangi og í almennri umræðu í landinu hafi menn miklar áhyggjur af þessari þróun. Ég lýsti þeirri skoðun minni að kvöldi fyrsta dags þessara átaka að þeir sem þá voru bjartsýnir um það að stríðið kynni að standa stutt, jafnvel bara fáeina daga, hefðu því miður á röngu að standa. Ég lýsti þá strax þeim viðhorfum mínum að ég óttaðist að þetta stríð ætti eftir að taka langan tíma og það vissi enginn hvernig það myndi enda, hvernig það mundi fara eða hvers konar fórnir yrði að færa áður en því lyki. Reynslan af Víetnam og reynslan af Afganistan og ég tel reynslan nú þegar af styrjöldinni við Persaflóa sýnir að styrjaldir af þessu tagi geta staðið mánuðum og jafnvel árum saman og kostað gífurlegar fórnir í mannslífum, fjármunum og hagsæld þjóða án þess að nokkur fái í reynd neitt við ráðið. Þegar styrjöld er hafin er sett í gang atburðarás sem enginn stjórnar, enginn hefur yfirlit yfir og enginn veit hvernig endar. Það var meginástæða þess að stór hluti öldungadeildarinnar í Bandaríkjunum, stór hluti fulltrúadeildarinnar í Bandaríkjunum, fjölmörg aðildarríki Sameinuðu þjóðanna vildu láta reyna meira á viðskiptabannið og pólitískar leiðir til lausnar þessu máli áður en styrjöldin hófst.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegur forseti. Það er ekki neinum blöðum um það að fletta, því miður, að Ísland er komið í stríð. Það þurfti 20.000 árásarferðir á Mesópótamíu til þess að ná fram umræðu hér á Alþingi um kjarnann í varnarmálum Íslendinga og er það út af fyrir sig skelfileg þróun. Umræðan er eigi að síður hin gagnlegasta og hana ber að þakka. Ég er sammála hæstv. utanrrh. að Íslendingar eiga allt sitt öryggi komið undir túlkun á 5. gr. NATO-sáttmálans. Hingað til hefur því verið haldið fram að ef á eitt ríkið væri ráðist muni hin sjálfkrafa bregðast til varnar og á þann hátt sem það ríki sem ráðist er á telur nauðsynlegt. Utanrrh. hefur aftur á móti túlkað það svo hér að engin sjálfvirkni sé í þessari 5. gr., það sé ekkert það í greininni sem kalli á sjálfkrafa viðbrögð frá félögum okkar í NATO ef til að mynda yrði ráðist á Ísland heldur yrði sest niður og metið til hvaða aðgerða skuli gripið. Þetta er hans túlkun á 5. gr. sáttmálans, sem er því miður mjög tyrfin, en ég vil, með leyfi forseta, lesa hana: ,,Aðilar eru sammála um að vopnuð árás á einn þeirra eða fleiri í Evrópu eða Norður-Ameríku skuli talin árás á þá alla. Fyrir því eru þeir sammála um að ef slík vopnuð árás verður gerð, þá muni hver þeirra í samræmi við rétt þann til eigin varna og sameiginlegra, sem viðurkenndur er í 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna, aðstoða aðila þann eða þá sem á er ráðist með því að gera þegar í stað hver um sig og ásamt hinum aðilunum þær ráðstafanir sem hann telur nauðsynlegar.`` Hér á landi hefur fram að þessu verið túlkað að aðilinn sem sagt er um: ,,sem hann telur nauðsynlegar`` sé sá sem ráðist er á. Í því er kjarni okkar varna fólginn, okkar öryggis, að það verði gripið til þeirra ráðstafana sem við teljum nauðsynlegar ef á okkur er ráðist. Nú er aftur komið fram það sjónarmið hjá hæstv. utanrrh. að þær ráðstafanir sem grípa á til séu þær ráðstafanir sem verndararnir telja nauðsynlegar og það er allt, allt annar hlutur. Við sáum það t.d. í Víetnamstyrjöldinni hversu lítið gagn Suður-Víetnömum reyndist að vera í hernaðarbandalagi þegar á reyndi. Ég get tekið undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram um að sú ákvörðun Tyrklands að leyfa árásir frá tyrkneskum flugvöllum hafi í rauninni firrt NATO-þjóðirnar ábyrgð skv. þessari 5. gr. og framhaldið sé algerlega komið undir Tyrkjum og þeim þjóðum sem í dag skipa hinn fjölþjóðlega her. NATO geti á engan hátt blandað sér í málin úr því sem komið er. Ef Tyrkir hefðu aftur á móti orðið fyrir árás frá Írökum áður en þessar árásarferðir voru hafnar af tyrkneskri grund þá hefði komið til kasta NATO-bandalagsins að verja Tyrki og bregðast til varnar. En Tyrkir hafa þarna gefið tilefni og NATO-þjóðirnar geta undir engum kringumstæðum blandað sér inn í þá eftirmála sem kunna að fylgja í kjölfarið samkvæmt þeim ákvæðum sem eru í 5. gr. samningsins. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram í þá áttina. En þá má kannski spyrja: Fyrir hvern er þetta stríð háð? Sameinuðu þjóðirnar samþykktu á sínum tíma að það mætti grípa til vopna til þess að endurheimta fullveldi og sjálfstæði í Kúvæt. Undir þetta getum við örugglega öll tekið. Írakar höfðu undir forustu Husseins lagt þetta ríki undir sig og í rauninni afmáð það úr samfélagi þjóðanna. Við erum öll sammála um að hér varð að taka í taumana. Ofbeldi af þessu tagi er ekki hægt að líða því það sér ekki fyrir endann á því. Þess vegna hlutum við öll að vera sammála um að það yrði gripið til vopna til að frelsa Kúvæt. En hvar hefst frelsun Kúvæts? Hefst hún á því að rústa Írak? Erum við ekki komin út fyrir þá hugsun, þann anda sem lá að baki þessari samþykkt Sameinuðu þjóðanna og Íslendingar skrifuðu undir? Er það nauðsynlegur aðdragandi að frelsun Kúvæts að leggja Mesópótamíu í rúst með 20.000 eða 50.000 eða 100.000 árásarferðum? Hvað þá með aðra aðila? Hvað með þá aðila sem hafa selt Írökum vopn? Er þá ekki sjálfsagt að leggja Þjóðverja í rúst til þess að koma í veg fyrir að þeir geti selt þangað frekari efnavopn eða rústa einhverjar aðrar þjóðir? Hvar tekur svona aðdragandi enda, hversu langt má hann ná, án þess að við förum út fyrir andann á bak við hugsunina um að frelsa Kúvæt? Hversu mörg lönd er hægt að leggja í eyði í nafni þess að við séum að frelsa Kúvæt? Það er alveg ljóst að stór hluti af bandarískum ráðamönnum, þingmönnum, hefði kosið að doka við og rasa ekki um ráð fram í þessu sambandi heldur reyna til þrautar einhverjar aðrar leiðir, diplómatískar eða efnahagslegar þvinganir sem þegar var byrjað að beita. En af hverju lá svo mikið á að á fyrstu 24 klukkustundunum eftir að heimilt var samkvæmt ályktun Sameinuðu þjóðanna að ráðast inn í Írak var gripið til vopna? Var það gert vegna þess að það voru fleiri keilur sem átti að slá í þessari frelsun Kúvæts heldur en að frelsa Kúvæt? Átti í leiðinni að rústa allan vígbúnað Íraka? Og átti í leiðinni að tryggja einhvern aðgang að olíu? Voru það hin upphaflegu markmið Bandaríkjanna sem síðan eru fóðruð með frelsun Kúvæts? Eftir að hafa horft á 20.000 árásarferðir fer maður að velta því fyrir sér hvert sé hið raunverulega markmið og fyrir hvern stríðið sé háð. Virðulegur forseti. Arabaheimurinn er nokkuð heildstæður heimur fólks sem býr að vísu í mörgum löndum en er stolt af sínum sameiginlega uppruna og fornri frægð, sem kannski náði hámarki einmitt í Mesópótamíu, því landi sem nú þolir 1000 -- 2000 flugferðir árásarsveita á dag. Þessi Arabaheimur er líka niðurbeygður í dag því honum finnst illa komið sinni fornaldarfrægð og að hann leiki ekki í dag sama hlutverk og hann gerði til forna. Það er draumur allra Araba að endurreisa þessa frægð sína og komast aftur til þeirra mannvirðinga sem þeir nutu á sínum tíma. Þetta stolta fólk hugsar allt öðruvísi en við Vesturlandabúar. Og mikill hluti þessa fólks hefur alla tíð staðið á bak við Saddam Hussein í hugsun því það lítur á hann sem von um að mega endurheimta sína fornu frægð. Því miður fer fylgi við hann vaxandi innan Arabaheimsins með hverjum deginum sem líður og hverri árásarferðinni á Írak. Með hverjum deginum sem þetta stríð dregst á langinn mun fjölga stuðningsmönnum Husseins á meðal Araba. Ég man sérstaklega eftir einni frásögn af njósnum sem Bandaríkjamenn glímdu við fyrir nokkrum áratugum þegar maður nokkur var gripinn fyrir að njósna í þágu Sovétríkjanna. Þegar hann var spurður: Af hverju, hvað kom þér til að njósna, hvað kom þér til að afhenda Sovétríkjunum skjöl og leyndarmál sem snertu öryggi Bandaríkjanna? Þá sagði maðurinn: Þegar ég var unglingur í Þýskalandi í borginni Dresden og lá þar í rústunum og horfði á hverja bandaríska sprengjuflugvélina af annarri fljúga yfir borgina og varpa sprengjum nótt eftir nótt og oft sömu nóttina, þá hugsaði ég með mér: Fyrr eða síðar skal ég ná mér niðri á Bandaríkjunum, fyrr eða síðar skal ég ná mér niðri á þeim. Þess vegna greip hann fyrsta tækifærið sem honum gafst þegar honum var trúað fyrir bandarískum leyndarmálum og afhenti þau erkióvininum. Hversu mörg börn eiga eftir að liggja í rústum Mesópótamíu eða annarra Arabalanda og hugsa með sér: Einhvern tímann skal ég ná mér niðri á Bandaríkjunum eða þessum 28 þjóðum sem nú eru í fjölþjóðahernum? Hversu mörg börn liggja þar og segja: Einhvern tímann skal ég ná mér niðri á Vesturlöndum? Getum við á nokkurn hátt mælt það hatur sem er verið að rækta við Persaflóa með þessu stríði eins og það er rekið í dag, með því að rústa Mesópótamíu en leggja ekki til atlögu og frelsa Kúvæt eins og Sameinuðu þjóðirnar kváðu þó á um? Vilji Bandaríkjamenn eyðileggja hernaðarmátt Íraka, sem út af fyrir sig er skiljanlegt sjónarmið, og vilji þeir eiga aðgang að olíubirgðum og jafnvel á lágu verði eftir stríðið þá verða þeir að gjöra svo vel að gera það í eigin nafni, ekki undir pilsfaldi Sameinuðu þjóðanna, svo einfalt er það mál. Og þeir skulu varast, Bandaríkjamenn, að ætla sér að ná NATO bakdyramegin inn í þetta stríð með því að hefja árásir frá tyrkneskum flugvöllum og ætlast síðan til þess að NATO komi til hjálpar ef á Tyrkland verður ráðist eftir slíkar aðgerðir. Virðulegur forseti. Bandaríkin kunna að vinna þetta stríð við Íraka á vígvellinum en ég er hræddur um að Vesturlöndin eigi eftir að tapa þessu stríði á hinum pólitíska vettvangi. Sú spurning hefur stöðugt verið rædd hér í dag hvort Íslendingar séu aðilar að þessu stríði og ég hef sagt hiklaust já, því miður, Íslendingar eru aðilar. Það þýðir ekki að ganga í fjölþjóðasamtök eins og Sameinuðu þjóðirnar og NATO og láta svo eins og samþykktir sem þar eru gerðar komi okkur ekki við. Það gildir einu hvort Sameinuðu þjóðirnar stofna sinn eigin her, safna saman herjum undir sínum fána, eða gefa einhverjum öðrum þjóðum lausan tauminn og hleypa þeim og einhverjum málaliðaherjum inn yfir landamæri Íraks til þess að frelsa Kúvæt. Stríð sem er hafið undir þessum formerkjum með yfirlýsingu og samþykkt Sameinuðu þjóðanna er stríð sem aðildarþjóðirnar standa að. Og þverstæðurnar eru slíkar að í þeim hópi er íraska þjóðin sjálf. Við getum á engan hátt forðað okkur undan þeirri ábyrgð sem hvílir á þessu stríði, þó svo að við höfum ekki gripið sjálf til vopna og ekki sent fólk á vígvöllinn. Hv. alþm. Eiður Guðnason, fulltrúi Alþfl., flokks utanrrh. í utanrmn., lýsti því svo snilldarlega í mín eyru að þó við Íslendingar höfum ekki samþykkt víxilinn þá erum við ábekingar, við erum ábyrgðarmenn á þessum víxli og undan þeirri ábyrgð getum við ekki hlaupist nema að ganga úr Sameinuðu þjóðunum og þó er það of seint vegna þess að við vorum í Sameinuðu þjóðunum þegar þetta var samþykkt. Sama gildir um NATO, við getum á engan hátt komið okkur undan þeirri ábyrgð sem NATO-ríkin kunna að bera, sem framtíðin kann að knýja NATO - ríkin til að axla í þessu stríði. Því miður virðist þetta stríð vera að teygja anga sína í fleiri áttir en þörf er á. Með þeirri ráðstöfun einni að hefja árásarferðir frá Tyrklandi er verið að kalla þetta stríð inn í Evrópu. Og við sjáum ekki fyrir endann á þessu stríði, því miður. Íslendingar verða að þora að kannast við þá sáttmála sem þeir skrifa undir. Að koma hér og halda því fram að við berum ekki ábyrgð á afleiðingum gerða sem eru framkvæmdar í nafni þessara tveggja sáttmála er eins og að fylgja heim gleðikonu að nóttu til en vilja ekki kannast við hana daginn eftir þegar byrjar að birta.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég vil nú hefja mál mitt á því að það er mjög bagalegt að vita ekki af svona umræðu fyrr en í fundarbyrjun. Þetta mál er þannig vaxið að menn hefðu þurft að geta athugað sitt mál, haft tíma til umhugsunar áður en slík umræða fer fram sem þessi.

Vill hv. þm. leyfa forseta að svara þessu. Hér hafa orðið alvarleg mistök vegna þess að þegar í gærkvöldi var gengið frá því að allir þingflokkar og þar með hv. 6. þm. Norðurl. e. yrðu látnir vita af þessari umræðu. Ég harma það mjög ef þetta hefur eitthvað misfarist.

Ég þakka svarið, það eru mannleg mistök. Mér finnst sú umræða sem hér fer fram dálítið einkennileg. Menn ræða um það að Íslendingar séu komnir í stríð. Menn ræða um það að við séum skuldbundnir til þess að fara í stríð ef ráðist er á einhverja þjóð sem er í Atlantshafsbandalaginu. En það kemur ekki fram hvernig menn ætla að framkvæma slíkt. Höfum við her? Hvernig ætla hinir stríðsglöðu menn eða þeir sem þykjast skilja þennan gjörning sem hefur verið gerður á milli þjóðanna, hvernig eiga Íslendingar að geta staðið við hann? Og hæstv. utanrrh. sagði að samþykktin þyrfti að öðlast samstöðu. Hvað þýðir þetta? Hefur einhver neitunarvald um þetta eða hvað þýðir þetta á mannamáli? Það þarf samstöðu. Ef á að taka þetta bókstaflega, þá er það alls ekkert sjálfkrafa sem við mundum verða stríðsaðilar þó að svo illa fari að stríðið breiðist til Evrópu sem kannski margt bendir til. Síðan segir hæstv. utanrrh. enn fremur: ,,Við höfum skuldbundið okkur en það er að eigin mati.`` Hæstv. utanrrh. er ekki hér í salnum en ég hefði viljað fá útskýringu á því hvað þetta þýðir. Hver er aðdragandinn að þessari styrjöld? Hafa Íslendingar framleitt vopn og selt þessum þjóðum? Höfum við gert það? Það hefur verið fullyrt að Sameinuðu þjóðirnar væru sú merkilegasta samkunda sem hefur nokkurn tíma verið til í heiminum að mér skilst. En hvað er forvarnarstarf? Sömu þjóðirnar sem nú eru að heyja styrjöld við Íraka hafa skaffað þeim vopn til fleiri ára, jafnvel kennt þeim að beita þeim. Og það hafa ýmsir sagt: Þessi og hinn er vitfirringur. Stalín var vitfirringur. Hitler var vitfirringur. Hussein er vitfirringur. Þið hafið kannski komið til Ísraels og ferðast þar um, inn á Gazasvæðið, séð hvernig er farið með Arabana? Er það ekki líka vitfirring hvernig þar er að málum staðið? Og ef við lítum aftur, jafnvel aftur í aldir, þá virðist það vera saga mannkynsins að það er sama hverjir stjórna í vissum löndum, það er eins og það sé áfram í sama mynstrinu. Það breytist í raun og veru ekkert þegar frá líður annað en það að fram koma nýir menn, menn sem ætla að berjast fyrir réttlæti. Og hvað er réttlæti? Það er þeirra dómur. Það er þeirra afstaða sem ráða í hverju tilviki. Það er hið rétta. Og sá sem verður undir er alltaf sekur. Hann er dæmdur, hann er kúgaður. Og síðan rísa menn upp, fá jafnvel vopn frá þeim sem börðust við þá, og reyna svo að hefna harma sinna. Þetta er sagan. En mér finnst það kannski merkilegast við þessa umræðu að þó að á yfirborðinu virðist í raun og veru vera lítill munur á afstöðu hæstv. ráðherra þá er langt frá því að þeir séu sammála ef maður fer ofan í saumana á því sem þeir segja. Ég vil fá útskýringu á því hvað t.d. hæstv. utanrrh. meinar þegar hann segir að það þurfi að vera samstaða meðal NATO - þjóðanna og að við séum skuldbundnir. En skuldbindingin er eftir því sem orð hans féllu, ef á að túlka þau bókstaflega, að okkar eigin mati hvort við erum skuldbundin eða ekki. Svo koma menn hér upp og segja: Við erum í stríði. Sem sagt, út og suður er hér rætt og hver er niðurstaðan? Rugl.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum vikum töldu börnin dagana til jóla. Nokkru seinna hófst annars konar niðurtalning og henni fylgdi annars konar spenna, ekki eftirvænting heldur kvíði. Fresturinn sem Írökum hafði verið gefinn til að hafa sig á brott frá Kúvæt var að renna út. Hann rann út og svo fór, sem flestir höfðu kviðið en vonað að ekki yrði, að stríð skall á. Það voru ekki jólin sem komu þótt einn hermaður hafi komist svo óhugnanlega að orði eftir eina fyrstu sprengjuferðina að Bagdad í sprengjuregni liti út eins og skreytt jólatré. Eða var hann kannski að tala um jól vopnaframleiðendanna? Viðbrögð manna urðu mismunandi. Fyrst fylltust vesturveldin og aðrar þjóðir í fjölþjóðahernum barnalegri gleði yfir hvað græjurnar þeirra virkuðu vel. Vel er að vísu nöturlegt orð í stríði, orð sem þó heyrist mjög oft þessa dagana, jafnvel um mikla eyðingu og hörmungar. En svo kom í ljós að eitthvað var öðruvísi en virtist við fyrstu sýn og nú búast menn við langri styrjöld. Mannfall getur orðið mikið. Það er deilt um hve mikið það er orðið núna og skaðinn getur orðið ógurlegur. Það var undarlegt hve margir virtust trúa því að hægt yrði að ljúka þessu af með fullkomnum tólum á dagsparti eins og fyrstu yfirlýsingar báru með sér. Ekki mikið skynsamlegra heldur en 11 ára drengirnir, vinir sonar míns, sögðu þegar þeir komu heim úr skólanum fyrsta stríðsdaginn: Stríð, sögðu þeir. Er það ekki búið núna? Pabbi eins stráksins í okkar bekk sagði að það yrði búið þegar við kæmum heim úr skólanum. Er verið að innræta börnum að stríð sé ekkert mál? Ef svo er, þá er full þörf á því að leiðrétta þær ranghugmyndir. Það græðir aldrei neinn á stríði nema hergagnaframleiðendur og þeir eru raunar, eins og margoft hefur verið bent á, svokallaðir samherjar okkar. Þeir geta nú setið kátir og talið peninga. Þeir hafa selt báðum stríðandi aðilum vopn og eru nú kannski að reyna að endurnýja markaðinn. Segjum við börnum okkar nógsamlega frá þessum ógnvekjandi staðreyndum eða þegjum við þunnu hljóði? Ég leyni því ekki að það fór um mig hrollur þegar ég heyrði í fréttum í gærkvöldi haft eftir einhverjum breskum eða bandarískum ráðamanni að nú snerist stríðið ekki lengur aðeins um það að koma Írökum frá Kúvæt heldur að brjóta veldi Saddams Husseins á bak aftur og eyða helst öllum vopnum Íraka. Og það er töluverður lager. Ekki var getið um hvort það yrði gert hvað sem það kostaði í mannslífum. Hvernig kemur þetta heim og saman við títtnefndar yfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og þau skilyrði? Er hæstv. utanrrh. Íslands sammála þessari skoðun? Við höfum nú þegar heyrt skoðanir Eyjólfs Konráðs Jónssonar en ég bið hæstv. utanrrh. um svar við þessari spurningu. Ég skal endurtaka spurninguna: Eru Íslendingar sammála því, og þá er ég að tala um stjórnvöld, að styrjöldin snúist nú ekki lengur um það að koma Írökum frá Kúvæt heldur að brjóta veldi Saddams Husseins á bak aftur og helst að eyða öllum vopnum Íraka? Þetta er yfirlýsing sem heyrðist í fréttum seinast í gærkvöldi. Í útvarpi í morgun var greint frá að það væri mikill munur annars vegar á þeirri heimsstyrjöld sem við Íslendingar höfum kosið að nefna síðari heimsstyrjöldina en ekki aðra heimsstyrjöldina, eins og ýmsar aðrar þjóðir og ég vona að það verði að áhrínsorðum og engar fleiri heimsstyrjaldir verði, og hins vegar svo þeim staðbundnu styrjöldum sem síðar hafa verið háðar. Í fyrri heimsstyrjöldinni var mannfall mikið en þó töldust aðeins 14% þeirra sem féllu til óbreyttra borgara, en 67% í hinni síðari. Ef litið er á þær styrjaldir sem síðar hafa verið háðar, þá er um 90% mannfallsins óbreyttir borgarar. Þetta eru ógnvekjandi tölur. Öll mannslíf eru dýrmæt, jafnt hermanna sem annarra. En það hlýtur að setja að manni óhug hve stór hópur dregst inn í styrjaldarátök samkvæmt þessu bara vegna þess að hann býr á óheppilegum stað og verður þess vegna fyrir árásum. Þetta stríð er nefnilega ekki háð á tölvuskjám eða í sjónvarpi, eins og ætla mætti eftir fjölmiðlum, heldur á í hlut fólk af holdi og blóði beggja vegna víglínunnar. Svo sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í upphafsorðum sínum eigum við Íslendingar enn sem komið er ekki beina aðild að þessu stríði en sú hætta vofir vissulega yfir okkur ef ráðist yrði á Tyrki eins og fram hefur komið í máli ýmissa þótt þar sé vissulega um blæbrigði að ræða. Og þetta hlýtur að vekja spurningar um stöðu Íslands á alþjóðavettvangi. Við bjóðum land okkar sem land friðar og sátta. Við tökum skynsamlega afstöðu með Eystrasaltslöndum, þá einörðustu sem um getur og erum stolt af. Við bjóðum þeim hjálp í samningaviðræðum, siðferðilegan stuðning, sendinefndir, ekki vopn eða varnir sem bjóða upp á ofbeldi, auðvitað ekki. Íslendingar eru friðelskandi þjóð og hafa notið þeirrar gæfu að fara ekki með vopn í mörg hundruð ár. En hverju eigum við að svara börnunum okkar þegar þau spyrja hvort við séum að fara í stríð? Getum við með góðri samvisku sagt: Nei, Íslendingar skipa sér á bekk með friðarsinnum nú eins og alltaf. Nei, það getum við ekki, ekki á meðan við búum ekki við það hlutleysi sem við lýstum yfir með fullveldinu 1918 en glötuðum er við gerðumst aðilar að hernaðarbandalagi fyrir liðlega 40 árum. Með óbeinum hætti erum við reyndar orðin aðilar að þessari styrjöld nú þegar hvort sem okkur líkar betur eða verr. Fjölmiðlar eru fullir af stríðsfregnum. Fréttir berast af því að ungir íslenskir strákar vilji fara í stríðsleik og reyna að fá pláss í stríðandi herjum. Og fjölmiðlaumræðan ber því miður vott um að þar sé stríðsdýrkun í fyrirrúmi. Hvaða umræða er þetta? Hvaða hugsunarháttur hjá þjóð sem hefur ekki hervæðst síðan á Sturlungaöld? Það er haft á orði að fjölmiðlaumræðu sé stýrt með það að meginmarkmiði að ala á stríðsdýrkun til þess beinlínis að það gerist ekki eins og á tímum Víetnam að andúð gegn stríði verði ríkjandi. Um það leyti sem þjóðin gekk til náða í gærkvöldi gat að líta undarlegan fréttaflutning á bresku stríðssíbyljunni Sky, sem kom á eftir þjóðsöngnum okkar í ríkissjónvarpinu. Þar var glaðbeittur fréttamaður að spjalla við Veru Lynn sem söng fyrir hermenn í seinni heimsstyrjöldinni, söngva eins og White cliffs of Dover, hugljúfa söngva. Og það var ekki annað að sjá en þau gleddust bæði yfir nýja stríðinu og hún væri tilbúin að syngja og spjalla á ný við stríðandi hermenn. Ég held okkur veiti ekki af að efla friðarfræðslu í skólum með þessa innrætingu fyrir augunum því hún er ekki bara eftir miðnætti, hún er á miðjum degi líka. Og hvert er svo hið göfuga markmið þessa stríðs? Ekki skal ég gera lítið úr rétti hverrar þjóðar til frelsis, friðar og fullveldis hvort sem hún heitir Litáar, Palestínumenn, Gyðingar, Kúrdar eða Kúvætar. En hvers vegna fær maður óþægilegan sting í samviskuna við athugasemdir eins og að blóð sé dýrmætara en olía? Kannski væri ekkert stríð við Persaflóa ef auðlegð Kúvæts væri gulrætur en ekki olía, eins og heyrðist á öðru þjóðþingi fyrir skömmu. Er frelsi, friður og fullveldi sumra dýrmætara en annarra? Því miður snýst Persaflóastríðið fyrst og fremst um verslun og viðskipti og miklu síður um frið og frelsi sem þó væri full ástæða til. Því gerir fólkið á Vesturlöndum sér grein fyrir þegar það mótmælir undir slagorðinu ,,Blóð er dýrmætara en olía``. En þessar raddir komast illa að hátölurum fjölmiðlanna. Nei, það þykir meira um vert að flytja mjög nákvæmar lýsingar um tæknihlið vopnavæðingarinnar, jafnvel svo klukkustundum skiptir. Og ef einhver skyldi efast um að styrjöldin snúist meira um olíu en frelsi, þá er vert að minnast þess að þegar Japanir eru nú sakaðir um að leggja ekki nóg fjármagn til styrjaldarinnar, þá eru helstu rökin þau að þeir verði að borga eins og aðrir því að þeir noti svo mikla olíu. Og við megum ekki gleyma vopnaframleiðendunum sem alls staðar eru og við þekkjum þá sögu. Fram til þessa er eitt það fáa sem hægt er að hugga sig við í þessu stríði sú staðreynd að Ísraelsmenn hafa enn haldið að sér höndum þrátt fyrir yfirlýsingar. Hve lengi það verður veit enginn. Í rauninni má segja að eini ljósi punkturinn enn sem komið er sé aðgerðarleysi. Þetta stríð snýst ekki bara um tækni - og vopnayfirburði. Það snýst án efa meira um hugarfar en menn gera sér grein fyrir. Ég held að orð Gunnars Eyþórssonar fréttamanns frá 4. jan. sl. og raunar í grein frá 25. jan. einnig séu í góðu gildi. Þá sagði hann í blaðagrein, með leyfi forseta: ,,Eitt af því sem dregur úr trausti á forustu Bush Bandaríkjaforseta í deilunni við Persaflóa er að hann talar ævinlega eins og hann eigi í persónulegum illdeilum við Saddam Hussein Íraksforseta. Saddam sé verri en Hitler, engar viðræður við slíka menn komi til greina. Það er engu líkara en þessi eini maður sé andstæðingurinn. Málið er einfaldað fram úr öllu hófi. Það er eitt að haga þannig áróðri sínum, hitt er verra að það er ekki annað sýnna en Bush trúi þessu sjálfur bókstaflega. Hann virðist í raun og veru halda að vandamálið sé Saddam, allt falli í ljúfa löð þegar Saddam Hussein persónulega hafi verið rassskelltur og rekinn með skömm frá Kúvæt. Fyrir það markmið sé réttlætanlegt að fórna tugþúsundum eða hundruðum þúsunda mannslífa. Það er rétt eins og Adolf Hitler sé raunverulega upprisinn og nú sé loksins tækifæri til að koma í veg fyrir síðari heimsstyrjöldina sem kostaði yfir 50 millj. mannslífa. Bush tók sjálfur þátt í þeirri styrjöld og virðist ærið fastur í hugmyndaheimi þessara ára. Miðausturlönd eru ekki Evrópa. Írak er ekki Þýskaland nasismans. Engin heimsstyrjöld blasir við jafnvel þótt Saddam kæmist upp með að sameina allan Arabaheiminn undir sinni stjórn. Markaðurinn mundi eftir sem áður ráða verði á olíu. Það sem við blasir aftur á móti eftir stríð gegn Írak út af Kúvæt er fjandskapur Arabaríkja og ríkja íslams við Vesturlönd sem mundi vara miklu lengur en nokkur hernaðarsigur gegn vígvél Saddams. Ólga um öll Miðausturlönd sem mundi óhjákvæmilega breiðast út til Evrópu og Afríku og skipting heimsins í nýjar fylkingar nú þegar kommúnisminn er dauður. Með stríðsrekstri í Miðausturlöndum nú gætu Vesturlönd komið sér upp andstæðingi í stað kommúnismans sem engin hagfræðilögmál dygðu til að kveða niður.`` Og síðar: ,,Bush forseti harðneitar að gefa Saddam nokkurt færi á að draga her sinn frá Kúvæt án auðmýkingar eða veita honum tryggingu fyrir því að ekki yrði ráðist á Írak ef hann færi frá Kúvæt. Markmið Bush er að refsa Saddam persónulega. Hér er ekki við Saddam einan að ræða, stríð yrði barátta tveggja ólíkra heima. Með því að einblína á Saddam Hussein gæti Bush forseti tryggt það að bilið milli þessara heima yrði óbrúanlegt um langa framtíð. Hernaðarlegur stundarsigur mundi breytast í varanlegan pólitískan ósigur.`` Og örstuttu eftir að stríðið var hafið, þann 25. jan. segir Gunnar: ,,Ef rétt er verður ekki séð hvaða tilgangi stríðið þjónar. Það er nú þegar orðið miklu víðtækara en það eitt að endurreisa Kúvæt. Sú heildarmynd sem ég fæ af fréttum og ekki síður viðtölum og spjallþáttum CNN-sjónvarpsins er að ekki aðeins almenningur heldur einnig ráðamenn geri sér takmarkaða grein fyrir hvað þeir voru að fara út í með stríðsrekstrinum í Miðausturlöndum. Sjónvarpsfréttir eru þess eðlis að þær gefa frábærlega góða mynd af því sem er að gerast á stundinni. Þegar kemur að því að kafa undir yfirborðið og leita samhengis í hlutunum koma takmarkanir sjónvarps í ljós, en það er sjónvarpið sem mótar hugarfar og þar með afstöðu Bandaríkjamanna og í vaxandi mæli annarra. Á heildina finnst mér ástæða til þess að hafa áhyggjur af þeirri þróun.`` Þetta eru orð manns sem hefur getið sér gott orð í fréttaskýringum, erlendum fréttaskýringum, og ég held að hann teljist ekki til öfgamanna á nokkru sviði. Ég vek athygli á því að hluti þessa texta er ritaður áður en átökin hófust en ég óttast að Gunnar sé forspár í þessum efnum. Það er hugarfarið sem við erum að glíma við og ekki er að vita hvort nokkur hefur betur í slíkri glímu. Sjálf erum við nú að glíma við hugarfar, ekki síður. Margt er breytt frá þeirri bjartsýnistilfinningu sem fylgdi endalokum kalda stríðsins en hugsanleg endurvakning þess draugs er önnur hlið á sama máli og Persaflóastríðið. Það er hugarfar hermennskunnar, hugarfar sem jafnvel er farið að smita út frá sér hjá þjóð sem ekki ber vopn. Ekki veit ég hvort og hvernig verður aftur snúið af þeirri óheillabraut sem við erum nú komin á, en það er verk að vinna hér á landi sem annars staðar, að endurhæfast eftir að hafa sogast inn í hringiðu haturs og hermennsku. Það er ekkert eðlilegt að lífið snúist um stríð og það yfirskyggi líf okkar. Við megum ekki innræta börnum okkar hatur á ,,vonda kallinum``, hvort sem hann heitir Saddam Hussein eða eitthvað annað, hvað sem okkur finnst um hann og ekki er ég að verja hans gjörðir, því þá ölum við á hugarfari hermennskunnar, gefum börnum okkar ekki gott veganesti út í tilveruna, tryggjum ekki frið heldur stríð. Það er barátta háð á fleiri vígstöðvum en við Persaflóa og konur eru nú, eins og svo oft áður, að heyja þá baráttu víða um heiminn, baráttuna sem mestu skiptir, að ala upp friðelskandi börn og útskýra fyrir þeim að það er ekkert spennandi eða skemmtilegt við stríð og hatur heldur aðeins eyðilegging. Við verðum að bregðast við því sem við stöndum nú þegar frammi fyrir, stríðsáróðrinum. Í fyrsta lagi með því að koma með fleiri hliðar en stríðsáróður inn í fjölmiðlana. Í öðru lagi með því að efla friðarfræðslu í skólum. Í þriðja lagi með því að við öll, foreldrar, systkini, afar og ömmur, frænkur og frændur, gerum börnum okkar grein fyrir hörmungum stríðs svo þau telji ekki að hér sé um tölvuleiki og spennumyndir að ræða heldur blákalda alvöru. Í fjórða lagi með því að vinna að því með öllum tiltækum ráðum að halda Íslandi utan stríðsins og íhuga hvort við höfum ekki tekið ranga ákvörðun með því að skipa okkur utan hlutleysis. Í fimmta lagi með því að vinna með öllum tiltækum ráðum að því á alþjóðavettvangi að leitað verði enn á ný friðsamlegra lausna og samninga í stað áframhaldandi styrjalda sem enginn getur unnið. Ég veit að þetta er torsótt en aðrir kostir sem við stöndum frammi fyrir eru ekki betri. Við verðum að reyna.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Þegar ég var lítið barn ólst ég upp í nágrenni við herstöð. Fyrstu árin sem ég man eftir mér bjó ég í nágrenni við stóran hóp hermanna og lærði að lesa með því að brjótast í gegnum styrjaldarfregnir Morgunblaðsins. Þetta gekk yfir, þó ekki áfallalaust vegna þess að í því litla byggðarlagi þar sem ég átti heima var það ekki óalgengt að þrjú til fjögur börn yrðu föðurlaus einu sinni, tvisvar á vetri þessi ár. Þær skelfingar fóru auðvitað ekkert hljóðalaust yfir viðkvæma barnssál. Þetta leið hjá, sem betur fer. Síðan tók það við þegar við vorum ungar manneskjur að byrja lífið að menn fóru að berjast austur í Asíu og með þá lífsreynslu að baki sem maður fékk sem barn, þá barðist maður gegn þeirri styrjöld. Við stóðum í mótmælagöngum og barðist af alefli með því fólki sem sagði: Aldrei aftur stríð. Og hér stöndum við enn og getum ekki opnað svo fjölmiðil að ekki sé verið að segja frá styrjöld og það e.t.v. skelfilegri styrjöld en nokkurn tíma hefur verið háð. Maður spyr sjálfan sig: Hvað er að gerast? Hvar er dómgreind fólks? Til hvers höfum við staðið í baráttu árum og áratugum saman? Ég í stjórnmálaflokki sem barðist fyrir friði, gegn þátttöku í hernaðarbandalögum, fyrir ómengaðri náttúru, fyrir þeirri einföldu staðreynd að skila þessari veröld betri en við tókum við henni. Ég spyr hv. alþm.: Erum við á réttri leið? Svar mitt hlýtur að vera nei. Fyrir mér er heimurinn að ganga af göflunum og þar með obbinn af þeim stjórnmálamönnum sem hér eiga hlut að máli. Ég er svo hjartanlega sammála því sem bæði hv. 16. þm. Reykv. sagði hér áðan og hv. síðasti ræðumaður, 10. þm. Reykn., að það er ekki hægt að vinna styrjöld, hún hefur aldrei unnist og mun aldrei vinnast. Hún getur ekki haft neitt nema eyðileggingu og mannskemmdir í för með sér. Það hlýtur að vera eina ráðið til þess að gera mannkyninu líft í þessum heimi að reyna að verja sína eigin dómgreind. Það er það eina sem við höfum að verja og mér sýnist að hún sé í hættu. Hér hafa hæstv. ráðherrar skýrt hver staða okkar sé í þessum átökum. Sumt af því er sjálfsagt rétt og sumt beinlínis rangt. Ég horfði sjálf á, eins og áreiðanlega flestir þeir hv. þm. sem hér hlýða á mál mitt, framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna segja það nóttina sem Bandaríkjamenn réðust inn í Írak: Ég var ekki látinn vita. --- Hann sagði orðrétt og ég sá ekki betur en manninum væri svo brugðið að hann var í tárum: ,,I was not informed.`` Hann var ekki látinn vita að þetta stæði til eða þetta væri orðið gerningur. Enda hlýtur hver maður með nokkurn veginn óbilaða dómgreind að spyrja sjálfan sig hvort þessi ákvörðun var tekin þá nótt eða nokkrum nóttum fyrr. Ef ég hef nokkra hugmynd um hernað, sem ég hef sem betur fer ekki mikla, þó fer ekki hjá því að maður neyðist öðru hverju til að setja sig inn í slíka hluti, þá hélt ég að það kostaði mikla vinnu og langan tíma að skipuleggja aðgerðir sem þessar, að ég tali nú ekki um að safna því sem til þarf. Þannig að fyrir mér er mörgum spurningum ósvarað í þessu máli. Ég veit ekki hvort það skiptir mig miklu máli að fá svör við þeim. Hver er sekur um hvað? Ég þekki ekki nóg til Arabaríkjanna þó ég hafi reynt að lesa mér nokkuð til, en það er vægast sagt einföldun á staðreyndum að tala um þetta eins og styrjöld milli tveggja manna. Auðvitað hefur hver þjóðarleiðtogi, góður eða vondur, þúsundir og milljónir manna á bak við sig. Fólk sem er af sömu rótum, af sömu menningu, sem er öldungis ólík þeirri menningu sem við höfum alist upp við og við skiljum. Eina leiðin til þess að þetta fólk skilji hvert annað er að menn reyni a.m.k. að setja sig inn í hugsanagang þess. Engum hefur orðið tíðrætt hér í ræðum sínum í dag um þá fjármuni sem sóað er í þessi ósköp. Auðæfi jarðarinnar eru að 80% í höndum 20% mannkyns. Vitaskuld snýst þetta stríð ekki frekar en önnur stríð um umhyggju fyrir einni eða neinni þjóð eða nokkru lifandi fólki og það dettur varla nokkrum manni í hug. Þetta stríð er auðvitað háð um hagsmuni, fjárhagslega hagsmuni, eins og allar aðrar styrjaldir. Einhver vitur maður sagði: ,,Ef þeir í Kúvæt ræktuðu gulrætur væri ekkert stríð`` --- og auðvitað er það hárrétt. Þetta stríð er háð um olíu og ég vænti þess að menn gangi út frá því til að byrja með. Hér sitja á hinu háa Alþingi hv. þm. sem hafa lagt á sig að vinna með hinum hungraða heimi í Eþíópíu, nægir að nefna hv. 3. þm. Norðurl. e. Það hlýtur að vera skelfilegt fyrir það fólk sem það hefur séð af eigin raun, að horfa á billjónir, billjónir króna, ýmist notaðar í að limlesta og myrða fólk og eyðileggja byggingar, jafnvel mannvirki sem menning þúsunda ára hefur skapað, eða rekast hverjir á aðra uppi í himinhvolfunum engum til gagns, en þó kannski færra fólki til ógagns. Það má kannski hugga sig við það. Er það ekki skortur á dómgreind að annað eins og þetta skuli geta átt sér stað? Á meðan stór hluti heimsbyggðarinnar líður skort, lítil börn deyja úr hungri. Ekki einu sinni það er látið nægja. Það þarf líka að sprengja þau í tætlur. Er ekki svolítið hlálegt að hér hafi komið fram í dag að ákveðinn stjórnmálamaður, sem mér er svo sem ekkert kær, Jósef Stalín, hafi verið brjálæðingur? Ég bara spyr: Hver er brjálæðingur og hver ekki? Ég sé ekki að hann hafi verið brjálaðri heldur en svo ótal margir aðrir þjóðarleiðtogar og mig langar ekkert að vera í hópi með þessum mönnum. Ég vil vera stolt af því að vera íslenskur þingmaður, forseti íslensks þjóðþings sem hefur stært sig af því að hafa aldrei borið vopn, aldrei stuðlað að því að þjóðin bæri vopn. Það getur vel verið að menn geti afgreitt svona ræðu með því að segja: Sentímentalt kjaftæði --- eins og ég heyrði sem athugasemd við ræðu hér í dag. Þetta er ekkert ,,sentímental kjaftæði``. Þetta er eitthvert brot af óbilaðri dómgreind. Við höfum setið hér og undirritað, staðfest, leyft staðfestingu á undirrituðum sáttmálum, sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fyrir okkur, um mengunarmál til að bjarga náttúru jarðarinnar, um mannréttindi. Sáttmálum sem tryggja föngum sómasamlega meðferð. Kannski það sé svo komið að það sé betra að vera stríðsfangi heldur en almennur borgari. Það er ekki samhengi í þessum hlutum. Og þegar maður hættir að skilja samhengi í sínum eigin gerningi hvað heitir það? Það er að vera brjálæðingur. Þá er maður ekki heill á geðsmunum lengur. Og þegar ég horfi á bófahasarinn sem er hellt yfir þjóðina á hverju kvöldi og hverri nóttu, þá hugsa ég stundum með mér: Hvort er það ég eða einhver annar sem er ekki lengur heill á geðsmunum? Því halda menn að það sé einhver tilviljun að þessum stöðvum er leyft að hella heldur einhliða fréttaflutningi yfir alla heimsbyggð? Ég skal taka eitt dæmi, hv. þm.: Ég veit ekki enn þá, og ég held að enginn viti það hér inni á hinu háa Alþingi, hvernig olíumengunin við Persaflóa kom til? Annar aðilinn segir þetta, hinn segir hitt. Þegar Víetnamstyrjöldin var í gangi höfðum við ekki þessa miklu tækni í fréttaflutningi. Við höfðum þó allgóðar fréttir af því sem gerðist. Ég held að fréttir núna séu verri en þær voru þá. Af hverju skyldi það nú vera? Halda menn að þessum stöðvum séu ekki borgaðir peningar fyrir að flytja þessar ritskoðuðu fréttir sínar? Þessi styrjöld er á uppboði, hún er til sölu. Hún er okkur seld fyrir mikla fjármuni. ,,Við erum fyrstir með fréttirnar``, segja menn í fréttamannatóni og ég endurtek spurningu hv. 10. þm. Reykn.: Hvað eiga ungar mæður að segja börnunum sínum? Það eru haldnir fundir í skólum landsins þar sem sálfræðingar og félagsfræðingar eru að reyna að koma í veg fyrir varanlegar skemmdir á þessum börnum sem eru hrædd. Auðvitað eru þau hrædd. Þau hafa þetta fyrir augunum. Það er engin leið að hindra að þau horfi á þessi ósköp. Nei, ég spyr, hæstv. forseti: Er vit í þessu á nokkurn hátt? Ég fæ ekki séð það og ég get ekki tekið undir með hv. 8. þm. Reykv. að ég sé hreykin af að vera NATO-þjóð. Það mætti kannski minna hv. 8. þm. Reykv. á að NATO-þjóðir höfðu ekkert sérstakar áhyggjur af því sem ein NATO-þjóða framdi óáreitt og ég nefni Tyrkland. Það hefur nú ekki verið allt í sómanum í þvísa landi. Það þurfti engan til að verja mannréttindi þess fólks. Af hverju skyldi það hafa verið? Það voru ekki mjög miklir fjárhagsmunir í húfi fyrir einn eða neinn. Það fólk var bara myrt og limlest í friði fyrir öllum.

Er það gamli stalínistinn sem kominn er í stólinn?

Sumar athugasemdir hv. alþm. geta verið skemmtilegar og áhugaverðar en þessi var ekki ein af þeim. Sá þingmaður sem hér stendur hefur aldrei verið stalínisti og verður aldrei vegna þess að hann fordæmir ofbeldi í hvaða mynd sem er og hvar sem það er framið. Ég veit ekki hvar á að byrja að ræða um þessi mál og hvar á að enda. Eitt veit ég, að þjóðir heims eiga aðeins einn kost ef menn ætla að verja það eina sem þeir eiga, sína eigin dómgreind. Það er að taka höndum saman og stöðva þessa styrjöld, stöðva hana hér og nú. Vegna þess að eitt skal ég segja ykkur, hv. þm. og hæstv. forseti. Þessi styrjöld verður ekki unnin. Það er ekki hægt að vinna hana. Það munu hins vegar allir bíða ómælt tjón á náttúru heimsins, með týndum mannslífum, með menningarverðmætum sem aldrei verður hægt að bæta, með því hatri sem hlýtur að verða árangur af slíkum átökum, hatri sem engin leið er að uppræta, eins og hv. 16. þm. Reykv. tók dæmi um áðan, vegna þess að það er nú einu sinni svo með manneskjuna og þeirrar spurningar hljótum við öll að hafa spurt okkur: Hvernig bregðumst við við ef börnin okkar eru myrt af erlendum árásarher? Ég er ekki svo fullkomin. Ég hygg að ég færi að hata og ég veit ekki hvort hatrið yrði upprætt úr huga mínum. Ég vona að við hér þurfum aldrei að standa frammi fyrir þessari spurningu. En annað fólk er ekkert öðruvísi en við jafnvel þótt það sé runnið upp úr ólíkri menningu og sé af öðrum rótum. Það á nákvæmlega sama rétt og við. Og ég bið þess vegna hæstv. ríkisstjórn og hv. alþm. að hætta að tala um hertæknileg atriði hér á hinu háa þingi eða einstakar greinar í þessum og þessum samningum sem því miður sýnast ekki hafa neitt gildi lengur. Það sem hér er um að ræða er að Íslendingar vilja frið í heiminum. Þeir vilja ekki taka þátt í því að leysa vandamál með því að myrða allt sem fyrir verður. Það er þetta sem skiptir hér máli og Íslendingar eiga ekki að vera til viðtals um neitt annað. Ég vil ítreka það sem hér hefur áður komið fram. Við höfum staðið saman um að verja rétt smáþjóða hér í nánd við okkur þegar stórveldi ryðst inn á þær með ofbeldi þótt ólíku sé saman að jafna við þau ósköp sem hér er verið að tala um. Ég vona að hv. Alþingi geti verið jafnsamstiga um þetta mál og leggi sitt litla lóð, sem því miður er allt of lítið og menn hafa nú kannski stundum miklað fyrir sér, en þó sitt litla lóð á þá vogarskál að mótmæla þessum skelfilegu athöfnum sem fara fram nú við Persaflóa.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég hygg að sú umræða sem hér fer fram hljóti að kveikja margar spurningar og miklu fleiri en þær sem komu fram hjá málshefjanda, einfaldlega vegna þess að þeim spurningum hefur í sjálfu sér verið svarað, en hugmyndum málshefjanda um það hvað lægi á bak við þessa styrjöld og hvað bæri að gera hefur aftur á móti ekki verið svarað. Við lítum gjarnan á það, Íslendingar, sem sjálfsagðan hlut að þjóð fái að vera í friði, fái að búa í friði og vera í friði. Við erum nú afkomendur víkinganna og virtum sjálfir ekki frið Írlands á sínum tíma. Var friður Vestmannaeyja virtur í Tyrkjaráninu? Og hvað hefði Kvennalistinn gert á bryggjunni í Vestmannaeyjum ef Tyrkir hefðu komið? Það hlýtur að vera spurning þegar fólk talar svona og að það hafi þá svör á reiðum höndum við því hvernig eigi að bregðast við ofbeldi. Ég minnist þess að sem ungum dreng var mér það ærið umhugsunarefni hvers vegna menn vógu Gunnar á Hlíðarenda og satt best að segja voru það þungskilin rök sem lágu þar á bak. Hann hafði ekki farið að Gissuri hvíta, hann hafði ekki farið að Geir goða með ófriði. En íslenska þjóðveldið var þannig byggt upp að það hafði ekkert framkvæmdarvald. Þingið setti lög og þingið dæmdi og Gunnar á Hlíðarenda virti ekki lögin sem þingið hafði sett og virti ekki dóma þingsins. Og mestu höfðingjar Sunnlendinga og friðarsinnar jafnframt, Gissur hvíti og Geir goði, fóru að honum og drápu hann vegna þess að hann virti ekki dómsúrskurð þjóðveldisins og þeir töldu að með því að virða ekki dómsúrskurð þjóðveldisins skapaði hann þá ófriðarhættu að það væri réttlætanlegt að taka hann af lífi. Og hver er nú kannski besti umsagnaraðilinn um það að þessir menn sem tóku hann af lífi hafi verið drengir góðir? Ætli það sé ekki maðurinn sem hefndi Gunnars á Hlíðarenda, Skarphéðinn, sem deildi um það við föður sinn á hlaðinu á Bergþórshvoli hvort skynsamlegt væri að verjast inni eða verjast úti. Njáll vildi verjast inni. Skarphéðinn taldi það ekki skynsamlegt. Njáll vitnaði í það að það hefði gengið illa að sækja Gunnar á Hlíðarenda vegna þess að hann varðist inni. En Skarphéðinn svaraði: ,,Gunnar á Hlíðarenda sóttu heim höfðingjar þeir að þeir vildu heldur snúa frá en sækja hann með eldi.`` Honum var ljóst að þeir yrðu aftur á móti sóttir með eldi. Það er gott að tala sig upp í þann hita að við höfum ekki vopn og beitum aldrei vopnum. Ég minnist þess að það er ekki langt síðan að Íslendingur tók opinbera byggingu norður í landi, vopnaður. Og hvað sendum við til höfuðs honum? Víkingasveitina. Lögregluþjónn náði þeim árangri að tala um fyrir manninum og það kom ekki að því að víkingasveitin gerði áhlaup. En nú spyr ég hér úr þessum ræðustól af því að engin mótmæli komu fram á Alþingi Íslendinga: Hvað telja menn að víkingasveitin hefði beðið lengi áður en hún hefði gert árás og áður en hún hefði notað skotvopn til að taka manninn úr umferð? Veit nokkur svarið? Þetta er ekki bara bundið við Norðurland. Þetta er að gerast af og til. Vopnaðir menn skjóta úr byssu og víkingasveitin er kölluð til. Það hafa engin mótmæli komið hér við þessum vinnubrögðum. Það hefur engin tillaga komið hér frá Kvennalistanum um hvernig eigi að afvopna þessa menn. Svo tala menn um það sem sjálfgefinn hlut ef þjóðarleiðtogi sem hefur her á bak við sig og beitir honum, þá sé hægt að afvopna hann með friðsamlegum hætti. Sameinuðu þjóðirnar standa í sömu sporum og þjóðveldið íslenska hvað það snertir að þær hafa ekki framkvæmdarvald til að ná fram ákvörðunum sínum. Þær ætla þjóðríkjunum að fylgja þeim eftir alveg eins og þjóðveldið íslenska ætlaði höfðingjum Suðurlands á sínum tíma að fylgja eftir dómnum yfir Gunnari á Hlíðarenda. Og hvað sagði framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna nóttina frægu þegar hann var spurður að því hvort þeir mundu lengja frestinn? Hér hafa menn látið svo að hann hafi grátið. Hvað sagði hann? Við lengjum ekki frestinn, sagði hann. Það er ekki á dagskrá að lengja frestinn. Menn hafa látið í það skína að Mitterand Frakklandsforseti hafi viljað lengja frestinn. Hvað sagði hann í ávarpi til sinnar þjóðar? Hann sagði að það væri fullreynt. Þess vegna er ekkert um það að ræða að það hafi blasað við, eins og sumir eru að tala hér um, að Frakkar hafi haft einhverja sérskoðun á þessu máli sem hafi verið kæfð og orðið undir. Það var algerlega beðið eftir því að Frakkar tækju sína afstöðu og forseti þeirra ávarpaði þjóðina. Við stöndum frammi fyrir því hvort sem okkur líkar betur eða verr að Sameinuðu þjóðirnar sem ríki heimsins, þau sem sagt höfðu Þjóðverjum stríð á hendur í heimsstyrjöldinni síðari, komu saman til að stofna 26. apríl 1945 með það markmið að sameinast um afstöðu, beitingu vopnavalds, til að stöðva Hitler. En eins og menn vita gáfust Þjóðverjar upp 8. maí sama ár. Alveg eins og þá var markmið Sameinuðu þjóðanna að engum einræðisherra fengi að líðast það að fara með vopnaðan her á hendur annars lands án þess að hann yrði tekinn úr umferð. Alveg eins og það var samþykkt þá er það stefna Sameinuðu þjóðanna í dag. Þess vegna verða Íslendingar að gera það upp við sig: Ætlum við að vera í Sameinuðu þjóðunum eða ekki? Höfum við á því aðra skoðun en ríki Sameinuðu þjóðanna hvort það eigi að taka þá menn úr umferð sem fara með vopnað lið á hendur öðrum þjóðum? Það er ekkert til sem heitir að Sameinuðu þjóðirnar ætli sér að hafa aðra stefnu. Hún er ekki á dagskrá og hefur aldrei verið á dagskrá þar. Menn verða að átta sig á því hvers vegna þær voru stofnaðar og til hvaða verka. Það blasir við að lýðræðisþjóðir heimsins standa á bak við þá ákvörðun og hafa safnað liði til að fara inn í Írak og Kúvæt. Menn geta sagt: Þeir áttu að bíða lengur. En þeir sem það segja svara ekki spurningunni: Hvað áttu þeir að gera ef viðskiptabannið hefði ekki dugað? Þeir hafa komið sér undan að svara þeirri spurningu. Átti þá ekkert að gera? Átti þá bara að samþykkja það að Saddam Hussein væri búinn að komast yfir Kúvæt, brjóta þar öll mannréttindi, drepa þar menn eins og honum sýndist og af því að þetta voru Arabar, þá ætlaði íslenska þjóðin ekki að senda neina til að standa við þinghúsið þar, ekki eina einustu sveit. Var það þetta sem menn töldu að væri rétt? Og voru menn reiðubúnir að skrifa upp á það að Saddam Hussein legði undir sig allan Arabaheiminn, dræpi þar menn eins og honum sýndist ef olíuverðið hækkaði ekki? Er það það sem menn telja að sé hið rétta? Það liggur nefnilega ljóst fyrir að það var þetta sem Vesturlönd vildu ekki samþykkja. Þau vildu frekar þola hækkun olíuverðsins en þola það að hann héldi áfram eins og hann hafði gert. Svo segja menn hér og lesa upp eftir einhverjum fréttaskýranda að það sé engin heimsstyrjöld í augsýn þó að Saddam Hussein leggi undir sig allan Arabaheiminn. Heimsstyrjöldin fyrri skildi eftir sig þá friðarsamninga, því miður, að það var auðvelt hjá manni að tala því máli í Þýskalandi að það væri ekkert réttlæti í þeim friðarsamningum og safna liði til þess að sameina Þjóðverja um að brjótast undan því oki sem þeir friðarsamningar höfðu sett á þá. Heimsstyrjöldin síðari skildi einnig ýmsa hluti eftir sem við erum ekki búin að komast fram hjá. Eitt af því er Palestínumálið, sprengjan mikla í Austurlöndum. Það verður aldrei hægt að verja það hvernig Ísraelsmenn fara með Arabana. Það er ekki hægt að verja það með því að Hitler og hans menn hafi drepið svo og svo marga Gyðinga. Þess vegna blasir það við að kjarnorkuvopn á þessu svæði munu þýða kjarnorkustyrjöld ef báðir aðilar hafa þau vopn undir höndum. Það er hægt að segja að það eigi að leysa Kúvætmálið og Palestínumálið samtímis eins og hér var sagt í ræðustól. Menn hafa verið að glíma við að reyna að leysa þetta Palestínumál og hefur það tekist? Það hefur ekki tekist vegna þess að það var ákveðið af sigurvegurum heimsstyrjaldarinnar fyrri að Gyðingaþjóðin, þó hún ætti ekkert land, hlyti hún að eiga tilverurétt og það hlyti að vera réttlætanlegt að setja hana einhvers staðar niður. Og hvar settu þeir hana niður? Í landinu sem hún hafði átt fyrir mörgum, mörgum öldum. Ég held aftur á móti að það yrði allmikið fjör í Noregi ef við tækjum okkur til og legðum undir okkur Óslófjörðinn. Mér er sagt að Hallvarður súgandi sé kominn af því svæði og auðvitað tæki ég ekki í mál að fara að búa einhvers staðar norður frá. Nei, það er hægt að segja svona hluti eins og hér: Fyrst leysum við Palestínumálið samhliða. Það er eins og þetta sé spurning um að komast út í mjólkurbúð fyrir lokun. Ég veit ekki hvort þeir, sem hér tala á þann veg að allir þjóðhöfðingjar Evrópu sem hafa tekið þátt í styrjöldum séu vitfirrtir glæpamenn, vita hvað þeir eru að segja. Það er hægt að hugsa sér mjög auðveldlega að Hitler hefði unnið heimsstyrjöldina síðari. Værum við ánægð með það þjóðskipulag sem hann hefði komið á? Værum við ánægð með það? Mundum við Íslendingar elska friðinn undir þeim kringumstæðum eða mundum við reyna að brjótast undan okinu? Ég neita að setja jafnaðarmerki á milli þeirra þjóðhöfðingja Evrópu sem þá börðust til að verja mannréttindi og Hitlers sem barðist fyrir allt öðrum hugsjónum. Ég hygg að ef menn á annað borð skoða söguna, þá átti menn sig á því að lýðræðisþróunin í heiminum hefur tekið langan tíma. Hún hefur tekið langan tíma. Það er ekki langt síðan að viss ríki í Evrópu eins og Spánn og Portúgal komust undan einræðisherrum. Það er ekki langt síðan. Eigum við að trúa því í dag að það sé sjálfgefinn hlutur að lýðræðisþjóðir heimsins fái að byggja sinn heim í friði ef einræðisherrar, sem staðnir eru að því að hafa verið í styrjöld sl. átta ár, fá að vera í friði og murka lífið úr nágrönnum sínum, leggja undir sig smáríki og auka sitt ríki? Hafa menn einhvern skjalfestan samning upp á það að Evrópa verði þá látin í friði? Hvaðan koma mönnum upplýsingar um slíkt? Ég hygg, því miður, að við stöndum þannig í dag, eins og ég hef áður sagt í þessum ræðustól, að Vesturlönd eiga meira undir því en flestu öðru að Sovétríkin liðist ekki í sundur. Því að ef Sovétríkin liðast í sundur þá er enginn afvopnunarsáttmáli til á milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. Þá er enginn slíkur sáttmáli til. Og þó að menn tali hér um það eins og eitthvert gamanmál að það sé enginn áfangi þrátt fyrir allt að búið er að eyðileggja kjarnorkuuppbygginguna sem Írakar voru með þá hygg ég nú að ef menn hafa horft á flugskeytin sem send voru til Tel Aviv að mönnum sé ljóst að það hefði ekki þurft nema eitt að komast í gegn hefði kjarnorkusprengja fylgt. Ég tel að Íslendingar eigi að vera í Sameinuðu þjóðunum og ég tel að þeir hafi ekki átt annarra kosta völ en að greiða atkvæði á þingi Sameinuðu þjóðanna eins og þeir hafa gert í þessu máli. Ég tel að sú draumaveröld sem sumir draga hér upp, að það sé hægt að tefla fram vopnlausum friðarsinnum til þess að koma á friði og taka það fram að friðarsinnarnir eigi að berjast, taka það skýrt fram trekk í trekk að friðarsinnarnir eigi að berjast, vopnlausir hlýtur þá að vera, að það sé hægt að ná árangri með þeim hætti, ég hef hvergi séð slíkan árangur. Er það kannski tilfellið að ástæðan fyrir því að íslenska þingið sendir menn til Eystrasaltslandanna sé sú að þeir telji að slíkur friðarsinni sitji við völd í Sovétríkjunum að það sé ekki bein mannhætta fyrir íslenska þingmenn að fara þangað en það sé mannhætta ef þeir fari til Kúvæts? Er það þess vegna sem við höfum ekki sent neina menn þangað til að framkvæma stefnuna með því að senda friðarsveitir á staðinn? Ætli það blasi nefnilega ekki við þegar í alvöruna er komið að hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá býr Arabaheimurinn við myrkviði trúarbragða. Það myrkviði og þær kenningar að hver sá sem fellur í stríði fyrir Allah er hólpinn. Hann er hólpinn. Honum á eftir að líða vel í öðru lífi. Það er viðurkenningin mikla. Það er eins og mig minni að Íslendingar hafi einu sinni búið við þau trúarbrögð að sá sem félli í stríði eða yrði vopndauður hann þyrfti ekki mikið að kvíða þegar hann kæmi yfir um, honum mundi líða vel, en sá sem dæi á sóttarsæng hann fór til Helheima og þar var nú ekki vistin góð. Þessar þjóðir, Arabaþjóðirnar, búa við trúarbrögð sem eru þess eðlis að innifalin er mikil hernaðarhyggja, þó ekki sé meira sagt. Þar er innifalin mikil hernaðarhyggja. Og þeim mun fyrr sem þessar þjóðir komast út úr þeim fjötrum þeim mun betra. Ég gleðst ekki yfir stríði við Persaflóa. Ég gleðst ekki yfir því að þar séu vopnin látin tala. En það sem mig greinir á um við frummælandann hér í þessum sal er það að mér er ekki ljóst hvernig menn geti komist að þeirri niðurstöðu að vopnin hafi byrjað að tala núna í janúar. Það eru mér gjörsamlega óskiljanleg fræði. Ég veit ekki hvar á plánetunni þeir hafa verið sl. átta ár sem komust að þeirri niðurstöðu að vopnin hafi byrjað að tala við Persaflóa í janúarmánuði sl.  Ég vil undirstrika það að kannski er ein spurning sem sett hefur verið fram öðrum spurningum merkilegri. Það var spurningin sem Saddam Hussein varpaði fram. Hann spurði: Hafa Vesturlönd aldrei hugleitt þann möguleika að þau tapi stríðinu? Hafa friðarsinnarnir hér á þinginu, sem kalla sig sérstaklega friðarsinna, aldrei hugleitt það, og þar með talinn hæstv. forseti, hvað mundi gerast ef vestræn menning tapaði styrjöld eins og þeirri sem nú á sér stað við Persaflóa?

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég skal reyna að verða við beiðni hæstv. forseta að tala hér mjög stutt þó að vissulega væri tilefni til að hafa hér langt mál um það sem hér hefur komið fram í dag og kannski ekki síst það sem fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns, sem hefði nú verið mjög skemmtilegt að fá að ræða sérstaklega. En það sem ég tel mjög mikilvægt af því sem hér hefur komið fram er að það virðist ekki leika nokkur vafi á því að Íslendingar ráða sjálfir hvort þeir verði aðilar að þessari styrjöld. Að vísu er hér einhver blæbrigðamunur á afstöðu manna. Ég tel hins vegar alls ekki ljóst hvaða afstöðu ríkisstjórnin hefur til þessarar styrjaldar og hvort hún telur eðlilegt að Ísland taki þátt í styrjaldarátökum þó auðvitað getum við ekki tekið þátt í þeim með beinum hætti. Þess vegna finnst mér mjög miklu máli skipta hvernig á málum verður haldið. Í mínum huga er ekki nokkur vafi á því að við eigum að lýsa yfir andstöðu við áframhaldandi styrjöld. Ég styð að sjálfsögðu að Írakar hverfi frá Kúvæt. Þá styð ég einnig að alþjóðaráðstefna verði haldin um allsherjarlausn á svæðinu eins og kom fram hér að ríkisstjórnin hefði samþykkt. Ég tel ekki nokkurn vafa á því að allir séu samþykkir því, enda er það í samræmi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna. En það er bara spurningin um hvort maður styðji styrjaldarátök eða ekki. Og það geri ég ekki. 

Á ekki að refsa nauðgurum?

Það á ekki að beita þá sömu aðferðum og þeir beita. Það er ekki lausn. Það er engin lausn að beita ofbeldi. Og ef fólk er svo vitlaust að ímynda sér það að vopnin hafi fyrst verið látin tala núna í janúar, þá er ekki nokkur einasti maður sem hefur haldið því fram. Það hljóta allir að vita það að þessi heimur riðar á barmi tortímingar og ef einhver geimvera færi og skoðaði þessa jörð þá væri hún viss um að það væri ekki bara einn og ekki bara tveir menn sem væru orðnir eitthvað bilaðir heldur værum við það meira og minna öll. Það er mikil einföldun að ímynda sér það að þó það takist nú að þurrka Saddam Hussein út af jörðinni þá væri þar með kominn á friður. Mér þykir það með ólíkindum og einföld heimsmynd sem kom fram í því, sem hv. 8. þm. Reykv. sagði hér áðan. Það er auðvitað ekki nokkur einasta lausn. Það hljóta allir að vita. Þess vegna er mikilvægt að við Íslendingar lýsum andúð á ofbeldi alls staðar. Það er aldrei réttlætanlegt. Við höfum hlutverki að gegna til að koma á friði í heiminum. Það er aldrei hægt að vinna stríð. Það er ekki hægt að leysa nein deilumál með ofbeldi. Aldrei. Þess vegna verður að uppræta hugarfar hermennskunnar og uppræta þann hugsunarhátt sem í því felst. Auðvitað er það ekkert annað en ofbeldi og yfirgangur sem alls ekki er hægt að líða sem kemur fram hjá Saddam Hussein gagnvart Kúvæt en það réttlætir bara ekki að tortíma Írak til að frelsa Kúvæt. Það er ekki frelsun því það verður ekki lausn. Því miður, þó svo við gætum stöðvað, þó við gætum ja, þurrkað Írak út af kortinu og sprengt það upp eins og nú virðist eiga að gera, þá er það því miður ekki leiðin til að fá frið á þessu svæði. Því miður. Það er bara ekki hægt. Það verður ekki hægt að leysa þau deilumál sem þarna eiga sér stað með þeim aðferðum sem nú er beitt. Þess vegna eigum við að beita okkur fyrir því að það verði gengið til samninga. Og auðvitað verður það liður í því að frelsa Kúvæt. Að sjálfsögðu. Mér þykir það alveg furðulegt ef menn halda að með því að halda áfram þessu sprengjuregni sem þarna á sér stað, þá verði allir ánægðir þegar upp er staðið og friður ríki. Ég skora enn á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því að á þessum málum finnist friðsamleg lausn. Hætta strax styrjaldarátökum og reyna að koma á friði í þessum heimshluta sem verður varanlegur friður, ekki eitthvert stundarhlé. Annars er hætta á að átök hefjist aftur, ef ekki á milli landa á þessu svæði þá óttast ég mjög að yfirstandandi styrjöld geti orðið til þess að það myndist enn meiri andstæður milli Arabaheimsins og annarra hluta heimsins.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki þá dul að svara öllum þeim spurningum um stríð eða frið sem hér hafa verið orðaðar í þessari umræðu, heldur einungis þeim spurningum sem beinlínis var til mín beint og varða málið sem var spurt um. Í fyrsta lagi spyr ég sjálfur hv. þingheim: Hefur einhvers staðar komið fram ágreiningur innan þings eða milli þingflokka um afstöðu Íslendinga í þessu máli, t.d. varðandi afstöðu gagnvart ályktunum Sameinuðu þjóðanna?  Í annan stað er spurt: Er Ísland styrjaldaraðili? Reyndar var því haldið fram af einum hv. þm., annar bað um nánari skýringar á því. Svarið er einfalt: Ísland er ekki styrjaldaraðili vegna þess að Ísland gerist ekki styrjaldaraðili með neinum sjálfvirkum hætti. Eitt er það að við höfum skuldbundið okkur af samþykki okkar við ályktanir Sameinuðu þjóðanna og við höfum einnig orðið við áskorunum um að aðstoða við framkvæmd þeirra en við erum ekki styrjaldaraðilar. Við höfum ekki tekið ákvörðun um það. Það er spurt: Eru hernaðaraðgerðirnar sem gripið var til á vegum Sameinuðu þjóðanna eða ekki? Svarið við því er: Já, þær eru á vegum Sameinuðu þjóðanna. Öryggisráðið ályktaði að brjóta á bak aftur innrás og hernám Íraka í Kúvæt. Það gaf ofbeldisseggnum tímafrest til þess að draga hersveitir sínar til baka. Það heimilaði aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna að grípa til allra nauðsynlegra aðgerða eftir það til þess að ná fram þessu markmiði og reyndar bætti um betur og skoraði á aðildarríki Sameinuðu þjóðanna að aðstoða við framkvæmd þeirrar ályktunar. Það eru ýmsar leiðir sem Sameinuðu þjóðirnar samkvæmt sáttmála sínum hafa til þess að framkvæma slíkar ályktanir. Ég skýri ekki frá því nánar. Ég vék að því í framsöguræðu minni. Í þessu tilviki var framkvæmd ályktana öryggisráðsins um Persaflóa byggð á ályktunum öryggisráðsins sem og 51. gr., um rétt ríkja til sjálfsvarnar. Það hefði út af fyrir sig verið unnt að beita öðrum ráðum. En það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar. Að því leyti er samlíkingin við íslenska þjóðveldið gild að Sameinuðu þjóðirnar geta beitt ráðum til þess að fá aðildarríki sín til þess að framfylgja ályktunum sínum og reyndar eru þær skuldbundnar til þess skv. 25. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þá er ein spurning sem tengist spurningunni um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og Tyrklandi og hún er þessi: Er Tyrkland árásaraðili? Mitt svar við því er nei. Rökin eru þessi: Tyrkneska þjóðþingið hefur samþykkt að verða við beiðni öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um að aðstoða við framkvæmd ályktana Sameinuðu þjóðanna. Hver er munurinn á afstöðu Tyrklands og annarra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins í því tilviki sem ýmist hafa látið í té land til þess að verða við þeim óskum eða látið í té herlið til þess að verða við þeim óskum eða látið í té skip, flugvélakost eða annað? Ég tel að sá munur sé enginn. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að það hafi verið rétt ráðið hjá Atlantshafsbandalaginu þegar það varaði Írak á sínum tíma, strax 17. des., mjög við því að færa út sviðið með því að ráðast á Tyrkland, varð við tilmælum tyrknesku ríkisstjórnarinnar um að flytja þangað liðsveitir sem gert var með sérstakri samþykkt, gátu reyndar ekki verið bandarískar vegna þeirrar skipunar Atlantshafsbandalagsins að þessar sveitir tilheyrðu suðurvæng og voru þar samkvæmt fyrri áætlunum þeim til varna, vegna þess að ég tel það öryggisatriði að það leiki enginn vafi á því að ef Írak ræðst á Atlantshafsbandalagið tekur það náttúrlega þá áhættu að 5. gr. bandalagsins verði virk svo fremi sem aðilar eru sammála um að Tyrkland hafi ekki gerst árásaraðili. Ég tek sérstaklega undir þau orð sem hér voru látin falla af hv. þm., formanni Alþb., þegar hann sagði: Það er að sjálfsögðu afar mikilvægt fyrir smáþjóðir í þessum heimi að ofbeldisaðgerðir af því tagi sem Írak stofnaði til verði ekki látnar ná fram að ganga án aðgerða af hinu alþjóðlega samfélagi. Og ég tek undir með honum þegar hann sagði: Það er óháð stjórnarfari þeirra ríkja sem hér er um að ræða. Ég lýsi ekki yfir neinum stuðningi við það stjórnarfar sem ríkir í mörgum löndum Arabaheimsins. En það breytir engu um það, vegna þess að við erum hér að tala um grundvallaratriði, um alþjóðalög, sáttmála Sameinuðu þjóðanna, alþjóðleg samskipti að þessu leyti. Jafnvel þótt færa mætti rök að því að eitthvað væri hæft í sögulegum röksemdum Íraksstjórnar um landamærakröfur á þessu svæði þá réttlætir það heldur ekki hernaðaraðgerðir með vísan til sömu grundvallarreglna. Þá var spurt: Eru íslensk stjórnvöld sammála því að markmiðið með hernaðaraðgerðum á vegum Sameinuðu þjóðanna sé ekki lengur að reka Íraka úr Kúvæt heldur að brjóta veldi Saddams Husseins á bak aftur? Svar við þessu lá fyrir fyrir fram. Markmiðið er að knýja með öllum mögulegum ráðum Saddam Hussein til þess að fara með her sinn frá Kúvæt og endurreisa fullveldi Kúvæts. Þar á meðal kemur það síðan til mats hvernig haldið er á þeim styrjaldarrekstri. Ég lýsi því yfir að ég tel það hafa verið sjálfsagt mál að beina hernaðaraðgerðum að því að eyðileggja og útrýma getu íraska hersins til þess að beita kjarna - og eiturvopnum, svo að ég nefni sem dæmi. Og það er þáttur í því sem við á að taka, nefnilega þeim vanda að vinna friðinn, að hernaðarmáttur Írakshers verði verulega minnkaður jafnframt því sem það er nauðsynlegt að draga úr mannfalli við að ná fram því markmiði að frelsa Kúvæt. Virðulegi forseti. Ég get því miður ekki tímans vegna sagt margt um þær spurningar sem hér hafa verið vaktar um stríð og frið, þar á meðal spurningu hæstv. forseta um hverjir hafi óbilaða eða óbrjálaða dómgreind í þessum málum o.s.frv., enda ekki til við þeim einhlít svör. Við getum aðeins litið til baka til sögulegrar reynslu Evrópuþjóða á okkar öld. Við höfum lifað einhverja blóðugustu öld sem nokkrar sögur fara af í sögu mannkynsins, miklu grimmilegri, miklu blóðugri í mannfórnum og töpuðum mannslífum heldur en þær aldir sem við kennum við myrkar miðaldir eða fyrri tíðar styrjaldir. Það má spyrja: Var það heilbrigð dómgreind þeirra sem töldu sig mesta friðarsinna á sínum tíma þegar ekki voru í tæka tíð gerðar ráðstafanir til þess að stöðva Adolf Hitler og ofbeldisheri hans? Við vitum síðar að það kostaði 52 milljónir mannslífa að stöðva hann. Það hefði mátt gera það fyrr og spara við það mörg mannslíf. Hefði verið unnt að koma í veg fyrir þær tugmilljóna blóðfórnir sem ógnarstjórn Jósefs Stalíns kostaði Sovétþjóðirnar með því að koma honum frá valdastóli fyrr? Þetta eru spurningar sem varða dómgreind. En eitt er víst að þeir menn á þeim tíma sem lýstu skoðunum eins og þeim sem fram hafa komið í máli kvennalistakvenna og í máli hæstv. forseta Sþ., spöruðu ekki mannslíf með þeim skoðunum.