Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Vegna þess að hv.frsm. minni hl. (Þorl. G.) sagði við 2. umr., að sparnaðurinn af þessu frv. yrði 30 þús. kr., hvernig sem alt færi, en jeg hjelt því fram, að hann mundi aldrei verða yfir 10 þús. kr., þá ætla jeg að rökstyðja þessa staðhæfing mína og sýna hv. deild, að jeg hefi rjett fyrir mjer. Báðir hlutar nefndarinnar hafa gert ráð fyrir, að kostnaðurinn við prentun umræðuparts Alþt. frá því Alþingi, sem nú situr, muni nema um 30 þús. kr., að pappír meðtöldum. Þetta fjekk hún með því að gera ráð fyrir því, að þetta þing yrði 1/3 styttra en síðasta þing, sem stóð í 99 daga, en prentun á umræðum þess þings kostaði rúmar 50 þús. krónur. Þess ber nú að gæta, að hægt er að fá afslátt á prentuninni, sem nemur samtals 9 þús. kr. á skjala- og umræðuparti, en sá afsláttur er því skilyrði bundinn hvað skjalapartinn snertir, að umræðurnar verði prentaðar líka, eins og jeg tók fram við 2. umr. Annars fæst enginn afsláttur, og ekki heldur af prentun skjalapartsins. Þar við bætist svo lækkun á pappír og ýmsurn kostnaði, sem jeg tel varlega áætlað 3 þús. kr. Þá er lenging skjalaparts, fyrst vegna lengri nál. og greinargerða, og auk þess öll úrslit mála og atkvgr. Þessa viðbót hyggur skrifstofa þingsins, að eigi muni mega minna áætla en 25 arkir. Nú kostar prentun á hverri örk skjalaparts 240 kr., og verður þá viðbótin öll 6 þús. kr. Þá er afritun á fjórum eintökum eða fleiri, sem hv. minni hl. telur þó þurfa. Það áætla jeg 2 þús. kr., og er síst of hátt. Skrifstofa þingsins tjáir mjer, að það muni vera alt að 8 mánaða verk fyrir einn mann, og mundi þó þurfa annan mann til aðstoðar þessum, en þá aðstoð mundi skrifstofa þingsins ef til vill geta lagt til, og því reikna jeg hana ekki. Pappír í þessi afrit má ætla 500 kr. og samlestur afrita og frumrita 500 kr. Þetta verður þá samtals 21 þús. kr., og þá upphæð má draga frá þessum 30 þús. kr., sem giskað er á, að prentun umræðupartsins mundi kosta, að öllu verðlagi óbreyttu. Eftir verða þá að eins 9 þús. kr. á ári, og fer væntanlega lækkandi ár frá ári, eftir því sem kostnaður allur minkar, þegar vörur og vinna falla. Og ef prentun umræðnanna verður tekin upp aftur síðar, þá hrekkur þessi sparnaður skamt. Loks vil jeg geta þess að mjer er tjáð, að eftirspurn eftir Alþt. hafi farið vaxandi á síðustu árum, og það svo, að síðasta ár varð að synja mörgum, er vildu fá þau keypt, vegna þess að þrotið var upplagið, en það er 700. Nú hefir einnig verð Alþt. verið hækkað upp í 10 kr., svo að ekki mun hjer eftir verða hægt að segja, að verðið borgi ekki útsendingarkostnaðinn. Jeg þykist nú hafa rökstutt þá skoðun mína, að sparnaðurinn verði varla meiri en 10 þús. kr. á ári, en aðrar mótbárur gegn frv. þykist jeg ekki þurfa að endurtaka. Þær voru taldar hjer í hv. deild við 2. umr.

Frsm. minni hl. (Þorleifur Guðmundsson) Hv. deild hefir nú hlýtt á, hvernig hv.frsm. meiri hl. (Jak. M.) hefir þynt út 30 þús. kr., eytt þeim og gert nær því að engu. Þó hefir hann ekki haft á neinni reynslu að byggja nje vissu, heldur ágiskunum og spádómum. Á þann hátt geta þeir að vísu komist langt, sem skáldmæltir eru, en jeg býst þó ekki við, að hv.þm. (Jak. M.) hafi talið deildinni hughvarf með þessum spádómum sínum. Það eina, sem hægt er að byggja á á þessu stigi málsins, er það, að prentsmiðjurnar hafa boðið 10% afslátt. Nú kostaði prentun umræðna í fyrra 50 þús. kr., og 2/3 af því eru 33333,33 kr., og þótt gefinn sje 10% afsláttur, þá fer það þó aldrei lægra en í 30 þús. Nú vil jeg náttúrlega ekki neita því, að þessi afrit kunni að kosta eitthvað, en meira en 4–5 þús. kr. verður það aldrei, þótt illa sje á haldið. Að öðru leyti get jeg ekki verið að fara út í þennan spádómsreikning hans. En hjer er auðsjeð, hvað fara gerir. Þetta er að eins til þess að ráðast á sparnaðarstefnuna og þá, sem eitthvað vilja fara betur með landsfje en aðrir. En þar sem hv.þm. (Jak. M.) var að tala um, að nú mætti hafa meira en áður upp úr Alþt., þá datt mjer rjett til svona í hug, hvort ekki væri þá rjett að gefa einhverri prentsmiðjunni einkarjett til útgáfu Alþt. Jeg get vel unt henni þess að græða á því. Og ef það þarf ekki að kosta neitt fyrir ríkissjóð, þá er jeg ekki á móti því, að umræðurnar verði prentaðar. Jeg hefi nú litla trú á því, að spádómsreikningarnir rætist, enda vona jeg, að hv. deildarmenn fari sína leið fyrir þeim við atkvgr. þessa máls.

Frsm meiri hl. (Jakob Möller) Hv. deild verður að fyrirgefa, þótt jeg kunni að viðhafa miður þingleg orð. Jeg verð sem sje að leyfa mjer að kalla það helbera heimsku hjá þeim hv.þm. (Þorl. G.), sem var að setjast, er hann segir, að andstaða mín og annara hv.þdm. gegn þessu frv. sje eingöngu sprottin af mótþróa gegn allri sparnaðarviðleitni annara hv.þm.Hv. þm. (Þorl. G.) getur athugað nöfn þeirra, sem atkv. greiddu gegn frv. við 2. umr., og uggir mig, að meðal þeirra muni hann finna þó nokkra, sem hann treystir sjer ekki til að brigsla um bruðl á landsfje. Um mig getur hann sagt það sem hann vill. Hann (Þorl. G.) kvað mig ekki styðjast við neina reynslu í áætlunum mínum. Jeg tók það fram, að margt af því, sem jeg taldi fram, hefði jeg frá skrifstofu þingsins, og helst er þó að leita til þeirra, sem að þessu hafa unnið ár eftir ár. Bæði honum og mjer er kunnugt um, að meiri afsláttur er fáanlegur á prentuninni en þessi 10%, sem hann nefndi, og eins hitt, að allur afsláttur á prentuninni er því skilyrði bundinn, að ræðuparturinn verði prentaður. Það er því bein blekkingartilraun, er hann lætur sem ekki komi til greina nema 10% afsláttur af 33 þús. Annars fór hann að eins út í eitt atriði í áætlun minni. Það var um afritin. Jeg áætlaði, að þau mundu kosta 3 þús. kr., en hann 4–5 þús. kr. Ekki græðir hann á þeim samanburði. Um einokunartillögu hans þarf jeg ekki að fjölyrða. Allir sjá, hve heppilegt það væri að gefa einstakling einokun á slíkri bók, sem hið opinbera mundi vitanlega þurfa að kaupa mikið af. Það væri laglegur spámaður!

Frsm. minni hl. (Þorleifur Guðmundsson) Jeg sje, að það þýðir ekki fyrir mig að vera að berja höfðinu við steininn. En jeg vona, að hv. deild samþ. frv. Skrifstofa þingsins hefir enga reynslu í þessu máli, því að þetta hefir aldrei komið fyrir áður. En það traust ber jeg til hæstv. forseta þingsins, að þeir láti ekki kúga sig eða setja sjer afarkjör um prentun skjalapartsins. Það má þá gjarna koma fram með frv. um að fella niður prentun hans líka En jeg vil ekki láta eina stjett ráða alveg, og ef ein stjett á að ráða yfir Alþingi, þá er það annað en jeg hafði hugsuð mjer. Jeg viðurkenni það, að prentlistin er göfug list, en hinu má ekki gleyma, að mörgu illu hefir prentlistin komið inn hjá þjóðinni. Og ef þetta frv. verður felt, þá megum við búast við að hrapa aftur á bak af sparnaðarbrautinni niður í eyðsludýkið.

Jón Þorláksson Það var ilt, að þessar tölur, sem hv.frsm. meiri hl.(Jak M.) las nú upp, voru ekki teknar upp í nál. Það er ekki nærgætnislegt að ætlast til þess, að vjer getum áttað oss á löngum tölureikningi í mörgum liðum, þótt lesinn sje upp í flýti. Slíkt þarf að standa í nál., svo að hægt sje að rannsaka það. Það, sem gerist í þessu máli er dæmi um það, hvernig fer, þegar reynt er að spara. Allir þykjast vera sparnaðarmenn, því að þeir vita, að það er vinsælt af þjóðinni En þegar til einstakra tilrauna kemur, sem ganga í þá átt að spara, þá koma ótal mótbárur gegn hverri slíkri tilraun. Jeg ætlaði nú ekki að fjölyrða um þetta mál, en jeg vildi meta tækifærið til að benda hv. sparnaðarnefnd á, að ástæða kynni að vera til að rannsaka alla prentun, sem framkvæmd er fyrir hið opinbera, og sjá, hvort ekki mætti þar spara eitthvað. Jeg skal geta þess, að jeg varð einu sinni svo frægur að vera ½ ár meðeigandi í prentsmiðju, og þá kyntist jeg því, hvernig komið var fram gagnvart hinu opinbera. Þá höfðu prentsmiðjurnar samtök með sjer og voru þung viðurlög við, ef ein prentsmiðja bauð í fast verk, sem önnur hafði haft. Þessi samtök munu hafa haft í för með sjer mjög mikla hækkun, einkum á því, sem unnið var fyrir hið opinbera. Jeg veit ekki, hvort svo er enn, en þessi tilboð um afslátt á afslátt ofan benda þó fremur í þá átt. En hitt veit jeg, að hve nær sem gengið er að því með alvöru, þá er hægt að fá opinbera prentun fyrir sæmilegt verð.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg verð að benda hv. deild á það, að vjer verðum að líta svo á, að óhætt sje að treysta hæstv. forsetum til þess að annast um hag þings og ríkissjóðs, svo að þeir hafi ekki gengið að óhæfilegum kjörum um prentun fyrir þingið. Jeg hygg, að óhætt sje að treysta því, að þeir standi á verði fyrir þingið, bæði í því og öðru. En þótt svo sje, þá getur verið eðlilegt, að prentsmiðjurnar geti nú gefið nokkurn afslátt, án þess beinlínis að tapa á verkinu. Það er svo margvíslegur rekstrarkostnaður, sem á slíkum fyrirtækjum hvílir, sem er sá sami hvort sem mikið er að gera eða lítið. Fyrir þeim kostnaði verður að sjálfsögðu að leggja nokkuð á hvert verk. Og verður þess ekki krafist, þó að um prentun fyrir það opinbera sje að ræða, að hún beri ekki að sínum hluta slíkan kostnað. En vel getur það verið tilvinnandi fyrir prentsmiðjurnar að slá af sem þeim kostnaði nemur, heldur en missa vinnuna og þurfa að segja upp mönnum sínum. Og yfirleitt er það kunnugt, að atvinnurekendur vilja vinna talsvert til að geta haldið fyrirtækjum sínum starfandi á þessum erfiðu tímum. Um útreikning minn er það að segja, að hann er svo einkar einfaldur, að auðvelt er að átta sig á honum. Enda góð undirstaða og sumar tölurnar í nál., og mátti þá bera þær saman við það, sem jeg sagði. Og hverjum hv.þm. hefði átt að vera það auðvelt að setja upp slíkan reikning, þó að hann hefði ekki haft neitt annað en nefndarálitið fyrir sjer, og fara þó nærri því rjetta. Jeg veit að minsta kosti, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er svo reikningsglöggur maður, að honum veitir ekki erfitt að átta sig á þessum tölum mínum. Sá hv.þm. (J. Þ.) talaði um það, að prentsmiðjurnar hefðu samtök um það að okra á prentun fyrir það opinbera, og má vera að það sje að einhverju leyti rjett, og síst skal jeg deila við hann um það, hvað átt hafi sjer stað í því efni meðan hann var í tölu prentsmiðjueigenda. En hitt er víst, að þau samtök eru nú orðið ekki sjerlega öflug, og ekki öflugri en svo, að forsetum þingsins ætti að vera auðvelt að vinna bug á þeim. Sönnun þessa er það, að í fyrra fjekk ný prentsmiðja hluttöku í prentun Alþingistíðindanna án þess þó að gera undirboð. Þá undraðist hann afsláttinn og taldi það vott þess, að gróðinn mundi mikill. Jeg skal játa það, og vitna þar um til síðustu ræðu minnar, að það mun hafa verið hægt að prenta fyrir minna en gert hefir verið, en þess ber jafnframt að gæta, að prentsmiðjurnar vilja vinna nokkuð til, svo að þær þurfi ekki að vísa mönnum úr vinnu, og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) veit það vel, að oft getur staðið svo á, að atvinnufyrirtækin kjósi heldur engan ágóða en þurfa að hætta eða draga saman seglin að mun. Hv. frsm. minni hl. (Þorl. G.) talaði um það, að hagsmunir einnar stjettar ættu ekki að hafa áhrif á úrslitaúrskurði Alþingis, en þetta eru ósæmilegar getsakir, því að honum má vera það vel ljóst, að það er ekki hin fjárhagslega hlið málsins, á einn eða annan veg, sem vakir fyrir meiri hl. fjhn., heldur það, að hann telur það ekki sæmilegt að hætta að birta umræðurnar, og í raun og veru heldur ekki gerlegt til frambúðar.

Jón Þorláksson Það er ekki rjett hjá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að jeg teldi ágiskun hans nærri lagi, en það er satt, að litlu skiftir þótt sparnaður verði á einhverju, ef umráð þess fjár eru í höndum þeirra manna, sem ósýnt er með fje að fara, en ella skiftir það miklu. Annars verða hv.þm. að gæta þess, að afstaða okkar til þessa máls má ekki eingöngu miðast við þau tilboð, sem nú liggja fyrir. Verði þetta frv. nú felt, þá verða umræðurnar prentaðar í ár og áfram, og má þá vel vera, að prentsmiðjurnar hafi góðan hagnað af prentuninni, enda þótt þær tapi á henni í þetta eina skifti. Kemur þetta vel heim við það, sem háttv.þm. (Jak. M.) sagði, að atvinnufyrirtæki veldu oft þann kostinn að reka atvinnu með tapi í bili. Jeg skal játa það, að það er leitt að þurfa að svifta menn atvinnu, en þess er hjer að gæta, að prentun umræðupartsins fellur aðallega á sumartímann, og þá hefir það verið venja, að fjöldi handiðnarmanna hjer í Reykjavík hefir leitað sjer annarar atvinnu úti um sveitir. Man jeg það, að á meðan jeg hafði stjórn vegamálanna á hendi, þá rjeði jeg fjölda þessara manna í vinnu hjá mjer, og þótti þeim það gagnlegt heilsunni að fá sjer útivinnu um stundarsakir.

Frsm. minni hl. (Þorleifur Guðmundsson) Mjer skilst, að þýðingarlaust sje að þrátta lengur um þetta mál. Afstaða hv.þm. til þess breytist ekki úr þessu. En jeg vil að eins vekja athygli á því, að enda þótt spádómar háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um að eins 10 þús. króna sparnað rættust, hvað ynnist þá, og hvað tapaðist? Það, sem tapaðist, væri það, að almenningur fengi ekki þessi þingtíðindi, sem sárfáir kaupa og enn færri lesa, og því síst sjer til gagns eða mentunar, en það sem ynnist væri 10 þús. krónur, og yrði prentunin ekki tekin upp aftur, mundi þessi upphæð nema hundruðum þúsunda að nokkrum árum liðnum. Hv. þm. verða vel að gæta þess, að tugirnir gera hundruð, hundruðin þúsundir og þúsundir miljónir.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg verð að fá að gera örstutta athugasemd að eins til að bera ámæli af heiðarlegum atvinnurekendum þessa lands. Hv. samþm. minn (J. Þ.) gaf í skyn, að þegar atvinnurekendur kysu heldur að reka atvinnu sína með tapi heldur en leggja árar í bát, þá væri það venjulega með það fyrir augum eða í þeirri von, að þeir mundu geta okrað þess geypilegar á viðskiftamönnum sínum síðar. Þessu mótmæli jeg og þori óhikað að gera það fyrir hönd allra atvinnurekenda, að hv. samþm. mínum (J. Þ.) meðtöldum.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Það hefir orðið hlutskifti mitt að lýsa því í fám orðum, hvað vakir fyrir fjvn., er hún ber fram þetta frv. Nefndin sjer, að fjárveitingin til barnafræðslunnar er orðin ærið há og býst við, að hún fari vaxandi. Þó telur hún fjárveitinguna eigi á neinn hátt hærri en þörf krefur, meðan því fræðslukerfi er haldið, sem nú er. En tilgangur nefndarinnar er einmitt sá að breyta fræðslukerfinu. - Áður en jeg tel ástæður hennar fyrir þessu. verð jeg að láta undrun mína í ljós yfir umræðum þeim, sem orðið hafa um þetta mál áður en það kom fram. Þótt einhverjar agalegar frjettir hefðu gengið um fyrirætlanir nefndarinnar, þá hefðu menn átt að gefa rúm reiðinni og sjá, hvort fregnirnar reyndust rjettar. Því að komið hefir það fyrir, að ekki væri allskostar rjett hermt frá, Þá sný jeg mjer að ástæðum nefndarinnar til þess að vilja breyta fræðslukerfinu. Höfuðástæðan er sú, að nefndin vill auka að miklum mun þekkingu almennings, og þetta er í sjálfu sjer næg ástæða og raunar hin eina ástæða nefndarinnar. Sú þekking, sem nú er heimtuð af alþýðu manna, er þessi: 1) lestur, að geta sagt frá kunnu efni, málvillu- og ritvillulítið, nokkur ættjarðarkvæði; 2) skrift (snarhönd); 3) það, sem heimtað er í Kristsfræðum; 4) fjórar höfuðgreinar reiknings í heilum tölum og brotum og kunna að reikna með þeim flatar- og rúmmál einfaldra hluta; 5) ýmislegt hrafl úr landafræði, eðlisfræði  (eðli hefi jeg í sömu merkingu sem er í formála Snorra-Eddu, um jörðina: gömul at aldartali ok máttig í eðli; aðrir kalla á latnesku náttúrufræði)  , og atvinnuvegaþekking; 6) nokkur lög. Þetta eiga allir að kunna 14 vetra, og eru nú greiddar til þessa nálega 400 þús. kr. úr ríkissjóði, og til þess að veita börnunum þessa fræðslu eru hafðir 115 fastir kennarar og 92 farandkennarar. Þetta fyrirkomulag þykir nefndinni minna helsti mikið á það, sem umskiftingurinn sagði: „Jeg er nú svo gamall sem á grönum má sjá, og hefi jeg þó aldrei sjeð svo langan gaur í svo lítilli grýtu.“ Milliþinganefnd hefir starfað nú undanfarandi að þessum málum og leggur hún til, að bætt sje við kunnáttukröfurnar tvennu: byrjun í dráttlist og þjónustubrögðum, svo sem að hirða skó, festa hnapp, staga sokk, sauma bót á fat, þvo úr flík. En jafnvel þótt þessu yrði bætt við, telur nefndin það ófullnægjandi alþýðumentun. Hún telur, að hjer eftir verði að koma nám eftir kynþroskaaldur, eða að minsta kosti samfara honum, enda telur hún mestu nauðsyn fyrir hvern mann að hafa velviljaða og viturlega handleiðslu góðra kennara um umskiftaaldurinn, gleðjandi, þroskandi og göfgandi sambúð við samferðamenn á þroskabrautinni, með hollu kappi og metnaði, samfara gagnkvæmri hjálp innbyrðis og víst á fyrirmyndar heimili. Þetta telur hún mega verða í ungmennaskólum fyrir eina og eina sýslu eða tvær og tvær, eftir staðháttum, og á fyrirmyndarheimilum á sama stað sem skólarnir væru og í sambandi við þá. - Nefndin telur, að hjer verði að kenna allar þær námsgreinar, sem heimtaðar eru til staðfestingar, til fyllri og dýpri skilnings, og auka allmiklu við. Það tel jeg fyrst, að móðurmálskunnátta hvers manns verður að vera drjúgum meiri en heimtuð verður af börnum til staðfestingar: sæmileg þekking á íslenskri málfræði, og yrði þá auðvitað að fá einhverja til að semja viðunanlega bók til þessarar kenslu; lestur helstu Íslendingasagna, með fullum skilningi, og leikni í því að rita sæmilega gott mál; lögmál íslenskrar kveðandi, einkum að týna eigi hljóðstafssetning, svo sem hin yngri skáld virðast ekki kunna, eða þykjast svo ofurhlaðin andagift, að þau hirða eigi að hlíta því lögmáli, sem aðrir á undan þeim, svo sem Jónas Hallgrímsson, hafa gert. - Þá tel jeg, fyrir hönd nefndarinnar, reikninginn. par þarf ekki að eins að lesa upp og dýpka skilning á hinu lærða, heldur bæta talsverðu við Fjórar höfuðgreinar reiknings í heilum tölum og brotum nægja engum manni til æfinestis í þeirri grein, er menn nefna talnafræði. Þar þarf hver maður við að bæta líkingum með einum óþektum í fyrsta veldi, að minsta kosti, þ. e. a. s. hlutfallareikningi (bein hlutföll og öfug), vaxtareikningi, árgjaldareikningi og helstu setningum um flatarmál og teningsmál. Enn þarf hver maður að læra og kunna svo mikið um reikningshald, að hann geti haldið búreikninga, svo í lagi sje, og aðra reikninga þar á borð við. Þá tel jeg hið þriðja, að hver maður þarf að kunna sæmilega landafræði Íslands og jarðfræði, eðli grasa og dýra, svo og það, er lýtur að atvinnuvegum landsins, sögu Íslands rjett sagða, en ekki eftir bókum þeirra, sem ljelegast rita og engan skilning hafa á sögu; þar með vil jeg telja stjórnarfar og bókmentir, og ætti því að kenna hverjum manni stutt og greinilegt ágrip af þessu öllu, svo að kunnátta í þessu yrði hyggindi, sem í hag koma. Enn tel jeg teikningu, söng og íþróttir, að synda, glíma, fara á skíðum og skautum, og svo alls konar fimleika. Þessum þekkingarauka mætti ná í unglingaskólum á tveim vetrum, með 8 mánaða kenslu. Þá mætti heita, að ríkið byggi þegnana sæmilega undir æfistarf þeirra, ef það skildist eigi við uppeldi manna fyr en að minsta kosti þessu takmarki væri náð. En þá þyrfti það þó enn að auka fjárframlagið um á að geta 200 þús. kr., ef bætt yrði ofan við það kerfi, sem nú er, og yrðu þá þessi fjárframlög 600 þús. kr., og mundu fara vaxandi. Þá kem jeg að því atriði, sem þarf að skýra, því, hvers vegna fjvn. ber þetta frv. fram. Það er fyrir þá sök, er nú skal greina. Fjvn. verður að gera till. um fjárframlög ríkisins til almenningsfræðslu, sem aðra liði fjárlaganna. Og hjer var henni einmitt bent til af stjórninni, þar sem lagt er til í frv. hennar, að styrkur til unglingaskóla lækki úr 40 þús. niður í 25 þús. kr. Nú hafði fjvn. síðasta þings hækkað styrk þennan úr 28 þús. upp í 40 þús. kr. og ætlast til þess, að það yrði til fjölgunar slíkum skólum, og styrkurinn færi síðan hækkandi eftir þörfum, jafnóðum sem slíkum skólum fjölgaði. Og þótt nú sjeu fjórir nýir menn í nefndinni, þá er hún öll á sama máli og nefndin í fyrra. Nefndin sjer á þessu, að gengið er þvert úr leið, og þá einnig hitt, að stjórnin vill eigi auka fjárveitingar til almenningsfræðslu. Og það þykist nefndin og vita, að torsótt muni vera að skeyta ofan við barnaskólana. Þess vegna afrjeð nú nefndin að gera tilraun til að losa landssjóðsfje úr barnafræðslunni, til þess að eiga þá hægara um vik með að sjá fyrir lokamentun almennings. Nefndin sjer nú eigi annað en að þetta megi vel framkvæma, og þeir meinbugir, sem á eru, stafa ekki af því, að kenslan geti ekki orðið jafngóð. Það er engum efa undirorpið, að sveitaheimili geta með hjálp og eftirliti prestsins kent mönnum það, sem heimtað er til staðfestingar. Og við það vinst afarmikils verður menningarauki fyrir landslýðinn, þar sem er sú andlega starfsemi, sem heimilin inna af hendi, er fólkið rifjar upp fornan lærdóm sinn og bætir við sig til þess að geta kent börnunum. „Docendo discimus“, sögðu Rómverjar, og mun sú raun verða á hjer einnig, að menn læra á því að kenna. Mundu menn þá og meta lærdóminn meira, er þeir ættu að vinna að honum sjálfir og kosta hann og bera ábyrgð á honum. - Í bæjunum verður svo sem verið hefir. Skólarnir verða þar nauðsynlegt böl, sem ekki verður af ljett. Kenslan verður þar hin sama, með sömu mönnum. Frá þessari hlið er því engum vandkvæðum bundið að framkvæma þessa till. vora. En sökum þess, að fræðslukerfið eftir lögunum frá 1907 hefir nú staðið allmörg ár, þá er komin upp ný stjett í landinu, harla fjölmenn, þar sem er kennarastjettin. Og á undanförnum þingum hefir verið hugsað fyrir því að láta kennarana hafa eigi verri kjör en útigangshestar hafa. Þar eru einu vandkvæðin, sem á eru í framkvæmdinni. Raunar hafa kennararnir að eins verið settir hingað til, og má því vera, að þeir geti eigi látið dæma sjer laun eða skaðabætur, en á það vill nefndin eigi lita. Bæði lögin og setning í tvö ár verður að telja jafngilt föstu loforði til stjettarinnar. Þess vegna tók nefndin það ráð að gera barnaskólum, sem kunna að verða haldnir, að skyldu að gjalda kennurum kaup samkvæmt kennaralaunalögunum. Það getur Alþingi því fremur gert sem það mun halda áfram að veita nokkum styrk til þeirra. En sennilega eru kennararnir eigi trygðir nema því að eins, að stjórnin veiti embættin, og ætti því að bæta því ákvæði inn í lögin. Vera má og, að fleira vanti enn í lögin, t. d. ákvæði um, að kenslumálastjórnin hafi sama eftirlit með skólunum sem nú. Vænti jeg, að það komi fram í umræðunum, og mun nefndin fús að taka viturlegar bendingar til greina, og koma þá með brtt. við 2. umr. Jeg hefi þá í stuttu máli talið ástæður fjvn., og mega menn sjá á því, að hjer er ekki um neitt sláturfjelag að ræða, því að við viljum skylda hið opinbera til að sjá fyrir því, að farandkennarar missi einskis í. Menn munu og sjá, að höfuðástæðan er ekki sú að spara svo mjög fje ríkissjóðs, heldur hitt, að þurfa eigi að auka fjárframlagið, og komast þó að betri niðurstöðu; með öðrum orðum, verja fjenu betur, fá meira fyrir jafnmikið eða minna. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta. Menn hafa haft í heitingum við mig og nefndina, að láta okkur gjalda þessa frv., og býst jeg við, að þeir hinir sömu muni nú hyggjast að efna þau heit. Vænti jeg þess þá, að einhverjir aðrir úr fjvn. standi upp til andsvara, svo að jeg standi ekki einn uppi.

Þorsteinn Jónsson Það var svo að heyra á endi ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), sem menn væru vondir mjög út, af frv. þessu, og mjer skildist svo, sem hann væri allskelkaður yfir gerðum sínum, því hann hjet á nefndarmenn til hjálpar sjer, ef í hart færi. En jeg skal nú lofa honum því að vera ekki harðorður. Annars skal jeg geta þess, að mjer virðist frv. þetta allflausturslega fram borið; það mátti þó varla minna vera en að ítarlegt nál. fylgdi því, þar sem um svo mikilsvert mál er að ræða. Það er hægara fyrir hv.þm. að átti sig á nál. en framsögu, og það þótt meira sje á þeim að græða en framsögu hv.þm. Dala. (B. J.). Mjer kom það ærið undarlega fyrir, þegar jeg frjetti fyrir nokkrum dögum, að fjvn. hefði í smíðum frv. um frestun á lögum um fræðslu barna og frestun á lögum um laun og skipun barnakennara. Jeg hafði litið svo á, að mentamálin heyrðu undir verksvið mentmn. en ekki fjvn., nema þá ef um nýjar fjárveitingar til þeirra væri að ræða. En jeg þóttist vita, að fjvn. hefði hafið þessi afskifti vegna sparnaðar. Að hún með þessu ætlaði að spara landsfje að miklum mun, þrátt fyrir það, þótt sá sparnaður mundi verða talinn tvísýn ráðstöfun. Þegar svo frv. birtist, sá jeg, að hjer var um nýja stefnu í fræðslumálunum að ræða, en frv. alls ekki flutt af sparnaðarlegum ástæðum. Fjvn. hefir með þessu viljað sýna, að hún væri nokkurskonar yfirnefnd í þinginu. Ef til vill hefir orsökin til þessara afskifta hennar af fræðslumálunum verið sú, að hv.þm. Dala. (B. J.), sem áður hefir verið í mentmn., var nú ekki lengur í henni. En hann hefir samt ekki kunnað við annað en blanda sjer með þessu móti inn í verksvið mentmn. Í frv. felst hans stefna í mentamálunum, og jeg efast um, að sumir aðrir fjvn.-menn hefðu sætt sig við frv. þetta, ef þeir hefðu nokkuð um það hugsað. Það kannast allir við það, að hv.þm. Dala. (B. J.) ann öllu því, sem þjóðlegt er, jafnframt því sem hann er hugsjónamaður og brautryðjandi á ýmsum sviðum í stjórnmálum vorum. Það fer nú stundum svo á merkum tímamótum, þegar nýjar stefnur og hugsjónir ryðja sjer til rúms, að brautryðjendurnir líta til einhvers fyrri tíma, sem þeim finst að hafi að ýmsu leyti staðið langt framar sinni samtíð. Vilja þeir þá byggja endurreisnina á því að taka þá tíma til fyrirmyndar. Svo var í byrjun 19. aldar um þá menn, er hófu endurreisnarbaráttuna hjer á landi. Þeir litu til þjóðveldistímans gamla, vegsömuðu hann og vildu láta, að svo miklu leyti, sem fært var, byggja endurreisn málsins, endurreisn menningarinnar og endurreisn sjálfstæðisins á honum, - færa málið í forna búninginn, Alþingi á Þingvöll o. s. frv. Og þjóðin hagnýtti sjer þessar bendingar, þar sem hún sá, að þær áttu við. Þá kem jeg aftur að hv.þm. Dala. (B. J.). Hann lítur með aðdáun til horfinna tíma, þegar engir barnaskólar voru til hjer á landi. Þegar heimilin og prestarnir voru ein um að menta börnin. Og það er auðsjáanlegt, eftir frv. að dæma, að þeir tímar, sem hann vill að vjer tökum oss til fyrirmyndar, er fyrri hluti 18. aldarinnar. Samkvæmt frv. því, sem hjer liggur fyrir, sjest það, að hann vill taka til fyrirmyndar barnafræðslufyrirkomulag eins og það var ákveðið í „Forordning um húsvitjanir á Íslandi, 27. maí 1746“. Þessi húsvitjunartilskipun er að ýmsu leyti merkileg, og sannarlega fá prestarnir hjer talsverð viðbótarstörf. Og svo framarlega, sem þeir eiga að fara eftir henni, og sama hegning liggur við vanrækslu á húsvitjunum og þar er ákveðin, þá er sannarlega ekki gott fyrir prestana að vanrækja skyldur sínar í þessu efni. En vitanlega ætlar hv.fjvn. ekki að vera mildari við prestana en foreldrana, ef um vanrækslu er að ræða á skyldum viðvíkjandi barnafræðslunni. Nefndin ætlast til, að sekta megi foreldrana um alt að 1000 kr. fyrir vanrækslu á fræðslu barna þeirra. Húsvitjunartilskipunin, sem nefndin byggir frv. á, mælir svo fyrir meðal annars, með leyfi hæstv. forseta: „Finnist nokkur prestur vanrækinn þar á, þá áminnist hann í fyrsta sinni af prófasti, en verði það annað sinn, þá múlkterist hann eftir síns kalls inntekt af sinni formegun, hverri peningamúlkt að víxla skal til fátækra barna uppfræðingar.“ Margt er annars merkilegt í þessari tilskipun, en að meiri hluti Íslendinga á 20. öldinni geti felt sig allskostar við hana, það efast jeg um. Auðsjáanlega ætlast hv.fjvn. til þess, að vegur og veldi prestanna vaxi nú mjög. Þeir eiga að vera yfirkennarar og þeim eiga allir að sýna meiri virðingu en alment tíðkast, að nokkrum mönnum öðrum sje sýnd nú á dögum. Í hinni umræddu tilskipun stendur, meðal annars, með leyfi hæstv. forseta: „Allir þeir, sem eru við sjósíðuna til fiskjar eða Vestmannaeyjum eða svokallaðir lausamenn, skulu um þann tíma sem þeir dvelja þar, í tilliti til þessara húsvitjana, álítast sem prestsins eigið sóknarfólk, auðsýna honum alla hlýðni og virðing og vera við, þá það er ekki öldungis ómögulegt. Sýni þeir sig á nokkurn hátt mótþróanlegir prestsins kristilegu áminningum, þá straffist þeir af þess pláss verslega valdi, svo sem í 5. articula ákveðið er.“ En í 5. articula stendur, að þessi lýður eigi að standa opinberar skriftir og straffast þar að auki á kroppinn. í sama anda og þetta eru auðsjáanlega sektarákvæðin í hinu umrædda frv. Sú stefna, sem kom þessari húsvitjunartilskipun 1746 af stokkunum, var hin svo kallaða „pietista“-stefna, sem Ludvig Harboe flutti hingað til landsins. Um hana má vitanlega ýmislegt gott segja, en að hv þm. Dala. (B. J.) þætti hún svo þjóðleg, sem nú er raun á orðin, það furðar mig stórum. Annars hefir honum láðst að geta um í frv. húsagatilskipunina frá 1746, Hún kom fram viku síðar en húsvitjunartilskipunin og var flutt fram af sömu mönnum og sömu stefnu. Í henni var mönnum bannaður fornsagnalestur og rímnakveðskapur. Jeg vil þá fara nokkrum orðum um rjett þann og órjett, sem frv. þetta veitir. Með því er numin úr gildi skólaskylda barna og að miklu leyti skylda ríkisins að kosta hana. Nú berast þær fregnir utan úr heimi hvaðanæva, að þjóðirnar kosti kapps um að efla og auka barnafræðsluna, og leggi jafnvel meiri alúð á barnaskólana en nokkra aðra skóla. Þær þjóðir, sem fyr höfðu ófullkomna barnaskóla og skólaskyldu, efla nú sem mest barnaskólana, fjölga þeim og herða á skólaskyldunni og leggja fram miklu meira fje til barnafræðslunnar en nokkru sinni fyr, þó að margar þeirra sjeu í mestu fjárþröng, svo sem Austurríkismenn. Á aukinni barnafræðslu ætla þær að byggja endurreisn sína, og alstaðar er það að ryðja sjer til rúms, að ríkin kosti barnafræðsluna að mestu leyti. En hjer á landi gerast nú þeir undraverðu atburðir, að fjvn. Alþingis vill koma barnafræðslunni af ríkinu á sveitirnar og heimilin og hætta að skylda ríkið og sveitirnar til að kosta fræðslu barna. En hvar mun þetta koma harðast niður? Að sjálfsögðu á fátæklingum, sem ekki hafa fje til þess að kosta fræðslu barna sinna. Ríkir menn eða efnaðir munu halda kennara til að kenna börnum sínum. Stefna nútímans virðist þó vera sú að hjálpa börnum fátækra manna sem ríkra til þess að ná sem mestum þroska og undirbúa þau svo vel, að þau gætu orðið sem nýtastir borgarar þjóðfjelagsins. Jeg veit, að háttv. fjárveitinganefnd mun svara því, að í kaupstöðunum verði það gert, því að þar verði barnaskólar. Sjálfsagt munu kaupstaðirnir halda uppi barnaskólum, en ef þeir einir eiga að kosta skólana, mundu þeir vilja setja skólagjöld fyrir þau börn, sem í þá ganga; enda ber þeim ekki skylda til að halda þeim uppi, ef þetta frv. yrði að lögum, og mundi finnast það óbærilegur kostnaður án slíkra skólagjalda. Sveitirnar yrðu þó enn harðar úti. Það er hreinasta óhæfa að skylda heimilin til þess að kenna börnunum, eins og hjer er gert, því að fæst þeirra hafa tök á því, nema að litlu leyti. Víða vantar menn til þess og víða eru menn svo önnum kafnir, að þeim veitist fullörðugt að kenna börnunum að lesa og skrifa. Heimafræðslan er notadrjúg, það sem hún nær og að því leyti sem heimilin geta látið hana í tje. Mótstöðumenn barnaskólanna halda því fram, að þeir dragi úr eða drepi heimafræðsluna; en þetta eru hinar mestu öfgar. Skólarnir styðja heimafræðsluna og heimafræðslan skólana. Þetta tvent þarf að haldast í hendur, ef vel á að fara. Hvernig stendur á, að fræðslulögin 1907 voru lögleidd? Það var vitanlega af því, að löggjafarnir þá sáu, að heimilin gátu eigi látið í tje þá fræðslu, sem var ákveðið að hvert barn skyldi fá. Háttv. deild veit, að hún hefir sjálf skipað svo fyrir, að landsstjórnin skyldi skipa milliþinganefnd til að rannsaka og gera till. um fræðslumálin. Nú hefir sú nefnd þegar afrekað talsverðu; safnað skýrslum og umsögnum manna um alt land. Hæstv. landsstjórn lagði í byrjun þessa þings fram frv. um fræðslu barna, sem samið var af þessari nefnd, og hafa hv. meðlimir fjvn. - sem aðrir þm. - fengið í hendur álit milliþinga- nefndarinnar um barnafræðsluna. Milliþinganefndin sendi út um alt land fyrirspurnir um það, hvernig fræðslulögin hefðu gefist, og leitaði álits um barnafræðsluna hjá öllum skólanefndum, kennurum og prestum. Samnefnari af áliti allra þessara manna er frv. það, sem stjórnin lagði fyrir þingið. Engir þeirra, sem svöruðu fyrirspurnum þessum, vildu láta afnema skólaskylduna, eins og ætlast er til með þessu frv. fjvn., og allir vildu þeir láta bæta barnafræðsluna. Að mínum dómi hefir milliþinganefndinni tekist mætavel í till. sínum um barnafræðsluna. Þær eru að vísu allar bygðar á þeim grundvelli, sem þegar var lagður, auk þeirrar reynslu, sem fengin er, en þær horfa allar til bóta. Og þær hafa einn kost, sem jeg hugði, að hv.fjvn. metti mikils, og hann er sá, að af þeim leiðir enginn kostnaðarauki fyrir ríkissjóð. Jeg efast að vísu um það, að allir þeir, sem skipa fjvn., hafi lesið till. og nál. milliþinganefndarinnar, því að þá hygg jeg, að þeir hefðu ekki komið fram með annað eins vansmíði eins og frv. það er, sem nú er rætt um. Slík hroðvirkni, hugsunarleysi og hringlandi í löggjöf, sem það sýnir, er þinginu til lítils sóma. Jeg vil nú með fáum orðum minnast á lögin um skipun kennara. Samkvæmt þeim eru kennararnir starfsmenn ríkisins og settir í störfin af ríkisstjórninni. Jeg efast um, að ríkið hafi rjett til að segja þeim upp og skuldbinda sveitarfjelögin til þess að gjalda þeim. Þessi lög eru nú tæpra þriggja ára gömul, en með þeim er kennurum lofað æfilöngu starfi, ef þeir reynast nýtir og staða þeirra verði eigi óþörf. Í þeirri trú, að ríkið stæði við gerðan samning, hafa þeir tekið að sjer þessi störf. Ekki munu sveitarfjelögin þakka fulltrúum sínum það, ef þeir þyngja svo byrðar þeirra, sem ætlast er til með frv. þessu, og síst allra munu mæður í þessu landi þakka það, að numin verði úr lögum hjálp sú, er ríkið hefir áður lofað þeim til fræðslu og uppeldis barna þeirra. - Mentmn. hefir nú frv. stjórnarinnar til athugunar. Virðist mjer, að fjvn. hefði átt að bíða með sínar till. þangað til það var komið inn í þingið aftur. Jeg er ekki trúaður á það, að þingið samþykki frv. þetta, sem nú er rætt um, því ef það yrði að lögum, mundi leiða af því aukinn kostnað fyrir þjóðfjelagið. Kraftarnir mundu sundrast, heimiliskennarar mundu verða fjöldamargir og kenslan mundi yfirleitt kosta miklu meira en nú, en fátæk börn yrðu út undan hvað fræðslu snertir. Jeg ætla ekki að ræða um einstakar greinar þessa frv. Það bíður samkvæmt venju til 2. umr., ef það annars lifir svo lengi. Jeg teldi rjettast, að deildin stytti því stundir nú þegar, til að eyða ekki tíma þingsins í langar umræður um það. Slíkar stökkbreytingar sem þær, er hjer er ætlast til að gerðar verði á fræðslulöggjöf þjóðarinnar, veit jeg að þingið felst ekki á. Væri ekki hægt að gera þær nema eftir rannsókn og ítarlega athugun, enda mun flaustur og tíðar breytingar í löggjöf hvergi vera óheppilegri en í skólalöggjöfinni. - Einn hinn allra fróðasti maður um kenslumál, sem hefir kynt sjer fræðslumál bæði utan lands og innan, og er auk þess prófessor við háskóla vorn, hefir kallað þetta frv. „frv. til laga um útburð barna“.  (B. J.: Hvaða prófessor?)  . Jeg vona, að háttv.þm. Dala (B. J.) verði aldrei svo þjóðlegur, að hann vilji halda slíkum lögum til streitu. Jeg held að hann hafi verið hræddur um, að þetta þing yrði stutt og ekki væri nægilega margt til að tala um, og hafi þess vegna samið frv. þetta. Enda mun hann ekki geta ætlast til þess, að þingið semji langa lagabálka, sem það rífur niður næsta ár, að það láti landsstjórnina setja menn til starfa svo hundruðum nemi og lofa þeim æfilöngu starfi, og segja þeim upp vistinni þegar á næsta ári eða skipa einhverjum öðrum að gjalda þeim laun. Jeg trúi því ekki heldur, að ljóminn frá miðri 18. öld sje svo mikill í augum hans, að hann vilji í alvöru rifa það niður, sem reist var á 20. öldinni í landi voru, að því er við kemur fræðslumálum. - Það hlýtur annars að vera mikil aðdáun hans á húsvitjunartilskipuninni og húsagatilskipuninni frá 1746. Þegar talað var um breytingu mentaskólans, vildi háttv.þm. Dala. (B. J.) að vísu láta færa hann í forna farið, en það var ekki frá 18. öld, heldur að eins nokkru fyrir síðustu aldamót. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði í ræðu sinni, að gjald ríkissjóðs til barnafræðslunnar mundi fara hækkandi. Jeg sje enga ástæðu til þess, að svo verði. Eina ástæðan til þessa gæti verið sú, að fólkinu fjölgaði í landinu, þannig að setja yrði fleiri kennara. En þess ber að gæta, að það er ákvarðað með lögum, hve mikið skuli gjalda til barnafræðslunnar, en hins vegar greiða sveitarfjelögin vissan hluta af launum kennara. Aftur á móti eru allar líkur til þess, að dýrtíðin minki og í samræmi við það kaup kennaranna. Hv. þm. Dala. (B. J.) virtist hafa áhuga á því að auka almenna þekkingu unglinganna. Það er nú ekki auðvelt að sjá það af frv., en látum svo vera, að það hafi vakað fyrir háttv. fjárveitinganefnd. Skólaskylda unglinganna er þar að sjálfsögðu ekki heldur tekin fram, en þm. Dala. (B. J.) tók það fram, að hann vildi láta unglingana ganga í skóla í 2 ár og gerir ráð fyrir því, að á þeim tíma nái þeir sæmilegri þekkingu; en mín skoðun er sú, að með þessu móti mundu unglingaskólarnir verða að barnaskólum, eða kæmu í stað þeirra, því að ef barnaskólana vantaði, mundu unglingaskólarnir aldrei ná tilgangi sínum. Ef þeir eiga að vera góðir, verða þeir að byggjast á góðri barnafræðslu. Þm. Dala. (B. J.) reyndi að snúa út úr tilgangi fræðslulaganna frá 1907 og því, hve mikil þekking væri heimtuð af 14 ára börnum. Þar er auðvitað átt við hina minstu þekkingu, sem hægt er að heimta, og annað ekki. Eftir því, sem jeg veit best, er í reglugerðum barnaskóla ákveðin miklu meiri kensla og víðtækari, sem lágmark, en fræðslulögin heimta. Eitt þykir mjer furðulegt um jafngáfaðan mann og háttv.þm. Dala. (B. J.), að hann virðist ekki líta á annan tilgang skólanna en þann að auka kunnáttu, en ekki þann tilgang þeirra að hafa bætandi áhrif á skap, hugsun og framferði barnanna eða þá mentun, sem þau hljóta af áhrifum góðs kennara. Jeg tel það aðaltilgang skólanna að hafa áhrif til bóta á sálarlíf og lund barnsins og liðka þau til náms, yfirleitt að gera þau að betri og þroskaðri mönnum en ella. Jeg veit, að háttv.þm. Dala. (B. J.) muni vera mjer sammála um það, að tvent sje lærdómur og mentun. Hið fyrra er viss forði til að muna, en hið síðara er þroskun, er gerir menn betri, gáfaðri, víðsýnni og hæfari til að lifa lífinu. Hvorttveggja er nauðsynlegt. Ef unglingur, sem er illa að sjer í þeim undirstöðugreinum, sem heimtaðar eru til fermingar, er illa læs, illa skrifandi o. s. frv., kemur í unglingaskóla, fer ekki hjá því, að annaðhvort verður honum námið til lítilla nota eða að þessi unglingaskóli verður að starfa að miklu leyti eins og barnaskóli. Um hitt vil jeg ekki deila, að unglingar sjeu hæfari til að læra og leggja á minnið en börnin. Háttv. þm. Dala. (B. J.) tók það skýrt fram, að það væri ekki meining sín eða fjárveitinganefndar að slá nokkurn mann af. Það hefir nú víst enginn skilið svo, en hitt liggur í hlutarins eðli, að menn, sem ekki þarf lengur við í þjónustu ríkisins, verður annaðhvort að setja af með launum eða án launa. Nefndin ætlast nú ekki til þess, að ver verði farið með kennarana en aðra embættismenn ríkisins, en hitt er aðalatriðið, að hún vill skylda aðra aðilja til að gjalda þeim en þá, sem lögum samkvæmt eiga að gera það.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg verð að segja það, að mjer fanst, að fjöllin tæki jóðsótt, þegar hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) hjelt, að jeg væri hræddur við sig.  (Þorst. J.: Hann óttast ef til vill einhverja aðra en mig)  . Háttv. þm.N.-M. (Þorst. J.) gat þess í ræðu sinni, að þetta mál, sem nú er rætt hjer, heyrði undir mentmn., en ekki fjvn.; en það er þá yfirsjón af þeirri háttv. nefnd að hafa ekki borið fram nein slík frv., þannig að fjvn. gæti sniðið till. sínar eftir því. Hv. þm. (Þorst. J.) segir sömuleiðis, að þar sem þm. Dala. sje ekki lengur í mentmn., hafi hann ekki lengur tillögurjett um mentamálin, en þm. Dala. mun nú samt sem áður gerast svo ósvífinn, og spyr háttv. mentmn. ekki um leyfi, enda tel jeg þessa nefnd ekki hafa neitt einkaleyfi á því að gera till. um þau. Jeg þóttist hafa skýrt til fulls í fyrri ræðu minni, hvers vegna fjvn. kom fram með þetta frv., áður en hún leggur síðustu hönd á fjárlögin, og mun ekki fjölyrða það mál. Jeg sje hjer, að háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) hefir talað um þm. Dala. og 18. öld. Jeg veit ekki vel, á hverju það er bygt, af því að jeg var svo óheppinn að þurfa að fara frá, en jeg hefi frjett, að það sje vegna þess, að í frv. er vísað til tilskipunar frá 18. öld um húsvitjanir. Fjvn. vísar til hennar af því, að hún er enn þá í gildi, og engin önnur lög um þá hluti. Mjer er ókunnugt um, hvað hann hefir spunnið út af þessu, en það var gott, að við gáfum honum eitt ártal til að byggja á, svo að ekki var alt í loftinu, sem hann sagði. Hitt hafði jeg haldið, að það væri ekki ofætlun hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) að vita, að þetta eru hin einu húsvitjunarlög, sem enn eru í gildi, og jeg vildi þá minna hann á það um leið, sem sparnaðarmann, hvort það mundi fjarri sanni að nota til fræðslunnar ekki lakari krafta en prestarnir eru, því það hefir nú einu sinni verið svo á umliðnum öldum, og 18. öldinni líka, sem hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) þorir ekki að nefna, að það voru prestarnir, sem voru menningarfrömuðir þessarar þjóðar og hjeldu að mestu leyti uppi allri fræðslu í landinu, og jeg treysti prestunum líka betur til þess enn heldur en t. d. þessum mönnum, sumum þeirra að minsta kosti, er koma frá kennaraskólanum. Jeg treysti prestunum betur og tel þá færari, því að þeir hafa þó að viðbættri heimafræðslunni gengið í gegnum sex bekki mentaskólans, síðan farið í háskólann og sumir bætt við sig, að því loknu, aukanámi. - Um þetta þykist jeg geta borið af eigin reynslu, því flestir prestar þessa lands eru annaðhvort skólabræður mínir eða nemendur. Ætti því engan að furða, þó að fjvn. vilji hefja til gengis þetta starf, því að þetta er sá þáttur uppeldismála þjóðarinnar, sem á engan hátt má vanrækja nje stinga undir stól. Þá þótti sama hv.þm. (Þorst. J.) kynlegt að kæra þá menn til sekta, sem vanrækt hefðu að kenna börnum sínum þá undirstöðu, sem fræðslulögin heimta af fermingarbörnum, og fer þá að verða erfitt að fylgja hugsanagangi háttv.þm. (Þorst. J.). Það er ekkert kynlegt við það, þó að mönnum haldist ekki uppi að þrjóskast við að kenna börnum sínum. Væri ekkert sektarákvæði, mætti búast við, að ýmsir ljetu sig litlu skifta um uppfræðslu barna sinna. En nefndin lítur svo á, að það sje ekki ríkisins verk að kenna börnum þessi undirstöðuatriði, svo sem lestur, skrift, reikning o. s. frv. Og það er langt frá því að sýna nokkra harðýðgi að ætlast til þess, að foreldrar eða heimilin annist slíkt uppeldi. Þetta er skylda, sem hlýtur að hvíla á heimilunum, eins og t. d. það, að fæða börnin, klæða þau og skæða þau. Og sje þessi uppeldisskylda að engu virt af þeim, sem eiga hana að annast og geta það, þá er rjett að sækja slíka menn til sekta, eins og líka ætlast er til að koma þeim mönnum til hjálpar, sem einhverra hluta vegna geta ekki sjálfir haft þessa fræðslu með höndum. Jeg sje, að þm. (Þorst. J.) hefir lesið eitthvað upp eftir Harboe, en jeg var ekki inni, svo jeg þakka honum ekkert fyrir þá fræðslu, sem jeg þykist vita að hann hafi ætlað að veita mjer. En það hefir víst átt að vera fyndni, eftir því sem mjer skilst, og ætti þm. (Þorst. J.) því að þakka mjer fyrir að hafa bent honum á þetta. En þessi fyndni hans hefði tæplega verið hrumlegri, þó að þm. hefði fæðst á 18. öld og lifað þangað til nú. Þá hefir háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) sagt, og hefir það eftir þm. Dala. (B. J.), að skólarnir drepi heimafræðsluna. Úr þessu verður honum svo mikill matur, að hann fleygir út mörsiðrinu. Hans rökfimi verður á þessa leið: Það er að styðja heimilisfræðsluna að taka hana af foreldrunum og heimilunum og fá hana óreyndum og ókunnugum mönnum í hendur. Það er að styðja heimilisfræðsluna, að annar ábyrgist það, sem hinn gerir. Hvað segja hv.þm. um aðra eins rökfærslu og þetta? En um þetta atriði þarf ekki að deila. Allir almenningur veit, að heimilisfræðslunni hefir hnignað stórum síðan farið var að senda börnin í skólana og heimilin hætt að hafa eftirlitið. Hann sagði, þessi oftnefndi sami þm. (Þorst. J.), að fræðslulögin væru komin af því, að heimilin hefðu ekki verið fær um að annast fræðsluna. Það má vera, að slík heimili hafi verið til. En þó að jeg sje nú ekki fæddur á 18. öld, þá man jeg og þekki fjölda heimila, bæði á undan og eftir að fræðslulögin voru sett, og þau voru aldrei ófær um að annast þessa uppeldisskyldu, en þó er þetta verra nú. Því alt skólakák með ljelegum kennurum og litlum launum er niðurdrep í hverju þjóðfjelagi sem er. Enda virðist nú svo komið, að markmið fræðslulaganna sje að ala upp menn, sem ekki sjeu færir um að ala upp sín börn. Fræðslan hefir verið tekin af þeim mönnum, sem áhuga höfðu á starfinu, og fengin öðrum, sem ekki voru menn til að taka hana að sjer. Þá sagði sami þm. (Þorst. J.), að milliþinganefnd fræðslumálanna hefði sent fyrirspurnir um ágæti fræðslulaganna út um allar sveitir, og engar umkvartanir borist. Jeg þykist nú vita, að ýmsum fleiri en mjer komi undarlega fyrir sjónir, að úr því játað er, að þjóðin sje svo menningarsnauð orðin, að heimilin geti á engan hátt haft þessa litlu fræðslu með höndum, sem um er deilt, þá geti þó almenningur gerst ráðunautur stjórnarinnar og milliþinganefndar um þau atriði, er að heimilisfræðslunni lýtur; eftir að fólkið er ófært til þess að annast heimilisfræðsluna, þá sje sjálfsagt að byggja á svörum þess, hvernig haga skuli fræðslumálunum. Það er dáfallegur hugsanagangur þetta, og ekki nema von, að ætlast sje til, að ríkissjóður haldi áfram að styrkja og ala upp menn með slíkri rökvísi! Jeg hjelt aldrei fram, að þetta fyrirkomulag, sem frv. fer fram á, kostaði minna, enda benti jeg á það, að frv. væri ekki sparnaðarfrv. Það er fram komið til þess að losa fje ríkissjóðs og láta það þar, sem vænta má að það beri meiri og betri ávöxt. Jeg tel nóg, ef ríkissjóður borgar framhaldsnáin unglinganna, en undirstöðu námsins er skylda foreldranna að annast. - Jeg myndi sem foreldri þakka fyrir að koma drengjum mínum í framhaldsskóla, en tel mjer engan hátt ofvaxið að annast um undirstöðuatriðin. Þá varð háttv. 1. þm.N.-M (Þorst. J.) skrafdrjúgt um flaustur það, er gripið hefði okkur nefndarmennina í undirbúningi þessa máls. En jeg vil spyrja hann: Hvað var langur undirbúningstími, þegar fræðslulögunum var flaustrað inn á þing? Þau komu óboðin. Engar kvartanir höfðu borist um heimilisfræðsluna, og prestarnir höfðu getað fermt allan þorra manna. Nei, þessi lög voru upphaflega hugsuð í flaustri. Þau voru samin og sett í flaustri og hafa síðan verið rekin í flaustri. Fræðslulögin voru fyrirfram dauðadæmd. Þau voru útburður frá öðrum þjóðum og komu í bága við hætti lands og þjóðar. Það er hörmulegt að sjá þessa beitarhúskofa, sem nefndir eru skólahús, dreifða út um sveitirnar, sem svo langur vegur er til, að endast mundi fullröskum manni til bana að fara þá leið, ef um Íslenskan manndrápsbyl væri að ræða. Og það er ekki flausturslögum þessum að þakka, heldur miklu fremur guðs mildi, að þetta fyrirkomulag skuli ekki hafa kostað tugi barna lifið þeir, sem þekkja til íslenskra bylja, þá furðar á, að líf barna skuli ekki hafa sópast burt í heilum sóknum, þar sem um jafnlangan veg er að ræða og sumstaðar er til þessara heimangönguskóla. Þess vegna verður að semja upp alt fræðslukerfið, og það verður að byggja það á þjóðlegum grundvelli eftir landsháttum og veðráttufari því, er við eigum við að búa, Og jeg hefi ekki getað sannfærst um, að þessu eigi að skjóta á frest, enda hefi jeg þann stuðning í þessu máli, að jeg mikla ekki fyrir mjer að mæta háttv 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) á hösluðum velli, jafnvel þótt hann verði ægilegur ásýndum. Háttv. sami þm. (Þorst. J.) var að vitna í gamanleik, sem jeg átti við þm. ýmsa á öndverðum þessum fundi, en af því að þm. (Þorst. J.) er svo óvitur að skilja ekki fyr en skellur í tönnum, þá vil jeg segja honum það, að þetta var fram borið í glensi og vegna þess, að jeg ætlaði mjer ekki að eiga þátt í umr. um sjálfan mig í máli því, er næst er á dagskrá. En óþarft var honum að gera mjer neinar getsakir, því þó að þingseta hans sje ekki löng, þá má honum þó kunnugt vera, að jeg hefi fullkomna alvöru sýnt í fræðslumálum þjóðarinnar og látið mig þau skifta framar öðru. Þá sagði sami hv.þm. (Þorst. J.), að ef um skólaskyldu væri ekki að ræða á 10–14 ára aldrinum, þá yrði skólaskyldan á unglingsárunum. - Þessi rökvísi þm. verður öðrum lík í ræðu hans, því eftir okkar frv. er það sama heimtað af heimilunum og fræðslulögin gera. Það hlýtur að mega standa á sama, hvaðan barnið fær fræðsluna, hvort heldur það sje á heimilinu eða hjá prestinum, eða kennari tekinn; lögin ákveða, hvað það sje mikið, sem börnin eiga að kunna undir staðfestinguna. Annars myndi það ekki skelfa mig, þó að unglingaskólinn yrði að bæta einhverju við sig, því honum mundi takast furðu fljótt að fullnægja þessu 4–5 mánaða káki, sem nú tíðkast í sveitum víða. Hann kallar útúrsnúning hjá mjer á kröfunum, en það er rangt. Jeg nefndi að eins sem dæmi flaustursorðalag greinarinnar. Ef hann, þm. og barnakennarinn, kann að reikna flatarmál og rúmmál með fjórum höfuðgreinum og brotum, þá kennir hann sjálfsagt öðrum það. Jeg kann það ekki og veit ekki til, að nokkur kunni það, en þetta sýnir, hve greinin er flausturslega samin. Hann mintist líka á í þessu sambandi, að kröfur þær, sem lögin settu um kunnáttu barna, væri lágmark. Nefndin gerir líka ráð fyrir, að svo sje, en hún vonast eftir, að börnunum verði samt kent langtum meira heldur en nú tíðkast með þessu kákfyrirkomulagi, sem helsti lengi hefir staðið. Þá var það ein af höfuðástæðum hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) með fræðslulögunum, að kennarar samkvæmt þeim hefðu bætandi áhrif á skapgerð barnanna. Þarna kom hann að því, að skólamir hefðu bætandi áhrif á skapgerð barnanna! Það má nú svo að orði kveða, að þar legði hann smiðshöggið á alla þekkingu sína til þessa máls og rökvísi. Það er einmitt í ungmennaskólunum, sem hafa má áhrif á skapgerð nemendanna, en alls ekki í barnaskólum. Góður maður getur altaf haft áhrif, en reynslan hefir sýnt, að það vill þó ekki hepnast í stórum barnaskólum. Þetta vita menn, og þetta gæti þm. t. d. kynt sjer í Reykjavík. Þar rjúka áhrifin út í 5-mínútunum. Ef honum er alvara að bæta skapgerð barnanna, þá ætti hann ekki að forðast heimilin. Þeim hefir hingað til betur tekist að móta börnin heldur en skólunum. Barnaskólar eru böl, en jeg skal játa það, að þeir eru böl, sem ekki verður hjá komist þar, sem mikið fjölmenni er saman komið á einum stað. Þetta er viðurkent um allan heim; þó getur það verið nauðsynlegt að hafa skóla í kauptúnum, en að fara að reka þá upp um allar sveitir þessa lands, hversu strjálbygðar sem þær eru og fámennar, það er eftir viti þeirra manna, sem ekki vita um uppruna sinn og þekkja ekki lengur tungu þjóðarinnar og sögu. Slíkir menn eru erlendar eftirhermur, sem vita ekki lengur hvað þessari þjóð er fyrir bestu. En jeg hefi oft rekist á þessa útlendinga, sem lifa á erlendum snöpum og þykjast miklir af. Þeir geta sagt og sungið: „Jeg apaköttur er!“ - Enda ætti það að vera formáli, texti, meginmál og eftirmáli í ræðum þeirra og ritum og upphaf og endir á æfi þeirra og allri starfsemi. Þá virtist sama þm. undarlegt og djarft teflt, ef löggjafarvaldið ákvæði um borgun til barnakennaranna, enda þótt ekki væri greitt úr ríkissjóði. - Jeg sje ekki, að það sje neitt djarft að ákveða með lögum að borga einhverjum eitthvað. Hvað getur þm. (Þorst. J.) haft á móti því, að sett sjeu lög, er tryggja þessum mönnum kaup? Þeim sjálfum má standa á sama, hvaðan þeir fá borgunina fyrir starf sitt. Hjer er því ekki um nein svik að ræða við kennarana, heldur hitt, að láta rjetta aðilja borga þeim. Jeg efast ekki um, að margt er það fleira í ræðu háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), sem vel mætti svara, en læt þó þetta nægja. Fjvn. var neydd til að bera þetta frv. fram sjálf, áður en hún legði síðustu hönd á fjárlögin, og hún hefir með því viljað skifta um fræðslukerfi, þannig að fræðslan yrði bæði betri og ódýrari. Jeg veit, að frv. þetta verður hiklaust samþykt en hitt má vel vera, að því verði breytt og það aukið ýmsum ákvæðum, sem í það vanta nú. En til þess sýnast mjer aðrir líklegri en sá háttv.þm., sem síðast lagðist svo djúpt og stökk svo hátt, því jeg man ekki til, að hann hafi, í sinni löngu ræðu, bent á nokkuð það, sem verða mætti frv. til bót?

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi, sem aðrir, dáðst að tillögum háttvirtrar sparnaðarnefndar Alþingis. Hún sýnir með þeim, að hún fylgir þeirri alkunnu fjármálastefnu, að hagur ríkisins sje allur undir því kominn, að sem mest sje goldið í ríkissjóð og sem minst sje látið úr honum. Mundi hún telja það best, að ríkið legði allar tekjur sínar í sparisjóðsbók, svo að ríkisbúskapurinn stæði vel. Hitt mun að vonum, þótt nefndinni þyki landsmenn lítinn rjett eiga til þessa sjóðs, og hún telji eigi eftir þeim, þótt þeir gjaldi töluvert af launum sínum í ríkissjóðinn, svo sem hinar óvinsælu dýrtíðarbætur, eða þótt þeir legði á sig 16 tíma vinnudag, er starfa fyrir ríkið, þótt aðrir vinnuveitendur heimtuðu eigi meira en 8–10 stunda vinnu fyrir hið umsamda kaup. Hefir nefndin að þessu fylgi ýmsra blaða, sem vilja eigi þola það, að verkamenn ríkisins fái aukaborgun fyrir aukavinnu. Og það fer að vonum, að hún telji það ekki nema sjálfsagt, að menn leggi niður atvinnu sína og sýni þá sjálfsafneitun að lifa við vind og snjó, til þess að bjarga landinu. Jeg dáist sem sagt að tillögum háttvirtrar sparnaðarnefndar, er byggjast á þessari heilbrigðu skoðun. En þó undrast jeg, að nefndinni hefir eigi hugkvæmst að láta þetta koma víðar niður. Þess vegna leyfi jeg mjer að leggja fyrir fætur henni þá sparnaðar- og gróðahugsjón, er felst í þessu frv. Hjer eru ekki fáeinir menn ætlaðir til þess að fylla ríkissjóðinn, heldur alþjóð manna. Og þetta væri enginn smásparnaðar, heldur verulegur gróði. Ef gullverð krónunnar er það, sem jeg geri ráð fyrir í athugasemdunum, þá væri gróðinn töluvert meira en hálf sjötta miljón, miðað við fjárlagafrv., og yrði þá tekjuáætlun 1923 hátt á þrettándu miljón. Og væri samtímis skorið vel niður, þá yrði töluverð upphæð í sparisjóðsbók ríkisins, þegar upp væri staðið. Og með þessum hætti fengi allir leyfi til að leggja sitt fram. Allir skattar yrði hartnær tvöfaldir, og fengi þá hver skattþegn tækifærið, allir tollar slíkt hið sama, og næði þá fórnfýsi hvers manns, sem eitthvað kaupir, að njóta sín. Og á öllum tekjum landssjóðs yrði sami hagnaður, nema þeim, sem goldnar eru í landaurum. Til dæmis væru reiknaðir á sama hátt þeir vextir, er rynni í landssjóð af seðlafúlgu Íslandsbanka, er væri úti fram yfir hámark, og slíkt hið sama það, er landsbankinn á að gjalda í landssjóð. Þó að nú bankarnir yrðu þess vegna að hækka vexti eða gæti lækkað þá seinna en ella, þá væntir mig, að hv. sparnaðarnefnd væri sjálfri sjer og stefnu sinni trú og liti á hag sparisjóðsbókarinnar, en teldi ekki eftir almenningi að borga. Einkum mun hún sjá, að þetta fyrirkomulag alt er þjóðráð til þess að ná sjer niðri á útveginum. Jeg hefi nefnt þessa nefnd svo oft sakir þess, að frv. er gjöf frá mjer til hennar. En áður en jeg afhendi henni það til fulls vildi jeg mega vara hana við einni hættu, og þó tveim. - Hin fyrri er sú, að einhver kynni að segja, að þessi ráðstöfun kæmi í bága við ýms önnur lög, sem Alþingi hefir sett um þessi efni. En þar til getur nefndin svarað, að sjer vaxi það eigi meira í augum en að Alþingi geri annað árið nafngreindan mann að háskólakennara, og leggi embættið síðan niður næsta ár, í sparnaðarskyni. - Hin síðari hættan er sú, að hjer væri á þingi nógu margir svo grunnhygnir menn, að þeir vildi gera breytingar á frv. í þá átt að láta gullið verða mælikvarða á gjöld landssjóðs líka, og gera auk þess gullverslunina frjálsa, og draga með því úr gengismun, og enn láta bankana kaupa erlendan gjaldeyri af mönnum sama verði sem þeir selja. En þetta mundi verða til þess, að útgerðin græddi meira en ella, og væri þá viðbúið, að krónan hækkaði fljótar í verði, og yrði þetta því til þess að rýra ágóða landssjóðs af þessari ráðstöfun. Við slíku mundi háttv. sparnaðarnefnd mega sjá með viturlegum fortölum sínum og þingríki, en ekki mundi jeg bera gæfu til þess. Fel jeg því nú hv. sparnaðarnefnd forgöngu málsins alla og framhald. Væntir mig, að henni muni endast mannvit og góðgirni til að koma fram þessari gróðaráðstöfun óskemdri, og auk þess að leggja niður miklu fleiri embætti en hún hefir enn þá lagt til að afnema. Skal jeg þar leyfa mjer að benda henni á, að vel mætti komast ódýrt að biskupsembætti, ef það væri fengið í hendur einhverjum meðhjálparanum í Reykjavík, og vafalaust yrði landlæknisembætti miklu kostnaðarminna, ef einhver hjúkrunarkonan tæki það að sjer í hjáverkum, og enn að hæstarjett mætti hreint leggja niður og ætla það dómarastarf stúdentum í lagadeild, því að það hlyti að vera ágæt æfing fyrir þá að fella hæstarjettardóma, og þyrfti auðvitað ekki að launa, fremur en aðrar æfingar. En til þess nú að sýna, að jeg ann hv. sparnaðarnefnd alls heiðursins, tek jeg þetta frv. aftur, til þess að þeir deildarmenn, sem eru í henni, fái tækifæri til að taka það upp.

Forseti (B. Sv.) Samkvæmt yfirlýsingu hv.flm. (B. J.) er frv. tekið aftur, ef enginn tekur það upp.