Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hannes Jónsson Mér þykir það einkennileg aðferð, þegar forseti tekur mál út af dagskrá án þess að yfirlýsing liggi fyrir frá hlutaðeigandi n., að hún óski að fá málið til frekari athugunar. Nú liggja fyrir nál. frá báðum hlutum n. Til hvers á þá að taka málið af dagskrá? „Til þess að athuga það betur“, segja þeir, sem vilja fá málið tekið af dagskrá.  (Rödd af þingbekkjum: Frsm. meiri hl. er því samþykkur)  . Hann getur ekki um það sagt fyrir hönd n., því að hann hefir ekki borið það undir hana.

Er ekki meiri hl. samþykkur? -ÓTh: Er þetta árás á hann?

. Þetta er ekki árás á hann. Ef það er árás á nokkurn, þá er það árás á forseta fyrir það, að hann skuli ekki leyfa nefndarmönnum að tala í máli, áður en það er tekið af dagskrá.

Menn eiga þá að biðja um orðið í tíma

. Ég óska eftir að fá ákveðið svar frá forseta um það, hvenær hann tekur málið á dagskrá aftur. Þetta er óbilgirni, sem þessum forseta er sæmandi að hafa í frammi, af því að hann er þekktur að því að sýna óbilgirni í málum.

Forseti (JörB): Ég viti hv.þm. V.-Húnv. fyrir að segja, að ég hafi sýnt nokkra óbilgirni í málum hér á þingi. 
             . Hann getur skotið skeytum sínum til annara, þar sem þau koma réttlátar á, en ekki til mín. Það er harla undarlegt, að þessi þm. skuli standa upp og áklaga mig fyrir að taka mál af dagskrá, þar sem áskoranir hafa komið um það frá þingmönnum, fleirum en einum, og frsm. meiri hl. n. hefir fallizt á þá ósk. - Umr. um þetta mál er lokið. Á 84. fundi í Nd., 27. maí, utan dagskrár, mælti

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Fjvn. hefir athugað þetta frv. og komizt að raun um, að þau gjöld, sem þar um getur, eru yfirleitt réttmæt og eðlileg, enda er heildarupphæðin 75 þús. kr., sem er miklu lægra en undanfarin ár. Það er aðeins 1. liður 2. gr., sem n. taldi, að væri dálítið athugaverður. Það er viðbót við skrifstofufé bæjarfógetans á Seyðisfirði, 3500 kr. N. telur, að hér muni farið út á viðsjála braut, einkum þar sem skrifstofuféð þarna er allhátt áður, miðað við það, sem gerist hjá öðrum sýslumönnum landsins. Fyrir þessu er færð sú ástæða, að bæjarfógeti hefði haft mörg og umfangsmikil þrotabú til meðferðar. En þetta sýnist ekki veigamikil ástæða, og ekki líklegt, að það hafi aukið sérstaklega skrifstofukostnaðinn. Auk þess hafa þessi þrotabú sennilega beinlínis gefið af sér tekjur, sem kæmi þá til jöfnunar auknum kostnaði þeirra vegna. Ég vildi aðeins taka þetta fram til athugunar eftirleiðis. Þessu frv. fylgja skýringar yfir gjaldaliðina, og þar sem þeir eru mjög einfaldir og skýringarnar nægilegar, þá sé og ekki ástæðu til þess að rifja það upp frekar, enda þykist ég vita, að hv.þdm. hafi kynnt sér frv. og grg. Ég vil svo f. h. n. óska eftir því, að frv. verði samþ. óbreytt og því vísað til 3. umr.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Út af þessum lið um viðbót við skrifstofukostnað bæjarfógetans á Seyðisfirði vil ég segja nokkur orð. Ég vil upplýsa, að ég hefi ekki borgað þetta, heldur fyrirrennari minn, en ég veit, að aths. við þennan lið, um að greiðslan sé innt af hendi vegna þess, að bæjarfógetinn hafði til meðferðar mörg og umfangsmikil þrotabú á árinu 1931-1932, er rétt. Ég skal ekkert um það dæma. hvort nauðsyn hafi verið til aukins skrifstofukostnaðar vegna þessa. En um hitt efast ég ekki, að starfið hefir verið umfangsmikið, en aftur á móti líklegt, að nokkrar tekjur hafi bæjarfógeti fengið af sumum þeirra.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. taldi þetta ekki stórt fjárhagsmál, en taldi, að það væri stórt sanngirnismál. - Það er rétt, að þetta er ekki stórt fjárhagsmál, ef litið er eingöngu til hagsmuna þeirra manna, sem á að létta þessum skatti af. Það eru víst ekki nema 10 aurar á skrokk. Munar það ekki miklu og er því ekki stórt fjárhagsmál fyrir bændur. En eigi að skoða þetta sem sanngirnismál, þá getur það orðið stórt fjárhagsmál fyrir ríkissjóðinn. Sé frv. samþ. á þeim grundvelli, þá má búast við, að sjávarútvegurinn komi með samskonar sanngirniskröfu. Hann mundi þá með sömu rökum geta gert þá kröfu, að létt yrði af þeim 20-30% skatti, sem nú er á útfluttri síld, og 5-7% skatti, sem er á síldarmjöli því, sem út er flutt. Ef því sanngirnismáli verður sinnt, þá fer það að verða stórt fjárhagsmál fyrir ríkissjóðinn, þótt bændur hafi hinsvegar sáralítið gagn af þessari vesaldartill., þó samþ. verði, sem ekki er til annars en að gera bændur hlægilega, en snertir sáralítið þeirra hagsmuni. Þótt frá því sé skýrt og það fært fram sem ástæða fyrir því, að samþ. beri þetta frv., að þessi tollur leggist á þá bændur eingöngu, sem framleiði til sölu á erlendum markaði og fái því minna verð fyrir framleiðslu sína, þá get ég nú sagt hv.frsm. meiri hl., að nýr fiskur er líka seldur hér innanlands fyrir 4-5 sinnum hærra verð heldur en fyrir hann fæst saltaðan og verkaðan á erlendum markaði í Miðjarðarhafslöndunum. Þeir, sem selja fisk sinn til neyzlu innanlands, sleppa við útflutningsgjöld, en við, sem flytjum fiskinn út og fáum margfalt lægra verð, verðum að gjalda þennan háa toll. Við getum því komið með sömu kröfur og sloppið við útflutningsgjaldið með nákvæmlega sömu rökum. Þetta frv. er því ekkert nema loddaraleikur og rófudingl framan í bændur, borið fram í þeim einum tilgangi að sýnast, enda dæmt svo af flestum flokksbræðrum hv. meiri hl. fjhn. í Ed. Og það eru engar getsakir í þeirra garð, þótt sagt sé, að þeir óski helzt allir eftir því, að þetta mál sofni, og telji það alveg skaðlaust, þótt frv. gangi ekki fram. Ég endurtek það, að bændum er enginn greiði gerður með slíkri bónorðsför til löggjafans. Þetta gjald er svo lítið, að það snertir ekki þeirra pyngju svo neinu nemi. Minni hl. fjhn. leggur því til, að frv. verði fellt. Er það lagt til út frá því sjónarmiði sérstaklega, að ef frv. verður samþ., þá geta þeir, sem sérstaklega bera hag landbúnaðarins fyrir brjósti og notið hafa stuðnings þeirra manna um fjárframlög til hans, sem sjálfir borga hin þungu útflutningsgjöld af sjávarafurðum, eða eru umboðsmenn þeirra manna, sem gjalda þau, - þeir menn geta ekki staðið á móti samskonar kröfu frá sjávarútveginum og í frv. felst. Umbjóðendur sjávarútvegsins fara að eiga drjúga réttlætiskröfu um, að felld verði niður gjöld af sjávarútveginum, ef samskonar gjald af landbúnaðarafurðum verður fellt alveg niður. Þetta er því hættulegur leikur, sem hér er leikinn, og eftirleikurinn getur orðið hættulegur.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórsson) Hv. frsm. meiri hl. hefir þegar talað alllangt mál um ábúðarlagafrv. og talað mest almennt um það, en lítið um einstök atriði þess. Ég skal reyna að ofþreyta ekki hæstv. forseta og d. með því að brjóta þingsköp og fara of mikið almennt út í þetta mái við þessa 2. umr. En ég vænti, að mér leyfist að segja örfá orð almenns eðlis um málið, þar sem hv.frsm. meiri hl. talaði nær eingöngu um málið eins og það væri 1. umr. þess. Ég skal taka það fram, að ég er þar á sama máli og hv.frsm. meiri hl., að þetta frv. hefir að ýmsu leyti tekið endurbótum frá því, er það var hér á ferðinni síðast, og á ég þá einkanlega við formshlið frv., sem hefir verið lagfærð að ýmsu leyti. Það er ekki rétt hjá hv.frsm. meiri hl., að við, sem höfum leyft okkur að bera fram brtt. við frv., höfum tekið út úr því allt, sem hæstv.atvmrh. hefir sett inn í það.

Viðvíkjandi húsabótaskyldunni

. Nú, en það var á hv.þm. að skilja, að við hefðum tekið þær allar út. En það er síður en svo; þær standa fjöldamargar eftir. Ég skal geta þess, að ég hefi mikla löngun til, að málið afgreiðist á þessu þingi, og ég fyrir mitt leyti vil stuðla að því, að það geti orðið. En ég skal þó taka það fram, að ég kýs heldur, að það dragist eitt eða tvö þing, að málið nái fram að ganga og afgreiðist þá á þann hátt, að viðunandi sé, heldur en að það afgreiðist endilega á þessu þingi, e. t. v. með þeim ágöllum, sem margir þm. geta ekki sætt sig við, eins og nú er frá frv. gengið. Að öðru leyti vil ég taka það fram, að ég sé ekki ástæðu til þess, að málið nái ekki afgreiðslu á þessu þingi, enda þótt Nd. geri einhverjar breyt. á því. Ég vil ekki sætta mig svo við ofríki Ed., eins og mér virtist koma fram hjá hv.frsm. meiri hl., þar sem hann taldi sjálfsagt að ganga að frv. óbreyttu, af því að Ed. hefði álitið rétt að samþ. það á þann hátt, sem hún gerði. Inn á slíka skoðun mun ég aldrei ganga og mun óhikað bera fram brtt. án tillits til þess, hvaða afgreiðslu málið hefir fengið í Ed. Í þessu sambandi má minna á það, að ábúðarlagafrv., sem kennt er við 1884, var búið að vera til meðferðar full 30 ár í þinginu, áður en það endanlega var samþykkt. Það er ekki einsdæmi með mál eins og þetta, að það taki mörg þing að ganga frá þeim, og sú reynsla, sem fengizt hefir af þeim ábúðarlögum, sem staðið hafa óbreytt nú um 50 árin hin síðustu, sýnir, að það er ekki ólíklegt, að hér sé verið að gera löggjöf, sem á að standa um langan tíma. Og þá er enn meiri ástæða til þess að ganga svo frá þeirri löggjöf, að tekið sé fullt tillit til þeirra aðilja, sem hér eiga hlut að máli. -Ábúðarlögin frá 1884 bera þess glögg merki, að það eru landeigendurnir, sem um samning þeirra hafa fjallað, þeir, sem jarðirnar hafa átt, en ekki þeir, sem jarðirnar áttu að leigja. Það má lesa þetta út úr hverri gr. laganna, enda er rétti leiguliða stórkostlega misboðið með þeim lögum. Af þeirri löggjöf hefir skapazt það ástand, sem við þekkjum svo vel, þar sem ábúendur á leigujörðum einstakra manna hafa engar umbætur getað gert, hvorki húsabætur né jarðabætur. Þetta byggist ekki á því, að þeir menn, sem á leigujörðunum hafa búið, hafi ekki verið eins góðir til að sinna sínu starfi og sjálfseignarbændurnir og hafi ekki haft fullan vilja á því, heldur af því, að ábúðarlöggjöfin hefir búið svo að þeim, að þeir hafa ekki getað notið starfskrafta sinna. Mér virðist, að eins og frv. er nú orðið, sé það farið að bera nokkur merki þess, að það séu fingraför jarðeigendanna á því meira en að fullt tillit sé tekið til leiguliðanna. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þegar frv. kom fyrst fram frá þeirri mþn., sem skipuð var 1927 til þess að fjalla um landbúnaðarmál og þá m. a. og einkum þetta mál, þá hafi það mætt geysimikilli gagnrýni. Ég verð að láta í ljós ánægju mína yfir því, að frv. fór jafnlangt í þá átt og það fór, þegar n. skilaði því. Það er auðséð á þeirri meðferð, sem frv. hefir fengið, að það hafa verið nógu sterk öfl til þess að toga það til baka í svipuð för og ábúðarlögin frá 1884, og því veitti ekki af, að mþn. stigi sporið stórt í till. sínum. Ef það hefði verið stigið skemmra í frv. mþn., þá hefði verið gengið meira til baka en þegar hefir orðið. Því álít ég það vel farið, að n. tók svo róttæka afstöðu í málinu, og ég er sammála þeirri afgreiðslu, sem málið fékk þar. Það, sem fyrir mér vakir, er, að réttur bænda á jörðum sé jafn, hvort sem þær eru í leiguábúð eða sjálfsábúð, að þeir hafi sömu möguleika til þess að gera umbætur og nota starfskrafta sína og að þeir hafi sömu aðstöðu til þess, að þau verk, sem þeir vinna, geti komið þeim sjálfum og þeirra niðjum að notum. Það er skylda þingsins að ganga svo frá þessari löggjöf, að sami réttur til starfa sé skapaður til handa öllum bændum, hvort sem þeir teljast leiguliðar eða sjálfseignarbændur. Það eitt á að vera ráðandi þegar ábúðarlagafrv. verður afgr. Hér má ekki játa hagsmuni þeirra fáu manna, sem eiga leigujarðir, sitja í fyrirrúmi; þeir verða að víkja, svo að bæta megi aðstöðu leiguliða og breyta því ófremdarástandi, sem því miður hefir átt sér stað í þessum efnum. Það er nú svo enn, að nærfellt helmingur bænda eru leiguliðar, og það eru þessar leigujarðir, sem níddar hafa verið niður eða a. m. k. orðið stórum á eftir með allar umbætur, af því að ábúðarlöggjöfin hefir verið haft um fót leiguliða og hindrað eðlilegar framkvæmdir. Þess vegna er hér ekki eingöngu um mál að ræða, sem snertir leiguliðana, heldur er hér um þjóðarmál að ræða, er snertir alla, um annan höfuðatvinnuveg landsins, að hægt sé að skapa sömu skilyrði fyrir búrekstur á leigujörðum og sjálfseignarjörðum. M. ö. o., það verður að þvinga þá menn, sem eiga leigujarðir, til þess að búa svo að leiguliðum sínum, að þeir geti starfað þess vegna sem frjálsir menn. Að öðrum kosti verða þeir að láta jarðirnar af hendi. Þó það komi þessu máli ekki beint við, þá má þó benda á, að þær aðgerðir, sem þingið er nú að gera viðvíkjandi kreppunni, t. d. með stofnun kreppulánasjóðs og öðrum hliðstæðum ráðstöfunum landbúnaði vorum til verndar og viðreisnar, koma ekki réttilega niður. Þessar ráðstafanir koma þeim bændum að mestu gagni, sem hafa haft aðstöðu til þess að gera umbætur á jörðum sínum undanfarin ár, en þeir menn, og það eru einkum leiguliðar, sem ekki hafa getað lagt út í neinar slíkar umbætur, njóta ekki hlunninda á móts við hina, því þeirra skuldir eru minni, en þeir hafa að öllu leyti miklu verri aðstöðu til búrekstrar framvegis, en það léttir hlutfallslega minna á þeim en hinum, sem aðstöðu hafa haft til umbóta að undanförnu. Ég skal svo ekki láta þessi almennu orð vera fleiri, en vil þá leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem við í minni hl. n. höfum borið fram á þskj. 611. Ég skal taka það fram, eins og sjá má af nál., að hv.þm. Mýr. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun hann því ekki telja sig bundinn við allar brtt., sem fyrir liggja. Að öðru leyti mun hann gera grein fyrir fyrirvara sínum, ef hann telur ástæðu til. Sumar af þessum brtt., sem hér eru fram bornar, eru fremur smávægilegar. Aftur eru aðrar miklar efnisbreyt. og orka miklu um það, að mínum dómi, að frv. verði svo úr garði gert, að vel sé viðunandi. Ég skal þá fyrst minnast á fyrstu brtt., sem er við 3. gr. Þar stendur svo í frv.: „Hver maður, sem á jörð, er hann nytjar ekki að staðaldri sjálfur, skal skyldur að byggja hana hæfum umsækjanda gegn hóflegu eftirgjaldi, að dómi úttektarmanna“. Okkur virtist þetta ekki að öllu leyti vel heppilega orðað - „er hann nytjar ekki að staðaldri sjálfur“, af því að í 2. gr. frv. er einmitt ákvæði um það, að maður megi ekki hafa ábúð nema á einni jörð, nema með undantekningum þeim, sem þar eru fram teknar. Þess vegna fannst okkur eðlilegra að orða þetta eins og gert er í brtt. okkar: „hver maður, sem á jörð, er hann hefir ekki heimild til að nytja sjálfur“, af því að það er bannað almennt í l. að hafa samtímis ábúð nema á einni jörð. Svo kemur undanþága aftur í seinni málsgr. þessarar sömu gr., ef hann getur ekki byggt jörðina sjálfur, um það, hvernig þá skuli með hana farið. Þá hefir eigandi heimild til þess að nytja jörðina eftir því, sem honum sýnist, um visst árabil. Þá höfum við gert brtt. við 9. gr. frv. Þar stendur svo, að landsdrottni sé ekki skylt að byggja æfilangt meira af jörð en sem getur framfleytt 36 kúgildum. Það, sem afgangs er, er honum ekki skylt að byggja æfilangt, en má hafa í lausaábúð eins og tíðkazt hefir. Við getum að vísu fallizt á, að ekki sé ástæða til þess, að sama manni sé byggt meira af jörð en sem þessu svarar. En ég fyrir mitt leyti sé enga ástæðu til þess að láta þennan hluta jarðarinnar vera í lausri ábúð eftir sem áður. Mér finnst óeðlilegt, að einhver jarðarhluti sé hafður í lausri ábúð á þennan hátt, og því höfum við lagt til, að þarna verði skotið inn i, að landsdrottni sé ekki skylt að byggja sama manni æfilangt meira en sem þessu svarar. Það eru orðnar svo margar undantekningarnar með æfiábúð, eins og frv. nú er orðið, að ég tel ekki ástæðu til þess að gera þær fleiri; æfiábúðarákvæðið fer að verða eins og götótt skjóla, sem engu heldur. Þá höfum við einnig leyft okkur að bera fram aðra brtt. við 9. gr., síðustu málsgr., sem við leggjum til, að alveg sé orðuð um. Þar er ákveðið að undanskilja leiguliða afnotum af vissum vatnsréttindum, eins og þar er nánar tilgreint. Annars er ég í vafa um, hvernig beri að skilja þessa mgr. Þar stendur svo: „Undanskilin leiguliðaafnotum eru vatnsréttindi, önnur en til heimilisnota og búsþarfa, svo sem til áveitu og rafstöðvar“. Eðlilegast finnst mér að skilja þetta þannig, að það eigi að skoðast sem innskotssetning, - önnur en til heimilisnota og búsþarfa -, og meiningin sé að undanskilja vatnsréttindi til áveitu og rafstöðvar að öðru leyti en sem snertir heimilisþarfir. Annars var n. í vafa um það, hvernig bæri að skilja þetta. Nú álít ég, að ef um mikil vatnsréttindi er að ræða til rafvirkjunar, þá sé ekki ástæða til þess, að leiguliði hafi full umráð yfir því, en hitt þykir mér mjög orka tvímælis, að undanskilja vatn til áveitu.

Það á ekki að skilja það svo

. Þá er gr. ákaflega óljóst orðuð, og það svo, að það er vissulega ástæða til þess að orða hana um, svo að hún verði skilin rétt. En við höfum nú leyft okkur að orða gr. um eins og gert er í brtt., þar sem það er aðeins tekið fram, að vatnsréttindi til rafstöðva skuli undanskilin leiguliðaafnotum. Þá kem ég að 3. brtt. okkar, og hún er við 11. gr. frv. Það er einmitt við þann kafla frv., sem aðalbrtt. okkar minni hl. er við. Sá kafli fjallar um hús á leigujörðum og skyldu landsdrottins í sambandi við það. Ég vil þá fyrst taka það fram, að mér virðist 11. gr. vera mjög einkennilega orðuð eins og hún er nú orðin, þar sem í 1. málsgr. segir: „Skylt er landsdrottni að láta fylgja leigujörð sinni nauðsynleg bæjarhús og peningshús í góðu lagi, að dómi úttektarmanna“, en í næstu málsgr. er landsdrottni veitt leyfi til þess að leggja ekki meira til húsabóta en sem nemur 2/3 af landverði jarðarinnar, og þar er talað um, að nægilegt sé, að húsin séu nothæf. Þetta finnst mér ekki geta samrýmzt í sömu gr., því samkv. málvenju er það annað, að hlutur sé nothæfur eða í góðu lagi. Svona mótsagnir í sömu gr. frv. eru nægar út af fyrir sig til þess að það er óhæfa að samþ. hana óbreytta. Það hefir verið tekin upp sú regla hér í þessari nýjustu útgáfu ábúðarlagafrv. að miða húsaskyldu við landverð jarðar. Að vissu leyti get ég fallizt á, að þetta hafi við rök að styðjast og að það sé eðlilegt að hafa ákveðið hlutfall milli landverðs jarðar og húsaverðs. En það hlutfall, sem hér hefir verið lagt til grundvallar, álít ég í öllu falli fráleitt. Við athugun fasteignamatsins síðasta á landverði leigujarða kemur í ljós, að allmargar leigujarðir hafa landverð neðan við 1000 kr., margar frá 1000-2000 kr. og allur fjöldinn milli 2000-3000 kr., en það er undantekning, ef leigujarðir hafa landverð, er nemi meiru en 3000 kr. Með því að láta húsaskylduna aðeins ná til 2/3 af landverði jarða, þá er sýnilegt, að hér verður um svo lítið fé að ræða, að ómögulegt verður að byggja upp á leigujörðum, svo að í nokkru lagi sé, fyrir það fé. M. ö. o. er húsaskyldunni að miklu leyti velt af landsdrottnum yfir á leiguliða. Við höfum því leyft okkur í minni hl. n. að leggja til, að þetta ákvæði verði fellt burt og húsaskyldan verði ákveðin eins og áður var samkv. 1. málsgr., að landsdrottni sé skylt að láta fylgja leigujörð sinni nauðsynleg bæjarhús og peningshús í góðu lagi, að dómi úttektarmanna. Ég hygg, að ekki sé svo mikil hætta á því, að úttektarmenn muni verða svo um of kröfuharðir um þau hús, sem hér er um að ræða. En ég skal geta þess, að það getur komið til mála að miða við landverð eins og hér er gert, en þá verður að breyta hlutföllunum frá því, sem nú er ákveðið. Þá er það næst 12. gr., sem við flytjum brtt. við, fyrst og fremst um að fella burt 1. málsgr. og í sambandi við hana aftur 7. málsgr. Þessar tvær málsgr. heyra saman, og verður því annaðhvort að fella þær báðar eða hvoruga. - Leiguliði á samkv. þessum mgr. 12. gr. að leggja fram allt innlent efni og aðdrætti þess og gröft allan, rif tótta, svo og aðdrætti á erlendu efni um allt að 5 km. veg. Þetta er ekki smáræðis hluti af kostnaði við bygginguna. Eftir þessu frv., í því formi, sem það er nú, er víst, að ekki verður byggt upp á leigujörðum nema á sem allra ódýrastan hátt, t. d. torfhús að einhverju leyti í sambandi við timburhús. Ég er ekki að segja, að það geti ekki verið sæmilegar byggingar, en það liggur í hlutarins eðli, að þegar húsaskylda landsdrottins er ekki meiri en hér er ráð fyrir gert, þá verður ekki öðruvísi byggt. Og þar sem um torfhús er að ræða, þar sem aðalvinnan oft er að ná í hið innlenda efni, þá lendir mikill hluti af kostnaðinum á leiguliða. Þetta er því fráleitt og getur ekki komið til mála. Og ég undra mig yfir því, að hv.frsm. meiri hl. mælti svo um áðan, og það með allmiklum þjósti, að allar brtt. okkar væru til spillis eins á frv. Ég fæ ekki skilið, að hægt sé að líta svo á, að það spilli frv., að þessar ósanngjörnu kvaðir á ábúanda séu niður felldar. Leiguliði á ekki einu sinni að eiga þann hluta af byggingunni, sem hann hefir lagt fram. Jú, af einhverri náð er ætlazt til, að ef hann flytur af jörðinni innan 6 ára, á hann að fá nokkurn hluta af framlagi sínu, eða sem svarar 1/6 af framlagi sínu fyrir hvert ár, sem vantar á þann tíma, en úr því á eignarrétturinn á hluta leiguliða algerlega að falla til landsdrottins. Ég get ekki skilið réttlætið í þessu. Mér finnst það minna um of á þær kvaðir, sem lagðar voru á landsetana í gamla daga, konungsþrælana, er skyldir voru til þess að byggja upp jarðirnar og halda þeim við, en voru réttlausir að fá endurgjald fyrir verk sín, til þess að hv.Alþ. geti samþ. slíkt nú á okkar dögum. Því um leið og húsabótaskylda landsdrottins er rýrð svo mjög sem gert er í 11. gr., þá er verið að þyngja kvaðirnar á leiguliðunum, þá er verið að heimta, að þeir fari að leggja miklu meira fram án þess að fá nokkuð fyrir. Þá kem ég að 3. brtt. okkar, við 12. gr. Hún er aðeins smábreyt. Þar segir í frv., að hafi landsdrottinn greitt leiguliða húsagerðarkostnaðinn samkv. 1. og 2. mgr., megi hækka afgjald jarðarinnar sem svarar allt að almennum útlánsvöxtum Búnaðarbanka Íslands af upphæðinni, auk vátryggingargjalds af húsunum. Brtt. okkar fer fram á, að þessi síðasta setning falli niður. Það er tekið fram í 17. gr., að séu hús vátryggð, skuli landeigandi bera vátryggingarkostnaðinn, og er þá óþarft að tala um vátryggingargjaldið í sambandi við þessi ákvæði í 12. gr. Þá berum við fram tvær brtt. við 14. gr. Þessi gr. var sett í frv. í fyrra og fjallar um það, að í stað álags þess, sem áður var greitt, skuli tekin upp ný aðferð, nefnilega að greiða fyrningargjald, sem sé ákveðið fyrirfram sem jafnt hundraðsgjald af kostnaðarverði húsanna. Þetta fyrningargjald, eða leiguliðabót, eins og það er nefnt í frv., á að leggja í sérstakan sjóð, er nefnist endurbyggingarsjóður húsa á leigujörðum. Ætlazt er til, að hver jörð hafi sérreikning í sjóðnum og eigi tilkall til séreignar sinnar eða hluta af henni til að endurreisa hús og híbýli jarðarinnar. Um þetta atriði var mikið rætt í fyrra, bæði í landbn. og d., sérstaklega um það, hve há þessi leiguliðabót skyldi vera. Varð þá samkomulag um það hér í d., eftir ýtarlega athugun, að hámark leiguliðabótar væri hæfilegt ½% af steinbyggingum og 1% af byggingum úr öðru efni. En nú er hámark leiguliðabótar ákveðið 2/3% af steinhúsum og 1½% af húsum úr öðru efni. En þetta er of mikið. Þetta gjald er þung kvöð, sem leiguliðar verða að greiða í reiðu fé árlega. Séu vextir 4½% og leiguliðabótin af steinbyggingu ½%, þá væri búið að ná stofnverði byggingarinnar á 50-60 árum. En sæmileg steinhús - og ekki má reikna með öðru en sæmilegum húsum - er ekki ástæða til, að endurbyggi sig á skemmri tíma. Ef um annað efni er að ræða, torf, timbur o. s. frv., mundu húsin með 1% fyrningargjaldi endurbyggja sig á 38 árum. Einnig það virðist mjög sæmilegt. Brtt. okkar færa mark fyrningargjaldsins í svipað horf og var í frv. í fyrra. En það væri athugandi sá möguleiki, að láta þennan sjóð hafa víðtækara hlutverk en að endurreisa jarðarhús, t. d. hvort ekki væri hugsanlegt, að hann mætti nota til viðhalds húsum. Þá horfir þetta nokkuð öðruvísi við. Samkv. frv. í þess núv. mynd er sjóðurinn ekki ætlaður til annars en að endurreisa hús, sem orðin eru ónothæf. Og með það eitt fyrir augum er fyrningargjaldið í þessu frv. tvímælalaust sett of hátt. Þá höfum við borið fram brtt. við 40. gr. frv. Þar er leiguliða gefin heimild til þess að gera minni háttar jarðabætur á ábýlisjörð sinni án samþykkis landsdrottins, ef þær eru vel og hyggilega gerðar og stuðla að því að hækka jörðina í verði. Skal leiguliði, þegar hann fer af jörðinni, fá jarðabætur þessar greiddar, eftir því sem úttektarmenn meta, að hækka megi þeirra vegna landskuld á jörðinni, þannig að hann fái tólffalda landskuldarhækkunina, en þó eigi yfir kostnaðarverð jarðabótanna, að frádreginni fyrningu. Við álítum, að þessi viðbót, sem bætt hefir verið í frv. af hæstv. ráðh., „en þó eigi yfir kostnaðarverð jarðabótanna, að frádreginni fyrningu“, sé allsendis óþörf, og leggjum því til, að hún verði felld niður. Hafi leiguliði unnið að jarðabótunum með svo mikilli hagsýni, að kostnaður við þær verði minni en ráð er gert fyrir, þá á hann fyllilega skilið að fá það, sem því munar, í sinn hlut. Það er fullkomlega óviðurkvæmilegt að reyna að troða skóinn niður af leiguliðum í svona smáatriðum og rétta landsdrottnum sífellt meiri og meiri fríðindi. - Ég vil benda á það í þessu sambandi, að oft mun vera mjög erfitt að segja um, hvert raunverulegt kostnaðarverð slíkra jarðabóta er. Þetta eru kannske einyrkjar, sem grípa í jarðabæturnar með börnum sínum hverja stund, er færi gefst. Í slíkum tilfellum er mjög erfitt að gefa upp ákveðið kostnaðarverð. Ég skil ekki í því, að hv.Ed. muni gera það að nokkru kappsmáli að halda í þessa viðbót, og vil ég fastlega mælast til þess, að hún sé felld niður. Næsta brtt. okkar er við 42. gr. Fyrri hluti þeirrar gr. mælir svo fyrir: „Nú vill landsdrottinn gera jarðabót á jörð, sem er í fastri byggingu, og getur hann þá um það leitað samkomulags við leiguliða. Náist ekki samkomulag, getur hann látið gera jarðabótina engu að síður, en bætir leiguliða fullum bótum það, sem verkið kann að spilla leiguliðanotum hans. Þegar jarðabótinni er lokið, getur hann látið úttektarmenn. skoða hana og meta, hversu mikið jarðarafgjald megi hækka við jarðabótina. Getur hann þá afhent hana leiguliða, og ber honum að halda henni vel við og svara henni í gildu standi eða með álagi. Ennfremur ber honum að gjalda árlega þá hækkun á eftirgjaldi, sem metin er fyrir jarðabótina“. Þarna leggjum við til, að orðin „og svara henni í gildu standi eða með álagi“, falli burt. Annars eru þessi ákvæði frv. alveg fráleit. Hugsum okkur, að landsdrottinn léti gera sléttu á jörð einhvers leiguliða með þessum hætti. Leiguliði yrði að greiða aukna landskuld og landsdrottinn fengi þar borgun fyrir þetta verk, sem þá yrði auðvitað samtímis til þess að auka gildi og dýrleika eignar hans. Hafi leiguliði svo búið á jörðinni ein 30 ár, er sléttan að sjálfsögðu farin að þýfast, og þá yrði hann samkv. þessum ákvæðum að slétta af nýju og skila jarðabótinni sem ný væri. Nei, slíkt nær ekki nokkurri átt. Með þessu móti er landeigendum gefinn laus taumurinn með að nota þetta í hreinu fjárplógsskyni. Gera slíkar bætur á jörðum sínum, láta ábúanda halda þeim við og hirða sjálfir afgjaldshækkunina án þess að bera nokkurn kostnað vegna fyrningar. Ég sé enga ástæðu til þess að ýta undir landsdrottna með að gera umbætur á jörðum sínum að leiguliða nauðugum. Þess vegna er sjálfsagt að fella þetta ákvæði, að leiguliði skuli svara jarðabótum í gildu standi eða með álagi, niður. Við 47. gr. berum við fram tvær brtt. Þar er svo ákveðið, að úttektarmenn skuli skipaðir til 12 ára. Við leggjum til, að skipunartími þeirra verði færður niður í 6 ár. 12 ára skipunartími er óeðlilega langur. Þetta er auðvitað ákveðið svo í því skyni að fá sem mesta festu í starfið. En reynist úttektarmenn vel, má auðvitað endurskipa þá þegar út er runnin þeirra skipunartími. En reynist maður illa í þessari stöðu, eru 12 ár óþarflega langur skipunartími og skárra að geta losað sig við hann að sex árum liðnum. - Seinni brtt. okkar við þessa sömu gr. er í raun réttri aðeins orðabreyt. Þar er svo fyrir mælt, að úttektarmenn skuli skrifa undir „drengskaparvottorð“. Þetta mun vanalega vera nefnt „drengskaparheit“, og berum við fram brtt. um að breyta því á þá lund. Síðasta brtt. okkar er við 54. gr. frv. Þar er svo ákveðið, að ákvæði frv. um húsabótaskyldu landsdrottins skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en að 5 árum liðnum. Þetta teljum við óþarflega langan tíma. Um opinberar jarðir er það að segja, að þær eru flestar í lífstíðarábúð, svo að húsabótaskyldan kæmi ekki þungt niður hvað þær snertir, þar sem svo fáar jarðir losna úr ábúð árlega. Hvað snertir jarðeignir einstakra manna, þá held ég, að þessi ákvæði komi mjög réttlátlega niður. Þeir jarðeigendur, sem verið hafa góðir landsdrottnar og byggt jarðir sínar um lengri tíma, koma ekki undir ákvæði þessarar löggjafar fyrr en jarðir þeirra losna úr ábúð. En þeir jarðeigendur, sem hafa legið á því lúalagi að hafa jarðir sínar í eins eða tveggja ára ábúð, koma auðvitað strax undir ákvæði löggjafarinnar, og þeir eiga það sannarlega skilið. - Ég get fallizt á það, að rétt sé að veita undanþágur frá ákvæðum þessara 1. nú í bráðina, meðan kreppu þeirri, er nú hvílir sem mara á þjóðinni, er ekki af létt. En ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessa frestun á framkvæmd l. lengri en 2 ár. Sjálfsagt vonum við allir, að eftir 2 ár verði eitthvað farið að rakna úr því öngþveiti, sem nú ríkir, og því er það, að við berum fram brtt. þess efnis, að í stað 5 ár komi 2 ár. Þá er ég búinn að minnast á allar þær brtt., sem minni hl. landbn. flytur nú við þetta frv. Sumar þeirra eru þess eðlis, að ég er fús á að taka þær aftur til 3. umr., ef von er um samkomulag við hv. meiri hl. n. og hæstv.atvmrh. um þær. En aftur eru aðrar þeirra þannig, að um þær getur ekkert samkomulag orðið til miðlunar frá okkar hendi við þessa umr.Hv. d. verður annaðhvort að samþ. þær eða fella.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórsson) Ég skal ekki lengja umr. mikið, því að það eru aðeins örfá orð út af seinni ræðu hæstv.atvmrh. Hann sagði, að það nálgaðist hártogun hjá mér, þar sem ég hafði talað um, að ekki væri hægt að byggja sæmileg hús fyrir 2/3 af fasteignamatsverði lands, af því að í frv. væri ekki átt við kostnaðarverð bygginganna, heldur fasteignamatsverð. Það mun vera rétt hjá hæstv. ráðh., að ég hafi ekki skýrt þetta nógu skipulega í minni ræðu, en þetta verður framkvæmt á þann hátt, að fasteignamat verður látið fara fram strax þegar húsið er fullgert, og þá veit ég a. m. k. af þeirri reynslu, sem áður er fengin, að þegar ný hús eru metin til fasteignamats, er afarmikið tillit tekið til kostnaðarverðsins. Undir eins og byggingarnar eru teknar að eldast, falla þær mikið í verði. Ef á að framkvæma mat á slíkum húsum, verður það kostnaðarverðið, sem lagt verður mjög mikið til grundvallar. Landeigandinn leggur áherzlu á, að kostnaðarverðið verði lagt til grundvallar, en hagsmunir leiguliða fara að vísu í gagnstæða átt. En þó er ég hræddur um, að það verði kostnaðarverðið, sem lagt verður til grundvallar og réði mestu um fasteignamatið. Svo verður ekki fyrr en við næsta mat á eftir, að veruleg lækkun frá kostnaðarverðinu kemur fram. Ég er dálítið hræddur við þetta atriði og held þess vegna, að í ýmsum tilfellum sé ekki svo mikill munur á kostnaðarverði og fasteignamati, a. m. k. ekki eins mikill munur eins og hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir. Þá er það aðeins út af því, sem hæstv. ráðh. sagði viðvíkjandi brtt. við 40. gr., að það væri tæplega rétt að tryggja mönnum meira fyrir verk sín en verkin hefðu kostað þá. Ég verð að játa, að þetta er fallega sagt og réttmætt í sjálfu sér, að hver maður fái fyrir verk sín eins og hann hefir til þeirra lagt, en hvorki meira né minna. Hitt finnst mér ennþá verra, að landeigandi eigi að fá fyrir verk, sem annar maður gerir, en það verður það í þessu tilfelli, sem hér er deilt um, ef jarðabæturnar, sem gerðar hafa verið, bæta jörðina meira en það, sem hér er um að ræða. Að miða kostnaðarverð við dagsverkatölu eftir ákvæðum jarðræktarlaganna er að mínum dómi fráleitt. Við skulum hugsa okkur mann, sem tekur grýtt land til ræktunar, ryður úr því grjóti og gerir að túni. Kostnaðarverð jarðabótarinnar getur þá orðið margfalt við það, sem jarðræktarl. gera ráð fyrir. En aðra aðferð en þessa gat hæstv. ráðh. ekki bent á til að komast að kostnaðarverðinu. Þar sem ég vil ekki lengja umr. um of, ætla ég ekki að segja fleira út af ræðu hæstv.atvmrh. Um ræðu hv. 1. þm. S.-M. skal ég ekki fara mörgum orðum. Hann sagði, að 1884 hefði alls ekki verið búið að heyja 30 ára stríð um ábúðarl., og mundu þau vart hafa legið fyrir meira en 3 þingum. Þau voru fyrst til umr. á þingi 1845, og var málið svo afgr. á þinginu 1883. Verður stríð það, sem háð var um málið, því frekar nefnt 38 ára stríð. Ég veit ekki, hverja afgreiðslu málið muni fá hér í d., en eftir afstöðu d. til málsins í fyrra, skil ég ekki annað en að flestar till. okkar nái samþykki. Skil ég heldur ekki, að Ed. taki svo í málið, að það þurfi að verða því að falli.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Það komu fram í umr. í dag upplýsingar um það, að núgildandi ábúðarlög hefðu loks verið tekin í gildi eftir að staðið hefði um þau þrjátíu ára stríð. Mér finnst sumir hv.þm. nú svo gjarnir á að vekja aftur deiluatriði í þessu máli, að svo virðist, sem þeir hafi nokkra löngun til þess, að um þetta frv. standi aftur þrjátíu ára stríð. Ég hygg, að ef fyrir því er almennur áhugi, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, þá verði allir að slá nokkuð af sínum persónulegu skoðunum, því skoðanir manna eru svo ólíkar innbyrðis, að nokkuð er tvísýnt um afgreiðslu málsins, ef ekki er stefnt meir til samkomulags. Sumir eru stórhneykslaðir yfir því, hvernig landsdrottnar eru sviptir sínum rétti, aðrir eru aftur stórhneykslaðir yfir því, hve vel er farið með landsdrottna. Ég hygg, að sanngirni sé hér mitt á milli, og þann meðalveg er reynt að þræða í frv. Ef hv.þm. er það yfirleitt áhugamál að eyða ekki svo og svo mörgum árum enn í árangurslaust rifrildi um þetta mál, og að leiguliðar sitji ekki allan þann tíma við þau kjör, sem allir eru óánægðir með, þá hygg ég, að vænlegra væri, að einstakir hv.þm. sýndu ekki ýtrasta kapp í till. sínum og málflutningi. Hv. 1. þm. S.-M. hneykslaðist á öllu frv., frá upphafi til enda, þó hann gæfi sér ekki tíma til að rifa það allt í sundur. M. a. hneykslaðist hann á síðustu málsgr. 2. gr., um það, að landeiganda sé heimilt að skipta jörð sinni í tvær eða fleiri jarðir, enda fái hann til þess samþykki úttektarmanna um það, hvernig skiptingunni sé bezt fyrir komið. Ég held, að úttektarmenn séu yfirleitt ekki svo ósanngjarnir, að hætta geti stafað af þessu ákvæði. Ég held miklu fremur, að það gæti leitt til góðs. Það skiptir ekki svo litlu máli, að slík skipti á jörðum takist vel, því það er mál, sem ekki aðeins varðar eina kynslóð, heldur fleiri, hverja fram af annari, og því hygg ég, að ekki sé misráðið, þó að þau skipti væru gerð að góðra manna yfirsýn. - Mér skildist á hv.þm., að hann gera ráð fyrir, að samkv. frv. gætu leiguliðar heimtað alltaf ný og ný hús vegna breyttra búnaðarhátta, þegar fyrrv. hús reyndust ekki lengur hæf fyrir þann búrekstur, sem heppilegri þætti en sá, er verið hefði á jörðinni; en þetta er vangá hjá hv.þm., því í næstsíðustu málsgr. 12. gr. eru ákvæði um það, að ákvæði 2. og 3. málsgr. sömu gr. gildi ekki, ef landsdrottinn hefir lagt til nægileg peningshús, sem enn eru í nothæfu standi, en verða eigi notuð að fullu vegna breyttra búnaðarhátta á jörðinni. - Þá hneykslaðist hv. 1. þm. S.-M. á orðalagi 18. gr., upphafinu. Nú hefir það orðalag staðizt rækilega athugun og gagnrýni landbn. beggja deilda þingsins, og það athugasemdalaust, en vel má vera, að svo málhagur maður sem hv. 1. þm. S.-M. geti orðað þetta betur, og skal þakksamlega tekið á móti öllum góðum bendingum frá honum í þá átt. - Þá hneykslaðist hv.þm. enn á 7. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að úttektarmenn ákveði afgjald af jörð með hliðsjón af fornum leigumála á jörðinni. Ég bjóst nú sízt við því af þessum hv.þm., að hann mundi hneykslast á því, þó eitthvað væri miðað við fyrri tíma. Það mun vera svo í hverri sveit, að mönnum mun vel kunnugt um það, hverjir leigumálar hafi verið á einstökum jörðum, og ef jarðirnar eru óbreyttar að gæðum, þá hygg ég, að ekki sé ósanngjarnt, þó að miðað sé við gamalt lag í þessu efni. Ég hygg, að sú jörð, sem áður var leigð fyrir 10 sauða afgjald, væri hæfilega leigð nú fyrir sama verðmæti, ef hún er óbreytt að kostum. Ef jörðin er aftur á móti gerbreytt, þá er öðru máli að gegna. Hv. 1. þm. Skagf. er enn á því, að í frv. sé farið illa með leiguliða, og jafnvel mátti skilja á honum, að það væri spillt frá því, sem það hefði verið eftir 3. umr. í fyrra; en ég vil benda hv.þm. á, að einu grundvallaratriði frv. er gerbreytt frá því, sem það var eftir 3. umr. í Nd. í fyrra. Því þá voru í frv. ákvæði, sem kennari háskólans í ábúðarlöggjöf og jafnvel háttsettir dómarar litu svo á, að gerðu það mögulegt að semja sig frá öllum ákvæðum laganna með byggingarbréfi. Fyrir þetta hefir nú gersamlega verið skorið í frv., og skil ég sízt í svo skýrum manni sem hv. 1. þm. Skagf., að láta sér betur líka frv. Nd. 1932, sem af nefndum ástæðum var ekki nema pappírsgagn, en þetta frv. Þá vék hv. 1. þm. Skagf. að því, sem ég hafði eftir honum sjálfum, að ákvæði frv., sérstaklega 12. gr., minntu á meðferðina á konungsþrælunum til forna, en mér skildist hann í seinni ræðu sinni draga nokkuð inn seglin viðvíkjandi þeim ummælum, sem hann hafði um þetta í fyrstu. Mér fannst hv.þm. ekki leggja verulega áherzlu á brtt. sína við 3. gr., enda hygg ég, að hann hafi sannfærzt um, að það sé a. m. k. ekki heppilegt orðalag eins og hann hefir lagt til í till. sinni. - Viðvíkjandi brtt. við 9. gr. vildi hann ekki gera neinn greinarmun á því, að landsdrottni væri neitt erfiðara að byggja tvenn jarðarhús á sömu jörðinni en að byggja á 2 smákotum. Ég hygg þó, að venjulega séu þar einhver hús fyrir og þá megi hafa not af þeim meðan verið er að koma byggingunni upp að fullu. En ef reisa þarf tvenn hús, sín fyrir hvorn ábúandann á sömu jörðinni, þá mun að jafnaði þurfa að reisa a. m. k. önnur húsin algerlega frá stofni og öll í einu. Viðvíkjandi 11. gr. talaði sami hv.þm. um, að orðin „nothæf jarðarhús“ kæmu í mótsögn við það, sem stæði í 1. mgr. um, að húsin skyldu vera í góðu lagi, en ég get ekki fallizt á það, því að í orðalaginu „nothæf jarðarhús“ liggur fyrst og fremst það, að húsin séu þannig, að þau verði notuð við ábúðina, en að það séu ekki t. d. gömul geymsluhús, sem notuð hafi verið áður í allt öðru augnamiði. Ég hygg, að það sé ekkert óvenjulegt form í 1., að það sé takmarkað í síðari mgr., sem sagt er í fyrri mgr. Ég hygg, að það sé oft, að síðari setning eða síðari liður í mgr. takmarki ákvæði í næstu setningu eða næsta lið á undan, eins og hér er gert. Það vakir sýnilega fyrir þeim róttækustu mótstöðumönnum frv. eins og það er nú, að það verði hægt að byggja helzt nú þegar eftir 2 ár upp allar leigujarðir í landinu, þannig að allt sé þar fullkomið og gott. Ég efast um, að það verði fárra ára verk, ég efast jafnvel um, að það geti orðið einnar kynslóðar verk að byggja svo upp, að fullkomið sé. Við höfum tekið við landinu næstum ónumdu að því er húsbyggingar snertir, og það, sem hefir tekið aðrar þjóðir margar aldir, býst ég ekki við, að við getum gert á fáum árum. M. a. með það fyrir augum hefir mér sýnzt, að það yrði að setja nokkur takmörk fyrir því, hvers væri hægt að krefjast að því er húsabyggingar snertir, og að það yrði að taka nokkurt tillit til þeirra, sem þær skyldur eiga að inna af hendi. Sami hv.þm. talaði og um það, að þar sem landverð væri ekki metið meira en 1-3 þús. kr. að fasteignamati, myndu ákvæði 11. gr. vera gersamlega óhæf, og færði það til, að ekki myndi vera hægt að koma upp húsum fyrir 2/3 af landverði jarðarinnar. Ég verð enn aftur að minna á það, sem alls ekki virðist geta komizt inn í höfuð þeirra, sem um þetta mál tala frá þeim bæjardyrunum, að hér er ekki átt við kostnaðarverð, heldur við fasteignamatsverð húsanna, og það mun vera auðvelt að færa dæmi til þess, að fasteignamatsverð húsa í sveit er nú oft ekki meira en ¼ af því raunverulega kostnaðarverði. Ég verð að telja, að það liggi allnærri hártogun að ala á því enn aftur að miða eingöngu við kostnaðarverð, þegar beinlínis stendur í frvgr., að bæði landverð og húsaverð skuli miða við fasteignamat. Viðvíkjandi upphafi 12. gr. hafði hv.þm. þau orð, að það minnti ofurlítið á þau kjör, sem konungsþrælar hefðu átt við að búa.  Viðvíkjandi síðasta ákvæði 40. gr., að leiguliði eigi ekki heimting á að fá meira fyrir unnar jarðabætur en hann hefir í raun og veru til þeirra kostað, þá veit ég ekki um, hvort það er hægt að gera það að almennri lagaskyldu, að menn eigi kröfu á því að fá meira fyrir verk sín en þeir hafa til þeirra kostað, eins og hv.þm. virðist ætlast til. Ég veit ekki, hvort það er ástæða til þess að tryggja mönnum, að þeir fái yfirleitt meira en kostnaðarverð fyrir verk sín. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. talaði og um, að erfitt væri síðar meir að vita, hver kostnaðurinn hefði verið, þá hygg ég, að ef leiguliðinn hefir unnið þessar jarðarbætur í frístundavinnu, sem hann nefndi svo, sé honum ekki misboðið með því, þó að jarðabæturnar væru reiknaðar í dagsverkatölu eftir ákvæðum jarðræktarlaganna og síðan yrði greitt fyrir dagsverkið eins og það hefir kostað á hverjum tíma, og mætti finna sanngjarnt kostnaðarverð með því. Viðvíkjandi 24. gr. skilst mér, að ekki sé um annað að ræða en hvort orðið ætti að nota, „bætur“ fyrir það, að jarðabótum hefði ekki verið haldið við, eða „álag“, af því að jarðabótum hefði ekki verið haldið við. Ég vil ekki deila um það, hvort orðið skuli notað, álag eða bætur, og get ekki lagt áherzlu á það, hvort orðið er haft, því að mér skilst eftir seinni ræðu hv.frsm. minni hl., að hann meini í raun og veru það sama og hér er átt við í frv. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði í sinni fyrri ræðu, að ekki væri ástæða til þess að ýta undir það, að landsdrottinn gerði jarðabætur á jörð, sem hann leigði öðrum, þá hygg ég, að það geti orðið skiptar skoðanir um það. Ég hygg, að jörðinni sjálfri og þar með þjóðfélaginu væri nokkur greiði gerður með því, að landsdrottinn setji fé sitt í jarðabætur, með því að mér þykir ólíklegt, að landsdrottinn kosti svo kapps um að leggja fé í jarðabætur, ef hann sér ekki, að jörðin vex að verðmæti sem svarar því, sem hann kostar til jarðabótanna, og þá eru þeir peningar geymdir í góðum „banka“ og erfingjar hans geta þá ekki eytt þeim fjármunum í óspilunarsemi eða á annan verri hátt. Þá vil ég að lokum víkja að niðurlagsákvæðum frv. Ég hygg, að við sannfærum hvorugur annan um það, hvort fresturinn til framkvæmda á húsabótum skuli vera 5 ár eða 2 ár, og þess vegna sé ekki til neins fyrir okkur að deila um það. Ég hygg, að jafnvel þó að líða megi 5 ár þangað til landsdrottinn er að lögum skyldur að inna þessar kvaðir af hendi, þá verki 1. fyrir sig fram svo mikið, að jafnvel á næsta ári eftir að l. ganga í gildi fari þau þegar að hafa áhrif, þannig að landsdrottnar annaðhvort gefi leiguliðunum kost á kaupum með vægum kjörum, eða þeir bæti úr knýjandi húsaþörf, þar sem þeir vita, að þessi skylda fellur yfir þá innan örskamms tíma. Hitt getur verið mikið athugunarmál, hvort við erum þegar að 2 árum liðnum við því búnir að geta veitt þau lán, sem þarf til stórfelldra byltinga í húsabyggingum á jörðum, eða hvort við erum algerlega við því búnir að hafa þann gjaldeyri, sem til þess þarf, því ef snögg bylting verður, þarf til þess ekki lítið fé.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég vil aðeins geta þess út af ummælum hv. 2. þm. Rang., að allir þessir menn, sem um getur í frv., hafa vottorð um að geta talað og skrifað málið. Það er vitanlega ómögulegt fyrir allshn. að rannsaka þetta í einstökum tilfellum, því að hún hefir ekki mennina við hendina. Þar að auki hafa engir þeirra dvalið hérlendis skemur en 5 ár, og sumir miklu lengur. Þeir eru flestir giftir íslenzkum konum og eiga börn með þeim. Það virðist ekki ástæða til að vera að halda ríkisborgararétti fyrir þessum mönnum, ef þeir eru ekki neitt sérstaklega athugunarverðir. Auk þess hefir það verið regla að veita þeim mönnum ríkisborgararétt, sem dvalið hafa hér 5 ár eða lengur. Það væri því misrétti gagnvart þessum mönnum að neita þeim um þann rétt, sem öðrum hefir verið veittur undir nákvæmlega sömu kringumstæðum.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil þakka hv. landbn. fyrir þá vinnu, sem hún hefir lagt í að endurskoða þetta frv. Ég tek undir það með hv.frsm. meiri hl., að það vakti fyrir mér við endursamningu frv. að gera það svo úr garði, að líkindi væru til, að það næði fram að ganga á þessu þingi. Ég reyndi að taka réttlátt tillit til þessara tveggja málsparta, sem þessi löggjöf fjallar um, og komið hafa fram fulltrúar fyrir nú í umr. Mér var það ljóst af 20 ára reynslu minni sem formaður sáttanefndar, að það er ekki alltaf gott að hitta meðalveginn. Sem sáttanefndarformaður hefi ég auðvitað verið ánægðastur þegar báðir málsaðilar létu sér vel líka till. mínar. En væri ekki því að heilsa, var ég og nokkurnveginn ánægður, eða hálfánægður, ef báðir málspartar voru óánægðir. Hinu gat ég miður unað, ef aðeins annar málsparturinn var ánægður með till., en hinn óánægður. Og ég býst við að fá nú einmitt þessa hálfu óánægju mína af þessu frv. Hér er ekki því að heilsa, að nokkur málspartur sé ánægður, heldur eru þeir allir óánægðir. Það gefur mér bendingu um það, að ég hafi ekki farið langt frá þeim gullna meðalvegi fullkominnar réttsýni og sanngirni í þessu frv. Málsvari landsdrottna sagði hér við 1. umr. þessa frv., að hér væri gengið svo nærri ákvæðum 63. gr.stjskr., þar sem heita mætti, að eignarréttur landsdrottins væri af honum tekinn, að slíkt væri óviðunandi. Og nú við 2. umr. segir hv.frsm. minni hl. landbn., að frv. þetta geri leiguliða svo erfitt fyrir og háðan landsdrottni, að það minni á konungsþrælana fyrr á öldum! Hér sé reynt að troða skóinn niður af leiguliða, og landsdrottni rétt hver fríðindin öðrum meiri. Sennilega verður ekki auðvelt að samríma þessar skoðanir, en ætlun mín er sú, að báðir þessir hv.þm. hafi farið með ýkjur og ofyrði í ákafanum að verja málstað sinn. Ég tek mér ekki nærri það aðkast, sem ég hefi orðið fyrir vegna þess þáttar, sem ég á í framkomu þessa frv. Ég tek því á sama hátt og þegar háðir málsaðilar eru óánægðir fyrir sáttanefnd. Þá þykist ég ekki vera langt frá því rétta. Ég mun þá, eftir þessar almennu aths., snúa mér að einstökum atriðum. Hv. frsm. meiri hl. benti réttilega á það, að hér á landi er flokkur jarða, sem erfitt er að láta heyra undir ákvæði þessara laga. Það eru kristfjár- og gjafasjóðsjarðir. Þar stendur svo á, að jarðir eru gefnar til þess að veita einhverjum hjálp, annaðhvort fátæklingum eða til einhvers menningarauka í sveitinni, með því móti, að láta jarðarafgjaldið árlega renna til þess. Þarna er enginn höfuðstóll eða handbært fé til þess að húsa jörðina. Til þess yrði sennilega að veðsetja væntanlegt afgjald um lengri tíma og taka lán út á það. En það þýddi um leið, að gjöfin næði ekki tilgangi sínum um langt skeið. En nú stendur svo í mörgum gjafabréfum, að þessar jarðir megi ekki selja. Ég geri ráð fyrir því, að bezta leiðin yrði sú, að setja sérstök l. um heimild til að selja jarðir þessar, en svo tryggilega gengið frá um varðveizlu á andvirði þeirra, að öruggt sé, að það fari ekki á einn eða annan hátt forgörðum, og mundi þá öruggast að skipa svo fyrir, að jarðarverðin skuli jafnan ávaxtast í Söfnunarsjóði Íslands og nokkur hluti vaxtanna árlega leggjast við höfuðstól til þess að vega upp á móti verðfalli peninganna. Ég verð að láta í ljós það álit mitt, að verði allar brtt.hv. minni hl. n.samþ., sé framgangi málsins á þessu þingi stefnt í tvísýnu. Það skal hinsvegar játað, að sumar brtt. eru ekki svo miklar efnisbreyt. En þó tel ég nauðsynlegt að rekja þær og skýra afstöðu mína til þeirra. Ég vil þá fyrst tala um brtt. við 3. gr. Í frv. byrjar þessi gr. svo: „Hver maður, sem á jörð, er hann nytjar ekki að staðaldri sjálfur“ o. s. frv., en í till. er þessu breytt þannig: „Hver maður, sem á jörð, er hann hefir ekki heimild til að nytja sjálfur“ o. s. frv. Hv. frsm. færði þá ástæðu fyrir þessari brtt., að í 2. gr. stæði, að sami maður mætti ekki samtímis hafa ábúð á tveimur eða fleiri jörðum. Hann hélt því fram, að upphafsákvæði 3. gr. bryti í bág við ákvæði 2. gr. En þetta þarf ekki að vera og getur ekki verið. Ákvæði 3. gr. eru vitanlega bundin þeirri takmörkun, sem felst í 2. málsgr. 2. gr. Hinsvegar er þessi brtt. minni hl. varhugaverð vegna þess, að hún getur misskilizt. Maður getur haft heimild til þess að nytja jörð án þess að vera skyldur til þess. Ef svo stendur á, að hann hafi heimild til að nytja jörð, en geri það ekki, má skilja ákvæðið svo, að hann sé ekki skyldur til að byggja hana, en það held ég, að geti ekki verið meining hv. minni hl. Þá er brtt. minni hl. við 9. gr. 3. mgr., en þar er svo ákveðið, að ef jörð framfleytir meiru en 36 kúgildum, þá sé landsdrottni ekki skylt að byggja meira af jörðinni en sem því svarar. Þessu vill minni hl. breyta þannig, að landsdrottni sé ekki skylt að byggja sama manni meira af jörðinni en sem því svarar. Nú vil ég benda minni hl. á það, að svo getur staðið á fyrir landsdrottni, að hann geti í svipan ekki reist nýbýli á jörðinni til að fá þann ábúanda, sem hann vill trúa fyrir jörðinni eða jarðarhlutanum. Þá á hann varla aðrar útgöngudyr en að byggja til bráðabirgða þeim manni, sem hefir lítið heimili og gæti notazt við þau hús, sem áður eru til, eða byggja þeim ábúanda, sem fengið hefir til æfilangrar ábúðar 36 kúgilda fleytimagn af jörðinni, hinn hluta jarðarinnar til skemmri tíma, eða þangað til hann treystir sér til þess að reisa nýbýli á þeim hluta jarðarinnar, sem fram yfir er. Svo veit ég ekki nema þetta orðalag minni hl. gæti misskilizt, ef því væri ekki breytt. Það gæti e. t. v. skilizt svo, að það ætti að byggja tveimur mönnum eða fleiri jörðina, ef hún er stærri en svo, að hún geti framfleytt 36 kúgildum. Þá kem ég að aðalbreyt. minni hl. Skal ég þá fyrst skýra það, sem liggur í orðinu „nothæfur“. Hv. frsm. minni hl. fór allhvössum orðum um það og sagði, að þetta væri í ósamræmi við ákvæði 1. mgr., þar sem sagt er, að peningshús skuli vera í góðu lagi. Með orðinu „nothæf hús“ er átt við hús, sem hægt er að nota við ábúðina, en ekki t. d. gömul verzlunarhús, fiskhjall eða önnur slík hús, sem byggð hafa verið til annara nota en til afnota við ábúðina sjálfa. Þar sem talað er um, að hús skuli vera í góðu lagi, þar er átt við jarðarhús þau, sem um getur í 2. mgr., og þar koma ekki til greina önnur hús en þau, sem eru nothæf við sjálfa ábúðina. Hv. frsm. minni hl. benti réttilega á það, að sumar jarðir væru svo lágt metnar, að húsaverð yrði óeðlilega lágt með því að ákveða það eins og hér er gert. En þá vil ég jafnframt benda á það, að þó að jarðir séu lágt metnar, þá eru húsin þó ennþá lægra metin eftir fasteignamati, og eftir því, sem ég hefi kunnugleika til í ýmsum héruðum landsins, þá hefir mér virzt, að yfirleitt væri það sæmileg bygging á jörðum, þar sem húsaverð er á við 2/3 af landverði, ef jörðin er meðaljörð, en taka mætti til athugunar, hvort ekki væri rétt að setja eitthvert lágmarksverð húsa viðvíkjandi lægst metnu jörðunum. Þætti mér rétt, að n. í heild sinni tæki það atriði til íhugunar. Þá vill minni hl. láta falla niður ákvæði 3. málsgr. 11. gr., þar sem svo er ákveðið, að ef jörð fylgja lóðagjöld, vatnsréttindi, námur eða önnur þvílík verðmæti, er auki verð landsins fram yfir verðgildi þess til búrekstrar, þá skuli draga verðgildi þessara verðmæta frá landverðinu, þegar meta skal skyldur landsdrottins til húsabóta. Þessi brtt. mun vera afleiðing af fyrri brtt., en annars finnst mér, að ef jörð er metin sérstaklega hátt vegna t. d. lóðagjalda eða vatnsréttinda, þá eigi það verðgildi ekki að koma til greina, þegar húsaverð er miðað við landverð. Þá er hv.frsm. mjög óánægður með 1. málsgr. 12. gr. og niðurlagsákvæði sömu gr. Ég verð að líta öðruvísi þar á, því að ég hefi svo oft séð það, bæði í sambandi við húsabætur á prestssetrum og kirkjujörðum og þjóðjörðum, að vinna leiguliða hefir verið oft óeðlilega hátt reiknuð. Ég hygg, að það sé þjóðhagsleg hagsýni, að heimamenn á hverju heimili séu látnir vinna þessi störf, og þá á þeim tíma, sem önnur nauðsynlegri verk kalla ekki að. Þetta þarf ekki að koma tilfinnanlega þungt niður á ábúanda, en yrði hinsvegar til mikils sparnaðar fyrir ríkissjóð og þjóðina í heild. Ég hygg, að það geti ekki orðið tilfinnanlegt fyrir leiguliða, þó að hann láni hesta að vorinu til aðdrátta á byggingarefni. Það þarf ekki að auka mikið á fóður hesta að vetrinum, þó að þeir séu notaðir nokkra daga fyrir sláttinn til þess að draga að innlent efni. En það opinbera finnur mikið til þess, þegar það fær marga reikninga fyrir hestavinnu og hesturinn er reiknaður 4-5 kr. á dag, eins og stundum á sér stað. Ég get ekki gengið inn á, að það sé rétt, sem hv.frsm. minni hl. sagði, að leiguliðar væru gerðir að endurbornum konungsþrælum, þó að þeim væri gert að skyldu að vinna þessi verk. þegar þeim er hentugast, t. d. að rífa tóttir, sem þeir mundu þá gera á vorin og nota efnið í flagsléttur og þannig oft fá eins mikið verðmæti í áburðargildi rofsins og vinnan var verð. Ég vil í þessu sambandi minna á, að þegar sett voru l. um hýsing prestssetra, þá var það mín till. í kirkjumálanefnd, að þessar kvaðir yrðu lagðar á mig og mína stéttarbræður. Var þó ekki ætlun mín að gera sjálfan mig eða stéttarbræður mína að neinum konungsþrælum með því. Það er smávægilegt atriði við 4. mgr. 12. gr., sem minni hl. vill fá breyt. á, það, að leiguliði sé frí við að greiða vátryggingargjald af húsum, sem hann hefir byggt, en jarðareigandi hefir keypt. Ég hygg nú samt, að þessi málsl. sé hér allmiklu betur úr garði gerður en var í frv. eins og það var afgr. frá 3. umr. í Nd. í fyrra, því að þar var svo frá þessari málsgr. gengið, að landsdrottni var heimilt að taka eins háa vexti af leiguliða og hann hafði orðið að gjalda af því láni, sem hann tók til að greiða húsagerðarkostnaðinn. Þar með stóð það opið fyrir lánardrottin að taka lán með okurvöxtum, þó það væru bara yfirskinsvextir, til að fá átyllu til að hækka afgjald jarðarinnar óhæfilega. Hér er miklu tryggilegar um búið, þar sem ekki má hækka afgjaldið um meira en sem nemur útlánsvöxtum Búnaðarbankans af upphæðinni. Annars er þessi 1. málsgr. 12. gr. ekki frá mér, heldur frá Ed., en ég er engu að síður henni samþykkur. Ég vil mælast til þess við minni hl., að hann taki aftur til 3. umr.brtt. við 14. gr.. því að það veltur á allmiklu, hvaða starf endurbyggingarsjóði er ætlað að vinna. Ég hefi hugsað mér, að svo gæti staðið á, að rétt væri að heimila atvmrh. að haga reglugerð sjóðsins þannig, að hæfilegt geti verið að verja einhverri upphæð úr honum til þess að gera endurbætur á húsum, sem ekki þykir þörf að endurreisa að fullu fyrr en eftir allmörg ár. Það getur verið hagnaður að verja nokkurri upphæð til að gera við hús, svo að þau geti verið góð og vel nothæf 15-20 ár. Getur verið miklu meiri hagnaður að því en að láta þau drabbast niður þangað til nauðsyn er að endurbyggja þau að fullu. Hv. frsm. minni hl. sagðist álíta, að allvel væri séð fyrir endurbyggingu húsa, þó að gert væri ráð fyrir, að torfhús gætu enzt í 38 ár. Það getur verið, að þetta geti staðizt í vissum hlutum landsins. Ég efast ekki um, að þetta gæti átt við í því héraði, þar sem hv.frsm. er alinn upp. En á rigningarsvæðum landsins er þetta allt of langur tími, a. m. k. með þeim byggingaraðferðum, sem enn eru hafðar við torfhús. Hinsvegar er hundraðsgjaldið til húsabyggingasjóðs hlaupandi tala, 1/3-2/3% af steinhúsum, en 3/4-1½% af húsum úr öðru efni. Þetta vill minni hl. lækka niður í ¼-½% og ½-1%. Ég lít nú svo á, að þar sem úttektarmönnum er sýnt svo mikið traust sem gert er í þessu frv., þá verði einnig að vænta þess, að þeir taki hér sanngjarnt tillit til þess, hvort hús eru vönduð eða óvönduð, þegar þeir eiga að meta þetta, en um það veltur auðvitað á ýmsu, því að þó að húsin séu t. d. steinhús, þá eru þau svo misjöfn að gæðum, styrkleika og frágangi, að það er vissulega nauðsynlegt að gera þar á nokkurn mun. Hv. frsm. minni hl. hneykslaðist á því, sem stendur í 40. gr., að leiguliði skuli við burtför af jörðinni fá jarðabætur greiddar eftir því, sem úttektarmenn meta, að hækka megi þeirra vegna landskuld á jörðinni, þannig að hann fái tólffalda landskuldarhækkunina, en þó eigi yfir kostnaðarverð jarðabótanna, að frádreginni fyrningu. En nú getur staðið svo á, að jarðabæturnar bæti jörðina mikið, þó að ekki sé kostað til þeirra miklu fé. Ég skal nefna það sem dæmi, að leiguliði hafi gert smáskurð fram úr allstórri tjörn, svo að hún þornar upp og verður að góðu engi. Það getur verið, að þetta geri það að verkum, að hækka megi jarðarafgjaldið að nokkrum mun, en þó hafi þetta ekki kostað mikið fé eða fyrirhöfn. Það er alls ekki víst, að þessi hagsýni sé leiguliðanum að þakka, svo að hann eigi nein verðlaun fyrir það. Hugmyndin getur alveg eins verið frá landeiganda. Og verð ég að ætla, að hver maður sé fullsæmdur af því að fá verk sín borguð með kostnaðarverði, hvort sem hann er leiguliði eða ekki. Hinsvegar finnst mér það, að við virðingu sumra jarðabóta verði að taka nokkurt tillit til fyrningar. Það er rétt, að það er ekki sanngjarnt, ef um túnasléttur er að ræða, þó að þau mannvirki geti líka orðið lítilsvirði fyrir beinan trassaskap og hirðuleysi ábúanda. En ég hygg, að ef hv.frsm. væri vanur að vera við úttekt, þá væri honum kunnug sú regla, sem fylgt hefir verið í a. m. k. þremur af landsfjórðungunum, að fyrning er metin á skurðum og flóðgörðum sérstaklega, en ekki túnasléttum. Ég hygg, að ákvæði 40. og 42. gr. komi ekki í bág við þá landsvenju. Ef skurðir eru ekki vel gerðir í fyrstu, getur farið svo á fáum árum, að þeir skemmist svo, að þeirra verði lítil sem engin not. Þá á leiguliði að halda þeim við, en ef hann gerir það ekki, þá finnst mér rétt, að hann greiði bætur. Alveg eins er um flóðgarða. Þeir geta eyðzt af vatnagangi, einkum þar, sem er vetraráveita, og geta því orðið lítilsvirði á stuttum tíma, ef ekki er gætt að og þeim haldið við. Brtt. minni hl. við 47. gr. skiptir ekki miklu máli. Þar er lagt til, að úttektarmenn séu skipaðir til 6 ára, en í frv. er ákveðið, að það séu 12 ár. Tilgangurinn með því að hafa tímann svo langan, er sá, að fá með því meiri festu í þessu störf. Hv. frsm. sagði, að sömu festu mætti skapa með því að endurskipa sömu menn að 6 árum liðnum. En þá hefir hann ekki gætt að því, að þá þarf að breyta næstu setningu frv., því að þar stendur, að enginn sé skyldugur að taka við endurskipun fyrr en 6 ár eru liðin frá því, að hann hætti starfanum. Ég hygg, að það verði að athuga samræmið betur, áður en breyt. eru gerðar. Þá vill minni hl. gera þá orðabreyt. á 2. málsgr. 47. gr., að fyrir „drengskaparvottorð“ komi „drengskaparheit“. Ég hefi litið eftir, hvort þetta orð hefir verið notað áður, og sá ég þá, að þetta orð, „drengskaparvottorð“, hefir verið í frv. frá því fyrsta. Hefir það upphaflega verið „prentsmiðjupúkanum“ eða einhverri misskrift að kenna, sem hefir svo haldizt í frv. af vangá. Hefi ég ekkert við það að athuga, að þessi orðabreyt. sé gerð. Þá kem ég að niðurlagsákvæðunum. Í 54. gr. stendur, að ákvæði 11. og 12. gr. komi ekki til framkvæmda fyrr en eftir 5 ár frá því að 1. öðlast gildi, en minni hl. vill stytta þetta tímatakmark niður í 2 ár. Hv. frsm. hélt því fram, að þetta kæmi niður á verstu landsdrottnunum, og má vera, að það sé rétt í sumum atriðum. En það getur líka komið niður á þeim, sem síður skyldi, t. d. á nýuppflosnuðum bændum. Ég hefi gert skrá yfir hýsingu á þeim sjálfs- og leigu-ábúðarjörðum, þar sem húsaverð er undir 1000 kr. Af þeirri skrá má sjá, að í einni sýslu eru 76 sjálfsábúðarjarðir, þar sem húsaverð er ekki hærra en 570 kr., en í sömu sýslu er þó ekki nema 61 jörð í leiguábúð, þar sem húsaverð er undir 1000 kr. Meðaltal húsaverðs þessara leigujarða er dálítið hærra, eða um 610 kr. Ég get vel ímyndað mér, að einhverntíma á þessum 5 árum, og þá ekki hvað sízt á 2 næstu árum, komi það fyrir, að einhverjir af þeim bændum, sem nú teljast hafa sjálfsábúð og hafa ekki getað byggt yfir sjálfa sig fyrir meira en svo sem 500 kr., neyðist til að hætta að búa. Þá verða þeir margir hverjir að leigja öðrum jarðirnar, því að kaupendur eru ekki á hverju strái nú, og þá sé ég ekki, með hvaða ráðum þeir eiga að afla þess fjár, sem þarf til að fullnægja þeim kröfum, sem í þessu frv. felast, ef allar þær brtt. verða samþ., sem minni hl. leggur hér fram. En ég er ekki svo bjartsýnn að ætla, að allar afleiðingar kreppunnar hér á landi verði horfnar að tveim árum liðnum. Ég hygg, að við mikla erfiðleika verði að stríða með að útvega lánsfé til bygginga, þó að landsdrottnar eigi í hlut, og ekki kemur það heldur þjóðarbúinu eða gjaldeyrisverzlun þess vel, að svo mikið sé flutt inn af erlendum byggingarefnum, sem mundi þurfa, ef frestur væri ekki nema 2 ár. En þó að framkvæmd laganna að bókstafnum til sé frestað um 5 ár, þá vil ég benda á, að ákvæði 11. og 12. gr. laganna taka að verka undir eins og þær eru samþykktar. Landsdrottnar mundu þá líta svo á, að sú skylda hvíldi þeim á herðum að gera hvað þeir gætu til þess að endurbæta húsakost á jörðum sínum, með tilliti til þess, hvað þeir eru hvort sem er neyddir til að. gera að fáum árum liðnum. Ég hefi því þótzt tilneyddur að leggja það til, að ákvæðin um húsabótaskylduna komi ekki að fullu til framkvæmda fyrr en að 5 árum liðnum, sérstaklega með tilliti til þess, hve erfið lántökuskilyrði eru nú fyrir hendi og að gjaldeyrir landsins leyfir það ekki, að flutt sé inn byggingarefni í svo stórum stíl. En hinsvegar vænti ég þess, að landsdrottnar fái það mikið aðhald með ákvæðum frv. eins og það liggur fyrir, að þeir bæti úr brýnustu húsaþörfinni, eftir því sem þeir hafa getu til, þegar þeir vita, að lagasverðið hangir yfir höfðum þeirra, ef þeir ekki hafa hýst jarðirnar sæmilega að 5 árum liðnum.

Jörundur Brynjólfsson Ég vil byrja á því að tjá hæstv.atvmrh. þakkir fyrir, hve annt hann hefir látið sér um flutning þessa máls og undirbúning, og þó að ég sé sízt sammála um, að sumar breyt. séu til bóta, þá vil ég tjá honum þakkir fyrir, að hann hefir öðrum fremur stuðlað að því að koma málinu í höfn. Mig hefir mjög undrað það á undanförnum þingum, hve lítið mönnum hefir verið annt um að koma málinu áfram, og hv. 1. þm. Eyf. og mér hefir sárnað það, hve það virðist hafa skipt þingið litlu máli. Það er sameiginlegt álit okkar, að hæstv.atvmrh. hafi brugðizt betur við en fyrirrennarar hans, og á hann fyllstu þakkir fyrir það skilið. Þar eð svo fjölyrt hefir verið um málið á undanförnum þingum, ætla ég ekki að fara út í að rekja sögu þess. Ég get verið stuttorður, þar sem hv.frsm. meiri hl. hefir lýst gangi málsins, og ég er í flestum verulegum atriðum sammála honum. Hin minni atriðin, sem vafi leikur á, hvort séu til bóta, skipta hér ekki máli. Ég geng alveg framhjá því; en tvö atriði þarf ég að taka til athugunar, og er annað og mikilvægast húsaskylda landsdrottna og hitt, sem ekki er eins þungt á metunum, jarðabætur á leigujörðum. Þessi tvö atriði skortir mjög mikið á til þess að geta staðið í viðhlítandi ábúðarlöggjöf, og ekki síður til samanburðar við erlenda löggjöf í þeim efnum. Ég tel nú, að þannig eigi að ganga frá þessu máli, að leiguliðar og þeirra hagsmunir séu sæmilega tryggðir. En um húsaskyldu landsdrottins verð ég að segja, að eins og gengið er frá henni í frv. er hún alls ekki viðunandi, og það varðar vissulega ekki litlu, hvernig ákvæðin eru úr garði gerð um þetta atriði, sem skapar lífsskilyrðin fyrir þá, sem að þeim eiga að búa. Það er viðurkennt af mönnum, sem bezt skynbragð bera á þetta mál, að lögin frá 1884 hafi í mesta máta verið hemill á framkvæmdum leiguliða og afkomu þeirra í búskap, og furðu gegnir, hvað menn eru seinlátir að endurbæta þau, þar sem ljóst er, að með þeim lögum var stórt spor stigið aftur á bak frá því, sem áður gilti. Konungur hafði brotið skyldur sínar gagnvart leiguliðum á jörðum sínum, þvert ofan í landslög og rétt. Og Alþingi varð til þess að lögleiða þessar óhæfilegu aðfarir, sem konungur viðhafði fyrstur allra manna á leigujörðum sínum, sem svo færðist brátt yfir á kirkjujarðaleigjendur, og svo loksins var það látið ná til allra leigujarða yfirleitt í landinu. Þeir, sem vilja kynna sér þetta, ættu að lesa eldri lagaákvæði um þetta efni. Ég get vel viðurkennt, að það kunni að vera allmiklum erfiðleikum háð að byggja upp á jörðunum eins og þörf krefur. En ég get alls ekki séð, að sú krafa sé nokkru harðari fyrir þá, sem eiga jarðir og leigja þær, heldur en fyrir sjálfseignarbændurna. Ég sé sem sé enga ástæðu til þess að gera vægari kröfur til leigusala en til sjálfseignarbóndans. Þó að ákvæði 11. gr. um verðmæti húsa, sem leiguliði lætur í té, séu lögð þarna til grundvallar, og þó gengið sé út frá fasteignamati, þegar meta á húsin, þá býst ég við, að kostnaðarverð verði látið ráða.

Það stendur hvorttveggja, að fasteignamati undangengnu

. Hvernig á þá að meta?

Fasteignamat á að fara fram

. Það er nú tæplega hægt að láta fara fram fasteignamat á húsum, sem ekki er búið að byggja. Þetta er svo lágt sett, að það er ómögulegt að hýsa eignina fyrir þetta verð. Þá er 12. gr., um skyldur leiguliða til að láta í té vinnu við byggingarnar. Þetta er einkar hörð kvöð, eins og hv.frsm. meiri hl. hefir þegar skýrt, ef leiguliði á að láta í té allan gröft og annast aðflutning byggingarefna; kostnaður við þetta getur skipt mörgum hundruðum króna, og ef um stór býli er að ræða, getur hann jafnvel komizt upp í 2-3 þúsund kr. Það er jafnast og eðlilegast, að leiguliðar hafi frjálsar hendur. Og sérstaklega getur þetta orðið óréttlát kvöð, ef leigusali vill hyggja sérstaklega vel og ætlar að taka handa sér eða sínum fljótlega jörðina til ábúðar. Hv. Ed. hefir sýnt þá linkind, að ef hann fer innan 6 ára, þá eigi hann að fá endurgreiddan nokkurn kostnað, en fari hann nú ekki fyrr en eftir 7 ár, þá fær hann ekkert. Leigusali getur því beinlínis stórgrætt á þessu. Ég sé ekki nokkra ástæðu til þess, að jarðeigandi eigi að fá gjöld af fjármagni, sem hann hefir alls ekki látið í té. Þetta er ekki viðunandi eins og nú er; úr þessari kvöð þarf að draga meira. Náttúrlega er ekki nema rétt, að leiguliði láti meira af hendi, ef eitthvað sérstakt kemur fyrir, t. d. eldsvoði eða náttúrufyrirbæri, sem valda báðum tjóni. En menn mega ekki búa við þessar miðaldahugmyndir um, að vinnukrafturinn sé svo ódýr til sveita. Það var auðvitað hér áður, að vinnuaflið var einkar ódýrt, en þeir tímar eru löngu liðnir. Og nú er svo komið, að bóndinn hefir ekki meira af sínu skylduliði heldur en brýn nauðsyn krefur. Máske var ekki útilokað, að að haustinu og á útmánuðum hafi menn getað á stöku heimili gert meira en að sinna búsþörfum, en með því fólkshaldi, sem nú er yfirleitt, þá er þetta útborin eign. Mér þykir það óviðfelldið, að til þess skuli vera ætlazt, að svo harðdræg kvöð og þetta verði lögleidd. Ég vænti þess, að hv. d. sýni fulla sanngirni í garð leiguliða og að rétta þeirra hlut. Ég minnist þess, sem elzti þingmaðurinn, eða réttara sagt, sá, sem flest þing hefir setið, sagði um ástand og kjör leiguliða, að illa væri þeim í hendur búið. Ég vænti þess, að bæði hann og aðrir minnist þessara orða þegar á að skapa þessum mönnum grundvallaraðstöðu í lífsbaráttunni með þessari löggjöf. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta atriði, ég hefi nú drepið stuttlega á það helzta; og ég vil sízt lengja umr. um málið, því að tími finnst mér nú kominn til þess að koma því í höfn. Svo að ég drep aðeins á helztu atriðin. Ákvæði 41. og 42. gr. viðvíkjandi jarðabótum fer ég aðeins fáum orðum um. Ég get skírskotað til hv.frsm. minni hl. En eitt atriði hefir gleymzt; sem sýnir bezt, hvernig réttur leiguliða er gagnvart húsabyggingum, því hann verður sjálfur að byggja megnið af þeim. Mér kæmi það ekki á óvart, þegar til framkvæmdar laganna kemur, þó leigusali þurfi aðeins að láta íbúðina í té, en leiguliði eigi að koma upp hlöðum, peningshúsum o. s. frv. Og engin ákvæði eru til um það, að nokkur sé skyldur til þess að kaupa þau af honum, þegar hann flytur af jörðinni, sjá 13. gr. í lok málsgr.; hann hefir enga tryggingu fyrir því, að viðtakandi eða landsdrottinn kaupi þau af honum, þó að óhjákvæmilegt sé að hafa þau áfram á jörðinni, ef hana á að byggja áfram. Svo prýðilega er frá gengið!! Það vantar bara brtt., sem einu sinni kom fram, um að ef steinveggir væru, þá væri ekki leyft að rífa þá niður. Þá kem ég að jarðabótunum. Þær skipta minna máli í framkvæmd heldur en húsaskyldan. En eigi að síður gætir þar ósamræmis, og get ég þar tekið undir ummæli hv.frsm. Mér finnst ekki fullkomlega réttmætt, að ef leiguliði vinnur að jarðabótum, þá fái hann ekki nema kostnaðarverð fyrir. En ef hann sætir þessu, þá er ósanngjarnt, að landsdrottinn fær meira en hann hefir látið í té. Ákvæði 42. gr. um, hvert gjald jarðeigandi fær, ef hann lætur vinna nauðsynlegar jarðabætur fyrir eiginn reikning, eru ekki ósanngjörn, og má vel við una, að réttur leigusala og leiguliða sé gerður jafn á því. Hæstv. atvmrh. drap á það áðan og nefndi tölur því til stuðnings, að þótt ekki þætti húsakvöðin fullkomin, gæti það reynzt nokkuð erfitt fyrir marga að standa straum af byggingarkostnaðinum. Þó að þetta kunni að vera satt, þá er ekki mögulegt fyrir Alþingi við svo mikilvægt mál sem þetta og afleiðingaríkt að setja markið svo lágt, að alltaf séu gerðar sem allra minnstar kröfur um byggingar. Ég vænti þess, að einhverjar breyt. verði hægt að gera til þess að draga úr ágöllum frv. um þessi 2 atriði, sem ég hefi hér tekið til meðferðar, og leiðinlegt þætti mér, ef hv.Ed. fengist ekki til að fallast á neinar breyt. Ef ekki fást bætur á húsaskyldunni, þá vil ég taka undir með hv.frsm. og bíða einu árinu lengur með að koma málinu í höfn, því að eins seint og hefir sótzt að fá þetta leiðrétt, þá er sem ég sjái viðtökurnar, sem umbótatill., sem fluttar kynnu að vera á næstu árum, fengju, ef nýlega væri búið að setja ábúðarlöggjöf. Hv. frsm. meiri hl. taldi þetta sæmilegan samkomulagsgrundvöll, sem nú er, en ég skal segja hv.frsm. meiri hl. það, að ég fæst ekki inn á neitt samkomulag, ef þessi ákvæði eru höfð í frv. Getur verið, að það skipti ekki máli, þótt nokkrir þm. séu óánægðir, meiri hl. knýi frv. samt í gegnum d., en því heiti ég, að ef frv. fer svo í gegn, skulu þm. alla þá stund, sem ég sit á þingi, unz frekari réttarbætur fást, fá að heyra rætt um þetta mál frekar. Ég tel þetta atriði á engan hátt viðhlítandi. Ég heyri, að margir hv. dm. biðja nú um orðið, og býst ég við, að þeir geri það til þess að undirstrika það, sem ég sagði nú síðast. Ég býst við, að hv. dm. verði nú skeleggir fyrir því að leiðrétta þann órétt, sem til þessa hefir ríkt í þessum efnum. Það eitt sæmir og annað ekki. Út af þeim orðum hv.frsm. meiri hl., að frv. hefði tekið miklum umbótum frá því, er það fyrst var borið fram, skal ég segja það, að ég viðurkenni fullkomlega, að frv. hefir tekið umbótum um mörg atriði, enda var frv. upphaflega lagt fyrir þingið af mér og hv. 1. þm. Eyf., óbreytt frá því uppkasti, sem mþn. í landbúnaðarmálum hafði gert, en meining n. var sú, að n. kæmi aftur saman til þess að leggja síðustu hönd á frv. Af þessu varð aldrei vegna veikinda á heimili eins nm., Þórarins Jónssonar, og við vildum ekki gera breyt. á frv. að honum fjarverandi, þar sem þessi nm. ávallt hafði verið skeleggur og tillögugóður um að gera frv. sem bezt úr garði, enda álít ég, að þessi maður eigi miklar þakkir skilið fyrir þetta sitt verk, eins og fyrir önnur störf sín í n., og tókum við hv. 1. þm. Eyf. þess vegna það ráð að leggja uppkastið óbreytt fyrir þingið eins og n. hafði skilið við það um haustið. En þótt ég þannig viðurkenni, að frv. hafi tekið miklum umbótum, verð ég þó að segja það, að það hefir allmjög geigað frá því marki, sem því var sett í upphafi, að allir búendur í landinu, hvort sem væru jarðeigendur eða leiguliðar, gætu náð sem mestum og beztum þrifnaði í búskap sínum, og að ábúðarlöggjöfin hjálpaði þar til, en hindraði ekki, því að það mark hefir frv. áreiðanlega fjarlægzt við þær breyt., sem á því hafa verið gerðar. En ég vænti þess, að þessi d. kippi þessu í lag og skapi þar með farsæld og umbætur að öllum eðlilegum hætti í búskap landsmanna. Læt ég þá ósk vera mín síðustu orð í þetta sinn.

Sveinbjörn Högnason Ég gat ekki orðið hv. samnm. mínum samferða um alla mennina, en ég hefi ekki haft enn tíma til að bera fram brtt. við frv., en mun gera það við 3. umr. Ég tel ekki rétt, að sú braut sé farin, að veita ríkisborgararétt hverjum, sem um sækir, án tillits til þess, hversu lengi hann hefir dvalið hérlendis, og án tillits til þess, hvort hann hefir afsalað sér ríkisborgararétti annarsstaðar, eða hvort hann hefir lært að tala málið og skilja það. Erlendis er ríkisborgararéttur ekki veittur fyrr en viðkomandi hefir dvalið svo lengi í landinu, að hann hafi samið sig að siðum þjóðarinnar og lært málið. Tunga vor verður vart lærð af ómenntuðum almúgamönnum svo að lýtalaust sé á skömmum tíma, enda er það svo um fjöldamarga af þeim útlendingum, sem hér hafa dvalið 3-5 ár, að þeir kunna ekkert í málinu, að undanteknum örfáum. Ég tel 8 ár skemmstan tíma fyrir útlending til þess að læra málið á, svo að hann geti notfært sér það í ræðu og riti, og til þess að semja sig að siðum og háttum þjóðarinnar. Þess vegna mun ég bera fram brtt. við 3. umr. um að veita ekki mörgum þessara manna ríkisborgararétt fyrr en þeir hafa dvalið hér á landi í 8 ár. Ég sé ekki ástæðu til að veita ríkisborgararétt svo mörgum á þessu ári, að lítt rannsökuðu máli.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég get tekið undir allt það, sem hv. 2. landsk. sagði um þetta mál. Það er augljóst, að kartöfluframleiðsla sú, sem nú er í landinu, er allsendis ónóg handa landsmönnum, og til þess liggja margar ástæður. Sumar þeirra nefndi hv.þm., svo sem þá, að sumstaðar væri of kalt fyrir kartöflurækt. Ég álít það ekki nema gott, að hlynnt sé að hverskonar nytsamri innlendri framleiðslu eða atvinnugrein, en ég tel, að ekki nái nokkurri átt að gera það á þann hátt að varna því, að landsmenn geti fengið góða nauðsynjavöru með eðlilegu verði með því að knýja þá til þess að nota innlenda framleiðslu, sem bæði er verri og dýrari en sú vara, sem hægt er að fá frá útlöndum, en það er gert með því að fá stjórnarvöldunum heimild til að láta Búnaðarfélagið, sem er einhliða stéttarfélag framleiðendanna, ákveða um þetta. Annað eins og þetta sýnist mér alveg fráleit ráðstöfun, og mér datt satt að segja ekki í hug, að slík till. mundi koma hér fram, er gengi svo mjög á hagsmuni og rétt allra þeirra borgara þjóðfélagsins, er hvorki hefðu jarðnæði né garðlendi til þess að sjá sér fyrir þessari vöru. Og það verður að teljast algerlega óverjandi af Alþingi að svipta þessa menn, sem aðallega er þurrabúðarfólk, svo hollri og nauðsynlegri fæðu án þess að fulltrúar þeirrar stéttar fái nokkru um það að ráða, heldur eingöngu leggja það í vald fulltrúa þeirra, sem eingöngu hafa hag af þessum ráðstöfunum. Ég hefi fullan vilja á því að greiða fyrir eflingu innlendrar framleiðslu, en ég mun sýna það með atkv. mínu um þetta mál, að ég tel þessa aðferð algerlega ranga og óleyfilega. Þess vegna mun ég greiða atkv. á móti því, að frv. fari til 2. umr. En ef svo fer, að það skyldi ná samþykki til 2. umr., þá legg ég til, að því verði vísað til hv.allshn., í von um, að sú n. líti á málið frá hlið beggja aðilja.

Lárus Helgason Þetta frv. mun vera eitt af þeim, sem eiga að miða að því að styrkja landbúnaðinn. En ég verð að segja það, að mér finnst, að hér sé um svo lítið að ræða, að tæplega sé gerlegt að togast mikið á um það. Við vitum, að oft getur verið um það að ræða, að annað árið gangi betur fyrir sjávarútveginum, en hitt árið kannske betur fyrir landbúnaðinum. Ég álít, að það eigi ekki að vera nein togstreita á milli þeirra, sem stunda sjávarútveg, og hinna, sem stunda landbúnað. Því er það, að ég tel, að rétt væri að athuga þetta mál betur, og vil þess vegna óska þess, að það verði tekið af dagskrá.

Það er rétt

. Ef gengið verður inn á þá braut að afnema útflutningsgjald af afurðum atvinnuveganna, þá býst ég við, að því yrði haldið áfram. Og þá held ég, að réttara væri að athuga málið vel, áður en gengið er inn á þá braut, þó sú stefna eigi fullan rétt á sér, en ástæður ríkissjóðs verða að sýna möguleika til þessa.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi aðeins, vegna þess, sem hv.frsm. minni hl. sagði, bæta því við, að sjávarafurðir eru líka í lágu verði, því vitað er, að þær eru ekki í hærra verði en þær voru í fyrir stríð, og að sjávarútvegurinn hefir auk þess orðið að gjalda sem svarar 10 og upp í 20% í toll af þeim innfluttum vörum, sem hann hefir þurft að nota til sinnar framleiðslu, og ríkissjóður hefir þannig tekið miklu stærri skerf af framleiðslu hans heldur en landbúnaðarins. Auk þess ættu menn að minnast þess, að þeir, sem eru fulltrúar þeirra manna, sem lifa sérstaklega á sjávarútvegi, hafa gengið fúslega að því að leggja á sig aukaskatta, sem á sumum árum hafa numið allt að 1 millj. kr., til þess að styrkja landbúnaðinn sérstaklega. Ég er hræddur um, að svona smámunasemi og heimskuleg síngirni, eins og með þessu frv. kemur fram, geti skapað þá andúð, sem verði landbúnaðinum þyngri í skauti en þær fáu krónur, sem hér er um að ræða. Ég vil því eindregið mælast til þess, að þetta frv. verði ekki látið ganga fram, með það sérstaklega fyrir augum, að spilla ekki þeim góða hug, sem allir hafa sýnt landbúnaðinum á undanförnum þingum, líka þeir, sem hafa lagt mikið á sig til þess að styðja hann.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég stend aðallega upp til þess að þakka hv.allshn. fyrir góða afgreiðslu þessa máls. Ég tek undir það, sem hv.frsm. sagði, að það er mikil þörf á þessum lögum. Það er ef til vill of mikið sagt, að það komi á hverjum degi kvörtun frá hreppunum, en það liður tæpast sú vika, að ekki komi kvörtun út af fjárhagsvandræðum. Út af ummælum hv.frsm. um ákvæði 13. gr. vil ég taka það fram, að mér virðist, að um þær eftirgjafir sé svo vandlega búið, að það verði ekki á annan hátt betur gert. Því að það er sett að skilyrði, að þeir 3 embættismenn, sem tilteknir eru. skuli allir vera sammála um eftirgjöfina, og þegar þeir eru það, þá fyrst er ráðh. heimilt að gefa eftir af skuldunum samkv. áliti þeirra. Vona ég því, að þetta sé svo tryggilega útbúið, að ekki verði gengið á rétt nokkurs manns.

Jón Baldvinsson Eins og hv.frsm. landbn. upplýsti, þá munu vera fluttar hér inn árlega kartöflur fyrir um 400 þús. kr., en það mun að magni til vera um 40-50 þús. tunnur. Þessi mikli innflutningur þessarar vörutegundar sýnir berlegast hina gífurlegu þörf landsmanna fyrir þessa fæðutegund. Það myndi því koma illa niður á þeim, ef ætti að svipta þá möguleikunum á því að fá þessa góðu og hollu fæðu. Ég get að því leyti tekið undir með hv. landbn., að það væri æskilegast, að landsmenn gætu framleitt svo mikið af kartöflum, að þeir gætu fullnægt sjálfum sér, en svo er ekki, og er ekki sýnilegt, að verði á næstu árum. Hvað bann þetta snertir, þá er ég viss um, að það yrði til þess að hækka íslenzkar kartöflur stórkostlega í verði. Ég býst nefnilega við, að Búnaðarfélag Íslands vildi sem lengst halda í bannið og gefa ekki undanþáguna fyrr en skortur væri orðinn á kartöflum í landinu. En eins og kunnugt er, þá tekur það töluverðan tíma að útvega vörur til landsins frá útlöndum. Skemmsti tími, sem um getur verið að ræða, er hálfur mán. En það getur líka tekið allt að 11/2 mán. að útvega vörur til ýmsra staða utan Rvíkur. Gæti því svo farið, að tilfinnanlegur skortur yrði á þessari vöru sumstaðar á landinu, enda þótt undanþágan yrði veitt með töluverðum fyrirvara. Ég sé að vísu, að n. ætlast ekki til þess, að þetta innflutningsbann gildi samtímis alstaðar á landinu. Má því vera, að þeir hlutar landsins, sem ekki geta ræktað kartöflur, geti orðið lausir við bannið, en það er ekki öruggt samkv. frv., þar sem fara á eftir till. Búnaðarfélags Íslands um þetta. Verði það ekki, þá tel ég frv. herfilega árás m. a. á þá bændur landsins, sem ekki geta ræktað jarðepli og eru því neyddir til þess að kaupa þau frá útlöndum. Frv. má því alls ekki verða að lögum. Það er kunnugt, að áhugi manna fyrir jarðeplaræktun hefir aukizt allmjög nú á síðustu árum, en hitt er líka kunnugt, að þekkingin á ræktuninni hefir ekki verið eins mikil og skyldi, og að hún hefir þeirra hluta vegna gengið misjafnlega. Það hafa komið fram miklar skemmdir í kartöflunum sumstaðar á landinu, sem hafa gert mikið tjón. Bannið gæti þannig haft þau áhrif, að það ekki einungis hækkaði verðið, heldur líka að hafðar yrðu á boðstólum skemmdar vörur, sem væru jafnskaðlegar og heilsuspillandi eins og góð jarðepli eru heilsubætandi og nauðsynleg fjölda manna. Ég vil því mælast til, að hv. landbn. taki frv. þetta aftur, því að það er alls ekki tímabært nú. Hitt má vel vera, að það verði forsvaranlegt að fara þessa leið, sem það gerir ráð fyrir, eftir nokkur ár, þegar landsmenn hafa fengið þekkingu og aðstöðu til þess að framleiða nægilega mikið fyrir sig sjálfa af þessari vöru. En ennþá vantar mikið til þess, að svo sé. Ég tel ekki, að frv. þetta eigi að verða að lögum að svo vöxnu máli.

Sveinn Ólafsson Það hefir verið minnzt á 30 ára stríð a. m. k. af 2 hv.þdm., 30 ára stríð, sem á að hafa staðið um núgildandi ábúðarlöggjöf. Ég held, að hér hafi verið skotið nokkuð yfir markið. Reyndar man ég ekki, hve snemma var hafið máls á löggjöf þessari, en frá þinginu 1883 eru 1., þó að þau væru ekki staðfest fyrr en árið eftir. Mig minnir satt að segja, að málið hafi legið fyrir 3 eða 4 þingum. Það skiptir í sjálfu sér ekki miklu um þetta, en hitt mun vera fjarstæða ein, að um þessa löggjöf hafi verið háð 30 ára stríð. Að vísu var tíminn tiltölulega langur, af því að þing var þá ekki haldið nema annaðhvert ár. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en því hefir einnig verið haldið hér fram í þessum umr., að 1883 hafi landsdrottnar ráðið einir í þinginu. Þeir hafi sett 1. og þau hafi verið ófrjálsleg frá þeirra hendi. Það er sjálfsagt rétt, að fleiri eða færri af þeim, sem þá áttu sæti á þingi, voru sjálfseignarbændur, og ég geri ráð fyrir því, að það hafi einkum verið sjálfseignarbændur ásamt nokkrum sveitaprestum, sem unnu að afgreiðslu málsins. Mér er það enn minnisstætt, að eftir að l. komu út, var mikið um það talað og orð á því haft, að þeir hefðu verið óvenjulega frjálslyndir gagnvart leiguliðunum, jafnvel framar en efni stæðu til. Þegar ég lít aftur í tímann eins og hann var um 1880, þá verð ég að viðurkenna, að þeir menn, sem að þessari lagasmið unnu, hafi verið sérstaklega frjálslyndir og nærgætnir um þessa hluti. Þessi löggjöf er enn í dag að mörgu leyti fyrirmynd, og það skársta í þessu frv. er allt tekið þaðan. Hafi svo verið, að landeigendurnir hafi átt mestan þátt í lagasmíðinni 1883, þá er hún þeim til sóma. En nú eru það víst leiguliðarnir, sem mestan þátt hafa átt í lagasmíðinni. Eftir því, sem mér hefir verið sagt, munu þeir flestir leiglendingar vera, sem mestan þátt hafa átt í þessari frv.smíði, eða tilvonandi landeigendur, menn, sem hljóta fyrst og fremst að leita að hagkvæmustu leið til þess að geta náð jörðunum á sitt vald. Þess vegna er ekkert óeðlilegt, þó að þeir við samningu frv. og till. minni hl. n., sem hér liggja fyrir, hafi leitað lags um að komast að hagfelldum landkaupum. Og þegar litið er á 12. og 18. gr. frv., verður ekki annað sagt en að þeim hafi tekizt furðu vel að tryggja tilvonandi hagsmuni sína. Reyndar hefir orðun á fyrstu setningunni, í 18. gr. ekki tekizt fimlega, en markinu virðast þeir að öðru leyti hafa náð mjög vel. Út af orðum hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann var að minna mig á það, að þær kvaðir, sem lagðar voru á landsdrottna að því er húsabætur snertir, tækju aðeins til þeirra jarða, sem þeir leigðu, en notuðu ekki sjálfir, þá var sú bending meira en óþörf. Hann þurfti sízt að minna mig á þetta. Hv. þm. leggur alla áherzluna á það, að einstakir menn geti ekki átt jarðir og leigt þær öðrum. M. ö. o. verður eftir hans kenningu að finna ráð eins og í 18. gr. frv. - tiltölulega sniðug ráð - til þess að losa landeigendur við slíkar eignir fyrir lítið, eða helzt ekki neitt. Hv. þm. þurfti svo sem ekki að taka það fram, eins og hann gerði, að frv. tæki ekki til ábúðarjarða sjálfseignarbænda að því er húsabætur snerti. Það er líklega nógur kommúnistakeimur að því samt. Af því að stefna mín í þessu máli er yfirlýst og fyrir löngu ákveðin, þá þarf ég ekki að vera að elta ólar um þær einstöku brtt., sem fyrir liggja, og get ég að mestu leyti látið niður falla andsvör við aths., sem fram hafa komið. Hæstv. ráðh. hefir svarað þeim flestum svo að ég get vei við unað. - Það er aðeins síðasta brtt. minni hl., sem ég vil snöggvast drepa á. Hún er um það, að l. gangi að fullu í gildi eftir 2 ár, en ekki eins og í frv. stendur, eftir 5 ár. Ég þykist sjá, að byltingin, sem verður við það, að l. koma til framkvæmda, geti orðið ærið skæð og hastarleg, ef hún á að dynja yfir eftir tveggja ára tíma, sérstaklega þó, ef kreppuástandið, sem nú er, verður ekki um garð gengið. Það hlýtur að gilda um þetta umrót eins og um svo margt annað, að „frestur er á illu beztur“, og sjálfsagt er að reyna að komast út yfir það ástand, sem nú er í landinu, áður en ofsóknin hefst á hendur landeigendum, því að hraklegar mundu afleiðingarnar verða, ef þetta ætti að skella yfir fyrirvaralaust, eins og ástæðurnar fjárhagslega eru nú. Þessi till. minni hl. er þess vegna ein af þeim fráleitustu, sem fram hafa komið, og eru aðrar till. hans þó sízt góðgjarnlegar. Ég vil ekki tefja tímann með því að gera þær frekar að umtalsefni, af því að þeirra hefir þegar verið maklega minnzt. Læt ég svo þetta lynda að sinni og hygg, að málið í heild sinni græði lítið á löngum umr.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Eins og kunnugt er, hafa verið búin til eyðublöð, sem þeir menn verða að útfylla, sem vilja öðlast ríkisborgararétt. Þar eiga að koma fram upplýsingar, er sýna allt það, sem krafizt er sem skilyrði fyrir því, að útlendir menn geti öðlazt íslenzkan ríkisborgararétt. Geri ég ráð fyrir því, að n. hafi gætt þess, að þau skilyrði hafi verið uppfyllt eða séu fyrir hendi. Eitt, sem ónákvæmt er í þeim l., er um þetta fjalla, er það, hve mörg ár útlendingar þurfi að dvelja hér í landi áður en þeir geti öðlazt þennan rétt. Þetta mun vera nokkuð mismunandi hjá hinum ýmsu þjóðum. En það er rétt hjá hv.frsm., að hér hefir 5 ára dvöl verið látin nægja. Tel ég það hæfilegt og naumast réttlátt að heimta lengri dvöl. Þeir menn, sem búnir eru að dvelja hér 5 ár, eru oftast giftir íslenzkum konum, rita og tala íslenzku og munu naumast hverfa héðan aftur. Hvers vegna á þá að vera að neita þeim um þennan rétt? Með ríkisborgararéttinum öðlast þeir kosningarrétt hér og framfærslurétt. Ég tel ekki rétt að kippa að sér hendinni um veitingu þessa réttar nú né sanngjarnt að heimta lengri tíma. Ég veit heldur ekki, hvað vakir fyrir hv. 2. þm. Rang. með því að vilja lengja dvalartímann, né heldur hve langan hann vill hafa hann.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Meiri hl. fjhn. leggur það til, að þetta litla frv. verði samþ. óbreytt. Mál þetta er að vísu ekki stórt fjárhagsmál, hvorki fyrir framleiðendur né heldur fyrir ríkissjóð; það játa ég. En meiri hl. n. leit svo á, að hér væri um sanngirnismál að ræða og þess vegna væri rétt að samþ. það. Það þarf nú ekki að fara orðum um það, hve stórfellt verðfall hefir orðið á landbúnaðarafurðum hin síðustu ár og í hve miklu hraki landbúnaðarafurðir eru. Þegar svo er ástatt, virðist það varla ómarksins vert að leggja útflutningsgjald ofan á hið lága verð þeirra. Þó er önnur ástæða, sem er ríkari, fyrir því að samþ. beri þetta frv., því vegna þeirra skilyrða, sem fyrir hendi eru, kemur fram greinilegt misrétti milli þeirra manna innbyrðis, er landbúnað stunda. Þótt verðið á innlenda markaðnum fari að nokkru leyti eftir því verði, er fæst á útlendum markaði, þá er þó innlendi markaðurinn að jafnaði betri, og þeir framleiðendur því betur settir, er njóta hans. Þeir framleiðendur landbúnaðarafurða, sem selja á betri markaðnum, þeim innlenda, eru lausir við þetta gjald, en þeir, sem verri hafa aðstöðuna og verða að flytja sínar afurðir á útlendan markað, verða að gjalda það af vöru sinni. Þetta útflutningsgjald leggst því fyrst og fremst á þá, sem versta hafa aðstöðuna allra framleiðenda í landinu. Þetta gjald er að vísu lítið; ég játa það. Og frv. skiptir því ekki mjög miklu máli. En fyrst það er fram komið og eins og ástæðurnar eru nú, þá er þó sjálfsagt að samþ. það.

Frsm. (Páll Hermannsson) Í frv. þessu felast þær breyt. og sá viðauki við l. um refaveiðar og refarækt frá 1930, að tekið er tillit til þess, að nú eru ræktaðar hér á landi fleiri tegundir loðdýra en refir. Þær varúðarráðstafanir, sem gerðar eru í lögunum frá 1930 að því er snertir refi, eru hér færðar yfir til þeirra loðdýra, sem ræktuð eru hér og ræktuð kunna að verða, að því leyti sem þau gætu orðið hættuleg villidýr í landinu. Um aðrar breyt. á 1. frá 1930 er ekki að ræða í frv. Það hefir gengið gegnum hv.Nd. og ekki tekið neinum breyt. frá því, sem það var lagt fyrir þingið. Landbn. þessarar d. leggur því til, að það verði samþ.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég ætla mér ekki að þreyta kapp um þetta mál. Samt verð ég að segja það, að mér finnst hv. 1. landsk. taka helzt til fullan munninn með því að segja, að það væri óverjandi af Alþingi að samþ. frv. eins og þetta. Ég sé ekki, að með því sé annað gert en að stuðla að því að efla innlenda framleiðslu, og ef það er óverjandi á þessum tímum, þá verð ég að játa, að ég er ekki vel með á nótunum. Ef hér er um að ræða eitthvert ofbeldi gagnvart kaupstöðunum. eins og hv.þm. hélt fram, þá sé ég ekki betur en það væri hægurinn hjá að fá það leiðrétt með brtt. Það er nú fyrst og fremst, að ekki er búizt við, að bannið gildi á öðrum tímum en þegar nægar birgðir eru í landinu sjálfu. Auk þess þarf bannið ekki að gilda um allt land samtímis, og þá aðeins á þeim stöðum, þar sem nægar birgðir væru af innlendum kartöflum. Og meðan svo er, dettur engum í hug, að okrað verði á vörunni, heldur að verðið verði svipað og á útlendum kartöflum, enda mætti, ef menn væru hræddir við óeðlilega hátt verð, setja ákvæði í frv. til þess að fyrirbyggja það, enda er alls ekki gert ráð fyrir innflutningsbanni nema þegar nóg er til af þessari vöru, og því getur alls ekki orðið um skort að ræða. En vitanlega mundu þessi lög hvetja bændur og aðra framleiðendur til þess að framleiða meira af kartöflum heldur en hingað til hefir verið gert. Það kemur vitanlega fyrir, að skemmdir koma fram í kartöflum, en ég hygg, að þau ráð séu nú fundin við kartöflusýkinni, sem duga til þess að fyrirbyggja hana. Það er að vísu rétt, að veðrátta er sumstaðar svo ótrygg, að uppskeran getur orðið misbrestasöm, en það á ekki við nema um fá héruð á landinu, því á flestum stöðum er uppskeran trygg. Þess vegna get ég ekki fallizt á rök hv. andmælenda frv., en um annað er ekki að gera en að láta arka að auðnu um þetta mál. Ef menn álíta, að þjóðarhagnum sé betur borgið með því að fella frv., þá gera þeir það. Ég tel, að það væri illa farið. Ég tel nauðsynlegt að hvetja menn til að framleiða sem mest af þeim vörum, sem þjóðin þarfnast og hægt er að framleiða í landinu sjálfu, því að nú á tímum ætti þjóðin að búa sem mest að sínu. Ég get ekki fallizt á, að frv. verði vísað til allshn. Ég sé ekki betur en að málið sé svo greinilegt landbúnaðarmál, að það sé tæplega í samræmi við þingsköp að vísa því til annarar n. en landbn.

Frsm. meiri hl. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég þarf ekki að svara nema litlu f. h. meiri hl. landbn., því að þessi gagnrýni, sem fram hefir komið út af brtt. þeim, sem fram hafa komið, hefir hæstv.atvmrh. svarað, enda honum skyldast. Ég hefi áður lýst afstöðu okkar meiri hl. gagnvart þeim till., og sú gagnrýni, sem hér hefir komið fram gagnvart þeim, hefir engin áhrif haft á afstöðu okkar. Út af ummælum þeim, sem féllu hjá hv.frsm. minni hl. viðvíkjandi einni brtt. hans, sem er orðabreyt. við 9. gr., c.-lið 5. málsgr., vil ég segja örfá orð. Hv. frsm. sagði, að það hefði komið fram í n., að nm. hefðu ekki skilið til fullnustu, hvað meint væri með málsgr. þessari eins og hún er orðuð í frv. Hvað mig snertir, þá tók ég það þegar fram, að enda þótt betur kynni að fara á því að skipta orðum eins og gert er í brtt., þá teldi ég þó ákvæði gr. ekki það torskilið, að af þeirri ástæðu væri nauðsynlegt að bera fram sérstaka brtt. Hér væri ekki um annað að ræða en undanskilja leiguliðaafnotum þau vatnsréttindi, sem hann þyrfti ekki að nota sjálfur. Hv. frsm. minni hl. kvað fast að orði í garð meiri hl. n. út af þeim ummælum mínum, að brtt. hans og hv. minni hl. væru til spillis frv. Honum þótti ég taka djúpt í árinni um þetta. Til þess að sýna honum fram á, að brtt. hans voru í raun og veru þannig, benti ég honum á hin nýju ákvæði í 11. og 12. gr. frv., er lúta að húsabótaskyldum landsdrottins og miða í þá átt að setja hömlur á það, að leiguliði geti heimtað allt mögulegt af landsdrottni í þessu efni, en þessum ákvæðum vill hv. minni hl. breyta til hins verra. Það er vitanlegt, að víða í sveitum landsins hefir verið gengið lengra en góðu hófi hefir gegnt í því að byggja þannig upp á jörðum, að þær hafa verið yfirbyggðar, svo reynzt hefir erfitt að láta þær standa undir þeim kostnaði, sem af byggingunni hefir leitt. Allar jarðir, sem byggt hefir verið á í seinni tíð, eru yfirbyggðar, þannig að það hefir reynzt erfitt að játa jarðirnar eða afrakstur þeirra standa undir kostnaði af þeim. Það hefir nú þegar komið í ljós, að stjórn búnaðarbankans er farin að kippa að sér hendinni með lánveitingar úr honum til slíkra bygginga. Þetta byggist á því, að það hefir komið í ljós í mörgum tilfellum, að þegar byggingarnar, sem lánað var til, voru komnar upp á jörðunum, þá hefir eigendum verið gersamlega um megn að standa straum af þeim. Í þessum hömlum, sem hér eru lagðar á, getur falizt sú almenna nauðsyn, sem á því er yfirleitt, að eigi sé lagt meira fé í byggingar á jörðum í sveitum en svo, að hægt sé að standa straum af þeim með eðlilegum búrekstri. Mér virðist þess vegna, þegar litið er á þetta frá almennu sjónarmiði, að þá sé það í samræmi við það, sem lánsstofnanir landsins hafa tekið upp í sínum lánveitingum til húsbygginga í sveitum. Auk þess var það svo, og það hefir öllum frá öndverðu verið ljóst, að sú skylda, sem lögð er á herðar landsdrottins um að byggja upp íbúðarhús og peningshús, er vitanlega svo stór kvöð, að ef hægt er að heimta fjárframlög til að byggja þetta allt í einu, þá yrði afleiðingin sú, að viðkomandi jarðeigandi hefði alls ekki getað risið undir slíkum kostnaði, ef engar hömlur væru á það lagðar framar því, sem gengið var frá á þinginu í fyrra, hve háar kröfur hægt væri að gera í þessu efni. Mér virðist, að það hlutfall, sem hér er sett milli húsbygginga annarsvegar og verðgildi jarðarinnar hinsvegar, sé mjög skynsamleg leið, og ef eftir þessu væri farið, þá væri nokkurnveginn útilokað, að jarðirnar væru yfirbyggðar. En það leiðir af sjálfu sér, að of dýr hús leiða til tjóns fyrir sveitirnar og búskapinn í heild. - Þá var það og það, sem hv.frsm. minni hl. og hv. 1. þm. Árn. fundu til foráttu ákvæði 12. gr., að leiguliði leggur fram nokkra vinnu þegar um er að ræða byggingu á jörð og gripahúsum, sem felst í því að draga að efni, t. d. torf og grjót, þegar byggt er á þann hátt. Þegar verið er að ræða um þetta, verður að taka tillit til þess, að eftir þessu frv. verður yfirleitt ekki hægt að byggja neinn nýjan byggingarsamning á öðru en því, að jörðin sé byggð æfilangt.  Mér virtist hv.frsm. minni hl. leggja sérstaklega þungan dóm á mín ummæli um, að ég álíti brtt. hans til hins lakara, sérstaklega í sambandi við þessi atriði frv. En ég skal svo ekki ræða þetta frekar um brtt., því að hæstv.atvmrh. hefir tekið þær til athugunar og svarar því, sem honum finnst ástæða til. - Hv. 1. þm. Árn. þakkaði stj. vel og innvirðulega fyrir hennar gerðir í þessu máli. Þó verð ég að taka undir það með hæstv.atvmrh., að þetta þakklæti fór nokkuð út um þúfur, þegar hann vildi láta fella úr frv. meginið af því, sem hæstv.atvmrh. hafði sett inn í það, og þá sérstaklega það, sem lýtur að húsabótastyrknum. Því að það átti allt að takast út úr frv. eftir till., sem fyrir liggur frá minni hl. landbn. Ég skal ekki fara lengra út í þetta, en það minnti mig á nýliðinn atburð, eða frá deginum í gær, þegar ég var hér með rökstudda dagskrá um eitt mál, sem fyrir lá, og menn hældu sérstaklega mikið, og þeir, sem hældu dagskránni mest, lögðu lið til að fella hana og koma fyrir kattarnef þessum góða ásetningi. Annars ætla ég ekki að fara lengra út í þetta, en þakklæti hv. 1. þm. Árn. var maklegt að því leyti, að þær landsstj., sem setið hafa hér síðan hann bar frv. fyrst fram - 1929 -, hafa ekki sýnt neinn vilja í því og ekki lagt til þess neitt lið að koma málinu fram eða lagfæra þær stórfelldu misfellur, sem á því voru frá hans hendi, eins og öll meðferð þessa máls sýnir bezt, því að ég held helzt, að þar standi ekki eftir ein einasta grein, sem ekki hefir verið tekin til athugunar og breytt af þinginu, og margar breyt. hafa verið gerðar við sumar þeirra. Það er þess vegna varlega farandi í það fyrir hv.þm., að vera að fella harða dóma yfir Alþ. um að það hafi gefið þessu máli lítinn gaum, því að það hefir tekið þetta mál sérstaklega til athugunar, og þeir, sem hafa haft það til meðferðar, hafa orðið að leggja í það mikið verk, til þess að geta gert það frambærilegt og viðunandi. Það hafa yfirleitt verið rólegar umr. um þetta mál, eins og vera ber. Þetta er mikilvægt. Og þótt menn greini hér nokkuð á, þá hafa auðvitað allir mikið til síns máls og deila hver frá sínu sjónarmiði, en þó þykkjulaust, nema hvað mér fannst bregða út af því hjá hv.1. þm. Árn., forseta þessarar d., þar sem hann var að hafa í hótunum við Alþ., ef það afgr. nú ekki þetta frv. eins og hann vildi vera láta, ekki beint við þetta þing, heldur þau, sem koma saman eftirleiðis og hann kynni að eiga sæti á, að þau skyldu finna til hans í þessu máli og hann mundi halda stíft fram kröfunum um það. Auðvitað þurfti hv.þm. ekki að viðhafa þessi orð, því að það liggja engir fjötrar á honum til hindrunar því, að hann haldi sínu fram. En þetta virðist nokkuð skera sig úr þeim umr., sem farið hafa hér fram um þetta mikilsvarðandi mál. - Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta, en vil endurtaka það, sem ég hefi áður sagt, að mér virðist hæstv.atvmrh. hafa í sínum till. komið fram með góðan samningsgrundvöll fyrir hinar töluvert miklu andstæður og skiptu skoðanir í þessu máli, sem alltaf hafa komið hér fram, og seinast í dag. Ættu menn því að geta mætzt á miðri leið og það orðið til þess að málið fengi afgreiðslu frá þessu þingi.

Frsm. minni. hl. (Steingrímur Steinþórsson) Ég skal reyna að vera stuttorður, en það hefir nú allmjög verið andmælt ýmsu af því, sem ég hélt fram í framsöguræðu minni í dag. Að vísu getur það, sem ég þarf að svara þeim andmælum, orðið styttra vegna þess, að hv. 1. þm. Árn. hefir komið inn á ýms þau atriði, sem andmælt var í minn garð, og hefir hann því sparað mér ýms mótmæli, sem ég hefði annars þurft að bera fram. - Ýmsar mótbárur gegn brtt. minni hl. landbn. mun ég ekki ræða hér, og á ég þá einkum við andmæli gegn þeim brtt., sem minna máli skipta, en mun aðallega snúa mér að þeim breytingartill., sem aðalágreiningi virðast valda. En ég skal þá fyrst geta þess, út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði, að það var ekki allskostar rétt haft eftir mér, þegar hæstv. ráðh. hélt því fram, að ég hefði talað um í minni ræðu, að samkv. frv. ætti að gera leiguliða að réttlausum kóngsþrælum. Ég talaði einungis um eitt atriði í frv., þar sem kvaðir væru lagðar á leiguliða, sem bentu mikið til þeirra kvaða, sem áður fyrr voru lagðar á leiguliða, og konungsvaldið einkum beitti sér fyrir að auka og margfalda. Þetta voru mín orð, og mun ég standa við það, að ákvæði 13. gr., að þær kvaðir, sem þar eru lagðar á leiguliða um framlög til húsagerðar án þess að þeir fái nokkra verulega hlutdeild í eigninni, virðast mjög líkar mörgum hinum gömlu kvöðum, sem þá voru á leiguliðana lagðar. Hæstv. atvmrh. andmælti flestum eða öllum brtt., sem við í minni hl. landbn. höfðum gert við frv. Mun ég ekki neitt verulega koma inn á þær allar, en láta þær, sem eru minni háttar og ekki skiptir miklu máli um, hvort eru samþ. eða ekki, óumtalaðar. Svo er það um fyrstu brtt., við 3. gr., hvernig orðalag hennar eigi að vera. Mun ég ekki gera það að deiluefni út af fyrir sig, en eðlilegast er að orða hana eins og við leggjum til, því að það, sem átt er við, er að skylda landsdrottin til að byggja öðrum þær jarðir, sem honum er ekki heimilt að nytja sjálfum samkv. 2. gr.Hv. 1. þm. S.-M. hneykslaðist mjög á þessari brtt., en hv.þm. hefir ekki aðgætt það, að hneykslunarhellan er í 2. gr. Ákvæði 3. gr. um þetta atriði eru einungis afleiðingar af ákvæðum 2. gr. Þá er það brtt. við 9. gr., um það, hvort landsdrottni eigi í öllum tilfellum að vera skylt að byggja alla jörðina í einu, hve stór sem hún er, eða þótt hún fleyti meiru en 36 kúgildum, sem er sett þarna sem hámark þess, sem skylt er að byggja sama manni. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væri afarerfitt fyrir landsdrottin, ef hann ætti að skipta stórum jörðum í tvennt og byggja báða hlutana til lífstíðar, og taka þá um leið á sig aðrar þær kvaðir, sem því fylgir. Þetta getur að vísu verið rétt, en honum er í sjálfsvald sett, hvort hann byggir jörðina þannig í tvennu lagi eða alla í einu. En mér finnst óeðlilegt, ef við göngum inn á þá stefnu, að jarðir skuli byggðar til lífstíðar, að við séum að gera undantekningar með jarðarhluta eins og hér er gert með þessu ákvæði. Mér finnst ekki hægt að færa nein veruleg rök fyrir því, að slíkt sé rétt. Það er ekki hægt að færa nein rök fram fyrir því, að það sé erfiðara fyrir landsdrottin að byggja upp í tvennu lagi á sömu jörðinni, ef hún er stór, en tveim kotum, og ég sé því ekki, að hægt sé að taka tillit til þess út af fyrir sig. En ég get mjög vel fallizt á þá hugsun, sem kemur fram hjá hæstv.atvmrh. í sambandi við þetta, að ekki sé ástæða til þess, að stórar jarðir séu endilega í einni ábúð. Mér finnst miklu eðlilegra að skipta þeim, og þetta ákvæði í 9. gr. væri eins og bending um, að slíkt ætti að gera, án þess að þar sé um nokkra skyldu að ræða. - Aðalumr. hafa orðið um 11. og 12. gr., og þær brtt., sem við höfum gert við þær, hefi ég fátt um að segja. Hæstv. ráðh. var að leitast við að sýna fram á, að ekki væri mótsögn í 1. og 2. mgr. 11. gr., þar sem í 1. mgr. segir, að landsdrottni sé skylt að láta fylgja hús í góðu lagi, en í 2. mgr. á hann að leggja til nothæf jarðarhús. Á þetta verður ekki öðruvísi litið en sem mótsögn. Ég vildi aðeins benda á, að það er svo margt annað í 2. mgr. en í 1. mgr. Hann á að leggja til nægileg eða nauðsynleg peningshús samkv. 1. mgr., en samkv. 2. mgr. er þetta takmarkað við vissa fjárhæð, sem í flestum tilfellum verður algerlega ónóg til þess að koma upp sæmilegum byggingum. Ég held, að fáir finni samræmið í þessu. Það er að mínum dómi nauðsynlegt að breyta þessu einhvernveginn, ef það verður ofan á í þinginu að miða skyldu landsdrottins til húsagerðar að einhverju leyti við landverð. Það, að 3. mgr. 11. gr. er felld niður samkv. brtt. okkar, er bein afleiðing af niðurfellingu 2. mgr., og ég hefi ekkert út á það að setja, að hún standi, ef 2. mgr. verður ekki felld burt. Annaðhvort verða báðar mgr. að falla burt eða báðar að standa. Hv. þm. Borgf, talaði einnig talsvert um húsaskyldu landsdrottins, og í því sambandi lagði þm. út af því, að jarðir hefðu víða verið yfirbyggðar nú, einkum hin síðustu árin, og benti hv.þm. Borgf. á það, að byggingar- og landnámssjóður hefði mjög takmarkað útlán sín í þessu skyni og lánaði nú ekki meira en 6 þús. kr. til sama býlis. Get ég viðurkennt það, að of margir bændur hafa reist sér hurðarás um öxl með því að byggja of dýrar byggingar á býlum sínum. En það, sem byggingar- og landnámssjóður hefir takmarkað útlánin nú upp á síðkastið, stafar ekki einungis af því. Þessi útlánalækkun stafar af tvennu: Fyrst og fremst af því, að of dýrt var sumstaðar byggt í fyrstu, svo og hinu, að verðfall hefir orðið á byggingarefni, vinnu og öðru, er til heyrir, og því ekki ástæða til að lána jafnmikið og áður. Það er rétt, að ekki á að leggja meira í byggingar á jörðum en hægt er að rísa undir. Það er hinn erfiði hnútur að leysa, að koma upp góðum byggingum, bæði fyrir fólk og fénað, sem þó eru ekki jörðunum ofviða. Þetta er erfitt hér á landi vegna loftslags og atvinnuhátta. Við þurfum mikinn húsakost vegna atvinnuvegar vors, og loftslagið gerir það að verkum, að byggingar verða að vera vandaðar, en þær endast illa vegna votviðra; þess vegna verða viðunandi byggingar alltaf dýrar hér við það, sem gerist annarsstaðar. Það dettur engum í hug, að hægt sé að koma upp slíkum byggingum á leigujörð, ef almennt er miðað við 2/3 hluta landverðs. Hæstv. atvmrh. féllst líka á, að á öllum þeim jörðum, þar sem landverð væri lágt, myndi þessi takmörkun vera of þröng. Ég hygg, að það hafi komið í ljós, að þessu verði að breyta á einn eða annan hátt. Hversu sparlega og hagkvæmlega sem byggt er, verður aldrei komið upp byggingum á jörðum fyrir 2/3 hl. landverðs. Um 12. gr. talaði hæstv. ráðh. allmikið og virtist ég hafa verið óþarflega hvassyrtur út af kvöðum, sem þar væru lagðar á leiguliða, þar sem ætlazt er til, að þeir vinni nokkuð að byggingu húsanna. Sagðist hæstv.atvmrh. hafa komizt að því við endurskoðun reikninga yfir byggingar á prestssetrum, að dýrt hefði verið reiknað það, sem landsetinn lagði til. Ég get vel búizt við þessu, því að það er nú svo, að þegar menn vinna fyrir aðra, og einkum fyrir hið opinbera, þá vilja menn fá það fyrir vinnu sína, sem hægt er. Hæstv. atvmrh. sagði líka, að leiguliðar þyrftu ekki að finna til þess, þótt þeir lánuðu hesta til aðdráttar, en ég er hræddur um, að hestarnir geri ekki allt, sem ætlazt er til af landseta í 1. mgr. 13. gr. Þeir rista ekki torf eða taka upp grjót og annað þess háttar. Þetta er þó ekki það, sem ég legg aðaláherzluna á. Ég get fallizt á, að einhver kvöð sé lögð á leiguliða um framlag til bygginga. En þegar ekki er ætlazt til, að leiguliði eigi nokkurn hluta í byggingunni að sex árum liðnum, og hann þar með orðinn réttlaus, þá er ég hræddur um, að hv. 1. þm. S.-M., myndi hafa farið að tala um brot á 63. gr.stjskr., hefði landsdrottinn átt í hlut, en það virðist vera svo með marga hv.þm., að þeim virðist eðlilegt, að leiguliðar sitji þar við annað og óæðra borð en landsdrottnar. En það er þessi aldagamli vani, sem gerir það að verkum, að sumum finnst sjálfsagt að leggja þessar sérstöku kvaðir á leiguliða, en sem að mínum dómi eru algerlega ófærar. Það er einkum niðurlag 13. gr., sem mér er ómögulegt að sætta mig við. Það verður að meta það, hve stór hlutur leiguliða er í þeim umbótum, sem hann gerir, og vitanlega á hann að hafa óskoraðan rétt til þess hluta af kostnaðarverði bygginga, sem hann hefir lagt fram í fyrstu, svo lengi sem honum eru ekki greiddar þær að fullu, og það er algerlega óhugsandi, að Alþingi gangi svo frá þessum lögum, að þessi réttur leiguliða sé ekki tryggður. En hæstv. ráðh. og hv.þm. Borgf. gengu algerlega framhjá síðustu málsgr.gr., enda er algerlega ómögulegt að færa rök fyrir því, að hún sé réttlát. Það var einkanlega í sambandi við þessa málsgr., sem ég minntist á kvaðirnar á konungsþrælunum áður fyrr, sem eru einna óvinsælastar af erlendum álögum á þjóðina í sögu okkar. Út af brtt. við 14. gr. vil ég aðeins taka það fram, í sambandi við þá skýringu, sem hæstv. ráðh. gaf um það, að til mála gæti komið að nota endurbyggingasjóð að einhverju leyti til viðhalds á jarðarhúsum, að ég get miklu fremur fallizt á það, að leiguliðabót hækki eitthvað, eftir að ég hefi heyrt þessa skýringu hæstv. ráðh. Því þá er hér að nokkru leyti um nýtt viðhorf að ræða, en hér þarf að koma viðbót inn í gr., því þar er sagt, að sjóði hverrar jarðar skuli aðeins varið til þess að endurreisa hús og híbýli jarðarinnar. Ég vildi þá, að þar á eftir kæmi, að leyfilegt væri að nota endurbyggingarsjóð að einhverju leyti til viðhalds. Þá horfir þessi gr. öðruvísi við frá mínu sjónarmiði. Hæstv. ráðh. hefir óskað eftir því, að minni hl. n. tæki aftur brtt. við 14. gr: til 3. umr., og tel ég það sjálfsagt, ef von er um aðra skipun á því máli. Þá var það viðvíkjandi 40. gr., að hæstv. ráðh. hélt því fram, sem ég skal játa, að jarðabót, sem ekki kostar mjög mikið fé, geti bætt jörðina tiltölulega allmikið meira en hún raunverulega kostaði. Það er hugsanlegur möguleiki, að svona tilfelli geti átt sér stað, og get ég fallizt á, að verðmæti jarðabótarinnar, það sem fram yfir verður kostnaðarverð, eigi að skipta á milli leiguliða og landsdrottins, þegar svo stendur á. En ég hugsa, að slík tilfelli verði svo fá, að þau verði undantekning, en ekki aðalregla. Hinu hefir ekki verið mótmælt, sem ég sagði, að órétt væri, að leiguliði nyti umbótanna undir venjulegum kringumstæðum, og að afarerfitt gæti verið að meta oft og tíðum, hvað jarðabót hefði kostað. Slík verk eru oft ígripavinna, sem bændur vinna í frístundum sínum, og því erfitt að meta. Mér virðist því, að þetta ákvæði í niðurlagi 40. gr. sé algerlega óþarft og ekki rétt, nema þá ef tilgreind væru í lögunum sérstök tilfelli, og sé ég þó ekki, að það væri svo auðvelt. Þá er það 42. gr.Hæstv. ráðh. fellst á það að ákvæðin í greininni um álag á jarðabætur væru ekki heppileg, og að ekki gæti komið til mála, að leiguliði greiddi álag á sléttur í túnum.

Ekki nema um sérstakan trassaskap væri að ræða

. Ég kem að því síðar. En ég get ekki fallizt á, að hægt sé að skylda leiguliða til þess að greiða nokkurt álag á jarðabætur, hvorki á túnasléttur né engjabætur, svo sem flóðgarða eða skurði, því ef um vanrækslu er að ræða í þessum efnum, þá tryggja ákvæði 27. gr. það, eins og hæstv. ráðh. einnig viðurkenndi, að leiguliði greiði fullar bætur fyrir, þar sem landsdrottinn getur hvenær sem er látið meta skemmdir af þesskonar vanrækslu og krafið leiguliða um fullar bætur fyrir. Öll slík vanræksla heyrir undir ákvæði 27. gr., en ekki undir ákvæðin um álag. Enda þýða þau ákvæði ekki annað en það, að leiguliði, er hann fer af jörð, á að skila henni í ekki rýrara standi en hann tók við jörðinni.

Það þýðir, að hann á að skila jörðinni í góðu lagi

. Nei, það þýðir, að leiguliði á að skila því mannvirki, sem um er að ræða, sem nýtt væri, því að viðhaldsskyldan hvílir á leiguliða þess utan samkv. ákvæðum 27. gr. Þá var það viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um brtt. okkar við niðurlagsákvæði 54. gr., að í staðinn fyrir 5 ár komi 2 ár. Hæstv. ráðh. benti einkum á það, að verða mundi mjög erfitt að gera svo stórfelld kaup á byggingarefni sem þyrftu, ef skyldur landsdrottins um hús á leigujörðum gengju í gildi svo fljótt, og þess vegna mundi það verða ofætlun fyrir landsdrottna að fullnægja þessu ákvæði, ef það gengi í gildi strax eftir 2 ár. Ég skal játa, að húsabótaskyldan getur í einstökum tilfellum orðið landsdrottni nokkuð örðug, en það er ekki ástæða til að fresta gildistöku þessara ákvæða fyrir það meir en 2 ár, en yfirleitt hygg ég, að þetta ákvæði verði ekkert ægilegt, hvorki fyrir einstaklinga né hið opinbera, sem á flestar sínar jarðir í lífsábúð, og því eru það mjög fáar þeirra, sem losna árlega, svo að varla þarf að búast við stórfelldum árlegum útgjöldum af þessari ástæðu. Hitt er rétt, að landsdrottnar mundu nota þessi 5 ár til þess að átta sig á því, hvað þeir eigi að gera, hvort þeir eigi að eiga leigujarðir sínar áfram eða selja þær jarðir, sem þeir leigja, eftir því, hvort þeir treysta sér til að uppfylla þær kvaðir, sem lögin leggja þeim á herðar eða ekki. Þessi ástæða hefir við nokkuð að styðjast, en þó hygg ég, að 2 ár séu nægilegur frestur í þessu efni. Á hitt ber ekki síður að líta, að leiguliðar eru, eins og ástandið er nú, afskaplega réttlausir í þessum efnum og þrá því fátt meira en einhverja réttarbót viðvíkjandi húsabótum á ábýlisjörðum sínum. Það væri því höggið stórt skarð í þeirra rétt með svo löngum fresti sem frv. gerir ráð fyrir, enda gæti vel farið svo, að eftir þessi 5 ár væri komin hér önnur kreppa, sem gerði það að verkum, að þá yrði ekki léttbærara fyrir landsdrottnana að ganga undir þessa kvöð. Með 5 ára fresti er því rennt alveg blint í sjóinn um ástandið, þegar þessi ákvæði koma til greina, og tel ég beint hættulegt að hafa hann svo langan og tel því miklu hyggilegra að samþ.brtt.n. um þetta atriði. Þá hefi ég svarað, að ég hygg, flestum þeim atriðum, sem þörf er á að svara, í ræðu hæstv.atvmrh., og í raun og veru líka að mestu leyti ræðu hv.þm. Borgf., því þeir voru mjög svo sammála. Hv. þm. Borgf. dvaldi í ræðu sinni mest við 11. og 12. gr. frv. Hann tók það fram, að sér þætti hlutfallið hóflegt milli húsaverðs og landverðs samkv. 11. gr. eins og hún er nú. Ef hv.þm. á við það, að byggingar á leigujörðum þurfi ekki að vera meiri en sem svarar 2/3 eða helmingi af verði þeirra jarða, sem hafa lönd metin frá 1 til 3 þús. kr. samkv. fasteignamati, þá er ekki hægt að segja, að hv.þm. Borgf. sé kröfuharður fyrir hönd leiguliða um byggingar á leigujörðum, því það er vitanlega alveg ómögulegt að byggja viðunandi hús fyrir það fé. Ég finn ekki ástæðu til að fara sérstaklega mikið út í ræðu hv. 1. þm. S.-M. Hann er allstórhöggur á allt þetta mál í heild sinni, þó hann veittist sérstaklega að brtt. minni hl. n. En þessi hv.þm. hefir áður borið fram þessar skoðanir sínar hér á þingi, og ég finn ekki ástæðu til að fara langt út í að ræða þær nú. Mér virðist hann telja, að með lögunum og brtt. sé gengið svo langt í því að taka umráðarétt af jarðeigendum yfir jörðum sínum, að vart muni líft hér á landi fyrir bændur, ef að lögum verði. Nú veit hv.þm., að þrátt fyrir þessi lög hefir þó hver jarðeigandi óskoraðan rétt yfir ábýlisjörð sinni. Hér er aðeins farið fram á að takmarka umráðarétt jarðeigenda yfir þeim jörðum, sem þeir leigja öðrum. Þetta ætti hann að athuga og taka meira tillit til en hann gerir. Af því að hann gerði það ekki, var margt í ræðu hans tóm vindhögg, byggð á skökkum forsendum. Ég skal játa það, þó það e. t. v. kunni að hneyksla hv.þm., að ég tel óheppilegt, að einstakir menn eigi jarðir í leiguábúð, sem þeir hafa óskoruð umráð yfir, af því að ég hefi séð slíkar jarðir alloft lenda í niðurníðslu, og ég skal játa það, að ég ætlast til, að húsabótaskyldan verði til þess að knýja slíka landsdrottna til að láta jarðirnar af hendi. Ég tel það ekki heppilegt, að einstakir menn hafi yfirráð á jörðum, er þeir leigja öðrum, af því ég álít það hvorki gróðaveg fyrir þá sjálfa né leiguliða, heldur sé þeim jarðeigendum betra að losna við þær jarðir á einn eða annan hátt. - Hv. 1. þm. S.-M. talaði um, að í 12. gr. væri það heimtað, að landsdrottnar gæfu stórar upphæðir með leigujörðum sínum. Ég veit ekki vel, hvað hann hefir meint með þessu, en ef hann á hér við húsabótaskylduna, sem ég býst við, að hann meini, þá er þess að gæta, að landsdrottinn hefir heimild til að hækka afgjald jarðarinnar sem svarar útlánsvöxtum Búnaðarbanka Íslands af því, er hann hefir lagt fram, og í því tilfelli, að lán til bygginganna séu veitt úr byggingar- og landnámssjóði, þá virðist hér ekki vera um sérstaka byrði að ræða fyrir landsdrottin, heldur miklu fremur, að hann græði á þeim viðskiptum. Annars tel ég, að þessi ummæli hv.þm. hafi fremur verið töluð í hita en að þau væru framborin eftir nákvæma íhugun á málinu, og verða þau því ekki tekin alvarlega. Þá hygg ég, að ég hafi athugað og svarað þeim andmælum gegn frv. og brtt., sem þarf í þetta sinn, og sé því ekki ástæðu til að lengja umr. meira af þeim tilefnum, er gefin hafa verið.

Sveinn Ólafsson Við 1. umr. lýsti ég nokkuð skoðun minni á þessu máli, og skal ég játa, að ekki hefir hirt yfir þeirri skoðun í huga mínum síðan, allra sízt eftir að fram komu till.hv. minni hl. landbn. Mér finnst þar votta fyrir einkennilegri kommúnistískri stefnu, og ég hefi því minni trú á, að málið verði leitt til heillavænlegra lykta, þar sem slík stefna hefir komið upp. Að því er snertir einstakar brtt.hv.n.hl. get ég látið mér lynda svör hæstv.atvmrh.; ég er honum að mestu sammála um svörin við till. minni hl. n., en ég er honum algerlega ósammála um það, að frv. eigi að ganga fram, jafnvel í þeim búningi, sem það nú hefir. Ég held því fram, og það er hreint trúaratriði fyrir mér, að það mundi leiða til hins mesta ófarnaðar og óhappa fyrir þjóðfélagið, ef tekinn yrði, eins og frv. ætlast til, ráðstöfunar- og umráðaréttur eignanna af landeigendum og fenginn í hendur óviðkomandi mönnum, hvort þeir heita úttektarmenn, trúnaðarmenn búnaðarfélagsins eða jafnvel Búnaðarfél. Ísl. sjálft; en það virðist að vera alfa og ómega í öllu þessu frv., að svipta landeigendur fjárráðum. Sé ég ekki, hvað getur verið á móti því, að sama gangi þá t. d. yfir húseigendur hér í Rvík, og taki þá eitthvert bæjarráð eða „sovét“ að sér ráðstöfun húseigna hér, til þess m. a. að ákveða húsaleiguna, að sínu leyti eins og frv. ætlar búnaðarfélaginu að vera allsherjarsovét allra landeigna og hafa ráðstöfunarrétt á þeim. Er og mála sannast, að ólíku er saman að jafn, leigu algengustu af jörðum og húsaleigunni hér í Rvík. Ég býst líka við, að ekki þætti síður vel til fallið að taka ráðstöfunarréttinn af eigendum hinna stærri atvinnufyrirtækja, t. d. togaraeigendum, þegar sameignarstefnan hefði sigrað alla jarðeigendur, enda hafa jafnaðarmenn þráfaldlega krafizt þess, að rekstur togaranna væri háður einhverjum öðrum en þeim, sem togarana eiga, þ. e. einhverju „sovétinu“. Fyndist mér, að þeir hv.þm., sem fastast mæla með frv. þessu, ættu fyrir samræmis sakir að koma með brtt. í þessa átt. Eins og ég benti á við 1. umr., er með frv. þessu ráðizt á 63. gr.stjskr., og sýnist mér sem réttast sé að láta skerðingu eignarréttar ganga jafnt yfir alla, ef á annað borð á að fara að draga úr gildi þeirra ákvæða stjskr. Ber og líka svo vel í veiði, að einmitt nú er hér á ferðinni í þinginu stjórnarskrárbreyt., og færi bezt á því, að þeir hv.þm., sem fastast sækja þetta mál, kæmu fram með breyt. við 63. gr.stjskr. í líkingu við þá, sem hv. 2. þm. Reykv. flutti hér fyrir nokkrum árum. Út af því, að hv.frsm. minni hl. og hæstv. forseti létu hilla undir einhver ókjör, sem leiguliðar ættu við að búa, skal ég geta þess, að ég hefi athugað nákvæmlega, hver afgjöld leiguliðar greiða á þeim jörðum, þar sem ég þekki í nágrenni mínu, og eins á þeim umboðsjörðum, sem ég hefi haft umsjón með nú í 25 ár. Af umboðsjörðunum eru afgjöldin eftir gildandi verðlagsskrá 1,5 til 2,7% af matsverði jarðanna, og svipuð eru afgjöldin eftir eignarjarðir einstakra manna, þó e. t. v. eitthvað hærri, en það hæsta, sem ég þekki, er 2,9% af matsverðinu. Þessi eru nú ókjörin, sem leiguliðarnir verða að búa við og hv. 1. þm. Skagf. hefir verið að fárast yfir; ætti þetta að vera nægilegt svar við skýrslu hans og því, sem aðrir hv.þm. hafa sagt í þessu efni. Skal ég að vísu ekki fullyrða, að svo geti ekki verið einhversstaðar, að leiguliðar eigi við verri kjör að búa. Ég þekki einstök dæmi þess, að þegar kosta- og hlunnindajarðir eru boðnar til leigu, þá myndist um þær kappboð, sem leiða til þess, að leigumáli verður óeðlilega hár. Hinsvegar hefir undanfarið gengið svo illa að byggja jarðir, að margar hafa jafnvel lagzt í eyði af þeim sökum, á sama tíma sem fólkið hefir flúið sveitirnar. Gæti ég talið í nágrenni mínu margar jarðir og grasbýli, sem svo hefir farið um, en læt það þó hjá líða, af því að tilheyrendur þekkja þar ekki til staðhátta og myndu því ekkert gagn af því hafa. Segir það sig sjálft, að þegar svo er ástatt, sem ég hefi lýst, þá er barlómskliðurinn út af kjörum leiguliðanna skvaldur eitt, tilefnislítið eða tilefnislaust. Ég minntist áðan á þá kommúnistísku bliku, sem hér hefir dregið upp, og vil ég í framhaldi af því drepa lítillega á brtt.hv. minni hl. landbn. við 3. gr. frv. Hún hljóðar svo: „Hver maður, sem á jörð, er hann hefir ekki heimild til að nytja sjálfur“ o. s. frv., í stað þess að frv. segir: „... á jörð, er hann nytjar ekki sjálfur“. Þetta er ósvikinn kommúnismi hjá hv. minni hl., að eigandi skuli ekki hafa heimild til að nota þann hlut, sem er hans viðurkennd eign. Þetta sker úr, því að kommúnistar viðurkenna ekki eignarrétt einstaklinga, en ætla ríkinu og ráðstjórn þess að drottna yfir öllum verðmætum. Auðvitað er hugsunin í þeim tilvitnuðu orðum frv. eins og það er á þskj. 410, að ef svo stendur á, að maður á jörð, sem hann getur ekki nytjað sjálfur, þá skuli með fara sem 3. gr. segir. Margt getur borið til, að eigandi geti ekki nytjað jörð þá, er hann á. Hitt ættum vér ekki að þurfa að deila um, hvort hann hafi heimild til að nota eign sína. Það er beint öfugmæli að kveða svo að orði, að eigandi hafi ekki heimild til þess að nota frjálsa eign sína, svo sem að eigandi reiðhests hefði ekki heimild til að koma hestinum á bak. Það mun nú að mestu þrotinn tíminn. Ætla ég því ekki að eyða öllu fleiri orðum í bili að frv. þessu, en vel má vera, að ég óski eftir aths. seinna meir. Það vil ég þó taka fram áður lýkur, að frv. eins og það liggur fyrir mun ég ekki greiða atkv., og því síður, ef eitthvað af brtt. minni hl. verður samþ. Margir kunna að hugsa: Hví hefir þú ekki sjálfur komið með brtt. um þetta? Ég skal hreinskilnislega játa, að ég hefi ekki getað trúað því, að þetta frv. yrði samþ., né heldur hefir mér gefizt tími eða tækifæri til nauðsynlegrar athugunar. Ég álít sem sé, að umsteypa þurfi frv. öllu frá rótum, og til þess hefir ekkert tóm gefizt að þessu. Ég mun þess vegna verða á móti frv. gegnum þykkt og þunnt, ef ekki tekur það stórbreyt. Það er óframbærilegt og stórhættulegt, ef að 1. verður. Og það munu þeir fá að reyna, sem væntanlega lifa lengur en ég, að verði þetta að lögum, þá líður ekki á löngu áður en róttæk óánægja kemur upp út af þessari löggjöf og kröfur um enn víðtækari skerðingu eignarréttar. Ég ætla engu að spá frekar um það, til hvers þetta getur leitt, en get þess einungis að leikslokum, að ef ég hefði verið á ungum aldri og slík lög verið sett sem þessi, þá hefði ég heldur yfirgefið ættlandið - fremur kosið að fara landflótta af Íslandi - en að beygja mig undir slík lög. Ég hafði hugsað mér, áður en ég lyki máli mínu, að minnast á fáar gr. frv. sérstaklega.  Ég hefi haldið því fram, að frv. þetta væri bæði að efni og orðbúningi ærið viðsjált, og því til sönnunar verð ég að benda á nokkrar setningar. Í 1. gr. er t. d. skilgreining á hugtakinu jörð, sem er svo fráleit, að hún fer í bág við málvenju. Þar er ekki tekið fram, að það, sem kallast jörð (bújörð), þurfi að hafa ákveðin takmörk eins og málvenjan gerir, heldur er sú skilgreining höfð, að jörð sé hvert það býli, sem sérstaklega sé metið til verðs samkv. fasteignamati og framfleyti minnst 9 kúgildum, eða að landverð þess sé að fasteignamati minnst 1000 kr. En slík býli heita oftast samkv. málvenju hjáleigur, kot eða grasbýli. Má þó að vísu segja, að þetta skipti ekki miklu máli. Að því er 2. gr. snertir, þá hefir nokkuð verið rætt um hana áður af hæstv.atvmrh. Ég vil þó benda á það, að þar sem í henni er talað um, hvað jarðnæði megi vera stórt, sem 1 maður hefir til umráða, þá er við það miðað, að hægt sé að framfleyta þar 36 kúgildum, eða því minna, sem þar kann að vera útræði. Þarna virðist mér sniðinn allþröngur stakkur, og mega allir sjá, að ekki á að leyfa stóran búrekstur, þótt 36 kúgildi leyfist, ef sjávargagn vantar. Það svarar til þess, að bóndinn megi hafa 5 kýr, 160 ær, 48 gemlinga og 3 hross, en slíkt er ekkert stórbú; þó er þetta hámark þess, sem einn maður má hafa á tveimur eða fleirum sameinuðum smábýlum. Fleyti þau meiru, þá má svipta hann landi. Mér þykir undarlegt, að þessi stakkur skuli sniðinn svona þröngur. Það á þá beinlínis ekki að líðast hér eftir nokkurt myndarlegt bú í sveit, jafnvel ekki óðalsbónda á eigin jörð. Þá má landeigandi ennfremur, samkv. þessari grein, ekki skipta jörð milli barna sinna, nema með ráði úttektarmanna. Þannig er hver silkihúfan upp af annari í þessu fáranlega frv. 3. gr. frv. ætla ég ekki að gera að umtalsefni, og þó er sízt betur gengið frá henni en hinum, en á 7. gr. vildi ég minnast lítilsháttar. Það er einkennilegt, að þrátt fyrir mjög alvarlega viðleitni höfunda frv. þessa til að hlynna að landsetunum á kostnað landeiganda, þá hefir þeim alveg brugðizt bogalistin í 7. gr. Þar stendur í 2. mgr.: „Nú meta úttektarmenn jörð til eftirgjalds, og skal þá miða landskuld við leigumála hennar að fornu“. Mér finnst fremur óeðlilegt að miða hér við það, sem var til forna. Hversu langt hér á að fara aftur í tímann, verður eigi séð eða sagt. En eigi t. d. að fara 50-60 ár aftur í tímann, þá yrði það sízt til hagsbóta fyrir leiguliðana, því að þá var það algengt að greiða í landskuld af leigujörðum fiskavætt eða veturgamla kind fyrir jarðarhundrað hvert, en væg bygging þótti það, ef kind var fyrir annaðhvert hundrað, en spesía eða 4 kr. fyrir hitt. Ef taka ætti upp þá reglu að miða afgjaldið við þennan forna leigumála, þá yrði það a. m. k. tvígilt við það, sem nú er algengast. Hér hafa því hinir vísu menn skotið yfir markið. Þeim hefir brugðizt bogalistin og boginn hefir snúizt við í höndum þeirra. Að fara að tína upp hverja grein á þennan hátt og sýna fram á hverja einustu fjarstæðu, get ég ekki átt við, og sízt þegar ég hefi lýst yfir því, að ég muni greiða atkv. á móti frv. í heild. En þar sem búast má við, að þessi löggjöf verði afgr. frá þinginu, þó seinna verði, þá tel ég mér skylt að benda á misfellur þess og það, sem betur má fara. Að því er snertir 12. gr., þar sem þessi almenna umbótakvöð er lögð á landeigendur, þá þykir mér rétt að minna á það, að fjölmargar hinna minni jarða í sveitum eru metnar frá 1200 til 2000 kr. Þegar sú fortakslausa skylda eftir 12. gr. er lögð á landeigandann að reisa jarðarhús á hverjum tíma eftir breyttum ástæðum, eða jafnvel eftir duttlungum leiguliða og úttektarmanna, þá getur í mörgum tilfellum svo farið, að landeigandi geti alls ekki uppfyllt kvöð þessa og neyðist til að farga jörðinni. Ef ég t. d. tek jörð, sem metin er að fasteignamati á 1800 kr., en þar sem leiguliði telur sig þurfa aukin útihús, þá má ætla, að jarðarverðið allt hrökkvi ekki til húsabótanna. Og eins og verðlag er nú, þarf ekki að vera um mikil hús að ræða til þess að verð þeirra komist í 2-3 þús. kr. Það myndi því oftast ekki hægt fyrir landeiganda að fá helming þess láns út á jörðina, sem þyrfti til húsabótanna. Í slíkum tilfellum yrði ekki um annað fyrir landeiganda að velja en að beygja sig undir ákvæði 18. gr., að gera jörðina fala fyrir það, sem úttektarmenn meta hana, og gefa að auki langan frest á jarðarverðinu, til þess að forðast enn harðari kosti, svo sem það, að jörðin yrði seld á nauðungaruppboði. Út frá þessu fæ ég ekki annað séð en að það opinbera verði að sleppa eignarumráðum sínum á öllum þeim jörðum, sem í þess eign eru. Það mundi tæpast talinn mikill búhnykkur af ríkisstjórn að gefa stórar upphæðir með jarðeignum þeim, sem þó eru leigðar fyrir sáralítið gjald. Þessi 18. gr. virðist mér bera einna ljósastan vott um það, hversu fljótfærnislega hefir verið að frv. þessu unnið og óvægilega að landeiganda búið. Þar stendur t. d.: „Nú sér landsdrottinn sér ekki fært að fullnægja þeim skyldum, sem á hann eru lagðar með lögum þessum, og er honum það vítalaust, ef hann býður við votta leiguliða jörðina“ o. s. frv. M. ö. o.: honum skal það vitalaust að sjá sér ekki fært að fullnægja kröfunum. Hér er alleinkennilega að orði kveðið. Meiningin á eflaust að vera sú, að þegar hann geti ekki fullnægt þessari erfiðu lagaskyldu, þá eigi hann að láta jörðina fala eftir mati úttektarmanna og gefa gjaldfrest á 3/4 hlutum jarðarverðsins. Þetta má þó telja kostakjör samanborið við ýmislegt annað í frv. þessu. En að búa þannig að jarðeigendum, að þeir sjái sér ekki annað fært en að sleppa eignum sínum, hversu lágt sem þær eru metnar, það er meira gerræði og ónærgætni en ætla verður, að nokkur löggjafarsamkoma geti fellt sig við að sýna í verki. Ég gæti nú alveg á sama hátt, eða a. m. k. líkan, minnzt á allar greinar frv., sem eftir eru, en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Mér virðist ekki eyðandi „púðri“ á frv. þetta frekar en orðið er. Læt ég því máli mínu lokið að sinni, en vel má vera, að síðar gefist kostur á að ræða mál þetta betur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég get tekið undir það, að lítið eftirlit hefir verið haft með innflutningi útlendinga að undanförnu. En nýlega hafa verið gerðar ráðstafanir til að skerpa þetta eftirlit, og mun það því verða strangara eftirleiðis. Ef þingið vill miða veitingu ríkisborgararéttar við það eitt, hversu umsækjendur tala vel og rita íslenzku, þá eru 8 ár enginn algildur mælikvarði um það. Sumir útlendingar ná þessu aldrei svo vel sé, en aðrir á miklu skemmri tíma. Ég skal t. d. upplýsa það, að nr. 2 í frv., Bjarni Ágústsson, sem fluttur er hingað frá Noregi og hefir dvalið hér 3 ár, talar svo vel íslenzku, að varla er hægt að heyra annað en að þar sé um innfæddan mann að ræða. Hann fullnægir því áreiðanlega því skilyrði, að tala íslenzka tungu, þótt ekki sé hann búinn að dvelja hér lengur en þetta. Hv. þm. taldi, að vottorðin væru óábyggileg. Það er þó ekki hægt eftir öðru að fara fyrir þingið. Og það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að skilríkir menn gefi röng vottorð um þetta efni. Annars er það enginn mælikvarði á það, hversu góður þegn maðurinn er, hversu vel honum gengur að læra málið. Það veitist mörgum útlendingum erfitt að læra okkar mál, svo þeir geti talað það lýtalaust, einkanlega þó Dönum.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég vil taka það fram, að enginn þessara umsækjenda, sem n. leggur til, að veittur verði ríkisborgararéttur, hefir dvalið hér skemur en 5 ár. Ég hefi athugað það, með því að fara í gegnum allar skýrslur, er umsóknunum fylgdu, með þetta fyrir augum. Það er að vísu ein undantekning, sem er Brynjólfur Björnsson, sonur Andrésar heit. Björnssonar. Ég hefi nú ekki athugað, af hverju hann hefir tapað sínum réttindum hér, þar sem hann er fæddur af íslenzku foreldri. Er undarlegt, að hann skuli vera að sækja um þetta nú, nema því aðeins, að hann ætli sér að setjast hér að.

Jón Baldvinsson Hv. Ed. afgreiddi frv. þetta eins og það var upphaflega borið fram, og voru þá í því ákvæði til þess að tryggja vinnutíma sendisveina, eins og nauðsyn bar til. Þar var svo ákveðið, að útsendingu vara skyldi lokið einni klst. fyrir lokunartíma, en hv.Nd. hefir breytt þessu ákvæði þannig, að útsendingunni skuli lokið á lokunartíma. Enda þótt þetta sé skemmd á frv., þá sé ég ekki, að það þýði neitt úr þessu að fara að hrekja það á milli deilda, og legg því til, að það verði samþ.

Halldór Steinsson Eins og kunnugt er, þá hefir þetta stóra frv. mætt nokkrum ágreiningi á síðustu þingum. Þegar frv. lá núna fyrir þessari hv. d., voru gerðar á því breyt. til bóta, eins og t. d. að láta það ná til allra húsdýra o. fl., er betur mátti fara, en hv.Nd. færði það aftur til hins fyrra horfs, í trássi við þessa hv. deild. Þar sem nú mál þetta veldur svona miklum ágreiningi innan þingsins, þá vil ég leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til stj., í trausti þess, að hún taki málið til athugunar í samráði við dýralækna landsins og leggi fyrir næsta þing frv. um þetta efni. Ég vil því leyfa mér að bera fram svo hljóðandi rökst. dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstj. í samráði við dýralækna landsins undirbúi og leggi fyrir næsta þing frv. til laga um geldingu húsdýra, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Sveinbjörn Högnason Ég er sammála hæstv. ráðh. um það, að 8 ár er enginn algildur mælikvarði um þann tíma, sem útlendingar þurfa til að læra okkar mál. En það er þó meiri trygging fyrir því, að þeir læri það á 8 árum en t. d. 5 árum, þótt undantekningar séu um, að menn læri það á skemmri tíma. Og mér finnst ekkert óréttmætt, þótt dvalartíminn sé ákveðinn 8-10 ár. Þótt kallað sé, að vottorð skilríkra manna fylgi, þá eru þess þó mörg dæmi, hversu réttur sá hluti vottorðsins er, sem vottar það, að umsækjandi tali og riti íslenzka tungu. Það er að vísu rétt, að tungumálakunnátta er ekki algildur mælikvarði um það, hversu góður þegn maðurinn er. En það gæti reynzt hættulegt máli voru, ef útlendingum er hleypt takmarkalaust inn í landið og síðan veittur ríkisborgararéttur, áður en hægt er að segja, að þeir geti bjargað sér í málinu. Með því er líka tekið frá þeim það aðhald, sem þeir annars hafa um að læra málið vel. Um þetta eru miklu strangari reglur erlendis, og er ástæðulaust fyrir okkur að vera vægari í þessu efni en tíðkast annarsstaðar.

Sveinbjörn Högnason Ég tók það fram áðan, að hæfilegur dvalartími væri sá, sem útlendingar þurfa til að læra málið. Og til þess væri ekki ætlandi minna en 8 ár, sem lágmark þó. - Hvað þeim vottorðum viðvíkur, sem heimtuð eru og gefin eru af ýmsum mönnum, þá vita víst allir, hve ábyggileg þau eru. Ég hygg, að allir hv.þdm. kannist við það, hversu góða íslenzku ýmsir þeir tala og rita, sem fengið hafa þó slík vottorð og vegna þeirra íslenzkan ríkisborgararétt. Flestir þessara manna munu að vísu skilja málið að einhverju leyti, en fæstir tala það eða skrifa svo nokkurt lag sé á. Það er því nauðsyn að skerpa eftirlitið, fyrst og fremst með innflutningi erlendra manna og þá einnig um, að þeir fullnægi þeim skilyrðum, sem sett eru fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Á þessu hefir áreiðanlega orðið misbrestur hingað til. Hvað því viðvíkur, sem hv.frsm. sagði, að þessir menn allir hefðu dvalið hér meira en 5 ár, þá mun það vera svo, að 4 af þessum 13 mönnum hafa dvalið hér lengur en 6 ár. En hinir allir eru innfluttir á árunum 1927-1929, að því er ég bezt veit. Það er nauðsynlegt að skerpa eftirlitið með innflutningi útlendinga, og eins að lengja skilyrðin um dvalartíma, því það er ekki á nokkurn hátt rétt og alveg ástæðulaust að veita útlendingum íslenzk borgararéttindi í hópatali.

Frsm. (Jón Jónsson) Eins og sjá má á grg. frv. þessa er það flutt samkv. ósk hæstv.atvmrh. og jafnframt fyrir eindregnar óskir vissra manna úr bændanefndinni. Frv. er samið af bændanefndinn í heild, og sent af henni til stj. Tilgangur frv. er að hvetja þjóðina til þess að búa að sínu og stuðla að aukinni jarðeplaræktun. Nú munu vera flutt inn til landsins jarðepli fyrir um 400 þús. kr., og væri sannarlega gott, ef hægt væri að spara þann útgjaldalið. Hér er ekki geng- ið lengra en að heimila ráðh. að banna innflutning á kartöflum á þeim tímum árs, þegar nægilegt er til af þeim í landinu sjálfu, og það á að gerast í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Ég vona, að ekki verði jafnmiklar deilur um mál þetta nú hér í deildinni og urðu um það í hv.Nd. í fyrra, enda hefir það ákvæði verið fellt niður úr því, sem einna mestum ágreiningi olli. Vænti ég svo, að málið fái að ganga til 2. umr.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég þarf ekki margt að mæla, því að ræðu hv.l.þm. Árn. hefi ég í raun og veru svarað að mestu leyti í svarræðu minni til hv.frsm. minni hl. Mér kom það undarlega fyrir, að hv.þm. varði miklum tíma og málskrúði til þess að þakka það verk, sem ég hefði unnið að þessu frv. En mér þótti þakkirnar fara minnkandi þegar fram í sótti ræðu hv.þm. og hann fór að tala um, hve leiguliðarnir fengju litlar réttarbætur með frv. Þótti hv.þm. ýmis ákvæði frv. ekki viðhlítandi. Þannig vildi hv.þm. draga það út úr ákvæðum 11. og 12. gr., að það yrði ekki nema lítill partur af húsunum, sem fengist byggður með þessu móti, og enda svo lélegar byggingar, að ekki yrði búandi í þeim, en hinsvegar gerði hv.þm. ráð fyrir því, að smáatriði eins og tóttarif o. s. frv. gætu hlaupið á þriðja þús. kr., og verð ég að segja það, að ég býst við, að það verði myndarlegar byggingar, miðað við það, sem við höfum að venjast hér á landi, ef þessi smávægilegasti kostnaðarliður við húsabygginguna verður svo mikill. Dýr mundi Hafliði allur. Dýr mundu þá húsin sjálf. - Hv. þm. vildi halda því fram, að í 2. málsgrein 11. greinar væri átt við hið reikningslega kostnaðarverð húsanna, en í mgr. stendur greinilega, að fara skuli eftir fasteignamati, og ég hygg, að hv.þm. þurfi ekki lengi að leita í fasteignamatinu til þess að komast að raun um, að hús, sem raunverulega kostaði t. d. 12000 kr. fyrir nokkrum árum, er þar metið á 4000 kr. Er þannig á engan hátt hægt að bera saman hús í sveit eftir fasteignamati og hús í sveit eftir kostnaðarverði, enda hygg ég, að öllum sé þetta ljóst, ef þeir aðeins vilja láta sér vera það ljóst. - Að því er innlenda efnið snertir skal ég ekki hefja deilur um það, en vil þó segja það, að ég ætla, að verð húsanna „sökkvi“ í verði fyllilega um þá upphæð. Ég hygg, að reynslan hafi orðið sú um flest hin dýrari hús á sveitajörðum, að orðið hefir að afskrifa 1/3 upp í ½ eða meira af verði húsanna nýrra, til þess að búandi sé á jörðunum. Og ef leiguliði leggur fram þann hl., sem hann á hægast með að leggja með, lækkar upphæðin, sem hann verður að greiða afgjald af, svo að fremur verður búandi á jörðinni en ella. Hv. þm. talaði um, að ekki ætti að gera minni kröfur til landsdrottna, sem leigðu jarðir sínar, en landsdrottna, sem sjálfir byggju á eignarjörðum sínum. Las ég hér áðan upp skýrslu úr einni sýslu, þar sem reyndust að vera 76 landsdrottnar, er bjuggu á eigin jörð, en gerðu þó ekki meiri kröfur til húsa en svaraði 570 kr. að fasteignamati á hverju býli, og í sömu sýslu voru 61 leiguliði, sem búa við hús, sem að vísu eru undir 1000 kr. að fasteignamati, en hjá flestum yfir 600 kr., og virðast leiguliðarnir sannarlega ekki verr settir eftir þessu að dæma. Ég verð því að segja það, að ekki er mikið fengið með þessari kröfu. Það er hinsvegar vitanlegt, að sumir efnamenn hafa ofhýst jarðir sínar, svo að óbúandi er á þeim jafnvel fyrir þá sjálfa, og ég veit ekki, hvort það er heppilegt, að löggjöfin fari að stuðla að því, að jarðirnar verði óbyggilegar af þessum ástæðum. Verður að sjálfsögðu að líta til þess, hvað bændur megna í þessum efnum. Þegar jafnvel efnaðir sjálfseignarbændur hafa reist sér hurðarás um öxl með byggingum, er ekki síður ástæða til að óttast, að leigujarðirnir komist í hann krappan, ef keppt verður að hæsta marki í þessum efnum, án þess að taka nokkurt tillit til, hverju atvinnureksturinn getur staðið undir. Til viðbótar við þakkirnar til mín lét hv. 1. þm. Árn. þess getið m. a., að við, sem fjallað hefðum um frv., lifðum aftur í fornöld. Tek ég þetta ekki nærri mér. Eins og ég áður sagði, er ég vanur að vera ánægður í sáttanefnd, ef báðir aðilar eru óánægðir. Ég hefi það sem öruggt merki þess, að mér hafi tekizt að finna sanngjarna leið út úr deilunum. Og svo mun og hér. Ég hefi leitazt við að fara sanngjarnan meðalveg, en látið mig litlu skipta hrópyrði öfgamannanna til beggja hliða. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði út af 42. og 44. gr., skal ég ekki endurtaka það, sem ég áður sagði, en mér finnst, að hver maður ætti að geta verið ánægður, sem fær kostnaðarverð fyrir það, sem hann gerir. Fæ ég ekki séð, að verið sé að draga leiguliðana niður, ef þeim er séð fyrir kostnaðarverði fyrir verk þeirra. Ef mönnum er það til hugarhægðar, get ég þó til samkomulags gengið inn á að setja slíkt ákvæði í 44. gr., enda þótt ég telji litla hættu á því, að nýgerðar jarðabætar verði metnar yfir kostnaðarverði. Ég get ekki gengið inn á það hjá hv. 1. þm. Árn., að ef þetta frv. verður að 1. nú, myndi ekki verða nein leið til að endurbæta galla á því, sem kæmu í ljós við reynsluna. Ég hefi að vísu ekki átt sæti hér á þingi, en mig undrar, að svo gamall þm. sem hæstv. forseti þessarar d. skuli ekki bera meira traust til Alþingis Íslendinga en svo, að hann telur það muni vera ófáanlegt til að lagfæra síðar augljósa galla, sem kynnu að reynast á þessum l., fremur en öðrum l., sem alltaf er verið að breyta, og stundum árlega.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Allshn. hefir athugað frv. eins og það kom frá Ed. og breytt því nokkuð. Vantaði að geta um starf og heimilisfang þessara manna, sem hér um ræðir, en það er vanalega látið fylgja og þykir skýrara og gleggra. N. hefir fellt niður einn þeirra manna, sem Ed. hefir samþ. Hann er ekki búinn að vera hér á landi nema síðan 1930, og fannst n. ekki ástæða til að veita honum ríkisborgararétt fyrr en hann hefði dvalið hér a. m. k. 5 ár, enda hefir það ekki verið venjan. Núna í dag barst n. ný umsókn fyrir þann mann, sem getur um á þskj. 708. Knud Olav Jakobsen hefir verið hér á landi í 12 ár samfleytt, svo að ekki er ástæða til annars en að taka umsóknina til greina. Hv. 2. þm. Rang. vildi ekki samþ. suma þá, sem n. lagði til, að veittur yrði ríkisborgararéttur, og gerir hann að sjálfsögðu grein fyrir því.

Frsm. (Bergur Jónsson) Allshn. hefir orðið sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. eins og hv.Ed. hefir gengið frá því. Það er kunnugt, enda þótt eigi liggi fyrir um það skýrslur, að mjög mörg hreppsfélög hér á landi eru í fjárþröng, sum svo, að þau mundu verða gjaldþrota, ef að þeim væri gengið. Í slíkum tilfellum eiga gjaldþrotalögin mjög illa við, og er í raun og veru óhugsandi að nota þau gegn fjárþrota hreppsfélagi. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa ákvæði um það í lögum, þegar slíkt ber að höndum, hverja meðferð skuli hafa. Ég býst við, að ákvæði frv. um aðstoðarmann við samninga við skuldheimtumenn kæmi hreppsfélögunum að nokkru liði. Hinsvegar er rétt að geta þess, að í þessu frv., eins og reyndar víðar í nýrri löggjöf, er fulllangt gengið, í því að fá úrskurðarvaldið í hendur framkvæmdavaldinu eins og 13. gr. ber með sér, þar sem ráðh. er gert að úrskurða um, hvort skuldir skuli eftir gefnar að nokkru eða öllu leyti, eða þeim frestað, og í þriðja lagi, hvort vextir skuli falla niður. En hér er þó talsvert vel um hnútana búið, þar sem heimtað er, að skrifstofustjórinn í atvmrn., sýslumaður viðkomandi hreppsfélags og hagstofustjórinn séu allir sammála um, hve mikið skuli eftir gefið. En eins og sakir standa, þá virðist ekki verða hjá því komizt að ganga frá þessu máli, vegna fjárhagsvandræða ýmsra sveitarfélaga.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Úr því að óskir hafa komið fram um að taka þetta mál af dagskrá, til þess að athuga það betur, vil ég ekki fyrir mitt leyti standa að móti því, að svo verði gert. Annars get ég ekki séð, að þetta mál sé svo margbrotið, að það þurfi að bíða með afgreiðslu þess, til þess að athuga það betur. Ég álít, að menn geti nokkurnveginn ráðið það við sig nú þegar, hvort þeir vilja ljá því lið eða ekki. Hv. frsm. minni hl. var að tala um, að þetta væri ekki stórt fjárhagsmál, sízt fyrir bændur, sagði hann, en ef ætti að taka það upp sem sanngirnismál, þá gæti það orðið stórt fjárhagsmál fyrir ríkissjóð, því að sjávarútvegsmenn mundu koma á eftir og krefjast samskonar réttarbóta fyrir sig. Mér hefir nú virzt það algerlega viðurkennt af öllum, að landbúnaðurinn standi lakast að vígi allra atvinnuvega í landinu. Og þess vegna sýnist það ekkert óeðlilegt, þótt hann yrði þá þess aðnjótandi að losna við þetta gjald, jafnvel þótt því yrði ekki létt af öðrum atvinnuvegum. Út af því, sem ég sagði um mismun á aðstöðu þeirra bænda, sem selja afurðir sínar innanlands, og hinna, sem selja þær til útlanda, vildi hv.frsm. minni hl. halda því fram, að sama gilti um sjávarútveginn; fiskur væri seldur miklu hærra verði innanlands heldur en fengist fyrir hann á útlendum markaði. Þetta er að vísu rétt, það sem það nær. En það hefir bara svo sáralítið að segja hvað sjávarútveginn snertir, því það er svo örlítið brot af afurðum hans, sem selt er á innlendum markaði. Hv. frsm. minni hl. sagði, að þetta væri bónorðsför hjá bændum. Ég get alls ekki viðurkennt, að þetta sé nein bónorðsför.

Bónorðsför til bænda þá

. Má þá aldrei bera fram mál, sem einn þm. álítur nauðsynlegt og réttmætt, þó að hann hafi ekki verið beðinn um það?

Það verður þá a. m. k. að vera skynsamlegt

. Já, og að þessu frv. liggja fullgild rök, sem ég nefndi áðan, að þessi atvinnuvegur sýnist ekki beint til þess fallinn sem stendur, að tekið sé af því litla verði, sem fæst fyrir framleiðslu hans, enda þótt litlar upphæðir séu. Þá var hv.þm.N.-Ísf. að tala um smámunasemi í sambandi við þetta frv. En ég vil minna á, að skammt er síðan hér var á ferð í þinginu mál, sem ekki var stærra hagsmunamál sjávarútvegsins heldur en þetta er fyrir landbúnaðinn, og var þó lagt hið mesta kapp á það. Ég játa, að þetta er ekki stórmál og hefir ekki mikla fjárhagslega þýðingu, og ef það, eins og hv.þm.N.-Ísf. talaði um, getur vakið andúð gegn heilli stétt í landinu, þá eru menn orðnir undarlega viðkvæmir. Ég get ekki gert neitt úr slíku. Ég fer svo ekki frekar út í þetta mál, þar sem ég fyrir mitt leyti geng inn á, að það verði tekið af dagskrá að þessu sinni.

Frsm. meiri hl. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Frv. um breyt. á núgildandi ábúðarlögum hefir legið fyrir hverju þingi síðan 1929, þegar frá er tekið sumarþingið 1931. Þegar mál þetta kom fyrst inn í þingið, varð það fyrir geysilegri gagnrýni hér í hv.Nd. Sú gagnrýni byggðist mikið á því, að með frv., eins og það var þá, þótti gengið harla langt í áttina til þess að skerða eignarrétt þeirra manna, sem leyft höfðu öðrum ábúð á jörðum sínum. Á ýmsan hátt var freklegar en áður hefir tíðkazt í löggjöfinni tekinn af þeim umráðarétturinn yfir þessum eignum sínum og fenginn í hendur öðrum óviðkomandi mönnum. Þetta, ásamt nokkrum öðrum smærri atriðum, olli því, að frv. fékk nokkuð kaldar viðtökur og harða dóma. Af því leiddi aftur, hvað langan tíma það hefir tekið Alþingi að gera þær breyt. á frv., sem nauðsynlegar þóttu til þess það gæti orðið að lögum. Frv. var upphaflega samið af mþn., en hefir þó eigi verið borið fram sem stjfrv. fyrr en nú á þessu þingi; áður hefir það því komið inn í þingið eftir öðrum leiðum, og eru það tveir af hinum upphaflegu höfundum frv., sem aðallega hafa komið því á framfæri á undanförnum þingum. Í meðferð þingsins hefir frv. tekið geysimiklum breyt. Hefir það aðallega orðið hlutskipti landbn. Nd. að vinna að málinu og bera. fram brtt. Á vetrarþinginu 1931 lagði hún mjög mikla vinnu í frv. og bar fram undir þinglokin mjög gagngerðar og víðtækar breyt. á því. Að þeim unnu mest þeir hv.þm. Mýr. og þáv. 2. þm. Skagf., Jón Sigurðsson. Á síðasta þingi lagði landbn. einnig mikla vinnu í að breyta frv. og bæta það. Og allar þær brtt., sem n. gat komið sér saman um, voru samþ. hér í d. En í n. var ekki fullkomið samkomulag um, hvað víðtækar breyt. þyrfti að gera á frv. Var sérstaklega ágreiningur um hina víðtæku og róttæku húsabótaskyldu, sem lögð var eingöngu á landsdrottna eins og frv. var þá. Þrátt fyrir þessar breyt. á frv., sem samþ. voru í fyrra, náði það ekki samþykki. Mun það meðfram hafa verið vegna þess, að ekki náðist nauðsynlegt samkomulag um ýms mikilsverð ákvæði, og þá sérstaklega þau, sem lutu að húsabótaskyldunni. Í sambandi við húsabótaskylduna, skyldu landsdrottna til að leggja til ekki aðeins bæjarhús, heldur einnig peningshús, eftir því sem áhöfn jarðarinnar krefst, var gerð sú breyt. í fyrra, sem meira kemur til með að verka í framtíðinni heldur en á næstu árum, að gert er ráð fyrir að stofna sérstakan sjóð, sem greiða á í svokallaða leiguliðabót og síðan á að verja til að endurnýja húsin á jörðinni. Þetta getur orðið sterkur þáttur í því, að lausn fáist á málinu. Þó verður sú afleiðing af samþykkt frv., að húsabótaskyldan færist af leiguliðunum og yfir á landsdrottna, þannig að í mörgum tilfellum verður landsdrottinn að inna þá skyldu af hendi, að byggja upp öll hús á jörðum sínum. Eins og ég gat um, hefir hæstv. stj. nú í fyrsta sinn tekið þetta mál til flutnings. Hefir hún athugað það á milli þinga og gert á því nokkrar breyt. Hæstv. stj., eða hæstv.atvmrh., sem unnið hefir að þessu máli, hefir verið ljóst, að sá ágreiningur, sem sérstaklega þurfti að brúa, var einmitt ágreiningurinn um húsabótaskylduna; hefir hann því tekið það atriði til sérstakrar athugunar. Ég get lýst því yfir f. h. meiri hl. landbn., að hann fellst algerlega á till.hæstv.atvmrh. um það efni. Telur hann þær allar miða í sanngirnisáttina og vera til bóta á frv. Það er einmitt fyrir aðgerðir hæstv.atvmrh., að meiri hl. landbn. getur nú, þrátt fyrir ýmsa annmarka, sem búast má við á framkvæmd málsins, lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt, svo að þar með sé lokið því stímabraki, sem verið hefir um það þing eftir þing, og bætt úr þörfinni á að fá endurskoðaða eða nýja ábúðarlöggjöf. Því er þó ekki hægt að neita, að með frv. eins og það er nú, þrátt fyrir allar breyt., sem á því hafa verið gerðar af þinginu og hæstv.atvmrh., er eignar- og umráðaréttur einstaklinga og ríkis á jörðum meira skertur og gerður háður íhlutun og ákvörðunum óviðkomandi manna heldur en hægt er að benda á um eignarrétt á öðrum verðmætum í landinu. Má að því leyti segja, að hér sé gengið inn á varhugaverða braut. Enda er það svo, að ýmsum þykir freklega gengið á svig við ákvæði stjskr. um friðhelgi eignarréttarins í frv., eins og skýrast hefir komið fram hjá hv. 1. þm. S.-M. hér í d.  Um brtt.hv. minni hl. á þskj. 611 er það að segja, að þær miða allar, að einni undantekinni, að því að taka út úr frv. þau ákvæði, sem hæstv.atvmrh. setti inn í það sem samningsgrundvöll undir afgreiðslu málsins. Ég hefi áður lýst því yfir f. h. meiri hl., að hann fellst á réttmæti till.hæstv.atvmrh., og samkv. hví hefir hann tekið þá afstöðu til brtt.hv. minni hl., að vera á móti þeim öllum. Frá sjónarmiði okkar miða þær að því að spilla frv. og færa það í það horf, sem því hefir valdið, að ekki hefir enn tekizt að fá samþ. breyt. á ábúðarlöggjöfinni. Ég skal ekki fara út í að ræða þessar brtt. Það er hvorttveggja, að hv.flm. þeirra hafa enn ekki talað fyrir þeim, og svo býst ég við, að hæstv.atvmrh. svari til um það efni, þar sem þær snerta nær eingöngu þær breyt., sem hann gerði á frv. Að lokum vil ég aðeins minnast á eitt atriði í þessu frv., sem ég hefi raunar áður bent á hér á þingi, að mundi valda nokkrum árekstri og óþægindum þegar til framkvæmda kemur. Það er viðvíkjandi þeim gjafajörðum, sem venjulega eru kallaðar kristfjárjarðir, jörðum, sem gefnar eru í einhverju góðgerðaskyni, þannig að ákveðið er í gjafabréfi, að afgjaldi þeirra skuli varið annaðhvort til forsorgunar munaðarlausra barna og ekkna eða annara hliðstæðra góðgerða, eða þá til að standa undir einhverri menningarstarfsemi í landinu. Mér skilst, að ekki sé hægt að samrima þá húsabótaskyldu, sem með frv. er færð yfir á landsdrottin, ákvæðum gjafabréfa þessara jarða, sem ákveða, að afgjaldinu skuli ráðstafað á ákveðinn hátt. Það er vitanlegt, að samkv. ákvæðum þessa frv., þar sem um er að ræða að byggja upp öll slík hús á þessum jörðum, mundi verða að verja afgjaldinu um áratugi, ef ekki lengur, til þess að inna af hendi þessa kvöð og ekki hægt að verja því til þess að uppfylla ákvæði gjafabréfsins. Þetta mundi leiða það af sér, að sá tilgangur, sem leg ið hefir til grundvallar fyrir því, að þessar jarðir voru gefnar, mun um lengri eða skemmri tíma verða að engu. Mér skilst því, að eina leiðin út úr þessu, ef sýna á viðleitni til þess að nota jarðirnar á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í gjafabréfunum, muni vera sú, að selja jarðirnar og leggja andvirði þeirra í sjóð og láta svo vextina af höfuðstólnum ganga til þeirrar starfsemi, er ákveðin hefir verið í gjafabréfinu. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að það sé varlega gerandi fyrir þingið að ganga langt í því að gera ráðstafanir, sem verða þess valdandi að raska helgi, ef svo mætti að orði kveða, slíkra gjafabréfa. Það er mjög óeðlilegt að ganga svo í berhögg við slíkar ákvarðanir manna á deyjanda degi, eða þó þær séu teknar fyrr, sérstaklega þar sem þetta er gert í mannúðar- og menningarskyni. Ég held þess vegna, að eina úrræðið í þessu efni verði að selja slíkar jarðir, en við það vinnst vitanlega það, sem ég álít mjög mikilsvert, að þær jarðir fara í sjálfsábúð, og það tel ég vera til mikilla heilla fyrir þjóðfélagið. En náttúrlega er því ekki að leyna, að svo gæti farið, að sá höfuðstóll, sem þannig fengist, yrði ekki eins tryggur til þess að bera uppi þá starfsemi, sem til er ætlazt, eins og ef höfuðstóllinn væri látinn standa í fasteignum. En við þessu verður ekki séð. Ég vænti þess, að þrátt fyrir ýmsa ágalla, sem á frv. eru, þá geti þingið ekki lengur skotið því af sér að samþ. það, og þess geti þá orðið að vænta, að frv. geti orðið að 1. nú á þessu þingi, og það getur það náttúrlega orðið, þó að allmjög sé liðið á þingtímann, ef það verður samþ. óbreytt. En það er ekki hægt að segja, hver muni verða afdrif þess, ef nú á þessu stigi verður farið að samþ.brtt. Þess má geta, að Ed. hefir goldið jákvæði við brtt., sem hæstv.atvmrh. hefir gert á frv., og þannig hefir honum tekizt með sínum till. að gera frv. úr garði, að það var aðgengilegt fyrir þá d.