Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það virðist svo, sem till. á þskj. 21, sem við 6 þm. höfum leyft okkur að koma með, sje ekki ófyrirsynju fram borin, því að samtímis henni kemur fram önnur till., á þskj. 20, um sama efni. Og þetta stafar vitanlega af því, að flm. þessara 2 till. hafa ekki vitað hvorir af öðrum. Annað bendir einnig til þess, að till. sje tímabær, og það er allur sá fjöldi af þingmálafundargerðum, hvaðanæfa af landinu, sem fara fram á niðurfærslu opinberra gjalda í stórum stíl, fækkun opinberra starfsmanna, þar sem því verður komið við, og sameining þeirra opinberra starfa, sem sameina má. Það hafa jafnvel komið fram raddir um að fella úr gildi ýms skatta- og tolllög, og þetta stafar vitanlega af því, hve skórinn kreppir nú að mönnum með opinber gjöld. Það er sjálfsagt ekki nema eðlilegt, að almenningur hugsi svo, því að síðustu 7–8 árin hefir opinberum starfsmönnum fjölgað óvenjumikið, og af því að þessi fjölgun hefir hitt á versta dýrtíðartímann, hafa gjöldin, sem henni eru samfara, orðið tilfinnanlegri. Það væri vissulega alt of tómlátlega með þessar áskoranir farið, ef litið væri á þær eins og víl eða kjósendaskrum. Þeir, sem bera þær fram, eru áreiðanlega til þess knúðir af sárri þörf. Jeg verð að segja, að í þeim hlutum landsins, sem jeg þekki best, er efnalegt ástand ískyggilegra en jeg man að áður hafi verið. Og öllum mun það ljóst, að þær stoðir, sem áður hafa runnið undir ríkissjóð, eru nú að feyskjast og falla. Má þar benda á mörg fjelög og einstaka menn, sem orðið hafa gjaldþrota á þessum síðustu tímum. Og jeg held, að líkt sje ástatt hvarvetna um landið, þótt nokkru muni frá einu hjeraði til annars. Jeg veit um sjávarþorpin á Austur- og Norðurlandi, að aldrei hefir hagur þeirra þrengri verið en nú. Útvegsmenn eru að gefast upp og útvegurinn að fara í strand. Sömu sögu segja bændurnir úr sveitunum. Hvert sem litið er blasir við hrun eða hnignun atvinnuveganna, sem orðið hafa fyrir þyngri skattaálögum síðustu ár en nokkru sinni áður. Fyrir þessa skuld álít jeg rjett að reyna að mæta kröfunum, sem komnar eru, á miðri leið, reyna að uppfylla óskirnar eftir mætti og þreifa fyrir sjer, hvar hægt sje að færa saman gjöldin. Því verður varla neitað, að starfsmannafjöldinn á voru landi er tiltölulega meiri en í nokkru öðru siðuðu landi. Það liggur að vísu í landsháttum, sem ekki er hægt að breyta, en þó hygg jeg, að eitthvað mætti úr þessu bæta. Mjer er það ekki fyllilega ljóst, hve mikið fje gengur til opinberra starfsmanna úr ríkissjóði yfirleitt, en jeg má segja, að það lætur nærri 5 milj. kr. En auk þess er mikið goldið af sveitar-, bæjar- og sýslufjelögum. Jeg veit ekki, hve miklu það nemur, en ekki kæmi mjer á óvart, þótt gjöld þau reyndust um 2 miljónir, eða öll launafúlga opinberra starfsmanna væri um 7 miljónir króna. Sveitir, bæir og sýslur greiða að miklu leyti, svo sem kunnugt er, laun presta, kennara, ljósmæðra og símavörslu, auk annars í opinberar þarfir. Ef það er rjett til getið hjá mjer, að laun allra opinberra starfsmanna nemi um 7 milj. kr., þá er það ógurlegt gjald, eða milli 70 og 80 kr. á nef hvert í landinu. Það gefur að skilja, að þessi útgjöld hvíla þungt á landsmönnum í slíku árferði sem nú er, og að lítið muni verða afgangs til annara þjóðnytjafyrirtækja. Jeg efa það ekki, að sitthvað megi laga í þessu efni; jeg efa það ekki, að hægt sje að draga nokkuð úr þessum gjöldum, t. d. starfrækslu símanna. Jeg tók eftir því í ræðu hæstv. fjrh. (M. G.) um daginn, þegar hann skýrði frá hag ríkissjóðs 1921, að símatekjurnar, sem að vísu eru að nokkru áætlaðar, væru um 1,100,000 kr., en það fje gekk alt til starfrækslu símanna og í þarfir þeirra. Að vísu hefir nokkru verið varið til byggingar og viðhalds símunum, en þegar þess er gætt, að auk kostnaðarins af hálfu ríkissjóðs er starfræksla símanna úti um landið kostuð að miklu leyti af hjeruðum og sveitarsjóðum, og líklega með stærri upphæð en varið hefir verið á næstliðnu ári til viðhalds símunum, þá leynir það sjer ekki, að starfrækslan er harla dýr, og er því þó ekki til að dreifa, að hátt sjeu launaðir starfsmenn smástöðvanna í sveitunum. Laun ýmsra símastarfsmanna hafa einnig vakið mikla óánægju meðal þeirra, sem vinna að ver launuðum störfum. Símameyjar, sem vinna við langlínuafgreiðslu, hafa fengið á fjórða þúsund krónur í árskaup, eða jafnvel meira, fyrir 6 tíma vinnu á dag, og krefst þó starf þeirra engan veginn mikils undirbúnings eða náms. Þegar þetta er borið saman við mörg önnur störf, sem oft eru erfiðari, en ver launuð, sjest það ljóslega, að launin við símana eru óþarflega há. Jeg fyrir mitt leyti get ekki metið meira störf símameyja en margra vinnukvenna, sem afkasta miklu nytjastarfi í þarfir heimilanna fyrir mörgum sinnum - jafnvel tíu sinnum lægra kaup. Það er því eðlilegt, að óánægja hafi sprottið út af þessu ósamræmi í kaupgreiðslu, og vel væri það athugandi, hvort ekki væri tilhlýðilegt að færa símalaunin eitthvað niður. Vegna þess, að till. felur í sjer ósk um sameining embætta, þar sem því verður komið við, vil jeg benda á þá hugsun, sem fyrir mörgum vakir, að hæstirjettur gæti verið eins vel skipaður, þó að meðdómendur væru hinir sömu sem annast kenslu í lagadeild háskólans. Eins má benda á það, að störf presta og kennara gætu oft farið saman, og mætti ef til vill á þeim grundvelli fækka eitthvað opinberum starfsmönnum. Þetta hefir einnig komið fram hjá hæstv. stjórn í frv. um barnafræðslu, þar sem prestum er ætlað kauplaust starf í þarfir fræðslumálanna. Það er vitanlega ekki hægt að sameina eða leggja niður embætti, sem nú eru skipuð, það verður að bíða þangað til þau losna, en í annan stað má benda á, að í mörgum embættum eru nú settir menn, og þar mætti koma breytingunni að undir eins. Nokkuð líkt gildir um dýrtíðaruppbótina; það er ekki hægt að hrófla við henni, þar sem hún er lögbundin til 1925, en í mörgum stöðum er henni ekki þann veg farið, heldur hverju sinni veitt í fjárlögunum. Till. fer fram á skipun nefndar til þess að rannsaka hag ríkissjóðs, og felst að sjálfsögðu ekkert annað eða meira í því en það, að rannsaka gjaldþol ríkisins og möguleikana til þess að ljetta af ýmsum gjöldum. Það getur hver og einn sagt sjer sjálfur, að því starfi verður ekki að fullu lokið á þessu þingi, meðal annars af því, að það á að vera stutt, en þó gæti sú rannsókn og sá undirbúningur, sem hjer fer fram, orðið að miklu liði síðar. Og því fyr sem farið verður að rannsaka þetta mál af alvöru og kostgæfni, því fyr má búast við, að einhverju verði skipað til betri vegar, enda eigi vonlaust, að þegar á þessu þingi megi einhverju um þoka. Jeg skal svo ekki segja fleira að sinni. Það má vera, að einhverjir hreyfi hjer, mótmælum, en jeg vona þó, að þessi umr. þurfi ekki að taka langan tíma. Jeg vil að endingu geta þess, viðvíkjandi till. á þskj. 20, að mjer hefir skilist svo, að samkomulag væri um að halda sjer að þessari till. (21), en ef hún nær ekki fram að ganga, að styðja þá till. á þskj. 20. Þær fara mjög í eina átt, og má því að mestu leyti einu gilda, hvor samþykt verður. En þó hefi jeg það að athuga við till. á þskj. 20, að hún nær aðeins til annarar deildarinnar, og auk þess gerir hún ráð fyrir fleiri nefndarmönnum, en það verð jeg að álíta óheppilegt, því gera má ráð fyrir, að skipa verði margar lausanefndir, og verður þá erfitt að fá þær allar vel skipaðar, ef fjölmennar eru.

Pjetur Ottesen Jeg hafði raunar búist við því, að till. sú, sem við nokkrir þm. fluttu í Nd. (þskj. 20), mundi verða tekin á dagskrá á undan þessari till., þar sem hún var fyr fram komin, og sýnilegt, að í framkvæmdinni yrði það rjettara og hallkvæmara að skipa slíka nefnd í hvorri deild út af fyrir sig, en úr því sem komið er skiftir þetta í sjálfu sjer ekki miklu máli, þar sem innihald till. er mjög líkt og svo að segja stefnt að sama marki í báðum. Sá munur var þó á till., að við vildum láta kjósa 7 menn í nefndina, í stað þess, að með þessari tillögu er ekki gert ráð fyrir nema 5 mönnum, og álítum við, að með því mundi henni sækjast starfið fyr og betur, og framkvæmdir í þessu máli þar af leiðandi ekki þurfa að lengja þingtímann áð neinum mun. Önnur ástæðan, sem aðgreinir tillögurnar, er sú, að síðari till. gerir ráð fyrir því, að starfssvið nefndarinnar sje ekki aðeins bundið við þetta þing, heldur eigi þetta líka jafnframt að verða nokkurskonar milliþinganefnd. Því erum við mótfallnir. Við viljum, að þegar sje tekið til starfa, og af því starfi leiddi, að eitthvað yrði gert eða framkvæmt á þessu þingi, en af hugmyndinni um, að þetta ætti jafnframt að vera milliþinganefnd, mundi aftur leiða það, að lítið eða minna yrði starfað að þessu nú. Það er deginum ljósara, að störf milliþinganefnda hjer hafa komið að litlu liði yfirleitt, en kostað mikið fje. Þess vegna viljum við, að nefndarskipunin sje aðeins bundin við það, er afkastað verður á þessu þingi. Jeg vil taka það fram, að við væntum þess, að þessu máli verði fullur gaumur gefinn, svo mikið alvörumál sem það er, að sem fyrst, og það þegar á þessu þingi, verði lagður grundvöllur til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Hv. flm. (Sv. Ó.) hefir skýrt vel frá sparnaðarþörfinni, og hefi jeg þar engu við að bæta, en til frekari skýringar hafði jeg gert dálítinn samanburð á útgjöldum ríkissjóðs árið 1916 og árið 1921, sem fróðlegt er og vel þess vert að athuga, er vjer viljum gera oss grein fyrir því, hvert stefnir hjá oss í fjármálunum. 1916 gengu 62,499 kr. til æðstu umboðsstjórnar í landinu, en 1921 326,500 kr., eða með öðrum orðum, sá útgjaldapóstur hefir fullkomlega fimmfaldast. Alþingiskostnaður 1916 var 31,853 kr., en 1921 var hann 355,000, og hefir þannig 11-faldast. Til dómgæslu og lögreglustjórnar gengu 1916 174,426 kr., en 1921 752,600 kr., eða ferfalt meira. Til heilbrigðismála fóru 1916 288,697 kr., en 1921 897,900 kr., og hefir því þrefaldast. Til samgöngumála fóru 1916 817,620 kr., en 1921 2,370,900 kr., og hafa þau útgjöld þrefaldast. Til kirkju- og kenslumála fóru 1916 377,480 kr., en 1921 1,334,800 kr., eða fullkomlega þrisvar sinnum meira. Til vísinda, bókmenta og lista fóru 1916 117,365 kr., en 1921 262,700 kr., eða fullkomlega tvöfalt meira. Til verklegra fyrirtækja fóru 1916 202,524 kr., en 1921 431,700 kr., og hefir sá póstur rúmlega tvöfaldast. Til eftirlauna og styrktarfjár fóru 1916 93,125 kr., en 1921 229,100 kr., eða fullkomlega tvisvar sinnum meira en áður. Til verklegra framkvæmda og samgöngumála samanlagt fóru 1916 1,019,944 kr., en 1921 2,802,600 kr., eða tæplega þrefalt meira. Til alls annars fóru 1916 1,145,445 kr., en 1921 4,157,400, eða fjórfalt meira en áður. Hjer er þó slept vöxtum og afborgunum af lánum, sem 1916 voru 247,861 kr., en 1921 2,134,500, og hefir því sá útgjaldaliður tæplega tífaldast. Gjöld samkvæmt sjerstökum lögum, þingsályktunum o. fl. voru 1916 658,339 kr., en 1921 1,968,500 kr., eða þrefalt meiri en áður. Hjer er þó mörgu slept, svo sem vöxtum og óvissum útgjöldum, skyndilánum og fyrirframgreiðslu, enda er ekki hægt að skýra frá því, hverju það hefir numið, nema með frekari rannsóknum. Þessar tölur nægja til að sýna það ljóslega, að full ástæða er til að reyna að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, sjerstaklega þar sem skuldir hans hafa vaxið stórkostlega, og eins og ráða mátti af ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), er hann skýrði frá fjárhag landsins fyrir skemstu, tekjur ríkissjóðs fara stórkostlega minkandi. Af öllu þessu má það ljóst vera, að því leyti, sem till. stefna báðar að því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, og að nú þegar sje byrjað á því verki, að við getum fyllilega tekið höndum saman við hv. flutningsmenn síðari till.