Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sakna hæstv. ríkisstj. Það er sama hvort maður skyggnist hér til hægri eða til vinstri, allir stallar auðir.  Það var 4. des. í fyrra, fyrir einu ári og einni viku betur, að haldinn var sögulegur fundur að Leirá í Borgarfirði. Tveir hæstv. ráðh., Gunnar Thoroddsen iðnrh. og Halldór E. Sigurðsson ráðh. landbúnaðar- og samgöngumála, gerðu þar grein fyrir hagsbótum mörgum og glæsilegum sem þeir töldu að vestlendingar mættu vænta vegna byggingarjárnblendiverksmiðju að Grundartanga í Hvalfirði. En hrifning þeirra, sem á hlýddu, var ekki í neinu samræmi við þá dýrð sem boðuð var. Fundarmenn, fólk af Akranesi, fólk úr sveitunum norðan og sunnan Skarðsheiðar, bændur, húsmæður, ungmenni, þetta fólk reis upp og mótmælti harðlega áformunum um byggingu þessarar verksmiðju, vefengdi fullyrðingar ráðh. um þá blessun sem henni mundi fylgja. Reynslan af því ári, sem liðið er síðan, hefur sýnt að það, sem hæstv. ráðh. sögðu á þessum fundi, var fleipur mestan part, en andmælendur þeirra, fulltrúar borgfirskrar alþýðu, höfðu lög að mæla. Athugum fyrst lítillega fullyrðingar ráðh. í ljósi þeirra staðreynda sem blasa við eftir blaðamannafund sem stjórn Járnblendifélagsins hélt fyrir tæpum mánuði. Það er ekki hægt að vitna orðrétt í málflutning ráðh. á Leirárfundi, en sá málflutningur var hinn sami og þeir viðhöfðu við umr. um málið hér á Alþ., og þær umr. má lesa svartar á hvítu í Alþingistíðindum. Til að mynda sagði hæstv. iðnrh. í umr. í Ed. 10. febr. s. l., með leyfi hæstv. forseta: „Að því er reksturinn snertir, þá er áætlun á bls. 16 í grg. frv. sem miðuð er við markaðsverð á járnblendi nú og byggð á þeim spám sem gerðar eru af kunnáttumönnum.“ Menn taki eftir þessu, spárnar eru gerðar af kunnáttumönnum. „Samkv. því er gert ráð fyrir að hreinn hagnaður, eftir að allar greiðslur hafa verið inntar af hendi og m. a. skattar, ætti að verða hin fyrstu ár um 3 millj. dala, en síðan fara hækkandi upp á 4.6 millj. dala á árunum 1983–1937 og síðar upp í 6.4 millj. Þetta eru þær spár, sem nú liggja fyrir.“ Þetta eru þær spár sem nú liggja fyrir, sagði hæstv. ráðh. 10. febr. s. l., og hann og ýmsir aðrir héldu áfram að endurtaka þetta í þeim umr. sem urðu svo um málið hér á Alþ., en þeim umr. lauk ekki fyrr en 26. apríl. En aðeins rúmu hálfu ári síðar, þ. e. a. s. 14. nóv. s. l., gefur að líta í flokksblaði hæstv. iðnrh., Morgunblaðinu, frásögn af fyrrnefndum blaðamannafundi stjórnar Járnblendifélagsins, og þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn íslenska járnblendifélagsins hefur ákveðið að takmarka sem mest nýjar fjárskuldbindingar félagsins í sambandi við byggingu járnblendiverksmiðju þess á Grundartanga. Ástæður þess eru þær að mikill samdráttur hefur orðið í stáliðnaði í Vestur-Evrópu og markaðshorfur fyrir framleiðslu verksmiðjunnar, kísiljárn, hafa versnað samhliða mikilli birgðasöfnun hjá framleiðendum.“ Í þessari frétt kemur í ljós að þær hinar glæsilegu spár, sem hæstv. iðnrh. byggði á boðskap sinn aðeins rúmu hálfu ári fyrr, voru tóm vitleysa. Hins vegar voru þær gerðar af kunnáttumönnum, það vantaði ekkí. Hverjir skyldu nú hafa verið þeir kunnáttumenn? Mikið væri gaman að vita það. Á blaðamannafundi fyrir tæpum mánuði sagði stjórn Járnblendifélagsins að því væri spáð að einhvern tíma á árinu 1978 yrði stálmarkaðurinn kominn á svipað horf og hann var á s. l. ári, þegar gerð var fyrri spáin sem reynst hefur markleysa. Og hverjir skyldu nú vera þeir kunnáttumenn sem gert hafa þessa nýju spá? Það skyldu þó ekki vera þeir hinir sömu kunnáttumenn og gerðu hina spána? Ég er ekki í neinum vafa um það. Og þá vaknar þessi spurning: Fyrst þessir kunnáttumenn töluðu tóma vitleysu í vetur leið, er þá hægt að treysta því að allt í einu núna séu þeir farnir að tala af viti? Lítum aftur á það sem hæstv. iðnrh. sagði í umr. um verksmiðjuna hér á hinu háa Alþ. Þær voru ekki óglæsilegar, horfurnar í lánamálum sem hann boðaði þá. Hann sagði t. d. um hlutafjárframlag íslendinga, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta framlag af Íslands hálfu, hlutafjárframlagið, hefur verið gert ráð fyrir að taka að láni. Liggur það nokkurn veginn ljóst fyrir að slíkt lán mun fáanlegt með viðunandi kjörum. Það hefur einnig verið kannað, eftir því sem unnt er, hvort slík lántaka kunni að draga úr eðlilegum lántökumöguleikum Íslands að öðru leyti á erlendum mörkuðum, og er talið af þeim, sem fróðastir eru í þeim efnum, að svo muni ekki.“ Hér eru sem sé kunnáttumenn og fróðir menn í öllum áttum. „Þetta fyrirtæki þykir bæði það sérstaka eðlis og það álitlegt um arðsemi“ - menn taki vel eftir þessu, fyrirtækið þykir „bæði það sérstaks eðlis og það álitlegt um arðsemi að lántaka í því skyni yrði ekki talin mundu draga úr almennum lánsfjármöguleikum Íslands á erlendum markaði“. En aðeins hálfu ári eftir að ríkisstj., með hæstv. iðnrh. í broddi fylkingar, fékk Alþ. til að samþ. frv. um járnblendiverksmiðjuna, stendur þetta í flokksblaði hæstv. ráðh., Morgunblaðinu, - ég vitna enn í frásögn af blaðamannafundi stjórnar Járnblendifélagsins, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar upphaflega var gerð áætlun um byggingu járnblendiverksmiðju var búist við því að unnt yrði að útvega lán á kjörum sem voru 9–11% vextir og lánstíminn var til 12 ára. Lánakjör hafa nú versnað þannig að vextir hafa hækkað og eru nú um 11–13% og lánstíminn hefur styst í 8 ár. Jafnframt mun nauðsynlegt að afla tryggingar fyrir lánum, en hér áður fyrr var það ekki talið nauðsynlegt ef hlutafé fyrirtækisins var hátt.“ Hér áður fyrr? Fyrir langa löngu? Einhvern tíma í fyrndinni? Nei, fyrir aðeins rúmu hálfu ári. Ég þarf ekki að spyrja hver sá kunnáttumaður var sem hæstv. iðnrh. treysti á þegar hann fullyrti að fyrirtæki þetta væri „bæði svo sérstaks eðlis og álitlegt um arðsemi“ að lánsfjárútvegun hlyti að ganga eins og í sögu. Sá kunnáttumaður var auðvitað sá seðlabankastjóri sem fylgdi hæstv. iðnrh. honum til halds og trausts á Leirárfund. Og eftir frammistöðu hans í þessu máli er spurning hvort ekki væri fullt eins gott fyrir hæstv. ráðh. að láta bara spá í bolla, - gæta þess bara, sbr. alkunna sjónvarpsauglýsingu, að það sé Kaaber-kaffi. Hinn ráðh., sem kom á Leirárfundinn, hæstv. ráðh. landbúnaðar- og samgöngumála, Halldór E. Sigurðsson, - mikið sakna ég nú hans í dag, - hann tók undir allt það sem þessi hæstv. ráðh. sagði um hinn mikla beina peningahag af Grundartangaverksmiðjunni og lántökuhorfurnar glæsilegu, dró þar ekkert úr, bætti reyndar frekar í. Dæmigerð um þann málflutning er sú ræða sem hæstv. landbrh. flutti þegar lokasennan stóð um málið hér á hinu háa Alþ. 26. apríl. Þá tókst honum svo vel upp, þessum gamla ungmennafélaga, að helst verður líkt við þá heiðríku glaðværð og bjartsýni sem lesa má í bókum að einkenndi svo mjög málflutning aldamótakynslóðarinnar þegar hún var upp á sitt allra besta. Þessi hæstv. ráðh. sagði þá m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að það megi verða að fólki fjölgi þarf að auka atvinnu- og atvinnumöguleika. Þetta er aðalþáttur byggðastefnunnar. Möguleikarnir einmitt í þessu kjördæmi“ - þ. e. a. s. í Vesturlandskjördæmi, þar sem járnblendiverksmiðjan á að rísa - „möguleikarnir í þessu kjördæmi til þess að gera þetta felast m. a. í því góða hafnarstæði sem er við Hvalfjörð. Ég vil líka minna á það, að þetta mun verða til þess að tryggja raforku á þessu svæði, tryggja betri samgöngur en nú er. Og ég vil líka benda á það, að einmitt þetta svæði hefur nú möguleika á meiri fjölbreytni í skólum heldur en flest önnur svæði þessa lands. Það verður til þess að efla þá að fólki fjölgi í Vesturlandskjördæmi. Ég minni einnig á gott sjúkrahús og uppbyggingu heilsugæslustöðvar. Allt þetta og margt fleira mætti telja til er tryggir félagslegar framfarir á Vesturlandi með atvinnu og eðlilegri fólksfjölgun svo og blómlegar og góðar sveitir.“ Ég skýt því hér inn í, sem reyndar allir hv. alþm. vita, að þessir glæsilegu framtíðardraumar voru tengdir fyrirtæki, sem á til frambúðar að veita 115 manns atvinnu. En það er meira blóð í kúnni: „Það mun verða hagkvæmara fyrir bændurna í þessum sveitum. Þó að hv. 5. þm. Vesturl. hristi höfuðið“ - já menn taki eftir því að þegar hér er komið ræðu hæstv. ráðh. hefur jafnvel mér farið að blöskra rómantíkin - „þó að hv. 5. þm. Vesturl. hristi höfuðið, þá mun það vera hagkvæmara að selja á þeim mörkuðum, sem þarna skapast, því það verða engar blómlegar sveitir nema markaðir séu góðir, og því styttra sem er á þá því betra. Því á þessi hv. þm. að átta sig á, jafnvel þótt hann vilji setja það öðruvísi í revíu.“ Ég verð nú að segja að ég sé ekki neina ástæðu til að betrumbæta þá revíu sem nú hefur átt sér stað í sambandi við þetta mál. Mér sýnist uppsetningin vera fullkomin og frammistaða aðalleikaranna með ágætum. En hafi verið ástæða til að hrista höfuðið vegna þessa máls í aprílmánuði s. l., hversu miklu meiri ástæða er þá ekki til að hrista höfuðið núna yfir þeirri uppákomu sem kunngerð var á margnefndum blaðamannafundi 13. nóv. s. l. og yfir stöðu þessara tveggja hæstv. ráðh. í málinu. Ég verð að segja alveg eins og er, að ég sárvorkenni þessum mönnum. Þetta er alveg voðaleg uppákoma. „Jólasveinn.“ í Orðabók Árna Böðvarssonar eru tvær skýringar á þessu orði til viðbótar þeirri gömlu samkv. íslenskri þjóðtrú, að þetta sé vættur sem sé á ferð um jólaleytið. Hin fyrri þessara skýringa er sú, að þetta sé „maður sem leikur jólasvein“, og hin síðari: „hálfgerður kjáni, ómerkingur“. Þegar þessir tveir hæstv. ráðh. komu á Leirárfundinn snemma á jólaföstu í fyrra með fullan poka af fögrum fyrirheitum, þá sýnist mér að þeir hafi birst borgfirðingum sem jólasveinar samkv. hinni fyrri þessara skilgreininga. En eftir þær staðreyndir, sem nú liggja fyrir, há sýnist mér því miður að þeir séu nær því að vera jólasveinar samkv. síðari skilgreiningunni. En nóg um það. Það ætti ekki að þurfa að rifja upp fyrir hv. þm. hve mikið gekk á fyrir hæstv. ríkisstj. þegar hún kom að því að endanlega yrði samþ. frv. um járnblendiverksmiðjuna hér á Alþ. 26. apríl s. l. Þá var laugardagur. Þá hófst fundur strax um morguninn í hv. Nd. Og svo ákaft voru trippin rekin að það var ekki einu sinni gert hlé til þess að hv. þm. gætu nærst í hádeginu. Hv. Nd. Alþ. fékk ekkert að borða fyrr en hún kyngdi þessu frv., eins og hv. Ed. hafði kyngt því nokkru áður. Það upplýstist að þetta óðagot stafaði af því að forstjórar Union Carbide voru búnir að gera ráðstafanir til þess að koma hingað daginn eftir og skrifa undir samning við ríkisstj. Íslands, og það lá í loftinu að þeir mundu líta á það sem persónulega móðgun við sig ef löggjafarsamkoma þessarar smáþjóðar leyfði sér að trufla ferðaáætlun þeirra með sérviskufullum vangaveltum og þvargi út af þessu máli. Flestir áttu að sjálfsögðu von á því að mjög fljótlega eftir undirskrift samningsins yrði hafist handa um framkvæmdir við Grundartanga, enda hafði verið lýst yfir að af beggja hálfu, íslensku ríkisstj. og Union Carbide, væri lögð áhersla á nauðsyn þess að verksmiðjan gæti risið sem allra fyrst. En vorið leið, og svo kom sumarið, og það var liðinn drjúgur hluti af sumrinu líka þegar framkvæmdir loksins hófust. Ætli það hafi ekki valdið mestu um þennan drátt að Járnblendifélaginu tókst ekki fyrr en þetta að finna verktaka sem væri þeim kostum búinn að hann gæti með heiðri og sóma annast byrjunarframkvæmdirnar. Valið á verktakanum lukkaðist þannig, svo sem kunnugt er, að hneykslismálin hrúguðust upp í kringum hann eins og moldarhaugarnir undan þeim vinnuvélum sem hann hafði í þjónustu sinni. Aðbúnaðurinn, sem hann leyfði sér að bjóða því fólki sem hann réð til vinnu, var með þvílíkum endemum að annað eins hefur ekki þekkst í verkalýðssögu Íslands nú hina síðustu áratugina, og öll framkoma hans gagnvart þessu fólki eftir því. Kvörtunum út af honum rigndi yfir verkalýðsfélagið á Akranesi, og viku eftir viku gat skrifstofa þess engum öðrum málum sinnt. Hann stóð þannig í skilum við verkafólkið og ýmis fyrirtæki, aðallega á Akranesi, að áður en varði voru skuldir hans við þessa aðila farnar að nema tugum millj. Síðan fór hann í stórum stíl að gefa út bankaávísanir, sem engar innstæður voru fyrir, og þegar menn komu aftur til hans með þessar ávísanir, sem á nútímamáli nefnast gúmmítékkar, þá gerði hann sér bara lítið fyrir og rak þá úr vinnunni. „Agi verður að vera,“ sagði góði dátinn Svæk. Hirðuleysi á vinnusvæðinu var allt á eina bókina lært. Bifreiðar í eigu verktakans reyndust jafnvel ekki hafa sjálfsögðustu skoðunarvottorð. Öryggismál voru öll í megnasta ólestri og lá oft við alvarlegum slysum. Til að mynda gerðist það eitt sinn, þegar veghefill átti þarna ferð um, að talstöðvarloftnet hans rakst upp í háspennulínu, - hún lafði svona lágt, - og allt þetta mikla stálbákn sló gneistum, en fyrir einhverja óskiljanlega heppni slapp hefilstjórinn óskaddaður. Ég veigra mér við að ræða náið þá meðferð sem náttúran sjálf hlaut í öllum þessum átökum, þau ósköp sem urðu að ganga yfir þann part af ættjörð vorri sem nauðsynlegt var talið að bylta til svo að svigrúm fengist til þess að hefja byggingu verksmiðjunnar. En sjónarvottar ýmsir hafa líkt þessum átökum við æðisgenginn vélahernað, enda hermdu fregnir að fólkið í Katanesi hefði stundum orðið að sæta eins konar umsátursástandi, þar eð eina leið þess til sambands við umheiminn lá um orrustuvöllinn þveran. Sömuleiðis kom það fyrir að nágrannar, sem ætluðu að heimsækja Katanesfólkið, voru stöðvaðir með þeirri áminningu af hálfu þeirra sem hernaðinum stjórnuðu að svona ferðalag væri glæfraspil sem enginn ætti að leggja út í nema í brýnustu nauðsyn. Sumir hafa viljað færa það til málsbóta þeim manni sem stóð fyrir þessu öllu saman, títt nefndum verktaka, að honum hafi verið nauðugur einn kostur. Yfirboðaðar hans, Járnblendifélagið, Union Carbide og ríkisstj. Íslands hafi knúið svo fast á um framkvæmdirnar, yfirboðaðar hans hafi beðið þess málþola að undirbúningsframkvæmdunum lyki svo að verksmiðjan góða gæti farið að rísa af grunni. Það hafi m. ö. o. verið vegna samviskusemi gagnvart yfirboðurunum að verktakinn gerðist sekur um hitt og annað misjafnt gagnvart öðrum aðilum. Sá góði maður hefur þá fengið að sannreyna hið fornkveðna, að laun heimsins eru vanþakklæti. Rétt í þann mund sem hann er að enda við ætlunarverk sitt, ekkert nema samviskusemin, þá gerist það, að yfirboðarar hans hóa saman blaðamönnum til þess að tilkynna þeim að ekkert verði úr frekari framkvæmdum fyrr en einhvern tíma og einhvern tíma. Þeim hernaðaraðgerðum, sem hófust á miðju sumri á Grundartanga í Hvalfirði, er senn lokið. Orrustugnýrinn hljóðnar. En þar sem í vor gaf að lýta fagurgróið land, þar gefur nú að líta þau verksummerki sem einn af merkustu og gáfuðustu bændum Borgarfjarðar segir að sé „stærsta mógröf sem tekin hafi verið á Íslandi“. Hve mikla peninga - fyrir nú utan allt annað - hve mikla peninga skyldi hún hafa kostað, þessi mógröf? Ég hef lagt þessa spurningu fyrir fróða menn og fengið þetta svar; „Ekki nema svona kannske 200 millj.“ Ekki nema! Til hafnarframkvæmda á öllu Vesturlandi er á næsta ári gert ráð fyrir fjárveitingu sem nemur samtals 100 millj. kr. Það er aðeins helmingurinn af því sem þessi eina mógröf kostaði. Og hvað væri hægt að bæta mikið vegakerfið á Vesturlandi fyrir 200 millj. kr.? Ég skýt þessu svona fram til umhugsunar fyrir alþm., en einkanlega ætlaði ég að beina því til þess hv. þm. Vesturlandskjördæmis sem er ráðh. hafna- og vegamála og fer auk þess með landbúnaðarmál, svo að gera má ráð fyrir að undir hann heyri einnig mógrafir. Ég geri mér reyndar ljóst að svo framarlega sem sá hæstv. ráðh. er enn sama sinnis og hann var þegar hann flutti hina rómantísku ræðu sína í anda aldamótahreyfingarinnar 26. apríl, þá muni hann telja að 200 millj. til undirbúningsframkvæmda við Grundartanga séu ekki annað en tittlingaskítur þegar hugsað sé til þess blómstrandi lífs er upp af þessu muni spretta í tengslum við verksmiðjuna góðu. Kannske er hæstv. ráðh. enn sama sinnis. Kannske er öll hæstv. ríkisstj. enn sama sinnis. Það er því miður oft reynslan í sambandi við mikil pólitísk völd að það er eins og þau auki mönnum úthald og seiglu við að berja hausnum við steininn. En ég vil trúa því að einhverjir þeir hv. þm., kannske drjúgur hluti þeirra hv. þm. sem á síðasta þingi samþ. frv. um járnblendiverksmiðjuna, hafi nú séð sig um hönd. Ella væri hér satt að segja um að ræða miklu meiri dómgreindarskort en skaplegt gæti talist innan vébanda þeirrar stofnunar sem er æðsta valdastofnun íslenska ríkisins. Þessi trú mín byggist á þeirri skoðun að margir hv. þm. hafi stutt frv. um járnblendiverksmiðjuna fyrst og fremst vegna þess að þeir töldu sig þannig vera að tryggja íslenskt efnahagslíf gegn skakkaföllum í framtíðinni, afstaða þeirra hafi ráðist af oftrú á þær fullyrðingar sem oddvitar járnblendifylkingarinnar létu klingja í eyrum manna sí og æ meðan þeir voru að lemja málið í gegn, að undirstöðuatvinnuvegir okkar að fornu og nýju, sér í lagi sjávarútvegur, væru svo ótryggir að glapræði væri að treysta á þá til frambúðar. Við yrðum að renna nýjum stoðum, traustum stoðum, styrkum stoðum undir efnahag okkar. Grundartangaverksmiðjan skyldi vera ein slík stoð. Nú er á daginn komið að fullyrðingarnar um styrkleika þessarar stoðar voru hæpnar, að ekki sé meira sagt. Sjálf stjórn Járnblendifélagsins hefur lýst yfir því að þær glæsilegu áætlanir varðandi Grundartangaverksmiðjuna, sem hæstv. ráðh. boðuðu fyrir aðeins rúmu hálfu ári, eru komnar á tvist og bast, kostnaðurinn rokinn upp úr öllu valdi, en hagnaðarvonin niður úr öllu valdi, svo að eiginlega má segja að nú þegar - meðan Grundartangaverksmiðjan er þó ekki annað en teikning á pappír - sé hún farin á kúpuna. Helstu ábyrgðarmenn verksmiðjumálsins hafa sem sé staðfest að það voru falskar forsendur sem lágu til grundvallar því að Alþ. samþ. byggingu þessarar verksmiðju. Ég fæ því ekki annað séð en að Alþ. hljóti að endurskoða afstöðu sína til hennar. Herra forseti. Sú þáltill., sem hér er til umr., hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita áhrifum sínum til þess að frestað verði framkvæmdum við byggingu járnblendiverksmiðju við Grundartanga í Hvalfirði.“ Þarna er aðeins talað um frestun framkvæmda. Ástæðan til þess, að ekki er kveðið fastar á orði, er sú að till. var lögð fram í byrjun nóvembermánaðar og þá töldum við flm. að það væri borin von að á Alþingi íslendinga fengist samþ. að leggja mál þetta alveg fyrir róða. En nokkrum dögum síðar lét stjórn Járnblendifélagsins fjölmiðlum í té þær upplýsingar, sem ég hef hér gert að umtalsefni, og þar með gjörbreytast víðhorfin. í ljósi þeirra upplýsinga sýnist mér ástæða til að ætla að býsna stór hluti alþm. sé til viðtals um að kveða hér fastar að orði. Þess vegna beini ég því til þeirrar n., sem fær till. til athugunar, að hún taki af skarið og skili till. aftur með þeirri breytingu að í stað þess aðeins „að fresta,“ þá verði kveðið á um að hætta með öllu framkvæmdum við byggingu járnblendiverksmiðjunnar við Grundartanga. Ég vil svo ljúka þessari ræðu minni, sem orðin er næsta löng, með því að láta í ljós þá einlægu von, að þetta hörmulega Grundartangaævintýri hafi opnað augu manna fyrir því hversu vafasöm hún er yfirleitt, þessi mikla stóriðjupólitík sem nú er á döfinni, hversu háskalegt það væri að hella örlögum þessarar litlu þjóðar okkar í bland við það sem kraumar í hinum risavöxnu suðupottum erlendra auðhringa. Mógröfin við Grundartanga hefur að vísu kostað mikið í krónum talið, hátt í 200 millj. kr. Það er dýr lexía. Íslenska þjóðin yrði þó að greiða enn hærra verð og í miklu, miklu meiri verðmætum en þeim sem í krónum eru talin ef lexían lærist ekki fyrr en seinna. Ég legg til að þessari till. verði vísað til allshn.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Þegar stjórnarskiptin urðu í fyrrahaust lágu fyrir till. og áætlanir um byggingu járnblendiverksmiðju sem undirbúin hafði verið af fyrrv. ríkisstj. undir forustu iðnrh. Alþb., Magnúsar Kjartanssonar. Áður en þetta mál yrði lagt fyrir Alþ. af hinni nýju ríkisstj. þótti sjálfsagt að láta endurskoða allar áætlanir. Það var gert, bæði áætlanir um stofnkostnað og rekstrarkostnað og annað sem máli skipti. Þetta tók nokkurn tíma og leiddi til þess að hinar nýju áætlanir sýndu verulega hærri stofnkostnað en áður hafði verið gert ráð fyrir, en hins vegar að afkoma fyrirtækisins ætti að verða ekki lakari, heldur jafnvel betri. Á þessum nýju áætlunum var byggt frv. um járnblendiverksmiðjuna sem samþ. var á Alþ. Það ætti nú ekki að fara fram hjá hv. flm., því að ég hélt að það væri öllum kunnugt, ekki aðeins á Íslandi, heldur á þessum hnetti, að verulegar breytingar hafa orðið á verðlagi ýmissa vara og hvers konar tilkostnaði víðs vegar um heim á þessu ári eins og hinu síðasta. Það þótti því rétt nú á þessu hausti að líta enn á kostnaðaráætlanir, eins og gert hafði verið árið áður, og skoða vandlega, hvort breytingar verðlags í heiminum hefðu gert það að verkum að stofnkostnaður yrði meiri, og enn fremur að endurskoða rekstraráætlanir. Stjórn járnblendiverksmiðjunnar ákvað því, eins og kunnugt er, fyrir nokkru að fresta um sinn frekari fjárskuldbindingum, eins og það var orðað í tilkynningu hennar, meðan slík endurskoðun færi fram. Ég tel að þetta hafi verið ábyrg og eðlileg afstaða og fyllilega rétt að gera slíka nánari könnun. Við þetta, þ. e. verðbreytingar bæði í sambandi við stofnkostnað og í söluverð á væntanlegri framleiðslu, bætist svo að lánskjör og lánsmöguleikar hafa mjög breyst frá því fyrir ári. Bæði hafa vextir breyst víða og lánstími. Allt þetta þarf að sjálfsögðu að skoða vandlega áður en lengra er haldið, og ég held að það hafi verið skynsamleg ráðstöfun hjá stjórn járnblendiverksmiðjunnar að taka sér nokkurt tóm til þeirrar skoðunar og ekkert óeðlilegt við það, síður en svo. Ég vil svo aðeins segja út af ræðu hv. þm. og till. hans, sem felur í sér að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því að fresta framkvæmdum, að maður skyldi ætla, þegar hann kemur hér og flytur framsöguræðu fyrir till. sinni um frestun, að hann kæmi fyrst og fremst til að lýsa ánægju sinni yfir ákvörðun stjórnar járnblendiverksmiðjunnar að fresta framkvæmdum um stund. En það var öðru nær, því að hv. þm. virðist vera jafnergilegur yfir því, að verksmiðjan verði byggð, og yfir hinu, að henni verði frestað. Meira sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta mál að sinni.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá frsm., fyrra flm. þessarar till., var hún lögð fram nokkru áður en stjórn þessa fyrirtækis sá sig til knúna að halda blaðamannafund um málið 13. nóv. s. l. Þá þegar hafði heyrst að mikil breyting væri orðin á þeim forsendum sem lágu til grundvallar þeirri ákvörðun að þetta fyrirtæki skyldi reist á Íslandi. Ég dokaði með forvitni eftir skýringu frá stjórn fyrirtækisins varðandi þetta mál, en það verð ég að segja að hvergi nærri voru tæmandi þær skýringar sem fram komu. Ósk mín er sú og raunar krafa og ég tel það lágmarkskurteisi við okkur, sem studdum málið á Alþ., að sérstök skýrsla verði gefin um málið og allar forsendur teknar fyrir að nýju. Ég beini þeirri áskorun til hæstv. iðnrh., og ég trúi ekki öðru en hann beiti sér fyrir því, slíkur maður sem hann er, að hið sanna komi allt í ljós og málið verði allt stokkað upp að nýju. Ef þessir valinkunnu kunnáttumenn eru ekki færir um að athuga málið einir sér, þá er það krafa mín að þingnefnd athugi málið. Hér er um stórar tölur að ræða. Þetta hefur hækkað um milljarða frá því að við tókum ákvörðun um að fylgja málinu. Hæstv. ráðh. sagði: „Allt þetta þarf að skoða“ - skoða betur, bæti ég við. Ef þn. á einhvern tíma að athuga mál, þá er þetta mál sem þarf sannarlega að athuga sérstaklega og gaumgæfilega af þingnefnd, allar forsendur fyrir því, slíkar sem fjárskuldbindingarnar eru og þar sem við eigum meiri hluta í fyrirtækinu, íslendingar sjálfir, og það var eitt af þeim atriðum sem sumir lögðu mikla áherslu á. Það kann að fara svo og kann að vera það réttasta í dæminu að hætta við allt saman. En til þess þurfum við að fá gaumgæfilega athugun á málinu, - mjög gaumgæfilega. Ég vil líka fá að vita hvað er komið mikið fjármagn í þetta í dag, nákvæmlega frá sagt, enga ágiskun, einhverjar „sirka-tölur“ eins og talað er um í daglegu tali, hvernig dæmið stóð um s. l. mánaðarmót, nákvæmlega, hvað hefur þetta allt kostað, ferðalög, lántökukostnaður og þar fram eftir götunum, beinar framkvæmdir, vaxtakostnaður og ýmislegt annað, - fá allt á borðið eins og það leggur sig. Það kann að fara svo bæði með mig og fleiri þegar sú skýrsla liggur á borðinu að ég hugsi mig um tvisvar hvað gera skal varðandi framhaldið, þrátt fyrir það að við höfum ráðist í ákveðna virkjun sem átti að selja rafmagn á ákveðnum tíma í þetta fyrirtæki. Það getur vel verið að við getum hagnýtt það rafmagn með öðrum hætti og ekkert síður, vegna þess að forsendur fyrir upphitun á Íslandi með olíu hafa gjörbreyst og kann að vera fólgin í því verulegur ávinningur að taka nú þessa umframorku til húshitunar á þeim svæðum þar sem ekki verður komið við að nota heitt vatn - og vera nú röskir að því, eins og það átak var myndarlegt sem Alþ. stóð að á sínum tíma varðandi hitaveituframkvæmdir hér í næsta nágrenni. Þetta mál er ekkert smámál og alls ekki þess eðlis, fyrst forsendur hafa brostið svo, að það eigi að halda því í höndum fárra manna þótt kunnáttumenn séu taldir, - alls ekki. Ef Alþ. vill halda reisn sinni og fylgjast vel með afleiðingum af verkum sínum, hv. alþm., þá verða þeir að krefjast þess að nákvæm og góð skýrsla komi um þetta mál. Ég verð að treysta því að allshn. sjái ástæðu til þess að safna miklum gögnum og leggja málið skipulega og vel fyrir alþm., ella gæti verið grundvöllur fyrir því að sérstök n. kannaði málið til hlítar fram yfir venjulega athugun þm., starfsnefndar Alþ. Ég tel þetta mál orðið svo viðamikið og svo gjörbreyttar forsendur fyrir því öllu saman að slíkt sé réttlætanlegt. Það kom fram í ræðu hæstv. iðnrh., hann sagði: „Allt þetta þarf að skoða.“ Það er e. t. v. óþarfi að orðlengja meira um þessa till. Það var ekki að ófyrirsynju að það kæmi fram af hálfu þeirra manna sem jafnan töldu þetta nokkurt glæfraspil frá ýmsum sjónarhólum séð. En hvað sem því líður, þá var talið að bæði fyrrv. ríkisstj. og núv. ríkisstj. hefðu látið fara fram vandaðan undirbúning að verkinu. En þær tölur, sem við fengum og höfðum enga minnstu möguleika til að vefengja, en voru sagðar gerðar af kunnáttumönnum, eins og stendur í gömlum sáttmála, að bestu manna yfirsýn, hafa ekki reynst mjög haldgóðar og jafnvel mætti kveða fastar að orði. Sem sagt, það er ósk mín og raunar krafa að Alþ. fái sérstaka skýrslu um þetta mál, um forsendur þess, möguleika í framtíðinni, fjármagnskostnað o. s. frv., og ekkert verði undan dregið á nokkurn hátt. Það er slík krafa sem ekki er hægt að stinga undir stól að mínu mati.



Herra forseti. Ég mun með glöðu geði verða við óskum hæstv. forseta um að tala ekki öllu lengur en mér þykir ástæða til um þetta mál. Það má vera a. m. k. Ed.-mönnum minnistætt hvílík feikileg áhersla var lögð á það á Alþ. síðari hluta vetrar í fyrra að afgreiða málmblendimálið fyrir páska, til þess að hefjast mætti handa án tafar að skjóta hinum nýju stoðum undir atvinnuvegi þessa lands og fjárhag þess. Raunar lá svo mikið á að framkvæmdir voru byrjaðar uppi á Grundartanga áður en Alþ. hafði samþ. lagafrv., áður en Alþ. hafði veitt ríkisstj. heimild til þess. Og raunar hafði verið upplýst á einum af síðustu fundum iðnn. Ed., meðan enn þá var fjallað um þetta mál í Ed., að þá þegar var búið að ráða tæknilegan framkvæmdastjóra hinnar nýju verksmiðju, starfsmann Union Carbide í Noregi, - ráða framkvæmdastjóra þessarar verksmiðju áður en búið var að fjalla um málið í iðnn. Ed. Svo mikið lá á. Ég ætla nú að hlífa hv. þm. við því að lesa hér upp allar óstyttar ræður mínar í Ed. gegn þessu frv. Flutningur þeirra mun hafa tekið samtals í kringum 6 klukkutíma. En ég ætla þó til þess raunverulega að gera mál mitt stutt að lesa hérna fyrstu málsgr. þeirrar ræðu sem ég flutti við 1. umr. um málið. En málsgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ég treysti mér ekki til þess að samþ. þetta frv. í þeirri mynd sem það birtist hér. Ég tel að rökstuðningurinn, sem fylgir frv. um hagsbætur sem okkur séu búnar af samningnum sem hér er áformað að gera við erlent auðfélag, séu ekki sannfærandi. Þvert á móti virðast mér líkur benda til þess að hann kynni að valda okkur tjóni, efnahagslegu, menningarlegu og pólitísku. Auk þess sé ég ekki betur en forsendur fyrir þessum samningi séu reistar á úreltu verðmæti, bæði efnahagslegu og siðferðilegu.“ Hv. þm. Jónas Árnason lýsti því áðan í ræðu sinni hversu rösklega voru rekin trippin síðustu dagana sem þetta mál var til meðferðar hér á hv. Alþ. og þá í Nd. Einmitt þennan síðasta dag þegar málið var hespað af til þess að Alþ. yrði sér ekki til skammar með því að vera ekki búið að afgreiða það þegar forstjórar Union Carbide kæmu hingað, - einmitt þann dag voru trippin rekin það rösklega að eitt þeirra datt ofan í fyrstu gryfjuna, sem grafin var uppi á Grundartanga, og hálsbrotnaði. Það var þegar búið að drepa hross í einni tilraunamógröfinni þeirra Carbides-manna efra áður en Alþ. var búið að samþ. að þarna yrðu nokkrar framkvæmdir. Ég vil ekki fara að nudda samþingsmönnum mínum upp úr því með hvaða hætti þeir brugðust við þessari málsmeðferð á Alþ., að þeir skyldu láta hafa sig til þess að samþykkja lagafrv. um framkvæmdir sem þegar voru byrjaðar í heimildarleysi Alþ. í því trausti, í því skjóli að þingmannalið stjórnarinnar, að hv. þm. Alþfl. meðtöldum, væri þess háttar mannval að ekki þyrfti að óttast að það greiddi ekki atkvæði eins og því var sagt að greiða atkv., blessaðir karlarnir, án tillits til málefnis og rökstuðnings, þó ekki væri nema vegna þess að það voru verkfræðingar og hagfræðingar og forstjórar erlends auðhrings sem sögðu þeim að þetta væri góður „bisness“ fyrir Ísland. Við umr. um málmblendifrv. eða Carbides-frv., eins og það er kallað, var staðhæft af hálfu okkar Alþb.- manna að efnahag þessa lands og menningu þess væri búið stórtjón af þessu fyrirhugaða fyrirtæki og auk þess öllu lífi í landinu voði búinn af völdum mengunar sem frá því mundi stafa. Af hálfu stjórnarflokkanna, hæstv. iðnrh. sem studdist við tölvuskýrt álit verkfræðinga sinna, hagfræðinga sinna og heilbrigðissérfræðinga sína plús eldskýrt álit forstjóra Union Carbide var því haldið fram að með þessu fyrirtæki yrði rennt gildari stoðum undir efnahag landsmanna og það svo að jafnvel þótt um einhverja mengunarhættu væri að ræða, þá væri afsakanlegt að takast þá hættu á herðar. Svo þegar á leið umr. var kveðið enn þá sterkara að orði. Efnahagslegur ávinningur málmblendiverksmiðjunnar lá beinlínis á borðinu, gildur sjóður. Í sjálfri grg. með frv. var staðhæft að álit sérfræðinga ríkisstj. væri að lífi í landinu væri engin hætta búin af mengun frá fyrirhugaðri verksmiðju, mengun frá henni yrði svo lítil að hún yrði tæpast sjáanleg berum augum, jafnvel ekki í okkar tæra andrúmslofti, eins og komist var að orði í grg. Það hefur ekki staðið steinn yfir steini í röksemdafærslu hæstv. iðnrh. og sérfræðinga hans í þessu máli. Þetta mál hafði ekki fyrr skroppið út um gáttir þessa virðulega húss, þetta frv. var ekki fyrr sloppið út um bakdyrnar, orðið að lögum, en málið var orðið að blóðugum skopleik. Nú blasir við okkur að hinn gífurlegi efnahagslegi ávinningur var raunverulega miklu minni en svo að hann sæist með berum augum, jafnvel í okkar tæra andrúmslofti. Ég er þakklátur fyrir það að þetta skyldi koma í ljós á undan seinni skekkjunni og þeirri hættulegri, því að hitt hefði komið í ljós og kæmi í ljós ef þessu máli yrði haldið áfram, að mengunarhætta hefði orðið jafngífurleg og ágóðavonin átti að verða. Sá voði, sem þessu landi var búinn og er búinn ef áfram yrði haldið liggur nefnilega á borðinu þrátt fyrir álit sérfræðinga ríkisstj. Og nú liggur það jafnvel fyrir að seinka framkvæmdum við Sigöldu, eftir því sem okkur er sagt, að seinka kaupum á vélum til Sigöldu vegna þess að gullkvörnin mikla, málmblendiverksmiðjan á Grundartanga, hefur reynst fásinna. Við héldum því fram, Alþb.-menn, að það mundi borga sig að styrkja dreifikerfi raforku um landið, - þannig að koma mætti orkunni frá Sigöldu út um byggðir þessa lands til húshitunar og þjóðlegs iðnaðar - það mundi borga sig, þó að það borgaði sig ekki að koma upp Carbides-verksmiðju í Hvalfirði. Ég er sannfærður um að þetta er enn þá arðbært, og raunar hefur hækkun á olíu orðið slík síðan í fyrravetur að það fyrirtæki að dreifa raforkunni til húshitunar yrði a. m. k. 15% hagstæðara nú en það var þá. Við höfum sem sagt ýmsar ástæður og margar til þess að fagna því að framkvæmdum við Carbides-verksmiðjuna í Hvalfirði hefur verið hætt um sinn og mjög ríkar ástæður til þess að krefjast þess að þeim verði alfarið hætt. Ég heyrði fyrir þrem dögum í viðurvist nokkurra hv. samþingismanna minna forustumenn úr íslenskum iðnaði staðhæfa að þeir gætu tekið við allri orku Sigöldu, ef þeir fengju hana á sams konar kjörum og málmblendiverksmiðjunni voru ætluð, til þess að nýta hana í íslenskum útflutningsiðnaði þar sem framleitt væri úr íslenskum hráefnum. Fyrir hálfum mánuði sat ég sem gestur ráðstefnu um íslenskan fæðubúskap sem haldin var hér í Reykjavík. Ráðstefnuna héldu félög búfræðikandídata og Verkfræðingafélagið. Þar kom það fram að hægt væri að taka við 90 mw. af raforku til framleiðslu á heykögglum að ári, samkv. útreikningi sérfræðinga sem hvergi koma nærri útreikningum á arðsemi málmblendiverksmiðjunnar. Samkv. útreikningum þeirra yrði kapítal, sem lagt væri í slíkar verksmiðjur, þ. e. a. s. heykögglaverksmiðjur fjórfalt arðgæfara en reiknað var með af hálfu hæstv. iðnrh. að málmblendiverksmiðjan gæfi þegar málið var til umræðu hér í sölum Alþ. í fyrravetur og áður en það kom í ljós, sem nú er komið í ljós, að arðurinn af þeirri verksmiðju yrði alls enginn. Fyrir liggja upplýsingar um að við gætum framleitt kraftfóður ekki aðeins handa okkur sjálfum, heldur til útflutnings í stórum stíl með mjög miklum hagnaði. En viðbrögðin við þeim upplýsingum, þeim sannindum sem nú liggja fyrir um málmblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, að hún yrði óarðbær, að hún yrði tapfyrirtæki, - viðbrögðin við þeim sannindum eru þau að hætta þá við að kaupa síðustu vélasamstæðuna í Sigöldu. Ég leyfði mér í andmælum mínum í Ed. gegn frv. um málmblendiverksmiðjuna að vekja athygli á þeirri áráttu sem sérfræðingum okkar um fjáröflun og verkfræðilegar framkvæmdir hefur verið að ná ekki í skottið á framvindunni, heldur að missa af síðasta strætisvagninum. Þar leyfði ég mér að segja, með leyfi hæstv. forseta: „Það er dálítið grátbroslegt að hugleiða það hvers konar áráttu tæknilegir ráðunautar íslenskra stjórnmálamanna í hagfræðilegum og verkfræðilegum efnum virðast hafa til þess að hrinda í framkvæmd þeim hugmyndum, sem virtust réttar, einmitt í þann mund þegar það er komið berlega í ljós að þær eru rangar, og hvað þeim virðist hætta til þess að endurtaka mistök sín.“ Tvisvar höfum við að ráðum hagspakra ráðamanna leyft minkarækt á Íslandi, í fyrra sinnið með þeim hörmulegu afleiðingum fyrir náttúrlegt dýralíf landsins sem aldrei verða að fullu bættar. Þegar þessar afleiðingar voru komnar í ljós, tjón hafði þegar verið unnið og þar með hagur þjóðarinnar versnað til mikilla muna, þá var minkarækt og innflutningur á minkum bönnuð með lögum. En að nokkrum árum liðnum, eftir að hafði frést um sinn að minkaskinn væru aftur komin í hátt verð í útlöndum, þá var minkainnflutningur leyfður öðru sinni ásamt minkarækt og talsvert fé lagt af mörkum til þess arna. Og svo hófst minkabúskapurinn öðru sinni í þann mund sem skinnin voru orðin verðlaus erlendis að kalla. Og nú ofan í reynsluna af stóriðjuverunum tveimur, kísilminkabúinu í Mývatnssveit og álminkabúinu í Straumsvík, þá leggja hagfræðingarnir okkar og verkfræðingarnir okkar að okkur að koma upp stálminkabúi á Grundartanga við Hvalfjörð, rétt í þann mund sem nægtakreppan er að leggja fjárhag iðnaðarríkjanna í rúst. Það kynni svo að fara að sú athugun, sem nú er verið að gera á fjárhagshorfum hins vandlega undirbúna fyrirtækis á Grundartanga, leiddi til þess að ákveðið yrði um sinn að hefja ekki framkvæmdir. Það gæti líka verið og við skulum vona að sú athugun leiði til þess að hætt verði endanlega við hana. Ég vakti líka athygli á því í þessari ræðu minni að nú skortir matvæli í heiminum, en ekki stál, að hvergi heyrðist dauðsoltinn maður, ekki einn einasti maður af þeim 360 millj. sem taldir eru þjást af fæðuskorti í heiminum, - ekki einn einasti þeirra hefði heyrst hrópa á kísiljárn á dauðastund sinni, sér til bjargar. Á fyrrnefndri ráðstefnu verkfræðinga og búfræðinga, sem ég sat mér til mikillar uppbyggingar í ráðstefnusal Hótel Loftleiða á dögunum, kom það fram að landsgæði okkar nægja til þess á landi og sjó að við getum brauðfætt 36 millj. manna með eggjahvítuefnafæðu ef við notum til þess orku landsins og vinnuafl fólksins sem þar býr - ef við notum orkuna til framleiðslu á matvælum og vinnuaflið til framleiðslu á matvælum, en ekki á kísiljárni. Við getum brauðfætt 36 millj. manna. Og leyfist mér svo enn að ítreka það, að það er ekki skortur á stáli í heiminum, það er skortur á mat. 360–400 millj. manna þjást af hungri. Yfir 100 millj. manna láta lífið árlega á besta aldri sökum hörgulsjúkdóma. Og það er talið að um 104 þús. börn blindist árlega í heiminum vegna skorts á eggjahvítuefnaríkri fæðu. Ég kallaði málmblendiverksmiðjufyrirtæki ríkisstj. og Union Carbide áðan blóðugt skop. Ég ætla að víkja aðeins nokkrum orðum að veru þess eins og hún blasir við okkur í dag. Fyrsta verk stjórnar járnblendiverksmiðjunnar, þessa fósturbarns Seðlabankans, var eins og frá hefur verið sagt, að semja við verðugan fulltrúa einkaframtaksins á þessu landi um að taka að sér undirbúningsframkvæmdir þar efra. Það var einmitt í þann mund sem Seðlabankinn var að byrja fyrir alvöru að herða á eftirliti eða baráttu gegn útgáfu innistöðulausra ávísana. Verktakanum auðnaðist með undraskjótum hætti að leysa fyrsta efnahagsvandamál járnblendiverksmiðjunnar, sem stóð í nokkurn veginn beinum tengslum við launagreiðslur til íslendinga, með hagfræðilegu bragði sem ekki mundi kannske að öllu leyti samrýmast baráttu Seðlabankans gegn útgáfu falsaðra ávísana. Og stoðirnar, sem járnblendifélagið, málmblendifélag ríkisstj. hefur reist undir efnahag þjóðarinnar, eru, ef svo má segja, öfugar stoðir, því að þar eru holur ofan í jörðina. Þar hefur verið reistur, eða mætti öllu fremur segja að þar hafi verið grafinn óbrotgjörn eða ófyllt minnisgröf um snilld núv. ríkisstj. með stuðningi krata í efnahagsmálum þessarar þjóðar. Hitt er svo enn annað alvörumál, að hugleiða með hvaða hætti efnahagslegir og verkfræðilegir ráðunautar ríkisstj. hafa komist að jafnklóklega röngum niðurstöðum og raun ber vitni í þessu máli, ekki einu sinni í 5 ára undirbúningsstarfi, heldur tvisvar: í gerð frumáætlunar sem reyndist röng, svo sem hæstv. iðnrh. sagði okkur frá áðan og svo sem alþm. má vera í fersku minni frá upphafi umræðnanna um þetta mál á þingi í fyrra, og síðan við gerð þeirrar áætlunar sem lögð var til grundvallar lagafrv. því sem hv. Alþ. álpaðist til að samþ. í fyrravetur með þeim afleiðingum sem nú blasa við okkur. Ég tek undir þá kröfu hv. þm. Jóns Árm. Héðinssonar að það verði fleiri látnir sýsla um þá rannsókn, sem nú á að gera á horfum þessa fyrirtækis, heldur en þeir sérfræðingar einir sem gerðu hinar tvær vitlausu áætlanirnar. Ég sagði við umr. um þetta mál í fyrra, þegar ég ræddi um mistökin sem orðið hefðu í sambandi við erlenda auðhringa áður, að ég vildi hvorki kalla sérfræðingana né heldur stjórnmálamennina, sem fjölluðu um þetta mál, fífl eða fanta, ég gæti sæst á hugmyndina um jólasvein, þó vil ég ekki gera það að svo komnu máli. Ég vil ekki heldur kalla þá sérfræðinga og þá stjórnmálamenn, sem ferðinni réðu í sambandi við málmblendisamningana, neinum slíkum nöfnum. En ég vil fá skýringu á þessum mistökum, beinlínis til þess að ég geti áttað mig á því hvort það sé nokkuð meira mark takandi á því, sem þeir segja nú um orsakir mistakanna, heldur en því sem þeir sögðu áður. Mikill hagnaður, sögðu þeir, og engin mengun, meira að segja svo lítil að hún kemur ekki til með að sjást með berum augum, jafnvel í okkar tæra andrúmslofti. - Við alþb.-menn sögðum: Enginn hagnaður, mikil mengun. En þeir sögðu sem sagt: Mikill hagnaður, engin mengun. Nú er það komið í ljós, sem þeir viðurkenna, að það er enginn hagnaður, og ég lofa guð fyrir það að þar af leiðandi mun ekki reyna á seinna atriðið. Orsakirnar fyrir þessum mistökum vitum við ekki, hvort það gæti hugsast að það hafi orðið einhver gatamistök við tölvuna og þeir hafi fengið mengunarsvarið út um hagnaðargatið og hagnaðarsvarið út um mengunargatið. Einhvers konar orsakatengsl af þessu tagi eru kannske hugsanleg, þetta er kannske hugsanlegt. Ég hlýt að játa að ýmislegt af því, sem hv. stuðningsmenn járnblendiverksmiðjunnar létu sér um munn fara á þingi þegar þetta mál var rætt þar, hefði hljómað meira sannfærandi ef það hefði komið út um annað gat. Sannleikurinn er sá, að að þessu málmblendimáli var unnið af svo grómteknum óheiðarleik og skefjalausri frekju hér á hv. Alþingi að til fádæma hlýtur að teljast. Og svo aðeins tvær spurningar í lokin: Hafið þið, hæstv. ráðherrar, enn þá norska karbítsmanninn á launum hjá járnblendifélaginu? Ef svo er, hver eru laun hans? Seinni spurningin: Hvað ætlið þið að gera við 280 milljónir sem ætlaðar eru í fjárlagafrv. handa þessu fyrirtæki? Er ríkisstj. hugsanlega til viðtals um að veita dálítið af þessari upphæð til graskögglaverksmiðjunnar sem þingeyskir bændur ætla að koma upp í Saltvík til hagnýtingar á heita vatninu þar til að framleiða kraftfóður? Eftir því sem ég best veit hefur það mál ekki fengið sæmilegar undirtektir af hálfu ríkisstj. fram að þessu.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir þær kröfur sem hér komu fram hjá hv. þm. Jóni Árm. Héðinssyni um að hæstv. ríkisstj. gefi Alþingi hið allra fyrsta ítarlega skýrslu um stöðu þessa máls. Það er full ástæða til þess að Alþingi sé upplýst um hvað hefur raunverulega komið fram í þessu máli í öllum aðalatriðum. Það þarf að sjálfsögðu að upplýsa um leið hvað er búið að eyða miklum fjármunum nú þegar í framkvæmdir og undirbúningskostnað, og það þarf að upplýsa um það hvaða áætlanir séu uppi hjá ríkisstj. um áframhald, og um það hvort nýjar áætlanir hafi þegar verið gerðar og hvernig þær líti út. Ég tek undir kröfu Jóns Árm. Héðinssonar um það. Ég tel að það sé eðlilegt, eins og málum er nú komið að Alþingi geri nýja samþykkt í þessu máli, hvort eigi að halda áfram þessu fyrirhugaða verki eða ekki. Ég kvaddi mér hér hljóðs fyrst og fremst í tilefni af ræðu hæstv. iðnrh. Mér fannst ræða hans segja furðulega lítið fyrst hann tók hér til máls í þessu máli. Hann gat þess að vísu að það hefðu verið gerðar fleiri en ein kostnaðaráætlun varðandi byggingu þessarar verksmiðju, síðari áætlunin hefði verið allmiklu hærri en hin fyrri og hann teldi því að það væri ofureðlilegt að stjórn þessa verksmiðjufyrirtækis vildi nú á nýjan leik skoða þessa síðari áætlun aftur. En það hefði kannske mátt geta þess, um leið og skýrt var frá þessu, að þessar áætlanir, sem hæstv. ráðh. minntist á, komu fyrir sjónir alþm. með býsna einkennilegum hætti á sínum tíma. Fyrst var samin allmikil bók um járnblendiverksmiðjumálið og þar sett fram áætlun um stofnkostnað og rekstrarkostnað, og þessar áætlanir voru þá kynntar bæði ríkisstj. og fulltrúum allra flokka. Þessi upphaflega áætlun var unnin af sérfróðum mönnum, og það fór víst ekki á milli mála að þessir sérfróðu menn voru fulltrúar Union Carbide ásamt þeim fulltrúum íslendinga sem höfðu átt viðræður við fulltrúa þessa erlenda stórfyrirtækis. En þingmenn höfðu ekki haft þessa áætlun lengi í höndum þegar þeim var síðan send önnur áætlun þar sem mátti segja að öllu væri snúið við úr fyrri áætlun. Þá kom í ljós að stofnkostnaður hafði í fyrri áætluninni verið stórlega vantalinn, allt mælt í erlendri peningamynt, en ekki í íslenskum krónum, og þá kom líka í ljós það sérkennilega fyrirbæri sem hæstv. ráðherra minntist á í sinni ræðu sem alveg sjálfsagðan hlut, að þegar stofnkostnaður fyrirtækisins hækkaði gífurlega mikið, þá bara jókst gróðinn við það. Sem sagt, fyrri áætlunin hafði þá verið svona gerð, að varðandi rekstraráætlun hafði áætlunin verið með öllu röng samkv. því sem haldið var fram í síðari áætlun. Auðvitað var á það bent á sínum tíma, þegar þessar áætlanir birtust, að ekki væri mikið öryggi í þessum málum, þó að það væri ein aðalröksemdin fyrir því að við íslendingar ættum að ráðast í stóriðjufyrirtæki að slík fyrirtæki væru miklu öruggari í öllum rekstri og þar væri ekki um eins miklar efnahagslegar sveiflur að ræða og ættu sér stað í sambandi við okkar hefðbundnu atvinnuvegi. En þarna kom það sem sagt í ljós strax við fyrstu athugun á þessu máli að upplýsingar, sem gefnar voru af sérfróðum mönnum, reyndust alrangar, bæði varðandi stofnkostnað og rekstrarkostnað og ýmsa þýðingarmestu þætti í sambandi við rekstur fyrirtækisins. Og nú er sem sagt komið í ljós að þessi síðari áætlun, sem gerð var, stenst ekki heldur og það er ekki aðeins einhver einn þáttur sem hefur brugðist í þessari áætlunargerð, nú er skýrt opinberlega frá því að áætlun um stofnkostnað verksmiðjunnar sé rangur, allt of lágur, og þó var kostnaðaráætlunin gerð í dollurum. Nú er það einnig upplýst að rekstrarkostnaðurinn verði allt annar en reiknað hafði verið með og lán, sem þurfi að taka til verksmiðjunnar, verði að vera með miklu óhagstæðari kjörum, til styttri tíma, með hærri vöxtum og óhagstæðari á allan hátt en reiknað hafði verið með. Ef allt færi að líkum ættu þessar nýju upplýsingar að leiða til þess, miðað við það sem áður hefur verið sagt, að líkur bentu til þess að það yrði um hallarekstur á þessari verksmiðju að ræða, vegna þess að fyrri áætlun sýndi að miðað við þann stofnkostnað, sem þá var reiknað með, og þær vaxtagreiðslur, sem þar var reiknað með, mátti ekki á milli sjá, þá var ekki um verulegan hagnað að ræða fyrr en þá eftir allmörg ár. Ég tók eftir því að hæstv. iðnrh. vildi afsaka þetta með því að það hefði gerst margt í verðlagsmálum, ekki aðeins hér á Íslandi, heldur annars staðar í heiminum á þessu tímabili, sem hefði getað raskað áætlunargerð jafnvel hjá sérfræðingum. En þetta fær ekki staðist heldur hjá hæstv. ráðherra. Sannleikurinn er sá og það liggur nú fyrir öllum hv. alþm. að þær miklu verðhækkanir, sem áttu sér stað í heiminum og við höfum fengið að kenna á hér á Íslandi, gengu yfir frá miðju ári 1972 og fram á fyrsta fjórðung ársins 1974 og voru langsamlega mestar á árinu 1973. En það var einmitt á fyrsta ársfjórðungi 1974 sem verðlag erlendis fór almennt að falla frá því sem áður var og hefur fallið síðan samkv. opinberum vísitölum um erlent verðlag, og á þessum sama tíma hafa einmitt vaxtakjör víða í heiminum lækkað en ekki hækkað. Þau voru einmitt hæst á árinn 1973 og til loka þess árs, svo að það getur ekki verið nein frambærileg skýring í sambandi við nýja áætlunargerð að vitna til almennra verðlagsbreytinga úti í heimi eða til breytinga á vaxta- og lánakjörum. Hér er greinilega allt annað á ferðinni. Nú þykir hagkvæmt að segja okkur íslendingum að það hafi verið reiknað með röngum fjárhæðum í sambandi við stofnkostnað og það hafi einnig verið reiknað með röngum fjárhæðum í sambandi við rekstrarkostnað, og nú verða menn að viðurkenna það líka að forsendur fyrir sölu á þessari framleiðsluvöru eru allt aðrar en reiknað hafði verið með. Þegar þetta liggur nú fyrir frá forstöðumönnum þessa félags, þá gefur það auðvitað auga leið að það er réttmætt að hæstv. ríkisstj. lofi því á Alþingi að áður en haldið verði lengra áfram með framkvæmdir í þessum efnum gefi hún ítarlega skýrslu um þetta mál til Alþingis og Alþingi fái að leggja dóm á það á nýjan leik hvort á að halda áfram með þessar framkvæmdir eða ekki. Ég ítreka því hér beiðni mína og tek þar einnig undir þá kröfu sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Árm. Héðinssyni, - ég ítreka þá beiðni til hæstv. ríkisstj. að hún gefi fyrirheit um það að Alþingi verði gefin skýrsla um þetta mál og gefinn kostur á því að taka ákvörðun um málið á nýjan leik áður en lengra verður áfram haldið. Ég vil líka setja fram þá ósk að það væri réttmætt að fulltrúar beint frá Alþingi fengju að fylgjast með þeim athugunum sem verða gerðar á málinu, en við þurfum ekki áfram að byggja í jafnríkum mæli á upplýsingum frá einhverjum sérfróðum mönnum í málinu sem við vitum harla lítið um, en hafa reynst okkur litlir sérfræðingar til þessa. Ég sagði áðan að ein af aðalröksemdunum fyrir því að rétt þótti af meiri hluta Alþingis að ráðast í byggingu þessarar verksmiðju var að því var haldið fram að rekstur af þessu tagi, eins og stóriðjurekstur almennt, gæfi miklu meira efnahagslegt öryggi en hinn almenni atvinnurekstur okkar. Það er vissulega þörf á því að hv. alþm. átti sig á því að allar röksemdir, sem fram hafa komið um að stóriðjan veiti okkur meira öryggi í atvinnurekstri en okkar hefðbundnu atvinnuvegir gera, allar fullyrðingar í þessa átt hafa verið að afsanna sig ein eftir aðra að undanförnu. Við höfum í þessu tilfelli dæmi af járnblendifyrirtækjum. Allt bendir þar til þess að þar ríki ekki síður efnahagslegar sveiflur en í sambandi við okkar eigin atvinnuvegi. Þar fáum við strax, áður en verksmiðjan rís, upplýsingar um að markaðsverð á framleiðsluvörum verksmiðjunnar sveiflast til, ýmist er markaðsverðið hátt eða þá að framleiðslan er lítt seljanleg, og fréttir berast um að verksmiðjum af þessu tagi sé lokað í öðrum löndum vegna offramleiðslu eða vegna þess að markaðsskilyrði séu óhagstæð, svo að ekki virðist vera miklu meira öryggi í sambandi við þennan rekstur en okkar almenna atvinnurekstur. Víð höfum einnig fyrir augum okkar reynslu af rekstri álversins. Nú hefur það stóriðjufyrirtæki verið rekið hér í nokkur ár. Samkv. upplýsingum stjórnenda þess fyrirtækis hefur það tapað miklum fjármunum á þessu tímabili og það hefur sýnt taprekstur næstum að segja ú hverju ári. Sum árin hefur reksturinn gengið þannig að það er t. d. enginn vafi á því að ef íslendingar hefðu haft þá verksmiðju, þá hefðu þeir orðið að loka henni og stöðva alla framleiðslu í a. m. k. heilt ár. Þeir hefðu ekki haft bolmagn til þess að reka verksmiðju með þeim hætti sem auðhringurinn gerði, sem gat leyft sér það að framleiða vörur mánuðum saman án þess að geta selt þær nokkurs staðar á eðlilegu verði. Reynslan af stóriðjurekstrinum í Straumsvík er líka á þá lund að það er síður en svo um meira öryggi rekstrarlega séð að ræða í sambandi við stóriðjuna en almennt er varðandi okkar atvinnurekstur. Það er að vísu rétt að við erum háðir ýmsum sveiflum í sambandi við rekstur okkar atvinnuvega. Það er hvort tveggja að rekstrarvörur geta hækkað í verði og höfum við stundum fengið að kenna á því eða að okkar framleiðsluvörur lækka í verði. En þetta er ekkert sérstakt í sambandi við okkar atvinnuvegi. Þetta er ekkert sérstakt í sambandi t. d. við framleiðslu á sjávarafurðum og sölu á þeim á erlendum mörkuðum. Þetta gerist almennt í framleiðslu iðnaðarvara. Stundum er þar um mikla sölukreppu að ræða, offramleiðslu á ýmsum iðnaðarvörum, eftir því hvernig hefur verið staðið að framleiðslunni á hverjum tíma og eftir því hverskonar efnahagssveiflur ganga yfir í markaðslöndunum. Þetta gerist í sambandi við framleiðslu á landbúnaðarvörum í öðrum löndum, og þetta er hið almenna. Það er síður en svo að reynslan sýni að okkar atvinnuvegir séu bundnir við óhagstæðari eða meiri sveiflur en aðrir atvinnuvegir eru almennt. Hin mikla röksemd fyrir því að við ættum að snúa okkur að stóriðju og sérstaklega stóriðju í fylgd með útlendingum til þess að öðlast efnahagslegt öryggi, sú röksemd fær ekki staðist. Það er reynslan búin að sýna okkur. Sú reynsla kemur m. a. fram í sambandi við járnblendiverksmiðju á Grundartanga. Hin aðalröksemdin, sem uppi var fyrir því að rétt þætti að ráðast í byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, var að við þyrftum á því að halda að selja allmikið af þeirri raforku, sem við ættum yfir að ráða, til einhvers aðila sem gæti gert sér gagn úr þessari raforku. En þá kemur upp spurningin, hvernig eigi að fara með þessa raforku nú, fyrst menn þurftu endilega að ráðast í byggingu járnblendiverksmiðju til þess að geta afsett þetta umframrafmagn. Hvað gerist nú ef horfið verður frá byggingu þessarar verksmiðju eða framkvæmdum í sambandi við hana verður frestað um nokkur ár? Þá gera menn það sem menn höfðu einmitt reiknað með að gera áður en járnblendiverksmiðjutillögurnar komu upp, þá fara menn þá leið að þeir fresta um 1–2 ár eða svo að kaupa ákveðinn hluta af véla-samstæðunum í Sigöldu. Hún var alltaf byggð upp með það í huga að ef til vill yrði staðið þannig að framkvæmdinni. Síðan verður eflaust staðið þannig að þessum málum að við nýtum þetta rafmagn sjálfir til okkar eigin þarfa, en þær eru á mörgum sviðum. Ég býst við því að það verði kannske til þess vitnað að í samningunum um járnblendiverksmiðju komi það fram að járnblendifélagið sé skyldugt til þess að kaupa ákveðinn hluta af þessari raforku sem forgangsorku, hvort sem verksmiðjan kemst upp ú réttum tíma eða ekki. Það er rétt, það mun vera ákvæði um þetta í samningunum. En þetta ákvæði eins og önnur í samningum við útlendinga reynist ekki haldgott þegar á að taka á því. Þeir Union Carbide-menn losa sig tiltölulega auðveldlega út úr þessum vanda. Í fyrsta lagi benda þeir á að íslendingar eigi 55% í verksmiðjunni og geti því borgað 55% af þessari forgangsorku sjálfir. Við sitjum því uppi með þann vanda sem nemur 55%, en varðandi hinn hlutann, sem er 45% af þessu raforkuverði, munu þeir losa sig mjög auðveldlega undan öllum vanda í sambandi við að greiða þá raforku. Þeir senda okkur merkilegan reikning sem þeir mega senda samkvæmt samningunum, bæði í sambandi við stofnkostnaðarframlag og eins í sambandi við rekstrarframlag, því að þeir borga ákveðinn hluta af rekstrarkostnaðinum með því að senda okkur reikning sem þeir kalla sína miklu sérþekkingu, sem er þegar farið að reyna talsvert á. Þeir senda okkur reikning og segja að þeir greiði samkv. samningunum það, sem vanti á raforkuverðið, með sérþekkingu sinni og þar höfum við fengið greiðsluna á þessu rafmagni. Þetta er allt samkv. samningunum og kostar þá Union Carbide-menn ekki ýkjamikið, en hins vegar mjög vafasamt að við gerum okkur mikið gagn úr þessari sérþekkingu. Þetta verður ósköp svipað í reynd og nú er að koma á daginn með skattlagningarsamning okkar við álverið í Straumsvík. Menn töluðu hér hátt og mikið um það á sínum tíma að það ætti ekki að sleppa þeim við alla skatta, þeir ættu að borga skatta, að vísu væri búið að leggja alla venjulega skattlagningu á fyrirtækjum hér á landi í einn skatt, svonefnt framleiðslugjald. Og það var ekki aðeins reiknað út hvað þessi skattur ætti að vera mikill á ári. Þá var sú aðferð fundin upp, þegar var verið að sannfæra menn um álverksmiðjusamninginn, að reikna út allar upphæðir sem áttu að koma til okkar, ekki miðað við ársgrundvöll eins og nú er oft talað um, heldur aldrei minna en yfir 25 ára tímabil sem var samningstíminn. Þannig fengu menn út býsna laglegar upphæðir á að sjá. Þetta framleiðslugjald átti auðvitað að gefa okkur allmiklar tekjur. En nú hefur komið í ljós að vegna þess að þeir álverksmiðjumenn tapa alltaf á reikningum, þá greiða þeir okkur þetta framleiðslugjald á svo sérstakan hátt að það jafngildir í rauninni sáralitlu gjaldi. Hafa stjórnvöld þurft að glíma við að fá leiðréttingu á þessu, eins og fram mun koma hér þegar það mál verður tekið til umræðu sem einnig er hér á dagskrá þessa dags. Það er skoðun mín að það hafi þegar komið fram svo alvarlegar aðvaranir í sambandi við járnblendiverksmiðjumálið að það sé réttmætt að það sé allt tekið til nýrrar athugunar, ekki bara í nokkra mánuði og ekki af þessum margumtöluðu sérfræðingum erlendra aðila sem geta auðvitað fundið upp á því að það sé hagkvæmt fyrir þá að eiga þennan samning, en fresta framkvæmdum í eitt ár eða tvö ár ef svo stendur á hjá þeim, heldur eigum við sjálfir að taka þetta til rækilegrar athugunar, skoða málið allt frá byrjun til enda og afgreiða málið aftur að nýju hér á Alþingi. Hér er auðvitað ekki um neitt smámál að ræða. Hér er um að ræða byggingu verksmiðju sem eflaust kostar, miðað við núverandi verðlagningu, 10–11 milljarða króna. Ég skal svo ekki lengja þessar umræður að þessu sinni meira, en vil vænta þess að hæstv. iðnrh. sjái um að rannsókn á málinu öllu verði tekin upp, Alþingi verði gefinn kostur á því að fylgjast með athugun á málinu og málið verði síðan lagt fyrir Alþingi til nýrrar ákvörðunar.

Jóhann Hafstein Hæstv. forseti. Það er nú hér í þinghúsinu meðal þingmanna og annarra mjög mikið talað um alvarlega atburði sem átt hafi sér stað fyrir austan land. Ég veit, hæstv. forseti, að það er mjög lítill tími sem þingið hefur nú, og ætlun mín með því að kveðja mér hljóðs utan dagskrár, þar sem ég veit að hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. hafa verið mjög bundnir við það undanfarið að afla nánari upplýsinga um þessa atburði, var aðeins að mega spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann teldi það vera orðið tímabært að gefa þingmönnum og Alþingi upplýsingar um þessa atburði. Ég veit að það mundi verða vel metið af alþm. ef það er þá orðið að hans mati tímabært að gefa okkur frekari upplýsingar.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég verð því miður að staðfesta það, að alvarlegir atburðir hafa átt sér stað í íslenskri landhelgi. Því miður hefur mér ekki borist enn þá skýrsla í hendur um þennan atburð, en eftir því sem ég veit best mun þetta hafa gerst þannig að varðskipið Þór kom að þrem dráttarbátum um 1.2 sjómílur frá landi við eða í mynni Loðmundarfjarðar eða á þeim slóðum. Varðskipið mun hafa hafist handa um að stugga þeim burt og ýtti tveim dráttarbátum á undan sér, en þá gerðist það snögglega að annar þeirra sneri við og stofnaði til áreksturs og stímaði beint á varðskipið, þannig að það gat ekki þar undan komist. Síðan gerðist það, að sá dráttarbáturinn, sem eftir hafði orðíð og varðskipsmenn munu sennilega hafa talið að væri eitthvað bilaður, Lloydsman, kom snögglega á eftir og stímaði beint á varðskipið. Og enn gerðist svo það, að annar þeirra, sem voru komnir þá fram fyrir varðskipið eða varðskipið hafði rekið á flótta snerist enn gegn því og stímaði á, þannig að eftir því sem ég veit best áttu sér þarna stað a. m. k. þrjár ástímingar af hálfu dráttarbátanna. Varðskipið, þegar það var komið í þessa klemmu, skaut fyrst púðurskoti eða aðvörunarskoti, og þegar þeir létu sér ekki þar við segjast, þá var skotið einu föstu skoti sem kallað er eða kúlu. Mun það hafa hrifið, ásamt því máske að þá mun flugvélin hafa verið komin á þessar slóðir og verið þarna yfir og annað varðskip ef til vill ekki mjög langt frá, þá munu þeir hafa haldið frá. Varðskipið Þór leitaði síðan inn á Seyðisfjörð og er þangað komið. Það eru talsverðar skemmdir a. m. k. á Þór, en á meðan ég hef ekki skýrsluna í höndum get ég ekki fullyrt um það nánar hversu miklar þær eru. Meiðsli á mönnum af skipshöfn Þórs munu ekki hafa orðið nema að því er varðar einn mann sem hlaut einhver meiðsli. Ég get ekki heldur sagt um það núna nánar hversu alvarleg þau eru, vona þó að þau séu ekki mjög alvarleg. Þetta ertu þær fregnir sem ég hef þegar fengið af þessum atburði, en brátt mun berast nákvæmari skýrsla um þetta og að sjálfsögðu verður þá gefin út nákvæm fréttatilkynning af þessum atburði. Þetta er auðvitað atburður sem við hljótum að líta mjög alvarlegum augum, af því að hvað sem allri deilu um fiskveiðimörk líður, þá er þarna um að ræða atburð sem hefur átt sér stað innan hinna elstu landhelgismarka, innan óvefengjanlegra landhelgismarka. Mér er óhætt að fullyrða að ríkisstj. mun taka þetta mál til meðferðar og ræða það og gera ráðstafanir sínar í sambandi við það þegar nánari skýrsla hefur borist. Ég vil nú ekki, herra forseti, fara að ræða þetta frekar að sinni. Auðvitað höfum við öll mátt reikna með því að til alvarlegra tíðinda drægi í þessum átökum, en hitt er það, sem kemur manni á óvart, að þetta skuli eiga sér stað á þessum stað, svo að segja uppí í landssteinum, ef það er rétt, sem ég dreg ekki í efa, sem ég hef hér sagt og hef eftir þeim skeytum sem þegar hafa borist um þennan atburð. Ég veit að allir þingmenn munu líta þennan atburð mjög alvarlegum augum og munu senda skipshöfn varðskipsins kveðjur. Ég hygg að þeir á varðskipinu hafi eftir atvikum ekki getað brugðist við á annan hátt en þeir gerðu undir þessum kringumstæðum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir það, að hann skuli veita Alþingi svo fljótt þær upplýsingar sem fyrir liggja um þann atburð sem gerst hefur. Það er augljóst að hér er um mjög alvarlegt atvik að ræða, hvernig sem á það er litið. Eins og hæstv. ráðherra sagði er það algjörlega sérstætt að þetta gerist innan landhelgi, ekki aðeins innan fiskveiðilögsögu, heldur innan óumdeildrar landhelgi Íslands. Þar af leiðandi er þetta mál sérstaks eðlis og ótrúlegt að andstæðingar okkar voga sér að gera slíkt. Ég vil taka sterklega undir orð hæstv. ráðherra þegar hann lýsti því að við sendum héðan frá Alþingi kveðjur okkar til skipshafnar varðskipsins, látum í ljós þá von að þar séu allir heilir og þökkum þeim frammistöðu þeirra, sem við treystum að hafi verið eins góð og hún gat verið. Ég vil fyrir hönd míns flokks lýsa því yfir, að við sem fyrr í málum sem þessu stöndum að baki ríkisstj. og væntum þess að það verði brugðist við þessu á jafnalvarlegan hátt og tilefni er til og að fengnum öllum upplýsingum gerðar þær gagnráðstafanir sem réttar eru taldar og við ítrastar getum gert eftir þetta atvik.

Jóhann Hafstein Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þær upplýsingar sem hann hefur gefið okkur. Ég skil alveg að hann óski ekki eftir að ræða að svo stöddu meira um þetta mál nú fyrr en nánari upplýsingar eru fram kommar. Ég tek undir orð hans og hv. þm. Benedikts Gröndal um að við þm. vonum að varðskipsmönnum líði nú öllum vel og að ekki hljótist frekari slys af þessari meinbægni í okkar landhelgi sem er ekki svo lítil eins og allir hv. þm. gera sér fyllilega grein fyrir.



Herra forseti. Ég vil taka undir góðar óskir til varðskipsmanna og þakklæti til þeirra sem hér hefur fram komið. Ég tel að þeir hafi yfirleitt unnið verk sitt mjög vel, og þeir eiga þakkir skildar fyrir. En í sambandi við þær upplýsingar, sem hér hafa verið gefnar, tel ég að hér sé um svo alvarlega atburði að ræða að það beri nú þegar að kalla saman fund í utanrmn, Alþ. og ræða mótaðgerðir af okkar hálfu. Ég tel að það megi ekki dragast lengur en þegar hefur gerst að við slitum formlega stjórnmálasambandi við Bretland. Það þýðir ekkert að tala neina tæpitungu við þá aðila sem við eigum þarna í höggi við. Þeir verða að taka afstöðu okkar alvarlega. Við eigum þegar í stað að kalla sendiherra okkar heim frá London, og við eigum þegar í stað að óska eftir því að breski sendiherrann víki héðan og fari til síns heimalands. Ég tel líka að það sé útilokað með öllu, eftir að atburðir af þessu tagi hafa gerst, að utanrrh. okkar geti verið þátttakandi í fundi á vegum Atlantshafsbandalagsins án þess að rísa þar upp og mótmæla þessu á þann hátt einan sem þeir aðilar í því bandalagi skilja, og það er að þeim verði gert ljóst að í slíku bandalagi geti Ísland ekki verið eftir að eitt af bandalagsríkjunum sendir herskipaflota á hendur okkur og beitir þeim brögðum hér sem jafngilda í rauninni alveg hreinni innrás. Eftir að þeir hafa brotist inn í hina almennu landhelgi með ofbeldisaðgerðir þar, þá jafngildir það að fullu og öllu að þeir hefðu sett hér menn á land til þess að taka stjórn mála í sínar hendur. Við verðum að gera öllum það ljóst að okkur er alvara í þessu máli. Hér duga ekki nein minni háttar viðbrögð sem yfirleitt eru ekki tekin mjög alvarleg ef við ætlum ekki að kalla yfir okkur það sem verra er, Ég sem sagt ítreka það, að hæstv. ríkisstj. verði við því að kalla saman fund í utanrmn. Alþ. til þess að fjalla um þessa atburði nú þegar á þessum degi og að þar verði m. a. þessar kröfur mínar, sem ég hef sett hér fram, teknar til sérstakrar afgreiðslu.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. að hann skuli hafa séð sér fært að skýra Alþ. frá því sem þegar er vitað um þá alvarlegu atburði sem verið hafa að gerast. Ég veit að á þessari stundu eru hugir allra alþm. og þjóðarinnar allrar hjá starfsmönnum Landhelgisgæslunnar og ekki síður hjá fjölskyldum þeirra. Þessir alvarlegu atburðir eru að mínum dómi það sem reyndar alltaf gat gerst eftir að hin þriðja landhelgisdeila komst á það stig sem ákveðið var af bretum þegar þeir sendu flota sinn inn í fiskveiðilögsöguna. Það, sem ég vil sérstaklega beina til hæstv. dómsmrh. og hæstv. ríkisstj. á þessari stundu, er hvort hún telur ekki að tími sé til kominn og nauðsyn beri til að leitast verði við að koma daglegri umsjón og daglegu eftirliti með því, sem er að gerast, í fastara form en verið hefur. Þarna hljóta eðli málsins samkv. fleiri en eitt rn. að eiga hlut að máli. Og það getur skipt miklu að öll rn., sem þurfa að bregðast við tíðindum af þessu tagi, séu við því búin að undirbúa mál og undirbúa skjót viðbrögð í sameiningu. Við slíkum atvikum þarf ekki aðeins að bregðast hér heima fyrir og í landhelginni, heldur einnig á alþjóðavettvangi. Slík tíðindi hljóta að eiga sér pólitískan eftirleik, og það skiptir miklu máli að við komum upplýsingum okkar á framfæri með eins skjótum hætti og verða má og að viðbrögð okkar dragist ekki á nokkurn hátt vegna þess að meðferð máls taki lengri tíma en þurft hefði. Því beini ég því til hæstv. ríkisstj., hvort hún telur ekki ástæðu til að athuga á hvern hátt hægt er að koma málum svo fyrir að tryggt sé að öll viðbrögð út á við og inn á við séu eins skjót og markviss og ég veit að við erum allir sannfærðir um að þau þurfa að vera, eins alvarlegt og málið er orðið.



Herra forseti. Þessi atburður, að þrjú stór bresk skip ráðast með ofbeldi að íslenskum löggæslumönnum innan 3 mílna landhelginnar, þýðir ekkert annað en það að bretar hafa ráðist með ofbeldi á Ísland. Ég get ekki skilið að nokkur skynsamleg rök geti mælt með því að við höldum stjórnmálasambandi eða veitum aðstoð skipum, mönnum eða flugvélum frá slíkum ofbeldislýð. Ég vissi ekki til þess í síðustu styrjöld að bretar fengju að fara með sjúka menn í land í Þýskalandi þó að þess þyrfti, og ég sé enga ástæðu til að veita þeim nokkra fyrirgreiðslu eða sýna þeim nokkuð annað héðan af heldur en grimmd af sama tagi a. m. k. á meðan slíkt á sér stað innan íslensku territorial-línunnar. Við skulum aðeins athuga hvernig stendur á því að þrír hæggengir, óvopnaðir dráttarbátar leyfa sér að ráðast á eitt stærsta varðskip þjóðarinnar. Þetta mundi ekki nokkrum lífandi sjómanni detta í hug að gera nema með því að þeir vita að íslensku varðskipin eru vopnlaus og varnarlaus. Það er alveg sjálfsögð krafa að varðskipin séu það vel búin vopnum að vopnlausir dráttarbátar þori ekki að reyna slíkar æfingar fyrir innan 3 mílur. Þeir þurfa að hafa slíkar fallbyssur og rakettur og annað það sem nauðsynlegt er, að þeir geti ekki átt von á öðru, slíkir glæpamenn, en að sitja á botni Seyðisfjarðar örfáum mínútum eftir svo asnalegar tilraunir og glæpsamlegar. Varðskipin þurfa að geta ógnað þeim með þeim vopnum sem þeir skilja. Þeim hefði aldrei dottið í hug að leika þennan leik nema þeir vissu að við höfum engar byssur með sprengikúlum, heldur byssur frá því á síðustu öld og kúlurnar í þessar byssur eru fáar og lítill sem enginn lager, enda dunda vélstjórarnir á varðskipunum við að renna þessar kúlur í byssurnar þegar þeir hafa tíma til. Við þessu dugar ekki aðeins að gefa út einhverja svokallaða nákvæma fréttatilkynningu og að hæstv. ráðh. Einar Ágústsson mótmæli með diplómatískum hætti úti í Brussel slíkri árás. Það á að búa svo um hnútana að við getum sökkt slíkum árásarmönnum á þessum skipum þegar í stað, enda eru þessi skip fullkomlega réttlaus á þessum stað. Ég veit ekki til hvers er verið að hafa varnarlið í landinu ef það grípur ekki einu sinni inn í þegar erlendar stórþjóðir beita okkur hervaldi og ráðast beinlínis á íslendinga innan okkar lögsögu. Þeir geta vissulega samkv. samningi skipt sér af deilunni út af fiskimiðunum. En eðlilegast hefði verið að þeir hefðu skotið þessa dalla niður umsvifalaust ef þeir væru hér til að verja okkur. En þetta sýnir það og sannar einn sinni enn að þeir eru ekki hér til þess að verja íslendinga eða Ísland. Þess vegna væri það rökrétt afleiðing af viðbrögðum þeirra að þeir yrðu sendir umsvifalaust til síns heima, fyrir utan það sjálfsagða mál að íslendingar slitu stjórnmálasambandi við breta. Það liggur auðvitað í augum uppi og héðan af verður alls ekki undan því vikist. Að vera í hernaðarbandalagi með slíkri þjóð sem á okkur ræðst er auðvitað fjarstæða. Og það eina, sem hinn ágæti samningamaður, Einar Ágústsson, hæstv. ráðh., ætti að gera í Brussel í dag og næstu daga, það er að tilkynna strax úrsögn okkar úr þessu glæpafélagi. Það hefur komið í ljós að þarna hefur maður slasast, jafnvel þó fréttir séu óljósar, og við getum ekki liðið það að breskir ofbeldismenn vaði hér inn á firði, inn undir þorp Íslands og slasi eða drepi okkar sjómenn. Þeir eru búnir að gera það nógu oft, þessir félagar okkar í NATO. Þess vegna hljótum við að krefjast þess að varðskipin verði nú þegar vopnuð á þann hátt, að enginn leyfi sér slíkan leik, og að við slítum stjórnmálasambandi og göngum nú þegar úr NATO. Mér þætti gaman að heyra ef einhver hv. þm. vildi standa upp og rökstyðja það með hverjum ósköpunum við getum verið í hernaðarbandalaginu eftir þennan atburð.