Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gert er ráð fyrir hádegishléi frá kl. 13 til kl. 14 í dag.

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 197, um fjármagnstekjur einstaklinga, frá Andrési Inga Jónssyni.

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins þar sem upplýsist að Hildur Sverrisdóttir, 8. þm. Reykv. s., mun taka sæti í þeim nefndum sem Ólöf Nordal sat áður í í samræmi við 2. mgr. 17. gr. þingskapalaga.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.

Virðulegi forseti. Ég átti orðastað við hæstv. ráðherra þegar hann mælti fyrir stjórnartillögu um breytta skipan ráðuneytis Stjórnarráðs Íslands eða stofnun nýs dómsmálaráðuneytis. Við ræddum í þeirri umræðu um kostnað við þær breytingar. Það olli okkur mörgum hverjum áhyggjum að við þær umræður kom í ljós að ekkert kostnaðarmat hafði farið fram. Hæstv. ráðherra svaraði raunar svo að það væri alveg ljóst að það myndi hafa einhvern viðbótarkostnað í för með sér að taka eitt ráðuneyti og breyta því í tvö, eins og hann orðaði það í umræðum. Hann nefndi ákveðna grunnþjónustu, sérstakan ráðuneytisstjóra o.s.frv. Ég bað hæstv. ráðherra að skerpa á þessu svari, á hvaða skala þær tölur væru sem þarna væru á ferðinni, hvaða tölur á ársgrundvelli væru þar undir, 10 milljónir, 50 eða 100. Nú hefur komið í ljós í meðförum nefndarinnar á málinu að eftir nokkurn tíma hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekist að ná út tölunni 120 milljónir á ársgrundvelli, sem þessi breyting mun kosta. Þetta hugarfóstur nýrrar ríkisstjórnar, þ.e. að smíða sérstakt ráðuneyti undir núverandi dómsmálaráðherra, kostar nánast hálfan milljarð á kjörtímabilinu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að hann talaði um að hann sæi leiðir til að hagræða fyrir þessu annars staðar í Stjórnarráðinu, hvar standi til að gera það og hvort þessi tala sé í samræmi við það sem hann hélt, og af hverju hann gerði þinginu ekki grein fyrir því á sínum tíma eða hvort þessi tala komi honum óþægilega á óvart eins og þeirri sem hér stendur.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að segja frá því að þessi tala kemur mér á óvart og mér finnst hún í raun og veru ekki koma til greina. Mér finnst ekki koma til greina að við leggjum upp með að það þurfi þegar ekki er verið að bæta við ráðherra, þegar ekki er verið að bæta við nýjum bíl og bílstjóra, þegar ekki er verið að bæta við í sjálfu sér nýjum ritara, heldur eingöngu verið að gera aðskilnað á milli tveggja ráðuneyta. Það er ekki verið að bæta við nýju húsnæði eða neinu slíku og þá finnst mér ekki koma til greina að lagt sé upp með það af hálfu ráðuneytisins að eftir aðskilnaðinn þurfi að kosta yfir 100 milljónum meiru til til þess að starfsemi geti haldið áfram óbreytt. Það finnst mér ekki koma til greina. Það er alveg ábyggilegt að það voru ekki slíkar tölur sem voru nefndar til sparnaðar þegar gömlu ráðuneytunum var smellt saman inn í nýtt ráðuneyti. Þess vegna vil ég láta þess getið á þessu stigi að mér finnst ekki koma til greina að halda áfram með málið á þeim forsendum. Þetta þarf að hugsa aftur og betur. Ég tek fram í því sambandi, eins og vísað var til, að ég geri mér grein fyrir því að þetta mun kosta einhver störf, t.d. eins og það að auglýsa stöðu ráðuneytisstjóra. Auðvitað er verið að kosta einhverju til. En ég geri þá kröfu til stjórnkerfisins í heild sinni, og í þessu tilfelli Stjórnarráðsins, að menn leiti sífellt leiða til sparnaðar og grípi ekki tækifærin til þess að bæta við sig meira en aðstæður kalla á.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör. Það er svo að í því kostnaðarmati sem nefndin fékk nú á dögunum er gert ráð fyrir sjö nýjum starfsmönnum, þar á meðal, ef virðulegur ráðherra vildi leggja við hlustir, tveimur nýjum sérfræðingum, sem ég hefði haldið að væru til staðar í núverandi innanríkisráðuneyti fyrir uppskiptingu. Ég heyri það á hæstv. ráðherra að hann telur rétt að endurskoða þessa ákvörðun, þ.e. endurskoða a.m.k. þetta fyrirkomulag. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji að í þeirri endurskoðun sé rétt að freista þess að fara þá leið að hæstv. dómsmálaráðherra sitji í óuppskiptu innanríkisráðuneyti, eins og við bentum á hér við 1. umr. málsins að kæmi vel til greina til að samnýta stoðkerfi Stjórnarráðsins og til að halda kostnaði í lágmarki, því að það getur ekki talist ábyrg nýting opinbers fjár að gera þetta með þessu móti. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra og biðja hann að hnykkja á þeim orðum sínum hvort ekki sé rétt skilið hjá mér að málið eins og það er lagt fram miðað við þessar forsendur, þ.e. hálfan milljarð á kjörtímabilinu, sé stopp.

Virðulegi forseti. Það sem ég er einfaldlega að segja er þetta: Ég er enn þeirrar skoðunar að rétt sé að koma á fót sérstöku ráðuneyti dómsmála annars vegar og sérstöku ráðuneyti samgöngumála, sveitarstjórnarmála, hins vegar. Það verður hins vegar ekki af því ef ráðuneytið sem á í hlut, innanríkisráðuneytið, getur ekki fært fyrir þingið aðra áætlun sem er raunhæfari varðandi kostnaðinn af þessu en sú sem nú hefur borist nefndinni. Við munum ekki halda áfram með málið ef kostnaðurinn er yfir 100 milljónir við uppskiptinguna eina og sér án þess að það séu nein ný mál sem færast til ráðuneytanna. Það er alveg ljóst í mínum huga og kemur ekki til greina. Ég er hins vegar alveg sannfærður um að ef menn fara betur yfir þetta mál munu þeir sjá að hægt er að gera þetta án þess að kosta þetta miklu til. Þannig vil ég sjá málið klárast.

Forseti. Ég vil byrja á því að fagna því sem hér hefur komið fram í fyrirspurn rétt í þessu. Mér finnst mjög ánægjulegt að heyra að hæstv. forsætisráðherra sé tilbúinn til þess að skoða þetta mál betur. Ég er á talsvert öðrum slóðum. Nýverið var farið í mjög umfangsmiklar breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna. Þegar það mál fór í gegnum þingið var það gert með miklu hraði. Þá var að finna á vef BSRB að harmað var að lögin hefðu verið samþykkt. Með leyfi forseta: „Alþingi hefur samþykkt þessar veigamiklu breytingar á lögum um lífeyrismál opinberra starfsmanna án þess að ná sátt um þær breytingar meðal bandalaga opinberra starfsmanna. Því er ljóst að verkefninu er ekki lokið. BSRB mun því halda áfram að vinna að framgangi þessa máls til að tryggja þau réttindi sem Alþingi hefur afnumið með lögum. Þá er augljóst að þetta verklag mun hafa neikvæð áhrif á samskipti bandalagsins við stjórnvöld.“ Því langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig samstarfi við BSRB er háttað í þessu máli og hvernig framkvæmdastjóri hæstv. ríkisstjórnar hyggst leiða til lykta það sem ekki var búið að vinna að á fullnægjandi hátt áður en lögin um samræmingu lífeyrisréttinda voru samþykkt hér á Alþingi með allt of mörgum lausum endum og allt of miklum hraða rétt fyrir jól á síðasta ári. Nú er vert að hafa í huga að úrskurðar gerðardóms í kjölfar lögbanns á verkfall opinberra starfsmanna mun falla úr gildi 31. ágúst þessa árs og ekki hafa komið fram neinar tillögur um leiðréttingu launakjara á næstu sex til tíu árum í samræmi við samkomulag við samtök opinberra starfsmanna. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra að því hvort einhver vinna hafi átt sér stað og hvernig henni verði háttað til þess að tryggja að hér verði ekki uppnám á vinnumarkaði á þessu ári.

Virðulegi forseti. Það sem skiptir máli er að það sé samtal, að menn geti átt samskipti og rætt um áherslumál sín. Það sem við höfum gert nýlega er að við sátum hálfan dag með forystu þessara heildarsamtaka og öðrum til þess að hlusta eftir þeirra helstu áherslumálum. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta er eitt af þeim málum sem ber á góma þegar maður ræðir við heildarsamtökin á vinnumarkaði, sérstaklega launþegamegin. Ég hef áður tjáð mig í nokkuð löngu máli um stöðuna varðandi jöfnun lífeyrisréttinda. Það lá alltaf fyrir að það væru hópar sem vildu ekki undir neinum kringumstæðum gefa eftir ríkisábyrgð á iðgjaldinu og kærðu sig ekkert um þessa breytingu. Síðan voru aðrir sem leiddu samtalið við stjórnvöld sem vildu geta gert það undir ákveðnum forsendum. Það sem ég tel geta skipt mjög miklu varðandi framhald þessara mála er að menn setjist yfir þá heildarhagsmuni sem eru undir. Því miður, eins og ég hef verið að tjá mig um tiltölulega nýlega, finnst mér vinnumarkaðsmódelið sem við erum með í höndunum vera mölbrotið. Það er afskaplega erfitt að fá menn inn á sama vagninn. Það er eiginlega sama hvar drepið er niður fæti. Það eru ekki allir aðilar að rammasamkomulaginu. Það voru ekki allir aðilar að SALEK-samkomulaginu. Þar hafa menn sett mál í frost í bili. Menn fara fram hver með sínar kröfur, horfa á málið frá hagsmunum félagsmanna sinna. Það er mjög erfitt að efna til samtals þar sem er verið að líta vítt yfir sviðið og spyrja: Hvað gagnast heildinni best þegar fram í sækir? Það er í rauninni það sem mig langar til að sjá gerast, að freista þess að ná samtalinu 

Forseti. Ég get alveg tekið undir að það er göfugt markmið að reyna að huga að hagsmunum heildarinnar. En auðvitað er það þannig að í þessum risastóru félögum eru sérfélög sem eru með mjög sérstakt vinnuumhverfi og öðruvísi álag en aðrir. Í ljósi þess að ég hef einmitt heyrt hæstv. forsætisráðherra ræða um nýtt vinnumarkaðsmódel væri mjög gagnlegt að fá frekari upplýsingar. Ég geri mér grein fyrir að ekki er hægt að reifa þær hér á svona stuttum tíma en mundi vilja vita hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér að það líti út og hvort hægt sé að fá nánari upplýsingar um það og á hvaða stað það er komið í þinginu þannig að við getum skoðað það. Ég vona að það verði eitthvert samráð við alla aðila, þar á meðal þingið.

Virðulegi forseti. Á þeim tímapunkti sem við erum í dag, þegar við lítum yfir farinn veg, getum við séð að saman höfum við náð ótrúlega miklum árangri til þess að bæta kjörin. Kaupmáttaraukningin sem hefur orðið nýverið er langt, langt umfram það sem við getum haft væntingar um að verði að jafnaði á ári hverju. Við þessar aðstæður er ég þeirrar skoðunar að við eigum að staldra við og viðurkenna þá staðreynd að við getum ekki haldið áfram að hafa væntingar um jafn mikla kaupmáttaraukningu heldur hljótum við að fara að beina sjónum okkar að því hvernig við getum varið þann mikla kaupmátt sem við höfum skapað á tiltölulega skömmum tíma og byggt undir meiri langtímavöxt kaupmáttar sem verður þá að vera hægari og í styttri skrefum inn í framtíðina. Áskoranirnar varðandi vinnumarkaðsmódelið, að reyna að færa okkur nær norræna módelinu, snúast m.a. um það að hóparnir vilja 

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmálanum er þess getið að stefnt skuli að því að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustunni. Ég fagna þessari yfirlýsingu enda er þetta eitt af þeim málum sem Framsóknarflokkurinn leggur ríka áherslu á. Auk þess viljum við að aðgengi að heilbrigðisþjónustu sé ekki háð efnahag sjúklinga. Því miður eru allt of mörg mál sem hafa komið upp þar sem kostnaður sjúklinga er verulega íþyngjandi og var einmitt fjallað um eitt slíkt mál núna í vikunni í fjölmiðlum. Við Framsóknarmenn höfum talað fyrir því að setja sameiginlegt þak á sjúkrakostnað, lyfjakostnað og stoðkostnað. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra hvað honum finnist vera sanngjarnt þak á greiðsluþátttöku sjúklinga í krónum talið og hvort verið sé að skoða að gera eitt sameiginlegt greiðsluþak.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir mikilvæga spurningu. Greiðsluþátttaka í heilbrigðiskerfinu er mjög mikilvægt mál. Við fengum óþyrmilega ábendingu í skýrslu frá ASÍ á síðasta ári sem sýndi fram á að á síðustu 20–25 árum hefur hlutfall einstaklinga í kostnaðarþátttöku heilbrigðiskerfisins á Íslandi aukist um helming eða meira, upp í hátt í 18% þegar mest var. Góðu fréttirnar eru að þetta hefur aðeins minnkað. Það er skýr stefna ríkisstjórnarinnar að lækka þetta hlutfall. Við vitum líka að kostnaðarþátttökuhlutfallið er mjög misjafnt eftir því við hvað á. Við vitum að hátt hlutfall er í tannlæknakostnaði, í sálfræðikostnaði og það hefur verið misjafnt eftir því hvaða meðferð hefur þurft, við hvaða sjúkdóma menn hafa glímt, hvert kostnaðarhlutfallið er. Fyrir utan það stóra markmið að lækka meðaltalskostnaðarhlutfallið er náttúrlega mjög mikilvægt að taka á þessu ójafnræði á milli einstaklinga eftir því hvaða meðferð þeir þurfa. Eins og þingmaðurinn veit erum við að taka í gagnið nýtt greiðsluþátttökukerfi sem var samþykkt á Alþingi í fyrra. Því miður þurfti að fresta því að taka kerfið í gagnið vegna þess hreinlega að tölvukerfi og annað var ekki tilbúið til að taka það í gagnið fyrr en 1. maí. En þar er gert ráð fyrir að lækka þakið, jafna það og lækka. Ég verð því miður, af því að ég sé að ég er búinn með tímann, að koma betur í seinna svari inn á 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið og hugleiðingar hans um greiðsluþátttöku sjúklinga. Ég verð hins vegar að koma aftur með spurninguna vegna þess að ég fékk ekki svar við henni og hann sagðist reyndar ætla að koma með það í næsta svari. En ég spyr hann enn og aftur hvað hann telji að sé sanngjarnt þak á greiðsluþátttöku sjúklinga í krónum talið og hvort verið sé að skoða að sameina líka þak á sjúkrakostnað, lyfjakostnað og stoðkostnað þannig að það verði meiri heildarstefna um þetta.

Frú forseti. Eins og ég náði ekki að koma að í fyrra svari mínu þá er nýtt kostnaðarþátttökukerfi í lyfjum. Við höfum orðið smá reynslu af því. Þar er þumalputtaþakið einhvers staðar um 70.000 á ári ef ég man rétt. Í greiðsluþátttökukerfi fyrir læknisþjónustu sem við erum að taka í gagnið núna 1. maí verður þakið sett í reglugerð. Það er alla vega ljóst að annars vegar erum við að miða við þak sem verður einhvers staðar á þessu bili, 50.000–70.000, fyrir almenna einstaklinga, en síðan miklu lægra þak fyrir börn, aldraða og öryrkja. Mér finnst það alla vega mikilvægt fyrsta skref. Þar erum við í það minnsta að meðaltali að lækka kostnaðarþátttökuna frá því sem var. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að stefna neðar. Síðustu tölur sem ég hef séð eru að við höfum náð kostnaðarþátttökunni niður í 17%. Annars staðar á Norðurlöndunum 

Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. iðnaðarráðherra út í yfirlýsingar umhverfisráðherra þess efnis að hér verði ekki efnt til nýrra ívilnandi fjárfestingarsamninga vegna mengandi stóriðju. Hún hefur sagt að þeim kafla í Íslandssögunni sé lokið. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur áður spurt hæstv. umhverfisráðherra um þessi mál á þingi. Þær umræður urðu ekki til þess að skýra stefnu ríkisstjórnarinnar um viðkvæmt samspil umhverfismála og atvinnuuppbyggingar. Ívilnanir til nýfjárfestingar eru veittar samkvæmt rammalöggjöf um ívilnanir frá 2015. Þar eru upptalin ýmis skilyrði sem verkefnið þarf að uppfylla til að geta notið ívilnana. Þar er hvergi minnst á að mengandi stóriðja geti ekki notið stuðnings. Fyrirtæki og einstaklingar hljóta að vera jöfn gagnvart lögunum. Ég spyr því iðnaðarráðherra hvernig ná eigi markmiðum um engar ívilnanir fyrir mengandi stóriðju, hvort til standi að breyta rammalöggjöf um ívilnanir og hvað mengandi stóriðja sé að mati hæstv. ráðherra. Nær hugtakið mengandi stóriðja yfir verkefni sem falla undir viðskiptakerfi ESB um losunarheimildir sem Ísland er aðili að? Slík verkefni geta farið í gegnum mat á umhverfisáhrifum og fengið framkvæmda- og starfsleyfi á grundvelli íslenskra laga. Má þá skilja yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar svo að hér megi setja af stað ný verkefni sem gætu kallast mengandi stóriðja, en bara ef þau fá ekki fjárfestingarsamning með ívilnunum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í stjórnarsáttmálanum segir það skýrt sem hv. þingmaður fór yfir. Það er auðvitað það sem við ráðherrar vinnum eftir. Það er alveg rétt sem kemur fram að rammalögin eru rammalög, sem þýðir að ef eitthvert verkefni uppfyllir þau skilyrði hlýtur að vera lögfræðilega erfitt að fara í miklar tilfærslur þar á. Ég er að láta skoða í ráðuneytinu annars vegar hvort þurfi að breyta löggjöfinni til þess að uppfylla þann vilja og væntingar sem við höfum til framtíðarverkefna og hins vegar að setja einhverja skilgreiningu á því hvað sé mengandi stóriðja. Við vitum alveg eða ég ímynda mé að þetta gráa svæði er ekki mjög stórt. Ég held að flest verkefni myndu annaðhvort flokkast sem mengandi stóriðja ef þau losa X-mikið af CO 2 eða ekki. Þetta er vinna sem er í gangi í ráðuneytinu. Ef við þurfum að fara í einhverjar breytingar mun ég koma með þær inn í þingið.

Frú forseti. Mér finnst stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli enn vera óljós. Þetta var þó eitt af því fáa sem mjög skýrt var kveðið á um í stjórnarsáttmálanum og stjórnarsáttmálinn er ekki ígildi neins nema yfirlýsinga, er ekki æðri lögum. Það er auðvitað gott ef hæstv. ráðherra hyggst velta því fyrir sér og skoða hvort setja þurfi ný lög til að ná fram stefnu ríkisstjórnarinnar. Það voru hins vegar mikil vonbrigði að sjá ekkert um þetta í málaskrá ríkisstjórnarinnar. Ég spyr aftur: Mun ráðherra leggja slíkt mál fram eða þarf hún að reiða sig á stjórnarandstöðuna sem þegar hefur í raun tekið þessi mál fyrir?

Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að stjórnarsáttmálinn er að sjálfsögðu yfirlýsing. Hann hefur hvorki lagastoð né stoð sem reglugerð eða lögjöfnun eða hvaða annað lögfræðilegt heiti er yfir það. Í stjórnarsáttmála birtist vilji og áætlanir ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili og þar kemur þetta fram. Þess vegna segi ég það hér að ég er að láta skoða það í ráðuneytinu hvort breyta þurfi einhverju af því sem áður hefur verið samþykkt til að uppfylla nýjan stjórnarsáttmála. Það er alveg rétt að það kom ekki fram á málaskrá, enda er málaskráin lögð fram mjög skömmu eftir að ný ríkisstjórn tekur við. Þetta hefði þá þarfnast mikillar vinnu og ég ætla ekki að leggja fram frumvörp í þinginu sem ekki er vönduð eða tilbúin. Það getur 

Virðulegur forseti. Við myndun ríkisstjórnarinnar voru málefni Seðlabankans flutt úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu yfir í forsætisráðuneytið. Í svari við fyrirspurn frá vefmiðlinum Kjarnanum um hvers vegna þetta hefði verið gert upplýsti hæstv. forsætisráðherra að það væri vegna þess að sjálfstæðis Seðlabankans vegna væri æskilegt að yfirstjórn hans og samþykkt peninga- og gengisstefnu væru í öðru ráðuneyti en því sem færi með fjármál ríkisins. Spurningin er þessi, virðulegi forseti: Hvenær uppgötvaði hæstv. forsætisráðherra þetta? Var það áður en hann tók við embætti fjármálaráðherra eða á meðan hann starfaði sem fjármálaráðherra? Þegar slíkir hagsmunaárekstrar komu upp í tíð hans sem fjármálaráðherra, hagsmunir hvors urðu þá ofan á, fjármálaráðuneytisins eða Seðlabankans? Ég spyr um þetta núna vegna þess að um leið ætla ég að spyrja um stórt mál, mikið hagsmunamál þar sem kunna að vera ólíkar áherslur milli Seðlabankans og fjármálaráðuneytisins og svo forsætisráðuneytisins en það er hvort hverfa eigi frá þeirri stefnu sem mörkuð var og fylgt eftir á síðasta kjörtímabili varðandi losun hafta og uppgjör við kröfuhafa. Ég spyr vegna frétta um að til standi að semja við kröfuhafa sem ekki vildu taka þátt í útboðinu sem fram fór á síðasta ári um að hleypa þeim út fyrr en áformað var. Eins og hæstv. ráðherra man var það grunnforsenda útboðsins, sem reyndar hefði átt að fara fram miklu fyrr, að allir væru meðvitaðir um að þeir sem ekki væru tilbúnir til að taka þátt í því sætu eftir, færu síðastir út og hefðu þar af leiðandi hag af því að taka þátt í útboðinu. Er það sem sagt stefnan núna að hverfa frá þeirri ákvörðun? 

Frú forseti. Það er ágætt að nota Kjarnann sem heimild en sjálfsagt að bæta við, þegar spurt er um rökin fyrir að færa Seðlabankann til forsætisráðuneytisins - og vissulega eru þetta ein rökin, þ.e. að með tiltölulega nýrri lagabreytingu sá maður að það getur haft þýðingu fyrir sjálfstæði Seðlabankans að eiga ekki um of undir fjármálaráðuneytinu í fjárhagslegum samskiptum þessara tveggja aðila. Þar er ég meðal annars að vísa til þess að Seðlabankinn getur við vissar aðstæður kallað eftir framlagi frá ríkinu. En það er bara eitt atriði af mörgum. Ég hef í hyggju að lyfta upp því hlutverki forsætisráðuneytisins að hafa með hagstjórn almennt að gera og ráða inn í ráðuneytið sérfræðinga til að sinna því hlutverki sömuleiðis. Í tengslum við það er ekki óeðlilegt að Seðlabankinn heyri undir forsætisráðuneytið eins og hann hefur svo oft gert í gegnum tíðina. Hér er spurt hvort áherslur hafi breyst við stjórnarskiptin þegar kemur að áætlun um losun haftanna. Stutta svarið er að það eru ekki neinar áherslubreytingar. Það er alveg rétt, sem hér var rakið, að það voru búnir til sérstakir reikningar sem eru háðir takmörkunum fyrir þá sem ekki tóku þátt í útboðinu. Við fylgdum þessari áætlun reyndar eftir í haust og síðan aftur um áramótin með því að við byrjuðum að losa höftin á innlenda markaðinn. Einstaklingar eru nú frjálsir að því að flytja fjármuni milli landa langt umfram það sem áður gilti. Og eins og um var rætt í frumvarpi sem lagt var fyrir þingið um mitt síðasta ár er Seðlabankinn núna með stjórnvöldum að vinna að því að þróa næstu skref í þessari áætlun. Það hlýtur að koma þá í þeirri vinnu til skoðunar hvernig menn munu mögulega taka á aflandskrónuhlutanum en á sama tíma gæta að því að opna fyrir möguleika fyrir frekara og reyndar fullt afnám hafta sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra virðist hafa efasemdir um vefritið Kjarnann sem heimild, allt í lagi með það, en ég var bara að vísa til svars hans sjálfs til þess vefmiðils. Mér finnst að svar hæstv. ráðherra bæti nú ekki miklu við það. Þannig að látum það liggja á milli hluta hvort Seðlabankinn sé öruggari í forsætisráðuneytinu en í fjármálaráðuneytinu. Hugsanlega hefur það eitthvað með það að gera hver er fjármálaráðherra núna. Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra svaraði í engu spurningu minni um afstöðu til þess með hvaða hætti eigi að halda áfram áætlun og mikilvægt er að hafa það í huga. Það er til staðar áætlun um losun hafta. Hæstv. ráðherra rakti eingöngu í hverju sú áætlun hefði falist. Við þekkjum það væntanlega öll hér hvernig þeirri áætlun var stillt upp. Það sem ég er að spyrja hæstv. ráðherra um: Ætlar hann að hverfa frá þeirri áætlun, sem mér sýnist vera stefnan? Það hefur alla vega komi fram í fjölmiðlum að hv. embættismenn forsætisráðuneytisins, fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans hafa fundað með fulltrúum þessara vogunarsjóða til að ræða það hvort eigi að hleypa þeim út 

Virðulegi forseti. Það sem löngum hefur verið rætt um í tengslum við aflandskrónueigendurna er þetta hér: Við ætlum ekki að fórna neinu til þess að gera þessum aðilum mögulegt að komast út úr landinu með sínar eignir ef það þýðir á einhvern hátt að eftir sitji allur almenningur, fyrirtækin í þessu landi, sveitarstjórnir og aðrir, lífeyrissjóðir, í höftum með einhvern vanda. Um þetta hefur málið snúist allan tímann. Það hefur engin stefnubreyting orðið á því, það kemur ekki til greina að skapa einhverja lausn fyrir aflandskrónueigendur sem ekki felur það um leið í sér að hægt verður að fara í fullt afnám hafta. 

Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar.

Forseti. Háttvirtir þingmenn. Skýrslan sem hér um ræðir á Alþingi er lögð fram að frumkvæði mínu í því skyni að taka saman nýjustu og bestu upplýsingar um stöðuna í loftslagsmálum og að skapa umræðu um næstu skref í þeim efnum. Ég tel að nú sé góður tími til að taka umræðu um loftslagsmál á Alþingi þar sem þau eru ofarlega á dagskrá nýrrar ríkisstjórnar og við höfum einnig fengið nýja greiningu í hendur frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Greining Hagfræðistofnunar á stöðunni er í senn viðvörun en líka hvatning. Spá um losun sýnir mikla aukningu á komandi árum og að við munum að óbreyttu ekki standa við markmið innan Kyoto-bókunarinnar árið 2020 og Parísarsamningsins árið 2030. Hins vegar segir hún líka að við Íslendingar eigum fjölmörg tækifæri til að draga úr losun og auka bindingu kolefnis úr andrúmslofti. Margar aðgerðir eru tiltölulega ódýrar og sumar geta jafnvel skilað fjárhagslegum hagnaði, óháð ávinningnum fyrir loftslagið og umhverfið. Í skýrslunni er fjallað nokkuð ítarlega um skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum. Ísland hefur, eins og flest ríki heims, tilkynnt markmið undir merkjum Parísarsamningsins en tekur líka inn evrópskar reglur á grunni EES-samningsins. Ábyrgð á losun er ólík eftir því hvort um er að ræða t.d. millilandaflug, stóriðju eða bifreiðar. Losun frá landi er utan skuldbindinga, en ávinningur af aðgerðum eins og skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis getur talist til tekna á móti losun í öðrum geirum. Hér er ekki tími til að reifa þetta regluverk, en nauðsynlegt er að þeir sem koma mest að verkefnum í loftslagsmálum þekki það í stórum dráttum. Í grunninn er þetta verkefni einfalt. Það snýst um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að upptöku kolefnis úr andrúmslofti. Við eigum að leitast við að standa við skuldbindingar okkar eftir þeim reglum sem gilda, en við eigum líka að stuðla að árangri hvar sem við getum, óháð því hvar loftslagsávinningurinn er færður til bókar. Hvar eiga þá áherslur okkar að vera? Nokkrar þær helstu eru taldar upp í skýrslunni. Orkuskipti í samgöngum eru verkefni sem blasir við. Hagfræðistofnun telur slíkt beinlínis gott fyrir budduna, jafnt sem loftslagið. Í viðbót fáum við aukið orkuöryggi og minni heilsuspillandi mengun. Hið sama má segja um mörg önnur verkefni í loftslagsmálum, þau skila öðrum ávinningi sem taka þarf með í reikninginn. Ferðamála-, nýsköpunar- og iðnaðarráðherra hefur lagt fyrir tillögu til þingsályktunar sem ég vænti að verði grunnur að öflugu starfi í þeim málum. Orkuskipti eru einnig möguleg í sjávarútvegi. Þar hefur dregið úr losun og væri ánægjulegt að geta hraðað enn þeirri ánægjulegu þróun. Í landbúnaði eru einnig tækifæri og mér finnst rétt að spyrja hvort stuðningur ríkisins geti að einhverju leyti verið nýttur til loftslagsvænna verkefna. Í landnotkun liggja stór tækifæri. Skógrækt og landgræðsla nema kolefni úr andrúmsloftinu. Þar er rétt að bæta í. Endurheimt votlendis getur dregið úr losun frá framræstum mýrum. Það er einboðið að efla starf þar en ljóst er að jafnframt þarf að efla vísindalegt mat á árangri þar. Ísland hefur verið í framvarðarsveit ríkja sem vilja taka aðgerðir varðandi landnotkun inn sem viðurkenndar aðgerðir í loftslagsmálum en þar hefur stundum verið á brattann að sækja. Fyrir liggur að innri reglur Evrópusambandsins setja þak á hversu mikið er hægt að telja fram af aðgerðum í landnotkun á móti annarri losun. Það á samt ekki að draga úr stuðningi okkar við landbótaaðgerðir sem gagnast loftslaginu beint og skila að auki fjölþættum vistfræðilegum og samfélagslegum ávinningi. Stóriðja er stærsta uppspretta losunar hér á landi og þar sem aukningin er mest. Stóriðjan er þátttakandi í samevrópsku viðskiptakerfi þar sem ábyrgðin er í raun sett á herðar fyrirtækja en ekki beint á herðar stjórnvalda. Stóriðjufyrirtæki hér hafa mörg staðið sig vel og losa mjög lítið á framleiðslueiningu. Engu að síður hljóta stjórnvöld að taka stóriðju með í heildarmyndina. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að ekki verði gerðir fleiri ívilnandi samningar við mengandi stóriðju. Þar hefur verið gengið fram af nokkru kappi á liðnum árum sem breytist nú. Ég tel rétt að horfa t.d. til orkuskipta varðandi nýtingu á okkar endurnýjanlegu orku á næstunni. Ég gæti nefnt fleiri svið en læt staðar numið hér. Við þurfum þó að skilja að það er engin ein töfralausn, ekkert eitt verkefni sem getur leyst allt. Við þurfum að sækja fram alls staðar þar sem við sjáum fram á árangur og forgangsraða aðgerðum sem eru hagkvæmastar og skila fjölbreyttum ávinningi. Það er ljóst að þessar aðgerðir munu ekki ganga fram sjálfkrafa. Stjórnvöld þurfa að ýta á að þær verði að veruleika og gera áætlun um hvernig það verður best gert. Það þarf græna skatta og hvata. Ákvæði eru í stefnuyfirlýsingunni um að færa skattkerfið meira í slíka átt. Það þarf fjármagn. Ekki kosta allar aðgerðir fé en það er vart hægt að ráðast í verkefni af þessari stærðargráðu án þess að kosta neinu til. Það þarf skilning. Við þurfum að innleiða loftslagssjónarmið í áætlanir ríkisvaldsins þar sem það á við. Það þarf hugvit. Íslenskir vísindamenn og fyrirtæki hafa náð frábærum árangri varðandi loftslagsvænar lausnir. Þar er auðlind sem þarf að virkja betur. Síðast en ekki síst þarf vilja. Það þarf gott samstarf og samráð. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið getur ekki eitt og sér tryggt árangur. Stjórntækin eru mörg og kannski flest í öðrum ráðuneytum en jafnvel ríkisvaldið allt megnar vart að breyta því sem þarf. Hér þurfa allir að leggjast á árarnar; atvinnulífið, sveitarfélög, háskólar, félagasamtök og almenningur. Við munum halda áfram að fylgja aðgerðaáætlun frá 2010 og leggja allt kapp á að ná skuldbindingum okkar innan Kyoto-bókunarinnar fyrir árið 2020. Ég hyggst setja vinnu um aðgerðaáætlun til 2030 í gang sem fyrst og stefni á að hún liggi fyrir í lok árs. Þar skiptir miklu máli að hafa gott samstarf innan stjórnkerfisins og samráð við aðila utan þess. Auk þeirrar áætlunar vil ég einnig ráðast í gerð vegvísis um hvernig við náum að lágmarka útblástur gróðurhúsalofttegunda og helst að ná kolefnishlutleysi fyrir árið 2050. Það er mikilvægt að standa við skuldbindingar Íslands til 2030 en það er ekki síður nauðsynlegt að móta okkur framtíðar- og langtímasýn. Ég sé fyrir mér að loftslagsráð, sem Alþingi ályktaði um á fyrra ári, geti haft leiðandi hlutverk við gerð slíks vegvísis. Ég reikna ekki með að allir verði sammála um allar aðgerðir og áherslur til að draga úr loftslagsbreytingum og ég tel bara hollt að skoða kosti og rökræða um bestu leiðir á grunni góðra upplýsinga. En ég er bjartsýn á að við getum fundið góðan samhljóm á Alþingi og í samfélaginu um að efla starf í loftslagsmálum og ganga til verka með vilja og bjartsýni í farteskinu. Ísland vegur kannski ekki þungt í losunarbókhaldi heimsins en okkar breytni getur verið öðrum leiðsögn ef vel tekst til. Við getum verið stolt af hitaveituvæðingunni og þeirri staðreynd að nær 100% orku til rafmagns og hitunar kemur frá endurnýjanlegum orkulindum. Það kemur okkur svo sannarlega til góða í dag. En við megum samt ekki sofna á verðinum. Losun á íbúa á Íslandi er nær tvöfalt meiri en í Evrópu. Við höfum ekki nýtt tækifærin nægilega vel. Markmið og skuldbindingar alþjóðasamfélagsins varðandi losun gróðurhúsalofttegunda verða strangari í framtíðinni og það verður kostnaðarsamt fyrir íslenskt samfélag, í beinhörðum peningum, ef við uppfyllum ekki okkar hluta af þeim skuldbindingum. Það er ein ástæðan fyrir því að við þurfum að efla starf í loftslagsmálum. Ekki síðri ástæða er sú að vandinn kallar á lausnir og í lausnum felast tækifæri. Íslenskt hugvit, hvort sem það er í jarðhita, grænni skipatækni eða niðurdælingu á koldíoxíði á Hellisheiði, getur fært okkur og öðrum lausnir framtíðarinnar. Ég trúi því að Ísland geti verið forysturíki í loftslagsmálum. Forysta kallar á vit, vilja og afl. Skýrslunni um stöðu og stefnu í loftslagsmálum er ætlað að efla þekkingu og skilning á viðfangsefninu og stöðu mála. Umræðan hér getur leyst úr læðingi vilja til góðra verka. Sá vilji þarf að skila sér í pólitísku og fjárhagslegu afli til að hrinda þeim verkum í framkvæmd. Ég þakka fyrir þetta tækifæri til að kynna þessa skýrslu og ég hlakka til að heyra hvað hv. þingmenn hafa um málið að segja og að taka þátt í umræðu áfram.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að hrósa hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, bæði fyrir ýmislegt sem hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni og ég get heils hugar tekið undir en ekki síst fyrir þann nýja tón sem kveður við í skýrslunni sem við erum að ræða hér. Það er hressandi, svo ekki sé meira sagt, að lesa plagg í umhverfis- og loftslagsmálum þar sem horft er raunsætt á stöðuna, þar sem ekki er endilega verið að draga fjöður yfir eða skreyta sig með stolnum fjöðrum. Ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir það, þrátt fyrir að alþjóðlegi hrósdagurinn hafi verið í gær er ágætt að framlengja hann. Setningar eins og, með leyfi forseta: „Það er ekki endalaust hægt að vísa til hitaveituvæðingar fortíðarinnar sem dæmi um framsækni Íslands í loftslagsmálum“, hljóma vel. Það er það sem við höfum dálítið gert, síðast bara í áætlun um orkuskipti í samgöngum þar sem fyrsta setning í greinargerð er einmitt nokkuð hrós um þetta. Mig langar að tala um það sem við þurfum að gera, eins og hæstv. ráðherra kallaði eftir. Ég er sammála hæstv. ráðherra að það þurfi vilja til. Ég fagna þeim vilja sem hæstv. ráðherra sýnir. Sumt af því sem þarf að gera er minnst á í umræddri skýrslu en það verður að segjast eins og er að það skortir nokkuð á að fyrir liggi hvað eigi að gera, hverju það muni skila í minni útblæstri og hver kostnaðurinn við það verði. Það verður væntanlega til í því samtali sem við munum eiga og þeirri vinnu sem verður í framhaldinu af því. Kostnaðurinn er ekki síst mikilvægur. Það er nefnilega lítið mál að setja fram hástemmdar yfirlýsingar um það hvernig við ætlum að ná undraverðum árangri í umhverfismálum, en ef beinskeitt aðgerðaáætlun með eyrnamerktum kostnaði liggur ekki fyrir er ekki von á miklum aðgerðum. Ég held t.d. að það hafi verið þáverandi hæstv. umhverfisráðherra Guðmundur Bjarnason sem fyrstur nefndi það sem aðgerð í loftslagsmálum að það yrði að gera flotanum kleift að nýta rafmagn í höfnum landsins. Það var árið 1995 og enn er það ekki orðið að veruleika. Skýrsla hæstv. umhverfisráðherra er fín fyrir sinn hatt, fínn umræðugrundvöllur. En hvað er þar t.d. að finna um fjármögnun? Það er afskaplega rýrt og raunar er komið inn á það í skýrslunni sjálfri, með leyfi forseta: „Lítið hefur verið um að sérstakar fjárveitingar hafi verið eyrnamerktar loftslagsmálum í gegnum tíðina, en mörg þróuð ríki hafa einhvers konar fjármagnaðar verkefnaáætlanir til að efla nýsköpun og lausnir til að ná markmiðum um minnkun losunar.“ Þá er hér minnst á tilkomu sóknaráætlunar í loftslagsmálum, 250 millj. kr. árlega og fleira slíkt, og talað um væntanlegar tekjur ríkisins af sölu á ETS-heimildum á evrópskum markaði, sem er vel. Það hefði verið heppilegt ef loftslagssjóði, sem komið var á fót á kjörtímabilinu 2009–2013 hefði ekki verið kippt úr sambandi af hæstv. síðustu ríkisstjórn. Hefði það ekki verið gert hefðum við haft meiri fjármuni milli handa til að vinna að þessum málum og styðja við nýsköpun. Það er gott út af fyrir sig að teikna upp stöðuna og gera sér grein fyrir því að við munum ekki ná markmiðum um Kyoto-bókunina fyrir árið 2020 þrátt fyrir séríslenskt ákvæði, eins og sagt er nokkuð skýrt í þessari skýrslu. Það er vel að hæstv. umhverfisráðherra geri sér grein fyrir því og komi inn á það í skýrslunni. Það er ljóst að á næstu árum þarf t.d. stóriðjan að auka útgjöld sín til kaupa á ETS-heimildum því að það er morgunljóst að verð á þeim mun hækka. Það verður athyglisvert að sjá hvernig stóriðjufyrirtæki, sem standa ekki öll allt of vel að eigin sögn, takast á við þennan aukna kostnað því að ekki kemur til greina að ríkið komi þar að, eða hvað? Talandi um stóriðjuna er fagnaðarefni að hæstv. ráðherra tali á þeim nótum sem hún gerir varðandi hana. Eins og kemur fram í nýframlagðri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um loftslagsmál verður trauðla dregið þar úr útblæstri, annarra leiða þarf því að leita. En hver er stóra myndin? Hvað þurfum við sem samfélag að gera? Við þurfum að samþætta þær aðgerðir og stefnur sem við höfum lagt fram. Áætlun um orkuskipti í samgöngum þarf að tala saman við allar aðrar áætlanir. Hvernig ætlum við að ná þeim markmiðum að 2025 geti öll skip í höfnum tengt sig í samband? Hvernig tengist það áætlun um raforkulínur? Ég efast um að það verði búið að styrkja raforkukerfið þannig árið 2025 að það verði hægt. Við þurfum öll að taka höndum saman, við þurfum fjármagnaða aðgerðaáætlun, við þurfum samvinnu allra stjórnsýslustiga, við þurfum alvörusamráð við sveitarfélög, atvinnulífið, koma loftslagsmálum betur inn í menntakerfið. Það á ekki að skipta máli hvaðan góðar hugmyndar koma. Tökum stjórnkerfið allt til endurskoðunar, setjum umhverfismálin í forgrunn, vinnum saman, sama hvar í flokki sem við stöndum og sama hvaðan sem hugmyndirnar koma. Þetta er jú umhverfi okkar allra.

Forseti. Ég tek undir hrós til hæstv. umhverfisráðherra. Ég er mjög ánægð að sjá þær áherslur sem hafa komið fram í skýrslunni, en ég vil jafnframt hvetja hæstv. ráðherra til dáða og bjóða til samstarfs. Ég tel nauðsynlegt, þegar við erum að tala um langtímaáætlanir, áratugi fram í tímann, að við geirneglum það með því að fá þverpólitíska sátt um þá aðgerðaáætlun og það er nauðsynlegt að þessi vinna eigi sér líka stað hér á vettvangi þingsins og ég tel nauðsynlegt að byggja á tilraunum til aukins samstarfs um stóra málaflokka. Við Píratar höfum sett okkur mjög metnaðarfulla stefnu í loftslagsmálum og mig langar að reifa hana aðeins hér þannig að það sé skýrt að þessum orðum fylgir mikil ábyrgð og stuðningur úr grasrót Pírata. Það er mjög mikilvægt, þegar við horfum á þau vandamál sem við stöndum frammi fyrir sem þjóð í samhengi við mannkynið allt og þá miklu vá sem lífríki jarðar stendur frammi fyrir, að við tökum heildrænt á þessu. Þetta er ekki bara útblástur, þetta er lífsstíllinn, þetta er allt plastið, þetta er súrnun sjávar, neysluvenjur og klikkaðar aðferðir við að flytja vörur á milli landa. Ég gleymi því aldrei þegar ég heyrði að ein afleiðing af eldgosinu í Eyjafjallajökli hefði verið uppnám og vandræði í Kenýa af því að þar gátu bændur ekki sent túlípana til Hollands. Þetta finnst mér vera birtingarmynd rofs okkar við náttúruna og afleiðingar af gjörðum okkar. En ég hef svo stuttan tíma að ég verð að hætta að tala frjálst og fara aðeins yfir stefnu okkar Pírata. Loftslagsbreytingar og þær áskoranir sem þeim fylgja eru eitt allra mikilvægasta verkefnið sem stjórnmál samtímans standa frammi fyrir. Það hvaða leiðir verða valdar til að koma í veg fyrir frekari óafturkræf áhrif á lífríki jarðar og lífsgæði okkar skiptir verulegu máli. Útrýming dýrategunda, viðvarandi þurrkar og veðurfarsbreytingar, sem áhrif hafa á uppskeru og öryggi í heiminum, eru m.a. afleiðingar loftslagsbreytinga sem þarf að halda í skefjum. Píratar vilja að Ísland taki skýra afstöðu gegn frekari olíuleit og olíuvinnslu í efnahagslögsögunni, vilja að mengandi starfsemi greiði sérstaka mengunarrentu umfram hefðbundna skatta og að nýta skuli hagræna hvata til að draga úr útstreymi mengunar í umhverfið. Píratar vilja að Ísland verði leiðandi í loftslagsmálum, grípi til aðgerða sem uppfylla skilyrði Parísarsamningsins og setji fordæmi fyrir aðrar þjóðir að gera slíkt hið sama. Markmið með aðgerðastefnu Pírata í loftslagsmálum er að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og að axla ábyrgð á málaflokknum sem skilar markvissum og raunverulegum árangri og úrbótum til langs tíma. Í þessari markmiðsáætlun okkar segir: 1. Löggjafarvaldið skal sjá til þess að í öllum samþykktum þingsins og langtímaáætlunum hins opinbera sé náttúruvernd höfð að leiðarljósi, ásamt beinum og óbeinum kostnaði vegna þeirra, þar með talið útstreymi gróðurhúsalofttegunda og annarra mengunarefna. 2. Aðilar sem losa mengandi efni í umhverfið skulu ætíð bera kostnað af slíku, í samræmi við mengunarbótareglu og varúðarreglu. 3. Útstreymi gróðuhúsalofttegunda: a. Minnka skal losun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við Parísarsamninginn fyrir árið 2025, um 40% og að önnur losun þessara efna verði því sem næst engin árið 2040. b. Byggja skal upp innviði fyrir rafknúin og visthæf ökutæki og skip. c. Ríkið skal með svipuðum hætti stuðla að og styðja mengunarminni almenningssamgöngur og notkun rafmagnsreiðhjóla. d. Innleiða skal strax 6. viðauka við MARPOL-samninginn um varnir gegn mengun sjávar frá skipum þannig að hafið umhverfis Ísland verði ECA-svæði og að skipum sem sigla þar um leyfist að losa brennisteinsmagn innan við 0,1%. e. Meðferð og notkun svartolíu skal vera með öllu bönnuð í landhelgi Íslands fyrir árið 2025. f. Skip sem sigla um íslenska landhelgi án þess að leggja að höfn eiga að greiða landhelgisgjald og það sé hærra fyrir skip sem ekki hafa bláfána, umhverfisvottun eða önnur óvefengjanleg vottorð sem sýna fram á að ákvæði MARPOL séu uppfyllt í skipinu. g. Gera skal metnaðarfulla áætlun um útstreymi gróðurhúsalofttegunda frá landnotkun, svo sem framræslu, námuvinnslu, uppistöðulónum, urðun og þess háttar. h. Stefna skal að verulega minnkaðri losun gróðurhúsalofttegunda frá dýrahaldi og jarðrækt. Taka þarf tillit til þess í nýrri landbúnaðarstefnu. i. Efla skal skógrækt og landgræðslu á landbúnaðarlandi og á örfoka landi, en þó í samræmi við skipulagsáætlanir og aðrar reglur þar um. j. Fara skal í markvissar aðgerðir um að ljúka endurheimt votlendis fyrir árið 2025. k. Ísland á að taka skýra afstöðu gegn frekari olíuleit og olíuvinnslu í efnahagslögsögunni. 4. Nýta skal hagræna hvata til að draga úr útstreymi mengunar í umhverfið. a. Öll starfsemi sem losar mengandi efni í umhverfið skal greiða mengunarrentu umfram hefðbundna skatta. b. Mengunarrenta skal vera hærri en sú upphæð sem besta fáanlega tækni í mengunarvarnabúnaði kostar í hverju tilfelli. c. Efla skal þekkingu, fjárhagslega hvata og uppbyggingu innviða fyrir ferðamáta með lítinn sem engan útblástur mengunarefna, svo sem gönguferðir, hjólreiðar og notkun almenningssamgangna. d. Önnur ökutæki og vélar sem nýta jarðefnaeldsneyti skulu bera mengunarrentu í formi kolefnisskatts sem fer stighækkandi eftir því sem eldsneytisneysla og losun loftmengunarefna er meiri. Við erum með töluvert fleiri tillögur um það hvað er hægt að gera, en þetta er allt of stuttur tími sem við höfum hér til að ræða svona rosalega stórt mál. En ég fagna þessari skýrslu, ég fagna stefnu hæstv. ráðherra og enn og aftur bjóðum við samstarf. Ég hvet hæstv. ráðherra til að líta yfir umhverfisstefnu Pírata með fókus á loftslagsmál af því að þar kennir ýmissa gagnlegra grasa og margir þeir sérfræðingar sem við höfum borið gæfu til að vinna með hafa unnið með sérfræðingum sem hafa verið til ráðgjafar fyrir ráðuneytið. Ég vona að við getum tekið þessa vinnu hér á Alþingi og að við förum í, eins og hefur komið fram, nauðsynlega áætlun og líka um það hvernig finna má fé til þess að framkvæma nauðsynlega aðgerðaáætlun í þessum málum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra kærlega fyrir þann skerf sem hún leggur hér inn í þessa umræðu, og stefnu hennar sem er svo sannarlega af hinu góða fyrir okkur, eins og fram hefur komið, af því að við stöndum vissulega frammi fyrir ákveðinni vá sem við þurfum að bregðast við ef ekki á enn verr að fara. Við ræðum skýrslu umhverfisráðherra um loftslagsmál og ég vil af því tilefni rýna stuttlega í tölur um útstreymi sem koma fram í nýrri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um Ísland og loftslagsmál. Ísland er aðili að Parísarsamkomulaginu frá 2015 og fullgilti það í september 2016. Í nóvember það ár lögðu íslensk stjórnvöld fram sóknaráætlun í loftslagsmálum sem miðar að því að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Þar er gert ráð fyrir að orkuskipti eigi sér stað í samgöngum, rafbílavæðing verði efld, samdrætti í losun í sjávarútvegi, loftslagsvænni landbúnaði, eflingu skógræktar og landgræðslu, endurheimt votlendis, kolefnisjöfnun í ríkisrekstri og átaki gegn matarsóun. Útstreymi gróðurhúsalofttegunda hefur aukist á Íslandi um 15% frá 1990–2014 ef nettóbinding kolefnis er tekin með, en án hennar um 29%. Þegar við skoðum hlutdeild þeirrar flokkunar sem kemur fram í skýrslu Hagfræðistofnunar á útstreymi í prósentum er ljóst að útstreymi frá orkuframleiðslu á Íslandi er fremur lítið miðað við önnur lönd, þar sem við erum með 99% af raforkuframleiðslu hér á landi sem kemur frá vatnsafli og jarðvarma sem er talin endurnýjanleg orka. Við kyndum yfir 90% heimila á Íslandi með hitaveitu, eða því sem kallast jarðvarmaorka. Heildarútstreymi frá orkuframleiðslu árið 2014 á Íslandi telst vera 5%, það eru því mikil sóknarfæri hér. Við eigum að nýta okkur í enn ríkari mæli þessa hreinu og endurnýjanlegu orkugjafa. Sjónmengun vegna raforkulína hlýtur að vega minna þegar til kastanna kemur en orkunotkun, svo sem með kolum og olíu sem auka útstreymi gróðurhúsalofttegunda með tilheyrandi afleiðingum. Það er sláandi að vita til þess að t.d. Síldarvinnslan á Neskaupstað þarf að brenna milljón tonnum af olíu árlega í starfsemi sinni vegna þess að raforku er ekki hægt að fá. Það segir okkur að við þurfum fyrr en seinna að taka ákvörðun um hvernig við ætlum að leggja byggðalínu sem er mjög mikilvægt fyrir atvinnuuppbyggingu og mikilvægt fyrir það að draga úr útblæstri og gróðurhúsalofttegundamengun. Ef við lítum til samgangna þá er heildarútstreymi frá þeim um 19% og það kemur langmest frá þeim ökutækjum sem fara um vegina eða 93%. Innanlandsflugið, sem maður hefði kannski haldið að ætti stærri hlut, er ábyrgt fyrir 5% og strandsiglingar um 2% af þessum 19% í heildina. Frá sjávarútvegi hefur dregið úr útblæstri og er um 10% árið 2014 og langmest, 98%, kemur auðvitað frá fiskiskipaflotanum. Það sýnir mikilvægi þess að við getum rafvætt fiskiskipaflotann og sent hann úr höfn með raforku sem kemur frá endurnýjanlegum orkulindum. Það er sláandi að 45% af heildarlosuninni koma frá iðnaði og efnanotkun. Þar er auðvitað mesta útstreymið frá álframleiðslu eða 67%. Frá öðrum, svo sem eins og járnblendi, koma 18% og 7% frá byggingarstarfsemi. Heildaraukning útstreymis í þessum flokki er 79% frá árinu 1990–2014. Það er þó vert að benda á að álframleiðsla á Íslandi jókst á þessum árum tífalt, úr 88 þús. tonnum í 839 þús. tonn og að losun á hvert tonn hér á landi er með því allra minnsta í heiminum í dag. Skógrækt og landgræðsla er auðvitað mótvægið og hafa bundið 4,2 millj. tonna af kolefni á árunum 1990–2014. Árið 2014 var heildarútstreymi 4.600 tonn en bindingin í gegnum skógrækt og landgræðslu 429 þús. tonn. Mjög mikilvægt er að horfa til þess að auka enn frekar skógrækt og landgræðslu og auðvitað þarf að fara í aðgerðir sem virka í því að draga úr útblæstri og gróðurhúsalofttegundum og þeirri stöðu sem við erum í núna. Til þess sameinuðust þjóðir heims í Parísarsamkomulaginu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir skýrsluna og þá umræðu sem á sér stað hér í dag. Við Framsóknarmenn höfum lagt og leggjum mikla áherslu á loftslagsmálin. Það eru nokkrar alheimsvár sem steðja að okkur í heiminum og er mikilvægt að þjóðir heims takist á við þær sameiginlega. Loftslagsmálin eru þar augljóslega sýnu stærst með tilheyrandi neikvæðum áhrifum um allan heim, misskiptingu gæða og alvarlegum umhverfisafleiðingum, eins og til að mynda gætu orðið hjá okkur vegna súrnunar hafsins. Það eru reyndar fleiri mál sem eru þess eðlis eins og sýklalyfjaónæmi og mengun almennt talið sem virðir engin landamæri og er mikilvægt að öll lönd takist á við hana. Þess vegna er það jákvætt fyrir okkur Íslendinga að staða okkar er almennt mjög góð. Við tókum virkan þátt í vinnu við Parísarsamninginn og náðum sem betur fer samkomulagi við ríki heims í desember 2015 og ári síðar var samkomulagið gengið í gildi á heimsvísu m.a. vegna þess að Ísland fullgilti samninginn í september 2016 og var meðal 55 fyrstu ríkjanna til þess. Eins og fram kemur í skýrslunni er hér í gildi aðgerðaáætlun frá 2010 um takmörkun losunar til 2020 og er rétt að geta þess að á fyrsta tímabili Kyoto-bókunarinnar, þ.e. 2008–2012, stóðumst við kröfurnar sem gerðar voru. Það er nauðsynlegt að gera nýja aðgerðaáætlun og ég tek undir með hæstv. ráðherra um það hvernig Ísland ætlar að ná yfirlýstum markmiðum sínum til 2030. Parísarsamningurinn gerir einnig ráð fyrir því að árið 2020 verði ríki heims búin að mynda sér skoðun á einhvers konar vegvísi um minnkun losunar til 2050. Það sem mér fannst skorta í þessa skýrslu, og ætla að gagnrýna ráðherra aðeins og fara örlítið yfir það, er að það hefur ýmislegt verið gert. Til að mynda er lítið fjallað um sóknaráætlun sem fráfarandi ríkisstjórn setti á laggirnar, skýrslu sem umhverfisráðuneytið gaf út í október 2016 og ætti að vera í fersku minni hjá hæstv. ráðherra vegna þess að Parísarsamningurinn tók þá gildi á heimsvísu. Sóknaráætlunin sem ríkisstjórnin samþykkti í loftslagsmálum í aðdraganda Parísarfundarins 2015 byggir á 16 verkefnum. Hún gildir til þriggja ára og er fyrsta heildstæða áætlun Íslands í loftslagsmálum sem byggir á fjármögnuðum verkefnum og er ekki síst ætlað, eins og ráðherra kom inn á, að virkja fólk fleiri til góðra verka á þessu sviði, þ.e. fulltrúa atvinnulífs, vísindamenn, stofnanir og almenning. Ég kem aðeins inn á það síðar. Mig langar að nota tækifærið og spyrja ráðherra hvort ekki standi til að fylgja þessari áætlun eftir þar er um að ræða 250 millj. kr. á ári til næstu þriggja ára. Þar á meðal eru 67 millj. kr. til þriggja ára ætlaðar í rafbílavæðinguna. Kannski er það ekki nóg, en við erum á einhverjum stað, það er búið að gera ýmislegt og það er komið vel á veg sem til stóð að gera. Það er þá hægt að bæta í það, en stendur ekki til að standa við það? Það er mjög áhugavert verkefni sem heitir Hafið sem mjög margir taka þátt í og er gott dæmi um fulltrúa atvinnulífs, vísindamenn, stofnanir, fjármálastofnanir, stjórnmál og stjórnsýsluna og aðra sem koma að því máli, sem er vegvísir um samdrátt í losun í sjávarútvegi. Ég veit ekki annað en að sjávarútvegurinn treysti sér til þess að minnka losun um 40%, m.a. með því að endurnýja skip, vegna þess að eitt af því sem er jákvætt við fiskveiðistjórnarkerfið á Íslandi, kvótakerfið, er að sóknin er ódýrari, skip nota minni af olíu. Við höfum séð það mjög skarpt síðustu árin. Þar er verið að setja 10 millj. kr. á ári næstu þrjú ár. Í landbúnaði, sem þarf vissulega að taka líka til sín, eru um 10 millj. kr. settar á ári næstu þrjú árin. Á verkefnasviði skógræktar eru settar 65 millj. kr. næstu þrjú ár. Þannig mætti lengi telja. Landgræðsluskólinn sem er mikilvægt þróunarverkefni þar sem við erum að koma að og einnig setjum við um 1 milljón dala, eða 200 þúsund dali á ári í fimm ár, í græna loftslagssjóðinn, þennan alþjóðlega. Mig langar, af því að það gengur nú hratt á tímann, að spyrja ráðherra tveggja, þriggja spurninga. Mér finnst sem sagt vanta í þessa skýrslu umfjöllun um þróun á almennum raforkumarkaði á Íslandi. Það eru vísbendingar um að rafmagn skorti víða. Það eru líka vísbendingar um að það sé orðið ódýrara að nota olíu á sumum svæðum landsins og það standi atvinnulífi fyrir þrifum með augljóslega neikvæðum afleiðingum. Þá komum við að rammaáætlun sem er óbreytt hvað virkjunarkosti varðar. Mig langar líka að nota tækifærið þó að það tengist þessu ekki beint, en óbeint. Ef við ætlum að fara að framleiða hér rafmagn til sölu til útlanda gegnum sæstreng, hvernig ætlar ráðherrann að taka á því? Þetta tengist nefnilega allt loftslagsmálum. Hvaða verkefni erum við að vinna hér, m.a. í stóriðju, þar sem við notum vistvæna, endurnýjanlega raforku til að framleiða vöru? Og svo segjum við og ný ríkisstjórn: Það er búið að taka stór skref í loftslagsmálum á Íslandi með því að hætta að ívilna til stóriðju. Gott og vel. Við erum kannski komin með nóg af slíkum verkefnum. En verður þá afleiðingin sú að farið verði í slík verkefni á öðrum svæðum, annars staðar í heiminum þar sem kolaver eru nýtt? Hver eru þá heildaráhrifin í loftslagsmálum í heiminum? Við þurfum að ræða loftslagsmál sem alheimsvandamál en ekki séríslenskt vandamál. Við stöndum okkur nefnilega býsna vel.

Virðulegi forseti. Þessi mál, loftslagsmál, eru til umræðu víða um heim og mig langar í þessari ræðu að gera að umtalsefni grein sem birtist í seinustu viku í tímaritinu The Economist sem heitir „Clean Energy's Dirty Little Secret“, þ.e. hið skítuga leyndarmál hreinu orkunnar. Reyndar held ég að ritstjórar þessa blaðs hafi kannski beitt ákveðnum stílbrögðum til að draga lesendur inn í efnið vegna þess að þegar greinin er lesin kemur í ljós að margt jákvætt er að gerast í þessum efnum. Engu að síður er bent á ákveðnar áskoranir sem tengjast þessum málum og ég held að það sé gott fyrir okkur að hafa þær í huga. Eins og nefnt hefur verið hér er þetta vandamál á heimsvísu og það er gott fyrir okkur að vita hvað það er sem vinir okkar í öðrum löndum þurfa að berjast við og hugsanlega draga af því einhverjar ályktanir fyrir Ísland einnig. En ég ætla að lýsa þessari uppsetningu með ákveðinni dæmisögu. Við getum ímyndað okkur að við séum með bæ á meginlandi Evrópu, í Þýskalandi, bæ sem er keyrður í gang með svona 100 megavöttum, raforkuþörf hans er um 100 megavött. Bærinn er með gamaldags kolaorkuver sem annar þessari eftirspurn. Íbúar bæjarins eru meðvitaðir um umhverfið og krefjast þess að því verði komið í gegn að bærinn verði drifinn áfram af miklu umhverfisvænni raforkukostum þannig að farið er í fjárfestingar í vindorku. Ef þetta er gert á þeim tíma þegar kreppa er í gangi, eins og hefur verið að gerast á undanförnum árum, fyrir 2010 t.d., fæst í raun miklu meiri raforkugetu án þess að þörfin fyrir raforkuframleiðslu hafi aukist. Hvað gerist þá? Jú, þá lækkar raforkuverð sem gerir það að verkum að þörfin til að fjárfesta í raforkubransanum minnkar og menn fara þá ekki að fjárfesta í að endurnýja gömul kolaorkuver heldur verður fjárfestingin öll á þeim sviðum þar sem beitt er ríkisívilnunum, sem á við um vindorku. En gott og vel, þetta tekst vel og nú eru menn komnir með fínar vindmyllur sem geta annað raforkuþörf þessa bæjar á sama tíma og kolaorkuverið er áfram til staðar. Það er kannski bara ágætt, menn eru ánægðir með þessa útkomu. En kannski er örlítið verra að reka kolaorkuverið núna en áður vegna þess að vindorkan er notuð í hvert skipti sem vindar blása en kolaorkuverið er einungis notað þegar er logn. Þegar tekið er saman lægra raforkuverð, auknar kvaðir oft á mengandi raforkuframleiðslu og þá staðreynd að það er alltaf betra að nota vindorku, þá er það orðið einungis „backup“-plan að nota kolaorkuverið sem þýðir að rekstrargrundvöllur þess minnkar. Menn ætla kannski að fara að loka því en þá segja íbúarnir: Nei, nei, þið getið það náttúrlega ekki, vegna þess að þetta er nauðsynlegt kerfi fyrir okkur til að bregðast við þegar vindar blása ekki. Ein niðurstaðan af þessu verður þá að fara að styrkja og beita ríkisstuðningi við kolaorkuverið til að það fari ekki. Þetta er ekki bara einhver tilbúin dæmisaga, þetta hefur verið að gerast. Þetta hefur gerst í Evrópu, Bandaríkjunum og Kína. Þetta er áskorun sem menn þurfa að takast á við og áskorun sem felst m.a. í því að mörg raforkukerfi þessara landa eru ekki byggð í kringum raforkuframleiðslu þar sem þáttur endurnýjanlegrar orku og þáttur orku sem er hverful er jafn stór. Þau eru byggð í kringum raforkuframleiðslu sem byggir á kolum og kjarnorku og olíu þar sem menn geta nokkurn veginn stjórnað því hversu mikið af raforkunni er framleitt hverju sinni. Til að bregðast við þessu eru í greininni lagðir til nokkrir hlutir sem þarf að hafa í huga. Í fyrsta lagi að breyta dreifikerfum þannig að þau geti betur brugðist við þess háttar raforkuframleiðslu og í öðru lagi að finna betri leiðir til að geyma raforku, bæði einhvers staðar í framleiðsluferlinu og síðan einnig hugsanlega á heimilum fólks með framleiðslu á betri rafhlöðum. Í þriðja lagi að breyta kannski verðlagningaraðferðum við að rukka fyrir raforku til að hægt sé að dreifa álaginu í kerfinu betur. Það er ágætt fyrir okkur að hafa þetta í huga því að þrátt fyrir að raforkuframleiðsla okkar byggi að langstærstum hluta á endurnýjanlegri orku sem hægt er að stýra hversu mikið er framleitt af, þ.e. vatnsfallsorku, þannig að við erum mjög heppin hvað það varðar, en við erum að fara út í áætlun um orkuskipti í samgöngugeiranum og þar gætum við að einhverju leyti lent í svipuðu vandamáli. Við ætlum að setja fjármuni í það og hvetja fólk til að nota umhverfisvæna orkugjafa en verðum með einhvers konar „backup“-kerfi sem mun áfram byggja á gamaldags og mengandi orkugjafa sem er bensín. Við þurfum að hafa í huga hvort við getum eitthvað lært af þessari reynslu þannig að við endum ekki á því að setja miklar fjárfestingar í þetta hreina kerfi en þurfum síðan með einhverju móti að niðurgreiða hið óhreina vegna þess að við viljum halda í það á meðan þessi orkuskipti ganga yfir. Mér fannst þetta athyglisverður punktur og mig langaði að deila honum með þingheimi og þeim sem á hlustuðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka afmælisbarni dagsins og hæstv. umhverfisráðherra fyrir nauðsynlega og ágæta skýrslu sem hér er rædd. Skýrslan dregur fram þau verðmæti sem Íslendingar búa yfir í formi vistvænna orkugjafa og hvernig okkur hefur auðnast að nýta hana, m.a. til almennrar húshitunar. Hún dregur þó einnig upp nokkuð dekkri mynd af lifnaðarháttum okkar. Þannig segir í skýrslunni að losun gróðurhúsalofttegunda á hvern Íslending sé tæplega þrefalt meðaltal íbúa á heimsvísu og tvöfalt meira en íbúa Evrópusambandslandanna. Við erum einnig aðeins yfir meðaltali OECD. Þá kemur einnig fram að losun okkar hefur aukist um 26% á síðustu 25 árum en dregist saman um 24% hjá Evrópusambandsríkjunum á sama tíma og að losunin verði 33–79% með tilliti til kolefnisbindingar, landgræðslu og skógræktar til 2030. Fá eða engin dæmi eru um slíka aukningu í öðrum þróuðum ríkjum. Við munum því að óbreyttu eiga erfitt með að standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Það verður að vera okkur hvatning til að gera miklu betur í þessum málaflokki. Framlögð skýrsla, frumvarp um orkuskipti og fleira gefur auðvitað þá trú að ríkisstjórnin hyggist taka þetta mikilvæga verkefni alvarlega. Vissulega eru líka ákvæði í stjórnarsáttmálanum um að ekki verði gerðir frekari ívilnandi samningar, t.d. til þess að greiða fyrir uppsetningu mengandi stóriðju hér í landi. Það er reyndar sá galli á gjöf Njarðar að ekkert hefur komið fram um hvernig ríkisstjórnin hyggst fylgja því eftir. Engin mál hafa verið boðuð sem tryggja að hægt verði að formgera þá stefnu. Þó að orð einstakra ráðherra kunni að vega þungt þá eru þau ekki igildi laga eða reglugerða. Annaðhvort verður ríkisstjórnin að leggja fram slíkar breytingar á lagaumhverfinu sem styðja þessi áform eða stjórnarandstaðan verður að taka málið í sínar hendur og gera það. Ýmsar ágætar tillögur eru tilteknar í skýrslunni sem geta hjálpað okkur í baráttunni fyrir markmiðum landsins í loftslagsmálum. Má þar nefna orkuskipti, loftslagsvænan landbúnað, kolefnisbindingu með landgræðslu og skógrækt, endurheimt votlendis o.s.frv. Þetta eru allt mjög mikilvæg viðfangsefni. En þó vekur athygli að það er varla minnst á þann þátt sem er öruggt að við gætum náð einna bestum og skjótustum árangri í um leið og við bætum vellíðan og lýðheilsu landsmanna. Hér er ég að tala um skipulag þéttbýlis, frú forseti. Vissulega hafa verið lagðar fyrir þingið metnaðarfullar tillögur um orkuskipti eins og ég minntist á áðan. Þó að það sé stórkostlegt skref má segja að við séum þar frekar að slá á sjúkdómseinkenni en að koma í veg fyrir sjúkdóminn. Það er nefnilega ekki nóg að drífa einkabílinn áfram á vistvænum orkugjöfum, við þurfum að minnka notkun hans vegna þess að hann hvetur til ósjálfbærrar þróunar byggðar. Það er mikilvægt að móta metnaðarfullar tillögur um sjálfbæra þróun þéttbýlis og styðja þannig við þær sveitarstjórnir sem hafa látið málið til sín taka og hvetja aðrar til að fara inn á sömu braut. Í dag er talið að mannvirkjagerð sé ábyrg fyrir um 30% af kolefnislosun í heiminum. Það er þar sem við eigum langmest færi á að minnka kolefnisútblástur og þar með heyja árangursríka baráttu í loftslagsmálum. Ekki síst í land þar sem um 70% landsmanna búa í svona þokkalega stórum bæjum eða borgum. Það er hvorki spurning um smekk né frelsi hvernig á að byggja eða skipuleggja. Gisin byggð krefst margfalt meiri innviða sem eru ekki aðeins dýrir í uppbyggingu og rekstri, heldur umfram allt umhverfissóðaskapur. Hún minnkar líka líkur á skilvirkum almenningssamgöngum, hvetur eða þvingar fram aukna bílaumferð sem aftur hvetur til útþenslu og verður þannig óbeint vítahringur og stór orsakaþáttur í súrefnisútblæstri. Við þurfum því í fyrsta lagi að skipuleggja allt þéttbýli þannig að það taki mið af hinum þremur stoðum sjálfbærni; umhverfislegum, efnahagslegum og félagslegum þáttum. Í öðru lagi þurfum við að nútímavæða og endurhugsa infrastrúktúrinn með það fyrir augum að gera hann skilvirkari. Í þriðja lagi þurfum við að beita grænum sköttum og hvötum. Í fjórða lagi þurfum við að styrkja almenningssamgöngur, örva blandaða landnotkun og auka möguleika manna á að komast milli staða gangandi og hjólandi. Og auðvitað auka notkun vistvænna orkugjafa á kostnað jarðefniseldsneytis. Að lokum þurfum við að bæta menntun almennings sem miðar að því að gera okkur frekar að borgurum en neytendum.

Virðulegi forseti. Ég þakka, eins og aðrir, hæstv. ráðherra fyrir þessa mikilvægu skýrslu og fagna umræðunni. Það er fagnaðarefni að við skulum vera að ræða stefnu í loftslagsmálum í dag. Umhverfis- og loftslagsmál eru ekki lengur einkamál hugsjónafólks, þau eru lykilforsenda framtíðarhagvaxtar og lífsafkomu. Ekkert verkefni er brýnna á okkar tímum en að stemma stigu við þeirri þróun sem við stöndum frammi fyrir. Vissulega er ágætt að hafa hitaveituvætt allt á sínum tíma en við þurfum að gera miklu betur. Íslensk stjórnvöld hafa einkum unnið eftir Kyoto-bókuninni og á síðasta kjörtímabili var sett fram þriggja ára sóknaráætlun sem hefur að geyma 16 verkefni sem eiga að skerpa á áherslum Íslands í loftslagsmálum. Þar eru nokkur verkefni sem eru sérstaklega mikilvæg. Má þar nefna orkuskiptaáætlunina sem dæmi. Í skýrslu umhverfis- og auðlindaráðherra er að finna sérstakan kafla sem snýr að orkuskiptum í samgöngum og sjávarútvegi. Vissulega hafa verið stigin góð og jákvæð skref í þessa átt innan ramma aðgerðaáætlunar. Má þar nefna lækkun gjalda og skatta á loftslagsvæna bíla og eldsneyti og styrki til innviða fyrir rafbíla. Þessar aðgerðir gætu þó verið mun meiri og stærri því að við erum í lykilstöðu hvað varðar rafvæðingu samgangna. Samgöngur voru ábyrgar fyrir 19% af heildarútstreymi á Íslandi árið 2014 eins og fram kom hér fyrr í dag. Fram kom í máli ráðherra áðan að við stöndum okkur ágætlega, ekki síst vegna aðgengis okkar að endurnýjanlegum orkugjöfum og hitaveituvæðingu. Losun okkar er hins vegar enn allt of mikil. Þar getum við gert betur. Þó að losun okkar vegi ekki þungt í losunarbókhaldi heimsins getur breytni okkar orðið öðrum til eftirbreytni og orðið fyrirmynd fyrir þá sem vilja gera vel. Vilji til góðra verka þarf að endurspeglast í samvinnu ríkis, sveitarfélaga, fyrirtækja og almennings og ég treysti því að okkur takist að leggja sérhagsmuni einstakra aðila til hliðar og greiða fyrir því að almannahagsmunir verði ofan á. Sem einstaklingar og neytendur getum við líka lagt þung lóð á vogarskálarnar með því að stíga lítil skref í þá átt að verða meðvituð um neyslu okkar og hegðun. Meðvitund er fyrsta skrefið og mörg lítil skref skila okkur langt ef við viljum. Ég tel að það sé mikilvægt hlutverk okkar hér, sem berum ábyrgð á þessari stefnumótun til framtíðar, að auka vitundarvæðingu í þessum málaflokki. Fjölmargir gera vel nú þegar og er áhugavert að fylgjast með því og sjá hópa hér í vinnu við að tína upp plast sem er á leið út í sjó. Ég vil þar nefna sérstaklega Reykjavíkurborg sem stendur í ströngu við að innleiða vistvænar samgöngur og skipulag þéttbýlis einmitt með þetta markmið í huga. Akureyrarbær og Vistorka vinna líka virkilega vel í þessum efnum og ég fagna því. Það er áhugavert að fylgjast með því sem þau eru að gera. Það verður áhugavert að fylgjast með nýrri aðgerðaáætlun og taka þátt í því og ég er nokkuð bjartsýn á að við getum sameiginlega náð góðum árangri í þessum málaflokki.

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum. Fyrir það fyrsta vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og ekki síst fyrir að vera hreinskiptin um það hve skelfileg staða Íslands í loftslagsmálum er. Hæstv. ráðherra umhverfis- og auðlindamála dregur ekki fjöður yfir þá staðreynd að hér hafi stjórnvöld verið værukær í besta falli þegar kemur að loftslagsmálum og aðgerðum til að sporna við breytingum. Ráðherra er afar raunsæ þegar kemur að stöðunni og því risavaxna átaki sem Íslendingar þurfa að einhenda sér í þegar kemur að því að snúa þróuninni við. Þessi orð hæstv. ráðherra ríma við nýútkomna skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um Ísland og loftslagsmálin. Hver er þróunin? Losun gróðurhúsalofttegunda jókst hér á landi á árunum 1990–2015 um 26%. En á sama tíma hefur losun gróðurhúsalofttegunda dregist saman um 24% í 28 ríkjum Evrópu. Þarna er um að ræða 50% mun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda hér á landi og í þeim ríkjum. Ráðherra segir í skýrslu sinni að vinna við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum til ársins 2030 sé enn á teikniborðinu og sé ekki enn formlega hafin. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra og sérfræðinga umhverfis- og auðlindaráðuneytisins til góðra verka þar og mér sýnist að það sé góð leið, eins og lagt er til í skýrslunni, að samhæfa sóknaráætlun í loftslagsmálum við aðgerðaáætlunina. Ég vona sannarlega að aðgerðaáætlunin líti dagsins ljós sem fyrst og ég fagna því að unnið verði áfram af kappi við aðgerðaáætlunina sem sett var á fót af hálfu ríkisstjórnar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar árið 2010. Mig langar til að vara hæstv. ráðherra við að binda of miklar vonir við að endurheimt votlendis sé einn af lykilþáttum aðgerða til að sporna við loftslagsbreytingum. Vissulega eru það góðar aðgerðir til stuðnings við aðrar, en það er ljóst að vísindi sem eru lögð til grundvallar mati á losun á votlendi og árangurinn af þeim aðgerðum eru mun skemur á veg komin en til að mynda varðandi landgræðslu og skógrækt. Einnig vil ég vara hæstv. ráðherra við því að treysta um of á markaðslausnir þegar kemur að losunarkvótum, sem eru, eins og hæstv. ráðherra umhverfis- og auðlindamála hefur væntanlega kynnt sér, afar umdeild leið til þess að losa ríki undan þeirri grunnskyldu sinni að minnka gróðurhúsalofttegundir og útblástur þeirra. Almenn samstaða um róttækar aðgerðir til að sporna við loftslagsbreytingum er lykilatriði hér sem annars staðar. Það á ekki síst við um núverandi ríkisstjórn. Mér er því miður til efs að allir ráðherrar hennar gangi í sama takt og hæstv. umhverfisráðherra þegar kemur að áherslum á raunhæfar aðgerðir til að sporna gegn loftslagsbreytingum. Til að mynda hef ég ekki heyrt hæstv. ráðherra samgöngumála, Jón Gunnarsson, tala mikið um nauðsyn almannasamgangna eftir að hann varð ráðherra. En ráðherrann hefur talað mun meira um að forgangsraða framar mislægum gatnamótum á höfuðborgarsvæðinu þegar kemur að samgöngubótum á fjölmennasta svæði landsins. Allir ráðherrar ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar eru sammála yfirlýsingu ríkisstjórnar í stjórnarsáttmálanum þar sem segir, með leyfi forseta: „Ekki verður efnt til nýrra ívilnandi fjárfestingarsamninga vegna uppbyggingar mengandi stóriðju.“ Þessi orð hefur hæstv. umhverfisráðherra ítrekað. Hæstv. umhverfisráðherra talaði líka í ræðu sinni um græna skatta og að fjölga þurfi grænum sköttum innan skattkerfisins. Þar erum við sammála, en ég efast um að allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar séu sammála þeim áherslum. Skemmst er að minnast blaðagreinar hæstv. dómsmálaráðherra Sigríðar Á. Andersen sem skrifaði í Morgunblaðið um græna hvata þann 12. febrúar síðastliðinn. Í blaðagreininni dró ráðherrann græna skatta og græna hvata og styrki í efnahags- og hagkerfinu verulega í efa og varaði beinlínis við þeim, þvert á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Frú forseti. Loftslagsbreytingar eru dauðans alvara. Ísland verður að hysja verulega upp um sig buxurnar og gera mun betur í mótvægisaðgerðum þegar kemur að loftslagsbreytingum. Um það vitnar ný skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um loftslagsmál. Þar er myndin afar dökk, svo ekki sé meira sagt. Ísland þarf að axla ábyrgð og við verðum öll að leggjast á árarnar og gera mun betur en gert hefur verið síðastliðin ár, og ekki bara til að rétta við orðspor Íslands á alþjóðavettvangi, sem er viðbúið að muni ekki verða beysið. Samkvæmt bæði skýrslu hæstv. ráðherra og skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um loftslagsmál þarf nánast kraftaverk til að Ísland uppfylli sínar alþjóðlegu skuldbindingar eins og Kyoto-samkomulagið og nýlega undirritun Parísarsamkomulagsins. En loftslagsmál og skuldbindingar okkar á alþjóðavettvangi snúast ekki bara um orðspor heldur líka um lífsgæði og lífvænlegt umhverfi og samfélag framtíðarkynslóða því að loftslagsbreytingar og áhrif þeirra eru stærsta verkefni mannkyns nú um mundir, og ég dreg ekkert úr þeim dramatísku orðum.

Virðulegur forseti. Við ræðum skýrslu umhverfis- og auðlindaráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum. Þessi skýrsla er að sumu leyti furðulegt plagg; fullt af þversögnum, farið um víðan völl, slegið úr og í. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þessa ágætu skýrslu, með leyfi forseta: „Ísland stendur að mörgu leyti vel með tilliti til loftslagsmála. Helsta sérstaðan er að nær öll raforkuframleiðsla og húshitun nýtir endurnýjanlega orkugjafa. Því fer þó fjarri að staða Íslands sé að öllu leyti góð. Losun gróðurhúsalofttegunda er um 14 tonn af ígildum koldíoxíðs á hvern íbúa hér á landi en er 4,9 tonn á heimsvísu, 7,4 tonn að meðaltali í ríkjum Evrópusambandsins (ESB) og 13 tonn að meðaltali í ríkjum OECD. Losun hefur aukist um 26% á Íslandi frá 1990 til 2015. Á sama tíma hefur losun dregist saman um 24% samtals í 28 ríkjum ESB. Nýbirt spá í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands (HHÍ) bendir til að losun geti aukist um 53–99% hérlendis til 2030 en ívið minna, eða 33–79%, ef tillit er tekið til kolefnisbindingar með landgræðslu og skógrækt. Líklega eru fá eða engin dæmi um jafn mikla fyrirsjáanlega aukningu í losun til 2030 hjá öðrum þróuðum ríkjum.“ Þetta eru alvarlegar fréttir sem þarna er að finna, og ég held áfram, með leyfi forseta: „Nýjustu losunartölur fyrir Ísland benda til að Íslendingar muni eiga erfitt með að standa við skuldbindingar sínar innan ramma Kyoto-bókunarinnar til 2020. Aðgerðaáætlun frá 2010 hefur miðað að því og fyrstu árin eftir að áætlunin gekk í gildi dróst losun saman nokkurn veginn í takt við væntingar. Nýjar losunartölur fyrir 2015 benda hins vegar til að losun standi í stað eða leiti upp á við á ný … Langmest af aukningu losunar fram til þessa og í fyrirliggjandi spám er frá stóriðju. Sá iðnaður þarf að afla sér losunarheimilda innan viðskiptakerfis ESB (ETS) og losun er á ábyrgð fyrirtækjanna sjálfra. Þau þurfa að fá losunarleyfi og losunarheimildir og standa sjálf skil á sínu kolefnisbókhaldi innan ETS-kerfisins. Íslensk stjórnvöld bera svo beina ábyrgð á þeim hluta losunar sem er utan ETS. Þótt stjórnvöld þurfi ekki að bera beina ábyrgð á stóraukinni losun frá stóriðju stefnir engu að síður í að Ísland standi að óbreyttu hvorki við skuldbindingar sínar innan Kyoto-bókunarinnar til 2020 eða Parísarsamningsins til 2030. Ísland hefur alla burði til að verða forysturíki í loftslagsmálum. Fá eða engin ríki hafa jafn góð tækifæri til að rafvæða samgöngur. Miklir möguleikar liggja í að auka kolefnisbindingu í jarðvegi og gróðri, draga úr losun frá framræstu votlendi og almennt í að bæta nýtingu náttúruauðlinda. Mörg íslensk fyrirtæki eru framarlega á sviði loftslagsvænnar tækni og endurnýjanlegrar orku. Meðvitund um loftslagsvandann og áhugi á lausnum hefur stóraukist á undanförnum misserum og æ fleiri sveitarfélög og fyrirtæki setja sér framsækna loftslagsstefnu.“ Virðulegi forseti. Þetta er með ólíkindum. Hér er öllu grautað saman, hér skiptist á bölsýni og bjartsýni. Sveitarfélög og fyrirtæki - þau setji sér framsækna loftslagsstefnu. Jú, jú, þau hafa gert það vissulega og það er stórkostlegt, það er frábært. En hvað með ríkisstjórnina? Hvað ætlar hún að gera í þessum málum? Jú, hér stendur að skýrslan fjalli um stöðu og stefnu. Stefnan er almennt loðin. Hún kemur inn á nokkra lykilþætti. Einn af þeim snýr að orkuskiptum og er vísað til þingsályktunartillögu ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um aðgerðaáætlun í þeim efnum. Hér er tillaga sem minnst er á. Það vakti athygli mína þegar ég las hana heita úr prentsmiðjunni að ég kannaðist við margt sem í henni stóð. Það rifjaðist upp fyrir mér að ég hafði lesið þetta allt saman í eldra plaggi frá fyrri ríkisstjórn, frá síðasta löggjafarþingi. Virðulegi forseti. Þessi aðgerðaáætlun um orkuskipti er ekki tilefni til mikillar bjartsýni ef ég á að segja alveg eins og er. Hún er efnislega sambærileg þeirri gömlu. Það eru því sem næst sömu tölulegu gildin í henni. Orðalagi er hnikað til á stöku stað. Stærsta breytingin er sú að frestir eru framlengdir. Í gömlu aðgerðaáætluninni eru frestir greindir niður eftir efnisflokkum. Sumir eru til 1. janúar 2017, það er nú augljóslega svolítið seint að huga að því núna, aðrir og flestir eru til 1. janúar 2020, þ.e. í gömlu aðgerðaáætluninni. Í þeirri nýju hafa menn ákveðið að skapa sér örlítið meira svigrúm og nú skal þessu öllu lokið á fimm árum. Og það er heldur snautlegt ef ég á að segja eins og er, virðulegur forseti. Ein breyting, sem ég tók eftir, er sú að þar sem talað er um að endurgreiða verði virðisaukaskatt fyrir hreinorkubifreiðar með fleiri en 22 farþega í nýju áætluninni er í þeirri gömlu talað um fleiri en 16 farþega. Á öðrum stað hefur eitt lítið ákvæði verið hreinsað út með öllu um hreinorkubifreiðar og forgang þeirra við samgöngumannvirki. Virðulegi forseti. Hér er ekki nóg að gert. Við þurfum að gera meira, framtíð komandi kynslóða er í húfi.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við skýrslu umhverfis- og auðlindaráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum. Mig langar að byrja á því að óska hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra til hamingju með skýrsluna. Skýrslan er gott innlegg í það verkefni sem við Íslendingar, eins og aðrar þjóðir, höfum náð samkomulagi um að fara í, þ.e. að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda. Það kemur fram í skýrslunni að aðgerðaáætlunina eigi fyrst og fremst að byggja á greiningu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem kynnt var í síðasta mánuði, Ísland og loftslagsmál. Ég vil kannski í framhaldi ítreka að þetta er ákveðið innlegg í umræðuna vegna þess að auðvitað eigum við eftir að þróa þetta áfram, það er ekki eins og þetta sé lokaplaggið sem eigi að gilda til 2030, við erum að fara í vinnuna og hvernig við sjáum þetta fyrir okkur til lengri tíma. Það á því mikil vinna eftir að fara fram. Það sem mér finnst hins vegar mjög gott í skýrslunni frá Hagfræðistofnun er að það koma tölfræðileg gögn inn í málið yfir ýmsa málaflokka og þetta er greint betur þannig að við getum séð það betur fyrir okkur hvernig við þurfum að taka á einstökum verkefnum. Í skýrslu Hagfræðistofnunar HÍ, sem var kynnt núna í febrúar, eru dregnir fram möguleikar Íslands til að draga úr nettólosun og áætlaður kostnaður hverrar aðgerðar, sem ég hef ekki séð áður. Þar eru dregnir fram átta áherslupunktar: Orkuskipti í samgöngum. Aðgerðir miða að því að hlutfall visthæfra endurnýjanlegra orkugjafa verði 10% árið 2020. Í dag er þetta hlutfall komið í um 6% og hefur vaxið hröðum skrefum nú á allra síðustu misserum. Við sem fylgjumst aðeins með og höfum áhuga á þessu vitum að á síðustu þremur mánuðum síðasta árs sáum við miklar breytingar í kaupum á vistvænum bifreiðum. Þess ber þó að gæta að bílaleigurnar kaupa stóran hluta af innfluttum bifreiðum á Íslandi og þær hafa ekki þessi sömu hvata og almenningur til að kaupa vistvænar bifreiðar. Það verður að hafa í huga. En svo við vindum okkur aftur í skýrslu Hagfræðistofnunar. Þar er annar punktur rafbílar og efling innviða á landsvísu. Aðgerðir miða að því að styrkja innviði sem mikilvægir eru rafbílavæðingu svo sem uppsetningu hraðhleðslustöðva. Þriðji punktur er vegvísir sjávarútvegs um samdrátt í losun. Aðgerðir miða að því að draga úr losun um 40% í sjávarútvegi árið 2030 miðað við 1990. Það kemur líka fram í skýrslunni að umtalsvert hefur dregið úr losun í sjávarútvegi frá 1990. Skipum hefur fækkað og minni brennsla er á jarðefnaeldsneyti þar. Síðan eru miklar væntingar til nýrrar tækni í skipum sem er að koma fram í nýjustu skipunum, þar sem skrúfur eru stærri og eldsneytisþörfin minnkar umtalsvert. Það verður spennandi að fylgjast með því hvaða áhrif það mun hafa á sjávarútveginn. Þá er það loftslagsvænni landbúnaður. Unnið verður að því að setja fram vegvísi um samdrátt frá landbúnaði. Síðan er getið í skýrslunni um eflingu skógræktar og landgræðslu. Áætlað er að setja meira fjármagn í skógrækt og landgræðslu. Endurheimt votlendis. Áætlað er að setja á fót verkefni sem miðar að endurheimt votlendis. Kolefnisjöfnun í ríkisrekstri. Styrkja á verkefni sem stuðla að kolefnisjöfnun í ríkisrekstri. Átak gegn matarsóun. Efla á verkefni sem stuðla að minni matarsóun. Ég ætla að leggja áherslu á tvo punkta hérna. Annars vegar er það verkefni sem sett var á laggirnar 2010–2011, minnir mig, um græna orku og orkuskipti, sem snýr þá að rafbílum, hleðslustöðvum og hraðhleðslustöðvum og slíku. Það er heilmikið að gerast þessar vikurnar í þessum málum. Ætli það séu ekki u.þ.b. tvær til þrjár vikur frá því að úthlutað var úr sjóðum á vegum ríkisins 201 millj. kr. næstu þrjú árin, 67 millj. kr. á ári, þ.e. 40% styrkir upp í um hálfan milljarð sem fara í framkvæmdir við rafhleðsluvæðingu og hraðhleðsluvæðingu í landinu. Þar er verið að stíga stór og mikilvæg skref. Mig langar líka að minnast á skógrækt og landgræðslu sem er einn af punktunum. Við Íslendingar höfum verið að setja um 250 millj. kr. í skógræktina á undanförnum árum, í útplöntun. Það er heilmikið talað um þetta í skýrslunum, sérstaklega í skýrslu Hagfræðistofnunar, að þar gæti náðst mikill árangur. Það er spurning hvort kominn sé tími til að við þyrftum í samhengi við þetta að fara að skoða skógræktarlögin, hvort við sjáum eitthvað sem þarf að breyta þar og þá líka varðandi landsáætlun í skógrækt, hvort við á hinu háa Alþingi höfum áhuga á að bæta í þar. Það er mjög áhugavert að lesa um það í skýrslunni hversu miklum árangri er hægt að ná þar. Ég þekki minna til landgræðslunnar, en ég hef grun um að Landgræðslan og Skógræktin hafi hug á að vinna sameiginlega í þessum málum og séu að fullu tilbúin í þá vinnu. Síðan vil ég aðeins minnast á mikilvægi þess að þetta sé unnið með sveitarfélögunum í landinu, sem eru náttúrlega grunnurinn, nálægðin við íbúana og annað, það hefur mikil áhrif á þetta. Það er ekki mikið talað um það í þessari skýrslu en kannski þyrfti að fara dýpra í það dæmi. Nú þekki ég það frá Akureyri að þar hefur verið markviss moltugerð frá 2006, það var tekin ákvörðun um það, var mjög stórt og mikið átak. Við erum með Vistorku, við erum með metanframleiðslu þar og slíka þætti. Við erum að gera ýmislegt og þetta er gríðarlega spennandi. Ég vil ekki vera allt of bölsýnn í þessum málum. Mér finnst mörg góð skref hafa verið stigin á undanförnum misserum og árum. Ég held að við séum á réttri leið með mörgum þeirra. Auðvitað þurfum við að gera vel en við þurfum að vera markviss í þeirri vinnu og leggja öll eitthvað til.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ágætu skýrslu. Í henni er reifuð ágætlega sú staða sem er í loftslagsmálum í dag og að sjálfsögðu er líka imprað á því hvað við getum gert til framtíðar. Í sjálfu sér er kannski ekki margt nýtt sem kemur fram í þessari skýrslu nema helst þá athugun Hagfræðistofnunar Háskólans sem er viðbót inn í þá umræðu sem við höfum haft um loftslagsmál í langan tíma. Minnst hefur verið á sóknaráætlun í loftslagsmálum sem ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks setti af stað. Það er ánægjulegt að sjá að núverandi ríkisstjórn hyggst, eins og ég skil þetta mál allt saman, halda áfram með þá áætlun. Að sjálfsögðu byrjaði allt þetta ferli í raun löngu fyrr. Það er mikilvægt að hafa í huga að Ísland er ekki einangrað þegar kemur að umræðum um loftslagsmál. Við erum hluti af hinum stóra heimi, því hnattræna vandamáli sem loftslagsmálin eru. Þar af leiðandi þurfum við einnig að horfa á málin út frá því sjónarhorni, ekki eingöngu út frá okkur sjálfum. Ég ætla að láta vera á þeim stutta tíma sem ég hef að fara nákvæmlega yfir þær aðgerðir sem mögulegar eru á Íslandi en vil þó segja eitt: Við megum hvergi hverfa frá þeirri áætlun sem við höfum haft uppi um að rafbílavæða landið og einnig að auka meðvitund almennings um það hvernig hann getur dregið úr losun, ekki eingöngu gróðurhúsalofttegunda heldur líka farið betur með umhverfið almennt, þ.e. að flokka sorp og þess háttar. Ísland er ekki einangrað fyrirbæri í þessu öllu saman og því þarf núverandi ríkisstjórn að einbeita sér áfram að þeim alþjóðlegu verkefnum sem Ísland hefur tekið þátt í, staðið að baki eða jafnvel haft forgöngu um að stofna til. Mig langar að nefna svokallaðan samstöðuhóp um nýtingu jarðhita á heimsvísu, Global Geothermal Alliance, sem Ísland átti ásamt IRENA, sem er alþjóðastofnun um endurnýjanlega orku, frumkvæði að því að stofna. Hann var settur á fót í París, á fundinum stóra og merkilega. Þetta er mikilvægur vettvangur til að auka þekkingu og notkun jarðhita í heiminum. Jafnframt ákvað síðasta ríkisstjórn að setja 1 millj. dollara í græna loftslagssjóðinn á árunum 2016–2020 og það er mikilvægt að standa við það og halda áfram að styrkja þann sjóð. Síðan er ljóst að Ísland tekur við mikilli ábyrgðarstöðu þegar kemur að norðurslóðum innan fárra ára. Það er mjög mikilvægt að í þeim pakka sem við leggjum til, sem formennskuþjóð á þeim tíma, verði horft sérstaklega til loftslagsmálanna. Við höfum reyndar lagt áherslu á það innan norræna samstarfsins, ekki síst Norðurskautsráðsins, að verkefni tengd loftslagsbreytingum og umhverfisbreytingum á norðurslóðum fái næga athygli. Að endingu vil ég nefna varðandi þennan alþjóðlega vinkil að það er mjög mikilvægt að við deilum þekkingu okkar og reynslu innan alþjóðasamfélagsins. Þá á ég við Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Við höfum m.a. styrkt sérstaklega Landgræðsluskólann sem er mjög mikilvægur og getur lagt gríðarlega mikið til málanna á alþjóðavettvangi og alheimsvettvangi ef við kynnum og sýnum fólki og heiminum þann árangur sem við höfum náð í landgræðslumálum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna skýrslu hæstv. ráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum. Þetta er eitt mikilvægasta mál okkar tíma, mál sem ríkisstjórnin tekur mjög alvarlega og vill sýna mikinn metnað í. Þetta er málaflokkur þar sem við eigum að sýna mikinn metnað. Það er ekki nóg að vísa til þess í íslensku samhengi að við höfum gnótt hreinnar orku og stöndum okkur þar af leiðandi í alþjóðlegu samhengi ákaflega vel. Það er vissulega rétt staðhæfing en það er á svo fjölmörgum öðrum sviðum þar sem við stöndum okkur alls ekki neitt sérstaklega vel. Við þurfum að sýna meiri metnað og erum óttalegir orkusóðar, ef mætti orða það svo, einmitt kannski vegna þess hvað við eigum hreina og ódýra orku, en við förum ákaflega illa með hana. Þar þurfum við að huga að því hvað má betur fara í umhverfi okkar. Ég kýs að líta á heiminn jákvæðum augum. Mér finnst mjög jákvætt að horfa upp á í þessu samhengi samspil alþjóðlegra skuldbindinga, alþjóðlegra samninga, það að þjóðir heims hafi komið að þessum vanda, við síðan einkaframtakið þar sem við sjáum spretta upp nýja tækni, nýja þróun á öllum á sviðum. Það sýnir okkur að þó svo að vandinn sé gríðarlega mikill og alvarlegur eigum við líka góð tækifæri til þess að taka á honum. Þar eigum við auðvitað að horfa til árangurs okkar hér, hvar við höfum náð góðum árangri og hvar við getum gert miklu betur. Við höfum náð frábærum árangri að mörgu leyti í sjávarútvegi. Bætt sóknarnýting samhliða hagkvæmari fiskiskipum hefur dregið verulega úr losun frá sjávarútvegi á undanförnum árum. Það er mjög jákvæð þróun. Þó svo að vissulega sé það rétt sem hér er bent á, að losun frá stóriðju sé gríðarlega mikill þáttur í losunarbókhaldi okkar, má heldur ekki gleyma því að í hnattrænu samhengi hefur það líka jákvæðar hliðar, þ.e. við erum að spara losun sem ella yrði til annars staðar. Það ál sem héðan fer t.d. til að létta bifreiðar í Evrópu fyrst og fremst er sennilega framleitt með um fimmtungslosun af því sem væri á meginlandi Evrópu. Það dregur hins vegar ekki úr skyldu þeirra fyrirtækja að róa að því öllum árum að draga úr losun sinni og beita mótvægisaðgerðum því að það er auðvitað aldrei nóg að gert. En þar hefur líka náðst ágætur árangur að mörgu leyti. Við erum með mjög skemmtileg verkefni fram undan í orkuiðnaði, sérstaklega þegar kemur að því að binda koltvísýring að nýju, hvort heldur sem er í bergi eða til að endurnýta í eldsneytisframleiðslu. Það eru virkilega spennandi verkefni sem við eigum að leggja mikinn metnað í að sinna á næstu árum. Það sem ég held að skipti miklu máli í þessari nálgun er að við lítum á loftslagsmálin og þann mikla vanda sem við glímum við þar um leið sem okkar stærstu tækifæri. Þar hefur atvinnulífið á undanförnum árum breytt sýn sinni á málaflokkinn úr ógn við tilveru sína í stærstu tækifæri sín. Við sjáum að hér á landi, líkt og annars staðar, er að spretta upp fjöldi áhugaverðra sprotafyrirtækja sem hafa lífsviðurværi sitt af því að þróa umhverfistækni, að þróa leiðir til að draga úr losun á öllum vígstöðum. Þess vegna er svo mikilvægt að við sem þjóð sýnum metnað í þessum málum. Verum í fararbroddi í þeim efnum, hvort sem er í orkuiðnaði, orkuskiptum eða öðrum þeim þáttum sem við getum komið að. Ryðjum leiðina fyrir sprotafyrirtæki, fyrir þau umhverfistæknifyrirtæki sem eru að spretta upp. Við eigum að nálgast þetta viðfangsefni með svipuðum hætti og nágrannar okkar Danir sem horfa á þetta sem eitt stærsta tækifæri atvinnulífs, engan veginn einhverja ógn við hagvöxt eða velsæld í sínu ríki heldur þvert á móti uppsprettu nýrra tækifæra. Þar eigum við svo sannarlega mörg dæmi eins og Carbon Recycling, ReMake Electric eða Marorku, allt fyrirtæki sem hafa gert afskaplega góða og áhugaverða hluti á þessu sviði. Það sem skiptir okkur líka miklu máli þegar kemur að umhverfismálum er hvað við eigum mikið annað undir hreinni og grænni ímynd þegar kemur að sjávarútveginum, hreinum matvælaiðnaði, umhverfisvænum matvælaiðnaði, ferðaþjónustunni okkar, þegar kemur að orkuiðnaðinum sjálfum og hvaða þekkingu tengda honum við getum notað til útflutnings, ef svo mætti að orða komast. Það er margt í aðgerðaáætluninni sem við getum horft til, hvort sem það eru mótvægisaðgerðir eða bindingar eins og landgræðsla og endurheimt votlendis eða til annarra þátta sem snúa að mjög metnaðarfullum markmiðum í orkuskiptum. Þar verðum við að sýna raunverulegan metnað. Við verðum að vera tilbúin sem þjóð að fjárfesta í innviðunum. Við verðum að vera tilbúin til að beita grænum sköttum til þess að knýja á um orkuskipti í samgöngum. Við verðum að vera óhrædd við að feta okkur áfram á þeim sviðum. Við verðum að sýna meiri metnað í landbúnaði, í matvælaframleiðslunni almennt og auðvitað verðum við að horfa til þess, sérstaklega núna með þeim mikla uppgangi sem er í ferðaþjónustunni, að ekki má gleyma þeirri losun sem þar er að aukast í raun og veru, m.a. í samgöngum á landi. Við þurfum að horfa til þess að greinin sjálf taki það upp, að eigin frumkvæði, í samblandi við græna skatta þegar kemur t.d. að orkuskiptum í samgöngum, að ná miklu betri árangri en raun ber vitni. Ég held að ferðaþjónustan þurfi ásamt öðrum atvinnugreinum að sýna mikið frumkvæði. Viðfangsefnið er ærið, vandinn er mjög alvarlegur en um leið felast í honum stórkostleg tækifæri og þess vegna er mikilvægt að við sýnum metnað í þeim efnum.

Frú forseti. Þessi umræða um skýrslu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum snýst um stærsta sameiginlega verkefni mannkynsins sem er að stöðva hlýnun jarðar. Stefna okkar Íslendinga og aðgerðaáætlanir okkar í þessu stóra máli eru og hafa verið afar óljósar. Stjórnvöld þurfa að tala skýrt og vera almenningi hvatning til að breyta hegðun sinni til að leggja sitt af mörkum. Ég fullyrði að fólkið í landinu vill gera sitt og taka þátt í þessu mikilvæga verkefni. Stjórnvöld þurfa að vísa veginn. Lofttegundir spyrja ekki um landamæri. Þess vegna er Parísarsáttmálinn, Kyoto-bókunin og sjálfbærnimarkmið Sameinuðu þjóðanna svo mikilvæg. Þjóðirnar taka höndum saman til að snúa við afar slæmri þróun sem mun, ef ekki verða stöðvuð, valda eyðingu og dauða. Í þessu stóra og flókna máli verða stjórnmálamenn að viðurkenna vanmátt sinn og þora að fylgja ráðum yfirgnæfandi meiri hluta vísindamanna í heiminum. Ógnunin fyrir mannkynið felst m.a. í valdamiklum þjóðarleiðtogum sem draga í efa mikilvægi verkefnisins og niðurstöður vísindamanna. Aukið magn koltvísýrings í andrúmsloftinu veldur tvennu; auknum gróðurhúsaáhrifum og því hlýnun jarðar og súrnun sjávar. Ég hef sagt að við Íslendingar ættum í raun að vera eins og grenjandi ljón í baráttunni fyrir því að draga úr koltvísýringi í andrúmsloftinu. Hagur okkar er mikill, bæði efnahagslega og samfélagslega þegar kemur að mengun hafsins og súrnun sjávar. Vísindamenn hafa bent á að súrnun sjávar muni hafa alvarlegri áhrif fyrir Ísland en hlýnunin sjálf í raun. Einn sjötti af fæðu mannkyns er fenginn úr sjónum. Í skýrslu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra er farið yfir rammann sem ESB-löndin, ásamt þremur öðrum ríkjum þar á meðal Íslandi, hafa sameinast um til að freista þess að ná árangri í átakinu gegn hlýnun jarðar. Átakinu er í stórum dráttum skipt í tvennt. Löndin hafa sameinast um viðskiptakerfi losunarheimilda, eða svokallað ETS-kerfi. Í því kerfi eru losunarfrekustu greinunum, svo sem orkuvinnslu, málmiðnaði og flugi, skammtaðir losunarkvótar sem geta gengið kaupum og sölum. Evrópa hefur verið leiðandi í samdrætti losunar, m.a. með viðskiptakerfi losunarheimilda, og þannig gert kröfu til iðnaðar innan Evrópu sem önnur lönd hafa ekki gert í sama mæli. Talað er um kolefnisleka þegar iðnaðurinn flýr Evrópu til þeirra landa þar sem engin gjöld eru á losun. Kolefnislekinn sýnir okkur hversu nauðsynlegt er að öll ríki heims sameinist um aðgerðir. Svo er það landsmarkmiðið þar sem hverju landi er ætlað að draga úr útblæstri þess hluta hagkerfisins sem ekki fellur undir ETS-kerfið, svo sem smærri iðnaður, umferð bíla, sjávarútvegur og landbúnaður. Langstærsti losunarþátturinn á Íslandi er losun vegna framræsingar votlendis. Jafnvel þótt sá þáttur sé ekki í bókhaldinu yfir losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi ættum við að grípa til aðgerða á því sviði strax. Bókhaldið er ekki aðalatriðið þó að það sé ekki mikilvægt stýritæki, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni áðan, heldur er mikilvægt að við breytum í samræmi við bestu upplýsingar um hvernig við náum árangri hér á landi. Mikilvægur þáttur er að bann verði sett á framræsingu votlendis strax og unnið að endurheimtu votlendis samhliða. Við eigum einnig að geta náð góðum árangri í samgöngum. Í skýrslu hæstv. ráðherra er talað um að rétt sé að skoða orkuskipti sem stórt samfélagslegt verkefni á borð við hitaveituvæðingu Íslands. Ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna stigu ákveðin skref í þeim efnum með því að lækka vörugjöld á mengunarlitla bíla og með því að fella niður virðisaukaskatt af rafbílum. Nú hefur dregið úr sölu rafbíla þótt tvinnbílum fari enn fjölgandi. Ástæðan er fyrst og fremst sú að það er ekki aðgengi að hleðslustöðvum nógu víða. Ef samfélagslega verkefnið sem lýst er í skýrslunni á að takast fljótt og vel verður uppbygging hleðslustöðvakerfisins að vera í takt við þarfir rafbílaeigenda. Endurskoðun búvörusamninga stendur yfir. Þar er gullið tækifæri til að leggja aukna áherslu á þátt landbúnaðarins í þessu stóra og mikilvæga máli. Þar á að grípa tækifærið til að auka greiðslur til landbúnaðar sem stuðlar að minni losun eða aukinni upptöku kolefnis í andrúmsloftinu. Ég hvet hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra til að taka snaggaralega til hendinni og setja fram skýra og framsækna stefnu til að ná landsmarkmiðum fyrir Ísland fljótt og vel. Þótt orð séu til alls fyrst eru það verkin 

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka skýrsluna og margt í orðum ráðherra. Þetta er mál málanna. Við ætlum að vona að ráðherrann sé vandanum vaxinn og ráðuneytið sé vandanum vaxið, þingið, Stjórnarráðið og þjóðin öll. Í skýrslunni er viturlega skrifað um heildstæða loftslagsstefnu. Það er rétt og vel skrifað um leiðir að minni losun og aukinni bindingu. Það er rétt skrifað um samstöðu í baráttunni. Við erum alltaf til í það, Vinstri græn, að lofa það sem vel er gert og hefur verið gert. Það hafa orðið framfarir. Það kom fram í máli annars hv. þingmanns að sveitarfélög eru farin að standa sig ágætlega, en það eru mörg verkefni fram undan. Ég ætla að tæpa á nokkrum atriðum. Þetta eru spurningar eða ábendingar. Aðeins um aðgerðaáætlunina. Það er sagt í plagginu að vinna við að útbúa hana, sem er auðvitað of seint í sjálfu sér miðað við hvenær við gerðumst aðilar að Parísarsamkomulaginu, hefjist fljótlega. Nú spyr ég: Hvenær? Það ætti að vera hægt að hafa þetta nokkuð nákvæmara. Ég vona að aðgerðaáætlunin sé kostnaðargreind þannig að við vitum hversu mikla fjármuni við þurfum að finna. Ég vona að hún sé líka magntölugreind þannig að við vitum hver mörkin eru, að hverju skuli stefna. Eini árangur í minni losun í bili má kalla að sé það sem gerst hefur í sjávarútvegi. Annað er aukning. Það segir okkur að verkefnið er gríðarlega flókið. Við erum með sennilega eitt stærsta vistspor heims hér á Íslandi. Það er ekkert létt verk að vinda ofan af því. Þá að hagsveiflunni. Hér er gerð ríkisfjármálaáætlun og þar kemur nokkurn veginn fram að allar verulegar viðbætur eigi að rúmast innan hagsveiflunnar. Í núgildandi fjárlögum er alveg ljóst að tölurnar um framlög til skógræktar, framlög til landgræðslu, framlag til endurheimt votlendis, eru of lágar þannig að við erum þá að fara með heilt ár, ég segi ekki til spillis, en það er dýrmætt ár þar sem aðgerðirnar eru ekki nógu öflugar. Það sama gildir um orkuskipti. Talað er um 67 milljónir á ári í þrjú ár til að styðja við rafbílavæðinguna. Hvað með annað? Hvað með metanólið? Hvað með metanið? Hvað með lífdísilinn? Þar þarf líka stuðningur ríkisins að koma fram. Hann er ákaflega lítill. Þá kemur að rafvæðingu hafna. Það er víst 7 milljarða verðmiði á því. Ég ætla að sjá það að þetta komi inn í a.m.k. næstu fjárlög ásamt stórauknum framlögum til allra þessara mála sem ég hef nefnt. Það er alltaf þessi spurning: Hvernig ætlar núverandi ríkisstjórn að fjármagna það sem þarf að gera? Það er talað um græna skatta eða græna hvata. Ég bíð spenntur eftir að sjá útfærsluna á því. Við höfum hjá Vinstri grænum rætt um kolefnisgjald, að það þurfi að hækka kolefnisgjald á alla kolefnisnotkun í landinu, álverin eða kísilverin, á flugið. Kemur það til greina? Alltaf snýst þetta, þegar til stykkisins kemur eins og sagt er, um fjármögnun. Svo er það kostnaðurinn við aðlögunina af loftslagsbreytingunum. Þetta er ekki bara tækifæri, það er líka mikill kostnaður sem þarf að leggja út í smám saman vegna loftslagsbreytinganna. Það er mjög mikilvægt að það komi inn í aðgerðaáætlunina líka. Hér er svo skrifað um mengandi stóriðju. Hún er ekki lengur í boði. Það er svo sem fagnaðarefni. En ég spyr: Hafa slík verkefni verið á dagskrá umfram það sem er búið að ákveða sem eru þrjár stækkanir álvera og fjögur iðjuver sem hafa með kísil að gera? Hvað annað liggur í pípunum sem þarf að stemma stigu við? Ég er ekki viss um að það sé í raun og veru mikið vegna þess að stjórnvöld, þing, Landsvirkjun, hafa stigið frekar á bremsuna en hitt þegar kemur að þessum efnum. Þessi mengandi stóriðja er fyrir mér ekki nægjanlega skilgreind. Hvað er stóriðja? Yfir 17 megavött eins og maður veit að orkufrekur iðnaður skal miðast við? Mengunin, hvaða mengun er um að ræða? Eru þetta lofttegundir? Er þetta rykmengun? Er þetta sótmengun? Það er í raun og veru mengun af öllum iðnaði. Einhvers staðar þurfum við að setja mörk þannig að ég vil að skilgreind verði mörk sem eru þannig að við vitum hvað er mengandi stóriðja og hvað ekki. Við hjá Vinstri 

Virðulegur forseti. Ég ætla nú að byrja á því að óska hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra til hamingju með skýrsluna og til hamingju með afmælið. Þetta er góður dagur til að leggja fram svona mikilvæga skýrslu. Aðeins hefur verið rætt hér um gildi skýrslunnar og innihald hennar. Ég lít svo á að hér sé svolítil SNÓT-greining í gangi. Við erum nefnilega nýbúin að fá spark í rassinn í skýrslu frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Þar kemur fram að það er líklegt að losun verði um 10–16% meiri árið 2030 en hún var árið 1990, það er fyrir utan stóriðjuna, en við ættum að stefna á 35–40% minnkun, þannig að verkefnið er klárlega stórt. Þá eru tækifærin víða. Eins og segir í skýrslunni eru mörg íslensk fyrirtæki framarlega á sviði loftslagsvænnar tækni og endurnýjanlegrar orku. Meðvitund um loftslagsvandann og áhuga á lausnum hefur stóraukist á undanförnum misserum og æ fleiri sveitarfélög og fyrirtæki setja sér framsækna loftslagsstefnu. Þar er ég virkjunarsinni. Við eigum nefnilega að virkja þann áhuga, þá orku og þá þekkingu. Þá ef ég fer yfir það sem þarf að gera og þá þætti sem nefndir eru í skýrslunni. Þar ber fyrst að nefna orkuskipti í samgöngum og sjávarútvegi, sem er mjög áhugavert verkefni og við erum klárlega komin af stað með það. Hér hefur nýlega verið lögð fram þingsályktunartillaga um það efni. En það er fleira sem huga þarf að. Hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir kom inn á flutningskerfi okkar áðan. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd vorum einmitt í heimsókn í gær hjá Landsneti. Þar þurfum við að ná árangri. Þar getum við á þingi beitt okkur fyrir að einfalda og skýra línur þannig að þetta mikilvæga mál nái í gegn því að orkuskiptin munu ekki geta átt sér stað öðruvísi en að við náum að dreifa rafmagninu sem víðast um landið. Hvað landbúnaðinn varðar er talað um það hér að tækifæri til að draga úr losun í landbúnaði séu almennt talin minni en á mörgum öðrum sviðum. Þá tek ég undir með hæstv. ráðherra um að mikilvægt er að skoða hvernig hægt er að hvetja enn frekar til þess við endurskoðun á búvörusamningnum. Þegar litið er til kolefnisbindingar með landgræðslu og skógræktar er það mjög mikilvægt. Hvar sem það leggst svo sem í þessum debet- og kredit-reikningi skiptir það engu að síður mjög miklu máli. Ég ætla að fá að grípa niður í skýrsluna, með leyfi forseta. Þar segir: „Ekki má eingöngu horfa til skjótfenginnar kolefnisbindingar við aðgerðir á þessu sviði, heldur horfa á fjölþætt vistfræðileg og samfélagsleg markmið skógræktar og landgræðslu og taka tillit til sjónarmiða á borð við vernd líffræðilegrar fjölbreytni og að skógur og uppgrætt land falli vel að landslagi.“ Ég tek heils hugar undir það. Þá er líka komið inn á endurheimt votlendis. Þó að ég taki alveg undir að það sé ekki stóra lausnin á öllum okkar málum er það engu að síður mjög mikilvægt. Ég furða mig í rauninni á því hvað við erum stutt komin í rannsóknum á því og hvet ráðherra til dáða í þeim efnum. Stóriðjan er auðvitað sá þáttur sem losar hvað mest hjá okkur. Þá er hægt að horfa til þess að við erum engu að síður með umhverfisvæna stóriðju í þeim skilningi að hér er rafmagnið umhverfisvænt. Mig langar í því samhengi að nefna að ég var á aðalfundi hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands í morgun. Þar var áhugavert að heyra erindi til að mynda frá rannsóknaraðila ELKEM sem vinnur hjá Nýsköpunarmiðstöð hvað stóriðjan getur gert góða hluti í samstarfi við rannsóknarstofnanir og háskólasamfélagið. Þarna var útskýrt eitt nákvæmt dæmi þar sem hægt væri að minnka kolefnissporið. Við eigum auðvitað að virkja það. Þá kem ég inn á það sem mér finnst allra mikilvægast, það eru rannsóknir og nýsköpun. Þar tel ég að við eigum að beita okkur. Það eru nefnilega víða tækifæri í þeim efnum. Við eigum að leggja línurnar. Við eigum að skapa þessar aðstæður. En það eru svo margþættar lausnir sem þarf til að ná þessum árangri. Við eigum líka mörg tækifæri í útflutningi á þekkingu á þessu sviði. Við eigum að nýta þau. Ég sé að tíminn er að hlaupa hér frá mér, þetta er allt of stuttur tími til að fara yfir svona stórt og mikilvægt mál. En mig langar að lokum að grípa niður í lok skýrslunnar, með leyfi forseta. Þar stendur: „Ísland getur verið í fararbroddi í viðleitni til að draga úr losun. Það gerist þó ekki af sjálfu sér, heldur einungis ef settur er aukinn kraftur í verkefni í loftslagsmálum, yfirsýn bætt og unnið í víðtækri samvinnu. Í þessari skýrslu er sett fram sýn um næstu skref og helstu þætti aðgerðanna fram undan í loftslagsmálum. Langtímaárangur Íslands mun byggja á vilja stjórnvalda og almennings til að hrinda góðum hugmyndum í framkvæmd. Ef sá vilji er fyrir hendi verður hægt að ná settu marki með margþættum ávinningi til lengri tíma litið.“ Sá vilji er fyrir hendi. Sá vilji birtist skýrt í stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég heyri ekki betur í þessum þingsal en að hér sé vilji til að gera nákvæmlega það, þannig að einhendum okkur í það verk. Látum verkin tala og náum árangri.

Hæstv. forseti. Við ræðum nú stefnu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra og stöðu loftslagsmála hér á landi. Umræðurnar eru góðar og innihaldsríkar og skemmtilegt að þær eigi sér stað á afmæli hæstv. ráðherra. Til hamingju með afmælið, ráðherra Björt Ólafsdóttir. Síðar í dag munum við hafa sérstaka umræðu í þinginu um matvælaframleiðslu og loftslagsmál þannig að loftslagsmálin eru augljóslega þema dagsins í dag, sem er vel. Það kemur m.a. fram í skýrslunni að við búum við þau gæði að nær öll orkuframleiðsla til rafmagns og hitunar fer fram með endurnýjanlegum orkugjöfum. Það eru alger forréttindi og þar liggja tækifæri okkar Íslendinga. Rafmagn er tiltölulega ódýrt á Íslandi og með því að nota rafmagn í stað jarðefnaeldsneytis dregur bæði úr heilsuspillandi mengun og losun gróðurhúsalofttegunda. Í skýrslu ráðherra er einmitt fjallað um nokkra lykilþætti þess að við náum árangri. Þar er talað um orkuskipti í samgöngum og sjávarútvegi. Vitnað er til skýrslu HHÍ sem staðfestir að orkuskipti í samgöngum eru verkefni sem klárlega á að vera í forgangi við að draga úr losun. Sú aðgerð getur beinlínis verið þjóðhagslega hagkvæm samkvæmt niðurstöðum HHÍ. Með þetta í huga ættum við skoða framlagða rammaáætlun. Við þurfum að skoða hvort þessir þættir hafa verið nægilega vel rýndir í vinnslu verkefnisstjórnar, þ.e. að stefna okkar í loftslagsmálum rími við stefnu okkar í virkjunarmálum. Ég tek því undir spurningar hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar varðandi orkustefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Að þessu sögðu langar mig, hæstv. forseti, að staldra aðeins við verkefni sem snúa beint að landbúnaði og þá sérstaklega endurheimt votlendis. Í skýrslu ráðherra segir, með leyfi forseta: „Það kemur loftslaginu augljóslega til góða ef hægt er að draga úr losun frá framræstu votlendi, óháð því hvernig það er fært til bókar gagnvart skuldbindingum ríkja. Í þessu ljósi er einboðið að endurheimt votlendis verður áfram þáttur í loftslagsstefnu stjórnvalda. Ljóst er þó að vísindin að baki mati á losun frá votlendi og árangri af aðgerðum eru skemur á veg komin en varðandi til dæmis landgræðslu og skógrækt. Nauðsynlegt er að efla vísindin að baki endurheimtar votlendis og mat á losun og árangri á næstu árum samhliða aðgerðum við endurheimt.“ Í þessu samhengi er rétt að geta þess að nú er um fjórðungur framræsts lands ekki í rækt. Því væri skynsamlegt að byrja á endurheimt þess svo verkefnið hafi sem minnst áhrif á ræktarland, a.m.k. þangað til við höfum betri upplýsingar. Kapp er oft best með forsjá. Á síðasta ári var tæpur ferkílómetri af votlendi endurheimtur fyrir tilstuðlan stjórnvalda en samkvæmt skýrslu Hagfræðistofnunar um loftslagsmál á Íslandi væri hægt að endurheimta 900 ferkílómetra. Væri það gert myndi losun minnka svo um munar en 70% þeirra gróðurhúsalofttegunda sem losaðar eru af mannavöldum hér á landi koma frá framræstu votlendi. Í fyrravor hófst þriggja ára átaksverkefni á vegum stjórnvalda og var það liður í sóknaráætlun þeirra í loftslagsmálum. Haft er eftir verkefnisstjóra verkefnisins - ég held að ég hafi séð þetta viðtal á RÚV - að verkefninu hafi ekki fylgt fjármagn til rannsókna eins og tillögur samráðshóps umhverfis- og auðlindaráðherra gerðu ráð fyrir. Við getum lagt fram áætlanir. Við höfum sameiginlegan skilning á mikilvægi þess að setja loftslagsmálin í forgang og setja verkefni því tengd af stað. Á sama tíma verðum við, stjórnvöld, að gæta þess að fjármagn fylgi verkefnunum. Það gildir reyndar um öll þau mál sem við afgreiðum á Alþingi, en enn er mikil brotalöm á því að samræmi sé þar á milli, annars vegar þess sem við samþykkjum og hins vegar að fjármagn fylgi þá með verkefninu.  Við verðum að ná árangri í loftslagsmálum. Við höfum ekki tíma til að láta þau mæta afgangi.

Frú forseti. Skýrsla hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um stöðu og stefnu í loftslagsmálum er gott og gagnlegt plagg. Það er fagnaðarefni að hæstv. ráðherra hyggst taka þessi mál föstum tökum og af einurð í samræmi við skýra stefnu ríkisstjórnarinnar um aðgerðaáætlun í samræmi við Parísarsamkomulagið. Þá efa ég ekki að góður og breiður samhljómur um þessi stefnumið í þinginu muni verða hæstv. ráðherra enn frekari hvatning til góða verka, enda mun góð samvinna milli Alþingis og ríkisstjórnar skipta máli um framhaldið. Loftslagsbreytingar af mannavöldum er óumdeilanleg staðreynd. Þörfin til að bregðast við með samstilltu átaki á heimsvísu er síst vanmetin. Vandamálin sem fylgja loftslagsbreytingum eru heldur ekki þess eðlis að þau leynist langt inni í framtíðinni hjá framandi löndum. Nei, þvert á móti, þau eru að raungerast núna og þau varða okkur beint. Ísland er náttúrulega jaðarbyggð. Hérna eru skilin fleiri en flekaskilin, sem toga landið í sundur. Hnattræn staða og veðurskilin sem þeim fylgja staðsetja Ísland alveg rétt við mörkin á milli hins byggilega og óbyggilega heims. Það eru einmitt þau skil, sá jaðar, sem gera til að mynda miðin undan ströndum landsins svo gjöful og landið ríkt af orkuauðlindum. En þá erum við líka um leið alveg sérstaklega viðkvæm fyrir minnstu breytingum í veðri og hafstraumum. Hlutskipti jaðarbyggða er nefnilega ekki ósvipað kanarífuglinum í námunni. Það er líka af þeim sökum að það er í eðli jaðarbyggða að gæta ýtrustu varúðar gagnvart umhverfinu og taka ekki óþarfaáhættu. Hvati til athafna gæti því varla verið sterkari hjá nokkurri annarri þjóð og skuldbindingar okkar Íslendinga eru skýrar: Við verðum og munum leggja okkar af mörkum í því hnattræna átaki sem nú fer í hönd með gildistöku Parísarsamkomulagsins. Ekki munu nein vettlingatök duga ef sameiginleg markmið okkar og ESB-landa og Noregs um 40% minnkun losunar til ársins 2030 eiga að nást. Nýleg skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands dregur upp glögga en um leið ískyggilega mynd af stöðu þessara mála. Þrátt fyrir að við blasi verulega brött brekka, ef svo má segja, er uppörvandi að lesa í þeirri skýrslu sem um ræðir að tækifæri okkar Íslendinga til að ná árangri eru margvísleg og við höfum fram til þessa dags náð gríðarlega góðum árangri. Í skýrslunni kemur fram að sameiginlega getum við haft veruleg áhrif á það sjálf hvaða árangur mun nást. Þau eru fleyg orðin að vilji sé allt sem þarf og þau eiga við nú sem endranær. Það er engin ein töfralausn sem dugar. Við verðum og munum vinna að mótvægisaðgerðum á sem flestum sviðum. Ég nefni sérstaklega fjárfestingar í sparneytnari bifreiðum í samræmi við aðgerðaáætlun um orkuskipti sem lögð hefur verið fram í þinginu sem telur auðvitað fram nauðsyn þess að styrkja þá innviði sem þarf því samfara en jafnframt bindingu kolefnis með skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis. Frú forseti. Að sjálfsögðu verða þær áherslur að virka sem teknar verða hér fyrir, þær verða að skila sem mestum mögulegum árangri með sem minnstum þjóðhagslegum tilkostnaði. Við verðum enn fremur gæta okkur á því að festast ekki í viðjum miðstýrðra og einstrengislegra ríkislausna eingöngu heldur treysta á fjölbreytt starf rannsókna, þróunar og nýsköpunar og markaðslausna sem verða til á grundvelli þekkingar og reynslu og sannað hafa gildi sitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka af öllu hjarta fyrir alveg frábæra umræðu í dag. Ég er þakklát fyrir að hér hafa þingmenn allra flokka og margir í hverjum flokki, ekki bara hvatt þann ráðherra sem hér stendur áfram heldur líka lýst því yfir að þeir séu tilbúnir í verkefnið. Það veitir mér mikla von. Þetta stóra verkefni sem við stöndum frammi fyrir verður ekki unnið einungis í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, það þarf stjórnvöld, auðvitað alla ríkisstjórnina, til. Það þarf allt Alþingi til og það þarf almenning, atvinnulíf, sveitarfélög o.s.frv. Annars tekst okkur þetta ekki, það er bara svoleiðis. Kannski er ákveðin mótsögn falin í því að maður sé bjartsýnn á það að verkefnið takist þegar vandinn er svo mikill, sem mér heyrðist koma fram í máli eins hv. þingmanns áðan. En verkefnið er þó þannig að við sjáum að við getum leyst það. Í því felst bjartsýni mín og ég verð enn bjartsýnni þegar ég heyri orð hv. þingmanna og hvernig þeir vilja einhenda sér í málið. Ég vil líka segja að til þess að okkur takist þetta þarf eignarhaldið á verkefnunum að vera breitt. Það mega allir skreyta sig með þeim fjöðrum þegar okkur tekst að vera leiðandi í loftslagsmálum. Þangað ætlum við að fara. Þetta verkefni er ekki fyrir einn né neinn til þess að segja: Sjáið hvað ég gerði. Alls ekki. Þetta gerum við einungis saman og ég verð að segja að ég er mjög hrærð yfir því og þakklát 

Frú forseti. Skýrsla vistheimilanefndar um hagi barna á Kópavogshæli á árunum 1952–1993 er viðamikil og afhjúpar afar slæman aðbúnað, ofbeldi og illa meðferð af ýmsum toga, eftirlitsleysi stjórnvalda og vanrækslu á svo mörgum sviðum. Allir voru slegnir óhug þegar hún var kynnt. Það er mikilvægt að nota svona skýrslu til að læra af og því gríðarlega mikilvægt að skýrsluhöfundar setja þetta í samhengi við og koma með ábendingar og tillögur til úrbóta sem skipta máli nú í samtímanum. Mig langar að nota þetta tækifæri og þakka skýrsluhöfundum sérstaklega fyrir hana. Þarna er okkur stjórnmálamönnum fært mikilvægt tól til þess að bæta stöðuna og okkur ber skylda til þess að nota það. Ég ætla að stikla á stóru í ábendingum úr skýrslunni. Fyrst vil ég nefna ofbeldi gegn fötluðum börnum en rannsóknir sýna að fötluð börn eiga frekar á hættu að verða beitt ofbeldi en önnur börn. Vistheimilanefnd sér ástæðu til að hvetja stjórnvöld til að rannsaka það frekar og grípa til markvissra aðgerða til að koma í veg fyrir það. Það ætla ég rétt að vona að við gerum og við höfum hér efni til að byggja á. Ég vil nefna nýlega skýrslu um ofbeldi gegn fötluðum konum en þar fjalla konurnar einnig um ofbeldi og nauðung sem þær voru beittar sem börn. Nauðung er annað atriði sem ég vil gera að umfjöllunarefni. Nefndin bendir á að nauðsynlegt sé að gera úttekt á því hvernig tekist hefur til við framkvæmd laga nr. 59/2012 þar sem fjallað er um ráðstafanir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk. Hyggst ráðherrann skoða þau lög? Þá tel ég að hæstv. ráðherra verði að skoða sérstaklega ákvæði í lögum um undanþágur frá því að beiting nauðungar sé bönnuð. Í skýrslunni vekur nefndin athygli á spurningum sem vaknað hafa um túlkun laganna þegar kemur að þjónustu við börn og vísað er í bréfaskriftir umboðsmanns barna og velferðarráðuneytisins frá árinu 2015. En það gengur ekki að fagaðilar sem annast börn, þótt tímabundið sé, þurfi ekki einu sinni að sækja um sérstaka undanþágu frá banni við beitingu nauðungar. Þetta er einfaldlega atriði sem verður að laga. Það er sífellt verið að nota sömu afsakanirnar þegar kemur að brotalömum í þjónustu og þar af leiðandi aðbúnaði fatlaðs fólks, skorti á fjármagni og sem afleiðingu af því skorti á starfsfólki. Verði fjármagnið ekki aukið verður ekki hægt að bæta þjónustu við fólk, hvorki það sem nýtur þjónustu inni á heimili sínu samkvæmt lögum um málefni fatlaðs fólks og reglugerð um þjónustu við fólk á heimili sínu né heldur er hægt að koma á notendastýrðri persónulegri aðstoð þar sem raunverulegum þjónustuþörfum er mætt. Af því að staðan á húsnæðismarkaði hefur svo margsinnis verið rædd í ýmsu samhengi verð ég að nefna að staðan í húsnæðismálum fatlaðs fólks er líka grafalvarleg. Það býr t.d. enn þá fólk í því húsnæði sem áður tilheyrði Kópavogshæli og það fólk býr því miður ekki við nógu góðan aðbúnað. Það er m.a. skortur á fjármagni sem gerir það að verkum að ekki hefur verið hægt að útvega því fólki viðeigandi húsnæði. Ég vona að hæstv. ráðherra hafi áttað sig á þessu og muni beita sér fyrir því að auknir fjármunir verði settir í málaflokkinn og jafnframt að kostnaðarskipting málaflokksins milli ríkis og sveitarfélaga verði tekin til skoðunar. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég nefna réttindagæslumennina. Í skýrslu vistheimilanefndar kemur fram að nefndin hefur áhyggjur af því að ekki hafi tekist að ná markmiðum laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk og ég tek undir þær áhyggjur. Lengi hefur verið bent á að réttindagæslukerfið sé vanfjármagnað og sem afleiðing af því sé það of veikt og að réttindagæslumenn geti ekki fylgst markvisst með högum fatlaðs fólks og verið því innan handar. Sagan og svo þær brotalamir sem höfundar skýrslunnar benda á að séu á þjónustu samtímans undirstrika það enn fremur. Ég veit að hæstv. ráðherra ætlaði að eiga fund með höfunum skýrslunnar og mig langar í þessu samhengi þess vegna líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort sá fundur hafi verið haldinn og hvort ráðherrann hafi sett einhverja vinnu í gang til að bregðast við ábendingunum sem koma fram í skýrslunni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og öll vorum við slegin óhug eftir að hafa lesið skýrsluna. Sem betur fer, eins og ég sagði hér í þinginu stuttu eftir að hún kom út, lýsir hún kannski blessunarlega vinnubrögðum fortíðar og með einhverjum hætti fordómum og vanþekkingu á málefnum fatlaðs fólks frá fyrri tíð sem hafa á undanförnum árum og áratugum verið tekin til gagngerrar endurskoðunar. Í dag eru vinnubrögðin allt önnur og starfshættir, við starfrækjum ekki heimili af þessu tagi lengur. Í dag er öll áhersla lögð á einstaklingsbundna þjónustu við fatlaða einstaklinga til að tryggja þeim jafnrétti í samfélagi okkar, sem er auðvitað kjarni máls, þ.e. að tryggja fötluðum einstaklingum eins mikið jafnrétti og kostur er á, fullt jafnrétti til þátttöku í samfélaginu og daglegu lífi. Þegar kemur að einstökum spurningum hv. þingmanns ber fyrst að nefna að á þingmálaskrá á vorþingi eru lög um heildarendurskoðun á málefnum fatlaðs fólks, þar sem tekið er á fjölda þeirra atriða sem bent er á í skýrslunni. Og vel að merkja, þá er það rétt að fram kom í óundirbúnum fyrirspurnum um málið á sínum tíma að ég hygðist funda með höfundum skýrslunnar og sá fundur fór einmitt fram daginn eftir, ef ég man rétt. Það er því rétt að hann hefur farið fram og við erum einmitt að skoða þær aðgerðir sem við hyggjumst grípa til. Í frumvarpi að nýjum lögum um málefni fatlaðs fólks er einmitt verulega tekið á eftirlitsmálum, eftirlitsskyldu ráðuneytisins og þeim úrræðum sem ráðuneytið hefur til að fylgjast betur með þeirri þjónustu sem sveitarfélögin eru sannarlega að veita. Þar er líka verið að leggja drög að lögbindingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar sem verður auðvitað gríðarlega mikið framfaraskref í málefnum fatlaðs fólks. Ég tek undir orð hv. þingmanns um húsnæðisvandann. Hann er ekkert minni þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks og þar þurfum við að skoða hvernig við getum staðið betur að málum og kannski í því samhengi hvernig við getum betur tryggt fólki réttinn til að búa heima við þegar það kýs svo, þennan sjálfsagða sjálfsákvörðunarrétt að velja sér dvalarstað og njóta þá þess stuðnings sem nauðsynlegur er til þess að það sé unnt. Þetta er eitt af því sem við erum að skoða í ráðuneytinu hvernig við getum bætt. Í því samhengi er rétt að hafa í huga, eins og bent er réttilega á, að enn býr fólk í því húsnæði þar sem Kópavogshæli var til húsa. Sá húsakostur er engan veginn fullnægjandi og þar eru þegar áform uppi um umtalsverðar fjárveitingar til úrbóta. Vonandi hillir undir lok þess. Þarna eru líka fleiri þættir sem við erum að horfa til. Bent er á réttindagæslumenn og vanmátt þess kerfis. Það var mikið framfaraskref þegar sú leið var farin, en það er rétt að þeir eru einfaldlega of fáir og í þeim drögum að ríkisfjármálaáætlun sem nú er unnið að er gert ráð fyrir að unnt verði að tvöfalda fjölda réttindagæslumanna á komandi árum til að treysta þetta úrræði enn frekar í sessi. Þetta er gríðarlega mikilvægt úrræði og mikilvægt að við stöndum vel að því. Aðrir þættir sem unnið er að á vegum ráðuneytisins er að setja á stofn sérstaka ráðuneytisstofnun, eins og það nefnist, sem á þá að sinna eftirliti, sér í lagi með málefnum fatlaðs fólks til þess einmitt að svara þeirri gagnrýni sem beint hefur verið að ráðuneytinu um að ekki sé nægileg aðgreining á milli framkvæmdarvaldsins og eftirlitsins, þ.e. þeirra starfsmanna sem fara með faglegt forræði í málaflokknum og svo aftur þeirra sem eiga að sinna eftirlitinu. Þarna erum við einfaldlega að ljúka drögum að nýju skipuriti innan ráðuneytisins til að taka á þessari breytingu. Ég á von á því að hún verði að veruleika nú á vormánuðum, við göngum þar hratt og örugglega til verks. Síðan skiptir gríðarlega miklu máli hvað varðar talsmenn fyrir fatlaða einstaklinga, ég held að þeir telji núna á þriðja hundrað, þeim hefur fjölgað umtalsvert á undanförnum árum. Gert er ráð fyrir að 50–70 talsmenn bætist í hópinn á þessu ári. Við höfum séð að það er úrræði sem skiptir miklu máli og sér í lagi þegar kemur að þjálfun þessara starfsmanna. Ég held ég hafi náð að tæpa á flestum spurningum hv. þingmanns og þakka fyrir.

Frú forseti. Um leið og ég þakka hv. málshefjanda, Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir að hefja þessa umræðu vil ég einnig lýsa sárum vonbrigðum mínum yfir því að við þurfum nú að ræða enn eitt dæmið um skelfilegt ofbeldi stjórnvalda gagnvart skjólstæðingum sínum sem, eins og í svo mörgum öðrum málum, fékk að viðgangast í áraraðir án þess að nokkuð væri aðhafst. Sinnuleysi, fjársvelti, fordómar og að því er virðist mannfjandsamlegt viðhorf kerfisins eru meðal þeirra þátta er liggja að baki síendurteknum málum sem þessum. En helst af öllu er það skortur á eftirliti, skortur á málsvörum málleysingjanna og þeirra sem eiga erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér þegar réttindum þeirra er misboðið, jafnvel með kerfisbundnum hætti, sem veldur mér áhyggjum, frú forseti. Enn höfum við enga sjálfstæða eftirlitsstofnun sem fylgist með og framfylgir réttarvernd þeirra sem minna mega sín þó að íslenskum stjórnvöldum hafi verið ljóst að hennar væri þörf hið minnsta frá árinu 1994, eftir fyrstu heimsókn Evrópunefndar gegn pyndingum hingað til lands. Þessu verður að breyta og það strax því að helst eru það þeir sem minna mega sín sem verða undir í kerfinu og þó að margt hafi áunnist á þeim árum sem liðið hafa frá því að hörmungunum á Kópavogshæli lauk er það enn svo að kerfið ver sig sjálft frekar en þá sem fyrir því verða. Við megum ekki gleyma því, frú forseti, að það eru raunverulegar manneskjur á bak við hverja skýrslu eins og þá sem við ræðum hér nú, sem bera harm og skaða og sársauka út í lífið eftir slíka meðferð, að hvert barn sem rifið er frá heimili sínu og lokað af á stofnun án viðeigandi stuðnings, ástar og kærleiks verður fullorðinn einstaklingur með brotið hjarta og brotna sjálfsmynd. Allt of oft enda þessir sömu einstaklingar og voru á Breiðavík, Kópavogshæli eða öðrum sambærilegum ómanneskjulegum stofnunum á braut afbrota og neyslu en fá í stað viðeigandi stuðnings og aðstoðar síendurtekna fangelsisvist að launum frá sama kerfi  Frú forseti. Ég vona að við höldum áfram að efla réttarvernd þeirra sem síst geta varið sig gegn kerfi sem alla jafna ver sig sjálft.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þessa þörfu umræðu. Við, þingmenn og samfélagið, þurfum að draga lærdóm af fortíðinni og gera betur í framtíðinni í þessum málum. Við þurfum að fá ábendingar og tillögur um hvernig við getum staðið betur að málum. Það er sem betur fer margt sem fer betur í þessum málaflokki en hefur gert áður. Við sem þekkjum til af langri sögu áttum okkur á því að fatlaðir einstaklingar búa nú við mun betri kjör en áður. Þannig búa æ fleiri í eigin íbúðum, í sambýlum. Skólaganga þeirra sem voru með Downs-heilkenni var óhugsandi fyrir nokkrum árum síðan, svo maður taki eitt dæmi. Það er margt sem horfir betur. Það eru líka lögin um almennar íbúðir sem samþykkt voru einróma á síðasta þingi. Þau hjálpa þessum einstaklingum til að geta búið við mannsæmandi kjör á leigumarkaði. Þá er ekki síst NPA-þjónustan sem við þurfum að halda áfram að ljúka við að lögfesta á þessu ári. Ég er líka talsmaður og það er afar ánægjulegt að fá að vinna með þessu fólki. Það er mikil fegurð sem hvílir yfir því starfi sem er unnið fyrir þetta fólk á Íslandi í dag þar sem fötluðum eru tryggð tækifæri til sjálfstæðs lífs, til menntunar og til vinnu. Það er mjög mikilvægt og við skulum halda áfram á þeirri leið. Þá farnast okkur vel.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka frummælanda, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, kærlega fyrir að opna þessa umræðu hér og ráðherranum fyrir svör hans. Skýrslan sýnir enn á ný hversu margt fór úrskeiðis í sögunni þegar kom að umönnun okkar viðkvæmustu einstaklinga. Eins og frummælandi benti á má líka finna í skýrslunni mjög viðamiklar og góðar tillögur til úrbóta, sem er mjög mikilvægt framlag inn í það hvernig við tökumst á við þessar staðreyndir. Hér hefur ráðherrann farið í gegnum það að hluta til hvernig hann hyggst bregðast við þeim tillögum. Þar sem ég vil fá að nýta minn tíma til að leggja áherslu á er tillaga nefndarinnar um að mótað verði nýtt fyrirkomulag á könnun og uppgjöri sanngirnisbóta vegna illrar meðferðar og ofbeldis gagnvart börnum á stofnunum. Við erum með núverandi fyrirkomulag þar sem við bregðumst við skýrslum. Ég tel að eðlilegt sé að við komum á varanlegu fyrirkomulagi þar sem einstaklingar sem telja sig hafa orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi sem börn á stofnunum geti lagt fram gögn og fengið þau metin, það sé ekki alltaf verið að bregðast við einstakri skýrslu. Þetta ferli er líka svo mikilvægt hvað það varðar að þessir einstaklingar eru, eins og við höfum séð aftur og aftur, að fást við mjög alvarlegar afleiðingar af því ofbeldi sem þeir urðu fyrir. Þótt skýrsla komi fram og heimilt sé að leggja fram kröfur innan ákveðins tímaramma þá ræður viðkomandi einstaklingur kannski einfaldlega ekki við að sækjast eftir réttmætum bótum innan þess tímaramma. Það er líka bent á mikilvægi þess að tryggja aðstoð við fólk sem er með þroskahömlun. Einnig þarf að hafa í huga hversu alvarlegar afleiðingarnar geta verið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að hefja sérstakar umræður í dag. Einnig þakka ég hæstv. velferðarráðherra fyrir viðbrögð hans. Það er erfitt að lýsa tilfinningunum sem vakna við lestur þessarar skýrslu. Ég starfaði lengi á leikskólanum Múlaborg þar sem ég lærði hve dýrmætt og gefandi það er að starfa með fötluðum börnum og fjölskyldum þeirra. Það er ekki einungis mikilvægt að við lærum af þessari skýrslu heldur að við komum í veg fyrir að slíkt gerist aftur. Við megum aldrei gefa kost á að slík framkoma eigi sér stað með allan okkar samfélagsauð. Mér er sérstaklega umhugað um kafla 2.4, um ákvæði stjórnarskrár, almennra hegningarlaga, barnaverndarlaga o.fl. Það er hræðilegt að lesa yfir sögu um refsingu barna og hvernig barnaverndarlögin hafa þróast, ég myndi jafnvel segja óhugnanlegt. Sem formaður velferðarnefndar legg ég til að við tökum bæði barnalögin og barnaverndarlögin til endurskoðunar. Ég tel mikilvægt að athuga að lög sem gilda um börn séu í takti við þróun samfélagsins. Ég vil einnig nefna að við megum ekki gleyma því að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna er lögfestur á Íslandi. Með leyfi forseta vil ég vitna í skýringu á barnasáttmálanum: „Þar sem börn eru sérstaklega viðkvæmur þjóðfélagshópur er þeim þó jafnframt tryggð aukin vernd og stuðningur í ýmsum alþjóðlegum mannréttindasamningum. … Í kjölfar þeirra grófu mannréttindabrota sem börn urðu fyrir í seinni heimsstyrjöldinni jókst umræðan um nauðsyn þess að tryggja börnum aukna vernd.“ Ég velti fyrir mér hvort hæstv. velferðarráðherra gæti hugsað sér að endurskoða barnalögin og barnaverndarlögin með barnasáttmálann til hliðsjónar.

Frú forseti. Hér ræðum við enn eina skýrslu sem staðfestir vonda meðferð og misbeitingu á opinberum stofnunum ríkisins, að þessu sinni vanrækslu og miskunnarlaust ofbeldi á fötluðu fólki og jafnvel litlum börnum. Við skulum þó gæta þess í umræðunni að vega ekki að fyrrverandi starfsfólki sem margt hvert sinnti störfum sínum af alúð og eftir bestu getu í samræmi við úrelt og ómanneskjuleg viðhorf. Það er mikilvægast að nýta skýrsluna til að draga af henni lærdóm. Hér var þó um að ræða heimili fólks, þar dvöldust helst þau sem bjuggu við verstu félagslegu stöðuna, með veikasta baklandið. Það sem átti að vera öruggt skjól viðkvæmra einstaklinga varð að helvíti fyrir marga. Það voru margir sem brugðust. Nefndin telur m.a. að töluvert hafi skort á að stjórnvöld hafi markað skýra stefnu í lögum og með stefnumótun um hvers konar stofnun Kópavogshæli ætti að vera. Hún gagnrýnir hve langa tíma sem það tók stjórnvöld að uppfylla skýrar lagaskyldur að opna barnadeildir á Kópavogshæli. Vistheimilisnefnd telur ljóst að stjórnvöld hafi í verulegum mæli vanrækt að skapa skilyrði þar sem unnt hefði verið að mæta lögbundnum kröfum um aðbúnað barna. Nefndin telur að heilbrigðisráðuneytið hafi vanrækt eftirlitsskyldur sínar og loks telur nefndin að barnaverndarráð, stjórnarnefnd Ríkisspítalanna, stjórnarnefndir um málefni þroskaheftra og málefni fatlaðra og landlæknir hafi vanrækt eftirlitsskyldu með því að sinna ekki reglubundnu eftirliti. Frú forseti. Þetta má aldrei gerast aftur og það er nauðsynlegt að Alþingi lögfesti sem fyrst áður staðfestan samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk og klári innleiðingarferlið. Það eru að sjálfsögðu einu raunverulegu bæturnar sem hægt er að greiða í þessu máli.

Virðulegi forseti. Skýrslan um Kópavogshælið er þörf og hún er gagnleg. Hún er það vegna þess að hún á að geta hjálpað okkur við að finna betri lausnir. Það er greinilegt af skýrslunni að breytingar urðu með lögum um aðstoð við þroskahefta 1979 og það er líka ljóst að hundruð einstaklinga, starfsmanna jafnt og stuðningsfélaga, hafa reynt að leggja sig fram um að bæta hag þeirra sem hafa þurft á þjónustu við fatlaða að halda. Í framhaldi af skýrslunni er ljóst að það þarf margt að bæta. Við eigum núna að spyrja: Hvað svo? Spurningin er, virðulegur forseti, og ég legg þetta í púkk hæstv. ráðherra: Eigum við ekki að setja niður nýja nefnd á vegum ráðherrans sem hafi það hlutverk að gera tillögur um nýskipan þessara mála á grundvelli fyrirliggjandi gagna og þeirrar reynslu sem birtist okkur í skýrslunni um Kópavogshælið? Til þess að sú reynsla verði skýr og gagnleg þarf líka að meta aðrar stofnanir og hvernig þær dugðu í þessum efnum. Er einhver ástæða til að ætla að þær hafi verið eitthvað öðruvísi en Kópavogshælið á sama tíma eða að öðru leyti en því að þær voru minni? Hvað með að skoða Tjaldanes? Hvað með að skoða Skálatún? Hvað með að skoða aðrar sambærilegar stofnanir frá sama tíma? Þessar tvær stofnanir nefni ég aðeins sem dæmi. En í athugun á þeim þarf líka að styðjast við fagþekkingu Þroskaþjálfafélagsins, sem er mikil, og fleiri aðila sem auk þess sem rætt verði við heimilisfólk og vistmenn. Það er reyndar spurning, virðulegi forseti, hvort skýrslan um Kópavogshælið, svo átakanleg sem hún er, er ekki einmitt tilefni til að gera úttekt á íslenska velferðarkerfinu í heild, þ.e. markmiðum þess og framkvæmd þeirra markmiða. Hæstv. ráðherra hefur rætt leiðir til að biðja sveitarfélögin í að sinna málaflokknum betur. Hann hefur rætt leiðir til þess að sinna eftirliti betur og til þess að tryggja að allir vinni í samræmi við lög en ekki síst, og það er kannski mikilvægast af öllu, með fullri virðingu fyrir þeim sem þjónustunnar njóta.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að efna til þessarar umræðu hér í dag. Kveikjan að umræðunni er sannarlega áminning um nauðsyn þess að við séum sífellt á tánum þegar kemur að því að gæta að og tryggja mannréttindi fatlaðra. Þetta er nefnilega ekki bara spurning um tæknileg hugtök, um lög, reglur, skyldur, kvaðir, brot og sektir. Þetta snýst um einstaklinga og fjölskyldur, líf einstaklinga og fjölskyldna og lífsgæði og hamingju. Í svona litlu samfélagi eins og okkar getur þetta allt orðið dálítið flókið, viðkvæmt og erfitt. Í svona litlu samfélagi getur áhætta af þáttum eins og meðvirkni og þöggun verið meiri en í stærri samfélögum. Þetta er eitthvað sem við sem hér störfum þurfum að vera meðvituð um. Við þurfum að spyrja okkur hvort ferlar séu nægilega góðir. Eru þeir nægilega skýrir? Er eftirlit nógu gott? Er augljóst hvar ábyrgðin liggur og hver viðurlögin eru þegar brot á réttindum fatlaðra eru annars vegar? Mig langar í fyrri ræðu minni að enduróma áhyggjur sem hafa heyrst hér í dag um eftirlitsmál og beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort í þeim drögum að frumvörpum sem hæstv. ráðherra erfði frá fyrirrennara sínum, þ.e. drög að frumvarpi um þjónustu við fatlað fólk og drög að frumvarpi um breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, sé gert ráð fyrir virkara eftirliti með félagsþjónustu og málefnum fatlaðra. Hafa yfirvöld í huga að fara í frumkvæðisdrifnara eftirlit og endurspeglast það í þeim frumvörpum sem ég nefndi? Það væri gott ef ráðherrann gæti kafað aðeins dýpra ofan í það.

Forseti. Það var svo erfitt að hlusta á fólk ræða þessa skýrslu að maður átti bágt með að hlusta á það. En mig langar að grípa ofan í frétt af RÚV, með leyfi forseta: „Ofbeldi gegn vistmönnum á sambýlinu á Blönduósi hefur ítrekað komið upp undanfarin ár. Réttargæslumaður fatlaðs fólks á Norðurlandi segir málin afar erfið, þar sem vistmenn geta ekki tjáð sig um hvað gerðist. Einn starfsmaður tók vistmann hálstaki og barði hann í hnakkann fyrir að fá sér súkkulaðirúsínur í leyfisleysi. Annar var kærður fyrir að sparka í vistmann á meðan þeir voru í göngutúr.“ „Sérfræðiteymi velferðarráðuneytisins úrskurðaði í fyrra að ólögmætri nauðung og þvingun sé beitt á sambýlinu, er fram kom í fréttum RÚV í gær, og segja fyrrverandi starfsmenn og lögráðamaður vistmanns aðstæður þar óviðunandi. Sveitarfélagið Skagafjörður, sem ber ábyrgð á rekstrinum, viðurkennir að verulegar brotalamir séu í starfseminni.“ „Réttindagæslumaður fatlaðs fólks á Norðurlandi ræddi málið fyrst á fundi réttindagæslumanna árið 2011 vegna gruns um að ekki væri allt með felldu.“ Nú langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni ekki leggja sig fram um að tryggja að þegar ábendingar koma - því að þessi frétt er frá því í febrúar á þessu ári - um ofbeldi gagnvart fötluðu fólki eða öðru fólki sem á að vera undir verndarhendi hins opinbera, hvort heldur er í gegnum sveitarfélög … Þessi málaflokkur heyrir alltaf undir velferðarráðuneytið. Hvað ætlar ráðherrann að gera til að fyrirbyggja að svona haldi áfram? Svona lagað gerist í dag. Svona hörmulegir hlutir gerast enn í dag og það er okkar að passa upp á 

Virðulegi forseti. Það er margt dapurlegt í þeirri skýrslu sem er til umræðu og það er þakkarvert að hún skuli vera tekin til umræðu og okkur til áminningar. Það er margt svo dapurlegt að ekki er hægt að afsaka það með neinum hætti, en það er hægt að biðjast fyrirgefningar og rétta hlut þeirra sem hægt er. Við megum aldrei líta á stofnanir sem geymslu. Þetta eru heimili. Það ber að koma fram við alla heimilismenn af fullri mannvirðingu eins og við ætlumst til að sé komið fram við okkur. Hver og einn einstaklingur hefur sína sérstöðu. Hann má hafa hana. Við skulum rétta honum hjálparhönd. Við lestur skýrslunnar kemur fram að í lögum frá 1932 um barnavernd er sagt að það eigi að útvega ungmennum heimili verði barninu misboðið með líkamlegu ofbeldi, illu atlæti, of mikilli vinnu, slæmum aðbúnaði eða heimilisaðstæður verði þannig að leitt geti til heilsutjóns fyrir það svo og ef ekki verður séð fyrir lögskipuðu námi. Tilgangurinn er fallegur. Og sömuleiðis í lögum sem eru frá 1936 um stofnanir sem ég vil helst ekki taka mér í munn heitið á. Þar segir að leggja eigi áherslu á almenna fræðslu og leggja sérstaka rækt við að kenna vinnu og veita alla nærgætni og aðhlynningu sem auðið er. Í þeirri skýrslu sem hér er lögð fram eru bent á ýmsar leiðir til úrbóta. Ég veit og þekki að þar er allt annar og góður andi, 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Arnardóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu og jafnframt þakka hæstv. ráðherra fyrir þau greinargóðu svör sem hann veitti áðan. Það er greinilegt að heilmikil vinna er farin af stað innan velferðarráðuneytisins til að vinna betur að þessum málum. Vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það. En betur má ef duga skal. Það er mjög mikilvægt að við lærum öll, samfélagið, af vinnubrögðum fortíðar og gerum betur í framtíðinni. Ég vil taka undir orð hv. þm. Loga Einarssonar um að við megum samt ekki rýra það starfsfólk sem vann vinnu sína vel þegar við ræðum þetta þótt við horfum alvarlegum augum á það sem miður fór. Ég vil í þessari stuttu ræðu taka undir orð hv. þm. Eyglóar Harðardóttur um að komið verði á fót varanlegu fyrirkomulagi fyrir þá sem telja sig hafa orðið fyrir og hafa orðið fyrir vanrækslu, misbeitingu eða öðru ofbeldi, að við komum á varanlegu fyrirkomulagi þar sem einstaklingar geta lagt fram gögn og fengið þau metin. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Eyglóar Harðardóttur er það stundum svo þegar ákveðinn tímarammi er gefinn til að bregðast við og leggja fram gögn að fólk sem hefur orðið fyrir áfalli er ekki í stakk búið til þess að vinna úr málum sínum á þeim stað og þeirri stundu og innan þess tímaramma sem gefinn er. Ég tel að mjög gott væri ef hægt væri að skoða það og jafnframt það sem hæstv. ráðherra talar um, að tvöfalda fjölda réttargæslumanna, auka eftirlit, þannig að við getum komið í veg fyrir að alvarlegir hlutir sem þessir eigi sér stað aftur.

Virðulegi forseti. Ég tek upp þráðinn þar sem ég kláraði seinast og held áfram með barnasáttmálann. Mig langar skýra af hverju ég tel mikilvægt að hafa hann til hliðsjónar við skoðun á barnaverndarlögum og barnalögum. Það er einfaldlega til þess að tryggja að í íslenskum lögum sé borin virðing fyrir börnum til samræmis við barnasáttmálann. Með leyfi forseta vil ég vitna aftur í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna: 2. gr. Jafnræði – bann við mismunun. Öll börn skulu njóta réttinda barnasáttmálans án tillits til kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana, ætternis, fötlunar, félagslegrar stöðu eða annarra aðstæðna þeirra eða stöðu eða athafna foreldra þeirra. 3. gr. Það sem barninu er fyrir bestu. Allar ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda er varða börn skulu byggðar á því sem er börnum fyrir bestu. Setja á lög og reglur sem tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Aðildarríki eiga að sjá til þess að stofnanir og þjónusta sem annast börn uppfylli reglur sem stjórnvöld hafa sett, sérstaklega um öryggi, heilsuvernd, fjölda og hæfni starfsmanna og yfirumsjón. 6. gr. Réttur til lífs og þroska. Sérhvert barn á meðfæddan rétt til lífs og skulu aðildarríkin tryggja að það megi lifa og þroskast. 12. gr. Réttur til að láta skoðanir sínar í ljós og til að hafa áhrif. Börn eiga rétt á að láta í ljós skoðanir sínar í öllum málum er varða þau og að tekið sé réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur þeirra og þroska. Börnum skal veitt tækifæri til að tjá sig um eigin málefni við málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi. Það er mín skoðun að hefðu þau réttindi sem ég las hér upp verið virt alls staðar í samfélaginu og eftirlitið með því verið virkt myndum við líklega ekki vera hér í dag að ræða um Kópavogshæli. Ég hef talað sérstaklega um börn og ég ákvað að taka þann þátt þar sem skýrslan er svo umfangsmikil. Ég hvet bæði hæstv. velferðarráðherra og hv. alþingismenn til að við lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þótt hann hafi verið fullgiltur sýnir þessi skýrsla hve markviss lög þurfa að vera til að veita þeim viðkvæma þjóðfélagshópi einnig sérstaka vernd.

Virðulegur forseti. Landsmenn hafa fylgst af hryggð með umræðum undanfarinna vikna um mál þau sem upp hafa komið í kjölfar skýrslu um starfsemi Kópavogshælis á tímabilinu 1952–1993, og umönnun og viðmót gagnvart einstaklingum sem áttu sér margir hverjir fáa eða enga málsvara aðra en þá sem önnuðust þá daglega. Á umræddu tímabili breyttist íslenskt samfélag mikið. Atvinnuháttum, velferð og þekkingu fleygði fram, menntun reis og viðhorf breyttust eftir því sem tímar liðu en allt átti þetta sína sögu. Í lok 19. aldar og í byrjun þeirrar 20. aðhylltust menn stefnu svokallaðra mannkynbóta í umróti þess tíma þjóðfélagsbreytinga. Stuðningur við áróður mannkynbótasinna var áberandi, um að lækka þyrfti kostnað vegna óarðbærra þjóðfélagshópa sem þeir fullyrtu að færu stækkandi. Gripið var til ýmissa óyndisúrræða, m.a. ófrjósemisaðgerða í stórum stíl. Læknisfræðilegt sjónarhorn var ráðandi í hinum vestræna heimi mestan hluta 20. aldar sem leit á fötlun sem andstæðu þess sem er eðlilegt. Hugtakið um eðlilegt líf, eða normalíseringu, kom fyrst fram hjá dönsku fagfólki á sjötta áratugnum sem setti fram þær hugmyndir að fólk með þroskahömlun ætti rétt á að lifa eins eðlilegu lífi og mögulegt væri eins og ófatlaðir. Stofnanavistun var á þessum tíma algengasta búsetuformið og erfitt að hrinda í framkvæmd þessari hugmyndafræði sem þó hefur rutt sér til rúms fyrir atbeina fagfólks sem ötullega hefur unnið að málefnum þessara einstaklinga. Í samfélagi dagsins eru þetta talin sjálfsögð mannréttindi, viðhorfin um stofnanavistun úr sögunni og við blygðumst okkar fyrir gengin spor að þessu leyti. Það er ekki sársaukalaust að horfast í augu við fortíðina. Gætum þess þó að dæma ekki með óréttlátum hætti þau fjölmörgu verkefni sem unnin voru af alúð og manngæsku þótt vissulega hafi þar líka verið brotalamir og jafnvel tilvik um alvarleg brot gegn einstaklingum og þau er aldrei hægt að afsaka.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félags- og jafnréttisráðherra fyrir ræðu hans og svör við spurningum, sem og þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég held að við séum öll alveg sammála um það að gera þarf betur í þessum málaflokki og við viljum gera betur í málaflokknum. Hæstv. ráðherra talaði um að í skýrslunni væri lýst vinnubrögðum fortíðar og ég held að það sé alveg rétt, alla vega að mjög miklu leyti. En eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir kom inn á höfum við líka hræðileg dæmi úr okkar samtíð. Á þeim þarf auðvitað að taka af festu vegna þess að við viljum ekki að forneskjuleg viðhorf eða vinnubrögð líðist í dag. Ég er ánægð að heyra það að koma eigi á fót ráðuneytisstofnun til þess að sinna eftirliti með þjónustunni vegna þess að ég held að eftirlitið sé mikilvægt. Ég tek líka undir það sem hefur verið sagt hérna um samning Sameinuðu þjóðanna og lögfestingu hans, því að það hlýtur að vera vilji okkar allra að þetta séu ekki bara orð á blaði heldur að þeim sé virkilega framfylgt, þeirri hugmyndafræði sem þar er sett fram. En þar verður hins vegar að fylgja fjármagn og það verður að fylgja starfsfólk sem starfar í þágu fatlaðs fólks. Ég held að það sé alveg rétt að starfsfólk almennt í þessum geira sinnir starfi sínu af mikilli alúð. En þegar skortur er á starfsfólki þá getur fólk einfaldlega ekki gert jafn vel og það vill gera. Ég vil sérstaklega fagna því að ráðherra tók undir með mér að húsnæðismál fatlaðs fólk væru í alvarlegri stöðu. Mig langar að lokum að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki örugglega tilbúinn til þess að beita sér fyrir því að fólk fái aðstoð inn á heimili sín þannig að stofnanir, 

Frú forseti. Mig langar enn og aftur að þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu umræðu og raunar þingmönnum öllum fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég held að lykillinn sé þessi: Við eigum að fagna fjölbreytileika af öllum toga. Það er grundvallaratriði þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks. Þetta er hluti af hinum mannlega fjölbreytileika. Við þurfum að gæta þess að sá hópur, eins og allir aðrir, búi við jafnrétti til fulls og innihaldsríks lífs. Það snýr m.a. að heimili fólks, að geta valið sér búsetu, að geta fengið þjónustu heim, að litið sé á búsetu fatlaðra hvar sem þeir búa sem heimili þeirra en ekki sem stofnanir, sambýli eða eitthvað þess háttar og að þeir njóti þeirrar virðingar sem þeim ber á heimili sínu og þeir sem veita þjónustu nálgist hana með þeim huga. Hér hefur verið tæpt á ýmsu. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir nefndi það mál sem kom upp með vistheimilið á Blönduósi. Þar átti ég fund strax í kjölfar þeirrar fréttar með sveitarstjóra Skagafjarðar sem fullvissaði mig um að þarna væri unnið kerfisbundið af metnaði að úrbótum. Ég treysti orðum hennar og veit að þar hefur margt færst til betri vegar þótt enn séu brotalamir þar í starfseminni sem unnið er að því að útrýma. Það er gríðarlega mikilvægt að við eflum eftirlitsþáttinn. Ráðuneytið er að skoða ýmsar leiðir til þess, til að mynda í frumvörpum sem liggja fyrir þinginu núna um stofnun sérstakrar eftirlitsstofnunar, en þarna þarf ráðuneytið og sá ráðherra sem hér stendur að taka ábyrgð sína alvarlega og sinna þessu af kostgæfni. Ég tek undir og held að fyllilega tímabært sé að skoða barnaverndarlög á Íslandi með hliðsjón af því að við höfum lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Löggjöfin er talsvert eldri. Þó svo að barnasáttmálinn 

Hæstv. forseti. Fyrir skömmu átti sú sem hér stendur gott samtal við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, í sérstökum umræðum um matvæla- og fæðuöryggi, innflutning og ESB-samning, breytingar á styrkjakerfi landbúnaðarins og fleira sem tengist matvælaframleiðslu og framtíð hennar. Umræðan var góð en það sem situr eftir eru orð ráðherra um áherslur núverandi stjórnvalda á hag neytandans, þ.e. verð og vöruúrval í verslunum. Að lokinni þeirri sérstöku umræðu taldi ég þörf á að fara dýpra í þessi mál, og þá út frá loftslagsmálum. Við þurfum að ræða stefnuna í tollamálum og styrkjum til landbúnaðarins, en við verðum líka að geta rætt matvælaframleiðslu á Íslandi út frá miklu víðara sjónarhorni. Hlutirnir snúast ekki eingöngu um krónur og aura og hver græðir hvað, heldur langtímasýn á hag þjóðar, öryggi hennar og ábyrgð okkar í hnattrænu samhengi. Þannig að matvælaframleiðslan nær ekki eingöngu til ráðherra landbúnaðar og sjávarútvegs og umhverfisráðherra, heldur einnig menntamálaráðherra, heilbrigðisráðherra og svo mætti lengi telja. Ég hyggst halda umræðunni áfram um matvælaframleiðslu og þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir að vera tilbúin að ræða þessi mál við okkur í dag. Skýrsla nefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, sem kom út á dögunum, er umhugsunarverð. Þar er talið að loftslagsbreytingar muni ógna fæðuöryggi jarðarbúa í framtíðinni. Mat skýrsluhöfunda er að framboð á matvælum muni ekki haldast í hendur við fjölgun jarðarbúa á næstu áratugum. Þessar fréttir kalla á að við Íslendingar metum stöðu okkar hvað varðar bæði matvælaframleiðslu og framleiðslu á innlendum orkugjöfum. Við þurfum að huga að því hvað við getum lagt af mörkum í loftslagsmálum og landbúnaðurinn er hluti af lausn vandans, þar með talið framlag bænda til aukinnar framleiðslu fóðurs og matvæla á Íslandi. Við þurfum að passa upp á landbúnaðinn okkar, hann þarf að vera arðsamur, og til að takast á við breytta tíma eiga rannsóknir, ráðgjöf og þróunarstarf að vera í lykilhlutverkum. Menntun í búfræði og garðyrkju þarf að taka mið af þessu, það hefur úrslitaáhrif varðandi nýliðun og fjárfestingarvilja. Þó að við þekkjum ekki alls kostar þær breytingar sem kunna að verða á ræktunarskilyrðum og tegundavali vegna loftslagsbreytinga virðist ljóst að allar sviðsmyndir krefjast þess að góð ræktar- og beitilönd séu varðveitt og varin hvers konar eyðingu. Við þekkjum heldur ekki hvernig heimsviðskipti með matvæli munu þróast og hvort það verður með þeim hætti að það skapi frekari útflutningstækifæri fyrir okkur. Það er vel líklegt. Þó læðist að sá grunur að áhugi alþjóðasamfélagsins á að eyða of mikilli orku í að flytja til mat á milli svæða gæti minnkað. Hæstv. forseti. Við Íslendingar þurfum að sýna ábyrgð í verki varðandi hnattræn áhrif loftslagsbreytinga og laga okkar samfélag að þeim. Langflutningar matvæla valda miklum útblæstri gróðurhúsalofttegunda og því getur aukinn innflutningur matvæla á kostnað innlendrar framleiðslu aðeins aukið loftslagsvána. Ég er hér með skýrslu um kolefnisspor garðyrkjunnar sem Samtök garðyrkjubænda létu vinna fyrir sig. Í henni er mjög margt áhugavert, t.d. að íslenska agúrkan skilur einungis um 44% af kolefnisspori eftir sig miðað við þá innfluttu. Auknir flutningar matvæla kalla á aukin afföll miðað við að fæðunnar sé neytt sem næst framleiðslustað. Þar við bætist aukinn umbúðakostnaður. Allt eykur þetta efnis- og orkunotkun og þar með eykst útblástur gróðurhúsalofttegunda. En það sem fremur hefur verið í umræðunni á seinni árum er hreinlega sóun matvæla sem neytendur eru búnir að kaupa í verslunum. Um árabil var þessu vandamáli ekki gefinn gaumur hér á landi en nú er verið að taka til hendinni og er ánægjulegt hve vel hefur tekist að vekja athygli á þessari stórfelldu eyðileggingu matvæla. Miðað við að verið sé að henda um fjórðungi af þeim mat sem keyptur er verður það að teljast stórmál. Betri nýting á matnum hlýtur að vera mikið hagsmunamál neytenda og er einnig framlag til umbóta í loftslagsmálum. Mikið hefur verið rætt um framlög til skógræktar og landgræðslu en í seinni tíð hafa verið miklar væntingar til jákvæðra áhrifa endurheimtar votlendis. Ég sé að tími minn er að líða þannig að ég ætla að ljúka þessu hér og fjalla ekki meira um votlendi í þessari ræðu en kem kannski nánar að því á eftir. Mig langar til að heyra sjónarmið ráðherra varðandi ofantalin atriði, þ.e. stefnu hennar og verkefni í ráðuneytinu tengd matvælaframleiðslu og mikilvægi hennar í tengslum við fæðuöryggi og loftslagsmál, endurheimt votlendis - við ræddum reyndar um skýrsluna hér fyrr í dag - og áhrif þess á ræktarland, fækkun kolefnisspora með því að auka innlenda matvælaframleiðslu og draga úr flutningi matvæla og verkefni gegn matarsóun. Hver er stefnan, hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna. Mér er það sönn ánægja að vera hér til svara. Fyrst var spurt um fæðuöryggi og matvælaöryggi og hvort einhver áætlun væri í bígerð varðandi þau mál. Því er til að svara að þessir málaflokkar eru ekki eingöngu á könnu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og því kannski ekki mitt að setja fram áætlun. Þetta eru engu að síður brýn mál sem þarf að marka skýra sýn í. Við búum á eyju langt norður í hafi og við eigum að framleiða það sem við getum hérlendis á sjálfbæran hátt, til að mynda með tilliti til orku og áburðarefna, og við eigum að framleiða heilnæm og örugg matvæli, helst lífrænt vottuð. Það er gæðastimpill sem ég vildi sjá á sem flestum íslenskum matvælum. Mig langar líka að benda á í þessu samhengi að á meðan til að mynda landbúnaðurinn reiðir sig að fullu á innflutt eldsneyti og innfluttan áburð dregur það úr getu greinarinnar til að framleiða fæðu komi upp aðstæður sem koma í veg fyrir innflutning á þessum aðföngum. Næst var spurt um hvernig ég sæi framtíð matvælaframleiðslu á Íslandi fyrir mér. Í stuttu máli sagt sé ég innlenda matvælaframleiðslu bara eflast en hún verður engu að síður að þróast í átt til sjálfbærni og taka mið af breyttu neyslumynstri Íslendinga og valfrelsi neytenda. Það segir sig sjálft að ekkert er sjálfbært við offramleiðslu, eins og því miður er raunin með lambakjötið. Landbúnaðurinn á mikið inni þegar kemur að loftslagsvænni nýsköpun og ég hlakka til að sjá geirann taka öflugt frumkvæði í þá áttina, á sama hátt og t.d. sjávarútvegurinn hefur gert. Ég sé fyrir mér að endurskoðaðir búvörusamningar geti spilað stórt hlutverk þar inn í. Matarsóun og aðgerðir gegn henni hafa verið mikið í umræðunni síðustu misserin og það er mjög af hinu góða. Minni sóun þýðir minni losun gróðurhúsalofttegunda og almennt minna álag á náttúruna. Umhverfisstofnun vinnur að verkefni um matarsóun sem ég tel vera mjög gott. Þar er bæði unnið gegn sóun í fyrirtækjum og stofnunum og að vitundarvakningu meðal almennings. Ég er að sjálfsögðu mjög hlynnt því að hráefni sé nýtt á sem bestan hátt og að sem minnst fari til spillis og mun áfram halda þessu málefni á lofti. Hvað varðar kolefnisspor af flutningi matvæla verðum við að muna að það verður ekki bæði haldið og sleppt. Við getum t.d. ekki notað loftslagsástæður til að setja takmörk á innflutning matvæla á sama tíma og við viljum geta selt sjávarafurðir okkar, og reyndar landbúnaðarafurðir líka, úr landi. Gleymum því ekki að við erum einn stærsti fiskútflytjandi heims og við flytjum inn kornmeti, ávexti og margvíslega vöru sem við getum ekki aflað heima fyrir. Það er gott að efla vitund neytenda og reyna að draga úr kolefnisspori vöru á öllum stigum, en það væri óraunhæft að reyna að banna innflutning á grunni loftslagsraka. Ég velti reyndar fyrir mér hvort það sé víst að kolefnisspor innlendra matvæla sé alltaf minna en spor innfluttra matvæla. Oftar en ekki byggir íslensk framleiðslan að talsvert miklu leyti á innfluttum aðföngum og kolefnisspor aðfanganna verður að taka með í heildarjöfnuna. Það væri því mjög jákvætt ef matvælaframleiðendur hérlendis myndu merkja vörur sínar með kolefnisspori, eins og ég heyrði að hv. þingmaður kom inn á áðan, svo að neytendur gætu borið það saman við kolefnisspor innfluttra matvæla sem ekki er síður mikilvægt að séu merkt. Að síðustu var spurt um áhrif endurheimtar votlendis á ræktarland. Það er ljóst að endurheimt votlendis er mikilvægur þáttur í loftslagsstefnu og ég vil efla aðgerðir á því sviði. Þar vil ég vinna í sátt við bændur og aðra landeigendur. 15–20% af framræstu votlendi eru nýtt til ræktunar í dag. Talsverður hluti til viðbótar er nýttur til beitar en heildarstærð þeirra svæða liggur þó ekki fyrir. Ekki liggur fyrir nein áætlun um hvaða ónotuð framræst votlendi muni hugsanlega verða tekið til ræktunar á komandi árum né hvort fyrirhugað sé að planta þar skógi. Þetta eru allt atriði sem við verðum að skoða betur og taka mið af í aðgerðaáætlun stjórnvalda hvað varðar loftslagsmálin. Við þurfum að kortleggja möguleikana á endurheimt mun betur áður en verður farið í aðgerðir. Það segir sig þó sjálft að ekki verður forgangsmál að ráðast í aðgerðir á landi sem er nýtt til ræktunar eða annara nytja eða er fyrirhugað að nýta til landbúnaðar. Það er nóg af framræstu landi sem er ekki í notkun og þar má forgangsraða aðgerðum. Ég vona að ég hafi komið að því að svara sem flestum spurningum hv. þingmanns og hlakka til að heyra hvað 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Hún kemur inn í það þema sem við höfum ákveðið að heiðra hæstv. umhverfisráðherra með á afmælisdeginum, eins og komið var inn á í morgun. Við erum að ræða dálítið mál málanna sem er loftslagsmál. Ég hef þá sýn á loftslagsmál og matvælaframleiðslu eins og með annað að horfa þarf heildrænt á þetta. Það er það sem mér hefur þótt dálítið skorta á, að loftslagsmál séu tekin föstum tökum, að þau séu til grundvallar öllum ákvörðunum stjórnvalda, stærri ákvörðunum eigi að fylgja loftslagsreikningur. Hver eru t.d. áhrif stefnu hæstv. ríkisstjórnar um að auka innflutning á matvælum? Er búið að reikna það út? Ég heyrði hæstv. ráðherra áðan tala um að hæpið væri að banna innflutning á grundvelli loftslagsraka og hæstv. ráðherra velti því fyrir sér hvort væri meira vistspor af innflutningi eða innlendri framleiðslu. Mér finnst að við eigum ekki að vera á þeim stað að við séum að velta því fyrir okkur. Mér finnst að við eigum að vera á þeim stað að við eigum að vita það áður en við tökum ákvörðun um hvað við gerum. Hver eru loftslagsáhrif landbúnaðarins? Það er eitthvað sem við eigum að skoða. Verða þau reiknuð út í endurskoðun búvörusamninga? Hæstv. ráðherra gaf ádrátt um að svo yrði. Sjávarútvegurinn kemur þar inn í. En almennt séð finnst mér að við eigum ekki að taka ákvarðanir sem byggja á einhvers konar hugmyndafræði eingöngu, eins og t.d. að auka innflutning, sem er sumum stjórnmálaflokkum mikið kappsmál, án þess að vera búin að skoða í þaula hvað það þýðir. Nú veit ég ekki hvort ég á að hætta mér út í að fara með tölur en vel yfir 10% af öllum útblæstri kemur af matvælaflutningi. 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka málshefjanda hér og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ísland er matvælaframleiðsluland og þess vegna er eðlilegt að við ræðum þetta stóra mál, loftslagsmál, út frá því að við erum matvælaframleiðsluland, fyrst og fremst á sviði fiskveiða og framleiðsluvara og matvara úr fiski. Til viðbótar þeirri ágætu umræðu sem var um loftslagsmál fyrr í dag get ég tekið undir það sem þar kom fram um að sjávarútvegur hafi unnið gott verk á sviði loftslagsmála og er að ná þar miklum árangri. Hæstv. umhverfisráðherra veit líka að við afgreiðslu búvörusamninga á þinginu í sumar og haust var það ein af átta vörðum sem atvinnuveganefnd skrifaði inn í nefndarálit sitt að við endurskoðun búvörusamninga fyrir árið 2019 ætti að taka sérstakt tillit til loftslagsmála. Sú varða var ein af þungamiðjunum í því endurskoðunarferli sem þingið setti búvörusamningana í fyrir árið 2019. Það var ekki að tilefnislausu vegna þess að það voru mér og fleirum mikil vonbrigði að sjá nýgerða búvörusamninga þar sem lítið var fjallað um umhverfismál og lítið var fjallað um loftslagsmál þeim tengdum. Ég held nefnilega að landbúnaðurinn gegni miklu stærra hlutverki í loftslagsmálum og umhverfismálum hér á Íslandi, rétt eins og annars staðar, en okkur er almennt tamt að tala um. Við höfum mikinn tíma glataðra tækifæra. Við eigum of lítið af rannsóknum og greiningum við innlendar aðstæður til að styðjast við, til að takast á við þetta stóra mál í matvælaframleiðslunni hér heima. Það eru t.d. vísbendingar um það, án þess að ég hafi séð neina staðfestu um það, að fóðrun með grasi þýði minni losun gróðurhúsalofttegunda. Við styðjumst mjög mikið við alþjóðlegar tölur og gildi um kolefnislosun eða losun gróðurhúsalofttegunda sem við setjum síðan í innlendar rannsóknir. Í ágætri skýrslu sem finna má á vef umhverfisráðuneytisins kemur m.a. fram að eitt gildi af losun á tiltekinni landgerð borið saman við þá staðla sem við erum að nota erlendis frá og 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir umræðuna. Í íslenskri matvælaframleiðslu höfum við fækkað umtalsvert slátrunar- og urðunarstöðum kjöts. Með hertari reglum um urðun og förgun keyrum við langar leiðir með heila og aðra taugavefi til förgunar. Jafnframt keyrum við langar leiðir með gripi til slátrunar, en margt af þessu er gert í nafni hagræðingar. Með þessum ráðagerðum erum við að hagræða á kostnað umhverfisins. Við þurfum að taka þessi málefni til endurskoðunar. Við þurfum að stytta vegalengdir sem gripir fara til slátrunar og jafnframt hættulegir vefir til förgunar. Með fyrirkomulagið eins og það er uppsett í dag þarf einhver hluti bænda að fara allt að 600 km leið til þess að fá hættulegum vefjum fargað. Jafnframt er erfitt að marka sér sérstöðu með upprunamerkingum. Með því að greiða leið til heimaslátrunar fækkum við lítrum af brenndu eldsneyti í flutningum og jafnframt framleiðum við verðmætari og umhverfisvænni vöru. Með því að fjölga förgunar- og urðunarstöðum nær heimahögum minnkum við kolefnisspor við slátrun. Við verðum að fara að hugsa um þessa hluti heildrænt með það að leiðarljósi að minnka brennslu eldsneytis og greiða leið til nýsköpunar. Við þetta má bæta að við urðum enn allt of mikið af afurðum sem annars væri hægt með útsjónarsemi að koma í verð. Urðun kjötúrgangs er með því versta sem við getum gert landinu. Úr þessum úrgangi er hægt að framleiða kjötmjöl og beinmjöl sem síðan verður að einhverjum hluta notað sem áburður, jafnframt er mjölið notað í dýrafóður. Í hallæri er kjötmjöl staðgengill fyrir brennslu kola. Er það vottað sem kolefnishlutlaust eldsneyti. Ísland hefur því sóknarfæri í fullnýtingu á úrgangi kjötafurða.

Frú forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að taka þetta mikilvæga mál fyrir og koma því á dagskrá hér í dag. Matvælaframleiðsla er okkur Íslendingum líkt og öðrum þjóðum mikilvæg. Hún er óumdeilanlega ein af undirstöðum íslensks atvinnulífs. Hraður vöxtur ferðaþjónustunnar og starfa hennar sem önnur af þessum undirstöðum okkar eykur síðan á mikilvægi matvælaframleiðslunnar. Hér eru að jafnaði á degi hverjum um 45.000 ferðamenn. Þessir ferðamenn borða mat. Ég held að það sé hægt að fullyrða að margir þeirra, jafnvel flestir, séu hallir undir íslenska framleiðslu sé hún á annað borð í boði. Síðan tengist íslenskur matur ímynd Íslands sem hreint náttúruvænt land. Við vitum fullvel að það sem umfram annað dregur erlenda ferðamenn hingað til landsins er lítt menguð náttúra okkar og reyndar auðvitað norðurljósin sem ég vona að sem flestir af hv. þingmönnum hafi haft kost á að njóta í gærkvöldi og ef ekki þá er búist við annarri sýningu í kvöld. Hún var mögnuð. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tilgreint að áfram skuli lögð áhersla á framleiðslu heilnæmra innlendra landbúnaðarafurða. Jafnframt segir þar, með leyfi forseta: „Hreinn landbúnaður, þegar litið er til afurða og umhverfis, og minni kolefnislosun verður ásamt framangreindum þáttum leiðarljósið í landbúnaðarstefnu stjórnvalda.“ Virðulegi forseti. Einn af þeim af þeim þáttum sem þyngst vega í matvælaöryggi Íslendinga er nefnilega sú sérstaða sem við búum við varðandi hreinleika náttúrunnar og veðurfarið sem m.a. birtist í lítilli þörf fyrir notkun skordýraeiturs og lyfja í landbúnaði. Við eigum að gera okkur mat úr þessari sérstöðu og þessum styrkleika, m.a. með því að innleiða vottunarferli og tilheyrandi eftirlit sem vonandi staðfestir og viðheldur 

Frú forseti. Á Parísarráðstefnunni um aðgerðir í loftslagsmálum árið 2015 vakti það athygli að ekkert var minnst á framleiðslu dýraafurða sem Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna telur þó að valdi allt að 20% af losun allra gróðurhúsalofttegunda. Sem dæmi er talið að á heimsvísu losi kjöt- og mjólkurframleiðsla meira en allur samgönguflotinn til samans. Benjamín Sigurgeirsson, doktor í líftækni, ritar fróðlega grein í Stundina fyrir nokkrum mánuðum og vitnar til vísindalegra rannsókna í skrifum sínum sem leiði í ljós að um 60% dauðsfalla mannkyns megi rekja til ósmitbærra sjúkdóma en helstu áhættuþættir þeirra eru taldir vera óhollt mataræði, reykingar, ofnotkun á áfengi og hreyfingarleysi. Slíkir sjúkdómar séu oft beintengdir neyslu matvara úr dýraríkinu. Þannig mætti með breyttu mataræði einu saman koma í veg fyrir ótímabær dauðsföll og styrkja heilsu fólks. Umhverfisáhrif dýraframleiðslu séu að sjálfsögðu ekki eingöngu fjárhagsleg heldur sé dýraframleiðsla verulega mengandi. Fyrir utan að vera mjög frek á bæði vatn og landrými beri hún ábyrgð á mikilli losun gróðurhúsalofttegunda. En er hægt að gera eitthvað til að færa þessi mál til betri vegar? Já, segir Benedikt. Það getur hver og einn ákveðið fyrir sig að neita eða draga úr þátttöku sinni í því sem fólgið er í framleiðslu dýra til manneldis. Styðja mætti bændur sem hugsanlega vildu skipta úr framleiðslu dýra yfir í annan búskap. Skoða mætti og efla þá möguleika sem felast í ylræktun og annars konar nýsköpun í fæðurækt innan plönturíkisins. Virðulegur forseti. Það ætti í raun að vera skylda stjórnvalda á okkar tímum að fræða fólk um áhrif kjöt- og mjólkurneyslu á umhverfið og beita aðgerðum til að hvetja til aukinnar neyslu á mat sem hefur minni umhverfisáhrif. Það er ekki eftir neinu að bíða, tíminn vinnur ekki með okkur.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þá umræðu sem hér er hafin. Það er mikilvægt þegar við ræðum landbúnaðar- og loftslagsmál að muna það að bændur Íslands hafa einmitt lengi vel verið í fararbroddi fyrir því að efla umhverfisvitund og umhverfisvernd á landinu. Þeir hafa verið í fararbroddi varðandi ræktun lands, uppgræðslu heiða og heimalanda sinna. Þetta er það sem íslenskir bændur hafa gert árum saman. Þeir hafa líka alltaf verið tilbúnir til þess að taka upp nýja þekkingu og nýja tækni í sínum búskap og búskaparháttum. Fyrir nokkru, eða í apríl 2016, var gert samkomulag við Bændasamtökin um samkomulag um loftslagsvænni landbúnað - þetta er svipað og segja Kasakstan í þessum stól - og ég vona svo sannarlega að nýr ráðherra fylgi því fast eftir því samkomulagi sem þar var gert. Einnig voru í júní 2016 gerðir tveir samningar af þáverandi umhverfisráðherra við Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri um rannsóknir á losun gróðurhúsalofttegunda og bindingu koltvíoxíðs í jarðvegi og útreikningum á kolefnislosun í landbúnaði. Að þessu sögðu er á sama tíma mjög sérkennilegt að heyra það að svo virðist sem ríkisstjórn Íslands ætli sér að stuðla að auknum innflutningi á matvöru til landsins, í raun þvert á þá þörf sem fyrir er í stað þess að einbeita sér að því að efla matvælaframleiðslu á Íslandi og stilla hana af. Það getur verið að við þurfum að draga úr framleiðslu á einhverjum stöðum. Það getur verið að við getum aukið hana annars staðar og við getum aukið útflutning á einhverju öðru sem við erum að gera í dag o.s.frv., en það er algjörlega fráleitt að tala um loftslagsmál og landbúnað á sama tíma og stórauka innflutning á vörum sem jafnvel eru framleiddar undir skilyrðum eða með þeim hætti sem við viljum helst ekki kannast við. Fyrir utan þá hættu sem fylgir því að flytja inn hráar matvörur til Íslands eins og hefur verið bent á núna á undanförnum dögum með mjög afgerandi hætti. Bændur eru tilbúnir til þess að taka á í umhverfismálum. Þeir hafa sýnt það og þeir hafa leitt þá vinnu um áraraðir. Við getum horft til eldsneytisnotkunar í landbúnaði í dag. Við getum líka horft til þess að nýta 

Virðulegi forseti. Ég vil hefja þetta samtal við hæstv. umhverfisráðherra með því að óska henni til hamingju með daginn. Þá vil ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að hefja þetta mál. En þá að máli málanna. Það er hverri þjóð mikilvægt að tryggja fæðu- og matvælaöryggi sitt eftir bestu getu, ekki síst í tilfelli eyju eins og Íslands, langt norður í hafi. Heildstæð stefna þarf því að vera til. Við gerð hennar þurfum við samt fyrst og síðast að setja upp sjálfbærnigleraugun og horfa á heildarmyndina, til að mynda á hvað við framleiðum í dag, hvernig framleiðsluferlið er, hver eftirspurnin er eftir einstaka afurðum og hvaða önnur framleiðsla gæti komið til greina til að auka úrval af matvælum framleiddum hérlendis. Þegar sú heildarsýn liggur fyrir þarf að tengja hana við fjármagnið sem ríkið setur í matvælaframleiðslu, þá kannski sérstaklega landbúnaðarframleiðsluna, og láta þannig stefnu um fæðu- og matvælaöryggi og opinbert fjármagn sem veitt er í stefnuna vinna saman. Ég er sammála hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um að búvörusamningar gætu þannig verið hluti af heildarstefnu málaflokkanna. Eigi slíkir samningar að stuðla að auknu fæðuöryggi ættu þeir að ýta mun meira undir framleiðslu sem byggir á sjálfbærni með tilliti til orku og áburðarefna og stuðla að loftslagsvænni nýsköpun innan landbúnaðargeirans en þeir gera í dag.

Frú forseti. Við ræðum hér matvælaframleiðslu. Hún er bundin við landbúnað, sýnist mér, ekki sjávarútveg, eins gott að vita það. Þar er ýmis vandi á lofti. Þar eru ofnýtt vistkerfi, beitarmálin. Það er losunin. Samdrátturinn er varla hafinn í landbúnaði. Þar er samþjöppun afurðastöðva sem minnst var hér á, sem þarf auðvitað að mæta með dreifingu þeirra upp á nýtt, og það eru verslunarhættirnir sjálfir. Við erum neydd til að versla mestan partinn í stórum verslunum þar sem eru forpakkaðar vörur, sem er uppruni matarsóunar, og það er mjög lítið val og lítið af opnum mörkuðum. Það er í raun og veru mjög erfitt að höndla loftslagsvænt með mat á Íslandi, það hefur sýnt sig. Það er verk að vinna að laga það. Þegar kemur að innflutningi stöndum við frammi fyrir því að við höfum hágæðavöru hér á Íslandi án verulegrar lyfjanotkunar, án sjúkdóma í stórum dráttum. Í þeirri jöfnu þegar verið er að ræða um hag neytenda kemst nákvæmlega ekkert annað að í langflestum tilvikum en krónur og aurar og vöruvalið. Loftslagsvíddin í innflutningsmálum matvæla á Íslandi er nánast ekki til. Við heyrum hana hér svona af og til. Hún er ekki í umræðunni úti í samfélaginu. Hún er ekki í röksemdum þeirra sem vilja auka stórlega innflutning á matvælum. Það dettur auðvitað engum í hug að banna innflutning á matvælum eins og kom hér fram í máli hæstv. ráðherra. Þetta snýst auðvitað um að finna jafnvægi milli innflutnings á matvælum og aukinnar innlendrar matvælaframleiðslu með loftslagsviðmið. Það er ekki hægt að stilla innflutningi á matvælum upp á móti útflutningi sjávarafurða. Það gerði hæstv. ráðherra líka. Við getum auðvitað stillt af þennan innflutning miðað við verð, gæði og vistspor, um leið 

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á þakka málshefjanda hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur kærlega fyrir þessa umræðu sem er mikilvæg. Ég ætla að halda mig aðeins við matvælaöryggi, eins og síðasti þingmaður og fleiri hafa rætt um. Á fundi atvinnuveganefndar í morgun komu sérfræðingarnir Karl G. Kristjánsson, yfirlæknir í sýkladeild Landspítalans, og Vilhjálmur Svansson, dýralæknir á Keldum. Þeir ræddu við okkur um þær hættur sem steðja að ef óheftur innflutningur verður á matvælum. Þar kom fram að sterkasta staða Íslands er heilbrigði íslenskrar matvælaframleiðslu hjá íslenskum bændum þar sem hreinleikinn er nánast algjör. Til samanburðar var nefnt að stundum væru svín í Danmörku með 88% MÓSA-smit sem gengur yfir í menn og hefur alvarlegar afleiðingar. Það kom einnig fram að vaxandi innflutningur matvæla væri ógn við lýðheilsu Íslendinga. Eins og fram kom áðan dettur engum í hug að banna innflutning á matvælum til Íslands, en við þurfum að gæta vel að okkur, við þurfum að tryggja eigið matvælaöryggi. Það gerum við best með því að framleiða sem mest sjálf og með því að við styrkjum íslenska bændur og matvælaframleiðslu til að búa til og framleiða matvöru hreinleikans, sem er lykilatriði fyrir Íslendinga, það er fiskurinn okkar, það er lambakjötið okkar. Við skulum stuðla að því saman.

Forseti. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að tala tvisvar um loftslagsmál á einum degi hér í þinginu, enda eru þau eitt stærsta málið sem mannkynið glímir við í dag. Ég hegg eftir því að þegar talað er um mat og matvælaframleiðslu hérlendis tala þingmenn einvörðungu um dýraafurðir. Við höfum framleitt grænmeti hérlendis en við höfum því miður ekki fundið leiðir til þess að tryggja að þeir sem stundað hafa þannig framleiðslu fái orku á nægjanlega góðu verði þannig að við þurfum ekki að flytja inn grænmeti sem við erum vön að framleiða sjálf. Ég minnist gróðurhúsanna í Hveragerði í gamla daga þar sem maður gat stokkið inn og keypt sér tómata, gúrkur og paprikur. Það eru ótrúlega mörg sóknarfæri í því að breyta því hvernig við notum orkuna, ótrúlega mikil. Ég kalla eftir því að það sé tekið inn í langtímaáætlunina sem stendur til að gera í umhverfisráðuneytinu, að skoða þann þátt sem hér hefur verið tekinn út fyrir sviga. Ég er alveg sammála þeim þingmönnum sem rætt hafa um að nauðsynlegt sé að gera allt sem við getum til að tryggja að það sé styttra á milli þegar kemur að því að flytja vörur fram og til baka, hvort heldur sem það er innan lands eða til landsins. En við verðum að hafa það í huga að við eigum enn eftir að tala um risastóran þátt. Það er ástandið á hafinu í kringum landið. Það er rosalega stór þáttur og ef við tökum það ekki inn í þessa vinnu munu margir vakna upp við mjög vondan veruleika eftir ekki það langan tíma.

Frú forseti. Það er markmið ríkisstjórnarinnar að samrýma enn betur hagsmuni bænda sem matvælaframleiðenda, hagsmuni neytenda og hagsmuni umhverfisins, eins og hefur reyndar ítrekað komið fram hjá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í umræðum um málið. Ég tel mikilvægt í því samhengi að landbúnaðarkerfi okkar sé skoðað sem hluti af markvissri byggða- og atvinnustefnu og að stuðningi við bændur verði þannig fyrir komið að hann stuðli að aukinni hagræðingu, framleiðniaukningu og nýsköpun í greininni. Bændur eru sjálfir best til þess fallnir að tryggja fjölbreytt úrval matvæla í sátt og samlyndi við umhverfið, að því gefnu að sá rammi sem þeir starfa innan, m.a. með tilliti til umhverfisverndarsjónarmiða, sé vel unnin og skýr og að neytendavernd sé jafnframt í hávegum höfð vegna þess að hún rúmast auðveldlega innan ramma umhverfissjónarmiða. Virðulegi forseti. Við búum nú við stöðu sem í felast svo ótal mörg tækifæri en jafnframt áskoranir. Markmiðið hlýtur að vera að styðja við aukna fjölbreytni og nýsköpun í matvælaframleiðslunni á þann hátt að það hvetji til landverndar og sjálfbærra framleiðsluhátta. Við þurfum að nýta jákvæða efnahagshvata, þar með talið græna skatta, og ráðgjöf til að breyta álagi á landsvæði, efla skógrækt og landgræðslu og stýra beit sauðfjár og hrossa svo eitthvað sé nefnt. Við erum nefnilega í kjöraðstöðu hér til að gera hlutina rétt.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún rímar vel við umræðu um skýrslu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hér fyrr í dag og dregur fram eitt þeirra áhersluatriða sem fjalla hefði mátt meira um í þeirri skýrslu. Kjötframleiðsla er ástæða um fimmtungs af losun gróðurhúsalofttegunda og þótt ekki sé gert ráð fyrir því að tekið sé á þeim þætti í fyrirhuguðum aðgerðum til að vinna gegn hlýnun jarðar er nokkuð ljóst að vistspori kjötframleiðslunnar verðum við að mæta með einhverjum hætti og það sem fyrst. Kjötframleiðsla er einnig vatnsfrek svo um munar víða um heim og fóðurrækt hefur mikil áhrif. Til að breyta því þurfum við sem einstaklingar að breyta hegðun okkar og minnka kjötneyslu, sérstaklega við sem búum við velmegun á jörðinni. Við verðum auk þess að muna að ræktun dýra er gríðarlega mikilvægur hluti af mataröryggi fátækasta hluta heimsins og að gróðurhúsaáhrifin munu einmitt helst koma niður á þeim hópi. Óhófleg kjötneysla og framleiðsla á Vesturlöndum þar sem velmegun er mikil hefur þannig áhrif á þá efnaminnstu og fátækustu þjóðir heims. Umhverfisráðherra Þýskalands hefur stigið táknrænt skref í ráðuneyti sínu með því að bjóða eingöngu upp á grænmetisfæði á opinberum viðburðum ráðuneytisins. Það er gert til þess að vekja athygli á því sem ég sagði hér áðan. Við Íslendingar erum í færum til að auka fjölbreytni í fæðu, dreifa upplýsingum og beita ýmiss konar hvötum til að gera neytendum og bændum auðveldara með að hegða sér á skynsamlegan og ábyrgan hátt hvað þetta varðar. Endurskoðun búvörusamninganna stendur yfir og þar er gullið tækifæri til að leggja aukna áherslu á þátt landbúnaðarins í losun gróðurhúsalofttegunda og aðgerða til að minnka losun hér á landi. Ég fagna þeirri áherslu sem talsmenn ríkisstjórnarinnar segja að eigi að gera í þeirri endurskoðun. Ég vona að það verði að veruleika.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum, og þá sérstaklega hæstv. ráðherra, fyrir umræðuna í dag. Hún hefur verið afar fróðleg og ég held hún hafi verið gagnleg. Ég er sannfærð um að betri afmælisgjöf gátum við ekki gefið hæstv. ráðherra. Ég fagna sérstaklega því sem ráðherra kom inn á áðan og að við séum sammála um að það er mjög mikilvægt að huga að bæði fæðu- og matvælaöryggi og að það komi að fleiri ráðherrum en hæstv. umhverfisráðherra. Eins og ég nefndi í máli mínu áðan hyggst ég halda umræðunni áfram við fleiri ráðherra vegna þess að það þarf að vera heildræn sýn sem skarast við mjög mörg ráðuneyti. Matarsóun, það er gott að heyra að verkefnið sé í gangi í ráðuneytinu. Ég er spennt að fylgjast með því hvernig það gengur. Ég er líka ánægð að heyra að ræktarland sé ekki í forgangi varðandi endurheimt votlendis og að byrja eigi annars staðar alla vega þar til við höfum frekari upplýsingum. Það er mikilvægt að við vöndum okkur sérstaklega í því. Ég nefndi áðan skýrslu sem Samband garðyrkjubænda lét gera fyrir sig fyrir ekki svo löngu síðan um kolefnisspor garðyrkjunnar. Hv. þingmenn Kolbeinn Proppé og Haraldur Benediktsson töluðu um það í ræðum sínum áðan að það væri mjög mikilvægt að við hefðum meiri upplýsingar en við höfum nú um kolefnisspor, ekki bara garðyrkjunnar heldur annarra framleiðsluafurða. Skýrsla garðyrkjunnar er til fyrirmyndar og ég held að við stjórnvöld eigum að skoða hana með það í huga að nýta upplýsingarnar fyrir aðrar framleiðsluafurðir. Það er margt sem mig langar til að segja en svona rétt að lokum þá hef ég ekki þá skoðun að við eigum að banna innflutning á matvælum, síður en svo. Við erum sammála um að við þurfum mögulega að stýra framleiðslunni betur en við höfum gert með tilliti til sjálfbærnisjónarmiða og að tryggja fæðuöryggi og gæði matvæla á Íslandi.

Virðulegi forseti. Það þarf talsvert til þess að ég verði hálffeimin, verð ég að segja, en ég ætla samt að segja að ég er búin að fá svo margar afmæliskveðjur að ég vil þakka kærlega fyrir þær. Ég ætla aldrei að eiga afmæli meðan ég er á þingi öðruvísi en bara hér, því að þetta er náttúrlega mesta egóbúst sem hægt er að fá. En varðandi umræðuna vil ég sömuleiðis þakka hana kærlega. Loftslagsmálin eru okkur öllum ofarlega í huga og það er mjög eðlilegt og þarft að við veltum fyrir okkur: Um hvað erum við að ræða? Er ekki mikilvægt að styðja við innlenda framleiðslu? Jú, það er mjög mikilvægt. Það verðum við að gera. Við eigum að styðja helst við lífræna framleiðslu af því að hún hefur minnsta losun. Við vitum að þarna eru áskoranir í landbúnaði á Íslandi. Skýrsla Hagfræðistofnunar sýnir okkur það. Landbúnaðurinn getur gert betur og við þurfum, í formi þess styrkjakerfis sem ríkir um landbúnað á Íslandi, að beina sjónum okkar þangað. Það væru réttir hvatar og góð leið til að nýta almannafé, sannarlega. En þegar við ræðum þetta finnst mér dálítið varhugavert einhvern veginn að tefla þessu tvennu saman og segja annaðhvort eða, annaðhvort innflutningur eða framleiðsla. Það kostar líka kolefnisbókhaldið, loftslagsbókhaldið, að flytja inn aðföng fyrir þessa framleiðslu alla. Auðvitað væri mjög gott ef við gætum sett upp flott excel-skjal og reiknað þetta niður á einhverja frábæra lausn. Ég held samt sem áður að umræðan verði aldrei svart/hvít. Hér hafa þingmenn talað og að sjálfsögðu vill enginn banna neitt, en ég minni þá bara á að tollkvótar eru til staðar á Íslandi. Þeir eru sannarlega bann eða hömlur við öðrum innflutningi en stjórnvöldum þykir þá og þegar í lagi. Nú þegar er, má segja, bann við algjörlega frjálsum innflutningi, en mér finnst bara gaman að heyra það ef fólk telur það vera algjöra fásinnu 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um Seðlabanka Íslands, lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda. Frumvarpið er á þskj. 300 og er 216. mál þingsins. Frumvarp áþekkt þessu var lagt fram á 144. og 145. löggjafarþingi, 561. og 384. mál, en náði ekki fram að ganga. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu frá 145. þingi og vil ég vekja athygli á því að breytingarnar eru sérstaklega raktar í 4. kafla greinargerðar við frumvarpið. Samkvæmt íslenskum lögum er veiting lána í erlendum gjaldmiðli heimil en veiting gengistryggðra lána er aftur á móti óheimil. Eftirlitsstofnun EFTA telur að slíkt bann samrýmist ekki meginreglu EES-samningsins um frjálst fjármagnsflæði. Frumvarpið byggist að hluta á tillögum nefndar sem falið var að endurskoða bannið og á sama tíma skoða hvort þörf væri á sérstökum varúðarreglum vegna slíkra lána og erlendra lána. Almennt er talið að flest rök standi til þess að láta sömu varúðarreglur gilda um erlend lán og gengistryggð lán, enda er lítill eðlismunur á þeirri áhættu sem er samfara slíkum lánum. Í lögum nr. 118/2016, um fasteignalán til neytenda, eru þessi lán t.d. felld undir einn hatt, þau saman kölluð lán sem tengjast erlendum gjaldmiðlum og kveðið á um ýmsar sértækar reglur, svo sem um greiðslumat og breytirétt vegna slíkra lána. Í frumvarpi þessu er nálgunin hin sama. Frumvarpið felur í sér tillögu þess efnis að gengistryggð lán verði heimiluð á ný hér á landi en að sama skapi sé gætt að neytendavernd og fjármálastöðugleika. Mun ég nú gera grein fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til á einstökum lögum í frumvarpinu. Eftirfarandi breytingar eru lagðar til á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001: 1. Gengistryggð lán verði heimiluð að nýju. 2. Óheimilt verði að miða lánssamning við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna þegar um er að ræða lán til neytenda. Eftirfarandi breytingar eru lagðar til á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001: Seðlabanka Íslands verði heimilt, í þágu fjármálastöðugleika og að fengnu áliti fjármálastöðugleikaráðs, að setja lánastofnunum reglur um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu. Í reglunum getur Seðlabankinn ákveðið lánstíma, tegundir tryggingar og hámarkshlutfall lána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum af heildarútlánasafni lánastofnunar. Eftirfarandi breytingar eru lagðar til á lögum um neytendalán, nr. 33/2013: 1. Ávallt skuli framkvæma greiðslumat vegna lána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum, óháð fjárhæð þeirra. 2. Lögð eru til strangari skilyrði vegna greiðslumats lána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum en vegna neytendalána almennt. 3. Óheimilt verði að veita lán tengt erlendum gjaldmiðlum standist neytandi ekki greiðslumat. 4. Lánveitandi geti á grundvelli frekari upplýsinga frá neytanda fallist á að veita lán, önnur en lán tengd erlendum gjaldmiðlum, þrátt fyrir neikvæða niðurstöðu greiðslumats, enda sýni þær fram á að líklegt sé að neytandi geti staðið í skilum með lánið. Í dag er heimilt að veita lán þrátt fyrir neikvætt greiðslumat ef virði veða eða annarra trygginga sem lántaki leggur fram er meira en heildarfjárhæð láns þegar lánið er veitt. 5. Neytandi eigi ávallt rétt á að breyta eftirstöðvum láns sem tengist erlendum gjaldmiðlum í lán sem tengist ekki erlendum gjaldmiðlum, þ.e. heimamynt. 6. Sérstök upplýsingagjöf vegna lána með breytilegar forsendur verði afmörkuð við lánssamninga sem kalla á greiðslumat. 7. Aðrar smávægilegar breytingar sem lýst er í 4. kafla greinargerðar. Eftirfarandi breytingar eru lagðar til á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016. 1. Samningar um fasteignalán skulu skráðir á pappír eða vera á öðrum varanlegum miðli. Allir samningsaðilar skuli fá afrit af samningi. 2. Létt verði á skilyrðum sem uppfylla þarf vegna greiðslumats lána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum til samræmis við breytingar sem lagðar eru til á lögum um neytendalán, nr. 33/2013, enda eru þau skilyrði sem fram koma í lögunum í dag óþarflega ströng. 3. Lagt til að breytiréttur neytanda einskorðist ekki við að eftirstöðvum höfuðstóls verði breytt í íslenskar krónur heldur í lán sem tengist ekki erlendum gjaldmiðlum. Þetta er tekið fram því að ekki er áskilið í lögunum að heimamynt neytandans sé íslensk króna. Í frumvarpinu er með ítarlegri hætti en áður gerð grein fyrir líklegum áhrifum af því að frumvarpið verði að lögum. Ég vil sérstaklega taka fram að ekki er búist við mikilli breytingu á rekstri lánastofnana hér á landi ef gengistryggð lán verða heimiluð. Hlutdeild erlendra lána af nýjum útlánum bankakerfisins, að frádregnum uppgreiðslum, hefur aukist úr 5,6% árið 2013 í 21,7% árið 2016. Þrátt fyrir mikinn vaxtamun við útlönd, og engar lagalegar takmarkanir á lánveitingum í erlendri mynt, hefur hlutdeild lána í erlendum gjaldmiðlum ekki vaxið meira en raun ber vitni og hefur vöxturinn aðallega verið drifinn áfram af lánum til fyrirtækja sem hafa tekjur í erlendum gjaldmiðlum, svo sem sjávarútvegsfyrirtækja og ferðaþjónustuaðila. Lítinn vöxt útlána í erlendum gjaldmiðlum má rekja til takmarkaðs aðgengis íslenskra lánastofnana að erlendum lánamörkuðum eftir fjármálaáfallið haustið 2008 sem hefur þó farið batnandi undanfarna mánuði og ár með bættu lánshæfismati ríkissjóðs og bankanna sjálfra. Takmarkanir á töku gengistryggðra lána hafa mest áhrif á almenna neytendur. Þetta kemur til af tvennu, annars vegar því að reikna má með því að færri neytendur standist auknar kröfur í greiðslumati og hins vegar vegna þess að breytiréttur neytanda mun að öðru óbreyttu auka kostnað vegna lánanna og gera þau óhagstæðari en önnur lán. Með samþykkt frumvarpsins ætti Ísland að komast hjá málaferlum fyrir EFTA-dómstólnum vegna brota á EES-samningum og þeim kostnaði sem af þeim gæti hlotist en önnur bein áhrif á ríkissjóð af samþykkt frumvarpsins eru talin óveruleg. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. apríl nk. en þann dag koma lög um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, til framkvæmda. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir ræðu sína. En áður en ég held áfram að ræða efni andsvarsins ætla ég að taka undir orð fyrrverandi hv. þingmanns Framsóknarflokksins, Frosta Sigurjónssonar, sem varar við samþykkt þessa frumvarps. Hann heldur því fram að verði frumvarpið að lögum verði þeir ríku ríkari þar sem frumvarpið feli í sér þann áskilnað að aðeins þeir neytendur geti tekið gengistryggð lán sem hafi nægar tekjur til að ráða við gengis- og vaxtabreytingar sem fylgt geta slíkum lánum. Þessi lán muni því aðeins standa efnafólki til boða. En nóg um það. Enn þann dag í dag standa töluvert margir einstaklingar uppi með erlend lán, sams konar lán og voru dæmd ólögmæt eftir hrun, gengistryggð lán. Þeir eru enn í baráttu við fjármálastofnanir að leita réttar síns en lítið gengur. Þeir fá ekki úrlausn sinna mála. Mig langar því að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að þessir einstaklingar muni fá úrlausn sinna mála, fái farveg í kerfinu til að leita réttar síns. Það er mjög dýrt og erfitt að fara í mál gegn fjármálastofnunum og margir geta það hreinlega ekki. Mun hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra beita sér fyrir því að þessir einstaklingar fái lausn sinna mála samhliða þeirri vinnslu sem þetta mál fær á hv. Alþingi, og ef það verður að lögum?

Frú forseti. Ég verð að segja að þó að málefni sem hv. þingmaður vekur athygli á sé vissulega alvarlegt og skipti miklu máli, bæði fyrir þjóðfélagið allt og þá einstaklinga sem í hlut eiga, eru þetta í sjálfu sér óskyld mál. Annars vegar er um að ræða vanda sem þó nokkrir eiga enn í, og ég tek undir með hv. þingmanni að það er vissulega ástæða til þess að gleyma ekki. Ég hygg að taka eigi á þeim vanda, og það hefur auðvitað verið reynt að einhverju leyti í margvíslegum aðgerðum undangenginna ára, en ég tel að það eigi að gera það óháð þessu frumvarpi þar sem verið er að bregðast við athugasemdum við því að Ísland standist í raun og veru ekki samninginn um Evrópska efnahagssvæðið nema með því að gera þessar breytingar. Ég vek sérstaka athygli á því að breytingarnar sem við erum að gera eru kannski ekki svo viðamiklar vegna þess að nú þegar eru leyfð lán í erlendri mynt. Þarna er eingöngu verið að tala um að veita megi lánin í íslenskum krónum en tengja endurgreiðsluferilinn erlendri mynt. Það er því ekki um að ræða byltingu í lánveitingum frá því sem hefur verið. Hin lánin hafa verið leyfileg í þó nokkurn tíma. Þarna er eingöngu verið að breyta lögum frá árinu 2001, sem við þekkjum, a.m.k. flest hér, hvaða sögu hafa.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svarið. Það er kannski rétt sem hann segir að þetta séu óskyld mál, en hér er samt sem áður um að ræða gengistryggð lán og við erum að opna enn frekar á það. Hjá þeim einstaklingum sem leitað hafa réttar síns ríkir gremja gagnvart því að kerfið sé tilbúið að opna á það að nýju án þess að kerfið sé tilbúið til þess að auka það svigrúm sem þessir einstaklingar hafa til þess að leita réttar síns gagnvart fjármálastofnunum. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra segir að hér er um að ræða mjög alvarlegt mál. Það er mjög alvarlegt að fólk fái ekki úrlausn sinna mála vegna þeirra hrakfara sem þeir lentu í í kerfinu fyrir fjöldamörgum árum. Það hefur haft gríðarlega erfiðar afleiðingar fyrir einstaklinga og fjölskyldur hér í landinu. En nóg um það. Næst langar mig að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvernig honum lítist á að bæta enn frekar við 13. gr. laganna, þó að það sé óskylt málinu þannig séð, þ.e. við lög nr. 38/2001, og bæta setningu við núverandi ákvæði laganna sem mundi hljóma á þann veg að verðtrygging á neytendalán og fasteignalán til neytenda væri bönnuð. Væri ekki tilvalið að gera það núna þar sem lögin eru opin og í efnislegri vinnslu, eða verða það líklega innan nokkurra daga á hv. Alþingi? Hvernig líst ráðherra á það ef þetta ákvæði yrði sett inn í lögin í breytingartillögu? Er hann tilbúinn til að samþykkja slíka breytingartillögu við frumvarpið?

Virðulegi forseti. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns er nei, mér mundi ekki lítast vel á það. Ég tel að það gæti leitt til þess að það þrengdi mjög að lánamöguleikum einstaklinga. Nú geta einstaklingar valið um að taka verðtryggð og óverðtryggð lán t.d. hjá lífeyrissjóðum. Ég hygg að af nýjum lánum sem einstaklingar velja af fúsum og frjálsum vilja séu á milli 80% og 90% verðtryggð. Ég held að með slíku banni værum við að þrengja að valfrelsi neytenda. Það teldi ég alls ekki heppilegt. Ég vil hins vegar segja að ég deili áhyggjum hv. þingmanns af því að lánum í erlendri mynt og lánum sem eru tengd með gengisáhættu getur auðvitað fylgt áhætta, það er hárrétt, eins og margir lentu í eftir hrunið og sitja nú eftir með sárt ennið. Þetta kallar á mikla ábyrgð lánveitenda og lántakenda. Hér erum við í raun bara að leyfa þetta lánsform en það er ekki verið að hvetja til þess að fólk taki lán af þessu tagi.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir vitnaði í Frosta Sigurjónsson í upphafi andsvars síns áðan. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki bara rétt hjá Frosta Sigurjónssyni að verði þetta frumvarp að lögum þá verði einmitt þeir ríku ríkari. Þar sem lánin munu aðeins standa efnafólki til boða þá munu þau hafa þau áhrif. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hvatinn til að taka gengistryggt lán og ávaxta í krónum sé ekki einmitt mikill og þar sé góð gróðavon vegna vaxtamunar. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að fara í fyrsta lagi yfir þetta með okkur. Svo í öðru lagi hvort rétt sé að verði frumvarpið að lögum munu þeir tekjuháu geta skotið sér undan stýrivaxtatækinu með því að taka gengistryggð lán á lægri vöxtum sem eiga ekkert skylt við stýrivexti Seðlabankans, og þeir séu þannig á allt öðrum kjörum en aðrir og geti bara haldið sinni þenslu óbreyttri, eins og Frosti Sigurjónsson bendir á í pistli sínum um þetta frumvarp. Er það ekki bara einmitt rétt að verið er að ýta undir það að ríkir geti grætt meira á vaxtamun og að tapið verði okkar hinna, bæði í gegnum Seðlabankann hugsanlega og síðan í gegnum áhrif af þenslu?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það er svolítið þverstæðukennt að hugsa þetta þannig, en eins og bent var á af hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur sitja margir eftir með sárt ennið frá því að hafa tekið óhóflega áhættu á árunum fyrir hrun, enn þann dag í dag er ekki búið að vinna úr öllum þeim málum sem þá komu, að hafa á sama tíma miklar áhyggjur af því að menn geti orðið ríkari af þessum lánum. Ég ætla hins vegar að segja að það sem ég tel að sé meginmeinsemdin í þessu kerfi er hinn mikli vaxtamunur á íslenskum lánum og erlendum. Ég hef talað um að við það vandamál eigum við að reyna að glíma með öllum mögulegum ráðum. Við eigum að reyna að ná vöxtum niður með því að skapa hér skilyrði stöðugleika með því að bæta lánshæfi ríkissjóðs, með því að reyna að bæta lánshæfi bankanna, með því að vera með aðhald í ríkisrekstri á þenslutímum. Það tel ég vera miklu verðugra verkefni. Hér erum við að tala um neytendalán, við erum ekki að tala um lán þar sem menn eru að taka einhverjar stórar stöður gagnvart krónunni, heldur erum við að tala um lán sem menn taka t.d. til að kaupa bíla eða sjónvörp eða eitthvað því um líkt, þannig að ég held að það sé afar lítil hætta á því að menn muni auðgast óhóflega á kostnað annarra vegna slíkra lána.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin eins langt og þau náðu. Nú er þetta ekki í fyrsta sinn sem slíkt frumvarp kemur fram, eða mjög líkt frumvarp í það minnsta. Í umsögnum hefur Seðlabankinn varað eindregið við afleiðingu þess að opna á veitingu gengistryggðra lána til neytenda sem ekki hafa gengisvarnir. Er ekki vandinn sem við erum að glíma við okkar litla mynt? Nú sagði hæstv. ráðherra að við þyrftum að gera þetta út af EES-reglum, ekki satt? Og það væri ástæðan fyrir því að við værum að fara út í þetta mál sem Seðlabankinn hefur þó varað eindregið við. Er enginn möguleiki fyrir Ísland með sína litlu sjálfstæðu mynt og viðkvæmu að fá undanþágu frá þeim reglum sem hæstv. ráðherra segir að kalli á þetta frumvarp? Er það ekki möguleiki? Er okkur nauðugur einn kostur að gera þetta? Eigum við einhverja aðra möguleika í stöðunni? Þó að hæstv. ráðherra hafi talað upp ýmsar leiðir til þess að reyna að lækka vexti hér á landi, þá er aðalástæðan fyrir háum vöxtum á Íslandi gjaldmiðillinn okkar. Er ekki hægt að gera eitthvað annað, fá undanþágu, eða verðum við, er alveg sama hversu mikið er varað við afleiðingum, samt að samþykkja frumvarpið?

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir áhyggjur hv. þingmanns af gjaldmiðli Íslendinga. Ég tel að það sé eitt okkar þjóðarmein að vera með fallvalta krónu sem er geysisterk einn daginn og svo sterk að hún setur útflutningsatvinnuvegina á hnén, setur samkeppnisiðnað innan lands í kreppu, setur ferðaþjónustuna í afar erfiða stöðu. Það er vissulega mikið áhyggjuefni. Við sjáum það að á einum mánuði hefur gengi krónunnar styrkst um u.þ.b. 10%. Það er ekki stöðugur eða heppilegur gjaldmiðill sem breytist með þeim hætti. Ég hygg því að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála um að gjaldmiðillinn sjálfur er mikill skaðvaldur. Ég hygg að hv. þingmaður viti svarið við spurningu sinni, að gerð hefur verið athugasemd við það að Ísland hafi ekki innleitt þessar breytingar á sinni löggjöf og að næsta skref í því, verði Ísland ekki við því að innleiða þessa breytingu á EES-samningnum, væri það að við myndum vera dregin fyrir dómstól í því. Hins vegar held ég að ekki megi gera of mikið úr hættu sem þessu fylgi. Hér erum við í raun og veru bara að tala um ákveðið lánsform sem er ekki ólíkt lánsformi sem nú þegar er leyft, þ.e. gjaldeyrislán.

Virðulegi forseti Það liggur fyrir að Eftirlitsstofnun EFTA telur að bann íslenskra laga við gengistryggingu samrýmist ekki meginreglu EES-samningsins um frjálst fjármagnsflæði og hefur sett fram í rökstuddu áliti frá því í maí 2013. Sömuleiðis liggur fyrir að Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert íslenskum stjórnvöldum ljóst að verði banninu ekki aflétt verði Íslandi stefnt fyrir EFTA-dómstólinn vegna málsins. Loks liggur fyrir að íslensk stjórnvöld hafa fallist á að endurskoða bannið en ekki er talið ráðlegt að gera það án takmarkana sem eru byggðar á sjónarmiðum um neytendavernd og fjármálastöðugleika. Það er í fyllsta máta eðlilegt að hér vilji menn vera á varðbergi í ljósi sögunnar og að þeim hrjósi hugur við því að sams konar ástand skapist og var hér fyrir nokkrum árum, að menn fari sér að voða eins og raunin varð í aðdraganda og eftirleik hrunsins árið 2008. Ég tel að ekki sé stór hætta á því vegna þess að ekki verður betur séð en að í frumvarpinu sé að finna viðbrögð við þessum eðlilegu áhyggjum. Má þar t.d. benda á 3. gr. frumvarpsins en þar segir, með leyfi forseta: „Seðlabanka Íslands er heimilt, í þágu fjármálastöðugleika og að fengnu áliti fjármálastöðugleikaráðs, að setja lánastofnunum reglur um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu.“ Einnig má benda á ákvæðin sem fjalla um breytingar á lögum um neytendalán, einkum 8. og 10. gr. frumvarpsins. Þar er m.a. fjallað um greiðslumat og skyldur lánveitenda til að veita ítarlegar upplýsingar um þá áhættu sem felst í slíkum lánum. Sömuleiðis er fjallað um heimildir til þess að breyta eftirstöðvum láns. Um þessa þætti segir nánar í greinargerð, með leyfi forseta: „Í 8. gr. frumvarpsins eru strangari ákvæði um greiðslumat lána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum en gilda um erlend lán í dag og því má leiða að því líkum að verði frumvarpið að lögum muni færri aðilum standa til boða að taka erlend lán en að óbreyttu. Vegna skilyrða 8. gr. og þeirra takmarkana sem gilda um afleiðusamninga fyrir neytendur munu lán tengd erlendum gjaldmiðlum aðallega standa þeim til boða sem eru með tekjur í erlendum gjaldmiðlum og þeim sem geta staðið af sér verulegar breytingar á greiðslubyrði vegna gengis- og vaxtabreytinga. Sú geta ræðst að miklu leyti af hlutfalli milli tekna viðkomandi í heimamynt og upphæðar höfuðstóls lánsins, ásamt endurgreiðslutíma. Framboð til hins almenna neytanda á Íslandi mun því líklega verða minna verði frumvarpið að lögum. Í 10. gr. frumvarpsins er kveðið á um rétt neytanda til að breyta eftirstöðvum láns sem er tengt erlendum gjaldmiðli í lán sem tengist ekki erlendum gjaldmiðlum (heimamynt).“ - Í flestum tilvikum þá íslenskri krónu eins og fram kom hér í ræðu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. - „Í þessum rétti felst verðmæti fyrir neytanda þar sem hann getur tekið mið af breyttum aðstæðum, hvort sem er sínum eigin eða efnahagslegum, til þess að umbreyta láni. Í réttinum felst jafnframt aukin áhætta fyrir lánveitanda sem líklegt er að hann muni vilja fá greitt fyrir og taka tillit til við útreikning á kostnaði lánsins. Þessi réttur mun því að öllu öðru óbreyttu gera lán í erlendum gjaldmiðli dýrari en ella.“ Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem ég hef rakið hér að framan verður ekki betur séð en að gripið sé til ráðstafana og takmarkana sem eru fullnægjandi. Þær eiga að duga til þess að koma í veg fyrir að heimildir til þess að taka lán í erlendri mynt verði til þess að þau lán verði almenn eða tekin af þeim sem ekki geta risið undir þeirri áhættu sem í þeim felst. Virðulegi forseti. Að síðustu vil ég nota tækifærið til þess að benda á mikilvægi þess að við getum búið við fyrirkomulag í gjaldmiðilsmálum sem kemur í veg fyrir þær gengissveiflur sem valda búsifjum og búhnykkjum á víxl. Þá losnum við nefnilega að mestu við alls kyns ráðstafanir sem almenningur, fyrirtæki og ríkið þurfa að grípa til í þeim tilgangi að verja sig fyrir eiginleikum eigin gjaldmiðils.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir framsögu sína en verð auðvitað að benda á að enn á ný er komið frumvarp sem miðar að því að lögleiða gengistryggð lán til neytenda sem hafa ekki varnir gegn þeirri gengisáhættu sem fylgir slíkum lánum. Einnig er með frumvarpinu opnað fyrir gengistryggð lán með veði í íbúðarhúsnæði neytenda sem óvarðir eru fyrir gengisáhættu. Þetta er ekki fyrsta tilraunin til að koma með þessa áhættu inn í hagkerfið en fyrri tilraunir hafa ekki gengið eftir. Það sem meira er þá geta aðeins þeir neytendur tekið gengistryggð lán sem hafa nægilegar tekjur til að ráða við verulegar gengis- og vaxtabreytingar sem fylgja slíkum lánum. Niðurstaðan af þessu er sú að það er aðeins efnameira fólk sem getur tekið þessi lán. Ákveðið greiðslumat fer fram. Í frumvarpinu kemur fram, með leyfi forseta: „Lánveitandi skal aðeins veita lán tengd erlendum gjaldmiðlum til neytanda sem: a. hefur nægilegar tekjur í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til að standast greiðslumat, eða b. hefur staðist greiðslumat þar sem gert er ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum, eða c. hefur staðist greiðslumat og leggur fram viðeigandi fjárhagslegar tryggingar sem draga verulega úr gjaldeyrisáhættu hans vegna lánsins á lánstímanum.“ Ég ítreka að aðgengi að þessum lánum er aðeins á færi þeirra sem eru tekjuháir. Er það virkilega forgangsmál hjá ríkisstjórninni að veita aðgengi að gengislánum til þessara aðila? Það er heilmikil umræða um þetta í þjóðfélaginu. Mig langar að vitna í leiðara Þorbjörns Þórðarsonar í Fréttablaðinu í dag, með leyfi forseta. Þar segir hann: „Varnagli er í nýja frumvarpinu sem felur í sér að einungis verður hægt að veita erlend lán til óvarinna, þ.e. þeirra sem hafa ekki tekjur í öðru en krónum, að undangengnu greiðslu- og lánshæfismati. Í frumvarpstextanum er svofellt ákvæði: „Lánveitandi skal aðeins veita lán ef hann telur líklegt að neytandi geti staðið í skilum með lánið að teknu tilliti til niðurstöðu lánshæfis- og greiðslumats.“ Þessi texti þýðir efnislega að það verður eingöngu á færi efnafólks og tekjuhárra að taka þessi lán. Bankar munu ekki veita þessi lán ef það verður talið fyrirsjáanlegt að lántakinn geti ekki mætt kostnaðinum sem fylgir gengishruni ef illa fer að leikslokum. “ Þá spyr Þorbjörn Þórðarson: „Hver er sanngirnin í því?“ Ég er sammála honum. Áfram segir hann: „Og þýðir þetta ekki að verið sé að lögbinda mismunun og opna á stöðutökur efnaðra og tekjuhárra gegn íslensku krónunni? Svari nú hver fyrir sig.“ Ég fyrir mitt leyti svara: Ég er sammála honum. En ég held að þetta sé bara staðan á Íslandi í dag. Það er auðvitað með hálfgerðum ólíkindum að menn mæti hér í pontu og sjái ekkert að þessu. Ekkert. Annað sem mig langar að nefna í þessu samhengi: Hver er reynslan frá fjármálaáfallinu 2008? Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriðið í frumvarpinu sem mig langar að nefna, með leyfi forseta: „Í lok september 2008 námu lán til einstaklinga tengd erlendum gjaldmiðlum um 320 milljörðum kr. eða um 17% af heildarskuldum einstaklinga. Þá tóku sveitarfélög í auknum mæli lán tengd erlendum gjaldmiðlum á árunum fyrir hrun og sömuleiðis fyrirtæki sem höfðu hvorki tekjur né áttu eignir í erlendum gjaldmiðlum. Skyndileg lækkun íslensku krónunnar á árinu 2008 bitnaði harkalega á efnahag lántaka sem ekki voru varðir fyrir gengissveiflum.“ Að sjálfsögðu eru ákveðnar breytingar í frumvarpinu sem taka mið af þessum þáttum en þetta gerðist fyrir ekkert svo löngu síðan við ekkert ósvipaðar aðstæður og eru uppi í dag. Það er mikill vaxtamunur við útlönd. Hér er mikill gangur í hagkerfinu, 5% hagvöxtur á síðasta ári, og krónan hefur verið að styrkjast verulega eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra nefndi, um 10% á frekar skömmum tíma. Það má segja að það séu kjöraðstæður fyrir aðila að fara í þessi lán eins og staðan er í dag. Eins og kemur fram í frumvarpinu: „Áhætta vegna gengisbreytinga lána í erlendri mynt er því umtalsverð.“ Svo er það það sem fjármála- og efnahagsráðherra nefndi, það er mikill gangur í hagkerfinu. Hlutdeild erlendra lána í nýjum útlánum bankakerfisins, að frádregnum uppgreiðslum, hefur aukist úr tæpum 5,6% árið 2013 í 21,7% árið 2016. Þetta sýnir auðvitað þá þróun sem ég var að nefna. Vegna þessa mikla vaxtamunar og að ákveðnir aðilar geta tekið lán erlendis, jafnvel á neikvæðum vöxtum, þá er alveg gríðarlegur hvati til að fara þessa leið akkúrat þessa dagana. Ég spyr: Væri ekki skynsamlegra að bíða með þetta eða skoða betur og láta kannski á þetta reyna frekar fyrir dómstólum áður en við förum þessa leið? Ég tel að svo sé. Er Ísland sér á báti í þessu samhengi? Er Ísland eina ríkið sem lendir í þessari áhættu? Nei, það er ekki þannig. Austurríkismenn með sína evru ákváðu á sínum tíma að taka lán í svissneskum frönkum því að vaxtamunurinn var það mikill, mjög freistandi vextir. Þegar gengi svissneska frankans hækkaði skyndilega árið 2015, um 20%, var mjög stór hópur lánveitenda í miklum erfiðleikum og þurfti aðstoð. Það sama má segja um þúsundir Pólverja sem fóru þessa leið. Þannig að þetta er síendurtekin saga. Sérstaklega þegar er svona mikill munur á raunhagkerfi þessa ríkis hér og til að mynda evrusvæðisins þessa dagana. Það sem er að gerast í þessum ríkjum og fleirum er að það er verið að sporna við veitingu gengistryggðra lána til óvarinna lántakenda. Það er verið að setja stífari skorður við veðhlutföllum gengistryggðra lána og stífari kröfur um eiginfjárbindingu lánastofnananna til þess að veita þau. Það er í raun og veru fernt sem ræður því að ég er mótfallin þessu frumvarpi. Það eru í fyrsta lagi rök er lúta að fjármálastöðugleika, þ.e. að lántakandi í erlendri mynt, lántakandi sem hefur ekki vörn, á ekki að mínu mati að fá aðgengi að þessum lánum. Þetta mun auka fjármálaóstöðugleika. Staðan verður að mínu mati að vera varin. Það eru ákvæði í frumvarpinu sem lúta að því að ef lánin aukast umtalsvert getur Seðlabankinn eða fjármálastöðugleikaráð gripið inn í og spornað gegn þessari lántöku, ef ég skil þetta rétt. En ég held að það sé líka ákveðin áhætta fólgin í þessu því að um leið og þetta verður leyft, hvað gera þá tekjuhærri einstaklingar og þeir sem geta staðist þetta greiðslumat? Þeir eru örugglega nú þegar byrjaðir að fara í greiðslumat í bankanum sínum. Þeir fara auðvitað í bankann og taka þessi lán núna meðan þeir geta. Ég held að það sé verið að búa til ákveðið vandamál með því að setja þetta ákvæði inn. Í öðru lagi eru það jafnréttis- og sanngirnisrök. Það er ljóst að það eru aðeins efnameiri heimili landsins sem geta tekið þessi lán. Er þetta kannski svolítið í takt við ríkisstjórnina? Ég bara spyr. Mér finnst leitt að segja þetta vegna þess að ég held að flestir vilji landi og þjóð allt hið besta en það læðist að manni óþægilegur grunur um að viðkomandi aðilum finnist þetta bara allt í lagi og finnist allt í lagi að mismuna heimilum landsins með þessum hætti. Þá kem ég að þriðju rökunum. Þau lúta að peningastefnunni. Það er ljóst eins og ég segi að það eru efnameiri heimili landsins sem hafa aðgengi að þessu. Þau munu þá búa við allt önnur vaxtakjör en önnur heimili í landinu. Allt önnur. Það er hreinlega verið að mismuna heimilunum. Í fjórða lagi eins og ég nefndi áðan lít ég líka til annarra ríkja sem eru að þrengja að slíkri lántöku vegna þess að reynslan er ekki góð. Eins og hér var nefnt lúta meginrökin fyrir því að fjármála- og efnahagsráðherra leggur fram þetta frumvarp að því að bann íslenskra laga við gengistryggingu samræmist ekki meginreglu EES-samningsins um frjálst flæði fjármagns. Auðvitað skiljum við þetta sem þekkjum EES-samninginn vel. En mér finnst þetta bara vera það stórt atriði og miklar breytingar, sérstaklega í ljósi þeirra raka sem ég fór yfir, að við eigum að láta á þetta reyna fyrir EFTA-dómstólnum. Við eigum að taka þetta alla leið. Við höfum bara ágætisreynslu af því. Okkar hagkerfi er talsvert frábrugðið öðrum hagkerfum sökum þess að hér búa í kringum 320 þúsund manns og landsframleiðslan er mun minni hlutfallslega, í samanburði við önnur ríki. Þess vegna eru aðrar aðstæður hér en í mörgum öðrum ríkjum. Við eigum að taka mið af því áður en við samþykkjum þetta frumvarp. Mér finnst að við eigum að láta á þetta reyna fyrir EFTA-dómstólnum.

Frú forseti. Það eru nokkur atriði í máli hv. þingmanns sem vekja athygli mína. Það fyrsta er að það virðist koma fram að hv. þingmaður lætur sér í léttu rúmi liggja að við uppfyllum ekki skuldbindingar okkar gagnvart EES-samningnum. Ég vil spyrja hv. þingmann út í það hvort ekki sé ástæða til þess að bregðast við, hvort það sé í lagi að Ísland uppfylli ekki skuldbindingar sínar gagnvart EES-samningnum. Í öðru lagi: Hver er hinn gildandi réttur í dag? Hvaða takmarkanir eru á erlendum lánum til íslenskra neytenda í dag? Að hvaða leyti breytir þá þetta frumvarp því? Í þriðja lagi: Hv. þingmaður vísar til þeirra sem eru efnaðir. En hver er munurinn á þessu frumvarpi með tilliti til þess að standast greiðslumat og gildir um öll önnur lán að öðru leyti hvort eð er? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar athugasemdir. Ég held að það sé einhver misskilningur hjá honum að EES-skuldbindingarnar séu eitthvað sem ég taki ekki nógu alvarlega. Það er alls ekki svo. Ég held bara að það sem hefur stundum gerst þegar við erum að innleiða ákveðnar reglur og ákvæði er varða EES-samninginn sé að við hugum ekki nægilega vel að því hvaða aðstæður eru í okkar hagkerfi. Þær eru bara aðeins öðruvísi en hjá mörgum af hinum stærri ríkjum. Þess vegna vil ég láta á þetta reyna fyrir dómstólum. Hvað varðar greiðslumat þá er alveg rétt að allir þurfa að fara í gegnum greiðslumat. Það er hins vegar talsverður munur á því þegar maður getur verið í allt öðru vaxtaumhverfi er varðar þessi erlendu lán og í raun og veru gert það í krafti þess að maður hafi hærri tekjur. Það er það sem ég er að benda á. Ég er að benda á jafnræðis- og sanngirnisrök í málinu.

Frú forseti. Það væri þá fróðlegt að heyra frá hv. þingmanni á hvaða lagagrundvelli Ísland ætlar að byggja sína vörn fyrir EFTA-dómstólnum. Er það einhver lagagrundvöllur sem Ísland telur sig geta byggt á? Hver er hann þá? Eða eru það bara af-því-bara-rök því hv. þingmaður er ósammála efni frumvarpsins? Í öðru lagi: Hvar kemur það fram, m.a. í 8. gr. frumvarpsins, að verið sé eingöngu að vísa til þeirra sem hafa hærri tekjur? Það kemur fram í a-lið þeirrar greinar að um er að ræða það skilyrði að hafa tekjur í erlendri mynt. Gildir það þá eingöngu um hina efnuðu? Hvernig fær það þá staðist að þetta mál snúi sérstaklega að skilyrðum til lánveitinga til þeirra sem eru efnaðri frekar en sá lagarammi sem gildir að öllu öðru leyti um lán til almennings í landinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa ábendingu líka en finnst eins og þetta sé eitthvað pínulítið viðkvæmt. Ég ætla að nefna hvað stendur hér í b-lið, vegna athugasemdar minnar um að það séu tekjuhærri einstaklingar sem hafi greiðari aðgang að þessum lánum. Þar segir: „Lánveitandi skal aðeins veita lán tengd erlendum gjaldmiðlum til neytanda sem hefur staðist greiðslumat þar sem er gert ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum.“ Þeir sem geta staðist svona hafa auðvitað meiri tekjur en hinir. Þeir geta tekið á sig meiri sveiflur. Ég held að svona venjulegt heimilisbókhald geri það bara ekki. Þess vegna held ég að það sé mjög auðvelt að álykta út frá þessu að þetta sé aðeins í boði fyrir þá tekjumeiri. Ég bara trúi því ekki að hv. þingmaður sé ósammála því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni Lilju Alfreðsdóttur fyrir sína ræðu. Ég áttaði mig þó ekki alveg til fulls á öllu því sem hún sagði. Mér fannst hún annars vegar gagnrýna að það gætu ekki allir tekið áhættu, í því fælist mismunun, en mér fannst hún líka vera að gagnrýna það að menn þyrftu að undirgangast lánshæfismat og þar með gætu þeir fengið aðgang að fé og í því fælist mismunun af því að sumir stæðust mat en aðrir ekki. Nú erum við með lánshæfismat víða í bankakerfi okkar. Við erum með mjög mismunandi vaxtakjör. Þannig er að þeir sem eru líklegastir til að geta staðið í skilum njóta bestu kjara. Vill hv. þingmaður hverfa frá þeirri meginreglu almennt í fjármálakerfinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemd hans en verð að segja enn og aftur að ég held að við séum komin inn á ákveðinn viðkvæman punkt hjá ríkisstjórninni og stjórnarliðum. Auðvitað erum við ekkert á móti því að hér eigi sér stað lánshæfismat. Þó það nú væri. En það sem er verið að benda á og er alveg hárrétt er að það eru efnameiri einstaklingar sem munu búa við önnur vaxtakjör ef við samþykkjum þetta frumvarp. Ég veit að það er svolítið erfitt að heyra þetta þegar maður er nýkominn á þing, að þetta sé staðan, en hún er bara svona. Og að reyna einhvern veginn að slá ryki í augu fólks varðandi þetta mál og segja að svona virki bara fjármálakerfið - við erum að veita nýtt aðgengi að nýjum lánamöguleikum sem munu mismuna.

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það breytir ekki því að eftir stendur að við búum við það að hinir efnameiri, hvort sem okkur líkar betur eða verr, þeir sem hafa meiri greiðslubyrði, njóta betri kjara. Þetta á við um lítil fyrirtæki og stór fyrirtæki og um einstaklinga. Þetta er nákvæmlega sama lögmál. Ég sé ekki hvað er nákvæmlega að breytast í þessu. Það eina sem er verið að gera hér er að passa upp á að almenningur fari sér ekki að voða með þessum nýju möguleikum til að taka lán.

Virðulegi forseti. Að almenningur fari sér ekki að voða. Nú erum við farin að passa upp á það. En hvernig væri að passa upp á hagkerfið okkar og fjármálastöðugleika? Og hlusta á þau rök sem Seðlabanki Íslands nefnir og af hverju þeir hafa verið mótfallnir því að við veitum gengislán til aðila sem hafa ekki varnir, hafa ekki gengisvarnir? Ég átta mig ekki á því á hvaða vegferð við erum, sérstaklega þegar maður er bara að benda á þennan augljósa þátt, að það er ofboðslegur vaxtamunur núna milli evrunnar og krónunnar þannig að það er alveg augljóst að þeir sem eru efnameiri munu njóta miklu betri kjara. Við erum ekki að tala um bara 200 punkta eða eitthvað álíka. Þetta eru kannski 500, 600, 700 punktar. Það er ljóst að ef við samþykkjum þetta frumvarp munu þeir sem eru efnameiri fá meira út úr þessu og það í boði Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég kem upp úr hálfgerðri neyð til að veita andsvar við einhverri verstu ræðu sem ég hef heyrt hérna og er nú reyndar endurtekin og jafnvel verri ræða en ég heyrði nokkrum sinnum á síðasta kjörtímabili. Ég ætla að spyrja hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur hvort hún hafi kynnt sér t.d. útreikninga sveitarfélaga sem eru óvarin á þeim ávinningi af þeim lánakjörum sem þau hafa haft af erlendum lánum, t.d. eins og Orkuveita Reykjavíkur á síðustu árum. Ég ætla að svara þeirri spurningu að hluta: Síðastliðið haust kom í ljós að sveitarfélög voru kannski í tapi á einu lántökuári. Í öðru lagi ætla ég að fá útskýringu á því hvernig það geta verið kjöraðstæður að taka erlent lán í dag þegar krónan hefur styrkst um 10% núna á nokkrum vikum. Er það ekki einmitt núna sem ekki á að taka erlend lán? Mér er þessi ræða gersamlega óskiljanleg og mun svara henni í seinni ræðu á eftir.

Virðulegi forseti. Nú er gaman á þingi! Virkilega. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason í svaka stuði og spyr hérna bara býsna góðra spurninga. Ég ætla að spyrja hann á móti: Er hann búinn að gleyma ólöglegu lánunum sem voru veitt hér, gengislánunum, og það þurfti að afskrifa 150 milljarða í bankakerfinu vegna þeirra? Er hann búinn að gleyma öllum heimilunum sem tóku þessi lán og voru með neikvæða eiginfjárstöðu og lentu í svo ofboðslega miklum vandræðum að fólk gat varla sofið vegna þessa? Hv. þingmaður er búinn að gleyma þessu öllu. Það er ekkert skrýtið vegna þess að við þekkjum hann. Allt sem er óþægilegt, hann bara gleymir því. Varðandi ávinning þeirra fyrirtækja sem eru óvarin: Hann er svo sannarlega. En þetta eru burðug fyrirtæki og geta að sumu leyti staðist þetta. En við erum líka að tala um heimilin í landinu, 

Virðulegi forseti. Ég frábið mér ásakanir um að ég hafi stundað hér að mismuna fólki. Þinn stjórnarflokkur, hv. þingmaður, hefur mismunað fólki og þjóðinni í eitt hundrað ára sögu sinni og ég hef hvergi komið þar nálægt.  Hv. þingmaður gat nú ekki svarað nokkurri spurningu og brigslaði mér um alls konar vammir og skammir, eins og um minni mitt. Ég hef ágætisminni og veit töluvert um lántökur á síðustu 15 árum, sem voru kannski ekki í miklu hófi vegna þess að bankar hegðuðu sér eins og kjánar, vegna þess að bankakerfið var glæpvætt að hluta. Það er önnur saga. En ég ætla að spyrja: Hver er munurinn á verðbólguskoti sem kann að verða …? Hefur hv. þingmaður gengið í gegnum greiðslumat og kynnt sér hvernig það fer fram? Ég er þolandi í slíku máli og geri mér alveg fyllilega grein fyrir því að menn verða 

Virðulegur forseti. Ekki getur verið að hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason sé eitthvað viðkvæmur? Getur það verið? Mér heyrist það á öllu. Hér kemur hann upp í pontu með alls konar fullyrðingar sem sumar eru, vil ég bara leyfa mér að segja, alger vitleysa. Ég veit ekki hvað skal segja. Jú, ég skal segja það: Það sem er hér í gangi er að við aukum áhættuna á því að ógna fjármálastöðugleika með þessu frumvarpi. Ég veit að það er erfitt fyrir þig að heyra vegna þess að þér er venjulegast frekar annt um það og annt um hagkerfið og hugsanlega jafnvel mótfallinn þessu, en vegna þess að þetta er stjórnarfrumvarp finnst þér kannski erfitt að heyra sumt af því sem undirrituð er að segja, sérstaklega er varðar mismunun gagnvart heimilunum í landinu.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að hafa jafn stuðandi andsvar og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason. Ég hjó eftir því í mjög góðri ræðu hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur að hún minntist á það sem ég tel vera tilvísun í 10. gr. frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Neytandi á ávallt rétt á að breyta eftirstöðvum láns sem tengist erlendum gjaldmiðlum í lán sem tengist ekki erlendum gjaldmiðlum.“ Ég geri ráð fyrir að það sé það sem hún meinti með því að þarna væri hugsanlega hægt fyrir lántakendur að velta áhættunni yfir á aðra. Mér þykir þetta frekar skuggaleg tilhugsun. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður geti ímyndað sér hver það er sem tekur þá áhættu þegar lántakandi veltir henni frá sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Venjulega þegar viðkomandi aðili er ekki fær um að bera þessa áhættu er það bankakerfið eða aðrir sem bera hana og þurfa að taka við henni. Það er auðvitað það sem við lentum í í fjármálahruninu. Ég nefndi til að mynda ólöglegu, gengistryggðu lánin. 150 milljarða afskriftir áttu sér stað. Mér finnst einhvern veginn eins og margir þingmenn séu þegar búnir að gleyma þessu og hvernig þetta var. Það er ekki bara Ísland sem hefur lent í vandræðum vegna gengistryggðra lána. Það er mörg, mörg önnur ríki. Það má ekki gleyma því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek alveg undir að þarna er verið að skapa alveg ótrúlega mikla áhættu fyrir bankakerfið. Væntanlega situr Seðlabanki Íslands í einhverjum tilfellum uppi með mikinn hluta af þeirri áhættu, sem þrautalánastofnun. Þetta er í rauninni þannig ástand sem er verið að boða með þessu frumvarpi, það er verið að leggja hagkerfi Íslands í stórfellda hættu, aftur. Er það ekki tilfellið? Er eðlilegt að ríkisstjórnin sé að leggja fram tillögu sem stofnar hagkerfi landsins í hættu aftur? Ég veit að hv. þingmaður er ekki hluti af ríkisstjórninni en mig langar að heyra viðhorf hennar til þess.

Virðulegi forseti. Ég er ekki hissa á að hv. þingmaður spyrji með þessum hætti. Þetta er eitt af því sem við höfum áhyggjur af, að áhættan í kerfinu sé að fara að aukast verulega. Það er ákveðin tilhneiging til þess að taka ákveðnar stöður, mögulega gegn krónunni, segjum að menn séu búnir að taka erlent lán og þeir hafi áhyggjur af því að krónan sé að fara að veikjast verulega og þá fari þeir og taki enn frekari lán til að verja sig gegn því. Þannig að auðvitað erum við að auka áhættuna er varðar fjármálastöðugleika.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hafa átt sér stað um þetta frumvarp sem er kannski á margan hátt ágætt, ekki síst í ljósi þess að það er svar við hótun Eftirlitsstofnunar EFTA. Þeirri stofnun er ágætt að taka mark á. Nú eru fjögur ár liðin frá því að hótunin barst og því held ég því fram að það liggi ekki á að laga þetta vandamál, ekki svo mjög að við getum ekki tekið tillit til annarra vandamála fyrst og lagað þau, einkum þegar hætt er við að þau vandamál ágerist ef þetta frumvarp verður samþykkt. Ég tek undir þá viðvörun sem hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir kom á framfæri frá fyrrverandi þingmanni Frosta Sigurjónssyni um að þetta skapar ójafnt aðgengi fólks að lánsfé á þeim góðu vaxtakjörum sem fást erlendis, eftir efnum. Það er ekki eðlilegt að aðeins efnafólk fái aðgang að ódýru lánsfé meðan flestir Íslendingar eru fastir í hávaxtaumhverfi. Í þessu samhengi þurfum við að hafa í huga það sem segir í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í lok árs 2008 voru tæplega 50% heimila með lán tengd erlendum gjaldmiðlum með neikvæða eiginfjárstöðu í húsnæði en hlutfallið var rúmlega 20% hjá heimilum sem eingöngu voru með lán í íslenskum krónum sem ekki voru gengistryggð, þrátt fyrir að bankarnir hafi yfirleitt miðað við lægra veðhlutfall vegna erlendra lána. Áhætta vegna gengisbreytinga lána í erlendri mynt er því umtalsverð.“ Svo segir áfram, með leyfi forseta: „Með hækkandi vaxtastigi undirliggjandi gjaldmiðla og hærra áhættuálagi eða aukinni áhættufælni á mörkuðum getur greiðslubyrði lána sem eru tengd erlendum gjaldmiðlum aukist til muna.“ Í svari við andsvari fyrr í umræðunni sagði hæstv. fjármálaráðherra að með þessu væri eingöngu verið að leyfa þetta lánsform, það væri ekki verið að reyna að hvetja fólk til að nýta þetta lánsform. Þetta er auðvitað rakið bull, forseti. Vaxtaumhverfið á Íslandi er slíkt í dag að hagkerfið sjálft hvetur alla sem geta komist hjá því að taka lán í krónum til að gera það og taka frekar lán í erlendri mynt. Húsnæðislán í Bretlandi er í augnablikinu hægt að fá á vöxtum niður í 2,2% en á Íslandi eru sambærileg lán á milli 6,5–7,5%. Þá er ég að vísa í óverðtryggð lán, að sjálfsögðu, því að það er það sem almennt gengur og gerist í heiminum. Vaxtamunurinn er orðinn svo mikill að það hreinlega borgar sig fyrir fólk að fara að braska. En við eigum ekki að standa í því að vera að undirbyggja braskhagkerfi, sérstaklega ekki ef það gagnast bara ríku fólki. Herra forseti. Í hagfræðinni er þekkt fyrirbæri sem kallast þrílemman eða „the impossible trinity“ á ensku. Þetta er merkileg setning fyrir þær sakir að þetta er ein fárra setninga í hagfræði sem er búið að sanna bæði kennilega og með gögnum. Hún segir að ekki sé mögulegt að hafa samtímis frjálst flæði fjármagns, sjálfstæða peningastefnu og stöðugt gengi. Það má velja hvaða par af þessu sem er en það útilokar þá þriðja kostinn. Þrílemman neyðir okkur til að spyrja okkur hvað af þessu þrennu skiptir mestu máli og hvað minnstu máli. Sitt sýnist hverjum að sjálfsögðu. Lengst af frá lýðveldisstofnun hefur frjálst flæði fjármagns verið látið mæta afgangi, með tilheyrandi gjaldeyrishöftum, en síðan í aðdraganda hrunsins reyndu menn af veikum mætti að fá alla þrennuna. Auðvitað gekk það ekki til lengdar, kerfið hristi sig í sundur, þetta gerðist að sjálfsögðu með hjálp bankamanna og áhættufjárfesta. Lögmálið lýsir í rauninni bara hegðun sem mun koma upp. Þetta frumvarp gengur út á að leiðrétta íslensk lög með tilliti til álits Eftirlitsstofnunar EFTA frá 2013. Hér er verið að bregðast við fjórum árum of seint en að auki er það gert á þann hátt sem býður hættum þrílemmunnar heim. Hér er hreinlega verið að taka afstöðu með sjálfstæðri peningastefnu og frjálsu flæði fjármagns sem þýðir að gengið mun halda áfram að þvælast bara út um allt. Við vitum svo sem að það hefur gert það að undanförnu, 10% hækkun núna á stuttum tíma og töluvert mikil hækkun undanfarin ár, og þessi mikla hækkun er farin að hafa mjög neikvæð áhrif á útflutningsgreinar á Íslandi sem sjá mismuninn milli rekstrarkostnaðar og söluhagnaðar fara minnkandi. En hættan gæti orðið enn verri. Það eru aðrir þættir sem gætu leitt til þess að gengið færi enn meira á flakk, ekki síst þar sem erlendir fjárfestar sem komu með gjaldeyri til landsins í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans eru búnir að sjá allt að 60% aukningu á verðmæti peninganna sinna undanfarin ár. Á einhverjum tímapunkti mun traustið hverfa, eins og það gerir alltaf, sérstaklega þegar lagaumhverfið er þannig að ekki er hægt að treysta því. Þá munu þessir peningar flæða út. Í rauninni er búið að búa til ástand sem getur ekki staðið undir sér. Það má í raun rekja þessa miklu hækkun sem hefur orðið fyrst og fremst til peningamálastefnu Seðlabanka Íslands. Hún skapar ákveðna áhættu fyrir neytendur og dregur úr trúverðugleika hagkerfisins. Í ljósi þessa alls vil ég vara við að frumvarpið verði samþykkt á þessum tímapunkti. Það er nauðsynlegt að við samþykkjum það að lokum. Eitt af því fáa sem ég var ósammála í máli hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur var að ég er ekki alveg tilbúinn til að fara dómstólaleiðina í þessu máli. Ég held að við verðum að laga þetta og opna fyrir þetta að lokum. En ég held að við eigum fyrst að laga ýmislegt annað. Það þarf að ná fram ákveðnum stöðugleika, sérstaklega gengisstöðugleika, áður en þetta frumvarp verður skynsamlegt. Þótt það sé kannski bæði skynsamlegt og nauðsynlegt í ljósi alþjóðaskuldbindinga Íslands að samþykkja það að lokum þá eigum við ekki að drífa okkur. Við eigum alls ekki að drífa okkur, herra forseti. Til að draga úr áhættu tengdri gengi krónunnar væri æskilegt að færa vaxtastigið í landinu almennt nær því sem gengur og gerist erlendis. Með því verður dregið að einhverju leyti úr erlendri spákaupmennsku og minnkaður fjármagnskostnaður innlendra aðila sem gætu að öðrum kosti leitað í áhættusöm gjaldeyrislán, hvort sem það er vegna beinnar, orðréttrar hvatningar frá hæstv. fjármálaráðherra eða ekki, vegna þess að hagkerfið hvetur til þess. Samhliða þessu þurfum við ákvarðanatöku um framtíðarskipulag gjaldeyrismála á Íslandi. Fyrir kosningar talaði hæstv. fjármálaráðherra nær viðstöðulaust um myntráð, sem var að sögn þáverandi frambjóðanda Viðreisnar og margra núverandi hv. þingmanna lausnin á öllum vandamálum Íslands. Ég gagnrýndi þá tillögu á sínum tíma. Ég tel hana of kostnaðarsama og lít svo á að það séu aðrar leiðir sem eru kannski æskilegri á borð við t.d. lausbindingu við evru á skriðgengi eins og Króatía hefur gert og veldur því að langtímasveiflur eiga sér stað mjög rólega en skammtímasveiflur eru dempaðar. Það er ódýrara og einfaldara. En það skiptir í raun ekki máli hvaða leið er farin, það þarf að finna einhverja leið. Myntráðsfyrirkomulag er í sjálfu sér lítið annað en ákvörðun um að forgangsraða frjálsu flæði fjármagns og stöðugu gengi á kostnað sjálfstæðrar peningastefnu, en þó að vísu án þess að gefa sjálfstæðið í peningastefnunni alveg upp á bátinn. Það er enn þá til staðar þótt það sé ákveðin binding inni í regluverkinu. Það má fara einhverja aðra leið. Í rauninni er mér nokkuð sama hvaða leið er farin en það verður að fara einhverja leið, það er ekki hægt að halda áfram að fara enga leið. Forseti. Við í stjórnarandstöðunni erum búin að bíða í rúman mánuð eftir því að ríkisstjórnin sýni einhver merki þess að hafa framtíðarsýn. Fyrr í dag birtist reyndar ágætisframtíðarsýn í loftslagsmálum í skýrslu hæstv. umhverfisráðherra. Það þarf að fylgja þeirri skýrslu eftir með aðgerðum núna. En það bólar enn þá ekkert á framtíðarsýn í efnahagsmálum og mikil er þörfin. Ég hef heyrt út undan mér að nú liggi uppi í fjármálaráðuneyti fjöldinn allur af frumvörpum sem á eftir að leggja fram. Ég skil ekki af hverju þau hafa ekki allavega komið til útbýtingar því það er engin ástæða fyrir því að þingið geti ekki farið að skoða þessi skjöl þrátt fyrir að þau séu kannski ekki komin á dagskrá. Ég veit ekki alveg hvað liggur fyrir uppi í ráðuneytinu en mér þætti mjög gaman að heyra hvað það er, hversu mörg frumvörp eru þar og hver staðan er á þeim. En ég myndi líka gjarnan vilja sjá tillögur Viðreisnar um myntráð koma fram eða einhvers konar tillögur sem myndu draga úr og minnka gengisáhættu. Það verður hreinlega að huga að þessu öllu áður en þetta frumvarp er samþykkt. Ef við tækjum á þessu, löguðum þau vandamál sem snúa að háu vaxtastigi í landinu, snúa að því að það er 5% munur hið minnsta milli lána hér á landi og lána erlendis okkur í óhag, væri hægt að leggja fram þetta frumvarp án þess að vera með einhverjar furðulegar reglur um að eingöngu ríkt fólk mætti taka þessi lán því að þá væri stöðugleikinn innbyggður. Þá væru þetta eðlileg markaðsviðskipti sem ættu sér stað milli landa. Það væri eðlilegt ástand. En að leggja frumvarpið fram núna sem einhvers konar forgangsmál, því ekki hafa komið mörg mál frá hæstv. ríkisstjórn, verður til þessi ímynd að þetta sé það sem skipti raunverulega máli, að búa til umhverfi þar sem örfáir ríkir aðilar geta tekið hagstæð lán á meðan allir aðrir þurfa að súpa seyðið. Ég held að þetta sé eiginlega bara fáránlegt. Ekki nóg með að þetta sé fáránlegt heldur er þetta líka eitthvað sem skapar gríðarlega áhættu fyrir hagkerfi landsins eins og komið hefur fram í máli nokkurra hv. þingmanna áðan, það er verið að bjóða hættunni heim. Herra forseti. Við verðum að hætta að spila rúllettu með hagkerfið okkar. Það er bara ekki í boði lengur. Við erum búin að upplifa eitt hrun. Við eigum ekki að vera að stilla öllu upp fyrir annað. Þó svo að þetta frumvarp eigi kannski einhvern tíma eftir að verða að lögum held ég að við verðum í alvöru talað að fara að forgangsraða mikilvægu atriðunum fyrst.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu er í rauninni formbinding á lánaformi, þ.e. að hægt sé að taka gengistryggt lán í stað gjaldeyrisláns þar sem breytistærðum er einungis raðað í annarri röð í uppgjöri. Það er þá hugsanlega hægt að taka lán í einhverri blöndu mynta og formbinda það. Að gildandi lögum er einstaklingum og fyrirtækjum heimilt að taka lán í erlendri mynt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þau skilyrði byggjast meðal annars á greiðslugetu, rétt eins og þegar einstaklingur og fyrirtæki taka lán í íslenskri krónu. Annað er nú ekki verið að gera í þessu frumvarpi. Frumvarpið felur ekki í sér áskorun til nokkurs aðila um að taka lán. Öðru nær. Hér er hert á eða að minnsta kosti áminnt um greiðslugetu, rétt eins og í innlendum lánum. Því er mjög haldið fram í ræðu að aðeins ríkir geti tekið lán. Það er nú nánast þannig í dag að það eru aðeins þeir efnameiri eða fólk með háar tekjur að taka lán á Íslandi. Hér er því ekki nein breyting í þá veru. Sömuleiðis að halda því fram að það séu aðeins ríkir sem geti tekið gengislán á lágum vöxtum: Ef svo er þá taka þeir ákveðna áhættu sem er sneggri að tikka inn en sá breytileiki sem fylgir svokölluðu verðtryggðu láni sem er hér í boði, þ.e. sá ávinningur kann að þurrkast út. Því var haldið fram í ræðu áðan að það væru kjöraðstæður til að taka lán í erlendri mynt. Það er öðru nær. Það eru kjöraðstæður í dag til að kaupa erlendan gjaldeyri vegna styrkingar krónunnar, og jafnvel að geyma þann gjaldeyri undir koddanum, ef pláss er þar. Í ræðu sem hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir flutti áðan var ýmsu snúið á hvolf, eins og ég reyndi að vekja athygli á. En varðandi þessa breytingu á vaxtalögum og lögum um neytendalán og fasteignalán þá er hér einungis verið að formbinda ramma. Í því felst engin áskorun. Og við skulum líka minnast þess að það er svo skrýtið að það er aðeins lítill hluti mannkyns sem á kost á að taka lán í þeirri kjörmynt sem íslenska krónan er. Það er skrýtið að þessum litla hluti mannkyns skuli þröngvað til að taka lán í þessari mynt ef annað er í boði. Ef viðkomandi leitar út fyrir landsteinana á hinn sameiginlega evrópska markað - við erum að tala um innri markað Evrópusambandsins og EES, evrópsk efnahagssvæðis - gengst hann undir ákveðnar reglur og ramma þar líka. Hér er, eins og ég hef margoft sagt, einungis verið að formbinda þann samningsramma sem um er að ræða. Því hefur verið haldið fram hér að óvarðir komi illa út úr þessu. Frumvarp af svipuðu tagi hefur reyndar komið hér inn tvisvar áður, það kom fyrir þingið tvisvar á síðasta kjörtímabili. Þá kom fram hjá fulltrúum sveitarfélaga að þau hefðu rannsakað sína hagi nokkuð vel og komist að því að það væri aðeins eitt lántökuár sem skilað hefði þeim lakari árangri. Það var nú öll áhættan sem þeir aðilar töldu sig vera í og óskuðu eftir því að hafa þessa heimild til að taka erlend lán en ekki að fastbinda það. Mér var líka brigslað um það áðan að hafa ekki minni. Ég hef nú bara fínt minni og hef líka reiknað dálítið út stöðu lána og núvirt lán. Þegar gengi krónunnar styrkist hér við óeðlilegar aðstæður fyrir nokkrum árum hófu menn að taka erlend lán sem aldrei fyrr og bankarnir, með nú dæmdum mönnum, veittu þau lán en ekki af mikilli þekkingu. Gengisáhætta verður enn þá meiri þegar krónan hefur gengið í gegnum mikið styrkingarferli. Það getur vel verið að menn þurfi að horfa í það hvenær horft skuli til þess að taka þessi lán sem tengjast erlendri mynt. Í 8. gr., ef ég man rétt, er lítillega tæpt á greiðslumati. Þar segir til dæmis hvergi að sá sem hafi tekjur í erlendum gjaldmiðli þurfi að hafa miklar tekjur eða vera mjög ríkur. Það er því undarlegt að gera því skóna að það sé aðeins fyrir efnameiri að taka lán samkvæmt þessum lið: „… hefur staðist greiðslumat þar sem gert er ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum“. Þetta er samsvarandi ákvæði og er varðandi verðtryggð lán. Það kann að verða breyting á vísitölu neysluverðs og þá kemur skot, þ.e. greiðslubyrðin kann að hækka, og við því þarf að bregðast. Svokölluð verðtryggð lán hækka en þau hækka kannski ekki eins hratt og gengislán eða lán í erlendri mynt því að gengisbreytingar gerast yfirleitt mun hraðar en breytingar á vísitölu neysluverðs. Svo ætla ég að bæta hérna inn að ég hef oft velt því fyrir mér hverjir hafi tekjur í erlendri mynt. Nú er verið að veiða loðnu. Hafa ekki sjómenn tekjur í erlendri mynt? Þeirra tekjur eru miðaðar við afurðaverð sem er í erlendri mynt. Ég tel t.d. að sjómenn hafi tekjur í erlendri mynt. Þeir eiga náttúrlega sjálfkrafa að falla undir a-lið 8. gr. Ég segi ósköp einfaldlega að vaxtalög eiga að vera með almennum hætti, búa almennan ramma um þá samninga sem felast í lánum. Ef ég kann einhverja lögfræði þá er aðeins eitt lánsform sem er mjög lögbundið, þ.e. víxillinn. En skuldabréfið er samningur sem er ekki óvarlegt að minnsta kosti að veita hinum veika, sem er lántakinn, einhvern stuðning í þessum lögum um vexti, hvort heldur er í neytendalánalögum, lögum um fasteignalán eða almennum vaxtalögum. En ég endurtek það sem ég hef áður sagt að ég tel að þetta frumvarp sé til bóta. Það er rammi. Það er ekki áskorun til að taka lán. Málið fær væntanlega þokkalega meðferð í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og ég hlakka til þess.

Herra forseti. Nú hef ég heyrt að hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason hafi smáreynslu af fjárfestingum. Því er kannski eðlilegt að spyrja: Ef hv. þingmaður ætlaði sér að taka lán og honum byðist annars vegar að taka lán í íslenskum krónum með 6,5–7,5% vöxtum eða að taka lán í evrum á 2,2% vöxtum, og sérstaklega þegar við höfum í huga að nú hefur 20,25% hækkun verið á gengi krónunnar gagnvart evru á síðasta árinu, er það ekki hvati fyrir hv. þingmann að taka frekar erlenda lánið en það innlenda? Ég bara spyr. Mig langar líka að spyrja hvort hv. þingmaður sé kunnugur helsta hegðunareinkenni svokallaðra Brown-ferla.

Virðulegi forseti. Ég tel nú að báðar þessar spurningar séu fyrir utan efni frumvarpsins. Seinni liðnum ætla ég að svara neitandi. Fyrri liðurinn er kannski spurning um mína einkahagi sem hv. þingmanni kemur nákvæmlega ekkert við. En ef við veltum þessu upp fræðilega, eftir þær lýsingar sem þingmaðurinn fór með, er það svo að þegar gengi krónunnar hefur styrkst verulega og gengi pundsins hefur fallið gagnvart öðrum myntum og þessir kostir eru í boði þá myndi fátækur maður ekki taka lán í þeim myntum sem hafa fallið því að þær gætu styrkst. Hafi íslenska krónan hækkað hafa hinar fallið. Þá er alveg einboðið, þrátt fyrir vaxtamun, að taka lán í íslenskum krónum. Og jafnvel að taka lán í íslenskum krónum og kaupa erlenda mynt því að það kann að vera að þegar krónan fer út úr jafnvægisfasa verði ávinningur af. En ég endurtek að ég tel að efni spurninganna komi þessu frumvarpi nákvæmlega ekkert við.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið, enda er það nokkurn veginn á þá leið sem mér datt í hug varðandi seinni liðinn. En reyndar lýsti hv. þingmaður hegðun Brown-ferla nokkuð réttilega. Þegar gjaldmiðill hefur hækkað töluvert mun hann að sjálfsögðu að lokum leita niður á við. Í nákvæmlega þessu atriði felst akkúrat sú gengisáhætta sem búið er að tala mikið um. Og varðandi hitt atriðið ætti maður kannski að bíða eftir því að gengi krónunnar veikist svolítið áður en slíkt lán yrði tekið en þegar við erum að tala um svona mismun í vaxtakjörum er hvatinn auðvitað til staðar. Það er einmitt þess vegna sem ég lít svo á að í frumvarpinu felist hvatning til þess að taka lán í erlendri mynt ef efnahagslegar aðstæður eru þannig. Þær eru það kannski ekki á þessu augnabliki en við vitum að gengi krónunnar mun á einhverjum tímapunkti fara lækkandi gagnvart öðrum gjaldmiðlum. Það er eðli Brown-ferla. Það er eðli allra hluta að leita að sínu jafnvægi. Ég er að sjálfsögðu ekki að hnýsast í einkahagi hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar, þegar ég spyr svona, en mig langar engu að síður til að skilja hvers vegna hann lítur svo á að í þessu felist engin hvatning og engin áhætta fyrir hagkerfið. Því að það er einmitt kjarni málsins í frumvarpinu, það er nákvæmlega það sem við erum að tala um hér. Og það að hann sjái ekki ástæðu til að taka lán á þessu augnabliki, hvað ef gengið myndi lækka um 20,25% gagnvart evru á næstunni? Væri þá ekki svolítið áhugavert að taka slíkt lán?

Virðulegi forseti. Það getur vel verið að það sé áhugavert, það fer bara eftir aðstæðum. En ég segi enn og aftur að sá lagarammi sem hér er til umfjöllunar er ekki áskorun af neinu tagi. Ég skil í raun ekki þessar vangaveltur. Ég hef sagt og endurtek að ég tel að ef þessir meintu ríku, sem ég veit ekki nákvæmlega hverjir eru, vilja taka verulega gengisáhættu 2. mars 2017 sé þeim það frjálst. Áhætta fyrir hagkerfið er alltaf til staðar. Það er meira að segja áhætta fyrir hagkerfið þegar ég kaupi mér bíl og kaupi gjaldeyri til að kaupa bílinn. Ég raska jafnvægi á markaði með jafn einföldum hlut. Ef allir færu út í dag og keyptu sér bíl væri það veruleg röskun á markaði. Það er áhætta.  Ég segi einfaldlega: Hver einasta lánahreyfing, hver einasta fjármagnshreyfing, felur í sér áhættu. Í þessu frumvarpi er ósköp einfaldlega verið að búa til ramma. Við útrýmum aldrei áhættu. Það er bara svo einfalt að áhætta fylgir mannkyninu. Takk fyrir.

Virðulegi forseti. Ég er með nokkrar spurningar til hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar. Þegar ég tala um kjöraðstæður er ég að sjálfsögðu að vísa í þær kjöraðstæður að hér er mikill vaxtamunur á milli annars vegar evrunnar og hins vegar íslensku krónunnar. Þetta ætti hv. þingmaður að þekkja mjög vel. Ég ætla aðeins að vísa í það að krónan er mjög sterk um þessar mundir. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það, nú veit hann líklega að Seðlabankinn er búinn að vera inni á markaði og gott ef hann er ekki búinn að kaupa núna á síðustu 24–30 mánuðum um 400 milljarða þannig að sumir gætu spurt sig: Kann að vera að krónan gæti styrkst enn frekar miðað við þessi kaup? Mig langar að spyrja hann að því hvað hagfræðin segir okkur í þeim efnum. Svo langar mig líka að spyrja hann að því hvernig hann meti þessa setningu sem er í frumvarpinu, ég ætla bara að lesa hana upp aftur fyrir hann og hvort hann gæti skýrt þetta aðeins betur út fyrir okkur hin því ég veit alveg hvernig ég skil þetta. Hér segir: „Lánveitandi skal aðeins veita lán tengd erlendum gjaldmiðlum til neytenda sem: b. hefur staðist greiðslumat þar sem gert er ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum.“ Ég skil þetta þannig að sá sem getur staðist slíkt hefur auðvitað ákveðið fjárhagslegt svigrúm. Er hv. þingmaður því ósammála? Þegar maður hefur ákveðið svigrúm fjárhagslega, þýðir það ekki að maður sé líklega með tekjuhærri einstaklingum? - Þrjár spurningar.

Ég heyrði bara tvær.

Forseti vill minna þingmenn á að óska leyfis fyrir beinni tilvitnun.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú bara að ganga hreint til verks og segja með fyrstu spurninguna og vaxtamuninn og styrkingarfasa og kaup Seðlabankans og hvað ég álíti um styrkinguna: Kemur þessu máli ekkert við. Menn skulu fara að læra það hér á þingi að beina andsvörum að efni frumvarps en ekki einhverjum fílósófíum um atriði sem koma málinu ekkert við. Svona hugleiðingar hv. þingmanna í spurningum sem er beint til mín og varða ekki frumvarpið, ég hef reynt að leiða þær hjá mér og svara ekki slíkum spurningum. Varðandi hitt atriðið: Ef ég má spyrja hv. þingmann úr sæti, var það varðandi b-lið 8. gr.? Þetta er alveg samsvarandi liður og samsvarandi ákvæði og eru í verðtryggðum lánum. Það kann að vera að þarna verði sjokk og hér varð til fyrir fjórum árum hugtakið neikvæður höfuðstóll. Neikvæður höfuðstóll skiptir bara nákvæmlega engu máli. Það sem skiptir máli er greiðslugeta. Það er væntanlega gert ráð fyrir því í öllum lánasamningum að það sé eitthvert svigrúm eða einhverjar eignir til að selja ef greiðslugeta viðkomandi fellur af einhverjum öðrum ástæðum þannig að ég skil þetta ósköp einfaldlega eins og ákvæði eru í almennum reglum um greiðslumat. Þriðju spurninguna, ég hef ekki náð henni, ég hef dottið út, ég bara viðurkenni það. En það kemur kannski fram í næstu umferð.

Virðulegi forseti. Ég er ekkert hissa á því að hv. þingmaður hafi engin svör. Hann kemur iðulega í pontu með alls konar fullyrðingar um að eitthvað sé svona og svona en þegar gengið er á hv. þingmann og hann krafinn svara komum við því miður allt of oft að tómum kofanum. Það er að gerast hérna í dag. Það er þess vegna sem ég nefndi kjöraðstæður. Ég er svolítið hissa á því að þegar hv. þingmaður mætir hér í pontu með svona fullyrðingar sé hann ekki tilbúinn til að rökræða við aðra þingmenn. Bara vegna þess að hann hefur engin svör. Og það er auðvitað ekki gott fyrir umræðu hér á þingi. Mig langar að spyrja þig aftur, hv. þingmaður, hvernig skilur þú b-liðinn? Hverjir geta staðið af sér verulegar gengisbreytingar og verulegar hækkanir á vöxtum? Við vitum alveg hverjir það eru. Það kann að vera erfitt fyrir þig að heyra að það sé aðeins efnameira fólk sem getur staðið b-liðinn af sér en það er bara staðreynd málsins. Ég myndi líka gjarnan vilja að hv. þingmaður benti mér á nákvæmlega sama ákvæði er varðar verðtryggð lán, hvort þá sé nefnt að viðkomandi aðilar verði að geta staðist greiðslumat sem felur í sér verulegar gengisbreytingar - það á náttúrlega ekki við því að þetta eru verðtryggð lán - eða verulega hækkun á vöxtum. Ég myndi kunna að meta ef hann gæti vísað í það og svarað þeim spurningum sem beinast að honum. Það þykir bara almenn kurteisi.

Forseti brýnir fyrir þingmönnum að beina máli sínu til forseta.

Virðulegi forseti. Ég frábið mér hér brigslyrði hv. þingmanns öðru sinni. Ég tel enn og aftur að hugleiðingar um vaxtamun og hvað Seðlabankinn muni gera  Ég segi ósköp einfaldlega sem þolandi íslensks bankakerfis að ég hef undirgengist greiðslumat í íslenskum krónum þar sem er gert ráð fyrir verulegum breytingum á vöxtum, verulegum breytingum á vísitölu neysluverðs. Ég er ekki með lagasafnið við höndina en ég tel að þessar kröfur sem komu fram í greiðslumati sem ég hef undirgengst hafi verið byggðar á einhverjum lögum og ég tel ekki heldur að þær hafi verið neitt óskynsamlegar. Það er ósköp einfaldlega þannig í lífinu að þeir sem hafa borð fyrir báru njóta betri lánskjara, hvort heldur það eru ríki, fyrirtæki eða einstaklingar. Það er bara hlutur sem skoðanir mínar breyta engu um. Ég tel að þessi rammi sem hér er verið að setja - í rauninni kann einhver að segja að hann sé algerlega óþarfur vegna þess að það er hægt að taka erlend lán sem eru með uppgjöri í annarri röð breytistærða. 

Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðunni um þetta mál í dag. Þeir sem styðja málið, fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna, hafa keppst við að koma hér upp og gera lítið úr því, þetta sé nú ekkert stórmál og skipti nú ekki öllu máli, það sé jú mismunun í lífinu í hinum kapítalíska heimi. Það er rétt hjá þeim. Þannig er nú lífið. Það er líka rétt að þetta mál er, eins og við segjum stundum í þinginu, þess eðlis að það hafa ekkert sérstaklega margir áhuga á að sitja í þingsal og hlusta eða taka þátt í umræðu um slíkt mál, ég tala nú ekki um þegar líður á seinni part fimmtudags. En hér er engu að síður um nokkurt grundvallarmál að ræða. Hér er verið að leggja fram mál vegna EES-réttar. Það skiptir máli hvernig sú tilhögun er gerð á Íslandi, í landi með 332 þúsund neytendur, íbúa sem eru með sína eigin mynt. Hér er sem sagt verið að opna á tæki til þess að hægt sé að taka hér gengistryggð lán að nýju, ekki mörgum árum eftir að við þurftum að súpa seyðið af því að hér var tekinn umtalsverður skafl af gengistryggðum lánum með tilheyrandi afleiðingum fyrir bæði íslenskt efnahagslíf og marga einstaklinga sem tóku slík lán. Ég nefndi það áðan að þetta væri í þriðja sinn sem málið væri lagt fram. Það hefur verið lagt fram tvisvar fram áður, á 144. og 145. löggjafarþingi, og er lagt fram að nýju með nokkrum breytingum. Hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir las hér upp úr greinargerðinni, á bls. 5, kafla 2.2, Reynslan af fjármálaáfallinu árið 2008. Ég hvet áhugasama til að lesa það og velta því síðan fyrir sér til hvers sé verið að leggja fram þessa leið í frumvarpinu þegar menn hafa kynnt sér þann kafla. Ég ætla að sleppa við að fá leyfi forseta til að lesa hann upp. Ástæðan fyrir því að frumvarpið er lagt hér fram í þriðja sinn er að á síðasta kjörtímabili í ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins stóðum við Framsóknarmenn í vegi fyrir því að málið yrði afgreitt með þessum hætti. Það var stór hluti þingheims sem hafði sömu áhyggjur og við. Það reyndi hins vegar aldrei á það hvort meiri hluti væri því, því að það kom ekki til atkvæðagreiðslu undir lok kjörtímabilsins. Við Framsóknarmenn erum nefnilega þeirrar skoðunar að það eigi að búa ein þjóð í þessu landi og að hún eigi að sitja við sama borð. Sama hversu mönnum þykir sárt að heyra það sem eru stuðningsmenn þessarar leiðar, þegar kemur að þessu máli er verið að opna möguleika og verið að gefa þeim efnameiri færi á að taka lán með allt öðru vaxtastigi en þau lán sem bjóðast öðrum. Þess vegna erum við á móti þessari leið. Aukinheldur er verið að opna glugga á efnahagslegan óstöðugleika. Hér er sagt að fjármálastöðugleikaráð og Seðlabankinn hafi heimildir til að grípa inn í. Hvenær verður gripið inn í? Hver er þröskuldurinn? Hvenær segja menn að nóg sé nóg og að nú sé komin áhætta og það þurfi að grípa inn í? Hverjir hafa þá haft tækifæri til að taka lán á allt öðrum kjörum en allur þorri landsmanna? Spurningin er kannski þessi: Af hverju er verið að þessu? Ég ætla að sleppa því að svara því. Ég mundi miklu frekar vilja sjá að ríkisstjórnin horfði nú jákvæðum augum á þingsályktunartillöguna sem við Framsóknarmenn lögðum fram á þinginu í dag um að fara í greinargóða, ítarlega, nákvæma skoðun á því af hverju vaxtastigið á Íslandi er svona hátt og hvort við getum ekki stefnt að því að hér séu vextir lægri til langtíma en þeir hafa verið hér um langt skeið, þar sem allir Íslendingar sætu við það sama borð ef það væri mögulegt að lækka vexti, þar á meðal á íbúðalánum til allra. Þingsályktunartillaga í sex liðum. En sú leið sem hér er farin er sem sagt þannig að þeir neytendur sem standast ákvæðið í b-lið 8. gr., standist bæði greiðslumat og geti gert ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum og hafi nægilegar tekjur í gjaldmiðli, eigi að geta tekið slík lán, aðrir ekki. Á síðasta kjörtímabili var lögð fram breytingartillaga við b-lið 8. gr., þar sem bætt var við annars vegar um greiðslumatið og að menn gætu þolað verulegar gengisbreytingar og verulegar hækkanir á vöxtum. Jafnframt var bætt við: Og leggi fram erlendar eignir í þeim gjaldmiðli sem tengist láninu til tryggingar, og síðan: Eða c. Sjálfstæðismenn töldu þetta vera mikla forsjárhyggju á síðasta kjörtímabili og óþarft að ganga svona langt til að tryggja að þessir einstaklingar tækju slík lán, þeir yrðu bara að taka þessa áhættu sjálfir. Við Framsóknarmenn töldum hins vegar að þetta væri fyrirhyggja og réttlæti vegna þess að taki stór hópur manna slík lán og þau verða ekki stöðvuð fyrr en á efstu stundu er komin áhætta fyrir efnahagslegan stöðugleika. Og hvar lendir hann? Hann lendir á öllum hinum sem ekki höfðu tækifæri til að taka gengistryggð lán á lægri vöxtum heldur þurfa að sitja í þeirri súpu að vera með verðtryggð lán sem munu hækka við slíkan óstöðugleika. Það má líka velta því fyrir sér hvort Seðlabankinn tapi á því að umtalsverður hópur manna taki peningana sína og breyti þeim í erlend gengistryggð lán. Óvarðir lántakendur ógna sannarlega stöðugleika gjaldmiðilsins. Það geta magnast upp sveiflur á gengi krónunnar því að menn munu auðvitað reyna að verja sig, stefni í mikla veikingu á krónunni. Það er spurning af hverju ríkisstjórnin vill bjóða þeirri hættu heim. Síðan þekkjum við sem hér búum tæki Seðlabankans sem heitir stýrivextir. Það var alkunna þegar mjög stór hópur manna á Íslandi var kominn með erlend gengistryggð lán að stýrivaxtatækið virkaði ekki. Með öðrum orðum: Það eru einhverjir sem eiga að sleppa við stýrivaxtatækið, aðrir eiga að búa við það tæki og það vaxtaokur sem því fylgir. Eins og ég nefndi áðan er spurningin hvort byrgja eigi brunninn eftir á þegar tjónið er orðið. Hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir minntist hér á að það eru ekki bara litlar þjóðir eins og á Íslandi með fáa íbúa og sérstaka mynt sem horfa til þess vanda sem gengistryggð lán eru. Hér hefur Austurríki verið nefnt. Í mörgum löndum sem jafnvel hafa evru og eru innan Evrópusambandsins hafa menn gripið til alls kyns tækja, eins konar hafta, til þess að tryggja að það sé meiri stöðugleiki í þeirra efnahagsmálum. Það var sterk andstaða við málið á síðasta kjörtímabili undir forystu okkar Framsóknarmanna. Það er ástæðan fyrir því að þetta mál er ekki búið. Það er erfitt að skilja af hverju nýr hæstv. fjármálaráðherra sækir svo stíft að opna fyrir lánategund sem Seðlabankinn, vel að merkja, varaði við frá upphafi. Í bæði hin skiptin á síðasta kjörtímabili varaði Seðlabankinn eindregið við að opnað yrði á þessa leið vegna þess að hún hefur valdið tjóni á Íslandi áður og reyndar í fjölmörgum öðrum ríkjum líka. Á síðasta kjörtímabili náðist hins vegar að klára nýsamþykkt heildarlög um fasteignalán. Ætlun þáverandi fjármálaráðherra var líkt og hjá núverandi ráðherra, að heimila gengistryggð íbúðalán til óvarinna lántaka. Þá tókst með mikilli baráttu og samstöðu þingmanna að koma inn breytingu til að koma í veg fyrir að slík lán yrðu veitt óvörðum lántökum. Verði þetta nýja frumvarp að lögum er sú breyting afturkölluð þannig að efnafólkið getur tekið slík lán. Það væri sannarlega mikli afturför. Með öðrum orðum; núverandi fjármálaráðherra og núverandi ríkisstjórn ætla að ganga lengra, en um núverandi lög sem samþykkt voru á síðasta kjörtímabili náðist þó samstaða í þinginu. Að lokum þetta, herra forseti: Það er ljóst að við þurfum að bregðast við áliti EES. Það er líka ljóst að við, íslenska þjóðin, höfum allra þjóða best lært af því hversu varhugavert það er að ganga óvarlega um gleðinnar dyr þar sem við erum að opna nýjar lánalínur, nýja tegund lána, í gengistryggðum lánum. Ég vil hvetja þingheim, og treysti því að það verði gert í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, að fara vel yfir þetta mál, og kynna sér þær umsagnir, ekki síst Seðlabankans, frá síðasta kjörtímabili áður en menn fara lengra með málið. Ég vil ljúka þessu máli mínu á að ítreka spurningu mína til hæstv. fjármálaráðherra: Hver er þröskuldurinn að hans mati? Hvenær á fjármálastöðugleikaráð að grípa inn í? Hvað er upphæðin há sem má vera farin út í þessum lánaflokki áður en menn telja nauðsynlegt að grípa í taumana?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmönnum fyrir þessa umræðu sem hefur verið hér í dag. Ég ítreka að ég skil vel áhyggjur þeirra af áhættu sem í slíkum lánum getur falist. Ég endurtek það sem ég sagði í svari við andsvari áður að það er engin ástæða til að hvetja almenning til að taka áhættu af slíkum lánum. Ég vil jafnframt segja við hv. þm. Sigurð Inga Jóhannsson að ég hef svo sem ekki tölu um það hvenær eigi að grípa inn í það ef það væri komin mikil hætta af slíkum lánum, en ég vek þó athygli á því og ítreka það sem ég hef áður sagt að hér erum við að tala um að leyfa með örlítið öðrum hætti lán sem eru nú þegar leyfð, þ.e. það er leyft að almenningur taki lán í gjaldeyri. Því fylgja að sjálfsögðu allar þær hinar sömu hættur og það er notað sama greiðslumat og meiningin er að notuð yrðu fyrir lán af þessu tagi. Hér er því ekki verið að opna á eitthvert algerlega breytt form frá því sem áður var heldur er verið að opna á mjög svipað form og nú þegar er leyft og var t.d. leyft í þeirri ríkisstjórn sem hv. þingmaður sat í á síðasta kjörtímabili. Hér held ég að við vitum öll að kjarni málsins er sá að við höfum fengið þessi eindregnu tilmæli um að samþykkja þetta, setja ákvæði af þessu tagi í íslensk lög. Það er búið að gefa okkur síðustu viðvörun í því. Ég tel að það sé útgjaldalaust af okkar hálfu að samþykkja þessa breytingu því hér erum við ekki að tala um stóra eðlisbreytingu heldur meira formbreytingu á ákveðnum lánum. Ég vil hins vegar að lokum segja það að ég vil taka undir orð hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar og vona að hv. efnahags- og viðskiptanefnd fari vel yfir málið, fái umsagnir um það frá aðilum og kynni sér vel hvað í þessu geti falist því að þá er ég sannfærður um að hún muni komast að þeirri niðurstöðu að þarna er um minni háttar formbreytingu er að ræða sem heppilegt er fyrir Íslendinga að taka í sín lög.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Þessu eftirlitskerfi er ætlað að vernda hagsmuni almennings og fjármálamarkaðarins með því að stuðla að stöðugleika og heilbrigði fjármálakerfisins á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins. Ísland varð aðili að hinu samevrópska eftirlitskerfi á fjármálamarkaði í september á síðasta ári, eftir að þingsályktun þess efnis hafði verið samþykkt af Alþingi. Hinar þrjár evrópsku eftirlitsstofnanir eru Evrópska bankaeftirlitsstofnunin, sem kölluð er EBA, Evrópska vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunin, sem kölluð er EIOPA, og Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin, sem kölluð er ESMA. Allar eru þær sjálfstæðar með eigin fjárhag. Helsta hlutverk þeirra er að vernda almannahagsmuni og stuðla að stöðugleika og skilvirkni í fjármálakerfinu á þeim hluta fjármálamarkaðar sem viðkomandi stofnun starfar. Evrópska kerfisáhætturáðið, ESRB, er einnig hluti kerfisins en það fer ekki með bindandi valdheimildir heldur er því ætlað að meta og vakta kerfisáhættu og greina ógnir sem kunna að steðja að fjármálastöðugleika innan Evrópusambandsins. Stofnanirnar þrjár sem um ræðir tóku til starfa árið 2011 innan Evrópusambandsins en eftir að reglugerðirnar voru teknar upp í EES-samninginn nær kerfið einnig til EES-ríkjanna. Reglugerðirnar eru innleiddar eins og þær hafa verið aðlagaðar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Eftirlitsstofnun EFTA verður eftirlitsaðili á því er varðar EFTA-ríkin innan EES og mun fara með bindandi valdheimildir hinna evrópsku eftirlitsstofnana á íslensku yfirráðasvæði gagnvart stjórnvöldum og í undantekningartilvikum gagnvart einstaklingum og lögaðilum. Ákvörðunum Eftirlitsstofnunar EFTA verður hægt að skjóta til EFTA-dómstólsins. Eftirlitsstofnun EFTA verður því eftirlitsaðili á sviði fjármálamarkaða innan EES-ríkjanna á sama hátt og hinar evrópsku eftirlitsstofnanir eru gagnvart ríkjum Evrópusambandsins. Um hlutverk ESA, sem er Eftirlitsstofnun EFTA, er fjallað í aðlögunartexta við gerðirnar í ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar. Mikilvægt er að árétta að valdheimildir þær sem gert er ráð fyrir að ESA fari með eru fyrst og fremst ætlaðar til þrautavara og meginreglan verður áfram fjármálaeftirlit á landsréttargrunni, hér á landi hjá Fjármálaeftirlitinu. Um hlutverk og valdheimildir er fjallað í reglugerðunum sjálfum sem lagt er til að fái lagagildi. Talsverð umfjöllun var um stofnanirnar, valdheimildir þeirra og aðlögun við upptöku gerðanna í EES-samninginn á síðasta löggjafarþingi. Ítarlega umfjöllun um forsögu þessa máls má finna í tillögu til þingsályktunar sem lögð var fyrir Alþingi og samþykkt í september sl. Þingsályktunartillögunni fylgdi álitsgerð um stjórnskipulegar heimildir til innleiðingar gerðanna. Lagt er til að fjórum megingerðum um hinar evrópsku eftirlitsstofnanir, þ.e. EBA, EIOPA og ESMA, verði veitt lagagildi ásamt gerðum um Evrópska kerfisáhætturáðið. Reglur um framkvæmd eftirlits eru tíundaðar í athugasemdum við frumvarpið og verður eftirlitið að meginstefnu á hendi Fjármálaeftirlitsins í samvinnu við Eftirlitsstofnun EFTA. Upplýsingagjöf frá FME til evrópskra eftirlitsstofnana er heimiluð með frumvarpinu. Í frumvarpinu er kveðið á um upplýsingagjöf frá FME, þ.e. íslenska Fjármálaeftirlitinu, til ESA og annarra EES-stofnana. Kveðið er á um aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA á þessu sviði. Þá er lögð til breyting á lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi sem varðar upplýsingagjöf Fjármálaeftirlitsins og leiðir af efni frumvarpsins að öðru leyti. Með frumvarpinu fylgir rafrænt fylgiskjal sem hefur að geyma reglugerðirnar eins og þær hafa verið aðlagaðar að EES-samningnum. Skjalið er ætlað til upplýsinga. Virðulegi forseti. Með lögfestingu þessa frumvarps fær Ísland aðgengi að hinu evrópska eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Ég vil vekja sérstaka athygli á því að innleiðing ákvæða um þetta eftirlitskerfi í íslensk lög er forsenda fyrir áframhaldandi þátttöku Íslands í IX. viðauka EES-samningsins sem varðar fjármálaþjónustu. Aðild Íslands að kerfinu er nauðsynleg eigi íslensk fjármálafyrirtæki að geta starfað á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins, fyrir fjármálaþjónustu og til að stunda greið viðskipti yfir landamæri. Að endingu ber að árétta að sú lausn sem fékkst við upptöku gerðanna í EES-samninginn, á grundvelli tveggja stoða kerfisins, var sigur fyrir Ísland og EES-ríkin. Samþykkt þessa frumvarps er einnig forsenda þess að hægt verði að lögfesta ýmsar umbætur í löggjöf á fjármálamarkaði, þ.e. umbætur sem Ísland hefur skuldbundið sig til að innleiða í íslensk lög á grundvelli EES-samningsins og hafa bein tengsl við valdheimildir Eftirlitsstofnunar EFTA og evrópsku eftirlitsstofnananna. Lögfesting þeirra umbóta er mikilvæg til að tryggja samkeppnisstöðu aðila á innlendum fjármálamarkaði og stuðla að skýrara lagaumhverfi sem er í samræmi við það sem gildir í nágrannalöndunum. Ég vil að lokum árétta að ég tel mjög mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga til að styrkja eftirlit á fjármálamarkaði hér á landi og til að tryggja áfram farsæla aðild Íslands að EES-samningnum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir framsögu hæstv. fjármálaráðherra og tek undir að þetta lítur út fyrir að vera afar gott frumvarp sem mun bæta eftirlit með fjármálamörkuðum og ekki veitir af. Mig langar samt til að forvitnast og kannski er þetta í rauninni ákveðin heimspekileg spurning en samt engu að síður mikilvæg fyrir það hvernig við högum stjórnkerfi landsins. Með þessu er í rauninni verið að búa til ákveðna tvöföldun á eftirlitskerfinu. EBA, ESMA og EIOPA tilheyra svokallaðri ESB-stoð en svo er Eftirlitsstofnun EFTA sem sinnir auðvitað ákveðnu hlutverki líka. Þarna er ákveðin samsvörun og jafnvel mætti að segja tvítekning. Nú er ég afar hrifinn af EFTA-samningnum og ýmsu sem er þar inni. En mig langar samt svolítið að forvitnast og spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hafi áhyggjur af þessari tvítekningu. Nú er talað um í frumvarpinu að þetta sé kostnaður í kringum 31 milljón á ári, ef ég mislas ekki, sem er mjög óveruleg fjárhæð fyrir ríkissjóð. En engu að síður erum við að sjálfsögðu að greiða líka til þess að fjármagna Eftirlitsstofnun EFTA og mig langar að spyrja hvort það sé ekki eitthvert svigrúm til þess að nýta samspilið betur með þannig hætti að það sé minni tvítekning og kostnaður minnki og það verði jafnvel meiri skilvirkni í eftirlitskerfum sem við erum aðilar að.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanni fyrir andsvarið. Ég hygg að í spurningu hans felist viss sannleikskjarni, þarna er tvítekning en ástæðan fyrir tvítekningunni er sú að við byggjum þetta á tveggja stoða kerfinu, þ.e. kerfi sem Ísland á beinan aðgang að en við heyrum ekki beint undir þessar stofnanir. Ef þær gera athugasemdir þá eru það ekki aðfararhæfar athugasemdir vegna þess að við heyrum ekki undir þeirra lögsögu beint heldur gerum við þetta í gegnum þessar stoðir okkar, þ.e. ESA og EFTA-dómstólinn. Það yrði ekki fyrr en Eftirlitsstofnun EFTA myndi gera athugasemd og það gæti þá eftir atvikum farið fyrir EFTA-dómstólinn sem við eigum aðgang að. Við eigum aðgang að báðum þessum stofnunum, en við eigum hins vegar ekki beinan aðgang að þessum stofnunum Evrópusambandsins. Þess vegna er svo mikilvægt að þessi lausn fékkst. En við erum ekki háð eftirliti frá stofnunum þar sem við eigum ekki beinan aðgang.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svarið og get tekið undir að það er að sjálfsögðu æskilegt að við séum ekki algjörlega háð stofnunum sem við erum ekki aðilar að og höfum ekki neina stjórn yfir. En það leiðir mann kannski að annarri spurningu sem snýst um það hvort ekki sé ástæða til þess að leitast eftir því að það verði hreinlega mun nánari samvinna með þannig hætti að við hefðum beinan aðgang að þessum stofnunum. Nú eru þetta stofnanir Evrópusambandsins og kannski fer þetta svolítið inn á eðli samskipta Íslands og EES-ríkjanna við Evrópusambandið, en þarna er kannski tækifæri til þess að reyna að ná nánari samstarfi með því að fleiri stofnanir Evrópusambandsins yrðu þannig að EFTA-ríkin, og EES-ríkin sér í lagi, hefðu aðgang að þeim. Þó svo að við séum kannski að tala um EBA, ESMA og EIOPA þá verður manni hugsað til fleiri stofnana sem ýmist eru til á grundvelli Evrópusambandsins eða annarrar Evrópusamvinnu sem Ísland hefur misjafnan aðgang að og gæti verið nánari. Það væri áhugavert að heyra hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi einhverjar skoðanir um það hvernig við gætum reynt að nálgast þessar stofnanir frekar með einhverjum breytingum á samvinnuformi okkar.

Virðulegi forseti. Einfalda svarið við þessu er að við gætum sótt fulla aðild að Evrópusambandinu.

Eigum við ekki að gera það þá?

Eins og hv. þingmanni er eflaust kunnugt hef ég talið að það væri æskilegt fyrir Ísland að halda áfram á þeirri braut. En við verðum hins vegar að átta okkur á því að í þessu máli sem hv. þingmaður víkur að þá eigum við í sjálfu sér ákveðna aðkomu að þessum stofnunum þótt við höfum ekki stjórnunarvald yfir þeim. Fjármálaeftirlitið hefur, hygg ég, fulltrúa í ráðgjafaráði stofnananna, ég man nú ekki alveg hvað það ráð heitir, og starfsmenn Fjármálaeftirlitsins að ég hygg og veit reyndar að ýmsir aðrir sem starfa á fjármálamarkaði hafa sótt hjá þeim fundi og ráðstefnur. Það er því ekki þannig að við séum einangruð frá þessum stofnunum heldur höfum við haft við þær mikilvæg samskipti sem auðvitað skiptir mjög miklu máli vegna þess að við viljum taka sem virkastan þátt í þessu eftirliti og gæta þess að reglurnar sem íslensk fjármálafyrirtæki undirgangast séu með sama hætti og sama öryggi hér á landi og annars staðar í Evrópu.

Virðulegi forseti. Hér er stórt mál á ferðinni sem felur í sér nánara samstarf Evrópuríkja til að hafa eftirlit með fjármálamörkuðum á EES-svæðinu öllu. Frumvarpið felur í sér að aðild Íslands að evrópsku eftirlitskerfi á fjármálamarkaði verður lögfest. Kerfinu er ætlað að vernda hagsmuni almennings og fjármálamarkaðarins með því að stuðla að stöðugleika og heilbrigði fjármálakerfisins. Með svokallaðri tveggja stoða lausn verður Ísland hluti af kerfi þar sem fjórar eftirlitsstofnanir koma við sögu. Það eru Evrópska bankaeftirlitsstofnunin, Evrópska vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunin, Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin og Evrópska kerfisáhætturáðið. Tilgangur þessara fjögurra stofnana er að tryggja þéttara samstarf fjármálaeftirlita aðildarríkjanna, auðvelda beitingu evrópskra lausna vegna vandamála sem varða mörg ríki og styðja við einsleita beitingu og túlkun reglna. Með þessu má segja að kerfisumgjörð fyrir fjármálamarkað innan Evrópska efnahagssvæðisins verði í höndum evrópskra stofnana en daglegt eftirlit með fjármálafyrirtækjum og mörkuðum verði eftir sem áður í höndum einstakra ríkja, að undanskildu eftirliti með lánshæfismatsfyrirtækjum og afleiðuviðskiptaskrám. Aðkoma Íslands, Noregs og Liechtensteins hefur verið löguð að EES-samningnum á grundvelli tveggja stoða kerfisins. Það var krafa Íslands að svo yrði, m.a. til þess að aðild Íslands uppfyllti stjórnskipunarleg skilyrði og skorður sem Íslandi væru settar við framsal valds til erlendra eftirlitsstofnana. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, verður eftirlitsaðili með fjármálastarfsemi hvað varðar EFTA-ríkin innan EES. Það þýðir að vald til að taka bindandi ákvarðanir, sem liggur hjá evrópsku eftirlitsstofnununum innan ESB, færist til Eftirlitsstofnunar EFTA innan EFTA-stoðarinnar. Allar bindandi ákvarðanir gagnvart stjórnvöldum, og til þrautavara aðilum á fjármálamarkaði, í EFTA-ríkjunum innan EES, verða teknar af Eftirlitsstofnun EFTA, ESA. Ákvörðunum þeirrar stofnunar verður hægt að skjóta til EFTA-dómstólsins á sambærilegan hátt og ákvörðunum eftirlitsstofnana innan ESB er unnt að skjóta til dómstóls Evrópusambandsins. Þessi lausn er meðal annars grundvölluð á ítarlegum álitsgerðum lögfræðinganna Bjargar Thorarensen, Stefáns Más Stefánssonar og Skúla Magnússonar. Á fundi fjármála- og efnahagsráðherra ríkja Evrópusambandsins og EFTA-ríkjanna innan EES árið 2014 náðist samkomulag um meginatriði í aðlögun umræddra reglugerða að EES-samningnum. Með samkomulaginu viðurkenndu aðilar mikilvægi hinna nýju eftirlitsstofnana ESB fyrir viðhald og þróun eins samræmds markaðar fyrir fjármálaþjónustu og þar með að umræddar reglugerðir þyrfti að taka upp í EES-samninginn. Lausn var fundin sem tæki tillit til hagsmuna beggja aðila, uppbyggingar og markmiða bæði umræddra ESB-gerða og EES-samningsins, svo og lagalegra og stjórnmálalegra takmarkana Evrópusambandsins og EFTA-ríkjanna innan EES. Í hnotskurn má segja að með þessu hafi EFTA-ríkin innan EES fyrir sitt leyti viðurkennt mikilvægi hins nýja eftirlitskerfis ESB fyrir innri markaðinn og þar með markmið um einsleitni EES-samningsins. Á móti hafi Evrópusambandið viðurkennt að við aðlögun þessa kerfis að EES-samningnum yrði að taka tillit til grunnreglna samningsins. Þetta tókst, ekki síst fyrir tilstuðlan og viðurkenningu á sjónarmiðum Íslands. Virðulegi forseti. Það hefur tekist að finna farsæla lausn til að Ísland geti orðið hluti af þessu mikilvæga eftirlitskerfi án þess að ganga fram hjá þeim skorðum sem stjórnskipun okkar setur. Engu að síður er ávallt full ástæða til að vera á varðbergi og minna okkur á nauðsyn þess að takast á við það brýna verkefni að endurskoða stjórnarskrá okkar til að skýra betur þær heimildir sem við höfum til þátttöku í alþjóðlegu samstarfi, þar með talið alþjóðlegra stofnana sem gegna mikilvægu hlutverki í samstarfi á evrópskum og alþjóðlegum vettvangi.