Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) Hæstv. forseti. Þetta frv. var lagt fram af þáv. heilbrmrh., Jóhanni Hafstein, fyrir jólin, þó að það komi nú í minn hlut að tala fyrir því. Eins og kunnugt er, hafa alllengi verið vandræði út af því, hversu erfitt hefur verið að fá lækna til þess að gegna héraðslæknisstörfum sums staðar úti á landi, og hafa þeir erfiðleikar farið vaxandi, þrátt fyrir það þótt heilbrigðisstjórnin og einkanlega landlæknir hafi ætíð reynt að gera það, sem í þeirra valdi hefur staðið, til þess að fá lækna til að gegna þessum mikilvægu störfum. Á síðasta þingi var svo samþ. þáltill. um ráðstafanir vegna læknaskorts, og varð Það til þess, að landlækni var falið að taka Þetta mál enn upp til nýrrar íhugunar og athugunar á því, hvað fært væri að gera, eða e.t.v. réttar sagt að halda áfram þeim stöðugu athugunum og íhugunum, sem hann í þessu efni hefur leitazt við að hafa uppi. Það frv., sem hér er lagt fram, er í samræmi við skýrslu, sem landlæknir sendi ráðuneytinu og er dagsett hinn 30. sept. s.l., þar sem hann gerir grein fyrir héraðslæknaskortinum og þeim helztu úrræðum, sem hann telur að séu til lausnar vandanum, og þar sem hann raunar einnig víkur að þeim úrræðum, sem á var drepið í þeirri þáltill., sem ég nefndi áðan. Í skýrslunni kemur fram, að þá hafi enginn umsækjandi fengizt um 14 læknishéruð, og segir, að 11 þeirra sé gegnt til bráðabirgða, aðallega af læknakandídötum, en 3 af nágrannahéraðslæknum. Landlæknir tjáði mér í morgun, að Það mundi vera svipað ástand nú og þegar skýrslan var gefin. Hann hafði ekki alveg nákvæmar tölur, en taldi, að þetta væri í mjög svipuðu horfi og verið hefði í haust, og er það mun lakara en var á s.l. þingi, þegar þáltill., sem um var getið, var til meðferðar og hlaut samþykki. Í þessari skýrslu landlæknis, sem er prentuð sem fskj. með því frv., sem hér liggur fyrir, gerir landlæknir grein fyrir þeim úrræðum, sem hann einkanlega telur koma til greina og vera líkleg til árangurs. Það eru þá í fyrsta lagi tillögur um breytingar á launakjörum héraðslækna, og fjallar þetta frv. um annan Þátt tillagna landlæknis í því efni. Eins og nú til háttar, má segja, að laun héraðslækna séu hugsuð þannig, að í þeim felist í senn greiðsla fyrir hin föstu embættisstörf og a.m.k. að nokkru leyti greiðsla fyrir þá læknisþjónustu, sem héraðslæknir innir af hendi fyrir þá sjúklinga, sem til hans leita. í frv. er gerð sú meginbreyting, að lagt er til, að embættislaun héraðslækna skuli greidd fyrir embættisstörfin, og er í 1. tölul. 1. gr. nánar tilgreint, hver þessi embættisstörf skuli vera, og má segja, að Það sé fyrst og fremst sú skylda, að héraðslæknir sé ætíð reiðubúinn til þess að gegna kvaðningu, - eins og segir í frumvarpsgreininni: „samfelld gegningarskylda læknis í héraði“ - og svo önnur þau störf, sem upp eru talin, þ.e. öll tilskilin skýrslugerð, sóttvarnir, ónæmisaðgerðir, berklapróf, almennt heilbrigðiseftirlit, svo sem með vatnsbólum, frárennsli, á húsakynnum, Þrifnaði, matvælum, aðbúnaði í verksmiðjum og öðrum vinnustöðum og ýmislegt fleira, er fellur undir starfssvið heilbrigðisnefnda eða tekið er fram í erindisbréfi héraðslækna. Það fer auðvitað mjög eftir atvikum, hversu umfangsmikil þessi embættisstörf eru. Væntanlega eru þau tiltölulega lítil í minnstu héruðunum, en þangað er einmitt erfiðast að fá læknana. Nú má segja, að það sé kannske ofrausn að greiða lækni full embættislaun fyrir það að vera einungis reiðubúinn til kvaðningar. En pá er á það að líta, að þróunin hefur hin síðari ár, t.d. á spítölum bæði hér í bæ og annars staðar, mjög gengið í þá átt, að greiða hefur orðið læknum sérstakt kaup fyrir að vera á vöktum, eins og kallað er, að vera reiðubúnir til að gegna kvaðningu án tillits til þess, hvort til þeirra er kallað eða ekki, enda verður að játa, að mennirnir eru auðvitað bundnir, þeir geta ekki ráðstafað sínum tíma, er ekki mögulegt að fara frá, geta ekki tekið að sér önnur störf, sem verði bindandi, úr því að þessi kvöð hvílir á þeim. Fyrir önnur störf, sem læknar inna af hendi, - og þá er fyrst og fremst miðað við læknisstörf fyrir einstaklinga, fyrir þá sjúklinga, sem til þeirra leita, - er ráðgert, að þeir fái sérstaka greiðslu. Þeir hafa að vísu átt rétt á slíkri greiðslu hingað til, en hún hefur ekki verið fullkomin eða nokkuð til jafns við það, sem þeir læknar hafa hlotið, sem gegna ekki embættisstörfum. Þeir hafa í þeim efnum orðið að fara eftir gjaldskrá, sem sett var þó nokkru fyrir seinni heimsstyrjöldina og að vísu hefur verið hækkuð síðan, eitthvað sexfölduð, en var lág, miðað við það, sem aðrir læknar fengu, þegar hún var sett, og hefur auðvitað ekki, eins og sú tala sýnir, sem ég nefndi, hækkað neitt sambærilega við það, sem önnur laun hafa hækkað í landinu á sama tíma. Nú er ráðgert, að þessi þóknun verði ákveðin með samkomulagi milli samtaka lækna annars vegar og sjúkrasamlaga eða Tryggingastofnunar hins vegar, nema Þeir gegni störfum fyrir þá, sem ekki eru í tryggingu, eða fyrir utanhéraðsmenn, þá er ætlazt til þess, að þeir geti tekið greiðslu samkvæmt taxta, er stéttarfélög lækna hafi sett og birt almenningi. Ef slíkar reglur hafa ekki verið settar, má ekki krefjast hærri greiðslu en þeirrar, sem almannatryggingar mundu þurfa að greiða, ef Þær ættu hlut að máli. Ef samkomulag næst ekki milli þeirra aðila, sem ég hef getið um, þá er ráðgert, að landlæknir setji héraðslæknum gjaldskrá fyrir læknisverk, er síðan hljóti staðfestingu ráðh. Í stuttu máli er sú meginbreyting í Þessu frv., að læknar, sem gegna héraðslæknisstörfum, eigi fyrir sín einstöku læknisverk að fá samsvarandi greiðslur og embættislausir læknar. Ótvírætt er, að Þetta mundi bæta verulega kjör héraðslækna og þar með gera fýsilegra fyrir menn að sækja eftir að komast í þá stöðu. Landlæknir telur hins vegar, að þetta eitt muni ekki nægja til þess að fá menn í Þau héruð, sem minnst eru eftirsótt, og segir Þess vegna í skýrslu sinni, að hann telji óhjákvæmilegt að taka upp staðaruppbót í nokkrum héruðum. í minnstu héruðunum á hún að verða slík, að nemi 50% fastra launa, en í öðrum á staðaruppbótin að nema 331/3% fastra launa. Í skýrslunni gerir landlæknir grein fyrir, hver þessi læknishéruð séu, sem hann telur þörf á að taka staðaruppbót upp í. En ríkisstj. hefur ekki enn tekið ákvörðun um, hvort hún fellst á Þessa till. landlæknis. Það mál er enn í athugun. Okkur hefur sýnzt, að læknar mundu fá svo verulega launahækkun eða tekjuhækkun með frv., eins og Það liggur fyrir, að betur þurfi að skoða, hvort menn telji fært og hvort þörf sé á að lögfesta staðaruppbótina til viðbótar. Verður þó að játa, að Þetta frv. kemur auðvitað Þeim læknum að minnstu haldi, sem í fámennustu héruðunum eru, og er Það meginástæðan til þess, að ekki er hægt fyrir fram að fordæma staðaruppbótina, heldur er það mál, sem Þarf að skoða betur. Það verða töluverð útgjöld fyrir ríkissjóð samfara slíkri staðaruppbót. Er það þó sök sér, ef menn gætu Þá verið vissir um, að með því yrði ekki talið skapað fordæmi, hvort aðrir héraðslæknar og aðrir embættismenn teldu með slíkri staðaruppbót ekki skapað fordæmi, sem yrði til þess að ýta undir almenna kröfugerð um launahækkun. Það er í raun og veru það meginatriði, sem íhuga þarf, áður en tekin er afstaða til Þess, hvort menn geta fallizt á staðaruppbótina, eins og landlæknir leggur til, eða ekki. A.m.k. er ljóst, að með Þessu frv. eru kjörin verulega bætt frá því, sem verið hefur, og því ekki óeðlilegt, að reynt sé á, hvort það hrökkvi til. Þá leggur landlæknir enn fremur til, að hraðað verði byggingu læknisbústaða, og gerir grein fyrir, hvar hann telji mesta Þörf á nýjum byggingum. í þeim tölum, sem hann Þar tilfærir, miðar hann við fjárlögin 1961. Í fjárl. 1962 hefur þessi tala þegar verið hækkuð, að vísu ekki sundurgreint þar sérstaklega, hvað eigi að fara til læknisbústaða, eins og landlæknir leggur til. En þó er ljóst, að hin rýmkaða fjárhæð gerir einnig mögulegt að verja nokkru meira fé til læknisbústaða en verið hefur, svo að segja má, að varðandi þann lið sé þegar nokkuð komið til móts við tillögur landlæknis. Enn leggur landlæknir til, að gerðar verði sérstakar ráðstafanir um útvegun lækningatækja, lyfjaforða og einföldustu húsgagna í fámennustu héruðin. Landlæknir hugsar sér, að það séu fyrst og fremst héruðin sjálf, sem taki á sig þessa fyrirgreiðslu, og atbeini ríkisins verði ekki annar en sá annaðhvort að gefa eftir toll af nauðsynlegum lækningatækjum eða greiða styrk, sem samsvari Þeim tollum, er á Þessi lækningatæki er lagður. Ég hef ekki aflað mér upplýsinga um, hversu háar fjárhæðir hér sé um að ræða, en þetta er vissulega til athugunar. En landlæknir skýrði mér frá því í morgun, að nokkur héruð, að vísu ekki mörg, væru nú þegar byrjuð á að framkvæma þessa till. hans, að því leyti sem til þeirra tekur, og er það, svo langt sem það nær, í rétta átt. Þá leggur landlæknir loks til, að lögunum um læknaskipun verði breytt, og þó ekki meir en svo, að Flateyjarhérað á Breiðafirði verði lagt niður og skipt á milli nágrannalæknisumdæmanna og nokkur breyting verði gerð á Austurlandi, þó ekki lagt niður hérað, að Því er mér skilst, heldur um annan aðsetursstað. En á þessu stigi hefur ekki þótt rétt að flytja till. til breyt. á læknishéraðaskipuninni, vegna þess að það mál er mjög háð því, hvað verður um staðaruppbótina. Ef staðaruppbót verður greidd, er ekkert því til fyrirstöðu að leggja niður a.m.k. Flateyjarhérað. En ef hún verður ekki greidd, má segja, að eins og nú háttar til séu læknislaunin fyrir Flateyjarhérað eins konar staðaruppbót a.m.k. til héraðslæknisins á Reykhólum, svo að Það er greinilegt, að Þetta tvennt er í nánu samhengi hvort við annað. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um frv. að svo stöddu. Hér er um mikið vandamál að ræða. Það er vandamál, sem ekki er bundið við Ísland eitt. Ég sá Það á dögunum, þegar ég var staddur í Danmörku, að þar var verið að skrifa greinar um það, að danskir læknar þyrptust, svo að til vandræða horfði, yfir til Svíþjóðar, svipað og íslenzkir læknar hafa raunar einnig gert. í ensku blaði, sem ég fékk um hádegisbilið, var greinargerð um það, að læknar frá Írlandi og Stóra-Bretlandi sjálfu færu til Norður-Ameríku meira að segja í svo stórum stíl, að því er þar var fullyrt, að einn þriðji hluti þeirra, sem lykju læknaprófi í Stóra-Bretlandi, hyrfi úr landi til Norður-Ameríku og kæmi ekki aftur. Úr þessu er nokkuð bætt þar, vegna þess að menn koma víðs vegar að til Englands til náms og dveljast þar nokkurt árabil, og þess vegna eru vandræðin ekki eins mögnuð og hér. En ég vik að þessu vegna þess, að hér er um eins konar alþjóðleg vandamál að ræða og í sjálfu sér skiljanlegt, að okkur með okkar launakerfi, til a.m.k. hinna svokölluðu hærri launaflokka miklu lægra en þekkist í öllum öðrum löndum, - það er eðlilegt, að okkur reynist erfitt að halda í þessa menn, sem miklu hafa kostað til síns náms, þegar stórþjóð eins og Bretar og jafnefnuð þjóð og Danir eiga fullt í fangi með að halda sínum mönnum. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fara örfáum orðum um þetta frv., áður en það fer til nefndar, vegna Þess að ég vil gjarnan vekja athygli á nokkrum atriðum í sambandi við frv. til athugunar fyrir þá hv. nefnd, sem fær það til meðferðar. Eins og tekið er fram af hæstv. ráðh., er það aðaltilgangur þessa frv., að gerð verði tilraun til þess að ráða bót á læknaskortinum eða skorti á héraðslæknum í hinum fámennari læknishéruðum. Það mál var til umr. á síðasta Alþingi, og var þá samþykkt í því ályktun hinn 29. marz s.l. En um afgreiðslu þeirrar ályktunar var, ef ég man rétt, farið eftir tillögum allshn. í Sþ., og ætla ég, að nefndin hafi orðið sammála um afgreiðslu till. í till. stendur m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í því sambandi (þ.e.a.s. í sambandi við læknaskortinn) sé athugað, hvort tiltækilegt sé eða líklegt til árangurs: 1) að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, er gegni jafnframt störfum héraðslæknis; 2) að greiða staðaruppbót á laun í fámennum héruðum; 3) að hraða byggingu eða endurnýjun læknisbústaða; 4) að hið opinbera eigi nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða í fámennum héruðum; 5) að breyta skipun læknishéraða. Jafnframt verði athugaðir möguleikar á að fá sérfræðinga í hinum ýmsu greinum læknisfræðinnar til þess að setjast að á stöðum utan Reykjavíkur og nágrennis eða starfa í sambandi við fjórðungssjúkrahúsin, eftir því sem framast eru tök á og bezt þykir henta.“ - Þessi siðasta mgr. ályktunarinnar var, ef ég man rétt, samþykkt þannig samkv. brtt. frá hv. 4. þm. Norðurl. e., sem mig minnir að allshn. tæki upp, a.m.k. varð n. sammála um þessa ályktun. Eins og fram kemur í þeirri skýrslu frá landlækni, sem fylgir frv. eða grg. þess, á bls. 2 á þskj., hefur landlæknir tekið ýmis Þessi atriði til athugunar, sem bent var á í ályktun Alþingis, og um a.m.k. sum af þeim atriðum er farið nokkrum orðum í þessari skýrslu landlæknis og gerðar tillögur um sumt, sem hæstv. ráðh. minntist á áðan í ræðu sinni. En þetta frv. fjallar ekki um neitt af þeim atriðum, sem Alþ. benti á í ályktun sinni 29. marz 1961, heldur um nýtt atriði, Þar sem gert er ráð fyrir því, að störf héraðslækna og aðstoðarlækna og staðgöngumanna héraðslækna verði aðgreind í tvennt, í almenn læknisstörf, sem er nánar gerð grein fyrir í frv., sem greidd verði með embættislaununum, og í öðru lagi Það, sem kallað er venjulega praxís læknanna, sem greiddur verði á sama hátt og störf praktíserandi lækna, samið við sjúkrasamlög í héruðunum. Nú ætla ég ekki að leggja neinn dám á það, hvort þetta mundi vera heppilegt fyrirkomulag. Má vel vera, að svo sé. En ég vil leyfa mér að benda á það, eins og reyndar hæstv. ráðh. vakti athygli á, að ávinningur lækna af samþykkt þessa frv. mundi verða minnstur í þeim héruðum, þar sem helzt er hætta á læknaskortinum. Ávinningur héraðslæknis við samþykkt þessa frv. yrði minnstur, þar sem minnst er starfað við lækningar, þar sem minnstur praxís er, en mestur þar sem mest er að gera. Þess vegna óttast ég, að frv., þó að það kunni að vera réttmætt að öðru leyti, nái ekki þessum tilgangi, að læknar fáist í fámennustu héruðin, þar sem minnstur er praxísinn. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. n. á þessu og benda á það, að mér sýnist, að nefndin þyrfti að taka til athugunar í sambandi við þetta frv. fleiri atriði og Þau engu síður en Það atriði, sem frv. fjallar um, bæði í tillögum landlæknis, sem getið er um í skýrslunni, sem fylgir grg., og þau atriði, sem felast í ályktun Alþingis frá 29. marz. Ef þau atriði eru tekin til athugunar, þarf það auðvitað alveg sérstaklega að koma til athugunar í því sambandi, þegar um er að ræða að leggja nýjan kostnað á læknishéruðin, þessi fámennu héruð, hvort Það væri Þá ekki nauðsynlegt, að Þjóðfélagið tæki þátt, meiri eða minni, í þeim kostnaði. Ég tek eftir því, að þar sem talin eru skyldustörf læknis í héraði, sem gert er ráð fyrir að séu greidd með embættislaununum, þá er m.a. minnzt á hina samfelldu gegningarskyldu læknis, skyldu héraðslæknis til þess að vera jafnan á verði og gegna læknisstörfum, hvenær sem á þeim þarf að halda. Þetta hefur tíðkazt hér á landi frá öndverðu. Héraðslækninum bar skylda til að sinna kalli, hvort sem var að nóttu eða degi og hvar sem hans var þörf, og þurfti það auðvitað að vera svo og gat ekki á annan hátt verið. Nú vitum við það samt, að á okkar tímum, þegar það almennt tíðkast, að allir opinberir starfsmenn fái sumarleyfi eða einhvern leyfistíma á árinu, þá þykir þessum mönnum, héraðslæknunum, að sjálfsögðu hart að mega aldrei um frjálst höfuð strjúka, ef svo mætti segja. Þessari skyldu er að sjálfsögðu ekki hægt að breyta eða ákvæðunum um hana, nema því aðeins að ráðstafanir væru þá gerðar til þess, að þjónusta fáist í héruðunum þann tíma, sem læknirinn yrði að hverfa frá. En ég held, að það væri kannske eitt af þeim ráðum, sem alveg nauðsynlega þyrfti að athuga í sambandi við læknaskortinn, hvort ekki er hægt að koma því svo fyrir, að héraðslæknarnir geti fengið einhvern frítíma ár hvert, séu leystir af af öðrum læknum, sem hið opinbera hefði þá í þjónustu sinni til þess að inna það starf af hendi. Á þetta vil ég leyfa mér að benda einmitt í sambandi við gegningarskylduna, sem hér er vikið að í frv. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, vil aðeins benda hv. nefnd á það, að mér sýnist ástæða til þess, að hún athugi frv. á breiðari grundvelli en í því sjálfu er lagður.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hér hefur fram komið í sambandi við þessar umr., að hér er fjallað um þýðingarmikið mál. Það er vissulega alvarlegt vandamál, að það skuli vera svo, að það vantar a.m.k. 14 lækna í læknishéruð landsins og það um langan tíma. Og eftir því sem hér kom fram í ræðu hæstv. heilbrmrh., þá virðist svo, að þetta alvarlega ástand fari sízt batnandi, jafnvel fremur versnandi en hitt. Frv. þetta eða öllu heldur sú grg., sem fylgir með því frá landlækni, ber með sér, að landlæknir telur líka, að hér sé um mikið alvörumál að ræða, mikið vandamál að ræða, og hann gerir hér allmargar tillögur til úrbóta. En því miður hefur þannig tekizt til, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki treyst sér til þess að taka upp nema eina af tillögum landlæknis, en þær eru a.m.k. 4, aðaltillögur hans, sem mér sýnist vera, en ríkisstj. hefur hinar allar áfram til frekari athugunar. Ég verð að segja, að mér sýnist, að sú till., sem hæstv. ríkisstj. tekur upp, sé ekki líkleg til þess að leysa þann vanda, sem hér er við að glíma. Það er að vísu líklegt, að laun héraðslækna muni hækka nokkuð frá því, sem þau hafa verið, eftir að frv. væri orðið að lögum. En sú hækkun yrði aðallega í þeim læknishéruðum, þar sem ekki hefur verið um neinn teljandi vanda að ræða í þessum efnum, þar sem hafa allajafna verið fáanlegir læknar. í hinum héruðunum er nokkurn veginn augljóst, að launabreytingin yrði ekki veruleg. Ég vil við þessa 1. umr. láta koma fram það sjónarmið mitt með ósk um, að sú nefnd, sem fær málið til frekari meðferðar, athugi það. Ég tel, að það verði ekki komizt hjá því, þegar reynt er að leysa þetta vandasama mál, að taka tillit til annarra tillagna landlæknis varðandi skipun læknishéraðanna í landinu. Ég held, að Það þýði ekkert að víkja sér undan þeim vanda, að þar þarf að gera breytingu á frá því gamla skipulagi, sem þar hefur verið ríkjandi. Það verður mjög erfitt að ætla að leysa þessi mál, að tryggja héruðunum læknisþjónustu, að óbreyttri skipun læknishéraðanna. Vissulega eru launakjörin þýðingarmikið atriði og þó alveg sérstaklega það, sem varðar sérstöðuna varðandi launakjör í afskekktustu héruðunum og fámennustu héruðunum. Það er alveg óhjákvæmilegt að taka á því máli eins og það er, að það verður að greiða einhvers konar aukalaunabætur til þeirra lækna, sem eru í afskekktustu og erfiðustu héruðunum. Það verður ekki hægt að leysa launavandamál þeirra aðeins með því að breyta eitthvað lítillega hinum almennu eða nokkuð almennu töxtum, sem í gildi eru fyrir beina læknisþjónustu. Ég held, að það verði að taka fyrir þetta atriði, sem snýr að sérstöðu læknanna í afskekktustu læknishéruðunum. Og þá er eitt atriði enn, sem líka er alveg óhjákvæmilegt að mínum dómi að leysa í fylgd með því, sem þetta frv. fjallar um, en það er varðandi aðbúnað læknanna í ýmsum læknishéruðum landsins. Það er auðvitað alveg vonlaust með öllu, eins og nú er komið, að fá lækna í þau læknishéruð, þar sem enginn viðunandi læknisbústaður er til. Og því er það alveg rétt, sem landlæknir drepur á í þeim efnum, að það þarf að ætla sérstaka fjárveitingu á hverju ári í fjárlögum til byggingar læknisbústaða og það þarf að ganga rakleitt í það að leysa þetta vandamál. öðruvísi tekst ekki að tryggja þessum læknishéruðum lækna til neinnar frambúðar. Ég vildi við þessa umr. láta það koma fram sem mína skoðun, að ég tel, að það atriði, sem er góðra gjalda vert, sem þetta frv. fjallar um, það eina atriði úr tillögum landlæknis, sé með öllu ófullnægjandi til þess að leysa þann vanda, sem hér átti að leysa, og því sé í rauninni nauðsynlegt, að nefnd sú í þinginu, sem fær þetta mál til frekari meðferðar, athugi um aðrar tillögur landlæknis og þá aðrar tillögur, sem fram hafa komið hér, þegar þessi mál hafa verið rædd, sem gætu leitt til frekari lausnar á vandanum en þetta frv. felur raunverulega í sér.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja mikið 1. umr. þessa máls. En vegna þess að tveir hv. þm. hafa talað um, að það sé lítill vandi leystur með þessu frv. í sambandi við þetta mikla vandamál um skort héraðslækna, sem við er að glíma, og þurfi að athuga það á breiðara grundvelli og fleira og fleira, þá vil ég segja það, að þeir hv. þm. verða að gera sér ljóst, að það var aldrei meiningin með þessu eina frv. að leysa allan þennan vanda. Og það kemur fyllilega í ljós í skýrslu landlæknis, sem er látin fylgja þessu frv. og fjaliar um fleiri atriði og skýrt hefur verið frá nú af hæstv. heilbrmrh.. að enn séu til athugunar hjá ríkisstj., svo sem ákvæðin um staðaruppbótina eða sérstöðu þeirra lækna, sem í hinum minnstu læknishéruðum búa, og hefur einmitt verið gert hér að sérstöku atriði, að þetta frv. mundi lítið bæta úr. Annað frv. eða næsta mál á dagskránni, sem ég skal ekki víkja að núna, er líka einn þáttur þessara mála og bætir úr launakjörum lækna. Þar sem læknar á öðru verðlagssvæði eiga nú að búa við sömu kjör samkvæmt því eins og á fyrsta verðlagssvæði og hafa heimild til eftir nánari ákvæðum, sem sett eru í reglugerð. en ekki tiltekin í frv., að taka visst gjald af sjúklingum, eins og tíðkazt hefur á fyrsta verðlagssvæði, sem ætti að bæta aðstöðu einmitt héraðslæknanna og kjör þeirra. É`g lagði áherzlu á það, að Þessi tvö mál yrðu lögð fram fyrir jólin, Þannig að Það mætti strax byrja að taka þau til athugunar og meðferðar í nefnd, meðan aðrir þættir þessara mála væru til athugunar, því að ég held, að það sé augljóst, að okkur þm. sé flestum ljóst eða öllum, að hér er um mikið vandamál að ræða, og sjálfsagt fær sú nefnd. sem þetta mál fær til meðferðar, mikið verkefni við að glíma, og er ekki nema vel, að frá henni kæmu viðbótartillögur til úrbóta í þessu mikla vandamáli. Varðandi aðra þætti, sem koma fram í skýrslunni, þá heyra þeir ekki allir til sérstakri löggjöf eða breytingu á lögum, heldur fjárlögum, og það hefur einnig verið vikið að því. Ég hygg, að það sé rétt, að það sé þannig á þeim málum haldið nú í sambandi við læknisbústaðina, sem síðasti hv. ræðumaður vék að, að það sé nokkurn veginn, - það fer náttúrlega fjarri því, að það sé fyllilega, - séð fyrir þórfum í þessu sambandi miðað við ákveðna áætlun, sem landlæknir hefur gert í því efni, að fylgt verði á næstu árum um byggingu læknabústaða, hvað margir séu í smíðum á hverjum tíma og hve mörgum þar með lokið á hverju ári. Athugun á staðaruppbótinni, sem vikið er að í skýrslunni og mundi hafa einmitt mesta þýðingu fyrir þá, sem eru í minnstu héruðunum, athugun á því máli fellur saman við ráðagerðir um breytingu á héraðslæknaskipuninni, því að þarna kemur tvennt til álita: einnig að stækka læknishéruðin mikið frá því, sem verið hefur, eins og fram kemur í grg. landlæknis. En hann telur sig sjálfan hafa orðið fyrir mikilli andspyrnu eða menn séu mjög mótfallnir því í héruðunum, og hann vitnar einnig til þess, að sama hugsunarháttar telji hann hafa gætt í viðræðu við þingmenn. Hins vegar er um það að ræða að bæta aðstöðu þeirra í fámennustu héruðunum með því að gefa þeim einhver sérstök kjör með staðaruppbót. Og einnig kæmi til athugunar vegna breyttra samgangna og breyttrar tækni á síðari árum að stækka mjög læknishéruðin, bæta þannig aðstöðu læknisins með betri launum og betri kjörum. En þá kemur þetta: menn eru fastheldnir við fornar venjur hér á landi og vilja ekki missa sína gömlu læknishéraðaskipun, og ég hef sterkan grun um, að það sé rétt hjá landlækni, að það sé töluverð andstaða gegn því, bæði hjá fólkinu úti á landinu og umboðsmönnum þess hér á þingi. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessum atriðum, þannig að það væri enginn í vafa um, að með þessu eina frv., sem nú er til umr., er ekki gerð nein tilraun til þess að leysa þetta mikla vandamál, heldur er það aðeins einn angi af því, og annað frv. hér á dagskránni snertir einnig sama vandamál. Önnur eru til athugunar innan ríkisstj., og eins og ég sagði, þá verður það auðvitað mikið verkefni fyrir þá nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, og hún mundi að sjálfsögðu í þeim efnum geta haft og ætti máske að hafa gott samráð við landlækni nú eins og fyrr, þegar slík mál hafa verið á döfinni.



Herra forseti. Svo sem hv. síðasti ræðumaður tók fram og liggur í augum uppi, hefur það aldrei verið ætlun stjórnarinnar eða ímyndun, að þetta vandamál væri leyst með Þessu frv. einu, og einmitt vegna þess, að málið er margþættara, þá er skýrsla landlæknis prentuð hér sem heild, en ekki einungis sá hluti hennar, sem er grg. fyrir efni þessa frv. En ég vil þó vekja athygli á, að með afgreiðslu fjárlaga fyrir 1962 er, eins og fram hefur verið tekið, gengið til móts við óskir eða ráðleggingar landlæknis varðandi aukinn hraða á byggingu læknisbústaða, enda er það mál, sem var í höndum þingsins og ekki stjórnarinnar einnar. Eins er nú þegar byrjuð framkvæmd á þeirri tillögu um útvegun lækningatækja, lyfjaforða og einföldustu húsgagna í fámennustu héruðunum. Frá þessu skýrði ég áðan, svo að því fer fjarri, að ekkert hafi verið gert í þeim öðrum tillögum landlæknis heldur en þeirri, sem þetta frv. fjallar um. Hitt er svo rétt, að eftir er að gera sér grein fyrir, hvort menn telja sér fært að taka upp staðaruppbót og hvort menn telja ástæðu til og fært að breyta héraðslæknaskipuninni. En mér skildist á hv. 4. þm. Austf., að hann teldi ástæðu til þess og þá væntanlega að stækka læknishéruðin frá því, sem verið hefur. Ef þetta er almennur þingvilji, er auðvitað mun minni ástæða til þess að taka upp staðaruppbætur heldur en ella. Þá virðist ekki muni Þurfa á þeim að halda. Þess vegna er nauðsynlegt, að nefndin og ríkisstj. kynni sér, hvort það er í raun og veru möguleiki til að fá það samþykkt að stækka læknishéruð og leggja þau minnstu þeirra niður. Ég er sammála landlækni um það, að þó að ýmis rök hnígi í þá átt, þá verður vafalaust erfitt að fá samkomulag og jafnvel meiri hluta á Alþingi fyrir ákvörðunum í þá átt. En það er nauðsynlegt, að þetta sé athugað nú, meðan málið er til meðferðar í þinginu, vegna þess, eins og ég segi, að ákvörðunin um staðaruppbót er nátengd þessu atriði. Hitt er mjög eðlilegt, að menn bendi á, að þetta frv. leysi ekki allan vandann, því að það er alveg rétt og óumdeilanlegt, að Það gerir það ekki. Það þarf aðrar og frekari ráðstafanir til, og vafasamt meira að segja, að nokkrar ráðstafanir verði fundnar, sem leysi þennan vanda til hlítar, vegna þess að hér er ýmislegt fleira óviðráðanlegt, sem kemur til greina, eins og ég vék lítillega að í orðum mínum áðan. Bending hv. 3. þm. Norðurl. e. um, að héraðslæknar þyrftu að fá frí svipað og aðrir menn nú á dögum flestir fá, er vissulega mjög athyglisverð. En rétt er að skýra frá því, að það hefur mjög farið vaxandi, að héraðslæknar hafi fengið slík leyfi frá störfum, og heilbrmrn. hefur gert það, sem í þess valdi hefur staðið, til Þess að þeir gætu fengið a.m.k. mánaðarleyfi, og reynt að útvega menn út í héruðin á þann veg, að ríkissjóður greiddi þeirra laun þann tíma, sem læknarnir hafa verið í leyfi. Þetta hefur að nokkru leyti til þessa strandað á því, að menn hafa ekki fengizt til þess að gegna Þessu, en eftir því er stöðugt leitað að verða læknunum að liði í þessum efnum, því að það er alveg rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. tók fram, að það er mjög eðlilegt, að þessir menn eins og aðrir þurfi öðru hvoru að létta af sér þeim skyldum, sem á þeim hvíla. Ég vona, að hv. n. taki allar þær leiðbeiningar til athugunar, sem hér koma fram, og einmitt athugi málið á sem breiðustum grundvelli, hafi samráð við ríkisstj. um það, hvort hún telur ráðlegt eða ráðlegra að greiða staðaruppbót eða breyta læknaskipuninni. Er nauðsynlegt, að það atriði sé sérstaklega íhugað, en fyrr en menn kanna nokkuð betur hugi þm., er ástæðulaust að flytja frv. í aðra hvora áttina, en það mál er til athugunar nú þegar hjá stjórninni.



Herra forseti. Ég tel það vel farið, að hæstv. ráðherra og aðrir, sem að þessu frv. standa, hafa í huga fleiri úrræði en fram koma í þessu frv, og gera ráð fyrir því, að þau komi til greina. En út af því, sem hér hefur aðeins verið nefnt og nú síðast af hæstv. ráðherra, hvort til greina mundi koma að fækka læknishéruðum, þannig að sameinuð væru hin fámennustu og minnstu héruð, sameinuð innbyrðis eða sameinuð öðrum héruðum, þá geri ég ráð fyrir því, að það mál þurfi mjög nákvæmrar athugunar við, áður en ákvörðun í því yrði tekin, og ekki mundi ég vera reiðubúinn til þess að svo stöddu að taka undir það sem reglu um úrbót í þessu efni að fækka læknishéruðum, þó að ég hins vegar vilji engu spá um það, hvað rannsókn kann að leiða í ljós í því efni um vilja manna eða önnur rök, sem gætu stutt þá ráðstöfun. Hitt er annað mál, að það getur að sjálfsögðu komið til greina á einhverjum stöðum að breyta takmörkum læknishéraðanna, án þess að það sé beinlínis um að ræða fækkunarráðstöfun. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan, að þetta frv: leysti auðvitað ekki allan vandann í þessu máli, og undir það get ég fyllilega tekið. En ég mundi vilja ganga lengra í því og segja, að það sé vafamál, að þetta frv. út af fyrir sig leysi nokkurn vanda á því sviði, sem hér er um að ræða. Það er vegna þess, að mér sýnist, að frv., ef að lögum verður, muni í raun og veru auka aðstöðumuninn, sem er á milli læknanna í fjölmennu héruðunum og læknanna í fámennu héruðunum. Það þarf ekki að þýða það, að frv. út af fyrir sig sé óréttmætt, það getur verið fyllilega réttmætt, en ég held, að það leysi ekki þann vanda, sem við erum hér að glíma við að koma í veg fyrir, að fámennustu héruðin séu læknislaus. Og einmitt þess vegna vil ég leggja áherzlu á það, að samhliða því, sem um þetta frv. er fjallað, þá séu hin önnur úrræði einnig tekin með þar og ákvörðun tekin í þeim málum alveg jafnhliða því, sem menn taka afstöðu til þessa frv., sem hér liggur fyrir. Ef þetta frv. eitt út af fyrir sig væri samþykkt og ekki annað gert, þá veit ég ekki, hvort við erum miklu nær um það að ráða fram úr þeim vanda, sem frv. á að leysa og menn vilja leysa, þ.e.a.s. vanda fámennu læknishéraðanna, vanda héraðanna, sem er viðfangsefni okkar.

forseti (RFI): Ég vil leyfa mér á þessum fyrsta fundi deildarinnar að bjóða hv. þdm. alla velkomna til starfa á ný og óska þeim farsældar á hinu nýbyrjaða ári.



Herra forseti. Þetta frv. er í nánu sambandi við það frv., sem var til umr. hér næst á undan og var lagt fram af þáv. hæstv. heilbrmrh., Jóhanni Hafstein, fyrir jólin, og gat hann í ræðu sinni hér áðan um aðalefni þess, en það er, að nú verði læknum heimilt að taka gjald fyrir viðtöl og vitjanir einnig á 2. verðlagssvæði, en það var áður einungis á 1. verðlagssvæði, og auk þess er numin úr lögum sú lögákvörðun gjaldsins - 5 eða 10 kr. - sem hingað til hefur gilt, en ætlazt til, að um þetta verði sett ákvæði í reglugerð eða gjaldskrá héraðslækna. Það sýnist vera eðlilegt, að sams konar reglur gildi um þetta hvarvetna, og nokkur tekjuauki mundi verða af þessu fyrir þá lækna, sem áður hafa ekki notið þessara hlunninda, svo að að því leyti stuðlar það, svo langt sem það nær, að lausn þess vandamáls, sem við höfum verið að ræða um. Að öðru leyti er sjálfsagt, að þetta mál verði athugað í sambandi við fyrra frv. og málið í heild, og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það og legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Það frv., sem við flytjum hér til laga um heftingu sandfoks og græðslu lands, ég og hv. 3. þm.. Norðurl. e., er gamall kunningi hér í deildinni. Við fluttum sams konar frv. á síðasta þingi, sem rætt var ýtarlega við 1. umr. og vísað til nefndar, en fékk svo ekki afgreiðslu úr nefnd. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frv. á þessu stigi svo mjög sem ég gerði í fyrra, en víst er um það, að það hefur fengið alveg einstaklega nákvæma athugun hjá sérfræðingum í ræktunarmálum og landgræðsluefnum, þannig að ég geri ráð fyrir því, að fá mál hafi verið betur undirbúin til meðferðar í Alþingi. 1957 skipaði þáv. landbrh., Hermann Jónasson, 5 manna nefnd til þess að athuga um þessi mál, og skilaði nefndin eftir mjög ýtarlega yfirvegun og rannsókn nál. Þetta er í fjórða skipti, sem þetta mál kemur til meðferðar hér í Nd., og í þriðja sinn, sem við berum það fram, þessir tveir samflutningsmenn. Í þeirri mynd, sem við berum það fram núna, var það einnig borið fram í fyrra, en var nokkuð breytt frá því, sem áður var. Eins og við berum það fram núna, er það öldungis samhljóða till. nefndarinnar, sem hafði tekið málið til endurskoðunar fyrir áeggjan og skipan núv. hæstv. landbrh. Voru gerðar nokkrar breytingar á, að áliti mínu og okkar flm. til bóta. Hefur í raun og veru algerlega verið brotið við blað í ræktunarmátum þjóðarinnar, ef frv. nær fram að ganga og verður framkvæmt í þá stefnu, sem það fer. Það er engum vafa undirorpið, að okkur Íslendingum er mikil nauðsyn þess, ef við ætlum að halda áfram þeirri landbúnaðarstarfsemi, því starfi bænda, sem unnið hefur verið í ræktunarmálum, halda því uppi í framtíðinni, að auka mjög á gróðurlendi landsins. Síðustu áratugi - tvo til þrjá - hefur verið mikið unnið að ræktun, í raun og veru byltingarkennd þróun átt sér stað, og má segja, að það sé ekki mjög mikið eftir af landi, sem er verulega haganlegt til ræktunar, þó að það sé nokkuð. Þá er næst að taka fyrir það land, sem er litt eða alls ekki gróið. Og það er einmitt út á það svið, sem þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., gengur. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu mjög landið okkar hefur eyðzt fyrir ýmis atvik allt frá upphafi byggðar landsins og má segja fram til síðustu ára. Orsakir þess eru, svo sem kunnugt er, af margvíslegu tagi: eldgos og jökulhlaup, ágangur vatna og sandfokið, bæði af landi og eins frá sjávarströnd, og ýmiss konar harðindi á margri tíð. Og svo hafa sjálfsagt landsmenn sjálfir oft og tíðum átt nokkurn hlut að. Á landnámstíð mun landið hafa verið gróið mjög fram yfir það, sem nú er, og væntanlega aldrei eins gróið og það var þá, og þó að umsögn Ara hins fróða, að landið hafi allt verið viði vaxið frá fjöru til fjalla, sé kannske nokkuð ýkt, þá er það vitað, að gróður hefur verið mikill. Á seinni öldum, alveg sérstaklega á 18. og 19. öld, hefur gróður eyðzt á stóru svæði í mörgum héruðum. Sérstaklega hefur eyðing lands þó verið átakanleg í Rangárvaltasýslu og Þingeyjarsýslu, og var svo komið, að beztu menn sáu, að svo mátti ekki til ganga, að mjög hélt til landauðnar, og nú yrði að hefjast handa um landvarnir. Árið 1906 var svo samþykkt frá Alþingi löggjöf um sandgræðslu, og færðist þá sandgræðslan smám saman mjög í aukana og sandsvæði viða um land tekin til sérstakrar vörzlu og uppgræðslu. Og nú er svo komið eftir liðlega 50 ára gildi sandgræðslulaganna, að á annað hundrað þúsund hektarar munu vera innan sandgræðslugirðinga í landinu. En langstærsta átakið hefur þó verið í þessum efnum gert í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Þessi ágæta jörð var árið 1923 svo að segja algerlega komin í eyði, en hafði þó verið áður mjög góð bújörð. Þarna í Gunnarsholti er eitt stærsta og áþreifanlegasta landvarnarátak, sem gert hefur verið. Þarna hefur svörtum sandi verið breytt í hinar gróðursælustu lendur. Landið var fyrst girt, síðan var það grætt, þar hafin túnrækt, og nú er rekinn þar mikill landbúskapur, þannig að þessi jörð er í dag vafalaust ein stærsta og bezta bújörð á landi hér. En víða um land hefur á liðnum áratugum verið unnið hið mikilvægasta sandgræðslustarf. Í sambandi við 50 ára afmæli sandgræðslunnar var gefin út bók mikil, rituð af sérfræðingum í þessum efnum, og þar eru allir á einu máli um það, að í sandgræðslumálum hafi verið unnið eitt hið mesta nytjastarf og starfið unnið af hinum ágætustu mönnum frá fyrstu tíð og allt til þessa dags, - af mönnum, sem hafa lagt sig alla fram til að ná sem mestum árangri á hverri tíð. Svo hefur komið til, sérstaklega á síðustu árum, aukin tækni, aukin þekking og reynsla, sem hefur orðið mikilsverður aflgjafi í viðureign við enn þá stærri verkefni, og starfssviðið þannig færzt út með hverju ári, sem hefur liðið. Í upphafi var að sjálfsögðu við margvíslegustu erfiðleika að etja, bæði að sjálfsögðu vegna fjármagnsskorts, eins og er enn í dag og ekkert miður en áður var, og auk þess hvers kyns fordóma, og eru margar sögur til um það. En þetta starf, sem sandgræðslumenn með hjálp alþjóðar hafa unnið, hefur fært þjóðinni heim sanninn um það, að gera má mikið í þessum efnum, ef vel er á verði staðið og áhugi, þrek og þekking er til staðar. Ótrú á sandgræðslustarfi er að segja má alveg horfin, en í staðinn vakinn stórhugur og vilji til stærri og glæsilegri landvinninga í þágu gróðurs og aukin trú á lifsmátt lands og þjóðar. Eins og ég sagði í upphafi, þá má segja, að fyrstu sóknarlotu bændanna í landinu með tilstyrk alþjóðar sé lokið og nú hefst önnur, þar sem farið er út fyrir það land, sem er auðræktað. yfir á land, sem er ýmist svartur sandur eða mjög lítt gróið og stendur auk þess hátt uppi í hálendinu. Það er ekki vafi á því, ef Íslendingar eiga framtíð fyrir höndum í sínu landi, sem við öll vonum, að þjóðinni mun fjölga ört, svo sem hún hefur gert nú á síðustu tímum. Fróðir menn telja, að mannfjöldinn hér í landi gefi aukizt með áframhaldi í hlutfalli við það, sem verið hefur, um 2–3 og jafnvel 4% á hverju ári, þannig að um næstu aldamót geti mannfjöldinn orðið allt að 400 þúsund manns, og það má hver segja sér sjálfur, að það þarf mikið átak að gera í landbúnaðarmálefnum frá því, sem nú er, til þess að hægt sé að brauðfæða þjóðina, þ.e.a.s. hægt að framleiða búvörur, svo að verði nægilegt til neyzlu innanlands. Ég veit, að hæstv. landbrh. er að sjálfsögðu mjög inni á þessu og lætur sér mjög umhugað að koma fram ræktunarmálum, til þess að ekki strandi á búvöruframleiðslu, þegar þjóðinni fjölgar. Það er ekki nokkur vafi á því, að til þess að framleiðslan geti aukizt nokkurn veginn a.m.k. samstíga við neyzluþörf þjóðarinnar í framtíðinni, þarf að leggja ofurkapp á að hagnýta það land, sem hægt er að nýta á annað borð. Þessi landsvæði, sem verður að nýta í framtíðinni, eru sams konar auðlindir og sjórinn við strendur tandsins. Og þá er það jafnauðsætt; að þessi ræktun og þetta ræktunarstarf þarf að eiga sér stað mjög fljótt og samtímis því, sem þörf neyzlunnar eykst, og alls ekki verða á eftir. Þannig sjáum við, að þetta mál, græðsla sanda og annarra ógróinna lendna, er eitt þýðingarmesta framtíðarmál þjóðarinnar. Og það er þess vegna, sem við flm. gerum fyllilega ráð fyrir því og erum enda þess fullvissir, að Alþingi taki mjög í sama streng og við, þar sem við segjum í grg., að þetta mál þurfi að vinnast fram hér á þingi og verða bundið með löggjöf. Í fyrra urðu umræður allmiklar og í raun og veru að mér fannst fyrir mína parta lærdómsríkar. Kom m.a. fram hjá hæstv. landbrh., að hann var fyllilega inni á öllum höfuðþáttum þessa máls. Og ég átti líka von þess, því að hann er eins og ég úr því héraði, þar sem sandurinn hefur einna fastast sorfið að landsmönnum, og ég hef oft verið með hæstv. landbrh. á fundum eystra, þar sem þessi mál hefur borið á góma og verið mjög umrædd og hann haft fyllilega auga á því, hversu miklir hagsmunir eru hér í húfi, og ég er viss um það, að hans hugur hefur í engu breytzt. Ég hef rætt um, að við þyrftum að auka á búvöruframleiðslu landbúnaðarins og gerðum það bezt með þeim hætti, er segir í frv., en öðrum hætti varla eða ekki. En það eru margir, sem telja, að við gætum, ef vel væri á haldið, framleitt af slíkum varningi meira en þyrfti til þjóðarneyzlu, við gætum flutt út landbúnaðarvörur. Og víst er um það, að ef í ræktunarmálefnum tekst vel til, þá mun ekki standa á bændastéttinni að vinna að sínum hlut. Hennar hlutur yrði vafalaust ekki eftir, enda hefur starf bænda á liðnum árum og áratugum leitt það í ljós, að þar hefur verið unnið hvert stórvirkið á fætur öðru, og þeir hafa, sem taka má fram og undirstrika, fengið oft og tíðum drjúgan liðstyrk frá Alþjóð gegnum löggjöf og fjárframlög. Það er auðsætt, að það þarf að stórfjölga bústofni hér á næstunni, og hann gerir það að vísu, honum fjölgar. Bæði kúm og sauðfé fjölgar nokkuð ört, og framleiðslan hefur aukizt nú á tveimur undanförnum árum, sem fyrst og fremst er að sjálfsögðu því að þakka, að annað eins góðæri og ríkt hefur undanfarin tvö ár er mjög til undantekningar síðustu áratugi. Það þarf að fjölga væntanlega á næstu 30 árum sauðfé og kúm um a.m.k. helming og kannske mun meira, og ýmsar aðrar búgreinar þarf að færa út samsvarandi. Þetta kostar allt mikið fé, bæði að auka bústofninn og jafnframt ræktunina, til þess að geta staðið undir honum eðlilega. En eins og ég gat um áður, þá er það auðsætt, að án opinberra ráðstafana geta landbúnaðarmenn ekki lagt í þær stóru og mikilsverðu aðgerðir, sem þörfin krefur. Þess vegna er, að þetta frv., sem hér liggur fyrir og samið er af okkar helztu sérfræðingum í þessum efnum, gerir ráð fyrir því, að ríkið styrki á ýmsa lund það framtíðarstarf, sem verður unnið á vegum sandgræðslu og uppgræðslu lands yfirleitt. Um efni frv. get ég verið fáorður. Ég veit það, að hv. dm. eru kunnugir þessu máli, og þarf ekki mjög að ræða um það. Tilgangurinn er fyrst og fremst að hindra eyðingu gróðurs, því að vissulega fram á þennan dag er eyðing gróðurs nokkur í þessu landi, og er auðsætt hverjum þeim, sem um landið fer. Auk þess á að græða upp samkvæmt ákvæðum frv. sanda, mela og aura til aukinna landsnytja í heimalöndum og á afréttum. Uppgræðsla afréttanna er fullkomið nýmæli. Ég var á ferð uppi við Veiðivötn á s.l. sumri, Veiðivötn á Landmannaafrétti, og þar varð mér litið til eins fjalls, sem er þó nokkuð hátt yfir sjávarmáli og þakið sandi, þ.e.a.s. ógróið, nema hvað ræktunarmenn frá Búnaðarfélagi Íslands höfðu tekið smárein undir til athugunar, hvernig gengi um gróður, og var þar hvanngrænn blettur nokkuð stór. Þessir ræktunarmenn halda því fram, að uppi í 300–400 m hæð frá sjávarmáli megi nokkurn veginn rækta nauðsynlegt fóður, ekki aðeins fyrir sauðfé, heldur og jafnvel fyrir kýr. Og þarna er landflæmi alveg geysilegt. Sýnist það mjög rökstutt að leggja út í ræktun á þessum slóðum, þegar undirstaðan er nokkuð trygg, að mér skilst, með rannsóknum sérfræðinga í ræktunarmálum. Það hafa víðar verið gerðar tilraunir til ræktunar uppi í hálendinu, m.a. í Árnessýslu, og eftir því sem ég bezt veit með góðum árangri. Það er gert ráð fyrir því, að sandgræðsla yfirleitt fari fram á vegum ríkisins, þ.e.a.s. undir forustu starfsmanna ríkisins, sérfræðinga þess í þessum efnum, en þó komi til sandgræðsla enn fremur á vegum hreppa og félaga, þó undir forstjórn sandgræðslustjórnar ríkisins. En eins og ég gat um áðan, þá er það afréttauppgræðslan, sem er eitt stærsta nýmælið í þessu frv. Gert er ráð fyrir því, að heimamenn, þ.e. hreppar, sýslufélög, fjallskilafétög og félög einstakra bænda, taki nokkurn þátt í þeirri uppgræðslu við hliðina á Sandgræðslu Íslands. Í 20. gr. frv. er gert ráð fyrir, að Sandgræðslan, í samráði við Búnaðarfélagið og jarðvegsrannsóknadeild búnaðardeildar atvinnudeilda. háskólans, geri tíu ára áætlun um framkvæmdir í sambandi við afréttauppgræðslu. Hér í frv. er gert ráð fyrir því, að þessir menn ljúki þessari áætlun fyrir árslok 1961, en því verður að sjálfsögðu að breyta og er hægast í nefnd. Þá eru nýmæli nokkur í þessum lögum, þótt ekki séu eins stórfelld og uppgræðsla afrétta og ógróins lands. Geta má þess, að þegar gerð verða ýmis mannvirki, svo sem vegir, brýr, stíflugarðar, hafnir og fyrirhleðslur, þá ber að haga framkvæmdum þannig, að gróðri verði sem allra minnst spillt á hverjum stað og komið í veg fyrir uppblástur. Þetta er mjög mikilsvert nýmæli. Má sjá jarðrask vegna mannvirkjagerðar víða um landið og hefur valdið áframhaldandi spjöllum vegna uppblásturs á þeim stöðum. Þá kem ég lítillega að því atriðinu, sem um er deilt og um hefur verið deilt á undanförnum árum, þ.e. kostnaðarhlið framkvæmda í þessum efnum. Nú síðast hefur nefndin, sem fjallaði um þetta mál, gert tillögu um það, að gjald verði ekki tekið af búfénaði, eins og gert var ráð fyrir í upphafstillögum nefndarinnar, heldur verði ríkissjóður látinu standa undir útgjöldum með því, að lagður verði nokkur skattur á áfengi, þannig að 5 kr. komi á hvern lítra selds áfengis. Og ég held, að ég megi segja, að nefndin hafi komizt að þessari niðurstöðu fyrir áeggjan og í samráði við hæstv. landbrh., og ég vit þakka hæstv. landbrh. fyrir að hafa komið einmitt með slíka till. Það má a.m.k. slá því föstu, að þetta er nokkuð öruggur tekjuliður, ekki sízt ef litið er til þeirrar skýrslu, sem liggur fyrir frá Áfengisverzlun ríkisins um sölu á s.l. ári. En eins og ég segi, þá má lengi deila um það, hvernig á að afla fjár í þessu efni sem og fjölmörgum öðrum, og í raun og veru ekkert við það að athuga. Höfuðatriðið er, að menn komi sér saman um, hverjar leiðir skuli fara í því efni því að það er alls ekki undankomu auðið. Það verður að afla fjár í þessu skyni. Það má líka hugsa sér, að það verði ákveðin fjárhæð lögð til þessara mála á fjárlögum hverju sinni. En það er fordæmi um það að leggja aukinn skatt á nautna- og munaðarvörur, t.d. fær Skógrækt ríkisins fé af vindlingasölu og virðist vera ekkí óheppileg leið. Og sjálfsagt er þessi tillaga komin fram, áfengisskattstillagan, með hliðsjón af því, hvernig gefizt hefur að því er varðar Skógrækt ríkisins. En sem sagt, þessi hlið málsins, kostnaðarhliðin, sem er í raun og veru sú stærsta, hún er umtalsverðust um leið. En við flutningsmenn gerum fastlega ráð fyrir því, að þegar þetta atriði er nánar íhugað, þá verði hægt að finna útgöngudyr. Og ég vil treysta því, að hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. sjái einhverja fjáröflunarleið, sem betri þætti, ef eigi er samkomulag um þá, sem í frv. getur. En sem sagt, úrlausn í þessu máli má auðsæilega ekki dragast öllu meir en orðíð er. Og þess vegna flytjum við fim, þetta frv., að við höfum ekki einungis áhuga á því, að þetta mál komist fram, heldur komist sem fyrst á leiðarenda, þannig að megi hefja af nýju og með enn þá róttækari aðgerðum uppgræðslustarfið. Til stuðnings málinu vil ég leyfa mér að lokum að vísa til grg. mþn. í þessu máli og enn fremur til hins veigamikla rits um Sandgræðslu Íslands 50 ára, sem var gefið út á árinu 1956. Í fyrra varð nokkurt karp um framburð þessa máts, og hæstv. landbrh. taldi, að við flm. hefðum eiginlega tekið málið frá honum. Þetta karp endaði í bróðerni, og allir urðu sammáta um það, að þetta er ekki mál einstakra þingmanna út af fyrir sig. Þetta er alþjóðarmál, og við fim. töldum, að það mætti ekki draga að flytja málið í hv. Alþingi og engin ástæða til þess. Við eignum okkur það ekki fremur en aðrir þm.. geta eignað sér það, en við teljum okkur hafa nokkra skyldu á hendi um að bera slík hagsmunamál fram, þegar dregizt hefur úr hömlu af hálfu þeirra, sem skylduna hafa ríkasta að bera þau fram. Ég leyfi mér svo að óska þess, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og landbn. að lokinni þessari umr. málsins.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið talsvert rætt hér í Alþingi, þar sem málið hefur verið flutt fjórum sinnum Og það má því segja, að það vanti ekki umr um málið, heldur miklu fremur raunhæfar aðgerðir. Það er rétt, sem hér var sagt, að þetta mál var fyrst flutt í ársbyrjun 1958 af fyrrv. ráðh., Steingrími Steinþórssyni. Það var í dálítið öðru formi en nú. Þá var gert ráð fyrir að skattleggja búpeninginn til þess að fá tekjur handa sandgræðslunni og einnig að leggja skatt á allar seldar tóbaksvörur, 3% skatt. Það hefði nú mátt ætla, að frv. næði fram að ganga 1958, því að þá höfðu þeir flutningsmenn, sem flytja frv. í ár og í fyrra, vissulega tækifæri til þess að vinna að framgangi málsins, þar sem þeir studdu þáv. ríkisstj. En af einhverjum ástæðum dróst það úr hömlu og frv. dagaði uppi. Ég vil ekki halda því fram, að það hafi verið af viljaleysi þessara hv. tveggja flm., heldur vegna þess, að það hefur verið einhver stífla eða einhver fyrirstaða, sem hefur ekki verið yfirstíganleg. 1958 var jafnmikil nauðsyn á að efla sandgræðslu og gróður lands og í dag. En sú ríkisstj., sem var við völd 1958, kom frv. ekki fram, enda þótt milliþn. hefði skilað því. Ég taldi óheppilegt að afla fjárins með skatti á búpening og tel, að frv., eins og það er nú endurbætt, sé miklu vænlegra og betra en upphaflega frv. En ég skal ekki fara nánar út í það. En það er ekki nema ágætt, að það kemur greinlega í ljós, að þótt hv. 4. þm.. Sunnl. og hv. 3. þm.. Norðurl. e. hafi haft áhuga 1958, þá hefur sá áhugi fyrir þessu máli vaxið stórum síðan. Er ekki nema sjálfsagt að taka því vel. Árið 1959 flytja þessir hv. þm.. frv. hér um bil eins og það var í þeim búningi, sem Steingrímur Steinþórsson flutti það. Það var haldið áfram að gera tillögur um skatt á búpening, en tóbaksskatturinn var lækkaður úr 3% niður í 11/2 % Að því leyti til var frv. allmiklu lakara en það frv., sem Steingrímur Steinþórsson flutti. Vegna þess að mér líkaði ekki skatturinn á búpeninginn, óskaði ég eftir því, að mþn. ynni starfið upp og gerði nýjar tillögur til tekjuöflunar í þessu máli. Og nefndin kom sér saman um það, og það er rétt, það var að mestu eða kannske öllu leyti í samráði við mig, að breyta tekjuöfluninni, hverfa frá því að skattleggja búpeninginn, sem var mjög óvinsælt meðal bænda, og breyta tekjuöfluninni þannig m.a. að leggja skatt á allt selt áfengi og fella niður þann toll, sem tekinn er af innfluttum fóðurbæti, þannig að hann gengi til sandgræðslunnar. Og hv. 4. þm.. Sunnl. og hv. 3. þm.. Norðurl. e. fluttu þetta frv., sem ég lét semja 1960, þeir fluttu það í fyrra, vegna þess, eins og þeir sögðu, að það væri orðið þreytandi að bíða eftir því frá ríkisstj. Ég skildi það ekki í fyrra, hvers vegna þeim datt í hug að taka þetta frv., sem lá hjá ríkisstjórninni í athugun, til flutnings, því að báðir þessir hv. þm. eru það þingvanir, að þeir vita, að ríkisstj. eða stuðningsmenn hennar fylgja ekki fremur tillögum, sem stjórnarandstæðingar flytja, heldur en þeim tillögum, sem stjórnin sjálf ber fram, þátt málið sé í sjálfu sér gott. Og það er vitað mál, að frv. var ekki flutt sem stjórnarfrv. í fyrra vegna þess, að ríkisstj. hafði deildar meiningar um það, hvernig tekjuöfluninni skyldi hagað. Það er fullkominn samhugur innan ríkisstj. um það að efla sandgræðslu og gróður lands, en það eru deildar meiningar um það, hvernig beri að afla fjárins. Málið er enn í athugun hjá ríkisstj. Og til þess að bæta fyrir það, að enn hefur ekki verið flutt frv. um sandgræðslu, til aukinna fjárframlaga til hennar, hefur verið aukið framlag á fjárlögum, bæði ársins 1961 og 1962, til sandgræðslunnar, auk þess sem ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að aðstaða til búrekstrar í Gunnarsholti hefur batnað og allverulegar tekjur hafa verið af búinu, sem gengið hafa til sandgræðslunnar, þannig að sandgræðslan hefur haft mun meira úr að spila 1961 og 1962 heldur en áður, enda þótt ekkert frv. hafi enn verið lagt fram eða lögfesting til nýrrar fjáröflunar. Þetta vil ég taka fram og tel ástæðu til, vegna þess að þetta mál er enn hjá ríkisstj. í athugun, og ég veit, að hv. flm. skilja það, að þótt þeir hafi brennandi áhuga fyrir málinu, þá er það ekki leiðin til þess að koma því fram til sigurs að taka stjórnarfrv., sem er ekki tilbúið, og flytja það, á meðan ríkisstj. er ekki búin að koma sér saman um, hvernig tekjuöfluninni skuli hagað. Það verður vitanlega ekki samþykkt frv. um þetta, fyrr en stjórnarflokkarnir eru búnir að koma sér saman um það. Þetta veit ég að jafnþingvanir menn og þessir tveir flm. eru vita og skilja. Við þurfum ekki að halda langar ræður hér í hv. Alþingi um nauðsynina á að efla sandgræðsluna og auka gróðurlendið. Við þurfum þess ekki, vegna þess að við vitum þetta allir, og ég þekki engan þingmann, sem skilur þetta ekki, sem betur fer. Ég þekki engan hv. þm.., sem veit það ekki, að þegar þjóðinni fjölgar jafnört og á Íslandi, þá þurfi jafnframt að auka bústofninn til þess að hafa nóga mjólk, til þess að hafa nóg gras og til þess að hafa nægilegar landbúnaðarvörur handa þjóðinni til neyzlu. En eigi að síður, þótt við vitum þetta öll, þá tökum við okkur oft tíma til þess að ræða um nauðsynina eigi að síður innbyrðis, og skal það síður en svo lagt illa út. En það er þó ljóst mál, að það er miklu nauðsynlegra að stíga stórt skref til framsóknar í þessu máli en að halda langar ræður um það. Hv. 4. þm.. Sunnl., sem talaði hér áðan, sagðist vita, að ég væri innilega sammála þeim tillögum, sem hér er verið að ræða um, og mig undrar ekkert, þó að hann viti það, vegna þess að þetta frv. var samið í samráði um mig. T.d. tillagan um það að skattleggja áfengissöluna, ég er þeirrar skoðunar, að það sé heppileg tekjuöflunarleið og að áfengið mundi að öllum líkindum seljast alveg eins vel, þó að það væri eitthvað lítillega hækkað í þessum tilgangi. En það eru ýmsir fleiri möguleikar, eins og sagt hefur verið, sem menn eru að velta fyrir sér í þessu málí, og það er nauðsynlegt að koma sér saman um það. En ríkisstj. í heild hefur sínar afsakanir í þessu, vegna þess að hún hefur lagt fram aukið fé til þessara mála, á meðan málið er í undirbúningi, þannig að sandgræðslustarfið er sízt minna nú en það hefur verið, og það geta menn fengið gleggstar upplýsingar um með því að tala við sandgræðslustjóra um þessi mál. Ég tel ekki ástæðu til að tala langt mál um þetta. Hv. frsm, sagði hér áðan, að hann treysti ríkisstj. til þess að finna leiðir í þessu máli, ef ekki yrði samkomutag um þær leiðir, sem á er bent í frv., og ég er alveg samþykkur því. Ég er viss um, að ríkisstj. finnur leiðir í því efni, og einmitt vegna þess, að hv. 4. þm.. Sunnl. veit þetta, að ríkisstj. finnur leiðir, sem hún kemur sér saman um, þá er náttúrlega miklu síður þörf á því fyrir þennan hv. þm.. að taka það frv., sem lá hjá ríkisstj., á meðan ríkisstj. var ekki búin að samræma þær leiðir, sem skyldi fara, og flytja það. Einmitt þessi fullyrðing hjá hv. frsm. og þessi viðurkenning á núverandi ríkisstj. sýnir, að það var enginn tilgangur með því að flytja þetta frv. Ég skil þann áhuga, sem þessi hv. þm. hefur og báðir hv. þm.., og ég skal meta hann, en það er bara ekki leiðin til þess að koma þessum málum fram, sú sem þeir hafa valið. Leiðin til þess að koma málinu fram er það að samræma skoðanir manna og finna þau spor, sem menn geta sameiginlega gengið í málinu. Hv. þm.. talaði um, að það hefði verið nokkurt karp viðvíkjandi flutningi málsins í fyrra. Ég man nú ekki, hvort það var svo mikið, en ég hef sennilega bent á hað, að hv. þm. hefðu flutt frv., sem var hjá ríkisstj. og ekki tilbúið að því leyti, að ríkisstj. var ekki enn búin að samræma sínar skoðanir. Ég mun hafa talið, að vinnubrögðin kæmu ekki að gagni með þessu móti, eins og reynslan sýndi. Ég vil ekkert fullyrða um það, nema það geti komið fram frv. frá ríkisstj, á þessu þingi um málið, vitanlega breytt frá því, sem það er nú, því að ef ríkisstj. hefði verið á einu máli um að flytja það í því formi, sem það er, þá hefði það verið fyrir löngu gert. Það gæti vel farið svo, að enda þótt fjárveiting til sandgræðslu hafi verið hækkuð, þá yrði flutt frv. frá ríkisstj. á þessu þingi. Ég skal þó ekkert um það fullyrða, um leið og ég fullyrði þó, að ríkisstj. hefur áhuga á aukinni sandgræðslu. Ég tel ekki ástæðu til að láta öllu fleira koma fram um þetta. Það er nú svo og raunar augljóst, að jafnvel þótt stjórnarandstæðingar vilji láta í það skína, að ríkisstj. sé ámælisverð fyrir að hafa ekki lögfest þær tekjur, sem æskilegastar eru fyrir sandgræðsluna, þá verða þessir hv. þm.. að minnast þess, að frv. líkt þessu var flutt, á meðan þeir studdu ríkisstj., og það náði þá ekki fram að ganga. Og ef hv. þm.. stjórnarandstöðunnar færu að hafa stór orð í garð ríkisstj. út af þessu máli, þá náttúrlega væri óhjákvæmilegt að rifja það upp og spyrja að því, hvers vegna þeir með sínum mikla áhuga hafi ekki komið málinu fram, á meðan þeir studdu ríkisstj. En það er ekki víst, að til þess þurfi að koma. A.m.k.. komu áðan engin stóryrði fram eða fullyrðingar í öfgum hjá hv. frsm. Það skal metið, þegar menn sýna áhuga, og það er engin ástæða til að vera með neinar getsakir um, að það sé ekki vel meint, þessi flutningur frv. En leiðin til þess að koma málinu fram er ekki þessi. Hún er sú, að hinn samfelldi þingmeirihluti finni hinar raunhæfu leiðir í þessu, og það mun hann gera.



Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi málsins ræða hin einstöku atriði þess frv., sem hér er til umr., en ummæli hæstv. landbrh. gáfu mér tilefni til að gera hér nokkrar athugasemdir. Hann lýsti því yfir, að sú tekjulind, sem farið er fram á í frv., að það yrðu álögur á vínsölu í landinu, sé heppileg sem tekjustofn fyrir sandgræðslu í landinu og hann fyrir sína parta sé því samþykkur, að sá tekjustofn sé lögfestur, ef ég skildi hann rétt. Hann lýsti því yfir í sambandi við það, að hann hefði verið andvígur því, að þetta fé yrði tekið af fóðurvörum eða bústofni bænda. Hann sagði að vísu ekki ákveðið, að þetta segði hann hér sem hæstv. landbrh. og þá í nafni ríkisstjórnarinnar, en hins vegar varð það ekki skilið öðruvísi en að hann teldi, að ekki væru á því nein sérstök vandkvæði að fá hæstv. ríkisstj. til að samþykkja þennan sérstaka tekjustofn. Ég vil í sambandi við þetta benda á, að ég tel þetta óheppilegasta og rangasta tekjustofn, sem hægt er að skapa fyrir sandgræðsluna í landinu, og skal færa fyrir því nokkur rök. Í fyrsta lagi gera þeir menn sér ekki ljóst, hvað stórkostlegt böl áfengisneyzla í landinu er, sem leggja það til, að ákveðnu fé af þeim ágóða, sem fari í ríkissjóð, skuli varið til að standa undir einhverjum ákveðnum útgjöldum hjá þegnum þjóðfélagsins, - þeir gera sér það ekki ljóst frá mínu sjónarmiði, að ef til er nokkurt fé afgangs fyrir ríkissjóð af þeim gróða, sem kemur frá áfenginu, þá ber fyrst og fremst að verja því fé til áfengisvarna í landinu. Það verður ófrávíkjanleg krafa þeirra manna hér á Alþ., sem hafa opin augu fyrir því stórkostlega tjóni og því stórkostlega böli, sem ofneyzla áfengis í landinu hefur í för með sér. Og það hafa ekki verið gerðar hærri kröfur til þessa dags en raun ber vitni um vegna þess, að þeir aðilar hafa litið svo á, að ríkissjóður hafi ekki ráð á því að leggja miklu meira fé til framkvæmda þeirra mála í sambandi við tekjur, sem fást frá áfengissölunni. En komi fram nýjar till. um það að taka af þeim sjóði fé til þess að byggja upp hvort heldur er sandgræðslu, landbúnað á öðru sviði eða einhverjar aðrar framkvæmdir, þá er óhjákvæmilegt, að upp rísi þeir menn, sem líta svo á, að það fé eigi fyrst og fremst að fara til áfengisvarna. Önnur meginástæðan fyrir því, að ég er á móti þessari fjáröflun til sandgræðslu, er sú, að því fleiri aðilar sem njóta góðs af ágóða af vínsölu í landinu fjárhagslega, því veikari verður mótstaðan í landinu gegn áfengisflóðinu, því fleiri aðilar sem hafa áhuga á því, að meira öl eða meira vín seljist og meiri gróði verði af áfengisneyzlu. Þetta er stórkostlegt siðferðilegt atriði í málinu og stórkostlegt atriði fyrir þá, sem enn þá hafa skilning á því, að það eigi að minnka áfengisgróðann, en ekki auka hann. Ég vona því, að hæstv, ráðherra viðurkenni, að þetta hafi verið hans sérstaka einkaskoðun í málinu, það sé ekki skoðun hæstv. ríkisstj. og það sé ekki heldur skoðun allra þeirra manna, sem styðja nú hæstv. ríkisstj. Það þýðir ekki fyrir hæstv. ráðh. að brosa að þessu máli, það er miklu alvarlegra en það. Ég sé ekki, að enn hafi ríkissjóður gert skyldu sína við þá vesalinga, sem hann hefur annars vegar tekið af stórkostlegt fé, með því að stuðla að því með áfengissölunni, að það yrðu vesalingar í landinu. Hann hefur ekki bætt fyrir þær sakir eins og skyldi. Og það er stórkostleg þörf á að veita miklu meira fé, annaðhvort beint úr ríkissjóði eða af tekjum áfengisverzlunarinnar, til þess að byggja upp fullkomið hæli fyrir afbrotaunglinga, bæði drengi og stúlkur, sem hefur verið vanrækt, þrátt fyrir það að ákveðið sé með lögum, að það skuli gert, og hefði átt að vera búið að koma því í framkvæmd. En það hefur alltaf staðið á því, að ekki hefur verið til nægilegt fé til þess að koma upp þessum stofnunum og koma þeim málum á þann grundvöll, sem lagður hefur verið, til þess að vinna á móti því böli, sem hér er um að ræða. Og það verður að vera alveg ófrávíkjanleg krafa þeirra manna, sem skilja þessi mál, að hverjum einasta eyri, sem ríkissjóður geti séð af af ágóða af áfengisverzluninni, sé fyrst og fremst varið til þessara hluta, til að byggja upp aftur það, sem áfengisnautnin í landinu rífur niður. Það er einnig þörf á því að byggja hér upp drykkjumannahæli í miklu stærri stíl, drykkjumannavarnir á ýmsum sviðum, bjarga þeim sjúklingum, sem lenda í fangelsunum af ölæði. Þetta er miklu meira aðkallandi mál en öll sandgræðsla á Íslandi, og því verður áreiðanlega mótmælt harðlega af þeim mönnum, sem vilja berjast fyrir þessum málum og skilja þau, að það sé ekki einn einasti eyrir látinn til að standa undir hvorki sandgræðslu í landinu né öðru, fram yfir það, sem tekið er beint inn í ríkissjóð. Ég vil einnig benda á, að ég tel það alveg fjarstæðu, þó að þar sé raunverulega allt öðru máli að gegna, að leggja á sérstakan benzíntoll til að standa undir slíku máli sem hér er á ferðinni, og það er krafa frá sömu mönnum sem gera það að ófrávíkjanlegri kröfu, að allur benzín- og bílatollur í landinu skuli renna til þess að byggja upp vegi og brýr í landinu, sem á miklu meira skylt við hann en þetta mál hér. En það er önnur saga og snertir miklu meira efnishlið málsins. Hitt er mál, sem Alþ. og ríkisstj. geta ekki lokað augunum fyrir og er nauðsynlegt að bæta úr, og ekki má taka neitt fé af þessum gróða, sem hér er, til annarra framkvæmda, fyrr en búið er að bæta það tjón, sem áfengisneyzla í landinu hefur í för með sér og fer vaxandi - svo mjög vaxandi í landinu, að það er orðið langsamlega mesta böl þessarar þjóðar.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. tók vel í frv. það, sem hér liggur fyrir, og þess taldi ég líka von af hans hálfu, hann gerði það einnig í fyrra. En honum þótti sem við vildum ganga of harkalega fram í því að koma frv. gegnum þingið, það væri réttara og vissara að bíða ögn enn, ríkisstj. væri með þetta mál til endanlegrar afgreiðslu, en enn þá væri ekki fengin samstaða um það, með hverjum hætti undir kostnaði ætti að standa. En mér finnst nú, að nokkuð langur tími hafi liðið, án þess að það væri gert, hvorki meira né minna en þrjú ár. Hjá vinstri stjórninni sálugu var það þó árið 1958, sem fór forgörðum, en um áramótin eða nærri þeim var hún ekki lengur í lifenda tölu, þannig að þetta er ekki sambærilegt. Síðan eru þetta mörg ár, og hæstv. ríkisstj. hefur ekki komið fram með neinar töl., og það teljum við flm. fremur til lýta og margir fleiri. Og ég vænti þess, að þegar þetta mál verður tekið fyrir í landbn., muni nefndin eiga tal við hæstv. landbrh. og leita eftir till., þannig að málið í heild megi leysast á þessu þingi. Ég vissi það fyrir og við þm.. yfirleitt, að þarna væri hnúturinn erfiðastur að leysa, þar sem fjáröflunarleiðin er, að öðru leyti væri samstaða um málið í heild. En ég þarf ekki að svara svo mjög hæstv. landbrh. Hann var yfirleitt inni á þessu öllu. Hann breiddi sig að vísu mjög yfir það, þegar ég lét orð falla um, að ég treysti ríkisstj. til þess að finna sæmilegan flöt á kostnaðaratriðinu. Það er út af fyrir sig víst traust. Ríkisstj. hefur það í hendi sér fullkomlega að koma fram máli eða fella hér á Alþingi, og það er ekki nema eðlilegt, að maður líti í veikleika sinum til ríkisstj., þegar góð mál eru fram flutt, að þeir vilji, stjórnarliðar og hæstv. ríkisstj., gera svo vel að vera hlynntir slíkum málum. Og ég treysti ríkisstj. til þess að veita þessu máli brautargengi það nægilegt, að fram megi ganga á þessu þingi, og mér skildist það á síðustu orðum hæstv. landbrh., að maður gæti átt von á því, og er gott um það að segja. Að lokum vil ég varðandi ræðu hæstv. landbrh. láta í ljós undrun mína yfir því ráði, sem hæstv. landbrh. gaf okkar þm., að það sé tryggast að koma máli fram að bera það alls ekki fram. Það er nokkurt nýlundubragð að þessari ráðleggingu og þarfnast nánari skýringar. Ég held, að það sé eiginlega það fyrsta, sem gera skal til að koma máli fram, að sýna framan í það hér á hv. Alþingi. Hv. 1. þm.. Vestf. gat ekki fellt sig við þá tillögu, sem er í frv. um fjáröflun til að standa undir sandgræðslunni, áfengisskattinn. Það má vel vera töluvert í hans máli. En ég sé ekki ástæðu til þess að blanda áfengisvandamálinu mjög inn í sandgræðslumálið, enda þótt sandgræðslan kynni að njóta áfengisskatts, því að vist er um það, að það þarf ekki að reikna með því fyrir fram, að eftir því sem vínið verður dýrara, þá verði það því meir keypt. Það mætti frekar hugsa sér, að það mundi draga úr vínneyzlu, ef skattur væri á lagður. Að öðru leyti fannst mér hann rökstyðja mál sitt með þeim hætti, að í raun og veru ætti það ekki við í þessu efni. Áfengisvandamálið verður ekki leyst með því bragði að vera móti því að leggja aukinn skatt á áfengið í sambandi við sandgræðsluna, það sé ég ekki. En ég skil tilfinningar hans og veit, að hann hefur lengi verið þarfur bindindismálum í þessu landi og barizt við hlið margra annarra góðra manna gegn áfengisbölinu. Og það er allt vel um það. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja mál þetta fremur. Ég vil endurtaka ósk mína um það, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og landbn.