Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hljóðs, er sú, að skotið hefur verið á fundi í menntmn. til þess að ræða brtt. þær, sem hv. 9. þm. Reykv. (AG) flytur við þetta frv. Það er skemmst af að segja, að brtt. fengu ekki undirtektir í n. og n. mælir ekki með þeim, hvorki í heild né einstökum till., og það kom fram eins og áður í n. sú afstaða einstakra nm., að þeir teldu málinu teflt í tvísýnu, ef breytingar yrðu á frv. gerðar, og réði það m.a. því, að þeir vildu ekki mæla með þessum brtt. Til viðbótar því að lýsa þessari afstöðu menntmn. vil ég leyfa mér, hæstv. forseti, að víkja lítillega að tveim af brtt. hv. 9. þm. Reykv., sem sérstaklega voru nefndar af öðrum hv. þdm. en mér og hv. flm. við þessa umr., enda kom fram í n. ósk um, að svo yrði gert. Það er þá fyrst 7. brtt. hv. þm., sem er við 36. gr. frv. Um þessa brtt. vil ég vísa til þess, sem ég áður hef sagt, að brtt. er allsendis óþörf, því að í 3. mgr. 16. gr. frv. segir, að barnaverndarnefnd skuli ávallt við úrlausn barnaverndarmála velja þann kostinn, sem ætla má, að sé barninu fyrir beztu. Við þetta vil ég bæta því, að það er með ráði gert að orða þetta ákvæði 36. gr. eins og það er. Þetta ákvæði er orðrétt samhljóða ákvæði, sem er í 16. gr. l. frá 1947 um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna, nema hvað í þessu frv. er sams konar ákvæði látið ná til barna almennt, skilgetinna sem óskilgetinna, og því fellt niður orðið „óskilgetið“, en að öðru leyti er síðasta mgr. 36. gr. samhljóða þessu ákvæði í l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Í sambandi við þetta ákvæði, sem nú er í l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna, hefur skapazt allvíðtæk dómvenja, og undirbúningsnefnd frv. eða sú n., sem undirbjó þetta frv., var þeirrar skoðunar, að það væri rétt að halda sér við það orðalag. Þetta kemur ljóst fram í grg. með frv. frá því í fyrra, í aths. þar um 34. gr. A, sem var shlj. 36. gr. þessa frv., en í aths. við gr. segir m.a. svo orðrétt: „Hefur verið hallazt að því að halda orðalagi 16. gr. laga nr. 87 1947 að efni til, með því að allvíðtæk dómvenja er fengin um það ákvæði. Ljóst er, að barnaverndarnefndum ber í þessu efni sem öðrum að hafa að leiðarljósi, hvað barni er fyrir beztu, sbr. almenna ákvæðið í 16. gr. 3. mgr. frv.“ Við þetta skal ég aðeins bæta því, að mér er kunnugt um, að háskólarektor, sem var formaður þeirrar n., sem undirbjó frv., telur mjög vafasamt að breyta þessu ákvæði, þ.e.a.s. 3. mgr. 36. gr. frv. eins og hún nú er. Þá skal ég aðeins víkja að 11. brtt. á þskj. 636. Hún er á þá leið, - ég skil það a.m.k. þannig, - að öllum úrskurðum barnaverndarráðs megi áfrýja til dómstóla. Þetta mundi leiða til skipulags í þessum málum, sem mun hvergi þekkjast í þeim löndum, sem við höfum eða ætla má að við höfum helzt eitthvað til að sækja um fordæmi eða fyrirmyndir í þessum efnum. Það má líka benda á það, hve seinvirk þessi leið yrði. Fyrst kæmi málið til kasta barnaverndarnefndar, síðan barnaverndarráðs, þá undirréttar og að lokum hæstaréttar. Það mætti jafnvel gera ráð fyrir því, að einhver börn væru komin á þann aldur, að lögin tækju ekki lengur til þeirra, þegar allt það skeið væri á enda runnið, en einmitt í slíkum málum, barnaverndarmálum, er oft skjótrar úrlausnar þörf. Það mun vera svipuð uppbygging á kerfi barnaverndarmála á Norðurlöndum eins og hér er. Hins vegar er mér tjáð og hef nú reyndar um það víssu, að t.d. í Bretlandi og Bandaríkjunum heyra barnaverndarmál undir sérstaka dómstóla. En þeir dómstólar eru sérstaks eðlis, og þeir eru við það miðaðir að hafa úrlausn slíkra mála með höndum. En það er hvorki á Norðurlöndum né í þessum enskumælandi löndum, sem ég áður nefndi, þekkt, að barnaverndaryfirvöldum og dómstólum sé blandað saman með þeim hætti, sem hér er lagt til. Með þessu er auðvitað ekki sagt, að barnaverndarmál komi aldrei til kasta dómstóla. Svo hefur verið hér í víssum tilvikum um langt skeið, og ég vil t.d. benda á það, að í 53. gr. þessa frv., 3. mgr., segir svo orðrétt: „Ef beita verður valdi við framkvæmd ákvörðunar barnaverndarnefndar eða barnaverndarráðs samkv. lögum þessum, heyrir slík valdbeiting undir fógeta eða lögreglu, ef brýna nauðsyn ber til. Fulltrúi barnaverndarnefndar eða barnaverndarráðs skal þó ávallt vera viðstaddur slíkar framkvæmdir.“ Það hefur ekki orkað tvímælis, að barnaverndarmál koma oft til kasta dómstóla, og hér er í þessari gr., 53. gr., tekið beinlínis af skarið um það, að þegar framkvæmd á ákvörðun barnaverndarnefndar eða barnaverndarráðs eigi fram að fara og til slíks þurfi valdbeitingu, skuli fógeti eða lögregla koma til skjalanna. Þar að auki má benda á það, sem auðvitað sjálfsagt er, að það er alltaf hægt að sækja barnaverndarráð til saka fyrir dómstólum á þeim grundvelli, að ráðið hafi ekki farið að lögum eða hafi brotið lög á einhvern hátt í þeim málum, sem til kasta þess hafa komið. Ég veit ekki, hvort hv. flm. hefur athugað þetta eða gert sér þetta ljóst. En ég vil aðeins segja það, að ég held, að samþykkt þessarar brtt. væri algerlega fráleit. Að öðrum brtt. mun ég hafa áður vikið og sé því ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um málið.



Herra forseti. Þetta mál er nú komið til síðustu umr. í þessari hv. d. og væntanlega til lokaafgreiðslu hér á hv. Alþ. Ég hef ekki til þessa tekið til máls í þessu máli, en ætla að leyfa mér nú, áður en það hlýtur lokaafgreiðslu, að segja um það nokkur orð. Ég mun aðallega ræða málið almennt, en minna um einstök atriði samninganna, enda hafa þeim atriðum verið gerð mjög rækileg skil af öðrum ræðumönnum, bæði við 1. og 2. umr. í þessari hv. d. og enn fremur við umr. í hv. Nd. Með þessu máli er mörkuð ný stefna. Og þetta er sérstætt og alvarlegt mál. Það er auðsætt, hvort sem litið er til fortíðar, nútíðar eða framtíðar. Ef við lítum til fortíðarinnar og athugum sögu þjóðarinnar, er auðsætt, að sú stefna, sem tekin er upp með þessu máli, brýtur í bág við það, sem barizt hefur verið fyrir af beztu mönnum þessarar þjóðar á liðnum tíma. Sjálfstæðisbarátta þjóðarinnar var um það fyrst og fremst, að Íslendingar hefðu sjálfir full og óskoruð yfirráð sinna eigin mála, ekki aðeins fullt stjórnfrelsi, heldur og jafnframt að verzlunin yrði færð í hendur íslenzkra manna, að atvinnureksturinn yrði í höndum Íslendinga, að jarðeignir, sem t.d. konungur átti í allríkum mæli á vissu tímabili, kæmust í eigu Íslendinga, og enn fremur hefur verið stefnt að hinu sama í menntamálum þjóðarinnar, að skólarnir yrðu innlendir og algerlega á vegum innlendra stjórnvalda. þessi saga, sem þannig er mörkuð, er óslitin síðustu aldirnar. Og á grundvelli þeirrar baráttu, sem þessi saga þjóðarinnar lýsir, auðnaðist okkur að stofna lýðveldið árið 1944. Íslendingar hafa einnig nokkra reynslu af því að gera samninga við aðrar þjóðir, og það mun yfirleitt hata fengizt sú reynsla af því, að það hefur þótt fagnaðarefni hverju sinni, sem samningstíminn hefur verið útrunninn, og Íslendingar hafa getað losað sig við þau bönd, sem í þeim samningum fólust. Í því efni má minna á t.d. landhelgissamninginn, sem gerður var af Dönum fyrir Íslendinga hönd 1901, að ég ætla, til 50 ára. Það var vissulega fagnaðarefni fyrir íslenzku þjóðina, þegar sá tími kom, að hægt var að losna við þann samning og þau bönd, sem þjóðin var bundin með honum. Og það má enn fremur minna á samninga af öðru tagi, þá samninga, sem í sjálfu sér voru á sínum tíma fagnaðarefni og lyftu þjóðinni eða komu þjóðinni fram á veg alldrjúgan áfanga í baráttu hennar, svo sem sambandslagasamninginn 1918. En sá samningstími, sem var 25 ár, var að ég ætla tæplega hálfnaður, þegar fulltrúar allra flokka hér á hv. Alþ. lýstu því yfir, að að því yrði keppt af þeirra hálfu og þá af stjórnmálamönnum þjóðarinnar í heild að losna við þennan samning að fullu og öllu jafnskjótt og samningstíminn rynni út. Og örlögin voru okkur Íslendingum svo hagstæð, svo mild, að okkur auðnaðist þetta á tímum heimsstyrjaldarinnar, þó að aðrar þjóðir yrðu þá að búa við mjög örðuga aðstöðu og erfið kjör. Þeir, sem mæla fyrir þessu máli, geta ekki, sem von er til, fundið fordæmi fyrir því úr þeirri sögu, sem ég er hér að drepa á. En þeir hafa þó leitazt við í málflutningi sínum að leita einstakra fordæma úr sögu frá liðnum tíma, og í því sambandi hefur símamálið nokkuð borið á góma. Hv. 5. þm. Reykn. hefur gert þetta atriði nokkuð að umtalsefni í ræðum um þetta mál hér í þessari hv. d. og m.a. vitnað til heimilda, sem bregða nokkuð öðru ljósi á það mál, heldur en þeir hafa viljað vera láta, sem eru formælendur þessa frv. Ég skal ekki lengja umr. með því að endurtaka neitt af því, sem hv. 5. þm. Reykn. hefur sagt, en ég tek undir margt af því, sem fram kom hjá honum um þetta efni. En ég vil aðeins benda á, að símamálið er alls ekki sambærilegt við það, sem nú er verið að afgreiða hér. Landssími Íslands er í eigu Íslendinga sjálfra og undir þeirra stjórn. En hér er stefnt að því að koma á fót stóru, öflugu fyrirtæki í eigu erlendra manna. Og það á ekki að vera neitt stundarfyrirbrigði, þeirra atvinnurekstur, þeirra aðstaða og áhrif hér á landi, heldur á að gera þennan samning til 45 ára og veita þó, að mér skilst, nokkurn umþóttunartíma eftir það tímabil, svo að það er ekki fjarri lagi, að þeir eigi samkv. þessum samningi að hafa hér meiri eða minni afskipti um hálfrar aldar skeið. Þá hefur verið minnzt á fossamálið í þessum umr. Það er rétt, að það var á tímabili deilt mjög um það, á hverra höndum skyldu vera yfirráð yfir fossaaflinu, og ég held, að það sé mála sannast, að við megum allir fagna því, að sú niðurstaða náðist í þeim efnum, sem raun varð á. Og ég hygg, að aðstaða íslenzku þjóðarinnar væri talsvert öðruvísi nú um þessar mundir, hefði niðurstaðan orðið á annan veg, eins og margir málsmetandi menn kepptu að, að yrði. Það hefur einnig verið bent á það í umr. um þetta mál, að einstakir mikilsmetnir og mikilhæfir Íslendingar hafi á sínum tíma beitt sér fyrir því, að vatnsföllin íslenzku eða sum þeirra yrðu virkjuð með erlendu fjármagni, og hefur nafn Einars Benediktssonar sérstaklega verið nefnt í því sambandi. Ég held, að það sé mála sannast, að þáttur Einars Benediktssonar í þeim málum verði einna sízt til þess fallinn að halda minningu hans á lofti með þeim glæsileik, sem verðleikar hans gera réttmætt. Það er allt annað, sem mun halda nafni Einars Benediktssonar á lofti, jafnvel meðan íslenzk tunga er töluð. Það er sá skáldskapur, sem eftir hann liggur, og stórbrotið ævistarf að mörgu leyti. Og ég verð að segja, að það eru í mínum huga, og ég ætla, að það séu í huga margra fleiri Íslendinga daprar minningar við það bundnar, þegar vatnsréttindin í Þjórsá voru komin í eigu erlendra manna. Og ég tel það einn af hinum minnisverðari dögum hér á hv. Alþ., þegar okkur, sem nú sitjum hér, tókst undir forustu Hermanns Jónassonar að koma vatnsréttindum Þjórsár aftur í eigu íslenzkra manna, í eigu íslenzka ríkisins. Í sambandi við það, sem forsvarsmenn þessa máls segja um þetta efni, vil ég leyfa mér að fara örfáum fleiri orðum um þátt hins gagnmerka og fræga manns, Einars Benediktssonar, í þessum vatna- og virkjunarmálum Íslendinga. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Einar bar í huga stórar hugsjónir um alhliða framfarir hér á landi og framfarir, sem ekki yrði komið áleiðis öðruvísi en með miklu fjármagni. Þetta kemur mjög víða fram, t.d. í ljóðum hans, án þess að það sé skilgreint eða útfært þar í einstökum atriðum. En þessar hugsjónir Einars voru ekki bundnar við virkjun fallvatnanna eingöngu, heldur var það aðeins einn þáttur í miklu, miklu víðtækari áætlunum. Þær snerust um ræktun landsins, eflingu fiskveiða, bættar samgöngur og virkjanir fallvatnanna. Og þetta mikilhæfa skáld dreymdi ýmsa drauma, sem ekki hafa rætzt og ekki hafa orðið raunhæfir þættir í framfarasókn þjóðarinnar. Einar ritaði t.d. um gullnámur hér á landi, sem mundu auðga mjög íslenzkt efnahagslíf, og ýmis jarðefni, svo sem jarðbiksolíu og hagnýtingu brúnkola, og hann lét sér detta í hug að flytja út ís. Ekkert af þessu hefur reynzt raunhæft, en þetta sýnir aðeins, hve hugsun hans var háfleyg og víðtæk um alhliða framfarir. Mér er ekki kunnugt um, að Einar Benediktsson hafi nokkurs staðar útfært í einstökum atriðum þessar hugmyndir sínar skýrar og betur heldur en í ritgerðinni „Starfsfé fyrir Ísland“, sem hann birti í blaðinu Ingólfi 1914. Þar talar hann um eða gerir grein fyrir því, að Íslendingar þurfi að fá erlent fé til uppbyggingar í landinu, en það eigi að vera lánsfé fyrst og fremst, það sé endurborgað. Og aðalmergurinn málsins, segir hann orðrétt, er sá, að hér þurfa að koma fyrirætlanir - það mundum við nú kalla áætlanir - um margþættar framfarir og gera sér grein fyrir því fyrir fram, í hvaða farvegi þetta fé eigi að renna. Og hann segir: „Af öllu því, sem nú var nefnt, er auðsætt, hve mikið verk það er, sem fyrir hendi liggur, að rannsaka, hve mikla íbúatölu Ísland gæti borið, en það verður að ganga á undan, áður en því verður svarað rétt, hve mikið starfsfé lands- og hafsvæðið íslenzka gæti ávaxtað og endurborgað eftir venjulegum, evrópskum mælikvarða. Af því, sem að framan hefur verið sagt, er það ljóst, að framleiðsluafl Íslands bæði á landi og sjó er mælikvarði þess, hve mikill fjöldi manna getur lifað hér og hve mikið auðmagn getur ávaxtazt hér. Þjóðin getur vaxið og auðmagnið getur aukizt og hvort tveggja takmarkalaust, en framleiðslumáttur landssvæðisins alls hefur sín takmörk. Af þessu leiðir, að meginhugsjón Íslendinga, efling þjóðernisins, hefur hátt og voldugt mið að stefna til, og aðeins, eins og ástæður horfa pú allar, er ákveðið hlutfall milli möguleikanna og máttarins, milli landsins og þjóðarinnar, sem á að geta ráðið því, hve mikið auðmagn má flytja inn í Ísland.“ Síðan gerir hann í þessari ritgerð grein fyrir einstökum þáttum í þessari áætlun, og fer ég ekki út í það. Hann minnir t.d. á, að það megi rækta á Suðurlandsundirlendinu ekki minna en 4000 ferkm. lands, og ef það yrði gert, mundi sá landbúnaður, sem á því ræktunarlandi væri rekinn, einungis geta ávaxtað og afborgað 200 millj. kr. á 10 árum, vitanlega miðað við verðgildi peninganna þá, 1914, en í framhaldi af þessu segir svo Einar Benediktsson orðrétt þessi eftirtektarverðu orð, sem ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa. „Næst auðninni, sem þjóðin býr nú við, er samflutningurinn voðalegasta hætta þjóðernisins, eins og þegar hefur verið tekið fram. Ég hef þess vegna ekki byggt 200 millj. kr. upphæðina á Suðurlandi einu, heldur á landsfyrirtækjum um endilangt Ísland. Peninga handa lánsfélögum í sveitunum og peninga handa íslenzkum stórkaupmönnum til að kaupa vöruupplög á þá staði, sem bera bezt bein viðskipti við útlönd, m.ö.o.: peningar, sem draga stórarðinn af íslenzku verzluninni inn í landið, eru það fyrsta, auðfengnasta og landshollasta fé fyrir þjóðernisstefnuna, sem vill grípa yfir og halda fast við landsbygging og hefja þjóðina yfir útlendan vinnukraft.“ Ég ætla, að þetta séu alveg nægilega skýrar tilvitnanir til þess að sýna fram á það, að þeir, sem minna á hugsjónir Einars Benediktssonar í sambandi við þetta mál, fá ekki mikla stoð í þeim samanburði. Þannig horfir þá málið við, ef litið er til fortíðarinnar. En ef við lítum til nútíðarinnar, er fyrst að því að gæta, hvernig háttað er í þjóðfélaginu um þessar mundir bæði í efnahagsmálum og um vinnuafl o.fl., sem margrætt er í sambandi við þetta mál. Ég skal því fara fljótt yfir þá sögu, því að það væri endurtekning, ef ég færi að hafa mörg orð um þessa þætti málsins. En það er kunnara en frá þurfi að segja, að sú stefna, sem viðreisnarstjórnin á sínum tíma lofaði að fylgja og skrásetti þau loforð í hvítri bók, sem öll þjóðin fékk að gjöf, um að halda verðbólgunni í skefjum og koma atvinnuvegunum á traustan og heilbrigðan fjárhagsgrundvöll, sú stefna er í raun og veru fokin út í veður og vind. Í stað þess er hér í landi verðbólga, sem ógnar í raun og veru öllum atvinnuvegum þjóðarinnar. Þeir eru misjafnlega vel undir það búnir að mæta þessu, sumar atvinnugreinar gefast fyrr upp, en aðrar seinna, en nú er þetta mál þó komið á það stig, að það er enginn atvinnuvegur lengur óhultur fyrir þessari þróun. Vinnuaflsskortur er í landinu, þannig að undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar eiga mjög í vök að verjast vegna harðrar samkeppni á því sviði, og stöðugt sígur meira og meira á ógæfuhliðina um jafnvægi í byggð landsins. Það mál hefur verið gert nokkuð að umtalsefni hér í þessari hv. d. í sambandi við annað frv., og ætla ég ekkert að endurtaka af því, sem þar kom fram. Allt það, sem þá var sagt, stendur óhaggað, enda byggt á fullkomnum staðreyndum. Mér hefur borizt í hendur nú alveg síðustu dagana eitt tölublað af blaðinu Degi, sem gefið er út á Akureyri, og þar er í stuttri klausu birt nokkur athugun, sem gerð hefur verið á þróun þessa þáttar í þjóðarbúskapnum síðasta árið. Það er byggt á niðurstöðum Hagtíðinda, sem nýlega eru komin út, um manntalstölur frá l. des. s.I. Og niðurstöður þessara athugana eru í örstuttu máli þannig, með leyfi hæstv. forseta. „Bráðabirgðatölur Hagstofunnar um fólksfjölda á Íslandi 1. des. 1965 liggja nú fyrir. Samkv. þeim tölum var fólksfjöldinn 193.215, en á sama tíma árið áður 190.230. Fjölgun á árinu 2985 menn eða nálega 1,6%. Virðist fólksfjölgunin fara heldur minnkandi, því að um alllangt árabil eftir heimsstyrjöldina var hún um og yfir 2% á ári. Í þeim sveitarfélögum, sem nú eru almennt talin til höfuðborgarsvæðisins eða Stór-Reykjavíkur, var fólksfjöldinn samtals 1. des. s.l. 99.960 menn, eða nálega 100 þús. af þeim rúmlega 193 þús., sem landið byggja, og hefur fólkinu á þessu svæði fjölgað um 2091 mann á árinu en um 894 menn samt. á landinu öllu utan Stór-Reykjavíkur. Í Norðurl. e. var fólksfjöldinn 1. des. s.l. 21.102 menn og er fjölgunin 138 á árinu, en eðlileg fólksfjölgun á árinu, 1.6%, hefði verið 335. Þetta þýðir, að nálega 6 af hverjum 10, sem við bættust á árinu, hafa flutzt burtu úr kjördæminu. Á Akureyri var fólksfjöldinn 1. des. s.l. 9.628 og hafði fjölgað um 96 menn á árinu, en eðlileg fólksfjölgun, 1.6%, hefði verið rúmlega 150 manns. Þetta þýðir, að 3–4 af hverjum 10, sem við bættust, hafa flutt burt og þar að auki sem svarar öllum þeim, sem flutt hafa til bæjarins á árinu, en þeir munu vera allmargir.“ Þetta eru athuganir byggðar á síðustu tölum Hagtíðinda um þennan þátt þjóðmála. Nú er stefnt að því að koma hér upp við Faxaflóa stóriðju og virkjun hér á Suðurlandsundirlendinu, fyrirtækjum, sem samtals kosta 4–5 milljarða króna. Það gefur auga leið, hvort það er til að draga úr þeirri þróun, sem ég hef hér drepið á, eða hvort þetta verður til að örva hana, enda skilst mér, að það treysti sér í raun og veru enginn til þess að halda því fram, að það, sem stefnt er að í þessu máli, sé til þess fallið að draga úr aðstreymi fólks á þetta þéttbýlasta svæði landsins eða að snúa við þeirri þróun, sem í þessum efnum hefur ríkt. En þrátt fyrir þetta virðist þingmeirihl. vera einhuga um það að knýja þetta mál fram. Það kemur fram í nál. um þetta mál, sem lagt var fram í hv. Nd., að frá því hafði verið skýrt opinberlega þegar á árinu 1962 af formanni stóriðjunefndar, Jóhannesi Nordal, í sambandi við þær ráðagerðir, sem nú er verið að gera að veruleika með samþykkt þessa frv., að ein aðalástæðan fyrir þessum ráðagerðum væri sú, „að íslenzkur sjávarútvegur er ekki talinn geta aukið útflutningstekjur sínar nema um 5% í hæsta lagi á ári næstu ár, og slík tekjuaukning hjá aðalatvinnuvegi landsmanna nægir ekki til að tryggja með góðu móti bætt lífskjör og velmegun í landinu. Íslendingar verða því að leita annarra möguleika til að auka útflutningstekjur sínar.“ Þetta, sem ég las hér, er innan gæsalappa og tekið orðrétt eftir formanni stóriðjunefndar. Þetta var sagt og skrásett 1962. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að sá tími, sem síðan er liðinn, hefur fært Íslendingum heim sanninn um, að þessi orð eru ekki á rökum reist, og þær áætlanir, sem gerðar eru eftir þessum forsendum, eru ekki í samræmi við raunveruleikann, því að sem betur fer hefur framleiðsluaukningin í sjávarútveginum verið svo miklum mun meiri síðustu árin en 5% árlega, eins og hagfræðingurinn gerði ráð fyrir. Og nú er svo komið, góðu heilli, vil ég segja, að það eru a.m.k. ýmsir menn í stjórnarliðinu, sem hafa áttað sig á þessu og viðurkenna þetta, að þessi forsenda sé ekki traust til að byggja á. Ég minni í því sambandi á það, að þessa síðustu daga, meðan þetta stórmál hefur verið á ferðinni hér í gegnum þingið, hefur einn af þm. Sjálfstfl., hv. 11. landsk., Matthías Bjarnason, mælt fyrir till. um eflingu sjávarútvegsins, og í því sambandi, einmitt á meðan þetta mál er hér að fara gegnum þingið, hefur hann lagt vinnu í að afla sér margháttaðra tölulegra upplýsinga um þá möguleika, sem fyrir hendi eru í sjávarútveginum með því að vinna betur úr því hráefni, sem fiskiflotinn dregur að landi. Ég fer ekki að lesa neitt upp úr þeirri ræðu, ég held, að þm. hafi yfirleitt hlustað á hana, en í þeirri ræðu koma fram margar mjög eftirtektarverðar tölur og upplýsingar um þetta mál, sem auðvitað eru þá um leið þungur dómur um þá, sem hafa á undanförnum árum haldið því fram, að gjaldeyrisverðmæti Íslendinga gætu ekki aukizt nema mjög takmarkað af afrakstri undirstöðuatvinnuveganna, sjávarútvegs og landbúnaðar. Hér er þvert á móti sýnt fram á, að í þeim efnum eru mjög miklir möguleikar fyrir hendi. En þá segja menn: Það er öllu óhætt með að samþykkja þetta mál og ráðast í þau stórvirki, sem hér er stefnt að, vegna þess að við höfum dæmi Norðmanna við að styðjast. - Ef við lítum á það, er fyrst þess að gæta, að þó að Norðmenn séu ekki stórþjóð miðað við stórveldi heimsins, þá eru þeir miklu stærri þjóð en við Íslendingar og með miklu meiri þjóðarbúskap, þegar á heildina er litið, svo að ef við berum þetta saman og lítum á, hvað erlend fjárfesting er hátt hlutfall af heildarfjárfestingu Norðmanna og sú framíeiðsla, sem þar fer fram, hátt hlutfall af heildarframleiðslu norska þjóðarbúsins, er sýnilegt, að með þessu máli er stefnt að miklu stórfelldari afskiptum og áhrifum útlendinga í íslenzkum þjóðarbúskap hlutfallslega við stærð þjóðarinnar en Norðmenn hafa lagt í til þessa. Þess er einnig að geta, að þegar Norðmenn gerðu gangskör að því að laða til sín erlent fjármagn, sem kallað er, og fá erlend fyrirtæki til að byggja upp eða styrkja atvinnulífið í Noregi, var heimsstyrjöldin nýlega um garð gengin. Og þar er ekkert sambærilegt, hvernig aðstaðan í Noregi var eftir síðustu heimsstyrjöld eða þær ástæður, sem við áttum þá við að búa. Íslenzka þjóðarbúið safnaði gróða, en Norðmenn urðu fyrir stórkostlegum áföllum. Atvinnulíf og mannvirki voru að meira eða minna leyti í rústum, og þó að þeir á þeim tíma gripu til úrræða til að rétta við með snöggu átaki atvinnulífið hjá sér og koma af stað uppbyggingu, þá er það ekki sönnun fyrir því, að það sé réttmætt fyrir okkur Íslendinga að fara að dæmi þeirra nú í þessu efni, miðað við allar ástæður hjá okkur. En nú höfum við með höndum fleira við að styðjast í þessu efni. Hér var einu sinni á ferð bankastjóri frá Noregsbanka, Erik Bronfoss, og hann flutti erindi hér á Íslandi um erlent fjármagn í Noregi. Þetta erindi er prentað í Fjármálatíðindum 1961. Þetta er mjög yfirgripsmikið erindi, þar sem þetta mál í heild er rætt af mikilli þekkingu þessa embættismanns. En það kemur fram alveg skýrt í þessu erindi norska bankastjórans, að ef um það sé að velja að fara lánaleiðina, sem hann kallar, annars vegar, þ.e.a.s. þá leið, sem Íslendingar hafa farið til þessa við að byggja upp atvinnulíf og fyrirtæki hér á landi, eða hins vegar að koma á fót fyrirtækjum með erlendri fjárfestingu, eins og það er oft orðað, segir bankastjórinn alveg skýrt og ákveðið, að það eigi að fara lánaleiðina, ef mögulegt er. Það kemur einnig fram í þessu erindi, að erlent auðmagn hefur sótt eftir áhrifum og aðstöðu í Noregi, og það áður heldur en hafizt var sérstaklega handa eftir þeim reglum, sem nú gilda um þetta efni þar í landi, þá hafi erlend auðfélög seilzt eftir því að eignast hlut í norskum fyrirtækjum og koma ár sinni fyrir borð í norsku atvinnulífi. Hann segir, að það hafi brezk, bandarísk, kanadísk og þýzk stórfyrirtæki komið sér fyrir í rafefna- og rafmálmiðnaðinum í Noregi og að franskir hagsmunir hafi látið til sín taka í Norsk Hydro, „stærsta fyrirtæki okkar, sem stofnað var raunar að norsku frumkvæði.“ Og hann skýrir frá því, að ýmis annar iðnaður í Noregi, svo sem smjörlíkisiðnaður, hafi verið rekinn á tímabili með þátttöku erlendra auðfélaga. Og þessi maður dregur ekki dul á það, að þessi afskipti erlendra auðfélaga hafi valdið ýmiss konar vandkvæðum í Noregi og það hafi verið reynt með lagaákvæðum að takmarka áhrif þeirra og afskipti í norsku atvinnulífi. Hann segir orðrétt: „Tilgangur“ - þ.e.a.s. auðfélaganna - „var oftast nær sá að hagnýta sér norsk hráefni og vatnsafl. Einstöku voru stofnsett til að njóta sömu réttinda og innlendir aðilar og komast hjá tollmúrum, svo og til þess að geta sýnt orðið „norskt“ í nafni fyrirtækisins.“ Ég held, að þetta allt megi verða okkur nokkurt umhugsunarefni og eigi að hafa þau áhrif á afstöðu manna í þessu máli, að ástæða sé til, m.a. með tilliti til þessa, að fara gætilega á þeirri braut, sem hér er lagt út á. Þá kem ég að síðasta þættinum, sem ég ætlaði að fara hér um nokkrum orðum, það er viðhorfið til framtíðarinnar í sambandi við þetta mál. Ég hef áður drepið á það, sem allir hv. þm. gera sér nú ljóst, að verðbólgan er sívaxandi hér í landi og hefur hin margvíslegustu áhrif í íslenzkum þjóðarbúskap. Ein af afleiðingum verðbólgunnar er sú, að áætlanir, sem gerðar eru til skemmri eða lengri tíma, raskast óðar en varir. Verðbólgan veldur því, að engar áætlanir standast, nema örstutta stund. Þessi dæmi höfum við fyrir okkur hér á hv. Alþ., t.d. í sambandi við vegaáætlun og margt fleira, sem við erum að fjalla um. Nú eru í þessum samningi gerðar áætlanir langt fram í tímann, og það er rætt um þær niðurstöður, sem í samningnum greinir, eins og verðlagsgrundvöllurinn hér á landi sé alveg staðfastur. Nú er það auðvitað, að verðbólgan, ef hún heldur áfram að vaxa - og allar líkur benda til þess, að einmitt þetta mál verði til þess að örva þá þróun, en ekki að draga úr verðbólguþróuninni veldur því, að þær áætlanir, sem gerðar eru einnig í þessu efni, eins og um önnur atriði, standast ekki til langframa. Þeim þarf að breyta óðar en varir. Það er fullkomlega rétt fyrir þá, sem vilja skoða þetta mál rökrétt og ætla sér, að því er virðist, að knýja þetta gegnum þingið, að skoða rækilega þessa hlið málsins. Eins og ég gat um, þegar ég hóf mál mitt, er með þessu máli mörkuð ný stefna, lagt út á nýja braut í þjóðlífi Íslendinga með því að samþykkja þetta mál, - lagt út á þá braut að leiða erlendan auðhring til sætis í íslenzku atvinnulífi og skipa honum þar allofarlega á bekk. Íslendingar hafa ekki af eigin viðskiptum hér í landi a.m.k. kynnzt starfsháttum og aðferðum erlendra auðhringa, sem betur fer vil ég segja, og það er af mörgum talið, að það sé erfitt að fá yfirsýn yfir starfshætti auðhringanna, eins og þeir haga sínum störfum yfirleitt í heiminum. Og ég hef ekki þá þekkingu til að bera á þessu sviði, að ég skuli út af fyrir sig fara mörgum orðum um það eða fella um það stóra dóma. En ég ætla að leiða til vitnis mann, sem ég hygg, að hæstv. ríkisstj. muni telja málsmetandi, ekki sízt á þessu sviði, og það er sjálfur efnahagsmálaráðunautur ríkisstj., Jónas Haralz. Hann hefur skrifað ritgerð, það var nú raunar áður en hann gekk beint í þjónustu íslenzka ríkisins sem efnahagsmálaráðunautur, en hann mælir eigi að síður af sinni miklu þekkingu á þessu sviði, og ég álít orð hans engu síður gild fyrir það, hvort þau eru sögð nokkrum árum fyrr eða seinna, því að það er fyrst og fremst fræðimaður á þessu sviði, sem talar. Hann hefur skrifað ritgerð um starfshætti auðhringa. Þar kemur ýmislegt fram. Ég skal nú ekki þreyta hv. dm. með löngum upplestri úr þeirri ritgerð, en ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa örfáar línur úr upphafi ritgerðarinnar.  „Enda þótt athygli manna á auðhringunum og hinni geysimiklu og afdrifaríku þýðingu þeirra fyrir hag og stjórnmálaþróun tuttugustu aldarinnar hafi verið vakin fyrir löngu, hefur þó furðulítið áreiðanlegt verið um þá og starfsemi þeirra vitað. Þeir hafa verið eins og voldugar skuggaverur, sem grillt hefur í, og hafa með ótal lítt sýnilegum þráðum ráðið kjörum og lífi milljóna manna, skipað örlögum heilla þjóða. Einstaka sinnum hefur tekizt að draga starfsemi sumra þeirra fram í dagsbirtuna, sýna fram á féflettingu þeirra á almenningi, völd þeirra á stjórnmálasviðinu.“ Síðan eru í þessari ritgerð rakin dæmi, sem ég skal nú ekki fara að rekja, sem eru til rökstuðnings þessum almennu orðum fræðimannsins, og í lokaorðum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hátterni og siðalögmál þessara auðhringa er í eðli sínu að engu frábrugðið þeim aðferðum lénsherra miðaldanna að setja slár yfir vegi og neyða alla vegfarendur að greiða sér vegskatt eða brúartoll. Og ekki er heldur hægt að gera nokkurn greinarmun á þeim og hinum alþekktu amerísku bófum, sem láta friðsama borgara greiða sér skatt fyrir að fá að ganga óáreittir á götunum.“ Ég tek fram, að þetta eru ekki mín orð. Þetta er orðrétt tilvitnun í ritgerð hagfræðiráðunautar ríkisstj. 

Það eru 19 ár síðan.

Já, ég tók það fram í öndverðu, en hann skrifar hér sem fræðimaður, og orð hans að þessu leyti eiga að hafa sama gildi, hvaða starfi sem maðurinn gegndi á þeim tíma. Nú er með þessu máli stefnt að því að leiða erlendan auðhring, eins og ég sagði áðan, til sætis í íslenzku atvinnulífi, og það er naumast hægt að gera sér rökrétta grein fyrir áhrifum þess á aðra lund en þá að búast við, að áhrifin af þessu segi til sín smátt og smátt og allvíða í íslenzku þjóðlífi, þegar frá líður. Alþfl. segir að vísu, að hann ætli nú að sjá fyrir þessum þætti mála, því að hann setji bara skilyrði nú þegar fyrir fylgi sínu við þetta mál. Þetta birti Alþýðublaðið fyrir nokkru og er samþykkt miðstjórnar Alþfl. Það sé skilyrði fyrir stuðningi Alþfl. við málið, að álfélaginu beri að sjálfsögðu að hlíta íslenzkum lögum um skipti við stéttarfélög, en eigi ekki að ganga í samtök atvinnurekenda, iðnrekenda eða annarra sambærilegra aðila og hafa þannig áhrif á kjarabaráttu þjóðarinnar. Nú leyfi ég mér að spyrja út af þessu: Hvernig ætlar Alþfl. að tryggja þetta? Ég fæ ekki komið auga á, að þessi skilyrði séu nokkurs staðar skrásett eða verði lögfest í samningnum, sem hér liggur fyrir. Ég ætla, að ég muni það rétt, að forstjóri Alusuisse, sem var hér á ferðinni og átti viðtöl við útvarpsmenn og blaðamenn, hafi einmitt sagt, að þessi þáttur málsins væri ekki á dagskrá. Ef þetta er rétt skilið, sem ég ætla vera, að þessi skilyrði séu hvergi bundin inni í samningnum, sem á að öðlast lagagildi með samþykkt þessa máls, þá fæ ég ekki séð, hvernig Alþfl. hugsar sér að tryggja þetta, þegar fram í sækir. Hér er verið að gera samning, sem á að vera bindandi fyrir þjóðina í 45 ár. Nú er það vitað, að mannsævin er takmörkuð, og líkur benda til þess, að við, sem sitjum hér nú og tökum þátt í þessari málsmeðferð, við verðum allir horfnir héðan eftir 45 ár, og það er engin vissa fyrir því, að Alþfl. verði til á Íslandi eftir 45 ár, alls engin vissa fyrir því, og bara miklar líkur fyrir því, að hann eigi ekki svo langa lífdaga. Þá er mér þetta hrein ráðgáta, hvernig Alþfl. ætlar allan samningstímann að tryggja það, að þessum skilyrðum verði fullnægt, því að þó að málið sé kannske ekki á dagskrá við afgreiðslu málsins núna eins og haft er eftir hinum erlenda forstjóra, þá getur það komið á dagskrá á samningstímanum, hvenær sem er. Og þó að jafnvel það dragist eða verði ekki, að þetta álfélag gangi formlega í samtök atvinnurekenda og fari þannig beinlínis að blanda sér í þau mál, sem íslenzku stéttarfélögin hafa afskipti af, skyldi það þá ekki reynast rétt, sem Jónas Haralz segir, að erlendu auðhringarnir þeir séu eins og voldugar skuggaverur, sem grilli í? Ætli það geti ekki verið, að það grilli einhvers staðar í áhrif þessa auðhrings í íslenzku þjóðlífi, jafnvel þótt hann gerist ekki formlegur aðili að atvinnurekendasamtökunum? Og eins og Jónas Haralz segir enn fremur, að hann kunni að hafa lag á því með ótal lítt sýnilegum þráðum að ráða kjörum og lífi manna og hafa áhrif á örlög heilla þjóða. Nei, það sem stendur á bak við starfsemi auðhringanna, það er alþjóðleg auðhyggja, en það er ekki þjóðernisstefnan, sem Einar Benediktsson talaði um, og ég vitnaði til orða hans hér fyrr í ræðu minni. Það er ekki þjóðernisstefnan, sem vill landsbygging og grípa yfir allt landið með alhliða framförum. Nei, hér er á ferðinni alþjóðleg auðhyggja, og það sem þingmeirihlutinn er að gera með samþykkt þessa máls, það er að opna dyr fyrir þessu valdi inn í íslenzkt þjóðlíf, inn í íslenzkt atvinnulíf. Og reynslan mun nú sýna það, hvort þeir, sem standa að samþykkt þessa máls, kunni ekki síðar að verða fúsir til að opna dyr á fleiri sviðum í sömu stefnu, og ef svo verður gert, þá á þessi samningur, sem hér liggur fyrir, að vera fordæmið. Það er fyrsti stóri samningurinn af þessu tagi, sem Íslendingar gera við erlendan aðila. Þessi samningur hlýtur því að verða skoðaður sem fordæmi, ef áframhald verður á þessari braut, og þá er vert að hafa það ríkt í huga, sem svo rækilega hefur verið rakið hér í þessari hv. d. af öðrum en mér við 1. og 2. umr. þessa máls, hvaða ágallar, hvaða stórfelldir ágallar eru á þessum samningi, þar sem m.a. er gengið svo langt að afsala að nokkru leyti dómsvaldi í hendur útlendinga. Hvernig sem á þetta mál er litið, þá er það ekki ofsagt, sem ég sagði í upphafi þessara orða, að hér væri um sérstætt mál og alvarlegt að ræða. Það er alvarlegt mál bæði gagnvart nútíðinni og gagnvart framtíðinni og á sér ekki fordæmi í íslenzkri sögu. Og það er sérstætt mál fyrst og fremst vegna þess, að hér á að gera bindandi samning, sem á að öðlast lagagildi til 45 ára. Þeir, sem taka á sig þá ábyrgð að gera þennan samning bindandi til 45 ára, þeir taka jafnframt á sínar herðar þá þungu ábyrgð að binda hendur þeirra, sem síðar koma inn í þessa stofnun til þess að ráða málum þjóðarinnar, þegar við höfum lokið okkar starfsdegi hér. Þetta er þung ábyrgð, og hún er sérstaklega þung, þegar þess er gætt, hve naumur sá þingmeirihluti er, sem að samþykkt þessa máls stendur, því að svo naumur er sá þingmeirihluti, að í þessari hv. d. þyrfti ekki nema einn maður úr hópi meiri hlutans að snúast til fylgis við minni hlutann, til þess að málið félli hér með jöfnum atkvæðum. En þeir, sem taka á sínar herðar þessa ábyrgð með svona naumum meiri hluta, þeir ganga einnig svo langt að neita því að leggja þetta mál undir þjóðaratkvæði. Allt þetta, efni málsins og máísmeðferðin, er því þannig, að það er að mínum dómi ekki aðeins réttmætt heldur sjálfsagt að greiða atkvæði gegn þessu máli.



Herra forseti. Enda þótt hér hafi verið fluttar allmargar ræður um þennan samning, sem hér er til umr., og fram séu komin öll þau rök með og móti þessu máli hér á hv. Alþingi, vil ég samt sem áður með örfáum orðum lýsa minni afstöðu, án þess þó að tefja verulega fyrir þingstörfum að þessu sinni. Hér er til umr. samningur, sem felur í sér lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands annars vegar og Swiss Aluminum hins vegar um álbræðslu við Straumsvík. Ef vel væri að staðið, gæti þetta mál - og vel væri, ef það væri vel undirbúið, - þá gæti það í höndum þjóðhollra Íslendinga orðið landi og lýð til framdráttar í uppbyggingu landsins og stutt almenning í því að bæta aðstöðu sína, ef vel væri að því unnið á allan hátt. En eins og fram hefur komið greinilega í þessum umr., þá er ekki því til að dreifa í þessu máli. Hér er um stórfelldan nýjan, erlendan atvinnurekanda að ræða í landinu, þar sem er álbræðslan í Straumsvík, og með allri þeirri uppbyggingu samfara þeirri stóriðju, ekki bara nú næstu árin og í framtíðinni, þá verður hér stærri atvinnurekandi erlendur en við höfum hér til haft nokkuð af að segja og þekkjum nokkuð inn á. Þar af leiðir, að höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar, landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður, munu eiga erfitt með að keppa um vinnuafi og fjármagn. Eftirspurn eftir bæði faglærðum og ófaglærðum mönnum undanfarandi ár hefur verið mikil, en sú keppni, sem kann að skapast nú, hún mun mörgum reynast erfið, þannig að þessir atvinnuvegir og sú uppbygging, sem átt hefur sér stað í landinu á undanförnum árum, hún hlýtur að ýmsu leyti að eiga í vök að verjast nú í framtíðinni, þar sem hún má sín minna í þessari samkeppni en ella hefði verið. Virkjun Þjórsár hjá Búrfelli er nauðsynjamál, sem var ekki meira stórvirki en það, að við gætum sjálfir Íslendingar án erlendrar stóriðju leyst það mál í áföngum, án þess að það út af fyrir sig raskaði nokkuð byggðajafnvægi í landinu. Framkvæmdir þessar ásamt stórframkvæmdum, sem þegar eru hafnar í Hvalfirði, kunna að raska verulega byggðajafnvægi landsins frá því sem nú er. Þessi sogkraftur, sem hér myndast í Reykjavík og nágrenni, hann sogar fólk, án þess það kannske vilji, til sín, þannig að landsbyggðin á vissulega í vök að verjast. Hér var flutt mál um daginn um atvinnujöfnunarsjóð, sem á að vera mótvægi í þessum efnum og á að vera til þess að veita fjármagni út á landsbyggðina, og ég efast ekki um, að í ýmsum tilfellum kann það nokkuð að hjálpa, en getur þó fráleitt í öllum tilvikum stöðvað þann flótta frá dreifbýlinu, því að þar mun meira þurfa til að koma. Þar þarf einlægan vilja og skipulagða þjóðmálastefnu, ef vel á að fara í framtíðinni. Það er sýnilegt, að samningur þessi, sem hér er til umr., hann verður samþ., og þá á ég ekki aðra ósk landi og lýð til farsældar en þá, að íslenzka þjóðin megi framvegis velja sér þá menn eina til forustu í landsmálum, sem fyrst og fremst trúa á auðæfi landsins og miða gjörðir sínar við það að efla íslenzkan iðnað, fullnýta auðæfi hafsins og síðast en ekki sízt efla landbúnaðinn og græða landið og stuðla að jafnrétti í menntun og velmegun þjóðarinnar í hvívetna. Takist þjóðinni að velja sér slíka forustu, sem sameinar krafta sína um heill og hag landsmanna almennt, en hugsar ekki um hag auðhyggjumanna fyrst og fremst eins og hæstv. núv. ríkisstj. hefur gert, vona ég, að betur til takist í framtíðinni með framkvæmd þessa samnings en nú horfir, og það er eina von okkar Íslendinga nú á þessari stundu, að þar sem þjóðin fær ekki að segja sitt álit á þessum samningi með þjóðaratkvæðagreiðslu, að hún standi sameinuð um það að skaffa öðrum framsýnni og betri mönnum forustu þjóðmálanna í framtiðinni og þar með meðferð þessara mála svo að betur til takist heldur en við má búast hjá þeirri stjórn, sem nú situr að völdum. Í þeirri von og þeirri trú óska ég, að þjóðin skilji sitt hlutverk, þegar til kosninga kemur, og velji sér forustu í landsmálum með það fyrir augum, að hún hafi sitt að segja, þótt henni hafi ekki verið gefið tækifæri til að segja sitt álit á þessu máli með sérstakri atkvgr., þá skilji hún sitt hlutverk í næstu kosningum og veiti þar með núv. þingmeirihluta þá ráðningu, sem honum væri fyrir beztu, það er, að hann kæmi aldrei nálægt stjórnarstörfum framvegis.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja hér í tilefni af því, að ég er meðflm. að þeirri till., sem hér hefur valdið deilum. Ég lít svo á, að það hafi verið allmikið fljótræði af hv. Nd. að samþykkja þar fjölgun prófessorsembætta í sögu, sem ætlað er, eftir því sem skýrt hefur verið frá, í samtímasögu eða nútímasögu. Að sjálfsögðu hafa þeir Nd.-menn aðra skoðun á þessu en ég. En maður þekkir nú orðið svo mörg dæmi þess, að mál eru snemma á þingtímanum lögð fram í annarri hvorri d. og bíða svo þar afgreiðslu, þangað til mjög skammt er til þingloka, að þau eru afgr. til seinni d., og ef síðari d. hefur hug á annaðhvort að breyta þeim eða gera einhverjar endurbætur á þeim breytingum, sem fyrri d. hefur gert, er jafnan viðkvæðið, að það sé ekki hægt, vegna þess að málið sé í hættu, og ég hygg, að það sé einmitt miklu almennara með mál, sem fyrst eru lögð fram í Nd., en koma svo til Ed. á síðustu vikum eða síðustu dögum þingsins. Og ég hef eins og aðrir þm. oft beygt mig fyrir þessum rökum. Menn hafa haft áhuga á að gera brtt., en þeim hefur jafnan verið tjáð, að það væri að stefna viðkomandi máli í hættu, og þess vegna hafa menn oft látið þetta ógert. En ég lít svo á, að það sé ekki endalaust hægt að viðhafa svona vinnubrögð og að það komi að því, að það verði að spyrna við fótum og taka upp betri vinnubrögð í þessum efnum. T.d. í þessu máli er það ekki þannig, að við, sem erum flm. þessarar till., viljum afnema og fella úr gildi þá breyt., sem Nd. hefur gert, heldur er það þannig, að við komum allmikið til móts við sjónarmið þeirra Nd.-manna eða förum í því efni eins langt og við frekast treystum okkur til að gera, og ég vil ekki trúa því að óreyndu, þó að maður heyri þær fregnir frá Nd.-mönnum, að ef við leyfum okkur hér að fara að breyta þessu aftur, verði málið stöðvað. Ég vil ekki trúa því að óreyndu, að þessi till. okkar, ef hún yrði samþ. hér í Ed., gæti ekki fengið hljómgrunn í Nd. Við erum eiginlega á hverjum degi að fjalla hér um frv., sem hafa verið endursend í Nd., og það hefur ekki orðið neinn ágreiningur. Við höfum verið mjög frjálslyndir að samþykkja, ef þeir hafa breytt frv., sem upphaflega er lagt fyrir Ed. og er breytt í Nd. aftur, - þá höfum við samþ. þær breytingar. Ég tel þess vegna, að það sé ekki nein goðgá í því fólgin, að þessi till. væri samþ. og látið reyna á undirtektir Nd. undir þá till., sérstaklega líka með tilliti til þess, að það er bráðnauðsynlegt að fara að taka upp önnur vinnubrögð, eins og ég sagði, og gefa aðvörun um, að svona verði ekki unnið að málum framvegis.



Herra forseti. Eins og fram kemur af þeim nál., sem fyrir liggja, varð n. ekki sammála um afgreiðslu þessa frv. En það var rakið hér við 1. umr. þessa máls, að frv. er afar óljóst og illa samið á allan hátt. Og enda þótt það komi hvergi fram í frv., á hvern hátt á að rækta valin loðdýr, hvort það á að gera það af þeim stofnum, sem þegar eru fyrir í landinu, af íslenzka refastofninum eða þeim villta minkastofni, sem er í landinu, eða þeim öðrum loðdýrum, sem kannske fyrirfinnast í landinu, það segir ekkert um þetta í frv. Ef þetta er ekki til staðar, að það eigi að rækta þessi völdu loðdýr, sem fyrir eru í landinu, liggur ekki annað fyrir en það sé um innflutning loðdýra að ræða, enda þótt það sé hvergi á það drepið í þessu frv. Hygg ég þó, að það sé meginkjarni þessa máls, að hefja eigi innflutning nýrra loðdýrategunda, því að ég geri ráð fyrir, að það væri ekki almennt talið af þeim, sem hafa vel vit á loðdýrum, að hér sé um ræktaða stofna innlenda að ræða. Ég mun því snúa máli mínu að því að rekja nokkuð sögu innflutnings hér á landi, bæði loðdýra og búfjár, því að þetta hefur allt sett sinn svip á landið og allur innflutningur erlendra búfjárkynja og erlendra loðdýra hefur sagt sína sögu hér á landi. Og þótt það hafi verið fyrsta atriðið varðandi innflutning búfjár og innflutning loðdýra, að það væri málefni, sem þjóðin mundi í framtíðinni hagnast mikið á, og hafi verið komið með tölur þar um, hefur reynsla okkar í þeim efnum sýnt yfirleitt annað. Vera má, að við höfum ekki verið menn, Íslendingar sjálfir, til að fara með þessi mál eins og þarf, af því að það er að sjálfsögðu ekki sama, hvernig til tekst og í höndum hverra manna slíkur innflutningur er hverju sinni. Það liggja fyrir umsagnir um þetta mál frá ýmsum aðilum, sem hafa mikla þekkingu til að bera varðandi loðdýr og loðdýrarækt og einnig það, hvernig villt loðdýr hafi farið með landið, náttúru landsins, og hafa farið með sum auðæfi landsins, bæði að því er varðar fuglalífið, æðarvarpið og einnig að því er varðar veiði í vötnum og ám, því að það verðum við að hafa í huga líka, að þetta eru verðmæti, sem okkur ber að varðveita engu síður og hafa í heiðri heldur en þótt við eygjum mikla fjárhagslega möguleika í innflutningi á loðdýrum. Björn Guðbrandsson hefur sent bréf til Alþingis 28. marz s.l., og hann skrifar það fyrir hönd Fuglaverndarfélags Íslands, en þar segir, með leyfi forseta: „Félagið vill benda á, að allir sérfræðingar í náttúrufræði, sem fjallað hafa um þetta mál, eru mótfallnir því, að loðdýrarækt verði aftur leyfð á Íslandi, einnig, að hversu vandlega sem dýranna er gætt, hljóti alltaf hluti af þeim að sleppa út. Ef loðdýrarækt er leyfð í Vestmannaeyjum, mundi minkur komast þar út um allar eyjar og eyðileggja fuglalíf í Vestmannaeyjum, og yrði mjög óhægt um vik að útrýma mink á þeim slóðum. Félagið vill einnig beina þeirri spurningu til valdhafa, hvort nægilega hafi verið rannsakað, að ekki berist með nýjum minkastofni veirusjúkdómar, sem geti orðið hættulegir hérlendis.“ Þetta segir Fuglaverndarfélag Íslands. Umsögn liggur líka fyrir frá ýmsum kvenfélagasamböndum hér á landi, en ég hefði nú haldið, að það væri kannske fyrst og fremst kvenþjóðin hér á landi, sem væri fýsandi þess, að slíkur innflutningur yrði hafinn, þar sem um loðdýr er að ræða, því að vissulega er það kvenþjóðin, sem þar hefur ráðið - ég vil segja: lögum og lofum, því að þessar loðdýrakápur eða loðdýrafeldir, sem kvenþjóðin notfærir sér víðs vegar í heiminum, er það, sem hefur ráðið því hverju sinni, hversu verðmæt einstök loðdýr hafa verið. Og því var haldið fram hér fyrir rúmum 30 árum, þegar refaræktin var sem mest hér á landi, að þarna væri um arðvænlegan atvinnuveg að ræða, þar sem væri silfurrefur, platínurefur, blárefur og hvað það nú heitir. En þeir einir græddu á þessari refaræktun, sem seldu lífdýrin, en þegar fjöldinn var búinn að koma sér upp loðdýrabúum, voru skinnin fallin í verði. Þarna er um miklar breytingar að ræða, og yfirleitt er það svo, þar sem tízkan ræður verðlaginu, að þótt það virðist hátt í dag á einhverju loðdýri eða einhverjum loðdýrafeldum, getur eftir 1-2 ár verðlagið verið hrunið á þessari tegund loðdýra, en aftur hækkað á öðru. Hér er því varla hægt að hugsa sér, að sé um mjög staðbundið verðlag að ræða. Birgir Kjaran, formaður náttúruverndarráðs, segir í umsögn til landbn. Nd., með leyfi forseta; „Náttúruverndarráð er með tilliti til fenginnar reynslu af skaðsemi minksins í náttúrulífi landsins andvígt þeirri heimild til loðdýraræktar, sem frv. gerir ráð fyrir, og þeim innflutningi loðdýra, sem væntanlega kæmi í kjölfar þeirrar heimildar: Þetta segir Birgir Kjaran, sem er mjög mikill unnandi alls náttúrulífs hér á landi. Náttúrufræðistofnun Íslands hefur líka sent sína umsögn eða Finnur Guðmundsson fyrir hennar hönd, og hann segir, með leyfi forseta: „Vegna afskekktrar legu hefur Ísland nær algera sérstöðu að því er varðar fábreytni gróðurs og dýralífs. Innflutningur dýra, hvort sem um húsdýr eða villt dýr er að ræða, til slíkra landa getur því og hefur raunar oft haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Þess vegna ber að gæta ýtrustu varúðar í sambandi við innflutning dýra til Íslands, og á þetta jafnt við um villt dýr og loðdýr, sem ætluð eru til eldis í loðdýrabúum. Sannleikurinn er sá, að það hefur aldrei og mun aldrei takast að koma í veg fyrir til fulls, að slík dýr sleppi úr haldi. Þess vegna er algerlega óverjandi að láta vafasama stundarhagsmuni marka stefnuna í málum af þessu tagi.“ „Vafasama stundarhagsmuni marka stefnuna í þessum málum,“ segir Finnur Guðmundsson fyrir hönd Náttúrufræðistofnunar Íslands. Þegar ég var á búnaðarþingi í vetur, lá þar fyrir bréf til búnaðarþingsfulltrúa frá yfirdýralækni, Páli A. Pálssyni, og margt kemur fram í þessu bréfi, m.a., með leyfi forseta: „Aðalfundur Dýralæknafélags Íslands, haldinn að Keldum 31. ágúst 1963, litur svo á, að enn sé þekking manna á ýmsum smitsjúkdómum búfjár takmörkuð, einkum að því er varðar veirusjúkdóma. Teljum við því ógerlegt að búa svo um hnútana við innflutning búfjár og búfjársæðis, að ekki fylgi slíkum innflutningi smithætta.“ Í sama bréfi er umsögn frá Margréti Guðnadóttur, sem er sérfræðingur að því er varðar veirusjúkdóma, og stendur hún fyrir þeim rannsóknum við tilraunastöðina á Keldum. En þessi sérfræðingur segir, með leyfi forseta: „Öllum, sem við búskap fást, er í fersku minni það tjón, sem mæðiveikin gerði hér, en hún er einn af þeim sjúkdómum, sem hagar sér eins og að framan greinir. Margir smitsjúkdómar, t.d. mæðiveiki, valda ekki sjúkdómseinkennum fyrr en eftir 3-4 ár eftir smitun. Dýrin, sem bera í sér slíkar sóttkveikjur og geta dreift þeim um, virðast alheilbrigð allan þennan tíma. Ef tekið er tillit til þessara eiginleika sumra smitsjúkdóma, virðist augljóst mál, að eigi fullt gagn að verða að sóttvarnaratöð til að forðast útbreiðslu næmra sjúkdóma, verður að reka tilraunastarfsemi í a.m.k. 10 ár í sóttvarnarstöðinni, áður en leyfð er dreifing á sæði þaðan um sveitir landsins. Undirrituð er þeirrar skoðunar, að innflutningur sæðis sé varhugaverður og styttri tími en 10 ár í sóttvarnarstöð komi ekki til greina, eigi að reyna að forðast útbreiðslu sjúkdóma frá sæðinu.“ Því er haldið fram, að minkaeldi muni mjög arðvænlegt hér á landi. Ég skal ekkert um þessa hluti segja, vegna þess að það er eitt, sem flm. og talsmenn þessa máls hér á hv. Alþ. hafa forðazt að upplýsa, þ.e. hversu hagkvæmt loðdýraeldi mundi verða hér á landi. En mér finnst, að það sé fyrsta meginatriðið, sem við verðum að gera okkur Ijóst, þegar um þetta mál ræðir, hvað er hér um mikið hagsmunamál að ræða. Það er fyrsta atriðið. Síðan, þegar það er upplýst, verðum við að gera það upp við okkur, hvort við teljum, að hér sé um það mikið hagsmunamál að ræða, að við viljum eitthvað leggja í sölurnar, einhverja áhættu og einhvern kostnað, til þess að það nái fram að ganga. Og eins og fram kemur í því nál., sem við stöndum að, meiri hl., er það fyrsta skilyrðið um innflutning loðdýra og búfjár, ef um slíkan innflutning sé að ræða, að komið verði upp sóttvarnarstöð í landinu, eins og lög gera ráð fyrir, og á það vil ég leggja áherzlu, að slíkt verði gert hið allra fyrsta, og þá fyrst, þegar sóttvarnarstöð er komin, er tímabært að hugleiða þetta mál og vita, hvort það virðist vera eins mikið hagsmunamál og flm. vilja vera láta. Ég segi fyrir mig, að ég er engan veginn á móti því, ef loðdýrarækt er verulega arðvænlegur atvinnuvegur hér á landi, að hún sé þegar hafin. En ég vil segja það jafnframt, að ég vil engu fórna, ekki leggja neitt í hættu í þeim efnum, sem getur orðið til þess að skaða náttúru landsins eða flytja sjúkdóma í þann búfénað og þau önnur dýr, sem við höfum hér á landi, hvorki fugla né búfé. En það getum við átt á hættu, og þess er skemmst að minnast, að nú fyrir nokkrum mánuðum geisaði gin- og klaufaveiki af miklum krafti í nágrannalöndum okkar, og þar virtist sem um nýjan stofn af gin og klaufaveiki væri að ræða, annan veirusjúkdóm en áður hafði þekkzt og því meiri erfiðleikar á að útvega meðul gegn þessum sjúkdómi heldur en þeim, sem venjulega höfðu geisað. Og við Íslendingar höfum líka okkar sögu að segja út frá því, þó að gin- og klaufaveiki hafi ekki borizt hingað til landsins, því að ástandið er þannig nú, að enn þá hefur ekki fengizt innflutt neitt grasfræ eða kartöflur eða annað, sem við þurfum nauðsynlega að flytja til landsins nú á þessu vori. Enn þá er ekki hafinn neinn innflutningur á þessum nauðsynjavarningi vegna þeirrar hættu, sem innflutningurinn kann að valda varðandi þennan sjúkdóm. Mér finnst, að við eigum að flýta okkur hægt í þessum málum og kynna okkur þetta mál ýtarlega, loðdýraræktina, hversu arðvænleg hún kann að vera, og við eigum líka að vinna að því, að byggð verði sóttvarnarstöð, sem tryggi öryggi innflutnings loðdýra og innflutnings búfjár í framtíðinni. Og með þeim rökum, sem ég hef hér fram fært frá ýmsum merkum og mikilsráðandi mönnum hér í þessu landi, og því, sem fram kemur í nál. okkar i meiri hl., leggjum við til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Það er ekki neinum vafa undirorpið, að það hafa á sínum tíma verið mistök að leyfa það, að minkur yrði fluttur til landsins. Það má e.t.v. segja, að það sé enginn vandi að vera vitur eftir á. Við höfum nú beiska reynslu af þeim innflutningi. Eins og allir vita, er hér í landinu í ýmsum byggðarlögum til staðar villiminkur, og þessum villimink hefur ekki tekizt að útrýma. Það má kannske í hæsta lagi segja, að það hafi tekizt að hefta útbreiðslu hans eitthvað, en það eru því miður engar horfur á því, að honum verði eytt. Það er út frá þessari staðreynd, sem verður að líta á þetta mál hér, þetta frv. um loðdýrarækt, sem í raun og veru felur það í sér að leyfa á nýjan leik minkaeldi í landinu. Það eru ýmsir, sem hafa mikla trú á því, að minkaeldi geti orðið mjög arðvænlegur atvinnuvegur. Um það treysti ég mér ekki til þess að dæma, og það kann vel að vera, að það ríki of mikil bjartsýni hjá mönnum í þeim efnum. En við, sem skipum minni hl. landbn. og skilum hér séráliti, erum þeirrar skoðunar, að það sé eðlilegt að gefa þeim mönnum, sem hafa þá trú, nokkurt tækifæri til þess að sýna, hvað þessi atvinnuvegur geti gefið af sér. Við litum svo á, að það sé í rauninni skaðlaust að leyfa það að setja upp minkabú eða loðdýrabú í þeim byggðarlögum landsins, þar sem villiminkurinn er fyrir og er útbreiddur, og úr því að minkurinn er til staðar hér á landi sem villidýr, finnst manni það óneitanlega nokkuð andkannalegt, að það skuli vera óheimilt að hafa hann í búrum. Það mun sjálfsagt vera rétt, sem hv. frsm. meiri hl. gat um í sinni ræðu, að þeir, sem hyggja hér á minkaeldi, ef þetta frv. yrði samþ., munu ætla sér að flytja inn nýja minkastofna eða ræktuð kyn, eins og það er, held ég, nefnt. Og ég lít svo á, að þá verði að hafa þann hátt á, sem fyrir er mælt í 4. gr. l. um innflutning búfjár frá 1962, sem er getið um í nál. meiri hl. Ég ræddi einmitt um þetta, spurðist fyrir um þetta hjá yfirdýralækni, og hann taldi, að það yrði að hafa þann hátt á, að það yrði að hafa þar við sóttvarnarreglur og einangrun og hafa dýrin í sérstökum einangrunarbúrum, áður en þeim væri hleypt í þessa loðdýragarða, þar sem þau yrðu ræktuð og alin. Það má því segja, að það sé eiginlega undirstöðuatriði í skoðunum okkar, sem skipum minni hl., eins og ég hef reyndar tekið fram, að það sé óskynsamlegt, úr því að villiminkurinn er hér til staðar í landinu, að leyfa ekki að hafa loðdýrabú í þeim héruðum, þar sem hann er fyrir. Við teljum, að skaðinn sé þegar orðinn. Auðvitað getur það verið rétt, og það er aldrei hægt að fullyrða um það með vissu, að nýtt minkakyn, sem yrði flutt hingað og sett hér í loðdýragarða, slyppi aldrei út. Það er aldrei neitt hægt að fullyrða um það, Við höfum reynsluna af því. Þó að menn hafi kannske lært af henni og mundu hafa þessar girðingar öruggari, er samt sem áður aldrei hægt að treysta því. En það er þá ekki annað skeð en nokkur dýr bætast í þann mikla hóp, sem fyrir er og gengur villtur. Um þann atvinnurekstur og þann ábata, sem menn kynnu að hafa af minkaeldi, skal ég ekki fjölyrða, en endurtaka það, sem ég hef þegar sagt reyndar, að við eða a.m.k. ég tel mig ekki færan um að meta það, þó að maður vilji gefa mönnum tækifæri, en ég vil aðeins þó í þessu sambandi leyfa mér að vitna til ummæla, sem Bjarni Finnbogason ráðunautur viðhafði í búnaðarþætti í ríkisútvarpinu í vetur, en þar sagði hann svo orðrétt, með leyfi forseta: „Sú framleiðsla í norskum landbúnaði, sem mest hefur aukizt á síðustu árum, er framleiðsla á minkaskinnum. Framleiðslan hefur aukizt um helming. Á 4 árum, frá 1960 og 1964, fluttu Norðmenn út 1 millj. 220 þús. skinn. Því er spáð, að þessi framleiðsla muni enn aukast.“ Ég vil taka það fram persónulega, að ég er ekki alls kostar ánægður með frv., eins og það liggur hér fyrir. Ég mundi áskilja mér rétt til þess síðar að flytja brtt. við bráðabirgðaákvæði þessa frv., en ég ætla ekki að hafa hana uppi hér við þessa umr., heldur bíða og sjá, hver örlög málsins verða.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. 4. landsk. fyrir það, að hann er mér miklu meira sammála en ég bjóst við að hann væri, og er það vel farið, og ég held, að það skilji ekki mikið á milli okkar skoðana í þessum efnum, því að mér finnst, að hann vilji að lögum fara, að því er varðar innflutning loðdýra, hann vilji og telji, að 4. gr. l. um innflutning búfjár frá 1962 eigi hér að gilda um þessi atriði. Og þar af leiðandi býst ég við, að við getum sameinazt um það, að þessu frv. liggur ekkert á, vegna þess að það er ekki enn þá hafizt handa um það að byggja sóttvarnarstöð hér á landi og það frv., sem yrði flutt um þessi efni á næstu þingum, gæti verið miklu betur útbúið en það frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal ekkert um það segja, hversu arðvænleg loðdýrarækt kann að vera almennt í heiminum eða t.d. í Noregi, þó að það kunni að vera stundum. En þegar Einar Sigurðsson var hér á þingi fyrir nokkrum árum, flutti hann frv. um loðdýrarækt. Landbn. Nd. sendi þetta frv. til umsagnar, og ég man nú ekki, hvernig það atvikaðist, en það kom umsögn frá Árna G. Eylands um þetta mál, þar sem hann gaf ýmsar mikilvægar upplýsingar um þessi mál frá Noregi. Og þetta var á árunum 1960-1961, minnir mig, sem þetta frv. var lagt fyrir Alþ., og þessi umsögn Árna G. Eylands er frá þeim árum. En það kemur fram þar, að verðsveiflur hafa verið allmiklar á minkaskinnum, sem munu vera þau verðmestu loðskinn, sem Norðmenn framleiða. Það er allmikill verðmunur á þeim á einstökum árum. T.d. 1951 er eitt minkaskinn í 135 kr. 89 kr., og eftir 3 ár eru þau aftur komin upp í norskum, og 2 næstu árin er það mikið verðfall á þessum minkaskinnum, að þau fara niður í 128 kr. norskar og aftur 1956 niður í 92 kr. norskar. Á þessu er mikill tröppugangur, og það getur verið allt upp í 50% munur á verðlaginu, það getur hækkað eða fallið á tveim, þremur árum, þannig að þarna getur, eins og ég gat um áðan, verið um árvissa sölu að ræða, en alls ekki árvisst verðlag, því að það er mjög breytilegt, alveg eins og yfirleitt er, þar sem tízkan ræður. Og þar höfum við Íslendingar líka okkar sögu að segja, að því er varðar gæruútflutning, að þar hefur verðlagið verið allbreytilegt, vegna þess að gærurnar hafa verið notaðar á ýmsan hátt og ekki svo lítið komið við tísku ýmissa landa, og það hefur nokkru ráðið verðlagi þeirrar vörutegundar. Þess vegna er það, að ég held, að það væri langskynsamlegast fyrir þessa bv. d. nú, þar sem ekki skilur meira á milli en þegar hefur komið í ljós, að við fellum þetta frv. og reynum síðar að útbúa það betur og undirbúa þetta mál á farsælli hátt en ég tel að við mundum geta með því frv., sem hér liggur fyrir.