Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg þarf ekki mörg orð til þess að fylgja þessu frv. úr garði, því það er enginn nýr gestur hjer í hv. deild. Eins og hv. deildarmönnum mun kunnugt, hefir oftar en einusinni komið fram frv. þess efnis að spara útgjöld ríkisins á þessum lið. Á þinginu 1891 kom Skúli heitinn Thoroddsen fram með frv. þess efnis að leggja niður biskupsembættið. Vildi hann láta fela prófastinum í Kjalarnesþingum að gegna störfum hans. Það frv. var felt þá á þinginu. í fyrravetur kom svo stjórnin fram með frv. þessa efnis. Var það svipuð leið, sem hún valdi, - að fela vígslubiskupum og próföstum störf biskups. Þetta frv. var borið fram í Nd. og náði ekki heldur fram að ganga. Skal jeg gjarnan taka það fram, að jeg myndi ekki hafa treyst mjer til að aðhyllast þessa leið og fella biskupsembættið niður. Því hjer er óneitanlega um að ræða elsta, virðulegasta og söguhelgasta embætti landsins. Sú leið, sem jeg hefi valið, er að fela biskupinum kenslustörf við háskólann, og á þann hátt að spara þar kennarakrafta. Hallaðist allshn., sem hafði málið til meðferðar í fyrra, á þá sveifina, að sparnaðinum yrði hagað á slíkan hátt. Er sú hugmynd ekki heldur nein ný bóla, því á þinginu 1903 fluttu þeir Lárus H. Bjarnason og sjera Magnús Andrjesson frv. þess efnis, að sameina biskupsembættið og forstöðu prestaskólans. Sætti málið mjög rækilegri meðferð í Nd. í nefnd þeirri, sem hafði það til meðferðar, voru, auk þessara tveggja manna, sjera Eggert Pálsson, Jóhannes Jóhannesson og Pjetur Jónsson. Varð nál. einróma og svo vel rökstutt, að jeg vildi gjarnan, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr því lítinn kafla þar segir svo: „Þegar nú litið er til þess, að í biskupsembættið mun æfinlega hjer eftir eins og hingað til verða skipaður einhver færasti maðurinn meðal guðfræðinga landsins, þá teljum vjer það engum efa undirorpið, að honum væri ekki ofvaxið að gegna ásamt biskupsembættinu forstöðuembætti prestaskólans, ef hann væri laus við öll þau framangreind skristofustörf, er vjer viljum leggja frá biskupsembættinu.“ Hjer er vitnað til stiftsyfirvaldastarfa og fleiri, sem nú er lögð niður. Hjer segir enn: „Störf hans yrðu varla til muna meiri eða erfiðari en nú, en þau yrðu honum geðfeldari. Þá yrði starfsemi hans meir vísindaleg og fræðandi, og sú vinna yrði honum ánægjulegri en að vera neyddur til að verja mestum hlutanum af tíma sínum til að rita embættisbrjef og eiga við skýrslur og önnur slík skrifstofustörf. Alls eigi verður það heldur talið ósamboðið tign biskupsdæmisins, að hann eigi einhvern þátt í að fræða prestsefnin og búa þau undir stöðu þeirra. Hann gæti varla annað veglegra og mikilvægara starf unnið. Og það er augljóst, að á þann hátt gæti hann helst haft góð áhrif á nemendur prestaskólans. Þá yrði hann gagnkunnugur nemendunum, og milli hans og þeirra gæti myndast náið vinsemdarsamband, er dagleg umgengni og viðkynning skapar. Þessi kunnugleiki biskupsins á prestsefnum og prestum væri þýðingarmikill yfir höfuð, og meðal annars sjerstaklega þá, er hann ætti að gera tillögur við brauðaveitingar.“ Málið kom svo til umr. í Nd. og var samþ. með 18:3 atkv., en síðan felt í Ed. Jeg hefi sárafáu við þetta ítarlega nál. að bæta. Jeg skal þó taka það fram, að störf biskups eru nú talsvert minni en þá, er þetta mál var á döfinni. Jeg vil einnig minna á það, að þegar fyrirrennari núlifandi biskups tók við embætti, þá óskaði hann þess að hafa kennarastörf á hendi jafnframt í prestaskólanum. Jeg hefi látið þetta vera mitt fyrsta skref hjer á hv. Alþingi, sökum þess, að jeg er talsvert kunnugur biskupsstarfinu. Jeg kyntist því þau ár, sem jeg var á skrifstofu biskups, og veit því með vissu, að sparnaður þessi er mætavel framkvæmanlegur. Að endingu vil jeg svo geta þess, að jeg ætla mjer ekki að halda fast í einstöku atriði frv., heldur vera fús til samkomulags, ef aðeins höfuðatriðið nær fram að ganga. Vænti jeg svo, að frv. gangi óhindrað til 2. umr., og legg það til, að því verði vísað til hv.allshn.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki teygja tímann með því að tala lengi að sinni. Þó langaði mig til að hreyfa nú þegar andmælum gegn þessu máli. Hæstv. forsrh. (SE) sagði í fyrra, er frv. kom fram um að leggja niður biskupsembættið, að ekki hefði verið kyrt um embættið síðustu árin. Það lítur sannarlega út fyrir, að hv. Alþingi ætli að sjá um, að svo verði áfram. Málið er nú borið fram í nokkuð annari mynd en það var í fyrra, en í raun rjettri er munurinn þó ekki eins mikill og virðist fljótt á litið. Því þó að svo sje að orði komist í frv., að biskupi skuli falin kensla við háskólann, þá býst jeg við, að raunin yrði sú, að starfið yrði í vitund almennings kent við háskólakensluna, því þar kæmi daglega til að bera meira á þessum manni heldur en á biskupsskrifstofunni. Myndu menn því alment líta svo á, að þar væri háskólakennari, sem hefði aukreitis á hendi biskupsstörf, vígslur og vísitasíur. Jeg er því mótfallinn þessu frv. af sömu ástæðum og í fyrra. En svo bætist auk þessa við enn ein ástæða, og hún er sú, að með þessu yrði að breyta háskólalögunum. Þar er sem sje skýrt ákveðið, að kennaraembætti við háskólann skuli ekki breyta, án þess að hafa fyrst leitað álits hlutaðeigandi háskóladeildar. Er þar um að ræða mjög þýðingarmikið atriði, sem sjerhver háskóli leggur mikið upp úr. Því þetta er einmitt sá varnarmúr, sem háskólamir hafa reist um vísinda- og kenningafrelsi sitt. Hjer er um að ræða beina árás á það frelsi. Biskupinn er vegna stöðu sinnar mjög bundinn, að því er trúarmál snertir - ef til vill á margar lundir einhver ófrjálsasti maðurinn í landinu. Hann verður að haga sjer mjög varlega í þeim sökum, vegna hagsmuna kirkjunnar, og sýnir reynslan það ljóst, hve skoðanafrelsi hans eru settar ríkar skorður. Skal jeg t. d. geta þess, að Einar Arnórsson hefir komist svo að orði í einu rita sinna, að biskup yrði að vera evangelisk-lútherskur, þ. e. hann hefði ekki trúarbragðafrelsi, nema víkja úr stöðu sinni, og mun öllum finnast það eðlilegt. En hvers virði er nú kenningarfrelsi fyrir háskólann? Sumir menn ætla, ef til vill, að það sje ekki mikils virði. En svo er ekki. Sýnir sagan þetta ljósast. Það hafa verið þeir tímar, að menn máttu ekki halda því fram, að jörðin snerist, og lá við dauðarefsing. Jeg minnist þess nú, hvernig Björn heitinn Ólsen komst að orði í hinni ágætu ræðu sinni við setningu háskólans. Háskólinn var þá barn þjóðarinnar, þótt hann væri lítill. Fáum mun hafa komið það til hugar þá, að móðirin myndi nokkrum árum síðar fara að hyggja á það að bera þetta barn sitt út. Af því að margt er svo gullvel sagt í þessari ræðu B. M. Ólsens, þá langar mig til þess, með leyfi yðar, hæstv. forseti, að lesa upp örfáar setningar. Þar segir svo: „Reynslan hefir sýnt, að fullkomið rannsóknarfrelsi og fullkomið kenslufrelsi er nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að starf háskóla geti blessast. Á miðöldunum voru oft háskólar settir á stofn við biskupsstóla eða klaustur, og gefur að skilja, að klerkavaldið, sem rjeð slíkum stofnunum, var þröskuldur í vegi fyrir frjálsum vísindaiðkunum. Síðar, einkum eftir reformationina, settu konungar eða aðrir stórhöfðingjar oft háskóla á stofn og lögðu fje til þeirra. Þóttust þeir því hafa rjett til að leggja höft á rannsóknarfrelsi og kenslufrelsi háskólanna, og hafði það hvervetna hinar verstu afleiðingar. Frjáls rannsókn og frjáls kensla er eins nauðsynleg fyrir háskólana og andardrátturinn er fyrir einstaklinginn.“ Þetta sagði Björn Ólsen um kenningar- og rannsóknarfrelsi háskólans, og talaði hann þar af mikilli reynslu og þekkingu á því efni. Þessu rannsóknar- og kenningarfrelsi álít jeg stofnað í hættu, verði þetta frv. samþykt, ekki síst, ef það fyrirkomulag helst óbreytt, að biskup verði kjörinn af prestum. Má þá búast við, að sú stefna, sem í svipinn er ríkust og mest bolmagnið hefir, komi sínu biskupsefni að og setji hinum nýkjörna biskupi um leið strangar skorður um það, hvað hann skuli kenna. Hv. flm. (TrÞ) vitnaði í nál. meirihl. allsherjarnefndar í fyrra, þar sem drepið er á, að fela megi biskupi kenslu nokkra í háskólanum. Þar sem jeg var í þessum meirihluta, skal jeg nú gera grein fyrir, hvað fyrir honum vakti. Í nál.allshn. í fyrra segir svo, með leyfi hæstv. forseta: - „Þá hefir nefndin athugað það, hvort ekki mundi vera unt að fela biskupi kenslu nokkra í guðfræðideild háskólans. Felst meirihluti nefndarinnar á, að það sje vel gerlegt, en er þó ekki sammála um, hversu víðtækt það ætti að vera, enda getur ekki komið til mála að bera slíkt fram í sambandi við það frv., sem hjer er um að ræða, heldur yrði til þess að gera breyting á háskólalögunum, og lætur nefndin því útrætt um það mál.“ Jeg get sagt fyrir mig, að jeg sje ekkert til fyrirstöðu því, að biskup taki þátt í kenslunni í guðfræði, og þá helst, að kennimannleg guðfræði (pastoraltheologi) verði tekin undan deildinni og falin biskupi. Þetta er gert víða. Kennimannleg guðfræði, svo sem barnaspurningar, ræðugerð o. fl., er yfirleitt ekki talin heyra til háskólanámi og guðfræðilegum vísindum. Það er ekki talið rjett að neyða þá menn til að læra þetta, sem einungis vilja verða kandidatar í guðfræði, en ætla ekki að gegna prestlegum embættum. Hjer á landi hefir þessa ekki verið þörf, því að yfirleitt hefir það verið takmark guðfræðinemenda að verða prestar að loknu námi. Málið horfir öðruvísi við, ef þetta er ekki gert til þess að fækka guðfræðikennurum í sparnaðarskyni, heldur í þeim tilgangi, að biskup geti kynst prestsefnum á þennan hátt. Þó er jeg ekki viss um, að þörf sje á þessari breytingu. Hv. flm. (TrÞ) gat um, að biskupsstörfin væru lítil. Jeg er ekki jafnkunnugur honum um þessi störf, þar sem jeg hefi aldrei verið starfsmaður hjá biskupi, en svo hafa þau komið mjer fyrir sjónir sem þau geti verið mikil eða lítil, eftir því sem verkast vill. Skrifstofuhald er vafalaust ekki svo sjerlega umfangsmikið. En um önnur störf hans má sjálfsagt segja svipað sem um hákólakenslu, að þau geti verið eins mikil og honum sýnist sjálfum. Það er hægt að komast sæmilega af án þess að leggja mikla vinnu í þau, en þau aukast, eftir því sem meiri rækt er við þau lögð. Á sama hátt mætti eins spyrja um, hvort það væri mikið verk að vera bóndi. Menn geta búið vel, og hafa ýmsir búið vel, þó að þeir drepi aldrei hendi í kalt vatn, og þó getur búskapurinn fengið mönnum ærið að starfa, ef þeir vilja stunda hann af kappi. Það er trúa mín, að meðan hjer er lögboðin þjóðkirkja, geti umsjón hennar verið ærið verk fyrir biskup, jafnvel þó að honum væri ekki ætluð nein skrifstofustörf, svo sem nú er, og að hann geti unnið vel fyrir biskupskaupi sínu, meðan menn annars leggja nokkuð upp úr þessum málum. Annars hefi jeg stundum furðað mig á afstöðu Alþingis til kirkjumála. Það er eins og það hafi stundum viljað fara bil beggja og styðji kirkjuna aðeins með hangandi hendi. En eins og nú er komið þessum málum, er ekki nema um tvent að velja, afnema þjóðkirkjuna með öllu, ef menn telja hana einskisverða, eða gera sæmilega til hennar og halda hana í heiðri. Fer það eftir skoðunum hvers eins á gildi trúarbragða fyrir þjóðina, hvorn hann vill upp taka. En jeg skil ekki afstöðu þeirra manna, sem sneiða vilja utan af kirkjunni, reita eitt og eitt hár úr ham hennar, eins og þetta frv., og önnur lík, fara fram á.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg þarf ekki að gera nema fáar athugasemdir við ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Skal jeg þá fyrst mótmæla því, er hv.þm. sagði, að með þessu skipulagi yrðu biskupsstörfin aukastörf og biskupsembættið hyrfi í raun og veru. Frv. leggur til að leggja niður prófessorsembættið, en ekki biskupsembættið. Jeg hygg, að biskupsembættið verði aðalstarfið eftir sem áður, vegna sögu þess og þeirrar virðingar, sem jafnan hefir verið borin fyrir því. Það er og misskilningur, að breyta þurfi lögum háskólans í nokkru, þó að þetta fyrirkomulag verði tekið upp. Prófessorsembættið verður beinlínis lagt niður og biskup annast kensluna sem aukakennari, en verður ekkert háður háskólanum. Þá talaði hv.þm. margt um nauðsyn háskólans og kenningar- og rannsóknarfrelsi. Jeg er algerlega sammála honum í því efni og hinum frægu ummælum Bjarnar Ólsens. En hitt get jeg með engu móti samþykt, að biskup sje ófrjálsasti maður landsins, og að háskólinn myndi missa kenningarfrelsi sitt, þó að þessi „ófrjálsi“ maður annaðist þar kenslu. Mjer þykir hv.þm. skjóta hjer yfir markið og gera of lítið úr sjálfum sjer og samkennurum sínum, ef hann er hræddur um, að þeir muni þá draga dám af biskupi og glata kenningarfrelsi sínu. En jeg vil einnig mótmæla þeim ummælum, að biskupinn sje ófrjálsasti maður landsins. Vjer höfum átt þá biskupa, og þá ekki allfáa, er hafa sýnt það ljóslega, að þeir hafa ekki talið embætti sitt það haft á sjer, að þeir þyrðu ekki að láta skoðanir sínar í ljósi. Hv. þm. gat þess, að biskup mætti vel hafa á hendi kenslu í kennimannlegri guðfræði, og það var einmitt þetta, sem jeg hafði sjerstaklega í huga. En ef þessu er ljett af ekki umsvifameira kenslustarfi en sem nemur um klukkustundarkenslu á dag, þá mánuði, sem kent er, tel jeg af því geta leitt, að þann kennarastól mætti leggja niður. Hv. þm. kvað biskupsstörfin geta verið eins mikil eða lítil og verkast vildi. Þetta get jeg fallist á. En þá vil jeg spyrja: Ef auka þarf biskupsstörfin, liggur þá ekki beinast við að gera það á þann hátt, að hann taki meiri þátt en áður í undirbúningi prestsefna undir lífsstörf þeirra. Jeg hygg, að í þessu efni muni flestir geta tekið undir álit þingnefndarinnar fyrir 11 árum, sem jeg mintist á. Þó að það komi ekki þessu máli við, skal jeg víkja að því, er hv.þm. kallaði mig stuðningsmann hæstv. stjórnar. Jeg skil ekki, hvaðan honum kemur sú vitneskja. Jeg hugði, að hv.þm. mundi fullkunnugt um, að þótt jeg telji mig að nokkru leyti stuðningsmann stjórnarinnar, er jeg alls ekki stuðningsmaður hæstv.forsrh. (SE).

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Það mun þykja hlýða, að jeg fylgi þesari tillögu úr hlaði með fáum orðum af hendi vor flutningsmanna. Á Alþingi 1921 báru þeir núverandi 1. þm. Reykv. (JÞ), 3. þm. Reykv. (JakM) og þm. Dala. (BJ) fram samskonar tillögu sem þessa, og náði hún fram að ganga. Á þinginu 1922 fluttu 7 þm. úr Framsóknarflokknum enn svipaða tillögu, sem einnig var samþykt. En í fyrra kom engin slík tillaga fram og engin viðskiftamálanefnd skipuð. Vjer flutningsm., en það eru, eins og menn munu hafa tekið eftir, allir Framsóknarflokksmennirnir hjer í hv. deild, að undanteknum ráðherranum, teljum ekki síður ástæðu nú en áður til að slík nefnd verði skipuð, og skal jeg nú rökstyðja þessa skoðun vora nokkuð. Jeg skal þá fyrst nefna kjöttollsmálið, sem slík nefnd þyrfti fyrst og fremst að athuga. Það er lýðum ljóst, hvernig því máli er komið nú og að það er svo mikið mál, að því verður að ráða til lykta á þessu þingi, meðan stórþingið norska situr á rökstólum. Það mun lítil von til þess, að nokkur úrslit fáist eftir að stórþinginu er lokið, því að norska stjórnin er nú svo veik, að hún mun ekki ráða öðru eins máli til lykta án samþykkis þingsins. Það þarf því að skera nú þegar úr þessu máli á annanhvorn veginn, hvort sem vjer getum komist að samningum eða ekki. Vjer flutningsmenn ætlumst til, að hin fyrirhugaða viðskiftanefnd taki þetta mál til rækilegrar íhugunar. Náist ekki samningar um málið, verður nefndin að athuga sjerstaklega rækilega, hvað gera skuli til að afstýra þeirri miklu hættu, sem yfir vofir, ef íslenskir bændur stæðu uppi að hausti markaðslausir fyrir kjöt sitt. Hvort t. d. væri tiltækilegt að afla sjer kæliskips til þess að reyna að finna markað annarsstaðar að einhverju leyti, og ljetta þannig á saltkjötsmarkaðinum, ef aðalmarkaðurinn brygðist. Fleiri ráða yrði ef til vill að neyta, því að þingið getur ekki skilist við þetta mál, án þess að gera ráðstafanir til að reyna að bjarga öðrum aðalatvinnuvegi landsins. Jeg vil nú grípa tækifærið til þess að víkja nokkrum orðum að hæstv.forsrh. (SE) og láta í ljós óánægju mína og þess flokks, sem jeg telst til, yfir aðgerðum hans í einu atriði þessa máls. Það er alkunna, að í desember síðastliðnum fengu menn dálítinn vonarneista um, að þessu máli yrði bráðlega ráðið til lykta. Um miðjan mánuðinn kom skeyti frá sendiherra vorum í Kaupmannahöfn, þess efnis, að það mundi bráðlega verða borið fram í norska stórþinginu að fela stjórninni að semja við oss um málið. Jeg veit, að sendiherrann muni hafa þóst hafa fulla vissu um þetta, er hann sendi skeytið, en þó varð ekkert úr því. Í janúarbyrjun þótti fullsjeð, að þetta myndi ekki verða gert, og fór miðstjórn Framsóknarflokksins þá á fund hæstv.forsrh. (SE) og æskti þess, að send yrði nefnd manna til Noregs til þess að leita um samninga, er skipuð væri fulltrúum landbúnaðar og sjávarútvegsins. þetta var á engan hátt sprottið af vantrausti á sendiherranum, hann átti eftir sem áður að stýra samningaumleitununum, en það var talið æskilegt, að menn með sjerþekkingu í þessum efnum væru við þær riðnir. Það var ekki farið fram á þetta einungis af hálfu þess flokks, er aðallega nýtur stuðnings bændastjettarinnar, heldur einnig af þeirri stofnun, sem hefir á hendi aðalsölu kjötsins fyrir bændur, en það er Samband íslenskra samvinnufjelaga. Hæstv. forsrh. (SE) sló þessu fyrst á frest, en síðar, er málið var fastar sótt, tók hann þvert fyrir að verða við þessum tilmælum. Þegar þessi afstaða hæstv.forsrh. (SE) er borin saman við það, að stjórn Jóns Magnússonar taldi sjálfsagt að senda sjerstakan mann að heiman til Spánarsamninganna, þykir mjer hart, að hann skuli hafa neitað að verða við þessum tilmælum frá þeim stjórnmálaflokki, sem styðst aðallega við bændur, og þeirri stofnun, sem selur mestan hluta kjötsins fyrir þá. Má vera, að hæstv.forsrh. (SE) sjái nú, að betur væri, að þessir menn væru komnir til Noregs til þess að vera á vaðbergi fyrir vora hönd. Framsóknarflokkurinn sækir fast, að þessi nefnd verði skipuð, svo að hún geti tekið ákvörðun um það nú þegar að senda menn til Noregs. Það stendur sem sje svo á skipaferðum, að nú í kvöld fer skip til útlanda, en sje því skipi slept, er engin ferð fyr en 8. mars, og mundi ef til vill vera orðið helst til seint að senda mennina þá. þetta er stærsta málið, sem gerir það nauðsynlegt, að þessi nefnd verði skipuð. Jeg skal þá drepa á önnur mál, sem þessi nefnd ætti að láta til sín taka, og er þá fyrst að geta um viðskiftahöft eða bönn. Um það hefir verið allmikið rætt í blöðum og á fundum að undanförnu, og allmargir þingmenn hafa farið að heiman með þá ósk kjósenda sinna, að stofnað yrði til viðskiftahafta. Skal jeg í þessu sambandi skírskota til ræðu þeirrar, er hæstv. fjrh. (KlJ) hjelt fyrir skömmu hjer í hv. deild, að frv. þess efnis muni verða lagt fyrir þingið. Vjer tillögumenn hnígum allir að þessu ráði. Jeg hygg, að öllum geti komið saman um, að hjer er um það stórmál að ræða, að rjett sje að láta sjerstaka nefnd íhuga það í sambandi við önnur skyld mál. Náskylt þessu máli er það, hvort ekki muni vera heppilegt að skipa hjer gjaldeyrisnefnd. Mjer er kunnugt um, að menn úr stjórn bankanna hafa látið þá skoðun í ljós, að slík nefndarskipun væri nauðsynleg. Væri langeðlilegast, að viðskiftamálanefnd tæki það til íhugunar, hvort ekki mætti rjetta gengið með þessu. Þriðja stórmálið, sem nefnd þessi ætti að fjalla um, er verslunarrekstur ríkisins. Um það mál hefir einnig verið deilt mjög. Jeg veit með vissu, að margir í þessari hv. deild muni hyggja til mikilla aðgerða um það mál, þótt jeg geri ráð fyrir, að leiðir þeirra og vor flutningsmanna muni ekki fara þar saman. Er eðlilegt, að sjerstök nefnd verði látin íhuga þetta mál, og ætti hún þá sjerstaklega að taka til rannsóknar fyrirkomulag áfengisverslunarinnar. Með þessu þykist jeg hafa rökstutt, að ríkar ástæður liggi til þess, að skipuð verði viðskiftanefnd. Jeg skal bæta því við, að bæði 1921 og 1922 urðu allmiklar umræður um þessa nefndarskipun, því að í tillögunum, er bornar voru fram, var vikið að einstökum atriðum, er nefndin skyldi fjalla um, og leiðum til að leysa þau. Hjer er ekkert slíkt tekið fram um verksvið nefndarinnar, og vildi jeg því mega æskja þess, að ekki verði rætt um þessi mál nema sem allra minst, enda hefi jeg viljað reyna að gefa ekki tilefni til þess. Jeg tel það ótímabært og hygg, að það geti tæplega orðið annað en lausatök á málunum að ræða þau, meðan þau eru ekki undirbúin. Aðalatriðið er, hvort nefndin skuli skipuð. Jeg skal láta þess getið í þessu sambandi, að Framsóknarflokkurinn hefir ekki kosið í fastanefndir með tilliti til þessara mála, þar sem hann óskar sjerstakrar nefndarskipunar um þau. Með skírskotun til þess, að hingað til hefir verið reynt að halda einhverju samkomulagi innan þingsins, að minsta kosti á yfirborðinu, vona jeg, að aðrir flokkar þingsins taki vel í þessa beiðni. Það er sjerstaklega vegna fyrsta málsins, sem jeg nefndi, að jeg legg áherslu á, að þetta verði gert, og gert strax, svo að nú þegar verði auðið að gera ráðstafanir í því máli. Jeg skal enn árjetta, að jeg ber þetta fram af hendi kjósenda minna, sem eru mestmegnis bændur, af hálfu þeirrar stofnunar, sem hefir á hendi kjötsöluna, og þess flokks, sem nýtur mest stuðnings bændastjettarinnar. Jeg ber fram þá ósk fyrir hönd þessara aðilja, að þingmenn í öðrum flokkum vilji vinna með oss að því að leiða þessi mál til farsællegra lykta.

Forsætisráðherra (SE): Það mun ekki líða á löngu áður en stjórnin sendir þinginu öll skjöl, er snerta kjöttollsmálið, og er þá fyrst tímabært fyrir Framsóknarflokkinn og aðra að fella dóm um aðgerðir stjórnarinnar í því máli. Jeg legg þau skjöl með góðri samvisku fyrir þingið og þá stjett, bændurna, sem hv.flm. (TrÞ) talaði fyrir. Jeg veit ekki til þess, að jeg hafi látið nokkurs ófreistað til að koma málinu í rjett horf. Þá skal jeg víkja nokkuð að ákæruatriði hv.flm. (TrÞ). Hann skýrði frá skeyti því, sem sendiherrann í Kaupmannahöfn sendi í desember. Jeg skal nú láta þess getið, að skeytið var þess eðlis, að það mátti alls ekki birtast í opinberu blaði, og mun það stafa af misskilningi, að svo var gert. Þar var einungis látið uppi, hvað sendiherrann og aðrir höfðu hlerað um þetta mál. Það er rjett, að þá er jeg var í Kaupmannahöfn í desembermánuði, horfði málið svo við, að þess var vænst, að því yrði fljótlega ráðið til góðra lykta. En nokkru eftir að jeg kom heim um miðjan þann mánuð, kom fregn um, að dráttur myndi verða á því. Í janúarmánuði kom stjórn Framsóknarflokksins til stjórnarinnar í þeim erindum að fá hana til þess að senda nefnd manna til Noregs til kjöttollssamninga. Áður en þesari málaleitum var svarað, sendi stjórnin skeyti sendiherra sínum í Kaupmannahöfn og bað hann að reyna nú að komast að nýju eftir því, hvernig málið stæði hjá norsku stjórninni, og óskaði stjórnin einnig að heyra tillögur hans um málið. Sendi hann þá stjórninni skeyti og óskaði, að ekkert yrði gert í málinu fyr en hann hefði færi á að senda stjórninni skriflegar tillögur sínar. Fjelst stjórnin á, að rjett væri að bíða eftir þessum tillögum, og var svo gert. Nokkru eftir að tillögur sendiherrans voru komnar, kom svo nefndin á ný á fund stjórnarinnar og lagði fast að stjórninni að senda nefnd til samninganna. Kom okkur ráðherrunum þá saman um, að rjett væri að leita álits sendiherra vors, sem þá var í London, um nefndarsendinguna, og trúnaðarmanni vorum í utanríkisráðuneytinu, Jóni Krabbe. Virtust þeir báðir fremur vera á móti sendingunni. Og þar sem svo var, og aðeins voru fáir dagar til þings, þá ákvað stjórnin að bíða þingsins og gera engar ráðstafanir til nefndarsendingar fyr en það væri komið saman. Nú sem stendur er íslenski sendiherrann í Kaupmannahöfn, Sveinn Björnsson, í Kristjaníu, og er fult útlit til þess, að stórþingið muni veita stjórninni norsku fult umboð til að semja um málið. Jeg er þess fullviss, þegar öll gögn koma á borðið, að ekki verður hægt að lá stjórninni neitt í þessu máli. Sendiherra vor og umboðsmaður Dana í Kristjaníu hafa gert alt, sem hægt var að gera í málinu. Og með rjettu er ekki hægt að víta það, þó stjórnin, fáum dögum fyrir þing, sendi ekki nefnd til samninga. Sendiförin er að sjálfsögðu þingsins mál.

Jón Þorláksson Jeg vil byrja á því, að með tilliti til þingstarfanna væri æskilegt, að sem fæstar aukanefndir væru kosnar. Það hefir oft komið greinilega í ljós, að starf aukanefndanna rekur sig mjög óþægilega á störf fastanefndanna, svo að ekki hefir verið unt að ætla þeim eins langan tíma og nauðsyn hefði krafið. Nú eru líka komin fram frv., sem fara fram á breytingar á stjórnarskránni, svo þess má vænta, að skipuð verði stjórnarskrárnefnd. Hefir stjórnarskránni jafnan verið sú virðing sýnd, og verður þá víst ekki heldur út af því brugðið nú. Það er því mín skoðun, að sjerstaka viðskiftanefnd beri helst ekki að kjósa, nema nauðsyn beri til þess, sökum þess, að mál komi fyrir, sem eru þess eðlis, að þau falla ekki undir neina aðra nefnd. Og hvað niðurfærslu kjöttollsins snertir, þá fellur það mál algerlega undir landbúnaðarnefnd. Sú nefnd fjallaði um það mál á síðasta þingi og kom með tillögur um það, sem jeg hygg að hæstv. stjórn hafi vel og röggsamlega framfylgt. Annars hygg jeg, að þessu kjöttollsmáli verði svo best stýrt, að sem minstur hávaði verði gerður um það, og get jeg ekki betur sjeð en að hæstv. stjórn hafi tekið rjetta stefnu í því. Hún hefir, eins og jeg gat um áður, hagað sjer samkvæmt tillögum landbúnaðarnefndar, en hún óskaði þess, að sendiherra vorum í Kaupmannahöfn yrði falið málið. Málið sýnist líka vera á vænlegri braut, þar sem stórþingið norska er að útbúa umboð til handa stjórninni til að semja um tollinn. Geta allir sjeð það, hversu mikill munur er á því að semja við stjórn vingjarnlegrar þjóðar eða eiga undir högg að sækja við löggjafarsamkomuna sjálfa. Það væri því allra hluta vegna óskynsamlegt nú, þegar málið er komið á rjetta braut, að fara að grípa til lítt hugsaðra ráða, eins og það yrði að teljast að fara nú í dag að senda nefnd manna til Noregs, einum tveim tímum eftir að málið er til umræðu í þinginu. Enda verður ekki annað sagt en að landbúnaðarnefnd sje bæði fullfær og rjettbær til þess að vera ráðunautur stjórnarinnar í þessu máli. Og fari svo - sem jeg ekki vona - að inn í þetta mál blandist önnur mál ósamkynja, þá er ekki nema rjett að bíða með að skipa nefndina, þangað til tilefni gefst til þess. Ef það kæmi t. d. til athugunar í sambandi við það, nauðsyn á að útbúa kælirúm í skipi til að flytja út kjöt í, þá kæmi það líka til kasta fjárhagsnefndar. Það er því ástæða til að ætla, að kjöttollsmálið hafi ekki gefið neitt tilefni til, að kosin verði sjerstök viðskiftamálanefnd. Þær aðrar ástæður, sem hv.flm. (TrÞ) kom með í ræðu sinni, eru allar þess eðlis, að þær rjettlæta á engan veg kosningu nefndarinnar, því þau mál önnur, sem hún ætti að fjalla um, eru öll svo samtvinnuð þeim efnum, sem hljóta að heyra undir hinar ýmsu fastanefndir. Viðskiftabönn eða viðskiftahömlur eru t. d. svo nátengdar tollhækkun, að óhjákvæmilegt er að athuga þær hliðar báðar í sömu nefndinni, því þessar tvær leiðir má fara til að draga úr innflutningi, að hækka tollinn á óþarfavarningnum eða banna hann. Þannig verður þetta öðrum þræði fjárhagsmál, sem fjhn. væri sjálfkjörin til að fara með. Sama má segja um verslunarrekstur ríkisins. Það hefir sýnt sig, að það mál er svo samtvinnað fjárhag ríkissjóðs, að ekki er annað hugsanlegt, en að þær nefndir, sem gera till. um fjárhaginn, geri einnig till. um verslunarreksturinn, því af þrem greinum verslunarrekstursins er nú tveim haldið uppi nær eingöngu með tilliti til þess að afla ríkissjóði tekna með þeim. Mjer þótti leitt að heyra, að Framsóknarflokkurinn skyldi ekki hafa kosið í nefndir með hliðsjón af því, að mál eins og þessi yrðu borin undir þær. En jeg veit nú satt að segja ekki, hverra manna annara flokkurinn á völ, því jeg veit ekki betur en allir þm. hans sjeu þegar kosnir í einhverja fastanefnd. En þó er ein leið fær til að bæta úr þessu ennþá, sem sje sú, að auka mönnum í þær nefndir, sem sjerstaklega væri þörf á sökum þessara mála. Jeg fyrir mitt leyti myndi ekki hafa neitt á móti því, að samkomulag yrði um það, og treysti því, að hægt væri að koma því svo fyrir, að það ræki sig ekki á störf annara nefnda, sem þeir ættu sæti í, sem bætt yrði í nefndina. Að lokum skal jeg svo taka það fram, að það er einungis af hagkvæmnisástæðum, að jeg er því mótfallinn, að farið sje að skipa sjerstaka viðskiftanefnd. Og jeg vona, að þegar jeg hefi komið með þessa till. um viðauka í nefndirnar, þá skoði Framsóknarflokkurinn það ekki sem nokkurn illvilja frá minni hlið, að jeg hefi valið aðrar leiðir í þessu máli. Vil jeg svo ljúka máli mínu með því að koma fram með svohljóðandi rökstudda dagskrá: Með því að deildin telur heppilegast, að fjárhagsnefndin hafi viðskiftamálin til meðferðar, og sje aukið við nefndina tveim mönnum í því skyni, ef þörf þykir, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Þá skal jeg geta þess, að þar sem viðskiftamálin heyra undir aðrar nefndir, þá er auðvitað ekki ætlast til að draga þau undan þeim nefndum.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg álít þýðingarlaust að hafa langar umræður um þetta mál nú, enda erfitt um það að fjalla, þar sem svo lítið er hægt að segja af því, sem í raun og veru þyrfti að taka fram. Hæstv. forsrh. (SE) varði aðgerðaleysi sitt í þessu máli á þeim grundvelli, að um svo fárra daga bið hefði verið að ræða uns þingið sjálft gat tekið ákvörðun í málinu. Jeg hefi nú rannsakað skipaferðirnar og hefi komist að raun um það, að ef ferðin, sem fellur í dag, verður ekki notuð, þá komast nefndarmenn ekki fyrr en 8. mars. Á þetta benti jeg hæstv. stjórn í morgun, og jeg er ennþá á þeirri skoðun, að mikið geti verið í húfi, ef för sendimanna er frestað lengur. Hæstv. forsrh. (SE) kvartaði yfir því, að við vildum ganga fram hjá sendiherra vorum í Kaupmannahöfn. En það er ekki rjett. Við töldum það alveg sjálfsagt, að hann aðstoðaði þá menn, sem sendir yrðu, og færi með þeim, en við töldum heppilegt, að með honum yrðu valdir þeir menn, sem sjerþekkingu hefðu á tveim aðalatvinnuvegum vorum. Og þar sem því verður trauðla neitað, að Norðmenn hafi leikið oss grátt í þessu máli, þá fanst oss það eðlilegt, að vjer sýndum þeim fram á, hvað vjer gætum gert á móti. En hvað því viðvíkur, að hæstv. stjórn hafi ekki sjeð sjer fært að senda menn út í þessum erindagerðum rjett fyrir þingið, þá má minna á það, að 1922, skömmu fyrir þing, sendi stjórnin mann til Kaupmannahafnar, til þess að vera viðbúinn að fara sendiför til Spánar, til samninga viðvíkjandi Spánartollinum. Það var maður, sem þjóðin treysti, og þessari ráðstöfun stjórnarinnar var vel tekið. Líkt stendur á nú. Og jeg verð að segja, að þegar sú stofnun, sem þetta kjöttollsmál kemur svo þunglega niður á, óskar þess, að stjórnin sendi menn út til að greiða úr málum þessum, þá verða að vera miklar ástæður, sem mæla á móti því, ef henni er synjað. Jeg skal í þessu sambandi víkja að orðum hv. 1. þm. Reykv. (JÞ), þeim, að þessum málum væri svo best komið, að þeim væri stýrt með sem minstum hávaða. En jeg vil spyrja: Hversu lengi á að níðast á þolinmæði vorri? Það eru um tvö ár síðan kjöttollurinn var settur á, í full tvö ár höfum vjer beðið, í tvö ár höfum vjer stýrt málum þessum „með sem minstum hávaða“, svo jeg noti orð hv.þm. sjálfs.  Hinn liðurinn er vitanlega smávægilegri, þ. e., hvort það á að fást, að nefnd verði skipuð, og hvernig. Jeg geri ráð fyrir, að hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) hafi talað af fleiri manna hálfu en sinni eigin, og að þessi till. hans til rökstuddrar dagskrár sje ekki hans eins verk. Allar mótástæður hans geta fallið fyrir því einu, að sá flokkur, sem hann tilheyrir, hefir skipað sínum mönnum í þær föstu nefndir, er kosnar hafa verið, svo sem fjhn.. Framsóknarflokkurinn kaus aftur á móti þannig til þeirra nefnda, að hann gerði ráð fyrir, að skipuð yrði sjerstök viðskiftanefnd.

Forsætisráðherra (SE): það getur vel verið, að hv.þm. Str. (TrÞ) takist að búa til árásarefni á mig úr þessu máli; en jeg hygg, að jafnvel hans eigin flokksmenn kunni að komast að annari niðurstöðu en hann, er þeir fá skjöl þau í hendur, sem jeg nefndi áðan. Sendiherra okkar, sem staddur var í Kristjaníu, símaði nýlega, að það þýddi ekki neitt að vera þar lengur, og að hann færi nú aftur til Kaupmannahafnar og biði eftir því, að stjórnin í Kristjaníu fengi umboð hjá þinginu þar til þess að semja um þetta mál, þá mundi hann fara aftur til Kristjaníu til þess að vera við samningana.

Hefir ekki forsætisráðherrann sagt, að það umboð væri fengið?

. Jeg hefi sagt, að það fengist. Ef hið háa Alþingi vill senda þessa menn, er það á þess valdi að gera það. Jeg hefi ekki rannsakað neitt um skipaferðir hjeðan á næstunni, en jeg hygg, að það mætti takast að útvega mönnum far með togurum hjeðan til Englands, og svo mundi þeim kleift að komast þaðan til Noregs. Gætu þeir þá verið komnir til Kristjaníu upp úr miðjum marsmánuði, og gæti þetta haft sína þýðingu síðar, ef það yrði úr að senda menn hjeðan. En önnur spurning er það, hvort málefninu verður nokkuð betur borgið með því að senda þessa menn, heldur en að láta sendiherra vorn fást við málið, eins og hann hefir gert hingað til. Jeg er að minsta kosti í miklum vafa um það. Mjer er kunnugt um að minsta kosti annan þeirra manna, er hv.þm. Str. (TrÞ) ætlast til, að verði sendur í þessa för, og efast jeg mjög um, að honum muni takast að hafa nokkur bætandi áhrif á norsku stjórnina. Ef Alþingi vill senda þessa menn, getur það gert það. Þeir munu komast nógu snemma til Kristjaníu. En það er best að taka ekki ákvörðun um það fyr en Alþingi hefir fengið skjölin til athugunar, og getur það þá betur dæmt um það, hvort nokkuð muni vinnast við að senda þá. það mun auðvelt að sýna það skjallega, að stjórnin hefir ekkert vanrækt í þessu máli, þvert á móti hefir hún fylgt því fram með mikilli festu; þannig mun dómur óhlutdrægra falla í þessu máli, hvernig sem hv.þm. Str. annars kann að líta á það.

Bjarni Jónsson Það var nokkuð stórt af stað farið hjá hv.þm. Str. (TrÞ) og mörgu blandað þar inn í. Ætla jeg að drepa á sumt af því. Jeg tala fyrir sjálfan mig, en ekki af neins flokks hálfu, er jeg segi, að jeg get vel fallist á skoðun hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) um þessa nefndarskipun. Jeg sje ekki annað en að það sje beint verk fjárhagsnefndar þingsins að gera tillögur um og ráða fram úr fjárhagsmálum landsins. Jeg skil ekki í þeim flokki, sem kýs menn í fjárhagsnefnd án tillits til hagsmuna landsins. Ekki skil jeg það heldur, hvað hv.þm. þeirra Strandamanna vildi með því að vera að blanda kjöttollsmálinu inn í þessa nefndarskipun. Tollsamningar og þannig löguð viðskiftamál þurfa ekki við, að skipuð sje í þau sjerstök þingnefnd. þessháttar mál eiga, eins og hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) sagði, að ganga hávaða- og hljóðalaust samningaleiðina milli viðkomandi stjórna eða stjórnafulltrúa. það er undarlegt, að heyra þennan ritstjóra - jeg minnist þess nú, að hv.þm. er líka ritstjóri - fara fram á að senda marga svokallaða tildurherra víðsvegar út í heiminn. Móti öllu þessháttar hefir hann skrifað hvern dálkinn á fætur öðrum í „Ótímann“ sinn. Nú vill hann einmitt láta senda út marga, líklega eina þrjá, tildurherra, og tildra þeim upp á kjöttollsmálið. Ætli nú þessir þrír nýju - sem auðvitað verða valdir af flokksfylgi með hlutfallskosningu - tildurherrar verði færari að semja eða vanari í öllu að umgangast erlendar stjórnir og stjórnmálamenn en núverandi sendiherra vor, sem er orðinn þaulvanur slíkum störfum. Á þetta að vera stefnan, að senda í hvert sinn óvalda menn, sem aðeins koma að þessum störfum eins og þegar kría sest á stein? Jeg er talsvert kunnugur í Noregi, og jeg veit, að þar hefir Norðmönnum verið boðið fyrirfram sem andvirði kjöttollsins það, sem vjer viljum ekki að látið verði af hendi. Svona fer, er þeir menn semja, er ekki kunna að þegja. Þessvegna er kjöttollsmálinu komið eins og komið er, af því það er búið að bjóða Norðmönnum í heimangetu svo eða svo mikinn afslátt af fiskveiðalöggjöf vorri í stað kjöttollsins. þetta hefi jeg sannfrjett frá Norðmönnum sjálfum. Hversvegna á að setja sjerstaka nefnd í þetta mál? Þarf sjerstaka búfræðinga eða fiskifræðinga til að greiða úr þessu? Er sendiherra vor ekki nógu kunnugur búnaðarháttum vorum eða útvegsmálum, að hann sje ekki fær um að hafa einn þessa samninga á hendi? Jeg segi jú! það var talað um, að stjórnin hefði gert rangt í því að senda ekki þessa nýju tildurherra þegar fyrir þetta þing; nú kveður eitthvað við annan tón en stundum áður. Þá hefir, og það ekki órjettilega, verið nefnt, að stjórnin þyrfti við heimildar þingsins um það, til hvers fje landsins skyldi notað. Mjer finst þetta vera hárrjett, og jeg get því ekki legið stjórninni á hálsi fyrir það, að hún ljet ekki undan kröfunum um þessa tildurherra. Jeg sje ekki, að hafi verið þörf að senda þá. Annað mál var, að þegar Spánarsamningarair voru á döfinni, komu fleiri mál til en atvinnuvegirnir einir. Þá var bindindishreyfingin hjer, sem vildi koma trúnaðarmanni sínum þar að, til þess að sjá stefnu sinni sem best borgið og ganga úr skugga um, að ekki væri verið með neina brennivínshrekki, og var það sjálfsagt, að þeim væri veitt þetta, enda gerði stjórnin það. Hjer var og að semja við ókunna stjórn, sem lítið eða ekkert þekti til vor, og auk þess voru samningarnir í upphafi faldir á hendur útlendum (dönskum) sendiherra, sem ekkert þekti til Íslands, og varð því að fá sjer til aðstoðar íslenska menn hjeðan. Hv. þm. Str. (TrÞ) talaði af miklum fjálgleik um, að íslenskir bændur hefðu beðið í tvö ár eftir lagfæringunni á kjöttollinum. Hefir hann, mjer er spurn, athugað, hvernig á stóð, þegar kjöttollurinn komst á? Það var alls ekki í hefndarskyni, að hann var lagður á, eins og Tíminn hefir sagt. Það hafa sagt mjer menn í Noregi, að þeim datt alls ekki Ísland í hug í því sambandi, og ef þeir hefðu vitað eitthvað um vilja vorn í þessu efni, hefði verið auðvelt að fá ákvæðum laganna breytt þegar í upphafi. Þetta var alls ekki stjórnarfrv., er það kom inn á þing þar, og enginn var þar, sem vissi, að þetta kæmi í bága við hagsmuni Íslands. En því rjeði sparnaðar-ósparnaðurinn um, að þar var enginn umboðsmaður af okkar hendi, er gæti á þetta bent, en danskir umboðsmenn ekki svo kunnugir, að not yrðu að þeim. Nú er tollurinn löngu kominn á, og er þá alt örðugra viðfangs, og ekki síst, þegar búið er að bjóða svo gott verð fyrir hann. Það getur stundum verið gott að hafa hátt, en þó er oft betra fyrir suma að hafa lágt um sig, ella getur athyglin leiðst um of að þeim.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla aðeins að benda hv. þingdeild á það, að þegar Spánarsamningarnir stóðu yfir, stóð allur almenningur saman sem einn maður í því máli út á við, enda þótt menn litu alls ekki einn veg á það mál hjer heima fyrir, og þetta var alveg rjett og sjálfsagt; svo gera menn jafnan, þegar þjóð semur við þjóð. Annars vil jeg vara hv. deild við því að teygja úr umr. um þetta mál, eins og nú er ástatt. Væri sjálfsagt, ef þm. vilja endilega ræða þetta mál, að halda fund um þetta fyrir lokuðum dyrum, því að nóg tækifæri önnur munu sjálfsagt verða til fundin, ef menn vilja, til að gera að árásarefni á stjórnina.

Jón Þorláksson Jeg hefi annars fáu að svara og litlu við að bæta það, sem jeg hefi áður sagt. Þar sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði, að kjöttollslögin norsku væru orðin tveggja ára, er það ekki nákvæmlega rjett. Tollurinn er aðeins nýorðinn tvöfalt hærri en hann var fyrst ákveðinn, og við lægri tollinn höfum við búið mestan hluta þessara tveggja ára; í raun og veru var það ekki fyr en hann var tvöfaldaður, að undan honum var kvartað. Enda þótt þetta hafi vitanlega altaf verið hagsmunamál fyrir okkur, varð það auðvitað meira síðan hann hækkaði, og nú, eins og málinu er komið, er það orðið mjög alvarlegt mál. Jeg skil ekki í öðru en hv.þm. Str. (TrÞ) geti sjeð, að það er lítið samræmi í því að vilja endilega kjósa sjerstaka nefnd í þetta mál, og að vilja þrýsta stjórninni til þess að senda menn til Noregs þegar í dag. Ef hann vildi nota þingm. til þessa, átti hann að snúa sjer til föstunefndanna, í stað þess að láta fara að ræða nú um kosningu þessarar nefndar, tveimur tímum áður en sendimennirnir áttu að fara af stað hjeðan. Þetta er því eflaust aðeins fyrirsláttur einn hjá þessum hv.þm. (TrÞ). Hann hlýtur að ætla eitthvað annað með þessu. Þá verð jeg og að skoða það sem mismæli hjá þessum sama hv.þm. (TrÞ), sem hann talaði um, að annar eða einhver, ef fleiri yrðu en tveir, af þessum fyrirhuguðu sendimönnum til Noregs, yrðu að hafa til að bera sjerþekkingu í öllu því, er að sjávarútvegi lyti. Þetta ætti alls ekki að koma fram hjer í þessum umr., enda væri það óverjandi; þótt því miður það hafi heyrst eitthvað um það í sumum blöðum hjer, að þetta norska kjöttollsmál væri sjávarútvegsmálum vorum viðkomandi, og að sá atvinnuvegurinn ætti að leggja til skilyrðin fyrir því, að við náum þeim samningum, sem vjer teljum oss eiga sanngjarnar kröfur til.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Tilviljunin ræður oft miklu í þessum heimi. Það var tilviljun ein, að kjöttollsmálið drógst inn í þessar umr. í dag. það var og tilviljun, að rætt var um, að hægt væri að senda þessa menn í dag. Jeg tek undir með hæstv.forsrh. (SE) í því, að jeg óska leynifundar um þetta mál. Hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) spurði, hvort mjer hefði orðið mismæli. 

Já, þegar búið var að benda þeim á þetta, og það af mörgum hjeðan af landi

. Jeg endurtek það, að það eru Norðmenn, sem hafa hafið máls á þessu, enda er það alviðurkent, að þegar tveir aðilar semja, þá gerist það ekki með þeim hætti, að annar láti alt í tje, en hinn ekkert. Þá sný jeg mjer að því, sem hv.þm. Dala. (BJ) mælti til mín. Þingmaðurinn sagði, að jeg, sem ávalt hefði verið andvígur því að senda hjeðan út sendi- eða „tildurherra“, eins og hann hermir um mig, að jeg hafi nefnt þá, og getur vel verið, að jeg hafi einhverntíma talað um tildurherra - nú vilji jeg senda hjeðan eina 2–3 af því tæi. Ef nú hv.þm. Dala. (BJ) ekki les Tímann eins og „ein viss persóna“ les biblíuna, að sögn, veit hann vel, að jeg hefi ávalt gert greinarmun á venjulegum sendiherra, eins og þeim, sem erlend ríki senda hvert öðru, og þeim mönnum, sem sendir eru í sjerstökum tilfellum og í ákveðnum erindagerðum vegna atvinnuvega landsins, og getur þm. (BJ) aldrei með rjettu hermt það eftir mjer, að jeg telji þá menn óþarfa. Þá vjek hv.þm. Dala. (BJ) að því, að fáir mundu kjósa menn í fjvn. án tillits til hagsmuna landsins; vitanlega kjósa menn þannig. En gæti það nú ekki einmitt hafa stafað af þeim orsökum, að hv.þm. Dala. (BJ) var ekki kosinn í fjvn. í þetta sinn? Jeg hygg, að þeir menn hafi nú ráðið mestu um kosningu til þessarar og annara fastra nefnda, sem annast er um hagsmuni ríkisins, og þessvegna hafi þm. Dala. ekki komist í neina nefnd, enda þótt hann gjarnan hefði viljað!

Jakob Möller Jeg get ekki neitað því, að jeg er hálfhissa á, að þessi nefndarskipun skuli vera orðin að svo miklu deilumáli, því að mjer finst aðeins vera um að ræða „praktiskt“ fyrirkomulagsatriði. Vjek jeg að því í ræðu minni í gær, að öll viðskiftamál, sem þingið fengi um að fjalla, þyrftu helst að fara til einnar og sömu nefndar. Hefir hv. samþm. minn, 1. þm. Reykv. (JÞ), gert skilmerkilega grein fyrir þessum málum, og þarf jeg því ekki að fara út í það. Fyrir þessu þingi liggja mörg slík mál, og er það fljótsannað, að það verður erfiðara og ver unnið að þeim í tveim nefndum. Hv. þm. Str. (TrÞ) vjek að því, að þingin 1921 og 1922 hefðu skipað sjerstaka viðskiftamálanefnd, og er það satt; en þá stóð alt öðruvísi á en nú: fyrst og fremst voru þau viðskiftamál, sem þá lágu fyrir þinginu, þannig löguð, að þingmönnum var ekki fullljóst, hversu þau mál væru snertandi fjárhagsástæður ríkisins og alla afkomu þess, enda samband þeirra við skattamálin, sem þá voru á döfinni, miklu lausara en nú. Í öðru lagi stóð svo á, að 1921 hafði fjárhagsnefndin óvenjumiklum störfum að sinna. Ef jeg man rjett, var ekki færri en 20 skattamálafrumvörpum vísað til þeirrar nefndar þá, og var því ástæða til að ljetta störfum af nefndinni. Nú stendur sem sagt alt öðruvísi á. Nú eru fá eða engin ný skattafrumvörp á ferðinni, en hinsvegar er, að þau, sem koma kunna fram, hljóta að standa í nánu sambandi við þau mál, sem viðskiftanefndin ætti um að fjalla, svo sem innflutningshömlur. Hinsvegar kemur ekki til mála að taka tollmál eða önnur skattamál, sem upp kunna að koma, frá fjhn., og leggja þau fyrir viðskiftamálanefnd. Mjer skilst á hv.þm. Str. (TrÞ), að hann byggi á misskilningi, er hann hyggur það aðalatriðið að skipa þessa nefnd til þess að láta hana senda menn til Noregs. Jeg fæ ekki sjeð, að það standi í neinu beinu sambandi við viðskiftahöft, tollmál og annað, sem talið er að vísa ætti til þessarar nefndar. Það var svo að heyra á hv.þm. Str. (TrÞ), að hann teldi sig og Framsóknarflokkinn hafa gert sína skyldu með því að bera fram þessa tillögu, en þetta er ekki nóg; þeir verða að vinna alveg eins að þessum málum, þó að þingið fallist ekki á að skipa þessa nefnd. Jeg get ekki fallist á annað en að þessi mál heyri undir fjhn. samkvæmt þingsköpum, og get því ekki greitt þesari tillögu atkv. mitt, til þess að skifta þessum málum á tvær hendur. Hinsvegar læt jeg óbundið atkv. mitt að því er snertir samningana við Norðmenn. Það er þessu alveg óskylt mál, og sje jeg ekki betur en að Framsóknarflokkurinn eigi eins hægt með að fylgja því máli fram, þó að landbn. fjalli um það. Hefði þeim verið þetta áhugamál, hefði þeim verið í lófa lagið að koma þessu þann veg fyrir, og engum leiðum lokað fyrir sjer eða málefninu með því. En að því er snertir þá ástæðu hv.flm. (TrÞ), að Framsóknarflokkurinn svonefndi hafi ekki skipað í nefndir með tilliti til slíkra mála, þá mun ekki annað vænna, þótt óhyggilega hafi þar til tekist, en að bæta við mönnum í fjhn. Mjer þykir það annars leiðinlegt, um ekki öllu mikilsverðara mál en það er að skipa eina nefnd, ef það ætlar samt að endast til að koma öllu í bál og brand í þessari hv. deild, þar sem svo mikill friður og eindrægni hefir ríkt til þessa. Væri mikilsvert, ef hv.þm. vildu nú láta sefast og fara að slá botninn í þessar umr.

Jón Kjartansson Það er ekki ætlun mín að blanda mjer í þessar umr. og teygja tímann á þann hátt. Þó get jeg ekki varist að láta í ljós undrun mína yfir orðaskiftum hv.flm. (TrÞ) og hæstv.forsrh. (SE). Hv. flm. ávítar hæstv.forsrh. fyrir handvömm og drátt í málinu, en hæstv. ráðherra verst með því, að það, sem gert hafi verið, sje samkvæmt samkomulagi beggja ráðherra. Þykir mjer þetta fara undarlega saman, enda einkennilegt, að hæstv. atvrh. (KlJ) skuli ekki láta neitt til sín heyra í málinu. Þætti mjer nú fróðlegt að fá að heyra afstöðu hans, svo að upplýsast mætti, hvor nær hefir farið hinu rjetta, hæstv.forsrh. (SE) eða hv.flm. (TrÞ), því að það væri skaðlegt, ef stórmáli, sem hjer er um að ræða, væri stefnt í hættu vegna sundurlyndis og ósamkomulags ráðherranna.

Bjarni Jónsson Það eru aðeins örfá orð út af viðskiftum okkar hv.flm. (TrÞ). Í vandræðunum yfir að breiða yfir vankunnáttu flokks síns í nefndaskipuninni tók hann að hælast um, að jeg hefði ekki náð sæti í fjvn. Tókst honum jafnfimlega með að finna ástæðuna eins og honum hefir yfirleitt tekist með flutning þessa máls. Nú vil jeg þó segja honum rjettu ástæðurnar, úr því hann veit þær ekki áður. Önnur er sú, að sjúkdómur hamlaði einum þm. úr fámennum flokki að sækja fund. Hefði það ekki verið, myndi jeg hafa hlotið sæti í nefndinni sem fyr. Hin ástæðan var þessi, sem jeg hygg þó, að hv.flm. (TrÞ) eigi skamma stund að hælast um, að honum tókst að ná í blessað Mýraljósið.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Mjer þykja umr. um þetta mál vera orðnar helst til yfirgripsmiklar, enda ætlaði jeg mjer að sitja hjá. En úr því að fyrirspurn hefir verið beint til mín, þá skal jeg segja frá afstöðu minni í örfáum orðum. Hún er þá þessi, að jeg hefi eindregið verið með því að senda þessa nefnd og aldrei dregið dulur á það. Hæstv. forsrh. (SE) vildi fyrst síma og spyrjast fyrir, hvernig sakir stæðu, og taldi jeg ekkert athugavert við það. En svo drógst þetta og drógst, án þess endanleg ákvörðun yrði nokkurntíma tekin. En jeg veit þó ekki, hvort þessi dráttur hefir valdið nokkrum skaða ennþá. Hygg jeg, að hægt muni vera að fá ferðir bráðlega, ef hv. Alþingi sýnist svo, að senda menn utan, sem jeg eindregið mæli með. Annars verð jeg að taka undir það með forsrh., að heillavænlegast muni vera, að þetta mál sje rætt á fundi fyrir lokuðum dyrum. Er ekki að vænta þess, að menn fái áttað sig á því, þar sem alt verður að tala undir rós.

Forsætisráðherra (SE): Jeg verð að halda því fram, að jeg hafi skýrt rjett frá í þessu máli. Jeg símaði til sendiherrans í Kaupmannahöfn, eftir samkomulagi við embættisbróður minn, og ekki veit jeg heldur betur en að hann hafi fallist á, að ekki væri vert að gera neitt annað í málinu, úr því að svo skamt væri til þings. Annars býst jeg við, að við munum ekki fara að kljást hjer um þetta efni, og verður hv. deild að reyna að afla sjer þeirrar skemtunar annarsstaðar.

Jón Baldvinsson Jeg sje ekki betur en að rjett sje að skipa þá nefnd, sem hjer er um að ræða. Má vel koma henni að án allra óþæginda, þar sem ekki er ennþá búið að raða niður vinnutíma fastanefnda. Væri alt öðru máli að gegna, ef henni væri varpað inn á miðju þingi. Þar sem menn úr öllum öðrum flokkum þingsins hafa lýst afstöðu sinni til þessarar nefndarskipunar, þykir mjer hlýða að gera það einnig fyrir hönd míns flokks. Annars finst mjer ekki ástæða til að fara út í langar umr. í þessu máli, allra síst, ef svo mikið liggur á, sem hv.flm. (TrÞ) lætur í veðri vaka. Jeg verð þó að segja, að heldur fanst mjer það hjákátlegt hjá hv.flm. (TrÞ), er hann er að mælast til þess, að tillagan verði samþykt, vegna þess góða samkomulags, sem ríkt hefði um ýmislegt hjá þingflokkunum. Á þetta hefði hann ekki átt að minnast. því að það „samkomulag“, sem hann hjer á við, var alið í synd.