Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti gerir ráð fyrir því að atkvæðagreiðslur fari fram hér í dag um kl. 15.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í fjölmiðlum í fyrradag að staðan í gjaldmiðilsmálum væri svo alvarleg að við yrðum að horfa á mjög róttækar lausnir, eða með orðum hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Við getum ekki haft þennan fljótandi gjaldmiðil. Þetta á ekki að vera rússíbanareið.“ Ég velti fyrir mér til hvaða aðgerða hæstv. ráðherra er að vísa. Auðvitað velti ég því fyrir mér í ljósi þess að hæstv. ráðherra hefur lagt fram fjármálaáætlun þar sem eru boðaðar skattalækkanir sem augljóslega gera hagstjórnina enn verr í stakk búna til að takast á við þensluna en nú þegar er orðið. Augljóslega á hæstv. ráðherra ekki við breytta skattstefnu til að draga úr peningamagni í umferð. Í ljósi þess að við þekkjum stefnu hæstv. ráðherra og flokks hans koma tvær róttækar lausnir í huga og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er hann að tala fyrir fastgengisstefnu með myntráði eins og við þekkjum annars staðar frá? Er hann að tala fyrir inngöngu í Evrópusambandið og upptöku evru eða upptöku einhvers annars gjaldmiðils? Hvaða róttæku lausnir á hæstv. ráðherra við? Hæstv. ráðherra hefur líka látið hafa það eftir sér að núverandi fyrirkomulag gjaldmiðilsmála sé ónýtt. Nú er starfandi peningastefnunefnd á vegum hæstv. ríkisstjórnar og ég spyr: Hver er staða ríkisstjórnarsamstarfsins ef niðurstaða peningastefnunefndarinnar verður áframhaldandi flotgengi með verðbólgumarkmiði? Með einhverjum þjóðhagsvarúðartækjum eins og nú er? Mun þessi ríkisstjórn þá halda áfram? Er hæstv. fjármálaráðherra sætt eftir að hafa látið þau orð falla að núverandi fyrirkomulag sé ónýtt? Er hæstv. ráðherra jafnvel að setja pressu á niðurstöðu peningastefnunefndar, að þar verði boðið upp á róttækar lausnir og hverjar eru þessar róttæku lausnir, frú forseti?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er vissulega rétt að ég og ýmsir aðrir höfum komið auga á að það er grafalvarlegt mál þegar gjaldmiðill breytir svo hratt um gengi, eins og verið hefur með íslensku krónuna undanfarin tvö ár, má segja, en svo hefur sannarlega ekki hægt neitt á styrkingunni. Það er vissulega hægt að grípa til ýmiss konar aðgerða. Við þekkjum hvað gert hefur verið, að Seðlabankinn hefur verið með uppkaup, en hann hefur lýst því yfir að hann ætli að draga úr inngripum. Við höfum afnumið höft á fjármagnsflæði þannig að nú geta íslensk fyrirtæki, einstaklingar og lífeyrissjóðir fjárfest erlendis og keypt gjaldeyri, keypt hlutabréf og annað. Þó að ég virði vissulega sjálfstæði peningastefnunefndar Seðlabankans hef ég talið að eitt af því sem máli skipti væri að vaxtamunur á milli Íslands og útlanda væri sem allra minnstur, þannig að ég hef hvatt til vaxtalækkana. Fleiri aðgerðir má svo sem nefna en þessar eru þær helstu. Ég hef reyndar líka hvatt lífeyrissjóðina til þess að auka fjárfestingar sínar í útlöndum. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að ég boði skattalækkanir. Breytingar á virðisaukaskattskerfinu fela í sér að ákveðnir hlutir eru færðir til 

Frú forseti. Hæstv. ráðherra getur ekki komið hingað og talið upp það sem þegar hefur verið gert. Hann mætti í viðtal í fyrradag og sagði að nú þyrfti róttækar lausnir til þess að koma böndum á gjaldmiðilinn. Hann mætti líka í annað viðtal í evrubol, væntanlega ekki vegna þess að ekkert annað væri hreint heima hjá honum. Hæstv. ráðherra er að senda ákveðin skilaboð. Hann þarf að tala skýrt við Alþingi Íslendinga um hvaða róttæku lausnir hann á við. Það dugir ekki að vitna hér til þess sem þegar hefur verið gert. Hann þarf að segja okkur hvert hann er að stefna. Væntanlega ætlar hæstv. ráðherra ekki að sitja áfram í húsi sem hann er þegar búinn að lýsa yfir að sé að hruni komið. Við höfum ekki heyrt samstarfsflokk hæstv. ráðherra opna á neinar af þeim róttæku lausnum sem ég nefndi hér áðan. Við þurfum að átta okkur á því hvert hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Íslands vill stefna í gjaldmiðilsmálum og hvaða róttæku lausnir hann boðar. Ég bið hæstv. ráðherra um að svara skýrt.

Frú forseti. Þetta er mjög flókið mál. Það er ekkert leyndarmál að stefna Viðreisnar fyrir kosningar var að skoða myntráð. Það er leið sem við höfum verið að kynna fyrir öðrum og ég veit að margir hafa skoðað af áhuga. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er talað um nefnd um umhverfi peningastefnunnar þar sem sköpuð verði ný peningastefna sem stefni að því að draga úr sveiflum á gengi krónunnar. 
             Forseti. Er samtal leyft hérna í salnum?

Sá ræðumaður sem stendur í ræðustól Alþingis hefur orðið.

Hann verður þá að svara.

Er samtal leyft milli forseta og þingmanna? Ég …

Ræðumaður hefur orðið.

Nú er ræðutíma mínum lokið, en ég fæ vonandi  
            

Forseti. Fyrst langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um málefni er tengjast fjármálaáætlun. 
            

Forseti biður um betra hljóð í salinn.

Fyrst ber að nefna aðgerðaskort á Alþingi og hefur ráðherrann ítrekað borið því við að ef við þingmenn fáum sundurliðun skemmi það ferlið, sem er auðvitað ótrúlegt virðingarleysi gagnvart löggjafarþinginu. Hitt er öllu alvarlegra, að það ríkir alger óvissa um hvað þessi áætlun inniber. Þegar bent er á að þessi áætlun til fimm ára sé bindandi bera þingmenn stjórnar- og stjórnarliða því við að vanti eitthvað upp á kosningaloforðin hjá ríkisstjórninni gagnvart heilbrigðiskerfinu eða öðrum grunnstoðum samfélagsins sé hægt að bregðast við þeim fjárskorti í þeim málaflokkum með breytingum á fjárlögum. Er það rétt, hæstv. fjármálaráðherra Benedikt Jóhannesson? Er þetta sveigjanlegur rammi sem hægt er að breyta frá ári til árs? Eða er þetta fimm ára áætlun sem ber að fylgja í hvívetna? Mig langar líka að ítreka kröfur þingmanna um að fá aðgengi að sundurliðun. Í fyrsta lagi er ekki hægt að koma með breytingartillögur; segjum sem svo að verði einhver breytingartillaga hér samþykkt þá vitum við ekki hvaða áhrif það mun hafa á aðra útgjaldaliði sem tengjast fjármálaáætlun og það er mjög alvarlegt. Það þýðir að við þingmenn minni hlutans og einnig þingmenn meiri hlutans eigum mjög erfitt með að koma með ábendingar og tillögur um hvernig áætlunin eigi að líta út eftir meðferð Alþingis. Eða er það kannski þannig, hæstv. fjármálaráðherra, að þingið á ekkert að hafa með fjárlög eða útgjaldaliði ríkisins að gera? Er það einvörðungu á hendi framkvæmdarvaldsins? Ef svo er hlýtur það að vera brot á stjórnarskrá. Eða hvað finnst hæstv. ráðherra um það?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég verð að segja, og hef farið yfir það nokkuð oft, að með fjármálaáætluninni erum við að setja útgjaldaramma á hina einstöku flokka. Við gætum sagt að ef við værum að setja útgjaldaramma á ríkið í heild þá værum við að ákveða að heildarfjárlög væru 800 milljarðar en ekki 750 eða einhver önnur tala. Það er sú ákvörðun sem við erum að taka núna þegar við ræðum fjármálaáætlun. Þetta er afar mikilvægt ferli, þetta er ferli sem hefur verið við lýði víða annars staðar. Við erum að læra svolítið á það. En þarna setjum við rammana utan um málefnin, hversu mikið eigi að fara í hvert málefni. Ég var spurður að því í hv. fjárlaganefnd að hve miklu leyti ramminn væri sveigjanlegur. Ég lít svo á að við eigum að taka þennan ramma mjög alvarlega, en við verðum auðvitað ef aðstæður breytast að geta brugðist við. Ég get nefnt dæmi sem við höfum séð í ár og í fyrra þar sem allt í einu stórfjölgaði fjölda hælisleitenda og þar urðum við að bregðast við þótt ekki væru samþykkt útgjöld í fjárlögum. Það eru reyndar allmörg mál sem þingmenn kannast við af því tagi sem alltaf hljóta að koma upp. Almennt talað erum við að samþykkja ramma til fimm ára en við hins vegar breytum honum á hverju ári í meðförum Alþingis. Ég virði að sjálfsögðu vald Alþingis í því.

Forseti. Mér fannst þetta nú frekar loðin svör ef ég á að segja alveg eins og er. Ef hæstv. ráðherra myndi virða Alþingi myndi hann láta Alþingi í té þær upplýsingar sem hér hefur verið kallað eftir. Ég vil upplýsa hæstv. ráðherra um það að ef við fáum ekki þessar upplýsingar þá er ekki hægt að samþykkja þennan ramma. Það er bara þannig. Víkur að annarri spurningu. Þann 3. febrúar sl. birtist eftirfarandi yfirlýsing á vef fjármálaráðuneytisins, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin hyggst stórbæta aðgengi almennings að fjárhagsupplýsingum ríkisins. Mikilvægt skref í þessa veru verður stigið um miðjan mars þegar vefurinn opnirreikningar.is verður opnaður.“ Einnig er tekið fram að vinna við verkefnið hafi hafist á síðasta ári og henni sé að mestu lokið. Þetta var tilkynnt fyrir tæpum fjórum mánuðum síðan. Nú eru liðnir tveir og hálfur mánuður síðan opnirreikningar.is átti að fara í loftið. Hver er ástæða þess að verkefninu hefur seinkað um tvo og hálfan mánuð, hæstv. fjármálaráðherra?

Frú forseti. Þetta er alveg rétt hjá hv. þingmanni, að verkefnið hefur tafist. Það hefur þó ekki þýtt að ekki hafi verið vinna við það í fullum gangi. Það hefur verið í rýni hjá ráðuneytum, Fjársýslu ríkisins, og verið er að undirbúa verkefnið en það hefur bara tekið lengri tíma. Það hafa komið athugasemdir og ábendingar t.d. frá Persónuvernd. Ég er mjög áhugasamur um þetta verkefni eins og ég hef látið í ljós við þingheim og ég vonast til þess að það gangi sem allra hraðast. Ég verð hins vegar bara að játa að það hefur gengið hægar en ég vonaði, þó hafa þær ábendingar sem fram hafa komið vissulega átt rétt á sér. Ég á von á að þeirra muni sjá stað þegar vefurinn fer í loftið. Ég vona að það verði sem allra fyrst. Ég þori ekki að lofa neinu, en það verður vonandi fyrir haustið, kannski fyrr.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ráðherra lýsti um helgina áhyggjum sínum vegna styrkingar krónunnar. Það þarf að sjálfsögðu ekki að koma svo ýkja á óvart. Tekjur fyrirtækja í útflutningi hrynja, en að sama skapi eru aðföng að utan ódýrari og það kemur auðvitað neytendum til góða. Staðan er því súrsæt. Seðlabankinn sendi frá sér tilkynningu í fyrri viku þar sem segir, með leyfi forseta: „Umfangsmikil gjaldeyriskaup bankans á undanförnum árum hafa leitt til mikillar stækkunar forðans sem gerir það að verkum að ekki er þörf fyrir þessi reglulegu kaup um þessar mundir. Þeim verður því hætt frá og með næstu viku.“ Fyrir leikmann virðist þessi ráðstöfun harla sérstök. Hafi verið ástæða til að sporna við of háu gengi krónunnar með reglubundnum kaupum á gjaldeyri virðist þörfin ærin nú. Í morgun berast svo fréttir af því að erlendir aðilar séu byrjaðir að fjárfesta í ríkisskuldabréfum á ný en þau kaup stöðvuðust alfarið þegar Seðlabankinn virkjaði sérstakt fjárstreymistæki í júní 2016 eftir að við höfðum samþykkt það hér á þinginu. Segir í Markaðnum, fylgiriti Fréttablaðsins, í dag að heimildir séu fyrir því að erlendir fjárfestingarsjóðir hafi fjárfest fyrir nokkra milljarða til viðbótar í ríkisskuldabréfum það sem af er þessum mánuði. Í ljósi þess hversu gríðarlega krónan hefur styrkst langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála Seðlabankanum um að nú sé rétti tíminn til að hætta reglulegum kaupum á gjaldeyri. Í öðru lagi langar mig að spyrja ráðherra hvort hann telji að gengið muni hætta að styrkjast ef Seðlabankinn dregur úr kaupum á gjaldeyri. Í þriðja lagi langar mig að spyrja ráðherra hvort hann telji að vaxtamunarviðskipti hafi átt drjúgan þátt í að efnahagslífið á Íslandi fór á hliðina haustið 2008 og hvort hann telji ástæðu til að grípa til aðgerða til að sporna við þessum viðskiptum sem nú eru aftur hafin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég heyri að hann deilir áhyggjum mínum og fjölmargra annarra af þessari miklu styrkingu gengis krónunnar. Þetta er eins og hv. þingmaður segir réttilega, súrsætt. Neytendur fagna því auðvitað þegar vörur frá útlöndum verða ódýrari, en það getur komið í bakið á okkur þegar að því kemur að fyrirtækjunum sjálfum er ógnað ef menn missa vinnuna. Sumir eru með laun sem tengjast beinlínis erlendum gjaldeyri, t.d. sjómenn. Ég er ekki viss um að þessi aðgerð sé sú besta en ég ræð þessu hins vegar ekki. Eins og hv. þingmaður veit hefur Seðlabankinn þarna mikið frelsi, bæði við ákvörðun vaxta og í þessum inngripum. Ég hafði nú ekki heyrt af þessum kaupum á skuldabréfum en þar er tæki sem felst í bindingu á gjaldeyri sem samþykkt var á síðasta þingi og hefur reynst vel. Ég hafði hins vegar heyrt af því að erlendir aðilar væru farnir að kaupa svolítið af hlutabréfum. Það er farið að aukast. Ég get svarað hv. þingmanni alveg ótvírætt að ég tel að vaxtamunarviðskiptin sem tíðkuðust fyrir hrunið árið 2008 hafi leitt okkur í mikla ógæfu. Þar erum við alveg örugglega sammála.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er ljóst bæði af þessu svari og svörum við fyrri fyrirspurnum að ráðherra þorir ekki að svara mjög skýrt. Hin róttæka lausn sem hann ræddi í fyrra andsvari er augljóslega myntráð. Um það er engin samstaða í ríkisstjórninni. Ríkisstjórnarsamstarfið er í uppnámi. Mig langar að bæta við einni spurningu. Menn hafa rætt það, einkum í flokki ráðherra, að rétt sé að tengja gengi íslensku krónunnar við myntkörfu eða erlendan gjaldmiðil, sem virðist vera tillaga hæstv. ráðherra. Telur hæstv. ráðherra ekki að með því að láta krónuna styrkjast von úr viti og grafa þannig undan útflutningsatvinnugreinunum muni réttar aðstæður skapast til að binda gengi krónunnar við erlenda mynt eða myntkörfu? Mun athafnaleysi og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar og hugsanlega Seðlabankans 

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, hugmyndin um myntráð eða aðra fasttengingu krónunnar við annaðhvort ákveðna erlenda mynt eða myntkörfu er ekki stefna nema eins flokks. Viðreisn hefur boðað þá stefnu. Hins vegar varð ég var við það í haust að margir hv. þingmenn sem ég ræddi við eftir kosningar höfðu áhuga á því að kynnast þessu betur. Ég vona að starf þessarar nefndar muni leiða til þess að meiri áhugi vakni á því. En ég get hins vegar svarað því alveg ótvírætt sem hv. þingmaður spyr um, að þeim mun lengur sem krónan heldur áfram að styrkjast, þeim mun erfiðara verður ástandið fyrir útflutningsatvinnuvegina. Ég hef mjög miklar áhyggjur af því, ég hafði áhyggjur af því í kosningabaráttunni, eftir kosningar 

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra, oddviti og verkstjóri ríkisstjórnarinnar, stóð frammi fyrir því í fyrra þegar hann var fjármála- og efnahagsráðherra að velja á milli karls og konu í stjórnunarstarf í fjármálaráðuneytinu. Hæfnisnefnd hafði metið konuna í það minnsta jafn hæfa og karlinn og ljóst er að það hallar á konur í stjórnendastörfum í ráðuneytinu. Mat kærunefndar um jafnréttismál var það að hæstv. ráðherra hefði brotið jafnréttislög enda eru lögin skýr um það að þegar hallar á annað kynið og um jafn hæfa einstaklinga er að ræða eigi að ráða það kynið sem hallar á. Þetta skýra lagaákvæði hunsaði hæstv. forsætisráðherra og ákvað að ráða karlinn og braut þannig jafnréttislög. Hæstv. forsætisráðherra, Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, hafði áður lýst þeirri eindregnu skoðun sinni að sá ráðherra sem bryti jafnréttislög ætti umsvifalaust að segja af sér, en hann gerir ekki þá sömu kröfu til sjálfs sín og situr sem fastast. Núverandi ráðherra Viðreisnar, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, fyrrverandi varaformaður Sjálfstæðisflokksins, fór einnig mikinn í umræðunum á sínum tíma og staðhæfði að ráðherra sem fengi slíkan úrskurð væri í djúpum skít, eins og hún orðaði það þá. Nú heyrist hins vegar ekkert í hæstv. sjávarútvegsráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, þótt slíkt brot hafi framið fyrrverandi samflokksmaður hennar og náinn samstarfsmaður. Og nú situr Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir í ríkisstjórn sem kveðst leggja sérstaka áherslu á jafnréttismálin. En hvað segir hæstv. jafnréttisráðherra? Lítur hann það ekki alvarlegum augum að sjálfur forsætisráðherrann hafi brotið jafnréttislög með svona skýrum hætti? Var hæstv. jafnréttisráðherra ánægður með viðbrögð forsætisráðherrans við úrskurði kærunefndarinnar ? Ætlar hann að krefjast þess að farið sé að jafnréttislögum 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég ætla mér ekki að leggja dóm á það hverjir skulu segja af sér við slík tilfelli. Mér fannst þetta vera mikill pólitískur leikur á sínum tíma þegar þessi umræða fór af stað. Tilgangur jafnréttislaganna í þessu samhengi er ekki að hengja einhverja poka á hið pólitíska vald hverju sinni heldur að tryggja framgang jafnréttislaganna, tryggja jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði og sérstaklega hjá hinu opinbera. Þarna er lykilatriði máls að hér eru matskennd ákvæði til grundvallar þegar verið er að meta hæfi umsækjenda og á endanum sú leið sem farin er í þessu tilfelli, að skjóta málinu til kærunefndar jafnréttismála, sem kemst að annarri niðurstöðu. Þá er auðvitað skylda og ábyrgð stjórnvalda að bregðast við með þeim hætti sem kostur er í þeirri stöðu, sem getur verið misjafnt hverju sinni. Það er gríðarlega mikilvægt að þetta úrræði sé fyrir hendi, að það sé virt og nýtt þar sem þörf krefur, og það er gríðarlega mikilvægt að það nýtist okkur til að tryggja framgang jafnréttis á vinnumarkaði og sér í lagi hjá hinu opinbera. Það er þá í höndum fjármálaráðuneytisins nú að bregðast við þessum tiltekna úrskurði og hvernig taka skuli á honum. Ég hef fullt traust á því að núverandi fjármálaráðherra ásamt stjórnsýslu ráðuneytisins muni gera það á réttan og skilvirkan hátt. Ég ítreka hins vegar að megintilgangurinn er að tryggja jafnrétti á vinnumarkaði, innan stjórnsýslunnar og tryggja betra jafnvægi í stjórnunarstöðum hjá hinu opinbera. Að því hljótum við öll að vera sammála um að vinna.

Frú forseti. Hvernig ætlar hæstv. jafnréttisráðherra að tryggja það sem hann boðar hér? Ég vil taka undir yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þegar hún fjallar um jafnréttismál og segir að jafnrétti í víðtækri merkingu sé órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi. Þetta er satt og rétt. En hvernig ætlar hæstv. jafnréttisráðherra að vinna að því? Brot forsætisráðherra var skýrt. Um var að ræða jafn hæfa einstaklinga og hann braut lögin. Hann hlýtur að hafa vitað það, enda hafði hann fjallað mikið um þau lög í máli sem var reyndar ekki sambærilegt því að þar höfðu einstaklingarnir ekki verið metnir jafn hæfir. Ég vil spyrja hæstv. jafnréttisráðherra: Hvernig mun hann bregðast við ef þetta gerist aftur í ríkisstjórninni? Ef einhverjum ráðherranum verður það á að brjóta jafnréttislög, mun hann þá grípa til aðgerða 

Virðulegur forseti. Ég ítreka enn og aftur í svari mínu við fyrirspurn hv. þingmanns að tækið er ekki til að koma pólitísku höggi á andstæðinga heldur tryggja jafnrétti innan stjórnsýslunnar og á vinnumarkaði almennt. Nú eru þingmenn stjórnarandstöðu sem áður vörðu brot á jafnréttislögum að gagnrýna og krefjast afsagnar. Staðan var öfug þegar  Jafnréttið er lykilatriðið. Það þarf að tryggja jafnrétti og framkvæmd laganna. Það er það sem skiptir öllu máli. Í þessu samhengi erum við einmitt að vinna mjög markvisst að því að styrkja stoðir jafnréttis á vinnumarkaði, m.a. með innleiðingu jafnlaunavottunar sem er til meðhöndlunar í þinginu. Ef svo reynist vera að virkni þessa ákvæðis jafnréttislaga verður ekki sem skyldi þurfum við auðvitað að horfa til þess að breyta þeim. Mér sýnist af úrskurði kærunefndar að ákvæðið virki ágætlega. 

Frú forseti. Það er skilningur minn á hlutverki félags- og jafnréttismálaráðherra að honum beri að standa vörð um mannréttindi fólks í landinu. Mannréttindi samkvæmt skilgreiningu Mannréttindaskrifstofu Íslands færir einstaklingum jafnrétti og virðingu. Þau tryggja að allir hafi aðgang að grundvallarþörfum eins og fæðu og húsaskjóli. Hvar einstaklingur býr, hvar foreldrar hans eru, hvaða ríkisstjórn stjórnar í landi hans gildir einu þegar mannréttindi eiga í hlut, þau eru alltaf réttindi allra einstaklinga. Mannréttindi varðveita réttinn til þátttöku í samfélaginu, réttinn til að stunda vinnu og sjá fyrir sjálfum sér. Ég hefði talið það liggja í augum uppi að þegar félags- og jafnréttismálaráðherra fer af stað í þá mikilvægu vegferð að innleiða notendastýrða persónulega aðstoð, eða NPA, í íslensk lög yrði haft að leiðarljósi að réttindi eru allra, ekki aðeins hluta. Hvernig er hægt að réttlæta það að aðeins hluti þeirra sem fatlaðir eru hafi aðgang að NPA? Það er hægt að tala um kostnað, en er það raunverulega svo að hægt sé að takmarka réttindi fólks vegna þess að þau kosta of mikla peninga? Í grunnstefnu Viðreisnar kemur fram, með leyfi forseta: „Áhersla er lögð á jafna stöðu og jöfn réttindi allra einstaklinga óháð kynferði, trúarbrögðum, skoðunum, uppruna, kynþætti, litarhætti, kynhneigð og stöðu að öðru leyti.“ Þarna er ekki talað um jöfn réttindi takmarkaðs fjölda einstaklinga eftir fjármagni heldur allra einstaklinga. Samkvæmt úttekt Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands er umframábati til samfélagsins á innleiðingu NPA meiri en kostnaður sem hlýst af, en í úttektinni kemur fram, með leyfi forseta: „Umframábati af NPA er að jafnaði 9–12 milljónir króna á ári, en umframkostnaður 3,5 milljónir. Þjóðfélagslegur ábati og kostnaður vegna skatta sem tengjast þjónustunni er að líkindum innan við eina milljón króna á hvern notanda. Könnunin veitir því skýra vísbendingu um það að ábati þeirra sem njóta þjónustunnar sé meiri en kostnaður samfélagsins vegna þjónustunnar.“ Ef þetta er raunin, hvers vegna ekki að opna bara fyrir þetta og leyfa öllum þeim sem þurfa á þjónustunni að halda að fá hana? Hver eru rökin fyrir því að setja kvóta á NPA?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen þessa mjög svo góðu fyrirspurn. Það er alveg rétt að hér erum við að tala um grundvallarmannréttindamál sem færir okkur vonandi fram á veginn í baráttunni fyrir bættum réttindum fatlaðra til framtíðar. Ég held að þetta sé stórt skref sem við erum að stíga með innleiðingu NPA í löggjöfina og með því að lögfesta hér samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli fram á veginn. Ég hef lagt á það áherslu að í þessum sporum erum við í raun og veru á byrjunarreit en ekki á lokareit. Við erum að þróa hér áfram ný úrræði. Verið hefur í gangi tilraunaverkefni með NPA sem gefið hefur mjög góða raun og gefur sterkar vísbendingar um þann mikla og sterka ábata sem hlotist getur af þessu úrræði og þá miklu réttarbót sem það getur verið fyrir fatlaða einstaklinga. Þarna ber okkur hins vegar líka skylda að ráðstafa af ábyrgð þeim fjármunum sem ríkisvaldið hefur úr að spila á hverjum tíma og taka tillit til fjárhagsstöðu sveitarfélaga. Þetta er ekki kvótasetning á NPA, heldur innleiðing hennar í áföngum á grundvelli þess mats, á þeirri þörf sem er á þessari þjónustu. Reynist sú þörf meiri er það að sjálfsögðu okkar ábyrgð og skylda að bregðast við því. En við töldum mikilvægt að halda af stað í þessa vegferð með þeim hætti sem þarna er lagt upp með þannig að það rúmaðist innan þess ramma sem okkur er settur í fjármagni, en að við værum engu að síður að stíga þessi mikilvægu skref af festu. Það mun því ekki stranda á okkur. Reynist eftirspurnin meiri en sérfræðihópur áætlaði, sem skipaður var á sínum tíma til þess að meta þörf fyrir NPA, er það að sjálfsögðu okkar skylda að bregðast við og við munum rísa undir henni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hefði talið að það að opna á NPA fyrir alla væri fjárfesting. Að fjárfesta í fólki er vafalaust sú besta fjárfesting sem hægt er að fara í. Hún skilar sér margfalt til baka og er grundvöllurinn að jafnara og farsælla samfélagi fyrir alla. Það á ekki einungis við notendastýrða persónulega aðstoð heldur einnig þegar kemur að málefnum öryrkja, aldraðra, barna, fjölskyldna, og svo má áfram telja. Alls staðar í starfi mínu með þessari ríkisstjórn rekst ég á þá hugmyndafræði að fólk sem vantar aðstoð sé fjárhagslegur baggi á samfélaginu og er nálgunin þannig. Sér hæstv. ráðherra samborgara sína sem fjárhagslegan bagga á samfélaginu? Eða sér hann ónýttan möguleika á stórkostlegri grósku? Ef möguleiki er til staðar í huga ráðherra, ættum við þá ekki að fjárfesta í réttindum fólks og skapa þannig grundvöll fyrir fólk til að blómstra? Þá er ég ekki bara að tala um suma, heldur alla.

Frú forseti. Ég sé að hv. þingmaður deilir áhuga mínum á þessum málaflokki. Ég mótmæli því að það standi skrifað einhvers staðar í stefnu þessarar ríkisstjórnar að líta beri á þetta fólk sem fjárhagslegan bagga á hinu opinbera eða að hindra eigi för þess eða framgang með einhverjum hætti. Þvert á móti leggjum við áherslu á það að fjárfesta í stórbættum virkniúrræðum, innleiða starfsgetumat, fjárfesta frekar í ýmiss konar geðaðstoð, sálfræðiaðstoð og öðru þess háttar til að ráðast að rótum vandans, sem er vaxandi örorka í landinu af ýmsum ástæðum. Við getum hæglega brugðist við því og gert miklu betur, fjárfest í bættum lífsgæðum og aukinni virkni þessara hópa. Þarna held ég að afar brýnt sé að vel takist til. Ég ítreka að stefna ríkisstjórnarinnar er í mjög góðu samræmi við þær áherslur sem hv. þingmaður taldi upp.

Frú forseti. Einhvern tímann heyrði ég að maður ætti að byrja ræður á brandara, svona til að létta andrúmsloftið og hita salinn. Ég ákvað að gera það ekki, forseta til léttis reikna ég með, heldur ákvað ég að vera nokkuð hefðbundinn og byrja bara á byrjuninni. Ég fletti upp kynningu fjármálaráðuneytis á fjármálaáætlun og þar stendur, með leyfi forseta: „Á næstu árum verður sérstök áhersla á uppbyggingu innviða og eflingu velferðarkerfisins, m.a. með stórauknum útgjöldum til heilbrigðis- og menntamála.“ Þá rann náttúrlega upp fyrir mér að þetta er brandari. Það er brandari að halda því fram að þessi ríkisfjármálaáætlun sýni eflingu innviða, sýni eflingu velferðarkerfis, sýni styrkingu menntakerfis. Þetta væri brandari ef þetta væri ekki jafn alvarlegt og raun ber vitni. Mér fannst tillaga ráðherra að þingsályktun um fjármálaáætlun vera lélegt plagg þegar ég fékk hana fyrst í hendurnar en eftir því sem ég les hana meira þá finnst mér hún verri. Á heimasíðu ráðuneytisins rifjaðist líka upp fyrir mér að eins og oft vill verða með ráðherra byrjaði hæstv. fjármálaráðherra þessa vegferð á glærusýningu þar sem hann setti fram helstu áherslumál í slagorðastíl. Á þeim tíma sem er liðinn síðan þessi kynning var haldin hefur afstaða mín til þessara slagorða breyst örlítið. Hér er til dæmis glæra um menntamál með tveimur atriðum. Annað er: Háskólar fá meira fé til að auka gæði. Hitt er: Hús íslenskunnar rís. Ég áttaði mig ekki á því fyrr en ég las þetta núna aftur að þetta er eins og krossapróf. Annað af þessu er rétt, hitt er rangt. Hið sama gerðist þegar ég fletti á glæru sem ber yfirskriftina: Innviðir og öryggi. Þar kemur fram að auka eigi fé til samgöngumála sem félagar mínir í umhverfis- og samgöngunefnd munu væntanlega leiða þingheim í allan sannleika um að er ekki rétt. Svo eru tvö atriði sem snerta þá nefnd sem ég sit í og mín umsögn snýst öðru fremur um, allsherjar- og menntamálanefnd. Þar stendur annars vegar: Efling löggæslu um land allt. Hins vegar: Þrjár nýjar þyrlur fyrir Landhelgisgæsluna. Þarna er annað atriðið rétt og hitt rangt. Ég ætla að kafa aðeins dýpra ofan í þessi fjögur atriði. Háskólar fá meira fé til að auka gæði. Hvernig mælum við það? Jú, við getum litið til samþykktrar stefnumörkunar Vísinda- og tækniráðs sem segir að stefna skuli að því að meðalútgjöld á nemanda verði til samræmis við það sem er í OECD-ríkjum með það að markmiði að stefna að meðaltali Norðurlandanna þremur árum síðar. Þennan mælikvarða vilja stjórnarliðar stundum lýsa ómarktækan þegar það hentar því að það skipti meira máli hverju við náum fram með peningunum en hversu mikla peninga við leggjum í málin. Það er mantra sem er notuð á flestum málefnasviðum, að það sé ekki magn peninganna sem skipti máli heldur gæði sem fást fyrir þá; mantra sem hentar aðallega þegar verið er að skera niður, virðist vera, sem er reyndin í menntamálum. En við getum líka metið gæði náms eftir því hvað þeir sem standa að því segja. Því vil ég grípa niður í ályktun háskólaráðs Háskóla Íslands þar sem segir, með leyfi forseta: „Ef fjármálaáætlunin nær óbreytt fram að ganga blasir við fyrir Háskóla Íslands að skólinn og þar með íslenska þjóðin gæti misst sterka stöðu sína í alþjóðlegum samanburði háskóla; dregið verður úr námsframboði og frestað nauðsynlegri þróun kennsluhátta; hætt verður við brýna uppbyggingu innviða rannsókna og nýsköpunar sem létu verulega á sjá í hruninu.“ Þetta bendir ekki til þess að háskólar fái meira fé til að auka gæði. Þetta bendir til hins gagnstæða. Þótt höfundur tillögunnar og helstu aðstandendur hennar hafi verið heldur feimnir við að fá utanaðkomandi álit - það var ekki fyrr en með eftirgangssemi okkar í minni hlutanum sem tillagan var send til umsagnar - er þetta eitthvað sem við eigum að hlusta á. Ég skil svo sem að menn hafi ekki viljað heyra afstöðu háskólastigsins til gæða háskólanáms á sama tíma og við fáum til dæmis fréttir af því að þeir sem stunda listnám á háskólastigi búi við óviðunandi aðstæður, séu í mygluðu húsnæði sem sé löngu kominn tími á að rífa og byggja nýtt yfir starfsemina. Þetta hét á glærunni hér forðum daga: Háskólar fá meira fé til að auka gæði. Hitt atriðið, sem þó er satt, er að hús íslenskunnar mun rísa. Þetta er nú ekki í fyrsta sinn sem það loforð er gefið. Það gerði þarsíðasta ríkisstjórn. Síðan var tekið í handbremsuna þegar Sjálfstæðisflokkurinn komst til valda ásamt Framsóknarflokknum en nú sér Sjálfstæðisflokkurinn ástæðu til að halda verkefninu áfram. Gott og vel. Það er mikilvægt verkefni sem fær mig samt til að víkja aðeins að þeirri villandi framsetningu sem er í áætluninni. Eins og kom fram í 1. umr., og við margítrekuðum á hverjum einasta fundi um þetta mál, er blandað saman í áætluninni framlögum til rekstrar og stærri fjárfestinga. Það þýðir að samanburður milli ára skekkist og það er nánast vonlaust fyrir okkur þingmenn, hvað þá fólk úti í samfélaginu, að kafa ofan í tölurnar og sjá hvað stendur að baki þeim. Þetta lýsir sér þannig í tilfelli háskólans að framkvæmd upp á rúma 3 milljarða skekkir útgjaldarammann þannig að þegar hús íslenskunnar er tekið út fyrir rammann kemur í ljós að á næsta ári á að auka útgjöld til háskólastigsins um 70 milljónir. Úr rúmum 41 milljarði upp í rúman 41 milljarð. Þetta er hækkun sem rúmast innan skekkjumarka, hún er 0,2%. Árið 2019 verður hækkun upp á 2% og svo loksins árið 2020 upp á 3,9% en þá förum við vonandi að losna við þessa ríkisstjórn sem ætlar greinilega að reka sveltistefnu á öllum stigum opinbers rekstrar. Menntamálum sem öðrum. Skekkjan sem felst í að steypa fjárfestingum inn í rammann með rekstri ýkist þegar við skoðum hús íslenskunnar. Einhverra hluta vegna er mótframlag Happdrættis Háskóla Íslands talið með. Á næsta ári nemur það 510 milljónum. Ef einhver hefði haft upplýsingar til að draga frá framlag ríkisins til húss íslenskunnar fyrir næsta ár hefði hann kannski orðið giska ánægður og séð að framlög til háskólastigsins væru að aukast um rúman hálfan milljarð. Nei, það er ekki reyndin. Þarna er enn eitt bókhaldstrikkið, enn ein óheiðarlega framsetningin sem skekkir myndina og vinnur beinlínis gegn gagnsæi þessarar tillögu, þvert á grunngildi laga um opinber fjármál sem við eigum að vera að vinna samkvæmt hér. Þá að innviðum og öryggi. Þar nefndi ég tvö atriði, annars vegar eflingu löggæslu um land allt og hins vegar þrjár nýjar þyrlur fyrir Landhelgisgæsluna. Löggæsla verður ekkert efld. Hún er á sama málefnasviði og þyrlurnar sem éta upp alla þá aukningu sem er á málefnasviðinu, því sem næst hverja einustu krónu. Það er kannski ekki nema von að meiri hlutinn hafi ákveðið að setja þrjú markmið til eflingar löggæslu inn í áætlunina og gætt þess sérstaklega að aukinn mannafli væri ekki eitt af þeim markmiðum. Því að sú efling mun ekki eiga sér stað, sú nauðsynlega styrking lögreglunnar, sem í drögum að löggæsluáætlun er talin hlaupa á 200 lögregluþjónum, mun ekki eiga sér stað á þessu tímabili. Þvert á móti. Við fengum umsagnir frá tveimur embættum lögreglustjóra, Suðurlandsumdæmi og Norðurlandi eystra, þar sem hvort um sig sá fyrir sér að veltutengda aðhaldskrafan myndi kalla á fækkun upp á samanlagt 10 lögreglumenn í þessum tveimur umdæmum. Ég reikna ekki með að ráðuneytið hafi gert neina greiningu á því hver áhrifin yrðu á önnur umdæmi. Það hafa verið gerðar nokkrar greiningar í þessu plaggi, en ég held að við megum frekar búast við því að löggæsla verði veikt um allt land, þvert ofan í það sem fjármálaráðherra sagði við kynningu málsins. Svo er það meira að segja þannig að þau atriði sem eru sönn í þessari áætlun eru ekki endilega til bóta að öllu leyti. Það er til bóta að Landhelgisgæslan fái þrjár nýjar þyrlur til eignar. En við skulum ekki gleyma því að þessi sama Landhelgisgæsla á eina frekar nýlega flugvél sem stóran hluta ársins er leigð suður í höf til að sinna landamæraeftirliti svo að Landhelgisgæslan geti haldið sjó með leigutekjum af flugvélinni. Ég held að meiri hlutinn hefði gott af því að lesa umsögn Landhelgisgæslunnar um fjárþörf stofnunarinnar þar sem kemur í fyrsta lagi fram að hún hefur ekki nægan mannskap til að halda úti björgunarþjónustu á sjó utan 25 sjómílna nema tæplega helming ársins; hún hefur ekki mannskap til að vera með varðskip á sjó nema um 300 daga á ári þannig að tvo mánuði eru skipin bundin við bryggju; og í þriðja lagi, eins og ég nefndi, er hún ekki með flugvél landhelgisgæslunnar hér á landi allt árið um kring vegna þess að hún hefur bara ekki efni á því. Það er gott að fá nýjar þyrlur en það væri líka ágætt að koma til móts við þessa fjárþörf sem Landhelgisgæslan rökstyður býsna vel í umsögn sinni. Þetta eru atriði sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar, atriði sem rata inn í öll nefndarálit. Það er raunar rauður þráður í öllum nefndarálitum, hvort sem er minni hluta eða meiri hluta, sama í hvaða nefnd það er, að niðurstaða fjármálaáætlunar sé óviðunandi. Við erum á sömu síðu með það en einhverra hluta vegna sjá stjórnarliðar sig knúna til að leggja til að áætlunin sé engu að síður samþykkt. Meiri hluti fjárlaganefndar nefnir til að mynda, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur ástæðu til að endurskoða aðhaldskröfu á framhaldsskóla þar sem hagræðing vegna styttingar náms hefur ekki enn komið fram að fullu.“ Ég veit ekki hvort við þurfum að taka meiri hlutann í eitthvert stuðningsnámskeið, einhverja sjálfsöryggis-styrkingu eða hvað það er. Því að það að leggja þetta til en leggja ekki til breytingar á áætluninni á sama tíma og hæstv. fjármálaráðherra segir ítrekað, og endurtók það síðast hér í dag, að taka eigi þennan ramma mjög alvarlega - þennan ramma sem á að samþykkja núna í maí á að taka mjög alvarlega í haust þegar við samþykkjum fjárveitingar innan hans. Það að telja ástæðu til að endurskoða aðhaldskröfu og vera endalaust að segja að huga þurfi að þessum og hinum fjárveitingum án þess að leggja beinlínis fram tillögur um að gera það á þessum tímapunkti - eru þingmenn stjórnarliðsins búnir að gleyma því að við erum fjárveitingarvaldið og það erum við sem ákveðum í atkvæðagreiðslu hér í maí hvernig þetta verður? Eða ætla þau að koma í haust, þau sem í dag hvetja til þessa og hins, og endurprenta nefndarálitin þar sem það „að hvetja til“ verður að „við hörmum að“ og „þetta gerðist einhvern veginn“ og „enginn réði neitt við neitt“? Eða ætla þau að muna eftir hnöppunum sem eru á hverju einasta borði og laga rammann að þeirri fjárþörf sem er fyrir hendi? Ég nefni bara eitt lítið atriði. Þrátt fyrir að fjármálaáætlun eigi að snúast um stóru línurnar er það býsna lítið en ratar engu að síður í endanlegar tillögur meiri hlutans í fjárlaganefnd. Það er Persónuvernd, stofnun sem fær um 100 milljónir á fjárlögum. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar bendir á að í gildandi fjármálaáætlun sé gert ráð fyrir auknum fjárveitingum til stofnunarinnar, horfir reyndar fram hjá því að í fjárlögum sem voru samþykkt í millitíðinni eru þessar fjárveitingar ekki veittar. Fjárlaganefnd segir: „Bregðast þarf tímanlega við kostnaðarauka vegna nýrrar Evrópureglugerðar um persónuvernd sem kemur til framkvæmda í maí 2018.“ Það er eftir ár. Persónuvernd áætlar að hún þurfi um 100 milljónir til að bregðast við þessari Evrópureglugerð. Útgjaldasvigrúmið á málefnasviðinu sem Persónuvernd er á er 75 milljónir á ári. Það er ljóst að ef við samþykkjum þessa áætlun óbreytta mun þetta litla atriði, þessi litla athugasemd „bregðast þarf tímanlega við“ frá fjárlaganefnd, standa sem dauður bókstafur gegn því að í haust mun verða brugðist við á þessu málefnasviði, þar sem líka eru fjársveltir sýslumenn, útlendingamál sem eru vanáætluð upp á hundruð milljóna í áætluninni, með kostnaðarauka upp á 100 milljónir þar sem svigrúmið er 75 milljónir og þörfin upp á hundruð milljóna. Frú forseti. Hér er fjárveitingarvaldið. Af hverju vill meiri hlutinn ekki nýta það? Af hverju koma engar breytingartillögur frá meiri hluta sem er sjálfur búinn að margsýna fram á 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð hans á þingmálinu sem hann hefur flutt hér. En mig langar að spyrja þingmanninn út í breytingartillögur sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð stendur hér að þar sem hann gagnrýnir öðrum þræði framsetningu fjármálaáætlunar, sem við í stjórnarmeirihlutanum höfum reyndar líka gagnrýnt. Við reyndum reyndar að bæta úr því og bættum úr því með því að gera þarna breytingar á. En þegar ég les þessa breytingartillögu verð ég fyrir miklum vonbrigðum því að gagnsæi hennar er afskaplega lítið. Hér er hreinlega bætt við nýjum lið, tillaga um að bæta við nýjum lið, nýjum sköttum upp á 53,4 milljarða 2018 o.s.frv., eins og rakið er í textanum sem hér fylgir með. Og síðan er hreinlega bætt við nýjum lið til útgjalda. Ég er engu nær um hvaða skattar og hvaða útgjöld þetta eru. Ég vil biðja hv. þingmann um að gefa okkur smá vísbendingar um það hvaða skatta á að hækka.

Forseti. Ég þakka spurningarnar. Já, varðandi framsetninguna. Það er rétt að við erum sammála um að hún hafi verið ólíðandi eins og áætlunin kom í okkar hendur. En mér finnst nú frekar holur hljómur í að heyra stjórnarþingmann tala um að hann vilji ekki taka ákvarðanir án þess að allar upplýsingar liggi fyrir. Ef við lítum til þess að við fengum ekki sundurgreiningu á rekstri og fjárfestingum fyrr en 6. maí sl., daginn eftir að meiri hlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd skilaði sínu áliti. Daginn eftir að meiri hlutinn í velferðarnefnd skilaði sínu áliti. Báðum þessum meiri hlutum þótti fullásættanlegt að vera algerlega blindir á inntak þeirra málefnasviða sem við vorum að fjalla um. Og jú, ég skal viðurkenna að framsetning tillagna Vinstri grænna mætti vera betri, eins og framsetning á öllu í þessari áætlun því að hér hefur ekkert verið hugsað til enda. Hér erum við að læra á meðan við erum að gera. Það er enginn aðstaða, engin sérfræðiþekking innan þings til að bregðast við. Við þingmenn erum að giska á hvernig við eigum að setja hlutina fram. Við erum að toga með töngum út úr ráðuneytinu og þinginu aðstoð, upplýsingar, allt sem þarf til að geta sett fram vandaða fjármálaáætlun. Ég skammast mín fyrir að taka þátt í þessu ferli og vona að hv. þingmaður geri það líka. Ég vona að hæstv. ráðherra sem hér situr sjái að sér, sjái til þess að á næsta ári stöndum við ekki í þessum sporum, að ræða tillögu sem kom ónýt til þingsins og er 

Herra forseti. Hér kom langt svar og ég varð engu nær um það sem ég spurði um. Getur hv. þingmaðurinn ekki gefið mér nokkra einustu vísbendingu um það í hverju skattahækkanir upp á 334.000 milljónir felast? Hér er reikningur upp á milljón kall á hvert mannsbarn í landinu og það er engin hugmynd um hvaða skattar þetta eru. Ég krefst þess að þingmaðurinn komi og gefi mér einhverja vísbendingu um það, þrátt fyrir allt ógagnsæi og alla galla.

Forseti. Álit meiri hluta fjárlaganefndar dregur skýrt fram að það þarf meiri útgjöld. Vandinn við meiri hlutann er að hann er fastur í einhverjum kreddum þess að ekki megi afla tekna til að auka þessi útgjöld þannig að hann setur ekki fram neinar tillögur. Við áttum okkur þó á því í Vinstri grænum að til að reka samfélag þurfa útgjöldin að endurspegla þörfina og tekjurnar að nægja fyrir þeim. Þeirra þarf bara að afla á sanngjarnan hátt, hv. þingmaður.

Hvernig?

Það hefur löngu birst í okkar mörgu ræðum, Haraldur Bjarnason.

Virðulegi forseti. Ég kom á síðari tímum aðeins inn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem verið var að afgreiða fjármálaáætlun. Hvorki í fjármálaáætlun né á þeim fundum sem ég náði að vera á hjá allsherjar- og menntamálanefnd var talað mikið um Vísinda- og tækniráð eða þá fjármögnun sem fara ætti í varðandi áætlun þeirra sem ekki er tilbúin núna. En við vitum að fyrri áætlun var ekki uppfyllt samkvæmt þeim samningi sem þar lá fyrir, og svo virðist sem næsta áætlun, alla vega miðað við þær tölur sem við finnum í fjármálaáætlun, verði ekki fjármögnuð heldur. Það er spurning hvað verður um samninga og fyrirætlanir Vísinda- og tækniráðs ef ekki er gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun. Að því undanskildu skulum við hafa í huga þegar við skoðum fjárveitingar til háskólastigsins að fyrir utan stofnkostnað og það sem er utan rammans, er um 8,8% hækkun að ræða á þessu tímabili. Miðað við þær forsendur sem við höfum í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir rúmum 9% launahækkunum á sama tíma. Það er það sem búist er við. Þá vantar að leiðrétta fyrir þær skerðingar sem opinberir starfsmenn urðu fyrir þegar lífeyrisréttindin voru lækkuð í desember sl. Það vantar framlögin til Vísinda- og tækniráðs inn í þessi 8,8%. Hvaðan eiga þau að koma? Ég skil það ekki. Eru einhver verkefni fram undan? Er eitthvað að hverfa sem hefur ekki komið nægilega skýrt fram í fjármálaáætlun sem gæti útskýrt þetta? Ég hef ekki náð að mæta á alla fundina í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem það kom kannski fram. Ég veit það ekki. Ég hef ekki séð það í umsögnunum. Ég klóra mér aðeins í hausnum og spyr bara: Hvaðan koma þessir peningar?

Virðulegi forseti. Ég er hræddur um að ég geti ekki svarað miklu. Þessar upplýsingar koma ekki fram. Það kom ekkert fram hvernig efla eigi háskólastigið, á sama tíma og við höldum framlögum til þess varla í horfinu. Það kom ekkert fram um það í nefndinni. Og ég skil ekki frekar en þingmaðurinn af hverju ríkisstjórninni er svona illa við menntamál, eins og þessi áætlun gefur til kynna, að sveltistefnan verður alltumlykjandi þar á næstu árum. Það birtist á öllum skólastigum. Kannski er það tengt því að þessi ríkisstjórn virðist alltaf mjög óbundin af hugmyndum forvera sinna. Vísinda- og tækniráð síðustu ríkisstjórnar samþykkti einhverja áætlun. Á þessi ríkisstjórn að uppfylla hana? Ekki frekar en þessi ríkisstjórn ætlar að uppfylla þingsályktun sem þetta þing samþykkti á síðasta kjörtímabili um að byggja hús yfir náttúruminjasafn. Ekki frekar en núverandi menntamálaráðherra ætlar að uppfylla vilyrði þess síðasta, sem þó er úr sama flokki, um að reisa menningarhús á Egilsstöðum þar sem hann sagði hina gullvægu setningu í viðtali við Austurgluggann um daginn: Ég ritaði ekki undir þá viljayfirlýsingu. Ha? Það er nefnilega mjög auðvelt að firra sig ábyrgð á því að efla háskólastigið ef maður ætlar ekki að efna nein loforð. Svo er náttúrlega hægt að stefna að því að þrengja aðgengi að háskólum, ná meðalframlögum á nemanda upp með því að fækka nemendum. Auðvitað spyr maður sig hvort það sé planið.

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að hv. þingmaður skyldi koma inn á fjölda nemenda. Nú vitum við að verið er að fækka árum í framhaldsskólunum. Það þýðir að það kemur alda af fleiri nemendum inn í háskólastigið. Samt eru framlögin ekki nema 8,8% fram yfir stofnkostnað og því um líkt. Mig langar að velta upp þeim möguleika að hér sé ákveðin stefnubreyting sem sett er fram í tölum en ekki texta. Ég get ekki lesið það öðruvísi þegar ég skoða tölurnar og hvað þær þýða óhjákvæmilega, án þess að þær séu útskýrðar með því að hér sé um niðurskurð að ræða varðandi þá áætlun sem núverandi ríkisstjórn á að setja á núna á vormánuðum með Vísinda- og tækniráði. Vegna þess fjölda nemenda sem nú er að koma inn í háskólana, vegna þeirra launakrafna sem gefnar eru sem forsendur í fjármálaáætlun, þá þýðir þessi 8,8% hækkun niðurskurð. Það er stefnubreyting sem ekki er útskýrð.

Virðulegi forseti. Ég held að þingmaðurinn hitti naglann á höfuðið þegar hann spyr hvort hér sé stefnubreyting í tölum en ekki texta. Ég held að dæmin séu ótalmörg í þessum texta. Þingmaðurinn nefndi framhaldsskólastigið. Hvenær var rætt um að það ætti að fjórfalda aðhaldskröfu á framhaldsskóla í landinu? Hvenær var það rætt? Það dúkkaði bara allt í einu upp á milli fjármálaáætlana. Í síðustu áætlun var aðhaldskrafan 0,5%, nú er hún allt í einu hlaupin upp í 2%. Þar að auki er þróunin í fjárveitingum til framhaldsskóla þannig að þvert á gefin loforð um að styttingin myndi skila sér inn í framhaldsskólana í eflingu þeirra er peningurinn tekinn út úr kerfinu. Ef við leggjum það allt saman er verið að veikja framhaldsskólastigið um svona 3 milljarða við lok tímabilsins miðað við það sem er í dag. Það eru 10% af framlögum til framhaldsskóla sem er verið að veikja það stig um. 

Herra forseti. Mig langar að ræða við hv. þingmann um framsetningu, markmiðasetningu og gagnsæi í þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum hér. Ég rek augun í það í umsögn hv. þingmanns að við virðumst sammála um skort á gagnsæi og lélega samræmingu á verklagi milli ráðuneyta í þessari fjármálaáætlun og þá sérstaklega að dómsmálaráðuneytið hafi valið að nefna almennt engar kostnaðartölur utan áætlaðs kostnaðar við endurnýjun blindflugsbúnaðar, svo að ég vitni í umsögn hv. þingmanns. Ég er sammála honum um skort á samráði við þær stofnanir sem fjármálaáætlun nær yfir, en í umsögn hv. þingmanns kemur einnig fram að umsögn sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu setur á skýran hátt fram gagnrýni á að lítið samráð hafi verið haft við stofnanir, hvort heldur er við að ákveða fjármagnsþörf eða skilgreina markmið og aðgerðir. Mig langar að bera undir hv. þingmann áhyggjur sem ég hef haft við meðferð þessa máls. Það er að þessi skortur á gagnrýni, þessi lélega framsetning gagna og viðmiða verði þess valdandi að stofnanir undir hverju málefnasviði fyrir sig fari að taka sér stöðu hver gegn annarri. Í umsögn þeirrar sem hér stendur kemur fram að þessi skortur á sundurliðun í málefnasviðunum virðist verða þess valdandi að sumar stofnanir sjái sig knúnar til að taka afstöðu gegn öðrum stofnunum innan sama málefnasviðs til að tryggja stöðu sína í því óvissuástandi sem fjármálaáætlun skapar. Þannig kemur fram, í umsögn Lögreglustjórafélags Íslands, að efling Landhelgisgæslu megi ekki bitna á eflingu almennrar löggæslu í landinu á meðan sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lýsir yfir áhyggjum af því að aukin fjárþörf vegna fjölgunar hælisleitenda muni bitna á fjárveitingum til sýslumannsembættisins. Tekur hv. þingmaður undir að það hljóti að teljast áhyggjuefni ef skortur á gagnsæi veldur jafn mikilli upplausn innan stjórnsýslunnar og raun ber vitni, þ.e. þeirri stöðutöku sem ég lýsi hér?

Virðulegur forseti. Jú, ég hef áhyggjur af ýmsu í þessari áætlun, þar á meðal þeim atriðum sem þingmaðurinn kemur inn á. Sú tilfinning að kasta eigi brauðmolum í stofnanir og þær að bítast um þá - ég deili henni. Ég held að stofnanir eigi mjög erfitt með að fóta sig í þessu nýja kerfi vegna þess að samráðið er ekkert milli ráðuneytis og stofnana í þessari innleiðingu. Það er verið að innleiða gerbreytta nálgun á opinber fjármál og ekki látið svo lítið að hafa stofnanirnar með í ferlinu. Þær eru einhvern veginn utan við og þurfa að horfa inn og giska á hvaðan tölurnar í áætluninni koma. Það birtist líka í því að við þurftum nánast að pína meiri hlutann til að fá að senda áætlunina til umsagnar. Það er náttúrlega fráleitt að Alþingi eigi að samþykkja áætlun um opinber útgjöld næstu fimm ára án þess að rýna almennilega í það hvernig það kemur við stærstu stofnanir landsins og mikilvægustu. Þingmaðurinn nefndi líka markmiðasetningu, hvað hún væri misskýr og misvel framsett. Ég má til með að nefna eitt smáatriði sem dómsmálaráðuneytinu virðist hafa yfirsést, sem er að nýstofnaður millidómstóll þarf einhvers staðar að vera. Hann fær að vera í leiguhúsnæði í Kópavogi, samkvæmt bráðabirgðaákvæði við dómstólalög til ársins 2022. Að þeim lögum séðum er nokkuð ljóst að á tímabili fjármálaáætlunarinnar mun þurfa að byggja yfir dómstólinn. Sá peningur er hvergi tekinn fram í þessari áætlun. Hvað vantar marga milljarða þar?

Herra forseti. Já, þetta er góð spurning sem hv. þingmaður leggur fram. Manni er spurn hvert svarið gæti verið. Það er ýmislegt sem vantar upp á í dómstólunum. 'Í málefnasviðakaflanum þar má víða finna þá einföldu setningu að ekki rúmist svigrúm innan fjármálaáætlunar til þess að inna þau verk af hendi sem þurfi að vinna til að stuðla að betri dómstólum hér á Íslandi. Mig langar að fá að ræða aðeins um menningarmál og listir sem er að finna í þessari áætlun. Í umsögn hv. þingmanns kemur fram, og er alveg rétt, að menntamálaráðuneytið leggi í raun ekki fram neinar tölur. Mig langar að bera undir hv. þingmann þau viðmið sem menntamálaráðuneytið hefur þó, sem er að fjölga þátttakendum í æskulýðsstarfi KFUM og KFUK um ákveðinn fjölda á milli ára og reyndar líka í skátunum, þótt ekki sé að sjá að nein önnur félög hljóti slíka náð fyrir augum menntamálaráðuneytisins. Þykir hv. þingmanni það samræmast jafnræðisreglunni og góðum stjórnsýsluháttum að gera það að markmiði sínu 

Virðulegur forseti. Það er eins og flest viðmið í þessari áætlun hafi verið dregin upp úr hatti. Þau eru ýmist mjög smágerð og metnaðarlaus eða einhvern veginn óljós og torskilin. Það er greinilega allur gangur á því hvernig ráðuneytin nálgast þetta. Það er sjaldnast í samhengi við þá stefnumótun sem er á viðkomandi málefnasviði. Ég veit ekki einu sinni hvað við eigum að eyða miklu púðri í að ræða þessi viðmið. Þau eru nánast bara bull. Hvort sem það er að fjölga eigi ungmennum í tilteknum samtökum eða það að viðmið í löggæslu standast ekkert áætlun um löggæslu. Það er engin samræming, 

Fyrstur til að fara yfir 15 sekúndna markið í ræðutíma er hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Óska honum til hamingju með það.

Herra forseti. Við höldum áfram 2. umr. um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022. Ég ætla að nýta ræðutíma minn núna til að fjalla almennt um fjármálaáætlunina og þá umsögn sem hún fær í nefndarálitum bæði meiri hluta og ýmissa minni hluta fjárlaganefndar sem og í hinum ýmsu umsögnum um málið frá hv. þingmönnum í hinum ýmsu fagnefndum þingsins. Ég byrja á þessu almenna en fjalla svo sérstaklega um umsögn mína og hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur en við eigum sæti í hv. utanríkismálanefnd og skiluðum umsögn þar. Það verður ekki hjá því komist að ræða um fjármálaáætlunina almennt, hvernig hún var fram sett og vinnubrögðin í kringum hana. Það er slæmt hvernig framsetningin og umgjörðin var á fjármálaáætluninni eins og hún kom frá hæstv. fjármálaráðherra en mér finnst þó gott að það er talsverður samhljómur hjá þingmönnum, hvar í flokki sem þeir standa, um að tímaramminn sem Alþingi og þar með þingmenn höfðu til að vinna málið hafi verið allt of skammur. Gagnsæið í fjármálaáætluninni hafi verið lítið eða ekkert og erfitt að lesa út úr henni, það þurfi að endurskoða vinnubrögðin og styrkja þingið svo það geti sinnt aðhaldshlutverki sínu við framkvæmdarvaldið. Það hefur komið mjög svo bersýnilega í ljós að þingið er algerlega upp á framkvæmdarvaldið komið með að fá upplýsingar, sundurliðanir, og við verðum að taka þeim gögnum sem að okkur eru rétt ef við köllum eftir þeim. Þingið sjálft hefur afar litla burði til að fara sjálft í einhverja dýpri vinnu og við þingmenn fáum í rauninni bara aðstoð ef við æskjum hennar frá nefndarriturum við að semja nefndarálit. Mér sýnist að við séum öll sammála um að þetta hafi verið bagalegt. Ég bind þess vegna miklar vonir við að þetta verði bætt og að á þessu verði tekið, að Alþingi muni gera alvöru úr að bæta þessi vinnubrögð, bæði til þess að tíminn verði meiri til að fjalla vel og ítarlega um fjármálaáætlunina og svo til þess að afurðin sem út úr því kemur verði betri. En auðvitað helst það líka í hendur að ef framkvæmdarvaldið og hæstv. ráðherra skila betri afurð af sér næst þá verða tölurnar betur settar fram, þá verður t.d. búið að greina á milli þess sem fer í rekstur og þess sem fer í einskiptisaðgerðir, til að mynda byggingarkostnað. Það verði greint vel í sundur þannig að hv. þingmenn þurfi ekki að eyða tíma sínum í að kalla sérstaklega fram upplýsingar um það. Ég varð hins vegar mjög hugsi þegar ég sá í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar að hann telur að fjármálaáætlun beri þess merki að nýr meiri hluti hafi ekki haft nægan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næsta árs og talar um að það falli illa að starfsramma þingsins að ný ríkisstjórn taki við í janúar. Það er örugglega sannleikskorn í þessu. Það er vissulega óvenjulegt í íslenskum stjórnmálum að ný ríkisstjórn taki við á þessum tíma. En ég spyr þó samt: Getur ekki verið að nefndarálit frá meiri hluta fjárlaganefndar, þar sem ýmislegt er gagnrýnt en þó eru ekki lagðar til neinar breytingar á áætluninni, snúist ekki bara um að það hafi ekki verið nægur tími til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára heldur að það hafi hreinlega ekki farið fram sú umræða sem nauðsynleg er innan þeirra þingflokka sem mynda meiri hlutann á Alþingi og eiga sæti í ríkisstjórn? Það hafi skort upp á að þar væri tekið hið djúpa pólitíska samtal sem í raun þarf til að ná samstöðu um að leggja fram svona veigamikið plagg? Ég get ekki annað en hugsað þetta þegar ég les þetta nefndarálit. Eins og ég sagði áðan var fastanefndum þingsins ætlaður allt of skammur tími til að veita álit sitt á þeim þáttum fjármálaáætlunarinnar sem heyra undir starfssvið hverrar fastanefndar. Ég verð þó að segja að við félagar mínir í hv. utanríkismálanefnd höfðum þar þó léttara verk en aðrir hv. þingmenn sem sitja í öðrum fastanefndum þingsins þar sem það heyra jú færri málefnasvið undir utanríkismálanefnd. Verkefnið var því viðráðanlegra hvað þetta varðar fyrir okkur, þó svo að við höfum engu að síður þurft að kalla eftir upplýsingum frá utanríkisráðuneytinu. Þá kom í ljós að það var til miklu frekara niðurbrot á tölum í ráðuneytinu en hafði birst í fjármálaáætluninni. Mér finnst það eitt og sér vera mjög stórt umhugsunarefni. Ef það eru til fyllri upplýsingar, þótt þetta sé áætlun, af hverju er þá ekki þingmönnum bara veittur aðgangur að þeim strax? Af hverju þurfum við að kalla eftir þeim sérstaklega? Þegar litið er á fjármálaáætlunina heilt yfir er ég ósammála því pólitíska markmiði sem þar kemur fram en það sem veldur mér hvað mestum kvíða er að hér kemur enn skýrar fram það sem við ræddum raunar mörg þegar við ræddum um fjármálastefnu fyrr í vetur. Það eru áformin sem eru uppi um að á gildistíma fjármálaáætlunarinnar fari þróun samneyslu sem hlutfalls af vergri landsframleiðslu lækkandi. Þetta finnst mér vera mjög mikið áhyggjuatriði. Ég tel þetta sérlega slæm tíðindi, ekki síst fyrir lágtekjufólk sem hefur sérstaklega mikinn hag af því að samneyslan sé sem mest, að hún sé sterk, að innviðirnir, til að mynda velferðarkerfið og menntakerfið, séu fjármagnaðir í gegnum sameiginlega sjóði. Það hefur mikið verið talað um að mikilvægt sé að greiða niður skuldir. Á það hefur höfuðáhersla verið lögð hjá hæstv. ríkisstjórn. Ég er alveg sammála því að það er mikilvægt að greiða niður skuldir. En það má ekki vanrækja viðhald og uppbyggingu innviða á sama tíma heldur verður þetta tvennt að haldast í hendur. Ef innviðirnir eru vanræktir er í raun verið að færa þann kostnað yfir á þær kynslóðir sem á eftir okkur koma. Mér finnst þess sjá stað í fjármálaáætlun að það er nákvæmlega það sem er að fara að gerast. Þess vegna tek ég undir með þeim sem hafa nefnt þetta atriði, að það sé verið að velta kostnaði yfir á framtíðina og það á kynslóðir sem er ljóst að munu þurfa að takast á við mjög erfiðar áskoranir, m.a. vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar en ekki síst vegna loftslagsbreytinga. Það er í mínum huga alveg ljóst að það verða miklar samfélagsbreytingar á næstu árum. Það tengist svo aftur í mínum huga samdrættinum í samneyslunni. Þar hef ég einna mestar áhyggjur af því að ekki sé lagt nægjanlega mikið til menntamálanna. Sú aðhaldskrafa sem menntakerfinu er gert að uppfylla tel ég þess vegna alveg kolranga pólitíska forgangsröðun. Það sem samfélag framtíðarinnar þarf á að halda, samfélag sem þarf að takast á við loftslagsbreytingar, samfélag sem þarf að koma með alls konar nýjar lausnir á málum, er vel menntaðir einstaklingar. Það er eitt af því sem er svo frábært við menntun, hún getur aukið getu fólks til að takast á við nýjar og óvæntar aðstæður og til að finna upp nýjar leiðir, hreinlega nýja tækni til þess að takast á við málin. Þess vegna finnst mér þessi framtíðarsýn sem birtist hjá hæstv. ríkisstjórn þar sem menntunin er ekki í forgangi gríðarlega slæm. Ég hef áhyggjur af henni. Ég tel hana hreinlega hættulega. Herra forseti. Ég er búin að nýta allmikið af ræðutíma mínum í að tala almennt um fjármálaáætlun og ætla því núna að vinda mér sérstaklega í það sem heyrir undir málefnasvið utanríkismála. Það er í þeirri nefnd sem ég á sæti og fékk því það verkefni að fjalla um það sérstaklega. Ég vil þar byrja á að nefna Brexit, m.a. vegna þess að við áttum fyrir nokkrum dögum samtal í þessum sal við hæstv. utanríkisráðherra sem hefur lagt á það mikla áherslu, eðlilega og sem betur fer, að Ísland þurfi að undirbúa sig vel og ná góðum samningum við Breta þegar kemur að útgöngu þeirra úr Evrópusambandinu. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að í áætluninni séu ekki sérstaklega eyrnamerktir peningar í þetta málefni. Það kom fram á fundi í utanríkismálanefnd að fjölga eigi um eitt stöðugildi í utanríkisþjónustunni í London vegna Brexit en það kemur engin sérstök fjárveiting til þess, heldur á að finna fjármuni og hliðra til innan rammans. Það sem ég hef áhyggjur af er að þá vitum við ekki nákvæmlega hvaðan á að taka peningana. Það hlýtur eitthvað annað að sitja á hakanum. Við höfum líka átt hér í þessum þingsal talsverða umræðu um að það þurfi að efla hagsmunagæslu Íslands og aðkomu á fyrri stigum þegar verið er að móta Evrópulöggjöf. Þar vantar líka starfsmenn og fjármagn. Eiga þessir tveir póstar kannski að bítast um peningana? Þetta tengist beint inn í orðaskipti hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hér áðan um að stofnanir innan málefnasviðanna muni þurfa að fara að bítast um peninga. Þetta hefði ég vilja sjá skýrar. Ég verð líka að nefna hernaðarmálin sem ganga nú yfirleitt undir heitinu öryggis- og varnarmál. Það er mat okkar í 2. minni hluta utanríkismálanefndar að þar séu engar útfærslur og engar heildstæðar skýringar á því hvernig eigi að verja fjármagninu. Þrátt fyrir að framlög Íslands til NATO hafi verið aukin á síðustu árum í ríkisstjórnartíð Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks og boðað sé að svo verði áfram er hvergi almennilega hægt að sjá nákvæmlega hversu miklum fjármunum Ísland ætlar sjálft að veita í þennan málaflokk né heldur hversu mikið af peningum eigi að renna til stofnana á borð við Landhelgisgæsluna. Þó kemur skýrt fram að það eigi að fjölga gistirýmum innan öryggissvæðisins úr 200 eins og þau voru árið 2016 yfir í 300 árið 2022. En ekkert kemur hins vegar fram um áætlaðan kostnað við þetta. Mér finnst það mjög skrýtið. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég hefði haldið að væri frekar auðvelt að setja tölu á. Ég tel sérlega bagalegt að þarna sé ekki nánara niðurbrot á kostnaði því það er þekkt alls staðar í heiminum að öryggis- og varnarmál eru einhver mesta hít í opinberum rekstri sem til er hvarvetna á byggðu bóli þar sem svimandi fjárhæðir renna úr vösum almennings til framleiðenda tækjabúnaðar eða verktaka sem maka krókinn í skjóli þess að það er alltaf sagt að vegna eðlis málaflokksins verði að ríkja leynd um innihald samninga. Þarna eru útboð takmörkuð og annað eftir því. Það eru því gríðarlega miklir efnahagslegir hagsmunir fólgnir í því hjá mörgum í heiminum að hernaðarútgjöldum sé haldið háum. Ég hef áhyggjur af því að hin herlausa þjóð Íslands, sem þó er aðili að NATO, ætli að vera með í þessari nýtingu, setja fjármagn í þetta, en ekki að fókusera á önnur og uppbyggilegri málefni sem ég tel að væru miklu frekar til þess fallin að auka öryggi þjóðar. Þá á ég alveg eftir að fjalla um þróunarmálin sem eru einmitt það sem ég tel að við eigum að leggja áherslu á. En ég sé að tíma míns vegna verð ég að biðja um að fá að verða aftur sett á mælendaskrá til að fjalla um þau sérstaklega, og sérstaklega þá hneisu að Ísland 

Annar þingmaður til að fara yfir 15 sekúndna markið fram yfir ræðutíma er hv. 6. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður, Steinunn Þóra Árnadóttir.

Það eru lítil skekkjumörk.

Forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð og góða ræðu. Hv. þingmaður nefnir loftslagsbreytingar, sem er líklega mikilvægasta mál samtíma okkar og inn í framtíðina og ótrúlegt að ekki sé tekið betur á því í fjármálaáætlun. Eins og hv. þingmaður nefnir réttilega skiptir gífurlega miklu máli að menntun sé í forgangi, að það séu vel menntaðir einstaklingar í þjóðfélaginu. Ég bar fram spurningu til hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma áðan og spurði hann um áherslur og tækifæri til að fjárfesta í mannauði, í fólkinu í landinu, eða hvort fólk sem þyrfti á hjálp að halda væri bara fjárhagslegur baggi á þjóðfélaginu. Mér finnst það tvinnast dálítið saman við þetta. Á meðan það er fólk á Íslandi sem býr við skort þá er þar fólk sem hefur bara ekki getu til að líta fram á við. Það er gífurlega mikilvægt, sérstaklega þar sem Ísland er meðal ríkustu þjóða heims. Ef við getum ekki haldið vel utan um fólkið okkar þannig að það búi enginn við fjárhagslega neyð og skorti tækifæri til að sækjast eftir sjálfsögðum réttindum, getum við ekki ætlast til þess að fólk hafi getu til að horfa til framtíðar. Það er gífurlega mikilvægt. Heimurinn er að breytast. Við verðum að vinna öll saman til að takast á við þessar breytingar. Við þurfum á þessum mannauði, þessu fólki, að halda og hafa það með okkur í liði. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað henni finnst um þann vinkil.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir óskaplega góða spurningu sem snýst að ég tel í grunninn um jöfnuð innan samfélags okkar, en líka jöfnuð á heimsvísu þar sem við erum í raun að fást við sama vandann, þ.e. að eignir, auðurinn er að færast á sífellt færri hendur en hinn mikli fjöldi býr við skort. Það er í rauninni sama myndin hér á Íslandi og annars staðar í heiminum þótt við séum hér á miklu minni skala þegar kemur að Íslandi og íslensku samfélagi þegar við horfum á heiminn allan. Auðvitað ættum við sem lítið samfélag þar sem allar boðleiðir eru mjög stuttar, auðveldlega að geta tekið á því að hanna kerfið og virkja mannauð allra. Þá er alveg sama hvort við tölum um fólk sem flyst hingað frá útlöndum, fólk sem hefur skerta starfsorku einhverra hluta vegna, fatlað fólk: Það er alveg gerlegt í samfélagi okkar að ná utan um það. En það eru í raun sömu prinsipp sem gilda ef við skoðum þetta á heimsvísu. Það hefur meira að segja verið skrifað um það á fræðilegum vettvangi að samfélög sem leggja áherslu á jöfnuð meðal borgara sinna eru líkleg til að veita hvað mesta peninga í þróunarsamvinnu. Þau skilja að áherslan á jöfnuð er alheimsmál bæði hér heima fyrir og á heimsvísu. Mér finnst mjög mikilvægt að við setjum það allt í samhengi og það verður svo sérstaklega aðkallandi núna. Hv. þingmaður hóf fyrirspurn sína á að 

Forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Nú erum við á Íslandi í svo áhugaverðri stöðu því að við erum svo lítið land og við erum rík, rík af auðlindum. Við höfum tækifæri til að hugsa samfélagið upp á nýtt, kerfin okkar upp á nýtt, gera tilraunir, vera með tilraunastarfsemi og prófa nýja hluti. Þannig gætum við í raun og veru verið leiðarljós. Við gætum prófað nýja hluti og ef þeir virka vel gæti verið að aðrir annars staðar í heiminum gætu tekið upp þær hugmyndir, þær gætu nýst öllum. Mér finnst einmitt þessi fjármálaáætlun vera svo hugmyndasnauð gagnvart því hvernig hún nálgast þessi vandamál, eins og fram kemur í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Á fyrstu mánuðum ársins hafa komið í ljós veikleikar í fjármálum ríkisins sem fela í sér útgjaldaaukningu verði ekki brugðist við því. Þannig hefur fjölgun öryrkja verið umfram áætlanir, hælisleitendum hefur fjölgað og útgjöld sjúkratrygginga eru einnig umtalsvert hærri en reiknað hafði verið með, einkum vegna lyfjakostnaðar. Þessir þættir, sem nema samtals um 8,3 milljörðum kr., hafa verið teknir inn í fjármálaáætlun nú og mynda varanlega útgjaldaaukningu.“ Að verið sé að tala um að eitthvað sé varanlegt vandamál finnst mér lýsa ofboðslegum skorti á hugmyndaflugi og getu til að prófa nýja hluti. Mér finnst það mjög alvarlegt ef við ætlum að hjakka áfram í sama farinu og ætlast til að einhverjar breytingar verði sem skipta einhverju máli fyrir fólkið í landinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sjái tækifæri á Íslandi til að gera eitthvað nýtt, prófa nýja hluti og vera óhrædd við það. Ef það gengur ekki upp þá gengur það ekki upp, þá prófum við eitthvað annað.

Herra forseti. Ég held að það sé alveg hárrétt lýsing hjá hv. þingmanni að þessi ríkisfjármálaáætlun er hugmyndasnauð. Meginhugmyndin er sú að draga saman í samneyslunni. Það þýðir auðvitað að það verða alls konar verkefni sem þarf að vinna, alls konar hlutir sem samfélagið þarf samt á að halda, en það verður þá að fjármagna þá einhvern veginn öðruvísi en í gegnum samneysluna. Þá kemur aftur að því að vera hugmyndasnauður: Þá er stutt í að fara í einkavæðingu eða selja ríkiseignir og búa þannig til stundarhagnað. Eitt af því sem fram kemur í nefndaráliti frá 1. minni hluta hv. fjárlaganefndar um fjármálaáætlun að talað er um að einkavæða Keflavíkurflugvöll. Ég tek svo sannarlega undir að þessi fjármálaáætlun er hugmyndasnauð og virðist litið á þá sem bagga sem þurfa að treysta á velferðarkerfið. Það er gert að þeirra persónulega vandamáli í staðinn fyrir að reyna að skoða það í stóru samfélagslegu samhengi hvað það sé við íslenskt samfélag sem geri það að verkum að svo margir detta út af vinnumarkaði. Þar held ég að við þurfum að hugsa hlutina öðruvísi því að það er ekki nóg að ætla bara að breyta þessum einstaklingum, það er kerfið sjálft, eitthvað á vinnumarkaðnum, sem þarf að breyta, eitthvað í samfélaginu sem þarf að breyta. Þar verðum við að hugsa hlutina upp á nýtt því að það myndi gagnast einstaklingunum og samfélaginu öllu. Þar með komumst við eitthvað fram á veginn. 
            

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hlakka til að hlýða á seinni ræðu hv. þingmanns þar sem hún ætlar að fara yfir þróunarsamvinnuna. Það var einmitt hún sem ég vildi ræða. Sameinuðu þjóðirnar hafa sammælst um að framlög til þróunarsamvinnu verði 0,7% af vergum þjóðartekjum. Fyrir árið 2017 erum við Íslendingar, ein af ríkustu þjóðum heims, að leggja til 0,25% af vergum þjóðartekjum. Þessi fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að framlög til þróunarsamvinnu verði 0,26% af vergum þjóðartekjum út fimm ára áætlunartíma. Þarna er enginn metnaður og ekki farið í rétta átt. En þegar Vinstri grænir og Samfylkingin voru saman í ríkisstjórn var samþykkt áætlun sem gerði ráð fyrir að við næðum marki Sameinuðu þjóðanna árið 2019. Það rímar vel við það sem hv. þingmaður benti á áðan, að þau ríki sem leggja áherslu á jöfnuð átta sig á að það er ekki bara heima heldur þarf hann að vera víðar og hafa skilning á þessum málum. Samfylkingin hefur gert breytingartillögu við þessa fjármálaáætlun sem stefnir aðeins í rétta átt, þó að auðvitað hefði þurft að gera betur, en þar er gert ráð fyrir að árið 2018 verði 0,29% af vergum þjóðartekjum varið til þróunarsamvinnu og hún fari stighækkandi og endi í 0,33% árið 2022. Það þýðir að árið 2018 bætast við 782 millj. kr. og 2022 er viðbótin orðin 2 milljarðar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað henni finnist um þessa tillögu og hvort hún geti hugsað sér að styðja hana.

Herra forseti. Ég verð að játa það á mig að þessi breytingartillaga frá Samfylkingunni hafði farið fram hjá mér í öllu því magni gagna sem fyrir liggur í þessari umræðu. Ég hef því ekki kynnt mér hana, en mun gera það eftir þetta. Ég er sammála hugmyndinni og sammála því að það er algerlega metnaðarlaust að ekki eigi að setja meira í þróunarsamvinnu, þó svo að allir flokkar taki undir markmiðið um að stefna eigi að þessum 0,7%. Eins og hv. þingmaður lýsti breytingartillögu Samfylkingarinnar er það einmitt tillaga um það hvernig hægt sé að ná þessum markmiðum í skrefum. Ég hef haft það fyrir reglu að gefa ekki alveg skýrt út hvort ég sé til í að styðja eða ekki styðja eitthvað sem ég hef ekki séð konkret hvernig lítur út. En hugmyndinni er ég algerlega sammála vegna þess að mér finnst það til háborinnar skammar að ekki sé meiri metnaður í þessum málum. Ég verð að fara í að skoða þessa tillögu. Og þó svo að það sé ekki mitt að leggja spurningar fyrir hv. þingmann sem kemur í andsvar við mig til að spyrja spurninga væri fróðlegt að heyra - því að við áttum okkur á að þetta kostar peningar - hvernig Samfylkingin sjái það fyrir sér að við getum aflað tekna, eða hvaðan eigi að taka fjármuni til þess að hrinda þessari hugmynd í framkvæmd.

Herra forseti. Nú verð ég að biðja hv. þingmann að taka álit 3. minni hluta fjárlaganefndar og lesa það. Þar eru bæði tillögur um aukin útgjöld til að mæta brýnum málum sem ríkisstjórnin hunsar en almenningur hefur þó kallað eftir. Þar er líka tekið fram hvernig hægt er að afla tekna. Hv. þingmaður talar um metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar í áætlanagerð og framtíðarsýn til næstu fimm ára fyrir íslenskt samfélag, og ég vil taka undir það. Ríkisstjórnin gerir það sem hægri stjórnir gera, lækkar skatta og stingur upp á að selja verðmætar eignir eins og opnað er á í nefndaráliti meiri hlutans. Auðvitað er það tekið alvarlega þegar meiri hluti fjárlaganefndar, með oddvitum kjördæma og þingflokksformönnum stjórnarflokka, leggur slíkt til og opnar á að selja okkar einu gátt út og inn úr landinu. En þarna er þetta sett á dagskrá. Í umræðunni í gær talaði þingflokksformaður Bjartrar framtíðar um að þetta væri svona til umræðu. En umræðan er ekki tekin um þróun heilbrigðiskerfisins og áhrif einkavæðingar þar og hvort halda eigi áfram á þeirri braut eða hvort við þurfum að snúa til baka því að þetta skapar vandamál fyrir samfélagið. Það er til dæmis ekki talað um þróunina í framhaldsskólakerfinu, hvort við ættum að stíga til baka með einkavæðingaráform þar og hvað það muni þýða fyrir menntunarstig og aðgengi að námi í landinu. Ekki er opnað á þessa umræðu í þessum stóru málum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hv. utanríkismálanefnd sé að taka til skoðunar áætlanir vegna þróunarsamvinnu og áherslur Íslands þar og sé með plön og áætlanagerð í gangi.

Hæstv. forseti. Ég verð að taka undir það að umræðan er dálítið skrýtin, finnst mér, þegar kemur að þeim verkefnum sem allir virtust sammála um fyrir kosningar að fara þyrfti í, þ.e. að styrkja innviðina, og svo þegar kemur að því að gera það. Eða gera það ekki, eins og þessi fjármálaáætlun gerir ráð fyrir og eins og nefndarálit frá meiri hluta allra nefnda, sýnist mér, gera einnig ráð fyrir. Umræðan krafsar ofsalega mikið í yfirborðið. Eitthvað er nefnt, hugmyndum er kastað fram: Þetta væri hægt að gera án þess að maður viti alveg hvort þetta sé bara eitthvað til að kasta inn í umræðuna. Er þetta til þess að við séum ekki að tala um aðalatriðið sem er að fjármagn skortir til að reka samfélagið með sanngjörnum og sjálfbærum hætti til langrar framtíðar? Þessu hef ég áhyggjur af. Hvað varðar þróunarmálin og utanríkismálanefnd þá veit ég til þess að utanríkismálanefnd hefur fengið kynningu á þróunarsamvinnunefnd sem í eiga sæti þingmenn frá öllum flokkum á Alþingi. Ég komst reyndar því miður ekki á þann tiltekna fund þar sem þessi mál hafa verið rædd. Það hefur alla vega komið mjög skýrt fram, hjá okkur í minni hlutanum í hv. utanríkismálanefnd, 

Ætlunin er að fleiri atkvæðagreiðslur fari fram á nýjum þingfundi rétt á eftir.