Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. hv. deildar hefur fjallað um frv. og mælir með því, að það verði samþykkt. Undirbúningstími, sem við höfðum til að athuga málið, var mjög skammur og gátum við ekki fengið neina til þess að ræða málið við. Páll Pétursson ritar undir nál. með fyrirvara, og ég vil láta það koma fram, að mér var skapi næst að gera það, en ég taldi það ekki rétt þó þar sem ég var formaður iðnn.



Herra forseti. Ég óska eftir að fá tækifæri til að afla mér þeirra þskj., sem málið fjallar um, og óska að hlé verði gert á umr. á meðan og ég geti síðan haldið áfram minni ræðu.

Hv. þm., skrifari deildarinnar, hefur fengið þessi þskj. í hendur eins og allir aðrir hv. þm. Ég bendi hv. þm. á að 3. umr. er eftir og þá verður hann örugglega búinn að afla sér allra skjala. Þá skal ég gefa honum ótakmarkaðan tíma til að tala um málið.

Nú sætti ég mig ekki við það og ég veit að hæstv. forseti veit af reynslu að ég get talað býsna lengi.

Ég mun fallast á að gera hlé á umr.



Herra forseti. Iðnn. hv. deildar hefur fjallað um frv. til l. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Nefndin hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. mælir með því, að frv. verði samþykkt með þeim brtt. sem birtar eru á sérstöku þskj. Magnús H. Magnússon skilar séráliti. Birgir Ísl. Gunnarsson og Sigurlaug Bjarnadóttir áskilja sér rétt til þess að flytja og fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Efni og aðdraganda frv. hafa verið gerð ítarleg skil í framsöguræðu iðnrh., þegar hann mælti fyrir frv. þessu 14. apríl s. l. Meiri hl. iðnn. mælir með því, að ríkisstj. verði veitt heimild til að stofna hlutafélag er reisi og reki kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þegar tillit er tekið til þess, að hér er um mjög kostnaðarsama framkvæmd að ræða, þótti rétt að gera á frv. nokkrar breytingar sem m. a. miða að því að auka áhrif þingsins á stjórn þess og að fjárframlög til félagsins umfram 25 millj. kr. verði háð frekara samþykki Alþingis að fenginni skýrslu stjórnar félagsins um undirbúning framkvæmda við verksmiðjubygginguna. Enn fremur er í brtt. gert ráð fyrir að leggja beri hugsanlega samstarfssamninga milli ríkissjóðs og annarra eignaraðila fyrir Alþingi til staðfestingar. Þá er sú breyting gerð, að ekki er talið rétt að lögfesta að sinni skiptingu svæðisbundinna gjalda af rekstri verksmiðjunnar. Rétt þykir að huga frekar að því máli þegar séð verður hver verða félagsleg áhrif af byggingarframkvæmdum verksmiðjunnar á Reyðarfirði. Með hliðsjón af framvindu mála verður síðan tekin ákvörðun um skiptingu þess 1% gjalds sem verksmiðjunni verður gert að greiða af aðstöðugjaldsstofni vegna rekstrar verksmiðjunnar. Loks eru í brtt. meiri hl. iðnn. gerðar tillögur um að kveða fastar á um eignaraðild að væntanlegri höfn að Mjóeyri við Reyðarfjörð. Í öllum þeim umsögnum, sem nefndinni bárust, er varla hægt að segja að gagnrýni hafi komið fram á skýrslu og störf verkefnisstjórnar. í þeim tilfellum, sem slíkt kom fyrir, var oftast um misskilning að ræða eða viðkomandi hafi ekki aðgang að fullnægjandi upplýsingum. Ég tel að verkefnisstjórn hafi skilað af sér vel unnu verki og málið sé frá hendi verkefnisstjórnar og iðnrn. mjög vel undirbúið. Ég þakka iðnaðarnefndarmönnum öllum gott samstarf við athugun og yfirferð þessa máls. Með byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði verður stigið mikilvægt spor í atvinnusögu Íslendinga. Hér verður um að ræða stóriðjufyrirtæki undir óskoruðu forræði Íslendinga, - fyrirtæki sem virðist geta orðið arðbært og þjóðhagslega hagkvæmt og treystir þá um leið undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, fyrirtæki sem rennir stoðum undir almenna iðnþróun í landinu og treystir jafnvægi í byggðum landsins. Ég vænti þess, að frv. verði að lokinni umr. hér í hv. deild afgreitt með umræddum breytingum meiri hl. iðnn. til Ed. þannig að frv. geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Formaður iðnn. sagði að varla væri hægt að segja að um gagnrýni hafi verið að ræða á störf verkefnisstjórnar. Það er í meira lagi vafasöm fullyrðing hjá hv. farmanni iðnn. Ég undirritaður tel að leggja beri mikla áherslu á uppbyggingu orkufreks iðnaðar til að auka atvinnu og treysta undirstöður þjóðarbúsins. Slíkar stóriðjuframkvæmdir verður að undirbúa af kostgæfni svo að þær nýtist sem allra best. Einungis á grundvelli vandaðs undirbúnings er rétt að ganga frá eiginlegum efnisþáttum. Eins og fram kemur í margvíslegum umsögnum um fyrirliggjandi frv. er efnisundirbúningi mjög áfatt. Ég legg því til að undirbúningi verði haldið áfram af fullum krafti og hann falinn sérstakri undirbúningsstjórn. Er það reyndar í samræmi við hugmyndir sem fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. auk mín létu í ljós áhuga á þegar þessi mál voru til umfjöllunar í iðnn. í gær. Á hinn bóginn er fráleitt að taka afstöðu til ýmissa efnisatriða, eins og till. meiri hl. n. gera nú ráð fyrir, fyrr en fyrir liggur niðurstaða af undirbúningsathugunum þeim sem allir virðast sammála um að nauðsynlegar séu. Þær athuganir eiga auðvitað að ráða úrslitum um hvernig haldið verður á efnisþáttum. Verður að teljast veruleg þversögn í því að ætla að afgreiða hin margbreytilegustu efnisatriði um framhald málsins meðan undirbúningur stendur enn yfir. Herra forseti. Á þskj. 917 flyt ég brtt. við brtt. meiri hl. n. og gera brtt. mínar ráð fyrir kosningu sérstakrar undirbúningsstjórnar og að undirbúningi verði haldið áfram af fullum krafti. Jafnframt geri ég ráð fyrir að samið verði nýtt frv. um kísilmálmverksmiðju á grundveili starfa undirbúningsstjórnarinnar. Ég legg áherslu á eftirfarandi: 1. Að auka orkufrekan iðnað í landinu. 2. Undirbúning slíkra verkefna verður að vanda, en mikið skortir á það í þessu tilviki. 3. Af þessum sökum verður að vinna áfram að undirbúningi verksins. 4. Afstaða til einstakra efnisþátta verður að grundvallast á undirbúningsvinnu þeirri sem fram undan er. 5. Þess vegna er rétt að bíða niðurstöðu úr starfi undirbúningsstjórnar áður en gengið er frá lagafrv. um sjálfa starfrækslu verksmiðjunnar.



Herra forseti. Eins og fram kemur á nál., sem hv. 4. þm. Vesturl., Skúli Alexandersson, formaður iðnn., mælti hér fyrir, höfum við þm. Sjálfstfl., ég og hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir, flutt brtt., en stöndum að öðru leyti með þeim brtt. sem meiri hl. n. hefur lagt hér fram. Eins og sjá má af þeim brtt. er hér um mjög mikla breytingu að ræða frá því frv. sem upphaflega var lagt fram hér á hv. Alþingi og iðnn. hefur unnið að. Iðnn. hefur unnið mjög vel í þessu máli. Hún hefur fengið til fundar við sig mjög marga aðila, hún hefur leitað skriflegra umsagna fjölmargra aðila og í nefndinni hefur verið gott samstarf og samvinnuvilji á alla bóga, vil ég segja. En ástæðan fyrir því, að þessar miklu brtt. eru fluttar við þetta frv., er sú, að því fer fjarri að þetta mál hafi verið nægilega undirbúið þegar það var lagt fram á hv. Alþingi og ætlast til að Alþingi afgreiddi það á þeim stutta tíma sem það hefur haft til ráðstöfunar til þess. Á vegum iðnrn. hefur starfað sérstök verkefnisstjórn að undirbúningi þessa máls. Hún gekk frá lokaskýrslu sinni í mars, en iðnrn. samdi síðan frv. á grundvelli lokaskýrslu og mælti iðnrh. fyrir því í Nd. 14. apríl s. l. Alþingi hefur því haft þetta frv. til meðferðar í um það bil þrjár vikur, sem er allt of stuttur tími í svo veigamiklu máli. Iðnn. hafa verið að berast mikilvæg gögn í þessu máli atveg fram á síðustu stundu. Slík vinnubrögð eru óverjandi með öllu. Það er eins og það sé hæstv. iðnrh. áskapað að temja sér þessi vinnubrögð þing eftir þing í stórum og mikilvægum málum sem Alþingi þarf að fjalla um. Ég vil einnig benda á í þessu sambandi að þm. stjórnarandstöðu hafa ekki fengið nægileg tækifæri til að kynna sér þetta mál fyrr en það var lagt fram á hv. Alþingi. Það er mjög ólíkt þeim vinnubrögðum sem t. d. voru viðhöfð þegar frv. um járnblendiverksmiðjuna var lagt fram á hv. Alþingi á sínum tíma. Sérstök þingmannanefnd, skipuð þm. úr öllum flokkum, stjórnarsinnum jafnt sem stjórnarandstæðingum, vann með fulltrúum ríkisstj. að undirbúningi þess máls í eitt og hálft ár áður en frv, um það var lagt fram. Alþingi tók sér marga mánuði til að fjalla um það frv., og reyndar kom málið aftur fyrir Alþingi síðar, þegar breyting varð á samstarfsaðila við íslenska ríkið í því félagi, og þá tók Alþingi sér enn góðan tíma til að fjalla um það mikilvæga mál. Það verður því að átelja harðlega þá vanvirðu, sem hæstv. iðnrh. sýnir hv. Alþingi hvað eftir annað í jafnmikilvægum málum og hér eru á ferðinni, og jafnframt að mótmæla því tillitsleysi sem hann og hæstv. ríkisstj. sýna stjórnarandstöðu í svo mikilvægum málum. Í máli þessu eru mjög margir efnisþættir sem iðnn. hefur fjallað um. Ég vil með nokkrum orðum grípa á þessum þáttum til að skýra hvers vegna hv. iðnn. treystir sér ekki til að samþykkja frv. eins og það upphaflega var lagt fram og hvers vegna nefndin gerir á því jafnveigamiklar breytingar og hér er lagt til. Ég vil fyrst víkja að þeim þætti sem snertir rannsóknir á lífríki og umhverfi. Um þennan þátt málsins fékk iðnn. umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins og sameiginlega greinargerð frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins og Náttúruverndarráði og að auki sérstaka umsögn frá Vinnueftirliti ríkisins. Í umsögn Heilbrigðiseftirlits ríkisins kemur m. a. eftirfarandi fram, með leyfi hæstv. forseta: „Við val á staðsetningu verksmiðja og iðjuvera er mikilvægt að fyrir liggi athuganir sem sýni að staðsetning sé forsvaranleg út frá mengunar- og heilbrigðissjónarmiðum. Enn fremur er mikilvægt að fylgst sé með hugsanlegum mengunaráhrifum frá verksmiðjurekstrinum eftir að starfsemi er hafin. Varðandi staðarval á Reyðarfirði fyrir kísilmálmverksmiðju hafa ekki farið fram nauðsynlegar forrannsóknir til að ganga úr skugga um að staðsetning hennar megi teljast forsvaranleg. Ákvæði 2. mgr. 10. gr. frv. um mengunarvarnir virðist því litlum tilgangi þjóna þar sem staðsetning verksmiðjunnar hefur verið ákveðin án þess að áður hafi verið gengið úr skugga um að hún væri forsvaranleg út frá mengunar- og heilbrigðissjónarmiði.“ Þetta kemur fram í því skriflega áliti sem nefndinni barst frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Þá komu fulltrúar Náttúruverndarráðs á fund í nefndinni til upplýsingagjafar. Á þeim fundi kom fram að nauðsynlegar grundvallarrannsóknir hefðu ekki farið fram áður en verksmiðjunni var valinn staður. Nefndu þeir sérstaklega að ekki hefði farið fram athugun á hvort um viðkvæmt lífríki eða viðkvæmt vistkerfi væri að ræða né heldur hefðu þar farið fram mætingar á veðurfari og straumum. Lýstu þeir óánægju sinni með að slíkar rannsóknir hefðu ekki farið fram. Sérstaklega var vitnað til greinargerðar Veðurstofu Íslands sem fylgdi með skýrslu Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs, en þar er sérstaklega fjallað um aðstæður í Reyðarfirði. Þar kemur fram að ætla megi - og nú vitna ég til skýrslunnar: „að stöðugleiki lofts sé tiltölulega mikill í Reyðarfirði og hitahvörf alloft í lítilli hæð, en þá liggur eins og lok yfir firðinum og dreifing mengunarefna verður lítil, einkum þegar samfara er logn eða hægviðri.“ Í þessari greinargerð er gerður samanburður við Grundartanga að þessu leyti og segir um það í skýrslunni: „Eðlilegt er að gera nokkurn samanburð og styðjast við reynstu frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, þar sem mengunarefni þar eru hin sömu og í fyrirhugaðri kísilmálmverksmiðju. Ljóst er að Grundartangaverksmiðjan er á miklu opnara svæði. Þar er til muna vindasamara, logn miklu fátíðara og skilyrði til loftskipta og dreifingar mengunarefna öll betri.“ Í skýrslu Veðurstofunnar kemur og fram að kísilmálmverksmiðja gefi af sér mun meira af efninu SO2, eða brennisteinstvíoxíði, en kísiljárnverksmiðja eins og er á Grundartanga. Veðurstofan áætlar að heildarmagn af brennisteinstvíoxíði sé um 72% meira í kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Segir um þetta orðrétt í skýrslu Veðurstofunnar: „Þegar ofanritað er haft í huga, sem og það sem áður var sagt um óhagstæðar aðstæður og tiltölulega litla dreifingu mengunarefna í Reyðarfirði, virðist augljóst að mengun af brennisteinstvígildi eða brennisteinstvíoxíði gæti orðið alvarlegt vandamál á verksmiðjustaðnum sjálfum og næsta nágrenni hans. Er nauðsynlegt að taka tillit til þessa við hönnun verksmiðjunnar.“ Það verður að gagnrýna að slíkar nauðsynlegar undirbúningsrannsóknir skuli ekki hafa farið fram áður en verksmiðjunni var valinn staður og áður en lagt er til að endanleg ákvörðun um staðarval sé tekin. Óhjákvæmilegt er í þessu sambandi að minna á mjög harðan áróður Alþb. um mengunarhættu þegar járnblendiverksmiðjan var byggð. Það kemur því óneitanlega á óvart að undir forustu Alþb. skuli þessi mikilvægi þáttur jafnvanræktur og raun ber vitni um. Í greinargerð Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs kemur fram - og nú vitna ég til greinargerðarinnar: „að ítarlegrar rannsóknar sé þörf meðan uppbygging kísilmálmverksmiðjunnar stendur, er miði fyrst og fremst að því að fá gott yfirlit yfir núverandi ástand lífríkis og umhverfis svo að unnt verði að greina áhrif þessarar verksmiðju og annars hugsanlegs verksmiðjureksturs á svæðinu, séu þau nokkur.“ Slíkar rannsóknir auka mjög líkur á því, að kleift verði að grípa til réttra gagnráðstafana beri eitthvað út af síðar meir. Greinargerðinni fylgir verkáætlun og kostnaður yfir rannsóknir á lífríki og umhverfi, en heildarkostnaður rannsókna er metinn á 4 millj. 585 þús. kr. Ekki virðist gert ráð fyrir þeim kostnaði í stofnkostnaðaráætlun verksmiðjunnar, en þó er gert ráð fyrir að verksmiðjan beri nauðsynlegan kostnað vegna rannsóknanna. Ég ætla þá næst að víkja nokkuð að eignaraðild að verksmiðjunni, en samkv. 2. gr. frv., eins og það liggur fyrir, er ríkisstj. heimilt að kveðja aðra aðila, sem áhuga hafa, til samvinnu um stofnun eða starfsemi tilhlutafélags. Þó skal ekki minna en 51% af hlutafé félagsins jafnan vera í eigu ríkisins og stjórn þess skipuð fulltrúum ríkisins að meiri tilhluta. Samkv. þessari grein, eins og frá henni er gengið í frv., hefur ríkisstj. alveg á valdi sínu hvaða aðila hún kveður til samstarfs í þessu hlutafélagi. Í grg. frv. segir að það gæti verið um að ræða sveitarfélög, innlend hlutafélög, samvinnufélög og aðra innlenda aðila. Í ræðu, er iðnrh. hélt við 1. umr. um frv., sagði hann: „Það er ekkert sem í lagatextanum útilokar einhverja aðild erlendra aðila, ef þeir vildu leggja hlutafé í þetta fyrirtæki.“ Samkv. þessu er ljóst að ríkisstj. hefur mjög frjálsar hendur við að velja aðila til samstarfs í þessu hlutafélagi, eða allt frá því, að ríkissjóður eigi einn félagið 100%, í það að samið sé við erlenda um 49% eignaraðild. Þá hefur, eins og frv. var lagt fram, ríkisstj. og fullkomlega frjálsar hendur um með hvaða kjörum verði samið við aðila um samstarf í þessu hlutfélagi. Með þessu er ríkisstj. veitt óeðlileg heimild og undir þann leka er reynt að setja í þeim brtt. sem fluttar eru af hálfu iðnn. þar sem gert er ráð fyrir að samstarfssamningar, sem gerðir séu við þá aðila sem kvaddir séu til samstarfs, verði lagðir fyrir Alþingi til staðfestingar. Rétt er að taka fram að það er skoðun okkar, mín og hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur, að það sé alls ekki nauðsynlegt að ríkið eigi undir öllum kringumstæðum meiri hluta í slíku félagi. Við höfum því flutt brtt. á sérstöku þskj. um að sú skylda sé lögð á hæstv. ríkisstj. að hún kveðji til aðra aðila til samstarfs í þessu félagi og jafnframt að niður falli það ákvæði frv. að það sé skilyrði að ríkið undir öllum kringumstæðum eigi minnst 51% í félaginu. Það hefur komið glögglega fram að hér er um mjög mikið áhættufyrirtæki að ræða. Ég segi það sem mína skoðun, að ég tel að eðlilegt sé að dreifa þessari miklu áhættu með því að leita að einhverju leyti samstarfs við erlenda aðila um eignaraðild, a. m. k. fyrst um sinn. Öll fjármálaleg rök mæla með slíku fyrirkomulagi. Ég vil þá næst víkja að þeim þætti að undirbúningi þessa máls sem lýtur að fjármögnun fyrirtækisins. Um fjármögnunarþátt verksmiðjunnar er ítarlega fjallað í þeirri umsögn sem iðnn. barst frá Seðlabanka Íslands. Í upphafi kaflans um fjármögnun segir svo í greinargerð Seðlabankans: „Í skýrslu verkefnisstjórnar er mjög lítið fjallað um fjármögnun verksmiðjunnar. Virðist svo að þessi mikilvægi þáttur málsins hafi nánast verið lagður til hliðar.“ Í skýrslu Seðlabankans er síðan fjallað um það sem greinir í skýrslu verkefnisstjórnar um áætluð vaxtakjör, og kemur fram að Seðlabankinn telur að forsendur verkefnisstjórnar varðandi vaxtakjör á lánum til verksmiðjunnar þurfi nánari athugunar við. Telur Seðlabankinn að niðurstaðan varðandi áætlaða vexti skipti miklu máli vegna samanburðar við afkastavexti verksmiðjunnar eins og þeir hafa verið áætlaðir. Um áætlað rekstrarfjármagn segir svo í umsögn Seðlabankans: „Að því er varðar áætlun verkefnisstjórnar um rekstrarfjármagn er það skoðun Seðlabankans, að þrátt fyrir það að verkefnisstjórn hafi ekki gert ráð fyrir neinum greiðslufresti á aðföngum, þá sé hér um vanáætlun að ræða. Þessi skoðun kemur einnig fram í greinargerð ráðgjafarfyrirtækisins RDG“ - sem er skammstöfun fyrir Resources Development Group. - „Hversu mikið á vantar hafa ekki verið tök á að meta, enda mun það m. a. ráðast af stærðum sem ekki eru þekktar, svo sem greiðslukjörum til umboðsmanna og fleira slíku. Í ábendingum hér að ofan að því er varðar rekstrarkostnað hefur verið nefnt að í áætlunum er ekki gert ráð fyrir neinum verulegum sveiflum í verðlagi og sölu milli ára. Ef gera á raunhæft mat á stöðu fyrirtækisins verður að gera ráð fyrir því, að meira fé í rekstrarfjárformi þurfi til öryggisins vegna til að mæta slíkum sveiflum, ef greiðslugeta fyrirtækisins á að vera tryggð. Nægir í því sambandi að benda á þá fjármagnsþörf sem nú er til umfjöllunar á Alþingi vegna hliðstæðra rekstrarerfiðleika Íslenska járnblendifélagsins hf.“ Þetta var tilvitnun í skýrslu Seðlabankans. Í þessum kafla í skýrslu Seðlabankans er einnig rætt um veitingu ríkisábyrgða og sú skoðun sett fram, að æskilegast sé að komast hjá ríkisábyrgðum á fjárfestingarlánum til verksmiðjunnar í eins ríkum mæli og mögulegt sé. Æskilegt sé að takmarka, hversu langt íslenska ríkið gangi í veitingu ábyrgða, og í þessu tilviki sé um að ræða stórar ábyrgðir sem komi til viðbótar væntanlegum lántökum ríkissjóðs vegna kaupa á hlutabréfum í fyrirtækjum. Ákvörðun fyrir fram um ríkisábyrgð á lántökum vegna fyrirtækisins dragi úr því öryggi, sem fólgið sé í áhættumati einstakra lánastofnana á fjárfestingunni, því að með ríkisábyrgð að baki skiptir áhætta í fyrirtæki miklum mun minna máli fyrir lánveitandann en ella. Því sé eðlilegt að gefa ekki fyrirheit um tilteknar ríkisábyrgðir fyrr en alvarlegar viðræður hafi farið fram við hugsanlega lánveitendur. Seðlabankinn telji æskilegt með tilliti til áhættu að fá fram álit erlendra fjármálastofnana .á hagkvæmni fjárfestingarinnar og jafnframt áhættu með því að leita eftir lánum án ríkisábyrgða. Lokaþátturinn í þessum kafla í umsögn Seðlabankans er svohljóðandi: „Ef dregið er saman það, sem sagt er hér að ofan um fjármögnun, er niðurstaðan sú, að fjármögnun hinnar fyrirhuguðu verksmiðju hafi ekki verið nægilegur gaumur gefinn af verkefnisstjórn. Það er skoðun bankans, að ræða þurfi við hugsanlega lánveitendur áður en lengra er haldið um ákvarðanatöku, þannig að hægt sé að leggja fram raunhæfa fjármögnunaráætlun samhliða öðrum áætlunum sem verkefnisstjórn hefur unnið að. Meðan slík áætlun er ekki fyrir hendi verður ekki sagt að undirbúningsathugunum sé lokið. Liður í undirbúningi slíkar fjármögnunaráætlunar væri áhættumat á fjárfestingunni og hinum ýmsu liðum hennar. Eins og áður hefur verið vikið að fælist slíkt áhættumat óbeint í undirtektum lánveitenda við lánsbeiðnum, en væntanlegur eigandi verksmiðjunnar þarf sjálfur að mynda sér skoðun um þá áhættu sem verið er að taka. Þessi atriði, sem hér eru tekin til umr., geta að sjálfsögðu haft áhrif á arðsemi fyrirtækisins til hins betra eða verra.“ Hér lýkur tilvitnun í þessa umsögn Seðlabankans, en eins og fram kemur af hinum tilvitnuðu orðum úr umsögninni hefur fjármögnunarþætti væntanlegrar verksmiðju ekki verið nægilega sinnt. Er ljóst að Alþingi getur á engan hátt sleppt þessu máli frá sér án þess að tryggja að fjármögnunaráætlun komi til Alþingis til staðfestingar. Ein af þeim brtt., sem meiri hl. iðnn. flytur, er gerð til að tryggja að svo verði. Ég vil þá aðeins víkja að stofnkostnaðaráætlun, en í lokaskýrslu verkefnisstjórnar kemur fram áætlun um stofnkostnað væntanlegs fyrirtækis. Innlendi kostnaðurinn er áætlaður 57% af heildarkostnaði og sá erlendi 43%. Heildarstofnkostnaður verksmiðjunnar á verðlagi 1. mars 1982 er áætlaður 747.1 millj. kr. Til viðbótar þessu kemur svo ýmis annar stofnkostnaður, sem alfarið má rekja til byggingar kísilmálmverksmiðjunnar. Þar má nefna hafnargerð við Mjóeyri í Reyðarfirði, áætlaður stofnkostnaður er um 29.5 millj. kr., gerð vatnsveitu fyrir verksmiðjuna, áætlaður stofnkostnaður 10–15 millj. kr., lagningu 35 km raflínu frá Hryggstekk í Skriðdal til Reyðarfjarðar, lauslega áætlaður kostnaður gæti verið 18–20 millj. kr. Þjóðhagsstofnun gerði sérstaka áætlun um þennan annan stofnkostnað, sem ekki kemur fram í stofnkostnaðaráætlun sem tengist tilkomu verksmiðjunnar, og hann gæti verið á bilinu 65–75 millj. kr. eða um allt að 10% af tilgreindum stofnkostnaði. Iðnn. Nd. hefur fengið í hendur áætlun frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens um frumgerð að stofnkostnaðaráætlun, sem gerð var af Almennu verkfræðistofunni. Lagði Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens aðallega mat á byggingarkostnað verksmiðjunnar. Áætlun þeirrar verkfræðistofu er um 3% hærri en áætlun verkefnisstjórnar, sem talið er innan óvissumarka. Ég held að það sé ekki ástæða til að gagnrýna sérstaklega verkefnisstjórn fyrir þessa stofnkostnaðaráætlun, ég býst við að hún sé gerð af eins mikilli samviskusemi og unnt er og ekki ástæða að vefengja sérstaklega þann þátt í starfi verkefnisstjórnarinnar. Ég vil þá víkja lítillega að framkvæmdaáætlun, en það atriði kom oft til umræðu í iðnn., hvort ekki væri nauðsynlegt, jafnframt því sem gerð væri fjármögnunaráætlun, að gera ítarlega framkvæmdaáætlun um þetta fyrirtæki. Í umsögn Seðlabanka Íslands er fjallað um þetta atriði og þar segir: „Síðasti kafli í lokaskýrslu verkefnisstjórnar fjallar um framkvæmdaáætlun fyrir verkið. Þar kemur fram að ef tímasetningar eiga að standast þarf aðvera búið að semja um kaup á ofnum eigi síðar en 1. sept. 1982. Til þess eru nú fjórir mánuðir. Á þeim tíma þarf að stofna fyrirtækið ef lögin ná fram að ganga, skipa stjórn og ráða starfsmenn. Taka þarf mikilvægar ákvarðanir varðandi uppbyggingu verksmiðjunnar, semja um fjármögnun a. m. k. á þeim hluta er varðar ofnakaupin. Hér er um mikið og vandasamt verkefni að ræða, sem mikið veltur á að vel takist. Þegar Kísiliðjan hf. og Íslenska járnblendifélagið hf. voru stofnuð með þátttöku íslenska ríkisins var sá tími, sem til umráða var til undirbúnings, mun rýmri. Að auki komu í báðum tilvikum til erlendir samstarfsaðilar sem veittu mikilvæga aðstoð að því er varðaði stjórnunarlega uppbyggingu fyrirtækjanna. Í því frv., sem hér er lagt fram, er ekki í neinu vikið að því, með hvaða hætti yrði staðið að stjórnunarlegum undirbúningi verksins. Stjórnunarþekking, sem til þarf, kann að vera til í landinu á þessari stundu, t. d, hjá Járnblendifélaginu á Grundartanga, en ekki verður séð í frv. að ætlunin sé að nýta hana við uppbyggingu þessa fyrirtækis. Öllum má þó vera ljóst að á fáu veltur meira í uppbyggingu og rekstri á svo stóru og áhættusömu fyrirtæki en styrkri og hæfri stjórn.“ Um þetta atriði er einnig fjallað í umsögn frá Jóni Sigurðssyni framkvæmdastjóra Íslenska járnblendifélagsins, en hann sendi iðnn. minnisblað og kom auk þess á fundi hjá nefndinni til viðræðna um mál þetta. Í minnisblaði hans segir: „Ég tel að eftir að stefnan um nýtingu vatnsorkunnar hefur verið mörkuð og þar með bygging kísilmálmverksmiðju ákveðin þurfi að ætla þeim aðilum, sem farin verður ábyrgð á að reisa og reka þetta mikla mannvirki, rúman tíma og talsverða fjármuni til þess eins að komast að niðurstöðu um hvernig þessari verksmiðju skuli hagað í smáatriðum með tilliti til hagkvæmni í byggingu og rekstri. Þetta var ekki gert í nægilegum mæli þegar Grundartangaverksmiðjan var byggð, m. a, vegna krafna íslenskra stjórnvalda um að byggingunni væri flýtt (vegna þess að Sigalda var fullgerð). Þetta verk geta ekki unnið aðrir en menn sem hafa þekkingu og reynslu á þessu sviði og geta varið tíma til starfsins. Án slíkra vinnubragða yrði verksmiðjan dýrari en hún þarf að vera og fleiri hlutir yrðu ekki eins og best yrði á kosið. Ég hef raunartrú á, að kostnaður við þessa vinnu fengist þegar uppi borinn í markvissari stjórn á verkfræðilegri hönnun og því lægri kostnaði við hana. Slík vinnubrögð féllu auk þess vel að aðstæðum, því að ekki verður séð markaðsleg ástæða til annars en flýta sér hægt að byggja.“ Af þessu má m. a. sjá að nauðsynlegt er að traust framkvæmdaáætlun sé gerð um verk þetta, og hlýtur sú áætlun að tengjast fjármögnunaráætlun, sem fyrr getur. Nauðsynlegt er að Alþingi fjalli um slíka áætlun áður en endanlegar heimildir eru veittar til að hefja framkvæmdir og rekstur. Út á það gengur ein af þeim brtt. sem iðnn. hefur flutt. Ég vil þá víkja að rekstraráætlun fyrirtækisins. Miklar umr. hafa farið fram í iðnn. um rekstraráætlun fyrirtækisins og væntanlega arðsemi þess. Í lokaskýrslu verkefnisstjórnar er birt áætlun hennar um rekstrarkostnað. Þá hefur nefndin fengið í hendur skýrslu frá breska fyrirtækinu Commodity Research Unit Limited, eða CRU skammstafað, en þar er fjallað um hinn alþjóðlega kísilmarkað og samkeppnisstöðu íslenskrar kísilmálmverksmiðju á þeim markaði. Þá hefur iðnn. og fengið í hendur skýrslu frá fyrirtækinu RDG, sem ég gat um áðan, en boðað var að sú skýrsla fæli í sér endurskoðun á þeim áætlunum sem fyrir lægju frá verkefnisstjórn eða eins konar ,,second opinion“, eins og það hefur verið orðað úr þessum ræðustól áður. Við þá skýrslu verður að gera þá aths., að hér er ekki um endanlega endurskoðun að ræða og fyrirtækið sjálft kallar skýrslu sína Preliminary Analysis, svo að ég vitni nú í það tungumál sem skýrslan er á, en það er eins konar forathugun. Það verður að gagnrýna hér og er eitt dæmi um þau vinnubrögð sem iðnrn. hefur tamið sér í þessu máli, að iðnrn. tók sig til og lét þýða-þessa skýrslu sérstaklega fyrir iðnn. Nd., en í þessari þýðingu er því algerlega sleppt, það er ekki eitt orð um það, að hér sé um að ræða forathugun eða bráðabirgðaathugun þessa fyrirtækis. Því er algerlega sleppt að rekja það sem fram kemur í formála að þessari skýrslu, að hér sé um að ræða skýrslu sem eigi að taka sem forleiðbeiningarathugun, en alls ekki endanlegt mat, eins og segir í upphafi skýrslunnar. Iðnrn. lætur þýða þessa skýrslu og sendir okkur hana sem endanlega endurskoðun þessa fyrirtækis á áætlunum sem fyrir lágu. Þetta eru forkastanleg vinnubrögð og þetta ásamt mörgum fleiri atriðum, sem upp hafa komið í umr. um þetta mál í iðnn. Nd., gerir það að verkum, að nefndin treystir ekki iðnrn. lengur fyrir forræði þessa máls. Því er það svo, að lagt er til að þetta félag verði nú þegar stofnað með bráðabirgðafyrirkomulagi, eins og fram kemur í brtt., og að þingkjörin stjórn taki við stjórn þessa máls. Ljóst er að viðkvæmasti þátturinn í rekstraráætluninni er spá um afurðaverð verksmiðjunnar, Um þetta atriði segir m. a. í umsögn Seðlabankans, að í skýrslu verkefnisstjórnar komi fram að kísilmálmverð hafi verið í lægð undanfarin tvö ár, því sé ekki hægt að ganga út frá markaðsverði nú um þessar mundir, heldur þurfi að finna raunverð eða rétt verð sem grundvöll fyrir arðsemismatið. Orðrétt segir í skýrslu Seðlabankans um þetta: „Niðurstaða verkefnisstjórnar er meðalverð 1525 bandaríkjadollarar á tonn, og er þá miðað við að helmingur kísilmálmsins sé seldur til álsteypa á 1485 dollara tonn og helmingur til sílikoniðnaðarins á 1565 dollara hvert tonn.“ - Ég skýt því hér inn, að frá síðari tveim tölum á eftir að draga sölukostnað og flutningskostnað til þess að þær séu sambærilegar við 1420 dollara meðalverðið. - „Þetta virðist heldur lægra en það raunverð sem ráðunautar verkefnisstjórnar ganga út frá. Þannig er raunverð RDG 1540 dollarar hvert tonn, en raunverð CRU heldur hærra. Á hinn bóginn kemur fram hjá ráðgjafarfyrirtækinu CRU, að lykilatriði varðandi hagkvæmni þessarar verksmiðju sé að hún komist inn á sílikonframleiðendamarkaðinn. Slíkt tekur að mati fyrirtækisins nokkurn tíma, eða allt að 4 ár ef vel tekst til með gæði framleiðslunnar, þannig að óvarlegt er að gera ráð fyrir þessu raunverði fyrstu ár rekstrarins. Verkefnisstjórn tekur að vísu tillit til þessa þar sem verðið er lækkað um 10% á fyrsta starfsári og 5% á því öðru, en það gæti verið álitamál, hvort hér sé nægileg aðgætni sýnd. Einnig kemur fram hjá ráðunautum verkefnisstjórnar að ekki er gert ráð fyrir efnahagskreppum af því lagi sem gengið hafa yfir síðan 1979.“ Í umsögn Þjóðhagsstofnunar er enn fremur fjallað um kísilmálmverð frá þessari verksmiðju. Niðurstaðan í umsögn Þjóðhagsstofnunar er svohljóðandi: „Miðað við núverandi innflutningsverð til Þýskalands, Bretlands og Japans og núverandi gengi mynta þessara ríkja gagnvart dollar þarf kísilmálmverð að hækka um nær 25% á næstu árum umfram alþjóðlega verðbólgu til þess að ná þeirri verðmiðun, sem notuð er í skýrslu verkefnisstjórnar. Þótt gera megi ráð fyrir einhverri hækkun á næstu árum vegna þess að markaður er nú í lægð og ónýtt framleiðslugeta mikil, en líkur á vaxandi notkun þessa efnis á næstu áratugum, virðist varasamt að nota viðmiðun verkefnisstjórnar, þegar meta á arðsemi kísilmálmverksmiðju á Íslandi. Hér á eftir verður því einnig tekið dæmi af 10% lægra verði.“ Í umsögn Jóns Sigurðssonar framkvæmdastjóra Íslenska járnblendifélagsins hf. er fjallað um þetta efni einnig og þar segir: „Ég er ekki í aðstöðu til að leggja sjálfstætt mat á forsendurnar um verðlag söluvörunnar. Hitt er víst, að mjög náin fylgni er milli verðlags kísilmálms og kísiljárns, þegar litið er yfir lengri tíma. Áætlanir fyrir Járnblendifélagið, sem byggðar væru á sambærilegu verði við það sem hér er gert ráð fyrir, þyrftu ekki að vera óraunhæfar, en ég teldi bjartsýni að miða við þær til að reiða sig á þær. Áhættustigið, sem því fylgir að þessar lykilforsendur framkvæmdarinnar gætu brugðist, er því hátt.“ Þessar tilvitnanir sýna að það er mat þeirra íslensku aðila, sem iðnn. hefur leitað upplýsinga og umsagna hjá, að verðviðmiðun verkefnisstjórnar sé of bjartsýn. Varðandi áætlun verkefnisstjórnar um verð á hráefni verksmiðjunnar hefur komið fram ábending um það, m. a. frá Seðlabanka, að ekki sé líklegt að hráefni til kísilmálmiðnaðar muni haldast nær óbreytt ef markaðsverð fyrir kísilmálm hækkar á bilinu frá 20–30%. Bent er á að samkv. útreikningum verkefnisstjórnar hefur 10% hækkun hráefniskostnaðar verksmiðjunnar í för með sér um það bil 2% lækkun arðsemis fyrirtækisins metið í afkastavöxtum. Raforkuverð skiptir þó miklu máli þegar meta skal arðsemiverksmiðjunnar, en raforkukostnaður er 19% rekstrarkostnaðar. Þjóðhagsstofnun bendir á að reiknað sé með 15 mills á kwst. í rafmagnsverð fyrstu 10 árin, en 20 mills á kwst. í rafmagnsverð næstu 10 árin, en þessi skipting hafi hins vegar ekki verið rædd við Landsvirkjun sem hafi reiknað með 17.5 meðalverði. Hinir erlendu ráðgjafar hafa sérstaklega bent á að til að tryggja arðsemi verksmiðjunnar sé æskilegt að raforkuverð verði lægra en það sem reiknað er með í áætlun verkefnisstjórnar. Miðað við þær forsendur, sem fram koma í áætlun verkefnisstjórnar, er talið að afkastavextir fjárfestingar verði 10.4% og er þá miðað við fast verðlag. Í skýrslu RDG kemur fram að miðað við þær forsendur, sem þar komu fram um söluverð afurðanna, verði afkastavextir 11.9%. Fram kemur í skýrslu verkefnisstjórnar að ef söluverð lækkar um 10% muni arðsemin minnka úr 10.4 í 5.5. Af þessu má sjá hve mjög þessir útreikningar eru viðkvæmir fyrir því verði sem hægt verður að fá fyrir afurðir fyrirtækisins. Ljóst er að hér er um mjög áhættusaman rekstur að ræða. Rekstrarkostnaður er hár miðað við það sem þekkist í sambærilegum verksmiðjum annars staðar að mati allra ráðunauta og allmikil óvissa er ríkjandi um söluverð kísilmálms. Jafnframt er líklegt að fyrirtækið búi við greiðsluhalla fyrstu rekstrarárin. Það er því eindregin skoðun mín, að nauðsynlegt sé við allan undirbúning þessa máls að minnka eins og mögulegt er þá miklu áhættu sem fyrirtæki þetta getur haft í för með sér. Allan undirbúning þarf því vel að vanda til að reyna að treysta sem best möguleika okkar á þessum viðkvæmu mörkuðum, og þær brtt., sem meiri hl. iðnn. flytur, miða allar við að vanda enn betur undirbúning og að Alþingi fái málið aftur til athugunar þegar ýmsum þáttum í þessum undirbúningi er lokið. Ég vil þá aðeins víkja að markaðsmálum, en í framsöguræðu sinni fyrir frv. þessu ræddi hæstv. iðnrh. um væntanlegan markað þessarar verksmiðju og sagði þá m. a.: „Samkomulag hefur verið gert við Japani um þau 7500 tonn, sem þangað er ætlað að selja, og samningar eru á lokastigi við Þjóðverja um sölu á um 10 þús. tonnum af kísilmálmi á ári þangað. Áætlað er að þessi tvö lönd taki við um 70% af heildarframleiðslu tveggja ofna kísilmálmverksmiðju. Samningar þessir eru að sjálfsögðu gerðir með fyrirvara um stofnun fyrirtækisins og samþykkt væntanlegrar stjórnar þess.“ - Þetta voru orð hæstv. ráðh. Í iðnn. var sérstaklega óskað eftir því að fá að sjá þá samninga sem hæstv. iðnrh. vitnaði til. Í ljós hefur komið að hér er ekki um sölusamninga að ræða í venjulegum skilningi þess orðs. Hér um að ræða svokallað „letter og intent“, en þar er um að ræða eins konar viljayfirlýsingu þess efnis, að japanska fyrirtækið sé reiðubúið að taka til sölu allt að 7500 tonnum af kísilmálmi í Japan og hið þýska fyrirtæki allt að 10 þús. tonnum af kísilmálmi í Þýskalandi, en fyrirvarar í þessu „letter of intent“ eru mun fleiri en fram komu í ræðu hæstv. iðnrh. þegar hann var að kynna þessa svokölluðu sölusamninga hér á hv. Alþingi. Af hálfu japanska fyrirtækisins og þess þýska eru gerðir fyrirvarar um magn, um verð, um öll sölukjör, þannig að með engu móti er hægt að halda því fram, að hér sé um sölusamninga að ræða. Með þessu hefur verkefnisstjórn gert ákveðna tillögu og stigið ákveðið skref um visst sölufyrirkomulag á afurðum þessarar verksmiðju. Sölufyrirkomulag það, sem verkefnisstjórn mælir með og hefur stigið fyrstu skref til að koma í framkvæmd, er að kísilmálmverksmiðjan selji afurðir sínar í gegnum eigin umboðsmenn í einstökum löndum. Ýmsir sem mætt hafa hjá nefndinni til viðtals hafa mjög dregið í efa að þetta sé æskilegasta söluaðferðin. Má þar nefna Jón Sigurðsson, forstjóra Íslenska járnblendifélagsins, og fulltrúa Seðlabankans. Það er mat okkar að það sé nauðsynlegt að kanna þennan þátt betur og að Alþingi eigi að marka ákveðna stefnu í þessum mikilvæga þætti í rekstri verksmiðjunnar. Ég vil aðeins víkja að tækniþekkingu varðandi stofnun og framleiðslu í þessari verksmiðju. Ekki er í tillögu verkefnisstjórnar né í grg. með frv. tekin afstaða til þess, hvernig afla skuli þeirrar tækniþekkingar sem vitað er að nauðsynlegt er að afla til að fyrirtækið geti gengið. Fram kemur að vísu að tækniþekking varðandi uppsetningu véla og tækja muni fylgja með í kaupverði þeirra og að íslenskir aðilar ráði yfir nægilegri tækniþekkingu til að standa að byggingu verksmiðjunnar að öðru leyti. Hins vegar er ekki mörkuð ákveðin stefna um hvernig afla skuti tækniþekkingar um rekstur verksmiðjunnar. Í viðtölum við Jón Sigurðsson forstjóra járnblendiverksmiðjunnar kom fram að hér væri um mjög mikilvægt atriði að ræða. Hann benti sérstaklega á að Járnblendifélagið hefði haft veigamikinn stuðning af norska fyrirtækinu Elkem í gegnum tækniþekkingarsamninga sem gerðir voru við það fyrirtæki. Hins vegar kostuðu þeir samningar allmikið og því væri hér e. t. v. spurning um það í fyrsta lagi, hvaða áhættu menn vildu taka um að tækniþekkingin væri fullkomin, og í öðru lagi um það, hvaða verð menn vildu greiða fyrir það. Það virðist vera stefna verkefnisstjórnar, að tækniþekking vegna rekstrar sé keypt eftir hendinni frá ýmsum aðilum. Nauðsynlegt er að fjalla mun betur um þennan þátt málsins og marka ákveðna stefnu varðandi hann, og því er gert ráð fyrir að þetta sé eitt af þeim atriðum sem búið verði að kanna betur áður en Alþingi fær mál þetta aftur til meðferðar. Ég vil að lokum aðeins fjalla um orkuöflunina. Iðnn. hefur fengið á fundi fulltrúa frá Landsvirkjun og Rafmagnsveitum ríkisins. Hafa þeir gefið munnlegar upplýsingar og látið nefndinni í té ýmis skrifleg gögn. Gerð hafa verið drög af rafmagnssamningi við Landsvirkjun, en Landsvirkjun hefur haft marga fyrirvara um þau samningsdrög. Þeir fyrirvarar varða bæði orkuafhendingu og rafmagnsverð. Í sérstöku bréfi Landsvirkjunar til iðnn. segir um þetta efni: „Landsvirkjun lítur svo á, að verði reiknað með því, að fyrirtækið geti séð kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, sem komin yrði í rekstur árið 1985, fyrir raforku með sæmilegu öryggi, þá þurfi eftirfarandi skilyrðum að vera fullnægt. 1. Samningar takist milli ríkisins og Landsvirkjunar um byggingu og rekstur nýrra virkjana samkv. lögum um orkuver og yfirtöku byggðalína. 2. Kvíslaveitur, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og Búrfellsvirkjunar verði fullgerðar 1985–1986. Ný virkjun (Blönduvirkjun) verði byggð af Landsvirkjun og komin í rekstur 1987–1988. Háspennulína frá Þjórsársvæðinu til Akureyrar fullgerð 1986. 3. Fjárhagsstaða Landsvirkjunar verði tryggð á viðunandi hátt. Í þeim samningsdrögum um raforkusölu frá Landsvirkjun, sem fyrirtækið hefur gert og fylgja þessu bréfi, kemur fram, að það verð, sem nefnt er (17.5 mills á kwst.), verður háð nánara samkomulagi. Það er hins vegar ekki unnt að gera, fyrr en ofangreind atriði skýrast, auk þess sem verðbótaákvæði skipta máli í þessu efni svo og hvort verðið verður í íslenskum krónum eða erlendri mynt.“ Þetta var tilvitnun í bréf Landsvirkjunar. Ljóst er að enn hafa ekki verið teknar ákvarðanir um ýmsar þær framkvæmdir sem Landsvirkjun telur skilyrði fyrir því, að hægt sé að tryggja afhendingu orku til kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Má þar nefna ákvörðun um stækkun Búrfellsvirkjunar, en til þess þarf lög frá Alþingi og enn hefur slíkt lagafrv. ekki verið lagt fram. Þá hefur ekki verið tekin ákvörðun um háspennulínu frá Þjórsársvæðinu til Akureyrar. Nauðsynlegt er að þessi atriði séu fulltryggð áður en endanleg ákvörðun er tekin um byggingu kísilmálmverksmiðju, og því er það eitt af þeim atriðum sem við leggjum til í okkar brtt. að verði reynt að tryggja áður en lengra er haldið. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir um tíu efnisatriðum sem miklu máli skipta varðandi undirbúning og meðferð þessa máls. Eins og fram hefur komið af tilvitnuðum umsögnum, sem nefndinni hafa borist frá ýmsum stofnunum, fer því fjarri að mál þetta sé nægilega vel undirbúið. Ég skal viðurkenna að vissir þættir þess eru ágætlega vel undirbúnir, og ég hef m. a. getið í því sambandi um stofnkostnaðaráætlun, en aðrir þættir hafa ekki verið eins vel undirbúnir og sumir virðast hafa verið vanræktir með öllu. Það er hins vegar eindregin skoðun mín, að kísilmálmframleiðsla, eins og gert er ráð fyrir í þessari verksmiðju, sé einn vænlegasti kostur til nýtingar inntendrar orku til útflutningsframleiðslu. Við þm. Sjálfstfl. í nefndinni höfum því viljað fjalla um þetta mál með eins jákvæðu hugarfari og mögulegt er. Við höfum því talið að það væri nauðsynlegt að þannig yrði á þessu máli haldið að undirbúningur stöðvaðist ekki, enda væri hægt að halda undirbúningi áfram af fullum krafti. Því miða þessar brtt., sem hér hafa verið lagðar fram, að því, að það félag, sem stofnað verði eftir að Alþingi hefur gefið þær heimildir sem í frv. greinir, hafi á sér einkenni undirbúningsfélags þar til Alþingi hefur endanlega fjallað um málið að nýju. Því er hlutafé takmarkað við það fjármagn sem talið er að nauðsynlegt sé að hafa til ráðstöfunar á þessu ári til frekari undirbúnings, en að ekki sé heimilt að hækka hlutaféð né hefja framkvæmdir við byggingu verksmiðjunnar fyrr en Alþingi hefur fjallað um mál þetta að nýju. Við höfum verið jákvæð fyrir þeirri staðsetningu sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Við teljum eðlilegt að slíkum stóriðjurekstri sé dreift um landið. Austfirðir eru mjög vænleg staðsetning, miðað við þá miklu orku sem þar er ónýtt og fyrirhugað er að virkja innan tíðar. Herra forseti. Ég læt nú lokið máli mínu um þetta frv.



Herra forseti. Hér er til umr. eitt hinna stóru, þýðingarmiklu og nokkuð umdeildu atvinnumála sem hv. alþm. verða nú á síðasta snúningi á lokadögum þingsins að taka afstöðu til. Málið hefur að sjálfsögðu verið til ítarlegrar umfjöllunar í iðnn. hv. deildar á löngum og ströngum fundum og liggja nú fyrir niðurstöður af þeim í nál. Ég hefði raunar gert ráð fyrir að hv. frsm. og formaður nefndarinnar hv. þm. Skúli Alexandersson, hefði gert nokkru ítarlegri grein fyrir þeim brtt. sem við stöndum að öll í nefndinni að undanteknum hv. þm. Magnúsi H. Magnússyni, en þm. hafa þskj. og því tök á að kynna sér þessar brtt. og bera þær saman við frv. sjálft. Sjálf hef ég setið aðeins tvo fundi af þessum merkilegu fundum í iðnn., en hef þó að sjálfsögðu eftir föngum kynnt mér allar hliðar málsins, m. a. með athugun álitsgerða fjölmargra umsagnaraðila sem til var leitað af hálfu Alþingis. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, annar sjálfstæðismanna í nefndinni, hefur gert mjög rækilega grein fyrir málinu, svo að ég þarf raunar litlu þar við að bæta, drep aðeins á nokkur meginatriði sem mér komu hvað markverðast fyrir sjónir. Auk þess mun mín umfjöllun nánast verða almenn hugleiðing í þessu sambandi um atvinnumál okkar um þessar mundir. Því er ekki að neita, að afgreiðsla þessa máls fer fram undir allmiklum þrýstingi úr ýmsum áttum, þ. á m. frá heimamönnum eystra sem auðvitað eiga hér mest í húfi. Það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum þeim sem fylgjast með umfjöllun í fjölmiðlum um þetta mál og önnur allsérstæð atvinnumál sem liggja nú fyrir Alþingi, að skoðanir almennings um þau eru meira en lítið skiptar. Þær skoðanir eru að mínu áliti margar hverjar undarlega neikvæðar. Orð eins og heimtufrekja, ábyrgðarleysi, bruðl með almannafé, kapphlaup um atkvæði, hrepparígur og skæklatog hafa þar ósjaldan verið viðhöfð með miklum áhersluþunga og af álíka mikilli lítilsvirðingu og það af mörgum hverjum ágætismönnum sem hafa sitt hvað til brunns að bera af sérfræðilegri þekkingu og fjármálaviti. Ekki treysti ég mér til að staðhæfa að ekki leynist sannleikskorn í þeim heldur ógeðfellda orðaflaumi sem að ofan greinir. Hitt vildi ég þó leyfa mér að benda á, þótt slíkt ætti að vera óþarfi, og jafnframt staðhæfa, að áhugi fólksins úti um byggðir landsins, sem þessi atvinnumál öll snerta hvað helst, er þegar betur er skoðað annað og meira en skæklatog og hrepparígur. Málið er langtum djúptækara og viðurhlutameira og tengist auðvitað óvenjulega tvísýnum horfum í atvinnumálum okkar almennt og markaðsmálum um þessar mundir. Hrun loðnustofnsins á sama tíma og bætt er jafnt og þétt við þegar allt of stóran fiskiskipaflota, erfiðleikar í skreiðarsölu, stöðugt harðnandi samkeppni á freðfiskmörkuðum, uggvænlegar horfur í markaðsmálum landbúnaðarins og fullkomin kyrrstaða nú um árabil í nýtingu einnar helstu auðlindar okkar, virkjun fallvatna og uppbyggingu orkufreks iðnaðar, öll þessi ókjör, sem því miður verða flest ef ekki öll rakin til skammsýni og aðgerðaleysis stjórnvalda, setja eðlilega ugg að þjóðinni um yfirvofandi kreppuástand. Færi betur að sá uggur reyndist ekki á rökum reistur og að úr málum rættist betur en á horfist þessa stundina. Það þarf því engan að undra með tilliti til allra aðstæðna nú þótt íbúar byggðarlaga, sem sjá fram á minnkandi atvinnu, fólksfækkun og hugsanlegan fólksflótta, eins og fyrr á árum, renni hýru auga til stórvirkjunar eða myndarlegrar verksmiðju í sjónmáli sem skotið gæti stoðum undir tryggara og fjölbreyttara atvinnulíf og um leið stuðlað að sæmilegu jafnvægi í byggðalegu tilliti. Hér eru því sannarlega engin hégómamál á ferð sem verðskulda að vera kölluð öllum illum nöfnum, þótt vissulega geti pólitískur eða persónulegur ofmetnaður og ofurkapp einstakra manna hreinlega komið óorði á þessi mál og spillt fyrir framgangi þeirra. Að sjálfsögðu verður hér líka sem endranær kapp að fara með forsjá. Gildir einu hvort annars vegar er steinull, sykur eða kísilmálmur, en allt eru þetta meiri og minni áhættufyrirtæki. Með þessu er ég ekki að gefa í skyn að við eigum ekki að þora að taka nokkra áhættu, ekki hvað síst þegar um nýja tegund atvinnurekstrar er að ræða sem ekki styðst við fengna hérlenda reynslu. En því aðeins er slík áhætta réttlætanleg að á undan sé gengin vandleg athugun og yfirvegun á öllum hliðum mála sem komi í veg fyrir að anað sé út í ófæru þannig að fyrirtæki, sem ætti að verða lyftistöng fyrir viðkomandi byggðarlag og þjóðarbúið í heild, verði okkur í reynd fjárhagslegur myllusteinn um háls. Sérstök skylda hvílir hér að sjálfsögðu á hv. alþm., en þeir taka skuldbindingar á sig um ráðstöfun á geipistórum fúlgum af almannafé vegna þátttöku ríkissjóðs í atvinnufyrirtækjum með einum eða öðrum hætti. Og þessi þróun um stöðugt aukna aðild ríkisins í atvinnurekstri er á þeirri braut nú að gefa þarf alvarlegan gaum að. Arðsemisjónarmið verðum við að hafa að leiðarljósi jafnframt því sem skylt er að hafa einnig í huga byggðasjónarmið, nauðsynlega atvinnudreifingu til hinna ýmsu landshluta er tryggi svo sem kostur er jafnvægi í byggð landsins. Ég fer ekki hér út í nánari rökstuðning eða útlistun á þessari skoðun minni. Sá rökstuðningur hefur oft komið fram á hinu háa Alþingi í löngum ræðum sem nú eru ekki vel séðar og allra síst á þessum hluta sólarhringsins í ósæmilegri tímaþröng þingsins nú í þinglok. Ég læt mér því nægja að vitna til samþykktar tveggja síðustu landsfunda Sjálfstfl. um byggðamál, en þar segir m. a., með leyfi forseta: „Skynsamleg nýting fjármuna og arðsemisjónarmið skulu höfð að leiðarljósi í stjórnun og framkvæmd byggðamála sem annarra þjóðmála. Jafnframt skulu þó hafðir í huga landfræðilegir staðhættir og það, hve hin strjála byggð víðs vegar um landið er viðkvæm fyrir hvers konar sveiflum. Áherslu verður að leggja á það að skapa ný atvinnutækifæri til hliðar við hinar hefðbundnu atvinnugreinar til sjávar og sveita.“ Þessi ályktun Sjálfstfl. segir í raun það sem ég þarf að segja og segja þarf um byggðamálin. Við viljum treysta íslenskar byggðir og íslenskt atvinnulíf um landið allt, þar sem lífvænleg skilyrði eru á annað borð fyrir hendi. Ég lít á þetta mál, sem hér er til umfjöllunar, kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, sem dæmigert byggðamál sem ég hef fulla samúð með. Í því felast þó í hinni upphaflegu gerð frv., margir alvarlegir óvissuþættir sem og í lokaskýrslu verkefnisstjórnar iðnrn. sem frv. byggist á. Þær brtt., sem komið hafa frá hv. iðnn., gera málið í rauninni að alveg nýju máli þar sem það er nú orðið fyrst og fremst mál til undirbúnings stórframkvæmd í stað upphaflega frv. sem sló því hættulega föstu, hvernig að því skyldi staðið, án þess að nógu miklar rannsóknir og athuganir hefðu farið fram áður. Mig langar til að benda hér aðeins á örfá atriði sem raunar komu fram í ræðu hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar flest hver, en ég tel mjög þung á metunum hér, og það fyrsta, sem ég tel upp, er því miður heldur neikvætt. Ein meginstaðreynd málsins er óneitanlega sú, að áætlaður stofnkostnaður, og við skulum ætla að hann fái staðist, er um 750 millj. kr. Það er bent á í umsögn um málið að svo til öll fjárhagsleg áhætta er felld á ríkissjóð og erlend lán. Það er svo sem ekki alveg nýtt þegar um svo stóra framkvæmd er að ræða, en það er lakara að raunveruleg framkvæmda- og fjármögnunaráætlun liggur alls ekki fyrir enn. Í öðru lagi skal bent á að rekstraráætlun verkefnisstjórnar iðnrn. byggist á óbreyttu verðlagi miðað við 1. mars 1982, sem auðvitað virðist fullkomið óraunsæi og hreint og beint óvönduð vinnubrögð. Þegar vikið er að orkumálaþættinum má benda á álit Seðlabanka Íslands í því efni, sem bendir á það með réttu í umsögn sinni, að forsenda fyrir stofnun verksmiðjunnar sé að raforka sé fyrir hendi. Í umsögn Landsvirkjunar er bent á að nauðsynlegt sé að samningar takist milli ríkisins og Landsvirkjunar um Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og Búrfellsvirkjunar, eigi verksmiðjan að taka til starfa 1985, eins og ráð er fyrir gert, þar sem líka Blönduvirkjun verði ekki komin í rekstur fyrr en árið 1987 eða 1988. Þá er einnig minnst á í umsögn Þjóðhagsstofnunar að flýta þurfi Sprengisandslínu um 2–3 ár. Ekkert af þeim framkvæmdum, sem þarna er bent á að séu nauðsynleg forsenda þess að hægt sé að hefja rekstur verksmiðjunnar, ekkert af þessum málum er enn á undirbúningsstigi nema að litlu leyti, og um Blöndu vitum við hvernig hefur farið í eilífum drætti á ákvarðanatöku. Leggja verður áherslu á, segja þeir hjá Landsvirkjun enn fremur, að á þessu stigi málsins verður ekkert fullyrt um rafmagnsverð til verksmiðjunnar vegna óvissu um framvindu í orkumálum á næstu árum. Þetta þarf ekki að koma á óvart eftir aðgerðaleysi undanfarinna ára í orkumálum. Jafnvel sjálf verkefnisstjórn iðnrn. gerir í skýrslu sinni ráð fyrir einhverri orkuskerðingu til verksmiðjunnar fyrstu árin vegna þess að nýjar virkjanir eru þá væntanlega ekki komnar í gagnið. Í fjórða lagi, að því er varðar umhverfismálin, má það merkilegt heita, að nú þegar lagt er fram frv. sem felur í sér ákvörðun um stofnun þessarar verksmiðju við Reyðarfjörð er bent á að ekki hafi enn farið fram forrannsókn varðandi umhverfisvernd á þessu svæði, Sómastaðalandi og Mjóeyri, þar sem mannvirkin skuli rísa. Ég hef drepið hér á fáein atriði sem mér varð hvað starsýnast á í athugun minni á málinu af hinum fjölmörgu umsögnum sem hv. iðnn. hafði undir höndum. Hér hef ég talið upp þau atriði málsins sem mér fundust hvað veikust. En málið hefur einnig sínar ljósu hliðar sem betur fer. Flestum umsagnaraðilum um málið ber saman um að kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði sé þrátt fyrir allt vænlegur kostur. Hafnaraðstaða er sérlega góð. Líkur eru taldar á að hægt sé að nýta afgangsorku til fjarvarmaveitna á Reyðarfirði og Eskifirði. Byggingarframkvæmdir munu veita allt að 300 manns atvinnu á meðan hæst stendur og verksmiðjan á stofn komin um 130 manns að jafnaði. Þannig eru allar líkur á að þetta fyrirtæki geti orðið lyftistöng fyrir atvinnulíf á Austfjörðum, þótt einhver hætta kunni að vera á að hún dragi til sín fólk úr jaðarbyggðum kjördæmisins, eins og bent er á í umsögn Framkvæmdastofnunar. Það kom fram hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni og ég tek eindregið undir það, að það er gleðiefni að með þessari verksmiðju er stóriðjufyrirtækjum dreift um landið, í landshluta þar sem ekkert slíkt er fyrir. Þannig þarf það að sjálfsögðu að vera svo að allir landsmenn njóti góðs af. En það, sem greinilega er gagnrýnisverðast við þetta frv. eins og það var lagt fyrir, og sú gagnrýni gengur raunar eins og rauður þráður í gegnum umsagnir um málið, er ónógur undirbúningur og rannsóknir. Allar tímasetningar undirbúnings eru allt of naumar og athuganir ekki komnar á það stig að tímabært sé að taka lögfestar ákvarðanir innan þeirra tímamarka sem frv. gerir ráð fyrir. Þessi ófullnægjandi undirbúningur nær til svo að segja allra þátta málsins, eins og ég og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson höfum drepið á. En með þeim brtt., sem fyrir liggja og ég, sem hér stend, á aðild að, geri ég mér vonir um að þetta geti orðið gott mál og þeim byggðarlögum og landinu öllu til þeirra hagsbóta og Sómastöðum ég Sómastaðagerði til þess sóma sem að er stefnt.



Herra forseti. Iðnn. Nd. hefur þurft að leggja mjög mikla vinnu í þetta mál nú á skömmum tíma og ég get ekki verið sammála frsm. nefndarinnar hv. 4. þm. Vesturl., Skúla Alexanderssyni, um að þetta hafi verið vel í hendur okkar búið. Mér finnst að þetta sé dæmi um hvernig ekki eigi að biðja Alþingi að vinna. Þetta mál kom mjög seint fram. Þingflokkur Framsfl. hafði ekki nema örstuttan tíma - eða við tókum okkur ekki nema örstuttan tíma til að líta á þetta mál og kusum heldur vegna þess hve seint það kom til okkar, að koma því til nefndar. Við vildum ekki tefja tímann eða láta tímann hlaupa frá okkur og samþykktum að leggja það fram án þess að við hefðum unnið í því neitt að ráði. Það var reyndar örfáum atriðum breytt eftir okkar beiðni í því frv. sem okkur var sýnt. Það var svo hugmynd okkar að reyna að laga það í nefndarstarfi, og ég vil meina að það hafi tekist býsna vel. Þetta frv. hefur, eins og menn sjá ef þeir bera saman upphaflegt frv. og brtt., ef brtt. verða samþykktar, algerlega umskapast og stendur orðið lítið eftir af því upphaflega frv. sem við fengum í hendur. Ég held að það hafi tekist að lagfæra, sníða af eða skjóta á frest þeim agnúum sem á því voru og gerðu ómögulegt að samþykkja það. Ég held að hér höfum við ratað á skynsamlega leið að samþykkja að ákveða það sem ákveða þarf á þessu stigi. Það verður stofnað þarna félag, því verður valin ábyrg stjórn, málið fært af kontórum í iðnrn. og sett undir forustu sem ég vona sannarlega að okkur takist að velja vel. Stjórn þessa félags fær nokkur fjárráð, 25 millj. kr. af hlutafé félagsins í stað 220 millj. kr. í frv. Síðan á þessi stjórn að vinna að bráðnauðsynlegum undirbúningsathugunum og gera raunhæfar áætlanir um hvernig menn gætu staðið að byggingu þessarar verksmiðju og rekstri hennar. Á grundvelli þessara áætlana getur Alþingi tekið endanlega afstöðu til þessarar verksmiðjubyggingar. Vonandi - ég segi vonandi - kemur í ljós að hér sé um gott og lífvænlegt fyrirtæki að ræða. Ef svo fer að menn komist að því við nákvæmari athugun að svo sé ekki, þá er hægt að stöðva það áður en það er orðið of seint. Ég vona sannarlega að menn beri þá gæfu til þess að sjá að sér, ef svo fer, og asnist ekki út í ógöngur, eins og einstöku sinnum hefur hent okkur Íslendinga. Austfirðingar eiga að mínum dómi betra skilið en það, að ríkið fari að setja niður hjá þeim vandræðafyrirtæki, mengandi „fallít“ -verksmiðju, sem ekki kæmi til með að hafa rekstrarmöguleika, bara af því að menn langar til að nota rafmagn. Það er út af fyrir sig gott að finna leiðir til orkunýtingar og til þess að koma í verð, til þess að koma í gagnið okkar miklu vatnsorku. Það kostar peninga að afla rafmagnsins og það borgar sig ekki að framleiða rafmagn bara til þess að framleiða það, ef ekki er markaður fyrir það, ef þarf að selja það undir kostnaðarverði. Helst þurfum við að hafa svolítinn hagnað af því að framleiða rafmagnið. Það er nú þannig í dag, að stóriðja á Íslandi ber samkv. þeim upplýsingum, sem iðnn. Nd. hefur fengið undanfarna daga, ekkert rafmagnsverð. Jafnvel þótt þau stóriðjufyrirtæki, sem hér eru til, fengju rafmagnið gefins, mundu þau koma út með tapi. Eitt atriði, eitt af mörgum atriðum sem hefur vafist fyrir okkur í iðnn., er tímasetning þeirrar verksmiðju sem í frv. var gert ráð fyrir að mundi fara í gang, fyrri ofn, 1985. Það er ekki endilega sannfærandi að þetta sé heppilegasta tímasetning. Það getur svo sem verið að hún sé rétt, en það getur skeð að hún sé röng. Það þarf miklar fjárfestingar í raforkukerfinu til að gera mögulegt að verksmiðjan fari í gang á þessum tíma. Að vísu ber Landsvirkjun og Rafmagnsveitunum ekki saman um hversu miklar eða hverjar fjárfestingar mætti telja í tengslum við þessa verksmiðju. Landsvirkjun telur að þurfi að leggja línu af Þjórsár/Tungnaársvæðinu og norður til Akureyrar áður en þessi verksmiðja fer í gang og jafnframt þurfi að koma virkjun við Búrfell II. Það er dýrt að flytja rafmagn um langan veg. Ég held að það hafi verið hárrétt ábending við 1. umr. málsins hjá hv. þm. Garðari Sigurðssyni, þar sem hann gerði að umtalsefni hvað það væri skothent að hugsa sér að fara að framleiða 5% af kísilmálmframleiðslu veraldarinnar í því kjördæmi landsins sem verst væri sett með virkjanir. Það liggur auðvitað fyrir að innan skamms verður virkjað mikið á Austurlandi, þar eru miklir orkuöflunarkostir. En það er spurning hvort ekki ætti að reyna að stemma orkunýtinguna saman við framleiðsluna því að það er dýrt að flytja rafmagnið um langan veg og töp við óhagstæð skilyrði geta orðið allt að 20% á rafmagnsflutningunum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira. Ég vona að næst þegar við sjáum frv. um nýiðnaðarkosti í iðnn. Nd. verði það með skaplegri hætti en nú hefur verið, við fáum frv. á skaplegum tíma þannig að eðlilegt tóm gefist til að athuga málið og í þeim búningi að hægt sé að taka undir það og þurfti ekki að umsemja. Ég vona, að okkur hafi tekist að finna farsælla stjórnarform á þetta félag en upphaflega var hugsað, og vona sannarlega að hæfir og gætnir menn veljist í forustu, ekki bara tæknimenn. Ég hef engar grunsemdir um annað en þetta frv. hafi verið í upphafi skynsamlega unnið frá tæknilegu hliðinni og ég hef ekki vit á því að tortryggja neitt í því sambandi. Það verkaði allt saman trúverðuglega á mig. Hins vegar fannst mér fjármálahliðin öll vera fremur í þoku. Ég vona að þeir hægu og gætnu menn, sem ég ætlast til að veljist í forustu þessa fyrirtækis, kanni málið með gætni og leggi síðan trúverðug gögn fram svo að Alþingi gefist kostur á að taka endanlega afstöðu til málsins. Með öðrum hætti verður ekki reist farsælt fyrirtæki á Reyðarfirði til framleiðslu á kísilmálmi.



Herra forseti. Ég vil við lok þessarar umr., sem ég hygg að séu fram undan, þakka hv. iðnn. og öllum, sem í henni hafa starfað að þessu máli, fyrir það erfiði sem hún hefur á sig lagt að undanförnu til þess að fara yfir þetta mál. Ég held að óhætt sé að segja að nefndin hefur unnið mikið og gott starf á stuttum tíma. Ég skil afar vel að hér komi fram ábendingar og aðfinnslur yfir því, að nefndinni hafi verið skammtaður stuttur tími með því að mál þetta kom hér síðla fram á þinginu. Það var hins vegar ljóst fyrir löngu að svo mundi fara. Þegar vinna var sett í gang til undirbúnings þessu máli á árinu 1981, snemma á því ári, settu menn sér það mark að ljúka undirbúningi á vegum verkefnisstjórnar í byrjun marsmánaðar í vetur. Þetta markmið náðist, þessi tímaáætlun stóðst, og í framhaldi af því og jafnhliða raunar var undirbúið það frv. sem hér var lagt fram og ég mælti fyrir um miðjan apríl. Það er auðvitað alltaf álitamál hversu langan tíma menn þurfa til þess að leggja mat á mál, og hér er vissulega um stórt mál að ræða. Ég held að þetta mál eins og mörg önnur raunar, en ekki síst þetta, sýni okkur fram á að til þess að undirbúa stórvirki af þessu tagi á okkar mælikvarða þarf bæði tíma og menn þurfa að skipuleggja vel til þess að ná málum fram til ákvörðunar eins og æskilegt er talið. Það heyrist oft hér í þingsölum gagnrýni á framkvæmdavaldið fyrir það að ákvarðanir skorti í málum, það sé rannsakað og rannsakað og safnað pappír og skýrslum, en engar ákvarðanir komi. Að baki þessu máli liggja þrjár skýrslur gefnar út á vegum verkefnisstjórnar, tvær áfangaskýrslur og lokaskýrsla sem hv. alþm. fengu á sínum tíma og gátu með þeim hætti fylgst með undirbúningi að vissu marki. Þó er þetta aðeins hluti af þeim miklu gögnum sem fyrir liggja, og ég hef sannarlega ekki farið í gegnum vinnugögn á vegum þessara aðila svo og umsagnarskýrslur af ýmsu tagi sem aflað var varðandi markaðsmál og endurmat á þessari greinargerð og vinnu verkefnisstjórnarinnar. Ég ætla ekki að fjalla hér um einstaka efnisþætti sem gagnrýndir hafa verið af hv. talsmönnum og nm. í iðnn. Ég fagna í rauninni gagnrýni sem fram kemur í sambandi við mál af þessu tagi. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að menn tali þar hreint út og finni að því sem þeim finnst vera aðfinnsluvert. Ef við því er tekið með jákvæðu hugarfari á það aðeins að vera til þess að auðvelda okkur leið að marki, sem allir auðvitað vilja ná, að koma á fót í þessu tilviki nýju atvinnufyrirtæki sem reynist vera arðbært og lífvænlegt til frambúðar. Ég skal taka hér eitt dæmi sem var það fyrsta sem hv. 6. þm. Reykv. vék að í sambandi við þetta mál. Það eru umhverfisþættirnir sem snúa að svona verksmiðjurekstri. Ég vil taka mjög undir það sem fram kom hjá honum, að í þessu efni þurfa menn að hafa vaðið fyrir neðan sig. Menn þurfa að taka á slíkum þáttum af alvöru og átta sig bæði á staðbundnum aðstæðum og að sjálfsögðu mengunarhættu af viðkomandi iðnrekstri. Það var vikið að því, að kveðið hefði við annan tón í gagnrýni af hálfu talsmanna míns flokks þegar járnblendiverksmiðjan á Grundartanga var í undirbúningi. Ég held að þetta megi mjög til sanns vegar færa. Hins vegar skulum við minnast þess, að sá rekstur, sem hér er um að ræða, er mjög hliðstæður og menn hafa safnað dýrmætri reynstu af þeim rekstri sem fram hefur farið síðan 1978 í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. En það er ekki einhlítt að færa hana yfir á nýjar aðstæður þar sem líta þarf á staðbundna þætti. Þegar fram koma umsagnir eins og þær, sem hér var vitnað til, af hálfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins, þá er rétt að hafa í huga að þær hefðu getað komið fyrr fram. Hefði mátt telja eðlilegt að þær hefðu komið fyrr fram, og er ég þó á engan veginn að gagnrýna efnislega ábendingarnar sem þar eru. En mér er kunnugt um að verkefnisstjórnin ræddi við þessar stofnanir fyrir alllöngu, má segja á síðasta sumri, og þá hefði í rauninni verið unnt að taka á tilteknum þáttum rannsóknarlega séð sem nú er bent á af festu og ákveðni, en komu ekki fram skilmerkilegar ábendingar um á þeim tíma. En mestu skiptir að tekið sé tillit til aðvarana og ábendinga af þessu tagi og fram fari nauðsynlegar rannsóknir og að nauðsynlegar varúðarráðstafanir séu þá gerðar þegar í hönnun verksmiðjunnar og hennar búnaði eða í kröfum til hráefnis eins og hægt er að koma við að vissu marki. Ég ætla ekki að fara hér út í fleiri þætti sem vikið hefur verið að. Ég tel, að það sé mjög verðmætt að hafa fengið þær ábendingar sem fram koma frá iðnn. og ég er fyllilega sáttur við þá málsmeðferð sem meiri hl. iðnn. leggur til í sambandi við breytingar á lagafrv. og að ganga ekki lengra en þar er gert. Þessar brtt. gera kleift að halda áfram nauðsynlegum undirbúningi að þessu fyrirtæki og gera það með þeim hætti sem ég tel mestu skipta, að það sé gengið til verka undir ábyrgri forustu, - forustu sem geti haldið verkinu áfram miðað við að niðurstöður frekari athugana verði jákvæðar. Ég vil aðeins tengja þetta því atriði, sem er vissulega matsatriði, en það er hvenær menn setja verk af þessu tagi í hendur stjórnar sem á að undirbúa verkið. Ég held að hluti af þeirri gagnrýni, sem hér er fram borin, byggist á sjónarmiði sem ég vil engan veginn segja að ekki sé fyllilega gilt, en er þó álitamál, að það eigi að vera búið nánast að fínkemba flest vafaatriði og undirbúa áætlanir eins og verkáætlanir mjög ítarlega áður en sett er stjórn yfir undirbúning af þessu tagi. Ég er þeirrar skoðunar, að þarna þurfi menn að rata ákveðinn meðalveg, að sjálfsögðu að vera búnir að vinna ákveðna grunnþætti en ætla sér samt ekki að ganga of langt í þessum efnum. Við þurfum í rauninni að temja okkur það í sambandi við fyrirtæki af þessu tagi og anna verkundirbúning, alveg eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. nefndi í sínu máli, að vera undir það búnir að snúa við, endurskoða þær áætlanir, jafnvel þó að við séum komnir með heimildarákvæði í hendur í sambandi við meiri háttar mannvirki, að endurskoða okkar áform og áætlanir, ef við sjáum við frekari skoðun máls að ástæða sé til að staldra við og breyta um stefnu, hvort sem það varðar mál í heild eða tímasetningu framkvæmda, eins og hlýtur að vera álitamál t. d. í þessu tilviki. Inn í það mál kemur orkan og margt fleira. Ég vil svo að lokum vekja athygli á einum þætti þessa máls sem ekki hefur verið ræddur hér og nú sérstaklega, en kom fram við 1. umr. málsins. Það er sá kostnaður sem þessu fyrirtæki er ætlað að bera umfram þau fyrirtæki í orkufrekum iðnaði sem starfandi eru í landinu. Það er sérstaklega raforkuverðið og reyndar auk þess 1% eða allt að því 1% aðstöðugjald eða samsvarandi gjald á aðstöðugjaldsstofn. Þegar við lítum á útreikninga um arðsemi þessa fyrirtækis þurfum við að hafa þetta í huga, að þarna er gert ráð fyrir orkuverði og gjöldum sem eru til muna hærri en í sambærilegum fyrirtækjum sem starfa hérlendis. Ég tel að þær niðurstöður, sem fyrir liggja og auðvitað eru háðar óvissu eins og allt sem varðar framtíðina, séu gildari vegna þess að þar er byggt á eðlilegu orkuverði að mínu mati og við erum með fyrirætlanir um að leggja meiri byrgðar á þetta fyrirtæki í formi opinberra gjalda heldur en gert hefur verið um hliðstæðan rekstur. Ég tek svo undir það sem kom fram hjá hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur í sambandi við stefnu í uppbyggingu fyrirtækja af þessu tagi. Hún hélt sannarlega fram réttu máli þegar hún vék að nauðsyn þess að dreifa fyrirtækjum í orkufrekum iðnaði og meiri háttar iðnfyrirtækjum á hina einstöku landshluta, eftir því sem fært þykir, og þá ekki síst landshluta sem búa yfir mikilli orku. Það skiptir auðvitað geysilega miklu máli að slík fyrirtæki verði lyftistöng fyrir viðkomandi svæði. Og þar varðar miklu að undirbúningi verka sé háttað þannig að það verði öðru atvinnulífi á viðkomandi svæði lyftistöng. Til þess þarf að vanda og það þarf tíma til þess að það megi takast. Það er ætlan manna, sem að undirbúningi þessa máls hafa staðið, að svo megi verða í meiri mæli en t. d. var kleift við járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, og einnig að íslenskur iðnaður, þjónustu- og framleiðsluiðnaður, geti komið þarna meira að verki en tekist hefur hingað til við ýmsar stórframkvæmdir í landinu. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég ítreka þakkir til þeirra manna, sem hér hafa lagt hönd á plóg í meðferð þingsins, og ég þakka velviljaða gagnrýni í garð þessa máls. Ég hef látið vera að verja það rn. sem ég stend fyrir og hefur reynt að vinna sem best að þessu máli en lengi má um bæta. Ég vænti þess, að frekari undirbúningur þessa máls eigi eftir að treysta undirstöður þessa fyrirtækis og leiða í ljós að þar verði um arðbært og lífvænlegt fyrirtæki að ræða. Það skulum við vona að komandi sumar leiði í ljós. Og ég vænti þess, að sá stutti tími, sem er til þingloka, nægi okkur til þess að stíga það skref sem hér er stefnt að með áliti og tillögum meiri hl. iðnn.



Herra forseti. Í niðurlagsorðum ræðu sinnar komst hæstv. iðnrh. svo að orði, að það þyrfti að dreifa orkufrekum iðnfyrirtækjum á ýmis landssvæði, og sagði síðan orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „og þá ekki síst landshluta sem búa yfir mikilli orku.“ Þessi ummæli hæstv. iðnrh. komu mér ekki á óvart vegna þess að það sést af þeim plöggum, sem hann hefur lagt fyrir Alþingi, að hann hefur nú þegar markað þá stefnu, að stóriðjufyrirtæki skuli ekki rísa við Eyjafjörð í náinni framtíð, eins og ég skal nú gera grein fyrir. Allt annað á að sitja fyrir þessu sérstaka byggðarlagi. Þó liggur fyrir að atvinnuástand á þessum stað stendur nú mjög hallandi fæti, fyrst og fremst fyrir þá sök, að þannig hefur verið búið að iðnaðinum í landinu og þá fyrst og fremst útflutningsiðnaðinum, að hann á nú mjög í vök að verjast og getur ekki tekið á móti nýju fólki og er rekinn með bullandi hallarekstri frá ári til árs. Ég vil taka það fram strax í upphafi máls míns, að ég er ekki trúaður á það, þótt hæstv. iðnrh. sé duglegur að senda frá sér bækur, að hann hafi dugnað í sér til að reisa nýjar verksmiðjur í stað allra þeirra glötuðu atvinnutækifæra sem týnast á hverju misseri nú vegna þess að iðnrekstrinum í landinu, þeim fyrirtækjum sem fyrir eru í landinu, eru ekki búin lífvænleg skilyrði. Ég veit satt að segja ekki hvar á að byrja, það er af svo mörgu að taka. Það er í rauninni erfitt fyrir þm. af Norðurlandi að sitja nú hér á Alþingi. Á sama tíma og Blönduvirkjun er að komast í gegn og verða að veruleika verðum við Norðlendingar að horfa á það, að engar hugmyndir eru uppi um það í náinni framtíð að orkufrekur iðnaður rísi á því svæði sem mest hefur verið talað um undanfarin 20–30 ár. Af hverju? Vegna þess að hæstv. iðnrh. sér ekki út fyrir túngarðinn hjá sér. Vegna þess að hann af staðbundnum pólitískum ástæðum horfir einungis til Reyðarfjarðar og þess svæðis í kringum sig sem þar er. Ég er hér með tvær skýrslur í höndunum sem báðar fjalla um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Í fyrri skýrslunni er talað um að það sé vel athugandi að kísilmálmverksmiðja rísi annars staðar en í Reyðarfirði. Ég vil lesa þar orðrétt kafla, með leyfi hæstv. forseta: „Staðarvalsnefnd hefur fjallað um samtals 10 svæði eða staði á landinu með hliðsjón af fyrrgreindum atriðum. Þessi svæði eru Reykjavíkursvæði, Akranessvæði, Ísafjarðarsvæði, Húnaþing, Skagafjörður, Eyjafjörður, Húsavíkursvæði, Reyðarfjörður, Þorlákshöfn og Suðurnes. Af ýmsum ástæðum hefur nefndin að svo stöddu einkum staðnæmst við þrjú svæði, þ. e. Reykjavíkursvæðið, Eyjafjörð og Reyðarfjörð, sem koma að mati nefndarinnar öll vel til álita í þessu samhengi. Kemur sú niðurstaða heim við ályktanir flestra þeirra sem hafa áður fjallað um þessi mál.“ Ég hef farið fram á það bæði við hæstv. ráðh. og eins við starfsmenn hans í iðnrn., að ég fengi skýrslur og plögg um það, hvernig staðið hefur verið að stóriðjuhugmyndum við Eyjafjörð. Ég hef óskað eftir að fá um það upplýsingar, hvað staðarvalsnefnd hefur sett á blað um þau efni. Ég hef óskað eftir að fá staðfestingu á því að Eyjafjarðarsvæðið hafi ekki gleymst, staðfestingu á því, að við Norðurlandsþm. verðum ekki látnir gjalda þess þó við horfum ekki öfundaraugum til Austfjarða þótt þeir fái líka einhverja úrlausn sinna mála. Ég er ekki þannig skapi farinn að ég hafi geð í mér til þess að reyna að spilla fyrir uppbyggingu atvinnulífs annars staðar á landinu en á Norðurlandi. Ég lít engum öfundaraugum til þess að landið allt geti byggst samtímis. Ég tel það sjálfsagt og rétt, af því að ég lít þannig á byggðastefnu að hún geti ekki staðist og geti ekki risið undir nafni nema því aðeins að við leitum allra fanga í okkar fátæka landi til þess að byggja upp ný atvinnutækifæri. Ég vil taka undir orð þess manns sem vitrastur hefur á þingi setið fyrir Framsfl., Gísla heitins Guðmundssonar, þegar hann sagði að við værum vel menn til þess að byggja upp okkar land í samvinnu við útlendinga og með erlendum áhættufjármagni. Þau orð standa enn í fullu gildi. Ég tek eftir því, að þeir þm., sem styðja ríkisstj. og eru að norðan, hafa verið næsta fáorðir um þessa hlið málsins. En ég vænti þess, að hæstv. iðnrh. geri grein fyrir því annaðhvort nú í kvöld eða nótt, - hæstv. forsrh. er sennilega farinn, ég sá að taskan hvarf um hálfeitt, - annaðhvort nú í nótt eða þá í morgun við 3. umr. málsins, áður en þingi lýkur, hvaða iðnaðarkostir séu í huga hans fyrir Eyjafjörð. Ég er að reyna að fletta þessum plöggum en fæ satt að segja ekki mikið út úr því. Ég sé þó ástæðu til að vitna hér til annarrar setningar í þessu plaggi sem heitir Kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði, áfangaskýrsla I, útgefin í maí 1981, með leyfi hæstv. forseta: „Orkufrekur iðnaður hefur óumdeilanlega áhrif á atvinnulíf og efnahag þar sem honum er valinn staður. Staðarval hefur því byggðapólitískar afleiðingar. Til að mynda getur orkufrekur iðnaður orðið til að dreifa atvinnutækifærum um landið. Ef þessir möguleikar eiga að nýtast sem best verða menn að gefa gaum að því, hvað henti best á hverjum stað og hvaða aðrir iðnaðarkostir komi þar til álita. Kísilmálmbræðsla er ein af smærri iðjuverum sem nú eru til umræðu. Orkunotkun hennar er tiltölulega mikil miðað við starfsmannafjölda, ekki síst ef eldsneytisverksmiðja bætist við. Því er að öðru jöfnu eðlilegt að slíkri verksmiðju sé valinn staður á svæði þar sem mikla raforku er að finna, en fólksfjöldi er ekki að sama skapi mikill. Þessi einkenni á kísilmálmframleiðslu mæla því með staðarvali á Reyðarfirði frekar en á Reykjavíkursvæðinu eða við Eyjafjörð. Hér ber þó að geta þess, að fólksfjöldi á Reyðarfjarðarsvæðinu er við neðri mörk þess sem nefndin telur æskilegt fyrir verksmiðju af þessari stærð.“ Ég sé satt að segja ekki ástæðu til þess að vera að eyða orðum að hæstv. iðnrh. ef hann er víðs fjarri. Ef menn ætlast til þess að menn standi hér í ræðustól fram eftir allri nóttu, þá geta hæstv. ráðherrar vel setið í sætum sínum. Síðan kemur - og ég vil undirstrika þessi orð í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: „Flestum kemur nú saman um að álver verði ekki reist með góðu móti nema í nágrenni Reykjavíkur og e. t. v. við Eyjafjörð, og skal það látið liggja á milli hluta, hvort menn gera ráð fyrir að álverum fjölgi í landinu á næstunni.“ Þetta er dúsan, en ekki nema dúsa. Dúsa er notuð handa börnum til þess að blekkja þau og hefur enga næringu. Og það eiga Eyfirðingar að fá. Þeir eiga að fá dúsu. Það er sagt við þá: Þið fáið kannske álver einhvern tíma. En hvenær? Við því er ekkert svar. Það er meira að segja svo langt gengið, að í þeim plöggum, sem komið hafa frá hæstv. iðnrh. síðan, er Eyjafirði algerlega sleppt þegar talað er um álver, ekki minnst á hann einu einasta orði, hvergi. Till. til þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu. Hvar er minnst á Eyjafjarðarsvæðið þar? Hvergi. Í þessu nýja plaggi um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, hvar er þar rökstuðningur fyrir því, að kísilmálmverksmiðja skyldi frekar rísa við Reyðarfjörð en við Eyjafjörð? Enginn rökstuðningur fyrir því. Það er pólitísk ákvörðun sem ég skal ekki gagnrýna. Við höfum ekki, Norðlendingar, staðið gegn því, að orkufrekur iðnaður rísi á Austfjörðum, síður en svo. En við viljum líka fá eitthvað handa okkur. Akureyri er að verða láglaunasvæði. Iðnaðarmenn á Akureyri eru farnir að leita til annarra landshluta. Á hverju byggist orðið líf manna á þessu svæði sem hefur verið eina mótvægið við Reykjavíkursvæðið allan þennan tíma? Afkoman þar byggist á því, að við Eyjafjörð eru milli 15 og 20 skuttogarar. Á því höngum við meðan þorskurinn er í sjónum. En þetta er þó ekki meiri togarafloti en svo, að öðru eins hefur verið bætt við þennan flota á s. l. tveimur árum með ýmsum hætti, og hafa ýmsir verið gabbaðir og ýmsir plataðir og ýmsir kvartað sáran yfir því og skal ég ekki út í það fara. En okkur þykir þetta heldur einhæft. Við gerðum okkur á sínum tíma miklar vonir um það, að okkur tækist að byggja upp fyrir norðan og bæta við þann vísi að útflutningsiðnaði sem þar var. Það hafði tekist að vinna markaði erlendis, nýja markaði, bæði í ullar- og skinnaiðnaði, um það leyti sem ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar fór frá. Hvernig hefur unnist úr þessu síðan? Hvað hefur gerst í skinnaiðnaðinum? Hvernig er skinnaverksmiðjan á Dalvík? Er hún rekin með fullum afköstum nú eins og hún var þá? Við löfum í því í sambandi við útflutning á ullarvörum, að við eigum nú góða hönnuði og okkur hefur tekist að komast inn á markað í Vestur-Evrópu og erum að byrja að losna undan markaðinum í Rússlandi til guðs lukku. En hvað kemur þá? Kolvitlaus pólitík í gjaldeyrismálum. Afleiðingin er sú, að sá vaxtarbroddur, sem ullariðnaðurinn hefði getað verið fyrir þetta svæði, er að engu orðinn. Það hlaðast upp vanskilalán, það hlaðast upp hallalán, það er taprekstur. Þessi taprekstur er svo mikill að forstöðumenn þessara verksmiðja hafa í hyggju að kynna þm. hvernig rekstrarstaðan er nú þegar hún liggur fyrir eftir fyrstu þrjá mánuðina. Hvernig var það í sept.? Þá var haldinn fjölmennur fundur með öllu starfsfólki SÍS-verksmiðjanna til þess að færa ráðherrum, bankastjórum, fulltrúum stjórnarráðs og þingmönnum heim sanninn um að það væri ekki hægt að reka þessi fyrirtæki við þau skilyrði sem boðið var upp á - ekki hægt. Og hvað á að koma í staðinn? Á hverju eigum við að byggja upp framtíð staðarins, stækka hann og bæta? Hvernig er ástandið í landbúnaðinum? Nýja mjólkursamlagið, ætli það mali gull? Ég man ekki betur en fyrir handvömm núv. hæstv. sjútvrh. hafi ostamarkaður þess fyrirtækis í Bandaríkjunum glatast og ekkert fengist í staðinn. Nú er enginn Óðalsostur framleiddur þar lengur til útflutnings svo langt ég veit. Ef maður flettir blöðum þessarar hæstv. ríkisstj., þá er þarna eyða. Það vantar ekki fögur orð inn á milli, en það er ekkert gert, ekki nokkur skapaður hlutur. Það er svo til marks um annað, að þó við, ég og hv. 2. þm. Norðurl. e., flytjum um það till. á þinginu ár eftir ár að Alþingi feli ríkisstj. að kanna sérstaklega nauðsyn eflingar atvinnulífs á Norðurlandi eystra og kosti þess að velja þar stóriðju stað, t. d. í grennd Akureyrar eða Húsavíkur, þá fæst slík till. ekki samþykkt, hún fæst ekki út úr nefnd, hún er svæfð í nefnd þó að hún sé þingmál nr. 11. Þó að hún sé lögð fram á öðrum degi þingsins, þá dugir allt þinghaldið ekki til þess, að slíkt mál komist úr nefnd, þó að það sé endurflutt og síflutt og þó að það sé stutt með ótal ályktunum af þingum Norðlendinga og ótal ályktunum bæjarstjórnar Akureyrar, margháttuðum eftirrekstri af þm. kjördæmisins, ótal upphrópunum og ítarlegum rökstuðningi, þá fæst það ekki út úr nefnd. Það er að vísu rétt, að það er í athugun í sambandi við trjákvoðuverksmiðju á Húsavík, hvort það kunni að reynast góður kostur. Þm. kjördæmisins voru kallaðir til af Húsvíkingum sérstaklega til að fylgjast með því máli og reka á eftir því. Hvernig hefur iðnrn. brugðist við? Hvernig hefur hæstv. iðnrh. hagað sér í þeim efnum? Seint og um síðir, tveim, þrem, fjórum mánuðum eftir að síðasta skýrsla kom, sem ég veit um, tókst okkur að fá hana í hendur, löngu eftir að Húsvíkingar höfðu fengið hana í hendur. Hvað höfum við fengið að frétta síðan? Ekkert. Hvernig standa málin nú? Um það vitum við ekki neitt. Hvernig hagaði ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar sér þegar unnið var að járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga? Ég man ekki betur en við hliðina á þeirri undirbúningsnefnd hefði starfað nefnd með fulltrúum allra þingflokkanna til að fylgjast með málinu. Nú dugir ekki til að sveitarfélagið, Húsvíkingar sjálfir, óski sérstaklega eftir að við fáum að fylgjast með, því er ekki ansað. Þó var það fyrir okkar milligöngu að haft var samband við iðnrn. Það er raunar dapurlegt að hugsa til þess, að það skuli vera autt sæti þess manns í ríkisstj. sem þó ætti að hafa allan hug til þess, að hans gömlu félagar í Sjálfstfl. fengju að fylgjast með slíkum málum, ef hann vill veg flokksins mikinn um allt land, en ekki bara í kringum sjálfan sig. Þar fengum við ekki að fylgjast með. Hvernig tekur Alþingi þessu viðhorfi hæstv. iðnrh., ef við lítum til þess? Við sjáum það á afgreiðslunni á kísilmálmverksmiðjunni nú. Menn vilja fá þingkjörna stjórn. Þingið vill fá að fylgjast með. Menn vilja ekki fá frumvörpin inn á borðin til sín í þinglok og afgreiða þau svo á færibandi. Menn vilja fá að fylgjast með gangi mála frá stigi til stigs til þess að geta sannfærst um að ítarleg könnun, nauðsynleg athugun, heiðarleg úttekt sé gerð á málunum, en á því vill verða mikill misbrestur, því miður. Í endaðan mars samþykkti bæjarráð Akureyrar svohljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarráð Akureyrar lýsir stuðningi við virkjun Blöndu. Jafnframt vill bæjarráð vekja athygli stjórnvalda á að mikil nauðsyn er nýs átaks í iðnaðaruppbyggingu á Eyjafjarðarsvæðinu, og hvetur stjórnvöld til að vera vakandi yfir nýjum iðnaðarmöguleikum sem henta Eyjafjarðarsvæðinu.“ Síðan segir áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Í samtali við Sigurð J. Sigurðsson, bæjarráðsmann Sjálfstfl., sagði Sigurður að þessi samþykkt kæmi nú til vegna þess að svo virtist sem Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið kæmu ekki inn í myndina þegar rætt væri um næstu átök í uppbyggingu iðnaðar sem ríkisvaldið beitti sér fyrir. Það væri kunnara en frá þyrfti að segja, að ef ekki kæmu til ný atvinnutækifæri á Eyjafjarðarsvæðinu yrði ekki hægt að veita því fólki atvinnu sem kæmi inn á vinnumarkaðinn á næstu árum. Kæmi slík kyrrstaða upp í atvinnumálum á þessu svæði hefði hún mjög alvarlega byggðaröskun í för með sér. Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið væru eina landssvæðið sem gæti raunverulega eflst sem mótvægi við Reykjavíkursvæðið. Sigurður sagði enn fremur að bæjarstjórn Akureyrar hefði gert ítrekaðar samþykktir í þessa sömu átt, en fátt hefði verið um undirtektir stjórnvalda. Í þessu sambandi væri vert að minnast samþykktar bæjarstjórnar Akureyrar frá 25. nóv. og 2. des. 1980, svars bæjarstjórnar Akureyrar til staðarvalsnefndar frá 3. febr. 1981, bókunar bæjarráðs frá 9. júní og fundar bæjarráðs Akureyrar með staðarvalsnefnd 15. júní á s. l. ári. Þá hefði verið framkvæmd atvinnumálakönnun á Akureyri að tilhlutan bæjarfulltrúa Sjálfstfl., sem staðfestir þá sömu staðreynd, að hér yrði um að ræða verulegan skort á atvinnu á allra næstu árum ef ekki kæmu til ný atvinnufyrirtæki. Bæjarstjórn Akureyrar hefur í tillögum sínum talið að næsta átak, sem ríkisvaldið beitir sér fyrir í uppbyggingu nýiðnaðar, ætti að vera á Eyjafjarðarsvæðinu.“ Síðan minnir bæjarfulltrúinn á Blönduvirkjun og ítrekar þann gamla draum Norðlendinga, að sú stórvirkjun mætti verða til langvarandi atvinnuuppbyggingar, að Norðlendingar stæðu ekki að lokinni byggingu þeirrar virkjunar uppi, eins og Sunnlendingar nú, með orkuver en engan iðnað, ekkert slíkt fyrirtæki. Í till. til þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu er talað um að hraða hagkvæmniathugunum. Nú er ég að tala um till. ríkisstj. Þar er talað um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, áliðju án staðsetningar, stækkun járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, að vísu trjákvoðuverksmiðju, það skal viðurkennt, og sjóefnaiðnað, svo sem natríumklóratvinnslu og magnesíumframleiðslu. Þetta hvort tveggja er bundið við Suðurnes. Í grg. er síðan ítrekað hverjir iðnaðarkostirnir eru. Þar er talað um það sama á bls. 5 nema í sambandi við álver er talað um að á tímabilinu fram til 1987 væri einnig tæknilega unnt að auka álvinnslu við Straumsvík t. d. um 40 þús. tonn. Enn er talað um að halda áfram uppbyggingu stóriðju hér á þessu svæði í þessu samhengi, Eyjafjarðarsvæðinu sleppt. Á bls. 7 er talað um hagkvæmniathuganir á einstökum iðnaðarkostum, en þar er athugun komin lengst varðandi kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, auk athugana sem fram hafa farið vegna hugsanlegrar stækkunar járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Enn er það ítrekað þarna, að Eyjafjarðarsvæðið hefur gleymst. Á bls. 20 er plagg frá orkustefnunefnd. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Iðnaðarkostir sem gætu komið í gagnið fyrir 1987.“ Þar er um að ræða möguleika á kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, trjákvoðuverksmiðju, natríumklóratverksmiðju á Reykjanesi, auk möguleika á stækkun núverandi orkufreks iðnaðar. Þar er möguleikinn bundinn áfram við Grundartanga og álverið í Straumsvík, ekki eitt einasta orð enn um Norðurland nema í sambandi við trjákvoðuverksmiðju. Þegar ræddir eru iðnaðarkostir orkustefnunefndar eru sérstakir kaflar um innlenda eldsneytisframleiðslu - ekki kemur hún á Norðurlandi - kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, um þriðja ofn járnblendiverksmiðju á Grundartanga er sérstakur kafli. Að vísu er nefnd trjákvoðuverksmiðja, hún er á Húsavík. Síðan er talað um natríumklóratverksmiðju, hún er á Reykjanesi. Síðan er talað um íslenska áliðju og til þess að ekkert fari milli mála væri kannske rétt að lesa þann kafla allan upp. Ég skal þó ekki gera það, en aðeins minna á að á bls. 36 er enn talað um stækkun álverksmiðjunnar. Og nú dugir ekki að tala um að hún stækki einu sinni, heldur er talað um að hún stækki tvisvar. Síðan er langt fimbulfamb um álver á öðrum stöðum, talað um að slík framkvæmd geti ekki orðið fyrr en á árinu 1990, en þess gætt vendilega að nefna engan stað, ræða ekki hugsanlegt álver í Eyjafirði, sem þó var sú dúsa sem stungið var upp í okkur Norðlendinga þegar áfangaskýrslan um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði var lögð fyrir okkur í maí 1981. Ekki einu einasta orði er eytt í Norðurland enn í þessu sambandi. Talað er um magnesíumverksmiðju á Reykjanesi. Síðan er talað um aðra kosti. Má þar nefna hugsanlega fjórða ofn járnblendiverksmiðju á Grundartanga, þriðja ofn kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði o. s. frv. Hvar er Eyjafjörður? Ekki orð.  Það er eftirtektarvert í sambandi við þetta plagg, að þar er talað um að iðnrh. hafi skipað menn til að vera iðnrn. og ríkisstj. til ráðuneytis um mótun samræmdrar orkustefnu til langs tíma. Það vekur athygli auðvitað, að þar eru einungis fulltrúar frá þeim flokkum sem skipa núv. ríkisstj. - og svo frá horninu sem við misstum fyrir vangá út úr okkar flokki, en sumir a. m. k. vilja nú koma aftur. Síðan kemur hæstv. iðnrh. hér upp í stól og segir: Ég skal nú að lokum segja nokkur falleg orð. - Og síðan fer hann að tala um hvað hann sé afskaplega glaður yfir því, að alþm. skuli vinna saman að því að reyna að bæta hans frv. Hann virðist afskaplega undrandi og hissa á því, að venjulegir þm. í þessu húsi skuli yfirleitt fást til að tala efnislega um mál, sem miklu skipta, og skuli geta unnið saman. Þetta er í annað skipti nú í dag, held ég, sem hann flytur þessa undarlegu tölu. En honum dettur ekki í hug að draga af góðum vinnubrögðum Alþingis þann lærdóm að skilja það, að málin mundu vinnast miklu betur hér, árangur verða meiri og sannfæringin fyrir málalyktum sérstaklega meiri ef ekki væri reynt að feta og draga undan staðreyndir. Svo var t. d. gert í því máli sem andartak kom á dagskrá áðan í sambandi við járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Í grg. með því frv. telur hæstv. iðnrh. tvö atriði sem hann segir að mestu valdi um það hversu mikill halli var á járnblendiverksmiðjunni á s. l. ári, en telur ekki það atriði sem Þjóðhagsstofnun leggur mest upp úr, sem var orkuskorturinn, að verksmiðjan gat ekki starfað við fulla framleiðslu vegna orkuskorts. Því sleppti hæstv. iðnrh. þar og skal ég ekki gera það að miklu máli nú. En ég ítreka það sem ég sagði áðan og þykist hafa fært full rök fyrir, að ekkert hefur komið upp úr pokanum um það, hvernig hæstv. ríkisstj. hvernig hæstv. iðnrh. hyggst vinna að uppbyggingu nýiðnaðar um allt land. Ég veit ekki hvort rétt er að rifja upp þær kenningar sem Valdimar Kristinsson hagfræðingur setti á sínum tíma fram um það, að hér yrði ekki heilbrigð byggðaþróun, jafnvægi gæti ekki haldist í byggðinni nema því aðeins að okkur tækist að koma upp byggðakjörnum víðs vegar um landið. Þessar umræður vöktu þó á sínum tíma svo mikla athygli að Valdimar var beðinn m. a. um að halda fyrirlestur um þessar hugmyndir á Austurlandi þar sem hann gerði skýra grein fyrir því, hvaða leiðir væru vænlegastar til að byggð þar gæti eflst. Ég held að ég muni það rétt, að hugmyndir hans hafi reynst svo lífvænlegar, að þær séu nú í stórum dráttum að komast í framkvæmd, bæði með eflingu Egilsstaðarkaupstaðar og einnig með því að stóriðjuver rísi við Reyðarfjörð. En nú skulum við aðeins íhuga hvernig á því stendur, að við Norðlendingar leggjum svo mjög upp úr því, að einmitt Eyjafjarðarsvæðið verði fyrir valinu þegar nýjum orkufrekum iðnaði verður valinn staður. Skal ég í því sambandi vitna til grg. með þáttill. okkar hv. 2. þm. Norðurl. e., sem við höfum hamrað á ár eftir ár hér í þinginu, en góð vísa er sjaldan of oft kveðin. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Afar þýðingarmikil rök fyrir því að velja stórfyrirtækjum stað í grennd við öfluga þéttbýtisstaði felast í þeirri staðreynd, að einmitt þar hefur ný atvinnustarfsemi mest áhrif til eflingar annarra iðn- og þjónustugreina. Slíkt staðarval hefur því mest áhrif á byggðaþróun í landinu sem unnt er að ná með einni ákvörðun. Akureyri er sem kunnugt er stærsti þéttbýlisstaður utan höfuðborgarsvæðisins og þar er fyrir öflugastur iðnaður og þjónustugreinar á landsbyggðinni. Áætla má að fyrirtæki, sem veitir 400 manns atvinnu, muni örva aðra atvinnustarfsemi í Eyjafirði þannig að um 600 ný atvinnutækifæri hlytust af staðarvali slíks stórfyrirtækisins til viðbótar. Þannig yrði fjöldi nýrra atvinnutækifæra 1000 og íbúafjölgun a. m. k. 3000 manns vegna staðarvalsins. Á hinn bóginn yrði íbúafjölgun minni og færri ný atvinnutækifæri sem hlytust af staðarvali slíks fyrirtækis í 1000 manna héraði, en félagslegar aðstæður allar gerbreytast þar sem hefðbundnar atvinnugreinar væru væntanlega einar til staðar í slíku byggðarlagi. Um framangreindar niðurstöður af þeim áhrifum, sem staðarval stórfyrirtækja hefur á atvinnu- og byggðaþróun, liggja fyrir reynsluathuganir, m. a. í Noregi.“ Þetta er kjarninn í okkar skoðunum, kjarninn í okkar byggðastefnu sem fluttum þessa þáltill. Við bendum á að með því að slíkt stórfyrirtæki risi á Akureyri mundi það vinda upp á sig, mundi skapa öðru fólki atvinnu heldur en alls staðar annars staðar utan þéttbýlissvæðisins hér í kringum Reykjavík. Við slægjum þess vegna tvær flugur í einu höggi. Ef hæstv. iðnrh. hefur aðra skoðun á þessu atriði, þá skora ég á hann hér og nú að gera grein fyrir þeim skoðunum sínum. Eftir því sem ég hef kynnt mér þessi mál hefur það ævinlega verið reynslan, að slík stórfyrirtæki njóta sín best þar sem þétt byggð er fyrir og þar sem öflugur þjónustuiðnaður er fyrir. Ég veit satt að segja ekki hvort ástæða er til nú við 2. umr. að ræða þetta frekar. Ég veit ekki hvort hæstv. iðnrh. er reiðubúinn til þess hér og nú að gefa mér upplýsingar um það, hvernig unnist hefur og hvort nokkuð hafi yfirleitt verið gert í sambandi við þau áhugamál mín sem ég hef hér lýst. En hitt ætla ég að sé lágmarkskrafa þingmanns í stjórnarandstöðu þegar um er að ræða fyrirtæki sem ein geta skipt sköpum í því kjördæmi sem hann er fyrir, að honum gefist kostur á því að fylgjast stöðugt með þeim rannsóknum og athugunum sem fram fara á uppbyggingu slíks fyrirtækis. Þegar við hittumst þm. Norðurlands í sambandi við Blönduvirkjun fyrr á stjórnarferli þessarar ríkisstj. var það samdóma álit allra þeirra þm. Norðurlands sem að því viku, hvaða þýðingu Blanda gæti haft fyrir byggðaþróun á Norðurlandi, að það yrði ekki nema hálfur sigur unninn nema því yrði fylgt eftir í iðnþróun á Norðurlandi. Sumir gengu jafnvel svo langt að segja að betra væri að láta Blöndu bíða ef ekkert ætti að fylgja á eftir. Herra forseti. Ég veit ekki hvort það hefur þýðingu, eins og á stendur og meðan sá maður skipar sæti hæstv. iðnrh. sem nú gerir það, að vera að hvetja til þess, að sú atvinnuuppbygging, sem ég hef hér aðallega gert að umræðuefni á Eyjafjarðarsvæðinu, geti orðið. Það var yfirlýst stefna Alþb. fyrir næstsíðustu kosningar og fyrir margar síðustu kosningar að engin stóriðja skyldi rísa við Eyjafjörð, enginn orkufrekur iðnaður skyldi rísa í þessu kjördæmi. Kjósendum var heitið þessu um allt kjördæmið. Ég get vel skilið það að hæstv. iðnrh. fari í þessu að vilja sinna flokksbræðra. En mér þætti þá hreinskilni ef það væri sagt umbúðalaust svo að það liggi fyrir. Þá vissum við það, þá hefðum við ekki neins að vænta og gætum hafið baráttu fyrir okkar lífshagsmunamálum á þeim grundvelli. Það erum ekki bara við fyrir norðan, það eru þm. úr öllum kjördæmum hringinn í kringum landið sem vita að það er ömurlegt hlutskipti að vera þm. á því svæði þar sem lífskjörum hrakar meira en annars staðar á landinu, þar sem fyrirtækin eru að deyja, þar sem fólkið er að flytjast burt og þar sem unga fólkið sér enga framtíð. Það er ekki öfundsvert að vera þm. á slíkum stöðum, síður en svo. Það er m. a. þess vegna sem við Norðlendingar unnum Austfirðingum vel að þeir fái sterkt fyrirtæki sem getur hresst þá við. Og það er líka svo, að á milli Austfjarða og sérstaklega Norðurlands eystra hefur löngum verið góð samvinna á mörgum sviðum, á sviði verslunar, í menningarmálum, í samgöngumálum og í atvinnumálum yfirleitt. Það stendur því síst á okkur að reyna að bregða fæti fyrir að Austfirðingar hressist. En að hinu leytinu á ég kannske af þessum sökum erfiðara með að sætta mig við að þessi tillitssemi skuli ekki vera gagnkvæm. Ef maður rifjaði t. d. upp, hvað skyldu margir menn hafa unnið við húsgagnasmíði í verksmiðjunni Valbjörk fyrir 20 árum? 60–80 manns? Hvað skyldu margir menn á Akureyri vinna í dag við smíði húsgagna? Þá væru það bara í þessari einu verksmiðju 6–8. Það sagði við mig gamalreyndur húsgagnasmiður þar, sem sprakk á limminu, að nú væri svo komið á Akureyri að það væru einungis gamlir skarfar eins og hann sem kynnu til verka í húsgagnasmíði. Þessi iðnaður, sem vakti landsathygli, vörur þaðan voru svo eftirsóttar að Reykvíkingar fóru jafnvel norður til að kaupa sér húsgögn, - þessi iðnaður hefur algerlega gufað upp. Af hverju? Vegna þess að honum hafa verið búin þau skilyrði að hann stenst ekki samkeppni við innflutt húsgögn. Það var merkileg lífsreynsla að koma í nýja verslun Kaupfélags Langnesinga. Þeir voru búnir að fá fyrstu húsgagnasendinguna. Þar var ekki einn einasti stóll, ekki eitt einasta borð smíðað á Íslandi, hjá kaupfélaginu sjálfu, sem þó var til þess stofnað að fá atvinnuna, verslunina og iðnaðinn inn í landið og hefur notið margra skattfríðinda einmitt vegna þessarar hugsjónar sinnar. Hvernig standa byggingarfyrirtækin? Maður er að rekast á iðnaðarmenn að norðan úr byggingariðnaðinum, sem hafa fengið vinnu á Reykjanesi eða Snæfellsnesi. Öðrum iðngreinum hefur hrakað með svipuðum hætti. Þó er það ekki vegna þess að þeir menn, sem við þessi fyrirtæki vinna, hafi ekki unnið jafnvel og lagt sig jafnmikið fram. Sú er ekki ástæðan. Þessir menn vinna nákvæmlega jafnvel og þykir nákvæmlega jafnvænt um sín fyrirtæki og áður. Þeir leggja sig alla fram. En fyrirtækin skila ekki arði. Það er mergurinn málsins. Þeir tapa og menn hafa ekki lengur efni á því að endurnýja sín framleiðslutæki, - þetta er sú sorgarsaga, hvað þá að nokkrum ungum manni detti í hug að hann hafi bolmagn til að ráðast í að stofna nýtt fyrirtæki. Við því er ekki að búast. Þannig er sú saga. Meira að segja eru uppi áætlanir um það í heilbrmrn. að standa ekki við þau loforð og við þær áætlanir sem gerðar voru þó um áframhaldandi uppbyggingu Fjórðungssjúkrahússins þar. Ég veit ekki betur en myndarlega hafi verið skorið af þeirri litlu sneið sem átti þó að fara til verkmenntaskólans. Hvað líður raðsmíði fiskiskipa? Hvernig er búið að skipaiðnaðinum? Skipaiðnaðurinn hefur þó verið það fyrirtæki fyrir norðan sem á móti flestu nýju fólki hefur tekið, myndarlegt stórt fyrirtæki. Hvernig er aðstaðan þar? Það er nú svo, að mönnum vefst kannske tunga um tönn þegar spurt er um raðsmíðina sem fyrir löngu átti að vera komin á, en í staðinn fyrir það eru fluttir inn fúnir ryðkláfar eins og Einar Benediktsson. Og það var þá smekkur með nafnið, að velja þessum ryðkláfi nafn þess manns sem hefur sýnt mestan stórhug og djörfung í sambandi við íslenskan iðnað, íslenska framleiðslu og allt sem íslenskt var. Ég ítreka, herra forseti, að ég óska eftir því, að 3. umr. málsins geti ekki orðið fyrr en ég hef fengið nauðsynlegar upplýsingar um hverjar voru álitsgerðir staðarvalsnefndar í sambandi við það, að kísilmálmverksmiðju var valinn staður á Reyðarfirði, en ekki t. d. á Akureyri. Ég ítreka enn fremur: Þetta er ekki vegna þess að ég ætti að bregða fæti fyrir málið. Mér finnst hins vegar nauðsynlegt að þessar upplýsingar liggi fyrir til þess að við getum notað þær sem rök fyrir okkar máli þegar við viljum fá nýiðnað einnig hjá okkur. 

3. umr. fer fram á morgun.

Ég vænti þess, að forsetinn geti kannske greitt fyrir því, að málefnaleg umræða megi takast um mál hér í deildinni. Og í öðru lagi óska ég eftir því við hæstv. iðnrh., að hann láti mér í té þau gögn sem fyrir liggja hjá staðarvalsnefnd, greinargerð um þær athuganir sem þar hafa farið fram um stóriðjuna við Eyjafjörð. Og vænt þætti mér um ef hann léti þess jafnframt getið, t. d. hér í ræðustól, hvernig á því stendur að nafnið Eyjafjörður eða Akureyri hefur gersamlega dottið út úr hans pappírum á s. l. ári.



Herra forseti. Ég held að það muni ekki greiða fyrir þingstörfum nú á síðasta degi eða undir lokin, ef hæstv. iðnrh. fæst ekki til þess að svara einföldum spurningum sem til hans eru bornar. Ég bar hér fram ákveðnar spurningar við síðasta mál sem hér var rætt, í sambandi við kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð. Nú er komið að járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, en hann hefur rætt um það í sínum tillögum, að það verði ekki fjölgað um einn ofn, heldur tvo, og ég óska eftir að hann svari því hér og nú, hvort hans hugmyndir standi til þess, að þessir tveir ofnar komi áður en hafist verði handa fyrir norðan. Ég skal svo geyma hér það til morguns, til 3. umr. málsins, að ræða þá þætti sérstaklega sem ég vil gera að umtalsefni í sambandi við það frv. til l. um breytingu á lögum um járnblendiverksmiðju sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Mér þótti sem í máli hv. síðasta ræðumanns væri ekki mikill sannfæringarkraftur að óska eftir ítarlegum svörum af minni hálfu varðandi þau efni sem hann vék að, þó að ég skilji vel bæði áhuga hans og áhyggjur í sambandi við atvinnuþróun í hans kjördæmi og reyndar í Norðlendingafjórðungi. Ég skal í örstuttu máli reyna að leysa úr því helsta, sem hv. þm. vék að, og leyfi mér að gera það undir þessum dagskrárlið, þar sem hann tengdi spurningu varðandi hugsanlega stækkun járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga við uppbyggingu stóriðnaðar á Norðurlandi. Hvað snýr að því máli sem hér er til umr., breytingu á lögum um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, þá er þar ekki um að ræða tillögur um stækkun eins og stendur, heldur að bjarga því fyrirtæki við með fjárhagsfyrirgreiðslu til þess að sú verksmiðja, sem þar stendur, geti haldið áfram sínum rekstri. Það eru eins og er ekki horfur á því, að skynsamlegt sé að ráðast í viðbót við þá verksmiðju. Ég segi: því miður eru rekstrarhorfur fyrirtækisins ekki þannig að það séu líkur á því, að það verði alveg á næstunni, en með þessum málum hefur verið fylgst og verður fylgst, hvernig úr rætist í sambandi við járnblendiverksmiðjuna. En hvað Norðurland snertir, þá finnst mér það ekki réttmætt, sem fram kom hjá hv. 7. landsk. þm., að iðnrn. hafi gleymt Norðurlandi í sambandi við meiri háttar iðnað, nýiðnað og orkufrekan iðnað. Ég minni í því sambandi á tillögur af minni hálfu sem liggja fyrir hæstv. ríkisstj. og tengjast málum hér á Alþingi, um byggingu steinullarverksmiðju á Sauðárkróki, sem er tiltölulega myndarlegt fyrirtæki miðað við það, sem gerist hérlendis, og greinilega mjög eftirsótt, miðað við þær umr. sem hér fara fram í þinginu um staðsetningu þess, og síðan það fyrirtæki sem hv. þm. nefndi ítrekað í sínu máli, hugsanlega trjákvoðuverksmiðju á Húsavík. Sé það svo, að hv. þm. telji sig ekki hafa haft tök á að fylgjast með því máli upp á síðkastið sem skyldi - og það e. t. v. um lengri tíma, þá tel ég bæði rétt og skylt að reyna að bæta úr því, t. d. með því að greiða fyrir fundi hans með þeim mönnum sem að því máli vinna. Ég vil fullvissa hv. þm. um það, að unnið er af fullum krafti að athugun og undirbúningi þess máls. Hefur verið gert bindandi samkomulag við finnska aðila um hagkvæmniathugun á uppbyggingu slíks fyrirtækis hérlendis, og hefur verið litið á Húsavík fyrst og fremst í sambandi við staðsetningu á slíku fyrirtæki, sem eðlilegt er miðað við það frumkvæði sem heimamenn þar hafa haft um undirbúning málsins og eru þar hvataaðilar. Fyrir utan samstarf við finnska aðila um hagkvæmniathugun hafa markaðsmál varðandi aðföng verið í athugun og fyrirhuguð ferð þeirra, sem að málinu vinna, til Kanada ásamt finnskum aðilum til þess að fara nánar ofan í saumana á kaupum á hráefni fyrir það fyrirtæki. Margt mætti um það segja, sem ég tel ekki rétt að fara að tíunda úr þessum ræðustól, en þarna er um að ræða umtalsvert fjármagn, sem ráðstafað er af því, sem heimildir liggja fyrir um að verja til athugana í orkufrekum iðnaði, einmitt til þessa fyrirtækis, trjákvoðuverksmiðjunnar. Vegna þess að hv. þm. vék sérstaklega að Eyjafjarðarsvæðinu og taldi þar vera mikla eyðu, þá vil ég fullvissa hann um að það er engan veginn minn hugur - né vil ég segja þeirra sem að ríkisstj. standa - að gleyma Eyjafjarðarsvæðinu í sambandi við atvinnuþróun. Ég trúi ekki öðru en hv. þm. hafi fengið um það vitneskju, að fyrir nokkru hafði iðnrn. um það forgöngu að heimamenn tækju þátt í athugun málsins, þ. e. athugun á möguleikum á iðnþróun í víðum skilningi á Eyjafjarðarsvæðinu, bæði þróunarmöguleikum þess iðnaðar sem fyrir er, almenns iðnaðar sem svo er kallaður, og möguleikum á nýjum iðngreinum allt upp í orkufrekan iðnað. Slík samstarfsnefnd um þetta mál er í fullum gangi, með aðild heimamanna fyrst og fremst, og ég á von á að fá innan skamms áfangaálit frá nefndinni ásamt áætlun um frekari störf á hennar vegum. Ég gæti nefnt aðila sem þarna standa að verki. Formaður í þessari samstarfsnefnd er Helgi Guðmundsson trésmiður á Akureyri, en með honum starfa ýmsir valinkunnir menn þar nyrðra, þ. a. m. forstjóri Slippstöðvarinnar sem ég hygg að hv. þm. eigi greiðan aðgang að eins og að öðrum mönnum sem eru að sinna atvinnumálum á Eyjafjarðarsvæðinu. Það er mitt viðhorf í sambandi við staðsetningu og uppbyggingu meiri háttar iðnaðar þar eins og annars staðar, að það eigi ekki að vera að troða slíkum fyrirtækjum upp á heimamenn af hálfu utanaðkomandi aðila, af ríkisvaldinu eða öðrum, heldur þurfi menn að ná saman heima fyrir um áform í þessu efni og það þurfi að skapast um það sem bestur friður. Það mál, sem hér var til umr. fyrr í kvöld, kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði, er ágætt dæmi um hvernig skapast hefur ágæt samstaða í héraði og reyndar í heilum landsfjórðungi um stórmál á þess landssvæðis vísu og skiptir miklu um það, að við þm. svæðisins höfum getað talað heils hugar og af fullum sannfæringarkrafti fyrir þessu máli. Ég sem iðnrh. hef að sjálfsögðu átt miklu auðveldara með að mæla með því og undirbúningi þess heldur en ef menn hefðu verið með margar skoðanir uppi um stefnu í því máli. Þess hefur gætt, því miður vil ég segja, varðandi Eyjafjarðarsvæðið eins og víðar, að þar eru skoðanir býsna skiptar um æskilega atvinnuþróun á svæðinu. En ég vænti þess, að sú samstarfsnefnd, sem er að störfum þar nú, hún og hennar störf verði til þess að menn átti sig betur bæði á möguleikum á þróun þess iðnaðar, sem fyrir er, og um hvað menn geta náð saman í sambandi við meiri háttar fjárfestingu og iðnfyrirtæki. Hv. þm. spurðist fyrir um staðarvalsnefnd og hennar störf, - nefndar sem unnið hefur í hálft annað ár, að mig minnir, á vegum iðnrn. Hún hefur ekki horft fram hjá Norðurlandi eystra og ekki framhjá Eyjafjarðarsvæðinu. Hún hefur haft það mjög til athugunar með tilliti til staðsetningar á meiri háttar iðnaði, og ég má fullyrða að í þessum mánuði komi nokkuð gild skýrsla frá þessari nefnd, þingmönnum og öðrum til upplýsingar um stöðu mála og athuganir hennar, en gert er ráð fyrir að hún ljúki starfi í lok þessa árs eða byrjun hins næsta og hafi þá gert yfirlitsathugun á landinu í heild með tilliti til staðarkosta, félagslegra atriða og umhverfisþátta varðandi æskilega eða hugsanlega staðsetningu meiri háttar iðnaðar í landinu. Þetta vildi ég að kæmi hér fram sem svör við ítrekuðum fyrirspurnum hv. þm. Ég óska að sjálfsögðu eftir góðu samstarfi við hann um þessi efni og að geta greitt úr óskum hans í sambandi við upplýsingar um mál er varða hans kjördæmi ekki síst. Það er bæði rétt og skylt. Og ég vænti að við getum tekið saman á því máli og ég geti leyst betur úr hans fyrirspurnum við hentugra tækifæri en nú er.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. hans svör. Þau voru á sinn hátt mjög skýr. Ég tel að vísu steinull í Skagafirði ekki orkufrekt fyrirtæki. En það er rétt að ef það fyrirtæki kæmi þar mundi það auðvitað hafa mjög góð áhrif á byggðaþróun þar, og síst er ég á móti því. En það, sem fram kom, var í raun og veru það, að naumast gæti orðið um það að ræða í sambandi við Eyjafjörð að festa sig við neitt ákveðið. Skýringin er sú, að menn komi sér ekki saman og það eigi ekki að troða slíkri verksmiðju upp á menn. Auðvitað skil ég þessi ummæli svo, að sú hugmynd, sem á sínum tíma kom fram um álver í Eyjafirði og ég rakti áðan, sé sjálfdauð af þeim sökum, að hún fær ekki undirtektir hjá stuðningsmönnum ríkisstj. við Eyjafjörð. Að öðrum kosti hefði hæstv. iðnrh. unnið að þeim athugunum áfram - þetta skil ég þannig - af meiri krafti en gert er. Að vísu er mér kunnugt um að staðarvalsnefnd hefur farið norður þangað í sambandi við átver. En ég hef haft það á tilfinningunni, að slíkum ferðum fylgdi ekki mikil festa, a. m. k. ekki eins og komið er, og hefur hann hér gefið skýringu á því, að sérstök nefnd hafi verið skipuð, sem ég raunar hafði haft spurnir af, til þess að ræða þessi mál. En um hinn almenna iðnað við Eyjafjörð sem annars staðar á landinu er náttúrlega ekki um það að ræða að hann hressist nema almenn rekstrarskilyrði iðnaðarins hressist. Auðvitað getur ekki iðnaður dafnað við Eyjafjörð ef honum hnignar hér, ef þar er um almenn atriði að ræða. Það skilur hæstv. iðnrh. jafnvel og ég. En ég þakka hæstv. iðnrh. hans svör og dreg mínar ályktanir af þeim.