Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það er ekki þörf langrar framsögu í þessu máli. N. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Þó bera tveir nm. fram brtt. við frv., þeir hv. 2. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Árn., þar sem þeir leggja til, að hreppnum sé óheimilað að. endurselja landið eða hluta þess. Meiri hl. n. getur ekki fallizt á, að þörf sé að breyta stjfrv. í þessa átt og gera sig þannig að fjárhaldsmanni hreppsnefndarinnar í Borgarneshreppi, og leggur því til, að frv. stj. verði samþ. óbreytt.

Haraldur Guðmundsson Það þarf ekki að mæla margt með brtt. á þskj. 61. Það liggur í hlutarins eðli, að það getur ekki verið tilgangur ríkisins með því að selja þorpinu landið, að það verði síðan selt einstökum mönnum. Ég tel því sjálfsagt, að tryggingarskilyrði verði sett fyrir því, að land, sem nú er ríkiseign, geti ekki komizt í brask. Það er gert með þessari till., og því er sjálfsagt að samþ. hana.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég mun að þessu sinni ekki flytja langt mál um þetta frv., enda vænti ég þess, að hv.þdm. sýni því þá kurteisi að lofa því að fara til n., til þess að athugast þar svo sem rök standa til. Járnbrautarmálið var á sínum tíma mikið rætt, þó að þögn hafi verið um það upp á síðkastið. Við þær upplýsingar, sem fyrir lágu í málinu, þegar það var flutt hér á Alþingi 1926, hefir lítið sem ekkert bætzt síðan, og er að því leyti ekki ástæða til að fara ítarlega út í málið nú, heldur get ég skírskotað til þess, sem þá lá fyrir. Sú tilraun, sem síðar var gerð til að leysa málið, þannig að fossafélagið Títan legði brautina, mistókst með öllu, og er nú sýnt, að málið verður ekki leyst á annan veg en að ríkið taki það að sér, enda virðist sú leið heilbrigðust og affarasælust fyrir þjóðina. Ekkert er okkur Íslendingnm hættulegra og viðsjárverðara en að leyfa erlendu fjármagni að nema hér land. Járnbrautarmálið er eins mikið fjármál og það er stórkostlegt samgöngumál, og því er okkur Íslendingum hollast að ráða framkvæmd þess og rekstri sjálfir, en fela slíkt ekki erlendum mönnum. Auðvitað verðum við að leita til annara um fé til framkvæmdanna í þessu máli, en það er annað að leita sér liðs á þann hátt en að láta erlenda menn annast framkvæmdir og eiga hlutdeild í þeim. Þrjú undanfarin ár hefir verið hljótt um járnbrautarmálið. Stafar það ekki af því, að menn hafi misst áhuga sinn fyrir málinu, heldur mun ástæðan vera sú, hve hér hefir verið einmunagóð tíð undanfarið, svo að hægt hefir verið að halda uppi samgöngum austur yfir fjall með bílum allt árið. Ég held, að menn hafi gleymt því í þeirri öndvegistíð, sem verið hefir hér á landi síðustu ár, að snjóa geti lagt hér á Íslandi. Það sem af er þessum vetri hendir þó ótvírætt í þá átt, að veðurfarið hér geti aftur orðið hið sama og við áttum við að búa fyrr. Þó er ekki hægt að segja, að nú séu snjóþyngsli. En síðan á jólum hefir engum bíl verið fært austur yfir fjall. Samkv. venju má búast við því, að frá 3–4 upp í 6 mánuði ársins sé bílum útilokað að komast yfir Hellisheiði, svo að ég er hræddur um, að samgöngumál okkar Sunnlendinga verði aldrei leyst með þeim; a. m. k. verður þá að leggja nýjan veg, á öðrum stað og með annari gerð en sá er, sem nú er notaður. Ella verða bílarnir að engum notum meiri eða minni hl. ársins. Ég get búizt við því, að sumir kunni að halda því fram, að járnbraut muni ekki geta haldið uppi samgöngum austur yfir fjall, þó að lögð yrði. Snjóalög séu þar svo mikil, að hún muni stöðvast. Ég skal ekki staðhæfa neitt í þá átt, að þetta geti ekki átt sér stað. Til þess brestur mig kunnugleika - og ég hygg raunar, að aðra hér skorti það líka. Því miður skortir mig næga kunnugleika í öðrum löndum, þar sem járnbrautir liggja langt og hátt yfir sjó. En það er öldungis víst, að járnbraut á þessu svæði mun koma okkur að meira gagni en öll önnur samgöngutæki, er við þekkjum enn og eigum völ á. Annars þykist ég ekki þurfa að fjölyrða um, hver nauðsyn er, að lögð sé járnbraut austur yfir fjall. Hver, sem þekkir og veit, hvernig búskaparhættir breytast og hvernig ræktun landsins eykst hröðum skrefum, hann skilur, hve erfitt það er að geta ekki komið afurðunum á markað hvenær sem er, eða aðkeyptum nauðsynjum heim til sín. Á Suðurlandsundirlendinu einu eru svo mikil ræktunarskilyrði, að þar gæti öll þjóðin lifað margfalt betra lífi en hún gerir nú, dreifð um land allt. Þó að ég bendi á þetta, ætlast ég ekki til, að menn flytji sig annarsstaðar frá af landinu og yfirgefi kannske blómleg héruð þar, til þess að setjast að í lágsveitunum austanfjalls, heldur minnist ég á þetta til þess að benda á hina mörgu og miklu ræktunarmöguleika. En eftir því sem ræktun þessa lands eykst, því meiri þörf er á að bæta samgöngurnar þangað. Nú mun játa nærri, að ríkið hafi látið hátt á aðra millj. króna í mannvirki og ræktunarfyrirtæki austanfjalls. Til þess að ávaxta þær millj. verða íbúarnir að geta komið framleiðsluvörum sínum frá sér að einhverri tryggri höfn. En hafnleysið austur þar bannar allar samgöngur á sjó. Jafnvel um hásumarið er ekki hægt að ferma eða afferma skip t. d. á Eyrarbakka eða Stokkseyri, hvað þá á öðrum tíma árs. Allir flutningar til og frá Suðurlandsundirlendinu verða því landleiðina og bundnar við hafnirnar hér vestan Hellisheiðar. Þegar byrjað er á stórum ræktunarfyrirtækjum erlendis, þá er jafnhliða byrjað á því að bæta samgöngurnar. Samskonar fyrirkomulagi þarf einnig að koma á hér á landi. Það er hægt að skella skolleyrunum við þessu, en verkið, sem hafið er, stendur í stað eða lendir í óreiðu og þeir fjármunir, sem fram hafa verið lagðir, gefa engan arð. Það má því vissulega segja, að það sé að gefa héraðinu steina fyrir brauð að hvetja fyrst til stórra fyrirtækja, en neita svo um bættar samgöngur, sem eru aðalskilyrðið fyrir því, að hin aukna ræktun borgi sig. Eins og þetta mál horfir við fyrir okkur austanmönnum, eins horfir það við fyrir öllum þorra Reykvíkinga og Hafnfirðinga. Öllum er meinað jafnt að njóta framkvæmdanna af aukinni ræktun austanfjalls á meðan samgöngurnar þangað eru ekki bættar. Síðastl. haust eða öndverðan vetur tók Mjólkurbú Flóamanna til starfa skammt frá Ölfusárbrú. Ætlaði búið að selja mjólk hingað til Reykjavíkur daglega. Hér er oft mjólkurskortur auk þess sem hún hefir að jafnaði þótt of dýr fyrir einstaklingana að kaupa hana. Með stofnun mjólkurbúsins voru góðar horfur á, að Reykvíkingar fengju nóga mjólk, og um leið ódýrari en þeir hafa átt að venjast um langt skeið. En um leið og Mjólkurbú Flóamanna tók til starfa, lokaðist leiðin austur og hefir verið alófær bifreiðum til þessa. Ef búið hefði verið að semja um ákveðna lítratölu mjólkur, sem sendast átti hingað til bæjarins daglega, þá hefði af þessari samgönguteppu getað leitt mjólkurskort, og hann alvarlegan fyrir bæinn. Svona samgönguleysi kemur báðum illa og getur leitt til meiri ófarnaðar en nokkur getur gert sér grein fyrir. Við flm. höfum gert þá uppástungu, að járnbrautin verði lögð að öllu leyti eins og gert var ráð fyrir í því frv., er ég flutti ásamt hv. 1. þm. Reykv. á þinginu 1926. Þó að mönnum kunni að vaxa í augum fjárhæð sú, sem ætlazt er til, að ríkissjóður láti af höndum til þessara umbóta, þá erum við fulltrúa þess, að það borgi sig fyrir landið með rentum og renturentum þegar stundir líða. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. séu svo skapi farnir, að þeir vilji bæta úr því samgönguleysi, sem allur sá fjöldi á við að búa, sem heima á austanfjalls. Og þó að þeir kunni að líta öðrum augum á en við flm., hvernig þeir vilja bæta samgöngurnar, þá vænti ég, að þeir láti til sín heyra, svo að kryfja megi rök þeirra til mergjar. Það hafa heyrzt aðrar raddir og aðrar leiðir verið nefndar til þess að bæta samgöngurnar austur yfir Hellisheiði. T. d. hefir á síðari árum verið talað um fullkomnari bifreiðaveg og haldið fram af ýmsum, að breyta mætti svo veginum, að bifreiðarnar yrðu eins örugg samgöngutæki og járnbrautin. En sú vegarlagning og viðhald mundi eflaust kosta afarmikið fé, en um það ætla ég ekki að tala frekar að sinni. Ég ætla þá að víkja nánar að fjárhagshlið málsins, og ætti þá að nægja að vísa til grg. frv., sem er sú sama og fylgdi frv. 1926, en þar er allnákvæm kostnaðaráætlun, gerð af þeim mönnum, sem rannsakað hafa þetta mál og undirbúið. Þó að hér sé um dýrar samgöngubætur að ræða, þá er sú upphæð hverfandi, þegar litið er á, að nú á fáum árum hafa landsmenn varið til bifreiðakaupa eins mikilli fjárhæð og allur togaraflotinn kostar. Kunnugur maður hefir sagt mér, að á 4 síðustu árum muni láta nærri, að varið hafi verið til bifreiðakaupa um 4–5 millj. króna, og þó er ekki í þessari upphæð reiknað með varahlutum, gúmmí, benzíni o. fl. o. fl., sem of langt yrði upp að telja.

Og kaup mannanna, sem við bifreiðarnar vinna

. Ég drep á þetta atriði, svo að mönnum standi ljósar fyrir sjónum en áður, að það er mikið fé, sem varið er til þessara samgöngutækja. Og þó er þetta hvergi nærri fullnægjandi hér um slóðir, samgöngurnar eftir sem áður ófullnægjandi, þar sem umferðin t. d. austur yfir Hellisheiði getur teppzt hálft árið eða jafnvel lengur. Til þess að framfarirnar aukist og það fjármagn geti notið sín, sem lagt hefir verið í umbæturnar austanfjalls, þá er fyrsta skilyrðið, að samgöngurnar verði gerðar öruggar. Ég geri ráð fyrir, eftir því sem hv.þdm. taka í þetta mál, að ég geti séð, hvaða hug þeir bera til framfara í landinu og hvaða augum þeir líta á þær. Ef þeir trúa á menningu og þroska þjóðarinnar með aukinni ræktun o. fl., þá er þetta mál líka sem undanfari þess. Hæstv. ríkisstj. lét á sínum tíma falla þau ummæli á Alþ., að hún vildi taka til rannsóknar, hvað gera mætti til þess að bæta samgöngur héðan frá höfn og austur yfir fjall, og taldi þörf góðra og skjótra úrræða í því efni. Vona ég að sýni sig nú, að hún hafi eitthvað hafizt handa í þessu efni. Henni er kunnugt um, að það er alvörumál bæði neðan heiðar og austanfjalls, að eitthvað verulegt verði gert til þess að bæta úr því samgönguleysi, sem nú er. Ég ætla svo að láta hér staðar numið að sinni með þeirri ósk, að takast megi að leysa þetta mál á þann hátt, að allir megi vel við una.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mér var tjáð rétt fyrir fundinn, að hv.flm. mundu ekki játa þetta mál koma til umr. í dag. Þess vegna er ég ekki eins vel undirbúinn að hefja nú umr. um málið og annars hefði verið. En þó að mér kæmi þetta dálítið á óvart, mun ég ekki á þessu stigi málsins færast undan því að segja fáein orð. Ég er sammála hv.flm. í því, að aðalatriði þessa máls sé að bæta og fullkomna samgöngurnar austur yfir fjall. En það er ekkert aðalatriði að slá því föstu nú þegar, að leggja skuli járnbraut austur að Ölfusá. Aðalatriðið er að komast eftir því með nákvæmlegri athugun, hvað bezt sé hægt að gera í þessu efni. Og að því vil ég vinna með hv.flm., að leysa þetta mál á sem beztan og öruggastan hátt fyrir alla hlutaðeigendur. Aftur á móti er ég ekki hv.flm. sammála um það, að nú sé vitað, að það, sem lagt er til með frv. þessu að gert verði, sé eina rétta leiðin til samgöngubóta austur yfir heiði. Ég legg áherzlu á það, og veit, að bændurnir eystra eru mér sammála þar um, að á engu ríður meir en að engin misstigin spor eigi sér stað í framkvæmd þessa mesta nauðsynjamáls héraðsins. Bændurnir hafa of oft rekið sig á það, að þó að yfirlýsingar verkfræðinganna liggi fyrir, þá hafa of mörg mistökin orðið í framkvæmdinni. Í þessu máli á ekki síður við en annarstaðar: „Varðar mest til allra orða, undirstaðan rétt sé fundin“.

Þarna er undirstaðan!

. Þegar járnbrautarmálið var hér síðast á ferðinni, þá var það bundið við annað mál: sérleyfi handa erlendu félagi til stórfelldrar fossavirkjunar í Þjórsá. Sérleyfisfrv. kom fram á þinginu 1927 og var þá samþ. Árið eftir, eða á þinginu 1928, kom málið aftur fyrir og þá borið fram sem fyrirspurn til stj. um það, hvort hún ætlaði að veita hinu erlenda félagi sérleyfið. Eftir þeim gögnum, sem þá lágu fyrir, varð ekki séð, að félagið gæti neitt gert; m. ö. o., að þó að félaginu yrði veitt sérleyfið, vorum við járnbrautarlausir eftir sem áður. Og með þann þingmeirihl., sem ég hafði að baki, ákvað ég að veita ekki sérleyfið fyrr en trygging væri fyrir því, að félagið gæti lagt járnbrautina. En þá lofaði ég að láta rannsaka málið og hvað hægt væri að gera til þess að bæta samgöngur austur um heiði. Þetta hefi ég gert. Ég hefi snúið mér til þess manns, sem er ráðunautur stj. í þessum málum, en það er vegamálastjóri landsins, og rætt málið við hann. Og einmitt vegna þessa máls og fleira fór vegamálastjóri utan og á fund Sverre Möllers, sem á sínum tíma mældi fyrir járnbrautinni og hefir gert kostnaðaráætlun yfir byggingu hennar. Hjá Sverre Möller fékk vegamálastjóri mjög ítarlega skýrslu, sem hv.þdm. hafa séð. Í þessari skýrslu leggur Möller til, að nákvæm rannsókn verði gerð um vegalagningu austur yfir heiði, svo að hafa megi til samanburðar við kostnaðaráætlun hans um járnbraut. Var vegamálastjóra falið að láta fara fram mjög ítarlega rannsókn vegar yfir Hellisheiði, sem fær sé bifreiðum sumar og vetur. Þessi rannsókn hefir verið gerð, en því miður er ekki búið að vinna enn úr þeim gögnum, sem fyrir liggja, en verður lokið von bráðar, og mun ég þá sjá um, að sú skýrsla verði lögð fyrir þá hv.n., sem þetta mái fær til meðferðar. Ég verð því að segja, að þetta mál, sem telja má eitthvert stærsta nauðsynjamál héraðanna austanfjalls, sé á góðum rekspöl og að í náinni framtíð sjáist, hvað gera á til þess að bæta úr samgönguleysinu, sem nú er. Og þegar ég veit, með aðstoð góðra manna, hvað á að gera, þá skal ég vera reiðubúinn að gera það, sem hægt er, til þess að tryggja stærsta landbúnaðarhéraði landsins öruggar samgöngur. Þá er eitt atriði enn, sem mér finnst rétt að bæta við þessar upplýsingar. Stj. hefir borizt tilboð um kaup á fullkomnari snjóbíl en áður hefir þekkzt, og búizt við, að þessi gerð bíla muni duga til þess að halda uppi samgöngum yfir Hellisheiði vetrarmánuðina. Er bíll þessi þegar pantaður og aðeins ókominn til landsins, svo að hægt verður að gera tilraunir með hann mjög bráðlega. Vænti ég svo, að hv. samgmn. leggi mikla og góða vinnu í að leysa á sem hagkvæmastan hátt þetta þrifamál allra Sunnlendinga.

Einar Jónsson Með þeim alvöruþunga, sem þm. eru háðir þessa dagana, má kannske segja, að ekki hafi verið rétt að fara að ræða þetta mál nú, þar sem þm. eru ýmist annars hugar eða láta ekki sjá sig í deildinni. Þó vildi ég ekki verða til þess að biðja um, að málið yrði tekið af dagskrá, enda álít ég, að nóg hafi verið gert að því áður. Hvenær sem rætt er um stórar umbætur í framfarabaráttu þjóðarinnar, svo sem meiri háttar samgöngubætur á sjó eða landi, verður ekki hjá því komizt að nefna allstórar fjárupphæðir úr ríkissjóði til þess að bera uppi slíkar framkvæmdir. Hv. þdm. er kunnugt um, að flutningur nauðsynjavara frá öðrum löndum og á innlendar hafnir kostar árlega mikið fé. Og til flutninga með ströndum fram og milli hafna verður og að verja stórum fjárframlögum árlega, ef vel á að fara, og þykir þó mikið á skorta enn, að skipakostur sé nægur og flutningar á sjó komnir í það horf, að við megi una. En þegar flutningar sjóleiðis þykja svo ófullkomnir, hvað skyldi þá mega segja um þá samgönguörðugleika, sem margir dalakarlarnir eiga við að búa, er verða að flytja heimilisforða sinn frá höfnum yfir vegleysur og auðnir fleiri dagleiðir og að vetrinum til, komast hvorki áfram eða til baka með fjórðungsböggul í reipi, ef nokkur snjóalög gerir. Það er ekki glæsilegt til þess að vita, að aðalpóstleiðin umhverfis landið skuli ekki enn vera fær duglegum hestum og vönum ferðamönnum á löngum köflum, ef nokkuð áskýjar af völdum vatnavaxta og fannkomu um sinn. Þó skal játað, að á síðari árum hafa bifreiðar bætt allmikið úr flutningaþörf ýmsra héraða á vissum tímum árs. En þessi samgöngutæki eru ekki tryggari en svo, að í vætu- og snjóatíð tekur fyrir allar bílferðir áður en nokkurn varir. Því er svo háttað með afkomu þessara mála þar eystra, að allt er í kalda koli, ef samgöngurnar verða ekki bættar. Stórfelldar framkvæmdir, sem ríkissjóður hefir styrkt, svo sem Skeiða- og Flóaáveitan og mjólkurbúin, verða beinlínis til stórtjóns, ef ekki er bætt úr samgöngunum. Undanfarna tvo vetur hefir verið snjólétt, en í vetur eru allar leiðir lokaðar. Bændur þar eystra hafa mikinn áhuga á járnbraut og útgræðslu túna sinna. En þeir, sem eru orðnir rosknir og reyndir og sjá það, sem var og er og verða vill, þeim er ljóst, að jarðræktin er unnin fyrir gýg eins og nú er ástatt. Austanfjalls mundi ekkert þýða að setja upp kúabú með t. d. 20 kúm. Mönnum verður ekkert úr mjólkinni, nema þeir geti komið henni frá sér. Ég verð því að segja, að ríkissjóði þýðir ekki að styrkja jarðræktarframkvæmdir hér eystra, nema hann bæti um leið úr samgöngunum. Í þeim málum er eigi nema um þrjár leiðir að ræða: bílveg, flugferðir eða járnbraut. Liggur þá fyrir að athuga, hver leiðin sé hyggilegust. Um bílvegina er það að segja, að þeir eru bærilegir í þurrkatíð og þegar snjólaust er, enn í bleytum og snjókyngi verða þeir ónothæfir. Ætti bílvegur austur að vera nokkurn veginn öruggur, yrði fyrst og fremst að leggja veginn annarsstaðar en þar, sem hann nú liggur, byggja hann betur en gert hefir verið og loks að byggja yfir mikinn hluta hans. En það hefi ég heyrt kunnuga og sérfróða menn segja, að vegur byggður á þennan hátt yrði dýrari en járnbraut, bæði að stofnkostnaði og í rekstri. Þá eru það flugferðirnar. Þær eru enn svo dýrar, að á þessu stigi málsins koma þær ekki til greina með þungavöru. Um það munu flestir vera sammála. Mér virðist því svo, að ef hægt er að vekja áhuga fyrir þessum samgöngubótum á annað borð, þá hljóti járnbraut að vera valin. En í sambandi við þetta vil ég minnast á eitt atriði. Það er ekki langt síðan hæstv.dómsmrh. datt það snjallræði í hug að leysa járnbrautarmálið á þann hátt, að bændur eystra legðu fram nokkrar millj. til brautarlagningar. En á þessu ráði er aðeins sá hængur, að bændurnir austanfjalls geta þetta ekki frekar en aðrir bændur, og eigi að setja slíkt skilyrði, er það sama og að segja, að járnbrautin komi aldrei, og vil ég leggja áherzlu á það, að hv.þm. skulu alls eigi reikna með neinu slíku framlagi í járnbrautarmálinu. Það er mitt álit, að betur hefði átt að reyna á „Títan“ en gert var. En ekki tjáir að sakast um orðinn hlut. Ég vil þakka hæstv.atvmrh. fyrir hin góðu orð hans um málið að þessu sinni, og þótt ég viti, að hann sé ekki einráður um málið, þykist ég þó vita, að það eigi ekki langt í land, ef hann fylgir því eftir með áhuga og einurð. Ég þori ekki um það segja, hvort járnbraut yrði einhlít til vetrarferða, en hitt er ég sannfærður um, að hún verður öruggari en bílvegur, jafnvel þótt hann væri dýrari en járnbrautin. Það er hart að verða að segja það, að undir eins og snjór kemur úr lofti verður aðalpóstleiðin kringum landið ófær, og það er hart aðgöngu, að þeim héruðum, sem einskis góðs njóta af strandferðunum, sem þau styrkja þó eins og önnur héruð landsins, skuli ekki vera hjálpað í þessu efni. Það er eðlilegt, að mörgum hv.þm. - og þá einkum þeim, er búa utan þess svæðis, sem járnbrautinni er ætlað að liggja um - ofbjóði sú upphæð, sem til hennar er ætluð. Þó hafa verið nefndar hærri tölur en þessar tvær og hálf millj., og fyrir mitt leyti myndi ég ekki hika við að ljá málinu fylgi mitt, þótt upphæðin væri miklu hærri. Ég skyldi alls eigi vera því andvígur, að járnbrautin væri fyrst lögð um aðra landshluta, t. d. norður í land, ef ég áliti, að þörfin væri meiri þar. En eins og ég hefi þegar sagt, álít ég langbrýnasta þörf á járnbraut austur yfir fjall, og þótt ég sé orðinn svo gamall sem á grönum má sjá, óska ég, að ég eigi eftir að sjá eimlest bruna þessa leið, til hagsbóta jafnt fyrir austursýslurnar og höfuðstaðinn.

Magnús Guðmundsson Ég held, að eigi sé hægt að bera hv.þm. Suðurlandsundirlendisins á brýn, að þeir séu bráðlátir í þessu máli. Þeir bera nú fram mál, sem verið hefir á döfinni í tvo áratugi og búið er að verja 100 þús. kr. til að rannsaka, og einu sinni hefir verið samþ. hér í þinginu, og nú fara þeir fram á, að stj. sé veitt heimild til fjárveitingar 1932. Mér gæti dottið í hug, að þessi fjörkippur væri eitthvað miðaður við kosningarnar 1931. Mér kemur það líka undarlega fyrir sjónir, að hv.flm. skuli tjá hæstv.atvmrh. þakkir sínar fyrir undirtektir hans, þar sem hann þóttist ekki enn vita, hvort járnbraut væri rétta lausnin á málinu.

Ég þakkaði honum góð orð

. Hinsvegar kvaðst hann mundu fylgja járnbraut þegar væri búið að sannfæra sig um, að hún væri bezta lausnin, og get ég ómögulega þakkað honum þau ummæli. Ég álít, að hann ætti að vera búinn að mynda sér skoðun um málið. Hann nefndi nýtt álit frá Sverre Möller, þeim er áður hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að leggja hér járnbraut. En hefir þetta álit verið birt?

Ekki á prenti. - JS: Það hefir verið sent út til einstakra manna

. Ég hefi a. m. k. aldrei séð það, og sennilega ekki aðrir en framsóknargæðingar. Ég er jafnsannfærður og þeir, sem hér hafa mælt með frv., um það, að samgöngurnar hér austur yfir fjall verða aldrei bættar svo, að fullnægjandi sé, nema með járnbraut. Ég veit satt að segja ekki, hve lengi á að vera að rannsaka þetta mál. Er það ef til vill meiningin, að stj. eigi að vera að hugsa sig um til 1932? Mér finnst, að ef svo ólíklega færi, að stj. kæmist að niðurstöðu fyrr, að þá ætti ekki endilega að vera skylt að bíða lengur, og finnst mér því syndlaust, þótt frv. væri a. m. k. breytt í þessu atriði. Hæstv. forsrh. kvaðst eigi hafa veitt „Títan“ sérleyfið, af því að ósannað hefði verið, að fé væri fyrir hendi. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um, hve strangar kröfur hæstv. ráðh. hefir gert í þessu efni. Sá maður, sem er aðalmaðurinn í „Títan“, hefir tjáð, að hann hafi ekki getað fengið sérleyfið, nema með því að leggja peningana á borðið eða geta vísað á þá í banka. Ef þetta er rétt, þá er þar með brotinn þingviljinn 1927, því að tekið var fram, að þá fyrst væri hægt að fá fé, er sérleyfið væri fengið. En sannleikurinn er sá um afstöðu hæstv. ráðh. í þessu máli, að hann hefir aldrei járnbrautarmaður verið, og er það ekki ennþá. En honum tjáir ekki að bera því við, að „Títan“ hafi engan skilding haft til framkvæmda. Í fyrra kom einn af aðalmönnunum í þessu félagi hingað og bauð Reykjavíkurbæ rafmagn úr Urriðafossi, ef hann gæti fengið sérleyfi. Hann hafði meðferðis plögg frá norskum banka, þar sem sagt var, að nægilegt fé væri fyrir hendi. En hafi verið til fé til að virkja Urriðafoss, þá hefir verið fé fyrir hendi til járnbrautar, því að hún kostar ekki meira en sú virkjun. Ég held því, að hæstv.forsrh. hafi stöðvað járnbrautarlagningu austur viljandi, enda þótt hann léti ávallt svo, að hann væri hlynntur járnbrautinni, en andvígur virkjuninni. En hann hefir sýnt það í dag, að hann er á móti járnbraut, eins og hann hefir alltaf verið. En bágt á ég með að skilja það, að þjóðarógæfa hefði hlotizt af því, þó að virkjaður hefði verið foss, sem hefði getað veitt Suðurlandsundirlendinu ljós og hita. Ég álít því, að með neitun sinni um sérleyfið hafi hæstv.forsrh. slegið tvær flugur í einu höggi, hindrað tvennskonar mikilsverðar framkvæmdir, járnbraut og raforkuveitu um allt Suðurlandsundirlendið. Ég tók það fram áðan, að ég væri ekki að lá honum hans persónulegu skoðun á járnbrautarmálinu, en heilindi hans hefðu getið verið meiri. Hæstv. ráðh. var eitthvað að tala um snjóbíl, sem á víst að annast samgöngur austur, líklega með því að ryðja öðrum bílum braut.

Nei, hann á að fara yfir snjóinn

. Þá er einn bíll nokkuð lítið.

Vitanlega

. Þetta sannar, að hæstv. ráðh. stendur enn á rannsóknarstigi í málinu og veit ekki, á hvern hátt hann telur heppilegast að bæta samgöngurnar. Auk þess er ómögulegt, að þessi snjóbíll verði búinn að sýna ágæti sitt við 2. umr. þessa máls.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Skagf. beindi einkum orðum sínum til mín, sem ekki var að furða, þar sem þau snerust að mestu leyti um mál, sem honum er og hefir verið hjartfólgið, en hann telur, að ég hafi orðið að fótakefli. Ég vil drepa á tvö atriði þessa máls. Hv. þm. lét í ljós mikla óánægju út af því, að ég væri ekki reiðubúinn til að taka afstöðu til járnbrautarmálsins, og þótti undarlegt, að ég væri enn á rannsóknarskeiði. En ég spyr: Á hverju reisir hv.þm. þá sannfæringu sína, að við eigum að leggja járnbraut? Hann reisir hana fyrst og fremst á áliti Sverre Möllers verkfræðings, þ. e. a. s. gamla álitinu. En hv.þm. hefir sér til afsökunar, að hann hefir ekki séð hið nýja álit Sverre Möllers, sem ég hélt, að allir þm. væru búnir að sjá. Það var sent út snemma í haust, svo að það er af misgáningi, að hv.þm. hefir ekki enn fengið það. En sem sagt, ég byggi á nýrra og rækilegra áliti en hv.þm. Hinu gamla áliti Sverre Möllers er svo mjög raskað með nýrra áliti sama manns og aðstæður eru yfirleitt svo breyttar, að við eigum að gá að því, hvort ekki má leysa málið með vegalagningu. Hv. þm. vék að Títanfélaginu og taldi, að ég hefði brotið mjög mikið af mér með því að veita því ekki sérleyfi. Mér skildist á honum, að annars væri kannske búið að byggja járnbraut. Er hv.þm. að tala í alvöru? Hann spurði mig um tvennt: í fyrsta lagi, hvað ég hefði verið strangur í kröfum við Títan. Það hefir aldrei komið til, að ég gerði neinar kröfur til Títans, því að frá því félagi hefir aldrei legið neitt fyrir um fjárframlög, hvorki þegar aðalumboðsmaður þess kom hingað í fyrra, né áður. Hv. þm. segir, að hann hafi verið með í vasanum bréf frá norskum banka um að hann hefði nóg fé. Það bréf hefi ég aldrei séð, og yfirleitt talaði umboðsmaðurinn ekki eitt orð um, að hann hefði einn einasta eyri. Félagið bað um sérleyfi, það var allt og sumt. Þá sagði hv.þm., að ég hefði viljandi stöðvað þetta mál og brotið þingviljann. Ég skora á hv.þm. að koma fram með mál á hendur mér á þinglegan hátt. Ég hefi hvorki brotið þingviljann né þjóðarviljann í þessu máli. Hv. þm. stendur einn eins og ýlustrá á eyðimörk og heimtar Títansérleyfi. Hv. þm. spurði mig, hvort það væri nokkur þjóðarógæfa, þó að járnbrautin væri komin. Ég álít, að af því geti stafað þjóðarógæfa, ef á að leyfa erlendu félagi að hreiðra hér um sig með fyrirtækjum, sem mundu nema 60–80 millj. kr. Ég endurtek það, að ég skora á hv.þm. að koma fram ábyrgð á hendur mér fyrir að hafa brotið þingviljann í Títan-málinu. Hv. þm. fær ekki einn af þúsund landsmönnum á sitt band. Ég býst við, að ef munað verður eftir mér fyrir nokkuð, sem ég hefi gert, þá verði það fyrir að ég hefi ekki lagt hönd á það verk að undirrita Títansérleyfið.

Gunnar Sigurðsson * Ég harma það, að nú skuli vera umr. um eins merkilegt mál og þetta, á meðan hugir manna eru bundnir við annað mál, sem nauðsynlegt er að leysa sem fyrst. Ég skal því vera stuttorður, enda þætti mér, eins og hv.flm., réttast, að málið yrði tekið af dagskrá. Það þýðir ekki að vera að endurtaka þau rök, sem alltaf munu verða færð fyrir því, að járnbraut sé réttari lausn þessa samgöngumáls en vegur. Hæstv. ráðh. tók fram, að ekkert væri rannsakað um þetta mál. En ég held því fram, að það sé rannsakað. Það var rannsakað af Sverre Möller, og hann komst að þeirri eindregnu niðurstöðu, að við ættum að byggja járnbraut. Hvað hann kann að hafa látið uppi seinna, skal ég ekki um segja. Það getur verið, að einhver hafi talið honum trú um, að aðstæður væru nú breyttar, en svo er þó ekki, nema að því leyti, að nú hefir verið góðæri meira en áður. Vetur eins og í fyrra kemur ekki nema kannske einu sinni á öld. En í vetur hefir reyndin orðið önnur. Eins og menn vita, hefir verið nær ófært í allan vetur austur í sýslur, og þó hafa verið gerðar miklar tilraunir til að bæta úr því. - Menn hafa haldið því fram, að járnbrautarsamgöngur mundu stöðvast af snjó. Það getur náttúrlega komið fyrir, að á einstöku stað verði að byggja yfir járnbrautina, en það mundi þurfa að byggja miklu meira yfir veg, sem ætti að vera fær hvenær sem er. Og vegurinn þyrfti að vera malbikaður. En vita hv.þm., hvað malbikaður vegur kostar? Það kostar á 2. þús. kr. metrinn hér í götunum. Ef menn vilja byggja óvandaðan veg, er stofnkostnaðurinn lítill, en viðhaldið afskaplega dýrt. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Skagf., að við Sunnlendingar erum kröfulinir í þessu máli. Ef ég sæi mér það fært að koma fram með brtt. þess efnis, að fyrr verði byrjað á verkinu, mundi ég gera það. Ég hefi haldið því fram, að það, sem búið er að gera til framfara á Suðurlandsundirlendinu, sé allt gert út í bláinn, meðan við fáum ekki trygga höfn eða almennilegar samgöngur við Reykjavík. Margir halda því fram, að vegir borgi sig bezt á stuttum fjarlægðum. En við verðum að líta á aðstæðurnar, snjóana á vetrum. Víða þar, sem Ameríkumenn eru að nema land, byrja þeir á því að leggja járnbraut. Mér þótti hæstv. ráðh. heldur linur í þessu máli núna. En sú var tíðin, að hann hélt ræður austanfjalls oftar en einu sinni um járnbrautarmálið og var þá eindreginn járnbrautarmaður. Hann heimtar rannsókn. Ég hefi ekkert á móti rannsókn, en það skal ég leyfa mér að fullyrða, að ef ég fengi fylgi minna samþingismanna austanfjalls, skyldi ég segja skilið við hvaða stjórn sem væri, sem ekki vildi sinna járnbrautarmálinu, en styðja hvaða stjórn sem væri, sem vildi vinna að því að hrinda því í framkvæmd. Það er engin tilviljun, að úr Rangárvallasýslu flyzt meira af landbúnaðarafurðum en úr nokkurri annari sýslu. Þar eru betri ræktunarskilyrði en annarsstaðar á landinu, jafnvel kornrækt getur borgað sig. En menn þurfa að geta komið afurðunum frá sér daglega. Ég hefi oft talað við útlendinga um þetta mál og engan útlending hitt, sem ekki skilur þetta strax. En hér er mönnum talin trú um, að ekki verði hægt að nota járnbrautina vegna snjóa. Ég vil í því sambandi benda á brautina milli Bergen og Oslo, sem alltaf er starfrækt, allan ársins hring. Ég hefi farið með henni í júlímánuði, og þá náði snjórinn niður undir teig.

Magnús Guðmundsson Það sannaðist á hæstv.forsrh., að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Ég hefi ekki heyrt hæstv. ráðh. verða öllu hvassari en nú, og það gleður mig, að hafa hitt hann í hjartastað. Hann spurði mig, á hverju ég byggði eiginlega mína sannfæringu í þessu máli og taldi, að ég mundi byggja hana eingöngu á áliti Sverre Möllers. Nei, ég byggi sannfæringu mína líka á því, sem ég hefi séð með mínum eigin augum. Jörðin hér og snjórinn hér er ekki öðruvísi en í öðrum löndum. Það er staðreynd, að járnbrautir eru lagðar yfir svæði, sem eru ekki minni snjóapláss og liggja ekki lægra en vegurinn yfir Hellisheiði. Ég hefi farið eftir Bergensbrautinni í veðri, sem við köllum stórhríð. Fannirnar voru metraháar og sá hvergi á dökkan díl. Aðrar þjóðir væru ekki að leggja járnbrautir enn í dag yfir löng og skömm svæði, ef þær álitu, að bílarnir væru það eina rétta. Annars þykir mér undarlegt, að ég skuli ekki hafa fengið þetta nýja álit Sverre Möllers. Ég vil skora á hæstv. ráðh. að láta mig fá það fyrir 2. umr. þessa máls. - Það er hárrétt hjá hv. 2. þm. Rang., að hæstv.forsrh. hefir lýst yfir því austur í Rangárvallasýslu, að hann væri eindreginn járnbrautarmaður. Ég þykist ekki þurfa að gera frekari grein fyrir því, af hverju ég er járnbrautarmaður. Hæstv. ráðh. segir, að það muni ekki vera einn af þúsund, sem tryði því, að járnbrautin hefði komið, þó að sérleyfið hefði verið veitt. Af hverju veitti hæstv. ráðh: þá ekki sérleyfið? Ég veit upp á hár, að hann veitti það ekki, bara af því að hann var hræddur við framkvæmdirnar. Ef hann hefði vitað, að ekkert yrði úr framkvæmdum, þá hefði hæstv. ráðh. - jafnmikill spilamaður og hann er - veitt sérleyfið og látið sannast sitt mál. Þá sagði hæstv. ráðh., að félagið hefði aldrei talað um að leggja fram einn einasta eyri. En eftir því sem fram kom 1927, átti fyrst að veita leyfið, síðan átti félagið að leggja fram féð. Þegar hæstv. ráðh. talaði um þetta mál 1928, lét hann í veðri vaka, að hann biði eftir áliti vegamálastjóra og rafmagnsstjóra. Álitið kom, og báðir mæltu með því, að sérleyfið yrði veitt, en hæstv. ráðh. var á móti því. Hæstv. ráðh. sagði, að hann óskaði eftir því, að ég kæmi fram með þinglegar sannanir fyrir því, að hann hefði brotið þingviljann 1927. Ég býst við, að það sé þingleg sönnun að vísa í þingtíðindin, og þau sanna skýrt og greinilega mitt mál. Það er ekki ætlun mín að ganga fram fyrir skjöldu fyrir hv.þm. Rangæinga og Árnesinga. Vegna þess að ég hefi áður verið riðinn við þetta mál, vildi ég ekki láta hjá líða að segja þessi orð. Annars þurfa þessir hv.þm. sannarlega á brýnslu að halda í þessu máli, og ef orð mín gætu orðið til að brýna þá, eru þau ekki til einskis töluð.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég skal taka til athugunar óskir hv. 1. þm. Skagf. um að hann fái hið nýja álit Sverre Möllers. Ég vil líka geta þess út af því, að ég eigi að hafa lýst yfir því á fundi á Ægissíðu 1927, að ég væri eindreginn járnbrautarmaður, að ég lýsti þá yfir, að ég væri eindreginn fylgismaður þess, að fá hinar fullkomnustu samgöngur handa héraðinu. - Um „Títan“ er ekki margt að segja. Sérleyfistíminn er nú liðinn og félagið dottið úr sögunni. Málið þarf að fara aftur gegnum þingið, ef félagið á að fá sérleyfi. Hv. þm. spurði mig, af hverju ég hefði ekki veitt leyfið, fyrst ég hafi verið þess fullviss, að ekkert yrði úr framkvæmdum. Það var af því, að ég álít sóma landsins í hættu, ef hin og önnur félög geta veifað því framan í útlendinga, að íslenzka ríkið hafi veitt þeim slíkt sérleyfi. Þetta hefir verið gert, og ég álít, að varla sé hægt að gera þjóðinni meiri vansa. Í annan stað var það vegna þess, að meiri hl. þings skoraði á mig að veita ekki leyfið, nema því aðeins, að örugg vissa lægi fyrir um peningana. Það vantaði mikið á, að sú vissa lægi fyrir. Og þá hafði ég þann öruggasta þingvilja á bak við mig, fyrir utan mína eigin skoðun um þetta mál. Um þetta þarf ekki meira að segja. Hv. þm. sagðist aldrei hafa séð mig reiðari, enda hitti hann mig í hjartastað í þessu máli. Þetta er að vissu leyti rétt. Því að ég álít, að það sé svo alvarlegt mál, hvort það eigi að ofurselja útlendum mönnum svo mikið vald á þessu landi eins og átti að vera með þessum lögum. Mér er það svo mikið hjartans mál að hindra slíkt, að það særði mig í hjartastað, þegar minnzt var á að stofna til slíks voða fyrir þjóðina. Ef hv. 1. þm. Skagf. hefði haldið áfram að vera atvmrh. og ritað undir þetta leyfi, þá hefði hann sært þessa þjóð í hjartastað.

Jón Ólafsson * Það er aðeins til að láta í ljós ánægju yfir því, hvað vel menn taka í þetta mál. Jafnvel hæstv.forsrh. tók það vel í málið, að ég er miklu vonbetri en ég var um það, að hann framfylgi því með kappi. Ég marka þetta á þeim ummælum hans, það þegar niðurstaða sé fundin um þetta mál, þá sé hann öruggur í því að hefjast handa um málið. Hv. 1. þm. Skagf. og ég þykjum vera of þolinmóðir, að við viljum bíða, en ekki ákveða að hefjast handa fyrr en 1932. Ég vil minna á það, að þetta mál er búið að vera á döfinni frá því 1894, að það kemur fyrst á dagskrá. Ég verð að segja, að það skilur mikið á milli um bjartsýni á málið hjá þeim mönnum, sem börðust fyrir því þá, og hjá þeim, sem á síðari árum hafa borið það fram. Það má nú samt segja, að síðan farið var að rannsaka málið og ræða fyrir alvöru, sem mun hafa verið um 1913, þá hafi skoðanir orðið nokkuð skiptar, og það af alvel óskiljanlegum ástæðum, að því er mér virðist. En ég er sannfærður um, að nánari rækileg rannsókn mundi leiða fram meira fylgi við málið, og þegar litið er á það tímabil, sem það hefir verið á dagskrá þjóðarinnar, þá finnst mér ekki ægilegt að bíða þangað til 1932. Það er sannarlega ekki langur tími, ef von er um heilsteypta og góða lausn á þessu mikilsverða máli. Það má minna á það, að því meira fé sem safnað er á vissa staði, t. d. eins og í Reykjavík annarsvegar og í Árnessýslu og Rangárvallasýslu hinsvegar, sérstaklega Árnessýslu, og ríkið hefir lagt stórfé til umbóta, þá er sjálfsögð afleiðing af því, að ef við eigum að fá fullar nytjar þess fjár, þá verður að bæta samgöngurnar. Tugum og jafnvel hundruðum milljóna er búið að hrúga á þessa staði. Og þegar maður lítur á þessar fjárhæðir í heild og hvað þarf að gera til þess að þær gefi verulega vexti, þá eru þetta smámunir í raun og veru, sem hér er farið fram á, í samanburði við heildarupphæðina. Það er þetta atriði, sem hlýtur. að vaka fyrir hverjum manni, sem um þetta mál hugsar, að það er ekki orðið eins ægilegt eins og þegar bjartsýnustu mennirnir voru að ræða það á þingi 1894. Ég hefi ekki ástæðu til að tala langt mál að þessu sinni, en vil aðeins beina nokkrum orðum til n., sem fær frv. til athugunar. Við flm. álítum þetta hátíðarár ákaflega vel fallið til þess að gera eindregna samþykkt um þetta stórmál. Og eftir þeim orðum, sem fallið hafa hér um þá rannsókn, sem verið er að framkvæma, þá er ekkert líklegra en nefndin geti fengið árangur þeirrar rannsóknar það tímanlega í hendur, að hún afgr. málið til fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi. Kostnaðarhlið málsins og annað þess háttar tók hv. 1. flm. svo vel fram, að ég þarf ekki neinu við að bæta. Ég held hann hafi ekki gert neitt of mikið úr þeim kostnaði, sem hvílir á hverju einasta tonni, sem flutt er yfir fjallið. Viðhald og slit þeirra samgöngutækja, sem við notum, er gífurlegt. Þar með fylgir, að það mun kosta dagsverk duglegs manns að flytja hvert einasta tonn austur yfir fjall. Oftast getur bílstjórinn ekki farið með neitt til baka. Og flytji hann meira en eitt tonn, mun það oftast taka meira en einn dag. Það sjá allir, að þegar bifreiðum er ekki ætlaður hærri aldur en sex ár og viðhaldskostnaður gerður eitthvað um 1500 krónur árlega, þá er ekki hægt að skapa landsmönnum dýrari flutning og í alla staði fráleitari fyrir afkomu þjóðarinnar. Mér skildist hæstv.forsrh. vera í raun og veru mjög hræddur um mistök og áhættu, því að áætlanir hafi svo oft orðið fjarri sanni. En því má hæstv. ráðh. slá föstu, að svo lengi sem gera á áætlun um vandaverk, þá eru tölurnar ekki alveg tryggar. Við þessu er ekkert hægt að segja. Hér eru mannlegir kraftar að verki, og þeir eru ekki alveg óskeikulir. Og það koma engir aðrir kraftar til greina, þótt við bíðum lengi enn; það má hæstv. ráðh. reiða sig á. Ég er ekki fyllilega sammála hv.þm. Rang., að það þurfi að ræða málið mjög ítarlega. Það er kominn fram svo mikill fróðleikur í ræðum fyrri þinga frá upphafi þessa máls, að óþarfi er að þrautræða það nú. En vera má, að gott og nauðsynlegt sé að ná í gögn um það, hvað þessar samgöngur kosta okkur nú, sem ætti að vera hægt bráðlega. Geri ég ráð fyrir, að sá fróðleikur geti orðið fyrir hendi við 2. umr. Af þessum ástæðum sé ég ekki neina þörf að tala meira um málið að svo stöddu.

Magnús Jónsson * Það var minnzt á það hér, að óheppilegt væri að hafa þetta mál á ferð samhliða því mikla hitamáli, lokun Íslandsbanka. En ég sé enga ástæðu til að taka málið út af dagskrá fyrir það, ef það er vilji hv.þd. að koma því í nefnd. Okkur tjáir ekki að vera svo annars hugar, að við leggjum flest þingmál á hilluna nú um stund. Það virðist vera mjög einkennileg kynfylgja Íslendinga, að erfitt er að koma þeim í skilning um nauðsyn á góðum samgöngum. Hér hafa menn búið um óratíma og sama sem ekkert verið hirt um að greiða nokkurn hlut fyrir samgöngum. Meðan aðrar þjóðir gera sér góða vegi, er ekkert hirt um að bæta vegina hér. Hvort þetta er af einhverju vonleysi eða hvað veldur, skal ég ekki segja, en þó ætla ég, að fjárhagsástæður muni síður en svo eiga aðalsökina. Samt er það svo, að sú virkilega ástæða manna á móti málinu er ótti við kostnað af lagningu á þessum spotta austur yfir fjallið. Það er náttúrlega satt, að þetta er töluvert stór upphæð á okkar mælikvarða. En þegar skoðaðar eru allar aðstæður, þá kemur í ljós, að hér er um svo ákaflega hentuga aðstöðu að ræða til járnbrautarlagningar. Hér eru tveir staðir, sem á að tengja saman, og sama og engin viðstaða þarf að verða á milli. Um 60 km. óbyggt svæði er milli þessara staða. Þar að auki er mjög auðvelt að leggja járnbraut á þessari vegalengd. Menn þurfa ekki annað en ferðast ofurlítið með járnbraut í Noregi til þess að sjá, hvað það er að eiga við erfiðleika að stríða í þessu efni, þar sem járnbrautir eru lagðar framan í þverhníptum hömrum, gegnum fjöll og yfir himinháar brúnir. Hér er ekki annað en að leggja járnbraut eftir rennisléttu landi með yfirleitt góðum skilyrðum til undirbyggingar. Það er aðeins einn örðugleiki á þessari leið, hættan af fannkyngi á vetrum. Reynslan getur kannske leitt í ljós, að byggja þurfi yfir meiri kafla en gert var ráð fyrir í þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið hingað til. Mér er sagt, að þessi yfirbygging sé að vísu dýr, en þó ekki svo, að ástæða sé til að setja fyrir sig, þótt eitthvað þurfi um að bæta, eftir því sem tímar líða fram. Það er svo um mörg fyrirtæki, að þau verður stöðugt að endurbæta og fullkomna, en geta þó komið að fullu gagni í byrjun. Ég ætla ekki að þreyta menn á löngum hugleiðingum um nauðsyn á samgöngum. Það er alkunnugt, að Suðurlandsundirlendið er stærsta landbúnaðarsvæði á landinu og að það hefir mest skilyrði samanlagt af öllum landshlutum. En þessi héruð hafa hálfbognað undir þessu fargi, samgönguleysinu. Samgönguleysi yfirleitt er sá órækasti vottur um menningarleysi. Í Kína svelta nú um þessar mundir milljónir manna, en þó er nógur matur til í Kína. En það vantar samgöngur; það er ekki hægt að flytja matinn til fólksins, sem þjáist og deyr af hungri. Allir lifnaðarhættir menningarþjóðanna byggjast á því, að menn geti náð sem fljótast saman og með sem hægustu móti. Það er nú svo um hvert mál, sem tefja á fyrir, að það eru fundnar upp einhverjar ástæður - tylliástæður - og þær eru látnar klingja. Mér dettur í hug launamálið. Sannleikurinn er sá, að engin stjórn þorir að taka það mál upp. En hvað er borið fyrir? „Með því, að ekki er búið að ráða til lykta gengismálinu“. Alveg er eins um þetta járnbrautarmál. Þær virkilegu ástæður eru togstreita kjördæmanna, að ýmsir hv.þm. vilja ekki veita svona mikið fé til þessa parts af landinu. Ég er viss um, að hjartað í þeim sömu hv.þm. mundi bráðna á augabragði, ef járnbraut ætti að leggja í þeim landshluta, þar sem þeir eiga heima. Einu sinni kom fram maður, sem sagðist hafa fundið aðra aðferð í járnbrautarmálinu. Það ætti að byrja á Akranesi og halda áfram yfir Borgarfjörð og jafnvel vestur í Dali og norður í Húnavatnssýslu, hvað sem lengra yrði. Með þessu væri tengt saman stærra svæði við Reykjavík með betri skilyrðum heldur en sveitirnar austanfjalls. Mér hefði þótt gaman að sjá skiptinguna um þetta mál hér á Alþingi. Ætli núverandi andstæðingar hefðu ekki orðið því fylgjandi, en sumir flm. horfið frá því ? Nú hafa menn fundið það upp, að ómögulegt sé að yfirvega málið, vegna þess að ekki sé hægt að vita, hvort heldur eigi að gera bílvegi eða járnbraut. Þetta er nú látið klingja til þess að dreifa og kljúfa. Jafnvel þótt hægt væri að fá öruggan þingvilja fyrir því, að leggja skuli nokkrar millj. í örugga samgöngubót austur yfir fjall, þá mundi það alltaf mæta sömu mótspyrnu. Hv. 2. þm. Rang. minntist örlítið á þennan samanburð og talaði um erfiðleikana á að gera veg austur, - það mundi kosta ákaflega mikið. Ég hefi fyrir satt, að vegur kosti 50 þús. kr. hvern km. Eftir því mundi vegur austur að Ölusárbrú kosta 3 millj. kr. Og ef slíkur vegur er byggður, verður að afhenda hann án nokkurrar vonar í aðra hönd. En samkv. umsögn fróðra manna getur járnbraut orðið það fyrirtæki, sem algerlega borgi sig með tíð og tíma. Hv. 3. þm. Reykv. sýndi fram á það bara frá almennu sjónarmiði, að það sé ómögulegt, að bifreiðar geti keppt við járnbraut um flutning. Og ef það er rétt, sem sagt er, að bifreiðar hafi komizt furðu nærri þeim taxta, sem áætlaður var fyrir járnbrautarflutning, þá er það ekki annað en sönnun þess, að járnbrautarlest geti flutt fyrir lægra verð en uppgötvað var áður. Það þarf ekki annað en líta á það, hve óhugsanlegt er að flytja eina og eina smálest um dýra vegi á dýrum vögnum, sem ganga fljótt úr sér. Það er ómögulegt, að það geti verið eins ódýrt og að láta einn mann aka langri lest af vögnum með mikinn flutning. Mér finnst margir vaða í villu og svima, þar sem þeir bera saman brautir og bíla almennt. Það getur verið, að borgi sig bezt að aka í hjólbörum, ef ekki er ekið nema stuttan veg. Þar næst gæti svo komið hestvagn; svo þegar vegalengdin eykst, má nota bifreið. En þegar flytja skal margar þúsundir smálesta 60 km. veg, þá getur áreiðanlega ekkert flutningatæki keppt við járnbraut. Það er ekki einungis hjá okkur, sem þessi deila stendur, það er ákaflega hörð samkeppni í heiminum milli járnbrauta og bifreiða. Járnbrautin er gömul uppfinning og hefir verið notuð lengi í flestum menningarlöndum, en bifreiðarnar eru þan nýju tæki. Og það er venjan, að hið nýja gerir mikil áhlaup og herjar nokkuð langt inn á það gamla á stundum, áður en það áttar sig. Og nú er svo komið um járnbrautirnar, að búast má við samkeppni af þeirra hálfu af fullri alvöru, - að þær fari að breyta sínum rekstri. Þá mun alveg sama hlutfallið koma í ljós, að járnbrautir bera sig miklu betur undir eins og um mikinn flutning er að ræða og miklar vegalengdir. En bifreiðar halda velli þar, sem flutningur er lítill og um stutta leið. Annars verð ég að segja, að aðalatriðið fyrir mér er það, að fá fullkomnar samgöngur. Þetta mál mun vera miklu meira hitamál austanfjalls en vestan. Og ég fer hér ekki eftir því, hvort ég hafi meiri eða minni hluta minna kjósenda bak við. Ég álít persónulega, að samgöngumálið sé alveg eins mikið nauðsynjamál fyrir Reykjavík eins og Suðurlandsundirlendið. En ég vil ekki eiga neinn þátt í því, að farið verði að klífa þrítugan hamarinn til þess að gera dýra höfn austanfjalls, til þess að bjarga þessum sveitum úr ógöngunum. Ég heyri sagt, að nýlega sé komin fram skýrsla frá Sverre Möller um það, hvort muni álítast ódýrara að nota hér járnbraut eða bíla, og hann hallist heldur að bílum. Hann má hallast fram og aftur fyrir mér. Ég hefi það fyrir satt, að þessi skýrsla sé örstutt og lítið rökstudd. En þetta fær n. auðvitað að sjá. Ég var annar flm. að þessu máli, þegar það kom fram 1926. Minn áhugi hefir ekkert breytzt síðan, þó að ég sé ekki meðflm. nú. 1926 sat að völdum stj., sem vitað var, að var hlynnt málinu og vann að því að undirbúa það með flm. En nú aftur á móti verður ekki annað sagt en að hæstv. stj. beri litla hlýju til þessa samgöngumáls. Ég ætla ekki að deila um Títansérleyfið. Ég er sammála því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði um það. Og mér finnst mega segja, eftir allri framkomu hæstv.atvmrh. að dæma, að honum sé ekki annt um að bjarga neinum af þessum málum. Ef honum væri annt um samgöngumálin austur á undirlendið, þá hefði hann getað gert meira en standa kuldalegur og neitandi gegn þeim möguleikum, sem kostur var á, eins og hann gerði, þó að honum væri lítið um virkjun Urriðafoss. Hæstv. forsrh. byrjaði ræðu sína talsvert líklega og kvaðst vera sammála flm. þessa frv. um aðalatriði málsins. Ég varð glaður við, en gleði mín dvínaði fljótt, er hann taldi járnbraut vafasama úrlausn og vildi aðeins láta rannsaka málið. Þetta er ekki að vera sammála flm. frv.; frekari rannsókn er þarflaus og aðeins til að tefja fyrir framkvæmdum. Ég get vel tekið brýningu hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann taldi flm. þessa frv. sækja málið linlega, með því að ákveða, að ekki skuli byrjað á framkvæmdum fyrri en 1932. En því er til að svara, að þetta er jafnlangur frestur og settur var í frv. 1926, en þá var ákveðið að hefja framkvæmdir 1928. Nú er þetta frv. flutt 1930, og þá er undirbúningsfrestur hinn sami hlutfallslega. Sé þetta talið bera vott um áhugaskort nú, þá má með sama rétti telja, að sú ástæða hafi þá legið til grundvallar fyrir frestinum. Þetta mál þarf mikinn undirbúning, m. a. til lántöku, og eins og nú standa sakir, þá blæs sannarlega ekki byrlega í þeim efnum. En ef þing og stj. sér möguleika til þess að hefja fyrr framkvæmdir; þá myndi ég að sjálfsögðu verða því samþykkur, og aðrir flm. þessa frv. að ég hygg.

Gunnar Sigurðsson * Það bar ekki að skilja orð mín svo í fyrri ræðu minni, að ég vildi amast við umr. á þessu stigi málsins, heldur á þá leið, að ég bjóst við, að hugir manna væru uppteknir af öðru alvarlegra máli í svipinn. Ég ætla að svara hv. 1. þm. Skagf. viðvíkjandi brýningu hans til okkar sunnlenzku þingmannanna; það voru vissar ástæður til þess, að ég gekk ekki lengra, og eins mun hafa verið um hina að því er snertir frestinn til 1932. Ég vil ekki segja, að stj. hafi beinlínis gefið vilyrði fyrir því, en það var látið í veðri vaka frá hennar hálfu fyrir síðustu kosningar, að kringum 1930 yrði eitthvað gert til framkvæmda í járnbrautarmálinu. Ég hafði alltaf vaðið fyrir neðan mig og vildi ekki skrifa undir áskorun til forsrh. um að veita ekki sérleyfið til Títanfélagsins, svo framarlega að peningar væru ekki fyrir hendi, því að hæstv.forsrh. gat alltaf sagt, að félagið hefði ekki nægilegt fé fram að leggja. Annars skal ég lofa hv. 1. þm. Skagf. og hæstv.forsrh. að deila um það atriði. Ég gat ekki komið auga á þá hættu af fyrirtækjum félagsins, ef vel væri um hnútana búið. Ég vil svara hæstv.forsrh. því, þar sem hann var að tala um nauðsyn á rannsókn þessa máls, svo að undirstaða þess yrði sem traustust, og ég skal ekki lá honum það. En þó vil ég sérstaklega taka það fram, að undirstaða allra framkvæmda á Suðurlandi er lausn samgöngumálanna, og þá að sjálfsögðu með járnbraut austur yfir fjall. Og ég er ekki ósanngjarnari en það, að ég tel sjálfsagt, að ríkið hafi tekjur af þeirri hækkun landverðs, er leiðir af járnbrautarlagningunni. Ég vil undirstrika það, að peningahlið þessa máls er í raun og veru alltaf að smækka í hlutfalli við aukningu verðmæta í landinu. Brunabótavirðing allra húseigna í Reykjavík er 80–90 millj. kr., og sé sú upphæð borin saman við kostnað af þessum samgönguframkvæmdum, þá virðist hann ekki ægilega hár. - Af því að ég treysti núverandi stjórn miðlungi vel í þessu máli, þá bar ég fram á síðasta þingi fyrirspurn til hennar um, hvað hún hefði í hyggju að gera því til úrlausnar; en allir vita, hvernig henni reiddi af, því að sökum veikinda hæstv.atvmrh. kom hún ekki til umr. Þá vil ég segja hæstv.forsrh., að ég hygg það rangt með farið hjá honum, að hann hafi aðeins lýst sig fylgjandi samgöngubótum austur á Suðurlandsundirlendi á Ægissíðufundinum fyrir síðustu kosningar; hann talaði þar um járnbraut, og í öllum þingmálafundargerðum úr Rangárvallasýslu á síðari árum hefir verið samþ. ályktun um járnbraut „austur yfir fjall“. Mig minnir, að hann talaði líka um járnbrautarmálið á fundi við Þjórsárbrú 1927 og að kjósendur væru honum þakklátir fyrir þá framkomu.

Ég hefi aldrei talað á þingmálafundi við Þjórsárbrú

. Þá hefir það verið hæstv.dómsmrh., því að vissulega var þar um málið rætt af hálfu núv. stj. En hvað sem þessu líður, þá vil ég alls ekki leggja þann skilning í orð hæstv.forsrh., að hann sé ófáanlegur til að leysa þetta mál á þeim grundvelli, að járnbraut verði lögð, sem ég fyrir mitt leyti hefi slegið föstu. Mér þykir vænt um þá miðlunarleið, sem hv. 1. þm. Reykv. benti á, að ef ekki þætti fært að leggja járnbraut, þá skuli rannsakað vegarstæði fyrir bílveg austur og þetta samgöngumál leyst á þann hátt, sem heppilegast þætti. Ég vænti þess, að fleiri þm. verði eins og hv. 1. þm. Skagf. og sýni, að þeir eru lausir við hreppapólitík í þessu máli. Okkur hefir borið ýmislegt á milli á undanförnum þingum, en ég verð að láta hann njóta þess sannmælis, að í þessu máli hefir hann verið eindreginn frá upphafi og sjálfum sér samkvæmur.

Magnús Guðmundsson Ég þarf engum að svara nema hæstv.forsrh., og get ég lokið því á 5 mínútum. Hæstv. ráðh. hefir ekki beinlínis neitað því, að hann hafi vitað um bréfið í fyrra, sem sannaði, að Títanfél. hafði yfir nógu fé að ráða. Að vísu kom það bréf ekki beinlínis járnbrautarmálinu við, að öðru leyti en því, að það var sönnun þess, að Títan hafði peningana til, þegar átti að byrja á járnbrautinni. Það gleður mig að heyra það á hæstv. ráðh., að hann neitaði ekki um sérleyfið vegna þess að félagið hefði skort peninga, heldur vegna virkjunar á Urriðafossi. Hæstv. ráðh. sagði, að með veitingu þessa sérleyfis hefði þjóðin verið stungin í hjartastað. Í þessu er fólgin játning hans á því, að málið hafi ekki strandað á peningaleysi. En þá á hann ekki að bera því við, heldur segja eins og var, að hann hafi alls ekki viljað veita sérleyfið. Það er geysimikill munur á skoðunum hæstv.atvmrh. og fyrrv.atvmrh. Dana, sem ég talaði við 1926. Hann sagði mér, að Norður-Sjáland hefði þá fyrst komizt úr kútnum, þegar það fékk rafmagn frá Svíþjóð til smáiðnaðar og heimilisnota. Þó að þeir yrðu að sækja rafmagn til annars lands, og það væri auk þess ýmsum annmörkum bundið, þá hefir það lyft landbúnaðinum á Norður-Sjálandi betur en nokkuð annað. Ég álít, að rafmagnið mundi verða hin mesta lyftistöng fyrir íslenzkan landbúnað; en hæstv.atvmrh. álítur, að með þeim framkvæmdum verði þjóðin stungin í hjartastað. En ef svo er, þá er það ekki ég einn, sem með þessu máli hefi stungið hana í hjartastað. Hæstv. ráðh. má bæta við 2/3 allra alþm. 1927, sem þá hafa verið með í því að reka rýtinginn í hina íslenzku þjóð, þar á meðal fjölda af hans eigin flokksbræðrum. Það er talsvert einkennilegt að veita því athygli, hvað Danir eru að gera við járnbrautir sínar í umhverfi Kaupmannahafnar. Þeir eru ekki að leggja þær niður, heldur ætla þeir að verja 17 millj. króna til þess að þeir geti rekið þær með rafmagni. Ætli það væri ekki nær fyrir okkur að nota aflið í Urriðafossi til þess að knýja járnbraut á milli Reykjavíkur og Suðurláglendisins en láta fossinn belja áfram ónotaðan? Það eru ekki réttnefndir framsóknarmenn, sem leyfa sér að standa á móti þessu merkilega máli, og það eru ekki heldur réttnefndir íhaldsmenn, sem gera það - heldur eru þeir hinir svörtustu afturhaldsmenn. Ég tók eftir því, að hv. 2. þm. Árn. var að gefa bendingu um það, að þetta síðara álit frá Sv. Möller um járnbrautarmálið hefði verið pantað. Þetta mál snertir hans kjördæmi meira en nokkurt annað hérað á landinu. Ég vil því beina til hans þeirri fyrirspurn, hver hafi pantað þetta álit. Ég vil fá þeirri spurningu svarað og býst við, að hv.þm. hljóti að vera eitthvað kunnugt um það, fyrst hann var að gefa þetta í skyn. Ég er mjög hissa á þeim ótta, sem hæstv.forsrh. elur í brjósti gagnvart útlendingum, sem leggja fé í framkvæmdir hér. Reynslan hefir sýnt, að af þessu er engin hætta, þegar vel er um búið, eins og er í sérleyfislögum okkar. Öll fyrirtæki, sem útlendingar hafa lagt fé í hér á landi, hafa eftir nokkurn tíma orðið alíslenzk, og svo mundi einnig hafa farið um þetta. Ég hefi svo mikið traust á hinni íslenzku þjóð, að hún láti aldrei kúga af sér þjóðerni og tungu. En hæstv. ráðh. vantreystir henni í þessu. Það skilur okkur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess út af till.hv. 1. þm. Reykv. um, að fé skuli veitt til samgöngubóta við suðurláglendið án þess að ákveða fyrirfram, hvort það skuli vera járnbraut eða ekki, að ég get vel fellt mig við hana.

Þetta er loðið

. Það er till.hv. 1. þm. Reykv.; og þegar hv.þm. ásakar meðflm. sinn um, að hún sé loðin, þá fara nú að tíðkast hin breiðu spjótin. Og mér þykir hart, þegar ég tek vel undir till. frá einum hv.flm. frv., að þá skuli mér vera brugðið um, að ég sé loðinn. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að framkoma mín gagnvart fossafél. Títan bæri vott um, að ég hefði lítinn hug á samgöngubótum austur yfir fjall. Það, sem hv.þm. kallar samgöngumál Reykjavíkur og suðurláglendisins, var að eins 1/10 hluti af því stóra máli, sem Títan átti að fá einkaleyfi fyrir. Virkjun Urriðafoss, stofnun iðjuvera, innflutningur á útlendu fjármagni og verkafólki ásamt fleiru, voru 9/10 hlutar af því, sem sérleyfið fól í sér. Ef ég á að lýsa því yfir, hvað mér var annast um í þessu máli, þannig að ég mat það meira en 1/10 hluta þess - en það var að bjarga sóma þjóðarinnar, vernda þjóðerni vort og fjárhagslegt sjálfstæði. Í stuttu máli: það, sem hv. 1. þm. Skagf. og 1. þm. Reykv. vilja ofurselja erlendum aðilum og fjárgróðafélögum.

Og mikill hluti Framsóknarfl. líka

. Ég býst við, að þeir séu fáir hér á landi, sem nú mundu í alvöru fylgja þeim málstað, sem hv.l.þm. Skagf. berst fyrir. Út af ræðu hv. 1. þm. Skagf. skal ég vera fáorður, einkum af því, að hann er nú dauður. Ég mun ekki láta í ljós neina gremju, eins og hann gerði í sinni fyrstu ræðu. Það er náttúrlega gott fyrir hv.þm. að veifa nú þessu bréfi, sem hann þykist hafa og á að sanna, að Títan hafi haft peninga. En það var undarlegt, að mér skyldi ekki vera sýnt þetta merkilega bréf um fjárútvegun Títans, þar sem ég átti að veita sérleyfið og þurfti því að fá sannanir fyrir peningareiðum félagsins. Ég hefi ekki að fyrra bragði blandað fjárhagsástæðum eða peningaleysi Títans inn í þessar umr., og allt, sem ég hefi sagt um það mál, er sprottið af þeirri fyrirspurn, sem hv. 1. þm. Skagf. beindi til mín út af neituninni á sérleyfinu. Um skoðanamun okkar almennt í þessum efnum þarf ég ekki mikið að segja; hann orðaði það svo, að hvorki framsóknar- eða íhaldsmenn væru því mótfallnir, að útlend auðfélög fengju alræðisvald hér á landi, það væru aðeins svörtustu afturhaldsmenn, sem andæfðu því. Hv. þm. óttast það ekkert, þó að útlendu fjármagni sé veitt hindrunarlaust inn í landið; en um þetta efni er ég íhaldssamur á allt, sem er frumstætt og gott í fari okkar íslenzku þjóðar. Einkunnarorð hv. 1. þm. Skagf. eru þau, að bjóða útlenda menn velkomna inn í landið með það fjármagn, sem þeir vilja með sér hafa, og veita þeim ýmiskonar sérréttindi og fríðindi fram yfir innlenda menn. Um það má viðhafa hið forna latneska spakmæli, sem Magnús Stephensen landshöfðingi vitnaði til í umr. á Alþingi, þegar talað var um að leggja niður Landsbankann: „Timeo Danaos et dona ferentes“. - Það svarar að miklu leyti til þessarar málsgr. á íslenzku: „Trautt mun ek trúa þér, troll, kvað Höskollur“.

Einar Jónsson Ég hefði vel getað fallið frá orðinu, ef ekki hefðu fleiri verið búnir að biðja um það. Ég vildi aðeins óska þess, að þetta mál yrði ekki tafið um skör fram með erjum og þrætum. Þó að hæstv.forsrh. hafi verið álasað fyrir gerðir sínar í þessu máli, þá get ég ekki tekið undir það né verið því samþykkur, eins og honum hafa nú farizt orð. Ég ætla ekki að kýta við hv. 1. þm. Skagf., þó að hann byrjaði ræðu sína með því að álasa mér fyrir að þakka hæstv.forsrh. undirtektir hans í þessu máli, því að batnandi manni er bezt að lifa. Ég get borið um það, að á pólitískum fundi á Ægissíðu 1927, þegar við síra Jakob í Holti buðum okkur fram til þings, þá voru þeir Jón Þorláksson. og hæstv. núv. forsrh. þar mættir, og Jón Þorláksson gerði fyrirspurn til hæstv. ráðh. um, hvaða afstöðu hann tæki til járnbrautarmálsins. Þá lýsti hann því yfir, að hann mundi verða stoð og stytta bændanna í því máli sem öðrum. En á næsta þingi á eftir kom það í ljós, að hann sagði nei við málinu, þegar fylgismenn þess sögðu já. Áleit ég því, að hann hefði ekki uppfyllt gefin loforð. En ef hann heitir því nú að efna sín góðu loforð, þá vil ég taka það í fullri alvöru og vera honum þakklátur fyrir.

Það er fallegt að vera lítillátur

. Já, það þarf ég oft að vera. Samgöngurnar þarf að bæta á einhvern hátt; það er lífsspursmál fyrir Suðurland. Og eins og ég hefi áður tekið fram, þá er um þrjár leiðir að ræða í því efni: bætta bílvegi, flugferðir eða járnbraut. Og ég hygg, að járnbrautin sé tryggasta úrlausnin. Ég er mjög þakklátur hv. 1. þm. Skagf. fyrir áhuga hans á þessu máli, því að hann hefir alltaf reynzt þar sanngjarn og óbrigðull. Og þó að hann hafi nú varpað svæsnum orðum í garð hæstv.forsrh. og álasað mér fyrir þakklæti mitt til hans, þá vil ég taka vel hlýjum orðum til þessa máls, hvaðan sem þau koma. Hv. 1. þm. Skagf. minntist á, að við flm. þessa frv. værum heldur lítilþægir, að vilja fresta framkvæmdum þessa máls í tvö ár. Ég skal játa, að ég treysti mér ekki til að ganga lengra en þetta. Og ef þessu máli verður framfylgt á þann hátt, sem við bendum á í frv., þá er ég ánægður. En það þýðir ekkert að halda samgöngunum í því ástandi, sem þær eru nú; það væri sama sem að kveða upp dauðadóm yfir landbúnaðinum í þessum héruðum austanfjalls, og einnig yfir kaupstöðunum Reykjavík og Hafnarfirði. Ég ætla ekki að fara að ýfa sakir við hæstv.forsrh. vegna afstöðu hans til „Títans“. Sumir segja, að maður eigi aldrei að fyrirgefa, en ég aðhyllist ekki þá kenningu. Hæstv. ráðh. steig þá það spor, sem hann hefði ekki átt að gera, og það varð bændum til hins mesta ógagns. –Títanfélagið sendi menn hingað til Rvíkur á síðasta þingi með sannanir þess, að fé væri fyrir hendi, en hæstv. ráðh. trúði því ekki og neitaði því um sérleyfið. Hvað á þá að gera út af þessum aðförum? Sumir vilja ekki fyrirgefa hæstv. ráðh., en ég álít, að það eigi að gera vegna stefnubreyt. hans í þessu máli nú, að öðru leyti en því, að á þeim tíma, sem sérleyfið átti að veita, og þar sem þingið sat á rökstólum samtímis, áttu ráð þess að gilda, eigi síður en hans, og þetta atriði er ég tregur til að fyrirgefa honum. Hæstv. forsrh. segir okkur hér, að hann hafi gert þetta af þjóðernisástæðum, af velvildarhug og umönnun fyrir þjóðinni. Það má segja mér þetta tíu sinnum eða einu sinni - það er sama hvort er -, ég trúi því ekki samt. Það var engin þjóðernishætta á ferðinni, þó að þetta væri reynt. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut. Nú kemur nýtt til mála; nú á að reyna á drengskap þingmanna, hvort þeir vilja fylgja okkur í því, sem við förum fram á af mestu nauðsyn þeirra héraða, sem þar eiga hlut að máli, eða þeir vilja spyrna fæti við því. Ekki fullnægir mér að heyra það, sem hæstv.forsrh. var að skýra okkur frá, þar sem hann var að lýsa yfir því, að nú væri kominn snjóbíll, sem gæti haldið leiðinni opinni, hvernig sem viðraði. Þau tæki hafa verið reynd svo oft, að ég trúi ekkert á slíkt, enda þótt þetta verkfæri kunni kannske að vera eitthvað fullkomnara en fyrri samskonar tæki. Þegar ég fór hingað suður til þings, voru komin snjóþyngsli svo mikil, að ekki varð komizt ríðandi lengra en að Hellisheiði, og var þar tekið á móti okkur með hestum og sleðum. Þegar komið var niður úr snjóþyngslunum, vorum við komnir á stað, er heitir Sandskeið. Þar tóku á móti okkur bifreiðar, og hafði veginum verið haldið opnum þangað upp eftir með stöðugum mokstri, en tveim dögum síðar voru allar geilar, sem grafnar höfðu verið í skaflana á veginum, orðnar fullar, og sjá því allir, hvert lið verður að slíkum vinnubrögðum, enda er það sannast að segja, að heldur vildi ég vita til þess, að þeir menn, sem þurfa að fá peninga fyrir slíka vinnu, væru látnir sitja þurrir og hreinir heima á heimilum sínum og greidd venjuleg daglaun heldur en að þeir væru sendir út til slíkra vinnubragða. En það má búast við, að svona haldi áfram, þangað til búið er að yfirbyggja nær allan veginn, en eins og ég sagði fyrr, þá er það álit allra kunnáttumanna, að þessi aðferð verði miklu dýrari heldur en sú, að leggja járnbraut. Það er mikill skaði, ef austurhéruðin fá engar samgöngubætur, og engu minni skaði er það, að Hafnarfirði og Reykjavík er að engu bætt það tap, sem þau líða við vondar samgöngur við austurhéruðin, en það er hv.þm. að skera úr, hvað gert skuli til að bæta úr því böli. Ég er einn af þeim austanmönnum, sem líta svo á, að þessu samgöngumáli okkar verði aldrei komið í það horf, sem þarf, nema með járnbraut, en ég vildi óska þess, að þetta mál þyrfti ekki að valda þrætum, hversu þeim samgöngubótum skuli háttað, sem hér þarf að koma á. Heldur vildi ég mega vona, að einhverjar bætur yrðu á ráðnar og einhverjar ákvarðanir teknar þegar á þessu þingi. Höfum við flm. þó ekki séð okkur fært að fara fram á það, að nú þegar yrði hafizt handa.

Magnús Torfason Mér er heldur þungt um mál nú, og þess vegna hafði ég ekki ætlað mér að taka til máls að þessu sinni, en það hefir verið skorað á mig að svara fyrirspurn, og skal ég þá gera það. Ég greip fram í ræðu eins hv.þm., viðvíkjandi skýrslu Sv. Möllers. Ég hefi haft þá æru að sjá þessa skýrslu, og er þá frá því að segja, að þegar ég hafði lesið hana, lagði ég hana frá mér með þeirri hugsun: Þessi skýrsla er pöntuð. Hv. fyrirspyrjandi hefir ekki séð þessa skýrslu, en honum mun gefast kostur á því innan skamms, og býst ég við, að eftir lestur hennar muni hann komast að sömu niðurstöðu. En vilji hv. 1. þm. Skagf. leita sér frekari upplýsinga um þetta efni nú þegar, þá verð ég að biðja hann að snúa sér til vegamálastjóra ríkisins; en mér skilst af þessari skýrslu hr. Sv. Möllers, að hann hafi verið í náinni samvinnu við vegamálastjóra. Frekara finn ég ekki ástæðu til að segja um þessa fyrirspurn. Að öðru leyti vil ég lýsa yfir því, að mér þykir gott, að þessi rannsókn á vegarstæðinu hefir farið fram; mér hefir skilizt svo, að ekki myndi von um, að byrjað yrði á neinum samgöngubótum fyrr en slík rannsókn hefir fram farið, m. ö. o., að nákvæma áætlun þurfi um það, hvað slík vegargerð muni kosta og hvort líklegt sé, að slík vegagerð geti orðið okkur eins örugg samgöngubót og járnbraut. Þess vegna hefi ég skoðað þetta sem nauðsynlegan undirbúning. Ég bjóst við, að þessi skýrsla mundi verða tilbúin í fyrra, á síðasta þingi, en það varð ekki úr því. Síðan hefi ég verið að vonast eftir henni, bjóst við, að hún mundi verða tilbúin með haustinu, en, því miður, hún er ekki tilbúin enn. Þessi dráttur á ekki flóknara máli líkar mér illa, og þess vegna er ég mjög glaður yfir því, að við megum eiga von á þessari skýrslu nú á næstunni. Og einmitt vegna þess, að þessi skýrsla er ekki fram komin, hefi ég litið svo á, að ekki væri ástæða til að fjölyrða um málið að sinni; það yrði ekki að gagni fyrr en þessi eftirþráðu gögn væru komin.

Forseti (JörB): Þá hefir hv. 1. þm. Skagf. orðið, til þess að bera af sér sakir.

Magnús Guðmundsson Ég bað eiginlega ekkert um það að fá að bera af mér sakir, en ég get gjarnan notað tækifærið til þess að svara hæstv.forsrh. fáum orðum. Hann sagði, að ég vildi láta útlendinga vaða hér uppi og veita þeim sérleyfi í öllu. Þetta eru staðlausir stafir og ástæðulausar getsakir. Ég vil minna hæstv. ráðh. á það, að hér gilda lög, sem heita sérleyfislög, sem þingið hefir samið, svo að um fossavirkjun án vilja og vitundar þingsins getur ekki verið að ræða, og hvað slíka fossavirkjun snertir, þá er leyfið háð svo miklu eftirliti, að þar er vel fyrir öllu séð af okkar hálfu. Ágreiningurinn milli mín og hæstv. ráðh. er um traustið á íslenzku þjóðinni. Ég treysti henni. Hann vantreystir henni. Ég hefi áhuga fyrir rafhitun og raflýsing sveitanna. Ráðh. er áhugalaus um þessi mál, kjarklaus og hræddur. Hann er afturhaldssamur, en ég ann framförum. Ég sé í anda þéttsett og blómleg bændabýli, raflýst og rafhituð meðfram rafknúinni járnbraut. Hann sér ekkert af hræðslu við útlendingana.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að láta ánægju mína í ljós yfir því, að hæstv. fjmrh. hefir borið fram þessa till. nú í ár. Ég minnist þess, að í fyrra fluttum við tveir þm. samskonar till., og þá var ekki allur flokkur hæstv. ráðh. henni samþykkur, og því vil ég þakka honum þetta, þótt þessi till. gangi ekki eins langt og skyldi. - Annars væri það mjög æskilegt, að betri skipun komist á launagreiðslur embættismanna en nú er. Það hefir gengið svo frá því 1925, að hvert þingið eftir annað hefir vísað þessu máli frá, sennilega af ótta við, að kjósendur yrðu æfir, ef embættismenn nytu réttlátra launakjara. Annars get ég upplýst það, að í Nd. mun frv. vera á ferðinni, sem miðar að umbótum í þessu máli. Málið verður ekki leyst með öðru en því, að annaðhvort verði skipuð milliþinganefnd eða að stjórnin undirbúi málið. Þessi orð vildi ég láta fylgja þessari till., því að mínum dómi er sú meðferð, sem þetta mál hefir sætt, þinginu til stórrar vansæmdar.