Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um þingsköp Alþingis á þskj. 2. Frv. þetta er til breytinga á þingsköpum Alþingis og er flutt í tengslum við frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskránni sem nú liggur fyrir efri deild. Frv. er upphaflega samið af nefnd sem skipuð var formönnum þingflokka og komið var á fót á síðasta þingi að beiðni forseta Alþingis til að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar og samhliða því nauðsynlegum breytingum á þingsköpum Alþingis. Á undanförnum þingum hafa verið uppi hugmyndir um breytingar á þingsköpum Alþingis. Í þessu sambandi má minna á að á 111. löggjafarþingi var flutt frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá þar sem tekið var á öllum þeim þáttum stjórnarskrárinnar er lúta að Alþingi og jafnframt fylgdu því drög að frv. til nýrra þingskapalaga. Þetta frv. fluttu Páll Pétursson, Guðrún Helgadóttir, Kjartan Jóhannsson, Kristín Einarsdóttir, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Sighvatur Björgvinsson og Hjörleifur Guttormsson. Frv. var endurflutt á 112. þingi og voru flutningsmenn þeir sömu nema að í stað Kjartans Jóhannssonar, er sagt hafði af sér þingmennsku, kom Árni Gunnarsson, þáv. forseti neðri deildar. Þegar nefnd sú, er forsetar komu á fót á síðasta þingi, 113. þingi, lagði fram frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskránni fylgdu því sem fylgiskjal drög að frv. til laga um þingsköp Alþingis. Um þau drög fjölluðu fulltrúar þingflokkanna frekar að loknum þingkosningum nú í apríl og sendu síðan öllum þingmönnum bréf þar sem tiltekin voru ýmis álitamál varðandi endurskoðun þingskapalaganna. Núverandi og fráfarandi þingflokksformenn ásamt öðrum fulltrúum þingflokkanna unnu síðan að lokafrágangi frv. í samráði við þingflokkana. Þeir eru: Ólafur G. Einarsson og Geir H. Haarde frá Sjálfstæðisflokknum, Páll Pétursson frá Framsóknarflokki, Eiður Guðnason og Össur Skarphéðinsson frá Alþýðuflokki, Margrét Frímannsdóttir og Svavar Gestsson frá Alþýðubandalagi og Anna Ólafsdóttir Björnsson og Kristín Einarsdóttir frá Kvennalista. Samkomulag hefur orðið um að flytja frv. í þeim búningi sem það nú liggur fyrir í og standa fulltrúar allra þingflokka að málinu. Þær breytingar, sem Alþingi samþykkti á stjórnarskránni á síðasta þingi (113. þingi) og fólu m.a. í sér brottfall deildaskiptingar þingsins og að þingið sitji að formi til allt árið, kalla á verulegar breytingar á þingsköpum Alþingis. Það var jafnframt mat þeirra er unnu að endurskoðun þingskapalaganna að heppilegt væri að gera samhliða þessari endurskoðun nokkrar aðrar tímabærar breytingar á þingsköpunum, m.a. að setja ítarlegri ákvæði um fastanefndir en verið hafa. Ég tel að það sé mikilvægt að í þeirri umræðu sem hér á eftir að verða í deildinni um frv. takmarki menn sig við breytingarnar á þingsköpum Alþingis en eyði ekki tíma deildarinnar í að ræða þær stjórnarskrárbreytingar er þar liggja til grundvallar og hef ég þá helst í huga afnám deildaskiptingarinnar. Ég lít svo á að um þær breytingar hafi skapast góð samstaða og því sé ekki þörf á því að taka það mál upp aftur í þessari umræðu. Ég vil þá víkja að þeim meginbreytingum sem felast í frv. og þá fyrst um stjórn þingsins: 1. Kveðið er skýrt á um að forseti fari með æðstu stjórn þingsins í þeim málum er lúta að rekstri þess og stjórnsýslu. Forseti verður kjörinn samkvæmt tilnefningu en ekki óbundinni kosningu eins og verið hefur. 2. Varaforsetar verða fjórir, kosnir listakosningu, og mynda ásamt aðalforseta forsætisnefnd þingsins. Varaforsetar verða kjörnir listakosningu. Er sú skipan talin heppilegri en gildandi fyrirkomulag því hún er einfaldari. Með þessu skipulagi er svigrúm fyrir þingflokkana að semja um skiptingu varaforseta á milli sín, t.d. með því að skila einum lista. Eðlilegt er að halda þeirri hefð sem verið hefur allt frá 1971 að fyrsti varaforseti sé úr röðum stjórnarandstæðinga og jafnframt þykir æskilegt að sem flestir flokkar eigi aðild að forsætisnefnd. 3. Um forsætisnefnd er það að segja að verkefni hennar verður að gera starfsáætlun fyrir fram fyrir hvert þing og skipuleggja störf þingsins nánar, t.d. með vikuáætlunum, í samráði við formenn þingflokka. Þá er forseta ætlað að bera undir forsætisnefndina þau mál er hann telur ástæðu til að hún fjalli um, svo sem um rekstur þingsins, málefni þeirra stofnana sem undir Alþingi heyra og það alþjóðasamstarf sem Alþingi sem heild á þátt í. Jafnframt mun forsætisnefnd fjalla um þau málefni er varaforsetar óska að þar séu rædd. Loks er forsætisnefnd falið að fara með þau verkefni sem forsetum Alþingis hafa verið falin í öðrum lögum, svo sem að ráða ríkisendurskoðanda. 4. Kveðið er á um samráð forseta og þingflokksformanna um skipulag þingstarfa. Um langt skeið hefur það verið venja að forsetar hafi haft samráð við þingflokksformenn um skipulag þingstarfa. Rétt þykir að þetta samráð sé formlega bundið í þingskapalögum. Um þetta samstarf er kveðið á í nýjum kafla í þingsköpum um þingflokka. 5. Tekin eru upp ákvæði um þingflokka og skilgreiningu þeirra. Þótt þingflokkar hafi í marga áratugi gegnt veigamiklu hlutverki í störfum Alþingis hafa ekki verið bein fyrirmæli um þá í þingsköpum að undanskilinni einni grein í kaflanum um útvarp umræðu. 6. Mörkuð eru skýrari skil milli yfirstjórnar forseta og hinnar daglegu framkvæmdastjórnar sem verður á hendi skrifstofustjóra í umboði forseta. Þá vil ég víkja nokkuð að nefndum þingsins. Það eru viðamiklar breytingar á þingsköpum er varða nefndir þingsins. Ástæðan til þess er þríþætt. Í fyrsta lagi verða óhjákvæmilega verulegar breytingar á nefndaskipuninni samhliða afnámi deildaskiptingar og mikilvægi nefndanna í þingstörfum mun aukast við þá breytingu. Í öðru lagi hefur nefndakafli þingskapa verið afar stuttur og ekki verið tekið í honum á ýmsum atriðum sem þörf þykir að hafa skýr ákvæði um. Í þriðja lagi hafa flestöll ákvæði um nefndir verið í einni mjög langri lagagrein sem heppilegra þykir að skipta upp eftir efnisþáttum. Vík ég þá næst að þeim helstu breytingum er varða nefndir þingsins. 1. Fjöldi nefnda. Samkvæmt frv. verða fastanefndirnar tólf og er gert ráð fyrir að verkaskipting þeirra verði í megindráttum hin sama og er í Stjórnarráðinu. Fastanefndum mun því fækka úr 23 í 12. Af þessum 12 fastanefndum hafa 11 starfað áður en ein er ný, þ.e. umhverfisnefnd. Þá er heiti tveggja eldri nefnda breytt. Heiti fjárveitinganefndar verður fjárlaganefnd og fjárhags- og viðskiptanefnd verður efnahags- og viðskiptanefnd. 2. Fjöldi nefndarmanna. Lagt er til að í öllum nefndum sitji níu þingmenn í stað sjö áður. Þar sem mikilvægi nefndarstarfsins mun aukast frá því sem áður var þykir rétt að fjölga í nefndunum og tryggja þar með að þingflokkar eigi fulltrúa í sem flestum nefndum þingsins. Ekki er gert ráð fyrir föstum varamönnum í nefndum nema í utanríkismálanefnd. Vegna sérstöðu utanríkismálanefndar, sem ráðgjafa fyrir ríkisstjórn um meiri háttar utanríkismál, er lagt til að nefndin hafi kjörna varamenn, jafnmarga og aðalmenn eru, líkt og verið hefur. 3. Aðild fastanefnda að fjárlagavinnunni. Samkvæmt frv. er lagt til það nýmæli að fjárlaganefnd skuli að jafnaði vísa til fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrumvarpsins sem fjalla um málefnasvið þeirra. Til að taka af öll tvímæli er sérstaklega kveðið á um að til efnahags- og viðskiptanefndar vísi fjárlaganefndin þeim köflum lánsfjárlagafrumvarpsins er fjalla um skatta- og efnahagsmál og tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins. Gert er ráð fyrir að fastanefndirnar geti tekið við þeim erindum og annast þau viðtöl sem fjárveitinganefnd hefur haft á sinni hendi. Jafnframt er gert ráð fyrir að áður en 2. umr. fer fram um fjárlagafrumvarpið skili fastanefndirnar, ef þær svo kjósa, fjárlaganefnd áliti og tillögum er skuli prenta með áliti hennar þegar hún hefur lokið afgreiðslu frv. fyrir 2. umr. Rétt er að taka fram að við athugun á fjárlagafrumvarpinu starfa fastanefndirnar í umboði fjárlaganefndar. Milli 2. og 3. umr. mun fjárlaganefndin fjalla ein um allt frumvarpið svo sem verið hefur. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að svigrúm skapast til þess að flýta 2. umr. frá því sem verið hefur. Það tel ég að sé mjög mikilvægt, að 2. umr. geti farið fram ekki síðar en í byrjun desember, fyrstu daga desembermánaðar. 4. Kveðið er skýrt á um hvenær hægt er að setja nefndarfund og hvenær nefndarfundur er ályktunarbær. Ekki hafa verið skýrar reglur um það hvenær formanni nefndar er heimilt að setja fund. Í greininni er lagt til að formaður geti sett fund ef til hans hefur verið boðað með dagskrá. Ekki er því tilskilinn neinn lágmarksfjöldi nefndarmanna þegar nefndarfundur er settur, aðeins að til fundarins hafi verið boðað með dagskrá. Jafnframt er þó í greininni kveðið skýrt á um að til þess að fundurinn sé ályktunarbær þurfi meiri hluti nefndarmanna að vera staddur á fundi. Það er hins vegar mikilvægt að formaður geti sett fund þó að ekki sé meiri hluti viðstaddur því að stundum skapast sú staða að gestir hafa verið boðaðir til fundar við nefndina en meiri hluti nefndarmanna er fjarstaddur. Getur þá nefnd rætt við gesti þó að ekki yrðu teknar neinar ákvarðanir fyrr en tilskilinn fjöldi nefndarmanna er á fundi. Efnislega er grein þessi í samræmi við þær reglur sem gilda um fundi okkar hér í þinginu. 5. Lagt er til að nefnd verði að eigin frumkvæði heimilt að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar. Jafnframt er gert ráð fyrir að nefnd geti gefið þinginu skýrslu um slíka athugun, sbr. 31. gr. Hér er m.a. haft í huga að nefnd geti, þegar þing er ekki að störfum að sumri, unnið að athugun tiltekinna mála. Hér er m.a. haft í huga að nefnd geti unnið að athugun tiltekinna mála er gæti verið vísir að eftirliti fagnefnda með þeim stofnunum framkvæmdarvaldsins sem heyra undir málefnasvið nefndarinnar. 6. Gert er ráð fyrir að nefnd geti þegar máli hefur verið vísað til hennar falið einum nefndarmanni (framsögumanni) að vinna sérstaklega að athugun málsins. Framsögumaðurinn geri síðan tillögu til nefndarinnar um afgreiðslu málsins og leggi fram drög að nefndaráliti. Þessi tilhögun gæti gert nefndarstarfið markvissara, umfjöllun um mál vandaðri og dreift vinnu í nefndinni betur niður á nefndarmenn en nú er. 7. Lagt er til að nefnd geti látið uppi álit á tveimur eða fleiri málum saman ef þau fjalla um skyld efni. Hér er haft í huga að stundum fjalla nefndir samtímis um tvö eða fleiri mál, t.d. fylgifrumvörp með öðrum frumvörpum. Getur þá verið hagkvæmt að skila einu áliti um bæði eða öll málin saman. 8. Lagt er til að nefnd geti með skýrslu gert þinginu grein fyrir athugun sinni á þingmáli sem hún hefur ekki lokið afgreiðslu á að fullu telji hún sérstaka ástæðu til þess. Heppilegt getur verið að nefnd hafi möguleika á að skila slíkri greinargerð til þingsins, t.d. þegar þrýst er á um að afgreiða mál en meiri hluti nefndarmanna er þó andvígur því að skila formlegu nefndaráliti. Eðlilegast er að slík skýrsla yrði lögð fram á þinginu en kæmi ekki á dagskrá. Þá er lagt til að nefnd geti á sama hátt gefið þinginu skýrslu um störf sín, t.d. ef komið hefur fram alvarleg gagnrýni á störf hennar og hún telur ástæðu til að svara slíkum aðfinnslum á formlegan hátt. 9. Lagt er til að þingnefndir hafi almenna heimild til að afla sér aðkeyptrar sérfræðiþjónustu við afgreiðslu þingmála frá stofnunum og einstaklingum utan skrifstofu þingsins. Gert er ráð fyrir að forseti setji nánari reglur um þetta efni. Þar sem hér getur verið um nokkurn kostnað að ræða þarf í slíkum reglum að tilgreina nákvæmlega þau tilvik þegar nefnd getur leitað slíkrar aðstoðar. 10. Sérstök ákvæði eru sett um alþjóðanefndir þingmanna. Tilgreindar eru þær nefndir er sinna alþjóðasamstarfi þingmanna. Um leið er veitt almenn heimild fyrir þingið til að koma á fót öðrum alþjóðanefndum og munu þá ákvæði þessarar greinar einnig ná til þeirra. Kveðið er á um að til hverrar alþjóðanefndar skuli velja árlega samkvæmt starfsreglum sem um hana gilda. Alþingi hefur þegar samþykkt með þingsályktun starfsreglur fyrir Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins. Jafnframt er kveðið á um að hver alþjóðanefnd skuli hafa ritara sem er nefndinni til aðstoðar eins og verið hefur. 11. Skýrari reglur eru settar um mannaskipti í nefndum og varamenn. Í fyrsta lagi er lagt til að heimiluð verði varanleg mannaskipti í nefndum óski þingflokkur eftir slíku. Heimild til mannaskipta er í 15. gr. gildandi þingskapa en rétt þykir að heimildin sé veitt að ósk þingflokks. Nauðsynlegt getur verið að koma slíkum mannaskiptum á, t.d. ef þingflokkur klofnar eða hættir stuðningi við ríkisstjórn, auk þess sem sú staða getur komið upp að þingflokkur telji heppilegt að einhverjir þingmenn hans skiptist á sætum í nefndum. Í öðru lagi er lagt til að þegar aðalmaður í nefnd er forfallaður sé þingflokki hans heimilt að tilnefna annan þingmann um stundarsakir til setu í nefnd í hans stað og skal formanni nefndar tilkynnt um það. Eðlilegt þykir að staðgengill njóti allra sömu réttinda og aðrir nefndarmenn. Þá kem ég að kafla um umræður. 1. Heimilt verði að veita stutt andsvör við ræðum. Hér er um mikilvægt nýmæli að ræða. Eru fyrirmyndir að henni sóttar til þjóðþinga nágrannalanda okkar þar sem þetta umræðuform --- sem þeir kalla ,,replikker`` --- hefur þótt gefa góða raun. Er megintilgangur þessarar breytingar sá að gera umræður líflegri, skoðanaskipti hraðari og jafnframt að stytta umræður. Hefur oft borið við að þingmenn hafi ekki komið að andsvörum sínum við ræðum annarra þingmanna eða ráðherra fyrr en mörgum klukkustundum eftir að þær voru fluttar; hefur þá jafnframt þótt brenna við að menn flyttu lengra mál en í upphafi var ætlað. Samkvæmt ákvæðinu geta þingmenn með leyfi forseta veitt stutt andsvör, í allt að tvær mínútur, við ræðu strax og hún hefur verið flutt. Andsvari má einungis beina að máli ræðumanns en ekki öðru andsvari til að tryggt sé að þetta form umræðu njóti sín en ekki komi til orðaskipta milli annarra þingmanna en ræðumanns og þess eða þeirra sem veita andsvarið. Ræðumaður hefur tvær mínútur til að svara andsvari. Orðaskipti í andsvörum skulu ekki standa lengur en 15 mínútur í einu. Forseta er heimilt samkvæmt greininni að stytta ræðutíma hvers þingmanns ef margir biðja um orðið til andsvara. 2. Við meðferð venjulegra þingmála gilda sömu reglur og verið hefur að öðru leyti en því að hinn ótakmarkaði réttur til þátttöku í umræðum er nú bundinn við þann ráðherra sem flytur mál eða ber ábyrgð á málaflokki sem til umræðu er. 3. Ræðutími í þingskapaumræðu verður takmarkaðar og má enginn þingmaður tala lengur en fimm mínútur í senn um þingsköp. 4. Umræður utan dagskrár verða takmarkaðar þannig að málshefjandi og ráðherrar mega ekki tala lengur en í 30 mínútur, aðrir þingmenn ekki lengur en í 15 mínútur en allir mega tala tvisvar. Er þetta gert til þess að draga úr löngum umræðum utan dagskrár. 5. Þátttaka annarra en fyrirspyrjenda og ráðherra í umræðum á fyrirspurnafundum verður nú leyfð formlega, ein mínúta hverju sinni fyrir hvern þingmann. Þá er réttur fyrirspyrjanda til að gera grein fyrir fyrirspurn rýmkaður úr tveimur mínútum í þrjár. 6. Settar eru skýrari reglur um skráningu á mælendaskrá. 7. Lagt er til að heimilt verði að ræða tvö skyld þingmál í einu. Hefur nokkuð borið á því á síðari árum að þingmenn eða ráðherrar hafi óskað eftir því að ræða í einu um tvö eða fleiri dagskrármál og hafa forsetar jafnan orðið við því. Um meðferð þingmála vil ég segja þetta: 1. Lagt er til það nýmæli að skylt verði að vísa máli til nefndar hafi það breyst við 2. umr. á annan hátt en þann sem nefnd leggur til og einhver þingmaður eða ráðherra krefst slíks. Tilgangur þessarar nýbreytni er að tryggja sem vandaðasta málsmeðferð, nú þegar þingið starfar í einni málstofu. Ákvæðið tryggir því að ef samþykktar eru breytingartillögur frá öðrum en nefndinni gefst henni tækifæri til að fara á ný yfir málið eftir þær breytingar sem á því hafa orðið við 2. umr. 2. Sérstakt ákvæði er um breytingartillögur á síðasta stigi við 3. umr. lagafrv. Hér er um að ræða nýmæli af sama tagi og rakið var hér á undan. Skapað sérstakt úrræði til þess að koma í veg fyrir vankanta á frumvarpi sem kunna að verða við samþykkt breytingartillögu á síðasta stigi afgreiðslu máls, þ.e. við 3. umr. um lagafrv. Samkvæmt öðrum ákvæðum þingskapa er heimilt að fresta umræðu á hvaða stigi sem er, jafnvel í miðri atkvæðagreiðslu, og vísa málinu til nefndar, en samkvæmt þessari grein verður ráðherra og nefndinni einnig heimilt að leggja fram nýjar breytingartillögur við frumvarpið er það kemur á ný til umræðu. Er þá gert ráð fyrir að umræður um málið fari á ný fram samkvæmt reglum um 3. umr. lagafrv. Í raun er gert ráð fyrir sérstakri aukaumræðu um málið ef nýjar breytingartillögur koma fram. Rétt er að taka fram til að fyrirbyggja allan misskilning að þegar talað er um umræðu í þessu sambandi er átt við bæði umræðuna og atkvæðagreiðsluna, 2. umr. stendur bæði meðan verið er að ræða málið og lýkur ekki fyrr en atkvæðagreiðsla hefur farið fram. 3. Lögð eru til skýrari ákvæði um afturköllun breytingartillagna. Fest er í lög sú venja sem ríkt hefur á undanförnum þingum, eftir forsetaúrskurð þar um, að flutningsmanni breytingartillögu sé heimilt við 2. umr. að kalla aftur breytingartillögu sína til 3. umr. og óheimilt sé öðrum þingmönnum að taka hana þá upp aftur við 2. umr. Samkvæmt þessari málsgrein hefur tillögumaður forræði yfir tillögu sinni fram að 3. umr. Við þá umræðu er hins vegar heimilt að taka breytingartillögu upp aftur hafi tillögumaður afturkallað hana. 4. Sett eru ný og ítarlegri ákvæði um atkvæðagreiðslu með rafeindabúnaði. Kveðið er á um að slík atkvæðagreiðsla jafngildi nafnakalli, þannig að þeir þingmenn sem ekki greiða atkvæði teljast taka þátt í atkvæðagreiðslunni. Jafnframt eru ákvæði um að ekki sé skylt að skrá í þingtíðindum hvernig hver þingmaður greiðir atkvæði nema fram komi ósk um það. Eru þessi ákvæði í samræmi við hliðstæðar reglur í nágrannaþingum þar sem komið hefur verið upp svokölluðu atkvæðagreiðslukerfi. Gert er ráð fyrir að upplýsingar um það hvernig hver þingmaður greiðir atkvæði, sem ekki eru birtar í þingtíðindum, verði aðgengilegar í skjalasafni þingsins. 5. Lagðar eru til skýrari reglur um hvað sé ályktunarbær fundur. Í fyrsta lagi þarf meiri hluti þingmanna að vera á fundi og taka þátt í atkvæðagreiðslu og eru þá taldir með þingmenn sem greiða ekki atkvæði við nafnakall, enda er hverjum þingmanni skylt skv. 3. mgr. 64. gr. frv. að taka þátt í atkvæðagreiðslu. Í öðru lagi þarf samþykkt Alþingis að hljóta meðatkvæði meiri hluta þeirra sem atkvæði greiða til að vera lögmæt. Þessar breytingar eru til samræmis við þá venju sem skapast hefur um skilning á henni og framkvæmd atkvæðagreiðslna. Við nafnakall er þá skylt að meira en helmingur þingmanna svari því, þ.e. að minnsta kosti 32 þingmenn segi ,,já``, ,,nei`` eða ,,greiði ekki atkvæði``, til þess að atkvæðagreiðslan sé lögmæt. Úrslit atkvæðagreiðslunnar velta svo á því hvort fleiri segja ,,já`` eða ,,nei``. Er þessi skilningur einnig í samræmi við framkvæmd atkvæðagreiðslu er kjörnir eru forsetar þingsins skv. 2. mgr. 3. gr. Auður seðill við þá kosningu jafngildir því að greiða ekki atkvæði svo að rétt kjörinn forseti skv. 3. gr. er sá sem hefur fengið fleiri atkvæði en samtals eru greidd öðrum þingmönnum, að því tilskildu að borist hafi a.m.k. 32 seðlar. Orðalag 45. gr. núgildandi þingskapa eru leifar frá gömlum tíma er þingmönnum var óheimilt að víkja sér undan því að greiða atkvæði, að viðlögðum missi þingfararkaups --- takið eftir --- nema fyrir því væru ,,lögmætar ástæður``. Er nú orðin löng hefð fyrir því að þingmenn sitji hjá við atkvæðagreiðslur án þess að færa fram skýringar á því. Er sú þróun í samræmi við það sem gerst hefur annars staðar þar sem hliðstæð ákvæði eru í þingsköpum. Ástæða þykir til að gera nú þessa breytingu á 45. gr. gildandi þingskapa vegna þess að orðalag hennar hefur valdið misskilningi enda framkvæmd hennar ekki nákvæmlega eftir orðanna hljóðan. 6. Kveðið verði á um að óafgreidd mál falli niður við þinglok. Með lagagreininni er verið að festa í lög þann skilning að þingmál sem ekki hafa hlotið lokaafgreiðslu fyrir þinglok falli niður og að þau verði að endurflytja eigi þau að koma til frekari meðferðar þingsins. 7. Krafist verður aukins meiri hluta til að veita afbrigði um öll þingmál. Samkvæmt gildandi þingsköpum er gert ráð fyrir að tillögu um afbrigði geti forseti gert eða tiltekinn hópur þingmanna. Samkvæmt frv. er nú lagt til að slíka uppástungu geti forseti gert, eins og áður, og formenn þingflokka. Er þessi breyting gerð til að einfalda framkvæmd þessa ákvæðis. Þá er gert ráð fyrir að sama regla gildi um afbrigði fyrir stjórnarfrumvörpum og þingmannafrumvörpum og að jafnan þurfi samþykki tveggja þriðju hluta þingmanna til að bregða út af þingsköpum. Í gildandi þingskapalögum þurfti einungis einfaldan meiri hluta um stjórnarfrumvörp en samþykki þriggja fjórðu hluta þingmanna um önnur mál. Þá vil ég ræða um fyrirspurnir og skýrslur. 1. Settar eru skorður við lengd skriflegra svara við fyrirspurnum og gert ráð fyrir að ítarlegri upplýsinga sé aflað með beiðni um skýrslu. Hefur þótt brenna við að skrifleg svör væru svo löng og ítarleg að þau jöfnuðust á við skýrslur og er það í andstöðu við upprunalegan tilgang þessa fyrirkomulags. Samkvæmt greininni skal miða við að skrifleg svör séu ekki lengri en svo að þau mætti lesa á fimm til tíu mínútum. Hér er vitaskuld um viðmiðunarreglu að ræða sem undantekningar gætu orðið á. Enn fremur er lengdur sá frestur sem ráðherrum er veittur til þess að undirbúa svörin. Er það gert í ljósi fenginnar reynslu. Með þessum breytingum er ekki verið að stemma stigu við því að þingmenn geti aflað upplýsinga frá framkvæmdarvaldinu heldur reynt að finna því eðlilegri búning, þ.e. að þingmenn biðji um skýrslur um þau mál sem þeir vilja fá ítarlegar upplýsingar um. Með því móti hafa þeir rétt til umræðna um málið þegar skýrsla berst, gagnstætt því sem er um skrifleg svör. 2. Lagt er til það nýmæli að forseti geti heimilað þingmönnum á fyrir fram ákveðnum fundi, sem ætlað er að halda sem næst vikulega yfir þingtímann, að beina til ráðherra munnlegum fyrirspurnum án nokkurs sérstaks fyrirvara. Ekki má þessi umræða standa lengur en í hálftíma. Þetta fyrirspurnarform tíðkast víða annars staðar í þjóðþingum, t.d. í Bretlandi, þykir líflegt og hefur gefist vel. 3. Lagt er til að tekin verði inn ákvæði um skýrslur alþjóðanefnda. Alþjóðanefndum verði skylt að gera þinginu grein fyrir störfum sínum árlega. Gert er ráð fyrir að sömu reglur gildi um skýrslur alþjóðanefnda og skýrslur frá ráðherrum, að þær séu því aðeins teknar á dagskrá að nefndin óski eftir því eða beiðni komi frá þingmönnum um það. Jafnframt gildi sömu reglur um ræðutíma. 4. Samkvæmt frv. verður heimilt að vísa skýrslum til nefnda og álykta um þær. Er gert ráð fyrir að þingið hafi tækifæri til þess að lýsa efnislega afstöðu sinni til skýrslu með dagskrártillögu. Þá eru ákvæði um fundarsókn, varaþingmenn og ávarp þingmanna. Lagt er til að skylda til fundarsóknar í fyrirspurnatíma verði afnumin. Regla um lágmarkssetu varamanna, þ.e. tvær vikur, verði tekin í þingskapalög en slík ákvæði eru nú einungis í kosningalögum. Og það er lagt til að heimilt verði jafnan að nefna þingmann fullu nafni en ekki skylt að kenna hann við kjördæmi hans. Er þetta í samræmi við þá þróun sem orðið hefur á undanförnum árum, m.a. með brottfalli landskjörs og fjölgun þingmanna í stórum kjördæmum. Hafa forsetar átölulaust leyft ræðumönnum að nefna þingmenn fullu nafni án þess að kenna þá við kjördæmi. Um aldursforseta, rannsókn kjörbréfa og skrifara er þetta að segja: Lagt er til að breytt verði skilgreiningu aldursforseta og hann teljist sá þingmaður sem lengsta þingsetu hafi að baki. Áður var elsti þingmaðurinn kvaddur til þess að stjórna umræðum á þingsetningarfundi. Ákvæðið um að elsti þingmaður skuli stjórna þingsetningarfundi er komið úr dönsku þingskapalögunum. Þessu ákvæði breyttu Danir 1953, þegar þingið þar hóf störf í einni málstofu, með því að skilgreina ,,aldursforseta`` sem þann þingmann sem lengsta þingsetu hefur að baki. Skiptir þá ekki máli hvort hún er samfelld eða ekki, en ef tveir þingmenn hafa jafnlanga þingsetu, þá er talinn með sá tími þegar þeir sátu sem varamenn, ef því er að skipta, að öðrum kosti ræður aldur. Þetta verður að teljast eðlilegri skipan því að þá verða aldursforsetar aðeins þeir þingmenn sem hafa mikla reynslu af þingstörfum. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi er sá möguleiki fyrir hendi að elsti þingmaðurinn sé nýliði á þingi. Rannsókn kjörbréfa á þingsetningarfundi verði einfölduð. Lagt er til að þegar á þingsetningarfundi verði kosin sérstök kjörbréfanefnd sem rannsakar kjörbréf allra þingmanna, aðalmanna og varamanna. Rannsókn kjörbréfa á þingsetningarfundi er sömuleiðis eftir samsvarandi ákvæðum í dönsku þingskapalögunum. Í Danmörku breyttist hins vegar skipan þessara mála upp úr 1920 og síðan þá hefur sérnefnd, kosin á þingsetningarfundi, annast rannsókn kjörbréfa og farið yfir skýrslu innanríkisráðuneytisins um kosningaúrslit. Með þessu móti hafa þingmenn, þ.e. þeir sem sæti eiga í sérnefndinni, tekið þátt í að rannsaka kjörbréf sjálfra sín, en það hefur ekki þótt koma að sök því að þingmenn hafa hvort eð er rétt til að fjalla um kjörbréf sín við afgreiðslu þeirra á þingfundi og greiða atkvæði um þau. Núverandi skipan mála með skiptingu þingmanna í kjördeildir verður að teljast harla þunglamaleg og fyrirhafnarmikil miðað við þá afgreiðslu sem kjörbréf hafa yfirleitt fengið í þinginu. Því er lagt til að þegar á fyrsta fundi verði kosin kjörbréfanefnd sem rannsaki kjörbréf þingmanna og varaþingmanna og jafnframt er gert ráð fyrir því, andstætt því sem er í danska þinginu, að sú nefnd haldi áfram að starfa allt kjörtímabilið svipað og kjörbréfanefnd hefur gert fram að þessu. Lagt er til að embætti skrifara falli niður. Í þeirra stað komi starfsmenn skrifstofu þingsins er sinni þeim störfum sem hvílt hafa á skrifurum fram til þessa, þ.e. að gera drög að fundargerð, færa málaskrár og telja atkvæði. Skrifarastörf þingmanna í nálægum þingum hafa alls staðar verið lögð niður og þau verkefni fengin starfsmönnum. Verður að telja óeðlilegt að alþingismenn séu bundnir við þess háttar störf á þingfundum. Í breytingunni felst jafnframt sá ávinningur fyrir forseta að geta haft sér við hlið starfsmann með sérstaka þekkingu á þingsköpum. Herra forseti. Ég mun ekki orðlengja um þetta mikið meira. Ég tel að með þessum þingsköpum sé spor stigið til að gera störf okkar hér skilvirkari og markvissari en verið hefur og vænti ég þess að það verði öllum til góðs. Um frumvarpsdrög þessi sem ég hef mælt hér fyrir er allbreið samstaða í þinginu og vænti ég þess að málið fái þinglega og eðlilega meðferð hér og verði okkur, eins og ég sagði, og störfum okkar til farsældar. Ég óska eftir því að níu manna sérnefnd verði kosin að lokinni þessari umræðu og málinu vísað til hennar.

Pálmi Jónsson : Herra forseti. Frv. þetta til þingskapalaga hefur verið undirbúið af fulltrúum allra stjórnmálaflokka og um það hefur skapast allgóð samstaða og er æskilegt að svo geti verið. Hér er í eðli sínu ekki um pólitískt mál að tefla, heldur er hér verið að fjalla um þær vinnureglur sem Alþingi skuli starfa eftir. Það er tímabært að mínum dómi að endurskoða þessi lög og nauðsynlegt með tilliti til þeirra breytinga sem fyrirhugað er að gera á stjórnskipaninni. Nú er það svo að þingflokkar eða einstakir þingmenn hafa séð drög að þessu frv. á ýmsum stigum og ég tek eftir því að í lokaútgáfu þessa frv., eins og það liggur hér fyrir og nú hefur verið mælt fyrir af hv. 1. flm., hafa verið gerðar nokkrar breytingar frá þeim drögum sem ég hafði áður séð sem mér sýnist í sumum tilvikum orka tvímælis. Ég segi þetta aðeins til að vekja á því athygli að þarna kann að þurfa að athuga einstök atriði nánar í þingnefnd þrátt fyrir það mikla starf sem fulltrúar stjórnmálaflokkanna hafa lagt af mörkum við undirbúning þessa frv. Ég skal ekki fara í mörg þau atriði sem hér kunna að vera álitamál, vil aðeins líta á það sem segir í 25. gr. frv., þar sem fjallað er um fjárlaganefnd. Ég tel að það sé tímabært að gera breytingar á fjvn. í þá átt sem hér er lagt til. Ég tel eðlilegt að sú nefnd hafi einnig með höndum, til viðbótar við það starf sem hún hefur leyst af hendi til þessa, meðferð lánsfjárlaga. Þó ekki sé annað en það þá tryggir það að fylgt sé lagareglu um að fjárlög og lánsfjárlög séu afgreidd nokkurn veginn samtímis sem því miður hefur iðulega verið brotið, síðast á síðasta Alþingi, með þeim afleiðingum sem allir þekkja að það upphefjast margs konar tilraunir og jafnvel kaup um það að koma því fram í lánsfjárlögum sem ekki tókst að koma fram í fjárlögum. Þetta þekkja allir eldri þingmenn. En það sem ég rek augun í í þessari grein er að mér sýnist nokkuð fortakslaust að orði kveðið þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjárlaganefnd skal að jafnaði vísa til fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrv. sem fjalla um málefnasvið þeirra. Til efnahags- og viðskiptanefndar vísar fjárlaganefnd þeim köflum frv. til lánsfjárlaga er fjalla um skatta- og efnahagsmál, tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins. Nefndirnar skulu áður en 2. umr. fer fram um frumvarpið skila fjárlaganefnd, ef þær svo kjósa, áliti og tillögum er skal prenta með áliti hennar þegar hún hefur lokið afgreiðslu frumvarpsins.`` Ég held að það sé rétt stefna að fikra sig inn á þá braut að fjárlaganefnd, sem hér er kölluð, fjvn., vísi einhverjum hlutum fjárlagafrv. til meðferðar í fastanefndum þingsins, þ.e. því sem málefnasvið þeirra segir til um. Ég tel hins vegar að hér sé það fortakslaust að orði kveðið þar sem segir ,,skal að jafnaði`` að miðað við þetta orðalag mætti jafnvel segja að meginhluta fjárlagafrv. væri vísað til meðferðar fastanefnda þingsins eftir málefnasviðum og skyldi þar verða til meðferðar allt til 2. umr. þegar þessar fastanefndir skiluðu síðan áliti eða drögum að tillögum til fjárlaganefndar. Síðan þyrfti þá fjárlaganefnd að taka þau álit öll og samræma um leið og hún dregur þau saman er hún skilar sínum tillögum til Alþingis fyrir 2. umr. Eftir þessum tillögum væri það síðan algjörlega á hendi fjárlaganefndar að fjalla um lokaafgreiðslu frv. og meðferð þess á milli 2. og 3. umr. Ég óttast að þessi meðferð mála muni flækja um of störf að undirbúningi fjárlaga og ég held að það væri hyggilegra að öðlast reynslu á þessu sviði með því að fikra sig nokkuð hægar inn á þessa braut heldur en hér er gert ráð fyrir samkvæmt orðanna hljóðan. Miðað við þetta er gert ráð fyrir því líka hér í athugasemdum að þá tækju fastanefndir þingsins að sér viðtöl og erindi, að því er varðar þeirra málasvið, og væntanlega þyrftu þá einnig að koma samrit af þeim erindum og e.t.v. endurtaka viðtöl við fjvn. sem bæri ábyrgð á tillögum sem að lokum eru gerðar til Alþingis. Ef þetta væri með þeim hætti að þessi þáttur úr starfi fjvn., síðar fjárlaganefndar, færðist yfir til annarra fastanefnda, þá gæfist auðvitað mikið tóm til annarrar vinnu í fjárlaganefnd á meðan. En ég þarf mjög að skoða hug minn um hvort það sé ráðlegt að stíga þetta skref svo sem hér greinir í einni svipan. Ég segi þessi orð ekki til þess að halda því fram að fjárlaganefnd sé endilega betur í stakk búin eða hæfari til þess að fjalla um öll þessi mál heldur en aðrar nefndir þingsins, enda væri það náttúrlega eins og hver önnur fjarstæða, en það hefur mikið að segja að ekki sé verið að flækja starf að þessum þýðingarmikla og viðamikla málaflokki meira en menn sjá út yfir að muni leiða til góðs. Í þessum texta segir að tekjuhlið fjárlagafrv. skuli vísað til efnahags- og viðskiptanefndar, eins og hún er kölluð í frv. Það er auðvitað sjálfgefið að öll þau álitamál sem eru í fjárlagafrv. hverju sinni og varða breytingar á skattalögum hljóta að fara til efnahags- og viðskiptanefndar þingsins. En til þess að sýna aðeins fram á það hvaða gildi þetta hefur að öðru leyti þá hefur það tíðkast, oftast nær, að gefið er í fjvn. afar gróft yfirlit um tekjuhorfur ríkissjóðs á næsta fjárlagaári fyrir 2. umr. Það yfirlit hefur verið afar gróft og varast af hálfu starfsmanna ríkisins að fara þar nákvæmlega í saumana. Síðan hefur verið gefin nákvæmari áætlun og í raun endanleg áætlun af hálfu fjmrn., eins og það hefur verið tíðkað nú að undanförnu, og áður Þjóðhagsstofnunar um tekjuhorfur samkvæmt einstökum tekjupóstum fjárlaganna á næsta ári, venjulega einum til tveimur dögum áður en 3. umr. fer fram. Það þarf þá mikið að breytast það vinnulag á vegum fjmrn. og áður á vegum Þjóðhagsstofnunar sem lagt hefur fram þessar áætlanir og þessa vinnu til að þessar áætlanir geti verið langtímum saman til meðferðar hjá efnahags- og viðskiptanefnd fyrir 2. umr. og sé þaðan hægt að skila um það áliti fyrir 2. umr. til fjvn. svo að eitthvert gagn sé að. Þetta er nú aðeins til að sýna það hvað þetta hefur í raun lítið gildi að því er þetta snertir. Herra forseti. Ég skal ekkert lengja þetta, ég held að það sé sameiginlegt markmið okkar allra hér, án tillits til pólitískra flokka, að ná saman um starfsreglur Alþingis sem geti gefið líkur á sem greiðastri meðferð mála og skilvirkni í störfum Alþingis eins og hér var lýst af hv. 1. flm. þessa máls. Um það eru allir hv. alþm. sammála og að því vil ég einnig stuðla. En ég taldi rétt að vekja athygli á þessum efasemdum mínum hér við 1. umr. vegna þess að ég tel ástæðu til að athuga þau frekar í þingnefnd.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Breytingar á þingsköpum Alþingis eru ekki einungis það að verið sé að breyta fundareglum þings þótt þá eina skýringu gefi Orðabók Menningarsjóðs á orðinu þingsköp, heldur verður einnig og ekki síður breyting á þeim aðstæðum sem þingi eru skapaðar til starfs. Starf þingsins getur auk þess skapað flestum þegnum samfélagsins skilyrði til lífs og starfs á jákvæðan og neikvæðan hátt. Margt er gott í því frv. sem hér liggur fyrir. Má þar ekki síst nefna að ef vel tekst til þá ættu störf þingsins í einni málstofu að geta orðið markvissari en nú er raunin í tveimur deildum. En jafnframt skiptir þá sköpum að nefndum verði gefinn kostur á að fjalla ítarlegar um frumvörp í nefndum sem og á þingi í hinni einu málstofu heldur en nú hefur á tíðum verið svigrúm til. Þetta er ekki síst brýnt þar sem ein nefnd fjallar nú um mál sem fengu áður umfjöllun í tveimur nefndum, í efri og neðri deild. Svigrúm til þess að vísa máli til nefndar í 3. umr. eins og fram kemur í 40. gr. frv. er því af hinu góða og ætti að geta tryggt vandaðri vinnubrögð við umræður ef brtt. koma fram á síðasta stigi málsins. Því miður hefur það viljað bera við að önnur deildin hefur orðið að leiðrétta mál, jafnvel augljós mistök sem hafa orðið í hinni deildinni og er þá fyrst og fremst tímaskorti um að kenna. Ég vona að með nýrri skipan þings muni ekki verða þörf á að leiðrétta frumvörp eftir á en ég bendi á að því aðeins að skilyrði séu góð til ítarlegrar og góðrar umfjöllunar veigamikilla mála er hægt að búast við slíku. Ég vil sérstaklega lýsa ánægju minni með ákvæði 56. gr. þessa frv. þar sem gefinn er kostur á að gera stuttar athugasemdir strax á eftir ræðum í umræðum eftir sérstökum reglum. Ég tel að umræður verði markvissari og betri og jafnvel að þarfar ábendingar geti komið fram í umræðu frekar en nú er og tek ég undir orð hv. 1. flm. þessa frv. er hann gerði grein fyrir þessu. Einnig sýnist mér að ákvæði 49. gr., þar sem sérstakur fyrirspurnatími er leyfður, sé af hinu góða, þ.e. annars konar fyrirspurnatími heldur en nú er við lýði, þar sem munnlegar fyrirspurnir um málefni líðandi stundar verða heimilaðar. Ég tel einnig til bóta að allar nefndir starfi nú í raun allt árið, en samkvæmt þingsköpum og frv. til stjórnarskipunarlaga verður það í reynd mögulegt. Breytingar á störfum fjárlaganefndar, eins og fjvn. mun væntanlega verða nefnd í framtíðinni, og aukið samstarf við aðrar nefndir þingsins lofa góðu ef vel tekst til um framkvæmdina. Auðvitað er á vissan hátt verið að fara hér nýja braut og það þarf áreiðanlega að vanda vel til þessarar samvinnu. Í öllu samstarfi þarf að gera málamiðlanir. Við kvennalistakonur höfum þurft að teygja okkur æði langt til þess að taka þátt í flutningi þessa frv., þá aðeins í stökum efnum. En þar sem ýmislegt er til bóta í frv. tökum við þó heils hugar þátt í flutningi þess og munum að sjálfsögðu styðja þetta frv. Helstu galla á frv. teljum við vera að enn er þrengt að málfrelsi þingmanna umfram það sem áður hefur verið gert, t.d. með því að takmarka ræðutíma í lengri utandagskrárumræðu. Hömlur á tímalengd þingskapaumræðu eru einnig settar. Við teljum þær óþarflega strangar en sættum okkur þó fremur við þær. Nú þegar Alþingi er að hefja störf í einni málstofu, ef allur gangur verður á þann veg sem vænta má, þá er sérlega brýnt að takmarka ekki málfrelsi þingmanna. Sem betur fer hefur verið horfið frá því að veita framkvæmdarvaldinu, þ.e. forsrh., möguleika til að stytta ræðutíma þingmanna enda hefði slíkt verið mjög óeðlilegt. Ég hygg að flestum þyki nóg um það hve framkvæmdarvaldið hefur seilst inn á svið löggjafarvaldsins og jafnvel, þótt ég vilji ekki endilega taka undir þau orð eða vona að þau séu ekki rétt, þá hafa sumir kveðið svo fast að orði að segja að þingið sé í rauninni ekki annað en afgreiðslustofnun ráðuneyta. Við megum ekki við slíku orðspori og við megum ekki við slíku stjórnvaldi. Vonandi er að reisn og völd þingsins verði þau sem sómasamlegt er og sjálfstæði þess gagnvart framkvæmdarvaldinu tryggt. Við kvennalistakonur höfum sett stranga fyrirvara við stuðning okkar við 2. mgr. 50. gr. frv. Við hefðum að sjálfsögðu frekar viljað geta breytt þessari grein. Ég hef nú þegar skýrt að þetta er vegna þess að við viljum ekki að málfrelsi verði takmarkað meira en nú er. Ég vil þó gleðjast yfir því að fyrirspyrjandi í fyrirspurnatíma, munnlegum, hefðbundnum fyrirspurnatíma, hefur nú þrjár mínútur til umráða í stað tveggja áður. Við kvennalistakonur hefðum að vísu viljað ganga lengra og færa til eldra horfs þar sem meira svigrúm gafst í fyrirspurnatíma, en okkur þykir þetta þó viðurkenning á því að tvær mínútur hafi ekki dugað. Ég held að margir þekki það. Að lokum þykir mér rétt að taka fram eftirfarandi varðandi stjórn þingsins: Mjög mikilvægt er að ábyrgð á stjórn þingsins sé í sem bestu samkomulagi allra þingmanna og að hlutur minni hlutans sé þar virtur til að sem mest reisn og sem best samstarf verði um stjórn þingsins. Ég lít svo á að í 3. gr. sé sá andi ríkjandi að menn vilji geta viðhaft þau vinnubrögð sem samkomulag hefur verið um síðan árið 1971, að tryggja yfirleitt öllum þingflokkum aðild að stjórn þingsins. Þetta samkomulag hefur gefið góða raun og er bent á það í skýringum við þessa grein að þessi leið sé ágætlega fær samkvæmt ákvæðum 3. gr. þótt opið sé að fara samkvæmt þeim ákvæðum á einhvern annan hátt. Lýðræði er vandmeðfarið. Í því má aldrei felast að brotið sé á hlut manna, heldur ber meiri hluta og minni hluta, sem getur verið síbreytilegur, að rækja sínar skyldur og hafa sína ábyrgð, með sem bestum friði og með sem mestri staðfestu. Þetta á ekki síst við á þjóðþingum, a.m.k. þjóðþingum þeirra landa sem vilja telja sig lýðræðislönd. Alþingi Íslendinga á sér lengsta sögu þjóðþinga. Við höfum hampað því, við höfum verið stolt af því. Saga þess hefur verið misjöfn, sviptingasöm og rofin. En vegur þess í framtíðinni verður væntanlega fyrst og fremst mannanna verk. Því er mikið í húfi að starfsreglur þess séu sem lýðræðislegastar og sem réttlátastar.

Jón Kristjánsson : Herra forseti. Það hefði nú verið skemmtilegt ef fleiri ráðherrar úr hinni nýju ríkisstjórn heldur en hæstv. iðnrh. hefðu sýnt Alþingi þá virðingu að hlýða á þessa umræðu. Ég geri reyndar enga kröfu til þess en það er greinilegt að hér verður ekki mikil breyting á þó að ný ríkisstjórn sé sest að völdum um viðveru ráðherra. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið enda byggist þetta mál á samkomulagi milli þingflokka. Ég vildi aðeins benda á örfá atriði til skoðunar í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar. Tilgangur nýrra þingskapalaga er sá að sjálfsögðu að þingið skili sínum störfum á vandaðan og skilvirkan hátt og að hér sé haft í heiðri málfrelsi og lýðræði og réttur minni hlutans sé tryggður. Þetta er það markmið sem við erum að setja okkur með þeim starfsreglum sem til umræðu eru. Það er til bóta að stjórnarandstaðan kemur nú með beinum hætti inn í stjórn þingsins. Það er reiknað með því að forsetar skipi stjórn þingsins. En til þessa hefur það eingöngu verið á ábyrgð stjórnarliðsins og varaforsetar hafa verið frá stjórnarandstöðunni eins og kunnugt er og bera ábyrgð að því leyti til. Það er samkomulag um 3. gr. og er það málamiðlun. Það hafa heyrst þær raddir að eðlilegt væri að kjósa forsetana hlutfallskosningu og þeir spegluðu valdahlutföllin í þinginu, en þetta hefur orðið niðurstaðan, að fara þá leið sem kveður á um í 3. gr. En það var ekki þetta sem ég ætlaði að leggja aðaláherslu á með því að taka til máls heldur það að allt þetta starf, öll þessi þingskapalög, öll þessi breyting á þinginu, sem við erum að gera og vinna að, stendur og fellur með því að nefndir þingsins fái skilyrði til starfa og starf þeirra verði skilvirkt og vandað. Ef svo er ekki, þá erum við í mikilli hættu með þá breytingu sem hér er gerð að hún skili ekki þeim árangri sem við ætlumst til og þá verði hætta á því ef starf nefndanna verður ekki nógu skilvirkt að við gerum breytingu til hins verra. Ég var fylgjandi þeirri stjórnarskrárbreytingu sem hér er gerð. Ég tel að þessi nýja skipan geti verið til mikilla bóta. En hinu mega menn ekki gleyma að hv. þm. verða að vara sig og reyna að búa nefndunum þau starfsskilyrði að þær geti unnið vandaða vinnu. Í 23. gr. þessara þingskapalaga er ákvæði um það að hægt sé að vísa máli til nefndar áður en umræðu er lokið, það sé hægt að vísa máli til vinnslu á hverju stigi þess, eins og segir í 23. gr., og sé það gert áður en umræðu er lokið sé henni frestað. Ég tel þetta ákvæði til bóta. Hins vegar finnst mér vanta í þessa grein nánari ákvæði um hvernig á að vísa máli til nefndar áður en umræðu er lokið, hver á að hafa um það frumkvæði og festa það í þessari grein. Þetta er ábending til þeirrar nefndar sem fær málið til meðferðar að fara nánar í framkvæmdaratriði varðandi þessa grein, en efni hennar tel ég til bóta. Í 40. gr. eru ákvæði varðandi 3. umr. máls, en samkvæmt þessu nýja skipulagi er 3. umr. máls afar mikilvæg vegna þess að það er síðasta umræðan og þá á málið ekki eftir að fara milli deilda eins og er nú hvað lagafrumvörp snertir. Þar eru ákvæði um að það eigi að vísa málinu til nefndar ef brtt. er samþykkt. Þetta er til mikilla bóta. Það var til umræðu í okkar flokki hvort það væri ekki rétt að í stórmálum, ef ákveðinn hópur þingmanna krefðist þess, væri heimiluð 4. umr. um mál. Hér hefur verið farin önnur leið en eigi að síður vildi ég koma þessari hugmynd hér á framfæri, koma henni til þeirrar nefndar sem fjallar um málið, að hún skoði þá möguleika hvort það sé mögulegt ef málið er stórt og þarfnast mikillar skoðunar að nokkuð stór hópur þingmanna eftir atvikum geti krafist 4. umr. um málið. Mér skilst að um þetta hafi verið gert samkomulag og menn hafi gengið til þess samkomulags að leggja frv. svona fram eins og er í 40. gr. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu öllu meira. Ég tel að þetta mál þarfnist vandlegrar skoðunar í þeirri þingnefnd sem væntanlega verður kosin til þess að fara yfir málið og ég efast ekki um það að sú vinna verður vel af hendi leyst. En ég undirstrika það að við erum að gera hér afdrifaríka breytingu á þingstörfum sem vonandi verður til bóta, sem vonandi verður til þess að gera þingið skilvirkara og til að vinnubrögð verði hér vandaðri. Ég vil enn undirstrika það að aðstaða og starf þingnefndanna er grundvöllur til þess að svo geti orðið.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég vil byrja á því að óska eftir viðveru hæstv. landbrh. Það fer ekki á milli mála að fáir hafa verið leiknari í að láta reyna á þingsköp í gegnum tíðina og ég óska mjög eindregið eftir hans viðveru nema einhver sérstök ástæða banni það, að hann sé í þeim önnum að ekki sé hægt að fá hann hér á fund og ég vona að forseti geti orðið við því að senda eftir honum. Það efnisatriði sem ég ætla fyrst að taka hér fyrir er á bls. 13 í 66. gr. Sú hefð hefur verið hér lengi að allt sem þingmenn segja er prentað og geymt og gildir þá einu hvort þeim sjálfum finnst það sér til sæmdar eða eigi og þessir bunkar hlaðast upp. Hins vegar sýnist mér að ef rafeindabúnaður er upp tekinn þar sem það kemur í ljós hver verður afstaða hvers þingmanns í hverju máli, þá hljóti það að vera aðalatriði málsins fyrir íslenska þjóð að hún eigi rétt á að vita hvernig menn greiddu atkvæði og hún eigi rétt á að vita hvernig menn greiddu atkvæði jafnvel þó að enginn þingmaður hafi sérstaklega haft áhuga á að auglýsa það í hverju tilfelli. Mér þykir eiginlega ekki rökrétt að gera ráð fyrir því að hér standi einhver þingmaður og hrópi stöðugt að hann óski eftir því að þetta verði skráð í samræmi við atkvæðagreiðsluna. Það gæti orðið hvimleitt og sérstaklega ef menn væru kvefaðir, þá væri þetta mjög þreytandi. Ég tel þess vegna sjálfgefið að sú nefnd sem fær þetta til meðferðar íhugi það hvort ekki sé eðlilegt að atkvæðagreiðsla um lagatexta og lagafrumvörp verði skilyrðislaust skráð þó að ekki sé skráð hvernig menn greiða atkvæði t.d. við afbrigði eða einhverja slíka hluti eða þá að vísa máli til næstu umræðu. Það er allt annað mál, en að þegar greidd eru atkvæði um lagatexta, þá verði það skráð. Þessu kem ég nú hér á framfæri og vænti þess að þó að ekki sé búið að kjósa í þá nefnd sem fær þetta til meðferðar, þá muni hún skoða 66. gr. í ljósi þessara hluta. En ástæða þess að ég óskaði eftir viðveru hæstv. landbrh. er m.a. sú að nú er mjög þrengt að varðandi þingskapaumræðu og auðvitað er ekki óeðlilegt að þeir sem hafa mesta reynsluna í að glíma við forseta, þegar þeir sýna óbilgirni, fái nú að meta það hvort þeim sýnist að taflstaðan sé sanngjörn með þeim nýju hugmyndum sem hér eru fram settar. En ekki bólar á Blöndal enn og ekki heyrist orð frá forseta um hvort hann sé væntanlegur. En hér hafa menn látið ýmis orð falla um það að allt verði þetta til mikilla bóta sem hér er verið að leggja til, að taka upp starf í einni málstofu. Jafnframt hafa þeir hinir sömu ræðumenn vakið athygli á því að það hefur margsinnis komið fyrir að svo hroðvirknislega hefur verið unnið að seinni deild hefur orðið að leiðrétta augljósar vitleysur sem menn hafa sent frá sér. Því miður get ég ekki tekið undir þessa bjartsýni. Mér er ljóst að afköstin verða meiri, það verður meiri hraði á frumvörpum í gegnum þingið, það verður auðveldara að gera vitlaus frumvörp að lögum eftir þetta, en að gæðin batni hef ég litla trú á. Það byggist á mannlegri hugsun og það mun byggjast m.a. á því hversu grannt menn skoða það sem til umfjöllunar er. En þeim mun oftar sem menn skoða það, þeim mun meiri líkur eru á að þeim yfirsjáist ekki.

Forseti (Matthías Bjarnason) : Ég gerði strax ráðstafanir til þess að reyna að finna hæstv. landbrh. en hann fer nú oft vítt yfir og hratt svo að það hefur ekki tekist á þessum skamma tíma. Hins vegar fæ ég ekki séð annað en það sé hægt að ljúka 1. umr. um þingskapafrv. jafnvel þó hæstv. landbrh. sjáist ekki á þessum fundi og 66. gr. líka.

Rannveig Guðmundsdóttir : Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja mikið þessa umræðu, en þó er hér atriði sem ég vil gjarnan koma á framfæri og nota því tækifærið að nefna aðra þætti sem mér finnst áhugaverðir. Það er þá fyrst og fremst það sem snýr að störfum nefnda sem ég mundi vilja nefna hér og leggja áherslu á að nái fram að ganga í þeim sérnefndum sem fjalla um þetta mál. Auðvitað tek ég undir þau orð sem hér hafa fallið um að það hafi verið unnið gott starf og náðst góð samstaða um þetta frv. að þingsköpum, og verður væntanlega góð samstaða um afgreiðslu á því. Það sem mér finnst áhugavert er það sem kemur fram hér á bls. 18 í liðum 6, 8 og 9, eiginlega nýir þættir um að nefnd verði að eigin frumkvæði heimilt að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar, að nefnd geti látið uppi álit á tveimur eða fleiri málum saman ef þau fjalla um skyld efni, og að nefnd geti með skýrslu gert þinginu grein fyrir athugun sinni á þingmáli sem hún hefur ekki lokið athugun á að fullu. Þetta eru mjög góðir þættir í störfum nefnda umfram það sem hefur viðgengist til þessa. Ég er líka öfugt við hv. 2. þm. Norðurl. v. mjög spennt fyrir því að nefndir fái til umfjöllunar efnisatriði fjárlaga sem heyra til þeirra nefnda og það kemur greinilega fram í umfjöllun í þessu riti hér þar sem sagt er frá því um þessa tillögu að þetta viðgengst víða í öðrum þingum, t.d. því norska, sænska og þýska, að fagnefndir fjalla milli 1. og 2. umr. um þann þátt fjárlagafrv. sem snertir málefnanefndirnar og svið þeirra. Ég er ekki í vafa um að við getum tekið upp góð vinnubrögð eins og viðgangast annars staðar svo fremi að það reynist þannig að það hafi þótt góð vinnubrögð. Og ef það rekst á við eldri hefðir í vinnubrögðum fjvn., nú fjárlaganefndar, þá hlýtur hún bara að breyta þeim vinnubrögðum í takt við nýja siði. Ég kom hér fyrst og fremst upp til þess að ræða um tilnefningu varamanns til setu í nefnd skv. 17. gr. Ég hef setið hér á tveimur þingum og hef nokkuð velt fyrir mér hlut varaþingmanna sem koma hér inn í tvær vikur oftast nær og fara beint til starfa í nefnd þess þingmanns sem þeir eru að leysa af, ef það má nota þau orð. Oft á tíðum hafa verið þau verkefni hjá nefndinni sem aðrir þingmenn úr þinghópnum hafa fjallað náið um og eru komnir með nána þekkingu á og gæti því verið æskilegt að þingmaður úr hópnum færi inn í nefndina í stað þess varaþingmanns sem tekur sæti. Nú hef ég skilið það svo að það sé einmitt markmið með breytingum í þessu frv. að slíkt megi verða. En orðalag 17. gr. gefur eiginlega ekki tilefni til að skilja þetta svo því að þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Varaþingmaður, sem tekur sæti á Alþingi í forföllum þingmanns, skal eiga sæti í þeim nefndum sem aðalmaður var kjörinn í.`` --- Þetta virðist nokkuð fortakslaust. Og síðan kemur næsta málsgrein: ,,Í forföllum nefndarmanns er þingflokki hans heimilt að tilnefna varamann um stundarsakir til setu í nefnd og skal tilkynna formanni nefndar um það. Staðgengill nýtur allra sömu réttinda og aðrir nefndarmenn.`` Það má skilja þessa grein svo að séu forföll nefndarmanns, forföll þingmanns fyrir hendi á þann veg að varaþingmaður hafi ekki komið inn, þá geti þingflokkur tilnefnt varamann, en ég hefði haft áhuga á að það yrði skoðað hvort ekki væri heimilt að tilnefna varamann í nefnd óháð því hvort varaþingmaður komi inn og það hljóti þá að vera gert í einhvers konar sátt. Þetta er mín ábending og orsök þess að ég kem hér upp. En ég vil einnig í lokin nefna að það er áhugavert að fá inn ný ákvæði um stutt andsvör við ræður og sérstaka stutta fyrirspurnatíma og afskaplega gott að nú skuli kveðið upp úr með að forseti í upphafi verði sá sem hafi lengsta fasta þingsetu í stað aldursforseta vegna þess að þetta mun gefa fordæmi annað. Þetta hefur oft komið kjánalega út, t.d. í sveitarstjórnum þar sem nýliðar hafa komið beint í forsæti. Sumir hafa langa setu í sveitarstjórn, aðrir ekki, en það er aldur sem ræður. Ég býst við að þessi ákvörðun, verði hún tekin hér, hafi fordæmi víða annars staðar í stjórnsýslunni og mér finnst þetta rökrétt.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að þing skuli komið saman til þess að fjalla um þau frumvörp sem liggja nú fyrir deildum þingsins. Það er ánægjuefni að það var brugðist svo fljótt við eins og raun ber vitni af ríkisstjórn að kveðja þing saman til þess að halda áfram því starfi sem drög voru lögð að á síðasta þingi með undirbúningi þessara mála. Þetta eru einhver mikilverðustu mál sem borið hefur fyrir Alþingi sjálft og varða starfshætti þess um langan tíma og ég sé ástæðu til þess að lýsa yfir fylgi við þá málamiðlun sem hér hefur náðst. Þó að ég hefði kannski kosið að sjá eitt og annað með öðrum hætti heldur en hér er gert ráð fyrir, þá sýnist mér samt að hér hafi menn náð saman um mjög þýðingarmiklar breytingar á starfsháttum Alþingis sem geti á heildina litið fært málsmeðferð hér til bóta og bætt svipinn á störfum þingsins. Það verður auðvitað reynslan ein sem skorið getur úr um það hvernig til hefur tekist með þessa smíð og vonandi verður Alþingi ekki svo íhaldssamt að taka mál ekki til leiðréttingar eða breytinga ef sú reynsla verður öðruvísi heldur en vonir eru bundnar við. Ég held að þeir þættir, sem varða málsmeðferð á Alþingi, starf þingsins í einni deild og fækkun nefnda til samræmis við það, viðbót að því er varðar nefnd umhverfismála, eigi að horfa til bóta varðandi starfshætti þingsins og ég hef engar áhyggjur af því að mál fari hér í gegn með óvandaðri hætti þó að þau séu afgreidd í einni deild við þrjár umferðir, í trausti þess m.a. að ef einhver glöp verða í sambandi við afgreiðslu mála hér þá verði Alþingi bært til þess og sjái til þess að mál séu tekin upp öðru sinni og leiðrétt, t.d. lagasmíð, ef eitthvað hefur farið úr böndum, öðruvísi en ætlað var, af fljótfærni. Ég held að oft á tíðum sé hraðferðin í gegnum þingið sem við þekkjum frá fyrri þingum og varðar skipulag á þingstörfum kannski meginástæðan fyrir því að mál fái ekki þá meðferð sem skyldi, þá efnislegu meðferð og athugun, og það sé meira komið undir því að málum sé hér jafnað niður á þingtímann og það sé sæmilega eðlilegur tími til þess að fjalla um þau heldur en þetta formsatriði hvort þau fara í gegnum þrjár umræður í tveimur deildum sem nú er verið að afnema. Ég þekki vissulega dæmi þess eða man eftir dæmum um það að þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir þetta sigti, þrátt fyrir þetta öryggiskerfi tveggja deilda þá hafa auðvitað verið afgreidd héðan frv. með agnúum sem augljósir hafa verið jafnvel degi eftir að lögfest hafa verið og þá er að grípa til þeirra ráða sem bær eru, að taka mál upp að nýju eftir því sem reglur leyfa og vilji stendur til. Það er starf þingsins, ekki aðeins í einni málstofu og það sem gerist þar innan veggja, heldur enn frekar störfin í þingnefndunum sem skipta afar miklu um það hvernig háttar og hvernig til tekst varðandi störf Alþingis. Ég held að við sem höfum setið hér á nokkrum þingum vitum það og viðurkennum að störf nefnda þingsins hafa verið langt frá því með þeim hætti sem æskilegt hefði verið varðandi fyrirkomulag og þann tíma sem menn hafa tekið til þess og einnig ögun þingmanna sjálfra í sambandi við nefndastörf. Um það mætti rekja mörg dæmi. Ég ætla ekki að gera það hér en þarna fer auðvitað mjög eftir vilja þingmanna sjálfra, ögun þeirra til starfa og vilja til starfa og þar bæta auðvitað engar formlegar reglur einar sér um. Ég el þó von í brjósti um það að fækkun nefndanna sem hverjum þingmanni verður gert að sitja í, eða gefst kostur á að sitja í, verði til þess að áhugi manna á nefndastörfunum verði meiri en verið hefur því að oft á tíðum hafa menn þurft að sinna nefndastörfum í allt of mörgum nefndum, allt of víða, og hafa þá einnig haft þá möguleika á afsökun á fjarveru sinni án þess að eftir hafi verið gengið vegna þess að þeir séu tepptir í þessari eða hinni nefndinni og hafi því ekki ástæður til þess að sinna fundarboði. Þetta horfir vonandi verulega til bóta enda verði nefndunum búin aðstaða, enn betri heldur en hefur tekist til þessa, og vil ég þó taka fram að á undanförnum fáum árum hefur orðið gjörbreyting á starfsaðstöðu nefnda. Fráfarandi forseti Sþ. og forsetar þingsins á síðasta kjörtímabili eiga ómældar þakkir skildar fyrir bættan aðbúnað hér í sambandi við störf nefnda og fleira sem lýtur að starfsháttum þingsins og varða mjög miklu. Ég held að hin nýja forusta þingsins, forsætisnefndin sem tekur við forustu þingsins, þurfi að gæta þess sérstaklega að halda þessu starfi áfram, að búa enn betur að starfi nefndanna og raunar mun betur því að álagið á starfsfólkið hér á Alþingi í mörgum greinum er allt of mikið og óboðlegt með öllu. Það ber síst að horfa í tilkostnað sem lýtur að því að vanda undirbúning og gera þinginu kleift að rækja störf sín með góðum hætti. Þetta varðandi starfsrammann og starfsemina sem fram fer í deildum og í nefndum. Ég vildi aðeins víkja að því sem snertir formið varðandi ræður, málfrelsi og annað þess háttar. Ég tel almennt séð að þá eigi að vera mjög rúmt um þá þætti á Alþingi, að það beri að gæta þess að fara mjög varlega í að setja málfrelsi manna skorður í þinginu. Þó er eðlilegt að það sé gert með einhverjum hætti og mér sýnist að þrátt fyrir þær þrengingar sem hér hafa verið gerðar, ef ekki verður gengið lengra í þá veru, þá ættu menn að geta sæmilega við það unað. Kannski er ein mesta skerðingin sem hér er sett, og er nýmæli, varðandi umræður utan dagskrár og ég set vissulega spurningarmerki við: Var þörf á því að fara að binda það í reglur nú að setja þar mörk varðandi hina lengri utandagskrárumræðu? Hefðum við ekki átt að sjá hvernig til hefur tekist í sameinuðu þingi, þ.e. í einni málstofu, án þess að fara í það að setja þennan ramma? En verði þetta niðurstaðan og verði gengið lengra í því að þrengja málfrelsi þingmanna þá tel ég út af fyrir sig eðlilegt að eiga hlut að þeirri málamiðlun sem hér hefur verið gerð með framlagningu þessa frv. og vona að vel geti til tekist. Vegna þess sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vestf. sem vildi fá hér reyndan þingmann, þingbróður sinn, í sal til þess að nota hann sem einhvers konar prófraun á þingsköpin. Ég ætla nú ekki að fara að taka upp á neinu slíku. Einhver hefði kannski viljað kalla mig til til að mæla þetta, en menn hafa heyrt mín viðhorf hér. Ég vil benda hv. 2. þm. Vestf. á að það er nú mörg smugan sem hægt er að beita ef menn svo kjósa, einnig innan ramma þeirra þingskapa sem hér eru lögð drög að, ef menn vilja og hafa ástæður til að taka upp umræður við forseta um þingsköp. Þó að hér sé t.d. settur rammi um ákveðna heildarlengd þingskapaumræðu, þá er nú tiltölulega auðvelt að hefja slíka umræðu á nýjan leik, ef ég skil málið rétt, því það segir ekki hér, hafi ég lesið rétt í málið, að það megi aðeins einu sinni á þingfundi eða svo eða einu sinni undir umræðu um viðkomandi mál ræða um slík formsatriði og meðferð mála. Og ætla ég þó ekki að fara að taka að mér neinar sérstakar leiðbeiningar eða kennslu í þessu efni, en ég tel sem sagt að þarna sé niðurstaða sem allir, einnig hæstv. landbrh., ætti að geta við unað þó að það sé hans að svara fyrir um það. Auðvitað erum við ekki að sníða þennan ramma fyrir einhverja einstaka þingmenn, hvorki þá sem nú sitja á Alþingi eða í framtíðinni, ekki fyrir tiltekna menn heldur almennt og við eigum að vanda verkið með tilliti til þess alveg sérstaklega. Ég held að þingið þurfi að hafa ákveðið svigrúm og frelsi sem málþing og það eigi alveg sérstaklega að varast að taka það einkenni af þinginu, það er jú þáttur í okkar lýðræði sem ber að vernda og varðveita. Eitt er það atriði, virðulegur forseti, sem ég vildi nefna hér áður en ég lýk mínu máli og það er að Alþingi starfi opið. Það skiptir mjög miklu máli að þingið starfi sem opnast gagnvart almenningi og almenningur eigi greiðan aðgang að þinginu og þingmönnum og því sem hér fer fram. Það eru ákvæði hér í þingsköpum, hafa verið í þingsköpum og eru hér í þessu frv., varðandi sjónvarp og útvarp frá Alþingi og það er allt með réttum hætti. Við verðum vör við það hér að það eru kveikt ljósin öðru hvoru hér á þingfundum og það er þá til merkis um það að mönnum finnst að nú sé sjónvarpið komið til leiks og það geti jafnvel borið við að það fjölgi í þingsal ef það berst út fyrir salinn að það sé eitthvað að gerast af því það birtir yfir þingsalnum. Nú held ég að það væri ósköp gott að hafa notalegri lýsingu hér heldur en fylgir þessari sjónvarpsútsendingu í þingsal, það er tæknilegt atriði. En það sem ég vildi nefna er þörfin á að það sé sjónvarpað og útvarpað frá öllum fundum Alþingis. Það sé ekki einhver undantekning að hlustandi utan þings geti fylgst með því sem hér gerist í þingsölum, heldur verði það regla og það verði ríkisfjölmiðlunum sem verði gert, verði sköpuð aðstaða til þess að hafa stöðuga sendingu úr þingsal þannig að a.m.k. á öllum reglulegum fundatímum Alþingis sé útvarpað bæði gegnum hljóðvarp og sjónvarp. Þetta er gert í ýmsum þingum, þessi háttur hefur verið upp tekinn. Mér finnst það vera góð tilbreytni þar sem ég hef haft aðstæður til þess að fylgjast með slíkri umræðu og ég er ekki í vafa um það að slíkt mundi verða til þess að tengja þingið nánari böndum við þjóðina, svo sem vert væri, og jafnvel ekki frá því að það mundi bæta svipinn á störfum Alþingis ef það væri regla að allt sem hér er til umræðu, allt sem hér gerist sé fyrir opnum tjöldum án þess að menn þurfi að sitja hér á áhorfendapöllum til að fylgjast með. Þess vegna vildi ég beina þeim tilmælum til forustu þingsins, bæði nú og í framtíðinni, að þetta verði gert kleift. Hér hafa einstakir þingmenn komið með ábendingar og athugasemdir. Allt er það gilt og skoðunarvert. Ég tel þá breytingu sem hv. 2. þm. Norðurl. v. vék hér að varðandi störf fjárlaganefndarinnar væntanlegu og fjh.- og viðskn. eða efnahags- og viðskiptanefndar. Þær breytingar sem eru teknar upp varðandi störf þessara nefnda og alveg sérstaklega sá háttur sem hér á að lögleiða að allar nefndir þingsins, væntanlega, fái hluta af fjárlagafrv. til meðferðar --- því væntanlega varða einhverjir kaflar þeirra allar nefndir sem hér eru lögboðnar --- að það sé eitt af hinum bestu nýmælum þessara breytinga sem hér eru lagðar til. Það er svo annað mál hvernig því megi við koma þannig að allt gangi upp. Það getur vel verið að það reyni nokkuð á að fella þetta nú allt saman. Þess verður auðvitað að gæta að fjárlaganefndin sem ætlað er að stýra þessu starfi hafi eðlilegt svigrúm til þess að vinna og sinna sínu. Þetta sýnist mér vera meira kannski spurning um það hvernig raðað er verkunum á haustþingi sem fjallar um fjárlagagerðina, hversu langan tíma fagnefndirnar svonefndu fá til að fjalla um málin, hversu langur tími er milli 2. og 3. umr., eins og hér er gert ráð fyrir, þar sem fjárlaganefndin þarf auðvitað sitt svigrúm til þess að allt fari bærilega fram. Það eru fleiri atriði sem ástæða væri til að ræða hér, virðulegur forseti, en ég ætla ekki að taka tíma til þess. Hér er vettvangur við 1. umr. til að fjalla almennt um mál og við 2. umr. er færi á að ræða frekar þegar þetta hefur verið gaumgæft af þeirri sérnefnd sem hér verður kosin, væntanlega á þessum fundi. Ég vil ljúka hér máli mínu með því að þakka þeim mörgu sem hafa lagt til þessa máls á fyrri þingum og í aðdraganda framlags þessa þingmáls fyrir gott verk og vandað, svo sem vera ber. Ég vek athygli á því að í þessu verki eiga ekki aðeins þátt þingmenn heldur hafa reyndir embættismenn á vegum Alþingis komið hér að máli og veitt drjúgt liðsinni til þess að efna í það frv. sem við ræðum hér.

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að lengja þessa umræðu en ég vil einungis þakka jákvæðar undirtektir við þetta frv. Við athugun á því komu að sjálfsögðu upp fjöldamörg álitamál og smekksatriði og það er eðlilegt að sérnefndir þær, sem kosnar verða til þess að fjalla um málið í báðum deildum Alþingis, skoði þessi atriði og skoði þau vandlega. Við sem höfum unnið að undirbúningi þessa frv. erum búin að fara yfir þetta mörgum sinnum og þetta er sú útgáfa sem breiðust samstaða gat orðið um í okkar hópi. Margar hugmyndir sem voru uppi á borðinu hafa horfið þaðan í bili a.m.k., en vel getur svo farið að skynsamlegt sé að taka einhverjar þeirra upp aftur ef sérnefndirnar telja það heppilegt. Ég vil drepa á örfá atriði sem hafa komið hér fram í máli manna. Hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálmi Jónsson lét í ljósi ákveðnar efasemdir um breytingar á starfi fjárlaganefndar, þ.e. við breytum nú í fyrsta lagi nafninu á fjvn. og köllum hana fjárlaganefnd, og ég held að það þjóni betur þeim markmiðum sem nefndinni eru ætluð. Þetta ætti að stuðla að enn þá ábyrgari vinnubrögðum í fjárlaganefnd, þá þegar af nafnbreytingunni ættu nefndarmenn að hafa nokkurn móralskan stuðning. Þessi nefnd er ein hin starfsamasta í þinginu og vinnur við mest álag og það eykst að hluta til við tilkomu þess að nú er samkvæmt þessu frv. ætlast til að þessi nefnd fjalli um lánsfjárlög og um ríkisreikning sem undanfarið hefur verið til meðferðar í fjh.- og viðskn. Það er rökrétt að bæði fjárlög og lánsfjárlög séu til meðferðar í sömu nefnd þannig að þar verði samræmd sjónarmið og samræmdar afgreiðslur. Þessi tilraun með að vísa til fagnefnda ákveðnum þáttum fjárlagafrv. er beinlínis gerð í því skyni að reyna að létta vinnuálagið á þessari fjárlaganefnd og jafnframt að skaffa henni með því móti betri tíma til til breiðrar yfirsýnar yfir fjárlögin og að hún festist ekki og þurfi ekki að eyða dýrmætum tíma sínum í smáatriði. Ég tel eðlilegt að menn prófi sig áfram með þetta. Ef raunin verður sú að þetta lánist ekki vel, ef menn fella sig ekki við þessi vinnubrögð, þá er einfalt að færa sig frá þeim aftur vegna þess að þarna er ekki um neitt fortakslaust orðalag að ræða því að þar segir ,,að jafnaði``. Það er ekki verið að gera það að algjörri skyldu að vísa málunum til fagnefnda. Af þessu höfum við ofurlitla reynslu, starfi fagnefndanna. Samvinnunefnd samgöngumála hefur farið með ákveðna þætti og hún hefur skilað áliti sínu til þingsins. Ég held að það sé ekki heppilegt fyrirkomulag og ekki hafi verið sérstaklega góð reynsla af samvinnunefnd samgöngumála eða þætti hennar í fjárlagagerðinni. Þetta má ekki verða til þess að nefndirnar fari að verka eins og einhver þrýstihópur. Að sjálfsögðu verður þetta allt að vera innan ákveðins ramma og það er fjárlaganefndarinnar að halda utan að þessum ramma og standa vörð um hann. Ég hef tekið þátt í starfi fagnefndar sem hefur kynnt sér ákveðna þætti fjárlaga. Ég hef á nokkrum undanförnum kjörtímabilum setið í iðnn. deildarinnar. Á síðasta kjörtímabili veitti henni forstöðu hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson og hann beitti sér fyrir því að nefndin að eigin frumkvæði athugaði ákveðna þætti fjárlaganna sem vissu að iðnaði og stofnunum iðnaðarins og lagði í það talsvert mikla og vandaða vinnu. Ég tel að það sé fengur að því ef fagnefndir þingsins ynnu þannig --- og þetta var ágæt æfing hjá okkur --- með því að deila þessu svona niður þá sé hægt að fá um fjárlögin markvissari athugun heldur en ella hefði orðið. Ég tel hins vegar að það sé mjög mikilvægt að það sé fjárlaganefndin sem kemur með hið endanlega þingskjal til 2. umr., að það sé hennar verkefni að leggja fyrir þingið endanlegar brtt. við fjárlögin. Og ég legg á það alveg sérstaka áherslu að það er meining okkar að það verði fjárlaganefndin sem gerir það en ekki fagnefndirnar jafnvel þó að álit fagnefndanna sem þær kunna að setja fram sé prentað líka. Hv. þm. gerði að umræðuefni tekjuhlið fjárlaganna. Ég held að undanfarið hafi kannski veikasti þátturinn í meðferð okkar á fjárlögum verið varðandi tekjuhliðina. Ég held að vinnan við tekjuhliðina hafi ekki verið nægilega markviss og ég held og er reyndar viss um að ef lögð væri í hana aukin og markvissari vinna eins og efnahags - og viðskiptanefnd ætti að vera kleift að gera, þá fengjum við af því betri og réttari mynd hvernig hún liti út. Það er eðlilegt að sú nefnd sem fjallar um skattalögin og tekjuöflun til ríkissjóðs fari yfir þessa þætti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og eðlilegt að svo sé. Það getur vel verið að það sé rétt hjá hv. þm. að þeirri athugun geti ekki lokið fyrir 2. umr. Ég er á því að efnahags - og viðskiptanefnd þyrfti að endurskoða og fylgjast með þeim þætti alveg til lokaafgreiðslu við 3. umr. Ég vil áður en ég yfirgef fjárlagagerðina láta í ljósi þá skoðun sem kom glögglega fram í hópi þeim sem hefur unnið að undirbúningi þessa þingskapalagafrv. að okkur þykir eðlilegt að Alþingi komi sér upp starfsliði til að vinna að fjárlagagerðinni. Það er ekki nógu gott að hafa það eins og nú er að Ríkisendurskoðun sé að vinna að fjárlagagerðinni. Ríkisendurskoðun á að vera eftirlitsaðili með því að fjárlögunum sé framfylgt, að farið sé með fjármunina eins og Alþingi ákveður að gert sé, en að mínum dómi á Ríkisendurskoðun eða starfsmenn hennar ekki að standa líka að lagasetningunni. Ég tel jafnframt að það sé ekki eðlilegt að það séu bara embættismenn fjmrn. sem að því koma. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að Alþingi komi sér upp starfsliði sem séu embættismenn fjárlaganefndar með formlegum hætti og tækju við því verkefni sem Ríkisendurskoðun hefur unnið fyrir fjvn. undanfarið að gerð fjárlaganna. Hér kom fram hjá hv. 9. þm. Reykn. Önnu Ólafsdóttur Björnsson að hún lét í ljósi vissan ugg um að verið væri að leggja óeðlileg bönd á málfrelsi þingmanna. Ég held að ég mæli fyrir munn allra þeirra sem að þessu máli hafa komið eða undirbúningi þess að menn vilja varðveita málfrelsið og ég legg afskaplega ríka áherslu á það að við megum ekkert gera sem þrengir með óeðlilegum hætti málfrelsi þingmanna. Stjórnarandstaða eða minni hluti, hversu lítill sem er, verður að eiga sinn rétt til þess að tjá skoðanir sínar með skipulegum hætti og eðlilegum hætti hér innan þings og úr þessum ræðustól. Þetta er hins vegar hægt að misfara með og það er líka óeðlilegt að verið sé að bjóða sérstaklega upp á það að minni hlutinn tefji mál með óeðlilegum hætti, haldi uppi málþófi til þess eins að hægja á málum eða stöðva þau. Minni hlutinn verður að hafa þann rétt að tjá sig og koma sínum sjónarmiðum á framfæri, en meiri hlutinn verður líka að hafa þann rétt að hann verður að fá vilja sínum framgengt. Minni hlutinn má ekki og á ekki að hafa aðstöðu til þess að knésetja meiri hlutann. Eðli lýðræðisins samkvæmt er það réttur meiri hlutans að ráða jafnvel þó að meiri hlutinn í sumum tilfellum sé að gera rangt. Það er bara eðli þingræðisins að hann hafi síðasta orðið. Ég tel að í þessu frv. felist ekki nein óeðlileg þrenging á málfrelsi eða rétti þingmanna til að tjá skoðanir sínar. Að mestu leyti er farið eftir þeim reglum sem undanfarið hafa þróast og eru festar í þingsköpum, þ.e. um þáltill. breytist ekki ræðutími, lagafrv. eru með sömu takmörkunum, eða sama takmarkaleysi öllu heldur og verið hefur í gildandi þingsköpum, vegna þess að þeim takmörkunum sem eru í gildandi þingsköpum er yfirleitt ekki beitt og hefur ekki verið beitt í áratugi. Það sem gert er er það að reynt er að setja skorður við mjög löngum ræðum í utandagskrárumræðum án þess þó að þrengja með óeðlilegum hætti að umræðunni eða koma í veg fyrir það að menn geti tjáð sig. Eins er það með þingskapaumræðuna. Henni er settur rammi, þ.e. maður sem vill gera athugasemd um þingsköp hefur 5 mínútur til umráða og umræðan má ekki standa lengur en í hálfa klukkustund. Á 5 mínútum er hægt að finna að því sem mönnum þykir athugavert við fundarstjórn. Ef menn þurfa lengri tíma í þingskapaumræðu þá eru þeir að leita eftir einhverjum öðrum markmiðum heldur en að leiðbeina forseta eða ,,krítisera`` fundarstjórnina. Þá eru þeir farnir að slægjast eftir öðrum markmiðum svo sem eins og að tefja framgang dagskrármála. Varðandi athugasemdir sem komið hafa fram um nefndastörfin, m.a. frá hv. 2. þm. Vestf. --- og reyndar eitt enn varðandi takmörkun á ræðutímanum sem ég vil ítreka og kom reyndar inn á í framsögu minni, þ.e. að það er tekinn af ráðherrum forgangur sem þeir hafa notið hér á Alþingi. Ráðherra hefur getað og getur samkvæmt gildandi þingsköpum og hefð tekið til máls hvenær sem honum þóknast jafnvel þó svo sá málaflokkur sem til umræðu er á hverjum tíma sé ekki honum viðkomandi sérstaklega. Það er eðlilegt að varðveita þennan rétt handa ráðherra sem ber ábyrgð á máli, að hann geti komið sínum viðhorfum á framfæri hvenær sem er í umræðunni, en það er óeðlilegt að öll ríkisstjórnin geti hrúgast í ræðustól, hver ráðherra á eftir öðrum, á meðan allur annar þingheimur verður að bíða. Þessi forgangur er tekinn af ráðherrunum nema þeim sem hefur forræði máls eða málaflokks á sinni könnu á hverjum tíma. Þetta tel ég að sé spor í rétta átt og stuðli að jafnrétti og eðlilegum starfsháttum í þinginu. Varðandi nefndastörfin þá eiga þau eftir nýju skipulagi að geta verið eðlileg og markvissari heldur en þau hafa verið, jafnvel þó að nefndirnar séu tvær núna og deildirnar tvær og farið í gegnum sex umræður. Það er í fyrsta lagi fjölgað í nefndunum og betur sjá augu en auga. Málum er hægt að vísa til nefnda á hverju stigi sem er. T.d. er opnað fyrir það með þessum þingsköpum að taka mál til umræðu, til athugunar í nefnd áður en 1. umr. fer fram. Það getur staðið þannig á að nauðsynlegt sé eða heppilegt sé að t.d. stjórnarandstaða hafi tækifæri til þess að kalla fyrir sérfræðinga, höfunda frv. og aðra sem sérþekkingu hafa á máli áður en afstaða er tekin til málsins í 1. umr. Þetta getur gert vinnubrögðin markvissari. Jafnframt er gert ráð fyrir því að mál fari til nefndar á milli 2. og 3. umr. sem er nýmæli að hluta til, þ.e. ef breytingar verða gerðar á frv. við 2. umr. og brtt. sem nefnd hefur ekki skoðað verða samþykktar, þá fari málið til 3. umr. Jafnframt er opnaður möguleiki fyrir að stöðva 3. umr. eða afgreiðslu í þriðju lotu skulum við segja, sem er kannski réttara orðalag, og skoða málið enn og aftur. Þannig að brtt. ættu allar og málið í heild að vera þaulskoðað í nefnd áður en Alþingi tekur endanlega afstöðu til þess. Hv. 2. þm. Vestf. taldi það ljóð á þessu frv. að ekki væri gert að skyldu að öll rafeindaatkvæðagreiðslan yrði prentuð. Ég er honum sammála um það að eðlilegt væri og heppilegt væri að hver einasta atkvæðagreiðsla væri prentuð í Alþingistíðindum, en mér er tjáð og það gefur reyndar auga leið að það kostar talsvert mikinn pappír að prenta allar atkvæðagreiðslur við löng og viðamikil frumvörp. Ég gæti hugsað mér þá lausn að meginatkvæðagreiðslur væru prentaðar. Ég held nú að jafnvel þó að þingmenn séu stundum kvefaðir, þá mundu þeir hafa einurð á því, a.m.k. einhverjir í salnum, að biðja um að meginatkvæðagreiðslur yrðu prentaðar með nafnakalli. Það er reyndar ekki forhlaupin tíð því að öll nafnaköllin verða varðveitt í skjalasafninu jafnvel þó að þau verði ekki prentuð í Alþingistíðindunum. Þetta er atriði sem sérnefndin getur athugað sérstaklega og komist að niðurstöðu um. Varðandi setu varamanna í nefndum held ég að hér höfum við hitt á skynsamlega leið. Þingflokki er heimilað að setja annan varamann í nefnd heldur en varamann viðkomandi þingmanns. En það verður hins vegar þingflokkurinn að gera á sína ábyrgð og það gerist ekki sjálfkrafa. Það er á þessu fastara og betra form heldur en er í gildandi þingsköpum þannig að ég held þetta sé til bóta. Í mörgum tilfellum getur verið eðlilegt að varamaður þingmanns taki við hans nefndarstörfum en hugsanlegt er, eins og hv. 11. þm. Reykn. Rannveig Guðmundsdóttir benti á, að mál séu það flókin að það sé erfitt fyrir varamenn að taka á þeim af fullum myndugleik á örfáum fundum sem þeir sitja í nefndum. Varðandi útvarp og sjónvarp frá umræðum í Alþingi get ég tekið undir ýmislegt af því sem hv. 4. þm. Austurl. sagði hér áðan. Raunar eru í þessu frv. einfaldaðar þær reglur sem þarf að fara eftir. Fréttamenn eða fulltrúar útvarpsstöðva eða sjónvarpsstöðva þurfa einungis leyfi forseta til þess að útvarpa frá þingfundum. Samkvæmt gildandi þingsköpum þarf deildin eða sameinað þing að greiða um það atkvæði í hvert skipti sem er náttúrlega úrelt ákvæði. Ég tel hins vegar að heppilegt væri að prófa það að senda út frá Alþingi einhverjar stundir og ég er að tala um í tilraunaskyni, ekki fara endilega að gera það að föstu efni. Þá fengist á því nokkur raun hvort það yrði fylgst með þessum umræðum eða ekki. Við eigum að starfa hér í heyranda hljóði og fyrir augum alþjóðar og það er eðlilegt að svo sé. Það getur verið ákveðinn hemill á okkur sjálf og ég held að það sé eðlilegt að þetta sé prófað. Það kann að vera að enginn hafi áhuga á því að hlusta á okkur og þá það. Þá er ástæðulaust að vera að eyða fjármunum í að senda þetta út, en það er eðlilegt að það sé reynt. Eitt atriði væri afar auðvelt að leysa til hagræðis við sjónvarpsútsendingar héðan úr salnum. Það væri það að færa þetta myndavélarauga þannig að það horfi ekki alltaf niður á þingheiminn heldur væri í eðlilegri hæð en það er staðsett núna. Þetta mundi nú ekki kosta verulega fjármuni heldur einungis nokkurra mínútna vinnu fyrir lagtækan mann, að færa það þannig að betri svipur kæmi af sjónhorni vélarinnar í þinginu. Ég vil að endingu, herra forseti, láta þess getið og lýsa ánægju minni yfir hinni miklu þverpólitísku samstöðu sem er um þetta mál. Það sýnist að vísu nokkuð sitt hverjum og menn hafa deildar meiningar um ákveðna hluti í þessu. Það fer ekki eftir stjórnmálaskoðunum eða eftir flokkum. Það fer nokkuð eftir reynsluheimi manna kannski frekast. Um þetta hefur myndast breið samstaða. Það hefur ekki skipt verulegu máli, og engu máli að mínum dómi, hvort menn hafa verið í stjórn eða stjórnarandstöðu. Menn hafa unnið með mikilli samviskusemi og mjög miklum vilja til þess að ná skynsamlegri lendingu á þessu máli og fyrir það er ég mjög þakklátur.

Ólafur Ragnar Grímsson : Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka undir það sem hér kom fram hjá hv. þm. Páli Péturssyni að það ber að fagna þeirri víðtæku samstöðu sem virðist vera að skapast um þetta frv. Það eru hins vegar fáein atriði sem ég vildi nefna hér og biðja nefndina að hugleiða. Það fyrsta snertir málfrelsi ráðherra hér í þinginu. Ég tók eftir því að hv. þm. Páll Pétursson taldi að ráðherrar ættu þar að vera eins og aðrir þingmenn nema sá ráðherra sem málið snerti. Þetta er að mörgu leyti skiljanlegt sjónarmið en ég held að það sé óframkvæmanlegt í því kerfi sem við búum við. Það er ljóst að forsrh. t.d. þarf iðulega að svara eða blanda sér inn í umræður þegar verið er að fjalla um mál sem snerta fleiri en einn ráðherra í hans ríkisstjórn. Og þó að það sé nú kannski sérkennilegt að ég sé við núverandi aðstæður að hvetja til aukins málfrelsis hæstv. núv. forsrh., þá er það nú engu að síður þannig að ég tel að það geti hindrað störf þingsins mjög og eðlilega umræðu í þinginu ef forsrh. hefur t.d. eingöngu þann rétt að geta talað tvisvar í máli. Önnur rök fyrir því að það eigi að gilda sérreglur um ráðherra eru að ríkisstjórnir á Íslandi eru samsteypustjórnir. Það er ekki þannig að flokkarnir í ríkisstjórninni hafi falið viðkomandi fagráðherra að vera talsmaður ríkisstjórnarinnar í heild í viðkomandi málaflokki. Ég held að það geti líka reynst óframkvæmanlegt að ætla sér að leggja þau bönd á ráðherra sem eru fulltrúar annarra flokka en viðkomandi fagráðherra, að þeir verði að beygja sig undir almenna umræðuskilmála einstakra þingmanna. Ég bið nefndina að hugleiða þennan þátt málsins. Kannski hafa þeir gert það sem þetta frv. hafa samið, en fljótt á litið virðist mér þetta geta reynst mjög erfitt í framkvæmd og ekki stuðlað að eðlilegum umræðum hér í þinginu. Í öðru lagi vildi ég nefna að hér eru ekki mér vitanlega sérstök ákvæði um umfjöllun um stofnanir Alþingis, þ.e. Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis. Ég tel hins vegar að reynslan sýni að það er nauðsynlegt að finna eðlilegri farveg fyrir umfjöllun um skýrslur, ársskýrslur þessara stofnana og einstakar skýrslur þeirra heldur en verið hefur á undanförnum þingum. Þetta eru mál sem er nauðsynlegt að ákveðnar þingnefndir geti fjallað um og kallað þá til sín sérfræðinga utan þings og starfsmenn viðkomandi stofnana og þinginu gerð grein fyrir slíkum athugunum þingsins á viðkomandi skýrslu. Það er óeðlilegt að þingið fái hér bæði ársskýrslur þessara stofnana sem heyra undir þingið og skýrslur um einstök mál án þess að það sé til neinn sérstakur vettvangur annar en þingsalurinn til þess að fjalla um það. Í þriðja lagi vildi ég nefna þann rétt sem í frv. er veittur fjárlaganefnd en að mínu viti þyrfti að veita öllum nefndum þingsins, að geta óskað eftir upplýsingum frá opinberum stofnunum og öðrum hliðstæðum stofnunum um þau málefni sem nefndirnar fjalla um. Það er eðlilegt ákvæði um fjárlaganefnd í þessu þingskapafrv. um slíkan rétt til þess að kalla eftir upplýsingum en hann á auðvitað ekki síður við á sviði hinna einstöku málefnanefnda sem í þessum þingsköpum eru settar upp. Þetta vildi ég nefna hér, virðulegi forseti, sem ábendingar til þeirrar nefndar sem um þetta fjallar.