Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hákon Kristófersson) Af nefndarinnar hálfu hefi jeg ekki annað að taka fram í þessu máli en það, sem stendur í nál. á þskj. 159. Breytingin, sem nefndin fer fram á, er á því bygð, að nefndinni þótti friðunartíminn of stuttur. Jeg vona að háttv. deild samþ. frv. með þessari breytingu, og sje svo ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg óska þess, að háttv. deild sýni þessu frv. sömu velvild og öðrum líkum frv. Þetta er einfalt mál, og er ekki siður að orðlengja um slík mál.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það eru aðeins örfá orð, til þess að gera grein fyrir brtt. á þskj. 161. Hún er borin fram samkvæmt ósk hreppsnefndarinnar í Bolungarvík, og fer fram á það að taka einnig eignarnámi þær kvaðir, sem á spildunni hvíla. Það stendur svo á þeim kvöðum, að stórbóndi á 15. öld, sem átti allar Bolungarvíkurmalir, gaf Vatnsfjarðarkirkju hálfa vertolla af öllum skipum, er þaðan gengju til fiskjar. Þetta hefir verið til þessa tíma, en nú vilja hreppsbúar fá þessari kvöð ljett af þessari spildu, auðvitað gegn fullum bótum til kirkjunnar. Eignarnámið nær ekki nema til lítils hluta af mölunum, og hvílir þá kvöðin áfram á þeim hluta, sem ekki verður tekinn. Að endingu vil jeg geta þess, að allshn. er brtt. samþykk.

Þorleifur Guðmundsson Viðskiftahöftin hafa reynst óþægil. fyrir Rvíkinga að ýmsu leyti, og þaðan hefir vaknað alda í þá átt að afnema þau með öllu. Jeg vil ekki mæla þeim bót, og síst í því formi, sem þau eru nú í, en hins vegar tel jeg varhugavert að leysa þau algerlega upp þegar í stað. Það nægir ekki að líta á það eitt, hvað einstökum mönnum er þægilegt eða ekki. það verður fyrst að líta á hag og velferð þjóðfjelagsheildarinnar. Við höfum þegar stofnað oss í of miklar skuldir, og þær myndu aukast eins og á í vexti, ef stíflurnar yrðu teknar úr nú og allur innflutningur leyfður. Jeg bið menn þó að skilja ekki orð mín svo, að jeg vilji halda þeim í núverandi mynd með viðskiftanefnd og öllu því, sem þar til heyrir. Þegar lög frá 8. mars 1920 voru til umræðu á síðasta þingi, þá var jeg þeim meðmæltur, með það fyrir augum, að innflutningur á óþörfum varningi yrði takmarkaður á þann hátt, að kveðið væri á í reglugerð, hvaða vörutegundum skyldi bannaður innflutningur á, en ekki að skipuð yrði viðskiftanefnd, sem hefði umsjón með öllum innflutningi til landsins. Allir þurftu að snúa sjer til þessarar nefndar; þeir áttu alt undir náð hennar og gátu aldrei verið vissir í sínum sökum. Og innflutningurinn virtist ekki ávalt fara eftir þörfum þjóðarinnar, heldur eftir þörfum einstakra manna - oft og einatt. Þessa ráðstöfun stjórnarinnar má að vísu afsaka með því, að vörur fóru hækkandi um það leyti er nefndin var skipuð, en nú horfir þetta öðruvísi við. Nú fara vörur lækkandi, og þess vegna er ekki hætta á því, að of mikið verði flutt inn af nauðsynjavörum. Af þessum ástæðum mun jeg greiða atkvæði gegn frv., en í því atkv. felst ekki, að jeg vilji láta flytja inn óþarfa varning óhindrað og takmarkalaust. Það má ekki setja það fyrir sig, þótt það komi einstökum mönnum illa. Þjóðin getur ekki borið aðra menn en þá, sem starfa að framleiðslu, starfa til þarfa. Gjaldþol okkar er svo lítið, að við getum ekki staðið straum af útgjöldum til annara en þeirra, sem starfa í þjónustu ríkisins. Eins og jeg tók fram áðan, álít jeg, að ekki sje leggjandi út í að afnema viðskiftahöftin, nema með því að eitthvað verði sett í stað þeirra, sem kemur í veg fyrir innflutning á óþörfum varningi inn í landið. Jeg álít það ranglátt gagnvart þjóðinni. Við höfum lifað yfir efni fram síðustu árin, og við verðum að læra að spara, venja okkur á að neita okkur um ýmsan óþarfa, sem við getum vel án verið. Þótt upplýst hafi verið, að innflutningur ýmiskonar glingurs og annars óþarfa næmi eigi meiru en 200–400 þús. krónum árlega, þá sjer hver maður, að slíkt nær engri átt. Jeg ímynda mjer, að hægt væri að sanna, að einstakar verslanir hjer í Rvík flytji inn ýmsar óþarfar vörutegundir fyrir alt að 200 þús. kr. hver. - Jeg veit að vísu, að hægt er að tala um þessa hluti en framkvæma þá, veit, að örðugt muni að tilgreina vörutegundir, sem bannaður skuli innflutningur á, til þess að fullkomið rjettlæti sje í. En jeg er sammála háttv.þm. Borgf. (P. O.) um það, sem hann benti á, þótt jeg geti eigi þar með sagt, hvort taka skuli alt, sem hann nefndi, eða fella eitthvað þar úr og bæta öðru við. Háttv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) gat þess, að varasamt væri að banna innflutning á þessum vörutegundum vegna þess, að margir, sem fást við verslun, mundu missa við það atvinnu. Hann gat þess og, að sumt af þessu fólki gæti eigi stundað aðra atvinnu og gæti orðið fyrir þessa sök handbendi vandafólks síns eða jafnvel þjóðfjelagsins. En þetta má ekki taka til greina. Þjóðin getur ekki borið þessa menn. Hún getur ekki borið þá, sem fást við óþörf störf, og þeir, sem ekki geta starfað til þarfa, verða að fara aðrar atvinnuleiðir. Jeg veit, að margt þessara manna eru góðir menn. En það dugir ekki að setja það fyrir sig. Og jeg vil segja það, að þótt jeg sje ekki einn af þeim, sem álit alla kaupmenn óþarfa - því góða og atorkusama kaupmenn þurfum við að eiga - þá er kaupmannastjett vor orðin svo fjölmenn, að þjóðin getur eigi risið undir henni. Hún er orðin sá skattur á þjóðinni, sem hún getur eigi borið. Hún ekki að eins tekur fje, heldur og fólk frá framleiðslunni. Fjöldi manna flytur til bæjanna og stundar þar glingursölu og annan óþarfa, en um leið stynja atvinnuvegir þjóðarinnar undan fólksskorti. Jeg álít, að ganga beri svo langt, að bannaður skuli innflutningur á öllum óþörfum vörutegundum. Og jeg vil biðja þingmenn að gæta þess vel og athuga, að við erum að verða peningalausir. Ef hægt er að taka lán og nauðsynlegt er að taka gjaldeyrislán til þess að bjarga okkur úr klípu, þá verðum við auðvitað að neyðast til þess. En við verðum jafnframt að athuga, hvort hægt sje að borga það, og jeg sje ekki, að unt verði með sama áframhaldi að standa straum af hærri skuldasúpu en þegar hvílir á okkur. Það hefir verið bent á tvær leiðir til þess að rjetta þjóðina við og bjarga henni úr vandræðunum, en um þær hafa menn ekki orðið sammála. Annar segir: tökum lán, en hinn segir: við verðum að spara. Jeg segi: við verðum fyrst og fremst að spara, en við verðum einnig að taka lán, ef við sjáum úrræði til þess að greiða það. Annars er eitt, sem við höfum sparað um of undanfarið, og það er vinnan. Eftir því sem næst verður komist, þá eru það 20 þúsund manns, sem vinna að beinni framleiðslu hjer á landi. Sje nú íbúatala landsins um 90 þúsund, þá eru það 70 þúsund, sem lifa á vinnu þessara 20 þús. manna. Þessir menn lifa þægilegra lífi og heimta meiri tekjur og meiri virðing þjóðfjelagsins en hinir, svo að eðlilegt er, að þeim fækki, sem vinna að framleiðslunni í landinu, og fari fækkandi og fólkið hverfi frá framleiðslustörfunum. Úr minni sveit ætla 12 bændur að flytja burt í vor - og fárra er von í staðinn. Þeir hætta búskap vegna skattanna, sem þeir fá eigi risið undir. Við verðum því að sporna við innflutningi á óþörfum varningi í landið. Enginn þarf að komast á vonarvöl, þótt hann geti eigi stundað verslun með slíkar vörur. Fólkið getur farið upp í sveitirnar. Þar bíða engjarnar óslegnar og garðarnir óplægðir. Og ef farið er út á sjóinn, er fiskurinn nægur. Það getur verið, að sjórinn sje oft svo úfinn, að ónytjungum sje ekki hent að etja kappi við hann, en hann er líka oft ládauður, og þá býður Ægir öllum út á bátinn með öngul, net og vað, og þar liggur margur fiskur undir steini, sem virðist bíða eftir því, að einhver nenni að krækja hann. Og til þess að sækja fiskinn á þennan hátt þarf hvorki dýr kol nje dýra yfirmenn. Ykkur þykir þetta ef til vill broslegt, en haldið þið, að þjóðin geti oltið áfram í ráðleysi eftirleiðis. Jeg vil, að viðskiftahömlum þeim, sem gilt hafa undanfarið, verði af ljett, en að jafnframt verði gefin út reglugerð, samkvæmt heimild, sem stjórnin fær hjá þinginu, um, hvaða vörum skuli bannaður innflutningur á. Verslunarstjettin verður þá betur sett en nú. Hún veit, að hverju hún gengur og hvað henni ber að gera. Jeg vona að þið skiljið, hvað jeg hefi meint með þessu, þótt það hafi kann ske ekki látið vel í eyrum áheyrenda og sumra þingmanna. Stjórnin verður að innræta þjóðinni virðing fyrir vinnunni. Og jeg verð jafnvel að fara fram á það, að Reykvíkingar taki sjer það fyrir hendur að vinna eitthvert þarflegt verk 2–3 tíma á dag, svo sem að rækta upp móana í kring um bæinn, sjer til heilsubótar og þjóðinni til gagns, í stað þessara svo nefndu „spássertúra“ og hlaupa með bolta á tánum út um alla mela, eftir vissum reglum.

Jakob Möller Jeg hjelt ekki, að þetta mál, sem nú liggur fyrir, mundi vekja svo miklar umræður, úr því sem komið er, að samkomulag virðist orðið um að fella frv. Háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) gat vel geymt sjer þessa ræðu sína þar til það mál verður tekið fyrir, sem ræða hans snerist um. Háttv. þm. hafa víst sjeð nál. viðskiftanefndar. Fyrsta niðurstaða hennar er sú, að innflutningshöft á nauðsynjavörum verði feld úr gildi, en þar er ekki gerð nein ákveðin tillaga um það, hvort innflutningsbanni á óþörfum varningi skuli framfylgt framvegis, eða þau höft látin niður falla líka. Jeg skal þá að eins snúa mjer að innflutningshöftunum á nauðsynjavörum, og hvernig nefndin ætlast til að þau verði afnumin. Jeg fellst á þá niðurstöðu nefndarinnar, að með því að fella bráðabirgðalög frá 15. apríl 1920 úr gildi sje fyrst og fremst viðskiftanefndin úr sögunni, en þá einnig um leið öll innflutningshöft á nauðsynlegum vörutegundum. Og jeg held því fram, að samkv. lögum frá 8. mars 1920, sem þá verða ein eftir, sje að eins heimilt að hefta innflutning á ákveðnum vörutegundum, sem vel er hægt að komast af án, sem sje einungis „óþörfum“ vörutegundum. Hvernig stjórnin hefir að undanförnu hagað sjer með framkvæmd þeirra laga, liggur ekki fyrir að ræða hjer um. Hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) talaði um í byrjun þessarar umr., að viðskiftanefndin hjeldi áfram að starfa, hvað sem upphafning þessara laga liði. En það get jeg ekki fallist á að geti átt sjer stað, og veit ekki, hvernig hún getur þá starfað áfram, í skjóli hvaða lagaheimildar. Jeg geri nú ráð fyrir því, að nú sje nokkurn veginn víst orðið um afdrif innflutningshaftanna, svo að ekki þurfi að eyða miklum tíma í deilur út af sjerstöðu háttv.þm. Ak. (M. K.) í viðskiftamálanefndinni. Jeg þykist hafa skilið hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) rjett að stjórnin sætti sig við þessi úrslit málsins, að viðskiftanefndin og þar með innflutningshömlurnar á öllum nauðsynlegum vörutegundum verði numdar úr gildi, og að um ágæti þeirra þurfi þá ekki að deila lengur við hæstv. stjórn. Þó get jeg ekki stilt mig um að láta þess getið, að jeg á erfitt með að skilja afstöðu þess hæstv. ráðherra (P. J.) í þessu máli, því eins og kunnugt er, talaði enginn af meira móði gegn afnámi innflutningshaftanna fyrir litlu síðan en einmitt hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.), og finst mjer þessi veðrabrigði alleinkennileg, svo ekki sje fastar að orði kveðið. - Jeg mun greiða atkv. með afnámi laga þessara, er hjer er rætt um að nema úr gildi, en jeg er ekki ráðinn í því að svo stöddu, hvort jeg greiði atkvæði með innflutningsbanni á vissum „óþarfa“ vörutegundum, enda liggur það ekki fyrir að svo stöddu, og væri æskilegt, að háttv.þm. væru ekki að „tefja tímann“ með löngum umræðum um þá hlið málsins að svo stöddu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er samdóma hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um það, að ekki sjeu nauðsynlegar langar umræður um málið, eins og það liggur fyrir í deildinni. Mjer þykir rjett að segja í fám orðum frá afstöðu stjórnarinnar til þessa máls. Annars mun atvinnumálaráðh. (P. J.) og ef til vill fjármálaráðh (M. G.) ræða það frekara. Í samtali við viðskiftamálanefnd lýsti stjórnin því yfir, að hún ljeti sjer lynda, að viðskiftahöftin yrðu afnumin, og um þetta varð samkomulag í nefndinni, eins og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) lýsti yfir í byrjun þessarar umr. En jeg vil geta þess, að ráðuneytið lítur svo á, að rjett sje að hafa hömlur fyrst um sinn á óþörfum varningi. Og ráðuneytið heldur því enn fremur fram, að vegna gjaldeyrisskorts muni ráðlegt og heppilegt að hafa eftirlit með útlendum gjaldeyri. Jeg skal í sambandi við þetta geta þess, að í fyrradag barst stjórninni skeyti frá sendiherra vorum í Kaupm.höfn, um að í Finnlandi, þar sem líkt stendur á og hjá okkur, verði viðskiftahömlurnar numdar úr gildi 1. apríl, en jafnframt því er stjórninni heimilað eftirlit með erlendum gjaldeyri. - Jeg skal ekkert segja um það, hvort bankarnir geta haft þetta eftirlit hjer, en stjórnin telur eftirlitið nauðsynlegt. Og sem dæmi upp á það, að ekki sjeu allar þjóðir afhuga innflutningshöftum, er það, að í Sviss á nú að taka upp innflutningshöft á vörum og setja viðskiftanefnd. Á sameiginlegum fundi viðskiftamálanefnda þingsins, þar er stjórnin mætti, var spurt að því af einum manni, hvort ráðuneytið teldi viðskiftahöftin nauðsynleg. Málið lá ekki þannig fyrir þá, að ástæða væri til að svara þessu. Nú get jeg sagt það, að ráðuneytið telur þetta ekki nauðsyn. Annars hefði það ekki látið sjer lynda niðurstöðu háttv. nefndar. Alt ráðuneytið er hins vegar sammála um það, að viðskiftahöft hafi verið nauðsynleg. En um framhald á þeim, undir breyttum kringumstæðum, hefir ekkert verið ráðið í stjórninni. Og ráðuneytið varð sammála um að halda þeim óbreyttum þar til þing kæmi saman. Hins vegar voru dálítið skiftar skoðanir í ráðuneytinu um, hve lengi ætti að halda í höft þessi á nauðsynjavörum, hvort ætti að ljetta þeim af þegar verðfallið byrjaði, hvort gera ætti ráð fyrir að ljetta þeim af nú með vorinu, eða má ske ekki fyr en í lok þessa árs. Eins og menn vita, eru mjög skiftar skoðanir og hafa verið um allan heim, á hvern hátt unt er að verjast innflutningi óþarfs varnings. Það eru sem sagt skiftar skoðanir um þetta meðal þeirra, sem ætla mætti að hefðu vit á þessum málum. Þess vegna er ekki nokkur ástæða til að gera þetta að deiluefni milli þings og stjórnar. Ef þingið ekki vill, að viðskiftahöftunum sje haldið, þá hefir engin stjórn leyfi til að heimta það. Svo er örðugt um það að dæma, hvað rjettast sje í þessu efni. Það verður að viðurkenna það, að aðstaðan er allmikið breytt, einkum vegna verðfallsins. Verðlagsnefndin hefir ekki reynst máttug til að færa niður svo sem bar t. a. m. vefnaðarvöru. En hæfilegt verðlag þurfti nefndin að setja á ýmsar vörur, til þess að vega á móti innflutningshöftunum. Mín persónulega skoðun er sú, að rjettast hefði verið að halda aðflutningshöftunum í engu minna mæli en nú eru þau. Og jeg hygg, að það mundi hafa komið í ljós einmitt enn betur, að þau væru heppileg, er þeim hefði verið haldið áfram enn þetta ár. Þau nutu sín auðvitað ekki í byrjun. Það dylst engum, að oss ríður mest á því að forðast að kaupa frá útlöndum annað en það, er beint er bráðnauðsynlegt, en ónauðsynlegar eru ekki einungis þær vörur, er aldrei er þörf á, heldur og nauðsynjavörur fram yfir þörf. En það hefði kostað mikla sjálfsafneitun. Það hefði kostað að neita sjer um útlendar vörur, sem menn eru vanir að hafa sjer sumpart til þæginda. Það hefði kostað að breyta um lifnaðarháttu. En það þýðir ekki að reyna að gera þetta, eins og til hagar hjá oss, á móti vilja þjóðarinnar, og það lítur út fyrir, að almenningur vilji ekki láta gera þetta með valdi. Jeg er að vona, að eitthvað megi gera í þessa átt með frjálsum samtökum. Jeg veit, að fjelagsskapur um þetta hefir myndast annarsstaðar, og jeg hefi heyrt getið um, að eitthvað hafi verið reynt í þessa átt til sveita hjer á landi. Það mætti orða það, að minka kornvörukaup, svo sem fært er, en nota meir hina ágætu innlendu fæðu, sem vjer höfum svo mikið af, t. a. m. síld, er nú er flutt út og kastað í sjóinn, er þangað kemur. Jeg hefi reyndar sjeð það í einu dagblaðinu, að íslenskir magar væru ekki „innrjettaðir“ fyrir slíka fæðu. Hugsanlegt væri einnig, að spara mætti með fráfærum. Einnig mætti nota meira innlendan skófatnað og innlent fataefni. Með samtökum má ef til vill ná því, sem innflutningshöftunum var ætlað. Jeg hafði óttast, að ekki væri hægt að fá samtök í þessa átt, en nú er jeg ekki vonlaus um það. Það er nauðsynlegt að rifa seglin og reyna að komast af með sitt eigið. Því þótt útlenda varan sje að lækka, þá er það meir í orði en á borði. Því innlenda varan, sem við þurfum að borga með, hefir lækkað tiltölulega miklu meira, og sumar vorar útflutningsvörur orðið svo að segja óseljanlegar. Vil jeg svo ekki fara frekara út í þetta mál, því það er rjett, eins og tekið hefir verið fram, að eins og málið liggur fyrir hjer, eru engar ástæður til langrar umræðu. Mjer þótti vænt um það samkomulag í nefndinni, að banna megi innflutning á óþörfum varningi. Að vísu gerir hún lítið úr, hvað hann kosti, en þó ekki sje hægt að spara með því nema 1 miljón, þá munar um það nú. Jeg vil að eins drepa á eitt. Hv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) sagði, að það gæti orðið atvinnumissir fyrir verslunarstjettina, ef bannaður væri innflutningur á óþörfum varningi. Þetta er rjett. En það er minni skaði en að leyfa innflutninginn. Og þó einstakir verslunarmenn verði að hætta, þá gerir það ekki svo mikið til. Þar sem sú stjett virðist orðin helst til mannmörg.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Aðeins örfá orð út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði. Því er ekki svo farið, að þótt bráðabirgðalögin sjeu feld, þá sje löglegi grundvöllurinn fyrir viðskiftahöftunum fallinn. En stjórnin telur það þá liggja í atkvgr. h. hv. deildar, að hún ætlist til, að viðskiftanefndin sje fljótlega lögð niður. Ekki er þó hægt að gera það samstundis. Stjórnin þarf nokkurn undirbúning til að semja nýja reglugerð í staðinn. Þetta mun þó ekki taka mjög langan tíma, og þarf því ekki, af þeim ástæðum, að draga lengur en til marsmánaðarloka að leggja niður innflutningsnefndina og semja nýja reglugerð.

Magnús Jónsson Byrinn í þessu máli er nú svo í þessari hv. deild, að litlar umr. þarf um það. En í umræðunum í fyrradag var fleira dregið inn í, sem sje um óþarfavarning og hvaða afstöðu skuli taka til innflutnings á honum. Jeg sje líka varla, að hægt sje að komast alveg hjá að ræða þá spurningu, þó eiginlega sjeu það aðeins bráðabirgðalögin frá 15. apríl, sem greiða á atkv. um. Bráðabirgðalögin frá 15. apríl byggjast á heimildarlögunum frá 8. mars 1920, og viðskiftanefndin er skipuð samkvæmt þeim. Mjer virðist því óeðlilegt, þegar fella á bráðabirgðalögin, að skilja eftir þann grundvöll, sem þau voru bygð á. Nefndin hefir líka sjeð þetta og því tekið afstöðu til heimildarlaganna, þar sem segir svo í nál.: „Það hefir orðið samkomulag í nefndinni að fallast á það, að heimildarlögin frá 8. mars 1920 hjeldust í gildi fyrst um sinn. “Enn fremur hefir nefndin skýrt, hvað í heimildarlögunum felist, nefnilega að með „óþörfum varningi“ sje aðeins átt við óþarfar vörutegundir. Og einnig ákveðið, hvernig stjórnin á að framfylgja þeim; hún á ekki algerlega að hefta innflutning þeirra, heldur má hún veita undanþágur. Hæstv. atvrh. (P. J.) benti á, að það væri tilætlun stjórnarinnar að nota þessa heimild. Jeg skildi svo orð hans, að ekki væri hægt að sleppa innflutningshöftunum fyr en búið væri að semja nýja reglugerð. Mjer finst því, að úr því að nefndin tók þessa stefnu, að nema þau ekki úr gildi, þurfi að ræða, hvort það sje þó ekki heppilegra. Viðskiftanefndin virðist vera á einu máli, bæði um að fella bráðabirgðalögin frá 15. apríl og sömuleiðis um að láta heimildarlögin standa. Mjer virtist þó ekki vera eins mikið samræmi innan nefndarinnar í umr. eins og í nál., því hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) beindi þeirri áskorun til stjórnarinnar að nota þau ekki. Þetta bendir á, að hann, persónulega, sje á móti heimildarlögunum, því yrði stjórnin við áskorun hans, væru lögin úr gildi „reelt“, þó þau ekki væru það „formelt“. - Í hinni skýru framsöguræðu hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kendi og þess, að hann væri andvígur heimildinni. Hann sagði það að vísu ekki beinum orðum, en öll röksemdaleiðsla hans sýndi, hve lítið gagn hann áleit að yrði af því að halda þessum leifum. Hann benti á, hve lítil sú upphæð væri, sem borguð hefði verið fyrir óþarfavarning, eftir því sem nefndinni reiknaðist. Og hún hlýtur að verða enn minni, þegar kaupgetan hjer á landi er svo lítil sem nú. Því kaupgetuleysið hlýtur fyrst að koma niður á óþörfu vörunni, því án hennar geta menn helst verið. Ekki er hægt að vitna í það, að meira hafi verið flutt inn af óþörfum varningi en skýrslur geti um, eins og hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) gerði, því þær vörur verða fluttar inn þrátt fyrir alt bann og allar hömlur. Viðvíkjandi því, að banna algerlega innflutning ákveðinna vörutegunda, þá hygg jeg, að það sje varhugavert og muni aldrei geta gengið. Hv. þm. Borgf. (P. O.) og hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) töldu upp margar slíkar óþarfar vörutegundir, sem hægt væri að banna algerlega innflutning á. En eins og hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) benti á um daginn, þá geta þarfar vörur undir vissum kringumstæðum orðið óþarfar, og þannig geta einnig óþarfar vörur orðið þarfar. Háttv. þm. Borgf. (P. 0.) talaði t. d. um niðursoðið kjöt og fisk sem óþarfa vöru, en þetta hvorttveggja getur hjer í Rvík orðið að þarfri vöru. Sama er með vasaúrin, sem hann og nefndi; þau þurfa ekki ætíð að vera óþarfi. Annars hygg jeg, að sparnaðurinn af innflutningsbanni á slíkum vörum yrði hverfandi. Hann yrði meira í orði en á borði, því þær mundu koma inn í landið þrátt fyrir það. Hæstv. forsrh. (J. M.) benti á einu heilbrigðu leiðina til að spara, samtök þjóðarinnar sjálfrar í þá átt. Það er það eina, sem getur fengið þjóðina til að spara, en ekki hitt, að halda í leifar af viðskiftahömlunum. Aðeins eitt getur rjettlætt að láta heimildarlögin standa, nefnilega ef þau eru nauðsynleg pappírslög, ef það er nauðsynlegt fyrir stjórnina að geta sýnt, að einhverskonar innflutningshöft sjeu hjer. Annað gagn geta þau aldrei gert. Hin háttv. nefnd á þakkir skilið fyrir að hafa flokkað vörumar og sýnt, hve lítið er hjer um að ræða. Og nú er sjálfsagt hægt að telja í mjög smáum tölum, hvað keypt er af óþarfavarningi. Það er einkennilegt að fara nú að banna innflutning á honum, þegar búast má við að sama og ekkert verði af honum keypt sökum fjárskorts, úr því það var ekki bannað þegar allir höfðu fulla vasa af peningum og keyptu í óhófi. Einu vörurnar, sem hægt væri að spara, svo nokkru nemi, eru tollvörurnar. En það er hart að stöðva þá tekjulind, þegar gert er ráð fyrir 9 miljóna útgjöldum. Það er að minsta kosti lítið samræmi, ef þeir hinir sömu vildu það, sem sagt hafa, að þyrfti að afnema bannlögin til að ná í toll af víni í ríkissjóð. Jeg er að því leyti undrandi yfir nefndarálitinu, að nefndarmennirnir skyldu allir verða sammála um, að heimildarlögin frá 8. mars skuli standa. En nú hygg jeg, að jeg hafi fengið skýringuna á þessu í þeim ummælum hv.þm. Ak. (M. K.), að hann hafi fylgt meiri hluta nefndarinnar til að koma þó þessu fram. Jeg veit ekki, hvort eitthvað svipað þessu kemur oft fyrir. En fullkomlega heiðarleg aðferð er þetta ekki nje heppileg upp á skýrar niðurstöður og hreinar línur. En með slíku samkomulagi, sem hefir átt sjer stað í viðskiftanefnd þessari, getur komið fram nefndarálit, sem ef til vill enginn nefndarmannanna er samþykkur. Heimildarlögin ættu að afnemast. Þótt hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) hafi sagt, að þau ættu að verða pappírsgagn, þá er það ekkert nema orð. Því stjórnin er ekkert bundin við slíkt, heldur lögin, og því ætti að afnema þau. Til að gefa ekki falskar vonir hefir hæstv. atvrh. (P. J.) tekið það fram, að ekki muni hægt að afnema innflutningsnefndina strax, hún muni verða að standa til mánaðarloka, því hún geti ekki farið frá fyr en ný reglugerð væri samin. Jeg sje ekki betur en að stjórnin standi nú eins að vígi og þegar bráðabirgðalögin voru gefin út í fyrra, nema að því leyti, að hún veit nú, að þingið getur ekki fallist á þá leið, sem hún fór þá með framkvæmd heimildarlaganna. Að öðru leyti hefir hún jafnóbundnar hendur.

Sveinn Ólafsson Það er í raun og veru deilt um það, hvort rjett sje að halda nokkrum viðskiftahömlum áfram eða ekki. Það virðist mega ráða af nál., að nefndin vilji ekki fella úr gildi lögin frá 8. mars 1920 og telji það óvarlegt, þótt hún leggi til að fella niður bráðabirgðalögin frá 15. apríl. Það segir sig sjálft, að ef nauðsyn er á innflutningshömlum, þá er rjettmætt og sjálfsagt, að lögin frá 8. mars standi óhögguð. En um þá nauðsyn þarf ekki langt að leita. Fjárhagshorfurnar erfiðu og skortur á erlendum gjaldmiðli sýnir hana átakanlega. Skuldir við útlenda skiftavini, banka og heildsala, tala nægilega hátt um nauðsyn á sparnaði. Þjóðarbúinu má í þessu efni líkja við bú einstaks búanda, þar sem eyðsla og sukk hefir yfirstigið framleiðslu eða tekjur og lánstraust er að þverra. Aðeins ein leið er út úr þvílíkum kröggum, ef ekki er hægt að auka framleiðsluna, svo að hún haldist í hendur við eyðsluna, og það er að takmarka þarfirnar, kaupa sem minst eða spara, og það er hlutverk húsbóndans að taka í taumana og beita húsbóndavaldi sínu til að aftra eyðslu annara heimilismanna, ef annað tjóar ekki. Hjer eru eyðsla, sukk og sundurgerð landlægir lestir, og það verður eigi á því bygt, að almenningur verði þegar í stað samtaka um nauðsynlegan sparnað, meðan gróðabrall einstakra manna og innflutningur munaðarvöru hverskonar, glingurs og óþarfa, er látið óheft að öllu. Húsbóndinn, sem hjer er stjórn og þing, verður hjer að láta til sín taka og neyða til sparnaðar, áður en það er um seinan, áður en gróðabrall einstakra fjesýslumanna steypir oss í gjaldþrot. Þetta er alt almennar hugleiðingar, en jeg get ekki betur sjeð en að húsbóndinn á þjóðarheimilinu nái best almennum sparnaði með innflutnings- og viðskiftahömlum. Hv. frsm. viðskiftamálanefndar (J. Þ.) komst að þeirri niðurstöðu, eftir hagskýrslum 1915–1917, að ekki borgaði sig að hamla innflutningi á glysvarningi og óþarfa, af því að slík vörukaup næmu litlu, eða í ítrasta lagi 200 þús. kr. á ári. Þessu verður að taka með varhygð, og því má ekki gleyma, að margar vörutegundir má takmarka að meira eða minna leyti, sem ekki eru heimfærðar undir glingur eða óþarfa, eftir málvenjunni. Jeg hefi ekki haft tíma til að athuga hagskýrslur, en jeg vil taka það fram, að það er ekki einhlítt að byggja á skýrslum frá 1915–1917 um verðgildi einstakra vörutegunda og bera það saman við verðgildi sömu tegundar fyrir stríðið. Innflutningur ýmsra vörutegunda var miklu minni 1917 en 1914, þótt verðgildið beggja ára væri líkt. Vörumagn það, sem kostaði 70 þús. kr. 1917, gat verið fimmfalt eða sexfalt 1914 fyrir sama vörumagn. Til dæmis um þetta skal það nefnt, að ostur var fluttur inn 1914 fyrir 58 þús. kr., en 1917 fyrir 49 þús. Rangt væri að ætla, að hjer munaði að eins 1/6 á innflutningnum, því að osturinn var að minsta kosti tvöfalt dýrari 1917 en 1914, og þess vegna var innflutningurinn 1917 meira en helmingi minni en 1914. Fyrir þessa sök er mjög valt að byggja á þessum þriggja ára samanburði ('15, '16 og '17) hjá hv.frsm. (J. Þ.). Jeg hefi ritað hjá mjer ýmislegt af honum og sje, að hann gefur óljósa mynd af ástandinu á reglulegum tímum. Jeg get verið sammála hv.þm. Borgf. (P. O.) um það, að vel mætti takmarka innflutning á niðursoðinni mjólk, ef jafnframt væri sett hámarksverð á innlenda framleiðslu mjólkur, og líkt mætti fara að um fleiri varningstegundir, sem afla má innanlands. 1917 var flutt inn niðursoðin mjólk fyrir 276,000 kr., en ostur fyrir 49,000 kr., og þetta eru vissulega vörutegundir, sem landið ætti að geta veitt sjer að mestu sjálft, ef vel væri á haldið. Slíkar vörur er sjálfsagt að takmarka, þegar að sverfur. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) taldi stjórnina ekki eiga að nota heimildarlögin frá 8. mars, þótt þau hjeldu gildi. Til hvers eru þau þá? Af nauðsyn eru þau sett, og sú nauðsyn er ekki horfin', þeim þarf að beita, og til þess standa þau. Jeg hefi áður og í öðru sambandi tekið fram, að framkvæmd þeirra undanfarið hafi mistekist, einkanlega í fjarlægari landshlutum, þar sem í skjóli þeirra og skortsins vegna hefir verið okursala á ýmsum varningstegundum, af því að hámarksverð og alt eftirlit vantaði. Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) hjelt því að vísu fram, að hömlurnar hefðu sárast bitnað á Reykjavík og nágrenninu, en það er fjarstæða tóm. Erfiðast hefir veitt um leyfi úr fjarlægum hjeruðum, og hörgull á vörunni þar komið henni í afarverð. Jeg hygg t. d., að mulinn melis hafi hvergi verið seldur næstl. sumur á 6,40 kr. kg., nema á Austurlandi, og engu var þar um að kenna nema skorti á eftirliti þess opinbera, sem stjórninni var sjálfrátt að bæta úr með hámarksverði. Sykursalan var í höndum stjórnarinnar og hún gat öllu um hana ráðið. En víti eru til varnaðar, og á þessu skeri þarf eigi að steyta aftur, þótt takmarka þurfi aðflutning. Jeg verð að víkja nokkrum orðum að hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.), að ummælum hans um nál. og lögin frá 8. mars. Að vísu heyrði jeg ekki glögt til hans, en jeg tel mig þó hafa heyrt rjett, að hann taldi það næga ástæðu til að beita ekki viðskiftahömlunum, að ef þeim væri beitt, þá mundu margir missa atvinnu sína. Hann átti víst við glingursalana og smásala einkum. Jeg verð nú að segja það, að mjer hálfhnykti við að heyra þessa kenningu. Hvílík atvinna er það, sem hann talar hjer um? Prang með óþarfan eða lítt þarfan varning, sem seldur er óhófsverði og keyptur um efni fram af glysgirni og athugaleysi. Jeg verð að efast um siðferðilegan rjett til að stunda slíka atvinnu og held ekki vert að tala mikið um lögheimild fyrir henni. Já, hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) má gjarnan skrifa þessi ummæli mín hjá sjer; jeg stend við þau. Þetta, um löglegu atvinnuna, var að nokkru leyti tekið fram af hv. 2. þm. Ám. (Þorl, G.), og það með rjettu. Það er alkunnugt, að fjöldi hraustra og vinnufærra manna hefir horfið frá heiðarlegum atvinnuháttum og tekið að versla, sumir í heildsölu, sumir í smásölu, og þessir menn eru mörgum sinnum fleiri en viðskiftaþörfin krefur. Þeir eru orðnir þjóðinni að þungri byrði, og ýmsir þeirra rjettnefndar blóðsugur, því að þjóðin verður mergsvikin, af því að mikill hluti starfhæfra manna leggur niður störfin líkamlegu og leitar sjer viðskiftaatvinnu eða lifir af annara sveita. Jeg geri ekki meira úr atvinnumissi þessara manna en svo, að jeg teldi það mestu „reformation“, ef nokkrir þeirra flosnuðu upp og hyrfu að heiðarlegri atvinnuháttum. Og þótt ekki fengist annað en störf fjósamanna í sveit eða kamarmokara í Reykjavík, þá tel jeg þau miklu sæmri. Sami háttv.þm. (Ó. P.) hjelt því fram, að framhaldandi viðskiftahömlur mundu valda stórfeldri smyglun, eins og reynst hefði um bannlögin. Þarna hefir hann nokkuð til síns máls, og vissulega hefir nokkuð að henni kveðið næstl. ár. En í slíkt má ekki horfa, það væri sama og að leggja árar í bát og gefast upp við hálfunna þraut. Með sæmilegu eftirliti á að mega fyrir girða að mestu leyti bannaðan innflutning. Loks lagði hv.þm. (Ó. P.) stjórninni ríkt á hjarta að beita ekki ákvæðum laganna frá 8. mars, þó svo færi, að þau stæðu, en jeg vil þvert á móti brýna fyrir henni að beita þeim alvarlega, og þó með betra eftirliti en næstl. ár. Að endingu vil jeg benda á þá framkvæmd laganna, sem mjer virðist eðlilegust. En það er að flokka allan innflutning í þrent. Í 1. flokki ættu að vera allar nauðsynlegustu vörur, svo sem matvara, salt, kol, ljósolía, veiðarfæri o. s. frv. og engar hömlur lagðar á innflutning þeirra. Í 2. flokki vörur, sem takmarka má, svo sem dúkavara og munaðarvara, og ætti stjórnin að leyfa takmarkaðan, en þó lítinn, innflutning á þeim. Í 3. flokki óþarfar vörur, svo sem glysvarningur, leikföng og óhófsvara, sem að öllu væri bannað að flytja inn og jafnvel að bjóða til sölu. Þvílíkar innflutningshömlur, með öruggu eftirliti, eru einhlítasti vegurinn út úr gjaldmiðilsskortinum. Með þetta fyrir augum og von um framkvæmdir í þessa átt greiði jeg atkvæði með niðurfellingu bráðabirgðalaganna frá 15. apríl. n. k.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi ekki mikið fram að taka, því meðnefndarm. mínir hafa að nokkru leyti tekið af mjer ómakið. Jeg vissi, að hv.þm. Ak. (M. K.) var að nokkru leyti annarar skoðunar og skrifaði undir nál. með fyrirvara. Jeg ætla ekki að fara að rökræða þetta atriði hjer, en verð þó að mótmæla, að nokkur haldi því fram, að það sje allra meina bót að afnema höftin, heldur sje stigið eitt spor í áttina til að ráða fram úr þeim vandræðum, sem nú kalla brýnast að, sem er það, að tilkostnaður er svo mikill, að framleiðslan í landinu borgar sig ekki. Viðvíkjandi afstöðu nefndarinnar til laganna frá 8. mars, og hvernig stjórnin eigi að beita þeim, langar mig til að segja, að jeg lít svo á, að þeir nefndarmenn, sem skrifað hafa undir nál. án fyrirvara, hafi þar með bundið sig til að leggja á vald stjórnarinnar, hvernig þeim væri beitt, en að hún gerði það upp á sína ábyrgð. Og jeg tel það ekki rjett, að einstakir nefndarmenn geri tilraun til, með umr., að taka ákvarðanir, er gæti losað stjórnina frá að framkvæma lögin upp á eigin ábyrgð. Úr því að þeir hafa ekki gert tillögur til deildarinnar um, að atkv. skeri úr, og engin till. hefir komið fram um að nema lögin frá 8. mars úr gildi, þá verður deildin að láta sjer lynda, að stjórnin hagi sjer eftir bestu vitund. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) o. fl. vildi láta það verða að samkomulagi, að lögin hjeldust fyrst um sinn, og jeg er því ekki mótfallinn, að lögin verði ekki numin úr gildi, þó jafnvel að stjórnin noti þau ekki; kringumstæðurnar geta breyst. Viðvíkjandi því, að jeg hafi sagt, að ekki taki því að hafa innflutningshöft á glingurvarningi, þá tók jeg það fram, að ef landsmenn í raun og veru vildu eitthvað á sig leggja til gjaldeyrissparnaðar, þá lægi næst að hefta innflutning á tollskyldum óþarfa, og ef það ráð væri tekið, þá teldi jeg ekki rjett að nema þau úr gildi. Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) sagði, að viðskiftanefndin þyrfti að standa þar til ný reglugerð væri sett. Nefndin áleit, að stjórnin gæti samið þá reglugerð strax, eða á meðan málið væri hjer í deildum, og yrðu það þá aðeins nokkrir dagar, og geri jeg ráð fyrir, að viðskiftanefndin verði þá daga að starfa á sama grundvelli og hin fyrirhugaða reglugerð ákvæði, og ef nú er ekki von á neinu skipi frá útlöndum á næstunni, þá er sama, hvort nefndin starfar þessa fáu daga eða ekki. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mintist á, á fundi, sem ráðherrarnir og nefndin hjeldu, að það yrði að hafa eftirlit með erlendum gjaldeyri, en viðskiftamálanefndin áleit, að það heyrði ekki undir hana, heldur peningamálanefndina, og jeg geri ráð fyrir, að ef nefndin hefði verið spurð, þá mundu hafa orðið daufar undirtektir hjá henni að flytja höftin inn á annað svið. Hann mintist einnig á, að innflutningshöft hefðu nú verið sett í Sviss, en þar stendur öðruvísi á. Það er gert til að verjast því, að inn flytjist ódýr útlendur varningur, er geti útrýmt innlendum iðnaði, og veldur þar um gengismunur landanna. En þær ástæður, sem eru fyrir hendi í Sviss, eru ekki fyrir hendi hjer. Annars vil jeg minnast á eitt atriði, sem hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) nefndi rjettilega, að það gæti haft þýðingu, að þessi heimildarlög til að takmarka eða banna innflutning á óþörfum varningi væru fyrir hendi, því það væri gott að geta vísað til þeirra, t. d. við fjármálasamninga erlendis. Að hægt sje að fara eins langt í því að banna innflutning eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vildi, tel jeg algerlega ómögulegt, t. d. að því er snertir innflutning á niðurs. mjólk. Þetta sýnir aðeins ókunnugleika hv.þm. (Sv.Ó.). Hjer í Reykjavík er alls ekki hægt að halda lífinu í börnunum, án þessarar mjólkur. Þá eru ummæli hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) um fjölmenni kaupmannastjettarinnar. Jeg legg nú ekki mikið upp úr slíkum ummælum á meðan ekki er sýnt fram á þau með tölum. Meðan þau styðjast einungis við almennar tilfinningar manna, sem koma úr sveitum, þar sem engin verslun er, álít jeg þau að engu hafandi.  (Sv. Ó.: Jeg veit það.)  . Þessir hv.þm. (Sv. Ó. og Þorl. G.) geta ekki vitað neitt um það, því að það eru 10 ár síðan skýrsla um það var gefin út, þangað til nú, að verið er að gera hana, en sú skýrsla hefir ekki verið birt enn. Jeg álít óþarfa að vera að rökræða það, sem komið hefir fram í umr. hjer, að takmörkun á innflutningi skerði atvinnu manna. Sú atvinna, sem tekin hefir verið upp samkvæmt lögum þjóðarinnar, á fyllilega rjett á sjer. Þótt vandræði komi fyrir heildina, þá verður ekki úr þeim bætt með því að láta einstaka menn gjalda þeirra, en allan almenning sleppa. Þetta er stakasta ranglæti. Jeg felli mig betur við, að þær ráðstafanir, sem gera þarf, komi við alla jafnt, skelli á gömlu þrenningunni: kaffi, tóbaki og brennivíni. Annars er það undarlegt af hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að viðhafa jafnhörð orð um þá, er versla með þennan varning, um leið og stjórnin flytur frv. um að landið taki að sjer einkasölu einmitt á þessum varningi. Eitt atriði er enn, sem jeg vil minnast á. Hjer liggja fyrir bráðabirgðalög, sem nefndin leggur til að verði synjað staðfestingar. En þar í liggur ekki nein ásökun til stjórnarinnar fyrir að hafa gefið lögin út. Það var viðurkent af öllum í nefndinni, að ástæður væru þá alt aðrar, er lögin voru gefin út, og að till. nefndarinnar byggist á því, að nú sjeu breyttar ástæður frá því er þá var. Mjer hefir verið bent á það af gömlum þingmanni, að rjettara hefði verið að láta dauðdaga þessa frv. verða á þann hátt að vísa því frá með rökstuddri dagskrá, því að hitt mætti skilja sem ásökun til stjórnarinnar. Þess vegna hefi jeg viljað taka þetta fram.

Ólafur Proppé Herra forseti! Enda þótt kastað hafi verið til mín nokkrum hnútum í umræðum hjer í deildinni, þá skal jeg þó ekki tefja umræðurnar þess vegna. Það er vegna ummæla samnefndarmanns míns, háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að jeg stend upp. Það varð að samkomulagi í nefndinni að leggja á vald stjórnarinnar, hvort hún notaði lögin frá 8. mars eða ekki, en sjö af tíu nefndarmönnum voru þeirrar skoðunar, að stjórnin skyldi ekki nota heimildina, enda þótt samþykt yrði. Háttv. þm. (J. Þ.) er 7. maður í nefndinni, sem aðhyltist þessa skoðun innan nefndarinnar, og það er því ástæðulaust nú eftir á fyrir háttv.þm. (J. Þ.) að ætla okkur öðrum nefndarmönnum að binda svo hendur okkar, að við getum ekki greitt atkv. eftir því, sem við álítum rjettast og eftir því, sem við höfum haldið fram innan nefndarinnar. Það er nú búið að ræða þetta mál svo mikið, að vel mætti fara að ganga til atkvæða, og skal jeg því láta vera að svara þeim lítilfjörlegu hnútum, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) hafa kastað til mín. En það, sem þeir hafa sagt um kaupmannastjettina, er af lítilli sanngirni og minna viti sprottið, og væri ef til vill sjerstök ástæða fyrir mig sem kaupsýslumann að svara því, en þar sem ummælin eru á svo litlum rökum bygð og verslunarstjettin á hinn bóginn stendur jafnrjett uppi eftir sem áður, get jeg fyrir hönd stjettarinnar látið mjer nægja að lýsa þau „ómerk ómagaorð“.

Eiríkur Einarsson Mjer virðist niðurstaða sú, sem viðskiftamálanefndin hefir komist að í þessu máli, ekki vera svo heil sem skyldi. Þess var líka að vænta, þar sem ýmsir menn hafa þar komist að sömu niðurstöðu um þau atriði, er þeir hafa ólíkan vilja um. Jeg vil, að heimildir handa landsstjórninni til að banna og takmarka innflutning á vörum, sbr. lög 8. mars 1920, verði feldar úr gildi, af því að þær mundu verða alveg ónógar og jafnvel þýðingarlausar. Það er mín skoðun, að annaðhvort eigi að banna innflutning á óþörfum varningi, þeim er komist verður af án, banna hann algerlega með lögákveðinni aðgreiningu, og láta það bann ná nokkuð langt, en hinsvegar leyfa skilyrðislausan innflutning á öðru. Áframhaldandi heimild handa landsstjórninni yrði henni einungis til ásteytingar, og síst líkur til, að hún nyti sin í þessari takmarkanastarfsemi, er vopnin eru tekin úr höndum hennar, er hún hefir þó átt kost á, samkvæmt þeim reglum, er nú skulu úr gildi numdar. Það er á það að líta, að þótt landsstjórnin hefði umrædda lagaheimild, mundi altaf geta orðið reiptog um, hvað leyft skyldi eða ekki. T. d. má gera ráð fyrir, að hjá hæstv. stjórn kæmi í ljós samskonar brjóstgæði, ef fátækur atvinnurekandi, svo sem konfekt eða sígarettukaupmaður, ætti í hlut, eins og orðið hefir vart hjer í deildinni hjá hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.), er hann barði sjer á brjóst fyrir hönd kaupmannastjettarinnar, er kynni að verða svift atvinnu með sölubanninu. Af þessum ástæðum mun jeg, eftir því sem þessi málefni koma í ljós, greiða atkvæði mitt með því, að innflutningshömlurnar verði algerlega úr gildi numdar, eins og þær eru nú, með heimildum handa stjórninni, þangað til ekki stendur lengur steinn yfir steini í þeirri byggingu, en algert lögbann sett í staðinn. Þeir, sem halda fram sparnaðarkenningunni, verða að sýna það í verkinu, að þeim sje alvara. Hið háa Alþingi verður að sýna það með ákvörðun sinni, að það vilji vernda þjóðina fyrir eyðslu á því, er án má vera, og spara með því gjaldeyri einstaklings og almennings. Þess vegna vildi jeg, eins og á var drepið, ekki heimila stjórninni að banna, heldur lögbanna innflutning á óþarfanum. Það mintist einhver á niðursoðna mjólk. Vil jeg í því sambandi geta þess, að framtakssamir bændur í þjettbýlli sveit austanfjalls hafa stungið upp á því, að reyna mjólkurniðursuðu. Væri sú uppástunga verð athugunar, og í framkvæmdinni gæti hún leitt til þess, að banna mætti innflutning á mjólk, smám saman. Líkt mætti segja t. d. um ýmsar vefnaðarvörur. Gæti þar vel komið til greina algert bann, annars vegar með tilliti til þess, að í landinu eru vitanlega fyrirliggjandi miklar birgðir af þeim varningi, og hinsvegar eigum við, sem aðrar þjóðir, að kosta kapps um að vernda og auka iðnað okkar sem best verður. Stendur okkur þar næst að auka ullariðnaðinn, bæði með því, að hlynna að verksmiðjum þeim, er fyrir eru, og stofna nýjar. Flutti jeg á síðasta þingi till. til þál., þar sem skorað var á landsstjórnina að styðja sem best að framkvæmd þeirra mála. - Þessi þjóð þarf ætíð að hafa það hugfast, sem aðrar þjóðir, að velmegun hennar hlýtur mjög að byggjast á því, að hún sje bjargálna, hafa meira til aflögu en það, er hún þarfnast annarsstaðar frá. Það verða menn að hafa fyrir augum, er rætt er um verslunarhömlur og aðflutning á óþarfa varningi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get tekið undir margt af því, sem háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, og eins það, sem háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, um lögin 8. mars 1920, sem sje, að alt verður á huldu, ef eigi fer fram atkvgr. um þau lög. En það er aftur misskilningur, ef háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) meinar, að hægt sje að greiða atkvæði um þau lög nú, því að þau eru alls ekki á dagskrá. Ef fara á eftir nál., þá er stjórninni alveg í sjálfsvald sett, hvort hún notar heimildina til innflutningshafta eða ekki. Mjer þykir því undarlegt, að nefndarmenn skuli allir hafa staðið hjer upp og lýst skoðun sinni á þessu, og er langt frá, að allir sjeu þeir sammála. En ekki getur stjórnin farið eftir skoðun allra. Best væri fyrir stjórnina, að atkvgr. færi fram um 1. frá 8. mars f. á. Þau heimila að takmarka eða banna innflutning á óþarfa varningi. Það varð svo ofan á að takmarka en banna ekki alveg, og held jeg, að það hafi verið rjett aðferð. En ástæðan til þess, að höftin voru látin ná til allra vara, var sú, að nefndin, sem skipuð var, taldi sjer ekki fært að hafa íhlutun með innflutningi, nema hún hefði allar vörur. Jeg skal viðurkenna fúslega, að síðan í fyrra hafa miklar breytingar orðið, sem snerta þessar ráðstafanir. Vörur hafa fallið og kaupgeta minkað og ástæður allar breytast altaf meira og meira í það horf, að síður þarf innflutningshafta. Þess vegna get jeg ekki fallist á orð hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að það sje undarlegt, að stjórnin skuli geta sætt sig við nál. Frsm. nefndarinnar (J. Þ.) sagði, að óhætt væri að afnema viðskiftanefndina strax og farið væri að setja reglugerðina, ef ekki væri von á skipum. En það er hægt að panta vörur, þótt ekki sje von á skipum, og það er hart að banna þeim að flytja inn vörur, sem pantað hafa meðan á samning reglugerðarinnar stóð. Það er rjett, að höftin í Sviss sjeu til varnar iðnaði landsins. En það er þó ekki ósvipað og hjá okkur, því við reynum að nota það af okkar eigin vöru, sem fallið hefir utanlands. Jeg er hræddur um, að það verði fáar vörur, sem alveg er hægt að banna án undanþáguheimildar, og því verði að setja í reglugerð undanþáguheimild. Annað er líka, sem mælir á móti aðflutningsbanni vissra vörutegunda, og það er, að farið verði í kring um ákvæðin. Úr því geri jeg þó eigi svo mikið. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) nefndi niðursoðna mjólk sem dæmi upp á eina vörutegund, er komið gæti til greina að banna innflutning á. Jeg held það geti eigi komið til mála, eins og stendur; hitt væri annað mál, ef skriður kæmist á þær framkvæmdir, sem háttv.þm. (E. E.) gat um, að komið hefðu til tals austanfjalls, að sjóða niður mjólk. En þangað til er innflutningur mjólkur nauðsynlegur, því að bæði hjer og annarsstaðar í kaupstöðum og sjávarþorpum er fólk neytt til þess að nota útlenda mjólk. Vil einnig geta þess í sambandi við innlenda ullariðnaðinn, sem hann drap á, að það var með tilliti til þingsályktunar hans á síðasta þingi, að Álafossullarverksmiðjunni voru lánaðar 100 þús. krónur til vjelakaupa síðastliðið ár. Að síðustu vil jeg taka það fram, að ef þingið lætur heimildarlögin frá 8. mars 1920 haldast óbreytt, þá verður stjórnin að telja sig einungis bundna af því, sem í nefndarálitinu stendur, en ekki við tillögur eða skoðanir einstakra þingmanna, að svo miklu leyti, sem þær ekki falla saman við það.

Þorleifur Guðmundsson Það er að eins örstutt athugasemd út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hann sagði, að jeg hefði getað sparað mjer ummæli mín. Satt er það að vísu, að jeg gat það með því að þegja, en jeg vildi láta það í ljós, að mjer þætti nefndarálitið loðið, og því þörf fyrir stjórnina að fá að vita ákveðinn vilja þingsins. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagðist ekki taka til greina þau ummæli, að verslunarstjettin væri of mannmörg, nema sjer væri sýnt það með tölum, að hún væri tiltölulega mannfleiri en verslunarstjettir annara þjóða. Jeg var nú ekkert að bera hana saman við verslunarstjettir annara þjóða, sagði að eins, að hún mundi of mannmörg, borið saman við framleiðendurna, en jafnframt er þess að gæta, að hún átti eigi að vera tiltölulega jafnfjölmenn og verslunarstjettir þeirra þjóða, sem eingöngu eða aðallega lifa á verslun, því við erum framleiðslu en ekki verslunarþjóð. Sami háttv.þm. (J. Þ.) sagði einnig, að það væri ekki vel viðeigandi að ráðast á eina stjett þjóðfjelagsins. Þetta kann nú að vera fögur hugsjón, en það ber ekki að hlýða henni, því að ef einhver stjett er óþörf, þá á að uppræta hana. Jeg á hjer auðvitað ekki við alla kaupmenn, heldur aðeins glyssalana; handa þeim væri nóg annað þarfara að starfa, ef þeir bara fengjust til að fara út úr glysbúðunum. - Jeg er ekki að særa þá út með þessum orðum, en jeg vona, að þeir skriði út þegar sólin skin, svo að jeg taki mjer í munn ummæli, sem hæstv.forsrh. (J. M.) hafði eftir bóndanum að austan. Þá vildi jeg svara háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) nokkru. Hann sagði, að ræða mín hefði verið nokkuð þokukend. Jeg veit nú ekki, hvernig þokan kann að vera á Vestfjörðum, en jeg þóttist svara skýrt þeim orðum hans, sem hann mælti á síðasta fundi, að glyssalarnir og smákaupprangararnir mundu verða öðrum til byrði, ef þeir mistu atvinnu sína. Jeg sagði í fyrri ræðu minni og segi enn, að það er betra að styrkja þá beinlínis en að þeir selji eintóman óþarfa. En þess þarf ekki með; þeir geta unnið. - Og þeir koma bráðum og fara að vinna, því „neyðin kennir naktri konu að spinna.“ Hæstv. fjrh. (M. G.) gat þess, að sjer hefði fundist rjettara að framkvæma lögin frá 8. mars 1920 svo, að innflutningur væri takmarkaður en ekki bannaður á einstökum vörutegundum. Jeg er gagnstæðrar skoðunar, því kaupmannastjettin á örðugra aðstöðu, ef hún er í óvissu og veit eigi, hvað sjer mun leyft og hvað eigi. Jeg vona því, sökum þess að hæstv. fjrh. (M. G.) sagðist fara eftir því, sem deildarmenn vildu, að hann fari þá helst eftir mínum vilja.

Jón Baldvinsson Engum, sem las nefndarálitið, mun hafa blandast hugur um það, að skoðanir mundu hafa verið skiftar innan nefndarinnar. Enda var um orðalag nál. þvarg mikið, þó að menn vildu eigi kljúfa nefndina, og í raun og veru er þetta álit bæði meiri og minni hlutans. Og að minsta kosti veit jeg til þess, að bæði jeg og hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) ætluðumst ekki til, að stjórnin notaði heimildarlögin frá 8. mars, en þegar jeg heyrði hæstv. atvrh. (P. J.) taka upp skoðun 3ja minni hluta mannanna, þá mun jeg ekki skorast undan því að greiða atkvæði með afnámi heimildarlaganna frá 8. mars 1920. Jeg er þeirrar skoðunar, að lítill gjaldeyrir sparaðist, þó bannaður yrði innflutningur sárfárra vörutegunda, sjerstaklega þegar litið er til þess ástands, sem nú er, þar sem bæði gjaldþol manna er mjög lítið, kaupmenn varkárir að gera innkaup og auk þess fyrirliggjandi í landinu talsverðar birgðir af þeim vörutegundum, sem bannaðar mundu verða. Það er rjett hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að það er erfitt fyrir stjórnina að átta sig á skiftum skoðunum deildarmanna um þetta mál, og því tel jeg rjett, að atkvgr. sje látin fara fram um heimildarlögin frá 8. mars, því að þá er gengið hreint til verks og stjórnin leyst úr vanda.

Jakob Möller Hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) má ekki misskilja orð mín, jeg meinti að eins, að hann hefði getað geymt ræðu sína sökum þess, að hjer lá ekki fyrir, hvort fallið skyldi frá öllum viðskiftahöftum, og því taldi jeg rjett að takmarka umræðurnar að þessu sinni og fresta öllum umræðum um innflutningshöft á óþörfum vörum. En nú hafa umræðurnar, að vísu hjá fleirum, snúist um ónauðsynlegu vörurnar, og í raun og veru mætti ganga svo frá málinu nú þegar, að því væri lokið að fullu, t. d. með því að samþykkja svohljóðandi rökstudda dagskrá: Um leið og deildin lýsir því yfir, að hún telur rjett að afnema þegar í stað öll innflutningshöft, tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá. Ef þessi dagskrá væri samþykt, þá mundi stjórninni auðvitað eigi koma til hugar að beita heimildarlögunum frá 8. mars 1920. En sökum þess, að jeg býst við, að háttv. þingdeild þykist eigi viðbúin að greiða atkvæði um þetta nú, ber jeg hana eigi fram að þessu sinni, en leyfi mjer aftur á móti að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Um leið og deildin lýsir því yfir, að hún telur rjett að afnema þegar í stað öll innflutningshöft á nauðsynlegum vörutegundum, tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá. Þessi dagskrá, sem jeg hefi borið hjer fram, lítur beint að því, sem hjer liggur fyrir, afnámi innflutningshafta á nauðsynlegum varningi, og er í samræmi við nál. og till. meiri hl. viðskiftamálanefndar. Verði hún samþykt, má hæstv. stjórn verða það fullljóst, að það er vilji deildarinnar, að engin takmörkun sje gerð á innflutningi vöru, sem nauðsynleg er til notkunar og án tillits til þess, hversu mikið kann að vera fyrirliggjandi af vörunni í landinu. Jeg sje ekki ástæðu til að fara mikið út í einstök atriði í ræðum háttv.þm.; þó er það eitt atriði í ræðu hæstv. fjrh (M. G.), sem jeg vildi athuga lítillega. Hann sagðist eigi geta fallist á það, að stjórnin hefði snúist í þessu máli, þó að hún nú væri annarar skoðunar í því en fyr, sökum breyttra kringumstæðna. Jeg held, að kringumstæðurnar hafi nú lítið breyst frá þingbyrjun. Þá sagði sami hæstv. ráðh. (M. G.), að nauðsyn bæri til að takmarka innflutninginn sökum gjaldeyrisskortsins. Stjórnin hefir því, held jeg, breytt nokkuð skyndilega skoðun í þessu máli, og mjer er nær að halda, að ef þingið hefði litið öðrum augum á þetta mál, þá hefði afstaða stjórnarinnar líka verið nokkuð önnur, Hitt er ei nema eðlilegt, þó að hún kjósi að láta það líta svo út sem þessar breyttu kringumstæður sjeu eina orsökin. Sami hæstv. ráðherra (M. G.) mintist líka á innflutningshöftin í Sviss, og taldi þau gerð í líkum tilgangi og hjer. En því fer mjög fjarri. Svisslendingar banna innflutning til þess að vernda innlendan iðnað, beinlínis til þess að bægja frá ódýrari vörum en framleiddar eru í landinu sjálfu. Hefði nú stjórnin hjer framkvæmt innflutningshömlurnar með tilliti til þess að fá þjóðina til þess að notast meir við sitt, þá mætti segja, að skyldleiki væri á millum. En það er svo langt frá því, að stjórnin hafi gert þetta, því hjer hefir ætíð verið mikið af erlendri matvöru, og skömtun ekki reynd nema á 2 vörutegundum, og sem auk þess varð þýðingarlaus. Jeg fæ því eigi sjeð, hvað líkt er, þar sem annarsvegar, í Sviss, er bannaður innflutningur útlendrar vöru, sökum þess, hversu ódýr hún er, af því að innlendu atvinnuvegunum stafar hætta af samkepninni; hjer halda innflutningshöftin uppi dýrtíðinni svo mjög, að framleiðslan fær eigi borið sig. Verðfall erlendrar vöru er, með öðrum orðum, okkur til bjargar, en Svisslendingum hættulegt. - Jeg skil eigi samanburðinn. - Hæstv. forsrh. (J. M.) gat einnig um þessi innflutningshöft Svisslendinga. Mjer þykir sennilegt, að hann hafi einungis lesið fyrirsögnina, því ella er varla að ætla, að hann hefði varpað þessu fram. Að svo mæltu afhendi jeg hæstv. forseta hina rökstuddu dagskrá, sem jeg las upp áðan.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) gengur út frá því, að stjórnin hafi slegið undan af „praktískum“ ástæðum, en ekki af öðrum ástæðum. En háttv.þm. (Jak. M.) getur ekki fundið þessum orðum sínum neinn stað í fjárlagaræðu minni, því að í henni stendur einmitt um innflutningshöftin, að þeim verði að halda áfram „með eða án breytinga“, og það bendir til, að á það var minst, að breyta innflutningshöftunum eitthvað. Annars held jeg, að of miklar vonir sjeu bygðar á verðfallinu framvegis, og ekki trúi jeg á lága verðið, þótt innflutningshöftunum verði ljett af. Um dagskrá háttv.þm. (Jak. M.), þá stendur mjer á sama, hvort hún er samþykt eða till. viðskiftamálanefndarinnar. Þó má segja, að með því að samþykkja dagskrána sje farið enn vægilegar að stjórninni, og ber líklega að taka þetta þannig, að háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sje nú að verða einn af stuðningsmönnum stjórnarinnar.

Jakob MöIIer: Að eins örstutt athugasemd til að bera af mjer ámælið. Það hefir áður verið tekið fram, að þótt frv. yrði felt, þá felist í því engin ásökun til stjórnarinnar, svo því er eigi hægt að segja, að vægilegar væri með stjórnina farið, þó dagskráin yrði samþykt. En það, sem fyrir mjer vakti, var það, að dagskráin kveður skýrar á um það en nefndarálitið, að takmarkanir eða bann á innflutningi megi framvegis að eins ná til ónauðsynlegra vörutegunda.

Magnús Kristjánsson Það eru aðallega tveir háttv.þm., sem hafa gefið mjer tilefni til að standa upp. Háttv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) sagði, að jeg hefði gengið frá fyrri skoðun minni, og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) talaði um, að það hefði verið óheilbrigt af mjer, að hafa ekki klofið nefndina. Þessi ummæli háttv.þm. eru töluð hreint og beint út í bláinn. Háttv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) ætti að vera kunnugt um, að jeg hefi aldrei gengið frá skoðun minni í nefndinni. Að illa tókst, má mikið kenna því, að nefndin var óheppilega skipuð, þar sem helmingur var með og helmingur móti, og sjerstaklega af því, að Ed.-nefndin var engu betri og hafði því, að mínu áliti, ekki bætandi áhrif á málið. Þó hafa sumir reynt að hafa sem best áhrif, og einmitt þess vegna verður ekki eins mikið tjón af ákvörðunum þingsins og ella hefði orðið. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) er óvanur þingstörfum, og jeg vona, að það stafi af því, ef hann heldur að það sje góður þingsiður að kljúfa nefndir strax og einhver ágreiningur verður. Sjerstaklega væri slíkt óheyrilegt á þingi eins og þessu, þar sem má segja, að skoðanirnar sjeu eins margar og mennirnir. Miklu fremur er nauðsynlegt, að menn í lengstu lög reyni að sætta sig við ýmislegt og komast að einhverri sameiginlegri niðurstöðu. Þó jeg hafi margsinnis gert það, þá vil jeg enn einu sinni taka fram ástæðurnar fyrir því, að jeg áleit ekki kominn tíma til þess að afnema viðskiftahöftin. Eins og öllum er kunnugt, er gjaldeyrir landsins mjög takmarkaður, og því langt frá að hann sje handbær eftir þörfum. Til þess að bæta úr því, er í rauninni að eins einn vegur, að minka það, sem til er í landinu, og kaupin frá útlöndum. Það er því varhugavert að afnema viðskiftahöftin. Þegar öllu verður slept lausu, má búast við að sumir kaupsýslumenn gangi langt í að útvega vörur. Sumum mun þó ganga illa að fá fje til þess að greiða þær. En þá kemur annað þeim til hjálpar. Margir kaupsýslum. erlendis liggja með geysibirgðir og mundu vera fúsir á að veita gjaldfrest, til þess að losna við vörur sínar. Þegar svo þeirra tími er kominn, fara þeir til viðskiftabanka síns í útlöndum og biðja hann að innheimta kröfurnar. Viðskiftabankar þeirra snúa sjer síðan - til þeirra banka erlendis, sem standa í sambandi við bankana hjer. Síðan koma tilmæli til bankanna hjer, um að innheimta kröfurnar. Þeir eiga erfitt með að neita því; mega búast við, að það verði tekið illa upp fyrir þeim. Þeir geta kann ske lofað að innheimta, en flytja ekki út fjeð. En af því geta orðið talsverð óþægindi. Þegar útlendu bankarnir fá ekki fje sitt, má búast við að þeir snúi sjer til ríkisstjórnar í sínu landi og biðji hana að skerast í leikinn. Stjórnirnar senda svo hingað fyrirspurn um, hvernig standi á því, að þegnar þeirra fá ekki fje sitt greitt. Þá er komið að því, sem kallað er „Svindel“ á útlendu máli. Þegar svo er komið, rýrist álit og tiltrú, ekki að eins einstakra manna og banka, heldur einnig ríkisins. Þessi gangur málsins er sá, sem menn verða að gera sjer ljósan. Þá sæu allir, að því meira sem inn er flutt af útlendum vörum, því meiri líkur fyrir því, að landið verði fjárþrota og missi lánstraust sitt. Og jeg er viss um það, að ef viðskiftahöftunum væri haldið til næstu áramóta, mundi ástandið orðið breytt til stórra bóta. En því miður eru engar horfur á því. Jeg ætla ekki að taka aftur til máls. Vil þó að endingu beina örfáum orðum til hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Jeg verð að segja, að mjer kemur undarlega fyrir sjónir framkoma hans nú. Jeg hafði búist við henni annari. Hann gat þess nýlega, að hann teldi viðskiftahöftin tilgangslaus, vegna þess, að landsmenn myndu fara í kringum þau og flytja inn vörur óleyfilega. Jeg get ekki sjeð annað en þetta sje hreinasta vantraust á þjóðina. Jeg get alls ekki fallist á, að landslýðurinn sje svo ólöghlýðinn og spiltur, að það sje tilgangslaust að setja honum lög og reglur. - Jeg vil mótmæla slíkum ummælum harðlega, frá hverjum sem þau koma. Háttv. þm. (J. B.) sagði, að sjer væri næst skapi að greiða atkv. með því, að lögin frá 8. mars 1920 væru feld úr gildi. Jeg skal að vísu geta þess, að hæstv. fjrh. (M. G.) gaf nokkuð tilefni til þess með orðum sínum. En jeg er honum alls ekki sammála um það. Jeg álít, að þau lög eigi ekki að koma til atkv. nú. Þessi framkoma hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) verður hálfkynleg, þegar hún er borin saman við stefnuskrá þá, sem hann var kosinn upp á. Ýms ummæli hans eru í algerðu ósamræmi við þá skoðun, sem jeg álit að hann ætti að hafa samkvæmt stefnuskránni. Jeg hjelt ekki, að það væri hans skoðun, að rjett væri að útiloka öll opinber afskifti af framferði einstaklinga í landinu. Jeg hjelt einmitt, að það væri á stefnuskrá þess flokks, sem hv.þm. (J. B.) telst til, og sem studdi hann til þings, að styðja stjórnina til allra þeirra ráðstafana, sem geta leitt til almennrar farsældar, og þá ekki síst til þess að hindra skaðvænar ráðstafanir einstakra manna.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Ak. (M. K.) segir, að það geti ekki samrýmst stefnu minni, að vera á móti áframhaldandi viðskiftahöftum. Ef háttv.þm. (M. K.) á þar við stefnu jafnaðarmanna, þá hefir hann ekki skilið hana rjett vel, því það er alls ekki á stefnuskrá jafnaðarmanna, að leggja alla vöruúthlutun undir landsstjórnina, til þess að útbýta á meðal vina sinna. Jeg get heldur ekki fallist á það, en ef um það væri að ræða, að láta ríkið taka að sjer sölu á svokölluðum óþarfavarningi, þá mundi jeg geta verið honum sammála um það.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þegar nefndin gerði þá till. sína, að leggja það á vald stjórnarinnar, hvort hún noti heimild laganna frá 8. mars 1920, þá var nefndinni kunnugt um, að stjórnin var ákveðin, eða sem næst ákveðin, í að nota heimildina, ef það yrði lagt á hennar vald, og geta nefndarmenn því ekki haldið því fram, að þeir hafi lagt þetta á vald stjórnarinnar í því trausti, að hún notaði heimildina ekki, eins og mjer skildist hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) segja, að hann hefði gert.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil geta þess, að hjer er í rauninni ekki annað til umr. en það, hvort eigi að nema úr gildi bráðabirgðalögin frá 15. apríl. Allar aðrar ráðstafanir, t. d. hvort eigi að afnema lögin frá 8. mars 1920, og setja reglugerð í staðinn, um bann gegn innflutningi á óþörfum vörum, eiga að bíða seinni tíma. Samt skal jeg geta þess, að jeg gæti ekki greitt atkv. með afnámi 1. frá 8. mars 1920, nema eitthvað kæmi í staðinn, sem gæfi heimild til að banna innflutning á óþörfum vörum. Jeg er alveg sannfærður um það, að innfluttur óþarfavarningur árin 1918, 1919 og 1920 er margfalt meiri heldur en verslunarskýrslur fyrir árið 1917 sýna, að flutt hafi verið inn það ár. 1917 var afarerfitt að ná í vörur og menn höfðu yfirleitt ekki jafngóð efni og seinni árin. Jeg er því sannfærður um, að innflutningur á óþarfa hefir verið mörgum, mörgum sinnum meiri 1918–20; jafnvel skift miljónum króna árlega. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) benti á, að það mætti takmarka innflutning á niðursoðinni mjólk. Jeg vil algerlega taka undir þau andmæli, sem komið hafa fram gegn því. Neysla þessarar mjólkur er orðin svo almenn í kaupstöðum, að það má telja hana til nauðsynjavöru. Það, sem mjer finst stinga einna óþægilegast í augun, er ýmiskonar brauðvara. Jafnvel 1917 er keypt af henni fyrir 200 000 kr. Samt er nytsemi þessarar vöru sáralítið; þvert á móti er hún að mestu argasti óþarfi. Jeg er líka sammála þeim mönnum, sem segja, að verslunarstjettin sje alt of mannmörg. Jeg er viss um, að ef þeir reikningar væru gerðir upp á hagfræðilegan hátt, mundi það sýna sig, að þar mætti spara hundruð þúsunda. það er ekki svo að skilja, að jeg vilji bera verslunarstjettinni nokkuð ósæmilegt á brýn. Það er fjarri mjer. En það er alkunna, að margir smásalar lifa góðu lifi af því að selja ónauðsynlegan varning í búðarkytrum, og hafa þó örlítil viðskifti. Og það er alveg ótrúlegt, hvað miklar tekjur þeir virðast hafa af slíkri viðskiftaatvinnu. En hin háttrómaða frjálsa samkepni hefir ekki notið sín í allri þessari ringulreið. Hún hefir spilst. Í stað þess að halda niðri vöruverðinu, hafa menn reynt að halda því uppi, til þess að geta flotið, þrátt fyrir litla viðskiftaveltu. Úr þessu óheilbrigða ástandi verður að bæta, og það með einu „radikölu“ aðferðinni, sem til er, að búa svo um hnútana, að menn geti ekki þrifist við slíkt óþarfavarningssölubrask. Sumir vilja gera lítið úr sparnaðinum. Velmegun þessarar þjóðar hefir þó hingað til bygst á sparsemi, samfara iðjusemi og dugnaði, og þannig mun það verða í framtíðinni. Nú eru þeir dagar að líkindum taldir, sem hægt var að grípa upp stórfje með litlu ómaki. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) nefndi ullariðnaðinn. Að mínu áliti væri peningum vorum betur varið í innlendan ullariðnað heldur en til þess að kaupa bráðónýtan, útlendan fatnað. Það væri ekki vanþörf á að gera lík samtök um land alt um stofnun ullariðnaðarfyrirtækja og gerð voru, þegar Eimskipafjelag Íslands var stofnað. Við fleygjum besta efninu, ullinni, út úr landinu, fyrir sárlítið verð, en kaupum í staðinn rándýr og ónýt, útlend efni.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Ottesen) Fyrir hönd meiri hl. allsherjarnefndar vil jeg hjer gera þess grein, hvers vegna hann hefir ekki sjeð sjer fært að mæla með framgangi þessa máls. Að vísu er það kunnugra en frá þurfi að segja, hverjum örðugleikum landshættir og strjálbýli valda um allar samgöngur hjer á landi. Þess vegna er það ekki nema eðlilegt, að á ýmsan hátt komi fram kvartanir frá þeim, sem ekki þykjast njóta jafnrjettis við aðra, um hlunnindi eða fjárframlög frá ríkinu, í heilbrigðismálum, kirkjumálum, verklegum framkvæmdum eða hverju öðru sem er. En eins og það er eðlilegt, að þessar kvartanir komi fram, er það í rauninni líka eðlilegt, vegna staðhátta og ýmsra annara ástæðna, að allir geti ekki notið sömu aðstöðu, allra helst þar sem þessi hlunnindi hljóta að takmarkast af því, sem ríkissjóður getur lagt fram, því augljóst er það, að ekki muni vera takmarkalaust gjaldþol einna 90 þús. manna. Það ætti því að vera mönnum ljóst, að undir slíkum kringumstæðum verði að slá allmiklu af kröfum einstaklinga og sýslna, - jafnvel af því, sem þær annars þættust eiga sanngirniskröfu til. En eins og nokkuð er tekið fram í nál., hefir meiri hl. allsherjarnefndar litið svo á, að með endurbótum fræðslufyrirkomulags okkar hafi starfssvið presta að ýmsu leyti verið gert þrengra og auðveldara en áður var, þar sem svo er litið á, að af þeim sje að mestu leyti ljett eftirlitinu með alþýðufræðslunni, að fráskildum undirbúningnum í kristnum fræðum undir fermingu. En af þessu ætti einnig að leiða það, að prestum gæfist nú meiri tími en áður til að gegna þeim svo nefndu eiginlegu prestsverkum, og geti því betur uppfylt þarfir fólksfleiri prestakalla en áður, og á þessu á þjóðin líka heimtingu. Enn fremur má líka benda á það, að prestarnir njóta nú í rauninni allmikillar aðstoðar í starfi sínu, þar sem er aukin fræðsla í landinu og þau hollu og siðbætandi áhrif, sem það ætti að hafa. Auk þess er fólki nú, betur en áður, gefinn kostur á því að eiga aðgang að ýmsum andlegum bókmentum, ekki einasta þeim guðfræðiritum, sem gefin eru út á okkar máli, heldur einnig erlendum guðfræðiritum, við sívaxandi tungumálaþekkingu. Auðvitað dettur mjer það ekki í hug, að þessi breyting geri prestastjettina óþarfa með öllu; en starfsvið þeirra getur stórum aukist. Meiri hl. getur ekki fallist á það, að fólksfjöldinn einn, út af fyrir sig, sje nægileg ástæða til þess að skifta prestaköllum. Prestum ætti ekki að vera ofætlun að þjóna ekki mannfleira kalli en hjer er um að ræða, ef aðrar ástæður hömluðu ekki. Má í þessu sambandi minna á það, að í Reykjavík eru undir 18 þúsund, en aðeins 3 þjónandi prestar. Hinsvegar hefir hv.flm. (S. St.) haldið því fram, að það væri svo miklum torveldleikum bundið að þjóna Ísafirði og Bolungarvík saman, að skifta yrði þess vegna. - Það er náttúrlega nokkuð hæft í því, að þetta geti verið nokkrum erfiðleikum bundið, en þó ekki svo mjög, sem látið hefir verið í veðri vaka, eftir upplýsingum, sem meiri hl. nefndarinnar hefir fengið um þetta, og komnar eru frá mjög kunnugum og áreiðanlegum manni, utan þings. Og því neita jeg ekki, að landleiðin er allerfið, og stundum ekki hættulaust að ferðast þar um slóðir. En það er svo um svo margar leiðir hjer á landi, og þótt fjölfarnar sjeu, að það er ýmsum erfiðleikum bundið að fara þær, svo það er alls ekkert einsdæmi, hvað þessa leið snertir, eða um neina undantekningu að ræða. Og eftir þeim upplýsingum að dæma, sem þessi kunnugi maður hefir gefið okkur  (S. St: Hver er þessi kunnugi maður?)  , þá er sú landleið, sem hjer er um að ræða, ekki eins mikill þröskuldur fyrir prestinn á Ísafirði eins og hv.flm. (S. St.) heldur fram. Því er heldur ekki, sem betur fer, þannig varið, að ekki sje hægt að komast þetta öðruvísi en landveg. Það er miklu oftar, sem sjóleiðin er notuð, enda er það aðeins rúm klukkutímaferð á mótorbát. En auðvitað er sjóleiðin stopul, og eins með þessa sjóferð eins og svo margar aðrar, að stundum þarf að bíða byrjar, en þegar vel viðrar, eru þarna góðar og greiðar samgöngur. Þessi leið var líka farin mikið áður, og þó eitthvað kunni að vera hæft í því, að samgöngur á sjó hafi eitthvað minkað milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur upp á síðkastið við það, að verslun hefir aukist í Bolungarvík, þá haldast þó uppi enn allmiklar samgöngur þar í milli. Þá hefir hv.flm. (S. St.) haldið því fram, bæði í ástæðunum fyrir frv. og við 1. umr. málsins, að færi presturinn landveg á annexíuna, kostaði hver ferð 40–50 kr., en færi hann sjóveg, þá mundi það kosta 100–120 kr. Þessi kostnaður byggist víst á því, að presturinn kaupi fylgdarmann báðar leiðir, fari hann landveg, en vjelbát til að flytja sig sjóleiðina. Það er auðvitað altaf hægt að slá fram svona tölum, og máske hægt að færa þess nokkur rök, að kostnaðurinn geti orðið þessi, ef svo væri að farið, eins og kaupgjald og verðlag er nú. En þar sem því verður ekki með neinum rökum mælt í gegn, að tíðar samgöngur, bæði á sjó og landi, eru milli þessara staða, og presturinn getur í flestum tilfellum að mestu eða öllu leyti losnað við þennan kostnað, þá verður það hvorttveggja í senn, rangt og villandi að leggja þessar tölur til grundvallar fyrir því, hver hinn verulegi kostnaður prestsins við þessar ferðir sje. - Það er því æði hæpin tilraun hjá hv.flm. (S. St.), að ætlast til þess, að menn taki svona ástæður og röksemdir fyrir góða og gilda vöru. Þá er því haldið fram af hv.flm. (S. St.), að þetta sje óbærilega mikill kostnaður fyrir embættismann í kaupstað með 2–3000 króna árslaunum. En það er aðgætandi, að með dýrtíðaruppbótinni komast þó þessi laun, nú að minsta kosti upp í 5000 krónur, og þeir prestar, sem lengi hafa þjónað og komnir eru upp í 3000 kr., hafa með uppbótinni alt að 7000 kr. í árslaun. Það er því ekki einasta það, að hv.flm. og frsm. minni hl. (S. St.) gefi villandi upplýsingar um kostnaðinn við að þjóna annexíunni, heldur gengur hann alveg framhjá dýrtíðaruppbótinni, þegar hann talar um launin, en dýrtíðaruppbótin er þó ekki óverulegur hluti launanna, þar sem hún er nú hvorki meira nje minna en 137% hjá öllum öðrum en sveitaprestum. Af þessum ástæðum, og svo því, sem mestu skiftir þó, hvernig hag ríkissjóðs er komið, getur meiri hl. nefndarinnar ekki mælt með því, að þessi skifting nái fram að ganga.

Frsm. minni hl. (Sigurður Stefánsson) Jeg þykist ekki þurfa nú að tala langt mál, því öll þau rök, sem jeg færði fyrir máli þessu, er frv. þetta kom fyrir hv. deild, standa óhögguð, þrátt fyrir ræðu hv.frsm. meiri hl. (P. O.). Mjer skildist, að aðalástæðan hjá hv.frsm. meiri hl. (P. O.) fyrir því að leyfa ekki þessa skiftingu, væri sú, að starf prestanna hefði minkað, þar sem ljett hefði verið af þeim barnafræðslunni. þetta hlýtur að vera einhver misskilningur, því mjer er ekki kunnugt um, að starf presta í fræðslumálum sje minna en það hefir áður verið, eða eins og hann vildi halda fram, orðið eingöngu eftirlit. Prestar verða eftir sem áður að undirbúa börn til fermingar. Þó að kristindómsfræðslan sje í barnaskólunum, er prestinum gert að skyldu að hafa sömu afskifti af fermingarundirbúningi barna og áður. Ekki aðeins eftirlitsskylduna um það, að börnin læri eitthvað, heldur sjálfa fræðsluna að meira eða minna leyti. Enda er mjer kunnugt um það, að minsta kosti hvað alla eldri presta snertir, að þeir hafa í engu breytt hátterni sínu; þeir spyrja börn eftir sem áður og á sama hátt, og þeir eyða í það engu minni tíma en áður, og stundum jafnvel meiri tíma, því eftir að kristindómsfræðslan fluttist frá heimilunum og í skólana, hefir hún ekki farið batnandi. Að minsta kosti er mjer kunnugt um það, og það er reynsla mín, að barnaskólabörn, þau, sem jeg þekki, eru að jafnaði ver undirbúin í kristnum fræðum heldur en hin. Þó er þetta misjafnt, og í sumum skólum er kristindómsfræðslan sæmileg. Þessi aðalröksemdafærsla um minni starfsemi prestanna hlýtur því að vega ekki mikið í þessu máli. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. (P. O.) í þessu sambandi um það, að nú væri gefið svo mikið út af tímaritum og fræðibókum, sem komið gætu í staðinn fyrir fræðslu prestanna. það er nú svo, að margt er prentað nú á dögum, en eigi það að koma að nokkru gagni, þá verður að fást trygging fyrir því, að þær hinar sömu fræðibækur sjeu lesnar. En svo er þess líka gætandi, að í sumum þessum tímaritum birtist eitt og annað, sem jeg mundi eindregið ráða mínum fermingarbörnum frá að lesa.  (P. O.: Er það nýja guðfræðin?)  . Þá vildi hv.frsm. meiri hl. (P. O.) gera lítið úr fólksfjölda þessa prestakalls. Jeg er nú ekki í neinum vafa um það, eins og jeg hefi áður tekið fram, að í engu prestakalli, utan Reykjavíkur, hefir fólkstalan vaxið jafnhröðum fetum eins og hjer. Hólssókn ein er með allra fjölmennustu prestaköllum á landinu. Að vísu get jeg fallist á það, að fólksfjöldinn einn sje ekki nægileg ástæða fyrir þessari skiftingu. En hjer er á fleira að líta. Staðhættirnir, með vaxandi fólksfjölda, gera þetta prestakall eitt af þeim allra erfiðustu á öllu landinu og prestinum litt mögulegt að gera skyldu sína. Hann getur blátt áfram ekki þjónað því eins og hann vildi og ætlast er til. Því verður ekki neitað með rökum, að hjer er um annexíu að ræða, sem svo erfitt á að ná í alla prestsþjónustu, að slíks munu fá dæmi hjer á landi, sem betur fer. Háttv. frsm. meiri hl. (P. O.) vitnaði í orð kunnugs manns, og þykir mjer þá hart, að jeg, sem ætti þó líka að vera kunnugur þarna, og hv. meðflm. minn (J. A. J.), sem fæddur er þarna vestra, að við skulum vera vændir þess að segja vísvitandi rangt frá máli þessu. Og því undarlegra finst mjer þetta, þar sem fyrverandi sóknarprestur þeirra Ísfirðinga, hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), hefir staðfest þessa lýsingu okkar og ekki hv. 2. þm. Reykv. (J. R.), sem borinn er og barnfæddur þar vestra, vefengt hana. Þá var það ferðakostnaður prestsins, sem háttv.frsm. meiri hl. (P. O.) efaði að væri rjettur. Þó rengdi hann ekki, að í einstaka tilfellum gæti talan verið rjett, en í öðrum gæti presturinn verið hepnari. Hvaða trygging er nú fyrir þessu? Enginn prestur getur reitt sig á þetta. Og það hefði sá „kunnugi“ átt að fræða hann um, að síðan verslununum fjölgaði í Bolungarvík eru miklu sjaldgæfari ferðir þar á milli. Fyrir 20 árum var það altítt, að Bolvíkingar komu inn á Ísafjörð á hverjum laugardegi í verslunarerindum, og þá var hægt fyrir prestinn, fyrir litla eða enga borgun, að komast út eftir. Þetta var nú líka á þeim tímum, sem alt var ódýrara; þó gat það kostað talsvert, ef presturinn þurfti að kaupa bát með sig aðra leiðina, því heim þurfti hann að komast. Þar sem háttv.frsm. (P. O. hefir viðurkent rjett skýrt frá kostnaðinum, hygg jeg, að þessar undantekningar hans vegi ekki mikið. Nú hafa tímarnir breyst og mennirnir með, alt er orðið dýrara en áður, enda er nú svo komið, að prestsþjónusta þessarar sóknar er svo dýr, að hún er prestinum ofvaxin, og þá ekki siður fyrir söfnuðinn. Það er mikil upphæð fyrir fátækan mann, sem þarf að sækja prest, að borga fyrir það 40–120 krónur, og það er líka mikið fyrir ungan og efnalítinn prest að leggja slíkt fram til að rækja embættisskyldu sína. Jeg skýt því til háttv. deildarmanna, hvort þeir þekki aðra annexíu, þar sem staðhættir geri svo erfitt fyrir um alla prestsþjónustu? Við höfum aldrei haldið því fram, að þessi leið sje löng, hvort sem heldur er farið landleiðina eða sjóveg. En við höfum haldið því fram, og það er þungamiðja okkar máls, að hún sje erfið, og fyrir því höfum við fært þau rök, sem enn standa óhrakin. Þessi leið er oft ófær með öllu; það getur skift mörgum dögum, að komast megi landleiðina, og vikum saman ekki gefið á sjó. Þess eru dæmi, að presturinn hefir oft tepst dögum saman í Bolungarvík, og stundum jafnvel í hálfan mánuð hefir hann orðið að bíða byrjar. Það er langur tími þeim, sem veit, að nóg störf bíða heima fyrir. Hvernig getur háttv.frsm. meiri hl. (P. O.) haldið, að slíkt komi fyrir annarsstaðar? Þá vildi háttv.frsm. meiri hl. (P. O.) efast um það, að við reiknuðum árslaun prestsins rjett, og bætti við þau dýrtíðaruppbótinni. Okkur þótti rjett að ganga út frá því, sem er; dýrtíðaruppbótin fer að öllum líkindum minkandi með hverju árinu, þangað til hún hverfur með öllu, og verður þá að ganga út frá þeim launum, sem prestinum ber samkvæmt lögum. Það er í alla staði rjett, að þjóðin á heimting á því, að allir embættismenn landsins ræki sem best skyldur þær, sem þeir eiga af höndum að inna, og prestarnir eru þar ekki fremur undanþegnir en aðrir að helga starfinu krafta sína. En það verður þá að vera krafa til þjóðarinnar, að hún geri sitt til þess, að embættismenn hennar geti rækt skyldu sína, þjóðin verður að búa svo í haginn fyrir embættismennina, að þeir geti helgað alla krafta sína starfi því, sem þeir eru til kvaddir. En um þennan prest er það að segja, að honum er gert það í alla staði ómögulegt að uppfylla skyldur sínar. Og þetta finnur enginn betur en sjálfur hann. Hann finnur, að hann getur ekki gegnt embætti sínu, ekki þjónað söfnuði sínum, eins og hann vildi, og veit sig því neyddan til að sækja burtu við fyrsta tækifæri, nái skifting þessi ekki fram að ganga. Mjer dettur ekki í hug að fara í hart út af þessu, en jeg treysti svo sanngirni háttv. deildarmanna, að þeir sjái nauðsyn þessa máls, þegar þeir hafa athugað betur ástæðurnar. Fólksfjölgunin er ekki aðeins bundin við Hólssókn, heldur ber líka að líta á þann fjölda lausamanna, 2–300 manns, sem á vertíðinni streymir til Bolungarvíkur. Þetta eykur prestsþjónustuna til muna, t. d. þegar menn drukna o. fl. o. fl. Þetta er líka ein af ástæðunum. En þó þessu sje slept, er sóknin samt með heimilisföstum mönnum eitt fjölmennasta prestakall á landinu eftir skiftinguna, ef það verður sjálfstætt prestakall. Jeg orðlengi svo ekki frekar um þetta. Málið græðir ekki á löngum umræðum, enda ber jeg það traust til háttv. deildarmanna, að ræða háttv.frsm. meiri hl. (P. O.) hafi ekki mörgum snúið frá rjettu máli.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vildi hefja mál mitt með því að þakka háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) fyrir þá drengilegu vörn, er hann veitti okkur flm. með ræðu sinni, við 1. umr. þessa máls. Jeg ætla ekki að vera langorður, enda hafa þessir háttv. þingmenn, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), rakið ástæður þær, er liggja til grundvallar því, að skifting þessi nái fram að ganga, og hefi jeg litlu við þær að bæta. Þó er það eitt atriði enn, sem jeg vildi minnast á, en það er afstaða Hnífsdælinga í máli þessu. í sjóþorpinu Hnífsdal eru nú á 4. hundrað manns, og auk þess margir bæir í dalnum, svo þarna er um allmikinn mannfjölda að ræða, enda hafa þeir unað því illa að geta ekki haft guðsþjónustu hjá sjer í þorpinu. Varð það því að samkomulagi, að presturinn messaði þar í barnaskólahúsinu 6–10 sinnum á ári. Var það svo á síðustu árum síra Þorvalds og á meðan háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) þjónaði þar vestra og fram á fyrsta ár núverandi sóknarprests. En á síðasta ári lögðust þessar guðsþjónustur niður í Hnífsdal, vegna annríkis prestsins, og harma menn það mjög. Hnífsdælingar hafa lengi hugsað um að koma upp kirkju hjá sjer og margir góðir og áhugasamir menn unnið ósleitilega að því takmarki, og hefir þegar fengist loforð fyrir allmiklu fje í því skyni. En kirkjubygging þessi kemur ekki að neinum notum á meðan núverandi ástand ríkir, því það er ekki til neins að reisa guðshús, sem presturinn, sökum annríkis, getur aldrei messað í. Þetta er nú ein hlið þessa máls, og mjer finst hún þann veg, að eftir henni megi taka. Jeg get ekki betur sjeð en að ástæður meiri hl. allsherjarnefndar sjeu á litlum rökum bygðar, og get því tekið undir alt, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir sagt til að hnekkja þeim. Það er auðvelt að bera brigður á þessa erfiðleika, en með sanngirni getur enginn sagt, að við höfum farið of langt í lýsingum okkar á ástandinu. Viðvíkjandi ferðakostnaði prestsins skal jeg geta þess, að síðastliðið ár, eftir því, sem honum sagðist sjálfum frá, fjekk hann 4 ferðir ókeypis, en úr sínum vasa varð hann þó að borga fyrir hinar ferðirnar 15–1600 kr., og er þetta engin smáræðisupphæð fyrir efnalitinn mann. Það má ef til vill segja sem svo, að kostnaðurinn sje ekki aðalatriðið í þessu máli, því kostnað þennan mætti bæta prestinum á annan hátt. Aðalatriðið er það, að prestinum er gersamlega um megn að þjóna embættinu. Presturinn þarf oft að dvelja langdvölum í Bolungarvík, og hafa margir í Ísafjarðarkaupstað yfir þessu kvartað, því á Ísafirði og Eyrarsveit er fullkomin þörf á prestinum svo að segja daglega, ekki síst ef hann stundar embætti sitt samviskusamlega, eins og á sjer stað um núverandi prest. Það er og sárgrætilegt fyrir sóknarprestinn að sjá fram á það að geta ekki gegnt embættisskyldu sinni fullkomlega. Er jeg þess og fullviss, að núverandi prestur mun sækja frá prestakallinu fljótlega ef lagafrv. þetta nær ekki fram að ganga. Jeg vildi og óska þess, að þeir háttv.þm., sem ekki vilja samþykkja frv. þetta, eins og það liggur fyrir, greiði atkv. móti því, að það gangi til 3. umr., svo örlög þess hjer í háttv. deild verði sjeð nú þegar. Jeg hefi lofað sóknarprestinum að láta hann fljótlega vita um afdrif málsins hjer á þinginu, og það getur staðið honum á talsvert miklu að fá að vita það sem fyrst, þar sem hann hefir þá í huga að sækja um annað prestakall, sem nú er laust. Háttv. frsm. meiri hl. allshn. (P. O.) gat þess, að þetta væri mikill baggi fyrir ríkissjóð. Jeg neita því ekki, að það er nokkur baggi, þótt jeg alls ekki geti samþykt útreikning háttv.frsm. (P. O.). Jeg byggi á, að þetta muni hafa í för með sjer 3000–3500 króna kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. En þar frá mun óhætt að draga erfiðleikauppbót fyrir þjónustu Hólsprestakalls, ca. 2000 krónur. Jeg býst ekki við, að nokkur prestur fáist fyrir minna framvegis. Eru þá ekki eftir nema 1000 til 1500 kr., er varla getur talist mikið fje. Jeg fæ ekki annað sjeð en að þessar sóknir eigi fylsta rjett á því, að presti sje gert fært að þjóna þeim sæmilega. Sóknirnar eru fólksmargar, og gjöldin í prestlaunasjóð því mikil. Tel jeg því ómaklegt, ef þingið ekki vill sinna rjettmætum kröfum fólksins í þessu efni. Jeg veit, að mönnum í Hnífsdal er mikið áhugamál að reisa þar kirkju og fá Ísafjarðarprest til að hafa þar ákveðna guðsþjónustudaga. Eldra fólkið þar er sjerstaklega trúhneigt og þykir mjög leitt að geta ekki hlýtt á guðsþjónustu nema endrum og eins. Þeirri þörf eiga þessir menn rjett á að fá fullnægt, ekki síður en aðrir, en henni verður ekki fullnægt fyr en prestakallinu er skift.

Gunnar Sigurðsson Jeg stend upp til þess að gerast sáttasemjari í málinu. Mjer er talsvert kunnugt um erfiðleikana þar vestra, hefi sjálfur ferðast þar og verið nær druknaður á leiðinni milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur. Þó held jeg rjettast, að hjer verði málum miðlað þannig, að frv. biði nú, en að þingið jafnframt gefi einskonar vonarbrjef um að taka upp málið aftur á næstunni. Með því að samþykkja frv. nú gefum við fordæmi, sem getur verið varhugavert á þessum erfiðu tímum. En ef Bolvíkingar eru jafntrúhneigðir og áhugasamir og háttv. flutningsmenn láta, þá ætti þeim að vera opin leið að stofna hjá sjer fríkirkju, ekki síst þar sem þetta er mannmargt hjerað. En mjer þykir þó vafasamt, að þeir geri það, því jeg býst ekki við, að Bolvíkingar líti svo á, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) ætlar, að sáluhjálp þeirra sje beinlínis í veði, þótt það dragist um 2–3 ár, að þeir fái sjerstakan prest. Jeg hygg því rjettast, að það gæti orðið að samkomulagi hjer, að máli þessu væri frestað.

Björn Hallsson Jeg ætla ekki miklu við það að bæta, sem háttv.frsm. meiri hl. allshn. (P. O.) hefir sagt. Jeg taldi og tel enn ástæður hans góðar og gildar. Um málið var allmikið rætt í allsheljarnefnd, og okkur kom ekki öllum ásamt. Jeg játaði, að vel mætti þessi skifting á undan ganga, ef þingið á annað borð vildi ganga inn á þá braut að fjölga prestum. En af fjárhagsástæðum tel jeg ekki hyggilegt að ganga inn á þá braut nú að fjölga starfsmönnum ríkisins um skör fram. Störf prestanna eru nú mun ljettari en áður, síðan fræðslulögin gengu í gildi, eða að minsta kosti taka prestarnir störfin ljettara. Og ef á að fara að fjölga þeim mikið, þá fer að verða spurning, hvort ekki sje rjettara að aðskilja ríki og kirkju, og hefi jeg þó ekki fylgt því til þessa. Jeg er því sömu skoðunar og háttv. 1. þm. Bang. (Gunn. S.), að málið verði látið bíða nú og athugað, hvað margar slíkar breytingar stæðu til bráðlega. En jeg vil heldur ekki gefa því nein loforð um fylgi á næstu þingum. Mjer finst undarlegt af háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) að vera ógna þingmönnum með því, að presturinn fari, ef frv. sje ekki samþ. Mjer er um það kunnugt, að hann vildi ekki sveitaprestakall þegar hann fjekk þetta. En ef hann hefir nú fengið þá reynslu, að betra muni að vera í sveit, þá er ekkert um það að tala; það er ekkert annað en aukin lífsreynsla, sem hann hefir fengið um kaupstaðarveruna. Slíkt er hins vegar algengur hlutur, að prestar flytji sig úr einu brauði í annað. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) benti á fólksfjöldann í prestakallinu, að þar væru um 930 manns. En jeg vil þá benda honum á Kirkjubæjarsókn með Hjaltastað, er í mun vera jafnmargt fólk eða heldur fleira. Erfiðleika eiga og prestar víðar við að stríða. T. d. þarf presturinn í því prestakalli að sækja yfir tvö stórvötn, Jökulsá og Lagarfljót, og snjóþunga sókn. Og þó það megi segja, að bátar sjeu dýrir og bátsferðir, þá eru reiðhestar og landferðir dýrar líka. Þannig má færa ýmsar ástæður með og móti skiftingunni, og víðar er erfitt og þarf að breyta, ef fjárhagsástæður leyfðu. Jeg tel þess vegna mjög athugavert að fara inn á þessa braut, án þess að rannsaka alt vendilega. Og ef þingið hyrfi að því að fjölga prestum, þá held jeg, að væri rjett áður að endurskoða og athuga öll prestakallalögin yfirleitt. Jeg hefi ekki í neinu skift um skoðun við umr. um málið hjer, enda mun það svo oftast, að þingræður á fundum hafa lítil áhrif, nema auka landssjóði útgjöld með óþarflega löngum þingfundum.

Magnús Jónsson Það, sem kom mjer til þess að taka til máls um þetta frv. við 1. umr., var það, að jeg hafði það einhvern veginn á tilfinningunni, að málið hefði ekki mætt fullri sanngirni á undanförnum þingum. Og jeg heyri það enn hjer, við þessar umræður, að menn vilja ekki taka á því enn þá með silkihönskum sanngirninnar. Jeg trúi því ekki, að deildarmönnum ekki finnist, að ummæli kunnugra eigi hjer að hafa mest að segja. Mjer dettur ekki í hug að neita því, að hægt sje að benda á jafnerfitt prestakall þessu. Og það hefir þegar verið bent á jafnmannmargt prestakall. En jeg vil biðja menn að benda á eitthvert það prestakall á landinu, þar sem þetta fer hvorttveggja saman, svo að jafnist við Ísafjarðarprestakall óskift. Háttv. frsm. meiri hl. (P. O.) var að benda á Reykjavík sem dæmi, að þar væri þó mannfleira prestakall. Jeg er nú líklega fult eins kunnugur starfi prestanna hjer eins og þessi háttv.þm. (P. O.), og jeg veit, að á þá er ofmikið lagt. En jeg vil spyrja háttv.frsm. að því, hvort honum mundi ekki sýnast öðruvísi, ef prestarnir hjer ættu að hafa Akranes sem annexíu. Það er annexían, sem gerir Ísafjarðarprestakall erfiðast. Reykjavík er því alls ekki hjer hliðstætt dæmi. Það mundi enginn minnast á að gera Hólssókn að sjerstöku prestakalli, ef það væri ekki nema sveitin ein, og væri það þó ekki lítil sókn. En þegar þar við bætist, að þarna er eitt af fjölmennustu kauptúnum landsins, þá sýnist það nokkuð hart að neita þeim um prestsþjónustu. Jeg vona, að háttv.þm. kunni svo að meta skýrslur fagmanna, að þeir taki gilda skýrslu okkar prestanna um það, að ekki sje ljett störfum af herðum presta með fræðslulögunum. Okkur ætti að geta komið saman um, að ljettirinn sje enginn. Kristindómsfræðslan hvílir jafnt á prestunum eftir sem áður. Skyldan er sú sama, hversu sem hún er rækt. En enginn veit enn, hvernig þetta kann að verða í framtíðinni, þar sem nú er verið að endurskoða fræðslulögin. Um hin hollu og siðbætandi áhrif af nýjum bókum er það að segja, að ef sú menning hefir nokkuð að segja, þá held jeg, að hún geri starf prestsins erfiðara, en ekki ljettara. Jeg er algerlega á móti frestun málsins, því jeg tel hjer vera um sanngirniskröfu að ræða. Viðvíkjandi fríkirkjustofnun í Hólssókn er það að segja, að mjer finst slíkt vera að tala gegn sjálfum sjer, því ef slíkt verður gert, þá er kostnaðurinn í raun rjettri kominn. Háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) benti á jafnfjölmenn prestaköll. Það er vandalaust. Hólssóknin ein er heldur ekki erfiðasta sóknin á landinu. En hún er líka annexía við eitthvert fólksflesta prestakall landsins. Það, að presturinn skuli nú ætla að sækja burtu úr þessu prestakalli, sýnir einnig, að hjer er alvara á ferðum og farið ineð rjett mál.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Ottesen) Jeg þar hjer ekki að taka margt fram, því háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) hefir að mestu tekið af mjer ómakið í því efni. Það hefir nú farið hjer sem oftar, þegar tveir deila, að þeim finnast ástæður mótpartsins veigalitlar, og sannast hjer sem oftar hið fornkveðna, að „hverjum þykir sinn fugl fagur.“ Þannig hefir það að minsta kosti reynst hjá hv.flm. þessa frv. og frsm, minni hl., hv.þm.N.-Ísf. (S. St.).  (S. St: Er það ekki svipað hjá meiri hlutanum líka?)  . Jeg hefi fulla ástæðu til að halda því fram, að prestar, margir að minsta kosti, hafi þann skilning, að barnafræðslunni sje af þeim ljett með fræðslulögunum. Og afskifti sumra presta af þeim málum ekki önnur en þau, er jeg hefi nefnt, nema þá að þeir sitja í fræðslunefnd. Og það munu dæmi þess, að þessi skilningur hafi verið teygður svo langt, að húsvitjanir hafi verið vanræktar upp á síðkastið. Prestar hafa því yfirleitt litið svo á, þótt háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sje, að því er marka má, á annari skoðun, að þessu starfi hafi verið af þeim ljett með fræðslulögunum. Jeg held því þess vegna fram, að rök meiri hl. allshn. í þessu efni, sem styðjast við reynsluna sjálfa, sjeu fullgild rök. Meðhaldsmenn frv. hafa heldur ekki verið almennilega á eitt sáttir. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að þetta væri fjölmennasta prestakall landsins, en háttv 4. þm. Reykv. (M. J.), að önnur prestaköll muni jafnfjölmenn og jafnerfið. - Hitt er vitanlegt, ef þetta prestakall er borið saman við önnur prestaköll á Vestfjörðum, að þá sje þar fjölmennast, því þar munu vera prestaköll, sem ekki eru í nema rúmlega 250 manns, og yfirleitt eru prestaköllin þar, að Ísafjarðarprestakallinu undanskildu, mjög fólksfá. Því hefir verið haldið hjer fram, að meiri hl. allshn. hafi vefengt það, að rjett væri skýrt frá erfiðleikunum þar vestra. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði, að þeir flm. frv. mundu ekki hafa gengið langt frá sannleikanum í lýsingum sínum. En af þeim orðum hans mátti skilja, að þeir hefðu þó gengið feti framar því, sem satt var og rjett, og er það gott að fá játningu háttv.þm. (J. A.) um þetta. Jeg hefi fyrir heimildarmann um þessi efni prest, sem þjónað hefir þessu prestakalli fulla 3 tugi ára, og eru aðeins örfá ár síðan hann ljet af embætti. Þessum manni er því að sjálfsögðu allra manna kunnugast um, hvernig þarna er ástatt, og mun hann alls ekki telja það ofætlun áhugasömum og duglegum presti að sinna embættinu svo, að söfnuðirnir megi vel við una. Mjer finst fullkomlega mega byggja á því, sem þessi trúverðugi heiðursmaður segir um þetta, þó háttv.frsm. minni hl. (S. St.) og öðrum, sem nokkuð eru kunnugir á þessum stöðum, vaxi þetta svo mjög í augum. Þá vildi háttv.frsm. minni hl. (S. St.) vefengja þær athugasemdir, sem jeg gerði við kostnað þann, er hann kvað prestinn hafa við að komast á annexíuna. Þar sem það, sem hann sagði um það efni, voru einungis endurtekningar á því, sem hann hefir áður haldið fram um það, sje jeg ekki ástæðu til að kljást meira við hann um það atriði. Það stendur óhrakið, að það er ekki nema í örfáum tilfellum, ef það kemur þá fyrir, að kostnaðurinn við það fari nokkuð nærri því, sem hann hefir nefnt. Hvað það snertir, að það geti komið fyrir, að presturinn komist ekki á annexíuna, þá er það ekkert einsdæmi þar. Skyldi það ekki vera æði oft, sem prestar í viðlendum prestaköllum í sveitum ekki komast á annexíurnar á messudögum að vetrinum til? Jeg hygg, að svo sje. Eins er það auðvitað fyrir þeim prestum, sem þurfa að fara sjóveg á kirkjur sínar; það getur auðvitað komið fyrir, að þeir komist ekki leiðar sinnar, og er það svo að sjálfsögðu víðar en á þessum stað. Hvort sem það er af því, að háttv.frsm. minni hl. (S. St.) hefir ekki verið annarsstaðar betur settur eða ekki, þá hefir hann, svo sem kunnugt er, alla sína prestsskapartíð vestur þar búið í eyju og því æfinlega orðið að sæta sjóveðri á kirkjur sínar. Jeg hefi nú ekkert heyrt undan því kvartað, eða orðið þess var, að sóknarbörn hans hafi gert neinn úlfaþyt út af því, þó hann hafi eðlilega oft tepst frá því að komast á kirkjurnar og ekki getað starfað eins mikið og að jafnaði meðal safnaða sinna og hann hefði getað gert, ef hann væri betur settur. Mjer kemur það því óneitanlega dálítið einkennilega fyrir, hvað hv.frsm. (S. St.) gerir mikið úr þeirri nauðsyn, að prestaköll sjeu ekki stærri en það, að presturinn geti næstum því daglega umgengist söfnuðina. Því undarlegra þykir mjer þetta, þar sem hv.frsm. (S. St.) hefir slegið svo slöku við prestsskapinn í þeim söfnuðum, sem honum er trúað fyrir, að hann hefir setið á þingi um 2 tugi ára. Jeg segi slegið slöku við prestsskapinn, af því að mjer er ekki kunnugt um, að hann hafi, í fjarveru sinni, nokkum tíma sjeð söfnuðunum fyrir annari sálusorg en þeirri, sem nágrannaprestar hans hafa miðlað þeim fyrir hann. Þetta hefði hann vitanlega alls ekki gert, ef hann hefði ekki vel getað varið það fyrir guði og samvisku sinni. Þetta sannar, að það er einmitt álit hv.frsm. (S. St.), að prestar geti haft miklu víðari verkahring en þeir hafa víða nú, og erum við þar alveg sammála. Þá talaði hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) um, að það væri hæpið að treysta á guðfræðirit.  (S. St.: Tímarit.)  . Jeg nefndi aldrei annað en guðfræðirit. Og taldi hann, að það væri svo margt í þeim, sem hann vildi ekki láta, að minsta kosti sín sóknarbörn, lesa. Jeg veit ekki, hvað hann meinar með þessu, hafi það ekki verið hin svo kallaða nýja guðfræði, sem vitanlegt er að honum fellur alls ekki í geð. Ef þessi skifting verður framkvæmd, þá getur það orðið tvíeggjað sverð fyrir þennan nýja söfnuð, frá sjónarmiði hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann hefir enga tryggingu fyrir því, að sá prestur, sem kosinn yrði í þetta embætti, yrði ekki nýguðfræðingur. Það væru einmitt miklu meiri líkur til, að það færi svo, því þessi trúmálastefna er að ryðja sjer til rúms, hjá yngri guðfræðingum að minsta kosti. Það gæti því svo farið, að sá prestur, sem þangað kæmi, prjedikaði söfnuðinum það, sem hv.frsm. (S. St.) síst vildi og hann teldi söfnuðinum miður uppbyggilegt og má ske til skaðsemdar. - Færi nú svona, mundi hv.frsm. (S. St.) sáriðrast eftir að vera hvatamaður þessarar skiftingar og naga sig í handarbökin fyrir að eiga sök á, að svona hefði tekist til. Þó háttv.frsm. (S. St.) geri lítið úr þeim góðu og siðbætandi áhrifum, sem það hafi á menn að lesa guðfræðirit, þá er það vitanlegt, að trúhneigðir menn úti um landið færa sjer í nyt lestur slíkra bóka, og það er margt í þeim bókum, sem siður en svo stendur að baki því, sem sumir prestar að minsta kosti bjóða söfnuðum sínum. Háttv. frsm. (S. St.) sagði, að dýrtíðaruppbótin mundi smálækka og hverfa að öllu með tímanum. Það er vonandi, að þetta fari svo. En þegar hann gerir samanburð á kostnaðinum við ferðir prestsins nú við launin, þá verður hann að reikna dýrtíðaruppbótina með laununum, annað er rangt, því jafnframt því sem dýrtíðaruppbótin minkar, minkar þessi kostnaður að sjálfsögðu, sem hann talar svo mikið um. Það er satt, að meðan sá prestur, er jeg nefndi áðan, þjónaði vestur þar, að þá hefir kostnaðurinn verið minni. Þá er líka þess að gæta, að launin voru miklu minni þá en þau eru nú. Þó svo kunni að vera, að prestur sá, sem nú er á Ísafirði, hafi í hyggju að sækja um prestsembætti í sveit, sem nú er laust hjer austanfjalls, þá er það engin sönnun þess, að starfið sje ofætlun einum presti. Margir líta nú til hægðarinnar, taka því, ef þeim býðst annað, sem er þeim betur að skapi; það fer alt eftir upplagi mannsins. Svo er á það að lita, að annar þráir að vera í sveit, hinn vill vera í kaupstað, en fyrir sumum blandast þetta saman, og það er ekki nema eðlilegt, að menn leiti að sjálfum sjer, ef svo mætti að orði kveða, og reyni fyrir sjer þar til þeir hafa fundið það, er hugur þeirra stendur til. Þó þessi prestur kunni að hafa í hyggju að grípa þetta tækifæri, þá getur það verið af alt öðrum ástæðum en þeim, er hjer hefir verið haldið fram. Það, sem háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði, var að mestu endurtekning á því, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafði sagt. í útreikningum háttv.þm., að þetta yrðu engin útgjöld fyrir ríkissjóð, þó þetta embætti yrði stofnað, eða í hæsta lagi sem svaraði 1500 kr., þá miðaði hann við það, að enginn prestur mundi fást til að vera á Ísafirði, nema hann fengi 2000 kr. erfiðleikauppbót, og svo við það, að hækkun sú á sóknargjöldum, sem stjórnin hefir lagt fyrir þingið, næði fram að ganga. Það er nógu snemt að miða við þessa sóknargjaldahækkun þegar hún er orðin að lögum, sem jeg hygg að tæplega verði á þessu þingi, og líka er það nógu snemt að staðhæfa, að enginn fáist til að vera prestur á Ísafirði án þessarar erfiðleikauppbótar, þegar það sýnir sig, að spá þingmannsins rætist. Þegar embætti þetta var síðast laust, voru nógir um boðið. Þetta er bara fyrirsláttur og ekkert annað. Þó að það megi segja, að þetta og þetta embætti út af fyrir sig muni ekki sliga landssjóðinn, en þegar þess er gætt, að á hverju einasta ári er bætt nýjum embættum við, þá verður þetta skammvinn ástæða, að þetta eina hafi ekki mikil áhrif, en þegar þau eru komin öll í eina heild, til viðbótar því, sem fyrir er, þá sjer þess óneitanlega staði í útgjöldum ríkissjóðs. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) kom fram í þessu máli eins og sáttasemjari; það er auðvitað gott og virðingarvert og ekki síður vel við eigandi, þar sem hann hefir það sem af er þinginu lagt það eitt til mála, sem trauðla má telja að hafi farið í þá stefnu. Þetta bendir til þess, að háttv.þm. (Gunn. S.) hafi tekið sinnaskiftum og ætli hjer eftir að stuðla að sátt og samlyndi, og er það vel farið. Út af ummælum háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) vil jeg leiðrjetta það, að samanburður minn á Reykjavík og Ísafirði átti aðeins við mannfjölda þeirra safnaða, og þetta tók jeg fram; það var þess vegna alveg óþarfi fyrir hann að vera að teygja lopann um þetta svo sem hann gerði. Hinu þarf ekki beint að undrast yfir, þó honum vaxi nú í augum erfiðleikarnir vestur þar, þegar hann ber þá saman við það starf, sem háskólakennarar hafa á hendi, ef það er satt, sem sagt er, að þeir kenni ekki nema eina klukkustund á dag 3/4 hluta ársins, en hafi hinn tímann alveg frí.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal vera stuttorður. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) gaf okkur flm. vitnisburð um, að rjett væri skýrt frá í lýsingu okkar, þar sem hann sagði frá því, að hann hefði nærri því orðið fyrir stórslysi að vorlagi, á ferð milli Bolungarvíkur og Ísafjarðar. Þegar nærri liggur við slysum að vorlagi, þá er það ekki síður að vetrarlagi, og því fremur sem landleiðin er mun hættulegri á öllum tímum en sjóleiðin. Jeg vil leyfa mjer að bæta því við, til að leiðrjetta þá, sem halda, að auðvelt sje að þjóna Bolungarvík frá Ísafirði, og virðast ætla, að Hólssókn sje aðeins kauptúnið Bolungarvík, að í þessari sókn eru 11 býli með 16 búendum. Jeg hygg, að Hólssókn megi teljast í meðallagi erfitt prestakall.  Háttv. frsm. meiri hl. (P. O.) vildi leggja það í mín orð, að jeg hefði viðurkent, að við hefðum gert heldur mikið úr kostnaðinum. Jeg vona, að hv.þm. taki það trúanlegt, að presturinn borgaði síðastliðið ár beint út 15–1600 kr. í ferðakostnað. Hann verður auðvitað að borga uppihald í Bolungarvík meðan hann dvelur þar. Hann verður að leigja þar herbergi alt árið og hafa þar rúm og þjónustu, því að það kemur fyrir, að hann verður að dvelja þar dögum og vikum saman. Háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) segir, að prestarnir vilja heldur sveitaprestaköll. Það má vel vera, ef þeir eru aldir upp í sveit, að þeir vilji það heldur en kaupstaðaprestaköll. En okkar prestur er nú alinn upp í kaupstað. Það hefir eðlilega ekki dregið hann nein sjerstök ástæða til að sækja um Ísafjarðarprestakall. En það stóð svo á, að hann þjónaði því hálft ár fyrir hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), sem varð að fara burtu, og að hann ekki fór þaðan mun vera af því, að hann hefir felt sig við íbúana og þeir við hann. Svo verður að líta á það, að Ísafjarðarprestakall hefir altaf þótt eitt af veglegri prestaköllum landsins. Jeg held því eindregið fram, að presturinn sæki ekki burt af öðrum ástæðum en þeim, að hann sjer sjer ekki fært að anna embættinu, því að hann er mjög skyldurækinn embættismaður, svo og því, að embættið er ekki lífvænlegt með þeim kostnaði, sem embættisreksturinn hefir í för með sjer. Jeg vænti þess, að háttv.þm., ef þeir ætla sjer ekki að láta frv. komast í gegn, felli það frá 3.umr, því að prestinum er umhugað um að fá að vita um afdrif þess. Jeg vil svo leyfa mjer að óska nafnakalls, þá er atkvæðagreiðsla fer fram.

Frsm. minni hl. (Sigurður Stefánsson) Jeg get nú verið stuttorður, með því háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) og meðflm. minn (J. A. J.) hafa að miklu leyti hrakið það, sem háttv.frsm. meiri hl. (P. O.) hefir sagt um þetta mál. Það er undarlegt, að hann skuli berja það blákalt fram, að það hafi verið velt miklu starfi af prestunum með fræðslulögunum. Jeg vildi, að hann nefndi dæmi þess, að prestar hafi kent börnum sögu, náttúrufræði, landafræði og aðrar greinar, sem nú eru kendar í bamaskólanum. Hafi þeir ekki kent þær áður, þá er engu ljett af þeim, en það hefir aldrei hvílt á þeim skylda að kenna þær. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) veit það af eigin reynslu, að barnafræðslan í skólunum er ekki einhlít, og samviskusamir prestar hafa eftirlit með henni og framkvæma það enn, eins og á undan lögunum. Það má ekki taka dæmi af prestum, sem vanrækja starf sitt og hvorki fyrir eða eftir að fræðslulögin gengu í gildi hafa rækt starf sitt sem skylduræknir embættismenn. Það eru í þessari stjett, eins og flestum öðrum, til þeir menn, sem svo er farið. Jeg hefi aldrei sagt að Hólssókn yrði nú þegar fjölmennasta prestakall landsins, en með þeim fjölmennustu. Það vill nú svo vel til, að jeg hefi nýlega athugað þetta atriði, og samkvæmt þeirri athugun verður Hólsprestakall 13. eða 14. í röðinni að fólksfjölda, og þá er það ekki mjög fjarri sanni, að það sje eitt með fjölmennari prestaköllum landsins. Þegar þar við bætast örðugleikarnir á að þjóna sókninni með öðru fjölmennu prestakalli, þá er það ærin ástæða fyrir því að skifta því. Hv. frsm. meiri hl. (P. O) færði til ummæli prests, sem hefði þjónað þar í 35 ár. Jeg þekki þann sómamann mætavel, og ósannar það ekkert, sem jeg hefi sagt. Hitt hefi jeg bent á, að þá voru þær ástæður fyrir hendi, sem eru ekki nú, og miklu hægra að þjóna sókninni. En þó var svo komið, að hann sá sjer ekki fært annað en taka aðstoðarprest síðustu ár sín, og var hann þó þrekmaður mikill og heilsugóður. Það, sem hv.frsm. meiri hl. (P. O.) sagði um samgöngurnar milli Bolungarvíkur og Ísafjarðar, að þær mundu þær sömu og áður, og að presturinn mundi geta notað þær til að fara á annexíuna, hefir verið marghrakið. Það er tilviljun ein, ef ferðir falla á þá daga, sem presturinn þarf að fara á annexíuna, eða laugardagsferðir. Þá er það undantekning, að presturinn nú geti notað tækifærisferðir, Sökum dýrleika bátaferðanna fara Bolvíkingar ekki til Ísafjarðar í kaupstað nema brýna nauðsyn beri til, og það þá einkum, þegar þeir þurfa að sækja á Ísafjörð vörur, eftir skipakomur þangað. Það liggur í augum uppi, að það er ekki hægt fyrir prestinn að byggja á þessum ferðum. Hv. frsm. meiri hl. (P. O.) talaði um prestakallið, sem jeg þjónaði. Þó að það prestakall sje örðugt, þá er svo háttað, að það liggur inni í miðju Djúpi, og þar getur dögum saman verið logn og ládeyða, þótt lítt fært veður sje á sjó og landi frá Ísafirði til Bolungarvíkur. Það hefir varla komið fyrir, að jeg hafi tafist, vegna veðurs, meira en einn dag, þessi 40 ár, sem jeg er búinn að þjóna því prestakalli. Þá kem jeg að þeirri kristindómsþekkingu og siðgæðisáhrifum, sem tímarit og guðfræðibækur flytja fólkinu, eftir orðum hv.þm. Borgf. (P. O.). Það er hægt að slá þessu fram, en fyrir mig hefir það ekkert sönnunargildi. Það er margt í þessum bókum, sem jeg álit ekki holt fyrir börn og óþroskaða unglinga að lesa, og á jeg þar ekki við neina sjerstaka trúarstefnu. Jeg held, að það yrði ekkert happaráð að slá öllum áhyggjum sínum á þessi tímarit og guðsorðabækur, og jeg býst ekki við, að hv.þm. (P. O.) sje á þeirri skoðun í raun og veru. Jeg skal viðurkenna það, að varhugavert er að bæta við nýjum embættum á slíkum tímum sem þessum, en hitt tel jeg ekki rjett, að neita öllum slíkum málaleitunum umsvifalaust, hve sanngjarnar og rjettmætar sem þær kunna að vera. Jeg lít svo á, að það sje skylda ríkisins að sjá þjóðinni fyrir nægilegri prestþjónustu; ríkið hefir þá skyldu að styðja og vernda þjóðkirkjuna, og hjer er ekki farið fram á annað en það, sem fylsta sanngirni mælir með. Þá er borin fram sú mótbára, að aðrir söfnuðir muni rísa upp og heimta presta. Jeg álít það bera vott um of mikið þroskaleysi hjá þinginu, ef það treystist ekki til að meta rjett þörfina í hvert skifti, en telur sjer skylt að hlaupa eftir öllum áskorunum, ef það viðurkenni rjettmæti einnar, við hversu lítil rök sem þær hafa að styðjast. Jeg vil ekki lengja umr. meira og sest því niður, en helst vildi jeg, að málið yrði til lykta leitt nú, felt eða samþ., og legg jeg það á vald hv.þm. og sann girni þeirra, hvorn kostinn þeir taka.

Gunnar Sigurðsson Hv. þm. Borgf. (P. O.) kvað mig koma fram sem sáttasemjara í þessu máli, en taldi það brjóta í bág við fyrri framkomu mína hjer á þinginu, en slíkt er alls ekki, og er til þess því að svara, að jeg kem aðeins fram til sátta þar sem slíkt á við. Jeg vildi t. d. ekki taka að mjer sáttasemjarastarf milli hæstv. stjórnar og háttv.þm. Borgf. (P. O.), þar sem hv.þm. (P. O.) er andstæður stjórninni í öllum aðalmálum; en skyldi nú ekki það undur verða, að þar yrði sátt?

Frsm. meiri hl. (Pjetur Ottesen) Jeg vil ekki fjölyrða um sáttasemjarann, hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), en jeg hefi aldrei kallað hann til sætta; hann kom þar óbeðinn. Jeg vil heldur snúa mjer að hv.frsm. minni hl. (S. St.) og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), og þótti mjer framkoma þeirra alleinkennileg. Þeir mæltust til þess, að frv. yrði felt sem fyrst, og get jeg orðið við þeim tilmælum þeirra fyrir mitt leyti. Það hefir verið gert mikið að því að útmála allar þær hættur, sem væru á veginum milli Bolungarvíkur og Ísafjarðar, og legg jeg hæfilegan trúnað á þær sögur, en sú verður niðurstaðan, að það er rjett, sem meiri hl. allsherjarnefndar heldur fram, að þörfin fyrir því að skifta þessu embætti sje ekki, þegar öllu er á botninn hvolft, neitt brýnni en sumstaðar annarsstaðar, - ef um þörf er að ræða í því efni. Það hefir komið fram dálítil mótsögn hjá formælendum þessa máls, sem menn hafa ef til vill tekið eftir. Það er sögð venja, að presturinn fari út í Bolungarvík á laugardögum og verði þar yfir helgina, og stundum dveljist honum þar lengur. Þetta er talið mjög óþægilegt fyrir prestinn. En um leið er kvartað yfir því, að presturinn geti aldrei dvalið í Bolungarvík nema örstutta stund í einu, sje þar aldrei öðruvísi en sem gestur á hraðri ferð, og þetta er einnig talið mjög óþægilegt. Jeg bar saman örðugleika Ísafjarðarprestsins og örðugleika hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) á því að þjóna brauðum sínum, og gerði jeg það ekki til þess að reyna að gera lítið úr þeim, heldur til að benda á, að viða eru örðug prestaköll, og ef ráða ætti bót á öllu, sem söfnuðum þætti miður fara í þessu efni, yrði það dálaglegur útgjaldaauki fyrir landssjóðinn. Háttv. þm. (S. St.) hefir dvalið á þingi í mörg ár, og hefir það ekki komið að klandri, og er því ekki rjett sú mótbára, að Ísafjarðarprestinum sje meinað að sitja á þingi. Annars tel jeg sjálfsagt, að prestar, sem á þingi sitja, taki upp sömu reglu og læknar, fái menn í sinn stað, meðan á þingsetu stendur. Ef þeir eru eins þarfir og orð er á gert, og jeg vil síst vefengja það, ættu þeir ekki að setja söfnuðina á gaddinn, skilja þá eftir, eins og hirðislausa sauði, um svo langan tíma. Um guðfræðiritin vil jeg ekki fjölyrða, en þeim kom saman um það, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að það mundi ekki alt hollur lestur almenningi. Jeg held, að sömu skoðanir gætu orðið á ræðum prestanna, svo alt er þetta varhugavert. Jeg veit ekki hve langt hv.þm. ganga í því að fordæma þessi rit, hvort hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) telji t. d. guðfræðirit hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) óholla andlega fæðu, og gagnkvæmt. Um það vil jeg ekki deila; jeg læt prestana um það. Jeg vil svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni. Jeg hygg, að menn sjeu búnir að skapa sjer skoðanir og fleiri ummæli því árangurslítil, en þeir, sem eru á móti frv., ættu að verða við tilmælum hv. fhn. (S. St.) og fella það þegar í stað.

Magnús Jónsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Hv. þm. Borgf. (P. O.) fann ástæðu til að minnast á háskólakenslu mína í sambandi við þetta mál, þó að hún sje því algerlega óviðkomandi. Rakalausum aðdróttunum svara jeg ekki, en mjer þykir leitt, að hv.þm. (P. O.) skyldi verða til þess að auglýsa fáfræði sína og þekkingarskort á þeim efnum, sem hann reyndi að gera að umtalsefni. En ef til vill má segja um hv.þm. (P. O.), að það sje sama, í hvorri Keflavíkinni hann rær í þessu efni og sje því ekki svaraverður.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil aðeins ítreka þá ósk mína, að menn skoði þessa atkvgr. sem úrslit þessa máls hjer í hv. deild.

Flm. (Einar Þorgilsson) Eins og tekið er fram í ástæðum frv., er það flutt fram af mjer eftir ósk og áskorun sýslunefndar og sýslubúa í Gullbringusýslu. Frv. hefir misorðast lítillega í 1. gr., en jeg hefi ekki getað fengið það lagfært, vegna þess, að það var komið í skjalasafn þingsins áður en þess varð vart. Jeg hefi því komið með brtt. um þessa lagfæringu, á þskj. 162, sem jeg vona, að verði samþ. ásamt frv. - Ástæður frv. eru tilgreindar í ástæðunum, sem fylgja því, en þó vil jeg fylgja því með fáeinum orðum úr hlaði. Eins og kunnugt er af ástæðum frv., eru vegalengdir í þessari sýslu svo miklar, að vafasamt er, hvort slíks eru nokkur dæmi annarsstaðar hjer á landi. Sýsluvegir eru sem sje 85–87 km. Vegurinn milli Keflavíkur og Hafnarfjarðar er mjög fjölfarinn frá alda öðli, sem skiljanlegt er, þar sem hann liggur til Suðurnesja, þar sem hafa verið ein aflasælustu fiskiver landsins. Menn hafa flykst þangað í hópum, jafnt úr fjærsveitum sem nærsveitum. Þegar þess er gætt, og hins, sem er alkunnugt, að jarðlagið er brunahraun og apall, þá gegnir furðu, hve lengi hefir dregist að gera á honum umbætur. En það er vegna hins mikla kostnaðar, sem kemur ljóslega fram í ástæðum frv., en þær tölur eru teknar eftir gefnum skýrslum. Þegar nú er tekið tillit til þess, að hjer er um eitt sýslufjelag að ræða, sem hefir lagt svona mikið fje fram, og á eftir að leggja fram enn meira, þá verður ljóst, að það muni verða ofbyrði. Þess vegna hefir sýslunefnd og sýslubúar yfirleitt eftir nákvæma athugun komist að þeirri niðurstöðu, að sanngjarnt sje, að vegarspotti þessi verði gerður að þjóðvegi og kostaður af ríkisfje, og þó svo yrði gert, hefði sýslan samt eftir nál. 45 km. til viðhalds. Ef til vill gerir einhver þá athugas., að með þessu yrði ljett óþarflega miklu af hreppunum. En svo er ekki. Margir hreppar þurfa að leggja langa vegarspotta til þess að hafa not af aðalveginum. Og þegar þess er gætt, að sýslan sjálf verður að greiða vexti og afborganir af vegalánunum og þarf í framtíðinni að leggja stórfje í vegi, sem enn eru ólagðir, þá er ekki of mælt, að henni verði það ofbyrði. Svo þegar tekið er tillit til þess, að vegurinn tengir saman 5 kauptún á Suðurnesjum og Hafnarfjörð og Reykjavík, ásamt vegakerfi Suðurlandsundirlendisins, þá virðist sanngjarnt að gera hann að þjóðvegi. Það er heldur ekki nýmæli að auka tölu þjóðvega. Á Alþingi 1919 var rætt um það mál í samvinnunefnd samgöngumála vegna málaleitana, sem komið höfðu, annars vegar frá hv.þm.N.-Þ. og hv.þm.N.-M. og hins vegar hv.þm. G.-K., og varð það til þess, að nefndin bar fram þál., sem í 1. gr. skorar á stjórnina „að láta gera rannsókn á því, hvort eigi sje rjettmætt að fjölga þjóðvegum og flutningabrautum, og hvar sú fjölgun ætti helst að verða.“ í ástæðunum er talað sjerstaklega um veginn milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur. Að endingu vænti jeg þess, að frv. verði hleypt til 2. umr. og hv. samgmn.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það má búast við æðimiklum afleiðingum, ef frv. þetta verður samþ. Fyrst og fremst mundu fleiri sýslufjelög fara fram á, að sýsluvegir þeirra yrðu gerðir þjóðvegir og kostaðir af landsfje. Úr þessari sýslu liggur enginn sýsluvegur yfir í aðrar sýslur. En þá fyrst getur vegurinn talist með þjóðvegum, ef hann liggurinn í fleiri sýslur. Búast má við, að þau sýslufjelög, sem kosta vegi yfir í aðrar sýslur, eigi auðvelt með að fá kröfum sínum í þessa átt framgengt, ef þessari tekst það. Í öðru lagi væri með þessu viðhaldsskyldu sýsluvega velt yfir á landssjóðinn. Enn fremur mætti búast við, að viðhald flutningabrauta kæmist yfir á landssjóðinn, því þær standa þó skör hærra en sýsluvegir, og eru bygðar á landssjóðs kostnað. Jeg ætla aðeins lauslega að minnast á höfuðatriðin í ræðu hv.flm. (E. Þ.). Hann talaði um, hve þungt sýslunni veittist að standa straum af vegunum og greiða vexti og afborganir af vegalánunum. Jeg kannast við, að það muni allerfitt, en það má þó gæta þess, að vegurinn var lagður á þeim tímum, sem allur vegakostnaður var svo mikið minni en nú, að það þolir engan samanburð við þann kostnað, sem nú er, og þau hjeruð, sem beðið hafa eftir vegum eða vegaframlögum úr landssjóði þangað til nú í dýrtíðinni, eru því margfalt ver farin. Jeg sting upp á, að frv. þetta fari í fjárveitinganefnd, því það er engin nefnd í þinginu, sem fjallar eins mikið um vegamálin eins og hún, eða er þeim jafnhandgengin.

Þorsteinn Jónsson Fje til vegagerða hefir verið mjög misskift milli hinna ýmsu hjeraða landsins. Um sum hjeruð liggja þjóðvegir eftir þeim endilöngum, sem kostaðir hafa verið af landssjóði. Önnur hjeruð eru þjóðvegalaus og hafa fengið lítið fje til vega sinna úr landssjóði. Enginn hluti landsins mun ver settur, hvað þetta snertir, en norðausturhlutinn, eða Norður- Múlasýsla og Norður-Þingeyjarsýsla. Norður-Múlasýsla má heita þjóðvegalaus. Það liggur að vísu þjóðvegur frá Seyðisfirði og þvert yfir Hjeraðið og upp Jökuldal, og norður Möðrudalsöræfi. En Jökuldalur er strjálbygðasta sveit sýslunnar og er afskektur. Fjölbygðustu hlutar sýslunnar liggja langt frá þjóðveginum. Norður-Þingeyjarsýsla er þjóðvegalaus. Að vísu liggur þjóðvegurinn frá Möðrudal um Grímsstaði á Fjöllum. En Grímsstaðir eru langt frá fjölbygðum mannabygðum. Til þjóðvegarins alla leið frá Jökuldal og til Mývatns mun ríkissjóður aldrei kosta neinu. Bæði er það, að hann liggur um langar óbygðir, og svo er hann fremur góður vegur frá náttúrunnar hálfu. Hv. samgöngumálanefnd 1919 tók vegamálið til rækilegrar íhugunar og komst að þeirri niðurstöðu, að það væri sjerstaklega í tveim landshlutum, sem þörf væri á nákvæmri rannsókn á því, hvort ekki bæri að gera sýsluvegina að þjóðvegum. Annar vegurinn, sem hún hafði sjerstaklega fyrir augum, var sá, sem hv.flm. (E. Þ.) talaði um, frá Hafnarfirði til Keflavíkur. Hinn var aukapóstleiðin frá Fossvöllum út Jökulsárhlíð, yfir Hellisheiði til Vopnafjarðar; þaðan um Sandvíkurheiði, norður Langanesstrandir, yfir Brekknaheiði og þaðan þvert yfir Norður-Þingeyjarsýslu til Húsavíkur. Eins og hv.þm. munu kannast við, var samþ. á Alþingi 1919 till. til þál. frá samgöngumálanefnd, þar sem hæstv. stjórn var falið að láta fram fara rannsókn á því hvort rjett væri, að fjölga þjóðvegum og flutningabrautum, og hvar sú fjölgun ætti helst að verða. Nú vil jeg spyrja hæstv. stjórn, hvað hún hafi gert í þessu máli, því henni hlýtur að vera kunnugt um, að Alþingi 1919 ætlaðist til, að rannsóknin færi fram sem allra fyrst. Það hefir verið deilt nokkuð um það, í hvaða nefnd þetta mál ætti að fara. Hæstv. atvrh. (P. J.) vill láta það fara til fjvn. Jeg veit ekki betur en að það sje brot á þeim venjum, sem ráðið hafa hjer á þingi áður, því vegamál hafa ávalt farið til samgmn.

Eiríkur Einarsson Jeg stóð ekki upp til þess að mótmæla ástæðum hv.flm. fyrir nauðsyn á breytingum á vegalögunum, sem farið er fram á í frv. Jeg vil aðeins taka það fram, að svo framarlega, sem farið verður að hrófla við núverandi skipulagi á vegamálunum, þá hljótum við fulltrúar sýslnanna austanfjalls að sigla þar í kjölfarið, og leita einnig nauðsynlegra endurbóta á vegamálafyrirkomulaginu þar, sem er alveg óviðunandi og ókljúfandi fyrir sýslufjelögin eins og nú er komið. En hins vegar vildi jeg ekki vera fyrstur til, eða sá mjer ekki fært að vera fyrstur til, að bera fram brtt. á vegalögunum, sem hefði þó ekki verið óeðlilegt. Hafði jeg fremur hugsað mjer að ýta sem best undir, að vegamálakerfið væri sem bráðlegast tekið til gagngerðrar endurskoðunar, útvegaðir nauðsynlegir gjaldstofnar handa sýslufjelögum til að kljúfa kostnaðinn o. s. frv., og kæmi þá auðvitað fram til leiðrjettingar sú ósanngirni og það ósamræmi, sem á sjer stað í vegamálum margra hjeraða. - Jeg skal því að þessu sinni leiða hjá mjer að geta um vandkvæði hlutaðeigandi sýslna austanfjalls til viðhalds flutningabrauta með tilliti til bifreiðaferða o. s. frv., en vil sjá hvað setur um framkomna brtt., og tel sjálfsagt, að frv. verði vísað til samgmn., en ekki fjvn.

Flm. (Einar Þorgilsson) Hæstv. atvrh. (P. J.) andaði þvert í garð þessa frv. Bygði hann á því, að þessi umræddi vegur lægi aðeins um eina sýslu, og ekkert yfir í aðrar - ef jeg hefi heyrt rjett mál hans. Í ástæðum frv. er þess þó getið, að hann liggur til Hafnarfjarðar  (P. J.: Er Hafnarfjörður ekki í sýslunni?)  , og rennur þar út í þjóðvegarspottann, sem tengir Hafnarfjörð og Reykjavík. Hann segir, að ekki sje brýnni þörf í einni sýslu en annari. Jeg held, að hjer sje áreiðanlega mest þörf. Hver sýsla á landinu hefir einhvern þjóðvegarspotta. Í Gullbringu- og Kjósarsýslu er aðeins 3 km. spotti þjóðvegur. Þori líka að fullyrða, að hvergi sjeu lengri sýsluvegir. Sem sagt eins langir og hjeðan austur að Þjórsá. Sýslan verður því að leggja stórfje til viðhalds á vegum og vegagerðar. Hæstv. atvrh. (P. J.) segir, að þessi sýsluvegur hafi verið gerður á ódýrum tímum. En fjárhæðin er ógoldin, og hana verður að greiða, hvort sem hún er frá ódýrum tíma eða ekki. Þýðing vegarins er mjög mikil, því hann er mjög fjölfarinn. Eins og tekið er fram í ástæðunum, þá liggur hann að 5 kauptúnum, aflasælum fiskiverum og tveim kaupstöðum Reykjavík og Hafnarfirði, og tengir saman aðalvegakerfi Suðurlandsundirlendisins. Það liggur því í hlutarins eðli, að hann þarf meiri framlög en vegur, sem liggur milli tveggja strjálbygðra hjeraða, og þetta sýnir best ályktunin frá þinginu 1919. Annars skal jeg ekki þrátta um það, hvort vísa eigi þessu til fjárveitinganefndar eða samgöngumálanefndar. En þá bregður þingið vana sínum, ef þessu verður ekki vísað til samgöngumálanefndar, eins og t. d. þál., sem minst hefir verið á, frá 1919, en hún kom frá samvinnunefnd samgöngumála. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, að ef þetta yrði samþ., væri hann reiðubúinn til þess að koma með samskonar kröfu fyrir kjördæmi sitt. Jeg vil ekki þrátta um það, hvort krafa hans hefði við rök að styðjast, en hún getur ekki rýrt gildi þeirrar sanngjörnu kröfu, sem jeg ber hjer fram fyrir Gullbringusýslubúa. Að lokum vil jeg svo leggja áherslu á það, að málið fái að ganga til 2. umr., og verði síðan vísað til samgmn.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Út af ræðu hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) vil jeg taka það fram, að stjórnin hefir enn ekki getað tekið vegamálið, samkvæmt umtalaðri þál., til nægilegrar rannsóknar. Fyrst og fremst hefir hún - eins og sjá má af því, sem nú liggur fyrir þinginu - allmikið að gera við rannsókn og undirbúning annara mála, og þar að auki óvenjulegar annir í öðrum efnum. Enn fremur virtist stjórninni tæpast tími til þess að taka fleiri vegi á landssjóðs arma, á meðan ekki er komið lengra áleiðis með þá vegi, sem í vegalögunum eru og hafa verið frá öndverðu. Um þetta atriði, sem hjer er um að ræða sjerstaklega, er þó það að athuga, að þar sem hjer er um lagðan veg að ræða, er það aðallega viðhaldið, sem á landssjóð mundi koma. En hvað svo sem því líður, þá virðist mjer sjálfsagt, að eigi að hreifa við einu slíku máli, verði óhjákvæmilegt að athuga kerfið alt í heild sinni jöfnum höndum. Um hitt skal jeg lítið þræta, og ekki gera það að kappsmáli, hvort þetta yrði rannsakað í samgöngumálanefnd, þótt jeg viti það reyndar af eigin reynslu, að slík mál hafi ávalt komið til athugunar í fjárveitinganefnd, og meira að segja verið eitt af mestu vandamálum hennar. Hygg jeg, að hún hafi best yfirlit um vegakerfi landsins í heild sinni, og ástæður og þarfir landsmanna í því efni.

Magnús Pjetursson Hæstv. atvrh. (P. J.) hefir tekið fram ýmislegt af því, sem jeg vildi sagt hafa, og er jeg honum að mörgu leyti sammála. En af því að jeg er einn þeirra, sem hlut áttu að þál. þeirri, sem hjer hefir verið dregin inn í umr., vegna þess að ætlast var til að rannsaka einnig veg um Strandasýslu, vil jeg geta þess, að mjer fyrir mitt leyti finst það ofurskiljanlegt, þó stjórnin hafi ekki gert þar meira að, en orðið er. Og jeg skil ekki, hvaða þýðingu það getur haft, að vera að flytja þetta frv. nú á þessu þingi, úr því ekki er hægt að ætlast til þess, að ákvæðin komist til framkvæmda. Einnig er jeg alveg sammála hæstv. atvrh. (P. J.) um það, að slíkum málum sem þessu, beri í raun rjettri að vísa til fjárveitinganefndar, jafnvel þó samgöngumálanefnd hafi stundum tekið það upp hjá sjálfri sjer að hlutast til um þessi mál, þótt hún fjalli annars aðallega um samgöngur á sjó. En ef hún vill nú endilega taka þessi að sjer líka, þá finst mjer eðlilegast, að hún taki þá allan þann lið fjárlaganna, sem um vegagerðir ræðir, á sama hátt og hún hefir tekið lið 13. gr. C. Að öðru leyti geri jeg þetta ekki að kappsmáli, en vil að eins undirstrika það, hver vandamál þessi vegamál eru, og að þar þarf einmitt vel að gæta samræmisins og heildarinnar og samræmis í framhaldi framkvæmdanna, og vafalaust hefir fjvn. best skilyrði til þess að vinna að þessu. Þá gæti jeg fremur látið mjer það lynda, þó það færi í samgmn., af því, að þar á nú sæti sá maður, sem sennilega er betur inni í vegamálum og kunnugri vegakerfi landsins en nokkur annar þm., og hefir lagt grundvöllinn undir það kerfi og þau lög, sem nú eru notuð um það, er að vegamálum lýtur.

Fjármálaráðherra (M. G.) Aðeins örfá orð. Jeg álít rjettast, að vísa þessu máli til samgmn., meðal annars af þeirri ástæðu, sem hv.þm. Str. (M. P.) nefndi, og enn fremur af því, að hjer hlýtur að verða um að ræða endurskoðun á vegakerfinu í heild sinni. Annars undrar það mig ekki, þó raddir, eins og þær, sem hjer hafa komið fram, heyrist, því vegirnir eru nú orðnir þungir á sýslusjóðunum. Hitt er annað mál, hvort unt er að bæta úr því. Annars sje jeg ekki ástæðu til þess að hafa langar umr. á þessu stigi málsins.

Þorsteinn Jónsson Jeg skal heldur ekki lengja umr., en vil aðeins taka það fram, út af orðum hæstv. atvrh. (P. J.), að mjer virðist, sem stjórnin hefði átt að leggja vegamálarannsóknina fyrir vegamálastjóra, og fá till. hans um það efni, hvort sem hægt hefði verið að hrinda nokkru verklegu í framkvæmd nú þegar, eða ekki. Fyrst þarf löggjöfin að vera til um vegina, áður en lengra fer. Svo vil jeg mótmæla því, að samgmn. hafi aðeins fjallað um samgöngur á sjó. Meðan jeg hefi átt sæti í nefndinni hefir hún fjallað um öll samgöngumál, þó að hins vegar hafi verið leitað umsagnar fjárveitinganefndar, þegar um fjárframlög hefir verið að ræða, eins og venja annara nefnda er. Þetta mundi sjálfsagt einnig verða gert hjer, ef málið leiðir til fjárútláta á þessu þingi, og þá gefst háttv.þm. Str. (M. P.) einnig tækifæri til þess, að fjalla um málið. Viðvíkjandi orðum hv. 1. þm. Árn. (E. E.) um þær kröfur, sem hann mundi koma með, ef þetta yrði samþ., virðist mjer það ætti engin áhrif að hafa á þetta sanngjarna mál, enda er það óviðkunnanlegt, að mega ekki benda á sanngjarnar rjettlætiskröfur vissra landshluta, svo að ekki komi í hópum hótanir frá þm. annara kjördæma.  (E. E.: Þetta er ekki hótun)  . Jú, að svo miklu leyti, sem það gæti orðið til þess að hnekkja framgangi málsins, þó aðstæðurnar sjeu annars ekki sambærilegar.

Þórarinn Jónsson Jeg vona, að skap hæstv. forseta sje komið svo í lag aftur, að hann missi ekki jafnvægið, þótt hann fái örstutta fyrirspurn. Í gerðabók er ritað þingsafglöp við þá hv.þm., sem rituðu í bókina, en sagt, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), sem strikaði orðin út í heimildarleysi, hafi verið víttur. Jeg vil því gera þá fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort svo eigi að skilja þetta, sem þingsafglöp sje meira heldur en að hafa unnið til þess að vera víttur, og eftir hvaða grein þingskapanna þetta sje nefnt þingsafglöp?

Forseti (B. Sv.) Jeg man ekki, hvernig orðin fjellu, en skal taka það fram, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) var víttur fyrir að feta í fótspor hinna og gera sig þannig sekan í sama broti.  (Þór. J.: Mismunandi bókun)  . Vítin voru því hin sömu.

Magnús Pjetursson Jeg skal geta þess, að jeg bókaði alveg eins og orðin fjellu. Hæstv. forseti gat þess, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) væri víttur fyrir að feta í fótspor hinna, og þannig var það bókað samstundis.

Forseti (B. Sv.) Það var tilætlun okkar beggja, hv. skrifara (M. P.) og mín, að bókunin bæri með sjer, að vítin væru hin sömu. Ef hv.þm. þykir þetta orka tvímælis, þá bið jeg þá að bera fram formlega athugasemd við bókunina. Ef enginn gerir það, þá ber jeg gerðabókina undir atkvæði án athugasemda. Var fundargerðin síðan undir atkvæði borin og samþykt með öllum greiddum atkv. gegn einu, og síðan undirskrifuð.