Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjh.- og viðskn. (Jón Kristjánsson): Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti fjh.- og viðskn. um frv. til l. um tékka. Þetta frv. er í sjálfu sér einfalt í sniðum. Nefndin hefur rætt það og leggur til að það verði samþykkt óbreytt.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Ragnhildur Helgadóttir): Frú forseti. Þetta litla frv. fjallar um að breytt verði til meiri sanngirni tilteknu ákvæði í almannatryggingalögunum sem varðar börn og maka örorkulífeyrisþega er vistast langtímum saman á sjúkrahúsi eða annarra þeirra sem svo stendur á um að þeir séu vistaðir einhvers staðar þar að bætur - örorkulífeyrir eða eftir atvikum ellilífeyrir þá sjaldan svo ber við - trygginganna falla niður til þessara aðila. Þegar svo ber við geti sá maki sem sinnir börnum innan 18 ára aldurs fengið ásamt barnalífeyri, sem greiddur er í samræmi við gildandi ákvæði tryggingalaga, einnig mæðralaun eða eftir atvikum feðralaun ef það er faðir sem á í hlut og hefur umönnun barna með höndum. Þegar örorkulífeyrisþegi vistast á langlegusjúkrahúsi eða dvalarheimili eru lífeyrisbæturnar ekki lengur greiddar út til hans heldur til stofnunarinnar. M.ö.o. þessir peningar, sem ella hefðu fallið til heimilisins, eru ekki lengur framfærslueyrir hins sameiginlega heimilis hans, maka hans og barna. Þegar um er að ræða einstætt foreldri greiða tryggingarnar mæðralaun eða eftir atvikum sams konar fjárhæð til feðra sem hafa með höndum umönnun barnanna. En þegar svo stendur á að makinn er á lífi en bætur hans falla niður vegna langvarandi sjúkleika og vistunar í stofnun eru engin mæðralaun greidd. Þetta legg ég til að verði leiðrétt. Það eru fáir einstaklingar sem svona stendur á um, en með þessu mæla augljós sanngirnisrök. Í þessum hópi myndu einnig vera þeir sem hefðu fengið úrskurðaðan barnalífeyri vegna þess að makinn sætir gæslu- eða refsivist sem varað hefur a.m.k. þrjá mánuði þannig að þá er ekki um neinar aðrar tekjur til heimilisins að ræða en þær sem sá maki leggur til heimilisins sem sinnir börnunum. Þetta er breyting til samræmis við það sem viðurkennt hefur verið árum og áratugum saman, að mæðralaun eigi að ganga til einstæðra foreldra vegna þess að þar er ekki önnur fyrirvinna á heimilinu. Þess vegna er þetta frv. flutt. Ég held að það verði engin vandkvæði á því að framkvæma þetta, ef að lögum verður, því að í lögum er alveg skýrgreint við hvaða hópa fólks er átt. Ég vonast til þess að þessi litla breyting í sanngirnisátt geti orðið til að auðvelda þeim foreldrum er annast börn sín einir af þessum ástæðum, sem hér hefur verið lýst, að sjá sæmilega fyrir þeim og halda fyrir þau heimili. Ég vil leyfa mér, frú forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Virðulegi forseti. Það eru aðeins fáein orð um þetta frv., en um leið og almannatryggingar í heild sinni koma hér á dagskrá gefur það tilefni til þess að grennslast nokkuð fyrir hjá hæstv. ráðh. um líklega þróun tryggingamála, kannske sérstaklega tryggingabóta þó fyrst og síðast, þó ég viti að hæstv. ráðh. hafi í nógu að snúast þessa dagana og á honum hvíli býsna miklar annir af öðru tilefni. Um þetta mál má segja að hér er um þarfa leiðréttingu að ræða. Ég þekki til dæma. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þau eru ekki mörg, en þau eru þeim mun tilfinnanlegri þegar komið er að luktum dyrum í kerfinu og ekki er hægt að afgreiða þessi mál. Út af fyrir sig fagna ég því þessari leiðréttingu. Ég vil svo segja um það að þetta vekur að sjálfsögðu upp þá hugsun hjá okkur, sem hefur komið upp öðru hvoru, hvernig líði heildarendurskoðun þess viðamikla og þýðingarmikla málaflokks sem almannatryggingar eru. Nefndir hafa verið að störfum sem hafa átt að sjá um þessa heildarendurskoðun, en það er eins og starf þeirra hafi í gegnum tíðina að mestu leyti gufað upp, en hins vegar verið tekin einstök atriði út úr og leiðrétt. Ég tek það fram að auðvitað er sjálfsagt að sníða af, eins og hér er verið að gera, einstaka agnúa á tryggingalöggjöfinni, en það er líka jafnnauðsynlegt að fara yfir heildardæmið, samræma þessa löggjöf enn betur, tryggja virkari og betri framkvæmd. Þetta snertir svo marga og svo mikið að við þurfum virkilega að fara yfir þessi mál í heild sinni. Hér hefur verið á hv. Alþingi flutt af hv. varaþm. Þórdísi Bergsdóttur sérstök till. um að fram fari heildarendurskoðun á almannatryggingamálum. Auðvitað er þörf á því að þessi lög séu sífellt í endurskoðun og þarf ekki að fara frekar út í það. Í grg. frv. er minnt á þær bótaupphæðir sem nú eru í gildi, þ.e. sem voru í gildi í nóvember, þær hafa nú tekið breytingum, og tekið fram að elli- og örorkulífeyrir að viðbættri tekjutryggingu sé í nóvember 15 209 kr., en síðan hefur eins og allir vita orðið hækkun á því um 4,59%. Hins vegar vekja nýgerðir kjarasamningar upp nokkrar spurningar um framhaldið. Það er t.d. vitnað til þess í samkomulagi sem gert hefur verið um þessi mál að bætur almannatrygginga fylgi almennri launaþróun. Það segir að vísu ekki mjög mikið eða mjög ákveðið um hvað það skuli vera. Ég hef þær upplýsingar t.d. frá Þjóðhagsstofnun nú að almenn launahækkun, og þá er að sjálfsögðu átt við meðaltal frá upphafi til loka þessa árs, sé um 35% og er nokkru hærra en fyrri spár Þjóðhagsstofnunar höfðu gert ráð fyrir að meðalhækkun launa yrði, en þetta eru nýjustu spár þeirra, að sú hækkun verði 35%. Ég man í haust eftir því að þá upplýsti hv. þm. Geir Gunnarsson við umræðu um fjárlög að bætur almannatrygginga mundu hækka um tæp 15% á þessu ári og þar af leiðandi um 17% eftir þessar tvær aukaprósentur núna 1. des., ef ég skil rétt. Þarna er þar af leiðandi talsverður munur á þeirri meðaltalslaunaþróun sem orðið hefur í landinu og hækkun almannatryggingabóta hins vegar. Í efnislega umræðu á ekki að þurfa að fara hér. Það hlýtur að verða gert við umræðu um fjárlög vegna þess að þar verða ákvarðaðar, a.m.k. eitthvað, þær upphæðir sem fara til lífeyristrygginga í landinu. Ég sé því ekki ástæðu til að fara náið út í þær hér. En í nýgerðum kjarasamningum var það aðaleinkenni þeirra að lágu launin væru í forgangi. Hér er um lægstu greiðslur í landinu að ræða í sambandi við þá sem eru eingöngu með elli- og örorkulífeyri plús tekjutrygginguna. Í framhaldi af því hlýtur maður að spyrja hæstv. ráðh., þegar mál af þessu tagi kemur á dagskrá sem snertir almannatryggingarnar, hver þróun bóta verði á næstunni, bæði í ljósi launaþróunar á þessu ári og ekki síður í kjölfar þeirra kjarasamninga sem nýlega hafa verið gerðir og tóku mið af því að hækka lægstu launin og þau eingöngu, og vitum við að við erum að tala varðandi þessar bætur, þó að reynt hafi verið að halda þar nokkuð í í sambandi við hækkanir, lægstu greiðslur í þjóðfélaginu. Þær hljóta þess vegna eðli málsins samkvæmt að taka verulegum breytingum á næstunni og vonandi sem allra fyrst. Ég skýt þessu að hér án þess að ég ætlist til þess að hæstv. ráðh. reiði fram nein endanleg svör um þetta því að það verður örugglega gert við fjárlagaumræðuna, en gott væri að fá einhverjar hugmyndir um hvað ríkisstjórnin hyggst fyrir, í framhaldi af þeim kjarasamningum sem nú hafa verið gerðir, um almenna hækkun bóta almannatrygginga.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um niðurfellingu laga nr. 54 frá 21. maí 1981, um Landkaupasjóð vegna kaupstaða og kauptúna. 1. gr. frv. er þannig: "Lög nr. 54 frá 21. maí 1981, um Landkaupasjóð vegna kaupstaða og kauptúna, falla úr gildi. Jafnframt skal Lánasjóður sveitarfélaga skv. lögum nr. 35 frá 29. apríl 1966 yfirtaka eignir og skuldir Landkaupasjóðs og það hlutverk sem sá sjóður hafði skv. lögum nr. 54/1981." 2. gr.: "Lög þessi öðlast gildi 1. janúar árið 1988." Árið 1963 voru sett lög nr. 41 27. apríl 1963, um aðstoð ríkisins við kaupstaði og kauptún vegna landkaupa. Tilgangur laganna kom fram í fyrirsögn þeirra, en í 1. gr. laganna var ákvæði um að ríkissjóður legði árlega á næstu tíu árum fram 3 millj. kr. sem heimilt væri að lána kaupstöðum og kauptúnum til að kaupa lönd og lóðir innan takmarka hlutaðeigandi sveitarfélags. Þéttbýlissveitarfélög víða um land höfðu mjög leitað ásjár ríkisins um fjárhagsaðstoð til að kaupa lönd og lóðir af einkaaðilum, en þá var engin fjármálastofnun í landinu til sem lánaði eða taldi sér skylt að veita sveitarfélögum langtímalán í þessu skyni. Á árunum 1964-1972 voru árlega veittar 3 millj. kr. á fjárlögum til ráðstöfunar skv. landkaupasjóðslögunum frá 1963 og á árunum 1974-1980 voru árlega veittar 10 millj. kr. í þessu skyni. Samanlagt hefur framlag ríkissjóðs til Landkaupasjóðs á árunum 1964-1980 verið 97 millj. kr. miðað við verðlag hvers árs. Frá og með árinu 1981 hefur ekkert fé verið ætlað í fjárlögum til Landkaupasjóðsins. Á rúmlega tveggja áratuga starfsemi Landkaupasjóðsins hafa 50 sveitarfélög í öllum landshlutum fengið hjá honum lán til landkaupa, þar af tíu kaupstaðir, Grindavík, Garðabær, Seltjarnarnes, Akranes, Bolungarvík, Ísafjörður, Dalvík, Eskifjörður, Selfoss og Ólafsvík, og hafa sum þessara sveitarfélaga fengið lán oftar en einu sinni úr sjóðnum. Skv. lögum nr. 41/1963 voru lánskjör ákveðin þannig að lánin voru svonefnd annuitets-lán til 25 ára með föstum vöxtum, 5% pr. anno, en með lögum nr. 50/1974 var ákveðið að taka upp verðtryggingu á útlánum sjóðsins. Í árslok 1980 nam skuldabréfaeign sjóðsins 183,6 millj. kr. sem vegna myntbreytingar urðu í ársbyrjun 1981 1 millj. 836 þús. kr. og skv. efnahagsreikningi sjóðsins 31. des. 1985 nam hrein eign hans 8 millj. 136 þús. 600 kr. Þess má geta til viðbótar að í árslok 1986 er eign sjóðsins um 10 millj. kr., en lán á þessu ári hafa verið til tveggja sveitarfélaga, þ.e. til Hólmavíkur 600 þús. og til Reyðarfjarðar 300 þús. Þegar lög nr. 41/1963 voru sett var sem fyrr segir engin lánastofnun til í landinu sem veitti sveitarfélögunum langtímalán til landkaupa. Á árinu 1966 voru sett lög um Lánasjóð sveitarfélaga og tók hann til starfa á árinu 1967. Er þeim sjóði fyrst og fremst ætlað það hlutverk að veita sveitarfélögum fjárfestingarlán og skv. samningi félmrn. við Lánasjóð sveitarfélaga hefur sjóðurinn allt frá árinu 1967 annast afgreiðslu lána úr Landkaupasjóði, svo og annast innheimtu og bókhald fyrir sjóðinn, en félmrh. hefur tekið ákvarðanir um lánveitingar svo sem lögin mæla fyrir um. Þar eð ríkissjóður hefur frá og með árinu 1981 hætt að leggja Landkaupasjóði til fjármagn, ráðstöfunarfé sjóðsins hefur farið minnkandi og starfandi er sjóður sem hefur það meginhlutverk að veita sveitarfélögum lán til langs tíma sýnist með öllu ástæðulaust að reka Landkaupasjóð áfram sem sjálfstæða stofnun til frambúðar heldur er lagt til að sameina hann Lánasjóði sveitarfélaga sem í tvo áratugi hefur séð um starfsemi Landkaupasjóðsins. Er því í frv. þessu lagt til að lög nr. 54 frá 21. maí 1981, um Landkaupasjóð vegna kaupstaða og kauptúna, verði felld úr gildi og Lánasjóður sveitarfélaga yfirtaki hlutverk og eignir Landkaupasjóðsins frá ársbyrjun 1988. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga samþykkti á fundi sínum 24. okt. 1986 að höfðu samráði við stjórn Lánasjóðs sveitarfélaga að beina þeim tilmælum til félmrh. að Landkaupasjóður ríkisins skv. lögum nr. 54/1981 yrði sameinaður Lánasjóði sveitarfélaga. Ég hef því ákveðið að fara að óskum Sambands ísl. sveitarfélaga í þessu máli og þess vegna flyt ég þetta frv. á þskj . 249, enda ekki ástæða til að hafa tvö kerfi eins og hefur verið undanfarið. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa lengra mál um þetta. Hér er um lítið mál að ræða, en þó mikilvægt að þessi breyting nái fram að ganga. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og félmn.



Virðulegi forseti. Klukkan er rúmlega hálfþrjú í næstsíðustu viku þings fyrir jól og Ed. orðin verkefnalaus og ekki í fyrsta sinn nú á liðnum dögum. Ég vildi vekja athygli á þróun þessara mála nú þó þetta sé ekki ný saga. Nd. fær nú til meðferðar hvert stórmálið á fætur öðru, þeim er þar hnappað inn. Fylgifrv. sem afgreiða þarf samhliða fjárlögum fara öll með tölu í Nd. nú að undanteknu einu sem flutt var hér í haust, eins konar bandormur sem hér var fluttur og fór þá til hv. fjh.- og viðskn. og hefur ekki síðan sést en á væntanlega eftir að koma hér, og að vísu hefur lánsfjárlagafrv. verið lagt fram einnig hér. Þetta er ekki ný saga og ég veit að erfiðleikar hæstv. forseta eru ærnir. Ráðherrar ráða því nokkuð, virðist vera, hvar þeir leggja mál fram og hafa þar ekki neitt samstarf sín á milli að því er virðist vera og því síður að sami ráðherrann geti verið sjálfum sér samkvæmur í því að leggja mál nokkuð jafnt fyrir deildir. Ég hef áhyggjur af afgreiðslumáta okkar í næstu viku og hlýt að óttast að enn einu sinni verði kannske í ríkara mæli en oft áður um óæskilega hraðafgreiðslu og ósæmileg vinnubrögð að ræða þegar allt það málaflóð sem ég sé að dembist yfir okkur úr Nd. kemur hingað í næstu viku. Á þessu hlýt ég að vekja athygli um leið og ég veit að hæstv. forseti hefur gert allt sitt til að breyta þessu, en hæstv. ráðherrar ekki nema í litlum mæli farið eftir þeim tilmælum.



Eins og fram kom í máli hv. 2. þm. Austurl. hafa verkefni þessarar hv. deildar að undanförnu verið fremur smá og fá. Það er rétt, sem kom fram í hans máli, að forseti þessarar hv. deildar hefur haft af þessu áhyggjur og ekkert tækifæri látið ónotað til að vekja athygli hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar á þessu atriði, þ.e. hvernig málum mætti skipta á milli deilda til að nýta sem best vinnutíma hv. þingdeildarmanna í Ed. En við stöndum samt frammi fyrir orðnum hlut. Það má segja sem svo að forseti sé á frumvarpaveiðum hvenær sem tækifæri gefst, en veiðin verður heldur rýr. En forseti mun að sjálfsögðu koma þessum skilaboðum áleiðis á þeim vettvangi þar sem hann hefur tækifæri til þess.



Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það, sem hér hefur komið fram, að nauðsynlegt er að reyna að jafna málum milli deilda, en það er stundum dálítið erfitt að sjá fyrir hvernig málin ganga. Að gefnu tilefni vil ég benda á að ég hef lagt fram í Ed. bæði umfangsmikil frv. og óskað eftir a.m.k. að eitt þeirra næði sem allra fyrst fram að ganga.



Virðulegi forseti. Það var vel við hæfi að hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra kæmi upp og greindi frá því að hann væri undantekning frá óreglu ráðherranna.



Virðulegi forseti. Það er gleðilegt að hv. deildarmenn, sérstaklega hv. 2. þm. Austurl., telja að það vanti fleiri hæstv. ráðherra í þessa virðulegu deild. Ég er þeirrar skoðunar að það sé betra að leggja fram minna af málum, en leggja þau fram af því að það sé þörf fyrir það, ekki bara til að halda deildinni gangandi vegna þess að þm. telja sig ekki hafa nóg að gera.



Forseti getur ekki á sér setið að bæta nokkru við. Ég held að það sem hv. 2. þm. Austurl. hafi átt við muni vera það hvernig þeim málum er skipt á milli deilda sem fyrir liggja. Það getur forseti tekið undir að þeirri skiptingu hefði mátt vera öðruvísi fyrir komið til þess að hægt væri að nýta betur starfskrafta deildarinnar.