Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á þskj. 184 ber ég fram fsp. til hæstv. menntmrh. um framtíðarskipulag á Laugarvatni. Um nokkurra ára skeið hafa staðið yfir samningaumleitanir milli menntmrn., héraðsnefndar Árnessýslu, áður sýslunefndar, og heimamanna á Laugarvatni um hreinni verkaskiptingu milli allra þessara aðila um skipulag og forræði mála á Laugarvatni. Það virðist nokkuð einkennilegt að á tímum vaxandi umræðu um nauðsyn þess að færa aukin völd og ákvörðunarrétt í eigin málum til sveitarfélaga, er hér eitt sveitarfélag, Laugarvatnshreppur, sem býr við það að verða að sækja nánast allar ákvarðanir í stærri málum sveitarfélagsins til eins ráðuneytis, þ.e. til menntmrn. Svona hefur þetta verið svo lengi sem elstu menn muna. Það að menntmrn. eða skólanefnd færi með forræði mála á Laugarvatni hefur sjálfsagt gengið upp á meðan einungis var um að ræða lítinn byggðarkjarna utan um ríkisrekna skóla á staðnum en í seinni tíð hefur hreppurinn eflst mjög og þó enn sé um að ræða öfluga skólastarfsemi á Laugarvatni hefur staðurinn fengið aukið vægi á öllum sviðum. Auk þess hafa á undanförnum árum verið sett lög sem fela sveitarstjórnum sífellt fleiri og viðameiri verkefni. Sveitarstjórn Laugardalshrepps fær að sjálfsögðu þessi verkefni um leið og önnur sveitarfélög en getur þó ekki sinnt þeim á sama hátt því í mörgum stærri málum verður hún að sækja til menntmrn. sem fram til þessa hefur ekki viljað láta þetta vald sitt af hendi. Sem dæmi má nefna allt er lýtur að skipulagsmálum. Skipulags- og byggingarlög fela sveitarfélögum á kveðið hlutverk og þau fara að vissu marki með ákvörðunarvald í þeim málum. Á Laugarvatni er hins vegar svo að þar verður sveitarstjórnin í mörgum tilvikum að leita vilja ráðuneytis menntamála hvað varðar skipulagsmál. Eitt dæmi er starfsemi gróðrastöðvar sem rekin er niður við Laugavatn. Stöðin hefur verið rekin þar árum saman og er orðin fastur punktur í atvinnulífi staðarins. Fyrir rúmu ári fengu garðyrkjubændurnir sem stöðina reka fyrirskipun frá menntmrn., sem á landið, að færa starfsemina á stað sem væri ráðuneytinu þóknanlegri því stöðin og starfsemin sem þarna var rekin rúmaðist ekki innan þess skipulags sem ráðuneytið vildi sjá á staðnum. Ekki var greint frá því að ráðuneytið kæmi til með að bæta að fullu það tjón sem eigendur stöðvarinnar yrðu fyrir vegna flutnings. Allan þann tíma sem liðinn er frá því að eigendur stöðvarinnar fengu þetta bréf hafa staðið yfir samningaviðræður við menntmrn. vegna þessa. Vilji hreppsnefndar og hreppsbúa liggur fyrir varðandi þetta mál. Fundarsamþykktir eru til þess efnis að heimamenn vilja hafa rekstur gróðrarstöðvarinnar á sama stað. En slíkar samþykktir virðast ekki hafa neitt gildi því þarna ræður ráðuneytið. Eðlilegra hlýtur að vera að í málum sem þessum ættu eigendur fyrirtækisins að semja við heimaaðila, hreppsnefnd og byggingar- og skipulagsnefnd, þá sem málið snertir mest en þurfa ekki að vera með lögfræðing á launum til að semja við menntmrn. um framtíð atvinnustarfsemi á Laugarvatni. Þetta er aðeins eitt dæmi um fáránleikann í stjórnunarfyrirkomulagi þessa sveitarfélags. Það er orðin brýn nauðsyn að ganga frá samningum varðandi framtíðarskipulag mála að Laugarvatni og færa ákvörðunartökuréttinn og forræði mála heim í hérað. Því spyr ég hæstv. menntmrh.: 1. Hafa samningar tekist milli menntamálaráðuneytis og héraðsnefndar Árnessýslu um framtíðarskipan mála að Laugarvatni hvað varðar verkaskiptingu ríkis og sveitarfélagsins? 2. Ef svo er, hvernig hljóða þeir samningar? 3. Ef svo er ekki, hvenær má vænta þess að frá þessum samningum verði gengið?

Hæstv. forseti. Það er spurt í fyrsta lagi hvort samningar hafi tekist milli menntamálaráðuneytis og héraðsnefndar Árnessýslu um framtíðarskipan mála að Laugarvatni hvað varðar verkaskiptingu ríkis og sveitarfélagsins. Svar mitt er þetta: Samningum um þessi mál er ekki lokið en það má segja að farið sé að sjá fyrir endann á þeim. Viðræður aðila um framtíðarskipan mála á Laugarvatni hófust fyrir rúmu ári. En undanfari þeirra viðræðna var sá að ráðuneytið fékk Tryggva Gunnarsson hæstaréttarlögmann til að taka saman álitsgerð um málið. Allnokkrir fundir hafa verið haldnir og eru línur mjög teknar að skýrast. Hér er reyndar um nokkuð flókið mál að ræða því ráðuneytið þarf ekki aðeins að ná samkomulagi við héraðsnefndina um skiptingu sameiginlegra eigna heldur einnig við sveitarstjórn Laugardalshrepps um verkaskiptingu á komandi árum og vinnulag í því sambandi. Í öðru lagi er spurt hvernig þeir samningar hljóði ef þeim er lokið. Eins og ég sagði hér fyrr þá er samningum ekki lokið en rétt er að fram komi að ráðuneytið stefnir að ótvíræðu forræði yfir húseignum skólanna sem og að tryggja skólunum nægilegt landrými og orku. Hins vegar telur ráðuneytið eðlilegt að ráðstöfun á landi fyrir íbúðabyggð og atvinnurekstur verði í höndum heimamanna enda hafi orðið fullt samkomulag um skiptingu og skipulag lands. Ég hef óskað eftir því --- það er svar við þriðja liðnum --- fyrir nokkru að þeir hraði störfum sínum eftir megni og ég tel ástæðu til að ætla að niðurstaða samninga um eignaskipti liggi fyrir um næstu áramót. Ég vil svo aðeins segja vegna orða hv. fyrirspyrjanda um gróðrastöðina að þar var óskað eftir á síðasta ári að byggingarframkvæmdum sem hafnar voru yrði hætt meðan unnið væri að lausn á hinum ýmsu vafamálum sem þarna hafa verið uppi. En ég tek skýrt fram að ráðuneytið hefur boðist til að bæta allan kostnað sem mundi fylgja því að gróðrastöðin yrði flutt. Hins vegar er þetta mál til sérstakrar athugunar einmitt þessa dagana í ráðuneytinu og ég hef fullan vilja til að reyna að leysa það mál í sem bestu samkomulagi við þá sem þarna eiga hlut að máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég hafði vissulega gert mér vonir um að samningum væri lokið því þó það megi e.t.v. færa rök fyrir því að formlegar samningaviðræður hafi ekki hafist fyrr en fyrir ári síðan þá er töluvert lengra síðan samningaumleitanir hófust án þess að vera formlegar því það hefur skapast þarna aftur og aftur hálfgert vandræðaástand og örugglega ekki síður fyrir skólann en sveitarstjórnina að ekki skuli vera hreinni verkaskipti en raun ber vitni. Hvað þýðir nægjanlegt landrými fyrir skólana? Mér hefur stundum fundist eftir því sem ég hef kynnt mér málin á Laugarvatni að þar væru skólarnir að fara fram á töluvert meira landrými en hægt væri að færa rök fyrir að skólastarfsemin þyrfti. Og varðandi orkumálin þá er nú eðlilegt að þarna sé rekin ein orkuveita fyrir bæði sveitarfélagið og skólana, að það verði ekki um aðskilin orkusölufyrirtæki að ræða eins og hefur heyrst. En ég vil lýsa ánægju minni með það að ráðherra skuli lýsa því yfir að þessum hjónum sem ég nefndi með garðyrkjustöðina verði bættur allur kostnaður ef þau þurfa að flytja stöðina því mér hefur heyrst á þeim og þeim bréfum sem ég hef lesið að það væri óljóst.

Virðulegi forseti. Á þskj. 185 ber ég fram fsp. til hæstv. heilbrrh. um framkvæmd mats vegna umönnunarbóta. Þann 1. jan. 1992 tók gildi lagabreyting sem fól í sér að greiðslur umönnunarbóta og umönnunarstyrks vegna fatlaðra og langtímaveikra barna voru felldar inn í lög um almannatryggingar. Greiðslur þessar höfðu áður verið ákvarðaðar samkvæmt 10. gr. laga um málefni fatlaðra og bráðabirgðaákvæði sem gilti gagnvart greiðslum vegna sjúkra barna. Tilgangurinn með því að færa greiðslur þessar undir lög um almannatryggingar átti að verða til hagræðingar og til að auðvelda og samræma þessar greiðslur. Áður var það svo að upphæð umönnunarbóta vegna langtímaveikra barna var ákveðin eftir umsögn frá viðkomandi svæðisstjórn um málefni fatlaðra sem að öðru leyti hafði ekkert með málefni þessara sjúklinga að gera. Þetta þótti ekki nógu gott fyrirkomulag og eftir lagabreytinguna voru svæðisstjórnir um málefni fatlaðra því ekki lengur umsagnaraðilar varðandi veik börn en héldu að sjálfsögðu áfram að gegna hlutverki sínu fyrir fötluð börn og aðstandendur þeirra. Þessi breyting, að sérfróðir aðilar fjölluðu um báða þessa hópa, þ.e. umönnunarþörf fatlaðra barna og veikra, hefði átt að tryggja aukið samræmi og meira réttlæti bótagreiðslna vegna þessa. Svo virðist þó ekki vera því eftir þeim upplýsingum sem ég hef frá starfsfólki hjá Öryrkjabandalaginu og styrktarfélagi krabbameinssjúkra barna hefur beiðnum til þeirra um aðstoð vegna úrskurðar Tryggingastofnunar um umönnunarbætur og umönnunarstyrk fjölgað verulega. Að mati þessara starfsmanna er jafnvel um meira misræmi að ræða í ákvörðun umönnunarbóta vegna sömu eða sambærilegra tilvika en áður var. Einnig að greiðslur hafa lækkað frá því sem áður var vegna sömu tilvik og aðstæðna. Í frv. til laga um félagslega aðstoð sem nú er til umfjöllunar í heilbr.- og trn. er kveðið á um þessar bótagreiðslur í 4. gr. Ef farið er fyllilega eftir þeirri grein sem er samhljóða þeirri sem nú gildir samkvæmt lögum um almannatryggingar þá eru það enn svæðisstjórnir um málefni fatlaðra sem eiga að gefa umsagnir um umönnunarþörf bæði vegna fatlaðra barna og veikra. Þetta er þó ekki þannig í framkvæmd. Samkvæmt reglugerð eru umsagnaraðilar vegna langtímaveikra barna aðrir. En eins og áður sagði virðist vera verulegur misbrestur á því að sömu greiðslur fáist vegna sömu eða svipaðra tilvika. Jafnvel er um að ræða að greiðslur vegna fatlaðra og veikra barna hafa lækkað eftir þá breytingu sem gerð var þegar lögum var beitt á þann veg sem áður segir. Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvernig er varið framkvæmd mats vegna greiðslu umönnunarbóta og umönnunarstyrks eftir að ákvæði um greiðslu þessara bóta voru tekin upp í lög um almannatryggingar? 2. Eru matsreglur samræmdar þannig að ekki sé um misræmi að ræða í greiðslum vegna sömu eða svipaðra aðstæðna? 3. Eru dæmi þess að bótagreiðslur til foreldra hafi lækkað vegna sömu eða svipaðra sjúkdómstilfella eða fötlunar barna eftir að ákvæði um þessar bótagreiðslur var fellt inn í lög um almannatryggingar?

Virðulegur forseti. Til mín hefur verið beint fsp. varðandi framkvæmd mats vegna umönnunarbóta. 1. Hvernig er varið framkvæmd mats vegna greiðslu umönnunarbóta og umönnunarstyrks eftir að ákvæði um greiðslu þessara bóta voru tekin upp í lög um almannatryggingar? Framkvæmd matsins er þannig að læknir viðkomandi barns ritar læknisvottorð. Ætlast er til að fram fari ráðgjöf og gagnkvæmar upplýsingar milli læknis og foreldris eða forráðamanns og ef því er að skipta svæðisskrifstofu fatlaðra. Læknisvottorð er síðan sent tryggingayfirlækni og foreldri eða framfærandi ritar umsókn á þar til gert eyðublað. Umsóknir varðandi fötluð börn eru sendar til viðkomandi svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra og svæðisskrifstofan fullbýr svo umsóknina, gerir tillögur um greiðslur og vottar þjónustu og sendir síðan umsóknina áfram til tryggingayfirlæknis ásamt fylgigögnum. Umsókn foreldris eða framfæranda fyrir sjúk börn er send beint til tryggingayfirlæknis ásamt fylgigögnum. Lækni, sem ritar vottorð fyrir sjúk börn er ætlað að skrá upplýsingar um þjónustu utan heimilis. Í öðru lagi er spurt: Eru matsreglur samræmdar þannig að ekki sé um misræmi að ræða í greiðslum vegna sömu eða svipaðra aðstæðna? Matsreglur eru í samræmi við leiðbeiningar í reglugerð nr. 150 frá 1992, sem er allítarleg, og verða þannig að teljast samræmdar þannig að ekki sé um misræmi að ræða í greiðslunni vegna sömu eða svipaðra aðstæðna. Sé um eitthvert misræmi að ræða að áliti foreldra sem óhjákvæmilega bera sig saman getur verið að um mismunandi mat vottorðsgefandi lækna sé að ræða án þess að unnt sé að fullyrða neitt um það. Í þriðja lagi er spurt: Eru dæmi þess að bótagreiðslur til foreldra hafi lækkað vegna sömu eða svipaðra sjúkdómstilfella eða fötlunar barna eftir að ákvæði um þessar bótagreiðslur var fellt inn í lög um almannatryggingar? Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins er erfitt að svara þessu svo óyggjandi sé án undangenginnar rannsóknar. En ekki er hægt að útiloka að um eitthvert slíkt tilvik sé að ræða. Á hinn bóginn munu athugasemdir í þá veru verðra sjálfstætt kannaðar ef efni og ástæður verða til.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og mér er kunnugt um að til ráðuneytisins hefur verið leitað. Bæði hafa bréf verið send og viðtöl farið þar fram vegna þess misræmis sem aðstandendur sjúkra barna telja að hafi komið upp við þessa breytingu. Ég veit að hjá Styrktarfélagi krabbameinssjúkra barna og einnig hjá Öryrkjabandalaginu hefur þetta mál verið skoðað mjög vel og þar er fullyrt að þarna sé um verulegt misræmi að ræða sem sé full þörf að taka á. Ég minni enn og aftur á þessa 4. gr. sem er í frv. um félagsþjónustu sem nú er til umfjöllunar hjá heilbr.- og trn., en greinin er samhljóða þeirri grein sem nú er í lögum um almannatryggingar. Þar þarf að samræma lög og reglugerð. Það þarf að koma inn í lagatexta hverjir það eru sem skuli fara með mat á umönnunarstyrk eða umönnunarbótum vegna sjúkra barna, það er ekki gert. En þetta þyrfti að laga og hafa samband við þá aðila sem eiga hlut að máli og hafa bæði sent erindi og heimsótt ráðuneytið. Það er í raun og veru orðin full ástæða til að taka þessi mál upp og skoða.

Virðulegi forseti. Á þskj. 186 legg ég fram nokkrar spurningar til hæstv. heilbrrh. varðandi framlög úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Hinn 1. jan. 1993 tók gildi breyting á lögum um málefni aldraðra nr. 89/1989, með síðari breytingum. Breyting þessi var samhljóða breytingu sem áður hafði verið gerð og var nú framlengd. Hér er um að ræða breytt hlutverk Framkvæmdasjóðs aldraðra þar sem aukin áhersla er lögð á heimild til úthlutunar úr sjóðnum vegna reksturs stofnana fyrir aldraða. Í fyrsta lagi fól lagabreytingin í sér heimild til að styðja sveitarfélögin og heilsugæslustöðvarnar til að koma á fót og reka heimaþjónustu fyrir aldraða. Í öðru lagi að veita rekstrarfé á árunum 1993, 1994 og 1995 til stofnana fyrir aldraða í samræmi við ákvæði fjárlaga þó aldrei meira en 55% af heildarúthlutun sjóðsins á viðkomandi ári. Reglugerð um Framkvæmdasjóð aldraðra hefur tekið breytingum í samræmi við þetta. Við umfjöllun þessara breytinga hér á Alþingi tók ég það svo að fyrst og fremst væri verið að fjalla um aukin rekstrarframlög til stofnana sem einungis væru ætlaðar öldruðum eða til reksturs sérstakra öldrunardeilda á sjúkrahúsum. Þetta ákvæði laganna virðist hins vegar vera túlkað mjög rúmt svo ekki sé meira sagt. Eftir þeim gögnum sem ég hef undir höndum þá hefur ekki einungis verið veitt fjármagn úr sjóðnum til sjúkrahúsa vegna rekstrar sérstakra deilda fyrir aldraða heldur einnig vegna einstakra aðgerða sem framkvæmdar eru. Þannig fékk t.d. eitt ákveðið sjúkrahús á árinu 1992 beint framlag úr Framkvæmdasjóði aldraðra án tilgreindra verkefna 9 millj. kr., vegna hvíldarinnlagna aldraðra 6.140.000 kr. og vegna mjaðmaaðgerða 3,3 millj. kr. Á þessu ári hefur sama sjúkrahús fengið framlög úr Framkvæmdasjóði aldraðra vegna hvíldarinnlagna 5 millj. kr. og vegna mjaðmaaðgerða 6 millj. kr. Þetta heitir á rekstraryfirliti þessa sjúkrahúss: Framlög úr sjóðnum vegna sérverkefna. Látum nú vera þó sjúkrastofnanir fái framlög úr Framkvæmdasjóði aldraðra vegna hvíldarinnlagna aldraðra á tíma sem starfsemi ákveðinna deilda liggur niðri vegna fjárskorts og hægt er að nýta sjúkrarúm vegna þessa. Þó hlýtur stjórn sjóðsins að fara fram á skýrslu viðkomandi stofnunar vegna slíkra framlaga. Hvíldarinnlögn getur einnig að mínu mati fallið innan skilgreiningar á lagatextanum eftir þær breytingar sem gerðar voru á lögum um málefni aldraðra. Hins vegar finnst mér það mjög rúm túlkun að heimilt sé að veita fjármagn til einstakra læknisaðgerða eins og þeirra sem hér um ræðir en samtals fær þessi sjúkrastofnun á árinu 1992--1993 9,3 millj. kr. til mjaðmaaðgerða. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé stefna ríkisstjórnarinnar og hvort í framhaldi af þessu verði gerðir sérstakir verktakasamningar við sjúkrastofnanir vegna aðgerða á öldruðum. Því spyr ég: Hvernig eru greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra vegna einstakra læknisaðgerða ákveðnar? Hvaða sjúkrastofnanir hafa fengið slíkar greiðslur 1992 og 1993? Hversu háar voru greiðslurnar, sundurliðaðar á hvort ár og stofnun? Hver var aldur þeirra sjúklinga sem hér um ræðir: a. meðalaldur, b. lægsti aldur?

Virðulegur forseti. Til mín hefur verið beint fsp. viðvíkjandi greiðslum úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Hvernig eru greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra vegna einstakra læknisaðgerða ákveðnar? Því er til að svara að greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra eru aldrei ákveðnar vegna einstaklinga heldur vegna ákveðinna hópaðgerða. Það eru framkvæmdastjórar sjúkrahúsa og yfirlæknar sem gera tillögur um að fjölga eða taka upp aðgerðir sem þeir hafa ekki framkvæmt áður. Þetta er eins og virðulegur málshefjandi gat um í samræmi við breytingar á lögum um málefni aldraðra, um heimild þess efnis að Framkvæmdasjóður aldraðra geti veitt styrk til rekstrar hjúkrunarsjúkrahúsa. Í öðru lagi er spurt hvaða sjúkrastofnanir hafa fengið slíka greiðslu 1992 og 1993, hversu háar voru greiðslur sundurliðaðar á hvort ár og stofnun. Þær sjúkrastofnanir sem fengu greiðslu 1992 og 1993 eru þessar: 1992 St. Jósefsspítali í Hafnarfirði 3,3 millj., Fjórðungssjúkrahúsið Akureyri 2,9 millj., 1993 St. Jósefsspítali Hafnarfirði 6 millj. Á árinu 1992 voru framkvæmdar 12 aðgerðir á St. Jósefsspítala Hafnarfirði fyrir fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri voru framkvæmdar 12 aðgerðir sömuleiðis fyrir aukafjárveitingu úr sjóðnum. Gert er ráð fyrir að framkvæmdar verði 20 aðgerðir á St. Jósefsspítala fyrir fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra en þess má geta að hluti af því fé sem hann fær í ár er vegna hvíldarinnlagna að sumri. Í þriðja lagi er spurt: Hver var aldur þeirra sjúklinga sem hér um ræðir, a. meðalaldur, b. lægsti aldur? Meðalaldur 1992 á St. Jósefsspítala Hafnarfirði var 76 ár og 1993 73 ár. Lægsti aldur á sama spítala var 72 ár 1992 og 65 ár 1993. Aldursdreifing á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri 1992 var meðalaldur 71 ár og lægsti aldur 57 ár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans. Ég skildi hann þannig að sá meðalaldur sem hann kemur með hér og lægsti aldur sé sá sem er almennt á sjúkrahúsinu, þ.e. allar innlagnir, ekki einungis þessar umræddu mjaðmaaðgerðir. Það eru þær sem um ræðir því það hlýtur að vera dálítið erfitt að veita sjúkrhúsi ákveðinn rekstrarstyrk til þess að framkvæma ákveðinn fjölda mjaðmaaðgerða eða einhverra annarra aðgerða á öldruðum og fylgja því eftir að þær aðgerðir nýtist fyrst og fremst fyrir aldraða. Það hlýtur þó að vera hlutverk Framkvæmdasjóðs aldraðra að hann nýtist fyrst og fremst fyrir þann hóp þjóðfélagsþegna, þ.e. aldraða. Það kemur mér dálítið spánskt fyrir sjónir þegar fulltrúar ákveðinna sjúkrastofnana, sem í þessu tilfelli var Hafnarfjarðarspítalinn eins og ég býst við að allir séu farnir að sjá miðað við tölur ráðherra, koma og tilkynna að þeir hafi fengið ákveðin framlög úr Framkvæmdasjóði aldraðra upp á 9 millj. Síðan hafi þeir fengið vegna hvíldarinnlagna og þá hafi verið gerður sérstakur samningur við þá um að framkvæma ákveðinn fjölda mjaðmaaðgerða. Í mínum huga rúmast þetta ekki innan þeirrar lagabreytingar sem gerð var á sínum tíma, ekki þessir verktakasamningar sem gerðir eru við ákveðin sjúkrahús til að framkvæma ákveðnar læknisaðgerðir og mér finnst þetta uggvænleg þróun.

Virðulegi forseti. Hormónið sterar eru afleiður frá kólesteróli sem framleitt er í kynkirtlum og nýrnahettum og er nauðsynlegt fyrir líkamsstarfsemina. Sterar eru líka afar mikilvæg sem læknislyf. Þeir eru notaðir sem ofnæmisbælandi efni, t.d. í asmalyfjum og exemáburði. Einnig eru sterar nauðsynlegir við líffæraflutninga svo að líkaminn hafni ekki hinum nýju líffærum. En þeir hafa líka önnur áhrif og óæskilegri. Inntaka þeirra hefur t.d. áhrif á aldósterón sem aftur veldur því að vökva- og saltbúskapur líkamans verður í ólagi og líkaminn þrútnar allur upp. Inntaka stera veldur líka æðasamdrætti í húð svo hún verður óhrein og einnig æðasamdrætti í nýrum, sem allir geta skilið að er harla óheppilegur. En aftur á móti veldur hún líka víkkun æða í heila og vöðvum. Þannig getur búskapur líkamans afmyndast og álag á hjartað orðið hættulega mikið. Mikil taka stera getur haft áhrif á lundarfar, aukið stress og þar með ofbeldishneigð eftir því sem erlendar fræðibækur segja. Á hinn bóginn er taka stera líka mikil freisting þeim sem taka þátt í keppni eða stefna að því að ná miklum afköstum, því stresshormóninn sem eflist við inntöku stera veldur því að blóðsykur hækkar, fólk hleypur hraðar, úthald eykst og afköst hjartans líka. En oft þolir hjartað ekki hið aukna álag og bilar og þá er vítahringnum lokað og ánægjan snýst upp í andhverfu sína, sorglegan sjúkdóm eða jafnvel dauða. Því hef ég leyft mér á þskj. 243 að spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh.: Hefur ráðherra í hyggju að breyta flokkun steralyfja þannig að þau teljist eiturefni, þ.e. herða á ákvæðum viðvíkjandi neyslu steralyfja?

Virðulegi forseti. Svarið við spurningu hv. þm. Guðrúnar J. Halldórsdóttur er neitandi. Ekki eru uppi áform um það að breyta flokkun steralyfja á þann veg að þau teljist til eiturefna. Flokkun eiturefna fer eftir lögum um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988 en í 1. gr. þeirra laga segir: ,,Eiturefni eru samkvæmt lögum þessum efni sem skráð eru á lista yfir eiturefni, sbr. 2. gr., svo og sérhver efnasamsetning og varningur er hefur að geyma slík efni í því formi og magni að venjuleg notkun þeirra felur í sér hættu á eitrunum í mönnum og dýrum samkvæmt mati ráðherra að fenginni umsögn eiturefnanefndar.`` Svokölluð steralyf, og er með því átt við vefjaaukandi lyf, andrógen og jafnvel önnur lyf sem bannað er að nota innan íþróttahreyfingarinnar í þeim tilgangi að auka afreksgetu, eru flokkuð sem lyf og sem slík notuð í læknisfræðilegum tilgangi. Flokkun lyfja hér á landi er eins og á öðrum Norðurlöndum gerð samkvæmt svokölluðu ATC flokkunarkerfi sem unnið er á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar WHO. Flokkun ávana- og fíkniefna fer eftir alþjóðasamningum um ávana- og fíkniefni frá 30. mars 1961 og frá 19. febr. 1971 ásamt viðaukum. Á hinn bóginn hefur ekki síst fyrir tilverknað Íþróttasambands Íslands verið brugðist við ábendingum og tillögum þess þar sem reynt hefur verið að koma í veg fyrir misnotkun þessara lyfja og sérstaklega flutning þeirra með ólögmætum hætti hingað til lands. Í því samhengi var gerð breyting á reglugerð nr. 251/1992 um tollfrjálsan farangur ferðamanna og farmanna við komu frá útlöndum, einkasölugjald og fleira. Þar segir í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Lyf. Þó er farmanni eða ferðamanni heimilt að taka með í farangri sínum lyf til eigin nota í magni sem miðast mest við 100 daga notkun, enda sé ljóst á leiðbeiningum á umbúðum lyfs eða öðrum fullnægjandi gögnum, sem ferðamaður skal framvísa, hvert það magn sé. Ekki er þó heimilt að flytja inn karlkynshormónalyf af flokki anabólískra stera og hliðstæðra efna samkvæmt c-lið í skrá Alþjóðaólympíunefndarinnar eða peptíð hormón og hliðstæð efni samkvæmt f-lið í skrá Alþjóðaólympíunefndarinnar yfir lyf sem bönnuð eru í íþróttum umfram það magn sem farmaður eða ferðamaður þarf að nota til mest 30 daga. Tollverðir geta krafist þess að viðkomandi farmaður eða ferðamaður færi fullnægjandi sönnur á að honum sé nauðsyn á töku ofangreindra lyfja í því magni sem tilgreint er, t.d. með vottorði læknis.`` Að mati heilbrrn. ætti ofangreind reglugerð að loka þeirri leið sem áður var opin án þess að það komi þeim sjúklingum illa sem á þessum lyfjum þurfa að halda að læknisráði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans. Það fer mjög misjöfnum sögum af neyslu stera hér á landi. Vaxtarræktarfólk og íþróttafólk segir að hún sé harla lítil en til eru þeir í þeim hópi sem telja hana sjálfsagða, en segja þó að neysla áfengis og stera fari ekki saman. Fréttir hafa borist erlendis frá um morð sem álitin eru að eigi rætur að rekja til ofneyslu stera og skemmst er að minnast þess að slíkar fréttir komu frá Svíþjóð fyrir stuttu. Það er einnig vitað að tveir Íslendingar sitja í fangelsi í Flórída fyrir smygl á sterum, svo litið er mjög alvarlegum augum á neyslu þeirra þar í landi. Það er því ánægjulegt að heyra að reglur um innflutning og meðferð stera hér á landi hafa verið hertar. En ég tel að betur megi ef duga skal og hæstv. heilbr.- og trmrh. þurfi að taka málin enn þá fastari tökum og sjá til þess að viðurlög við dreifingu og misnotkun þessara stera sé enn þá sterkari en nú er.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. viðskrh. nokkrar spurningar sem varða þá atburði sem urðu föstudaginn 29. okt. sl. þegar, eins og kunnugt er, fréttir bárust af áformum ríkisstjórnarinnar til að ná niður vöxtum. Það vakti nokkra athygli að þann dag stóðu viðskipti með verðbréf opin mestallan daginn og mikið kapphlaup hófst eðlilega um viðskipti og kaup á bréfum því menn þóttust sjá fyrir verulega vaxtalækkun. Af eðlilegum ástæðum reyndu ýmsir að ná sér í pappíra á hærri vöxtum eða betri kjörum, ef svo má að orði komast, heldur en í boði mundu verða eftir að aðgerðirnar hefðu komið til framkvæmda. Það vakna ýmsar spurningar í þessu sambandi eins og t.d. hvers vegna viðskipti voru höfð opin þennan dag. Af hverju var ekki valin sú leið, eins og venjulega er nú þegar stjórnvöld tilkynna um breytingar af þessu tagi, að stöðva a.m.k. tímabundið viðskiptin á meðan óróleikinn gengur yfir. Í öðru lagi vakna spurningar um það hvort einhverjir aðilar hafi verið í sérstakri aðstöðu til þess að nýta sér vitneskju sem þeir einir bjuggu yfir en aðrir ekki. Ljóst virðist vera að fréttir af þessum áformum ríkisstjórnarinnar hafi lekið út og verið í höndum tiltekinna aðila sem strax um morguninn, áður en ráðstafanirnar voru kynntar, fóru þá út í umfangsmikil kaup á eftirmarkaði á bréfum. Það hlýtur auðvitað líka að koma upp sú spurning hvort hæstv. ríkisstjórn geri þau mistök endurtekið að velja í raun og veru hvorki þá leið að boða aðgerðir sínar með góðum fyrirvara, þannig að menn viti að hverju þeir ganga og reyna með þeim hætti að forðast röskun og ójafnvægi á markaðinum, eða hina leiðina, sem er kannski venjulegri, að halda þeim upplýsingum svo vel hjá sér að þær séu ekki á annarra vitorði fyrr en málið er komið til framkvæmda. Óneitanlega verður manni líka hugsað til gengisfellingarinnar sl. vor en ljóst er að upplýsingar um hana láku sömuleiðis út og voru í höndum einstakra aðila sem ástæða er til að ætla að hafi getað nýtt sér þá vitneskju. Ég hef því spurt hæstv. viðskrh. og beðið um nokkrar upplýsingar um þetta mál: 1. Hverju nam heildarsala ríkisins --- réttar væri e.t.v. að orða það Seðlabankans fyrir hönd ríkisins --- á verðbréfum og spariskírteinum föstudaginn 29. október sl.? 2. Hver ber ábyrgð á því að viðskipti voru leyfð þennan dag? 3. Hvert má ætla að yrði söluverð sömu bréfa ef ríkisstjórnin nær markmiðum sínum í vaxtamálum? 4. Voru bankar eða opinberir sjóðir í hópi kaupenda þennan föstudag og ef svo er, hve mikið keyptu þeir?

Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir því við Seðlabanka Íslands að hann afhenti mér svör við þeim spurningum sem hv. þm. beindi til mín á þskj. 187. Fyrsta spurning hv. þm. hljóðar svo: Hverju nam heildarsala ríkisins á verðbréfum og spariskírteinum föstudaginn 29. október sl.? Samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands var sala ríkisins á spariskírteinum 29. okt. 1993 sem hér segir: 2. flokkur D 1993 til fimm ára, nafnverð 61 millj. 670 þús. Söluverð 59 millj. 952 þús. 2. flokkur D 1993 til tíu ára, nafnverð 109 millj. 650 þús. Söluverð 102 millj. 103 þús. Söluverð er þannig samtals, bæði á fimm og tíu ára bréfum, 162 millj. 55 þús. Seðlabankanum er ekki kunnugt um að ríkissjóður hafi selt önnur verðbréf 29. okt. 1993. Í öðru lagi er spurt: Hver bar ábyrgð á því að viðskipti voru leyfð þann dag? Svarið við því er að það var að sjálfsögðu fjmrh. sem bar ábyrgð á því. Í þriðja lagi er spurt: Hvert má ætla að yrði söluverð sömu bréfa ef ríkisstjórnin nær markmiðum sínum í vaxtamálum? Hve háar fjárhæðir verður ríkissjóður að greiða í vexti umfram það sem orðið hefði ef bréfin hefðu selst á lægri vöxtum í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar, þ.e. 5%? Söluverð spariskírteina 29. okt. 1993 var sem hér segir og þá tökum við fyrst raunverulega sölu: 2. flokkur D 1993 til fimm ára með 6,52% ávöxtun á ári var 59 millj. 952 þús. kr. Ef um væri að ræða 5% ávöxtun á ári þá er um að ræða 64 millj. 373 þús. kr. og er þá mismunur 4 millj. 421 þús. kr. Ef tekin eru tíu ára bréfin sem seldust með ávöxtunarkröfunni 6,67 þá var raunveruleg sala eins og fram kom hér fyrr, 102 millj. 103 þús. kr. En ef um 5% ávöxtun hefði verið að ræða þá hefði salan verið fyrir 119 millj. 404 þús. kr. Samtals er mismunurinn 17 millj. 301 þús. kr. Í fjórða lagi er spurt: Voru bankar eða opinberir sjóðir í hópi kaupenda þennan föstudag og ef svo er, hve mikið keyptu þeir? Í svari Seðlabankans er sölu á skuldabréfum ríkissjóðs og spariskírteinum skipt þannig milli söluaðila og tökum við þá fyrst fimm ára bréfin: Seðlabanki Íslands keypti að nafnvirði fyrir 45 þús. kr., bankar og sparisjóðir fyrir 40 millj. 185 þús. kr. og verðbréfafyrirtæki fyrir 21 millj. 440 þús. kr. Ef við tökum tíu ára bréfin þá keypti Seðlabanki Íslands að nafnverði fyrir 1 millj. 40 þús. kr., bankar og sparisjóðir fyrir 9 millj. 530 þús. kr. og verðbréfafyrirtæki fyrir 99 millj. og 80 þús. kr. Í bréfi til mín frá Seðlabankanum, sem dagsett er 5. nóv., segir síðan í lokin, þegar búið er að gera grein fyrir fylgiskjalinu sem ég las upp úr, með leyfi forseta: ,,Með tilvísun til 1. mgr. 38. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands, sbr. lið 4 í fyrirspurn Alþingis, telur bankastjórnin sér ekki fært að upplýsa nánar um viðskipti einstakra aðila þar sem bankaráðsmenn, bankastjórnar og allir starfsmenn bankans eru bundnir þagnarskyldu um allt það er varðar hagi viðskiptaaðila bankans.`` Ég vil aðeins til viðbótar upplýsa það að ég hef skrifað Seðlabankanum bréf, og var búinn að því áður en þessi fyrirspurn var lögð fram, þar sem ég óskaði eftir því að kannað yrði hvort um óeðlileg innherjaviðskipti hefði verið að ræða í þessu sambandi. Ég hef ekki fengið svar frá Seðlabankanum við þeirri fyrirspurn.

Frú forseti. Mér sýnist að það hafi verið haldið einstaklega klaufalega á málum þennan dag af hálfu ríkisstjórnarinnar, hvort sem fjmrh. er ábyrgur fyrir þessu eða ekki. Ég vil vekja athygli á því að í kvöldfréttum sjónvarpsins daginn áður eru höfð eftir hæstv. viðskrh. ummæli sem ómögulegt er að skilja öðruvísi heldur en sem tilkynningu um það að vextir muni breytast daginn eftir og það er vitnað til ávarps hans á mannvirkjaþingi þennan sama dag, þ.e. 28. okt. og fréttamaður spurði annan fréttamann og hefur skýrum störfum eftir hæstv. viðskrh. að vextir muni lækka daginn eftir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svörin. Þau voru skýr og greinargóð og þar kemur fram að talsverð sala, ég tek það fram að þar sé átt við frumsölu á bréfum, hafi farið fram þennan dag og það er að mínu mati auðvitað alveg ótrúlegt að fjmrh. skuli leyfa áfram frumsölu á spariskírteinum á miklu hærri kjörum heldur en áformað var að ná vaxtastiginu niður í strax á næstu dögum. Það kemur líka í ljós að þarna er á ferðinni munur upp á tvo tugi milljóna eða rúmlega það, en það sem er þó alvarlegast er að það eru fyrst og fremst bankar og verðbréfafyrirtæki í eigu bankanna og þar af ekki síst í eigu ríkisbankanna sem nýta sér þá aðstöðu að búa yfir vitneskju um þessa hluti greinilega og kaupa þarna í verulegum mæli í frumsölu bréf á þessum kjörum. Og það er alveg ljóst að stærstur hluti af þessum mun fer í hendur bankanna og verðbréfafyrirtækjanna. Og síðan skjóta menn sér á bak við bankaleynd þessara aðila þó að þeir séu í opinberri eigu þegar spurt er nánar um það hvernig þetta skiptist. Ég vona að hæstv. viðskrh. fái greið svör um það hvort þarna hafi átt sér stað óeðlileg innherjaviðskipti og hann leggi þær upplýsingar á borðið því að það á ekki að hlífa þessum aðilum við því að þetta komi fram. Ég vek athygli á því að til viðbótar þessu áttu sér stað umfangsmikil viðskipti á eftirmarkaði sem nema líklega hátt í milljarði kr. og þar er auðvitað líka á ferðinni stórkostlegur munur borið saman við ávöxtunarkröfuna eða kjörin eins og þau urðu strax á næstu dögum. Þetta er hið furðulegasta mál og verðskuldar að mínu mati að farið sé miklu betur ofan í saumana á því hverjir bera þarna ábyrgð, annars vegar fjmrh. sem leyfir söluna og hins vegar þá ríkisstjórnin sem hefur haldið illa á þessu, misst frá sér upplýsingar um þetta sem einstakir valdir aðilar hafa greinilega notfært sér með afar hæpnum hætti að mínu mati.

Virðulegi forseti. Ég held að menn verði að fara mjög varlega í því að upplýsa um fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar með því að einn fréttamaður taki viðtal við annan fréttamann. Það liggur einfaldlega fyrir hvað ég sagði á þessu mannvirkjaþingi vegna þess að ég flutti þar skrifaða ræðu. Þar sagði ég að ríkisstjórnin væri að vinna í þessum málum og mætti búast við niðurstöðum fljótlega. Annað sagði ég ekki. Ef fréttamaður hefur síðan haft viðtal við annan fréttamann og gefið út einhverjar yfirlýsingar í því sambandi þá var það auðvitað hans mál. En það var vitað alveg frá því að ríkisstjórnin tók þá ákvörðun að beita sér fyrir vaxtalækkun fyrst í samningum við aðila vinnumarkaðarins og síðan aftur í tengslum við ákvörðun um heildaraflamark að það væri verið að vinna að þessu máli. Það var búið að leggja fram tiltekna skýrslu vaxtamyndunarnefndar sem ég sagði að mundi verða grundvöllurinn að aðgerðum ríkisstjórnarinnar og sagði að ég mundi leggja fyrir ríkisstjórnina tillögur á grundvelli þeirrar skýrslu um aðgerðir til að lækka vexti. Það mátti því öllum vera ljóst að til stóð að framkvæma þá aðgerð sem var framkvæmd nema e.t.v. hv. framsóknarmönnum því að þeir báðu um utandagskrárumræðu um vaxtamálin á svipuðum tíma sem ekki hefur farið fram enn. En ég ítreka það að það er ekki traust heimild að einn fréttamaður taki viðtal við annan. Í öðru lagi er það auðvitað alveg rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það er full ástæða til að skoða þau viðskipti sem fóru fram þennan dag. Ég hef sjálfur gengið úr skugga um að þetta eru ekki óvanalega mikil viðskipti. Þetta eru viðskipti innan eðlilegra marka sem hafa oft orðið raunar miklu meiri en þetta á einstökum dögum. Ég hef beðið Seðlabankann um að skoða hvort þarna sé um óeðlilega viðskiptahætti að ræða. Hann er að rannsaka það. En ég fæ ekki frekar heldur en aðrir þingmenn og ráðherrar upplýsingar um einstaka viðskiptavini Seðlabankans og get því ekki sjálfur geint neitt nákvæmar frá þeim upplýsingum sem Seðlabankinn kann að hafa annað en það sem ég hef þegar gert. En ég mun ganga eftir því að fá svar við bréfi mínu til Seðlabankans.

Forseti vill taka fram að öðrum þingmönnum en fyrirspyrjanda og ráðherra er einungis heimilt að gera einu sinni stutta athugasemd í eina mínútu.

Virðulegi forseti. Á þskj. 235 hef ég lagt fram fsp. til hæstv. viðskrh. um samkeppnisstöðu einkarekinna garðplöntustöðva. Félag garðplöntuframleiðenda sendi fyrir 8 mánuðum erindi til Samkeppnisstofnunar þess efnis að stofnunin taki til skoðunar það starfsumhverfi og markaðsaðgengi sem einkareknar garðplöntustöðvar búa við í samkeppni við ríkisreknar eða ríkisstyrktar stofnanir. Erindi félagsins varðar annars vegar starfsemi Skógræktar ríkisins og hins vegar starfsemi skógræktarfélaganna, þó einkum Skógræktarfélags Reykjavíkur. Í greinargerð sem fylgdi erindi þeirra er rakin sú þróun sem átt hefur sér stað í starfsemi þessara opinberu og hálfopinberu stofnana og hefur leitt til þess að ríkisreknar eða ríkisstyrktar garðplöntustöðvar eru að mati garðplöntuframleiðenda í sífellt vaxandi mæli í beinni samkeppni við garðyrkjubændur landsins. Það er fullkomlega óeðlilegt ef rétt reynist að fyrirtæki sem njóta verulegra styrkja úr sameiginlegum sjóðum landsmanna ráði verðmyndun á sölumarkaði fyrir utan það óréttlæti sem birtist í því að ríkið skuli hafa forgöngu um samkeppni sem er að sliga garðyrkjubændur á sama tíma og samdráttur er í atvinnu á landsbyggðinni og á sama tíma og garðyrkjubændur eru að búa sig undir samkeppni við erlenda aðila á takmörkuðum innlendum markaði. Eðlilegra væri að á þessum tíma væri ríkið að fela garðyrkjubændum aukin verkefni til að styrkja stöðu þeirra, enda væri það í samræmi við ályktun Alþingis frá því fyrir tveimur árum þar sem fram var settur vilji Alþingis um að færa ætti í auknum mæli verkefni frá ríkisreknum fyrirtækjum eins og Skógrækt ríkisins og Landgræðslu ríkisins til bænda. Eftir að hafa kynnt mér erindi Félags garðplöntuframleiðenda efast ég um að ályktun þessari hafi verið fylgt eftir. Að þeirra mati eiga garðplöntuframleiðendur nú í sífellt vaxandi samkeppni við ríkisrekin eða ríkisstyrkt fyrirtæki og í greinargerð þeirra kemur fram að samkvæmt lögum um Skógrækt ríkisins hafi henni ekki verið ætlað þetta samkeppnishlutverk. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur erindi Félags garðplöntuframleiðenda til Samkeppnisstofnunar frá því í mars sl. varðandi samkeppnisstöðu einkarekinna garðplöntustöðva gagnvart ríkisreknum og ríkisstyrktum gróðrarstöðvum verið afgreitt? Ef svo er, hver varð niðurstaða Samkeppnisstofnunar varðandi þetta erindi?

Virðulegi forseti. Ég vildi gjarnan fá að taka þessar spurningar báðar saman á þskj. 235 vegna þess að svarið við annarri spurningunni liggur í svarinu við þeirri fyrri. Svarið er sem hér segir: Erindi Félags garðplöntuframleiðenda til Samkeppnisstofnunar hefur ekki verið afgreitt enn en það er unnið að því máli og þess vænst að niðurstaða fáist innan tíðar. Erindi félagsins fjallaði um samkeppnisaðstöðu einkarekinna garðplöntustöðva gagnvart, að því er sagði í erindinu, ríkisreknum og ríkisstyrktum gróðrarstöðvum. Þar er átt við Skógrækt ríkisins og einstök skógrækarfélög sem reka gróðrarstöðvar. Efni erindisins á sér hins vegar langa sögu. Þannig telja hinar einkareknu gróðrarstöðvar mismunað með ýmsum hætti í samanburði við þær stöðvar sem erindi þeirra beinist gegn. Þær telja m.a. að sveitarfélög beini viðskiptum sínum með óeðlilegum hætti til skógræktarfélaga og Skógræktar ríkisins og að um skattalegan mismun sé að ræða og fleira. Af erindi Félags garðplöntuframleiðenda var ekki ljóst á hvern hátt umkvörtunarefnið félli undir samkeppnislögin og því þurfti að eiga með félaginu fundi vegna þessa til að skilgreina erindi þess nánar. Ljóst er að þau atriði sem erindi félagsins tekur til varðar þannig t.d. ekki brot á bannákvæðum samkeppnislaga. Hefur því verið reynt að afla margvíslegra gagna til að kanna hvort þeir aðilar sem erindinu er beint gegn hafi með einhverjum öðrum hætti brotið gegn markmiðum samkeppnislaga og hvaða greinar þeirra málið getur þá varðað. Samkeppnisstofnunin hefur átt fundi með hlutaðeigandi aðilum, unnið að víðtækri gagnaöflun og leitað umsagna og álitsgerða. Umkvörtunarefni Félags garðplöntuframleiðenda er flókið og umfangsmikið. Af eðlilegum ástæðum tekur það talsverðan tíma í vinnslu og ekki síst með hliðsjón af þeim mikla fjölda mála sem borist hefur samkeppnisyfirvöldum til umfjöllunar, en eins og ég sagði í upphafi að svari mínu, þá er þess engu að síður vænst að niðurstaða fáist innan tíðar.

Virðulegi forseti. Ég tók það þannig að hæstv. ráðherra ætlaði að svara báðum fyrirspurnunum núna, einnig með fjölda erinda sem borist hafa til Samkeppnisstofnunar. Ef hæstv. ráðherra ætlar að koma hér aftur og gera grein fyrir því, hafi hann gert það í þessari ræðu, þá fór það fram hjá mér. Ég fagna því að það á að flýta því að afgreiða erindi sem garðplöntuframleiðendur sendu inn í mars. Það eru komnir 8 mánuðir og ekki hafa borist svör enn en upphaf þess var þó það að garðplöntuframleiðendur fóru á fund Samkeppnisstofnunar og töluðu þar við lögfræðinga, gerðu grein fyrir sínum málum og að mati sérfræðinga stofnunarinnar þá var sagt að samkeppnislög væru greinilega þverbrotin. Þess vegna var í beinu framhaldi af því send inn greinargerð frá Félagi garðplöntuframleiðenda til stofnunarinnar til úrlausnar en svör hafa ekki borist enn. Og ég mundi nú vilja beina því til hæstv. ráðherra ef hann hefði tök á að hvetja þá til þess að garðplöntuframleiðendum verði svarað hið fyrsta. Það kemur m.a. fram í greinargerð sem þeir sendu með beiðni sinni að garðplöntuframleiðsla hjá ríkisreknum eða ríkisstyrktum fyrirtækjum var engin árið 1962, en 1990 voru framleiddar 145.201 planta og hefur aukist verulega síðan á þessum tveimur árum. Þá er einnig bent á að þrátt fyrir að hæstv. landbrh. hafi skipað nefnd til þess að gera tillögur um nýtt rekstrarform á gróðrarstöðvum í eigu ríkisins þá telja garðplöntuframleiðendur að nokkrir þeirra nefndarmanna sem hafa verið tilnefndir séu vanhæfir þar sem þeir eigi jafnframt sæti í stjórn Skógræktarfélags Reykjavíkur. Ég tel því fulla ástæðu til þess að þetta erindi fái afgreiðslu hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Ef forseti gerir ekki athugasemdir við það, þá gæti ég út af fyrir sig í þessari ræðu svarað einnig fsp. á þskj. 234 og mun þá gera það jafnframt sem ég lýsi því yfir að ég mun stuðla að því að ganga eftir því að erindi Félags garðyrkjubænda verði svarað. Hefur forseti á móti því?

Forseti vill taka fyrir 7. mál á dagskrá og þeirri fsp. verði formlega svarað frekar en það sé gert undir þessum dagskrárlið.

Virðulegi forseti. Það hefði verið fyrir mitt leyti allt í lagi þó að hæstv. ráðherra hefði svarað þessari fsp. um leið því að hún leiðir í rauninni af hinni. En á þskj. 234 beini ég spurningum til hæstv. viðskrh. varðandi fjölda erinda sem borist hafa til samkeppnisráðs og Samkeppnisstofnunar. Í umræðum undanfarið hefur það komið fram að um verulegan fjölda erinda sé að ræða sem send hafa verið samkeppnisráði til úrlausnar. Dæmi eru um það að erindi sem borist hafa stofnuninni til úrlausnar hafi legið þar mánuðum saman án þess að sá aðili sem erindið sendi fái svör, samanber fsp. sem ég mælti fyrir hér áðan. Og eftir þeim upplýsingum sem ég hef er ástæðan hinn mikli fjöldi erinda sem send er inn til úrlausnar. Ég set þessar spurningar ekki fram í neikvæðri merkingu fyrir Samkeppnisstofnun eða samkeppnisráð heldur einungis vegna þess að fróðlegt er að velta því fyrir sér hvort samþykkt laga um stofnunina hefur orðið til þess að menn leiti nú frekar til Samkeppnisstofnunar en áður var til Verðlagsstofnunar og verðlagsráðs og hver væri þá ástæðan þess. Hvort samhengi er milli aukinna erfiðleika og vaxandi samkeppni atvinnufyrirtækja og atvinnulífsins og fjölda erinda til Samkeppnisstofnunar og það hvort ekki sé nauðsynlegt að gera einhverjar breytingar á lögum um starfshætti stofnunarinnar ef stofnunin annar ekki með góðu móti þeim verkefnum sem til hennar eru send. Því spyr ég hæstv. ráðherra: ,,1. Hversu mörg erindi hafa borist samkeppnisráði og Samkeppnisstofnun til úrlausnar frá því að stofnunin tók til starfa? 2. Er um fjölgun að ræða í samanburði við þann fjölda erinda sem bárust verðlagsráði og Verðlagsstofnun?``

Virðulegi forseti. Fyrri spurningin hljóðar svo: ,,Hversu mörg erindi hafa borist samkeppnisráði og Samkeppnisstofnun til úrlausnar frá því að stofnunin tók til starfa?`` Svarið er á þessa lund: Frá því að samkeppnislög tóku gildi 1. mars sl. hafa samkeppnisyfirvöldum borist yfir 60 erindi er varða athugasemdir, kvartanir og kærur er lúta að samkeppnishindrun í einu eða öðru formi. Á sama tíma hafa Samkeppnisstofnun borist um 30 erindi sem tengjast eftirliti með óréttmætum viðskiptaháttum. Fjölmargar verðkannanir hafa verið gerðar af hálfu Samkeppnisstofnunar frá þeim tíma er hún tók til starfa í því skyni að auka gagnsæi markaðarins og efla virka samkeppni. Enn fremur hefur Samkeppnisstofnun með höndum eftirlit með greiðslukortastarfsemi og eftirlit með upplýsingamiðlun varðandi neytendalán en lög þar að lútandi tóku gildi nú í haust. Með samkeppnislögum tóku nýjar reglur gildi um auglýsingar og sett var á fót auglýsinganefnd sem er ráðgjafaraðili samkeppnisráðs. Verðlagning á vöru og þjónustu hefur að mestu leyti verið felld undan ákvæðum stjórnvalda. Samkeppnisráð afnam verðlagsákvæði á nokkrum þjónustugreinum sl. vor og er nú einungis verðlagning á sementi, leigubifreiðatöxtum og nokkrum landbúnaðarvörum háð ákvörðun ráðsins. Loks hefur Samkeppnisstofnun ásamt eftirlitsstofnun EFTA verið falið að aðstoða við undirbúning að framkvæmd samkeppnisreglna, reglna um neytendavernd og reglna um ríkisstyrki sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Í öðru lagi er spurt: ,,Er um fjölgun að ræða í samanburði við þann fjölda erinda sem bárust verðlagsráði og Verðlagsstofnun?`` Svarið er á þessa lund: Verksvið samkeppnisráðs og Samkeppnisstofnunar er ólíkt því sem er hjá verðlagsráði og Verðlagsstofnun sem starfaði eftir lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Samkeppnislögin fela í sér þá meginbreytingu að áhersla er lögð á að efla virka samkeppni í viðskiptum en bein afskipti stjórnvalda af verðlagi heyra til undantekninga. Hert er á banni við þeim tegundum samkeppnishindrana sem taldar eru skaðlegastar og aukið eftirlit með öðrum til að koma í veg fyrir misbeitingu þeirra. Enn fremur eru ákvæði í samkeppnislögum sem mörkuðu tímamót, en það eru ákvæði um eftirlit með opinberum samkeppnishindrunum og samkeppnishindrunum í skjóli opinbers einkaleyfis eða verndar. Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af einkaleyfis- eða verndaðri starfsemi. Þau mál sem borist hafa samkeppnisyfirvöldin frá því að samkeppnislögin tóku gildi eru mun fleiri og flóknari en þau mál sem verðlagsráð og Verðlagsstofnun unnu að á svipuðu tímabili árið 1992. Það eru ekki síst mál sem tengjast opinberum samkeppnishindrunum eða samkeppnishindrunum í skjóli lögboðinnar verndar sem hafa komið til kasta Samkeppnisstofnunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svör hans bæði við fyrri fsp. sem ég var með og svo aftur þessari síðari. Svörin sögðu mér þó kannski ekki það sem ég er að velta fyrir mér, hvort það sé þörf á einhverjum breytingum á lögum um starfshætti stofnunarinnar vegna þess að það er augljóst að hún sinnir ekki með góðu móti þeim verkefnum sem til hennar hafa verið send, ekki þegar verkefnin liggja þar mánuðum saman óafgreidd. En eðlilega þarf hún sinn aðlögunartíma og sjálfsagt verður tekið á þeim málum þegar þeim aðlögunartíma er lokið og reynslan hefur sýnt hvort þarf að bæta úr. Ég þakka svo virðulegum forseta fyrir mig í dag og fróðleiksfýsn minni er svalað.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að það eru miklar breytingar á störfum Samkeppnisstofnunar frá þeirri starfsemi sem var hjá Verðlagsstofnun. Til frekari upplýsinga get ég skýrt frá því að stofnunin er nú að vinna sér starfsreglur í samráði við viðskrn. um hvernig hún skuli standa að starfsemi sinni þannig að hún nýtist sem best. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að þarna er ekki um að ræða viðbætur við þá starfsemi sem var hjá Verðlagsráði því að ýmsir þeir þættir sem Verðlagsráð sinnti áður falla nú alfarið niður þannig að það má ekki líta svo á að Samkeppnisstofnun sé viðbót við Verðlagsstofnun eins og hún var, heldur er hér um alveg nýja stofnun að ræða sem sinnir nýjum verkefnum og má ekki líta svo á að þarna sé um hreinar viðbætur að ræða við þau verkefnum sem Verðlagsstofnun sinnti.

Virðulegi forseti. Spurningu minni er beint til hæstv. félmrh. og hún hljóðar svo: ,,Hvað líður athugun ráðuneytisins á setningu laga um greiðsluaðlögun?`` Á 116. löggjafarþingi lögðu sá er hér mælir og hæstv. núv. umhvrh. fram till. til þál. um greiðsluaðlögun fyrir fólk í verulegum greiðsluerfiðleikum. Tillagan var svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela félmrh. að skipa nefnd er undirbúi samningu laga um greiðsluaðlögun til aðstoðar fólki í verulegum greiðsluerfiðleikum. Nefndin skal m.a. kanna svipuð lög annars staðar á Norðurlöndum og afla upplýsinga um reynsluna af þeim.`` Ástæður þær er lágu til grundvallar þáltill. voru sívaxandi skuldir heimila sem ætla má að séu um þessar mundir 240--250 milljarðar kr. Það er áhyggjuefni hversu slæm skuldastaða heimilanna er um þessar mundir, ekki síst í ljósi versnandi atvinnuástands síðustu missira. Það hefur hins vegar gerst frá því að þáltill. var lögð fram í vor að hæstv. félmrh. hefur beitt sér fyrir skuldbreytingum húsnæðislána og einnig hafa stjórnvöld beitt sér myndarlega og haft þau áhrif á vaxtamarkað að raunvextir hafa lækkað verulega á síðustu vikum og nálgast raunvaxtastig í helstu viðskiptalöndum okkar. Það er sannarlega ljós í myrkri skuldastöðu heimilanna í landinu. Hugmyndirnar sem búa að baki tillögunni og lögum um greiðsluaðlögun eru þær hvort ekki sé heppilegra og kostnaðarminna fyrir ríkisvald, banka, stofnanir og einstaklinga í landinu að komast hjá og fækka gjaldþrotum einstaklinga, sem iðulega hafa í för með sér að einn helsti hornsteinn samfélagsins, fjölskyldan, leysist upp með þeim alvarlegu samfélagslegu afleiðingum sem slíkt hefur oft í för með sér. Því miður komst þáltill. ekki á dagskrá í vor og kom því ekki til umræðu. Hins vegar lýsti hæstv. félmrh. því yfir við umræður um atvinnuleysistryggingar hinn 7. maí sl. að nefnd þriggja ráðherra væri að hefja vinnu að athugun á greiðsluerfiðleikum og þar með talinni greiðsluaðlögun. Því spyr ég hæstv. félmrh. hvað þeirri vinnu líði.

Virðulegi forseti. Sem svar við þessari fsp. þá hefur verið skipuð nefnd til að meta gagnsemi þess að koma á fót sérstakri greiðsluaðlögun vegna greiðsluerfiðleika. Nefndinni er falið að kanna reynsluna af löggjöf á Norðurlöndum um greiðsluaðlögun til að aðstoða fólk í verulegum greiðsluerfiðleikum og undirbúa frv. ef þurfa þykir. Í nefndinni eru fulltrúar frá félmrn., dómsmrn., Húsnæðisstofnun og húsnæðismálastjórn. Nefndinni er ætlað, samkvæmt skipunarbréfi, að hafa samráð við Neytendasamtökin, verkalýðshreyfinguna og fjármálastofnanir. Nefndin vinnur nú að gagnaöflun hér á landi um greiðsluvanda heimilanna með það að markmiði að reyna að greina vandann nánar, fá upplýsingar um umfang og ástæður. Samráðsfundur með fulltrúa frá Neytendasamtökunum hefur verið haldinn og fleiri fundir eru í bígerð. Mikilvægt er að vanda allan undirbúning og leita nánari upplýsinga um orsök og afleiðingar. Einnig og ekki síður er mikilvægt, tel ég, að treysta þær fyrirbyggjandi aðgerðir sem nú eru fyrir hendi í greiðslumati og fræðslu þannig að hægt sé að forða óþarfa greiðsluvanda í framtíðinni. Ég vil einnig nefna að á vormánuðum var sett á laggirnar norræn rannsóknarnefnd á vegum norræns samstarfs á sviði húsnæðismála sem fékk það verkefni m.a. að bera saman aðgerðir vegna greiðsluvanda og árangur þeirra. Félmrn. hefur tekið þátt í þessu verkefni og hefur í tengslum við það aflað upplýsinga um þær aðgerðir sem nefndar hafa verið um greiðsluaðlögun. Danir voru fyrstir til að koma á slíku fyrirkomulagi en í byrjun þessa árs tóku gildi lög í Noregi um greiðsluaðlögun og um mitt þetta ár tóku Finnar upp svipað fyrirkomulag. Í Svíþjóð er tilbúið frv. um greiðsluaðlögun en það hefur enn ekki verið lagt fram. Þeir vilja hinkra við og sjá m.a. hvernig þetta reynist hjá Norðmönnum og Finnum. Það sem hægt er að segja núna um þróunina í Noregi er að miklar væntingar voru í upphafi bundnar við þessar aðgerðir, að hægt væri að leysa vanda fjölmargra, en sú er ekki raunin. Þessi aðgerð er flókin í framkvæmd og hentar tiltölulega fáum. Á miðju þessu ári höfðu um 2.000 sótt um greiðsluaðlögun í Noregi og aðeins höfðu verið gefin um 200 jákvæð svör. Því er þetta nefnt að ekki er ráðlegt að gefa of miklar væntingar um að greiðsluaðlögun, þótt hún komist til framkvæmda hér á landi, dugi nema til að leysa vanda þeirra sem allra verst eru staddir.

Hæstv. forseti. Ég þakka svör hæstv. félmrh. og mér er það ánægjuefni að þessi vinna er hafin. Ég tek undir með hæstv. félmrh. að það er mikil nauðsyn að vanda til þessarar vinnu þannig að sem best megi til takast og fagna því að fylgst er með þeim áhrifum sem lagasetning af þessu tagi hefur haft í helstu nágrannalöndum okkar.

Virðulegi forseti. Á árunum 1985--1992 fjölgaði erlendum ríkisborgurum búsettum á Íslandi úr 3.499 í 4.826, þ.e. um 1.327 manns. Þar við bætist að á sama tíma fjölgaði íslenskum ríkisborgurum sem fæddir eru erlendis um 3.067. Alls er því hér um að ræða 4.400 manna fjölgun. Þó telja verði að hluti af þessari tölu séu börn heimfluttra Íslendinga gefa þessar tölur til kynna að hópur nýbúa á Íslandi fer ört vaxandi og vex miklu hraðar nú en áður. Á árunum 1973--1985, þ.e. á 12 ára tímabili, voru sömu tölur, 2.028 og 648, þ.e. þar er um að ræða 2.676 manns á miklu lengra tímabili. Tölurnar gefa til kynna að fjölgunin er 223 á ári hin fyrrnefndu 12 ár, en á síðustu sjö árum er fjölgunin 771 á ári. Þeir sem setjast að hér eru frá mörgum þjóðlöndum með misjafna trú og siði og oft gerólík landslög. Rauði krossinn hefur annast félagslega fyrirgreiðslu fyrir flóttamenn og svo eru til ættjarðarfélög margra þessara nýbúa sem og eitt félag nýbúa á Íslandi. En samt gefur auga leið að félagsleg vandamál þessa fjölbreytta hóps sem nú auðgar íslenskt samfélag hljóta að vera mörg og stækkandi, ekki síst núna í vaxandi atvinnuleysi. Þá hlýtur óöryggið að vera enn þá meira. Menntmrh. hefur brugðist vel við og reynt að bæta úr ýmsum vanda varðandi íslenskumenntun nýbúa en heildarstefnu um réttindi, þjónustu og menntun sem þeir verða að njóta í íslensku samfélagi vantar algjörlega að mínu mati. Félmrh. hefur lagt margt og mikið af mörkum til að bæta félagslega aðstöðu nýbúa, ekki síður en menntmrh. hefur gert, en betur má ef duga skal. Það má t.d. spyrja, eiga nýbúar rétt á túlkaþjónustu á spítölum eða í samskiptum við hið opnbera, svo einhver dæmi séu nefnd um þjónustu sem bráðvantar. Því spyr ég á þskj. 245: ,,Hvernig hefur hæstv. félmrh. hugsað sér að bæta félagslegar aðstæður nýbúa hér á landi?``

Virðulegi forseti. Að undanförnu hef ég í sívaxandi mæli orðið vör við að málefni nýbúa hérlendis þarfnast sérstakar athugunar við. Eins og kunnugt er hefur stuðningur stjórnvalda við nýbúa fyrst og fremst verið fólginn í fræðslu, nánar tiltekið íslenskukennslu, og hefur menntmrn. annast þann þátt og þar hefur náðst verulegur árangur. Á vegum félmrn. hafa hins vegar verið gefin út tvö kynningarrit um félagsleg réttindi fyrir nýbúa, auk þess hefur félmrn. veitt fjárstyrk vegna námskeiða á vegum Rauða krossins fyrir nýbúa. Þá hafa mér nýlega borist tvö erindi um málefni nýbúa, annað lýtur að frekari útgáfu í þágu þeirra í tengslum við námskeið í nýbúafræðslu, hitt er beiðni um fjárstyrk til þess að unnt sé að starfrækja áfram upplýsinga- og menningarmiðstöð fyrir nýbúa sem starfrækt hefur verið á vegum Íþrótta- og tómstundaráðs Reykjavíkur. Ég tel þá starfsemi afar mikilvæga nýbúum og tel brýnt að hún geti haldið áfram og að henni verði tryggður starfsgrundvöllur og sá stuðningur sem til þarf til að hún geti haldið áfram. Þessi erindi eru nú til athugunar í félmrn. í samráði við menntmrn. og það er rétt að geta þess varðandi síðarnefnda málið að á vegum ráðuneytisins voru veittar 600 þús. kr. til upplýsinga- og menningarmiðstöðvarinnar úr 60 millj. kr. sjóðnum til atvinnuskapandi verkefna fyrir konur gegn mótframlagi úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Eins og kunnugt er skortir lagaákvæði sem kveða skýrt á um rétt nýbúa til félagslegrar þjónustu. Segja má að nýbúar eigi sama rétt til félagslegrar þjónustu sveitarfélaga og aðrir íbúar sveitarfélaganna. Hitt er að þarfir nýbúa í félagslegum efnum eru um margt aðrar og meiri en annars fólks. Þess vegna tel ég að það sé nauðsynlegt að skoða mál þeirra sérstaklega með það fyrir augum að tryggja betur rétt þeirra í lögum. Þetta á einkum við um ungmenni og börn nýbúa og vil ég í þeim efnum vekja sérstaklega athygli á niðurstöðu málþings sem haldið var á vegum samtakanna Barnaheill fyrir rúmu ári síðan. Erindi á þeirri ráðstefnu hafa birst í tímariti Barnaheilla og þar geta menn fræðst um þá erfiðleika sem börn nýbúa mæta gjarnan. Ég er þeirrar skoðunar að það sé orðið mjög tímabært að málefni nýbúa séu tekin til umfjöllunar þannig að unnt sé að öðlast heildarsýn yfir mál þeirra svo ljóst sé hvar skórinn kreppir að. Ég tel einkum mikilvægt að skýra ábyrgð einstakra aðila, ráðuneyta svo og sveitarfélaga, þannig að ljóst verði hvert nýbúar geti leitað réttar síns í einstökum málum. Þess vegna tel ég afar brýnt að mörkuð verði heildarstefna í málefnum nýbúa með þátttöku þeirra ráðuneyta sem málið varðar auk Sambands ísl. sveitarfélaga, að ógleymdum þeim aðilum sem nú starfa að málefnum nýbúa, svo sem Rauða krossinum. Viðfangsefnið væri að gera tillögur um aðgerðir til úrbóta í málefnum nýbúa sem ég hef hér vikið að. Ég vil einkum að fjallað verði um félagslegar aðstæður flóttamanna í þessu sambandi. Reynslan sýnir að þeir þarfnast stuðnings í mun lengri tíma en nú er og fleiri aðilar þurfa að axla ábyrgð í þeim efnum. Rauði krossinn hefur þar lagt fram mikla og góða vinnu en úrræðaskortur hamlar því að það starf beri jafnríkan árangur og annars væri, t.d. í húsnæðis- og leikskólamálum.

Hæstv. forseti. Ég hef áður greint að nokkru frá því hvað unnið hefur verið í málefnum nýbúa á vegum menntmrn. Ég læt þess getið hér að menntmrn. hefur ráðið Ingibjörgu Hafstað sem verkefnisstjóra fyrir kennslu nýbúabarna í skólum og Ástu Kristjánsdóttur til þess að sinna fullorðinsfræðslu nýbúa fyrir ráðuneytið. Það eru haldnir fræðslufundir og námskeið fyrir kennara sem kenna nýbúum og það hefur verið óskað sérstaklega eftir samstarfi við samtök foreldra barna í grunnskólum, Heimili og skóla. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að það hefur ekki verið um að ræða neina heildarstefnu í málefnum útlendinga sem flytjast til landsins, en fjöldi þeirra hefur aukist mjög á undanförnum árum. Í menntmrn. hafa verið haldnir fundir með fulltrúum frá Útlendingaeftirlitinu og Hagstofu Íslands um stöðu nýbúa almennt, réttindi, skyldur og skráningu, sem virðist í sumum tilvikum vera ófullkomin. Að fenginni reynslu menntmrn. af málefnum nýbúa tel ég brýnt að mótuð verði heildarstefna í málefnum þeirra sem flytjast búferlum til landsins. Þess vegna hef ég lagt til við ríkisstjórnina að skipuð verði nefnd, t.d. með fulltrúum forsætis-, utanríkis-, félagsmála-, dómsmála- og menntamálaráðuneytis. Nefndin kynnir sér m.a. aðstöðu nýbúa hér á landi, svo og stefnu í útlendingamálum í nágrannalöndum og leggi til hvernig tekið skuli á þeim málum hér á landi. Þetta þótti mér rétt að kæmi hér fram þar sem með framangreindum aðgerðum er verið að bæta félagslega aðstöðu nýbúa.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að bera upp þessa fsp. og ráðherrum tveimur fyrir þeirra undirtektir sem ég heyri og þann skilning sem er á þessum málum. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að aðgerðir verði samræmdar hið snarasta til að styrkja stöðu nýbúa í samfélagi okkar sem oft og tíðum er þeim mjög framandlegt og þekking þeirra á samfélaginu iðulega minni en skyldi. Það hlýtur að gera stöðu þeirra veikari sem flytjast hingað til landsins að kunna ekki full skil á því samfélagi sem við lifum í og þar með aðstæður þeirra til þess að spjara sig í samfélaginu verri. Þar af leiðandi held ég að það þurfi að koma til mjög fljótlega sameiginlegt átak á borð við það sem hæstv. menntmrh. kynnti og aðgerðir að fylgja í kjölfarið.

Virðulegi forseti. Ég kem líka til að þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. og jafnframt þeim ráðherrum sem hér hafa tekið til máls. Það er alveg greinilegt að þetta mál nýtur velvildar hjá ráðherrum þessarar ríkisstjórnar og vissulega ber að þakka það, þar sem greinilega á að fara að taka á þessu máli. Ég vil bara ítreka það enn og aftur að það er alveg nauðsynlegt að fram komi einhver heildarstefnumótun í málefnum nýbúa og vil af því tilefni taka undir það sem hæstv. menntmrh. sagði áðan, að hann hefði nýlega látið skipa nefnd sem skoðaði þau mál. Ég tel ástæðu til þess að koma ekki eingöngu hér upp til að gagnrýna ríkisstjórnina heldur einnig til að þakka fyrir það sem ég álít að vel sé gert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherrum svör þeirra. Það er náttúrlega þannig á Íslandi að málefni nýbúa eru nýrri af nálinni heldur en annars staðar á Norðurlöndum. Þar af leiðandi erum við á ýmsan hátt á eftir þeim í því sem við gerum og getum því lært heilmikið af þeim. Þess vegna fagna ég því að það skuli eiga að stofna þessa nefnd sem hæstv. menntmrh. sagðist hafa gengist fyrir að stofnuð yrði og að hún muni leita fanga innan lands og á hinum Norðurlöndunum og kanna hvernig best er að haga málum. Ég fagna því sem gert hefur verið og ég tel að núna síðustu missirin hafi verið tekið virkilega myndarlega á málefnum nýbúa. En eins og ég sagði, við erum á eftir hinum og það er knýjandi að við höldum áfram frjósömu og jákvæði starfi eins og verið hefur upp á síðkastið. Ég vil þakka félmrh. sérstaklega, hún hefur alveg frá upphafi sýnt mikinn skilning á vandamálum nýbúa. En mig langar að beina því til hennar að ég held að það sé nauðsynlegt að í hverju einasta skólaumdæmi a.m.k., ef ekki víðar, sé félagsmálafulltrúi sem sérstaklega hafi á sinni könnu málefni nýbúa. Ég vil beina því til hennar hvort ekki sé hægt á meðan verið væri að móta heildarstefnu að koma slíkri starfsemi af stað í sérhverju fræðsluumdæmi á landinu.

Virðulegur forseti. Það hefur komið fram í máli mínu og hæstv. menntmrh. að nauðsynlegt sé að móta heildarstefnu í málefnum nýbúa og að sett verður nefnd til þess að skoða heildarstefnumótun í málum þessa hóps. Það atriði sem síðasti ræðumaður spurði um tel ég að verði tekið inn í þá heildarendurskoðun en ég nefndi líka í mínu máli hér áðan að við erum að skoða einstaka þætti þessa máls sem hægt væri að flýta óháð þessari heildarstefnumótun. Ég mun taka það upp í samráði við menntmrh. hvort eitthvað sé hægt að gera í þessu máli.

Virðulegi forseti. Á þskj. 257 hef ég lagt fram fsp. til hæstv. félmrh. Í 16. gr. laga um vernd barna og ungmenna, nr. 58/1992, er kveðið á um að öllum þeim sem stöðu sinnar vegna hafa afskipti af málefnum barna og ungmenna er skylt að stuðla að því að barnaverndarstarf komi að sem mestum notum og skulu þeir hafa samvinnu við barnaverndaryfirvöld í því skyni. Það nýmæli er í greininni að kveðið er á um að félmrh. setji reglugerð um samvinnu barnaverndaryfirvalda við aðrar stofnanir í samráði við þau ráðuneyti sem viðkomandi stofnanir heyra undir. Í tengslum við Stéttarsamband bænda eru til samtök vistforeldra í sveit. Þetta eru samtök sem leggja metnað sinn í að búa þeim börnum sem þeim er trúað fyrir góð heimili. Þessi samtök hafa staðið fyrir námskeiðahaldi og fræðslu fyrir vistforeldra til að gera þá hæfari til starfsins. En vissulega eru vistunarúrræði af margvíslegum toga. Flest börn eru eingöngu í sumardvöl frá nokkrum vikum upp í að vera allt sumarið. Það eru barnaverndarnefndir viðkomandi sveitarfélaga sem veita heimilum leyfi til að taka börn í sumardvöl. En eins og flestum er kunnugt eru nærri tvö hundruð barnaverndarnefndir í landinu í dag og ekki nema lítill hluti þeirra starfar eins og lög gera ráð fyrir. Þurfa þessar nefndir ekki leiðbeinandi reglugerð til að starfa eftir? Nú er það svo að börn eru einnig vistuð til lengri tíma en í sex mánuði en þá er dvölin orðin nokkurs konar fóstur og skal þá gera fóstursamning samkvæmt 31. gr. gildandi barnaverndarlaga, nr. 58/1992. Börnin sem þurfa á vistuninni að halda eru mjög misjafnlega á sig komin. Sum þurfa jafnvel manninn með sér allan daginn meðan önnur eru auðveld viðfangs. En öll þurfa þessi börn ást og umhyggju sem aðeins sá getur veitt sem tekur hlutverk sitt alvarlega og hefur hjartað á réttum stað. Það er því mjög mikilvægt að vel takist til um í allri meðferð þessara mála og heimili sem vista börn séu valin af mikilli kostgæfni. Það hefur því miður borið á tortryggni milli félmrn. og félags vistforeldra í sveit og er það mjög brýnt að þessir aðilar setjist niður og ræði saman og leysi þann ágreining sem þar ber á milli. Mikilvægast af öllu er að sá einstaklingur sem þarf á vistunarúrræði að halda fái þá bestu þjónustu sem völ er á. Því spyr ég hæstv. félmrh.: Hvað líður setningu reglugerðar um vistun barna í sveit?

Virðulegur forseti. Vegna orðalags fsp. þar sem er að finna hugtakið ,,vistun`` er rétt að benda á að þetta hugtak er ekki að finna í lögunum um verndun barna og ungmenna. Því var ekki með öllu ljóst að hvaða atriði fsp. bendist en fyrirspyrjandi hefur nú skýrt það nánar í sínu máli. Ég vil hér reyna að skýra þær reglur og lagaákvæði sem gilda þegar börn fara til dvalar utan heimilis síns um skamman tíma eða langan. Lög um vernd barna og ungmenna gera ráð fyrir að sett sé reglugerð um stofnanir og heimili fyrir börn og ungmenni svo sem meðferðarheimili, sumardvalarheimili og sumarbúðir, hjálparstöðvar, neyðarathvörf, vistheimili og önnur heimili sem taka börn til umönnunar eða aðhlynningar um langan tíma eða skamman enda falli þau ekki undir önnur lög. Á grundvelli þessa hefur þegar verið sett reglugerð um sumardvalarheimili og sumarbúðir en hún tekur til þeirra heimila sem taka sex börn eða fleiri til sumardvalar en samkvæmt henni veitir félmrn. leyfi til starfrækslu sumarbúða og sumardvalarheimila að uppfylltum skilyrðum sem í reglugerðinni greinir. Þau heimili sem hafa fimm börn eða færri til sumardvalar eru ekki leyfisskyld af opinberri hálfu um starfsemi sína. Barnaverndarlögin gera ekki ráð fyrir að sett sé reglugerð um þannig starfsemi. Á hinn bóginn lúta heimilin eftirliti barnaverndarnefndar í viðkomandi umdæmi svo sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 4. gr. laga um vernd barna og ungmenna. Litið er svo á að heimili sem taka fimm börn eða færri til sumardvalar séu rekin á þeim grundvelli að um sé að ræða ráðstöfun foreldra, samnings sem gerður er á milli þess sem með forsjá barns fer og aðila sem tekur barn til sumardvalar. Þessi samningsgerð er ekki í reglugerðaratriði. Þegar barnaverndarnefndir ráðstafa barni til dvalar utan heimilis síns, hvort heldur er til skamms tíma eða langs, gilda ákvæði VI. kafla laganna um vernd barna og ungmenna um ráðstöfun barna í fóstur. Gert er ráð fyrir því í lögum að sett verði reglugerð um þennan kafla laganna. Þegar talað er um til skamms tíma þá er verið að tala um þrjá mánuði eða lengur. En nú er að störfum nefnd á vegum ráðuneytisins til að vinna að undirbúningi reglugerðarinnar og verður hún næsta verkefni nefndarinnar en um er að ræða sex reglugerðir sem setja á samkvæmt lögum um vernd barna og ungmenna. Það er um sumardvalarheimili, stuðningsúrræði, barnaverndarráð og fósturráðstafanir sem nú er verið að vinna að og skráning barna í áhættuhópum sem verður næsta verkefni ráðuneytisins og síðan samvinna annarra við barnaverndaryfirvöld. Þetta eru þær reglugerðir sem kveðið er á um í lögunum. En það er líka vert að vekja athygli á að ráðuneytið hefur uppfyllt ákvæði laganna um vernd barna og ungmenna að því er lýtur að því að útbúa sérstök eyðublöð fyrir fóstursamninga. Þessi eyðublöð lét ráðuneytið útbúa sl. vor og hafa þau verið send öllum barnaverndarnefndum í landinu. En eyðublaðið skal nota þegar barnaverndarnefndir ráðstafa börnum í skammtíma eða langtíma fóstur eins og það er nánar skilgreint í lögunum.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að það var í mörg horn að líta þegar sá stóri og mikilvægi málaflokkur, barnavernd, var fluttur frá menntmrn. til félmrn. og ég hef þegar gert í fyrirspurnum grein fyrir sumum þeim málum sem þar hefur þurft að taka á og fengið greið svör hjá hæstv. félmrh. Ég vil taka það fram hérna í þessari umræðu að ég held að það sé nauðsynlegt að huga að því hvort ekki þarf að fara að dæmi Norðmanna vegna þess hve þessi málaflokkur er flókinn og mikilvægur og setja sérstakt fjármagn í það að koma barnaverndarmálum í betra horf heldur en nú er. Ég veit að það er ekki legið á liði sínu innan félmrn. en það er nokkuð þröngur stakkur sniðinn að vera að huga að faglegri ráðgjöf m.a. vegna vistunar barna í sveit og jafnframt að byggja upp meira og minna nýtt kerfi samkvæmt hinum nýju lögum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Það er alveg greinilegt af svari hæstv. félmrh. hér áðan að þótt nýlega hafi verið sett lög um vernd barna og ungmenna og verið sé að vinna með reglugerðarsetningu í framhaldi af þeim lögum þá er enn mjög margt sem þarnast úrlausnar. Og þar á meðal er frekari reglugerðarsetning um það og e.t.v. lagasetning hvernig skuli farið með málefni vistforeldra í sveitum. Það er staðreynd að þetta úrræði er mikið notað og samkvæmt skýrslu frá Hagsýslu ríkisins sem gefin var út í október 1993, þar sem m.a. er verið að ræða um málefni barna og unglinga þá segir með leyfi forseta: ,,Fagaðilar virðast vera sammála um að góð fósturúrræði séu oft betri en hefðbundin vistun og því þarf að byggja upp fósturúrræði á markvissan hátt. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svörin og þingmönnum fyrir þeirra innlegg í umræðuna. Í breyttu þjóðfélagi er nauðsynlegt að sífellt sé hugað að því að leita nýrra úrræða á sviði félagslegrar þjónustu. Afar mikilvægt er að hugað sé að forvörnum og að foreldrar geri sér grein fyrir skyldum sínum gagnvart börnum. Það eru fyrst og fremst foreldrar sem bera ábyrgð á börnunum sínum. Það þarf að reyna eftir mætti að sinna forvarnastarfi þannig að ekki sé sífellt verið að berjast við uppsafnaðan vanda á lokastigi. Þá má nefna þar mikilvægi íþrótta og æskulýðsstarfs í því sambandi. Þegar til lengdar lætur er það farsælast og hagkvæmast að hlúa vel að grunneiningunni, þ.e. heimilinu og heilbrigðu fjöldkyldulífi. Barátta fyrir réttindum barna ætti að njóta forgangs í samfélaginu því börnin í dag eru undirstaða okkar í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Það er ljóst af þeim umræðum sem fram fara hér og fram hafa farið áður um barnaverndarmál að það er mikill áhugu á þessum málaflokki á Alþingi og að á honum sé tekið. Ég hef sagt það áður úr þessum ræðustól að það er mikil brotalöm í okkar barnaverndarmálum og þeim hefur á umliðnum árum ekki verið sinnt sem skyldi. Hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson nefndi að það þyrfti að setja sérstakt fjármagn í þennan málaflokk. Ég tel að það hafi verið gert þó að meira mætti vissulega gera. Við höfum sett á fót tvö heimili fyrir börn á þessu og síðasta ári og á fjárlögum fyrir næsta ár er gert ráð fyrir sérstöku 20 millj. kr. framlagi sem veita á í að koma á fjölskylduþjónustu ríkisins. Og ég tel að sú skýrsla sem vitnað hefur verið í sem félmrn. og stjórn Unglingaheimilis ríkisins beitti sér fyrir að gerð yrði sem Hagsýslan hefur gert sýni að það þarf að stokka þessi mál upp og leita nýrra lausna. Eitt úrræðið er vissulega það sem hér hefur verið nefnt og hér hefur verið til umræðu sem eru vistforeldrar barna í sveitum. Þar hefur verið unnið mikilvægt starf og ég tel að það sé vissulega þess virði að skoða þann þátt, það úrræði frekar en gert er kannski í núverandi lögum og kannski að leggja áherslu meira á það eins og fram kom hér í þessari umræðu. En varðandi vistun sem er fyrir milligöngu foreldra, skammtímavistun sem er til stutts tíma, og eins vistun á vegum barnaverndarnefnda sem einnig er til stutts tíma, þá er ekki gert ráð fyrir því í lögum að sett sé nein reglugerð um það. En ég get tekið undir það að það er margt sem þarfnast úrlausnar í barnaverndarmálum og að því er verið að vinna í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Á þskj. 258 hef ég lagt fram fsp. til hæstv. félmrh. Með lögum nr. 58/1992, um vernd barna og ungmenna, sem gengu í gildi 1. jan. 1993 fluttist yfirstjórn málefna barna og ungmenna til félmrn. Með þessum nýju lögum urðu grundvallarbreytingar á skipan þessa málaflokks í stjórnkerfinu. Samkvæmt lögum um vernd barna og ungmenna fer barnaverndarráð með úrskurðarvald í þeim málum sem skotið er til ráðsins. Foreldrar og forráðamenn eða aðrir þeir sem nákomnir eru því barni sem úrskurðurinn nær til geta skotið úrskurði barnaverndarnefndar til barnaverndarráðs. Þetta atriði er mjög mikilvægt því öll afskipti barnaverndaryfirvalda truflar að meira eða minna leyti einkalíf viðkomandi fjölskyldna og verða því að vera réttlætanleg og hafa þann eina tilgang að koma barni til hjálpar þegar foreldrar eða forráðamenn bregðast skyldum sínum gagnvart barninu. Mest er um vert að öll meðferð mála taki sem skemmstan tíma þannig að komist verði hjá því að börnin verði fyrir meiri skaða en orðinn er þegar alvarleg mál eiga í hlut. Í skýrslu Hagsýslu ríkisins um málefni barna og unglinga, Stjórnsýsla, skipulag og rekstur, frá því í okt. 1993 er lagt til að barnaverndarráð verði lagt niður og verkefni þess fært undir almenna dómstóla. Þar kemur fram að málafjöldi ráðsins er í mesta lagi eitt mál á mánuði og kostnaðurinn á hvert mál því mjög hár. En samkvæmt áætlun um skiptingu framlaga til barna- og unglingamála árið 1993 er framlag til barnaverndarráðs 9 millj. og 400 þús. kr. Í skýrslunni eru nefndar nokkrar leiðir til að draga úr kostnaði við rekstur ráðsins og það nefnt að starfsmenn félmrn. geti hugsanlega unnið fyrir ráðið samhliða öðrum verkefnum. En strangar kröfur um óháða málsmeðferð barnaverndarráðs geti þó hindrað slíkt fyrirkomulag. Þá segir í skýrslunni, með leyfi forseta, ,,að ef gera þurfi svo strangar kröfur að almennar hæfiskröfur stjórnsýslulaga eru ekki fullnægjandi og almennir starfsmenn ráðsins mega ekki vinna verkefni fyrir aðra en ráðið virðist rökrétt að áliti þeirra sem þessa skýrslu gerðu; að úrskurðarhlutverk barnaverndarráðs verði fært til dómstóla.`` Í skýrslunni eru tilgreindir þeir kostir þess að færa úrskurðina til dómstóla og nefndi ég hér þrjá. Í fyrsta lagi. Það auki réttaröryggi vegna stöðu dómstóla og áfrýjunarmöguleika. Í öðru lagi. Héraðsdómstólar eru dreifðir um landið og eru því í mörgum tilfellum nær aðilum máls en barnaverndarráð. Í þriðja lagi. Kostnaður við úrskurði ætti að lækka. Því vil ég spyrja hæstv. félmrh.: Stendur til að leggja barnaverndarráð Íslands niður?

Virðulegi forseti. Á sínum tíma var ítarlega um það rætt í nefndinni sem samdi frv. til laga um vernd barna og ungmenna hvort það hlutverk að fara með lokaúrskurðarvald í málum sem leidd eru til lykta á grundvelli laga um vernd barna og ungmenna ætti að vera hjá dómstólum eða hvort viðhalda ætti þeirri tilhögun sem sextíu ára reynsla og hefð er fyrir að barnaverndarráð fari með þetta hlutverk. Niðurstaða nefndarinnar var sú að leggja til hið síðara. Sá vandi sem við var að glíma í gildistíð laga frá 1966, um vernd barna og ungmenna, var sá að barnaverndarráð fór með mörg hlutverk, þar á meðal eftirlit með störfum barnaverndarnefnda, átti að veita þeim leiðbeiningar um þeirra störf og fór með lokaúrskurðarvald í einstaka barnaverndarmálum. Það er oftar en ekki um að ræða ákvarðanir samkvæmt 13. gr. laga, í svokölluð meiri háttar málum. Þessi hlutverk ráðsins þóttu fara afar illa saman og fara í bága við þær kröfur sem eðlilegt þótti að gera til að tryggja rétt og öryggi allra aðila en á síðari tímum hafa auknar kröfur verið gerðar á því sviði eins og aðskilnaður dómsvalds og framkvæmdarvalds bera rækt vitni um. Með nýjum lögum um vernd barna og ungmenna var að fullu aðgreint lokaúrskurðarvald í barnaverndarmálum og önnur þau verkefni sem hinu opinbera er ætlað á þessu sviði. Þannig fer barnaverndarráð nú eingöngu með úrskurðarmál en félmrn. með önnur þau hlutverk sem ráðið hafði samkvæmt eldri lögum. Ætti því að vera tryggt það réttaröryggi sem þótti ábótavant í gildistíð eldri laga um vernd barna og ungmenna. Sá kostur sem þykir vera á núverandi lokameðferð barnaverndarmála er sá að barnaverndarráð er að meira eða minna leyti eins og sérdómstóll. Í ráðinu sitja nú héraðsdómari, barnalæknir og sálfræðingur. Hjá ráðinu starfa auk þess lögfræðingur og sálfræðingur. Þannig fá þau mál sem til úrskurðar eru vandaða og sérhæfða meðferð. Margir telja að dómstólar mundu ekki geta fjallað á vandaðri hátt um mál en ráðið nú gerir. Annað atriði sem miklu skiptir er sá tími sem meðferð barnaverndarmála tekur þegar ákvörðun liggur fyrir í barnaverndarnefnd. Þau börn sem málin varða eru gjarnan á stofnunum og bíða þess að framtíð þeirra sé ákveðin. Það er eitt af mikilvægustu atriðum þessa máls að börnin sem í hlut eiga fái skjóta úrlausn en lifi ekki áfram í óvissu um framtíð sína mánuðum saman. Miðað við aðstæður hjá íslenskum dómstólum þótti ekki tryggilegt að búa svo um hnútana að þeir færu með lokaúrskurðarvald í barnaverndarmálum. Ég held að hér sé komin ein meginástæðan fyrir þeirri tilhögun sem lögð var til í nefndinni sem samdi frv. til laga um vernd barna og ungmenna. Vert er að hafa í huga að fleiri atriði eru nú úrskurðarefni en var í eldri lögum. Áhrif þess eru þegar komin í ljós þegar barnaverndarráð hefur það sem af er þessu ári fengið 16 mál til umfjöllunar auk annarra minni háttar erinda sem ráðinu hafa borist en ekki hafa verið úrskurðarefni. Ekki síður tel ég vert að hafa í huga það atriði að ég tel að réttaröryggi barna sé ekki síður tryggt með núverandi málsmeðferð en vera mundi ef dómstólar færu með hlutverk barnaverndarráðs. Eftir að hafa farið yfir þau atriði sem er að finna í skýrslu Hagsýslu ríkisins sem vitnað var til hér af fyrirspyrjanda um barnaverndarráð og eftir að hafa kynnst þeim rökum öðrum sem ég hef heyrt um kosti þess að dómstólar fari fremur en barnaverndarráð með lokaúrskurðarvald í barnaverndarmálum mun ég ekki beita mér fyrir því að breyting verði á ákvæði 49. gr. sömu laga um vernd barna og ungmenna, nr. 58/1992, um hlutverk barnaverndarráðs að fara með lokaúrskurðarvald í barnaverndarmálum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er mest um vert að öll meðferð mála gangi sem hraðast fyrir sig. Aðalatriðið er að velferð barna sé höfð að leiðarljósi og þeirra hagur sé ekki fyrir borð borinn. Markmið barnaverndar er að tryggja börnum og ungmennum viðunandi uppeldisskilyrði en verulega skortir á um ráðgjöf á sviði uppeldismála og æskilegt væri að fyrirbyggjandi starf hefði meiri forgang í barnaverndarstarfi en er í dag. Þá má nefna foreldrafræðslu sem gerði hvern og einn hæfari foreldri og sem mundi undirbúa ungmenni undir þetta mikilvæga hlutverk. Þá vil ég benda á mikilvægi þess að eftir næstu sveitarstjórnarkosningar verði barnaverndarnefndum fækkað og umdæmi þeirra taki yfir stærra svæði hvað sem líður sameiningu sveitarfélaga. Það er útilokað fyrir fámenn sveitarfélög að standa undir kostnaðarsömum úrræðum en þau úrræði sem notuð eru í barnaverndarstarfi eru í mörgum tilfellum langvarandi og kostnaður því mikill. Forvarnir eru því farsælastar þegar til lengdar lætur því að framtíð okkar byggist á æskunni í dag. Ef við hlúum ekki að þessum málaflokki í dag, þá verður morgundagurinn okkur erfiður.

Virðulegi forseti. Eins og sumir e.t.v. muna, þá fór fram verulega mikil umræða á sl. sumri um þá umdeilanlegu ákvörðun hæstv. sjútvrh. að loka stórum veiðisvæðum fyrir vestan, norðan og austan land. Þessi lokun var ákveðin eftir allmikla umræðu og byggðist að sögn á mælingum Hafrannsóknastofnunar og eftirlitsmanna á stærð fiskjar sem hafði fengist við athuganir. Ég segi að þetta hafi verið mjög umdeilanlegt vegna þess að hér var auðvitað um að ræða mjög stóra ákvörðun sem fól það í sér að lokað var helstu og mestu veiðisvæðum okkar m.a. fyrir vestan land. Það liggur fyrir að á þeim tíma sem í hönd hefði farið hefði aðalveiðisvæði togaranna væntanlega verið á þessari slóð og þess vegna setti þessi ákvörðun hæstv. sjútvrh. mjög stórt strik í reikninginn. Þetta kom greinilega fram í viðbrögðum útvegsmanna og sjómanna á þessum tíma sem vöruðu mjög eindregið við þessari ákvörðun. Þess ber að geta að ákvörun hæstv. sjútvrh. fól í sér mun minni lokanir en lagt var til í upphafi og því ber vissulega að fagna. Engu að síður hafði þetta mikil áhrif á möguleika togaranna til að stunda hefðbundnar veiðar einkanlega fyrir vestan land. Ég get nefnt sem dæmi í þessu sambandi að framkvæmdastjóri Skagstrendings hf., Sveinn Ingólfsson, sagði að afleiðing þessarar ákvörðunar hefði verið sú að flotinn hefði verið í reiðileysi og magnið sem fór ofan í lest hefði verið um þriðjungur af því sem menn eyða í olíu hvað þyngd varðar. Í viðtali við Morgunblaðið sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við neyðumst til þess að sigla skipunum í land og hætta þessu því að það er ekkert vit í því að allur afraksturinn fari í olíu, þá er eftir að borga mannskapnum og annan kostnað.`` Það sem er kannski dálítið athyglisvert við þessa ákvörðun er það að í raun og veru er hér verið að stjórna í senn með kvóta og með sóknarstýringu vegna þess að það er ekki bara þannig að verið sé að úthluta kvóta á skip heldur er líka verið að beina sókn skipanna með sérstökum hætti eins og þessar lokanir á veiðisvæðunum sýna. Frá því að ég lagði fram þessa fsp. hefur það hins vegar gerst að hæstv. sjútvrh. afnumið að hluta til þessa reglugerð og opnað nokkur hólf sem áður voru lokuð og vil ég láta í ljósi mikla ánægju með þessa ákvörun hæstv. ráðherra þótt ég telji að það mætti ganga lengra í því að opna þessi hólf. Árangurinn hefur hins vegar ekki látið á sér standa. Það hefur komið upp mikil veiði fyrir vestan land, mjög góður afli, allt að 15 tonn á togtíma í upphafi þegar hólfin voru opnuð af stórum og góðum fiski. Engu að síður er ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðherra eins og hér er gert á þskj. 237: Hvers vegna var ákveðið að loka með reglugerð stórum veiðisvæðum fyrir vestan, austan og norðan land frá og með 23. júlí sl.? Og í öðru lagi: Hyggst ráðherra endurskoða þessa ákvörðun?

Herra forseti. Á árinu 1992 urðu skyndilokanir fleiri en þær höfðu nokkru sinni orðið. Lokanir voru flestar á togsvæðum togara fyrir Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi. Fyrri hluta þessa árs hélt þessi þróun áfram og um miðjan júlí voru skyndilokanir orðnar jafnmargar á öllu árinu 1992 eða 108. Þessar tíðu skyndilokanir ollu nokkrum erfiðleikum. Þær leiddu til mikillar óvissu um hvar mögulegt væri að stunda veiðar hverju sinni og var í raun nokkurt sannleikskorn í því sem togaramenn sögðu að þeir væru á sífelldum flótta undan skyndilokunum. Um miðjan maí fór LÍÚ þess á leit við ráðuneytið að haldinn yrði fundur ráðuneytisins, Fiskistofu, LÍÚ og Hafrannsóknastofnunar um svæðalokanir til verndar smáfiski. Í bréfi LÍÚ segir m.a.: ,,Markmið fundarins yrði að kanna undirtektir við þá hugmynd að í stað tíðra skyndilokana sem aðalaðferðar við að vernda smáfiskasvæði komi lokanir til lengri tíma.`` Í bréfinu kemur einnig fram að LÍÚ telur að skyndilokanir við ríkjandi aðstæður leiði til aukins kostnaðar við veiðar og virðast ekki ná nógu vel því markmiði að friða smáfisk. Í framhaldi af þessu bréfi var haldinn fundur í ráðuneytinu þar sem auk ofangreindra aðila mættu fulltrúar sjómanna. Niðurstaða þess fundar var að Fiskistofu og Hafrannsóknastofnun var falið að gera tillögur um svæðalokanir til lengri tíma og við ákvörðun bannsvæða skyldi taka mið af þeim skyndilokunum sem gripið hefði verið til og annarri vitneskju um hvar smáfiskur héldi sig. Hugmyndir Fiskistofu og Hafrannsóknastofnunar voru síðan ræddar á fundum með fulltrúum LÍÚ og sjómanna og í framhaldi af þeim var gefin út reglugerð um friðunarsvæði við Ísland sem tók gildi 23. júlí sl. Með reglugerðinni voru veiðar bannaðar ótímabundið á 10 tilgreindum svæðum. Á einu þessara svæða voru veiðar eingöngu bannaðar með vörpu en á hinum 9 voru línuveiðar jafnframt bannaðar. Í síðustu viku var reglugerðinni breytt nokkuð og voru þá sett þrjú ný friðunarsvæði við Suðvesturland til friðunar smákarfa. Varðandi reglugerð þessa ber þó að hafa í huga að með henni voru jafnframt felldar úr gildi 11 reglugerðir sem kváðu á um togveiðibönn á 15 svæðum hér við land. Þessi bönn höfðu ýmist verið í gildi í mörg ár eða verið sett á þessu eða síðasta ári í framhaldi af skyndilokunum. Þá er rétt að fram komi að 23. júlí sl. voru einnig bannaðar togveiðar á svæðum á Halanum og svæði út af Horni. Svæði þessi hafa verið skoðuð nokkrum sinnum síðan og hefur það leitt til þess að þeim hefur verið breytt nokkuð. Þegar þessar reglugerðir voru gefnar út var ekki fyrirhugað að hér væri um föst friðunarsvæði að ræða heldur svæði sem yrðu skoðuð reglulega og opnuð eða breytt ef ástæða væri til. Hefur þessum svæðum verið breytt frá því að reglugerðirnar voru gefnar út eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda. Með þeirri skipan mála sem hér er um rætt var komið á ákveðnum föstum friðunarsvæðum þar sem veiðar yrðu bannaðar ótímabundið. Var það gert til friðunar smáfiski, einkum þorski en einnig ýsu og karfa. Voru svæðin ákveðin í samræmi við bestu vitneskju um hvar smáfiskur héldi sig í því skyni að vernda hann. Jafnframt var gengið út frá því að með þessu mætti komast hjá síendurteknum skyndilokunum á ákveðnum svæðum sem e.t.v. hefðu vafasamt gildi. Reynslan síðari hluta þessa árs hefur sýnt að dregið hefur úr skyndilokunum fyrir togveiðum. Hins vegar hefur aukin áhersla verið lögð á að fylgjast með öðrum veiðarfærum og hefur skyndilokunum fjölgað t.d. gagnvart dragnótaveiðum og rækjuveiðum. Ekki eru að svo stöddu uppi frekari fyrirætlanir um að breyta reglugerðinni. Ekki hefur verið ákveðið hve lengi þessi togveiðibönn eiga að gilda. Enda þótt gert hafi verið ráð fyrir því að svæðin yrðu óbreytt um nokkurt skeið gæti komið til þess að þau yrðu skoðuð undir eftirliti og breytt eða felld niður ef ástæða væri talin til.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir greinargóð svör við fyrirspurnum mínum. Það sem þessar miklu skyndilokanir, sem hafa átt sér stað bæði á þessu ári og síðasta ári, benda til er fyrst og fremst að það sé mjög mikill smáfiskur í uppvexti. Það er auðvitað mjög jákvæð teikn fyrir okkur í framtíðinni. Og það sem þessi góða veiði sem hefur fengist í hólfunum sem var verið að opna nú á dögunum undirstrikar, er fyrst og fremst það að þessi fiskur er til staðar og sýnir líka það sem sjómenn hafa verið að benda á að það eru býsna góð skilyrði núna á margan hátt fyrir uppvöxt fisksins, einkanlega hvað ætið áhrærir. Ég vil segja varðandi þessar lokanir í sumar að ég tel að þar hafi verið gengið allt of hart fram og ég tel að það hafi skort mjög á að það væri haft eðlilegt samráð í gegnum hagsmunasamtökin. Þar á ég ekki síst við hlut Landssambands ísl. útvegsmanna sem virðist hafa gefið einhliða álit sitt á þessum málum án þess að hafa samráð við þá útgerðarmenn sem langgleggst þekkja til og eiga þarna auðvitað mikilla hagsmuna að gæta. Ég bendi á í þessu sambandi að Útvegsmannafélag Vestfjarða ályktaði gegn þessum svæðalokunum á sínum tíma og áhrifamiklir og virtir útvegsmenn á Norðurlandi mótmæltu einnig. Það var ekki tekið tillit til þess hins vegar í umsögnum Landssambands ísl. útvegsmanna. Ég vil fagna því í máli hæstv. sjútvrh. að ekki er gert ráð fyrir því að friðunarsvæðin á Halanum og á Kögurgrunninu verði föst friðunarsvæði heldur er gert ráð fyrir því að þau séu skoðuð og þeim breytt eftir aðstæðum. Ég hvet til þess að slíkar skoðanir fari fram sem oftast til þess að tryggja það að við náum að halda þeim hámarksafrakstri af miðunum sem nauðsynlegt er. Hér er um að ræða einhver öflugustu og bestu fiskimið okkar og þess vegna er mjög mikilvægt að við getum nýtt þau á sem bestan og skynsamlegastan hátt. Ég tel að það hafi vel tekist til með þessari opnun sem nú hefur átt sér stað en hvet til þess að það verði haldið áfram á sömu braut og reynt að kanna hvort ekki megi opna stærri svæði, m.a. á Kögurgrunni.

Herra forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. fyrirspyrjanda að skyndilokanir þær sem gripið var til á fyrri hluta þessa árs og allar athuganir benda til þess að það sé hlutfallslega talsvert mikið af smáfiski í sjónum en því miður ekki nógu mikið. En þegar við höfum staðreyndir eins og þessar fyrir augunum þá ber okkur auðvitað skylda til þess að grípa til allra nauðsynlegra varnaraðgerða til þess að þessi fiskur geti stækkað og geti orðið að sterkum veiðistofni í framtíðinni og því hefur verið gripið til þessara aðgerða. Varðandi þau ummæli hv. þm. að ekki hafi verið gætt nægjanlegs samráðs við hagsmunaaðila þá vil ég mótmæla því mjög ákveðið. Auk ábendinga frá heildarsamtökum útgerðarmanna sem ráðuneytinu bárust fengum við ábendingar frá fjölmörgum skipstjórum sem kvartað höfðu yfir tíðum skyndilokunum og óskað eftir því að komið yrði á varanlegri ráðstöfun til þess að gera veiðarnar auðveldari og þær gætu farið fram með skipulögðum hætti. Það var haft samráð við samtök útvegsmanna og öll helstu samtök sjómanna og fyrst að því samráði loknu voru teknar endanlegar ákvarðanir. Það er óhætt að segja það hér að við endanlega ákvörðun var tekið talsvert tillit til sjónarmiða sem fram komu hjá sjómönnum þannig að það er fullkomlega rangt að það hafi ekki verið haft eðlilegt samráð við hagsmunaaðila í þessu efni. En auðvitað er það svo að það geta verið skiptar skoðanir innan einstakra hagsmunasamtaka en í þessu efni komu bæði sjónarmið til ráðuneytisins frá einstökum útvegsmönnum og eins frá heildarsamtökum þeirra.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa farið vaxandi áhyggjur margra sjómanna vegna ástands karfastofnsins í sjónum í kringum landið. Margir sjómenn hafa komið að máli við mig og marga aðra og lýst þeim áhyggjum sínum að menn hafi sýnt því of mikið tómlæti hvað sé að gerast með karfastofninn. Það sé verið að ganga mjög hart að honum með veiðum, með stórvirkari veiðarfærum, og þetta sé þeim mun alvarlegra sem karfinn er mjög hægvaxta stofn. Á undanförnum árum hafa veiðar á karfa verið að þróast mjög ört, ekki síst með því að hinn stærri og afkastameiri hluti flota okkar beitir núna stórum og öflugum flotvörpum, svokölluðum Gloríutrollum, til þess að ná karfanum. Menn hafa sagt sem svo að við þessar aðstæður hafi karfinn bókstaflega aldrei og hvergi nokkurs staðar frið. Í blaðinu Fiskifréttum föstudaginn 15. okt. er vitnað til ummæla nokkurra mjög þekktra sjómanna, skipstjóra, sem hafa stundað karfaveiðar mjög lengi og hafa þess vegna mjög góða yfirsýn yfir þróun mála á undanförnum árum. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ólafur Örn Jónsson, skipstjóri á Viðey RE, lét svo ummælt í Fiskifréttum fyrir nokkru að það mundi ekki taka Gloríuna`` þ.e. flottrollið gloríu ,,nema 3--5 ár að þurrka upp karfastofninn í Skerjadjúpi`` sem eru hin hefðbundnu karfamið við Ísland. ,,Bergur Kristinsson, stýrimaður á togbátnum Ófeigi VE, tók í svipaðan streng í viðtali í síðustu Fiskifréttum og kvartaði yfir því að karfinn væri tekinn í flottrollin þegar hann væri uppi í sjó við að eðla sig. Kristinn Jónsson, skipstjóri á togaranum Ólafi Jónssyni GK, sagði í samtali við Fiskifréttir að svo virtist sem smákarfadráp á Fjöllunum væri látið átölulaust af hálfu Hafrannsóknastofnunar og það færðist í vöxt að einstakir togarar lægju þarna í undirmálskarfa sem fram að þessu hefði ekki verið talinn markaðsvara. Svo virtist sem einstaka fyrirtæki hefði nú fundið markaði fyrir undirmálið því greiddar væru 22 kr. fyrir kg af 300--500 gramma karfa. Það er ekki nóg með það að menn hafi áhyggjur af þessum hluta.`` Einn þekktasti skipstjóri landsins, Þorsteinn Vilhelmsson, hefur líka vakið athygli á því að það kunni að vera hættuleg umgengnin hvað varðar karfastofninn á rækjuslóðinni og vitnar í viðtali við Fiskifréttir 22. okt. um það að skipstjóri sem hann þekki hafi talið það saman í einum Dohrnbankatúr, þ.e. veiðum á Dohrnbanka milli Íslands og Grænlands, að ef karfaseiðin sem hann henti í sjóinn hefðu fengið að vaxa upp og ná 500 gramma þyngd eða meira, þá hefði hann drepið um 80 þúsund tonn af karfa í umræddri veiðiferð. Þetta er ekki ósvipað magn, segir Þorsteinn, og árlegur karfakvóti er við Ísland. Þess vegna er ekki óeðlilegt að margir hafi verulegar áhyggjur af stöðu karfastofnsins og þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. sjútvrh. tveggja spurninga sem snúa að þessu máli. Þær eru eftirfarandi: ,,1. Til hvaða ráðstafana verður gripið til þess að tryggja vöxt og viðgang karfastofnsins hér við land? 2. Kemur til greina að banna eða takmarka flottrollsveiðar á karfa á miðunum sunnan og suðvestan við landið?``

Herra forseti. Sem svar við fyrri lið fyrirspurnarinnar er þetta að segja: Á þessu hausti hafa orðið nokkrar umræður um ástand karfastofnsins og aðgerðir til verndar honum. Hafa þegar verið gefnar út tvær reglugerðir sem miða að verndun karfaseiða og ungkarfa. Samkvæmt reglugerð sem gefin var út 1. nóv. voru rækjuveiðar bannaðar á þremur svæðum fyrir Norðurlandi. Var það gert til að komast hjá drápi á karfaseiðum en verulega hefur orðið vart slíkra seiða á tilteknum svæðum fyrir Norðurlandi. Eftir útgáfu reglugerðarinnar kom fram nokkur gagnrýni frá sjómönnum um mörkun þessara svæða. Í framhaldi af þeim umræðum var ákveðið að stækka eitt svæðið en jafnframt að kanna hin betur. Þá var í síðustu viku gefin út reglugerð þar sem sett voru þrjú ný friðunarsvæði fyrir Suðvesturlandi þar sem allar togveiðar voru bannaðar. Jafnframt var breytt nokkuð friðunarsvæði fyrir Breiðafirði sem verið hefur í gildi í allmörg ár. Þessi friðunarsvæði voru sett til verndar ungkarfa og voru þau ákveðin að höfðu samráði við aðila sem vel þekktu til togveiða á þessu missiri. Auk ofangreindra aðgerða hefur verið skylda við rækjuveiðar að nota leggmöskva á ákveðnum svæðum en talið er að slíkur möskvi hleypi betur í gegn seiðum en síðumöskvi. Þá hefur og verið til athugunar hvort taka ætti upp seiðaskilju við rækjuveiðar en á því hafa reynst ýmsir annmarkar enn sem komið er en það mál er nú til frekari athugunar. Að því er varðar annan lið fyrirspurnarinnar er þetta að segja: Haldinn hefur verið í ráðuneytinu fundur um það hvort banna ætti notkun flotvörpu við karfaveiðar á tilteknum svæðum. Var það niðurstaða þess fundar að gera það ekki að svo stöddu. Helstu ástæður þeirrar niðurstöðu eru þessar: 1. Karfi sem veiddur væri í flotvörpu væri bæði stór og góður. 2. Karfi er í kvóta og því óráðlegt að banna þá veiðiaðferð sem væri árangursríkust þar sem það hefði ekki áhrif á það magn sem veitt væri. 3. Væri gripið til slíks banns mundi það leiða til þess að reyndar yrðu aðrar aðferðir við að ná þessum karfa, t.d. með nýjum gerðum botntrolla sem ná hærra upp í sjó eða tveggja báta trolli. Þótti óráðlegt að auka kostnað útgerða með þeim hætti. Varðandi karfastofnana er ljóst að vitneskju um þá er í ýmsu ábótavant. Er þörf á að auka rannsóknir á þessum stofnum og eru uppi hugmyndir um að lögð verði aukin áhersla á þær, til að mynda í togararalli.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir hans svör. Í svari hæstv. ráðherra kemur fram að ráðuneytið hefur þegar brugðist við með ýmsum hætti þeim áhyggjum sem einkanlega sjómenn hafa sýnt varðandi þetta mál. Ég vil vekja athygli á í þessu sambandi að ég tel að frumkvæðið í þessum efnum hafi einkanlega komið frá sjómönnunum sjálfum sem hafa verið að láta í ljósi miklar áhyggjur með stöðu karfastofnsins. Ég hlýt að velta því mjög fyrir mér hvernig á því standi að einmitt þetta frumkvæði skuli þurfa að koma frá sjómönnum en ekki frá þeim ágætu vísindamönnum okkar sem eiga að leggja fyrst og fremst á ráðin með fiskveiðiráðgjöfina. Það er rétt sem hæstv. sjútvrh. sagði að það er kvótaskipting á þessum afla eins og ýmsum öðrum og þess vegna út af fyrir sig kann það að vera rétt að ekki sé ástæða til þess að grípa til annarra ráðstafana eins og þeirra að banna flottrollsveiðar. Ég er ekki sérstakur talsmaður þess að banna flottrollsveiðar, sú umræða varðandi flottrollið almennt var fyrir nokkrum árum og þá var ég mjög á móti því að grípa til þess óyndisúrræðis vegna þess að ég er alveg sammála því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að það er mjög óskynsamlegt að banna tiltekið veiðarfæri sem búið er að þróa og búið er að leggja kostnað í og hefur sýnt margvíslegan árangur. Það háttar hins vegar sérstaklega til um karfann eins og menn þekkja og þess vegna kann að vera að ástæða sé til að fylgjast sérstaklega með þessum flottrollsveiðum á tilteknum árstímum og ég hvet hæstv. sjútvrh. til að beita sér fyrir því að eftirlit sé aukið, a.m.k. með þessum veiðum sem eru nýjar hér við land að miklu leyti og hafa haft verulega mikil áhrif. Ég fagna því líka að verið sé að reyna að þróa veiðarfærin í þessu sambandi, þróa þau með þeim hætti að þau verði til þess að við afstýrum rányrkju. Ég hef mikla trú á því að þróun í veiðarfærum geti að sumu leyti komið í staðinn fyrir svæðalokanir og skyndilokanir og þess vegna er ástæða til þess að fagna því að verið sé að reyna að þróa þessa hluti og efna til aðgerða sem fremur feli það í sér að þróa veiðarfærin en að grípa til svæðislokana, skyndilokana og banns við notkun á tilteknum veiðarfærum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessum málum báðum sem hér hafa verið rædd og ég tel rétt að vekja athygli þingmanna á því að hér er einmitt verið að ræða um það hvort ekki þurfi að hafa meira samráð og fara eftir ábendingum sjómanna. Sérstaklega í þessu síðara máli um karfastofninn hefur það einmitt komið fram að það var meira eftir ábendingum sjómanna sem farið var að skoða þetta sérstaka mál, karfastofninn og friðun hans eða eftirlit með ofveiði á honum. Ég vil geta þess í þessu sambandi að fyrir rúmu ári var ég á fundi á Ísafirði þar sem verið var að fjalla um leyfilegan heildarafla fyrir næsta fiskveiðiár og þar fannst mér mjög sérkennilegt að af hálfu Hafrannsóknastofnunar kom það fram að það væri allt í lagi að auka um helming veiði á karfa. Þegar spurt var hvort nægar rannsóknir lægju þar að baki þá kom í ljós að svo var ekki. En samt var það lagt til að það mundi vera í lagi að auka veiðina um helming. Þetta fannst mér mjög sérkennilegt.

Virðulegi forseti. Á Íslandi eru í dag um 5.000 manns með erlendan ríkisborgararétt og hefur erlendum ríkisborgurum á Íslandi fjölgað á árunum 1980--1992 um 1.586 manns. Árið 1991 voru 5.395 erlendir ríkisborgarar búsettir á Íslandi en fækkað snarlega við vaxandi atvinnuleysi á árinu, um 431. Vænta má þess að þeir sem eftir eru hyggi á lengri dvöl en alls ekki er víst að fólk sem giftist íslenskum ríkisborgurum sæki um íslenska ríkisborgararétt heldur velji að halda sínu gamla ríkisfangi. Í þeim tilvikum sem og ýmsum öðrum mun ganga svo greiðlega að fá framlengt dvalarleyfi að telja má að um sé að ræða ótakmarkað dvalarleyfi. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. dómsmrh.: Hvaða skilyrði þurfa umsækjendur að hafa til þess að fá ótakmarkað dvalarleyfi hér á landi?

Herra forseti. Reglur um dvalarleyfi byggjast á lögum um eftirlit með útlendingum og reglugerð um sama efni, hvort tveggja frá árinu 1965. Meginreglan er sú að útlendingar þurfa leyfi til dvalar hér á landi. Almenn undanþága frá þessari reglu varðar danska, finnska, norska og sænska ríkisborgara sem mega dvelja hér án dvalarleyfis. Auk þess segir svo í 25. gr. reglugerðarinnar, eins og hún hljóðar frá 1989: ,,Útlendingar sem eiga íslenskan maka og útlendingar sem fæddir eru íslenskir ríkisborgarar þurfa ekki sérstakt dvalarleyfi ef þeir hafa haft fasta búsetu hér á landi um tveggja ára skeið og búa hér enn. Gildir þetta meðan hlutaðeigandi útlendingur hefur hér búsetu.`` Þeir sem undir þessa reglu falla geta fengið yfirlýsingu frá Útlendingaeftirlitinu um dvalarrétt sinn. Önnur ákvæði eru ekki í gildi um ótakmarkað dvalarleyfi. Hvorki lögin um eftirlit með útlendingum né reglugerðin um sama efni takmarka þó slíka útgáfu. Hins vegar er vinnureglan sú að dvalarleyfi er látið gilda til sama tíma og atvinnuleyfi, þau leyfi eru jafnan gefin út til takmarkaðs tíma. Samkvæmt lögum um atvinnuréttindi útlendinga frá 1982 er það meginregla að útlendingar þurfa leyfi til að vinna hér á landi. Lögin heimila ekki útgáfu almenns atvinnuleyfis til lengri tíma en eins árs. Þessi leyfi eru bundin við ákveðið starf og ákveðinn tíma. Svokallað sjálfstætt atvinnuleyfi sem bundið er við ákveðna starfsgrein má þó eftir fimm ára búsetu gefa út til ótiltekins tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir upplýsingar þær sem hann hefur gefið. Ég hef heimildir fyrir því að eftir tveggja ára dvöl sé afar auðvelt að fá framlengt dvalarleyfi hér á Íslandi og þekki raunar dæmi um slíkar langdvalir erlendra ríkisborgara hér á landi. Hæstv. ráðherra hefur sagt frá hvaða reglur gilda um þá sem giftir eru íslenskum ríkisborgurum. Ég tel að hæstv. ráðherra sem þessi mál heyra undir ætti að setja reglur um lágmarksíslenskukunnáttu og lágmarksþekkingu á íslenskum lögum og réttindum sem fólk þurfi að þekkja til að fá framlengt dvalarleyfi endalaust eða endalítið hér á landi, hvort sem um er að ræða fólk sem er gift Íslendingum eða ekki. Kannski er það enn þá mikilvægara að þeir sem giftir eru íslenskum ríkisborgurum en sækja ekki um ríkisborgararétt þurfi að kynnast þeim réttindum og þeim skyldum sem þeir bera og sem þjóðin ber gagnvart þeim. Ég hef ríka ástæðu til að hafa þessa skoðun. Allir sem flytja á milli landa bera í farteski sínu siði, viðhorf og menningu lands síns, aðra trú og allt önnur viðmið en þau sem fyrir eru í landinu. Á það einkum og sér í lagi við um þá sem koma langt að. Um Norðurlandabúa gildir náttúrlega þó nokkuð öðru máli því að þeir eru á mjög svo sama menningarsvæði og við. En ef fólkið sem um ræðir á ekki að verða utangarðsfólk eða undirmálsfólk í hinu nýja samfélagi verður það að hafa þá þekkingu sem ég var að telja upp og okkur ber skylda til að sjá svo um að fólkið fái hana, hvort sem það verður ríkisborgarar hér á landi eða einungis fær dvalarleyfi um langan tíma og kannski alla ævi. Þessi fræðsla þarf að vera í boði víðs vegar um landið, t.d. í öllum farskólum landsins og í fjarkennslu bréfaskólans en aðalatriðið er að hún þarf að vera í boði svo fólkið viti rétt sinn og möguleika og skyldur.