Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Ólafsson) Það þarf ekki langan formála fyrir jafnlitlu efni og hjer er um að ræða frá hálfu nefndarinnar. Eins og nál. ber með sjer, höfum við aðeins lagt til fáeinar smábreytingar, ekki af því, að við álitum ekki þörf á gagngerðari breytingum í þessu efni, heldur af því, að í fyrra var skipuð milliþinganefnd, sem meðal annars hefir þetta mál til athugunar, og vildum við ekki á nokkurn hátt taka fram fyrir hendurnar á henni, enda má búast við, að ekki dragist lengur en til næsta þings, að hún leggi fram ítarlegar tillögur í þessu máli. Brtt. nefndarinnar eru því aðeins til bráðabirgða. Við viljum ekki taka upp c-lið í stjfrv. að þessu sinni, sem sje stofna við skólann sjerstaka deild, er veiti lýðfræðslu. Við álítum það svo mikilsvert atriði, er þurfi svo gagngerðrar athugunar við, að við treystum okkur ekki til þess að gera neinar tillögur um það að svo stöddu. En þar með er ekki sagt, að þetta sje ekki nauðsynlegt. Á það hefir enginn dómur verið lagður í nefndinni. Aðeins álítum við, að það atriði verði betur athugað og undirbúið í milliþinganefndinni. Nefndin vill ekki taka upp skýlaus ákvæði um, að skólabúin skuli rekin fyrir opinberan reikning, en hún vill rýmka ákvæði um það úr lögunum frá 1905. Í stað orðanna í 1. gr. laganna: „ef öðru verður ekki við komið“, vill nefndin setja: ef hentara þykir. Þar með er ákvæðið gert svo rúmt, að ef augsýnilegt skyldi reynast, getur stjórnin, í samráði við Búnaðarfjelagið, hvenær sem er gert þá breytingu. Þá kem jeg að hinni verklegu hliðskólanna. Í seinni tíð hafa heyrst æ háværari og háværari raddir um það, að meiri áherslu beri að leggja á verklega kenslu en hingað til hefir verið gert. Fyrir síðasta búnaðarþingi lá ítarleg greinargerð um þetta efni, og yfirleitt virðist áhugi manna fyrir því vera mikill. Ef á að krefjast mikillar verklegrar kenslu við búnaðarskólana, hefir það að sjálfsögðu aukin útgjöld í för með sjer, þannig að það fara að renna á menn tvær grímur um það, hvort ekki sje heppilegast, að skólabúin sjeu rekin fyrir opinberan reikning. Mjer þykir sennilegt, að á sínum tíma, þegar mál þetta hefir verið rækilega íhugað, verði horfið að því ráði. En þá á auðvitað eitt yfir báða skólana að ganga, en ekki að taka annan út úr. Í frv. stj. er aðeins farið fram á breytingu á öðrum skólanum. Jeg hefi ekki kynt mjer, af hverju það stafar, en mjer virðist það sama muni eiga við um báða skólana. Þeir njóta nú mikils styrks frá því opinbera, sem ekki virðist fara minkandi, heldur þvert á móti, eftir því sem aukið er við kensluna. Það er auðsjeð, að annar skólinn, eins og því búi er fyrir komið, á að vera sjálfum sjer nógur. Öðru máli er að gegna um hinn skólann, sem orðið hefir aftur úr og á yfirleitt við verri skilyrði að búa. Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Jeg legg sem sagt aðaláhersluna á, að breytingar landbn. sjeu aðeins bráðabirgðabreytingar, sem standa kannske ekki árinu lengur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get verið hv. nefnd þakklátur fyrir afgreiðslu þessa máls. Að minsta kosti þrjú veruleg atriði hefir hún orðið stjórninni sammála um. Vil jeg þar fyrst og fremst nefna aukningu verklegs náms við annan bændaskólann og það, að skólabúið megi reka fyrir opinberan reikning. Jeg hefi ekkert að athuga við það, sem nefndin stingur þar upp á. Jeg get að vísu gjarnan sagt, að ef hægt er að ná því marki, sem stefnt er að, án þess að skólabúið sje rekið fyrir opinberan reikning, tel jeg það mjög æskilegt. En ef ekki fæst annað, verður að gera tilraun til opinbers búrekstrar. Einnig hefir hv. nefnd fallist á að hafa þetta alt í heimildarlagaformi. Það er gert út frá þeim forsendum, eins og aðrar tillögur hv. nefndar, að mál þetta verði endurskoðað í milliþinganefnd. Loks er nefndin stjórninni sammála um að láta það nægja í bili, að þessi ákvæði nái til þess skólans, sem laus er á næsta vori. Þess hefir verið getið í sambandi við annað mál, að við eigum að láta okkur nægja að gera tilraunir með annan skólann, bæði af því, að tækifærið kemur nú upp í hendurnar á okkur, og auk þess eru ekki nema um 20 ár síðan breytt var fyrirkomulagi skólanna. Um þessi atriði er nefndin stjórninni sammála. Aftur á móti hefir nefndin ekki getað fallist á það, að undirbúningsdeild skólans veiti almenna lýðfræðslu. Eins og jeg sagði við fyrri umr. þessa máls, er d.-liður settur í samband við a.-lið, þannig að ef a.-liður fellur, þá fellur d.-liður líka. Jeg skal ekki gera þetta að neinu kappsmáli. Þessarar heimildar var leitað af því, að skólinn hefir verið svo lítt sóttur. stjórnin vildi koma í veg fyrir, að hús og kenslukraftar væri látið að miklu eða einhverju leyti ónotað. Ef það kemur í ljós, að sú breyting, sem nefndin vill gera, hafi það í för með sjer, að skólinn verði vel sóttur, þá er engin ástæða til að veita þessa heimild, enda hefði hún þá ekki verið notuð. En jeg er hræddur um, að sú breyting ýti ekki mikið undir aðsókn að skólanum. Þess vegna greiði jeg atkvæði á móti brtt. nefndarinnar.

Pjetur Ottesen Jeg hreyfði því hjerna á dögunum, þegar frv. það um breytingar á bændaskólunum, sem þeir flytja, hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf., var til umræðu, að jeg væri andvígur þeirri stefnu, sem að nokkru leyti kom fram í því frv., en sem bert kemur fram í þessu frv., að skólabúin verði rekin fyrir ríkisreikning. Jeg sje, að landbn. hefir fallist á þá stefnu. Nefndinni virðist þó ekki vera fast í hendi með það, þar sem hún vill láta skoða sínar tillögur um samþykt frv. aðeins sem bráðabirgðatillögur. Um þetta atriði, ríkisrekstur á skólabúunum, hefi jeg það eitt að segja, að jeg álít það síst vera til bóta. Jeg hygg, að samkvæmt þeirri reynslu, sem fjekst áður fyr, meðan búin á bændaskólunum voru rekin fyrir ríkisreikning, sje þetta alveg öfugt spor. Hæstv. forsrh. vildi halda því fram, að ekki væri hægt að koma við auknu verklegu námi á annan hátt. Þetta er með öllu órökstutt hjá hæstv. ráðh.; það eru ekki fyrir hendi neinar staðreyndir, sem benda í þessa átt. Jeg vildi fyrst fá reynslu um það, hvort ekki gæti farið saman aukið verklegt nám og einkarekstur búanna. Mjer finst það vera sjálfsagður hlutur að athuga fyrst, hvort þetta tvent getur ekki vel farið saman. Ef reynslan sýnir, að svo er ekki, þá horfir málið öðruvísi við. Jeg er því alveg á móti þessu og jeg undrast það mikillega, að landbn. skyldi undireins hoppa inn á þessa braut, án þess að fengin væri reynsla fyrir því, hvort ekki væri hægt að sameina aukið verklegt nám og einkarekstur skólabúsins. Jeg þykist þess fullviss, að á Hvanneyri væri þetta hægt, og jeg er í litlum vafa um, að þetta mætti líka gera á Hólum. Það verður vitanlega að gæta þess, þegar skólabúin eru leigð, að forstaða þeirra sje ekki falin öðrum mönnum en þeim, sem trúandi er til þess að reka þau myndarlega í alla staði. Nemendur verða að eiga kost á að kynnast myndarlegum búrekstri samfara hinu bóklega námi. Jeg skil nál. landbn. þannig, að hún ætli að setjast á frv., sem flutt var hjer um daginn og jeg gat um í upphafi ræðu minnar, og láta það ekki koma fram. Í því efni skírskota nefndarmenn til þess, að á síðasta þingi var skipuð milliþinganefnd í landbúnaðarmálum, sem meðal annars átti að athuga bændaskólalöggjöfina. Þetta hefir auðvitað mikið til síns máls. Það hefði óneitanlega legið næst, og enda að öllu sæmilegast, að hreyfa ekki við þessu máli nú, bíða heldur till. milliþinganefndarinnar. Og það er blátt áfram fjarri öllum sanni að fara nú að samþykkja í því stórfeldar stefnubreytingar á þessu þingi, eins og það að fara að taka upp ríkisrekstur, þar sem það líka er upplýst af manni úr milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum, að hún hugsar sjer að bera fram tillögur um breytingar á tilhögun bændaskólanna strax á næsta þingi. Því tel jeg sjálfsagt að slá öllum breytingum á bændaskólalöggjöfinni á frest, þangað til milliþinganefndinni hefir unnist tími til að undirbúa málið. Vil jeg því leyfa mjer að leggja til, að málinu verði ráðið til lykta með svofeldri rökst. dagskrá: Bændaskólamálið er eitt þeirra mála, sem milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum er ætlað að taka til íhugunar og gera tillögur um. Með því að ætla má, að tillögur nefndarinnar um það efni verði komnar fyrir næsta þing, þykir ekki rjett að fara nú að gera hjer mikilsvarðandi lagabreytingar, sem komið gætu í bága við frambúðarskipun málsins, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá.

Magnús Guðmundsson Því hefir verið haldið hjer fram í hv. deild, að vegna þess, hve bændaskólinn á Hólum hefir verið illa sóttur síðustu árin, þá væri rjett að taka til athugunar, hvort ekki væri rjett að breyta kenslufyrirkomulaginu þar. Það er nú að vísu satt, að skólinn hefir verið lítið sóttur síðustu árin, en það hefir sínar sjerstöku ástæður. Eins og allir vita, þá brann skólahúsið á Hólum í fyrrahaust, svo engin von er til þess, að margir skólasveinar væru í fyrravetur og nú. En þá mætti kannske segja, að þetta hafi ekki gilt fyrir tímann þar á undan. En það er þó svo í raun og veru, því að gamla húsið var orðið svo slæmt, að naumast var verandi í því. Þetta var orðið kunnugt um flest hjeruð landsins og dró úr umsóknum að skólanum. Það má því segja, að happ væri að því, að það brann. Jeg hefi fulla von um, að nú, þegar búið er að byggja þar gott hús, þá muni aðsókn þangað aukast aftur og verða lík því, sem gerist um aðra skóla hjer á landi. Þetta atriði hygg jeg, að hafi ekki verið athugað nógu vel í hv. nefnd, og að hæstv. stjórn hafi heldur ekki tekið nægjanlegt tillit til þessa, þegar hún bar fram till. sínar, að bæta unglingadeild við skólann. En jeg er viss um, að til þess að hafa slíka deild við skólann yrði húsrúm þar alt of lítið. Mjer þótti því vænt um, að nefndin leggur til að fella niður þennan lið frv. Viðvíkjandi rekstri skólans vil jeg taka það fram, að jeg lít svo á, að skilja beri brtt. nefndarinnar um, að reka megi skólabúið á opinberan kostnað, ef hentugra þyki, þannig, að fyrst beri að gera tilraun með að reka búið á kostnað einstaklinga. Mjer skildist helst, að það væri vegna verklega námsins, sem þetta gæti talist nauðsynlegt. En í sambandi við það vil jeg geta þess, að það atriði er mikið undir því komið, hvernig samið verður um verklega námið. Ef ábúandi fær vinnuna, þá ætti það að ýta undir hann að láta vinna að jarðabótum. En jeg vil heldur, að styrkurinn verði hækkaður til verklega námsins, heldur en að tekinn verði upp ríkisrekstur á skólabúunum. Jeg held ekki, að undanfarandi reynsla gefi ástæðu til gagngerðra breytinga, og vil því taka undir með hv.þm. Borgf., að þar sem þetta mál verður væntanlega útkljáð á næsta þingi, þá sje ekki ástæða til að breyta nú. Það virðist mega fara þá leið að setja skólastjóra á Hólum til bráðabirgða og láta fullnaðarsamninga vera komna undir þeim ákvörðunum, sem teknar verða síðar um fyrirkomulag bændaskólanna. Þannig ætti að vera hægt að komast yfir þetta millibilsástand með sjerstökum samningi.

Forseti (Bsv): Fram hefir komið till. til rökstuddrar dagskrár, frá hv.þm. Borgf., svo hljóðandi: (sjá dagskrártill. á bls. 1454). Er þá þessi rökstudda dagskrá einnig til umræðu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins segja örfá orð út af þessari rökstuddu dagskrá hv.þm. Borgf., sem leggur til, að þessu máli verði algerlega frestað með tilliti til þess, að milliþinganefndin, sem nú starfar að landbúnaðarmálum, hefir ekki lokið tillögum sínum um þetta mál, en leggur þær væntanlega fyrir næsta þing. En í því sambandi vil jeg minna á það, að tveir af þremur mönnum, sem eiga sæti í þessari nefnd, eiga einnig sæti í hv. landbúnaðarnefnd þessarar deildar, sem hefir fjallað um þetta mál. Ætti þeim hv.þm. því að vera ljóst, hvað hentar best í bili í þessu máli, með tilliti til væntanlegra breytinga. Þótt nú vafasamt teljist, hvernig máli þessu verður skipað í framtíðinni, þá er það þó ekki vafasamt, hygg jeg, að verklega námið verður aukið. Ennfremur vil jeg minna á það, að þessar breytingar eru gerðar í samráði við tvo menn úr milliþinganefndinni. Og í þriðja lagi, að nú stendur svo á, að á þessu vori þarf væntanlega að ráðstafa Hólaskóla, bæði skólastjórn og búi. Hv. 1. þm. Skagf. hjelt því fram, að bíða mætti með skipun skólastjóra og setja hann í bili. En hv.þm. mun sjá, að það er ekki neitt skemtilegt að eiga að gera það, ef ekkert er hægt að segja um fyrirkomulagið í framtíðinni. Jeg held nú, að þar sem till. þessi er fram komin frá meiri hl. landbn. og eftir ósk frá stjórn Búnaðarfjelags Íslands, þá muni vera óhætt að samþykkja hana, með það fyrir augum, að hún komi ekki í bága við síðari tíma ráðstafanir. Hitt get jeg sagt, að mjer er óljúft að stofna til opinbers búrekstrar á Hólum og mun ekki gera það, nema þá eftir eindreginni ósk frá Búnaðarfjelagi Íslands. Jeg vil því benda hv.þm. Borgf. á það, að það gæti verið fær vegur að bíða með ákvörðun um, hvernig búið á Hólum verði rekið framvegis, þangað til milliþinganefndin hefir lokið störfum sínum. Jeg gæti vel fallist á að gera það, sem hægt er, í því efni, en sje hinsvegar, að vandræði geta leitt af því, ef rökstudda dagskráin verður samþykt.

Bjarni Ásgeirsson Mjer þykir leitt, að hv. landbn. hefir ekki getað tekið frv. okkar hv. 2. þm. Skagf. (JS) á þskj. 114 til greina. En þar sem þetta mál liggur nú fyrir milliþinganefnd til endurskoðunar, þá get jeg þó, eftir atvikum, sætt mig við það, að málið bíði eitt ár enn eftir endanlegri úrlausn. En þó tekur mig sárt til þess, að eitt atriðið, aukin jarðyrkjukensla, getur ekki komist strax til framkvæmda. Það er áreiðanlega ekki í samræmi við áhuga manna á því máli, bæði hjer á þingi og úti um alt land, að svo getur ekki orðið. Því áreiðanlega telja flestir það undirstöðu aukinnar ræktunar, að hert verði á jarðræktarnámi. Jeg held nú ekki, að það hefði valdið stórri röskun nje komið í bága við framtíðarskipulag þessara mála, þó jarðyrkjunámstími nemenda við bændaskólana hefði verið aukinn upp í 8 vikur. Nú sem stendur eru það 6 vikur, svo ekki vantar nema herslumuninn. Býst jeg við að koma fram með brtt. í þá átt til 3. umr. - Annars býst jeg við að greiða atkv. með þessu frv. að sinni, í þeirri von, að næsta Alþingi hepnist að binda heppilegan enda á þessi mál.

Pjetur Ottesen Hæstv. atvmrh. taldi, að mikið mætti leggja upp úr meðferð hv. landbn. í þessu máli, þar sem meiri hl. milliþinganefndarinnar í landbúnaðarmálum ætti sæti í henni. Jeg veit ekki, hvort hæstv. ráðherra hefir átt við það, að vilji milliþinganefndarinnar kæmi þannig fram, að sýnilegt væri, að hún, eða meiri hluti hennar, væri hlynt ríkisrekstri á skólabúunum. Þetta er eiginlega hið eina, sem hefir þýðingu í þessu sambandi. En jeg veit ekki, hvort hæstv.atvmrh. hefir skilið það svo. Hæstv. ráðherra virðist hafa áhuga fyrir aukningu á verklegu námi og leggur áherslu á það. Jeg get verið honum sammála um það. En jeg held, að ekki sje miklu glatað, þó sú breyting bíði eitt ár enn. Það hefir hvort sem er beðið lengur. Mjer heyrðist hæstv.atvmrh. ekki vera fjarlægur því að ganga inn á það að nota ekki þessa heimild um ríkisrekstur á skólabúinu næsta ár. En sje svo, þá er ekki um neinn ávinning að ræða með samþykt þessa frv. Þá má eins samþykkja þá rökstuddu dagskrá, sem jeg hefi borið fram. Verður þá málið væntanlega afgreitt af milliþinganefndinni fyrir næsta þing og þá tekin fullnaðarákvörðun um málið.

Frsm. (Jón Ólafsson) Jeg þarf litlu að svara. Allir hv.þm., sem tekið hafa til máls, hafa fallist á, að rjett væri að samþ. þessar bráðabirgðatillögur, sem nefndin leggur til, að samþyktar verði að þessu sinni, að undanteknum hv.þm. Borgf. Út af orðum hæstv. fors.- og atvmrh. vil jeg geta þess, að það vöktu líkar ástæður fyrir nefndinni og þær, er hv. 1. þm. Skagf. tók fram, að húsrúm myndi reynast of lítið, ef aðsókn yrði sæmileg, til þess að setja þar á fót unglingadeild. Húsakynni hafa verið svo ljeleg og vansæmandi skólasetri, að ekki er full reynsla um það, hvernig aðsókn verður, þegar bætt hefir verið úr þeirri þörf. En fari svo, að skólinn verði illa sóttur áfram, þá má ávalt færa þetta í betra horf. Hv. þm. Borgf. taldi, að nefndin hefði hoppað inná nýja braut í þessu máli. Það má nú vera, að þetta frv. geri lögin nokkru rýmri en þau voru áður. En jeg hygg, að nokkur ástæða væri til að rýmka lögin frá 1905, sem eru svo þröng, að gert er ráð fyrir, að skólarnir sjeu reknir fyrir einkareikning, meðan einhver fæst til að reka þá. Það væri því ekki, meðal annars, vanþörf á að ganga svo frá, að skólunum væru trygðir sem bestir kraftar. Jeg verð líka að segja það, að með þessu ekki litla tillagi, sem skólarnir hafa fengið og fá úr ríkissjóði, þá eru þeir ekki að fullu reknir sem fyrirtæki einstakra manna. Það er tæplega hægt að kalla þá með öllu óþjóðnýtta. Hv. sami þm. vildi heimta mikla verklega kenslu af skólunum, en taldi, að semja mætti um það við bústjórann, sem ætti að hafa fyrirmyndarbúskap. En slíkt verður nú altaf mikið undir mannvali komið. Og þótt gerðir sjeu samningar um verklega kenslu, þá er nú jafnan svo, að það má á ýmsan hátt fara í gegnum þá, slíkt er erfitt að tryggja, svo vel sje. En jeg held, að hjer sje ekki um stóra stefnubreytingu að ræða. Þetta frv. er bráðabirgðabreyting á þessum lögum, eins og búið er að margtaka fram. Er því ekki víst, hversu lengi hún varir. En brtt. nefndarinnar eru gerðar með samþykki meiri hl. milliþinganefndarinnar í landbúnaðarmálum, þar sem 2 af 3 eiga sæti í landbn. þessarar deildar. Er því tæplega hægt að búast við, að þeir taki aðra stefnu í þessu máli, nema ef þeir kynnu að finna önnur betri úrræði við nánari rannsókn. Það er því engin ástæða fyrir hv.þm. Borgf. eða aðra að óttast það, að rekstur skólabúanna sje nær ríkisrekstri, því ef þeir hv.þm. landbn., sem eiga sæti í milliþinganefndinni, verða á það sáttir að leggja það til, að ríkið reki skólabúin, þá hafa þeir meiri hluta til að koma því fram og gera það að till. þeirrar nefndar. En í raun og veru er þetta látið vera óútkljáð frá hálfu landbn. Hv. þm. Mýr. (BÁ) þótti það miður, að landbn. gat ekki fallist á að taka upp till. þær, sem fólust í frv. hans á þskj. 114. Við í nefndinni skoðuðum það frv. sem bendingu fyrir milliþinganefndina, sem gott gæti verið að kæmi fram. En í þessar bráðabirgða tillögur okkar gátum við ekki tekið meira en orðin „ef hentara þykir“. Jeg held, að það hafi verið óþarfi af hv.þm. Borgf. að fara að koma fram með þessa dagskrá sína, því hún getur ekki í raun og veru bundið stjórnina að neinu leyti og gefur engar ákveðnar tillögur eða ákveðna stefnu. Enda hefir og hæstv.forsrh. lýst því yfir, að hann muni ekki nota heimildina um ríkisrekstur á skólabúinu á Hólum, nema í fylstu nauðsyn. Jeg held því, að það sje ástæðulaust fyrir hv.þm. Borgf. að vera á móti þessum bráðabirgðabreytingum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Aðeins örfá orð til hv.þm. Borgf. Hv. þm. sagði, að það skifti ekki svo miklu máli, hvort till. hans eða nefndarinnar í þessu máli væru samþyktar. Jeg vil segja það, að ef engin breyting hefði verið í vændum með Hólaskóla, þá hefði þetta frv. ekki verið borið fram. Þá hefði að fullu verið beðið eftir till. milliþinganefndarinnar um málið. En nú stendur einmitt svo á, að það þarf að ráðstafa Hólaskóla í vor. Ef dagskrá hv.þm. verður samþykt, þá fæst engin bending um það, hvernig haga skuli skólanum í framtíðinni. Verði þar á móti till. nefndarinnar samþ., þá kemur fram sú stefnubreyting, að kenslan, sem var áður nær eingöngu bókleg, verður nú að miklum mun meira verkleg, þar sem frv. gerir ráð fyrir auknum kröfum á því sviði. Verði frv. samþ., er því um leið slegið föstu að breyta aðeins Hólaskóla. Undanfarin 20 ár hefir aðalsvipurinn verið bókleg kensla, en verði frv. samþ., verður aðallega um verklega kenslu að ræða. Þetta er það, sem skilur, hvort samþ. verður frv. eða hin rökstudda dagskrá.

Magnús Guðmundsson Út af orðum hæstv.forsrh. vil jeg geta þess, að jeg hygg engan ágreining um það á þingi, að nauðsynlegt sje að auka verklega námið við bændaskólana. Verði frv. samþ., vil jeg minna á það, að verklega námið yrði að fara fram á sumrin, og til þess að piltar geti notið þess, þarf að veita þeim þann styrk að gjalda þeim kaup yfir sumarið. Það er mjög oft svo, að margir hinna ungu manna, er stunda nám við þessa skóla, eru bláfátækir og hafa alls ekki efni á því að missa sumarkaup sitt. samþ. þessa frv. hlyti því að hafa talsverðan kostnað í för með sjer. Annars vil jeg þakka hæstv.forsrh. þau ummæli hans, að hann vildi ekki gera þá breytingu á búrekstrinum, að hann yrði rekinn af opinberu fje, fyr en endanlegt skipulag hefir fengist á skólunum. Jeg vona, að jeg hafi skilið orð hæstv. ráðh. rjett.  (Forsrh. TrÞ: Jeg sagðist geta athugað þetta til 3. umr.)  . Jeg verð að álíta það sjálfsagt að breyta þessu ekki, þegar von er um að fá endanlegar till. og samþyktir á næsta þingi um bændaskólana. Að síðustu vil jeg benda á, að það er ekki vel ljóst, hvort standa á b-liður, ef það verður samþ. að fella a-lið.  (Forsrh. TrÞ: Nei, alls ekki)  . Hv. nefnd hefir gert það að till. sinni, að fella aftan af 4. lið orðin: „til þess að reka skólann með þessu skipulagi“. Vil jeg því spyrja hv. nefnd, hvort hún geti fallist á 4. liðinn, því að það væri óneitanlega óviðkunnanlegt að gera breytingu á kennaraliði skólans, ef engin breyting verður gerð á skólanum sjálfum.

Jón Sigurðsson Jeg stend illa að vígi að ræða þetta mál, þar eð jeg hefi ekki heyrt nema lítið brot af umr. skal jeg því vera stuttorður, til þess að endurtaka ekki það, er áður hefir verið sagt. Mjer skilst, að með þessu frv. eigi að gera tilraun til þess að auka verklega námið við bærdaskólana. Um það er að sjálfsögðu aðeins gott eitt að segja, en jeg vil benda á, að þó slík tilraun verði gerð, er hætt við, að hún sýni ekki nema helming þess, er henni er ætlað. Það má búast við því, að aukin verkleg kensla dragi úr aðsókn að skólanum, vegna þess að margir piltar eru þannig settir, að þeir geta ekki fórnað tveim vetrum og einu sumri til þessa náms. Jeg álít, að miklu nær væri að gera þá tilraun, er jeg og hv.þm. Mýr. bentum á. Á þann hátt fengist meiri reynsla og það yrði öruggara, að aðsókn að skólanum yrði eins og verið hefir, eða ef til vill betri. Úr því hjer er um tilraun að ræða og skoða á næstu ár sem tilraunatímabil, virðist mjer liggja beinast við að stíga sporið fyllra, eins og jeg hefi bent á. Frá mínu sjónarmiði hefir hæstv. stj. og hv. nefnd ekki stigið nema hálft spor í þessa átt.

Pjetur Ottesen Hv. frsm. landbn. vildi líta svo á, að það væru nokkuð stór orð hjá mjer, er jeg sagði, að hjer væri um stórvægilega stefnubreytingu að ræða, þar sem breyting þessi ætti aðeins að vera um skamma stund. Jeg vil benda honum á, að breytingin er í sjálfu sjer jafnstórvægileg fyrir því, þó gert sje ráð fyrir, að hún sje aðeins til bráðabirgða. Hv. frsm. sagði ennfremur, að ekki væri forsvaranlegt að láta rekstur skólabúsins í hendurnar á hverjum sem er. Þetta er alveg rjett og hlýtur að vera ljóst þeim, sem hafa með höndum byggingu skólabúanna. Jeg sje ekki mun á því, hvort um er að ræða einkarekstur á skólabúum eða að þau sjeu rekin fyrir ríkisreikning; það er vitanlega jafnnauðsynlegt í báðum tilfellunum, að búin sjeu í höndum ötulla og hagsýnna manna. En það er síður en svo, að meiri trygging sje fyrir því, að slíkir menn veiti búum forstöðu, ef þau eru rekin fyrir ríkisreikning, og að þau verði rekin myndarlega, heldur alveg hið gagnstæða. Jeg álít aftur þvert á móti miklu meiri tryggingu fyrir því, að búin verði „praktiskt“ rekin og til fyrirmyndar, ef um einkarekstur er að ræða. En það hefir áreiðanlega miklu meiri þýðingu fyrir nemendurna á bændaskólunum að sjá og kynnast slíkum búrekstri, sem „praktiskt“ er rekinn og myndarlega og gefur góðan arð, heldur en þó borið sje mikið fje í búskapinn án tillits til þess, hver arðurinn er, eins og oft vill verða, þegar ríkið er annarsvegar. Eins og tekið hefir verið fram af hv. 1. þm. Skagf., hefir ekkert það komið fram, sem bendir til þess, að það sje ekki vilji þingsins að auka verklega námið við bændaskólana. Og það er engin ástæða til þess hjá hæstv.forsrh. að óttast, að svo verði á þetta litið, þó dagskrá mín verði samþykt; þvert á móti lúta umræðurnar allar um þetta mál að því, að auka beri verklega námið, og þarf milliþinganefndin í landbúnaðarmálum ekkert um að villast, hver er vilji þingsins í því efni, er hún fer að semja tillögur til breytinga á bændaskólalöggjöfinni. En ef það verður ofan á hjá hæstv.atvmrh., að stofna ekki til ríkisrekstrar á Hólum fyr en útsjeð er um afdrif tillagna milliþinganefndarinnar í landbúnaðarmálum, þá skiftir það ekki í rauninni miklu máli, hvort samþ. verður frv. hans eða dagskrá mín. Hæstv. ráðh. sagðist ekki vera reiðubúinn að gefa þá yfirlýsingu, fyr en við 3. umr., og get jeg því vel frestað að láta dagskrá mína koma undir atkvæði þangað til.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins geta þess, að þótt mjög skýr orð hafi fallið hjer í Nd. í þá átt að auka verklegu kensluna, þá veit hv.þm. Borgf., að það þarf ekki að vera vilji þingsins fyrir því. Hann veit vel, hvernig fór með gin- og klaufaveikifrv. t. d. í fyrra, sem var samþ. í Nd., en strádrepið fyrir okkur í Ed. slíkt gæti eins vel komið fyrir í þessu máli. En það er hin stóra spurning, hvort það er vilji þingsins að breyta kenslunni í Hólaskóla og láta hana vera meira verklega, í stað hinnar bóklegu kenslu.

En hví má ekki breyta báðum skólunum?

. Hjer er aðeins um tilraun að ræða, og gefist hún vel á Hólum, er auðvitað sjálfsagt að breyta báðum skólunum.

Jörundur Brynjólfsson Þótt hv.frsm. nefndarinnar hafi tekið fram flest þau atriði, sem eru í nál., vil jeg leyfa mjer að bæta hjer við nokkrum orðum. Nefndin gekk út frá því, að hjer væri aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða og að stjórnin vildi fá heimild til þess að breyta skólanum. Okkur nefndarmönnum var kunnugt um, hvað skólinn hefir verið fámennur og lítið sóttur, og hjeldum við, að fyrirkomulag skólans kynni að valda þar nokkru um. Hinsvegar er heimildin bundin því skilyrði, að ef önnur breyting yrði gerð á skólanum, þá verði það ríkissjóði að kostnaðarlausu. Við bárum ekki fram brtt. þess efnis, en þótti nóg að taka það fram, að stj. gerði ekki bindandi samninga nema til þess tíma, er kæmi ný skipun á skólann. Við höfum skoðað þetta sem heimild fyrir stjórnina, ef ekki er hægt að ráðstafa skólanum á viðunandi hátt eftir þeim reglum, er nú gilda. Jeg get að sjálfsögðu ekki sagt neitt um álit milliþinganefndarinnar í þessu máli; við erum aðeins tveir hjer í bænum, og þótt við kunnum að hafa borið okkur saman, höfum við ekki náð til þriðja mannsins, og er því ekki hægt að láta neitt uppi um það. Jeg býst við, að við gerum þær tillögur, sem við álítum rjettastar í þessu máli, hvað sem samþ. þessa þings líður. Jeg álít því rjett að samþ. þetta frv., þar sem í því felst ekki annað en heimild til bráðabirgðaskipulags. Að lokum vil jeg víkja stuttlega að því, er hv. 1. þm. Skagf. sagði um 4. lið frv., hvort nefndin vildi ekki fella hann allan. Við höfum aðeins felt niður nokkur orð úr þeim lið, en sjáum ekki ástæðu til að fella hann allan. Við treystum okkur ekki til að dæma um það, hvort nauðsynlegt sje að breyta kenslukröftum skólans, enda þótt skólanum verði ekki breytt, en það er með þetta eins og annað, að hjer er aðeins um heimild til bráðabirgðaráðstafana að ræða, sem ekki verður tekið til nema þörf skólans krefji.

Páll Hermannsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við frv. Breytingin er þess eðlis, að hún þarf ekki mikilla skýringa við. Hún er borin fram af sparnaðarástæðum. Þess vil jeg strax geta, að þessir starfsmenn eru verðir að njóta þeirra launa, sem geri þeim kleift að rækja sitt starf. En hinsvegar lít jeg svo á, að þjóðin verði að sætta sig við, að laun ljósmæðra verði lág, samanborið við embættislaun. Víðast hvar í landinu hagar svo til, að ljósmóðurstarfið getur ekki orðið aðalstarf. Umdæmin eru mörg en fámenn. Því getur ekki orðið um há laun að ræða. Fjárhagurinn leyfir það ekki. Það verður að sníða sjer - hjer sem annarsstaðar - stakk eftir vexti. Þessir starfsmenn hafa lengi farið á mis við háu launin, og þeir verða að gera það framvegis. Sú ánægja, sem þeir hafa af starfinu, hefir verið mikill hluti launanna, og þannig mun það einnig verða framvegis. Jeg er sammála hv. 1. þm. Eyf. um það, að sá skortur, sem á ljósmæðrum er, stafi ekki eingöngu af lágum launum, heldur einnig af fækkun fólks í sveitum og því losi, sem í þjóðlífinu er, ekki síður meðal kvenna en karla. Og jeg hygg, að dvöl ljósmæðra í Reykjavík við nám eigi sinn þátt í því, að þær una síður hag sínum í sveitunum til lengdar. Jeg viðurkenni, að ljósmæður eiga við lág laun að búa, en þó eru þær ekki ver launaðar en margir aðrir opinberir starfsmenn heima í sveitunum. Í brtt. minni er gert ráð fyrir talsverðri lækkun frá því, sem í frv. er. En mjer virðist þó auðsýnt, að hún bæti töluvert um kjör ljósmæðra, því að svo er til ætlast, að laun flestra þeirra, er starfandi eru, hækki um 75–150 kr. frá því, sem nú er. Og þegar dýrtíðaruppbótin af þessari launaaukningu bætist við, dregur talsvert um þetta. Því hefir verið haldið fram, að ljósmæður þyrftu að verja talsverðu fje til námskostnaðar sjer. En jeg hygg, að þær hafi notið allverulegs styrks til námsins, enda væri athugandi, hvort sá styrkur ætti ekki að hækka. Það, sem aðallega vakir fyrir mjer, er að bæta svo kjör þeirra ljósmæðra, sem starfað hafa um einhvern tíma, að þær, launanna vegna, gætu unað við starf sitt. Það er óviðunandi eyðsla, að fjöldi kvenna læri ljósmóðurstörf, án þess svo að rækja starfið að neinum verulegum mun á eftir. En of mikið vill bera á þessu nú. 50 kr. hækkun á launum þriðja hvert ár gæti kannske eitthvað ýtt undir ljósmóður að halda starfinu áfram. Jeg sje enga þörf á því, að skýra málið frekar. Jeg býst við, að brtt. mín verði feld, vegna þess að frv. virtist eiga óskift fylgi deildarinnar við fyrri umr. málsins. En engu að síður ber jeg brtt. fram, og ekki spillir hún fyrir málinu í hv.Nd.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Þessi brtt. er einföld, og gat því nefndin gert sjer grein fyrir henni í fljótu bragði. Nefndin þóttist hafa farið fram á eins lág launakjör handa ljósmæðrum og hægt væri, og leggur til, að brtt. verði feld. Þó að 100 kr. sjeu ekki mikil upphæð hjá þeim, sem úr miklu hafa að moða, er slík lækkun alltilfinnanleg á svo lágum launum. Það hefir áður verið gerð grein fyrir, að þessi launakjör, sem farið er fram á, sjeu sanngjörn. Og svo á að fara að klípa af því litla, sem upphaflega var farið fram á. Hv. flm. vill að vísu bæta kjör ljósmæðranna, en hann telur sig knúðan til að bera fram þessa brtt. af sparnaðarástæðum. En jeg hygg, að sparnaðurinn, sem af brtt. leiðir, sje ekki þess virði fyrir ríkissjóð, sem hækkunin er fyrir þá, sem taka við laununum. Auk þess sem hækkunin mundi gera ljósmæðurnar ánægðari við starfið og leiða til þess, að hæfar ljósmæður fengjust í flestum eða öllum hjeruðum landsins.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta mál var hjer frammi í fyrra, og var því vísað til landbn. Það kom til deildarinnar aftur, og var þá vísað til milliþinganefndarinnar í búnaðarmálum. Ekkert hefir komið frá þeirri nefnd enn, enda mun varla ástæða til að búast við því, svona á fyrsta ári. Þetta er nauðsynjamál, og verður ekki hjá því komist að hrinda því í framkvæmd, því að það er eina leiðin til að bægja til sveitanna aftur þeim fólksstraum, sem þaðan hefir leitað til kaupstaðanna undanfarið. Frv. um byggingar- og landnámssjóð er að vísu spor í áttina, en það verður í smáum stíl, og því er þetta aðalráðið, að koma upp nýbýlum í stórum hverfum, þar sem ræktunarmöguleikar eru góðir. Mönnum gefst tækifæri til að eiga í sameiningu vjelar og fleira, er að búnaði lýtur, en slíkt er hverjum einstökum manni ofvaxið að kaupa og eignast af eigin ramleik. Annars gerði jeg grein fyrir þessu frv. í fyrra. En jeg vildi bera þessa till. fram nú, svo að málið hjeldist vakandi og yrði ekki þagað í hel í milliþinganefndinni. En mjer virtist anda heldur kalt til málsins í fyrra. Hitt er mjer kunnugt um, að margir þeir, sem standa framarlega í búnaði, eru málinu meðmæltir, og telja, að það muni vinna landbúnaðinum mikið gagn, ef það næði fram að ganga. Þetta mál verður að sjálfsögðu athugað í landbn. deildarinnar, og get jeg þá komið því að í nefndinni, að leitað verði álits búnaðarfrömuða vorra um málið, þeirra, er hafa látið sig nýrækt mestu skifta. Hefi jeg þá ekki fleira að segja, en vonast til, að frv. verði að lokinni umr. vísað til landbn.

Frsm. meiri hl. (Lárus Helgason) Vegna þess, að frsm. landbn., hv. 2. þm. Eyf., er ekki viðstaddur, mun jeg sem formaður nefndarinnar fylgja nál. úr hlaði með nokkrum orðum. Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin ekki getað orðið á eitt sátt í þessu máli. Fjórir nefndarmanna hafa orðið sammála um það, að sá sparnaður, sem leiðir af fækkun dýralækna, komi ekki að tilætluðum notum. Eins og drepið er á í nál., virtist nefndinni, að með betri tilhögun megi hafa meiri not af dýralæknunum hjer eftir en hingað til. Má þó ekki skilja þetta svo, að þeir hafi ekki orðið að notum. Ennfremur leit nefndin svo á, að ef tekið væri í lög, að eigi skulu vera nema tvö dýralæknaembætti hjer á landinu, þá muni ungum og efnilegum mönnum þykja svo óárennilegt, að stunda dýralæknisnám, að svo getur farið, að enginn fáist til að gegna þessum tveim embættum. Nefndinni virtist einnig, að hjer væri ekki um verulegan sparnað að ræða, og að niðurlagning embættisins mundi vekja óánægju, eins og komið hefir fram, þegar sameina hefir átt önnur embætti, eins og t. d. sýslumannaembættin. Nefndin áleit, að til hins sama mundi draga, ef dýralæknum yrði fækkað. Hv. 1. þm. Árn. hefir ekki getað átt samleið með öðrum nefndarmönnum, og mun hann sjálfur gera grein fyrir áliti sínu. Jeg vænti þess, að hv. deild geti fallist á álit meiri hl., og mun því ekki orðlengja meira um málið.

Frsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. frsm. meiri hl. ljet þess getið, að þegar bornar væru fram till. um fækkun embætta, kæmi það fram, að menn vildu ekki missa þau. Jeg held, að það eigi nú ekki alstaðar við. En hvað sem um það er, þá álít jeg ekki rjett að líta á það eitt út af fyrir sig, heldur það, hvort embættin eru nauðsynleg eða ekki, og hvort starfið svarar til kostnaðar. Í mörg ár hefir verið kvartað yfir háum útgjöldum til embætta og sýslana. Og þegar litið er á tekjur landsins og skattabyrðar þær, er lagðar eru á borgarana, og launagreiðslu til embættismanna annarsvegar, þá held jeg, að þær kvartanir hafi ekki verið að ástæðulausu. Jeg hefi ekki aðgætt nákvæmlega, hve miklu er varið til launagreiðslu og beins kostnaðar við embætti og sýslanir, en hygg, að það sje ekki fjarri 5 milj. króna árlega. Þar að auki gengur í lögbundnar greiðslur, vexti og afborganir, ærið fje, svo að þessar upphæðir báðar verða um 7 miljónir. Með því að ganga nær gjaldþoli þjóðarinnar en tíðkast nokkursstaðar annarsstaðar, er hægt að fá tekjurnar upp í 10 milj. kr. á ári. Það er því bein skylda þingmanna, að gera alt, sem hægt er, til að draga úr kostnaði þessum, þjóðinni að skaðlausu. Má vel vera, að þess hafi hingað til verið síður gætt en skyldi, en það bætir ekki úr skák; þvert á móti. Og jeg verð að segja það um þetta frv., að jeg sje mjer ekki fært að leggjast á móti því, þegar litið er á verkefni þessara manna. Það er sannfæring mín, að litlu skifti, fyrir almenningsnot af dýralæknum, hvort þeir eru 2 eða 4, hvað ráðleggingar og vinnubrögð snertir. Þótt þeir sjeu fjórir, er það ekki nema sáralítill hluti landsmanna, sem hefir bein not af þeim. Aðalverkefni þeirra hlýtur jafnan að vera að vera landsstjórninni til leiðbeiningar og ráðleggingar í sjergrein sinni, og veita almenningi fræðslu, einkum þeim mönnum, sem hneigðir eru til að sýsla um skepnur. En sú starfsemi er ekki meiri en svo, að tveir menn gætu int hana af höndum. Það munar minstu, þegar um almenningsnot er að ræða, hvort þeim er fækkað niður í 2, eða fjölgað upp í 7, eins og hv. 2. þm. Rang. ber fram frv. um. Þó mundu að vísu fleiri ná til læknanna, ef slík fjölgun næði fram að ganga. En hversu margir hv.þm. munu treystast til að stofna 3 ný embætti, þegar vonin um aukið gagn af starfsemi þessara manna er ekki meiri en hún er? Þótt svo kynni að fara, að þörf yrði á þessari fjölgun síðar meir, vil jeg bíða þess tíma, að starfsemin komi að gagni. Enn sem komið er, er samgönguleysið þrándur í götu þess, að svo geti orðið. Það kom fram við 1. umr., að illa ætti við að fækka þessum starfsmönnum, vegna sveita landsins, En þegar jeg er ekki sannfærður um gagnsemi embættanna, vil jeg ekki setja það fyrir mig, þótt fækkun þeirra gangi út yfir þann hluta landsins, sem hefir e. t. v. fæsta embættismenn starfandi fyrir sig. Hv. meiri hl. landbn. vill halda tölu dýralækna óbreyttri, en jafnframt auka starfssvið þeirra, einkum hvað almenningsfræðslu snertir. En eins og jeg hefi drepið á áður, duga 2 til þess alveg eins og 4. Jeg er ekki að vanþakka þessum mönnum starfsemi þeirra undanfarið, en aðstaða þeirra hefir verið þannig, að starfsemi þeirra hefir ekki getað komið almenningi að beinum notum. En hvað sem um málið má segja, vonast jeg eftir, að hv. deild samþykki fremur hina rökstuddu dagskrá landbn., heldur en brtt. frá 2. þm. Rang. á þskj. 245. Því að ef þær ná samþykki, er þingið búið að binda hendur sínar um fjölgun dýralækna, og það mundi jeg síst kjósa. Ef það verður gert, get jeg ekki annað sjeð en að við stöndum höllum fæti á eftir, um að fækka embættum og sýslunum, þótt full þörf kunni að vera þá. Jeg vona því, að þótt háttv. meiri hl. landbn. leggist á móti frv., þá samþykki hv. deild það óbreytt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er vafalaust tilgangslaust að fjölyrða um þetta mál. Það, sem hjer er að gerast, er hið sama og oft áður hefir gerst. Þegar bornar eru fram tillögur um að fækka opinberum starfsmönnum, og þótt viðurkent sje, að það sje rjettmætur sparnaður, fara hlutaðeigendur ávalt af stað með svo sterka „agitation“, að þetta verður mjög erfitt. Jeg spáði því við 1. umr., að erfitt mundi verða að koma þessu máli fram, og mjer sýnist sú ætla að verða raunin á. Og jeg segi það hispurslaust, að það, hve linlega háttv. landbn. hefir tekið á málinu, stafar af undanlátssemi hennar við utanaðkomandi „agitation“, sem ekki á við rök að styðjast. Það er ekki fyrst og fremst reynt að mótmæla fækkun dýralæknanna með því að segja, að dýralæknaembættin á Reyðarfirði og í Stykkishólmi hafi reynst nauðsynleg á undanförnum árum. Nei, hv. landbn. dettur ekki í hug að bera það fram, heldur kemur hún með það, að kanske megi hafa gagn af þeim á komandi tímum, láta þá kenna á námsskeiðum o. s. frv. En jeg vil ekki halda við embættum upp á svo loftkenda hluti. - Jeg taldi það skyldu mína, að bera fram þetta frv., af því að jeg taldi embættin ekki nauðsynleg. Og mjer þykir vænt um, að hv. form. milliþinganefndarinnar í landbúnaðarmálum (JörB) stendur þó með mjer í þessu máli, einn hv. landbn.-manna. Það er ekki rjett hjá hv.frsm., að sparnaðurinn af fækkun dýralækna verði mjög óverulegur. Hann verður nálægt 10 þús. kr. á ári, og það eru þó 5% vextir af 200 þús. kr. höfuðstól. Jeg álit þýðingarlaust að ræða þetta mál frekar, en vil aðeins endurtaka það, að jeg álít óverjandi, að halda þá menn á opinberan kostnað, sem ekki fæst full eftirtekja af.

Jón Ólafsson Því miður hefir nefndin ekki getað orðið samferða í þessu máli. Meiri hl. sjer sjer ekki fært að svo stöddu að leggja til, að dýralæknum sje fækkað, en minni hl. vill fallast á að hafa ekki nema tvo dýralækna, eins og í frv. segir. Ástæðan fyrir fækkuninni er aðeins sparnaðurinn, og vilja báðir nefndarhlutar fallast á, að hann verði nokkur. En meiri hl. vill aðeins ekki fallast á, að í öllum tilfellum sje rjettmætt að spara, einkum þegar um fagmenn er að ræða. Vitanlega er ekki hægt að neita því, sem hæstv.forsrh. sagði, að sparnaðurinn af þessari embættafækkun verður kringum 10 þús. kr. á ári - á fjárlögunum. En þegar litið er yfir búfjáreign landsmanna, verð jeg að segja, að 10 þús. kr. er ekki stór póstur, samanborið við það verðmæti, sem í búpeningnum liggur. Mjer virðist þá ekki verða æði mikið úr þeim sparnaði, og jeg hygg, að landsmenn verði fyrir meira tjóni af því að missa þessa tvo dýralækna, heldur en launum þeirra nemur. Það er svo margt, sem þjóðin heldur uppi til að hjálpa borgurunum við framleiðslustarfsemi sína, án þess að beinlínis sje hægt að benda á eftirtekju, sem renni til ríkissjóðs í beinhörðum peningum. Þannig er t. d. um Búnaðarfjelag Íslands og þá leiðbeiningarstarfsemi, sem það rekur. Jeg býst ekki við, að mönnum finnist hún svo lítils virði, að rjettmætt væri að leggja hana niður. Mjög líkt er ástatt um þetta. Vitanlega eru til þeir menn í landinu, sem álíta, að starf búnaðarráðunautanna svari ekki kostnaði, en mikill meiri hluti þjóðarinnar er á gagnstæðri skoðun og lítur svo á, að þeir sjeu mjög nauðsynlegir. Alveg eins er ástatt um dýralæknana. Meiri hl. landbn. hefir þá skoðun, að búfjárstofni landsmanna sje betur borgið, hann sje trygðari gegn skakkaföllum, ef dýralæknum er a. m. k. ekki fækkað. Ef dýralæknar eru aðeins tveir í landinu, þá sjer það hver maður, að ekki geta þeir verið á mörgum stöðum, auk þess sem þeir virðast hafa ærið verkefni við þær rannsóknir, sem stjórnin ætlar þeim að inna af hendi. Allir vita, að starf dýralæknanna til þessa hefir ekki verið þýðingarlaust. Þeir hafa unnið mikið að útrýmingu fjárkláðans, og skal það að vísu játað, að ekki ber öllum saman um, hve rjett þeir hafi haft fyrir sjer í því máli. En um starfsemi þeirra í bráðapestarmálinu ætti ekki að geta orðið ágreiningur. Það var ekki lítil fræðsla, sem þeir þurftu að veita mönnum, hjeðan og handan af landinu, um það, hvernig best væri að berjast gegn bráðapestinni. Mjer er sagt af fróðum mönnum, að það sje út af fyrir sig mjög bagalegt að leggja niður dýralæknisembættið á Vesturlandi, vegna hins mikla hestaútflutnings þaðan. En dýralæknisvottorð er altaf heimtað með hestasendingunum, og hygg jeg, að það gæti orðið bæði umsvifasamt og kostnaðarmikið, að þurfa altaf að reka hestana þangað, sem slíku vottorði yrði náð, ef aðeins væru tveir dýralæknar. Jeg hefi spurst fyrir um það, hvort slík vottorð væru heimtuð með kjötsendingum frá landinu, og sagði mjer forstjóri í Sambandi ísl. samvinnufjelaga, sem þessum málum er vel kunnugur, að þau væru ekki enn heimtuð. En jafnframt sagði hann, að ef galli kæmi fram í einhverri kjötsendingu, mætti búast við, að sú krafa yrði gerð. Að vísu yrði ekki endilega heimtað vottorð frá dýralækni, heldur yrði alment læknisvottorð talið jafngilt. En þau mundu kosta sinn skilding; geri jeg ráð fyrir. Fyrir meiri hl. landbn. vakti sú stefna, sem nú er mjög uppi, að láta dýralæknana veita hæfum mönnum í sveitum landsins fræðslu um ýms atriði í meðferð sjúkdóma og meiðsla á dýrum. Í flestum sveitum munu nú vera til menn, sem bæði vilja og geta hjálpað í ýmsum algengum húsdýrasjúkdómum og við slysfarir á dýrum, ef þeir hljóta aðeins nokkra fræðslu hjá dýralækni. - Í stuttu máli þóttist meiri hl. eigi finna í frv. þann sparnað, sem til nytsemdar gæti talist. Jeg fyrir mitt leyti - og þar hygg jeg mig tala fyrir hönd fleiri manna, - vil ekki láta undan þeim hugsunarhætti, sem búið er að ala mjög upp með þjóðinni, að skilyrðislaust eigi að fækka starfsmönnum þjóðfjelagsins. Þar sem þeir gera betur en að vinna fyrir kaupi sínu, á tvímælalaust að láta embættin haldast. Að þessu sinni get jeg látið vera að segja meira.

Gunnar Sigurðsson Nú er þegar liðið mjög á fundartímann, og verður sennilega að ræða þetta mál lengur en í dag. Flestir ræðumenn hafa talað um þetta mál eins og smámál, en það er engan veginn rjett. Því er algerlega óheimilt að flýta umræðunum svo, að hv.þdm. þurfi að greiða atkv. að óathuguðu máli. Mjer sýnist nú ekki vera miklar horfur á, að mínar till. nái samþykki að þessu sinni. En það er svo um mörg góð mál, og einkum þau bestu, að þeim hefir ekki orðið framgengt við fyrstu atlögu. Jeg er alveg viss um, að framtíðarskipulagið verður fjölgun dýralækna, ef nokkrar framfarir eiga að verða í búskapnum. Jeg skal benda á skylt atriði, fjölgun lækna í landinu á sínum tíma - en það er meiri skyldleiki þarna á milli en jeg hygg, að menn geri sjer alment grein fyrir. - Það þótti stórt spor, þegar læknum var fjölgað úr einum í fjóra, og þurfti mörg ár til að sannfæra menn um, að þetta væri ekki óþörf eyðslusemi. - Þörfin fyrir dýralækna eykst með auknu afurðamagni. Jeg hefi áður bent á, að vátrygging búpenings getur ekki talist möguleg, nema með dýralækniseftirliti. Eins er um eftirlit með útfluttum búsafurðum og þó einkum varnir gegn útbreiðslu alidýrasjúkdóma, sem áreiðanlega verður ilt að koma í veg fyrir, að endrum og eins berist til landsins. Jeg get skotið því hjer inn, að eins og jeg hefi áður tekið fram, er það ekki ætlun mín, að þegar í stað verði settir 7 dýralæknar. Þess er máske varla þörf enn, og það er ekki heldur hægt að koma því í framkvæmd, vegna þess, að ekki eru til nógu margir menn með hina nauðsynlegu þekkingu. En frv. því, er jeg bar fram, er ætlað að vera framtíðarskipulag þessara mála. Jeg vona, að með því takist að tjalda til meira en einnar nætur, enda þótt þetta úreldist auðvitað síðar, eins og alt annað. „Höggur sá, er hlífa skyldi“, má segja um hv. 1. þm. Árn., er hann gerist fyrstur manna til að mæla með fækkun dýralækna, þótt með hverju ári verði háværari kröfurnar um Suðurlandsundirlendið að fá þeim fjölgað. Um kostnaðinn af þessum embættismönnum vil jeg benda á, að ekki þurfa þeir að bjarga lífi margra stórgripa, til þess að vinna fyrir sjer. Jeg fyrir mitt leyti hefi t. d. áreiðanlega mist 2 stórgripi þau 4 ár, sem jeg hefi stundað búskap, sakir þess, að ekki náðist til dýralæknis. Hjer hefir verið minst lauslega á störf dýralæknanna, og er óneitanlega einkennilegt að heyra ummæli í þá átt, að eiginlega hefðu þeir ekkert gert til gagns. Hvað hafa þeir t. d. gert í kláðamálinu?  (Forsrh. TrÞ: Já, hvað hafa þeir gert í kláðamálinu?)  Þeir hafa tekið upp og framfylgt þeirri stefnu, að sjálfsagt væri að útrýma kláðanum með lækningu, en ekki niðurskurði.  (Forsrh. Trp: En það hefir aldrei verið hægt að fara að þeirra tillögum)  . Þess vegna er fjárkláðanum heldur ekki útrýmt. Eins hafa þeir unnið mikið starf í því að halda niðri bráðapestinni með bólusetningum, og lungnaormaveikinni í sauðfje. Hygg jeg, að það verk þeirra hafi ekki enn verið til peninga metið. Jeg skal taka fram, að nú þegar hafa komið allmargar áskoranir til Alþingis, þar sem fækkun dýralækna er harðlega mótmælt, og er jafnvel sumstaðar krafist, að þeim sje fjölgað. Eru þessar áskoranir einkum af Austurlandi, og má sjerstaklega geta þess, að eitt brjefið er frá Búnaðarsambandi Austurlands. Eitt fjelag, sem mikið tillit ætti að taka til í þessu máli, Dýraverndunarfjelagið, hefir ennfremur lýst fylgi sínu við mína stefnu. Fyrir þessar sakir leyfi jeg mjer að fullyrða, að alt, sem fram hefir komið, hnígur í þá átt, að fjölga beri dýralæknum. Þeir hv.þm. V.-Sk. og hv. 3. þm. Reykv. eru mjer líka að mestu sammála, þar sem þeir leggja á móti stjfrv. og till.hv. 1. þm. Árn. En þótt jeg fallist á margt hjá hv. meiri h1. landbn., ber jeg þó fram aðra till. til rökstuddrar dagskrár, og ef hún verður samþykt, mun jeg taka aftur frv. mitt, sem hjer er á eftir á dagskránni. Get jeg sannast sagt ekki skilið, hvernig menn geta verið því andvígir, að Búnaðarfjelag Íslands og búnaðarsamböndin athugi málið til næsta þings. Það er heldur fáránleg ályktun hjá hv. 1. þm. Árn., ef hann hefir nokkra trú á sínum málstað, að gera ráð fyrir því fyrirfram, að þau hljóti að fylgja mínu frv.

Það er fyrirfram búið að „agitera“ í þeim

. Ef svo er, að öll búnaðarsamböndin og Bf. Í. eru nú þegar með fjölgun dýralækna, þá er það aðeins ný sönnun fyrir ágæti málsins. Jeg skal fúslega játa, að mjer er dálítið um hönd að biðja hæstv. landsstjórn að semja frv. um fjölgun dýralækna. En hæstv.atvmrh. sagði við 1. umr., að sjer væri þetta mál ekki kappsmál, og þar sem hann er talsvert riðinn við búnaðarfjelagið, tel jeg víst, að honum verði ekki mikið á móti skapi að bera fram tillögur þess. Sem ástæður móti dagskrártill. hv. meiri hl. vil jeg geta þess, að fyrir mjer er það aðalatriði, að dýralæknunum verði falin kensla í meðferð algengustu húsdýrasjúkdóma og eftirlit með sýningum á kvikfjenaði. Vona jeg að mönnum skiljist, að þeir hafa betri aðstöðu, hvað þekkingu snertir og fleira, heldur en búnaðarráðunautarnir, til þess að leysa þetta vel af hendi. Dýralæknarnir hafa beinlínis sjerfræðipróf í þessu, enda gegna ýmist dýralæknar, eða menn með prófi frá dýralæknaskólum í húsdýrarækt og húsdýrasjúkdómum, samskonar embættum í öllum menningarlöndum.

Pjetur Ottesen Jeg vona, að hæstv. forseti vaki vel yfir þeim fáu sálum, sem enn eru í deildinni, svo að ræðumenn geti að minsta kosti nokkurn veginn heyrt til sjálfra sín fyrir skvaldrinu. Við 1. umr. gat jeg þess, að þótt mjer virtist byrjað á öfugum enda um embættismannafækkunina í þessu frv., þá mundi jeg þó greiða því atkv. mitt. Jafnframt bar jeg fram brýningu til hæstv. stjórnar, um að bera fram tillögur um fækkun á fleiri embættum og sýslunum. Skoraði jeg á hana að láta nú hendur standa fram úr ermum og bera víðar niður. En það hefir alt verið til einskis mælt, að því er sjeð verður. Það er alment viðurkent, að bein not af dýralæknum til almennrar lækningastarfsemi - nema þegar sjerstaklega stendur á - sje tiltölulega lítil, sökum - þess, hve dreifðir þeir eru. Ef því á að láta þá halda sömu tölu og hingað til hefir verið, verður að leggja aðaláhersluna á fræðslustarfsemi þeirra. Hv. landbn. vill í dagskrá sinni sveigja nokkuð inn á þessa braut, en ef svo á að fella frv., sem nú eru allar horfur á, þá vil jeg að athugað sje, hvort ekki er tiltækilegt að færa verksvið dýralæknanna ennþá lengra út. Vill ekki hæstv. landsstjórn taka til athugunar, hvort dýralæknarnir geta eigi tekið að sjer ýms þau störf, sem Búnaðarfjelag Íslands hefir nú með höndum, t. d. eftirlitið með kynbótum nautgripa, sauðfjenaðar og hrossa? Starf þetta er m. a. í því fólgið, að veita forstöðu sýningum víðsvegar um landið og ráðleggja um gripaval. Sýnist mjer, að það gæti vel samrýmst starfi dýralæknanna, að stjórna þessum sýningum og gefa leiðbeiningar. Þarna gætu þeir jafnframt komið fram sem leiðbeinendur um meðferð sjúkdóma og slysa á skepnum, þannig, að þeir, sem sæktu sýningarnar, yrðu aðnjótandi almennrar fræðslu um þessi atriði. Mjer finst því fullkomlega þess vert, úr því að það eru litlar sem engar horfur á að málið fái að ganga fram, að reyna að gera það besta í málinu, sem kostur er á, þannig, að tilgangi frv. um sparnað á ríkisfje verði að einhverju leyti náð. Jeg vildi því, að hæstv. stjórn væri falið að taka til athugunar, hvort ekki væri hægt að samrýma þessa grein af starfsemi Búnaðarfjelags Íslands við starfsemi dýralækna. Við það mætti fækka ráðunautum Búnaðarfjelagsins, og er það vitanlega sparnaður á ríkisfje; því, eins og kunnugt er, byggist starfsemi Búnaðarfjelagsins einungis á fjárframlagi úr ríkissjóði. Það hefir a. m. k. einn dýralæknir látið það í ljós, að hann áliti þetta mjög vel geta farið saman. Einnig vil jeg benda á, að þegar stofnað verður til þeirra rannsókna. á alidýrasjúkdómum, sem fyrirhugaðar eru; og gert er ráð fyrir að veita fje til í fjárlögum 1929, væri sjálfsagt að nota starfskrafta dýralækna til þeirra þarfa að vetrarlagi, þegar þeir eru ekki á ferðalögum. Jeg vil því hjer með, sökum þess, sem jeg áður sagði, að mjer virðist sýnt, að ekki verði hægt að koma þessari fækkun fram, bera fram rökstudda dagskrá, sem breytingu við hina rökstuddu dagskrá nefndarinnar, og hún hljóðar svo: „Í því trausti, að atvinnumálaráðuneytið setji dýralæknum nýtt erindisbrjef, þar sem meðal annars sje ákveðið, að þeim sje skylt að veita almenningi fræðslu um eðli algengustu alidýrasjúkdóma og meðferð þeirra, með fyrirlestrum og námskeiðum og á annan hátt, og að ráðuneytið taki ennfremur til athugunar, hvort ekki sje unt að færa svo út starfssvið dýralækna, að þeir hafi einnig á hendi þá grein starfsemi Búnaðarfjelags Íslands, sem lýtur að hrossa-, nautgripa- og sauðfjárrækt, svo að þar megi fækka ráðunautum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (BSv): Mjer hefir borist brtt. við rökstudda dagskrá meiri hl. nefndarinnar, sú, sem nú var lesin hjer í deildinni. Þetta virðist vera töluvert innlegg í málið, og þar sem ýmsir hafa kvatt sjer hljóðs, sje jeg ekki annað fært, en að taka málið út af dagskrá. Er þá umræðu frestað.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Þetta frv. á þskj. 205 er fylgifiskur þess frv., er jeg fór um nokkrum orðum áðan (um útflutningsgjald af síld). Þegar jeg fór að íhuga, hvernig útflutningsgjaldið legðist á síldarmjöl og síldarlýsi og gengið er út frá því sama og tiltekið er í þskj. 206, kom það í ljós, ef lagður er til grundvallar jafnmikill þungi af síld í báðum tilfellum, að útflutningsgjaldið af þeirri síld, sem seld er í bræðslu, er margfalt lægra heldur en hitt, sem lagt er á síld, sem söltuð er eða krydduð og flutt út. Til þess að fá samræmi, þarf að þrefalda útflutningsgjaldið af síldarmjöli og síldarlýsi, ef hráefnið er lagt til grundvallar í báðum tilfellum Mjer hefir reiknast svo til, að af lýsi því, er fæst úr 1 tn. af síld, sje útflutningsgjaldið 13 aurar. Það er aðeins 1½% af verði lýsisins. Það er nú að vísu svo um útreikninga, að þeir standast oft og tíðum ekki próf reynslunnar, fyrir þá sök, að grundvöllurinn, sem gengið er út frá, er ekki svo nákvæmlega rjettur, að hann haggist ekki. En hjer er bygt á reynslu annara þjóða. Norðmenn telja, að úr 1 tn. af síld fáist 16 kg. af lýsi, það er að segja, ef síldin er veidd um sumartímann, 1 júlí, ágúst og september. Um það má vitanlega deila, hvort rjett sje að miða við hráefnið. En ef það er rjett leið, þá þori jeg að fullyrða, að útreikningar mínir sjeu ekki fjarri lagi, og að óhætt sje að byggja á þeim niðurstöður þær, sem jeg hefi gert hjer í þessum útreikningi. Að sönnu verður útflutningsgjaldið af síld og því efni, sem úr henni fæst, til muna hærra en af þeim íslenskum afurðum, sem miðað er við verð á, þó útflutningjaldið af síldinni verði lækkað, eins og farið er fram á á þskj. 206. En það lítur út fyrir, að Alþingi hafi litið svo á, að síldarútvegurinn gæti borið hærri álögur en aðrar atvinnugreinir. Jeg fæ nú ekki sjeð, á hverju það gæti verið bygt. Líklega hefir þessi ins. En því miður hefir nú reynslan útvegur verið talinn svo tryggur og arðsamur, að óhætt væri að skattleggja hann meira en aðra atvinnuvegi landsekki bent á, að svo væri, nema síður sje. Jeg hefi lagt til, að þetta gjald sje miðað við síldina sjálfa eingöngu, en ekki það efni, sem úr henni er unnið. Mjer hefir talist svo til, að með samþykt þessara tveggja frv., sem hjer eru samferða, mundi nást nálega 100 þús. kr. hreinn tekjuauki í ríkissjóð, þegar á þessu ári, þrátt fyrir þá lækkun, sem farið er fram á á útflutningsgjaldi af salt- og kryddsíldinni. Og jeg held, að það komi sjer ekki illa, eins og nú er ástatt, að tekjurnar aukist nokkuð. Jeg skal svo ekki hafa þennan formála lengri, en óska, að málið fái að ganga til 2. umr., og tel rjett, að það fari til fjhn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það er eiginlega dálítið öðruvísi ástatt með þetta frv., sem hjer liggur fyrir, en hitt, sem var næst á undan. Mjer finst það dálítið óviðfeldin aðferð, að taka þessa einu tegund lýsis og leggja skatt á hana. Jeg hefði þá kunnað betur við, að tekið væri til athugunar útflutningsgjald af lýsi yfirleitt. Mjer finst hjer eima eftir af þeim gamla ósið, að leggja í einelti þá menn, sem hafa stundað þessa atvinnugrein. Þetta vildi jeg taka fram, þó að þess hafi ef til vill ekki verið þörf, því að hv. nefnd hefði hvort sem var sjeð ósamræmið í þessu. Það er full ástæða til að samræma þetta, að því er samkynja tegundir snertir, og mætti þá ef ef til vill gera einhverja breytingu á gjaldinu. Hitt játa jeg, að það situr ekki vel á mjer, að andmæla till. um auknar tekjur til handa ríkissjóði. En þó verða menn að gæta hófs og sanngirni í slíkum till. sem öðrum, og ganga svo frá þeim, að ekki sje með rjettu hægt að benda á mjög mikið ósamræmi milli skyldra tegunda.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Hæstv. fjmrh. hafði þau ummæli um þá aðferð, að taka þessa einu tegund lýsis út úr, að hjer eimdi eftir af gömlum ósið, sem sje að íþyngja síldarútvegsmönnum með álögum umfram aðra. Jeg get viðurkent, að það sje enn svo, að hærra gjald sje lagt á síld en aðrar afurðir. En ef ósamræmi er í því, að leggja hærra gjald á síldarlýsi en lýsi af þorski, hákarli o. s. frv., þá er ennþá meira ósamræmi í því, að leggja miklu hærra útflutningsgjald á saltaða og kryddaða síld en á mjöl og lýsi, sem úr síld er unnið, eins og verður, ef útflutningsgjaldinu verður ekki breytt frá því, sem nú er. Það var þetta ósamræmi milli útflutningsgjalds af síldinni sjálfri og þeim efnum, sem úr henni eru unnin, svo sem síldarmjöli og lýsi, sem jeg vil laga með frv. á þskj. 205 og 206. Hitt taldi jeg ekki mitt hlutverk, að bæta úr því ósamræmi, sem kann að finnast í útflutningsgjaldi af íslenskum afurðum yfirleitt. Það sýnist fullkomin sanngirni í því, að hækka þetta gjald að nokkru, þegar litið er á það, að þessi vara hefir undanfarin ár sloppið mjög „billega“, sem kallað er, við útflutningsgjaldið. Fyrir mitt leyti er jeg alveg sannfærður um, að nauðsyn er á því, að yfirvega yfirleitt, hvernig útflutningsgjöldum og öðrum ríkissjóðstekjum er jafnað niður á framleiðslu þjóðarinnar. Að því leyti er jeg alveg sammála hæstv. fjmrh. um að sjálfsagt sje að athuga frv. í nefnd, og þá skyld atriði um leið. Jeg skal geta þess, að jeg hefi ekki borið undir hæstv. fjmrh. þessi frv. mín, nema 1. gr. frv. á þskj. 206, og lagði hann þar til ýmsar góðar bendingar. Jeg hefi við athugun á útflutningsgjaldi á síld komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að breyta þessu á þá leið, sem jeg hefi lagt til, ekki síst með hliðsjón af því, að síldarbræðslan er að mestu leyti í höndum útlendinga, og virðist ekki ósanngjarnt, að útlendingarnir greiði sinn hluta af útflutningsgjaldinu, eins og það þótti rjett á sínum tíma að leggja hærri gjöld á síldarútveginn en aðrar framleiðslugreinar, af því að útlendingar ættu mestan þátt í honum. Jeg tel, að meðan svo er, að útlendingar hafa yfirráðin yfir síldarbræðslunni og veiðinni í hana líka að mestu leyti, þá sje mestur hagur í því fyrir okkur, að færa útflutningsgjaldið sem mest yfir á þá síld, sem brædd er.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg veit ekki, hvort hv. flm, hefir misskilið mig.

Það má vel vera.

Mjer fanst ræða hans snúast að miklu leyti um atriði, sem okkur ekki greinir á um. Þó að jeg nú gangi út frá, að útreikningar hans sjeu að miklu leyti rjettir, þá er þó eitt, sem ekki er rjett, og það er það, að taka ekkert annað til greina en hráefnið. Það er fleira, sem kemur til greina við framleiðsla síldarafurða en aðeins síldin sjálf, tunnur, salt o. s. frv., og má ekki gleyma að taka það með. Það má enginn skilja orð mín svo, að jeg vilji hindra, að frv. fái að ganga til 2. umr. og nefndar. Jeg álít þvert á móti sjálfsagt, að svo verði, en eins og jeg hefi bent á, álít jeg rjett, að nefnd taki þetta til samanburðar við aðrar skyldar tegundir. Mjer þykir ekki ólíklegt, að þegar nefnd hefir tekið þetta mál til athugunar, þá komist hún að þeirri niðurstöðu, að þær bendingar, sem jeg hefi komið fram með, sjeu þess verðar, að þær sjeu athugaðar.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Frv. þetta, á þskj. 206, er flutt, hvað aðalefni snertir, að ósk kjósenda minna nyrðra. Aðalefni þess er lækkun á útflutningsgjaldi á síld, að útflutningsgjaldið, sem nú er kr. 1,50 af síldartunnunni, verði lækkað niður í 75 aura af tunnu. Ástæðan til þess, að farið er fram á lækkun útflutningsgjaldsins, er sú, að eins og nú er, er þetta gjald margfalt hærra en af nokkurri annari útfluttri vöru. Miðað við verðgildi síldarinnar má telja, að þetta gjald, kr. 1,50 af tunnu, sje nálægt því fimmfalt hærra en af öllum öðrum afurðum, sem seldar eru út, sje útflutningsgjaldið miðað við verð vörunnar. Að öðru leyti fer frv. fram á breyting á gjaldi á fóðurmjöli o. s. frv., sumpart til þess að samræma það við útflutningsgjaldið af síld, ef það verður fært niður sem fyr segir, og sumpart eru þessar breytingar til þess að koma inn nýjum liðum, sem vantað hefir í lög um útflutningsgjald af íslenskum afurðum. Má því til sönnunar benda á, að ekkert af síld óunninni, fiskúrgangur, hausar og bein, hefir til þessa heyrt undir lög um útflutningsgjald, og nemur þó sá útflutningur talsverðu. Í grg. með frv. er bent á, hvernig eigi að reikna út útflutningsgjaldið af síldarmjöli. Jeg tel rjett, að miðað sje við sama gjald og af síldinni hrárri, hvort sem hún er send úr landi krydduð og söltuð, eða henni er breytt í mjöl og lýsi, þannig, að hráefnið sje lagt til grundvallar og af jöfnu magni þess greitt jafnt gjald. En eins og nú standa sakir, vantar mikið á, að hlutfallslega jafnhátt gjald greiðist í ríkissjóðinn af síldarmjöli, sem unnið er úr einni tunnu síldar, eins og síldartunnu, sem seld er söltuð eða krydduð til útlanda. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta mál fleiri orðum. Jeg vonast fastlega til, að háttv. Alþingi taki vel í það, að samræma útflutningsgjald af síld við útflutningsgjald af öðrum útfluttum vörutegundum og gangi inn á till. mínar um það. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og til fjhn., þar sem hjer er um fjárhagsmál að ræða.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Í raun og veru er ekki hægt að segja annað en að full ástæða sje til þess að breyta þeim lögum, sem þetta frv. stefnir að. En hitt er annað mál, hvort það hefir tekist að hitta hið rjetta meðalhóf, hvað snertir einstakar tegundir útfluttra afurða. Það tel jeg vafamál. En þess er að vænta, að það atriði verði nákvæmlega athugað í nefnd. Annars verð jeg að segja það um ákvæðin um útflutningsgjald af síld, að þau hafa verið frá upphafi vega hörð í garð innlendra framleiðenda á þessu sviði. Hið háa útflutningsgjald af þessari vörutegund var upphaflega sett og því síðan við haldið með hliðsjón af því, að útflutningurinn gengi að langmestu leyti í gegnum hendur útlendinga. En nú horfir talsvert öðruvísi við, þar sem hjer er nú á ferðinni frv. um einkasölu á síld. Það er vitanlega ekki hægt að segja um afdrif þess fyrirfram. En verði það samþykt, þá gengur útflutningurinn úr höndum útlendinga á hendur innlendum mönnum. Og þá virðist ekki ósanngjarnt að lækka útflutningsgjald á saltsíld, svo sem farið er fram á í frv. þessu. En jeg get búist við, að hækkun gjaldsins af öðrum tegundum, sem tilgreindar eru í frv., þyki aftur á móti fullmikil. Það má gera ráð fyrir, að áður en langur tími liður, færist og sá útflutningur yfir á innlendra manna hendur. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fjölyrða mjög um þessa hlið málsins við þessa umr., en vænti þess, að þetta verði vandlega skoðað í nefnd. Jeg hefi undanfarið talsvert verið við riðinn slík málefni sem frv. fjallar um. Og mjer hefir ætíð virst sem tollurinn á þessari vörutegund, þ. e. útfluttri síld, næði engri átt. Það eina, sem í mínum augum hefir getað rjettlætt hann, var það, að hann væri til þess að ná sjer niðri á útlendingum. Jeg man eftir því á þingi 1907, er fram fór fyrsta tollhækkun á þessari vörutegund. Þá voru vitanlega alt aðrar tölur lagðar til grundvallar, því að verðlag var þá með alt öðrum hætti en nú. Mig minnir, að tollurinn væri 25 aurar af tunnu og hækkaður upp í 50 aura. Jeg áleit þá, að þetta væri óhæfilega hár tollur og bar fram brtt. þess efnis, að þennan toll mætti að nokkru leyti endurgreiða innlendum framleiðendum eftir á. Þetta var í alla staði mjög svo eðlilegt fyrirkomulag. Stóð svo í nokkur ár, en var aftur breytt, sem aldrei skyldi verið hafa, því að með þeirri breytingu var ranglátt spor stigið. Svo var það á þingi árið 1917, að nokkrir þingmenn litu svo á, að nauðsyn bæri til að haga þessu útflutningsgjaldi svo, að innlendir framleiðendur yrði ekki eins illa úti, hvað það snerti, og útlendingar. Gerðu þeir tilraun í þá átt, en tókst eigi að fá því framgengt. Hið háa útflutningsgjald, kr. 1.50 af hverri síldartunnu, var þá lögleitt, og við það stóð, þangað til 1921. Þá bárust Alþingi kvartanir yfir hinum óhæfilega háa tolli. Bar jeg fram till. þess efnis, að innlendum útflytjendum mætti endurgreiða toll af þeirri vöru, sem seldist undir kostnaðarverði. Þessi till. mætti mótspyrnu, en var þó samþykt. Með henni var stigið spor í rjetta átt. En því miður hefir hið háa Alþingi ekki haft næga þekkingu á þessu sviði atvinnumálanna, til þess að það bæri gæfu til að halda þeirri rjettu stefnu. Því að þetta ákvæði var aftur felt úr gildi. Þannig hefir verið hringlað fram og aftur með þetta. Og mjer er þó nær að halda, að allir hafi litið svo á, að útflutningsgjaldið af síld væri óhæfilega hátt, saman borið við gjald af öðrum vörum. Jeg tel því vel farið, að komin er fram till. um að breyta til og sjálfsagt, að frv. gangi til 2. umr. og verði vel og vandlega athugað. Það er því meiri nauðsyn á að breyta lögunum um útflutningsgjald, að það hefir komið upp ágreiningur um það, hvernig skilja bæri sum ákvæði þeirra. Og það er um útflutningsgjald af síldarmjöli. Jeg verð nú að segja það, að ákvæðið þar að lútandi er ekki svo skýrt sem æskilegt hefði verið, enda hefir það líka verið notað til þess að skjóta sjer undan rjettmætum gjöldum. Í þessu frv. er reynt að kveða skýrar á. Er og sjálfsagt, að lög sje svo skýr, að ekki verði skilin á marga vegu. En hjer munaði ekki minnu en því, að framleiðendur litu svo á, að þeir þyrfti ekki að greiða nema ¼ af því gjaldi, sem þeim bar samkvæmt rjettum skilningi á ákvæðum laganna. Þannig hefir nokkurt fje farið forgörðum fyrir ríkissjóði. Er því engin vanþörf á að gera ákvæðin svo skýr, að ekki verði um þau deilt.

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir athugað frv. þetta vandlega, en það er sem kunnugt er fram komið vegna þeirra misfellna, er verið hafa á kosningum utan kjörstaðar, og þó einkum þeim misfellum, er urðu við kosningu í Norður-Ísafjarðarsýslu við síðustu kosningar. Með frv. er ætlast til að gera þá bót á því fyrirkomulagi, sem nú er, að ekki verði hægt að falsa atkv. utan kjörstaðar hjer eftir. Helstu breytingarnar eru þær, að öðruvísi er gengið frá kjörgögnum en verið hefir hingað til, þannig að stofn, kjörseðill og fylgibrjef eru samfest á einu kjörblaði, og verður stofninn eftir hjá hreppstjóra, en vottorð og kjörseðill eru höfð saman. Er gert ráð fyrir, að á þennan hátt sje hægt að koma í veg fyrir það, að notað verði sama fylgibrjef, þegar kjörseðill er fastur við fylgibrjefið. Þá er gert ráð fyrir því, að kjörgögnin sjeu tölusett og sje sama númer á öllum gögnunum ásamt umslagi. Þá á að hafa strangt eftirlit með öllum kjörgögnum; fyrst er stjórnarráðið sendir þau til sýslumanna, og síðan er þau eru send frá sýslumönnum til kjörstjórna. Skal halda yfir þau sjerstakar bækur og skrár, þannig að ekkert vanti. Að öðrum kosti geri aðili fyllilega grein fyrir, hvað af þeim hefir orðið. Þá er svo ákveðið, að ekki sje hægt að veita aðstoð við kosningu utan kjörstaðar. Hefir leikið nokkur vafi á því undanfarið, hvort slíkt sje leyfilegt, en mun þó hafa verið skilið svo, að hægt sje að veita aðstoð eins og á kjörstað. Loks er tekið fram, að atkvæðin skuli vera sett í venjulegan atkvæðakassa, og er það miklu tryggara. En áður voru engin ákvæði um það, heldur voru þau aðeins í vörslum hreppstjóra eða bæjarfógeta. Eftir frv. á kjósandi að geta fengið atkvæði sitt aftur, ef það er ekki komið í atkvæðakassa, og er með því nokkur trygging fyrir því, að breytingar eða svik eigi sjer ekki stað. Eðlileg afleiðing af þessu fyrirkomulagi er það, að ætlast er til þess, að sje kjósandi staddur innan kjördæmisins á kjördegi, skuli ekki tekið gilt það atkvæði, sem hann hefir greitt áður, heldur skuli hann vera skyldur til að fara til kjörstaðar, ef hann vill fá gilt atkvæði. Þetta er vegna þess, að ef það ákvæði, sem nú er í lögum, er látið gilda, þá er hægt að láta menn kjósa löngu fyrir kjördag, þótt ekkert gangi að þeim, ef þeir láta í ljós, að þeir ætli burt úr kjördæminu fyrir kjördag, og gæti þetta orðið til þess, að meiri áhrif væru höfð á kosninguna heldur en annars. Hefir töluvert brytt á þessu sumstaðar á landinu. Þær brtt., sem nefndin hefir komið með við þetta frv., eru nokkuð margar, en fæstar þeirra eru nokkrar efnisbreytingar. Þó vil jeg taka það fram, að nokkrar breytingar eru á efni frv., svo sem sú, að í staðinn fyrir að ætlast er til eftir frv., að kjörseðlar skuli vera úr hvítum pappír, þá ætlast nefndin til, að notaður sje mismunandi pappír að lit við hverjar kosningar. En það telur hún tryggara. Þá vill nefndin láta taka fram, hvernig eigi að brjóta saman fylgibrjefið, eftir að búið er að brjóta saman kjörseðilinn. Loks álítur nefndin rjettast, að kosið sje með bleki, en ekki með blýanti, því að hún telur, að hægt sje að þurka út það, sem skrifað er með blýanti, en naumast það, sem skrifað er með bleki, án þess að það sjáist. Þá er breyting við ákvæði 4. gr. um það, hver eigi að útfylla vottorðið. Kjörstjóri getur útfylt það, en kjósanda er líka heimilt að gera það sjálf um. Aftan við 4. málsgr. vill svo nefndin bæta þessum orðum: „Kjörstjóra er þó skylt, ef kjósandi óskar þess, að koma brjefinu á póst“. Jeg vil geta þess hjer, að það hefir orðið dálítil villa við afskrift nál., hjer átti að standa: Síðari málsliður 4. málsgr. orðist svo. Brtt. kom frá hv. 2. þm. Árn. til að leiðrjetta þetta, en jeg hygg, að hv.þm. (MT) muni fallast á, að nefndin komi með skriflega brtt., er komi þessu í samt lag. Nefndin hefir litið svo á, að það væri ekki hægt að heimta annað af kjörstjóra en að hann sendi brjefið rjetta boðleið á póst, en ef kjósandi óskar að koma því aðra leið, þá verður hann að sjá um það sjálfur, án þess að kjörstjóra sje skylt að annast sendinguna. Í 5. gr. frv. er talað um, að atkvæðakassar skuli vera innsiglaðir af kjörstjórn, en nefndin hefir, vegna þess að hún álítur erfitt að kalla saman alla kjörstjórnina, talið nægilegt að ákveða, að kjörstjóri skuli innsigla kassann, en frambjóðendur, eða umboðsmenn þeirra, hafa heimild til að setja innsigli sín fyrir kassann. Ef kjörstjóri væri rengdur á nokkurn hátt, myndi frambjóðandi auðvitað setja innsigli sitt fyrir kassann. Loks er brtt. við 8. gr. viðvíkjandi því, hvenær megi neita sjómanni um landgönguleyfi til að greiða atkvæði. Nefndin vildi kveða þar fastara að orði, og setti því orðið „óhjákvæmileg“ í staðinn fyrir „nauðsynleg“. Og eins að því er snertir ákvæði um brot gegn þessu atriði laga, ef skipstjóri varnar sjómanni landgönguleyfis. Nefndin vildi ákveða þar hærri sektir, svo að þær yrðu tilfinnanlegar fyrir skipstjóra, ef hann varnaði sjómanni að kjósa. Þá er ein formsbreytjng, sem nefndin hefir gert við frv. Hún er sú, að láta kjörblaðsfyrirmyndina fylgja aftan við frv., en ekki hafa hana í miðju frv., eins og áður er ætlast til, og sje undirskrifuð ásamt frv. Á fylgiskjalinu hefir nefndin aðallega gert tvær breytingar, þá, að kjósandi skuli líka lýsa yfir því, að hann hafi engan annan kjörseðil frá sjer sent, og er það til þess að koma í veg fyrir, að kjósandinn kjósi á fleirum stöðum en einum, sem auðvitað er ólöglegt; en nú varðar refsingu, ef kjósandi hefir gefið um það falsvottorð. Einnig hefir nefndin ákveðið stærð kjörseðils. Hitt eru smávegis breytingar, sem jeg vil ekki ræða hjer sjerstaklega. Allshn. mælir með því, að frv. verði samþykt með þessum breytingum.

Magnús Torfason Jeg hefi leyft mjer að bera fram örfáar brtt. við frv., á þskj. 246, en nafn flutningsmanns hefir fallið niður, og mun verða bætt úr því innan skamms. Að öðru leyti skal jeg geta þess, að brtt. eru ekki sjerstaklega frá mjer, heldur eru það brtt., sem við forsetar þingsins höfum gert, eftir að hafa athugað frv. saman og borið það saman við kosningalögin frá 1915. Jeg skal geta þess, að jeg tel þetta frv. til mikilla bóta, og hinum unga flutningsmanni, sem flutti það, hv.þm. Ísaf. (HG), til stórmikils sóma. Og jeg þykist líka sjá, að hv.allshn. hafi lagt mikla alúð við að gera þetta frv. sem best úr garði. Jeg vil taka þetta fram, af því þessar brtt. eru orðaðar sem brtt. við brtt. á þskj. 193, en það kom aðeins til af því, að við urðum of seinir að forma þessar brtt., en alls ekki af því að við hefðum neitt sjerstaklega að athuga við brtt.hv. nefndar, því að þær eru yfirleitt til bóta. Þá skal jeg koma að þessum brtt. Fyrsta brtt. er um það, hvar eigi að koma þessu kjörblaði fyrir. Við forsetar teljum heppilegra, að það sje haft alveg eins og í lögum um kosningar til Alþingis frá 1915. Þar standa þessi orð, er við höfum sett: „kjörblað skal vera svipað þessu“. Okkur þótti fara vel á því, og það getur ekki haft neina þýðingu fyrir frv. Það kemur aðeins fram í prentuninni, og það getur komið til að standa eyða á síðunni á undan. Við sáum því ekki neitt unnið við það að vera að flytja þetta aftur fyrir allar greinarnar, og jeg veit ekki betur en að allir kunni því vel, hvernig þessu er komið fyrir í lögunum frá 1915. Þá höfum við lagt til, að ný málsgrein komi á eftir 2. brtt. f. hjá nefndinni: „Forðast skal að láta óviðkomandi sjá kjörgögnin“. Það er, eins og við vitum, lagt ríkt á við kjörstjórnir að láta engan óviðkomandi sjá kjörgögnin, en við álítum, að það sje engu síður ástæða til þess að brýna þetta sem rækilegast fyrir öðrum, nema fremur sje. Að því er snertir 3. tillögugreinina, þá hefir hv.frsm.allshn. upplýst, að eitthvað hafi skolast til með brtt. Hefi jeg borið þetta undir forseta beggja deilda, og töldu þeir, að þar sem komin er brtt., sem bætir úr þessu, gætum við vel tekið okkar brtt. aftur. 3. brtt. er því tekin aftur með þessu fororði, að hin brtt. verði samþykt, því að hún er komin fram út af þeim misskilningi, sem hjer hefir orðið. Þá er 4. brtt., um að orða 11. gr. dálítið öðruvísi. Þar segir svo: „Að öðru leyti gilda reglur kosningalaganna um kosningar þær, er í lögum þessum getur, að því leyti, sem þær geta átt við“. En það er athugunarvert, hvort þetta orð, „reglur“, er nógu víðtækt, og það er ætíð betra að hafa arðin sem víðtækust, þegar vísað er til laga, og ennfremur vildum við, að bætt væri inn hegningarákvæði, því að það er viðkunnanlegra að sjá það í lögunum sjálfum, að dómarinn þurfi ekki að sækja í önnur lög til þess að vita um, að viðurlög sjeu sett. 5. brtt. er blátt áfram afleiðing af 1. brtt. og er sjálfsögð, ef 1. brtt. verður samþykt.

Haraldur Guðmundsson Jeg get yfirleitt verið hv.allshn. og hæstv. forsetum þakklátur fyrir fylgi þeirra við frv., og tel jeg flestar af brtt. þeirra til bóta. Þó er eitt atriði, sem jeg get ekki verið hv.allshn. sammála um. Það er brtt. hennar við 5. gr. 3. málslið, þar sem kveðið er á um, hvernig ganga. skuli frá atkvæðakassa, sem ætlast er til, að hreppstjórar og kjörstjórar geymi í brjefin. Í frv. er gert ráð fyrir því, að þessir atkvæðakassar sjeu innsiglaðir af kjörstjórn og frambjóðendum eða umboðsmönnum þeirra. Þessu vill hv.allshn. breyta þannig, að láta duga, að kjörstjóri innsigli kassann, og svo sje frambjóðendum heimilt að setja innsigli sín fyrir kassann. Jeg skyldi samþykkja þetta, ef það væri æfinlega trygt, að frambjóðandi setti innsigli sitt fyrir kassann. Hinsvegar finst mjer, að ef ætlast er til þess að fá aukna tryggingu með þessu ákvæði, að kjörstjóri skuli innsigla kassann, þá missi hv. nefnd þar marks. Til þess að tryggja það, að ekki verði farið í kassann, ætlast hv. nefnd til, að kjörstjóri setji innsigli sitt fyrir hann. En það er í raun og veru engin trygging, nema fyrir hann gagnvart öðrum manni. Fyrir kjósendur og frambjóðendur er það auðvitað engin trygging, þótt kjörstjóri innsigli með eigin innsigli kassa, sem er í hans vörslu. Jöfn ástæða er til að tortryggja hann fyrir því. Jeg get heldur ekki sjeð neitt athugavert við það, að kjörstjórn skuli í fyrstu innsigla kassann, því að þegar henni, að liðnum kjördegi, er afmentur kassinn aftur, þá verður það auðvitað hennar fyrsta verk að athuga, hvort hann sje með sömu ummerkjum. Jeg hefi samt ekki komið með brtt. við þetta, og get enda gengið inn á, að seinni hluti greinarinnar verði eins og hv.allshn. leggur til, en mun koma með brtt. við fyrri hlutann við 3. umr. Auk þess mætti skjóta því inn í ákvæðið, að kjósandi, sem kýs utan kjörstaðar, skuli sjálfur leggja atkvæði sitt í kassann, alveg eins og ætlast er til nú við kosningu á kjörstað. Jeg vildi ennfremur taka undir það með hv. 2. þm. Árn., að jeg kynni betur við, að myndin af kjörblaðinu kæmi inn í lögin á sinn stað, á sama hátt og í hinum almennu kosningalögum. Þá virðist mjer, að þær brtt., sem hæstv. forsetar lýsa hjer saman, sjeu heldur fyllri en brtt.hv. nefndar, og hefi jeg þess vegna ekkert á móti því, að þær verði samþyktar.