Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hygg, að allir þeir, sem rækilega kynna sér búrekstur, komist að raun um, að það er næsta varasamt, að annar atvinnurekstur sé fjölþættari og margbrotnari í eðli sínu, þótt margur annar atvinnurekstur sé auðvitað miklu stærri í sniðum. Það eru svo ótalmörg atriði, sem þarf að íhuga í sambandi við búrekstur og gera sér grein fyrir, og svo margvíslegar aðstæður, sem þurfa að vera til staðar, til þess að búreksturinn geti blessazt svo sem nauðsynlegt er. Þetta veldur því, að það er mikil nauðsyn að halda uppi margvíslegri leiðbeiningastarfsemi af opinberri hálfu fyrir bændur landsins, enda hefur slíkt verið gert á mörgum sviðum. Ég skal ekki rekja starfsemi þeirra stofnana að neinu ráði, það þekkja allir hv. þm. Það er haldið uppi fjölþættri leiðbeiningar- og rannsóknarstarfsemi, bæði á vegum heildarsamtaka landbúnaðarins og einnig stofnana, sem eingöngu eru reknar af ríkissjóði, og er þó engum efa bundið, að þrátt fyrir starfsemi allra þessara stofnana er enn þá mjög margt ógert í þessum efnum, bæði í sambandi við rannsóknir á jarðvegi og ræktun, sem kannske er það mikilvægasta og brýnasta, sem úrlausnar bíður, til þess að tryggja betur öryggi búrekstrarins, og jafnframt einnig margt, sem þarf að rannsaka betur í sambandi við búféð sjálft. En þessar rannsóknir allar, sem hér hefur verið haldið uppi, eru að segja má tæknilegs eðlis. Þessum rannsóknum er að sjálfsögðu nauðsynlegt að halda áfram, þeim sem þegar eru í gangi, og einnig hefja rannsóknir á nýjum sviðum. Það, sem till. sú, sem ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 28, um hagfræðilegar leiðbeiningar fyrir bændur, fyrst og fremst beinist að, er, að tekið verði til íhugunar og síðar til framkvæmdar, ef rétt þykir, að hefja nýja leiðbeiningastarfsemi fyrir landbúnaðinn, sem til þessa hefur lítið eða ekkert verið sinnt. En það er að leiðbeina bændum um ýmsa hagræna þætti búrekstrarins, hvernig heppilegt sé, að búin séu samsett, hvernig hagkvæmast sé, að stærð þeirra sé háttað, hvort hagkvæmt er að hafa samsett bú eða aðeins ákveðna eina tegund búrekstrar. Hér koma ótalmörg atriði til greina, bæði lega jarðanna og margvíslegar aðstæður aðrar, sem verður að athuga hverju sinni eftir því, hvaða jörð og hvaða bóndi á hlut að máli. Í þessu sambandi þarf að sjálfsögðu að framkvæma margvíslegar athuganir og gagnasöfnun og skýrslugerð til þess að leggja grundvöll að slíkri starfsemi. Það eru til ýmsar upplýsingar um þetta efni, og m.a. komu fram margar mjög fróðlegar upplýsingar í sambandi við afkomu bænda, þegar var verið að rannsaka fjárhag bænda í sambandi við breytingu á lausaskuldum þeirra í föst lán, sem unnið hefur verið að á þessu og síðasta ári. Og einmitt sú athugun leiðir glöggt í ljós eða er manni hvetjandi til þess að leggja til, að áfram verði haldið á þeirri braut að afla gagna á þessu sviði og reyna að leggja þannig grundvöll að því, að bændur, bæði þeir, sem nú þegar reka bú, og þá ekki síður þeir, sem eru að hefja búskap, geti átt aðgang að einhverjum aðila, sem getur verið þeim til ráðuneytis og leiðbeiningar um hina ýmsu þætti búrekstrarins, miðað við aðstæður, sem landbúnaðurinn á við að búa á hverjum tíma. Það er öllum kunnugt, að bændur hafa á, undanförnum árum lagt í geysimiklar framkvæmdir. Og það er vafasamt og raunar sennilega útilokað, að nokkur önnur atvinnustétt í þjóðfélaginu hafi hlutfallslega, miðað við getu sína, lagt jafnmikið af mörkum til uppbyggingar síns atvinnurekstrar og bændur. En þó að hér hafi margt og merkilegt verið unnið, hefur þetta einnig hættur í för með sér. Og ein meginhættan í þessu sambandi er sú, að ekki hafi þess ætíð verið gætt sem skyldi, að haga framkvæmdum þannig, að það væri öruggt, að viðkomandi bóndi gæti staðið undir þeim kostnaði, sem af framkvæmdunum leiddi. þ.e.a.s. að búrekstur hans og arðgæði búrekstrarins ykjust að sama skapi og framkvæmdirnar. Og það er nokkur ástæða til að óttast, að ýmsir bændur séu orðnir svo skuldum hlaðnir vegna framkvæmda sinna, að það þurfi að taka til allrækilegrar íhugunar, hvernig hægt sé að koma þeirra málum þannig fyrir, að þeir geti örugglega bjargazt út úr þeim þrengingum, sem þeir hafa lent í af þessum sökum, því að það liggur auðvitað í augum uppi, að það er ekki einfalt mál að leggja út í fjárfestingarframkvæmdir, hvorki í búrekstri né á öðrum sviðum, og það verður að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir því, að það sé þá möguleiki, að búreksturinn geti staðið undir þessum framkvæmdum. Það er áreiðanlega ekki fremur hægt að saka bændur en aðrar þjóðfélagsstéttir um að hafa kannske siglt nokkuð háan byr í þessu efni. Því miður verður að játa, að fjöldi þjóðfélagsborgara hefur á undanförnum árum og áratugum lagt út í framkvæmdir, sem raunverulega hefur verið sáralítill fjárhagslegur grundvöllur undir. Og við skulum játa það, enda vitum við það öll, að í fjöldamörgum tilfellum hefur verið út í framkvæmdir ráðizt eingöngu í trausti þess, að vaxandi verðbólga og verðrýrnun peninga mundi standa undir framkvæmdum. Þetta er sú staðreynd, sem við blasir. Og það er auðvitað ekki eingöngu hjá bændum, heldur hjá ótalmörgum þjóðfélagsborgurum, sem er ótvírætt að rísa að sjálfsögðu margvísleg vandamál, ef stöðvun yrði á slíkri verðbólguþróun, sem verið hefur hér um langt árabil og hefur leitt til þess, að menn hafa getað risið undir framkvæmdum, sem þeir, þegar þeir út í þær réðust, höfðu í rauninni enga möguleika til að standa straum af, ef verðgildi peninga hefði á næstu árum verið óbreytt. Hjá bændum landsins hefur orðið mjög mikil breyting á undanförnum árum og áratugum í öllum þeirra búrekstri. Véltæknin hefur í sívaxandi mæli haldið þar innreið sína eins og í öðrum atvinnugreinum. En einnig véltækninni fylgja vandamál. Það er mikið athugunarefni hverju sinni, hvort bóndinn á að kaupa sér tiltekna vél eða ekki, og það verður að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir því, hvaða áhrif hún hefur á hans afkomumöguleika og hvort e.t.v. er ráðizt í meiri vélakaup en búrekstur hans leyfir, eins og hann þá er, hvort ekki þarf þá um leið að gera ráðstafanir til þess að gera einhverjar breytingar á búrekstrinum. Með þessum hugleiðingum mínum læt ég mér ekki detta í hug, að ég geti bent bændum á, betur en þeir þekkja sjálfir, hvernig þeir skuli bjarga sínum málum í sambandi við sinn búrekstur, enda hef ég ekki hugsað mér með þessum orðum að gerast neinn dómari yfir þeim að þessu leyti. Hitt er meginatriði málsins, að það verði rækilega athugað og í samráði við helztu samtök og stofnanir landbúnaðarins, hvort hér sé ekki verkefni, sem óumflýjanlegt sé að verði sinnt nú á næstu árum. Ég á ekki við með því, eins og líka er bent á í niðurlagi grg., að farið verði að setja upp nýja stofnun eða nýtt bákn á því sviði til þess að vinna að þessum verkefnum, heldur að athugað verði með samráði allra aðila„ sem að þessum landbúnaðarmátum vinna, hvort ekki sé hægt á þeirra vegum einhverra eða fleiri saman að koma upp slíkri starfsemi, þannig að það verði vissir aðilar, sem safni þeim upplýsingum, sem um þetta þarf, og síðan geti bændur átt aðgang að slíkum leiðbeiningum og fengið þar ráð í sambandi við þær hugleiðingar, sem þeir hafa uppi um tilhögun síns búrekstrar, hvernig þeir geti fengið bú sín til að skila sem mestum arði miðað við tilkostnað. Þetta er sú hugsun, sem að baki þessari till. minni liggur. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um málið. Till. er í eðli sínu mjög einföld og ætti ekki á þessu stigi að þurfa fjölþættra athugana við eða bollalegginga. Og ég vildi leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að umr. um hana yrði að lokum frestað og till. vísað til hv. allshn. til nánari athugunar.



Herra forseti, Ég hef leyft mér, ásamt hv. 10. þm. Reykv. (EggÞ), að flytja till. þá, sem er á þskj. 34, um endurskoðun l. um stýrimannaskóla Íslands og athugun á stofnun sjóvinnuskóta o.fl. Till. þessi er tvíþætt: Annars vegar, að ríkisstj. láti endurskoða lög og reglugerðir um stýrimannaskóla Íslanda og inntökuskilyrði í hann og við þá endurskoðun verði sérstaklega haft í huga, hvernig auka megi þekkingu væntanlegra nemenda í meðferð og notkun nýrra. siglinga- og fiskileitartækja, sjóvinnu, fiskverkun og meðferð sjávarafurða. Og hins vegar láti ríkisstj. jafnframt fara fram athugun á, hvort ekki sé tímabært og þá hvernig auka megi og taka upp kennstu í þessum síðasttöldu greinum við verknám gagnfræðastigsins og hvort ekki sé tímabært að stofnsetja sérstakan sjóvinnuskóla, þar sem væntanlegir nemendur stýrimannaskólans og aðrir fái m.a. kennslu í sjóvinnu, fiskverkun, meðferð sjávarafurða, fiskmati og verkstjórn. Þessi þáltill. var flutt á síðasta þingi, en varð eigi útrædd og er því endurflutt nú. Bæði þá og nú fylgir till. ýtarleg grg., og eins var mælt mjög ýtarlega með henni á síðasta þingi, þegar hún var flutt þá, svo að ég að ekki ástæðu til að orðlengja frekar um hana. Ég legg til, þegar umr. þessari lýkur, að henni verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Um till. þá, sem hér er til umr. á þskj. 35, er sama að segja og þá, sem ég mælti fyrir hér á undan. Till. þessi var flutt á síðasta þingi og er nú endurflutt. Þegar till. þessi kom fram, var liðið á starfstíma Alþingis, og hún varð eigi útrædd. Till. þessi ályktar að fela ríkisstj. að athuga og gera till. um, hvaða ráðstafanir þurfi að gera, til þess að samband megi hafa við íslenzk fiskveiðiskip á ákveðnum tímum sólarhringsins og þannig verði fylgzt með, hvar þau eru stödd hverju sinni, svo að hjálp megi berast hið fyrsta, ef slys ber að höndum eða skipi hlekkist á, og jafnframt er getið um það í þessari till., að athugun þessa skuli gera í samráði við Slysavarnafélag Íslands og samtök sjómanna og útvegsmanna. í grg. má sjá, að till. þessi er flutt skömmu eftir að hið hörmulega slys skeði hér í Faxaflóa, að vélskipið Stuðlaberg frá Seyðisfirði fórst með allri áhöfn, 11 manna, út af Stafnesi, og vegna þess, hve mörgum brá ónotalega við, fyrst og fremst vegna hins hörmulega mannskaða og svo einnig vegna þess, að skip þetta fórst svo að segja við bæjardyr fjölbýlasta hluta landsins í veðri, sem var ekki talið tiltakanlega slæmt, og að það skyldu margir dagar líða, unz sú staðreynd varð almenningi ljós, að þetta nýja og glæsilega skip hafði farizt á leið til hafnar með allri áhöfn. Við flm. till. á s.l. vetri vildum ekki á því stigi benda á ákveðna leið til að fylgjast með fiskiskipum daglega, vegna þess að mér var kunnugt um, að nokkur ágreiningur var á meðal þeirra, sem um mál þessi höfðu hugsað, hvernig bezta fyrirkomulagið yrði á þessu máli. Hins vegar hefur skipaskoðunarstjóri fyrir skömmu í útvarpserindi látið sína skoðun í ljós um þetta, og þar sem sú skoðun fer að nokkru leyti saman við þær skoðanir eða það álit, sem ég hafði hatt á þessu, vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna í þetta erindi skipaskoðunaratjóra. Hann segir um þetta mál, að hann sé mjög hlynntur því, að slík tilkynningarskylda komist á, enda hafi í tilkynningu Skipaskoðunar ríkisins, sem m.a. er send öllum útgerðarfélögum landsins, verið hvatt til þess, að togarar tilkynni stöðu sína reglulega til landsstöðva, þótt það að engin skylda enn þá. Hann segir enn fremur: „Oft er ekki vitað um sjóslys fyrr en seint og síðar meir og þá oft fyrir tilviljun, að tekið er eftir, að skip hefur ekki látið heyra til sín lengi eða ekki komið til áfangastaðar á eðlilegum tíma. Oftast er það svo, að eigandinn eða útgerðarmaðurinn í landi fylgist með ferðum skips síns eða skipa sinna, en sumir útgerðarmenn eru sjálfir skipstjórar, og er þá enginn ákveðinn aðili í landi til að gera aðvart, ef ekki heyrist lengi til skips.“ Hann segir enn fremur, að slíkt kerfi mundi að vísu kosta nokkurt fé, og hann telur, að eflaust mundi landssíminn henta bezt til þess að veita slíka þjónustu. Og hann heldur áfram og segir, að þá verði skipum gert að skyldu að tilkynna strax, þegar þau láta úr höfn, og þá hvert ferðinni sé heitið. Síðan yrðu þau að tilkynna á minnst 12 klst. fresti til næstu loftskeytastöðvar um stað og stund og hvert þau séu að fara. Það eru nokkrar loftskeytastöðvar, eða fimm á landinu, sem eru með stöðuga vörzlu allan sólarhringinn, það eru Reykjavik, Ísafjörður, Siglufjörður, Seyðisfjörður og Vestmannaeyjar. Og auk þess munu vera um 7 minni stöðvar, sem hafa ekki stöðuga vörzlu. Til þess að geta fylgzt með ferðum hvers skips, sagði skipaskoðunarstjóri, yrði ein stöðvanna aðalstöð og yrði það vafalaust Reykjavík. Allar aðrar loftskeytastöðvar yrðu að senda jafnóðum allar upplýsingar, sem þeim berast frá skipum um stað og atund, til aðalstöðvarinnar í Reykjavik. Það þarf að vera stanzlaus vörður við þetta starf dag og nótt, og gerir hann eða þeir skrá yfir ferðir hvers einstaks skips. Jafnframt þarf að aðgæta stöðugt, að komið hafi fyrirskipuð staðarákvörðun frá hverju einasta skipi, sem tilkynnt hefur verið að látið hafi úr höfn og enn er ekki tilkynnt komið til hafnar. Ef tilkynningu vantar frá skipi, getur hann strax kallað til skipsins frá næstu loftskeytastöð til að athuga, hvort nokkuð sé að. Ef ekkert samband næst við skipið, má strax biðja nálæg skip að athuga um ferðir þess. Sé ástæða til að ætla, að slys hafi orðið, þarf svo varðmaður aðalstöðvarinnar að setja sig í samband við landhelgisgæzluna og flugumferðarstjórn og fara fram á leit, svo og að útvarpið birti beiðni til nálægra skipa að svipast um eftir skipinu. Og hann endurtekur það, sem hann sagði í byrjun máls síns um þetta, að þetta mundi að sjálfsögðu kosta nokkurt fé. En hann segir: „Ég hygg, að flestir geti verið mér sammála um, að það fé geti fljótt gefið ómælanleg verðmæti í aðra hönd, þegar um mannslíf getur verið að ræða.“ Undir þetta veit ég að þm. taka ásamt mér og meðflm. mínum, og í trausti þess, að till. þessari verði vel tekið, legg ég til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn. til frekari fyrirgreiðslu.



Herra forseti. Till. samhljóða þessari var lögð fyrir síðasta Alþingi, en hlaut þá ekki afgreiðslu og er því flutt að nýju nú, þar sem við flm. teljum, að hér sé um allþýðingarmikið mál að ræða. Eins og kunnugt er, eru lög um skipti á dánarbúum o.fl. frá árinu 1878. Á þeim rúmum 8 áratugum, sem liðnir eru síðan lög þessi öðluðust gildi, hafa orðið miklar breytingar á sviði viðskipta og efnahagsmála í landinu, auk þess sem búið er að breyta allmörgum lögum og semja ný, sem hafa sín áhrif beint eða óbeint á skiptalögin. Má þar á benda, að á s.l. Alþingi voru samþ. ný erfðalög, en skiptalögin kveða m.a. á um skipti á þeim arfi, sem til feitur hverju sinni, og fjalla því um framkvæmdina á sjálfum erfðalögunum. Þar sem réttur fólks til arftöku er ákveðinn í erfðalögunum, er nauðsynlegt, að framkvæmd þeirrar löggjafar sé betur tryggð með skiptalögunum en nú er og meira samræmis gætt við mat á erfðahlutum en stundum hefur átt sér stað áður fyrr. Skiptalögin þurfa að verða skýrari en nú er og fastar mótuð, bæði fyrir þá, sem í hlut eiga og þurfa að sækja rétt sinn eftir þeim lögum, svo og ekki síður fyrir hina, sem eiga að framkvæma löggjöfina. Ég legg til, að umr. þessari verði frestað og málínu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins við upphaf þessarar umr. gefa nokkra skýringu á því, sem ætlazt er til að gert verði í sambandi við þáltill. á þskj. 14, um raforkumál, sem hv. framsóknarmenn flytja, en það er sams konar till. og flutt var á síðasta þingi, þ.e. að skora á ríkisstj. að láta hraða áætlunum um áframhaldandi framkvæmdir um rafvæðingu landsins, er miðist við það, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir árslok 1968. Séu gerðar áætlanir um ný orkuver, aðalorkuveitur og dreifilínur um sveitir ásamt áætlunum um aðstoð við að koma upp einkastöðvum fyrir einstök heimili, sem eru það afskekkt að geta ekki komizt í samveitur. Eins og upplýst var á síðasta þingi, hefur verið lagt fyrir raforkumálastjóra að vinna þetta verk, sem minnzt er á hér í till., og hefur raforkumálaskrifstofan unnið að því síðan, en hefur ekki lokið við það enn, enda er hér um mikið verkefni að ræða. Ég hef áður haft það eftir raforkumálastjóra, að í árslok 1964, þegar 10 ára áætlun er lokið, muni 182 þús. Íslendingar hafa raforku frá vatnsaflsvirkjunum, samveitum eða stærri dísilvélum, þar sem kalla má nokkurn veginn varanlegt rafmagn. Og þá er einnig áætlað, að um 8 þús. íslendingar hafi ekki varanlegt rafmagn, séu annaðhvort rafmagnslausir eða fái raforku frá minni stöðvum, sem þykja ekki eins góðar til raforkuvinnslu. En það, sem felst í þessari till. og í bréfi rn. 1960, er ekki aðeins, hvernig eigi að láta þessi 8 þús. Íslendinga fá raforku, sem hafa ekki fengið hana í árslok 1964, heldur einnig hitt, hvernig á að tryggja það, að þeir 182 þús. Íslendingar, sem fengið hafa rafmagn, hafi framvegis nægilegt rafmagn, og þá þarf vitanlega að athuga um nýjar virkjanir og nýjar veitur, sem geta flutt meiri orku en þær, sem nú eru fyrir hendi. Athugun raforkumálaskrifstofunnar er þannig tvíþætt, og raforkumálastjóri hefur gefið mér skýrslu um, á hvaða stigi þessi mál eru nú. Hann hefur tjáð mér, að raforkumálaskrifstofan hafi lagt megináherzlu á annan þáttinn, enn sem komið er, þ.e. að athuga virkjunarmöguleika og aðstöðuna til þess að koma rafmagninu ekki aðeins til þessara 8 þús. Íslendinga, heldur tryggja það, að allir landsmenn hafi nægilega raforku eftirleiðis og undirbúningur verði hafinn til þess að mæta hinni stórum auknu raforkuþörf. Vil ég þá gefa nokkrar upplýsingar um. hvernig þessari athugun er háttað og á hvaða vegi hún er. Raforkumálastjóri segir, eins og ég áðan sagði, að á vegum raforkumálastjóra er nú unnið að rannsóknum og áætlunum um áframhaldandi rafvæðingu og um öflun raforku til að mæta vaxandi orkuþörf. Auk þessara áætlana er einnig unnið að því að athuga, á hvern hátt megi koma raforkunni til þeirra, sem svo illa eru í sveit settir, að vafasamt þyki, hvort þeir geti komizt í samveitukerfi. Og þá er helzt um það rætt, að ef þeir eru það langt frá, í það miklu strjálbýli, að ekki sé unnt að koma þessum býlum í samveitukerfi, verði þeirra raforkumál leyst með dísilrafstöðvum, sem séu þá annaðhvort styrktar af almannafé eða þá að veitt séu svo hagkvæm lán, að flestum eða öllum bændum sé gert kleift að eignast vélarnar. Um Suðvesturland hefur raforkumálastjóri athugað um framkvæmdir, þ.e. svæðið frá Vík í Mýrdal til Borgarness. Unnið er að rannsóknum og áætlun um virkjun Þjórsár við Búrfell og miðlun í Þórisvatni í því sambandi með stóriðju fyrir sugum, en frá Búrfellsvirkjun fengist jafnframt mikil raforka til almenningsnota. Athuganir á fleiri virkjunum í Þjórsá og þverám hennar í framhaldi af Búrfellsvirkjun, svo sem um Urriðafoss, Hrauneyjarfoss, Tungnaárkrók og víðar, eru á byrjunarstigi. Unnið er að almennum rannsóknum á Hvítársvæðinu og að áætlun nm virkjun við Brúará til almennra þarfa. Enn fremur er unnið að áætlun um jarðhitaorkuver í Hveragerði, einnig til almennra þarfa. Um Snæfellsnes: Tvær leiðir eru helzt taldar koma til greina til að sjá fyrir aukinni raforkuþörf á Snæfellsnesi: 1) að virkja Hraunsfjarðarvatn í 2–3 þús. kw. orkuveri, og 2) að leggja háspennulínu frá Borgarfirði og tengja Snæfellsnes þannig við orkusvæði Sogsins og Andakílsár. Eru báðir þessir möguleikar í athugun. Báðar þessar leiðir eru kostnaðarsamar, og nokkur ár líða, þar til þær komast í íramkvæmd, og þangað til verða dísilstöðvar að sjá fyrir þeirri orkuþörf. sem núv. vatnsorkuver anna ekki. Er nú verið að áætla, hverjar viðbætur í dísilsamstæðum séu nauðsynlegar í því skyni. Dalir: Hentugir virkjunarstaðir hafa engir fundizt í Dölum þrátt fyrir leit. Er því gert ráð fyrir að leysa raforkumál þessa svæðis með dísilstöðvum fyrst um sinn, en tenging við vatnsaflsstöðvar í nálægum landshlutum er einnig til athugunar. Nokkur tími mun líða, áður en slík ráðstöfun kemur til greina, vegna kostnaðarins. Vestfirðir: Yfirlitsrannsóknir á Glámusvæðinu. sem er þýðingarmesta vatnsorkusvæði Vestfjarða, standa nú yfir. Sú rannsókn miðar að því að fá heildaryfirlit yfir virkjun á svæði þessu í megindráttum, en slíkt yfirlit er nauðsynlegt að hafa, áður en ráðizt er í frekari virkjunarframkvæmdir í Dynjandi eða Mjólká, en þær ár eiga upptök sín í Glámuhálendinu sem kunnugt er. Um nýja vatnsvirkjun þarna gildir hið sama og sagt var um Snæfellsnes, að hún er svo kostnaðarsöm, að raforkunotkun á Vestfjörðum þarf að aukast allmikið frá því, sem nú er, áður en ráðizt er í slíka virkjun. Jafnframt eru í athugun möguleikar á að auka orkuvinnslu núv. vatnsaflsstöðva með gerð miðlunarmannvirkja. Að öðru leyti verða dísilstöðvar að sjá fyrir aukningu um hríð, og er verið að áætla nauðsynlegar stækkanir dísilstöðva í því sambandi. Strandir: Ráðgerð er stækkun Þverárvirkjunar við Hólmavík um helming næsta ár. Kostnaður við þá aðgerð er áætlaður 5 millj. króna. Norðurland: Á næsta ári er ráðgerð spennuhækkun á hluta af Húnaveitu og bygging spennistöðva í Víðidal og í mynni Vatnsdals í því skyni að auka flutningsgetu veitunnar. Einnig er ráðgert að auka á næsta ári flutningsgetu veitunnar út vesturströnd Eyjafjarðar til Dalvíkur. Í athugun eru ýmsir virkjunarstaðir á Norðurlandi, er komið gætu til greina til að mæta vaxandi raforkuþörf þessa landshluta. Unnið er að áætlun um viðbótarvirkjun í Laxá, í Suður-Þingeyjarsýslu. Einnig er í athugun að leggja aðalorkuveitu frá Akureyri til Skagafjarðar og tengja þannig vesturhluta Norðurlands við orkusvæði Laxár, e.t.v. með hliðartengingu inn á orkusvæði Skeiðsfossvirkjunar. Skagafjörður og Húnavatnssýsta eru þegar samtengd, sem kunnugt er, og yrði með þessu móti komið á samhangandi raforkukerfi um allt Norðurland. Þessar veitur koma til samanburðar við fleiri smærri virkjanir, ef athuganir sýna, að völ sé á hagkvæmum virkjunarstöðum fyrir þær. Hér er því enn þannig varið, að nokkur tími mun líða, áður en fært þykir að ráðast í þessa framkvæmd. Þann tíma, sem það tekur, verður að brúa með dísilstöðum, og er nú í athugun að stækka dísilstöðvar á Sauðárkróki og Akureyri e.t.v. Þá er unnið að rannsóknum og áætlunum um virkjun Jökulsár á Fjöllum, bæði byrjunarvirkjun við Dettifoss og að gerð miðlunarmannvirkja og viðbótarvirkjana í framhaldi af henni. Enda þótt slík virkjun geti látið í té mikla raforku til almennra þarfa, eru þessar rannsóknir, sem kunnugt er, gerðar með virkjun til stóriðju fyrir augum, og fullyrða má, að virkjun Jökulsár á Fjöllum til almennra nota eingöngu kemur ekki til greina vegna kostnaðar um langan aldur enn þá. Norðausturland, Austfirðir og Suðausturland: Á Norðausturlandi, þ.e. frá Kópaskeri til Vopnafjarðar, mun enn um sinn verða að mæta aukinni raforkuþörf með stækkun dísilstöðvanna, sem nú sjá landshluta þessum fyrir rafmagni. Er á næsta ári ráðgerð stækkun dísílstöðvanna á Þórshöfn og Vopnafirði. Til athugunar eru möguleikar á tengingu Vopnafjarðar við Grímsárkerfið, og einnig er leitað að hentugum virkjunarstöðum í nágrenni kauptúnanna. Á Miðausturlandi eru í athugun möguleikar á að auka orkuvinnslugetu Grímsár, og leit að virkjunarstöðum fer fram. Koma virkjanir þar til samanburðar við tengingu Austurlands við Laxárvirkjun. Við slíka samtengingu opnast fleiri möguleikar í virkjunarmálum á Norður- og Austurlandi, svo sem Lagarfossvirkjun, sem þá, fær miklu stærra orkuveitusvæði en ef engin slík tenging væri fyrir hendi, og getur þetta ráðið úrslitum um hagkvæmni þeirrar virkjunar. Þar til slíkar ráðstafanir í raforkumálum Miðausturlands verða tímabærar, verður aukinni raforkuþörf mætt með dísilstöðum, og er á næsta ári ráðgerð stækkun dísilstöðvarinnar í Neskaupstað. Á sunnanverðum Austfjörðum, þ.e. frá Fáskrúðsfirði til Djúpavogs, virðast heppilegustu ráðstafanirnar vera stækkun dísilstöðvanna, a.m.k. nú um sinn, enda þótt tenging við Grímsárvirkjun og einstakar smærri virkjanir í nágrenninu komi einnig til athugunar. Á næsta ári er áformuð stækkun dísilstöðvarinnar á Djúpavogi. Fyrir veitukerfið í Hornafirði og nálægum sveitum er um að ræða stækkun dísilstöðvarinnar á Höfn eða virkjun Smyrlabjargaár. Sú virkjun hefur allmjög verið til umr., sem kunnugt er, en telja má víst, að einhver tími tíði, unz hún verður talin tímabær. Stórvirkjanir utan Þjórsár, Hvítár og Jökulsár: Enda þótt þessar þrjár ár ásamt þverám séu mikilvægustu vatnsorkuforðabúr okkar og því beri að leggja áherzlu á rannsókn þeirra öðru fremur, þykir samt ekki fært að vanrækja með öllu rannsóknir annarra stóráa, svo sem Hvítár í Borgarfirði og Norðlingafljóts, Blöndu, Jökulsánna í Skagafirði, Skjálfandafljóts, Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal. Eru rannsóknir á þessum ám sumpart í gangi og sumpart fyrirhugaðar á næstu árum. Reynt verður kostnaðar vegna að takmarka þær við yfirlitsrannsóknir, en fresta nákvæmum rannsóknum einstakra virkjunarstaða, eftir því sem fært þykir. Af þessu yfirliti má sjá, að raforkumálaskrifstofan hefur ærin verkefni með höndum, og ljóst, að verkfræðingar hennar hafa ekki haldið að sér höndum. Þetta rannsóknarstarf og athugunar er ákaflega umfangsmikið, og þarf þess vegna ekki að undra, þótt ekki sé enn að fullu lokið öllu því, sem raforkumálaskrifstofunni var falið að gera með bréfi rn. í febrúar eða marz 1960 um ötl þessi atriði. Hitt er svo alveg rétt, sem stendur í till. hv. framsóknarmanna, að það er æskilegt, að þessu verði hraðað sem mest. Og það er unnið að þessu af eins miklum hraða og unnt er að fá fram. Það er vitanlega æskilegt fyrir bændur að vita, hvort þeir eigi von á rafmagni og hvenær, - þá bændur, sem eru eftir, þegar 10 ára áætluninni er lokið 1964. Og þetta mætti segja þeim nú þegar, ef framhaldsáætluninni væri lokið hjá raforkumálaskrifstofunni. Það þarf að fara fram aliviðtæk athugun á þessu. Það liggur ekki enn fyrir á raforkumálaskrifstofunni, hve miklar vegalengdir samtals eru á milli þessara býla, sem eftir verða. Það þarf að fara fram, eins og þeir kalla, næstum því ný kortlagning yfir þetta og mælingar, og svo þarf að draga línur og áætlanir þarna á milli. Eins og kunnugt er, var ákveðið með þeirri tíu ára áætlun, sem nú er unnið eftir, að miða vegalengdina á milli býla við sem næst 1 km. Nú er spurningin, hvort á að miða eftir framhaldsáætluninni við 11/2 km eða 2 km, segja sem svo: Þeir bæir, sem ekki er meiri fjarlægð á milli til jafnaðar en 2 km, skulu komast á samveitusvæði. Sumir mundu jafnvel segja: Það á ekki að miða við 2 km, heldur 21/2 eða 3. En afstaða til þessa hefur ekki verið tekin enn af raforkumátaskrifstofunni eða stjórnarvöldunum og er ekki unnt að gera, fyrr en séð er, hvað er hér um miklar vegalengdir að ræða, hvað eru þetta margir km í háspennulínu, sem þarf að leggja um þær byggðir landsins, sem enn eiga eftir að fá rafmagn. Ég geri ráð fyrir því, að ákvörðun í þessu efni fari dálítið eftir því, hvað kostar að leggja háspennulínu til þessara manna, sem eru eftir yfirleitt. Og sjálfsagt finnst mér að teygja sig í þessu efni eins langt og fært þykir mögulega, því að vitanlega er miklu heppilegra og betra fyrir menn að vera í sambandi við samveitu heldur en hafa litla dísilvél heima til raforkuvinnslu, enda þótt dísilvélarnar séu nú orðnar gangvissar. Þetta er það, sem raforkumálastjóri er að vinna að núna. Hvort hann lýkur því á þessum vetri eða næsta sumri, það hef ég ekki fengið ákveðið svar um enn hjá honum, en honum er alveg fyllilega ljóst, að þessu þarf að hraða, þessu verki þarf að flýta. Ég held nú, að bændur landsins, sem eftir eiga að fá rafmagn, geti allavega reiknað með því, að rafmagn fái þeir. Spurningin er: Verður það með samveitu eða verður það með dísilstöð? Og margir bændur hafa nú þegar fengið sér dísilstöð, jafnvel þótt þeir séu nokkurn veginn öruggir um að fá rafmagn frá samveitu í framhaldsáætluninni. En mig undrar ekkert, þótt svona till. komi fram. Það er þetta, sem fjöldi manns bíður eftir, og það er kunnugt, að sumar jarðir, hvort þær verða byggðar eða ekki, það fer eftir því, hvort rafmagn verður lagt þangað heim eða ekki. Og að því leyti get ég endurtekið það, sem ég sagði hér í fyrra, að það er mjög æskilegt, að það dragist ekki mjög lengi, að þessi framhaldsáætlun komi fram, enda þótt það sé ekki að neinum baga vegna framkvæmdanna sjálfra, því að framkvæmdir eftir framhaldsáætluninni byrja ekki fyrr en á árinu 1965. Fjárframlög til raforkuframkvæmda nú hin síðari ár hafa miðazt við það, að 10 ára áætluninni megi ljúka 1964. Og þar sem verðlag hefur mjög hækkað, eins og kunnugt er, hefur orðið að auka fjárframlög til framkvæmdanna sem því nemur, til þess að unnt verði að halda þessari áætlun. Það hefur verið gert. Áætlunin stenzt, vegna þess að fjárframlög til framkvæmdanna hafa verið aukin í fullu samræmi við aukinn tilkostnað.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. sagði í upphafi sinnar ræðu, að það hefði verið lagt fyrir raforkumálastjóra að undirbúa þær áætlanir um áframhald rafvæðingarinnar, sem eru efni þeirrar tillögu, sem hér liggur fyrir. Þetta var raunar kunnugt áður. Þetta mál var til umr. hér í Alþ. 2. marz 1960. Þá tá einnig frammi till. frá okkur frams6knarmönnum um þetta efni. Þá gaf hæstv. ráðh. þær upplýsingar, að raforkumálaskrifstofan væri að vinna að því að gera áætlun yfir þá bæi, sem fá ekki rafmagn samkvæmt 10 ára áætluninni 1953–63. Ráðh. sagði þá, að raforkumálaskrifstofan hefði um nokkurt skeið unnið að þessu, en óformlega þó, en nú fyrir áramótin hefði hann lagt áherzlu á það við raforkumálastjóra, að hann hraðaði þessari áætlun, eftir því sem unnt væri. Þannig mælti hæstv. ráðh. 2. marz 1960. Samkv. því hefur hann fyrir árslok 1959 lagt áherzlu á það við raforkumálastjóra, að þessari áætlun yrði hraðað, eftir því sem mögulegt væri. Við fluttum till. um þetta mál á síðasta þingi einnig, og fóru fram umr. um þá till. í Sþ. 11. apríl s.l. Ég benti þá á það, að því miður hefði ekki verið unnið að þessum viðbótaráætlunum með þeim hraða, sem æskilegt hefði verið. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hafði fengið, hafði aðeins einn starfsmaður á. raforkumálaskrifstofunni haft það sem aukastarf að athuga vegalengdir milli bæja á þeim svæðum, sem ekki hafa komizt inn á 10 ára áætlunina, og þá var það þannig, að enn átti hann eftir að athuga þetta í nokkrum héruðum landsins. Ég hélt því fram þá og vil endurtaka, að það hefði verið hægt að vinna að þessu með meiri hraða en gert hefur verið. Nú þýðir vitanlega ekki að sakast um orðinn hlut, en þrátt fyrir þetta, þótt ekki hafi verið meiri áherzla á það lögð, þá er væntanlega nú langt komið að gera yfirlit yfir byggðina á þessum svæðum, sem eru utan við 10 ára áætlunina, og með því að leggja nokkru meiri vinnu í það, þá ætti að vera hægt innan skamms að ljúka þessu yfirliti. Og þegar búið er að teikna upp þau svæði, sem fá ekki rafmagn samkv. 10 ára áætluninni, þarf þegar í stað að gera áætlun um kostnað við samveitur um þau svæði, að svo miklu leyti sem fært þykir að fullnægja þeirra raforkuþörf með rafmagni frá samveitum, og taka ákvörðun um það, hvernig málið verði leyst. Þetta er það, sem við höfum farið fram á í okkar till. að gert verði nú, þannig að áætluninni verði lokið fyrir næstu áramót. Hæstv. ráðh. segir, að ætla megi, að í lok ársins 1964 hafi um 182 þús. Íslendingar fengið rafmagn frá samveitum eða vatnsaflsstöðvum eða stærri dísilstöðvum, en þá, muni um 8 þús. af landsmönnum verða rafmagnslausir Ég veit ekki, hvernig þetta er talið, hvort þarna eru taldar stærri dísilstöðvar. En ég vil benda á það, eins og ég raunar gerði nú fyrir viku, þegar umr. þessi hófst, að það er svo um mjög mörg heimili, að þau hafa komið upp dísilstöðvum eða mótorstöðvum í bili, á meðan beðið er eftir betri úrlausn í þessum efnum. Mörg af þessum heimilum eru einmitt á þeim svæðum, sem ætla má að samveita verði lögð um, og hafa aðeins gripið til þess ráðs að koma upp mótorstöðvum til þess að hafa þá einhverja bráðabirgðaúrlausn, þótt mjög ófullkomin sé. Ég hefði talið, að það væri þess vegna æskilegast að gera þessar skýrslur þannig, að það væru taldir sér þeir, sem hala fengið rafmagn frá samveitum eða einkastöðvum, sem ganga fyrir vatnsafli. Og í ræðu minni á miðvikudaginn var gerði ég grein fyrir því, hvernig ástatt hefði verið að þessu leyti um síðustu áramót, eftir þeim upplýsingum, sem fengizt hafa frá raforkumálaskrifstofunni. Þá var það þannig, að 2429 sveitaheimili höfðu fengið raforku frá samveitum, en um það bil 500 frá sérstökum vatnsaflsstöðvum. Nú bætast þarna við þau heimili, sem fá rafmagn á þessu ári frá samveitum. Það er af þessu ljóst, að það er mikið verkefni hér óunnið til þess að koma rafmagninu á öll sveitaheimili, og fyrst og fremst þarf að fullnægja raforkuþörfinni með rafmagni frá samveitum, að svo miklu leyti sem mögulegt er. Hæstv. ráðh. gaf hér yfirlit yfir þær athuganir, sem gerðar hafa verið viðkomandi byggingu rafstöðva víðs vegar um landið, en hvað sem því tíður, - það er vitanlega nauðsynlegt að gera áætlanir um það og taka ákvarðanir um þau efni, - en hvað sem því líður, þá tel ég, að nú ætti að vera hægt á mjög skömmum tíma, eins og við leggjum til í till. að gert sé, að ganga frá nýrri áætlun um framkvæmdir héraðsrafmagnsveitna ríkisins, þ.e.a.s. áætlun og ákvörðun um dreifilínurnar um sveitir, þar sem menn hafa ekki fengið rafmagn. Hæstv. ráðh. segir, að það liggi ekki enn fyrir, hve langt sé milli bæja á þeim svæðum, sem hafa ekki enn fengið rafmagn. Ég vildi nú vænta þess, að það væri lítið verk óunnið við þá athugun til þess að fá yfirlit yfir það. eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, og mætti ljúka því verki mjög fljótlega. Hæstv. ráðh. segir, að bændur geti reiknað með því að fá rafmagn. Það er út af fyrir sig gott. En þeir þurfa að vita og það án allrar óþarfrar tafar, á, hvern hátt er ætlað að bæta úr þeirri þörf. Það hefur afar mikið að segja. Það er mjög þýðingarmikið fyrir menn að fá að vita, hvort þeir mega vænta þess að fá rafmagn frá samveitum eða þeir verði í framtíðinnt að bjargast á annan óhentugri og ófullkomnari hátt. Þetta þurfa þeir að vita, og það er ástæðulaust að draga það lengur en þörf er á að taka ákvörðun um þau efni. Hæstv. ráðh. segist hafa falið raforkumálastjóra eða raforkumálaskrifstofunni að gera þessar áætlanir. Það var vitanlega sjálfsagt að fela raforkumálastjóra eða skrifstofu hans að vinna þá undirbúningsvinnu, sem þurfti til að gera áætlanirnar um framhald rafvæðingarinnar. En ég hefði talið eðlilegt að fela raforkumálastjóra og raforkuráði að gera hina nýju áætlun. Þannig var þetta framkvæmt, þegar 10 ára áætlunin var gerð. Þá voru sett lög hér á Alþ. um viðauka við raforkulögin, og samkv. þeim var það falið raforkumálastjóra og raforkuráði að gera áætlunina, og ég hefði talið, að þannig ætti að vinna að þessu máli nú, þegar undirbúningsathugunum væri lokið, að þá væri það falið raforkumálastjóra og raforkuráði að gera hina nýju áætlun og till. um rafvæðinguna. Ég vildi leggja áherzlu á þetta. Ég tel þetta eðlilega málsmeðferð. Flestir þeir, sem sæti eiga í raforkuráði, hafa átt þar sæti lengi og sumi allt frá því, að það var stofnað, og hafa öðrum fremur kunnugleika á þessum efnum. Ég vil svo að síðustu aðeins leggja áherzlu á það, að nú verði unnið að því með þeim hraða, sem mögulegt er, að ljúka þessum athugunum á fjarlægðum milli býla á þeim svæðum, sem hafa ekki fengið rafmagnið, áætlunum um samveitur og tillögum um framkvæmdir á þessu þýðingarmikla máli.



Herra forseti. Það er nú fátt, sem ég þarf að athuga í ræðu hv. síðasta ræðumanns, vegna þess að við erum í höfuðatriðum alveg sammála. Við erum alveg sammála um, að það þurfi að flýta þessari áætlun, sem hér er um að ræða. Við erum sammála um, að það eigi að láta eins marga bændur og mögulegt er hafa rafmagn frá samveitum. En það er aðeins eitt, sem við erum ekki alveg sammála um, og það er það, hvort raforkumálaskrifstofan hefur unnið að þessum framkvæmdum af þeim hraða, sem sanngjarnt er að krefjast af henni. Ég býst við því, ef menn reyna að setja sig inn í þau störf, sem raforkumálaskrifstofan hefur með höndum, og það vænti ég, að hv. alþm. eigi hægara með, eftir að ég gaf þá skýrslu, sem ég gerði hér áðan, þá sannfærist menn um, að það sé ekki sanngjarnt að halda því jafnvel fram, að þessir menn vinni ekki eins og hægt er að búast við. Þetta er ákaflega mikið starf, og ég verð að viðurkenna það, að í fyrstu bjóst ég við, að það væri unnt að leysa það á skemmri tíma en rann hefur á orðið. En það má náttúrlega alltaf deila um það, hvað eigi að meta mest. Það eru þarna í aðalatriðum tveir meginþættir, eins og ég minntist á áðan, og ég er innilega sammála því, að það eigi að hraða þessu eins og unnt er. En ég get ekki verið með ásakanir í garð raforkumálastióra eða starfsliðsins á raforkumálaskrifstofunni fyrir seinagang, vegna þess að mér virðist, að þetta sé svo víðtækt starf. sem þeir hafa, ekki aðeins að teikna upp þessa bæi og vegalengdir, sem eru utan 10 ára áætlunarinnar, heldur Svo margt annað, sem er óhjákvæmilegt að vinna í sambandi við framhaldsvirkjanir og orkuöflun og endurbyggingu ýmissa veitna, sem þurfa að flytja meiri orku en þær voru byggðar fyrir. En við skulum nú vona, að það dragist ekki lengi, að þessi áætlun liggi fyrir, frumáætlun, sem unnin er af starfsliði raforkumálaskrifstofunnar og unnin verður á svipaðan hátt og undirbúin og 10 ára áætlunin. Það er auðvitað alls ekki rétt, að raforkuráð hafi unnið að 10 ára áætluninni. Það var raforkumálastjóri og hans starfslið, sem vann að 10 ára áætluninni. En raforkuráð hafði svo aftur með höndum ýmis framkvæmdaatriði, og þannig verður vitanlega með framhaldsáætlunina. Það er raforkumálastjóri og verkfræðingar raforkumálaskrifstofunnar, sem undirbúa framhaldsáætlunina, og raforkuráð hefur svo með höndum framkvæmdirnar og vitanlega mikið um það að segja, hversu langt verður gengið í því að leggja samveitur heim á hina einstöku bæi. Það er svo lítið, sem mér og hv. frsm. ber á milli í þessu máli, að ég held, að það sé ekki þörf á því að ræða það öllu meira núna.



Hæstv, ráðh. sagði, að það væri ekki sanngjarnt að halda því fram, að menn á raforkumálaskrifstofunni ynnu ekki eins vel og búast hefði mátt við. Mér dettur ekki í hug að halda því fram. Og ég vænti, að það hafi enginn skilið orð mín svo, að ég vildi halda því fram, að menn þar hefðu ekki unnið vel að sínum verkefnum. Mér hefur aldrei komið í hug að bera fram neinar ásakanir í þá átt á raforkumálastjóra eða starfsmenn raforkumálaskrifstofunnar, enda hef ég ekki gert það. Ég sagði aðeins, að undirbúningsvinna, sem nauðsynlegt var að ljúka til þess að geta gert þessa framhaldsáætlun, hefði verið falin einum starfsmanni þar og hann hefði aðeins haft það sem aukastarf. Og ég vil halda því fram, að það hefði verið auðvelt að haga vinnubrögðum þar þannig, að þessu starfi hefði orðið miklu fyrr lokið en verður, með því annaðhvort að láta þennan eina starfsmann hafa það verkefni eitt eða láta hann hafa aðstoðarmenn, enda þykist ég vita, að hæstv. ráðh. að mér sammála um, að þetta hefði verið hægt að gera. Hæstv. ráðh. segir, að ekki sé rétt, að raforkuráð hafi unnið að 10 ára áætluninni. En samkv. lögum, sem sett voru og sú áætlun byggðist á, var bæði raforkumálastjóra og raforkuráði falið að gera þessa áætlun. Og vitanlega hefur raforkuráðið verið með í því. Ég tel það alveg sjálfsögð vinnubrögð, eins og ég hef áður sagt, að það verði raforkumálastjóri og raforkuráð sameiginlega, sem geri hina nýju áætlun um samveitur um þau svæði, sem hafa ekki enn fengið rafmagn, og um aðstoð við þau einstöku heimili, sem eru svo afskekkt, að þau komast ekki inn á samveitusvæðið. Þetta tel ég sjálfsögð vinnubrögð.



Herra forseti. Í þessari till. felst, að athugað verði, hve mikil brögð eru hér á landi að ofneyzlu nautnatyfja, annarra en áfengis og tóbaks. Það felst einnig í þessari till., að athugað verði, hvaða lyf er helzt um að ræða og hvaðan og hvernig þau berast á markaðinn. Síðan verði á grundvelli þessarar athugunar gerðar ráðstafanir til að stemma stigu fyrir eiturlyfjaneyzlu og til þess að lækna eiturlyfjaneytendur. Það er líklega óþarft að fara mörgum orðum um þessa till. nú. Ég lagði hana fram fyrir nokkrum vikum, og síðan hefur eiturlyfjaneyzla verið allmikið rædd og það af nokkru kappi, einkum í sumum dagblöðunum, í útvarpi var nýlega fluttur fróðlegur pistill, og fyrir einni viku bar hana á góma hér í sameinuðu Alþingi. Þá las hæstv. dómsmrh. skýrslur nokkurra embættismanna um nautnalyfjanotkun, og er það að mínum dómi það markverðasta, sem enn hefur fram komið í þessu máli. Þessar skýrslur, sem hæstv. dómsmrh. las, eru teknar saman af skyndingi að vísu að ráðherraboði. Það, sem þær sanna áþreifanlegast, er, að enginn þekkir að neinu ráði til þessa vandamáls, enginn veit um útbreiðstu eiturlyfjaneyzlunnar hér á landi né hvernig og með hverjum hætti hún þrífst. Sérstaklega virðist mega ráða það af skýrslunum, að lögreglan sé mjög fáfróð um þessa hluti. Að vísu hefur hún fundið pilluglös hjá mönnum, sem hún hefur orðið að taka í sína vörzlu af ýmsum ástæðum, en það er nálega allt og sumt, sem lögreglan virðist vita. Rannsókn af hennar hálfu hefur engin farið fram að eigin frumkvæði, það aðeins bókað, sem af tilviljun kunni að berast þessum aðilum í hendur. Þessar skýrslur, sem að ýmsu leyti eru fróðlegar, gefa vissulega vísbendingar, því skal ég ekki neita, en þær sanna lítið annað en þörfina fyrir ýtarlega, samræmda athugun þessa máls frá rótum. Það væri mikill misskilningur að ætla, að á þessum skýrslum væri unnt að grundvalla nokkrar ráðstafanir af viti. Það væri óviturlegt, að yfirvöld færu í þessu máli að beita boði og banni út frá þessum skýrslum, það væri að beita slíku boði og banni út í bláinn. Og það má ekki rasa um ráð fram eða hefja framkvæmdir aðeins vegna þess, að þetta mál hefur vakið almennt umtal í landinu. Hér á pólitískur taugaðstyrkur engan rétt á sér. Hér verður að fara að öllu með gát. Málið er viðkvæmt og vandmeðfarið. Fyrst þarf að kynna sér ástandið og að því loknu leitast eftir mætti við að hjálpa. Vandamálið er fyrst og fremst fólgið í því, að það er nauðstatt fólk, sem hér er um að ræða, fólk, sem þarfnast hjálpar. Ég hef hugleitt, hvar í þjóðfélaginu er að finna það fólk, sem nautnalyfin notar aðallega. Það mætti segja mér, að það væri að finna innan tiltölulega þröngra marka og aðallega í þrem tilteknum hópum. Í fyrsta lagi eru drykkjumennirnir, þessir ómetanlegu styrktar- og stuðningsmenn ríkissjóðs. Þeir sækjast eftir lyfjum, deyfandi eða örvandi eftir atvikum, til þess að auka áhrif áfengisins eða til að eyða eftirköstum þess. Í öðru lagi kemur til greina allstór hópur fólks, sem þjáist andlega eða líkamlega og þó oftast andlega vegna veiklunar eða vegna erfiðleika lífsins og aðsteðjandi ógæfu. Loks í þriðja lagi eru svo ungmennin, unglingarnir, sem lenda í óhollum félagsskap og virðast stundum beintínis tældir til að neyta nautnalyfja og þá allajafna í sambandi við drykkjusvall. Ég hef persónulega kynnzt einstaklingum úr öllum þessum hópum og ætla sízt að gerast dómari yfir því fólki eða setja upp einhvern vandlætingarsvip eins og þann, sem mér fannst bregða fyrir hér í þessum sal fyrir einni viku, þegar spurt var, svarað og þakkað í sambandi við þetta mál. Ég er persónulega sannfærður um, að á bak við þessa óhugnanlegu lyfjamisnotkun, sem talin er vera og margan hneykslar nú, standi enn óhugnanlegri ógæfa, - ógæfa, sem er víðtækt þjóðfélagslegt mein, og því meini hefur sennilega verið allt of lítill gaumur gefinn til þessa. Ég er þeirrar skoðunar, að misnotkun örvandi og róandi lyfja sé runnin af sömu rót, nákvæmlega sömu rót og drykkjuskapur, og að sameiginlega rót sé að finna í vissum meinsemdum í þjófélaginu. Ég ætla ekki að ræða það vandamál nánar nú og tel mig enda ekki færan um það. En málið hefur áreiðanlega haft fjöldamargar hliðar. Ég vil aðeins leyfa mér í örfáum orðum að tæpa á einu atriði, sem ég hygg að kunni að skipta hér miklu máli. Ég veit ekki, hvort hv. alþm. hafa veitt því eftirtekt, hversu illa er farið með hina uppvaxandi æsku þessa lands. Líklega er enginn aldursflokkur eins þjakaður og æskan hlutfallslega miðað við þrekið. Á sumrum er æskufólk og unglingar látin vinna erfið störf myrkranna á milli og stundum jafnvel hættuleg störf. Á veturna tekur lítið betra við. Þá stritar æskan frá morgni til kvölds við haldlausan skólalærdóm, og enginn merkir það jafnvel og hún sjálf, hversu ólífrænt og fjarri öllum skynsamlegum tilgangi þetta endalausa lexíustagl er. Allir þarfnast stunda til leikja, en æskan þó mest. En einmitt hún fær nú og á þessu landi fæstar stundirnar til leikja og fæst tækifærin til að þroska sína lyndiseinkunn. Henni gefst aldrei tækifæri til að læra þá list að njóta heilbrigðs lífs. Hún fær strit og aftur strit, en ekki tóm né tækifæri til þess að njóta langra og góðra tómstunda á hollan og heilbrigðan hátt. Hér er um að ræða alvarlegan skort á uppeldi, og að honum býr áreiðanlega margur maðurinn ævilangt. Lífið verður allt of mörgum eitt samfellt brauðstrit og tómstundirnar, svo fáar sem þær eru, til þess eins að slappa af og gleyma. Dægrastyttingin verður að vera áreynslulaus vegna vinnuþreytunnar. Hún verður að vera áreynslulaus, bæði í andlegum og líkamlegum skilningi. Þreyttur, staðnaður hugur getur notið mynda og kvikmynda og tilbreytingarlausra tóna, en sé hann sjúkur orðinn af óyndi og lífsþreytu, þá er helzt sótzt eftir algleyminu í formi áfengis og annarra eiturlyfja. Ég aðeins tæpi á þessu, og ég vil spyrja hv. alþm., hvort þeir séu ekki á því eins og ég, að hér sé um að ræða eina hliðina á því vandamáli, sem till. fjallar um, og kannske ekki þá veigaminnstu. En ég ræði þetta nú ekki frekar. Ég skal ekki heldur ræða það aðkast, sem læknar hafa orðið fyrir í hvatvíslegum ályktunum einhverrar af lögregluskýrslunum og í lífsregnum blaðanna. Ég vænti þess, að sú hlið málsins verði síðar rædd opinberlega af meiri þekkingu. Hér skal ég aðeins minna á, að meðal hinna umræddu nautnalyfja eru dýrmæt lyf, sem erfitt er og verður að neita sjúklingum um þrátt fyrir misnotkunaráhættuna. Læknar geta ekki ráðið niðurlögum þeirra þjóðfélagslegu meina allra, sem slá hina veikari á meðal okkar til jarðar, en eftir mætti ber þeim þó að lina þjáningar, og til þess hafa þeir m.a. lyf. Ég vænti þess, að þetta vandamál verði ekki látið detta upp fyrir, um leið og æsifregnum blaðanna linnir. Ég vona, að það verði tekið réttum tökum, föstum og rólegum tökum, og því hvet ég til þess, að þessi till. fái að nánar athuguðu máli jákvæða afgreiðslu hér á þinginu. Herra forseti. Ég legg til. að þessari umr. verði frestað og að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég tek mjög undir það með hv. tillögumanni, að þetta mál er þess eðlis, að enginn taugatitringur, hvorki pólitískur né annar, má hafa áhrif á aðgerðir manna í þeim efnum. Því miður virtist mér hv. þm. ekki fylgja þessu sínu boðorði til hlítar í þeirri stuttu ræðu, sem hann flutti hér, vegna þess að hann gat ekki látið vera að gefa tvö - ég vil segja asnaspörk frá sér, annars vegar í garð lögreglunnar og hins vegar í garð þeirra, sem um þetta mál töluðu hér s.l. miðvikudag. Varðandi það síðara vil ég einungis skora á hann að tilgreina, hvað það er í ummælum mínum og hv. fyrirspyrjanda, sem hann áfellist. Varðandi lögregluna var ásökun hans um athafnaleysi hennar gersamlega órökstudd og út í bláinn, einnig á sama veg og ásökun hans í garð mín og hv. fyrirspyrjanda s.l. miðvikudag. Það hefur ekkert komið fram í þessu máli að mínu viti, sem réttlæti þau ummæli í garð lögreglunnar, er hv. þm. viðhafði. Það er rétt, að í sumum blaðagreinum, sem hv. þm. annars vildi nú einnig fordæma, hafa verið vissar ásakanir í garð lögreglunnar, og hygg ég þær þó einnig á misskilningi byggðar, en þær hafa þó verið rökstuddar, sem ásökun þessa hv. þm. var ekki. Hv. þm. talaði um, að í skýrslum lögreglunnar hefðu komið fram ásakanir á lækna og þær síðan verið blásnar upp. Það er rétt, að í þeim skýrslum, sem ég las upp hér s.l. miðvikudag, var vikið að hlut lækna í þessum málum, og lögregluvarðstjórar skýrðu þar sína skoðun á því, hvernig þessi lyf væru komin í hendur þeirra manna, sem lögreglan hefur síðan fundið þau hjá. Ég óskaði þegar í stað eftir nánari grg. og hef fengið hana frá lögreglunni í þessum efnum fyrir milligöngu lögreglustjóra, og ég gat þess s.l. miðvikudag, að sú grg. verður að sjálfsögðu rannsökuð algerlega hlutlaust, og það er með öllu ástæðulaust að gefa í skyn eða óttast. að í því verði hallað á einn eða annan lækni. Það mál verður skoðað ofan í kjölinn og engar líkur til þess, að þar verði misfarið í einu eða öðru eða tortryggni vakin gegn, hvorki einstökum læknum né tæknastétt í heild, heldur einungis staðreyndirnar kannaðar og síðan ákveðið á grundvelli þess, sem upp kemur, hvað rétt sé að gera. Út af þessari till. vil ég taka það fram, eins og kom í ljós af þeim skýrslum og yfirlýsingum, sem ég gaf s.l. miðvikudag, að rannsókn á þessu mjög alvarlega máli er nú þegar hafin, sumpart stendur hún yfir hjá sakadómara á einum anga málsins, sem mesta athygli hefur vakið í blaðaskrifum, sumpart er hún nú með eðlilegum hætti í höndum landlæknis og hlýtur eðli málsins samkvæmt að taka nokkurn tíma. Þetta eru þær staðreyndir, sem fyrir liggja. Um það, að íslenzkur æskulýður hafi hneigzt til eiturlyfjanautnar vegna of mikillar vinnu, mætti margt segja. Í fyrsta lagi vil ég á þessu stigi fullyrða, að enn er með öllu óupplýst og ástæðulaust að gefa til kynna, að íslenzkur æskulýður sé yfirleitt hneigður til eiturlyfjanautnar, og mjög ómaklegt þess vegna að draga æskulýðinn í heild inn í umr. um þetta mál á þann veg, sem þessi hv. þm. gerði. í öðru lagi hefur það löngum reynzt vel á Íslandi, að æskulýður tæki þátt með hófsamlegum hætti í störfum fullorðna fólksins, og það er einmitt eitt mesta mein þéttbýlisins, að það er ekki hægt þar með sama hætti og í sveitum landsins. En við, sem eigum börn uppvaxandi hér í bænum, vitum gerla, að það er ekki of mikil vinna, sem æskulýðinn þjakar, heldur iðjuleysi og ráðleysi margra, hvað þeir eigi að gera við sinn lausa tíma. Það er alveg rétt, að þetta er vandamál. Það er alvarlegt vandamál, sem þarf að skoða. En að snúa því vandamáli upp í það að saka æskulýðinn fyrir eiturlyfjanautn og þjóðfélagið fyrir að bera sök á spillingu æskunnar með of mikilli vinnu, það er einn mesti öfugsnúningur staðreynda, sem ég hef heyrt.



Herra forseti. Varðandi það, sem hæstv. ráðh. sagði nú síðast, vildi ég aðeins benda á, að hver einasti maður á Íslandi, sem nú hneigist til eiturlyfjaneyzlu, hefur einhvern tíma verið unglingur og barn. Hafi hann ekki átt kost á því að fá það uppeldi og það veganesti undir lífíð, sem gerði hann færan um að standast freistingar lífsins, þá er það að mínum dómi þjóðfélagsins sök. Ég hef ekki haldið því fram, að æskulýður landsins væri sérstaklega hneigður fyrir eiturlyfjanautn. Ég hef aðeins sagt, að ég persónulega hafi kynnzt í hópi æskulýðsins sjúklegum tilfellum af þessu tagi. Ég veit ekki, hvort við erum eins mikið ósammála um vinnu og tómstundir æskulýðsins og hæstv. ráðh. vill vera láta. Að vísu held ég því fram, að æskulýðurinn hér á landi hafi of fáar tómstundir. Hæstv. ráðh. virðist aftur á móti vilja halda því fram, að hann hafi of margar tómstundir. En aðalatriðið í því er þó það, að við erum sammála um, að ég hygg, að æskulýðnum sé ekki kennt, hann sé ekki alinn upp í að kunna að nota sínar tómstundir rétt, hvort sem þær eru margar eða fáar. Ég skal ekki fara frekar út í það. Í upphafi máls síns beindi hæstv, ráðh. til mín fsp. Ég hafði látið orð falla um, að ég ætlaði mér ekki að gerast neinn dómari yfir eiturlyfjaneytendum né setja upp einhvern vandlætingarsvip eins og þann, sem mér fannst bregða fyrir hér í þessum sat fyrir einni viku, þegar spurt var, svarað og þakkað í sambandi við þetta mál. Hæstv. ráðh. virðist hafa tekið eitthvað óþægilega til sín í sambandi við þessi ummæli, en ég vil benda honum á, að hér var inni fjöldi manns, og ég tel, að hann hafi enga ástæðu til þess að taka þessi orð til sín.



Herra forseti. Með till. þeirri til þál., sem hér er til umr. á þskj. 43, er lagt til, að Alþingi kjósi mþn., er endurskoði öll gildandi lög unz lánveitingar til íbúðabygginga í landinu og undirbúi nýja löggjöf í þeim efnum. Lagt er til, að markmið þeirrar löggjafar verði, að lánsfé til hverrar íbúðar af hóflegri stærð nemi 3/2 hlutum byggingarkostnaðar, að heildarlán til hverrar íbúðar verði sem jöfnust, hvar sem menn búa, og að mönnum verði veitt nokkurt lánsfé til endurbóta á húsum eða til að kaupa hús til eigin nota. Það mun varla orka tvímælis, að húsnæði er meðal allra brýnustu nauðsynja manna. Enginn efast um, að það muni vera mikil raun að skorta fæði eða klæði. En er það miklu minni raun að skorta húsaskjól? Flestir munu finna til þeirrar skyldu sinnar að stuðla að nægjanlegri atvinnu í landinu fyrir alla, svo að menn hafi nóg að bíta og brenna. En þessi skylda nær til húsnæðisins engu síður en til matar og fata. Allt eru þetta hliðstæðar nauðsynjar, og enginn getur án þeirra verið. Sem betur fer hefur þjóðin um langt skeið búið við næga atvinnu og um fæðis- og klæðisskort munu vera fá dæmi í seinni tíð, þótt lífskjörum sé misskipt enn í dag. Um húsnæðismálin verður ekki sama sagt. Húsnæðisskortur er enn við lýði og fer síður en svo minnkandi. Enn eru gerðar ráðstafanir til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. í þessu felst sú óglæsilega viðurkenning, að enn búi fólk í heilsuspillandi íbúðum þrátt fyrir framfarirnar og velmegunina. Það er hins vegar eðlilegt, að meira fjárhagslegt átak þurfi til að byggja sér íbúð en til að afla fæðis og klæða, því að íbúðin er byggð til langs tíma, en fæðis og klæða er aflað svo að segja fyrir líðandi stund. En samt kemst enginn undan því að sjá sér og sínum fyrir húsnæði. Hús og heimili er daglegt brauð, eins og stóð í Helgakveri, og þessa „brauðs“ verðum við að afla eina og annarra lífsnauðsynja. Möguleikar manna til að byggja sér íbúðir fara fyrst og fremst eftir þrennu: kostnaði við bygginguna, lánsfénu og eigin fjármagni. Altmörg undanfarin ár hefur Hagstofa Íslands birt tölur um byggingarkostnað í landinu. Þessar tölur hafa birzt reglulega í Hagtíðindum síðan 1957. Þar er m.a, greint frá kostnaðarverði hvers rúmmetra í íbúðarhúsi. Að sjálfsögðu byggja menn misstórar íbúðir, en skv. upplýsingum, sem ég hef fengið frá Efnahagsstofnun ríkisins, eru algengustu stærðir nýrra íbúða í bæjum 350–370 rúmmetrar, en í sveitum rúmlega 400 rúmmetrar, og meðalstærð íbúða í landinu telur hún vera um 370 rúmmetra. Hver rúmmetri í íbúðarhúsum skv. skýrslum Hagstofunnar kostaði í júnímánuði ár hvert nú að undanförnu sem hér segir: 1957 1079 kr., 1958 1146 kr., 1959 1225 kr., 1980 1379 kr., 1961 1418 kr. og 1962 1631 kr. Meðalverð 370 rúmmetra íbúðar á árunum 1957–1959 hefur þá verið um 425 þús. kr. Meðalverð jafnstórrar íbúðar á árunum 1960 -1962 er hins vegar um 546 þús. kr. Þessi íbúð hefur hækkað í verði á síðustu þremur árunum um 150 þús. kr. Þótt húsbyggjendur vildu komast hjá að reisa sér hurðarás um öxl í byggingarkostnaði, geta þeir varla annað gert en dregið úr kröfum sínum og byggt sér minni íbúð en hér hefur veríð nefnd. Ef byggð er nú 330 rúmmetra íbúð, kostar hún nú um 538 þús. kr. og er 180 þús. kr. dýrari en sams konar íbúð var fyrir fjórum árum. Slík íbúð hefur hækkað í verði á einu ári, frá því í júní í fyrra þar til í júní í sumar, um 70 þús. kr. Svo ör er þróunin, að lagabreytingin á síðasta þingi um hækkun íbúðalána úr 100 þús. í 150 þús. kr. dugir ekki nema fyrir 8–9 mánaða hækkun á byggingarkostnaði. Í skýrslum Hagstofunnar, sem ég vitnaði í, er áætlað, að íbúð í svokölluðum sambyggingum sé um 10% ódýrari en hér hefur verið nefnt. En bæði vegna þess, að þar er um áættaðan byggingarkostnað að ræða, og svo sérstaklega hins, að um sambyggingar er ekki að ræða nema á fáum stöðum á landinu og þá aðallega hér í Reykjavík, hefur sú áætlunartala minna almennt gildi. Þegar meta skal möguleika manna til að eignast þak yfir höfuðið, þá er ekki nóg að líta aðeins á byggingarkostnaðinn. Það þarf jafnframt að gæta að því, hvernig lánsféð dugir mönnum til að mæta þessum kostnaði. Um tvær stofnanir er aðallega að ræða, sem lána til íbúðabygginga, stofnlánadeild Búnaðarbankans, sem veitir lán til íbúðarhúsa í sveitum, og byggingarsjóð ríkisins hjá húsnæðismálastjórn, sem lánar til íbúða í bæjum. Ætlunin mun vera, að báðar þessar lánastofnanir hækki nú lán til hverrar íbúðar upp í 150 þús. kr., og hefur húsnæðismálastjórnin veitt örfá lán af þeirri upphæð nú við síðustu úthlutun lána. Til eru nokkrar aðrar stofnanir, sem veitt hafa lán til íbúðarhúsa. Lífeyrissjóðir hafa veitt lán og nokkru hærri lán en hinar stofnanirnar. Þeir, sem þau lán hafa fengið, eru að því leyti betur settir en ýmsir aðrir, að þeir hafa einnig getað fengið nokkurt lán hjá húsnæðismálastjórninni, og mun þeim þó ekki af veita. Lífeyrissjóðirnir hafa því gert mikið gagn í þessum efnum. En þess ber að gæta, að þeir lána að sjálfsögðu ekki öðrum en þeim, er greiða til þeirra lífeyrissjóðsgjald. Sjóðirnir eru myndaðir að verulegu leyti af árgjöldum þessara manna og eru því að þessu leyti þeirra eign. Auk þess er hlutverk lífeyrissjóðanna allt annað en að vera lánastofnanir, og það hlutverk, þ.e.a.s. lífeyrisgreiðslurnar, þyngist á sjóðunum, eftir því sem árin líða, og að sama skapi dregur úr möguleikum þeirra til lánveitinga. Sparisjóðirnir munu eitthvað hafa lánað til íbúðabygginga, en bæði er, að þeir geta af eðlilegum ástæðum ekki lánað nema til skamms tíma, sem eru erfiðir kostir fyrir húsbyggjendur, og að veðsetningar hindra oft, jafnvel oftast, að lán úr byggingarsjóði fáist einnig til þeirra íbúða, sem sparisjóðirnir lána til. Byggingarsjóður verkamanna lánar til verkamannabústaða, en sá sjóður hefur yfir svo litlu fjármagni að ráða, að ekki er nema um sárafá lán að ræða, sem sjóðurinn getur veitt, og það jafnvel ekki nema annað hvert ár. Einstök bæjarfélög, en þó aðallega Reykjavík, hafa veitt mönnum lán til íbúðabygginga samkv. l. um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Er þá helmingur lánsfjárins frá bæjarfélaginu, en hinn helmingurinn kemur frá ríkinu. Auk þessa veitir húsnæðismálastjórn einnig lán til þessara íbúðabygginga. Sú regla, sem nú hefur verið upp tekin hjá húsnæðismálastjórn í þessum efnum, a.m.k. hér í Reykjavík, er þannig, að út á tveggja herbergja íbúð lánar bæjarfélagið 110 þús. kr., ríkið jafnháa upphæð, 110 þús., og húsnæðismálastjórn síðan 80 þús., eða aus eru þetta 300 þús. kr. lán út á tveggja herbergja íbúð. Út á þriggja herbergja íbúð er 120 þús. kr. lán frá bæjarfélaginu, 120 þús. kr. frá ríkinu og 100 þús. kr. frá húsnæðismálastjórn, eða samtals 340 þús. kr. En eins og áður er sagt, eru þessi lán eingöngu veitt þeim, er búa í heilsuspillandi húsnæði. Af þessu, sem ég hef hér nefnt, er ljóst, að lánveitingar til íbúðabygginga ganga æði misjafnt yfir. Þar sem mikill fjöldi manna á hlut að lífeyrissjóðum, eru heildarlán til íbúðabygginga mun meiri en þar sem þessu er ekki til að dreifa. Svipað má segja um aðstöðu einstaklinga til lánsfjár. Það er þó fjarri því, að um nokkra ofrausn sé að ræða í lánveitingum til íbúðabygginga, ekki heldur þar sem þessar lánveitingar eru einna ríflegastar. En hinu má ekki gleyma, að þar sem lánsfjárskorturinn er sárastur, þar verður fyrst að bæta úr. Og þar á ég við þá húsbyggjendur, sem enga von hafa um annað lánsfé en einar 150 þús. kr., hvort sem þær eru frá húsnæðismálastjórn, frá stofnlánadeild landbúnaðarins eða annars staðar frá. Þegar mjög hófleg íbúð kostar um 500 þús. kr. og lánsfé er ekki nema 150 þús., þá þarf eigið framlag þess, sem byggir, að vera um 350 þús. Menn reyna að ráða við þennan mikla vanda vegna þess, hve þörfin er mikil, með því að hafa íbúðirnar minni. En þótt íbúðin sé ekki nema um 300 rúmmetrar, sem er langt fyrir neðan meðalstærð, þá kostar hún samt um 490 þús. kr., og þarf þá eigið framlag að vera um 340 þús. kr., ef lánsfé er 150 þús. En hvaða fólk er það, sem mesta þörfina hefur fyrir íbúðarhúsnæði? Auðvitað er það unga kynslóðin, fólkið, sem er að stofna heimili, þótt menn á öllum aldri geti þurft að byggja sér íbúð. Þetta fólk, þetta unga fólk, það getur ekki aldursins vegna verið búið að safna miklu fé. Flest hefur það stundað nám og sumt um langt skeið, svo að það er viðbúið, að þar sé meira um skuldir en eignir, þegar að því kemur að stofna heimill. Þá stendur þetta fólk uppi vegataust. Eitt helzta úrræðið verður að leita á náðir vandamanna um húsnæði til bráðabirgða eða jafnvel að sætta sig við heilsuspillandi íbúð. Þriðja leiðin er stundum valin: að hefja byggingu, þótt sáralítil von sé til þess að geta komið byggingunni upp. Þetta er alvarlegt ástand. Og það fer versnandi með vaxandi dýrtíð. Opinberar skýrslur um byggingar undanfarinna ára sýna þetta rækilega. Skýrsla um það, hversu margar íbúðir hefur verið byrjað á að byggja 3 s.l. ár, borið saman við 3 næstu ár á undan, sýnir samdrátt seinni árin, sem nemur 39% í sveitum, 23% í kauptúnum, 22% í kaupstöðum og 35% í Reykjavík. Ætla má, að þessar tölur sýni, hversu vel fólk treystir sér til þess að hefja byggingu nýrra íbúða með vaxandi dýrtíð, eins og nú er, því að ekki þarf að efast um það, að húsnæðisþörfin er vaxandi, en ekki minnkandi. Til eru skýrslur hjá Efnahagsstofnun ríkisins yfir fjárfestingu í húsbyggingum almennt í landinu á undanförnum árum, þar sem verðlag hvers árs er umreiknað í verðlag 1954, svo að réttur mælikvarði fáist. Samkvæmt þessum skýrslum er þróunin þannig 3 s.l. ár, borið saman við 3 næstu ár þar á undan, að verulegur samdráttur hefur orðið í byggingu íbúðarhúsa og í byggingu húsa í þágu landbúnaðar og sjávarútvegs. Hins vegar er um aukningu að ræða í öðrum flokkum bygginga. T.d. er aukningin í byggingu verzlunar- og skrifstofuhúsa um 92%, eða fjárfestingin um 78 millj. kr. meiri 3 s.l. ár en 3 næstu árin þar á undan, og nokkur aukning hefur orðið í húsbyggingum í heild í landinu, eða um 6%. Á árinu 1958 er fjárfesting í íbúðarhúsum 365,5 millj. kr. En þá var hún aðeins 28,1 millj. kr. í verzlunar- og skrifstofuhúsum, eða sem svarar 8% af því, sem fór til íbúðarhúsa. En á árinu 1961 er fjárfesting í íbúðarhúsum 271,3 millj. kr., en þá var hún 66.8 millj, kr. í verzlunar- og skrifstofuhúsum, eða sem svarar 25% af því, sem varið er til íbúðarhúsa. Allar þessar tölur eru miðaðar við verðlag ársins 1954. Þessar tölur sýna, að þróunin er vægast sagt alvarleg. Mikill samdráttur er í byggingu íbúðarhúsnæðis þrátt fyrir tilfinnanlegan húsnæðisskort, en á sama tíma verður stórkostleg aukning í byggingu verzlunar- og skrifstofuhúsa. Í síðasta lið þessarar þáltill. er bent á þá nauðsyn að veita nokkurt lánsfé til endurbóta á húsum og til þess að menn geti keypt hús til eigin nota. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að oft má endurbæta svo gömul hús, að þau nálgist það að verða sem ný, þótt aðeins þurfi til þeirra endurbóta hluta af því fjármagni, sem þarf til nýrrar byggingar. En engin lánastofnun í landinu, sem mér er kunnugt um, telur það vera sitt hlutverk að lána til slíkra endurbóta. Afleiðingin verður sú, að menn neyðast út í nýbyggingar, ef þeir treysta sér þá til þess, eða þeir búa áfram í úr sér gengnum húsakynnum, þar til þau eru loks yfirgefin. Þetta er sóun á verðmætum, sem bæði einstaklingar og þjóðin í heild geldur fyrir. Svipuð þessu er aðstaða manna til þess að kaupa hús, jafnvel þótt þau séu aðeins nokkurra ára gömul og í góðu ástandi. Lán er ekki unnt að fá til slíkra húsakaupa, þótt hinn húsnæðislausi maður hafi fjárhagslega möguleika til að gera slík kaup með nokkru lánsfé, en enga fjárhagslega möguleika til þess að ráðast í nýbyggingu. Úr þessu hvoru tveggja þarf að bæta, enda er með því dregið úr lánsfjárþörfinni til nýbygginga. Okkur flutningsmönnum þessarar þáltill. er ljóst, að það er mikið vandaverk að afla þess fjár, er með þarf til þess að fullnægja húsnæðisþörfinni á næstu árum. En okkur er jafnljóst, að þessum vanda verður ekki lengur skotið á frest, því að ástandið versnar með hverju árinu sem liður. Við leggjum ekki til, að þessu máli sé flaustrað af, heldur sé ætlaður til þess hæfilegur tími og að allir flokkar eigi þar hlut að máli. Við, sem nú eigum sæti hér á hv. Alþ., þurfum ekki að vera að leysa þetta mál okkar sjálfra vegna persónulega, Við komumst einhvern veginn af í þessu máli. En við þurfum að gera það fyrir hina vaxandi kynslóð. Við höfum meiri skyldur við hana en okkur sjálfa, og þær skyldur verðum við að rækja. Æska landsins er vorgróðurinn, sem við verðum að hlúa að. Ef við gerum það ekki, þá bregðumst við henni og þar með þjóðinni. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. fjvn.



Herra forseti. Við hv. 1. flm. þessarar þáltill., sem hér er til umræðu, áttum nokkrar umræður um þessi mál í hv. Ed. á síðasta Alþ. varðandi þær tölur, sem hann minntist hér á, og skal ég láta nægja að vísa til þeirra umræðna hvað þá hlið málsins snertir. Ég vil að öðru leyti segja það um þessa þáltill., að mér sýnist, að ekkert nýtt sé í henni, annað en þá ef vera má síðasta atriði till., þ.e.a.s. um lánveitingar til endurbóta á eldra húsnæði. Þó vitum við það, að húsnæði hefur á öllum árum verið að ganga úr sér og er ekki meira um það í ár en áður miðað við húsafjölda í landinu eða íbúðafjölda, og ekki hafa lánastofnanir treyst sér til að opna sérstaka lánamöguleika til endurnýjunar þess, þó að það skuli hér viðurkennt, að nauðsyn sé á því, að þeir aðilar, sem slíkar endurbyggingar hefðu í huga, ættu kost á lánum. En ég bendi á reynslu undanfarandi ára, sem hefur verið jafnbrýn þá og nú í þessum efnum, og að til þessa hefur ekki verið lagt af neinni ríkisstj. Varðandi aðstöðuna til lána, sem hv. flm. minntist sérstaklega á, þá vona ég, að ekki sé um það ágreiningur meðal hv. alþm., að þeir, sem þar njóta hagstæðra lána, þ.e.a.s. á vegum þess opinbera af húsnæðismálastjórn og í verkamannabústöðum, það séu þeir aðilar, sem í mestri þörfinni séu. Um jöfnun aðstöðu við þetta fólk er því ekki að ræða, það hefur algera sérstöðu um sína íbúðaþörf. Ég vil ekki leggja þann skilning í málflutning hv. flm., að það hafi verið hans hugmynd, að þetta fólk ætti ekki sérstaka fyrirgreiðslu skilið, eftir að hafa um lengri eða skemmri tíma þurft að búa við öryggisleysi húsnæðisleysisins eða þá í algjörlega heilsuspillandi húsnæði. Um þessa till. til þál. og þessi mál almennt vil ég segja, að það hefur verið fastur liður við byrjun hvers stjórnarsamstarfs undanfarin 10 ár a.m.k. að hefja endurskoðun á l. um húsnæðismál og þá sérstaklega lánveitingahlið þessarar löggjafar. Af framangreindum ástæðum hafa nokkrar breytingar orðið á l. um húsnæðismál, bæði hvað viðkemur húsnæðismálastofnuninni sjálfri og l. um verkamannabústaði, ásamt þeim kafla l, um húsnæðismálastofnun, sem sérstaklega fjallar um lánveitingar til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. Löggjöf um þessi efni hefur í endurteknum endurskoðunum, að mínu áliti, tekið góðum framförum, þannig að í dag eru einnig orðnar svo rúmar heimildir til tæknihliðar þessara mála, að í þeim efnum skortir ekki sérstaklega endurskoðun l., svo sem 2. gr. l. um húsnæðismálastofnun ber með sér. Um lánveitingarnar sjálfar er það að segja, að þar skortir enn töluvert fé, til þess að mögulegt sé að fullnægja löglegri eftirspurn. Ég segi: löglegri eftirspurn, og á þar að sjálfsögðu við það hámark, sem í lögunum er í dag, svo að öllum má ljóst vera, hve þörfin er mikil, ef fara ætti að óskum hv. flm., sem fram komu í hans framsöguræðu hér áðan. Síðasta athugun um lánsfjárþörf hjá húsnæðismálastofnuninni fór fram 1. sept. s.l. að lokinni allsherjarendurnýjun lánaumsókna þar. Þörfin miðað við löglegar umsóknir reyndist þá vera 87 millj. kr. Í kjölfar þessarar athugunar fór fram lánveiting á 50 millj. kr., sem er stærsta lánveiting, sem fram hefur farið í einu lagi á vegum stofnunarinnar, þannig að þörfin miðað við fyrrgreinda athugun hefur verið þá um 37 millj. eftir fyrrgreinda 50 millj. kr. lánveitingu, til þess að ná mætti því marki að fullnægja löglegum umsóknum. Tölur í þessum efnum eru þó breytilegar, því að sífellt og daglega berst fjöldi nýrra lánsumsókna og umsóknir um viðbótarlán frá umsækjendum, sem einhver byrjunarlán hafa fengið. Fjöldi lánsumsókna hefur á þessu ári farið mjög vaxandi, svo og sala íbúðateikninga frá teiknistofu stofnunarinnar. Mjög hefur verið um það deilt á undanförnum þingum, hve hámarkslánin ættu að vera há, þ.e. hve mikill hluti af byggingarkostnaðinum. En inn á þær brautir skal ég ekki, eins og ég áðan sagði, fara sérstaklega að þessu sinni, til þess eru umr. frá síðasta þingi of ferskar. Eitt eru allir sammála um. Það er, að æskilegast sé, að lánin séu sem hæst, lánstími sem lengstur og vextir sem lægstir. Um það, hvernig eigi hins vegar að gera þessa hluti að veruleika, gera þá að meira en innantómum áróðri. vandast málið, eða svo virðist a.m.k., því að það kemur þá ávallt fram, hvort tillögurnar eru bornar fram af stjórnarliði eða stjórnarandstöðu. Í öllum þeim miklu umr., sem fram hafa farið um þessi mál á s.l. tíu árum, hafa aðeins verið nefndar tvær raunhæfar leiðir til fjáröflunar. Það er í fyrsta lagi erlend lántaka og í öðru lagt, að ákveðinn hluti sparifjármyndunar landsmanna renni til útlána í þessu skyni. Hin erlenda lántaka hefur oft verið rædd og ekki hvað minnst á stjórnarárum hæstv. vinstri stjórnar, sem hv. flm. þessarar till. voru velflestir góðir stuðningsmenn að. Hugmyndin um erlendu lántökuna til íbúðabygginga var þá, eins og fyrr og síðar, afgreidd með þeim rökum, að erlend lán yrði að nota til annarra þarfa þess opinbera, eða þar, sem féð ylti hraðar. Erlent lán eða erlent fé mætti ekki festa í lánum til svo langs tíma. Þetta hafa verið rökin, sem allan þennan tíma hafa verið notuð gegn erlendu fé til íbúðarhúsabygginga, Um síðari leiðina, að hluta af sparifjármyndunarfé landsmanna yrði varið til útlána í íbúðarhúsabyggingar, er svipaða sögu að segja. Það hefur allan tímann þar til nú í ár verið talið, að sú litla sparifjármyndun, sem átt hefur sér stað, yrði að notast til útlána á öðrum sviðum, svo sem til höfuðatvinnuveganna: sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar. Með hinni auknu sparifjármyndun nú hefur hins vegar á yfirstandandi ári tekizt fyrir forgöngu hæstv. félmrh. samkomulag við viðskiptabankana og stærstu sparisjóði landsins um kaup á skuldabréfum byggingarsjóðs fyrir um 25 millj. kr., og skiptu þessir aðilar bréfakaupunum eftir sparifjármyndun hvers um sig. Stjórn atvinnuleysistryggingasjóðs hefur og drengilega stutt sjóðinn síðustu tvö ár og keypti nú á yfirstandandi ári bréf sjóðsins fyrir nálega 25 millj. kr. Fé þessu var öllu ráðstafað í lánveitingu í septembermánuði s.l. Skyldusparnaðurinn, sem fyrstu 3 árin reyndist alldrjúg tekjulind fyrir byggingarsjóð, hefur sífellt verið að dragast saman vegna aukinna endurgreiðslna og mun að gleggstu manna yfirsýn vera genginn í sjálfan sig á næstu 2–4 árum, þannig að af honum verða ekki tekjur til útlána. Vandamálin í húsnæðismálum verða æ fleiri og margs konar. Svo sem er um flest önnur hin stærri vandamál okkar, eru þau nátengd hvert öðru, sem glíma verður við, eins og t.d. um hina öru tilflutninga fólks milli hinna ýmsu landshluta og stofnun nýrra byggðarlaga, allt of langan byggingartíma og fjárskort, auk hins háa byggingarkostnaðar. Þá má og minna á nauðsyn þess, að ávallt þarf að endurnýja úrelt og gamalt húsnæði, auk þeirra íbúða, sem beinlínis hafa verið taldar heilsuspillandi. Hv. alþm. eru öllum kunnir hinir öru fólksflutningar, sem hér hafa átt sér stað á undanförnum árum og óhjákvæmilega knýja á um stóraukna íbúðaþörf í hinum ýmsu landshlutum, og er þó íbúðaþörfin mest áberandi á svæðinu frá Þorlákshöfn vestur um til Ólafsvíkur. Auk beinna fólksflutninga til þessa landssvæðis er með breyttum atvinnuháttum að færast í það horf, að fullkomnara atvinnuöryggi sé árið um kring á þessum hluta landsins en annars staðar, sem mun eiga einna drýgstan þátt í því, að fólk uni almennt ekki við hið eldra húsnæði. Bættur efnahagur knýr og á um endurnýjun húsnæðis. Utan þessa landssvæðis munu Dalvík og Sauðárkrókur eitt gleggsta dæmið um íbúðaþörf, án þess að um fólksfjölgun sé að ræða. Á þessum stöðum hefur s.l. 2–3 ár verið mjög svipaður fólksfjöldi, en þó miklar byggingarframkvæmdir miðað við þennan fólksfjölda, eða 200 íbúðir á hvorum stað á ári. A þessum 20 árum hefur Reykvíkingum fjölgað úr 38 þús. í 72 þús., eða um 90%. 1 sama tíma er fólksfjölgun í öllu landinu talin vera 56 þús., eða 45%, þar af var því aukningin í Reykjavík og nágrenni rúmlega 90%. Fólksfjölgun í bæjum og kauptúnum með yfir 300 íbúa o.fl., þ.e. á þeim stöðum, sem lánakerfi verkamannabústaða og húsnæðismálastjórnar nær til, varð á árunum 1940–1958 frá 62–79%. Þessar tölur skýra nokkuð það, sem fyrr er sagt, hver íbúðaþörfin hlýtur á næstu árum að verða - og verða bundin ákveðnum landssvæðum. Byggingartími íbúðanna hefur þrátt fyrir aukna tækni sífellt verið að lengjast, og mun meðalbyggingartími íbúða nú vera því sem næst 21/2 ár, frá því að hafizt er handa og þar til íbúðin er fullgerð. Þessi öfugþróun kemur fram í því, að aukinn fjöldi fjölskyldna býr í hálfgerðum íbúðum. Orsakirnar til þessa eru þessar að mínu áliti: 1) Við byggjum stærri, vandaðri og varanlegri, en um leið dýrari íbúðir en flestar aðrar þjóðir, og kröfurnar til aukins íburðar fara vaxandi. 2) Mannekla í byggingariðnaði og þó sérstaklega í einstökum greinum hans. 3) Fjárskortur. 4) Óskipulagðir og lítt breyttir byggingarhættir. Í ágúst 1957 komu hingað til lands tveir sérfræðingar á vegum félagsmáladeildar Sameinuðu þjóðanna til þess að athuga, hvort rétt væri, að Sameinuðu þjóðirnar veittu tækniaðstoð til endurbóta á sviði íbúðabygginga. Að athugun þeirra lokinni mæltu þeir eindregið með slíkri aðstoð. Þessi aðstoð hefur þegar reynzt mjög mikilvæg og komið fram í því, að sendir hafa verið sérfræðingar hingað til lands og sérmenntaðir Íslendingar hafa átt þess kost að kynna sér þróun þessara mála í þeim löndum, sem við hliðstæðust vandamál eiga að etja og hér á, landi. Um áramótin 1959–1960 kom hingað til lands bandarískur byggingasérfræðingur, sem hefur áratuga reynslu í þeim málum, og dvaldist hann hér á landi um alllangt skeið. Niðurstaða rannsókna hans var m.a. sú, að við notuðum 21/2 sinnum meira fé til íbúðabygginga en Vestur-Þjóðverjar, miðað við hverja þúsund íbúa annars vegar og þjóðarframleiðslu hins vegar, en byggjum samt sem áður færri íbúðir á hverja þúsund íbúa. Meðalíbúð hér kostar því sem næst 5 árslaun, en í Bandaríkjunum 21/2 árslaun, í Bretlandi 2,7, Noregi 3,4, Svíþjóð það sama, Danmörku 3,6, Vestur-Þýzkalandi 3,8 árslaun og í Finnlandi 4 árslaun. Nýtingu gólfrýmis telur sérfræðingurinn mun verri hér en víðast hvar annars staðar og tekur í því sambandi 24 önnur lönd til samanburðar. Þar reynist meðalgólfrými fyrir hvern íbúa 15.8 fermetrar, en hjá okkur 24.5 fermetrar á hvern íbúa. Nýting þessara þjóða á gólfrými er því sem næst 78% á móti 60% hjá okkur. Af fyrrgreindri athugun er einnig ljóst, að við byggjum mikinn meiri hluta íbúða okkar mun stærri en allar okkar nágrannaþjóðir, en um 60% íbúða okkar eru íbúðir með 4 herbergi og eldhús og stærri, á móti 10% hjá t.d. Dönum, 20% hjá Vestur-Þjóðverjum. Þessi samanburður verður öfugur, þegar tala íbúða, sem eru 3 herbergi og eldhús og minni, er tekin til hliðsjónar. Mánaðarlegur húsnæðiskostnaður er hér einnig hærri en hjá fyrrgreindum þjóðum á árunum 1931–1955. Á árinu 1931 er þessi kostnaður talinn 12 daglaun hjá Svíum, en 13 daglaun hjá okkur. Árið 1955 er hann talinn 5 daglaun í Svíþjóð, en 14 daglaun hjá okkur. Svíþjóð hefur því lækkað húsnæðiskostnað sinn um 7 daglaun á þessum árum, á sama tíma sem hann eykst hjá okkur um ein daglaun. Allir þessir erfiðleikar hafa blasað við s.l. 10–20 ár og allt upp í 30 ár, og hafa þó allir stjórnmálaflokkar komið við sögu um stjórn landsmálanna á þessum tíma. Sannleikurinn um þessi mál er öllum, sem um þau vilja hugsa, tiltölulega einfaldur og ljós, en vandamálin hafa samt sem áður reynzt torleyst. Ein viðbótarendurskoðun þessara mála nú leysir ekki þennan vanda, sem hér er um að ræða. Svo sem fyrr er sagt, skortir ekki heldur á lagaheimildir til þess að ráðast til lausnar þessum erfiðleikum. Við þurfum að ráðast gegn fyrrgreindum erfiðleikum eftir nákvæmri og fyrirframgerðri áætlun, því að þar verður ekki eitt atriði þessara mála leyst án þess, að jafnframt þurfi að leysa hin. Sameina þarf fjárhagslega aðstoð við húsbyggjendur í einni stofnun á vegum þess opinbera. í dag skipta þeir aðilar tugum, sem lána fé í einu eða öðru formi til íbúðabygginga, og skapar það ótrúlega erfiðleika í framkvæmd lánveitinganna og torveldar alla heildarstjórn í þessum mátum. Stuðla þarf að því, að nýjungar í byggingariðnaði eigi auðveldara uppdráttar, m.a. með því, að byggt verði í stærri og skipulagðari heildarframkvæmdum með fyrir fram tryggðu fjármagni. Á þennan hátt mætti stytta byggingartímann að mun og stórlækka með því einu byggingarkostnaðinn, um leið og starfsorka byggingarmannanna nýttist mun betur. Það er staðreynd, að við eyðum mun meira fé á hvern íbúa landsins til íbúðabygginga miðað við aðrar þjóðir, en afrakstur þessa er að sama skapi færri íbúðir fyrir þetta fé. Allt þetta, ásamt stórauknum rannsóknum í byggingariðnaði ásamt tilraunum, er nauðsynlegur undanfari að því að fullnýta það fjármagn, sem til þessara framkvæmda fer í dag, en um það vona ég að allir hv. alþm. geti verið sammála.