Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1622, um ráð, nefndir, stjórnir starfshópa og stýrihópa, og þskj. 1797, um endurmat útgjalda, báðar frá Bryndísi Haraldsdóttur.

Forseti vill taka fram að þessi síðasti hluti umræðu fjármálaáætlunar fer fram í samræmi við samkomulag þingflokka. Hefur talsmaður hvers flokks 10 mín. og í lokin fjármálaráðherra 10 mín. og eru andsvör ekki heimiluð.

Herra forseti. Ég fór vítt yfir sviðið í fyrri ræðu minni og ræddi sérstaklega þær efnahagslegu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir vegna mikillar verðbólgu og vaxtahækkana. Ég fjallaði um tregðu ríkisstjórnarinnar til að taka með afgerandi hætti á þenslunni og verja viðkvæma hópa á erfiðum tímum og auðvitað höfum við rætt hér líka fram og til baka um tekjuhlið ríkisfjármálanna og mikilvægi þess að fara í frekari tekjuöflun. Mig langar að nýta síðari ræðu mína til að fjalla aðeins um útgjaldahliðina og þá sérstaklega heilbrigðismál sem hafa reyndar verið ofarlega á baugi hjá okkur í Samfylkingunni undanfarna mánuði, þar sem við höfum haldið fundi víða um land með almenningi, heilbrigðisstarfsfólki, sérfræðingum, með fólkinu á gólfinu sem þekkir svo vel hvernig er hægt að leysa úr þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Það ríkir auðvitað kerfislægur vandi í heilbrigðiskerfinu vegna viðvarandi manneklu, vanfjármögnunar, langra biðlista eftir þjónustu vegna skorts á samhæfingu og samþættingu og ófullnægjandi húsakosts. Það er einfaldlega staðreynd, sem hefur verið margbent á, að hvergi á Norðurlöndunum er jafn lágu hlutfalli vergrar landsframleiðslu varið til reksturs heilbrigðisþjónustu og á Íslandi. Ég ætla að leyfa mér að vitna í formann Læknafélags Íslands, Steinunni Þórðardóttur, sem bendir á að það sé óhugsandi að hægt sé að reka heilbrigðisþjónustu sem stenst kröfur almennings fyrir svo lág framlög í landi sem er fámennt og strjálbýlt og þar af leiðandi óhagkvæm rekstrareining, auk þess að vera með eitt hæsta verðlag sem þekkist sem svo sannarlega hefur áhrif á kostnað við aðföng og rekstur kerfisins hér. Þá stórsókn sem hefur verið boðuð í heilbrigðismálum er ekki að finna í þessari fjármálaáætlun og það gildir jafnt um sjúkrahúsþjónustu, heilsugæsluþjónustu og hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Sama dag og ríkisstjórnin hélt hátíðlegan blaðamannafund um uppbyggingu nýs Landspítala, sem er auðvitað verkefni sem hefur verið þverpólitísk samstaða um í áratugi, barst fjárlaganefnd umsögn frá Landspítala um fjármálaáætlun. Þar kemur fram að fjárframlög til spítalans og til reksturs spítalans duga ekki til að hann geti haldið óbreyttu þjónustustigi með tilliti til fólksfjölgunar, hækkandi meðalaldurs og fjölgunar ferðamanna. Það vantar 160 hjúkrunarfræðinga og 50 sjúkraliða til starfa og margar starfseiningar hafa varla rétt úr kútnum eftir heimsfaraldurinn. Skortur á legurýmum bitnar á getu spítalans til að framkvæma stórar og flóknar skurðaðgerðir og þetta birtist okkur í því að þegar umsögnin barst voru 7.738 manns á biðlista eftir skurðaðgerðum á Hringbraut og í Fossvogi. Þar af höfðu 5.500 manns beðið meira en þrjá mánuði og meðalbiðtími eftir aðgerð á sviði bæklunarskurðlækninga er rúmt ár. Það hefur verulega skort fjármuni til stafvæðingar hjá spítalanum sem stendur framþróun fyrir þrifum, benda stjórnendur spítalans á, og auk þess er Ísland eftirbátur annarra Norðurlanda hvað varðar fjárveitingar til skipulegs vísindastarfs sem er auðvitað segull á hæft starfsfólk. Skortur á sterku skipulögðu vísindastarfi og fjármunum til þess eykur auðvitað bara á mönnunarvandann. Framlög til fjárfestinga á Landspítalanum sjálfum, og þá erum við auðvitað ekki að horfa til þess gríðarstóra uppbyggingarverkefnis sem er í gangi á spítalareitnum, hafa lækkað um 472 milljónir að raunvirði frá árinu 2018 vegna aðhaldskrafna ríkisstjórnarinnar, þetta bendir spítalann á, og framlag til fjárfestingar í húsnæði dregist saman um 190 milljónir af sömu ástæðu. Nýting legurýma er langt umfram það sem gengur og gerist á spítölum sem við berum okkur alla jafna saman við, um og yfir 100% þegar almenna viðmiðið er að 85% sé kannski æskilegt nýtingarhlutfall. Við þekkjum kannski ágætlega, það hefur komið skýrt fram í opinberri umræðu og í fjölmiðlum og umsögnum ár eftir ár á Alþingi, að ein helsta ástæðan fyrir þessum legurýmisskorti og þessari miklu nýtingu á þeim legurýmum sem fyrir eru er auðvitað sú að á hverjum tíma dvelja einhverjir tugir sjúklinga sem hafa lokið meðferð á spítalanum en bíða eftir hjúkrunarrými eða öðru þjónustuúrræði. Í þessu samhengi er áhyggjuefni að í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir fjármögnun umtalsvert færri hjúkrunarrýma en heilbrigðisráðuneytið sjálft áætlar að þörf verði fyrir á næstu árum. Það kemur fram í greinargerð um málefnasvið 25 að almenn hjúkrunarrými í landinu voru alls 2.790 í lok ársins 2022. Ef gert er ráð fyrir sambærilegri nýtingu hjúkrunarrýma og nú er þarf að fjölga hjúkrunarrýmum um 602 fram til ársins 2028. En þrátt fyrir þetta er aðeins gert ráð fyrir fjármögnun 394 nýrra rýma á landinu öllu á tímabilinu 2024–2028. Þá þarf auðvitað að grípa til sterkari heimaþjónustu o.fl. samhliða fjölgun hjúkrunarrýma sem er bara það hagkvæma og eðlilega í stöðunni. Heilbrigðisráðuneytið bendir á að verkefnið Gott að eldast og þau áform sem þar eru boðuð um samþættingu á þjónustu, samþættingu félags- og heilbrigðisþjónustu, taki á þessu til lengri tíma. Þá dugar ekki að ráðast í einhvers konar tilraunaverkefni, þróunarverkefni, bara á einhverjum tilteknum svæðum. Það þarf að gera þetta á landinu öllu og það þarf að fullfjármagna þetta og setja markið hærra en hefur verið gert. Staða Sjúkrahússins á Akureyri er líka þröng. Þegar fjárlög þessa árs voru til umfjöllunar á Alþingi þá benti spítalinn á að það vantaði 500 millj. kr. inn í rekstrargrunninn til þess að spítalinn gæti haldið óbreyttu þjónustustigi og komist hjá niðurskurðaraðgerðum. Dregið hefur verið úr meiri háttar viðhaldi til að vinna upp á móti hallarekstri og þar af leiðandi hefur umtalsverð viðhaldsskuld safnast upp. Það var að vissu leyti komið til móts við athugasemdir sjúkrahússins á Akureyri en ekki að fullu og í nýlegu minnisblaði frá Sjúkrahúsinu á Akureyri til heilbrigðisráðuneytisins kemur fram að nú sé rekstrarvandinn að umfangi 520 millj. kr. þótt horft sé fram hjá því að viðhaldsfé hefur verið skert um 130 milljónir. Samkvæmt upplýsingum sem ég fékk frá Sjúkrahúsinu á Akureyri, við vinnu vegna þessarar fjármálaáætlunar, er stöðugt verið að leita leiða til hagræðingar og flutnings verkefna frá sérhæfðu heilbrigðisstarfsfólki yfir á aðra, t.d. með því að koma á fót miðlægri stoðþjónustu sem á að létta álagi af heilbrigðisstarfsfólki á deildum sjúkrahússins. Þá stendur yfir vinna við að koma á miðlægri lyfjaþjónustu við deildir sjúkrahússins sem á að létta álagi af hjúkrunarfræðingum og jafnvel læknum til lengri tíma. Allt útheimtir þetta fjármagn á meðan verið er að vinna að jafnvægi í þjónustunni. Stjórnendur Sjúkrahússins á Akureyri stefna ekki á frekari niðurskurð þjónustu enda hefur slíkur niðurskurður undanfarna mánuði, er okkur sagt, haft þær afleiðingar að biðlistar lengjast og rúmum er lokað þannig að frekar verður horft til þess að skera niður heilar þjónustueiningar með tilheyrandi áhrifum á þjónustu í samfélaginu og kostnaði sem fellur á ríkið. Þetta er staðan hjá Sjúkrahúsinu á Akureyri. Samningar við sérfræðilækna og sjúkraþjálfara hafa verið lausir, sérfræðilækna frá 2019 og sjúkraþjálfara frá 2020. Á þessum tíma hafa veitendur þjónustunnar lagt á aukagjöld sem telja ekki inn í hið hefðbundna greiðsluþátttökukerfi og raunar hefur heilbrigðisráðuneytið - hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fékk það nú fram með fyrirspurn til heilbrigðisráðherra að svo virðist sem stjórnvöld hafi ekki sérstaka yfirsýn yfir það hvert umfang þessara aukagjalda er. Það kemur fram í nýlegri skýrslu, könnun, sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands vann fyrir ÖBÍ réttindasamtök að á síðustu sex mánuðum sögðust 42,8% öryrkja hafa þurft að fresta læknisþjónustu. Þessi staða hefur versnað frá því að sambærileg rannsókn var gerð árið 2015 þegar hlutfallið var 34,7%. Þetta er auðvitað eitthvað sem þarf að bregðast skjótt við til að tryggja jafnt aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag.

Forseti. Í gær fóru fram ágætar umræður um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára, fyrir árin 2024–2028. Þrátt fyrir að við séum sammála í breiðu línunum um stöðu hagkerfisins og verkefnið fram undan, að endurheimta verðstöðugleika og ná niður verðbólgu og vaxtastigi, greinir okkur á um leiðir. Ríkisstjórnin boðar aðhalds- og tekjuöflunaraðgerðir en mætir nýjum útgjaldahugmyndum stjórnarandstöðunnar. Það þarf að kæla hagkerfið. Það er eina meðalið sem virkar. Þessi fjármálaáætlun er lyfseðillinn gegn verðbólgunni í hagkerfinu en svo getur okkur greint á um hversu sterkur skammturinn eigi að vera. Það er mikill þróttur í atvinnulífinu og hagvöxtur hér á landi sem er ólíkt því sem margir í nágrannalöndum okkar í Evrópu þurfa að venjast nú um mundir. Það gerir okkur kleift að auka aðhaldsstig ríkisfjármálanna en um leið standa vörð um mikilvæga grunnþjónustu og tekjulægri hópa. Við þurfum alls staðar og alltaf að leita leiða til að draga úr ríkisútgjöldum. Ég ítreka það sem ég sagði í ræðu minni í gær: Almenn aðhaldskrafa ríkisstofnana er ekki hámark heldur lágmark. Það á að spara meira þar sem því verður komið við og skoða hvernig féð nýtist best, en ekki hvar þarf að skera niður til að spara eins mikið og þarf samkvæmt aðhaldskröfunni. Herra forseti. Tækifærin eru víða. Við höfum á undanförnum árum náð miklum árangri með sameiningu stofnana og við verðum að halda áfram þeirri vegferð. Skýr áform eru um frekari sameiningar, t.d. á sviði matvælaráðuneytisins, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins þar sem sameining héraðsdómstólanna og sýslumannsembættanna er áætluð árið 2024. Einnig er stefnt að sameiningu Samkeppniseftirlitsins og Neytendastofu í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Í þessari áætlun er einnig boðaður niðurskurður á skrifstofufermetrum ríkisins sem mun spara ríkissjóði 2 milljarða fyrir lok áætlunartímabilsins. Þetta eru skynsamlegar ráðstafanir sem við eigum að hraða eins og kostur er. Í gær ræddi ég um fund fjármálastöðugleikanefndar Seðlabankans þar sem farið var yfir stöðuna. Nefndinni fannst mikilvægt að kynna stöðuna á grundvelli staðreynda og gagna sem einkenna ekkert alltaf umræðuna. Í ljós kom að yfirlýsingar um vandamál fasteignaeiganda voru ekki á rökum reistar. Eiginfjárstaðan er góð. Ofskuldsetning á sér ekki stað og flestir eru í stakk búnir til að takast á við hærri greiðslubyrði með ýmsum úrræðum. Nú vil ég fara aðeins yfir hvað við höfum gert undanfarin misseri. Þessi ríkisstjórn hefur staðið með þeim sem minnst hafa milli handanna. Bætur almannatrygginga hækkuðu um tæp 9% á síðasta ári og 7,4% í upphafi þessa árs. Því til viðbótar er verið að bæta 2,5% við núna á miðju ári. Frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hækkaði í 200.000 kr. í upphafi þessa árs. Húsnæðisbætur hafa hækkað um fjórðung frá miðju síðasta ári og tekjumörk voru hækkuð til jafns við hækkun bóta. Barnabætur hafa hækkað mikið að raunvirði undanfarin ár og fleiri fjölskyldur eiga kost á stuðningi en áður. Persónuafsláttur og þrepamörk í tekjuskattskerfinu hækkuðu um 10,7% í ársbyrjun. Áhrifin eru mest hjá tekjulægri heimilum. Þá verða framlög til hlutdeildarlána aukin enn frekar og stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna kerfisins tvöfölduð. Þannig verða 1.000 íbúðir byggðar árlega 2024 og 2025 með stuðningi ríkisins í stað 500 á ári. Fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna hafa lítið lagt til málanna annað en stærra ríki og auknar tilfærslur þrátt fyrir óljósan ávinning í baráttunni gegn verðbólgu. En erum við að gera nóg? Ég tek undir með seðlabankastjóra, þetta eru jákvæð skref en um leið tel ég að við þurfum að vera vakandi yfir stöðunni og vera tilbúin að auka enn frekar við aðhaldið við fjárlagagerðina í haust. Hagvöxtur er kröftugri hér á landi en í Evrópu og atvinnuleysi er lágt en það þurfa allir að leggjast á árarnar. Ég hef áhyggjur af stöðunni á vinnumarkaði. Það þarf að semja um hóflegar launahækkanir til að fyrirbyggja víxlhækkanir launa og verðlags. Við þurfum á hóflegum langtímasamningum að halda til að hægt sé að verja lífskjörin sem okkur hefur tekist að skapa undanfarin ár, verja kaupmáttinn. Herra forseti. Við þurfum að ná aftur þeim stöðugleika sem við höfðum náð í verðþróun í landinu áður en heimsfaraldur Covid-19 skall á og hræðilegt innrásarstríð Rússa í Úkraínu hófst. Frá því að Sjálfstæðisflokkurinn tók sæti í ríkisstjórn í maí 2013 og út árið 2020 var meðalverðbólga í landinu 2,4%. Á þessu tímabili náðust verðbólgumarkmið Seðlabankans og verðbólgan fór einungis fjórum sinnum út fyrir vikmörk Seðlabankans í einn til þrjá mánuði í senn. Tvisvar fór verðbólgan örlítið upp fyrir og tvisvar örlítið niður fyrir. Á sama tíma jókst kaupmáttur heimilanna gríðarlega, sérstaklega tekjulægri hópa. Við náðum kröftugri endurreisn eftir bankahrunið, miklu kröftugri en fólk hafði almennt trú á. Ráðdeild í ríkisrekstri á þessum tíma varð til þess að þegar á okkur dundu efnahagsáföll vegna heimsfaraldurs og stríðs þá gátum við brugðist við með lítið skuldsettan ríkissjóð. Við gátum stutt við bakið á fyrirtækjum og heimilum ólíkt því sem vinstri stjórnin gerði á sínum tíma. Áður en ég lýk máli mínu hér vil ég enn og aftur tala um mannfjölgun og framleiðni. Jú, við erum að ræða fjármálaáætlun þar sem við ræðum breiðu línurnar í ríkisfjármálunum. Íbúum á Íslandi fjölgað um 39% frá aldamótum til loka síðasta árs samkvæmt tölum Hagstofunnar. Þannig fjölgaði íbúum á Íslandi um 11.510 á síðasta ári eða um rúmlega 3%. Til samanburðar hefur fjölgað í Evrópu um rúmlega 2% frá aldamótum. Elstu tölur Hagstofunnar eru frá 1734 eða 1735 og hefur fjölgun aldrei áður farið yfir 3% á ársgrundvelli. Fæddir Íslendingar umfram dána voru 1.260 og fæddir erlendir ríkisborgarar umfram dána voru 465 árið 2022. Fæddir umfram dána eru þannig 15% af fjölgun ársins 2022. Aðfluttir umfram brottflutta skýra 85% af fjölguninni. Fleiri Íslendingar fluttu frá landinu en til þess og fækkaði íbúum vegna búferlaflutninga Íslendinga um 577. Hins vegar fjölgaði erlendum ríkisborgurum vegna flutninga til og frá landinu um 10.341, þar af 8.369 á aldrinum 20–65 ára. Störfum erlendra ríkisborgara fjölgaði um 7.924 á sama tíma. Ef litið er á þróun í helstu atvinnugreinum hjá erlendum ríkisborgurum kemur í ljós að störfum þeirra í einkennandi greinum ferðaþjónustu fjölgaði um 3.017 og 2.120 í atvinnugreinum iðnaðarins, þar af 1.272 í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð. Þar að auki fengu 3.591 erlendur ríkisborgari alþjóðlega vernd. Slík fjölgun reynir á innviði landsins, sama til hvaða geira er litið. Í raun hefur mannfjölgun verið helsti drifkraftur hagvaxtar undanfarin ár en framleiðnivöxtur hefur ekki verið upp á marga fiska. Við getum ekki treyst á að söguleg fólksfjölgun drífi áfram hagvöxt til lengri tíma. Við erum nú þegar komin í innviðaskuld sem ríkisstjórnin er að vinna í að bæta úr. Við hljótum öll að vera sammála um mikilvægi þess að ráðast í aðgerðir til að auka framleiðni hér á landi til að viðhalda og efla kaupmátt landsmanna. Það er lykilmálið, að viðhalda og efla kaupmátt landsmanna. Hið opinbera getur lagt sín lóð á vogarskálarnar og þá á ég bæði við ríkið og sveitarfélögin. Framleiðniaukning til lengri tíma er besta leiðin til þess að auka kaupmátt ráðstöfunartekna, okkur öllum til hagsbóta og sérstaklega þeim tekjulægstu. - Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar frá 2024–2028. Það er eiginlega merkilegt að hver stjórnarþingmaðurinn af öðrum hefur komið hér upp og hælt sér af því hvað þeir hafi hækkað rosalega mikið fyrir almannatryggingaþega, öryrkja og aldraða. Nú síðast var hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson að hæla sér af þessu. En er virkilega hægt að hæla sér af því aftur og aftur að fara að lögum? Kannski er það vegna þess að menn hafa undanfarinn áratug ekki verið að fara að lögum heldur yfirleitt verið að hækka almannatryggingar þannig að það nær ekki upp í verðbætur og verðbólgu. Kannski er hægt að hæla sér af því að nú í fyrsta skipti sé nokkurn veginn verið að standa við lögin og hækka þannig að viðkomandi fái það sem hann á rétt á samkvæmt lögum. Aukahækkanir eru ekki á borðinu og þó að smávægilegar aukahækkanir yrðu þá næst bara rétt í kjaragliðnun undanfarinna ára. Fjármálaáætlunin er auðvitað ágæt skáldsaga og það sem er kannski merkilegt við hana er það sem stendur ekki í henni. Þar koma t.d. ekki fram, það sér það enginn, skerðingar í almannatryggingakerfinu, skerðingar á öryrkja og aldrað fólk sem eru gígantískar. Ríkisstjórnin hælir sér af stórkostlegum hækkunum í almannatryggingakerfinu undanfarin ár en horfir viljandi og vísvitandi fram hjá skerðingum sem eru um 20 milljarðar á síðustu þremur árum. Það kemur ekki fram í fjármálaáætlun, skerðingar sem valda því að þeir sem verst eru settir í kerfinu hafa bara 2 kr. af hverjum 10 kr. í vasanum eftir keðjuverkandi skerðingar sem ná alla leið inn í félagsbótakerfi sveitarfélaganna. Á auðskiljanlegu skerðingarmáli almannatrygginga hljóða skerðingarnar svo og takið nú eftir: Fjárhæð ellilífeyris lækkar um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega eftir að frítekjumörkum er náð uns hann fellur niður. Fjárhæð heimilisuppbótar til ellilífeyrisþega lækkar um 11,9% af eigin tekjum lífeyrisþega eftir að frítekjumarki er náð uns hún fellur niður. Fjárhæð örorkulífeyris lækkar um 9% af eigin tekjum lífeyrisþega eftir að frítekjumörkum er náð uns hann fellur niður. Sama gildir um aldurstengdu örorkuuppbótina. Tekjutrygging örorkulífeyrisþega lækkar um 38,35% af eigin tekjum lífeyrisþega eftir að frítekjumörkum er náð uns hún fellur niður. Fjárhæð heimilisuppbótar örorkulífeyrisþega lækkar um 12,96% af eigin tekjum lífeyrisþega eftir að frítekjumarki er náð uns hún fellur niður. Sérstök uppbót örorkulífeyrisþega skerðist strax um 65% af tekjum lífeyrisþega uns hún fellur niður. Og þá eru eftir skerðingar í húsnæðisbótum, sérstökum húsnæðisbótum, barnabótum, vaxtabótum og fleiri bótum. Hverjir fundu þetta kerfi upp? Jú, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur, Vinstri grænir og Samfylkingin; þeir flokkar fundu þetta skelfilega skerðingarkerfi upp, hafa viðhaldið því og nært það. Það er okkur til háborinnar skammar að við skulum vera með svona kerfi. En þið getið ímyndað ykkur, haldið þið að þetta sé allt? Nei. Þann 8. júní, ef ég man rétt, birtist grein í Morgunblaðinu þar sem segir að styrkur sem hreyfihamlaðir einstaklingar fái hjá Tryggingastofnun ríkisins til kaupa á sérútbúnum bílum, stuðningur vegna hjálpartækja, greiðslur sanngirnisbóta, slysabóta og fleira valdi því að húsnæðisstuðningur viðkomandi einstaklings skerðist og jafnvel séu dæmi um að hann falli alveg niður. Ég spyr stjórnarliða: Hvernig getið þið haft svona kerfi? Hvernig er hægt að veita styrk með annarri hendinni og rífa húsaleigubætur, eða sérstöku húsaleigubæturnar, af viðkomandi með hinni hendinni? Eruð þið stolt af þessu kerfi? Það virðist vera því að þið komið hér upp og hælið ykkur af því sem þið eruð að gera þegar þið eruð bara að fara að lögum. En það heyrist ekki orð um þessa ósanngirni, ekki orð. Og áfram segir að ÖBÍ – réttindasamtök telji brýnt að þessu verði breytt og hvetji Alþingi til að breyta lögum svo að styrkir, bætur og lausafjáreignir, svo sem hjálpartæki, verði ekki til þess að einstaklingur missi rétt til húsnæðisbóta. Hvernig í ósköpunum getum við látið hjálpartæki, lausafé, bætur, styrki, skerða húsnæðisbætur? Þetta er eins og ég sagði: Gefum með vinstri, tökum meira af með hægri. Þetta var líka gert á sínum tíma í sambandi við bifreiðastyrki, þeir voru skattaðir og skertir þangað til þeir fóru niður í núll en sem betur fer breyttum við þeim þannig að þeir eru ekki skattaðir lengur, ekki taldir tekjur. Þá loksins skilaði það sér í réttum tilgangi. Ég veit ekki hvort tilgangur ríkisstjórnarinnar og þeirra sem komu að þessu kerfi hafi verið sá, þegar þeir ákváðu að búa til styrki, að þeir myndu valda því að þeir yrðu teknir af fólki einhvers staðar annars staðar. Ég trúi því ekki en ég verð að trúa því vegna þess að það er enginn að breyta þessu. Hafið þið heyrt í einhverjum stjórnarþingmanni koma hér upp og segja að nú þurfi að taka á þessu? Við heyrum hæstv. fjármálaráðherra oft vísa í Tekjusöguna, tekjutíund, tíu lægstu, en þá er hann að vísa í Tekjusöguna, tíu lægstu 2021 - eins og hægt sé að lifa á tekjum frá 2021 í dag. Það er ekki hægt. Við verðum að tala um tekjur sem fólk er að fá í dag. Því miður tala staðreyndirnar sínu máli. Fólk er ekki að fá það sem það á rétt á. Í skýrslu forsætisráðherra, um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað, sem sérfræðingar unnu fyrir forsætisráðuneytið nýlega, er sagt að sem fyrr standi einstæðir foreldrar, örorkulífeyrisþegar, aldraðir og innflytjendur langverst þegar kemur að fátækt. Á hinn bóginn kemur einnig fram í skýrslunni að það virðist sem staða eldri borgara í heild hafi lítið batnað. Benda höfundar á að aldrað fólk sem er á lífeyrislaunum almannatrygginga og hefur verið í fátækt búi nú við sárafátækt. Og menn voru að hæla sér af því að fara einu sinni að lögum. Það er alfarið í boði þessarar ríkisstjórnar því að þeir sem reyna að tóra á lífeyrislaunum, sem eru 10% lægri en lægstu ellilífeyrislaun, verða einnig fyrir krónu á móti krónu skerðingum og eru pikkfastir í sárafátæktargildru þeirra. Það var samþykkt með lögum þessarar ríkisstjórnar - hugsið ykkur ofbeldið - að gefa ákveðnum hópi lægsta ellilífeyri. Það dugði ekki til. Þeir urðu að skerða þennan hóp. Jú, hvað var gert? Hann var skertur um 10%. Dugði það til? Nei, það þurfti að bæta í. Menn fundu upp það sem þeir voru búnir að lofa að afnema. Hver einasti stjórnmálaflokkur á þingi var búinn að lofa að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Það var fært niður í 65 aura á móti krónu, svakalega flott, en þeir tóku aftur upp krónu á móti krónu á þessum hópi, verst setta og fátækasta hópnum í okkar samfélagi. Þá kemur einnig fram að fátækt barna ætti að vera sérstakt viðfangsefni í skýrslunni enda má ætla að 9.000 börn hafi talist undir lágtekjumörkum árið 2020, ástandið er mun verra í dag. Þá er einnig tekið fram að helstu annmarkar á greiningunni séu þeir að upplýsingarnar nái lengst til ársins 2021, alveg eins og tekjutíundin, en síðan þá hafi ýmislegt gerst sem hafi að öllum líkindum haft áhrif á lífskjör almennings í landinu, svo sem vaxandi húsnæðiskostnaður, verðbólga og stýrivaxtahækkanir. Virðulegur forseti. Þingmenn ríkisstjórnarinnar, hver á fætur öðrum, koma hingað upp og hæla sér af því að hafa einu sinni á löngum tíma farið að lögum og hækkað þá verst settu nákvæmlega um það sem þeir eiga að gera samkvæmt lögum, að bæta þeim verðbólguna, en það er ekkert til að hæla sér af. Og þeir gleyma milljörðunum sem þeir skerða fólk um sem veldur því að stór hópur fólks er ekki í fátækt núna í þeirra boði heldur í sárafátækt.

Frú forseti. Íslendingar eru mikil bókmennta- og sagnaþjóð. Hæstv. fjármálaráðherra og starfsfólk hans í fjármála- og efnahagsráðuneytinu eru hluti af ansi duglegu metsölugengi sem tvisvar á ári gefur út nýjar bókmenntir, annars vegar í því formi sem við ræðum nú, sem er fjármálaáætlun, og hins vegar það sem kemur alltaf í jólabókaflóðinu, fjárlögin sjálf. Þessari áætlun sem við erum að ræða er í raun ætlað að vera fyrstu drög að fjórum bókum og fyrsti kaflinn á einmitt að koma út í haust sem fjárlög ársins 2024. En þegar við lesum þessa blessuðu fjármálaáætlun fyrir 2024 þá vantar, eins og ég benti á í ræðu minni í gær, ansi mikið í ansi marga kafla í henni. Við nefndum dæmi eins og að aðgerðaáætlanir sem þingið er búið að samþykkja eru hvergi nefndar, jafnvel þó að menn hafi vitað hversu háar upphæðir þyrfti í þær og hvenær. Við vitum líka að eflaust þarf að gera heilmikið meira til að ráða niðurlögum verðbólgudraugsins - en nei, það var ekkert uppfært í þessari útgáfu af bókinni. Það ætti kannski ekki að koma okkur á óvart vegna þess að ef við horfum til baka til síðustu metsölubókar, fjárlaga 2023, þá fengum við í hendur eintak í byrjun nóvember, eða í lok október, af þeirri bók en síðan kom í ljós að það þurfti eiginlega að endurskrifa hana alla áður en hún var samþykkt hér fyrir jólin. Sagan var greinilega ekki alveg nógu góð. Við í stjórnarandstöðunni reynum að benda hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum í meiri hluta á það hvar gloppur eru í sögunni og hvernig mætti bæta eitthvað af þeim köflum sem verið er að skrifa. Við bendum jafnvel á það hvar þau hafa sjálf gert mistök, gleymt hlutum og annað. En oftast er það þannig, og sennilega fer það nú þannig seinna í dag, að ritstjórnarhópurinn, við 63 hv. þingmenn, tekur lýðræðislegar ákvarðanir um að allar þær athugasemdir séu slæmar vegna þess eins hvaðan þær koma. Já, þetta er dálítið skrýtið með þessar metsölubækur. Það verður athyglisvert að sjá hversu mikið verður að marka þetta nú eftir nokkra mánuði þegar við komum aftur saman á þingi. Ég ætla að vona að aðeins meira verði lagt í það að búa til góða fyrstu útgáfu af fjárlögum fyrir næsta ár en var gert á síðasta ári vegna þess að það er mjög slæmt að þurfa að endurskoða jafnmikið og raun bar vitni. Ég veit að það skapaði mikla vinnu fyrir hv. fjármálanefnd sem hefði mátt vera búið að gera áður en þing kom saman. Frú forseti. Sem sagnaþjóð, sem bókaþjóð, sem þjóð með elsta þing í heimi, sem enn er starfandi, eigum við að geta unnið betur. Við eigum að vera að gera betur.

Virðulegur forseti. Það hefur verið afar áhugavert að hlusta á umræður hér í þingsal um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Ljóst er að þótt þingmenn séu með misjafnar skoðanir á áætluninni og þeim aðgerðum sem þar birtast, hvort sem þær eru á gjalda- eða tekjuhlið, er það niðurstaða þess sem hér stendur að allir þeir þingmenn sem hafa tjáð sig undir umræðunni séu sammála um hvert stóra verkefnið sé, þ.e. að ná niður verðbólgu og vaxtastigi í landinu. Í þeirri fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir eru fjölmargar aðgerðir sem eru til þess fallnar að koma til móts við þau verkefni þótt þingmenn greini á um það hvort nægjanlega sé skorið niður eða of mikið skorið niður á gjaldahliðinni og hvort aðgerðir á tekjuhlið séu of miklar eða ekki nægjanlegar til að slá á verðbólgu og þar með lækka vaxtastig í landinu. Jú, hver og einn hefur sína skoðun varðandi smáatriði, en við sem horfum á stóru myndina sjáum að aðgerðir í fjármálaáætlun munu styðja við að leysa þau verkefni sem við sem þjóð glímum við um þessar mundir. Það eru margir ólíkir þættir sem hafa áhrif á verðbólgu og ríkisstjórnin á að sýna gott fordæmi í þeirri glímu. Það tel ég að við séum að gera í þessari fjármálaáætlun. Verðbólga hefur verið þrálátari en væntingar stóðu til og innlend verðbólga hefur verið mikil. Á móti hefur verðbólga á heimsvísu lækkað og gengi krónunnar er sterkt sökum mikils gangs í ferðaþjónustu. Væntingar markaðsaðila um verðbólguhorfur eru enn of háar. Seðlabanki Íslands spáir að verðbólga verði 8% út árið. Samkvæmt könnun Seðlabanka Íslands í maí síðastliðnum búast markaðsaðilar við að stýrivextir verði um 8,5% út þennan ársfjórðung og verði komnir niður í 6% eftir tvö ár. Það er of hátt og því er mikilvægt að bregðast við líkt og gert hefur verið í þessari fjármálaáætlun. Ríkisstjórnin hefur komið fram með aðgerðir sem miða að því að ná verðbólgu niður og eru í samræmi við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands en mikilvægt er að fjármálastefna hins opinbera og peningastefnan séu í takt. Sú breyting sem lögð hefur verið til, að færa gjaldtöku fjármálareglna fram um eitt ár og láta gildistöku þeirra hefjast árið 2025 í stað 2026, er að mínu mati afar skynsamleg. Með því erum við að senda skýr skilaboð um aukið aðhald fyrr í fjármálum hins opinbera. Þessi aðgerð slær á verðbólguvæntingar sem er afar mikilvægt nú. Hækkun á húsnæðisverði, m.a. vegna skorts á íbúðum, er þáttur í að auka verðbólgu síðustu mánuði. Hluti af þeirri skýringu er að ekki hefur tekist að stuðla að auknu framboði til að mæta líffræðilegri þróun og aukinni fólksfjölgun. Frá árinu 2020 hafa yfir 19.000 manns flutt til landsins umfram brottflutta sem er álíka fjöldi og býr á Akureyri. Það sem af er þessum ársfjórðungi er fólksfjölgunin hér á landi um 2.700 og á síðasta ári var fjölgunin 11.510, sem er 3,1% fjölgun, mesta fjölgun sem sögur fara af hér og einhver mesta hlutfallslega fjölgun í hinum vestræna heimi. Til að koma til móts við þessar gríðarlegu áskoranir hefur nú verið ákveðið að bæta í stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins. Þau verða tvöfölduð og framlög til hlutdeildarlána verða aukin enn frekar þannig að í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar árið 2024 verða þær 1.000, auk þess sem um 250 íbúðum verður bætt fyrr í áætlanir þessa árs þannig að þá verða þær um 800. Það er mjög jákvætt að sjá að gripið sé inn í ástandið með jafn ákveðnum hætti og hér er gert því að hættan er að ef við gerum ekkert nú muni vandinn elta okkur næstu árin sem geti komið fram í gríðarlegum verðhækkunum á húsnæði þegar vextir fara niður og þiðna fer á fasteignamarkaði. Við ætlum okkur að leysa þann hnút sem nú er á þessum markaði. Virðulegur forseti. Afkomubætandi aðgerðir í áætluninni eru um 36,2 milljarðar sem sýnir aðhald í rekstri sem og að áætlanirnar gera ráð fyrir rúmlega 90 milljarða kr. betri niðurstöðu þessa árs. Það hefur áhrif inn í áætlunina. Í þessari fjármálaáætlun eru raunhæfar aðgerðir í baráttunni við verðbólguna á sama tíma og velferðarkerfið okkar er varið. Það eru sömuleiðis afar mikilvæg og skýr skilaboð. Það er engu síður mikilvægt að við leggjumst öll á árarnar, atvinnulífið, verkalýðshreyfingin og samfélagið allt. Í þessu verkefni eins og öllum öðrum mun okkur farnast betur að vinna saman að sameiginlegri niðurstöðu þjóðinni til heilla.

Frú forseti. Þessi þingvetur hefur verið sérstakur og þessi þinglok núna eru í takti við þá staðreynd að ríkisstjórnin hefur lagt fram fá frumvörp og að við enduðum veturinn á því að öll þau mál sem átök voru um voru einfaldlega sett ofan í skúffu. Forsætisráðherra segir okkur að það merkilegasta við árangur ríkisstjórnarinnar núna sé að þau séu að klára þing á tilsettum tíma. Hún lætur líka hafa eftir sér í fjölmiðlum að það hafi ekki verið vert að fara inn í erfið mál á þessum tímapunkti, ekki vert að taka umræðuna og kannski ekki vert að stunda pólitík á þessum tímapunkti. Niðurstaða fjármálaáætlunar er spegill á þessa ládeyðu og þennan sofandahátt. Fjárlaganefnd hélt tugi funda eftir að fjármálaáætlun hæstv. fjármálaráðherra var lögð fram. Svo gerðist ekkert. Áætlunin tók engum breytingum þrátt fyrir þunga ágjöf og merkilega samhljóða umsagnir og athugasemdir frá Samtökum atvinnulífsins, Viðskiptaráði, ASÍ og BHM. Þetta fólk gekk í takti og þungamiðjan er að ríkisstjórnin sé ekki að taka það hlutverk að sér sem hún ætti að vera að sinna í baráttunni gegn verðbólgu. Þetta fólk hefur bent á að það hefur alvarlegar afleiðingar fyrir heimilin í landinu þegar ríkisstjórnin tekur ekki hlutverk sitt nægilega alvarlega. Ríkisstjórn sem hagar sér þannig verður ekki í stöðu til þess í haust að biðla til vinnumarkaðar eða almennings um að sýna ábyrgð. Það er ekki hægt að biðja aðra um að standa sig betur þegar ríkisstjórnin sjálf hefur ekki staðið vaktina. Ég nefndi hér í gær að grundvallarspurningin eftir fréttatilkynningu mánudagsins hljóti að vera spurningin um það hvort ríkisstjórnin búist við því að þessar tillögur hafi áhrif á næstu stýrivaxtaákvörðun. Það er prófsteinninn. Munum við sjá árangur við næstu stýrivaxtaákvörðun? Er það yfirleitt markmiðið? Munu skref stjórnvalda hafa þau áhrif að vextir lækki næst? Skýr skilaboð í þá veruna, um markmið annars vegar og árangur hins vegar, hefðu haft þýðingu í augum almennings. Það hefðu verið skýr skilaboð til atvinnulífsins og til markaðarins. En auðvitað er erfitt að senda slík skilaboð þegar tilkynning mánudagsins, fréttatilkynning ríkisstjórnarinnar um frekari aðgerðir gegn verðbólgu, innihélt fyrst og fremst endurtekið efni. Forseti. Þegar fjármálaráðherra mælti fyrir fjármálaáætluninni í vor talaði hann um öfundsverða stöðu Íslands og um það að hagvöxtur hér á landi hafi verið meiri en í nágrannaríkjum okkar undanfarin ár. Ég spurði hér í gær, og mig langar til að nefna það atriði aftur, hvort þjóðin finni fyrir þessum hagvexti á eigin skinni. Ég held að við þurfum að ræða framsetningu hagvaxtar betur því að staðreyndin er líka sú að þrátt fyrir að hér mælist ágætur hagvöxtur er hagvöxtur á Íslandi á hvern íbúa bæði lægri en í nágrannaríkjum okkar og sá lægsti af öllum ríkjum OECD. Þetta er atriði sem hefur þýðingu og skiptir máli og mér finnst að stjórnvöld ættu að gefa meiri gaum. Það er auðvitað hætta í því að byggja aðgerðir á hæpnum forsendum og mjög líklega til þess fallið að hafa áhrif á útkomuna til verri vegar. Ættu stjórnvöld t.d. að miða útgjaldaáætlanir meira við þróun framleiðni hér á landi og þróun um hagvöxt á mann? Stafar verðbólguþrýstingur ríkissjóðs mögulega af því að útgjaldaáætlun miðar einfaldlega við ranga mælikvarða þegar við tölum bara um hagvöxtinn en tökum ekki tillit til þess hvernig hagvöxtur á mann lítur út á Íslandi þar sem við erum eftirbátar annarra þjóða, þar sem við erum lægst allra OECD-ríkja? Annað atriði er umræðan um skuldahlutfall íslenska ríkisins í samanburði við önnur ríki og skuldahlutfallið er í sjálfu sér nokkuð gott. En aftur: Þarna þarf að skoða myndina alla. Fá Evrópuríki eru með hærri vaxtakostnað en íslenska ríkið, hærri fjármagnskostnað. Ég nefndi hér í gær að það mætti segja að ríkið sé hér í sömu stöðu og heimilin hvað það varðar að það er vaxtakostnaðurinn sem ræður úrslitum um fjármálin, um efnahaginn, um stöðuna. Ríkið borgar í aukavaxtagjöld vegna krónunnar 60 milljarða á ári. Vaxtamunurinn á milli krónu og evru er 60 milljarðar á ári. Þessir 60 milljarðar fara vitaskuld ekki í annað á meðan, ekki í aðrar fjárfestingar á meðan. Forseti. Svör við fyrirspurn minni til viðskiptaráðherra á þessu þingi sýndu að um 250 íslensk fyrirtæki gera upp í öðrum gjaldmiðli, fyrst og fremst í evru og dollara. Ég hef nefnt hér fyrr í þessum sal að ég skil þessi fyrirtæki bara mjög vel. Þau vilja stöðugleika. Þau vilji geta gert áætlanir til lengri tíma og þau vilja draga úr kostnaði vegna gjaldmiðilsins. Þessi fyrirtæki eru fyrir vikið í skjóli fyrir vaxtaákvörðun Seðlabankans og það er líka gott. En skuldug heimili og lítil og meðalstór fyrirtæki þurfa þess vegna að bera þyngri byrðar en aðrir. Vegna þess að vextirnir bíta bara hluta samfélagsins, bara hluta hagkerfisins, þarf að hækka vextina meira til að þeir hafi áhrif. Réttláta spurningin finnst mér þá vera: Hvers vegna ætti ekki öðrum fyrirtækjum og hvers vegna ætti íslenskum almenningi ekki að bjóðast þessi kjör? Ég nefndi líka í gær, af því að mér finnst það ekki fara hátt, en nú er verið að boða hér í þessari fjármálaáætlun, að fyrirtæki fái á sig 1% skattahækkun, sömu fyrirtæki og eru að glíma við verðbólgu og afleiðingar hennar. Þegar ég er að tala um háan vaxtakostnað, hann er þriðji stærsti útgjaldaliður ríkisins, þá finnst mér það vera atriði sem hefur auðvitað áhrif um það hver langtímasýn okkar er um fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu, þ.e. að tækla ekki svona stóran kostnaðarlið hefur afleiðingar. Í því sambandi vil ég ræða nýjan Landspítala. Ríkisstjórnin hefur nú kynnt heildstæða áætlun um uppbyggingu innviða í heilbrigðiskerfinu til 2030, um byggingu nýs spítala, en viðbrögð þeirra sem til þekkja segja mikla sögu. Steinunn Þórðardóttir, formaður Læknafélagsins, sagði um þessa áætlun: „Þarna er ekki talað um neina aðra þætti en steinsteypuna við Hringbraut, að það eigi að klára þetta hús.“ Hér finnst mér vera enn eitt dæmi þess að vegna þess að ríkisstjórnin gengur ekki í takti, getur ekki komist að niðurstöðu, þá gerist óskaplega lítið í heilbrigðismálum. Ég nefni það vegna þess að ég held að fjármálaáætlun eins og hún lítur út muni ekki breyta þeirri stöðu sem er uppi í heilbrigðismálum. Fólk sem þarf að leita til heimilislæknis á höfuðborgarsvæðinu getur fengið næsta lausa tíma í september. Á landsbyggðinni eru svæði þar sem útlit er fyrir að það verði enginn heimilislæknir. Börn dúsa á biðlistum árum saman, fólk leitar á bráðamóttöku og situr þar klukkustundum saman og fer jafnvel heim áður en það hefur fengið þjónustuna. Sterkt heilbrigðiskerfi hlýtur að byggja á því að við veitum góða heilbrigðisþjónustu og ekki síður á því að sú þjónusta sé þá aðgengileg og þess vegna þarf að búa vel um starfsfólk í greininni. Ég hef miklar áhyggjur af þeirri stöðu að ekki eru vísbendingar um að samningur við sérfræðilækna sé í nánd, engin merki um það. Það er ömurleg framkoma gagnvart fagfólkinu okkar. Starfsfólkið er hjartað í heilbrigðiskerfinu og það eru ömurleg framkoma gagnvart þjóðinni að gera ekki betur en þetta. Forseti. Ríkisstjórnin hefur lagt fram tillögur um að koma þeim til aðstoðar sem verst eru settir sem er gríðarlega mikilvægt því að verðbólgan kemur alltaf verst niður á þeim sem minnst höfðu fyrir. En ég hef áhyggjur af millistéttinni sem fær á sig þungt högg núna, fyrstu kaupendum og barnafjölskyldum, af því að ég sé ekki að fjármálaáætlunin muni leika stórt hlutverk við að ná niður verðbólgu. Ég held því miður að við gætum gert mun betur. Mér finnst þessi niðurstaða hér ekki vera góð. Þetta þarf ekki að vera svona. Ég mun ekki geta stutt þessa fjármálaáætlun.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmönnum fyrir umræðuna hér, bæði í gær og í dag. Efnahagsmálin eru sennilega veigamesti hlutinn af umræðunni hér á þingi þegar allt er talið. Án ábyrgrar efnahagsstjórnar yrði lítið úr verki. Hagstjórnin er alltumlykjandi og snertir alla málaflokka, framfylgd og útfærslu þjóðþrifamála og kerfin okkar öll og ekki síður daglegt líf fólksins í landinu. Verðbólgan hefur verið efst á baugi síðustu misseri, eðlilega. Hún er sá hluti hagstjórnarinnar sem undanfarið hefur haft mest áhrif. Orsakirnar eru jú margar og á breiðum grunni og það eru engar töfralausnir í sjónmáli. Umræðan hér í ræðustól Alþingis hefur verið á alla vegu og sitt sýnist hverjum um aðgerðir ríkisstjórnarinnar eða meint aðgerðaleysi. Það er óhjákvæmilegt að fá það stundum á tilfinninguna, þegar lagt er við hlustir hér, að hér sé allt á vonarvöl og framtíðin, já, eins og kannski veðrið undanfarið hér á suðvesturhorninu, eilíf rigning og alltaf 7°. En hvað sem líður deilum og dægurþrasi þá styttir alltaf upp að endingu. Verðbólgan mun hjaðna og ég tel að sú fjármálaáætlun sem við samþykkjum vonandi sem flest seinna í dag styðji við þau markmið. Þegar harðnar á dalnum tel ég mikilvægt umfram allt annað að koma þeim í var sem minnst hafa bjargráð. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar, þær sem komu til á síðasta ári og nú um áramótin, áherslurnar í þessari fjármálaáætlun og aðgerðapakkinn sem kynntur var fyrr í vikunni segja öll sömu sögu. Það er skýr vilji stjórnvalda að standa vörð um þá velferð sem hér hefur byggst upp á síðustu árum og það er skýr vilji stjórnvalda að standa vörð um grunnþjónustuna. Það sést til að mynda í því að ekki er gert ráð fyrir aðhaldi í heilbrigðiskerfinu og hinum stóru tilfærslukerfum almannatrygginga, kerfum sem hafa vaxið mikið síðustu ár og styðja við jöfnuð og félagslegt réttlæti. Frá árinu 2017 og til loka áætlunarinnar árið 2028 hækka rammasett útgjöld málaflokka mest en í heildina um 381 milljarð sem er um 45% hækkun. Þar endurspeglast skýrar áherslur ríkisstjórnarinnar um velferð. Mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna stöðunnar í efnahagsmálum sýna þetta svart á hvítu og þegar talað er eins og stjórnvöld sitji auðum höndum sé ég mér ekki annað fært en að stikla á stóru enn og aftur í gegnum helstu aðgerðir frá því síðasta sumar. Húsnæðisstuðningurinn var aukinn ríflega, bætur almannatrygginga hækkuðu um tæp 9% á síðasta ári, um 7,4% nú 1. janúar og bætist við núna 2,5% um mitt sumar. Húsaleigubætur hafa hækkað um 25% frá miðju síðasta ári. Eignamörk í vaxtabótakerfinu voru hækkuð upp í 50% í upphafi árs og barnabætur, ekki síst nú sem samtímagreiðslur, og breytingarnar þar leiða til þess að um 3.000 fleiri fjölskyldur fá barnabætur í þessu nýja kerfi. Þá var frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hækkað í 200.000 kr. í upphafi ársins. Loks hækkuðu persónuafsláttur og þrepamörk um 10,7% um áramótin og með þessum breytingum lækkar skattbyrði heimilanna svo um munar. Virðulegi forseti. Til langs tíma er unnið að margvíslegum aðgerðum sem miða að því að auka framboð á húsnæði til að auka húsnæðisöryggi í samræmi við ríkisstjórnarsáttmálann. Í því sambandi er mikilvægt, að mínu mati, að ríkið stígi inn af festu og það hefur verið boðað til að bæta húsnæðisöryggi fyrir fólk sem er undir tilgreindum tekju- og eignamörkum. Í þessu sambandi erum við að auka hér og tvöfalda stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða í hinu almenna íbúðakerfi sem og að auka framlög til hlutdeildarlána. Ég vona svo sannarlega að þetta verði til þess að við verðum ekki hér á sama stað eftir tvö ár þar sem skortur er á húsnæði og verðið allt of hátt. Á tekjuhliðinni er hægt að nefna fjölda aðgerða sem eiga það sammerkt að sækja tekjur til fyrirtækja frekar en almennings í landinu, til að mynda lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts vegna vinnu við íbúðarhúsnæði en sumir telja þá ráðstöfun leiða til verðhækkana og lengri byggingartíma. Ég tel eðlilegt að ráðast í þessa breytingu núna þar sem mikill kraftur hefur verið í uppbyggingu nýrra íbúða og afkoma byggingaraðila verið mjög mikil. Sömuleiðis er eftirspurnin eftir nýju húsnæði slík að ólíklega verður slegið af. Þá kemur til hækkun tekjuskatts lögaðila ásamt áformum um aukna gjaldtöku í ferðaþjónustu. Svo má nefna hækkun fiskeldis- og veiðigjalds. Í mínum huga snúa allar þessar aðgerðir að því að auka réttláta gjaldtöku af aflögufærum greinum enda atvinnuhorfur sem betur fer með allra besta móti. Í því samhengi má benda á að útflutningsverðmæti jukust umtalsvert á fyrsta ársfjórðungi þessa árs og námu ríflega 267 milljörðum. Aukin verðmætasköpun er mikilvæg á tímum sem þessum. Aukningin kemur til vegna hærra verðs, m.a. á sjávarafurðum, og vaxtar ferðaþjónustunnar sem er að ná vopnum sínum á ný eftir heimsfaraldurinn. Staðreyndin er sú að hér á Íslandi eru mikil efnahagsumsvif, hagvöxtur og hátt atvinnustig. Víða er atvinnuleysi mjög vaxandi og samdráttur ofan á mikla verðbólgu af því að verðbólgan er nefnilega ekki einkamál okkar Íslendinga þó að við þekkjum hana kannski betur en margar þær þjóðir sem við berum okkur saman við. Eins og hér hefur áður verið rætt er verðbólgan að hluta til innflutt. Ef við berum maí sem var að líða saman við sama mánuð í fyrra eru hækkanirnar mestar í innfluttum vörum, þ.e. í öðru en eldsneyti. Þess vegna gætir áhrifa hækkandi heimsmarkaðsverðs á ýmsum nauðsynjum eins og á mat og drykkjarvörum hér sem og annars staðar í Evrópu. Við þekkjum öll þessa sögu, þessar verðhækkanir sem m.a. má rekja til ólögmætrar innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu. Á sama tíma hefur heldur hægst á verðhækkunum á húsnæðismarkaði hér á landi. Gleymum því ekki að fólk naut góðra vaxtakjara á lágvaxtaskeiðinu undanfarið ár. Þau kjör sköpuðust vegna farsællar hagstjórnar ríkisstjórnarinnar í heimsfaraldrinum og ýttu undir fjárfestingu á tíma þar sem hennar var þörf. Að sama skapi hefur hækkun vaxta nú áhrif til minnkandi eftirspurnar ásamt aukinni greiðslubyrði á herðar lántakendum, enda drifkrafturinn að baki aðgerðum stjórnvalda að ná tökum á verðbólgunni til heilla fyrir heimilin í landinu. Við höldum áfram aðgerðum sem styðja við verðbólgumarkmið og aðgerðir Seðlabankans. Fjármálareglunum var tímabundið vikið til hliðar vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar en munu nú taka gildi að nýju árið 2025, þ.e. ári fyrr en ætlað var, sem liður í þessum aðgerðum. Þessi breyting er í takti við athugasemdir bæði fjármálaráðs og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Margir hafa jú kallað eftir því hér en nú virðist lítið úr því gert. Þau sjónarmið get ég stutt, þ.e. að þessar reglur taki gildi ári fyrr, enda byggja þær undir stöðugleika og veita skýrt tölulegt aðhald við ríkisfjármálin. Þetta er jákvætt skref sem er mikilvægt að stíga enda afkoma ríkissjóðs -viðsnúningurinn er alger, 90 milljarðar og aðeins sex mánuðir síðan við samþykktum fjárlög. Ég held að við hljótum öll að geta glaðst yfir því. Virðulegi forseti. Samkvæmt tölum Hagstofunnar frá því á föstudaginn fyrir viku lækkar ársverðbólgan um 0,4% og mælist nú rétt um 9,5%. Þó að vissulega sé of snemmt að fagna sigri gefa þessar vísbendingar og fregnir jákvæða vísun fram í tímann og minna okkur á að það styttir alltaf upp. Hagstjórn fyrri ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í heimsfaraldrinum var farsæl. Nú eru uppi annars konar erfiðleikar í efnahagslífinu og róið öllum árum að því að ná þeim eftirtektarverða stöðugleika sem einkennt hefur íslenskt efnahagslíf frá því að ríkisstjórnin hóf störf árið 2017. Það mun gefa á bátinn, það hefur gefið á bátinn en verðbólgan fer niður, henni mun linna. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu þá vil ég þakka félögum mínum í hv. fjárlaganefnd fyrir samstarfið í vetur, nefndarritaranum, hagfræðingnum og öllum þeim sem að starfinu komu fyrir þennan góða en þunga þingvetur sem verið hefur í vinnunni. Ég vona svo sannarlega að sumarið verði okkur öllum gjöfult og gráðurnar verði nú helst hærri en 7 víðs vegar á landinu.

Frú forseti. Hér við lok þessarar umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 langar mig stuttlega að reyna draga upp breiðu strokurnar eins og þetta horfir við mér, stöðu ríkisfjármála og efnahagsástandið heilt yfir. Það er auðvitað ekki hægt að ræða þessa fjármálaáætlun öðruvísi heldur en í samhengi við verðbólguna sem nú er erfitt við að eiga og þá stöðu sem er uppi varðandi það með hvaða hætti Seðlabankinn hefur verið skilinn eftir einn úti á berangri, eins og mér þykir það blasa við. Það voru væntingar um það þegar sagt var frá því að aðgerðapakki ríkisstjórnarinnar væri væntanlegur, sem var svo kynntur síðastliðinn mánudag, að þar yrði stigið með myndarlegum hætti inn í þá stöðu sem nú er uppi en niðurstaðan varð á endanum því miður óttalegt þunnildi. Það eru þarna rétt um 18 milljarðar sem eru tilgreindir í tekjuaukningu og 18 milljarðar í aðhaldsaðgerðum og af þeim 18 milljörðum sem eru tilgreindir í aðhaldsaðgerðum eru ekki nema 3,5 í tveimur tilteknum fjárfestingum sem manni sýnist fljótt á litið að hefðu varla verið að komast af stað hvort sem er. Annað eru fuglar í skógi, áform um að ná árangri í fjárlagagerð í haust, í þeim fjárlögum sem hæstv. fjármálaráðherra mun leggja fram hér um miðjan september. Þetta væri allt gott og blessað ef sagan væri ekki með þeim hætti sem hún er, saga þessarar ríkisstjórnar hvað útgjaldaþróun varðar. Kannski er það samsetning ríkisstjórnarinnar, ég veit ekki hvað það er, en útgjaldaaukningin hefur auðvitað, eins og við þekkjum, verið alveg gegndarlaus. Setjum það í samhengi við það að frá árinu 2020, þegar Covid-tímabilið hefst, til ársins 2027, eins og áætlanir stjórnvalda líta út, verður uppsafnaður halli ríkissjóðs 826 milljarðar á verðlagi hvers árs. Ætli það séu ekki svona rétt um 1.000 milljarðar á núvirði. Þegar það er staðan er eiginlega alveg ótrúlegt að horfa á það að hæstv. forsætisráðherra segi: Það er bara mjög erfitt að ná 20 milljarða niðurskurði - nýbúinn að auka ríkisútgjöld á milli ára um vel á annað hundrað milljarða. Niðurskurðurinn, sem er að mestum hluta til fuglar í skógi enn sem komið er hvað áform ríkisstjórnarinnar varðar, er ekki nema rétt um 10% af útgjaldavextinum á milli ára. Þannig að ég hef áhyggjur af þeim skilaboðum sem stjórnvöld senda. Stjórnvöld virðast einhvern veginn ætla áfram að treysta á að Seðlabankinn standi í þessum slag við verðbólguna með stýrivaxtahækkunum, sem því miður ekkert bendir til annars en haldi áfram enn um sinn eins og landið liggur. Þegar það er staðan getur maður ekki annað en haft áhyggjur af komandi hausti. Það hefur komið fram að fjármálareglurnar taki gildi ári fyrr en áður var áætlað. Ég bara fagna því og það er gott. En í því samhengi vil ég minna líka á umræðu sem kemur upp af og til, og ég held mér sé óhætt að segja að hv. þm. Óli Björn Kárason, þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hafi helst verið að minna á það og ýta á eftir, og það eru útgjaldareglur fyrir ríkissjóð. Ég er nokkuð viss um að ef þær verða skynsamlega útfærðar þá muni ég styðja við þær, komi þær fram, en maður hlýtur líka að spyrja sig: Ef skilningurinn er raunverulegur á mikilvægi þess að hemja okkur stjórnmálamennina hvað útgjöld ríkissjóðs varðar, af hverju gera menn það þá ekki bara? Af hverju praktísera rmenn ekki bara að hafa hemil á sjálfum sér hvað þróun ríkisútgjalda varðar ef skilningurinn er til staðar? Það þarf ekki útgjaldareglu til þess. Útgjaldareglan er til bóta, setur okkur skorður, en það væri mjög fínt að gera þetta bara. Kannski er það ekki hægt eins og núverandi ríkisstjórn er samansett. Kannski er það bara einhver pólitískur ómöguleiki að velta því fyrir sér að ríkisstjórnin eins og hún er samsett geti tekið erfiðar ákvarðanir í þessum efnum. Kannski er það staðan og þá er ekki víst að það sé til bóta fyrir land og þjóð að þessi ríkisstjórn sitji samanlagt í átta ár. En það mun tíminn leiða í ljós. Af því að nú veit ég að hæstv. fjármálaráðherra kemur hér upp á eftir mér með lokaræðu þessarar umræðu þá án þess að það sé bein fyrirspurn, enda hef ég enga stöðu til þess gagnvart hæstv. ráðherra, þótti mér vanta í umræðu í gær svar við spurningu sem kom fram sem sneri að því hvaða áhrif verðbólguþróunin undanfarið hefur inn í frumjafnaðarsamantektina eða stöðu frumjafnaðar eins og hann hefur verið að þróast, af því að frumjöfnuðurinn er nú býsna oft ræddur hér í þessari umræðu. Ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra benda ítrekað á að hann er að þróast með jákvæðum hætti, sem er auðvitað ágætt, en hann segir ekki, dregur ekki upp heildarmyndina. En ef hæstv. ráðherra hefur þær tölur á takteinunum væri áhugavert að heyra hvaða áhrif verðbólguþróunin er að hafa á frumjöfnuðinn. Er það í rauninni að breyta því uppgjöri? Að lokum: Þetta er ekki síðasta fjármálaáætlun sem lögð verður fram hér á þingi en ég held að við verðum að einsetja okkur að ná betri tökum á ríkisútgjöldunum, fara betur með það sem hægt er og ganga til þess verks að leggja niður og hætta verkefnum sem eru óþörf. Þau eru til staðar. Ég hef stundum nefnt, þótt það sé agnarsmátt dæmi, að við höfum við stofnanir eins og fjölmiðlanefnd sem er í besta falli gagnslaus en sennilega til óþurftar. Ef við förum í gegnum kerfið þá munum við geta vinsað út ýmislegt sem verður til hagræðingar í þeim efnum. Ég kom inn á það hér í gær hversu auðvelt það virðist orðið fyrir okkur að veita nýjar gjaldaheimildir. Þetta kom upp í tengslum við nýjar gjaldtökuheimildir og það var verið að hnykkja á gjaldtökuheimildum Matvælastofnunar. Það getur bara vel verið að sú tala sem þar var nefnd í greinargerð sé rétt út frá þeirri þjónustuþörf sem liggur í kerfinu. En það er auðvitað ekki boðlegt að við hér á þinginu klárum slík mál án þess að fyrir liggi forsvaranleg greining á því hvar sá kostnaður leggst. Var hægt að gera hlutina betur, hagræða, draga úr kostnaði atvinnulífsins og þar fram eftir götunum? Við þurfum á næsta þingi hvað tekjur og gjöld ríkissjóðs varða að ganga um þennan málaflokk af meiri virðingu fyrir peningum skattborgara. Þá held ég að okkur muni öllum farnast vel. En það mun verða dálítill handleggur að vinna upp það 1.000 milljarða uppsafnaða tjón eða rekstrartap sem fyrirséð er miðað við það sem þegar er orðið og þær áætlanir sem nú liggja fyrir.

Virðulegi forseti. Við erum að ljúka hér umræðu um fjármálaáætlunina og mig langar til að byrja á því að nefna nokkur atriði sem varða formsatriði og meðhöndlun þings og framsetningu fjármálaáætlunar fyrir Alþingi. Mér finnst kannski að við höfum gert okkur verkefnið dálítið erfitt og mér hefur þótt umræðan oft á tíðum litast af því að við rötum snemma inn í eitthvað sem ég myndi vilja kalla fimm ára fjárlagagerð, þegar við erum að ræða um fjármálaáætlun sem eiga að vera umræður um breiðu línurnar í ríkisfjármálum og þær áherslur sem stjórnin vill beita sér fyrir á komandi árum. Í þessu sambandi hef ég verið þeirrar skoðunar að við ættum mögulega að skoða það að það sem við gætum kallað fullbúna fjármálaáætlun með stefnumörkun í öllum málaflokkum ætti kannski fyrst og fremst heima í upphafi kjörtímabils hverrar ríkisstjórnar. Eftir það kæmum við fram á hverju ári með einhvers konar létta uppfærslu og miklu síður fullbúna nýja fjármálaáætlun með öllum textanum endurteknum sem áður hafði verið búið að skrifa. Þetta held ég að gæti hjálpað okkur við að beina sjónum okkar að aðalatriðum máls og hvernig ríkisstjórninni gangi í þeirri stefnumörkun sem hún boðar í upphafi kjörtímabils og á hverju ári farið fram umræða um það hvar við erum á braut stödd við að ná þeim markmiðum sem lagt var upp með. Fjármálareglurnar eru þá augljóslega eitt kjarnaatriði slíkrar umræðu. Ekkert af þessu sem ég er að segja var augljós afleiðing af lögunum um opinber fjármál heldur byggi ég þetta bara á þeirri reynslu sem við höfum fengið. Aðeins áfram um slík formsatriði. Ríkisstjórnin boðaði það fyrir skemmstu þegar við greindum frá nokkrum nýjum áherslum ríkisstjórnarinnar sem hafa með fjármálaáætlunina að gera, t.d. því að auka framboð á íbúðum í almenna íbúðakerfinu um 1.000 á næstu tveimur árum. Þá greindum við frá því að við hygðumst næsta vetur leggja fram hér á þinginu skýrslu um reynsluna af fjármálareglunum og ég hyggst taka með inn í þá umræðu greinargerð um það sem er til skoðunar í öðrum löndum, t.d. um útgjaldareglur sem eru til skoðunar víða, og hvað hafi verið lögfest í öðrum ríkjum og hver reynslan af því hafi verið þar. Ég tel einfaldlega að það sé að verða tímabært fyrir okkur að leggja mat á árangurinn af setningu fjármálareglnanna og hvort við getum verið sammála um að þær sé hægt að uppfæra eða taka tillit til reynslunnar. Stundum hefur það verið rætt hér í þinginu að það hafi verið einhvers konar veikleikamerki á fjármálareglunum að við höfum þurft að veita ríkisstjórninni heimild til að víkja þeim til hliðar tímabundið. En ég tel að þau tilefni sem til þess urðu hafi vel réttlætt það og mér finnst það enginn áfellisdómur, hvorki yfir ríkisstjórn né regluverkinu sem slíku, að það hafi þurft að víkja þeim til hliðar tímabundið. Það voru einfaldlega slík áföll sem við vorum að takast á við. Ég ætla að láta þetta duga um formsatriðin þótt ég vilji nota tækifærið til að þakka nefndinni fyrir mjög fínt samstarf og ég tel að okkur hafi tekist með lögum um opinber fjármál, eins og ég hef margoft áður tekið fram hér í þinginu, að gjörbreyta umræðunni um opinberu fjármálin. Því var nú velt upp í ræðu áðan hvort það væri þörf á reglum yfir höfuð eins og fjármálareglunum eða útgjaldareglum og þá segi ég já. Mér finnst að þær reglur hafi hjálpað okkur við að þroska umræðuna hér á þinginu sem oft og tíðum var mjög tilviljanakennd og horfði ekki til lengri tíma. Þarna erum við a.m.k. komin með einhver sameiginleg viðmið sem við eigum að stefna að og það hefur stýrt umræðunni inn á miklu þroskaðri og betri brautir, finnst mér. Aðeins um efnisatriði sem helst hafa verið til umræðu. Það kemur ekki á óvart að hér hefur verið talsvert tekist á um það hvort ríkisfjármálin styðji nægjanlega við markmið okkar um að ná verðbólgunni niður. Ég hef í því sambandi m.a. bent á að ég held að aðhaldsstig ríkisfjármálanna hafi mjög verið vanmetið í opinberri umræðu síðastliðna mánuði. Nýlega fengum við álit Alþjóðagjaldeyrissjóðsins t.d. á aðhaldsstiginu í ár og í fyrra og að mati sjóðsins er það mátulegt miðað við aðstæður og kom mér ekki á óvart að fá það formlega mat. Mér fannst sömuleiðis jákvæður tónn heyrast frá Seðlabankanum í vikunni um það hvernig við sjáum fyrir okkur að hlutirnir þróist fram veginn. En í umræðunni sem fór fram hér, t.d. í gær, er stundum í einhverri léttúð talað um að frumjöfnuðurinn skipti ekki miklu máli en ég hef lagt áherslu á það hversu mjög hann hefur lagast, um núna rúmlega 200 milljarða á einungis tveimur árum. Það eru engar smá sviptingar í afkomu ríkissjóðs á frumjöfnuði en frumjöfnuðurinn er forsenda þess að við höfum yfir höfuð bolmagn til þess að greiða af lánum okkar án þess að taka bara hrein ný lán á móti og allt sem gerist eftir að frumjöfnuðurinn er fundinn út eru fyrst og fremst þá fjármálahreyfingar og svo erum við með stórar reiknaðar stærðir. Ég nefni sérstaklega í því sambandi reiknaða vexti af ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum sem eru ekki fjárhæð sem við þurfum að staðgreiða á því ári sem talan er fundin. Og við erum ekki að taka nein lán til að borga reiknaða vexti af ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum og við erum að sýna gríðarlega mikið gagnsæi með því að birta þær tölur. Hins vegar munu verðbæturnar á sinn hátt koma til gjalda eftir því sem gjalddagar verðtryggða skulda ríkisins greiðast. Ég vil þess vegna algerlega hafna þessum sjónarmiðum sem hafa heyrst hér í þingsal um að frumjöfnuður sé einhver stærð sem engu skipti. Þetta er bara grundvallarstærð í þróun afkomu ríkissjóðs. Menn hafa verið að velta því upp hvernig frumjöfnuðurinn hafi þróast í ljósi þess hagvaxtar sem nú mælist og þeirrar verðbólgu sem nú er í landinu og svörin við því eru: Ja, þessi þróun sem ég er hér að rekja er að hluta til vegna umsvifa í hagkerfinu og verðbólgunnar. Þegar við lögðum áætlunina fram greindum við frá því að batinn í frumjöfnuði á árinu 2023, sem sagt á líðandi ári, stefndi í að vera 70 milljarðar og þannig væri árið 2023 ekki í 50 milljarða mínus á frumjöfnuði heldur 20 milljarða í plús og núna er nýtt uppfært mat okkar að það hafi bæst aðrir 20 milljarðar við á yfirstandandi ári sem mun skila sér í a.m.k. 10 milljarða betri frumjöfnuði á næsta ári. Þannig að það er 90 milljarða sveifla sem er að verða á frumjöfnuði á líðandi ári frá því að við afgreiddum fjárlögin, sem er alveg stjarnfræðileg tala í raun og veru, yfir 2% af landsframleiðslu. Það hefði verið ágætt að hafa hana fyrir framan sig þegar menn voru að meta áhrifin af 2. umr. fjárlaga undir lok síðasta sprettsins hérna fyrir jól og hefði kannski aðeins breytt tóninum í umræðunni um það hvaða áhrif þær ákvarðanir sem þar voru teknar myndu hafa á hagkerfið í heild. En þetta er allt að koma í ljós núna og við höfum betri forsendur til að reikna þetta. Ég tek eftir því að menn telja ýmist að ríkisstjórnin skattleggi landsmenn ekki nægilega mikið, nú eða að ríkisstjórnin drægi ekki nægilega mikið úr útgjöldum. Í því sambandi má alveg hafa í huga að við erum í stórum skrefum að boða verulegan samdrátt í ívilnunum, t.d. vegna ökutækja og eldsneytis, á næsta ári. Þar munar 7,5 milljörðum, bara svo ég taki þá ákvörðun eina sem er stórt skref. Við erum sömuleiðis að boða talsverðar gjaldabreytingar sem munu birtast sérstaklega fyrir ferðaþjónustuna í landinu og þannig eru ráðstafanir til að styrkja tekjuhlið ríkissjóðs upp á um 18 milljarða á næsta ári. Við erum sömuleiðis með 2% aðhald og svo 3% aðhald í Stjórnarráðinu og því til viðbótar erum við núna að útfæra 9 milljarða aðhald sem áður var óútfært fyrir árið 2024. Þeir sem vilja yfirbjóða þetta, þeim er velkomið hérna við lokaafgreiðslu þessa máls að koma með tillögurnar þannig að það standi eitthvað eftir, eftir öll stóru orðin sem hafa fallið hér í umræðunni um að það sé ekkert verið að gera í því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Í því sambandi myndi ég segja að upphafsverðmiðinn ætti að vera 25 milljarðar. Þeir sem koma með tillögur um að gera eitthvað minna en 25 milljarða eru ekki að leggja neitt markvert til í baráttunni gegn verðbólgu. Þeir sem ekki geta lagt fram tillögur hér á þinginu um að auka aðhaldið og draga úr hallanum sem nemur svona hálfu prósenti af landsframleiðslu eru eiginlega ekki marktækir í umræðunni, eins og Samfylkingin sem telur sig hafa lagt eitthvað til í baráttunni gegn verðbólgu en lagði í raun og veru bara til 4 milljarða betri afkomu sem mælist ekki þegar við erum að reyna að átta okkur á aðhaldsstigi ríkisfjármálanna. Þetta vildi ég hafa sagt og sömuleiðis á þetta við um þá sem telja að ekki sé nóg gert í skattlagningu. Ég mun virða fyrir mér þær hugmyndir allar sem hljóta að birtast hér við afgreiðslu málsins. Að öðru leyti þakka ég fyrir gott samstarf enn og aftur og mér finnst hafa verið mjög góð umræða. Það er ekki nema von þegar við erum að glíma við verðbólgu og það eru ákveðin átök og kaflaskil að verða í hagkerfinu, gríðarlega mikil fólksfjölgun og fleira, að það sé dálítið tekist á hérna í þinginu 

Virðulegi forseti. Við erum núna að fara að henda okkur í atkvæðagreiðslur en á atkvæðagreiðsluskjalinu er hvergi tillaga frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd um að framlengja undanþágur á tollum á úkraínskar kjúklingabringur. Ekki bara táknrænn stuðningur heldur mikilvægur stuðningur til þess að halda hjólum atvinnulífsins í Úkraínu gangandi. Þeir sem koma í veg fyrir það að þingið geti tekið afstöðu til þessa máls, því að við vitum afstöðu ráðherra, bæði forsætisráðherra, utanríkisráðherra og fleiri ráðherra að þau vilji sjá þetta inni, þeir sem eru að koma í veg fyrir að við getum greitt atkvæði um þetta eru hv. þingmenn Steinunn Þóra Árnadóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðrún Hafsteinsdóttir og Teitur Björn Einarsson. Þau koma í veg fyrir að við getum framlengt þessa undanþágu. Þetta er ekki gert í mínu nafni. Þetta er ekki gert nafni í Viðreisnar. Þess vegna finnst mér miður að við skulum fara núna inn í síðasta dag þingsins á þessum vetri án þess að fá þetta tækifæri og láta meiri hluta þingsins tjá raunverulegan vilja sinn. Það er verið að koma í veg fyrir að við getum greitt atkvæði um þetta mál.

Virðulegi forseti. Lágkúran verður varla meiri en þetta, að hingað mæti hv. þingmaður Viðreisnar, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, og nafngreinir hér þingmenn í efnahags- og viðskiptanefnd og telur þá vera á móti því að aðstoða Úkraínu og fólk í neyð. Mér finnst þetta lágkúra. Hér hefur margoft verið tekið fram og ég held að allir þingmenn séu sammála um það að við viljum styðja við Úkraínu af öllum okkar mætti. Það lá ljóst fyrir að það var ekki meiri hluti fyrir því í nefndinni að framlengja þetta úrræði. Ég tel líka að þetta mál hafi verið á forræði ríkisstjórnarinnar. Þetta snertir mörg ráðuneyti. Ég get nefnt forsætis-, fjármála-, utanríkis- og matvælaráðuneytið og ég tala hér fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að fólki hefði verið í lófa lagið að leggja hér fram frumvarp og þetta hefði verið rætt í ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Hvernig getur það verið lágkúrulegt að nefna nöfn þingmanna sem koma í veg fyrir að mál rati inn í þingsal? Er það lágkúra? Fyrir hvað skammast menn sín þá? Af hverju er það lágkúrulegt að nefna nöfnin á þingmönnunum? Er það eitthvað til að skammast sín fyrir af hv. þingmönnum, að vilja ekki standa áfram með sama hætti að stuðningi við Úkraínu? Það er nefnilega þannig að við Íslendingar höfum alltaf sagt: Við erum vissulega fá en svona táknrænn skilningur skiptir miklu. Já, við erum fá. En í dag erum við smá.

Virðulegi forseti. Þetta snýst líka um pólitíska ábyrgð og við erum hér undir okkar nöfnum líka sem einstaklingar og þá eigum við líka að þora að axla hana. Formaður Vinstri grænna notaði oft ákveðin orð, var náttúrlega kjarnyrtur, og mér koma í hug tvö orð úr hans orðaforða; heigulsháttur og ræfildómur, því að þetta er að mínu mati ekkert annað. Og þegar við hugsum síðan um það að þrýstingurinn kemur helst frá samtökum fyrirtækja í landbúnaði, hvers formaður er heiðursræðismaður Rússa á Íslandi, þá setur það þetta mál í enn verra ljós. Þess vegna er pólitísk ábyrgð hér skýr og hún er öllum ljós.

Virðulegur forseti. Það væri óskandi að stjórnarliðar töluðu saman vegna þess að í gær var það hæstv. utanríkisráðherra sem færði ábyrgðina á þessu alfarið á þingið, sagði að þetta væri í höndum þingsins og að henni fyndust það vonbrigði að ekki hafi náðst sátt um að halda þessum stuðningi við Úkraínu áfram. Nú kemur hér hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar og segir að þetta hafi verið á forræði ríkisstjórnarinnar og telur upp einhverja ráðherra sem hefði átt að gera eitthvað í þessu. Minn skilningur innan efnahags- og viðskiptanefndar þangað til fyrir mjög stuttu síðan var að það væri verið að vinna í þessu. Þetta heyrðum við endurtekið og vorum í góðri trú um að það væri verið að vinna í þessu innan nefndarinnar og það myndi koma fram frumvarp sem myndi framlengja þennan stuðning. Það er ekkert lágkúrulegt af hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að benda á að þessi sami meiri hluti og sagði málið vera til vinnslu er síðan búinn að taka ákvörðun um að það eigi ekkert að vinna þetta mál. Og það er bara allt í lagi að upplýsa það. Þannig er það bara. En það væri ágætt ef það næðist einhver sátt um það innan stjórnarheimilisins hvort það var ríkisstjórnin sem átti að gera þetta, efnahags- og viðskiptanefnd, eða er þetta kannski bara allt stjórnarandstöðunni að kenna?

Virðulegur forseti. Maður er hálfdapur yfir þessu öllu. Hér kom hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar og sagði að málið hefði verið á forræði ríkisstjórnarinnar meðan ríkisstjórnin hefur, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á, einmitt bent á meiri hlutann í efnahags- og viðskiptanefnd. Hér hafa verið í gangi einhvers konar pólitískir leikir þar sem stjórnarliðar eru að kasta boltanum á milli sín í flótta undan ábyrgð, að því er virðist til að koma í veg fyrir að það geti farið fram atkvæðagreiðsla í þingsal þar sem þingmenn gefa til kynna með atkvæði sínu hvar þeir standa í þessu máli. Og það sem kannski hryggir mig sérstaklega er að það var ekki einu sinni hægt að ná fram samstöðu um að framlengja bráðabirgðaákvæðið með einhvers konar þaki, einhvers konar fyrirvörum, jafnvel einhvers konar mótvægisaðgerðum eins og sums staðar hefur verið ráðist í. Það var ekki einu sinni hægt að ná fram samstöðu um það heldur var þetta niðurstaða meiri hlutans, að sleppa því bara alfarið að framlengja þennan stuðning sem Úkraínumenn hafa kallað eftir og er mikilvægur táknrænn stuðningur við Úkraínu.

Virðulegur forseti. Það er einföld skýring til á því hvers vegna það var ekki hægt að afgreiða þetta með einhverjum ákvæðum, jafnvel þannig að okkur gæfist tími til að skoða áhrifin af þessu og þar fram eftir götunum, eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson var að benda á. Sú ástæða er annars vegar fjárhagsleg og hins vegar er það sú staðreynd að það hefur verið þannig um nokkra hríð að við höfum getað séð það svart á hvítu hvað tollar á Íslandi hækka matvöruverð mikið. Þessi áminning um kerfið okkar er það sem svíður mest undan. Það er ástæðan fyrir því að hér er barist með kjafti og klóm gegn því sjálfsagða máli að við höldum áfram þessum stuðningi við Úkraínu. Ég endurtek það sem ég sagði áðan: Við erum fá en í dag erum við smá.

Virðulegur forseti. Ég óskaði eftir því fyrir nokkru síðan að fá upplýsingar um samskipti ráðuneytisins við nefndina vegna þess að mér hafði borist það til eyrna að þau hefðu verið til staðar í þessu máli en ég fékk ekki þær upplýsingar sem ég bað um af að þær hefðu verið óformlegar með einhverjum hætti. Ég gat ekki annað séð af þeim orðaskiptum sem áttu sér stað en að málið væri í vinnslu og þess vegna beið maður bara rólegur. Það sem virðist hafa gerst er bara að í staðinn fyrir að hafa mál í vinnslu þá er það bara ekki tekið á dagskrá. Mér finnst það í raun og veru ákveðinn heigulsháttur þegar það er stórt og mikið mál sem við erum að fjalla um og varðar stuðning við fólk í miklum erfiðleikum, að við skulum ekki hafa lagt í það að taka afstöðu, af hverju málið var ekki sett á dagskrá og við tækjum afstöðu, já eða nei, heldur er málið bara þagað í hel.

Virðulegi forseti. Hér voru gerðir þinglokasamningar 

Virðulegi forseti. Það er sérstakt að hlusta á hv. þingmann nefna það að Sigmar Guðmundsson skuli nefna hér tolla á sama tíma og hún talar um bændur. Maður spyr sig: Hver er hin raunverulega afstaða í þessu máli? Hvers vegna er verið að þaga málið í hel? 

Virðulegi forseti. Mér finnst segja allt sem segja þarf um þetta mál og þessa stefnu og þá pólitík sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar speglar hér, að hún líti á það sem lágkúru þegar nafn hennar er tengt við þá pólitík sem hún er að spegla hér í dag. Hvers vegna hennar pólitík þolir það ekki að við getum tengt nafnið við þær tillögur sem hún er að leggja hér á borð. Það var morgunljóst í huga allra þingmanna, þingsins alls, að þessi aðgerð snýst um stuðning við Úkraínu og formaður efnahags- og viðskiptanefndar treysti sér ekki lengur til að lýsa þeim stuðningi yfir.

Virðulegur forseti. Ég nefndi hérna áðan þennan skollaleik sem er í gangi; ríkisstjórnin bendir á þingið, þingið bendir á ríkisstjórnina, þ.e. meiri hlutinn, og ætli þetta endi ekki á því að vera bara stjórnarandstöðunni að kenna? Einhvern veginn þannig er upptakturinn að síðari ræðu hv. þm. Guðrúnar Hafsteinsdóttur; það voru gerðir hér þinglokasamningar og það komi í veg fyrir þetta, þrátt fyrir að undirtónninn sem við heyrum hér sé að það er ekki vilji til að halda þessu áfram. Þess vegna var þetta stoppað, ekki út af einhverjum þinglokasamningum, vegna þess að þetta var ekki rætt í þinglokasamningum. Þetta kom hvergi fram í þeim samningum, þetta kom ekki til tals. Það var ekkert látið á það reyna hvort það væri hægt að klára þetta mál undir þeim pakka, þannig að það er ekki hægt að klína því á okkur í stjórnarandstöðunni að ekki hafi tekist að klára þetta mál. Það verður að segjast að fulltrúar minni hlutans, og sér í lagi hv. þm. Guðbrandur Einarsson, hafa verið mjög dugleg við að halda nefndinni við efnið og reynt að koma þessu máli áfram og á dagskrá nefndarinnar, þannig að ég afþakka pent þennan skollaleik.

Herra forseti. Hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir spurði hér hvort Viðreisn styddi bændur. Snýst þetta um það í huga þingmannsins, þ.e. ef veitt er áframhaldandi ívilnun fyrir Úkraínu og innflutning á kjöti með því að gefa eftir tolla á þessa einu afurð, kjúklingakjöt, þá sé maður á móti bændum á Íslandi? Styðja þá ráðherrarnir, hæstv. umhverfisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, og hæstv. utanríkisráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, sem sendi ákall til samflokkssystur sinnar í gær um að klára málið og til Alþingis alls, styðja þau þá ekki bændur á Íslandi? Er það þannig? Hér erum við að tala um pínulitla aðgerð til þess að styðja við sjálfsbjargarviðleitni þjóðar í landi sem hefur verið ráðist inn í. 

Herra forseti. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir tók nú eiginlega af mér ómakið við að svara þessu sérkennilega kalli formanns efnahags- og viðskiptanefndar. Ég tek heils hugar undir þau orð og þær spurningar sem hún varpar fram. En mig langar kannski að bæta við, bara til að árétta, að í fyrsta lagi snýst þetta um örlítinn hlut af þeirri framleiðslu en snýst líka um risastórt mál, gildi íslenskrar þjóðar þegar kemur að stuðningi við þjóð í vanda. Styður Viðreisn bændur? Viðreisn styður bændur og hefur lagt fram tillögur sem miða að því að styðja bændur töluvert betur en það úrelta kerfi sem flokkur hv. þingmanns og formanns efnahags- og viðskiptanefndar stendur vörð um. Mig langar líka í því samhengi að benda á, af því að hér er verið að reyna að búa til skautun á milli hjálpar við Úkraínu og varðstöðu um bændur af hv. þingmanni, að það er áhugavert að því fékkst ekki svarað í nefndinni hvert raunverulegt eignarhald þeirra kjúklingaframleiðenda er sem verið er að vernda. Eru það litlu bændurnir?

Virðulegi forseti. Það er sorglegt að það skuli kristallast í máli tengdu Úkraínu hversu stór ítök örfáir, litlir hagsmunaaðilar hafa í stjórnmálafólki á Íslandi. Við þurfum öll að líta í eigin barm og spyrja okkur hvort það hvernig hagsmunaaðilarnir geta bara ýtt á takka og fengið hlutunum breytt sé eitthvað sem eigi að vera við hæfi á elsta þjóðþingi heims.

Forseti. Róðurinn er að þyngjast fyrir fjölda fólks í samfélaginu. Um helmingur launafólks á erfitt með að ná endum saman og lifir því við ákveðinn afkomuótta. Þá hjálpar engum að tala um hversu gott fólk hefur það að meðaltali. Það er fólk á Íslandi sem býr við fátækt, það fólk á börn sem alast upp við fátækt, börn sem lifa við skerta heilsu og skert tækifæri. Á sama tíma er methagnaður hjá fjármagnseigendum, geðheilbrigðisvandi vex, vímuefnavandi vex, ofbeldi eykst, heilbrigðiskerfið annar ekki eftirspurn, fólk deyr á löngum biðlistum og heilbrigðisstarfsfólk brennur út. Lausnin er ekki að vopnavæða lögregluna. Guð minn góður, það er galið, algerlega galið. Lausnin er að setja fjármagn í að styðja við fólk og setja fjármagn í lífsnauðsynlegar stofnanir. Við þurfum að uppræta fátækt og við þurfum að uppræta neyð. 

Hæstv. forseti. Eins og gefur að skilja er staða efnahagsmála okkur öllum hugleikin nú um stundir. Há verðbólga og vextir haldast í hendur við síbreytilegt ástandi í heimsmálunum sem á áhrif hér á landi eins og annars staðar. Stjórnvöld hafa nú þegar gripið til aðgerða til að takast á við verðbólguna með markvissum aðgerðum í þágu lágtekjufólks, einstæðra foreldra og barnafjölskyldna. Bætur almannatrygginga og frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hafa hækkað sem og barnabætur og eignamörkin í vaxtabótakerfinu. Afkoma ríkisins er um 90 milljörðum betri en við gerðum ráð fyrir fyrir aðeins sex mánuðum og ættu allir að gleðjast yfir því. Í fjármálaáætlun er verið að leggja til 18 milljarða í tekjuöflun og annað eins í aðhald. Það er verið að flýta fjármálareglum fram um ár sem er eitt af því sem bæði fjármálaráð og AGS töldu mikilvægt. Framlög til húsnæðismála eru tvöfölduð. Að auki er unnið að lagabreytingum sem munu bæta réttarstöðu leigjenda. Við fylgjumst að sjálfsögðu grannt með þróun mála og ef grípa þarf til viðbótaraðgerða vegna verðbólgunnar þá munum við nálgast það eins og við höfum nálgast aðrar áskoranir undanfarin ár.

Herra forseti. Annar minni hluti, sem sagt Flokkur fólksins, getur engan veginn stutt þessa fjármálaáætlun að óbreyttu. Þörf er á frekari aðgerðum til að stemma stigu við vaxandi verðbólgu. Því eru lagðar til nokkrar breytingar á tekju- og gjaldahlið með það að markmiði að sporna gegn verðbólgu og vernda viðkvæma þjóðfélagshópa. Á tekjuhliðinni er lagt til að bankaskattur verði hækkaður í fyrra horf, sem sagt í 0,376%, það sem hann var áður, við viljum hækka um 0,231%, sem gefur hvorki meira né minna en 9 milljarða kr. í ríkissjóð. Við viljum ná í frekari fjármuni af sjávarauðlindinni og allar okkar tillögur miða að því að bæta afkomu og stöðu samfélagsins. Á tímabili fjármálaáætlunar eru útgjöldin sem við erum að boða um 62,6 milljarðar kr. á fimm árum en við erum að skila til baka 80 milljörðum kr. á gjaldahliðinni. Þannig að það eru 17,4 milljarðar í plús fyrir ríkissjóð. Það ættu allir að gleðjast yfir því, ekki satt? 

Virðulegi forseti. Þingflokkur Viðreisnar styður ekki þessa fjármálaáætlun og mun greiða atkvæði gegn henni. Í lok umræðunnar um þetta mál, þegar maður horfir á stóru myndina og breiðu strokurnar í umræðunni, þá er staðan þessi: Fyrirtækin og heimilin í landinu finna fyrir mikilli verðbólgu. Heimilin finna fyrir þungum og síendurteknum vaxtahækkunum. Hér var lögð fram fjármálaáætlun í vor. Það dúndruðust inn neikvæðar umsagnir allra sem komu fyrir nefndina, hvort sem það var ASÍ, Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð eða BHM - allir þessir aðilar ganga hönd í hönd og segja að þessi fjármálaáætlun geymi ekki þau svör sem heimilin eða fyrirtækin í landinu þurfa. Við styðjum ekki þessa fjármálaáætlun og ég verð að segja að þetta eru furðuleg þinglok, að koma með fjármálaáætlunina algerlega óbreytta hingað inn í þingsal núna eftir þá þungu ágjöf sem verið hefur á málið og slátra í leiðinni öllum stjórnarfrumvörpum. Hvað er eiginlega að á stjórnarheimilinu?

Virðulegi forseti. Við þingflokkur Pírata styðjum ekki þessa fjármálaáætlun. Ástæðan er mjög einföld: Hún er algerlega óraunhæf. Í henni eru ekki aðgerðir til að takast á við verðbólguna. Í henni er ekki fjármagn til þess að standa við þegar samþykktar aðgerðaáætlanir. Með öðrum orðum, þetta er ágætisskáldsaga en ekki eitthvað sem við ættum að vera leggja sem grundvöll að okkar fjármálum.

Herra forseti. Það er ekki nokkur leið að styðja þessa fjármálaáætlun. Það er engan veginn verið að stíga nægjanlega sterk og öflug skref til að bregðast við verðbólgunni og það er algerlega verið að skauta fram hjá öllum umsagnaraðilum sem eru að benda á það sama, það liggur alveg fyrir. Og ég held að það sé bara ágætisþjóðarsátt um það, að boltinn í baráttunni gegn verðbólgunni er hjá ríkisstjórninni og hún er ekki að taka á móti þeim bolta. Kannski er fjármálaáætlunin einmitt minnisvarði um það sem komið hefur fram í máli hæstv. ráðherra þegar þeir tala fyrir því að það þurfi ekki að ganga lengra, að afkomubati ríkissjóðs sé orðinn svo mikill. Afkomubatinn er að stórum hluta kominn til vegna verðbólgunnar. Vangeta ríkisstjórnarinnar til að berjast við verðbólguna er orðin að sérstakri tekjuöflun. Hún er orðin fjáröflun fyrir ríkisstjórnina og fjármálaáætlunin ber þess merki. Það er þannig í orði kveðnu að Sjálfstæðisflokkurinn fari með fjármálaráðuneytið 

Herra forseti. Ég tek hér við boltanum. Við greiðum hér atkvæði um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Þrátt fyrir að við séum flest sammála í breiðu línunni um stöðu hagkerfisins og verkefnis sem er fram undan; að endurheimta verðstöðugleika og ná niður verðbólgu og vaxtastigi, þá greinir okkur á um leiðir. Ríkisstjórnin boðar aðhalds- og tekjuöflunaraðgerðir en mætir nýjum útgjaldahugmyndum stjórnarandstöðunnar. Það er nauðsynlegt að kæla hagkerfið, það er öllum ljóst. Það er eina meðalið sem virkar. Þessi fjármálaáætlun er lyfseðillinn gegn verðbólgunni í hagkerfinu en svo getur okkur greint á um hversu sterkur skammturinn eigi að vera. Ég legg áherslu á að almenna aðhaldskrafan er lágmark en ekki hámark. Við höfum tækifæri í haust til að gera enn betur í nýjum fjárlögum. Það er mikill þróttur í atvinnulífinu og hagvöxtur hér á landi sem er ólíkt því sem margir í nágrannalöndum okkar í Evrópu þurfa að venjast nú um þessar mundir. Það gerir okkur kleift að auka aðhaldsstig ríkisfjármálanna 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur kynt undir verðbólgu og vaxtahækkunum með óábyrgri stefnu í ríkisfjármálum og skilið skuldsett og tekjulág heimili eftir á erfiðum tímum. Þessi áætlun gerir ráð fyrir hallarekstri ríkisins út árið 2027 þrátt fyrir kraftmikinn hagvöxt, mikla þenslu og hátt atvinnustig. Fjármálaráð hefur gagnrýnt þetta, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur gagnrýnt þetta og hvatt til aukins aðhalds en ríkisstjórnin skellir skollaeyrum við enda verða engar breytingar gerðar á þessari fjármálaáætlun sem er kannski við hæfi nú þegar við erum að ljúka einhverju verkminnsta löggjafarþingi á þessari öld. Hæstv. fjármálaráðherra hreykir sér af því að frumjöfnuður fari batnandi milli ára en í nýjasta Peningamálariti Seðlabankans er einmitt bent á að afkomubati ríkisins frá því í Covid hefur verið minni en hefði mátt ætla út frá sögulegu sambandi efnahagsumsvifa og afkomu ríkisins. 

Virðulegur forseti. Það er á engan hátt hægt að styðja þessa fjármálaáætlun. Hún er röng og vísvitandi eru ekki inni í henni skerðingar 49.000 einstaklinga 1. júní sl., skerðingar þeirra sem verða næstu árin. Það er hvergi þarna inni. Þeir hæla sér í ríkisstjórninni af því að þeir séu að hækka svo rosalega þessar bætur. Í fyrsta skipti er farið að lögum, þær hækka nákvæmlega eins og þær eiga að gera, og kjaragliðnun eykst. En það sem er sorglegt líka í þessu er að enn einu sinni, það sem er búið að vera áratugum saman, þá er þessi ríkisstjórn að rétta einstaklingum sem verst hafa það í okkar þjóðfélagi styrki með vinstri hendinni en rífur þá svo alla af með húsaleigubótum og öðru með þeirri hægri. Hver gerir svona? Jú, ríkisstjórnin.

Herra forseti. Þingflokkur Miðflokksins mun ekki styðja við þessa fjármálaáætlun, hún verður að vera á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. En ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn til þess að nýta sumarið vel hvað það varðar að leita leiða til aðhalds, sem skiptir máli, áður en fjárlög verða lögð fram hér í haust. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í umræðunni áðan að þeir sem gagnrýndu hversu hægt eða illa gengi að draga úr útgjöldum ættu að hafa svona byrjunarpunkt, 25 milljarða, vegna þess að allir þeir sem gætu ekki lagt til aðhald upp á hálft prósent af ríkisútgjöldum væru í raun ómarktækir í umræðunni. Ég var ánægður að heyra þetta hjá hæstv. ráðherra því að þarna er komin einhver tala sem er raunverulegt hald í. En hver var tillaga ríkisstjórnarinnar síðastliðinn mánudag hvað aðhald varðar? Hún var 18 milljarðar. Hún var minni en það sem hæstv. ráðherra segir réttilega 

Virðulegi forseti. Hér erum við að leggja til að breiðu bökin taki á sig það að borga meira til samfélagsins í því formi að þeir sem eru að greiða sér fjármagnstekjuskatt, sem eru sérstaklega þeir sem eru í hæstu tekjutíundinni, að í stað þess að borga fjármagnstekjuskatt þá verði hann lagður niður og í staðinn verði borgaður tekjuskattur af slíku.

Virðulegi forseti. Í a-lið er lagt til að liðurinn Landbúnaður hækki um 113 millj. kr. á ári en það er til þess að fullfjármagna þá aðgerðaáætlun sem ríkisstjórnin hefur þegar unnið í tengslum við það að ná að losa okkur við hina illu riðuveiki.

Virðulegur forseti. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans hefur áætlun um að flýta ræktun fyrir riðuþoli í för með sér aukin útgjöld og það er einhugur, ekki bara í ríkisstjórn heldur líka í þinginu hér, um að fara þá leið. Við þurfum að fara í nákvæma útfærslu til þess að geta sett niður skýra tölu í þessum efnum. En ég ítreka það að í þessi verkefni verður farið af fullum krafti. Það stendur ekkert annað til. Sú áætlun verður að fullu fjármögnuð og þannig verða líka til lengri tíma sparaðir gríðarlegir fjármunir og vonandi verður riðu útrýmt hér fyrir fullt og allt.

Virðulegur forseti. Hér fyrir nokkrum dögum samþykkti Alþingi aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Hv. velferðarnefnd fékk áætlun um kostnaðinn við að útfæra þá áætlun og þessar tölur sem við erum að leggja til hér koma beint frá heilbrigðisráðuneytinu. Við höfum áður séð það hér í þinginu, því miður, að lagðar eru fram áætlanir eða gerðar samþykktir um að bæta geðheilbrigðisþjónustu en síðan er hún aldrei fjármögnuð. Hér erum við einungis að reyna að tryggja að ríkisstjórnin standi við gefin loforð með því að hafa fjármagnið inni í fjármálaáætlun en ekki bara eitthvert fallegt plagg um aðgerðaáætlanir til geðheilbrigðismála.

Virðulegi forseti. Hér er ekki um háar upphæðir að ræða en verið að tryggja að desemberuppbót til öryrkja hækki til jafns við desemberuppbót annarra einstaklinga.

Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í nefndaráliti 1. minni hluta er eitt af þeim stóru verkefnum sem þarf að ráðast í að auka framboð á húsnæði. Því miður er það þannig að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er einungis ætlast til þess að það rúmist innan fjárfestingarmarka, eins og það var orðað. Hér erum við að leggja til að settur verði peningur á tímabilinu til þess að fara í fleiri hlutdeildarlán og í stofnframlög til fleiri hagkvæmra bygginga.

Herra forseti. Flokkur fólksins hefur kallað eftir því alllengi að bankarnir verði látnir taka þátt í samfélagslegri baráttu okkar gegn verðbólgu og okurvöxtunum sem þeir eru nú að taka til sín frá heimilunum í landinu. Bankaskatturinn var lækkaður úr 0,376% í 0,145%, hann var sem sagt lækkaður um 0,231%. Ef við setjum skattinn í það sem hann var, hann er byggður á heildarskuldbindingum bankanna, þá fáum við í ríkissjóð hvorki meira né minna en 9 milljarða kr. Ég verð að segja það, virðulegi forseti og hv. þingmenn og bara æðstu frábærustu ráðherrar, að ég get engan veginn skilið hvers vegna í ósköpunum við sækjum ekki fé þangað sem það er fyrir til þess að bera út í veikar stoðir á margan hátt, eins og 2. minni hluti kemur hér með tillögur um, fjármagnaðar að fullu eins og ég sagði áðan. Við erum frábær í Flokki fólksins. Við erum ekki að spreða peningum þeirra sem eiga þá ekki til 

Herra forseti. Enn og aftur kem ég hingað til að benda á fullar hirslur af fé sem væri kannski hægt að sækja nokkrar krónur í umfram þær 13 sem á að sækja á næstu fimm árum. Það er löngu orðið tímabært að samfélagið í heild sinni fái í raun að taka þátt í því að eiga auðlindina í kringum landið, að eiga miðin í kringum landið. Þetta miðar að því að sækja 7 milljarða í viðbót á ári hverju til stórútgerðarinnar, til þeirra sem skila góðum afkomubata, en ekki ráðast á lítil og meðalstór sjávarútvegsfyrirtæki eða neitt slíkt. Við erum að sækja peningana þar sem hirslurnar eru troðfullar af þeim fyrir. Ég bara skil ykkur ekki, ég verð að segja það, glæsilegi þingheimur. Ég næ engan veginn utan um það af hverju við reynum ekki að sækja fé þangað sem það er fyrir. Ég næ því ekki. Ég hvet ykkur til að styðja þetta. Það er löngu orðið tímabært að stórútgerðin og bankarnir taki þátt í samfélaginu.

Herra forseti. Ég hef ekki tíma til þess á þessari mínútu að þylja upp fyrir þingheimi allar þær sorgarsögur sem eru að koma hérna í fjölmiðlum og berast til okkar út um allt af ótímabærum dauða og vanbúnu geðheilbrigðiskerfi. Við erum jafnvel að sjá fólki vísað frá neyðarskýlum, ítrekað, og það tekur sitt eigið líf af því að við virðumst ekki vera burðug til þess að vernda samfélagið hér, sem er okkur til ævarandi skammar. 2. minni hluti er að biðja um 3 milljarða kr. til að byggja undir og styrkja stoðirnar í geðheilbrigðiskerfinu okkar og þykir það nú ekki allt of mikið um beðið. Ég skora á ykkur að sýna djörfung og dug, úr hverju við erum gerð, þegar kemur að fólkinu sem við þurfum raunverulega að taka utan um og hjálpa og ekki að vera svona ógeðslega nísk þegar kemur að því sem raunverulega skiptir máli í samfélaginu.

Herra forseti. Enn á ný er 2. minni hluti að koma hér með beiðni, fara bónarveginn að hæstv. ríkisstjórn, og segja: Hjálpið þeim upp því þau eru öll að drukkna. Við erum að biðja um 2 milljarða kr. til að styðja enn frekar við úrbætur gegn fíknisjúkdómi. Við erum hér með frábæra starfsemi sem getur ekki sinnt ákallinu sem til þeirra er beint. Við erum með 700 einstaklinga sem eru að biðja um hjálp inn á Sjúkrahúsið Vog og 100 einstaklingar á dag gráta í Hlaðgerðarkoti til að biðja um eftirmeðferð. En því miður, vinur minn, það eru ekki til peningar og ríkisstjórnin er ekki að hugsa um þig. Bíddu í bílnum. Ég er algjörlega að verða orðlaus yfir því hvað þið getið verið nísk á það sem raunverulega skiptir máli þegar við erum að tala um mannauðinn í landinu, sem Flokkur fólksins vill taka utan um og hjálpa til að komast út í samfélagið á ný.

Herra forseti. Hér er þjóðfélagshópur sem er oftar en ekki látinn bíða. Í þessu tilviki erum við að óska eftir því að endurskoðun komi til og allar framkvæmdir komi til á árinu 2024 til að leiðrétta og byggja undir og bæta kjör öryrkja. Ekki árið 2025 eins og var boðað af hæstv. ríkisstjórn, heldur að flýta þessu um eitt ár. Enda telur Flokkur fólksins, og væntanlega þeir sem styðja þetta, að ekki sé vanþörf á að taka utan um okkar minnstu bræður og systur og styðja við þau eftir fremsta megni.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna því að við séum komin með fjármagn í þessa mjög svo tímabæru og löngu nauðsynlegu heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Ég fagna því að hv. þm. Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, skuli styðja við það mál. Ég vil benda á að við þurfum tíma til að undirbúa þetta mál. Við þurfum tíma fyrir stofnanirnar okkar að koma á nýju kerfi til að takast á við þær breytingar sem við hyggjumst ráðast í og þess vegna er óskynsamlegt að þetta taki gildi fyrr en árið 2025. En það mikilvæga hér er að við erum sammála um að það er mikilvægt að gera þessa kerfisbreytingu og í hana skulum við fara saman. Ég vil minna á það að lokum að við stigum ákveðin skref hér um síðustu áramót þegar við lengdum greiðslutímabil endurhæfingarlífeyris úr þremur í fimm ár og nær tvöfölduðum frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, sem eru allt saman skref í rétta átt.

Herra forseti. Þau undur og stórmerki áttu sér stað í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar að eitt af þeim góðu verkum sem þau ætla að vinna einn, tveir og þrír er að bæta við 250 íbúðum. Því hefur reyndar aldrei verið svarað hvernig þau ætla að hrista 250 íbúðir fram úr erminni þegar það eru engar lóðir og ekki neitt, en það er nú algjört aukaatriði. Það hlýtur bara að vera einhver töfrasproti sem þeytir þeim af stað. En Flokkur fólksins er að óska eftir því að tvöfalda framlög til uppbyggingar og sérstaklega inn í félagslega kerfið og annað slíkt og hækka þessi framlög úr 3,7 milljörðum, sem ríkisstjórnin hefur hugsað sér að leggja í málaflokkinn, í 7,4 milljarða kr., sem sagt tvöfalda þessa upphæð á meðan við erum að reyna að koma böndum á það ófremdarástand sem nú ríkir á húsnæðismarkaði. Og aftur: Vitið þið bara hvað, ef þið farið eftir því sem ég er búin að vera að boða hér fyrir hönd Flokks fólksins þá eigum við 17,4 milljarða kr. í afgang eftir lífdaga þessarar fjármálaáætlunar, hvorki meira né minna.

Forseti. Ég er á rauða takkanum hérna en ég er sérstaklega rauður út af einu máli í þessari fjármálaáætlun, sem er kannski eitt af fáum málum sem er útfært, og það varðar það að taka á fjármuni sem hafa verið nýttir til að jafna örorkubyrði lífeyrissjóðanna og færa yfir í að bæta stöðu þeirra sem þiggja bætur í almannatryggingakerfinu. Þarna er um að ræða eitthvað sem vinnumarkaðsráðherra ætti að standa vörð um, að ekki sé verið að slátra kjörum sem urðu að veruleika 2005 og hafa verið framlengd síðan. En félagsmálaráðherra er ekki að hlusta í þessu máli og maður veltir fyrir sér: Skyldu þessir tveir aðilar ekki tala saman í þessu máli?

Virðulegi forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um grundvallarréttindi fólks á vinnumarkaði. Við erum að gefa það skýrt út að hægt sé að halda utan um vinnutímaskráningu starfsfólks þannig að ef upp koma einhver vafamál geti fólk leitað réttar síns, hvort sem er til stéttarfélags eða fyrir dómi. Ég segi því já eins og mér sýnist allir aðrir hér í salnum gera.

Virðulegur forseti. Oft hefur komið til tals að rétt væri að sameina þær tvær stofnanir sem hér eru ræddar, þ.e. Landgræðsluna og Skógræktina, og nú er komið að því. Við erum hér að stíga það mikilvæga skref að móta og leggja grunn að öflugri stofnun sem hefur skýrt hlutverk í samræmi við stefnumörkun stjórnvalda um land og líf og alþjóðlegar skuldbindingar. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka nefndinni fyrir algerlega frábært starf. Þarna höfum við tækifæri til þess að efla landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis og ekki síður að vinna með markvissari hætti en nokkru sinni fyrr í þágu þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta er mjög mikilvægt skref. Starfsstöðvarnar geta verið sem víðast, aðalstarfsstöðin hvar sem er. Landshlutabundin verkefni verða alltaf nálægt verkefnunum sjálfum. Þetta getur líka orðið grunnur að öflugri og sterkri stjórnsýslustofnun í landbúnaði og þannig getur hún víkkað starfssvið sitt. 

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mikilvægt mál, sameiningu tveggja stofnana, þar með forystu í verkefnum sem varða vernd og nýtingu jarðvegs og gróðurs, lands og skóga. Verkefni stofnana sem starfað hafa yfir 100 ár og allan þann tíma hefur sameining verið rædd. Nú hefur náðst sameiginleg sýn á sameiningu í góðri sátt þeirra sem sækja þekkingu til stofnananna, sérfræðinga í málaflokknum og stjórnvalda. Þá er hér lögð fram lítt rökstudd tillaga um að breyta heiti stofnunarinnar úr Landi og skógi í Foldu, þvert á fyrirliggjandi nefndarálit. Orðið fold merki jörð eða land og folda er kvenkynsnafn dregið af orðinu. Þar með væri búið að ýta tilvísun til gróðurs úr nafni stofnunarinnar og dregið úr gagnsæi nafnsins. Orðið er víða í notkun í alla vega samhengi, bæði innan lands og utan, og lénið hefur verið í eigu Sláturfélags Suðurlands í 14 ár. Virðulegi forseti. Ég styð málið en ekki breytingu á nafni.

Hæstv. forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta góða mál og sameiningu þessara gagnmerku stofnana, Landgræðslunnar og Skógræktar ríkisins, sem eiga sér sögu aftur til ársins 1907. Það er mjög mikilvægt að þingmenn hugi að því að hér er verið að sameina vinnustaði, búa til nýja stofnun og það þarf að huga að því að nýta þá sérfræðiþekkingu og fagmennsku sem nú þegar býr meðal starfsfólks þessara stofnana að fullu. Gæta að réttindum þeirra, gæta að uppbyggingunni þannig að sómi sé að og sjá til þess að úr verði sterk stofnun sem græði landið, vinni gegn loftslagsbreytingum og geri okkur stolt af því að vera í forystu í umhverfisvernd á heimsvísu.

Herra forseti. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd höfum verið að takast á um þetta mál í allan vetur - eða takast á, þetta hefur nú bara verið mjög góð umræða og fróðleg. Það segir kannski margt að helsta umræðuefnið var nafngiftin á nýrri stofnun og menn hafa tjáð sig mikið um það. Ég ætlaði nú bara fyrst og fremst, þegar ég kallaði eftir orðinu, að styðja þetta nafn, Land og skógur, en var að frétta að það er búið að taka til baka þessa frávísunartillögu eða breytingartillögu um nafnið. Ég fagna því að við getum þá bara samþykkt Land og skógur sem er lýsandi fyrir þá starfsemi sem þarna verður og þannig hef ég fylgt málinu. En gott í bili.

Virðulegi forseti. Sem framsögumaður þessa máls vil ég þakka fyrir gott samstarf í hv. umhverfis- og samgöngunefnd við vinnslu þess. Eins og hér hefur komið fram þá hefur það kannski verið alveg frá upphafi fyrri stofnunarinnar frá 1907, með stofnun Sandgræðslunnar, sem rætt hefur verið um það hvort stofnanir sem þessar eigi heima saman. Við erum að ná þeim árangri í mjög breiðri samstöðu sem ég held að sé mjög mikilvægt. En að hluta til held ég að rekja megi þessa breiðu samstöðu til langs meðgöngutíma hugmyndarinnar en jafnframt þess - vil ég meina og tel mig vera að tala fyrir hönd okkar í umhverfis- og samgöngunefnd - að málið kom líka afskaplega vel undirbúið til okkar. Það fann maður þegar gestir komu fyrir nefndina. Ég styð því þessa sameiningu glaður og hlakka til að sjá vöxt og framþróun þessarar stofnunar inn í framtíðina.

Virðulegur forseti. Ég fagna því mjög að við séum loks að greiða atkvæði um sameiningu þessara tveggja stofnana. Það hefur verið til umræðu hér á þinginu frá því að ég kom hingað fyrir tíu árum og mögulega lengur. Ég tek undir með hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni að sameiningin er vel undirbúin og það var ótrúlega mikill samtakamáttur á báðum stofnununum um að láta þetta ganga vel og mikill friður var um þetta mál, fyrir utan nafnið eins og hér hefur komið fram. Ég er mjög ánægður með að við höldum okkur við nafnið Land og skógur og styð það heils hugar. Að lokum vil ég bara senda þau skilaboð, um þróun á nýrri stofnun, að það þarf að þróa hlutverk hennar eftir að hún er komin af stað af því að í dag er hún stjórnsýslustofnun, eftirlitsstofnun, ráðgjafarstofnun og framkvæmdastofnun.

Herra forseti. Ég hef haft áhyggjur af tvennu varðandi þetta annars ágæta mál. Annars vegar að það gæti leitt til þess, eins og dæmin sanna, að störf, starfsemi, yrðu flutt frá landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðið. Í þessu tilviki hefur maður sérstakar áhyggjur af þeirri miklu og góðu starfsemi sem hefur byggst upp á Austurlandi. En vonandi standa menn við þau fyrirheit sem gefin hafa verið um að það verði í lagi. Ég hef hins vegar haft smááhyggjur af því að þessari stofnun verði falið, miðað við orðalag í frumvarpinu, að elta einhverja umhverfisstefnu Evrópusambandsins eða annarra sem á ekki við hér og verði falið að sökkva landi, eyðileggja ræktarland. Vonandi verður það í lagi líka, ella ætti þessi stofnun að heita Auðn og mýri en við treystum því að hún verði Land og skógur og snúist um ræktun. Að því sögðu mun ég styðja þetta mál.

Virðulegi forseti. Mig langaði bara að koma hér upp og óska þinginu og okkur öllum, ríkisstjórninni, nefndinni og öðrum, til hamingju með að afgreiða þetta flotta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra. Við erum hér að stíga mjög mikilvægt skref í því að breyta löggjöf um atvinnuréttindi fyrir útlendinga á Íslandi sem lengi hefur verið bent á að þurfi að betrumbæta. Þetta snýst um það hvort tveggja að fólk sem er að leita að betra lífi komi inn í það kerfi og að við gerum það auðveldara fyrir alþjóðlega sérfræðinga að koma hingað, svo að við séum samkeppnishæf við önnur lönd um hæft fólk og löðum að þekkingu. En þetta snýst líka ekki síst um að tryggja að erlendir nemendur, sem eru í háskóla hér á landi, fái dvalar- og atvinnuleyfi í þrjú ár að námi loknu. Það eru ýmis lönd sem halda í þekkingu Íslendinga að námi loknu erlendis og við gerum það sama hér. Mig langar bara að óska þinginu til hamingju með að klára þetta mikilvæga mál nú við þinglok. 

Virðulegi forseti. Þetta er mjög gott mál og á m.a. rætur sínar að rekja til áherslna okkar Vinstri grænna. Ég lagði fram mál um þetta á síðasta kjörtímabili og nú er þetta að verða að veruleika. Þetta mál er ekki einungis þeim til bóta sem óska þess kannski fyrst og fremst að vera hér, læra og starfa, heldur mun sú þekking og reynsla sem það fólk sem fær þetta tækifæri býr yfir auðga menningu okkar, samfélagið í heild sinni en líka efnahaginn þannig að við getum nýtt starfskrafta þeirra enn frekar en verið hefur. Ég fagna þessu máli svo sannarlega.

Herra forseti. Lagaskylda til greiðslu iðgjalds til skyldutryggingar lífeyrisréttinda fellur niður við 70 ára aldur. Á sama tíma fellur skyldubundið lífeyrisiðgjald launagreiðanda vegna launþega einnig niður vegna aldurs. Þannig verða eldri starfsmenn ódýrara vinnuafl en þeir sem eru yngri en 70 ára og eldri starfsmenn á verri kjörum en hinir. Minni hluti velferðarnefndar tekur undir mótmæli stéttarfélaga um þetta og leggur fram breytingartillögu um að skyldubundið lífeyrisgjald launagreiðanda verði greitt í séreignarsjóð þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem vilja og geta unnið eftir 70 ára aldur. Við 2. umr. kallaði ég breytingartillöguna inn til 3. umr. vegna þess að málið var allt kallað inn og mér heyrðist á stjórnarliðum að þeir skildu nauðsyn þess að samþykkja breytingartillöguna. Skemmst er frá því að segja að þar var ég of bjartsýn um skilning hv. stjórnarliða á kjörum þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem á að hvetja til og grátbiðja um að vinna lengur til að mæta mönnunarvandanum. 

Virðulegur forseti. Sömu kjör fyrir sömu vinnu. Einhvern veginn virðist lenskan alltaf vera sú, bæði gagnvart öryrkjum og eldra fólki - þarna erum við að biðja eldra fólk um að vinna áfram en viljum samt skerða laun þess. Þetta er óskiljanlegt fyrirbrigði. Af hverju í ósköpunum er þetta svona? Jú, það á að skrifa það í nefndarálitið að hvetja eigi til að þessu verði breytt. Það trúir því enginn, það fer enginn eftir því. Ef við getum ekki einu sinni farið eftir lögum sem samþykkt eru á Alþingi, t.d. um hagsmunafulltrúa aldraðra, og breytt því gjörsamlega, látið það bara hverfa, þá verður þetta aldrei samþykkt nema þetta sé inni í lögunum. Ég hvet fólk þess vegna til að samþykkja breytingartillöguna um að þetta verði séreign.

Virðulegi forseti. Við erum hér að afgreiða mjög gott mál sem ég styð, en ég styð hins vegar ekki framkomna breytingartillögu. Það er nú þegar svigrúm í lífeyriskerfinu sem þjónar þeim hópi ríkisstarfsmanna sem frumvarpið varðar. Þá vil ég einnig undirstrika að frumvarpið felur í sér mikla bragarbót varðandi kjör og ýmis réttindi þeirra 2% heilbrigðisstarfsmanna sem starfandi eru hjá ríkinu og náð hafa 70 ára aldri. Þrátt fyrir að ekki séu gerðar breytingar á lífeyrissjóðakerfinu eða reglum um iðgjöld og mótframlög þá er þetta frumvarp mjög jákvætt skref fyrir þá sem eru að vinna á þessum aldri. Meiri hlutinn beinir því samt sem áður til stjórnvalda að vinna með aðilum vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðum að lausn á þeim álitamálum sem kunna að skapast. Við erum þess vegna öll í raun sammála um lokamarkmiðið en greinir á um leiðirnar. En ég tel nægan tíma til þess að greiða úr álitamálum áður en væntanleg lög taka gildi.

Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, um hækkun hámarksaldurs. Við erum að leggja til að auka möguleika þeirra sem kjósa að starfa eftir sjötugt, ef þeir hafa heilsu til, á sveigjanlegum starfslokum. Hvað felst í þessu? Hér erum við, það verður að koma skýrt fram, að taka mjög jákvætt skref. Þetta er mikilvæg réttarbót fyrir þá sem kjósa að starfa áfram. Þetta tryggir mun betur kjör en tímavinnusamningar sem eru þegar í gildi og um 2% starfsfólks þarf að sætta sig við, og önnur launatengd réttindi eins og hv. formaður velferðarnefndar fór vel yfir. Það eru ekki forsendur til að breyta lögum og reglum sem gilda um lífeyrisgreiðslur og það er ekki verið að taka það skref hér. Ég vil hins vegar ítreka þá skoðun mína að sveigjanleg starfslok ættu að gilda um alla opinbera starfsmenn 

Frú forseti. Ég næ ekki alveg utan um umræðuna um einhverja tímavinnusamninga sem hér eru nefndir. Ef þeir veita lakari kjör en aðrir samningar þá lít ég þannig á að verið sé að brjóta kjarasamninga. Eitt er að þurfa að hlíta lagaákvæðum, annað er að geta valið. Ég lít bara þannig á að það að vinna búi til afleitt framlag, hvort sem það er í sjúkrasjóð stéttarfélaga, félagsgjald stéttarfélaga eða lífeyrissjóð. Með vinnuframlagi býrðu til rétt til greiðslu í lífeyrissjóð þannig að ég sé ekki að um neitt vandamál sé að ræða, að um eitthvað sé að semja - að viðkomandi launþegi geti bara valið um það; já, ég ætla að halda áfram að greiða í lífeyrissjóð. Það er ágætistillaga í þessari breytingartillögu um að viðkomandi aðili geti bara hreinlega greitt þetta 11,5% framlag beint í séreignarsjóðinn sinn. Málið afgreitt. Tillagan er fín ef breytingartillagan verður samþykkt, annars ekki.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Varðandi þessa tillögu og þessa hugmyndafræði með lífeyrissjóðsgreiðslurnar; ég held að þetta sé á misskilningi byggt því að það stendur skýrum stöfum í lögum um lífeyrissjóði að það megi ekki neita fólki um lífeyrissjóðsgreiðslur byggt á kyni eða aldri. Eftir því sem mér skilst þá hafa lífeyrissjóðirnir sagt að þeir geri ekki kröfu um að fá greitt í sameignarsjóði en þeir taki ánægðir á móti greiðslum í séreignarsjóð. Þannig að ég held að þetta sé einhver misskilningur að það megi ekki borga fólki 11,5% í lífeyrissjóðsgreiðslur.

Forseti. Í þessari umræðu hafa fulltrúar ríkisstjórnarinnar gert lítið úr áhyggjum stéttarfélaganna með því að segja að það megi alveg borga inn í lífeyrissjóðakerfið fyrir fólk sem svarar neyðarkalli stjórnvalda og vinnur eftir sjötugt í heilbrigðiskerfinu. Það sé sveigjanleiki í kerfinu til að gera það, en þau fást ekki til að segja að þau ætli að gera það. Þau eru ekki einhver hlutlaus aðili að þessu. Þau, ríkisstjórnin, eru launagreiðandi þessa fólks og þau fást ekki til að segja hér í þessum ræðustól: Nei, nei, stéttarfélögin þurfa engar áhyggjur að hafa. Við ætlum að dekka þetta með launum. Meðan ríkisstjórnin treystir sér ekki til að segja að kjör fólks verði ekki skert um 11,5% ef þau svara kallinu, ef ríkisstjórnin treystir sér ekki til að festa það í lög að þetta fólk verði að fá að halda sömu kjörum ef það vinnur eftir sjötugt, af hverju ætti fólk að treysta því? Eins og við töluðum um hér í 2. umr.: Ríkisstjórn sem talar um að eldra fólk sé virði en ekki byrði 

Herra forseti. Ég á svo erfitt með að skilja hæstv. heilbrigðisráðherra og hv. stjórnarþingmenn þegar þeir tjá sig um þetta mál. Málið fjallar um takmarkaðan hóp, um ákveðna heilbrigðisstarfsmenn, ekki alla heilbrigðisstarfsmenn, heldur ákveðna heilbrigðisstarfsmenn sem mega vinna lengur en aðrir. Þeir mega vinna til 75 ára aldurs, frá 70–75 ára. Fyrst við getum sett lög um takmarkaðan hóp varðandi vinnuskyldu þá getum við auðvitað gengið frá málinu í leiðinni með lífeyrisréttindin á móti. Hæstv. heilbrigðisráðherra segir: Við þurfum að líta á málið heildstætt. Lítum endilega á málið heildstætt þegar það er komin heildstæð tillaga um að fólk geti unnið lengur en til 70 ára aldurs. Nú erum við með takmarkaðan hóp og það réttlætir það að lífeyrisréttindi séu sett fyrir þann takmarkaða hóp í leiðinni. 

Virðulegur forseti. Ég sé það að ríkisstjórnin ætlar að toppa sjálfa sig og neita þessu. Ég hélt satt að segja að ég myndi aldrei ég lenda í því aftur hér að tekinn yrði hópur aldraðra og farið svona illa með hann. Þessi ríkisstjórn samþykkti 10% lægri ellilífeyri á ákveðinn hóp aldraðra, þá verst settu í okkar samfélagi - 10% lækkun. Núna er komin 11,5% lækkun á ákveðinn hóp sem verið að biðja um að vinna. Þetta er gjörsamlega fáránlegt. Þeir ætla að réttlæta sig með því að þetta sé allt í lagi af því að fólk sé á tímakaupi og þetta gæti verið betra. Ég hef aldrei skilið svona réttlætingu; að þeir séu með eitthvað slæmt og þeir ætli að hafa það áfram slæmt en aðeins betra. Kannist þið við þetta? Jú, gagnvart eldri borgurum og öryrkjum þegar þeir fullyrða að þeir hafi svo rosalega gott. - Ég mun segja nei.

Virðulegi forseti. Í dag er ég þakklát fyrir að okkur lánist að greiða atkvæði um þetta mikilvæga mál. Í dag er ég þakklát að okkur lánist að einfalda ósanngjarnar og í senn stundum sársaukafullar reglur til að hjálpa þeim sem aðstoð tæknifrjóvgunar þurfa til að eignast barn. Í dag er ég þakklát fyrir að við veitum von. Ég vil þakka nefndinni sérstaklega fyrir að hafa tekið inn í málið sjónarmið máls hv. þingkonu Hildar Sverrisdóttur til að fækka þröskuldum í lögunum. En þótt við séum hér að taka mikilvæg skref í rétta átt þá lít ég svo á að við séum einungis að hefja þá vegferð að einfalda kerfið og nefni ég hér sérstaklega kostnaðarþátttöku einstaklinga og þá staðreynd að við þurfum að heimila gjöf fósturvísa, sem getur reynst einstaklingum dýrmæt gjöf. Okkur ber skylda að móta sanngjarna löggjöf sem þvælist ekki fyrir einstaklingunum sem þurfa á aðstoð að halda til að búa til nýtt líf. Fjölskyldan er það mikilvægasta sem við eignumst.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna því að við erum komin á þennan stað í þessu mikilvæga, brýna máli. Hér erum við að veita einstaklingum ríkara ákvörðunarvald yfir eigin kynfrumum og fósturvísum. Við erum að draga úr þeirri mismunun sem er í gildandi lögum út frá fjölskylduaðstæðum. Ég fagna líka þeim breytingum sem birtast hér í meðförum nefndarinnar og hv. velferðarnefndar og samstöðunni um þessar mikilvægu breytingar. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur hennar málflutning og baráttu í þessu máli, en frumvarp hv. þingkonu var rætt samhliða því frumvarpi sem ég fór með fyrir þingið. Að lokum þá styð ég þessar breytingar heils hugar og þakka hv. velferðarnefnd og þinginu fyrir samstöðu í þessu gríðarlega mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi stígum við mikilvæg skref fyrir fjölda foreldra hér á landi. Mig langar að óska þeim foreldrum til hamingju og mig langar að óska okkur til hamingju með að vera tilbúin að skoða lög og hlusta, sérstaklega á þingkonur hér inni sem hafa talað af eigin reynslu og verið óhræddar við að berjast.

Herra forseti. Þetta er að mörgu leyti mjög gott mál. Enn hefur þó ríkisstjórninni ekki tekist að útskýra hvað hún á við með orðinu leghafi sem birtist ítrekað í þessu máli. En í trausti þess að þegar ríkisstjórnin talar um leghafa eigi hún við konur ætla ég að styðja þetta mál. Ég er ósáttur með þessa orðnotkun en styð markmið málsins. Ég styð frumvarpið en hvað orðnotkunina varðar þá fordæmi ég þetta fordæmi.

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka fyrir að hér sé verið að samþykkja þetta litla mál sem skiptir samt sumt fólk svo miklu máli. Mig langar til að vitna til orða hv. þm. Jódísar Skúladóttir sem féllu í þessu máli í gær, með leyfi forseta: „… það snýst samt um það að við séum ekki með okkar löggjöf, með okkar regluverki, sem við setjum af góðum hug, að mismuna fólki, jaðarsetja hópa, fylgjast betur með einum einstaklingi en öðrum, setja þyngri kröfur, fjárhagslegar, andlegar, líkamlegar, á einn einstakling umfram annan, því að það er ekki samfélag sem við viljum búa í.“ Við frjálshyggjufólk gætum varla orðað þetta betur og er sama hvaðan gott kemur.  Að lokum vona ég að þingmaðurinn sem ég leysi hér af, Hildur Sverrisdóttir, leggi aftur fram sitt góða frumvarp, og betra frumvarp að mínu mati, um sama efni að teknu tilliti til þeirra góðu skrefa sem stigin eru hér nú og að þingið beri gæfu til að styðja frelsið og rétt fólks til yfirráða yfir eigin líkama.  
            

Herra forseti. Endurtekið efni frá því í skyldu máli sem við ræddum hér í gær. Þetta mál gekk til utanríkismálanefndar 19. apríl en það gleymdist að senda það til umsagnar fyrr en 31. maí þegar búið var að vinna drög að nefndaráliti. Þá var umsagnaraðilum gefið svigrúm frá miðvikudegi til sunnudags til að skila inn athugasemdum. Ein þeirra barst reyndar degi seinna, enda ríkisstarfsmennirnir hjá Samgöngustofu kannski lítið að vinna á laugardögum og sunnudögum, en þá var bara búið að afgreiða málið frá nefndinni til umræðu. Þetta eru vinnubrögð sem við getum ekki samþykkt hér á þingi í máli sem skiptir jafn miklu og frumvarp um afvopnun, frumvarp um það að við tryggjum, hvað eigum við að segja, mannréttindanálgun í alþjóðasamfélaginu. Við ætlum að gera það bara án þess að eiga samtal við kóng eða prest, leggja bara hér fram frumvörp, spá ekkert í að tala við sérfræðinga eða almenning en síðan, þegar við erum runnin á rassinn með það, senda það út til málamynda til umsagnar.

Herra forseti. Já, endurtekið efni eins og um frumvarp sem var hér til umræðu í gær um þvingunarráðstafanir. Það sama gildir um þetta frumvarp og meðferð þess í utanríkismálanefnd, að það er einfaldlega ekki rétt sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson segir. Þetta mál hefur verið gríðarlega vel unnið. Það var sent í samráðsgátt af hálfu stjórnvalda og þá bárust engar umsagnir. Það var unnið í nánu samstarfi við alla helstu hagaðila og þegar það var til meðferðar í nefndinni, já, þá kom í ljós að það höfðu ekki borist umsagnir og var send út umsagnabeiðni og á endanum barst umsögn frá Skattinum, ef ég man rétt. Nefndin fór … 

Herra forseti. Ég vil bara að það komi skýrt fram - vegna þess að hv. framsögumaður málsins sagði að það hefði ekki verið rétt sem ég sagði hér, en síðan endurtók hann allt sem ég sagði og undirstrikaði að allt sem ég sagði var rétt. Ég taldi einfaldlega upp þær dagsetningar málsins sem liggja fyrir í þingskjölum. Þann 19. apríl var mælt fyrir málinu og það gekk til nefndar. Þann 31. maí var það sent til umsagnar. Umsagnarfrestur var veittur frá þeim miðvikudegi til sunnudagsins á eftir. Það skiptir Alþingi Íslendinga engu máli hvað framkvæmdarvaldið gerir á sinni samráðsgátt. Við erum með okkar eigin sjálfstæða umsagnarferli. Þingleg meðferð verður ekki framseld til framkvæmdarvaldsins, eins og má lesa úr orðum hv. framsögumanns nefndarinnar. Þessi vinnubrögð eru ekki Alþingi sæmandi. Við eigum að sýna mikilvægum frumvörpum þá virðingu að senda þau til umsagnar og hlusta á það sem þar kemur fram.

Virðulegi forseti. Þetta er mál sem ég og við í Viðreisn styðjum og ég er á nefndarálitinu í þessu máli. Vissulega voru hnökrar við meðferð málsins í nefndinni. Eftir sem áður tókum við mjög sjálfstæða og ígrundaða yfirlegu yfir þetta mál. Ég tel það skipta máli að við klárum þetta mál núna og ég styð það eindregið eins og það liggur fyrir núna. Við fengum öll tækifæri í nefndinni til að skoða málið og það var unnið eins vel og hægt var að gera við þessar aðstæður þannig að ég mun greiða þessu máli atkvæði mitt.

Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega í dag að við séum að klára þetta mál fyrir þinglok, 2. og 3. umr. Við erum að greiða atkvæði um stórt og mikið flugöryggismál sem eflir flugöryggi í landinu. Þetta er mál sem mun efla rekstraröryggi og alþjóðaflugvallakerfi landsins og raunverulega alla flugvelli landsins. Þetta eflir Akureyrarflugvöll, Egilsstaðaflugvöll og Reykjavíkurflugvöll til að sinna hlutverki sínu sem varaflugvellir. Varaflugvallagjaldið gamla var tekið af í maí 2011 og síðan hefur kerfið verið verulega vanfjármagnað og stór og mikil innviðaskuld hefur myndast sem við erum reyna að laga hér í dag og vonandi tekst að laga það á næstu árum. Ég vil taka það fram að ég tel að það sé réttast að hefja sem allra fyrst framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli, á norðurenda brautarinnar, til að tryggja flugöryggi í heildarkerfinu. Það væri stærsta skrefið í fyrstu atrennu. Ég vil fagna þessu sérstaklega, eins og ég sagði áðan, og þessu verður fagnað sérstaklega í kvöld af minni hálfu.  
            

Virðulegi forseti. Ég kem hingað líka til að fagna eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson því að hér erum við að afgreiða mikilvægt mál, mál sem hefur lengi verið baráttumál þeirra þingmanna sem horfa á mikilvægi heildstæðs flugvallarkerfis þar sem fjármagn verður nú tryggt til að hægt verði að byggja upp varaflugvelli í þremur landshlutum og um leið tryggja öruggt flugvallarkerfi fyrir millilanda- og innanlandsflug; í senn mikilvægt fyrir samgöngur, ferðaþjónustu, flugöryggi og umhverfi. Þetta er eitt af þeim málum sem við þingmenn Norðausturkjördæmis höfum verið mjög samstiga um, allt frá því að ég settist fyrst á þing 2013 og er ástæða til að þakka öllum þeim sem þar hafa verið ötulir talsmenn. Einnig þakka ég hæstv. innviðaráðherra fyrir að leggja þetta mál fyrir þetta þing.

Hæstv. forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál, enda veitir svo sem ekki af því að afla tekna fyrir ríkissjóð eins og árferðið er. En það er ekki efni máls heldur það að benda þingheimi á, og það kemur fram í nefndaráliti minni hlutans í nefndinni, að þetta sama gjald var fellt niður með breytingu á lögum árið 2011, þ.e. varaflugvallagjaldið. Þá var það skilningur þeirra sem afgreiddu það mál úr hv. samgöngunefnd að Isavia ohf. myndi afla þessara tekna með öðrum hætti. Þetta beinir sjónum okkar að því að við hér á löggjafarþinginu berum líka ábyrgð á því hvernig opinber hlutafélög starfa og hvernig þau verja þeim tekjum sem þau hafa, af því að þessum tekjum Isavia hefur ekki verið varið í uppbyggingu innanlandsflugvalla síðastliðin tíu ár. Þær hafa farið í eitthvað annað. Ég vildi að þetta kæmi fram hér.

Virðulegi forseti. Hér fögnum við þvert á flokka því að við séum að klára þetta mál. Við erum að tala um öryggismál, við erum að tala um almenningssamgöngur. Þetta er ofboðslega mikilvægt og uppbygging varaflugvalla er mál okkar allra sem hér búum og okkar gesta. En ég get ekki komið hingað upp öðruvísi en að minnast á það að þrátt fyrir að við byggjum upp öfluga og mikilvæga flugvelli þvert um land þá skýtur skökku við að jafnvel tekjuháir einstaklingar hafi ekki efni á því að kaupa flugmiða í innanlandsflugi, hvað þá aðrir sem þurfa jafnvel lífsnauðsynlega að nýta sér þjónustuna. Það þurfum við að hugleiða.

Virðulegi forseti. Ég vil, líkt og aðrir þingmenn, fagna því skrefi sem við erum að stíga hérna í dag þegar við samþykkjum þetta frumvarp. Það er afar mikilvægt að við höldum áfram uppbyggingu innviða um allt land og þetta er partur af því að efla flugvelli okkar, hvort sem það er á Egilsstöðum eða á Akureyri. Það er uppsöfnuð þörf þar varðandi viðhald og uppbyggingu og þetta er liður í því að fá tekjur inn í ríkissjóð til þess að geta greitt fyrir þær framkvæmdir. Sem framsögumaður málsins þakka ég hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir góða vinnu við málið. Ég er ansi hrædd um að það verði bara mjög margir þingmenn sem fagna þessu skrefi hér í kvöld.

Herra forseti. Eins og kom fram í máli hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur er farið yfir það í nefndaráliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar hvernig varaflugvallargjaldið var á sínum tíma. Það er eiginlega hægt að segja að það hafi ekki verið lagt niður heldur sameinað ýmsum gjaldstofnum og fært inn til Isavia, bara undir öðru heiti. Isavia virðist síðan einhvern veginn hafa láðst að láta þann tekjustofn renna til þess sem hann átti að renna til og safnaði þar með því sem fyrirtækið metur sem 16 milljarða innviðaskuld. Mér finnst þetta skringilegt og mér finnst eiginlega dálítið skrýtið að lausnin á því að tilfærsla á varaflugvallargjaldinu hafi ekki heppnast sem skyldi sé sú að búa bara til nýtt varaflugvallargjald. En það er niðurstaðan hér. Svo langar mig kannski, svo ég haldi áfram að fagna eins og annað fólk hér í sal, að fagna því að ríkisstjórnin hafi séð að það er hægt að leggja komuskatt á ferðamenn. Endilega takið þessa hugmynd, kæra ríkisstjórn, víkkið hana út og nýtið hana til að byggja upp nauðsynlega öryggisinnviði, nauðsynlega innviði í þágu náttúrunnar, nauðsynlegt undirlag undir þá mikilvægu atvinnugrein sem ferðaþjónustan er.

Herra forseti. Það er nú svolítið sérkennilegt en gaman að sjá hér Sjálfstæðismenn fagna svona innilega nýrri skattheimtu. En við í Flokki fólksins styðjum nú ekki þessa gjaldtöku. Það er kannski einfaldlega vegna þess að við höfum bara of mörg dæmi um svona sérstakar skattheimtur, að þær skili sér ekki til þeirra verkefna sem þeim er ætlað að fjármagna. Og síðan teljum við einfaldlega að það séu kannski aðrar leiðir sem eru réttlátari en að fara í svona nefskatt þó að smár sé í þessu tilviki. En ég sé að fögnuðurinn mun eflaust standa hér hjá Sjálfstæðisflokknum fram eftir kvöldi og jafnvel inn í nóttina og verður maður þá ekki bara að óska þeim til hamingju með þessa nýju skattheimtu hérna í lokin þó svo að við í Flokki fólksins ætlum ekki að greiða atkvæði með henni í þetta skiptið?

Virðulegur forseti. Við styðjum þessa hækkun en hefðum viljað sjá hana meiri. Það er ekki sama fyrir hvaða hóp er verið að leggja til 2,5% hækkun á útborgun. Það fer svolítið eftir því hversu há útborgunin er. Ef við berum saman það sem öryrkjar munu fá út úr þessari u.þ.b. 7.000–10.000 kr. hækkun á mánuði þá erum við að tala um að með sinni 2,5% hækkun munu þingmenn fá um 34.000 kr., ráðherrar um 55.000 kr. og forsætisráðherra um 61.000 kr. Við leggjum til í þingflokki Pírata að bregðast við ákalli Öryrkjabandalagsins og hækka þetta um 6%. Það rétt dugir upp í þær miklu verðlagsbreytingar sem orðið hafa. Sem hliðarverkun af því leggjum við líka til að frítekjumarkið sé hækkað til að þetta valdi ekki skerðingum. Að því sögðu, og eins og venjulega þá geri ég ráð fyrir því, því miður, að okkar tillögur verði felldar, þá styðjum við nú samt eftir sem áður þetta mál.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin ætlar að hækka almannatryggingabætur um 2,5%. Í fyrra voru það 3%. Þá var minni verðbólga. Nú segja þeir að 2,5% séu nóg og þykjast vera búnir að reikna það út miðað við hvernig verðbólga verði, sem ríkisstjórninni hefur aldrei tekist að reikna út þannig að það stenst ekki að það geti staðist. 6% hefðu verið flott eins og Öryrkjabandalagið leggur til. Þá hefði líka, kannski í fyrsta skiptið, þessi hópur verið að koma út í plús miðað við verðbætur. Við erum með breytingartillögu um það og vonandi fer hún í gegn. En það sem er kannski furðulegast við þetta er í sambandi við húsnæðisbæturnar. Miðað við einn öryrkja, miðað við að einn öryrki búi í húsi - þegar hann verður 18 ára þá fer hann 50.000 kr. fram yfir frítekjumarkið, 600.000 kr. á ári. Átti ekki að hjálpa þessum aðila? 

Herra forseti. Ég fagna því að þegar stjórnvöld átta sig á því að staða hópsins sem hér er undir verður veikari á árinu en gert var ráð fyrir um áramót þá sé brugðist við. Það er mjög jákvætt. 2,5% er hins vegar mjög lágt hlutfall og lág prósentutala af lágum upphæðum gefur fáar krónur. 2,5% er 7.700 kr. hækkun fyrir skatt. Öryrkjabandalagið skilaði inn umsögn og færði fyrir því rök að nær væri að þessi tala færi upp í 6%. Minni hlutinn gerir tillögu um það sem við í Samfylkingunni styðjum. 6% gæfu þá u.þ.b. 18.450 kr. fyrir skatt, sem er heldur skárra. En aðalatriðið er að þessi hópur, öryrkjar og eldra fólk, sem þarf að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar, er okkar fátækasta fólk 

Virðulegi forseti. Ég styð að sjálfsögðu öll þau skref sem stigin eru til að verja tekjulægra eftirlaunafólk og öryrkja fyrir verðbólgu. En ég hef stórkostlegar efasemdir um að það skref sem hér er stigið muni duga til að verja kaupmátt þessara hópa á þessu ári. Ég vil bara minna hæstv. ríkisstjórn á að einhver skilvirkasta leiðin til að vinna gegn fátækt á Íslandi er að bæta kjör öryrkja. Það er ekki endalaust hægt að skýla sér á bak við starfshópa sem malla einhvern veginn í einhverju heildarsamráði og heildarendurskoðun árum saman. Það þarf að stíga stærri skref.

Virðulegur forseti. Ég fagna að sjálfsögðu þeirri viðleitni ríkisstjórnarinnar að styðja við þennan hóp eins og þarna kemur fram. En eins og þeir sem hér hafa áður talað lýsi ég efasemdum um að þetta dugi hreinlega. Þrátt fyrir að í upphafi árs hafi komið til 7% hækkun hefur átt sér stað kaupmáttarrýrnun í því verðbólgubáli sem hefur geisað allt þetta ár þannig að þessir hópar hafa þegar orðið fyrir kjaraskerðingu á þessu ári. Við gætum hugsanlega fengið það út með svona grófum útreikningi að fólk stæði þá hreinlega bara á núlli. Það er engin kaupmáttaraukning fólgin í þessari viðbót, þrátt fyrir að þarna sé talað um 2% hækkun, vegna þess ástands sem hefur verið á markaði. Mér finnst því eðlilegt að við horfum til okkar minnstu bræðra og systra þegar kemur að því að hjálpa þeim sem berjast við þá stöðu sem uppi er.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp sem mér heyrist að flestir hér inni muni styðja enda er frumvarpinu ætlað að milda áhrif aukinnar verðbólgu á lífskjör elli- og örorkulífeyrisþega. Lagðar eru til mótvægisaðgerðir sem fela í sér hækkun á bótum almannatrygginga um 2,5% frá 1. júlí og það er viðbót við hækkun sem tók gildi 1. janúar. Samhliða hækkar frítekjumark húsnæðisbóta. Ástæðan fyrir því að þetta er gert á miðju ári er að verðbólgan er hærri en lagt var upp með í forsendum fjárlaga og tilgangur þessa frumvarps er að koma þannig í veg fyrir kaupmáttarrýrnun seinni hluta ársins. Það verður svo aftur hækkun um næstu áramót eins og lög gera ráð fyrir og munum að yfir stendur heildarendurskoðun á kerfinu, eins og hér hefur ítrekað komið fram.

Virðulegi forseti. Bara rétt að lokum þá vil ég kalla eftir því að þegar þing kemur aftur saman í haust verði horft sérstaklega til þess hvernig verðbólga hefur þróast í sumar og þetta verði þá leiðrétt aftur út frá verðlagi ef þess þarf.

Virðulegur forseti. Hér erum við að leggja til að hækka þessa hækkun úr 2,5 í 6%, eins og ég áréttaði hér áðan.

Virðulegur forseti. 2,5% eru ekki nóg, 2,5% eru rétt bara til að halda í horfinu. 6% væru plús, 6% væru kannski að skila svona 5.000 kr. aukalega. Er ekki kominn tími til að þessi hópur fái 5.000 kr. aukalega en fái ekki alltaf annaðhvort á núlli, eins og núna, eða eins og hann hefur yfirleitt alltaf fengið, í mínus, og aukið kjaragliðnunina? En ég sé að það hugnast ríkisstjórninni ekki. Hún virðist einhvern veginn ekki vera tilbúin til þess að hjálpa veiku og slösuðu fólki og eins og við sjáum hér virðist henni eitthvað vera í nöp við eldri borgara líka.

Virðulegi forseti. Ef ég sé rétt erum við að greiða þarna atkvæði um húsnæðisbæturnar. Eins og ég sagði áðan: 18 ára öryrki, sem er bara með lágmarkstekjur, bara venjulegar tekjur, engar aðrar tekjur frá Tryggingastofnun ríkisins, fer í 50.000 kr. í mínus, 600.000 á ári. Það þýðir 66.000 kr. skerðingu á húsaleigubótunum. Tveir öryrkjar, eingöngu á bótum almannatrygginga, búa saman. Þeir lenda í því sama. Á ekki að hjálpa þessu fólki? Er ekki lágmark að frítekjumark húsnæðisbóta sé fyrir ofan bætur almannatrygginga en ekki fyrir neðan?

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á kosningalögum, lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka og sveitarstjórnarlögum. Lagt er til að gerð verði lagatæknileg breyting á 52. gr. frumvarpsins. Í 52. gr. frumvarpsins er lagt til að við sveitarstjórnarlög bætist ný grein, 133. gr. a, sem ber heitið Refsiákvæði vegna íbúakosninga. Breytingin sem lögð er til felur í sér að í stað þess að búin sé til ný grein, 133. gr. a, komi ákvæðið einfaldlega á eftir 134. gr. sveitarstjórnarlaga og verði því 135. gr. Ástæðan er sú að í hinni nýju grein segir: „Kærum vegna brota á grundvelli 133. gr. og 134. gr. …“ og því er mjög einkennilegt að slíkt ákvæði sé sett á milli greina. Tillagan hefur verið borin undir dómsmálaráðuneyti og innviðaráðuneyti sem gera ekki athugasemdir við þessa breytingu. Ég vil bara tíunda að hér er um einfalda lagatæknilega breytingu og í raun bara fegrunaraðgerð á lögunum að ræða.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta, sem er mitt eigið. Ég tek það fram að ég styð markmið þessa máls. Ég get hins vegar ekki stutt það í þeirri mynd sem það er hér þar sem, líkt og kemur fram í nefndarálitinu, ekki var tekið tillit til ábendinga frá Persónuvernd við vinnslu málsins. Persónuvernd er sú stofnun sem Alþingi hefur falið það hlutverk að gæta mannréttinda borgaranna þegar kemur að vinnslu persónuupplýsinga og er það m.a. lögbundið hlutverk Persónuverndar að veita Alþingi ráðgjöf við löggjafarvinnunna, lagasetninguna. Við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd komu fram skýrar ábendingar frá Persónuvernd þess efnis að heimild til vinnslu persónuupplýsinga samkvæmt frumvarpinu eins og hún er orðuð sé of víðtæk og ekki nógu skýrt afmörkuð. Það var alveg ljóst í umræðum í nefndinni og það er ljóst þegar nánar er að gáð að það er hægt að bregðast við athugasemdum Persónuverndar með því að skýra þessi ákvæði algerlega án þess að það rýri getu samskiptaráðgjafa samkvæmt lögunum til að sinna sínu hlutverki. Ég tek undir mikilvægi þess að sá aðili hafi allar þær heimildir sem hann þarf á að halda til að geta sinnt sínu gríðarlega mikilvæga hlutverki. Hins vegar skiptir máli hvernig hlutirnir eru orðaðir í lögum. Það skiptir máli hvernig við útfærum heimildir, t.d. til vinnslu persónuupplýsinga. Athugasemdir Persónuverndar lutu annars vegar að því að heimildin væri ekki nógu skýrt afmörkuð. Það er ekki tilgreint hvaða upplýsingar má miðla hvert og í hvaða tilgangi. Þetta held ég að sé alveg skýrt í hugum nefndarmanna og í hugum þeirra sem standa að baki þessu frumvarpi þannig að það ætti að vera leikur einn að orða það í lögunum. Ég held því miður að ástæðan fyrir því að ekki náðist samkomulag í nefndinni um að gera það sé einfaldlega sú að fólk hafi ekki talið taka því að fara út í þá vinnu. Og reyndar held ég að það sé því miður ekki alltaf tekið nógu alvarlega sem kemur frá Persónuvernd og á það við í fleiri málum. Hin athugasemdin sem kom frá Persónuvernd laut að aðkomu hins skráða, sem getur verið, ef við tölum bara í þessu samhengi, svo við tölum skiljanlegt mál, gerandi og þolandi, hvor þeirra sem um er að ræða. Það kemur ekki fram í lögunum hvernig aðkomu þeirra skuli háttað. Þetta er eitthvað sem Persónuvernd gerir athugasemd við. Hún fer ekki fram á að hinum skráða sé gert viðvart eða eitthvað slíkt, heldur eingöngu að það sé tekin afstaða til þess í lögunum hver aðkoma viðkomandi aðila er. Þetta er einnig að mínu mati eitthvað sem við hefðum getað orðað í lögunum, hefðum getað tekið á og brugðist þannig við ábendingum Persónuverndar algerlega án þess að rýra markmið laganna og án þess að valda neinum töfum á afgreiðslu þess sem er mikilvæg. Ég tek undir það. Eins og nú er orðin venja í allsherjar- og menntamálanefnd þá fengum við ráðuneyti, í þessu tilviki mennta- og menningarmálaráðuneytið, til að bregðast við þeim umsögnum sem bárust um málið. Í viðbrögðum ráðuneytisins við umsögn Persónuverndar kemur í raun ekki annað fram en að ráðuneytið sé einfaldlega ósammála Persónuvernd. Má í rauninni orða það þannig á mannamáli að ráðuneytinu finnist þessar heimildir einfaldlega alveg nógu skýrar þó að Persónuvernd hafi sagt að þær séu ekki nógu skýrar. Þetta tel ég alls ekki viðunandi vinnubrögð og get þess vegna ekki stutt þetta mál eins og það er. Ég tel það mjög miður að við skulum ekki leggja meiri metnað í löggjafarvinnuna sem við erum að vinna hér á þessu þingi vegna þess að það skiptir máli hvernig hlutirnir eru gerðir. Þetta er svo sem það eina sem kemur fram í minnihlutaáliti mínu og geri ég ekki breytingartillögur þar sem þetta krefst auðvitað ákveðinna ígrundunar og útfærslu og annars, en ég vek athygli á þessu og vona að við hér á hinu háa Alþingi getum farið að bera aðeins meiri virðingu fyrir þeim ábendingum sem koma frá stofnunum sem við höfum sjálf falið að gæta tiltekinna atriða á grundvelli sérþekkingar þeirra. Það er hjá Persónuvernd sem sérþekkingin á persónuvernd liggur, ef það gefur ekki augaleið. Þannig að það að ráðuneytið segist einfaldlega að vera ósammála Persónuvernd er ekki fullnægjandi rökstuðningur fyrir því að bregðast ekki með skýrari hætti við athugasemdum stofnunarinnar. Því miður tekur allsherjar- og menntamálanefnd í rauninni undir þessi orð ráðuneytisins í sínu nefndaráliti. Þar með finnst mér hafa svolítið vanrækt okkar hlutverk til að taka sjálfstæða afstöðu til þess hvernig við eigum að vinna okkar vinnu. Það er annað sem ég tel því miður víðtækara vandamál hér í vinnu okkar á þingi en kemur fram í þessu frumvarpi. Þetta er svo sem það eina sem ég vildi sagt hafa. Ég mun sitja hjá við afgreiðslu þessa máls. Ég ítreka að ég tel mikilvægt að samskiptaráðgjafa æskulýðs- og íþróttastarfs verði faldar þær heimildir sem viðkomandi eru nauðsynlegar til að vinna sína vinnu, en ég tel að hér hafi verið óvarlega farið að.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt o.fl. (eftirlitsheimildir, endurgreiðslur og séreignarsparnaður). Helstu atriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Í frumvarpinu eru lögð til þrjú efnisatriði. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á lögum um virðisaukaskatt sem lúta að auknum úrræðum Skattsins í þeim tilgangi að bæta skil og eftirlit með þeim sem eru skráðir á virðisaukaskattsskrá. Í öðru lagi er lögð til lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts af vinnu manna við nýbyggingu, endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis úr 60% í 35%. Um er að ræða lið í aðgerðum stjórnvalda til að bæta afkomu ríkissjóðs, draga úr þenslu og sporna gegn verðbólguþrýstingi og hækkun verðbólguvæntinga. Í þriðja lagi er lögð til heimild til skattfrjálsrar ráðstöfunar og úttektar viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota verði framlengd um eitt og hálft ár, eða til og með 31. desember 2024. Að óbreyttu fellur úrræðið úr gildi 30. júní 2023. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts vegna vinnu manna við nýbyggingu, endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að hlutfall þess virðisaukaskatts, sem byggjendur og eigendur íbúðarhúsnæðis hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað við nýbyggingu, endurbætur og viðhald húsnæðis til eigin nota fá endurgreitt, verði lækkað úr 60% í 35% frá og með 1. júlí 2023. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að aðgerðin sé liður í markmiðum stjórnvalda til að bæta enn frekar afkomu ríkissjóðs, draga úr þenslu og ná niður verðbólguvæntingum. Þá sé aðgerðinni ætlað að styðja við eitt af meginmarkmiðum Seðlabankans, þ.e. að stuðla að stöðugu verðlagi og því að árleg verðbólga verði að jafnaði sem næst 2,5%. Í umsögn Samtaka iðnaðarins kemur fram að samtökin telji fyrirhugaða lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts til þess fallna að draga úr uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Þá komi áformin til með að hækka kostnað við húsbyggingar, draga úr framboði íbúða sem komi fram eftir 2–3 ár, hækka verð íbúða, auka verðbólgu þegar áhrifin koma fram á húsnæðismarkaði og leiða til hærri vaxta. Í minnisblaði ráðuneytisins er ítarlega farið yfir efni umsagnarinnar og brugðist við einstökum efnisatriðum hennar. Meiri hlutinn vísar til þeirra sjónarmiða sem þar koma fram og undirstrikar að aðgerðin er m.a. til þess fallin að hægja á vexti heildareftirspurnar í hagkerfinu og draga úr verðbólgu. Það fari eftir aðstæðum hjá byggingaraðilum sjálfum og á íbúðamarkaði að hve miklu leyti aðilar kunni að sjá sér hag í því að draga úr fyrri byggingaráformum, bæði út frá kostnaði og tekjum af sölu íbúða. Muni áhrif ákvæðisins ráðast af því samspili. Meiri hlutinn telur mikilvægt að ekki dragi úr uppbyggingu íbúðarhúsnæðis enda á að auka enn frekar byggingu íbúða í almenna íbúðakerfinu úr 500 íbúðum árlega í 1.000 íbúðir árin 2024 og 2025. Auk þess verður 250 nýjum íbúðum bætt við fyrri áætlanir þessa árs og verða þær þá samtals tæplega 800. Þetta styður við aukið framboð á húsnæðismarkaði. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að samhliða lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts verði fylgst með því hvort breytingar verða sem leiði til aukinna skattundanskota. Nefndin fjallaði einnig um það hvort tilefni væri til þess að undanskilja uppbyggingu almennra íbúða samkvæmt lögum um almennar íbúðir, nr. 52/2016, lækkuninni á endurgreiðsluhlutfalli enda væru þær almennt byggðar upp af óhagnaðardrifnum félögum. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að heimilt væri að veita stofnframlög til byggingar og kaupa á almennum íbúðum. Við útreikning á stofnvirði við byggingu íbúðanna væri m.a. tekið tillit til þess hvort virðisaukaskattur sé endurgreiddur af vinnu manna á byggingarstað. Sama ætti við um útreikning á stofnvirði við kaup almennra íbúða. Því myndi lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts vegna vinnu manna við nýbyggingu, endurbætur eða viðhalds almenns íbúðarhúsnæðis leiða til hækkunar á stofnvirði almennra íbúða sem nemur lækkuninni. Lækkunin ætti því ekki að leiða til neinnar skerðingar á stofnframlögum. Í 6.–8. gr. frumvarpsins er fjallað um skattfrjálsa ráðstöfun viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar til að afla íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Þar er lagt til að ákvæði til bráðabirgða við lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, sem kveða á um heimild til skattfrjálsrar ráðstöfunar viðbótariðgjalds til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota verði framlengd til 31. desember 2024. Ákvæðin falla að óbreyttu úr gildi 30. júní 2023. Annars vegar er um að ræða heimild til ráðstöfunar séreignarsparnaðar inn á höfuðstól fasteignaláns sem tryggt er með veði í íbúðarhúsnæði til eigin nota og hins vegar útborgun á séreignarsparnaði til að afla íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Heimilt er samkvæmt ákvæðunum að ráðstafa allt að 500.000 kr. á ári vegna einstaklinga, en 750.000 kr. vegna hjóna eða einstaklinga sem uppfylla skilyrði samsköttunar. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið þess efnis að tilefni kynni að vera til að endurskoða þá fjárhæð sem heimilt er að ráðstafa samkvæmt ákvæðinu með tilliti til breytinga á vísitölu neysluverðs, þannig að úrræðið haldi virkni sinni í hlutfalli við það sem lagt var upp með. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að ákvæðið sé til komið vegna stuðningsyfirlýsingar stjórnvalda í tengslum við kjarasamninga frá lokum árs 2022 og gangi tillaga um hækkun viðmiðunarfjárhæða lengra en sú yfirlýsing. Þá myndi slík hækkun eingöngu gagnast einstaklingum sem væru yfir þeim tekjumörkum sem leiðir af núverandi hámarki. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið. Meiri hlutinn leggur til breytingar tæknilegs eðlis sem ekki þarfnast sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Teitur Björn Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lögum um tekjuskatt (eftirlitsheimildir, endurgreiðsla og séreignarsparnaður). Ég mæli fyrir þessari breytingartillögu 1. minni hluta fyrir hönd fulltrúa okkar í efnahags- og viðskiptanefnd, hv. þm. Ásthildar Lóu Þórsdóttur. Í frumvarpi þessu eru lagðar til þrjár aðgerðir. Sú fyrsta lýtur að því að bæta skil á virðisaukaskattsskýrslum og bæta eftirlit með þeim sem skráðir eru á virðisaukaskattsskrá. Önnur aðgerðin er lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu manna við nýbyggingu, endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis og þriðja aðgerðin er framlenging á skattfrjálsri ráðstöfun viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar til að afla íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Fyrsti minni hluti styður fyrirhugaðar breytingar sem miða að því að efla eftirlit með greiðslu virðisaukaskatts. Það er viðvarandi verkefni löggjafans að tryggja stjórnvöldum þær heimildir sem nauðsynlegar eru til að hafa eftirlit með skattskilum einstaklinga og fyrirtækja. Það er gömul saga og ný að óprúttnir aðilar nýta hverja einustu glufu til að svíkja undan skatti. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að markmið breytinganna sé að koma í veg fyrir að aðrir aðilar skili ekki innheimtum virðisaukaskatti í ríkissjóð og jafnframt tekið fram að dæmi eru um aðila sem stunda slíkt af ásetningi. Í þessu samhengi minnir 1. minni hluti á fléttu bandarískra glæpasamtaka á níunda áratug síðustu aldar. Michael Franzese skipulagði þar fléttu sem leiddi til þess að hann og aðrir fengu greiddar frá ríkinu umtalsverðar fjárhæðir vegna endurgreiðslu skatts en um var að ræða endurgreiðslu af söluskatti vegna sýndarviðskipta. Svo mikil voru umsvifin að sagt er að þessi eina flétta hafi kostað New York ríki 250 milljónir dollara. Mikið hefur verið rætt um vaxandi umfang skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi undanfarin ár og því fagnar 1. minni hluti því að hér sé lögð til lagabreyting sem miðar að því að koma í veg fyrir skattsvik með skipulögðum hætti. Lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts er hins vegar illa ígrundað úrræði. Í frumvarpinu er lagt til að endurgreiðslur á virðisaukaskatti vegna vinnu manna við nýbyggingu, endurbætur og viðhald íbúðarhúsnæðis verði lækkaðar, hlutfallið lækki úr 60% í 35%. Umrædd aðgerð er ein þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin tilgreindi við framlagningu fjármálaáætlunar sem viðbragðsaðgerðir gegn verðbólgunni. Að mati 1. minni hluta er það alls kostar óvíst að lækkun endurgreiðsluhlutfallsins sé til þess fallin að vinna gegn verðbólgu. Þótt aukin skattheimta geti unnið gegn verðbólgunni með því að draga úr ráðstöfunartekjum sem ella færu í neyslu verður að gæta þess að skattahækkanir leiði ekki til samsvarandi verðhækkana. Hér er ekki verið að hækka skatta á neyslu heldur uppbyggingu íbúða. Það kemur ekkert í veg fyrir að byggingarfyrirtæki velti þessum skattahækkunum beint út í verðlagið með því að selja nýbyggðar íbúðir einfaldlega á hærra verði. Þá getur hækkunin einnig dregið úr uppbyggingu íbúða. Samdráttur í framleiðslu leiðir svo að sjálfsögðu til verðhækkana. Umsagnaraðilar hafa gagnrýnt aðgerðina og segja hana missa marks. Samtök iðnaðarins telja að lækkun endurgreiðsluhlutfallsins sé til þess fallin að draga úr uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Kostnaður við húsnæðisbyggingar mun einnig hækka. Þessi áhrif munu síðan leiða til hækkunar á fasteignaverði og þar af leiðandi aukinnar verðbólgu. Þá vinni aðgerðin bókstaflega gegn markmiðum stjórnvalda um uppbyggingu 35.000 íbúða á næsta áratug. Í umsögn Alþýðusambands Íslands um fjármálaáætlun segja samtökin að þessi áform séu varhugaverð við núverandi aðstæður. Svo segir, með leyfi forseta: „Hætta er á að áformin geti haft neikvæð áhrif á framboð húsnæðis á næstu árum. Áhrifin eru sérstaklega neikvæð á uppbyggingu óhagnaðardrifinna íbúða. Bjarg íbúðafélag metur að breytingar verði til þess að hækka byggingakostnað um 10–15 þúsund krónur á hvern fermeter. Áhrifin koma fram í hærra leiguverði.“ Fyrsti minni hluti telur að ríkisstjórnin þurfi að axla meiri ábyrgð þegar kemur að baráttunni við verðbólguna, ekki síst til að vernda lágtekjufólk, leigjendur og lífeyrisþega. Það er með öllu óskiljanlegt að eina aðgerðin sem ríkisstjórnin leggur til að hefjist strax í sumar sé aðgerð sem mun að öllum líkindum leiða til hækkunar fasteignaverðs og draga úr uppbyggingu íbúða á vegum óhagnaðardrifinna leigufélaga. Flokkur fólksins hefur lagt fram fjölda aðgerða sem eru betur til þess fallnar að slá á verðbólguna. Tillögur flokksins lúta að því að hækka bankaskattinn aftur í fyrra horf, hækka veiðigjöld, koma á leigubremsu, draga úr samþjöppun íbúða á fárra hendur og uppkaupum, banna verðtryggð fasteignalán til neytenda og fjarlægja húsnæðisliðinn úr vísitölu neysluverðs svo eitthvað sé nefnt. Ríkisstjórnin hefur ekki tekið vel í hugmyndir Flokks fólksins og lokar bæði augum og eyrum þegar vaxtahækkanirnar eru tilkynntar. Það er merki um óstjórn að þessi aðgerð sé sú eina sem ríkisstjórnarflokkarnir gátu komið sér saman um í baráttunni við verðbólguna, aðgerð sem beinlínis leiðir til verðhækkana. Þvert á móti ætti að hækka niðurgreiðsluhlutfall virðisaukaskatts vegna uppbyggingar á húsnæði á vegum óhagnaðardrifinna leigufélaga. Því leggur 1. minni hluti til breytingu sem tryggir óbreytt endurgreiðsluhlutfall en eykur endurgreiðslur vegna uppbyggingar almennra íbúða, sem sagt félagslega hlutans, í 75%. Ráðstöfun séreignar til íbúðakaupa og niðurgreiðslu fasteignalána. Í frumvarpinu er lögð til framlenging á tímabundnu úrræði. Nú stendur til að framlengja heimild til nýtingar séreignarsparnaðar til öflunar íbúðarhúsnæðis í þriðja skiptið. Þetta tímabundna úrræði var fyrst lögfest 2014 til þriggja ára. Síðan þá hefur úrræðið verið framlengt þrívegis, í hvert skipti um tvö ár í senn. Verði frumvarpið samþykkt nú mun tímabundna úrræðið eiga tíu ára afmæli hinn 16. maí 2024. Að mati 1. minni hluta hefði aldrei átt að grípa til þess að neyða landsmenn til að nýta eigin lífeyrissparnað á þennan hátt. Með því var vandanum í raun slegið á frest að ákveðnu leyti, enda hefur það sýnt sig að úrræðið leysir ekki þann vanda sem felst í gífurlegum vaxta- og verðbótakostnaði venjulegra heimila. Færa má rök fyrir því að það aukna fjármagn sem úrræðið veitir aðgang að hafi ekki skilað neinum raunverulegum ávinningi heldur leitt til hækkana á íbúðaverði. Framboð á húsnæði hélt ekki í við eftirspurn og því þorðu stjórnvöld ekki annað en að viðhalda úrræðinu, ella hefði þjóðin áttað sig á því hversu galin húsnæðisstefnan er í þessu landi og krafist raunverulegra breytinga. Þá er vert að minna á hvernig úrræðið hefur skilað sér til þjóðarinnar. Samkvæmt skýrslu starfshóps um húsnæðisstuðning tilheyrðu 80% þeirra sem nýttu séreignarsparnað til inngreiðslu á húsnæðislán efstu þremur tekjutíundum samfélagsins. Tekjulægri helmingur samfélagsins getur ekki nýtt sér þetta úrræði af margvíslegum ástæðum. Aðeins 7% þeirra sem hafa nýtt greiðslu séreignarsparnaðar inn á höfuðstól lána tilheyrðu fimm lægstu tekjutíundunum. Úrræðið auðveldar því aðeins þeim sem hafa góðar tekjur fyrir að greiða niður höfuðstól húsnæðislána en gerir lítið sem ekkert fyrir þá sem hafa minni tekjur. Gamla sagan, nýja sagan, alltaf sama sagan. Ef ríkisstjórnin vill fara í alvöruaðgerðir til að koma í veg fyrir að þúsundir fjölskyldna missi heimili sín til bankanna á næstu misserum þá þarf að ráðast að rót vandans. Þessi aðgerð er ekkert annað en gálgafrestur. Fjölskylda sem fullnýtir úrræðið nær kannski að minnka greiðslubyrði sína um 5.000–10.000 kr. á mánuði. Á sama tíma hafa vaxtahækkanir aukið greiðslubyrðina um mörg hundruð þúsund krónur. Úrræðið hefur því lítil sem engin áhrif á greiðsluvanda heimilanna. Fyrsti minni hluti leggur til eftirfarandi: 5. gr. orðist svo: Á eftir 1. málsl. 2. mgr. 42. gr. laganna kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Þrátt fyrir 1. málsl. skal endurgreiða byggjendum almennra íbúða, sbr. 1. tölul. 2. gr. laga nr. 52/2016, 75% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað. Ég ítreka að ég mæli fyrir þessu nefndaráliti 1. minni hluta fyrir hönd Ásthildar Lóu Þórsdóttur, hv. þm. Flokks fólksins í efnahags- og viðskiptanefnd.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér, eins og áður hefur komið fram, frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lögum um tekjuskatt, eða um eftirlitsheimildir, endurgreiðslu og séreignarsparnað og þetta kemur frá fjármála- og efnahagsráðherra. Það er ýmislegt í þessu sem þarf að velta fyrir sér og efnahags- og viðskiptanefnd hefur skoðað málið frá mörgum hliðum. Margt af því sem þarna stendur er auðvitað eðlilegt og sjálfsagt mál og eðlilegt og rétt að styðja, sérstaklega það sem snýr að eftirlitsheimildum sem þurfa svo sannarlega að vera til staðar. Við erum kannski hvað varðar m.a. breytingar á virðisaukaskatti ekki alveg samstiga. Við heyrðum það á hv. þingmanni Flokks fólksins að hún hefur önnur sjónarmið í málinu heldur en önnur, það eru að koma hér fram breytingartillögur um nýtingu á séreigninni, síðan eru að koma breytingartillögur um að það séu einhver félög sem fái að nýta 60% áfram í endurgreiðslu en ekki 35% eins og kemur fram í frumvarpinu. Þegar maður horfir á þessa endurgreiðslu þá er hægt að nálgast þetta frá mörgum hliðum. Við erum í árferði þar sem er fyrirliggjandi skortur á húsnæði. Það liggur alveg fyrir að það er skortur á húsnæði. Það eru fleiri hundruð manns sem sækja um hverja einustu íbúð sem er til leigu. Byggingarkostnaður hefur vaxið verulega vegna þeirrar verðbólgu sem hér ríkir, laun hafa hækkað, þannig að þetta er allt á fleygiferð. Umsagnaraðilar hafa sagt að breyting af þessu tagi, sem er verið að nefna í þessu frumvarpi, muni hafa þau áhrif að byggingarkostnaður muni hækka. Einhverjir segja: Jú, framlegð þeirra er svo mikil akkúrat þessa stundina að þeir geta bara tekið þetta á sig og þurfa ekkert að hækka. Síðan er verið að velta fyrir sér hvað varðar þau félög sem eru í raun og veru að þjónusta þau markmið sem við myndum vilja ná akkúrat á þessum tímapunkti og það er að byggja félagslegt húsnæði. Með hvaða hætti eigum við að nálgast það? Ég veit að hv. fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd er með tillögur þar að lútandi. En þegar við erum að horfa á fjármálaáætlunina þá er staðan bara þannig að nánast allir umsagnaraðilar sem veittu umsögn um áætlunina segja: Það er ekki nóg að gert. Ef maður leitar logandi ljósi að aðhaldsaðgerðum í þessari fjármálaáætlun þá sjáum við þessa aðhaldsaðgerð. Þarna er í raun og veru aðhaldsaðgerð sem gæti dregið úr þenslu en á sama tíma vinnur hún gegn því markmiði sem við þurfum að vera að horfa til, að það er skortur á húsnæði. Við erum alltaf í sömu súpunni aftur og aftur: Þensla, samdráttur, þensla, samdráttur, og ráðum aldrei neitt við neitt. Því er nú verr og miður. Það sem ég vil reyndar gera athugasemd við hvað þetta varðar er að ég mun ekki geta stutt það að þessu verði viðhaldið vegna þess að Viðreisn hefur talað fyrir því að beitt verði meira aðhaldi en hingað til hefur verið gert og við þurfum svo sannarlega á því að halda. Það sem ég geri einnig athugasemd við er að það er enginn frestur á þessu. Þetta á að skella á 1. júlí þannig að það er enginn frestur og fullt af fólki væntanlega farið af stað í góðri trú um að þetta úrræði sé fyrir hendi með þeirri endurgreiðslu sem hefur verið til staðar. En þarna á bara að skella þessu á. Við erum núna komin vel fram í júní þannig að það eru nokkrir dagar þangað til þetta á að taka gildi. Ég held að það sé varhugavert að veita ekki fólki ráðrúm til að laga sig að þeim breytingum sem við erum að setja fyrir fólk. Að því leyti geri ég athugasemdir við þetta en styð að öðru leyti að þetta sé því miður ein af fáum aðhaldsaðgerðum sem þessi ríkisstjórn er að boða. Virðulegur forseti. Ég kem nú hingað upp af því ég er að leggja fram breytingartillögu vegna heimildar til að fá að ráðstafa séreigninni inn á íbúðalán. Mig langar núna að fá að lesa nefndarálit með breytingartillögu við frumvarpið sem er sögð frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem er ég í þessu tilfelli, sem er svohljóðandi: „Í því verðbólguástandi sem nú ríkir eru ráðstöfunartekjur almennings skertar. Vextir á fasteignalánum hafa víðast hækkað um 3–4 prósentustig á liðnu ári og nálgast það að hafa þrefaldast sé litið til þess tíma þegar vextir voru lægstir. Þetta leiðir til verulegs aukins kostnaðar fyrir fólk með venjuleg, óverðtryggð húsnæðislán á breytilegum vöxtum. Þessu til viðbótar mun stór hópur lántakenda, sem festu vexti þegar þeir voru hvað lægstir, brátt færast yfir á breytilega vexti. Um 4.500 manns munu lenda í því á þessu ári og enn fleiri á því næsta. Á fundi fjármálastöðugleikanefndar Seðlabanka Íslands þann 7. júní 2023, vegna nýrrar yfirlýsingar hennar, varaði seðlabankastjóri við yfirvofandi þyngingu á greiðslubyrði lána og hvatti fólk til að huga að því að lengja lánstíma og breyta lánafyrirkomulagi. Þótt það dragi úr greiðslubyrði í hverjum mánuði leiðir það til aukins kostnaðar og minni eignamyndunar til langs tíma. Venjulegt fólk tekur kostnaðinn af verðbólgunni á sig af fullum þunga á meðan ríkisstjórnin þenur opinber útgjöld og vinnur gegn tilraunum Seðlabanka Íslands til þess að draga úr verðbólgu með hækkun stýrivaxta. Í aðstæðum sem þessum er nauðsynlegt að verja heimilin í landinu. Leiði verðbólgan og stýrivaxtahækkanir til aukins greiðsluvanda almennings veldur það ekki aðeins skerðingu á ráðstöfunartekjum heldur einnig því að hærra hlutfall fjölskyldna mun missa húsnæði sitt. Það mun lengja tímann sem það tekur samfélagið að ná efnahagslegum bata og stöðugleika á ný. Annar minni hluti leggur því til að við frumvarpið verði bætt ákvæði sem heimilar fólki að nýta viðbótariðgjald séreignarsparnaðar sem afborgun inn á óverðtryggt lán. Sú breyting er til þess fallin að fækka þeim sem lenda í verulegum greiðsluvanda vegna íbúðalána. Heimildin er sambærileg þeirri sem nú þegar stendur kaupendum fyrstu eignar til boða og mun því einnig tryggja aukið jafnræði milli fólks þegar kemur að ráðstöfun séreignarsparnaðar. Annar minni hluti leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 6. gr. bætist tveir nýir stafliðir, er verði b- og c-liður, svohljóðandi: b. Á eftir 1. málsl. 1. mgr. kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Þá er rétthafa á tímabilinu 30. júní 2023 til og með 31. desember 2024 heimilt að nýta iðgjald sem afborgun inn á óverðtryggt lán. c. Við 1. málsl. 9. mgr. bætist: og á gjalddaga afborgana eftir því sem við á.“ Undir þetta nefndarálit með breytingartillögu skrifar sá sem hér stendur, Guðbrandur Einarsson. Virðulegur forseti. Þetta skýrir sig í raun og veru alveg sjálft en kannski bara aðeins að hnykkja á þessu: Við erum búin að vera með þetta úrræði lengi eða nánast frá því eftir hrun, að fá að greiða inn á lánin okkar með þeirri eign sem við eigum í séreignarsjóðum upp að vissu hámarki en það ákvæði gilti bara inn á höfuðstól. En í dag er það þannig að þeir sem eru að kaupa í fyrsta skipti geta greitt af óverðtryggðu láni inn á höfuðstólinn eða valið að greiða inn á afborgunina sína. Staðan í samfélaginu, eins og hér hefur verið nefnt, er sú að afborgun af láni getur hafa hækkað um 200.000 hjá fólki sem var með há lán. Þá spyr maður: Er það ekki tilraunarinnar virði að styðja við þá sem eru komnir í slíkar aðstæður, að heimila þeim, í stað þess að geta bara sett þetta inn á höfuðstólinn, að fá að nýta þetta til þess að setja inn á afborgunina? Afborgunin getur verið stór og mikill baggi á fólki og það er ákveðið réttlætismál að bæði fyrstu kaupendur og aðrir sem eru skuldsettir eða skulda af húsnæðisláni fái að sitja við sama borð hvað þetta varðar. Þegar maður heyrir fréttir í fjölmiðlum um að fólk sé að fara að taka smálán til þess að bjarga sér fyrir horn þá verðum við með einhverjum hætti að bregðast við. Við hljótum að þurfa að bregðast við þegar við lesum fréttir af því að fólk sé að fara að taka smálán til að bjarga sér. Við erum að tala um frelsi til æðis og athafna. Af hverju fær fólk ekki að ákveða á hvaða hátt það ráðstafar sinni eign? Séreignarsparnaður er eign þess sem hefur lagt hann til. Af hverju má þá ekki viðkomandi nýta hann á þann hátt sem hann telur best fyrir sig í þeirri stöðu sem hann er í? Höfuðstóllinn er ágætur en hann dugar oft ekki til þegar fólk er komið í þá stöðu að afborganir af lánum hafa vaxið í veldisvexti og þess vegna vil ég hvetja hv. þingmenn til að samþykkja þessa breytingartillögu.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp fyrst og fremst til að mæla fyrir breytingartillögu sem við í Samfylkingunni höfum lagt fram, og samflokksmaður minn, hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson, er einn með breytingartillögu tengda þessu. Þetta tengist pakka, verkefnalista, sem við í Samfylkingunni lögðum fram í núna í vor þar sem við erum að vekja athygli á vanda fólks í dag og að þær aðgerðir sem voru til að byrja með boðaðar með breytingu á fjármálaáætlun núna í vor myndu aðeins ná til næstu þriggja eða fjögurra ára. Það kom reyndar í ljós að þær aðgerðir voru engar þannig að það er svo sem kannski lítið mál að rökræða þær. Eins og fleiri hv. þingmenn hafa bent hér á þá virðist sem aðalaðhaldsaðgerðin á þessu ári eigi að snúa að því að lækka hlutfall þess virðisaukaskatts sem hægt er að fá endurgreiddan vegna byggingarframkvæmda. Við í Samfylkingunni skiljum að hluta til þessa tillögu, þ.e. eins og hún snýr að almennri uppbyggingu á húsnæði sem er á einkamarkaði og fellur ekki undir félagslegt húsnæði. Það er vissulega spenna á markaðnum. Það vantar jú íbúðir, en það hafa líka ýmis gögn bent til þess að það sé veruleg arðsemi í greininni. Staðreyndin er sú að það er engin trygging fyrir því að svona skattafslættir leiti í lægra kaupverð, sérstaklega ef ekki er haldið sérstaklega utan um sölu eða leigu á slíkum íbúðum. Þannig að þegar þessi spenna er til staðar á markaðnum, þegar það er svona mikil arðsemi í byggingariðnaði, þá er mjög líklegt að þeir sem framkvæma muni nýta þennan afslátt fyrst og fremst til að auka arðsemi sína af uppbyggingunni en geti svo bara áfram selt á markaðsverði. Það sem er hins vegar öðruvísi í kerfinu er fyrirkomulag almenna íbúðakerfisins sem okkar breytingartillaga gengur út á þar sem við erum að leggja til að að fallið verði frá þeirri ákvörðun að lækka endurgreiðsluna á virðisaukaskatti úr 60% í 35%, sér í lagi af íbúðum sem eru byggðar af óhagnaðardrifnum leigufélögum. Það er frekar einföld ástæða fyrir þessu vegna þess að við höfum séð, eins og fleiri hv. þingmenn hafa rætt um og það hefur komið skýrt fram hjá þeim aðilum sem standa fyrir uppbyggingu slíkra íbúða, að þetta getur hækkað byggingarkostnað þeirra íbúða verulega. Munurinn á þeim byggingarkostnaði er að við vitum að vegna þess að þessi félög eru ekki hagnaðardrifin og ef við höldum kostnaði í lágmarki og drögum úr þeim þrýstingi þá leitar það í lægra leiguverð. Þetta er grundvallarmál á tímum sem þessum. Þetta er líka grundvallarmál ef staðan er þannig í byggingariðnaði að það er samkeppni um vinnuafl og erfitt að ráða fólk inn í greinina, að reyna að gera það ákjósanlegra fyrir verktaka og þá sem sýna uppbyggingu á húsnæði áhuga, að fara í uppbyggingu á almennum íbúðum frekar en öðrum íbúðum. Við í Samfylkingunni leggjum mikla áherslu á að það sé forgangsraðað í þágu slíkra íbúða þegar spennan á markaði er eins og hún er núna af því að við höfum ekki efni á því að bíða hvað það varðar. Líkt og fleiri hafa bent á er þetta líka liður í því að aðstoða hæstv. ríkisstjórn í að ná markmiðum sínum í uppbyggingu á fleiri almennum íbúðum, þ.e. íbúðum sem eru óhagnaðardrifnar og eru því með lægra leiguverð. Það kom fram í máli ríkisstjórnarinnar - já, ég vil segja í máli ríkisstjórnarinnar vegna þess að það kom ekki fram í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar - að það ætti að fjölga þeim íbúðum sem ætti að byggja vegna opinberra stofnframlaga. Það komu hins vegar engar breytingartillögur inn í fjármálaáætlun þar að lútandi. Þar er verið að færa eitthvert fé á milli. Við í Samfylkingunni ætlum auðvitað bara að treysta því að það verði vel að þessu staðið, en lykilatriðið er þá að það sé tryggt að kostnaður af þessum íbúðum fari ekki upp í grunninn. Ég vil vekja athygli á, vegna þess að það er farið inn á þessar breytingar í nefndaráliti meiri hlutans, að í rauninni skiptir kannski litlu máli að endurgreiðslan lækki úr 60% í 35% vegna þess að við útreikning á stofnvirði við byggingu almennra íbúða sé tekið tillit til þess hvort vaskurinn er endurgreiddur af vinnunni eða ekki. Á mannamáli er í raun verið að segja: Þegar litið er til þess að byggja almennar íbúðir þá er bara skoðað hver byggingarkostnaðurinn er til að komast af stað og ríkið kemur inn í hluta af þeim kostnaði. Ef sá kostnaður hækkar þá leggur ríkið bara meira til. Þannig að þá skiptir litlu máli að verið sé að lækka endurgreiðslu á vaskinum vegna þess að ríkið leggur þá bara meira til stofnframlagamegin. Það er margt við þetta að athuga, einkum tvennt. Í fyrsta lagi sú staðreynd að ef þetta sneri bara að þessu stofnframlagi væri augljóslega verið að fækka þeim íbúðum sem er hægt að byggja með stofnframlaginu vegna þess að það er föst tala sem er og verður ákvörðuð í fjárlögum fyrir uppbyggingu íbúðanna. Það hefur reynst erfitt að hækka þessa heildarupphæð sem á að fara í almenna íbúðakerfið, til að mynda til að taka mið af auknum byggingarkostnaði og fleiru. Þetta gerir það að verkum að það er hægt að byggja færri íbúðir. Þannig að ef þetta væri það eina sem ætti við þá myndi þetta samt fækka mögulegum íbúðum. Í öðru lagi er staðreyndin auðvitað sú að ríkið fjármagnar ekki að fullu þessar íbúðir heldur bara að hluta til og sá hluti sem er ekki fjármagnaðar af hinu opinbera stendur auðvitað frammi fyrir hærri kostnaði. Þess vegna er það alvarlegt mál að ekki sé litið til þessara breytinga í nefndaráliti og í mögulegum breytingartillögum frá meiri hlutanum. Það er fyrst og fremst það sem ég vildi vekja athygli á í þessu samhengi. Þetta er auðvitað risamál í viðureigninni við verðbólguna. Þetta er líka mikilvæg aðgerð í samhengi við leigubremsu, sem við höfum til að mynda talað fyrir í Samfylkingunni. Komið hafa misvísandi upplýsingar frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar, sem er reyndar ekki óalgengt, um hvað verið sé að gera í þessum leigubremsumálum. Í viðtali fyrr í vikunni lýsti hæstv. innviðaráðherra því yfir að það væri verið að vinna í leigubremsu og að mögulega yrði hún útfærð í sumar eða í haust. En hæstv. fjármálaráðherra hefur hálfpartinn gefið í skyn að þetta sé slæm hugmynd. Við skulum vona að hinn fyrrnefndi muni vinna þann slag vegna þess að við styðjum það auðvitað heils hugar að komið verði á leigubremsu. Ef farið verður í svoleiðis viðureign, ef reynt verður að halda leiguverði í skefjum, þá skiptir máli að það sé tryggt að það sé nægt framboð af íbúðarhúsnæði til leigu og þess vegna þarf að byggja nóg. Að lokum vil ég benda á að fjármögnun að baki þessum aðgerðum á verkefnalistanum okkar er tryggð. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson ætlar að fara frekar yfir vaxtabótaaukann, sem er ein af þremur tillögum hjá okkur, sem eru vaxtabótaauki, leigubremsa og þessi ívilnun til uppbyggingar á almennum íbúðum. Við hefðum viljað sjá til að mynda fjármögnun koma inn í þetta úrræði sem sneri að því að draga úr tekjutilflutningi í skattkerfinu, hinu svokallaða ehf.-gati, sem felst í einföldu máli í því að koma í veg fyrir að fólk greiði og telji ranglega fram launatekjur sem fjármagnstekjur. Þetta er þekkt fyrirbrigði sem hefur verið tekið fyrir í löndunum í kringum okkur. Einföld leið hefur verið boðuð, m.a. af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, til þess að loka fyrir þetta gat. Útreikningar á vegum Alþýðusambandsins hafa gefið til kynna að þetta gætu verið 3–8 milljarðar sem ríkissjóður verður af. Þarna er ekki um skattbreytingar að ræða heldur er einfaldlega verið að tryggja að fólk borgi réttan skatt af launatekjum sínum. En vegna þess að það þingmál er ekki komið inn þá förum við þá leið að leggja fram breytingartillögu um fjármagnstekjuskatt sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson mun fara betur yfir hér á eftir.

Frú forseti. Ég tek undir allt það sem fram kom í máli hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur og ég vil hvetja þingheim einlæglega til að virða fyrir sér breytingartillöguna sem hv. þingmaður mælti fyrir rétt í þessu og íhuga alvarlega að greiða henni atkvæði sitt vegna þess að þetta er alveg gríðarlega mikilvæg aðgerð til þess einmitt að koma í veg fyrir að hærri byggingarkostnaður leiti beint út í leiguverð í almenna íbúðakerfinu. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lögum um tekjuskatt. Tilgangur þessa frumvarps er að meginefninu til annars vegar að ráðast í sértæka aðgerð til að sporna gegn þenslu á þessu ári og hins vegar er verið að framlengja ákveðinn húsnæðisstuðning í formi skattfrjálsrar ráðstöfunar séreignarsparnaðar. Í ljósi þess að hér er verið að eiga við tekjuskattslagabálkinn og í ljósi þess hver markmið þessa frumvarps eru þá töldum við eðlilegast, frekar en að vera með hina og þessa breytingartillöguna við fjármálaáætlun eða við frumvarp hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sem snertir einvörðungu á almannatryggingakerfinu, að leggja fram okkar breytingartillögur sem lúta að húsnæðisstuðningi og fjármögnun aukins húsnæðisstuðnings við þetta tiltekna mál. Þetta eru breytingar sem ég mun fara betur yfir á eftir sem fela í sér breytingar á tekjuskattslögum. Eins og ég kom inn á felur þetta frumvarp í sér aðgerð sem er til þess fallin að sporna gegn þenslu á miðju ári og það er eitthvað sem við höfum kallað eftir mánuðum saman. Við höfum krafið ríkisstjórnina um svör við því hvernig hún ætli að taka á verðbólgu og hvað hún ætli að gera núna strax til að sporna gegn þenslu og til þess að slá á verðbólguvæntingar. Þá hefur helst kannski tvennt verið nefnt. Það er annars vegar þessi aðgerð sem tekur gildi núna um mitt þetta ár, lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts, en framan af var það nú helst fyrirbæri sem kallast matvörugáttin sem var nefnt sem sérstök aðgerð til að halda niðri verðlagi. Mig langar aðeins að leggja lykkju á leið mína og víkja að þessu vegna þess að ég hef haft talsverðar áhyggjur af þessari blessuðu matvörugátt. Mér barst nefnilega til eyrna fyrir nokkrum misserum að Samkeppniseftirlitið hefði gert alvarlegar athugasemdir við áform ríkisstjórnarinnar um að koma á fót þessari matvörugátt. Þess vegna lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra um þessi mál í apríl síðastliðnum þar sem ég spyr: 1. Hvernig miðar vinnu við að koma upp sérstakri matvörugátt þar sem „neytendur munu geta fylgst með daglegu matvöruverði á einum stað“, sbr. tilkynningu á vef Stjórnarráðsins 10. febrúar 2023? 2. Mun matvörugáttin sýna verð á sömu tilgreindu vörutegundunum yfir tíma? 3. Var haft samráð við Samkeppniseftirlitið og sjónarmiða þess óskað um áhrif matvörugáttar á samkeppni áður en gerður var samningur um stuðning ríkisins við verkefnið? Ef svo er, hvaða sjónarmiðum kom Samkeppniseftirlitið á framfæri og mun þróun og útfærsla matvörugáttar taka mið af þeim? Eftir að ég lagði fram þessa fyrirspurn þá hefur það verið raunar haft eftir forstjóra Samkeppniseftirlitsins í fjölmiðlum að hann hefði haft verulegar áhyggjur af því að stjórnvöld væru með þessa matvörugátt á takteinunum, að hún gæti hreinlega orðið til þess að stuðla að verðsamráði á matvörumarkaði. Að með þeirri aðferðafræði, sem virtist lagt upp með, væri beinlínis hætt við því að matvörugáttin myndi búa til einhvers konar verðgólf frekar en að þjóna einhverjum mikilvægum tilgangi í þágu neytendaverndar og verðlagseftirlits. Þetta var eitthvað sem forstjóri Samkeppniseftirlitsins kom á framfæri við ráðherra ríkisstjórnarinnar. En á það var ekki hlustað. Matvörugáttin var opnuð án þess að tekið væri neitt tillit til sjónarmiða Samkeppniseftirlitsins sem varaði við því að þarna væru stjórnvöld, með sérstakri íhlutun, jafnvel að grípa til aðgerða sem gætu híft upp vöruverð. Nú er þessi matvörugátt búin að opna, það gerðist fyrir tveimur dögum, og það eru strax farnar að berast fréttir af því að verð á þeim vöruflokkum sem eru sýndir í matvörugáttinni hafi skotist upp um það leyti sem hún var opnuð. Það virðist vera, og það eru merki um það, að þessi blessaða matvörugátt, sem framan af átti að vera eina framlag ríkisstjórnarinnar til að sporna gegn verðbólgu á þessu ári, þjóni beinlínis öfugu hlutverki og geti spornað gegn viðleitni til að halda niðri vöruverði. Þetta finnst mér með miklum ólíkindum. Ég er auðvitað að leggja lykkju á leið mína með því að tala um þetta hér í umræðu um þetta tiltekna mál, sem snýr að annarri aðgerð sem snýst um að sporna gegn þenslu og halda niðri verðlagi til lengri tíma, en ég get ekki orða bundist. Ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn til að fara þess á leit við þann aðila sem hannaði og kom upp þessari matvörugátt að loka henni hreinlega í bili til að tryggja að þetta fari ekki að hafa alvarlegar og ankannalegar afleiðingar á matvörumarkaði, að gera þetta kannski meðan áhrifin af þessu hafa ekki verið greind nægilega og fyrst það gerðist augljóslega að ekki var hlustað á Samkeppniseftirlitið í þessu máli. En þetta var útúrdúr. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir mælti hér fyrir breytingartillögu sem lýtur með beinum hætti að lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts og felur í sér sérstaka ívilnun þegar kemur að nýbyggingu þeirra íbúða sem falla undir lög um almenna íbúðakerfið. Í þessu samhengi, eins og reyndar hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór yfir hér áðan, þá verður auðvitað að hafa í huga að ekki eru nema örfáir dagar síðan hæstv. ríkisstjórn boðaði stóraukna húsnæðisuppbyggingu, bæði aukin hlutdeildarlán og aukna uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu. Ég tel að það sé að vissu leyti verið að vinna gegn slíkum áformum ef við ætlum um leið að þyngja byggingarkostnaðinn með því að láta lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts, sem er beinlínis skattahækkun, taka til nýbyggingar á almennum íbúðum. Þannig að ég hvet, eins og áður sagði, hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmenn stjórnarliðsins í salnum til að styðja þessa mikilvægu breytingartillögu um að nýbygging almennra íbúða verði tekin út fyrir sviga til þess að stuðla að markmiðum sem ég held að við séum öll hér í þessum sal sammála um, að halda dampi þegar kemur að uppbyggingu hagkvæms húsnæðis á komandi árum. Ég lagði hins vegar fram aðra breytingartillögu við þetta mál sem tilheyrir sama heildarpakkanum og Samfylkingin kynnti hér í byrjun vikunnar, verkefnalistanum fyrir þinglok; vaxtabótaauka, leigubremsu og ívilnun til uppbyggingar. Það sem ég mæli hér fyrir er tillaga um sérstakan vaxtabótaauka. Við leggjum til að heimilin fái greiddan sérstakan vaxtabótaauka árið 2023, að þessi stuðningur verði eigna- og tekjutengdur og veittur í formi eingreiðslu sem getur mest orðið 200.000 kr. fyrir einstakling og 350.000 kr. fyrir hjón eða sambýlisfólk og einstæða foreldra. Grunnur vaxtabótaaukans reiknast sem 25% af vaxtagjöldum vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota en frá honum dragast 4% af tekjuskattsstofni. Þá skerðist vaxtabótaaukinn hlutfallslega fari eignir að frádregnum skuldum fram úr 12 milljónum hjá einstaklingi og 20 milljónum hjá hjónum og sambýlisfólki og fellur niður við tvöfalda þá fjárhæð. Ég vil í þessu samhengi nefna að tekjutengingin er það skörp í þessu að líklega kemur ekki nema í mjög sjaldgæfum tilvikum til þess að þessi eignarskerðingarmörk komi til framkvæmda. Það sem skiptir máli hér er að þetta er mjög markviss stuðningur. Þetta er stuðningur sem einvörðungu er beint að þeim heimilum sem eru bæði með mjög þunga greiðslubyrði og eru tekjulág. Önnur heimili munu ekki njóta þessa vaxtabótaauka, enda myndi það vinna gegn markmiðum okkar um að ná niður verðbólgu, að sporna gegn þenslu og að styðja við Seðlabankann í þeirri viðleitni. Fjármálaráð hefur kallað eftir markvissum tilfærslum til þeirra sem bæði eru skuldsettir og tekjulágir og ráða þannig illa við núverandi aðstæður. Þetta er bein tilvitnun í álitsgerð fjármálaráðs um fjármálaáætlun til næstu fimm ára og reiknireglur vaxtabótaaukans sem ég fór hér yfir tryggja að stuðningurinn renni einvörðungu til íbúðareigenda í neðri hluta tekjustigans og ekki til heimila sem eru með sterka eiginfjárstöðu. Tilgangurinn með því að veita þennan vaxtabótaauka er auðvitað sá að bæta upp fyrir þá niðurníðslu eða þá grotnun á vaxtabótakerfinu sem hefur átt sér stað á undanförnum árum þar sem eignarskerðingarmörk hafa ekki fylgt fasteignaverði og ekki fylgt verðlagsvísitölu og fyrir vikið hefur þetta kerfi orðið að eiginlega engu, ósköp litlu smælki. Til viðbótar við þessa eingreiðslu sem við erum hér að leggja til þá köllum við eftir því að eignarskerðingarmörk vaxtabóta hækki um 33% á næsta ári, enda hafa þessi mörk dregist aftur úr þróun fasteignaverðs. Við lögðum fram breytingartillögu í desember síðastliðnum um 50% hækkun á eignarskerðingarmörkum vaxtabóta. Sú tillaga var samþykkt og skiptir miklu máli fyrir fjölmörg heimili sem eru með þunga greiðslubyrði og ekki háar tekjur. Við leggjum til að haldið verði áfram á þeirri vegferð meðan heimilin eru að ganga í gegnum þessa erfiðleika. Þessar tillögur eru að fullu fjármagnaðar. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir kom inn á það hér áðan að við hefðum viljað leggjast sem allra fyrst í aðgerðir til að loka ehf.-gatinu sem svo hefur verið kallað og við munum auðvitað ýta á eftir ríkisstjórninni og hvetja hana til dáða hvað það varðar. En meðan þetta hefur ekki komið til framkvæmda þá leggjum við til að fjármagnstekjuskattur hækki úr 22% í 25%. Samkvæmt útreikningum sem fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur látið vinna, að minni beiðni í fyrra í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd, skilar slík hækkun á bilinu 4–5 milljörðum í ríkissjóð og vegna frítekjumarks af vaxtatekjum og tekjum af hlutabréfaeign þá lendir svona hækkun á skattprósentunni nær einvörðungu á tekjuhæstu 10% landsmanna. Þetta eru skynsamlegar og hnitmiðaðar aðgerðir í þágu heimila, í þágu tekjulægri heimila sem skulda mikið og þær eru fjármagnaðar með hóflegri hækkun fjármagnstekjuskatts á breiðustu bökin í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til samræmis við verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands. Frumvarpið snýr að launum þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna. Ég ætla að fara aðeins yfir helstu atriði frumvarpsins. Frumvarpið felur í sér að fyrirhuguð hækkun launa samkvæmt gildandi ákvæðum laga komi ekki til framkvæmda 1. júlí 2023 heldur skuli hækkun launa þann dag nema 2,5%. Ráðstöfunin er tímabundin. Verði frumvarpið að lögum mun verða horft til þess hvernig meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár breyttist og breyting á launum þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna taka mið af því. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund fulltrúa þeirra aðila sem frumvarpið tekur til og barst ein umsögn, en nánar er greint frá því í nefndaráliti sem liggur frammi og ég vísa í til frekari glöggvunar á þessu. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar árétta sérstaklega að nefndin fjallaði um aðdraganda þeirra lagabreytinga sem gerðar voru með niðurfellingu kjararáðs með lögum nr. 79/2019 og um það fyrirkomulag sem komið var á um ákvörðun launa þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna með þeim lögum. Fyrirkomulagið byggist á því að launin taki breytingum 1. júlí ár hvert með hliðsjón af hlutfallslegri breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár, þ.e. að þessir hópar, æðstu embættismenn og þjóðkjörnir fulltrúar, séu seinastir, að þeir fylgi á eftir því sem samið hefur verið um í launum hjá öðrum. Að óbreyttu myndu laun þess hóps hækka um 6% 1. júlí 2023. En verði frumvarpið að lögum munu laun hækka um 2,5%. Meðal þeirra sjónarmiða sem bjuggu því að baki að ákveða fyrirkomulag launabreytinga tiltekinna embættismanna með lögum var að tryggja þyrfti starfskjör og sjálfstæði þeirra gagnvart öðrum greinum ríkisvaldsins. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að málið fæli í sér íhlutun í sjálfstæði dómara og ákærenda. Meiri hlutinn vísar til þess að þau sjónarmið sem bjuggu að baki fyrirkomulagi launaákvörðunar voru m.a. þau að starfskjör viðkomandi embættismanna væru ákvörðuð í lögum með fastri krónutölufjárhæð, enda væri ekki æskilegt að framkvæmdarvaldið kæmi að ákvörðun launa og starfskjara þeirra. Í þessu frumvarpi er ekki lögð til breyting þar á, enda fæli samþykkt frumvarpsins í sér ákvörðun löggjafans um að víkja frá reglu sem hann hefur sjálfur sett um starfskjör viðkomandi embættismanna. Með frumvarpinu er ekki lögð til lækkun launa heldur er lagt til að hækkun launa taki mið af verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands til eins árs en ekki af þeirri meginreglu sem lögfest var með lögum nr. 79/2019 og ég vísaði í hér áðan. Frumvarpið er almennt og tekur til allra þeirra þjóðkjörnu fulltrúa og embættismanna sem eins háttar til um við ákvörðun launa. Þetta er sá hópur opinberra starfsmanna sem nýtur bestra launakjara. Það er eðlilegt að hann sýni gott fordæmi og axli ábyrgð á því að stöðva verðbólguþróunina. Þetta eitt og sér mun ekki breyta öllu en þetta er púsl inn í heildarmyndina sem fjallar um það að hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að ná tökum á verðbólgunni og þar eigum við sem hér vinnum, sem og háttsettir embættismenn, að taka þátt. Frumvarpið felur ekki í sér íhlutun í sjálfstæði dómara og ákærenda, enda, eins og ég sagði áðan, þá er frumvarpið almennt og tekur með sama hætti til þeirra sem falla undir lög nr. 79/2019. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til lagatæknilega breytingu á 5. gr. frumvarpsins. Af frumvarpinu verður skýrlega ráðið að undir það eigi að falla allir saksóknarar. En til að auka á skýrleika ákvæða og til þess að taka af allan vafa leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að í 5. gr. verði vísað til 1. mgr. 20. gr. laga um meðferð sakamála og að ríkissaksóknari og saksóknari hjá héraðssaksóknara, sem jafnframt stýrir sviði eða skrifstofu, verði tilgreindir meðal þeirra sem falli undir ákvæðið. Ég vil öðru leyti vísa til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillöguna í nefndarálitinu en hef hér gert grein fyrir megininntaki þess. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Teitur Björn Einarsson og Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir.

Frú forseti. Við ræðum hér mál sem að sögn ríkisstjórnarinnar er liður í verðbólguaðgerðum ríkisstjórnarinnar og er raunar þar efst á lista. Það er kannski ekki að undra. Þetta er kannski eitt af því fáa sem hönd á festir þegar kemur að verðbólguaðgerðum ríkisstjórnarinnar. Þingflokkur Pírata styður það að lækka fyrirhugaða hækkun á launum þingmanna og ráðherra til að sýna samstöðu með almenningi. Við tökum hins vegar ekki undir það narratíf sem hér hefur verið haldið á lofti, sem er það að launahækkanir á almennum vinnumarkaði séu einhvers konar aðal- og megindrifkraftur þeirrar verðbólgu sem hér hefur geisað. Varðandi efni frumvarpsins eru ákveðnar athugasemdir sem við gerum og ég ætla að lýsa hér nú með því að lesa upp úr þessu blessaða nefndaráliti. Í fyrsta lagi er vert að nefna að Dómarafélag Íslands lýsti í umsögn sinni eindreginni andstöðu sinni við efni frumvarpsins og undir þá afstöðu tóku aðrir gestir nefndarinnar. Með breytingunni séu í þriðja sinn á þremur árum höfð pólitísk afskipti af launakjörum dómara og annarra hópa sem heyra undir efni frumvarpsins, þar á meðal saksóknara, sem eiga að njóta sömu verndar og dómarar. Mikilvægt sé að standa vörð um sjálfstæði dómara og ákæruvaldsins og að ekki sé uppi slíkt neyðarástand að það réttlæti inngrip af þessu tagi. 1. minni hluti bendir á að árið 2020 var ákveðið að fresta lögbundinni launahækkun dómara sem átti að verða 1. júlí 2020 til 1. janúar 2021. Sú frestun var talin réttlætanleg með tilliti til umfangs þeirra aðgerða sem gripið var til vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og var rökstudd með tilliti til þess að frestunin væri eðlileg og sanngjörn í ljósi aðstæðna í íslensku efnahagslífi. Verði frumvarpið að lögum skapast fordæmi fyrir því að löggjafinn hlutist til um laun dómara og ákærenda, sem eiga að vera sjálfstæðir í störfum sínum, vegna sveiflna í efnahagslífinu og þrýstings sem verður til vegna þess að stjórnvöld hafa ekki brugðist tilhlýðilega við verðbólgu og vaxtahækkunum. Varðandi embætti forseta Íslands ber að nefna að launakjör forseta Íslands njóta sérstakrar verndar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. stjórnarskrár lýðveldisins en þar segir að ákveða skuli með lögum greiðslur af ríkisfé til forseta og þeirra sem fara með forsetavald. Óheimilt skal að lækka greiðslur þessar til forseta á kjörtímabili hans. 1. minni hluti telur því óvarlegt að grípa inn í lögboðna launahækkun forsetans af þessum sökum. Ef við snúum okkur að launum þingmanna og ráðherra þá hafa grunnlaun þingmanna hækkað um 719.000 kr. á mánuði á síðastliðnum sjö árum. Laun forsætisráðherra hafa hækkað um 1.235.000 kr. á sama tímabili og laun ráðherra og forseta Alþingis um 1.115.000 kr. Á sama tímabili hafa ráðherrar í ríkisstjórn og aðrir fulltrúar stjórnvalda verið duglegir við að kalla eftir hóflegum launahækkunum á almennum og opinberum vinnumarkaði og ósjaldan hefur heyrst frá fjármála- og efnahagsráðherra að laun á Íslandi séu allt of há og skerði samkeppnisstöðu Íslands. Undanfarið heyrist reglulega frá valdhöfum að verðbólgan sé að einhverju leyti drifin áfram af launahækkunum á vinnumarkaði og þrýstingur settur á verkalýðshreyfinguna að samþykkja skammtímasamninga með þaki á launahækkanir til að gefa ríkisstjórninni tíma til að bregðast við verðbólgunni sem nú geisar. Lítið hefur bólað á aðgerðum sem bíta á verðbólguna og kaupmáttur dregst saman hvert misserið á fætur öðru. Í slíku árferði skal engan undra að sjálfvirk launahækkun ráðherra og þingmanna og upp á 6% valdi ágreiningi og ósætti innan samfélagsins. Raunar hefur ekki ríkt sátt um það fyrirkomulag sem tók við með niðurlagningu kjararáðs alveg frá upphafi og því er vert að endurskoða hvernig þessum málum er háttað. Píratar studdu ekki núverandi fyrirkomulag og hafa lagt fram tillögu á yfirstandandi þingi um aðra nálgun gagnvart launum þingmanna og ráðherra í máli nr. 802, um sáttmála um laun kjörinna fulltrúa, starfsstétta grunninnviða og lágmarksframfærslu. Markmið þeirrar tillögu er að ná sátt í samfélaginu um laun framangreindra hópa. Sáttmálarnir yrðu unnir af þjóðinni fyrir kjörna fulltrúa og í samráði við starfsstéttir grunninnviða. Í sjálfu sér er æskilegt að embættismenn og dómarar, sem ekki geta samið um eigin kjör og eru í stöðu sem krefst óhæðis og sjálfstæðis frá framkvæmdarvaldinu, fái kjarabætur í gegnum sjálfvirkt kerfi sem tekur mið af launaþróun almennt og það eftir á. Fjármála- og efnahagsráðherra ætti ekki að koma nálægt því að ákveða laun þessara hópa eins og við á t.d. um forstöðumenn ríkisstofnana. Það kerfi sem nú er við lýði mætti því nýtast áfram til að halda utan um launaþróun annarra en þingmanna og ráðherra sem heyra undir lögin. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað í álit Feneyjanefndarinnar um heimild til afskipta af launum dómara og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Almenn lækkun launa opinberra starfsmanna þegar harðnar verulega á dalnum megi ná til dómara og verði ekki talin brot á sjálfstæði dómstóla. Laun dómara hljóti að taka mið af aðstæðum og kjörum annarra háttsettra embættismanna. Það megi líta á slíkt sem tákn um samstöðu og félagslegt réttlæti.“ Hér er litið fram hjá því að aðrir háttsettir embættismenn fengu í fyrra þær launahækkanir sem fyrirhuguð launahækkun dómara átti að taka mið af samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga um dómstóla. Þannig er ekki um almenna lækkun launa opinberra starfsmanna að ræða heldur einungis þeirra sem féllu undir lög nr. 79/2019 og fá kjarabætur ári á eftir öðrum sem gegna embættum með sambærilegri ábyrgð. Þá var sérstaklega tekið fram í álitum Feneyjanefndarinnar að um neyðarástand eins og efnahagskreppu þyrfti að vera að ræða og hingað til hefur ríkisstjórnin ekki viðurkennt að hér ríki efnahagskreppa af neinum toga heldur þvert á móti hreykt sér af sterkri stöðu ríkissjóðs og batnandi frumjöfnuði. Þá er vert að nefna að ríkisstjórnin tekur ákvörðun um að lækka fyrirhugaða launahækkun sem viðbragð við mikilli gagnrýni frá almenningi og verkalýðshreyfingunni við launahækkunum þingmanna og ráðherra. Ákvörðunin er því pólitísk í eðli sínu. Það leiðir ekki sjálfkrafa af henni að hið sama skuli ganga yfir dómara og aðra embættismenn hverra launakjör voru ákveðin með lögum nr. 79/2019. 1. minni hluti telur sanngjarnt og eðlilegt að þingmenn og ráðherrar grípi inn í fyrirhugaða launahækkun þeim sjálfum til handa til að sýna samstöðu með almenningi á tímum mikillar verðbólgu og lífskjararýrnunar. Þó sýnir þetta þriðja inngrip á þremur árum skýrt fram á að það fyrirkomulag sem komið var á um laun kjörinna fulltrúa var alls ekki til þess fallið að skapa sátt um laun kjörinna fulltrúa eins og haldið var fram af ríkisstjórninni á sínum tíma. Það er því nauðsynlegt að þingið taki þetta fyrirkomulag til gagngerrar endurskoðunar á næsta þingi og mætti skoða tillögu Pírata um þjóðarsátt um laun kjörinna fulltrúa í því samhengi. Að framangreindu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt en að því undanskildu að það eigi einungis við um laun þingmanna og ráðherra.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég verð nú að segja að mér finnast rökin sem færð eru fram fyrir þessu frekar léleg; að bera því fyrir sig að dómarar á Íslandi haldi ekki sjálfstæði ef þeir falla undir þessi lög eins og þeir féllu áður undir kjararáð, ásamt okkur þingmönnum; og við vitum allt um það hvað okkur fannst um það. En mér finnst það skrýtið að það komi úr ranni Pírata að þetta fólk í efri þrepum tekjustigans í þjóðfélaginu - forseti Íslands tjáði sig um þetta árið 2016 og aftur var viðtal við hann núna þar sem hann segist ekki vera að kalla eftir þessu. Það hefur komið fram, eins og hv. þingmaður þekkir, að ekki þarf að tryggja að kaupmáttur krónunnar haldist óbreyttur gagnvart forsetanum. En mér finnst það skrýtið, með hliðsjón af greinargerð sem fylgir þessum rökstuðningi, hvað varðar þá sem eru meira að segja talsvert hærra launaðir en þingmenn, að Píratar standi hér fyrir því að þessir aðilar eigi ekki, undir þeim formerkjum að þeir verði að halda sjálfstæði sínu, að sýna ábyrgð í því ástandi sem ríkir í samfélaginu og sýna með því stuðning. Nú eru þessi laun ekki orðin að veruleika eins og síðast þegar gripið var inn í og dómarar unnu mál þess efnis líklega vegna þess, eða sú sem þá fór í mál. Við eigum því ekki hættu á því a.m.k. að það sé ástæðan fyrir því að dómarar fari í mál. Ég vil einfaldlega spyrja hv. þingmann: Er eðlilegt að efstu lögin í samfélaginu, sem þingmanni verður oft tíðrætt um - í þessu tilfelli eru það akkúrat þessir embættismenn - taki ekki þátt í þessu með okkur?

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi var forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, á þeirri skoðun fyrir tveimur vikum að það ætti ekkert að rugla í þessu. Það er ekki lengra síðan hún skipti um skoðun varðandi það hvort grípa ætti inn í þessi lög. Og hver voru rökin fyrir því að ekki ætti að grípa inn í þau? Jú, að þetta væri kerfi sem væri búið að koma á með gagnsæjum hætti og það ætti að gilda og því ætti ekki að breyta. Hvers vegna skipti hún um skoðun? Jú, vegna þess að mikill pólitískur þrýstingur var lagður á hana, eins og á okkur öll, að þiggja ekki launahækkun af þessari stærðargráðu í þessu árferði. Þetta var rökstuðningurinn sem beitt var gegn forsætisráðherranum og pólitísku stéttinni. Ef greinargerð okkar er lesin gaumgæfilega þá segir það sína sögu að það er alltaf í kjölfarið á gagnrýni á laun kjörinna fulltrúa sem gripið er inn í launakjör allra hinna stéttanna sem er búið að hengja við okkur með þessum pakka. Og hvað segir það okkur um hversu vel þessi pakki virkar yfir höfuð, hv. þingmaður? Hann gerir það ekki vegna þess að hann verður alltaf bitbein í samfélaginu út af okkar launakjörum, ekki annarra. Hvað varðar dómara og saksóknara verð ég nú að segja að það kom mjög skýrt fram fyrir nefndinni og hjá öllum gestum nefndarinnar, og mér finnst leiðinlegt að þetta sé ekki rætt betur í nefndaráliti meiri hlutans, að þeir hagaðilar sem þarna eru undir eru mjög mótfallnir þessu og það kæmi mér ekki á óvart að þeir myndu leita réttar síns. Ég veit alveg að það eru líka efasemdir meðal stjórnarliða um hvort þessi lagasetning standist. Ég held að það eigi bara að láta á það reyna. Við viljum hafa uppi varúðarsjónarmið þegar kemur að því að standa vörð um launakjör forseta Íslands, dómara, saksóknara og annarra sem telja sig hafa lögbundnar væntingar um að fá þessa launahækkun eftir þessari forskrift og við teljum að endurtekin pólitísk afskipti af launum þeirra séu ekki ásættanleg.

Frú forseti. Þetta frumvarp, eins og fyrirkomulagið var og er, á við um alla í hæstu lögunum. Mér finnst rökstuðningur hv. þingmanns ekki halda. Hv. þingmaður er beinlínis að segja að æðstu embættismenn þjóðarinnar megi hækka af því að þeir hafi lögbundnar væntingar til þess að fá að hækka í launum. En af því að þingmenn eru góð skotmörk þá sé allt í lagi að lækka þá. Mér finnst þetta bara ekki halda. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við þurfum að endurskoða það kerfi sem hér er undir. Við töldum, þegar það var endurskoðað síðast, að það væri orðið betra en það var. En frá því að ég byrjaði á þingi hefur það ævinlega verið þannig að þegar laun þingmanna hafa breyst hefur verið um það deilt af því að almenningur hefur mjög misjafnar skoðanir á því hver laun þingmanna eigi að vera og hvort þeir eigi yfir höfuð að fá borgað fyrir vinnunna. En það er bara eins og það er. En það er alveg með ólíkindum að hlusta á það hér að þeir sem eru í hærri tekjulögunum í samfélaginu, af því að þeir eru ríkisstarfsmenn og vegna þess að þeir eigi að vera óháðir þinginu, þurfi ekki að taka þátt í því að taka ekki viðbótarlaunahækkun nema upp á 2,5%. Bara af því þeir eru dómarar eða saksóknarar þá séu það eðlilegar væntingar að þeir hækki miðað við lögin eins og þau eru. Virðulegur forseti. Mér finnst þingmaðurinn ekki vera að færa hér fram sannfærandi rök fyrir því og mér finnst áhugavert ef kjósendur Pírata eru sammála því að þessir aðilar hafi ekki borð fyrir báru til þess að taka einungis 2,5% launahækkun eins og gert er ráð fyrir að við hin gerum.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talar hér eins og dómarar og saksóknarar séu einhverjir embættismenn úti í bæ sem geti bara gjört svo vel og deilt sömu kjörum og allir aðrir. Það er nú bara þannig að það eru ákveðin viðmið og ákveðnar reglur í kringum launakjör dómara og saksóknara. Það er einmitt til þess að gæta að óhæði þessara embættismanna, dómara og saksóknara. Það er ekki bara ég sem hér stend og Píratar sem erum með einhvern hræðilegan málflutning í þessu. Ég vísa bara í umsögn frá Dómarafélaginu sem er að vísa í dómafordæmi máli sínu til stuðnings. Mér finnst ekki 

Frú forseti. Ég mæli með ákveðnu stolti yfir störfum Alþingis fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í máli um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, með síðari breytingum, en um er að ræða bann við bælingarmeðferðum. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér mælir fyrir álitinu, formaður nefndarinnar, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, og hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Tómas A. Tómasson, og loks styður hv. þm. Sigmar Guðmundsson einnig álitið. Frumvarpið felur í sér að nýrri grein verði bætt við 24. kafla almennra hegningarlaga með síðari breytingum sem snýr að brotum gegn frjálsræði manna. Í ákvæðinu er gert refsivert að láta einstakling undirgangast svokallaða bælingarmeðferð með nauðung, blekkingum eða hótunum eða að láta barn undirgangast slíka meðferð hér á landi eða erlendis sem og að framkvæma bælingarmeðferðir, hvetja til eða þiggja fé vegna þeirra. Því til viðbótar er lagt til að brot gegn 2. mgr. ákvæðisins verði færð undir 3. mgr. 5. gr. laganna sem snýr að refsingum eftir íslenskum lögum fyrir brot sem framin eru erlendis. Lagatæknilegt vissulega, en það er nauðsynlegt þegar um er að ræða almenn hegningarlög að fara djúpt ofan í þetta. Það er líka mælt fyrir um 1. mgr. 82. gr. sem kveður á um að fyrningarfrestur brota gegn börnum teljist ekki fyrr en brotaþoli nær 18 ára aldri. Frú forseti. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fjölda gesta sem og fjölda umsagna en ekki er ætlunin að telja það allt upp hér. Lesa má um þetta í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta sérstaklega að í umsögnum þeirra sem lýstu yfir stuðningi við frumvarpið kom m.a. fram að bælingarmeðferðir feli í sér gróft ofbeldi sem eigi ekki að líðast og að samþykkt frumvarpsins sé mikilvægt til að hinsegin fólk fái að lifa sem það sjálft án ótta við að verða fyrir einmitt slíku ofbeldi. Nefndinni bárust einnig neikvæðar umsagnir um frumvarpið og í þeim umsögnum var m.a. lýst yfir áhyggjum yfir því að hugtakið „bælingarmeðferð“ væri skilgreint með of víðtækum hætti og að ekki væri tilefni til að banna meðferðir til að bæla eða breyta kynvitund og kyntjáningu heldur eingöngu kynhneigð. Í umsögn Genid Norge segir t.d. að með frumvarpinu sé opnað fyrir túlkanir sem muni leiða til þess að læknisfræðilega viðurkennd samtalsmeðferð fyrir börn og unglinga með kynama myndi flokkast sem bælingarmeðferð. Meiri hlutinn tekur ekki undir þessar áhyggjur og áréttar það sem fram kemur í greinargerð frumvarpsins, að bælingarmeðferðir eru einmitt ekki byggðar á læknavísindum heldur taka til meðferða sem byggja á öðrum grunni en vísindalegum. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga við meðferð þessa máls: Bælingarmeðferðir eru ekki byggðar á læknavísindum. Þær taka til meðferðar sem byggir á öðrum grunni en vísindalegum. Umboðsmaður barna hvatti til samþykktar frumvarpsins en benti þó á að til þess að markmið þess nái fram að ganga og með hliðsjón af meginreglu refsiréttar um skýrleika refsiheimilda gæti verið tilefni til að endurskoða að einhverju leyti hugtakanotkun frumvarpsins til að afmarka og skilgreina betur þá háttsemi sem frumvarpinu sé ætlað að leggja bann við. Nefndin óskaði einnig umsagnar refsiréttarnefndar. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að veita fólki, og sérstaklega börnum, viðeigandi vernd gegn þeim skaða sem bælingarmeðferðir kunna að valda. Refsiréttarnefnd gerði þó athugasemdir við þrjú atriði í frumvarpinu. Í fyrsta lagi taldi hún æskilegt að hugtakið „meðferð“ yrði skilgreint og að fjallað yrði um hvaða háttsemi falli þar ekki undir. Í öðru lagi taldi hún að frumvarpið ætti að vera skýrara varðandi mögulega refsiábyrgð ýmissa fagstétta og jafnframt foreldra og forsjáraðila. Í þriðja lagi taldi refsiréttarnefnd að taka þyrfti afstöðu til þess að hvaða marki sú háttsemi sem lýst er í frumvarpinu sé þegar refsiverð að íslenskum lögum og að ákvarða þurfi hvaða lagaákvæðum skuli beita í framkvæmd þegar háttsemi sem lýst hefur verið sem refsiverðri fellur undir efnislýsingu fleiri en eins ákvæðis. Meiri hlutinn bregst við athugasemdum refsiréttarnefndar og umboðsmanns barna með umfjöllun og með breytingartillögu. Í 3. gr. frumvarpsins segir: „… að viðurlög taki til hvers sem með nauðung, blekkingum eða hótunum fái einstakling til að undirgangast meðferð í þeim tilgangi að bæla eða breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu, hvers sem láti barn yngra en 18 ára undirgangast slíka meðferð og hvers sem framkvæmi, hvetji með beinum eða óbeinum hætti til eða hafi þegið fé vegna slíkrar meðferðar.“ Í umsögn refsiréttarnefndar kemur fram að orðalagið „hver sem“ feli í sér víðtæka refsiábyrgð og telur refsiréttarnefnd að þar undir geti fallið ýmsar fagstéttir. Telur hún æskilegt að frumvarpið sé skýrara um ábyrgð foreldra eða forsjáraðila í þessu sambandi og undir hvaða kringumstæðum geti stofnast til refsiábyrgðar þessara aðila. Að mati meiri hlutans er varhugavert að afmarka gildissvið ákvæðisins við tiltekna hópa enda myndi með því skapast hætta á að aðilar sem ekki væru tilgreindir sérstaklega yrðu undanþegnir ákvæðinu og þar af leiðandi hægt að nýta þá einstaklinga, þá hópa sem milliliði við framkvæmd bælingarmeðferða með lögmætum hætti. Láti þeir barn undirgangast skipulagðar meðferðir í þeim tilgangi að bæla eða breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu þess á það að falla undir gildissvið laganna. Ef aðrir en foreldrar eða forsjáraðilar væru undanþegnir viðurlögum myndi það opna löglegar leiðir fram hjá þessu ákvæði. Þá ættu foreldrar eða forsjáraðilar ekki að bera ábyrgð samkvæmt greininni ef barn þeirra er látið undirgangast bælingarmeðferð gegn vitund þeirra og vilja. Meiri hlutinn áréttar að ákvæðið leggur ekki viðurlög við aðgerðum eða aðgerðaleysi sem miða að því að virða ekki ósk fullorðins einstaklings eða barns um breytingar á kynvitund eða kyntjáningu sinni. Í ákvæðinu eru aðeins viðurlög við meðferðum sem miða að því að bæla eða breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu með nauðung, blekkingum eða hótunum. Þetta verður að vera alveg skýrt og þannig er það. Meiri hlutinn telur að túlka beri þessi hugtök, nauðung, blekking og hótun, í samræmi við önnur ákvæði umræddra laga, önnur ákvæði hegningarlaganna. Við erum með þetta víða í lögunum, sbr. t.d. 218. gr. b og 225. gr. laganna varðandi nauðung og hótanir og 2. mgr. 194. gr. og 3. mgr. 202. gr. varðandi blekkingar. Í því samhengi er einnig rétt að líta til nánari útlistunar sem finna má í 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a, en þar segir, með leyfi forseta: „… með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður, eða með því að notfæra sér bága stöðu, fákunnáttu eða varnarleysi viðkomandi eða með því að hagnýta sér yfirburðastöðu sína.“ Með öðrum orðum, frú forseti, þá er um að ræða nauðung, blekkingu eða hótun víða í almennum hegningarlögum þannig að það þarf ekki að hafa áhyggjur af því að það sé á einhvern hátt óskýrt. Meiri hlutinn beinir því til dómsmálaráðuneytis að láta framkvæma úttekt á umfangi bælingarmeðferða hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Þannig mætti vinna að frekari umbótum til að styðja við þolendur slíkra meðferða í samráði við heilbrigðis-, barnaverndar- og félagsmálayfirvöld sem og þær fagstéttir allar og hagsmunasamtök sem starfa í þágu hinsegin fólks og hinsegin barna. Nefndin fjallaði að auki um samspil frumvarpsins við önnur ákvæði laga en sú háttsemi sem lagt er til að verði refsiverð í frumvarpinu kann að einhverju leyti að heyra nú þegar undir önnur lög, svo sem barnaverndarlög sem og önnur ákvæði almennra hegningarlaga eins og áður hefur komið fram. Meiri hlutinn telur að við túlkun skuli ákvæði frumvarpsins ganga framar almennari ákvæðum og gagnvart lagaákvæðum sem kveða á um vægari refsingu fyrir háttsemi sem réttilega má heimfæra undir bæði ákvæði. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu, sem einmitt eru gerðar til að skýra betur ýmsar skilgreiningar, eins og áður hefur verið farið yfir, ábendingar refsiréttarnefndar: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar 3. gr. frumvarpsins og hugtakið „meðferð“ til að koma til móts við ábendingar refsiréttarnefndar. Meðferðir þær sem falla undir gildissvið ákvæðisins, svonefndar bælingarmeðferðir, sem á ensku kallast „conversion therapies“, fela í sér óvísindalegar aðferðir sem ætlað er að bæla eða breyta kynhneigð einstaklings, kynvitund eða kyntjáningu með það að markmiði að gera viðkomandi gagnkynhneigðan eða sískynja. Í nefndarálitinu er því lýst hvernig bælingarmeðferðir hafa tekið á sig ýmsar myndir, þar með talið samtal þar sem reynt er að tengja upplifun þolandans á eigin kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu við einhvern tilfinningalegan sársauka eða skömm. Trúarlegri íhlutun, bænum og dáleiðslu hefur einnig verið beitt til að ná sama markmiði. Þá hefur líkamlegri íhlutun verði beitt í bælingarmeðferðum, t.d. með uppskurði á heila, vönun með skurðaðgerð eða lyfjum, raflosti, lyfjum sem valda ógleði og með endurskilyrðingu við sjálfsfróun. Innan vísindasamfélagsins er eining um það að bælingarmeðferðir hafi ekki áhrif á kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu einstaklinga sem látnir eru undirgangast þær en geti í staðinn valdið þeim verulegum og langvinnum skaða. Er þetta ein meginástæða þess að bælingarmeðferðir hafa verið bannaðar að viðlagðri refsiábyrgð í fjölda ríkja og nú vonandi einnig á Íslandi. Meðferðir þær sem að framan er lýst falla undir skilgreiningu á hugtakinu „meðferð“ í frumvarpinu. Þannig yrði t.d. refsivert ef nauðung, blekkingum eða hótunum yrði beitt til að fá samkynhneigðan einstakling til að undirgangast skipulagða meðferð, sama hvort hún byggir á samtali, bæn eða líkamlegri íhlutun, í þeim tilgangi að gera viðkomandi gagnkynhneigðan. Aftur vil ég vekja athygli á að skilyrði um nauðung, blekkingu eða hótun væri jafnframt ekki forsenda viðurlaga ef barn er látið undirgangast slíka meðferð. Eins væri refsivert á grundvelli ákvæðisins að öðrum skilyrðum uppfylltum ef trans einstaklingur, einstaklingur með ódæmigerð kyneinkenni eða einstaklingur sem tjáir kynvitund sína á óhefðbundinn hátt er látinn sæta slíkri skipulagðri meðferð í þeim tilgangi að breyta kynvitund eða kyntjáningu hans til samræmis við samfélagslegar staðalímyndir sískynja einstaklinga. Undir bælingarmeðferðir í skilningi ákvæðisins teljast þannig ekki ákvarðanir sem heilbrigðisstarfsfólk tekur í starfi sínu á grundvelli sérfræðiþekkingar sinnar og samræmast starfsskyldum þeirra. Undir bælingarmeðferðir í skilningi ákvæðisins teljast heldur ekki ákvarðanir sem heilbrigðisstarfsfólk tekur í starfi sínu á grundvelli laga og á grundvelli almenns siðferðis. Til slíkra meðferða telst heldur ekki aðstoð eða stuðningur við einstakling sem hefur sjálfur tekið upplýsta ákvörðun um að undirgangast kynstaðfestandi ferli eða tiltekna þætti þess. Það er nauðsynlegt að árétta þetta. Þess vegna tók meiri hlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd ákvörðun um að árétta þetta á margan hátt í umræddu nefndaráliti til þess að þetta væri öllum ljóst. Til að bregðast við athugasemdum refsiréttarnefndar um nánari afmörkun hugtaksins „meðferð“ og umboðsmanns barna um skýrleika refsiheimilda leggur meiri hlutinn til breytingartillögu þess efnis að orðinu „ógagnreynda“ verði bætt á undan orðinu „meðferð“ í 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins. Gagnreynd meðferð er meðferð sem byggist á læknisfræðilegum rannsóknum, viðurkenndum aðferðum og reynslu. Hugtakið „gagnreynd“ er m.a. að finna í 6. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga um sjúkratryggingar þar sem það er notað til skilgreiningar á alþjóðlega viðurkenndri læknismeðferð sem og í 44. gr. sömu laga þar sem kemur fram að veitendur heilbrigðisþjónustu skuli að jafnaði byggja starfsemi sína á gagnreyndri þekkingu á sviði heilbrigðisþjónustu. Þeir skuli einnig fylgja faglegum fyrirmælum landlæknis og nýta eftir því sem við á faglegar leiðbeiningar hans, samanber lög um landlækni. Hugtakið „gagnreyndri“ er einnig að finna í fleiri lögum. Með þessari breytingu á þessu frumvarpi, sem er auðvitað breyting á almennum hegningarlögum, er gert skýrt að þjónusta sem heilbrigðisstarfsfólk veitir í starfi sínu í samræmi við sínar starfsskyldur, í samræmi við lög og í samræmi við almennt siðferði, fellur þar af leiðandi ekki undir umrætt ákvæði. Það sama gildir um þjónustu og stuðning sem aðrir veita í tengslum við gagnreyndar meðferðir. Það er mikilvægt að árétta þetta en þetta er alveg skýrt. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar refsimörk, sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins, til að samræma þau öðrum ákvæðum almennra hegningarlaga, sér í lagi ákvæðum XXIV. kafla almennt og öðrum ákvæðum sem snúa að kynfrelsi og frjálsræði fólks. Á þeim grundvelli leggur meiri hlutinn til að refsing á grundvelli 1. mgr. 3. gr. verði sektir eða fangelsi allt að 2 árum, við 2. mgr. fangelsi allt að 4 árum og við 3. mgr. sektir eða fangelsi allt að 1 ári. Þá leggur meiri hlutinn jafnframt til breytingu á gildistöku frumvarpsins og leggur til að gildistökunni verði seinkað til 1. janúar 2024, um næstu áramót. Að öðru leyti vísast til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta allsherjar menntamálanefndar. Frú forseti. Þá hef ég rakið innihald þessa nefndarálits og legg til, ásamt meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.

Frú forseti. Kanarífuglar eru viðkvæmari fyrir loftmengun en fólk og sagan segir að kolanámumenn hafi tekið með sér kanarífugla í búri niður í djúpar námur. Ef og þegar þeir dóu flýttu mennirnir sér upp á yfirborðið því að þeir vissu að annars færu þeir sömu leið og fuglinn. Ari Shaw, hjá rannsóknasetrinu Williams Institute við Kaliforníuháskóla í Los Angeles, segir réttindi hinsegin fólks jafn mikilvæg lýðræðinu og kanarífuglinn er kolanámumönnunum. Ef þau eru kæfð er lýðræðið í hættu. Pólitískt bakslag gegn réttindum hinsegin fólks ryður brautina fyrir vaxandi forræðishyggju og afturhaldssemi víða um heim. Það er augljóst þegar litið er til þess hverjir eru við stjórnvölinn í þeim löndum sem undanfarið hafa gripið til fordæmalausra árása á hinsegin fólk, árása sem að mörgu leyti eiga helst hliðstæðu við þá hræðilegu atburðarásir sem við þekkjum frá síðari heimsstyrjöld og frá ríkjum Austur-Evrópu á tímum sovétismans þegar mannréttindi tiltekinna hópa voru fótum troðin með skelfilegum afleiðingum, svo dæmi séu tekin. Það er líka augljóst þegar litið er til þess hvers konar hópar eru í fararbroddi þessara árása. Tengslin við pólitíkina eru svo líka augljós þegar litið er til þess hvar þessi afturhaldsöfl eiga ekki erindi sem erfiði. Það er þar sem lýðræðið stendur sterkum fótum, þar sem frelsi og mannréttindi þykja sjálfsagður og ófrávíkjanlegur þáttur samfélagsins. Þannig samfélag er Ísland og ég trúi því að við munum enn og aftur staðfesta það með því að veita þessu mikilvæga máli brautargengi hér í dag, að við munum staðfesta breytingar á almennum hegningarlögum sem gera það refsivert að láta einstakling undirgangast svokallaða bælingarmeðferð með nauðung, blekkingum eða hótunum í þeim tilgangi að bæla eða breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu, að við munum staðfesta að það má ekki skaða fólk, þvinga fólk eða meiða fólk til að fá það til að passa inn í heimsmynd sem hentar einhverjum öðrum en því sjálfu, þvinga, skaða og meiða fólk til að fá það til að vera öðruvísi en það er, til að vera eins og einhverjir aðrir vilja að það sé eins og einhver fámennur og frekar hópur heimtar af því að sá hópur hræðist einhverra hluta vegna heim þar sem öllum er frjálst að vera það sem þeir eru. Þeir hræðast heim þar sem slík mannréttindi eru fyrir alla. Það er þess vegna sem ég lagði þetta mál fram, er fyrsti flutningsmaður að þessu máli, með góðum stuðningi kollega minna hér í þingsal. Málið hefur verið mjög vel unnið í allsherjar- og menntamálanefnd, eins og Helga Vala Helgadóttir, hv. þingmaður og framsögumaður málsins, fór yfir hér áðan. Það sem einna helst virðist hafa valdið misskilningi í meðförum málsins eða öllu heldur í umfjöllun, ekki endilega innan nefndarinnar heldur í tengslum við meðferð málsins, er að með þessu máli sé verið að gera það refsivert að foreldrar eigi samtöl við börnin sín eða þá að læknisfræðilega viðurkenndar meðferðir falli undir bælingarmeðferðir. Það er algjörlega fráleitt. Það er algjörlega skýrt og greinilegt að bælingarmeðferðir eru ekki byggðar á læknavísindum. Þær eru meðferðir sem byggja á einhverju allt öðru en vísindalegum grunni og miða að því að hafa áhrif á upplifun einstaklings af eigin kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu, og eiga ekkert skylt við læknisfræðilega meðferð. En til að bregðast við athugasemdum refsiréttarnefndar og umboðsmanns barna skerpti allsherjar- og menntamálanefnd á ýmsum skilgreiningum, líkt og framsögumaður máls fór yfir áðan, til þess að tryggja þessi misskilningur sé algerlega út af borðinu. Á nefndarálitinu, þar sem mælt er með því að málið verði samþykkt að gefnum breytingum, eru sjö af níu nefndarmönnum og áheyrnarfulltrúi nefndarinnar er því líka samþykkur. Þessir átta þingmenn koma úr sjö þingflokkum. Stuðningurinn er því áþreifanlega og gleðilega víðtækur. Frú forseti. Þegar ég lagði málið fram fékk ég gríðarlega sterk og jákvæð viðbrögð. Ég sagði þá og ég segi aftur að ég geymi með mér frásagnir sem mér var trúað fyrir af fólki sem hefur verið misþyrmt, andlega og líkamlega, í þeim tilgangi að troða því inn í ramma sem er öðru fólki þóknanlegur. Einn og einn af þessum hugrökku einstaklingum hefur þó síðan komið fram og sagt sögu sína. Önnur viðbrögð voru líka fyrirsjáanleg, að þetta frumvarp hlyti að vera óþarfi. Ég skil vel að fólk sem ekki þekkir til eigi erfitt með að trúa því að svona athæfi viðgangist hér á landi en jafnvel þar er skautað yfir aðalatriði málsins sem er að misbeiting af þessu tagi, svonefndar bælingarmeðferðir, varðar ekki við lög núna. Því erum við vonandi að breyta hér í dag, enda hefur Ísland á alþjóðavettvangi ítrekað lýst yfir andstöðu við slíkar meðferðir, t.d. á fundi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna sumarið 2020 þar sem fjallað var um skýrslu ráðsins um alvarlegar afleiðingar bælingarmeðferða á hinsegin fólki. Frá því að ég lagði málið fram hefur þróunin þegar kemur að málefnum hinsegin fólks því miður verið á þann hátt að það er rétt að tala um bakslag. Ég segi rétt því að eins vont og mér þykir að nota þetta orð, bakslag, í samhengi við stöðu hinsegin fólks hér á landi þá þykir mér enn verra ef við skellum skollaeyrum við varúðarorðum þeirra sem best þekkja til og látum eins og það sé einhver óhemjuskapur í fólki að benda á bakslag því að við stöndum svo vel. Við lifum þannig tíma að það er óróleiki, það eru uppþot, það er stríð og það er sótt að frjálsræði og frelsi fólks og okkar lýðræðislegu gildum mjög víða, ekki bara í fjarlægum heimsálfum heldur líka hér í Evrópu. Það er full ástæða til að tengja þessa punkta saman. Þeir segja mikilvæga sögu. Bakslag í málefnum hinsegin fólks kemur ekki úr neinu tómarúmi. Það er nátengt sókn að sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Við getum tengt það við aðför að jafnrétti kynjanna og við getum tengt það við innrás í frjálst lýðræðisríki. Þetta tengist allt því sama; þörfinni til að halda fólki í ótta, að búa til sameiginlega óvini, að halda fólki uppteknu við annað en huga að því hvernig einstaka stjórnvöld geti best staðið undir þeirri frumskyldu sinni að tryggja hag allra þegna sinna. Það er vegna þessa sem ég nefni bakslag, jafn illa og mér er við að tala um það, vegna þess að við stöndum svo lagalega vel hér. Við verðum að þora að tala um þetta eins og það er og vera ekki svo bláeyg að halda að við séum í fyrsta lagi ein að kljást við þetta og í öðru lagi að þetta skiptir litlu máli, þetta sé bara einhver afmarkaður og jaðarsettur hluti samfélagsins. Það er einfaldlega þannig að núna er hinsegin fólk í brjóstfylkingunni í ákveðinni baráttu fyrir frelsi einstaklingsins og sú barátta varðar okkur öll. Það er ágætt að rifja upp hérna að þótt mér finnist það hafa verið fyrir einhverjum kynslóðum síðan þá eru ekki nema 15 ár síðan samkynhneigð hjónabönd voru leyfð hér á landi. Ég man vel og við munum fleiri þær dómadagsspár sem flæddu yfir samfélagið, gott ef hjónabandið sem stofnun var ekki ónýtt. Ég veit ekki betur en raunveruleikinn hafi afsannað þær spár. Gagnkynhneigt fólk hélt áfram að gifta sig, í bunkum. Eini munurinn er að samkynhneigt fólk fær líka að gifta sig núna, og gerir það í bunkum. Það er nefnilega þannig með réttindi að það tekur ekki réttindi af neinum þó að einhver annar fái að njóta þeirra líka. Það er það fallega og jákvæða við réttindi en getur stundum flækt myndina. Í lokin langar mig hér að færa þakkir. Ég talaði áðan um að á Íslandi stæði lýðræðið styrkum fótum þar sem frelsi og mannréttindi þykja sjálfsögð og ófrávíkjanlegur þáttur samfélagsins. Ferðalag þessa máls hér í þinginu er fallegt dæmi um það og þar hafa margir lagt hönd á plóg, félagar mínir í Viðreisn sem samþykktu að þetta yrði forgangsmál okkar í vetur, kollegar mínir í stjórnarandstöðunni sem studdu einróma að þetta mál yrði eina þingmannamál stjórnarandstöðunnar þegar ljóst var að ekki gæfist tími eða svigrúm fyrir fleiri slík mál. Þingflokksformenn stjórnarflokkanna unnu að þeirri niðurstöðu og hlutu stuðning sinna flokka til þess. Allsherjar- og menntamálanefnd vann málið mjög vel, eins og sjá má af nefndaráliti nefndarinnar, og tók tillit til mikilvægra athugasemda og hugleiðinga þar og nefndinni til mikilvægrar aðstoðar var síðan starfsfólk, sérstaklega þingflokks Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins og svo starfsfólk dómsmálaráðuneytisins. Að lokum langar mig að þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir að veita málinu gott brautargengi, en það er vægast sagt hægt að segja að mjög mörg mál hafi ratað til þeirrar nefndar í vetur og það var því ekki sjálfsagt. Og svo vil ég auðvitað þakka framsögumanni, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Ég vona að þessi góða málsmeðferð og víðtæki stuðningur sem þessi saga málsins í gegnum þingið til þessa segir okkur dugi til þess að það verði samþykkt hér í dag. Það eru tveir hópar sem þetta mál skiptir miklu máli. Það er auðvitað hinsegin samfélagið og allir sem þeim tengjast og síðan öll þjóðin í heild. Fyrir báða hópana er þetta mikilvægt og gott mál.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni ræðuna og fyrsta flutningsmanni að þessu mikilvæga máli sem við erum að fjalla um hér. Ég tek undir með hv. þingmanni að ræða framsögumanns, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, var mjög góð og tók af allan vafa, af því að hv. þingmaður kom inn á þennan misskilning í sinni ræðu. Ég vil líka segja að það eru mjög mikilvægar breytingar sem eru gerðar á málinu í ljósi umsagnar refsiréttarnefndar þegar kemur að heilbrigðisstarfsfólki og fjölmörgum fagstéttum, af því að ég veit fáar fagstéttir sem vinna undir jafn miklu og þéttu regluverki um þetta viðkvæma samband við sína skjólstæðinga þegar kemur að kröfum um þekkingu, færni, gæði og eftirlit - lög um réttindi sjúklinga, lög um landlækni, lög um heilbrigðisþjónustu og lög um heilbrigðisstarfsmenn. Þess vegna er það mjög mikilvægt einmitt að taka af allan þennan vafa. Ef upp kemur vafi eða einhver misskilningur er það mikilvægt. Það er það sem það segir mér. Ég vildi taka þetta upp. En ég vil líka vísa, með leyfi forseta, í nefndarálit sem er með málinu og árétta að beina því til dómsmálaráðuneytis að láta framkvæma úttekt á umfangi bælingarmeðferða hér á landi og í nágrannalöndum: „Þannig mætti vinna að frekari umbótum til að styðja við þolendur slíkra meðferða í samráði við heilbrigðis-, barnaverndar- og félagsmálayfirvöld …“ Ég beini því hér til hv. þingmanns í andsvari hvort hv. allsherjar- og menntamálanefnd og eftir atvikum velferðarnefnd geti ekki beitt sér frekar í því að taka þetta samráð upp á þeim tíma sem líður fram að gildistöku laga.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvarið. Ég ætla líka að fá segja: Ég kann að meta að hann komi hingað inn og taki samtalið við okkur hér um þetta þingmannamál. Og það er alveg rétt, það styrkir málið, sú breyting sem varð í meðförum nefndarinnar eftir umsagnir sem bárust. Ég fór svolítið yfir það hér og hið sama gerði framsögumaður. Ástæðan fyrir því að það var ekki jafn mikið gert úr því upphaflega var að fókusinn var á nákvæmlega það að þetta eru ekki læknisfræðilegar meðferðir. En það er mikilvægt að hafa akkúrat hnykkt á því og taka af allan vafa. Það er mjög jákvætt. Varðandi síðan þetta með að beina því til þar bærra aðila að skoða, kortleggja hvað hefur verið gert, hvort hægt sé að ná utan um það, þá held ég að það sé bara mjög jákvætt að gera það. Og ég hygg líka að Samtökin '78 geti reynst mikilvægur aðili þar inni til að halda utan um þetta af því að auðvitað skiptir þetta máli. Ég segi hins vegar, og það bara af reynslu, að þetta eru ofboðslega viðkvæmar upplýsingar og það er ekki alltaf sem fólk er tilbúið til að stíga fram með slíkt vegna þess að þessu fylgir skömm og niðurbrot og fólk á ekki auðvelt að tala um það. En það er þó alla vega hægt, þó að það sé ekki persónugreinanlegt, að ná utan um þetta. Ég er bara sammála því að það er gott og sterkt og þarft skref að gera það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil bara ítreka að ég held að það sé mjög mikilvægt að fylgja þessu eftir sem fram kemur hér um þessa frekari vinnu vegna þess að ég held að ég geti alveg fullyrt það hér að hinar fjölmörgu ólíku fagstéttir heilbrigðisstarfsfólks eru mjög meðvitaðar um skyldur sínar og fagvitund þeirra er mjög sterk og er raunverulega að finna í öllum þessum lögum sem ég fór hér yfir í fyrra andsvari. Ég held að það væri mjög til bóta að fylgja eftir því sem kemur fram í áliti nefndarinnar, að eiga þetta samtal við stofnanir og stéttir heilbrigðisstarfsmanna.

Frú forseti. Já, það var svo sem ekki bein spurning fólgin í seinna andsvari, en bara rétt til að árétta það þá held ég að það sé gott fyrir alla hlutaðeigandi að það sé haldið utan um þetta. Ég held nefnilega líka að það sé ávinningur fyrir akkúrat heilbrigðisstarfsfólk, það fagfólk sem starfar sérstaklega með fólki sem viðkvæmast er í þessari stöðu, að fá skýra og greinargóða mynd af stöðunni þannig að það getur ekki annað en bætt, ekki bara málið heldur líka aðstæður fólks. Þannig að þetta er eitthvað sem við tökum með okkur.

Virðulegur forseti. Hv. framsögumaður þessa máls, Helga Vala Helgadóttir, sagði hér, held ég, í öðru orði að hún væri stolt yfir því að mæla fyrir þessu nefndaráliti hér í dag. Ég held að við séum það í grunninn velflest ef ekki öll í þessum sal. Þetta er mjög gott dæmi um það, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, flutningsmaður málsins, sem við erum ansi mörg með henni á, sagði, hvernig samstarf og samvinna og vönduð yfirferð getur skilað okkur góðri niðurstöðu því að ég hef fulla trú á því að þetta frumvarp nái fram að ganga og verði að lögum í dag og verði í hópi þeirra sem verður fagnað. Það er nefnilega ríkur vilji til að gera vel í málefnum hinsegin fólks, ekki bara hér inni á þessum vinnustað heldur finnum við það í samfélaginu. Þetta er mikilvægt mál. Það kann að láta lítið yfir sér. Það kann að vera svo að einhverjir haldi að þetta eigi sér nú ekki stað hér á Íslandi í hinsegin paradísinni, eins og stundum er sagt. Sú er þó raunin eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson fór yfir. Við sjáum teikn þess að vilji sé til eða hugmyndir séu um að beita því sem hér eru kallaðar bælingarmeðferðir og hefur verið skilgreint í þessu frumvarpi og enn betur í nefndaráliti í framhaldinu. Barátta hinsegin fólks er mannréttindabarátta. Ég fór yfir það í ræðu minni hér á eldhúsdegi og ítrekaði það sem hefur komið fram í ræðum í dag að það er bakslag í umræðunni. Það birtist m.a. í umsögnum og viðbótarumsögnum um þetta mál, svo það sé sagt, fyrir þau sem vilja lesa sig í gegnum það allt saman. En þetta skref hefur verið stigið víða, eins og kemur fram í nefndarálitinu, og við hér á Íslandi bætumst þá í þann hóp, verði þetta að lögum, sem ég hef fulla trú á. Ég er mjög stoltur af því að við skulum gera það, að girða fyrir möguleika á þessum óskapnaði. Ég ætla að leyfa mér að nota það orð. Við sem tilheyrum hinsegin samfélaginu þekkjum nefnilega þennan ótta. Við þekkjum þessa orðræðu, þessar augnagötur, þetta viðmót í fjölskyldum. Sjálfur þekki ég ansi marga einstaklinga sem mæta í sínu nærumhverfi orðum eins og: Það þarf nú að laga þig. Það er eitthvað ekki alveg í lagi með þig. - Það þarf ekkert að laga þessa vini mína. Það þarf ekkert að laga mig heldur. Við erum bara eins og við erum og allt í góðu lagi með það. Og við hér, eða þið öllu heldur því að ég var ekki með ykkur þá í þessum sal, samþykktuð lög um kynrænt sjálfræði sem ég minnti á á eldhúsdegi að gefnu tilefni. Fólk hefur fulla heimild til þess að skilgreina sig sjálft. En lögin setja líka þær skyldur á herðar okkar allra hinna að virða það. Það felst engin virðing í því að segja: Það þarf að laga þig, svo ég noti bara orð sem ég hef eftir félögum mínum úr hinsegin samfélaginu. Þetta kemur kannski helst við eða snertir einna helst, eins og farið er yfir í umsögninni, börn og ungmenni og það eru hinsegin börn og ungmenni, sem finna mjög sterklega fyrir bakslagi í samfélaginu. Það höfum við farið yfir og minnst á hér ansi mörg á þessum vettvangi og ég ítreka það sem hér hefur verið sagt, ekki endilega í þessari umræðu en ég veit að við erum sammála um það, að það er samfélagslegt mein sem við þurfum að standa saman að því að vinna gegn, þ.e. þetta bakslag og þær árásir sem börn og ungmenni úr hinsegin samfélaginu verða fyrir. Mig langar, með leyfi forseta, að draga fram orð umboðsmanns barna, af því ég tók ekki alveg eftir því hvort hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór yfir það í áliti sínu, en þar segir, með leyfi forseta: „Umboðsmaður barna veitti umsögn þar sem fram kemur að börn séu viðkvæmur þjóðfélagshópur og að sá hópur barna sem frumvarpið taki til sé sérstaklega berskjaldaður og þurfi á aukinni vernd að halda, ekki síst með hliðsjón af því bakslagi sem orðið hafi í réttindabaráttu hinsegin fólks.“ Undir þetta tekur réttarfarsnefnd, þ.e. mikilvægi þess að veita fólki og sérstaklega börnum viðeigandi vernd gegn þeim skaða sem bælingarmeðferðir kunni að valda. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson fyrir að bera þetta mál uppi, til hv. þingmanna í allsherjar- og menntamálanefnd sem hafa unnið gríðarlega vel að þessu máli. Ég segi stoltur já og greiði atkvæði með þessu frumvarpi á eftir svo það verði sannarlega að lögum. Það er okkur öllum til sóma.

Frú forseti. Nú bæti ég mér í hóp þeirra þingmanna sem hafa kvatt sér hljóðs í dag til að lýsa því hversu stoltur ég er að hafa komið að þessu máli þó að ekki hafi verið mikið meira en bara að fá að leggja nafn mitt við það við framlagningu. Takk fyrir það, Hanna Katrín Friðriksson, og takk, allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að hafa tekið málið svona vel í fangið, unnið það til enn betri vegar þannig að við séum komin að þessum tímapunkti að geta lögfest þar sem er mjög mikilvæg réttarbót þó að hún snúist bara um til þess að gera lítinn hóp sem allt of sjaldan er gefinn sá gaumur sem hann verðskuldar vegna þess að, eins og hefur komið fram í fyrri ræðum, hann er svo jaðarsettur að svo mörgu leyti. Kanarífuglinn í kolanámunni, var myndlíkingin sem var notuð áðan. Hinsegin ungmenni eru aldeilis búin að sýna okkur að þau eru það þegar kemur að hatursorðræðu í samfélaginu. Allt of seint brugðust stjórnvöld við þeirri staðreynd, þeirri upplifðu staðreynd hinsegin ungmenna að hróp voru gerð að þeim úti á götu. Að þau urðu fyrir niðurlægjandi framkomu og ummælum í almannarýminu. Það var ekki fyrr en nokkrum árum eftir að allt það fólk sem starfar með hinsegin ungmennum var búið að hnippa í fólk sér málkunnugu hér inni á þingi að Stjórnarráðið rankaði við sér og fór að bregðast við. Ég held að þetta frumvarp endurspegli líka áhugaverða kannski góða staðreynd - nei, ég veit ekki. Ég er ekki alveg búinn að gera upp við mig hvort það sé góð staðreynd. Alla vega endurspeglar það þá staðreynd að framfarir í málefnum jaðarsettra hópa, framfarir í málefnum hinsegin fólks á Íslandi hafa orðið annars vegar vegna þess að samtök hinsegin fólks á Íslandi hafa bara lagt mjög hart að sér. Grasrótin hefur verið sterk þrátt fyrir mótlætið og að einstaka þingmenn hafa tekið málefni þeirra upp á sína arma. Mig langar að nefna Guðrúnu Ögmundsdóttur, hv. fyrrverandi þingmann, sem ég held að eigi meira en nokkur ríkisstjórn í því að hér náðist lagalegt jafnrétti hinsegin fólks hvað varðar sambúð, ættleiðingar, ýmislegt, bara vegna þess að hún hafði það vit sem til þarf til að geta hlustað á fólk í viðkvæmri stöðu og meðtekið og áttað sig á því hvað það er sem þarf að gera. Þessi samlíðan er eitthvað sem skortir allt of oft og eitthvað sem gleymist kannski í dagsins önn þegar fólk er upptekið af stýra heilu landi. En þá er gott að eiga fólk eins og Gunnu Ö. til að taka kefli og hlaupa með hérna í gegnum þingið, og núna fólk eins og Hönnu Katrínu Friðriksson sem gerði þetta mál að sínu og er nú að sigla því í land með góðri aðstoð margra þingmanna sem eru líka með eyrun opin. Þetta skiptir máli, ekki bara vegna þess hóps sem um ræðir, hópsins sem getur átt á hættu að lenda í þessum bælingarmeðferðum - orð skipta máli. Það er eiginlega hálfandstyggilegt að við þurfum að kalla þetta það en þetta heita þær. Þetta eru skottulækningar í besta falli. Þetta er ofbeldi, þetta eru pyndingar, ef við ætlum að fara að rýna almennilega í kjölinn. Þetta er upplifun sem við eigum ekki að bjóða neinu fólki upp á og þess vegna er mikilvægt að lögfesta bann við þeim. En þetta skiptir samfélagið í heild máli vegna þess að fólkið sem hatar, fólkið sem vill gera samfélagið verra brýnir tennurnar á þeim sem minnst mega sín. Það er eiginlega sama hvaða hatur við sköfum upp í samfélaginu, það á einhvern veginn allt sama lögheimili. Það eru sömu einstaklingarnir sem hata útlendinga og trans krakka. Teljum bara upp alla fordómana sem okkur dettur í hug; það eru sömu aðgangarnir á Facebook á bak við þetta allt saman. Þess vegna skiptir svo miklu máli að segja stopp hér á fyrsta skrefi til þess að hatrið nái ekki að grassera, nái ekki að búa um sig, nái ekki að dafna upp í það að breiðast út. Því tengt langar mig líka að nefna, vegna þess að það var svo áberandi og óvenjulegt safn umsagna sem barst við þetta mál, það er sjaldan sem við fáum jafn mikið af umsögnum erlendis frá í þinglegri meðferð frumvarpa á Alþingi. En það endurspeglar það að við erum að tala um bakslag sem á sér alþjóðlegar rætur. Við erum að tala um anti-trans hreyfingu í þessu tilviki. En sama mætti segja um, held ég, alla fordómafulla og hatursfulla hópa. Við erum að tala um anti-trans hreyfingu sem teygir sig víða um lönd og sækir styrk í það. Í þessu tilviki þá birtist það sem betur fer bara í því að umsagnirnar urðu hálfkauðskar og hljómuðu allar eins og einhverjar lélegar eftirhermur af bresku anti-trans röfli. Maður sá ekki alveg hvernig þetta átti allt við íslenskt samhengi. En við skulum hafa þetta í huga um, við skulum hafa það í huga að þegar við hér á Alþingi ætlum að stíga skref í átt til aukinna mannréttinda á næstu árum megum við eiga von á því að bakslagið taki á sig aðrar myndir en við kannski þekkjum frá fyrri tíð, þessa alþjóðlegu mynd samstöðunnar um afturhaldið á milli landa. Við þurfum að vera tilbúin að taka á móti. Það gat allsherjar- og menntamálanefnd svo sannarlega í þessu tilviki, vann málið til betri vegar. Ég segi nú bara eins og öll sem hafa talað hér á undan mér: Ég hlakka til að ýta á hnappinn sem gerir þetta frumvarp að lögum seinna í dag. Mig langar aftur að segja: Takk, Hanna Katrín og ja, takk, Jóhanna, takk, Gunna Ö. Takk þið öll sem hafi gengið á undan okkur og stigið skrefin sem við byggjum þetta á.

Virðulegi forseti. Ég verð að sjálfsögðu að gera eins og aðrir sem komu hingað á undan mér og þakka fyrir þetta mál. Ég þakka flutningsmanni, hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, sérstaklega fyrir að leggja þetta mál fram. Hún kallaði fram mjög breiða samstöðu hér á þinginu þegar hún gerði það. Það er líka gott að sjá hvernig málið var unnið í nefndinni og gott að orðið hafi til sá samtakamáttur sem hér varð til þess að þetta góða mál var tekið til afgreiðslu, tekið til vandaðrar vinnslu í nefnd og það að við séum að ræða það hér á þinglokadegi er auðvitað bara mikið gleðiefni. Það þurfti að gera einhverjar nauðsynlegar réttarfarslegar breytingar í ljósi athugasemda réttarfarsnefndar. Mér skilst að sú vinna hafi verið mjög vönduð og lýsi ánægju minni með að nú sé verið að gera refsivert að beita óvísindalegum aðferðum og í raun ógeðfelldum aðferðum til að breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu fólks, að bæla það niður, þ.e. með bælingarmeðferð. Ég styð þetta mál heils hugar og segi eins og hv. þingmaður áðan, að ég hlakka til að greiða atkvæði með þessu máli. Það er mjög mikilvægt að vilji löggjafans sé skýr í þessu máli. Þess vegna finnst mér gott að nefndarálitið sé jafn ítarlegt og raun ber vitni og jafn vel unnið og það er. Þar er farið vel yfir þær umsagnir sem bárust, jákvæðar sem neikvæðar, og farið svolítið yfir þær breytingar sem þurfti að gera. Það einkennir oft þingmannamál og þinglok að lagasetning er á harðahlaupum og kannski nær ekki allt að verða fullkomið. En hins vegar finnst mér við hafa náð ansi góðri lendingu í þessu máli og einhverjar pælingar um að vinna þetta betur eru auðvitað bara góðar og við hljótum að skoða það á næsta þingi hvort einhver frekari skoðun verði gerð á þessu máli. En mikilvægast er að vilji löggjafans sé skýr og að við sendum hér mjög skýr skilaboð. Frelsi og mannréttindi eru ekki sjálfsagður hlutur. Við eigum að taka skref fram á við og við þurfum að tryggja að skrefinu fram á við fylgi ekki tvö skref aftur á bak, að við stöndum fast í lappirnar gagnvart þeim atburðum sem eru að gerast í nágrenni við okkur, eins og hv. flutningsmaður frumvarpsins nefndi. Önnur lönd eru að taka vond skref í þágu mannréttinda og bakslagið sem nokkrir þingmenn hafa rætt hér er raunverulegt. Við eigum öll að taka þátt í þeirri umræðu, ekki bara einhver sérstakur hópur eða hópurinn sem finnur fyrir því bakslagi heldur eigum við öll að taka þátt í þeirri umræðu því að mannréttindi eru auðvitað ekki einkamál einhverra tiltekinna hópa heldur varða okkur öll og eru samspil margra réttinda.  
             Mér finnst mjög gott að markmiðið sé hér að við séum að miða að því að vernda viðkvæma hópa og þar falla börn sérstaklega undir. Eins og ég nefndi þá eru þetta ógeðfelldar aðferðir sem verið er að beita og ég er þakklát að fá að taka þátt í þeirri vinnu að senda skýr skilaboð um að það muni ekki líðast. Það er átakanlegt og erfitt að lesa um og sjá, eins og kom fram í frumvarpinu sjálfu, þessar tölur um að lífsánægja hinsegin fólks sé minni. Rannsóknir sýna að tíðni þunglyndis meðal ungmenna sem hafa fengið þessa meðferð er tvöfalt hærri og þau eru meira en tvöfalt líklegri en aðrir til að reyna sjálfsvíg. Það er auðvitað sláandi og sorglegt og við eigum ekki að hafa hér uppi einhverjar hugmyndir í þessu samfélagi, okkar góða samfélagi, að þetta sé í lagi. Þess vegna segi ég, svo ég tíundi það hér, að það er mikilvægt að við sendum skýr skilaboð, að vilji löggjafans sé skýr. Ég hlakka til að greiða atkvæði með þessu máli og senda þessi skýru skilaboð með ykkur kollegum mínum hér á þinginu og þakka bara kærlega fyrir málið, þakka fyrir umræðuna. Hún er mikilvæg og það er gott þegar við ræðum mannréttindi hér og ég vil að við tökum fleiri skref fram á við og að við tryggjum og sláum skjaldborg um þau réttindi sem hafa náðst og förum ekki aftur á bak.  
            

Virðulegi forseti. Ég kem hér eins og önnur til að þakka fyrir að við séum nú komin með þetta mál inn í þingsal til umræðu og til atkvæðagreiðslu síðar í dag þar sem ég mun að sjálfsögðu vera á grænu. Nauðung, blekking hótun. Mér finnst það áhugavert og ætla að nýta minn tíma í dag til að fara aðeins ofan í af hverju það er mikilvægt að við festum það í hegningarlög. Alveg eins og hefur komið fram hér hjá öðrum hv. þingmönnum kann mörgum að finnast það léttvægt. Er þetta raunverulegt vandamál í hinsegin paradísinni? Við hvað erum við hrædd? Erum við ekki hér á góðum stað? Það er þó svo að það er uggur í okkur sem erum eldri en tvævetur og erum hinsegin og höfum tekið þátt í þeirri þróun og þeim samfélagsbreytingum sem orðið hafa á undanförnum áratugum. Við þekkjum orðræðuna, við þekkjum andstöðuna, reiðina, heiftina og hatrið sem við sjáum nú beinast gegn öðrum hópum en kannski hommum og lesbíum. Nú er það trans fólk, það er intersex fólk og það er fólk með ódæmigerða kyntjáningu eða einkenni. - Þetta eru mörg ný orð fyrir gamla hinsegin forréttindakonu. Ég á fullt í fangi með að halda mig inni í þessum orðum öllum og skilja og læra og geri það eins vel og ég get. En það sem ég vil segja er að við upplifum einhvers konar áfallastreitueinkenni af því að við höfum tekist á við nákvæmlega þetta undanfarna áratugi. Við höfum horfst í augu við það að missa vinnu, missa húsnæði, vera ekki örugg á gangi niðri í bæ, launamismun, allt mögulegt. Þetta er eitthvað sem okkur sem samfélagi hefur af mikilli elju tekist að vinda ofan af á síðustu áratugum með miklum réttarbótum frá hinu háa Alþingi til handa samkynhneigðu fólki. En það sem við erum að takast á við í dag er nákvæmlega sama umræða, þetta er nákvæmlega sama réttindabarátta og við stunduðum fyrir 40 árum, núna eru það bara aðrir hópar. En það er sami hópur sem stendur í vegi fyrir réttarbótum. Mér finnst líka mikilvægt að nefna það sem hefur komið fram í þessari umræðu, að með breyttum tímum, stríði í Evrópu - við erum að sjá alls konar hluti sem við héldum kannski að við myndum ekki upplifa. Ég í mínum barnaskap sá ekki fyrir mér að ég myndi lifa tíma þar sem svona stórt innrásarstríð í Úkraínu eða eitthvert annað ríki myndi eiga sér stað. Ég vildi ekki trúa því. En það er staðreyndin. Það sem gerist í þessum aðstæðum er að þegar róðurinn fer að þyngjast hjá öllum almenningi, hvort sem það er vegna náttúruhamfara, vegna stríðs, vegna vaxta og verðbólgu, þegar líf almennings verður þyngra þá verður minna svigrúm fyrir mannréttindi. Það er staðreynd og það höfum við horft á í gegnum söguna og í gegnum tíðina, að það hefur orðið afturför í mannréttindum á slíkum tímum. Við sjáum þess mörg dæmi víða um heim. Við sjáum afturför í réttindum kvenna. Við sjáum afturför í réttindum fatlaðs fólks. Við sjáum afturför í réttindum hinsegin fólks. Mér finnst líka mikilvægt að segja það að við erum hér í dag í viðspyrnu. Allt sem við gerum til þess að standa vörð um mannréttindin er ekki bara fyrir þann hóp sem við tölum um hverju sinni heldur fyrir lýðræðið, fyrir allar manneskjur. Eins og margoft hefur komið fram er ég hinsegin en ég á líka ættingja, vini, börn og aðra aðstandendur sem eru hinsegin, sem sýna ódæmigerða kyntjáningu og annað, og það er svo oft sem ég sit og hlusta á umræðu, hvort sem er í boðum, á vinnustöðum og einhvers staðar í samfélaginu þar sem heyrast rosalega lítil orð, jafnvel borin fram í léttu gríni. Þegar ég svo sest niður og hugleiði þau þá skynja ég svo sterkt hvað þau eru andstyggileg. Það ljótasta sem hefur verið sagt við mig er: Það er allt í lagi þó að strákurinn sé með naglalakk og í pilsi, þetta verður lamið úr honum þegar hann fer í grunnskóla. Þetta var sagt við mig um barnið mitt. Þetta var sagt í kaldhæðnislegu gríni. Ég fékk líklega klapp á öxlina samhliða því af því að það vill enginn börnum neitt vont. Allir vilja börnum vel. Allir vilja öllum vel. En af einhverjum ástæðum eru til þeir einstaklingar sem draga einhvers konar línu í sandinn þar sem ótti þeirra við mannréttindi annarra vegur þyngra en réttindi lítilla barna. Það er óhugnanleg staðreynd. Og hvað getum við gert? Hér erum við að stíga mikilvægt skref. Ég verð að nefna löggjöf á síðasta þingi sem hæstv. forsætisráðherra kom í gegn. Öll þessi skref, öll lítil skref sem við gerum á okkar lagaverki sem tryggja réttindi hinsegin fólks skipta gríðarlega miklu máli. En það sem skiptir ekki síður máli er það að við öll í þessu samfélagi stöndum vörð um mannréttindi allra í samfélaginu óháð öllu, ég ætla ekki einu sinni að byrja að telja það upp, bara óháð öllu. Þegar við stöndum frammi fyrir því að einhverjir eru ekki tilbúnir til að fara í þá vegferð með okkur, hvaða vopn höfum við þá í töskunni? Hvaða verkfæri eigum við til að vinna í því? Það er bara eitt og það er fræðsla. Fræðsla hefur verið sterkasta vopnið gegn fordómum, hatursorðræðu og jaðarsetningu einstaklinga alla tíð. Fræðsla dugar betur en sektir, skammir og hvað það nú er sem við myndum nota, fræðsla sem upplýsir fólk um það að það er ekki hættulegt að ein manneskja fái mannréttindi, fái notið mannréttinda. Fræðsla um að það muni ekki skerða mannréttindi annarra er það sem skiptir öllu máli. Eins þakklát og glöð og ég er þar sem ég stend hér og ræði þetta mikilvæga mál, þar sem við erum að leggja bann á bælingarmeðferð einstaklinga, finnst mér svo dapurlegt að við náum ekki að ræða hér um aðgerðaáætlun gegn hatursorðræðu, sem felur ekki í sér nein boð eða bönn, sem varpar ekki rýrð á nokkra manneskju, sem ekki er gerð til þess að stoppa tjáningarfrelsi eins eða neins heldur er það grundvallaratriði að fræða fólk um mannréttindi þess og að við séum hér öll einhvern veginn jafn rétthá í samfélaginu. Ég er ein af stofnendum félagsins Hinsegin Austurlands og var formaður þess til skamms tíma. Þegar við settumst niður, nokkrir vinir og kunningjar, til að stofna félagið fórum við hugsa hvers konar félag þetta væri. Mikilvægast af öllu fannst okkur þá að félagið héti Hinsegin Austurland, félag hinsegin fólks á Austurlandi, aðstandenda þeirra og velunnara, af því að ef það er eitthvað sem ég hef lært á minni áratugalöngu göngu fyrir mannréttindum hinsegin fólks þá er það það að við hinsegin fólk gerum það ekki ein. Alveg eins og fatlað fólk og aðrir jaðarsettir hópar, minnihlutahópar, konur, hvert sem við horfum, þá er það ekki á ábyrgð hópsins að berjast fyrir réttlæti og mannréttindum sínum í samfélaginu. Það er á ábyrgð okkar allra. Þess vegna þurfum við öll að standa vörð um mannréttindi í því lýðræðislega samfélagi sem við viljum búa í. Mig langar að lokum að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að koma fram með þetta gríðarlega mikilvæga mál. Ég er þakklát fyrir að hafa fengið að sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, fyrir þá góðu og mikilvægu umfjöllun sem málið fékk þar og ég er meyr og þakklát fyrir að heyra og sjá þann þverpólitíska stuðning sem við finnum hér með mannréttindum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu hér. Hún hefur verið mjög áhugaverð og góð og ég styð heils hugar markmið þessa frumvarps. Ég tel mikilvægt að vinna bug á fordómum og ofbeldi sem viðgengst því miður gegn hinsegin fólki, en sem betur fer erum við Íslendingar nú það lánsamir að búa í landi sem er eitt besta landið í heiminum til þessa búa í fyrir þá sem eru samkynhneigðir. Við höfum fengið ömurlegar fréttir frá Afríku. Við vorum t.d. að ræða nú fyrir stuttu í utanríkismálanefnd um löggjöf í Úganda sem er því landi algerlega til skammar. Ég hef talað fyrir því, bæði hér í þingsal og í utanríkismálanefnd, að Ísland verði að taka upp viðræður við þessi lönd sem við erum að styðja í þróunaraðstoðinni, Síerra Leóne, Malaví, Úganda. Þar viðgengst alveg ótrúlegt ofbeldi gagnvart konum, ungum konum, og gagnvart samkynhneigðum. Með þessari löggjöf í Úganda, sem þeir hafa sett þar, er það hreinlega refsivert að vera samkynhneigður í því landi. Varðandi Síerra Leóne og Malaví: Í Síerra Leóne er verulega hátt hlutfall þar sem ungar stúlkur eru umskornar og það sama á við í Malaví. Þar eru t.d. barnahjónabönd, þau viðgangast þar. Við Íslendingar höfum einstakt tækifæri til þess að koma því á framfæri við þessi samstarfslönd okkar að við sættum okkur ekki við þetta. Ég hef óskað sérstaklega eftir minnisblaði í utanríkismálanefnd um það hvernig við og utanríkisráðuneytið höfum komið því á framfæri við stjórnvöld í Malaví, Síerra Leóne og Úganda að við sættum okkur ekki við þá hluti sem viðgangast þar. Við verðum að taka þessa umræðu, hvort við eigum hreinlega að draga okkur út úr þróunaraðstoðinni eða setja meiri kraft í fræðslu í þessum löndum. Ég vildi bara segja þetta í þessari umræðu vegna þess að mér finnst þetta tengjast. En eins og ég segi þá styð ég heils hugar markmið þessa frumvarps en ég verð að segja það að breytingar á hegningarlögum verða að vera vel ígrundaðar og byggja á víðtæku samráði og á það finnst mér hafa skort í þessu máli. Hér er búið að rekja umsögn refsiréttarnefndar og ég tek undir þær athugasemdir, herra forseti. Ég hefði viljað sjá að farið hefði verið betur yfir þetta í nefndinni af því að þetta eru náttúrlega mjög mikilvægar ábendingar sem við getum ekki horft fram hjá. Það er t.d. sagt hér að ekki sé vikið að eðli eða umfangi bælingarmeðferðar hér á landi og ég ætla svo sannarlega að vona að þetta sé ekki í gangi á Íslandi. Ég get náttúrlega ekki fullyrt um það en ég held að það sé afar lítið, vonandi. En við höfum fengið sláandi lýsingar hér í þessari umræðu um hvað viðgengst í þessari bælingarmeðferð, sem er alveg ótrúlegt. Refsiréttarnefnd segir hér í umsögn sinni: „Refsiréttarnefnd bendir á hinn bóginn á að í frumvarpinu er ekki vikið að eðli eða umfangi bælingarmeðferða hér á landi og verður því ekki að mati nefndarinnar séð, að svo komnu máli, að refsiábyrgð, eins og hún er útfærð í frumvarpinu, sé nauðsynleg eða farsælasta aðferðin við veita þá vernd sem að er stefnt.“ Jafnframt segir: „Þá kemur fram í frumvarpinu að á hinum Norðurlöndunum sé til skoðunar hvort lögfesta eigi lagaákvæði um bann við bælingarmeðferðum. Það er álit refsiréttarnefndar að rétt sé að fylgjast með og taka mið af réttarþróun í öðrum Evrópuríkjum, einkum Norðurlöndunum, áður en það skref er stigið sem nú er lagt til.“ Þetta finnst mér vera mikilvægur punktur. Einhverjir hafa sagt hér að við eigum ekkert að vera að bíða eftir Norðurlöndunum. Það er alveg sjónarmið út af fyrir sig. En svo nefnir nefndin hér þrjú atriði sem hún vill draga fram varðandi frumvarpið og þar segir: „Í fyrsta lagi er æskilegt að hugtakið „meðferð“ sé skilgreint og afmarkað nánar en nú er gert.“ Og svo segja þeir í öðru lagi að frumvarpið geri ráð fyrir víðtækri refsiábyrgð og „æskilegt væri að frumvarpið væri skýrara um ábyrgð foreldra/forsjáraðila í þessu sambandi og undir hvaða kringumstæðum refsiábyrgð þessara aðila gæti mögulega stofnast“. Þetta er náttúrlega mjög mikilvægur punktur sem má alls ekki horfa fram hjá, sem sagt undir hvaða kringumstæðum refsiábyrgð þessara aðila gæti mögulega stofnast. Það má ekki vera neinn vafi þar á. Síðan segir: „Í þriðja lagi verður ekki ráðið af frumvarpinu að tekin hafi verið afstaða til þess að hvaða marki sú háttsemi, sem frumvarpið lýsir, er nú þegar refsiverð að íslenskum lögum samkvæmt almennum hegningarlögum en einnig samkvæmt sérlögum, svo sem löggjöf sem gildir um heilbrigðisstarfsfólk og -þjónustu eða barnavernd. Bendir refsiréttarnefnd í því sambandi á að ef háttsemi sem lýst hefur verið refsiverð fellur undir efnislýsingu fleiri en eins refsiákvæðis kann slíkt að valda vandkvæðum í framkvæmd enda kann þá vafi að leika á því hvaða lagaákvæði skuli beita.“ Þetta eru hlutir sem þarf að laga að mínum dómi. Svo segir í lokin í áliti refsiréttarnefndar að mikilvægt sé að fylgjast grannt með þróun evrópskrar og þá ekki síst norrænnar löggjafar áður en refsiákvæði laga um bælingarmeðferð eru fest í íslensk lög. Það er mat nefndarinnar að ýmis atriði í frumvarpinu í núverandi mynd séu ekki nægilega skýr sem og að leiðbeiningar um túlkun og efnisafmörkun frumvarpsins í greinargerð þyrfti að vera fyllri. Ég er mjög sammála þessari umsögn og mér finnst nauðsynlegt að taka tillit til hennar áður en má málið nær fram að ganga. Að vísu er fresturinn lengdur og hægt að nýta þann tíma, en eru það kannski ekki vinnubrögð sem við hefðum í raun og veru átt að koma í veg fyrir? Hefðum við ekki átt að gefa okkur aðeins meiri tíma í þetta og fara gaumgæfilega yfir þessa umsögn refsiréttarnefndar og reyna að laga þá allar þær athugasemdir sem þar koma fram, því að við verðum náttúrlega að átta okkur á því að við erum að breyta hegningarlögum? Það verður að vera vel ígrundað, eins og ég segi, og byggja á víðtæku samráði. Þetta er mitt innlegg inn í þessa umræðu, herra forseti. En ég vil bara ítreka það hér að lokum að ég styð markmið þessa frumvarps og vona svo sannarlega að það nái fram að ganga. Að því sögðu þá vona ég svo sannarlega að þegar þetta frumvarp verður að lögum verði ekki nein vafaatriði, eins og nefndin segir, sérstaklega varðandi útfærsluna: „Verður því ekki að mati nefndarinnar séð, að svo komnu máli, að refsiábyrgð, eins og hún er útfærð í frumvarpinu, sé nauðsynleg eða farsælasta aðferðin við að veita þá vernd sem að er stefnt.“ Það er náttúrlega það sem maður veit ekki. En þessar lýsingar sem við höfum heyrt af þessu, sem koma erlendis frá, eru náttúrlega algjörlega sláandi, svo að ég segi það enn og aftur, og eiga ekki að viðgangast. Að þessu sögðu vona ég að þetta nái þeim tilgangi sem til er ætlast án þess að það verði nein vafaatriði sem varða þá refsiþáttinn, sérstaklega þegar það snýr að fjölskyldumeðlimum og þeim sem standa næst viðkomandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og er svo sem í grunninn ekki ósammála því; við vonum að markmiðin nái fram að ganga. Nú sit ég ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd líkt og þingmaðurinn en hef fylgst með vinnunni þar og fannst það vera býsna skýrt í máli framsögumanns hér, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og fleiri þingmanna úr nefndinni, að komið hefði verið til móts við helstu ábendingar refsiréttarnefndar, enda kláraðist það samtal, þ.e. það þótti nóg að gert í raun og veru. Þannig að ég er bara að velta því fyrir mér: Á ég að skilja þetta svo að á þessum fundum nefndarinnar, þar sem farið var yfir hvernig vinnu var háttað varðandi þessar ábendingar frá refsiréttarnefnd, hafi hv. þingmaður ekki fengið svör við sínum spurningum eða þótt eitthvað vanta upp á? Svo vil ég aðeins nefna eitt. Það kemur mér pínulítið á óvart að heyra þingmann taka undir með embættismönnum í því sem hér er sagt, að það eigi að fylgja öðrum þjóðum í lagasetningu, eins og við þurfum einhvern veginn að bíða eftir því á Alþingi að sjá hvað löndin í kringum okkur gera og svo getum við stigið inn í. Ég er satt best að segja ekki óvön því eftir árin hér að upplifa það að einstaka embættismenn hafi verið þessarar skoðunar en þetta er yfirleitt eitthvað sem við þingmenn reynum að standa á móti. Þannig að ég er svolítið hissa á þessu, ég verð að segja það. Og á meðan það er rétt t.d. að Norðurlöndin eru ekki búin að klára vinnu sína, ekki frekar en við akkúrat núna, þá er þetta nú engu að síður orðið að lögum í mjög mörgum löndum Evrópu og víðar. Ég hefði kannski áhuga á að heyra sjónarmið hv. þingmanns þar af því að ég furða mig á þessu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisandsvar. Ég nefndi það aðeins í ræðunni áðan að jú, jú, það eru sjónarmið um að við eigum ekkert að vera að horfa til annarra landa og sérstaklega kannski þegar þau hafa ekki sett sína löggjöf um málefnið. Við eigum bara að hafa frumkvæðið. Það er að sjálfsögðu sjónarmið. En í sumum málum hef ég nú reynt að horfa sérstaklega til Norðurlandanna, ég nefni útlendingamálin sem dæmi. Ég held að það væri bara gagnlegt að við hefðum einhvern umræðugrundvöll meðal norrænu ríkjanna um afstöðuna og hvernig menn sjá fyrir sér að þetta yrði gert. Ég held að það væri gott innlegg inn í þessa vinnu, en það er nú svo sem ekki aðalatriði í þessu og ekki aðalatriðið í mínum málflutningi. En það er gott að þetta kom fram. Svo spurði hv. þingmaður um komu refsiréttarnefndar fyrir nefndina og afstöðuna þar. Það sem mér finnst vanta er að við hefðum fengið að hitta nefndina aftur eftir að þessar breytingar voru gerðar, hvort það væri þá litið svo á að þær breytingar sem voru gerðar væru fullnægjandi, sem dæmi. Mér finnst þetta vera það helsta sem hafi skort á í þessari umræðu. Umsögnin þykir mér mjög vönduð og það var að sjálfsögðu margt fróðlegt sem kom fram á þessum gestakomum til nefndarinnar þannig að í heildina var starfið í nefndinni mjög gott og nefndarmönnum og formanni hefur nú verið hrósað fyrir það og ég tek heils hugar undir það.

Herra forseti. Ég er svo sem í sjálfu sér búin að tæma þetta. Þetta eru fín orðaskipti og ég ætla bara að vona að málið hljóti þannig brautargengi hér inni að það sé síðan sú reynsla sem við byggjum á. Það er verið að tala um gildistöku um áramót þannig að það gefst þá tími til að skoða málið nánar. Ég er líka algjörlega sammála því að það er gott að hafa umræðugrundvöll um mikilvæg mál, ekki síst sem varða mannréttindi meðal líkra þjóða. Ég er stolt af því ef svo fer sem horfir, að það verði Ísland sem leggur þann grundvöll núna og við getum lagt eitthvað af mörkum í samtali við önnur Norðurlönd þar sem ég veit að er verið að skoða þetta. Það verður þá bara þannig. En ég vona að þetta séu ekki slíkir hnökrar sem hv. þingmaður hefur fundið á málinu að hann styðji það ekki, án þess að ég ætli að þýfga hann um svör við því hér og nú. En ég þakka bara fyrir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og þakka hennar innlegg hér inn í þessa umræðu, mjög mikilvægt, og hennar frábæru ræðu áðan. Ég segi bara enn og aftur: Ég styð heils hugar markmið þessa máls og ég ætla að vona það líka að kannski eigi ég liðsmann í hv. þingmanni þegar kemur að þessum löndum sem ég nefndi áðan, Afríkulöndum; Úganda, Síerra Leóne og Malaví. Við erum búin að vera með þróunaraðstoð við Malaví í áraraðir. Samt ná þar barnahjónaböndin yfir 30% og hefur fjölgað í Covid-faraldrinum. Af því að hv. þingmaður nefndi að það væri bara gott að Ísland sýndi frumkvæði t.d. gagnvart Norðurlöndum í þessu máli, og það er mjög gott sjónarmið, þá finnst mér líka að við eigum að sýna frumkvæði í því að berjast gegn umskurði kvenna, barnahjónaböndum í þessum samstarfslöndum okkar í þróunarsamvinnu og sýna það í verki að okkur stendur ekki á sama. Það getum við svo sannarlega gert. Við erum að setja heilmikla peninga í þessi lönd og ég er alveg sannfærður um að ef við setjumst niður með ráðamönnum í þessum löndum og þeir sjá fram á alvöru málsins, að hugsanlega muni Ísland bara draga sig út úr þróunarsamvinnu við þessi lönd ef þau taka sig ekki á, þá muni nú koma eitthvert annað hljóð í strokkinn á þeim bænum. Svo er líka annað sjónarmið sem segir að við eigum ekki að draga okkur út úr þróunarsamvinnu þó svo að þessir hlutir viðgangist, en ég er ekki þar, ég tel að það verði að senda þessum ríkjum skýr skilaboð. Þetta var kannski útúrdúr en það væri bara frábært að fá hv. þingmann sem liðsmann í þessa baráttu vegna þess að hún er hörkuduglegur þingmaður.

Herra forseti. Ég er stoltur af því að vera meðflutningsmaður þessa frumvarps. Ég er líka stoltur af þingi sem berst fyrir auknum mannréttindum hóps sem á undir högg að sækja vegna bakslags víða um heim. Eitt versta dæmið um það bakslag er nýleg löggjöf í Úganda þar sem hinseginleiki getur varðað lífstíðarfangelsi. Ég er þakklátur ykkur sem hlustið á þjóðina og hlustið á þær raddir sem tala fyrir réttindum hinsegin og kynsegin fólks. Og ég er sérstaklega þakklátur þeirri nefnd hér innan þingsins sem lagði ítarlega og ígrundaða vinnu í að koma þessu frumvarpi áfram. Að lokum er ég sérstaklega þakklátur þingflokkunum hér inni sem létu ekki pólitík stöðva mannréttindi.  
            

Herra forseti. Ég vil, eins og fleiri, þakka kærlega fyrir þá sem eru að ryðja brautina með þessu máli og ánægjulegt að þingmenn margra flokka séu hér komnir upp til að styðja þetta mikilvæga mál. Ég er auðvitað bara sá sem ég er, ég myndi ekki vilja að einhverjir einhvers staðar myndu vilja bæla mig og mína vitund um sjálfan mig niður. Mér finnst þetta vera ofureðlilegt mannréttindamál og það hafa margir þingmenn komið hér upp og orðað hluti örugglega miklu betur en ég get gert. En mig langar að vitna t.d. til þess sem hv. þm. Jódís Skúladóttir nefndi, að við erum að upplifa núna gagnvart þessum hópi nákvæmlega sömu umræðu og hommar og lesbíur þurftu að þola fyrir einhverjum áratugum síðan. Þetta er nákvæmlega sama viðhorfið. Þetta eru nákvæmlega sömu rökin. Þetta er nákvæmlega sami - ég veit ekki hvort maður á að segja hræðsluáróður, og það er oft erfitt að hlusta á slíkt. Ég styð þetta mál auðvitað heils hugar enda einn meðflutningsmanna þess og ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd. Þar hefur mér fundist vinnan vera mjög góð við þetta mál og ég fagna því auðvitað að hv. þm. Birgir Þórarinsson, sem hér talaði áðan og vill láta vinna málið betur, skuli vera sammála markmiðunum. En ég get ekki verið sammála honum í því að það skorti eitthvað upp á vinnubrögðin í þessu máli vegna þess að það er nú tekið tillit til athugasemda í sérstökum breytingartillögum. Það er líka verið að hnykkja á ákveðnum hlutum í nefndaráliti. Það er ítrekað hér hjá framsögumanni og þeim sem halda ræður þannig að ég held að það ætti ekkert að fara á milli mála hver vilji löggjafans er. Ég get t.d. ekki skilið að það sé einhver hætta á því að heilbrigðisstarfsmenn ættu að falla þarna undir. Mér finnst algjörlega vera búið að girða fyrir þann misskilning. Mér þykir mjög vænt um að sjá hæstv. heilbrigðisráðherra koma hér og tala fyrir því að ef einhver slíkur misskilningur gæti verið á floti þá höldum við bara áfram að vinna málið og nýta þá gildistökuákvæðið til að betrumbæta. En vilji manna kemur hérna a.m.k. mjög skýrt fram og því fagna ég. Ég verð líka að segja það, og vísa þá í það sem hv. þm. Birgir Þórarinsson var að tala um, af því að hann er nú í Sjálfstæðisflokknum og fyrsti flutningsmaður málsins er þingmaður Viðreisnar og þetta heyrir undir málasvið dómsmálaráðherra sem er Sjálfstæðismaður, að í vinnunni núna á síðustu dögum og fyrr hefur átt sér stað, einmitt út af þeirri staðreynd, nokkuð þétt samtal á milli þingmanna, starfsmanna þingflokka Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins þar sem unnið var með þessar hugmyndir og ábendingar refsiréttarnefndar og tekið tillit til þeirra og það skrifað inn í breytingartillögur og nefndarálit. Ég ætla bara að segja það alveg eins og er að þar hafa bæði starfsmenn og þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem komu þar að lagt óheyrilega mikið á sig og staðið sig mjög vel í því að gera gott mál betra. Þannig að ég held að okkur hér á Alþingi sé alveg óhætt að samþykkja þetta mál. Við erum auðvitað með belti og axlabönd og önnur axlabönd með gildistökuákvæðinu. Mér finnst það óþarft sjálfum en það er bara fínt og eðlilegt að taka tillit til sjónarmiða hvað það varðar. Ég vona heitt og innilega að við styðjum öll þetta mál og ég ætla að segja líka, eins og komið var inn á hér rétt áðan, að þótt ég beri mikla virðingu fyrir vinnu refsiréttarnefndar og að við séum að leggja okkur í framkróka við að taka tillit til allra þeirra athugasemda, þá ætla ég ekki að samþykkja það viðhorf sem kemur fram í einni ábendingunni, að við Íslendingar eigum að bíða á hliðarlínunni og alltaf að fylgjast með þróun löggjafar í öðrum löndum áður en við hreyfum okkur. Það er eitt af því sem maður er hvað stoltastur af sem Íslendingur að við höfum nú bara oft staðið okkur mun betur en margar aðrar þjóðir, sérstaklega þegar kemur að mannréttindamálum og jafnréttismálum alls konar. Ef það væri þannig að allar þjóðir væru alltaf að bíða eftir því hvað hinar þjóðirnar gera þá væru auðvitað aldrei nein skref tekin. Þannig að við eigum stundum að vera stolt af því að taka frumkvæðið, það höfum við gert og það er gott. Ég ætla að þakka fyrir þessar frábæru ræður sem hér hafa verið fluttar til stuðnings þessu máli og hvet þingheim eindregið til að styðja það, enda hefur verið lögð mikil vinna í það að laga málið að öllum þeim ábendingum sem komu, til að mynda frá refsiréttarnefnd.

Forseti. Eins og kemur fram í minnihlutaáliti mínu í þessu máli þá hefði ég talið fara betur á því að orðalag frumvarpsins hefði verið unnið betur með tilliti til athugasemda sem komu frá Persónuvernd við málið. Gerðar voru athugasemdir við að heimildin væri of víðtækt orðuð og að það vantaði ákveðna mörkun inn í málið. Ég hefði viljað sjá það betur unnið. Ég hef trú á því að það hefði verið hægt að vinna þetta betur og skýrar í samræmi við tillögur Persónuverndar án þess að tefja málið og án þess að það kæmi niður á markmiðum þess.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tækifærið til að vekja athygli á að við í Samfylkingunni erum með þrjár breytingartillögur við þetta frumvarp sem snúa að verkefnalista okkar nú fyrir þinglok. Þetta eru sértækar aðgerðir sem við höfum talað fyrir nú í aðdraganda þingloka þannig að við færum ekki inn í sumarið með það hangandi yfir okkur að vaxtabyrði myndi verða mjög íþyngjandi fyrir lágtekjufólk og ungt fólk sérstaklega. Þarna er tillaga um vaxtabótaauka sem er vel útfærð. Það er líka tillaga um ívilnun til uppbyggingar á húsnæði varðandi undanþágu á virðisaukaskatti. Þetta er m.a. tillaga sem stjórnarliðar, þingmenn í meiri hlutanum, hafa talað fyrir og hæstv. fjármálaráðherra tók vel í á sínum tíma og hér gefst ágætistækifæri til að senda góð skilaboð inn í sumarið.

Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar í þingflokki Miðflokksins halda því til haga að við teljum misráðna þá aðgerð sem er partur af þessu frumvarpi, að breyta endurgreiðsluhlutfalli gagnvart uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Þetta eru skilaboð sem eru líkleg til að draga úr framleiðslu á íbúðum en ekki bæta í eins og svo nauðsynlegt er nú um stundir. Ég er hræddur um að þegar tíminn líður muni blasa við okkur að þetta hafi verið misráðið.

Virðulegi forseti. Ég vil í kjölfarið á því sem kom fram í ræðu hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur vekja athygli á því að í ljósi þess að þetta frumvarp felur í sér húsnæðisstuðning í formi skattfrjálsrar ráðstöfunar á séreignarsparnaði þá erum við hér með breytingartillögu um að veittur verði annars konar stuðningur sem er sérstaklega til þess fallinn að renna til heimila sem eru í senn tekjulág og eru að glíma við þunga greiðslubyrði vegna hækkandi vaxtastigs, þ.e. að greiddur verði út sérstakur vaxtabótaauki nú í sumar sem er bæði eigna- og tekjutengdur. Þetta er að fullu fjármagnað með hækkun á skatthlutfalli fjármagnstekjuskatts, sem einnig er lögð til í þessari breytingartillögu og er skattahækkun sem leggst nær einvörðungu á tekjuhæstu 10% skattgreiðenda vegna þeirra frítekjumarka sem eru í kerfinu. Auk þess mælti hv. þm. Kristrún Frostadóttir hér áðan fyrir sérstakri ívilnun vegna nýbyggingar á almennum íbúðum, sem ég skora eindregið á þingheim að samþykkja.

Virðulegur forseti. Ég lagði fram breytingartillögu um með hvaða hætti væri hægt að ráðstafa greiðslu séreignar inn á íbúðalán sem snýr að því að fólki sé heimilt að ráðstafa þessum fjármunum inn í afborgunina, ekki bara inn á höfuðstól. Það skiptir máli við þessar aðstæður, þar sem afborgunarbyrði lána hefur hækkað mjög mikið, að styðja við þá hópa sem þurfa að takast á við mikla verðbólgu. Þetta er í raun og veru líka bara frelsismál, að heimila fólki að ráðstafa sinni eign eins og það kýs, ekki að við séum alltaf að stjórna því á hvaða hátt fólk fær að ráðstafa þessum fjármunum. Ég óska þess innilega að þessi tillaga fái framgang af því að þetta skiptir máli. Ef þetta fer inn á höfuðstól þá eru þetta nokkrir hundraðkallar á mánuði sem þetta munar um. En ef þetta fer inn á afborgunina þá gætum við verið að tala um 40.000 miðað við 500 þúsund kall á mánuði eða 60 þúsund kall hjá hjónum. Þetta skiptir máli þegar afborgun hefur kannski hækkað um 100.000 eða 200.000, eins og maður hefur sums staðar heyrt, að fólk geti þá fengið þennan 60 þúsund kall inn í afborgunina.

Herra forseti. Við erum að ræða um frumvarp þar sem lagðar eru til þrjár aðgerðir. Sú fyrsta lýtur að því að bæta skil á virðisaukaskattsskýrslum og öðru slíku og bæta eftirlit með þeim sem skráðir eru á virðisaukaskattsskrá og er það vel. Önnur aðgerðin er lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu manna við nýbyggingar og endurbætur og viðhald á húsnæði. Ég tek heils hugar undir það sem áður hefur komið fram, að við eigum ekki að lækka þetta á þessum tímapunkti. Flokkur fólksins er þvert á móti með breytingartillögu þar sem við viljum hækka endurgjaldið upp í 75% á þeim íbúðum sem ætlað er að byggja til félagslegra nota. Ég tek svo undir með hv. þingmanni hér á undan mér, Guðbrandi Einarssyni; við erum hér líka með breytingartillögu sem lýtur að lífeyrissjóðunum okkar, séreignarsparnaðinum, og við munum styðja Viðreisn í viðleitni þeirra til þess að einstaklingurinn geti ráðstafað þessu inn á mánaðarlegar afborganir af láni sínu.

Herra forseti. Þetta mál snýst um það að æðstu embættismenn ríkisins gangi á undan með góðu fordæmi og axli ábyrgð á því að senda skýr skilaboð inn í samfélagið með því að taka á sig hóflega skerðingu launa í stað þess að þiggja alla þá launahækkun sem núverandi lagarammi gerir ráð fyrir. Hér hefur því verið haldið fram að þetta eigi eingöngu að eiga við um þjóðkjörna fulltrúa. Ég vil segja um það að mér finnst þessi ábyrgð ekki bara hvíla á þjóðkjörnum fulltrúum heldur öllu efsta laginu hjá embættismönnum ríkisins. Það er með engum hætti hægt að halda því fram að þetta frumvarp rýri virðingu þeirra embætta sem undir það heyra eða vegi að sjálfstæði þeirra, hvort sem um er að ræða dómara eða saksóknara. Þess vegna vil ég taka það skýrt fram að ég er ekki hlynnt þeirri breytingartillögu sem hér liggur fyrir og legg til að þetta frumvarp verði samþykkt óbreytt.  
            

Virðulegi forseti. Ég verð nú bara í lokin á þessu máli að lýsa yfir áhyggjum mínum af því að Píratar telji ekki ástæðu til þess að efsta lag embættismanna þjóðarinnar sem hér um ræðir taki þátt í því að taka á sig minni launahækkun en ella. Að það sé eitthvað öðruvísi með þau embætti en okkur hin, þjóðkjörnu fulltrúana, að taka þátt í því þegar við erum að fást við erfitt efnahagsástand, að þessi hálaunahópur þurfi ekki að bera þar ábyrgð. Þess vegna get ég auðvitað engan veginn samþykkt þessar breytingartillögur sem hér hafa verið lagðar á borð af hálfu Pírata.

Virðulegur forseti. Það er einfaldlega þannig að launakjör forseta Íslands, dómara og saksóknara eiga að njóta ákveðinnar verndar fyrir pólitískum afskiptum. Þess vegna er það sett hér inn að við séum ekki að hringla í þeim launum þótt við bregðumst auðvitað við þrýstingi gagnvart okkar eigin launahækkunum, skiljanlega, í ljósi ástandsins og þess að þessari ríkisstjórn hefur ekki tekist að takast á við verðbólguna. Ég fagna því sem hefur heyrst hérna inni sem er að þetta kerfi sem átti að ná svo mikilli sátt um launakjör okkar sé kannski ekki alveg að nýtast til að ná þeirri sátt, eins og raun ber vitni endurtekið. Ég vona að við getum tekið það upp hér að nýju á haustþingi.

Herra forseti. Ríkissaksóknari og dómarar njóta sérstakrar stöðu í íslenskri stjórnskipan og samkvæmt evrópskum mannréttindareglum. Í dómaframkvæmd við ákvörðun kjara þessara hópa hefur verið talið að taka þurfi mið af því. Við styðjum þá hugsun sem býr að baki frumvarpinu en þingflokkur Samfylkingarinnar hefur þó ákveðnar efasemdir um að Alþingi eigi að hlutast til um kjör þessara hópa út frá pólitískum forsendum og nægar aðrar leiðir eru til að jafna kjörin í landinu ef menn vilja það, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. 

Herra forseti. Nú hafa breytingartillögur minni hlutans verið felldar, m.a. þær er varða stéttir sem við teljum vafasamt að þingið sé að hlutast til um. Engu að síður telur þingflokkur Samfylkingarinnar að frumvarpið sendi skýr og nauðsynleg skilyrði inn í erfitt efnahagsástand og því styðjum við það.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingu á almennum hegningarlögum sem gera það refsivert að beita nauðung, blekkingu eða hótunum í viðleitni til að breyta kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu fólks. Pólitískt bakslag í réttindum hinsegin fólks ryður brautina fyrir vaxandi forræðishyggju og afturhaldssemi víða um heim, það er augljóst þegar litið er til þess hverjir eru við stjórnvölinn í þeim löndum sem undanfarið hafa gripið til fordæmalausra árása á hinsegin fólk. Tengslin við pólitíkina eru svo líka augljós þegar litið er til þess hvar þessi afturhaldsöfl hafa ekki erindi sem erfiði. Það er þar sem lýðræðið stendur styrkum fótum, þar sem frelsi og mannréttindi þykja sjálfsagður hluti daglegs lífs allra. Það er þannig samfélag sem Ísland er og ég bind vonir við að við staðfestum það enn og aftur með því að greiða þessu máli atkvæði hér í dag. Mig langar til að ljúka máli mínu með því að skila enn og aftur þakklæti til hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir frábæra vinnu og líka til félaga minna, þingflokksformanna allra þingflokka, fyrir drengskap sem þeir sýndu með því að veita þessu þingmannamáli einu brautargengi í samningum nú í vor. Það skiptir miklu máli.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um gríðarlega mikið mál, táknrænt og gott. Við höfum fjallað um það hér í umræðum og það er augljóst að við erum að megninu til algerlega sammála. Mig langar því að hvetja hv. þingheim til að vera á grænu. Sendum sterk skilaboð út í samfélagið um það að Alþingi Íslendinga styðji heils hugar við mannréttindi í landinu.  
            

Herra forseti. Ég mælist eindregið til þess að þingheimur styðji þetta þjóðþrifamál. Mig langar að halda því til haga, af því að það hefur verið talsvert rætt um hvort nægjanlega sé gert í því að koma til móts við umsögn refsiréttarnefndar við frumvarpið, að sú vinna hefur heldur betur farið fram innan nefndarinnar og einnig á milli þingflokka, þingflokksformanna, á milli starfsmanna stjórnmálaflokka og ég held að það sé orðið algjörlega geirneglt að á öllum póstum er tekið mikið tillit til þess sem þar kemur fram. Við erum síðan líka með belti og axlabönd þegar kemur að breyttu gildistökuákvæði og vænt þótti mér um að heyra hæstv. heilbrigðisráðherra koma með innlegg í umræðuna líka um að við gætum mögulega nýtt þann tíma til að sníða einhverja agnúa af ef einhverjir eru. Það er ein tillaga frá refsiréttarnefnd sem mig langar þó að gjalda varhug við, af því að við erum þingmenn á Alþingi Íslendinga. Þar er sagt að Alþingi eða Íslendingar eigi ekki að vera leiðandi í því þegar kemur að löggjöf heldur að líta frekar til þess hvernig þróunin er í öðrum löndum.  
            

Hæstv. forseti. Þetta góða mál hefur verið í umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd núna í vetur. Það hefur komið gagnrýni varðandi skilgreiningar og hvað félli nákvæmlega undir bælingarmeðferðir. En eftir umræðu í nefndinni hefur verið komið til móts við þá gagnrýni og margar af þeim spurningum, eins og með því að gerð var breytingartillaga og nú er talað um ógagnreynda meðferð. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga sem fram kemur í nefndaráliti að með breytingu af hálfu nefndarinnar er gert skýrt að þjónusta sem heilbrigðisstarfsfólk veitir í starfi sínu í samræmi við starfsskyldur þess, lög og almennt siðferði fellur ekki undir ákvæði frumvarpsins. Það sama gildir um þjónustu og stuðning sem aðrir veita í tengslum við gagnreyndar meðferðir. Sjálf tel ég frumvarpið mjög gott. Ég tel að þetta sé framfaraskref. Ég mun styðja þetta mál og ég vona að sem flestir muni gera það hér inni.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata styður þetta góða mál og vill þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og þingflokki Viðreisnar fyrir að hafa komið því áleiðis og unnið þetta svona vel og líka öllum þeim aðilum sem hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni. Mér finnst góður bragur á því að við höfum sameinast um að klára þetta mál í lok þessa þings og það er mjög gleðilegt að þetta sé síðasta atkvæðagreiðslan í þessu holli. Látum hana telja.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að leggja þetta mál fram. Það er nú ekki aldeilis á vísan að róa að leggja fram þingmannamál. Þetta hefur hins vegar fengið breiðan stuðning, góða umfjöllun, verið vel undirbúið og þingflokkur Samfylkingarinnar styður þetta góða mál heils hugar.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þakkir til fyrsta flutningsmanns, Hönnu Katrínar Friðriksson. Þetta er gott mál og við höfum fjallað vel um það í nefndinni. Ég hef skilning á þeim sem hafa haft áhyggjur í ljósi umsagna frá réttarfarsnefnd. Það er auðvitað mjög eðlilegt að við hér, löggjafinn, stígum varlega til jarðar þegar við breytum jafn mikilvægum lagabálki og hér er um að ræða. Ég tel að þær breytingar sem gerðar hafa verið í nefndinni séu til mikilla bóta og komi til móts við þau sjónarmið sem uppi hafa verið hjá umsagnaraðilum. Ég vil líka nota tækifærið og þakka sérstaklega þeim starfsmönnum þingflokka sem komu að þessu og lögðu á sig mikla vinnu.

Herra forseti. Ég styð heils hugar markmið þessa frumvarps og tel mikilvægt að vinna bug á fordómum og ofbeldi gegn hinsegin fólki og ég rakti það hér í minni ræðu í dag. En breytingar á hegningarlögum verða að vera vel ígrundaðar og byggja á víðtæku samráði. Á það skortir að mínu mati. Ég tek undir fyrirliggjandi athugasemdir réttarfarsnefndar. Nauðsynlegt er að taka tillit til þeirra áður en málið nær fram að ganga. Ég greiði því ekki atkvæði.