Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir mikinn lestur af talnaflóði, þá kemst hæstv. félmrh. ekkert undan því að þessi mikla útgáfa á húsbréfum og þessi miklu framlög og þessi mikla fjárþörf húsnæðiskerfisins í heild hefur auðvitað haft áhrif á raunvaxtastigið í landinu. Það er engum blöðum um það að fletta.  Það kemur líka fram í fjárlagafrv. að lánsfjárþörf hins opinbera hafi aukist verulega á undanförnum árum og ég ætla að fá að leyfa mér að vitna í það: ,,Árið 1986 nam hrein lánsfjárþörf um 4% af landsframleiðslu. 1988 var hlutfallið komið í tæplega 7%, 1990 í tæplega 8% og árið 1991 stefnir í 9,7%. Tvo þriðju hluta þessarar aukningar má rekja til húsnæðislánakerfisins en fjárþörf þess hefur farið úr tæplega 5 milljörðum kr. árið 1986 í rúmlega 22 milljarða kr. samkvæmt áætlun fyrir 1991, reiknað á föstu verðlagi. Aukningin til húsnæðislánakerfisins er veruleg, jafnvel þótt tekið sé tillit til þess að framlag úr ríkissjóði til byggingarsjóðanna hafi lækkað úr 3,6 milljörðum kr. 1986 í tæplega 1 milljarð kr. 1991 og minni lánveitingar banka og lífeyrissjóða.`` Hér kemur þetta auðvitað fram svart á hvítu sem ég lagði áherslu á í ræðu minni áðan.

Herra forseti. Með allri virðingu fyrir hv. síðasta ræðumanni þá treysti ég betur orðum Sigurðar B. Stefánssonar hagfræðings, sem hefur skoðað þetta mál, hefur það að atvinnu að skoða þessi mál, þar sem hann heldur því fram að raunvaxtahækkun á sl. ári sé ekki hægt að rekja til húsbréfakerfisins og það kom fram í mínum orðum hér áðan. Það hefur einnig komið fram að við erum að draga úr fjárþörf til húsnæðismála milli áranna 1991 og 1992 um 4--5 milljarða. Og það er mjög sérkennilegur málflutningur þegar verið er að lesa svona upp úr fjárlögunum eins og hv. þm. gerði, taka það úr samhengi við annað. Hv. þm. sagði hér í ræðustól áðan þegar hann var að ræða byggðamálin að það ætti að skoða þetta í samhengi við annað. Og af hverju skoðar hv. þm. þá þetta ekki í samhengi við það hvar annars staðar hefur dregið úr lánsfjárþörf í þjóðfélaginu? Ég nefndi þar banka og lífeyrissjóðina. Það er ósanngjarn málflutningur, hv. þm., að skoða þetta með þeim gleraugum sem þú gerir.

Ég skal vera afar stuttorður, virðulegur forseti. Ég vil ekki sitja undir því að vera sagður ósanngjarn í málflutningi. Hæstv. félmrh. segir að ég hafi ekki tekið tillit til þess að það hafi dregið úr lánveitingum banka og lífeyrissjóða. Ég las hér upp úr fjárlagafrv. það sem einmitt segir, svo ég ítreki það, með leyfi virðulegs forseta: ,,Aukningin til húsnæðislánakerfisins er veruleg, jafnvel þótt tekið sé tillit til þess að framlag úr ríkissjóði til byggingarsjóðanna hafi lækkað úr 3,6 milljörðum kr. 1986 í tæplega 1 milljarð kr. 1991 og minni lánveitingar banka og lífeyrissjóða.`` --- Fleira þarf ekki að segja um þetta mál.

Hæstv. forseti. Það er nú orðið dálítið kvöldsett. Klukkan er komin fram yfir miðnætti. Þó auðvitað sé freistandi að halda áfram þegar stjórnarliðar eru komnir hér í hár saman og sannarlega voru þau hér áðan, hæstv. félmrh. og hv. þm. Einar Kristinn, eins og segir í vísunni góðu: ,,Nú er eins og hundur hund hitti á tófugreni.`` En ég hef lítið gaman af átökum þeirra sem í kærleika vilja búa. Þess vegna er mér það mikið mál vegna morgundagsins að vita hvenær þessari umræðu lýkur. Hér hefur farið fram mjög málefnaleg umræða um byggðamál, mikilvæg umræða. Hér hefur engin ræða verið léleg á þessum degi þótt deila megi um efni þeirra. Hér hafa vissulega komið fram meiningar manna sem þarf að ræða. Það munu einir tíu þingmenn hafa haldið ræður í dag, það munu sjö enn vera á mælendaskrá og margir munu enn kveðja sér hljóðs undir þessari umræðu. Því þykir mér það ófært að eiga að ræða þennan mikla málaflokk í skjóli nætur. Það er líka annað sem ég verð að gera athugasemd við ef þessi umræða á að halda áfram. Það er orðið fáliðað hér í þinghúsinu, það mun þriðjungur þingmanna vera viðstaddur þessa umræðu og það er ljóst að þynnist mjög á ráðherrabekkjum. Að vísu hillir í hæstv. forsrh. þarna í horninu í hliðarherbergi, tveir aðrir ráðherrar munu vera í húsinu. Þeir menn sem ekki síst þarf að ræða við í þessari umræðu eru báðir farnir heim. Hæstv. samgrh. gekk á braut fyrir klukkustundu síðan og sjálfur formaður Byggðastofnunar er hér ekki viðstaddur umræðuna. Ég geri því skýlausa kröfu til þess að fundinum verði frestað. Hér er mikilvægari umræða en svo að hún fari fram undir þeim kringumstæðum að bjóða þingheimi upp á það að halda næturfund á fyrsta stigi sem þessi umræða fer fram. Ég bið hæstv. forseta og forsrh. að gera sér grein fyrir því að vinnudagur margra manna sem hér eru í þessu húsi hefst eftir sjö klukkustundir á nýjum degi.

Herra forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni að hér hafa verið mjög góðar umræður og málefnalegar á flesta lund og gagnlegar. Ég sé ekkert á móti því að þessari umræðu sé haldið áfram þó að vinnudagur sé fram undan. Það vinna fleiri en sá hv. þm. sem síðast talaði og ég held að við getum haldið umræðunni áfram töluvert lengi enn. Þetta eru þróttmiklir menn sem hér sitja í salnum og það er vel mætt miðað við suma aðra kvöldfundi sem ég hef setið hér og sjálfsagt að við höldum umræðunni áfram, a.m.k. eitthvað fram eftir nóttu.

Herra forseti. Það er rétt að upplýsa það að á fundi sem forseti efndi til með formönnum þingflokka um hádegið í dag féllumst við á það að hafa kvöldfund í kvöld en tókum fram að við ætluðumst til að það yrði ekki næturfundur. Forseti lýsti að vísu vilja sínum að umræðu um skýrslu um Byggðastofnun yrði lokið en það var skýrt tekið fram og ég vil að það komi hér fram, að það var ekkert samkomulag um að halda áfram eftir miðnætti. Við lítum svo á að þegar um kvöldfund er talað, þá sé verið að ræða um kvöldið, þ.e. fram til miðnættis. Eftir miðnætti er þetta orðið að næturfundi og það er ekkert samkomulag um það að halda áfram fram eftir miðnætti. Ég held að það sé skynsamlegt að fresta umræðunni núna og halda henni áfram síðar. Enn eru mjög margir á mælendaskrá og þetta hefur verið góð og gagnleg umræða og ýmislegt sem skýrst hefur við hana, en margt er enn ósagt og ég legg til að forseti fresti umræðunni þar til síðar.

Herra forseti. Ég vil taka undir það að hér hefur farið fram góð og gagnleg umræða í dag og það á áreiðanlega eftir að koma margt fram hjá þeim sem eftir eiga að tala sem er gott og gagnlegt innlegg í umræðu um byggðamál. Ég er einn af þeim sem eru á mælendaskrá en hins vegar hafa þær yfirlýsingar gengið hér í dag, bæði innan þessa salar og utan, að það er nauðsynlegt fyrir mig að eiga orðastað við hæstv. samgrh. sem gaf yfirlýsingar utan þings sem sagt var frá í fréttum í kvöld sem varða byggðamál mjög sterklega. Ég mótmæli því að taka hér til máls án þess að hann sé viðstaddur. Það er einnig nauðsynlegt að eiga orðastað við formann stjórnar Byggðastofnunar og ég mótmæli því harðlega að þessari umræðu verði haldið áfram nema þeir aðilar sem byggðamál varða og við þingmenn þurfum að eiga orðastað við séu mættir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að kalla þessa menn hingað því að þeir hafa vikið af fundi og vafalaust sofnaðir eins og hv. Skagfirðingur Stefán Guðmundsson segir. En ég geri kröfu til þess að umræðunni verði frestað nema þá að þeir aðilar verði kallaðir til sem við þurfum að eiga orðastað við.

Virðulegi forseti. Það er rétt að það komi fram, vegna ávarps hv. 1. þm. Norðurl. v. hér áðan og upplýsinga sem hann veitti viðstöddum um fund formanna þingflokka í hádeginu, að af minni hálfu var ekkert samkomulag um að ljúka þessum fundi fyrir miðnætti nema umræðunni væri lokið. Ég vænti þess að hann staðfesti það. Ég staðfesti það sem hann segir að því leyti til að það var ósk af hans hálfu og formanns þingflokks Alþb. að vera hér ekki lengur en svona fram undir kl. 12, 

Herra forseti. Ég vil taka undir óskir manna um það að forseti skoði hug sinn hvort ekki sé skynsamlegt að gera senn hlé á þessum fundi. Það mun rétt vera að menn hafi fallist á að hér yrði kvöldfundur en menn ættu að vita að það er nokkur munur á annars vegar kvöldfundi og hins vegar því að fara að halda áfram umræðu þegar komið er fram yfir miðnætti þar sem sjö eða átta eru á mælendaskrá. Ég held að ég viti það rétt, hæstv. forseti, að ég sé sjöundi maður á mælendaskrá og einhverjir gætu þar að sjálfsögðu bæst við þannig að það er ekki hægt að gefa sér að þessari umræðu ljúki fyrr en komið er langt inn í nóttina og jafnvel fram yfir miðja nótt. Spurning er hvort nokkur þörf sé á því að keyra svoleiðis áfram fundahöldin hér, þó að við að sjálfsögðu höfum ekki vald til að stoppa það, ef ekki er samkomulag um hlutina, að forseti haldi fram fundi. Ég vil líka spyrja hvað standi til með fundahald á næstu dögum. Ég þykist hafa heyrt að jafnvel hafi verið rætt um að halda annan kvöldfund strax á morgun. Það skiptir auðvitað máli hvort til stendur að hafa strax annað kvöld áfram fundahald. Ég held að það gefi auga leið að það gangi ekki að undirbúa það með löngum næturfundi að halda síðan aftur fund hér annað kvöld og þá kannski næstu nótt ef svo bæri undir. Ég óska því eftir að forseti svari þeim tilmælum sem hér hafa komið fram.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að ég hef verið í burtu þessa vikuna. Ég get út af fyrir sig sætt mig við það að það verði kvöldfundur síðar meir til að hafa framhald á þessari umræðu fyrst svo margir óska eftir því sérstaklega. En það er nauðsynlegt að vekja athygli á því að gríðarlegur tími þingsins hefur farið í utandagskrárumræður af hvers konar tagi og umræður um þingsköp og er rétt að fá samantekt um það. Við þurfum að halda þingstörfum gangandi, en það er sjálfsagt að taka annan kvöldfund í umræður um þetta mikilsverða mál. Umræðan hefur farið að mörgu leyti mjög vel fram og verið mjög gagnleg fyrir held ég alla aðila þannig að ég fyrir mitt leyti set mig ekki gegn því að henni verði frestað núna.

Ég vil geta þess að gefnu tilefni og vegna ítrekaðra óska að ég hef ákveðið að fresta þessari umræðu. Þegar þingskapaumræðunni er lokið mun ég fresta umræðu um skýrslu Byggðastofnunar.

Herra forseti. Ég vil þakka viturlega ákvörðun sem hæstv. forseti hefur tekið. Ef hún hefði ekki verið tekin, þá hefði heldur ekki orðið samkomulag um að halda kvöldfund annað kvöld, en eins og fram hefur komið, þá er það í ráði að ræða á morgun námslán og jafnframt að reyna að ljúka umræðu um EES sem ekki var lokið. Ég er hálfhissa á hv. þm. Geir H. Haarde ef hann hefur búist við að við færum að tala um veðrið eða hvað ætlaði hann eiginlega að láta okkur ræða um? Hvaða umræða bjóst hann við að færi fram að lokinni þessari umræðu ef henni hefði nú lokið fyrir miðnætti? Nei, auðvitað stóð aldrei til að taka annað mál til meðferðar á þessum fundi en umræðu um skýrslu Byggðastofnunar. Hæstv. forsrh. minnti á það að gríðarlegur tími þingsins hefði farið í ýmsar umræður. Ég vil vekja athygli á því að hv. stjórnarliðar hafa ekki látið sitt eftir liggja, hvorki í dag né í öðrum umræðum hér og hvað eftir annað hafa meira að segja ráðherrar gengið fram í því að vekja upp umræður sem hafa verið að klárast þannig að það er ekki ástæða til þess að kenna okkur stjórnarandstæðingum um það þó að mikill tími hafi farið í umræður í þinginu. Ég tel einboðið að halda áfram þessari umræðu um skýrslu um Byggðastofnun. Ég sé ástæðu til þess að óska hæstv. forsrh. góðrar ferðar í merkilegu ferðalagi sínu, árna honum allra heilla þar og þegar hann kemur til baka, þá getum við haldið þessari umræðu áfram. Það er ekkert nauðsynlegt að gera það á kvöldfundi. Það er allt eins hægt að gera það á venjulegum fundartíma.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ákvörðun að fresta þessari umræðu. Ég vil aðeins benda á það að það er að sjálfsögðu forsetanna að ákveða hvenær að deginum þessi umræða heldur fram og ég treysti þeim til að gera það og sjá til þess að umræðunni verði fram haldið að degi til en ekki að næturlagi og ég fer fram á það að henni verði fram haldið sem fyrst. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir þá ákvörðun að láta okkur ekki standa hér fram á nótt yfir hálftómum sölum við þessa umræðu.

Herra forseti. Ég tel að það sé allmikil nauðsyn að það verði skoðað betur en gert hefur verið hvernig menn standa að vinnubrögðum á þessum vinnustað. Hér erum við komnir með fleiri, fleiri mál í umræðu, klárum fátt, höfum ekkert kerfi á því hvenær við ætlum að vinna að löggjafarstörfum, hvenær við ætlum að vinna að því að ræða um skýrslur eða álitsgerðir. Og umræðan er mest farin að snúast eftir því hvenær hæstv. ráðherrar eru á landinu. Við lukum umræðu vegna þess að hæstv. menntmrh. var á förum. Nú frestum við umræðu og þá er okkur tilkynnt að hæstv. forsrh. sé á förum. Satt best að segja minnir þetta mest á þá góðu bók Jónsmessunæturmartröð á fjallinu helga þegar verkföllin skullu á. Ég verð að segja eins og er að sú umræða sem hér hefur farið fram endurspeglar það ástand sem er í þjóðfélaginu og þeirri umræðu er takmarkað hægt að fresta. Við siglum hér á 1. farrými með 20 milljarða viðskiptahalla inn í mesta atvinnuleysi sem þjóðin hefur upplifað í 20 ár. Ég hef haft af því fréttir að hattur hafi verið boðinn upp fyrir norðan og keyptur á þokkalegu verði.

Má ég minna hv. þm. á það að ræða þingsköp.

Og eins vil ég benda hæstv. forseta þingsins á það að ráðherrar þessa lands eru vissulega búnir að vera á ferli og tala við fólkið og hafa tekið upp á ýmsum nýjungum. En þeirra vinnustaður er hér, herra forseti. Og hvar er sá agi sem hinn almenni þingmaður krefst að forsetar hafi til að halda mönnum við þá vinnu sem þeim var ætlað að sinna? Sjútvrh. talaði um leikaraskap, pólitískan leikaraskap. Einu sinni var borið á þetta þing að það væri að verða að leikhúsi. Spurningin er: Eru menn að breyta ríkisstjórninni í ferðaskrifstofu? Hvert stefnir? Þessi hringavitleysa gengur ekki með stjórn þingsins. Það sjá allir. Hér verður að koma einhverju verklagi á hlutina.

Virðulegi forseti. Ég held að eitt af því sem þurfi að gera til þess að koma verklagi á þetta þing sé það að við alþingismenn og sér í lagi stjórnendur þingsins fái ferðaáætlanir ráðherra þessarar ríkisstjórnar. Það mundi auðvelda mjög þingstarfið hér að við hefðum það fyrir okkur hvenær ráðherrar væru hér heima og hvenær ekki. Það vekur einnig athygli mína og margra fleiri, og ég leyfi mér að draga það í efa að sumir hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar hafi setið hér meira en sem svarar einum vinnudegi okkar alþingismanna. Ég efast um að sumir hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar hafi gefið sér meiri tíma til að fylgjast með umræðum heldur en sem nemur, eins og ég segi, einum vinnudegi venjulegs þingsmanns.

Herra forseti. Ég tel reyndar að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafi setið bærilega hér í þingsalnum eftir atvikum, a.m.k. hef ég gert það. Ég vil hins vegar nefna að það verður örugglega langt í það að ég muni sem forsrh. vera 66 daga burtu af landinu eins og fyrirrennari minn var á síðasta heila ári sem hann var forsætisráðherra, 1990 var hann í 66 daga á ferðalögum erlendis og þar af 60 daga með makann með sér.

Forseti býður þingmenn velkomna til starfa eftir viku fundahlé og vonar að þetta stutta hlé á störfum Alþingis hafi nýst alþingismönnum, þingflokkum og nefndum með þeim hætti sem að var stefnt.

Borist hafa tvö bréf. Hið fyrra er svohljóðandi, dags. 25. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Hjálmar Jónsson sóknarprestur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Pálmi Jónsson, 2. þm. Norðurl. v.`` Hjálmar Jónsson hefur áður setið á Alþingi, kjörbréf hans verið rannsakað og er hann boðinn velkominn til áframhaldandi starfa. Síðara bréfið er svohljóðandi og dags. 27. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurl. e., Sigurður E. Arnórsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Sigbjörn Gunnarsson, 7. þm. Norðurl. e.`` Kjörbréf Sigurðar E. Arnórssonar, varamanns Alþfl. í Norðurl. e. hefur verið rannsakað og samþykkt. Sigurður E. Arnórsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber nú skv. 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Sigurður E. Arnórsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess að sett hefur verið upp á borði forseta og í ræðustól klukka sem notuð verður þegar tímamörk gilda í umræðum. Þegar ræðumaður stígur í stólinn logar á grænum hnappi í ræðupúltinu og klukkan telur niður tímann sem ræðumaður hefur. Þegar hálf mínúta er eftir af lögmætum tíma kemur gult ljós og þegar ræðutíma er lokið kviknar rautt ljós í ræðupúltinu og sömuleiðis á borði forseta. Forseti getur því auðveldlega fylgst með því eins og ræðumaður að tímamörk séu haldin. Þetta er til hagræðis fyrir forseta og forseti væntir þess að þingmenn kunni þessu vel.

Virðulegi forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs um þingsköp til að spyrjast fyrir um hverju það sæti að frv. til laga á þskj. 10 um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, sem ég er 1. flm. að, hefur ekki enn fengist rætt þrátt fyrir að mál með raðtölu 30, 33, 35 og allt upp í 40 hafa verið tekin til umræðu. Það hlýtur að teljast eðlileg meðferð mála, virðulegi forseti, að mál séu tekin til umræðu sem næst í þeirri töluröð sem þau eru lögð fram. Ég veit ekki hvað það er sem veldur því að þetta frv. fæst ekki rætt í þingsölum. Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins er mál sem mjög brýnt er að ræða á Alþingi, ekki síst með tilliti til þeirrar stöðu sem sjávarútvegurinn er nú í. Því spyr ég, virðulegi forseti: Má ég vænta þess að frv. verði til umræðu í þinginu á morgun?

Forseti vill taka undir það með hv. 4. þm. Norðurl. v. að það er mjög æskilegt að mál séu tekin til umræðu eftir þeirri röð sem þau berast sem þingskjöl. Hv. 4. þm. Norðurl. v. hefur óskað eftir því að ræða þetta mál þegar hæstv. sjútvrh. er viðstaddur. Mál tengd þessu máli voru á dagskrá í sl. viku en af ástæðum sem hv. þm. er væntanlega kunnugt tókst ekki að taka þau fyrir. Það er lögð áhersla á að þetta mál eins og svo mörg önnur frumvörp sem bíða 1. umr. verði afgreidd í þessari viku. Forseti mun leggja áherslu á það og er með þetta mál einnig á dagskrá. Þess er því að vænta að svo verði. Á morgun verður utandagskrárumræða, sem hefur verið löngu ákveðin, um Lánasjóð ísl. námsmanna, en þetta mál verður á dagskrá svo fljótt sem verða má. Væntir forseti að hv. 4. þm. Norðurl. v. taki tillit til þessa.

Nú hefur forseti hugsað sér að nota í fyrsta sinn atkvæðagreiðslukerfið sem sett var upp í þingsalnum í sumar og haust. Þegar forseti tilkynnir að atkvæðagreiðsla hefjist kviknar rautt ljós á litlum kassa sem hefur verið komið fyrir hægra megin á borði þingmanna og geta þingmenn þá greitt atkvæði. Það gera þeir með því að ýta á einn hnapp af þremur sem eru á þessum litla kassa. Hnappur nr. 2, rauður hnappur, merkir nei, grænn hnappur nr. 4 merkir já og hvítur hnappur nr. 3 merkir að þingmaðurinn greiðir ekki atkvæði. Komið hefur verið fyrir í borði þingmanna skýringum á þessum hnöppum. Þá vill forseti geta þess að hnappur nr. 1 er til þess ætlaður að þingmenn geti látið skrá atkvæðagreiðsluna í Alþingistíðindum þannig að fram komi hvernig hver og einn þingmaður greiddi atkvæði. Ef þingmenn óska eftir því að það sé gert ýta þeir á hnapp nr. 1. Að öðrum kosti birtast í þingtíðindum aðeins niðurstöðutölur atkvæðagreiðslunnar. Þá vill forseti láta þess getið að það er brýnt að þingmenn sitji í sætum sínum meðan atkvæðagreiðslur fara fram vegna þess að atkvæðin eru skráð úr því sæti þar sem ýtt er á hnapp. Forseti vill geta þess sérstaklega að ef menn óska eftir að gera grein fyrir atkvæði sínu við atkvæðagreiðslu með þessu kerfi ber þeim að gefa forseta merki með hefðbundnum hætti. Forseti mun þá láta atkvæðagreiðslukerfið standa opið meðan þingmaður gerir grein fyrir atkvæði sínu og lýkur atkvæðagreiðslu ekki fyrr en þingmaðurinn hefur haft ráðrúm til þess að komast aftur í sæti sitt og greiða atkvæði. Í þessu sambandi skal líka tekið fram að þingmönnum er heimilt að breyta atkvæði sínu meðan logar ljós á tækinu á borðum þeirra þannig að hafi þeir upphaflega ýtt á rauðan hnapp og sagt nei, þá geta þeir, ef þeim sýnist svo, ýtt á græna hnappinn áður en atkvæðagreiðslu lýkur og greitt já-atkvæði. Forseti vonar að þetta sé skýrt og jafnframt að vel takist til, en verði hins vegar tafir vegna byrjunarerfiðleika biður hann þingmenn að hafa biðlund. Jafnframt verður forseti að geta þess að með uppsetningu þessa kerfis er brotinn réttur á örvhentum þingmönnum. Öll tæki hafa verið sett við hægri jaðar á borðum þingmanna eins og áður segir. Áður hefur gengið úrskurður forseta um að vinstri hönd örvhentra þingmanna sé þeirra hægri hönd. Verður forseti að biðja örvhenta hv. þm. sérstakrar velvirðingar þar sem ekki reyndist tæknilega unnt að leysa þeirra mál. Einkum veldur hér sá gamli siður að dregið er um sæti þingmanna í upphafi hvers þings og erfitt að spá fyrir um hvar örvhentir dragast í sæti. Það skal enn fremur játað að forseti hefur ekki látið rannsaka hve margir hv. þm. eru örvhentir né heldur er það kannað þegar varamenn koma til þingstarfa hvort þeir eru rétthentir eða ekki. Forseti er vissulega reiðubúinn að gera hér bót á ef unnt reynist.

Virðulegi forseti. Í þessari ræðu um ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1990, sem dreift var á Alþingi fyrir skömmu, mun ég fyrst fjalla um starfsemi Byggðastofnunar en síðan fara almennum orðum um byggðamál og stefnu ríkisstjórnarinnar í þeim málaflokki. Stofnunin hefur nú starfað í sex ár. Á þessum tíma hefur starfsemi hennar beinst annars vegar að því að styðja atvinnustarfsemi á landsbyggðinni en hins vegar að undirbúningi þess að þar rísi lífvænleg fyrirtæki. Starfsmenn Byggðastofnunar eru 43, þar af 7 sameiginlegir með Framkvæmdasjóði Íslands. Á Akureyri starfa þrír sérfræðingar og á Ísafirði einn auk iðnráðgjafa. Nettórekstrarkostnaður stofnunarinnar, án frádráttar vegna tekna, var 138 millj. kr. á árinu 1990. Niðurstaða efnahagsreiknings um áramót var 9 milljarðar 921,9 millj. kr. en í lok september var hún 9 milljarðar 314,8 millj. kr. sem er lækkun um 6%. Bókfært eigið fé var hins vegar 1 milljarður 849,7 millj. kr. í lok september en var 1 milljarður 624,4 millj. kr. í upphafi ársins. Skrifstofa Byggðastofnunar á Akureyri tók til starfa 1989. Hún deilir þar húsnæði með Iðnþróunarfélagi Eyjafjarðar, starfsemi atvinnumálanefndar Akureyrar og ferðamálafulltrúa Vestur-Norðurlanda. Skrifstofan á Ísafirði tók til starfa sl. ár og er hún staðsett í stjórnsýsluhúsinu á Ísafirði. Iðnráðgjafi Vestfjarða er einnig staðsettur á skrifstofu stofnunarinnar þar. Nú hafa komið fram athyglisverðar hugmyndir um nokkurs konar fræðasetur á sviði sjávarútvegs á Ísafirði og kemur vel til greina að stofnunin styðji það með einum eða öðrum hætti. Á þessu ári var fyrirhugað að stofnunin hæfi starfsemi á Austurlandi. Því hefur nú verið slegið á frest í sparnaðarskyni en stofnunin hefur hins vegar ráðið starfsmann í hálfu starfi þar til bráðabirgða. Samkvæmt lögum er Byggðastofnun ætlað að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu. Þetta hlutverk sitt rækir stofnunin með ýmsum hætti. Hún hefur á undanförnum árum aðallega gert það með lánastarfsemi til fyrirtækja, bæði vegna framkvæmda en einnig í auknum mæli á síðustu árum vegna þeirra erfiðleika í rekstri sem mörg sjávarútvegsfyrirtæki hafa átt í. Þá hefur stofnunin einnig stutt við margar þær nýjunar í atvinnulífinu sem reyndar hafa verið á landsbyggðinni á undanförnum árum. Þetta hefur hún aðallega gert með því að lána fyrirtækjum af þeim lántökuheimildum sem hún hefur haft. Margar þessara tilrauna hafa því miður mistekist og hefur stofnunin af þeim sökum tapað miklum fjármunum. Hins vegar hefur stofnunin sloppið við alvarleg áföll vegna sjávarútvegs sem er þó langstærsta atvinnugreinin sem hún hefur lánað til. Sífellt stærri hluti af starfi Byggðastofnunar á þessu sviði beinist að fjárhagslegri endurskipulagningu fyrirtækja á landsbyggðinni. Á síðasta en þó einkum á þessu ári hefur starfsemi stofnunarinnar beinst mjög að hagræðingu í sjávarútveginum. Annars vegar er þar um að ræða starf vegna þeirra fyrirtækja sem hlutafjárdeild stofnunarinnar á hlut í og hefur það einkum beinst að sameiningu þeirra við önnur fyrirtæki. Hins vegar hefur stofnunin tekið þátt í nefndastörfum með viðskiptabönkum, Fiskveiðasjóði Íslands og sveitarstjórnum vegna endurskipulagningar sjávarútvegs á einstökum stöðum. Í upphafi ársins ákvað stjórn Byggðastofnunar að efla atvinnuþróunarstarf á vegum stofnunarinnar. Ákveðið var að veita til rekstrarkostnaðar, átaks- og þróunarverkefna allt að 15 millj. kr. Auk þess var ákveðið að stjórnir slíkra verkefna og iðnráðgjafar eða stjórnir atvinnuþróunarfélaga gætu sótt um styrki til undirbúnings verkefna sem varða einstaka atvinnukosti samtals allt að 25 millj. kr. Átaksverkefnin ná yfir eitt byggðarlag eða hérað og hafa að markmiði að efla frumkvæði í héraði og leita leiða til þess að auka fjölbreytni í atvinnulífi. Við það er miðað að slík verkefni séu unnin að frumkvæði heimaaðila en Byggðastofnun styðji verkefnin með fjárframlagi og aðstoð frá starfsmönnum stofnunarinnar. Almennt hefur kostnaðarþátttaka stofnunarinnar verið um það bil helmingur af kostnaði en nokkru meiri í hinum fámennari héruðum. Framangreind ákvörðun stjórnar Byggðastofnunar hefur stuðlað að umtalsverðri aukningu í atvinnuþróunarstarfi um allt land. Samþykkt hefur verið um að styðja við verkefni á 16 svæðum á landinu en þau eru ekki öll farin af stað enn þá. Verkefni þessi eru af mismunandi toga, allt frá afmörkuðum könnunum á einstökum möguleikum til víðtækra verkefna sem ná yfir allt viðkomandi hérað og jafnvel á fleiri en einu sviði samtímis. Með lagabreytingu um Byggðastofnun sem samþykkt var á Alþingi sl. vor var ákveðið að fela stofnuninni umsjón með almennri atvinnuráðgjöf í landshlutunum. Ákveðið var að breyta ekki fyrirkomulagi þessara mála fyrr en nú um þessi áramót, enda höfðu fjárveitingar fyrir yfirstandandi ár þegar verið ákveðnar þegar lagabreytingin var samþykkt og meðferð styrkveitingar til starfseminnar í höndum iðnrn. Ákveðið hefur verið að efla þessa starfsemi bæði með auknum styrkjum til rekstrar þjónustunnar og auknu fjármagni til verkefna á vegum atvinnuráðgjafa og annarra aðila á landsbyggðinni. Eitt af þeim nýmælum sem er að finna í lögunum um Byggðastofnun er að atvinnuþróunarfélögum er ætlað að vera vettvangur einstakra héraða varðandi atvinnuþróun. Er stofnuninni ætlað að styrkja starfsemi þessara félaga og er henni heimilt að vera eignaraðili. Hún er nú þegar aðili að slíkum félögum á Suðurnesjum og í Þingeyjarsýslum. Vitað er um áhuga á fleiri stöðum á því að stofnunin verði eignaraðili að fyrirhuguðum félögum. Í samræmi við hin nýju lög hyggst stofnunin styðja rekstur slíkra félaga á næsta ári, bæði með rekstrarframlagi og þátttöku í verkefnum á þeirra vegum. Þá er stofnuninni með hinum nýju lögum ætlað að stuðla að því að þekking og þjónusta menntastofnana og tæknistofnana nýtist atvinnuþróunarstarfi á landsbyggðinni og þeir sjóðir og stofnanir sem að slíku verkefni standa taki þátt í þessu starfi. Stofnunin hefur nú þegar haldið fund með forstöðumönnum þeirra stofnana sem í hlut eiga og er ástæða til að ætla að hægt verði að ná árangri á þessu sviði. Samkvæmt lögunum um Byggðastofnun ber henni að vinna að tvenns konar áætlunum, annars vegar að landshlutaáætlunum en hins vegar að fjögurra ára byggðaáætlunum fyrir landið allt. Stefnan hefur verið að vinna að áætlunum fyrir einstaka landshluta, alltaf í nánu samráði við aðila í viðkomandi héraði. Undanfarin ár hafa slík verkefni verið unnin af mönnum sem stofnunin hefur fengið til liðs við sig á viðkomandi svæði. Á árinu 1990 var unnið að slíkri áætlun fyrir Mýrdalshrepp í Vestur-Skaftafellssýslu en það var síðasti hluti verkefnis sem náði yfir Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslu. Þrátt fyrir framangreint starf á vegum stofnunarinnar er ljóst að verkefni eru óþrjótandi þar sem sú búseturöskun sem stofnuninni er ætlað að sporna gegn heldur áfram. Samkeppni um fiskaflann fer vaxandi og það leiðir óhjákvæmilega til endurskipulagningar á fiskvinnslu í landinu. Samdrætti í sauðfjárframleiðslu er enn ekki nærri því lokið. Afar miklir erfiðleikar eru í fiskeldi og ljóst að sú grein mun ekki standa undir þeim væntingum sem til hennar voru gerðar. Landsmönnum fjölgaði um tæplega 1% á árinu 1990. Það var annað árið í röð sem fleiri fluttu af landinu en til þess. Búferlaflutningar milli landa hafa alltaf verið mjög sveiflukenndir en þeir hafa endurspeglað að nokkru efnahagsástand í landinu og viðhorf til framtíðarmöguleika. Margir þeirra sem héðan flytjast eru ungt og vel menntað fólk. Það er áhyggjuefni ef atvinnuþróun í landinu getur ekki skapað öllum sem það vilja starfstækifæri við hæfi hér á landi. Ekkert lát er á þeirri íbúaþróun innan lands sem nú hefur staðið óslitið í meira en áratug. Húsbyggingar einkaaðila hafa því sem næst lagst af á landsbyggðinni og fjárfesting er þar almennt mjög lítil. Undangengin 10 ár hefur fjölgað umfram landsmeðaltal í 14 byggðakjörnum landsbyggðarinnar þar sem búa fleiri en 700 íbúar. Þar með eru allir þéttbýliskjarnar á Suðurnesjum, Hvammstangi, Blönduós, Sauðárkrókur, Dalvík, Egilsstaðir, Höfn í Hornafirði, Selfoss, Hveragerði og Þorlákshöfn. En enginn staður á Vesturlandi eða Vestfjörðum hefur vaxið umfram landsmeðaltal á þessum tíma. Á Akureyri, stærsta þéttbýlisstað utan höfuðborgarsvæðisins, er íbúafjölgunin einungis helmingur af hlutfallslegri fjölgun þjóðarinnar. Á allmörgum þéttbýlisstöðum landsbyggðarinnar búa nú færri en fyrir 10 árum. Í sveitabyggðum fækkar íbúum jafnt og þétt. Miklu skiptir fyrir búsetu í þéttbýlisstöðum landsbyggðarinnar hvernig sjávarútveginum reiðir af í þeim breytingum sem fyrirsjáanlegar eru á starfsskilyrðum hans á komandi missirum, m.a. með tilliti til þátttöku Íslands í Evrópsku efnahagssvæði. Aðlögun fiskvinnslunnar að nýjum aðstæðum skiptir meginmáli en skjóta verður fleiri stoðum undir atvinnulíf á þéttbýlisstöðum landsbyggðarinnar til að það verði fjölbreyttara en það er nú því að það hefur sýnt sig að þeir viðhalda sér ekki af sjávarútveginum einum saman. Samgöngubætur skipta verulegu máli til þess að efla þéttbýlisstaðina sem þjónustukjarna, en ljóst er að langmestur hluti nýrra starfa sem til verða í landinu á næstu árum verður í þjónustugreinum. Nýr áfangi er nú hafinn á þeirri braut að tengja saman þá þéttbýlisstaði sem hafa verið í mestri einangrun. Lokið er við jarðgöng milli Dalvíkur og Ólafsfjarðar. Ákveðið hefur verið að gera jarðgöng sem tengja saman þéttbýlisstaðina á norðanverðum Vestfjörðum, en samgöngubætur um Óshlíð milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur standa yfir. Ég hef gert nokkra grein fyrir starfsemi Byggðastofnunar en ég get ekki látið hjá líða áður en lengra er haldið að fara nokkrum orðum um fjárhagsstöðu stofnunarinnar og þeirra sjóða sem hún hefur umsjón með. Eftir stjórnarskiptin sl. vor fór ég þess á leit við Ríkisendurskoðun að hún gerði ítarlega úttekt á fjárhagsstöðu þeirra fjárfestingarlánasjóða sem heyra undir forsrn. Stofnunin skilaði skýrslu sinni í ágústmánuði sl. og er ekki ofsögum sagt að staða þessara sjóða sé afleit. Helstu niðurstöður voru þær að auka þyrfti framlög í Afskriftasjóð Byggðastofnunar um 1200 millj. kr. því að á næstu árum gætu rúmar 1500 millj. kr. af útlánum hennar tapast. Varðandi þá sjóði sem stofnunin hefur yfirtekið og stofnað var til af síðustu ríkisstjórn er það mat Ríkisendurskoðunar að auka þurfi tillag í Afskriftasjóð atvinnutryggingardeildar um 1 milljarð og 350 millj. kr. Hvað varðar eigið fé deildarinnar yrði það neikvætt um 1,4 milljarða kr. ef afskriftareikningur væri færður samkvæmt mati Ríkisendurskoðunar. Þannig er fyrirsjáanlegt að deildin þarf verulegt viðbótarfjármagn til að mæta greiðsluvanda á næstu árum. Varðandi hlutafjárdeild Byggðastofnunar telur Ríkisendurskoðun að tap ríkissjóðs geti numið allt að 260 millj. kr. þegar upp verður staðið. Við þessa dökku mynd bætist síðan sú staðreynd að Framkvæmdasjóður Íslands hefur tapað 2,7 milljörðum kr. af eigin fé sínu á sl. 5 árum og er eigið fé hans nú neikvætt um a.m.k. 1,2 milljarða kr. Þessi mynd er einkar sorgleg þegar þess er gætt að vandinn í atvinnulífinu sem þessir sjóðir áttu að leysa er enn óleystur. Þetta er arfleifð síðustu ríkisstjórnar í atvinnumálum. Virðulegi forseti. Flestum má ljóst vera að byggðastefna í þeirri mynd sem hún hefur verið rekin á undanförnum árum hefur brugðist. Augljóst er að það markmið hennar að stöðva fólksflutninga frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins hefur ekki náðst. Öðru nær. Á síðasta áratug jukust þessir flutningar svo mjög að þeir hafa sjaldan eða aldrei verið meiri. Að minni hyggju gefur þessi þróun okkur tilefni til þess að endurmeta stefnu stjórnvalda í byggðamálum frá grunni. Að óbreyttu má gera ráð fyrir að verulega muni fækka á landsbyggðinni en fjölga einhliða og mjög hratt á höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt framreikningum sérfræðinga Byggðastofnunar gæti þróunin orðið sú að um það bil 30 þúsund manns flytji til höfuðborgarsvæðisins á næstu 20 árum eða svo og að fækka muni um 11 þúsund manns á landsbyggðinni í heild. Fjölgun á höfuðborgarsvæðinu yrði um 53 þúsund manns samkvæmt áðurnefndum framreikningum sem byggðir eru á reynslu um búsetuflutninga og spám um fjölgun þjóðarinnar til ársins 2010. Ekki er blöðum um það að fletta að mannlíf hér á landi yrði sýnu fátæklegra ef þessar spár gengju eftir, enda hefði slík þróun í för með sér mikla byggðarröskun. Færa má sterk rök fyrir því að slík þróun sé óæskileg út frá þjóðhagslegu sjónarmiði þar sem æskilegra væri að fólksfjölgun yrði á þéttbýlisstöðum úti á landi og að byggð eflist þar til mótvægis við höfuðborgarsvæðið. Það eru að vísu bæði gömul sannindi og ný að byggð leggst af á einstökum svæðum og önnur vaxa. Byggðarmynstrið er síbreytilegt og hefur breyst mikið hér á landi á þessari öld samfara miklum breytingum í atvinnuháttum. Hér á landi hafa atvinnuhættir tekið örum breytingum á undanförnum árum með þeim afleiðingum að það hefur bitnað misjafnlega á einstökum byggðarlögum og atvinnugreinum. Á tímabilinu 1981--1988 fækkaði störfum í landbúnaði, fiskveiðum og fiskvinnslu um 2000. Fjölgun varð á hinn bóginn nokkur í öðrum framleiðslugreinum en hrein aukning nýrra starfa var öll í þjónustugreinum eða alls um 18 þúsund ný störf. Við Íslendingar sjáum nú fram á breytingar sem verða jafnvel enn örari í náinni framtíð og það vita allir sem vilja vita að þessi þróun mun takmarka afkomumöguleika fólks á einhverjum svæðum og einhverjum byggðarlögum. Ég vil í fyrsta lagi nefna í þessu sambandi að fyrirsjáanlegt er --- og raunar er það óhjákvæmilegt --- að störfum í hefðbundnum landbúnaði, og þá sér í lagi sauðfjárrækt, muni fækka á komandi árum. Hafa menn áætlað að samdráttur í þeirri grein einni muni fækka ársverkum í sveitum um allt að 1000. Í öðru lagi er fyrirsjáanlegt að með byggingu álvers á Keilisnesi muni framboð atvinnutækifæra suðvestanlands aukast og gæti það valdið einhverri röskun byggðar. Í þriðja lagi er ljóst að fiskiskipum og vinnslustöðum hefur fækkað nokkuð og þeim mun væntanlega fækka enn frekar á komandi árum. Allir þessir þættir gera hinum smærri og afskekktari byggðarlögum erfiðara fyrir en verið hefur líkt og þegar hefur komið á daginn. Þetta er staðreynd sem ég tel að við eigum að horfast í augu við, enda mun okkur Íslendingum seint takast að framfylgja hér árangursríkri byggðastefnu ef við bregðumst við vandanum með því að stinga hausnum í sandinn líkt og margir hafa gert og virðast kjósa að gera enn um sinn. Víst eru horfurnar í málefnum margra byggðarlaga ekki bjartar eins og ég hef áður getið. Þess vegna hljótum við að gleðjast þegar rofar til og möguleikar skapast við að treysta undirstöður hinna dreifðari byggða landsins. Ég tel að samningur sá sem nýverið náðist um Evrópskt efnahagssvæði sé mjög til heilla fyrir þau byggðarlög sem byggja afkomu sína á fiskveiðum og fiskvinnslu. Þessi samningur gefur okkur Íslendingum tækifæri til nýsköpunar í atvinnumálum og þá sérstaklega í sjávarútvegi. Með niðurfellingu og lækkun tolla sem kveður á um í samningunum mun afkoma margra hefðbundinna útflutningsgreina tvímælalaust batna og vil ég t.d. nefna útflutning á saltfiski í því sambandi. Þá mun útflutningur á ferskum flökum, síldarflökum og fullunnum réttum væntanlega aukast og í heild á litið gefa okkur tækifæri til að flytja héðan út verðmætari og betri vöru, tilbúna til sölu á neytendamörkuðum í Evrópu. Samhliða því má gera ráð fyrir að útflutningur á óunnum fiski fari minnkandi. Ég hef engar efasemdir um að fyrirtæki og starfandi aðilar í sjávarútvegi muni nýta þau tækifæri sem gefast með þessum samningum. Þar með munu útflutningsverðmæti fiskafurða aukast verulega, nýtingin á þeirri fjárfestingu sem fyrir er í landinu mun batna og í kjölfarið munu skapast ný og sérhæfðari störf í sjávarútvegi. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi þess samdráttar í afla sem orðið hefur á undanförnum árum sem og í ljósi þess að fátt bendir til þess að afli á Íslandsmiðum muni aukast í næstu framtíð. Þeir misbrestir sem verið hafa á almennri efnahagsstjórn í landinu á undanförnum árum, og þá ekki síst í tíð síðustu ríkisstjórnar, hafa því miður oft verið réttlættir í nafni byggðastefnu. Einnig var offjárfesting í sjávarútvegi og landbúnaði á fyrri tíð yfirleitt kennd við byggðastefnu. Þá hefur á síðari árum verið gripið til fjárfrekra lausna á vanda einstakra fyrirtækja í sjávarútvegi, oftast til bráðabirgða, einnig í nafni byggðastefnu. Það sama er að segja um fjárfestingu í svonefndum nýjum atvinnugreinum, loðdýra- og fiskeldi sem og viðhald hefðbundins landbúnaðar. En mér er spurn: Hefur þessi stefna reynst haldgóð? Hafa slíkar aðgerðir bætt stöðu landsbyggðarinnar? Svar mitt við þessum spurningum er nei. Um þetta ætti ekki að vera nokkur ágreiningur. Ég hef orðið þess sterklega áskynja í samræðum við landsbyggðarfólk að það er mér sammála. Svar þessa fólks er einnig nei. Því finnst sem byggðastefnan hafi verið notuð sem skálkaskjól. Augljóst er að þessi stefna síðustu ára hefur ekki stuðlað að auknu sjálfstæði atvinnuveganna og fyrirtækja á landsbyggðinni. Hún hefur ekki eflt frumkvæði og framtak einstaklinga og félagasamtaka á landsbyggðinni. Öðru nær. Hún hefur gert bæði fyrirtæki og einstaklinga háðari ríkisvaldinu og forsjá þess. Stjórnvaldsákvarðanir á liðnum árum hafa auk þess á engan hátt tekið mið af þeim gagngeru breytingum í þjóðfélaginu og almennu efnahagsumhverfi sem átt hafa sér stað og búast má við í framtíðinni. Með henni hefur ekki verið stuðlað að eflingu þeirra atvinnugreina á landsbyggðinni sem fyrst og fremst veita nýliðum á vinnumarkaði atvinnu og verðug tækifæri. Ég tel afar mikilvægt að stefnan í byggðamálum skapi forsendur fyrir varanlegri atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni. Það krefst þess að þeir sem um byggðamál fjalla nálgist þau með öðrum hætti en gert hefur verið til þessa. Gömlu klisjurnar duga ekki lengur. Nauðsynlegt er að opinská og heiðarleg umræða hefjist um þessi mál. Í raun er aðeins um tvennt að velja í þeirri stöðu sem skapast hefur. Annars vegar getum við haldið áfram óburðugum tilraunum til þess að bæta fyrir þá stöðnun sem átt hefur sér stað án vel skilgreindra markmiða. Hins vegar getum við skilgreint þau markmið sem við teljum raunhæf og æskileg í byggðamálum og leitast við að stýra þróuninni í þann farveg er efli farsæld landsbyggðarinnar og þjóðarinnar allrar. Ég þekki ekki afstöðu stjórnarandstöðunnar í þessu efni en ríkisstjórnin kýs seinni kostinn. Við eigum að snúa vörn í sókn. Spurt hefur verið um stefnu og áform ríkisstjórnarinnar í byggðamálum og hefur hún sætt nokkurri gagnrýni fyrir það að í stefnu- og starfsáætlun sinni, hvítbókinni sem svo hefur verið nefnd, er ekki að finna ítarlega kynningu á áformum ríkisstjórnarinnar í byggðamálum. Því er til að svara í fyrsta lagi að íbúum landsbyggðarinnar er það kunnugra en öðrum að langur texti og fjöldi loforða um að fé skuli veitt í hitt og þetta er engin trygging fyrir árangri. Það sýna efndir síðustu ríkisstjórnar. Hitt er mikilvægara að sú ríkisstjórn sem nú situr lítur svo á að byggðamál séu samofin öðrum málefnum og málaflokkum og að helstu hagsmunamál hinna dreifðari byggða landsins felist í almennri stefnu stjórnvalda í mörgum málaflokkum, svo sem samgöngumálum, gengismálum og peningamálum. Hér er raunar um algjöra viðhorfsbreytingu að ræða. Ég tel að það sé ósamboðið því fólki sem býr í hinum dreifðari byggðum landsins að málefni þess skuli sífellt vera tekin úr heildarsamhengi þjóðmálanna og gerð að einhvers konar vandræðamáli og fólkið að vandræðafólki þegar illa hefur tekist til við um almenna hagstjórn. Það er bæði ómaklegt og ósanngjarnt. Raunar verð ég að segja að mér finnst það undarlegt að undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar og þeim er að honum starfa skuli oft og tíðum sýnd lítilsvirðing í íslenskri þjóðmálaumræðu. Íslenska þjóðin byggir afkomu sína á veiðum og vinnslu sjávarfangs og sú verðmætasköpun sem þar á sér stað fer að mjög miklu leyti fram á landsbyggðinni. Það er meginþáttur í stefnu ríkisstjórnarinnar að vaxtarsvæði landsbyggðarinnar verði efld. Með hugtakinu vaxtarsvæði er átt við þau svæði og byggðarlög sem tengjast eða geta tengst með greiðum og tíðum samgöngum þannig að íbúar innan þeirra geti samnýtt þjónustu og haft með sér náið samstarf í atvinnumálum. Efling þessara svæða, sem felur í sér að samgöngur innan þeirra verði bættar og fólk velji sér búsetu innan þeirra, býður ekki einvörðungu upp á aukna hagkvæmni í rekstri og þjónustu hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga við fólkið í landinu, heldur mun hún og gefa möguleika á aukinni fjölbreytni í félagslegu og atvinnulegu tilliti og tekur það jafnt til hefðbundinna greina iðnaðar, verslunar og þjónustu. Þessi stefna felur í sér að byggðir landsins efli hver aðra, að byggð efli byggð. Markmiðið er að á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar geti þjónusta og iðnaður náð fótfestu við hlið sjávarútvegs og fiskvinnslu. Ríkisstjórnin boðar ekki kollsteypu í þessu sambandi, hún leggur áherslu á að fullt tillit verði tekið til sjónarmiða þess fólks sem byggir hin strjálbýlli héruð landsins. Um þessa stefnu verður að takast sátt. Það verður að takast sátt um hin raunhæfu og æskilegu markmið sem þjóðin vill setja sér varðandi þróun byggðar í landinu. Ég segi: Sem þjóðin vill setja sér, því að ég veit að ný byggðastefna, ný markmið í byggðamálum verða ekki farsæl að öðrum kosti. Ég tel afar brýnt að einstaklingar, sveitarfélögin í landinu og samtök þeirra hvetji til umræðu um það hvernig við viljum að byggð verði hér háttað í framtíðinni og að framsýn og fyrirhyggja ráði þeirri umræðu. Það er með öllu óþolandi og með öllu óviðunandi að stjórnvöld semji einhverja stefnu í byggðamálum sem síðan verði framkvæmd með valdboði. Ef okkur tekst að snúa við þeirri óheillavænlegu þróun sem átt hefur sér stað í byggðamálum ber brýna nauðsyn til þess að frumkvæði í nýrri stefnumótun verði í höndum landsbyggðarfólks, sveitarfélaga þar og samtaka þeirra. Hugmyndir heimamanna verða á hinn bóginn að vera til þess fallnar að viðkomandi svæði verði eðlilegt atvinnu- og þjónustusvæði. Ég vil undirstrika mikilvægi þess að vaxtarsvæðin verði glögglega skilgreind og þau nái að mynda öflugar heildir þar sem kröfum almennings og nútímans verður svarað, ekki síst í félagslegu og menningarlegu tilliti. Ég benti á það í ræðu fyrir skömmu að e.t.v. væri það ekki eingöngu búsetuöryggi og afkomumöguleikar sem réðu því að fólk flyttist brott úr ákveðnum byggðarlögum. Í því sambandi vitnaði ég til Vestfjarða þar sem atvinnuleysi er lítið sem ekkert og meðaltekjur með því hæsta sem gerist á landinu, en þó er svo komið að verulega hefur fækkað á sumum stöðum. Það er því ljóst að huga verður að fleiri þáttum í umræðunni um byggðamál en gert hefur verið og ég tel brýnt að fólk átti sig á því á margir þeirra þátta sem ráða því hvar fólk velur sér búsetu eru þess eðlis að ríkisvaldið er á engan veginn í stakk búið til að hafa þar afgerandi áhrif. Ég tel það hins vegar raunhæfan kost að ríkisvaldið stuðli að því að byggð þéttist með almennum aðgerðum og komi þannig til móts við breyttar kröfur nútímasamfélags. Ég fer ekki í grafgötur með þá trú mína að um leið og vaxtarsvæðin eflast muni smá og afskipt byggðarlög eiga á brattann að sækja. Ég varpaði fram þeirri hugmynd hvort ríkisvaldið gæti eða ætti með einhverjum hætti að koma til móts við það fólk sem finnur sig knúið til að flytja frá heimabyggð sinni í stað þess að verja miklum fjármunum í vonlausan atvinnurekstur eins og gert hefur verið í tíð síðustu ríkisstjórnar og reyndar áður. Þessi orð mín hafa verið rofin úr samhengi og mistúlkuð. Orð mín voru ætluð til að hvetja til umræðu um skynsamlega nýtingu fjármuna og knýja fram skoðanaskipti sem geta leitt okkur fram á veg. Því miður sýna viðbrögðin að sumir líta á gömlu klisjurnar sínar um byggðamál eins og sjálfgefnar staðreyndir. Ég harma það ef slíkur þvergirðingsháttur á enn um sinn að koma í veg fyrir að málefnaleg umræða fari fram um byggðamál. Það kemur fram í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar að hún muni starfa í anda sáttar höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar. Ríkisstjórnin mun greiða fyrir aðlögun byggðar í landinu að breyttum atvinnuháttum og markaðsskilyrðum. Við þessi orð og stefnumið mun ríkisstjórnin standa. Virðulegi forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að gera stuttlega grein fyrir áformum um breytingu á skipulagi og starfsemi Byggðastofnunar. Ríkisstjórnin hefur markað þá stefnu að aðalskrifstofur stofnunarinnar verði fluttar til Akureyrar á fyrri hluta kjörtímabilsins. Það er í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að koma upp fjölþættari starfsemi á vegum hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins og flytja stofnanir þess út á land. Sjálfur tel ég mikilvægt að stofnunin starfi í nánari tengslum við það umhverfi sem telst vera vettvangur hennar samhliða því sem breytingar verða gerðar á starfseminni. Byggðastofnun er ætlað að vera vettvangur aðgerða ríkisvaldsis til áhrifa á atvinnu- og byggðaþróun. Í forsrn. er nú unnið að reglugerð um starfsemi og skipulag stofnunarinnar í framhaldi af lagabreytingum sl. vor. Þá var lögð til sú áherslubreyting í starfi stofnunarinnar að í stað þess að vera aðallega lánastofnun skuli atvinnuþróunar- og þjónustuhlutverk hennar eflt. Ég tel veigamikil rök hníga að því að ætla byggðaáætlunum, þá bæði þeirri áætlun sem Alþingi á að fjalla um og svæðisbundnum áætlunum, aukið vægi þegar kemur að lánveitingum og annarri fjárhagslegri fyrirgreiðslu stofnunarinnar. Með slíkum áætlunum er verið að leggja grundvöll að samræmdri stefnu Alþingis og stjórnvalda í byggðamálum og því er eðlilegt að fjárhagsleg fyrirgreiðsla Byggðastofnunar sé í samræmi við þær. Þetta ætti líka að stemma stigu við handahófskenndri fyrirgreiðslu sem því miður hefur átt sér stað. Ég hef því látið kanna sérstaklega vegna reglugerðarsmíðinnar hvort ekki sé unnt að setja sem almennt skilyrði fyrir lánveitingu og annarri fjárhagslegri fyrirgreiðslu að fyrir liggi byggðaáætlun fyrir viðkomandi svæði. Þá tel ég rétt að í hinni stefnumarkandi byggðaáætlun sem lögð er fyrir Alþingi sé gerð úttekt á þeirri fyrirgreiðslu sem Byggðastofnun hefur veitt og í svæðisbundinni byggðaáætlun komi fram mat á því hvaða fjárhagslega fyrirgreiðslu þurfi af hálfu Byggðastofnunar til að koma þeim í framkvæmd. Ég er þeirrar skoðunar að gildandi lög um stofnunina veiti henni ekki sjálfstæða heimild til kaupa á hlutafé í félögum eða að leggja fram önnur stofnframlög sem eigandi nema um sé að ræða fjárfestingar- eða þróunarfélög. Þá hef ég einnig lagt til að í reglugerðina verði sett ákvæði þess efnis að Byggðastofnun verði sjálf ekki beinn þátttakandi í atvinnurekstri. Með þessum ráðstöfunum í fyrirhugaðri reglugerð um Byggðastofnun er leitast við að sú sóun fjármuna geti ekki átt sér stað, sem því miður hefur orðið, og þá ekki síst úr sjóðum sem síðasta ríkisstjórn setti á laggirnar og vikið var að hér að framan. Öll sú óráðsía stendur okkur nú fyrir þrifum þegar bregðast þarf við fyrirsjáanlegum aflasamdrætti.

Frú forseti. Hér er að hefjast mikilsverð umræða eða ætti að verða það. Það hafa orðið algjör þáttaskil í þessu þjóðfélagi og núv. ríkisstjórn lætur sig byggðamál litlu varða öfugt við fyrrv. ríkisstjórn. Svo langt hefur gengið að sjálfur hæstv. forsrh. hefur stungið upp á því að stuðla að tilflutningi fólks, beinum eða óbeinum nauðungarflutningum þó að hann hafi í ræðu sinni hér áðan verið að reyna að draga úr þeim ummælum sínum og sé væntanlega búinn að sjá að þau voru óskynsamleg. Núv. ríkisstjórn gengur hart fram í því að rífa niður verk fyrrv. ríkisstjórnar og hefur því miður orðið of mikið ágengt. Fyrri ríkisstjórnir hafa með réttu talið það skyldu sína að reyna að efla atvinnulífið, ekki hvað síst á landsbyggðinni, og stunda hagstjórn sem skapar atvinnulífinu viðunandi starfsskilyrði, jafna út tímabundnar sveiflur sem alltaf verða og þrýsta niður vöxtum. Þetta er ekki stefna núv. ríkisstjórnar og hún virðist ekki telja það hlutverk sitt að vinna svo. Ég tel að Byggðastofnun hafi á undanförnum árum verið mikilvægt tæki í þeirri baráttu fyrrv. ríkisstjórna að viðhalda og efla byggð í hinum dreifðu byggðum og hún hefur unnið mjög gott starf að mörgu leyti og gert verulegt gagn. Það hefur að vísu ekki allt gengið eftir og margur hjallinn reynst brattari en búist var við. Áætlanir hafa brugðist, því er ekki að neita, t.d. hefur fiskeldi lent í erfiðleikum sem ekki voru fyrir séðir og Byggðastofnun hefur tapað fé. En þegar heildardæmið er gert upp, þá held ég að mönnum blandist ekki hugur um það að Byggðastofnun hefur unnið gott starf og orðið til mjög mikils gagns. Byggðastofnun hefur orðið að afskrifa skuldir. Forsrh. vitnaði hér áðan til álits Ríkisendurskoðunar. Það var vel til fundið að minnast á það. Ríkisendurskoðun hefur tvisvar sinnum á þessu ári gefið út álit um fjárhagsstöðu Byggðastofnunar og það álit sem hún gaf út í sumar var allt annað og miklu svartara en það álit sem hún lét frá sér fara fyrr á árinu. Þegar forstjóri Ríkisendurskoðunar var spurður að því hverju það sætti að Ríkisendurskoðun léti frá sér fara allt annað álit og ósamhljóða því sem hún hafði nýlega sent frá sér, þá var skýringin einföld: Það var komin ný ríkisstjórn í landið, ríkisstjórn sem ekki virtist ætla að aðstoða atvinnulífið í landinu. Það var skýringin á misræminu og það er út af fyrir sig fullkomlega eðlileg og skynsamleg skýring. Auðvitað tapar Byggðastofnun fé í stórum stíl með því að ríkisstjórnin reki þá gjaldþrotastefnu sem hún hefur gert. Mér fannst koma ótrúleg skammsýni fram í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan um að byggðastefnan hefði brugðist á umliðnum árum. Byggðastefnan hefur ekki náð fullkomnum árangri í öllum tilfellum, en byggðastefnan hefur skilað feiknamiklum árangri og ef hennar hefði ekki notið við og ef starfsemi Byggðastofnunar hefði ekki notið við, þá væri ástandið miklu svartara en það er nú. Er þó sannarlega ástæða til að hafa andvara á sér og vinna áfram að því verkefni að efla byggðir landsins. Aðgerðir fyrrv. ríkisstjórnar í atvinnumálum landsbyggðarinnar bægðu frá algjörum þjóðarvoða sem við blasti þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar lét af völdum. Hún sneri þróun taprekstrar í hagnað hjá fjöldamörgum fyrirtækjum. Unnið var að stórfelldum skipulagsbreytingum sem stóðust allflestar, ekki alveg allar en allflestar stóðust og við stöndum miklu betur að vígi nú vegna þeirra verka sem þá voru unnin. Þessi taprekstur var til kominn m.a. vegna rangrar gengisskráningar, óraunhæfrar gengisskráningar sem rúði fyrirtækin tekjumöguleikum, vegna vaxtapólitíkur sem var því miður ákaflega mislukkuð. Ef hæstv. forsrh. léti svo lítið að skoða reikninga fyrirtækja nokkur ár aftur í tímann og bera þá saman, þá sæi hann hverslags þáttaskil urðu í kjölfar aðgerða fyrrv. ríkisstjórnar. Og ef hann nú sæi hvað er að gerast á þessu ári, þá kæmist hann enn betur að því á hve rangri braut núv. ríkisstjórn er og þá mundi hann komast að allt annarri niðurstöðu en í ræðunni áðan. Sú framtíðarsýn sem forsrh. kynnir um framtíð Byggðastofnunar er sannarlega ekki glæsileg. Það virðist vera takmark ríkisstjórnarinnar að eyðileggja þessa stofnun. Það virðist vera takmark ríkisstjórnarinnar að lama starfsemi hennar þannig að hún verði eitthvert marklítið og máttlaust apparat sem ekki geti aðstoðað atvinnulífið, ekki geti stuðlað að hagræðingu, ekki geti stuðlað að endurreisn. Ef þessi áform ná fram að ganga þá er illa farið. Það er sannarlega ekki bjart yfir íslensku atvinnulífi þessa dagana. Við höfum undanfarið fylgst með umræðum og yfirlýsingum eins af bankastjórum Landsbanka Íslands. Þar sendir hann fiskvinnslunni og útgerðinni í landinu heldur betur kveðjurnar þar sem Landsbankinn hótar að hætta fyrirgreiðslum nema afurðalánafyrirgreiðslum til meginatvinnuvegar landsmanna. Ég veit ekki hvernig mun fara fyrir okkur ef þetta á fram að ganga. Sjútvrh. hefur réttilega bent á að fjárþröng Landsbankans er fortíðarvandi sem skapast hefur af ógætilegri lánastarfsemi, ekki til sjávarútvegsins sérstaklega heldur m.a. til sveitarfélaga. Vel á minnst, sveitarfélög. Við heyrðum hæstv. forsrh. og fyrrv. borgarstjóra í Reykjavík tala hér um sukk og bruðl. Það var þá rétti maðurinn til að tala um sukk og bruðl. Verulegur hluti af þeim vandræðum sem Landsbankinn er kominn í er, eins og hæstv. sjútvrh. hefur réttilega bent á hvað eftir annað í fjölmiðlum undanfarið, vegna ógætilegrar lánastarfsemi til sveitarfélaga. Ég held að hann ætti að athuga yfirdráttinn hjá Reykjavíkurborg sem hæstv. forsrh. ber auðvitað sjálfur meginábyrgð á. Ef ekki verður snúið af þessari braut, ef ekki verður komið vitinu fyrir Landsbankann, þá erum við að sigla inn í óbotnandi vandræði. Það er ekkert um það. Það er fleira sem steðjar að atvinnulífinu sem ástæða er til að draga inn í þessa umræðu. Það veður hér uppi í þjóðfélaginu hópur manna sem heimtar veiðileyfagjald á útgerðina. Veiðileyfagjald er að mínum dómi einhver sú versta aðferð sem við gætum notað við stjórnun fiskveiða. Það er skattur sem lagður yrði ofan á þann atvinnuveg sem er nú undirstaðan undir öllu þessu móverki okkar. Það er skattur sem legðist fyrst og fremst á landsbyggðina þaðan sem veiðarnar eru stundaðar. Ég held að núverandi kvótakerfi í sjávarútvegi hafi að verulegu leyti reynst allvel. Það eru á því annmarkar og þá þarf að sníða af. Það hafa margir annmarkar verið sniðnir af á undanförnum árum og það er eðlilegt að halda áfram þeirri vinnu vegna þess að það er ekki fullkomið. En að ímynda sér það að hægt sé að koma einhverju skikki á með því að fara að hamast á útgerðinni, eins og gert er núna, getur ekki leitt nema til vandræða. Það er mjög athyglisvert sem einn af okkar fremstu mönnum í fiskvinnslu, Tómas Þorvaldsson í Grindavík, hélt fram á fiskiþingi, að einmitt sömu mennirnir, sem um langt árabil hafa verið að ganga í skrokk á landbúnaðinum, eru nú teknir til við að ganga í skrokk á sjávarútveginum. Hvernig í ósköpunum endar þetta? Ég held að þessi umræða um veiðileyfagjald sé með þeim hætti að okkur beri skylda til að kveða hana niður, því að hún leiðir ekki til annars en ófarnaðar. Ég bendi þingheimi og landsmönnum öllum á að fylgjast vel með hvernig þessi ríkisstjórn meðhöndlar atvinnulífið í landinu, hvernig hún meðhöndlar byggðastefnu og Byggðastofnun sem hér er sérstaklega til umræðu. Ég tel að ríkisstjórnin verði að breyta þeirri stefnu sinni eða stefnuleysi, sem hún hefur framfylgt, þ.e. niðurrifsstefnu sem hún hefur framkvæmt á undanförnum árum. Frú forseti. Ég vænti þess að þessar umræður leiði það í ljós að ríkisstjórnin er á rangri leið, að ríkisstjórnin verður að breyta stefnu sinni. Annars er ekki óhætt að hafa hana við völd.

Virðulegi forseti. Þegar núv. ríkisstjórn kom til valda mátti strax greina nýjan og að mörgu leyti breyttan tón í garð landsbyggðar frá því sem áður hafði verið. Hæstv. forsrh. reyndi aftur og aftur að leika þann leik að sverta Byggðastofnun og ófrægja stjórn hennar með því m.a. að halda því fram að útlán fyrri stjórnar sjóðsins hefðu mótast af pólitískum duttlungum fyrrv. forsrh. Sams konar dylgjur má reyndar finna í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Íbúar heilla byggðarlaga hafa þurft að sætta sig við að afkoma þeirra og búsetuöryggi sé komið undir pólitískum duttlungum miðstjórnarvaldsins.`` Þetta er enn sama glósan. Einnig var strax í upphafi þegar þessi stjórn kom til valda farið að hræra af miklum móði saman stöðu Byggðasjóðs annars vegar og stöðu alveg óskyldra sjóða, Atvinnutryggingarsjóðs og Framkvæmdarsjóðs og gera þetta með uppslætti í fjölmiðlum allt í einu lagi að einhverju allsherjargjaldþroti. Þessi ískyggilega ófrægingarherferð gekk þó að mínum dómi lengst þegar Ríkisendurskoðun var fengin til þess að gefa út álit á reikningum Byggðastofnunar, þessum reikningum sem útbýtt hefur verið til þingmanna fyrir árið 1990, en álitsgerðin gekk þvert á undirritaðan reikning stofnunarinnar sem þessi sama Ríkisendurskoðun hafði nokkrum vikum áður undirritað. Munurinn var bara sá að hún hafði undirritað ársskýrsluna áður en kosningar fóru fram, en álitsgerðin var gefin eftir að ný stjórn hafði verið mynduð. Þegar bardagagleði forsrh. reis sem hæst í sumar mátti á tímabili skilja það svo að best væri að leggja Byggðastofnun niður. Nokkru seinna kom reyndar sú fræga kenning forsrh. að besta aðgerðin í byggðamálum væri að aðstoða fólk við að flytja á brott. Að minni hyggju var það ekki tillagan sjálf sem vakti mesta undrun. Hún hefur oft heyrst áður. Það var miklu frekar það skilningsleysi og algera uppgjöf gagnvart vandanum sem skein út úr þessum ummælum hæstv. ráðherra, þeim ráðherra sem byggðamálin heyra undir. Þeir sem hlýddu hér áðan á ræðu hæstv. forsrh. hljóta að hafa tekið eftir því, rétt eins og ég, að hún var ekki öll samin af sömu persónunni. Hún var bersýnilega samin af a.m.k. tveimur mönnum. Fyrri parturinn var í ákaflega jákvæðum tón. Þar var tíundaður árangur Byggðastofnunar, sá árangur sem náðst hefði með byggðastefnunni á undanförnum árum, en í seinni hlutanum kvað svo allt í einu við alveg gjörólíkan tón. Þar var greinilega allt annar maður farinn að skrifa ræðuna. Þá var byggðastefnan orðin hálfgert skammaryrði og margendurtekið að hún væri óttaleg óráðsía og bruðl. Kannski þarf það í sjálfu sér ekki að koma neinum á óvart að fyrrv. borgarstjóri Reykjavíkur hafi takmarkaðan skilning á byggðamálum og kannski þarf það heldur ekki að koma neitt sérstaklega á óvart að byggðamál eigi lítt upp á pallborðið hjá þessari ríkisstjórn, t.d. ef haft er í huga, svona í framhjáhlaupi, að formenn þessara tveggja flokka, báðir formennirnir, báðir varaformennirnir og báðir þingflokksformennirnir, þ.e. allir helstu forráðamenn þessara tveggja flokka, eru frambjóðendur í Reykjavík. Auðvitað eru Reykvíkingar hvorki verri né betri en annað fólk, síst af öllu mundi ég halda slíku fram sem er bæði borinn og barnfæddur Reykvíkingur. En ég held að það hljóti að vekja athygli víðar en í mínum huga að þessir flokkar skuli ekki velja til æðstu trúnaðarstarfa í sínum röðum neina aðra en þá sem hafa verið í framboði hér í Reykjavík. Það er mjög athyglisvert. Það er engin undantekning á því. Þess vegna held ég að enginn þurfi að vera neitt stórkostlega undrandi þó að á þessum tveimur bæjum ríki nokkurt tómlæti um byggðamál. Menn spyrja að því hvort byggðastefnan hafi brugðist. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Sú byggðastefna sem rekin hefur verið hefur ekki skilað tilætluðum árangri.`` Vissulega kann ýmislegt að vera til í þessu, en fyrst verðum við að vita til hvers var ætlast í öndverðu. Ég held persónulega að enginn hafi átt von á því að með byggðastefnunni gufuðu öll vandamálin upp. Vandamálin eru vissulega enn óleyst og viðunandi jafnvægi í byggðamálum hefur ekki náðst. Langt í frá. En við hljótum að spyrja okkur: Hefur þá starf okkar verið til einskis? Hefur byggðastefnan brugðist? Er hún úrelt, jafnvel óþörf eins og sumir segja? Ég hika ekki við að fullyrða og það af hjartans sannfæringu að byggðastefna undanfarinna ára hefur gert sitt gagn þótt hún hafi ekki leyst allan vanda. Hún hefur skilað stórfelldum árangri, en við skulum átta okkur á því að vandamálin væru margfalt stærri, margfalt rosalegri en þau eru ef ekkert hefði verið gert. Það er auðvitað kjarni málsins. En í hverju lýsir þessi vandi sér? Ég vil í fyrsta lagi benda á þann vanda sem hlýst af hinu lága fasteignaverði víða um land sem aftur veldur því að lítið verður um húsbyggingar. Á þessu ári virðast vera sárafáar íbúðir í smíðum á vegum einkaaðila utan Reykjavíkur og Reykjaness, svo sárafáar að undrun sætir. Ég hef reynt að átta mig á því um hvaða tölu hér gæti verið að ræða en ekki komist að niðurstöðu því ég sé ekki að skýrslur greini það nákvæmlega hvað er á vegum einkaaðila og hvað er á vegum félagslegra aðila. En ég hygg að í kringum 1700 íbúðir séu í smíðum utan höfuðborgarsvæðisins um þessar mundir og ég held að mikill meiri hluti, kannski megnið af þessum íbúðum sé á vegum félagslegra aðila. Ég þori ekki að segja hvað er mikið afgangs þegar félagslegar íbúðir hafa verið dregnar frá en ég hygg að þær séu aðeins örfá hundruð á öllu landinu utan höfuðborgarsvæðisins. Annað sem lýsir vandanum vel er hin lélega og fábreytta þjónusta víða úti um land og fólk finnur fyrir að ekki er fyrir hendi. Þar eru fábreytt atvinnutækifæri, þar er lítil atvinnuuppbygging, fólki finnst langt að leita til stjórnvalda og stjórnarstofnana og þar er hærra raforkuverð og víðast meiri húshitunarkostnaður. Þar er líka yfirleitt hærra verð á innfluttum vörum. Af þessum vanda, sem vissulega er ekki nýr, hefur leitt stanslaus straumur fólks og fjármagns hingað suður á höfuðborgarsvæðið. Til marks um þennan straum er kannski rétt að nefna eina tölu. Á áratugnum 1980--1990 fjölgaði íbúum í Reykjavík og á Reykjanesi um 24.000 manns. En fjölgun í öðrum landshlutum samanlagt var nánast engin, eða rétt um 400 manns. Þar var því stöðnun eða bein afturför. Ég held það sé mjög eftirtektarvert fyrir alla sem hugleiða þessi vandamál að landsbyggðin er og hefur lengi verið í ákveðnum vítahring. Það er vegna þessa aðstöðumunar sem ég hef nú lýst sem fólkið er að flytja í burtu. En burtflutningur fólksins eykur svo aftur aðstöðumuninn fyrir þá sem eftir sitja. Það er eins með fasteignamálin. Vegna hins lága fasteignaverðs þorir fólk ekki að byggja. Það þorir ekki að fjárfesta í húsbyggingum. En svo aftur vegna þess hve lítið er byggt er víða skortur á íbúðarhúsnæði og þess vegna verður fólkið að fara. Þetta er vítahringur sem erfitt hefur reynst að brjótast út úr. Ég tel að meginmarkmið byggðastefnu hljóti að vera að auðvelda landsbyggðinni að brjótast út úr þessum vítahring án þess að það þurfi að flýja á brott, eins og hæstv. forsrh. hefur gert að tillögu sinni. Ég tel að það hljóti að vera annað meginmarkmiðið að minnka aðstöðumuninn og reyna með Byggðasjóði og með öðrum aðgerðum að veita aftur út á land þó ekki væri nema einhverjum örlitlum hluta af því fjármagni sem sogast jafnt og þétt hingað inn á höfuðborgarsvæðið eftir óteljandi leiðum. Loks hlýtur það að vera markmið byggðastefnu að örva framtak og uppbyggingu heimamanna með öllum tiltækum ráðum. Það er kannski ástæða til að nefna sjávarútveginn alveg sérstaklega í þessu samhengi. Hér á landi hefur verið síendurtekið kreppuástand í sjávarútvegi og þetta kreppuástand hefur leikið landsbyggðina sérstaklega illa. Stundum vegna þess að afli hefur dregist saman tímabundið, t.d. vegna þess að kvóti er minnkaður eins og nú stendur fyrir dyrum, en miklu oftar vegna mistaka í efnahagsstjórn, t.d. vegna þess að gengi krónunnar hefur verið rangt skráð um langt árabil eða vegna þess að raunvextir eru allt of háir. Ég tek það þó fram að auðvitað er þetta ekki byggðamál í sjálfu sér, ekki í eðli sínu. Þetta er miklu frekar þjóðarvandi sem kemur öllum landsmönnum í koll. Vaxtamálin eru líka ansi fyrirferðamikil í þessu samhengi og hafa verið mikill örlagavaldur í íslensku atvinnulífi. Í því sambandi langar mig að nefna gjaldþrotin. Samkvæmt opinberum tölum urðu 73 gjaldþrot í Reykjavík árið 1982 hjá einstaklingum og félögum. Fimm árum seinna --- aðeins fimm árum seinna --- eða árið 1987 eru gjaldþrotin í Reykjavík orðin fimmfalt fleiri eða 351. Enn líða þrjú ár og við erum komin á árið 1990. Þá er samsvarandi tala í Reykjavík 932 gjaldþrot. Á þessum átta árum er um það að ræða að gjaldþrot í Reykjavík hafa þrettánfaldast. Það liggja ekki fyrir tölur utan Reykjavíkur frá seinustu árum en ég hygg að aukningin utan Reykjavíkur sé mjög samsvarandi, ég veit að á árabilinu frá 1982 til 1987 fjölgaði gjaldþrotum úr 46 í 244. Í hádegisfréttum var greint frá því að menn hefðu breytt framkvæmdafyrirkomulagi varðandi gjaldþrot með svonefndu tryggingagjaldi og af því mundi leiða nokkur fækkun skráðra gjaldþrota. Ég hygg hins vegar að sú fyrirkomulagsbreyting breyti ekki eðli málsins á nokkurn hátt. Þessi gífurlega aukning sem orðið hefur í gjaldþrotum á bara átta árum, eins og ég hef nefnt, þ.e. það virðist vera þrettánföldun, segir sína sögu og við hljótum að reyna að draga af henni einhverja ályktun. Hver er skýringin á þessum ósköpum? Ég er ekki í neinum vafa um skýringuna. Ég tel að það sé engin önnur skýring á þessu en sú að um miðjan seinasta áratug varð gífurleg hækkun raunvaxta, eins og flestir þekkja. Bara til þess að hafa það á hreinu hvað þarna var um mikla breytingu að ræða má nefna vexti á spariskírteinum sem voru liðlega 3% árið 1982 en voru komnir upp í 9% þegar líða tók á seinni hluta áratugarins. Sem sagt, raunvextir höfðu þrefaldast á fáum árum. Ég nefndi spariskírteinin, það má vissulega nefna aðra viðmiðun, t.d. raunvexti í bankakerfinu eða raunvexti hjá verðbréfasjóðunum. Ég hygg að það breyti ekki miklu, þarna var um að ræða þreföldun á raunvaxtastiginu á tiltölulega fáum árum. Það er þessi þreföldun á vaxtabyrðinni í þjóðfélaginu sem vissulega kemur ekki fram um leið og vaxtahækkunin verður heldur á lengri tíma vegna þess að vextirnir eru að hlaðast upp og menn eru að lenda í meiri og meiri þrotum, jafnt og þétt. En það þarf engan að undra þó að hraðinn verði alltaf meiri og meiri, eins og menn sáu á þessum tölum sem ég hef nú nefnt. Gjaldþrotin höfðu fimmfaldast á fyrstu fimm árunum, en þau höfðu þrettánfaldast eftir átta ár. Auðvitað eru fleiri skýringar til á gjaldþrotahrinunni sem gengið hefur yfir á liðnum áratug, en ég er ekki í neinum vafa um að þetta er meginskýringin. Og svona í framhjáhlaupi segi ég hiklaust að raunvaxtahækkunin er líka meginskýringin á því hve verulega hefur hægt á hagvexti og atvinnuþróun hér á landi seinustu árin. Að vísu verður þar að taka inn í myndina minnkandi þorskveiði og aðra erfiðleika í þjóðarbúinu, en það er að minni hyggju alveg hiklaust meginskýringin á þessu vandamáli sem menn hafa verið að benda á að upp úr miðjum seinasta áratug fer hagþróun á Íslandi að verða verulega miklu hægari en áður var og verulega miklu hægari en í flestum öðrum OECD-löndum, en hafði áður verið miklu örari og miklu hraðari. Ég viðurkenni það að vaxtamálið er ekkert sérstakt vandamál landsbyggðarinnar, en ég get samt ekki komist hjá því að nefna þetta vandamál hér vegna þess að ég held að fátt hafi dregið eins mikið úr uppbyggingu atvinnulífs víðs vegar um land í seinni tíð og einmitt vaxtapólitíkin. Staðreyndin er auðvitað sú að það er enn þá erfiðara úti á landsbyggðinni en hér á höfuðborgarsvæðinu að koma auga á atvinnurekstur sem getur staðið undir þessu háa raunvaxtastigi eftir að þessi breyting hefur orðið. Ég vil fara örfáum orðum um Atvinnutryggingarsjóð þótt það eigi við um þann sjóð sem ég nefndi hér áðan um vextina og sjávarútvegsmálin að þar er ekki eingöngu um byggðamál að ræða. Sjóðurinn var stofnaður haustið 1988 þegar hrun í sjávarútvegi blasti við og stjórn Þorsteins Pálssonar hrökklaðist frá völdum. Tilgangurinn með stofnun þessa sjóðs var að sjálfsögðu að fleyta atvinnulífinu í gegnum þá ólgusjóa sem þá blöstu við, í gegnum það kreppuástand sem þá var ríkjandi, án þess að efnahagslífið þyrfti að ganga í gegnum kollsteypu gengisfellingar og verðhækkana. Sjóðurinn var sem sagt fórnarkostnaður stjórnvalda á sínum tíma til þess að geta gert tvennt í senn: Gera sjávarútveginum kleift að endurskipuleggja fjárhag sinn og um leið að ná niður verðbólgu á sama tíma. Þetta tókst í seinustu ríkisstjórn. Sjávarútvegurinn mun og um leið allt efnahagslíf á Íslandi njóta þessa átaks á komandi árum. Þetta var ekki átak sem var bundið við þann tíma þegar það stóð yfir, heldur var þarna um að ræða átak sem mun gera okkur auðveldara að stjórna íslensku efnahagslífi um langt skeið, nú eftir að verðbólgunni hefur verið náð niður. En auðvitað tekur það líka nokkur ár að gera upp reikningana fyrir þann fórnarkostnað sem féll til á sínum tíma. Það þarf engum að koma á óvart. Og þess vegna nefni ég þetta mál hér að sú staðreynd að eftir að sjóðurinn lauk hlutverki sínu var hann vistaður hjá Byggðastofnun, má að sjálfsögðu aldrei verða til þess að framlag í Atvinnutryggingarsjóð flokkist undir fjárveitingar til byggðamála því að þetta var mál sem snerti þjóðfélagið allt. Um Byggðastofnun og Byggðsjóð vil ég segja það að ég sé ekki betur en Byggðastofnun standi traustum fótum. Eigið fé Byggðasjóðs 30. apríl sl. var 1692 millj. kr. 99% af útlánum Byggðasjóðs eru gengistryggð eða verðtryggð. Hins vegar er Byggðastofnun almennt með veð fyrir aftan aðra stofnlánasjóði og banka. Sú hefur verið meginreglan alla tíð að Byggðastofnun hefur neyðst til og verið talið sjálfsagt að hún fengi ævinlega veð fyrir aftan aðra stofnlánasjóði og fyrir aftan bankana --- þannig er það a.m.k. í yfirgnæfandi fjölda tilvika --- og þetta hefur auðvitað sín áhrif þegar um mikla gjaldþrotahrinu er að ræða í þjóðfélaginu eins og núna er. Á þessum tímum þegar gjaldþrotum fjölgar sífellt má að sjálfsögðu búast við nokkrum áföllum og þess vegna hafa verið settar 1656 millj. kr. í afskriftareikning útlána. Áföll vegna gjaldþrota á komandi árum upp að þessu marki munu því ekki skerða þá eiginfjárstöðu Byggðastofnunar sem ég nefndi hérna áðan og er 1692 millj. kr. En þá er rétt að varpa fram spurningunni: Hvað er brýnast í byggðamálum og hvað ber að forðast? Í fyrsta lagi þarf að ýta undir frumkvæði og forustu heimamanna með því að efla kjördæmin stjórnsýslulega. Það þarf að mynda byggðastjórnir í hverju kjördæmi sem gefi rétta og lýðræðislega mynd af íbúafjölda sveitarfélaga, svo og af skoðanahópum og valdahlutföllum stjórnmálasamtaka. Þá er ég einfaldlega að segja að núverandi kjördæmasamtök eru ekki fær um að gegna þessu hlutverki. Þar verða að koma til samtök sem byggja á lýðræðislegri grunni en núverandi kjördæmasamtök gera og þarf varla að skýra það frekar fyrir þá sem til þekkja. Það þarf einnig að efla starfsemi Byggðastofnunar og koma upp útibúum í öllum kjördæmum. Að því hefur verið unnið á undanförnum árum og ég tel að það mál sé á góðri leið. Það þarf einnig að efla atvinnuþróunarfélög og atvinnuþróunarsjóði sem eru nú þegar að nokkru til í kjördæmunum. Þeir þurfa að vera til í öllum kjördæmum. Þessi atvinnuþróunarfélög ættu að yfirtaka hluta af starfsemi Byggðastofnunar. Það þarf að sameina og stækka sveitarfélögin svo að þau verði fjölmenn og sterk og það þarf að efla fjárhag þeirra. Hins vegar á alls ekki að una lengur við forréttindi Reykjavíkurborgar í skattamálum. Þau forréttindi sem allir þekkja, og eru auðvitað ekki í takt við tímann, eru á kostnað annarra sveitarfélaga í landinu. Þessi forréttindi eiga að hverfa úr sögunni. Það þarf að jafna raforkuverð um land allt. Til þess þarf að minni hyggju vafalaust að sameina Rafmagnsveitur ríkisins og Landsvirkjun. Það þarf að endurskipuleggja farþegaflutninga innan lands á sjó og landi. Hins vegar ber að sjálfsögðu að forðast það að draga úr bráðnauðsynlegri þjónustu Skipaútgerðar ríkisins eins og núverandi ríkisstjórn virðist áforma. Það þarf að flytja a.m.k. tvær ríkisstofnanir á ári hverju út á land næsta áratuginn. Það verður að tryggja það að uppbygging stórfyrirtækja eigi sér víðar stað en á höfuðborgarsvæðinu. Stuðningur stjórnvalda í tíð seinustu ríkisstjórnar við flutning Sláturfélags Suðurlands á Hvolsvöll og við flutning sjávarútvegsfyrirtækisins Ingimundar til Siglufjarðar var hvort tveggja dæmi um það hvernig rétt er að halda á málum, skref í rétta átt sem vísar veginn til frekari aðgerða af sama tagi. Það á ekki að selja Rás 2 eins og Sjálfstfl. hefur boðað. Þvert á móti á að efla Ríkisútvarpið og það á að tryggja að allir landsmenn geti notið útsendinga þess en enn þá vantar töluvert upp á að svo sé. Ljósleiðarakerfi Pósts og síma gæti vissulega bætt þar verulega úr og þarf að athuga það nánar. Áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, langar mig að fara örfáum orðum um óskabarnið sem minna hefur orðið úr en efni stóðu til. Þar á ég við fiskeldið. Fiskeldið hefur orðið þung byrði á sjóðakerfinu og því eðlilegt að ræða stöðu þess alveg sérstaklega. Það er grátlegt, því verður ekki neitað, það er grátlegt hvernig farið hefur fyrir fiskeldinu. 23 eldis- og hafbeitarstöðvar hafa orðið gjaldþrota og gífurlegir fjármunir hafa tapast. Lán Byggðastofnunar til laxeldisins nema 1400--1500 millj. kr. eins og mál standa nú. Enn eru um 50 stöðvar í rekstri, sumar á vegum þrotabúa eða stofnlánasjóða en flest þessara fyrirtækja eru í gífurlegum erfiðleikum. Ég tel rétt að við veltum aðeins fyrir okkur spurningunni: Hvers vegna fór svona illa í laxeldinu? Það er alltaf auðvelt að vera vitur eftir á og það er það sem menn verða. Menn sjá nú hvað var að, eftir á. Að sjálfsögðu var farið allt of geyst af stað og ekki af nægilegri fyrirhyggju. Sjóeldi reyndist miklu erfiðara hér við land en menn höfðu gert sér vonir um og menn höfðu reynslu af í nálægum löndum. Íslensku laxastofnarnir reyndust ekki henta vel til eldis. Það uppgötvuðu menn ekki fyrr en eftir á. Úr því má að sjálfsögðu bæta. Verð hefur farið mjög lækkandi á erlendum mörkuðum með stórauknu framboði og það er núna 20% lægra en það var fyrir fáum árum. Uppbygging laxeldisins lenti auk þess í vaxtasprengingunni miklu sem ég gerði áðan að umtalsefni og það hefur sannarlega goldið þess grimmilega. Afurðalánafyrirgreiðslan við laxeldið var frá upphafi mjög óhagkvæm, bæði dýr og ófullkomin og er það enn. En þá er kannski eðlilegt að menn spyrji: Var rangt að hefja laxeldi hér á landi? Ég held að margir þeirra sem spyrja sig þeirrar spurningar séu furðufljótir að gleyma umræðunni eins og hún var almennt í þjóðfélaginu fyrir fimm árum síðan. Um miðjan seinasta áratug voru Íslendingar varla byrjaðir að framleiða lax í eldis- og hafbeitarstöðvum og þá, árið 1985, var útflutningur á laxi og silungi aðeins 17 millj. kr. Á sama tíma höfðu Norðmenn gert laxeldið að feikilegri stóriðju sem mokaði þá þegar til þeirra tugum milljarða króna. Írar, Skotar og Danir voru einnig komnir á fljúgandi ferð við uppbyggingu laxeldis. Máltækið segir: ,,Sveltur sitjandi kráka`` og staðreyndin er sú að mönnum fannst þá að engin ný atvinnugrein lofaði jafnmiklu og góðu eins og einmitt laxeldið. Það var því eðlilegt að menn spyrðu sig á þeim tíma: Eigum við að sitja með hendur í skauti? Um það spurðu menn sig um land allt og svöruðu neitandi. Markaður fyrir laxaseiði í Noregi var mjög góður og það var byrjunin. En skömmu eftir að menn fóru að selja inn á þann markað lokaðist hann mjög snögglega og íslenskar stöðvar sátu uppi með gríðarlega mikið magn af óseljanlegum seiðum. Þá var tekin ákvörðun um það að fara út í matfiskeldi, sem svo er kallað, í mjög stórum stíl. Og núna, fimm árum seinna, er útflutningsverðmæti eldis- og hafbeitarstöðva risið úr þessum 17 millj. sem það var fyrir fimm árum í 690 millj. kr. og hefur tekið feiknastökk upp á við á aðeins fimm árum. En fjárhagsstaðan er erfið, því er ekki að neita. Ég vil þó minna á í þessu samhengi að Ísland er ekki eina landið í veröldinni sem glímir við erfiðleika í laxeldi. Ef þið hafið hlustað á útvarpsfréttir í gær hafið þið vafalaust tekið eftir frétt frá Noregi þar sem kom fram að nær allar laxeldisstöðvar, eins og Ríkisútvarpið orðaði það, hvort sem það er nú satt eða ekki en þannig var það orðað, nær allar laxeldisstöðvar í Noregi yrðu gjaldþrota á næstu dögum ef ekki fengist 13 milljarða kr. styrkur til norsks laxeldis frá ríki og bönkum. Þannig er ástandið í þessari atvinnugrein, ekki bara á Íslandi heldur í öllum hinum löndunum þar sem hún er stunduð. Og menn verða að gera sér grein fyrir því að þetta gerist ekki bara á sviði laxeldis heldur getur þetta gerst á mjög mörgum öðrum sviðum atvinnulífs og hefur verið að gerast á undanförnum áratugum. Þetta er ekkert einstakt með laxeldið. Uppbygging íslensks atvinnulífs hefur aldrei gengið áfallalaust. Við höfum orðið fyrir áföllum aftur og aftur á þeim sviðum þar sem uppbygging hefur verið hvað mest. Áföllin og tapið í fiskeldinu stafa að sjálfsögðu af reynsluleysi, þekkingarleysi og vankunnáttu en líka af þessum erfiðu ytri aðstæðum, lækkandi verði og háum vöxtum. Ég tel hins vegar að þekkingin og reynslan sem hefur fengist á þessum fimm árum geti orðið margra milljarða virði á komandi árum. Ef ég er spurður að því hvort ég telji tíma til kominn að hætta við laxeldið, þá svara ég alveg hiklaust að það væri glapræði. Það væri glapræði að gefast núna upp þótt móti blási. Það verður að reyna að láta þær stöðvar lifa sem hafa einhverja lífsmöguleika í von um batnandi afkomu með minnkandi framleiðslukostnaði, hugsanlega með aðeins hækkandi verði á nýjan leik eins og margir gera sér vonir um og með ýmiss konar hagræðingu sem víða er í fullum gangi. Að lokum: Hver er framtíð fiskeldisins? Ég held að við verðum að hafa það í huga að eftir nokkur ár verður seiðaeldi til eflingar þorskstofninum komið í fullan gang hér á landi. Til þess að hjálpa náttúrunni svo að um munar við ræktun þorskstofnsins þarf að sjálfsögðu gífurlegt magn seiða en sú framleiðsla væri áreiðanlega fljót að borga sig ef vel tækist til. Ég bendi því á að þekkingin og tæknin sem hefur verið að flæða inn í landið á seinustu árum með laxeldinu ásamt auðvitað miklu af ónotuðum fjárfestingum gjaldþrota fyrirtækja sem nú eru fyrir hendi, þetta hvort tveggja á hugsanlega eftir að koma okkur að mjög góðum notum á næstu árum við uppbyggingu þorskstofnsins. Að sjálfsögðu eru vonir okkar ekki eingöngu bundnar við stóraukið laxeldi þrátt fyrir áföllin og hugsanlegt þorskeldi á komandi árum. Möguleikarnir eru fjöldamargir aðrir eins og flestir þekkja. Bleikjueldi lofar mjög góðu og gefur gott verð. Lúðueldi er hafið og miklir möguleikar virðast liggja í eldi heitsjávarfiska með aðstoð jarðhita þótt við höfum ekki enn spreytt okkur á þeim möguleikanum. Ég segi að lokum um þetta stórkostlega mikilvæga mál: Hvers konar fiskeldi er sjálfgefið viðfangsefni okkar Íslendinga með þá frábæru aðstöðu sem við höfum á þessu sviði frá náttúrunnar hendi.

Forseti vill láta þess getið að fram mun fara umræða utan dagskrár um heimsmeistaramótið í handbolta kl. 5.30 til 6 í dag, að beiðni hv. 8. þm. Reykn., Ólafs Ragnars Grímssonar, og er það skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu ársskýrsla Byggðastofnunar fyrir árið 1990. Get ég vissulega tekið undir orð Byggðastofnunar sem fram koma þar í athugasemdum að sú búseturöskun sem orðið hefur hlýtur að vera okkur mikið áhyggjuefni. Sú búseturöskun er ekki gott mál fyrir höfuðborg landsins og hún er heldur ekki hagstæð fyrir landsbyggðina. Hún er sem sagt ekki gott mál fyrir neinn íbúa landsins. Það kallar á ný mannvirki á höfuðborgarsvæðinu, það kallar á meiri fjárfestingar, uppbyggingu skóla og heilbrigðisstofnana og það kallar jafnframt á að sömu stofnanir verði vannýttar úti á landsbyggðinni. Samþykkt hafa verið ný lög um Byggðastofnun þar sem talað er um að nú verði áherslubreyting í starfsemi stofnunarinnar. Í framtíðinni muni hún sinna meira byggðaáætlunum og þróunarverkefnum. Það er vissulega gott og vel --- Byggðastofnun hefur sinnt þeim verkefnum --- og hún mun sinna þeim í enn meira mæli á næstu árum. En á síðustu árum hafa oft verið samdar miklar og góðar skýrslur um þróun byggðamála og um einstök svæði en því miður hefur ekki alltaf mikið af þeim áætlunum komist í framkvæmd. Hver er þá vilji stjórnvalda sem nú ráða gangi mála til þess að hafa áhrif á byggðaþróun? Það verður að segjast eins og er að íbúar landsbyggðarinnar a.m.k. telja ekki að vilji stjórnvalda í dag sé mjög jákvæður. Sú umræða sem komið hefur frá ríkisstjórn landsins hefur ekki verið í þeim dúr að íbúar landsbyggðarinnar þurfi neitt sérstaklega að hlakka til. Það sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan vekur heldur ekki miklar vonir. Það er dökkt útlit hjá atvinnulífinu á landsbyggðinni en það er á því sem mannlífið byggist á. Í sl. viku hitti ég nokkuð marga úr atvinnulífinu, að sjálfsögðu aðallega úr mínu kjördæmi, og það sem þeir sögðu var þetta: Á næsta ári fáum við að sjá hvort sjávarútvegurinn á landsbyggðinni lifir eða deyr. Það verða að koma til aðgerðir sem skuldbreyta og sem lækka vexti. Öðruvísi lifir atvinnulífið ekki af. En það sem við höfum heyrt frá stjórnvöldum er ekki til þess fallið að glæða vonir okkar um að þau hugsi sér að gera eitthvað í þeim málum. Sjávarútvegurinn verður áfram undirstaða byggðar í landinu. Það getur ekki annað orðið á næstu árum. Við sjáum það ekki fyrir okkur. En vissulega þarf jafnhliða að auka störf í þjónustugreinum. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. hér áðan að sú aukning sem orðið hefur í þjónustugreinum er aðallega á suðvesturhorninu en mjög lítið á landsbyggðinni. Þar komum við líka inn á það að konum fækkar á landsbyggðinni en fjölgar jafnframt á höfuðborgarsvæðinu. Það vantar atvinnutækifæri fyrir konur úti um landið. Ef ekki fjölgar í þjónustugreinunum á landsbyggðinni, þá fjölgar ekki störfum fyrir konur. Miðað við stöðuna sem er í dag, þá eru þær meiri hluti þeirra sem stunda þau störf. Það er vissulega jákvætt að félmrn. hefur veitt á síðasta ári, þessu yfirstandandi ári og mun veita á næsta ári 15 millj. kr. til uppbyggingar atvinnu fyrir konur í dreifbýli. Nýlega var haldin á Vestfjörðum mikil atvinnumálaráðstefna sem konur stóðu fyrir og sóttu hana um 100 konur. Þar komu fram mjög margar hugmyndir um það sem hægt væri að gera í atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni og ekki bara fyrir konur heldur fyrir alla íbúa. Ég vona svo sannarlega að framhald verði á þeirri vinnu sem þar byrjaði með hópum sem þegar hafa verið settir í gang til að vinna áfram að þeim hugmyndum. Einnig kom það fram hjá mörgum þeim sem sóttu þessa ráðstefnu að þeir vonuðust til að hún væri aðeins byrjunin á fleiri slíkum úti um landið. Hver skyldi þá í raun og veru vera undirrótin að þeirri byggðarröskun sem orðið hefur? Atvinna skiptir miklu máli. En það kom líka fram í máli hæstv. forsrh. áðan að á Vestfjörðum, þar sem fólki hefur fækkað mest, er það ekki vegna þess að atvinnu hafi vantað því að þar eru atvinnutekjur með því hæsta sem gerist á landinu og atvinnuleysi hefur varla verið þar mælanlegt. En hvað er það þá? Það vantar fjölbreytni. Atvinnulífið er of einhæft. Það byggir of mikið á sjávarútveginum sem er aðalundirstaðan. Þegar einhverjar sveiflur verða í honum hlýtur atvinna að minnka. Fólkið horfir líka á fleira og það er hvernig aðstaðan er til að lifa á hverjum stað. Hv. þm. Ragnar Arnalds kom nokkuð inn á að það væri aðstöðumunur sem skipti máli líka og það held ég að sé í raun og veru og hafi verið á undanförnum árum þegar næg atvinna hefur verið. Það hefur verið aðstöðumunurinn sem hefur skipt máli. Það eru almenn lífskjör, það hvað kostar að reka heimili, það er orkukostnaðurinn, það er vöruverðið, það eru skólarnir og heilbrigðisstofnanirnar. Það er þetta sem skiptir máli þegar fólk er að velja sér búsetu eða velja hvort það vill vera áfram á þeim stöðum sem það býr á. Því miður hefur það verið svo á undanförnum árum, sérstaklega hvað varðar rekstrarkostnað heimilanna, að ekki hefur náðst hljómgrunnur fyrir því fyrr en nú á allra síðustu árum. Sl. vor var það í stefnuskrá núv. ríkisstjórnar að stuðla að lækkun orkukostnaðar í landinu. Það er jákvætt svo langt sem það nær. Ég óttast hins vegar að ekki sé nóg að gert. Einnig hefur verið rætt um að stofnanir þurfi að flytja út á land. Um það hefur verið rætt í áratugi. Hvernig hefur það gengið? Það hefur gengið mjög hægt, það viðurkenna allir. Skógrækt ríkisins var flutt út á land á síðasta kjörtímabili með miklum látum sem allir muna sjálfsagt. Ég hef ekki heyrt um hvaða stofnun eigi næst að flytja út á land. Og ég held að það gangi ekki að vera alltaf að tala um að við ætlum að flytja stofnanir út á land. Það sem þarf að gera er að leggja þær niður í Reykjavík og stofna aðrar nýjar úti á landi. Það þýðir ekki að segja að við ætlum bara að flytja stofnanir út á land heldur verður að leggja þær niður, breyta þeim að einhverju leyti og stofna þær upp á nýtt eða nýjar stofnanir úti á landi. Öðruvísi verður ekki fjölgun í opinberum störfum úti á landi. Hins vegar þarf þetta vissulega að fylgjast að, opinber þjónusta, uppbygging í henni og atvinnuuppbygging með framtaki einstaklinga. Samgöngur skipta miklu máli. Samgöngur eru nánast nr. eitt, tvö og þrjú þegar við ræðum um byggðamál, en mikið hefur áunnist í samgöngumálum síðustu árin og við horfum öll til þess að svo muni verða áfram á næstu árum. Við færum staðina saman með því að stytta leiðir á milli þeirra en ekki með því að taka fólkið af einum stað og flytja það yfir á annan. En hvar skyldi svo grunnurinn liggja? Ef við reynum að grafa djúpt og leita, hvar liggur grunnurinn í allri þessari búseturöskun? Ég hef nefnt aðstöðumuninn, almennu lífskjörin, en það er líka annað sem er stórt mál. Ég ætla að vitna í bók eða rit sem heitir ,,Byggðamál á Norðurlöndum``, með leyfi hæstv. forseta, hluta greinar eftir Gunnlaug A. Júlíusson: ,,Allir þekkja, bæði beint og af afspurn, harmsögu sveitarstjórnarmanna utan af landi þegar þeir fara í ferðir suður til Reykjavíkur í þeim tilgangi að sarga peninga út úr fjárveitingavaldinu. Hér getur verið um að ræða fjárveitingar í verkefni sem viðkomandi sveitarstjórnir leggja sérstaka áherslu á að unnið verði að. Einnig getur verið um að ræða verkefni sem ríkið á að fjármagna að hluta til með sveitarstjórnum, en það stendur ekki við að greiða sinn hluta án eftirgangsmuna og þá þurfa sveitarstjórnarmenn að herja út lögboðnar skuldbindingar með suðurferðum. Þetta fyrirkomulag, sem of mörgum þykir sjálfsagt, er afar niðurlægjandi fyrir þá sem starfa að sveitarstjórnarmálum, svo að ekki sé meira sagt. Það fyrirkomulag, sem hér er við lýði, að öllu framkvæmdafé skuli úthlutað af Alþingi og í gegnum stofnanir í Reykjavík, er dæmi um lénsskipulag sem hefur verið kollvarpað fyrir löngu í öllum nágrannalöndum. Vitaskuld reynir núverandi ástand að viðhalda sjálfu sér því að úthlutun fjármagns fylgja völd. Völdum fylgja margs konar áhrif og fríðindi sem erfitt er að sjá á bak. Því er andstaða við breytingar á því kerfi sem hér er við lýði ekki endilega rökræn umræða sem byggist á staðreyndum, heldur eðlileg tregða núverandi kerfis til að viðhalda sjálfu sér. Til þess að auka ábyrgð sveitarstjórnarmanna varðandi ákvarðanatöku í málefnum sinnar heimabyggðar, gera framkvæmdaröðun markvissari og í samræmi við vilja heimamanna, ásamt því að dreifa völdum í þjóðfélaginu, er ekki einungis nauðsynlegt, heldur óhjákvæmilegt að landshlutasamtök fái tekjur beint og milliliðalaust af innheimtu skatts. Með því móti eykst sjálfstæði heimaaðila og völd og áhrif flytjast út á land frá miðstýringunni í Reykjavík. Mikilsvert atriði í þessu sambandi er sú atvinnusköpun sem völdum og peningaumsýslu fylgja. Gegnum árin hefur ein af aðalástæðum fólksflótta af landsbyggðinni verið sú að það fólk, sem fer í langskólanám úr hinum dreifðu byggðum, kemur ekki nema að litlu leyti heim aftur vegna þess að verkefni við hæfi þess eru ekki fyrir hendi í heimabyggðum. Þau eru hins vegar fyrir hendi í Reykjavík. Með því að flytja völd, ákvarðanatöku og peningaumsýslu út til landshlutasamtakanna eru störf einnig flutt þangað. Því yrði slík kerfisbreyting, sem hér hefur verið lýst, landsbyggðinni til góðs í margháttuðum skilningi. Þangað væru flutt völd, áhrif og atvinna. Með því að byggja upp landshlutasamtök sem hafa sjálfstæðan tekjustofn yrði grundvallarbreyting á valdauppbyggingu í þjóðfélaginu því að peningum fylgja völd og völdum fylgja áhrif. Í stað þess að vera þiggjendur, sem hafa lítil áhrif á forgangsröðun verkefna á annan hátt en með því að senda undirskriftir og óskalista, þá hefðu heimamenn öll ráð í sinni hendi hvað varðar forgangsröðun verkefna á sumum sviðum, svo sem í mennta- og heilbrigðismálum. Þýðing slíkrar valdreifingar yrði gífurleg fyrir landsbyggðina. Í stað þess að sækja vilyrði fyrir öllu því sem gera skal suður til Reykjavíkur færi ákvarðanatakan um mörg mikilvæg málefni fram heima í héraði.`` Og að lokum segir: ,,Ef landshlutasamtök fengju beina tekjustofna og sæju alveg um ákvarðanatöku við ákveðnar fjárfestingar, þá mundu starfshættir Alþingis breytast verulega. Minni hluti af tíma þess færi þá til að huga að fjárveitingum í hin margvíslegustu smáverkefni sem eiga ekkert skylt við aðalverksvið þingsins. Því mundi þessi kerfisbreyting, sem hér hefur verið lýst, hafa í för með sér markvissari vinnubrögð, bæði heima í héraði og einnig í sölum Alþingis.`` Ég held að með þessu ljúki ég máli mínu um ársskýrslu Byggðastofnunar að sinni.

Herra forseti. Sú nýlunda er í dag að hæstv. forsrh. er í þingsalnum og hefur gefið mönnum kost á að ræða landsins gagn og nauðsynjar í umræðum um skýrslu um byggðamál. Það er mjög virðingarvert og ákaflega óheppilegt að slíta þá umræðu í sundur. Í 50. gr. þingskapa segir svo: ,,Í upphafi þingfundar skal forseti tilkynna hvaða mál fyrirhugað er að taka til umræðu utan dagskrár.`` Það er engin undanþága frá þessari skyldu á forseta og því algjörlega óheimilt á miðjum þingfundi að tilkynna að upp verði tekin utandagskrárumræða. Ég vil vekja athygli á þessu hér, ekki vegna þess að mér sé ekki ljóst að það mál er komið í hnút eins og fleiri mál hjá hæstv. ríkisstjórn, hún liggur því vel við höggi, heldur hins að með formlegum hætti hlýtur að verða að krefjast þess að forseti virði 50. gr. --- alveg eins og okkur er ætlað að virða rauð, gul og græn ljós í borðinu --- og fari eftir texta hennar undanbragðalaust, og tilkynni það í upphafi þingfundar ef fram eiga að fara umræður utan dagskrár.

Það lá ekki fyrir í upphafi þessa fundar hvort sú utandagskrárumræða, sem hefur verið tilkynnt úr forsetastóli að eigi að fara fram kl. 17.30, mundi fara fram í dag eða annan dag. Það varð hins vegar samkomulag við formenn þingflokkanna um að umræðan gæti farið fram kl. 17.30 í dag til þess að slíta ekki sundur þá umræðu sem hér fer fram, en gert er ráð fyrir kvöldfundi til þess að halda henni áfram. Forseti tekur alveg undir að það er slæmt að þurfa að víkja frá þingsköpum að þessu leyti, en þarna var fyrst og fremst um það að ræða hvenær hægt væri að tímasetja þessa umræðu, hvort hún yrði í dag eða á morgun. Það vissi forseti ekki í upphafi þessa fundar og þess vegna var það tilkynnt strax og forseti komst að til að gera það.

Herra forseti. Mér er ljóst að valdsvið forseta er ærið. Engu að síður eru því takmörk sett með þeim leikreglum sem þingsköp áskilja og 50. gr. er alveg skýlaus hvað þetta snertir. Hér stendur hvergi að það geti átt sér stað að forseti, eftir samkomulag við þingflokksformenn, hafi heimild til að brjóta 50. gr. Það er ekki ýjað að þessu einu einasta orði. Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. forseta lesa úr forsetastóli þann texta þingskapanna sem heimilar að þverbrjóta rétt þingmanna. Ég vænti þess að hæstv. forseti geri sér grein fyrir að það kallar á storma og stríð ef þeir sem ætla að halda öðrum til aga og reglna á þingfundum telja sér ekki skylt að fara sjálfir eftir þingsköpunum.

Virðulegi forseti. Í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar, Velferð á varanlegum grunni, segir svo, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun með almennum aðgerðum styðja viðleitni til að byggja upp iðnað og þjónustu á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar og greiða fyrir aðlögun að breyttum atvinnuháttum og markaðsskilyrðum. Ríkisstjórnin vill í samvinnu við heimamenn beita sér fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar á landsbyggðinni og hlúa að vexti og viðgangi smáfyrirtækja. Efling vaxtarsvæðanna, með bættum samgöngum og aukinni samvinnu sveitarfélaga og fyrirtækja innan þeirra, er í senn hornsteinn hagkvæmrar byggðastefnu og almennrar atvinnu- og efnahagsstefnu á næstu árum. Ríkisstjórnin mun fylgja eftir áætlunum sínum um jöfnun húshitunarkostnaðar í landinu. Ríkisstjórnin mun starfa í anda sátta milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Ríkisstjórnin mun á kjörtímabilinu beita sér fyrir því að stofnunum og þjónustu á vegum ríkisins verði komið fyrir utan höfuðborgarsvæðisins eftir því sem hagkvæmt þykir.`` Hér hafa verið höfð stór orð uppi af þingmanni Alþb. og Framsfl. þess efnis að stefna þessarar ríkisstjórnar hafi nú þegar gjörsamlega brugðist og allt hafi snúist til hins verra á landsbyggðinni. Ég er viss um að þeir geta tekið undir það að þetta er stefna, sem hér hefur verið lesin upp og þeim er kunn, sem getur þjónað mikilvægu hlutverki á landsbyggðinni ef hún nær fram að ganga. Það hlýtur hverjum manni að vera ljóst að of snemmt er að dæma um það núna hvort þessi stefna nær fram að ganga og hvort hún nær að skila þeim árangri sem við öll væntum. Það er ekki gott að horfa til framtíðar í gegnum sjóngler fordómanna. Því miður virtist mér sérstaklega hv. þm. Páll Pétursson vilja líta svo á byggðamálin. Ég get ekki tekið undir orð fyrrv. forsrh. þegar hann sagði eitt sinn að byggðastefnan hefði brugðist. Þá erum við hv. þm. Páll Pétursson sammála. Satt er það að margt í byggðastefnu undangenginna ára hefur brugðist en margt tekist vel og þar hefur Byggðastofnun gegnt mjög mikilvægu hlutverki og oftast rækt það vel og skynsamlega. Auðvitað má deila um ýmsar ákvarðanir og gjörðir sem svo stór og mikilvæg stofnun tekur og stendur að, en í heild hefur Byggðastofnun á mörgum sviðum lyft grettistaki, ekki bara komið til hjálpar heldur lagt grundvöll að nýsköpun í atvinnumálum á landsbyggðinni frekar en ella hefði orðið. Við hvers konar vanda er að etja á landsbyggðinni? Meginvandinn á landsbyggðinni er sá að kvótakerfið og lág laun fiskverkunarfólks fara víða illa með byggðarlög. Þetta eru tvö stærstu vandamálin sem við er að etja á landsbyggðinni núna. Það eru lág laun þeirra sem vinna við frumatvinnuveginn, sjávarútveginn, og svo hins vegar kvótakerfið sem ekki bara raskar byggð heldur ógnar byggð vegna þess að þeir sem þurfa að starfa og lifa undir ógn kvótakerfisins geta búist við á hvaða tíma sem er að kvótinn, grunnurinn undir heimilunum, verði seldur burt. Atvinnuréttindi fólksins í byggðunum eru hvergi virt þegar kvótabraskið er annars vegar. Það hlýtur að skipta máli fyrir atvinnulífið í landinu þegar kvótabraskið getur numið 4 milljörðum á ári. Það hlýtur að muna miklu fyrir lítið byggðarlag er telur 350 manns að þurfa að kaupa kvóta fyrir 100 millj. kr. þegar skipið sjálft kostar 90 millj. Það hlýtur að skipta líka máli fyrir atvinnu fólksins á þeim stað þaðan sem skipið er selt. Við getum ekki varið slíkt kerfi. Það er svo meingallað að hér verður að takast á við málið, enda er það í endurskoðun í nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnin hefur heitið því að hér verði gerð breyting á. Þetta er eitt stærsta landsbyggðarmálið, þ.e. að treysta grundvöll sjávarútvegsins og atvinnunnar í þorpunum vítt og breitt um landið. Hitt málið er lág laun fólksins er vinnur við sjávarútveginn og sérstaklega í fiskvinnslunni. Ég trúi ekki öðru en að ríkisstjórnin hafi forustu um að þar verði misréttið leiðrétt ef svo heldur fram sem horfir og verið hefur allt of lengi, allt of mörg ár, að þessi störf sem í raun og veru leggja grundvöll að þjóðarbúinu séu vanmetin. Það eru fleiri mál sem rétt er að vekja athygli á í þessari umræðu. Það er satt að mikil búseturöskun hefur verið hér í landinu, ekki bara síðasta áratug og ekki bara síðustu tvo áratugi heldur lengur. Ein meginástæðan fyrir búseturöskuninni til viðbótar því sem ég hef sagt áður er ríkisþenslan í Reykjavík. Fjárfestingargleði ríkisins í Reykjavík og útþensla ríkisbáknsins í Reykjavík hefur náttúrlega skapað aðstöðumun á vinnumarkaði, fjárfestingarmarkaði, peningamarkaði og hvaða markaði sem er í raun og veru. Það hlýtur að skipta máli fyrir atvinnulífið í Reykjavík þegar ráðist er í framkvæmdir er kosta einn milljarð króna, eins og t.d. þegar ákveðið var að gera við Þjóðleikhúsið á stuttum tíma, innan árs. Það hlýtur að skipta máli fyrir atvinnulífið hér í Reykjavík og það sogar til sín með óbeinum hætti vinnuafl af landsbyggðinni, vinnuafl m.a. úr fiskvinnslunni, sem þolir ekki samkeppni við svona mikla fjárfestingargleði. Það hlýtur líka að skipta mjög miklu máli fyrir byggðina í landinu og fjármál ríkissjóðs þegar fyrrv. fjmrh. gerir í skyndi fyrir kosningar samning við Reykjavíkurborg um að greiða gamlar skuldir upp á 1 milljarð kr., skuldir fyrir framkvæmdir í vegagerð sem ekki allar finnast einu sinni í vegáætlun. Þetta skiptir máli fyrir getu ríkissjóðs til þess að standa að framkvæmdum í vegamálum þegar horft er til framtíðar og það er þegar farið að segja til sín þegar ríkissjóður þarf að borga af þessari skuld á fjórða hundrað millj. kr. á þremur árum. Þeir peningar eru náttúrlega hvergi teknir annars staðar en frá framkvæmdum sem miða að því að leysa úr brýnasta vanda. Samgrh. lýsti því hér yfir að tæpast yrði farið í jarðgangagerð á Austurlandi fyrr en í fyrsta lagið 1998 eða 1999 og okkur þótti það, þingmönnum Austurlands sem hér töluðu, heldur seint í verkin farið og það er rétt. Auðvitað finnst manni það vont að hugsa til þess að í svo mikilvæga framkvæmd verði ekki farið fyrr en eftir sex eða sjö, jafnvel átta ár, þegar við horfum upp á áætlanir í Reykjavík sem teljast skyndiframkvæmdir til þess að byggja hús er kostar milljarð króna. Það virðist annar mælikvarði gilda yfir höfuð á þær framkvæmdir sem farið er í hér í Reykjavík en nauðsynlegar framkvæmdir er tengjast landsbyggðinni. Við landsbyggðarþingmenn eigum ekki að una þessum mælikvarða. Við þurfum að standa fyrir nýju gildismati. Ef hægt er að byggja eitt stykki hús í Reykjavík á tveimur, þremur árum fyrir milljarð kr. og taka um það ákvörðun ári áður eða svo, hljótum við að geta krafist þess að sami mælikvarði gildi um framkvæmdir úti á landi. Þetta gildir líka um ofþensluna í öllum rekstri ríkisvaldsins í Reykjavík. Það má segja að hafi atvinnulífið í Reykjavík verið í örum vexti, þá hafi það fyrst og fremst verið vegna aukinna ríkisumsvifa, enda er ríkisvaldið langstærsti vinnuveitandi hér í Reykjavík. Gerið ykkur í hugarlund hvað stórt það þorp eða sá kaupstaður yrði, sem mundi ekki hafa neitt annað en Háskóla Íslands og stofnanir hans? Ef Háskóli Íslands yrði staðsettur utan Reykjavíkur í sjálfstæðu sveitarfélagi, hvað þyrfti margt fólk að búa á þeim stað og hvað gæti Háskóli Íslands einn og sér staðið undir stóru samfélagi? Þetta er rétt að íhuga og hvað sú stofnun er í raun og veru mikilvægur þáttur í öllu atvinnulífi og fjármálum Reykjavíkurborgar. Það er ekki að undra að Reykjavíkurborg geti ráðist í stórar og dýrar framkvæmdir á borð við ráðhúsið, á borð við Öskjuhlíðarhús, Perlu, og aðrar álíka, þegar svo vel er staðið að fjárhagi þessarar borgar og þegar sá fjárhagur stendur á jafnföstum rótum og ríkisvaldið hefur tryggt á undanförnum árum. Það eru orð að sönnu sem segir í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar að flytja þarf ríkisstofnanir út á land og það er rétt sem hv. 6. þm. Vestf. benti á að það þyrfti að hætta að tala um þetta, það þyrfti að grípa hér til einhverra framkvæmda. Ég óska eftir því að hæstv. forsrh. undirbúi sig til þess að fara að gera þinginu grein fyrir því hvaða stofnanir þetta verði. Á sínum tíma var nefnd að störfum sem nokkrir hv. þm. sátu í. Hún gerði mikla úttekt á þessum málum, gaf út þykka bók og taldi upp margar stofnanir sem framkvæmanlegt væri að flutt yrðu út á land. Ég bjóst hálfpartinn við því að þessir hv. þm. sem sumir voru ráðherrar í síðustu ríkisstjórn gerðu alvöru í því að flytja eins og eina stofnun úr bókinni út á land. Það var nú tæpast. Jú, Skógrækt ríkisins komst í Egilsstaði og það hefur munað litlu síðan að hún flyttist aftur suður vegna húsnæðisvandræða. Ekki var nú betur búið að þeirri stofnun en það, en nú er verið að koma þeim málum á fastan grundvöll. Það væri sannarlega ástæða til að dusta rykið af þessari þykku og stóru bók og athuga hvort ekki mætti nýta þá vinnu sem á bak við hana liggur til þess að hefja þetta starf nú þegar. Auðvitað eru margar stofnanir sem geta verið úti á landi og þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Það er fagnaðarefni hvað samvinna sveitarfélaga hefur verið að aukast að undanförnu. Sú nefnd sem hefur verið að störfum og ferðast um landið og átt viðræður við sveitarfélög hefur unnið nú þegar mikið og gott starf og það ber að þakka. Nú eru viðræður í gangi mjög víða í landinu, ekki endilega alls staðar til þess að sameina sveitarfélög, heldur einnig til þess að auka alla samvinnu sveitarfélaga. Telja verður að þetta sé eitt mikilvægasta átak sem átt hefur sér stað í byggðamálum á undanförnum árum og erum við ekki enn búin að sjá alla þá ávexti sem af þeirri samvinnu geta sprottið þegar fram líða stundir. Virðulegi forseti. Samhliða því sem alvarleg búseturöskun hefur orðið í landinu hafa lífskjörin á landsbyggðinni versnað og þau hafa versnað í samanburði við lífskjörin hér í Reykjavík. Á einum vettvangi hefur þó verið staðið sérstaklega vel að málum á sl. þremur árum en það er húsnæðisstefna síðustu ríkisstjórnar og sú húsnæðisstefna sem nú þegar hefur verið mörkuð af þessari ríkisstjórn, að halda áfram að byggja íbúðir á landsbyggðinni á grundvelli hins félagslega átaks. Á þessu ári er verið að byggja 600 íbúðir á vegum hins félagslega kerfis. Á síðasta ári voru byggðar 800 íbúðir og það má spyrja sig að því hvernig húsnæðismálum á landsbyggðinni væri komið ef þetta átak hefði ekki verið gert. Hér á hæstv. félmrh. miklar þakkir skildar fyrir mikla dugandi og harða baráttu fyrir það að ná þessum málum fram. Hér hefur náttúrlega verið stigið mjög stórt og mikilvægt skref til þess að treysta byggðina í landinu, stærra skref en stigið hefur verið en á mörgum öðrum sviðum byggðamála. Það er alveg ljóst að framfarir á sviði tækninnar leyfa að aukin starfsemi á vegum ríkisins geti farið fram á landsbyggðinni. Ég gæti meira að segja hugsað mér það að Þjóðhagsstofnun gæti verið staðsett utan Reykjavíkur. Og þannig er hægt að hugsa sér að stofnanir sem í raun og veru eru ekki nema sími og tölva,  Að lokum langar mig til að nefna eitt málefni er snertir stóran hóp manna á landsbyggðinni og það er loðdýraræktin. Hún hefur verið til umræðu á hverju þingi en nú verður að fara að taka á þessum málum þannig að þeirri óvissu, sem fjölmörg heimili og margar fjölskyldur standa andspænis, verði eytt. Það er alveg ljóst að fjölmargar fjölskyldur, sem hafa og eru í loðdýrarækt, standa aldrei undir þeim áföllum sem dunið hafa yfir í þessari atvinnugrein. Ég skora á hæstv. landbrh. að taka þessi mál til endanlegrar afgreiðslu þannig að þessari óvissu megi eyða. Það er kannski ekki ástæða til að fara nánar út í það núna hvernig að því skuli staðið, en það er alveg ljóst að ef loðdýraræktin á að komast af og ef við eigum að geta horft til framtíðar um að hún eigi að geta staðið á eigin fótum, eins og margt bendir til um þessar mundir þegar áætlanir eru bjartari en oft áður um hækkandi verð og betra gengi, þá hljótum við að standa frammi fyrir þeirri spurningu hvort gamlar stórskuldir eigi að ganga frá þessari atvinnugrein algjörlega eða hvort það eigi að létta þessum skuldum af til þess að hlúa megi enn betur að loðdýraræktinni en gert hefur verið fram að þessu. Hér þarf að taka heildarákvörðun er snertir alla skuldara í loðdýrarækt. Ekki að teknir verði út einn og tveir og þrír til sérstakrar afgreiðslu. Hér verður að taka heildstæða ákvörðun er gengur yfir alla jafnt. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að hægt verði að ræða landsbyggðarmál á grundvelli þjóðarsáttar. Að treysta megi grundvöll byggðanna svo að sátt megi ríkja á milli byggðanna og fólksins í landinu, en til þess að slík sátt geti orðið verður að leiðrétta aðstöðumun þann sem fólk hefur allt of lengi búið við. Það er erfitt að játa það, en það er satt að allt of margir segja við mig: Ef ég gæti selt þá væri ég farinn. Þessi orð lýsa kannski ástandinu betur en allt annað og það má upplýsa hv. þm. Pál Pétursson um það að þessi orð voru líka sögð í tíð fyrri ríkisstjórnar og í jafnríkum mæli. En það þarf að efla bjartsýni og von í byggðunum þannig að fólkið hafi trú á því að þar megi blómgast byggð og þar hlýtur ríkisstjórnin að hafa forustu á hendi og stjórnarandstaðan líka. Ég undrast það hlutverk stjórnarandstöðunnar í fyrstu umræðu um byggðamál nokkrum mánuðum eftir að ríkisstjórnin er komin til valda að láta líta svo út að allt sé í kalda koli hjá ríkisstjórninni í byggðamálum áður en nokkrar aðstæður gefa tilefni til að dæma hana. Það er ekki kominn nógu langur tími. Ef henni mistekst þá skal ekki standa á mér að leggja dóm á og gera það með þungum orðum. Ekki með fordómum.

Dæmið ekki.

Það er ágætt að dæma þegar við sjáum það í ljósi sögunnar, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Fyrst að hv. 5. þm. Vestf. er kominn í salinn og var að grípa hérna fram í, þá er nú rétt að nefna eitt í sambandi við hans framlag til byggðamála. Hann hefur haft forustu um það að gera starfskjör prestanna í landinu tortryggileg, og áttum okkur sérstaklega á því, að það á bara við um prestana á landsbyggðinni. Ekki prestana í Reykjavík, ekki prestana á Akureyri, heldur sérstaklega starfskjör einnar stéttar sem nýtur ákveðinna réttinda umfram starfsskilyrði er viðkomandi stétt nýtur í Reykjavík. Maður hlýtur að spyrja þennan sama þingmann landsbyggðarinnar hvort maður megi búast við næstu aðför að kennurum, hvort næsta aðför muni beinast gagnvart fiskvinnslufólki. Og hvaða stéttum næst. Kannski er komin hér ein skýringin á því að það ríkir sundrung í landinu og í byggðunum. Það er verið að ala undir óánægju og gefa í skyn að eitthvað tortryggilegt sé á ferðinni og sérstaklega á sviðum þar sem fyrri þingmenn voru að tryggja stöðu landsbyggðarinnar gagnvart Reykjavík, tryggja það að sóknirnar hefðu embættisbústað til þess að það væru meiri líkur á að sóknarprestar réðust til starfa í sóknunum og hefur það ekki gengið allt of vel til þessa. Það er ekki skylda ríkisvaldsins að tryggja prestsbústaði í Reykjavík. Það er að vísu skylda ríkisvaldsins að borga prestum í Reykjavík leigu fyrir afnot af einkahúsnæði sóknarprestsins.  Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. En það er sannarlega ástæða til að taka á málefnum landsbyggðarinnar og ég veit það að ríkisstjórnin mun gera það. Ég gef henni þann tíma sem nauðsynlegur er og ég trúi því að sá tími verði vel nýttur í þágu fólksins sem á landsbyggðinni býr.

Herra forseti. Skýrslan um starfsemi Byggðastofnunar á sl. ári sem liggur hér fyrir til umræðu er ekki nema lítill hluti af byggðamálum, aðeins starfsemi einnar stofnunar sem er tiltölulega lítil miðað við þá nauðsyn sem er á að leggja meira fram til byggðamála en gert hefur verið, einkum á undanförnum árum. Ég vil taka fram áður en lengra er haldið að að ég er ekki neinn aðili að hinni svokölluðu hvítbók ríkisstjórnarinnar sem ber heitið Velferð á varanlegum grunni og er mjög andvígur mörgu sem í þeirri bók er og sérstaklega því sem lýtur að byggðastefnu. Þetta er heimasmíði ríkisstjórnarinnar sem verður sjálfsagt hægt að ræða miklu ítarlegar á síðari tímum. Það er ákaflega gott eins og hæstv. forsrh. sagði að byggðastefnan hefði brugðist. Ég vil bara alls ekki taka undir það. Og þótt hann sé kominn í landsmálin fyrir nokkrum mánuðum held ég að hann eigi eftir að læra mikið hvað hefur gerst í byggðastefnu. En af hverju hefur ekki náðst meiri árangur en raun ber vitni? Það er vegna þess að stjórnvöld á liðnum árum hafa verið að takmarka öll framlög til byggðamála. Það er ekki skemmtileg þróun sem hefur átt sér stað. Ég hef látið taka saman framlög til Byggðasjóðs og síðan Byggðastofnunar í fyrsta lagi á verðlagi hvers árs og nú á verðlagi í nóvember 1991. Hver eru þessi framlög? Þau voru árið 1972, miðað við verðlag í nóvember sl., næstum því 408 millj. En núna er í fjárlagafrv. ætlað að veita 200 millj. Með öðrum orðum, það er lækkun um 20% á milli ára. Hefur þessi þróun átt sér stað allan tímann? Nei, sem betur fer ekki. Árið 1975 lagði ríkisvaldið fram til byggðamála 1137 millj. 1976 1043 millj., 1977 1160 millj. og 1978 1036 millj. Síðan fer þetta ört lækkandi, næsta ár eru þetta 875 millj., svo 625 og niður í 176 millj. á árinu 1988. Svo koma hér menn, berja sér á brjóst og segja: Byggðastefnan hefur brugðist. Hverjir hafa brugðist? Stjórnvöld í þessu landi hafa brugðist byggðastefnunni. Og ég ætla að taka það fram að á árunum 1975--1978 þegar þessi framlög voru langhæst var gróska á landsbyggðinni. Þá var loksins hægt að stöðva fólksflóttann til Suðvesturlandsins á þessum árum. Þá var uppgangur í atvinnumálum og byggðamálum víðast hvar um land. Það sýnir best að þá var tekið á hlutunum með eftirminnilegum hætti. Þá var tekið á hlutunum á þann veg að menn meintu að það ætti að byggja landið allt. Ég segi: Byggðastefnan hefur hvergi brugðist. Henni hefur orðið á í ýmsum framkvæmdum eins og víðast annars staðar. Mér þykir ansi hart að gengið að tala um sukk eins og kom fram í ræðu forsrh. Ég á eftir að fá þau orð staðfest þegar ræðan kemur prentuð og mun ekki taka þeim með sérstökum fögnuði og ætla ekki að taka við hverju sem að mér er rétt. Hv. þm. Ragnar Arnalds tók af mér ómakið með því að ræða nokkuð um reikninga Byggðastofnunar og hina frægu úttekt Ríkisendurskoðunar. Ríkisendurskoðun skrifar upp á reikninga Byggðastofnunar 22. mars á þessu ári fyrir árið á undan. Endurskoðun var framkvæmd í samræmi við viðurkenndar endurskoðunarvenjur og í því sambandi gerðar ýmsar athuganir og kannanir á bókhaldi og bókhaldsgögnum sem taldar voru nauðsynlegar. Það er álit okkar að ársreikningurinn gefi glögga mynd af rekstri 1990 og efnahag Byggðastofnunar í árslok sama ár. Undir þetta rita löggiltir endurskoðendur Byggðastofnunar og síðan kemur: ,,Með skírskotun til áritunar ofangreindra endurskoðenda er ársreikningur Byggðastofnunar samþykktur. Ríkisendurskoðun.`` Um Atvinnutryggingarsjóðinn, sem allnokkuð hefur nú verið rætt um, er sams konar yfirlýsing löggiltra endurskoðenda og síðan Ríkisendurskoðunar, en hún er ekki dagsett fyrr en 13. maí 1991, þá setja löggiltir endurskoðendur sína áritun á reikninginn og stjórn Byggðastofnunar samþykkir reikninginn fyrir sitt leyti. Þá hafði það gerst að atvinnutryggingardeildin hafði verið sett undir Byggðastofnun frá síðustu áramótum, en Byggðastofnun hefur ekki komið nálægt einni einustu lánveitingu Atvinnutryggingarsjóðs og er því allsendis utan við þær ákvarðanir sem þá voru teknar. Þessu hefur verið margoft hrært saman, bæði atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar og Hlutafjársjóði hvað eftir annað hrært saman eins og það sé eitt og sama tóbakið. Ég ætlaði að fara nokkrum orðum um fyrrv. ríkisstjórn í sambandi við byggðamálin en það tekur því varla að byrja. Það er komin hér orðsending frá forseta að nú þurfi að gera hlé vegna þingflokksfunda. Ég ætla að halda áfram máli mínu þegar þingflokksfundum lýkur, ef það verður þá ekki einhver truflun vegna utandagskrárumræðna. Læt ég svo staðar numið að sinni. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég hef óskað eftir því að kveðja mér hljóðs utan dagskrár til þess að spyrja forsrh. og menntmrh. hvort núverandi ríkisstjórn Íslands hyggst standa við þau fyrirheit og þær skuldbindingar og yfirlýsingar sem ríkisstjórn Íslands gaf, sérstaklega árið 1988 þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sat, varðandi það að halda hér á Íslandi heimsmeistarakeppni í handbolta. Um helgina hafa komið í fréttum viðtöl við menntmrh. þar sem hann lýsti því yfir að ekki sé lengur um neinn samning að ræða um að byggja sérstakt hús fyrir þessa keppni og að hann teldi að ríkisstjórnin mundi ekki og þyrfti ekki að aðhafast neitt í þessu máli. Þetta er að mínum dómi mikill misskilningur og mjög alvarlegt ef þetta verður niðurstaða málsins því að þáv. menntmrh. Birgir Ísl. Gunnarsson, þáv. samgrh. Matthías Á. Mathiesen og einnig Matthías Á. Mathiesen sem utanrrh., einnig þáv. menntmrh. Sverrir Hermannsson og Þorsteinn Pálsson sem forsrh. stóðu allir að formlegum yfirlýsingum og bréfaskriftum til Alþjóðahandknattleikssambandsins og allra aðildarríkja þess þar sem heitið var stuðningi íslensku ríkisstjórnarinnar við heimsmeistaramót í handbolta hér á Íslandi og að byggð yrði sérstök leikhöll í því skyni. Í bréfi sem Birgir Ísl. Gunnarsson menntmrh. ritaði til Alþjóðahandknattleikssambandsins í júní 1988 er því lýst yfir að ríkisstjórnin styðji eindregið óskina um að heimsmeistaramótið verði haldið á Íslandi og því lýst yfir að ríkisstjórnin telji að það sé svo mikilvægt að hún ætli að tengja það hátíðahöldum í tilefni af 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins. Jafnframt tilkynnir hann að samgrh. í þessari ríkisstjórn sé orðinn formaður undirbúningsnefndar. Hinn 19. apríl 1988 skrifaði Birgir Ísl. Gunnarsson einnig annað bréf þar sem hann kynnir samþykkt ríkisstjórnar Íslands frá 19. apríl 1988 þar sem því er lýst yfir að ríkisstjórn Íslands muni beita sér fyrir því að byggð verði í samstarfi við Reykjavíkurborg sérstök íþróttahöll til að þessi samkeppni geti farið fram. Þetta bréf er síðan sent í enskri útgáfu til allra aðildarsambanda Alþjóðahandknattleikssambandsins. Það kemur einnig fram í þessum bréfaskriftum að þáv. utanrrh. Matthías A. Mathiesen hefur sent bréf til allra sendiherra Íslands, til allra sendiherra erlendra ríkja á Íslandi og til allra ræðismanna Íslands þar sem óskað er eftir því að þeir beiti sér fyrir þessu. Og í formlegu bréfi sem þáv. menntmrh. Sverrir Hermannsson og þáv. utanrrh. Matthías Á. Mathiesen sendu í júní 1988 er því lýst yfir að ríkisstjórn Íslands óski eftir stuðningi annarra ríkisstjórna og allra annarra aðila við umsókn ríkisstjórnar Íslands, ,,our application``, eins og stendur í þessu bréfi, til að halda heimsmeistaramótið á Íslandi. Síðan er gefinn út sérstakur skrautbæklingur með ávörpum frá forsrh., menntmrh., borgarstjóranum í Reykjavík og samgrh. þar sem aðildarríki Alþjóðahandknattleikssambandsins eru hvött til þess að styðja þessa ósk Íslands. Virðulegi forseti. Ég vil þess vegna spyrja að því: Ætlar núverandi ríkisstjórn Íslands að standa við þær yfirlýsingar og samþykktir sem gerðar voru í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og allir þeir ráðherrar sem ég hef hér nefnt stóðu formlega að og sendu bréf um út um allan heim eða á að eyða svo orðstír Íslendinga í alþjóðlegu íþróttasamstarfi með því að draga þetta allt til baka fyrirvaralaust að ekkert aðildarríki neins alþjóðlegs íþróttasambands geti tekið mark á yfirlýsingum íslenskra ráðamanna framvegis?

Virðulegi forseti. Málið ber þannig að ríkisstjórninni nú að sveitarfélagið Kópavogur spyrst fyrir um það hvort ríkið geti aukið hlut sinn frá hinum lofuðu 300 millj. kr., framreiknuð eitthvað hærri upphæð, sem fyrrv. ríkisstjórn batt sig með í samningum við Kópavog. Okkar svar er að það stendur ekki til af okkar hálfu að hækka þetta framlag. Kópavogur mun hafa reynt að ná samningum við fyrrv. fjmrh. eftir bæjarstjórnarkosningarnar 1990 án nokkurs árangurs og fráfarandi fjmrh. beitti sér ekki fyrir því, þó að þess sé nú getið í samningnum sérstaklega, að fjárframlag væri inni á fjárlögum hans sem hann gekk frá síðast fyrir árið 1991. Þar virðist því ekki hafa verið mikill vilji til þess að standa við þennan samning. Ríkisvaldið mun auðvitað standa við þann samning sem gerður var við Kópavog um þessa fjárhæð. En ríkisvaldið hefur lýst því yfir að hækkun á því framlagi komi ekki til álita. Það er þannig sem málið stendur. Komi málið upp á nýjan leik með öðrum hætti verða menn að taka á því þegar þar að kemur.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Ég vek aðeins athygli á því vegna þeirra bréfa sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson var að vitna til að þar voru ráðherrar í ríkisstjórn Íslands að hvetja til þess að umsókn Íslands um að fá að halda heimsmeistaramótið í handknattleik 1993 yrði tekin til greina og ríkisstjórnin mundi leggja sitt af mörkum til þess að þetta mót yrði haldið hér. Nú fór það svo að Svíþjóð hlaut mótið 1993 en Ísland 1995. Það hefur ekkert komið fram í yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar annað en það að hún muni standa við sinn þátt samningsins sem gerður var milli ríkisstjórnarinnar og Kópavogs á sínum tíma, 5. apríl 1990. Ríkisstjórnin getur hins vegar ekki haldið því að Kópavogi að byggja þetta hús ef ráðamenn þar treysta sér ekki til þess. Ég held að það sem gerðist hafi einfaldlega verið að samningurinn sem var gerður 1990 var Kópavogskaupstað svo óhagstæður að bærinn treysti sér ekki til þess að byggja þetta hús. Það liggur líka fyrir, eins og hæstv. forsrh. sagði, að ríkisstjórnin hefur ekki gefið nein fyrirheit um að hækka þetta framlag, þær 300 millj. kr. sem samið var um á sínum tíma. Og til að fyrirbyggja allan misskilning þá ætlaði þessi ríkisstjórn, og ég vona ekki fyrri ríkisstjórnir, sér ekki að halda þetta heimsmeistaramót sjálf. Það voru aðrir. En fyrrv. ríkisstjórn ætlaði að stuðla að því með þessu 300 millj. kr. framlagi og það hefur ekkert komið fram hjá núv. ríkisstjórn annað en að hún muni standa við sinn þátt þessa samnings.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa um það mörg orð á hvaða forsendum núv. forustumenn Sjálfstfl. ætla að slátra svo mörgum af fyrrv. forustumönnum og nota þá til heimabrúks og flokka þá undir fortíðarvanda. Það verða þeir sem yngri eru í Sjálfstfl. að hafa manndóm til að ræða í þingsölum. Hitt er svo umhugsunarefni hvort Kópavogsbær er svo aumur viðsemjandi að við hann sé ekki hægt að gera samninga. Venjan er að halda mönnum við samninga og fylgja því eftir. Og að verðlauna þá með því að greiða þeim fjármuni eins og ríkisstjórnin hefur lagt til, 10 millj., ef þeir hætti við, er fáheyrð ósvífni. Það á ekki að verðlauna þá sem svíkja samninga og koma sér undan að virða þá. Það þarf að kenna öllum aðilum, bæði ríkisstjórn Íslands og einnig sveitarstjórnarmönnum að samningar eins og þessir eru svo mikilvægir varðandi heiður þjóðarinnar að það er gjörsamlega vonlaust að líða það að þeir séu hafðir að leikaraskap hjá meiri hluta hverju sinni. Það voru forustumenn íslenskrar þjóðar, ekki einhverra smáflokka, það voru forustumenn stærstu stjórnmálaflokka þjóðarinnar sem lögðu það til og stóðu að því að þetta yrði gert. Ætla þeir nú allir sem einn að hlaupa eins og hænsni út og suður? Ef þetta er niðurstaðan, þá spyr ég: Er Kópavogskaupstaður reiðubúinn að líta svo á að allir samningar íslenska ríkisins við þá verði rofnir hverju nafni sem tjáir að nefna? Það hlýtur að vera grundvallaratriði að það sé hægt að gera samninga við bæjarfélag af þessari stærð, samninga sem standa og það er okkar krafa.

Virðulegi forseti. Mér finnst það fremur óviðkunnanlegt þegar það gerist að maður er í samstarfi, ákvörðun sem maður trúir að maður eigi kost á að fjalla um, e.t.v. að hafa áhrif á eða a.m.k. að heyra um innan þingflokks, berist í fréttatíma sjónvarps eins og gerðist að þessu sinni. Ég vil taka fram að þó það hafi gerst er það ekki einstætt, slíkir hlutir gerðust líka á fyrra kjörtímabili. Ég gagnrýni þann gjörning, hver sem á í hlut. Það samkomulag sem var kynnt sem samkomulag milli menntmrh. og fulltrúa Kópavogsbæjar kom mér mjög á óvart. Ég taldi að undanfari þessa hlyti að vera umfjöllun í ríkisstjórn sem við stjórnarliðar fengjum að vita um. Mér finnst skipta máli að það komi fram hér, og ég skildi orð forsrh. þannig, að ákvörðun ríkisstjórnar standi enn þá. Ákvörðunin um 300 millj. kr. framlag og þá væntanlega það lán sem átti að fylgja með standi, telji Kópavogur að hann haldi áfram með þetta mál og sé viljugur til þess. Í fréttum kom hins vegar fram að samkomulag væri milli beggja aðila um að hætt yrði við framkvæmdina og að ríkisvaldið greiddi Kópavogi 10 millj. kr. eins og hér hefur verið nefnt. Mér finnst það skipta meginmáli að sú ákvörðun ríkisstjórnar komi skýrt fram hér, eins og ég skildi forsrh. Hins vegar ef núv. meiri hluti í Kópavogi ákveður að hann treystir sér ekki í þessa framkvæmd á grundvelli samningsins sem gerður var, þá er það sérmál, og þá er það ákvörðun Kópavogskaupstaðar. Sú ákvörðun hlýtur að verða tekin fyrir í bæjarstjórn Kópavogs og kynnt þar og síðan í framhaldi á réttum vettvangi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, fyrir að taka þetta mál upp hér og geta þess að ég hef afrit af nokkrum bréfum sem hann hefur augsýnilega einnig. Ég harma að málið skuli vera komið í þær ógöngur sem það er í og fer jafnframt fram á það hér og nú að þetta mál verði rætt utan dagskrár undir lengra forminu vegna þess að það er engin leið að ræða þetta mál á svo skömmum tíma sem okkur er ætlaður, í tveggja mínútna ræðutíma. Ég tel líkt og aðrir sem hér hafa talað að ríkisstjórnin sé siðferðilega skyldug að sjá til þess að þessi keppni geti farið fram hér á landi. Það þarf ekki langt mál til að rökstyðja það. Það má kíkja á þau bréf sem hér hefur verið talað um og ég ætla að leyfa mér að lesa eina eða tvær setningar. Ég ætla að fá að lesa þær á ensku þar sem ég veit að þingmenn eru upp til hópa mjög vel menntaðir og skilja það tungumál. Í bréfi frá Birgi Ísl. Gunnarssyni, þáv. menntmrh., til Alþjóðahandknattleikssambandsins, dags. 19. apríl 1988, stendur eftirfarandi: ,,The government of Iceland herewith declares that a new sports, exhibition and conference hall for 8.000 spectators is planned to be built in Reykjavík well in advance of the World Championship in handball 1993--1994. This hall will be built in cooperation with the Reykjavík City and several interested parties . . . `` o.s.frv. Hér er það alveg skýrt frá menntmrh. í ríkisstjórn Íslands að þessi höll verður byggð og meira að segja að hún verði byggð í samvinnu við Reykjavíkurborg. Þess vegna er það alveg ljóst í mínum huga að ríkisstjórnin er siðferðilega skyldug að reisa þessa höll. Síðan vil ég fá að leiðrétta þann misskilning að hér er ekki eingöngu verið að tala um handboltahöll, þó að þessi mikla keppni eigi að fara þar fram. Hér er verið að tala um fjölnota íþróttahús og ekki bara íþróttahús heldur ráðstefnuhús, fyrirlestrahús, hljómleikahús og hvaða nöfnum menn vilja nefna það. Hæstv. forseti. Af því að menntmrh. kom inn á það að málið yrði að koma fram með nýjum hætti óska ég eftir skýringum á því hvað eru nýir hættir. Er nóg að Handknattleikssamband Íslands komi til ríkisstjórnarinnar og óski eftir því að málið verði tekið upp á nýtt? Er það frumkvæði nóg og mun þá málið verða tekið upp hjá ríkisstjórninni og leitað samstarfs við önnur sveitarfélög?

Virðulegi forseti. Þegar þetta mál var upphaflega rætt 1987 og 1988 var ætlunin að byggja hér ráðstefnu-, sýningar- og íþróttahöll sem gæti síðan hýst leiki í heimsmeistarakeppninni í handbolta. Þessari áætlun var ekki fylgt. Þess í stað gerði síðasta ríkisstjórn samning við Kópavogsbæ, við vinstri meiri hlutann í Kópavogsbæ, rétt fyrir kosningar um að byggja sérstaka íþróttahöll, handboltahöll, sem síðan yrði breytt í skóla og venjulegt íþróttahús. Þetta hefur Kópavogsbæ ekki reynst mögulegt að framkvæma og sjálfsagt góðar og gildar skýringar á því, m.a. þær að slíkt hús sem hér hefur verið um rætt er ekki hentugt að lokinni svona keppni til þess að vera venjulegt íþróttahús. Við stöndum því í dag frammi fyrir vandamáli sem við verðum að leysa og við verðum að líta á það jákvæðum augum og leita lausna á málinu. Ég treysti því að ríkisstjórnin standi við þær fjárhagslegu skuldbindingar sem síðasta ríkisstjórn gerði til byggingar íþróttahússins í Kópavogi og hjálpi til svo hægt verði að byggja hér ráðstefnuhöll og sýningarhöll sem getur hýst þá leiki heimsmeistarakeppninnar sem þarf að leika í svo stóru húsi.

Hæstv. forseti. Ég held að það megi til sanns vegar færa að sú ákvörðun að sækja eftir því að fá að halda hér heimsmeistaramót í handbolta hafi verið umdeilanleg. En það er of seint í rassinn gripið að ræða það nú. Sú ákvörðun var tekin og með lögmætum hætti þar til bærra stjórnvalda var það gefið út fyrir hönd Íslands að fyrir því yrði séð að hér yrði hægt að halda þessa keppni. Á bréfhausum fleiri en eins og fleiri en tveggja ráðuneyta íslenskra fóru út um allan heim loforð --- það er ekki hægt að kalla það annað en loforð --- íslenskra stjórnvalda að standa þannig við bakið á Handknattleikssambandinu, eða þeim aðilum sem héldu keppnina, að það yrði hægt. Það er verið að spyrja um það hér, hæstv. menntmrh. og hæstv. forsrh., hvort þessi loforð verði efnd, ekki hvort við samning sem þegar er búið að rifta, þegar er búið að leysa Kópavogsbæ undan, verði staðið. Það er verið að spyrja hvort við þær skuldbindingar sem ríkisstjórn hæstv. núv. sjútvrh., þáv. hæstv. forsrh. Þorsteins Pálssonar, gaf út verði staðið. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. sjútvrh., sem svo vel vill til að situr hér undir umræðunni, hvernig honum líði sem fyrrv. hæstv. forsrh. í þeirri ríkisstjórn sem skartaði fleiri en einum og fleiri en tveimur ráðherrum í undirbúningsnefnd um málið, þannig að ekki var hægt að reyra þar rækilegar saman ríkisstjórnina en gert var á þeim tíma þegar hv. fyrrv. kollega minn, Matthías Á. Mathiesen þáv. samgrh., fór fyrir undirbúningsnefndinni og hæstv. þáv. menntmrh., Birgir Ísl. Gunnarsson, núv. seðlabankastjóri Sjálfstfl., skrifaði bréf út um lönd og álfur og gefnir voru út litprentaðir bæklingar sem skörtuðu myndum af þáv. borgarstjóra í Reykjavík, núv. hæstv. forsrh., forseta lýðveldisins og menntmrh. og fleiri stórmennum. Ég verð að segja það alveg eins og er, hæstv. forseti, að ég ætla varla að trúa því að menn ætli virkilega að hegða sér með þessum hætti. Svona stjórnsýslu er ekki hægt að hafa í landinu, hvorki inn á við gagnvart þeim skiptum sem verða á milli ríkisstjórna og þaðan af síður út á við. Það er alveg ljóst að orðstír Íslands mun bíða stóra hnekki, ekki bara á íþróttasviðinu heldur líka almennt þegar að því kemur að okkur sé treyst til þess að standa fyrir stórviðburðum í heiminum. Mun þá fara fyrir lítið orðstír þeirrar þjóðar sem gat haldið leiðtogafund með tíu daga undirbúningstíma.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar gaf út innstæðulausa ávísun á byggingu íþróttahúss vegna heimsmeistaramótsins í handbolta. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar átti engan annan kost en að framkvæma þau fyrirheit sem gefin höfðu verið og ég sem menntrmh. beitti mér fyrir því að það yrði staðið við fyrirheitin. Það er skylda ráðherra að vinna með þeim hætti. Það voru mjög gild fyrirheit sem höfðu verið gefin. Það voru ekki einasta margir ráðherrar sem höfðu sent þetta frá sér heldur t.d. forseti Íslands í bæklingi sem var gefin út í þúsundum eintaka og dreift í allri íþróttahreyfingunni. Þar var m.a. borgarstjórinn í Reykjavík, hann hét þá Davíð Oddsson, og það fylgdi líka litmynd af honum og teikning af Laugardalnum þar sem átti að koma fyrir myndarlegri íþróttamiðstöð, þ.e. myndarlegri en þar er nú. Það voru því mjög gildir menn sem gáfu þau fyrirheit sem hér um ræðir og það varð ekki undan því vikist að vinna að framkvæmd þeirra og ég beitti mér fyrir því sem menntmrh. að það yrði gert. Við náðum samningi við Kópavogsbæ á þeim tíma. Nú virðist staðan vera önnur. Nú virðast menn þurfa að leita nýrra leiða og ég segi: Ég skora á ríkisstjórnina í nafni alþjóðasamskipta Íslands yfirleitt að taka á þessu máli á nýjan leik. Ég skora á menntmrh. alveg sérstaklega að beita sér fyrir því sem íþróttaráðherra. Ég minni á að samgrh. er nú að skipa nefnd um að byggja fjölnota hús fyrir ráðstefnu- og sýningarsali og ég spyr: Af hverju reyna menn ekki að tengja þessar hugmyndir saman? Ég tel að það sé skylda menntmrh. Íslands að ganga í þetta mál núna og hann er að bregðast embættisskyldu sinni ef hann gerir það ekki. Mér finnst hann ætti að segja við forsrh. eins og einu sinni að hann vilji gjarnan ráða þessu sjálfur og tala fyrir sig.

Virðulegi forseti. Það eru allmörg íþróttahús í landinu sem geta tekið á móti leikjum á borð við þá sem fara fram í handknattleikskeppni á heimsmeistaramóti. Vellirnir eru góðir. Vandamálið er pláss fyrir áhorfendur. Þegar Svíar og Íslendingar kepptu um heimsmeistaramótið 1993 komu Svíar því inn í reglur Alþjóðahandknattleikssambandsins að það þyrfti að vera pláss fyrir 7.000 manns í sæti. Þeir unnu síðan 1993-mótið á hlutkesti. Það kemur ekki á óvart að Kópavogskaupstaður hefur orðið að víkja frá þeirri upphaflegu áætlun að byggja fyrirhugaða íþróttahöll. Annaðhvort hefur fyrrv. vinstri meiri hluti í bæjarstjórn Kópavogs ákveðið að undirbjóða í verkið í trausti þess að fá síðar meiri peninga eða hæstv. fyrrv. vinstri ríkisstjórn hefur ákveðið að knésetja bæjarstjórn Kópavogs á þeim tíma til þess að taka að sér verk sem hún gæti ekki staðið við.

Hvaða aðferð var notuð við knésetninguna?

Það kynni að vera. Það er því ekki óeðlilegt að sú slæma staða sem nú hafi komið upp, því vissulega hlýtur það að vera keppikefli allra að stuðla að því að menn geti staðið við fyrirheit og vonir um að heimsmeistaramótið í handbolta geti farið fram hér á landi 1995. Það er líka ljóst að hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh. hafa sagt að dyr séu opnar til viðræðna í þeim efnum. Það hlýtur að blasa við hjá Handknattleikssambandi Íslands að hafa forustu um að taka málið upp aftur. Það er HSÍ sem ætlaði sér að halda heimsmeistaramótið og njóta til þess fulltingis innlendra aðila. Það má segja, virðulegi forseti, að dyr standi opnar á tvennan hátt. Annaðhvort hlýtur HSÍ að kanna möguleika á því að fækka sætum í því húsi sem aðalúrslitaleikur á að fara fram í, því við það er bundin talan 7.000, eða að kannað sé hvort hægt er að ná öðrum samningum um byggingu húss og víst er það mest spennandi.

Virðulegi forseti. Ég harma það að í svörum hæstv. ráðherra kom ekki fram að þeir vildu verða við þeirri ósk sem ég bar hér fram og það sem verra er er að hæstv. forsrh. fór í vörn sinni með rangt mál. Hann fullyrti í ræðustólnum að þegar ég var fjmrh. hefði ég ekki viljað verða við óskum þeirra sem tóku við meiri hluta í Kópavogi árið 1990. Þetta er rangt. Ég skal upplýsa það hér að aldrei, frá því að nýr meiri hluti tók við völdum í Kópavogi og þar til ég yfirgaf fjmrn. tæpu ári síðar, óskuðu þessir menn í eitt skipti eftir því að eiga fund með mér, hvorki um þetta mál né neitt annað. Þeir óskuðu aldrei eftir því að eiga viðræður við fjmrn. um að breyta þessum samningi eða neitt annað í þá veru. Þess vegna var gengið út frá því í fjmrn. að þeir yndu vel þessum samningi vegna þess að ekkert annað heyrðist frá þeim. Ég bið því hæstv. forsrh. að vera ekki að fara með rangt mál eins og hann gerði hér áðan. Í öðru lagi tek ég undir það sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson sagði að það er alveg ljóst að ríkisstjórn Íslands er siðferðilega skuldbundin til að tryggja að heimsmeistaramót í handbolta verði haldið á Íslandi. Það er ekki aðeins í því bréfi sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson las hér upp áðan þar sem þáv. menntmrh., Birgir Ísl. Gunnarsson, lýsir því yfir fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, og vitnar í samþykkt ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, þar sem þetta kemur skýrt fram, heldur lýsa menntmrh. Sverrir Hermannson og utanrrh. Matthías Á. Mathiesen því yfir í bréfi, sem þeir undirrituðu 9. júní 1987 og var sent á ensku út um allan heim, að það sé umsókn ríkisstjórnarinnar um að fá að halda heimsmeistaramótið í handbolta sem þeir eru að óska eftir að menn verði við. Og 31. ágúst sendi þáv. samgrh., Matthías Á. Mathiesen, á bréfsefni samgrn. bréf á ensku til forseta Alþjóðahandknattleikssambandsins þar sem hann lýsir því sérstaklega yfir að ríkisstjórn Íslands styðji þessa ósk og tilkynnir meira að segja að hann, samgrh. í ríkisstjórninni sem líka er ráðherra ferðamála, sé formaður undirbúningsnefndarinnar. Þegar menn í erlendum löndum fá slík bréf á bréfsefnum ráðuneytanna undirrituð af utanrrh., menntmrh. og samgrh. og samgrh. sjálfur er orðinn formaður undirbúningsnefndarinnar er ekki hægt að skilja málið á annan veg en þann að ríkisstjórn Íslands og þar með lýðveldið Ísland sé búið að skuldbinda sig til að halda þessa heimsmeistarakeppni. Þess vegna tel ég það rangt að það sé bara málefni meiri hlutans í Kópavogi hvort heimsmeistaramótið verður haldið hér eða ekki. Það er málefni Íslendinga og ríkisstjórnar Íslands. Ég vil svo láta það koma hér fram að það eru forkastanleg vinnubrögð af hálfu ríkisstjórnarinnar að rifta þessu samningi án þess að ræða málið við Handknattleikssamband Íslands áður --- það var ekki gert --- án þess að ræða málið við það íþróttafélag í Kópavogi, Breiðablik, sem tengist þessum málum formlega með samningagerð. Það var heldur ekki gert. Ég vil upplýsa það hér að íþróttafélagið Breiðablik hefur farið fram á það að fá að reisa þetta íþróttahús í eigin nafni og láta fara fram alútboð til þess að sanna það að hægt sé að byggja húsið fyrir 600 millj. Þess vegna er það alveg ljóst að vilji menn á annað borð standa við orð sín og orð Íslands og efla íþróttastarfsemi í landinu, þá eru margar leiðir og mörg ráð til þess að tryggja að svo verði. Ég skora á ríkisstjórnina að taka málið upp að nýju og standa við þau fyrirheit sem hér hafa verið gefin.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan. Það er vilji ríkisstjórnarinnar að standa ekki lakar við þetta fyrirheit en fyrrv. ríkisstjórn ætlaði að gera. Við höfum sagt sem svo: Við stöndum við þá fjárupphæð sem búið er að lofa. Við höfum ítrekað það úr þessum ræðustól. Ég veit ekki af hverju þingmaðurinn sem síðast talaði líkir því nánast við svik að ætla að gera það með sama hætti og fráfarandi ríkisstjórn vildi gera. Ég held reyndar að þegar fyrrv. ríkisstjórn gerði þennan samning við Kópavog og skammtaði Kópavogi þó þetta naumt hafi í raun málið verið drepið af hennar hálfu. Í mínum huga er það algerlega ljóst að tiltölulega lítið sveitarfélag eins og Kópavogur gat ekki haft afl og efni til þess að standa við sinn hluta af samningnum. Það hefði verið ofvaxið fjárhag þess sveitarfélags. Ég er ekki í vafa um það. Ég vil aðeins nefna það vegna þess að persóna fyrrv. borgarstjórans í Reykjavík er iðulega nefnd í þingsölum af hinu og þessu tilefni vegna þeirra bréfa sem vitnað var til, þá reyndi fyrrv. ríkisstjórn aldrei að eiga neitt samráð við Reykjavíkurborg um að byggja þetta íþróttahús, aldrei voru uppi neinir tilburðir af hálfu fyrrv. fjmrh. eða menntmrh. að fá borgarstjórn Reykjavíkur til þess að byggja þetta hús þrátt fyrir að nú sé vitnað í bréf þar sem nafn Reykjavíkur er sérstaklega nefnt. Vegna bæklingsins góða þá skora ég á menn að lesa þann texta sem þar er eftir mér hafður og byggist aðallega á því að lýsa því yfir að umhverfi Laugardalsvallarins sé fagurt og það væri út af fyrir sig ánægjulegt að hafa þessa keppni hér á landi. Engin fyrirheit gefin af hálfu Reykjavíkurborgar í þessu plaggi eins og menn geta séð.

Hæstv. forseti. Ég held að ég hafi flest þessara bréfa undir höndum sem hér hefur verið vitnað til, bæði á ensku og íslensku, en ég sé hvergi þessa umsókn frá ríkisstjórn Íslands um að fá að halda heimsmeistaramót í handknattleik. Ég sé hins vegar stuðningsyfirlýsingar við umsókn Handknattleikssambands Íslands. Ég sé þær. Og það er allt annað mál. Hér er verið að rukka ríkisstjórnina um að standa við einhver fyrirheit um að hún ætli að halda heimsmeistaramótið. Hvers konar rugl er þetta eiginlega? Í síðasta bréfið sem ég hef frá Birgi Ísl. Gunnarssyni stendur --- ég verð víst að nota enskuna: ,,As you know the Icelandic Handball Federation has applied for hosting the World Handball Championship.`` Auðvitað er þetta það sem um er að ræða. Menn eiga því ekki að vera með svona útúrsnúninga, enda skiptir þetta ekki höfuðmáli. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði að það ætti ekki að verðlauna þá sem standa ekki við samninga og hætta við eins og Kópavogur í þessu tilviki. Það eru bein ákvæði í samningnum sem gerður er 5. apríl og undirritaður er af þáv. menntmrh. og þáv. fjmrh. þess efnis að verði af einhverjum ástæðum hætt við að halda heimsmeistarakeppnina í handknattleik á Íslandi 1995 muni ríkisstjórnin leita eftir heimild Alþingis til þess að greiða Kópavogskaupstað hönnunarkostnað og annan kostnað o.s.frv. Það er einfaldlega þetta ákvæði sem verið er að standa við í því samkomulagi sem gert var milli fulltrúa ríkisstjórnarinnar og fulltrúa Kópavogs sl. laugardag. Það er líka rétt að ítreka að það eru allt aðrar forsendur í dag en voru þegar verið var að reka áróður af íslenskum stjórnvöldum fyrir því að heimsmeistaramótið yrði haldið hér á landi. Það eru allt aðrar forsendur, eins og m.a. kemur fram í þessum litprentaða bæklingi sem hér hefur verið vitnað til. Þar var nefnilega verið að tala um fjölnota hús sem byggt yrði í Reykjavík. En um hvað var samið af fyrrv. ríkisstjórn? Það var samið um byggingu íþróttahúss sem síðar átti að breyta að hluta til í skólamannvirki. Þetta 300 millj. kr. fyrirheit fyrrv. ríkistjórnar var m.a. réttlætt með þeim hætti. Nú hafa menn komist að því að það er ekki heppilegt að byggja hús með þeim hætti og Kópavogsmenn hafa á undanförnum mánuðum unnið að því að endurhanna þetta hús og koma kostnaðinum verulega niður. Ég er því miður búinn með tímann. Fleira mætti segja en ég ítreka það sem ég sagði áðan að ríkisstjórnin er auðvitað tilbúin til viðræðna ef einhverjir nýir fletir koma upp í þessu máli. Það er mjög eðlilegt að Handknattleikssamband Íslands eigi viðræður við ríkisstjórnina eða fulltrúa hennar og það er ekkert á móti því að ræða við fulltrúa Breiðabliks í Kópavogi en fyrir fram hlýt ég að draga það í efa að það félag hafi getu til að framkvæma þetta ef bæjarfélagið sjálft telur sig ekki geta það.

Enn eru tveir á mælendaskrá en nú er hálftími liðinn og utandagskrárumræðunni því lokið. Því miður er ekki hægt að hleypa fleirum að í þessari umræðu.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. vakti athygli á því að ekki gæfist næði til að ræða þetta mál með eðlilegum hætti á svo stuttum tíma sem til þess er ætlaður fyrst málið er á annað borð tekið upp á þessu stigi. Ég tel að þessi athugasemd sé rétt og mér finnst mjög óeðlilegt af forseta að gefa ekki hæstv. sjútvrh. orðið til að gera grein fyrir stöðunni. Það liggur alveg á borðinu að hann sem forsrh. landsins markaði stefnuna með ákvörðun sinni á sínum tíma. Miðað við hvernig tímamörk eru nú gjarnan virt hér tel ég ákaflega óeðlilegt að skilja við umræðuna í jafnlausu lofti og hefur verið gert. Hæstv. menntmrh. er varla lentur í málinu því að hann hefur komist að þeirri niðurstöðu að það eigi að bæta Kópavogskaupstað það að taka sjálfur ákvörðun um að hætta við heimsmeistaramótið og má furðulegt heita.

Virðulegi forseti. Þar var komið í ræðu minni að ég ætlaði að ræða nokkuð viðhorf fyrrv. ríkisstjórnar til byggðamála og Byggðastofnunar. Því miður verð ég að segja að hún hefur ekki úr háum söðli að detta því að þá voru lækkuð verulega framlög til Byggðastofnunar. Hún greip til þess ráðs að koma á hinum svokallaða Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina til þess að lána fyrirtækjum í helstu framleiðslugreinum, einkum í sjávarútvegi, sem voru orðin mjög skuldsett og kom einnig á hinum svokallaða Hlutafjársjóði. En þetta mátti ekki vera undir einni og sömu stjórn. Stjórnirnar urðu að vera þrjár á þessu. Einum sjóði var ekki trúandi fyrir því að fara með þetta. Af hverju var það ekki gert? Það væri fróðlegt að fá um það upplýsingar frá talsmönnum fyrrv. ríkisstjórnar. Hvað var eðlilegra en að reyna að samræma vinnubrögðin? Það var ekkert eðlilegra. Svo komum við að því, sem alltaf er verið að tala um, að ástand og horfur í atvinnuvegunum voru því að kenna að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hafði ekkert til varnar atvinnuvegunum. Ekki sat þorsteinn Pálsson einn í þessari ríkisstjórn. Ég man ekki betur en að í þessari ríkisstjórn hafi setið framsóknarmenn og alþýðuflokksmenn og þeir voru þar í meiri hluta því að þetta var þriggja flokka ríkisstjórn. Ef ég man rétt, þá voru þar sex ráðherrar frá þessum tveimur flokkum en fjórir frá flokki forsrh. Hvað gerðist á þessu stjórnartímabili? Ég ætla hvorki að leiða einn né annan til vitnis, en það sem gerðist var það að atvinnuvegirnir voru reknir með stórkostlegum halla þegar leið að áramótum 1987--1988. Það fékkst engin samstaða um að breyta gengi krónunnar og það hrúguðust upp skuldir hjá atvinnufyrirtækjunum og ríkisstjórnin fór því frá. En hvað gerðist svo? Alþb. kom inn í ríkisstjórnina og hún naut stuðnings fyrrv. þingmanns úr Framsfl. sem taldist til nýrra samtaka sem höfðu aðeins þennan eina þingmann. Það sem gerðist á eftir var að Atvinnutryggingarsjóður er stofnaður og það er lánað til atvinnuveganna. Hlutafjársjóður er stofnaður og sjóðirnir starfa undir tveimur stjórnum á þessu tímabili. Það sem skeður er að þrátt fyrir góðan vilja að þessi lán verði öll endurgreidd þá kom það fljótt í ljós, og menn máttu sjá það og vita að svo skuldsett atvinnugrein sem sjávarútvegurinn var orðinn, að mörg þessara fyrirtækja mundu aldrei koma til með að endurgreiða. Þar við bættist að lán til þessarar starfsemi voru tekin til lengri tíma og með öðrum kjörum en útlánin. Þess vegna byrjaði sjóðurinn starfsemi sína með neikvæðri stöðu og staða hans verður neikvæð svo lengi sem þessi lán eru úti. Sum fyrirtækin hafa þegar orðið gjaldþrota. Önnur eru illa á vegi stödd. Ég hef aldrei, þó að ég hafi verið stjórnarandstæðingur á þessum tíma, gagnrýnt að farið var út í þetta. Hitt segi ég að það þurfti aldrei að koma til þessa. Það var verið að leika sér að eldinum. Það var verið að leika sér að gera stöðu þessara fyrirtækja allra miklu verri en hún þurfti að vera. Þess vegna eru nú leikarnir þannig. Ég held að lengi megi um það deila hvort það hafi átt að fara út í þessar lánveitingar. En það átti auðvitað aldrei til þess að koma að fyrirtækin gætu ekki endurgreitt því að það átti að taka við sér og skrá gengi krónunnar réttu verði og renna traustari stoðum undir rekstur þessarar atvinnugreinar þegar í upphafi. En úr því sem komið var var ekki um annað að ræða en útvega þessum atvinnuvegum lán. Það hef ég sagt og stend við. Ég vil líka koma inn á annað. Þegar ég nefndi áðan framlög til byggðamála kom ég ekki inn á að í framlögum til byggðamála voru verulegar upphæðir tekjur af svokölluðu álgjaldi eftir að álverksmiðjan í Straumsvík tók til starfa. Árið 1974 voru þessar tekjur hæstar 383 millj. á verðlagi 1. nóv. í ár og runnu þá til byggðamála. Álgjaldið fór svo lækkandi og á árunum 1975--1979 var þetta álgjald greitt til byggðamála, til Framkvæmdastofnunar og fyrst Atvinnutryggingarsjóðs, sem var forveri Framkvæmdastofnunar, og síðan kom Byggðasjóður. Þetta gjald nam á þessum árum 114--157 millj. kr. á verðlagi ársins í ár. Hæstv. forsrh. varð það á að tala í ræðu sinni um eitthvert sukk. Ég vil ekki viðurkenna að neitt sukk hafi átt sér stað í starfsemi Byggðastofnunar, en ég svara ekki fyrir þessa tvo sjóði sem ég hef nefnt hér, Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina og Hlutafjársjóðinn. En það er óþarfi að blanda þessu sífellt saman við Byggðastofnun. Nú er svo komið að útlán Atvinnutryggingarsjóðs eru með þeim hætti að enginn einn getur ráðstafað því nema fyrir liggi samþykki stjórnar Byggðastofnunar, samþykki forsrh. og samþykki fjmrh. samkvæmt lögum sem samþykkt voru á hv. Alþingi skömmu fyrir þinglok í vor. Það er svo ekki neitt leyndarmál að fjölmörg fyrirtæki hafa sótt um það að fá skuldbreytingu á þessum lánum, lengingu lána. Sumir hafa talað um að fella niður þessi lán. Allt er þetta í höndum þessara þriggja aðila, þessara tveggja ráðuneyta eða ráðherra og stjórnar Byggðastofnunar. Nú spyr ég: Eru ofboðsleg vanhöld á lánveitingum Byggðastofnunar? Hefur verið miðað við framlögin sem ríkið rétti með annarri hendinni á undanförnum árum en tók aftur með hinni? Í fyrsta lagi var alltaf verið að gera kröfur á þessa stofnun um að vinna fyrir sig og hin ákveðnu ráðuneyti, taka sérstakan skatt, stimpilgjald og skatt til ríkisins, og þá voru þessi framlög í raun og veru komin niður í ekki neitt. Samkvæmt hlutverki Byggðastofnunar ber henni að veita styrki og henni ber að taka ákvarðanir um lán eða fyrirgreiðslu til þess að viðhalda atvinnu og uppbyggingu atvinnulífs um landið. Við skulum líta á eftirstöðvar höfuðstóls lána Byggðastofnunar í árslok 1990. Hann er tæpir 8,6 milljarðar kr. og af þessum 8,6 milljörðum kr. eru 975 millj. kr. í vanskilum. Vanskil sem hlutfall af eftirstöðvum eru 11,4%. Finnst mönnum þetta vera ofboðslegt? Eru þetta stórkostleg vanskil? Það sjá allir sem vilja sjá hlutina í réttu ljósi að hér hefur verið farið eins varfærnislega með fjármuni og hægt hefur verið að gera. Ég sé fyrir mér tap einstakra banka og annarra fjárfestingarlánasjóða. Og við sem höfum verið í stjórn Byggðastofnunar þurfum ekkert að fela andlitið þegar þessi samanburður er gerður. Það er mikið talað núna um Evrópska efnahagssvæðið og byggðaþróun og það er ekki að ástæðulausu að maður vildi gjarnan í þessu sambandi gera þau mál nokkuð að umræðuefni. Ég held að það megi segja að Evrópska efnahagssvæðinu hafi verið gerð allgóð skil á undanförnum dögum, bæði hér á hv. Alþingi og eins víða úti um land, af hæstv. utanrrh. Það er eftirtektarvert að gerður hefur verið góður tolla- eða viðskiptasamningur. Hann er framhald af mjög góðum samningi sem Íslendingar gerðu einhliða við Efnahagsbandalagið á sínum tíma með hinni svokölluðu bókun 6 sem var stórfelldur hagsmunasamningur fyrir íslenskt efnahagslíf. Sá samningur kom ekki til framkvæmda um nokkurn tíma vegna þeirrar miklu deilu sem við áttum í við tvær þjóðir Efnahagsbandalagsins, Breta og Þjóðverja. Deilan við Þjóðverja leystist á undan. Við sem þá sátum í ríkisstjórn lögðum áherslu á að ná samkomulagi við Breta og ekki síst af þeirri ástæðu að þessi tollasamningur kæmi til framkvæmda. Þeir samningar náðust og breskur togarafloti sigldi út úr 200 mílna fiskveiðilögsögu sex mánuðum síðar eftir að þessi þjóð hafði stundað veiðar hér við Íslandsstrendur og allt upp í landsteina í 600 ár. Ég tel að það hafi verið mikill sigursamningur að fá slíka framkvæmd. Nú tala menn mikið um það hvert verði framhaldið. Það á eftir að þýða þennan samning sem er upp á 11 þúsund --- eða ég man ekki hvað, 30 þúsund síður, þetta er sitt á hvað. Ég er alveg staðráðinn í því að aldrei ætla ég að lesa þær allar. Þegar hann er til, þá reynir maður að lesa sér það til sem skiptir höfuðmáli, ekki eitthvert tæknimál sem maður þyrfti að hafa marga sérfræðinga við höndina til að spyrja jafnóðum og maður læsi hvað þýddi þótt komið væri á sæmilegt íslenskt mál. Þá komum við að því hvernig við stöndum á öðrum sviðum. Erum við þá að verða eina þjóðin af EFTA-þjóðunum sem ekki hefur beðið um inngöngu í Evrópubandalagið? Snúum við við á þröskuldinum og segjum: Við ætlum ekki að fara inn þó allar aðrar þjóðir fari inn, eða hvað er verið að fara? Hvað erum við að gera í sambandi við Evrópubandalagið? Ég hef nokkrum sinnum heyrt forsrh. þeirrar hæstv. ríkisstjórnar sem nú situr segja að hver og einn verði að standa á eigin fótum. Enga styrki, enga fyrirgreiðslu, það verður hver að ráða sínum gerðum sjálfur eða fara lóðbeint á hausinn ef annað er ekki uppi á teningnum. Af hverju er landsbyggðin svona illa á vegi stödd? Hún er illa á vegi stödd fyrir það að flestir þessir staðir lifa á sjávarútvegi og fiskvinnslu og á undanförnum árum, allt síðasta kjörtímabil, hafa fiskveiðiheimildir verið skornar niður. Það kemur harðast niður á sjávarútvegssvæðum landsins sem hafa svo sáralitlu þjónustuhlutverki að gegna. Þjónustuhlutverkið er fyrst og fremst hérna á höfuðborgarsvæðinu og einkum í Reykjavík. Þess vegna kemur það síður við það fólk sem á þjónustusvæðunum býr. Þess vegna er það sem svo illa er komið víða úti um land. Nú segja menn: Hjá því verður ekki komist að beita hörðum aðgerðum við fiskveiðar og fiskveiðistjórnun. Ekki ætla ég að færast undan því að nauðsyn sé á því að beita aðgerðum við fiskveiðistjórnun. En þá spyr ég: Hvað á þá að gera við það fólk sem verður harðast úti í hinum ýmsu byggðum þessa lands? Á að segja því bara að koma til Reykjavíkur? Eða í Kópavog? Það er kannski pláss þar ef ekki verður byggð íþróttahöllin. Ég segi bara alveg eins og er: Mér sýnist vandamálin vera að verða mjög mikil. Það er ekki þessari ríkisstjórn að kenna eða fyrri. Það er ýmsum öðrum ástæðum fyrir að fara. Það er samdráttur alls staðar í þjóðfélaginu og það er alltaf verið að hvetja alla til að segja eins mörgu fólki upp og hægt er, til að hagræða eins og það er kallað. Hagræðingin hefur það í för með sér að fjöldi fólks missir vinnuna. Samdráttur í fiskveiðum hefur það í för með sér að fjöldi fólks hverfur frá þessari atvinnugrein og þarf að leita annað. Hvað er svo gert til að skapa ný atvinnutækifæri í landinu? Hvað gerði fyrrv. ríkisstjórn í þeim efnum? Það vantaði ekki að það var á stefnuskrá hennar. Það hefur ekkert gerst. Og ég vil fá að sjá eitthvað hjá núv. ríkisstjórn hvað hún ætlar að gera, hvort hún ætlar ekki að vera eitthvað skárri en hin sem er farin frá. Við skulum tala varlega um að þjóðfélaginu komi atvinnulífið ekkert við. Við skulum þá fara til Evrópubandalagsins og vita hvort þessi stefna er ríkjandi þar, að því komi ekkert við eða þjóðum Evrópubandalagsins hvað er að gerast í atvinnumálum þessara þjóða. Vitið þið hvað er að gerast í Evrópubandabandalaginu? Samkvæmt fjárlögum bandalagsins eru styrkir til atvinnumála og annarra samskipta þjóða 4053 milljarðar ísl. kr. eða um 55,6 milljarðar ECU. Fjárlögin sem allir eru að býsnast hérna yfir, eru þau ekki 106 milljarðar? Þarna eru 4053 milljarðar. Haldið þið að við munum breyta stefnunni í Evrópubandalaginu þó að við gengjum í það? Ég er ekki á því. Hvernig skiptist þetta á milli atvinnuveganna? Landbúnaðurinn er hæstur í Evrópubandalagslöndunum. Styrkir til hans eru hvorki meira né minna en 2369 milljarðar á þessu ári. Það er ekki mikið sem fer af þessu í mjólkurframleiðsluna eða bara 453 milljarðar og í nautakjötsframleiðslu 170 milljarðar og í kinda- og geitakjötsframleiðslu 124 milljarðar. Það er ekki nema þriðjungurinn sem fer til landbúnaðar eins og við þekkjum hann. Hitt fer í kornrækt, í sykur- og í vínræktina. Það er ekkert lítið. Og það fara um 30 milljarðar til niðurgreiðslna bara á hnetum. Er nú hægt að hugsa sér meira styrkjabandalag en Evrópubandalagið? Ég held að þeir mættu skammast sín, stjórnarherrarnir þjóðanna í Austur-Evrópu, hvað þeir náðu skammt á við EB og þeir eru hættir. Við skulum svo koma inn á skipulagssjóðina og sjávarútveginn. Styrkirnar þar eru mun minni, en þeir ná þó 1042 milljörðum sem er ekkert lítil tala. Skipulagssjóðirnir eru svona bein þýðing af Byggðasjóði eða byggðastefnu. Og með því er ekki öll sagan sögð því að þjóðirnar sem njóta styrks í sjávarútvegi fá líka frá sínum löndum allt að helmingi upphæðarinnar á móti, en það er ekki sama upphæð og þetta því að þjóðir Suður-Evrópu fá sennilega ekki neitt á móti frá sínum löndum. Evrópubandalagið setur 15 milljarða ECU til styrktar fiskvinnslu. Það er mjög eftirtektarvert hvað Evrópubandalagið hefur styrkt fiskvinnsluna og byggt hana upp víða í Evrópu. Og það er líka eftirtektarverð sú reynsla sem við urðum fyrir í fyrra þegar við fórum þessa ferð til Humber-svæðisins, til Þýskalands og til Zeebrugge í Belgíu, að alls staðar var sama sagan. Við þurfum að fá meira hráefni, meira sem er óunnið eða lítt unnið til þess að vinna í okkar eigin verksmiðjum. Og það er merkilegt að sjá hvernig þeir voru að byrja á stórfelldri framkvæmd í Zeebrugge í Belgíu, ef ég man rétt um 50 km frá jarðgöngunum undir Ermarsund. Allir ætluðu að vera tilbúnir og allir höfðu orð á því: Við þurfum að fá meira hráefni frá Íslandi. Þetta er það sem stakk okkur í þessu ferðalagi sem var mjög gagnlegt ferðalag. Mér fannst ég verða að segja frá þessu og gera þetta að nokkru umræðuefni. Ég er mjög áhyggjufullur yfir því sem er að gerast í byggðamálum. Í vegamálum vorum við komnir í að leggja bundið slitlag á árinu 1988 á um 305 km af vegakerfi landsins. Þetta hefur hrunið núna og á því ári sem nú er að líða eru þessar framkvæmdir komnar niður í 100 km úr 305, á ekki lengri tíma. Með öðrum orðum er það komið niður fyrir þriðjung. Þetta er eins og fulltrúi Kvennalistans sagði hér í dag, samgöngumálin eru mikils virði og við þurfum sannarlega að taka þar höndum saman. Ég er ekki sérstaklega ánægður að draga úr menntamálum eins og gert hefur verið, loka skólum úti á landi, neita um öldungadeild, jafnvel sem kostar innan við 200 þús. kr. Þetta finnst mér ekki bera vott um stórhug í málefnum strjálbýlisins. En maður verður að vona að Eyjólfur hressist. Ég verð að segja það að mér finnst það nú ekki vera mikið atriði og ekki til þess að hrópa húrra fyrir landsbyggðinni þegar ,,cowboy-hattur`` fyrrv. forsrh. var seldur á 30 eða 35 þús. kr. vestur á fjörðum og núna seldu þeir hattinn af utanrrh. fyrir 42 þús. og 42 þús. kr. fyrir að dansa fyrsta dans við frúna. Ég segi það er hægt að sannfæra mann hér í Reykjavík að landsbyggðarmenn viti ekkert hvað þeir eigi að gera við peningana. En svona hafa þeir það nú gott, sérstaklega í Dalvík, í kjördæmi samgrh., að þeir geta keypt svona verðlaunagripi, á 84 þús. bara á nokkrum mínútum.

Það er uppgangur þar.

Það er uppgangur þar. En hann er því miður, hæstv. samgrh., ekki alls staðar. Og þess vegna skulum við líta á hina alvarlegu hluti og það er ekkert fengið með því að flytja Byggðastofnun til Akureyrar. Það er skrifstofa á Akureyri og það er skrifstofa á Ísafirði. Báðar þessar skrifstofur hafa orðið stofnuninni til mikils gagns og ég tel meira virði að setja upp skrifstofur víðar á landinu eins og á Austfjörðum sem búið er að lofa og Norðurlandi vestra og víðar. Við eigum að byggja upp og hafa þessa fulltrúa og þessa samstarfsmenn sem næst fólkinu. Það er þetta sem ég álít að eigi að ganga langt fram fyrir það að flytja Byggðastofnunina til Akureyrar. Ég efast ekki um það að ef hæstv. forsrh. hugsar rólega um þessa hluti, þá kemst hann á sömu skoðun og ég er á. Mér fannst eitt leitt sem hæstv. forsrh. sagði. Honum fannst það vera hálfgerðir leiðindanöldurseggir sem ekki tækju undir allt hjá honum í þessum byggðamálum og svo ofboðslega fastir í gömlu holunum sínum að þeir gætu ekki hreyft sig. Ég ætla að segja hæstv. forsrh. það að ég er svo lipur enn til snúninga og hlaupa að mig munar ekkert um að fara úr gamalli holu ef ég tel það betra sem ég sé í augsýn. Þá er ég alveg reiðubúinn. En ég er fastur í gömlu holunni minni ef það á að fara spor aftur á bak. Hæstv. forsrh. sagði að hann hefði hitt fólk úti á landi sem væri svo afskaplega ánægt með þessar hugmyndir hans. Ég dreg það ekkert í efa að einhverjir eru til, því að alltaf eru til menn sem aldrei muna eftir neinu sem þeir hafa áður notið, en ég fullyrði að það er afskaplega lítill hluti af fólki úti á landi sem er ánægður með þetta. Og með allri virðingu fyrir hæstv. forsrh., sem er harðduglegur maður sem hefur komist áfram, þá ætla ég nú að gorta pínulítið, ég tel að ég þekki mun betur líf og störf fólksins víðast hvar úti um landið heldur en hann. En það er margt annað sem hann þekkir miklu betur en ég og ég fer ekki í jöfnuð við hann. Það sem ég legg höfuðáherslu á er að auka framlög til byggðamála, halda í horfinu, taka mið af þeim fórnum sem landsbyggðin verður núna að fara í sambandi við samdrátt í fiskveiðum og fiskvinnslu. Það verður ekki gert nema með þeim hætti að jafna bilið á milli landsbyggðar og þéttbýlis. Ég tek undir þau orð hæstv. forsrh. að við þurfum að lifa í sátt og samlyndi í landinu. Við þurfum að skilja störf og líf hvers annars, hvar sem við búum á landinu. Ríkisstjórnin sem ég sat í 1974--1978 var undir forustu Reykvíkings sem var talinn ákaflega mikill höfuðborgarmaður og var fyrrverandi borgarstjóri, Geir heitinn Hallgrímsson. Það hefur engin ríkisstjórn, eins og ég sagði hér frá áðan, gengið lengra til móts við landsbyggðina en sú ríkisstjórn sem sat á árunum 1974--1978. Þar sýndi forsætisráðherrann mikinn skilning í þessum efnum og það var aldrei talið eftir að það þyrfti að byggja upp landsbyggðina með þessum hætti og það með mjög góðum árangri. Síðan er mikið vatn runnið til sjávar og menn hafa ekki staðið sig sem skyldi. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara út í fiskeldi, en eitt ætla ég að segja. Ef nokkur einn aðili hefur gert fiskeldinu mikinn skaða, þá eru það Norðmenn. Þeir hafa undirboðið afurðir okkar, þeir hafa dansað hrunadans sjálfir í fiskeldi og eru núna skælandi til sinnar ríkisstjórnar að fá styrki --- upp á hvað? 1,3 milljarða norskra króna. Þeir hafa orðið okkur að mestu ógagni. Hitt er annað mál, og það skal fúslega viðurkennt, að það hlupu allt of margir af stað og ekki af nógu mikilli fyrirhyggju. En við eigum að nota það sem hefur gerst með því að læra af reynslunni, með því að gera okkur það ljóst að þessi mál eru ekki töpuð. Við höfum samt, þrátt fyrir allt, allt að vinna. Ég trúi því og treysti að núv. hæstv. ríkisstjórn taki á honum stóra sínum í sambandi við viðhorf til landsbyggðarinnar og uppbyggingu úti á landi. Ef hún gerir það skal ég styðja hana af heilum hug, standa með henni í svo að segja hverri raun sem yfir kann að ganga, en þar er verk að vinna og þar má ekki slaka á klónni því oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn að bregðast vel við þeim vanda sem þar er við að glíma.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu ársskýrsla Byggðastofnunar. Ég hef meira en tilfinningu fyrir því, ég hef vissu fyrir því að umræðan mun verða mikil um byggðastefnu. Þegar ársskýrsla Byggðastofnunar hefur verið rædd hér á undanförnum árum hefur venjulega verið heldur bragðdauf umræða. Stefna þessarar ríkisstjórnar til byggðamála kemur m.a. fram í fjárlagafrv. þar sem framlag til Byggðastofnunar er stórlega skert, eða eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, framlagið er skert hvorki meira né minna en um 20% á sama tíma og aukin verkefni eru ætluð þessari stofnun til að leysa. Menn hafa spurt sjálfa sig að því og aðrir hreinlega fullyrt að byggðastefnan hafi brugðist. Um þetta hafa menn nokkuð fjallað og ráðstefnur verið haldnar þar um. Ég held að það sé mikil einföldun að telja að byggðastefna og aðgerðir til að treysta byggð hafi mistekist. Ég bendi á mjög ítarlega skýrslu sem hæstv. núv. heilbrrh. gerði um þetta atriði, að meta starfsemi Byggðastofnunar frá árinu 1972--1982. Þar reyndi hann að leggja hlutlaust mat á hverju sú starfsemi hefði áorkað og engin spurning er að niðurstaða hæstv. núv. heilbrrh. var á þann veg að stefnan hefði vissulega borið ríkulegan ávöxt. --- Hér sjáið þið þessa skýrslu. Hún er meira en eitt eða tvö blöð. Hún er mikið plagg og segir sína sögu. --- Mér finnst vera hæg heimatökin fyrir forsrh. að spyrja samráðherra sinn, hæstv. heilbrrh., út úr í þessum efnum áður en hann gengur svo vasklega fram eins og hann hefur gert að undanförnu að fordæma Byggðastofnun, byggðastefnu og þá sem þar hafa lagt fram vinnu. Ráðstefnur hafa einnig verið haldnar um þetta til þess að kryfja þetta mál til mergjar. Það er ekki langt síðan að mikil ráðstefna, tveggja daga ráðstefna, var haldin um þetta efni undir yfirskriftinni ,,Hefur byggðastefnan brugðist?`` Og niðurstaðan varð á sama veg, menn voru sammála um það að byggðastefnan hefði ekki brugðist, hún hefði þvert á móti borið árangur. En vissulega er margt enn ógert í byggðamálum og nýjar hugmyndir þar um hafa verið kynntar hér á Alþingi. Má þar nefna t.d. frv. okkar framsóknarmanna um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem hér hefur verið lagt fram og talað fyrir. Ég nefni þáltill. um byggðamál sem fjölmargir þingmenn Sjálfstfl. fluttu á síðasta þingi undir forustu núv. hæstv. sjútvrh., Þorsteins Pálssonar, ítarleg tillaga um byggðamál. Svo og tillögu nefndar sem fráfarandi ríkisstjórn skipaði --- tveggja reyndar --- til þess að fjalla um byggðamál og hv. þm. Ragnar Arnalds fór yfir í sínu máli hér áðan. Umræðan hefur því miður ekki verið nægilega markviss. Ummæli ýmissa, bæði stjórnmálamanna og fjölmiðla, hafa vægast sagt oft á tíðum verið skaðleg þessari stofnun og þessari stefnu. Stjórnarmenn Byggðastofnunar, Ragnar Arnalds og Matthías Bjarnason, formaður stjórnarinnar, hafa gert starfsemi Byggðastofnunar góð skil í ræðum sínum. Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því sem þeir hafa sagt og get því nokkuð stytt mál mitt. Þeir leiðréttu margvíslegan misskilning og mistúlkun, m.a. í máli hæstv. forsrh. hér í dag. Hæstv. forsrh. ræðir aldrei svo um byggðamál að hann kenni ekki Framsfl. um það sem miður hefur farið. Því er rétt á þessari stundu að líta aðeins um öxl og skoða þátt Framsfl. í þróun byggðar í landinu. Forsrh. segir að byggðastefna síðustu ára undir forustu Framsfl. hafi gjörsamlega mistekist. Svo smekklega kemst hæstv. forsrh. að orði í stefnuræðu sinni að það þurfi að hverfa frá fátæktarstefnu Framsfl. --- Ég endurtek það, hæstv. forsrh., að hverfa þurfi frá fátæktarstefnu Framsfl. í byggðamálum. En í upphafsorðum í sömu ræðu segir þó þessi sami hæstv. forsrh.: ,,Við Íslendingar búum við betri kjör en flestar aðrar þjóðir. Við höfum brotist frá fátækt til bjargálna og stöndumst nú samanburð við þær þjóðir sem fremstar standa.`` Eitthvað aðeins ber nú þarna á milli, hæstv. forsrh. Staðreyndin er sú að það sem hér hefur gerst á tveimur áratugum hefur tekið aðrar þjóðir aldir að fara í gegnum. Allt hefur þetta verið gert til að styrkja og byggja upp blómlegt mannlíf á landinu öllu. Það er fróðlegt af þessu tilefni að líta um öxl og glöggva sig á stöðu þessara mála um leið og við lítum til framtíðar og hyggjum að nýjum leiðum í byggðamálum. Við gætum fyrst staðnæmst við samgöngumálin. Getum við ekki verið sammála um að í samgöngumálum hefur fremur orðið bylting en breyting? Í stað þess að byggja vegi yfir fjöll stytta menn sér nú leiðina og fara í gegnum fjöllin. Ekki er langt síðan var krækt með vegi fyrir víkur og voga. Nú byggja menn ekki aðeins brýr til að stytta þá leið, heldur er umræðan komin langt á veg að gera jarðgöng undir fjörðinn til þess að bæta mannlíf á landinu. Uppbygging heilsugæslustöðvanna, öldrunarheimila, sjúkrahúsa og margvísleg uppbygging og stórbætt þjónusta við öryrkja og fatlaða. Á þessum árum hefur velferðarkerfið verið styrkt, hæstv. forsrh., en ekki vegið að því, eins og ríkisstjórn þín hefur gert í sínu fjárlagafrv, vegið að sjálfu velferðarkerfinu sem Alþfl. hefur frá upphafi vega stært sig af að hafa borið uppi. Landsbyggðin hefur vissulega notið þessarar uppbyggingar. Stórstígar framfarir hafa orðið í fjarskiptum og ýmiss konar fjölmiðlun og nýjar og mjög fullkomnar boðlínur lagðar þótt enn sé vissulega margt ógert í þessum efnum, eins og við vikum að fyrir nokkrum dögum síðan í umræðu um útvarpsmál. Ég nefni orkumálin, hringtengingu landsins og uppbyggingu nýrra orkuvera. Ég nefni uppbyggingu skólakerfisins sem skapað hefur margvíslega nýja möguleika til mennta. Er það brjáluð byggðastefna, hæstv. forsrh., að hafa byggt upp Fjölbrautaskóla Vesturlands, Menntaskólann á Ísafirði, Fjölbrautaskóla Norðurl. v., Verkmenntaskólann á Akureyri, Háskólann á Akureyri, Menntaskólann á Egilsstöðum, Fjölbrautaskóla Suðurlands og Fjölbrautaskóla Suðurnesja? Hvað skyldi uppbygging þessara menntastofnana hafa greitt götu margra sem á landsbyggðinni búa til frekari náms en þeim var áður mögulegt? Er það fátæktarstefna Framsfl., hæstv. forsrh., að endurbyggja togaraflota landsmanna svo til frá grunni eftir aðgerðaleysi fyrrverandi samstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. í fyrri viðreisnarstjórn? Þá var togaraflotinn gjörsamlega látinn drabbast niður og var að engu orðinn. Skylt er að minnast á þá stórkostlegu tæknivæðingu sem orðið hefur verið í vinnslu sjávarafla. Skilningsleysi ráðherra Sjálfstfl. og Alþfl. á því hvað hafið er þessari þjóð er okkur vissulega undrunarefni. Ég spyr hæstv. forsrh.: Er ráðherrum þínum í ríkisstjórn þinni það ljóst að landhelgi Íslands hefur aldrei verið færð út nema þegar Framsfl. hefur átt aðild að ríkisstjórn? Þegar Framsfl. kom til valda fyrir réttum 20 árum síðan, en það er það tímabil sem hæstv. forsrh. vill miða við, þá var landhelgin okkar rétt um 5.000 km 2 að stærð. En nú, 20 árum síðar, er fiskveiðilandhelgi okkar orðin hvorki meira né minna en 758.000 km 2 . Var um 5.000 km 2 þegar Framsfl. kom til áhrifa að nýju. Er þetta virkilega sú fátæktarstefna sem forsrh. vill kenna við Framsfl.? Að stöðva stórkostlega rányrkju erlendra veiðiþjóða á íslenskum fiskimiðum með aðgerðum sem Sjálfstfl. og Alþfl. höfðu aldrei gert minnstu tilraun til að gera í samstjórn sinni. Vita þessir hæstv. ráðherrar ekki á hverju þessi þjóð hefur lifað og mun lifa í næstu framtíð þegar menn tala jafngáleysislega eins og hér hefur verið gert? Hvers konar sögufölsun er núv. ríkisstjórn að koma á blað með málflutningi sínum? Mér er vissulega skylt að geta þess að það eru fleiri en framsóknarmenn sem hafa komið að ýmsum þessum málum og það er ástæða til að minnast þess hlutar sem hæstv. fyrrv. sjútvrh., Matthías Bjarnason, átti í því sem sjútvrh. á þeim tímum þegar landhelgin var færð út. Auðvitað er okkur skylt að meta það sem vel er gert. Með þessum aðgerðum og mörgum fleiri hefur verið lagður grunnur að því velferðarþjóðfélagi sem Íslendingar höfum getað verið stoltir af. Því er það rétt sem hæstv. forsrh. sagði í stefnuræðu sinni að eftir þessi framsóknarár í íslensku þjóðlífi búum við Íslendingar við betri kjör en flestar aðrar þjóðir, við höfum brotist frá fátækt til bjargálna og stöndumst nú samanburð við þær þjóðir sem fremstar standa. Ég tek undir þessi orð þín, hæstv. forsrh. Til að gera þetta allt mögulegt hefur íslenska þjóðin, fyrirtæki og einstaklingar orðið að taka lán. Það er rétt. Er það með þeim aðgerðum sem menn hafa komið óorði á byggðapólitíkina, eins og hæstv. forsrh. orðaði það? Það er ástæða að hæstv. forsrh. tali skýrt og finni orðum sínum stað þegar hann segir: ,,Margir stjórnmálamenn hafa tilhneigingu til þess þegar þeir hafa kosið að úthluta fé jafnvel með ólögmætum hætti að vitna til byggðastefnu í því sambandi. Ekki síst er þetta árátta framsóknarmanna.`` Ég held það sé nauðsynlegt að hæstv. forsrh. tali örlítið skýrar. Hér er nefnilega mikið sagt og vegið að hópi fólks, hæstv. forsrh. Vopnaburðurinn er frumlegur en ekki fimlegur og má mikið vera ef hann skaðar ekki þann er á heldur. Skulda ekki hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. Alþingi greinargerð vegna afskipta sinna og fyrirgreiðslu til Hraðfrystihúss Stokkseyrar? Mér er spurn, virðulegi forseti. Skulda þessir heiðursmenn Alþingi ekki greinargerð um það mál? Það er mjög nauðsynlegt að þingmenn Sjálfstfl., sem tala í þessari umræðu um byggðamálin, skýri frá því hér hvaða svæði það séu á landinu sem hæstv. forsrh. ljóstraði upp að ættu tæpast lengur rétt á sér og hjálpa bæri fólki að flytja þaðan sem búseta þeirra væri óhagkvæm. Var þetta eitt af því sem bókað var í Viðey? Mér er spurn. Það eru ekki bara þingmenn Sjálfstfl. og Alþfl. sem þurfa að vita þetta. Miklu fremur er það fólkið á þessum stöðum sem kaus þá sl. vor og þeir lofuðu svo glæstri framtíð. Það er þetta fólk sem á einmitt rétt á því að fá að vita um áform og áætlanir þingmanna sinna. Og ég vona að einhver þingmanna Sjálfstfl., ég hef enga von um að Alþfl. opni munninn í þessu máli, en ég trúi því að það finnist hér þingmenn Sjálfstfl. sem þori að segja meiningu sína í þessu máli.

Er ekki eðlilegt að forsrh. geri það sjálfur?

Það væri best. Ég endurtek tilmæli mín til þingmanna landsbyggðarinnar að tjá sig í þessu grundvallarmáli því hér er svo sannarlega boðuð ný byggðastefna. Vissulega er það svo að verulega hriktir í undirstöðum ýmissa byggðarlaga í dag. Ég hef leyft mér að halda því fram að meginástæðan sé sú að búið er að setja framleiðslutakmarkanir á höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar, bæði sjávarútveg og landbúnað, meðan meginhluti atvinnulífs höfuðborgarsvæðisins fær að vera algerlega frjáls. Það kom í hlut Framsfl. að hafa frumkvæði að því að leita leiða til að vinna sig frá þeim vanda sem við stóðum frammi fyrir með minnkandi afla og offramleiðslu í landbúnaði. Það var á árunum 1978 og 1979 þegar Steingrímur Hermannsson, þáv. landbrh., lagði fyrst drög að samningi og samvinnu við bændur og samtök þeirra um skipulag framleiðslunnar við góðar undirtektir þeirra sem við eiga að búa þótt vissulega væri um samdrátt í framleiðslu að ræða og verulega tekjuskerðingu bænda. Sú vinna reyndist ekki jafnnotadrjúg og vænst var m.a. vegna þess að í febrúarmánuði 1980 settist sjálfstæðismaðurinn Pálmi Jónsson í stól hæstv. landbrh. og í fyrstu ræðu sinni, sem Pálmi Jónsson flutti á búnaðarþingi, lýsti hann því yfir að nú væri samdráttarskeiðinu í landbúnaði lokið. Nú væri samdráttarskeiði Framsóknar í landbúnaði lokið. Þar með voru þær áætlanir sem forveri hans í embætti landbrh., Steingrímur Hermannsson, hafði undirbúið að engu gerðar og framkvæmdir og fjárfestingar hófust af fullum krafti í landinu. Það kom svo í hlut Jóns Helgasonar sem var landbrh. 1983 að móta stefnu í þessum viðkvæmu og yfirgripsmiklu málum.  Það kom svo í hlut Halldórs Ásgrímssonar að móta stefnu í sjávarútvegsmálum. Þetta verk vann hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson í fullu samstarfi og samvinnu við hagsmunaaðila í greininni sjálfri. Þetta var vandasamt verk og vissulega umdeilanlegt. Við stóðum frammi fyrir miklum vanda m.a. vegna minnkandi afla. En við Íslendingar stóðum ekki einir frammi fyrir aflaminnkun. Á þessum árum höfðu Kanadamenn aflað um 700--800 þús. tonn en afli þeirra var þarna kominn niður 200--300 þús. tonn. Í Barentshafi höfðu menn aflað milljón tonna en aflinn var kominn niður í 300--400 þús. tonn. Við þekkjum söguna úr Norðursjónum. Á árinu 1960 fiskuðu Grænlendingar 450 þús. tonn en afli þeirra var kominn niður í 15 þús. tonn. Hvar halda menn að við Íslendingar stæðum ef svo hefði verið haldið á málum hér? Það var ekki vinsælt verk að leika þá leiki en þá þurfti að leika. Nú er svo komið þrátt fyrir að búið sé að rífast allan tímann um vitlausa stjórnun fiskveiða og menn hafa aldrei gert neitt annað en að skammast út af kvótanum þá menn hafa aldrei staðnæmst við kjarna málsins. Menn hafa rætt um smábáta fram og aftur en aldrei stöðvast við kjarna málsins sem er hvað má úr hafinu taka. Það er grundvallarmálið. Og nú er svo komið að erlendir aðilar eru einmitt að leita hingað til þess að læra af Íslendingum hvernig þeir hafa brugðist við vandamálum sínum í minnkandi afla. En vitaskuld hefur þetta allt saman, skerðing í landbúnaði og skerðing í sjávarútvegi, komið við landsbyggðina. Skerðingin hefur auðvitað fyrst og fremst þrengt hagi hinna ýmsu framleiðslubyggðarlaga. En hvað er þá núverandi ríkisstjórn að gera? Þetta er í mínum huga eitt allra stærsta byggðamálið í dag. Þetta er ein meginástæða þess sem hefur verið gerast í byggðamálum. Og hvað er ríkisstjórnin að gera? Hvað er ríkisstjórnin að gera í sjávarútvegsmálum? Hver voru fyrstu verkin? Hver var vorhreingerning þessarar ríkisstjórnar í íslensku atvinnulífi? Hún var að hækka skatta. Hún var að hækka vexti. Og vegna hvers? Hver var ástæðan fyrir því að það þurfti að hækka vexti? Það þurfti að hemja þensluna að mati ríkisstjórnarinnar. Ég þekkti ekki þessa þenslu í mínu kjördæmi. Eg hef ekki trú á því að þingmenn Vestfjarða hafi þekkt þensluna. Ég efast um að hv. þm. Norðurl. e. hafi þekkt þensluna og svona gæti ég haldið áfram. Þenslan var á mjög takmörkuðu svæði á landinu. Hún var á svokölluðu Stór-Reykjavíkursvæði. Þar var þenslan. En vextirnir voru hækkaðir á öllu landinu og hafa nú komið mönnum svo sannarlega í koll. Þá mátti ekki grípa til sértækra aðgerða. Af hverju? Vegna þess að það voru talin vera framsóknarráð. Það voru talin framsóknarráð að grípa til sértækra aðgerða. Þá mátti ekki nota þau. Menn hafa ekki aldeilis látið staðar numið við að hækka vexti. Nú hefur verið ákveðið að rífa Hagræðingarsjóðinn frá sjávarútveginum, stórkostleg skattlagning, og það er slæmt að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson skuli ekki vera hér sem ræddi áðan um þessi mál, um fiskveiðistjórnun, vegna þess að í Hagræðingarsjóðnum fólst það m.a. að það átti að flýta fyrir hagræðingu í sjávarútvegi sem nauðsynleg er og verður að nást fram. Og Hagræðingarsjóðurinn átti að gera meira. Hann átti líka að skapa möguleika til þess að hlaupa í skarðið ef illa færi fyrir ýmsum byggðarlögum atvinnulega séð. Nú er þessi sjóður hrifsaður á einu bretti. Menn tala líka um það í sama orðinu að sjómannaskatturinn skuli af tekinn. Hæstv. fjmrh. hefur sagt að það sé óeðlilegt að ríkið greiði þennan skatt, það að eigi greinin að gera sjálf. Skattlagning upp á 1 1 / 2 milljarð. Mér sýndist ég sjá hér í dyragættinni áðan hæstv. samgrh., en ef ég les fjárlagafrv. rétt og við getum talað um það á svona sæmilega skiljanlegu mannamáli þá er þar lagt til að minnka hlut ríkisins í hafnaframkvæmdum en auka hins vegar framkvæmdafé til hafna. Auðvitað er hér verið að tala um að minnka hlut ríkisins og auka hlut sveitarfélaganna í uppbyggingu hafna. Og meira en það, enda kom það fram á fundi í samgn. í morgun þar sem einn stjórnarliði sagði berum orðum að auðvitað væri verið að tala um setja skatt á það sem um hafnirnar fer. Ekki blæs nú byrlega, hæstv. forsrh., í þessum efnum. Að ógleymdu því sem er kannski stóra málið, boðaðri aflaskerðingu um 18--20% sem er hvorki meira né minna en 50 þúsund tonn, líklega röskir þrír milljarðar kr. að aflaverðmæti. Og hafa menn gert sér grein fyrir því að þessi aflaskerðing er hvorki meira né minna en meðaltalsvinnsla 7--8 fiskvinnslufyrirtækja. Svo halda menn að það muni ekki hrikta í byggð. Hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar, talaði áðan um vandann. Hann talaði um að vandinn væri tvíþættur. Annars vegar væru það lág laun fiskverkafólks. Ég tek undir það. En ég vil segja meira. Það er grundvallarmál í dag að hægt sé að koma það miklum hagnaði í sjávarútveg á Íslandi að við getum greitt hærra fiskverð og hærri laun til þess fólks sem við sjávarútveginn starfar. Ef þetta tekst ekki mun fiskurinn áfram fara frá okkur óunninn úr landi og erlendir aðilar munu njóta margfeldisáhrifa vinnslunnar. Og þá mun verða skammt í að við Íslendingar verðum aðeins veiðiþjóð í þessu landi. Ég hef einna mestar áhyggjurnar af því í dag að hér séu menn á kolrangri braut. Hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson vék hér að öðru. Hann minntist á að nauðsynlegt væri að flytja ríkisstofnanir út á land. Að þessu hefur Byggðastofnun verið að vinna og ég tek undir það sem hv. þm. Matthías Bjarnason sagði áðan. Byggðastofnun hefur verið að vinna að þessum málum. Niðurstaða okkar í meiri hluta stjórnarinnar á sínum tíma þegar athugun fór fram á því hvort ætti að flytja Byggðastofnun til Akureyrar var sú að skynsamlegast væri að Byggðastofnun væri hér í Reykjavík með aðalstöðvar sínar, en síðan ætti stofnunin að setja upp starfsemi í öllum kjördæmum landsbyggðarinnar. Og ég er Matthíasi Bjarnasyni 100% sammála í þessum efnum. Þannig vil ég sjá þessa hluti gerast. Og því lagði Byggðastofnun af stað í þessum efnum, hóf starfsemi sína á Akureyri, á Ísafirði og undirbúningur starfseminnar var hafinn á Egilsstöðum. Sú yfirlýsing hæstv. forsrh., sem kom hér fram í dag, að nú væri ákveðið að fresta þeim framkvæmdum eru mér nýjar fréttir, og er ég búinn að sitja æðilengi í stjórn Byggðastofnunar. Mér er spurn,  stjórnarmenn inni. Mér er spurn: Hver hefur tekið þessa ákvörðun? Hvar var hún tekin? Ég hef ekki heyrt hana fyrr. Ég hélt að stjórn Byggðastofnunar hefði gengið í takt í þessum efnum og það væri ætlan okkar að koma upp þessum stofnunum í kjördæmum landsins. Ég hef átt viðræður við marga af þingmönnum Sjálfstfl. og nokkra af ráðherrum flokksins sem mjög hafa tekið undir þessa stefnu og talið hana skynsamlega og rétta. Hæstv. forsrh. sagði einnig að gera þyrfti byggðaáætlanir en það ætti ekki að gera þær með valdboði. Þetta er rétt. Þar er ég forsrh. sammála. Enda var hér á síðasta þingi flutt merkileg tillaga, sem var samþykkt, um það að nú er skylt að gera byggðaáætlanir sem forsrh. leggur fyrir Alþingi til samþykktar. Ég sagði, þegar ég talaði fyrir frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, að það væri grundvallarmál að við gætum náð saman um að styrkja kjördæmi landsins stjórnsýslulega til þess að við fengjum þann aðila sem þarf til að vinna með ríkisstjórn hverju sinni um gerð slíkra byggðaáætlana. Þetta er grundvallarmál ef vel á að takast til, að heimamenn sjálfir verði sem virkastir á þessu sviði. Hæstv. forsrh. vék einnig að því og sagði að Byggðastofnun ætti að hætta að leggja fram hlutafé í fyrirtæki og bætti við: Því miður. Hún ætti að hætta að sóa fé. Það voru ekki góð orð. Því miður eru þingmenn Suðurlands farnir nema ég sé að hér situr hv. þm. Jón Helgason. Ég hefði gaman að heyra í þeim Sunnlendingum um álit þeirra á þessum orðum hæstv. forsrh. Var það að sóa fé þegar Byggðastofnun gerðist hluthafi í fyrirtæki á Suðurlandi sem heitir Límtré? Var það að sóa fé? Tók við því fyrirtæki að margra áliti nánast vonlausu og byggði það upp og hefur gert það að góðu fyrirtæki. Byggðastofnun hefur fyrir nokkru síðan ákveðið að selja hlut sinn í þessu fyrirtæki en fyrir þrábeiðni heimamanna höfum við ekki gert það enn og nú hafa menn verið að efla þetta fyrirtæki og það hefur reynt að styrkja önnur til að standa á eigin fótum. Ég gæti nefnt fleiri dæmi, hæstv. forsrh., en úr því að ég vék að Suðurlandinu get ég einnig minnst á þátt Byggðastofnunar í því að gera Sláturfélagi Suðurlands það mögulegt að flytja starfsemi sína frá Reykjavík austur í sveit. En ég viðurkenni að það er út af fyrir sig stefna sem forsrh. nefndi hér. Það er út af fyrir sig stefna. Það hefur hins vegar aldrei verið hugmynd Byggðastofnunar. Þó hún gerðist hluthafi í fyrirtækjum hefur það ætíð verið okkar markmið sem þar höfum starfað að það yrði ekki til eilífðarnóns. Byggðastofnun ætti að selja þessi bréf þegar mönnum tækist að koma fyrirtækjunum sæmilega fyrir vind. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu nú. Það verður sjálfsagt gert matarhlé nú og við munum hittast að loknu hléi. Skýrsla forsrh. var ítarleg og um margt forvitnileg. Ég hef trú á því að hún veki upp margar spurningar sem við eigum eftir að fá svör við. Það er nauðsynlegt að fara gaumgæfilega yfir framtíðarsýnina í byggðamálum og ég trúi því að það munum við gera það hér á eftir og auðvitað svo úti á akrinum sjálfum. --- Fundarhlé.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að umræða um byggðamál skuli komast á dagskrá þingsins svo snemma á þessum vetri. Ég vænti þess að fleirum en mér þyki æskilegt að geta rætt um stöðu byggðamálanna eins og hún blasir við í byrjun vetrar og heppilegt tilefni til þess er auðvitað að fá í hendur ársskýrslu Byggðastofnunar og hlýða á ræðu hæstv. forsrh af því tilefni. Ég held að ég verði samt vegna atburða í umræðunni fyrr í dag að víkja fyrst að ummælum hv. 1. þm. Vestf. um þá hvítu bók sem við alþingismenn fengum senda og bar að sögn kunnugra fæðingu hennar nokkuð brátt að. Er ekki að vita nema um hálfgerðan fyrirburð hafi þar af leiðandi verið að ræða, en á sólarhringnum áður en eldhúsdagsumræður um stefnuræðu forsrh. fóru fram kom þessi hvíta bók til þingmanna en áður hafði verið boðað að nokkur bið yrði eftir. Nú kom það fram í umræðum áðan að hv. 1. þm. Vestf. lýsti þessa bók, ekki bara þær línur sem fjalla um byggðamál sem hann lýsti sig ósammála, heldur alla bókina sér óviðkomandi. Ég hlýt því að spyrja og vona að það skýrist í umræðunni fyrr en seinna, hver er eiginlega staða þessarar bókar? Ég held að það sé ákaflega ankannalegt að við hv. þm. ræðum um stefnu ríkisstjórnarinnar, að svo miklu leyti sem við erum að reyna að greina hana, hafandi þetta plagg í höndunum ef það kemur svo á daginn, sem manni virðist verða æ ljósara, að þetta sé í raun og veru marklaust plagg og hafi ekki þá formlegu stöðu á nokkurn hátt sem gefið var í skyn þegar það var lagt fram. Ég skildi hv. 1. þm. Vestf. svo að þetta plagg hefði ekki fengið afgreiðslu í þingflokki Sjálfstfl. Í öllu falli var alveg ljóst að hann lýsir það sér óviðkomandi. Þess vegna hljótum við að spyrja: Er það svo um fleiri hv. þm. Sjálfstfl. að þetta hvíta plagg sé þeim óviðkomandi og er það e.t.v. svo þegar til kastanna kemur að einungis þeir tíu hv. þm. sem sitja í hæstv. ríkisstjórn beri ábyrgð á þessu skjali? Mér er tjáð að á þingi hafi fyrir nokkru komið í ræðustól hv. varaþm. Alþfl. og bæjarstjóri í Hafnarfirði, Guðmundur Árni Stefánsson, og lýst því yfir að þetta plagg hefði ekki fengið þá afgreiðslu í Alþfl. sem lög þess flokks mæla fyrir um til þess að teljast gilt. Það mun vera svo að þar þurfi flokksráð eða flokksstjórn um að fjalla þar sem þetta er skjal er varðar efnisinnihald stjórnarsamstarfs og þetta plagg mun ekki hafa fengið þá afgreiðslu í Alþfl.

Hvaða plagg ertu alltaf að tala um?

Ég er að tala um litlu, hvítu músina, hæstv. heilbrrh., sem svo var nefnd á dögunum. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að við fáum þetta fram og það fyrr en seinna. Æskilegt væri að t.d. þingflokksformenn stjórnarflokkanna gætu, ef þeir eru viðstaddir eða í kallfæri, upplýst okkur um hvaða stöðu þessi verkefnisáætlun, stefnuyfirlýsing eða hvað menn kjósa að kalla það, af nafninu verður það ekki ráðið, hefur hjá stjórnarflokkunum vegna þess að það er vísað í þetta skjal aftur og aftur í umræðum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ég lýsi því eftir því og vona að talsmenn stjórnarflokkanna hér í kvöld, hæstv. forsrh. eða annar fyrir hönd Sjálfstfl., og við sitjum kannski uppi með hæstv. heilbrrh. sem talsmann Alþfl --- það virðist ekki vera öðrum til að dreifa á þeim bæ en það hafði þó verið óskað eftir því af okkar hálfu að formaður eða varaformaður þess flokks yrði einnig viðstaddur umræðuna og er nokkur skaði ef því verður ekki við komið --- svari þessu alveg afdráttarlaust. Nú er að vísu rétt að taka það fram að ég er ekki að lýsa sérstaklega eftir þessu vegna þess að ég telji það sem í þessari bók stendur þvílík tíðindi í stefnumarkandi atriðum, síður en svo. Þvert á móti var það þannig að þegar ég fór að blaða í gegnum pappíra til að undirbúa mig undir þessa umræðu fór ég m.a. í stefnuyfirlýsinguna, þessa þunnu frá því í vor, og síðan í hvítu bókina og fór að leita að köflunum um byggðamál. Og mikið rétt. Ég fann einar fimm línur í örkinni frá 30. apríl um byggðamál. Reyndar er þar fjallað á einu bretti um atvinnu- og samgöngumál og jöfnunaraðgerðir eins og lækkun húshitunarkostnaðar, en þar segir þó í 9. lið, með leyfi forseta: ,,Með aðgerðum í atvinnu- og samgöngumálum verði þjónustu- og vaxtarsvæði á landsbyggðinni styrkt.`` Síðan er það ekki skýrt nánar. Við höfum síðan verið að fá á því ákveðnar skýringar hvað í þessu felist, a.m.k. í huga hæstv. forsrh. Ég fór svo í hvítu bókina, þetta leyniplagg sem svo var lengi og sem nú er smátt og smátt að verða ljóst að er eingöngu á ábyrgð tíu ráðherra í hæstv. ríkisstjórn og hefur enga stöðu í stjórnarflokkunum. En hvað um það. Ég fór í efnisyfirlitið og ætlaði að leita að kaflanum um byggðamál. Þetta er nokkuð mikið plagg. Hér var þeim búinn að vinnast tími til þess þegar kominn var október að semja 45 blaðsíðna plagg. Og ég fór í efnisyfirlitið á fremstu síðu og leitaði að kaflanum um byggðamál en fann hann hvergi. Ég fór að blaða í gegnum plaggið, las allar undirfyrirsagnir undir kaflafyrirsögnunum og leitaði þar að kaflanum um byggðamál og fann hann hvergi.

Þetta er undir heilbrigðismál.

Nei, það er nú ekki alveg svo slæmt að þetta sé þar. Í textanum um sambúð lands og þjóðar fann ég svo loksins ákveðna umfjöllun um byggðamál líklega upp á einar fimmtán prentaðar línur. Þar kemur þessi klausa sem hv. 1. þm. Vestf. var m.a. í dag að lýsa sig ósammála fyrir utan það að hann lýsti plaggið sér óviðkomandi. Það helsta sem ríkisstjórnin hefur í hvítu bókinni sinni fram að færa --- handbók ráðherranna, sem við hljótum að fara að kalla svo úr þessu úr því að hún hefur aldrei verið samþykkt í stjórnarflokkunum --- er það að byggðastefnan hafi brugðist og það sem menn hafi verið að gera í þessum efnum hingað til hafi allt verið tóm vitleysa og íbúar heilla byggðarlaga hafi þurft að sætta sig við að afkoma þeirra og búsetuöryggi væri komið undir pólitískum duttlungum miðstjórnarvaldsins o.s.frv. Svo kemur þetta með eflingu vaxtarsvæðanna og svo er minnst á húshitunarkostnaðinn. Þetta er það sem hefur staðið upp úr í þessu viðamikla framlagi ríkisstjórnarinnar til byggðamála. Það bar allt að sama brunni líka, því miður verð ég að segja, í ræðu hæstv. forsrh. áðan. Eftir að hafa lesið að mestu leyti formálann að ársskýslu Byggðastofnunar --- ég gat ekki heyrt betur, hæstv. forsrh. leiðréttir mig ef það er rangt, en að stofni til væri fyrri hluti ræðu hans keimlíkur málflutningnum í ársskýrslu Byggðastofnunar, kom í síðari hlutanum, sem var, eins og einhver glöggur ræðumaður fyrr í dag benti á, saminn af allt öðrum manni, helsta framlag hans til umræðunnar var þetta venjulega um mistök fyrri ríkisstjórnar, um hina slæmu arfleifð síðustu ríkisstjórnar í atvinnumálum. Reyndar hefur hæstv. forsrh. tekið þeim framförum að hann talar alltaf um síðustu ríkisstjórn þar sem áður voru yfirleitt allar ríkisstjórnir lýðveldisins, nema kannski viðreisn stundum, settar í falleinkunnarhópinn. Og svo kom þetta með sjóðina sem við erum búnir að heyra hundrað sinnum í vor, sumar og haust og þar með var þetta eiginlega búið. Ég kalla það að þar með hafi ræðan verið búin. Þetta verð ég að segja, virðulegi forseti, að mér finnst verða æ dapurlegra með hverjum deginum sem líður. Ég hefi talið að það hefði verið tækifæri til þess núna fyrir hæstv. forsrh., m.a. vegna þess að ýmis ummæli hans á undanförnum dögum og vikum um atvinnu- og byggðamál hafa fallið í misgóðan jarðveg, að reisa sig svolítið í málfutningi með myndarlegri ræðu um byggðamál. Með stefnumarkandi ræðu sem eftir hefði verið tekið þar sem eitthvert efnislegt framlag kæmi af hans hálfu, sem forsrh. í nýrri ríkisstjórn, í væntanlega hans fyrstu opinberu ræðu sem fjallar um byggðamálin sérstaklega. En ég lýsi eftir því. Hvar var það í þessari ræðu? Mér er spurn. Ég heyrði ekkert nema fyrri hlutann sem lesinn var meira og minna upp úr ársskýrslunni og seinni hlutann sem var um hina vondu arfleifð hinna vitlausu manna sem hafa verið að gera endalaus mistök og axarsköft á undanförnum árum og áratugum. Þessi málflutningur, hæstv. forsrh., er þegar orðinn þreyttur. Við þingmenn erum ýmsu vanir og gætum sjálfsagt hlustað á hann býsna lengi án þess að verða mjög flökurt af því að við fáum að heyra ýmislegt. En ég held að þjóðin sé að verða mjög leið á því að ekkert komi frá hæstv. ríkisstjórn annað en skammir um fyrri ríkisstjórn og ríkisstjórnir. Svo er náttúrlega spurningin um Alþfl. Hvernig hæstv. umhvrh. líði undir þessum endalausa rógi, skömmum og svívirðingum um fyrri ríkisstjórnir og sérstaklega þá síðustu sem Alþfl. sat í. Það fer að verða dálítið kyndugt. Nú er hæstv. félmrh. mættur, varaformaður Alþfl., og þá get ég snúið máli mínu til hæstv. félmrh., gegnum forsetann að sjálfsögðu eins og þingsköpin segja. Ég óska eftir því að við heyrum eitthvað frá Alþfl. um þennan málflutning hæstv. forsrh. Er þetta ekki farið að verða pínulítið þreytandi, hv. talsmenn Alþfl.? Að allt sem ríkisstjórnin hefur fram að færa í hverjum málaflokknum á fætur öðrum, í byggðamálunum eins og öðru, eru skammir um síðustu ríkisstjórn og arfleifð fyrri ríkisstjórna. Það verður auðvitað betra tóm til þess að ræða síðar og oftar aðgerðir til bjargar atvinnuvegunum á árinu 1988--1989, en eins og venjulega fór forsrh. yfir þau mál á sinn kostulega hátt, talaði um óráðssukkið og bruðlið og mistökin öll sem í þessu hefðu fólgist og klykkti svo út með því að segja að verst væri að vandamálin væru óleyst. Hæstv. forsrh. er ekki enn búinn að jafna sig á því að hann skuli koma að vandamálum þegar hann tekur við stjórn landsins. Það er greinilegt að hann hefur átt von á því að hann kæmi að algerlega sléttum sjó og ekki yrði við nein vandamál að glíma. Það er út af fyrir sig alveg rétt að öll vandamál leystust ekki með þeim aðgerðum sem þarna var gripið til, en hæstv. forsrh. væri hollt að hugleiða hvernig ástandið væri ef ekkert af þessu tagi hefði komið til sögunnar. Heldur hann að það væri hægara um vik að stjórna efnahags- og atvinnumálum á Íslandi í dag ef nánast allt atvinnulífið eins og það leggur sig hefði verið rústað niður á þessum tíma? Auðvitað er það líka svo að hæstv. sjútvrh. og fyrrv. hæstv. forsrh. hlýtur að vera dálítið ókyrr stundum undir ræðum hæstv. núv. forsrh., ég ímynda mér það a.m.k., og þeir sjálfstæðismenn margir sem sátu samfellt í ríkisstjórn frá 1983 til 28. sept. 1988 hljóta auðvitað að líta í eigin barm þegar núv. hæstv. forsrh. lætur gamminn geisa um mistökin, axarsköftin, óráðsíuna og vitleysuna sem viðgengist hafi við stjórn landsins á undanförnum árum. Hér var fiskeldi nefnt fyrr í dag. Skyldu ekki hv. þm. Sjálfstfl. sem enn eru á þingi og sátu á þingum kjörtímabilin 1983--1988 minnast þeirrar aðildar og þeirrar ábyrgðar sem Sjálfstfl. einmitt ber á þeirri fjárfestingu? Þá á ég ekki við ofurhugann, hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson, heldur flokkinn almennt sem tók stærstu einstöku ákvarðanirnar og í raun og veru einu stóru opinberu ákvarðanirnar um að auka fjárfestingu og uppbyggingu í fiskeldi sem teknar hafa verið. Það var einmitt ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sem um mitt ár 1988 tók langstærstu og eiginlega einu miklu ákvarðanirnar um að veita opinberan tilstyrk við fjárfestingu og uppbyggingu í fiskeldi. En samt halda þessar ræður svona áfram. Maður veltir því fyrir sér hvenær komi að því að t.d. hæstv. sjútvrh. eða einhverjir aðrir af talsmönnum Sjálfstfl. sem ábyrgð báru á stjórnmálum á þessum tíma fari að bera hönd fyrir höfuð sér. En af því að byggðamálin hljóta óhjákvæmilega að tengjast fyrst og fremst ástandi mála í atvinnulífi landsbyggðarinnar eins og það blasir við okkur um þessar stundir --- ég segi fyrst og fremst því að það hlýtur að koma í öðru eða þriðja sæti að ræða það t.d. hvort við eigum einhvern tíma síðar á kjörtímabilinu að flytja Byggðastofnun til Akureyrar --- þá ætla ég að leyfa mér að fara nokkrum orðum um þau. Hæstv. sjútvrh. hefur látið hafa það eftir sér í fjölmiðlum síðustu sólarhringa að það verði að grípa til þess sem hann kallaði neyðaraðgerðir til að bjarga málefnum sjávarútvegsins og rekstrinum þar frá þeirri yfirvofandi vá sem þar er fyrir dyrum. Það þarf ekki að rekja fyrir hv. þm. orðaskipti sjútvrh. og ónefnds bankastjóra Landsbankans sem er kunnugur úr þessum sölum af þessu tilefni. Leiðum það hjá okkur en horfum á efni málsins. Hvert er það? Staðan er sú að það er 7--8% tap í botnfiskvinnslunni eins og hún leggur sig í dag og útlitið fyrir næsta ár er upp á taprekstur um a.m.k. 10%. Var það ekki hv. 1. þm. Vestf. sem sagði við okkur í dag að ástæðan fyrir því hvernig komið var haustið 1988 hefði í raun og veru verið ósköp einföld. Á mannamáli sagt var það að atvinnulífið væri rekið með bullandi tapi og var komið í þrot á haustmánuðum 1988. Hv. 1. þm. Vestf. þurfti ekki flóknari röksemdafærslu en þetta til þess að útskýra hvað hefði gerst. Það var ósköp einfaldlega þetta. Atvinnureksturinn gekk með bullandi tapi mánuð af mánuði og var kominn í strand haustið 1988. Ætli þetta sé þá ekki eitthvað svipað núna? Halda menn það ekki? Hvað halda menn að sjávarútvegurinn, skuldsettur eins og hann er, keyri lengi áfram á 10% tapi sem blasir við honum? Ég tala nú ekki um ef helsti viðskiptabanki sjávarútvegsins, sem er með um 70--80% af fyrirtækjum í sjávarútvegi í viðskiptum að veltu til, stöðvar alla fyrirgreiðslu til þeirra nema afurðalán. Það er alveg augljóst mál að þá sigla hlutirnir hér mun hraðar í strand en nokkurn gat órað fyrir og kynnu að vera hér ýmsir ekki fjarri sem gætu sagt okkur eitthvað af því hversu lengi fyrirtækin mörg hver, stór og smá, koma til með að endast við þessar aðstæður. Þá reynir á hvort hreystin verður jafnmikil og látið var í veðri vaka nú í vor og sumar að menn yrðu bara að bjarga sér og ríkisstjórnin færi ekki að grípa til neinna ráðstafana. Það væri liðin tíð, enda hefðu þær illa gefist, verið sukk og svínarí og gott ef ekki glæpastarfsemi á borð við það að stela kaffi, að vera að leyfa sér að grípa til ráðstafana til aðstoðar atvinnulífinu. Ég held að það sé óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að taka þetta saman þegar verið er að ræða um byggðamál úr því að tækifæri gefst til þess á annað borð og þá hljóti fyrstu hlutirnir að koma fyrst sem er auðvitað þetta: Kemur atvinnulíf landsbyggðarinnar og reyndar landsmanna allra til með að ganga, ekki bara til næstu ára litið heldur til næstu mánaða litið eins og horfurnar eru orðnar í dag? Ég tek auðvitað undir með hv. 1. þm. Vestf. að við aðstæður eins og þær sem núna eru uppi er það furðulegt að menn skuli vera að ræða um að draga úr stuðningi til byggðamála, að vera að bakka út úr hvers kyns stuðningi og fyrirgreiðslu við undirstöðuatvinnugreinar eins og sjávarútveg þegar hann þarf að mæta 20% aflasamdrætti og horfir fram á 10% taprekstur á næsta ári. Auðvitað ættu menn að vera að ræða hér tillögur sem væru þegar komnar fram frá hæstv. ríkisstjórn um ráðstafanir vegna þessa ástands og þessa útlits og hvernig ætti að beita auknum stuðningi og auknum ráðstöfunum í þessu skyni. Og menn ættu að vera að ræða hér hvernig rekstrarskilyrði atvinnugreinanna yrðu bætt þannig að þær gætu gengið og hvernig myndarlegar væri hægt að leggja til framfaramála til þess að mæta þeim samdrætti, þeirri veltuminnkun, sem augljóslega blasir við að óbreyttu, sérstaklega á landsbyggðinni. Af því að hv. 1. þm. Vestf. rifjaði dálítið upp söguna í sinni merku ræðu, vék að því m.a. hvers vegna mönnum tókst á síðari hluta áttunda áratugarins að snúa straumnum við og það kom fimm, sex, sjö ára tímabil þar sem búsetuþróunin var í góðu jafnvægi og fólksfjölgunin jafnvel ívið meiri úti á landi en í þéttbýlissvæðunum, þá ætla ég að leyfa mér að bæta aðeins við þá söguskýringu af því að mér fannst hv. 1. þm. Vestf. gera þau ein mistök að fara ekki alveg nógu langt aftur. Hann byrjaði 1974 en hefði átt að byrja 1971 því að auðvitað voru það stjórnarskiptin þá og gerbreytt viðhorf í málefnum landsbyggðarinnar með tilkomu vinstri stjórnarinnar 1971 --- eftir frosttímabil viðreisnarstjórnarinnar með landflótta og byggðaröskun, sem allir þekkja --- með útfærslu landhelginnar og uppbyggingu sjávarútvegsins og fiskvinnslunnar, stórauknum framkvæmdum í samgöngumálum og fleiru sem þarna kom til sögunnar, að það tókst að snúa þessu við. Það er alveg rétt sem hv. 1. þm. Vestf. segir og það má sú ríkisstjórn eiga sem sat að völdum 1974--1978 að hún hvarf ekki frá þessari stefnu nema í mjög litlum mæli þá. Hún hélt t.d. áfram uppbyggingu Byggðastofnunar með myndarlegum fjárveitingum á árunum 1975--1978. Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. Vestf. sem sat í þeirri stjórn og það má hún vel eiga sem hún gerði skynsamlega. Það skynsamlegasta sem hún gerði var að halda áfram því uppbyggingarstarfi í byggðamálunum sem vinstri stjórnin beitti sér fyrir á árunum 1971--1974. Það var afleiðing aðgerða þessara tveggja ríkisstjórna sem á síðari hluta þessa tímabils sneri þróuninni algerlega við þannig að við upplifðum hér langbesta jafnvægisástand í byggðarþróun fyrr og síðar um áratuga skeið. Þetta segir okkur auðvitað að það eru sleggjudómar að segja að byggðastefnan hafi brugðist, bara á einu bretti. Þetta er allt rugl og vitleysa, kák og della sem allir hafa gert á undan mér, svo að maður leyfi sér að taka frjálslega í munn og endursegja ræðu hæstv. forsrh. hér áðan. Svona málfutningur gengur auðvitað ekki. Við skulum fara með gagnrýnum huga yfir það hvað hefur tekist og hvað ekki og það er engin deila um það að ýmislegt í áherslum manna og tilraunum á undanförnum árum hefur tekist misvel. Þannig er það auðvitað og þætti svo sem ekkert skrítið yfirleitt annars staðar en á Íslandi að t.d. eitthvað af áhættufjármagni sem lagt er í slík fyrirtæki tapist. Þess vegna heitir það nú einu sinni áhættufjármagn, ekki satt, hv. þm. Eyjólfur Konráð?

Jú, jú.

Já, rétt. Það stendur í bókunum. Það heitir auðvitað áhættufjármagn af því að menn vita að það getur tapast. Menn eru að leggja nokkurn veginn upp á von og óvon í tilraunastarfsemi í atvinnulífinu og eðli málsins samkvæmt gengur þar ekki allt saman upp. Menn geta haft þá skoðun að mönnum hafi jafnvel verið óvenjumislagðar hendur um ýmislegt í byggðamálum en það er fjarri lagi að standa að umræðum um þessi mál, og allra síst sæmandi forsrh. nokkurrar þjóðar, með þeim sleggjudómastíl sem hefur einkennt málflutning hæstv. forsrh. Reyndar var það eitt sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. og ég leyfi mér aðeins að staldra við og það var umfjöllun hans um það, eins og ég skildi það, að EES-samningurinn leysti í raun og veru þetta allt fyrir okkur þegar hann kæmi. Hann hlyti náttúrlega að meira og minna leyti að gerbreyta öllum byggðamálum til betri vegar. Ég segi nú bara, mikil er trú þín. Nú þegar ber á því að stéttirnar í landinu eru sumar hverjar komnar í hár saman út af því að þær eru að hlakka yfir því að nú verði þær hver annarri óháðar með viðskipti þegar þær komast í hið mikla frelsi EES-samningsins. Ég heyrði t.d. af skemmtilegri sennu sem fór fram úti í bæ fyrir einum 2-3 sólarhringum. Þar hittust tæknimenn og byggingariðnaðarmenn og arkitektar. Þeir fyrrnefndu hlökkuðu mjög yfir því að nú yrðu þeir leystir undan þeim ósköpum að þurfa að eiga viðskipti við íslenska arkitekta sem fengju ekki mikla vinnu í íslenska byggingariðnaðinum eftir að EES-samningurinn væri kominn því að þeir gætu nú látið teikna allt í Bretlandi eða Danmörku og þyrftu ekki á þessum mönnum að halda meir. Og öfugt. Það kom auðvitað í ljós að arkitektunum datt í hug að það yrði nú ekki mikið að gera með þennan óhagkvæma byggingariðnað á Íslandi. Þeir mundu teikna fyrir erlenda verktaka. Það væri nóg að gera en hinir yrðu óþarfir. Ég segi það bara á frumstigi umræðna um þennan EES-samning að ég held að það sé of snemmt, hæstv. forsrh., að slá því föstu að hann komi eins og hin líknandi hönd og leysi allar andstæður í byggðaþróun á Íslandi. Það er a.m.k. sýnd veiði en ekki gefin. Það er eiginlega óhjákvæmilegt að staldra aðeins við það sem komið hefur fram bæði í ræðum hæstv. forsrh., í báðum þessum bókum, handbók ráðherranna og örkinni frá 30. apríl, og auðvitað í frægum ummælum hæstv. forsrh. á flokksstjórnarfundi Sjálfstfl. um vaxtarsvæðin og þá byggðastefnu sem þar á bak við felst ef ég hef skilið hana rétt. Sem sagt þetta, að leggja beri alla áherslu á fáein, væntanlega valin, vaxtarsvæði á landsbyggðinni og jafnvel hjálpa síðan íbúum annarra byggðarlaga við að flytja þangað. Hvílíkt heimsmet í miðstýringu væri þetta og kemur það æ betur í ljós að Austur-Evrópuþjóðirnar eiga ekkert heimsmet þar eins og reyndar hv. 1. þm. Vestf. minnti á hér líka í dag í öðru samhengi. Þetta væri að mínu mati einhver sú ógæfulegasta stefnubreyting og kúvending í þeirri hugsun sem á bak við byggðaaðgerðir liggur, þróun í jafnvægi í byggð landsins sem nokkur getur verið. Ég er alveg sannfærður um það að þyngra högg væri ekki hægt að greiða álitlegustu vaxtarsvæðum á landsbyggðinni heldur en að tæma byggðarlögin í kringum þau og gera þar með þessi vaxtarsvæði svokölluðu, sem yrði auðvitað öfugmæli innan skamms, að einhverjum eyjum í óbyggðinni, einhvers konar vinjum í eyðimörk. Í mínum huga á þetta að vera í rauninni þveröfugt. Það er áhrifaríkasta byggðastefnan að beita aðgerðunum fyrst og fremst og markvissast þar sem byggðin er veikust til þess að ekki rofni sú keðja sem byggðin í landinu er. Af því að hæstv. forsrh. var nú að guma af því hér þannig að hv. 1. þm. Vestf. sá ástæðu til þess að setja ofan í við hann að hann hefði farið mikið um landið og hlustað á fólk og hefði nú bara orðið þó nokkurn skilning á því hvernig fólkið í landinu hugsaði þessi mál held ég að hann ætti t.d. að fara til Húsavíkur, svo að ég taki nú stað í mínu kjördæmi, og spyrja þá að því þar, Húsvíkinga, hvers virði þeir telji byggðina fyrir austan sig vera sér á norðausturhorninu, á hinni löngu strandlengju frá Tjörnesi og til Vopnafjarðar. Þar búa að vísu ekki nema 2500 manns í nokkrum sjávarplássum og sveitum en þeir á Húsavík eru með það algerlega á hreinu hversu geysilega mikilvægt mál það er fyrir þá að missa ekki byggðina þannig að þeir verði ekki endastöð, ekki jaðarbyggð, ekki einhver eyja í óbyggðinni. Ég held að ef við getum fengið það aðeins betur fram og skýrar hvað hæstv. forsrh. á við og hvað felst í þessari umfjöllun hér í bókunum, handbók ráðherranna og örkinni, þá skil ég vel að hv. 1. þm. Vestf. segi sig frá þessari hugmyndafræði. Það skyldi nú ekki vera að það hafi ekki síst verið þetta sem hann var að tala um. Ég held að þetta sé mikil feigðarstefna og ég óska eftir því að hæstv. forsrh. tali ekkert rósamál þegar hann kemur hér upp í umræðunni næst, eða í lok hennar væntanlega til að svara fyrir, og skilgreini þetta svolítið fyrir okkur. Hvernig hugsar hæstv. ríkisstjórn sér þessi vaxtarsvæði? Hverjir eru staðirnir? Það þýðir ekkert að tala hér dulmál.

Egill er að bjóðast til að tala fyrir forsrh.

Já, ég fagna því ef hv. þm. Egill Jónsson ætlar að taka að sér að tala fyrir forsrh. í þessum byggðamálum, og skilgreina vaxtarsvæðin. Hv. þm. væri kannski svo vænn í leiðinni svona í framhjáhlaupi að lýsa afstöðu sinni til hvítu bókarinnar. Er hún honum óviðkomandi eins og hv. 1. þm. Vestf.? Ég vil t.d. fá að vita það hvað er í huga hæstv. forsrh. og ríkisstjórnarinnar varðandi Norðurland í þessum efnum og sérstaklega Norðurl. e. Þar er mér málið skylt. Ég vil ekkert vera að ræða um byggðamál við ríkisstjórn sem er með slík áform uppi án þess að vita hvað þar er á ferðinni og beinlínis hvað felst í því. Úr því að þetta er á bók gengið, þá eru væntanlega til skýringar á þessu. Ekki er verið að setja þetta á blað bara út í loftið eða hvað, hæstv. forsrh.? Varla er verið að varpa þessu fram á alvarlegum fundum, eins og við skulum ætla flokksráðsfundi Sjálfstfl. eru, bara svona út í loftið. Nei, ég segi það að sé einhver áherslubreyting vitlaus í byggðamálum á Íslandi þá er það sú borgríkis- og smáborgríkishugsun sem auðvitað felst í þessu. Það á að vera eitt, stóra borgríkið við Faxaflóa og nokkur smáborgríki úti á landi. Hvar eiga þau að vera?  byggðakjörnum á landsbyggðinni sem veita þjónustu og eru miðstöðvar í héruðum eða landshlutum. Það er bara allt annar hlutur. Það sem við erum hér að tala um er viðhorfið til hinna smærri og dreifðari byggða, hvort á að láta þær eyðast eða ekki. Þá segi ég alveg eins og er, það mun verða þungt að láta vaxtarsvæðin vaxa ef þau eru orðin eins og eyjar í eyðimörkinni. Varðandi byggðamálin almennt, hæstv. forseti, held ég að hjá því verði varla komist að nefna fjárlagafrv. aðeins á nafn og almennt þau viðhorf hæstv. ríkisstjórnar til byggðamála sem hafa birst okkur hér og þar og annars staðar heldur en í handbók ráðherranna, örkinni og ræðu forsrh. Ég vil leyfa mér að nefna anda fjárlagafrv. almennt. Hvað er þar á ferðinni? Hvar er byggðastefnuna að finna í fjárlagafrv.? Er t.d. staðið þannig við loforðin um húshitunarkostnað og orkuverðsjöfnun að við getum klappað fyrir því og vel við unað? Hvernig lítur það mál út í fjárlagafrv., það sem er nefnt á nafn hér í báðum bókunum og á að vera ein af skrautfjöðrum ríkisstjórnarinnar að manni skilst í byggðamálum að gera eitthvað í sambandi við lækkun húshitunarkostnaðar þar sem hann er mestur á landinu? Ef ég finn þetta, þá held ég að ég geti lesið það upp, með leyfi forseta. Í 9. lið í örkinni stendur: ,,Lífskjör verða jöfnuð, m.a. með lækkun húshitunarkostnaðar þar sem hann er mestur.`` Hvernig gengur með lækkun húshitunarkostnaðar þar sem hann er mestur? Jú, það skal að vísu tekið fram að það stendur til að verja 40 millj. kr. til viðbótar til niðurgreiðslu á raforkuverði. En hvernig er dæmið í hinn endann? Einar 33 af þessum millj. eru teknar til baka strax í sama frv. með því að framlögin til Rafmagnsveitna ríkisins eru lækkuð til styrkingar á dreifikerfum. Ef Rafmagnsveiturnar ætla að halda sambærilegum framkvæmdum á þessum svæðum verða þær að fjármagna þær með gjaldskrárhækkunum, ekki eiga þær það á bankabók, og þá eru 7 millj. eftir til að lækka raforkuverðið með þessum lið. Hvað hefur svo verið að gerast? Í þrígang hefur Landsvirkjun hækkað taxta sína þannig að það liggur þegar fyrir að raunhækkun á raforkutöxtunum í landinu er orðin umtalsverð umfram verðlag. Að vísu var Landsvirkjun barin niður með áform sín um 20% raunækkun til viðbótar, en eftir stendur að kyndingarkostnaðurinn mun hækka að raungildi á þeim svæðum þar sem hann hefur verið hæstur fyrir ef fjárlagafrv. gengur fram óbreytt í kjölfar þeirra gjaldskrárbreytinga sem orðið hafa hjá Landsvirkjun og síðan auðvitað veitunum í kjölfarið. Svona stendur það, hæstv. forsrh., þessi skrautfjöður, ein af örfáum, sem manni virtist við lestur þessarar bókar að ríkisstjórnin ætlaði að reyna að koma sér upp. Ég gæti farið gegnum fleiri slík dæmi, það verður væntanlega gert vandlegar þegar fjárlög verða hér til umræðu oftar í vetur. Mér væri hjarta nærri að nefna skólamálin og þá stöðu sem blasir þar við með upptöku skólagjalda og skertum framlögum til skólamála af ýmsu tagi. Með þeirri nýju stefnu sem upp virðist vera tekin, að loka bara fyrirvaralaust skólum á landsbyggðinni, með geðþóttaákvörðunum ráðherra, þó svo að Alþingi og fjárveitinganefnd hafi ákvarðað fjárveitingar til reksturs þeirra stofnana. Er þetta sérlega jákvætt? Vekur þetta bjartsýni á skilning og stuðning hæstv. ríkisstjórnar við byggðina þar sem hún er veik fyrir, eins og við Ísafjarðardjúp? Nei, því miður ekki. Og ætli það sé ekki svo að skólagjöldin og annar slíkur kostnaður sem nú á að leggja ofan á kostnað nemenda eða fjölskyldna, sem senda börn sín t.d. í framhaldsskólana, komi þyngst við þá sem þyngstar byrðarnar hafa fyrir --- og hverjir eru það? Hverjir bera langsamlega þyngstan baggann vegna skólagöngu barna sinna í dag? Það er fólk á landsbyggðinni í þeim byggðarlögum sem ekki hafa framhaldsskóla og það verður að senda börn sín um langan veg til dvalar í heimavistum eða annars staðar fyrir mörg hundruð þúsund krónur á hverjum vetri. Um hálfa millj. kr., að talið er, kostar nám með fullu gjaldi vegna dvalar í heimavist Menntaskólans á Akureyri að mér er tjáð. Og halda menn ekki að skólagjöldin komi þá þeim mun þyngra við þessar fjölskyldur sem þær bera meiri byrðar fyrir? Jú, líklega. Félagslega þjónustu á landsbyggðinni mætti nefna, húsnæðismálin o.fl. Það er einnig óhjákvæmilegt að nefna, eins og hér var reyndar komið inn á, aðstöðu sveitarfélaganna. Ef byggðamál eru nefnd á annað borð. Það er augljóst mál að eitt af því sem verður að taka á er mismunandi aðstaða og mismunandi tekjugrundvöllur sveitarfélaganna. Það er geysistórt byggðamál í sjálfu sér að jafna aðstöðu sveitarfélaganna í þessu tilliti og þar er það auðvitað höfuðborgin og höfuðborgarsvæðið með þeim geysilegu viðbótartekjum, sem samþjöppun þjónustu og eftir atvikum atvinnulífs hér færir borginni á silfurfati, sem verður að jafna. Nú er að vísu svo komið samkvæmt nýjustu fréttum að fjármálum Reykjavíkurborgar hafi verið svo illa stjórnað á undanförnum árum og eyðslan þar svo gífurleg að skuldastaða borgarinnar við Landsbankann sé orðin mikið alvörumál. Fittið, eða yfirdrátturinn á heftinu einu saman er einn og hálfur milljarður króna. Ég man nú ekki hvort fittið er kannski sektirnar, það man kannski einhver hér. En í öllu falli er það svo. Það er kannski þess vegna þyngra um vik en hitt liggur á borðinu að tekjur þessa sveitarfélags standa langt upp úr öllum öðrum í landinu án þess að þeirra sé aflað með útsvarstekjum. Þó að þær séu sambærilegar við mörg önnur sveitarfélög eru heildartekjur borgarinnar þessar. Maður spyr sig auðvitað að því hvernig staða Reykjavíkurborgar væri ef hún hefði sambærilegar tekjur á íbúa og önnur sveitarfélög í landinu úr því að hún er svona bág eftir óstjórnun undangenginna ára þrátt fyrir þetta mikla tekjumisvægi sveitarfélaganna. En það er auðvitað ekki hlutur sem hægt er að búa við að Reykjavíkurborg geti leyft sér hvað sem er í krafti þess forréttindakerfis í tekjuöflunarmálum sveitarfélaga sem hún býr við. Það verður að gera þá kröfu til stjórnenda borgarinnar að þeir spili úr og reki borgina sem sambærilegum tekjum og önnur sveitarfélög hafa. Þar þarf að færa til eða jafna með einhverjum aðgerðum tekjur upp á verulegar fjárhæðir, 1--2 milljarða kr. á ári hið minnsta. Þetta er réttlætismál og snertir auðvitað ekki síst þá staði landsbyggðarinnar sem ríkisstjórnin virðist nú bera nokkuð fyrir brjósti og eru miðstöðvar þjónustu og atvinnulífs í sínum héruðum og landshlutum og eru þeir staðir sem helst eru bornir saman við höfuðborgarsvæðið og gerðar kröfur til að standi því jafnfætis hvað þjónustu og lífskjör snertir. Það er sveitarfélögunum annars staðar í landinu mjög erfitt af þeirri einföldu ástæðu að forréttindakerfi höfuðborgarinnar og að nokkru leyti nágrannasveitarfélaganna er slíkt. Á þessum málum verður auðvitað að taka og hefði verið manndómsbragur að því ef hæstv. forsrh. hefði af sanngirni og réttsýni reifað þessi mál, þekkir það auðvitað manna best, hafandi verið borgarstjóri í Reykjavík, hvernig þessum málum er háttað. En það var fátt um þetta í framsöguræðu hæstv. forsrh., e.t.v. hefur hann hugsað sér að geyma þetta þangað til í seinni umferðinni. Hæstv. forseti. Ég held ég sjái ekki ástæðu til að hafa þessi orð mín öllu fleiri. Ég endurtek og ítreka þær spurningar sem ég hef hér borið fram. Í fyrsta lagi var það til talsmanna stjórnarflokkanna að það verði skýrt fyrir okkur hvaða stöðu handbók ráðherranna hefur í flokkunum. Er það sem sagt rétt skilið að hún hafi hvorki verið samþykkt af þingflokki Sjálfstfl. né hafi hún verið samþykkt í þeim stofnunum Alþfl. sem ber samkvæmt lögum flokksins að fjalla um slíka hluti þegar stjórnarsamstarf á í hlut? Ef svo er þá er málið upplýst og ef því mótmælir enginn skulum við taka það sem gefið og þá er þetta eins og ég segi ekki annað en handbók ráðherranna. Í öðru lagi lýsti ég eftir talsmönnum Alþfl. í þessari umræðu og auðvitað dettur okkur ekki í hug að enginn einasti alþýðuflokksmaður ætli að tala hér í kvöld, það kemur bara ekki til greina, þeir hljóta að hafa eitthvað að segja um byggðamál.  í dag. Hér talaði hv. 5. þm. Austurl. af hálfu Alþfl. en ég vonast nú samt sem áður til þess að við fáum að heyra hér í einhverjum talsmönnum Alþfl., t.d. varaformanninum og hæstv. félmrh. og þá verði aðeins í leiðinni komið inn á þetta með þátttöku Alþfl. í síðustu, næst síðustu og þar síðustu ríkisstjórn, ef við teljum bæði ráðuneyti Steingríms Hermannssonar á síðasta kjörtímabili saman. Er það ekki að verða dálítið þreytandi fyrir talsmenn Alþfl. að hlusta á skammarræðu hæstv. forsrh. um fyrri ríkisstjórnir? Og hvernig líður hæstv. sjútvrh., ef ég má beina máli mínu til hans, og þeim sjálfstæðismönnum öðrum sem sátu meira og minna í ríkisstjórn eða báru ábyrgð á þeim á árunum 1983--1988? Er þess ekki að senn vænta að þeir fari að bera hönd fyrir höfuð sér ef enn heldur fram ræðum hæstv. forsrh. í sama stíl um mistök, sukk, óráðsíu og vitleysur allar sem allir á undan honum hafa gert? Ég óskaði eftir því í fjórða lagi að talsmenn hæstv. ríkisstjórnar útskýri fyrir okkur vaxtarsvæðakenninguna, í hverju hún felst og hvort sem hv. 3. þm. Austurl. gerir nú meiri eða minni tilraunir til þess hér fer ég fram á að það verði formlega gert af hæstv. forsrh. sem stendur fyrir umræðunni að hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Við þessum fjórum spurningum og öðru því sem ég reifaði vænti ég að fá svör síðar í umræðunni, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að það er vissulega ánægjuefni að nú skuli hafin umræða um byggðamál og ég vek athygli á því, sem reyndar hefur komið fram áður í þessari umræðu, að venjulega hefur ekki farið mikið fyrir þeirri umræðu hér á hv. Alþingi á undanförnum árum þegar forsrh. hefur flutt skýrslu um byggðamál. Það er vitanlega ekki að ófyrirsynju því að umræða um byggðamál hefur verið nokkuð hávær í þjóðfélaginu að undanförnu og sannast sagna bæði ómarkviss og að sumu leyti ógætileg. Ég á að sjálfsögðu sérstaklega við ríkisstjórnina í þeim efnum. Ég held að það sé góður kostur fyrir menn sem taka að sér ábyrgðarstörf á hvaða vettvangi sem er að eyða hveitibrauðsdögunum áður heldur en farið er að fella mikla dóma. Ég er ekkert viss um að það reynist mönnum svo afskaplega auðvelt að ná trúverðugri pólitískri stöðu í byggðamálum eftir það sem á undan er gengið. Sannleikurinn er sá að ég held að það sé nú óumdeilt að það eru allir stjórnmálaflokkar nema Kvennalistinn, sem ekki hefur enn þá komist til áhrifa í ríkisstjórn, sem bera ábyrgð á ástandinu í þessu þjóðfélagi, á ástandinu í byggðamálum. Ég get ekki séð að þar sé einhver einn betri en annar í þeim efnum. Mín reynsla er reyndar sú að alþingismenn hafi mikinn vilja til þess að láta gott af sér leiða í málefnum dreifðra byggða um allt Ísland og í þau 12 ár, sem ég hef átt sæti í þingflokki sjálfstæðismanna, hafa ekki verið uppi erfiðleikar á milli manna í þeim efnum.  Það er þess vegna mikil ástæða til þess að menn leitist við að hafa áfram sátt um þessi mál, bæði innan flokka og innan Alþingis. Ég hef t.d. átt sæti í fjárveitinganefnd Alþingis mestalla mína þingsetu og að sjálfsögðu haft þar samstarf við alþingismenn úr öllum flokkum og samtökum og byggðamál hafa ekki valdið þar sérstökum ágreiningi. Það er að sjálfsögðu ekkert nýtt að maður hafi heyrt hróp um að byggðastefnan hafi brugðist og ég held að ég muni það rétt að eitt sinn hafi verið boðað til ráðstefnu þar sem að fyrirsögn var haft hvort svo væri eða ekki. Þar fór fram afar vandaður og markviss málflutningur og ég held að flestra dómur þar hafi verið að byggðastefnan hafi ekki brugðist. Ég met það svo að byggðastefnan hafi ekki brugðist og þótt ég hafi farið þessum viðurkenningarorðum um Alþingi og kynni mín af störfum alþingismanna er ég sammála því sem kom hér fram í ræðu hjá hv. 1. þm. Vestf. að það er margt sem hefur brugðist byggðastefnunni. Ef menn ætla að fara að gera úttekt á því eða fella um það dóma hvort byggðastefnan sem slík hefur brugðist eða ekki væri ástæða til að rifja upp hvað menn sögðu á þeim árum sem hvað markvissast var unnið að því að móta byggðastefnu hér á Alþingi. Ég hef aðeins litið í þau fræði, að vísu ekki mjög ítarlega, en árið 1966 ritaði Jónas Haralz grein í Sveitarstjórnarmál þar sem hann skýrði tillögur um Vestfjarðaáætlun sem voru byggðar á ályktun Alþingis frá árinu 1963. Það er afar fróðlegt að lesa þessa grein. Þar segir hann m.a. frá því að til þess að ná fram markvissum tillögum í þessum efnum hafi Framkvæmdabankinn, sem hafði verið falið þetta verkefni, leitað til norskra sérfræðinga og byggðist Vestfjarðaáætlunin m.a. á ráðgjöf frá þeim. Grundvöllur að þessari áætlun og þeim áherslum, sem komu fram í framhaldi af þessari þál., var að efla byggðarkjarnana. Fá stóra og sterka byggðarkjarna til að efla byggðirnar sem víðast um landið. Þar var talað um Ísafjörð, þar var talað um Akureyri, þar var talað um Egilsstaði og svo var að sjálfsögðu talað um Selfoss og svo mætti lengur telja. En það kemur líka fram í þessari umfjöllun að uppi hafi verið miklar efasemdir um að einmitt þessi aðferð gæti gengið, efling byggðarkjarnanna gæti gengið. Þess er sérstaklega getið í þessari umfjöllun t.d. að til þess að mynda bærilega sterkan byggðarkjarna á Vestfjörðum, sem borinn yrði uppi af Vestfirðingum sjálfum, þyrfti að flytja Vestfirðinga alla á einn stað, Ísafjörð, til þess að fá þar byggðarkjarna 10--11 þús. manna.  Ég hygg að það hafi verið rétt upp úr miðjum síðasta áratug sem Sjálfstfl. tók þessi mál til nýrrar yfirvegunar. Ég var þátttakandi í því starfi sem fulltrúi þingflokks sjálfstæðismanna en forustu fyrir þessu verki hafði hins vegar Lárus Jónsson, fyrrv. alþm. Þar komust menn meðal aannars að þeirri niðurstöðu að þessi kjarnahugmynd hefði ekki skilað árangri og hennar í stað var tekin upp ný áhersla sem er skilgreind í tveimur landsfundarályktunum Sjálfstfl. sem hefur verið skýrð í tveimur þáltill. sem fluttar hafa verið hér á Alþingi, sú hin fyrri af mér, sú hin síðari af Þorsteini Pálssyni, og reyndar vorum við margir fleiri sem fluttum þá tillögu, þar sem lagt er til grundvallar að efla vaxtarsvæði landsbyggðarinnar. Þar er nákvæmlega skilgreint hvað í því felst. Það eru þær byggðir sem hægt er að tengja saman með daglegum samgöngum, bæði með tilliti til þjónustu og atvinnu. Og hvergi er talað um að þar eigi að vera einhver sérstakur aðflutningur, heldur þvert á móti með svipuðum hætti og kom fram hjá ræðumanni sjálfum, að byggja þessar sóknaraðgerðir á góðum samgöngum sem víðast um landið. Á þessu tvennu er að sjálfsögðu grundvallarmunur og vænti ég að þau mál séu það skýr í okkar stefnu að ekki þurfi að valda misskilningi í þessari umræðu.  Nú er það hins vegar svo að ýmislegt hefur ekki gengið eftir með þeim hætti sem menn hefðu kosið í byggðamálum. T.d. hefur fólki úti á landsbyggðinni fækkað. Auðvitað er það út af fyrir sig óumdeilanlegt að slíkt er veikur þáttur í okkar byggðamálum. En það er margt annað sem hefur tekist með miklum ágætum og íslenskar, dreifðar byggðir hafa gerbreyst á síðustu árum og áratugum. Menningarstarfsemi, félagsstarfsemi, kjör fólksins og atvinnulíf víða úti á landsbyggðinni. Það er afar margt sem hefur færst til betri vegar vítt um byggðir landsins, bæði til sjávar og sveita og ég held að það sé óþarfi að eyða tíma í það hér að telja slíka hluti fram. En hvað er það þá sem hefur brugðist? Eins og ég sagði áðan og hef áður sagt, þá hefur ekki vantað áhugann og viljann en samt hafa hlutirnir ekki gengið upp að því er varðar atvinnulífið úti á landsbyggðinni. Ég er sammála því sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., og ég hef nú þegar lesið, að auðvitað hefur atvinnulífið grundvallaráhrif í þessum efnum. Mín niðurstaða er sú að við höfum ekki gert nærri nógu vel við atvinnuvegina, hvorki til lands né sjávar. Við höfum rekið sjávarútveginn með halla um áratuga skeið. Hann hefur búið við taprekstur á taprekstur ofan og menn hafa jafnvel lent í því að safna upp hallanum í eins konar kreppulánasjóði. Hann hefur ekki einu sinni á veltuárum fengið að leggja fyrir þannig að hann geti mætt erfiðleikum þegar verr áraði. Við höfum með sama hætti búið vel að ýmsu öðru í þessu þjóðfélagi. Ég held að lúxusinn þurfi ekki að kvarta og ég held að eyðslan þurfi ekki að kvarta. Ég held að hlutur þessara þátta hafi verið mun betri en atvinnulífsins og ég held að ekki þurfi að vera að metast um það að svo hefur þetta verið án tillits til þess hverjir hafa stjórnað landinu. Við höfum búið við ranga gengisskráningu og ekki hagað rekstri okkar atvinnuvega með þeim hætti að þar hafi verið hægt að safna upp arði, bæta rekstur og byggja upp nýjar greinar eins og jafnan verður þegar eitthvert fjármagn safnast fyrir í höndum athafnasamra einstaklinga og félaga. Þetta held ég að séu meginmistökin í okkar pólitíska starfi. Og þess vegna held ég og legg á það áherslu að ef menn ætla sér að fara inn á nýjar leiðir, breyta frá því sem verið hefur, hæstv. forsrh., þá eigi að leggja það til grundvallar að bæta þannig rekstrarskilyrði, sérstaklega í sjávarútvegi að hann geti staðið á eigin fótum og byggt sig upp. Þá held ég að margt mundi breytast í landinu. Menn hafa talað mikið um fjárfestingu í landinu og þá ekki hvað síst í sambandi við aðalatvinnuvegina, sjávarútveg og landbúnað, og menn hafa haft það á orði hvað þar hafi verið ógætilega farið með peninga. Auðvitað er það svo að lengi má betur vinna, en það er fróðlegt að huga að því hvernig þessi mál hafa þróast. Nýlega hafa alþingismenn fengið í hendur bók um fjárfestingu, ég held alveg frá árinu 1945 til okkar daga. Hún er útgefin af Þjóðhagsstofnun og þar er mikinn fróðleik að fá. Ég var í kjördæminu mínu í gær og sýndi fundarmönnum þar m.a. litskyggnu af því hvernig þessi mál hafa þróast á síðustu áratugum. Því er nú verr að hér er ekki sú tækni að hægt sé að bregða slíku upp, en það er afskaplega mikinn fróðleik að fá í þeim efnum í þessari bók. Þar eru m.a. birtar töflur um það hvaða áherslubreytingar í fjárfestingu hafa orðið á milli tveggja síðustu áratuga. Menn skyldu t.d. varast það að láta fjárlögin sem slík vera heilaga biblíu í þeim efnum. Þá kemur það í ljós að fjárfesting í landbúnaði á næstliðnum áratug hefur minnkað, eins í fiskveiðum. Fiskvinnsla stendur í stað. Flestar aðrar greinar taka til sín meira fjármagn á síðasta áratug en var á áratugnum frá 1971--1980. En þar eru þó fjórar greinar sem skera sig alveg úr og nú ætla ég að geta þeirra aðeins nánar. Iðnaður án stóriðju og fiskiðnaðar fjárfesti á áratugnum 1971--1980 upp á 36,5 milljarða kr. Á síðasta áratug fjárfesti hann upp á 58,8 milljarða kr. og var aukning í fjárfestingu á milli þessara tveggja áratuga upp á 22,3 milljarða kr. Iðnaðarmenn héldu ársþing sitt fyrir fáum dögum síðan og höfðu þar uppi háa umræðu um það hvað mikið væri borið í landbúnaðinn og hvað sjávarútvegsstefnan væri röng. Það væri fróðlegt að vita hvað þessi uppbygging í iðnaðinum á síðasta áratug upp á 22,3 milljarða skilaði miklum verðmætum í þjóðarbúið. Viðskiptabyggingar, aðallega verslanir og hótel, fjárfestu á áratugnum 1971--1980 upp á 27,9 milljarða kr. Á síðasta áratug var fjárfesting þeirra upp á 48,8 milljarða kr. og hún jókst á milli þessara tveggja áratuga um 20,9 milljarða kr. Ýmsar vélar og tæki, gröfur og jarðýtur og önnur tól til að vinna öll þessi verk og svo náttúrlega tölvurnar eru í þessum flokki líka, hækkuðu úr 20,3 milljörðum kr. upp í 40,3 milljarða kr. eða um 22 milljarða kr. á milli þessara tveggja áratuga. Og opinberar byggingar hækkuðu úr 38,3 milljörðum kr. upp í 53,9 eða um 15,6 milljarða kr. Hækkun í þessum fjórum flokkum á milli þessara tveggja áratuga er 80,8 milljarðar kr. Með þessum hætti hafa menn verið að stýra fjármagninu í landinu. Menn vita það að sjálfsögðu að þetta fjármagn og þessar framkvæmdir hafa skapað gífurlega mikla atvinnu fyrir utan allar húsbyggingarnar sem hafa líka aukist upp á síðkastið. Og auðvitað hafa menn verið að vista fólkið í landinu með tilliti til þess hvernig þessu fjármagnið hefur verið ráðstafað. Ég hygg að það sé ágreiningslaust að þó að það dreifist að sjálfsögðu um allt landið, þá sé þetta fjármagn 80 milljarðar. Er það ekki nokkuð svipuð upphæð og gert er ráð fyrir að næsta álver með veituframkvæmdum muni kosta? Ætli það sé ekki mest hér á höfuðborgarsvæðinu? Og er það nokkur furða þó að það hrikti í byggðunum þegar svona vel er boðið, þegar leitað er eftir fólki til þess að vinna þessi verk? Ég geri ráð fyrir því að út úr þessum skýrslum sé hægt að sjá hvar þessar framkvæmdir hafa risið, en það segir kannski sína sögu að fasteignamatsmarkaðurinn segir frá því að hér í Reykjavík einni saman sé núna leitað eftir kaupum á viðskipta- og iðnaðarhúsnæði sem er 200 þús. m 2 að stærð, 20 hektarar að stærð, svo það virðist hafa verið nokkuð vel gefið á garðann í þessum efnum á sl. áratug, 200 þús. m 2 . Ég sé að hv. 2. þm. Vestf. hlýðir á mál mitt.  Þetta eru brestirnir í byggðastefnunni. Og hverjir skyldu hafa fjármagnað þetta? Það væri kannski ástæða til þess að spyrja um það í Landsbankanum þegar menn eru núna uppi með stór orð um það að sjávarútvegurinn sé að verða þar sérstakur ómagi. Því var aðeins kastað fram í umræðuna áðan hvort í þessari skilgreiningu okkar sjálfstæðismanna í byggðamálum fælust einhverjar bendingar um að það ætti að fella af einhverjar sérstakar byggðir. Svo er ekki. Ég held að reynslan sýni að það sé afskaplega ógætilegt að tala með þeim hætti. Fyrrv. forsrh. varð þetta á í sambandi við fámennt byggðarlag norður í landi, Kópasker, og það vildi reyndar svo til að þangað fór ég í vettvangskönnun á liðnu sumri ásamt þeirri nefnd sem ég stýri hér í Alþingi, landbn. Alþingis. Við fórum þar á margan hátt í afar athyglisvert ferðalag sem reyndar vakti mikla eftirtekt áður en lagt var af stað því að ríkisstjórnin var m.a.s. svo vinsamleg að taka upp umræðu um þessa ferð á sínum fundum og forsetar þingsins --- sem voru í miklu annríki, m.a. að búa sig til Japans, ég held einir fimm saman og minna mátti það nú ekki vera, enda átti elsta þjóðþing veraldar hlut að máli svo að menn urðu að fara vel búnir í þá ferð --- en samt gáfu menn sér tíma til að hugsa til kotunganna hér uppi á Íslandi sem skipuðu landbn. Alþingis og gáfu út góðar reglur til þess að vinna eftir  Tvö fámenn byggðarlög í mínu kjördæmi hafa líka fengið að heyra sitt af hverju í þessum efnum og ég skal nafngreina þau; Breiðdalsvík og Stöðvarfjörður. Það er víða meiri vandi núna á Austurlandi í atvinnumálum en í þessum fámennu byggðarlögum. Þau hafa náð býsna góðu valdi á sínum málefnum. Veit ég að fleiri þingbræður mínir geta staðfest það hér. Það er nefnilega vissara að fara varlega í dómum um þessi efni. Ég hef sagt það áður, þar sem menn eru núna sérstaklega að leggja til grundvallar í þessari byggðaumræðu sameiningu sveitarfélaga og annað slíkt, að við sköpum ekki aukin verðmæti með því. Við skulum láta fólkið vera í friði þar sem það vill vinna og starfa og þar sem það vill sjálft skapa sér félagslegt umhverfi. Það er grundvallaratriði. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Mönnum gefst víst kostur á því að tala hér öðru sinni og nóg er nóttin löng þó að alþingismenn gefi sér tíma til þess að brjóta byggðamálin bærilega til mergjar í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. hefur flutt skýrslu sína um Byggðastofnun og ég býst við að þeirrar skýrslu verði nokkuð minnst. Hún hefur þegar fengið dóm í fjölmiðlum með frásögn frá henni og orðin sem þar ómuðu í eyrum voru sukk og svínarí. Það er sú mynd sem þjóðin fær þegar hæstv. forsrh. ræðir um Byggðastofnun og byggðamál. Þessari stofnun stýrir sérstök stjórn, kjörin af Alþingi og flestir stjórnarmenn eru hv. alþm. Á máli hæstv. forsrh. eru þetta þá sukkarar og hv. 1. þm. Vestf. er þá yfirsukkari, svo að maður noti orðalag hæstv. forsrh. Þessi hv. þm., 1. þm. Vestf., reyndi að taka hæstv. forsrh. í kennslustund hér. Það hefur hv. 3. þm. Austurl. líka reynt að gera, og reyndar fleiri hv. þm., og veit ég ekki hvort það ber mikinn árangur þó að ég reyni að segja hér einhver orð. En engu að síður gefur ræða hæstv. forsrh. tilefni til þess og mér finnst ég ekki geta annað þar sem hann vék sérstaklega að stefnu núv. stjórnarandstöðu í byggðamálum, hver hún væri, spurði hann. Hann sagðist ekki vita það, en þó vissi hann nógu mikið til þess að fullyrða að hana þyrfti að endurmeta, komast upp úr því fari sem hún væri í. Eins og kom fram í ræðu hv. 1. þm. Vestf., þá fór það ekki á milli mála að hann taldi að hæstv. forsrh. vildi brjóta niður núverandi stefnu og breyta því að hv. 1. þm. Vestf. sagðist ekki vilja fara upp úr sínu gamla fari ef það yrði til þess að miða aftur á bak. En áfram hefur hæstv. forsrh. verið að klifa á sukki sjóðanna sem voru stofnaðir þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð í september 1988. Aðdragandinn að því var sá að flest fyrirtæki í útflutningsgreinunum voru þá að stöðvast. Við framsóknarmenn vorum aðilar að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sem þá hafði setið í 14 mánuði. En við höfðum þá allt frá áramótum 1987--1988 varað við stefnu þeirrar ríkisstjórnar, sérstaklega í vaxtamálum. Við gerðum það oft innan ríkisstjórnar, ég og aðrir sem í þeirri stjórn sátu. Svarið sem við fengum var þá gjarnan að það væri hagræðing í gjaldþrotum. Og fyrir þessar aðvaranir fengum við þungar ákúrur frá hendi Sjálfstfl. um að við værum að kljúfa ríkisstjórnina af því að við hvöttum til að hún tæki á þessum málum og breytti um stefnu, þá stefnu sem hv. 1. þm. Vestf. sagði hér í dag að hann hefði viljað að komið hefði verið í veg fyrir að leiddi til þess sem hún gerði, þ.e. hinnar erfiðu stöðu atvinnuveganna. En þá gerðist það í byrjun ágústmánaðar 1988 að þáv. hæstv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, skipaði forstjóranefndina svokölluðu sem gerði róttækar tillögur í efnahagsmálum. En þegar þær tillögur voru bornar undir þingflokk Sjálfstfl. var þeim hafnað og afleiðingin varð þá úrræðaleysi sjálfstæðismanna. Þó reyndu þeir að koma með nýjar tillögur og í drögum að hugmyndum sem þáv. hæstv. forsrh. Þorsteinn Pálsson lagði fyrir samstarfsflokkana segir m.a.: ,,Stofnaður verður sjóður sem hafi að markmiði að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisgreinum. Sjóðurinn skal vera sérstök deild í Byggðastofnun sem annast rekstur hans og hafa sérstaka stjórn.``  ,,Stofnfé sjóðsins verður 600 millj. kr. sem greiðist af lögbundnu framlagi ríkissjóðs til Atvinnutryggingarsjóðs á árunum 1989 og 1990. Enn fremur skal sjóðnum aflað lánsheimildar allt að 400 millj. kr. á næstu tveimur árum þannig að ráðstöfunarfé hans verði 1000 millj. kr. Sjóðurinn skal lána til aukningar eigin fjár í fyrirtækjum í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu þeirra.`` Þetta voru tillögurnar sem Þorsteinn Pálsson, þáv. forsrh. lagði fyrir samstarfsflokkana. Að vísu var þetta að mati okkar hinna allt of lítið, þörfin væri orðin svo brýn. En þarna eru tillögurnar sem sjálfstæðismenn nú að undanförnu hafa talað um sjóðasukk. Árangurinn af starfi Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs hefur verið ræddur hér ítarlega af öðrum og ég ætla ekki að fara langt út í það en að sjálfsögðu kom hann skýrast fram í reikningum fyrirtækjanna á sl. vori yfir reksturinn árið 1990 þegar rekstri fyrri ára var gjörbreytt og menn höfðu trú á að nú færi að hilla undir betri tíð. En þá gerðist það því miður að reiðarslagið kom strax eftir myndun þessarar ríkisstjórnar, vaxtahækkunin sem ég e.t.v. vík að betur síðar. En að sjálfsögðu vann fyrrv. ríkisstjórn að byggðamálum á mörgum öðrum sviðum en í sambandi við þessa sjóði og það kemur fram í skýrslu Byggðastofnunar sem hæstv. forsrh. var að flytja og þar segir svo í lok inngangs hennar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Byggðastofnun hefur um langt skeið bent á að þróun síðustu ára er óhagkvæm fyrir þjóðarbúið allt, bæði landsbyggð og höfuðborgarsvæði. Þær lagabreytingar sem nú hafa verið ákveðnar auka möguleika á að hægt verði að snúa þessari þróun við og sú hugarfarsbreyting sem orðið hefur vekur ákveðnar vonir um að nú séu að verða þáttaskil í atvinnu- og byggðaþróun hér á landi. Byggðastofnun vill ekki láta sitt eftir liggja í þessum efnum.`` Um aðdragandann að þessari laga- og hugarfarsbreytingu er nánar fjallað í skýrslu Byggðastofnunar á bls. 17, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í ársbyrjun 1990 skipaði forsrh. nefnd um endurmat byggðastefnu, eftir tilnefningu allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Stofnunin lagði nefndinni til ritara og að auki komu fleiri starfsmenn við sögu. Nefndin skilaði fyrstu tillögum um stefnumótun í atvinnumálum landsbyggðarinnar á miðju ári. Síðan var unnið að undirbúningi lagafrv. í samræmi við tillögurnar, þar sem leitast var við að tryggja að mótun og framkvæmd byggðastefnu í landinu yrði felld í ákveðinn farveg. Efnt var til viðræðna um horfur í byggðaþróun í landinu og hugmyndir nefndarinnar við aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélög, atvinnuþróunarfélög, forstöðumenn rannsóknastofnana og fleiri aðila. Í framhaldi af því hélt nefndin fjölmenna ráðstefnu í Borgarnesi 8. okt. 1990 þar sem fulltrúar þessara aðila kynntu hugmyndir sínar. Þá aðstoðaði stofnunin einnig aðra nefnd sem í áttu sæti fulltrúar stjórnarflokkanna. Verkefni þeirrar nefndar var að gera tillögu um skipulag Byggðastofnunar og fyrstu aðgerðir í byggðamálum.`` Hefur verið fjallað um það fyrr í þessari umræðu að einhverju leyti. Þær lagabreytingar, sem nefndar eru í skýrslu Byggðastofnunar, komu fram í frv. sem lagt var fram á sl. vetri og afgreitt þá í þinglok. En vegna málflutnings hæstv. forsrh. tel ég nauðsynlegt að rifja upp nokkur atriði sem fram koma í greinargerð þessa frv., með leyfi hæstv. forseta: ,,Byggðanefnd var skipuð af forsrh. 4. jan. 1990. Nefndinni var falið að gera tillögur um nýjar áherslur og langtímastefnu í byggðamálum með það að markmiði að byggð dafni í öllum landshlutum. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar allra stjórnmálaflokka og samtaka á Alþingi. Formaður nefndarinnar er Jón Helgason alþm. Aðrir í nefndinni eru: Egill Jónsson alþm., Guðmundur Einarsson, fyrrv. alþm., Gunnar Hilmarsson, formaður Atvinnutryggingarsjóðs, Hreggviður Jónsson alþm., Lárus Jónsson, fyrrv. alþm., Skúli Alexandersson alþm., Skúli Björn Árnason fulltrúi og Snjólaug Guðmundsdóttir húsmóðir. Ritari nefndarinnar er Kristófer Oliversson frá Byggðastofnun. Áður en nefndin var skipuð hafði Byggðastofnun fjallað um þetta málefni og lagt fram hugmyndir um mótun nýrrar byggðastefnu og þar með átak til að rétta hlut landsbyggðarinnar til frambúðar. Haldnir voru fundir með fulltrúum allra stjórnmálaflokka þar sem starfsmenn stofnunarinnar lögðu fram gögn um þróun og horfur á landsbyggðinni. Megintilgangur þessara funda var að finna þau grundvallaratriði nýrrar byggðastefnu sem stjórnmálamenn úr öllum flokkum væru sáttir við og teldu framkvæmanleg. Niðurstöður viðræðna voru sendar forsrh. 16. apríl 1989. Í framhaldi af því skipaði hann nefnd eftir tilnefningu stjórnmálaflokkanna á Alþingi og hefur hún nú skilað fyrstu tillögum um stefnu í atvinnumálum landsbyggðarinnar. Þegar byggðanefnd forsrh. hóf starf sitt var byrjað á að fara yfir ábendingar Byggðastofnunar og ræða þær. Var það niðurstaða nefndarinnar að taka sérstaklega fyrir atvinnumálin og draga fram þau atriði sem nefndarmenn gátu orðið sammála um. Nefndin telur að efling atvinnulífs á landsbyggðinni og aukin fjölbreytni sé lykilatriði ef takast á að stöðva fólksflutninga til höfuðborgarsvæðisins og jafna byggðarþróun. Full samstaða var í nefndinni um aðgerðir til að auka atvinnuþróunarstarf, sbr. fskj. I. Fram til þessa hefur nefndin haldið 21 fund og rætt við fjölmarga aðila. Formaður og ritari héldu m.a. fundi og kynntu horfur í byggðarþróun í landinu og þær hugmyndir sem nefndin hefur til að sporna við fyrirsjáanlegri byggðarröskun. Fundir voru haldnir með eftirtöldum aðilum: Stjórn Byggðastofnunar, ASÍ, BSRB, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Stéttarsambandi bænda, Verkamannasambandi Íslands, Landssambandi iðnaðarmanna, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, Félagi ísl. iðnrekenda, LÍÚ, VSÍ, Kvenfélagasambandi Íslands, Búnaðarfélagi Íslands, Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Tækniskóla Íslands, upplýsingaþjónustu Háskólans, Rannsóknaráði ríkisins, Iðntæknistofnun, Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Útflutningsráði Íslands, atvinnumálanefnd ríkisstjórnarinnar, Seðlabanka Íslands, Ferðamálaráði Íslands, Ferðaþjónustu bænda, Samtökum sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi, Fjórðungssambandi Vestfirðinga, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, byggðahreyfingunni Útverði, Sambandi ísl. sveitarfélaga og öllum iðnþróunarfélögunum á landsbyggðinni. Í framhaldi af þessum viðræðum hélt nefndin fjölmenna ráðstefnu í Borgarnesi 8. okt. 1990 þar sem fulltrúar ofangreindra aðila kynntu hugmyndir sínar. Þar var einkum óskað svara við þremur spurningum. Í fyrsta lagi hvort viðkomandi aðili sé ekki sammála því að aðgerða sé þörf til að koma í veg fyrir þá byggðarröskun sem tölur síðustu ára benda til. Í öðru lagi hvað viðkomandi aðili getur eða er reiðubúinn til að gera til þess að koma í veg fyrir að svo fari. Í þriðja lagi hverju æskilegt væri að breyta til þess að þeir næðu þar sem bestum árangri. Á ráðstefnunni komu fram margar gagnlegar ábendingar og tillögur sem nefndin hefur stuðst við í starfi sínu.`` Í þessari möppu sem ég er með eru þær tillögur og hugmyndir sem fram komu á ráðstefnunni og eins og áður sagði studdist nefndin við þær í sínum lokatillögum. Tillögurnar leiddu til frv. sem fyrrv. ríkisstjórn lagði fram á Alþingi á sl. vetri og var samþykkt. Þau lög eru grundvöllur að því sem í skýrslu Byggðastofnunar segir að gefi vonir um þáttaskil í byggðamálum. En þetta skal endurmeta, breyta og brjóta niður eftir því sem hæstv. forsrh. segir nú. Frá allri þeirri samstöðu sem þarna tókst að ná fram með öllum flokkum skal hverfa. Á ráðstefnunni í Borgarnesi hvöttu fulltrúar stéttarfélaganna til samstarfs í byggðamálum og lýstu yfir vilja sínum til að vera þar þátttakendur og vöruðu við afleiðingum byggðarröskunar með svipuðum rökum og fram kom í greinargerð Byggðastofnunar sem lögð var fyrir stjórnmálaflokkana og send forsrh. 1989. Það er þessi skýrsla sem er mjög fróðleg um úttekt. Þar eru færð rök fyrir því hversu gífurlega dýrt það verður þjóðarbúinu í heild ef flutningur fólks á höfuðborgarsvæðið verður jafnör og hann hefur verið að undanförnu og til þess liggja margvíslegar ástæður. Frá háskólunum og Tækniskólanum kom fram að þar er fyrir hendi margvísleg þekking sem nýst getur atvinnulífinu í landinu betur en hún gerir í dag. En ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að þessi þekking yrði nýtt í þágu atvinnulífs á ýmsum stöðum um allt land. Þar getur verið um að ræða verkefni sem tengjast því að efla starfsemi sem fyrir er eða vinna að hugmyndum um nýja starfsemi og aðstoða við þróun þeirra. Fulltrúar Rannsóknastofnunar atvinnuveganna lýstu ánægju sinni yfir að fá nú tækifæri til að koma þekkingu sinni á framfæri og jafnframt vilja til aukins samstarfs. En í 4. gr. laganna um Byggðastofnun frá sl. vetri segir að Byggðastofnun skuli hafa samráð við tæknistofnanir atvinnuveganna, stofnlánasjóði, háskóla og fleiri aðila er vinna að hliðstæðum verkefnum. Í samræmi við það hefur Byggðastofnun nú boðað til fyrsta fundar þessara aðila og þeir sem þar mættu voru ánægðir með það upphaf og vonast til að það lofi góðu um framhaldið. Á fundinum í Borgarnesi lýstu fulltrúar frá Samtökum sveitarfélaga yfir stuðningi sínum við tillögu nefndarinnar. Að þeim snýr m.a. myndun atvinnuþróunarsvæða og stofnun atvinnuþróunarfélaga en um það atriði er fjallað í stefnumótun byggðanefnda sem send var forsrh. 11. júní 1990 og segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin er sammála um að veita eigi auknu fjármagni til atvinnuþróunar á landsbyggðinni og auka aðstoð stofnana ríkisvaldsins í því skyni með því skipulagi sem sýnt er á meðfylgjandi mynd. Mikilvægt er að taka tillit til þess við gerð fjárlaga. Það er ekki ætlun nefndarinnar að ríkisvaldið taki að sér aukna ábyrgð á atvinnuþróun í landinu, heldur er atvinnuþróunarfélögum ætlað að sinna undirbúningi og stofnun fyrirtækja sem verða síðan á ábyrgð þeirra sem reksturinn annast, þannig að ríkisvaldið styðji heimaaðila en stjórni þeim ekki og sveitarfélög eða samtök þeirra hafi í samráði við Byggðastofnun frumkvæði að því að stofnuð verði atvinnuþróunarfélög eða efld þau sem fyrir eru. Þessi félög verði fjármögnuð heima fyrir og með framlagi frá Byggðastofnun. Félögunum er ætlað að stuðla að nýsköpun og alhliða atvinnuþróun á starfssvæði sínu. Þau þurfa því eðli málsins samkvæmt að hafa rekstrarfé sem óvíst er hvort fáist endurgreitt. Þetta þarf að hafa í huga við skipulag og fjármögnun þeirra. Þarna hefur ríkisvaldið hlutverki að gegna. Meðal þeirra heimaaðila sem æskilegt er að taki þátt í atvinnuþróunarfélögum eru sveitarfélög, stéttarfélög, búnaðarfélög, peningastofnanir og stærri fyrirtæki. Auk ofangreindra aðila hafi Byggðastofnun beina aðild að þessum félögum.`` Byggðanefndin varð sammála um að veita eigi auknu fjármagni til atvinnuþróunar á landsbyggðinni og auka aðstoð stofnana ríkisvaldsins í því skyni. Það er ekki ætlun nefndarinnar að ríkisvaldið taki að sér þessa auknu ábyrgð, heldur styðji heimaaðila. En að sjálfsögðu hafði byggðanefnd í huga þá reynslu sem fengist hefur af árangursríku samstarfi sveitarfélaga á sviði atvinnumála. Þar var gjarnan vitnað til samstarfs hreppanna í ofanverðri Árnessýslu um stofnun og rekstur verksmiðju og hv. 4. þm. Norðurl. v. minntist á áðan. Þar lagði Byggðastofnun til hlutafé til þess að tryggja rekstur þessa ágæta fyrirtækis. Árangurinn af starfi verksmiðjunnar hefur orðið sá að í sveitarfélaginu þar sem hún var stofnuð hefur íbúum fjölgað frá því um a.m.k. 20%. Þetta kallar hæstv. forsrh. sukk og óráðsíu sem þurfi að stöðva. Byggðastofnun megi ekki lengur styðja heimaaðila til að stofna svona fyrirtæki. Það þurfi að hafa vit fyrir stjórn Byggðastofnunar með því að banna henni að gera svona vitleysu. Stærð atvinnuþróunarsvæða sem nefndin gerði tillögur um var hugsuð miðað við það að menn gætu gætu sótt atvinnu innan þess daglega. Það er vitanlega mjög háð því hvernig samgöngur eru. Samgöngur hafa farið ört batnandi síðustu árin og er verið að vinna að stórum verkefnum við að tengja nágrannabyggðarlög saman. Það getur sett stórt strik í reikninginn ef nú verður dregið úr framkvæmdum við það verkefni. Hv. 1. þm. Vestf. nefndi tölur áðan um það hve lagning bundins slitlags hefði dregist saman á þessu ári, miðað við það sem var fyrir þremur árum, eftir að ríkisstjórnin ákvað niðurskurð á sl. vori á framkvæmdafé Vegagerðarinnar. Sú umræða sem ég hef hér rakið að byggðanefnd forsrh. stóð fyrir hefur áreiðanlega haft töluverð áhrif. Þetta starf, eins og hér hefur komið fram, var unnið í nánu samstarfi við Byggðastofnun. Ætla ég ekkert að metast um það hver eigi þessar hugmyndir. Hv. 3. þm. Austurl. rakti sína skoðun. Aðalatriðið er að samstaða náðist um málið, að lögbinda það og hefjast handa. Það var fyrir atbeina fyrrv. ríkisstjórnar en allir stjórnmálaflokkar stóðu að því. Því er það næsta furðulegt þegar hæstv. forsrh. segir nú að þetta eigi allt að endurmeta og brjóta niður. Komast upp úr þessu fari, eins og hann orðar það, sem menn sitja í og eru búnir að marka sér með þessum gjörðum. Ég hygg að umræðan sem fram fór á síðasta ári hafi átt nokkurn þátt í því að auðvelda það verk, sem Byggðastofnun hefur verið að vinna að, að sameina og styrkja atvinnufyrirtæki og auka samvinnu milli sveitarfélaga og byggðarlaga. En ég vil undirstrika það að með þátttöku Byggðastofnunar í atvinnuþróunarfélögum og starfi hennar í byggðamálum er henni ekki ætlað að vera einhver yfirstjórnandi og koma á miðstýrðu kerfi frá höfuðstöðvum í Reykjavík, heldur, eins og tekið er fram í greinargerð nefndarinnar, er Byggðastofnun ætlað að vera bakhjarl og samræmingaraðili þessara aðila og veita fjárhagslegan stuðning. Það kom greinilega fram á fundinum í Borgarnesi að allir voru sammála þessari setningu sem stendur í stefnumótun byggðanefndar, með leyfi forseta: ,,Atvinnuþróun á hverjum stað hlýtur fyrst og fremst að byggjast á vilja, þekkingu, dugnaði og framtaki þeirra sem þar vilja hasla sér völl. Hins vegar þarf við stofnun atvinnurekstrar að tryggja í ríkum mæli þekkingu og fjármagn sem mörgum verður ofviða nema sköpuð séu hagstæði skilyrði til þess. Þess vegna er mikilvægt að mynda samtök til þess að geta veitt slíka aðstoð og hvatt til athafna.`` En til þess að geta nýtt þessi skilyrði sem eru hvarvetna um land og sitt framtak þarf að hafa trú á framtíðina og bjartsýni ríkjandi. En frá því að núv. ríkisstjórn kom til valda hafa því miður dunið yfir frá henni orð og athafnir sem hafa lamað þetta framtak. Ríkisstjórnin sér lítið bjart fram undan. Eins og ég sagði áður þá var vaxtahækkunin fyrsta verk hennar. Það eru tvímælalaust einhverjar mestu álögur sem lagðar hafa verið á atvinnulíf og skulduga einstaklinga með einu pennastriki og þessir aðilar eru nú að kikna undan þeirri byrði. Það hafa áreiðanlega fleiri hv. alþm. en ég heyrt síðustu viku þegar við vorum að ferðast um kjördæmi okkar. Skýrast kemur þetta kannski fram í orðum hæstv. sjútvrh. nú um helgina þegar hann segir að það verði að grípa til neyðarráðstafana til að koma vöxtunum niður. Við skiljum þetta vel eftir að hafa heyrt lýsingar þeirra atvinnurekenda m.a. sem studdu núv. stjórnarflokka í síðustu kosningum. Þeir segja að fjármagnskostnaður af rekstrarfé fyrirtækja nemi nú 25--45% og það muni allir skilja að undir slíkum klyfjum hlýtur reksturinn fljótt að kikna. Það undirstrikar auðvitað það sem flestir hafa sagt hér að auðvitað er það grundvöllur atvinnulífsins sem vegur þyngst um afkomu byggðarlaganna og að hún sé viðunandi og þess vegna eru aðgerðir eins og vaxtahækkunin náttúrlega rothögg þar á. En það hefur fleira gerst. Það hefur verið boðað að að leggja eigi niður Skipaútgerð ríkisins. Það hefur verið sagt að ríkisvaldið eigi ekki að hugsa um atvinnumál. Það var eitt af því sem hv. 1. þm. Vestf. hafnaði algjörlega í stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Því hefur verið hótað að afnema verðjöfnun á olíu og bensíni. Og svo var það síðasta nú um helgina sem reyndar hefur verið minnst á áður. Það er tilkynning Landsbankans um stöðvun lánveitinga til útgerðarinnar umfram afurðalán. En það er nú erfitt að ímynda sér að Landsbankinn, stærsti viðskiptabanki þjóðarinnar, hafi tekið slíka ákvörðun án þess að hafa verið búinn að eiga áður viðræður við hæstv. viðskrh. og ríkisstjórn. Í fjárlagafrv. eru margir þættir sem snerta mjög fámenn byggðarlög og nú um helgina var vakin athygli mín á einu atriði úr heimabyggð minni. Það er fámennt sveitarfélag þar sem nærri 20% íbúanna eru á ellilífeyrisaldri. Í bréfi sem heilsugæslulæknirinn skrifaði þingmönnum segir m.a.: ,,Samkvæmt lauslegri áætlun munu heimsóknir til læknis árið 1990 (heilsuvernd, þ.e. ungbarnaeftirlit og mæðravernd er þar undanskilið) hafa verið 1700. Það þýðir að fyrir hverja heimsókn til stöðvarinnar eigi neytandinn að borga um það bil 1700 kr.`` Eins og ég sagði þá eru nærri 20% íbúanna ellilífeyrisþegar og eðli málsins samkvæmt eru þeir langstærsti hluti þeirra sem sækja þurfa þessa þjónustu. Ef ekki á að leggja þessa byrði á þá verður hún að sjálfsögðu margföld á hina. Þetta er eitt dæmi af handahófi tekið úr fjárlagafrv. en við umræðu í allshn. kom fram ósk um að Byggðastofnun legði mat á áhrif fjárlagafrv. á byggðaþróun. Því miður treysti Byggðastofnun sér ekki til þess að gera það með stuttum fyrirvara. Þar var sérstaklega nefnt sem dæmi 340 millj. kr. niðurskurður á lögbundnu framlagi til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, fjármagni sem er ætlað til uppbyggingar og hefur hliðstætt gildi og fjármagn það sem Byggðastofnun fær. Þessar tvær stofnanir hafa haft samvinnu sín á milli um aðstoð eða stuðning við sum verkefni þannig að verið er að ganga þvert gegn vilja hv. 1. þm. Vestf. sem sagði að hann væri algerlega andvígur að skerða fjármagn til byggðamála. En því var Byggðastofnun sent þetta verkefni að með lagabreytingu á sl. vetri var gert ráð fyrir því að Byggðastofnun gerði stefnumótandi byggðaáætlun til fjögurra ára í senn og forsrh. leggi tillögu fyrir Alþingi til afgreiðslu. Jafnframt er í þingsköpum kveðið á um að allshn. Alþingis skuli fjalla um byggðamál og þá um þessa áætlun og annað það sem byggðamál varðar. Sú lagabreyting er einmitt eitt af því sem Byggðastofnun telur að nú muni gera starfsemi byggðamála markvissari og telur að hafi vantað að um byggðamálin væri fjallað á Alþingi á þennan hátt. Þetta ætlar hæstv. forsrh. að endurmeta. En meðan lögum um Byggðastofnun hefur ekki verið breytt eða þessu ákvæði ber hæstv. forsrh. að leggja áætlunina fyrir þingið og ég vildi spyrja hann hvenær við megum vænta þess að fá hana. Það er að sjálfsögðu margt fleira sem minnst hefur verið á og vekur mann til umhugsunar um byggðamál, en ég vonast til þess að fram komi hjá hæstv. forsrh. síðar í umræðunni að hann hafi a.m.k. tekið mark á heilræðum hv. 1. þm. Vestf. og hv. 3. þm. Austurl. og hann fari að hugsa rólega um þessi mál eins og þar var orðað og taki slíkar ábendingar til greina. En það er áreiðanlega rétt sem hv. 3. þm. Austurl. sagði að mikill skaði er skeður með þessari neikvæðu umræðu. Þetta er kærkomið tækifæri fyrir þá sem telja eftir allar fjárveitingar til uppbyggingar atvinnulífs úti á landi sem við höfum of oft heyrt í fjölmiðlum. Þetta er vatn á myllu þeirra og eins og ég sagði áður lamar þetta þá sem eru fullir af hugmyndum og vilja til þess að byggja upp og bæta mannlífið úti um allt land. En vonandi verða þeir nógu margir sem feta í fótspor hv. 1. þm. Vestf. og 3. þm. Austurl. og knýja þarna á um stefnubreytingu tafarlaust hjá hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Hv. 2. þm. Suðurl. vék hér að tillögum um sjóðsstofnun af minni hálfu haustið 1988 án þess þó að gera grein fyrir þeim álitaefnum sem þá voru uppi í heild sinni. Af því tilefni vil ég rifja það upp að eftir langvarandi erfiðleika, þar sem allt árið hafði sigið á ógæfuhliðina með verðfalli á erlendum mörkuðum, með hækkandi kaupgjaldi og lækkandi gengi erlendra gjaldmiðla, var talið nauðsynlegt að lækka gengi krónunnar um 10--11% haustið 1988. Framsfl. hafði allt árið verið að knýja á um gengisbreytingu. Þegar ég flutti tillögu um þetta þá um haustið sneri Framsfl. allt í einu við blaðinu og hafnaði gengisbreytingu. Til málamiðlunar bauðst ég til þess að draga úr nauðsynlegri gengisbreytingu og taka þátt í að koma á sjóði til þess að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækja en ekki til þess að hefja almenna lánastarfsemi. Þessari málamiðlun var einnig hafnað. Af þessu má sjá að Framsfl. var á þessum tíma ekki reiðubúinn til þess að taka í alvöru á vanda atvinnufyrirtækjanna. Hann tók pólitískan leikaraskap fram yfir mjög brýna hagsmuni atvinnufyrirtækjanna í landinu. Það er að vísu satt og rétt að sú lánafyrirgreiðsla sem á eftir kom framlengdi líf ýmissa fyrirtækja, en hún leysti að sjálfsögðu ekki vanda þeirra, heldur skaut því á frest að leysa hann og því eru fyrirtækin nú verr undir það búin að mæta erfiðleikum en þau hefðu verið ef menn hefðu náð samstöðu um að taka á vandanum og grípa til nauðsynlegra aðgerða þá um haustið til þess að skjóta sterkum stoðum undir útflutningsframleiðsluna. En því hafnaði Framsfl. af einhverjum ástæðum þrátt fyrir það að hann hefði allt árið verið að knýja á um breytingar á gengi krónunnar. Allt í einu mátti ekki nefna það þegar komið var fram á haustdaga og voru menn þó að tala um hógværa hluti í þeim efnum.

Herra forseti. Það var athyglisvert sem hæstv. sjútvrh. staðhæfði hér oftar en einu sinni að Framsfl. hefði allt árið 1988 verið að knýja á um leiðréttingu gengis. Hv. 1. þm. Vestf. sagði að þessi fasta gengisskráning hefði verið orsökin fyrir því hversu illa var komið fyrir atvinnuvegunum þannig að þarna segir hæstv. sjútvrh. að vegna þess að ekki var farið að ráðum framsóknarmanna þá var komið svona illa. Við framsóknarmenn höfnuðum því að það yrði farið í einu í svo mikla gengisfellingu að af því hlytist óðaverðbólga. Það sem við lögðum höfuðáhersluna á var að þannig yrði að halda á málum að ekki færi allt úr böndunum í óðaverðbólgu. Þess vegna yrði að vinna sig út úr vandanum. Og það var það sem var gert, gengið var aðlagað á nokkrum tíma án þess að verðbólgan ryki upp.

Herra forseti. Ég vil aðeins minna á að gengið var fellt í góðu samkomulagi þeirra flokka sem sátu í ríkisstjórn í febrúarmánuði 1988 um 4% ef ég man rétt, aftur um 10% og 3% viðbótarheimild í maí í góðu samkomulagi þeirra flokka. Aðstæður héldu áfram að versna yfir sumarmánuðina. Þessar ákvarðanir voru teknar smám saman eftir því sem ástand mála breyttist. Þegar komið var fram á haustmánuði þótti mönnum einsýnt að öldudalnum væri náð og þá voru þessar tillögur fluttar og breytingartillagan var ekki meiri en svo að breyta átti genginu um 10%. Þá var nú ekki mikil kollsteypa sem af því hlaust. Eftir allt tal Framsfl. um nauðsyn þess að breyta gengi krónunnar var málamiðlunartillögu upp á 6% hafnað. Niðurstaðan af þessu getur ekki verið önnur en sú að Framsfl. tók ákvörðun á þeim tíma að taka pólitískan leikaraskap fram yfir hagsmuni atvinnuveganna.

Virðulegi forseti. Það er sérstök ástæða til þess að taka undir þau orð hæstv. forsrh. að það þarf að fara fram bæði opinská og heiðarleg umræða þann mikilsverða málaflokk sem byggðamálin eru. Byggðamálin eru auðvitað ætíð eitt af stærstu viðfangsefnum okkar og eins og málum er núna komið á landsbyggðinni og hafa verið á landsbyggðinni undanfarin ár er sértakt tilefni til þess að fram fari afar opinská og heiðarleg umræða þar sem við reynum að sleppa venjulegu, pólitísku hnútukasti en freistum þess fremur að vinna sameiginlega lausn á máli sem sannarlega hefur vafist fyrir mönnum undafarin ár, enda er það ástand sem við blasir núna ekki annað en einn punktur á löngum ferli, löngum hörmungarferli vil ég segja, þar sem mjög hefur hallað á landsbyggðina á undanförnum árum. Þróunin gagnvart landsbyggðinni hefur sem sagt verið mjög alvarleg. Það er ekkert sem er sérstaklega að bresta á núna. Það ættu menn a.m.k. að vita sem hafa verið þingmenn landsbyggðarinnar undanfarin ár svo að ekki sé nú talað um hina sem nýrri eru og grænni í þeim efnum hér á hv. Alþingi. En hver er þessi alvarlega þróun sem ég læt mér svo tíðrætt um og menn hafa verið að nefna með einum og öðrum hætti í ræðum hér fyrr í kvöld og fyrr í dag? Ég nefni nokkur dæmi. Í fyrsta lagi blasir það við í almennum opinberum hagtölum að nettóbrottflutningur af landsbyggðinni hefur numið á undanförnum árum sem svarar til 1000--1600 manns árlega. Þetta þýðir það að dágott meðalstórt og býsna öflugt sjávarþorp víðs vegar af landsbyggðinni tæmist árlega. Ef við skoðum síðan fólksfjölgunina á höfuðborgarsvæðinu á síðustu fimm árum, ekkert sem er að gerast á síðustu mánuðum heldur á síðustu fimm árum, blasir það við að fólksfjölgunin hefur verið 14 þúsund á þeim tíma sem svarar til íbúafjölda Kópavogs, Hafnarfjarðar eða Akureyrar að ég hygg eða eitthvað af þeirri stærðargráðunni. Þetta segir okkur auðvitað það hversu stórkostlegir byggðaflutningar eru að eiga sér stað og sýnu verra er þetta auðvitað ef við förum að reyna að rýna fram í framtíðina með tilvísun til þeirrar þróunar sem hefur átt sér stað á undanförnum missirum og árum. Þá kemur í ljós ef framreikningar Byggðastofnunar eru notaðir, framreikningar sem Byggðastofnun byggir á sínum bestu fáanlegu upplýsingum, að búast má við því að um 31 þúsund manna tilflutningur fólks frá landsbyggðinni eigi sér stað til höfuðborgarsvæðisins á næstu 20 árum. Fólksfjölgunin yrði alls um 53 þús. manns á höfuðborgarsvæðinu en bein fækkun á landsbyggðinni tæplega 11 þúsund manns. Þetta er sú framtíðarsýn sem blasir við okkur. En þá má kannski spyrja sem svo: Er þetta ekki bara allt í lagi? Er þetta ekki bara gangur lífsins? Er þetta ekki bara einhver hlutur, einhver náttúruleg, efnahagsleg, félagsleg og búsetuleg þróun sem ekkert er hægt að sporna við og engin ástæða er kannski til að sporna við? Birtist okkur ekki þarna búsetuósk landsbyggðarinnar, ósk fólksins um það hvar það vill búa? Nú vill svo til að fram fór fyrir örfáum árum ákaflega vönduð könnun á vegum þeirrar stofnunar sem mestrar virðingar nýtur á þessu sviði í landinu, Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, þar sem fólk var innt eftir því, bæði þeir sem búa á landsbyggðinni og hinir sem á höfuðborgarsvæðinu búa, hverjar væru helstu ástæður þess að þeir hefðu flust frá landsbyggðinni eða hygðust flytja frá landsbyggðinni. Og enn fremur hverjar væru almennt búsetuóskirnar. Það er afar fróðlegt í þessu sambandi að rifja upp þessar tölur vegna þess að þær segja okkur það sem segja þarf um búsetuóskir fólks ef það má einhverju ráða. Og hér er spurning frá Félagsvísindastofnun til íbúa landsbyggðarinnar: ,,Hvar vildirðu helst búa ef þú mættir nú ráða? Í sama landshluta og þú býrð nú, á höfuðborgarsvæðinu eða einhvers staðar annars staðar á landinu?`` Og niðurstaðan af þessu öllu saman er mjög ótvíræð. Fjórir af hverjum fimm af þeim sem spurðir eru svara afdráttarlaust: Við viljum búa í sama landshluta og nú. Einungis 12% kjósa að flytja til höfuðborgarsvæðisins og tæplega 9% nefna að þeir vilji gjarnan búa einhvers staðar annars staðar í landinu. En þá vaknar spurningin: Hver er þá ástæða þess að fólk hefur þrátt fyrir viljayfirlýsingu í þessa veru yfir höfuð flutt af landsbyggðinni? Niðurstöðuna getur líka að líta í fyrrnefndri könnun Félagsvísindastofnunar þar sem fyrrverandi landsbyggðarbúar, sem búa nú á höfuðborgarsvæðinu, eru spurðir hverjar séu ástæðurnar fyrir því að þeir fluttu af landsbyggðinni. Niðurstaðan er ósköp einföld: Í fyrsta lagi, atvinnumál og kjör. Í öðru lagi, skortur á félagslegri þjónustu sem gerð er krafa um í nútíma þjóðfélagi. Ég held að þarna séum við einmitt komin að lyklinum í svari okkar við spurningunni: Hver er ástæðan fyrir því að svona hefur hallað á landsbyggðina? Annars vegar að það er skortur á þeirri þjónustu sem fólk gerir kröfu um, og það er skortur á þeim nauðsynlega rekstrargrundvelli og þeirri nauðsynlegu fjölbreytni atvinnulífsins sem fólk þarf auðvitað að hafa tryggt í sínum heimahögum til þess að það vilji búa þar. Höfuðatvinnugrein landsbyggðarinnar er sjávarútvegur. Hann er upphaf og endir alls sem við höfum við sjávarsíðuna. Það gefur því auga leið að án öflugs sjávarútvegs er tómt mál að tala um byggðastefnu í landinu. Þess vegna felst skelfileg þversögn í því að á sama tíma og landsfeðurnir hafa verið með byggðastefnuna á vörunum hefur sjávarútvegurinn, eins og aðrar útflutnings- og samkeppnisgreinar, verið grátt leikinn. Verðmætin hafa verið soguð út úr greininni með rangt skráðu gengi og gegndarlausri erlendri skuldasöfnun. Einn af þeim tölvísu mönnum sem starfa á Þjóðhagsstofnun hefur komist að því í þessu sambandi að gengi íslensku krónunnar hefði á árunum 1977--1987 þurft að vera að meðaltali 12% lægra en það var til að viðskiptajöfnuður hefði náðst. Þessi hágengisskattlagning sem útflutnings- og samkeppnisgreinar hafa verið beittar hefur í raun og veru flutt milljarða króna frá landsbyggðinni til annarra geira þjóðfélagsins. Með þessu hefur fótunum verið kippt undan atvinnulífinu í sjávarplássunum í kringum landið. Þess vegna m.a. hefur fólk verið hrakið frá heimilum sínum. Það var ekki spurt álits á þessum gjörningi, það var ekki spurt álits á þessari efnahagsstefnu á undanförnum árum. Það var nefnilega ekkert verið að spyrja hvort því líkaði betur eða verr þessi efnahagsstefna sem rýrði lífskjör þess og möguleika til að búa á heimaslóðum. Þess vegna fór sem fór þrátt fyrir ótvíræðan vilja fólks til að búa í sínum heimahögum. Það voru hinar efnahagslegu aðstæður sem neyddu fólk til þess að hrekjast burtu frá heimaslóðum sínum. Ég hef heyrt þeirri skoðun fleygt að það sé út af fyrir sig ekkert slæmt þó að fólk flytjist burt frá landsbyggðinni. Í fyrsta lagi megni Reykjavíkurborg ákaflega vel að taka á móti þessu fólki, borgin hafi eiginlega gott af þessu, græði á því. Skattgreiðendum fjölgi og atvinnulífið eflist og allt sé þetta til góðs. Ég ætla í þessu sambandi að vitna í afar merkilega skýrslu sem unnin hefur verið af Ársæli Guðmundssyni í Byggðastofnun þar sem allt hið gagnstæða er raunverulega dregið fram. Þar er niðurstaðan sú að þessir þjóðflutningar 20. aldarinnar muni koma okkur í koll með rýrnandi lífskjörum og versnandi efnahagsafkomu þegar fram í sækir. Vakin hefur verið athygli á því að um 7.000 manns fluttu af landsbyggðinni á árunum 1981--1987. Þetta svarar til allra íbúa Garðabæjar. Til marks um það kostnaðarlega óhagræði sem af þessu hlýst fyrir þjóðarbúið má hafa það að þessir nettófólksflutningar hafa valdið því að finna hefur þurft skólahúsnæði fyrir ríflega 1.000 nemendur af þessum sökum. Það var nauðsynlegt að byggja 2.855 íbúðir til þess að hýsa þetta fólk. Það þurfti að leggja götur á höfuðborgarsvæðinu til þess að taka á móti ríflega 3.000 bílum til viðbótar við þá sem fyrir voru. Á næstu 10 árum er sagt að íbúum höfuðborgarsvæðisins muni fjölga um 28.000 ef fram heldur sem horfir og til að hýsa þessa íbúa þarf að byggja húsnæði sem svarar til heils nýs Breiðholtshverfis. Þessar staðreyndir blasa við og allir hljóta að sjá hvílíkt efnahagslegt óhagræði mun verða af þessari þróun. Hún mun valda því að nauðsynlegt verður að ráðast í margs konar fjárfestingar, íbúðarbyggingar, opinbera þjónustu, gatnagerð o.s.frv. Á landsbyggðinni verða slíkar fjárfestingar sem þegar eru fyrir hendi algjörlega vannýttar. Ég nefndi hér áðan gagnmerka skýrslu Ársæls Guðmundssonar um herkostnaðinn af slíkri þéttbýlismyndun hér á höfuðborgarsvæðinu. Og sá sem hér stendur átti þess kost sem fulltrúi í fjárln. að fara um höfuðborgarsvæðið fyrir nokkrum vikum og mánuðum síðan. Það var mjög eftirminnileg og eftirtektarverð ferð því hvarvetna blasti einmitt þessi mikli herkostnaður við. Hann blasti við í nýjum hverfum, hann blasti við þar sem sveitarfélögin voru að takast á við gríðarlega stór og mikil fjárfestingarverkefni í nýjum skólum, í nýjum dagheimilum, í nýjum heilsugæslustöðvum og sífellt var tónninn sá í þessum ágætu og metnaðarfullu sveitarstjórnarmönnum ,,við verðum að gera enn þá betur, við verðum að byggja enn þá hraðar upp því fólksflutningarnir eru svo stríðir að menn verða hreinlega að bregðast til varnar.`` Bæjarstjórnarmennirnir í Garðabæ sögðu okkur t.d. frá því að þeir hefðu sett sér ákveðna áætlun. Áætlun um það að bregðast skjótt við og varna fólki þess að flytjast inn í sveitarfélagið því ella hlytist af slíkur ofurkostnaður að jafnvel þetta ríka sveitarfélag með þessar háu meðaltekjur, sem er laust við margs konar uppbyggingu sem sveitarfélög á landsbyggðinni þurfa að standa í eins og t.d. hafnarframkvæmdir, réði ekki við þessa öru fólksfjölgun sem væri að bresta á og hefði brostið á á undanförnum árum, þeir yrðu að snúa vörn í sókn --- þeir yrðu að snúa sókn í vörn, mætti kannski orða það frekar --- og verjast þessum ágangi fólksins sem er að flytja af landsbyggðinni og inn á þeirra svæði. Þetta allt undirstrikar og staðfestir þá niðurstöðu Ársæls Guðmundssonar sem ég vitnaði til og ég held að væri mjög þýðingarmikið að fólk hefði í huga þegar byggðamál eru rædd. Það er mjög athyglisvert í lokakafla skýrslunnar sem ég hef haft með mér hérna í ræðustólinn að taka eftir að nánast hvarvetna þar sem hann kemur að málinu er niðurstaðan sú að allt muni þetta horfa til aukins kostnaðar. Fyrir þjóðarbúið og fyrir viðkomandi sveitarfélög sem þó njóta fólksfjölgunarinnar. Rafmagnsveiturnar, hitaveitan, lóðamálin, sorpmálin, umferðarmálin, heilsugæslan, skólamálin, dagvistunin, húsnæðismálin, félagsmálin og þar fram eftir götunum. Allt muni þetta aukast að kostnaði fyrir þessi sveitarfélög nema menn reyni með skipulegum hætti að snúa þessari óheillaþróun við. Þess vegna er það til mikils unnið að reyna að sporna við íbúaþróuninni, einkum og sér í lagi vegna þess, eins og ég hef sýnt hér fram á, að hún er óeðlileg og ónáttúruleg og í andstöðu við vilja fólksins sjálfs í landinu. En hvað er þá hægt að gera? Ég er sammála því sem hæstv. forsrh. sagði og ég held raunar að það sé höfuðmálið að það er mjög hættulegt að ræða byggðamál án samhengis við annað í þjóðfélaginu. Án samhengis við efnahagsstefnuna, án samhengis við peningamálastefnuna, án samhengis við aðra hluti í þjóðfélaginu. Þó við séum að efna hér til sérstakrar umræðu um byggðamálin þá þýðir auðvitað ekki að tala um byggðamálin sem einhvers konar kassa, einhvern flöt sem ekki snertir aðra þætti eða lýtur ekki lögmálum annarra hluta í okkar þjóðfélagi. Við verðum auðvitað að líta á byggðamálin í samhengi við annað sem við erum að gera. Og hver er þá grundvöllurinn undir allt þetta? Grundvöllurinn er heilbrigt efnahagslíf, stöðugleiki og jafnvægi. Jafnvægi í viðskiptum við útlönd, jafnvægi almennt og stöðugleiki í efnahagslífinu. Það er sú meginkrafa sem landsbyggðin hlýtur að gera og það er sú meginkrafa sem undirstöðuatvinnugreinar landsbyggðarinnar hljóta einkum og sér í lagi að gera. Til þess hefur ríkisvaldið auðvitað margs konar tæki, svo sem fjárlögin, stefnumótun í opinberum lánsfjárveitingum og þar fram eftir götunum. Þess vegna verðum við auðvitað að líta á byggðamálin í þessu samhengi. Þegar ríkisstjórnin mótar sér þá meginstefnu í efnahagsmálum að reyna að tryggja hér efnahagslegt jafnvægi felur það auðvitað í sér mikilvægt skref í byggðamálum. Og þegar menn koma hér og reyna að tína til alls konar atriði úr fjárlögunum og segja, þetta er skorið niður, það er ekki nóg af þessu og okkur vantar meira af þessu, þá gleyma menn hinum hluta málsins sem er nefnilega það að núv. ríkisstjórn hefur sett sér það markmið, sem er aðalatriði málsins og getur skipt sköpum fyrir efnahagslífið í landinu og þar með byggðamálin í landinu, að ná utan um hina opinberu lánsfjárþörf. Hið opinbera hefur verið og er allt of fyrirferðarmikið á lánsfjármarkaðinum og veldur þeirri miklu vaxtahækkun sem mér heyrist flestir vera að andmæla hér úr ræðustóli, það veldur þessari miklu vaxtahækkun sem allt er að drepa, bæði úti á landi, ekki síst í atvinnulífinu þar, og eins og annars staðar í landinu. Við verðum þess vegna, virðulegi forseti, að vera trú þeim málflutningi sem við erum að flytja. Um leið og við segjum að við viljum hag landsbyggðarinnar sem bestan, við viljum lækka vextina, þá verða menn að segja það sem óhjákvæmilega hlýtur að fylgja, þá verður að segja að við erum þess vegna tilbúin að taka á í þeirri fyrirætlan ríkisstjórnarinnar að skera niður útgjöld, draga úr hinni opinberu lánsfjárþörf til þess að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið á landsbyggðinni ekki síst. Ein höfuðástæða þess hversu komið er úti um landið er einmitt hinn mikli vöxtur hjá hinu opinbera. Þessi vöxtur hefur sérstaklega átt sér stað hér á höfuðborgarsvæðinu eins og margfaldlega hefur komið fram. Í athyglisverðri samantekt, sem Bjarni Einarsson, aðstoðarforstjóri Byggðastofnunar, kynnti í fyrra á fjórðungsþingi Vestfirðinga, kemur þetta einmitt mjög glögglega fram. Þar er dregið fram í súluriti hver opinber þjónusta ríkis og sveitarfélaga er, mælt í vinnustundum á íbúa á árinu 1988. Þar kemur fram þegar höfuðborgarsvæðið er skoðað að þessar vinnustundir nema 226 á íbúa. Ef ég tek mitt kjördæmi sérstaklega er samsvarandi tala 127. Þetta segir okkur allt sem segja þarf vegna þess að í öðru orðinu hafa menn verið að reyna að beita sér fyrir þörfum sértækum framkvæmdum og aðgerðum fyrir byggðirnar en í hinu orðinu hefur verið aukið á útþenslu hins opinbera sem fyrst og fremst hefur átt sér stað á höfuðborgarsvæðinu með tilheyrandi herkostnaði fyrir landsbyggðina og landið í heild eins og ég var að reyna að rekja hér áðan. Núv. ríkisstjórn hefur sett sér það sem eitt meginmarkmið að treysta hin svokölluðu vaxtarsvæði í landinu. Ég varð var við það að nokkrir hv. stjórnarandstæðingar reyndu að gera sér mat úr þessu máli með dálítið sérkennilegum hætti og snúa út úr og láta eins og þeir vissu ekki hvað átt væri við með hugtakinu vaxtarsvæði. Nú vill þannig til að það er margfaldlega búið að útskýra þetta fyrir þeim og varla ástæða til þess í sjálfu sér að endurtaka það. Við sjálfstæðismenn höfum t.d. ályktað um þetta á ekki færri en tveimur landsfundum eins og ég hef áður rakið hér á hinu háa Alþingi og við höfum sérstaklega skilgreint hugtakið vaxtarsvæði og það hefur hæstv. forsrh. gert og þess vegna er auðvitað alveg ástæðulaust að reyna að snúa út úr því máli. En til þess að taka nú af öll tvímæli er rétt að hafa yfir örstutta skilgreiningu á þessu grundvallarhugtaki. Ég vitna til landsfundarályktunar Sjálfstfl. um byggðamál frá árinu 1989, með leyfi virðulegs forseta: ,,Með hugtakinu vaxtarsvæði er átt við þéttbýlisstaði og sveitir sem tengjast með daglegum samgöngum og mynda þannig samstæð atvinnu- og þjónustuhéruð.`` Hér fer auðvitað ekkert á milli mála. Þetta er það sem við er átt og þess vegna þarf ekki að undra að það sé áréttað sérstaklega í hvítu bókinni að ríkisstjórnin muni með almennum aðgerðum styðja viðleitni til að byggja upp iðnað og þjónustu á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar og greiða fyrir aðlögun á breyttum atvinnuháttum og markaðsskilyrðum. Og enn fremur að efling vaxtarsvæða með bættum samgöngum og aukinni samvinnu sveitarfélaga og fyrirtækja innan þeirra sé í senn hornsteinn hagkvæmrar byggðastefnu og almennrar efnahags- og atvinnustefnu á næstu árum. Þá blasir líka við að þrátt fyrir þrengingar ríkissjóðs og þrátt fyrir þá fyrirætlan hins opinbera að draga úr opinberum útgjöldum og opinberri lánsfjárþörf er það ljóst að heildarútgjöld til vegamála mæld á föstu verðlagi munu aukast á milli ára. Þannig er auðvitað verið að fylgja eftir þeim ásetningi ríkisstjórnarinnar sem fram kemur í hinni hvítu bók sem mjög hefur verið til umfjöllunar af eðlilegum ástæðum hér í þessum umræðum. Úr því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er kominn hér inn, en hann gerði mjög að umtalsefni málefni og stöðu hinna veikustu byggða í landinu og ég veit að hann hefur örugglega mælt af góðum hug, þá vil ég vekja athygli á því að auðvitað er það líka atlaga að hinum veikustu byggðum þegar ákveðið er að draga mjög úr búfjárframleiðslunni og sauðfjárframleiðslunni í landinu eins og gert var með nýjum búvörusamningi. Uppkaup á frjálsum fullvirðisrétti og uppkaup á fullvirðisrétti, hvernig sem að því máli er staðið, veikir auðvitað hinar veikustu byggðir.  Það er ekki hægt að láta hjá líða í umræðu um byggðamálin að nefna líka húsnæðismálin sem ég hygg að þurfi að taka nokkuð öðrum tökum en gert hefur verið. Ég hef til að mynda verulegar efasemdir um þá uppbyggingu sem átt hefur sér stað í félagslega íbúðakerfinu úti á landi. Ég held að þar hafi verið gengið fram með þeim hætti að það hafi orðið til þess að rýra hinn almenna íbúðamarkað og skapa óvissu hjá fólki sem þar býr og þar þurfi að snúa alveg við blaðinu. Enn fremur er ljóst að sú mikla þensla í útgáfu húsbréfa og sú mikla þensla sem orðið hefur í húsnæðismálunum almennt hefur fyrst og fremst átt sér stað hér á höfuðborgarsvæðinu og á augljóslega sinn þátt í því að halda uppi allt of háu vaxtastigi í landinu. Þegar við erum að tala um að við viljum skapa almenn rekstrarskilyrði fyrir grundvallaratvinnuvegina er það auðvitað deginum ljósara að ekki verður undan því vikist að taka á þessum þætti eins og öðrum. Það er rétt að vekja á því athygli að það er fyrirætlan ríkisstjórnarinnar að draga úr opinberri lánsfjárþörf hvað þetta snertir líka á næsta ári og það er auðvitað mikilsvert skref í rétta átt. Virðulegi forseti. Það steðjar mjög mikill vandi að íslensku atvinnulífi um þessar mundir, ekki síst íslenskum sjávarútvegi. Hér er auðvitað ekki um að ræða vanda sem hefur verið að skella yfir með mjög bráðum hætti. Mjög margir þóttust greina það löngu fyrr á þessu ári að ekki væri allt sem skyldi í íslenskum sjávarútvegi og margt miklu veikara þar en ráða mætti við fyrstu sýn af skoðun ársreikninga. Það hefur verið mjög vitnað til þess að árið 1990 hafi hreint ekki komið svo illa út fyrir íslenskan sjávarútveg og það er auðvitað þannig að hagnaðartölur þessa árs gefa til kynna við fyrstu sýn að e.t.v. hafi sjávarútvegurinn verið að rétta verulega úr kútnum. Ég skal ekki gera lítið úr því að afkoma þessa árs var mun betri en hún hefur oft verið en þó held ég að menn verði að gæta sín á því að láta ekki blekkjast af fyrstu skoðun á ársreikningum fyrirtækjanna. Ég vil vekja athygli á því að í grein sem Jón Atli Kristjánsson rekstrarhagfræðingur og starfandi rekstrarráðgjafi skrifaði í Morgunblaðið 24. júlí segir hann svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Fyrirtækin gengu mörg hver allvel á sl. ári þó hagnaðartölur séu blekkjandi vegna útreiknings verðbreytingafærslu. Eins er á það að líta að mótlæti undangenginna ára hefur gert menn lítilþæga. Sagan hefur hins vegar kennt okkur að mögru árin koma og hver var það sem fann upp regluna um eitt gott ár og síðan þrjú mögur?`` Það blasir nefnilega við og má lesa út úr þessum orðum að þær hagnaðartölur sem menn sáu á sl. ári voru ekki allar sem sýndust og það var að ýmsu fleiru að hyggja. Ég held að þegar grannt er skoðað hafi síðasta ár líka undirstrikað það að staða sjávarútvegsins var hreint ekki jafnsterk og margir vildu vera láta og margir drógu ályktanir af með því að lesa með skjótum hætti almennar hagtölur úr þjóðhagsreikningum. Það þarf í raun og veru ekki að fara í neina pólitíska naflaskoðun í þessum málum eða skoða fortíðina mikið. Staðan er einfaldlega þessi: Sjávarútvegurinn stendur núna á mjög alvarlegum punkti og að honum steðja gífurlegir erfiðleikar. Og ef við erum að tala um trausta byggðastefnu verðum við um leið auðvitað að huga að því að treysta undirstöður sjávarútvegsins. Ég er sammála því sem menn hafa sagt í þeim efnum, bæði talsmenn atvinnulífsins og fjölmargir aðrir, að gamlar lausnir duga því miður ekki núna með sama hætti og áður. Við höfum einfaldlega ekki sama svigrúm og við höfðum áður. En við verðum engu að síður að ráðast gegn þessum vanda og það myndarlega og það strax. Aðalatriðið er eins og t.d. formaður Vinnuveitendasambandsins hefur sagt að við verðum að ná niður þessum drápsklyfjum fjármagnskostnaðarins, lækka vextina, kýla þá niður með því að draga úr opinberri lánsfjárþörf þannig að eftirspurn eftir lánsfé minnki og skilyrði til vaxtalækkunar skapist og það strax.  Í öðru lagi verður að skapa atvinnulífinu svigrúm til skamms tíma með almennum lánalengingum og í þriðja lagi, svo ég nefni nokkur atriði, að bregðast sérstaklega við aðsteðjandi vanda nú og auðvelda fyrirtækjunum skipulagsbreytingar. Ég held hins vegar að þegar við erum að tala um skipulagsbreytingar verðum við að hafa þrek til þess að ræða þær til hlítar. Skipulagsbreytingar af þessu taginu eru bæði margslungnar og erfiðar og þær kalla á það að hið opinbera komi til liðs með þeim hætti að greiða fyrir þessari aðlögun með ýmsu móti. Stóra spurningin sem við stöndum frammi fyrir núna er einfaldlega sú hvort sjávarútvegurinn nái að nýta sér þessa möguleika eða hvort hann sé dæmdur til þess að fara niður með þeirri hagsveiflu sem við erum núna stödd í. Ég held t.d. að það eigi að skoða fjölmargar leiðir í þessum efnum og það þurfi að skoða þessi mál mjög nákvæmlega og nota alla möguleika sem við höfum til aðgerða. Ég held að það mætti t.d. skoða hvernig hægt sé að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækjanna með beinum og óbeinum hætti, hvort ekki mætti reyna að koma á úreldingarsjóði fasteigna og véla í sjávarútvegi til þess að greiða fyrir þessari aðlögun og þannig mætti lengi telja. Við höfum núna úreldingarsjóð fiskiskipa og þarna er um að ræða hlut sem ég vildi a.m.k. leyfa mér að skoða í því skyni að greiða fyrir þessari aðlögun sem auðvitað verður að eiga sér stað, aðlögum að breyttum skilyrðum. Ég sagði áðan í ræðu minni að hér væri um að ræða ákaflega alvarlegt mál og við þyrftum að eiga um það opinskáa og heiðarlega umræðu. Ég hef freistað þess að fjalla um þetta mál frá mínum bæjardyrum með þetta að leiðarljósi. Hér hafa margir spurt sem svo: Hefur byggðastefnan brugðist? Og svarið hefur verið á ýmsa lund. Ég freistast til þess að spyrja á móti eins og ég reyndar gerði í blaðagrein fyrr í vor. Ef við spyrjum hvort byggðastefnan hafi brugðist, er ekki eins hægt að spyrja, hvort einhver hafi ekki brugðist byggðastefnunni. Í hvítu bókinni, sem mjög hefur verið rætt um, er þetta ekki orðað svo, eins og gefið hefur verið til kynna, að byggðastefnan hafi brugðist heldur að hún hafi ekki skilað tilætluðum árangri. Ég hygg að flestir geti verið sammála um það að sú stefna, sem við höfum haft undanfarin ár, hvort sem við köllum hana byggðastefnu eða eitthvað annað, hafi ekki skilað tilætluðum árangri og þess vegna fer þessi mikla umræða hér fram í kvöld. Hún snýst um það að við erum sammála um að hún hafi ekki skilað tilætluðum árangri, en ágreiningurinn er væntanlega um með hvaða hætti við getum snúið vörn í sókn.

Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt að leiðrétta það sem rangt er með farið. Hv. 3. þm. Vestf. gerði sig sekan um það og hélt því fram að ég vildi sverja af mér allan stuðning við búvörusamning. Það er rangt eins og þingmanninum er í raun og veru kunnugt um. Ég lýsti yfir stuðningi við búvörusamninginn í aðalatriðum sem meira að segja var veifað hér og lesinn upp af ekki ómerkari manni en hæstv. forsrh. á sl. vorþingi. Ég vil benda hv. 3. þm. Vestf. á það að Sjálfstfl. var með mjög sérkennilegar áherslur í þessum málum í kosningabaráttunni og þar á meðal hæstv. núv. forsrh. sem fannst að búvörusamningurinn gengi of nærri bændum og vildi ganga skemur í átt til skerðingar og taka hana út á lengri tíma heldur en ráð er fyrir gert. Það eru allir möguleikar hjá hæstv. núv. ríkisstjórn og þeim þingmönnum sem að henni standa að beita sér fyrir endurskoðun á samningnum til þess að mæta þeim sjónarmiðum sem menn héldu fram í kosningabaráttunni. Það bólar hins vegar ekkert á þeirri endurskoðun og það segir mér að sjálfstæðismenn meintu ekkert með því sem þeir voru að halda að bændum í kosningabaráttunni sl. vor.

Virðulegi forseti. Það hefði náttúrlega sannarlega verið gott að geta haft hér tiltækar blaðaúrklippur með orðréttri tilvitnun í hv. 5. þm. Vestf. sem hann lét falla á opinberum útvarpsfundi á Ísafirði þar sem hann sagði sem svo að hann gæti ekki stutt þennan samning óbreyttan. Það býst ég við að hafi raunar verið rauði þráðurinn í máli frambjóðenda flestra stjórnmálaflokkanna á Vestfjörðum fyrir þær kosningar. Sá sem hér stendur mælti á þá lund og ég hygg flestir frambjóðendur annarra stjórnmálaflokka, þar með talinn 1. maður á lista Alþb. á Vestfjörðum, núv. hv. 5. þm. Vestf.

Virðulegi forseti. Bara til þess að hafa þetta aftur yfir hv. 3. þm. Vestf., það sem ég lýsti yfir var að ég styddi búvörusamninginn í aðalatriðum. Hins vegar gat ég þess að ég vildi sjá á honum ákveðnar breytingar umfram það sem er í samningnum varðandi hlut veikra byggða. Þar vísaði ég til bókunar sem fylgir samningnum sem er til þess gerð að grípa inn í ef illa horfir í þeim byggðum. Það sem ég hafði áhuga á að sjá breytt er að færa þá bókun inn í samninginn, inn í aðaltextann.

Virðulegi forseti. Varðandi þennan búvörusamning þá annaðhvort styðja menn hann eða styðja hann ekki. Menn styðja hann ekkert í aðalatriðum eða aukaatriðum, menn styðja hann eða styðja hann ekki. Það liggur fyrir að hv. 5. þm. Vestf. sagði á þessum útvarpsfundi að hann hefði við hann athugasemdir. Það er kjarni málsins og um það snýst þessi orðræða.

Virðulegi forseti. Umræðan hefur nokkuð snúist um aðgerðir síðustu ríkisstjórnar í byggðamálum og Steingrímur J. Sigfússon, hv. 4. þm. Norðurl. e., beindi til mín spurningu í því máli. Í þeim málum sem öðrum má auðvitað viðurkenna það sem vel er gert sem og það sem miður fer. Auðvitað var það svo að síðasta ríkisstjórn gerði ýmsa góða hluti í málefnum landsbyggðarinnar. Þar er hægt að nefna til t.d. í samgöngumálum, í uppbyggingunni á félagslegum íbúðum, en 1 / 3 af þeim íbúðum sem byggðar hafa verið frá upphafi voru byggðar í tíð síðustu ríkisstjórnar. Og hvað svo sem hv. síðasti ræðumaður hefur um það að segja að það hafi ekki verið landsbyggðinni til góðs að byggja upp þessar félagslegu íbúðir þá býst ég ekki við að honum séu margir sammála sem hafa notið góðs af þessum íbúðum og ég fullyrði að félagslegar íbúðir hafa verið mikil lyftistöng fyrir landsbyggðina. Í atvinnumálum er líka ljóst að forðað var miklu atvinnuleysi með þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin greip til 1988 og að rekstrargrundvelli margra fyrirtækja, einkum í undirstöðuatvinnugreinum, var komið á réttan kjöl. Hitt er engu að síður ljóst að fjármagn sem veitt var úr Atvinnutryggingarsjóði og Hlutafjársjóði gerði stundum það eitt að lengja í hengingaról fyrirtækjanna og ríkissjóður og skattgreiðendur sitja þar uppi með óleystan vanda. Því er ljóst að aðgerðir síðustu ríkisstjórnar að því er varðar mörg fyrirtæki a.m.k. skiluðu ekki tilætluðum árangri. En karp um ábyrgð hinna eða þessara flokka á að byggðastefnan hafi brugðist og hver beri þar ábyrgð á finnst mér ansi tilgangslaust. Staðreyndin er sú að þar eiga allir flokkar hlut að máli sem komið hafa nálægt landsstjórninni, ekki bara undanfarin ár heldur áratugi. Með ýmsum aðgerðum hefur verið hvatt til óhóflegrar fjárfestingar og nægir þar að nefna offjárfestingu í skipastólnum, fiskeldi, loðdýrarækt og ullariðnaði. Það er sá fortíðarvandi sem við er að glíma sem allir stjórnmálaflokkar sem stjórnað hafa bera meiri eða minni ábyrgð á. Ég hefði kosið að sú umræða sem hér fer fram snerist meira um hvað er hægt að gera til að styrkja landsbyggðina og ég hygg að ef borinn er saman stjórnarsáttmáli og stefna þessarar ríkisstjórnar og þeirrar síðustu þá hafi þessi ríkisstjórn ýmis áform uppi í málefnum landsbyggðarinnar sem á margan hátt eru raunhæfari til að skila varanlegri árangri en ýmsar aðgerðir síðustu ríkisstjórnar. Ég nefni eflingu og stækkun sveitarfélaganna og áherslu á sameiningu þeirra, aukinn fjárstuðning við Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og aðgerðir á sviði samgöngu- og atvinnumála sem verði samræmdar og gerðar markvissari en áður. Ég tel reyndar að eitt stærsta byggðamálið sé veruleg stækkun sveitarfélaganna og að því er nú unnið. Náist samstaða um verulegan áfanga þar tel ég að þar hafi verið sköpuð skilyrði til að flytja verkefni í verulegum mæli frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar en í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að ríkisstjórnin muni á kjörtímabilinu beita sér fyrir því að stofnunum og þjónustu á vegum ríkisins verði komið fyrir utan höfuðborgarsvæðisins. Það er mín skoðun að áætlun um flutning verkefna og þjónustu frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar sem og frekari verkefnatilfærsla frá ríki til sveitarfélaga eigi að vera í tengslum við stækkun sveitarfélaganna. Náist samstaða um það sem ég hef hér nefnt er það mitt mat að raunhæf stefna sé tekin til að styrkja mjög stöðu landsbyggðarinnar og efla þar allt atvinnulíf. Ég ætlaði ekki, virðulegi forseti, að ræða hér um húsnæðismálin en að gefnu tilefni, vegna orða síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Vestf., verður ekki hjá því komist og mun ég reyna að gera það í stuttu máli. Hv. þm. hélt því fram í sinni ræðu áðan að útgáfa húsbréfa hefði haldið uppi háu vaxtastigi hér á landi. Þetta er svipuð fullyrðing og ýmsir hafa haldið hér fram í þessum sal og utan hans. Og það er orðið æði hvimleitt að heyra það sí og æ að húsbréfunum sé sífellt kennt um það sem aflaga fer á fjármagnsmarkaðnum. Ég held að það verði ekki hjá því komist t.d. að minna á þann vanda sem Byggingarsjóður ríkisins var í og hvað það var sem varð til þess að leysa þann vanda. Það var tilkoma húsbréfakerfisins. Það er ekki langt síðan, fyrir kannski einu og hálfu ári, að við fengum hér inn í sali þingsins skýrslu frá Ríkisendurskoðun þar sem lýst var tug milljarða kr. vanda hjá Byggingarsjóði ríkisins. Nú hefur svokölluð fortíðarvandanefnd skilað skýrslu um stöðu Byggingarsjóðs ríkisins m.a. og þar er ekki talað um neinn vanda, sá vandi hafi verið leystur. Og ég hygg líka að við hefðum ekki haft svigrúm fyrir félagslega íbúðakerfið og uppbyggingu þess ef húsbréfakerfið hefði ekki leyst Byggingarsjóð ríkisins og það lánakerfi af hólmi. Og ég vil vitna til þess þegar verið er að halda því fram að húsbréfakerfið haldi uppi háu vaxtastigi að það eru ekki nema örfáir dagar síðan að birtist grein í Morgunblaðinu þar sem haft var eftir Sigurði B. Stefánssyni hagfræðingi að það væri útilokað að húsbréfakerfið hefði getað valdið þeirri raunvaxtahækkun sem var á sl. ári. Í því sambandi benti hann m.a. á að veltan á fjármagnsmarkaðnum og verðbréfamarkaðnum væri um 160 milljarðar kr. og af því hefði útgáfa húsbréfa einungis verið um 5 milljarðar kr. þannig að útilokað hefði verið að húsbréfakerfið hefði valdið þeirri vaxtahækkun. Og þegar við lítum til þess að nú er áætluð 12 milljarða kr. útgáfa húsbréfa, sem er sama og var áætlað þegar húsbréfakerfið fór af stað, og það er áætlað að 48% af útgáfu þessara húsbréfa séu innri fjármögnun, með öðrum orðum að fólkið haldi þeim eftir sem sparnaði eða að þau gangi upp í næstu fasteignaviðskipti, þá er ekki hægt að halda því fram með neinni sanngirni að það sé húsbréfakerfið sem haldi hér uppi háu vaxtastigi. Það er sjaldnar sem það er tilgreint t.d. hvaða áhrif húsbréfakerfið hefur haft á fasteignamarkaðinn. Á fasteignamarkaðnum hefur ríkt jafnvægi síðan húsbréfakerfið kom til, en það var annað uppi á teningnum þegar við bjuggum ekki við húsbréfakerfið vegna þess að þá voru sífelldar sveiflur á fasteignamarkaðnum og menn minnast þess kannski 1986 þegar fasteignaverðið rauk upp um 10%. Það er líka hægt að minna á það í þessu sambandi hvernig t.d. útborgunarhlutfall hjá þeim sem eru að kaupa sér íbúðir hefur lækkað með tilkomu húsbréfakerfisins, það hefur lækkað úr 75% niður í 45%. Og síðan skoða menn ekki málin í neinu samhengi vegna þess að það er alveg ljóst og liggja fyrir tölur um það að dregið hefur úr lánsfjárþörf annars staðar með tilkomu húsbréfakerfisins. Bæði eru svokölluð handahafabréf sem voru á ári hverju yfir 2 milljarðar kr., sennilega nálægt 3, nálægt því að hverfa. Það má segja með bankana einnig að þar hefur dregið úr útlánum vegna íbúðakaupa um 1 1 / 2 milljarð og svipuð upphæð er uppi á teningnum hjá lífeyrissjóðunum, þar hefur einnig dregið úr þeim lánum sem fólk hefur þurft að taka til íbúðarkaupa. Og þar á ofan, sem hlýtur að verða að skoða í því samhengi, sú lánafyrirgreiðsla, þessi skammtímalán sem fólk hefur þurft að taka í miklum mæli og hefur sligað marga íbúðarkaupendur hefur stórlega minnnkað með tilkomu húsbréfanna. Ef við byggjum áfram við lánakerfið frá 1986 og engin húsbréf hefðu komið til, sem hv. þm. var hér að skammast út í, hvað væri það mikið sem færi núna til húsnæðismálanna? Hvað væri það mikið? Það eru áætlaðir um 20 milljarðar á næsta ári. Ja, ég hygg að það hafi verið nálægt 26--27 milljörðum sem þá hefðu farið til húsnæðismála. Það hefðu farið 16--17 milljarðar með þeirri 55% bindingu sem lífeyrissjóðirnir höfðu við húsnæðiskerfið og það hefðu farið 2 milljarðar gegnum lífeyrissjóðina, 2--2 1 / 2 gegnum bankana og annað eins í handhafabréfum. Og ég spyr: Hvaða áhrif hefði það haft á vaxtastigið í landinu að binda svona mikið af fjármagni lífeyrissjóðanna inni í húsnæðiskerfinu í stað þess að þeir gætu verið með það í samkeppni við annað fjármagn hér á markaðnum? Ég bendi líka á eitt til samanburðar varðandi bankana að á fyrstu fjórum mánuðum þessa árs voru lán til einstaklinga einungis fjórðungur miðað við það sem þau voru fyrstu fjóra mánuðina á árinu 1990. Vissulega neita ég því ekki að það hafi verið tímabundnir erfiðleikar í húsbréfakerfinu sem eiga fyrst og fremst rætur sínar að rekja til þess að við höfum verið að fjármagna tvö húsnæðislánakerfi samtímis. Það var uppsafnaður vandi sem við þurftum að leysa, það var fólk í biðröð sem var búið að bíða lengi eftir fyrirgreiðslu sem var að gera sín íbúðarviðskipti sem þurfti að fá lausn á þeim málum. Og það var líka vegna greiðsluerfiðleikalánanna, sem ég hef fæsta heyrt mótmæla hér í þingsölunum, sem er alveg ljóst að hefur forðað fjölda heimila frá gjaldþroti. Ég taldi nauðsynlegt, virðulegi forseti, þó að ég hafi ekki ætlað mér að ræða húsnæðismálin, að koma inn á þetta örfáum orðum. Og ég verð að segja það að mér finnst það orðið ansi hvimleitt hversu málflutningurinn er á eina leið í þessu máli þegar verið er að tala um fjármagnsmarkaðinn, þar er engu um kennt orðið nema húsbréfakerfinu. Ég tel að ég hafi sýnt fram á það með tölum sem ég hef dregið hér fram að það er rangur málflutningur sem haldið er fram hér í ræðustól um þetta efni.