Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að kosin verði þriggja manna nefnd til að íhuga mál þetta að þessari fyrstu umræðu lokinni.



Jeg leyfi mjer að leggja til, að kosin verði þriggja manna nefnd, til að athuga mál þetta, að þessari fyrstu umr. lokinni.



Nefndin, sem fjallað hefir um þetta mál, hefir ekki getað orðið sammála. Meiri hluti nefndarinnar, ræður háttv., deild til að samþ. frv. ekki. Þeir vilja ekki skylda konur til að taka við kosningu til bæjarstjórna og hreppsnefnda, og þykir sanngjarnt, að þær fái að njóta þar allra rjettinda, en hafi í þessu efni engum skyldum að gegna. Til stuðnings málstað sínum, færa þeir þá harla einkennilegu ástæðu, að karlmenn sjeu ekki skyldir til að taka við kosningu til Alþingis. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta sje nein ástæða, því eins og kunnugt er, eru kvennmenn heldur ekki skyldir til að taka við kosningu til Alþingis, svo að þetta kemur málinu í raun rjettri ekkert við. Jeg fæ ekki með öllu skilið það, sem háttv. meðnefndarm. mínir segja í nefndaráliti sínu, að það sje ekki órjettlátt, að konur hafi þessa skyldu eins og karlar; en þó geti það ekki talist sanngjarnt. Jeg fæ ekki betur sjeð, en það; sem er „ekki órjettlátt“, hljóti að vera sanngjarnt; þar verður naumast á milli skilið. Hitt er satt, sem þeir taka fram, að ekki verður sagt, að á þessu sje knýjandi nauðsyn. En jeg verð líka að telja það vafamál, að knýjandi nauðsyn hafi verið á því, að veita konum kosningarrjettinn. Að mínu áliti verða rjettindi og skyldur að fara þar saman. Konurnar hafa, eins og kunnugt er, óskað eftir jöfnum rjettindum og karlmenn, en þær hafa aldrei beðist undan þeim skyldum, sem þeim rjettindum fylgdu, og mjer þykir næsta líklegt, að konur kæri sig alls ekkert um skyldulaus rjettindi. Það er þess vegna að minni hyggju engin ástæða til að losa kvenfólkið við kjörgengisskylduna; það er öllum vitanlegt, að kvenfólki er yfirleitt eins ljúft að gjöra skyldu sína, eins og karlmönnum, og enginn hefir haldið því fram, að þær geti ekki orðið að miklu liði í slíkum stöðum, er hjer ræðir um. Reynslan hefir einnig sýnt það, þó hún sje vitanlega ekki mikil, að konur vinna alveg eins vel og dyggilega að slíkum störfum, eins og karlmenn. Jeg ætla ekki að tala lengra mál að þessu sinni, og læt mjer nægja að vísa háttv. deildarmönnum á álit minni hlutans og legg að öðru leyti til, að hv. deild sþ. frv.

Kristinn Daníelsson : Eins og háttv. framsm. (G. Ó.) tók fram, þá hefir nefndin verið svo óheppin að klofna i báðum málunum, sem henni voru fengin til meðferðar. Við tveir, sem skrifað höfum undir nefndarálitið á þgskj. 512, sjáum ekki neina ástæðu til þess, að þetta frv. hefir verið borið fram, og leyfum við okkur að ráða háttv. deild frá að samþ. það. Niðurstaða Alþingis 1909 um þetta mál var sú, að konur skyldu vera sjálfráðar um það, hvort þær tækju við kosningu í bæjarstjórnir eða hreppsnefndir, en nú vill þetta frv. gjöra þeim það að skyldu. Aðalorsökin á að vera sú, að rjettindi og skyldur verði jafnan að fylgjast að. Þetta tekur sig að vísu vel út og er áheyrilegt í orði, en það er vafamál, hvort það reynist svo á borði; enda er fjarri því, að þetta sje regla, sem fylgt sje út í æsar. Það eru mörg rjettindi, sem ekki hafa tilsvarandi skyldur, og margur maðurinn hefir ýmislegum skyldum að gegna, án þess að verða aðnjótandi tilsvarandi rjettinda. T. d. má minna á það, að rjettinum til að kjósa fylgir ekki skyldan til að nota kosningarrjettinn. Rjettinum til kjörgengis til Alþingis fylgir ekki sú skylda, að hljóta að taka við kosningu. Var það rjett hjá háttv. framsm. (G. Ó.), að það nær bæði til karla og kvenna. Eins má t. d. nefna það, að embættisprófi fylgja þau rjettindi, að geta tekið við embætti, en prófinu fylgir ekki sú skylda, að þurfa að láta setja sig í embætti. Þetta, sem bent hefir verið á, sýnir því glögglega að þessi regla, að jöfnum rjettindum fylgi jafnar skyldur, er alls ekki almenn og því síður undantekningarlaus. Hún getur því ekki nægt til þess, að rjettlæta frv. Rjettlætingin verður því að felast i einhverju öðru, og væri æskilegt að heyra einhverjar frekari ástæður frá þeim, sem aðhyllast vilja frv. Við tveir, háttv. meðnefndarmaður minn og jeg, sjáum engar slíkar ástæður fyrir hendi. Sumir líta svo á, að rjettast væri, að allir menn væru skyldugir til að taka að sjer opinber störf, ef þess er óskað. Segja þeir, að annars kostar sje hætt við, að hæfustu menn dragi sig í hlje, og lakari menn veljist þá til starfans. Aðrir eru þar á móti þeirrar skoðunar, að rjettast væri að skylda engan til að taka að sjer opinber störf, og það sje að eins nauð, sem reki til að skylda karlmenn til þess, að taka að sjer bæjar- og sveitarstjórnarstörf, þar eð svo gæti farið ella, að enginn fengist til þess. Hvortveggja þessi skoðun hefir nokkuð til síns máls. En jeg verð að líta svo á, að á meðan þessi regla er ekki gegnum færð fyrir karlmenn, að þeir skuli skyldugir til að vinna að öllum opinberum störfum, þá sje naumast rjett, að þvinga konurnar til þess, sem enn eru öllu slíku óvanar. Ef það er rjett, að rjettindum eigi jafnan að fylgja skyldur, þá virðist heldur ekki nema sjálfsagt, að skyldum eigi að fylgja tilsvarandi rjettindi, og þegar um það er að ræða, sem kostar erfiði, tíma og fyrirhöfn, þá ætti tilsvarandi rjettur að vera sæmileg laun. En nú er það vitanlegt, að launin fyrir bæjar- og sveitastjórnarstörf eru vanalega. óþökk annara og vanþakklæti eitt. Þingmenn fá nú sæmilega goldinn starfa sinn, en þó er enginn skyldugur til að takast þann starfa á hendur. Og þó að þessir regla væri látin ná til karlmanna, þá er þó ekki sjálfsagt að leggja þessa kvöð á konur. Því verður ekki neitað, að konur standa verr að vígi en karlmenn í þessu efni, og þess vegna get jeg ekki aðhylst frumv. Þegar verið var að ræða um það hjer í þinginu, að veita konum jöfn stjórnmálarjettindi og karlmönnum, þá bentu einatt margir á það, hversu staða konunnar í þjóðfjelaginu væri ólík stöðu karlmanna. Þeir mintu á, að uppeldi hennar væri nokkuð annað og hennar aðalskylda væri að sjá um heimilið og göfga það á alla lund. Auk þess mintu þeir á, að hún hefði móðurskyldunum að gegna, og hennar tilfinningalíf væri að öllu veikara og. viðkvæmara. Alt er þetta rjett og í raun og veru eina frambærilega ástæðan gegn því, að konur fengjust mikið við stjórnmál. En vitanlega var þar fyrir engin ástæða til þess, að neita konunum um, að neyta mannvits síns og hæfileika, til að starfa að þessum málum, ef þær æsktu þess. En aftur á móti virðist það vera næg ástæða, til þess að skylda þær ekki til að fást við opinber störf. Enda getur staðið svo á, að slíkt sje mjög bagalegt og óheppilegt, og er eðlilegast, að þær fái að meta það sjálfar, hvort þær geti tekið starfið að sjer. Því hefir verið haldið fram, að því muni naumast verða beitt við kvenfólk, að þvinga þær til, að taka að sjer slík störf á móti vilja þeirra. En ekki verður hjá því komist, að gjöra ráð fyrir því. Enda sýnist næsta ástæðulítið, að samþykkja þetta frumvarp, ef ekki á að gjöra ráð fyrir því. Hvað því viðvíkur, hvað konurnar sjálfar leggja til málanna, þá munu sumar vera þessu mjög fylgjandi, en fleiri munu þó hinar vera, sem ekki vilja leggja á sig þetta starf. Og ef litið er til þeirra mörgu kvenmanna, sem ekkert kærðu sig um þessi rjettindi, sem þær hafa nú fengið þá er von að þeim finnist þær vera nokkuð hart leiknar, ef nú á að þvinga þessum skyldum upp á þær í ofanálag. Mjer finst það því samkvæmast kurteisi göfugra karlmanna, að þeir taki með ljúfu geði skyldurnar á sínar herðar, en lofi konunum að vera sjálfráðum um það, hvort þeir vilja taka að sjer þessi störf eða ekki. Þær geta jafnan, ef hæfileikar og kringumstæður leyfa, tekið þátt í starfinu, en allskostar órjett er að þvinga þær til þess. Þær hafa enn ekki notið rjettindanna, nema skamma stund, en vel má vera, að mönnum þyki síðar, er þeim vex þroski við meiri æfing og áhuga, þörf á að breyta þessu. Enn sem komið er, virðist engin ástæða til að breyta neitt til, og verð jeg þess vegna að ráða háttv. deild til að lofa þeim lögum, sem nú gilda um þetta efni, að standa óbreyttum, og þar af leiðandi fella þetta frumv., sem hjer er til umræðu.



Þetta mál, sem hjer liggur fyrir, var hjer á ferðinni til 1. umr. fyrir nokkuð löngu síðan. Sem flutningsmaður frumvarpsins tók jeg þá fram aðalröksemdirnar fyrir því, að frumvarpið ætti fram að ganga. Það er ekki ætlun mín að telja þær ástæður upp aftur, enda ætti þess ekki að gjörast nein þörf. Jeg var svo óheppinn, að málið lenti hjá nefnd, þar sem meiri hlutinn var frumvarpinu mótsnúinn, og leit helst út fyrir að málið ætlaði að sofna i nefndinni. Einn nefndarmaðurinn var þó málinu hlyntur, og honum er það að þakka, að það er aftur komið fyrir háttv. deild. Eins og jeg tók fram, þá ætla jeg mjer ekki að taka upp aftur þau rök, sem jeg flutti í framsögu minni við 1. umr., enda eru þau öllum augljós, og háttv. framsögumaður minni hlutans tók líka flest fram, svo jeg hefi þar litlu við að bæta. En jeg vildi aðallega víkja máli mínu til þeirra, sem eru því mótfallnir, að þessi sjerrjettindi kvenmanna verði úr lögum numin. Það er alveg rjett, að jeg hefi ávalt haldið því fram, að jöfnum rjettindum ætti að fylgja jafnar skyldur. Framsögumaður meiri hlutans (K. D.) neitaði þessu ekki heldur, en hann færði einungis til nokkur dæmi þess, að þetta færi ekki ávalt saman, en aðalreglan stendur eftir jafn óhögguð. En aðalatriðið í þessu máli er þó það, að ranglátt virðist, að þegar öðrum helmingi mannfólksins eru veitt rjettindi, án þess að nokkrar skyldur fylgi, þá skuli hinn helmingurinn, sem að vísu hefir sömu rjettindi, verða að bera allar skyldurnar. Háttvirtur framsögumaður hjelt því fram, að ekki ætti fremur að skylda konur til að sitja í bæjar- og sveitarstjórnum, heldur en karlmenn til að taka við þingmensku. En þetta er ómögulegt að bera saman. Það hefir aldrei neinn verið skyldur til að taka að sjer þingmensku, enda virðist það alls ekki vera nauðsynlegt, því það starf er svo eftirsókt. En hins vegar virðist vera nauðsynlegt, að skylda menn til að taka að sjer bæja- og sveitastjórnarstörfin, sjerstaklega sveitastjórnarstörfin, því þau eru ólaunuð og oft vanþökkuð. Ef menn geta skorast undan kosningu, er hætt við að hæfustu mennirnir mundu verða ófáanlegir til þess, að taka að sjer starfið, og er það illa farið. Eins og kunnugt er, þá fá oddvitar einir laun, og leiðir það vitanlega af fátækt okkar. Við höfum ekki efni á að launa aðra. Þessi störf, verður því að skoða sem trúnaðarstörf, og þó þau sjeu oft vanþökkuð, þá er það engin ástæða til þess, að konur skuli vera lausar undan þeirri skyldu, að gegna þeim. Konur geta engu síður unnið kauplaust en karlmenn, og þær eiga ekkert óhægara með að þola vanþakklæti en þeir. Mjer finst því ekki nein ástæða til þess, að kvíða því, að konur geti ekki leyst störfin af hendi. Þá konur sjeu veikari en karlmenn, þá verður því ekki neitað, að þær hafa mikið þrek og mikla seiglu. Það eru mörg dæmi þess, að konur hafa leyst af hendi þau störf, sem fæstir karlmenn hefðu haft þrek til. Jeg vil t. d. minna á ferðalög yfirsetukvennanna. Jeg hygg, að ekkert starf sje erfiðara en yfirsetukvennastarfið í stórum hjeruðum hjer á landi. Jeg get því ekki sjeð, að neitt verulegt mæli á móti því, að fella úr lögunum þetta ákvæði, sem hjer ræðir um. Það er að vísu satt, að konur hafa ekki alment látið í ljós, að þær óskuðu eftir þessu. En konur hafa óskað eftir jafnrjetti við karlmenn og margsinnis sent þinginu áskoranir þess efnis. Jeg man eftir því, að einu sinni kom til þingsins áskorun frá 7–8 þúsund konum i þá átt. Og jeg hygg, að flestar hafi gengið að því vísu og talið það sjálfsagt, að ef þær fengju sömu rjettindi og karlmenn, þá ættu þeir auðvitað að bera sömu skyldur, og hefðu þær ekki gjört það, þá hefðu það ekki getað talist meðmæli með kvenfólkinu. Sumir eru hræddir um það, ef þetta frv. nær fram að ganga, þá verði það til þess, að konan vanræki fremur húsmóðurskyldu sína, er hún fer að taka þátt í opinberum störfum. En jeg er ekki hræddur um það. Einu konurnar sem hjer hafa haft opinber störf, eru yfirsetukonurnar. En jeg þekki ekki þess dæmi, að þær hafi vanrækt húsmóðurskyldur sínar eða húsmóðurstörf vegna þess. Þá vil jeg víkja aftur að þeirri ástæðu gegn frumvarpinu, að konurnar sjálfar hafi ekki óskað eftir þessari breytingu. En mjer er privat kunnugt um það, að margar hinar hyggnari og gætnari konur telja þessa heimildi vera til skaða fyrir kvenfólkið sjálft, og vilja að hún sje úr lögum numin. Þær vilja að konurnar taki að sjer þau mál, er þær geta, og að þær hafi sama rjett og sömu skyldur og karlmennirnir. Meðan þessi heimild er í lögum, þá er hætt við að hún verði til þess, að margar konur dragi sig í hlje frá störfunum. Þær eru þeim óvanar, bera kvíðboga fyrir þeim, og halda störfin vera þyngri en þau eru í raun og veru: En þetta kemur ekki til, ef þær eru skyldar til að taka þau að sjer. En því miður er það nú oft svo, að það eru þær konurnar, sem hæfastar og færastar eru, sem draga sig í hlje. Þess kann jeg fleiri dæmi. Mun þar feimni miklu um valda. En skaðsemi sú, er af þessu leiðir, má vera hverjum þeim augljós, er um málið vill hugsa. Afleiðingin verður óneitanlega sú, að þær, sem síður eru færar, verða til starfsins kosnar, og verður því verr unnið en ella hefði verið. Og það er slæmt fyrir þjóðfjelagið. Jeg get hugsað mjer eina verulega ástæðu á móti frv., og hún er sú, að menn treysti konum eigi til þess, að leysa störfin viðunandi af hendi. Um þessa ástæðu er ekki gott að deila, því hún er þeim, er henni halda fram, tilfinningamál. Skal jeg því ekki lasta neinn, þó hann af þessari ástæðu kunni að vera á móti frv. Jeg treysti konunum til að gegna opinberum störfum eins vel og okkur karlmönnunum, hvort sem störfin eru launuð eða ólaunuð trúnaðarstörf. Jeg ber þetta traust til kvenfólksins yfirleitt, og jeg vona, að sú von mín rætist, og því vil jeg að þessi heimild verði sem fyrst numin úr gildi. Mjer er umhugað um það, að hvarvetna sem er i lífinu, þá leggi þeir menn fram krafta sína, sem hafa þá besta, og jeg vil ekki neinar undanþágur eða sjerrjettindi handa kvenfólkinu. Meiri hluti nefndarinnar talar um það, að það sje ekki knýjandi nauðsyn til þess að konurnar hafi þessa skyldu, eins og karlmennirnir. En jeg tel það enga ósanngirni í garð kvenna, þó þær hafi hjer um sömu skyldu og karlmennirnir, og þær, sem færastar væru, væru kosnar til starfans. Af því gæti eigi leitt annað en gott eitt. Ekki er jeg neitt hræddur um það, að þetta mundi leiða til þess, að konum yrði þröngvað til starfa. Það er nú oft svo, að þótt við karlmennirnir sjeum starfskyldir, þá erum við eigi kosnir, þegar persónulegar ástæður, t. d. fátækt, gjöra það að verkum, að menn eiga örðugt með að leysa starfið af hendi. Og eins yrði það um konurnar, að þær mundu eigi vera kosnar, ef heimilishagurinn leyfði það ekki, t. d. fátækt, veikindi, barnafjöldi. Svo mikil er sanngirni manna hjer á landi. En eina og jeg tók áður fram, þá er þetta nauðsyn fyrir oss sjálfa. Ef þessi heimild er áfram, verður hún til þess, að miður hæfar konur eru til starfans valdar. Og þegar miður hæfar konur eru valdar, þá getur það hæglega orðið til þess, að þeim mönnum fjölgi, sem álíta konur óhæfar til starfans, og vantraust á þeim farið vaxandi. Þeir segðu sem svo, til hvers er að láta konur hafa þenna rjett, ef hann annaðhvort er aldrei eða illa notaður. Og því gæti að lokum farið svo, að sumir vildu svifta konur aftur kjörgengi til sveita- og bæjastjórna. Jeg finn svo ekki ástæðu til að tala frekar um málið. Langar tölur munu sjaldan breyta skoðun manna. Jeg legg málið undir dóm háttv. deildar.

Kristinn Daníelsson; Jeg þarf eigi að tala langt mál, því jeg hefi áður drepið á flest atriði í ræðu háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.). Hann var að tala um að rjettur og skyldur eigi að fara saman. En karlmennirnir hafa lengi haft allan rjettinn, og þar sem konur hafa nú nýverið fengið rjett sinn viðurkendan þá finst mjer vera rjettast, að þvínga ekki upp á þær skyldunum. Og þar sem háttv. 4, kgk. þm, (B. Þ.) er að tala um, að rjettindi og skyldur fylgist alt af að, þá hefi jeg sýnt fram á, að svo er engan veginn ætíð. Öðru máli er að gegna um yfirsetukonurnar, sem háttv. þm. nefndi. Venjulegast er það svo, að þetta starf stunda konur, aðallega að eins á því skeiði; sem móður- og heimilisskyldur hindra það ekki að mun. Svo er það að minsta kosti, þar sem mjer er kunnugt, í stórum og smáum umdæmum. Háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) mintist á þær ótal mörgu undirskriftir, er Alþingi bárust frá kvenfólkinu um aukinn rjett sinn. En þær báðu ekki um þetta. Og jeg tel rjett að losa þær við skyldurnar. Jeg tel það rjett, að þær, sem það vilja, megi draga sig i hlje, því þær hafa væntanlega einhverja ástæðu til þess. Hins er ekki að dyljast, að fyrir getur komið, að konur, er hafa góða hæfileika, sjeu tregar að gefa kost á sjer, eða hafa sig frammi, en þá munu aðrir reyna, að fá þær til þess, að gefa kost á sjer, ef það er unt fyrir þær. Jeg mótmæli því, að till. mínar sjeu sprotnar af vantrausti á konum. Jeg veit, að þær eru margar vel til slíkra starfa fallnar. En jeg vil hins vegar ekki, að þeim sje þröngvað til þess, og get ekki látið mjer nægja þá fullyrðingu, að í reyndinni mundi ekki til þess koma. Kali og hefndargirni verður stundum annars eins valdandi, eða önnur atvik.



Örstutta athugasemd vildi jeg gjöra. Því hefir verið hreyft hjer, að það hafi engin rödd komið fram frá konunum sjálfum um að fá heimild þessa afnumda. En það er ekki rjett. Í undirskriftum þeim, er Alþingi bárust árin 1909 og 1911 var það, að minsta kosti sumstaðar, að þær óskuðu bæði að fá þenna rjett og taka að sjer skyldurnar til jafns við karlmennina. Hvað önnur atriði málsins snertir, þá vil jeg taka það fram, að hætt er við, að hæfustu konur veljist ekki til starfsins, ef þessi heimild er látin kyr standa í lögum. Þegar konur hafa jafnrjetti við karlmenn, þá finst mjer að sje ekki auðvelt að mæla móti því, að allmargt megi færa því til stuðnings, að rjett sje að þær hafi jafnar skyldur, og jeg hlýt því að greiða atkvæði með frv.

Framsm. (Guðm. Ólafsson) Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) var að tala um það, að hjer væri hið sama og menn væru til þingsetu skyldir, en það er ekki; það er enginn til þingsetu skyldugur. Hvað þingsetu snertir, standa konur jafnt að vígi og karlmenn. En öðru máli er að gegna um hreppsnefndir og bæjastjórnir. Þar kemur fram ójöfnuður. En þar á líka að vera jöfnuður. Það, sem losar karlmenn frá þeim störfum, á og að losa kvenmenn, en annað ekki. Þar sem háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) var að tala um yfirsetukonurnar, þá er það alt annað. Yfirsetukonurnar taka þetta að sjer sem æfistarf; umdæmi þeirra eru stærri, og þær verða að fara að heiman, er þær eru sóttar, hvort heldur það er á nóttu eða degi. En hjer ræðir að eins um hreppa. Starfsviðin eru minni, ferðalögin varla teljandi, nema fyrir oddvita, og engin skylda til næturferða. Og oftast geta þær, þó að hreppsnefndaroddvitar sjeu, hagað ferðunum eftir vild sinni. Vil jeg svo ekki þreyta háttv. deild á lengra máli, en vona að frv. verði samþ.