Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hinn 6. september síðastliðinn var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til fundar þriðjudaginn 13. september 2022. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni er hefst klukkan 13.30. Gjört á Bessastöðum, 6. september 2022. Guðni Th. Jóhannesson, Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman þriðjudaginn 13. september 2022.“ Samkvæmt bréfi því sem ég hef nú lesið lýsi ég því yfir að Alþingi Íslendinga er sett. Ágætu alþingismenn. Ég býð ykkur velkomna til þings og óska ykkur velfarnaðar í vandasömum störfum. Alþingi er nú sett í 153. sinn frá endurreisn þess árið 1845. Ekki voru völd þess mikil þá en nú er öldin önnur. Nú er þingið þungamiðja hins pólitíska valds í landinu. En hvað einkennir öflugt þjóðþing? Hvað gerir þing okkar gott? Flest viljum við eflaust að þingheimur endurspegli samfélagið í heild sinni, að raddir fjöldans endurómi í þessum sal. Þess vegna var barist fyrir almennum kosningarétti. Þess vegna eru þingmenn ekki lengur konungkjörnir og þess vegna höfum við ekki efri deild ókjörinna þingmanna eins og sums staðar þekkist. Þannig breytist stjórnskipunin þótt vissulega megi varast að sveiflast um of eftir tíðaranda hverju sinni. En ætíð má ræða hvort grípa þurfi til frekari aðgerða, íhuga ýmsa þætti í grundvelli okkar stjórnskipunar sem lengi hefur verið talin þörf á að endurskoða, reyndar allt frá lýðveldisstofnun ef út í það er farið. Sterkt þing staðnar ekki, festist ekki í viðjum vanans. Eða eru breytingar kannski til óþurftar? Fortíðarþrár gætir stundum í hugum fólks, jafnvel helst þegar aldurinn færist yfir. Um það get ég sjálfur vitnað. Sumt fannst mér miklu betra í gamla daga og er að sjálfsögðu ekki einn um það. Þannig hef ég heyrt enn eldra fólk en mig segja að borgarbragurinn hér í höfuðstaðnum sé allur annar en í þeirra æsku, allir kynlegu kvistirnir horfnir sem settu sérstakan svip á mannlífið. En þá vitna ég í endurminningar Indriða Einarssonar, frumherja hérlendis í leikritagerð og hagfræði. Árið „1878 voru flestir hinir gömlu sjerkennilegu menn horfnir í Reykjavík“, skrifaði hann. Fortíðarþrá getur villt okkur sýn, búið til falska mynd, falskar minningar. Sögulegt minni má hins vegar hvetja okkur til dáða, lífga liðna tíð og halda því til haga sem fólk vildi eða vill þótt sitthvað hafi ekki gengið eins og vonir stóðu til. Kannski horfðu einhverjir landsmanna á Verbúðarþættina vinsælu með þeim gleraugum síðasta vetur. Þessari hugsun lýsti Ingibjörg Haraldsdóttir líka svo sterkt í ljóði sínu „Nostalgíu“: Ég sakna ekki þess sem var ég trúi ekki á fegurð fortíðarinnar en draumanna minnist ég með trega nú þegar kólnar og dimmir og bilið vex milli þess sem er og þess sem átti að verða. Já, misskilin fortíðarþrá er eitt, leitandi þekking á þeim þráðum sem tengja hið liðna við nútíð og framtíð allt annað. Þá eflist vilji til að virða það sem vel var gert en einnig vilji til að viðurkenna hitt sem illa fór og hefði mátt missa sín. Þá eflist einnig vilji til framfara og þá er hollt að minnast merkra tímamóta. Hinn 1. september var hálf öld liðin frá útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 50 sjómílur. Þar var stigið mikilvægt skref í átt til þess að útlendingar hyrfu af Íslandsmiðum. Þar var háð frekari sjálfstæðisbarátta. Á þessum þingvetri verður síðan liðin hálf öld frá upphafi eldgoss í Vestmannaeyjum, þeim miklu hamförum sem minna okkur á óblíð náttúruöfl hér á landi en einnig á þann samtakamátt sem við búum yfir þegar á þarf að halda. Sé horft út í heim má geta þeirra ótíðinda að fyrr í ár réðst Rússlandsher inn í Úkraínu. Þar ríkir stríð og hugurinn hvarflar til fyrri átaka. Þótt við Íslendingar færum ekki varhluta af hörmungum seinni heimsstyrjaldar var staða okkar skárri en flestra annarra í álfunni, „með friðsæl býli, ljós og ljóð, svo langt frá heimsins vígaslóð.“ Þannig kvað Hulda um þær mundir, en þá sem nú hvílir okkar friður og öryggi á því að aðrar þjóðir njóti einnig friðar og öryggis. Því styðjum við aðild frændþjóða okkar, Finna og Svía, að Atlantshafsbandalaginu. Því styðjum við úkraínska þjóð heils hugar í hennar baráttu. Ef við horfum áfram út fyrir landsteinana urðu þau kaflaskil fyrr í ár að þjóðhöfðingi Stóra-Bretlands hafði setið á veldisstóli í sjö áratugi, Elísabet drottning, sem féll frá í síðustu viku. Í ársbyrjun hafði Margrét Danadrottning jafnframt náð þeim áfanga að vera í sínu hásæti í hálfa öld. Þegar Margrét Þórhildur fæddist árið 1940 var afi hennar konungur Íslands. Eflaust réð það nokkru um að Íslendingar vildu ekki halda í konungdæmi hér á landi að þjóðin skapaði sér sterka minningu um þjóðveldi án konungs, góða minningu um Alþingi hið forna og vonda um einveldi að utan. Íslensk tunga skipti líka höfuðmáli. Við áttum okkar fornrit á eigin máli, guðsorð og lögbækur, annála, rímur og ýmislegt annað. En allt er í heiminum hverfult. Nú er það svo að Siri í snjallheimum kann ekki íslensku. Embla okkar er að læra en við verðum fyrir alla muni að tryggja sess íslenskrar tungu í stafrænum heimi. Svo megum við líka rifja upp það sem Stefán Gunnlaugsson landfógeti lét kallara sinn hrópa á götum úti á sínum tíma, að gefnu tilefni sem gildir greinilega enn: „Íslensk tunga á við í íslenskum kaupstað, hvað allir athugi.“ Um leið ættu þau okkar sem eiga íslensku að móðurmáli að vera umburðarlynd í garð þeirra sem hingað flytja og vilja læra málið en ná því ekki á svipstundu og þurfa til þess aðstoð. Á því högnumst við öll og örvæntum ekki. Við getum vel tryggt framtíð íslenskunnar. Vilji er allt sem þarf. Íslenska er okkar mál og lýðveldið Ísland er traust ríki. En auðvitað er margt sem við getum gert enn betur hér, bætt hag og heilsu fólksins í landinu. Það hlýtur að vera meginmarkmið ykkar, ágætu alþingismenn. Það hlýtur að einkenna gott og öflugt Alþingi. Gleymum því þó ekki sem hér hefur áunnist og um víða veröld. Gleymum því ekki að lífslíkur og lífsgæði hafa aukist, frelsi og mannréttindi sömuleiðis. Gleymum því ekki að ný tækni og vísindi geta áfram veitt svör við mörgum vanda, loftslagsvá, farsóttum og öðrum áskorunum. Heimur batnandi fer. Því má vel halda fram. Í það minnsta var ekki allt betra í gamla daga og ungur lærði ég lífspeki Kristjáns frá Djúpalæk, orti í orðastað músarinnar Pílu Pínu: Heimurinn er betri en við höldum. Hitt er flest af okkar sjálfra völdum sem móti blæs og miður fer. Ég ítreka óskir til þingmanna um velfarnað í störfum sínum, landi og þjóð til heilla. Að svo mæltu bið ég ykkur öll að minnast fósturjarðarinnar með því að rísa úr sætum. 
             [Graduale Nobili flutti Vökuró. Lag: Jórunn Viðar. Ljóð: Jakobína Sigurðardóttir.]

Síðan þingfundum lauk í júní sl. hafa tveir fyrrverandi alþingismenn andast. Báðir voru þeir forsetar neðri deildar og báðir tvívegis til þess trúnaðar kjörnir. Árni Gunnarsson lést 1. júlí 2022, 82 ára að aldri. Hann var fæddur á Ísafirði 14. apríl 1940. Foreldrar hans voru Gunnar Stefánsson, fulltrúi hjá Ferðaskrifstofu ríkisins, og kona hans, Ásta Árnadóttir húsmóðir. Formleg skólaganga Árna var stutt, hann lauk miðskólaprófi í Reykjavík, en stundaði síðan flugnám um tíma. Hugur Árna beindist snemma að blaðamennsku og kynnti hann sér slík störf í Bandaríkjunum. Hann varð aðeins 19 ára gamall blaðamaður við Alþýðublaðið og síðar ritstjóri þess tvívegis. Þekktastur var hann vafalaust sem fréttamaður Ríkisútvarpsins 1965–1976. Árið 1978 hóf Árni bein afskipti af stjórnmálum og bauð sig fram til þingsetu. Hann varð í þingkosningunum það sumar einn af mörgum ungum þingmönnum Alþýðuflokksins og átti sæti hér á Alþingi, með hléum, fram til 1991. Hann var kosinn forseti neðri deildar á stuttu haustþingi 1979 og gegndi embættinu á ný á þingunum 1989–1991. Hann þótti lipur og sanngjarn við fundarstjórn. Árni sat á 12 löggjafarþingum alls, þar af tveimur sem varamaður. Árni Gunnarsson kom víða við á starfsferli sínum, sat í stjórnum og nefndum, ekki síst líknarfélaga og hjálparsamtaka. Á Alþingi lét hann sig mestu varða velferðar- og lýðheilsumál, jafnréttismál og þróunarsamvinnu. Hann var einnig áhugasamur um norræna samvinnu. Árni Gunnarsson varð þjóðþekktur fyrir störf sín sem útvarpsmaður og naut vinsælda fyrir lifandi og greinargóðar frásagnir. Hann hafði fágað og drengilegt yfirbragð og lagði hvarvetna gott til mála og var vinmargur, hjálpfús og sáttfús. Ungur heillaðist hann af jafnaðarstefnu og frá henni hvikaði hann aldrei.

Ingvar Gíslason, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, lést í Reykjavík 17. ágúst á 97. aldursári. Hann var fæddur í Nesi í Norðfirði 28. mars 1926. Foreldrar hans voru Fanný Kristín Ingvarsdóttir húsmóðir og Gísli Hjálmarsson Kristjánsson útgerðarmaður. Ingvar lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1947. Hann stundaði fyrst nám í íslenskum fræðum hér heima og í sagnfræði við háskóla í Englandi en sneri sér síðan að lögfræðinámi og lauk cand. jur.-prófi 1956. Með námi stundaði hann blaðamennsku og ýmis önnur störf. Að námi loknu starfaði hann skamman tíma í fjármálaráðuneytinu en fluttist 1957 til Akureyrar, vann þar við lögfræðistörf og kennslu og var skrifstofustjóri Framsóknarflokksins. Varð hann brátt einn forystumanna flokksins á Akureyri og hlaut kjör sem varaþingmaður Framsóknarflokksins í Norðurlandskjördæmi eystra í alþingiskosningunum 1959. Við fráfall aðalmanns tók hann fast sæti á Alþingi 1961 og sat hér samfellt til 1987. Hann sat á 30 löggjafarþingum alls. Ingvar Gíslason kom á löngum starfs- og stjórnmálaferli sínum víða við í félagsstörfum, stjórnsýslu og við undirbúning löggjafar sem ekki verður nánar rakið hér. Hann tók mikinn þátt í störfum Evrópuráðsþingsins og sat nokkur ár í forsætisnefnd þess. Upp úr 1970 varð Ingvar oddviti Framsóknarmanna í sterkasta kjördæmi þeirra, Norðurlandi eystra. Við sögulega stjórnarmyndun í febrúar 1980 varð hann menntamálaráðherra en var þá orðinn formaður þingflokksins. Ráðherraembættinu gegndi hann til 1983. Ingvar varð fyrst forseti neðri deildar 1978–1979 og gegndi embættinu aftur 1983–1987. Hann þótti sérlega laginn við forsetastörf, réttsýnn, lipur og gerði oft að gamni sínu og létti þannig skap þingmanna. Ingvar Gíslason varð þegar á ungum aldri ritfær og vel að sér um íslenskt mál og bókmenntir. Er hann lét af þingmennsku varð hann ritstjóri Tímans um fjögurra ára skeið. Ingvar var afar prúður í framkomu og óáreitinn, vildi hvers manns vanda leysa og setja niður deilur. Hann var fylginn sér í þingstörfum, naut jafnan mikils trausts og var tryggur flokksmaður, lét mest mennta- og menningarmál til sín taka. Ingvar Gíslason hafði yndi af ljóðum og ljóðagerð. Hann gaf út ljóðabækur og orti ferskeytlur og limrur, hlýlegar og skoplegar, allt fram á sína síðustu daga. Ég bið þingheim og aðra viðstadda að minnast Árna Gunnarssonar og Ingvars Gíslasonar, fyrrverandi alþingismanna, með því að rísa úr sætum. -  
            

Hv. þingmenn. Ég endurtek kveðjur mínar til alþingismanna og gesta Alþingis. Það er einkar ánægjulegt að geta nú haldið þingsetningarathöfn með hefðbundnu sniði, en undanfarin tvö ár hefur heimsfaraldurinn sett okkur mörk eins og fólk þekkir. Ég býð því fyrrverandi forseta Alþingis, erlenda sendimenn, og aðra góða gesti sérstaklega velkomna. Starfsáætlun Alþingis fyrir 153. löggjafarþing hefur verið samþykkt af forsætisnefnd og var birt á vef þingsins í síðustu viku. Störf Alþingis og hlutverk eru skilgreind í stjórnarskrá og lögum og formfesta og reglur einkenna öll störf þess. Alþingi er fyrst og fremst vettvangur lagasetningar, hér hvílir fjárveitingavaldið. Hlutverk Alþingis er jafnframt að hafa eftirlit með og veita framkvæmdarvaldinu aðhald og síðast en ekki síst er þingsalurinn vettvangur stjórnmálaumræðu þar sem takast á ólíkar hugmyndir og lífssýn. En öll leitum við sama marks, að bæta okkar ágæta samfélag til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Alþingi er elsta og æðsta stofnun þjóðarinnar en við sem hér störfum höfum leitast við að hagnýta framfarir í tækni til að auðvelda störf okkar. Sem dæmi má nefna talgreini Alþingis, sem þróaður var af vísindamönnum við verkfræðideild Háskólans í Reykjavík samkvæmt samningi við Alþingi frá því í október 2016. Talgreinirinn var formlega afhentur á viðburði Almannaróms um máltækni á degi íslenskrar tungu árið 2019. Hið talaða orð er vissulega kjarni starfa alþingismanna í þingsal og hér hefur hver ræða og hvert orð verið vandlega skráð og birt í Alþingistíðindum, fyrst á prenti en á síðustu árum eingöngu með rafrænum hætti. Unnið er ötullega að því að birta allt efni frá því að Alþingi var endurreist árið 1845 á vefnum althingistidindi.is. Íslendingar hafa oft verið fljótir að tileinka sér tækninýjungar og 1. október 1952 varð Alþingi fyrst þjóðþinga í Evrópu til að treysta eingöngu á hljóðupptökur í stað þingskrifara við útgáfu ræðuhluta Alþingistíðinda. Hinn 1. október næstkomandi verða því 70 ár liðin frá því að Alþingi hóf að nota hljóðupptökur til að skrásetja ræður þingmanna. Varð þá sú breyting á í þingsalnum að þingmenn gátu ekki lengur talað úr sæti sínu en urðu að fara í ræðustól til að flytja ræður sínar svo að unnt væri að hljóðrita þær. Ræður þingmanna urðu einnig réttari heimild um umræðurnar heldur en áður hafði verið. Af hálfu þingsins hefur metnaðarfullt starf verið unnið af þinginu á síðustu árum sem felst í því að flytja sem mest af þeim þingræðum sem eru til á segulbandsspólum yfir á stafrænt form og vista þær á vef Alþingis. Ef maður vill hlusta á hvernig þingmenn hljómuðu á sjötta áratugnum eða síðar er einfaldlega hægt að fara í æviágrip þeirra á vef Alþingis og smella á raddsýnishorn. Þetta eru ómetanlegar heimildir og sýna hversu framsýnir þingmenn voru í byrjun sjötta áratugarins og fylgdust vel með tækniþróun. En þróun hefur einnig orðið í skipan Alþingis með auknu hlutfalli kvenna á síðustu áratugum. Að loknum síðustu alþingiskosningum var hlutfall kvenna tæp 48% og skipum við okkur í hóp þeirra þjóðþinga heims þar sem staðan er best. Er það einkar vel á þessu merkisári þegar 100 ár eru frá kjöri Ingibjargar H. Bjarnason, sem fyrst kvenna tók sæti á þingi. Kosningar fóru fram 8. júlí 1922 og þing kom saman í febrúar ári síðar. Hinn 15. febrúar næstkomandi verða því 100 ár frá því að fyrsta konan tók sæti á Alþingi og tel ég fullt tilefni til að minnast þeirra tímamóta. Ágætu alþingismenn. Þessum þingfundi verður brátt frestað og ég vil biðja þingmenn og gesti okkar að þiggja veitingar í tilefni dagsins í Skála. Ég bið hæstv. forsætisráðherra að ganga fremstan með mér út úr þingsalnum og til Skála. Þessum fundi verður nú frestað til kl. 15.30.