Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. um endurskoðun á lögum um byggingarsamvinnufélög, og er till. svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar semja frv. til nýrra laga um byggingarsamvinnufélög. Skal hraða samningu þess sem mest og leggja það síðan fram á næsta þingi.“ Í grg. fyrir þessari till. er m.a. bent á, að margsinnis hafi verið stefnt að því að endurskoða þessi lög, bæði af hálfu nefnda, er settar hafa verið í það verkefni af hálfu félmrn., og einnig með tiltögu flutningi á Alþ. Og enn fremur er á það bent, að frv. hafi verið flutt á Alþ. til nýrra laga um byggingarsamvinnufélög, en þau mál ekki náð fram að ganga hér á hinu háa Alþingi til þessa. Enn fremur er á það bent í grg., að á síðasta ári hafi farið fram viðamikil endurskoðun á gildandi lögum um flesta aðra þætti húsnæðismálanna en þá, sem þessi þáltill. fjallar um. M.a. með hliðsjón af því sé orðið meira en tímabært að taka lögin um byggingarsamvinnufélög nú til endurskoðunar. Allshn. leitaði umsagnar ýmissa aðila um þetta mál og fékk umsagnir frá Húsnæðismálastofnun ríkisins, Byggingarsamvinnufélagi Reykjavíkur, Byggingarsamvinnufélagi atvinnubílstjóra, Byggingarsamvinnufélagi símamanna, Byggingarsamvinnufélagi Kópavogs og Byggingarsamvinnufélagi starfsmanna ríkisstofnana. Voru allar þessar umsagnir á þann veg, að mælt var með samþykkt till., og m.a. með hliðsjón af því varð allshn. sammála um að mæla með samþykkt till.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur að bera fram hér þáltill. um endurskoðun laga um byggingarsamþykktir fyrir sveitir og þorp. Þeir, sem flytja þessa till. með mér, eru hv. 2. þm. Sunnl., Ágúst Þorvaldsson, hv. 1. þm. Vesturl., Ásgeir Bjarnason, hv. 4. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, og hv. 7. landsk. þm.. Karvel Pálmason. Þáltill. er svona: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til að endurskoða lög nr. 108/ 1945, um byggingarsamþykktir fyrir sveitir og þorp, sem ekki eru löggiltir verzlunarstaðir. Verði endurskoðunin við það miðuð að minnka umdæmi byggingarfulltrúa að því marki, að unnt sé að veita íbúum hvers umdæmis viðhlítandi þjónustu. Kannað verði, hvort hagkvæmt muni reynast að tengja starf byggingarfulltrúa við hina almennu leiðbeiningarþjónustu landbúnaðarins, hvort stærð umdæmanna eigi að miðast við það, að byggingarfulltrúi geri teikningar og vinnuteikningar fyrir umdæmið að einhverju eða öllu leyti, eða hvort heppilegra sé að koma upp teiknistofum fyrir stærri svæði, er sjái um þessa þjónustu, og þá á hvaða fjárhagsgrundvelli slíkt verði gert. Nefndin leiti álits og umsagnar formanna sýslunefnda og búnaðarsamhanda um æskilega skipan þessara mála á hverjum stað, en hraði þó störfum svo sem kostur er.“ Lög um byggingarsamþykktir fyrir sveitir og þorp eru frá árinu 1945 og eru því 26 ára gömul. Á þessum tíma hafa orðið miklar breytingar í þjóðfélagi okkar á flestum sviðum og þó ekki sízt í allri mannvirkjagerð. Þegar umrædd lög voru lögfest, var nánast óþekkt að gera vinnúteikningar að húsabyggingum. Nú eru gerðar aðrar og meiri kröfur um allan undirbúning og frágang slíkra framkvæmda, enda hafa margs konar mistök kennt okkur, að á því var full þörf. Þó er enn víða pottur brotinn að þessu leyti og mikið í húfi að bæta úr því, þar sem byggingar eru mjög fjárfrekar framkvæmdir, og getur orðið erfitt og kostnaðarsamt að gera breytingar eftir á eða lagfæra galla, ef mistök eiga sér stað. Leiðbeiningarþjónusta í þessum mikilvæga þætti landbúnaðarins hefur engan veginn fylgt eftir þeirri þróun, sem orðið hefur á þessu sviði síðustu árin, og er svo komið, að ekki verður við unað lengur, enda eru uppi mjög háværar raddir um að gera breytingar á skipan þessara mála. Hins vegar mun sýnast sitt hverjum. í hverju breytingarnar eigi að vera fólgnar, og því er þessi þáltill. fram borin. Það kemur margt til, að ekki má dragast lengur að endurskoða það kerfi, sem við búum við að þessu leyti. Stofnlánadeild landbúnaðarins gerir nú þær sjálfsögðu kröfur, að teikningar fylgi með lánsumsóknum. Byggingar eru í mörgum tilvikum stærri og margbrotnari en áður var og vinnúteikningar taldar sjálfsagðar, en voru óþekktar, eins og áður segir, fyrir 26 árum. Byggingarþjónusta landbúnaðarins hefur allt of lítið starfslið til að anna þeim verkefnum, sem leysa þarf af hendi ár hvert, og vafasamt, að slík skipan sé æskileg, t.d. að vinnúteikningar séu gerðar í Reykjavik fyrir landið allt. Það sýnist eðlilegra að tengja eftirlits- og leiðbeiningarstarfið þeirri undirbúningsvinnu með einhverjum hætti, og það er ekki lítils virði fyrir landsbyggðina að fá tæknimenntaða menn inn í héruðin til ráðuneytis um fyrirkomulag og gerð bygginganna, að þeir geri allar teikningar og fylgist með framkvæmdinni, geti skýrt vafaatriði, sem upp geta komið, hjálpað til að velja framkvæmdum stað og leiðbeint þeim, sem reyna að koma upp slíkum mannvirkjum með heimafengnu vinnuafli að mestu leyti. Samkv. gildandi lögum er heimilt að hafa byggingarfulltrúa, sjö að tölu, utan við löggilta verzlunarstaði, og hvert umdæmi er miðað við kjördæmi. Þessi heimild hefur ekki verið notuð á Vestfjörðum. og í Reykjaneskjördæmi er þessi þjónusta innt af hendi samhliða öðru starfi. Má því segja, að ekki séu nú nema fimm byggingarfulltrúar, er starfa utan við hina löggiltu verzlunarstaði. Í ljós hefur komið, að þessi umdæmi eru allt of stór og engum manni fært að komast yfir það, sem þörf er á og krafizt er, miðað við nútíma aðstæður. Verður tæpast hægt að víkja sér undan því lengur að endurskoða þetta skipulag og freista þess að marka í þessum málum framtíðarstefnu, er uppfylli betur þarfir og kröfur samtíðarinnar og stefni að því að koma í veg fyrir mistök, er gætu leitt til sóunar mikilla fjármuna. Til að sýna hinn mikla mun, sem er á umdæmum byggingarfulltrúa, eins og þau eru afmörkuð í gildandi lögum, skal ég greina frá því, hve margar jarðir eru í byggð í hverju kjördæmi og hvernig framleiðslumagnið er í hverju þessu umdæmi út af fyrir sig. Í Reykjaneskjördæmi eru taldar í byggð 205 jarðir, og framleiðslan þar er 3.27% af allri framleiðslunni. Í Vesturlandskjördæmi eru byggðar jarðir 796 og framleiðslan 14.54%. Í Vestfjarðakjördæmi 459 jarðir og framleiðslan 6.11%. Í Norðurl. v. 803 jarðir og framleiðslumagnið þar er 15.36%. Í Norðurl. e. 939 jarðir og framleiðslumagnið þar er 21.66%. Í Austurlandskjördæmi 647 jarðir og framleiðslumagnið þar 9.36%. Í Suðurlandskjördæmi 1.211 jarðir, en framleiðslumagnið þar er 29.67%. Síðan þessi þáltill. var fram borin, hef ég fengið nokkur bréf utan af landi í sambandi við þetta mál og á aðalfundi Búnaðarsambands Eyjafjarðar var borin fram till., sem var samþ. í einu hljóði, og til þess að sýna betur það, hvernig menn hugsa í þessu máli, þá langar mig til þess að vitna hér bæði í þessa till. og ýmislegt fleira, sem mér hefur borizt, síðan þessi mál komu hér fyrir þingið. Till., sem samþ. var hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar, er á þessa leið, með leyfi forseta: „Með skírskotun til breytinga á starfstilhögun Teiknistofu landbúnaðarins telur fundurinn brýna þörf fyrir byggingarráðunaut á sambandssvæðinu. Felur fundurinn stjórninni að kanna þetta mál bæði fjárhagslega og lagalega og skila áliti fyrir næsta aðalfund. Tekið skal fram, að í þessu felst engin gagnrýni á núverandi byggingarfulltrúa, en fundurinn telur, að starfssvið hans sé of stórt fyrir einn mann.“ Í bréfi, sem fylgir þessu, kemur fram, að menn telja yfirleitt, að það þyrfti að skipta a.m.k. þessum stóru kjördæmum. t.d. Norðurl. e. og eðlilegt væri, að Eyjafjörður annars vegar og Þingeyjarsýslurnar hins vegar hefðu sinn fulltrúa. Ég hef fengið bréf bæði frá sýslumanni Eyfirðinga og sýslumanni Suður-Þingeyjarsýslu, sem telja, að þessi skipan mundi vera eðlileg og mundi kannske koma að gagni. Það hefur líka komið fram mikil óánægja með það ástand, sem er, að það eru stór svæði, sem borga í sýslusjóðinn, - en sýslurnar borga, eins og menn vita, hluta af launum byggingarfulltrúa, - og þó að sumir, t.d. kauptúnahrepparnir, fái þarna enga þjónustu, þá verða þeir að borga byggingarfulltrúunum sinn hluta, og það er mjög mikil óánægja með þetta. Það hefur líka sýnt sig, að víða er bara engin leið að fá teikningar, t.d. vinnuteikningar, og þó að þessir byggingarfulltrúar séu færir um að gera þær, þá anna þeir því ekki í þessum stóru umdæmum. Ég tel því, að það sé mjög brýnt að athuga skipan þessara mála, og það er enginn vafi á því, að það verður að mínum dómi a.m.k. bezta lausnin, að það verði einhvern veginn tengt leiðbeiningarþjónustu landbúnaðarins. Þegar þessir menn eru á ferðalögum, - ég þekki það í mínu héraði, - þá er enginn, sem getur svarað eða tekið skilaboð til byggingarfulltrúans, og það er oft mjög miklum erfiðleikum háð að ná til hans, og hefur komið fyrir, að það hefur verið auglýst eftir honum í útvarpi, eins og frægt er orðið. En þetta er enn þá meira aðkallandi á þessum stöðum, þar sem framkvæmdatíminn er eins stuttur og hérna hjá okkur. Þetta getur blátt áfram tafið framkvæmdirnar þannig, að það, sem þarf að ljúka fyrir veturinn, sé ekki hægt að framkvæma, vegna þess að ekki er hægt að fá leiðbeinendur, ekki hægt að fá samráð við tæknimenntaða menn að þessu leyti. Ég vona, að þessi þáltill. fái hér jákvæðar undirtektir. Ég vona, ef hún verður samþ., að hæstv. ríkisstj. skipi þessa nefnd, sem við leggjum til að verði skipuð til þess að rannsaka þessi mál, að hún verði fljót að vinna og leggja fram till., eins og þáltill. felur í sér, í frv.–formi að könnun lokinni, vegna þess að, að mínum dómi er mjög brýnt, að mál þetta verði leyst á annan veg en nú er. Því fyrr, því betra. Ég legg svo til, að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til síðari umr. og allshn.



Herra forseti. Það er vissuleg mikil þörf á því að endurbæta gildandi lög um byggingarsamþykktir í dreifbýlinu og fylgja betur eftir eftirliti með byggingum úti á landsbyggðinni heldur en gert hefur verið til skamms tíma, og raunar þarf að taka öll þessi mál til endurskoðunar allt frá grunni, allt frá því að byrjað er að hugsa fyrir byggingunni og teikna hana og til enda, til þess að hún er máluð eða veggfóðruð. Sannleikurinn er sá, að fjöldamörg hús, ekki bara gömul heldur all nýbyggð einnig, liggja undir skemmdum og eru allt að því hálfónýt, vegna þess að þar hefur vantað alla þekkingu á meðhöndlun efnis og aðferðum, sem nauðsynlegar eru til þess, að hús fái staðizt íslenzka veðráttu. Það er því full þörf á þessari þáltill., sem hér er til umr., og get ég út af fyrir sig verið samþykkur henni í megindráttum, en þó vil ég aðeins nefna hér tvö atriði, sem ég tel orka tvímælis í henni, og vildi vísa því til þeirrar n., sem tekur málið til meðferðar á milli umr., að huga betur að þeim atriðum. Í till. segir, að byggingarfulltrúi geri teikningar og vinnúteikningar fyrir umdæmi að einhverju eða öllu leyti. Þá yrði m.a. verkefni hans að athuga, hvort verkið væri framkvæmanlegt. Í fyrsta lagi teldi ég það mjög óeðlilegt, að byggingarfulltrúi, sá aðili, sem á að fjalla um teikningar, sem byggja á eftir, og líta síðan eftir framkvæmd þeirra bygginga, sem byggðar yrðu samkv. þeim teikningum, fengi þar með vald til þess að líta eftir sínum eigin verkum. Það held ég, að væri í alla staði mjög óeðlilegt og óhyggilegt. Það þarf að sjálfsögðu að líta eftir verkum arkitektsins eins og öðru í sambandi við byggingarstarfsemina, og þess vegna ætti það að mínu viti frekar að vera óheimilt, að eftirlitsmaðurinn gerði þær teikningar, sem hann ætti að líta eftir framkvæmd á. Í öðrum stað segir hér, að nefndin, þ.e. sú nefnd, sem skipuð yrði, leiti álits og umsagnar formanna sýslunefnda og búnaðarsambanda um æskilega skipun þessara mála á hverjum stað, en hraði þó störfum svo sem kostur er. Þessu er ég út af fyrir sig sammála. En ég tel nauðsynlegt, að þessi nefnd láti ekki staðar numið við það að leita einungis umsagnar formanna sýslunefnda og héraðasambanda. Með fullri virðingu fyrir þeirra starfsvettvangi og hæfni þeirra, þá tel ég alveg bráðnauðsynlegt, að einnig sé leitað álits samtaka tæknimanna, arkitekta, verkfræðinga, tæknifræðinga og iðnaðarmanna. Og enda þótt lögin, sem sett yrðu, yrðu einungis sá rammi, sem utan um þessa starfsemi yrði, og nánar yrði kveðið á um í reglugerðum, þá gæti sá rammi, sem lögin setja, haft inni að halda ýmsa þá vankanta, sem óæskilegir væru, en sem koma mætti í veg fyrir, að á þeim yrðu strax í upphafi, ef álits yrði leitað hjá þeim mönnum, sem hafa sérþekkingu á sviði byggingarmála. Þetta vildi ég, að kæmi hér fram sem ábending til þeirrar þingnefndar, sem um málið fjallar milli umr., og bið hana að athuga, hvort ekki væri rétt að bæta þessu við það, sem segir í þáltill.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til stuðnings þessu ágæta máli. Ég held, að það dyljist engum, sem þekkir eitthvað til bygginga í dreifbýlinu, að þar er ýmsu ábótavant, og sýnist mér réttilega bent á ýmis atriði í þessari þáltill., sem þar gætu orðið til bóta. Þó vil ég, áður en ég kem að meginefni máls míns, taka undir það, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að mér sýndist einnig, þegar ég las þessa till., e.t.v. nokkuð vafasamt að fela einum og sama aðilanum að teikna og annast eftirlit með byggingarframkvæmdum. Vil ég styðja þá ábendingu, sem kom fram hjá honum. En fyrst og fremst stóð ég upp til þess að vekja athygli á því, að víða mun efnisvali til bygginga í dreifbýlinu vera mjög ábótavant. Ég hygg, að við höfum öll séð steinsteypta veggi, sem eru að grotna niður, þótt þeir séu sem betur fer ekki eins margir nú og þeir voru. Ég hygg einnig, að þeir séu langtum fleiri úti í dreifbýlinu en almennt í þéttbýlinu, þar sem eftirlit með steypuefni er langtum betra og nákvæmara en víðast hvar um landið. Fyrir nokkrum árum gerði Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins samning við Ræktunarsjóð og tók að sér það sem nefna mætti lágmarkseftirlit eða könnun á steypuefnisnámum, og hygg ég, að þar hafi verið unnið allgott undirstöðuverk. Mér sýnist þó, að ekki sé nálægt því nógu vel tryggt, að hæfilegt byggingarefni sé notað. Ég held, að þennan þátt þurfi einnig að tengja þeirri athugun, sem lagt er til að fram fari.



Herra forseti. Ég vil nú þakka fyrir þær góðu undirtektir, sem hafa komið fram hjá þeim tveimur ræðumönnum, sem hafa tekið hér til máls um till. Og ég vil fagna ábendingu hv. 1. þm. Vestf. um það, að efni, sem væri notað í byggingar yfirleitt eða víða a.m.k. úti á landsbyggðinni, væri ekki nógu gott. Við vitum það allir, að þannig er það, og þetta er mjög þörf ábending. En það verður að athugast vel hvernig hægt er að hafa eftirlit með slíku eða hvort hægt er að gera það að skilyrði fyrir t.d. lánveitingu, að efnið sé rannsakað. Nú er ekki hægt að skylda menn, sem eru langt frá þessum aðalstöðvum, að nota efni þaðan. Það væri of kostnaðarsamt. En það þyrfti sennilega að koma á einhverri skyldu til þess að rannsaka það efni, sem hver og einn kynni að nota. Við höfum séð það allvíða, að t.d. steinsteyptir veggir vilja molna niður, og það þarf auðvitað að koma í veg fyrir slík slys, ef hægt er með einhverjum hætti. Báðir hv. ræðumenn viku að því, að það gæti verið vafasamt, að byggingarfulltrúinn annaðist teikningar, teikningar sem hann ætti svo að hafa eftirlit með sjálfur. Þessu er nú ekki slegið föstu í till., en ég vil bara benda hv. ræðumönnum á, að þetta er það, sem t.d. verkfræðingarnir gera. Þeir gera teikningar, t.d. járnateikningar og teikningar á sínu sviði, og hafa eftirlit með, hvernig verkið er framkvæmt, og bera ábyrgð á því. Og ég sé nú satt að segja ekki mikinn mun á því og ef t.d. byggingarfulltrúi, sem ynni slíkar vinnuteikningar, hefði eftirlit með því, að verkið væri unnið á þann hátt, sem ætlazt er til. Ég held nefnilega, að það, sem kannske aðallega er að í þessum málum, sé það, að byggingarfulltrúarnir, af því að þeir eru svona fáir og hafa svona stór svæði, þeir hafi ekki tíma til þess að fylgjast nógu vel með, koma nógu oft og fylgjast vel með, hvernig framkvæmdinni er háttað. Það held ég, að sé kannske alvarlegast í þessu máli. Í sambandi við það, að rétt sé að leita álits annarra en t.d. formanna búnaðarsambanda og sýslunefnda, þá er ég alveg samþykkur því, þó að það felist ekki í till. og mundi telja það heppilegt, að haft yrði samráð eða a.m.k. leitað álits þeirra aðila, sem hafa þekkingu á þessu sviði. Og væri gott, ef nefndin, sem fær þetta mál, mundi athuga, hverjir það ættu að vera, og jafnvel að leita umsagnar þeirra um það, hvernig þessi athugun ætti að fara fram.



Herra forseti. Ég vil ekki yfirgefa þetta ágæta mál þannig, að misskilningur ríki á milli flm. og okkar, sem aths. höfum gert. Það er alveg rétt hjá flm., að vitanlega hafa arkitektar og verkfræðingar visst eftirlit með því, sem þeir teikna, þannig að það sé framkvæmt í samræmi við það, sem þeir hafa lagt til. En ég tel mig þekkja vel til í byggingarframkvæmdum, og ég man ekki eftir neinu tilfelli, þar sem slíkir menn hafi tekið út byggingar gagnvart t.d. verksamningi eða lánastofnunum, og það er fyrst og fremst það, sem ég átti við. Til slíks er ávallt fundinn óháður aðili, sem getur metið verkið hlutlaust. Það er þetta atriði, sem ég vildi leggja áherzlu á.



Herra forseti. Haustið 1969 var haldið hér í Reykjavík fjölmennt rithöfundaþing. Auk rithöfunda sátu þingið félagar í Félagi ísl. bókmenntaþýðenda og félagar í Félagi ísl. fræða. Meginhlutverk þingsins var að fjalla um hagsmunamál höfunda og rétthafa ritaðs máls. Ein þeirra samþykkta, sem þetta rithöfundaþing gerði, fjallaði um söluskatt af bókum, og lýsti þingið óhæft, að slík fjárhæð, sem þannig skapaðist af vinnu rithöfunda, rynni í ríkissjóð, meðan rithöfundarnir sjálfir vissu ekki, hvernig þeir mættu gefa sig að ritun bóka. Þetta er rifjað upp hér vegna þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 166 og fjallar um endurgreiðslu söluskatts til rithöfunda. Við flm. þessarar till. leggjum til, að hv. Alþ. skori á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að andvirði söluskatts af bókum renni til rithöfunda og höfunda fræðirita sem viðbótarritlaun. Till. er þannig beint framhald af ályktun rithöfundaþingsins og þeirra umræðna í ræðu og riti, sem ,síðan hafa spunnizt um þetta hagsmunamál rithöfunda. Þegar bókmenntaarf okkar Íslendinga ber á góma, hættir mönnum til að grípa til alhæfinga og faguryrða um snilldarverk fortíðarinnar og gildi þeirra fyrir þjóðina. Það er auðvitað óhjákvæmileg skuld, sem við verðum að greiða þeim skáldum og rithöfundum fortíðarinnar, sem hafa kannske öðrum fremur gert okkur Íslendinga að menningarlega sjálfstæðri þjóð, að virða minningu þeirra, en sú skuld er illa greidd, ef við einangrum þá í sögunni til þess einvörðungu að dýrka á hátíðastundum. Þann menningararf, sem þessir menn skiluðu okkur í hendur, verður að ávaxta í lifandi starfi hverrar kynslóðar, því að sú þjóð, sem gerir það ekki, sú þjóð, sem er hætt að vera menningarþjóð, er ekki lengur fær um að meta það starf, sem þessir liðnu rithöfundar inntu af hendi á sínum tíma. Ég ætla ekki að verja ræðutíma mínum hér í hátíðlegt orðalag um gildi menningar eða þátt bókmennta í íslenzkum menningararfi. En ég vil minna á, að úttekt á menningarstigi hvers tímabils er jafnframt úttekt á viðhorfi samtímans til menningar- og listsköpunar og þá kannske fyrst og fremst á því, hvaða skilningi slíkt starf á að mæta hjá ráðamönnum þjóðarinnar. Um listir og menningarmál verður því ekki fjallað nema í samhengi annarra samfélagsþátta, og því verður ekki hjá því komizt hér að biðja menn að leiða hugann að tvennu í senn, nöfnum genginna skálda og lögum nr. 10 frá 1960, um söluskatt, einfaldlega sakir þess, að rithöfundum samtíðarinnar er ógerlegt að ávaxta bókmenntaarf þjóðarinnar nema þeir fái greitt fyrir sín störf og geti helgað sig þeim óskiptir. Kröfur rithöfunda eru ekki frábrugðnar kröfum annarra vinnandi stétta, að þeir fái sanngjörn laun fyrir vinnu sína. Þeir fara ekki fram á nein sérréttindi eða forréttindi. En þeir krefjast viðurkenningar á því, að ritstörf séu vinna, sem krefst starfsorku þeirra óskiptrar, en eins og nú er háttað kjörum rithöfunda, hljóta þeir að eyða starfsorku sinni og tíma í að stunda önnur störf jafnframt ritstörfum sér til lífsbjargar. Rök fyrir því, að söluskattur af bókum renni til höfunda þeirra í formi viðbótarritlauna, er fyrst og fremst að finna í söluskattslögunum sjálfum. Í 7. gr. laganna er kveðið á um, að sala listamanna á eigin verkum skuli undan þegin söluskatti. Í því felst viðurkenning ríkisvaldsins á því, að ótilhlýðilegt sé, að það hagnist beinlínis á starfi listamanns með þessum hætti. En í stað þess að rithöfundar njóti góðs af þessu ákvæði í söluskattslögunum. er þeim gert að standa undir milljóna króna hagnaði ríkisins af verkum þeirra einvörðungu vegna þess, að svo er háttað sambandi höfunda við lesendur sína, að því er ekki unnt að halda uppi milliliðalaust. Hér er tvímælalaust um að ræða misrétti milli rithöfunda og listamanna, sem aðstöðu hafa til að selja verk sín sjálfir. Auðvelt og sanngjarnt væri að draga úr þessu misrétti á þann veg, að ríkissjóður endurgreiddi rithöfundum andvirði söluskatts af bókum. Söluskatturinn rynni síðan til bókahöfundar sem viðbótarritlaun, eða þá í öðru formi einnig, ef það þætti æskilegt eða hentugt. Á það hefur margsinnis verið bent, að rithöfundurinn beri lang minnst úr býtum allra þeirra, sem við verk hans eru riðnir, enda þótt því verði ekki á móti mælt, að starf rithöfundarins er undirstaða og forsenda allra bókagerðarstarfsgreina og raunar margra annarra starfsgreina þjóðfélagsins. Þetta hefur varla verið betur eða greinilegar orðað en í grg. frá Rithöfundasambandi Íslands, sem kom út í sambandi við rithöfundaþingið haustið 1969, en þar segir, með leyfi forseta: „Ekki verður því á móti mælt, að fjöldi starfshópa í þjóðfélaginu byggir afkomu sína á störfum rithöfunda. Svo er um prentara, bókbindara, prentmyndagerðarmenn, bóksala, bókaverði, bókmenntagagnrýnendur og kennara í bókmenntum. Rétt þessara starfshópa til launa vefengir enginn maður. Samfélagið viðurkennir einnig rétt listamanna til starfslauna, þegar þeir flytja annarra verk, svo sem leikara. Öðru máli gegnir um skapendur listar. Skáld og rithöfundar, sem allir fyrrgreindir hópar eiga störf sín að þakka að meira eða minna leyti og þá um leið afkomu sína, njóta ekki viðurkenningar á rétti til sómasamlegrar greiðslu fyrir sköpunarstarf sitt. Langmestur hluti af tekjum þeim, sem fást af verkum þeirra, rennur til greiðslu á launum starfshópa, sem ýmist vinna við útgáfu eða kynningu á verkum þeirra. Frumkvöðullinn sjálfur ber minnst úr býtum allra, sem við verk hans eru riðnir.“ Og síðar, með leyfi forseta: „Íslenzkir rithöfundar eru ekki þiggjendur, heldur hlutfallslega stórtækustu veitendur þjóðfélagsins, því að auk þess sem afkoma stórra starfshópa í þjóðfélaginu hyggist á sköpunarstarfi þeirra, þá er beinn fjárhagsarður hins opinbera af verkum þeirra árlega mörgum sinnum hærri en árstekjur allrar rithöfundastéttarinnar af ritstörfum.“ Einn liðurinn í fjárhagsarði hins opinbera af störfum rithöfunda er söluskatturinn. Hann nam árið 1970 13.8 millj. kr., en áætlaður söluskattur ársins 1971 af innlendum bókum er samkv. útreikningi Efnahagsstofnunarinnar rúmlega 19 millj. kr. Í þessu sambandi hlýt ég að biðja hv. þm. afsökunar á villu, sem slæðzt hefur inn í grg., þar sem segir, að söluskattur ársins 1970 sé rúmlega 19 millj. Sú upphæð er áætluð upphæð fyrir 1971, en söluskattsupphæð fyrir árið 1970 var 13.8 millj., svo sem ég sagði áðan. Þyki einhverjum þetta háar upphæðir, vil ég minna á til samanburðar, að framlag ríkisins til Þjóðleikhúss eru tæpar 35 millj. kr. og til Sinfóníuhljómsveitar Íslands tæpar 16 millj. kr. En hvernig er þá háttað hlutfalli milli ritlauna höfundarins og söluskattsupphæðar ríkisins af bók hans? Að því er vert að hyggja. Greiðsla ritlauna til rithöfunda er aðallega með tvennum hætti: annars vegar ákveðin upphæð, sem greiðist fyrir leyfðan og prentaðan eintakafjölda, og hins vegar prósentugreiðsla, ákveðið hlutfall af seldum eintökum bókarinnar. Í báðum tilfellunum leggur útgefandi mat á sölumöguleika bókarinnar, og geta því ritlaun verið nokkuð misjöfn eftir því, hver höfundurinn er. Í blaðaviðtali í nóv. s.l. segir kunnur bókaútgefandi eftirfarandi um höfundarlaun. með leyfi forseta: „Höfundarlaun geta því verið allt frá 0 og til verulega hárra upphæða. ef um er að ræða prósentukerfið og svokallaðar metsölubækur. Hið algengasta er sennilega einhvers staðar þar á milli, t.d. á bilinu frá 60–120 þús. kr. Ef bók. sem kostar án söluskatts kr. 600, selst í 2 þús. eintökum og höfundurinn fær t.d. samkv. samningi 10% í höfundarlaun. þá verða höfundarlaun hans kr. 120 þús., ríkið fær hins vegar af þessari sömu bók kr. 132 þús. í söluskatt.“ Í þessu dæmi fær ríkið meira í sinn hlut í formi söluskatts en höfundurinn sjálfur í ritlaun, og eru þá ekki reiknaðir með skattar til ríkis og sveitarfélags. sem höfundinum er gert að greiða af því, sem í hans hlut kemur. Afleiðingarnar af þessari þróun hljóta að vera augljósar. Bókaútgáfan hlýtur óhjákvæmilega að stefna í þá átt, að hún einskorðast við léttmeti eða metsöluhöfunda, sem skrifa svonefndar öruggar sölubækur. Eðlileg endurnýjun í listsköpun mun eiga æ örðugra uppdráttar. Æ færri nýir höfundar fá verk sín útgefin. Allir, sem af einhverjum ástæðum eiga ekki heima í sölukerfinu, troðast undir. Og þá eigum við ekki lengur frjálsa list, því að list, sem sveigð er undir markaðskerfið, sú list, sem hlíta verður lögmálum framboðs og eftirspurnar líðandi dægurs, sú list er ekki lengur frjáls. Við flm. höfum gert ráð fyrir því í till., að auk skálda og rithöfunda ættu höfundar þeirra fræðirita, sem til menningarauka horfa fyrir þjóðina, einnig að njóta viðbótarritlauna með þessum hætti, enda munu ritlaun fyrir slíkar bækur sízt hærri en fyrir skáldverk. Þá mun og réttlætismál, að þeir höfundar, er vinna menningarstarf með þýðingum erlendra bóka, njóti einnig sömu kjara. En um fyrirkomulag þessara greiðslna höfum við lagt til, að menntmrn. setji reglugerð, og teljum við það eðlileg vinnubrögð, þar eð framkvæmd þessa máls hlýtur að þurfa nákvæmrar athugunar við, ef hún á að ná tilgangi sínum. Sá tilgangur er tvíþættur. Annars vegar sá að efla bókmennta- og menningarstarf í landinu og hins vegar sá að tryggja starfandi rithöfundum sanngjörn laun fyrir vinnu sína og gera þeim kleift að gefa sig óskipta að ritstörfum, skapa þeim, sem þessi störf stunda, þroskavænleg vinnuskilyrði. Það er sannfæring flm., að sá arður, sem ríkið fær af vinnu listamanna í formi söluskatts, komi þjóðinni þá bezt að gagni, ef hann verður notaður til að styrkja sjálfa undirstöðugrein bókmennta- og menningarlífs í landinu. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Samhljóða till. var flutt á síðasta þingi, og var henni þá fylgt allítarlega úr hlaði, og tel ég ekki þörf á því að rifja það upp hér. En efni þessarar till. er, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til l. um skyldu stjórnvalda og ríkisstofnana til að skýra opinberlega frá störfum sínum og ákvörðunum og veita þeim, sem þess óska, aðgang að reikningum og skjölum, sem almenning varða. Það á að sjálfsögðu að vera hlutverk almennings að dæma um gerðir stjórnvalda og ríkisstofnana, en til þess að eiga kost á því þarf að sjálfsögðu að eiga aðgang að sem áreiðanlegustum og greinilegustum upplýsingum um störf þessara stofnana og þær ákvarðanir, sem þær taka, og þær framkvæmdir, sem þær hafa með höndum. En mjög hefur skort á það að undanförnu, bæði hér og reyndar annars staðar, að almenningur ætti kost slíkra upplýsinga. Þess vegna er það, að í mörgum nágrannalöndum okkar hefur á undanförnum árum verið sett sérstök löggjöf um þessi efni, m.a. nú nýlega bæði í Noregi og Danmörku, þar sem það er nánar tilgreint, hvaða upplýsingar og skjöl og reikningar það eru, sem eðlilegt er, að almenningur hafi aðgang að, og svo jafnframt, hvað það er í starfsemi og reikningum og bókum þessara stofnana, sem sé eðlilegt, að sé haldið leyndu, a.m.k. um nokkurt skeið, vegna þess að þar sé um upplýsingar að ræða, sem ekki sé heppilegt, að komi fyrir almenningssjónir, a.m.k. að svo stöddu. Ég held, að það væri mjög æskilegt, að svipuð löggjöf væri sett hér og almenningi þannig gefinn betri kostur á því, en nú er að fylgjast með störfum umræddra aðila. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta að sinni, en leyfi mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Allshn. hefur tekið til athugunar till. þá, sem er á þskj. 27, um fóstureyðingar, og komizt að niðurstöðu í nál., sem er svo hljóðandi: „Nefndin hefur tekið málið til athugunar og umr. og leitað umsagnar nokkurra aðila. Þar sem fram hefur komið, að stjórnskipuð nefnd vinnur nú að endurskoðun laga um fóstureyðingar, leggur nefndin til, að málinu verði vísað til ríkisstj.“ Í þessu sambandi vil ég bæta því við, að allshn. leitaði umsagna hjá Kvenfélagasambandi Íslands, landlækni og þeirri nefnd, er vinnur að endurskoðun laga um fóstureyðingar og vananir, og þykir mér rétt í því sambandi að lesa upp umsögn frá Pétri Jakobssyni prófessor. sem skrifar undir nál. frá hinni stjórnskipuðu nefnd. Í þessu bréfi Péturs Jakobssonar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin telur mjög mikilvægt við endurskoðun laganna að kanna, hvernig núgildandi lög hafa reynzt í framkvæmd. Vinnur nefndin því að söfnun ítarlegra gagna um fóstureyðingar og vananir, sem framkvæmdar hafa verið á undanförnum árum hér á landi, í því skyni að athuga, hvernig konu vegnar heilsufarslega og félagslega eftir þessar aðgerðir. Hefur nefndin snúið sér til kvenna, sem gengizt hafa undir fóstureyðingu og/eða vönun á ákveðnu tveggja ára tímabili á fæðingardeild Landsspítalans, og beðið þær að miðla af reynslu sinni í þessu efni í viðtali hjá félagsráðgjafa og læknisskoðun. Enn fremur kynnir nefndin sér að sjálfsögðu reynslu annarra þjóða á þessu sviði. Störfum nefndarinnar verður hraðað eftir föngum. og hefur nefndin fullan hug á að vinna að frjálslegri löggjöf.“ M.ö.o. niðurstaðan er sú, að þessu máli verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr. og hefur reyndar alllengi verið, hefur vakið verðskuldaða athygli og í hlutfalli við mikilvægi þess málefnis, sem þar er vakið máls á. Í umr. þessum hefur stærð vandamálsins komið allmikið til umr. Það hefur verið vikið að því, hvort og hve mikil ofbeit eigi sér stað og um orsakir hennar, og nokkuð borið á karpi um orsakir fyrir gróðureyðingu. Ég álít, að í þessu máli sé ekki ástæða til þess að leggja svo mikla áherzlu á slíkt, og ekki ástæða til að karpa um orsakir. Við vitum nógu mikið um þetta til þess að fullyrða, að hér sé mikið vandamál. Og sú þjóðarvakning, sem hér hefur orðið, ber vissulega vitni um þetta. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þessum tillöguflutningi og hef reyndar gert það og endurtek ekki að ástæðulausu, að þetta hefur vakið nokkrar umr. En í sambandi við það, sem hér hefur komið fram um nefndarskipanina, og það, að flutningur þessarar till. hafi haft áhrif á hana, þá vil ég nú benda á það, að það mun þurfa að grípa til afstæðiskenningarinnar til að sanna það, að nefndin sé afleiðing till., en það er auðvitað ekkert aðalatriði í þessu máli. Ég vil minna á það, sem reyndar hefur komið hér fram, að í stjórnarsáttmálanum eru ákvæði, sem auðvitað var alltaf meiningin að framkvæma, þar sem segir, að gera skuli heildaráætlun um alhliða landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða og nefndarskipunin var sem sagt rökrétt framhald af þessu ákvæði. Það vildi svo til, að till. var flutt áður en nefndin var skipuð. Það var að vísu búið að vinna nokkuð að undirbúningsstarfi til nefndarskipunarinnar áður. En í sambandi við þá kvörtun, sem 2. flm. till. bar hér fram, að ekki hefði verið haft samráð við hann í sambandi við nefndarskipunina, þá get ég aðeins gert grein fyrir því, að haft var samráð við formann flokks hv. flm. í sambandi við till. um mann í nefndina. Það er ekkert að undra, þar sem þetta er málefni, sem mjög margir hafa áhuga á, þó að færri kæmust að en vildu, og það er ekkert við því að segja. Það er fullt af áhugamönnum um þetta málefni, bæði í röðum þm. og utan þings. En af því að hér hefur líka verið rakin saga, finnst mér rétt, að það komi fram, að ákvæði í stjórnarsáttmálanum var rökrétt afleiðing þess, að stærsti stjórnarflokkurinn var búinn að gera þetta að ákveðnu baráttumáli sínu. Í flokksþingsályktun Framsfl. síðustu stendur svo hljóðandi í kafla um landgræðslumál. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa það. Þar stendur: „Til minningar um 11 alda byggð í landinu verði á næstu þremur árum gerð heildaráætlun um alhliða landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða, þar sem m.a. verði stefnt að: 1) Endanlegri heftingu allrar gróður- og jarðvegseyðingar. 2) Skipulegri nýtingu gróðurlenda og nægri ræktun beitilands, þannig að land verði hvergi ofsetið. 3) Græðslu örfoka og eyddra landssvæða. 4) Allsherjarúttekt á skógræktarmöguleikum og áætlun fyrir allt skógræktarstarfið í landinu. Síðast en ekki sízt verði gerð drög að heildarskipulagningu allra landsnytja fram til næstu aldamóta.“ Mér finnst sérstök ástæða til þess að benda á þetta, vegna þess að á bak við þetta liggur ákveðin hugsun, sem ég held, að megi segja, að nú sé orðin að sameign þjóðarinnar. Það er þetta, að 11 alda byggðar í landinu verði minnzt með sérstöku átaki í þessum málum. Að eftir 11 alda sambúð, sem sumir hafa kallað stríð við landið, þá verði saminn friður og eftir þann tíma verði það örugglega þannig, að með hverju árinu sem liður, vinnum við á í baráttunni. Það hallist ekki lengur á með þennan reikning, gróðurreikning hjá landinu. Við erum að deila um það núna, hvort meira blási upp en árlega grær, hvort meira eyðist en ávinnst. Það eru ekki til beinar mælingar yfir þetta. En eftir þetta ættum við að vera öruggir með það, að við værum í sókn í þessu máli. Ég vil þá líka greina frá því, að þessi hugsun á víða stuðning, og þessi barátta er háð á fleiri sviðum, því að á aðalfundi Skógræktarfélags Íslands 1970, sem haldinn var á Akureyri, var gerð ályktun, sem gekk í þá átt, að Skógræktarfélagið beitti sér fyrir því, að gerð yrði allsherjar skóggræðsluáætlun fyrir landið og þessi áætlun yrði gerð í samvinnu við Skógrækt ríkisins. Þessir aðilar beita sér nú fyrir gerð þessarar áætlunar, og hún er hluti, vissulega mikilvægur hluti af þessari heildarlandnýtingar- og landgræðsluáætlun, sem nú er verið að vinna að, og þar sem Skógræktarfélag Íslands hefur lengi verið í fararbroddi á þessu sviði, þá finnst mér rétt, að þess sé getið hérna, að það er þegar verið að vinna að þessari áætlun, og hún fellur vissulega inn í þetta heildarstarf. Af því að hér í umr. á undan var vikið að landgræðslulögunum frá 1965, sem vissulega mörkuðu tímamót, viss tímamót í þessari baráttu, þar sem tekinn var inn nýr kafli varðandi gróðurvernd, þá get ég nú ekki stillt mig um að minnast á það, að kannske hefur ekki orðið eins mikill árangur af setningu þeirrar löggjafar og efni hefðu getað staðið til, þar sem gróðurverndarkaflinn hefur ekki reynzt eins virkur, vegna þess að löggjafinn þá hafði nú ekki meira víðsýni eða meiri stórhug í þessum málum en svo, að ekki fékkst inn í þau lög, að gróðurverndarnefndir, sem þá voru settar í hverju héraði, í hverri sýslu, yrðu launaðar. Nú í starfi þeirrar nefndar, sem um þetta mál fjallar, landnýtingar- og landgræðslunefndar, hefur það að vísu komið í ljós, að þessar gróðurverndarnefndir hafa sums staðar unnið ágæt verk, en þetta, að ekki var heimilt að greiða þeim laun fyrir sína vinnu, hefur vissulega orðið til þess, að þær hafa ekki starfað sem skyldi. En það er eitt, sem er öruggt í þessum málum, og það er það, að þau verður að vinna heiman frá í héruðunum. Þetta er bæði ákaflega stórt hagrænt atriði fyrir bændur landsins og þá, sem lifa við landið og lifa af landinu, en það er líka stórt félagslegt atriði, og allar aðgerðir eins og gróðurvernd og annað slíkt verður að byggja á félagslegum grundvelli og í takt við búskapinn og lífið í landinu. Það á ekki að gera það með boðum og bönnum. heldur með jákvæðum aðgerðum, og til þess að það megi verða, þá eru gróðurverndarnefndirnar alveg grundvallaratriði. Það hefur komið í ljós, að sums staðar hafa þær unnið hreint áhugamannastarf, því að þær hafa ekki fengið greitt fyrir störf sín, þar sem ekki er heimild til að greiða þeim fyrir þau. Nefnd sú, sem minnzt hefur verið hér á, hefur gert sér þetta ljóst. Hún hefur sem sagt snúið sér heim í héruðin og mun vinna þessa áætlun ákaflega mikið í samvinnu við heimamenn. Með þessum orðum er þó engan veginn verið að kasta rýrð á þann mikla áhuga, sem hefur komið fram hjá öllum landsmönnum, bæjarmönnum jafnt og þeim, sem búa úti um landið og sjómönnum jafnt eins og bændum, á þessu mikla máli, sem vissulega er mál allra landsmanna. Og þá vil ég aðeins geta þess, að þetta mál er auðvitað margþætt og er ákaflega stórt, því að það varðar það í raun og veru, hvernig við ætlum að haga því, sem við getum kallað sambúðina við landið, hvernig Íslendingar ætla að fara með Ísland og nota það í framtíðinni, en það er annar hluti þessarar stóru áætlunar, sem er landnýtingaráætlunin, og hún snertir náttúrlega svo beint alla landsmenn. Það þarf að haga henni þannig, að óskum sem allra flestra sé þar fullnægt, svo að við fáum út úr þessu það land, sem við getum verið ánægðir með að skila til eftirkomenda okkar. Og það hygg ég, að þessar umr. hafi þó sýnt. Hér eru allir sammála um það, að hér þarf að taka á, og þess vegna vonast ég t.d. til þess, að þm. verði nú áfram minnugir þessa við gerð næstu fjárlaga, og ég er viss um það, að þetta getur sem sagt orðið hrein þjóðarvakning og á þessum tímamótum verði öll þjóðin sameinuð um það að skila til eftirkomendanna því landi, sem veitir fólkinu mesta ánægju og velferð í framtíðinni.



Herra forseti. Þetta merka mál hefur verið mjög rætt hér og saga sögð. Það voru aðeins nokkur orð varðandi sandinn og hans eyðileggingarmátt, sem mig langaði til þess að bæta við þær miklu umr., sem hér hafa farið fram. Þannig vill til, að það var eitt af mínum vorverkum í gamla daga, þegar ég var á unga aldri, að aka sandi í hjólbörum af túninu á hverju vori, aka sandsköflum burtu, sem safnazt höfðu fyrir yfir veturinn. Rúðurnar í íbúðarhúsinu okkar varð að skipta um á nokkurra ára fresti, því að þá voru þær ekki lengur gagnsæjar. Þessi eyðileggingar máttur var orðinn slíkur, að fyrst og fremst lagðist þessi jörð í eyði, en heilt þorp var einnig í hættu. Hvað var þá tekið til ráða? Jú, það var girt stór og mikil girðing, sem þótti í þá daga, fyrir 40 árum og þessi girðing, sem forðaði landinu frá bústofninum, olli því, að eftir örfá ár var sandurinn hættur að fjúka. Síðan hefur þessari girðingu verið haldið við, í raun og veru ekkert annað að hafzt, og landið er nú sæmilega gróið, a.m.k. sandfok skaðar ekki og þetta tel ég benda svo eindregið til þess, að mikilvægasta aðgerðin til gróðurverndar sé friðunin. En á síðari árum með aukinni tækni og með þeim miklu umsvifum, sem fram fara nú víða um land, bæði í vegagerð, í alls konar tilflutningum á efni og í rannsóknum Jarðborana ríkisins og fleiri aðila, þá er enn ný hætta sköpuð. Hér hefur verið minnzt á eyðinguna í sambandi við vegagerðina, og það verður að segjast, að Vegagerðin hefur nú á seinni árum mjög bætt ráð sitt hvað það snertir, að þeir hafa grætt mjög þau sár, sem hafa skapazt við vegagerðina. Hins vegar er það augljóst, að slík sár verða ekki grædd nema haldið sé áfram nokkur ár að bera á slíkar skemmdir. En um rannsóknirnar á landinu og rannsóknir á jarðvarma er það að segja, að þar skapast oft gífurlegar landskemmdir. Og mér er kunnugt um það, að á stað, þar sem menguð gufa kemur úr jörðu, hafa margir ferkílómetrar lands beinlínis orðið sviðin jörð á tiltölulega stuttum tíma. Því langaði mig til að vekja athygli á því, að á sama tíma og starfsfólk ríkisins vinnur að því af mikilli kostgæfni að stöðva gróðureyðinguna og bæta fyrir það, sem skemmt hefur verið, þá er það illa farið, ef aðrir hópar hins sama aðila valda stórfelldum skemmdum, svo að virkilega verulegu landssvæði munar. Þetta á einnig við víða um land, þar sem efni er tekið úr jörðu. Þar er frágangur óskemmtilegur og öllum til skammar og skaða og veldur mjög miklum landspjöllum víða um land. Allt þetta þarf að hafa í huga, þegar áhugi er fyrir hendi og þegar mynda á þjóðareiningu um að bæta landið okkar. Ég vil svo enda með því að vekja athygli á, að friðun stórra landssvæða er örugglega eitt mikilvægasta tækið, sem við eigum til þess að vernda gróður landsins.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér liggur fyrir, hefur nú verið rædd mjög á mörgum fundum hér í Sþ. Margir þættir þessa mikilvæga máls hafa verið dregnir fram, og mætti ætla, að ekki væri ástæða til að hafa um það öllu fleiri orð. Ég skal því ekki bæta miklu við. Það hefur verið rakin hér saga gróðureyðingar, sem ætlað er, að fram hafi farið í landinu allt frá landnámstíð og vitnað til þess, að sagnir herma frá þeim tíma, í Íslendingabók Ara fróða, að þá hafi landið verið viði vaxið milli fjalls og fjöru. Nú hef ég aldrei heyrt skilgreiningu á því, hvað í þessum orðum felst eða hvort unnt sé að gera sér grein fyrir því, hvað þessi viður, sem óx milli fjalls og fjöru, hafi verið vel vaxinn og mikill. Það er þó minn skilningur á því, að hér hafi ekki einungis verið um skóg að ræða, eins og við tölum um hann í daglegu tali í dag, heldur einnig um kjarrlendi og jafnvel kvistlendi. Þetta er atriði, sem auðvitað skiptir ekki máli. Vissulega getum við búizt við því og raunar með nokkuð mikilli vissu, að þá hafi gróður verið hér mun meiri en er í dag. Þar sem gróðurinn hefur beðið afhroð síðan, er sagt, að það hafi orðið í samskiptum við fólkið í landinu, við það, að búseta hófst hér og mannfjölgun varð og þar með, að búsmala fjölgaði. Vissulega er það rétt, að þessi þáttur er sjálfsagt ekki lítill. Hinum þættinum mega menn ekki gleyma, að fleiri öfl hafa þarna að verki verið, náttúran sjálf, bæði á sviði eldgosa og öskufalls, vatna og vinda, og einnig og ekki sízt kólnandi veðurfar síðari alda. Ég hygg, að það sé staðreynd, að á seinni öldum eða a.m.k. á 17., 18. og 19. öld hafi á köflum verið mun harðara veðurfar, meiri kuldi hér á landi en gerðist á landnámstíð og næstu öldum eftir hana. Ég þykist geta sagt það með fullri vissu, að veðurfarið hefur ekki svo lítil áhrif á gróður, og nægir að vitna til þess, að á hinum síðari árum eða síðari helmingi síðasta áratugs, þó að veðurfar kólnaði eigi mjög, þá var það þó svo, að verulega hefur séð á gróðri í ýmsum landshlutum á þessum árum miðað við það, sem áður gerðist. Því meiri ástæða er til að huga þarna að og standa vel á verði, að ekki fari um of illa fyrir gróðri okkar lands. Ég vildi draga fram í örfáum orðum þátt veðurfarsins í þessum hlutum. Þótt ekki hafi borið á því í þessum umr., þá vil ég samt minna á, að það er mjög algengt, að fram hjá honum sé litið og bændum landsins og búaliði og þeim atvinnurekstri, sem bændur reka, sé um kennt, hvernig farið hefur. Ég vil einnig láta það koma hér fram, að svo sem ég bezt veit, þá er mjög ríkur skilningur í þessum efnum meðal bænda. Bændur hafa í undirbúningi ýmsar aðgerðir og till. um aðgerðir, er þessi mál varða, og þá ekki sízt gróðurverndarnefndirnar, sem skipaðar hafa verið í hinum ýmsu héruðum á grundvelli landgræðslulaganna frá 1965. En þó að starf þeirra kunni að vera nokkuð misjafnt, þá hafa þær a.m.k. á sumum landssvæðum unnið bæði mikið og gott starf og undirbúið vel þær aðgerðir, sem þurfa að koma með auknu fjármagni til landgræðslumála. Ég vil geta þess hér, að mér sýnist, að í grg. till. sé í einstaka tilviki nokkuð hvasst að orði kveðið. Þar segir t.d. á þá leið, að enda þótt viðurkennt sé, að mikið hafi verið ræktað á síðustu árum, þá hafi það ekki gert meira en að mæta aukinni gróður- og fóðurþörf fyrir nautgripi. Það hafi hins vegar ekki létt á úthaganum. heldur jafnvel þvert á móti. Ég vil líta svo á, að hérna sé nokkuð um of sagt. Ég lít svo á, að ræktun síðustu ára hafi verið einn sá stórkostlegasti þáttur í því að bæta gróðurlendið og vernda úthagana, vegna þess að í síauknum mæli hefur beit færzt á ræktað land af úthaga og ræktað land hefur gefið af sér heyfóður, sem gert hefur kleift að fóðra búpeninginn á því í miklu meira mæli en áður var og létta vetrarbeitinni af úthaganum. Þetta tel ég nauðsynlegt, að komi fram og einnig það, að einn sterkasti þátturinn, sem vinnur jákvætt að þessum málum, er einmitt aukinn ræktunarbúskapur í þess orðs fyllstu merkingu, og á ég þá bæði við ræktun lands og ræktun búpenings með það fyrir augum, að hver gripur gefi af sér sem mestar afurðir og þess vegna þurfi ekki að hafa jafnmikinn fjölda í högum og áður var. Í ræðu hv. 3. þm. Reykn. hér áðan lagði hann ríkasta áherzlu á það, að friðunin væri áhrifa mest í gróðurverndarmálum. Það má vel vera, að friðunin hafi sitt gildi á vissum svæðum. Friðun getur líka leitt til þess, að land gangi úr sér, ef þannig háttar, en friðun er ekki það, sem við eigum að stefna að, heldur hitt að bæta landið svo, að það þoli þann búsmala, sem á því gengur, og það þoli það, að búpeningi fjölgi. Í þessum umr. hefur verið vikið að því starfi, sem hingað til hefur verið unnið í þessum málum, og það starf er vissulega mikið. Á því starfi verður að grundvalla allar framtíðaraðgerðir jafnhliða því, sem auknar rannsóknir segja til um. Í þessu starfi, sem til þessa hefur farið fram, má ekki vanmeta starf áhugamanna, sem eru boðnir og búnir að koma til liðs við þá, sem í fremstu víglínu eru, og þetta áhugamannastarf þarf einmitt í framtíðinni að nýta sem bezt og þá með því að beina því í þá farvegi, sem helzt mega til heilla verða. Ég get tekið undir ýmislegt af því, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., þar sem hann sagði, að lítt stoði að sá frækorni í grýtta jörð, svo að eigi nái að spretta upp af því blómleg jurt. En það þarf einmitt að beina áhugamannastarfinu í þann farveg, að það starf megi gefa ríkulegan ávöxt, þau sáðkorn, sem áhugamennirnir láta af hendi rakna, falli í frjóa jörð og megi bera ríkulegan ávöxt. Þessi till. felur í sér, að skipa skuli nefnd til að sinna þessum verkefnum. Nefndin hefur þegar verið skipuð, og eitt af þeim atriðum, sem sú nefnd þarf að hyggja að, er einmitt að fella saman alla þessa þætti, sem að landgræðslu. gróðurvernd og landnýtingu lúta, og beina því starfi öllu í þá farvegi, að sem mest gagn megi af því hljótast og við vinnum ötullega að því að bæta okkar land og gróðurríki þess. Ég skal ekki fara miklu fleiri orðum um þetta. Ég tel ástæðulaust að endurtaka það, sem hér hefur komið fram um ýmsar verklegar framkvæmdir, sem fara fram á vegum hins opinbera. Það þarf mjög að gæta þess, að þær leiði ekki til landskemmda umfram það, sem brýnasta nauðsyn krefur, en á þessum sviðum hefur orðið veruleg breyting til batnaðar á hinum síðari árum. Ég legg höfuðáherzlu á það, að það, sem gert verður í þessum efnum, verði gert í sem nánustu samstarfi við bændur landsins. Bændur eiga hér mest í húfi. Bændur hafa nytjað þetta land frá því að sögur hófust, og það munu ekki vel ganga neinar þær aðgerðir, sem fara í bága við þær skoðanir, sem bændur hafa á þessum málum, og í framhaldi af því vil ég ítreka það, að þeir hafa á þessu efni mjög mikinn skilning, enda eiga þeir mest sjálfir í húfi með það, að gróðurríki landsins og landið sjálft sé verndað fyrir skemmdum og það bætt.



Herra forseti. Ég endurtek það, sem ég sagði hér fyrr í umr., að ég fagna þeim gagnlegu umr., sem hafa orðið um þetta mikla mál. Erindi mitt hingað nú er eiginlega einvörðungu vegna stafsetningar. Hv. þm. Jónas Jónsson orðfærði spurninguna þessa, hvernig við mættum nota landið. Ég þykist þess fullviss, að hann sé mér sammála um þá leiðréttingu, að spurningin sé ekki sú, hvernig við notum landið, heldur hvernig þjóðin og landið megi hlúa hvort að öðru sem bezt.



Herra forseti. Ég skal ekki miklu bæta við þær ágætu umr., sem hér hafa farið fram um mjög merkt mál. Hér hefur verið mikið rætt um slæma umgengni okkar Íslendinga við landið okkar á undanförnum áratugum og öldum, og vissulega hefur þar ekki verið ofmælt um margt, og við þekkjum það enn í dag, hvernig ferðalangar, innlendir og erlendir, umgangast íslenzka náttúru á ferðalögum um landið. En það er einnig hægt að segja frá mjög ánægjulegum ferðalögum hópa Íslendinga, sem kunna að meta íslenzka náttúru og umgangast hana með virðingu. Ég hef átt þess kost undanfarin 10 ár að vera þátttakandi í hópferðalagi ákveðins verkalýðsfélags í Reykjavík, og mig langar að skýra frá því sem smáinnleggi í þessar umr., að þar hefur stjórn þeirra ferðalaga farið þannig fram, að í hverjum áningarstað hefur það verið síðasta verkefni fararstjórnarinnar að mæla svo fyrir, að allir ferðafélagarnir væru drifnir út úr bílum, áður en farið væri úr áningarstað, og áningarstaðurinn væri gersamlega hreinsaður, meira að segja brunnar eldspýtur væru einnig teknar, öllu drasli brennt og það síðan grafið og gengið eins vel frá áningarstaðnum og frekast er hægt. Þetta tel ég vera til mikillar fyrirmyndar og tel ástæðu til þess, að það komi fram í umr., þar sem mikið hefur verið rætt um slæma umgengni við náttúruna. En það er vitanlega eitt af því, sem við þurfum að bæta. Ef við ætlum að hefja hér sókn í því að græða upp landið okkar, þá þurfum við einnig að hefja sókn í því að reyna að koma í veg fyrir þær miklu skemmdir, sem mörg ferðalög og ferðalangar eru því miður allt of oft valdir að. Á þskj. 142 er rætt um eflingu ferðamannastraumsins, erlends ferðamannastraums til landsins og það þurfi að skipuleggja hann á verðugan hátt. Vissulega erum við sammála um, að við þurfum að efla ferðamannastraum til landsins, en við megum þá ekki gleyma íslenzkri náttúru, þegar um það mál verður fjallað, og megum ekki gleyma því, hvaða áhrif óskipulögð ferðalög útlendinga og stórefling ferðamannastraumsins til landsins getur haft á íslenzka náttúru, því að ég hygg, án þess að ég sé vísindamaður á því sviði, að fullyrða megi, að íslenzkur gróður sé það miklu viðkvæmari en gróður í suðrænni löndum, að hann þoli langtum minni átroðning ferðafólks en í þeim löndum. sem nú eru yfirfull af ferðafólki. Ég hef einnig orðið vitni að því og sem betur fer litillega þátttakandi í því að sjá stórkostlegan árangur af landgræðslu. Og ég get ekki látið hjá líða að minnast á það örfáum orðum, það ævintýri, sem skeð hefur í Rangárvallasýslunni eða á Rangársöndum. Að vísu sá ég ekki Rangársanda, þegar þeir voru í sínu fulla veldi á þeim tíma, þegar stór mýraflæmi voru orðin gróðurlaus, vegna þess að þau höfðu fyllzt af sandfokinu. Það þekkja aðrir þm. betur en ég. En þá sögu hef ég heyrt, og ég hef gengið um það land, og ég hef séð mér til mikillar ánægju, hvernig sú landgræðsla, sem þar hefur farið fram, hefur skilað svo miklum árangri, að nánast er ævintýri líkara að sjá en manni fyrir fram þætti það trúlegt, að svo væri hægt að græða upp eyðisanda. Í þessum umr. hér áður kom það fram, að Lionsklúbbur í Reykjavík hefði kannske verið upphafsaðili að þeirri þjóðarvakningu, sem nú færi fram í sambandi við uppgræðslu íslenzkrar náttúru. Ekki skal ég um það deila, hverjir eru upphafsmenn að þessari þjóðarvakningu, og skiptir kannske ekki öllu máli, en þegar talað er um, hverjir séu upphafsmenn, þá hygg ég, að það væri ekki óeðlilegt, að minnzt væri á nafn Gunnlaugs Kristmundssonar, fyrsta sandgræðslustjórans, sem hóf hið mikla starf Sandgræðslunnar á Rangárvöllum, sem hefur skilað svo gífurlega góðum árangri, og síðar Runólfs heitins Sveinssonar, næsta sandgræðslustjóra, og núv. sandgræðslustjóra, Páls Sveinssonar, bróður Runólfs, sem tók við af honum og hefur haldið því verki áfram af miklum dugnaði og þrautseigju. Fullkunnugt er mér um það, að þeir hafa ekki alltaf verið með fullar hendur fjár og hafa þar unnið mikið og fórnfúst starf og ekki spurt þá alltaf að launum, því að báðir þessir bræður, Runólfur heitinn og Páll, eru slíkir áhugamenn um sandgræðslu og landgræðslu almennt, að til aðdáunar er. Ég vildi aðeins, að þessi tvö atriði kæmu hér fram, enda þótt þau séu kannske ekki neitt stórt innlegg í þær umr., sem hér hafa farið fram um landgræðsluna, en mér fannst, að það mætti um leið og við ræðum um illa umgengni okkar Íslendinga við íslenzka náttúru einnig minnast á þá umgengni, sem er til fyrirmyndar. Og um leið og við minnumst á það, hverjir séu upphafsmenn að þeim áhuga, sem nú er á þessu, þá mættum við ekki gera það öðruvísi en minnast þá einnig þeirra manna, sem hafa kannske unnið hvað stærst afrekin á þessu sviði.



Herra forseti. Í rauninni er óþarfi að fjölyrða meira um þetta mikilvæga mál, því að allur þingheimur virðist vera einhuga um að efla gróðurrækt og gróðurvernd og ríkisstj. hefur þegar tekið þetta mál föstum tökum með því að skipa nefnd ágætra manna, þannig að búast má við, að undirbúningur málsins sé farsællega til lykta leiddur. Þó er hér aðeins örlítill agnúi á, sem mér finnst alveg rétt, að komi fram, sem ég vék litillega að s.l. þriðjudag. Það snertir samvinnu einstakra þm. og ráðh. Hér standa að þessari till. tveir þm., og hún hafði legið í þinginu í einn mánuð eða einn og hálfan mánuð, áður en hún kom til umr. í Sþ. Síðan þegar hún kom til umr. hér einn góðan veðurdag, þá fréttum við um kvöldið í útvarpinu, að skipuð hefði verið nefnd til þess að fjalla um sömu atriði og vakið var máls á í till. til þál. Þetta eru að mínu viti afskaplega óæskileg vinnubrögð, því að ég tel, að þá sé traðkað á þingmönnum. Nú kom fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. e., að haft hefði verið samband við formann þess þingflokks, sem ég á sæti í, og dreg ég það ekki í efa. Hins vegar vil ég benda á, að mér er ókunnugt um, að þingflokksformaðurinn hafi flutt þessa till. Ef það varðar eingöngu að fá menn í þessa nefnd, er kannske eðlilegt að hafa samband við þingflokksformanninn. En hitt er svo það, sem ég er að vekja máls á, að það eru eðlileg og sjálfsögð vinnubrögð að athuga viðhorf flm. slíkrar till. varðandi skipun slíkrar nefndar, hvort þessir þm. hafi einhver ákveðin viðhorf til málsins og hvort þeir hafi eitthvað almennt til málanna að leggja. Hér kemur ekkert inn í þessa mynd þingflokksformaðurinn, enda er dálítið undarlegt, ef ráðherrar geta ekki talað við einstaka þm. nema gegnum millilið, sem heitir þingflokksformaður. Ég er ekki að vekja máls á þessu út af persónusárindum, heldur bara út af því, að ég hef orðið var við það, að það virðist hafa tíðkazt hérna á Alþ., líka hjá fyrrv. ríkisstj., að þessi vinnubrögð væru viðhöfð. Það er þess vegna, sem ég vil endilega, að hér sé brugðið til betri vega, þannig að einstakir þm. séu ávallt hafðir með í ráðum, þegar málin þróast á þá lund, sem hér hefur gerzt í þessu tilviki. Þetta er sagt með öllu áreitnilaust af minni hálfu, en í þessum orðum mínum felst augljóslega von um það, að hér verði tekinn upp betri háttur.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess, þar sem ég er nú einn nefndarmaður og hef þann heiður að vera ritari í margumræddri nefnd, að það er alls ekki afhættis enn þá með það, að nefndin hafi samráð og samband við flm. þessarar ágætu till., en nefndin þarf, eins og ég hygg, að hafi komið hér fram áður, að hafa samband og samráð við ákaflega marga aðila, ekki aðeins í þinginu og hér í höfuðstaðnum, heldur einnig ákaflega marga aðila í kringum allt land, og næsta verkefni nefndarinnar verður að fara að ferðast um landið. Hún er búin að hafa samráð við þau samtök og þá embættismenn, sem málið er skyldast, og eyddi í það meira en hálfum mánuði.