Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi till. til þál. er flutt til þess að fá samþykkt Alþingis á alþjóðasamþykkt, sem gerð hefur verið um misrétti með tilliti til atvinnu eða starfs. Þessi samþykkt, sem hér er um að ræða, var gerð á 42. alþjóðavinnumálaþinginu í Genf fyrir 4 árum og var samþ. þar með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða. Við lokaatkvgr. um till. féllu atkvæði þannig, að 189 þingfulltrúar greiddu atkvæði með samþykktinni, en aðeins 24 á móti. Samþykktin miðar að því að útrýma misrétti í sambandi við atvinnu, þ.e.a.s. að koma í veg fyrir, að mönnum sé mismunað, þeim séu veitt forréttindi eða þeir séu útilokaðir frá vinnu vegna kynþáttar, vegna hörundslitar, vegna kynferðis, vegna trúarbragða, vegna stjórnmálaskoðana eða þjóðfélagslegs uppruna, þannig að allir njóti sömu aðstöðu til starfs og möguleika til starfs, hverrar trúar sem þeir eru, hvaða litarhátt sem þeir hafa, hvaða stjórnmálaskoðanir sem þeir hafa, og annað fleira hliðstætt, sem fram er tekið í samþykktinni. Það er ekki talið misrétti í þessu sambandi, þó að gerður sé greinarmunur varðandi tiltekið starf, ef hann byggist eingöngu á þeim kröfum, sem starfinu fylgja, og þeim hæfileikum, sem menn þurfa að hafa, eða þeim kröfum, sem menn þurfa að uppfylla til þess að geta stundað þetta starf. Í 3. gr. þessarar alþjóðasamþykktar er nánar tiltekið, hvað hvert aðildarríki skuldbindur sig til að gera eða hvað það undirgengst með þessari samþykkt. En það er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: 1) Að leita samvinnu við félagssamtök atvinnurekenda og verkamanna og annarra viðkomandi aðila til þess að greiða fyrir viðurkenningu og framkvæmd þessarar stefnu. 2. Að setja þan lög og efla þess konar fræðslukerfi, sem telja má að tryggi viðurkenningu og framkvæmd þessarar stefnu. 3. Að nema úr gildi þau lagaákvæði og breyta þeim reglugerðarákvæðum eða venjum, sem kunna að vera ósamrýmanleg þessari stefnu. 4. Að framfylgja þessari stefnu að því er tekur til vinnu, sem er undir eftirliti opinberra stjórnarvalda. 5. Að tryggja framkvæmd þessarar stefnu í starfsemi, sem snertir leiðbeiningar um stöðuval, starfsþjálfun og vinnumiðlun, sem er undir eftirliti opinbers stjórnarvalds. 6. Að greina frá því í ársskýrslum sínum um framkvæmd samþykktarinnar, hvað gert hefur verið skv. þessari stefnu og hvern árangur það hefur borið. Nánar er svo í öðrum greinum samþykktarinnar útfært meginefni samþykktarinnar, og sé ég ekki ástæðu til að rekja það öllu frekar. Það hafa þegar 10 ríki fullgilt þessa samþykkt, þ. á m. tvö Norðurlandaríki, Danmörk og Noregur. Og þar sem engin íslenzk lagafyrirmæli munu brjóta í bága við ákvæði þessarar samþykktar, virðist eðlilegt, að Ísland fullgildi hana og sýni með því stuðning við þau sjónarmið, sem fram eru sett í samræmi við íslenzka hætti og íslenzka réttlætiskennd. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, af því að hér er aðeins um eina umr. að ræða, að henni verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég ætta ekki að ræða efni þessarar till. Ég ætla aðeins að beina því til hv, n., hvort hún vildi ekki íhuga það, hvort ekki væri réttara að breyta svolítið fyrirsögn till. Mér finnst þetta dálítið óviðkunnanlegt orðalag á fyrirsögninni, þegar talað er um samþykkt um misrétti. Ég hefði fellt mig betur við að það væri orðað þannig, að það væri alþjóðasamþykkt um að koma í veg fyrir misrétti eða útrýma misrétti, eins og ég held að hæstv. ráðherra hafi orðað það áðan í sinni ræðu. Ég sé ekki, að það sé endilega þörf á að hafa fyrirsögn samþykktarinnar á íslenzku nákvæmlega jafnmörg orð og eru á enskunni, sem er birt þarna með, og vildi þess vegna beina því til hv. n. að athuga þessa leiðréttingu á orðalagi.



Herra forseti. Á þskj. 97 höfum við hv. 2 þm. Norðurl. v., Gunnar Gíslason, leyft okkur að flytja till. til þál. um endurskoðun girðingalaga. Á síðasta þingi flutti ég ásamt nokkrum öðrum þm. þessa þáttill. um endurskoðun girðingalaga, en hún náði þá ekki fram að ganga. Nú er þessi till. endurflutt í þeirri von, að hún nái því að vera samþ. sem ályktun Alþingis. í grg. fyrir till. gerum við flm. grein fyrir því, að nauðsyn beri til að endurskoða girðingalögin í heild. M.a. er þörf á að rannsaka þau atriði, sem ég skal nú greina: Í fyrsta lagi, að síðan girðingalög voru samþykkt, hafa vélgrafnir skurðir komið til sem varzla, og má með réttu taka tillit til þeirra, þegar girðingar eru gerðar. Í öðru lagi: Skylda vegagerðarinnar gagnvart landeigendum, þegar vegir eru lagðir gegnum girt land, er orðin úrelt og algerlega fjarri sanni, svo að mjög er á landeigendur hallað. Þessi mál hafa oft valdið erfiðleikum í sambandi við framkvæmd vegagerðar, og hefur vegamálastjórnin orðið að leita samkomulags til að leysa málin á eðlilegan hátt utan laganna. Þess vegna ber brýna nauðsyn til að endurskoða þetta atriði, og ekki sízt er það athugandi, þegar á það er litið, að vegalögin sjálf eru nú í endurskoðun og eðlilegt, að girðingalögin verði endurskoðuð jafnhliða. Við viljum einnig benda á það, að viðhaldi girðinga er víða mjög ábótavant. Jafnvel er svo, að girðingar, sem niður eru lagðar, eru hin mestu hættusvæði fyrir búfé landsmanna, og þarf úr því að bæta. Þess vegna viljum við fim. einnig benda á, að það atriði þarf að taka til athugunar, þegar girðingalög eru endurskoðuð. Við treystum því, að hv. alþm. fallist á nauðsyn þessarar endurskoðunar. Ég legg til, herra forseti, að þessi till. verði að lokinni þessum fyrri hl. umr. vísað til allshn., og treysti þeirri hv. n. til að afgreiða hana til þingsins aftur, svo að hv. Alþingi geti afgr. hana á þessu þingi.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, er um rannsókn á brúargerð yfir Lagarfljót við Lagarfoss, og hún er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela samgmrh. að hlutast til um, að gerð verði fullnaðarkostnaðaráætlun um brúargerð yfir Lagarfljót við Lagarfoss, og sé þeirri áætlun lokið haustið 1963.“ Það er nú öllum hv. þm. kunnugt, að samgöngumálin eru undirstöðuatriði í lífi og starfi hvers þjóðfélags. Við búum fámennir í víðáttumiklu landi með mikinn fjölda vatnsfalla, sem auk fjarlægðanna hafa verið mesti farartálminn um landið. Það hefur að vísu miðað mjög vel hin síðustu ár á þeirri braut að brúa vatnsföllin, og ef til vill hafa einmitt á sviði brúargerða verið unnir einhverjir stærstu þjóðfélagssigrar á undanförnum árum. Það heyrast að vísu stundum raddir um það, að misskipt sé fjármagni til samgöngumála til ýmissa héraða, ef fjármagn til brúargerða er talið með í heildarupphæð til samgöngumála hér á landi. En það er eðlilegt, að þetta sé nokkuð misjafnt, og verður ekki talið til hags neinu byggðarlagi, þó að þar sé mikil þörf á brúargerðum, ef samgöngur eiga að vera viðunandi. Um Fljótsdalshérað falla tvær stórár frá Vatnajökli. Það er því eðlilegt, að þar sé allmikil þörf á brúm. En þessi þáltill., sem ég var hér áðan að lýsa og hef leyft mér að flytja á þskj. 89, fjallar að vísu aðeins um fullnaðarundirbúning að brúargerð á Lagarfljóti við Lagarfoss, en það er alveg Ljóst, að slíkur undirbúningur verður að vera að fullu unninn, áður en til framkvæmda kemur. Þetta brúarmát er skiljanlega mikið áhugamál þeirra, sem búa á Út-Héraði í námunda við þennan stað, og nýlega hefur líka almennur fundur á Fljótsdalshéraði lýst áhuga sínum á þessu máli. Ég hef rakið nokkru frekar um ástæður þessa í grg. og sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta í framsögu, en ég vænti, að hv. Alþingi vilji styðja þessa þáltill., og ég legg til, að málinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. í till. sinni til þál. nefnir hv. flm. aðeins brú yfir Lagarfljót við Lagarfoss. En hv. flm. hlýtur að vera það kunnugt, að tvö brúarstæði eru ákveðin og viðurkennd yfir Lagarfljót, það brúarstæði, sem till, fjallar um, og annað við Steinboga nálægt Hóli í Hjaltastaðaþinghá. Hóil er í yztu bæjaröð upp frá Héraðsflóa, og þaðan eru milli 40 og 50 km upp að Lagarfljótsbrú við Egilsstaði. Þeir menn frá Borgarfirði og Út-Héraði, sem hafa erindum að sinna norðan fljóts um Út-Hróarstungu, og eins menn úti í Út-Hróarstungu, sem hafa gagnkvæm erindi austur yfir fljót um Út-Hérað og til Borgarfjarðar, þurfa því að fara tvöfalda þessa leið til að komast á áfangastað. Það er því mjög eðlilegt, að þeir, sem hafa mesta þörf fyrir brú yfir Lagarfljót á Út-Héraði, óski nú sem áður, að brú við Steinboga nálægt Hóli verði byggð á undan brú við Lagarfoss, þó að slík brú sé mjög æskileg. Með brúnni við Steinboga opnast mjög víðáttumikið og þýðingarmikið hringvegakerfi um allt Út- og Mið-Hérað, og að þeirri samgöngubót hefur verið unnið nú á annan áratug. Og það má segja, að nú sé kominn bjarglegur sumarvegur nærri því beggja vegna fljóts að væntanlegum brúarsporðum þar. En aftur er þess að geta, að mjög vantar á, að vegir séu handbærir til afnota brúar við Lagarfoss, eins og nú standa sakir, og kostnaðarsamri vegagerð þar enn ólokið, sérataklega að austanverðu. Að þessu athuguðu og sérstaklega með tilliti til þess, að brú yfir Lagarfljót við Steinboga er aðkallandi og hringvegakerfið, sem fæst þá um allt Út- og Mið-Fljótsdalshérað, bíður eftir þessari brú, verður að gera ráð fyrir, að það verði á sínum tíma talið eðlilegt, að brúin við Steinboga sitji fyrir, verði í fyrri röð í sambandi við nauðsynlegar brúarbyggingar yfir Lagarfljót á Út-Héraði. En ef þessi þáltill. yrði samþ. eins og hún liggur fyrir, mætti ef til vill álíta, að hv. Alþingi hefði með samþykktinni tekið afstöðu til þeirra brúarframkvæmda yfir Lagarfljót á þann hátt, að Lagarfossbrúin eigi að byggjast á undan brúnni nálægt Steinboga. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. Alþingi telji slík afskipti af málinu æskileg né eðlileg á þessu stigi málsins. Ég mun því bera fram brtt. á þá lund, að um verði að ræða fullnaðarkostnaðaráætlun um brúargerð við bæði þau brúarstæði, sem um er að ræða. Á þennan hátt verður þáltill., ef samþ. verður, hlutlaus og óskaðleg þeim óskum, sem fólkið á Út-Héraði hefur ætíð borið fram, þ.e. að brú yfir Lagarfljót hjá Steinboga verði fyrst og fremst byggð. Í raun og veru tel ég eftir sem áður þessa þáltill. fremur þýðingarlitla, því að kunnugir vita, að undirstöðurannsóknir um þessar brúargerðir eru þegar fyrir hendi, og því ekki ástæða til að óttast, að fullnaðaráætlun verði ekki til, þegar til framkvæmda getur komið að byggja slíkar stórbrýr eins og hér er um að ræða. Gera verður ráð fyrir, eins og nú horfir, að þessar brýr verði ekki byggðar nema fyrir fé úr brúasjóði. Eins og nú standa sakir er ein brú á Norðausturlandi, sem ákveðið var 1958 að byggð yrði fyrir fé úr brúasjóði, en sú brú er ekki enn þá byggð, þó að því verki ætti nú að vera lokið, ef farið hefði verið eftir þeirri framkvæmdaákvörðun, sem til staðar er frá 1958. En hér er um að ræða brú yfir Hofsá í Vopnafirði. Skv. fyrri ákvörðun tel ég, að sú brú hljóti að koma á undan brúnum yfir Lagarfljót, og því tel ég, að hv. flm. þessarar till. hefði gert stórbrúamáli Norðausturlands meira gagn með því að beita áhrifum sínum við hæstv. samgmrh. um að draga ekki lengur að láta byggja brúna yfir Hofsá í Vopnafirði og þar næst að taka höndum saman með öðrum þm. Austf. að fá tekna í framkvæmdaáætlun brúasjóðs brú yfir Lagarfljót og þá fyrst og fremst að mínum dómi við svokallaðan Steinboga.



Herra forseti. Ég skal nú ekki fara út í neinar deilur um þessi brúarmál hérna á þessu stigi. Mér þykir það að vísu ánægjulegt, að yfirleitt, þegar ég er hér að hreyfa máli, þá á ég vísan áhuga hv. 2. þm. Austf. á þeim málum, því að hann kemur hér jafnan í ræðustólinn á eftir mér. En hvað snertir þessi brúarmál á Lagarfljóti, þá er það vitanlega rétt hjá hv. 2. þm. Austf., að það hafa verið til umr. tveir staðir fyrir brýr á Út-Héraði, eins og hann sagði, á Steinboga og við Lagarfoss. En það má vera líka, að það séu eitthvað skiptar skoðanir um það, hvor staðurinn eigi að ganga á undan, en samkv. þeirri fundarsamþykkt, sem ég var hér að vitna til, sem ég því miður hef þó ekki við höndina, frá almennum fundi á Fljótsdalshéraði, þá mun þó þar hafa verið beinlínis tekið fram að leggja áherzlu á brúna við Lagarfoss. Og þó að þessi þáltill. sé flutt um fullnaðarundirbúning, felst engan veginn í henni, að það sé úrslitaorðið. En ég kynnti mér, áður en ég bar þessa þáltill. fram, hvernig þessum undirbúningsathugunum er háttað hjá vegamálastjórninni, og að þeirri athugun lokinni þóttist ég sjá, að það væri ástæða til að flytja þessa þáltill. til að fá þennan fullnaðarundirbúning gerðan. Þess vegna er ég ekki alveg sammála hv. 2. þm. Austf. um það, að hún sé þýðingarlítil, þessi þáltill., því að ef hún verður samþ., sem ég vænti, þá vænti ég einnig, að þessi undirbúningur verði unninn, en til framkvæmda getur vitanlega ekki komið fyrr en honum er lokið. Hvað snertir brúna á Hofsá í Vopnafirði, þá er óhætt að sjá því föstu, að samþykkt þessarar þáltill. tefur á engan hátt fyrir þeirri framkvæmd, og ég skal gjarnan taka undir það með hv. 2. þm. Austf., að ég vænti þess, að sú framkvæmd verði unnin innan tíðar. En ég vil aðeins beina því til hv. fjvn., sem ég vænti að fái þessa till. til athugunar, - sem þó kannske er óþarft, - að leita umsagnar vegamálaskrifstofunnar um þetta, og þá vitanlega kemur í ljós, hvernig þessi mál standa þar, um þessi tvö brúarstæði á Lagarfljóti. Ég vildi aðeins endurtaka það hér, að þessi till. er flutt og miðuð við þennan stað vegna þess m.a., að almennur fundur á Héraði hefur í raun og veru tekið afstöðu til þess, að þessi staður eigi að ganga á undan brúarstæðinu við Steinboga. Hitt er skiljanlegt, að það geti verið einhver meiningarmunur um það, hvorn staðinn skuli velja. En ég sem sagt vænti þess, að Alþ. sjái sér fært að styðja þessa till. og fjvn. að afgreiða hana frá sér.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér þáltill. á þskj. 157 um það, að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að láta gera athugun á aðstöðu að gera fiskveg um Brúafossa í Laxá og taka þátt í kostnaði, ef ráðlegt þykir að leggja í þessa framkvæmd að áliti sérfræðinga. Það hefur verið draumur allmargra bænda við Laxá um 20–30 ára bil að gera laxgengt upp yfir Brúafossa, sem eru í Laxá, þar sem nú er Laxárvirkjun, en innan við Brúafossa og Laxárvirkjun er Laxárdalur, og Laxá í Laxárdal hefur alla daga verið laxlaus, vegna þess að lax hefur ekki gengið upp yfir fossana. Þetta mál var að komast á nokkra hreyfingu, þegar lagt var í framkvæmdir við Laxárvirkjun fyrir meira en 20 árum, en um leið og þar voru gerð mannvirki, breyttist aðstaða til þessara hluta og þótti öllu örðugri viðfangs eftir en áður. Síðan hefur enn verið bætt við mannvirki þarna í Laxá, og að líkindum verður það gert enn aftur nú á næstunni. Ég held, að það þurfi ekki að skýra það, að Laxá í Aðaldal er talin ein allra bezta laxá á landinu og þar er laxstofn talinn ákaflega góður, því að laxinn þar er vænn. Áin fyrir innan þessa fossa mun sízt verri til uppeldis fyrir lax en áin þar fyrir norðan. Ég tei, að þetta sé út af fyrir sig ekki stórt mál, hvort lax kemst inn fyrir þessa fossa, nema fyrir alistóran hóp af bændum, sem búa í Laxárdal, og einnig þá, sem búa neðan við fossana. í Laxárdal eru um 10 bændur. En þetta er angi af mjög stóru máli, sem er aukin fiskrækt í ám og vötnum hér á landi. Og eins og sakir standa, er ekki hægt fyrir einstaklinga að hefjast þarna handa, eins og var, áður en Laxárvirkjun var gerð. Þarf hið opinbera að koma eitthvað til skjalanna og einnig samtök við Laxárvirkjun. En það er ekki fram á mikið farið í þessari till., aðeins það, að á þessu verði gerð athugun sérfræðinga, og einnig, að heimilt sé ríkissjóði að taka einhvern þátt í kostnaði í samlögum við bændur, ef af framkvæmdum verður og ráðlegt þykir að athugun lokinni. Ég hef rætt þetta við nokkra sérfróða menn í þessum greinum, og þeir telja, að þarna muni að öllum líkindum og raunar tvímælalaust vera möguleikar á að koma fiski upp fyrir fossana. En á þessu stigi vil ég ekki segja, hvaða leiðir muni vera heppilegastar til þess, og þess vegna þarf að athuga málið. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál, en ég óska þess, að sú nefnd, sem fær málið til meðferðar, vildi hraða afgreiðslu þess eins og hún getur, því að mér er það nokkurt áhugamál, að till. geti fengið afgreiðslu á þessu þingi. Ég tel einboðið, að leitað verði álits sérfræðinga í þessu efni, sem þá yrði helzt veiðimálastjóri, Þór Guðjónsson. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að endurflytja í aðeins breyttu formi þáltill., sem ég flutti hér á Alþingi í fyrra ásamt 2. þm. Norðurl, v., Gunnari Gíslasyni, 6. landsk., Birgi Kjaran, og 4. þm. Reykn., Jóni Skaftasyni. Þetta mál var nokkuð rætt þá, er ég hafði framsögu um þetta mál, og ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um það nú, enda fylgir frv. nokkur grg. og flest fram tekið í henni, sem þetta mál varðar í aðalatriðum. Það er vitað mál, að örninn er ekki nytjafugl og hefur verið mjög ofsóttur gegnum aldirnar, og er nú svo komið, að það eru aðeins örfáir fuglar eftir hér á landi. Og það hnígur að því, meira að segja mun þess vera. mjög skammt að bíða, að þessi merkilegi og tígulegi fugl verði aldauða, ef ekkert er að gert fram yfir það, sem gert hefur verið. Hann hefur um langan tíma verið alfriðaður, en fækkað samt. Þá er það það, hvort þjóðfélagið vill horfa á það aðgerðarlaust, að hann hverfi algerlega úr sögunni. Ég fyrir mitt leyti tel það vera ekki viðunandi, að merkileg náttúrufyrirbæri, hvort sem þau er úr dýraríki, jurtaríki, steinaríki eða öðru hér á landi, eyðist og spillist, því að landið verður fátækara eftir en áður, þegar þau eru horfin. Ég held og það er álit náttúrufræðinga, að unnt muni vera að bjarga stofninum, ef hægt er að stemma stigu við því, að þessi fugl eyðist af þeim ástæðum, sem hann hefur mest eyðzt, bæði af eitri og í öðru lagi að honum sé eytt, þar sem hann hefur hreiður og þeir, sem í grennd búa, telja sig verða fyrir sköðum af honum og þar af leiðandi freistast til þess að koma honum með einhverju móti fyrir kattarnef. Það eru náttúrlega engar sannanir um þetta atriði, en ákaflega miklar líkur til þess, að á þennan hátt hafi fuglinum fækkað mjög í seinni tíð. Það er sjálfsagt ekki hægt að ætlast til þess, að þeir bændur, sem verða fyrir sköðum af þeim fáu fuglum, sem eftir eru, beri það bótalaust, og ég held, að það hafi verið allt of seint komið til móts við þá í því efni að sætta þá við, að fuglinn æli upp unga sína í nágrenni við þá, með því að bæta þeim það á einhvern hátt. En út í það ætla ég ekki að fara. Ég sem sagt tel ekki ástæðu til að ræða þetta mál hér eða hafa neina verulega framsögu í því. Ég vísa til þeirrar grg., sem fylgir, og óska eftir, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað öðru sinni til fjvn., en hún fékk málið til meðferðar á síðasta þingi, en skilaði þá ekki áliti.



Herra forseti. Hv. þm. Ágúst Þorvaldsson, 2. þm. Sunnl., sem ég hef nú tekið sæti fyrir á hv. Alþingi um sinn, flytur á þskj. 121 ásamt hv. 6. þm. Sunnl. till. til þál. um leit að heitu vatni á Selfossi og Laugardælum. Till. hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að á vegum jarðhitasjóðs verði gerð leit að heitu vatni í Selfosshreppi og Laugardælum og verði sú leit við það miðuð, að möguleikar finnist til þess að auka hitaveitu til hitunar íbúðarhúsa og iðnaðarframkvæmda á Selfossi.“ Hér er farið fram á það, að ríkið láti á vegum jarðhitasjóðs framkvæma tilraunaboranir, sem megi byggja á aukningu hitaveitunnar á Selfossi. Hitaveitan þar hefur starfað í rúman áratug og verið mikil lyftistöng fyrir það ört vaxandi kauptún. Það mun hafa verið árið 1947, sem fyrst var farið að bora eftir heitu vatni í Laugardælum með hitaveitu fyrir Selfoss fyrir augum. Og þar eru nú 4 holur, sú grynnsta 160 m djúp og sú dýpsta 372 m. Hiti vatnsins er úr dýpstu holunni 94 stig og meðalhiti úr öllum holunum 74 stig. Og vatnsmagnið hefur til skamms tíma verið nægjanlegt fyrir hitaveitu byggðarinnar austan Ölfusárinnar og til þarfa þess iðnaðar, sem þar er á staðnum, þ.e.a.s. fyrst og fremst mjóikurbúsins, og einnig hefur verið notað heitt vatn frá hitaveitunni fyrir sundhöllina á Selfossi. Nú er hins vegar svo komið, að vatnsmagnið er fullnotað og raunar orðið ónógt vegna hins öra vaxtar kauptúnsins. M.a. hefur orðið að loka þar sundhöllinni um hríð vegna vatnsskorts. Það er nú óhjákvæmilegt að gera þegar á þessu ári ráðstafanir til þess að auka hitaveituna. Færustu sérfræðingar telja allar líkur á nægu vatnsmagni í Laugardælum og í Þorleifskoti, en einnig víðar í nágrenni Selfoss eru líkur á miklum jarðhita. Hitaveitan á Selfossi hefur aldrei náð til þess hluta kauptúnsins, sem liggur vestan árinnar, og í fyrra fóru íbúar þessarar byggðar fram á það við hreppsnefndina, að ráðstafanir yrðu gerðar til þess, að þeir fengju einnig hitaveitu. Þar sem vatn hitaveitunnar var þá þegar að verða ónógt og sérfræðingar töldu, að heitt vatn væri einnig að finna vestan árinnar, var talið ráðlegast, að borað yrði þar, en hreppurinn hafði ekki bolmagn til þess að ráðast sjálfur í þær framkvæmdir. Í fyrravetur skrifaði svo hreppsnefndin jarðborunum ríkisins og fór fram á, að borað yrði á þessu svæði. Jarðboranirnar munu hafa sent það erindi áfram til hæstv. ráðh. orkumála, sem brást vel við þessum tilmælum og heimilaði nokkrar upphæðir úr jarðhitasjóði og ríkissjóði, samtals, þegar mér var seinast kunnugt um, 200 þús. kr., til þessara framkvæmda. Á s.l. hausti var svo hafizt handa um borun þarna, og þegar holan var orðin 98 m djúp, var hætt við borunina, a.m.k. í biti, og borinn fluttur á burt. Hitinn í holunni var þá orðinn talsverður, 62 stig, en það var enn ekki komið í vatn, enda er dýptin ekki orðin meiri en hálf dýpt grynnstu holunnar í Laugardalnum. Það hefur ekki tekizt að fá upplýst, hvenær jarðboranirnar hyggjast halda þessari borun áfram, en allmjög mun vera gengið á það fé, sem til ráðstöfunar er, og þess mun því miður varla að vænta, að verkinu verði lokið án frekari greiðsluheimildar. Auk þess, sem þarna er verið að gera og mjög er þakkarvert, þarf að kanna betur möguleikana á vinnslu heits vatns á þeim stöðum austan kauptúnsins, sem áður voru nefndir. Kauptúnið á Selfossi hefur vaxið mjög ört á undanförnum árum, og sá mikli vöxtur hefur kallað á miklar sameiginlegar framkvæmdir, örar en svo, að litlu samfélagi sé með góðu móti kleift. Á hinn bóginn tel ég, að þjóðfélagið hafi nokkrar sérstakar skyldur við kauptún á borð við Selfoss, sem er eitt gleggsta dæmi þeirrar heillavænlegu byggðaþróunar, sem ber að stuðla að. Þéttbýlismyndanirnar í sveitum og í dreifbýlinu verða ekki aðeins miðstöðvar viðskipta og samgangna, heldur einnig hvers konar þjónustu við dreifbýlið í atvinnu- og menningarmálum. Þar vex og þróast ýmis iðnaður, en einnig fyrir hann er jarðhitinn og nýting hans mjög þýðingarmikil. Það er m.a. af þessari ástæðu, sem mér virðist, að ríkinu beri að stuðla að viðgangi slíkra vaxandi kauptúna, m.a. með því að greiða fyrir jarðhitavinnslu, og ég vænti þess, að hv. Alþingi fallist á þetta sjónarmið með því að samþykkja þáltill., sem hér liggur fyrir. Fyrir tveimur vikum voru afgreiddar ýmsar till. af svipuðu tagi til hv, fjvn., en þessi till. var þá tekin út af dagskrá vegna fjarveru 1. flm. Ég mun nú leggja til, að þessari till. verði einnig vísað til fjvn. og hæstv. forseti fresti umr., og vænti ég þess, að hv. fjvn. láti till. ekki gjalda þess, að hún hefur af þessum ástæðum orðið aftur úr öðrum.



Herra forseti. Það er ekki nema gott, að menn sýni áhuga í því að flytja till, um mál, sem eru nauðsynleg og þörf, og þannig er það með jarðhitaleit á Selfossi, því að það er rétt, sem sagt var hér áðan, að hitaveitan er orðin of lítil. Og það var þess vegna, sem byrjað var að bora á nýjum stað á Selfossi í fyrra í leit að heitu vatni vestan árinnar. Það var varið til þess rúmlega 100 þús. kr. á því ári. En þess ber að geta, að á árinu 1961 hafði ekki verið gerð áætlun um jarðhitaborun á Selfossi á árinu 1962, en þessar áætlanir eru alltaf gerðar ári áður en framkvæmdir, sem eiga að gerast. m.a. vegna þess, að það þarf að útvega til þess fé. Þess vegna var það á s.l. ári, í septembermánuði, sem gerð var áætlun um framkvæmdir á árinu 1963 og gerðar ráðstafanir til fjárútvegunar í því skyni. Þá var gerð áætlun um það að bora eftir heitu vatni á árinu 1963 að Laugalandi í Holtum, þar sem er nokkur jarðhiti, 40° heitt vatn við skólann, og enn er verið að bora þar. Það var einnig gerð áætlun um það að bora eftir heitu vatni við Hlíðardalsskóla í Ölfusi, og verður væntanlega byrjað þar seinni hluta vetrar. Og í þriðja lagi var gerð áætlun um jarðborun á Selfossi á árinu 1963, og gerir jarðhitasjóður ráð fyrir að verja til þeirra framkvæmda á árinu 1/2 millj. kr. Þessi áætlun var gerð á s.l. hausti, og ef hv. 1. flm. þessarar till. hefði talað annaðhvort við rn. eða raforkumálastjóra, hefði hann áreiðanlega fengið upplýsingar um það. Till. þessi, sem hér er flutt nú, er góðra gjalda verð að því leyti, að hún sýnir áhuga flm. fyrir málinu, en hún breytir engu um framkvæmd málsins. Mér finnst alveg sjálfsagt að taka vel máli, sem flutt er í svo góðum tilgangi sem þessum. En það er staðreynd, að þó að till, verði samþ., breytir hún engu um framkvæmd málsins. Það er búið að ákveða að vinna á þessu ári fyrir ákveðna upphæð, og eins og hv. þm. sjá á till., er ekki heldur talað um neina fjárútvegun samkv. þessari till., þótt hún verði samþ. Það er aðeins áskorun á ríkisstj. að láta framkvæma verk, sem búið er að ákveða að skuli framkvæma. Ég kemst ekki hjá að segja frá þessu, og mér dettur ekki í hug að áfellast 1. flm. fyrir það, þótt hann hafi ekki, áður en hann samdi till. og flutti, talað við rn. eða raforkumálastjóra um það, á hvaða stigi málið er. Við getum verið sammála um það, bæði hv, frsm. og hv. flm. þessarar till., að það er mjög nauðsynlegt að auka við hitaveituna á Selfossi, og það ber að stuðla að því að nýta jarðhitann meira en gert hefur verið hér á landi, og það er það, sem verið er að vinna að núna með því að bora eftir heitu vatni víða um land, mjög víða um land, og vitanlega þarf meira fjármagn en við höfum enn yfir að ráða. Jarðhitasjóður hefur á þessu ári nokkuð mikið fjármagn, og hafa, eins og ég sagði, verið gerðar áætlanir um notkun þess á þessu ári. Ég býst við, að það, sem hefur verið ætlað til framkvæmdanna á Selfossi á þessu ári, sé ekki nægjanlegt, það þurfi að bora meira. Við vitum ekki um árangurinn vestan megin árinnar. Það er vitanlega sjálfsagt að bora meira þar en gert er og reyna til hlítar, hvort ekki fæst árangur af þessari holu, og jafnvel bora aðra, og það er vitanlega sjálfsagt líka að bora í Laugardælum, þar sem ekki er nú nægilegt vatnsmagn í það hitaveitukerfi, sem fyrir er. Það er svo ekki meira í rauninni um þetta að segja. Till. þessi hefur verið flutt í góðum tilgangi, til þess að ýta á eftir góðu máli, og flm. ekki verið búnir að kynna sér, á hvaða stigi málið er. Og það vissulega kemur ekki að sök, þó að þessu hagsmunamáli Selfossbúa sé hreyft hér á Alþingi og vakin athygli á því, því að eins og ég áðan sagði, má reikna með því, að það þurfi að halda áfram borunum þarna og það þurfi fjármagn til framkvæmda þar einnig á næsta ári, þótt reiknað sé með ríflegu íramlagi á þessu ári.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir ágætar undirtektir undir þetta mál. Enn fremur vil ég þakka honum fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf hér um það, að þegar hefði verið ákveðið að verja 500 þús. kr. til jarðborana á Selfossi á árinu 1983. Mér virtist á máli hæstv. ráðh., að hann teldi, að lítið gagn væri í að samþykkja þessa till., þar sem hún fjallaði um framkvæmdir, sem þegar væri búið að ákveða að ráðast í. Hins vegar held ég, að það hafi verið rétt hjá hæstv. ráðh., sem hann bætti við, að það kæmi vissulega ekki að sök, þó að hér væri á hv. Alþingi hreyft þessu stórfellda hagsmunamáli, og sjálfsagt væri, eins og hæstv. ráðh. sagði, að taka málinu vel. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta eftir þessar góðu undirtektir hæstv. ráðh. og vit ítreka till. mína um, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. 1. flm. þessarar till., hv. þm. Valtýr Kristjánsson, er ekki hér á Alþingi nú, og vil ég því - með leyfi forseta - gera nokkra grein fyrir till. þessari. Það er öllum kunnugt, hversu kalskemmdir á ræktuðu landi voru miklar á s.l. sumri. Nokkuð var þetta misjafnt eftir landshlutum, en þó bar alls staðar nokkuð á kali. Nú orðið er hið ræktaða land orðið fjárhagsleg undirstaða landbúnaðarins. Bregðist heyöflun, eru skuldir og basl á næsta leiti, og margir bændur eru það hart leiknir, að þeir bíða kattjónsins seint eða aldrei bætur. Kalskemmdir í túnum eru engin nýlunda hér á landi. Á öllum öldum hafa komið sumur, þar sem gróðurfar var mjög lítið, þótt orsakir þess hafi verið misjafnar, en venjulega einhver tegund kals. á þessari öld skera sig nokkur sumur úr, þar sem töðufengur var lítill, og sumarið 1918 er talið, að töðufengur hafi verið um það bil helmingur á við það, sem var árin þá á undan. Kalskemmdirnar 1918 eru þær mestu, er menn vita um hér á landi til þessa. Árið 1949 bar talsvert á kali á túnum, enda vorið bæði kalt og snjóasamt. Árin 1951 og 1952 kól tún mikið, einkum nýræktir, þótt kal fyndist einnig í hinum gömlu túnum. Þessar kalskemmdir hafa verið metnar til tjóns árin 1951 og 1952 á 50 millj. kr. til samans, og það er ekki svo lítil upphæð. Snemma á þessu þingi var útbýtt hér á hv. Alþingi riti frá Atvinnudeild háskólana um rannsóknir á kali túna fyrir þessi ár, 1951 og 1952. Þar skrifar Sturla Friðriksson grasafræðingur um þessi efni, en hann hefur manna mest fengizt við þessar rannsóknir hér á landi. í riti þessu er talað um, að kal verði aðallega til með fernum hætti, þ.e. frostkal, svellkal, klakakal og rotkal. Ég skal ekki hér fara fræðilega inn á þessa hluti, en vil benda þeim hv. þm., sem hafa áhuga í þessum efnum, á að lesa þetta rit Sturlu Friðrikssonar. Það, sem er eftirtektarverðast við kalskemmdirnar árin 1951 og 1952 og einnig árið 1962, er það, hversu nýræktin er miklu viðkvæmari fyrir kali en gömlu túnin. Sjálfsagt er það margt, sem veldur því, t.d. grastegundir, sem þola ekki okkar kalda loftslag, og einnig hitt, að framræsla lands og vinnsla þess er ekki nógu vel af hendi gerð. Það hefur tekið okkur Íslendinga sinn tíma að læra að beita tækninni rétt og á sjálfsagt eftir að taka nokkur ár enn þá, þar til fullkomin æfing og leikni fæst í þeim efnum. Í Árbók landbúnaðarins, síðasta hefti s.l. árs, ritar ritstjórinn, Arnór Sigurjónsson, um kalskemmdir og þó einkum það kal, sem átti sér stað a. l. ár. Þar segir ritstjórinn, með leyfi hæstv. farseta: „Gizkað hefur verið á, að töðufengurinn hafi orðið allt að 1/6 minni en þessi tvö undanfarin sumur, og því að þessi ágizkun sé e.t.v. í frekasta lagi, mun óhætt að fullyrða. að töðufengurinn er a.m.k. 10% minni eða 320–350 þús. hestum minni en þá. Og auk þess kemur ekki íram 160 þús. hesta aukning vegna nýrra túna. Þetta er 60–80 millj. kr. skaði fyrir bændastétt landsins, því að kostnaður við hirðingu og vinnslu túnanna og töðufengsins var lítið eða engu minni þrátt fyrir þennan uppskerubrest, þar sem ekkert hafði sparazt í áburðarkaupum. Þetta er átakanleg staðreynd fyrir þá, sem fyrir þessu tjóni urðu, en mestu kalskemmdirnar urðu á svæðinu austan Vaðlaheiðar og allt austur á Fljótsdalshérað, en kalskemmdir munu hafa orðið nokkrar svo til á öllu landinu.“ Það er mikið áfall að vakna við það siðla vors, eftir að hafa í engu til sparað að bera áburð á tún, að þar fyrirfinnist ekki stingandi strá. En þetta kom fyrir fjöldamarga bændur á s.l. sumri. Þeirra fjárhagsvandræði af þessum sökum eru margþætt og verða ekki rakin hér. En þó vil ég þakka hv. Alþingi þá lagabreytingu, sem orðin er á jarðræktarlögunum til styrktar þessum bændum. En meira þarf, ef vel á að fara í þessum efnum. Á s.l. sumri fór fram ýtarleg rannsókn á kali í Suður-Þingeyjarsýslu, og er talið, að þar hafi heyuppskera verið 1/3 minni en undanfarin ár. Þetta eru þungar byrðar. Herra forseti. Sú till., 5em hér er til umr., beinist einkum að fimm atriðum í rannsóknarstarfseminni. í fyrsta lagi, að hve miklu leyti má rekja orsakir kals til veðurfarsáhrifa, svo sem snjóa- og svellalaga, og við hvaða aðstæður kal myndast af þeim sökum. í öðru lagi, hvort eðlisfræðilegt ástand jarðvegsins og jarðvinnsluaðferðir, þurrkunarásigkomulag ræktunar, haust- og vetrarvatnsstaða í jarðvegi hafa áhrif í sambandi við kalhættu. í þriðja lagi, hvort misnotkun áburðar, svo sem stórir skammtar köfnunarefnis og áburðartími, t.d. áburðargjöf seint að sumri milli slátta, eigi sinn þátt í auknum kalskemmdum. í fjórða lagi, hvort notkun túnanna, svo sem haustbeit og sláttur síðsumars og að hausti, auki kal. Í fimmta lagi rannsókn á þoli stofna, sem notaðir eru í fræblöndur. Þess skal að sjálfsögðu getið og ber að geta, að margar athuganir hafa verið gerðar á orsökum kals. En það þarf meira en athuga það kal, sem orðið hefur. Það þarf að koma upp tæknilegum rannsóknum á kali, þar sem eru húsakynni og tæki til að framleiða kulda og á þann hátt að prófa frostþolni einstakra grastegunda með fleiru. Þetta kostar sjálfsagt nokkurt fjármagn, en þó ekki nema örlítið brot af því 80 millj. kr. tapi, sem talið er að bændastéttin hafi orðið fyrir á s.l. ári. Og ef það er svo, að bændastéttin geti án mikilla bóta tekið á sig svona gífurlegt tjón, hvað munar þá þjóðarheildina um að taka á sig nokkurn kostnað, sem ætti að geta komið í veg fyrir slíkt tjón í framtíðinni? Það er talið, að 25% af landi okkar sé gróðurlendi, en fróðir menn telja, að hægt verði í framtíðinni að auka gróðurlendið upp í 75%, bæði með því að velja grastegundir með þetta fyrir augum og dreifa tilbúnum áburði yfir gróðurlendin. Sé svo, að hægt sé að velja grastegundir, sem lifa í 500–800 eða 700 m hæð yfir sjávarmál, þá ætti að vera möguleiki á því að fá túngrös, sem þola betur loftslags- og jarðvegsbreytingar en þær grastegundir, sem nú eru yfirleitt algengastar. Ræktun á grasfræi og framleiðsla þess innanlands er eitt af undirstöðuatriðum þess, að við getum öðlazt þær grastegundir, sem eru þotnar gegn þeim loftfarsbreytingum, sem oft og einatt eiga sér stað hér á landi. Og þetta er eitt af frumskilyrðum þess, að við getum búið nokkurn veginn örugglega hér á landi, að grasræktin bregðist ekki, þar sem allur okkar búskapur má heita að byggist á grasræktinni. Ég vænti þess, að till. þessi fái góðar undirtektir og skjóta fyrirgreiðslu hér á hv. Alþingi. Og að lokinni þessari umr. legg ég til, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef flutt á þskj. 199 ásamt 5 hv. samþingismönnum mínum úr Norðurl. v. till. til þál. um jarðhitarannsóknir, jarðhitaleit og hagnýtingu jarðhita á Norðurlandi vestra. Eins og í grg. með till. segir, er víða á Norðurlandi vestra, allt frá mynni Eyjafjarðar að Hrútafirði, að finna heitar uppsprettur ofanjarðar, og auk þess bendir margt til, að á þessu svæði leynist víða í jörð heitt vatn, þótt lítt eða ekki verði þess vart á yfirborði jarðar. Jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar er kunnugt um hvorki meira né minna en 56 staði á þessu svæði, þar sem jarðhiti hefur fundizt, hann verið kannaður nokkuð og vatnsmagn og hitastig meelt. Langmestan jarðvarma á Norðurlandi vestra er að finna í Lýtingsstaðahreppi í Skagafjarðarsýslu, a.m.k. hvað vatnsmagn snertir, en í þeim hreppi hefur fundizt á 24 stöðum heitt vatn, að vísu mismunandi heitt, allt frá 20 til 74°, en vatnið er óvenjulega mikið, sérstaklega á einum stað, þar kemst það upp í 32 sekúndulítra, en það er á Reykjum í Lýtingsstaðahreppi, og mun það vera eitthvert mesta magn af heitu vatni, sem fundizt hefur á einum stað á Norðurlandi öllu. Vatnið á þessum stað er 67° heitt. Telja flm. till. sérstaka ástæðu til, að kannað verði, með hvaða hætti þessar miklu auðlindir verði hagnýtta,r, en enn sem komið er hefur það að litlu leyti verið gert. Á Reykjarhóli í Seyluhreppi, þ.e. í Varmahlíð í Skagafirði, er óvenjuheitt vatn að finna, þ.e.a.s. 91° heitt og um 10 sekúndulítrar. Hefur þessi varmi nokkuð verið hagnýttur til upphitunar húsa og rekstrar gróðurhúsa á staðnum. Við flm. þessarar till. teljum einnig ástæðu til, að kannað verði frekar en orðið er þetta jarðhitasvæði með það fyrir augum, að gerðar verði áætlanir um frekari virkjun heita vatnsins þar, þar eð telja verður líklegt, að þar finnist meira heitt vatn í jörðu en þegar er vitað um, og mun þess þörf, að það verði aukið, ef unnt er, vegna fyrirhugaðra byggingarframkvæmda á staðnum. Þá viljum við flm. þessarar till. einnig mælast til þess, að rannsakað verði frekar en orðið er jarðhitasvæðið á Reykjum í Miðfirði og möguleikar á virkjun heita vatnsins þar vegna hugmyndar um, að þar verði byggt barnaskólahús fyrir nálæga hreppa Vestur-Húnavatnssýslu. Þegar á heildina er litið, hefur það mikla magn af heitu vatni, sem er að finna á Norðurlandi vestra, að mjög litlu leyti verið hagnýtt enn þá. Sauðárkrókskaupstaður lét fyrir allmörgum árum hefja boranir eftir heitu vatni í nágrenni kaupstaðarins, og hefur það heita vatn, sem þannig hefur fengizt, jafnóðum verið virkjað til upphitunar íbúðarhúsa í kaupstaðnum og annarra heimilisnota. Eins og áður segir, hefur heita vatnið við Varmahlíð í Skagafirði verið hagnýtt til hitunar íbúðarhúsa, til hitunar skólahússins á Löngumýri og rekstrar gróðurhúsa við Varmahlíð. íbúðarhús og barnaskólahús á Reykjum í Lýtingsstaðahreppi hafa verið hituð með hluta af því mikla magni af heitu vatni, sem þar finnst í jörðu. Samkomuhús á Laugarbakka í Miðfirði hefur verið hitað með vatni úr Reykjalaug, og í athugun er að reisa þar barnaskólahús fyrir nálæga hreppa Vestur-Húnavatnssýslu, eins og ég áður sagði. Auk þess hefur héraðsskólahúsið á Reykjum í Hrútafirði fengið heitt vatn frá byrjun úr hinum heitu uppsprettum þar. Fyrirhugað mun enn fremur vera að reisa skólahús á Reykjum við Reykjabraut í Austur-Húnavatnssýslu og, nýta jarðhitann þar til upphitunar og annarra þarfa fyrir skólahúsið. Þess ber jafnframt að geta, að allmörg býli á Norðurl. v. hafa um skemmrí eða lengri tíma hagnýtt heitar uppsprettur í nágrenni þeirra til upphitunar íbúðarhúsa og til annarra heimilisnota. Það má einnig að lokum geta þess, að forráðamenn Siglufjarðarkaupstaðar, sem er langfjötmennasta byggðarlagið á Norðurl. v., hafa í langan tíma haft mikinn áhuga á, að kannað verði til hlítar, hvort ekki sé unnt að auka svo vatnsrennsli uppsprettnanna í Skútudal við Siglufjörð, að jarðhitinn megi koma að notum fyrir íbúa kaupstaðarins, og var hér á Alþingi í fyrra samþ. þingsályktunartillaga lútandi að þessu. Af þessari lauslegu upptalningu minni verður nokkuð ráðið, að enn sem komið er hefur hinn mikli jarðvarmi, sem er að finna á Norðurt. v., að mjög litlu leyti verið virkjaður og hagnýttur til hagræðis fyrir íbúa þessa landshluta, ag það er vegna þeirrar staðreyndar, sem þessi till. er flutt, og hljóðar hún þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta, svo fljótt sem auðið er, framkvæma á vegum jarðhitasjóðs rannsókn á þeim jarðhitasvæðum, sem vitað er um á Norðurl. v. og ekki enn hafa verið rannsökuð og nýtt. Einnig verði framkvæmd í þessum landshluta leit að jarðhita á þeim stöðum, sem ætla. má að jarðhiti finnist og mögulegt sé að nýta hann. Þá verði að loknum þessum athugunum gerðar áætlanir um hagnýtingu jarðhitans á hverjum stað.“ Það mun hafa verið á,kveðið, að um þessa till. yrði höfð ein umr. Ég legg því til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjárveitinganefndar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 226 um þyrilvængjur í þjónustu landhelgisgæzlunnar, til samgöngubóta og sjúkraflugs á Vestfjörðum og Austfjörðum. Ég skal vera stuttorður um þessa till. Ég hef flutt nálega samhljóða till. þessari tvívegis áður, og vænti því, að hv. alþm. sé efni hennar kunnugt. Í fyrsta lagi er til þess ætlazt, að hæstv. ríkisstj. festi kaup á 2 þyrilvængjum og sé aðalhlutverk þeirra að aðstoða og þjónusta við landhelgisgæzluna. En auk þess er ætlazt til þess, að með staðsetningu þeirra á Austfjörðum og Vestfjörðum inni þessar þyrilvængjur af höndum margvíslega aðra þjónustu fyrir fólkið í þessum landshlutum, sem að mörgu leyti eiga erfiðast að því er snertir samgöngur innbyrðis. Þar gætu þær komið áreiðanlega að gagni í vissum byggðarlögum. Ég vil t.d. nefna byggðarlag eins og Súgandafjörð, sem getur ekki komizt í neinar flugsamgöngur með öðrum hætti, Breiðafjarðareyjar, byggðina á Ingjaldssandi, og fleiri staði mætti nefna, og sjálfsagt hagar þessu líkt til á Austfjörðum víða. Það er ekki nokkur vafi á því, að til sjúkraflugs eru engin samgöngutæki eins tiltæk undir þessum kringumstæðum og þyrilvængjur, og hefur það hvað eftir annað komið í ljós, að íslendingar hafa orðið að biðja setuliðið á Keflavíkurflugvelli að koma til hjálpar til að sækja fársjúkt fólk til að gera tilraun til að bjarga lífi slíkra einstaklinga, þegar aðstæður hafa verið þannig, að ekki hefur verið hægt að komast á staðinn með öðrum hætti. Það vita allir, að höfuðkostur þessa flugsamgöngutækis er sá, að enga flugvelli þarf að byggja í sambandi við notkun þyrilvængjanna. Þær geta lent á smábletti, þær geta lent á húsþaki, ef vera vill. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að vandkvæðin í sambandi við að fá lækna í ýmis læknishéruð mætti ef til vill leysa að einhverju leyti með þyrilvængjunni, og þá ef til vill spara allmikið fé ríkissjóði með því að sameina slík héruð, 1, 2 eða 3, ef þyrilvængjan væri staðsett þar í grennd og hægt væri að gripa til hennar, þegar lækni þyrfti að sækja um langan veg eða koma honum á stað, sem væri einangraður. Þá er mér og kunnugt um, að oft er miklum erfiðleikum bundið að halda uppi þjónustu við vitana, sem eru mikilsverðar ríkisstofnanir, og til þess að fullnægja þeirri þjónustu er haldið úti skipi, sem þó hefur ekki alttaf aðstöðu til að komast á staðinn. En með þyrilvængju mætti vafalaust leysa þar við sérstakar kringumstæður úr vanda og vafalaust með minni tilkostnaði en láta alldýrt skip bíða viku eða hálfan mánuð þess að komast á staðinn. Þá mætti og hugsa sér, að fjórðungssjúkrahúsin á Austfjörðum og Vestfjörðum nytu aðstoðar þessa tækis til að koma sjúklingum til skjótrar læknisaðgerðar í fjórðungssjúkrahúsunum, þar sem læknisaðstoð er betri en á hinum smærri sjúkrahúsum. Og má þannig margt fleira telja. Ég held, að það sé bráð nauðsyn fyrir íslendinga að eignast þessi tæki, og mætti byrja á einu eða tveimur. Ég held, að það þyrfti í raun og veru að vera þyrilvængja í hverjum landshluta a.m.k., auk Vestfjarða og Austfjarða væri hér ein suðvestanlands og önnur þyrilvængja á Norðurlandi. Ég hef aflað mér upplýsinga um það, hvað þessi tæki kosta, og ég veit nú, að 11 manna þyrilvængja eða þyrilvængja, sem getur borið tilsvarandi vörumagn, mundi kosta álíka og 100–120 tonna fiskibátur. Hún mundi kosta um 7 millj. kr., og má þá velja um, hvort sem maður vildi heldur bandaríska, sovézka eða kanadíska, og sjálfsagt eru fultkomnar þyrilvængjur til í fleiri iðnaðarlöndum. En mér er kunnugt um, að bæði í Bandaríkjunum og í Sovétríkjunum eru til þyrilvængjur, sem sérstaklega eru búnar út með það fyrir augum að þola flug við mjög lágt hitastig, í miklum frostum, og mundi það áreiðanlega vera mikill kostur fyrir okkar loftslag. Í slysatilfellum er svo ekki sízt hægt að koma þyrilvængjum við undir ýmsum kringumstæðum, þegar engin önnur samgöngutæki duga. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að nú þegar þessi till. er borin fram í þriðja sinn á Alþingi, þá fallist Alþingi á till. og afgreiði hana, svo að ekki þurfi að bera hana fram í fjórða sinn. Það hafa verið ákveðnar tvær umr. um þessa till., og legg ég því til, að þegar þessari umr. lýkur, þá verði henni vísað til hv. fjvn., þar sem farið er fram á fjárframlög til kaupa á þessum alldýru tækjum.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 233 leyft mér að bera fram þáltill. um smiði fiskiskipa innanlands. Tillögumaður ásamt mér er hv. 5. Norðurl. e. (BjörnJ). Það er í annað skipti, sem við flytjum þessa till. Hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera hið bráðasta hvers konar ráðstafanir, sem þörf er á, bæði með útvegun nægilegs lánsfjár, tæknilegs undirbúnings, skipulagningar starfsins og á annan hátt, til þess að smíði fiskiskipa færist inn í landið. Sérstaklega skal aura úrræða leitað til þess, að hér hefjist smíði stálskipa frá 70–250 tonna stærð í svo stórum stíl, að fullnægi þörfum þjóðarinnar.“ Það er öllum kunnugt, að við íslendingar höfum fram til þessa að mjög litlu leyti smíðað okkar fiskiskip sjálfir. í þessu efni höfum við að langmestu leyti orðið að leita til annarra þjóða. Er þetta verkefni þó svo nærtækt og svo nauðsynlegt okkur sem eyþjóð og fiskveiðiþjóð, að ætla hefði mátt, að við hefðum talið þetta vera eitt af hinum sjálfsögðustu hlutverkum okkar að leysa af hendi sjálfir. Samt er það svo, þó að við lítum aðeins á tréskipin, að mikill meiri hluti þeirra tréskipa, sem við eigum, 40 smálestir eða stærri, eru smíðuð erlendis, og er það þó hafið yfir allan vafa, að tréskip getum við smíðað sjálfir af öllum þeim stærðum, sem henta til fiskveiða hér við land. En innlendu skinin í fiskiflotanum eru samt í miklum minni hluta. Fyrir nokkrum árum smíðuðum við meira að segja miklu meira af tréskipum en við gerum nú. Það er um afturför að ræða í þessari iðngrein og full ástæða til, að athugað sé, hvers vegna sá samdráttur hefur orðið. Ég hef aflað mér upplýsinga um það, hvað er verið að smíða mikið af skipum innanlands nú á þessu ári. Þær upplýsingar hef ég fengið hjá skipaskoðunarstjóra ríkisins, og segir í bréfi hans, að í skipasmiðastöðinni Dröfn í Hafnarfirði sé verið að smíða eitt eikarskip 140 brúttólestir, í dráttarbrautinni á Akureyri eitt eikarskip 140 lestir, í skipasmíðastöð KEA eitt eikarskip 120 lestir og í Dráttarbraut h/f, Neskaupstað, eitt eikarskip 70 lestir, Skipaviðgerðir h/f í Vestmannaeyjum eitt eikarskip 140 brúttólestir, Skipasmíðastöðin h/f, Ytri-Njarðvík, eitt eikarskip 48 brúttólestir, Stálsmiðjan h/f, Reykjavík, eitt stálskip 130 brúttólestir. Þetta eru alls 7 skip frá 48–140 lestir. Auk þess er verið að smíða nokkra smábáta, Ýmist plankabyggða eða súðbyrðinga og tvo 30 tonna stálbáta fyrir olíufélögin. Það er þannig verið að smíða núna innanlands 13 fiskiskip frá 7–140 lestir, og þessi skip eru alls um 880 brúttólestir, en það er tæplega fimmtungur þess, sem við nauðsynlega þurfum til þess að viðhalda þessum hluta skipaflotans, þ.e. tréskipunum. Hina 4/5 hlutana af tréskipunum kaupum við af öðrum þjóðum. Það er óskynsamlegt að reikna með lengri meðalaldri fiskiskipa en 20 árum, að talið er, og þá þurfum við a.m.k. 40 skip á ári aðeins til viðhalds flotanum. En til aukningar, ef við hugsum um aukningu, sem auðvitað sjálfsagt er, mundi þarna ekki nægja minna en 40–50 skip árlega, sem samtals þyrftu að vera 4000–4500 brúttólestir. En þegar við lítum til stálskipanna, erum við enn verr á vegi staddir hvað þá skipasmíði snertir hér innanlands. Og mér er tjáð, að það, sem einkum standi í veginum fyrir því, að stálskipasmíðin færist inn í landið, sé rekstrarfjárskortur innlendra skipasmíðastöðva. Með erlendu stálskipunum fást lán til 5–10–12 ára og jafnvel 15 ára og það sé þessi fyrirgreiðsla, sem valdi því, að þeir geta ekki tekið íslenzku skipin, sem þurfa að fást greidd á mjög skömmum tíma, helzt jafnóðum og bygging er innt af hendi. Það er því nokkurn veginn gefinn hlutur, að það, sem fyrst þarf að gera til þess að færa stálskipasmíðina inn í landið, er fyrirgreiðsla um fjármagn. Vafalaust kæmi sér einnig vel að fá fyrirgreiðslu um tæknilegar leiðbeiningar í sambandi við uppbyggingu státskipasmíðastöðva, en þó hygg ég, að þess sé minni þörf en útvegunar lánsfjárins. Einhver kynni að segja: Höfum við þekkingu til þess að byggja stálskip af þessari stærð, 70–250 lestir, sem er sú stærð, sem við þyrftum sérstaklega á að halda sem fiskiskipum? Því tel ég að reynslan hafi skorið úr. Hér var byggt stálskip, dráttarbáturinn Magni, og smíði hans lokið árið 1955. Þetta skip er 184 lestir að stærð. Tveimur árum síðar var lokið smíði varðskinsins Alberts, þ.e.a.s. 1957. Það skip er rúmar 200 lestir. Nú eftir síðustu áramót var lokið smíði 130 lesta stálskips hjá Stálsmiðjunni í Reykjavík, og var það fyrsta fiskiskip, sem Íslendingar smíðuðu úr stáli. En þarna liðu, eins og menn sjá, tvö ár milli þess, að Magni og Albert runnu af stokkunum, og síðan liðu 5 ár full, þangað til fyrsta fiskiskipið, sem kom næst, rann af stokkunum hjá Stálsmiðjunni. En hins vegar er talið, að við hefðum þörf fyrir 12 eða 15 skip á ári af þessari stærð og gerð, en höfum fengið 1 skip 3.–4. hvert ár, þegar litið er yfir þetta tímabil, síðan fyrsta skipið var smíðað. Við erum sem sé algerlega háðir öðrum þjóðum, að heita má, hvað snertir smíði stálskipanna, og við það finnst mér og meðflm. mínum að vart verði unað til lengdar. Hér þurfum við því að gera ráðstafanir til fyrirgreiðslu, sem miði að því að færa stálskipasmíðina inn í landið, en smíði þessara þriggja skipa sýnir það og sannar, að íslenzkir iðnaðarmenn geta innt þetta hlutverk af hendi. Það er annað, sem stendur í vegi, en þekkingarskortur. Ég held, að það sé fyrst og fremst fjármagn og gott skipulag, sem þurfi hér að koma til. Ég fjölyrði svo ekki um þetta mál að sinni. En með þessari þáltill. er til þess ætlazt, að ríkisstj. láti þegar rannsaka, hvað veldur því, að skipasmíði innanlands tekur ekki vexti og viðgangi og er nánast í afturför sem stendur. Síðan er lagt til, að þegar þessari rannsókn sé lokið og orsakir fundnar, þá geri ríkisstj. hvers konar ráðstafanir, sem þörf virðist á, bæði um útvegun nauðsynlegs lánsfjár, tæknilegs undirbúnings, og hún stuðli einnig á sérhvern hátt að því, að skipasmíði færist inn í landið að öðru leyti. Það er mér ljóst, að þetta verður ekki gert í einu vetfangi. Það er vissulega gott að fara hægt af stað, og það hefur þegar verið gert, svo að við mættum fara að auka hraðann. Við erum að vísu svo heppnir, að mikið hefur verið keypt af nýjum skipum og góðum til landsins á síðari árum. Þá hefur á síðustu tveimur árum verið samdráttur í okkar skipaflota. í hann hafa höggvizt stór skörð og ekki komið ný skip í staðinn, þannig að aukning hafi orðið. Þetta má ekki vera þannig til lengdar, og meiri aukning en nemur viðhaldi flotans þarf því að koma til. Og það þyrftu helzt af öllu að vera stálskip, sem væru smíðuð innanlands, og þyrfti þá sennilega að byggja upp skipasmíðastöðvar í öllum landshlutum, því að það verður líka að sjá fyrir aðstöðu til viðhalds þeirra skipategunda, sem eru á hinum stærri veiðistöðvum, og viðhald stálskipa yrði fljótt aðkallandi, þegar stálskipunum fjölgar í flotanum. Það væri því ekki full lausn á málinu, þó að það rísi 1 eða 2 eða 3 skipasmíðastöðvar hér í Reykjavík eða nágrenni hennar. Ég tel, að þessi iðnaður sé þannig, - og miða ég nokkuð þar við reynslu annarra þjóða, - að þessum skipasmíðastöðum eigi að dreifa um fiskibæina á Íslandi, a.m.k. þannig, að ein slík skipasmíðastöð sé í hverjum landsfjórðungi. Það er sannfæring okkar flm., að Íslendingar eigi að kappkosta að geta sem allra fyrst smíðað sín eigin fiskiskip og orðið sjálfum sér nógir á því sviði, a.m.k. þannig staddir, að þeir þurfi sem allra minnst til annarra þjóða að sækja, að því er snertir sín algengustu fiskiskip.



Herra forseti. Á þskj. 234 hef ég leyft mér að flytja svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar ákveða vegarstæði Vesturlandsvegar frá Elliðaám og inn fyrir Kollafjörð og vinna þau undirbúningsstörf 'tinnur, sem nauðsynleg eru, til þess að endurbygging vegarins geti hafizt á næsta sumri.“ Um rökstuðning fyrir till. þessari vísa ég til grg. ag sé enga ástæðu til að bæta þar neinu við. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um þetta mál verði frestað og því vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Við flm. þessanar till. höfum geri grein fyrir því, hvers vegna þessi till. er flutt, í grg., og get ég því verið frekar stuttorður. Flestar þjóðir munu hafa lög, sem ákveða, hverjum lágmarksskilyrðum þurfi að fullnægja, til þess að einstaklingar eða félög megi eignast fasteignim eða öðlast afnotarétt þeirra, enn fremur ákvæði um það, hverjum skilyrðum þurfi að fullnægja til þess að geta stundað atvinnurekstur í landinu. Þau lög, sem um þetta gilda, eru mismunandi hjá ýmsum þjóðum. Hjá okkur Íslendingum eru lögin um eignarrétt og afnotarétt fasteigna nr. 63 frá 28. nóv. 1919. Það eru aðalákvæðin um þetta mál, í þeim lögum er lögfest sú meginregla, að þeir einir, sem eru heimilisfastir hér á landi, hafi rétt til þess án sérstaks leyfis að eignast hér fasteign eða afnotarétt hennar. En lögin setja ekki það skilyrði fyrir því, að menn eignist hér fasteignir eða afnotarétt fasteigna, að einstaklingurinn sé íslenzkur ríkisborgari og hafi dvalizt hér á landi um tiltekið árabil. Það virðist því ekkert vera því til fyrirstöðu samkv. íslenzkum lögum, að útlendingar, sem hér eru heimilisfastir, öðlist um leið rétt til þess að fá eignarrétt eða afnotarétt af íslenzkum fasteignum. Ef um félög er að ræða, þar sem fleiri menn eru í félagi og ber hver fulla ábyrgð á skuldum félagsins, þá skulu þeir allir vera búsettir hér á landi. Sé hins vegar um félag að ræða, þar sem sumir bera fulla ábyrgð, aðrir takanarkaða ábyrgð á skuldum félagsins, skulu þeir, sem fulla ábyrgð bera, vera heimilisfastir hér og félagið hafa heimili og varnarþing og stjórnendur allir vera hér búsettir. Ef um hlutafélag er að ræða eða stofnanir, er aðeins það skilyrði sett, að stofnunin eða félagið eigi hér heimilisfang og varnanþing og stjórnendur séu hér heimilisfastir. Frekari skilyrði virðast ekki fyrir því sett, að hlutafélög og stofnanir geti eignazt hér fasteignir eða afnotarétt af fasteignum. Svo virðist sem íslenzk löggjöf geri engar sérstakar kröfur til hlutafjáreignar íslenzkra ríkisborgara eða hér búsettra manna. Samkv. ákvæðum l. frá 1919 virðast því hlutafélög, þar sem mikill meiri hluti hlutafjár er í höndum útlendinga, geta hindrunarlaust og án þess að fá. leyfi til þess eignazt fasteignir hér á landi eða afnotarétt. Og setjum nú svo, að útlendingur uppfylli ekki þessi skilyrði, þá getur ráðuneytið, hlutaðeigandi ráðh., veitt honum leyfi til þess að kaupa hér fasteignir, ef ástæða þykir til, eins og tekið er fram í l. frá 1919. En það er ekkert tekið fram um það, hverjar þessar ástæður þurfi að vera, og rn. þess vegna alveg í sjálfsvald sett, hvort það veitir leyfið eða ekki. En það þarf ekkert leyfi ráðh., ef leigusamningur um fasteignir er skemmri en 3 ár og uppsögn með minna en eins árs fyrirvara. Það er næstum því auðsætt, að þessi ákvæði 1. gr. l. frá 1919, sem ég hef nú rakið, reisa ekki miklar skorður við því, að eignarréttur og afnotaréttur fasteigna hér á landi færist í hendur erlendra, ríkisborgara. Af þessu, sem ég hef rakið í mjög stuttu máli, ætti að vera ljós nauðsyn þess að taka löggjöf þessa til rækilegrar endurskoðunar. Það þarf að setja ný lög um þetta efni, sem geta reist rönd við því, að erlendir ríkisborgarar geti keypt hér fasteignir. Þetta gildir um einstaklinga og ekki síður um félög. Sérstaklega er ástæða til þess að setja greinileg og afdráttarlaus ákvæði um hlutafélög. Má ekki minna vera en þau skilyrði séu sett, að íslenzkir ríkisborgarar eigi tiltekinn meiri hl. hlutafjár í þeim félögum, sem öðlast rétt til þess að eignast hér fasteignir, svo að bent sé aðeins á eitt atriði. Ef veita á undanþágu, sem lagt er í hendur ráðh. að leyfa, þarf að setja upp sérstök skilyrði fyrir því og ákveðin, að slík undanþága sé heimil. Ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér löggjöf annarra þjóða um skilyrði fyrir því, að menn megi meðal þeirra eignast fasteignir eða afnotarétt þeirra. Ég hygg þó, að mér sé óhætt að fullyrða, að löggjöf þeirra sé yfirleitt mun strangari en löggjöf okkar. Og ég tel rétt, að við fylgjum fordæmi þeirra þjóða, sem hafa skýr og ströng skilyrði í þessum efnum. Annað efni till. snertir endurskoðun á lagaákvæðum um atvinnurekstrarréttindi hér á landi. Um leið og lögin um eignarrétt og afnotarétt fasteigna eru tekin til endurskoðunar, þykir einnig rétt að taka þessi ákvæði til endurskoðunar. Einkum virðist nauðsynlegt að endurskoða rétt hlutafélaga og annarra félaga með takmarkaða ábyrgð í þessu sambandi. íslenzk lög binda að vísu atvinnurekstrarréttindi útlendinga vissum skilyrðum. En vafasamt verður að telja, að hér sé nægilega vel um hnútana búið. Einkum á þetta við hlutafétög, sem útiendingar kunna að eiga mikið í eða eru háð útlendingum að meira eða minna leyti raunverulega. Um allt þetta þarf að setja skýra löggjöf, þar sem ákveðin stefna er mörkuð og séð fyrir því, að ákvæðunum sé fylgt. Það kunna ýmsir að verða til þess að segja, að endurskoðunar sé ekki mikil þörf, allt hafi komizt vel af til þessa, þótt gilt hafi hin ófullkomna löggjöf í þessu efni. Það er rétt, svo langt sem það nær. Þess hefur ekki gætt mjög, að útlendingar hafi sótt hér eftir fasteignum eða réttindum til atvinnurekstrar. En þess ber að gæta, að víða erlendis, þar sem þessarar ásælni útlendinga hefur ekki heldur gætt, eru nú ýmsar blikur á lofti. Við höfum og lifað í skjáti einangrunarinnar einnig að þessu leyti. Nú er því ekki lengur að heilsa, þar sem við erum komnir svo að segja í þjóðbraut. Það er og fleira breytt í hinum ytri aðstæðum. Við eigum áreiðanlega, sem betur fer, auðæfi í fasteignum og þá aðstöðu til atvinnurekstrar, sem er eftirsóknarverð fyrir útlendinga og þeir hafa mikinn hug á að ná í. En hvað sem þessum bollaleggingum öllum saman líður, er eitt víst: það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í, og það er áreiðanlega varhugavert á þeim tíma, sem nú er, þegar auðfélög fullsetinna landa eru hvarvetna í leit eftir aðstöðu, að hafa land sitt opnara í þessu efni en aðrar þjóðir telja sér fært að hafa. Með þessum fáu orðum tel ég mig hafa gert nokkra grein fyrir því, að þessi mál, réttindi útlendinga til atvinnurekstrar og til að eiga hér fasteignir, þarf að endurskoða. Og ég álit, að bezta leiðin til þess sé að skipa, nefnd, sem kosin sé af Alþingi. Það er gert ráð fyrir því, að n. skili áliti fyrir næsta þing, og álít ég það nauðsynlegt, vegna þess að ég tel ýmislegt mæta með því að flýta þessu máli. Eftir að þessari umr. hefur lokið, legg ég til, að málinu verði vísað til allshn.