Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. utanrrh.: "1. Er ráðherra að beita sér fyrir verulegum breytingum á starfsháttum Íslenskra aðalverktaka á Keflavíkurflugvelli? 2. Ef svo er, hvaða breytingar eru fyrirhugaðar? 3. Mun ráðherra tryggja starfsöryggi verkafólks sem starfað hefur hjá Íslenskum aðalverktökum eða má þar búast við uppsögnum og atvinnuleysi í framhaldi af hugsanlegum breytingum? 4. Mun ráðherra tryggja forgang Suðurnesjamanna til verktöku á heimaslóð eða verður stórfyrirtækjum í Reykjavík falið að annast þau mál? 5. Er það Verktakasamband Íslands sem er að undirbúa hugsanlegar breytingar í samráði við utanrrh.?" Ástæðan fyrir því að þessar fsp. eru fram komnar er almennur ótti verkafólks hjá Íslenskum aðalverktökum um að verið sé að gera breytingar sem varðað geti atvinnuöryggi þess. Það liggur ljóst fyrir að breytinga er þörf á verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Sú skipan sem varð til upp úr 1950 er ekki endilega það sem eðlilegt er að verði um næstu framtíð. Hvernig staðið er að þeim breytingum varðar ekki aðeins örfáa verktaka heldur fyrst og fremst sveitarfélögin í grennd flugvallarins, atvinnurekendur á svæðinu og þá allra fremst það starfsfólk sem um áraraðir hefur starfað við þessar framkvæmdir. Mikil gagnrýni hefur komið fram á þá skipan verktöku á Keflavíkurflugvelli sem nú er. Einkum hefur sú gagnrýni beinst að því að það fjármagn sem er afrakstur þessarar verktakastarfsemi fer beint til Reykjavíkur. Á Suðurnesjum verður sama og ekkert eftir til uppbyggingar eða útlána á þessu svæði sem best sést á því að í svari við fsp. Alþýðuflokksmanna fyrir þremur árum kom fram hér á Alþingi að aðeins 2% af inneignum Íslenskra aðalverktaka voru þá geymd í peningastofnunum á Suðurnesjum. Ég sá það í einu dagblaðanna að hæstv. utanrrh. var að finna að því að ég hefði séð fundargerð frá stjórn Verktakasambands Íslands. Í tilefni af því vil ég taka fram að slíka fundargerð hef ég ekki undir höndum og hef ekki haft. Hins vegar mun þessi fundargerð vera til í ljósriti mjög víða um Keflavíkurflugvöll og var hún lesin upp fyrir mér á fundi í einu byggðarlaganna þar syðra í síðustu viku. Efni hennar gefur til kynna að verulegar breytingar á verktakastarfsemi séu í augsýn. M.a. kemur fram að BM Vallá, Steypustöðin Ós og Ármannsfell hf., sem reyndar er utan Verktakasambandsins, ætli sér stóra hluti í framkvæmdum þar syðra. Rétt er að geta þess að einmitt á þessum slóðum eru starfrækt fyrirtæki sem gætu tekið þau verkefni öll að sér.



Herra forseti. Sem svar við fyrirspurn hv. 6. landsk. þm. leyfi ég mér að vísa til skýrslu sem forveri minn lét gera og lögð var fram á Alþingi. Skýrslan er frá því í apríl 1984. Þar segir svo, með leyfi forseta, á bls. 16: "Íslenskir aðalverktakar hafa með höndum verkefni er falla undir liði 1-5, en Keflavíkurverktakar verkefni skv. lið 1 og lið 6 að mestu leyti. Hugmyndir um breytingar á verktakastarfseminni verða að taka mið af framtíðartilhögun ofangreindra þátta svo og því samkomulagi sem í gildi er á milli Íslands og Bandaríkjanna um toll- og skattfrelsi á efni, tækjum og þjónustu. Sams konar ákvæði eru í gildi um framkvæmdir Bandaríkjanna í öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins svo og milli bandalagsríkjanna innbyrðis varðandi verkefni sem greidd eru úr sameiginlegum sjóðum Atlantshafsbandalagsins. Telja verður að athuguðu máli að hvorki sé heppilegt né hagkvæmt að fjölga beinum viðsemjendum varnarliðsins frá því sem nú er. Ástæða er hins vegar til þess að opna fyrir þá möguleika að nýir verktakar hefðu aðstöðu til þess að taka að sér verkefni í auknum mæli og á sama grundvelli og félögin eða tengjast Aðalverktökum og Keflavíkurverktökum. Þá er einnig rétt að kanna ítarlega skilyrði þess að opna aðildarfélög samningsaðila frekar en nú er. Til þess að undirbúa þetta hefur utanrrh. ákveðið að koma á fimm manna samstarfsnefnd sem í eiga sæti tveir fulltrúar Verktakasambands Íslands, fulltrúi Íslenskra aðalverktaka, fulltrúi Keflavíkurverktaka og fulltrúi ráðuneytisins. Nefndinni verður jafnframt falið að kanna fyrirkomulag þessara mála og reynslu í öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins." Í skýrslu þeirri sem ég lagði fram á Alþingi í apríl á s.l. ári segir svo, með leyfi forseta: "Í framhaldi af yfirlýsingu forvera míns á s.l. ári um þátttöku fleiri verktaka í framkvæmdum varnarliðsins hefur verið unnið að því að opna fyrir undirverktök í vissum verkefnum. Lögð hafa verið drög að því að sjö undirverktakar starfi saman við hafnargerðina í Helguvík sem nú hefst með vorinu. En hluta forframkvæmda var lokið á s.l. ári. Hér er um að ræða stærsta verkefni sem Íslenskir aðalverktakar hafa tekið að sér til þessa. Við byggingu ratsjárstöðvar á Vestfjörðum og Norðausturlandi er stefnt að því að undirverktaka verði í höndum heimamanna eftir því sem aðstæður leyfa. Vegaframkvæmdir við báðar stöðvarnar eru í undirverktöku heimamanna. Framangreind undirverktaka er árangur samstarfsnefndar með aðild Íslenskra aðalverktaka, Keflavíkurverktaka, Verktakasambands Íslands og ráðuneytisins. Þessi samstarfsnefnd mun halda áfram störfum í því skyni að kanna skiptingu á fleiri verkefnum." Annað hefur ekki verið aðhafst í þessum málum af hálfu ráðuneytisins með tilliti til þeirra fsp. sem hér liggja fyrir. Þá er ljúft og skylt að undirstrika að ráðuneytið mun að sjálfsögðu hyggja að starfsöryggi verkafólks sem unnið hefur hjá þessum fyrirtækjum þar syðra og í engu láta ófreistað að hugsa þar um. Varðandi það sem hv. þm. sagði áðan og vísaði þá til fjármagns fyrirtækisins Aðalverktaka og flutnings þess af Suðurnesjum, þá held ég að þar hljóti að vera mikill misskilningur á ferðinni. Fjármagn þessa fyrirtækis er geymt í Landsbankanum, í Verslunarbankanum, Samvinnubankanum og Sparisjóðnum í Keflavík. Það hefur komið skýrt fram. Landsbankinn, Verslunarbankinn og Samvinnubankinn hafa útibú á Suðurnesjum og þar af leiðandi er fjármagnið í stofnunum sem eru þar syðra. Að ég tali ekki um Sparisjóðinn í Keflavík. Þingmaðurinn fann að því að ég skyldi gera athugasemd við að hann hefði skyggnst í fundargerðir Verktakasambandsins. Það var svar við því sem kom fram í dagblaði hjá honum og ég vildi aðeins benda á að ef menn hygðust fá vitneskju um hvað væri að gerast í utanrrn. væri alveg tilgangslaust fyrir þá að reyna að hnýsast í fundargerðir Verktakasambands Íslands.



Herra forseti. Það er staðreynd sem ekki verður hjá vikist að það eru aðeins 2% af innlánum Íslenskra aðalverktaka í Sparisjóðnum í Keflavík sem er höfuðlánastofnunin þar. Ekkert meira var þar þegar við gerðum þessa fsp. og það var svar þeirra sjálfra þannig að hér er ekki um misskilning að ræða. Ég vænti þess að þessi nefnd skili einhvern tímann af sér störfum eða ljúki því verkefni sem henni var falið. Ekki er að sjá að svo sé. En hitt er annað mál að menn telja að ýmsar breytingar séu væntanlegar og þykir mönnum syðra, a.m.k. í sveitarstjórnunum, eðlilegt að haft sé samráð við þær um hvernig með þetta verði farið. Það gengur ekki lengur að verktakafyrirtæki þar syðra eyði öllum sínum peningum í að byggja glæsihallir í Reykjavík og fjármagna aðra þætti hér en skipta sér ekki af neinu sem lýtur að málefnum þar sem fjármunirnir verða til. Varðandi tilvísun í fundargerð Verktakasambandsins vil ég taka það aftur fram að þessi fundargerð er til víðs vegar um öll Suðurnes. Hvernig það hefur átt sér stað veit ég ekki. Sjálfsagt hafa vildarmenn Matthíasar Á. Mathiesen komið henni á framfæri þar.



Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja varðandi þessa fsp., en get skýrt frá því hér og nú að ég átti í gær fund með fjórum sveitarstjórnum þar syðra til að ræða ákveðin samskiptamál varnarmálaskrifstofunnar og þessara sveitarfélaga og hyggst ræða við þær þrjár sveitarstjórnir sem eftir eru um samskiptamál þeirra og varnarmálaskrifstofunnar, þannig að a.m.k. ég hef vilja til þess að hafa samstarf eins gott og það getur verið á milli varnarmálaskrifstofunnar og utanrrn. og sveitarfélaga þar syðra.



Herra forseti. Á þskj. 513 hef ég borið fram eftirfarandi fsp. til samgrh.: "Hvaða ráðstafanir hyggjast umferðaryfirvöld og Vegagerð ríkisins gera til þess að draga úr tíðum slysum á Arnarneshæð og á Reykjanesbraut?" Þær ástæður sem liggja að baki þessari fsp. eru þær að óvíða á landinu er um jafnháa slysatíðni að ræða og á Reykjanesbraut. Sú staðreynd hlýtur að vekja þá spurningu til hvaða ráðstafana er unnt að grípa til úrbóta og fækkunar slysa á þessum fjölfarnasta þjóðvegi landsins. Þar hljóta menn ekki hvað síst að staðnæmast við þau atriði sem lúta að vegagerð og vegaframkvæmdum sem verða mættu til þess að gera umferð á Reykjanesbraut greiðari og öruggari en nú er, ekki síst á þeim köflum brautarinnar sem reynslan hefur sýnt að eru hvað hættulegastir - þar sem flest umferðarslysin eiga sér stað. Fyrir liggur í skýrslum Umferðarráðs og Vegagerðar um hvaða kafla Reykjanesbrautar er hér að ræða. Í nágrenni Kópavogs, Garðabæjar og Hafnarfjarðar hefur slysatíðnin verið mest frá Engidal suður fyrir Hafnarfjörð. Árið 1985 var slysatíðnitalan þar 7,05, en landsmeðaltalið er aðeins 1,7. Fjórum sinnum fleiri slys áttu sér stað á þessum vegarkafla en landsmeðaltalið var og sýnir það glögglega nauðsyn þess að breikka veginn á þessu svæði og fækka vegamótum, en hér er raunverulega orðið um innanbæjarveg að ræða. Við Arnarneshæð í Garðabæ er einnig brýnna úrbóta þörf og raunar allt norður fyrir Kópavogslæk. Þar hafa mörg slys átt sér stað að undanförnu og úrbætur á vegakerfinu þar eru þegar orðnar mjög aðkallandi. Byggja þarf nýjan breiðan veg í gegnum Arnarneshæð og leggja þar brú yfir fyrir umferð í austur- og vesturátt ef vel á að vera. Það mun reynast allkostnaðarsöm framkvæmd, en óhjákvæmilegt er að hefjast handa um hana hið allra fyrsta vegna hins mikla umferðarþunga og slysahættu sem á þessum vegi er. Það þarf því að vera forgangsverkefni við gerð hinnar nýju vegáætlunar sem brátt mun liggja fyrir Alþingi. Umferðarljós á Arnarneshæðinni eru aðeins bráðabirgðalausn sem rétt sýnist þó að grípa til meðan varanlegar úrbætur eru gerðar á Reykjanesbrautinni á þessu svæði sem einnig verða að taka til vegarins norður yfir Kópavogslæk. Þótt umferðarþunginn á Reykjanesbraut sé minni eftir því sem sunnar dregur er slysatíðnin í dag þó hvergi meiri en í Njarðvíkum. Þar er talan 9,09 að meðaltali síðustu árin, en ég minni aftur á að landsmeðaltalið er 1,7. Vonir standa til að hinn nýi flugvallarvegur frá Fitjum ofan byggðarinnar, sem nú er verið að leggja, ráði bót á því hörmungarástandi sem þar hefur ríkt í umferðarmálum. Vera má að ekki sé enn orðið tímabært að breikka Reykjanesbraut alla sunnan Hafnarfjarðar, eins og stundum hefur heyrst að væri nauðsynlegt, þrátt fyrir tíð slys, m.a. við Kúagerði, og ég minni á að þar áttu sér stað þrjú alvarleg umferðarslys í janúarmánuði. En hjá því verður þó ekki komist að lagfæra alla Reykjanesbrautina sunnan Hafnarfjarðar þ.e. þær vegaraxlir sem mikill umferðarháski stafar nú af. Íbúar í Kópavogi, Garðabæ, Hafnarfirði og Reykjanesi hafa miklar og vaxandi áhyggjur af þeirri aukningu umferðarslysa sem á Reykjanesbraut hefur átt sér stað síðustu misserin. Því er hér að því spurt hvað yfirvöld samgöngumála telja helst til úrbóta í þessum efnum.



Herra forseti. Þær vegarbætur sem framkvæmdar voru á Hafnarfjarðarvegi um Arnarneshæð árin 1975 og 1976 miðuðust við endanlega útfærslu vegarins sem felur í sér að Hafnarfjarðarvegurinn verði sprengdur niður í hálsinn, en Arnarnesvegurinn liggi yfir hann á brú. Þegar þeim var lokið var frekari framkvæmdum slegið á frest þar sem meira þótti liggja á endurbótum Hafnarfjarðarvegar gegnum Garðabæ og síðan nýbyggingu Reykjanesbrautar milli Hafnarfjarðar og Breiðholts. Við endurskoðun vegaáætlunar nú verður væntanlega tekin ákvörðun um hvenær lokið verði við þær framkvæmdir sem eftir eru á Arnarneshæðinni til að Hafnarfjarðarvegur og Arnarnesvegur komist í endanlegt horf. Eins og vegamót Arnarnesvegar og Hafnarfjarðarvegar eru nú stafar umferðinni af þeim hætta sem framtíðarlausnin á að fyrirbyggja. Það hefur mikið verið rætt um slysahættu á þessum stað og hefur Vegagerðin átt viðræður við lögregluna í Hafnarfirði um úrbætur til bráðabirgða. Í þeim umræðum hefur komið í ljós að bráðabirgðalausnir eru fáar og umdeildar. Helst hefur verið rætt um umferðarljós, en þeim er talin fylgja hætta á öngþveiti í snjókomu og hálku. Það mál er því ekki útrætt. Aðilar eru þó sammála um að slys á þessum stað stafa fyrst og fremst af of hröðum akstri, en lögreglan í Hafnarfirði telur sig ekki hafa bolmagn til að halda hraðanum innan hæfilegra marka á þessari leið. Þess má geta að fjárveitingar, sem veittar eru í því skyni að fækka umferðarslysum, hafa farið til staða á Reykjanesi sem taldir hafa verið enn hættulegri en Arnarneshæðin eins og t.d. í Ytri-Njarðvík og í Mosfellssveit. Um Reykjanesbrautina er það helst að segja að umferðarslys dreifast um hana alla, enda þótt á þeim kafla sem er vestan Hafnarfjarðar séu þau tíðust í nágrenni Kúagerðis eins og nýleg dæmi minna á. Samt er slysatíðni á Reykjanesbraut milli Hafnarfjarðar og Njarðvíkur undir landsmeðaltali. Í umræðum um slysahættuna á Reykjanesbraut hafa menn orðið sammála um að bundið slitlag á axlir vegarins muni leysa mikinn vanda og koma í veg fyrir mörg slysanna sem stafa af því að vegfarendur lenda í vanda vegna brúna sem oft myndast þegar laust efni á öxlum skolast frá sjálfri veghellunni. Hér er um framkvæmd að ræða sem varla verður framkvæmd nema í áföngum. Það hefur verið leitað lausnar á vanda kaflans um Kúagerði, en þar stafar hættan fyrst og fremst af hálku sem myndast skyndilega við sérstakar aðstæður, hitabreytingu og raka. Þótt til séu tæki sem aðvarað geti við hálkumyndun er ekki ljóst hvort slík tæki mundu leysa vandann á Reykjanesbrautinni. Þegar vegáætlun verður til afgreiðslu innan tíðar sjá þm. Reykjaneskjördæmis hvað þeim verður ætlað til vegaframkvæmda og hvaða leiðir þeir velja, hvort þeir velji þá leið að ganga frá þeim kafla á Reykjanesbrautinni sem var opnaður á s.l. hausti og töluvert er eftir ógert við eða að hefja þá framkvæmd sem hv. fyrirspyrjandi talar hér um, veg á Arnarneshæðinni. Persónulega tel ég að miðað við það fjármagn sem fyrir er geti það ekki orðið alveg á næstunni að vegurinn verði tekinn niður af Arnarneshæðinni og brú byggð yfir eins og upprunalega er ætlað. Því tel ég þrátt fyrir annmarka og skiptar skoðanir manna í þessum efnum að nauðsynlegt sé að koma þarna upp umferðarljósum.



Herra forseti. Ég þakka samgrh. fyrir svör við þessari fsp. Það kom fram í máli hans að Vegagerðin hefur haft áform um að byggja nýjan veg yfir Arnarneshæð, grafa hann þar niður því að hann er allt of hár eins og hann er í dag og byggja brú þar yfir veginn. Það er vitanlega mjög aðkallandi, en það er jafnframt nokkuð dýr framkvæmd eins og ráðherrann vék að. Engu að síður er hún mjög brýn vegna þess öngþveitis, þeirrar miklu slysahættu sem þarna er um að ræða. Þegar rætt er um þessa vegagerð og Reykjanesbrautina alla er rétt að minna á að hér er um fjölfarnasta þjóðveg landsins að ræða sem þjónar raunverulega þjóðinni allri en ekki aðeins þeim byggðarlögum sem þarna eiga hlut að máli. Þarna er um að ræða ákaflega mikinn umferðarþunga á einum fjölfarnasta hluta höfuðborgarsvæðisins. Það ætti þess vegna að vera forgangsverkefni sú áætlun og það áform sem Vegagerðin hefur um að bæta úr skák í þessu efni að því er varðar Arnarneshæðina. Ég minni einnig á veginn þar fyrir sunnan, en slysatíðnin er mjög há í Hafnarfirði, raunverulega frá Vífilsstaðaveginum allt þar til suður fyrir Hafnarfjörð kemur vegna mjög vaxandi umferðar. Ráðherrann minntist á nauðsyn þess að setja slitlag á vegaraxlirnar á Reykjanesbraut. Ég tek undir það. Það er mjög aðkallandi framkvæmd einnig sem gæti dregið úr þeim slysum sem staðreyndir sýna að hafa átt sér stað undanfarið í verulegum mæli. Ég minni á slysin við Kúagerði á síðustu vikum. Það er rétt að vegáætlun mun senn verða til endurskoðunar á Alþingi, en með þessari fsp. vil ég enn undirstrika nauðsyn þess að verulegu og auknu fé sé veitt til vegamála á þessu svæði, einu þéttbýlasta svæði landsins, sem mikill þorri landsmanna árlega og oft á ári á leið um, vegna þess ástands sem þar hefur skapast. Hér er um forgangsverkefni að ræða og hér á að vera um slíkt verkefni að ræða í framtíðinni.



Herra forseti. Á þskj. 554 hef ég ásamt hv. þm. Valdimar Indriðasyni borið fram svofellda fsp. til hæstv. sjútvrh. um veiðar og vinnslu kúfisks: "Hvað líður störfum kúfisksnefndar? Liggja fyrir niðurstöður nefndarinnar um markaðsmál, veiðar og vinnslu á kúfiski?" Ég vil fylgja þessari fsp. úr hlaði með örstuttri greinargerð. Við þær aðstæður sem við búum við í sjávarútvegi þar sem takmarka hefur orðið svo mjög sókn í þorskstofninn er nauðsynlegt að hyggja sem mest að fleiri kostum við öflun þess sjávarfangs sem mögulegt og hagkvæmt er að nýta. Með öflugri flota og aukinni vélvæðingu og tækni í fiskvinnslu hefur stöðugt verið sótt inn á nýjar leiðir í fiskvinnslunni. Ágætur árangur hefur orðið af vinnslu á rækju, humri og hörpudiski og hefur sú útgerð aukið á fjölbreytni í vinnslu og veiðum og skotið sterkari stoðum undir afkomu í sjávarútvegi. Er nú svo komið að þessar greinar eru gildur þáttur í sjávarútvegi. Ekki síst í þessum greinum veiða og vinnslu hefur það sannast að þróunarstarf og ítarlegar rannsóknir eru nauðsynlegar þegar hefja á nýtingu nýrra fisktegunda. á það jafnt við um veiðar, vinnslu og markaðssetningu. Að mati fiskifræðinga er kúfiskur í verulegu veiðanlegu magni við landið. Þekking á veiðum og vinnslu kúfisks er hins vegar takmörkuð. Til veiða og vinnslu þarf sérhæfðan búnað og því er verulegur stofnkostnaður sem leggja þarf til í upphafi án þess að vissa sé fyrir hendi um niðurstöður. Svo ná megi sem bestum árangri og komast hjá skakkaföllum vegna byrjunarörðugleika við veiðar og vinnslu er nauðsynlegt að rækilegar rannsóknir og tilraunaveiðar eigi sér stað. Það vakti því vonir þegar svokölluð kúfisknefnd var sett til að undirbúa og kanna nýtingu á kúfiski. Starf nefndarinnar hefur hins vegar ekki enn leitt til niðurstöðu svo að vitað sé. Því er borin fram fsp. til hæstv. sjútvrh. vegna þess að verulegur áhugi er fyrir framgangi þessa máls.



Herra forseti. Kúfisknefnd var skipuð þann 30. des. 1983 til að kanna möguleika á veiðum, vinnslu og markaðsmöguleikum á kúfiski. Í nefndina voru skipaðir Björn Dagbjartsson alþm., tilnefndur af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Hrafnkell Eiríksson fiskifræðingur, tilnefndur af Hafrannsóknastofnun, Már Elísson forstjóri, tilnefndur af Fiskveiðasjóði Íslands, og Ólafur Jónsson aðstoðarframkvæmdastjóri, tilnefndur af sjávarafurðadeild SÍS, Eggert Lárusson sölufulltrúi, tilnefndur af Sölustofnun lagmetis, Eyjólfur Ísfeld Eyjólfsson forstjóri, tilnefndur af Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, og Finnur Ingólfsson aðstoðarmaður sjútvrh., tilnefndur af sjútvrn. og er hann jafnframt formaður nefndarinnar. Fullyrða má að engin haldbær þekking hafi verið til í landinu á veiðum, vinnslu og markaðsmöguleikum kúfisks. Tækni við veiðar og vinnslu hér á landi var óþekkt. Því hefur nefndin leitað eftir ráðgjöf erlendis frá. Fyrir nefndina hafa starfað fjórir ráðgjafar, tveir bandarískir og Emil Ragnarsson frá tæknideild Fiskifélags Íslands, Jón Leví Hilmarsson og Friðrik Ragnarsson frá verkfræðistofunni Mega í Reykjavík. Nefndin taldi nauðsynlegt að fram færi tilraunavinnsla á þeim kúfiski sem veiðist hér við land þannig að hægt væri að ganga úr skugga um að hann sé sambærilegur þeim kúfiski sem veiðist við austurströnd Bandaríkjanna. Nauðsynlegt var talið að fiskurinn væri unninn í þeim vélum og tækjum sem allra líkastar væru þeim sem hann kæmi til með að vera unninn í. Þar sem tækjabúnaður til vinnslunnar var ekki til hér á landi var nauðsynlegt að flytja kúfiskinn óunninn út til Bandaríkjanna og láta vinna hann þar. Nær útilokað er að komast inn í kúfiskverksmiðju vestur í Bandaríkjunum, en fyrir atbeina Coldwater, dótturfyrirtækis SH í Bandaríkjunum, fékkst leyfi til þessarar tilraunavinnslu í vinnslustöð J. H. Miles og Co. í Norfolk. Tilraunavinnslan fór fram í ágúst 1984. Skelin var veidd á Faxaflóasvæðinu og síðan send í flugvél til Bandaríkjanna. Það eru niðurstöður sérfræðinga að íslenska kúskelin sé fyllilega sambærileg þeirri bandarísku. Tilraunavinnslan sýndi reyndar heldur minni nýtingu en á bandarísku skelinni. Hins vegar fullyrtu sérfræðingar fyrirtækisins að búast mætti við mjög sambærilegri nýtingu. Til að kynna sér hvernig er staðið að veiðum á kúskel fóru fiskifræðingarnir Ingvar Hallgrímsson og Hrafnkell Eiríksson til New Jersey og kynntu sér slíkan veiðiskap í byrjun árs 1984. Í september sama ár fóru Finnur Ingólfsson og Sigurjón Helgason frá Rækjunesi hf. í Stykkishólmi til Rhode Ísland og kynntu sér þar hvernig staðið er að veiðum. Í mars 1985 kom hingað til lands bandarískur ráðgjafi, Dick Cooter, til ráðgjafar vegna verkefnisins. Leitað var að hentugu skipi hér á landi til breytinga fyrir kúfiskveiðar. Síðari hluta árs 1984 hófst samstarf kúfisknefndarinnar og fyrirtækisins Rækjuness hf. í Stykkishólmi um kúfiskmálin. Í framhaldi af ferð Dicks Cooter hingað í mars og eftir að hann hafði lagt mat á möguleika til að breyta Önnu SH 122, skipi Rækjuness hf., var hafist handa við breytingar á skipinu. Vitað er að kúfiskur er í nokkru magni hér við land. Hins vegar er útilokað að segja til um stofnstærð og veiðanlegt magn nema hafa til þess sérbúið skip. Kúfisknefndin ákvað að aðstoða Rækjunes hf. eftir föngum við að breyta skipi fyrirtækisins í sérbúið kúfiskveiðiskip. Þeim breytingum er nú lokið og áætlað er að rannsóknir hefjist á næstu vikum, en þær munu fara fram á vegum Hafrannsóknastofnunar. Fyrir liggja drög að skýrslu kúfisknefndar og hafa þau legið fyrir síðan í nóvember 1985. Skýrsla nefndarinnar mun hins vegar ekki verða gerð opinber fyrr en séð er fyrir hver árangurinn mun verða af veiðirannsóknunum. Það er skoðun nefndarinnar að niðurstöður stofnstærðarmælinga séu forsendan fyrir því hvort hér verði hægt að stunda kúfiskveiðar og vinnslu með arðbærum hætti í framtíðinni. Svar við lið 2: Þó svo skýrsla nefndarinnar hafi ekki verið gerð opinber er rétt að það komi fram að arðsemisútreikningar sem kúfisksnefndin hefur látið gera miðað við 230 úthaldstíma á ári, 3600-3800 kg afla á klukkustund, hráefnisverð 4 kr., nýting í vinnslu 9% og afurðaverð fyrir lausfrystan kúfisk á 95 sent pundið benda til þess að um arðsama atvinnugrein geti verið að ræða. Reiknuð hefur verið arðsemi við veiðar og vinnslu út frá mörgum mismunandi gefnum forsendum, svo sem breytilegu hráefnisverði, úthaldstíma, afla á klukkustund, nýtingu í vinnslu og afurðaverði. Í ljós kemur að afli á klukkustund skiptir langmestu máli varðandi veiðarnar. Útreikningar sýna að veiðar gætu verið arðbærar ef hægt væri að veiða 3600-3800 kg á klukkustund. Afli á klukkustund við veiðar í Bandaríkjunum er á bilinu 4400-4600 kg. Það sem mestu ræður um afkomu vinnslunnar er nýtingin í vinnslunni og afurðaverðið. Fullyrt er að nýting í Bandaríkjunum sé á bilinu 8-10%. Þá ræðst það dálítið af því hvernig fiskurinn er hreinsaður. Fullyrt er að afurðaverð á lausfrystum kúfiski í Bandaríkjunum sé í kringum 1 dollar fyrir pundið og hafi farið hækkandi að undanförnu. Hvað markaðsmálin snertir eru í kúfisknefndinni fulltrúar þriggja sölufyrirtækja, þ.e. Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sjávarafurðadeildar SÍS og Sölustofnunar lagmetis. Kúfiskurinn er unninn á þrjá vegu í neyslu. Hægt er að selja hann ferskan, sjóða hann niður eða frysta hann. Í þeim arðsemisáætlunum sem kúfisknefndin hefur látið gera er gert ráð fyrir að fiskurinn sé lausfrystur til útflutningsins og er ætlað að vinnslan miðist við bandarískan skelfisksúpumarkað. Hugsanlegir kaupendur í Bandaríkjunum á íslenskum kúfiski eru stórfyrirtæki í súpuframleiðslu. Sum þessara fyrirtækja nota aðallega þennan svokallaða "surf clam" eða smyrsling í sína súpuframleiðslu, en það er skeljategund sem ekki þekkist hér við land. Önnur fyrirtæki nota eingöngu kúfisk í þessa framleiðslu. Mikill aflasamdráttur hefur orðið á "surf clam" að undanförnu í Bandaríkjunum. Stafar það af massadauða á skel vegna súrefnisskorts. Störf kúfisknefndar hafa dregist, það er rétt, eins og kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda. Sú leið hefur hins vegar verið valin að fara hægt og rasa ekki um ráð fram með því að ráðast í miklar fjárfestingar ef svo færi að óframkvæmanlegt væri að stunda kúfiskveiðar og vinnslu hér á landi. Nefndin valdi að leita eftir samvinnu við aðila sem hafði reynslu af skelfiskveiðum og vinnslu og varð því fyrirtækið Rækjunes hf. í Stykkishólmi fyrir valinu sem samstarfsaðili. Fjárfestingarkostnaður sem það fyrirtæki hefur nú ráðist í er í kringum 40 millj. og er það fjármagnað af fyrirtækinu sjálfu, Byggðastofnun, Þróunarfélaginu, Fiskimálasjóði og Fiskveiðasjóði, allt með fullum ábyrgðum fyrirtækisins. Sjútvrn. hefur styrkt fyrirtækið lítils háttar í þessu verkefni. Það sem hins vegar mun ráða úrslitum um hvort hér verði kúfiskveiðar stundaðar í framtíðinni eru niðurstöður þeirra rannsókna á stofnstærð og veiðanlegu magni kúfisks sem eru að fara af stað á allra næstu vikum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir skýr og greinileg svör við fsp. Af svari hæstv. ráðh. má sjá að kúfisknefnd hefur unnið ágætt starf og lagt mikið í að afla þekkingar og sambanda við erlenda aðila sem reynslu hafa af kúfiskveiðum og vinnslu. Er óhætt að segja að vinnubrögð nefndarinnar séu fagleg og til fyrirmyndar þó hægt hafi gengið. Er þess að vænta að á vegum sjútvrn. verði stuðlað að framgangi málsins. Rækjunes hf. í Stykkishólmi hefur lagt verulega fjármuni í breytingar á skipi fyrirtækisins, Önnu SH, vegna kúfiskveiðibúnaðar og í raun takmarkað mjög nýtingu skipsins til annarra veiða. Því er nauðsynlegt að útgerðin njóti stuðnings ráðuneytisins og fái metið það framlag og frumkvæði sem forsvarsmenn fyrirtækisins hafa haft. Takist að nýta kúfiskinn er ekki ólíklegt að draga mætti tímabundið úr sókn í aðra stofna, svo sem rækju og hörpudisk sem nú er fullnýttur, án þess að valda atvinnuleysi eða samdrætti. En meginatriði þessa máls er að samstarf ráðuneytis og hagsmunaaðila leiði til þeirrar niðurstöðu að nýta megi kúfiskstofninn og auka með því afrakstur sjávarútvegsfyrirtækja og starfsmanna í þeim byggðum sem geta með bestum og hagkvæmustum hætti nýtt þessa auðlind.



Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. sjútvrh. að það er rétt að fara sér hægt í þessu máli, enda hefur það verið gert hjá kúfisknefnd. Mér vitanlega hefur ekki verið haldinn nema einn fundur í u.þ.b. tvö ár. Það sem mig langaði til þess að vita, ef hæstv. ráðh. getur svarað, er hvort opinberu fé hafi verið veitt í verulegum mæli til annars fyrirtækis í sama skyni. Mér er nokkuð kunnugt um að fyrirtæki á Súgandafirði hefur hugsað sér til hreyfings í þessum efnum.



Herra forseti. Sem svar við þessari fsp. vil ég segja að mér er kunnugt um að það fyrirtæki hefur fengið fyrirgreiðslu hjá Byggðastofnun, en sú fyrirgreiðsla er óviðkomandi þessu verkefni og óviðkomandi sjútvrn.



Herra forseti. Árið 1976 voru fyrst sett lög hér á landi um jafnrétti kvenna og karla. Í 7. gr. þessara laga er kveðið á um jafnréttisfræðslu, en þar segir, með leyfi forseta: "Í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum skal veita fræðslu um jafnrétti kvenna og karla. Kennslubækur og kennslutæki sem þar eru notuð skulu vera þannig úr garði gerð og hönnuð að kynjum sé ekki mismunað." Sams konar ákvæði er að finna í þeim lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sem sett voru vorið 1985. Það er enginn vafi á því að jafnréttisfræðsla er ákaflega mikilvægur þáttur í að ná fram þeirri hugarfarsbreytingu sem nauðsynleg er til þess að um jafnrétti kvenna og karla geti verið að ræða í reynd. Gagnkvæmar skyldur og réttindi karla og kvenna, þær kvenímyndir og karlímyndir sem dregnar eru upp í kennslubókum og öðrum kennslugögnum og fræðsla um hvernig kynjamisréttinu er háttað, allt eru þetta grundvallaratriði jafnréttisfræðslu og mikilvæg til þess að auka skilning á því hvað sé jafnrétti, hvers vegna það sé mikilvægt og hvar því sé einkum ábótavant. Án þessa skilnings verður þessum málum seint komið í betra horf en þau eru í nú og því er jafnréttisfræðsla eitt af undirstöðuatriðum jafnréttis kvenna og karla. Þess vegna spyr ég hæstv. félmrh. á þskj. 567: "1. Hvernig hefur verið staðið að jafnréttisfræðslu í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum frá samþykkt laga um jafnrétti kvenna og karla árið 1976? 2. Hvernig er framkvæmd jafnréttisfræðslu háttað nú?"



Herra forseti. Með tilvísan til tilvitnunar fyrirspyrjanda í lög nr. 78/1976 og lög nr. 65/1985 og í framhaldi af því að í 10. gr. gildandi laga segir að menntmrn. beri ábyrgð á framkvæmd þessa ákvæðis í samráði við Jafnréttisráð, þ.e. hvernig þessu er háttað í skólakerfinu, á grundvelli framangreinds hefur félmrn. leitað upplýsinga hjá Jafnréttisráði um framkvæmd jafnréttisfræðslu í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum og efnislega kemur eftirfarandi fram í svari ráðsins: Þegar á árinu 1977 var hafist handa um að koma á jafnréttisfræðslu og umræðu um jafnrétti í skólum. Var fyrst og fremst horft til grunnskóla í því sambandi. Á árinu 1978 var haldinn fundur með námsstjórum, ráðgjafarnefnd Jafnréttisráðs og Jafnréttisráði og í framhaldi af fundinum var settur á stofn starfshópur sem skyldi hafa samvinnu við skólarannsóknadeild menntmrn. um útgáfu námsbóka. Þessi hópur tók þó aldrei til starfa því að svar frá menntmrn. barst aldrei. Málið var tekið upp að nýju 1981. Ráðgjafarnefnd Jafnréttisráðs lagði áherslu á að jafnréttisfræðsla yrði tekin upp í grunnskólum. Farið var yfir námsskrár ýmissa greina og í framhaldi af þeirri vinnu var haldinn fundur með námsstjórum ýmissa námsgreina, m.a. í heimilisfræðum, íþróttum, kristinfræðum, mynd- og handmennt og í samfélagsfræðum. Ráðgjafarnefndin hélt einnig sérstaka fundi með námsstjórum. Gott samstarf tókst á milli Jafnréttisráðs og námsstjóra í samfélagsfræðum og Jafnréttisráð fékk til yfirlestrar allt námsefni sem hafði komið út í varanlegri útgáfu í þeirri námsgrein. Einnig tókst samstarf við Námsgagnastofnun sem lét ráðgjafarnefnd Jafnréttisráðs í té allt nýútgefið námsefni til yfirlestrar. Á árinu 1982 var haldið áfram með kynningu á jafnréttisfræðslu í skólum auk yfirlestrar námsefnis á vegum ráðgjafarnefndarinnar. Á fyrri hluta ársins var gert átak í samvinnu við námsstjóra í handmennt og heimilisfræðum um að bæta kennsluna í þessum greinum. Haustið 1983 var hafinn undirbúningur að ráðstefnu um skólajafnrétti sem haldinn var í mars 1984. Í framhaldi af henni framkvæmdi Jafnréttisráð könnun á fyrirkomulagi í handmenntakennslu í grunnskólum landsins. Skýrsla um niðurstöður þessarar könnunar liggur frammi hjá ráðinu. Í henni kemur fram að á þessu sviði er verk að vinna. Dagana 21. og 27. sept. 1985 var stofnað til kynningar í Námsgagnastofnun um jafnréttisfræðslu. Jafnréttisráð átti frumkvæði að kynningunni sem haldin var í samvinnu við Námsgagnastofnun, skólaþróunardeild menntmrn., Bandalag kennarafélaga, fræðsluskrifstofu Reykjavíkurumdæmis, Kennaraháskóla Íslands og Kvenréttindafélag Íslands. Á kynningunni voru sýnd kennslugögn og haldnir fyrirlestrar, einkum fyrir kennara. Dagana 3.-6. júní 1986 var haldið námskeið á vegum endurmenntunardeildar Kennaraháskóla Íslands á Akureyri um jafna stöðu kynjanna. Á námskeiðinu var fjallað um það atriði hvort skólinn stuðli að jafnri stöðu kynjanna eða hvort hann viðhaldi kynjamismun. Um þessar mundir eiga sér stað viðræður á milli Jafnréttisráðs og endurmenntunarstjóra Kennaraháskólans um framhald námskeiða þar sem fyrst og fremst verður unnið að viðhorfsbreytingu meðal kennara til jafnréttismála. Þess má geta að frá setningu laga nr. 65/1985 hefur Jafnréttisráð farið árangurslaust fram á stöðuheimild til að geta ráðið fræðslufulltrúa. Fyrrv. og núv. framkvæmdastjórar ráðsins hafa eftir því sem kostur er reynt að sinna allri fræðslu sem beðið er um. Við þetta má bæta því að á Akureyri er um þessar mundir unnið að framkvæmd norræns samstarfsverkefnis á sviði jafnréttismála. Þetta verkefni, sem kallast Bryd-verkefnið eða Brjótum múrana, hefur verið kynnt hér á Alþingi, m.a. í skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála. Nokkrir aðilar standa sameiginlega að framkvæmd þess, m.a. félmrn., norræna ráðherranefndin, Jafnréttisráð og Akureyrarbær. Í tengslum við framkvæmd verkefnisins hafa verið haldnir nokkrir fundir með fræðsluyfirvöldum bæjarins um jafnréttismál og jafnréttisfræðslu. Herra forseti. Ég vil að endingu geta þess að ríkisstjórnin vill taka þessi mál föstum tökum. Ég vil í því sambandi minna á grein 3.1 í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna sem liggur frammi á Alþingi til umræðu. Þar segir, með leyfi herra forseta: "Hrundið verði í framkvæmd ákvæði 10. gr. laga nr. 65/1985, um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna, um að veitt verði fræðsla um jafnrétti kynjanna í skólum landsins. Samþykkt verði tillaga menntmrn. um stöðuheimild vegna umsjónarkennara í jafnréttisfræðslu. Áhersla verði lögð á að kennslugögn mismuni ekki kynjunum. Félmrn., Jafnréttisráð og menntmrn. reyni í sameiningu að breyta hinu hefðbundna náms- og starfsvali með aukinni náms- og starfsfræðslu." Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir viðræðum ofangreindra aðila um frekari framgang þessa máls.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin og það að einhver hreyfing virðist nú vera komin á þessi mál. Það er verk að vinna, sagði ráðherra áðan og vitnaði til skýrslu sem fram kom 1985 ef ég heyrði rétt. Það er svo sannarlega satt því að ákvæði hefur verið í lögum í ellefu ár um að framkvæma skuli jafnréttisfræðslu hér á landi og ljóst var af svörum ráðherra að hún hefur framan af og fram á allra síðustu ár einkum falist í fundum og starfshópum sem ekki hafa starfað og síðan í handmennta- og heimilisfræðslu sem vandséð er hvernig er beinlínis jafnréttisfræðsla. Sönnun þess hversu skammt á veg jafnréttisfræðsla er í rauninni komin er ef til vill helst að finna í framkvæmdaáætlun félmrh. til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna, sem er 214. mál þessa þings, en það er einn liður í þeirri framkvæmdaáætlun að hrinda í framkvæmd ákvæðum 10. gr. laga nr. 65 frá 1985, um jafnréttisfræðslu. Þar sem þetta er að finna í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar er ljóst jafnt sem af svörum ráðherra að framkvæmdir hafa verið heldur litlar fram að þessu þótt greinilega sé kominn skriður á málið. Ráðherra nefndi hérna norræna samstarfsverkefnið sem kallað er "Brjótum múrana" og lagði áherslu á það inntak, sem sums staðar er að finna í jafnréttisfræðslu, að breyta hefðbundnu starfs- og námsvali kvenna og karla. Eins og hefur áður komið fram í umræðum um þessi mál er ég eindregið andvíg þessari áherslu í jafnréttisfræðslu. Ég held að lausnin liggi ekki í breyttu starfsvali heldur breyttu starfsmati. Herra forseti. Það sem þetta svar sýnir okkur þó fyrst og fremst er að það er engan veginn nóg að samþykkja fagurlega orðuð lög um jafnan rétt kvenna og karla. Það er framkvæmd laganna sem á endanum ræður úrslitum um hvort þetta jafnrétti getur orðið að veruleika eða ekki