Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umræðan fer fram samkvæmt ákvæðum þingskapa um skýrslur. Andsvör verða leyfð frá upphafi umræðunnar en þó þannig að í fyrstu umferð verður aðeins talsmönnum þingflokkanna og forsætisráðherra heimilt að veita andsvör.

Virðulegi forseti. Það er við hæfi að efna til umræðu á Alþingi þegar ár er liðið frá banka- og gjaldeyrishruni um þá efnahagserfiðleika sem þjóðarbúið glímir við og þau endurreisnaráform sem uppi eru. Ástandið var alvarlegt fyrir ári. Það hefur verið alvarlegt fram til þessa og það er enn alvarlegt. Við erum sem þjóð að glíma við mestu gjaldeyris- og bankakreppu sem nokkur þjóð hefur glímt við á síðustu áratugum og við stöndum frammi fyrir skuldakreppu ríkissjóðs og þjóðarbús sem ógnar efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Í aðdraganda hrunsins fyrir um ári síðan rann það upp fyrir okkur Íslendingum að við stóðum ein og yfirgefin í hildarleik alþjóðlegrar lánsfjárkreppu. Enginn vildi liðsinna okkur nema innan ramma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, hvorki gamlar samstarfsþjóðir austan hafs og vestan né frændur okkar á Norðurlöndum. Eina færa leiðin á þeim tíma var að efna til samstarfs við aðrar þjóðir um fjárhagslega endurreisn Íslands innan vébanda Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það var löngu orðið ljóst að enginn seðlabanki eða ríkisstjórn mundi taka að sér að koma Íslandi til hjálpar í gjaldeyriskreppu. Enginn vildi veita okkur gjaldeyrislán þótt Alþingi hefði heimilað slíka lántöku vorið 2008, þá stærstu sem um getur til að styrkja gjaldeyrisvarnir okkar. Engin risalán reyndust vera í boði frá einstökum þjóðum þegar á reyndi og slíkar hugmyndir hafa hingað til reynst vera byggðar á óskhyggju og pólitísku óraunsæi þegar að hefur verið gáð. Þessi staða er að mestu leyti óbreytt. Samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er mikilvæg forsenda endurreisnar efnahagslífsins. Það var þegar ljóst á árinu 2008 að hið ofvaxna bankakerfi á Íslandi gat ekki lengur nærst á ódýru alþjóðlegu lánsfé. Þá gripu tveir stærstu íslensku bankarnir til þess ráðs að safna sparifé í Bretlandi, Hollandi og víðar inn á hávaxtainnlánsreikninga á netinu. Þessi samkeppni um sparifé í Evrópulöndum var mjög óvinsæl hjá bankayfirvöldum í viðkomandi löndum. Þegar Landsbankinn þverskallaðist síðan gegn eindregnum tilmælum við að koma Icesave-reikningum sínum í breskt dótturfélag og opnaði ofan í kaupið svo seint sem í maí 2008 slíka reikninga í Hollandi var verið að leggja þjóðina undir í fífldjörfu hættuspili. Við áttum engra góðra kosta völ þegar alþjóðafjármálakerfið riðaði til falls í þingbyrjun fyrir ári síðan og okkar eigið bankakerfi féll saman. Sjálfsagt hafa margvísleg mistök verið gerð og ákvarðanir á einhverjum stigum verið rangar. Allt verður það vegið og metið og dómar felldir af sögunni og dómstólum hvernig það mátti verða að við flutum sofandi að feigðarósi í fjármála- og viðskiptalífi okkar. Virðulegi forseti. Í störfum mínum sem alþingismaður beindi ég þrásinnis spurningum til stjórnvalda um það hvort bankakerfið væri ekki að vaxa ríkinu yfir höfuð. Ég spurði um hvort ekki væru hættur samfara áberandi krosseignatengslum í bönkum og viðskiptalífi, ég spurði um innstæðutryggingar, um eignarhaldsfélög og hlutverk þeirra og um lánafyrirgreiðslu til eigenda banka og fjármálastofnana. Engin skýr og skilmerkileg svör bárust og viðkvæðið var oftast það að eftirlitsstofnunum eða fjármálastofnunum bæri ekki skylda til að upplýsa málin m.a. vegna þess að bankar hefðu verið einkavæddir. Undirstrikað var þó oftast að ekki væri hætta á ferðum. Þetta styður undir þá skoðun að ógagnsæi og óvönduð einkavæðing bankanna á sínum tíma og skortur á regluverki hafi verið undirrót ófaranna. Miklu veldur sá sem upphafinu veldur. Þeir atburðir sem áttu sér stað hér á landi eiga sér ekki hliðstæður í samfélagssögu okkar. Í löngum aðdraganda að banka- og gjaldeyrishruninu brást margt sem við töldum áður tryggt og sjálfsagt. Bankarnir brugðust, stjórnkerfið brást, stjórnmálin brugðust, eftirlitskerfið brást, fjölmiðlarnir brugðust, hugmyndakerfi hins frjálsa markaðar brást og það hafa efalítið verið teknar margar rangar ákvarðanir sem leiddu til okkar erfiðu stöðu. Hver sem niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis verður um ábyrgð einstakra aðila blasir við að ríkisvaldið, raunar allt frá einkavæðingu bankanna 2004, brást í því verkefni að koma í veg fyrir hörmungarnar sem yfir okkur dundu og a.m.k. að draga verulega úr högginu. Þess vegna tel ég mér sem forsætisráðherra skylt fyrir hönd ríkisins og stjórnsýslunnar að biðja íslensku þjóðina afsökunar á vanrækslu og andvaraleysi stjórnvalda að þessu leyti. Þjóðin er í sárum. Hún hefur liðið þjáningar og skaða sem enn sér ekki fyrir endann á. Þess vegna á hún heimtingu á afsökunarbeiðni. Það er síðan rannsóknaraðila og dómstóla að leggja grunn að og sjá svo til að þeir sem ábyrgð bera axli hana. Ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur stigið mörg og afar mikilvæg skref til að tryggja að hér fari fram fullnægjandi og afdráttarlaust uppgjör þannig að sannleikurinn um aðdraganda hrunsins verði leiddur í ljós og refsað verði fyrir misgerðir eftir rannsóknir og dómsmeðferð. Einskis verður heldur látið ófreistað til að endurheimta fé sem ranglega hefur verið skotið undan og falið fyrir skattyfirvöldum. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa lengi verið í helmingaskiptum um stjórn landsins og þeir báru ábyrgð á því hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna sem margir telja að sé undirrótin að óförum okkar í fjármálalífinu. Þar voru að mínu mati gerð stórkostleg mistök sem við nú súpum seyðið af. Tengsl Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks við valdahópa í viðskiptalífinu hafa jafnan verið mikil og þau hafa teygt sig inn í stjórnkerfi og stofnanir. Hinir einkavæddu bankar voru aflvaki framfara til að byrja með og tóku forustu í uppbyggingu nýs atvinnulífs og útrás til annarra landa. En síðan urðu þeir eins og umskiptingar sem sögðu sig úr siðferðislegu sambandi við íslenskt samfélag og virtust ætla að leggja undir sig heiminn án þess að hafa til þess veganesti né baktryggingu aðra en fámenna þjóð við ysta haf. Menn geta spurt sig að því í dag hvort þeir stjórnmálaflokkar sem mesta ábyrgð bera á hruninu hér á landi og löngum aðdraganda þess hefðu haft kjark og þor til að stíga þau skref í uppgjöri við fortíðina og uppstokkun stjórnkerfisins sem ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur þegar tekið og boðað að verði stigið. Ég leyfi mér fyrir mitt leyti að efast stórlega um það. Ég vona svo sannarlega að okkur takist að reka algerlega burtu hagsmunapotið sem einkenndi kunningjasamfélagið hér á landi sem var gegnsýrt af krosseignatengslum, samfélag sem hafði fjarlægst hinn almenna mann og hagsmuni venjulegra fjölskyldna í landinu, samfélag sem byggði á tengslum og völdum fárra. Ég heyri því miður á fólki sem skil kann á viðskiptalífinu og verðbréfaviðskiptum að ekki hafa átt sér stað nægilega miklar breytingar að þessu leyti, að því miður sitji sömu hagsmunahóparnir enn að kjötkötlunum víða í samfélaginu. Þetta vill ríkisstjórnin sjá breytast og þetta vill almenningur sjá breytast. Fólkið vill óráðsíuna, græðgina og völdin burt úr höndum þeirra sem grófu undan heilbrigðu viðskiptalífi, eins og ég nefndi í stefnuræðu minni í gær. Ég treysti því að nýja Bankasýslan og nýju bankarnir muni vinna þannig að endurskipulagningu á íslensku atvinnulífi að þessu markmiði verði náð. Mikilvægar breytingar á lögum um starfsemi fjármálastofnana eiga einnig að styðja þá viðleitni. Kostnaður samfélagsins af hruninu er gríðarlegur og það mun taka okkur mörg ár að greiða þann reikning. Er þá ótalinn sá fjárhagslegi skaði sem einstaklingar, fyrirtæki, lífeyrissjóðir og erlendir lánardrottnar hafa glatað í þessum hildarleik. Erlendir kröfuhafar bankanna einir og sér munu að líkum tapa 5–6 þúsund milljörðum kr. vegna hinna föllnu banka, allt að fjórfaldri framleiðslu Íslands. Skuldir ríkisins munu vaxa úr 300 milljörðum kr. árið 2007 í rúma 1.700 milljarða árið 2010. Það er risavaxið verkefni að vinna sig út úr þessum vanda þannig að efnahagslegt sjálfstæði landsins sé tryggt til frambúðar en það munum við gera. Eins og kemur fram í þjóðhagsáætlun sem lögð hefur verið fram á Alþingi eru megináherslur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum tvær. Í fyrsta lagi að koma Íslandi út úr kreppunni eins fljótt og auðið er á forsendum norrænna velferðarsamfélaga. Þetta felur í sér að ná aftur jafnvægi í rekstri ríkissjóðs, endurreisa fjármálakerfið, ná þjóðarsátt um lykilmarkmið og viðamiklar efnahagsráðstafanir og sátt við nágrannalöndin eftir hrun íslensks fjármálakerfis. Í öðru lagi er það lykilatriði efnahagsstefnunnar að koma í veg fyrir að slíkt hrun geti dunið yfir á nýjan leik. Til þess hefur ríkisstjórnin ekki aðeins lagt fram ábyrga áætlun í ríkisfjármálum til næsta árs heldur einnig gerbreytt umgjörð hagstjórnar til að tryggja betri samþættingu hinna ýmsu þátta hennar og styrkt stöðu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits. Á næstu árum verður samstarf þessara stofnana aukið enn frekar til að tryggja öruggt eftirlit með fjármálastöðugleika til framtíðar. Samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn verður enn um sinn snar þáttur í efnahagsstefnu stjórnvalda og gert er ráð fyrir að svo verði áfram fram á vormánuði 2011. Framkvæmd þessarar efnahagsstefnu er forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar, enda er hún mynduð um að tryggja efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Aðildarumsókn að Evrópusambandinu er einnig liður í þeirri áætlun. Samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn snýst ekki einungis um lánveitingar og að byggja upp gjaldeyrisforða Seðlabankans. Kjarninn í samstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn snýst um að endurreisa trúverðugleika Íslands í samfélagi þjóðanna eftir hrun fjármálafyrirtækja og gjaldeyrismarkaðar. Slík endurreisn kallar á aðgerðir á öllum sviðum og að því hefur verið unnið sleitulaust síðasta ár. Það ber því að líta á samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sem leiðarvísi um efnahagslega vegferð út úr kreppunni til aukins jafnvægis og nýrrar sóknar. Af þessu megum við ekki missa sjónir enda þótt við séum ósátt við að Bretar og Hollendingar hafi beitt sér fyrir því að tefja endurskoðun áætlunarinnar og eðlilega lánafyrirgreiðslu vegna Icesave-deilunnar. Þann hnút verður að leysa. Hann hefur skaðað hagsmuni Íslands verulega og sjóðinn hefur sett niður. Hið nýja bankakerfi sem er í mótun á Íslandi verður mjög frábrugðið hinu gamla. Hvort sem bankarnir verða í eigu einkaaðila eða ríkissjóðs er ljóst að þeir munu þurfa að breyta um starfsaðferðir. Tími ofurlauna og kaupauka fyrir stjórnlausa áhættusækni er lokið. Íslenskir bankar þurfa fyrst og fremst að hugsa um hefðbundna bankastarfsemi og öllum ætti að vera ljós sú áhætta sem fylgir verulegri innlánssöfnun banka sem starfa eftir lögmálum fjárfestingarbanka. Á næstu mánuðum verður tekin afstaða til þess hvort sameina eigi Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið á nýjan leik eða hvernig megi með öðrum hætti bæta samstarf þessara tveggja stofnana. Á haustþingi verður einnig lagt fram frumvarp til styrkingar lagaumhverfi fjármálakerfisins. Þar er stefnt að því að styrkja ákvæði um ýmsar hegðunar- og hæfisreglur, t.d. varðandi reglur um lánveitingar með veði í eigin hlutabréfum, krosseignartengsl, áhættustýringu, lán til tengdra aðila og stórar áhættuskuldbindingar, aukna möguleika til að fylgjast með eigendum virkra eignarhluta og hæfi stjórnarmanna og framkvæmdarstjóra. Einnig mun íslensk löggjöf á þessu sviði áfram mótast af þróun í Evrópu. Þau gjaldeyrishöft sem sett voru á fyrir árslok 2009 eru ill nauðsyn við núverandi aðstæður. Seðlabankinn hefur birt stefnu um slökun haftanna sem unnin var í samstarfi við viðskiptaráðuneytið og samþykkt af ríkisstjórn nú í sumar. Stefnt er að því að opna fyrir innflæði fjármagns á næstu mánuðum og lina svo höftin í stigum án þess að gengi stöðugleika verði ógnað. Ein mesta áskorun þessarar ríkisstjórnar er að koma í veg fyrir aukningu langtímaatvinnuleysis en um helmingur allra atvinnulausra í ágúst hafði verið án vinnu í sex mánuði eða lengur. Í þeim efnum gegnir stöðugleikasáttmálinn og sú samvinna stjórnvalda, aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga sem þar fer fram gríðarlega miklu máli. Þá er ekki síður mikilvægt fyrir endurreisn efnahagslífsins að vel takist til með endurskipulagningu skulda heimilanna. Allar kannanir sýna að vandinn er viðráðanlegur og í raun séu það um 20% heimila sem þurfi á róttækum aðgerðum að halda. Þær tillögur um aðgerðir vegna skulda heimila sem kynntar hafa verið munu tryggja að skuldsettar fjölskyldur verða ekki fastar í skuldafjötrum um ókomna tíð þegar samdrættinum linnir og er m.a. gert ráð fyrir möguleikum á afskriftum skulda í því skyni. Í júní sl. fól forsætisráðuneytið Félagsvísindastofnun og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að vinna stöðuskýrslu um íslenskt samfélag sem kynnt hefur verið í dag. Þar er staðfest sú mikla ójafnaðar- og misskiptingarþróun sem varð á Íslandi á síðustu 20 árum. Þeir sem mest höfðu tóku til sín sífellt stærri sneið af kökunni. Hagvöxtur varð meiri en víðast annars staðar en aukin hagsæld var að verulegu leyti tekin að láni þannig að í raun var um óráðsíu að ræða frekar en farsæla þróun. Þróunin hefur einkennst af því að ráðstöfunartekjur tekjuhæstu hópanna hækkuðu langt umfram aðra hópa samfélagsins. Á sama tíma drógust lægri tekjuhópar aftur úr. Raunar er þessi aukning ein hin mesta sem átt hefur sér stað í hinum vestræna heimi. Nýlegar rannsóknir benda til þess að ýmis félagsleg vandamál séu fylgikvillar mikils ójöfnuðar til lengri tíma litið. Því er mikilvægt að stjórnvöld móti framtíðarstefnu um skiptingu gæða samfélagsins. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur lögðu á valdatíð sinni mikla áherslu á að lækka skatta með þeirri meginröksemd að þannig mætti lokka erlenda fjárfestingu til landsins. Skýrslan sýnir þó tæpast að sú hafi verið raunin. Fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi hafa eftir sem áður verið aðallega í stóriðju og svo í formi fjármagnsflutninga til að hagnast á jákvæðum vaxtamun milli Íslands og útlanda. Áhugi erlendra fjárfesta á Íslandi jókst hreint ekki í takt við skattalækkanir. Launahækkanir á útrásartímabilinu reyndust óraunhæfar og sömuleiðis mikill útgjaldavöxtur ríkisins. Skuldir heimilanna hafa aukist hratt á síðustu árum, sérstaklega upp úr árunum 2003 og 2005 sem skýrist aðallega af innkomu bankanna á húsnæðislánamarkaðinn. Í skýrslunni er brýnt fyrir okkur að huga sérstaklega að stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu i kjölfar efnahagshrunsins, svo sem kvenna, barna, fatlaðra og fólks af erlendum uppruna. Má í því sambandi nefna að konur eru í sérstakri hættu að lenda í fátækt. Þær eru háðari sterku velferðarkerfi og mikil hætta er að kynbundnu ofbeldi, svo sem heimilisofbeldi, aukist á tímum efnahagskreppu. Það eru tíðindi í sjálfu sér að íbúum landsins skuli fækka á milli ára í fyrsta sinn í um 120 ár en þó ekki nema um 109. Það er hins vegar hæpið að líta á svo litla fækkun sem merki um að brostinn sé á landflótti. Merkilegra þótti mér að sjá að brottfluttir íslenskir ríkisborgarar hafi verið fleiri en þeir sem fluttu heim næstum öll árin síðustu 20 ár. Þrátt fyrir mikinn hagvöxt og þá staðreynd að Ísland trónir enn meðal efstu þjóða á lífskjaralista Sameinuðu þjóðanna höldum við ekki nægilega í okkar fólk og það er auðvitað umhugsunarefni. Eitt brýnasta málið sem fram undan er og allir verða að leggja sig fram um er að efla tiltrú almennings á stofnanir lýðræðisins og réttarkerfisins. Það þarf einnig að breyta umgerð viðskiptalífs á róttækan hátt til að draga úr grunsemdum um spillingu. Þetta styður ríkisstjórnin í þeirri vissu að stjórnkerfis- og lýðræðisumbótum megi ekki slá á frest, þvert á móti. Það má leiða líkur að því að gangi rannsóknin á bankahruninu tiltölulega hratt verði niðurstaðan trúverðug og verði réttlætinu fullnægt muni það verða til að efla traust stofnunum ríkisins. Allt kapp verður lagt á það. Það er ár liðið frá hruni, erfitt ár, viðburðarríkt og vinnusamt, átakaár hjá öllum Íslendingum. Við þurfum nú að kveðja ár hrunsins og beina sjónum okkar í ríkari mæli fram á veginn, horfa til þeirrar uppbyggingar sem fram undan er og þeirra óteljandi tækifæra sem framtíðin býður okkur á Íslandi. Þótt margt hafi breyst í hruninu þá breytist það aldrei að Ísland er og verður land tækifæranna en það er í okkar höndum hvernig þau tækifæri verða nýtt.

Frú forseti. Ég vonaðist til þess að hæstv. forsætisráðherra mundi verja meiri tíma í að útlista hvað til stæði að gera til þess að koma þjóðinni úr þeim ógöngum sem hún er í en að reyna enn eina ferðina að stimpla inn þá söguskoðun sem Samfylkingin vill koma inn hjá þjóðinni einfaldlega vegna þess að með því vonast Samfylkingin og ráðherrar hennar til þess að geta falið eigin sök á því hvernig fór. Ef einhver flokkur er flokkur hrunsins hlýtur það að vera flokkurinn sem gerði hér mistök upp á hvern einasta dag í meira en ár þegar nánast öllum öðrum var orðið ljóst í hvað stefndi, þegar Framsóknarflokkurinn á þingi reyndi ítrekað að vara við hættumerkjunum. Samfylkingin brást ekki við og afleiðinguna þekkja allir nú. Í stað þess að horfast í augu við það er eina ferðina enn reynt að setja þetta allt á einkavæðingu bankanna árið 2004. Framsóknarmenn skorast ekkert undan því að þar hafi eflaust mistök verið gerð. Svo alvarlega litu þeir það að flokkurinn réðst í endurnýjun, sem er, held ég, einsdæmi í sögu íslenskra stjórnmála. Hvernig var það nú með Glitni sem áður hét Íslandsbanki? Var hann einkavæddur af Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki? Hvernig fór fyrir þeim banka, fór hann ekki á hausinn? Var hann ekki fyrsti bankinn sem féll og dró kerfið niður með sér? Er það ekki svo, hæstv. forseti, að í raun og veru gerðist það sem gerðist vegna þess að hér hafði verið komið upp fjármálakerfi sem ekki var sjálfbært, fjármálakerfi sem Alþýðuflokkurinn og síðan Samfylkingin börðust fyrir allt frá 1991, m.a. með innleiðingu EES-samningsins, sem hafði margt gott í för með sér en sýnir nú að hann var þó gallaður að ýmsu leyti?

Virðulegi forseti. Ég heyri það á formanni Framsóknarflokksins að honum líður illa þegar verið er að minnast á einkavæðingu bankanna 2004, sem ég er alveg sannfærð um að er upphafið að því hruni sem við stöndum nú frammi fyrir. Þó að hv. þingmaður og formaður Framsóknarflokksins hafi ekki verið kominn til valda í Framsóknarflokknum á þessum tíma á flokkur hans mikinn þátt í þeim erfiðleikum sem við erum í. Við vitum að þau helmingaskipti sem fóru fram varðandi einkavæðingu bankanna eru kapítuli út af fyrir sig og ég er alveg viss um að þegar sagan er skráð verður þetta eitt af því sem verður talin vera meginástæðan fyrir orsökum þessa hruns. Það er ekkert verið að draga af því þegar hv. þingmaður segir að við, sem höfum verið í því að bjarga því sem bjargað verður á þessum síðustu mánuðum, gerum mistök upp á hvern einasta dag, að við höfum ekkert gert hér til þess að endurreisa efnahagslífið. Það er auðvitað alrangt og það trúir því ekki nokkur maður nema hv. þingmaður Framsóknarflokksins og kannski örfáir aðrir hér inni í salnum með honum, menn verða að líta á verkin sem við höfum unnið að undanförnu. Við höfum verið að endurreisa bankakerfið, við höfum verið að vinna að aðgerðum til þess að bæta stöðu skuldugra heimila og það er allt vel á veg komið. Okkur vantar herslumuninn til þess að geta sagt: Við erum á leiðinni upp úr þessu hruni. Til þess þurfum við að styrkja gjaldeyrisforða okkar og ég veit ekki hvaða leiðir hv. þingmaður hefur til þess aðrar en að þiggja þau lán sem alþjóðasamfélagið réttir okkur þó í gegnum Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Norðurlandalánin. Ég veit ekki til þess að það sem hv. þingmaður teflir hér fram, einhverjir tvö þúsund milljarðar 

Frú forseti. Þetta er sannast sagna orðið heldur hjákátlegt þegar hæstv. forsætisráðherra reynir í endalausum vandræðagangi sínum eina ferðina enn að búa til þá mynd að hér hafi allt farið á þann hátt sem það fór vegna þess hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna. Ég hef ítrekað það margoft að það þarf að rannsaka og Framsóknarflokkurinn kannast svo sannarlega við ábyrgð sína í því máli. En hver er ábyrgð Samfylkingarinnar þar? Börðust ekki fulltrúar þess flokks gegn því að farið yrði í dreifðari eignaraðild á bönkunum? Voru þeir ekki miklu meira áfram um einkavæðingu bankanna allt frá tíunda áratugnum, upphafi hans, en framsóknarmenn nokkurn tíma? Að ætla að hengja sig í endalausa sögufölsun til þess að komast hjá því að horfast í augu við raunveruleikann sem menn standa frammi fyrir nú, skilar okkur lítið áleiðis. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í það. Ég get hins vegar glatt hæstv. forsætisráðherra með því að í ræðu minni á eftir mun ég svara þeim spurningum sem hæstv. ráðherra varpaði fram um að hverju þyrfti að huga, hvað þyrfti til þess að koma hagkerfinu aftur af stað. Þar komum við því miður aftur og aftur að tómum kofanum hjá ríkisstjórninni þrátt fyrir að því hafi verið haldið fram í næstum því ár að það vanti bara herslumuninn og alltaf finna menn nýjar ástæður sem skýringar á því hvers vegna þennan herslumun vantar. Það var seðlabankastjórinn, það var skýrsla um stöðu bankanna, það var Evrópusambandið og nú er það Icesave. Alltaf vantar herslumuninn og alltaf er Samfylkingin algjörlega ráðalaus í ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir formann Framsóknarflokksins að rifja upp sögu einkavæðingarinnar þegar hann heldur því fram að við höfum verið á móti dreifðri eignaraðild. Þvert á móti fluttum við tillögur um að staðið yrði þannig að einkavæðingu bankanna að það yrði dreifð eignaraðild. Og það er einmitt það sem gerðist, sú samþjöppun sem varð með sölu á þessum bönkum er upphafið að hruninu. Það er auðvitað fáránlegt að hugsa til þess að nú þegar við stöndum í þessu hruni skuli það vera upplýst að ekki sé enn þá búið að greiða kaupverðið í þessum bönkum sem seldir voru á útsölu fyrir 11 milljarða, þannig er nú sagan. Hv. þingmaður sakar okkur í Samfylkingunni og þessa ríkisstjórn um að gera ekki neitt en ég hlustaði með athygli á stefnuræðu hans í gær. Ég hlustaði eftir því hvað hann hefði fram að færa til þess að endurreisa efnahagslífið og koma skuldugum heimilum af stað aftur. Það voru engar tillögur, engar hugmyndir.  Við verðum að horfa með þeim augum á raunveruleikann sem við okkur blasir að við getum reist okkur upp úr þessum erfiðleikum. Og hvað þurfum við fyrst og fremst til þess? Við þurfum að endurreisa trúverðugleikann við alþjóðasamfélagið, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa munnlegu skýrslu og vil bera upp við hana örfáar spurningar í tilefni af framsögu hennar. Í fyrsta lagi þetta: Það er oft talað um að það standi til að gera eitt og það væri gott að gera annað. Í ræðu sinni vék hæstv. forsætisráðherra að því að margir í þjóðfélaginu gerðu athugasemdir við að margir valdahópar færu enn með þau völd sem þeir hefðu haft í gegnum hrunið allt saman. Við höfum haft spurnir af því að ráðherrann hafi skrifað bönkunum bréf og spurst fyrir um með hvaða hætti þeir ætli að taka á eigendamálum þeim sem þarna er um að ræða. Þá er spurningin þessi: Hvað hefur ríkisstjórnin gert til að beita sér fyrir einhverjum breytingum á þessu sviði og hvað hyggst hún gera? Hvað er það sem ríkisstjórnin á eftir ógert til að hrinda í framkvæmd þeim breytingum sem hæstv. forsætisráðherra telur að nauðsynlegt sé að gera á þeim valdahópum og klíkum og öðru sem svo gjarnan er vísað til í þessari umræðu? Í öðru lagi þetta: Það er oft gripið til hugtaksins „norrænt velferðarsamfélag“. Er það þannig að hæstv. forsætisráðherra telji til að mynda að eitthvert heilbrigðiskerfi á Norðurlöndunum sé betra en það íslenska. Hvað er það í heilbrigðiskerfum Norðurlandanna sem stendur svona framar okkar kerfi sem hefur reynst okkur ágætt, traust og áreiðanlegt þótt enn megi gera þar ýmsar betrumbætur? Er norrænt velferðarsamfélag sem alltaf er verið að tala um í þessari umræðu kannski bara innantómt slagorð? Er ekki Ísland einmitt norrænt velferðarsamfélag þar sem við erum með öflugt menntakerfi og traust heilbrigðiskerfi? Eða hvað er það í heilbrigðiskerfi eða menntakerfi hinna Norðurlandanna eða í velferðarkerfinu almennt sem hæstv. forsætisráðherra telur að skorti á á Íslandi?

Virðulegi forseti. Það er oft sem það kemur fyrir, og ekki ætla ég að gera athugasemdir við það, að formaður Sjálfstæðisflokksins dregur fram það sem birtist í Mogganum þann dag og kemur með fyrirspurnir til mín um, og þar var einmitt verið að býsnast yfir þessum skilanefndum. Ég skil ekki af hverju menn þurfa að vera að býsnast yfir því. Hefur ekki fólk verið að kalla eftir gegnsæi í störfum skilanefndanna, það sé jafnræði á milli aðila þegar verið er að gera upp þessi fyrirtæki innan skilanefndanna? Það er það sem ég kalla eftir, eftir hvaða regluverki hefur verið farið og hvernig það gagnsæi er sem hefur verið unnið samkvæmt í skilanefndunum. Mér finnst eðlilegt að um það sé spurt. Varðandi það sem gera þarf fór ég bæði yfir það í ræðu minni í gær og í dag. Það er mjög margt sem þarf að gera að því er varðar fjármálakerfið og þarf að byggja á því og fara yfir reynsluna af því sem aflaga fór í hruninu. Við erum t.d. að skoða hvernig hægt er að taka á krosseignatengslum sem ég nefndi áðan, hvernig er hægt að gera fjármálakerfið þannig úr garði að slíkt hrun endurtaki sig ekki. Boðaðar hafa verið í þeirri þingmálaskrá sem lögð hefur verið fram margvíslegar breytingar af hálfu efnahags- og viðskiptaráðuneytisins til að styrkja allan fjármálamarkaðinn og gera hann gegnsærri. Þessar tillögur munu koma fram á næstu vikum og mánuðum. Varðandi norræna velferðarkerfið þá veit hv þingmaður og ég hef sagt það áður að það drabbaðist hér niður á þeim velsældarárum sem við áttum þegar mikill tekjuafgangur var á ríkissjóði. Jafnframt var ekki farið rétt í skattbreytingar. Í þeirri skýrslu sem birt var í dag og unnin var af Hagfræðistofnun og Félagsvísindastofnun 

Virðulegi forseti. Ég hef í þessari umræðu gjarnan vísað til gagna sem koma frá ríkisstjórninni sjálfri eins og t.d. því sem fjármálaráðuneytið tók saman í febrúar, til tölulegra staðreynda sem sýna að framlög til velferðarmála á árunum frá 1999 og 10 árin þar á eftir jukust um 79%. Þetta kallar hæstv. forsætisráðherra velferðarkerfi sem er að drabbast niður. Og þegar rætt er um það norræna velferðarkerfi sem lofað er, hvað boða fjárlögin? Fjárlögin boða niðurskurð sem mun kalla á hópuppsagnir á Landspítalanum og á sama tíma er verið að stórskerða framlög til sjúkratrygginga þannig að sjúklingar sem undir venjulegum kringumstæðum hafa getað sótt þjónustu á Landspítalann munu ekki geta gert það lengur. Þeir munu líka fá minni þjónustu annars staðar þannig að það verður hvorki á Landspítalanum né í sjúkratryggingakerfinu sem þeir munu fá þjónustu. Þetta eru því mikil öfugmæli þegar verið er að tala um að velferðarkerfið hafi verið að drabbast niður en að nú bíði okkar betri tímar. Það er margt sem þarf að gera og ég mun koma inn á það í ræðu minni á eftir að vissulega fór ýmislegt úrskeiðis og regluverkið var ekki fullkomið. Það var þó í öllum meginatriðum sambærilegt við það sem við þekkjum annars staðar frá. En spurningin var um gegnsæjar reglur og verkefni skilanefndanna. Bankarnir voru sjálfir farnir að tala um þessar gegnsæju reglur í upphafi þessa árs. Ríkisstjórnin hefur ekkert gert til að tryggja þetta gegnsæi, til að búa þannig um hnútana að öruggt sé að við meðhöndlun skulda í bönkunum sé þetta gegnsæi til staðar og öllum vafa eytt um að þar sé einstökum skuldurum mismunað. Ríkisstjórnin hefur haft allt þetta ár og þess vegna er ekki að furða þegar við lukum umræðunni í gær að til að mynda 

Virðulegi forseti. Ég hvet formann Sjálfstæðisflokksins og hv. þingmann til að lesa vel þá skýrslu sem birt er í dag þar sem farið er 20 ár aftur í tímann og reynt að skoða þá þróun sem orðið hefur á velferðarkerfinu m.a. hvaða breytingar hafa orðið á skattkerfinu, hvaða áhrif þær hafa haft. Það voru Félagsvísindastofnun og Hagfræðistofnun sem unnu skýrsluna þannig að ég geri ráð fyrir að hægt sé að treysta því sem þar kemur fram. Dregin er upp mynd af óstjórn á því tímabili sem farið er yfir. Ekki var sýnt fram á að einhver sérstök hagsæld hafi verið á þessu tímabili heldur hafi þetta fremur verið óstjórn. Þegar rætt er um, eins og hv. þingmaður segir, velferðarkerfið og þá erfiðleika sem við þurfum að takast á við núna er alveg ljóst að við þurfum að fara í verulegan niðurskurð og við þurfum að fara í verulegar skattabreytingar. En það er mjög mikilvægt að það sé gert eins og kostur er út frá þeim sjónarhóli að við getum varið velferðarkerfið eins og kostur er. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mun koma niður á öllum en við erum þó að gera tilraun til að verja velferðarkerfið eins og kostur er. Ég vil biðja hv. þingmann að líta líka til þess og bera saman kjör lífeyrisþega á þeim tíma þegar Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn stjórnuðu - þá dröbbuðust niður kjör lífeyrisþega. En það var fyrst á árunum 2007 að við náðum því í gegn í Samfylkingunni, þá að vísu með Sjálfstæðisflokknum, að verulegar umbætur urðu á kjörum lífeyrisþega sem þeir búa að á margan hátt núna þegar við förum út í þá erfiðu vinnu sem fram undan er í fjárlagagerðinni. Ég bendi hv. þingmanni á það þegar hann nefnir Landspítalann að ég man ekki eftir því, jafnvel ekki á velsældarárunum, að ekki hafi vantað verulega upp á fjármagnið á Landspítalanum, til að halda uppi rekstri þar.

Virðulegi forseti. Ég lýsi ánægju með að fá þetta tækifæri til að ræða um efnahagshrunið og endurreisnina en verð samt á sama tíma að segja að auðvitað litast þessi umræða öll í dag dálítið af því að við bíðum niðurstöðu rannsóknarskýrslunnar sem von er á innan nokkurra vikna. Það er skoðun mín að hæstv. forsætisráðherra hafi notað stóran hluta ræðu sinnar til að fara í einhvers konar pólitískt uppgjör við hluti eins og einkavæðingarferlið og stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins í samstarfi með öðrum flokkum á fyrri tímum í stað þess að tala um það sem brennur á flestum sem er aðdragandi og orsakir falls bankanna og svörin við því hvernig við ætlum að hefja og tryggja örugga endurreisn. Varðandi þá stöðu sem hér var uppi fyrir um það bil ári síðan er það rétt sem fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra, þá stóðum við frammi fyrir gríðarlega miklum ógnum. Þá hafði fjármálakerfið á Íslandi hrunið, þá höfðum við í marga mánuði leitað að lánsfé til að styrkja gjaldeyrisvaraforðann víða um heim án árangurs. Þá stóð krónan veik fyrir og féll eða skuldir heimila og fyrirtækja voru að vaxa. Það stefndi í að ríkissjóður mundi missa stóran hluta tekjustofna sinna og efla þurfti traust á efnahagsstjórn Íslands. Við þessar aðstæður tel ég að hafi verið rétt í upphafi að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég tel að við höfum á þeim tíma ekki haft marga aðra valkosti. Það er eitt sem skiptir máli í því samhengi, það er að þegar horft er til baka höfðu við svo sem ekki neina glæsilega sögu að segja þegar litið var til viðskiptajöfnuðar við önnur lönd. Þá höfðum við verið með halla á viðskiptajöfnuði ár eftir ár aftur í tímann og þeir sem komu hingað til að taka út stöðuna höfðu svo sem enga sérstaka ástæðu til að ætla að það væri bjart fram undan í íslensku efnahagslífi. Þess vegna tel ég að það hafi verið skynsamlegt og nauðsynlegt að ákveða að ganga til samstarfs við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það skynjuðum við líka hjá þeim löndum sem höfðu gefið því undir fótinn með að veita einhverjar lánveitingar vildu tryggja að til staðar væri traust og ákveðið efnahagsplan sem lánin mundu nýtast til að styðja. Það var af þessari ástæðu og við þessar kringumstæður sem ákveðið var að ganga til samstarfs við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn fyrir um það bil ári síðan. Síðan hefur ýmislegt breyst. Frá þeim tíma höfum við t.d. verið með jákvæðan afgang af vöruviðskiptum við útlönd í 11 mánuði. Það skiptir verulega miklu máli. Það hefur líka breyst að í upphafi var gert ráð fyrir því að við mundum með reglubundnum hætti draga á lánin frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og að áætlunin með honum yrði endurskoðuð. Og eins og menn vita átti það að gerast síðast í febrúar á þessu ári. Ekkert hefur af því orðið þannig að lánin sem við töldum okkur hafa til ráðstöfunar á þessu ári til að styrkja gjaldeyrisvaraforðann og koma okkur aftur á lappirnar hafa ekki verið til ráðstöfunar, ekki heldur lánin sem áttu að koma þeim til viðbótar frá Norðurlöndunum. Það hefur breyst. Þess vegna er ég er þeirrar skoðunar að við eigum að taka til endurskoðunar áætlunina um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Við eigum að velta því fyrir okkur hvort staðan sem þá var uppi sé svo gerbreytt að það kunni annað að eiga við núna og önnur úrræði geti verið skynsamleg. Í þessu samhengi held ég að við verðum líka að horfa til þess hver skilyrðin eru fyrir lántökunum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og hjá þeim sem ætla að styðja það prógramm, hversu ströng skilyrði eru fyrir því ef við drögum á lánin og hvernig við nýtum það fé sem þar er fjallað um. Skilyrðin eru býsna ströng og við höfum ekki algerlega frjálst val um það með hvaða hætti við nýtum þá fjármuni. Þessi umræða snýst öll um að efla traust á landinu þannig að fólk hafi þá sýn og þá trú á íslensku efnahagskerfi að við getum staðið á eigin fótum og eigum fyrir eigin reikningum. Þegar öllu er á botninn hvolft er ég þeirrar skoðunar að það sé miklu líklegra til að efla þetta traust að snúa viðskiptajöfnuðinum við eins og við höfum nú þegar gert, koma með raunhæfa áætlun um endurbyggingu efnahagslífsins og þar með talið í ríkisfjármálum sem sýnir fram á það að innan tiltölulega skamms tíma munum við Íslendingar hætta að eyða meiru en við öflum. Til þess þurfa menn að vera tilbúnir til að virkja og nýta þær auðlindir sem eru í landinu en menn verða líka að vera tilbúnir til að draga saman. Raunhæf áætlun í ríkisfjármálum, jákvæður vöruskiptajöfnuður og ekki óhófleg heldur skynsamleg og bara nauðsynleg skuldsetning, þetta eru þættirnir sem munu tryggja það að traust vex að nýju á íslensku efnahagslífi og hingað leitar fjármagn að nýju til atvinnustarfseminnar vegna þess sem við þurfum af öðrum ástæðum að tryggja. Það gerist ekki með því að hlaupa til út um allar jarðir og taka lán. Það eitt og sér mun ekki afla okkur trausts. Að við höfum til ráðstöfunar risastóra sjóði ef allt fer á versta veg, er ekki það sem við Íslendingar þurfum á að halda til að öðlast traust að nýju og koma okkur á fætur. Það er rétt sem hæstv. forsætisráðherra sagði að prógrammið með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum snerist annars vegar um að fá lán sem við ekki höfðum og hins vegar um það að afla trausts á íslensku hagkerfi. Hvort tveggja hefur mistekist en ég tel að við getum fengið hið síðarnefnda af eigin rammleik með því að standa saman um öflugt traust plan um það hvernig við vinnum okkur út úr þessum erfiðleikum. Ég held að það sé enginn þingmaður hér inni sem lætur sér detta það í hug að við þurfum ekki að skera mikið niður. Ég er viss um að allir í þessu landi átta sig á því að lífskjör munu versna. En við erum greinilega dálítið ósammála um hvernig fara á að þessu en það er vel hægt að greiða úr þeim ágreiningi. Svo er auðvitað ólík sýn á hvernig við getum að nýju aukið tekjurnar. En festumst ekki í þeirri hugsanavillu að við eigum allt undir því að taka risastór lán og látum ekki setja okkur þá afarkosti að ef við göngumst ekki við pólitískum afarkostum í Icesave-málinu þá muni enginn treysta okkur til frambúðar. Það er bull. Það stenst enga skoðun að vera með þann málflutning í þessum sal. Það er algert rugl. Við höfum nú þegar gert miklu meira en hægt er að ætlast til af einni þjóð, að hún taki á sig nýjar skuldbindingar vegna falls bankanna, vegna skulda einkafyrirtækja - að slík þjóð taki á sig í ríkisskuldir, í skuldir almennings í landinu. Við erum nú þegar búin að rétta út sáttarhönd í Icesave-málinu og höfum gert miklu meira en hægt er að ætlast til. Menn hafa áhyggjur af því að síðar í þessum mánuði kunni að falla á innstæðutryggingarsjóðinn allar hans skuldbindingar. En ég segi bara: Er það ekki kærkomið tækifæri til að láta reyna á réttarstöðuna? Er þá ekki komin upp sú staða að Bretar og Hollendingar þurfi að fara í mál við innstæðutryggingarsjóðinn? Er þá ekki kominn traustur farvegur og er hann ekki bara handan við hornið síðar í þessum mánuði, tækifærið sem við höfum kannski tapað sjónum af?  Varðandi það sem komið var inn á í skýrslu forsætisráðherra um það sem brást - það var margt sem brást. Ég get tekið undir það að flestir af þeim liðum sem hún taldi upp í ræðu sinni brugðust. Varðandi regluverkið hef ég margoft tekið fram að ég tel að það hefði mátt vera traustara, en það eru ýmsir sem vilja eigna sér allar hugmyndirnar sem eftir atvikum hefðu komið til góðs ef eftir þeim hefði verið farið. Á sínum tíma viðraði formaður Sjálfstæðisflokksins hugmyndir sínar um takmörkun á eignarhaldi bankanna. Hverju var þá haldið fram í umræðunni? Þá var því haldið fram að þessar hugmyndir væru einungis til komnar til að viðhalda einhverri helmingaskiptareglu, til að tryggja það að einhverjir tilteknir aðilar mundu fara með hámarkseignarhlutinn og aðrir kæmust ekki að. Nú er öllu snúið á hvolf. Nú eru þeir sem þessu héldu fram mennirnir sem vildu ekki dreifða eignaraðild. Það er allt rétt sem fram kom hjá hv. formanni Framsóknarflokksins áðan að það fór eins fyrir bönkunum sem áður höfðu verið í einkaeigu og voru ríkisvæddir og hinum sem aldrei voru í ríkiseigu og voru komnir í tiltölulega þröngt eignarhald. Menn skulu líka hafa það í huga að það fór eins fyrir bönkunum í Frakklandi og það fór eins fyrir bönkunum í Bandaríkjunum og í Bretlandi. Þó að menn hafi eignað Sjálfstæðisflokknum ýmislegt geta menn ekki kennt honum um það sem þar gerðist. Og þegar maður hittir þingmenn í störfum sínum fyrir þingið eða eftir atvikum ráðherra annarra landa eins og t.d. þegar Evrópumálaráðherra Frakklands var hér um daginn þá gaus upp í honum reiðin, það sauð á honum vegna þess að hann var svo reiður út í bankamenn síns heimalands. Hann talaði um hvernig regluverkið hefði brugðist. Það reyndar gerði líka hæstv. forsætisráðherra í gær þegar hún fór yfir regluverkið sem brást í Icesave-málinu. Þá var þingheimi kynnt að við hefðum orðið fórnarlömb þess, eins og sagði í ræðu hennar í gær, með leyfi forseta: „… að allar þjóðir sem við eigum helst samskipti við, bæði austan hafs og vestan, töldu nauðsynlegt að verja gallaðar fjármálareglur til þess að forða áhlaupi á banka víða um heim. Við stóðum ein og gerum það enn í Icesave-málinu.“ Þetta var sannleikurinn í gær. Núna er þetta allt Sjálfstæðisflokknum að kenna og glæframönnum í bönkum. Vissulega fóru menn glannalega í bönkunum og greinilegt er að eftirlit brást á Íslandi. Það er greinilegt. Og reglurnar sem þarf að taka til endurskoðunar varða þau atriði sem komið var inn á, eins og krosseignatengslin, það er augljóst. Lánveitingar til eigenda bankanna eru atriði sem greinilega fór úr böndunum á Íslandi, það er augljóst. Hámarkslán til einstakra aðila - þetta þarf að endurskoða. Sum lönd fara þá leið að þeir sem vilja fara með stóran eignarhlut í banka hafi því sem næst engar heimildir til lántöku hjá sama banka. Betur hefði farið á því í aðdraganda hrunsins. En þessi atriði verða auðvitað öll á dagskrá þegar við komum saman til að ræða rannsóknarnefndarskýrsluna þegar hún birtist. Ég tel að þegar við horfum fram á veginn eigum við og höfum fullt tilefni til að líta til þeirra styrkleika sem við höfum. Við höfum enn hvað mesta landsframleiðslu á mann hér á Íslandi. Við höfum sterka innviði og mjög öfluga atvinnuvegi. Ef við horfum á klassísku grunnatvinnuvegina á Íslandi eru þeir vel tæknivæddir og hafa nýtt undanfarin ár til að endurnýja til að mynda skipaflotann og þær verksmiðjur og fyrirtæki sem byggð hafa verið upp og eru t.d. í orkufrekum iðnaði, þau eru af nýjustu tækni og bestu gerð með frábæra framlegð og góða og trausta framleiðslu. Við getum haldið áfram á þessari braut. Góðærið var nýtt til að fjárfesta í menntuninni, sem stundum gleymist og við vitum öll hvað er mikilvæg. Þess vegna er til staðar í landinu í dag ung kynslóð, betur menntuð en nokkur önnur kynslóð sem vaxið hefur úr grasi í þessu landi. Við eigum allt undir því að hún leggi ekki upp laupana og fari af landi brott heldur taki þátt í verkefninu sem er fram undan. Það getum við vel fengið hana til að gera ef við bara drögum aðeins svartsýnina frá augunum og veitum krafti, þori, áræði og bjartsýni til þjóðarinnar. Því miður mun það ekki gerast ef menn halda áfram þessu karpi sem oft vill verða á þinginu. Við í stjórnarandstöðunni viljum vera með uppbyggilega stjórnarandstöðu en við þurfum auðvitað trausta ríkisstjórn 

Virðulegi forseti. Ég heyri hvað hv. þingmaður og formaður Sjálfstæðisflokksins segir, og ég hef lesið það sem haft er eftir honum í blöðunum, að hann telji rétt að fara með þetta mál fyrir dómstólana að því er varðar Icesave. Hann er þá annarrar skoðunar en hann var í desember þegar hann taldi ekki valkost fyrir íslensk stjórnvöld að standa í stífum lögfræðilegum túlkunum eða að halda því til streitu að fara með málið fyrir dómstólana. Nú leggur hv. þingmaður til að málið fari fyrir dómstóla og þess vegna legg ég fyrir hann eftirfarandi spurningar: Hvað áhrif telur hv. þingmaður að það hafi, t.d. á gjaldeyrisforðann, ef við förum hans leið, förum með málið fyrir dómstóla? Hvert getum við sótt lán til þess að styrkja gjaldeyrisforðann og hvaða áhrif hefur það ef við getum ekki styrkt hann? Ég nefni gjaldeyrishöftin, gengismálin, endurreisn bankakerfisins og tilraunir til að koma atvinnuvegunum í gang. Hv. þingmaður verður að segja okkur hvaða leið hann vill fara ef hann vill vísa málum til dómstólanna. Hvernig á Tryggingarsjóður innstæðueigenda að fara með það stóra lán sem fellur á hann eftir nokkra daga ef leið hv. þingmanns verður farin? Við vitum að það mun taka töluvert langan tíma ef fara á með þetta mál fyrir dómstóla. Þess vegna vil ég endilega fá fram í þessari umræðu hvaða leiðir aðrar hv. þingmaður sér í stöðunni. Við viljum auðvitað hlusta á allar hugmyndir og að þær sem við teljum þess virði séu þá skoðaðar í staðinn fyrir samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Sjóðurinn getur farið ef við óskum ekki eftir aðstoð hans lengur en þá verða menn að hafa svör við því hvað á að koma í staðinn.

Virðulegi forseti. Hér var komið inn á nokkur atriði bæði skyld og óskyld. Varðandi samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn þarf þetta að vera á hreinu: Ég er ekki að tala fyrir því að við rekum hann úr landinu einn, tveir og þrír. Þeir atburðir sem hafa gerst og sú þróun sem hefur átt sér stað frá því að lagt var af stað í samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn leiðir til þess að við hljótum að endurskoða samstarfið við hann. Ég segi jafnframt að ef okkur standa engin lán til boða frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum án þess að sæta afarkostum í Icesave-málinu þá vil ég ekkert hafa með Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að gera. Hvort vil ég semja um Icesave eða fara í dómsmál? Ég sagði það í ræðu í desember í fyrra, það kom fram í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar og ég hef sagt það mörgum sinnum síðan: Helst hefði ég viljað fá samkomulag í Icesave-málinu, en ég kalla það ekki samkomulag ef Bretar og Hollendingar fá allt sitt og við fáum ekkert annað en risalán til 2040 á 5% vöxtum fyrir allri upphæðinni. Ég kalla það ekki samkomulag fyrir okkur Íslendinga. Það er miklu betra að taka á sig alla skuldbindinguna eftir dómsniðurstöðu en að skrifa einfaldlega upp á það án þess að skuldbindingin liggi fyrir. 
             Þegar ég sagði hér í fyrra að við ættum frekar að leita samninga en að fara í dómsmál var ég að vísa til þess að ef við færum í dómsmál gætum við mögulega tapað því að fullu, fyrst ættum við að reyna samningaleiðina. Hún hefur engu skilað og þá er eins gott að fá þetta á hreint. Er það ekki líka þannig að ef á að leggja hundruða milljarða skuldbindingar á íslenskan almenning til margra áratuga að hann eigi þá rétt á því að hafa sannfæringu fyrir að við höfum ekki haft aðra valkosti, að þetta 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom sér hjá því að svara því hvaða áhrif það hefði ef við næðum ekki að semja um Icesave-málið, ef við fengjum ekki lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og ekki Norðurlandalánin. Ég spurði hvaða áhrif hv. þingmaður teldi það hafa á gjaldeyrisforðann, þar með gjaldeyrishöftin, gengið og endurreisn bankakerfisins. Ég spyr enn og óska sérstaklega eftir að þingmaðurinn svari: Telur hv. þingmaður að það geti haft áhrif á lánshæfismat þjóðarinnar ef verulegur dráttur verður á að fá niðurstöðu í þessi tvö mál sem við höfum beðið eftir að fá niðurstöðu í? Óttast þingmaðurinn að það geti haft alvarleg áhrif á lánshæfismatið? Hvaða áhrif telur hv. þingmaður að það hafi á trúverðugleika þjóðarinnar á alþjóðavettvangi ef okkur tekst ekki að ná niðurstöðu í þetta mál? Og hvernig vill hv. þingmaður styrkja gjaldeyrisforðann - sem ég trúi ekki öðru en hann sé mér sammála um að þurfi - ef við náum ekki niðurstöðu í þessi mál og förum hans leið sem getur tekið marga mánuði fyrir dómstólum?

Virðulegi forseti. Ef íslenska ríkisstjórnin hefði komið þeim skilaboðum til umheimsins að við Íslendingar værum tilbúnir að fallast á greiðslu á Icesave-skuldbindingunni ef það væri skýr þjóðréttarleg skuldbinding okkar, held ég að við værum ekkert að ræða um trúverðugleika okkar vegna þess að það er trúverðug leið sem við getum varið gagnvart hverjum sem er. Ég held hins vegar að ef umheimurinn áttaði sig á því sem Bretar og Hollendingar eru að gera okkur - setja okkur afarkosti - og því sem er að gerast hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, sé trúverðugleiki þeirra í uppnámi. Það sem þarf að gera varðandi gjaldeyrisvarasjóðinn, stöðu krónunnar og það sem þyrfti að koma í staðinn fyrir Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, ef lánin þaðan stæðu okkur ekki til boða, er þetta: Við þurfum að breyta kröfunum á íslensku krónuna, því sem oft hefur verið kallað jöklabréf, þ.e. innstæður hér, í langtímaskuldabréf á íslenska ríkið. Þá léttum við þessum mikla þrýstingi af krónunni. Þetta er ein leiðin. Einnig hefur verið talað um gjaldeyrisuppboðsleiðina. Fyrir ári síðan stakk Seðlabankinn upp á leiðum sem voru ekki farnar og það leiddi til þess að við lentum í haftaumhverfi sem hefur bara versnað. Þegar við höfum losnað við þrýstinginn af innstæðunum á íslensku krónuna opnast okkur nýjar leiðir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, að menn munu á endanum bara spyrja: Hvað framleiðir þessi þjóð? Á hún eitthvert erindi við umheiminn? Hafa erlendir fjárfestar áhuga á að koma til landsins? Eyðir þjóðin um efni fram? Skuldar hún meira en hún ræður við? Þetta eru spurningarnar. Það verður ekki spurt fyrst: Borgaði hún Icesave-reikninginn? Ef svarið við því verður já án þess að dómsniðurstaða hafi legið 

Virðulegi forseti. Í dag er ár liðið frá bankahruninu og á slíkum tímamótum er nauðsynlegt að staldra við og velta ekki endilega bara fyrir sér því sem olli þessu bankahruni heldur líka hvort viðbrögð okkar undanfarið ár og ekki síst viðbrögð stjórnvalda hafi verið rétt eða röng. Ég fagna því alveg sérstaklega að hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, skuli vera tilbúinn að læra af mistökunum og viðurkenna þau hér í ræðustól, og ég held að sum okkar getum tekið hann sem fyrirmynd í þeim efnum. Eitt af því jákvæðasta sem gert var strax í upphafi fjármálakreppunnar var að stjórnvöld tryggðu virka greiðslumiðlun fjármálakerfisins með því að ábyrgjast allar bankainnstæður að fullu. Að mínu mati var þessi aðgerð of víðtæk þar sem skattgreiðendur voru í raun beðnir eða látnir bæta öllum, bæði þeim sem áttu lágar innstæður og hinum sem áttu mjög háar innstæður inni á bankareikningum, allan skaðann af hruni einkabankanna. Og því hefur verið fleygt að 10% fjármagnseigenda hafi átt um 70% af innstæðuupphæðinni sem skattgreiðendur tryggðu. Þetta er eitt af því sem ég mundi vilja fá nánari upplýsingar um hjá hæstv. forsætisráðherra. Með öðrum orðum, sú aðgerð að tryggja innstæður að fullu fól í sér mikla eignatilfærslu frá skattgreiðendum til fjármagnseigenda sem birtist m.a. í því að nú þarf ríkið að leggja ríkisbönkunum til um 200 milljarða í eigið fé. Auk þess var tekin sú ákvörðun að bæta fjármagnseigendum tap vegna peningamarkaðssjóða bankanna og er talið að sú ákvörðun hafi kostað skattgreiðendur a.m.k. um 200 milljarða. Sú staðreynd að ekki var sett þak á upphæðina sem ríkið ábyrgðist varðandi bankainnstæður hefur leitt til þess að í dag er lítið svigrúm til þess að draga úr eignatilfærslunni sem átt hefur sér stað frá skuldurum til fjármagnseigenda. Boðaðar aðgerðir félags- og tryggingamálaráðherra eiga að einhverju leyti að taka á þessari eignatilfærslu en ekki nema að hluta til þar sem lánin verða áfram verðtryggð með neysluvísitölunni. Rannsóknir sýna að fjármálakreppur einkennast af mikilli eignatilfærslu frá þeim fátæku til þeirra ríku og því miður var þessi aðgerð stjórnvalda, að tryggja innstæður að fullu, í anda þess. Annað sem einkennir fjármálakreppur er aukinn ójöfnuður sem stafar m.a. af auknu atvinnuleysi og niðurskurði velferðarkerfisins. Markmið hagstjórnarinnar á að vera að auka efnahagslega velferð og leiðirnar að því markmiði eru aðgerðir sem tryggja fulla atvinnu, hagvöxt og stöðugleika til lengri tíma. Efnahagsstefna Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og íslenskra stjórnvalda mun ekki tryggja þessi markmið. Markmið hennar er aðeins að tryggja að fjármagnseigendur fái sæmilega ávöxtun á fé sitt á meðan það er lokað inni í hagkerfinu og síðan að Seðlabankinn hafi bolmagn til að kaupa krónurnar af þessum fjármagnseigendum þegar hægt verður að afnema gjaldeyrishöftin án þess að krónan fari í frjálst fall. Hagstjórnartækin sem íslensk stjórnvöld eru þvinguð af AGS til að nota eru hátt vaxtastig, mikil skuldsetning vegna gjaldeyrisvarasjóðsins og allt of mikill niðurskurður á of stuttum tíma. Þessi meðul AGS eru gamalkunnug. Nýleg könnun sem gerð var af miðstöð fyrir rannsóknir á efnahags- og stjórnmálum í Washington leiddi í ljós að af 41 landi sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur haft afskipti af undanfarin ár hefur 31 land verið þvingað til að beita kreppudýpkandi hagstjórnaraðgerðum eins og háu vaxtastigi, niðurskurði velferðarkerfisins og aðhaldssemi hvað varðar aukið peningamagn. Með öðrum orðum, meira en áratug eftir að efnahagskreppan í Asíu beindi athyglinni að meiri háttar mistökum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er sjóðurinn enn að gera svipuð mistök í mörgum löndum, sérstaklega í þróunarlöndunum. Á sama tíma og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn styður fjárhagslega örvandi aðgerðir í ríku löndunum þvingar sjóðurinn þróunarlöndin til þess að innleiða kreppudýpkandi hagstjórnaraðgerðir. Þegar íslensk stjórnvöld gengu til samstarfs við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn í nóvember á síðasta ári leyfði sjóðurinn hallarekstur á ríkissjóði árin 2008 og 2009 og það var leyft í ljósi þess hversu stórt bankahrunið hér á landi var. Hallareksturinn var í raun stefnubreyting hjá sjóðnum og átti að vera dæmi um að AGS hefði lært eitthvað af Asíukrísunni. Sjóðurinn lagði þó áherslu á að ná ætti jafnvægi í ríkisfjármálum á fimm árum eða á árinu 2013. Í ár verður hallinn á ríkissjóði væntanlega um 182 milljarðar og meginástæða hans er mikill samdráttur í tekjum ríkissjóðs. Á sama tíma eða á árunum 2008–2009 hafa ríkisútgjöld haldist óbreytt sem er mikill ávinningur í ljósi þess að verg landsframleiðsla dróst saman um 8,4%. Vandamál okkar eru því ekki vaxandi ríkisútgjöld heldur mikið tekjutap ríkissjóðs sem stafar af miklum samdrætti í efnahagslífinu. Fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir miklu aðhaldi í ríkisfjármálum á næsta ári og skera á hallann niður um 95 milljarða. Með öðrum orðum, á næsta ári, árið 2010, verða mikil umskipti í efnahagsstjórninni því að markmið efnahagsstjórnarinnar verður ekki lengur að draga úr samdráttaráhrifunum af völdum fjármálakreppunnar heldur að draga úr umsvifum ríkissjóðs sem auka mun á samdráttinn. Þetta telja margir hagfræðingar of snögg umskipti í ljósi þess að fjármálakreppan hér á landi er mun stærri að umfangi en nokkurs staðar annars staðar, 85% af bankakerfinu hrundu sl. haust. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er þekktur fyrir að leggja of mikla áherslu á að ná jafnvægi í ríkisfjármálum, sem m.a. hefur leitt til mun dýpri kreppu en annars hefði orðið. Dýpt kreppunnar skiptir miklu máli þar sem bæði fyrirtæki og einstaklingar verða fyrir miklum skaða á leiðinni niður. Í raun er verið að eyðileggja auð þjóðarinnar þar sem ekki er hægt að endurreisa fyrirtæki og einstaklingar sem verða gjaldþrota. Hægari niðurskurður mundi þýða minni samdrátt en á móti mundi hann draga úr hagvexti þegar hagkerfið er farið að ná sér á nýjan leik. Strax í nóvember varaði ég við samstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og því miður hafa öll varnaðarorð mín reynst rétt. Þrátt fyrir að sjóðurinn hafi verið með yfirlýsingar um að hann hafi lært af mistökum og að sú efnahagsáætlun sem við samþykktum væri síbreytileg og mundi taka mið af aðstæðum hér á landi, hefur lítið breyst í afstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til þess hvernig taka beri á fjármálakreppu. Sjóðurinn hefur í raun verið að herða tökin á okkur og veikt svo um munar undirstöður efnahagslífsins hér á landi þetta tæpa ár sem við höfum fylgt efnahagsstefnu hans. Ég óttast að of hraður niðurskurður á halla ríkissjóðs muni veikja mjög hið litla velferðarkerfi sem er til staðar hér á landi. Þetta er lítið velferðarkerfi samanborið við velferðarkerfi Norðurlandanna. Útgjöld til velferðarmála á komandi ári verða ekki nema um 40% af vergri landsframleiðslu. Í Svíþjóð fór þetta hlutfall upp í 55% af vergri landsframleiðslu árin eftir hrun bankanna. Virðulegi forseti. Það er enn tækifæri til að losna úr viðjum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins áður en það er um seinan. Ég skora á stjórnvöld að endurskoða afstöðu sína til sjóðsins og fara fram á að sjóðurinn meðhöndli okkur eins og ríka þjóð en ekki eins og þróunarríki sem gera á enn fátækara. Það sem við þurfum á næstunni er að fá Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að samþykkja verulega lækkun vaxta, hægari niðurskurð á halla ríkissjóðs og áætlun um afnám gjaldeyrishaftanna sem m.a. mun fela í sér skattlagningu á útstreymi fjármagns og uppboðsmarkaði. Efnahagsáætlun sem ekki felur í sér þessar aðgerðir mun gera okkur háð Alþjóðagjaldeyrissjóðnum næstu árin og það eitt ætti að vera ástæða til þess að staldra núna við og gera kröfu um að sú efnahagsáætlun sem sjóðurinn lofaði að yrði síbreytileg taki mið af veikari efnahagsstoðum atvinnulífsins núna eftir að atvinnulífið hefur þurft að búa við vaxtastig sem er alla vega 10 prósentustigum hærra en almennt gerist í nágrannalöndunum. Ég endurtek, virðulegi forseti, enn og aftur þá ósk mína að við endurskoðum samstarf okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, sérstaklega ef sjóðurinn er ekki tilbúinn til þess að breyta eða aðlaga efnahagsáætlun sína að þeim aðstæðum sem skapast hafa eftir að hagstjórnartækjum hans var beitt hérna.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur fyrir málflutning hennar. Hér fer þingmaður með yfirburðaþekkingu á Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og alþjóðlegum efnahagsmálum og veit hvað hún er að tala um. Mig langar í upphafi að beina þeirri áskorun til þeirra þingmanna Samfylkingar sem eru hér inni að veita málflutningi sem þessum meiri athygli í stað þess að hrakyrða það fólk oftast nær sem færir góð og gild rök fyrir máli sínu. Við í Hreyfingunni styðjum þessa ríkisstjórn og hvetjum til þess að þeir flokkar sem standa að henni reyni að vinna betur saman. Svona málflutningur er verðugur þess að á hann sé hlustað. Hann er gagnrýnin og hann er rökfastur. Mig langar aftur á móti að spyrja hv. þingmann hvaða leiðir aðrar hún sér færar en þær að fylgja Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og hvaða skoðun hún hefur á því hvert við gætum snúið okkur eða hvað við gætum gert ef við tækjum þá ákvörðun, sem ég tel að sé nauðsynleg, að senda Alþjóðagjaldeyrissjóðinn einfaldlega heim og afþakka lán hans og þjónustu. Hvert getum við snúið okkur og hvaða áhættu telur hún fylgja því að fara þá leið?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þór Saari fyrir fyrirspurnina og fyrir það að taka undir efasemdir mínar um ágæti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eða ágæti efnahagsstefnu hans hér á landi. Ég var í upphafi, í nóvember á síðasta ári, alls ekki andsnúin veru hans hér á landi. Ég taldi að við mundum njóta góðs af því að hafa fólk sem kynni að semja um skuldir við alþjóðlega kröfuhafa. Því miður hefur Icesave-málið sýnt okkur að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn veitir okkur ekki þá aðstoð sem talað er um að hann geti veitt þjóðum, þ.e. að koma í veg fyrir að of miklum skuldum sé hlaðið á þjóðir. Eina ástæðan fyrir því að ég gat sætt mig við veru hans hér hérna er farin. Ég vissi alltaf að efnahagsáætlun hans mundi gera kreppuna dýpri og gera okkur erfiðara um vik að komast út úr hruninu.

Frú forseti. Eftir hina undarlegu ræðu hæstv. forsætisráðherra þar sem enn á ný var verið að reyna að koma inn tiltekinni söguskoðun hafði ég hugsað mér að fara yfir aðkomu Samfylkingarinnar að hruninu öllu saman en núna hefur mér snúist hugur því að maður er hálfpartinn farinn að vorkenna Samfylkingunni. Ráðaleysið virðist vera svo algert og eftir ræðu hæstv. forsætisráðherra get ég eiginlega ekki annað en reynt að leggja til einhverjar uppbyggilegar leiðir fyrir þessa ríkisstjórn. Þá er mikilvægt fyrir ríkisstjórnina að gera sér grein fyrir því að ástandið þarf ekki að vera eins flókið og þau vilja vera láta. Ég fór aðeins yfir það í gærkvöldi að vandi Íslands liggur fyrst og fremst í skuldunum sem hvíla á ríkissjóði, á sveitarfélögum, fyrirtækjum og heimilum. Ef litið er fram hjá þessum skuldum er framleiðslugeta landsins alveg gríðarlega mikil, svo ekki sé minnst á náttúruauðlindirnar og að sjálfsögðu þann auð sem býr í fólkinu og því kerfi sem byggt hefur verið upp á mörgum áratugum, ekki hvað síst fyrir tilstilli Framsóknarflokksins. Þetta kerfi er annars til staðar, þessir innviðir samfélagsins sem geta skapað alveg óhemjuverðmæti núna næstu missirin. Vandinn eru skuldirnar. Ef við einbeitum okkur að því að ráðast gegn þeim kjarna vandans eru okkur allir vegir færir. En spurningin er þá: Er möguleiki á því? Höfum við aðstöðu til þess að einbeita okkur að þeim vanda? Svarið við því er einfaldlega já, því að sérstaða Íslands í þessari kreppu, fjármálakrísunni sem nú hefur gengið yfir allan heiminn, er sú að langmest af því tapi sem hér hefur orðið vegna hrunsins stefndi í að lenda hjá erlendum áhættufjárfestum. Vissulega hafa margir Íslendingar tapað miklum peningum og margir stórum hluta eigna sinna, svo ekki sé minnst á atvinnuleysið sem af þessu hefur leitt. En af heildartapinu liggur langmest af því hjá þessum erlendu áhættufjárfestum sem lánuðu íslensku bönkunum allt of mikla peninga þótt þeir vissu að íslensku bankarnir fjárfestu með mjög áhættusæknum hætti, eins og reyndar bankar svo víða annars staðar. Þess vegna benti bandaríski bankinn og ráðgjafarfyrirtækið JP Morgan á það strax í október í fyrra að aðalatriðið fyrir Íslendinga væri að tryggja að þetta gríðarlega tap færðist ekki yfir á íslenska skattgreiðendur og íslenska ríkið. Það hefði átt að vera alger grunnforsenda en því miður hefur þetta tap verið að færast í auknum mæli yfir á íslenskan almenning. En það er ekki of seint að snúa þeirri þróun við. Icesave er þar að sjálfsögðu grundvallaratriði sem ég ætla þó ekki að eyða mikið meiri tíma í í þessari ræðu því að það hefur þegar verið rætt nógu mikið og verður eflaust rætt eitthvað síðar. En annað er það hvernig staðið er að stofnun nýju bankanna. Með því að tryggja að áhætta þessara banka færist ekki yfir á ríkissjóð er strax búið að girða fyrir verulega áhættu. Í hverju liggja þá þessar miklu skuldir því til viðbótar? Jú, það eru þessi gríðarlega háu lán sem menn vilja taka hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Norðurlöndunum í gegnum Alþjóðagjaldeyrissjóðinn í einhverjum illskilgreindum tilgangi, til að reyna að halda uppi gengi krónunnar með þessum lántökum. Þó liggur alveg ljóst fyrir að vaxtamunurinn verður gríðarlega mikill og skuldsetningin að mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sjálfs frá því í nóvember verður þá orðin óbærileg fyrir Ísland, sérstaklega eftir að Icesave-skuldirnar bætast við, ef svo illa fer. En hvað ef við tökum ekki þessi lán eða höfum á þessu annað fyrirkomulag, til að mynda með samningum um lánalínu hjá Norðmönnum, hver er aðstaða okkar þá? Og ef við tryggjum að tap bankanna færist ekki yfir á ríkið og ráðumst jafnframt í aðgerðir, sem ég fer aðeins betur yfir á eftir, til að lækka skuldir, höfuðstól skulda íslenskra heimila og fyrirtækja, þá er allt til reiðu því að ef okkur tekst að vinna bug á skuldavandanum leysir afgangurinn sig sjálfur. Við erum að flytja út miklu meiri verðmæti upp á hvern einasta dag en við kostum til innflutnings. Þegar öllu er á botninn hvolft er það einungis það sem getur styrkt gengi krónunnar til lengri tíma litið. Það hafa margir orðið til að benda á það að undanförnu, m.a. margnefndur Joseph Stiglitz Nóbelsverðlaunahagfræðingur, að ekki er hægt að halda uppi verði gjaldmiðils með lántöku. Með því eru menn í rauninni að gera það nákvæmlega sama og sum fyrirtæki gerðu fyrir hrun þegar þau reyndu að halda uppi verði eigin hlutabréfa með lántöku og nota svo lánin til að kaupa upp hlutabréfin því að gjaldmiðill er í raun ekkert annað en hlutabréf í því ríki eða á því efnahagssvæði sem hann tilheyrir. Hann er mælikvarði á undirliggjandi verðmæti. Þegar gengi krónunnar fellur er það því vísbending um að menn telji að fyrirtækið Ísland, ef svo má segja, sé að falla í verði. Og af hverju ætti fyrirtækið Ísland, sem gengur svona ljómandi vel, flytur út, selur miklu meira en það kostar til, að lækka svona í verði? Það er eingöngu vegna skuldsetningarinnar, vegna þess að menn sjá fyrir sér að það stefni í þrot, haldi skuldirnar áfram að vaxa með þeim hætti sem þessi ríkisstjórn gerir ráð fyrir. Takist hins vegar að girða fyrir það mun þessi útflutningur smátt og smátt skila sér í sterkara gengi og þá er mikilvægt að hafa í huga að gengið verður að styrkjast jafnvel þótt menn hugsi sér að skipta því út fyrir annan gjaldmiðil síðar. Ætli menn að skipta krónunni út á svona lágu gengi eins og hún er í núna, erum við einfaldlega að festa í sessi fátækara ríki en ella. Hvað svo sem gerist þarf gengið að styrkjast og það gerist ekki öðruvísi en með sjálfbærum hætti, þ.e. útflutningur verði áfram meiri en innflutningur og skuldirnar fari ekki með kerfið á hliðina. Þá komum við að grunninum, heimilunum og fyrirtækjunum. Er aðstaða til að lækka skuldir þar? Já, loksins er ríkisstjórnin reyndar farin að viðurkenna að það sé ekki aðeins nauðsynlegt að lækka greiðslubyrðina heldur þurfi að gera það með almennum aðgerðum, eins og Framsóknarflokkurinn hefur reynt að benda á frá því í byrjun árs. En betur má ef duga skal. Það verður að viðurkenna strax að verulegur hluti höfuðstólsins er tapaður og afskrifa þann hluta því að einungis þannig kemst markaðurinn af stað, til að mynda markaður með fasteignir. Menn geta aftur farið að eiga viðskipti og þá fylgir verðmætasköpun í samfélaginu fyrir almenning í landinu og fyrir ríkið líka sem mun þá hafa auknar skatttekjur. Ég tel fullvíst að erlendir kröfuhafar, og þar með talið þeir sjóðir sem hafa keypt skuldabréf bankanna, geri sér grein fyrir því að þeir munu þurfa að afskrifa verulegan hluta lánanna og reyndar stendur sú afskrift þegar yfir með færslu lánanna úr gömlum bönkum yfir í þá nýju. Það sem vantar hins vegar upp á er að sú afskrift sé látin ganga áfram til þeirra sem skulda. Sé það gert hagnast allir á því á endanum vegna þess að með því kemst hagkerfið aftur af stað og kröfuhafarnir eiga þá von um að innheimta a.m.k. hluta skuldanna. Hinn kosturinn er sá að halda skuldaklafanum á samfélaginu áfram, þrátt fyrir að í raun sé megnið tapað, en að halda þessu áfram á bókunum eins og var reyndar gert í Japan og hefur verið gert síðustu 20 árin með þeim afleiðingum að hagkerfið þar hefur verið í stöðnun núna í tvo áratugi. Þess vegna er miklu betra að viðurkenna strax að afskrifa þurfi þessar skuldir að verulegu leyti og hafa þá í huga að þessar skuldir eru að langmestu leyti í eigu erlendra aðila. Tjónið fyrir Ísland er ekki nærri því jafnmikið og það hefði orðið hefði fjármögnunin öll átt sér stað innan lands. Enn ítreka ég að þegar á hólminn er komið verður þetta að öllum líkindum hagstæðara fyrir þessa lánveitendur. En til að geta farið slíkar leiðir verða menn að vera tilbúnir til að leita lausna en það hefur algerlega vantað hjá þessari ríkisstjórn frá því að hún tók við. Ég tel að fyrst hafi ástæðan verið hræðsla, hræðsla við aðstæður og ákvarðanir. Svo er farið í samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og þá tekur það við af hræðslunni að menn treysta sjóðnum algerlega til að leiða sig í gegnum vandann. Eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi í ræðu sinni áðan telur ríkisstjórnin að leið Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sé leið okkar út úr kreppunni. Ekkert er fjær sanni eins og hv. þm. Lilja Mósesdóttir gerði svo vel grein fyrir áðan. Fleiri og fleiri hafa bent á að þessi aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins líkist sífellt meira eða sé í rauninni orðin algerlega eins og aðkoma þessarar sömu stofnunar í svo mörgum ríkjum fram að þessu. Sú leið sem talað er fyrir hér hefur aldrei nokkurn tíma virkað. Hættan er sú að verði haldið áfram með þeim hætti að innviðir samfélagsins sem þrátt fyrir allt eru sterkir, þessir innviðir sem við höfum byggt upp um margra áratugaskeið fari að skemmast, þá erum við lent í raunverulegri, djúpri og langvinnri kreppu. Þá erum við ekki lengur bara í skuldakreppu. Þá er vandamálið orðið miklu flóknara og miklu erfiðara að ráðast gegn því. Það er það sem þessi ríkisstjórn verður að gera og átti að gera strax í upphafi, að tryggja að innviðir samfélagsins skemmist ekki. En hvað er hún að gera? Hún er að fylgja í blindni stefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og það birtist m.a. í fjárlagafrumvarpi sem felur það í sér að það á að vega að þessum innviðum. Það á að ráðast í niðurskurð sem til lengri tíma litið skilar engum sparnaði eða tekjum heldur eyðileggur meira að segja innviði velferðarkerfisins þrátt fyrir að þessi ríkisstjórn hafi hvað eftir annað ítrekað að staðið yrði vörð um innviðina og velferðarkerfið. En meira að segja velferðarkerfið á nú að sæta niðurskurði að hætti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ef við förum þessa leið gröfum við okkur ekki aðeins dýpra í kreppu heldur verðum við þá líka að láta hjá líða að ráðast að rót vandans því að þó að hér hafi mikið verið fjallað um aðkomu einstakra flokka að einhverjum tilteknum aðgerðum sem hæstv. forsætisráðherra telur að hafi leitt til hrunsins, hefur minna farið fyrir því að kerfisvandinn sé ræddur, þeir gallar sem eru á kerfinu á Íslandi og í öðrum löndum og eru hin raunverulega ástæða þess að hér fór eins og fór og raunar miklu víðar. Ef menn nota ekki tækifærið til að laga kerfið mun sagan því miður endurtaka sig. Kerfisvandinn er ekki bara hér, hann er um allan hinn vestræna heim og raunar miklu víðar. Þá eru bankar í Bandaríkjunum og um alla Evrópu álíka illa staddir og þeir íslensku. Munurinn liggur í því að þau ríki sem þeir bankar tilheyra eru miklu stærri og burðugri, þau gátu bjargað bönkunum með ærnum tilkostnaði. Íslenska ríkið var hins vegar of smátt í samanburði við stærð bankanna til að geta bjargað þeim. Að vissu leyti má halda því fram að það sé kostur því að við höfum þá ekki kostað eins miklu til til að viðhalda bankakerfi sem að margra mati er enn þá ósjálfbært. Margir telja að bankakerfi víða annars staðar muni ekki geta staðið af sér fjármálakrísuna til lengri tíma litið. En hvað er þá unnið með því að við skellum skuldinni allri á íslenskan almenning í stað þess að horfast í augu við að við innleiddum erlent fyrirkomulag sem virkar ekki og viðurkenna það, og hvað sem okkur finnst um Evrópusambandið, Evrópska efnahagssvæðið og EES-samninginn eru á því eru verulegir gallar. Íslensku bankarnir hefðu ekki getað farið í hina miklu útrás hvort heldur sem við lítum til þeirra banka sem voru einkavæddir eða bankanna sem voru í einkaeigu fyrir. Þeir hefðu ekki getað farið í útrás nema vegna EES-samningsins og Evrópureglnanna. Ef við stefnum inn í Evrópusambandið eigum við þá ekki að reyna að laga þessar reglur, taka þátt í því að benda á hvað aflaga fór í stað þess að vera fremst í flokki við að reyna að fela hið raunverulega vandamál eins og því miður hefur verið gert í Bandaríkjunum? Þar er allt farið aftur í sama farið, milljarðabónusarnir og kaup bankanna í öðrum bönkum eru að taka á sig nákvæmlega sömu mynd og á Íslandi og annars staðar í Evrópu líka, ekki hvað síst í Bretlandi. Ætlum við að taka þátt í að viðhalda þessum blekkingarleik, taka skellinn, verða fórnarlömb fyrir alheimskapítalismann, þennan gallaða kapítalisma, eða ætlum við að nota reynslu Íslands til að bæta kerfið og náttúrlega umfram allt, að koma í veg fyrir að afleiðingar hrunsins lendi af fullum þunga á íslenskum almenningi?

Virðulegi forseti. Það er ekki við hæfi að svo fáir séu í þingsal við þessa umræðu. Greinilegt er að menn skammast sín, hafa ekki áhuga á að heyra það sem sagt er, vilja ekki taka á vandamálinu. Sópum þessu undir teppið, þetta reddast allt, við gerum þetta bara eins og venjulega, mætti segja mér að flestir hugsuðu. Það er gott að þessi umræða fer fram og ég fagna frumkvæði forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar að því að minnast þessa dags. Hér brugðust allar þær stofnanir sem gátu brugðist: Seðlabankinn, stjórar þar, starfsmenn og sviðsstjórar; Fjármálaeftirlitið, stjórar þar, starfsmenn og sviðsstjórar; ríkisendurskoðandi og hans eftirlitshlutverk, ráðherrar í ríkisstjórninni sem var við völd og þeir alþingismenn sem voru hér einnig. Ég leyfi mér að efast um að nokkurn tímann hafi annað eins gerst í nokkru siðmenntuðu samfélagi í sögunni, að minnsta kosti ekki í vestrænu lýðræðissamfélagi, að málum hafi verið komið þannig fyrir að allt stjórnkerfið gæti hrunið eins og spilaborg á nánast einni nóttu. Þá hljótum við að velta fyrir okkur hvers vegna gat þetta gerst og hvernig. Þetta gerðist, frú forseti, vegna þess að hér hefur hefðin í stjórnmálum verið byggð á persónulegum kunningjatengslum, ættartengslum, pólitískum tengslum. Nepótisma og spillingu væri réttara að kalla það, þar sem mönnum er klappað á bakið fyrir að vera í réttum flokki, þeim er sköffuð vinna í stjórnsýslunni fyrir að vera í réttum flokki - Jói frændi fær vinnu þarna. Ekki eru til nein alvörulög eða alvörureglur um ráðningar í stjórnsýsluna eins og í nágrannalöndunum. Kunningjasamfélagið gerði að verkum að hér hrundi allt. Það er óþarfi að fara í einhverjar grafgötur með þetta og vísa í að bankar úti í heimi hafi hrunið eða að regluverkið hafi verið svipað og annars staðar. Það er kapítuli út af fyrir sig að hrekja þá vitleysu því að regluverkið á Íslandi var ekki eins og það var annars staðar. Daginn eftir að fyrsta stjórn Fjármálaeftirlitsins var skipuð snæddi ég hádegisverð með nýskipuðum stjórnarmanni þar. Hann sagði mér að daginn áður hefði hann verið skipaður í fyrstu stjórn hins nýja Fjármálaeftirlits. En það einkennilega var, sagði hann, að ráðherrann - ráðherrann var framsóknarmaður - gerði að skilyrði að ég væri sammála því að sonur Páls Péturssonar félagsmálaráðherra yrði ráðinn sem forstjóri Fjármálaeftirlitsins. Þetta er í hnotskurn það sem var að og má ekki gerast aftur. Honum fannst þetta allt í lagi. Þetta var háttsettur maður í einni þeirra eftirlitsstofnana sem áttu að hafa eftirlit með fjármálum á Íslandi, hann gerði ekki athugasemd og þáði skipun í stöðuna með þessum skilmálum. Þá hlýtur maður að spyrja - ég hlýt að spyrja mig og ég hlýt að spyrja alla þingmenn og ég hlýt að spyrja forsætisráðherra: Hvað er hægt að gera til að þetta gerist ekki aftur? Fjármálakerfið hér starfaði eftir rammalöggjöf Evrópusambandsins. Allar nágrannaþjóðir Íslands tóku þann ramma og prjónuðu inn í hann stífari reglur, sumar sem hæfðu hverju landi fyrir sig, aðrar sem einfaldlega hæfðu alþjóðlegu umhverfi til að koma í veg fyrir að útsjónarsamir braskarar gætu spilað á kerfið út og suður. Allar nágrannaþjóðir Íslands gerðu þetta. Hér var rammalöggjöfin send til umsagnar hjá fjármálafyrirtækjum. Þau voru spurð hvort nokkru þyrfti við að bæta og svarið var: Nei, þetta er fullnægjandi. Þetta er vitað og ekki hægt að fela sig, eins og menn eru búnir að gera í umræðunni hvað eftir annað, á bak við að hér hafi reglugerðarverkið verið svipað og í nágrannalöndunum. Það var einfaldlega ekki þannig vegna þess að Ísland og íslensk stjórnsýsla hefur aldrei verið eins og í nágrannalöndunum. Frú forseti. Minnst hefur verið á hvað þessi kreppa kostaði okkur. Þær upplýsingar sem voru í Morgunblaðinu í morgun um 63 milljarða kr. til viðbótar úr nýju bönkunum til að kaupa upp ónýt bréf í peningamarkaðssjóðum eru bara enn einn dropinn sem fyllir löngu fylltan mæli. Mikið verk er fyrir höndum ef á að vinda ofan af þessu öllu saman. Þetta er sennilega eitt mesta bankahrun sem átt hefur sér stað í veraldarsögunni ef tekið er mið af hlutfallstölum. Stjórnmálahrunið sjálft og siðferðishrunið er ekki komið endanlega í ljós. Skýrslu Alþingis er beðið en miðað við embættismennina sem hafa komið fyrir þær þingnefndir sem ég er í er ekki mikill hugur í stjórnendum þeirra stofnana að gera mikið í málunum. Bankastjórar Seðlabankans brugðust, stjórnendur sviða Seðlabankans brugðust og vissir starfsmenn Seðlabankans brugðust. Nýskipaður seðlabankastjóri kom fyrir efnahags- og skattanefnd ekki fyrir löngu þar sem ég spurði hann hvað hann ætlaði að gera í því máli. Innan bankans er heilt svið, fjármálastöðugleikasvið, sem hafði það eina hlutverk að tryggja fjármálastöðugleika á Íslandi. Þegar starfsmenn þess voru ráðnir inn voru þeir á svo háum launum að það þurfti að hækka laun bankastjóranna í kjölfarið. Ekki hefur verið hróflað við einu eða neinu þar. Þetta kerfi, virðulegi forseti, getum við ekki búið við áfram. Þarna verður að taka til. Forstjóri Fjármálaeftirlitsins var látinn fara en allir hinir eru enn til staðar. Svona er þetta út um allt í stjórnsýslunni. Það eru sömu embættismennirnir sem eru við völd, sem gefa ráð, sem eru að reyna að redda sér fyrir horn. Við höfum séð þetta í bönkunum og í skilanefndunum og á þessu verður að taka líka. Það er ekki lengra síðan en í morgun að ríkisendurskoðandi kom á fund fjárlaganefndar til að kynna ársskýrslu sína. Ég spurði hann hvað Ríkisendurskoðun hefði gert þegar seðlabanki þjóðarinnar tapaði nærri 300 milljörðum kr. nánast á einu bretti, hvaða athugasemdir ríkisendurskoðandi hefði gert við starfsemi Fjármálaeftirlitsins, sem hefði ekki haft neitt eftirlit með höndum heldur hefði allt kerfið hrunið. Svar ríkisendurskoðanda var: Við fórum yfir ársreikningana. Ríkisendurskoðandi sem starfar svona er að mínu mati ekki að sinna starfi sínu og við höfum ekkert við hann að gera, ekki neitt. Ríkisendurskoðandi er varðhundur þingsins og varðhundur almennings gagnvart stjórnsýslunni og þarna verður að taka til. Nú nýverið er komin út skýrsla um aukið eftirlitshlutverk þingsins. Ég fagna þeirri skýrslu og þeim sem óskuðu eftir henni og þeirri umfjöllun sem var um hana í forsætisnefnd um daginn. Mikið er hægt að gera til að tryggja að þetta gerist ekki aftur en ég dreg ekki dul á að mikið verk er fyrir höndum. Það verður dýrt og erfitt að taka til eins og þarf að taka til. Það er ekki bara öll stjórnsýslan sem er undir, að ég tel eftir að hafa starfað í stjórnsýslunni í áratug. Reyndar þarf að taka þrjú efstu lögin, ráðuneytisstjórann og forstjórana, skrifstofustjórana og sviðsstjórana og deildarstjórana og annaðhvort segja þeim upp og endurráða þá annars staðar í stjórnsýslunni eða bara segja þeim upp og færa til þannig að þeir geti ekki haldið áfram á sömu nótum og verið hefur. Íslensk stjórnsýsla hefur ekki starfað með sambærilegum hætti og stjórnsýsla nágrannalandanna. Við þurfum að koma á kerfi sem tryggir að stofnanir sem fara með almannafé og skattfé landsmanna fari vel með það og gæti hagsmuna almennings en ekki hagsmuna þeirra stjórnmálaflokka sem eru í meiri hluta á þingi hverju sinni. Þetta er hluti af þeirri endurreisn sem er óumflýjanleg og hluti af þeirri endurreisn sem ég held að Evrópusambandið muni krefjast að verði gerð ef við eigum nokkurn tíma að komast þangað inn. Við skulum ekki gleyma því heldur. Það er fleira sem er undir í þeirri endurreisn sem er fram undan. Ég er þeirrar skoðunar, eins og sumir aðrir, að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að málefnum Íslendinga sé orðin til skaða. Sjóðurinn er orðinn eins konar rukkunarbatterí fyrir þær þjóðir sem hafa völd innan sjóðsins. Ég held að kominn sé tími til, og einfaldlega orðin skylda ríkisstjórnarinnar, að velta upp plani B og koma Alþjóðagjaldeyrissjóðnum burtu, með hvaða hætti svo sem það yrði. Að við reynum að leysa okkar mál á skaplegri hátt, með ekki eins bröttum niðurskurði og lagt er til í plani Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, annars mun fara verr. Ég hef í störfum mínum undanfarin ár, áður en ég kom inn á þing, starfað fyrir OECD að verkefnum í Afríku og ég þekki sögu þeirra þróunarríkja í Afríku sem nú eru fátæk. Þau byrjuðu öll á nákvæmlega sama hátt og á sama stað og Ísland er í dag. Þau voru of skuldsett og fengu hvergi lán, þau fengu aðstoð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og ástandið varð verra og verra og verra vegna þess að allar tekjur ríkisins fóru í að greiða afborganir og vexti og síðar bara vexti því það var ekkert aflögu til að greiða neinar afborganir. Hvað var þá til ráða? Fjármagn til menntamála var skorið niður, fjármagn til heilbrigðismála var skorið niður, fjármagn til stoðverka var skorið niður, vegir eyðilögðust, raflínur eyðilögðust, símasamband eyðilagðist, smám saman urðu þessi ríki fátæk. Stórfyrirtæki komu inn og sögðu: Þið getið fengið nokkra milljarða dollara ef þið seljið okkur hluta af landinu. Þið getið þá borgað niður eitthvað af skuldunum eða þá minnsta kosti vextina. Með þessu áframhaldi, frú forseti, mun Ísland fara sömu leið. Það er lengra fyrir okkur að fara en fátækari ríki Afríku vegna þess einfaldlega að við stöndum betur en skuldirnar sem við búum við eru hlutfallslega ekkert minni þannig að heildarstaðan er sú sama. Við munum ekki geta staðið undir því að borga 100 milljarða kr. á ári bara í vexti af skuldum, það er ekki hægt. Þess vegna hlýtur enn ein leiðin í endurreisninni að vera fólgin í því að viðurkenna stöðuna og óska eftir skuldaniðurfellingu eða einfaldlega lýsa yfir skuldaniðurfellingu einhliða. Það er ekkert einsdæmi í veraldarsögunni. Þær þjóðir sem hafa gert það hafa að öllu jöfnu skuldað miklu minna heldur en Ísland hlutfallslega. Náttúrlega varð allt brjálað þegar þær sögðu að þær mundu ekki borga allar sínar skuldir. Fjármálamarkaðir lokuðust eða buðu þeim afarkosti í tvö ár, kannski þrjú, en það er alltaf nóg til af kapítalistum sem þurfa að lána peninga og vandamálið var ekki til staðar nema í tvö eða þrjú ár. Þá var það gleymt. Það var gleymt vegna þess að fjármálamarkaðir hugsa fram á við en ekki aftur á bak og Íslendingar verða miklu betur til færir um að greiða skuldir sínar í framtíðinni ef þeir skulda minna heldur en ef þeir skulda meira. Óvenjulegt er fyrir evrópska þjóð að þurfa að fara þessa leið en ég tel að hún sé ein af þeim leiðum sem við verðum að fara til að ná endurreisninni á skrið. Að endingu langar mig að beina því til forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar varðandi vanda heimilanna, því þar er vandinn mestur á Íslandi í dag, að nýta sér samtök sem heita Hagsmunasamtök heimilanna. Gríðarlega mikil og vönduð vinna er unnin innan samtakanna sem hafa mikinn áhuga á að leysa skilmerkilega úr vandanum sem heimilin standa frammi fyrir. Þau bjóða upp á mjög rökréttar og skýrar lausnir á vanda heimilanna sem ég hvet ríkisstjórnina til að nota við að reyna að leysa úr þessum vanda.

Frú forseti. Ræðumönnum í dag og reyndar þjóðinni allri hefur orðið tíðrætt um þann mikla efnahagsvanda sem við stöndum óneitanlega frammi fyrir og engin er ástæða til að gera lítið úr honum, hann er verulegur. Við höfum aldrei staðið í svipuðum sporum áður og reyndar er leit að öðrum löndum sem hafa gert það. En þó er rétt að hafa í huga, og kannski anda aðeins í gegnum nefið, að þetta er í grundvallaratriðum vandi ríkrar þjóðar. Við horfum núna upp á að stærðir eins og verg landsframleiðsla eða kaupmáttur launa lækka um allmörg prósent og það er vissulega afar óþægilegt en við verðum að hafa í huga að það sem er að lækka var mjög hátt áður, bæði í sögulegu samhengi og alþjóðlegum samanburði. Auðvitað breytir það stöðunni talsvert. Ef við berum vanda okkar núna saman við hversdagslegan efnahagsvanda fyrr á öldum þá held ég að forverum okkar hefði þótt okkar vandi, þegar á heildina er litið, frekar léttvægur af því að fyrri kynslóðir Íslendinga áttu í erfiðleikum með að lifa af. Ekkert mátti út af bregða, þá dóu menn úr hungri eða vosbúð. Ég er ekki að draga þetta fram til að gera lítið úr þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Við þurfum að setja hann í samhengi. Við sjáum bakslag, það er verulegt og djúpt en það færir okkur ekki aftur á fyrri aldir í lífsgæðum eða lífskjörum. Það færir okkur aftur um nokkur ár, til tíma þegar lífskjör voru allgóð og höfðu reyndar aldrei verið betri. Þegar verg landsframleiðsla nær lágmarki, líklega á næsta ári, verður hún kannski svipuð á mann og hún var 2003, 2004 eða 2002, við vitum það ekki alveg. 2002 var ekkert sérstakt hallæri. Það var reyndar alveg ágætt ár. Svipað má segja um kaupmátt launa. Hann skerðist, það veldur vissulega miklum vandræðum hjá mörgum, nánast öllum Íslendingum, en hann er samt miklu meiri en hann hefur nokkurn tíma áður verið í Íslandssögunni að undanskildum kannski síðustu fjórum, fimm eða sex árum. En þetta er samhengið og er dregið fram til að við týnum okkur ekki alveg í sjálfsvorkunn og depurð. Þrátt fyrir allt höfum við það í heildina mjög gott en ekki alveg jafngott og í fyrra og hittifyrra. Tjónið sem hefur orðið vegna hruns íslenska fjármálakerfisins er gríðarlegt á alla mælikvarða. Líklega hafa fjármagnseigendur tapað á að giska sjöfaldri landsframleiðslu Íslands. Ég þekki engin fordæmi úr veraldarsögunni þar sem eitt land hefur valdið slíku tjóni hjá fjármagnseigendum. Vissulega eru flestir þessir fjármagnseigendur útlendingar en tjónið er þarna engu að síður. Af þessum sjö landsframleiðslum eru kannski tæpar fimm, eða milli fjórar og fimm, kröfur á föllnu bankana sem verða ekki greiddar nema að litlum hluta og afgangurinn er hrun á verðmæti hlutabréfa í Kauphöllinni. Verðmæti hlutabréfa þar var orðið vel ríflega tvöföld landsframleiðsla en hún minnkaði um nánast 100%, líklega svona um það bil 95%. Þar hurfu tvær landsframleiðslur og líklega ríflega það. Allt er þetta raunverulegt tjón frá sjónarhóli þeirra sem áttu þessi verðbréf, hvort sem það voru skuldabréf eða hlutabréf, en við verðum samt að hafa í huga að þetta er í eðli sínu tjón á pappír. Hlutabréf og skuldabréf eru ávísanir á verðmæti, ekki raunveruleg verðmæti í reynd. Þessar ávísanir eru núna innstæðulitlar eða innstæðulausar en lítið hefur breyst hversu mikil raunveruleg verðmæti landið á. Hver eru raunverulegu verðmætin? Við getum annaðhvort mælt það með því að skoða framleiðslugetu landsins - hún er nánast óhögguð, hefur kannski aðeins minnkað en ekkert í líkingu við þetta - eða við getum skoðað framleiðsluþættina, sem fara til að búa til vörur og þjónustu. Þar er auðvitað fyrstur og fremstur mannauðurinn, hann er nánast allur hér, hefur reyndar aldrei verið meiri í Íslandssögunni. Síðan eru innviðirnir og náttúruauðlindirnar og reyndar líka sagan, menningin og viðskiptavenjurnar. Allt er þetta enn hér. Á þessu getum við byggt og munum byggja. Vestan hafs, í Bandaríkjunum, tala menn stundum um annars vegar Wall Street, sem er fjármálageirinn, og hins vegar Main Street sem er þá allt annað, raunhagkerfið. Á Íslandi hefðum við einhvern tíma getað kallað þetta Bankastræti og Laugaveg en það er víst enginn banki eftir í Bankastræti og Laugavegurinn er ekki sú efnahagsmiðstöð sem hann var áður fyrr. En það breytir því ekki að við höfum þessa sömu tvískiptingu hér, eins og reyndar öll önnur vestræn hagkerfi. Það sem hefur gerst er að okkar bankastræti hrundi, fjármálakerfið hrundi, allar þessar peningalegu eignir, eða nær allar, urðu einskis eða lítils virði en eftir stendur allur raunauðurinn. Leiðin út úr vandanum er auðvitað fólgin í þessu. Lykillinn að því að við komumst út úr þessu er að við áttum okkur á því að við þurfum að laga fjármálakerfið. Við þurfum að laga alla þessa efnahagsreikninga sem sködduðust, m.a. vegna þess að af einhverjum ástæðum sem ég ætla ekki að rekja hér veðjuðu mjög margir, líklega umtalsverður meiri hluti fyrirtækjaeigenda á Íslandi, á að japanska jenið og svissneski frankinn yrðu veikar myntir en íslenska krónan sterk. Svo gerðist hið þveröfuga og fyrir vikið er engin von til að þessi fyrirtæki geti nokkurn tíma greitt skuldir sínar að fullu. Þá þurfum við bara að taka á því. Hvernig tökum við á því? Jú, við tökum á því eins og við höfum þegar gert. Við endurreisum fjármálakerfið og felum því svo að fara með viðskiptavinum sínum, - hér er ég fyrst og fremst að tala um fyrirtækin en í grundvallaratriðum eiga svipuð sjónarmið við um heimili sem eiga í vandræðum vegna skulda - fara með þeim yfir vanda þeirra og leysa hann. Upp úr því þurfa að spretta fyrirtæki sem geta nýtt hinar raunverulegu eignir þjóðarinnar til að búa til vörur og þjónustu, til að veita atvinnu, greiða laun, greiða skatta og í raun og veru halda uppi þeim lífskjörum sem við höfum vanist og eigum að geta fengið aftur í framtíðinni. Við getum hins vegar ekki ætlast til þess að ríkisvaldið fyrir hönd skattgreiðenda leysi vanda allra þessara fyrirtækja sem eru afar illa stödd. Það er einfaldlega ekki hægt fyrir íslenska ríkið að leysa vanda af þessari stærðargráðu með því að velta honum yfir á herðar skattgreiðenda, jafnvel þó að vilji einhverra stæði til þess. En auðvitað er það ekki þannig. Það stendur ekki vilji neinna til að láta íslenska skattgreiðendur borga reikninginn. Reyndar er grundvallarmunur á því sem hefur verið gert á Íslandi og þess sem hefur verið gert í nágrannalöndum okkar sem viðbrögð við svipuðum vanda, að vísu ekki jafndjúpstæðum þar en miklum líka. Þar hefur ríkisvaldið tekið til sín vandræðaeignir úr fjármálakerfinu, keypt þær í raun og veru á yfirverði, með það beinlínis að leiðarljósi að láta síðan skattgreiðendur borga það sem upp á vantar, yfirverðið sem greitt var fyrir eignina. Þannig hafa menn leyst vandann með því að velta honum yfir á skattgreiðendur. Hjá okkur var það aldrei kostur í stöðunni af þeirri einföldu ástæðu að vandinn var margfalt stærri heldur en íslenskir skattgreiðendur hefðu nokkurn tíma getað ráðið við, fyrir utan að það stóð aldrei neinn vilji til að gera þetta. Hvert er þá hlutverk ríkisins? Jú, ríkið á að tryggja umgjörð um endurreisnina, þar á meðal þarf að tryggja traust peningakerfi, auðvitað vantar talsvert upp á að við höfum það nú, en að því hljótum við að starfa þannig að við getum verið með vexti sem eru ekki mikið hærri en í nágrannalöndunum og stöðugt gengi. Þá þarf ríkið að tryggja sanngjarnar og gagnsæjar leikreglur fyrir alla, þar er einnig víða pottur brotinn en þar munum við einnig bæta úr mörgu sem aflaga hefur farið á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskiptaráðherra fyrir ræðu hans. Komið hefur fram í fréttum að hann var mjög í annarri stöðu fyrir ári en á þessum degi er verið að rifja upp hina skelfilegu atburði sem áttu sér stað þegar bankakerfið fór á hliðina. Hann hafði spáð að bankarnir færu allir á hliðina fyrir ári. Sú spá gekk eftir og lét hæstv. ráðherra hafa það eftir sér í fjölmiðlum fyrir stuttu að hann hefði óskað þess að hann hefði ekki verið svo sannspár. Þá langar mig til að spyrja ráðherrann, þar sem hann starfar nú sem viðskiptaráðherra í hæstv. ríkisstjórn. Hvað finnst honum um þær staðreyndir sem komu fram í máli hv. þm. Lilju Mósesdóttur áðan, að 75% af þeim fjárfestum sem áttu í peningamarkaðssjóðunum hafi verið fagfjárfestar eða einkahlutafélög, og að fyrir ári var tekin ákvörðun - að því er virðist út í loftið og án heimildar Alþingis sem fer með fjárlagavaldið - um að dæla þar inn tæpum 100 milljörðum kr.? Finnst ráðherranum þetta eðlilegt og hvaða lausnir sér hann nú á þessum vanda? Mínar heimildir segja að innrás sérstaks saksóknara í ákveðin endurskoðunarfyrirtæki fyrir skömmu hafi verið út af þessum málum.

Frú forseti. Ég veit ekkert um ástæður þessarar innrásar sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir vísar til þannig að ég get ekkert um það sagt. Ég get reyndar ekki mikið sagt heldur um þær ákvarðanir sem voru teknar um útgreiðslur úr peningamarkaðssjóðum fyrir tæpu ári. Eins og kom fram í máli þingmannsins var það ekki á minni vakt þannig að ég þekki ekki forsögu þess. En ég treysti því að þeir aðilar sem nú fara yfir söguna, m.a. hvað fór úrskeiðis fyrir hrun og rétt eftir hrun, gæti að þessum peningamarkaðssjóðum, eins og reyndar mörgu öðru. Þeir athugi hvort rétt var að verki staðið og ef í ljós kemur að þarna hafi einhvers staðar verið pottur brotinn geri ég ráð fyrir að í ljós komi líka hverjir báru ábyrgð á því og að þeir verði þá dregnir til ábyrgðar ef því er að skipta.

Virðulegi forseti. Mér er það fullljóst að hæstv. ráðherra ber ekki ábyrgð á aðgerðum fyrir ári enda kom það fram í máli mínu. Þá sat annar viðskiptaráðherra sem nú situr hér sem þingmaður. Ég hef verið hugsi yfir þessum málum undanfarna daga vegna þess að það virðist hafa verið gripið til aðgerða fyrir ári sem tæpast standast. Þetta var einhliða ákvörðun um að fara af stað og dæla inn í sjóðina peningum, sem virðast núna lenda á ríkissjóði vegna þess að eignirnar í sjóðunum voru stórkostlega ofmetnar. Ég var að spyrja um álit hæstv. viðskiptaráðherra, þess sem situr í stólnum núna, hvort honum þyki ekki óeðlilegt að framkvæmdarvaldið hafi farið fram með þessum hætti? Tekin var einhliða ákvörðun um innspýtingu í þessa sjóði án þess að fara með það fyrir Alþingi en eins og ég sagði áðan fer Alþingi með ákvarðanir sem snerta útgjöld ríkisins - að við tölum nú ekki um þegar þetta er farið að skipta fleiri tugum milljarða. Einnig langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra, þar sem hann telur að líklega komi í ljós hverjir báru ábyrgðina, hvort hann telji að um hugsanlegt skaðabótamál geti verið að ræða gagnvart þeim sem fengu útgreiðslu á kennitölu sína úr sjóðunum þegar búið var að dæla þessu fjármagni inn í þá. Telur ráðherrann að það geti hugsanlega verið um skaðabótasókn á hendur þeim að ræða og hvort þeir þurfi endurgreiða fjármagnið sem fór þarna inn?

Ég bið hv. þingmenn að halda til haga ávörpum.

Frú forseti. Það þarf að halda því til haga að þegar málefni þessara peningamarkaðssjóða voru gerð upp voru þeir sjálfstæð fyrirtæki, að vísu á forræði ríkisins en með sjálfstæða stjórn og forstjóra eða bankastjóra, þeir lutu ekki beinu boðvaldi framkvæmdarvaldsins. Ég tel tvímælalaust hið besta mál ef einhverjir kanna hvernig samskiptum framkvæmdarvaldsins, eða eftir atvikum löggjafarvaldsins, og þessara stjórna eða bankastjóra var háttað. Ef eitthvað var misgert þar á auðvitað að draga það fram í dagsljósið en ég hef ekkert í höndunum sem bendir til þess eða afsannar. Aðrir verða að kafa til botns í því enda er ekki hlutverk efnahags- og viðskiptaráðherra að vera hluti af dómsvaldinu eða rannsóknarvaldinu almennt talað. Ég verð eiginlega að gefa sams konar svar við spurningum um hvort það komi til greina að fara í einhvers konar skaðabótamál, krefjast endurgreiðslu eða eitthvað slíkt. Auðvitað má skoða það ef í ljós kemur að óeðlilega var staðið að málum en þangað til - og ef - það verður leitt í ljós tel ég ekki ástæðu til að vera með neinar fyrirætlanir um slík málaferli.

Virðulegi forseti. Núna er rétt ár liðið frá því að gengi krónunnar hrundi og íslensku bankarnir féllu. Viðburðaríkara ár hefur ekkert okkar lifað og mun varla lifa nokkurn tíma. Þetta ár hefur verið ár óvissu, ótta, undrunar, oft reiði og hneykslunar og sú örlagasaga verður seint sögð með fullnægjandi hætti. Hér ætla ég að reifa örlítinn hluta atburðarásarinnar á þeim skamma tíma sem ég hef, eins og hún leit út frá mínum sjónarhóli sem viðskiptaráðherra á þessum tíma. Yfir Ísland gekk ekki ein kreppa á liðnu ári heldur tvær. Sú fyrri og sú sem hefur valdið íslenskum heimilum mestum búsifjum enn sem komið er, er gjaldeyriskreppan sem hófst af fullum þunga vorið 2008. Þá byrjar gengi krónunnar að falla hraðar heldur en nokkru sinni fyrr. Afleiðingarnar voru fyrirsjáanlegar, höfuðstólar erlendra lána snarhækkuðu, verðbólga rauk upp og þar með höfuðstóll verðtryggðra lána, bankarnir hættu að lána, húsnæðismarkaðurinn fraus og atvinnuleysi jókst. Í sumarbyrjun vöruðu margir ábyrgir aðilar við grafalvarlegu ástandi um haustið ef ekki yrði gripið til aðgerða. Hér hefur það gerst sem margir höfðu varað við. Krónan var of lítil og veikburða til að hún gæti staðist áhlaup eða sviptingar á galopnum alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum. Um leið var staða gjaldmiðilsins viðkvæmt deilumál í stjórnmálaumræðunni hér. Hlutfallsvandinn á milli opins alþjóðlegs viðskipta- og fjármálalífs annars vegar og minnsta fljótandi gjaldmiðils í veröldinni hins vegar var eldfimt mál í íslenskum stjórnmálum. Því var kíkirinn oft settur fyrir blinda augað þegar þessi mál komu til alvarlegrar umræðu. Hávaxtastefna um árabil hafði laðað hingað erlenda áhættufjárfesta sem veðjuðu á framtíðargengi krónunnar, þeir tóku stöðu með og móti og það þurfti ekki umsvifamikla þátttakendur á markaði til að sveifla gengi krónunnar mikið til og frá. Sumir segja að íslensku viðskiptabankarnir hafi átt umtalsverðan hluta að máli og það skýrist væntanlega innan tíðar. En gerendurnir voru ekki aðalatriðið af því að meginvandinn var kerfislægur. Seðlabankinn og íslenska ríkið höfðu enga burði til að verja krónuna ef til slíkra sviptinga kæmi sem þarna urðu og þar liggur ábyrgð stjórnvalda umfram allt annað. Kerfi sem hvíldi á grunni einkavæddra banka með opnu aðgengi að 500 milljóna markaði gegnum EES-samninginn var hinn djúpstæði vandi sem leiddi til efnahagsfárviðris þegar til kastanna kom. Við hættunni á kerfisbresti höfðu margir varað og margir rætt um nauðsynlegar róttækar aðgerðir til að gerbreyta um stefnu í peningamálum. Þar var að sjálfsögðu gjaldmiðillinn þungamiðjan. Slíkur málflutningur vakti sjaldnast ánægju andstæðinga umsóknar um aðild að Evrópusambandinu sem sökuðu þá sem þannig töluðu um að tala niður krónuna þegar við vorum einfaldlega að lýsa efnahagslegum veruleika sem blasti við. En úr því sem komið var þegar hrun krónunnar var hafið með tilheyrandi skelfilegum afleiðingum fyrir fólk og fyrirtæki varð að grípa til bráðaaðgerða. Alþingi samþykkti vorið 2008 heimild til ríkissjóðs til gríðarlegrar lántöku, upp á hundruð milljarða. Markmiðið var að styrkja gjaldeyrisforðann, sýna fram á að Seðlabankinn hefði afl til að grípa til aðgerða og auka þannig traust á krónunni. Við vitum hvernig fór. Þeim tækifærum sem buðust til lántöku var hafnað á þeim forsendum að kjörin væru ekki nógu góð og gjaldmiðillinn náði sér aldrei á strik. Við fall bankanna hrapaði krónan enn þá neðar þangað til nauðsynlegt var að grípa til gjaldeyrishafta þannig að við hurfum áratugi aftur í tímann. Það þurfti þessa ömurlegu atburðarás og þessar nöturlegu staðreyndir til þess að á liðnum vetri voru flestir orðnir þeirrar skoðunar að gjaldmiðillinn væri ekki nothæfur til frambúðar. Sumir vildu taka upp evruna einhliða, aðrir norskar krónur, bandaríska dali eða svissneska franka. Flestir áttu sinn uppáhaldsgjaldmiðil, allt nema krónuna. Sérfræðingar rekja 70–80% af heildartjóninu í efnahagshruninu til hruns krónunnar. Fall bankanna skýrir 20–30%. Þetta stafar af því að fall krónunnar kemur fram í hærra verðlagi, verðbólgu, gríðarlegum hækkunum erlendra skulda fyrirtækja, sveitarfélaga, ríkis og einstaklinga. Þess vegna er tjón okkar Íslendinga svona margfalt í fjármálakreppunni umfram tjón annarra þjóða sem þó urðu fyrir gífurlegum áföllum. Þær hafa notið víðtæks stuðnings alþjóðastofnana, svo sem Seðlabanka Evrópu, vegna þess að þær eru aðilar að Evrópusambandinu óháð því hvort þær hafa tekið upp evru eða ekki. Krónan, hvaða umgjörð sem við búum henni, getur ekki verið framtíðargjaldmiðill Íslendinga ef við ætlum að eiga áfram í alþjóðlegum samskiptum og viðskiptum og skapa íslenskum heimilum sömu kjör og tíðkast í nágrannalöndunum. Hlutverk stjórnvalda og eftirlitsstofnana í aðdraganda gengishruns og bankafalls er meðal þess sem við munum helst geta dregið lærdóm af þegar fram í sækir og litið er til baka. Hart er deilt á Fjármálaeftirlit og Seðlabanka fyrir eftirlit með fjármálakerfinu árin eftir einkavæðingu og fram að þroti. Við búum við fyrirkomulag þar sem Seðlabankinn fylgist með lausafjárstöðu, Fjármálaeftirlitið með eiginfjárstöðu og rekstri. Fjármálakerfið á Íslandi tífaldaðist á sex árum. Það gerist ekki bara fyrir atorku bankamanna heldur lá pólitísk hvatning á bak við útrásina. Verkefni Fjármálaeftirlits og Seðlabanka jukust í samræmi við vöxt bankanna, án þess að þessum stofnunum væri gert kleift að axla aukna ábyrgð. Sérstaklega var Fjármálaeftirlitið vanbúið að starfsfólki til að fylgja bönkunum eftir á fluginu. Vorið 2007 var tekin um það pólitísk ákvörðun að efla eftirlitið, m.a. með helmings hækkun fjármagns á ári og nýju fólki til stjórnarsetu með skýr markmið í huga, en allt var þetta of seint og á þessu bera að sjálfsögðu andvaralausir stjórnmálamenn alla ábyrgð. En grundvallarspurningin er, af hverju voru ekki sett bönd á útrás bankanna heldur þeir hvattir til hennar frá einkavæðingu og árin á eftir? Eftir að ríkisstjórn Geirs Haarde tók við völdum og váboðar erfiðleikanna gerðu vart við sig var reynt að koma böndum á þróunina en það var ekki gert af nægilegri festu. Þá hefði tilurð innstæðureikninga í útibúum erlendis átt að vera stjórnvöldum tilefni til harðvítrugra aðgerða. Vöxtur og viðgangur þeirra ber vott um ábyrgðarleysi þeirra sem til þeirra stofnuðu og andvaraleysi stjórnvalda. Hér heima var tilurð Icesave-reikningana t.d. fagnað árið 2006 og árið 2007 voru þeir valdir af hópi íslenskra hagfræðinga í þriðja sæti yfir viðskiptaævintýri ársins. Landsbankinn þurfti ekki leyfi frá FME eða ráðuneytum til að stofna reikningana. Til þess hafði hann fulla heimild á íslensku starfsleyfi samkvæmt ákvæðum EES um frjálsa fjármagnsflutninga. Því hófst starfsemin með einfaldri tilkynningu um að þeir væru í farvatninu haustið 2005. En auðvitað sáu margir hættuna sem var á ferðum. Meðal þeirra var þáverandi formaður stjórnar FME sem lýsti því yfir í blaðaviðtölum í febrúar 2008 að forgangsverkefni væri að koma starfsemi bankanna úr útibúum í dótturfélög. Að því var unnið fram eftir árinu 2008 en það var rofið af alþjóðlegri atburðarás með keðjuverkun sem allir þekkja og ekkert varð úr og mistókst að ljúka því mikla verkefni. Pólitíski veruleikinn eftir fall bankanna var ískaldur. Frá hruni krónunnar í mars og fram að falli bankanna hafði fasteignamarkaðurinn frosið, atvinnuleysi aukist, verðbólgan jókst stjórnlaust vegna gengiskreppunnar og höfuðstóll lána hækkaði jafnt og þétt. Innreið bankanna á húsnæðislánamarkaðinn 2004 og 90% útlánastefna Íbúðalánasjóðs höfðu skapað fordæmislitla fasteignaþenslu sem myndaði grunn að hrikalegri skuldsetningu þúsunda fjölskyldna og því þunga höggi sem þorri fólks varð fyrir. Allt of hátt skráð gengi varð einnig til að ýta undir mikla erlenda lántöku fólks og fyrirtækja. Efnahagshrunið hér varð alvarlegra en víðast annars staðar vegna aðgerða og aðgerðaleysis stjórnmálamanna. Vegna þess skuldar íslenska stjórnmálastéttin þjóðinni afsökunarbeiðni. Þar eru fáir undanskildir eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á fyrr í dag, hvorki þeir sem stýrðu samfélaginu frá miðjum 10. áratugnum né aðrir þeir sem börðust gegn því að skikki yrði komið á gengismál íslensku þjóðarinnar. Ég hef áður beðist afsökunar fyrir mitt leyti og ítreka það hér. Verðmætasti lærdómurinn af liðnu ári er friðurinn í samfélaginu. Það er okkur sem þjóð nauðsynlegt að slíta hann aldrei svo í sundur að sameiginlegri velferð okkar sé ógnað. Því miður marka hörð átök undangenginna ára, hatrammir flokkadrættir í stjórnmálum og viðskiptalífi upptaktinn af því hrikalega uppgjöri sem varð sl. vetur. Stjórnmálastéttinni ber að sinna þeirri frumskyldu að ná sátt um framtíðarverkefnin, setja sem kostur er til hliðar ágreining sem byggist oft á persónulegum ýfingum sem verða stundum stærri en það sem málin og stjórnmálin snúast um, það er framtíð íslensku þjóðarinnar. Þeim lærdómi megum við aldrei gleyma.

Virðulegi forseti. Hér sitjum við í þingsal og hlustum á afar merkilega ræðu á eins árs afmæli hrunsins. Hér var fyrrverandi hæstv. viðskiptaráðherra að tala. Samfylkingin hefur alltaf talað niður krónuna og Samfylkingin er enn þá að tala niður krónuna. Samfylkingin hefur átt aðild að þremur síðustu ríkisstjórnum. Samfylkingin hefur setið í ríkisstjórn síðan á vordögum 2007. Hér var haldin ræða af manni sem virðist ekki hafa komið að neinu því sem olli hruninu. Ég vil minna þingmanninn á að hann var viðskiptaráðherra þegar hrunið mikla varð. Raunverulega er ég afar undrandi á því að hv. þingmaður skuli tala undir þessum lið þar sem ábyrgð hans er mikil. Mig langar því til að beina til hans sömu spurningu og ég beindi til hæstv. viðskiptaráðherra áðan þar sem hv. þingmaður hefur líklega komið eitthvað að þeim ákvörðunum á sínum tíma að tryggja allar innstæður og þegar sú ákvörðun var tekin að dæla fjármagni inn í peningamarkaðssjóðina. Nú hefur komið í ljós að verðmætið var stórlega ofmetið og að öllum líkindum munu á milli 80 og 100 milljarðar kr. lenda á íslenska ríkinu vegna þessa. Telur hv. þingmaður að um skaðabótaábyrgð geti verið að ræða hjá þeim sem þegar hafa fengið greitt út úr sjóðunum? Telur hann að þessir aðilar þurfi jafnvel að endurgreiða þetta fjármagn og finnst honum eðlilegt að farið hafi verið í þessar aðgerðir þar sem 75% þeirra sem áttu innstæður í þessum sjóðum voru fagfjárfestar og aðilar sem áttu eignarhaldsfélög?

Frú forseti. Þetta var nokkuð kostulegt andsvar. Þingmaðurinn byrjaði á því að átelja þá sem tóku þátt í stjórnmálum áður fyrr að tala undir þessum lið þegar við erum að líta til baka yfir það ár sem er liðið. Ég hélt að þingmaðurinn fagnaði því að sem flestir tækju þátt í málefnalegri umræðu en hefur greinilega ekki lagt við hlustir er ég rakti ástæður hrunsins til nokkurra meginþátta. Annars vegar kerfislegra þátta sem hafa blasað við öllum í mörg ár, líka þeim sem hafa barist gegn því að leiðréttur yrði sá hlutfallsvandi sem hér hefur verið í mörg ár á milli bankakerfis, viðskiptalífs og gjaldmiðils og fara í stellingar þjóðrembunnar og hrópa á þá sem lýsa vandanum fyrir að tala niður krónuna. Það er gamalkunnur söngur frá andstæðingum þeirra sem vildu breyta þessu grundvallaratriði í fyrirkomulagi peningamála og hagstjórnar. Hvað varðar spurningu þingmannsins um peningamarkaðssjóðina og spurningu hennar til hæstv. viðskiptaráðherra áðan þá var engin stjórnvaldsákvörðun af framkvæmdarvaldinu tekin um það hvernig uppgjöri sjóðanna væri háttað. Það var ákveðið að beina því til bankanna að slíta sjóðunum og gera þá upp með einhverjum samræmdum hætti. Þeir fengu mat, eins og kom fram eins og kom fram í Morgunblaðinu á laugardaginn, óháðra matsfyrirtækja sem mátu bréfin a.m.k. einu sinni ef ekki tvisvar. Ef það kemur fram eftir á að matið hafi verið of hátt þá er það allt annað mál en ekki var tekin pólitísk ákvörðun um upplausnarvirði sjóðanna. Því fór svo víðs fjarri þannig að þingmaðurinn verður að beina annað spurningum um það hvernig félögin mátu sjóðina á sínum tíma.

Forseti vill biðja hv. þingmenn sem nú hafa talað í andsvörum að gæta þess að nota orðið háttvirtur í ávörpum á viðeigandi stað í ræðum sínum.

Virðulegi forseti. Sannarlega skal ég vera þjóðremba ef hv. þingmanni finnst ég vera þjóðremba, ég skammast mín ekki fyrir það. En það kemur því ekki við að hv. þingmaður talaði sannarlega niður krónuna og hann gerir það enn, sá ágæti þingmaður. Það er stefna Samfylkingarinnar að krónan sé vonlaus gjaldmiðill en líklega er það hún sem á eftir að bjarga okkur út úr þessari djúpu kreppu. Í svari hv. þingmanns kom fram að hann hafi verið að fara yfir ýmis mál. Vissulega tók hann ágæta sögustund frá sínum sjónarhóli. Vissulega er ég ekki sammála honum því ég sat ekki við ríkisstjórnarborð í aðdraganda hrunsins. Þetta er hans sýn og mér finnst Samfylkingin ekki finna fyrir ábyrgð sinni í hruninu. Hún heldur áfram eins og ekkert hafi í skorist og rekur enn sömu stefnu. Ég vil benda hv. þingmanni á að þegar ákveðið var að dæla peningum inn í peningamarkaðssjóðina voru bankarnir orðnir ríkisbankar og ríkisbankar eru að sjálfsögðu á forræði framkvæmdarvaldsins í hverju ríki fyrir sig og þeirrar ríkisstjórnar sem þar situr. Við hrunið voru bæði Kaupþing og Landsbankinn teknir yfir af ríkinu og síðan einkabankinn Glitnir þannig að enginn banki er undanskilinn. Tekin var ákvörðun af ríkisstjórninni um að dæla þessum peningum inn í sjóði sem kemur í ljós að voru stórlega ofmetnir og þar munar 70–80 milljörðum sem bætist við skuldir ríkisins. Nú spyr ég hv. þingmann: Finnur hann ekki fyrir ábyrgð á að þetta var gert, nú þegar þetta kemur í ljós á eins árs afmæli hrunsins?

Frú forseti. Í fyrsta lagi kom fram í Morgunblaðinu að keypt hefði verið út úr sjóðum bankanna þriggja fyrir 80 og eitthvað milljarða. Alveg örugglega til innstæða fyrir því að hluta. Það er svo langt frá því að það sé allt glatað fé, það er mikil einföldun. Alveg eins og þegar því var haldið fram að ríkisstjórnin hefði tekið ákvörðun um að setja 200 milljarða inn í sjóðina. Nú er þessi tala orðin 85 milljarðar. Það er byggt á verðmati óháðra fyrirtækja og stjórna bankanna sjálfra. Eins og hv. þingmaður veit mætavel sjálf eru ákvarðanir um rekstur og slíka hluti innan bankanna teknar af stjórnum bankanna sjálfra. Hvort sem eigandinn að þeim er ríki, þeir eru sparisjóðir eða einkabankar þá eru slíkar ákvarðanir teknar af þeim sem reka bankana en ekki ríkisstjórninni frá degi til dags, eins og hæstv. fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra geta örugglega skýrt betur út fyrir þingmanninum í betra tómi. Ákvarðanir um rekstur bankanna eru teknar innan þeirra dyra. Ekkert hefur komið fram enn þá um hver endanleg uppgjör á þessum bréfum eru og hvað liggur matinu til grundvallar. Þetta var metið af nafngreindum fyrirtækjum einu sinni eða tvisvar og þar lá að baki upplausnarvirði sjóðanna. Örugglega er hægt að kalla nákvæmlega fram hvað kemur út úr uppgjörinu á þeim í lokin, enda var uppgjör sjóðanna mjög misjafnt, allt frá því að vera einhverjir tugir prósenta upp í það að sjóðir Kaupþings og Glitnis voru, minnir mig, gerðir upp með 85 og 89% verðmati þannig að það var mjög breytilegt líka.

Virðulegi forseti. Þetta var athyglisverð ræða sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson flutti áðan. Ræðan var eins konar söguskýring af hans hálfu, eins og ég skildi hana og upplifði. Upp úr í þessu öllu saman stendur að þingmaðurinn gerði enga tilraun til að horfa á stöðuna í dag eða inn í framtíðina. Staðan er nánast sú sama og var fyrir ári síðan. Frekar lítið hefur gerst hjá þeim ríkisstjórnum sem hafa setið síðan og Samfylkingin hefur verið í þeim öllum. Í ræðu þingmannsins kom fram að of seint hafi verið brugðist við og ekki beitt nægilegum krafti til Fjármálaeftirlits m.a. Það er staðfesting á því sem við býsna mörg höfum haldið fram, að illa hafi verið haldið á málum eftir hrunið og að svo sé enn. Mig langar að spyrja hv. þingmann m.a. um það þegar hann segir í ræðu sinni að reynt hafi verið að koma böndum á þróunina. Gæti hann í stuttu máli sagt í hverju það fólst? Ég átta mig ekki alveg á því. Eins væri ágætt ef hann færi yfir samskipti ríkisstjórnarinnar, ekki síst viðskiptaráðuneytisins - og Samfylkingarinnar sérstaklega - við erlend ríki rétt fyrir hrunið. Komið hefur fram að m.a. ýmis bréfaskipti áttu sér stað rétt fyrir hrun. Ekki var farið yfir þessa hluti í ræðu þingmannsins, kannski var það vegna tímaskorts og vona ég þá að hann tali síðar í dag og fari betur yfir þessa hluti.

Frú forseti. Ýmislegt var gert, a.m.k. á þeim tíma sem ég var þarna, til að koma böndum á þróunina. Langstórtækasta dæmið var þegar Kaupþing hugðist kaupa hollenska bankann NIBC. Þannig hefði Kaupþing nánast tvöfaldast að stærð, að mig minnir og ég segi það með fyrirvara. Ég held að hollenski bankinn hafi verið álíka stór og Kaupþing. Bankinn hefði nánast tvöfaldast og það hefði haft mikil áhrif á íslenska bankakerfið. Eins og allir vita var Kaupþing upp undir helmingurinn af íslenska fjármálakerfinu. Þess vegna var, eins og fram hefur komið áður og kemur fram í ágætu viðtali við hæstv. fjármálaráðherra í bresku dagblaði í dag, mikið reiðarslag þegar bresk yfirvöld ákváðu að taka yfir bankann Kaupþing, Singer & Friedlander og loka honum, eina breska bankanum sem bresk stjórnvöld björguðu ekki. Það var gert daginn eftir að Landsbankinn féll og daginn eftir að Seðlabankinn ákvað til lána Kaupþingi til þrautavara tugi milljarða til að reyna að bjarga honum. Menn trúðu að honum væri viðbjargandi og hver veit nema honum hefði verið það ef bresk stjórnvöld hefðu ekki tekið hann yfir og þar með kolfellt bankann og helminginn af íslenska bankakerfinu. Fyrir atbeina Fjármálaeftirlits og stjórnvalda var komið í veg fyrir að þessi kaup gengju eftir í upphafi árs 2008 en þar með hefði íslenska bankakerfið stækkað gríðarlega til viðbótar. Ýmsilegt annað var gert eins og ég nefndi áðan. Það var mikið unnið mánuðina fjóra til fimm fyrir hrun að því að koma útibúum í dótturfélög og margt fleira mætti tína þannig til í löngu máli. Ég náði þessu með erlendu samskiptin ekki nákvæmlega, hvað þingmaðurinn var að spyrja um. Kannski gerir hann gleggri grein fyrir því á eftir.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé í sjálfu sér erfitt - og kannski var ósanngjarnt af mér að spyrja út í þessi samskipti - en ég var að velta fyrir mér hvort ráðherra gæti farið yfir hvernig ríkisstjórnin, og þá ekki síst viðskiptaráðuneytið, beitti sér dagana fyrir hrunið þegar um það var spurt af erlendum aðilum hvort þessir Icesave-reikningar og þessi erlendu viðskipti við íslensku bankana væru eðlileg og í lagi. Ég skil vel ef hv. þingmaður vill fara yfir það síðar í lengra máli en þetta skiptir mjög miklu þegar við horfum til baka, eins og ríkisstjórninni, og sérstaklega Samfylkingunni, er tamt að gera. Horft er til baka og reynt að leita uppruna hrunsins þó svo að allir aðrir viti að þetta hrun var á alheimsvísu. Hins vegar skipta viðbrögðin miklu máli og við þurfum að spyrja okkur hvernig við getum lært af þessu og - ég held að það hafi komið fram í máli þingmannsins - hvað getum við lært af því sem fór úrskeiðis. Það hryggir mig að upplifun okkar margra sú að við séum ekki enn farin að læra, ekki sé enn þá tekið á málum með viðeigandi hætti og það hefur komið fram í máli þingmanna, m.a. hv. þm. Þórs Saaris, í dag að enn er verið að gaufast við ákveðna hluti. Spurningin áðan sneri að samskiptum varðandi íslenska bankakerfið við erlenda aðila rétt fyrir hrun. Ég held að það væri í sjálfu sér tilefni í sérstaka umræðu síðar meir, fyrir okkur öll til að læra af. Þetta er ekki sagt af neinum kvikindisskap heldur bara til að læra hvað menn gerðu rangt við þetta hrun, hvaða aðferðum hefði átt að beita og á að beita næst þegar þetta gerist, því að hætta er á að þetta gerist aftur síðar.

Frú forseti. Mikil ósköp, þessi umræða gengur út á hvað við getum lært af því ástandi sem skapaðist í fyrrahaust. Það er fjöldamargt, eins og ég lagði upp í ræðu minni áðan og hef gert í greinum í blöðum o.s.frv. en slík umfjöllun er seint tæmandi. Eins og þingmaðurinn nefndi hefur alþjóðleg fjármálakreppa geisað síðasta árið og sérstaklega í lok síðasta árs. Alvarlegasta kreppa í heiminum í trúlega 80 ár náði miklum hæðum þegar bandaríski bankinn Lehman Brothers féll 15. september 2008 með hrikalegum afleiðingum, m.a. þeim að bankakerfi Vesturlanda var meira og minna tekið yfir af ríkinu í formi hlutafjáreignar í bönkunum. Stóru þjóðirnar gátu bjargað bönkum sínum í staðinn fyrir að láta þá falla, kannski með enn þá meiri tilkostnaði en við, það á eftir að koma í ljós. Íslenska kreppan varð miklu dýpri og alvarlegri en fjármálakreppur flestra annarra landa vegna þess kerfislæga vanda sem ég rakti áðan. Við byggðum upp á 4–5 árum stórt alþjóðlegt bankakerfi. Árin 2004, 2005, 2006 og 2007 stækkaði þetta kerfi alveg gríðarlega. Menn töluðu á hófstilltu máli um hlutfallsvanda milli bankakerfis og gjaldmiðils og að við gætum aldrei komið slíku kerfi til bjargar þegar á það reyndi í miklum erfiðleikum. Þess vegna hrundi það. Gjaldmiðillinn hrundi frá og með páskum og fram í október 2008 með hörmulegum afleiðingum. Þetta er sú tvöfalda djúpa kreppa sem við erum í og gerir hana illvígari en fjármálakreppur annarra landa sem glíma þó bara við annan vandann í einu.

Virðulegi forseti. Það er gott að fá tækifæri til að ræða efnahagsmál og þá framtíðarsýn sem íslensk stjórnvöld þurfa að hafa. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég heyrði í hæstv. forsætisráðherra vegna þess að hún eyddi stærstum hluta ræðu sinnar, ef ekki allri ræðunni, í að tala um fortíðina og reyna að benda á það sem miður hefði farið. Í mínum huga erum við búin með þá umræðu og ég held að öll sjónarmið hafi komið fram. Gerð voru mistök við einkavæðingu bankanna. En ný ríkisstjórn ætlar sér að setja bankana í söluferli. Það er staðreynd og menn eiga að læra af mistökunum sem gerð voru. Ég held að eftirlitið hafi brugðist og að flestir séu sammála um að þar liggi vandinn. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki tekið á vandanum. Samfylkingin hefur haft nokkur ár til þess að ráðast í breytingar. Þegar við framsóknarmenn fórum úr ríkisstjórn eftir kosningarnar árið 2007 sögðum við strax við nýja ríkisstjórn: Gætið nú að. Það hefur verið þensla í landinu. Það má alls ekki auka þá þenslu. Við sögðum líka: Gætið þið að undirstöðunum í samfélaginu. Þær eru ekki nægilega traustar. Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar komst til valda, byrjaði hún á því að hækka ríkisfjárlögin um 20%. Við gagnrýndum það og það var ekki vinsælt að stjórnarandstaðan segði að þetta væri aðgerð sem mætti alls ekki fara í. Hæstv. forsætisráðherra sagði að þá hefði Samfylkingin bætt kjör aldraðra og öryrkja. Vel getur verið að það hafi verið gert. En öll skref sem hafa verið stigin síðan hafa stórlaskað kjör aldraðra og öryrkja. Við framsóknarmenn byggðum upp heilbrigðiskerfi sem aftur og aftur fær þann dóm að vera ekki bara eitt það besta í heiminum heldur er það lofsvert að mati OECD og aðrar þjóðir ættu að taka sér það til fyrirmyndar. Mig langar til að ræða framtíðina, leiðir sem ég tel að stjórnvöld eigi að fara. Hvaða leið er farin núna? Jú, prógrammi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er fylgt. Jafnvel þó að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn bjóði upp á ágæt vaxtakjör þá setur hann skilyrði og þau helstu eru að við borgum Icesave-skuldirnar, þó að miklar líkur séu á því að við eigum ekki að gera það. Ég held að allir séu sammála um að í raun og veru virkar sjóðurinn eins og innheimtustofnun fyrir Breta og Hollendinga. Það gengur þvert á markmið sjóðsins og brýtur þau lög sem hann starfar eftir. Eigum við Íslendingar að sætta okkur við það? Svona á Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ekki að starfa og ef hann starfar svona þá höfum við Íslendingar ekkert með hann að gera. Við verðum að geta staðið uppréttir gagnvart þeim þjóðum sem við eigum í deilum við. Í annan stað setur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn þau skilyrði að hér verði ráðist í blóðugan niðurskurð. Gott og vel. Það er ágætt að draga saman seglin og eftir langt hagvaxtarskeið er þörf á því. En ekki gengur að fara jafnbratt í hlutina og nú er boðað í fjárlögum. Það mun stórskaða alla þjónustu í heilbrigðiskerfinu, velferðarkerfið og menntamálin. Ég held að menn verði að átta sig á því að ef til að mynda er skorið niður um eitt eða tvö störf úti á landsbyggðinni þá þýðir það í mörgum tilvikum að viðkomandi stofnun á svæðinu verður lögð niður. Mörg ár tekur að vinna slíkt upp aftur. Við verðum líka að átta okkur á því að jafnvel þó að niðurskurðurinn verði aðeins minni á næstu árum og horfurnar batni, förum við árið 2016 að borga af Icesave-skuldbindingunum og þær einar og sér safna milli 40 og 50 milljörðum í vexti bara á þessu ári. Þetta eru fjárhæðir sem við þurfum að borga árið 2016. Með öðrum, við sjáum fram á erfitt tímabil í nokkur ár en svo tekur við annað jafnerfitt tímabil. Í þessari mynd sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og núverandi stjórnvöld draga upp er hvergi að finna hvata fyrir fyrirtæki að starfa á ný, til að afla heimilunum tekna til að standa undir gríðarlegum skuldbindingum. Er sanngjarnt að þeir sem hafa þurft að koma sér upp þaki yfir höfuðið verði einir látnir borga fyrir endurreisn bankanna? Ég segi nei. Við framsóknarmenn höfum sagt að mögulegt sé að Norðmenn vilji lána okkur, óháð láni frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Gert var lítið úr því í fréttum en ég vil ítreka þetta og leiðrétta misskilning vegna þess að einn flokkur af þremur í ríkisstjórn Noregs hefur sagt að hann vilji lána Íslendingum óháð Icesave og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þessi flokkur á sæti í ríkisstjórn og stendur nú í viðræðum um áframhaldandi ríkisstjórnarsamstarf sem norskir fjölmiðlar telja afar miklar líkur á að verði. Framtíðarsýnin er þessi: Við verðum á einhvern hátt að losa okkur undan oki Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það er lífsnauðsynlegt fyrir Íslendinga. Um leið og það er gert geta menn staðið uppréttir í deilunni við Hollendinga og Breta og reynt að leysa hana á mannsæmandi hátt. Hvað verðum við svo að gera? Að ráðast strax í að afnema gjaldeyrishöftin. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir atvinnulífið og nú tala ekki bara útflytjendur fyrir því að losa um þau heldur innflytjendur líka. Að sjálfsögðu verður að setja öryggisnet varðandi þá sem eiga enn þá háar innstæður í jöklabréfum en þá gerum við það einfaldlega. Þessi vandi okkar dýpkar og lengir kreppuna um mörg ár. Síðast en ekki síst verður að lækka stýrivexti. Af hverju talar ekki forsætisráðherra og beinir því til Seðlabanka að lækka stýrivexti? Ef stýrivextir væru færðir niður í 2% væri sú aðgerð stærsti liðurinn í að bjarga skuldsettum heimilum og fyrirtækjum í landinu. Virðulegi forseti. Ég kalla eftir framtíðarsýn hjá núverandi ríkisstjórn. Það er skortur á framtíðarsýn sem stendur henni helst í vegi og veldur því kannski einn og sér að hún er að klofna í herðar niður.

Hæstv. forseti. Ég held að rétt sé að taka upp þráðinn þar sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, skildi við umræðuna. Átakanlegt var að fylgjast með því að í ræðu forsætisráðherra fyrr í dag, og í gærkvöldi, að þar var ekki nein framtíðarsýn. Ekki nein sýn á hvernig á að byggja upp íslenskt atvinnulíf, koma hagvexti af stað aftur og láta hjól atvinnulífsins snúast að nýju. Það er forsendan fyrir því að efnahagur taki við sér, hagur heimilanna batni, atvinnutækifærum fjölgi og annað þess háttar. Ekki er nein slík sýn sem er út af fyrir sig alvarlegt. Það endurspeglar kannski hvað sýnin er ómarkviss hvað umræðan í dag hefur verið ómarkviss. Ég velti fyrir mér af hverju þessi umræða fari fram. Yfirskrift hennar er eitthvað á þá leið að ræða eigi efnahagshrunið fyrir ári og viðbrögð við því en vandinn er að það eru engar nýjar forsendur til að ræða það. Engar nýjar upplýsingar sem við getum tekið til umræðu hafa komið fram. Efnahagshrunið fyrir ári var stöðugt til umræðu hér síðasta vetur, í kosningabaráttunni í vor og í sumar af og til en það er ekkert nýtt í því. Ástæða hefði verið til að fara yfir störf og stefnu ríkisstjórnarinnar en ræða hæstv. forsætisráðherra var ekkert innlegg í þá umræðu. Hún horfði í baksýnisspegilinn allan tímann en ekki fram á við, ekkert nýtt var í ræðunni sem bætti við það sem hæstv. forsætisráðherra sagði í gærkvöldi eða þegar hæstv. forsætisráðherra tók fyrst til máls á þingi í því embætti í umræðum 4. febrúar sl. Ræðan sem hæstv. forsætisráðherra flutti í dag var nánast sú sama og hæstv. forsætisráðherra flutti 4. febrúar, lýsing á vandamálum og lýsing á ýmsum áformum um hitt og þetta sem ætti að gera og hennar sýn á það sem hefði orðið til þess að efnahagshrunið átti sér stað síðasta haust. Í þessu var ekkert nýtt þannig þessi umræða hlýtur að verða ómarkviss. Hún er einhvers konar útvíkkuð umræða um stefnuræðu, eldhúsdagsumræða sem hefur engan grunn til að byggja á. Ekki er fjallað um neitt konkret og ástæðan er fyrst og fremst sú að það er ekki nein sýn hjá þeim sem hafa valist til þess að leiða ríkisstjórn í þessu landi. Það er vandamálið og kannski er ekkert skrýtið að það skuli koma upp. Staðreyndin er að ríkisstjórn landsins er í tætlum. Ríkisstjórn landsins virðist vera óstarfhæf og sjálfri sér sundurþykk um flesta hluti sem hún gerir. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um Icesave-málið og þann ágreining sem þar er greinilega uppi en önnur dæmi hafa komið fram. Á allra síðustu dögum hafa ráðherrar ríkisstjórnarinnar afneitað þáttum í fjárlagafrumvarpinu sem snúa að þeirra eigin ráðuneytum. Er þetta fjárlagafrumvarp fjármálaráðherra eins eða er þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar? Komu ráðherrar ríkisstjórnarinnar ekki að þessu verki? Hvernig stendur á því að tveim dögum eftir að fjárlagafrumvarp er lagt fram afneita einstakir ráðherrar þáttum sem snúa að ráðuneytum þeirra? Þetta er mjög sérkennilegt. Í dag hefur talsmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, verið sá eini úr þeim flokki sem hefur talað. Ræðan sem hv. þingmaður flutti var ágæt. Hún var fín stjórnarandstöðuræða, en fjallaði ekki um stefnu ríkisstjórnarinnar. Þvert á móti var öll ræðan gagnrýni á þá efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin rekur, stefnu sem ríkisstjórnin hefur mótað og starfar eftir í samráði við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Við þetta bætti hv. þm. Lilja Mósesdóttir því að sú stefna í ríkisfjármálum sem birtist í ríkisfjármálastefnu fjármálaráðherra og fjárlagafrumvarpinu sjálfu væri skaðleg. Hún fór yfir það og rökstuddi. Þetta var sérstaklega tilgreindur og skilgreindur talsmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessari umræðu og sá eini úr þeim flokki, eftir því sem ég best veit, sem hefur óskað eftir því að taka til máls. Þessar umræður fara fram við mjög sérkennilegar kringumstæður. Eini talsmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem tekur til máls talar gegn ríkisstjórninni og þeir tveir sem hafa talað af hálfu Samfylkingarinnar voru algerlega fastir í fortíðinni. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, fyrrv. hæstv. viðskiptaráðherra, endurflutti greinargerð um sína sýn á atburði sl. hausts og ekkert nýtt í því. Þetta sýnir vandræðaganginn sem við búum við. Eins og í eldhúsdagsumræðunni í gær er reynt að breiða yfir þetta með því að tala um eitthvað annað. Þeir sem töluðu af hálfu Vinstri grænna í gær töluðu undir rós en voru þó með ýmsum hætti að ýta í félaga sína í órólegu deildinni. Þeir sem tala af hálfu Samfylkingarinnar láta eins og ekkert sé að gerast, ekkert vandræðaástand sé. Á meðan skortir framtíðarsýn og það veldur okkur áhyggjum af framhaldinu, hvernig við eigum að takast á við þau vandamál sem við er að glíma þegar ríkisstjórn landsins virðist vera fullkomlega óstarfhæf. Þetta ástand má ekki vara lengi. Eitthvað verulega mikið þarf að gerast. Eins og hæstv. félagsmálaráðherra sagði svo ágætlega í gærkvöldi eftir að hafa staðið að ríkisstjórn í átta mánuði: Nú er kominn tími til að fara að gera eitthvað. Ég held að hæstv. félagsmálaráðherra hafi orðað það þannig að nú væri kominn tími til framkvæmda. Það er jákvætt að menn hafi áttað sig á því átta mánuðum eftir að núverandi ríkisstjórn í lítt breyttu formi tók við völdum

Virðulegi forseti. Sú var tíðin að Ísland var talið sérstakt efnahagsundur, fyrirmyndarríki frjálshyggju, skattalækkana og einkavæðingar. Óheft frelsi markaðarins var boðorð dagsins. Ríkisafskipti boðorð gærdagsins. Í hinni björtu veröld frjálshyggjunnar taka einstaklingar á markaði ávallt skynsamlegar ákvarðanir, ríkisvaldið ávallt verri ákvarðanir. Forræðishyggja var bannorð dagsins. Fjármálaráðherra Noregs lýsti fyrir nokkru ástandi mála á Íslandi sem afleiðingu af misheppnaðri frjálshyggjutilraun. Betri lýsing á stöðu mála hefur ekki fengist. Bankakerfið var einkavætt vildarvinum ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og því leyft að vaxa stjórnlaust. Um leið rak sama ríkisstjórn galna efnahagsstefnu sem byggðist á gríðarlegum stóriðjuframkvæmdum, skattalækkunum, hærri húsnæðislánum og þenslu í nafni góðæris. Afleiðingin var fyrirsjáanleg. Hátt vaxtastig, röng gengisskráning og meiri viðskiptahalli en sést hefur á byggðu bóli. Góðærið var ein risastór blaðra sem fyrr eða síðar hlaut að springa. Að hvellurinn yrði algert hrun íslenska bankakerfisins grunaði fáa þótt ekki skorti aðvaranir erlendis frá. Eftir hrun hafa innviðir fjármálakerfisins orðið okkur ljósari þó að enn sé þar ýmislegt á huldu. Íslenska fjármálakerfið var í raun svo veikburða og áhættusækið að mikil hætta á bankakreppu var við minnstu niðursveiflu í efnahagsmálum. Finnski bankasérfræðingurinn Kaarlo Jännäri orðaði það svo að einungis hafi verið tímaspursmál hvenær bankakreppa hefði orðið á Íslandi. Ofþenslu í efnahagsmálum fylgdi ofþensla í sjálfsmynd þjóðarinnar. Dramb er falli næst. Útrásinni fylgdi lífleg umræða um eðli þjóðarinnar, mannkosti hennar, áræðni og jafnvel yfirburði. Fjölmiðlar og ráðamenn fóru mikinn. Viðskiptaráð taldi okkur yfir önnur Norðurlönd hafin, þangað hefðum við ekkert að sækja lengur. Forseti lýðveldisins fór mikinn í lýsingum sínum á íslenska viðskiptamódelinu, módeli sem erlendir viðskiptaháskólar ættu enn eftir að uppgötva. Evrópusambandið var haft í flimtingum enda hefði efnahagsundrið Ísland ekkert þangað að sækja. Allt var betra á Íslandi. Þegar erlendir sérfræðingar og stofnanir gagnrýndu bankakerfið var því oftar en ekki svarað með skætingi og ásökunum um öfund og þekkingarleysi. Ein af skuggahliðum þensluáranna var vaxandi ójöfnuður í íslensku samfélagi. Í þessu efni var íslenskt samfélag á sama ferðalagi og Bandaríki Georges Bush, hinu fyrirheitna landi frjálshyggjunnar. Í Bandaríkjunum var ójöfnuður fyrir kreppuna á síðasta ári, árinu 2008, sá mesti síðan 1929 og hafði vaxið hröðum skrefum á síðustu árum. Á Íslandi hafði aukin markaðshyggja leitt til vaxandi tekjumunar. Forstjóradýrkun og ofurlaunastefna, ekki síst í boði bankanna, hafði spillandi áhrif á samfélagsgerðina. Í stað þess að vinna gegn þessari þróun hellti ríkisvaldið olíu á eldinn með skatta- og bótastefnu sinni. Hinir ríku greiddu hlutfallslega minni skatta en áður en þeir efnaminni sífellt meira. Hrun íslensku bankanna var einnig hrun þessa viðhorfs til réttlætis í tekjudreifingu samfélagsins. Virðulegi forseti. Þegar hrun íslensk fjármálakerfis blasti við voru sett neyðarlög en í raun hefði þurft að grípa til neyðarráðstafana löngu fyrr. Verkefnið var íslenska ríkinu ofviða. Við íslenskum almenningi blasti neyðarástand í fjármálum þjóðarinnar. Það blasti einnig við að enginn var tilbúinn að axla ábyrgð á þessu neyðarástandi. Ekki benda á mig, söng sameiginlegur kór þeirra sem ábyrgð báru. Allir bentu á einhverja aðra og helst til útlanda. Þetta ástand þarf ekki að koma á óvart en er óviðunandi í lýðræðisþjóðfélagi. Almenningur getur ekki sætt sig við kerfishrun án ábyrgðarmanna og engin ástæða til slíks. Enginn einn einstaklingur eða stofnun ber ábyrgð á bankahruninu. Hér beinast spjótin að mörgum. Mestu ábyrgðina bera að sjálfsögðu stjórnendur, bankaráð og stærstu hluthafar gömlu bankanna. Þeirra ákvarðanir, ekki síst óhófleg áhættusækni, voru grundvöllur ofþenslu og síðar hruns bankanna. Ábyrgð þessa fólks er mikil en viljinn til að viðurkenna hana virðist því miður lítill. Það sama gildir um eftirlitsstofnanir ríkisins, Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið. Almenningur getur eðlilega sagt að viðskiptabankanir hafi ekki starfað í þeirra umboði en það gerðu stofnanir ríkisins óumdeilanlega. Þegar í ljós kom að þessar stofnanir voru ekki vandanum vaxnar og höfðu brugðist hlutverki sínu blasti við að skipta þyrfti um stjórnendur þeirra. Þetta sjálfsagða verkefni var þó stjórnvöldum ofviða. Ríkisstjórn Geirs Haardes tókst hvorki að endurnýja sjálfa sig né þær stofnanir sem hún bar ábyrgð á. Samhliða hruni bankanna braust út ein erfiðasta milliríkjadeila í sögu lýðveldisins. Icesave-deilan er enn óleyst og stendur jafnt eðlilegum samskiptum Íslands við umheiminn og uppbyggingarstarfi innan lands fyrir þrifum. Við lausn á þessu vandamáli takast á, og hafa tekist á frá hruni, tvö sjónarmið. Annars vegar einangrunarhyggja sem felst í því að neita að greiða skuldir óreiðumanna erlendis og loka landinu og hins vegar að leita sátta við hið alþjóðlega samfélag og fá aðstoð þess við uppbyggingu landsins að nýju. Fyrri kosturinn nærist á heilagri reiði vegna óljósra reglna Evrópusambandsins og ranginda breska ríkisins en þá gleymist ábyrgð Íslendinga sjálfra. Hættan við þetta viðhorf blasir við. Að breyta Íslandi í Serbíu norðursins uppfullu af þjóðarstolti en efnahagslega einangruðu er ekki vænleg leið til uppbyggingar atvinnulífs í landinu. Virðulegi forseti. Fyrir almenning í landinu eru afleiðingar bankahrunsins ljósar. Atvinnuleysi, skuldir og verri lífskjör. Við slíkt er erfitt að sætta sig, ekki síst þegar enginn hefur borið raunverulega ábyrgð á hruninu eða verið sóttur til saka. Þó að einstaka auðmenn séu nú gjaldþrota hanga margir á fyrirtækjum sínu eins og hundur á roði. Réttarríkið er hér í nokkrum vanda, rannsókn hrunsins er tímafrek og reynir á þolrif almennings. Rannsóknarnefnd Alþingis skilar brátt skýrslu sinni. Þessarar skýrslu er beðið með nokkurri eftirvæntingu á Alþingi sem annars staðar í samfélaginu. Það er einnig ljóst að skýrslan er ekkert einkamál Íslendinga og erlendir aðilar líta á starf nefndarinnar sem prófstein á getu Íslendinga til að rannsaka hrunið og aðdraganda þess. Hvernig Alþingi fjallar um skýrslu rannsóknarnefndarinnar er einnig prófsteinn á getu þingsins til að fjalla um aðdraganda hrunsins. Um þetta verða þingmenn að ræða næstu daga og vikur enda veita lögin um rannsóknarnefndina litla leiðsögn í þessu efni. Hér hlýtur að koma til álita að Alþingi setji á stofn sérstaka nefnd þingmanna til að fjalla um skýrslu nefndarinnar og gera tillögur um næstu skref. Frú forseti. Samhliða umræðu um meðferð á niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar þurfum við hv. þingmenn að róa lífróður til að ganga frá ríkisábyrgð vegna Icesave svo við getum haldið fram endurreisnarstarfinu í samræmi við áætlun stjórnvalda, afgreitt fjárlögin og tryggt aðkomu erlendra kröfuhafa að bönkunum og skapað þannig forsendur fyrir uppbyggingu atvinnulífsins og treyst stoðir velferðarríkisins. Við þurfum að sýna kjark til að takast á við sársaukafullt verkefni. Ef við gerum það ekki er hætta á enn alvarlegri efnahagsaðstæðum. Ég hafna því að við kennum útlendingum og hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra um og hvet þingmenn til að sýna kjark og takast á við vandann en hætta afneitun sem byggist á þrætubókarlist og skorti á sjálfsvirðingu.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu um efnahagshrun og endurreisn. Það er eins og þessir blessaðir stjórnarflokkar og hæstv. forsætisráðherra hafi alveg gleymt að það átti að ræða um endurreisn og hvaða leiðir á að bjóða þjóðinni út úr þeim ógöngum sem við erum í. Hún upplýsti í ræðu sinni áðan að ástandið væri orðið alvarlegt og það væri tímabært að kveðja ár hrunsins. Þetta eru álíka ummæli og hæstv. félagsmálaráðherra í gær þegar hann talaði um að ár væri liðið frá hruninu og nú væri tímabært að fara að gera eitthvað í málunum. Þessi ríkisstjórn er föst í fortíðinni og hæstv. forsætisráðherra er upptekin af því að hún hafi verið sú sem varaði við. Er hún að reyna að breiða yfir aðgerðaleysi og getuleysi eigin ríkisstjórnar? Helst hljómar þetta þannig. Í stefnuræðu hennar, sem og í ræðu hennar í dag, vantar alla framtíðarsýn. Ummælin um framtíðina eru frasakennd og algerlega innihaldslaus. Þau gefa ekki bjartar vonir fyrir þessa þjóð, fyrir atvinnulíf og heimilin í landinu, virðulegi forseti. Við skulum taka dæmi úr ræðu hæstv. forsætisráðherra. Hún sagði: Við erum að bjarga því sem bjargað verður, koma Íslandi út úr kreppunni í anda norræns velferðarsamfélags. Þetta eru frasar sem eru búnir að heyrast í ansi langan tíma. Hún heldur síðan áfram: „Allt í kringum okkur eru jákvæð teikn úr atvinnulífinu, menningu, félagsstarfi og stjórnsýslu sem ættu að örva okkur og hvetja. Jákvæð teikn um samtakamátt, samheldni, áræðni og dugnað sem áður en langt um líður munu skila okkur breyttu og betra samfélagi.“ Hvar í veröldinni er hæstv. forsætisráðherra stödd, virðulegi forseti? Er þetta sýnin í samfélagi okkar í dag? Að allt í kringum okkur séu jákvæð teikn úr atvinnulífi, menningu og félagsstarfi? Síðan klykkir hún út með að við verðum að horfa til framtíðar, Ísland sé land tækifæranna og það sé okkar að vinna úr þeim tækifærum. Vissulega er það okkar að vinna úr þeim tækifærum sem fyrir okkur liggja en það er ekki eins og þessi ríkisstjórn reyni að skapa grundvöll fyrir atvinnulífið til að móta tækifæri, vinna úr þeim og byggja upp öflugt atvinnulíf. Nei, þvert á móti. Það er verið að setja grundvallaratvinnugreinar landsins í algert uppnám. Sjávarútvegur er í algerri óvissu með skelfilegum afleiðingum um allt land vegna þeirrar ófæru fyrningarleiðar sem boðuð er. Stopp og samdráttur er nú í öllum þjónustufyrirtækjum fyrir sjávarútveg, menn fara ekki á sjó vegna þess að óvissan er svo mikil að þeir vita ekki hvenær þeir geta fengið viðbótarafla. Í vetur liggur fyrir að verstöðvar munu loka. Ekki mun duga fyrir smábátana að róa á sjó því þeir hafa ekki aflaheimildir. Iðnaður er byggður á orkunýtingu. Þar er settur stóll fyrir þá framtíðarsýn sem hefur verið sköpuð og settar eru upp þær hindranir sem mögulegar eru. Orkuskattarnir eru síðasta skrefið sem þessi hæstv. ríkisstjórn sýnir okkur í þeim efnum. Þessi ríkisstjórn vinnur skemmdarverk í íslensku samfélagi í hverri viku. Það eru jákvæð teikn fyrir atvinnulífið eða hitt þó heldur. Hverjum ætti að detta í hug að líta hingað til atvinnuuppbyggingar við þessar aðstæður? Hvaða erlenda fyrirtæki mun horfa til þessa bananalýðveldis sem er verið að skapa fyrir atvinnulífið? Forustumenn ríkisstjórnarinnar eru fólk í fjötrum fortíðar og fjötrarnir blinda þeim sýn á framtíðina. Þeir hafa enga framtíðarsýn og eru allt of uppteknir við að gera upp fortíðina. Það er sjálfsagt að gera upp fortíðina, virðulegi forseti. Það þarf að gera hana upp og við sjálfstæðismenn munum ekki skorast undan ábyrgð okkar á að hafa viljað gera einhverja hluti öðruvísi en raun bar vitni en við viljum horfa til framtíðar. Við viljum skapa hér samfélag sem getur unnið sig út úr þeim vandræðum sem við erum komin í. Lausnirnar sem áttu að liggja í áhafnarútskiptingu í Seðlabankanum og aðildarumsókn að Evrópusambandinu hafa látið standa á sér. Lausnarorðið í öllu - ef þið lesið stefnuskrá Samfylkingarinnar frá því fyrir kosningar má sjá að það eina sem komst að var að senda bréf um aðildarumsókn til Evrópusambandsins og hvað það hefði átt að gera fyrir okkur í vaxtamálum og atvinnumálum og allar lánalínurnar sem áttu að opnast. Það væri áhugavert fyrir fréttamenn að rifja upp allan þann loforðaflaum sem kom þá úr þeim geira. Síðan klykkir hæstv. forsætisráðherra út með því að segja að mesta áskorun ríkisstjórnarinnar sé að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Það er eins og verið sé að vinna í því eða hitt þó heldur. Að stöðugleikasáttmálinn sé einn besti þátturinn í þeim efnum. Hvað er að gerast með stöðugleikasáttmálann? Hann er í algeru uppnámi. Aðilar atvinnulífsins eru farnir að ókyrrast mjög vegna vanefnda ríkisstjórnarinnar á ákvæðum stöðugleikasáttmálans og það er vegna getuleysis og óeiningar ríkisstjórnarflokkanna þegar kemur að atvinnumálum. Ákvæðið um framkvæmd til að stuðla að aukinni atvinnu og fyrirvari Samtaka atvinnulífsins vegna sjávarútvegsmála er í algeru uppnámi. Þetta eru stóru þættirnir í stöðugleikasáttmálanum. Viðspyrna okkar, virðulegi forseti, liggur í eflingu atvinnuveganna og hvergi annars staðar. Það er alveg sama hverjir hafa fjallað um málefni Íslands á undanförnum missirum, hvort sem er innan lands eða erlendir sérfræðingar, allir komast að sömu niðurstöðu: Að Ísland eigi mikil tækifæri og meiri tækifæri en margar aðrar þjóðir vegna þeirra náttúruauðlinda sem við búum að í þessu landi. Tækifærin nýtast þó náttúrlega ekki nema skapað sé umhverfi til að nýta þau og óhikað sé farið í að greiða leið þeirra sem vilja nýta náttúruauðlindir okkar til atvinnu- og verðmætasköpunar. Í þessu liggur þetta. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni áðan: Miklu veldur sá er upphafinu veldur. Ég vil færa það upp á hennar eigin ríkisstjórn, vegna þess að miklu veldur þessi ríkisstjórn þegar hún tekur þær ákvarðanir sem hún hefur tekið þegar kemur að atvinnumálum. Hún er nefnilega búin að bíta höfuðið af skömminni með því að kippa fótunum undan atvinnulífinu og setja það í uppnám. Hún er upphafið að því hruni sem er að verða í atvinnulífinu. Það er mögnuð frammistaða þegar lausnirnar liggja svo augljósar fyrir sem þær gera. Lausnirnar eru í samfélaginu allt í kringum okkur, í fólkinu, náttúruauðlindunum og í þeim tækifærum sem þetta land býr að. Við sjálfstæðismenn erum búnir að leggja fram tillögur um þetta. Það er magnað hversu holdsveik við erum gagnvart þessum ríkisstjórnarflokkum. Það er ekki einu sinni hægt að hlusta á skynsamlegar tillögur og boð um náið samstarf til að vinna okkur út úr þessum erfiðu aðstæðum. Við höfum vissulega lagt það á borðið af fullum heilindum en það hefur ekki verið þegið. Við höfum lagt fram efnahagstillögur okkar og lausnirnar liggja í þeim. Við munum í þessari viku kynna efnahagspakka Sjálfstæðisflokksins, þær tillögur sem munu skapa tugmilljarða verðmæti í þessu samfélagi strax á næsta ári. Það er leiðin til að koma okkur á lappirnar. Þessi ríkisstjórn getur sennilega ekki átt við þá leið. Hún er ófær, föst í fjötrum fortíðar. Það sem þarf að gera er að lækka vexti og lækka þá handvirkt ef ekki gengur að gera það öðruvísi. Þá skapast grunnur til að semja við jökla- og krónubréfaeigendur og það gefur von fyrir atvinnulífið og heimilin í landinu. Þar með getum við bundið það fjármagn sem ógnar mest gjaldmiðlinum um þessar mundir í lengri tíma fjárfestingum. Við verðum að blása til sóknar í virkjana- og verktakaframkvæmdum. Þar er hægt að benda á virkjanir eins og Búðarháls og Hverahlíð sem eru tilbúnar til að fara í framkvæmdir. Við þurfum einnig að fá ákvörðun um virkjanir í neðri hluta Þjórsár, einhvern hagkvæmasta virkjunarkost í landinu. Þegar hæstv. ríkisstjórn segir að ekki sé hægt að fara í þessar framkvæmdir vegna þess að fjármagn skorti og við höfum ekki lánsfé þá blæs ég á það. Þjóð sem á 1.800 milljarða í fjárfestingarsjóðum, 1.800 milljarða í lífeyrissjóðakerfinu, er ekki í fjárhagsvandræðum. Það þarf bara að eiga sér stað áherslubreyting til að ráðstafa því fé í þágu þjóðarinnar. Það þarf að greiða leið Helguvíkur og umhverfisráðherra verður tafarlaust að draga til baka ákvörðun sína um heildstætt mat vegna suðvesturlínu. Það er einhver sú mesta óskammfeilni sem hefur sést hjá þessari ríkisstjórn. Það þarf að undirrita samning og semja við Alcoa um að hraða framkvæmdum á Bakka sem mögulegt er. Síðan þurfum við að færa kvótann í ákveðnum fisktegundum upp í þolmörk sem seinkar eitthvað bata þeirra en mun gerbreyta öllu í íslensku efnahagslífi. Ef við förum þessa leið, virðulegi forseti, sem við getum gert strax í þessari viku, blæs mikill byr í seglin í þessu samfélagi. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Fyrir utan siðspillinguna, sem hefur trúlega verið það innanmein í okkar samfélagi sem helst orsakaði hrunið sem við minnumst nú, er trúlega ekki önnur orsök sterkari í hruni einstaklinga eða samfélaga en einangrunin. Það er ástæða til að dvelja ofurlítið einmitt við einangrunina núna þegar ár er liðið frá því að við upplifðum þessa miklu atburði í október árið 2008 því að sannarlega á það við um hrunið í okkar samfélagi eins og önnur hrun að þar lék einangrunin og sumpart einangrunarhyggja okkar sjálfra talsvert hlutverk í aðdragandanum. Eins og við þekkjum gerðumst við á fyrri hluta síðasta áratugar aðilar að evrópska markaðnum, Evrópska efnahagssvæðinu, 500 millj. manna markaði og frjálsu flæði fjármagns, fólks og fyrirtækja um þann markað allan. Sakir okkar pólitísku ákvarðana og ákveðinnar einangrunarhyggju, held ég að megi kalla, kusum við þó að verða ekki hluti af því skipulagi sem var um þann markað. Við kusum að verða ekki aðili að eftirlitskerfinu, skrifræðinu og hinu pólitíska samstarfi yfir þeim markaði og verða ekki hluti af myntsamstarfinu og því seðlabankasamstarfi sem var á þeim markaði vegna þess að við Íslendingar vildum bókstaflega ekki taka þátt í þessu samstarfi. Við ætluðum bara að spila á markaðnum en taka ekki þátt í þeim margvíslegu samstarfsverkefnum sem unnið var að í tengslum við þennan markað. Það þótti okkur gefa býsna góða raun um sinn því auðvitað skilaði aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu miklum hagvexti og margvíslegum framförum í viðskiptalegum efnum. Reynsla okkar í gegnum aldirnar sýnir að frjáls verslun og viðskipti hafa alltaf verið smáríkjum til farsældar fallin en einangrun hvers konar verið upphafið að ógæfu okkar hverju sinni. Þessu fengum við síðan að finna býsna vel fyrir þegar að herti. Þessi ákvörðun okkar um að taka ekki þátt í samstarfinu í kringum evrópska markaðinn, í hinu pólitíska samstarfi, myntsamstarfinu, seðlabankasamstarfinu og margvíslegu öðru samstarfi, gerði að verkum að þegar harðnaði á dalnum reyndumst við vera býsna einangruð. Í raun og veru var það einangrunin sem orsakaði mun harðari lendingu hjá okkur en ella hefði orðið. Við skynjuðum þessa einangrun býsna vel í aðdraganda kreppunnar árið 2006 þegar margvísleg umfjöllun um Ísland var neikvæð og við reyndum að sannfæra aðrar þjóðir um að hún væri á misskilningi byggð. Menn gripu sannarlega til ráðstafana til að reyna að gera ýmsar betrumbætur á því fyrirkomulagi sem við höfðum komið okkur upp en þegar hin alþjóðlega fjármálakreppa hófst árið 2007 fundu menn náttúrlega að íslensk fyrirtæki misstu fjármögnun á erlendum vettvangi. Þau höfðu ekki annað að leita en hingað heim þar sem íslensku viðskiptabankarnir stóðu kannski ekki frammi fyrir mörgum góðum valkostum, annaðhvort að taka að sér fjármögnunina eða láta fyrirtækin fara. Íslensk stjórnvöld fóru þá land úr landi, bónarveg að hverri þjóðinni á fætur annarri og óskuðu eftir fjárhagslegum stuðningi, liðveislu í erfiðum aðstæðum og fengu hvarvetna afsvar. Ég hygg að í hverri viku hafi menn upplifað hversu einangrað landið var á alþjóðavettvangi því það skipti engu máli hvar knúið var dyra, hvergi var stuðning að fá. Við vorum, að sumu leyti sjálfvalið, algerlega einangruð. Sú örvænting sem þetta skóp leiddi á endanum til þess sem enginn maður hefði trúað fyrir og við reynum trúlega flest að gleyma í dag að menn freistuðu þess jafnvel að fá gríðarstórt lán frá Rússum. Það hefði auðvitað gert okkur algerlega háð því ríki í fjárhagslegu tilliti miðað við þær stærðir sem þar var talað um. Slík var einangrun okkar orðin og staða okkar slæm að menn freistuðust jafnvel til þessa, að reyna eina gríðarlega mikla fyrirgreiðslu frá ríki sem hefur ekki verið í hópi okkar nánustu bandalagsþjóða, a.m.k. ekki hin síðari ár. Fyrir ári síðan fundum við hvað harðast hve einangrun okkar var orðin mikil þegar hér var einfaldlega orðin spurning um grundvallaratriði í því að reka samfélag, vörur og aðra aðdrætti til landsins. Sem betur fer tókst með ótrúlegri elju fjölda fólks í stjórnsýslunni að forða því versta í þeim efnum en það var þessi alþjóðlega einangrun sem við fundum svo glöggt fyrir ári. Ég held að við þurfum að minnast hennar býsna vel vegna þess að hún skiptir máli fyrir það hvernig við ætlum að byggja þetta samfélag upp aftur. Það er ástæðan fyrir því að við eigum að leggja höfuðáherslu á að rjúfa einangrun okkar og byggja upp sterk og virk tengsl við löndin í kringum okkur og þar höfum við sannarlega verk að vinna. Þess vegna eigum við að gæta þess að þó að það sé auðvelt að gleyma eigin mistökum og finna okkur sameiginlega óvini í útlöndum til að sameinast um að vera á móti, hvort sem þeir heita Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Evrópusambandið, Norðmenn eða öðrum nöfnum sem við notum fyrir vonda menn í útlöndum nú til dags, megum við ekki falla í þá freistingu. Einmitt núna er grundvallaratriði fyrir endurreisn okkar og uppbyggingu þessa samfélags að við eflum og styrkjum allt okkar alþjóðlega samstarf á næstu árum og áratugum og vinnum að endurreisninni, ekki í afneitun á þeim veruleika sem við stöndum andspænis, alþjóðlegri einangrun Íslands, heldur með því að viðurkenna þá stöðu og vinna okkur út úr henni í samstarfi við aðrar þjóðir. Við erum auðvitað vonsvikin yfir ýmsu sem við höfum þurft að upplifa. Við höfum til að mynda verið vonsvikin yfir því að sú ágæta samstarfsáætlun sem við höfum haft við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn hafi ekki verið tekin fyrir enn. Við erum auðvitað sannfærð um og vitum að það er fullkomlega ósanngjarnt að til þess sé ætlast af okkur að við sem þjóð berum allar þær miklu skuldbindingar sem einkafyrirtæki stofnuðu til og hafa nú lent á okkur. Það breytir því ekki að við þurfum að leysa úr þeim efnum í samstarfi við aðrar þjóðir til að rjúfa einangrun okkar, vegna þess að því aðeins verðum við aftur virkir þátttakendur á markaði, getum skapað aðstæður til að leggja niður höft á gjaldeyrismarkaði og skapað aðstæður til að lækka vexti og draga að alþjóðlegt fjármagn til uppbyggingar atvinnu. Því aðeins getum við skapað skilyrði 

Virðulegi forseti. Í umræðunni í dag eru mismunandi áherslur og túlkanir á ástæðum hrunsins og hvernig endurreisninni skuli háttað. Stutta útgáfan af ástæðum hrunsins er sú að stjórnvöld leyfðu frjálshyggjumönnum að leggja línurnar og varða leiðina sem leiddi okkur á þann stað sem við vorum fyrir ári síðan og erum enn að feta okkur frá. Stjórnvöld trúðu að auðmönnum væri treystandi fyrir hag þjóðarinnar og þegar merkin tóku að birtast um að ekki væri allt með felldu var lítið gert í því vegna þess að trúin var á að markaðurinn mundi leiðrétta sig sjálfur og það byrgði sýn. Þar var rangur póll tekinn í hæðina og okkur bar verulega af leið. Menn tala um góðærið en það voru engin raunveruleg góð ár fyrir hrun. Hins vegar varð til blaðra sem menn kölluðu góðæri en hún sprakk með afleiðingum sem við þekkjum og öðrum sem nú ári síðar eru ófyrirséðar. Bankarnir urðu allt of stórir og okkar litli gjaldmiðill átti engan möguleika á að verja þá falli. Bindiskylda var í lágmarki og Seðlabankinn beitti ekki þeim ráðum sem hann hafði til að auka aðhaldið. Gallað regluverk, bæði íslenskt og evrópskt, veitti ekki heldur nauðsynlegt aðhald. Bankamenn veðsettu þjóðina alla án þess að láta vita eða spyrja leyfis. Aðgerðir Breta gegn okkur gerðu ástandið síðan enn erfiðara. Endurreisa þarf bankana eftir fallið og sjá til þess að störf þeirra verði skilvirk en þeir verða auðvitað minni en áður. Koma þarf í veg fyrir kerfisvillur sem ýta undir áhættusækni þeirra líkt og sérfræðingar OECD hafa bent á í nýútkominni skýrslu. Endurreisn bankanna lítur senn dagsins ljós og það er mikilvægur hlekkur í endurreisn íslensks efnahagslífs. Ekkert ríki getur blómstrað eða unnið sig út úr efnahagskreppu án virks bankakerfis. Þannig er gott og ábyrgt bankakerfi ein af grunnstoðum endurreisnarinnar. Það voru þó ekki bara Íslendingar sem töpuðu fé á íslenska efnahagshruninu. 10.000 milljarðar af erlendum skuldum þjóðarbúsins hafa verið afskrifaðir. Af Icesave-reikningunum töpuðu einstaklingar, sveitarfélög og félagasamtök í Hollandi og Bretlandi verulegum fjárhæðum. Tap okkar Íslendinga er þó mest vegna þess að auk fjármuna glötuðum við góðum orðstír. Efnahagurinn hrundi og álit annarra þjóða og tiltrú einnig. Þótt ég vilji horfa fram á veginn og leita lausna til framtíðar tel ég nauðsynlegt að rannsaka vel hvað gerðist í aðdraganda hrunsins, leita réttlætis og að við Íslendingar gerum upp hlutina með einhverjum hætti. Ekki er síður nauðsynlegt að fara í hið pólitíska uppgjör en sennilega verður að líða lengri tími fram að því uppgjöri. Ákveðin fjarlægð þarf að vera í þeim efnum svo allt sviðið sjáist nógu vel. Nú stöndum við þó í upphafi endurreisnarferlis þar sem mörg stór verkefni hafa verið unnin og drög lögð að öðrum. Verið er að gera nauðsynlegar aðgerðir í ríkisfjármálum og endurskoðun stendur yfir á peningastefnu. Unnið er að stöðugleika á vinnumarkaði og bættum samskiptum við aðrar þjóðir. Allt þetta þarf að vinna saman til að íslenskt efnahagslíf komist hratt upp úr þeirri lægð sem það er í nú. Verkefnið er stórt en það er alls ekki óvinnandi. Þau skref sem stigin hafa verið eru líkleg til að skila árangri og áætlað er að árið 2013 verði jafnvægi náð. Nú fer fram hagræðing og sparnaður innan ráðuneyta sem og hjá stofnunum og fyrirtækjum í eigu ríkisins. Í þeirri vinnu er þjónusta og störf varðveitt eins og kostur er. Með þessu eru m.a. skapaðar aðstæður fyrir lækkun vaxta og að gjaldeyrishöft verði afnumin. Markmiðið er að við náum sem fyrst stöðugu gengi, verðtryggingar verði afnumdar og vextir lækki til muna. Þó er ljóst að önnur markmið, svo sem efnahagslegur stöðugleiki, bærileg skuldastaða þjóðarbúsins og jafnvægi í gjaldeyrismálum, nást ekki nema ríkisfjármálin verði komin á styrkan grundvöll. Segja má því að ríkisfjármálin séu mælikvarði á trúverðugleika efnahagsáætlunarinnar. Skuldastaða ríkisins hefur ráðið mestu um að valið hefur verið að fara eins hratt í aðlögunaraðgerðir og unnt er og forsvaranlegt er talið. Forsendur fyrir því fjárlagafrumvarpi sem lagt hefur verið fram eru þó skýrsla fjármálaráðherra um jöfnuð í ríkisfjármálum 2009–2013, stöðugleikasáttmálinn sem gerður var í sumar við aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga og að verja kjör þeirra sem verst eru settir. Ýmsir óttast að of bratt sé farið í niðurskurð á opinberri þjónustu. Opinber þjónusta er þess eðlis að hún beinist fyrst og fremst að þeim sem helst standa höllum fæti svo sem í heilbrigðiskerfinu og tryggingakerfinu og er stór hluti þeirra lífsgæða sem þeir njóta. Um er að ræða mikilvæga samfélagsuppbyggingu, svo sem í skólamálum, menntun og rannsóknum. Mikil skerðing á þessum sviðum getur því lagt óeðlilega mikinn þunga af afleiðingum kreppunnar á viðkvæma þjóðfélagshópa og skert kjör þeirra hlutfallslega meira en annarra eða tafið mikilvæga uppbyggingu til framtíðar. Ljóst er bæði frá félagslegum og hagfræðilegum sjónarmiðum að fara þarf með gát í niðurskurð opinberra útgjalda. Samkvæmt stöðugleikasáttmálanum er gert ráð fyrir því að árið 2010 verði niðurskurður 55% eða 35 milljarðar og skattar 45% eða 28 milljarðar. Þegar skattareglur verða útfærðar verður að hafa í huga að jafnræði sé í skattlagningu, að skattbyrðin dreifist með sanngjörnum hætti, að hún hafi sem minnst áhrif á ákvarðanir um fjárfestingu og neyslu - og skattkerfið sé einfalt og gagnsætt. Einnig þarf skattkerfið að þjóna þeim markmiðum að jafna tekjudreifingu í þjóðfélaginu. Fjölgun starfa og aðgerðir til að greiða fyrir því að arðvænleg fyrirtæki vilji festa hér rætur ásamt stöðugleikasáttmálanum á vinnumarkaði eru lykilskref. Auk þess þarf að hvetja í auknum mæli til samvinnu háskóla og atvinnurekenda til að nýta rannsóknir til nýsköpunar. Nýsköpun í ríkisrekstri er ekki síst mikilvæg þar sem gera þarf meira fyrir minna fé. Unnið er eftir stöðugleikasáttmálanum og leggja þarf enn meiri áherslu á sameiginlegar aðgerðir fyrirtækja, ríkis og sveitarfélaga til að fjölga störfum. Markmiðið er að útrýma atvinnuleysi og auka tekjur ríkisins. Samskipti Íslands við aðrar þjóðir eru einnig lykilþættir í endurreisnarferlinu. Stjórnvöld verða að semja um skuldbindingar Íslands vegna Icesave. Það er ekki umflúið og aðrir kostir munu aðeins leiða til enn meiri erfiðleika þjóðarinnar. Samkomulagið er mikilvæg forsenda í framgangi efnahagsáætlunarinnar. Samningarnir um Icesave-skuldbindingarnar eru nauðsynlegir vegna mats á lánshæfi bæði ríkissjóðs og fyrirtækja í landinu. Við þurfum að komast úr neikvæðu mati í mat sem gefur til kynna að hér ríki stöðugleiki. Ef vafi leikur á því að þjóð ætli að standa við skuldbindingar sínar skorar hún ekki hátt á lánshæfismati. Við þurfum lán til að við eigum gjaldeyrisvaraforða og gjaldeyrisvaraforðinn er nauðsynlegur m.a. til að matsfyrirtækin taki okkur úr neikvæðum horfum í stöðugar. Það auðveldar okkur aðgengi að ódýrara fjármagni og staðreyndin er sú að margir mega ekki lána okkur vegna neikvæðs lánshæfismats. Því fylgir einfaldlega of mikil áhætta að lána þjóð sem býr við slíkt. Að semja um Icesave-skuldbindingarnar er ekki umflúið og aðrir kostir leiða aðeins til meiri erfiðleika þjóðarinnar í formi kostnaðar vegna lægra gengis, lengri tímabilsgjaldeyrishafta og hærra vaxtaálags á erlend lán. Allt hefur þetta slæm áhrif á atvinnulíf, velferð þjóðarinnar og lífskjör. Hrunið hefur grafið undan því trausti sem Íslendingar nutu í alþjóðlegu samstarfi og það traust verðum við að ávinna okkur að nýju. Umsókn um aðildarviðræður við Evrópusambandið gefur skýr skilaboð um hvert Íslendingar vilja stefna og á hvaða gildum þeir vilja byggja endurreisn efnahagslífsins. Markmiðið er að Ísland endurvinni traust og tiltrú annarra þjóða í viðskiptum og á öllum öðrum sviðum. Virðulegi forseti. Nú þegar ár er liðið frá hruninu og fjölmiðlar rifja upp ástandið og þær tilfinningar sem það kallaði fram - mörg íslensk börn skynjuðu þá spennuna allt í kring og horfðu upp á foreldra sína og aðra aðstandendur áhyggjufulla og jafnvel óttaslegna. Nú er gott tækifæri til að ræða við börnin um þessa reynslu, létta af þeim áhyggjum af heimi fullorðinna og hlúa að fjölskyldulífi sem styrkir sjálfsmynd barna og unglinga. Óvissa og spenna í þjóðfélaginu eykur líkur á áhættuhegðun barna og unglinga. Nú er vinsælt að koma á nágrannagæslu þar sem menn gæta eigna hvers annars. Hvernig væri að við bættum við nágrannagæslu þar sem við gætum að börnum og unglingum og hefðum í huga sannleiksgildi þess að það þurfi heilt þorp til að ala upp barn?

Virðulegi forseti. Nú er ár liðið frá hruni íslensku bankanna. Hæstv. forsætisráðherra hefur rakið aðdraganda hrunsins, séð með gleraugum þess sem ekki vill kannast við ábyrgð. Afsakanir hæstv. forsætisráðherra eru innantómar þegar hún kannast ekki við að eiga nokkurn hlut að málinu. Endurreisnin er skammt á veg komin vegna þess að öll áherslan hefur verið lögð á að bæta við nýjum verkefnum. Eitt helsta kosningaloforð og eitt helsta lím Samfylkingarinnar, umsóknaraðild að Evrópusambandinu, er nú komin á koppinn. Þetta undirleggur stjórnkerfið nú um stundir. Nú sitja embættismenn við og svara 2.500 ritgerðarspurningum, stjórnsýsla sem ætti að vera að endurreisa Ísland og taka á þeim vandamálum sem þarf í því. Jafnframt hefur verið ráðist í víðtæka endurskipulagningu á stjórnsýslunni. Það tekur enn tíma frá endurreisninni. Boðaðar hafa verið breytingar á leikreglum í sjávarútvegi með svokallaðri fyrningaleið og sú boðun hefur sett sjávarútveginn í uppnám, valdið óvissu og ómældu tapi. Veggir eru settir upp fyrir erlenda fjárfestingu og orkunýtingariðnaðinn sem skapar gjaldeyri sem við þörfnumst svo mjög núna. Í meginatriðum getum við sagt að öll efnahagsvandamál okkar Íslendinga byggi á þremur grunnvandamálum, þ.e. á lausn Icesave-deilunnar, lausn óreiðunnar í ríkisfjármálum og að leysa skuldavandamál heimila og fyrirtækja. Þegar þessi þrjú grunnvandamál eru leyst rekjast öll önnur efnahagsvandamál upp, ekki af sjálfu sér en þá eru forsendur fyrir því. Ég vík nú að Icesave. Það liggur fyrir að Alþingi hefur fest í lög fyrirvara við ríkisábyrgð á svokölluðum Icesave-lánum og þeir fyrirvarar tryggja að Ísland muni ekki lenda í efnahagslegum ógöngum í framtíðinni við að borga af þessum lánum. Það er ljóst að ríkisstjórnin hafði ekki hagsmuni Íslendinga að leiðarljósi þegar upphaflegi lánasamningurinn var undirritaður, svo mikið liggur fyrir. Þeir sem störfuðu að því að búa til þessa fyrirvara upplifðu að þeir væru að semja við þingmenn frá Hollandi og Bretlandi en ekki við íslenska þingmenn, eins öfugsnúið og það nú er. Nú liggur fyrir að Bretar og Hollendingar sætta sig ekki við þessa fyrirvara og hvað tekur þá við? Þeir hafa ekki formlega svarað því að þeir samþykki ekki fyrirvarana en ef þeir segja „nei“ er ljóst hvaða leið verður farin. Þá verður sest aftur að samningaborði og þar verður notast við þau viðmið sem Alþingi Íslendinga hefur leitt í lög. Lengra getur samninganefndin ekki komist. Ef sagt er „já“ er þetta ekkert mál, þá er búið að samþykkja fyrirvarana, ríkisábyrgðin tekur gildi og málið er úr sögunni. Þó er kominn annar vinkill í málið, dagsetning sem stöðugt færist nær og það er hin ógurlega dagsetning 23. október. Þann dag falla skuldbindingarnar á innstæðutryggingarsjóð og þá er úr vöndu að ráða því að sjóðurinn ræður ekki yfir nægilega miklu fjármagni til að geta staðið í skilum við þessa skuldbindingu - það er óumdeilt að innstæðutryggingarsjóðurinn þarf að greiða skuldbindinguna. Jafnframt er óumdeilt að varnarþing sjóðsins er í Reykjavík, Héraðsdómur Reykjavíkur. Ef Bretar og Hollendingar kæra sig um geta þeir sótt rétt sinn fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og þá er ótvírætt hvar skuldbindingin liggur. Þá er engin ástæða til að ströglast lengur við, þá verðum við að sætta okkur við orðinn hlut. Ég held þó að Hollendingar og Bretar muni linast í þessari hörðu afstöðu sinni og þurfi að undirgangast þessa fyrirvara. Sjáum til. Hvað varðar ríkisfjármálin er ljóst að staðan þar er gríðarlega erfið og þau úrræði sem ríkisstjórnin hefur gripið til er annars vegar niðurskurður og hins vegar skattahækkanir. Skattahækkanirnar sem liggja fyrir munu kosta íslensk heimili um það bil ein mánaðarlaun næstu árin. Skattahækkanirnar jafngilda því að það séu tekin ein mánaðarlaun af fjölskyldunni. Jafnframt eru lagðir til 16 milljarðar í skatta á orkunýtingariðnaðinn. Ljóst er að það er langt frá því að vera gott ef við viljum draga að erlenda fjárfestingu til að skapa þann gjaldeyri sem við þurfum svo mjög á að halda. Sú leið sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að fara með fjárlagafrumvarpinu, með niðurskurði og skattahækkunum, dýpkar og lengir efnahagslægðina. Þetta var staðfest af Moody's í þarsíðustu viku. Þeir bentu á þetta atriði nákvæmlega eins og við sjálfstæðismenn höfum gert. Fjármagnstekjuskatturinn er tálsýn. Hækkun skattsins mun ýta fjármagninu þangað sem skattar eru lægri vegna þess að fjármagn er nákvæmlega eins og kvikasilfur, það skreppur undan sköttum. Við sjálfstæðismenn leggjum til 90 millj. kr. afkomubata fyrir ríkissjóð án þess að skattar séu hækkaðir á fólk og fyrirtæki og um leið er staðinn vörður um heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfi. Víkur þá að skuldamálunum. Ég fagna úrræðum félagsmálaráðherra til handa heimilunum. Þetta er í anda þeirra lausna sem við sjálfstæðismenn höfum boðað og uppfyllir þau grundvallarprinsipp sem svona aðgerð þarf að gera, að mestu. Vandinn við þetta er þó að greiðslubyrðin sem léttist af heimilunum við þessa aðgerð félagsmálaráðherra, þeir peningar fara allir í nýjar skattahækkanir. Greiðsluvandi heimilanna mun því halda áfram vegna þess að ábatinn af lækkun greiðslubyrði er étinn upp í skattahækkunum. Jafnframt er rétt að benda á að ekki hafa enn komið fram nein úrræði handa fyrirtækjum nema skattahækkanir og það að þeim er torveldað enn að hefja fjárfestingar, m.a. með orkusköttunum. Okkur Íslendinga vantar sárlega heildstæða efnahagsáætlun til að koma okkur út úr vandanum. Ríkisstjórnin hefur algerlega brugðist í þeim efnum.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að sjá svo marga í salnum á þessum degi. Íslenska efnahagshrunið árið 2008 markaði endalok blekkingar. Undrið byggði á engu, peningarnir sem virtust verða til úr engu voru einmitt ekki neitt. Fólki var í of mörg ár talin trú um að það væru almannahagsmunir að hver og einn eltist við sérhagsmuni og að frumskógarlögmálið fengi að ráða. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp úr stjórnmálaályktun landsþings ungra jafnaðarmanna 2009 sem lauk um helgina: „Bankarnir voru einkavæddir í hendur útvaldra og skattkerfinu var skipulega breytt til að hygla þeim ríku á kostnað þeirra sem minnst hafa milli handanna.“ Frumskógarlögmálið birtist líka þannig að sá sem hafði afl misbeitti því svo gróflega að sjálfsagt þótti að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins skipuðu dómara pólitískt. Kannski má segja að við berum öll einhverja ábyrgð á hruninu vegna meðvitundarleysis og meðvirkni. Líklega má segja að mistök míns flokks, Samfylkingarinnar, felist í því að í ríkisstjórn 2007–2008 taldi Samfylkingin sig hafa lengri tíma til að snúa óheillaþróuninni við en raunin varð. Eftir stendur að orsökin er fyrst og fremst sú frjálshyggjustefna sem var fylgt, oftrúin á hina huldu hönd markaðarins. Hver nennir þó að festa sig í fortíðinni? Endalok blekkingarinnar hristu aldeilis upp í minni kynslóð. Allt í einu virtist okkur ekki lengur allir vegir færir án fyrirhafnar. Óöryggi var okkur nýr veruleiki. Þann 6. október árið 2008 dvaldi ég sjálf sem skiptinemi í Kaupmannahöfn. Allt í einu gátum við ekki lengur notað greiðslukortin okkar erlendis. Sjálf var ég heppin og fékk til afnota VISA-kort þingmanns danskra sósíaldemókrata og hafi hún þökk fyrir. Það þurfti að skrifa bréf til Seðlabankans persónulega og útskýra sínar aðstæður til að fá að millifæra fyrir leigunni. Heima misstu vinir okkar vinnuna af því að atvinnuleysið kemur verst niður á ungu fólki. Frú forseti. Við verðum nú að vinna út frá okkar nýja veruleika. Við verðum að halda áfram og hjálpast að við að byggja upp meira spennandi samfélag en það sem áður var. Við héldum kosningar sem voru lýðræðinu nauðsyn. Nú þurfum við að búa til samfélag sem byggir á að vinna fyrir sínu, auknum völdum kvenna og útrýmingu kynbundins ofbeldis, samstöðu og jöfnuði, fjölbreyttum atvinnuvegum, menntun og nýsköpun, minna miðstýrðum atvinnuvegum og síðast en ekki síst á sjálfbærni, umhverfisvernd og því að byggja til framtíðar. Ég vil samfélag sem er þess virði fyrir ungt fólk að taka þátt í að byggja upp. Nota bene ekki samfélag þar sem maður bíður bara eftir því að kirkjan eða Kattholt dúkki upp á listanum yfir fólk sem hefur orðið uppvíst að gjaldeyrissvindli. Þarna ber allt samfélagið ábyrgð, ekki bara stjórnmálamenn. Sjálf vil ég losna við gjaldeyrishöftin. Ég vil líka losna við þá innilokunarkennd sem vaknar þegar fólk sem lifir í fortíðinni vill loka landinu okkar. Það er ekki landið sem ég vil búa í. Ég vil Ísland sem er hluti af alþjóðasamfélaginu, Ísland sem tekur sér sæti við það fundarborð sem Evrópusambandið er. Ég vil evruna sem gjaldmiðil. Ég vil að þeir séu dregnir til ábyrgðar á hruninu sem hana eiga. Það er réttlætismál. Þeir stjórnmálaflokkar sem mesta ábyrgð báru hafa nú þegar verið dregnir til ábyrgðar í kosningum. Fleiri þurfa að gera það. Ég vil líka að við klárum Icesave-deiluna, þennan lausaleikskróga Framsóknar og Sjálfstæðisflokks sem ég virðist þurfa að ganga í föðurstað á meðan hið líffræðilega foreldri daðrar við kjósendur af fullkomnu ábyrgðarleysi. Lausn þessarar ömurlegu deilu, frú forseti, er forsenda þess að geta haldið áfram á leið til framtíðar sem hin langþráða félagshyggjustjórn Samfylkingar og Vinstri grænna leggur nú grunninn að, framtíðar sem byggir á almannahagsmunum en ekki sérhagsmunum.

Frú forseti. Það er ljóst að við Íslendingar munum um langa tíð velta því fyrir okkur hvað olli því að íslensku bankarnir hrundu og íslenska hagkerfið fór allt á hliðina. Mín skoðun er að hægt sé að greina ákveðna meginþætti, helstu útlínur sem skipta hvað mestu máli þegar horft er á þetta. Jafnhliða eru þó mörg minni mál sem saman tekin hafa líka mikið að segja. Mér þykir þó, frú forseti, að menn horfi oft fram hjá hinu alþjóðlega samhengi þegar menn velta bankakreppunni fyrir sér. Þá á ég ekki við að við Íslendingar getum skotið okkur á bak við að þetta hafi allt verið öðrum að kenna, langt í frá. Þegar menn horfa til baka á þær bankakreppur sem orðið hafa í heiminum og reyna að læra af þeim og sjá hvað þar gerðist sjá menn þó um leið ákveðna hluti á Íslandi sem samsvara og eru sambærilegir við það sem átti sér stað annars staðar. Bankakreppan í Bandaríkjunum árið 1907 er um margt mjög áhugaverð fyrir okkur Íslendinga vegna þess að þegar sú kreppa skall á bandarískt fjármálakerfi var enginn seðlabanki starfandi í Bandaríkjunum. Það má með rökum halda því fram að sama staða hafi verið hér á Íslandi vegna þess að bankakerfið hér var svo stórt, 10–12 sinnum stærra en íslenska þjóðarframleiðslan, og stærsti hluti þess kerfis var í annarri mynt en þeirri sem Seðlabanki Íslands gat gefið út. Það þýddi að þegar lausafjárkreppan skall á heiminum má jafnvel halda því fram að íslensku bankarnir hafi ekki haft neinn seðlabanka sér að baki, með öðrum orðum að staðan hafi ekki verið ósvipuð því sem var árið 1907 í Bandaríkjunum. Reyndar komust Bandaríkjamenn í gegnum þá kreppu og þann vanda með því að stóru bankarnir náðu að taka höndum saman og leysa þann vanda sem á þeim skall. Upp úr því komust menn að þeirri niðurstöðu þar í landi að nauðsynlegt væri að hafa seðlabanka sem gæti tekið á slíkum málum. Það er líka lærdómsríkt fyrir okkur Íslendinga að skoða aðdraganda kreppunnar miklu í Bandaríkjunum, hvað gerðist í bandarísku efnahagslífi sem um margt er mjög líkt því sem gerðist hjá okkur. Gríðarleg eignabóla, gríðarleg spenna sem varð á hlutabréfum og síðan hagkerfinu öllu sem síðar sprakk í loft upp með miklu brauki og bramli. Hjá okkur var þetta sem sagt svona: Allt of stórt bankakerfi hafði vaxið og um leið má halda því fram að íslenska bankakerfið hafi verið gallað hvað varðaði að þegar einkavæðing bankanna átti sér stað var ekki nægilega tryggilega bundið um hnúta til að koma í veg fyrir að krosseignatengslin yrðu jafnmikil og mögnuð og raun bar vitni. Ég er þeirrar skoðunar að sennilega hefði verið affarasælast fyrir Ísland ef menn hefðu skoðað að þeir aðilar sem væru með ráðandi hlut í bönkunum, úr því að sú leið var farin - að takmarka mjög möguleika þeirra á að eiga önnur fyrirtæki sem skráð voru á hlutabréfamarkaði o.s.frv. Með öðrum orðum að takmarka um leið möguleika þeirra til að taka lán í bönkum. Ég held að það hefði verið skynsamlegt og það sé eitthvað sem við verðum að velta fyrir okkur hvað varðar framtíðarfyrirkomulag íslenskra bankamála. Það var líka fleira sem var vandamál á Íslandi. Stórt vandamál í okkar hagkerfi var vöxtur ríkisútgjaldanna. Það er ótrúlegt þegar menn horfa til baka og sjá hversu gríðarlega ríkisútgjöldin uxu. Ef menn horfa á árabilið frá 1997 og fram til ársins 2007 held ég að ég fari rétt með að vöxturinn hafi verið 30% að raungildi, 30% sem er alveg gríðarlegur vöxtur og enn meiri ef menn horfa aðeins lengra aftur í tímann, til ársins 1995. Einmitt vegna þessa vaxtar var óbærileg pressa í hagkerfinu, pressa sem Seðlabankinn reyndi að spyrna á móti með vaxtahækkunum sem að mínu mati voru rangar vegna þess einfaldlega að vaxtastýritæki Seðlabankans dugði ekki við þessar aðstæður og gerðu því miður vandann enn verri, ýttu hagkerfinu út í erlenda myntstöðu og kölluðu yfir sig hinn svokallaða jöklabréfavanda þar sem erlendir fjárfestar nýttu sér þann mikla vaxtarmun sem var milli Íslands og umheimsins. Þetta eru helstu þættirnir. Mér finnst undarlegt að heyra menn apa aftur og aftur hver upp eftir öðrum að einhvers konar frjálshyggja hafi valdið öllum þessum vanda á Íslandi. Það er hvergi frjálshyggja þegar 30% vöxtur er í ríkisútgjöldum. Ef hér hefðu verið bandóðir frjálshyggjumenn við völd hefðu ríkisútgjöldin sennilega dregist saman um 30% á tímabilinu en ekki vaxið um 30%. Þegar menn skoða hvaða vitleysu við erum lent í með Icesave-reikninginn - hvaða vitleysa er það nú aftur? Það er sú hugmynd að hið opinbera, ríkið, eigi að ábyrgjast innstæðurnar fyrir Breta og Hollendinga. Hvað er það? Það er óheilbrigt og óheppilegt samkrull hins opinbera og banka og ekkert annað. Það sem gerðist í Icesave-málinu var bara að banki fór á hausinn og það er hægt að deila mikið um hvort þar af leiðandi eigi íslenskir skattgreiðendur að bera ábyrgð á þessu. Ég held nefnilega að þegar menn skoða afstöðu og aðkomu stjórnmálaflokkanna að þessu máli öllu blasi við að mistökin voru að við leyfðum bankakerfinu að verða allt of stórt án þess að það hefði á bak við sig nægilegar tryggingar og nægilega öflugan seðlabanka. Það er mergur málsins. Við það bætist síðan að vegna krosseignatengsla og annars slíks voru bankarnir veikari fyrir vikið og áttu erfiðara með að bregðast við þegar lausafjárvandinn varð. Með öðrum orðum, bankamennirnir fóru glannalega. Það er staðreynd. Núna stöndum við frammi fyrir því að þurfa að leysa þennan vanda. Það er sameiginlegt verkefni stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðu á þingi og undan því verkefni getur enginn skorast. Ég verð að segja eins og er að ég hef miklar áhyggjur af því hvernig ríkisstjórnin nálgast þetta verkefni og mínar áhyggjur mótast einkum af því að það er fyrirsjáanlegt - nú þegar hefur orðið gríðarlegur samdráttur í efnahagsstarfseminni og margt bendir til þess að hann haldi áfram. Nauðsynlegt er að skera niður í ríkisútgjöldum, undan því verður ekki vikist. Niðurskurður á ríkisútgjöldunum mun þó hafa þau áhrif að enn meira dregur saman í hagkerfinu og þess vegna er gríðarlega mikilvægt að ríkisvaldið grípi til allra mögulegra aðgerða til að örva hagkerfið á móti. Hvaða aðgerðir væru það? Það væru t.d. þær aðgerðir að flýta fyrir og auðvelda allar fjárfestingar, bæði innlendar og erlendar, enda var um það samið á milli ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins í svokölluðu stöðugleikasamkomulagi. Þess vegna er óskaplega sorglegt og hörmulegt hvernig ríkisstjórnin hefur nú á síðustu vikum aftur og aftur lagt stein í götu slíkra framkvæmda, framkvæmda sem mundu hjálpa okkur út úr þeim vanda sem við erum í núna vegna þess að við þurfum einmitt að skera niður í ríkisútgjöldum. Þess vegna verðum við að örva hagkerfið hinum megin frá. Þær hugmyndir sem fram hafa komið um skattlagningu á orkufyrirtækin með þeim hætti sem lagt hefur verið upp með - þeim hætti sem hæstv. iðnaðarráðherra lét koma sér svo óskaplega mikið á óvart - eru aðför að möguleikum okkar Íslendinga til að byggja upp og koma okkur út úr þessari kreppu. Að lokum, frú forseti, vil ég nefna sjávarútveginn. Ég tek undir með hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni sem nefndi í ræðu sinni þá furðulegu tilhögun sem liggur fyrir í sáttmála ríkisstjórnarinnar um að ráðast í afskriftir á aflaheimildum. Þetta fyrirkomulag hefur gert það að verkum að mjög víða í sjávarútveginum, sem er okkar stærsta von og aflvél íslensks hagkerfis, halda menn að sér höndum af því að þeir vita ekki hver framtíðin verður. Þeir vita ekki hverju þeir eiga von á frá ríkisstjórninni. Þetta hangir yfir allri greininni og dregur úr atvinnu. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þá undarlegu hugmynd hæstv. sjávarútvegsráðherra að ráðast í strandveiðar. Reynslan sýnir auðvitað hver niðurstaðan verður í því en mér skilst að á þessu sumri hafi verið bætt við í flotann til að veiða þessi tonn sem ráðherrann lagði til. Þar er bætt við einum 500 bátum og hver sem er getur reiknað út þann aukna sóknarkostnað sem varð af þessari vitleysu og hversu miklu þjóðarbúið tapaði á þessari einu aðgerð. Mér skilst, frú forseti, að það eigi að halda þessu áfram á næsta ári. Við sjálfstæðismenn munum leggja fram, og höfum kynnt að hluta til í ræðu formanns okkar bæði í dag og í gær, þær efnahagsáherslur sem við höfum og munum gera 

Frú forseti. Hv. þm. Illugi Gunnarsson gerir því skóna að frjálshyggja eða ekki frjálshyggja sjáist á minni eða meiri ríkisútgjöldum. Hvað mig varðar birtist frjálshyggjan á Íslandi í gróðærinu ekki síst þannig að engu var skeytt um reglusetningu og eftirliti hins opinbera með fjármálamörkuðum var markvisst haldið í lágmarki. Einnig auglýsti hv. þingmaður eftir sterkari seðlabanka og vil ég benda honum á evrópska seðlabankann.

Frú forseti. Já, það er spurningin varðandi afstöðu frjálshyggjumanna til regluverks. Þeir eru þekktir fyrir að vilja hafa fáar reglur og skýrar. Ég held að vandinn í fjármálaheiminum hafi ekki verið sá að skort hafi reglur. Þegar menn skoða einmitt hvernig regluverkinu öllu saman var háttað getur enginn komist að þeirri niðurstöðu að það hafi vantað reglur. Það sem vantaði var miklu frekar að menn færu eftir þeim. Reglukerfið sem við Íslendingar bjuggum við er sama reglukerfi og gildir úti í okkar ágætu Evrópu. Við búum við sama regluverkið, við erum inni á þessum sameiginlega markaði og íslensku fjármálastofnanirnar búa í öllum megindráttum við sama regluverk og evrópskir bankar. Af því að menn velta fyrir sér frjálshyggjunni, hvernig stendur á því að bankar eins og Northern Rock sem var á Bretlandi fór á hausinn? Írska bankakerfið var svo hörmulega illa statt að írska ríkið þurfti að grípa til þess óyndisúrræðis að tryggja ekki bara allar innstæður í írskum bönkum heldur allar skuldir allra írsku bankanna. Var það vegna þess, hv. þingmaður, að það eru bara brjálaðir frjálshyggjumenn á Írlandi eða er það vegna þess að það eru brjálaðir frjálshyggjumenn við völd í Ungverjalandi, Eystrasaltsríkjunum eða í þessum ríkjum þar sem bankakerfin hafa farið á hausinn? Austurríska bankakerfið riðar nú til falls og það sem verra er, sænska bankakerfið er í vandræðum. Þá er áhugavert að heyra þá skoðun hvernig stendur á því að á 10. áratug síðustu aldar lentu norrænu ríkin í gríðarlega mikilli bankakrísu sem var þeim mjög erfið. Hingað til lands kom Göran Persson sem þá var helsti leiðtogi Svía og leiddi þá gegnum þessa erfiðu kreppu. Hvernig skyldi standa á því að sú kreppa varð? Var það vegna þess að Svíar eru svo brjálaðir frjálshyggjumenn að þeir kunna ekki fótum sínum forráð 

Virðulegi forseti. Ég vil biðja hv. þingmann að jafna ekki saman því hruni sem varð á Íslandi og erfiðleikum sem aðrir þjóðir eiga vissulega við að stríða nú um stundir. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir að Ísland sé, eins og hv. þingmaður bendir á, hluti af evrópska fjármálamarkaðnum þá giltu hér ekki sömu reglur að öllu leyti og gerðu til að mynda á Norðurlöndunum þar sem þær voru mun betur útfærðar. Ekki skiptir minna máli að reglunum sé fylgt eftir með eftirliti en á það vantaði á Íslandi og það var markvisst af hálfu stjórnenda.

Frú forseti. Enn og aftur, það er lærdómsríkt að horfa á reynslu Íra, sem voru og eru í ESB, búa við það regluverk sem þar er við lýði og lentu í þeim ósköpum að þurfa að gera það sem ég lýsti áðan, sem sé að tryggja allar innstæðurnar og allar skuldirnar bankanna. Ef þeir hefðu ekki gert það eru allar líkur á því að allt írska bankakerfið hefði komið niður með brauki og bramli  Þau dæmi sem ég nefndi voru talin upp til að benda á að það er ekki séríslenskt fyrirbæri að bankakrísa verði. Og að halda því fram að hér á Íslandi hafi það bara verið vegna þess að brjálaðir frjálshyggjumenn voru við völd, sömu brjáluðu frjálshyggjumennirnir og juku ríkisútgjöldin um 30% að raunvirði, ég held að sú skoðun standist ekki, ekki þegar menn horfa á þetta í svolítið stærra samhengi. Það sem aftur á móti stenst og skiptir máli er að gerð voru þau mistök á Íslandi að leyfa bankakerfinu að verða 10–12 sinnum stærra en íslenska hagkerfið. Það voru mistök. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið mistök að ganga þannig frá hnútum við einkavæðingu bankanna að sú staða gæti myndast að einstakir eigendur bankanna gætu um leið haft þá hagsmuni sem þeir höfðu svo sannarlega á hlutabréfamarkaði. Ég held að það sé nokkuð sem við getum virkilega lært af. Hvað varðar síðan eftirfylgnina með reglunum þá bjuggum við líka við alþjóðlegt kerfi hvað það varðaði, þ.e. hvernig þessum reglum væri fylgt eftir. Íslenska fjármálaeftirlitið, rétt eins og það breska og önnur fjármálaeftirlit, vinnur samkvæmt ákveðnum stöðlum. Það breytir ekki því að það er greinilegt bæði á íslenska fjármálaeftirlitinu og því breska og því hollenska, af því að það eru mál sem okkur eru skyld í gegnum Icesave-reikningana, alveg greinilegt að þar hafa menn misst af, ekki bara íslenska fjármálaeftirlitið heldur líka það breska og það hollenska. Og það virðist vera þannig að menn séu sammála um að við eigum að bera allan hallann af því að þau fjármálaeftirlit hafi misst allt saman niður um sig.

Frú forseti. Við ræðum um efnahagshrunið og endurreisnina. Mér finnst þetta vera dálítið of snemmt, frú forseti, vegna þess að eftir sex vikur eigum við von á skýrslu frá rannsóknarnefnd Alþingis sem mun skjóta miklu styrkari stoðum undir svona umræðu en í sjálfu sér er þetta góð umræða. Í nóvember hélt ég fyrirlestur þar sem ég reyndi að greina hvað fór úrskeiðis og ég sá 12 ástæður. Tvær hafa bæst við síðan sem ég sé. Ef ég fer rétt í gegnum þessar 12 ástæður þá eru fimm innlendar og aðrar erlendar. 1. Íbúðalánasjóður jók hámark íbúðalána upp í 90%. Það kallaði fram samkeppni bankanna og lægri vextir þýddu hækkun íbúðarverðs og eignaverðs almennt og það þýddi verðbólgu og þenslu. 2. Peningastjórnun Seðlabankans olli innstreymi fjár, svokallaðra jöklabréfa, sem hækkaði gengi krónunnar, kom á útsölu á erlendum vörum, sérstaklega bílum, flatskjám og ferðalögum, og jók þenslu í staðinn fyrir að slá á hana. 3. Fjármálaeftirlitið var allt of veikt. Þó að fjárframlög til þess hafi verið aukin á hverju einasta ári þá var það einfaldlega þannig að bankarnir keyptu upp besta fólkið í Fjármálaeftirlitinu. Það stóðst ekki samkeppni um mannskap. Þessu gættu menn ekki nægilega vel að. 4. Skattar voru lækkaðir. Tekju-, eignar- og erfðafjárskattar voru lækkaðir, skattar á hagnað fyrirtækja voru lækkaðir. Menn sögðu að þetta væri slæmt en, frú forseti, var þetta skattalækkun? Þetta var nefnilega ekki skattalækkun vegna þess að tekjustofnarnir, skattstofnarnir stækkuðu svo mikið að tekjur ríkissjóðs af þessum sköttum stórjukust. Nú er það spurning: Er það skattahækkun á fyrirtæki þegar þau borga meira? Er það skattahækkun á fyrirtæki eða skattalækkun á fyrirtæki þegar prósentan lækkar? Ég held því fram að það sé krónutalan sem þau borga sem eru álögur á fyrirtækin en ekki prósentan. Þetta var í rauninni allt saman skattahækkun, líka erfðafjárskatturinn sem stórjók tekjur ríkissjóðs, sú mikla lækkun á prósentu. Svo kem ég að erlendu þáttunum. Ég ætla að geyma einn innlenda þáttinn þar til síðast, það er krosseignarhald sem ég nefndi sem eykur eigið fé hlutafélaga, sem eykur völd stjórnanna og eykur arð. Þetta er sjúkdómseinkenni um allan heim og ekki síst í Japan og í Þýskalandi. Margföldun innlána í bönkunum þar sem bindiskyldan á að hemja margföldun fjármagns en hún gerir það ekki. Hún þyrfti að vera miklu miklu hærri, þyrfti að vera svona 20–30% til að hemja þá þekktu margföldun á peningum. 7. Þá eru það framvirkir samningar. Ég minni t.d. á framvirka samninga á olíu. Menn geta farið inn á netið og keypt olíufat þar og selt það, framvirkt. Sama fatið er sennilega selt 10 þúsund sinnum. Þetta gerir það að verkum að markaðurinn er gersamlega óháður framboði og eftirspurn heldur eingöngu háður þessum framvirku samningum. Þetta er stórhættulegt en alþjóðlegt vandamál. 8. Síðan er það innlánstryggingarkerfi Evrópusambandsins sem er meingallað og meira að segja sú lausn sem Evrópusambandið og Bretar og Hollendingar eru að neyða upp á Íslendinga er andstæð Evrópusambandinu. Kaupþing fær ekki sambærilega ríkisábyrgð á sín innlán og Landsbankinn á að fá. Það er andstætt Evrópusambandinu þannig að við gætum hugsanlega verið kærð fyrir samninginn sem við gerum við Breta og Hollendinga fyrir EFTA-dómstólnum. Ég ætla ekki að fara nánar út í það, það er löng saga og mikil. En það þarf að sjálfsögðu að vera einn innlánstryggingarsjóður fyrir alla Evrópu. Það þarf að vera forgangur innlána í þrotabú fjármálastofnana og þessi eini sameiginlegi innlánstryggingarsjóður þarf að hafa eftirlit með vexti innlána. 9. Gífurlegt fjármagnsflóð á markaði, lágir vextir og mikil áhættusækni olli því að íslensku bankarnir fengu gífurlegar fjárhæðir að láni. 10. Alþjóðleg vandamál, fjármálakreppan, áhættufælni og allt í einu dróst þetta saman, Lehman Brothers hrundu og þar með fór Glitnir og það hafði dómínóáhrif á Íslandi. 11. Þessu fylgir öllu sama ástæða sem var alþjóðleg; áhættugleði sem var og síðan hrundi allt saman þegar vextirnir hækkuðu. 12. Svo ætla ég að síðustu að nefna tólftu ástæðuna sem er innlend og það er landlæg eyðsla og eyðslugleði, svo maður tali ekki um eyðslugræðgi og lítill sparnaður. Núna tölum við ekkert um sparifjáreigendur, við erum alltaf að tala um skuldara vegna þess að athygli þjóðarinnar beinist eingöngu að neyslunni og skuldum en ekki að sparnaði og þeirri dyggð sem felst í því að sýna ráðdeildarsemi. Síðan hafa komið fram upplýsingar um gífurlegar lánveitingar til stærstu hluthafa, fyrirtækja á Íslandi, stórhættulegt öðrum hluthöfum, og til starfsmanna til kaupa á hlutabréfum. Þegar litið er á fjármagnsstraumana var það þannig að þetta er þýskt sparifé að einhverju leyti, austurrískt og evrópskt sem streymdi til Íslands og aftur beinustu leið til Bretlands, Finnlands og annarra landa í kaupum á fyrirtækjum þar, áhættusömum kaupum í gegnum íslensku bankana. Þetta fé stoppaði ekkert á Íslandi. Þetta er vandinn og það er spurning hver ber ábyrgð á þessu öllu saman. Ég er búin að taka mína ábyrgð á þessu öllu saman, ég gerði það 30. október og baðst þá afsökunar á þessu eða þeim þætti sem ég átti í þessu en það eru margir sem komu að þessu. Niðurstaðan er að við vorum með allt of stórt og óstöðugt bankakerfi og afleiðingin var eignahrun hlutabréfa, íbúða, gjaldþrot, dómínóáhrif og atvinnuleysi og það er langsamlega alvarlegasti þátturinn. Þá ætla ég að koma að endurreisninni. Við þurfum að breyta atvinnuleysingjum í skattgreiðendur. Það er nr. eitt, tvö og þrjú, af alefli því að hver maður sem tekur atvinnuleysisbætur kostar ríkissjóð 2 millj. á ári en ef hann er skattgreiðandi þá gefur hann ríkissjóði, með öllum sköttum sem hann borgar, bæði tekjuskatti, virðisaukaskatti o.s.frv., 2 millj. þannig að það eru 4 millj. á hvern einasta mann. Ef við breytum 5.000 atvinnuleysingjum í skattgreiðendur þá þýðir það 20 milljarða betri stöðu ríkissjóðs. Við þurfum að virkja, við þurfum að virkja aftur og við þurfum að auka kvóta. Við þurfum að auka atvinnu eins og mögulegt er, hvar sem er. Síðan þurfum við að skattleggja lífeyrissjóði. Við höfum sagt það. Ég hef stungið upp á því að skattleggja séreignarsjóðina sérstaklega vegna þess að þeir eru sér á báti þannig að fé inni í séreignarsjóðunum sem nú hefur ekki verið skattað verði skattað í eitt skipti fyrir öll og síðan verði útgreiðslur skattfrjálsar. Þá þurfum við að örva atvinnulífið. Við þurfum að lækka skatta, við þurfum að lækka vexti, við þurfum að setja lög um að stýrivextir verði 3% og innlánsvextir í Seðlabankanum verði 3% til að galdra fram það mikla fjármagn sem er inni í bönkunum þannig að það fari út í atvinnulífið. Það eru gífurleg innlán í bönkunum sem gagnast atvinnulífinu ekki neitt og þessu þurfum við að breyta. Við þurfum líka að skoða afslátt við hlutabréfakaup og við þurfum að byggja upp traust á atvinnulífinu með gagnsæjum hlutafélögum. Við þurfum að styrkja sérstakan saksóknara til að það sé alveg á tæru að menn brjóti ekki lög í atvinnulífinu. Við þurfum að afnema gjaldeyrishöftin. Ég held að það sé hægt með því að gera sérstaka samninga við eigendur jöklabréfa, með því að gefa út evrubréf til langs tíma með einhverju álagi ofan á þýska vexti. Síðan þurfum við að segja bless við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn vegna þess að hann er að kúga okkur til að taka á okkur skuldbindingar sem eru miklu meiri en það sem við græðum á honum. Ef við eigum að taka á okkur Icesave vegna hans þá er hann farinn að kosta okkur ansi mikið. Og ef við getum ekki afnumið gjaldeyrishöftin og lækkað stýrivexti þá er hann líka farinn að kosta okkur mikið. Við þurfum því að velta því fyrir okkur hvort yfirleitt sé ástæða til að hafa hann hér á landi. Ég ætla ekki að ræða drög að fjárlagafrumvarpi eða stefnu ríkisstjórnarinnar. Hún ætlar að halda áfram að skattleggja laskað atvinnulíf og laskaðar fjölskyldur og hún ætlar að skattleggja sparnað og atvinnu og sérstaklega orkuverin. Það er ekki það sem við þurfum á að halda. Við þurfum að hvetja fyrirtækin og sparendur til dáða. Ég lít á verkefnið með fjárlagafrumvarpið eða drög að fjárlagafrumvarpi sem verkefni Alþingis. Við þurfum að taka á því eins og við tókum á Icesave-málinu, allir hv. þingmenn sameiginlega. Við eigum öll að leysa þetta verkefni og ég skora á hv. þingmenn að líta þannig á verkefnið fram að jólum.