Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er langt síðan þetta mál var hér til umr., svo að það liggur við, að maður sé búinn að missa þráðinn, en þó misminnir mann það ekki, að hér er til umr. till. um það að gefa tveimur fyrirtækjum eignir Skipaútgerðar ríkisins, þ. e. a. s. skipastól, sem líklegast er upp á 60–80 millj. kr. verðmæti. En það, sem fyrst kemur í hug manns undir umr. um slíka till. sem þessa er auðvitað það, hvaða nauðsyn muni hafa rekið flutningsmenn til að leggja þetta mál fram og beita sér þannig fyrir því, að niður sé brotin í einu vetfangi þróun þýðingarmikils máls, sem hefur verið byggð upp í heilan mannsaldur. Ég býst við, að svar flm. sé það, að þeim þyki nauðsynin fyrir till. sinni liggja í því, að halli á Skipaútgerð ríkisins fari vaxandi. Hv. 1. flm. mun hafa haldið því fram, að hallinn á Skipaútgerð ríkisins s. l. ár hafi verið um 10 millj. kr. Nú hefur sú tala verið vefengd, og í blaðaskrifum, sem orðið hafa um málið, hefur hv. 1. flm., að mér skilst, sansazt á og viðurkennt, að hann telji hallann raunar kannske ekki meiri en svona 8.5 millj. kr., og mun það láta nærri, að bókfærður halli fyrirtækisins sé það, og hafi þannig skeikað um hálfa aðra milljón, þegar 10 millj. kr. upphæðin var nefnd fyrst. En sú aths. hefur þó verið gerð við þessa tölu, að halli ríkisskipa sé um 8½ milljón, að á síðasta árs reikningum hafi Skipaútgerðin kostað 5.4 millj. kr. til viðgerða á skipunum. Nú er auðvitað nokkur hluti af þessum viðgerðarkostnaði eðlilega tilheyrandi þessu rekstrarári, en þó mun nokkuð á þriðju millj. kr. af þessum viðgerðarkostnaði vera vegna klössunar á tveimur dýrustu skipum útgerðarinnar, nefnilega Esju og Heklu, 2.6 millj. kr. Það er vitanlega upphæð, sem ætti að dreifast á fleiri ár, og er þess vegna ekki með fullum rétti a. m. k. hægt að telja þetta til halla ársins 1952. Þá er líka vakin athygli á því, að ýmis ný útgjöld hafi nú bætzt í rekstur Skipaútgerðarinnar og sé rétt að taka nokkurt tillit til þeirra, ef mönnum t. d. dytti í hug að gera samanburð á, hvort rekstrarkostnaður Skipaútgerðar ríkisins hefði nú vaxið meira en t. d. rekstrarkostnaður ríkissjóðs sjálfs, og það væri nokkur ástæða til, að menn kipptust við, ef rekstrarkostnaður Skipaútgerðarinnar hefði vaxið miklu örar en útgjöld ríkissjóðs. En í töflu, sem ég hef fengið í hendur yfir kostnað Skipaútgerðar ríkisins borinn saman við útgjöld ríkissjóðs allt frá 1930, þá virðist mér, að hundraðshlutinn fari ekki svo mjög hækkandi. Til dæmis á árinu 1931 eru rekstrarútgjöld Skipaútgerðar ríkisins 3.05% af ríkisútgjöldunum. 1948 var þetta hlutfall 1.38%, 1949 0.71%, 1950 0.9%, 1951 1.5% og 1952 2.34%. 1931 voru rekstrarútgjöld Skipaútgerðar ríkisins 3.05%, og árið 1952, sem mönnum hefur blöskrað mest, eru þessi útgjöld 2.34% af útgjöldum ríkissjóðs. Er þó enginn vafi á því, að þjónustan, sem látin hefur verið í té, hefur margfaldazt, og skipastóllinn er, eins og menn vita, nú margfaldur á við það, sem hann var 1930. Þar við bætist svo, að ýmis ný gjöld hafa fallið á Skipaútgerðina, sem ekki heyrðu til rekstrarkostnaði hennar um 1930, eins og t. d. söluskatturinn, sem nemur nokkrum hundruðum þús. kr. í rekstrarútgjöldum Skipaútgerðarinnar. Annað gjald hef ég gaman af að nefna hér, sem nú er að finna meðal útgjalda Skipaútgerðarinnar, en það er skattur til Vinnuveitendasambands Íslands. Skipaútgerð ríkisins hefur verið látin ganga í þann félagsskap og borga skatt til þeirra samtaka. Svo er aftur komið fram á aðalfundi Vinnuveitendasambands Íslands og lagt þar til, að sjóði þeim, sem myndazt hefur af skattgjaldinu frá atvinnufyrirtækjum í landinu, verði varið til þess að kaupa samkomusal fyrir félagsskapinn, og lagt til, að sjóðurinn sé tekinn, sem m. a. er byggður upp af svona upphæðum eins og frá Skipaútgerðinni, og keypt ein hæð í Morgunblaðshöllinni. Svona eru nú ýmsar upphæðir til komnar, og er fróðlegt fyrir þingheim að vita, að þarna er nokkur upphæð, sem telst með í halla Skipaútgerðar ríkisins, ætluð sem steinn í það mikla musteri, sem Morgunblaðið er að byggja. Er vonandi, að sú upphæð, sem til þessa var ætluð, sé ekki hneykslunarhella hv. flutningsmanna till. Mín skoðun er reyndar sú, að fyrirtæki eins og Skipaútgerð ríkisins hefði vel getað látið það vera að takast slík útgjöld á hendur, og hefði þá hallinn verið strax þeim mun minni. En nóg um það. Það virðist vera nokkurn veginn tölulega sannað, að raunverulegur rekstrarhalli Skipaútgerðar ríkisins hafi ekki verið 10 millj. s. l. ár og ekki heldur 8.5 millj., heldur innan við 6 milljónir. Og á fjárlfrv. ársins 1954 eru Skipaútgerðinni ætluð framlög úr ríkissjóði til rekstrarins eitthvað yfir 6 millj. kr., ef ég man rétt. Það verður sjálfsagt ekki um það deilt, að Skipaútgerð ríkisins hefur innt af hendi og innir af hendi mjög gagnlega þjónustu fyrir þjóðina. Menn muna áreiðanlega, hvernig hér var ástatt fyrir ekki meira en svona mannsaldri, þegar Danir héldu hér aðallega uppi siglingum með ströndum landsins. Það var þjóðarsmán það ástand, sem þá ríkti. Eitt af skáldunum, Einar Benediktsson, hefur ort um þetta stórbrotið kvæði, um það, hvernig honum blöskraði að sjá landa sína innan um skranið í lestum dönsku skipanna, og hann vildi, að sá smánarblettur væri afnuminn. Ég minnist líka, að ein af snjöllustu ritgerðum Jónasar Jónssonar frá Hriflu var einmitt um þennan sama smánarblett, átakanleg grein um það, hvernig farið var með Íslendinga í lestum strandferðaskipanna fyrir svona 40–50 árum, um og eftir aldamót og meira að segja langt eftir aldamót, og nýlega hefur sá maður minnt á, að hann hafi einu sinni með skipinu Hólar verið samskipa 300 sunnlenzkum sjómönnum, sem voru þar innan um skranið í lestinni, og hann segir, að hann gleymi aldrei þeirri neyð og þeirri smán, sem þetta umkomulitla fólk hafði orðið að líða á þessari ferð meðfram ströndum Íslands. Og svo vöknuðu Íslendingar sem betur fer til vitundar um það, að þarna hefðu þeir verk að vinna, og það voru lögð drög að þessu fyrirtæki, sem hér er verið að deila um, að Skipaútgerð ríkisins. Það var keypt skip, lítið og gott skip. Þegar það fór að verða úrelt, var það selt úr landi, og menn urðu sammála um að byggja annað skip stærra og betra, og það voru allir sammála um, að þetta væri góð umbót, þetta væri þáttur í baráttu þjóðarinnar til sjálfstæðis. Og mennirnir halda áfram. Menn sáu, að það að hafa eitt strandferðaskip, Heklu hina nýju, var ekki nóg. Við Vestfirðingar minnumst þess vel, að það var svo langt á milli Esjuferða, að fólk, sem þurfti að fara af Vestfjörðunum til Suðurlandsins í atvinnuleit á ákveðnum tímum, sérstaklega að vetrinum, varð að sæta hverri ferð, sem féll, hverri fáanlegri ferð, fara út í hvaða kopp sem var, og úr einu og sama þorpi þurftu stundum að fara tugir manna, stundum beztu manna byggðarlagsins. Og í einni slíkri ferð var það, sem þjóðinni er minnisstætt, að 40 manns úr einu sjávarþorpi vestanlands fóru í ófullnægjandi farkosti af stað úr sínu byggðarlagi áleiðis til Reykjavíkur, og fórust þar 40 manns. Þorpið var flakandi í sárum á eftir. Og af hverju stafaði þetta? Það stafaði af því, að þá var ekki búið að koma þessum málum í neitt sómasamlegt horf. Það vantaði skipakost til þess að annast vöru- og fólksflutninga meðfram ströndum landsins. Og mér er tjáð, og ég hef það fyrir satt, hygg, að það sé sannleikur, að það hafi einmitt verið eftir þetta stórslys á Vestfjörðum, að því var hreyft hér á Alþ., að n. yrði skipuð til þess að gera tillögur um að bæta um framkvæmd og fyrirkomulag þessara mála, strandsiglingarnar. Og þá mun hafa verið samþ. þáltill. á Alþ. um nefndarskipun og nefnd kosin og í hana kosnir Pálmi Loftsson, Jón Axel Pétursson og Gísli Jónsson, hv. 1. flm. þessarar till. Og þessi n. mun hafa unnið gott verk, komizt að þeirri niðurstöðu að lokum, að það væri ráð að byggja annað skip á stærð við Esju, þ. e. a. s. Heklu, og byggja tvö smærri skip, Herðubreið og Skjaldbreið, til þess að annast fólks- og vöruflutninga fyrir hinar smærri hafnir landsins. Hygg ég, að nefnd hafi sjaldan komizt að viturlegri niðurstöðu en einmitt þessi hv. nefnd. En það er kaldhæðni örlaganna, að einmitt einn af þessum hv. nm. er nú 1. flm. að till. hér á hv. Alþ., þar sem lagt er til, að þetta góða verk þessarar góðu n. skuli nú rifið í sundur og að engu gert, a. m. k. skipt upp á milli tveggja prívatfyrirtækja í landinu. Ég tel, að hitt lægi nær, ef mönnum blöskrar sá halli, sem er á þessari starfsemi, að gera till. um, hvernig megi eyða þeim halla eða draga úr honum, ef mönnum er það ekki ljóst, að þessi halli er bein afleiðing af því skipulagi, sem menn hafa kosið þessari starfsemi. Menn hafa kosið þessari starfsemi það form, að þarna sé fólkinu í fjarlægum byggðum meðfram ströndum landsins veitt aðstoð með ríkisfé, á sama hátt og það fólk fær aðstoð með ríkisfé, sem býr lengra inni í landi og nýtur þess fjármagns, sem varið er til vegagerða og brúagerða í landinu. Styrkur ríkissjóðs til Skipaútgerðar ríkisins er nákvæmlega sama eðlis, og hygg ég, að það sé flestum ljóst. Ef það er rétt, að halli Skipaútgerðar ríkisins sé innan við 6 millj. kr., þegar sannleika er ekki hallað, og litið á það, hvernig verðlagi er hagað að því er snertir farmgjöld hjá Skipaútgerð ríkisins, þá kemur það í ljós, að það er hyllzt til þess að taka ekki hærra verð fyrir flutning á þungavöru til Norðurlands og Austfjarða en t. d. byggðanna við Breiðafjörð. En ef það væri gert og verðlagning sett á þetta svipuð og einkafyrirtæki mund.u gera, þá er áreiðanlegt, að það yrði strax hægt að draga stórkostlega úr þessum halla, kannske að gera reksturinn að gróðafyrirtæki, en það yrði bara á kostnað fólksins, sem nyti þessarar þjónustu. Það mætti t. d. strax gera ráðstöfun um að hætta að láta Breiðirnar koma við á smáhafnir, þangað sem fátt fólk er að flytja og litlar vörur og þannig lítið upp úr að hafa löngum krók. Það mætti setja hærri farmgjaldataxta á hafnir austanlands og norðan, ef Alþ. vildi það, ef þingflokkur Sjálfstfl. vildi það. Og það mætti hækka farmgjöld á hvers konar þungavöru, t. d. á byggingarvöru, ef menn vildu ekki draga úr kostnaði við byggingar í: afskekktum byggðarlögum. Það mætti hækka farmgjöld fyrir fóðurvörur til bændanna og áburð til bændanna, og þetta eru allt saman stórar vörutegundir, þar sem um mikið magn er að ræða, og mundu gefa Skipaútgerð ríkisins stórkostlega auknar tekjur, ef töxtunum væri hagað á svipaðan hátt og einkafyrirtæki mundu gera og Eimskipafélagið er mjög líklegt til þess að haga þessu verðlagi eftir að það væri búið að taka við þessu, og S. Í. S. líka, ef það hugsaði sér að reka fyrirtækið sem fyrirtæki, sem verzlun. Þetta væri leiðin til þess að eyða halla Skipaútgerðar ríkisins, ef Alþ. vildi það. En Alþ. hefur viljað veita fólkinu hjálp, og þess vegna hefur töxtunum verið hagað þannig, að verðlagningin leiðir til halla. Og þegar það virðist vera gert með vitund og vilja þingsins, þá er furðulegt, að mjög þingreyndir menn skuli allt í einu falla í stafi yfir því, að afleiðingin af þessu fyrirkomulagi, að afleiðingin af þessari hjálp verði fjárframlög úr ríkissjóði. Ég kemst ekki hjá að minnast á það, af því að það hefur verið dregið inn í þessar umr., að Skipaútgerð ríkisins annast olíuflutninga út um byggðir landsins og hefur til þess tankskipið Þyril. Annað fyrirtæki hefur líka tankskip og hefur haft um 20 ára bil, tankskip, sem er að vísu lítið eitt minna en Þyrill, en er ekki nema nokkurra ára gamalt, er nýlegt skip. Inn í þessar árásir á Skipaútgerð ríkisins hefur það blandazt af hendi 1. flm., að ég hygg, að Skipaútgerð ríkisins hefði óleyfilegan gróða af olíuflutningaskipinu Þyrli. Um það er hægt að deila, hvernig eigi að haga rekstri þess skips, hvort Skipaútgerð ríkisins eigi að haga farmgjöldum á olíum þannig, að tekjurnar af skipinu verði nákvæmlega til þess að standast útgjöldin og gefi engan afgang. Það væri ákaflega eðlileg þjónusta að því er snertir sjávarútveg og aðrar atvinnugreinar, sem olíurnar nota. En þessum farmgjöldum hefur nú verið hagað þannig, að olíuflutningaskipið Þyrill skilaði s. l. ár 586 þús. kr. rekstrarhagnaði. Ég hefði nú einmitt haldið, að þeir menn, sem fjargviðrast mest yfir töpunum hjá ríkisskip, fögnuðu aftur þessu, að það örlaði þó á einhverjum stað á gróða. Nei, en þetta er líka hneykslunarhella hjá þeim. Nú hefur sem sé Þyrill tekið á olíuflutningunum 586 þús., nærri 600 þús. kr. gróða s. l. ár, og þetta er óverjandi gróði, ef taxtar Þyrils eru hærri en keppinautsins, olíuflutningaskipsins Skeljungs hjá Shell. En a. m. k. er það jafnóverjandi hjá báðum, ef taxtarnir eru jafnháir hjá báðum, og jafnmikið rán af sjómönnum og öðrum, sem olíur nota, ef báðir ræna þarna arði. Hefur líka verið hneykslazt á því, að Ríkisskip græði á vöruafgreiðslunum, en vöruafgreiðslurnar munu taka sams konar gjöld og aðrar skipaafgreiðslur hér, og þá kemur sem sé rúml. 100 þús. kr. ágóði út á árinu 1952. Af einhverjum fleiri póstum hefur Ríkisskip gróða, svo að þarna er talað um óleyfilegan gróða hjá því um 900 þús. kr. Nú hefur mér borizt í hendur samanburður á farmgjöldunum hjá olíuflutningaskipinu Þyrli og hjá olíuflutningaskipinu Skeljungi, eign h/f Shell á Íslandi, og sú skýrsla virðist upplýsa það, að flutningsgjöld hjá þessum skipum báðum séu þau sömu að því er snertir hafnirnar hérna í kringum Faxaflóa. Að flytja olíur úr Hvalfirðinum og til Akraness og Reykjavíkur kostar kr. 31.25 á tonnið hjá báðum skipunum. Þar hallast ekkert á. En þegar Þyrill á að flytja olíur til fjarlægari hafna, eins og t. d. til hafna á Vestfjörðum allt norður í Ísafjarðardjúp, þá tekur Þyrill kr. 63.30 fyrir að flytja tonnið af gasolíu, en Skeljungur tekur kr. 109.90. Með öðrum orðum: Skeljungur leyfir sér að taka stórkostlega miklu hærri farmgjöld af olíum á fjarlægari hafnir en Þyrill gerir. Þegar Þyrill flytur gasolíu til Norðurlandshafna og Austfjarða, tekur hann kr. 77.35 fyrir að flytja tonnið, en Skeljungur tekur kr. 109.90. Þegar um benzínflutninga er að ræða, þá er það þannig, að Þyrill tekur kr. 85.80 fyrir benzíntonnið til Vestfjarða, en Skeljungur kr. 135.46. Og séu skipin að flytja benzín til Austfjarða, þá tekur Þyrill kr. 105.45, en Skeljungur kr. 135.46. Og um steinolíuflutningana er það að segja, að Þyrill tekur á Vestfjarðahafnir kr. 74.55, en Skeljungur kr. 125.44. Sannleikurinn er sá, að Þyrill er þetta frá 42 allt upp í 73.6% lægri með sín farmgjöld en olíuflutningaskip einkaframtaksins, Skeljungur. Þá hefur það verið reiknað út, að ef bæði skipin, Skeljungur og Þyrill, hefðu tekið sömu farmgjöld fyrir þær olíur, sem þau hafa flutt fram til septemberloka á árinu 1953, þá hefði Þyrill fengið 1 millj. 164 þús. kr. meiri tekjur fyrir sína olíuflutninga en hann hefur tekið. Hann hefur látið vera að hirða 1 millj. og 164 þús. kr., sem Skeljungur hefði látið sér þóknast að þiggja, ef hann hefði flutt sama olíumagn fyrir þjóðina. Nú verð ég að segja það, að ef Þyrill hefur tekið ranglega nærri 600 þús. kr. af landsmönnum fyrir sína þjónustu á árinu 1952, þá eru allar líkur, sem benda til þess, að Skeljungur hafi tekið a. m. k. tvöfalda þá upphæð að óþörfu fyrir sína þjónustu, og ef það er illt og bölvað í fyrra tilfellinu, sem ég get vel fallizt á, þá er það ekki síður grábölvað í seinna tilfellinu. Það er af þessum tölum upplýst, að Skipaútgerð ríkisins hefur þarna innt af hendi þjónustu, sem er tekið minna gjald fyrir en einkafyrirtæki hafa gert og gera á sama tíma. Þetta virðist gefa bendingu um, að það væri ekki ólíkleg tilgáta, að ef einkafyrirtæki væru farin að reka strandferðirnar yfirleitt, þá kynni það að leiða til þess, að taxtarnir yrðu hækkaðir í hinum fjarlægari landshlutum og rekið út frá því sjónarmiði, að þetta skyldi bera sig, jafnvel þótt viðkomandi fyrirtæki hefðu orðið þeirrar gæfu aðnjótandi frá ríkinu að fá skipastól upp á 60–80 millj. kr. sem gjöf frá því, þegar þau hefðu tekið þetta að sér og lofað öllu fögru um að reka þetta með sama hætti og hingað til hefur verið gert. Það er mín skoðun, að það væri að öllu leyti óhyggilegt að hverfa frá þeirri þróun þessara mála, sem fylgt hefur verið á síðustu áratugum. Ég tel, að þarna hafi verið tekið mannlega á máli, bætt úr ófremdarástandi, sem íslenzk þjóð vildi ekki þola sem sjálfstæð þjóð, og að þarna sé látin af hendi gagnleg þjónusta, sem ekki megi fella niður og ekki rýra, og það sé að öllu leyti sanngjarnt, að ríkið leggi fram nokkurt fé úr sameiginlegum sjóði til að jafna aðstöðumun þess fólks, sem í fjarlægustu landshlutunum býr. Ég tel það algerlega bera vott um þröngsýni og afturhaldssemi að hnjóta fyrst og fremst um þau fjárútlát úr ríkissjóði í fjári. Það væri margt annað, sem væri miklu nær að reka löppina í. En það er ein breyting, sem væri vafalaust æskileg í sambandi við vörudreifingu og fólksflutninga meðfram ströndum landsins, og það er, að Eimskipafélagi Íslands og Sambandi ísl. samvinnufélaga væri báðum gert skylt að flytja helztu vörutegundir, sem fluttar eru á annað borð í heilum skipsförmum, á nokkrar aðalhafnir Íslands og gera þannig okkar stórhafnir að innflutningshöfnum, en hafa ekki Rvík sem einustu innflutningshöfn landsins, og ætla síðan litlu skipunum, Esju, Heklu, Herðubreið og Skjaldbreið, að fara á þessar innflutningshafnir og dreifa vörunni á nærliggjandi hafnir í stað þess að þurfa að sækja allar vörur til Rvíkur. Þetta væru skynsamlegri vinnubrögð, og þetta drægi úr kostnaði fyrir Ríkisskip og fyrir þjóðina alla í heild áreiðanlega. Ef breytingu ætti að gera á þessum málum, þá hygg ég, að það væri helzt og fyrst og fremst þessi breyting. En ég er alveg sannfærður um, að það hafi verið álit langsamlega meiri hluta þjóðarinnar og vafalaust líka mikils meiri hluta Alþingis að efla heldur og bæta þá þjónustu, sem Skipaútgerð ríkisins veitir, en draga ekki úr henni og stofna engu í hættu með það að fá þennan rekstur í hendur einkafyrirtækjum, sem varla væri von að gerðu það til lengdar með stórkostlegum hallarekstri. Það hefur verið á það bent, að Eimskipafélag Íslands annaðist fram að seinustu heimsstyrjöld nokkuð af strandsiglingunum, lét sín skip koma við á hafnirnar, en það hefur bara ekki tekið upp þann hátt eftir stríð. Það var engin von til þess, að það gerði það á stríðsárunum. En það hefur ekki tekið upp þennan hátt núna eftir stríð. Af hverju? Ætli það sé ekki vegna þess, að það langaði ekki til að taka á sig aukinn halla, sem af þeirri þjónustu mundi leiða, ef það innti þarna af hendi vöruflutninga fyrir sömu farmgjöld og Ríkisskip hefur ákveðið? Það er vafalaust, að Eimskip væri farið aftur inn á þessa braut, ef þetta væri gróðaleið, en ég gæti hugsað, - og það finnst mér ákaflega eðlilegt, - að Eimskip sé ekkert að slægjast eftir þessu, af því að þarna er ekki neitt feitan gölt að flá, og það heldur sér þess vegna frá því, lætur löngunina til þess að þjóna fólkinu úti um landsbyggðina sitja á hakanum og kýs heldur að verða fyrir minna tapi. Ég lái því það ekkert. Mér finnst að öllum málavöxtum athuguðum vera einsætt mál, að þessi till. hv. þm. Barð. og hv. þm. Snæf. ætti ekki síður en málið, sem var verið að ræða hérna áðan - og miklu fremur en það - að sæta þeirri háðung að vera fellt frá því að fá þinglega meðferð.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umræðu, gerir ráð fyrir, að ríkið létti af sér í 25 ár rekstrarhalla vegna strandferða og rekstrarstyrk til flóaferða með því móti að láta af hendi tvö stærri og tvö smærri strandferðaskip, eins og það er orðað í grg. En af hvaða ástæðum geta hv. flm. ekki um fimmta skipið, þ. e. olíuflutningaskipið Þyril? Í tillgr. segir: „enda tækju þá félögin við öllum þeim skipastól, er Skipaútgerð ríkisins hefur yfir að ráða og ríkissjóður á.“ Hvað veldur því, að mótorskipið Þyrill er ekki nefndur í grg., þar sem talið er upp, hvaða skipakost ríkið á að láta af höndum? Þyrill er þó sannarlega þess virði, að hans sé að einhverju getið, þegar á að farga honum eða gefa hann. Hann er bæði allmikið skip, verðmætt og gott, og innir svo merkilegt hlutverk af hendi í sambandi við útgerð og margvíslegar aðrar athafnir víðs vegar í kringum land, að það er, eins og hv. 3. landsk. (HV) benti, á, þess vert, að menn gefi gætur, hvað er verið að fara m. a. í þessu atriði tillagnanna. Og það er enn fremur, eins og hv. 3. landsk. benti á, ekki eingöngu um það að ræða að gefa verðmætt skip, heldur er verið að láta af höndum það skip, sem hefur innt af höndum mjög hagkvæmt og farsælt starf eða þjónustu í þágu dreifbýlisins, útgerðarinnar víðs vegar í kringum land. Og ef gerður er samanburður á rekstri mótorskipsins Þyrils annars vegar og olíuflutningaskipinu Skeljungi hins vegar, sem rekið er af því marglofaða einkaframtaki, þá fæst góð lexía fyrir hv. flm. til að íhuga, þar sem þar kemur í ljós mikill mismunur á kostnaði við dreifingu olíunnar út um land, því að eins og hv. 3. landsk. benti lauslega á, eru flutningsgjöld Skeljungs, ef sleppt er Faxaflóa, 30–74% hærri en Þyrils. Í tillgr. tala hv. flm. um strand- og flóabátaferðir, en í grg. segir, að útgjöld ríkisins til strandferðanna hafi 1952 orðið rúmlega 10 millj. Hér er vísvitandi skýrt skakkt frá, því að útgjöldin urðu samkvæmt ríkisreikningi 8.6 millj. En hins vegar námu rekstrarstyrkir til flóabátanna í einstaklingsrekstri það ár nálægt 1½ millj. Strandferðir og flóabátastyrkir eru ætíð tveir aðgreindir liðir á fjárl., og það er blekking, þegar talað er um rekstur Skipaútgerðarinnar, að bæta þar við flóabátastyrkjunum. Það er vitanlegt, að ríkið hefur árlega orðið að leggja fram mikla fjárhæð vegna strandferða og einnig til flóabátaferðanna, og þessir útgjaldaliðir hafa eðlilega og óhjákvæmilega farið hækkandi með vaxandi dýrtíð og enn fremur vegna aukinna krafna frá dreifbýlinu um betri og tíðari ferðir á hverja einustu höfn kringum land. Og ég tel, að þegar gerð er tilraun til þess að draga úr þessari þjónustu við dreifbýlið, sem ekki eingöngu er eðlilegt að veita, heldur skylt, þá sæmi það a. m. k. illa þessum hv. þm., sem báðir eiga að vera fulltrúar dreifbýlisins, og því fremur sæmir þeim það illa, þar sem till. er auk þess mjög lævísleg tilraun til þess að draga úr strandferðaþjónustunni. Hv. 3. landsk. gerði lítils háttar samanburð á því, hvað útgjöld strandferðanna hafi verið mikil byrði á einstökum árum miðað við ríkisútgjöldin í heild. Ég hef athugað það mál og tekið nokkuð. Á árabilinu frá 1930–39 voru útgjöld ríkissjóðs vegna strandferðanna að meðaltali öll árin nálægt 2.12% af ríkisútgjöldunum. Á öðru 10 ára bili, frá 1941–50, námu útgjöldin nálægt 1.85% og meðaltal áranna 1951–52 nálægt 1.93% af ríkisútgjöldunum. Á þessu sést, að hinn tilfinnanlegi baggi, sem hv. flm. tala um að sé með strandferðunum lagður á ríkissjóð, er þó tiltölulega léttari nú miðað við ríkisútgjöldin en hann var á árunum fyrir 1940. Með þessu vil ég þó ekki segja, að það væri ekki æskilegt, að þessi útgjöld gætu verið eitthvað lægri. Að jafnaði eru þau líka lægri en árið 1952, því að á því ári fór fram, eins og kunnugt er, flokkun á tveimur stærstu skipunum, en ég hef ekki trú á því, að um mikla útgjaldalækkun geti verið að ræða á þessum lið að staðaldri, nema dregið væri stórlega úr þjónustunni á þessu sviði við dreifbýlið og hún gerð því dýrari. Og því fjarstæðara er það að mínum dómi, að ekki þurfi annað en að afhenda öðrum aðilum strandferðaskipin, að í raun og veru þurfi ekki annað en að setja aðra forstöðu fyrir Skipaútgerð ríkisins til þess, að hægt sé að losa ríkissjóð við öll útgjöldin, bæði útgjöldin vegna rekstrar Skipaútgerðarinnar sem slíkrar og flóabátaferðanna. Þetta er svo mikil fjarstæða, að hún er alveg furðuleg. Hitt er svo annað mál, að það væri æskilegt, ef hægt væri, að létta eitthvað þessar byrðar fyrir ríkissjóð, án þess þó að dregið væri nokkuð úr þeirri þjónustu, sem dreifbýlið nýtur nú á þessu sviði og þarf að njóta og það jafnvel í vaxandi mæli frá því, sem nú er. Það gæti í þessu sambandi komið til greina að íhuga, hvort hægt væri að finna einhvern fastan tekjustofn handa Skipaútgerðinni, sem ekki hefur enn þá verið nýttur í þágu ríkissjóðs, og má ætla, að þar sé ekki um auðugan garð að gresja, en mér dettur í hug, að byrjun að slíkri tekjuöflun fyrir strandferðirnar væri t. d. að afnema skattfríðindi Eimskipafélagsins, og rynni þá skattur þess til strandsiglinganna, sem vitað er að Eimskipafélagið er fyrir löngu búið að vanrækja. Hv. flm. segja, að Eimskipafélagið og Sambandið auki sífellt skipastól sinn og sýnilegt sé, að þessi félög muni auka samkeppni við Skipaútgerðina um fólks- og vöruflutninga. Hvað viðkemur samkeppni um fólksflutningana, þá virðist hún hrein fjarstæða. Skip Sambandsins eru ekki byggð til fólksflutninga, og þau skip Eimskipafélagsins, sem eru til slíkra hluta hæf, sjást mjög sjaldan við strendur landsins, a. m. k. á þeim stöðum, sem mest hafa þörf fyrir þá fyrirgreiðslu, sem Ríkisskip annast nú. Það er rétt, að Sambandið eykur vöruflutninga út á land með auknum skipastól, en í því efni verður tæplega það sama sagt um Eimskipafélagið, a. m. k. hvað varðar smærri hafnirnar. Þar, sem ég þekki til, er það hreinn viðburður, ef Fossarnir koma á smærri hafnir, og hreinasta undantekning, ef þeir koma upp að bryggju. Og það getur hver hv. þm. sem aðrir gert sér grein fyrir því, hvaða álag það er fyrir þær hafnir, sem þurfa að skipa vörum úr eða í skip langt úti á skipalegum í staðinn fyrir við bryggjur. Þess vegna hef ég ekki trú á því, að samkeppni skipadeildar S. Í. S. og Eimskipafélagsins í sambandi við vöru- og fólksflutninga út á land standi Skipaútgerðinni svo mjög fyrir þrifum. En það er vitanlega þegar til staðar samkeppni frá öðrum aðilum, sem auðvitað skerðir allmikið tekjur Skipaútgerðarinnar. Ég á þar við fólksflutninga með bílum og flugvélum og vöruflutninga með stærri bátum á stuttleiðum og bílum á einstökum lengri leiðum, þar sem vegirnir eru beztir. Og þær vörur, sem fluttar eru með bílum, eru fyrst og fremst þær vörutegundir, sem hæst flutningsgjald er reiknað af og þar af leiðandi gróðavænlegast að flytja. Þessi samkeppni um flutninga á fólki og vörum hefur átt sér stað og mun halda áfram, en án þess að minnki hin almenna og raunverulega þörf dreifbýlisins fyrir strandferðir. Hv. flm. víta í grg. mjög harðlega, að Hekla hefur verið látin fara undanfarin sumur nokkrar millilandaferðir með farþega. Þeir segja, að það hafi kostað þjóðina allmikinn erlendan gjaldeyri. Ég hef ekki haft tækifæri til að rannsaka það mál nægilega, en ég ætla, að þetta sé fjarstæða, eins og margt annað í grg. till. Það er öllum vitanlegt, að með þessum ferðum hafa ferðazt mjög margir útlendingar, a. m. k. fram til síðasta sumars, og hafa þeir auðvitað greitt í erlendum gjaldeyri. Hvað snertir svo gjaldeyriseyðslu innlendra manna með Heklu, þá tel ég, að ef um ásökunarefni er þar að ræða, sem ég tel ekki, þá eigi að stefna fyrst og fremst þeirri ásökun til annars skipafélags, þ. e. Eimskipafélagsins, og svo flugfélaganna. Það má nærri geta, hvort innlendir menn hafi ekki í raun og veru eytt miklu meiri erlendum gjaldeyri í ferðalög með þessum farartækjum en með þessum fáu ferðum, sem haldið hefur verið uppi með Heklu stuttan tíma á undanförnum sumrum. Þá segja hv. flm., að þessar ferðir hafi borið sig mjög illa og þar með hafi verið lagður mikill skattur á þjóðina. Ég held, að þetta sé eins og annað hreinasti sleggjudómur, því að þótt svo sé, sem ég hef heyrt, að ferðir Heklu hafi borið sig illa s. l. sumar, þá er það vitað mál, að áður hafa þær borið sig mjög sómasamlega. T. d. var hreinn gróði af þeim 1952 eitthvað 100 þús. kr. Og ef það er nú rétt, að þessar ferðir hafi a. m. k. að jafnaði borið sig fjárhagslega, þá er auk þess óbeini gróðinn mjög mikill fyrir Skipaútgerðina af þeirri ástæðu, að á þeim tímum, sem ferðirnar eru farnar, er langminnst að gera fyrir bæði stærri skipin á ströndinni. Þá ferðast menn yfirleitt með bílum og flugvélum, þar sem slíku verður við komið, og þeir vöruflutningar, sem um er að ræða með bílum, fara þá mjög mikið fram. Það má því fullyrða, að tvö minni skipin ásamt Esju anni þá yfirleitt strandferðunum nokkurn veginn sómasamlega. Tekjur Skipaútgerðarinnar af farþega- og vöruflutningum yfir t. d. tvo beztu sumarmánuðina mundu því sama og ekkert verða meiri, þótt Hekla væri með í þeim siglingum. Ég tel því, að utanlandssiglingar Heklu hafi verið tilraun til að reka Skipaútgerðina með minni halla en ella og beri ekki að lasta slíkt. Í tillgr. er gert ráð fyrir, að á þann veg verði samið við Eimskipafélagið og Sambandið, að félögin taki á sínar herðar í 25 ár kostnað víð rekstur strand- og flóabátaferða og að þjónustan verði aldrei lakari en hún er nú og að auki skylt að uppfylla allar þær kröfur, sem fram kunna að koma þessi 25 ár. Ekki er nú smátt skorið á pappírnum. Allar óskir, sem fram kunna að koma í næstu 25 ár og stefna að enn betri og hagkvæmari strand- og flóabátaferðum, eiga þessi skipafélög að uppfylla. Auðvitað eiga Eimskip og S. Í. S. ekki að hefja starfsemina með tvær hendur tómar, þar sem á að afhenda þeim fjögur strandferðaskipin og Þyril að auki. En hvað tæki svo við eftir 25 ár, ef þessi till. væri samþ., sem auðvitað kemur ekki til nokkurra mála, því að hún er svo óheyrilega fjarstæð, að ég vil taka undir það með hv. 3. landsk., að það beri ekki að vísa till. til nefndar, heldur fella hana strax. Það er ekki auðvelt að spá, hvað taki við eftir þau 25 ár, sem Eimskip og S. Í. S. er ætlað að annast strandferðirnar. Eitt er þó alveg augljóst, að þá þarf ríkið að semja að nýju við eitthvert eða einhver skipafélög um strandferðir og flóabátaferðir, og þarf ekki að fara í grafgötur með, að þá stendur ríkissjóður höllum fæti í slíkum samningum. Þá eru engin skip til að selja af hendi og ekki heldur nein skip til þess að grípa til að starfrækja, ef að afarkostum einum væri að ganga í samningum við skipafélög. Hvernig sem á er litið, virðist þessi þáltill. hreinasta vitleysa og aðeins borin fram til þess að finna eitthvert form fyrir árás á Skipaútgerðina og þá, sem við hana hafa starfað, og einnig árás á alla þá mörgu aðila, sem hafa haldið uppi flóabátaferðum fyrir eigin reikning, en hafa ekki getað annazt þær ferðir nema með verulegum styrk frá ríkinu. Hv. flm. segja raunverulega, að vegna lélegrar forstöðu í þessum málum hafi ríkið verið látið kasta á glæ mörgum milljónum árlega. Þetta eru svo þungar ásakanir, að manni verður á að spyrja, hvernig hv. flm. geti réttlætt eða rökstutt slíka fjarstæðu. Og hvaðan kemur þessum herrum myndugleiki til þess að knésetja alla þessa menn, sem þeir eru að seilast til með rökleysum sínum? Síðast þegar þetta mál var til umræðu, tók hæstv. dómsmrh. þátt í þeim, m. a. til þess að afsaka það, að hann tók forstöðu landhelgisgæzlunnar úr höndum fyrrverandi forstjóra Skipaútgerðarinnar. Hæstv. ráðherra taldi, að það þyrfti allt aðra hæfileika til þess að stjórna landhelgisgæzlu en skipaútgerð. O jæja. Segja má, að skylt sé nú skeggið hökunni. Sá maður, sem er fær um að stjórna umsvifamikilli skipaútgerð, hefur a. m. k. til að bera hæfileika, sem útgerðarstjóra landhelgisgæzlunnar má ekki vanta. Ég vil ekki heldur skilja þau orð, sem hæstv. ráðh. lét falla í sambandi við þetta atriði, þannig, að hann hafi tekið forstöðu landhelgisgæzlunnar úr höndum fyrrverandi forstjóra Skipaútgerðarinnar vegna þess, að ráðherrann teldi, að hann hefði vantað hæfileika til að stjórna málunum. Ég vil ekki draga í efa, að núverandi forstjóri landhelgisgæzlunnar sé fær í sínu starfi, en það vita allir, að fyrrverandi forstjóri var það einnig, svo að af bar, og að það var hann, sem manna mest byggði upp landhelgisgæzlu okkar og gerði hana að því. sem hún er nú í dag. Ég held þess vegna, að ráðabreytni hæstv. dómsmrh. í þessu efni hljóti að byggjast á einhverjum verðleikum núverandi forstjóra, sem liggi utan og ofan við þá almennu hæfileika, sem verður að gera kröfu til, að forstjóri landhelgisgæzlunnar hafi til að bera. Hæstv. ráðh. virðist ekki trúa mjög á það, að háar fjárveitingar til mála hrökkvi betur en lágar til að framkvæma það, sem framkvæma þarf. Ráðherrann spurði mig: „Hefur áætlunarupphæð til strandferða þeim mun betur staðizt sem áætlunarupphæðin hefur orðið hærri, eða hefur kannske hallinn orðið þeim mun meiri sem áætlunin var hærri í þinginu?“ Hér er í raun og veru furðulega spurt og satt að segja falin gráleg meining á bak við. Vitanlega hlýt ég að svara því játandi, að hver fjárveiting stenzt því betur sem hún er rýmri, það er augljóst. Og svo veit ég enn fremur, að forstaða Skipaútgerðarinnar er og hefur verið þannig, að það hefur verið reynt að fara eins vel með fjármuni og unnt hefur verið. Ég var satt að segja svo undrandi út af þessari fyrirspurn hæstv. ráðh., að ég fór að hugsa um, hvort ráðherrann gæti vitað þess nokkurt dæmi, að trúnaðarmenn ríkisins færu því óvarlegar með ríkisfé sem þeir hefðu hærri fjárveitingar í höndum. Ég fór að líta í ríkisreikningana, og urðu fyrir mér reikningar áranna 1949 og 1950. Ég sá þar, að 1949 hafði verið veitt til dóms- og lögreglustjórnar 11 millj. 756 þús. kr., en til málanna höfðu gengið 13 millj. 411 þús., og hafði þó tekizt á því ári að spara á landhelgisgæzlunni um 220 þús. Samkvæmt þessu hafði umframeyðsla á þessum lið fjárl. orðið nálægt 1 millj. 655 þús. kr. Árið 1950 var fjárveitingin til þessara sömu mála hækkuð í samræmi við eyðsluna 1949. Þá var veitt til dómsmála og lögreglustjórnar 13 millj. 188 þús., en sama árið var notað 15 millj. 835 þús., umframeyðsla nál. 2 millj. 647 þús. kr., þrátt fyrir það, að á því ári tókst líka að spara dálítið á landhelgisgæzlunni. Ég játa, að mér þótti þetta mjög athyglisvert, að hér fór saman hærri fjárveiting og hækkandi umframeyðsla. En þrátt fyrir þetta hlýt ég að halda fast við það, að háar fjárveitingar hrökkvi betur en lágar til hvers konar framkvæmda, eins og ég hlýt líka að trúa því, að embættismenn ríkisins, jafnt ráðherrar sem aðrir, muni yfirleitt ekki eyða meira fé en nauðsyn krefur, þótt jafnvel þeir fái í hendur rúmar fjárhæðir til að framkvæma það, sem þeir eiga um að sjá og yfir að ráða. - Ég sé, að hæstv. dómsmrh. er nú ekki hér viðstaddur, en ég held, að þessi skoðun mín sé rétt og að hæstv. ráðh. hljóti að verða mér sammála í þessu efni.



Herra forseti. Ég skal gæta þess að fara ekki langt út í þessi málefni, þar sem ég hef talað þrisvar og hef aðeins rétt til að gera stuttar athugasemdir. Ég mun geyma mér að svara efnislega því, sem fram hefur komið hér nú í dag, þar til ég tek til máls við síðari umr. málsins. Ég vil þó aðeins leiðrétta hér við þessa umr. þann reginmisskilning, sem hefur komið fram hjá tveimur hv. þm., sem síðast hafa talað, að till. er ekki um það, eins og sést á þskj., að afhenda neinar eignir, heldur um hitt, að fela ríkisstj. að leita samninga um þessi atriði, en þeir hafa túlkað málið þannig hér á hv. Alþ., að hér sé um afhendingu eignanna að ræða. Ég hef hins vegar tekið það fram í mínum ræðum áður, að hér sé aðeins um samningaumleitun að ræða, en að sjálfsögðu verði ekkert gert nema með samþykki Alþ., ef til kæmi, að hægt væri að semja um þessi mál. Virðist því, að þeim sé svo umhugað um, að ekkert verði upplýst um þessi mál, að jafnvel megi ekki leita slíkra samninga. Annað, sem ég vildi mega leiðrétta hér, vegna þess að það var mjög ósmekklega dregið hér inn í umr. af hv. 3. landsk., er það, að vegna þess að Esja hafi ekki getað annazt ákveðnar ferðir, þá hafi orðið hér 40 manna sjóslys, beinlínis vegna þess, að ekki voru nægilega mörg skip í strandferðunum. Það var nú nægilega mikill harmur hjá þjóðinni, þó að mennirnir væru ekki nema 33 og ekki væri bætt við 7, en ég vil benda hv. þm. á það, að þetta slys varð fyrst og fremst fyrir það, að Esja, sem var sömu dagana á ferðinni um Vestfirði, fékk ekki fyrir vanrækslu Skipaútgerðarinnar að koma inn til Bíldudals og taka þetta fólk. Hún fór þar fram hjá daginn eftir að þetta skip lét úr höfn og það þrátt fyrir það, að búið var að senda margar áskoranir til Skipaútgerðarinnar um það að taka fólkið á Bíldudal með Esju, sem var á ferðinni og hafði þar af leiðandi nægileg tækifæri til þess að taka það. - Þetta þótti mér rétt að láta koma hér fram. Þriðja, sem ég vildi mega minnast hér á, er það, að hér hafa komið fram till. frá tveimur hv. þm. um að fella þessa till. frá nefnd. Telja þeir, að það væri hneyksli að láta till. ganga til nefndar til þess að fá þar m. a. upplýst, hvort hún eða gögn okkar flm. eða afsakanir og fullyrðingar þessara tveggja hv. þm. séu á rökum reistar. Út af þessu vildi ég aðeins mælast til þess við hæstv. forseta, að atkvgr. verði ekki látin fara fram í dag, heldur á næsta fundi, því að ef þetta á að skiljast sem flokkssamþykkt, þar sem annar er flokksformaður, þ. e. hv. 3. landsk., og ef orð hans eiga að skoðast flokkssamþykkt frá hálfu Alþfl. að hefta þannig frekari rannsókn í málinu og ef einnig á að skilja óskir og ummæli hv. 2. þm. N-M. (HÁ) sem samþykkt Framsfl., þá þykir mér ekkert óeðlilegt, að það sé látið biða til næsta fundar að hafa atkvgr. um málið. Að síðustu þykir mér rétt að leiðrétta, að hv. 2. þm. N-M. sagði, að till. væri borin fram til þess að finna eitthvert form til árása á Skipaútgerðina og stjórn flóabátanna, en ég vil taka fram, að það er hér um hreinan misskilning að ræða. Till. er borin fram af beinni nauðsyn til þess að spara um 10 millj. kr. fyrir ríkissjóðinn og tryggja á sama tíma betri þjónustu fyrir fólkið í dreifbýlinu. Efnislega skal ég ekki ræða málið og ekki misnota leyfi hæstv. forseta til að gera athugasemd.



Herra forseti. Hv. 1. flm. till. sagði, að það væri um misskilning að ræða, hann væri ekki að leggja til, að það ætti að afhenda eignir Skipaútgerðar ríkisins Eimskipafélagi Íslands og Sambandi ísl. samvinnufélaga, heldur ætti bara að hefja samninga um það. Vitanlega eiga þessir samningar að hefjast með það fyrir augum, að þeir takist, og tilgangur þessarar till. er sá, sem hér hefur verið ræddur af mér og hv. 2. þm. N-M. Ég vænti, að hv. flm. sé ekki horfinn frá þeim tilgangi till., og það er þess vegna ákaflega eðlilegt, að það sé rætt, hvort æskilegt sé að ná því markmiði, sem samningarnir eiga að snúast um, og hér hefur verið leitazt við að sýna fram á það, að það hefði verið síður en svo ómaksins vert að leggja út í slíkt samningaþóf. Það hefur líka verið á það bent í þessum umr., að það hafi verið auðvelt að losna við halla á þessum rekstri, ef hv. tillögumenn eða aðrir þm. vildu það. Það væri hægt með því að láta ríkisskipin hætta að sigla á afskekktar hafnir, það hefði verið hægt með því að hækka farmgjöld t. d. á áburði, á fóðurbæti, á byggingarvörum til fjarlægra hafna, ef t. d. þm. Sjálfstfl., stærsta flokks þingsins, vildu það. Það væri hægt, eins og hv. 2. þm. N-M. benti á, að hætta að veita Eimskip skattfrelsi og taka það fé, sem þannig fengist í ríkissjóð, til þess að bera uppi einhvern hluta af halla strandferðaþjónustunnar. Það væri líka, eins og ég benti á hér við byrjun þessarar umr., hægt að hugsa sér þá leið til þess að losna við þessi útgjöld úr ríkissjóði vegna strandferðanna, að ríkið tæki í sínar hendur allan aðflutning á vörum til landsins og flutning á vörum frá landinu og notaði gróðann af þeirri starfsemi til þess að bera uppi hallann af strandferðunum. Og það væri kannske eðlilegasta lausnin á því að snúa alveg efni þessarar till. við, það væri ríkið, sem tæki við Eimskip og kannske að einhverju leyti við samvinnuflotanum líka, en ekki hitt, að Eimskipafélagið og S. Í. S. tækju við skipum ríkisins, því að þá væri einn og sami aðili búinn að taka við hvoru tveggja  Það var misskilningur hjá hv. frsm., að ég hefði lagt til, að málið yrði fellt frá nefnd. Ég sagði hitt, að þetta mál væri svo mikil fjarstæða, að það væri ekki síður maklegt að það væri fellt frá nefnd en það mál, sem hv. stjórnarflokkunum báðum þóknaðist áðan að fella frá þinglegri meðferð. Ég er ekki fylgjandi slíkum vinnubrögðum hv. stjórnarflokka, en þegar þeir beita þeim, þá er ekki nema alveg sjálfsagt af stjórnarandstöðunni að minna þá á, að það gæti átt við um sum þeirra mál að beita því líka, en till. hefur ekki verið borin fram um þetta enn þá. Viðvíkjandi því, að það hafi verið vegna vanrækslu ríkisskips, að tugir manna fórust á Vestfjörðum, vil ég segja það, að það var vitanlega af því, að þá var ekki nægur strandferðaskipafloti hjá Skipaútgerð ríkisins til þess að geta komið nógu oft á hinar smærri hafnir. Þess vegna varð Esja að halda sér við stærri hafnirnar og hraða sinni för til þess að komast aftur í aðra hringferð kringum landið. Önnur skip voru þá ekki til að annast þessa þjónustu. Þá gat liðið hálfur mánuður og þrjár vikur, kannske upp í mánuð, án þess að skip kæmu á Flateyri, Súgandafjörð eða Bíldudal, og þá varð fólk að safnast þar saman og bíða eftir ferðum og urðu þannig tugir manna, sem urðu svo að sæta hverri þeirri ferð, sem fékkst. Þetta slys varð af því, að Skipaútgerð ríkisins var þá ekki orðin svo öflug um skipakost, að hún gæti látið skip sín koma á smærri hafnirnar nægilega oft. Þetta á að vera okkur í minni, og við viljum hvorki stofna til þess ástands, að slíkt verði aftur fyrir það, að búið sé að leggja Skipaútgerð ríkisins niður við trog, eða að fólksflutningar í lestum hefjist á ný, eins og þegar Danir höfðu þessa þjónustu með höndum.



Herra forseti. Mér þykir rétt að hefja mál mitt á því að vekja athygli á því, að hér er til umr. mikils háttar utanríkismál. Það er í þriðja skipti, sem þetta mál er á dagskrá. Þau tvö skipti, sem það hefur verið hér til meðferðar í sameinuðu þingi áður, hafa hæstv. ráðherrar ekki verið viðstaddir umræðu. Þeir eru ekki heldur viðstaddir núna, þegar umræða hefst um þetta mál í þriðja sinn. Hv. þm. stjórnarflokkanna hafa ekki tekið til máls um þetta mál hér, hæstv. ráðherrar ekki heldur, að undanteknum hæstv. utanrrh., sem flutti hér örfá orð, þegar þetta mál var fyrst til umr. Mér þykir rétt að taka einnig fram, að um þessi utanríkismál hefur verið hér borin fram önnur till. á þskj. 21. Umræður um hana fengust fyrst og fremst og hv. stjórnarflokkar fengust til að taka þátt í þeim umræðum vegna þess, að Þjóðvarnarflokkur Íslands lagði fram kröfu um það, ítrekaða, að fá útvarpsumræður um málið. Slík meðferð á mikilsvarðandi utanríkismáli mundi hvergi þekkjast, hvergi í veröldinni í nokkru lýðræðislandi, nema hér. Nú í dag hafa hv. stjórnarflokkar neitað um þinglega meðferð á þáltill. á þskj. 21. Þetta mundi heldur hvergi þekkjast í nokkru lýðræðislandi í veröldinni nema hér. Á þessu vildi ég vekja athygli. Mér þykir eðlilegt og skiljanlegt og raunar ekki nema mannlegt, að hv. stjórnarflokkar vilji forðast umræður um þessi mál, slíkur sem málstaður þeirra er. Það er ekki nema mannlegt að forðast sem mest að ræða mál, þegar menn hafa slæman og jafnvel óafsakanlegan málstað, en það er aldrei stórmannlegt. Þá þykir mér einnig rétt að taka fram, að ég hafði haft í hyggju að sleppa hv. flutningsmönnum þeirrar till., sem hér er til umræðu á þskj. 20, við gagnrýni, þegar þetta mál væri til umræðu. Stafar það af því, að það eru ýmsir hlutir í þessari till., sem vel er um, þótt sorglega séu þeir fáir. En nú hefur hv. 1. landsk. þm. komið þar máli sínu, að ekki verður lengur við því þagað, og verður þá að ráðast, hvort honum fellur betur eða verr það, sem ég hef um þetta mál að segja. Þegar till. sú, sem hér er til umræðu, um endurskoðun varnarsamningsins, og prentuð er á þskj. 20, var til umræðu síðast, talaði hv. 1. landsk. (GÞG) hér síðastur manna. Í ræðu sinni talaði hann í miklum umvöndunartón og eins og sá, sem valdið hafði, til hv. 8. þm. Reykv. fyrir það, eins og hann komst að orði, að hv. 8. þm. Reykv. (GilsG) hefði ekki tekið ákveðna afstöðu til þess, hvað Íslendingum bæri að gera, ef og þegar styrjöld brytist út milli austurs og vesturs og vesturveldin óskuðu eftir að fá hernaðarbækistöðvar hér á landi. Í útvarpsumræðunum um þáltill. á þskj. 21 endurtók hv. 1. landsk. þessa spurningu sína með þvílíkum hávaða, að ætla mætti, að hún væri lausn við flestöllum vanda mannlegs lífs. Þá hefur hann einnig látið Alþýðublaðið birta spurninguna ásamt mörgum tegundum af útúrsnúningi á ræðum hv. 8. þm. Reykv. Hefur Morgunblaðið einnig tekið í spottann með hv. 1. landsk. í þessu efni. Í ræðum sínum komst hv. 1. landsk. svo að orði, að hv. 8. þm. Reykv. væri kominn á öndverðan meið við yfirlýsta hlutleysisstefnu Þjóðvfl., að hann hefði ekki tekið ákveðna afstöðu til þess, hvað Íslendingum bæri að gera í herstöðvamálum, þegar styrjöld brytist út, og slíkt gæti enginn stjórnmálaleiðtogi leyft sér á hinu háa Alþingi, eins og hann komst að orði. Að vísu voru öll þessi digurbarkalegu svigurmæli byggð á útúrsnúningi hjá hv. 1. landsk. En þó að því sé sleppt, hygg ég, að enginn hv. þm. hafi haft minni ástæðu eða minni rétt til að tala í umvöndunartón í þessu efni en hv. 1. landsk. þm. (GÞG). Engum hv. þm. mætti fremur líkja við pendúl í klukku, sem sveiflazt hefði frá einni skoðun til annarrar gagnstæðrar merkingar allar götur síðan þessi herstöðvamál komu fyrst á dagskrá. Mætti lesa upp heil ókjör af yfirlýsingum og till. frá hv. 1. landsk. því til sönnunar, sem ég mun þó hlífa hv. þingmönnum við að þessu sinni. Hins vegar get ég nefnt það, sem þjóðfrægt er orðið, að síðan þessi hv. þm. fór að leggja línuna fyrir Alþfl. í utanríkismálum, eins og það er kallað, þ. e. a. s. eftir byltinguna miklu, sem varð í flokknum á s. l. ári, hefur það verið með þeim endemum, að annan daginn hefur Alþýðublaðið birt greinar með einhverju atriði í utanríkismálum, en hinn daginn á móti sama atriði. Hér liggur fyrir þáltill. til umræðu um endurskoðun á varnarsamningnum frá 1951, og hv. 4. þm. Reykv. (HG) sá ástæðu til að endurtaka það oft í sinni ræðu um þetta mál, að Alþfl. meinti aðeins endurskoðun, en ekki uppsögn á samningnum, þar eð Alþfl. teldi uppsögn samningsins ekki tímabæra. En þegar Alþýðublaðið skýrði frá því, að þessi till. væri fram komin á Alþingi, sagði það í forustugrein, að þetta væri till. til uppsagnar samningnum. Vanur hringlandahætti Alþfl. í þessum efnum fannst mér þetta ekki óeðlilegt og í sjálfu sér að hér væri ekki um neina eðlisbreytingu á stefnu flokksins að ræða, heldur væri aðeins um að ræða aukna sveiflutíðni í grautnum, þannig að Alþfl. væri nú ekki með einhverju annan daginn og á móti því hinn, heldur með, þegar hann segðist vera á móti, og öfugt. Væri það mjög skiljanleg þróun á hinni víðfrægu „stefnu“ Alþfl. í utanríkismálum, eins og hún hefur runnið undan rifjum hv. 1. landsk. að undanförnu. Spurningu hv. 1. landsk. um það, hvaða stefnu Þjóðvarnarflokkur Íslands vildi að Íslendingar hefðu, ef styrjöld brytist út milli austurs og vesturs, tel ég, eins og málum háttar, næstum ástæðulaust að svara. Stafar það af því, að það er alltaf tilgangslítið að tala við menn, sem hafa komið sjálfum sér í þá klípu, að þeir hvorki vilja né geta notað eða skilið sjálfsögð og augljós rök, en af kurteisissökum mun ég svara þessari spurningu, sem hv. 1. landsk. virtist liggja svo þungt á hjarta, spurningunni, sem hann sjálfur virðist standa andspænis í máttvana rökþroti. Að þessu sinni mun ég þó reyna að svara spurningunni í sem stytztu máli, vegna þess að gera má ráð fyrir, að hvorki geti hv. 1. landsk. né blað hans, Alþýðublaðið, haft svarið rétt eftir né vilji skilja það, svo að ástæða verður til að endurtaka það nokkrum sinnum og þá með skýringum. Af eðli málsins leiðir, að svarið verður að greina í tvennt til að gera það sem ljósast. 1) Ef styrjöld skyldi brjótast út innan þess tíma, að þeir menn, er málum ráða í dag, verði að taka ákvörðun um það, hvað gera skuli. 2) Ef styrjöld skyldi ekki brjótast út fyrr en ný kynslóð hefur tekið við völdum hér á landi, en þeir, sem nú fara með völd, gætu af eðlilegum ástæðum engu um það ráðið þá, hvað gera skyldi. Í fyrra dæminu er því fyrst til að svara, að meðan við erum í Atlantshafsbandalaginu, verðum við Íslendingar ekki að því spurðir, hvað við viljum eða viljum ekki í þessu efni. Að því er tekur til þess tíma, sem Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu, er því spurning hv. 1. landsk. þm. út í hött. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. 1. landsk. telji spurningu sinni fullsvarað með þessu, þótt svo sé í raun og veru. Þess vegna skal ég gera það fyrir hann persónulega að hugsa mér það ástand, að Ísland væri ekki í Atlantshafsbandalaginu og við hefðum því óbundnar hendur, ef styrjöld brytist út innan fárra ára. Í þessu tilfelli mundu þjóðvarnarmenn svara spurningu hv. 1. landsk. á þá leið, að þeir mundu gera nákvæmlega það sama og Íslendingar gerðu í síðustu styrjöld og allir lýðræðisflokkarnir voru þá sammála um. Þeir mundu neita öllum jafnt um hernaðarbækistöðvar í landinu, áður en styrjöld brytist út, þeir mundu mótmæla hernámi vesturveldanna, um annað hernám yrði ekki að ræða, eins og hv. 1. landsk. hefur réttilega tekið fram, en þjóðvarnarmenn mundu þola það hernám eins og skerf Íslands af þeirri bölvun, sem styrjaldir leiða yfir allt mannkyn, en krefjast þess jafnframt, að allur her yrði á brott af Íslandi jafnskjótt og þeirri styrjöld lyki, þ. e. a. s., þjóðvarnarmenn mundu gera nákvæmlega það sama og allir lýðræðisflokkarnir voru sammála um að gera í síðustu styrjöld. Að því er síðara dæmið varðar, þ. e. a. s., ef styrjöld brýzt ekki út fyrr en ný kynslóð hefur af eðlilegum ástæðum tekið við völdum í landinu, er það að segja, að þá vefengir Þjóðvarnarflokkur Íslands ekki aðeins með gildum rökum getu hv. núverandi þm., þ. á m. hv. 1. landsk., til að taka nú skynsamlegar ákvarðanir um, hvað gera skuli þá, heldur neita þjóðvarnarmenn því eindregið og afdráttarlaust, að hv. núverandi þm. hafi nokkurn rétt, siðferðislegan eða lagalegan, til að taka ákvörðun í málinu. Þjóðvarnarflokkur Íslands neitar því eindregið og afdráttarlaust, að hv. þingmenn hafi rétt til að fjötra hendur komandi kynslóða íslenzkrar þjóðar í styrjaldarbrjálæðinu eða binda þeim bagga í dag, sem engum er fært að fullyrða að þær vilji taka á herðar sínar að bera í framtíðinni. Og allra fyrst neitar þó Þjóðvarnarflokkur Íslands þeim hv. þm., sem gerzt hafa berir að furðulegustu flónsku í þessum efnum, nema verri hvatir ráði, um rétt til að taka slíkar ákvarðanir, ef til vill aldir fram í tímann, sbr. það viðhald hernaðarbækistöðva hér á landi, sem ákveðið er í varnarsamningnum frá 1951. Ég leyfi mér einnig að efast um það, að hv. 1. landsk. þm. þori að halda því fram opinberlega, að hann hafi rétt eða getu til að taka bindandi ákvarðanir í hernaðarmálum fyrir komandi kynslóðir langt fram í tímann. Og nú leyfi ég mér að spyrja hann að því, hvort hann telji sig hafa rétt, getu eða skilyrði til þess. Vona ég, að það standi ekki á honum að svara. Ég hirði ekki um að svara spurningu hv. 1. landsk. ýtarlegar að sinni, enda sjálfsagt tilgangslítið að ræða það við hann vegna samábyrgðar hans á hervarnarsamningnum frá 1951. Í þeim tveim ræðum, sem hv. 1. landsk. hefur flutt hér um þáltill. á þskj. 20, voru að sjálfsögðu mýmörg atriði, sem ástæða væri til að brjóta til mergjar, þó að ég muni ekki gera það að þessu sinni, enda mun gefast tækifæri til þess síðar, þar sem hervarnarflokkarnir hamra ævinlega á sömu falsrökunum sínum vonlausa málstað til afsökunar. Ég get þó ekki látið hjá líða að taka sárfá atriði til meðferðar. Hv. 1. landsk. og hv. 4. þm. Reykv. (HG) lögðu á það þunga áherzlu, að Ísland yrði að vera í hernaðarbandalögum og kasta fyrir borð hlutleysisstefnunni og að hernaðarsamningurinn frá 1951 hefði verið óhjákvæmileg og nauðsynleg ráðstöfun vegna yfirvofandi styrjaldarhættu Það má færa ótalmörg óyggjandi rök að því, að vorið 1951 var engin styrjöld yfirvofandi, sem ógnað gæti okkur á einn eða annan hátt, nema þá í heilabúum nokkurra lítilla karla hér úti á Íslandi. Að þessu sinni skal ég þó ekki nefna önnur rök til en þau, að tíminn, sem síðan er liðinn, og reynslan, sem löngum er talin ólygnust, hafa sannað, svo að ekki verður um villzt, að styrjöld var ekki yfirvofandi 1951. Þá menn, sem héldu hinu gagnstæða fram, hafa reynslan og tíminn afhjúpað sem flón, sem ekki gátu dregið rökréttar afleiðingar af augljósum staðreyndum, en sjálfir hafa þeir þó opinberað flónsku sína átakanlegast með því að halda því enn þá fram, að styrjöld hafi verið yfirvofandi 1951, svo og með því að halda því fram, að þær ákvarðanir séu réttar, sem augsýnilega voru byggðar á röngum forsendum. Af slíkum flónum þarf þá heldur ekki að vænta þess manndóms, að þau játi yfirsjónir sínar eða bæti það, sem brotið var. Til þess þarf heila menn og heiðarlega. Um það atriði, að íslenzkri þjóð sé nauðsyn að vera í hernaðarbandalögum og hafa hervarnir í landi sínu einnig á friðartímum, vil ég aðeins segja þetta: Ef menn hafa þessa skoðun, sem við þjóðvarnarmenn höfum ekki, hvers vegna sögðu þeir þá ekki 1945, að bækistöðvar þær, sem Bandaríkin vildu fá leigðar til 99 ára, væru nauðsynlegar til að tryggja varnir Íslands í næstu styrjöld? Hvers vegna neituðu þeir Bandaríkjunum um þessar bækistöðvar? Hvers vegna kölluðu þeir þetta bækistöðvar Bandaríkjanna á Íslandi, en ekki nauðsynlegar varnarstöðvar Íslands í næstu styrjöld? Það hefði þó verið ólíkt meira „system í galskabet“ og samhengi í stefnu, ef þeir hefðu játað kröfum Bandaríkjanna árið 1945. Og hvers vegna greiddi hv. 1. landsk. þm. atkvæði gegn þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu 1949, fyrst hann telur nú, að Íslandi sé nauðsynlegt að vera í hernaðarbandalögum? Ég vonast til, að háttvirtur 1. landsk. sjái sér fært að svara þessum spurningum. Og enn vildi ég spyrja hann: Ef það er rétt, að hann og þeir, sem samþykktu varnarsamninginn 1951, hafi talið styrjöld svo yfirvofandi, að nauðsyn bæri til að kalla hingað herlið til varnar, hvers vegna kölluðu þeir þá ekki hingað slíkt herlið, að einhverjar varnir gætu talizt? Töldu þessir menn, að þrjár þúsundir bingóspilandi amerísks ruslaralýðs gætu skapað Íslandi einhverjar varnir í yfirvofandi styrjöld? Það gátu legið tvær ástæður til grundvallar hernámssamningnum 1951. Önnur sú, að styrjöld væri yfirvofandi, eins og sagt var, og Íslandi stafaði sérstök hætta af henni, eins og hv. 1. landsk. og hans tjáningarbræður halda fram, en þá hefðu þessir menn, ef þeir vildu vera sjálfum sér samkvæmir, átt að kalla hingað svo mikinn her, að hugsanlegt væri, að hann gæti veitt einhverja vernd, t. d. 100–200 þúsund manna lið. Hin ástæðan var ástæða Bandaríkjanna til að koma hér upp hernaðarbækistöðvum eins og á Spáni, Grikklandi og víðar samkvæmt kröfunum frá 1945, þó að styrjöld væri ekki yfirvofandi. Í því tilfelli þurfti aðeins lítið herlið og íslenzkt vinnuafl. Hvers vegna var röksemdafærslum, sem svöruðu til fyrra tilfellisins, beitt, en framkvæmdum hagað á þann hátt, að svaraði til þess síðara? Vona ég, að hv. 1. landsk. svari þeirri spurningu. Til viðbótar vil ég svo aðeins nefna örfá atriði enn, sem helzt tilheyra hinni broslegu hlið þessara mála, ef leyfilegt er að líta þannig á málið. Hv. 1. landsk. spurði í framsöguræðu að því og að því er virtist með nokkrum þjósti, hvort Þjóðvfl. hefði gert sér ljóst, hvað gæti gerzt, ef Ísland lýsti yfir ævarandi hlutleysi og aðrar þjóðir virtu það. Var helzt á hv. þm. að skilja, að hann væri til með að lýsa yfir hlutleysi landsins, aðeins ef það væri öruggt, að aðrar þjóðir lítilsvirtu okkur nægilega til að hafa þá yfirlýsingu að engu. Um það „billega“ verzlunarsjónarmið, sem þessi hv. þm. taldi að íslenzkri þjóð bæri að leggja til grundvallar stefnu sinni í utanríkismálum, vil ég aðeins segja það, að svo hörmulega lágt hefur hæstv. fyrrv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, aldrei lotið opinberlega í vörnum fyrir þeirri þjóðhættulegu utanríkisstefnu, sem hann hefur þó verið oddviti fyrir, að halda því fram, að íslenzkri þjóð bæri að beygja sig fyrir þeim þjóðum, sem sýndu af sér þann. níðingshátt að ætla að kúga hana í hernaðarbandalög með því að hóta henni verzlunarstríði. Þá voru tvö atriði í ræðu hv. 1. landsk., sem hefðu getað valdið því, að ég hefði komizt á þá skoðun, að hann væri kommúnisti, ef ég hefði ekki þekkt hann persónulega. Fyrra atriðið var það, að hann tvítók þá fullyrðingu, að ef Sovétríkin mættu ráða, mundu þau helzt kjósa, að Ísland væri hlutlaust. Ég verð að játa, að ég hef ekki meiri trú á Sovétríkjunum en það, að ég tel, að ef þau mættu ráða og hefðu aðstöðu til, mundu þau helzt kjósa að hafa hér bækistöðvar og herlið á sama hátt og Bandaríkin hafa nú. Síðara atriðið var það, að hv. 1. landsk. lýsti yfir því, að hann teldi styrjaldarhættuna minni nú en 1951. Árið 1951 áttu Bandaríkin kjarnorkusprengjuna og höfðu leyst leyndardóma vetnissprengjunnar, en Sovétríkin áttu þá hvorugt og áttu því undir þau ægivopn að sækja, ef þau ætluðu að hefja styrjöld, nema þá því aðeins að hv. 1. landsk. vilji gera svo vel að halda því fram, að það hafi verið Bandaríkin, sem ætluðu að hefja styrjöld árið 1951, þá styrjöld, sem hann óttaðist svo mjög, að hingað þurfti að kalla herlið til þess að bjarga landinu. Nú eiga Sovétríkin hins vegar hvort tveggja, kjarnorkusprengjuna og vetnissprengjuna, og hafa því mun betri aðstöðu til að hefja styrjöld nú en 1951, ef aðrar ástæður leyfðu. Þar að auki er það lögmál, að því lengri tími sem líður frá síðustu styrjöld, þeim mun nær dregur þeirri næstu, ef hún verður ekki umflúin, sem og það, að því meir sem vígbúnaðarkapphlaupið verður, þeim mun nær þokast styrjöldin. Styrjöldin, sem hv. 1. landsk. óttaðist 1951, getur því ómögulega verið fjær nú en þá. Þetta er aðeins sýnishorn af því, hve grátt flónskan getur leikið menn, þegar hún er eina hækjan til að styðjast við. Hv. 4. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni, þegar þetta mál var hér síðast á dagskrá, að Þjóðvarnarflokkur Íslands vildi hafa landið óvarið og hafnir opnar og óvarðar. svo að hver gæti tekið þær, sem vildi. En með leyfi að spyrja: Hvaða hafnir eru svo vel varðar hér á landi nú, að þær væri ekki auðvelt að taka, ef einhver kærði sig um? Hvaða varnir eru hér nú, sem hindrað gætu það, að íslenzkri þjóð yrði útrýmt að mestu eða öllu t. d. á morgun, ef einhver vildi? Hvers vegna gerði þessi varnar- og hernaðarspámaður ekki kröfu til þess 1951, að hér yrði þá þegar komið upp t. d. loftvarnarbyrgjum og þess háttar, ef styrjöld var yfirvofandi, eins og hann sjálfur sagði þá? Það er ekki mikil virðing, sem þessir íslenzku stríðskappar bera fyrir sjálfum sér, þegar þeir telja sér samboðið að seilast til röksemda á borð við þær, sem ég hef hér nefnt. Þá kem ég að öðru meginatriðinu í ræðum hv. 1. landsk., en það eru þau ummæli hans, að hlutleysisstefna Þjóðvarnarflokks Íslands sé nánast til tekið fjarstæða eða kommúnismi. Undir þessi ummæli tóku þeir hv. 4. þm. Reykv. og hv. þm. Str. (HermJ) og aðrir samþykkjendur varnarsamningsins frá 1951. Í tilefni af þessum ummælum vil ég segja það við hv. 1. landsk, sérstaklega, að allt fram til ársins 1950 a. m. k. var hann þjóðvarnarmaður og meðlimur í Þjóðvarnarfélagi Íslendinga. Stefna þess félags í utanríkismálum og með tilliti til hlutleysis Íslands var nákvæmlega sú sama stefna og Þjóðvfl. Íslands hefur nú. Þá gerði hv. 1. landsk. enga athugasemd við þessa stefnu og hafði enga sérstöðu um hlutleysisstefnuna innan Þjóðvarnarfélagsins. Þvert á móti skrifaði hann greinar í blað félagsins, Þjóðvörn, þar sem hann komst m. a. svo að orði, að engum þm. hafi til hugar komið að halda því fram, að Ísland hefði varpað fyrir borð hlutleysisstefnunni, ekki einu sinni á stríðsárunum, þegar það bað um hervernd Bandaríkjanna. Þó að hans eigin glópskuverk neyði hann nú til að halda hinu gagnstæða fram í vonlausri sjálfsvörn og sjálfsafsökun, hefur það ekkert gildi sem rök í málinu í almennum umr. um það. Og þegar samþykkjendur varnarsamningsins frá 1951 ræða hlutleysi Íslands með hliðsjón af öðrum þjóðum og samanburði við það, sem aðrar þjóðir gera í því efni, þá er þar um að ræða bæði hugsanavillu og rökvillu í ræðum þessara manna. Íslenzk þjóð er eina sjálfstæða þjóð veraldar, sem aldrei hefur haft skipulagðan her eða hervarnir í landi sínu. Allar aðrar sjálfstæðar þjóðir hafa haft skipulagða heri og hervarnir frá örófi vetra. Hér getur því þegar af þessum ástæðum ekki verið um neinn samanburð að ræða. Þó að t. d. Danir telji sér skylt af gamalli venju að eyða fé og vinnuafli í jafnbroslega vonlaust fyrirtæki og danska herinn, samanber reynsluna í síðustu styrjöld, er það engin röksemd fyrir því, að Íslendingum beri að apa eftir Dönum í þessu efni. Meginmáli skiptir þó það í þessu sambandi, að það var og er tvennt og aðeins tvennt, sem gaf íslenzkri þjóð óvefengjanlegan rétt til að krefjast sjálfstæðis og til að krefjast þess, að aðrar þjóðir virtu það sjálfstæði eins og sitt eigið. Þetta var forn menning þjóðarinnar ásamt sérstöku þjóðerni og tungu og yfirlýsing beztu manna landsins í nafni og með samþykki þjóðarinnar allrar um ævarandi hlutleysi og vopnleysi í styrjöld. Glati þjóðin þessu öðru hvoru eða hvoru tveggja, mun engin þjóð í veröldinni virða sjálfstæði íslenzkrar þjóðar né telja hana verðskulda það, svo sem þegar hefur orðið vart við í samskiptum við bandaríska liðið, sem hér dvelst. Og ég vil lýsa því yfir í eitt skipti fyrir öll, að ummæli hv. varnarsamningsþingmanna um hlutleysi Íslands, manna, sem neyddir eru af sínum eigin verkum til að vera á móti hlutleysisstefnunni, metum við þjóðvarnarmenn jafnmiklu minna en rök þeirra, sem um allar aldir hafa haldið hinu gagnstæða fram, sem við metum þessa hv. varnarsamningsþingmenn sjálfa miklum mun minna en t. d. Einar Þveræing, Jón Sigurðsson og þá menn, sem lýstu yfir ævarandi hlutleysi og vopnleysi Íslands árið 1918. Öll saga íslenzkrar þjóðar er lifandi réttlæting þessarar yfirlýsingar og mun þó verða enn gerr, er tímar líða fram.



Herra forseti. Þessi ræða, sem hv. 8. landsk. þm. var að enda við að flytja, er fortakslaust vitlausasta ræða, sem ég hef heyrt flutta um utanríkismál Íslendinga, ekki aðeins hér á Alþ., því að hér hefur hingað til ekki verið talað um utanríkismál af svo frámunalegri léttúð og vanhugsun sem þm. gerði, heldur á ég einnig við allar aðrar ræður, sem ég hef heyrt um málið frá fyrstu tíð, að farið var að ræða þau vandamál, sem nú eru á döfinni með íslenzku þjóðinni. Hv. 8. þm. Reykv. var ekki viðstaddur. Mér skilst, að hann hafi gengið frá um leið og flokksbróðir hans hóf ræðu sína. Líklega hefur hann ekki treyst sér til þess að hlýða á hann.

Ég var á áríðandi fundi.

En hann var heppinn, hv. þm., að þurfa ekki að hlusta á flokksbróður sinn, reglulega heppinn, því að hann hefði ekki haldið aðra eins ræðu og þessa. Furðulegast af öllu var, að ræðan var flutt af blöðum. Ég hefði getað fyrirgefið þm., ef hann hefði talað svona upp úr sér og óundirbúinn, en að flytja slíka ræðu vandlega undirbúna og lesa hana upp af blöðum, það er ótrúlegt, að slíkt skuli geta hent þm. Auk þess var orðbragðið svo gróft og ruddalegt, að mann rekur í rogastanz. Hv. þm. vann sér það til frægðar hér um daginn að flytja ræðu í söluskattsmálinu og nefna þar orðið „þjófur“ einum átta eða tíu sinnum, og orðið „að stela“ nefndi hann álíka oft. Ég hef aldrei áður heyrt ræðu hér á hv. Alþ., sem hefur verið með eins dónalegu orðbragði og sú ræða. Og nú heldur hv. þm. uppteknum hætti. Ég reyndi að skrifa það upp hjá mér, hversu oft þm. nefndi „flón“ og „fífl“, „flónsku“ og „glópsku“. Ég gafst upp við það. Hann talaði um „ruslaralýð“, „níðingshátt“, „kúgun“ og allt hvað eina. Látum vera, að menn mæli slíkt í hita umræðna, en að skrifa slíkt heima hjá sér og koma með það í hv. Sþ. og lesa það upp af blöðum án þess að roðna, - það er met hér á hv. Alþ. Þetta hefur líklega verið ræðan, sem hv. þm. fékk ekki að flytja í útvarpið um daginn, og það var sannarlega heppni fyrir flokkinn, að þessi ræða skyldi ekki vera flutt í útvarpið. Flokkurinn hafði tvo ræðutíma í útvarpinu. Allir gengu út frá því, að þingmenn hans mundu skipta tímanum til helminga á milli sín og tala báðir, en hv. 8. þm. Reykv. talaði einn og flutti mál sitt vel og skörulega, eins og hans er von og vísa. Líklega hafa þeir haft einhverja hugmynd um það, flokksmennirnir, hvað þessi hv. þm. mundi segja, hv. 8. landsk. þm., og þess vegna ekki hleypt honum að hljóðnemanum, og það voru engin undur. Eitt gott ráð vildi ég gefa hv. Þjóðvfl., það er að hleypa honum aldrei að hljóðnemanum, meðan hætta er á því, að hann tali svo harkalega af sér eins og hann gerði núna. Hann talaði um okkur í Alþfl. eins og pendúl í klukku, talaði um hringlandahátt okkar og sveiflutíðni okkar í utanríkismálum. Fyrr má nú vera. Hvaða maður er það, sem hér talar úr ræðustóli? Það er maður, sem 1949–50 var framsóknarmaður og hafði verið framsóknarmaður til þess tíma, annað árið ánægður framsóknarmaður, hitt árið óánægður framsóknarmaður. 1950 var hann enn framsóknarmaður, en 1951 var hann frambjóðandi kommúnista, og 1953 var hann frambjóðandi þjóðvarnarmanna. 1955 gæti hann átt til að reyna að verða ráðherra Sjálfstæðisflokksins. Það væri svo sem ekki nema mátulegt á þann flokk að þiggja hann sem ráðherra. En að slíkur maður, með slíkan feril, skuli leyfa sér að vaða upp á aðra menn með brigzlum um hringlandahátt, það er alveg dæmalaust. Öll tuttugu skiptin, sem hann nefndi flónsku í ræðu sinni, eiga við hann sjálfan. Það er bezta lýsingin. Ég skal ekki gera honum sjálfum og ferli hans rækilegri skil að þessu sinni. En haldi hann uppteknum hætti í ræðumennsku, þá skal ég sannarlega taka mig til og gera það einhvern tíma, og þá skal mönnum verða það ljósara, hversu lítil efni hann hefur á því að tala jafndigurbarkalega og dónalega og hann gerði hér áðan. En í þetta skipti skal ég hlífa honum við því, þar eð fundartímanum er nú bráðlega að ljúka, og víkja í staðinn að nokkrum efnisatriðum í ræðu hans. Ég skal þá leiðrétta það, áður en ég ræði efnisatriðin, að ein af þeim fáu staðreyndum, sem hann nefndi í ræðu sinni, var, að ég hafi verið meðlimur í Þjóðvarnarfélaginu. Þessi staðreynd var röng. Ég var aldrei skráður meðlimur í Þjóðvarnarfélaginu. Hitt er annað mál, að á þeim árum, er það félag var stofnað, hafði ég mikla samúð með þeim málstað, sem það barðist fyrir, og skrifaði eina grein í blaðið Þjóðvörn. Hún var nánast fræðileg útlistun á því frá mínu sjónarmiði séð, hvað fælist í hlutleysishugtakinu. Ég stend við allt, sem í þeirri grein stendur, og tel það enn vera allt fullkomlega rétt. Hann vísaði í þá grein eða einhverja aðra, sem ég hefði skrifað, þar sem ég hefði sagt, að engum hafi dottið í hug, að Íslendingar hafi ekki verið hlutlausir allt stríðið. Þessi ívitnun hans er algerlega röng og byggist á því, að annaðhvort skilur hann ekki greinina eða ekki mælt mál. Það, sem ég sagði um þetta efni og hef haldið fram bæði fyrr og síðar, er, að engum hafi dottið í hug, að herverndarsamningurinn 1941 hafi verið skerðing á hlutleysi Íslands. Þá var herverndarsamningur gerður við hlutlausa þjóð, við hlutlaust ríki. Og því var ekki haldið fram þá, að það væri ósamrýmanlegt hlutleysi Íslands að gera herverndarsamning við hlutlaust ríki. Ég er forviða á því, ef hv. þm. er svo skyni skroppinn, að hann átti sig ekki á þessu. Ég hef aldrei haldið því fram, að Ísland hafi verið hlutlaust, eftir að Bandaríkin fóru í stríðið. Það segir sig sjálft, að ef Íslendingar hefðu viljað halda hlutleysi sínu, þá hefðu þeir átt að segja herverndarsamningnum upp, þegar Bandaríkin gerðust stríðsaðili. Það var ekki gert, og kom engin till. fram um það. Í því fólst viðurkenning á því, að Íslendingar hurfu auðvitað frá hlutleysisstefnu sinni við það að hreyfa engum andmælum gegn herverndarsamningnum, þegar Bandaríkin gerðust stríðsaðili. Mér þykir hálfóviðkunnanlegt að þurfa að vera að setja ofan í við þingmann vegna jafnaugljósra atriða. Ég mundi ekki telja það eftir mér, ef einhver maður úti í bæ væri svo skyni skroppinn í þessum málum, að það þyrfti að benda honum á slíka hluti eins og þessa. En mér þykir hálfhart að þurfa að taka þm. svona á hné sér og leiðrétta hjá honum einföldustu grundvallaratriði í þeim málum, sem hann er að gera að umræðuefni. Aðalatriðið í ræðu þm. var að svara loksins spurningu minni um það, hvað Þjóðvfl. hygðist gera, ef stríð skylli á, hvort hann ætlaði þá að neita vesturveldunum, Bretum og Bandaríkjamönnum og bandalagsríkjum þeirra, um sams konar aðstöðu hér og þeir höfðu í síðasta stríði eða hvort hann ætlaði að fallast á að veita slíka aðstöðu. Svarið var að vísu bæði loðið og illa samið, en ég held þó, að ég hafi komizt að réttri meiningu í því. Hún var, að Þjóðvfl. vildi neita öllum jafnt um herstöðvar hér á Íslandi, þótt stríð væri að skella á eða væri skollið á. Hér er þá komin skýlaus yfirlýsing um það, að Þjóðvfl. mundi í stríðsbyrjun svara tilmælum frá Bretum og Bandaríkjunum um sams konar aðstöðu hér og í síðasta stríði neitandi, alveg eins og hv. Sósfl. hefur lýst yfir að hann mundi gera. Ef flokkurinn raunverulega meinar þetta, - en ég vildi nú raunar helzt fá orð hv. 8. þm. Reykv. fyrir því, áður en ég tek þetta alvarlega sem skoðun flokksins, því að ég tek margfalt meira mark á honum heldur en hv. 8. landsk. þm., - ef þetta er skoðun flokksins, þá sé ég ekki betur en að flokkurinn sé endanlega og óafturkallanlega búinn að skipa sér á bekk með kommúnistum í íslenzkum utanríkismálum. Þá greinir bókstaflega ekkert, hvorki smátt né stórt, Þjóðvfl. og stefnu hans í utanríkismálum frá stefnu kommúnista. Eina vonin fyrir Þjóðvfl. til þess að greina sig frá kommúnistum var þó þetta, að segja, að þeir væru reiðubúnir til þess í stríði að veita vesturveldunum hér sams konar aðstöðu og þau fengu í síðasta stríði. Það hefði verið afstaða út af fyrir sig og í greinilegri andstöðu við stefnu kommúnista. En þann manndóm hafa þeir ekki haft í sér, heldur skipað sér endanlega, ef þetta er stefna flokksins, í bát með kommúnistum. Og þá sé ég satt að segja ekki, hvaða erindi þessir menn eiga í sérstakan flokk. Ef þeir telja stefnuna í utanríkismálum vera alfa og omega í íslenzkum stjórnmálum, þá eiga þeir heima í kommúnistaflokknum og hvergi annars staðar, því að þetta er nákvæmlega stefna kommúnista. Það er ekki nóg að segja, að það, sem greini þá frá kommúnistum, sé afstaðan til Rússlands, að kommúnistum líki vel stjórnarfarið í Rússlandi, en þessum mönnum líki það illa, því að það er að gera Rússland einu sinni enn að aðalatriði í íslenzkum stjórnmálum, það er að gera afstöðu til erlendra stórvelda að uppistöðu í flokkaskiptingu á Íslandi. Þeir hafa einmitt sagt, þessir menn, að það vilji þeir ekki, þeir vilji ekki láta afstöðuna til Rússlands eða Bandaríkjanna ráða flokkaskiptingu í íslenzkum stjórnmálum. En hafi þeir sömu stefnu og kommúnistar í aðalmáli þjóðarinnar, en gera afstöðuna til stjórnarfarsins í Rússlandi einu ástæðuna fyrir því að fylla sérstakan flokk, þá er það að láta Rússa ráða flokkaskiptingunni á Íslandi, og þá gera þeir þveröfugt við það, sem þeir segjast ætla að gera. Hv. þm. hafði það eftir mér, að Ísland yrði að vera í hernaðarbandalögum. Ég sé satt að segja ekki, hvernig hv. þm. fer að sitja hérna á þingbekkjum og hlusta á einar tvær eða þrjár ræður, sem ég hef flutt, og hafa þetta eftir mér. Ég vil biðja hann um að lesa yfir handrit að ræðum mínum hér frammi á skrifstofu þingsins og finna þeim orðum sínum stað, að ég hafi haldið því fram, að Ísland yrði að vera í hernaðarbandalögum. Allur málflutningur hans er þessu marki brenndur. Þessi orð hef ég aldrei sagt, og þetta er ekki skoðun mín. Ég greiddi á sínum tíma atkv. gegn því, að Ísland gengi í Atlantshafsbandalagið. Það var vegna þess, - og þá skal ég um leið svara fyrirspurn hans um það efni, - það var vegna þess, að ég taldi á þeim árum, árunum 1947–49, þann möguleika vera fyrir hendi í evrópskri pólitík, að mynduð væru hlutleysisbandalög, að ýmis ríki í Evrópu tækju upp hlutleysisstefnu, sem reyndi að vega salt á milli stórveldanna, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Ef það hefði orðið ofan á, þá hefði það verið raunhæfur möguleiki fyrir Íslendinga að gerast aðilar að slíkum bandalögum. Þessi sjónarmið voru á árunum 1947–49 rædd mjög mikið um allan heim og sérstaklega þó í Vestur-Evrópu. Í Bretlandi átti sú skoðun allmiklu fylgi að fagna, að Bretland tengdist ekki traustum böndum við Bandaríkin, heldur myndaði þriðju blökkina í Evrópu, sem reyndi að vega salt á milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. Þessi skoðun átti miklu fylgi að fagna í Frakklandi, og hún átti einnig nokkru fylgi að fagna í Þýzkalandi, að svo miklu leyti sem þar var tekið að ræða slík mál, og hún átti líka miklu fylgi að fagna á Norðurlöndum. Hugmyndin um varnarbandalag Norðurlanda var einmitt byggð á þeim möguleika, að í Vestur-Evrópu gæti orðið þriðja blökkin, sem yrði óháð og reyndi að vega salt á milli stórveldanna. Jafnaðarmannaflokkarnir bæði í Noregi og Danmörku voru fylgjandi varnarbandalagi Norðurlanda einmitt út frá þessu sjónarmiði. Sú andstaða af hálfu annarra en kommúnista hér á landi, m. a. mín, gegn því, að Íslendingar gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu, var byggð á nákvæmlega sama grundvelli. Hún var fylgisyfirlýsing við þá hugmynd, að komið yrði upp í heiminum þriðju blökkinni, sem gæti vegið salt á milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. En þessi hugmynd náði ekki fram að ganga, eins og allir vita. Hugmyndin um þriðju blökkina beið algeran ósigur í Bretlandi, í Frakklandi, í Þýzkalandi, á Norðurlöndum. Þessi ríki mynduðu með sér Atlantshafsbandalagið undir forustu Breta og Frakka hér í Evrópu, og þau tvö Norðurlandaríki, sem næst okkur standa, Noregur og Danmörk, sáu þá, m. a. jafnaðarmennirnir í þessum löndum, að þýðingarlaust væri fyrir þessi ríki ein að mynda varnarbandalag, sem skyldi vera hlutlaust. Þess vegna tóku Noregur og Danmörk þann kostinn að fylgjast að inn í Atlantshafsbandalagið. En um leið og þetta gerðist, þá var möguleiki Íslands eins til þess að fylgja hlutleysisstefnu algerlega um garð genginn. Það eru nátttröll, mörg ár á eftir tímanum, sem láta sér detta það í hug, að skilyrði Íslendinga hafi verið þau sömu 1951 og séu þau sömu núna og þau voru 1947, 1948 og 1949, meðan hugmyndin um þriðju blökkina og hlutleysisbandalögin var ofarlega á baugi í Evrópu. Danir og Norðmenn, eða Jafnaðarmannaflokkarnir dönsku og norsku, sem eru stærstu flokkarnir í löndum sínum, breyttu afstöðu sinni til varnarbandalags Norðurlanda, eftir að þeir sáu, að hugmyndin um þriðju blökkina var úr sögunni. Danski Jafnaðarmannaflokkurinn breytti afstöðu sinni til Atlantshafsbandalagsins, þegar hann sá, að um norræna varnarbandalagið gat ekki verið að ræða, eftir að Norðmenn ákváðu að fara í Atlantshafsbandalagið. Eins og þetta gerbreytti skilyrðunum í utanríkispólitík Dana. þá auðvitað gerbreyttust skilyrði okkar við það, að ekkert hlutleysisbandalag var myndað í Vestur-Evrópu. Ég satt að segja furða mig á því, að menn, sem gert hafa það svo að segja að pólitískri atvinnu sinni að hugsa um utanríkismál, skuli ekki skilja þetta. Þeir væru þá betur alveg atvinnulausir á þessu sviði, ef þeir geta ekki á nokkrum árum komizt til botns í jafnaugljósum staðreyndum og þessum. Hv. þm. spurði, hvers vegna ég hefði ekki verið með herstöðvum 1945, fyrst ég hefði greitt atkv. með varnarsáttmálanum 1951. Ég er satt að segja alveg forviða á því, að svona spurningar skuli vera bornar fram á Alþingi. Gagnfræðaskólapiltur gæti spurt svona á málfundi í bekkjarfélagi sínu, en þm. getur ekki leyft sér að tala svona við aðra þm., opinbera svo gersamlega algert þekkingarleysi á grundvallaratriðum þeirra mála, sem hér er um að ræða. Ungum gagnfræðaskólapilti fyrirgefur maður ýmislegt, en þingmann verður að taka svolítið öðrum tökum. Ég ætla nú samt sem áður að gera honum þann heiður að svara þessu. Ástæðan til þess, að allir Íslendingar, bæði ég og aðrir, voru sammála um að neita tilmælum um herstöðvar hér 1945, var sú, að ef sagt hefði verið já við þeim tilmælum, þá hefði það jáyrði verið í algerri mótsögn við þá stefnu, sem var ráðandi um alla Evrópu og í öllum heiminum á þeim árum. Það var stefna, a. m. k. meðal vesturveldanna, að heri ætti að draga til baka, og allir herir voru á heimleið. Herstöðvar voru yfirgefnar. Ef við hefðum sagt já við herstöðvum 1945, þá hefði það jáyrði verið í mótsögn við yfirlýsta stefnu bandamanna okkar eða hinna vestrænu þjóða í stríðinu. Það var þetta, sem gaf okkur sem betur fer siðferðislegan styrk til þess að segja neiið og gerði þetta nei svo sterkt, að það var ómótstæðilegt. 1951 voru aðstæður hins vegar orðnar gerbreyttar á þeim sex árum, sem liðin voru. Í fyrsta lagi var aðstaðan orðin sú, að við vorum orðnir meðlimir í Atlantshafsbandalaginu, sem lagði okkur auðvitað vissar siðferðislegar skuldbindingar á herðar. Í öðru lagi var þá hafinn af hálfu Atlantshafsbandalagsríkjanna einn mesti vígbúnaður, sem um getur í sögu þjóðanna. Gat það verið hugsanlegt, að við, verandi í Atlantshafsbandalaginu, einir þjóða í bandalaginu hefðum getað leitt algerlega hjá okkur allar þær ráðstafanir, sem allar hinar þjóðirnar voru að gera? Við vorum auðvitað minntir á þær siðferðislegu skuldbindingar, sem á okkur hvíldu og við hefðum tekizt á hendur með inngöngu í Atlantshafsbandalagið, og á þeim tíma var talin veruleg stríðshætta. Það er hægt að koma núna og segja: Hún var engin. - En þannig var ekki hægt að tala þá. Við gátum ekki staðið framan í bandalagsþjóðum okkar og sagt: Þið skrökvið því, að stríðshætta sé nokkur, - því að þær sögðu ekki aðeins, að hún væri, heldur hegðuðu sér eins og hún væri. Við hefðum getað sagt við menn, sem staðhæfðu, að það væri stríðshætta á ferðum: Þið meinið ekki það, sem þið segið, þið trúið því ekki, - ef þeir hefðu sjálfir ekkert gert, sem benti til þess, að þeir tryðu því. En að standa framan í fulltrúum þjóða og rengja, að þeir trúi á stríðshættu, samtímis því sem það er sjáanlegt, að þeir leggja á sig óheyrilegar byrðar vegna þeirrar hættu, sem þeir segja vera á ferðum, það er ekki hægt. Þessar þjóðir höfðu allar saman, meira að segja smáþjóðirnar í grenndinni, lengt herskyldutímann upp í átján mánuði, - annars staðar var hann tvö ár. Þessar þjóðir lögðu á sig byrðar, þyngri byrðar en þær höfðu nokkurn tíma áður lagt á herðar sér vegna vígbúnaðar. Hvernig var þá við því að búast, að við einir gætum sagt: Það er engin stríðshætta. Við trúum ekki því, sem þið segið. Þið meinið ekkert af því, sem þið segið? - Það getur vel verið, að þingmenn Þjóðvfl. hefðu treyst sér til þess að standa þannig, svo að ég noti orð hv. 8. landsk. þm., eins og flón gagnvart þeim vandamálum, sem uppi voru í heiminum á þessum árum. En hvorki ég né nokkrir aðrir þm., sem vildu líta á málin ábyrgum augum, treystum okkur til slíks. Hitt er svo allt annað mál, að það ástand, sem skapaðist með herverndarsamningnum, var bráðabirgðaástand og átti aldrei að verða annað en bráðabirgðaástand í mínum augum. Það tók ég fram þegar, hef margítrekað það í ræðu og greinum síðar og þá m. a. við þessar umr. núna. Það kom enn fremur fram í ræðu hv. 8. landsk. þm., að hann botnar í raun og veru ekkert í þeim meginrökum, sem lágu til þess, að herverndarsamningurinn 1951 var gerður, því að hann spyr og beindi því sérstaklega til min, hvers vegna ég hefði ekki lagt til, að herinn væri þá hafður 100 þús. manns, vegna þess að það hefði þó veitt aukið öryggi. Ég er búinn að segja það, ég veit ekki hvað oft, og skrifa það oft, að herverndarsamningurinn 1951 var alls ekki hugsaður til þess að veita Íslandi fullkomna og tryggjandi vörn gegn árásum. Þetta hef ég tekið fram einum tvisvar sinnum í þessum umræðum sjálfum. Og þess vegna er það alveg dæmalaust, að hv. þm. skuli ekki enn hafa skilið þetta. Ég veit ekki, hvað oft ég þarf að segja honum það, til þess að hann skilji það. Höfuðrökin fyrir herverndarsamningnum voru, samkv. þeim skilningi, sem ég hef í hann lagt, þau, að með því var sköpuð aðstaða hér á sérstaklega viðsjárverðum tímum til þess að koma þeim mannvirkjum, sem hér er um að ræða, í það horf, sem talið var að þau þyrftu að vera í á því andartaki, sem stríð skylli á. Hlutverk liðsins hér hefur fyrst og fremst verið að gæta öryggis þessara mannvirkja og - að svo miklu leyti sem styrjöld hefði verið talin alveg yfirvofandi - að undirbúa komu þess liðs, sem meira væri og ætti að vera staðsett hér í stríði með samþykki þeirra aðila, sem þeirri stefnu vilja fylgja, að vesturveldin eigi að hafa hér aðstöðu í stríði. En staðsetning liðsins hlýtur auðvitað að vera algerlega bundin við viðsjárverða hættutíma, og liðið á ekki að vera hér samkv. margyfirlýstri skoðun minni degi lengur en um slíka viðsjárverða hættutíma er að ræða. Ég er þegar búinn að taka það fram, að það er persónuleg skoðun mín, að ástand í heimsmálum hafi batnað svo mikið á undanförnum tímum, að tími sé kominn til þess að gera hér breytingar á og hefja undirbúning að því, að íslenzkir aðilar taki að sér þá gæzlu á mannvirkjunum og þann rekstur þeirra og viðhald, sem óhjákvæmilegt er, og við það miðast sú afstaða, sem ég hef lýst í þessu máli við þessar umr. áður. Þess vegna er þessi spurning hv. þm. beinlínis byggð á skilningsskorti á þeirri röksemdafærslu, sem hefur verið viðhöfð af minni hálfu bæði í ræðu og riti varðandi herverndarsamninginn og þá nauðsyn, sem ég tel nú á því að endurskoða hann og taka upp nýja skipan á þessum málum, sem hæfi betur ástandi venjulegra tíma. Ég skal svo ljúka máli mínu með því að benda á, að þótt hv. þm. hafi lesið upp undir það hálftíma ræðu af blöðum til þess að svara fyrirspurnum, sem ég hef borið fram, þá láðist honum að svara einni. Ég hef oftar en einu sinni spurzt fyrir um það, hvar væru samherjar hv. þm. í utanríkismálum í Evrópu eða í öðrum nágrannalöndum, hvort hann gæti bent á nokkra kunna stjórnmálamenn í Vestur-Evrópu, sem hefðu sömu skoðanir á utanríkismálum og þessir hv. þm. hafa. Þessari spurningu hefur ekki verið svarað enn. Mér hefur ekkert slíkt nafn verið nefnt. Ég þykist fylgjast sæmilega vel með umræðum um stjórnmál og utanríkismál í Vestur-Evrópu af lestri tveggja eða þriggja blaða, sem ég hygg að skýri mjög samvizkusamlega frá þeim skoðunum, sem efst eru á baugi í hverju landi hverju sinni, mesta athygli vekja. Ég get sagt það, að ég hef ekki rekizt þar á þau ummæli eftir nokkrum einasta þekktum stjórnmálamanni, sem geti bent til þess, að hann aðhyllist sömu skoðanir í utanríkismálum og þessir hv. þm. Þjóðvfl. Ég þekki enga stjórnmálamenn í Vestur-Evrópu, sem mæli með því, að land þeirra skuli við núverandi kringumstæður taka upp stefnu algers hlutleysis og algers vopnleysis. Mér þætti gaman heyra nafn einhvers slíks manns og þá að heyra jafnframt ummæli, sem staðfesta, að hann hafi þessa skoðun. Ég er viss um, að á engu þjóðþingi situr nú maður, sem mundi halda ræðu, sem hefði þetta að innihaldi. Ekki aðeins enginn flokkur, heldur enginn mikils metinn þm. eða stjórnmálamaður hefur sömu skoðanir og þessir tveir hv. þm. Þjóðvfl., ef taka má ræðu hv. 8. landsk. þm. sem mælikvarða á skoðanir Þjóðvfl. Þeir eru því í þessum málum algert viðundur. Þeir eru viðundur á Evrópumælikvarða.



Herra forseti. Alþfl. hefur lagt fram þáltill. í þessu sama máli og lýst þar sínum skoðunum. Ég tel hins vegar rétt, að þetta mál fái þinglega afgreiðslu, og segi já við að vísa málinu til nefndar.



Herra forseti. Það er nokkuð óvenjulegt, en hefur þó nokkrum sinnum komið fyrir, að stjórnarflokkarnir hafa neitað að vísa máli hér til nefndar. Nú er náttúrlega sannleikurinn sá, að ekki er víst, að þetta sé alltaf gert af illum hug, að neita að vísa málum til nefndar, svo framarlega sem ætla má, að málið haldi áfram við umræðu. Hins vegar er greinilegt, af hvaða hug það er gert, ef mál eru þar með stöðvuð. Það hefur áður fram farið fyrri hluti umr. um þetta mál, og ég vildi nú leyfa mér að æskja þess við hæstv. forseta, að þar sem almennt hefur ekki verið gengið út frá því af þm., að síðari hluti fyrri umr. um þetta mál færi fram í dag, því að ég býst við, að flestir aðrir þm. en handjárnaðir þm. stjórnarflokkanna hafi gengið út frá því, að þetta frv. mundi fá eðlilega meðferð í nefnd, þá vildi ég leyfa mér að æskja þess við hæstv. forseta, að umr. um þetta mál sé nú frestað og haldið áfram síðar. Ég álít, að þetta sé það þýðingarmikið mál, að fyrst meiri hl. hér á þingi hefur ekki viljað láta athuga það í n., þá þurfi það að fá frekari umr. á þingi, þegar menn eru við því búnir að ræða það. Ég vildi þess vegna leyfa mér að æskja þess við hæstv. forseta, að síðari hluti þessarar fyrri umr. færi ekki fram nú, heldur yrði frestað. Ég veit meðal annars, að fulltrúi Sósfl. í utanrmn., sem hefur vafalaust gengið út frá því að fá þetta mál til meðferðar, mun vafalaust vilja fá tækifæri til þess að láta í ljós sitt álit á þessu máli frekar en þegar hefur verið gert við umr. málsins. Ég vonast þess vegna til þess, að hæstv. forseti geti orðið við þessari ósk.

Forseti (JörB): Mér er ekki kunnugt um vilja hv. flutningsmanna þessarar þáltill., og vel má vera, að þeir óski eftir að fá afgreiðslu um málið endanlega.

Ég tek undir ósk hv. 2. þm. Reykv. um, að málinu verði frestað.

Hv. fyrri flm. segir nú, að hann kjósi helzt, að umr. sé frestað og málið ekki tekið frekara fyrir í dag, og ég vil verða við þeim tilmælum að taka málið út af dagskrá í þetta sinn.



Ég hafði óskað þess við umr. um þetta mál á síðasta fundi í Sþ., að málinu yrði vísað til fjvn. En því hefur verið skotið að mér síðan, að það muni vera réttara, að málið fari heldur til allshn., og er ég því fullkomlega samþykkur.



Herra forseti. 15. okt. var útbýtt hér í Sþ. fsp. frá mér um bifreiðakostnað ríkisins og opinberra stofnana. Þessi fsp., sem samkv. þingsköpum á að svara viku síðar, var þá tekin út af dagskrá. Hún hefur verið á dagskrá á hverjum fundi Sþ. síðan, en ávallt verið tekin út af dagskrá. Ég vildi gjarnan mælast til þess við hæstv. forseta, að hann beindi því til hæstv. ríkisstj., að hún hraðaði þessari athugun, sem hér er um að ræða, svo sem mest má verða. Mér þykir að vísu vænt um það, ef hæstv. ríkisstj. hyggst að svara henni sem allra ýtarlegast. Það tel ég ánægjuefni. En ég trúi því varla, að það þurfi að taka jafnmikinn tíma og í þetta hefur farið. Hér er um að ræða hálfan annan mánuð, sem ríkisstj. hefur haft til athugunar, og svo umfangsmikið hefði ég ekki talið bílahald ríkissjóðs, að það þyrfti að taka sex vikur að komast til botns í því, hvað sú útgerð eiginlega kostaði. En ég ítreka þau tilmæli til hæstv. forseta, að hann beini því til hæstv. ríkisstj., að þessari athugun verði hraðað svo sem verða má og helzt að hún komi til svars á næsta fundi í sameinuðu Alþingi.

Forseti (JörB): Ég hef jafnan tekið þessa fsp., eins og aðrar, á dagskrá. Það hefur verið sá háttur á hafður í Alþingi að gera það, unz þeim hefur verið svarað, þar til vitneskja var þá fengin um það, að svör mundu ekki fást, og svo hefur verið með þessa fsp., eins og hv. 1. landsk. réttilega vék að. Nú er það ekki á valdi forseta að gefa nein fyrirmæli um það, hvernig vinnu skuli háttað, en það eitt veit ég, að það hefur verið unnið að að svara fsp., og ég veit, að hv. fyrirspyrjandi hefur ekki á móti því, að það sé gert sem ýtarlegast. Ríkið hefur allmargar bifreiðar í sinni þjónustu, og það mun stafa af því, að ekki hefur heppnazt hingað til að ná upplýsingum víðs vegar að um kostnað þeirra bifreiða, sem ríkið hefur í sinni þjónustu, sem er á mörgum stöðum og margar og við margvísleg störf.



Herra forseti. Ég hef engu að bæta við þá grg., sem hæstv. forseti gaf um það, hversu margþætt það mál er, sem hér er spurt um, þar sem eru bifreiðar víðs vegar um landið við hin ólíkustu störf og hjá hinum ólíkustu ríkisfyrirtækjum, að því er mér skilst. Það er því ærið verk, sjálfsagt, að svara fyrirspurninni. - Hins vegar er það vitað, - ég hélt, að hv. þm. væri það kunnugt, - að hæstv. forsrh., sem á að svara þessari fsp., er bundinn við annað í dag, þar sem er borinn til grafar einn mikilsmetnasti skipstjóri landsins og gamall einkavinur forsrh. um tugi ára, Björn Ólafs, og eru það fullgild forföll til þess að geta ekki samtímis verið hér og við þá athöfn.

Forseti (JörB): Ég mundi hafa getið þess arna, hefði mér verið kunnugt um þessar ástæður, því að þær eru vitaskuld meira en fullgildar.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að mér var ekki kunnugt um þessi forföll hæstv. forsrh., og met ég þau að sjálfsögðu algerlega gild á þessum fundi og hef engu við það að bæta, sem hæstv. forseti og hæstv. dómsmrh. sögðu um það mál.