Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Þetta frv. er komið aftur frá hv.Nd. og hefir tekið þar þeirri breyt., að bætt hefir verið inn í það nýrri málsgr. þess efnis, að gert er ráð fyrir að opna sjóðinn aftur til lánveitinga fyrir þá vélbáta undir 60 smálestum að stærð, sem ekki hafa fengið afgreiðslu í sjóðnum. Sjútvn. þessarar d. hefir nú ekki tekið þetta sérstaklega til meðferðar, og ég fyrir mitt leyti ætla ekki að svo stöddu að vera neitt á móti þeirri breyt. En mér virðist, að inn í þessa málsgr. sé kominn hortittur, sem þurfi að fara út. Það stendur sem sé hér í 3. málsgr. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Lánveitingum samkv. þessari gr. skal lokið 30. sept. 1937, og skal stjórn sjóðsins, sem skipuð var samkv. ákvæðum 10. gr. laganna, halda áfram störfum til þess tíma“. Þessi tilvitnun í 1. málsgr. 10. gr. laganna get ég alls ekki séð, að eigi við, því að 10. gr.l. fjallar aðeins um stjórn sjóðsins. Mér virðist þetta vera vansmíði á frv. En af því að ég hefi nú ekki átt kost á að bera mig saman við nm. í sjútvn. Nd., þá tel ég réttast að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá að þessu sinni. Ég hefi ekkert á móti því, að það sé rætt við þetta tækifæri, en ég vil helzt ekki, að gengið verði til atkv. um málið fyrr en sjútvn. er búin að athuga það, því að ég álít, að frv. þurfi lagfæringar við.

*Jón Baldvinsson: Þær breyt., sem gerðar voru á frv. í Nd., miðuðu að því, að ekki skuli vera einn einasti eyrir eftir í þessum sjóði. Það má eftir þeim breyt. engu vera óeytt af því fé, sem tekið var að láni í þessu skyni, jafnvel þó að búið sé að halda sjóðnum opnum í heilt ár og að það þurfi að ljúka við lánveitingar eftir beiðnum, sem komið hafa til sjóðsins fyrir síðustu áramót frá línuveiðaskipum. Ég er á móti því, að farið sé að veita frekari kreppulán handa vélbátaútveginum. Ég er algerlega á móti því, að farið sé að eyða í þetta meira fé en búið er. Ég þykist vita, að hæstv.atvmrh. hafi til samkomulags við sjútvn. Nd., sem kom með þessa till., gengið inn á þetta. Ég býst ekki við að koma með brtt., en ég vildi láta þetta álit í ljós, að ég vil alls ekki, að veitt verði frekar fé til lánveitinga eða styrktarlána, sem er fyrir ríkissjóð hið sama sem að kasta fé í sjóinn, því að mikill hluti þess kemur aldrei aftur. Hinsvegar vildi ég, að þessu fé yrði varið til sjávarútvegsins og lagt í fiskveiðasjóð. Teldi ég rétt, að þau skip, sem ekki hafa komið til greina um að fá lán úr fiskveiðasjóði hingað til, komi til greina um að fá lán af þessum eftirstöðvum. Það má ekki lána út á síldveiðiskip eða stærri línuveiðagufuskip úr fiskveiðasjóði eftir reglum sjóðsins, nema í samráði við ráðh. Fá slík lán hafa verið veitt og geta aldrei verið neitt að ráði úr fiskveiðasjóði, enda er starfsfé hans ekki meira en svo, að smærri mótorbátum veitir ekki af því. Ég vil því, að þessari fjárhæð, sem er á annað hundrað þús. kr., verði varið sérstaklega til að lána út á línuveiðagufuskip, og einnig til þeirra, sem vildu flytja inn skip til fiskveiða eða síldveiða, sem ekki fengjust lán til úr fiskveiðasjóði. Ég býst við, að nauðsyn sé á að flytja inn skip til síldveiða, svo að ekki skorti stærri skip til síldveiða, því að þau skip, sem fyrir hendi eru, munu varla vera nógu mörg til þess að veiða nóga síld fyrir þær síldarverksmiðjur, sem til eru og verða reistar. Mér þykir það óeðlileg tilhögun, að senda litla báta langar leiðir með síld til síldarverksmiðjanna á Siglufirði, heldur eigi að nota stærri skip til þess. Hinsvegar væri sjálfsagt heppilegt verkefni fyrir mótorbátana, sem farið hafa á síldveiðar hingað til, að reyna þá veiðiaðferð, sem nú virðist gefast vel, sem sé dragnótaveiðarnar, ef löggjöfin leyfir þær, og ég vona, að ekki líði langt þangað til. Ég hefði því viljað nota þessar eftirstöðvar til lánveitinga til þess að styrkja menn til að eignast skip eða geta haldið þeim skipum, sem menn eiga í erfiðleikum með að halda, af hinum stærri skipum, og hefi ég þar síldarútveginn sérstaklega í huga. Hitt fyndist mér sorglegt, ef ætti að verja þessum peningum til þess að borga með tapaðar og dauðar skuldir eins og átt hefir sér stað í þessum kreppulánum yfirleitt, sem eru sennilega stærsta vitleysan, sem Alþ. hefir nokkurntíma gert, að fara í svo stórfelldar kreppulánveitingar sem það hefir gert.

Sjóðstjórnin ræður, hvaða lán hún veitir

. Já, það er rétt. En ef slík l. eru samþ. eins og kreppulöggjöfin er, þá er þó með setningu þeirrar löggjafar gert ráð fyrir, að sjóðstjórnin fari eftir löggjöfinni. Ég teldi, að annað væri ekki forsvaranlegt en að sjóðstjórnin færi að vilja Alþ., sem eins greinilega hefir verið yfirlýstur eins og vilji Alþ. í þessu efni hefir verið.

Magnús Guðmundsson Mér kemur þessi skoðun hv. 4. landsk. ákaflega undarlega fyrir sjónir, ef hann álítur, að sjóðstjórnin sé skyldug til að veita lán til greiðslu á skuldum, sem áreiðanlega eru tapaðar. Ég hefi ekki skilið það þannig, að til þessa væri ætlazt af Alþ., þó að þessi breyt. kæmi hér inn, heldur sé aðeins átt við lán, sem sjóðstjórnin að athuguðu máli telur rétt að veita. Það er mjög einkennilegt að heyra það frá hv. 4. landsk., sem hann hefir nú talað hér, því að ég veit ekki betur en að hann sé í stjórn skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda. Ég vil fyrir mitt leyti taka það skýrt fram, að ég tel, að stjórn sjóðsins sé spursmálslaust skyldug til að neita um þau lán, sem hún sér, að farið er fram á til greiðslna á skuldum, sem hún sér, að eru tapaðar, því að ef slík lán væru veitt, þá væri þessi löggjöf ekki fyrir vélbátaeigendur, heldur fyrir þeirra skuldheimtumenn. En það hefir ekki verið meining löggjafans.

*Jón Baldvinsson: Ég þykist vita, að hv. 1. þm. Skagf. hafi svo mikla nasasjón af þessum kreppulánum, að hann viti, að ekki lítill hluti þeirra hefir gengið til þess að greiða skuldir, sem voru tapaðar. Hann hefir sjálfur verið í þeirri stj., sem fjallað hefir um kreppulán til sveitar- og bæjarfélaga, og ég geri ráð fyrir, að þar hafi einnig verið veitt slík lán. Þegar ég tala um töpuð lán, þá miða ég við, að skuldirnar væru úrskurðaðar tapaðar, ef skuldunautarnir væru gerðir upp með gjaldþrotaskiptum. Þegar skuldaskilasjóður hefir gert upp frv. til skuldaskila fyrir vélbátaeigendur, þá hefir það verið venjan, að greiða þær kröfur, sem ekki hefir verið veð fyrir, með mjög lágri prósentu. En ég hygg, að í langflestum tilfellum sé hver eyrir af þessum skuldum tapaður. En að greiða a. m. k. eitthvað sárlítið af þeim er nauðsynlegt til þess, að viðkomandi skuldunautur geti fengið skuldaskil, þó að sú greiðsla sé ekki nema 2% af skuldinni eða skuldunum, og þó að jafnvel þessi 2% skuldarinnar hefðu alls ekki verið greidd við uppgerð til gjaldþrotaskipta. Hjá svona greiðslum verður ekki komizt, ef sjóðurinn á að starfa eftir þeirri löggjöf, sem honum var sett. Og ef frv. þetta nær fram að ganga, mun, eftir 2. málsgr. þess, vera ætlazt til, að slíkar greiðslur verði inntar af hendi, nefnilega greiðslur á nokkru af skuldum, sem í raun og veru eru tapaðar. Ég hygg, að hv. 1. þm. Skagf. sjái þetta, þó að í þessari gr., eins og hv. 2. þm. S.-M. hefir bent á, sé nokkuð óljós tilvitnun í l. um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda. Það er náttúrlega vafasamt með alla þessa kreppuhjálp, hvort hún kemur að nokkru gagni, án þess að jafnframt séu gerðar ráðstafanir til þess, að þeir atvinnuvegir, sem hún er veitt til hjálpar, geti orðið reknir á heilbrigðum grundvelli og með viðunandi árangri.

Gengisfall

.

Magnús Guðmundsson Ég held fast við það, sem ég sagði áðan, að ég tel það misnotkun á skuldaskilasjóði, ef lán eru veitt til þess að greiða skuldir, sem í sjálfu sér eru tapaðar. En hv. 4. landsk. dró dálítið í land, er hann sagði, að hann miðaði við það, að skuldandi væri tekinn til gjaldþrotaskipta, er hann talaði um algerlega tapaðar skuldir. En það getur verið hyggilegt að borga fáein prósent af skuldum til þess að forða manni eða fyrirtæki frá gjaldþroti, án þess að hægt sé að segja, að það sé á kostnað þess opinbera, því að hver græðir á gjaldþrotaskiptum? Á þeim græðist ekki annað en skiptagjöldin, sem renna í ríkissjóð.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það er rétt að upplýsa, að n. varð ekki sammála um brtt. á þskj. 157, né heldur um það, að verða við beiðni hæstv. ráðh. um að breyta till.n. þannig, að a-liður komi síðastur. Það var aðeins þetta, sem ég vildi taka fram.

Jón Baldvinsson Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að þetta mál verði tekið út af dagskrá, af því að hæstv. ráðh. getur ekki verið viðstaddur.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hefi ekki rætt um það við hv.n., hvort hún geti fallizt á, að umr. um málið verði frestað í dag, en mér er kunnugt um, að hæstv. ráðh. óskar að koma með brtt. við till.n., en þar sem hann hefir boðað veikindaforföll, þá tel ég ekki málinu stofnað í neina hættu, þótt það sé tekið út af dagskrá í dag.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og ég tók fram, getum við meirihl.menn n. ekki gengið inn á till. á þskj. 157, og að því leyti mun það enga þýðingu hafa, hvort málinu er frestað eða ekki. Ég tók svo eftir, að hv. 4. þm. Reykv. segði, að hæstv. ráðh. væri veikur í dag. Veit hann nema ráðh. verði líka veikur á morgun? En ef málið dregst ekki lengur en til morguns, mun meiri hl. ekkert hafa við það að athuga.

Forseti (EÁrna): Það mun vera rétt að taka málið út af dagskrá í dag og fresta því til morguns, þar sem hv. 4. þm. Reykv. mun geta haft tal af hæstv. ráðh. fyrir þann tíma.

*Frsm. (Sigfús Jónsson): Þetta frv. felur ekki í sér breyt. á aðflutningsgjöldum, sem nú eru í l., að öðru leyti en því, að til sætindaflokka skuli talinn lakkrís og lakkrísvörur, sem ekki var gert áður, og eitthvað fleira af sælgæti, sem úrskurðað hefir verið, að greiða eigi toll af. Aðaltilgangur frv. er sá, að safna saman í eina heild tolllagaákvæðum, sem nú eru á víð og dreif í l.Fjhn. hefir fallizt á, að heppilegra sé, að öll slík ákvæði séu til í einni heild, og leggur því til, að frv. verði samþ., en hefir þó borið fram brtt. við það á þskj. 179. - 1. brtt. a–b er í raun og veru aðeins lagfæring á prentun. Í 2. brtt. er lagt til, að falli úr gildi ýms eldri ákvæði. Það eru sumpart ákvæði, sem eru orðin úrelt, og sumpart ákvæði, sem standa í vörutollslögunum og ætlazt er til, að gildi fyrir tolllögin líka, þó þau séu ekki endurtekin þar, heldur aðeins vísað til þeirra. T. d. svarar 3. gr. tolllaganna til 5. gr. vörutollslaganna, 4. gr. tolllaganna til 6. gr. vörutollslaganna, o. s. frv. Í 15. gr. tolllaganna var ákvæði um, að láta skuli þýða lögin bæði á ensku og dönsku og útbýta þeim til skipstjóra. Þetta er gert ráð fyrir, að falli niður, af því það er talið óþarft. Svo er loks í brtt.n. ákvæði um, að gefa skuli út heildarreglugerð, þar sem safnað er saman öllum ákvæðum um innflutningstolla, framkvæmd tollheimtu og tollgæzlu. Er það til þess að hægt sé að ganga að þessum fyrirmælum í einu lagi, en þurfi ekki að leita þau uppi í mörgum lögum og reglugerðum, eins og nú er. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vænti, að hv. d. samþ. frv. með þeim breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði á því.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Aðalefni þeirrar breyt., sem þetta frv. felur í sér á samvinnulöggjöfinni, er tekið fram í grg. frv., sem er í 4 liðum. Fyrsti liðurinn greinir frá þeirri breyt., er frv. fer fram á, að samábyrgð allra félagsmanna í samvinnufélögum er afnumin sem skilyrði fyrir því, að þau geti orðið skrásett samkv. samvinnul. Í öðru lagi eru í frv. sett skýr ákvæði um framlag og varasjóð og um útborgun úr stofnsjóði. Ennfremur eru sett nánari ákvæði um afskriftir af eignum félaga og um ráðstafanir á tekjuafgangi. Þá er einnig sett inn í frv. þetta heimild til þess að sameina 2 eða fleiri samvinnufélög í eitt félag. Og í 4. lagi eru sett nokkru víðtækari ákvæði um valdsvið skilanefndar við uppgerð á félögum, ef til slíks kemur. Allshn. hefir athugað frv. og borið breyt. þess saman við l. og komizt að þeirri niðurstöðu, að breyt. séu mikið til bóta. Mælir n. því eindregið með, að frv. gangi fram. Eins og tekið er fram í nál., hefir hv.flm. frv. óskað eftir, að allshn. bæri fram vatill. við 6. gr. frv., og er þessa brtt. að finna á þskj. 196. N. mælir einnig með þessari breyt. Fleira hefi ég ekki fram að taka f. h. allshn. Í framsögu málsins við 1. umr. var gerð ýtarleg grein fyrir öllum breyt., sem felast í frv., og nauðsyn þeirra breyt. á samvinnul. Vænti ég því, að um þetta mál verði ekki neinn ágreiningur. Og a. m. k. er það með öllu ágreiningslaust af hálfu allshn.

*Frsm. (Jóhann Jósefsson): Eins og kemur fram á þskj. 184, þá hefir sjútvn. afgr. þetta mál með þeim breyt., sem þar er sagt, þó þannig, að 2 nm. skrifuðu undir nál. með fyrirvara. Ég skal stuttlega víkja að þessum breytingum. Í fyrsta lagi þótti meiri hl. n. of snemmt að leyfa veiðar með dragnótum, eins og í frv. er gert ráð fyrir, en þar er farið fram á, að þær verði leyfðar frá 20. apríl, og var því breytt eins og sagt er í brtt. En með því að n. var kunnugt um, og hún búin að fá staðfestingu á því í viðræðum við fiskifræðinga, að kolinn, og þó einkum rauðsprettan, hrygna fyrr sunnan við land en fyrir vestan það og norðan, þá þótti rétt að leyfa ekki veiðar eins fljótt fyrir vestan og norðan land og fyrir sunnan. En n. þótti sérstök nauðsyn að tryggja eins og hægt er, þegar annars er leyfð veiði, að kolanum væri hlíft á aðalhrygningartímanum. Sama viðleitnin til þess að tryggja hlífð á ungviðinu, og þar af leiðandi á fiskstofninum, kemur fram í 2. gr.brtt.n., þar sem sagt er, að ráðh. semji reglugerð um möskvastærð dragnóta, svo og um lágmarksþyngd þess fiskjar, sem veiddur er í dragnót og hafður til sölu. En hrygningarsvæðin vill n. eftir föngum verja með því að banna veiðar með dragnótum innan landhelgi á svæðinu frá Eystra-Horni sunnan um land að Straumnesi frá 1. jan. til 15. maí og frá 1. til 31. des., og á svæðinu frá Straumnesi austur um land að Eystra-Horni frá 1. jan. til 15. júní og 1. til 31. des. Einnig eru dragnótaveiðar á skipum, sem eru að stærð 35 smálestir brúttó eða meira, bannaðar frá 15. maí til 30. sept. ár hvert. Ég skal taka það fram, að þar sem minnzt er á Straumnes í nál., er átt við Straumnes við Ísafjarðardjúp, og hefir fallið niður að geta þess. Myndi þetta verða lagfært við endurprentun, ef brtt. yrði samþ. En n. áleit ekki þörf á því að koma með sérstaka brtt. til þess að skýra, við hvað er átt. Með þessu ákvæði er landhelgissvæðinu skipt í tvo hluta, annan fyrir sunnan land, en hinn norðan- og vestanlands. Í suðurhlutanum vill n. leggja til, að leyft verði að byrja dragnótaveiðar mánuði fyrr á vorin en á hinu síðara svæðinu, sem gildir fyrir norðan land og austan. Það hefir komið í ljós við reynsluna, að dragnótaveiðin er allmikil trygging, þegar mikið hleðst af bátum á sömu miðin. Og þess vegna er ekki nauðsynlegt, ef einhver hluti skipanna á annars úrkosti, að stefna til þess, að allur bátaflotinn snúi sér einmitt að þessum veiðum, með því að það er líka vitað, að allir stærstu vélbátarnir eru farnir að stunda síldveiðar á sumrin, og er líklegt, að þeir geri það einnig framvegis. Ennfremur ber að benda á það, eins og tekið er fram í nál., að rýmkun dragnótaveiðal. er ekki hvað sízt gerð fyrir smærri hluta vélbátanna eða jafnvel fyrir þá smæstu. Og einkum eru þær tilslakanir, sem n. leggur til, að verði gerðar, þannig vaxnar, að þær koma jafnvel hinum minnstu bátum að gagni, ef ekki að tiltölulega mestu gagni. Á ég þar við, að n. leggur til, að ákvæði 8. gr. falli niður, en hún hefir í sér fólgin hin svokölluðu héraðabönn, þar sem hvert hérað getur bannað veiði fyrir sínu landi og fengið síðan staðfestingu ráðh. á því. Afleiðingin af þessu er sú, að á ýmsum fjörðum, þar sem heimamenn gætu veitt í dragnót á minnstu fleytur sínar, þar er þeim meinað það með þessum ákvæðum 8. gr. Út af þessu leggur n. til, til þess að stefna ekki öllum vélbátaflotanum einmitt á þessar veiðar, að dragnótaveiði á skipum, sem eru 35 smálestir brúttó eða meira, verði bannaðar frá 15. maí til 30. sept. M. ö. o., þær tilslakanir, sem samkv. till.n. er lagt til, að gerðar verði, ná ekki til báta, sem eru 35 smálestir brúttó eða meira. Þar hafði n. sérstaklega í huga, eins og ég tók fram áðan, að bátum af þeirri stærð og stærri væri fært að stunda sæmilega arðsamar veiðar á öðrum miðum á þessum tíma, enda gera þeir það reyndar eins og nú er ástatt. Ég hefi svo ekki fleiri brtt. við þetta mál að mæla hér fyrir. Þar með er á þær allar minnzt. En almennt vildi ég aðeins segja það, að n. í heild sinni leizt svo á, að ekki væri unnt að standa lengur á móti því, að opnaður væri aðgangur fyrir vélbáta landsmanna að þessum veiðum að einhverju leyti, sem kæmi að gagni. Bæði er það, að eins og vitað er, þá hafa menn smátt og smátt þessi ár verið að halla sér meir og meir að því, að veiða í dragnót, og annað það, að eftir því sem þorskveiðar reynast óarðvænlegri fyrir vélbátana, þá er nauðsynlegt, að þeim sé gefinn kostur á því, að snúa sér að öðrum veiðibrögðum, - þeim, sem meiri arð gefa en þorskveiðarnar, og yfir höfuð þeim veiðibrögðum, sem geta komið til greina um sumarið, fyrir þá vélbáta, sem eru undir 30 smálestir eða jafnvel 35. Þessir bátar, og allt niður í trillubáta, hafa orðið í engan annan stað að venda en kolaveiðarnar. Og þessar veiðar eru yfirleitt svo arðsamar fyrir báta á þeim stöðum, þar sem tök eru á að koma þessum fiski á markað, að það er a. m. k. mjög mikil og brýn nauðsyn, að ekki sé að ófyrirsynju gengið framhjá þeim bjargráðamöguleikum, sem hér eru fyrir hendi fyrir bátaflotann. Ég veit vel, að fyrir ýmsum þeim mönnum, sem eru á móti dragnótaveiðum, vakir það, að þeim finnst, að með þessu sé gengið á stofninn, sé eytt kolanum og jafnvel spillt öðrum fiskimiðum. Það atriði út af fyrir sig, hvort gengið sé á stofninn, með því að leyfa dragnótaveiðar í stærri stíl, vil ég á engan hátt vefengja, að muni geta átt sér stað. En með þeim till., sem n. flytur, eru gerðar ráðstafanir til þess að forðast það eins og unnt er, með því ákvæði, sem hún vill lögleiða um möskvastærð og lágmarksstærð þess fiskjar, sem veiddur er í dragnót og hafður til sölu. Með því er gert það, sem unnt er að gera, til þess að vernda stofninn, nema þá með hreinu veiðibanni. En jafnvel þó að það væri að einhverju leyti gengið á stofninn með opnun landhelginnar í þessu skyni, þá er að líta við þessum atvinnumöguleikum fyrir mörg hundruð sjómenn yfir þann tíma, sem þeir hafa einskis annars úrkosti með arðsamar fiskiveiðar. Og þess er líka að gæta, að þessum stofni kolaforðans við strendur landsins er engan veginn tryggður friður í framtíðinni, jafnvel þó að landsmönnum sé meinað að hafa not af honum á þennan veg, vegna þess að það hefir nú viljað vera svo hingað til, að bæði utan og innan landhelginnar hefir þessi fiskur verið drepinn, sumpart af landsmönnum sjálfum, og þó, að því er ég hygg, langmest af útlendum botnvörpungum. Útlendir botnvörpuskipstjórar, sem stunda hér veiðar, þekkja kolamiðin við landið utan landhelgi a. m. k. eins vel og hinir kunnugustu Íslendingar, ef ekki miklu betur. Því verður þess vegna engan veginn að öllu leyti forðað, að þessi fiskur verði veiddur meira eða minna. Og þegar svo er ástatt, þá virðist vera hart að gengið að meina landsmönnum sjálfum að færa sér þetta í nyt, og það þegar ástæðurnar eru þannig, að þeir hafa mjög rýra afkomu við aðrar veiðar, og þeir hinsvegar hafa orðið tæki og aðstöðu til þess að notfæra sér þessar veiðar. Hér má bæta því við, að með byggingu frystihúsa víðsvegar á landinu eru miklu betri og tryggari söluskilyrði fengin fyrir þennan fisk en áður voru. Og síðan sænska frystihúsið byrjaði að kaupa flatfisk og fiskimálan. fór að feta í þess fótspor og tók að koma þessum fiski á markað, hafa opnazt ennþá meiri möguleikar fyrir sölu á þessari vöru. Annarsstaðar á landinu er það svo, sumstaðar a. m. k., að þó að fiskurinn sé ekki hraðfrystur, þá er hann ísaður og honum þannig komið á markaðinn. Hvað mitt kjördæmi snertir, veit ég, að það er mikil eftirspurn af útlendinga hálfu einmitt eftir þessari fisktegund, sem veiðist í dragnót. Ég býst við því, að eins og nú horfir við með afkomu bátaútvegsins hér við Ísland yfir vetrarvertíðina, þá muni hv.þdm. sjá, að það er meira en lítið bjargræði, sem getur legið í því fyrir þennan bátaflota, að mega hefja dragnótaveiði í lok vetrarvertíðarinnar með öruggri vissu fyrir því, að allt, sem þeir geta veitt af flatfiski, er seljanlegt með góðu verði og strax. Því miður er útlit fyrir, að afkoman á vetrarvertíðinni verði slæm, og það er líka sérstök ástæða fyrir því, að ekki séu vanræktir þeir möguleikar fyrir bátana, að bjarga sér við aðrar veiðar, ef kostur er. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég vil að lokum benda á það, sem við flm. þessa frv., hv. 1. þm. Rang. og ég, tókum fram í grg., að það virðist óforsvaranlegt, að löggjöfin standi þannig í vegi fyrir því, að landsmenn geti notað sér öll þau gæði sjávarins, sem geta orðið þjóðinni til hagsbóta. Á það er bent í nál., sem hér liggur fyrir, að samkv. skýrslum, sem Fiskifélagið safnaði fyrir síðasta ár, þá stunduðu þessa veiði 96 bátar; 430 manns tóku þátt í þeim og aflinn nam ¾ millj. kr. Þessar skýrslur Fiskifélagsins liggja hér fyrir og umsagnir fiskimanna úr hinum ýmsu veiðisvæðum um dragnótina og notasemi hennar, og geta hv.þm. sannfært sig um, að þær eru mjög á einn veg, sem sé að veiðin sé arðsöm og tilkostnaðurinn lítill og afkoma báta við þær tiltölulega betri og í mörgum tilfellum mikið betri heldur en við þorskveiðar. Ég vona svo, að hv.þdm. geti fallizt á að leyfa málinu fram að ganga með þeim breyt., sem sjútvn. leggur til, að gerð verði á því. - Þeir nm., sem skrifuðu undir nál. með fyrirvara, gerðu ekki grein fyrir honum í n., en ég vænti þess, að þeir geri það nú við þessa umr., og að sú grg. verði ekki á þann veg, að þeir hyggist að leggjast á móti málinu.

*Pétur Ottesen: Mér virðist, að hæstv. forseti hafi nokkuð hlaupið fram fyrir skjöldu - ef svo má að orði kveða - með því að taka þetta mál, sem er 19. og síðasta dagskrármálið, nú þegar fyrir, en ekki er komið lengra áleiðis með dagskrána en að 6. málinu. Og hvað snertir hv.flm. og frsm. þessa máls, hv.þm. Vestm., þá er hann ekki svo við því búinn, að þetta mál sé tekið fyrir, að það þarf að fella niður störf í d., meðan hann er að leita að þeim skjölum, sem hann byggir mál sitt á, í öllum herbergjum og máske utan dyra þessa húss. Og þeir 2 hv.þm., sem hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, eru ekki við því búnir að gera grein fyrir honum, að því er virðist, því að hvorugur þeirra er hér viðstaddur. Nú er það svo fyrir mér, sem ætla að segja nokkur orð um þetta mál, að ég vildi gjarnan heyra afstöðu þessara hv.þm., áður en ég tek til máls, og vildi ég þess vegna mælast til þess við hæstv. forseta, þar sem nm. eru svo vanbúnir við því, að málið sé tekið fyrir, að hann fresti nú frekari afgreiðslu þess heldur en orðið er. Vona ég, að hæstv. forseti taki þetta til greina og sjái, að þessi ósk er ekki að ófyrirsynju fram borin.

Forseti (JörB): Það er rétt hjá hv.þm. Borgf., að þetta mál er neðarlega á dagskránni, en það stafar af því, hve seint kom fram ósk um að taka það á dagskrána. Nú er þetta með fyrstu málum hér í d., svo þar sem svo stóð á, gat ég ekki annað en orðið við tilmælum hv.frsm. um að taka málið á dagskrá. Ég tók svo eftir, þegar umr. hófust, að nm. væru hér allir viðstaddir, og vona ég því, að ef þeir ætla að gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins, þá geri þeir það nú, enda hefir nú hv.þm. Barð. þegar kvatt sér hljóðs.

*Bergur Jónsson: Ég ætla aðeins með fáum orðum að gera grein fyrir fyrirvara mínum. Ég er sammála meðnm. mínum um það, að nauðsyn beri til að lengja þann tíma, sem veiða megi með dragnót. N. hefir haft fyrir sér ýms plögg, sem bera með sér, að þessi veiðiskapur hafi lánazt vel hér við land, og á slíkum erfiðleikatímum sem nú er nauðsynlegt, að sem flestar verstöðvar geti notið þessarar veiði. En fyrirvari minn liggur eiginlega bara í nokkrum smáatriðum. Ég óska þess heldur, að í 1. brtt., þar sem talað er um svæðið frá Eystra-Horni að Straumnesi, kæmi 15. júní í staðinn fyrir 15. maí. Ég hygg, að of langt sé gengið með því að leyfa dragnótaveiðar svo snemma, a. m. k. hvað Vestfirði snertir, og þess vegna geri ég ráð fyrir að koma fram með brtt. viðvíkjandi þessu. Að öðru leyti tel ég alveg sjálfsagt að ganga inn á þessa rýmkun á dragnótaveiðinni vegna þess erfiða ástands, sem sjávarútvegurinn á við að stríða, ekki sízt smáútvegurinn víðsvegar um landið. Með þessu hefi ég gert grein fyrir fyrirvara mínum, og er því engin ástæða fyrir hv.þm. Borgf. að amast við því, að málið sé tekið fyrir, enda er nú hv. 6. þm. Reykv. hér kominn og mun því sennilega geta gert grein fyrir sínum fyrirvara.

*Sigurður Kristjánsson: Ég taldi ekki rétt að kljúfa n. út af þessu máli, enda þótt ég hafi ekki getað verið henni samþykkur í mikilsverðum atriðum. Að ég ekki vildi koma fram með sérstakt nál., stafar af því, að ég neita því alls ekki, að ástæður okkar eru svo bágbornar, að það er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem sjóinn stunda, fari fastlega fram á að geta notið allra þeirra gæða, sem þeir hyggja, að fyrir hendi séu. En þetta mál er, eins og hv.þm. er kunnugt, afarmikið ágreiningsmál, og það svo mikið, að þeir, sem á móti dragnótaveiðum í landhelgi eru, telja, að þær séu til stórtjóns fyrir smáútveginn og muni gereyða sumum grunnmiðum landsins. Þeir, sem aftur á móti haft komizt að raun um, að þessi veiði geti gefið mjög góðan arð, eru að vonum mjög ákafir í að geta notið hennar. Nú er með öllu ómögulegt að gera báðum þessum aðiljum til hæfis, og verður þá fyrst og fremst að reyna að brjóta málið til mergjar og sjá, hverjir hafa rétt fyrir sér, og ef hvorirtveggja hafa eitthvað til síns máls, þá er að reyna að finna einhverja millileið, sem gæti sætt báða. Ég er ekki í neinum vafa um það, að ef veiðiskapur með dragnót yrði heimilaður almennt, þá mundi hann verða rekinn fyrst í stað í svo stórum stíl, að það mundi í fyrsta lagi verða afarmikil botnröskun á þeim miðum, sem bátaflotinn sækti, og í öðru lagi mundi arðurinn af þessari veiði ekki verða svo mikill sem margir álíta, því að það er alls ekki rétt ályktað, að miða eingöngu við þann árangur, sem tiltölulega fáir bátar hafa fengið. - Ég vil fúslega viðurkenna það, að hik mitt í þessu máli stafar aðallega af tvennu; í fyrsta lagi því, hve mjög skoðanir manna eru skiptar um það, hvort rétt sé að leyfa þessar veiðar með svona litlum takmörkunum, og í öðru lagi því, að mig skortir náttúrlega alla þekkingu á þessum hlutum, og verð þess vegna að reyna að gera mér grein fyrir málinu eftir umsögnum og reynslu annara. En það þykist ég vera alveg viss um, að ef svo mikil rýmkun verður gerð á þessum veiðum sem hér er gert ráð fyrir, þá verði kolinn alveg uppurinn eftir fá ár, því að gera má ráð fyrir, að geysilegur fjöldi báta muni verða gerðir út til kolaveiða, þegar tíminn er orðinn svona langur, sem dragnótaveiðar eru heimilaðar. - Ég hefi líka verið ákaflega hikandi í því að ganga inn á þá braut, að heimila mætti sumum bátum þessar veiðar, en öðrum ekki. Það er náttúrlega ekki hægt að neita því, að réttur manna til veiða, bæði þessara og annara, með sama veiðarfærinu, á að vera jafn. En hinsvegar eru þau rök n. alveg rétt, að stærri bátar geta vel stundað síldveiðar og þoli því frekar, að þeim sé bönnuð þessi veiði, heldur en hinir minni bátarnir, sem annars eiga einskis úrkostar. Eigi að síður er það ákaflega leiðinlegt að koma til manna, sem eru borgarar í sama þjóðfélaginu, og segja við þá, að þessi megi nota kolamið landsins, en hinir ekki, jafnvel þó að báðir ætli sér að viðhafa nákvæmlega sömu veiðiaðferðina. Af þessum ástæðum, sem ég nú hefi tekið fram, hefi ég ekki séð mér fært að heita þessu máli fylgi mínu, þrátt fyrir það, að ég viðurkenni fullkomlega þörf manna til þess að nota sér hvaða veiðar sem hugsanlegt væri, að gæfu góðan árangur í bili. - Ég skal ekkert um það segja, hvort ég greiði atkv. í þessu máli, en ég hefi sem sagt ekki heitið því fylgi mínu.

*Páll Þorbjörnsson: Það var nú svo sem vænta mátti, að hv.þm. Borgf. tæki fljótt til máls, en ræða hans virtist eingöngu miða að því að tefja fyrir þessu máli.

Þetta var engin ræða; ég á allt eftir!

. Virðist margt benda til þess, að trú hans sé farin að minnka svo á mátt sinn hér í d. til þess að skaða þetta mál, að hann sjái ekki annað fram undan en að fara þessa leið. Hv. þm. Borgf. undraðist yfir því, að hv.frsm. hefði ekki við hendina þau plögg, sem hann vildi vitna í. Ég sé nú, að hv.frsm. er að blaða í þeim núna, en hv.þm. Borgf. skal ég segja það, að þessi plögg eru afarveigamikil og sýna, að það er mikill áhugi fyrir þessu máli meðal fiskimanna. Þeir láta miklar og glöggar skýrslur frá sér fara, en hitt er léttara á metum, sem komið hefir frá þeim, sem hafa andmælt þessu máli. Ég býst ekki við, að rök hafi mikið að segja við hv.þm. Borgf. Hann er - sem kunnugt er - búinn að fá þetta mál á heilann, og það virðist vera erfitt að koma nokkru tauti við hann. En nú þegar fyrir liggja skýrslur frá allt að 100 bátaeigendum, sem allir lofa mjög þennan atvinnurekstur, og þegar vitað er, að þrátt fyrir miklar takmarkanir á þessari veiði og ýmsa erfiðleika, sem þyrfti að yfirstíga, munu aflabrögð hafa verið á síðastl. sumri rúmar 700 þús. kr., þá þætti mér ekki ótrúlegt, að hv.þm. Borgf. vildi eitthvert tillit til þessa taka. Enda hlýtur honum að vera kunnugt um það, að á síðastl. ári hefir enginn atvinnurekstur við sjávarsíðuna fært mönnum eins miklar tekjur í búið eins og dragnótaveiðarnar, nema ef vera skyldu síldarveiðarnar. Allir þessir menn, sem sent hafa skýrslur um reynslu sína af dragnótaveiðunum, ljúka upp einum munni um gagnsemi þeirra og draga mjög í efa, að yfirvofandi hætta sé á, að fiskimiðin eyðileggist, þó að þessar veiðar séu stundaðar. Í sjútvn. hefir þessu frv. verið að nokkru breytt, frá því sem það var upphaflega borið fram, eins og hv.frsm. gat um. Og þessar breyt. hygg ég, að séu gerðar með fullu samkomulagi 3 nm., en hinir 2, sem skrifað hafa undir nál. með fyrirvara, hafa ekki komið með neinar sérstakar breyt. við frv. - Hv. þm. Barð. gat þess hér áðan, að fyrirvari sinn byggðist á því, að hann teldi mjög hæpið, að rétt væri að leyfa það, að veiðarnar byrjuðu 15. maí á svæðinu milli Eystra-Horns að Straumnesi, og vildi hann, að þessu yrði breytt hvað Vestfirði snerti. Það, að okkur í n. taldist svo til, að rétt væri að hafa tvö tímatakmörk um það, hvenær stunda megi þessar veiðar, stafaði af því, að hrygningartíminn er ekki talinn vera sá sami í kalda og hlýja sjónum. Nú er það kunnugt, að straumamótin eru hér fyrir Austurlandi við Eystra-Horn. Um það eru engar deilur. Hinsvegar telja menn, að ekki séu nein glögg merki um það, hvar skipti um fyrir Vesturlandi, en fiskifræðingar telja, að heppilegasti staðurinn til þess að láta skipta um sé við Straumnes. Og ég hygg, að ef hv.þm. Barð. athugar þetta nánar, þá komist hann að þeirri niðurstöðu, að það hafi geysilega mikla þýðingu einmitt fyrir Vestfirðinga, að tímatakmarkið hjá þeim sé 15. maí, en ekki 15. júní, því að nú er, eins og kunnugt er, búið að koma upp á 2–3 stöðum hraðfrystihúsum, sem byggð eru með það fyrir augum að frysta afla frá dragnótabátum, og þessi byggðarlög byggja því afkomumöguleika sína á komandi árum einmitt á því, að geta hagnýtt þessi frystihús í sambandi við dragnótaveiðar. - Ég vildi aðeins benda á þetta, af því að hv.þm. Barð. var að tala um, að hann kæmi sennilega með brtt. út af þessu, og vildi ég mælast til þess, að hann kynnti sér fyrst, hvort ótti hans um það, að tímatakmarkið væri of snemmt, væri ekki ástæðulaus. Hv. 6. þm. Reykv. hefir nú lýst sínum fyrirvara við frv., og var það sérstaklega eitt í sambandi við brtt. okkar í sjútvn., sem hann taldi sig eiga erfitt með að sætta sig við, sem sé það, að nokkuð væri gert upp á milli skipa um rétt til dragnótaveiða. Það, sem fyrir mér vakti, og ég geri ráð fyrir, að það sama hafi vakað fyrir hv. samnm. mínum, var einungis það, að það getur á ýmsan hátt haft óheppilegar afleiðingar, ef allt of stór floti stundar þessar veiðar á næsta sumri. Það er ekki svo að skilja, að ég álíti, að það hafi slæmar afleiðingar fyrir fiskimiðin sjálf, en þar sem við erum ekki enn búin að afla okkur stórra markaða fyrir hraðfrystan fisk og víða við landið eru óheppilegar ferðir til þess að flytja fiskinn á markaðinn, þá er ekki æskilegt að fara takmarkalaust út í þetta. Nú er það kunnugt, að bátar yfir 35 smál. hafa undanfarin sumur stundað síldveiðar með góðum árangri, og er engin ástæða til að ætla, að þeir muni ekki stunda þessar veiðar hér eftir eins og hingað til. Hinsvegar er það svo með báta undir 35 smál., að þeir eiga þess lítinn kost að stunda síldveiðar með þeim árangri, að það færi sjómönnum nokkra verulega björg. Ég held því, að ástæðulaust sé að halda, að þarna sé gengið sérstaklega á rétt þeirra, sem stærri báta eiga.

*Sigurður Einarsson: Ég hefi, síðan fundur hófst í dag, verið að gera tilraunir til þess að ná sambandi við menn, sem höfðu búið sig undir að láta í ljós álit sitt um þetta mál, sem hér liggur fyrir, en mér hefir ekki tekizt að ná því sambandi ennþá. Þess vegna verður það, sem ég segi, ekki mikið, með því að þessar upplýsingar skortir. Ég verð að lýsa yfir því, að ég er fylgjandi í aðaldráttunum því frv., sem hér liggur fyrir, með þeim breytingum, sem sjútvn. leggur til, að gerðar verði á frv. - Þetta mál er búið að liggja fyrir svo mörgum þingum og búið að ræða það svo mjög, að mönnum er orðið það ljóst, að ýmislegt það, sem fært hefir verið fram gegn því að nota dragnætur, virðist ekki vera á eins traustum rökum byggt, eins og áður hefir verið látið í veðri vaka. Í öðru lagi eru frá þeim stöðum, sem bátaútvegur er mikill, og einkum frá þeim stöðum, þar sem búið er að koma upp hraðfrystihúsum, ákaflega háværar kröfur um það, að mönnum verði gert fært að hagnýta þessa veiði sér til bjargræðis. Eins og þegar er tekið fram í þeim umr., sem um þetta mál hafa orðið, er það víst, að þótt verði látið sitja við þá löggjöf, sem verið hefir, er það engan veginn tryggt, að ekki sé nokkuð mikið veitt af kola og öðrum flatfiskum, sem veiddir eru í dragnætur. A. m. k. er það kunnugt frá Vestfjörðum, þar sem bönnuð eru mið og jafnvel heilir firðir, að þar veit almenningur, að læðzt er inn á bönnuðu svæðin, þegar vel þykir henta, og veitt þar af aðkomubátum og útlendum skipum. Ég er viss um, að sá hugur, sem í verstöðvunum hefir ríkt fyrir því að loka landhelginni fyrir dragnótaveiði, hefir byggzt á því, að hlutaðeigandi svæði hafa ekki aðstöðu til að hagnýta sér þennan afla. Að því er snertir það hérað, sem ég ber fyrir brjósti, sem er Bíldudalur og nærliggjandi kauptún, þá er með byggingu hraðfrystihússins þar þegar fyrir því séð, að hægt verði að hagnýta þennan afla. Þó að ég hafi ekki nein gögn frá þeim stöðum, sem ég ætlaði að afla mér þeirra frá, þá er mér, af viðræðum við menn vestra og öðrum gögnum, þegar kunnugt um það, að almenning fýsir, að þetta frv. nái fram að ganga. Ég hefi ekki af ræðu hv.þm. Barð. getað sannfærzt um það, að rétt sé að láta veiðitímann fyrir Vestfjörðum byrja seinna en fyrir Suðurlandi. Mér er ekki kunnugt um, að síðan þetta frv. var borið fram, hafi komið nokkuð fram frá hlutaðeigendum eða því opinbera, sem færi sönnur á það, að þeim, sem að þessu máli standa, sé neinn hugur á þessu ákvæði, sem ég hér nefndi. Hitt er augljóst, að þegar komin eru upp frystihús og bátar til þess að hagnýta aflann, þá skiptir það miklu máli, að hægt sé að stunda þessar veiðar sem lengstan tíma af árinu. Að svo stöddu sé ég ekki frá mínu sjónarmiði annað nær hendi en að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir með þeim breytingum, sem fyrir liggja, sem ég tel, að horfi til stórra bóta.

*Pétur Ottesen: Ég sé það á nál.hv. sjútvn., að hún þykist standa allföstum fótum að því er snertir sínar till. í þessu máli, meðal annars af því, að Fiskifélag Íslands hefir safnað skýrslum um veiðar á síðastl. ári og auk þess leitað álits manna um dragnótina, kosti hennar og galla. Þessu áliti, sem kemur fram í gegnum þessa skýrslusöfnun Fiskifélagsins, byggir svo n. á sem staðreyndum, að álit fiskimannanna við strendur þessa lands sé það á dragnótunum, að þær geri yfir höfuð ekki usla svo teljandi sé né skaði aðrar fiskveiðar. Nú vil ég spyrja hv.frsm. sjútvn. að því, að hvers tilhlutun Fiskifélag Íslands hefir safnað þessum skýrslum og að hvers tilhlutun leitað er álits fiskimanna með þeim hætti, sem hér hefir verið gert. Ég meina með þeim hætti, að það er eingöngu leitað til þeirra, sem stundað hafa dragnótaveiðar og spurt um álit þeirra á dragnótinni, en gengið framhjá öllum öðrum fiskimönnum í þessu máli, þótt þeir hafi vitanlega mikla reynslu í þessu efni og hafi stundað dragnótaveiðar í sambandi við aðrar veiðar. Hvernig stendur á því, að Fiskifélag Íslands gerir þetta, ef ætlazt er til, að af því verði dregin ályktun um almenna skoðun fiskimanna í landinu á dragnótaveiðum? Er þetta blekkingartilraun hjá þessari opinberu stofnun, sem Fiskifélag Íslands er og byggt er upp með fjárframlögum úr hinum opinbera sjóði landsmanna, ríkissjóðnum? Eða misnotar sjútvn. þessar upplýsingar til þess að reyna að blekkja menn með því, að út úr þessum till. megi draga ályktun um almenna skoðun fiskimanna á landinu á dragnótaveiðum? Hvort er heldur? Eða er þetta hvorttveggja gert í blekkingarskyni? Ef svo er, að opinber stofnun eins og Fiskifélag Íslands hefir gert þetta, og ætlazt er til að fá með þessu grundvöll undir almenna skoðun á dragnótinni, þá er ekki hægt að líta á þetta öðruvísi en það sé af hálfu Fiskifélagsins gert í blekkingarskyni. Það er bezt að krefja þá góðu menn, sem staðið hafa fyrir þessu, sagna um það, hvort þeir hafi aflað till. í því skyni, að dregnar verði af þeim ályktanir, sem ekkert annað fela í sér en blekkingar. Hitt er kannske ekki eins undravert, þótt sjútvn., sem á undanförnum árum hefir leitað flestra klækja til þess að fá stoð undir þetta mál sitt, gerist djarftæk til heimilda í þessu efni. Það er ekki neitt nýtt. Hún hefir farið á þær fjörur fyrr. Málið fer fyrst að verða alvarlegt, ef opinber stofnun, sem studd er af ríkinu og byggð upp af fiskimönnum þessa lands, fer að nota sína aðstöðu til slíkra hluta. Það er bezt að skiljast ekki svo við þetta mál, að þeir góðu menn, sem að þessari stofnun standa, standi ekki reikningsskap af gerðum sínum og þvoi hendur sínar af þessu og færi það yfir á sjútvn. eða þann hluta hennar, sem kann að standa að þessu. Annað atriði í þessu máli er að athuga það, hvernig n. að öðru leyti notar þessar skýrslur. Þessar skýrslur hafa verið undir hespu og lás hjá sjávarútvegsnefnd frá því þær komu inn fyrir þetta þinghús, svo að mönnum utan nefndarinnar hefir ekki gefizt kostur á að kynna sér þessar skýrslur. Ég hefi því aðeins getað rennt augunum yfir þessar skýrslur. Það er vitanlega ekki hægt á svo stuttum tíma að kanna skýrslurnar þannig, að maður geti áttað sig á þeim til fulls. Ég hefi þó séð á þeim örskamma tíma, sem ég hefi athugað skýrslurnar, að n. hefir verið nokkuð djarftæk í því að draga af þeim ályktanir. Ég sé af þessum skýrslum, að það er alls ekki skýlaus skoðun þessara manna, sem skýrslurnar hafa gefið, að þessar veiðar geri engan usla og af þeim stafi engin hætta fyrir ungviðið, sem mjög verður fyrir dragnótinni. Ég ætla í þessu sambandi að benda á 2 eða 3 dæmi, sem ég hefi rekið augun í á þessum fáu mínútum, sem ég hefi haft til þess að fara yfir skýrslurnar. Ég sé hér í bunka, sem kallaður er „skýrslur um dragnótaveiðar við Faxaflóa og Stokkseyri“, í bréfi, sem fylgir skýrslunum, þar sem talað er um kost og löst á þessu veiðarfæri, en um það var spurt af Fiskifélaginu, að þar stendur: „Um kost og löst þessa veiðarfæris er það að taka fram, að ég er ekki í nokkrum vafa um, að það eyðileggur botngróður og ungviði“. - Það er gott að bera þetta saman við þá ályktun, sem n. hefir dregið út úr þessum skýrslum í nál., að þetta veiðarfæri sé alveg skaðlaust að því er fiskinn snertir og þar á meðal ungviðið. Það stendur ennfremur í þessum skýrslum frá Faxaflóa, þar sem talað er um þetta í töluvert löngu máli: „Hitt er rétt, að hún (þ. e. dragnótin) verði ekki notuð samtímis öðrum veiðarfærum á sama stað“. - M. ö. o. þá byggir dragnótin út öðrum veiðarfærum á þeim miðum, sem hún er notuð á, og það má líka draga út af þessum ummælum, að það sé tilgangslaust að vera þar með aðrar veiðar, því að það sé ekki hægt að afla neins fiskjar með þeim hætti. Það er gott að bera þetta saman við sífelldar fullyrðingar hv.þm. Vestm. og annara, sem eru á sama máli um, að þetta spilli ekki veiðum á önnur veiðarfæri. Ég veit, að sá maður, sem hefir gefið þessa skýrslu, er þrautreyndur við dragnótaveiðar við Faxaflóa. Ég álít þess vegna, að það megi töluvert leggja upp úr þessum ummælum hans. Mér hefir ekki gefizt tími til að athuga meira í þessum bunka, því að ég vildi nota þessar fáu mínútur, sem ég hafði, til þess að fara yfir alla bunkana, svo að maður fengi dálítið yfirlit kringum landið, hvernig fiskimenn líta á þetta, og bera það svo saman við ályktun þá, sem n. hefir dregið út úr skýrslunum í nál., sem ég las upp áðan. Ég kem þá að Norðurlandi. Þar hefi ég ekki getað komizt yfir að lesa neitt af því, sem er þar neðanmáls á þeim prentuðu skjölum, sem Fiskifélagið sendi út. En ég hefi séð á þeim sérstöku bréfum, sem fylgja frá dragnótaveiðimönnum, að það, sem þar er sagt, kemur ekki vel heim við það, sem í nál. stendur. Í bréfi frá tveimur mönnum í Hrísey segir m. a.: „Það er réttmætt og sjálfsagt, að landhelgin sé lokuð yfir hrygningartímann og fram á haust, eins og nú er, en síðan opin 2 til 3 mánuði minnst.“ - Þeir menn, sem skrifa þetta bréf, eru með öðrum orðum í andstöðu við flm. þessa frv. og sjútvn. Þó leyfir n. sér að ganga alveg framhjá þessu og taka þetta bréf sem meðmæli með því að opna landhelgina alveg upp á gátt. Þetta er nú aðferð n. og heiðarleiki hennar og varfærni í því að nota þessar heimildir svo sem hún gerir í sínu nál. Þá er það dragnótaveiðin á Vestfjörðum. Þar er ekki um auðugan garð að gresja í þessum upplýsingum. Þar er einn einasti maður, sem orðið hefir til þess að skrifa á þessi prentuðu eyðublöð frá Fiskifélaginu. Hann segir hér í svari sínu út af síðustu spurningunni, um kost og löst þessa veiðarfæris: „En gæta verður þess að hanna veiðina hæfilega langan tíma á hverju ári til þess að koma í veg fyrir, að hún eyðileggist alveg.“ - Þegar maður ber þetta saman við það frv., sem hér liggur fyrir, þar sem á að leyfa þessar veiðar allan þann tíma, sem nokkur koli er á grunnmiðum - því að bannið tekur nálega yfir þann tíma, sem kolinn fer út af grunninum til þess að hrygna, og þá er sama, hvort veiðarnar eru bannaðar eða ekki, því að þá veiðist ekkert - þá er það augljóst mál, að n. getur ekki sótt mikinn stuðning í þetta álit frá Vestfjörðum. Ég var ekki kominn lengra en þetta, þegar að mér kom að tala í málinu, svo að ég hefi ekki haft tíma til að athuga bunkann frá Austfjörðum og ekki nema að litlu ummæli, sem fyrir liggja í sérstökum bréfum, og eru þau í mótsetningu við það, sem n. hefir dregið út úr þessu, og það ástand, sem hún berst fyrir í þessu máli. Ég ætla, að það verði bezt séð af þessu, að það er með mjög ótilhlýðilegum hætti gengið að því að afla þessara upplýsinga af hálfu Fiskifélags Íslands og svo af hálfu n. að nota þær sem almenna ályktun fiskimannanna í landinu. Þarna er um blekkinga- og fölsunartilraun að ræða, og það er skákað í því skjólinu, að menn hafi ekki getað kynnt sér málið. Í raun og veru er það svo, eftir að n. hefir dregið þessa ályktun út úr skýrslunum, sem þarna eru, um álit fiskimannanna, eins og það er nú til komið, að hún hefir komið hreint og beint upp um sig. Það er ekki þörf fyrir mig né aðra að gera það, því að hún hefir sjálf gert það. Ef þessi veiðiaðferð væri alveg óskaðleg fyrir fiskveiðarnar, eins og n. vill álíta, - hvaða ástæða er þá til að gera sérstakar ráðstafanir til þess að vernda ungviðið, eins og gert er í brtt.n. og eins og segir í nál.? Það væri vitanlega, ef n. tryði því, sem segir í nál., og þyrði að standa á þeim grundvelli, sem lagður er með frv., ástæðulaust að gera slíkar ráðstafanir. En n. gerir það samt sem áður og leggur þetta til í sínum till., og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp það, sem stendur í nál. um þetta: „Þá telur n., að setja verði skorður við því svo sem hægt er, að ungviði sé drepið og þannig gengið á fiskstofninn, og leggur því til, að ráðh. setji með reglugerð ákvæði um möskvastærð á dragnótum í þessu skyni og ennfremur ákvæði um lágmarksþyngd þess fiskjar, sem veiddur er í dragnót og hafður til sölu.“ Það er náttúrlega ákaflega gott að trúa á löggjafann og allt þess háttar, því að á því byggist okkar þjóðskipulag, að löggjöf sé sett og henni framfylgt. Ég ber auðvitað fyllstu virðingu fyrir skynsamlegum l., en mér virðist það stappa nærri oftrú á löggjafanum, þegar gert er ráð fyrir að setja l. um stærð þess fiskjar, sem veiða megi í dragnót og hafa til sölu. Ég veit ekki, hvernig á að framkvæma þessa löggjöf niðri á sjávarbotni. Ég veit ekki, hvernig framkvæmdarvaldið ætlar að seilast niður á miðin, þar sem dragnótin er á ferð, og sjá um, að ekki slæðist í dragnótina nema fiskur af vissri stærð. Það kemur út á eitt, þótt þessar ráðstafanir séu gerðar, því að ef þessi fiskur kemur í vörpuna, þá drepst hann, hvort hann er söluhæfur eða ekki, hefir enga þýðingu í þessu efni. Aðalhættan er sú, eins og n. viðurkennir þarna, að ungviðið er dregið upp í vörpuna og drepst þar. Þegar svo er komið, þá er þessi stuðningur lítils virði. Þegar litið er á þetta frá framkvæmdanna sjónarmiði, þá er þetta broslegt, ég vil ekki segja hlægilegt, að setja ákvæði eins og þetta. En þetta er þó vottur þess, að n. álítur, að þarna sé hætta á ferðum. Ég held það sé núna í fyrsta skipti, sem hún gerir það, svo að það er þó búið að koma þessu inn í þau höfuð, sem þar fjalla um málið. Hún sýnir þó þarna lit á skynsemd, þótt till. sé óraunhæf og geti ekki orðið að gagni. En n. kemur þarna upp um sjálfa sig. Hún hefir dregið ályktun um almennt álit fiskimannanna út af skýrslunum, en þetta er nú ekki eins og hún hefir haldið fram, auk þess sem ekkert er á þessu byggjandi. Það kom líka hér fram, - ég man ekki hjá hverjum, því að það er svo erfitt að greina á milli, þegar margir tala um sama efni og éta hver upp eftir öðrum - að það gerði ekkert til, þótt gengið væri á stofninn, því að margir nytu góðs af, á meðan væri verið að éta upp stofninn. En hvað tekur svo við, þegar búið er að éta upp stofninn? Það þarf líka að renna augunum til þess, þótt þessum höfðum í n. hafi alveg yfirsézt það. Annars er um brtt.n. það að segja, að þar er þrengdur veiðitíminn frá því, sem hann er í frv., en það kemur að litlu gagni af þeirri ástæðu, að þann tíma er svo lítið af þeim fiski inni á miðunum. Af þessu leiðir, að þetta dregur ekki svo neinu nemi úr þeirri hættu, sem af dragnótaveiðum stafar. Ég sé af ákvæðum frv., að þá á ekki að gera hinum brotlegu mönnum erfitt fyrir, þar sem þeim er gefinn kostur á að kaupa hin uppteknu veiðarfæri, þegar búið er að gera út um brot þeirra, svo að þeir verði ekki fyrir töfum af þeim sökum. Þetta er náttúrlega baganlegt fyrir alla, og þá líka Dani og Færeyinga, sem hrúgast hingað til veiða. Það er náttúrlega nærgætnislegt gagnvart þessum kunningjum okkar, að nema úr l. ákvæðið um, að þeir gætu ekki fengið keypt strax þau hin sömu veiðarfæri, sem tekin hafa verið af þeim fyrir brot á löggjöfinni. Það var einhver, sem talaði um það við 1. umr. þessa máls, hvort ekki væri verið að ýta undir það, að menn brytu ákvæði l., með því að gera þessar ráðstafanir, en n. sýnist annað. Að vísu skrifa tveir undir nál. með fyrirvara, svo að þeir hafa eitthvað við þetta að athuga. En það er miklu hreinlegra og betra, ef um ágreining er að ræða, að menn sýni hann með ákveðnum till., en séu ekki með þessa fyrirvara, sem reynast haldlitlir, þegar til á að taka. Það má segja, að slík aðstaða sé frekar í orði heldur en á borði. Það er náttúrlega alveg víst, ef veiða má allt sumarið, eins og hér er lagt til, eða frá 15. maí til 1. des., að Danir og Færeyingar, sem njóta sama réttar til atvinnurekstrar hér á landi og Íslendingar samkv. sambandslagasamningunum, láta ekki á sér standa til veiðanna. Og þó að það eigi að gera að einhverju leyti torveldara með því að segja, að ekki megi stærri bátar en 35 tonn stunda veiðarnar, þá ætla ég, að Danir og Færeyingar hafi einhver ráð með að fara í kringum þau ákvæði. Þeir gætu t. d. veitt á smábátum, en sent svo stærri skip til að sækja aflann og flytja hann til útlanda. Það er ákaflega hugulsamt af þeim, sem að þessu frv. standa, að vilja hleypa Dönum og öðrum útlendingum inn í landhelgi okkar á bezta tíma ársins og leyfa þeim að sópa þar upp því verðmæti, sem við höfum sjálfir rétt á, en láta svo íslenzkum fiskimönnum eftir að brjótast út á hafið í misjöfnum veðrum til þess að afla sér lífsframfæris. Það er ekki einasta nytjafiskurinn, sem verið er að tortíma með þessu frv., heldur er ungviðinu með þessu líka eytt, því að það hefir reynslan sannað, að hann heldur sig á vissu tímabili inni við strendurnar og í vogum í skjóli. Þetta mál er þá allt svoleiðis í pottinn búið, að það er ekki minnsti vafi á því, að með þessu er með mjög stórvirkum hætti gerð tilraun til þess að setja hömlur við því að tryggja áframhaldandi nytjafiskveiðar við strendur þessa lands. Á því er ekki hinn minnsti vafi, og það mun verða svo, að við sjáum ekki út yfir þá örðugleika í framtíðinni, sem af þessu getur leitt. Það má í þessu sambandi minna á annað atriði, sem allir virðast vera sammála um hér á landi, og ég vil undirstrika, að sú almenna skoðun er á fullum rökum reist, að það sé full ástæða, eins og nú horfir um fiskveiðar okkar, til að vernda þær frekar en orðið er, og þá einkum og sér í lagi að friða einstök svæði fyrir botnvörpu- og dragnótaveiðum. Hér hafa af hálfu Alþ. verið gerðar tilraunir ár eftir ár til þess að reyna að opna augu Norðurlandaþjóðanna, þeirra, sem fiskveiðar stunda hér við land, fyrir þeirri staðreynd, að með sama áframhaldi með botnvörpuveiðar þá mundi það leiða til algerðrar þurrðar nytjafisks við strendur þessa lands. Þessari staðreynd hafa þessar þjóðir algerlega lokað augunum fyrir og ekki fengizt til þess að taka fyrir á fundum sínum erindi um þetta, sem borizt hafa frá Alþ., um að athuga þá hættu, sem hér er á ferðinni. En nú í haust fengust þessar þjóðir loks til að taka þetta mál til meðferðar og var gerð ályktun á fundi um þessi mál, að þau skyldu athuguð og síðan tekin fyrir á næsta alþjóðafundi um þessi efni. Með öðrum orðum, að sú barátta, sem við höfum háð árum saman, til að opna augu nágrannaþjóða okkar fyrir þeim háska, sem hér er á ferðinni, virðist ætla að fara að bera árangur. Staðreyndirnar hafa talað, og það hefir orðið til þess, að þjóðirnar hafa um leið farið að hlusta á það, hvað vísindin segja um þessa hluti. Þær hafa skotið málum sínum til vísindamanna, það er að segja þeirra, sem hafa á vísindalegan hátt rannsakað fiskmergðina, ekki einasta nytjafiskanna, heldur og ungviðisins, innan landhelginnar sem utan. Það er vert að athuga það, að á sama tíma sem við í krafti reynslu og vísinda höfum unnið þetta á gagnvart Norðurlandaþjóðunum, þá erum við að slá þetta vopn úr hendi okkar með því að vera að auka þessa rányrkju, sem hefir orðið þess valdandi, að leiða þessa auðsæilegu hættu yfir þá menn, sem byggja framtíð sína á fiskveiðum. Það er ómögulegt að búast við öðru en að þessar þjóðir vantreysti alvöru okkar í þessum málum, ef við förum þannig að ráði okkar. Þetta er þess vegna fullkomlega athugavert, og þó að við sjáum fram á einhverja stundarhagsmuni, þá megum við ekki láta það blekkja okkur í þessu efni. Ég viðurkenni fullkomlega þá nauðsyn, sem er á því að nota alla möguleika til þess að afla brauðs, en hinsvegar verður að líta á það, að okkar framtíð byggist alltaf á fiskveiðum, og við megum ekki sleppa augunum af þeirri staðreynd. - Ég þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég hefi gert mína skyldu, að benda þá hættu, sem við hér erum í.

*Frsm. (Jón Pálmason): Eins og nál. landbn. á þskj. 171 ber með sér, hefir n. orðið á einu máli um að mæla með því, að þetta frv. nái fram að ganga með lítilsháttar breytingu, sem sé að þær bætur, sem um er að ræða í þessu sambandi, verði greiddar eins og þær eru metnar til tekna Steinnesprestakalli. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar en gert var við 1. umr., en vil mega vænta, að frv. fái greiðan gang áfram gegnum þingið.

*Frsm. (Jón Pálmason): Á undanförnum árum hafa verið gerðar tilraunir með ýmiskonar nýbreytni í atvinnuháttum, bæði til sjávar og sveita. Að því er sveitunum viðkemur hafa margar þessar tilraunir misheppnazt, og má þar teljast undantekning þær tilraunir, sem snerta loðdýrarækt, því sú nýbreytni, sem stofnað hefir verið til á því sviði, hefir gefið góðar vonir um arðsama atvinnu. Af því landbn. er þetta vel ljóst, er hún á einu máli um að mæla með því, að það frv., sem hér liggur fyrir, fái afgreiðslu á þessu þingi, en leggur til, að gerðar verði á því nokkrar breyt., sem er að finna á þskj. 172. Flestar eru þær þó smávægilegar að efni til, og skal ég nú fara lauslega í gegnum þær, hv.þm. til skýringar. 1. brtt., við 1. gr., fer fram á það, að í stað orðsins „landbúnaðarráðuneyti“ komi orðið: landbúnaðarráðherra, og við gr. bætist: Enda skal hann hafa yfirumsjón með loðdýraræktinni í landinu. Þarna er tekið upp efni 12. gr. frv., og er hún því felld niður. 2. brtt. er við 3. gr. og felur það í sér, að það skuli vera hreppsnefndir og bæjarstjórnir, sem veita leyfi til loðdýraræktar og loðdýraeldis í sínum umdæmum, og hafi þá um leið umsjón með því, að fyrirmælum þessara laga sé hlýtt að því er snertir skilyrðin fyrir því, að leyfi eigi að veita. 3. brtt. er orðabreyt. á 4. gr., og er þar að nokkru leyti tekið upp efni 5. gr. Samkvæmt því er 4. brtt. um að fella 5. gr. frv. niður. 5. brtt., við 7. gr., er einungis orðabreyting. 6. brtt., við 8. gr., fjallar um tryggingar við því, að loðdýr geti sloppið úr vörzlu, og er ætlunin að koma í veg fyrir, að loðdýr, sem skaðleg eru öðrum búpeningi, geti orðið til tjóns á þennan hátt. 7. brtt., við 9. gr., er einungis lítils háttar tilfærsla frá því, sem í frv. er. Þá er 8. brtt., við 12. gr., að gr. falli niður, í samræmi við brtt. þá, er ég gat um áðan. 9. brtt., við 13. gr., fer fram á, að heimilt sé ráðh. að fela Búnaðarfélagi Íslands eða Loðdýraræktarfélagi Íslands umsjón með starfi ráðunautarins. Getur verið vafamál, hvorum þessum aðilja eigi að fela þetta, en n. vildi halda þessu opnu, enda á það í rauninni að vera reglugerðaratriði. 10., 11. og 12. brtt. eru allar um það, að taka út úr frv. nánari ákvæði um loðdýrasýningar, því að n. fannst ekki ástæða til að hafa slík ákvæði í l. Þau eiga að vera reglugerðaratriði. Um 13. brtt., að 18. gr. falli niður, er að nokkru leyti sama að segja, því að það, sem í þeirri gr. stendur, álítur n., að eigi að vera í reglugerð. En í brtt. við 17. gr. er það tekið fram, að heimilt sé að leggja gjöld á loðdýraeigendur vegna sýninga. Þá er 14. brtt., við 19. gr., að tvær síðustu málsgreinar hennar falli niður. Fannst n. ekki nauðsyn á að hafa þær í þessum l., þar sem efni þeirra ætti að vera reglugerðaratriði. En að því er það snertir, að sama eigi að gilda í þessu efni um útflutning sem innflutning loðdýra, þá getur leikið vafi á því, hvort setja beri jafnstrangar skorður við útflutningi þeirra sem innflutningi. Annars eru ekki líkur til þess, að svo stöddu, að þetta hafi praktíska þýðingu. Þá er 15. brtt., við 21. gr., að síðari málsgr. orðist svo: „Ríkisstjórninni er heimilt að ábyrgjast lán, sem deildin tekur, eða verðbréf, sem hún gefur út til sölu, þó ekki yfir 100 þúsund krónur á næstu 5 árum.“ Þar hefir slæðzt inn nokkur villa. Má skilja brtt. svo, að lánið megi ekki nema meiru en 100 þús. kr. alls á næstu 5 árum, en það, sem við er átt, er, að það megi nema allt að 100 þús. kr. á ári næstu 5 ár. Að öðru leyti þarf þessi brtt. ekki skýringar við, og heldur ekki sú 16., því að orðin „eða 4 þús. kr.“, sem þar standa, fundust n. óþörf í þessu sambandi. 17. brtt., við 24. gr., er hugsuð sem trygging fyrir lánsstofnanirnar, og er þar þeim, sem lán hafa hlotið, gert að skyldu að viðhalda loðdýrastofni sínum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um brtt. þessar. Vænti ég, að menn sjái þörfina á að hraða málinu, svo að það geti hlotið afgreiðslu á þessu þingi. Loðdýrarækt er nú í hröðum vexti hér á landi, og er sjálfsagt, að Alþingi styðji þá starfsemi eftir því sem tök eru á.

*Hannes Jónsson: Ég vildi ekki láta þessa umr. líða hjá án þess að láta í ljós, hvernig málið horfir við mér á þeim grundvelli, sem hv. landbn. hefir lagt með till. sínum. Ég geri ráð fyrir, að þessar brtt. séu til bóta, og finn ég ekki ástæðu til að mæla móti neinu sérstaklega. Hinsvegar er á það að líta, að málið fær ekki fyrir till.n. þá afgreiðslu, sem æskileg væri. Getur engum dulizt, að hér er mál, sem hefir mikla þýðingu fyrir alla landsmenn, og þó sérstaklega sveitirnar, eins og nú háttar til, þar sem aðalstofn búskapar bænda er nú að falla frá vegna Deildartunguveikinnar. En þó að ekki væri þessi brýna nauðsyn, þá er hér samt um svo mikilsverðan atvinnurekstur að ræða, að full ástæða er til að efla hann sem mest. Eins og sést af skýrslu Rauðkunefndarinnar, þar sem saman er dreginn ýms fróðleikur um þessi efni, hafa Norðmenn stundað loðdýrarækt með góðum árangri. Ef gert er ráð fyrir hlutfallslegri framleiðslu hér, ætti að vera hægt að flytja út 8000 feldi árlega, og er það ekki lítið fé, ef gert er ráð fyrir 170 kr. meðalverði á hvern feld. Auk þess ber á það að líta, að allt, sem fer til þessarar ræktar, er innlend vinna og innlent efni, fóðurvörur og slíkt. En til þess að geta flutt út svo mikið, þyrfti verðmæti stofnsins að nema 1 millj. og 800 þús. kr. Þarf því talsvert átak til að koma upp slíkum stofni, þó að ekki væri lengra farið. Tel ég þó, að tvímælalaust mætti tvöfalda þetta útflutningsmagn. En þá væri stofnkostnaðurinn líka meiri. Og bændur hafa ekki efni á að koma þessum atvinnuvegi í slíkt horf. Þegar sá voði vofir yfir, að atvinnuvegir vorir beri sig ekki, er ekki ástæða til að kippa að sér hendinni um fjárveitingar til þessara hluta. Hér er um atvinnuveg að ræða, sem hefir skilyrði til að gefa góðan arð og myndi taka ekki svo fáa menn í þjónustu sína. Mér sýnist því sem aðstoð sú, sem frv. ætlar þessum atvinnuvegi, sé skorin mjög við nögl. Væri til dæmis sjálfsagt að gera frekari till. um veitingu lánsfjár. Sérstaklega ber þess að gæta, að ekki er hægt að gera ráð fyrir sömu lánsfjárhæð ár eftir ár, því að þörfin vex. Eftir reynslu Norðmanna mun hún því sem næst tvöfaldast árlega. Ég vil vænta þess, að hv.n. athugi til 3. umr., hvort ekki er hægt að auka þessa lánsmöguleika frá því, sem er í till. hennar, þó að þær séu nokkur bót frá því, sem nú er. En ég tek það fram, að þetta er örðugleikum bundið. Gegnum bankana er tæplega hugsanlegt, að hægt verði að auka þessa lánastarfsemi. og sparisjóðirnir hafa, eins og kunnugt er, lítið fé til umráða og geta engan veginn uppfyllt þörfina. Meðal einstaklinga er getan engin, og sízt í þeim héruðum, þar sem þörfin er mest. En með annari löggjöf, sem sett kynni að verða, er hugsanlegt, að veitt yrði sérstakt fé til útlána í þessu skyni. Hv. landbn., sem mun fá málið til meðferðar, ætti að athuga þetta, því að sú löggjöf, sem stofnað er til með frv. því, sem hér liggur fyrir, getur engan veginn fullnægt þörfinni. Mér sýnist sem till.n. búi ekki eins vel að þessari starfsemi og þurft hefði. Þar er að mestu gengið framhjá félagsskap þeim, sem hér hefir verið stofnaður til loðdýraræktar, og er það ekki hyggilegt, þar sem félagið er stofnað til þess að afla og dreifa reynslu um þessi efni. Reynslan fæst bezt með samstarfi, og störf félagsins undanfarin ár hafa mjög aukið þekkingu manna hér á þessum málum. T. d. eru menn engan veginn bundnir þessum félagsskap, þótt menn njóti tillagna ráðunautarins og hjálpar til þátttöku í sýningum. Gæti þetta dregið úr áhuga manna að ganga í félagið, og þar með úr starfsemi þess. Þrátt fyrir þessar misfellur, mun ég ekki að þessu sinni leggja fram brtt. Ég legg aðaláherzluna á þá viðurkenningu Alþingis á þessari starfsemi, sem fram kemur í frv. og nál., og vænti þess, að síðar sé hægt að bæta úr ágöllunum. Þá tel ég rétt, að 11. gr. sé felld niður. Hún fer fram á sektarákvæði gagnvart þeim mönnum, sem missa loðdýr úr vörzlu, en áður á að vera búið að framkvæma einskonar löggildingu á umbúnaði þeirra á loðdýragirðingum. Er ekki hægt að áfellast þessa menn, þó að til dæmis óveður spilli girðingum og valdi því, að dýrin sleppi. Menn gera það ekki að gamni sínu að sleppa dýrunum; það er þeirra tjón. Í Noregi sleppa menn ekki aðeins við sektir, þegar svona stendur á. heldur geta þeir jafnvel krafizt skaðabóta, ef drepin eru fyrir þeim loðdýr, er sloppið hafa úr haldi, meira að segja þótt það hafi aðeins hlotizt af slysni. Ég man eitt dæmi um þetta. Refur hafði sloppið úr girðingu og var að spássera á vegi, þar sem umferð var mikil. Varð hann fyrir bíl og drapst, og varð bílstjórinn að greiða eigandanum skaðabætur. En hér á að sekta menn, ef þeir verða fyrir tjóni, og er það hliðstætt því, að bændur væru sektaðir, ef pest kæmi upp í fjárstofni þeirra og féð dræpist, eða ef þeir misstu fé á fjöll. Ég hygg, að sá ótti, sem komið hefir þessu ákvæði inn í frv., að dýr þessi séu hættuleg fjárstofni manna, sé á litlum rökum byggður. Ég veit ekki til, að slíkt hafi komið fyrir hér eða annarsstaðar. Læt ég svo þessi orð nægja. Ég hefði viljað bera fram nokkrar till. til umbóta á frv., en óttast, að það gæti orðið til að tefja málið. Tel ég það þó til bóta, ef tekst að fá þessa löggjöf fram á þessu þingi. Mun ég a. m. k. láta brtt. mínar bíða til 3. umr., ef mér skyldi takast þangað til að komast að samkomulagi við hv.n.

*Þorbergur Þorleifsson: Það má segja, að brtt.hv.n. séu yfirleitt góðar. Þær eru raunar mestmegnis tilfærslur og orðabreyt., en ekki efnisbreyt. Get ég að miklu leyti fellt mig við þær, enda þótt ég telji þær ekki allar nauðsynlegar. Þó er ein brtt., sem ég get ekki greitt atkv. Er það 1. brtt., við 1. gr., b-liðurinn: „Aftan við greinina bætist: Enda skal hann hafa yfirumsjón með loðdýraræktinni í landinu.“ Þar er verið að gera það að aukaatriði, sem er aðalatriði, að landbrh. sé yfirmaður loðdýraræktarinnar í landinu. Fer betur á því, að þetta sé eins og í frv. sjálfu, og tekið sé fram í sérstakri gr. (8. gr. frv.), að landbrh. skuli hafa yfirumsjón með loðdýraræktinni í landinu. Að því er 11. gr. snertir get ég tekið í sama streng og hv.þm. V.-Húnv. Greinin ætti að falla niður. Er ástæðulaust að óttast, að loðdýr, sem búið er að rækta lið fram af lið í fangelsi, geri skaða á bústofni manna, þótt þau sleppi úr haldi. Er mönnum það næg sekt að verða fyrir þeim skaða að missa dýrin. Og þar sem ákveðið er, að vera skuli strangt eftirlit með því, að vel sé búið um dýragirðingar, ætti ekki að þurfa frekari ákvæða við. En ef menn óttast til dæmis, að silfurrefir kynnu að verða dýrbítir, ef þeir slyppu, mætti sjálfsagt setja um það reglugerðarákvæði, að vígtennur skuli klipptar úr öllum loðdýrum, sem höfð eru í fangelsi. Er þá útilokað, að þau geti gert tjón. Sé ég svo ekki ástæðu til að lengja umr. um þetta mál, þar sem ég get í raun og veru fallizt á aðrar brtt.hv.n.

*Frsm. (Jón Pálmason): Ég ætla með fáum orðum að svara þeim aths., sem fram hafa komið frá þeim hv.þm., sem hér hafa tekið til máls. Að því er snertir aths. hv.þm. V.-Húnv., þá er í fyrsta lagi það að segja, að n. var það ljóst, að þörf væri á meiri stuðningi við þennan atvinnurekstur heldur en þarna er farið fram á. Það er svo í flestum greinum okkar atvinnulífs, að maður mundi kjósa, að hægt væri að veita þangað meira lánsfé og veita þeim meiri stuðning heldur en kostur er á. En n. sá ekki ástæðu til að byrja að gera meira heldur en frv. fór fram á. Ég skal játa, að ef árferði verður svo á næstunni, sem líkur eru til, þá getur orðið á því þörf að gera ýtarlegar ráðstafanir til að veita meira lánsfé í þessu skyni heldur en farið er fram á í frv. Það er út af fyrir sig rétt, sem hv.þm. tók fram, að eins og árferði er nú, þá eru líkur til, að það sé full ástæða til að snúa sér að þessum atvinnuvegi, ekki aðeins á þeim svæðum, þar sem þörfin er mest og fjárveikin hefir gert mestan usla, heldur líka víðar á landinu. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði, að það kynni að veikja félagsstarfsemina í þessu sambandi, að það væri ekki tekið nákvæmlega fram í l. um merkingu dýranna, þá er því til að svara, að n. ætlast til, að það sé frá því gengið í þeirri reglugerð, sem gert er ráð fyrir, að ráðh. setji um þetta efni, og það sé greinilega tekið þar fram í sambandi við sýningar, sem ætlazt er til, að haldnar séu á þessum dýrum. En það hefir á þessu sviði meiri þýðingu en við nokkra aðra dýrarækt, að stofninn sé valinn, því að framleiðslan eða afurðirnar eru „luxusvara“, og þá hefir það mesta þýðingu, að það sé á boðstólum, sem bezt er hægt að fá. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. V.-Húnv. og hv.þm. A.-Sk. hafa tekið fram um það, að þeir vildu fella niður 11. gr. frv., þá er það að segja, að ég get fyrir mitt leyti ekki fallizt á, að það sé eðlilegt að fella hana niður með öllu. Hinu skal ég lofa fyrir n. hönd, að hún taki til athugunar, hvort ekki sé rétt fyrir 3. umr. að gera á henni nokkra breytingu, og þá helzt, að því er mér finnst, í þá átt, að sektir komi því aðeins til greina, að það sé um vanrækslu að ræða af hálfu þeirra manna, sem hlut eiga að máli, þegar dýr sleppa. Þó ætlazt sé til, að svo fullkomlega sé frá vörzlunum gengið í upphafi, að ekki eigi að vera hætta á, að dýr sleppi, þá getur það viljað til hér eins og annarsstaðar, að vanræksla af hálfu þeirra manna, sem dýranna eiga að gæta, valdi því, að þau sleppa. Hitt er annað mál, að ofviðri getur valdið því, að dýr sleppa, og þá er ástæða til undir slíkum kringumstæðum að sleppa sektarákvæðinu, sem gert er ráð fyrir í 11. gr. Ég vil því mælast til, að þessi gr., eins og frv. allt, verði samþ. við þessa umr., en n. mun taka til athugunar fyrir 3. umr., hvort ekki muni rétt að gera á henni nokkra breytingu. Að því er snertir það atriði, sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um, að sér virtist óviðkunnanlega að orði komizt í brtt.n. að því er snertir yfirumsjón loðdýraræktarinnar, þá skal ég aðeins geta þess, að n. þótti betur við eiga, að það væri tekið fram í 1. gr. þessara l., hver hefði yfirumsjón með þessu, heldur en að því væri slengt inn í 12. gr. Að sjálfsögðu á að taka það fram í hverjum l., undir hvaða yfirmann þau störf heyra, sem þar um ræðir. Að öðru leyti skal ég ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég hefi ekki orðið annars var af ummælum þessara manna en að þeir sætti sig sæmilega vel við brtt.n., enda hygg ég, að ef menn athuga þær vel, þá sé miklu aðgengilegra orðalag á frv. samkv. því, sem n. hefir frá því gengið, heldur en eins og það var lagt hér fram.

*Jón Sigurðsson: Ég vildi beina fáeinum aths. til n., sem mun fá málið til meðferðar milli 2. og 3. umr. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er nokkuð undirbúið, en mér finnst, að það sé mikil spurning, hvort ekki hefði verið rétt að bera það fram í nokkuð öðru formi, svo að minni áherzla hefði verið á það lögð, að ríkið taki að sér ýmislegt, sem þarna er ætlazt til, að gert verði, en í stað þess væri félagsskapur loðdýraeigenda styrktur og honum falið að inna þessi störf af hendi. Loðdýraeigendur hafa myndað með sér félagsskap, og þessi félagsskapur hefir beitt sér fyrir nýjungum á þessu sviði og tekið á sig kvaðir, eins og t. d. sýningarnar í haust. Þeir hafa hér mestra hagsmuna að gæta og bezta þekkingu á því, að hvaða verkefnum beri að snúa sér á þessu sviði. Ég tel þess vegna, að það beri að styrkja þennan félagsskap, og í frv. því, sem borið var fram í fyrra, var beinlínis gert ráð fyrir, að þessi félagsskapur væri óbeint styrktur þannig, að þeir eigendur loðdýra, sem á annað borð vildu eitthvað hugsa um umbætur á stofninum, yrðu að vera meðlimir í slíkum félagsskap. Ég álít þess vegna, að það sé fyllilega réttmætt að setja loðdýraeigendum einhver skilyrði, eins og t. d. á þá leið, að þeir fengju ekki merkt dýr nema þeir séu í slíkum félagsskap. Í löggjöfinni þekkjum við slík ákvæði, þar sem menn t. d. fá ekki jarðræktarstyrk nema þeir séu í búnaðarfélagi. Ég hygg því, að það hefði verið betra, sérstaklega fyrir ríkissjóðinn, því að með því að styrkja þennan félagsskap, þá er það sýnilegt, að hann mundi innan fárra ára geta staðið undir þeim útgjöldum, sem hljóta að verða vegna starfseminnar. Ríkissjóður hefði því losnað við þau útgjöld, sem verið er að binda honum með þessari löggjöf. Ég held því, að það sé ástæða til, þó að þetta frv. verði nú að l., sem ég fyrir mitt leyti mun styðja að, úr því sem komið er, að það sé tekið til athugunar að treysta þann félagsskap, sem fyrir er, þannig, að hann verði þess betur megandi að taka að sér þau störf, sem ríkissjóði er ætlað að inna af hendi, eða eiga að komast í framkvæmd fyrir atbeina ríkissjóðs, svo hann losni við útgjöld á þessu sviði. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi nóg samt. Ég vil aðeins beina því til n., að hún athugi þetta, og sýnist mér, að vel geti komið til mála breyt. á þessu í sambandi við 16. gr.

*Hannes Jónsson: Ég get að nokkru leyti vísað til þess, sem hv. 7. landsk. sagði um þetta efni. Ég vildi aðeins bæta því við, að ég teldi mjög æskilega bráðabirgðalausn á þessu máli, sem í raun og veru felst í frv., þó það sé þar, eins og ég hefi áður tekið fram, tekið óheppilega mikið úr höndum þessa félagsskapar. Ég teldi það æskilegt, að Loðdýraræktarfélaginu væri veittur styrkur til að ráða sér ráðunaut, sem það hefði svo allan veg og vanda af og réði störfum hans að öllu leyti, og ennfremur að varið væri úr ríkissjóði einhverjum hluta, t. d. helmingi, kostnaðar við sýningar og merkingu dýranna. Það mætti gjarnan setja þau ákvæði, að sýnendur dýranna eða þeir, sem létu merkja, borguðu tillag á móti, en það væri létt undir með loðdýraeigendum með þessum helmingsstyrk úr ríkissjóði. Ég skal aðeins segja það um 11. gr., að það væri mjög æskilegt að fá þá breyt. á henni, sem hv.frsm. minntist á. Það getur ekki komið til mála að sekta menn fyrir þau óhöpp, sem þeir verða fyrir og eru þeim ósjálfráð. Þó að allar öryggisráðstafanir séu gerðar, sem l. heimta, þá geta komið fyrir óhöpp, sem ekki er hægt að ráða við, og það nær engri átt að sekta menn fyrir það. Það getur ekki komið til mála að hafa gr. eins og hún er orðuð þar, því það stendur „ef sannanlegt tjón hlýzt af“. Það er a. m. k. vafasamt, hvort það er í raun og veru ekki alltaf sannað fyrirfram, að tjón hljótist af, ef dýr sleppa. Það er ekki tekið fram, að það hljótist tjón af dýrunum sjálfum, heldur að það hljótist tjón af, ef dýr sleppa.

Þetta er nú nokkuð langt sótt

. Alþ. mundi hljóta tjón af því, ef hv.þm. Mýr. hyrfi úr tölu þm. En það er ekki þar með sagt, að hann mundi valda öðrum miklu tjóni með því.

Ég verð að beygja mig fyrir þessum rökum

.

*Frsm. (Sigfús Jónsson): Þetta frv. er flutt að tilhlutun hæstv. stj. og er samið af tollstjóranum hér í Rvík. Hann er vitanlega sá maður, sem mesta reynsluþekkingu hefir hérlendra manna á tollgæzlu og innheimtu tolla, og má því gera ráð fyrir, að frv. sé sniðið eftir því, hvað heppilegast þykir. Auk þess hefir þetta frv. verið sent til umsagnar bæjarfógetanna á Ísafirði og Seyðisfirði og tollgæzlumannsins á Akureyri, og bera umsagnir þeirra með sér, að þeir telja allir þær breyt. til bóta, sem í frv. felast, - að þær muni gera tolleftirlitið auðveldara og veita meiri tryggingu fyrir, að tollskyldum vörum sé ekki skotið undan tolli. Eins og sjá má af frv. og grg. þess, eru með því sumsstaðar felld niður úr eldri l. ákvæði, sem talin eru úrelt og óþörf, og svo er einnig efnið fært til úr einni gr. í aðra, eftir því sem þykir bezt við eiga. Þetta hefir n. allt athugað. og hennar álit er, að frv. sé til bóta frá eldri lögunum. Leggur hún því til, að það verði samþ., þó með nokkrum breyt., sem birtar eru á þskj. 180. 1. brtt. er við 1. gr., um að orðin „athugasemd á“ falli burtu. Þau virðast komin þarna inn af vangá, því að meiningin er, að farið sé eftir farmskránum, en ekki eftir aths. við þær. - B-liður sömu brtt. er um það, að á eftir orðunum „vörum hingað til lands“ komi: Sé eigi tilkynnt á aðalfarmskránni, hvar vara verði flutt úr skipi, ber að greiða vörutollinn á fyrstu höfn, er skipið tekur hér á landi. Það hefir stundum verið ágreiningur um, hvar ætti að greiða vörutoll af vörum undir vissum kringumstæðum. Hafi vöru verið skipað upp annarsstaðar en á ákvörðunarstað, hefir oft verið tekinn af henni vörutollur þar, og svo e. t. v. aftur, þegar hún kom á ákvörðunarstaðinn, þannig að tollurinn hefir verið tvígreiddur. Hinsvegar hefir stundum ekki verið tekinn tollur af vörum, þar sem þær komu fyrst á land, og heldur ekki á ákvörðunarstaðnum, vegna þess að þar hefir verið álitið, að tollurinn hafi verið tekinn í hinum staðnum. Til þess að fyrirbyggja þennan rugling er ákveðið, að greiða skuli toll á ákvörðunarstað varanna, án tillits til þess þótt þeim sé skipað upp í bili annarsstaðar. Þá er 2. brtt. A-liðurinn er um, að niður falli nokkrar línur í 2. gr. frv., sem hafa tvíprentazt, en b-liður sömu brtt. er um, að í stað orðanna „Á þeim sé greinilega tilgreint stykkjatal, merki og númer þeirra“ komi: Á þeim sé greinilega tilgreint stykkjatal, merki og númer hverrar vörusendingar. Þetta „þeirra“ á ekki við þarna, því að það virðist helzt vísa til farmsskránna í heild, en það er vitanlega númer og stykkjatal hverrar vörusendingar, sem átt er við. Í 3. brtt. er aðeins um leiðréttingu á prentvillum að ræða. Í 4. brtt. er tekið upp nýmæli, sem ekki var í vörutollslögunum áður, um að afgreiðslumenn skipa skuli skyldir að hafa til nægilegt húsrúm fyrir þær tollvörur, sem skipað er á land. Um þetta atriði var dálítill ágreiningur í n. Einn nm., hv.þm. G.-K., skrifaði undir nál. með fyrirvara, sem mun byggjast á þessu ákvæði. Gerir hann vafalaust sérstaklega grein fyrir sinni afstöðu. 5. brtt. er aðeins tvær smávægilegar leiðréttingar. Sem sagt, n. hefir orðið ásátt um, að frv. væri til bóta, og mælir því með, að það verði samþ., en hinsvegar er vafi á fylgi eins nm. við eina af brtt., 4. brtt.n.

*Ólafur Thors: Hv. frsm. gat þess réttilega, að ég hefði fyrirvara um fylgi mitt við þetta mál. Taldi hann það vera eingöngu út af 4. brtt.n. Ég gerði að vísu sérstaklega aths. við þá brtt. í n., á þá lund, að ég vildi rannsaka betur, hvernig þeir menn, sem ákvæði brtt. snertir, myndu una við það. En fyrirvari minn er um fylgi mitt við frv. í heild, og er, að því er snertir flest nýmæli þess, af svipuðum toga spunninn. Ég efa ekki, að frv. sé rétt spegilmynd af því, hvernig tollheimtunni verður á öruggastan hátt komið fyrir. Mér skilst, að frv. sé samið og athugað af kunnugustu mönnunum á þessu sviði, og sé yfirleitt ekki ástæða til að vefengja, að með því sé bent á þá leið, sem ríkissjóðs vegna er æskilegust, ef eingöngu er miðað við það, með hvaða hætti gjöldin verða öruggast og bezt innheimt. En mér þótti hinsvegar ástæða til að bera málið undir þá menn, sem helzt eiga við fyrirmæli þessara laga að búa, til þess að fá þannig úr því skorið, hvort á meðal nýmæla frv. væri nokkuð það, sem þeir teldu vandkvæðum bundið í framkvæmdinni, og hvort með þeim eru ekki lagðar meiri kvaðir á menn heldur en nauðsynlegt er. Ég hefi sent frv. ýmsum aðiljum til umsagnar, en engin svör hafa borizt ennþá. Mun ég því ekki við þessa umr. gera ágreining um afgreiðslu málsins, en reyni að bera fram brtt. fyrir 3. umr., ef mér þykir sérstök ástæða til.

*Flm. (Sigurður Kristjánsson): Herra forseti! Mál þetta hefi ég flutt á 2 undanförnum þingum og hefði þess vegna getað sparað mér svo að segja alveg framsöguræðu, ef það væri ekki nokkuð breytt nú. Ég mun samt sem áður fara um það nokkrum orðum. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að kjötsölulögin voru sett út úr þeim miklu vandræðum á kjötframleiðslunni, sem leiddu til þess, að hún svaraði alls ekki kostnaði. Áður en þessi l. voru sett, var innanlandsverðið á kjöti algerlega háð verðinu á erlendum markaði, og það, sem verst var, var, að fara varð eftir verðinu frá næsta ári á undan, og gátu þess vegna af því orðið talsverð mistök um að ákveða verð á kjötinu. Þessi nýju l. áttu að bæta úr þessum vandræðum, sumpart með verðskráningu, og sumpart með því að draga úr dreifingarkostnaðinum, þ. e. a. s. koma því til leiðar, að framleiðandinn fengi sem mest heim til sín af því verði, sem neytandinn þarf að gefa fyrir kjötið. Aukinni kjötsölu átti að ná með ýmiskonar fyrirgreiðslu fyrir sölunni. Ekki þarf að orðlengja það, að almennt munu bændur ekki telja verð það, sem þeir fá heim fyrir kjöt sitt, komið það hátt, að sauðfjárbúskapur beri sig undir venjulegum skilyrðum. En um það síðara er vitanlegt, að það hefir að miklu leyti mistekizt. Án þess að ég vilji fara að hefja gamlar deilur, vil ég minna á, að allmikill hluti af deilunum, sem um mál þetta stóðu á þingunum 1935–36, var um það, hvort kjötneyzlan í landinu hefði aukizt eða minnkað. Þá leyfði ég mér að halda því fram, að þessi fyrirgreiðsla, sem ætlazt var til, að ríkisvaldið stæði fyrir, væri langt frá því að auka kjötsöluna, heldur þvert á móti. Nú er þó mun margbreytilegri meðferð á kjötframleiðslunni en áður var. En markaður fæst mestur með því, að sem flestir menn, eins og t. d. bændur, vinni að sölunni af alúð og af því, að þeir hafa hagsmuni af því að koma vörunni í verð, og leiði menn til að nota hana og neyta í sem ríkustum mæli. Þetta hlýtur að auka kjötneyzluna, en hitt, að kippa burt þessum kröfum að miklu leyti, hlaut frá mínu sjónarmiði að draga úr kjötneyzlunni. Nú er að mínu áliti komið merkilegt vitni í þessu máli. Það er skýrsla í áliti því, sem skipulagsnefnd atvinnumála hefir gefið út. Þar hefir hún skráð á bls. 174 neyzlu kjöts innanlands frá aldamótum. Þessi skýrsla er mjög merkileg, ef ganga má út frá því, að hún sé nærri réttu lagi, þó að það sé nokkrum erfiðleikum bundið að finna út, hve miklu kjöteigendur eyða í bú sín af kjöti, en gera má ráð fyrir, að það breytist ekki mikið frá ári til árs, svo að sú breyting, sem fram kemur af þessum skýrslum, mun sýna nokkuð rétta mynd af því, hvernig kjötneyzlan hefir minnkað frá ári til árs. Vitanlega er aðalbreytingin, sem skýrslan sýnir sú, að neyzla kjöts hefir aukizt, og virðist hún aðallega hafa aukizt, þegar frystihús komu upp í bæjum og þorpum kringum allt land, og menn þar með áttu kost á að fá frosið kjöt í þessum fleirbýlum, en áður urðu menn svo að segja eingöngu að nota kjöt, sem verkað var í salt eða reyk. Í skýrslunni er líka auðséð, að nokkrar sveiflur verða á þessu, og þær fara nokkuð eftir því, hvað kjötverð er hátt og hvernig ástæður almennings eru í sveitum og bæjum á hverjum tíma. Eins og ég sagði áðan, er ein aðalbreytingin, sem skýrslan sýnir, sú, hve kjötneyzlan hefir aukizt, en þó er eitt annað, sem er sérstaklega eftirtektarvert í þessari skýrslu, það er breytingin, sem verður á neyzlunni innanlands fyrstu árin, sem skipulag samkv. kjötlögunum kemst á. N. reiknast svo til, að árið 1933 hafi kjötneyzlan á mann verið 51 kg., en næsta ár á eftir hefir hún hrapað niður í 30 kg. á mann. Þetta er stórt stökk, en ekki er hægt að halda fram, að n. hafi staðið verr að vígi að reikna út neyzluna á þessu tímabili en nú síðar, því að nú eru til gleggri skýrslur um það kjöt, sem selt er innanlands, en árin þar á undan. Eftir því, sem ég hefi getað aflað mér upplýsinga um, hefir neyzlan alls ekki aukizt á árinu 1935; það mun vera nokkurn veginn sama kjötmagn, sem er selt á innanlandsmarkaðinum þá og 1934. Hvernig þessu hefir verið farið 1936, veit ég ekki, en það getur hv. form. kjötverðlagsnefndar sjálfsagt upplýst. En ekki er hægt að sjá, að neinar hagstæðar sveiflur hafi komið fram, þar sem neyzlan lækkar svo mjög annað árið, sem n. starfar, en þó hefði verið eðlilegt, að kjötneyzlan hefði aukizt, þar sem fólkinu hefir fjölgað, og verður því að ganga út frá því sem gefnu, að skipulaginu sé um að kenna. Ég vil ekki segja, að þetta stökk niður á við hafi orsakazt af því, að kjötsölulögin voru sett; þar kemur margt til greina. Má vera, að fólk hafi ekki getað keypt eins mikið kjöt þessi síðari ár, en það kemur ekki til mála, að þetta stóra stökk stafi eingöngu af því. Ég tel nauðsynlegt, að gerðar séu athuganir á því, hvort ekki er hægt að bæta úr þessu, og eins því, að því hefir farið fjarri, að minnkað hafi bilið milli þess, sem neytendur greiða fyrir kjötið, og þess, sem framleiðendur fá heim til sin. Ég held, að það sé rangt að gera málið að svo miklu kappsmáli, að ekki verði leitað nýrra ráða, þegar sterkar líkur, ef ekki sannanir, eru til fyrir því, að lögin hafi ekki náð tilgangi sínum. Margt nýtilegt getur verið í lögunum, þótt ákvæði þeirra geri, að ekki hefir náðst fullkominn árangur. Ég sé ekki aðra betri leið til lagfæringar á lögunum en að gera þau öll miklu einfaldari í framkvæmd. því er mitt frv. ekki brtt. á kjötsölulögunum, heldur nýtt frv., er komi í stað núgildandi laga. Aðalkjarni frv. er að hafa lítið annað en verðskráningu á kjöti, setja á það lágmarksverð en lofa öllum, sem hafa hagsmuni af því og áhuga fyrir að koma kjötinu út að sjá um að afla því sem flestra og stærstra kaupenda innanlands, og skal ekki farið út í einstakar greinar málsins. Í frv. hefi ég látið haldast, að auk þess, sem verðskráning fari fram, sé landinu skipt í verðlagssvæði, og reistar séu skorður við því, að kapphlaup fari fram um beztu markaðina, og ennfremur læt ég halda sér ákvæði um hömlur á flutningi milli verðlagssvæða. Með verðjöfnun verður þeim bætt upp, sem skaða hafa af þessu. Ég geri ráð fyrir, að frv. fari til landbn. að þessari umr. lokinni, og sé ég ekki ástæðu til að halda langa ræðu um það á þessu stigi málsins. Vænti ég, að hv. landbn. leggi sig í framkróka með að finna fulla lausn málsins, og mun ég ekki að neinu leyti móðgast af því, þótt n. breyti frv. mínu, en ég tel ekki viðunandi, að enginn geri ákveðna tilraun til að bæta úr því ástandi, sem nú er, en það er, að verð það, sem framleiðendur fá heim til sín, er enn ekki það hátt, að sauðfjárbúskapur geti borið sig, en verð það, sem neytendur greiða, er það hátt, að framleiðendur ættu að geta fengið meira af því. Annað er það, að framleiðslan ætti að aukast mikið við vaxandi fólksfjölda og við stóraukna fjölbreytni í meðferð kjötsins. Ég óska svo, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til landbn. og 2. umr.

Páll Zóphóníasson Þótt málið komi í n., sem ég á sæti í, að þessari umr. lokinni, verð ég að segja nokkur orð. Ég vil fyrst og fremst láta í ljós gleði mína yfir því, hvernig hv. 6. þm. Reykv. smátt og smátt færist nær hinu rétta í þessu máli, eins og menn sjá af afstöðu hans til kjötsölulaganna fyrst og síðar af þeim brtt., sem hann hefir flutt á undanförnum þingum, og nú síðast á þessu frv. Þetta gleður mig mjög, og ég ætla, að ef við ættum eftir að vera saman á 2–3 þingum enn, myndum við vera orðnir sammála um kjötsölulögin. Það, sem ég einkum vildi tala um af því, sem hv.þm. minntist á nú, er sú skoðun, sem áður hefir og komið fram í útvarpsumr., að kjötneysla hafi minnkað mikið í landinu við kjötsölulögin,. og að hv.þm. virðist álíta, að kjötsölulögin nái yfir að sjá um söluna. Það er mesti misskilningur, að kjötverðlagsnefnd og ríkið sjái um söluna, heldur sér hver maður um sölu á sínu kjöti. Það, sem þessi misskilningur um hina minnkandi innanlandssölu er byggður á, er skýrsla á blaðsíðu 174 í áliti skipulagsnefndar atvinnumála, en sú skýrsla er fengin þannig, að kjötframleiðslan er áætluð þannig, að lamb sé eftir hverja framtalda á og að lömbin hafi sama þunga öll árin. Frá þeim kjötþunga, sem þannig er fundinn, er síðan dregið það, sem verzlunarskýrslur telja útflutt, og sagt, að mismunurinn sé innanlandsneyzlan. En þetta verður rangt af fleiri ástæðum, og þannig gerður árasamanburður alrangur. Fyrst er það, að misjafnt er um lambalífið, og ekki nærri alltaf, sem lamb er undir á. Það er t. d. vitað öllum kunnugum, að svo var ekki 1933, þegar innanlandskjötneyzlan á að hafa verið svona mikil. Í öðru lagi er fjarri því, að meðalsláturlambið sé jafnþungt frá ári til árs. Það vita allir, að 1933 varð fé það rýrast, sem það hefir orðið á landi hér um langt skeið, og síðan hefir meðallambaþunginn aftur verið að aukast. Hann er 1 kg. meiri í haust en haustið 193. Kjötþunginn í heild fæst því ekki réttur með þessu móti. En svo er langt frá því, að kjöt frá hverri sláturtíð eða hverju ári, sé flutt út á því ári. Það eru alltaf birgðir við hver áramót, og þær oft ákaflega mismiklar. 1933, þegar skýrslurnar segja innanlandsneyzluna svona mikla, eru áramótabirgðirnar miklar, og þær eru svo aftur dregnar frá 1934 og látnar minnka innanlandssöluna það ár og gera hana litla. Annars eru til skýrslur um þetta efni, síðan kjötverðlagsnefnd tók til starfa, um sölukjötið innanlands. Um neyslu fjáreigenda sjálfra eru ekki til skýrslur. Og 1933 lét Briem safna skýrslum um kjötsöluna í landinu sem nú liggja fyrir hjá kjötverðlagsnefnd. Af þeim sést, að kjöt, sem selt hefir verið innanlands 1933, var 2300 tonn, 1934 2600 tonn og 1935 2400 tonn. 1936 lítur út fyrir að verði svipað og 1935. Það, sem aðallega virðist hafa áhrif á, hvernig kjötið selst í landinu, er einkum tvennt, fyrst og fremst vægt kjötverð, en þó einkum afkoma manna í landinu. Fyrsta árið flokkuðum við kjöt þannig, að við settum kjöt af geldfé í sama flokk og dilkakjöt, og álitum við, að menn mundu alveg eins vilja kaupa kjöt af geldfé og dilkum, og með sama verði, en svo fór, að geldfjárkjötið seldist ekki svona dýrt og lá eftir óselt um haustið. Að fenginni þessari reynslu lækkuðum við geldfjárkjöt, og þá seldist það upp. Árangurinn af því, að geldfjárkjöt var lækkað, er sá, að nú selst það allt. Þegar kjötverðlagsn. er að verðleggja kjötið að haustinu, verðum við að hafa í huga, að svona mikið má selja til Noregs, svona mikið til Englands og svona mikið má vænta, að seljist í öðrum löndum, og það, sem ettir verður, verður að seljast innanlands. Hvað er þá óhælt að fara hátt með verðið, svo að varan seljist? Eftir því er reynt að haga verðinu, en það tekst ekki betur en svo, að bændur eru alltaf að kvarta undan því, að þeir fái ekki nóg verð fyrir kjötið, svo að ekki virðist of hált verðlagt. Og ekki hefir salan innanlands gengið það ört, að allt hafi verið selt í byrjun sláturtíðar. Það má því kannske finna að því, að verðinu hafi verið haldið full háu. 1935 er meðalverð til bænda fyrir það kjöt, sem selt er hér á landi, 87 aurar, en meðalútflutningsverð aðeins 76 aurar, svo að það ár er meðalverð til bænda 11 aurum hærra en útflutningsverð gat verið. Hvort það hefir verið nógu hátt til að svara kostnaði, skal ég ekki segja um, en ég fullyrði, að það hafi verið nægilega hátt fyrir kaupgetu landsmanna. T. d. var heimilað að selja úrvalsspaðkjöt 5 kr. hærra tunnuna, en enginn notaði sér þá heimild. Á hverju ári verður að stöðva sölu hjá nokkrum mönnum, vegna þess að þeir reyna að selja kjötið lægra en ákvæðisverðið er, og það er víst, að öll ásókn í að brjóta lögin er í það, að selja lægra, svo að þótt breytt yrði til, mundi ekki nást meira verð, en nú næst með lögunum, og salan mundi ekki aukast. Auk þess eru ákvæði hér í þessu frv., sem eru litt eða ekki framkvæmanleg, en um það tölum við síðar hér í þessari hv. d.

*Flm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Svo sem nál. bera með sér, hefir sjútvn. ekki getað orðið sammála um frv. þetta. 2 nm., ég og hv.þm. N-Ísf., leggja til, að frv. nái fram að ganga, en við leggjum þó til, að á því verði gerðar breyt. við leggjum til sameiginlega á þskj. 194 nokkrar breyt. En svo flytur hv.þm.N.-Ísf. sérstaka brtt. á þskj. 189. Ég held, að það sé öllum hv.þm. kunnugt, að um stj. síldarverksmiðjanna frá því fyrsta hefir verið nokkur ókyrrleiki. Það er búið að breyta skipun stjórnar síldarbræðslanna a. m. k. þrisvar sinnum, tvisvar með l. frá Alþ. og einu sinni með bráðabirgðal. Þetta virðist benda til þess, að það sé rétt, sem ég sagði, að um stjórn þessara fyrirtækja hafi ríkt nokkur ókyrrleiki. Og mér virðist, að svo langt hafi það gengið á árinu 1935 og árið 1936, að þessi ókyrrleiki hafi komizt inn í stj. verksmiðjanna og valdið því, að 2 af stjórnarnm. sögðu af sér, svo að atvmrh. varð að grípa til þess úrræðis að setja bráðabirgðal., til þess að verksmiðjurnar hefðu þó lögformlega stjórn. Nú virðist mér, að Alþ. hafi alltaf verið að leita eftir leiðum til þess að skipa á sem heppilegastan hátt stj. þessara fyrirtækja og betur en áður hefir átt sér stað. Og þetta frv. hendir einmitt í sömu átt: Fyrir flm. þess vakir það, að þær leiðir, sem farnar hafa verið, hafi ekki gefizt þannig, að búast megi við, að sú nauðsynlega rót geti komizt á um stj. þessara fyrirtækja með því að fara þær leiðir áfram. Og ég hygg, að við, sem skipum meiri hl. sjútvn. og höfum fallizt á, að frv. gangi fram, höfum einnig litið þannig á. Þessi fyrirtæki eru svo mikill þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar, að reyna verður til hins ýtrasta að fá það skipulag á stj. þeirra, að um þau geti orðið nokkurnveginn kyrrt, en ekki standi sífelldur styrr um þau. Og ég álít, að sérstaklega þyrfti að fyrirbyggja það, ef hægt væri, að í stj. þeirra væri jafnvel hið megnasta ósamkomulag. Það er náttúrlega engin reynsla fyrir því hvernig það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í frv., gefst. En þetta er þó tilraun til þess að reyna að fjarlægja stj. síldarbræðslanna nokkuð hinum daglega pólitíska styr. Mér dettur þó ekki í hug að halda fram, að þó að þetta fyrirkomulag verði tekið upp, verði stj. þessara fyrirtækja skipuð alveg ópólitískt. En ég held, að með því að fara þessa leið, þá verði frekar möguleikar fyrir því, að stj. þeirra geti staðið fyrir utan hinar pólitísku erjur. A. m. k. er það tilraun til þess að reyna að færa þessi fyrirtæki út úr hinum pólitíska eldi. Auk þess er ég þeirrar skoðunar, að með því að stj. fyrirtækjanna verði skipuð aðeins 3 mönnum, tilnefndum af sérstöku verksmiðjuráði, þá hnigi það og í þá átt, að skapa meiri ró um fyrirtækin en verið hefir. Það kom fram við 1. umr. þessa máls hér í d., að hæstv.atvmrh. taldi það ekki vera í samræmi við bráðabirgðal. frá síðastl. vori. Ég skal játa, að ef einhver tilraun hefði verið gerð til þess að afgreiða þessi umræddu bráðabirgðalög, sem nú liggja fyrir Nd., þá hefði mátt tala um þetta, en þar sem það hefir ekki verið gerð minnsta tilraun til þess, þá var vitanlega ekki annað fært en koma með þetta frv. Og upp í það eru tekin öll aðalatriði bráðabirgðalaganna. mér og fleirum hefir vist aldrei dottið í hug, enda þótt þessi 3 manna stjórn verksmiðjanna væri skipuð í vor samkv. bráðabirgðal., að það út af fyrir sig væri framtíðarlausn þessa máls. Það var aðeins bráðabirgðaúrræði, sem varð að hverfa að, eftir því sem þá stóð á. Sökum þess að því hefir allmjög verið haldið hér á lofti, að bráðabirgðal. frá í vor hafi verið selt með samþykki beggja stjórnarflokkanna, vil ég taka það fram, að það er rétt, að hæstv.atvmrh. talaði um þetta við þann flokkinn, sem ég heyri til. En um hitt var aldrei rætt, og mun a. m. k. ekki hafa verið ætlun okkar framsóknarmanna, að það yrði framtíðarskipulag, að atvmrh. skipaði stjórn síldarverksmiðjanna. Ég fæ því ekki séð, að þetta frv., sem hér liggur fyrir til umræðu nú, komi í bága við það, þó að stjórnarflokkarnir hafi báðir staðið að bráðabirgðal. Af þessu hefði mátt vænta, að bráðabirgðalögin, sem nú liggja fyrir n., hefðu fengið einhverja afgreiðslu, var að sjálfsögðu hægt að ræða um þetta frv. í sambandi við þau, en nú bólar bara ekkert á þeim, svo að um neitt slíkt getur því ekki verið að ræða. En geri þingið aftur á móti ekki neitt í þessu máli, þá fæ ég ekki annað séð, en að það lendi í sama öngþveitinu og áður, því að þá gilda aðeins hin fyrri lög um skipun síldarverksmiðjustjórnarinnar.

Það koma þá bara bráðabirgðalog

. Það má vel vera, að sú yrði raunin á, en ég teldi samt réttara, að þingið afgreiddi þetta á þinglegan hátt; annað myndi leiða til vandræða ástands. Ég held t. d., að það yrði ekki til þess að skapa ró um þetta stóra fyrirtæki, ef farið yrði að bæta 2 mönnum í stjórn fyrirtækisins eftir hinum eldri lögum. Að sjálfsögðu má margt tala um þetta mál fram og aftur, en hvað sem menn kunna að segja, þá verður því aldrei neitað, að mikill ókyrrleiki hefir jafnan verið um þetta fyrirtæki, - svo mikill ókyrrleiki, að ég held, að það sé fyllilega forsvaranlegt af Alþingi, þó að það verji nokkrum dögum af þeim tíma, sem það á eftir að sitja, til þess að reyna að finna einhverja lausn á þessu máli. Um brtt. þær, sem fyrir liggja, mun ég ekki verða margorður. Brtt. okkar hv.þm.N.-Ísf. eru ekki veigamiklar, og ég tel, að þær muni verða til bóta. - 1. brtt. gengur út á það, að ráðh. skuli því aðeins tilnefna form. verksmiðjustj. að samkomulag um val hans náist ekki innan stj. 2. brtt. er um það, að stj. verksmiðjanna skuli setja framkvæmdastjórunum erindisbréf. Verði frv. samþ. og framkvæmdastjórarnir verði tveir, hljóta allir að vera sammála um, að nauðsynlegt sé að setja þeim erindisbréf. - 3. brtt. er um það, að í stað þess, sem frv. gerir ráð fyrir, að fjmrh. skuli úrskurða um verð á hráefnum, sem verksmiðjurnar kaupa, ef ágreiningur verður um það milli verksmiðjustjórnar og verksmiðjuráðs, þá skuli það vera sá ráðh., sem mál þessi heyra undir. Það má vel vera rétt, að það sé fjármál, að ákveða verð á síld, sem verksmiðjurnar kaupa, og eigi því samkv. eðli sínu að heyra undir fjmrh., en okkur finnst eðlilegra, að það eigi að síður heyri undir þann ráðh., sem rekstur verksmiðjanna heyrir undir. Um brtt.hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 189 mun ég ekki heldur verða fjölorður. Hv. flm. þessara brtt. leggur mikla áherzlu á, að verksmiðjuráðið sé eingöngu tilnefnt af alþingi. Hvað mig snertir, þá tel ég, að það veiki allmjög þann tilgang, sem með skipun verksmiðjuráðsins á að nást. Um þetta hefi ég áður rætt við hv.þm. og skal því ekki fara inn á umræður um það nú, áður en hann hefir a. m. k. talað fyrir brtt. sínum. Ég mun svo ekki hafa þessi orð mín öllu fleiri nú. Ég get rætt kalt og rólega um þetta verksmiðjumál; það snertir hvorki mig persónulega eða mína kjósendur, og færi betur, ef fleiri gætu sagt slíkt. En í þessu tilfelli mun það verða svo, sem jafnan vill verða, þegar um er að ræða fyrirtæki, sem gefur mikla atvinnu, að tilhneiging vakni hjá mönnum um að nota það til hagsbóta sér og skjólstæðingum sínum. Að endingu vil ég svo fullyrða það, að komist skipulag það a, sem í frv. felst, þá muni það skapa meiri kyrrð um þessi fyrirtæki, og á því er sízt vanþörf. Ég get búizt við, að hv.flm. frv. taki til máls hér á eftir og skýri málið eitthvað frekar en ég hefi gert, því að hann er að sjálfsögðu kunnugri en ég, hvernig spilin liggja í þessu efni. Það, sem fyrir honum vakir, mun aðallega vera það, að reyna að koma stj. þessa mikla fyrirtækis inn á þær leiðir, sem heppilegri eru en þær, sem farnar hafa verið.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég er sammála hv.frsm. meiri hl. um brtt. þær, sem við berum sameiginlega fram á þskj. 194, og um grundvöll frv. sjálfs, tilraunina til þess að reyna að skapa ró um þessi fyrirtæki. Um verksmiðjuráðið verð ég að segja það, að mér finnst það of fjölmennt, jafnvel þó að það sé ekki skipað nema 9 mönnum, eins og ég legg til að verði. Þá finnst mér það og galli á frv., að 3 af þessum 12 mönnum, sem skipa eiga ráðið, skuli eiga að tilnefna af vissum aðiljum, en þó skuli eiga að útiloka frá því þá aðiljana, sem þetta síldarverksmiðjumál skiptir mestu, en það eru sjómennirnir og útgerðarmennirnir, því að Fiskifélagið getur að sjálfsögðu ekki talizt „representant“ við útnefningu í verksmiðjuráðið fyrir þá. Eigi að taka tillit til þeirra og gefa þeim kost á að hafa einhver áhrif á skipun stjórnar síldarverksmiðjanna, verður að sjálfsögðu að lofa þeim að velja í verksmiðjuráðið að einhverju leyti a. m. k. Náist ekki samkomulag um það, að þessir aðiljar, sem leggja til efnið í framleiðslu verksmiðjanna, fái að hafa einhverja íhlutun um stjórn þeirra, þá tel ég ekki rétt eða sanngjarnt, að hinir 3 aðiljar, sem í frv. eru taldir og ekki geta talizt umboðsmenn sjómanna eða útgerðarmanna, fái íhlutun um stjórn fyrirtækjanna. Hv. flm. vildi halda því fram, að það væri ekki nema sanngjarnt, að S. Í. S. tilnefndi einn mann í verksmiðjuráðið, af því að þetta mál snerti svo marga meðlimi þess. Við þessu er það að segja, að enda þótt svo sé, að eitthvað af sjómönnum og útgerðarmönnum geti talizt til meðlima S. Í. S., þá er það svo lítið, að það er aðeins örlítill hluti þeirra, sem hér eiga hlut að máli. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá tel ég að verksmiðjuráðið sé of fjölmennt eins og frv. ætlast til, en hins vegar get ég vel gengið inn á það, að verksmiðjuráð skipað 9 eða jafnvel ekki nema í mönnum, kosnum af sameinuðu Alþingi eða að einhverju leyti tilnefndum af útgerðarmönnum og sjómönnum, sem hér eiga hlut að máli, geti orðið til þess að skapa meiri ró um þessi fyrirtæki en verið hefir. Hlutverk þess á m. a. að vera það, að jafna deilur, sem upp kunna að koma á milli verksmiðjustj. og þeirra, sem leggja til verkefnið handa verksmiðjunum, sjómannanna og útgerðarmannanna.

*Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Eins og nál. sjútvn. ber með sér, þá gat sjútvn. ekki orðið á einu máli um afgreiðslu þessa máls. Fyrir afstöðu minni til málsins hefi ég gert lauslega grein á þskj. 195. - Það, sem fyrst og fremst greindi á um á milli mín og meðnm. minna, var það, að ég taldi ekki rétt að flýta málinu svo mjög, að ekki væri beðið eftir umsögn þingsins um bráðabirgðalögin, sem sett voru síðastl. vor með samþykki þeirra flokka, sem að stj. standa. Ég held, að það megi leita lengi í þingsögunni, til þess að finna dæmi að slíkri aðferð hafi verið beitt við afgreiðslu mála og hér á að viðhafa. Bráðabirgðalögin voru lögð fyrir Nd. til samþykktar, og þegar hún hefir afgr. þau, getur þessi deild átt kost á því að segja álit sitt um málið. Og það þarf ekki að bera það fram, að það sé orðin þörf á að breyta bráðabirgðalögunum. Mín afstaða í n. var þannig, að ég vildi að beðið yrði með að afgreiða frv., þar til vissa væri fengin fyrir því, hvort Nd. gerði bráðabirgðalögunum nokkur skil, en þess var ekki kostur. Afstaða mín byggist á þeirri skoðun minni, að ég álít og legg til, að málið verði fellt í þessari d. Aftur á móti get ég skýrt þá afstöðu mína, að ég er mótfallinn frv. En ég vil geta þess, að ég verð að hafa formála fyrir því atriði. Ég get alls ekki fallizt á það fyrirkomulag, sem með frv. er ætlað að koma á stjórn síldarverksmiðjanna. Frsm. meiri hl. skýrði frá því, að mikill ókyrrleiki ríkti í stjórn þessara fyrirtækja, og býst ég við, að hann hafi þar átt við tímabilið frá miðju ári 1935 og til byrjunar ársins 1936 Mikils óróleika varð ekki vart innan þessara stj. fyrr en Alþingi hafði breytt lögum nr. 14 frá 1935, og lá það í þeirri óheppilegu ráðstöfun, sem sú stjórn gerði, og hversu henni tókst illa með forstjóravalið. En þá stjórn skipuðu 2 sjálfstæðismenn, 2 alþýðuflokksmenn og 1 framsóknarmaður. Gengið var út frá því, að framsóknarmenn og alþýðuflokksmenn gætu unnið sameiginlega að þessum málum, en þegar til átti að taka, var þessi samvinna ekki til, eins og stjflokkarnir ætluðust til. Líkast var því, að ýmislegt væri þá framkvæmt óafvitandi. Reynslan sýndi, að sá maður, sem falin var stjórn síldarverksmiðjanna, hafði ekki yfir að ráða þeim hæfileikum og gætni, sem þarf til að stjórna þessum fyrirtækjum, án þess að árekstrar verði milli hins stóra fjölda, sem þar vinnur, eða verksmiðjustjórnarinnar annarsvegar og framkvæmdastj. hinsvegar. Þessir árekstrar styrkjast við þau rök, hversu sambúiðin milli verkafólks og verkstjórnar tókst til, og það varð fljótt sýnilegt, að slíkt ástand mátti ekki haldast lengur. Fulltrúar Sjálfstfl. urðu þess fljótt varir, að þetta gat ekki gengið, og þá kom hinn fyrsti þverbrestur milli þessara aðilja um að vinna saman í stjórn verksmiðjanna. Ég legg engan dóm á þá kosti eða galla, sem hafa verið hjá hinum ýmsu stjórnarnefndarmönnum. Þeim varð það ljóst, að þeir réðu ekki yfir þeirri gætni og stilli, sem þeir menn þurfa að hafa. Það kom í ljós á öðrum sviðum, að fulltrúi framsóknarmanna, sem var kosinn form. þessarar stjórnar, hafði sett sig upp á móti ýmsum till., sem fulltrúar Alþfl. báru fram, og sá fulltrúi gekk þá í lið með íhaldinu og sneri sínum seglum ýmist til hægri eða vinstri, eftir því hvað honum fannst flokki sínum bezt henta. Fulltrúar Alþfl. í verksmiðjustjórninni urðu loks ásáttir um það, að þeim væri ekki unnt að vinna lengur í stjórninni, eins og komið væri, og sögðu sig þá báðir úr stjórninni. Eftir það varð þessi stjórn óskipuð, og bráðabirgðalögin urðu svo bein afleiðing af því. Þetta ástand varð ekki leyst nema með bráðabirgðalögum, og þegar þingi lauk, var ekki búið að brúa þessa leið, en önnur leið varð ekki farin, og það var aldrei ákveðið fyrirfram, að þetta mál skyldi leysa með bráðabirgðalögum, því að ríkisstj. var þessi breyt. ekki vitanleg, fyrr en þinginu hafði verið slitið. Þær skipulagsbreytingar, sem bráðabirgðalögin sköpuðu, voru aðallega þær, að í stað hinna 5 manna, sem skipuðu stjórnina, voru skipaðir 3, og í þeim nýju lögum var svo fyrir mælt, að í þessa stjórn ættu að veljast samhentir menn, er hefðu þekkingu til að láta þennan rekstur fara sem bezt úr hendi. Þá voru einnig ákvæði um það, að þessir fulltrúar þyrftu að veljast úr þeim stéttum, sem hefðu hér mestra hagsmuna að gæta. Með bráðabirgðalögunum var ætlazt til, að hver stjórnmálaflokkur hefði einn fulltrúa í verksmiðjustjórninni. Var þá jafnt á komið með sjálfstfl. og Alþfl., sem fengu sinn fulltrúann hvor, og Framsfl. hafði oddamanninn. Svo bar það til. þegar átti að skipa mann fyrir Sjálfstfl., að margir valinkunnir menn sóttu um að taka sæti í stjórninni, en Sjálfstfl. bannaði þeim með öllu að taka þátt í þeirri stjórn, og þessir menn voru hræddir til að ganga frá loforðum sínum.

Var Sjálfstfl. boðið að skipa mann?

Ég veit ekki, hvort miðstjórninni var boðið það, en hitt veit ég, að margir sjálfstsæðismenn gáfu kost á sér til þessa starfs, og frá þeirri staðhæfingu er ekki hægt að ganga. - Út af þeim óróleika, sem hv. meðnm. minn var að tala um, vil ég segja það aftur, að það var megnasta óánægja meðal útvegsmanna með þá menn, sem skipuðu stjórnina, og um vinnubrögðin má segja það, að t. d. á Siglufirði hefir aldrei verið unnið eins mikið eins og einmitt á þessu sumri, og má það vel vera, að það sé því að þakka, hversu vel hefir tekizt með skipun á þessari stjórn, eða beinlínis fyrir dugnað forstjórans. Þá má segja það um verkafólkið, að það var allt að undanteknum í mönnum ráðið af eldri stjórn verksmiðjanna. Og með þessu fyrirkomulagi hefir skapazt meiri eining milli stjórnar útvegsmanna og verkafólks en nokkru sinni áður, og þessir aðiljar virðast vera fullkomlega ánægðir með það skipulag, sem mynduð var með bráðabirgðal. og ég býst við, að slíkt samkomulag fáist ekki með öðru fyrirkomulagi en því, sem nú er. Frv. gerir ráð fyrir, að vissar stofnanir fái að skipa einn fulltrúa í þetta verksmiðjuráð. En hvaða þörf er á að skipa þetta 12 manna ráð? Það mundi ekki hafa annað verksvið en að skipa þessa stjórn. Það yrði líkt hlutverk, sem það ráð hefði, og landsbankanefndin hefir nú. Það er vel hægt að komast hjá því að mynda þetta nefndarbákn, og að frábreyttum eldri lögum held ég, að best sé, að Alþingi kjósi stjórnina. Ef þessi 12 manna n. ætti alltaf að vera vofandi yfir þessum fyrirtækjum og ætti að hafa þar strangt eftirlit og væri nokkurskonar control í rekstri verksmiðjanna, þá liti þetta heldur betur út. Nú er það vitað, að til þess er ekki ætlazt, og ég sé því ekki, að þetta nefndarbákn hafi við neitt að styðjast. Ég vil geta þess, að það er alveg rétt, sem hv.þm.-Ísf. hélt fram, að það væru fiskimennirnir, sem þarna hafa mestra hagsmuna að gæta. Ég veit ekki um neina stofnun, sem gæti nefnt fulltrúa fyrir þá nema ef Alþýðusambandið gerði það. Ég tel frá hagsmunasjónarmiði sjómannanna, að þeir hefðu frekar rétt til að kjósa fulltrúa heldur en t. d. S. Í. S. Ég veit ekki, hvaða hagsmuna S. Í. S. hefir að gæta í þessu sambandi. Það gerir ekki út skip. S. Í. S. er sölusamband fyrir landbúnaðarafurðir o. fl., og svo fer það að blanda sér inn í þessi mál. Hér er gripið út í loftið til þeirra stofnana, sem lítilla hagsmuna hafa að gæta í verksmiðjurekstrinum, þar sem S. Í. S. hefir aðallega fengizt við niðursuðu og beitusölu. Það hefir því ekki lagalegan rétt til að blanda sér inn í þessi mál. Aftur á móti ættu útgerðarmenn að hafa einn fulltrúa, og ég skal játa það, með hv.þm.N.-Ísf., að fiskifélagið sé ber ekki réttur aðili. En verkamenn og sjómenn ættu aðhafa sinn fulltrúann hvor, vegna þess að þeir verða að teljast sem tvennskonar aðiljar. En ég áskil mér rétt til þess að bera fram brtt., ef frv. verður samþ. til 3. umr. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að þeim brtt., sem ég hefi ekki nefnt ennþá og eru nýmæli þau, sem meðnm. mínir bera fram; það er sannarlega tímanna tákn, að þeir hafa setzt saman í svona máli. Ég er ekki hissa á því, og að sumu leyti þó. Ég verð að segja það um hv.þm.N.-Ísf., að ég kalla hann gerast heldur lítilþægan, með því að samtímis sem flokksblað framsóknarmanna vill helzt ota honum út úr þinginu, réttir hann bróðurhöndina yfir til flokksins, því að þeir hafa orðið hér saman um eina till., sem í fljótu bragði sýnist vera efnismeinlaus, en hún er sá, að verksmiðjustj. sjálf eigi að reyna að koma sér saman um formanninn. Þetta sýnist í fljótu bragði eðlilegt, en ef svo vildi til, að sá ráðh., sem með þessi mál fer, skyldi vera úr hópi alþýðuflokksmanna, þá skal valdinu kippt úr hans bendi um að velja form. stj. Um þetta eru þeir orðnir sammála. Ráðh. má ekki tilnefna mann í jafnþýðingarmikla stöðu og þessa. Ég verð að segja, að ríkið og stj. hlýtur á hverjum tíma að verða að leggja svo mikinn trúnað undir stj. þessa fyrirtækis, að það virðist ekki óeðlilegt, að ráðh. tilnefni þennan mann, sem er oddamaður verksmiðjustj. og hlýtur því að ráða miklu um það, hverjar stjórnarathafnirnar eru. Ég fyrir mitt leyti tel þessa brtt. til skemmdar á þessu frv., sem ég er á móti, og mun ekki geta fylgt henni. - Um 2. brtt. þeirra félaganna hefi ég ekkert að segja. Um 3. brtt. vil ég segja það, að hún er þó spor í réttari átt, því að eins og kunnugt er, hafa þessi mál alltaf heyrt undir atvmrh., enda eru þetta atvinnumál í fyrstu röð. Hv. tillögumanni virðist hafa dottið það í hug, að svo lengi sem hann eigi setu á Alþ., eigi hann fjmrh., og þess vegna sé nauðsynlegt að láta þetta mál heyra undir hann, m. ö. o. hann gat ekki treyst atvmrh. til þess að vera óvilhallur í því máli, sem hér átti sérstaklega undir hann að leggja. Ég get ekki gengið fram hjá því að minnast örlítið á það, sem felst í 2. gr. frv., en það er um verðlagið á hráefninu, og flm. ætlast til, að heyri undir fjmrh. að úrskurða. Í upphafi míns máls skýrði ég frá ágreiningi, sem hefði orðið innan verksmiðjustj. um það, hvort greitt skyldi fastákveðið verð eða eins og til er ætlazt í l. frá 1929, og það merkilega skeði í málinu, að skilningur sjálfstæðismanna og alþýðuflokksmanna er næmari fyrir því en fulltrúa framsóknarmanna innan verksmiðjustj., hvernig stj. ætti að bera sig að gagnvart þeim, sem síldina veiða. Reynslan sýndi það, á árunum nokkru eftir að verksmiðjurnar tóku til starfa, að þegar verðið féll jafnmikið og raun varð á, voru líkindi til, að ekki nema örfá skip vildu nokkuð sinna því að skipta við verksmiðjurnar, ef þeim væri ekki tryggt ákveðið verð. Þetta var á sama tíma og verð á lýsi og mjöli var í svo lágu verði, að það var á takmörkum, að það borgaði sig fyrir skipin að ganga til veiða. Jafnvel þó að verksmiðjurnar yrðu fyrir einhverjum halla við það að greiða ákveðið verð, var það talið borga sig fyrir þjóðfélagið að greiða hið fastákveðna verð, jafnvel þó að afurðirnar ekki skiluðu því. Þessi stefna, að greiða fastákveðið verð, varð ofan á innan verksmiðjustj. og hefir gilt fram á þennan dag. Um það hefir verið rætt á öðrum vettvangi en hv.Alþ., hvor stefnan væri heppilegri, en ég hygg, að ég fari ekki með nein öfugmæli, þó að ég segi, að sú skipun, sem orðið hefir á innan verksmiðjustj. um þetta atriði, sé almennt vel séð jafnt af fiskimönnum og skipaeigendum. Það eru margar stoðir, sem renna undir það, m. a. sú, að fjárhagsgeta útvegsmanna á undanförnum árum hefir ekki verið sterkari en það, að þeir hafa þurft á þessum peningum að halda jafnóðum og aflazt hefir. Ennfremur hefir reynslan sýnt og sannað, að þeir, sem við útveginn vinna, hafa orðið að fá sína greiðslu, ekki einungis þegar farið er úr skiprúmi, heldur jöfnum höndum og veiðin stendur yfir; en þetta er ekki hægt nema því aðeins, að útgerðarmennirnir fái hið fyllsta verð nokkurnveginn jafnóðum og veiðin stendur yfir. Ef útgerðarmönnum væru greidd t. d. 75% af áætlunarverði, þá nægði sú upphæð ekki til þess að standa undir hinum daglegu greiðslum, sem útvegurinn verður að standa straum af. Nú er svo ákveðið í öðrum l., sjómannalögunum frá 1930, að hverjum einasta útgerðarmanni er gert að skyldu að greiða sínum skipverjum kaupið, um leið og þeir eru skráðir úr skiprúmi. Í mörgum tilfellum er þetta ómögulegt fyrir útgerðarmanninn, ef hann á svo og svo mikið inni ógreitt hjá verksmiðjunum, þangað til kannske langt fram á næsta ár, að reikningar eru gerðir upp, því að það er ekki víst, að framleiðslan seljist alltaf jafnhratt og síðastl. ár. Það renna því allar stoðir undir það, að hið rétta fyrirkomulag sé það, að verksmiðjurnar ákveði hið réttlátasta og sanngjarnasta verð, sem þær á hverjum tíma geta fundið, og greiði það beint til, og að menn eigi engin eftirkaup þar á eftir. Um þetta var deilt innan gömlu verksmiðjustj., sem frá fór á árinu 1936. Það er upplýst hér á Alþ., að 4 af 5 höfðu haldið þessari stefnu fram, að borga ákveðið verð, en einn af þessum mönnum, fulltrúi framsóknarmanna, mun hafa viljað fara hina leiðina, að borga áætlunarverð. Í 2. gr. frv. er gengið út frá því, að ef um ágreining sé að ræða innan verksmiðjustj. um það, hversu hátt verðið skuli vera, þá sé það fjmrh., en ekki atvmrh., sem skeri úr. N. hefir lagfært þetta og sett „ráðherra“ í staðinn fyrir „fjármálaráðherra“, og eftir eðli málsins hlýtur það að vera sá ráðh., sem hefir yfirstjórn þessara verksmiðja á hendi, sem er atvmrh.

Sbr. 1. gr. a.

. - Ég er sammála n. um, að þessi l. breyt. sé til bóta. Um brtt. hv-. þm.N.-Ísf. hefi ég í raun og veru sagt mitt álit. Ég mun lofa þeim að lifa til 3. umr., þó að ég sé ekki ánægður með þær stofnanir, sem hér er vitnað til. Ég mun ekki gera neina tilraun til þess að fella þær, en mun bera fram brtt. við 3. umr., eins og ég hefi lýst, ef frv. fer á annað borð út úr d. Meðnm. mínum þarf ég litlu að svara umfram það, sem ég hefi þegar sagt, við erum allir svo miklir skapstillingarmenn og ræðum málin hver gagnvart öðrum, eftir því sem við höfum bezta stillingu til og án allra hnútukasta. Ég er þeim ekki sammála um, að hér sé fundin rétta lausnin í þessu máli, og hefi gert nokkra tilraun til þess að rökstyðja það. Ég hefi þá persónulegu skoðun, að það sé mikið álitamál, hvort Alþ. eigi yfirleitt í framtíðinni að skipa menn í þessu stj., en slíkar till. liggja nú ekki fyrir. Mér er það fullkomlega ljóst, að hér er risið upp svo þjóðnýtt og stórfelt fyrirtæki, að það veltur á miklu, að því sé stjórnað með framsýni, gætni og fullum vilja að vinna þjóðfélaginu það gagn, sem það var stofnað til. Ég er ekki viss um, að þingflokkarnir verði neitt glöggskyggnari að velja slíka menn. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli, að stofnanir sem þessar verði alltaf á hverjum tíma að vera að meira eða minna leyti undir áhrifavaka viðkomandi ríkisstj., og reynsla síðastl. árs hefir bent mér á, að þetta hefir gefizt vel. Ég get svo lokið máli mínu að þessu sinni. Ég hefi lagt hér fram rökstudda dagskrá, og verður að skeika að sköpuðu, hvort orðið sé svo mikið fóstbræðralag á milli Sjálfstæðis og Framsóknar, að þau taki höndum saman og gangi af minni till. dauðri eða ekki.

Bernharð Stefánsson Hv. síðasta ræðumanni hefir tekizt að koma flestum út úr d., svo að það er nú kannske þýðingarlítið að ræða um málið. Ég skal reyna að vera ekki langorður, því að ég vildi gjarnan, að málinu gæti orðið lokið á venjulegum fundartíma. - Ég get ekki látið hjá líða, þar sem ég er flm. málsins, að þakka n. fyrir skjóta og meiri hl. hennar fyrir góða afgreiðslu þess að mínu áliti. Ég skal þá sem flm. aðeins geta um þær brtt., sem fram hafa komið, og vil þá fyrst minnast á brtt. meiri hl. n. á þski. 194. Ég ætla, að tvær fyrstu till. séu til bóta og mun fallast á þær. Hvað þriðju brtt. snertir, sem er um það, að atvmrh. í staðinn fyrir fjmrh. skeri úr, þegar ágreiningur er milli verksmiðjustj. og verksmiðjuráðs um síldarverðið, vil ég segja það, að við flm. frv. settum þarna fjmrh. af þeim ástæðum, að þegar það er ákveðið, hvaða verði hráefnið sé keyrt, þá er það vitanlega á ábyrgð ríkissjóðs. Það er ríkissjóður, sem blæðir, ef verðið er ákveðið svo hátt, að halli verður á öllu saman. Okkur fannst það eðlilegt, að fullnaðarúrskurður í því máli heyrði undir fjmrh., þann ráðh., sem á sérstaklega að hugsa um ríkissjóðinn. Á hinn bóginn sé ég ekki ástæðu til að gera mótstöðu gegn þessari till. að neinu kappsmáli og get látið mér það lynda, þó að hún verði samþ., ekki sízt þar sem hinar till. meiri hl. eru frekar til bóta á frv. Þá skal ég minnast á brtt.hv.þm. 1: Ísf. á þskj. 189. Þær eru um það að fækka í verksmiðjuráðinu um 3 menn og að þar eigi ekki aðrir sæti en þeir þingkosnu, sem eiga að vera 9. við 1. umr. málsins gerði ég nokkra grein fyrir ástæðunni til þess, að við flm. lögðum til, að þessir 3 menn ættu einnig sæti í ráðinu; auk þess hefir frsm. meiri hl. tekið fram ýms rök, sem mæla með því, að sú tilhögun sé heppileg, og þarf ég því ekki að fara mörgum orðum um það nú. Það er ómótmælanlegt, að ef allt verksmiðjuráðið er kosið af Alþ., þá er og verður sú kosning algerlega pólitísk. Það má segja sem svo, að hún verði það einnig, þó að sú tilhögun sé höfð, sem í frv. er stungið upp á, en eins og ég gat um við l.umr., er þar þó um menn að ræða, sem vona má, að skoði það ekki sem sitt aðalhlutverk að vera pólitískir fulltrúar. Nú hafa að vísu komið fram ýmsar aths. við þetta, og þær eru sumar þess eðlis, sérstaklega þó hv.þm. N.-Ísf., að vel er þess vert að taka þær til athugunar. og má vel vera, að hægt sé að finna einhverja betri lausn á þessu en lagt er til í frv., þó að ég fyrir mitt leyti og við flm. báðir myndum verða óánægðir með að hafa ráðið algerlega þingkosið. - Hv. þm. taldi, að ef þessi tilhögun væri höfð, sem í frv. er stungið upp á, þá væri útilokað, að sá aðili, sem mestra hagsmuna hefði að gæta, nefnilega útgerðarmenn og sjómenn, ættu þarna fulltrúa. Fyrir okkur flm. vakti það, að Fiskifélag Íslands væri sá sjálfsagði fulltrúi þeirra, Alþýðusambandið fulltrúi verkamanna og sjómanna, a. m. k. þeirra, sem vinna fyrir kaupi, og að Samband íslenzkra samvinnufélaga hefði fulltrúa líka, því að þótt það væri ekki beinlinis aðili, þá væri það sú stofnun, sem báðir hinir aðiljarnir ættu að geta sætt sig við, og að einmitt sú stofnun gæti lagt þeim til sameiginlegan fulltrúa. Við flm. lítum svo á, að Fiskifélag Íslands sé að því er snertir sjávarútveginn hliðstætt Búnaðarfélagi Íslands, og það er jafnan talið fullnægjandi, ef landbúnaðurinn á sérstaklega að tilnefna mann til einhvers sem fulltrúa, að Búnaðarfélagið geri það. Hinsvegar skal ég játa það, að ég er málefnum og samsetningu Fiskifélags Íslands fremur ókunnugur og býst við, að hv.þm.N.-Ísf. sé miklu kunnugri þeim málum en ég. Það kann að vera, að á þessu séu einhverjir þeir gallar, að það megi skoðast rétt, sem hann sagði, að fulltrúi frá Fiskifélaginu gæti ekki verið virkilegur fulltrúi þessa aðilja. Ég fyrir mitt leyti myndi vera fús til þess að ganga inn á eitthvert annað fyrirkomulag, sem heppilegra sýnist. Það var ekki meining mín, að útiloka á nokkurn hátt útgerðarmenn og sjómenn frá því, að eiga fulltrúa í gegnum þessa 3 menn, sem ekki væru kosnir af Alþingi. Ég teldi þess vegna heppilegt, ef hv.þm. vildi taka þessar till. aftur nú við 2. umr., og væri þá athugandi milli umr., hvort ekki væri hægt að finna heppilegri lausu á málinu. Það virðist ekki vera svo stórvægilegur ágreiningur, sem hér er um að ræða, að hann megi á nokkurn hátt verða málinu til trafala eða að falli. Mér kom ekki á óvart afstaða hv. 4. þm. Reykv., því að hún var reyndar kunnug áður; þó verð ég að játa það, að mér kom sumt í röksemdafærslu hans nokkuð á óvart. - Hann sagði, að bráðabirgðal. um síldarverksmiðjurnar hefðu verið sett með samþykki beggja þeirra flokka, sem styddu ríkisstj. Ég þarf ekki að fara nákvæmlega út í það atriði, því að frsm. meiri hl. minntist allrækilega á þá meðferð málsins 

Flokknum var aldrei boðið það

. Hann vildi ekki fallast á, að ráðh. tilnefndi mann úr flokknum. Mér er kunnugt um það, að þrátt fyrir þetta bann, sem miðstjórn sjálfstæðismanna lagði við því, var hægt að fá sjálfstæðismann í opinberri trúnaðarstöðu til þess að taka sæti í verksmiðjustj., en það var þó ekki gert. Sá maður, sem ég á við, er í alla staði heiðarlegur og mjög skýr maður og álitlegur til allra starfa, sem hann á annað borð tekur að sér. Ég ætla ekki að fara að ræða neitt verulega við hv. 4. þm. Reykv. um sögu verksmiðjanna. Hann sagði margt, sem hann getur ekki á nokkurn hátt staðið við, og margt, sem áður hefir verið í hans herbúðum sagt, en aldrei sannað. Hann sagði, að orsökin til þessarar ókyrrðar í stjórn verksmiðjanna mundi hafa verið sú, a. m. k. fyrsta undirrótin, að framkvæmdarstjóravalið hefði misheppnazt fyrir stjórn verksmiðjanna á árinu 1935, að mér skildist. Það urðu töluverðar deilur í fyrra um þetta, og eftir þeim vitnisburði að dæma, sem form. þáv. verksmiðjustj. gaf þeim framkvæmdarstjóra og fulltrúar Alþfl. neyddust til að játa, að væri réttur, þá er varla hægt að skilja, að framkvæmdarstjóravalið hafi mistekizt svo mjög. En hitt er vitanlega óvenjuleg aðferð með mann, sem hafði reynzt vel, að bola honum frá starfi, eins og fulltrúar Alþfl. í stj. gerðu þá ásamt öðrum fulltrúa Sjálfstfl., og þegar svo var að farið, var vitanlega eðlilegt, að því yrði ekki á allan hátt tekið með þökkum. Ég held, að það hafi ekkert sannazt um það, að sambúð þessa framkvæmdarstjóra og verkamanna væri svo óheppileg og slæm eins og hv. 4. þm. Reykv. vildi vera láta. En hitt er alveg rétt, að þessi framkvæmdarstjóri þvingaði einn verkstjórann til þess að mæta á réttum tíma og yfirleitt gera skyldu sína, og það var ákaflega illa tekið upp. Hvað það snertir, að einhverja af stjórnarnm. hafi vantað stillingu til þess að vinna þarna heppilega, leiði ég hjá mér með öllu; ég ætla ekki að ræða neitt um það, hvernig geðslag ákveðinna manna er. Ef farið yrði að rökræða um það, hygg ég, að mörg kurl kæmu til grafar, og ég er ekki viss um, að þeir, sem hv. 4. þm. Reykv. vill sérstaklega verja, græddu nokkuð á því. Hv. þm. sagðist ekki hafa orðið var við óánægju með það fyrirkomulag, sem er. Hann er hér á Suðurlandi og verður ekki var við þetta eins og það er, en ég hefi orðið var við óánægju um það, hvernig þessu er skipað, og ég ætla að benda hv.þm. á það, að sú óánægja hefir komið opinberlega fram. Einn af stærstu síldarútvegsmönnum á Norðurlandi hefir skrifað blaðagrein um þetta, þar sem hann lætur í ljós mjög mikla óánægju um það, hvernig þessu sé fyrirkomið nú, og yfirleitt um bráðabirgðal. - þessi maður er Ingvar Guðjónsson -, svo að óánægjan hefir áreiðanlega komið fram. Að því er snertir það, að síldarverksmiðjunum hafi aldrei gengið betur en í sumar, má vel vera, að hægt sé að segja það, en það eru mörg ár, síðan eins hátt verð hefir verið á afurðum verksmiðjanna, og það er vitanlegt, að þegar svo stendur á, þá verkar það þannig, að öll starfsemi verksmiðjanna gengur vel. Það er ekki hægt að komast hjá því. Mér skildist, að hv.þm. vildi sanna, að ekki hefði verið beitt hlutdrægni í stj. verksmiðjanna að því er snertir mannaráðningar og annað með því að segja, að síðastl. sumar hefði unnið flest það sama fólk við verksmiðjurnar eins og áður. Það mun vera svo, að flest sama fólkið hafi verið í sumar, enda var fyrrv. stj. búin að ráða það, en það fer ýmiskonar vinna fram við verksmiðjurnar að vetrinum, og ég hugsa, að ef hv.þm. kæmi norður á Siglufjörð, þá fyndi hann fleiri en einn, sem staðfestu það, að það gengi fullt eins vel fyrir alþýðuflokksmenn að fá þá vinnu sem aðra. Það má vel vera, sem hv.þm. sagði, að vinnufriður og ánægja ríkti í sti. verksmiðjanna nú; ég neita því ekki. Og ég neita því ekki heldur, að þeir, sem eru nú í stj., séu allir vel hæfir menn. Ég hefi ekki sagt eitt orð þeim til lasts. Það er grundvöllurinn, sem þeir eru skipaðir eftir, sem er rangur, en þar með er ekki sagt, að mennirnir út af fyrir sig séu neitt óheppilegir. Og þó að friður sé innan stjórnarinnar, þá sannar það vitanlega ekki neitt. Það er friður a. m. k. á yfirborðinu í Þýskalandi, Ítalíu og Rússlandi og víðar, en það er friður, sem margir menn óska ekki eftir.

Er vopnaður friður innan síldarverksmiðjustjórnarinnar?

. Ég býst við, að það sé einræðisfriður. Það geta orðið deildar meiningar um gagnsemi þessa ráðs, sem lagt er til í frv., að sett verði á stofn. Ég hygg samt, að hv. 4. þm. Reykv. hafi á sínum tíma verið með því að setja landsbankan. á stofn. Hann var að vitna í landsbankan. og landsbankafyrirkomulagið, sem mér fannst hann tala um með nokkurri fyrirlitningu, og ég held, að hann sé a. m. k. ekki mótfallinn frv., sem nú liggur fyrir hv.Nd., um það að gera vald þessarar n. meira og auka verkefni hennar, svo að jafnvel þótt fyrirmyndin sé sótt til landsbankalaganna, fyndist mér, að það ætti ekki að verka neitt sérstaklega illa á huga hv.þm., en eins og ég sagði við 1. umr., vakti það fyrir okkur flm. bæði að koma þessu deilumáli út úr síldarverksmiðjunum og þinginu og svo líka að hafa þarna vettvang, þar sem menn, sem hafa sérstaklega áhuga fyrir slíkum málum, gætu rætt ýmislegt viðvíkjandi rekstrinum og óskir frá útvegsmönnum og öðrum aðiljum gætu komið fram og borizt til stjórnar verksmiðjanna, og ennfremur vakti það fyrir okkur flm., að ef deilur risu upp innan stjórnarinnar, sem dæmi eru til, þá væri þarna aðili, sem hefði góða aðstöðu til þess að útkljá þær deilur, - betri aðstöðu en Alþingi, því að sannleikurinn er sá, að reynslan hefir sýnt, að Alþingi hefir ekki tekizt vel að jafna deilur, sem risið hafa upp innan verksmiðjustjórnarinnar. Það hefir verið minnzt á kostnaðinn í þessu sambandi. Ef frv. verður samþ. óbreytt að því leyti, að verksmiðjuráðsmennirnir vinni kauplaust, þá held ég, að kostnaðurinn, sem af þessu ráði stafar, verði hverfandi lítill, og það er áreiðanlegt, að allur starfskostnaðurinn verður minni heldur en eftir því fyrirkomulagi, sem var, áður en bráðabirgðalögin komu, að hafa 5 manna stjórn, og ég held, að það setji enginn fyrir sig það atriði og fari að vera á móti 5 manna stjórn vegna þess, hvað hún er dýr, og vitanlega er þetta svo stór rekstur, að sá litilfjörlegi kostnaður skiptir engu máli, ef fyrirkomulagið er að öðru leyti heppilegt. Hv. 4. þm. Reykv. tók að nokkru leyti undir orð hv.þm.N.-Ísf. um það, að þeir aðiljar, sem þarna ættu hlut að máli, kæmu ekki til greina með val manna í fulltrúaráðið, og mér virtist hann telja, að sjómenn hefðu engan fulltrúa með því fyrirkomulagi, sem stungið er upp á í frv.

Ekki til viðbótar

. Úr því vildi hann bæta með því, að láta Alþýðusambandið fá 2 menn og útvegsmenn 1. Ég skil ekki þennan hugsunargang, því að ef Alþýðusambandið er á annað borð réttur aðili fyrir þessa menn, skil ég ekki annað en að þessi eini, sem Alþýðusambandinu er ætlað að tilnefna samkv. frv., geti verið fulltrúi þessara manna. Það er rétt, sem hann sagði, að Sís er ekki beinn aðili í síldveiðum og síldarútvegi, en það stendur óhrakið, sem ég gat um við 1. umr., að í þeim félagsskap eru bæði útgerðarmenn og sjómenn. Þar af leiðandi stofnun, sem verður að líta á sem algerlega óhlutdræga í þessu efni.

Það er Bókmenntafélagið líka

. Já, en þó að Sís sé ekki beinlínis útgerðarfélag, hygg ég samt, að starfsemi þess komi nær atvinnurekstri og fjármálum heldur en starfsemi Bókmenntafélagsins. Hv. 4. þm. Reykv. var mjör hneykslaður yfir því að eitthvað af sjálfstæðismönnum og framsóknarmönnum væri sammála um þetta mál. Hann verður að líta á það eins og honum sýnist, en það þurfti ekki að koma honum neitt á óvart, því að í þessu máli hefir afstaða Framsfl. jafnan verið sú, að allir stjórnmálaflokkar hefðu fulltrúa í verksmiðjustjórninni, og ef það er svo hneykslanlegt, að vera einstaka sinnum sammála sjálfstæðismönnum, þá hefir hv.þm. sjálfur syndgað í þessu efni; ég veit ekki betur en að hann hafi stundum verið sammála þeim. og eitt sinn stóð til, að hann styddi stjórn með sjálfstæðismönnum, enda þótt ekki yrði af því.

*Pétur Magnússon: Hæstv. forseti má ekki misvirða það við mig, þó að ég taldi mér ekki stranglega við þingsköp í þessum fáu orðum, sem ég ætla að segja. Ég ætla ekki að tala um einstakar greinar. Málið hefir verið rætt svo almennt af þeim, sem talað hafa, að mér finnst ástæða til að segja nokkur orð vegna þeirra almennu umræðna, sérstaklega út af því, að afstaða Sjálfstfl. til þeirra breyt., sem gerðar voru á skipun síldarverksmiðjanna með bráðabirgðal. frá síðasta vori, hefir verið dregin allmjög inn í umræðurnar. Ég get vel tekið undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það mundi mega leita lengi í þingsögunni til þess að finna meðferð máls, sem líktist meðferð þessa máls. Það er orðið viðurkennt, sem raunar alla grunaði og margir þóttust vita, að þessi skrípaleikur með setningu bráðabirgðal. var ákveðinn þegar á þinginu 1936; það hafa þeir játað hv. 1. þm. Eyf. og hv. 4. þm. Reykv. Hv. 1. þm. Eyf. sagði við 1. umr. málsins, að það hefði verið gert ráð fyrir, að þeir atburðir kæmu fyrir, að bráðra aðgerða þyrfti við, og hv. 4. þm. Reykv. hefir haldið því fram, að það hafi verið beinlínis um það samið á þinginu 1936 milli stjfl., að Framsfl. sætti sig við þessa lausn á málinu. Það er þannig augljóst mál, að til þessa hefir verið stofnað þannig, að það hefir verið gengið algerlega á snið við ákvæði stjskr. um lagasetninguna. Þó að forminu sé að vísu fullnægt að því leyti, að búið var að slíta þinginu, þegar bráðabirgðal. voru sett, þá er það vitanlegt mál, og því dettur engum skynbærum manni í hug að bera á móti, að þau ákvæði voru sett til þess að slá varnagla við því, að í öngþveiti lendi, ef slíka lagasetningu þarf, án þess að kunnugt sé um það á Alþingi, en þegar kunnugt er um það, meðan þingið stendur yfir, að setja þarf lög um tiltekið efni eða breyta þarf gildandi lögum, þá eru fyrirmæli í stjskr. um, að það skuli gert á því þingi, sem situr, og það án tillits til þess, hvort samkomulag næst milli ráðandi flokka í þinginu um lausn málsins. Stjfl. virðast vera búnir að gleyma, að Alþingi er meira en formið eitt, þeir sjá ekki annað en að það sé flokksaflið, sem öllu eigi að ráða, og ganga svo langt í sumum málum, að ef ekki næst samkomulag innan flokkanna um lausn máls, þá skjóta þeir því fram af sér og láta stj. setja lög um það, og svo gala þeir á eftir á strætum og gatnamótum, að þeir séu að vernda lýðræðið. Þegar á þetta er litið, sýnist mér alveg ástæðulaust að kasta þungum steini að Sjálfstfl. fyrir það, að hann vili ekki gerast samábyrgur um þennan skrípaleik, sem verið er að leika. Hv. 1. þm. Eyf. og þó einkum hv. 4. þm. Heykv. hafa veizt að flokknum með talsvert hörðum orðum fyrir það, að hann vilji ekki eiga þátt í að styðja að því, að menn innan vébanda hans tækju sæti í þessari stjórn síldarverksmiðianna. Hv. 4. þm. Reykv. varð að játa, þegar á hann var gengið, að flokknum hafði aldrei verið boðið þetta, en hann hélt sér við hitt, að tilteknum flokksmönnum, sem ekki er ástæða til að nefna, hefði verið boðið sæti í stjórn síldarverksmiðjanna, en þessir menn hefðu ekki þegið það. Það mun rétt vera, að 1–2 mönnum í Sjálfstfl. hafi verið boið að taka sæti í stjórn síldarverksmiðjanna, en hv. 4. þm. Reykv. gerðist svo djarfur að segja, að þessir menn hefðu verið hræddir frá því að taka við þessu, og þegar ég spurði hann, hvernig þeir hefðu verið hræddir frá því, þá gaf hann í skyn, að það hefði verið gert á þann hátt, að þeim hefði verið hótað afarkostum, að þeim skyldi verða gerðir einhverjir fjárhagslegir erfiðleikar, ef þeir gerðu þetta. Mér er fullkunnugt um, hvað gerðist í þessu efni, og ég lýsi yfir því, að þetta eru fullkomlega tilhæfulaus ósannindi og ósæmilegt fleipur af hv. 4. þm. Reykv., að bera slíkt fram á Alþingi. Afstaða Sjálfstfl. var engin önnur en sú, að hann neitaði að eiga þátt í því, að skipa menn í stjórn síldarverksmiðjanna, og lýsti yfir því við þessa menn, sem sneru sér til flokksins, áður en þeir gáfu nokkur svör um þetta, að hann óskaði ekki eftir því, og hlutaðeigandi menn sáu það algerlega af sjálfsdáðum, að það var hæpið, að blanda sér inn í þetta mál eins og það var í pottinn búið. Það var aðallega þetta, sem ég vildi sagt hafa, en hinsvegar verð ég að játa, að ræða hv. 4. þm. Reykv. var að ýmsu leyti lærdómsrík. Ég held, að það sé frekar óvenjulegt hér á Alþingi, að menn fái slíkan frómleikshugsunarhátt eins og fram kom í ræðu hv.þm. Hann var að tala um, að stjórn síldarverksmiðjanna hefði mjög merkileg viðskipti með höndum og afdrifarík fyrir afkomu fjölda manna í landinu, og þegar hv.þm. var að tala um, hvað þyrfti að hafa fyrir augum, þegar menn væru valdir í þessa stjórn, þá datt honum eiginlega ekki í hug nema einn eiginleiki, sem þessir menn þyrftu að hafa, og það var flokksliturinn, og hann var beinlínis hrærður, þegar hann var að tala um þessa „skelfingu“, sem komið hefði fyrir, þegar einn af stjórnarnefndarmönnunum, fulltrúi Framfl., hefði neitað að vinna með fulltrúa Alfl., og hann talaði um þetta allt miklu líkara því, að þessi síldarverksmiðjustjórn væri sameiginleg kosningaskrifstofa fyrir Alþfl. og Framsfl. heldur en að hér væri um að ræða stjórn stærsta atvinnufyrirtækisins í landinu. Hann gat ekki látið sér detta í hug, hvort ráðstafanir meiri hl. væru heppilegar eða óheppilegar fyrir þá, sem hafa hagsmuna að gæta í þessu efni, útgerðarmenn og sjómenn. Þetta sjónarmið hv.þm. er, þó að hann hafi frómleik til að segja frá þessu fram yfir marga aðra, ekki sjónarmið hans eins, heldur margra annara og það sýnir betur en flest annað þá hræðilegu ókosti, sem eru á ríkisrekstrinum; það sýnir, að þegar verið er að skipa stj. slíkra fyrirtækja, þá er valið eftir allt öðru en þekkingu og hæfileikum til þess að leysa af hendi verkefnin. Það er valið eftir því, sem talið er flokkshagsmunir, en ekki því, sem talið er þjóðarhagsmunir, eða hagsmunir þeirra, sem eiga afkomu sína undir þessum fyrirtækjum. Það var í rauninni gott að fá þetta svona skýrt fram hjá hv.þm. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég vil aðeins minnast á brtt. frá hv.þm.N.-Ísf., um að láta S. Í. S., Fiskifélag Íslands og Alþýðusambandið nefna 3 fulltrúa í stjórn verksmiðjanna. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að það mætti gera ráð fyrir, að þessir 3 fulltrúar teldu sitt aðalstarf vera fólgið í því, að líta á flokkshagsmunina, en ég vil mega líta svo á, að það væri a. m. k. æskilegt, að þessir fulltrúar teldu sitt aðalstarf í því fólgið, að líta á annað en flokkshagsmunina. Það er svo mikið, sem þjóðin í heild á undir þessum atvinnurekstri, að mjög ríður á því, að vel sé vandað til um stjórn fyrirtækisins. Þyki það mikils um vert, að flokkarnir hafi jöfn „repræsentation“ í stjórn verksmiðjanna, þá finnst mér, að ákvæði frv. um val í verksmiðjuráðið beinlínis rugli slíkt. Það er t. d. mjög óeðlilegt, að S. Í. S. fái rétt til þess að tilnefna einn mann í þetta verksmiðjuráð, en útiloka sjómenn og útgerðarmenn frá því, að hafa nokkra íhlutun um val manna í ráðið. Ég verð nú að segja, að það voru veigalítil rok, sem hv. 1. þm. Eyf. bar fram til þess að réttlæta þetta, að það væru svo margir útgerðarmenn og sjómenn í S. Í. S. það má nefna fjölda félaga og fyrirtækja, sem útgerðarmenn og sjómenn eru að einhverju leyti riðnir vil, án þess að þeir hafi þar sérstaka „repræsentanta“. Þetta er því alveg út í loftið hjá hv.þm. - Að endingu vil ég svo mæla með brtt.hv.þm.N.-Ísf., að verksmiðjuráðið verði ekki skipað nema 9 mönnum í stað 12, eins og frv. ætlast til, því að það eru engar skynsamlegar líkur fyrir því, að stjórn verksmiðjanna verði að nokkru leyti verri, þó að verksmiðjuráðið verði ekki fjölmennara.

Forseti (EÁrna): Ræðumenn hafa talað mjög almennt um þetta mál. Vil ég því mælast til, að hér eftir verði það meira rætt í einstökum atriðum. eins og þingsköp ætlast til, og hinar almennu umræður um það því látnar bíða til 3. umræðu. - Mun ég svo fresta fundi til kl. 5.

*Jón Baldvinsson: Mér virðist, að umr. um þetta mál hafi snúizt á þann veg, að ástæða sé til, að hæstv.atvmrh. geti átt kost á að taka þátt í þeim. Á hann hafa t. d. verið bornar ýmsar sakir, sem ég tel óforsvaranlegt, að hann fái ekki tækifæri til þess að svara. Þó að hann sé lasinn í dag og geti þess vegna ekki mætt í þinginu, má vænta, að hann geti a. m. k. verið orðinn það heill á miðvikudag, að hann geti mætt. - Þá er það og, að ýmsir þm. eru búnir að binda sig við fundi í eftirmiðdag, svo að þeir geta ekki mætt aftur kl. 5. Er því m. a. af þeim ástæðum nauðsynlegt að taka málið út af dagskrá nú. Ég vil því af þeim ástæðum, sem ég hefi tekið fram, mælast mjög eindregið til þess við hæstv. forseta, að hann fresti umr. um þetta mál til næstkomandi miðvikudags, því að á mörgum er fundur í sameinuðu þingi.

Bernharð Stefánsson Ég vil leyfa mér að benda á, að það var einmitt hv. 4. þm. Reykv. flokksbróðir hæstv.atvmrh., sem leiddi umr. inn á það svið, sem þær eru komnar á nú. - Ég vil svo skora á hæstv. forseta að halda fundinum áfram í dag.

*Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Út af þeim orðum hv. 1. þm. Eyf., að ég hafi leitt umr. inn á bið almenna svið, sem þær eru komnar nú, vil ég taka það fram, að það var ekki ég, sem gerði það, heldur flokksbróðir þessa hv.þm., hv. 2. þm. S.-M., og hann gerði það þegar í fyrstu ræðu sinni. - Annars á ég svo að skila því frá hæstv atvmrh., sem nú er lasinn, að hann biður hæsv. forseta að fresta umr. um mál þetta nú, a. m. k. til morguns.

forseti (EÁrna): Hæstv. atvmrh. hefir eindregið óskað eftir því, að umr. um þetta mál verði frestað. Ég vil því verða við ósk hans um að fresta umr. og taka málið af dagskrá.