Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forsetl. Með lögum þeim um breyt. á skráningu krónunnar, sem Alþ. samþ. nú fyrir skemmstu, jókst framfærslukostnaður íslenzkra námsmanna erlendis mjög verulega eða um 79%. Af þessum sökum taldi ríkisstj. nauðsynlegt að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að létta undir með þessum námsmönnum og auka stórlega þau framlög, sem Alþ. veitir árlega þeim til styrktar og lána þeim til handa. Í fyrra voru veittar í fjárlögum 2 millj. kr. til námslána og námsstyrkja handa Íslendingum, sem stunda nám erlendis. Í fjárlögum þeim, sem nú nýlega hafa verið afgr., var þessi upphæð aukin upp í 5.2 millj. kr., eða um 3.2 millj. kr. Þegar Alþ. hafði tekið þessa ákvörðun um hið aukna framlag til íslenzkra námsmanna erlendis, leitaði ég álits menntamálaráðs, sem hefur haft með höndum veitingu styrkja og lána til þeirra, á því, hvernig skynsamlegt væri að verja hinu aukna fé, sem Alþ. hafði veitt í þessu skyni. Var það einróma álit menntamálaráðs og raunar einnig annarra embættismanna, sem ég leitaði til um þetta efni, að skynsamlegast mundi vera að hagnýta hina auknu fjárveitingu Alþ. í fyrsta lagi þannig að auka styrki þá, sem veittir hafa verið, þannig að þeir héldust a.m.k. óbreyttir í erlendum gjaldeyri, þ.e. að styrkjaupphæðin í erlendum gjaldeyri lækkaði ekki þrátt fyrir gengisbreytinguna, heldur gæti frekar hækkað, en að öðru leyti væri þessu nýja fé, sem Alþ. hefur nú veitt, varið þannig, að stóraukin væru námslánin til námsmanna erlendis. Menntamálaráð tók upp þann sið fyrir um það bil 8 árum, - ég hygg, að það hafi verið 1952, - að verja nokkru af því fé, sem það árlega fær til umráða, til þess að veita námsmönnum erlendis námslán, og gerir það með leyfi eða samþykki menntmrn. Síðan hefur það aukið þessa lánastarfsemi sína nokkuð, og á síðasta ári mun það hafa notað um það bil 400 þús. kr. af þeim 2 millj., sem það hafði til umráða, til námslána. Menntmrn. hefur einnig heimilað menntamálaráði með bréfi að endurlána þær upphæðir, sem endurgreiðast af þegar veittum námslánum. Nú, þegar fjárveitingin í þessu skyni hefur verið aukin upp í rúmár 5 millj. kr., kom í ljós, að hægt yrði að veita í námslán á þessu ári 3 millj. 250 þús. kr., og þegar menntamálaráð óskaði eftir því að verja þessari upphæð, 3 millj. 250 þús. kr., í námslán á þessu ári, ,þá taldi ég ekki eðlilegt, að svo víðtæk lánastarfsemi færi fram eingöngu með heimild í venjulegu ráðuneytisbréfi, heldur æskilegt og raunar alveg nauðsynlegt, að sett yrðu lög um svo víðtæka lánastarfsemi. Þetta er þeim mun eðlilegra sem sérstök lög hafa nú í heilan áratug gilt um hliðstæða starfsemi við Háskóla Íslands, en til eru lög um lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands, sem Alþ. veitir árlega fé til, hefur nú um nokkur undanfarin ár verið 1 millj. kr., en var hækkað upp í 1.4 millj. kr. á fjárlögum fyrir þetta ár. Ég gerði því ráðstafanir til þess, að samið yrði frv. um lánasjóð íslenzkra námsmanna erlendis, algerlega hliðstætt þeim lögum, sem nú gilda um lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands. En þau námslán, sem menntamálaráð hefur veitt til námsmanna erlendis, hafa fylgt alveg sömu reglum og gilt hafa um lánasjóðinn við Háskóla Íslands, en þær eru í meginatriðum þær, að lánin eru veitt til 10 ára, endurgreiðsla hefst 3 árum eftir að námi er lokið og vextir af lánunum eru 31/2 % . Og þetta eru meginákvæði þessa frv: Í 1. gr. eru ákvæði um, að sjóðurinn skuli stofnaður og menntamálaráð skuli fara með stjórn hans. Í 2. gr. eru síðan almennar reglur um starfsemi sjóðsins, sem eru algerlega hliðstæðar lögunum um lánasjóð stúdenta við háskólann og þeim reglum, sem menntamálaráð hefur fylgt fram að þessu varðandi þau námslán, sem það hefur veitt. Í 3. gr. eru ákvæði um, að ríkissjóður leggi sjóðnum árlega a.m.k. 3 millj. 250 þús. kr., en það er sú upphæð, sem menntamálaráð er sammála um að verja til námslána af þeim 5.2 millj., sem það hefur til umráða samkvæmt fjárlögum. Hv. Nd. afgreiddi þetta mál við þrjár umr. á fundum sínum í dag, og menntmn. hv. Nd. mælti einróma með samþykkt frv., að gerðum þremur minni háttar breyt. á greinum þess. Ég vil leyfa mér að óska eftir því við þessa hv. d., að menntmn. hennar taki málið til meðferðar í kvöld eða fyrramálið, og óska eftir því, að d. sjái sér fært að afgreiða málið frá sér á morgun. Ástæða til þess, að ég ber fram ósk um svo hraða afgreiðslu á .málinu, er sú, að nú er nýhafið annað gjaldeyrisúthlutunartímabil til námsmanna erlendis, - og raunar fyrsta tímabilið, sem gengislækkunin kemur til framkvæmda á gagnvart námsmönnum erlendis, því að á fyrsta ársfjórðungnum var heimilað að yfirfæra gjaldeyrisleyfi til námsmanna erlendis á gamla genginu. Nú munu yfirfærslur hins vegar verða að fara fram á nýja genginu, og þess vegna er mjög nauðsynlegt, að menntamálaráð geti sem allra fyrst úthlutað þessum 5.2 millj., sem það hefur yfir að ráða. Ég á ekki von á því, að þetta mál geti talizt ágreiningsefni á milli flokka. Það kom líka í ljós í hv. Nd., að það var afgr. shlj. bæði í hv. menntmn. og í d. sjálfri, og vil ég mega leyfa mér að láta í ljós þá ósk, að eins verði hér í þessari hv. deild. Ég ítreka því þá ósk mína, eftir að hafa lagt til, að málinu verði vísað til hv. menntmn., að n. sýni málinu þann velvilja að taka það til afgreiðslu fyrir fund á morgun og að d. afgreiði það síðan frá sér síðdegis á morgun.



Herra forseti. Mál þetta, sem hér er flutt, er tvímælalaust mikið nauðsynjamál og að mínum dómi sjálfsagt að greiða fyrir því, að það gangi fljótt í gegnum hv. d. Ég vil aðeins segja örfá orð við 1. umr., vegna þess að mér sýnist, að það geti ekki talizt frambúðarlausn á málinu, þó að þetta frv. verði samþ. Mér sýnist hagur námsmanna, sem stunda nám erlendis, sá, eins og nú er komið, að mjög ískyggilega horfi fyrir þeim og þessi. virðingarverða aðstoð, sem nú er veitt með þessu frv., nægi þeim alls ekki til frambúðar. Þær upplýsingar komu fram í hv. Nd. í dag, að yfirfærsla á gjaldeyri til námsmanna erlendis hefði á s.l. ári verið um 16.7 millj. kr. Jafnframt upplýsti hæstv. menntmrh., að þeir námsmenn, sem nytu styrks að tilhlutan menntamálaráðs; fengju ekki allan þennan gjaldeyri og ekki nálægt því allan, heldur væru það alls konar námsmenn aðrir. Taldi hann ekki ólíklegt, að það mundi vera um helmingur þessarar upphæðar, er námsmenn nytu, er hefðu styrk frá menntamálaráði. En þótt svo sé, þó að ekki séu nema 8.3 millj. af þessari upphæð til þeirra námsmanna, þá kostaði sú upphæð námsmennina í fyrra, með 30% yfirfærslugjaldi, tæpar 11 millj. ísl. kr. þá. Það ár fengu þeir í styrki og lán um 2 millj. kr. Námsmennirnir hafa þá þurft að greiða, að frádregnum styrkjum og lánum, sem svarar tæpum 9 millj. það ár. Ef við tökum sömu upphæð nú, um 8.3 millj. kr., og bætum við gengisbreytingunni, þá kostar sá gjaldeyrir nú 19.6 millj. Ef við drögum frá þeirri upphæð þær 5.2 millj.; sem þessum námsmönnum eru nú ætlaðar í styrki og lán, þá kostar þessi gjaldeyrir þessa sömu námsmenn 14.4 millj., sem kostaði tæpar 9 millj. í fyrra. M.ö.o.: miðað við þennan gjaldeyri, sem til þessara námsmanna ætti að hafa farið, eru þeir 51/2 millj. kr. verr settir, þrátt fyrir þá aðstoð, sem veitt er með þessu frv. Ég nefni þetta aðeins til að benda á nú þegar við 1. umr., að ég tel óhjákvæmilegt; að þetta mál verði aftur tekið upp á næsta þingi, því að það geta alvarlegir hlutir gerzt, ekki aðeins fyrir þessa efnilegu nemendur þjóðarinnar, sem erlendis læra, heldur fyrir þjóðina í heild, ef ekki er séð fyrir því, að þessi aðstoð verði veitt það rífleg, að mennirnir þurfi ekki að hætta námi. Þá er á það að líta, að allur sá fjöldi námsmanna, sem erlendis stundar nám og hefur ekki notið styrks frá menntamálaráði, hefur nú miklu meiri þörf fyrir styrk en áður var, fyrir gengisbreytinguna. Í öðru lagi má benda á, að þótt þessi virðingarverða aðstoð sé veitt, er hlutur námsmannanna sjálfra, sá hluti, sem þeir verða að leggja fram úr eigin vasa, svo miklu hærri en áður, að það er hætt við því og það er alvarleg hætta á því, að þeir verði einhverjir að hætta námi af þeim ástæðum. Þá dugir ekki, þó að styrkurinn eða aðstoðin sé aukin, ef þeir verða að hætta hvort sem er. Og í þriðja lagi vil ég benda á það, að þörf þjóðarinnar fyrir sérmenntaða menn fer sífellt vaxandi. Þjóðin má ekki við því að standa í stað á þessu sviði. Hún verður að auka möguleikana fyrir unga menn að geta stundað sérfræðinám erlendis. Þetta vil ég allt benda á við þetta tækifæri til þess að sýna fram á þá þörf, að þetta mál verði aftur tekið upp á næsta þingi. Þessi aðstoð, sem veitt er með þessu frv., er góð og ágæt, það sem hún nær, og sjálfsagt að mínum dómi að greiða fyrir því, að þetta mál. fái fljóta afgreiðslu hér. En vandinn er ekki leystur nema aðeins til bráðabirgða að mínum dómi.



Herra forseti. Mig langar aðeins til þess að láta í ljós sérstakar þakkir til hv. menntmn. fyrir að hafa tekið mál þetta til svo skjótrar afgreiðslu sem raun ber vitni um og einnig til hæstv. forseta deildarinnar og dm. allra fyrir að hafa reynst fúsir til. að afgreiða málið með svo skjótum hætti, og vænti ég, að það hljóti afgreiðslu þessarar hv. d. nú í dag. Hið sama á auðvitað einnig við um menntmn. Nd, og þá deild, að þar hlaut það mjög skjóta og góða fyrirgreiðslu, og kann ég þeim aðilum einnig beztu þakkir fyrir.



Herra forseti. Alþingi afgr. fyrir skömmu lög um söluskatt. Í þeim var svo ákveðið, að hluti söluskattsins skyldi renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna og þaðan úthlutað til sveitarfélaganna. Var svo ákveðið, að þetta skyldi vera 1/5 hluti þess almenna söluskatts, sem ákveðinn var 3%, og enn fremur fimmtungur þess 8% innflutningssöluskatts, sem ákveðinn var til bráðabirgða. Um leið þurfti að sjálfsögðu að endurskoða lög um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, þar sem hlutverk hans breyttist að verulegu leyti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er samið af þeirri hinni sömu n. sem falið hefur verið að endurskoða gildandi lög um tekjustofna sveitarfélaganna og skilað hefur þegar tveimur frv., sem lögð hafa verið fyrir þetta þing, frv. til bráðabirgðabreyt. á útsvarslögum og þessu frv. Aðalatriði þessa frv. eru þau, að jöfnunarsjóður skuli nú fá það hlutverk að úthluta þessu fé, fimmtungi söluskattsins, og í 2. gr. segir, hvernig sú úthlutun skuli fara fram. Sveitarfélögin eiga að fá hluta af söluskattinum í hlutfalli við íbúatölu hvers sveitarfélags hinn 1. des. árið á undan. Þó er sett sú takmörkun á, að ekkert sveitarfélag fái hærra framlag en nemi 50% af niðurjöfnuðum útsvörum s.l. ár. Eins og kunnugt er, eru fjárþarfir og framkvæmdir sveitarfélaganna ákaflega misjafnar. Í sumum hinum fámennari sveitarfélögum er lítið um framkvæmdir og ekki ýkjamikil fjárþörf, og mundi því svo fara sumum þeirra, að sá hluti af söluskattinum, sem í þeirra hlut félli eftir íbúatölu, mundi nægja eða allt að því nægja fyrir öllum útgjöldum sveitarfélaganna, m.ö.o., að slíkt sveitarfélag gæti þá sloppið að verulegu leyti eða öllu leyti við útsvarsálagningu. Þetta þykir ástæðulaust, og hefur því verið sett þetta ákvæði, sem ég gat hér um, að ekkert sveitarfélag fái þó hærra framlag af söluskattinum en 50% af niðurjöfnuðum útsvörum s.l. ár. Hins vegar er í ákvæði til bráðabirgða í þessu frv. ákveðið, að framlag nú á þessu ári megi ekki vera hærra en 35% af álögðum útsvörum 1959, og segir svo um þetta atriði í grg. frv.: „Þar eð slíkt framlag, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu, er nýmæli, svo að sveitarfélög fá nú verulegan tekjuauka, sem lækkar útsvörin í mörgum sveitarfélögum hlutfallslega mjög mikið, yrði lækkunin á útsvörum þeirra nú á fyrsta ári óeðlilega mikil, ef ekki væri í fyrsta skipti miðað við lægri hundraðshluta en gert er ráð fyrir, þegar framlagið hefur valdið lækkun útsvaranna“. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir því sem fyrsta hlutverki jöfnunarsjóðs að úthluta fé samkv. 2. gr., eins og ég nú hef gert grein fyrir, hluta af söluskattinum. Í öðru lagi að greiða fram úr fjárhagserfiðleikum sveitarfélaga, samkv. lögum um eftirlit með sveitarfélögum, og er þetta óbreytt ákvæði frá gildandi lögum. Í þriðja lagi að leggja út greiðslur milli sveitarfélaga, sem ríkissjóður ber ábyrgð á samkv. framfærslulögum o.s.frv., - það er einnig óbreytt frá því, sem nú er. Í fjórða lagi að greiða aukaframlag til sveitarfélaga, sem fá ekki nægileg útsvör á lögð samkv. frv. um bráðabirgðabreyt. á útsvarslögunum og nánar verður skýrt í sambandi við það frv. Og loks að styrkja eftir ákvörðun ráðh. tilraunir til að koma betra skipulagi og meira samræmi í framkvæmdir sveitarmálefna og samstarf sveitarfélaga. Hér er um að ræða málefni, sem oft hefur verið rætt í samtökum sveitarfélaganna, og gert ráð fyrir, að ráðstöfun þessa fjár yrði í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Um langan aldur hefur það verið mikið kappsmál sveitarfélaganna að fá nýjan tekjustofn til viðbótar útsvörunum, sem að undanförnu og um langan aldur hafa verið svo til eini tekjustofn sveitarfélaganna. Það hefur ekki fengizt. En með þessu frv. og þeim lögum, sem þegar hafa verið sett um söluskatt, er stigið allstórt spor í þá áttina að verða við þessum eðlilegu - ég vil segja sjálfsögðu óskum sveitarfélaganna að fá þeim þarna nýjan tekjustofn. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en legg til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða við 1. umr. þessa máls að minna á það, að þegar Alþ. og ríkisstj. eru farin að viðurkenna það, að sveitarfélögin og bæjarfélögin í landinu hafi það mikil útgjöld, að þau geti ekki sjálf risið undir þeim án þess að fá einhverja aðstoð frá hinu opinbera, þá hlýtur að sjálfsögðu um leið að vera um ýmsar leiðir að velja til að létta bæjar- og sveitarfélögunum byrðarnar, vegna þess að ég tel, að megnið af þeim útgjöldum, í það minnsta sem sveitarfélögin hafa, séu lögbundin. Þau eru til komin fyrir tilstilli Alþ., og því hefur Alþ. það í hendi sér að létta þær byrðar á þann veg að breyta þeim lögum, sem leggja þessar byrðar á. En í staðinn á að stofna til nýrrar skriffinnsku hjá hinu opinbera og endurgreiða bæjar- og sveitarfélögunum frá ríkinu til þess að létta undir með þeim, svo að þau geti betur risið undir þeim böggum, sem á þau hafa verið lagðir af Alþ. og ríkisstj. nú og að undanförnu. Og á ég þar sérstaklega við tvennt, sem er með stærstu útgjaldaliðum hjá bæjar- og sveitarfélögum, a.m.k. sveitarfélögunum. Það má vera, að framkvæmdir hjá ýmsum bæjarfélögunum séu stærstu útgjaldaliðirnir, ég hef ekki kynnt mér það, en ég veit um sveitarfélögin sem slík, að þar eru stærstu útgjaldaliðirnir til Tryggingastofnunar ríkisins og til sjúkrasamlaganna. Og ég álít, að það hefði verið miklu skynsamlegra, af því að nú hafa verið miklar breytingar gerðar á lögum um almannatryggingar og einnig að því er varðar sjúkrasamlagskostnað, að ríkið hefði tekið meiri þátt í kostnaði við þessa starfsemi og í gegnum það létt sveitarfélögunum byrðarnar án þess að stofna til nýrra fyrirtækja eða skrifstofu í því sambandi. Það hefði því mátt algerlega láta þann hluta af söluskattinum, eigi minna en 56 millj., ganga til að létta undir með sveitarfélögunum á þann hátt, í staðinn fyrir að fara að færa þetta út og inn, - ég held helzt hjá ríkinu sjálfu, því að ég hygg, að í fæstum tilfellum komi þessir peningar nokkurn tíma í hendur bæjar- eða sveitafélaganna. Þetta verður að mestu leyti tilfærsla á ríkisskrifstofunum sjálfum, þar sem verið er að færa úr öðrum vasanum og yfir í hinn og stofna til aukinnar vinnu og aukins kostnaðar, sem hægt hefði verið að spara sér, ef aðrar leiðir, sem hefðu náð sama árangri, hefðu verið farnar. Með frv. þessu fara einnig, ef að lögum verður, mjög vaxandi afskipti þess opinbera af rekstri bæjar- og sveitarfélaga, og tel ég það miður farið, og það er áreiðanlegt, að það er hverju bæjar- og sveitarfélagi hollast að hafa sem mesta sjálfsstjórn, og hefði verið að sjálfsögðu mjög æskilegt, að aðrar leiðir hefðu verið farnar í þessum efnum, til þess að bæjarfélögin og sveitarfélögin ekki síður hefðu sjálf getað nokkurn veginn án íblöndunar frá Alþ. og ríkisstj. aflað þeirra tekna, sem þau þurfa til eigin þarfa, en ríkið hefði aftur tekið að sér að greiða meira af þeim hluta, sem það hefur til þessa lagt á bæjar- og sveitarfélögin í landinu. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á þetta nú við 1. umr. þessa máls, vegna þess að ég tel hér um þýðingarmikið atriði og þýðingarmikið mál að ræða, þar sem hefði verið hægt að hafa miklu meiri sparnað í för með sér í þessu tilfelli og ná sama árangri, en hefur ekki verið látið neitt á bóla. En vera má, að þetta atriði verði tekið til endurskoðunar, þegar hagfræðideild fjmrn. tekur til starfa undir forsæti hæstv. núverandi fjmrh. Að sjálfsögðu er margt annað, sem vert er að minnast á í sambandi við þetta frv., en á þessu stigi ætla ég ekki að ræða meira, en mun gera það við 2. og 3. umr.