Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyting á áfengislögum, nr. 82 2. júlí 1969, á þskj. 115. Frv. þetta er samhljóða frv. sem flutt var á síðasta Alþingi. Það var þá samþykkt í Ed. og vísað til n. hér í hv. Nd. en varð eigi útrætt. Þetta frv. er nú endurflutt og það er til samræmis við breytingar á lögum um tollheimtu og tolleftirlit sem samþykktar voru með lögum nr. 46/1984. Var þá breytt reglum um meðferð varnings í skipum og öðrum farkostum er til landsins koma, þannig að ekki er skylt að innsigla tollskyldan varning sem er umfram það sem heimilt er að hafa til frjálsra afnota. Er þess í stað lögð á skipstjóra skylda til að setja slíkan varning undir lás og afhenda tollgæslu skrá yfir varninginn. Með ákvæði 1. gr. er lagt til að um áfengi gildi sams konar reglur og um annan tollskyldan varning samkvæmt lögum um tollheimtu og tolleftirlit, sbr. 25. gr. þeirra laga. Með 2. gr. þessa frv. er lagt til að fellt verði úr gildi sérákvæði 2. málsgr. 6. gr. áfengislaga um víðáttu landhelgi. Er landhelgi þar ákveðin 4 sjómílur frá stórstraumsfjöruborði. Með breytingunni verður landhelgin samkvæmt áfengislögum hin sama og ákveðin er í lögum nr. 41/1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, þ.e. 12 sjómílur frá grunnlínu sem dregin er milli ystu annesja, eyja og skerja og þvert fyrir mynni flóa og fjarða. Samkvæmt lögum um tollheimtu og tolleftirlit, eins og þeim var breytt á síðasta Alþingi, fylgir tollalögsagan nú landhelgi. Þetta frv. var lagt aftur fyrir Ed. á þessu þingi og hefur verið afgreitt þaðan. Vænti ég þess að hv. Nd. sjái sér fært að gera það einnig. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef ekkert nema gott um það frv. að segja sem hér er til umr. en vil vekja á því athygli, fyrst opnaðar eru umræður um áfengislög, að það var samþykkt þáltill. á Alþingi Íslendinga þar sem sú skylda var lögð á hendur opinberum stjórnvöldum að marka áfengisstefnu. Og ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. hvort þess sé einhver von að vilji þingsins verði virtur og að slík stefnumörkun verði framkvæmd. Því að frekar er það nú þunnur þrettándi í breytingum á áfengislögunum ef þetta er það eina sem fram kemur, miðað við áður samþykkta þáltill. Alþingis.



Herra forseti. Þáltill. sú sem hv. síðasti ræðumaður minntist á var samþykkt í tíð fyrrv. ríkisstj. og mun þá hafa verið falin heilbrrh. til meðferðar og afgreidd þannig að fyrrv. heilbrrh. skipaði fjölmenna nefnd til þess að fjalla um þau mál. Þessi nefnd mun enn þá vera að störfum en hafa skilað áfangaáliti til hæstv. heilbrrh. sem ekki hefur, að ég veit, tekið neinar ákvarðanir í málinu frekar. Veit ég ekki hvenær er að vænta niðurstöðu af þeim nefndarstörfum.



Herra forseti. Það mun hafa verið á Alþingi 1982 að gerð var samþykkt um að fela ríkisstj. að undirbúa tillögugerð að opinberri stefnumótun í áfengismálum. Í desemberlok 1982 var skipuð nefnd til að fjalla um þessi mál, fjölmenn nefnd eins og hæstv. dómsmrh. gat um hér áðan. Hún skilaði tillögum til heilbr.- og trmrh. samkvæmt blaðafréttum, hygg ég, snemma á árinu 1984 að hluta til, að því er varðaði áfengismál, og hún mun einnig hafa skilað ítarlegri tillögugerð í sambandi við aðra vímugjafa seint á árinu 1984. Mér er ekki kunnugt um annað en að þessar tillögur hafi verið afhentar hæstv. heilbr.- og trmrh. Vil ég spyrja hæstv. dóms- og kirkjumrh. að því og einnig hæstv. forsrh., fyrst hann er hér í salnum, hvort ríkisstj. hafi ekki fjallað um þessar tillögur, hvort ekki sé ætlun hennar að hrinda einhverjum af þeim tillögum í framkvæmd sem þar eru á blaði. Ég tel að þetta sé sérstaklega mikilvægt vegna þess að það er uppi um það umræða í þjóðfélaginu og þinginu að gera að mínu mati mjög róttækar breytingar á áfengislöggjöfinni. Ég tel því að þessi umr., sem hv. 5. þm. Vestf. hefur hér hafið, sé mjög á sínum stað. Ég vil spyrja ríkisstj.: Hefur hún ekki fjallað um þessa tillögugerð nefndar sem starfar skv. samþykktum Alþingis? Í annan stað vil ég spyrja að því og reyndar fara þess á leit að ríkisstj. og hæstv. forsrh. hlutist til um það að hv. alþm. fái þessa tillögugerð í heild. Mér fannst ekki ljóst af orðum hæstv. dóms- og kirkjumrh. hvort hann hefði fengið þessar tillögur í hendur. Þykir mér það nokkuð sérkennilegt vegna þess að hann er yfirmaður framkvæmdar áfengislaganna þó að áfengisvarnir heyri undir heilbr.- og trmrn. Mér finnst þetta benda til þess að þessi mál hafi lítið verið rædd í ríkisstj. fyrir utan það, sem mun hafa verið rætt um þar, hvort ríkisstj. ætti að taka afstöðu til þess að hún fyrir sitt leyti styddi það að opnað yrði fyrir sölu og bruggun áfengs öls hér í landinu, en það mun hafa borið á góma í ríkisstj. er menn voru þar að ræða um þær þrengingar sem ríkissjóður á í og létu sér detta í hug að hella ofan í hvert mannsbarn 15 ára og eldra 40 lítrum af sterku öli á ári til að bjarga ríkissjóði. Síðan hefur ekkert til þessara mála spurst. Raunar hefur ekkert frést af ríkisstj. í áfengismálum annað en það hvernig hún hugsar sér að koma þessu öli ofan í mannsbarnið 15 ára og eldra. Ég vil sem sagt ítreka spurningar mínar til hæstv. forsrh.: Er hann tilbúinn til þess að beita sér fyrir því að þessar tillögur verði lagðar hér fram á Alþingi, þannig að alþm. geti áttað sig á þessu máli þó að ríkisstj. virðist ekki hafa tekið á þeim enn þá?



Herra forseti. Það var kominn tími til þess að ræða svolítið um áfengismálin, ekki síst við hæstv. dómsmrh. Það er auðvitað hverjum manni ljóst að það er mikill ruglingur í meðferð þessara mála. Í áfengislögum er sagt að eigi megi flytja inn, brugga eða selja áfengt öl í landinu. Á þessu er ansi mikill misbrestur. Það er bannað að flytja sterkt öl til landsins en samt er það gert. Flugfarþegar, sem koma frá útlöndum, mega taka með sér inn í landið áfengt öl þrátt fyrir lög um það gagnstæða. Það er auðvitað öllum kunnugt, sem hér eru inni, að víða um land hafa verið opnaðar ölkrár svokallaðar. Og hvað skyldi nú vera selt í þeim? Ekkert annað en sterkt áfengt öl, þrátt fyrir það að lög banna bruggun og sölu á áfengu öli. Hvað er bruggun? Það er hægt að framleiða áfengt öl fram yfir hið löglega mark með því að sulla út í það einhverju brennivíni. En með því verður það auðvitað áfengt og ólöglegt. Ég hef ekki tekið eftir því að hæstv. dómsmrh. hafi á nokkurn hátt hruggað við þessu, nema kannske með því að leyfa sumum ölsjoppum að hafa opið til 11 og öðrum til kl 1. Kjarni málsins er auðvitað sá að þessi ölsala er ólögleg. Ber hæstv. dómsmrh. þess vegna að stöðva þá sölu til þess að farið sé eftir lögum.



Herra forseti. Ég vil svara fsp. hv. 3. þm. Reykv. Að sjálfsögðu voru tillögur þeirrar nefndar, sem hann ræddi um, lagðar fram í ríkisstj. og ræddar. Ákveðið var að biðja embættismenn í þeim ýmsu ráðuneytum sem um þessi mál fjalla að fara yfir þær og segja álit sitt. Sá hópur skiptist. Kom ítarlegt álit frá einum þeirra embættismanna sem dró mjög í efa ágæti sumra þessara tillagna. Þær eru nú enn til meðferðar hjá viðkomandi rn. Ég tek undir það með hv. þm. að nauðsynlegt er að setja heilsteypta löggjöf um áfengismálin. Og margt í þessum tillögum er gott og sannarlega þess virði að á það verði látið reyna. Ég verð hins vegar að lýsa þeirri persónulegu skoðun minni að ég held að sá árangur, sem að er stefnt, náist ekki með víðtækum boðum og bönnum eins opið og íslenskt þjóðfélag er orðið. Það er mín persónulega skoðun. Ég held að fara þurfi þær leiðir, sem m.a. í þessum tillögum eru nefndar ásamt öðru, að auka mjög fræðslu og kynningu á skaðsemi áfengis. Ég vil einnig láta það koma fram að ég held að mjög sé brýnt að herða ákaflega mikið lög og allt eftirlit með fíkniefnanotkun. Leggja ber mikið fjármagn til slíks eftirlits til að draga úr fíkniefnanotkun. Það held ég að sé jafnvel enn brýnna mál og á því máli þarf að taka. Um það var fjallað í síðustu ríkisstj. en mér virðist því miður að menn hafi ekki náð þeim tökum á þeirri löggæslu og því eftirliti sem nauðsynlegt er og þarf því að taka það mál upp að nýju. Það sem hv. þm. sagði um bjórinn er einkennandi fyrir fyrrv. fréttamenn eins og þeir tala. Ég vísa því heim til föðurhúsanna. Ég tek undir sumt sem hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði hér áðan. Ég held að þetta bjórlíki, eða hvað það er kallað, sé hinn mesti skaðvaldur. Hins vegar veit ég ekki betur en að um þetta hafi verið fjallað af saksóknara og sú niðurstaða orðið að ekki væri samkvæmt lögum unnt að stöðva þetta. Staðreyndin mun víst vera sú að hv. þm. sem öðrum er heimilt að blanda eða þynna út brennivínið sitt með nokkurn veginn hverju sem honum sýnist, hvort sem það er appelsín, kók eða pilsner. Og það mun víst vera ástæðan eftir því sem mér skilst.

Ég stend þó ekki í að selja það.

Nei, þú stendur ekki í því að selja það. En það standa ýmsir í að selja útþynnt brennivín með appelsín og kók. Og þá er spurningin hver sé munurinn. Ég er ekki fræðimaður í þessu en mér er sagt af manni, sem þekkir þetta mjög vel, að þetta sull sé allt annað en bjór. Í því eru m.a. brennd vín, sem eru ekki bjór. Því er ekki hægt að flokka það undir bjór þó að þessi brenndu vín séu þynnt út með pilsner. En ég tek undir það með hv. þm. að ég held að þetta sé hinn mesti skaðvaldur. Og reyndar er ég þeirrar skoðunar að þetta sé miklu, miklu verra en bjór sem ekki er með brenndum vínum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir það sem hann útskýrði í máli þessu. En ég vil lýsa þeirri skoðun minni að ríkissaksóknari hefur að mínu viti brugðist því trausti sem lögin setja honum varðandi embættisskyldur í afskiptum af áfengismálum. Látið hefur verið kyrrt liggja að búið er að kæra það að bjór er fluttur inn í landið skv. reglugerð frá fjmrh. Málið er svæft suður með sjó. Það er staðreynd að verið er að selja bjór á bjórstofum hér á landinu. Og það svar sem gefið er er að það sé heimilt að blanda brennivín með hverju sem er, þynna það upp og selja það þannig. Sú venja hefur verið á skemmtistöðum að sérstakir sjússmælar hafa verið notaðir til þess að veita leiðbeinandi upplýsingar um það hversu mikið er verið að selja af áfengi. Þarna á sér stað aftur á móti blöndun og bruggun og svo er varan seld. Það eru ekki neinir sjússmælar sem notaðir eru til að staðfesta það í hverju tilfelli að verið sé að setja þetta eða hitt vínið í þessa blöndu. Bruggunin á sér stað áður og svo er allt selt. Það var mikið gæfuleysi hjá þinginu, þegar lögin um saksóknara voru samþykkt, að eftirlitsskylda dómsmrn. yfir embættinu, eins og er á Norðurlöndum, skyldi ekki vera til staðar. Þetta embætti er svo sjálfstætt að það er eins og ríki í ríkinu. Það verður nú að segjast eins og er að menn geta forpokast í starfi. Og ekki verður annað séð en að ríkissaksóknari hafi tapað áttum í þessu máli. Ég vil líka bæta því við að ég skil ekki á hvaða forsendum jafnstórt mál eins og áfengismálin fá jafnhæga umfjöllun hjá ríkisstj. Þáltill. þingsins er löngu samþykkt nefndin er búin að skila áfangaskýrslu. Þetta mjakast áfram en engu að síður hafa ráðh. ekki talið sér skylt að gera þinginu grein fyrir stöðu málsins. Mig undrar þetta. Mér finnst það óvirðing við Alþingi Íslendinga að standa svona að þessu máli. Á sama tíma og vitað er að áfengisneysla Íslendinga hefur verið að aukast er vaxandi þrýstingur á það að rýmka þessa löggjöf. Mér er óskiljanlegt hvers vegna hæstv. dómsmrh. er að afgreiða þessi leyfi til að opna bjórstofur út um hvippinn og hvappinn. Mér er það óskiljanlegt.



Herra forseti. Ég þarf ekki að endurtaka það sem hæstv. forsrh. sagði um afskipti saksóknara af bjórblöndun. Hins vegar vil ég vekja athygli á því að nýlega hefur saksóknari óskað eftir því að rannsókn fari fram á starfsemi fyrirtækis hér í borginni þar sem átti að fara fram blöndun og sala á áfengi á nokkuð annan hátt en þann sem hér hefur verið lýst, með því að hella saman tveimur drykkjartegundum. Vænti ég þess að niðurstaða fáist um lögmæti þeirra áforma. Kannske liggur málið þá nokkuð skýrara fyrir á eftir. Ég hef vitanlega séð umrædda áfangaskýrslu áfengismálanefndarinnar um áfengismálin. Eins og kom fram hjá forsrh. hefur hún verið tekin fyrir í ríkisstj. og ég hef óskað eftir því að þar yrði tekin afstaða sem fyrst. En það hefur því miður ekki verið gert enn þá. En í sambandi við þau vínveitingaleyfi, sem ég hef veitt að undanförnu, þá eru þau veitt til matsölustaða, til matargesta, þar sem viðkomandi sveitaryfirvöld hafa talið það æskilegt og þá til samræmis við það sem aðrir matsölustaðir hafa á viðkomandi svæði.



Herra forseti. Ég vil ítreka það, sem ég fór hér fram á áðan, að þingið fái áfangaskýrslu þeirrar nefndar sem hér hefur verið að störfum á undanförnum misserum og skilað tveimur álitum. Ég tel að það sé verkefni alþm. að taka afstöðu til þessarar skýrslu. Embættismenn eru auðvitað góðir svo langt sem það nær. En það getur ekki verið hlutverk ríkisstj. í þessu efni að hlusta einvörðungu á þær athugasemdir sem fram koma frá embættismönnum. Ég tel að það sé skylda alþm. að taka á þessu máli þegar jafngífurlegur þrýstingur er í gangi í þjóðfélaginu á það að brjóta upp áfengislöggjöfina. Auðvitað er algert lágmark að þm. fái þessa skýrslu hér til meðferðar og til umræðu. Það væri út af fyrir sig ekki úr vegi að hér yrði haldin sérstök umræða í Sþ. um þessa skýrslu og það hvernig hv. alþm. vilja nálgast þessi mál. Ég skora á hæstv. landbrh., sem á fulltrúa í þessari nefnd, trúi ég, að beita sér fyrir því að slík umræða fari hér fram á hv. Alþingi. En ég endurtek sérstaklega áskorunina um það að skýrslurnar, tillögur nefndarinnar um opinbera stefnumótun í áfengismálum, eiga alþm. að fá undanbragðalaust.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga á þskj. 289 um breyting á lögum nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn á þessu frv. eru hv. þm. Friðrik Sophusson, Ólafur G. Einarsson og Pétur Sigurðsson. Efni þessa frv. er að með því er lagt til að úr lögunum frá 1980 um tekjustofna sveitarfélaga verði felld niður málsgrein úr 3. gr. þar sem fjallað er um fasteignaskatta. Álagningu er þannig háttað í dag að sveitarstjórnum er heimilt að leggja skatt á hlunnindi, sem eru í eign utansveitarmanna, sem nemur 4% af virðingarverði þeirra. Með frv. þessu er lagt til að þetta ákvæði verði fellt úr lögunum af eftirtöldum ástæðum: Þessi 4% hlunnindaskattur mismunar þegnum eftir búsetu í landinu. Flm. telja að hann brjóti á þann hátt í bága við viðurkenndar grundvallarreglur skattaréttar. Má jafnvel telja að slíkur skattur, slík mismunun skattborgaranna, brjóti í báta við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Um það álitaefni var einmitt nýlega fjallað í úrskurði sem yfirfasteignamatsnefnd ríkisins kvað upp 26. júlí 1982. Í því máli var einmitt deilt um réttmæti þessarar skattlagningar. Í þeim úrskurði sínum segir yfirfasteignamatsnefnd orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin fellst á það með kærendum að umræddur 4% hlunnindaskattur sé óeðlilegur og hæpinn frá sjónarmiði 67. gr. stjórnarskrárinnar. Hann byggist hins vegar á lagareglu sem eigi hefur verið hnekkt af dómstólum og verður því ekki komist hjá því að leggja hana til grundvallar í úrskurði þessum.“ Hér kemur mjög glöggt fram hvert er álit yfirfasteignamatsnefndar á þessari skattheimtu. En þar er undirstrikað að þar sem skatturinn byggist á lagareglu sem hafi ekki verið hnekkt af dómstólum hljóti yfirfasteignamatsnefnd að beita henni í úrskurði sínum þó hún telji skattinn bæði óeðlilegan og hæpinn frá sjónarmiði 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er einmitt um eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar að ræða. Í þessu sambandi má benda á það að fyrir utan þá mismunun sem í þessu ákvæði laganna um tekjustofna sveitarfélaga felst er hér raunverulega um ákaflega háan skatt að ræða. Í framkvæmd er það svo að við skattálagningu er fasteignaskattstofn af hlunnindum metinn sem tífaldar árstekjur af þeim. Það hefur í för með sér að þessi 4% skattur, eins og hann er í lögunum, verður í framkvæmd í rauninni 40% skattur af hlunnindatekjum árlega. Síðan greiða hlutaðeigendur vitanlega tekjuskatt og útsvar af hlunnindatekjum í heimabyggð. Lokaskattgreiðslan eða upphæðin fer svo eftir því hvort heimilað er að draga hlunnindaskattinn frá. Ef það er heimilað yrði heildarskattgreiðslan 75–80%, en ef ekki fæst að draga hlunnindaskattinn frá tekjuskattstofni getur heildargreiðslan farið yfir 100%. Það telja flm. fráleita skattlagningu. Hér er vitanlega um ýmis hlunnindi að ræða, svo sem lax- og silungsveiði, jarðhita og annað slíkt. Á það er bent í grg. að þessi skattur getur í raun haft mjög óæskileg áhrif og neikvæð í framkvæmd. Á síðari árum hefur áhugi manna á fiskirækt og ylrækt farið mjög vaxandi. Á það vitanlega jafnt við um innansveitarmenn sem utansveitarmenn. Miklum fjármunum hefur verið varið til seiðasleppingar, fiskiræktar og laxastigagerðar í ám landsins. Þessi hlunnindaskattur leggst á veiðiár, séu þær ekki í eigu innansveitarmanna, og á jarðvarma á sama hátt. Það ætti því að liggja í augum uppi hve þessi skattur hlýtur að draga úr fjárhagslegu bolmagni eigenda til þess að standa í slíkri ræktun og uppbyggingu sem öllu byggðarlaginu hlýtur þó að koma til óða. Ég hef hér tíundað rökin með því að fella niður þennan sérstaka skatt. Hins vegar er úf af fyrir sig skiljanlegt, hvers vegna menn töldu á sínum tíma ástæðu til að setja hann í lög. Það var vitanlega gert til þess að auka tekjur sveitarfélaganna sem mörg hver eru fjárvana. Út af fyrir sig er það vel skiljanlegt að þau vilji auka sínar tekjur. Það er ekki heldur ætlun flm. með þessu frv. að ganga gegn þeirri fjármagnsþörf. Hins vegar telja þeir að hér sé ranglega að tekjuöfluninni staðið og þess vegna beri að afla tekna á annan máta. Ein leið í því sambandi væri að hækka fasteignamatið og endurmeta fasteignir í sveitarfélögum landsins. Þær yrðu þá ríflegri tekjustofn en þær eru í dag. Slíkt endurmat fasteigna gæfi þá meiri tekjur í aðra hönd fyrir hreppa og sveitarfélög. Aðrar leiðir mætti vitanlega benda á í því efni. En megintilgangurinn með flutningi þessa frv. er hins vegar, eins og ég sagði áðan, að afnema það misrétti í skattlagningu sem hér er um að ræða. Flm. eru hins vegar tvímælalaust fúsir til að ræða aðrar tekjuöflunarleiðir sem til greina kæmu og ekki fela í sér slíka mismunun sem um er að ræða í þessu tilviki.



Herra forseti. Þetta mál, svo einfalt sem það virðist við fyrstu sýn, vakti hjá mér margar spurningar og ég hef reynt að leita svara við sumum þeirra. Ef svör mín reynast röng þá vildi ég biðja hv. flm. um að leiðrétta mig. Á s.l. árum og áratugum hefur þróunin stefnt í þá átt að auðvelda þéttbýlisbúum að njóta kosta og hlunninda þeirra sem dreifbýlið hefur upp á að bjóða. Þess hefur þó ekki jafnframt verið gætt nægilega vel að tryggja sveitarfélögum tekjumöguleika í þessu sambandi. Það er áberandi og ógnvæn legur skortur á fjölbreytni atvinnuhátta víða á landsbyggðinni. Grundvallaratvinnuvegirnir, landbúnaður og sjávarútvegur, krefjast endurskipulagningar til þess að afrakstur þeirra geti talist tekjustofn, hvort heldur er fyrir sveitarfélög eða fyrir landið allt. Fólksflótti er þegar byrjaður úr dreifbýli í þéttbýli og tekjustofnar fámennra sveitarfélaga fara þverrandi. Þróunin hefur líka gengið í þá átt að minnka tekjumöguleika sveitarfélaganna. Má sem dæmi nefna lög, samþykkt á síðasta Alþingi, um lækkun fasteignaskatts af sumarbústöðum. Hlunnindi ýmiss konar, sem í landinu eru, hafa reynst drjúg tekjulind fyrir bændur og sveitarfélög. Þessir aðilar sitja þó ekki að þessum gæðum óskiptum heima í héraði því að ýmis hlunnindi eru mjög eftirsóknarverð af þéttbýlisbúum. Má sem dæmi nefna laxveiðiár. Ýmsar þær bestu eru, a.m.k. að hluta til, raunar í eigu þéttbýlisbúa sem eru búsettir utan þeirrar sveitar þar sem hlunnindin er að finna. Ég er samt engan veginn viss um hve marga aðila er hér um að ræða sem átt er við í frv. Þær jarðir sem að ánum liggja hafa verið keyptar háu verði og þeir leiguliðar sem á jörðunum búa eða aðrir hafa ekki bolmagn til að kaupa þær og nýta jafnframt í hefðbundinn búskap. Tregða eigenda til að leyfa framkvæmdin á jörðunum, sem þeir þyrftu síðan að kaupa af leiguliðum, veldur því að leiguliðar gefast upp á því að nytja jarðirnar. Tilhneigingin er því sú að jarðirnar leggjast í eyði og tekjur renna til eigenda frá hlunnindum eingöngu. Hreppsfélagið hefur því engar útsvarstekjur af slíkum eyðijörðum en hefur haft sem svarar 4% skatts af virðingarverði hlunninda. Með frv. þessu er lagt til að þetta ákvæði verði fellt úr lögum og þar með tekjumöguleikar viðkomandi hreppsfélags af þessum hlunnindum. Til eru ýmsar aðferðir við að meta fasteign. Söluaðferð dugar vel þar sem hlutirnir ganga kaupum og sölum og verðmæti má dæma af söluverði. Það á illa við um hlunnindi sem sjaldan ganga kaupum og sölum. Kostnaðaraðferð er ekki nothæf þar sem um er að ræða náttúruauðlind sem litlu hefur oft verið kostað til. Því hefur við fasteignamat á hlunnindum verið beitt svokallaðri tekjuaðferð, en þá er verið að reyna að gera sér í hugarlund verðmæti höfuðstóls með því að áætla ildi hans út frá þeim tekjum sem hann gefur af sér. Í því tilviki sem hér um ræðir er lögbundin sú reikningsaðferð að tífalda tekjurnar til að fá út verðgildi höfuðstóls. Þessi háttur skilst mér að hafi verið lögbundinn 1978 og tekur því engan veginn tillit til þeirra ávöxtunarkrafna sem nú gilda í þjóðfélaginu. Það mætti spyrja hvort hlunnindi eins og t.d. drjúg laxveiðiá sé ekki vænlegri fjárfesting en t.d. ríkisskuldabréf þau sem nú eru á boðstólum. Hvort mundu hv. þm. fremur setja fé sitt í ef þeir ættu kost á að velja? Það mætti því líka e.t.v. spyrja hvort ætti ekki a.m.k. að tuttugufalda tekjurnar af slíkum hlunnindum, svo verðmæt sem þau eru og trygg fjárfesting. Það mætti enn fremur spyrja hvort hlunnindi eru ekki í reynd vanmetin sem eign hérlendis. Ef litið er á mat hlunninda á árinu 1984 kemur eftirfarandi í ljós-mig langar til þess að lesa upplýsingarnar sundurliðaðar effir landshlutum: Það er þá Reykjanes með 90 staði og hlunnindamat í krónum er 199 millj. 752 þús. Það er Vesturland ásamt Vestfjörðum án Strandasýslu með 798 staði, 203 millj. 404 þús. kr. Síðan er Strandasýsla ásamt Norðurl. vestra og eystra með 1300 staði, 107 millj. 979 þús. Austurland með 254 staði, 16 millj. 623 þús. Suðurland með 841 stað, 84 millj. 98 þús. kr. Samanlagt gerir þetta 3283 staði á Íslandi öllu sem hafa heildarmat hlunninda upp á 611 millj. 866 þús. Og þetta gildir hvort heldur sem þessi hlunnindi eru í eigu utan- eða innansveitarmanna. Nú vil ég benda hv. þm. á að í þetta 611 millj. 866 þús. kr. heildarmat hlunninda er síðan deilt með tíu til þess að fá út tekjurnar af hlunnindum á landinu öllu. Þá fæst talan rúmlega 61 millj. kr. Þetta er ekki ýkja há tala ef tekið er tillit til þess að þarna er um að ræða landið allt og þarna er innifalinn jarðvarmi auk lax- og silungsveiði, dúntekju, malarnáms, rekaviðar o.fl. o.fl. Snúum okkur síðan að laxveiðinni eingöngu. Á hverju sumri eru leyfðir laxveiðidagar um 100. Gildir sú regla að öllum jafnaði að ódýrast er að veiða í byrjun og lok þessa tímabils, þ.e. fyrri hluta júní og síðari hluta ágúst, en langdýrast er um miðbikið þegar mest er af laxi. Tilhneigingin undanfarin ár hefur verið sú að gjöfulustu og skemmtilegustu árnar hafa verið leigðar útlendingum, að sögn fyrir ærið fé, a.m.k. um hámarkstímann. Hafa erlendir aðilar verið viljugir að greiða svo háa leigu fyrir sumar árnar að langflestir Íslendingar geta ekki við slíkt verð keppt. Veiðiréttur í þeim ám kemur því aldrei til úthlutunar fyrir Íslendinga, t.d. hjá Stangveiðifélaginu, a.m.k. ekki yfir hámarkstímann. Reyndar er verð á veiðileyfum mjög breytilegt, allt eftir árstíma, ám, veiðistað í á og svo eftirspurn eftir leyfum. Erfitt er að fá uppgefið verð á veiðileyfum í hinum dýrari ám en þar heyrist fleygt ævintýralegum tölum. Hins vegar eru aðrar ár sem þykja miðlungi góðar eða ágætar en eru ódýrari og Íslendingum býðst að veiða í. Má þar nefna sem dæmi Leirvogsá sem kostar 7200 kr. fyrir eina stöng í einn dag í júlímánuði. Grímsá kostar 7200 kr. fyrir eina stöng í einn dag í ágúst en þar eru 10 stangir. Sú á gefur því 72 þús. kr. á dag utan hámarkstíma eða rúmar 7 millj. kr. ef reiknað er með þessu lægra verði yfir alla 100 dagana. Eins og áður sagði var reiknað með rúmlega 61 millj. kr. í tekjur af hlunnindum á landinu öllu á s.l. ári. Við þurfum því ekki nema 10 meðalgóðar laxveiðiár, ekki nærri því á hámarksverði, til að fá út 70 millj. kr. í hlunnindatekjur á ári af þeim eingöngu. Og þá skulum við ekki gleyma að undan er skilinn jarðvarmi allur. Finnst ykkur þetta ekki athyglisvert hv. alþingismenn? Ástæður sem gefnar eru í frv. þessu til að réttlæta niðurfellingu ákvæðisins um 4% hlunnindaskatt eru í fyrsta lagi að skattur þessi mismuni þegnum eftir búsetu og brjóti þannig í bága við viðurkennda grundvallarreglu skattaréttar. Í öðru lagi. Enn fremur að telja megi að hann sé andstæður eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, þ.e. 67. gr., en þar stendur, með leyfi forseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Í þriðja lagi er talið að hlunnindaeigendur beri gífurlega þunga skattbyrði þar sem þeir greiði bæði hlunnindaskatt og líka tekjuskatt og útsvar af hlunnindatekjunum í heimabyggð sinni. Gangi þetta svo langt að heildargreiðslan geti farið yfir 100% . Í fjórða lagi. Enn fremur er þetta talinn vara refsiskattur sem letji frekari fjárfestingar og uppbyggingu eigenda t.d. við fiskeldi og ylrækt. Hvað varðar aðra málsástæðu, þ.e. ákvæði um eignarréttinn, þá sé ég ekki að umrætt ákvæði þetta knýi menn til að láta eign sína af hendi. Hvað viðkemur svo þriðju málsástæðu, þar sem tiltekin er hin þunga skattbyrði hlunnindaeigenda, þá kem ég því bara hreint ekki heim og saman hve áfjáðir menn virðast vera í að eiga og halda hlunnindajörðum ef þeir þurfa síðan hreinlega að borga með sér til að eiga þær. Í þessu sambandi vil ég benda á þær tölur sem ég vitnaði til áðan, þar sem tíu miðlungs laxveiðiár, reiknaðar á verði utan hámarkstíma, gefa af sér sem svarar andvirði allra hlunnindatekna sem skráðar eru á landinu á s.l. ári. Ég verð því að segja að þegar ég ber saman málsástæður hreppsfélaga eða sveitarfélaga annars vegar og málsástæður hlunnindaeigenda hins vegar, þá finnst mér þær síðarnefndu ekki nægilega sterkar til þess að réttlæta niðurfellingu þessa ákvæðis um 4% hlunnindaskatt og get því ekki stutt þetta mál. Það er hins vegar spurning hvort ekki þurfi að hyggja nánar að því hve hlunnindi virðast vanmetin sem eign á Íslandi. Hvað varðar fjórðu málsástæðuna, þá að þessi þunga skattbyrði letji, þetta sé refsiskattur sem letji frekar fjárfestingar og uppbyggingu eigenda t.d. við fiskeldi og ylrækt, þá tel ég sjálfsagt að koma til móts við ætlanir manna í þeim efnum á annan hátt.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég skal ekki taka efnislega afstöðu til þessa máls. En ég vil vekja athygli á því að ríkisstj. hefur fyrir nokkru skipað nefnd, sem hefur verið tilkynnt opinberlega um, til þess að endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga. Nefndin hefur þegar hafið störf. Mér finnst ástæða til að vekja athygli á þessu vegna þess að menn eru væntanlega sammála um að það er löngu orðin þörf á að endurskoða gildandi tekjustofnalög. Það eru ýmsar breytingar orðnar í okkar þjóðfélagi sem beinlínis kalla á það, ekki síst það sem hefur verið að gerast og á eftir að gerast í þá átt að endurskipuleggja verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Jafnhliða þessari endurskoðun á lögum um tekjustofna sveitarfélaga hefur verið ákveðið að taka fyrir ákveðin verkefni, sem ríki og sveitarfélög koma sér saman um að taka til endurskoðunar á þann veg að um verkefnaflutning, tilflutning á annan hvorn veginn verði að ræða, og er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að eðli tekjustofna breytist í samræmi við það. Þetta er ákvörðun sem þegar er komin til skoðunar. Ég hefði þess vegna talið að svona tillöguflutningur eins og hér kemur fram um núgildandi lög hefði átt að falla inn í þessa heildarendurskoðun. Ég geri þá athugasemd til flm. þessarar till. Hins vegar vil ég geta þess að mér hefði fundist ástæða til, þar sem rökstuðningur fylgir hér í grg., að flm. hefðu aflað sér upplýsinga um heildarfjárhæð þeirra tekna sem sveitarfélögin hafa fengið í gegnum þetta ákvæði tekjustofnalaga. Þess er hvergi getið í grg. en miðað við uppsetningu hennar mætti ætla að hér væri um að ræða gífurlegar fjárhæðir sem sveitarfélögin væru að taka í sinn hlut af þessum skattstofni. Mér finnst ástæða til að benda mönnum á þetta. Þó að ég hafi þessar upphæðir ekki með mér á þennan fund þá er auðvelt að afla þeirra með því að hafa samband við Samband ísl. sveitarfélaga sem hefur allar upplýsingar hvað þetta varðar. En það er eigi að síður innlegg í þetta mál. Ég vil í þessu sambandi geta þess að þegar þessi ákvæði tekjustofnalaga voru tekin í lögin þá var það fyrst og fremst gert til þess að styrkja litlu sveitarfélögin, fámennu sveitarfélögin sem raunverulega hafa ekki fjölbreyttari tekjustofna en allir þekkja, en hafa þarna vissa möguleika, ef vel er á haldið, til þess að fá nokkurn tekjuauka þó að misjafnlega hafi gengið í framkvæmd að ná þeirri tekjuaukningu til sveitarfélaganna sem þau höfðu vænst af þessu lagaákvæði. Ég vil svo taka undir með hv. síðasta ræðumanni, 3. landsk. þm. Það var ýmislegt í málflutningi hv. þm. sem á vissulega heima í þessum umræðum og ýmsar upplýsingar og ábendingar sem hún kom með sem ég tel athyglisverðar. Ég hefði viljað beina því til hv. 3. landsk. þm. að senda þessar ábendingar til umræddrar nefndar, sem er að störfum, sem innlegg í þær umræður sem vissulega þurfa að fara fram og þá vinnumeðferð sem þessi nefnd á að fjalla um. Það er ákaflega þýðingarmikið, ekki síst fyrir framtíð sveitarfélaganna og yfirleitt til þess að tryggja stöðu þeirra í stjórnkerfinu, að á þessum málum sé tekið á réttan hátt. Ég get getið þess hér, af því að ég held ég muni það rétt, að í nefndinni eiga sæti Húnbogi Þorsteinsson skrifstofustjóri í fjmrn., sem er formaður nefndarinnar, Jón Kristjánsson alþm., Magnús E. Guðjónsson frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Björn Friðfinnsson formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, Ævar Ísberg borgardómari, Elsa Kristjánsdóttir oddviti í sandgerði og Jón Þorgilsson oddviti á Hellu. Ég hef ekki meira um þetta mál að segja en ég tel að það sé þess eðlis að það ætti að falla inn í þá heildarendurskoðun sem þegar er hafin á lögum um tekjustofna sveitarfélaga.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þetta frv. nú við 1. umr. enda fer það að sjálfsögðu til nefndar og verður skoðað þar vandlega. Hér er um að ræða frv. til l. um breyting á lögum nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga. Það er áhugamál hv. flm. að fá fellda úr lögunum síðustu málsgr. 3. gr. Þessi málsgr. mun hafa komið inn í lögin á árinu 1972 svo að það er þegar hægt að benda á nokkra reynslu af þeirri löggjöf. Gegn þeim rökum, sem hv. fim. færði fram er hann hélt framsöguræðu sína hér áðan, vil ég þó aðeins minnast á það að ég held að það hljóti að vera frumregla eða grundvallarregla þegar rætt er um fasteignaskatta að á allar fasteignir, sem metnar eru í fasteignamati, skuli leggja skatt til sveitarfélags þar sem fasteignin er. Sjálfsagt er að hafa þessa meginreglu í huga. Hv. flm. gat þess og að því er vikið í grg. að þessi skattur verði óbærilega hár í framkvæmd. Ég hef ekki heyrt miklar sögur fara af því, enda ber að hafa í huga að ákvæði um fasteignaskatta og álagningu eru mörg í heimildarformi þannig að þeir sem leggja skattinn á og innheimta geta haft það nokkuð í hendi sér hvað hann verður hár og hversu hann er innheimtur. Enda geri ég ekki ráð fyrir því að það sé höfuðviðfangsefni og leiðarljós þeirra aðila sem við þessi störf fást að féfletta þann aðila sem á þessi hlunnindi. Ég hef ekki þá reynslu a.m.k., hún er mér ekki handbær eða hugstæð, að það hafi verið farið illa með skattgreiðendur í þessu falli. Hins vegar ber náttúrlega að geta þess að varast ber alla tvísköttun í þessum efnum sem öðrum. En það er ekki hægt annað en að benda á að þetta er mál sem varðar sum sveitarfélög landsins mjög miklu og verður þess vegna að halda á því með gætni. Og ég tel fara mjög vel á því að sú nefnd sem athugar þessa löggjöf í heild skoði þetta mál vandlega. Að því er varðar þau rök að þessi álagning á þessi hlunnindi kunni að draga úr áhuga manna á fiskirækt þá kannast ég ekki við það. Ég þekki marga mikla áhugamenn um fiskeldi og fiskirækt sem hafa lifað og starfað síðan þessi lagagrein kom í gildi árið 1972. Og áhugi þeirra er mikill enn í dag. Ég læt svo þessi orð nægja um málið að sinni.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð hér að lokum í þessari umr. Ég vil taka undir þau orð hæstv. félmrh. hér áðan að það er eðlilegt að þetta mál verði skoðað af þeirri nefnd sem nú er að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga. Það var alveg réttmæt ábending. Að því er varðaði ábendingu hans um könnun á heildartekjum sem þessi hlunnindaskattur hefur aflað sveitarfélögum þá er það því miður ekki svo að þær upplýsingar liggi á lausu eins og hann taldi, og þá hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Það var sérstaklega kannað af flutningsmönnum þessa frv., bæði hjá skattayfirvöldum og hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga, hver væri upphæð þessa skatts, því að eins og hann vék réttilega að þá er það mikilvæg efnisástæða í þessu máli. Svörin voru einfaldlega þau að engar upplýsingar væru fyrir hendi um upphæð þessa skatts. Að því er varðar orð hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur þá get ég tekið undir margt sem fram kom í hennar máli. Hún flutti hér glögga og að mörgu leyti góða ræðu eins og hv. þm. var von og vísa. En ég vil þó aðeins undirstrika það, sem mér fannst kannske ekki koma alveg nóg fram í hennar máli, að tilgangur þessa frv. er ekki sá í sjálfu sér að minnka tekjur sveitarfélaga eða hreppa landsins. Ég undirstrika það, og gerði það í minni framsöguræðu, að það bæri frekar að finna leiðir til þess að auka tekjur sveitarfélaganna, ekki síst minni sveitarfélaga. Frv. miðar einfaldlega að því að koma í veg fyrir þá mismunun þegnanna sem í 3. gr. laganna felst. Það kæmi vel til mála að athuga það í þingnefnd hvort ekki bæri að gera þennan hlunnindaskatt, sem nú er mjög mismunandi skattur, að almennum skatti á alla hlunnindaeigendur. Þá væri ekki um neina mismunun þar að ræða og það mundi auka tekjur sveitarfélaganna. Ég hygg að flutningsmenn yrðu ekki andvígir slíku. Yfirfasteignamatsnefnd telur, og það var ágreiningslaust og engu sératkvæði skilað, að við það jaðraði að þetta ákvæði tekjustofnalaganna brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég held að við getum ekki afgreitt það álit eða þann úrskurð án þess að staðnæmast örlítið betur við hann. Hér er ekki um það að ræða, ætlun flutningsmanna er ekki sú, að draga almennt úr tekjum sveitarfélaga. Ég hygg að þeir mundu fúsir til þess að standa að auknum tekjum sveitarfélaga en þá í mynd skattlagningar sem kæmi jafnt og réttlátlega niður á alla þá skattþegna sem hér eiga hlut að máli.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um ráðstafanir í húsnæðismálum. Þetta er 279. mál á þskj. 459. Flutningsmenn eru ásamt mér hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, 7. þm. Reykv., hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, 5. þm. Austurl., hv. þm. Geir Gunnarsson, 5. þm. Reykn., og hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson. Meginefni þessa frv. felst í tekjuöflun og ráðstöfun þeirra tekna samkv. 1.–4. gr. frv. með ákveðnum ákvæðum í 6. og 7. gr. Í 5. gr. er fjallað um það hvernig tekna skuli aflað til að standa undir þeim ráðstöfunum sem frv. kveður á um og er það í stuttu máli á þann hátt að lagður skuli sérstakur tímabundinn veltuskattur á verslun og skipafélög og þannig aflað um 500 millj. kr., að lagður skuli sérstakur tímabundinn veltuskattur á banka samtals 300 millj. kr., með skatti á skrifstofu- og verslunarhúsnæði og stóreignaskatti alls um 200 millj. kr., með skatti af vaxtatekjum af innistæðum sem hærri eru en 4 millj. kr. á verðlagi í lok ársins 1984, með gjaldi af skuldabréfum og viðskiptum verðbréfasala og með því að fasteignasalan skili fjórðungi sölutekna sinna í ríkissjóð samtals um 100 millj. kr. og með framlögum úr ríkissjóði samkv. nánari ákvörðun í fjárlögum hverju sinni þannig að heildarfjárhæðin samkv. 1.-6. tölul. verði 1400 millj. kr. árið 1985 á verðlagi þess árs. Eru allar tölur sem ég hér las, að undanskyldri 4. gr., miðaðar við verðlag þessa árs. Fjármagn þetta, sem þannig aflast og lánað skal út skv. þessum lögum, á að vera eign byggingarsjóðanna, renna til þeirra sem framlög, enda annist þeir alla innheimtu og útborganir skv. þessum lögum. Gert er ráð fyrir að gildistími þessara sérstöku laga um ráðstafanir í húsnæðismálum verði fimm ár og skal tekna aflað með þeim hætti sem hér var rakið öll þau fimm ár og framreiknast miðað við hækkanir verðlags hverju sinni. Ráðstöfun þessa fjár er í megindráttum á þá lund sem kveður á um í 1–4. gr. og er það þannig að Byggingarsjóður ríkisins skal verja árlega 400 millj. kr., miðað við verðlag ársins 1985, frá og með því ári sem nú er að líða til þess að koma til móts við þá sem byggt eða keypt hafa íbúðir til eigin nota eftir árið 1980. Byggingarsjóður ríkisins og Byggingarsjóður verkamanna skulu síðan verja þeim 1000 millj. kr. sem þá eru eftir til að auka framboð á hóflegum íbúðum í nýju húsnæði til húsnæðissamvinnufélaga, byggingarsamvinnufélaga og til leiguíbúða eftir nánari ákvæðum húsnæðisstjórnar í samræmi við ákvæði þessara laga. Lán samkv. 2. gr., sem ég hef nú lesið, skulu veitt samkv. eftirfarandi meginatriðum, að þeir sem hafi eignast húsnæði í fyrsta sinn á umræddu fimm ára tímabili, þ.e. frá árinu 1980 að telja, skuli hafa forgang að lánunum, að þeir sem hafa miðlungstekjur eða lægri með hliðsjón af fjölskyldustærð hafi forgang og skulu þeir sem telja verður í hátekjuflokki og/eða búa við mikil efni mæta afgangi. Lánin verði þá og því aðeins veitt að ljóst sé að viðkomandi geti því aðeins haldið íbúð sinni að hann fái sérstaka aðstoð. Miða skal þessar lánveitingar við það að um 800 fjölskyldur á ári fái lán samkv. fyrri málsgr. 2. gr. eða alls um 4 þús. fjölskyldur á gildistíma þessara laga. Heimilt skal að veita þessi lán beint til viðkomandi aðila, en þau er einnig heimilt að veita sem endurkaupalán til viðskiptabanka til breytinga á skammtímaskuldum íbúðareigenda. Þá er húsnæðisstjórn einnig heimilt að verja hluta af þessum 400 millj. kr., sem kveðið er á um í fyrri málsgr. 2. gr., til þess að fresta greiðslum og lengja lán sé greiðslubyrði afborgana vaxta og verðbóta af þeim lánum, sem hlutaðeigandi hefur hjá byggingarsjóðunum, óeðlilega hátt hlutfall af tekjum viðkomandi fjölskyldu. Síðan segir að lán skv. fyrri málsgr. 2. gr. skuli veita fyrir 1. ágúst ár hvert og í fyrsta sinn á þessu ári, árinu 1985, og skuli lánin veitt í einu lagi. Húsnæðisstofnun skal gefa viðkomandi einstaklingi kost á fjárhagslegri ráðgjöf í tengslum við afgreiðslu þessara lána. Félmrh. setji síðan nánari reglur um framkvæmdir þessa lagaákvæða að höfðu samráði við félmn. Alþingis. Fyrri málsgr. 2. gr. frv. og 3. gr., sem kveður nánar á um úthlutun þessa fjármagns, eru til þess fallnar að leysa brýnasta vanda þess fólks sem byggt hefur eða keypt húsnæði á síðustu fimm árum og er nú, eins og hv. þm. eflaust vita, margt hvað í mjög miklum vanda statt. Ég ætla ekki, herra forseti, að rekja þá sögu nánar að sinni, en kem aftur að vanda húsnæðismálanna almennt síðar. Í 4. gr. er kveðið á um úthlutun þeirra 1000 millj. kr. sem nefndar eru í síðari málsgr. 2. gr. og skal þeim skipt upp milli Byggingarsjóðs ríkisins sem fái 400 millj. kr. og Byggingarsjóðs verkamanna sem fái 600 millj. kr. á verðlagi ársins 1985 og sömu upphæðir næstu fjögur ár, framreiknað eftir verðlagi ársins 1985. Byggingarsjóður ríkisins skal miða nýtingu þess fjármagns sem í hans hlut kemur við eftirfarandi meginatriði: að unnt verði að byggja 1000 íbúðir á ári með láni sem nemur 75% af kostnaði íbúðar samkvæmt nánari ákvörðun félmrh.; að íbúðirnar séu af hóflegri stærð fyrir viðkomandi fjölskyldu og eigi stærri en 140 fermetrar; að byggingarsamvinnufélög eigi forgang að lánum samkv. þessum lagaákvæðum; að lánin gangi að jafnaði til þeirra sem hafa miðlungstekjur eða lægri samkv. nánari ákvörðun húsnæðismálastjórnar; að framkvæmdir í byggingu nýs íbúðarhúsnæðis dreifist eðlilega um landið samkvæmt þessum lögum. Byggingarsjóður verkamanna skal leggja áherslu á eftirfarandi atriði við úthlutun þess fjármagns sem í hans hlut kemur sem er 600 millj. kr.: Húsnæðissamvinnufélög fái óskerta aðild að sjóðnum fyrir það nýja fjármagn sem lögin kveða á um. Miða skal við að á árinu 1985 verði 300 millj. kr. varið til húsnæðissamvinnufélaga og síðan sömu upphæð árlega á verðlagi ársins 1985. Síðan skuli lána sérstakt fjármagn, allt að 100 millj. kr. á ári, til byggingar leiguhúsnæðis. Annað fjármagn, þ.e. þær 200 millj. kr. sem þá eru eftir, skuli skv. lögum þessum vera hagnýtt til að auka byggingar verkamannabústaða frá því sem gert er ráð fyrir í lánsfjáráætlun ríkisstj. fyrir árið 1985. Þetta eru, herra forseti, í meginatriðum þær reglur sem frv. kveður á um notkun þess fjármagns sem aflað skal skv. 5. gr. Í 6. gr. er sérstakt ákvæði um vexti og verðtryggingar húsnæðisstjórnarlána, en hún er svohljóðandi: „Frá og með gildistöku laga þessara skal verðtrygging vaxta og afborgana verðtryggðra húsnæðislána ætíð bundin við þá af vísitölunum tveimur, kaupgjaldsvísitölu (skv. útreikningum kjararannsóknanefndar) og lánskjaravísitölu, sem er lægri. Eftirstöðvar lána skulu hins vegar reiknaðar upp eftir lánskjaravísitölu og lánin lengd eftir þörfum sem nemur þessum mismun.“ Í 7. gr. er sagt að ráðh. skuli setja reglugerð um nánari framkvæmd laga þessara og um samræmingu við önnur lög og reglugerðir um húsnæðismál, sem nauðsynlegt verður að telja. Það sem gerst hefur í málum húsbyggjenda á síðustu misserum og sérstökum vanda veldur má segja að sé tvíþætt. Það er í fyrsta lagi sú gífurlega lækkun á tekjum fólks í samanburði við hækkanir á byggingarkostnaði og framfærslukostnaði sem raun ber vitni og hins vegar sú skerðing á fjármagni til verkamannabústaðakerfisins og félagslegra íbúðabygginga og óvissa um húsnæðislánakerfið í heild sem glöggt kemur fram í umfjöllun fjölmiðla um þessi mál þessa dagana. Þetta frv. okkar þm. Alþb. er flutt til að svara þessum vanda. Kjarni þess er sú tekjuöflun, sem ég hóf mál mitt á að gera grein fyrir, upp á 1.4 milljarða kr. á verðlagi ársins 1985 og sem síðan skal gilda þau fimm ár sem lögin gildi. Áhrif af slíkri tekjuöflun ættu að verða þau, sem kveðið er á um í frv., að unnt yrði að reisa a.m.k. 1000 íbúðir af hóflegri stærð fyrir það fólk sem er að eignast húsnæði í fyrsta sinn og lána því allt að 75% af byggingarkostnaði. Einnig mundi átak hjá Byggingarsjóði verkamanna hafa mikil áhrif í þá átt að leysa húsnæðisvanda þeirra sem verst eru staddir. Auk þess fengju um 800 fjölskyldur, sem keypt hafa eða byggt húsnæði eftir 1980, sérstök lán til lengri tíma í stað þeirra skammtímalána og víxla sem það margt hvert fleytir sér á með ærnum kostnaði þessa dagana. Það hefur verið upplýst í umr. hér á hv. Alþingi nýverið að við ærin greiðsluvanda sé að stríða þessa dagana hjá byggingarsjóðunum og einkum Byggingarsjóði ríkisins. Hæstv. félmrh. upplýsti í umr. í hv. Nd. á mánudaginn var að ekki minna en 185 millj. kr. hefðu staðið út af um áramót og væri sá vandi óleystur og hefði einungis færst milli áranna 1984 og 1985. Í Dagblaðinu Vísi í dag, miðvikudaginn 20. febr., eru nýjar upplýsingar sem hafðar eru eftir Húsnæðisstofnun og blaðið hefur aflað sér þar. Þar er talið að um 1500 manns bíði nú eftir láni og þar vanti ekki 185 millj. heldur um 350 millj. kr. til þess að gera upp þann hala, eins og það er orðað, sem hjá stofnuninni sé, til þess að allir, sem nú ættu að fá lán eða ættu í þann vegin að vera að fá lán hjá stofnuninni, fengju sitt. Jafnframt er upplýst að líklegt sé skv. upplýsingum frá Húsnæðisstofnun að enn verði tveggja til þriggja mánaða bið hjá mörgum þeirra sem ættu að vera að fá lán sín um þessar mundir. Það þarf í sjálfu sér ekki fleiri vitnanna við um það ástand sem ríkir í húsnæðismálunum þessa dagana og þessar vikurnar. Það var einnig athyglisvert að á fyrsta hálftímanum eða svo sem nýstofnuð ráðgjafarþjónusta Húsnæðisstofnunar starfaði rauðhitnuðu allar símalínur til stofnunarinnar og upp voru pantaðir allir viðtalstímar hjá ráðgjöfunum fyrsta hálfan mánuðinn. Þurfa menn varla fleiri vitnanna við um þá þörf sem er á skjótum aðgerðum í þessu máli. Við þm. Alþb., sem stöndum að þessu frv., erum þeirrar skoðunar að eina lausnin í húsnæðismálunum, sem raunhæf sé og varanleg geti talist, sé tvíþætt. Í fyrsta lagi eigi að afla tekna sem renni til byggingarsjóðanna sem framlög og verði þeirra eign og þannig byggi þeir upp sitt eigið fé á næstu árum og verði fjárhagslega sjálfstæðari en nú er og til þess færir að standa undir hlutverki sínu í framtíðinni. Hin hlið ráðstafananna er sú að létta greiðslubyrði þeirra viðskiptamanna stofnunarinnar sem nú eru að kikna undan þeim kjörum sem þeim er boðið upp á af hálfu Húsnæðisstofnunar og vegna þeirra ráðstafana í kaupgjaldsmálum sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir á undanförnum misserum og verða ekki slitnar úr samhengi í umræðum um húsnæðismál. Er þar auðvitað fyrst að telja þá harkalegu kjaraskerðingu sem gripið var til strax á fyrstu lífdögum þessarar ríkisstj., að afnema verðtryggingu launa, en halda hins vegar fullri verðtryggingu lána og annarra skuldbindinga launafólks sem síðan hefur valdið því að greiðslubyrði viðkomandi fólks hefur þyngst gífurlega á undanförnum mánuðum og misserum svo að gjarnan sjá menn nú á eftir 10–20% hærra hlutfalli af launum sínum í afborganir slíkra lána en var fyrir einu og hálfu ári. Herra forseti. Það væri út af fyrir sig hægt að hafa hér langt mál um ástand húsnæðismála, um framgöngu hæstv. ríkisstj. í þeim efnum, um þær miklu og digru yfirlýsingar sem stjórnarflokkarnir gáfu hvor í sínu lagi fyrir síðustu alþingiskosningar sem og ríkisstj. í málefnasamningi sínum hafði í þessum efnum og um ýmsar samþykktir stjórnarinnar síðar í húsnæðismálum, en efndirnar á öllu þessu hafa eins og kunnugt er verið mjög í skötulíki. Húsnæðismál hafa hins vegar komið til umr. nýlega á hv. Alþingi og eiga trúlega eftir að gera það enn og aftur og því tel ég ekki ástæðu til að lengja mál mitt með miklum umræðum. Alvarlegasta hlið þeirra mála er að mínu mati sú staðreynd að fjöldi fólks hefur, vegna þess að það hefur treyst yfirlýsingum og loforðum hæstv. ríkisstj. í sambandi við húsnæðismál, lent í verulegum vandræðum og vanskilum vegna þess að þessar yfirlýsingar hafa ekki staðist. Það er viðurkennt af hæstv. félmrh. og flestum öðrum talsmönnum ríkisstj. að efndir hafa ekki orðið á ýmsum þessum yfirlýsingum. Er það að mörgu leyti alvarlegasti og ljótasti kafli þessa máls þar sem grandvart fólk er iðulega gert að vanskilamanneskjum sökum þess að það treysti yfirlýsingum og samþykktum hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Er skemmst að minnast þess í hvert óefni er komið eða í það minnsta var komið fyrir fyrirtæki hér um slóðir sem Byggung nefnist. Það fyrirtæki hafði eins og fleiri treyst því að afgreiðsla lána yrði í samræmi við samþykktir hæstv. ríkisstj. Svo hefur ekki orðið sem kunnugt er og þarf ekki að rekja það mál frekar. Herra forseti. Ég ætla þá ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég legg á það áherslu að hér er lagt fram frv. sem tekur heildstætt á þessum málum. Hér er ekki um að ræða sýndarmennsku, eyðslutill. eins og því miður stundum sjást í þessum efnum. Við leggjum í það metnað okkar, flm. þessa frv., að áætlanir um útgjöld og tekjur standist á og að þær séu raunhæfar og við teljum að svo sé og tekið er hér á vandanum eins og hann birtist á raunsæjan hátt og bent á leiðir til úrlausnar. Ég vona að hæstv. ríkisstj. og sú n. sem fær þetta mál til umfjöllunar virði það framlag sem hér er innt af höndum af hálfu okkar flm. til lausnar þessara miklu vandamála og taki fullt tillit til þeirra uppástungna sem hér eru gerðar um lausn á þessum málum. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Þessum fsp. mun ég reyna að svara. Þetta sem hv. 3. þm. Reykv. las upp úr DV sá ég bara á skotspónum um leið og ég kom hér inn áðan. Kemur mér það ákaflega mikið á óvart og mun að sjálfsögðu láta rannsaka það niður í kjölinn af þeirri einföldu ástæðu að það var einmitt að minni tillögu í ríkisstj. 1983 að gerður yrði mismunur á meðferð vaxtahækkunar í sambandi við það sem þá lá fyrir. Lánskjaravísitalan átti þá að mæla 8.1% en lagt var til að það yrði ekki nema 5.1% að því er varðaði húsnæðislán til námsmanna sérstaklega. Um þetta var gerð ákveðin samþykkt sem var birt opinberlega í öllum fjölmiðlum og Húsnæðisstofnun hafði bein fyrirmæli í bréfi 2/9 1983 um afgreiðslu mála í samræmi við þessa samþykkt. Hins vegar mun ég láta rannsaka það, eins og ég sagði áðan, hvernig á því stendur að aðstoðarbankastjóri Seðlabankans gefur þessar upplýsingar og ekki hvað síst það sem haft er eftir forstjóra Húsnæðisstofnunar ríkisins en það er kapítuli út af fyrir sig. Ég vissi ekki annað en þetta hefði verið framkvæmt eins og frá því var gengið því að þetta var sérstök aðgerð af hálfu stjórnvalda til að reyna að létta undir við meðferð lánskjaravísitölunnar í sambandi við húsnæðismálin og í sambandi við Lánasjóð ísl. námsmanna. Þetta verður athugað. Varðandi það sem hv. þm. spyrst fyrir um, lánskjaravísitöluna og áhrif hennar og hvort um væri að ræða tillögugerð eða áform um að breyta lánskjaravísitölunni að því er varðar húsnæðislánin, skilji ég rétt, og miða eingöngu við byggingarvísitölu, þá vil ég geta þess hér að þetta mál er í meðferð. Hinn 15. janúar s.l. lagði ég fram tillögu í ríkisstj. um að endurskoðun færi fram á lánskjaravísitölunni og meðferð hennar miðað við þá miklu greiðslubyrði, sem er mér og ég geri ráð fyrir flestum ljós, og þann vanda sem fólk er í vegna verðtryggðu lánanna. Niðurstaðan varð sú að til starfa tók sérstök nefnd sem er nú að ljúka úttekt á þessu máli. Reynt er að finna aðferð sem gæti dugað til frambúðar, án þess þó að breyta lánskjaravísitölunni út af fyrir sig, heldur yrði fundin greiðslujöfnunaraðferð til að mæta þeim vanda sem fólk er í með verðtryggð lán, a.m.k. að því er varðar opinbera sjóði. Ég geri ráð fyrir því að núna fljótlega, a.m.k. ekki seinna en í næstu viku, verði hægt að skýra frá því hvaða meðferð þetta mál fær. Þessar tillögur verða lagðar fyrir ríkisstj. og það er vilji fyrir því að reyna að finna viðráðanlegan flöt á þessu máli sem brennur á öllum. Ég geri ráð fyrir að menn séu sammála um það. En það er ekki sama hvernig þetta er gert. Hér hafa komið fram á hv. Alþingi fleiri en ein tillaga um það hvernig við þessu verði orðið og eins og ég segi, það er verið að leita leiða til að leysa þetta vandamál. Ég svara þessari spurningu ekki öðruvísi á þessu stigi máls. Í sambandi við það sem spurt var hér um fjárhagsvanda byggingarsjóðanna er það rétt að því leyti til að það kom frétt um það í Morgunblaðinu í morgun að búið væri að leysa þessi mál. Við vorum á fundi, hæstv. fjmrh. og ég, í gær og samkomulag náðist um tilfærslu á því fjármagni sem öruggt er í dag að byggingarsjóðunum er ætlað á þessu ári, að færa það fram til þess að hægt sé að mæta þeim lánarétti sem þegar liggur fyrir vegna framkvæmda á árinu 1984 og hefja útgreiðslu á lánum til húsbyggjenda. Þessi lánaréttur er liðlega 300 millj. kr. og mun það fé þá koma til útborgunar í þessum og næsta mánuði. Og ég reikna með því að það geti leyst úr þessu máli. Ég hef þegar haldið fund í morgun með Húsnæðisstofnun um framkvæmd á þessu og þegar í dag er byrjað að skrifa út til fólks um þessa afgreiðsluákvörðun sem væntanlega verður þá hægt að hraða útborgun á. Hins vegar mun öllum vera ljóst og ég gerði grein fyrir því í umr. s.l. mánudag í þessari hv. deild að það er eftir að fjalla um lánsfjáráætlunina og lánsfjárlög. Þar er um að ræða að marka þá lánastefnu og þá útlánastefnu sem Alþingi og ríkisstj. koma sér saman um á árinu 1985. Og fyrr en búið er að taka þá ákvörðun er ekki nákvæmlega hægt að segja til um útlánastefnuna fyrir árið 1985 að öðru leyti. En ég tel mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir því að sú áætlun og ákvörðun verður að vera þannig að við hana verði hægt að standa. Ég vil geta þess, af því að það hefur nú komið fram í fjölmiðlum, að það hefði verið ástæða til að gera ráðstafanir á árinu 1984 til þess að draga úr þenslu í byggingariðnaðinum. En hvorki í eldri lögum frá 1980 né í nýsettum lögum frá 1984 fannst mönnum ástæða til að setja sérstakar skorður við frelsi manna til bygginga. Og ég get getið þess hér að það hefur sjálfsagt aldrei verið farið af stað með eins mikið magn af byggingum eins og á árinu 1984, án þess þó að menn hefðu í höndum sérstakan lánsrétt hvað slíkar framkvæmdir varðar, nema það sem gert er ráð fyrir í lögum. Þar sem ljóst var að lánsréttur vegna framkvæmda 1984 er miklu, miklu meiri en áætlanir Húsnæðisstofnunar og lánsfjárlög gerðu ráð fyrir þá var ekki um annað að ræða en að taka ákvörðun um það að setja eindaga á lánaumsóknir, sem var 1. febrúar s.l., og einnig að taka ákveðna stefnu gegnum Húsnæðisstofnun um þær takmarkanir sem kæmu til greina varðandi lán úr byggingarsjóðunum. Það var gert og Húsnæðisstofnun hefur nú þegar skilað mér tillögum um það hvernig stofnunin vill draga úr lánarétti með takmörkun á stærð íbúðarhúsnæðis. Þær eru nú til meðferðar hjá ráðh. og munu verða staðfestar innan tíðar. Ekki verður hægt að gefa fólki nein fyrirheit um lánamöguleika til nýrra framkvæmda á árinu 1985 að mínu mati fyrr en lánsfjárlög hafa verið endanlega samþykkt hér á hv. Alþingi. Og ég mun ekki láta Húsnæðisstofnunina fara af stað með lánsfyrirmæli til nýrra framkvæmda á árinu 1985, sem ekki var byrjað á eða samþykkt á árinu 1984, fyrr en Alþingi hefur gengið frá lánsfjárlögum, svo að tryggt sé að það fjármagn sem stofnunin á að byggja sínar áætlanir á til fólksins fái staðist.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta frv. neitt efnislega þótt það sé sannarlega allrar umr. vert. En af því að vísitöluskammirnar komu mjög eðlilega til umr. hérna, þá vildi ég aðeins minnast á till. okkar Kvennalistans í þeim efnum. Hv. þm. Svavar Gestsson ræddi hér um þessar vísitölur og hélt fram hlut byggingarvísitölunnar fremur en lánskjaravísitölunnar, sem er snöggtum skárra að sjálfsögðu. En nú hefur Kvennalistinn lagt til að miða verðtryggingu við vísitölu kauptaxta og er hugsunin að baki þeirrar till. að eðlilegast og réttlátast sé að miða við jafnvirði í vinnustundum, það sé eina tryggingin sem dugi almennu launafólki sem hefur ekki aðra tekjuöflunarleið en sölu vinnu sinnar, og þetta er að okkar mati eina leiðin sem firrt getur almenna lántakendur þeim skakkaföllum sem þeir verða fyrir þegar slíkt misgengi verður í þróun mála sem hefur komið á daginn. Að öðru leyti ætla ég að geyma mér frekari ræðuhöld þangað til sú till. kemur til umr.



Herra forseti. Það þarf að sjálfsögðu ekki að endurtaka það til skýringar fyrir hv. síðasta ræðumann, Kristínu Halldórsdóttur, að einmitt í þessu frv. er gert ráð fyrir að sá háttur verði upp tekinn sem hv. þm. Kvennalista hafa nú flutt þáltill. um, þ.e. að framreikningur verðbóta, vaxta og afborgana af húsnæðisstjórnarlánum skuli miðast við þá af vísitölunum tveimur, kaupgjaldsvísitölu eða lánskjaravísitölu, sem lægri er. Ætti það ekki að misskiljast. Þannig hyggjumst við flm. einmitt tryggja að greiðslubyrði þyngist ekki miðað við kaupgjald eða unna vinnustund eða hvað sem við nú kjósum að kalla það. Herra forseti. Það er ánægjulegt til þess að vitað að hæstv. félmrh. er að læra af reynslunni. Það eru sannarlega gleðileg tíðindi að hann ætlar nú ekki að lofa meiru en hann hyggst geta staðið við og mun því stöðva allar úthlutanir lána frá Húsnæðisstofnun þangað til hann hefur fengið lánsfjáráætlun samþykkta og tryggt þannig tekjuöflunina. Þarna er hann vissulega að læra því það sem mistekist hefur hingað til er að sjá fyrir fjármagni til að standa undir þeim loforðum sem gefin hafa verið, eins og hér hefur iðulega komið fram. Þá er einnig sérstakt gleðiefni, herra forseti, að sjá þm. Sjálfstfl. mætta hingað í þingsalinn. Það vakti athygli mína að um hríð var enginn hv. þm. Sjálfstfl. í salnum og þaðan af síður var hv. varahúsnæðismálaráðherra Halldór Blöndal hér. Hann hefur stundum látið sig húsnæðismál varða, en er illa fjarri góðu gamni nú. Það er mjög ánægjulegt, eins og ég sagði, að hafa hér fulltrúa Sjálfstfl., ekki síst hv. 1. þm. Suðurl. og formann flokksins, því að ástæða væri til að spyrja hann, úr því að hann er hér mættur, hvernig Sjálfstfl. hyggst nálgast það markmið sitt, þá stefnu sína sem hann lagði fram fyrir síðustu kosningar, að allir eignuðust húsnæði. Eign fyrir alla, hét það, og 80% lán til allra þeirra sem eru að eignast húsnæði í fyrsta sinn. Ég held að ég fari orðrétt með þetta upp úr kosningastefnuskrá þeirra sjálfstæðismanna. Herra forseti. Það er auðvitað ekki til fyrirmyndar að vekja athygli á því að menn séu að laumast burt úr þingsalnum á fundartíma, en kallað var í mig í áðan í símann vegna þess að sami einstaklingur var hvað eftir annað búinn að reyna að ná við mig sambandi og ég leyfði mér að laumast út örstutta stund. Og viti menn! Sá einstaklingur var ungur maður norður á Akureyri að rekja fyrir mér raunir sínar. Hann keypti sína fyrstu íbúð og sá kaupsamningur var móttekinn af Húsnæðisstofnun 4. júlí 1984. Þessi ungi maður, sem var þarna að eignast sitt fyrsta húsnæði, hefur ekki fengið eina einustu krónu enn þá af þeim 80% sem hv. sjálfstæðismenn ætluðu nú að lána honum skv. kosningaloforðum. Hann bíður sem sagt enn þá, þegar komið er þetta fram á árið 1985, eftir sínum fyrstu krónum frá Húsnæðisstofnun. Skv. upplýsingum þaðan var honum núna í vikunni sagt að hann þyrfti ekki að eiga von á fyrirgreiðslu þaðan í bráð eins og staðan væri. Ég tek þetta dæmi hér til að minna fólk á að við erum að tala um örlög lifandi fólks sem á mikið undir því að hv. Alþingi bregðist þeim ekki í þessum efnum. Það eru þúsundir, það eru ekki hundruð, það eru þúsundir, sem eiga nú í hliðstæðum erfiðleikum og sá ungi maður sem ég tók dæmi af. Það sem veldur því að Sjálfstfl. og Framsfl. eru víðs fjarri því að standa að nokkru við kosningaloforð sín í húsnæðismálum er aumingjaskapur þessara flokka þegar að því kemur að afla tekna. Það er það sem sker úr í þessu efni. Og þó að hæstv. félmrh. hafi, eins og þeir vita sem fylgst hafa með honum á þessum þunna ís undanfarna mánuði, haft vissa tilburði í þá átt að reyna að afla tekna inn í húsnæðiskerfið hefur hann jafnóðum verið barinn niður með það af samstarfsmönnum sínum, einkum og sér í lagi Sjálfstfl. sem má aldrei heyra það nefnt að nokkurs staðar sér reynt að afla fjármagns í þetta kerfi til þess að það geti gengið. Það er sem sagt aðferð Sjálfstfl. við að framkvæma stefnu sína, eign fyrir alla, að berja niður allar tilraunir hæstv. félmrh. sem af veikum burðum er að reyna að afla tekna til húsnæðismála og hefur gert sér grein fyrir því að það er forsenda þess að nokkuð sé hægt að gera í þessum efnum. Þeirri feigðarstefnu er hins vegar fylgt þessa dagana að láta byggingarsjóðina taka lán og aftur lán og enn þá lán og vísa þeim á lánamarkaðinn, sbr. afgreiðslu lánsfjáráætlunar sem öllu máli á að skipta í húsnæðismálum. Það eru ekki fjárlög, það eru ekki tekjustofnar, ekki framlög, heldur lán sem eiga vandann að leysa. Og menn vita á hvaða kjörum þau lán bjóðast þessa dagana, hvernig kaupin gerast á þessari eyri frjálshyggjunnar og vaxtaokursins. Það eru 4, 6, 8, 9% vextir ofan á verðtryggingu sem byggingarsjóðnum er ætlað að greiða af þeim skammtíma- eða langtímalánum sem hann er að taka og endurlánar síðan á miklu lægri vöxtum eins og allir vita. Þetta er aðferð hv. stjórnarsinna til að byggja upp byggingarsjóðina og húsnæðiskerfið. Ég þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð. Það vekur athygli mína fjarvera og þögn Sjálfstfl. og það að þeir skuli ekkert hafa fram að færa við þessa umr. Það vekur svo sannarlega athygli mína, herra forseti.