Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg skal ekki að þessu sinni tefja tímann eða lengja þingtíðindin með langri framsögu. Jeg geri hvort eð er ráð fyrir, að þingmenn sjeu nú þegar ráðnir um atkvæði sín í þessu máli. Jeg fyrir mitt leyti tel það ekkert vafamál, hvernig þau eigi að falla. Um ástæðurnar fyrir þessari till. hefi jeg áður getið í framsöguræðu minni, og svo eru þær tilfærðar í nál. landbúnaðarnefndarinnar í þessu máli, og læt jeg mjer því að þessu sinni nægja að vísa til þeirra á þgskj. 22. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir um málið.

Benedikt Sveinsson Það er kunnugt, að hjer í deildinni hafa komið fram tvær till., sem báðar fara í þá átt, að ráða stjórninni frá því að selja tvær landssjóðsjarðir. Þessar jarðir eru hvor um sig höfuðból í einhverri blómlegustu sýslu landsins, Árnessýslu. Báðum þessum till. hefir verið vísað til landbúnaðarnefndar. Hún hefir nú látið uppi álit sitt, en þó ekki nema um aðra till.  (S. S.: Hitt er á leiðinni)  Jeg tel, að æskilegra hefði verið, að nefndin hefði látið uppi álit sitt um báðar till. í einu, þar sem svo margt er líkt um þær. Mundi það ekki lítið spara umræður; en það er alkunna, að þegar þjóðjarðasölu ber á góma hjer á þingi, þá verður mörgum liðugt um málbeinið. Jeg legg því það til málanna, að þetta mál verði nú tekið út af dagskrá og látið bíða þess, að nefndin láti uppi álit sitt um hina till, og að þær verði síðan samferða hjer í deildinni.

Einar Jónsson Jeg býst við, að jeg sje einna kunnugastur þar eystra af þeim þm., er hjer sitja; þess vegna vona jeg, að tekið verði tillit til orða minna, er jeg læt uppi álit mitt í þessu máli. Jeg er ekki samþykkur háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) um það, að láta bæði málin fylgjast að. Hjer er um mjög mismunandi ástæður að ræða. Eftir áliti Ágústs frá Birtingaholti stendur svo á um Ólafsvelli, að sá, sem býðst til þess að kaupa þá, ætlar sjer ekki að búa á þeim sjálfur; bæði er það, að hann er hniginn að aldri, og svo hefir hann ekki heldur búið um nokkurt skeið. Aftur á móti er kaupandinn að Gaulverjabæ ungur maður, sem ætlar sjer að búa á jörðinni framvegis. Sömuleiðis er það alkunnugt, að sá, sem beiðist kaupa á Ólafsvöllum, er maður lítt efnum búinn og mun því aldrei geta rekið jörðina með þeim krafti, er með þarf, en kaupandinn að Gaulverjabæ er aftur á móti maður sæmilega efnum búinn, sem bæði hefir vilja og vit á að reka þar góðan búskap, og hefir þegar reist jörðina úr niðurníðslu með dugnaði á stuttum tíma. Jeg hefi því orðið samferða meðnefndarmönnnm mínum hvað sölu Ólafsvalla snertir, en í hinu málinu mun jeg fara nokkuð mínar brautir. Það er rjett hermt, að komið hefir til tals þar eystra að setja á stofn bændaskóla eða lýðskóla. Ef nú Ólafsvellir eru, eins og sagt hefir verið, sjálfsagðir og best hentir sem skólajörð, þá gildir þessi mótbára ekki gagnvart sölu Gaulverjabæjar, því að ekki er þörf nema á einni jörð til slíkra hluta. Það er ekki heldur víst, að skólinn verði endilega í Árnessýslu, því að þar sem líklegast er, að báðar sýslurnar, Árnes- og Rangárvallasýslur, verði saman um slíka skólastofnun, þá getur skólinn alt eins vel orðið í hinni síðarnefndu eins og í hinni fyrnefndu. Annars er það altaf tilfinningamál fyrir mönnum, þegar um þjóðjarðasölu er að ræða, og því álít jeg, að besta leiðin hefði verið og sje að vísa málinu til stjórnarinnar.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Það er rjett álitið hjá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að margt er líkt um þessar till., og má því gera ráð fyrir, að niðurstaðan, sem háttv. deild kemst að um þær, verði hin sama, sem sje sú, að hvoruga jörðina beri að selja. En aftur á móti get jeg ekki verið honum sammála um það, að nú sje rjettast að fresta þessu máli, þar til nefndin hafí látið uppi álit sitt um Gaulverjabæjarmálið. Það má sem sje geta þess, að um þá till., sem nú liggur fyrir, stendur nefndin óskift og einhuga, en án þess að jeg ætli að fara að bera sögur út af nefndarfundum, þá býst jeg ekki við, að því verði að heilsa um till. viðvíkjandi Gaulverjabæ. Jeg geri líka ráð fyrir, að um þá till. geti af einhverjum misskilningi orðið frekari umræður, og er því að mínum dómi betra að útkljá þetta mál nú þegar og ræða svo hitt málið á sínum tíma. Jeg ætla því ekki nú að svara ræðu háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) um Gaulverjabæ, heldur geyma það þangað til málið verður tekið fyrir hjer í deildinni.

Einar Jónsson Jeg ætla mjer alls ekki að fara út í neinar kappræður út af þjóðjarðasölumálinu, sem hjer liggur fyrir, og get því verið ósköp rólegur. Jeg veit, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) er það kappsmál, að báðar þessar till. nái fram að ganga, en þrátt fyrir það ætti hann ekki að vera með neinar dylgjur um það í minn garð, að jeg sje ekki sem heilastur í þessu máli. Hann ætti heldur að vera svo hreinskilinn, að segja blátt áfram, að jeg sje mágur Skúla í Bæ. En það get jeg sagt honum, að þótt hann ætli að nota það sem vopn á mig, þá mun það aldrei duga honum. Jeg álít, að ekki beri að kippa einni jörð út úr því kerfi, sem til er um þjóðjarðasölu, og um þá skoðun mun jeg ekki breyta, hvort sem í hlut á faðir, sonur eða mágur. Að jeg er þó sammála nefndinni um Ólafsvellina er af því, að svo sjerstaklega stendur á um þá, eins og jeg hefi áður sagt. Jeg álít enn sem fyr, að bæði þessi mál eigi ekki að fylgjast að, og felli mig því eigi við þá till.háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að málið sje nú tekið út af dagskrá, en ekki mundi jeg vera því mótfallinn, að málunum verði nú þegar vísað til stjórnarinnar; ætlast til, að stjórnin gerði þann mismun á sölu, sem sanngjarn væri.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal ekki neita því, að jeg er sömu skoðunar og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) um það, að þar eð um er að ræða tvær till., sem báðar eiga við samstætt efni, þá hefði verið viðkunnanlegra, að þær hefðu báðar fylgst að hjer í deildinni, og mjer finst það óskiljanlegt, að nefndin skyldi ekki láta uppi álit sitt um báðar jarðirnar í senn. Jeg skal ekki fara út í það að svo komnu máli, hvort hindra beri sölu jarðanna, en það er ekki fjarri sanni, að jeg mundi verða feginn, ef nægilegar ástæður fengjust fyrir því að neita sölunni. Jeg er sem sje fremur mótfallinn sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og vil, ef unt er, ekki láta selja eina einustu, en þó síst af öllu slíkar jarðir sem þessar. Af þessu verður sjeð, að ekki hefði þurft mikið til þess að fá mig til að neita sölu þessara jarða, ef það er á annað borð hægt vegna anda laganna. Leiðin, sem farin hefir verið í þessu máli, er nokkuð vafasöm. Þegar sem sje stjórninni er heimilað með lögum að selja allar þjóð- og kirkjujarðir, þá er það allóheppilegt að taka eina jörðina út úr og reyna að hefta sölu hennar með því að fá háttv. deild til þess að samþykkja þingsályktunartill í þá átt. Bending til stjórnar, sem lítur eins á málið og sú stjórn, sem nú situr að völdum, hefði átt að veranægileg, þótt ekki væri í slíku formi sem hjer. Þar að auki hefði jeg búist við því, að háttv.flm. (S. S.) hefði spurt stjórnina, hvort henni fyndist ástæða til þess að taka þessa þingsályktunartill. til greina, því að þótt hún verði nú samþykt, þá gefur það að skilja, að með því er ekki hægt að neyða stjórnina til þess að breyta á móti lögunum. Jeg álít því, að best sje að láta bæði málin fylgjast að, og að taka eina jörð út úr tel jeg viðurhlutavert.

Þórarinn Jónsson Jeg sje engar líkur til þess, að málið verði nú tekið út af dagskrá, en jeg ætla samt að forðast að ræða mikið um jarðasöluna, heldur ætla jeg að athuga aðferðina, sem viðhöfð hefir verið í þessu máli, því að hún finst mjer allóviðfeldin. Mjer líst sem sje ekki á það, að þótt einhverjar kvartanir komi til þingsins frá einstaka mönnum út af deilumálum heima í hjeraði, að það þá hlaupi upp til handa og fóta og samþykki þingsályktunartill. um eða út af slíku. Að þessu hefir það líka verið svo, að þegar þingið hefir gripið inn í framkvæmdir stjórnarinnar í jarðasölumálinu, þá hefir það ætíð verið gert með lögum frá þinginu; enda sýnist það engri átt ná að innleiða þá reglu, að banna eða heimila sölu á jörðum með þingsályktun frá annari deild þingsins. Auk þess virðist mjer svo, að eitthvað persónulegt felist að baki þessu máli, og ætti þingið ekki að draga þess háttar mál inn til sín eða skifta sjer af þeim. Jeg skal ekki um það segja, hvort sú jörð, sem hjer um ræðir, sje hentug eða vel fallin til að vera skólajörð, þótt því sje haldið fram af mótstöðumönnum sölunnar, sem æ og æfinlega er gert, hvort sem það á við eða ekki; jeg þekki staðhætti þar of lítið til að kveða upp slíkan dóm. En hitt veit jeg með vissu, að í þessu máli vantar ýmsar þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru áður en gengið er til atkvæða um till. nefndarinnar. T. d. vantar upplýsingar um hin persónulegu atriði, sem að baki liggja málinu, hvort þau ekki beinlínis ranghverfa svo útliti þess, að ekkert sje á því að byggja, og svo vantar upplýsingar um það, hversu mikils virði jörðin myndi í raun og veru verða, ef þar yrði komið á þeim endurbótum, sem til standa. Því að það verð jeg að telja nauðsynlegt atriði, til þess að sennileg og sanngjörn virðing geti farið fram á jörðinni. Og þó að til mála kæmi að selja hana, myndi það ekki, af þessum ástæðum, geta orðið að svo stöddu. Annars býst jeg við, að háttv.flm. (S. S.) og háttv. deild sjeu mjer sammála um það, að óhætt muni vera að vísa málinu til stjórnarinnar. Mönnum mun í minni, hver orð hún hefir haft hjer í deildinni um þetta mál og jarðasölumálið yfirleitt, þegar það hefir verið til umræðu á þinginu, og mun því engin hætta á, að hún hrapi að sölu slíkra jarða, sem hjer um ræðir, enda óhugsandi, að hún telji sig bundna við þingsál. frá annari deild þingsins í þessu efni. Jeg vil því leyfa mjer að koma með svo felda rökstudda dagskrá: Í fullu trausti þess, að landsstjórnin afli sjer ítarlegra upplýsinga í þessu máli, og að þeim fengnum leiði það til lykta á þann hátt, er hún telur rjett vera, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Út af ræðu hæstv. forsætisráðherra, þar sem hann talar um, að sú leið, sem við flutningsmenn höfum farið í þessu máli, sje ekki sem heppilegust, þá verð jeg að segja það, að jeg heyrði hann ekki benda á aðra leið heppilegri, er svo stendur á sem hjer. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að stjórnin væri ekki skyldug að taka til greina þingsályktunartill., sem færi í bága við gildandi lög. Þetta má vel vera, en hins vegar er það alkunnugt, að stjórnin hefir kynokað sjer við að selja þjóðjarðir síðustu árin, og það gladdi mig að heyra, að hún skuli enn vera sama sinnis, því að jeg álít, að ekki beri að selja eina einustu þjóðjörð eða kirkjujörð, og síst slíkar jarðir, sem hjer um ræðir. En þegar leitað var til okkar þm. Árn. út af sölu Ólafsvalla, þá sáum við ekki aðra leið heppilegri til þess að snúa oss til stjórnarinnar en þingsályktunarleiðina, og því völdum við hana. Auk þess hygg jeg, að þeir, sem að málinu stóðu, mundu ekki hafa verið ánægðir með, að við hefðum að eins snúið okkur til hæstv. forsætisráðherra og fengið hjá honum eitthvert vilyrði fyrir því, að salan yrði ekki látin fram fara. Jeg er ekki með þessum orðum að bera brigður á það, að stjórnin haldi loforð sín. En jeg tel rjettast að koma til dyranna eins og maður er klæddur og láta málið koma sem best í dagsljósið, en til þess sje jeg ekki aðra leið betri en þá, sem hjer hefir verið farin. Hvað því viðvíkur, að hjer sje verið að taka einstaka jörð út úr, þá helgast það eingöngu af því, að um bana hefir verið beðið til kaups. Það, sem háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) talaði sjerstaklega um í sinni ræðu, að eitthvað persónulegt lægi að baki málinu, sem þyrfti að koma í dagsljósið, þá er mjer með öllu ókunnugt um það, og fyrir mjer er áreiðanlega ekkert persónulegt í því. Það leiðir því af þessu, að hreinasti óþarfi er að fresta málinu, og legg jeg því á móti dagskránni. Ekki ætla jeg mjer nú, fremur en áður, að svara háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), því að þá mundi jeg neyðast til að fara að tala um mál, sem ekki er á dagskrá, en það tel jeg með öllu alveg óviðeigandi.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skil ekki í því, hvers vegna háttv. flutningsmenn komu ekki fram með lagafrv., því að þingsályktunartill. er hjer mjög ófullnægjandi. Gerum ráð fyrir, að nú verði samþ þingsályktunartill. sú, sem fyrir liggur, en eftir eitt eða tvö ár kann svo að koma beiðni frá sýslunefnd Árnessýslu um sölu á jörðinni, eða ný meðmæli með því, að hún verði seld, og yrði þá þingið að taka málið upp á ný. Svo ef fást ætti nokkur trygging fyrir því, að jörðin hjeldist í eigu landsins, þá hefði í stað þingsályktunartill. átt að koma hjer fram lagafrv., eins og háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) líka benti á. Annars sje jeg ekki ástæðu til að vera að deila um málið og eyða með því tíma þingsins til ónýtis.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) talaði um, að hann væri hlyntur sölu þjóðjarða, og skil jeg því vel afstöðu hans. En eins og mönnum er ef til vill kunnugt, þá er jeg á gagnstæðri skoðun. Jeg álít, að landið eigi ekki að selja jarðir sínar, og þó að jeg hafi stundum verið með því að selja þjóðjarðir, þá er það ekki af öðru en því, að jeg hefi ekki viljað gera einum hærra undir höfði en öðrum af þeim, sem kaupa hafa æskt. Í þessu sambandi get jeg ekki leitt hjá mjer eina athugasemd. Það hefir verið færð sem ástæða móti sölunni, að einstakur maður vilji kaupa jörðina, en ekki fleiri menn eða fjelag. Slík ástæða er ljettvæg, því að mjer finst sama, hvort einn maður eða þúsund koma fram með málaleitun; sje málaleitunin rjettmæt, á hún að ganga fram, sje hún órjettmæt, á hún ekki að ganga fram. Sú málaleitun, sem hjer er farið fram á, er órjettmæt, af því að jörðin, sem hjer er um að ræða, er einhver mesta kostajörð, sem landið á, og hefir mörg skilyrði til þess að verða margfalt arðbærri eign í framtíðinni en hún er nú. Þess vegna á hún að verða áfram landsins eign. Það var ekki alls kostar rjett, sem sagt var hjer í deildinni, að vantaði skýrslu um framtíðarhag jarðarinnar. Eins og mönnum er kunnugt, hefir Alþingi veitt fje til áveitu úr Þjórsá yfir Skeiðin, einmitt mest um það svæði, sem heyrir undir þessa jörð; og má Alþingi hafa vitað, er það veitti slíkt fje, að framkvæmdirnar mundu leiða til stórmikilla bóta á jörðinni. Þingið hefði aldrei farið að veita fje þarna, hefði það ekki fyrirfram vitað, að það fje mundi margfaldlega ávaxtast, og það eitt ætti að vera nægileg ástæða til þess, að landið seldi aldrei jörðina. Jeg álít því engar skýrslur vanta hjer. Jeg get ekki sjeð, að rjettara hefði verið að koma fram með frv. í þessu máli en þingsályktunartill., því að stjórnin hefir fult vald til að neita sölunni, þó að þingið ekki vilji; henni má því vera sama, í hvaða formi þingviljinn kemur fram. Hæstv. forsætisráðherra tók heldur í þann strenginn, að þingið hefði átt að gefa út lög um söluna, en jeg veit, að honum muni verða alveg nægilegt að fá þingviljann í þingsályktunartill.formi.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil að eins gera þá örstuttu athugasemd út af ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), að ef hjer er um þingvilja að ræða, þá hefði þessi till. átt að koma frá Alþingi, ekki að eins frá annari deildinni, heldur og hinni, því að engin vissa er fyrir, að hin deildin vildi fallast á það sama, svo að till. frá að eins annari deildinni getur ekki bundið stjórnina í þessu máli. Þetta hefir háttv.þm. Dala. (B. J.) ekki athugað, sem þó hefði átt að liggja honum nærri, úr því að hann fór að tala um vilja þingsins í þessu sambandi. Lagafrv. hefði því verið hjer heppilegra en þingsályktunartill., eins og jeg áður sagði.

Jón Jónsson Það er eins ástatt um mig og háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), að mjer finst ekki ástæða til þess, að háttv. deild samþ. þessa þingsályktunartillögu. Vjer höfum fyrir oss álit sýslunefndar Árnessýslu, og mjer finst sumir háttv.þm. fara nokkuð óvirðandi orðum um vilja hennar í þessu máli. Því að þótt sýslunefnd hafi áður verið á móti sölu á jörðinni, þá geta vel hafa komið fram nýjar ástæður í málinu, sem rjettlæta það fullkomlega, að henni hefir nú snúist hugur. Eins verður að lita svo á, sem sýslunefnd álíti einhverja aðra jörð en þessa heppilega fyrir alþýðuskóla, enda er það líka játað í fylgiskjali því, sem prentað er með tillögunni, að sumt mæli fremur með Skálholti sem skólajörð. Skálholt virðist líka að mjög mörgu leyti heppilegri staður fyrir alþýðuskóla en Ólafsvellir, og má benda á, að þar var frægast skólasetur landsins um margar aldir. Jeg held, að háttv. flutnm. (S. S.) hafi gefið í skyn, að hætta væri á, að farið yrði að braska með jörðina, ef hún yrði seld. Nefndin minnist ekki á þetta, og ástæður hennar eru, að því er mjer virðist, fremur veikar. En ef háttv. flutnm. (S. S.) hefir eitthvað fyrir sjer í þessu, þá er það gild ástæða. Að eins er það undarlegt, að sýslunefnd skuli þá hafa sjest yfir hana. En nú vitum við, að stjórnin heldur fast í þjóðjarðirnar, selur þær ekki, nema það sje alveg sjálfsagt samkvæmt lögunum. Því virðist mjer tillaga þessi óþörf. Óþarfi fyrir þingið að útiloka sölu þessarar jarðar, enda ekki svo gildar ástæður færðar fyrir tillögunni, að nauðsynlegt sje að taka í taumana. Þingið hefir jafnan sýnt sig fylgjandi þjóðjarðasölunni, og mun vera það enn. Gæti verið mótsögn í því að banna sölu þessarar jarðar, ef ekki eru alveg sjerstakar ástæður til þess. En þær liggja ekki fyrir. Því vil jeg láta stjórnina hafa veg og vanda af þessu máli.

Pjetur Jónsson Mjer þótti undarlegt, hvernig hæstv. forsætisráðherra tók í þetta mál, því að mjer finst að honum ætti að vera það ljúft að vita vilja þingsins, sjerstaklega ef hann færi í sömu átt og stjórnarinnar. En vilji hennar er að selja ekki þjóðjarðir að svo komnu. Það hefir hún áður látið í ljós. Hjer er verið að slægjast eftir jörð, sem er á áveitusvæði, sem landssjóður leggur mikið fje til. Jeg skil ekki í því, að nokkur þingmaður geti verið með því að selja nokkra þá jörð, sem landið hefir sjerstaklega tekið til þess að gera endurbætur á. Jeg játa, að annar vegur gat verið viðkunnanlegri til þess að láta stjórnina vita vilja þingsins heldur en þessi þingsályktunartillaga. Og mjer finst beinasti og stysti vegurinn sá, að hæstv. forsætisráðherra lýsi hjer yfir því, að hann ætli sjer alls ekki að selja þessa jörð. Þá þarf ekki að samþykkja þessa áskorun. En það er sannast að segja, að þótt stjórnin sje á móti þjóðjarðasölu, þá er eðlilegt, að hún sje hikandi í því að framfylgja sinni eigin skoðun þar, eftir útreið þá, sem frv. stjórnarinnar í fyrra, um frestun á sölu þjóðjarða og kirkjujarða, fjekk hjer í þinginu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er fús til þess að svara fyrirspurnum þessu máli viðvíkjandi. Sjerstaklega hefði mjer verið kært, að nefndarálitin um hvorttveggja söluna, á Ólafsvöllum og Gaulverjabæ, hefðu, verið lögð fram og rædd í einu. Þá hefði verið hægara að svara fyrirspurnum, sem að málinu lúta, í heild sinni. En nú hefir háttv.flm. (S. S.) lýst yfir því, að það þýddi ekki þótt stjórnin lýsti yfir vanþóknun sinni á þjóðjarðasölu, því að viðtakandi stjórn gæti virt stefnu fyrirrennara síns að vettugi og breytt öðruvísi. Annars fanst mjer háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) alt annað en ljós í ummælum sínum, þar sem hann talaði um, að stjórnin hefði verið hikandi í þjóðjarðasölumálinu. Hann ætti þó að muna, að í fyrra lagði stjórnin fyrir þingið frv. um frestun á þjóðjarðasölu, og var það ekki stjórnarinnar sök, að þingið feldi það frv. Stjórnin er alls ekkert hikandi í þessu máli, þótt jeg hins vegar búist við því, að hún telji sjer skylt að selja, ef einhverjar sjerstakar ástæður eru ekki fyrir hendi. Ef háttv. deild vill spyrja um eitthvað sjerstakt, er jeg fús til þess að svara.

Einar Jónsson Háttv. þm. S.-Þ. (P. J) skaut því fram, að það ætti alls ekki við, að nokkur þm. gæti verið með því að selja jörð, sem landssjóður hefði sjerstaklega lagt fram fje til þess að gera endurbætur á. En slíkt finst mjer engin ástæða. Ef þingið eða landsstjórnin sjer ástæðu til þess að styrkja eitthvert landssvæði, þá gerir hún það án þess að hafa það fyrir augum að taka sjerstök rjettindi einstakra manna í staðinn. Fjeð, sem fram er lagt, á að koma landsmönnum til góða, en ekki landssjóðnum, á annan hátt en þann, að tekjur hans aukast við aukin gæði lands.

Einar Arnórsson Það er að eins örstutt athugasemd, sem jeg vildi koma með út af ræðu hæstv. forsætisráðherra. Mig hefir nefnilega furðað á því, hve skift hefir um í ræðum hans, en þær eru þegar orðnar fjórar í þessu máli. Mjer heyrðist fyrst, er hann talaði, að hann væri feginn því, ef háttv. deild fyndi nægilega ástæðu til þess að skora á stjórnina að neita sölunni, og feginn því, að þingsályktunartillagan kom fram, því að með því móti væri hann löglega afsakaður. Nú er það vitanlegt, að þingið var á alt annari skoðun en stjórnin í þjóðjarðasölumálinu í fyrra, þar sem það feldi frv. hennar um frestun ásölu þjóðjarða. Þetta vissi hæstv. stjórn fullvel, og vjer bjuggumst við því, að hún teldi sig því einmitt nú úr öllum vanda gagnvart kaupbeiðendum, ef þingsályktunartillaga sú, sem hjer liggur fyrir, yrði samþykt, teldi sig löglega afsakaða, bæði gagnvart hlutaðeigendum og þinginu. Og jeg geng líka að því vísu, að hæstv. stjórn taki þingsályktunartillöguna til greina, nema hún lýsi hjer beint yfir því, að hún geri það ekki. Menn vita, að sýslunefnd Árnessýslu hefir verið á mörgum áttum í málinu. Árið 1914 kom fram hjá henni ein skoðun í því, árið 1916 önnur og nú, árið 1918, sú þriðja, gagnstæð þeirri, sem uppi á teningnum var áður. Það sýnist því valt að byggja mikið á áliti sýslunefndarinnar. Tillagan er, sem sagt var, komin fram til þess, að stjórnin standi betur að vígi um að neita um söluna, bæði gagnvart þingi, sýslunefnd og kaupbeiðendum. Þessa jörð er rangt að selja nú, og það á háttv. deild að láta stjórnina vita. En stjórnin er væntanlega einnig á sömu skoðun.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. þm. Árn. (E. A.) var að finna að því, hve oft jeg hefði tekið til máls um þetta lítilfjörlega atriði. Það getur vel verið, en þess minnist jeg, að þegar þessi háttv.þm. (E. A.) sat í ráðherrasætinu, gerði bann hið sama. Jeg man, að hann svaraði þá einatt hverju atriði, sem til hans kasta kom, og jeg ámæli honum ekki fyrir það. Jeg bjóst sem sagt ekki við aðfinslu fyrir þetta. Auk þess furðaði mig á því, að sami háttv.þm. (E. A.) skyldi þurfa að snúa út úr orðum mínum. Jeg sagði aldrei, að jeg hefði orðið glaður er þingsályktunartillagan kom fram; þvert á móti taldi jeg hana óþarfa.

Einar Arnórsson Að eins örstutt athugasemd. Það var hreinn misskilningur hjá hæstv. forsætisráðherra, að jeg væri að finna að því, hve oft hann hafi tekið til máls. Mjer hefir alls ekki dottið í hug að snupra hann fyrir það. Hann er því óþarflega hársár. Hitt er satt, að hann hefir tekið oft til máls, en jeg hefi ekkert við það að athuga.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Örstutt athugasemd. Hæstv. forsætisráðherra hefir aftur ítrekað það, að þessi tillaga fengi að bíða eftir Gaulverjabæjartillögunni. Jeg sje enga ástæðu til þess. En hins vegar er honum óhætt að trúa því, að jeg legg engu minni áherslu á það, að Gaulverjabær sje ekki seldur. Hann þarf því ekki að ímynda mjer, að hjá mjer ráði neitt persónulegt í þessu máli, þótt jeg vilji láta samþ. tillögu þessa nú þegar. Jeg held, að frestun hennar yrði til þess að lengja umr. um hana enn meir en orðið er, og alt það verði endurtekið í umræðunum um Gaulverjabæ, sem sagt hefir verið hjer í dag. Viðvíkjandi ræðu háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) skal jeg geta þess, að það er rjett, sem hann sagði, að jeg vjek að því í flutningsræðu minni, að hætta gæti verið á því, að þessi jörð, ef hún yrði seld, lenti í braskarahöndum. Sú skoðun mín hefir ekki breyst, enda þótt þess sje ekki sjerstaklega getið í nefndarálitinu. En þar er þessu ekki slept vegna þess, að nefndinni sje ekki æjóst, að sú hætta vofir jafnan yfir jörðum, sem seldar eru úr eigu þess opinbera. Svo að ef það ríður baggamunninn hjá honum, þá skal jeg skal taka það fram, að þessi hætta er ekki útilokuð. Því er honum óhætt að trúa. Einhver gat þess, að sýslunefnd Árnesinga hefði leyft sölu á jörðinni 1914. Því máli var þannig farið, að Jón Bíldfell frá Ameríku falaðist þá eftir jörðinni. Sýslunefndin samþykti þá að selja honum með því skilyrði, að hann setti þar upp fyrirmyndarbú og byggi þar síðan svo og svo mörg ár. Að eins með þessum skilyrðum vildi sýslunefndin selja honum. En svo kom aldrei til þess, að gengið væri að þessum skilyrðum, og varð því ekki af sölunni.

Þórarinn Jónsson Háttv. frsm. (S. S.) gat þess, að það væri ekki rjett, sem jeg tók fram, að hjer myndi eitthvað persónulegt liggja á bak við. Hann ljet þess getið, að frá sinni hlið væri það ekki, og það getur líka verið rjett. En það horfir undarlega við, þegar maður sendir þingmönnum brjef og segir þar svo eða svo frá, en svo kemur annar maður og segir, að brjefritarinn vilji fá jörðina handa syni sínum o. s. frv. Hjer er eitthvað persónulegt, og býst jeg við, að það vaki fyrir fleirum en mjer. En það má vel segja, og er líklega skoðun háttv.frsm. (S. S.), að ekki sje mikið að marka álit sýslunefndar. En af því, að sýslunefnd hefir verið og er að lögum mikill aðili í málinu, get jeg ekki gengið fram hjá áliti hennar, er jeg legg það móti áliti eins manns. Og þótt hún sje nú komin á aðra skoðun en hún hafði áður, þá getur vel verið og er líklegast, að síðasta skoðun hennar sje hin rjetta, og bygð á því, að nú hafi hún fengið hinar bestu upplýsingar. Jeg held því, að ummæli mín um persónulegt atriði í málinu sjeu ekki ofmælt. Háttv. þm. Dala. (B. J.) kvað á sama standa, hvort bygt væri á áliti eins eða fleiri, t. d. 100 manna, að eins að málsatriði væru rjett. Getur vel verið nokkuð í því, en þó getur ekki verið sama, hvort ræða er um álit eins eða hundrað manna, því að eftir því, sem fleiri menn sanna eitt atriði, verður að telja það ábyggilegra, og hvort málsatriðið er hjer rjett getur hann ekkert sagt um fremur en jeg. Taldi jeg því rjett að leita frekari upplýsinga og fresta sölunni. Og jörðin verður ekki heldur metin rjett fyr en sjeð verður, hve miklum umbótum hún getur tekið. Jeg hefi nú heyrt, að sumir hv. þm, t. d. háttv.þm. S -Þ. (P. J.), vilja gera sig ánægða með yfirlýsingu frá hæstv. forsætisráðherra. Þeir treysta þá stjórninni til að fara rjetta leið í málinu. Geta þeir þá vel verið með dagskrártill. minni, og vona jeg því, að hún verði samþykt.

Benedikt Sveinsson Mjer finst hreinn óþarfi að líta á þetta mál sem persónulegt mál. Það er kunnugt bæði um þessa jörð og hina, Gaulverjabæ, að þær eru höfuðból, hvor í sinni sveit. Báðar eru jarðirnar á áveitusvæðinu, sem landið leggur mikið fje í, og hvor jörðin fyrir sig er kostajörð og lang stærsta jörðin að hundraðatali í sinni sveit. Hjer á því alls ekki að metast um, hvort hjer vanti sönnunargögn fyrir einhverjum undirróðri, er á bak við liggi tillöguna, er hjer liggur fyrir. Tel jeg, að þingið geti vel lýst yfir því, af þeirri þekking, sem það hefir á jörðunum, að það vilji ekki láta selja þær, og skotið því til stjórnarinnar með þingsályktun að selja ekki. í 1. gr. kirkjujarðasölulaganna frá 16. nóv. 1907 er stjórninni veitt heimild til að selja ábúendum kirkjujarða ábýli sín, en í 2. gr. sömu laga er gerð sú undanþága að „Heimild þessi nær ekki til kirkjujarða þeirra, er prestar sitja á, eða að áliti sýslunefndar, þar sem jörðin liggur, eru hentugar til embættisseturs, fyrir skóla, sjúkrahæli eða til annara almenningsnota“. Nú er það auðvitað um höfuðból þau, sem hjer um ræðir, að ef nokkur jörð eða jarðir í sýslunni er hentug til almennra nota, þá eru það þessar. Þarna hefir því stjórnin hreint og beint skyldu til að neita um kaup á jörðinni, samkvæmt „anda“ eða tilætlun laganna. En samkvæmt bókstafnum á þetta að vera komið undir áliti sýslunefndar. Auðvitað er þetta sett í lögin vegna þess, að gert var ráð fyrir, að sýslunefndir stæðu vel að vígi til þess að dæma um þessi efni, og oft betur en landsstjórnin, er ætla mátti að síður þekti til í fjarlægum hjeruðum, - en tilætlun hefir engan veginn verið sú, að sýslunefndir hefðu neitt hæstarjettarvald í þessum efnum. Nú er það kunnugt, að hjer hafaskoðanir sýslunefndar verið mjög á reiki, hún orðið margsaga, eða eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, látið frá sjer fara þrjú mismunandi álit með skömmu millibili. Yfirlýsing sýslunefndar verður því ekki að miklu hafandi. Þingið verður að byggja á eiginni þekkingu, enda er það engin vorkunn, því að jarðirnar eru báðar alkunnar. Og það hlýtur að verða þyngra á metunum, hvernig jarðirnar eru í raun og veru, heldur en hvað sýslunefnd segir um þær í hvert sinn. Jeg verð að líta svo á, að samkvæmt anda laganna hafi stjórnin hreint og beint enga heimild til að selja þessa jörð. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) vildi gera mun á ábúendum þessara jarða, þar sem annar væri hættur búskap, en hinn ungur og áhugasamur framkvæmdamaður. Skal jeg ekkert fara út í þá sálma, því að það tel jeg þinginu aukaatriði. Aðalatriðið er, að þingið vill ekki selja höfuðból á Suðurlandsundirlendinu, þar sem verið er að gera stórar umbætur á alþjóðarkostnað. Þar sem háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) talaði um, að ekki þyrfti nema eitt alþýðuskólasetur austanfjalls og því nóg, að landssjóður hjeldi eftir að eins einu höfuðbóli í eign sinni, þá voru þau ummæli hans mest út loftið. Fyrst og fremst er þess að gæta, að hjer gæti verið um fleiri skóla að ræða en lýðskóla eða alþýðuskóla, því að víða hefir verið synjað um sölu á opinberum jarðeignum, af því að þar væri hentugt setur fyrir barnaskóla, En í öðru lagi er hvortveggja jörðin á margan annan veg til þess fallin að koma til almenningsnota. T. d. mætti setja þar upp fyrirmyndarbú eða kynbótabú, eða einhver önnur fyrirtæki til fremdar landbúnaði eða annari menningu landsins. Er þá betra, að landið eigi slíka jörð, í stað þess að þurfa ef til vill að kaupa slíka jörð, er til kæmi, af einstökum mönnum dýrum dómum. Það er verið að tala um að setja lýðskóla á stofn í Skálholti. Hvað myndi sú jörð kosta?  (E. J. og S. S.: Hún fæst ekki!)  . Hún myndi líklega kosta 100-200 þúsundir króna. Væri það því hinn mesti barnaskapur, ef þingið ljeti nokkurt tækifæri ónotað til þess að stemma stigu við sölu helstu höfuðbólanna í blómahjeruðum landsins. Vil jeg því samþykkja þessa þingsályktunartill. heldur en dagskrána. Þótt jeg viti, að núverandi stjórn sje andvíg sölu þjóðjarða og kirkjujarða, þá er hins að gæta, að ef svo færi, að þessari stjórn yrði steypt, þá er engin trygging fyrir því, að næsta stjórn liti líkt á málið, eða vildi efna þau loforð, er fyrirrennarar hennar gæfu, ef þau færu í bág við skoðanir hennar á efni málsins. Tel jeg því rjett að samþykkja till.háttv.þm. Árn. (S. S. og E. A.). Hún er ótvírætt og ákveðið form á neitun þingsins, og skora jeg því á deildina að fella dagskrána, en samþykkja þingsályktunartill. þá, er hjer liggur fyrir.

Forseti: Hjer hefir komið fram till. um að taka málið út af dagskrá, en um það er ágreiningur, þar sem flutningsmaður er á móti því. Mun jeg því leita atkvæða deildarinnar.

Flm. Gísli Sveinsson): Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að svo stöddu að hafa langan formála fyrir þessar till. Það, sem í stuttu máli vakir fyrir oss tillögumönnum, og jeg býst við allri hv. deild, er, að þetta efni, sem till. fjallar um, sje athugað og rannsakað. Býst jeg ekki við, að það verði ágreiningsefni. Þarf ekki að taka það fram, að þetta mál, verslunarmálið, er eitthvert mikilvægasta umhugsunar- og viðfangsefni þings og stjórnar síðan ófriðurinn hófst, og mun verða það meðan hann geisar. Ekkert mál er eins mikilvægt og þær framkvæmdir, bæði út á við og inn á við. Þess vegna hefir og landsstjórnin verið í mesta vanda stödd, og þingið hefir lagt hina mestu áherslu á þessar ráðstafanir. En um leið og þetta mál er svo mikilvægt, þá er það og eðlilegt, að því sje fylgt með mikilli athygli, ekki einungis á þingbekkjum, heldur og úti um alt landið. Það er mjög svo eðlilegt, því að þessar framkvæmdir snerta hagsmuni alls almennings, hvað öflun nauðsynja og verðlag snertir og annað, er þar að lýtur. Stjórnin hefir nú um nokkurn undanfarinn tíma haft með höndum þær framkvæmdir, sem hún hefir aldrei haft slíkar áður, og fáa mun hafa dreymt um að komast mundu í hendur stjórninni. Þá er það og, að landsstjórnin hefir sætt allmiklum aðfinslum út af framkvæmdum sínum og ráðstöfunum í þessu efni. Hafa þær oft þótt orka tvímælis, bæði gagnvart vilja þingsins og eins, hvort hyggilega væri að farið. Þingið hefir að sjálfsögðu ekki gert annað í þessum framkvæmdum en að fela stjórninni í stórum dráttum að fara með málið. Þessar framkvæmdir hafa að mestu snúist um og verið innifaldar í landsversluninni. Fram að síðustu tímum hafa allar þessar framkvæmdir hvílt á herðum stjórnarinnar, og þótt landsverslunin sje nú komin í annara hendur, þá er þó svo, að stjórnin ber ábyrgð á rekstri hennar fyrir þingi og þjóð. Jeg hygg það mála sannast, að almenningi úti um land sje ekki umhugað um annað meira en að þingið komist að sem ábyggilegastri niðurstöðu um það tvent, fjármálin og þær mikilsverðu ráðstafanir, er stjórnin hefir gert í verslunarmálinu. Býst jeg við, að enginn þingmaður vilji svo heim koma af þingi, að hann geti ekki sagt kjósendum gerla af þessum framkvæmdum. Það á hjer líka við, sem sagt var um till., sem hjer var nýlega á ferðinni, um að fjárhagsnefnd athugaði fjárhag landsins, að alt þetta er svo best, að öllum sje ljóst, hvað verið er að gera og gert hefir verið. Það er áríðandi, ekki að eins fyrir allan landsins lýð, heldur og frá mínu sjónarmiði hvað mikilvægast fyrir landsstjórnina, sem annaðhvort hefir farið með eða á að fara með málin. Því er till. orðuð svo, að athuga skuli verslunarframkvæmdir landsins, bæði inn á við og út á við, og ráðstafanir allar, sem gerðar hafa verið og hjer að lúta. Það liggur í till. þessari, að nefndin á sjerstaklega að athuga þær framkvæmdir, sem þegar hafa fram farið. En henni er ekki ætlað að gera till. um framtíðarfyrirkomulag, nema þær tillögur leiði beint af rannsókn hennar. Það er hlutverk bjargráðanefndar að koma með till. um bjargráð í framtíðinni. En vafalaust er mikið unnið við það, bæði fyrir þá nefnd og oss þingmenn og hæstv. stjórn, að fá að vita, hvernig í öllu liggur, því að af því geta allir þessir aðiljar væntanlega lært eitthvað nytsamt um það, sem fram undan er. Ef nefndin kemst að þeirri niðurstöðu, að mikið af þessum ráðstöfunum hafi verið hyggilegar, þá er ástæða til að ætla, að þingið vilji halda sömu braut í aðalatriðunum. En komi hitt í ]jós, að ráðstafanirnar hafi verið athugaverðar, þá má hins vegar ætla, að þingið fari aðra leið, reyni að finna önnur bjargráð. Því er nú ekki að leyna, eins og jeg vjek að áðan, að mjög tíðrætt hefir orðið um ýmsar framkvæmdir og ráðstafanir stjórnarinnar; sjerstaklega hafa komið fram í blöðum landsins allmiklar aðfinslur og óánægja með ýmislegt, sem landsstjórnin hefir gert eða orðið að gera í þessu efni. Jeg býst við, að landsstjórnin líti svo á, sem hún hafi orðið að gera alt, sem hún gerði. Sumt hefir að sjálfsögðu verið þannig vaxið, að hún varð að gera það, en um margt eru menn ekki á eitt sáttir. Þetta er þá það, sem nefndin á að gera meðal annars: að athuga, hvað nauður rak til að gera, ef um ráðstafanir er að tala, sem ekki eru álitnar heppilegar. Jeg býst við, að öllum sje kært, að það sanna leiðist í ljós um þau efni, og sjerstaklega þar sem aðfinslur hafa verið svo miklar, sem raun er á orðin, og jeg skil svo raddir, sem hingað til hafa komið frá stjórninni, sem henni sje þetta kært, - svo að bert gæti orðið, hvað rjett er. Það er líka víst, að allur almenningur á heimtingu á að vita deili á þessu, því að bæði nú og eins að lokum verður það almenningur, sem þetta kemur niður á og á þessu fær að kenna, því að það gefur að skilja, að þetta er alt gert vegna almennings, en ekki vegna einstakra manna, nje heldur til að þjóna neinni einstakri stefnu, geri jeg ráð fyrir. Alt það, sem hjer heyrir undir, er svo margháttað og víðtækt, að það er ekki rjett að fara að rekja það hjer, enda er það nefndarinnar verk; en líka er hitt, að svo mikið verkefni er það, sem fyrir henni liggur, að mikil spurning getur verið um það, hvort ein nefnd, þótt vel skipuð sje, geti leyst það af hendi á svo skömmum tíma, sem hjer á þessu aukaþingi hlýtur að vera afskamtaður, - en hins vegar er það skylda vor að gera gangskör að því, að reyna að komast sem fyrst að einhverri ábyggilegri niðurstöðu um höfuðatriðin, eftir því sem tíminn vinst til. Undir þetta verksvið væntanlegrar nefndar heyrir að sjálfsögðu öll vöruútvegun, vörusala, leiga á skipum, ráðningar starfsmanna og sendimanna til útlanda og, eins og nú stendur á, vátryggingar skipa og ráðstafanir með þau o. fl. Menn kannast við öll þessi atriði, m. a. vegna þess, að þau hafa öll verið á döfinni í umræðum í blöðunum, og einnig verða að heyra hjer undir ráðningar manna í þjónustu landsstjórnarinnar hjer á landi, - ekkert af þessu verður skilið undan þeim verslunarframkvæmdum og ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið, og skylda nefndarinnar er að taka þetta frá sem flestum hliðum, til þess að komast á öruggan grundvöll, - og ber þá að því að gæta, að öll þessi mál hafa orðið að vera sameinuð í höndum landsstjórnarinnar, eins og málum var skipað í öndverðu, þegar farið var að taka þetta til meðferðar af þingi og stjórn þegar í ófriðarbyrjun. Jeg býst ekki við, að ágreiningur verði í þessari háttv. deild um þessi grundvallaratriði till, og býst ekki við, að hjer komi fram út af þessari till. neinn vottur um nokkra fyrirmálstaugaveiklun, eins og átti sjer stað hjer í deildinni fyrir skömmu, er rætt var um aðra till., því að niðurstaðan á slíkri rannsókn getur ekki verið öðruvísi en til hagsmuna fyrir alla.  (B. J : Hvað nefndi háttv.þm., og hvað á hann við?)  . Jeg nefndi það fyrirmálstaugaveiklun, en till , sem jeg átti við, var til umr. á síðasta fundi, og var um að athuga fjárhagsástand landsins. Jeg skal að gefnu tilefni geta þess, að það kom ekki fram hjá hæstv. fjármálaráðherra, sem mjer sýnist fara að ókyrrast. Hjer er komin fram brtt. við þessa till, á þgskj. 25, sem vill gera þá breytingu, að skipa ekki sjerstaka nefnd til þess að athuga þetta mál, heldur fela það bjargráðanefnd; að öðru leyti legg jeg alveg sömu merkingu í þessa till. Mjer virðist nú, að best sje að fara varlega í að blanda alt of miklu saman við það, sem bjargráðanefnd hefir fengið og á að gera; mörgum virðist líka, sem bjargráðanefnd muni eiga að hafa talsvert að starfa, þar sem hún á að bera á herðum sjerstaka umönnun fyrir því, sem gera beri til þess að halda lífinu í þjóðinni framvegis, á meðan þetta ástand ríkir. Það var af þeim sökum, að oss, sem þessa till. berum fram, þótti ekki rjett að fara aðra leið en þá, að sjerstök nefnd yrði skipuð til að athuga þessi mál, svo og af því, að hjer á þingi er mjög misjafnt skipað niður störfum; sumar nefndir hafa mikið að gera, en sumar ekkert. Það væri því alveg óráð að demba öllum þeim málum, sem ætla mætti að þyrfti mest vinnubrögð við, í þá nefnd, sem líklegast væri að mest hefði að starfa á þessu þingi. Það er ekki nema eðlilegt, að menn vilji skifta sem mest störfunum, til þess að koma einhverju áfram. Jeg býst því við, að jeg og fleiri verði á móti því, að þessi málefni verði falin bjargráðanefnd, og leggjum áherslu á, að hjer þurfi sjerstaka nefnd, ef vel á að vera. Þá hefir komið fram brtt. við þessa áminstu brtt, sem fer í þá átt, að ef málið fari ekki í sjerstaka nefnd, þá sje því ekki vísað til þeirrar nefndar hjer í deildinni, sem á að annast um oss í framtíðinni, bjargráðanefndarinnar, heldur til fjárhagsnefndar, og það er víst um það, að fjárhagsnefnd kemur ekki til að hafa að sama skapi jafnmikið starf og bjargráðanefnd. Fyrir þá sök tel jeg það heppilegra, ef málið verður ekki falið sjerstakri nefnd, sem jeg þó teldi heppilegast, - að það fari þá ekki til bjargráðanefndar, heldur til fjárhagsnefndar - og bjargráðanefndin sje þannig losuð við þau störf, sem ekki hljóta beint að heyra undir hana. Jeg og fleiri munum því haga oss þannig gagnvart þessu atriði, að fylgja því heldur, að þetta mál fari í fjárhagsnefnd, en munum svo greiða atkv. móti aðalbrtt., að það fari í fastanefnd, en að skipuð verði sjerstök nefnd. Jeg ætla nú ekki að fjölyrða meira um málið að sinni, en vil bíða undirtekta manna og gera þá athugasemd, ef mjer þykir þess þurfa.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það vill svo vel til, að jeg þarf ekki að tefja tíma háttv. deildar, nje heldur lengja þingtíðindin, því að flest það, sem háttv.flm. (G. Sv.) tók fram, get jeg sætt mig við. Verslunarmálið er eitt hið stærsta verkefni fyrir þing og landsstjórn, og því nauðsynlegt, að alt sje þar sem ljósast og best athugað, því að af því má sjálfsagt margar bendingar fá til athugunar í framtíðinni. Jeg hefi því ekki annað að segja en það, að jeg get í umboði stjórnarinnar lýst yfir því, að stjórninni sje það alls ekki ókært, að verslunarmálið sje sem best rannsakað á þessu þingi og gert kunnugt almenningi, að því leyti, sem háttv. nefnd velur úr fleiri eða færri atriði, sem hún vill taka sjerstaklega fram.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi ásamt þrem öðrum deildarmönnum leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 25. Breyting sú, sem við leggjum til, er ekki önnur en það, að málinu verði, í stað þess að setja það í sjerstaka nefnd, vísað til bjargráðanefndar, og henni þá ekki að eins falið að rannsaka það, eins og aðaltill. gerir ráð fyrir, heldur líka að leggja það fyrir háttv. þingdeild, svo að þm. ættu kost á að fara nokkru fróðari en þeir komu. Jeg segi þetta vegna þess, að í fyrra var háttv.þm. ekki svo fyllilega ljós niðurstaða bjargráðanefndar í ýmsum bjargráðum, sem æskilegt hefði verið, og voru þess vegna spurðir í þaula, þegar út í sveitirnar kom. Jeg ætla ekki að bera brigður á það, sem háttv.flm. (G. Sv.) sagði um nauðsynina á þessari rannsókn; það er víst öllum ljóst, að hún er alveg sjálfsögð, en að við komum með brtt. í þessu atriði stafar af því, að við vitum, að bjargráðanefnd hefir hvort sem er flest plögg til þessa hlutar, og hefir fengist við þetta að undanförnu, og bestar tilfæringar til að leysa þetta af hendi. En ef skipuð væri sjerstök nefnd, myndi hún í mörgum tilfellum þurfa að bera sig saman við bjargráðanefnd og leita upplýsinga til hennar, svo að nefndin, eins og háttv.flm. (G. Sv.) sagði, hefði að öllum líkindum ekki tök eða tíma til að framkvæma þessa rannsókn. Einmitt af því, eins og jeg sagði áður, ætti bjargráðanefnd að hafa betri tök á að gera þetta, af því að hún hefir fengist við slíka rannsókn áður. Það, sem háttv.flm. (G. Sv.) talaði um verkefni nefndarinnar, er sjálfsagt flest rjett, en jeg er þó ekki viss um, að undir hennar verkahring heyri ráðning þeirra manna, sem hafa verið sendir til annara landa í ýmsum erindum. Mjer finst það eitt skifta máli, að manninn þurfti að senda, en hitt miklu síður, hvers vegna þessi maður var ráðinn, en ekki hinn, því að um slíkt má altaf deila. En það er að sjálfsögðu rjett, að alt, sem lýtur að verslunarviðskiftum, skipakaupum og skipaleigu, heyrir undir hana, og það girnist almenningur mjög að fá glöggar og ítarlegar skýrslur um, og hefir því meiri þörf á að fá þær, sem frásagnir um þá hluti eru töluvert ýktar og úr lagi færðar. En nú er alt verslunarstarf landssjóðs ekkert annað en bjargráðastarfsemi og á sem slíkt heima hjá bjargráðanefnd. Það er ef til vill ekki út af eins hátíðlegur blær á því, að fá bjargráðanefnd þetta til meðferðar, eins og að kjósa sjerstaka nefnd, .en af því að bjargráðanefnd vissulega hefir betri föng á þessari rannsókn en nokkur önnur nefnd í þinginu, þá vil jeg eigi láta þann viðhafnarblæ ráða meiru en merg málsins. Jeg hefi nú nefnt ástæður vorar fyrir þessari brtt, en um brtt. við brtt., á þgskj. 26, verð jeg að segja, að mjer kemur það undarlega fyrir sjónir, að háttv.flm. hennar (E. A.) skuli leggja það til nú, - sem áður var flm. þeirrar till. - að skipa sjerstaka nefnd. Jeg hefði búist við, að hann hjeldi fast við þá till., og þar sem fjárhagsnefnd hefir miklu lakari skilyrði til þess heldur en bjargráðanefnd, og auk þess að sjálfrar sinnar dómi störfum hlaðin, þá get jeg ekki felt mig við, að hún verði ofan á eða hafi tíma til að leysa starfið viðunanlega af hendi.

Einar Arnórsson Það eru að eins nokkur orð, út af því, sem háttv.þm. (Sv. Ó.) sagði, að hann furðaði sig á því, að jeg hefði komið með brtt. við brtt. hans og fjelaga hans, á þgskj. 25. Það er ekki svo furðulegt, því að þótt jeg álíti, að málið eigi að fara í sjerstaka nefnd, og flytji till. um það, þá get jeg hugsað sem svo, að meiri hl. háttv. deildar geti orðið með því, að málið fari ekki í sjerstaka nefnd, og þá er till.háttv.þm. (Sv. Ó.) að fela það bjargráðanefnd. En fari það ekki til sjerstakrar nefndar, þá finst mjer hyggilegra að fela það fjárhagsnefnd.  (B. J.: Eða allsherjarnefnd)  . Það getur líka komið til mála. En mjer finst rjettara að skipa því í fjárhagsnefnd. Það er bjargráðanefnd, sem tekur til athugunar öll þau mál, er snerta bjargráð framtíðarinnar, en þetta er fremur endurskoðun en bjargráðaatriði, og þau störf, sem snerta endurskoðun, eiga að fara til fjárhagsnefndar, ef þau eru ekki svo merk, að skipa þurfi sjerstaka nefnd. Jeg veit að vísu ekki, hve mikið bjargráðanefnd hefir að gera, en hins vegar finst mjer, að fjárhagsnefnd hafi svo miklu minna að gera, því að á þessu þingi kemur t. d. engin landsreikningaendurskoðun, og hvort hún fær nokkur skattamál eða ekki skal jeg láta ósagt; jú, eftir yfirlýsingu hæstv. fjármálaráðherra fær hún eitt skattamál, sem enn er ekki komið fram. En jeg efast ekki um það, í hvora nefndina sem það kann að verða sett, að þá sjeu þær báðar vel hæfar til þess að fara með það, svo að það er ekki þess vegna, að jeg tel það ekki gerlegt að skipa því til bjargráðanefndar, heldur af því, að hún hefir nóg að fást við, þó að þetta fari fram hjá henni.

Sigurður Stefánsson Jeg skal játa það, að mjer kom það dálítið á óvart, að þetta mál, sem till. á þgskj. 19 fjallar um, ætti að fara í bjargráðanefnd. Jeg spurði sjálfan mig, hvort því mundi þannig varið, að þessir hv.þm., sem standa á þgskj. 25, vildu að nokkru leyti stemma stigu fyrir till. vorri, sem er á þgskj. 19, með því að verkefni það, sem sú till. vill taka til athugunar, er í mínum augum svo mikilvægt og marggreinótt, að jeg álít það sjálfsagt, að þingið fari þá leið, sem vjer bendum á, að skipa sjerstaka nefnd. Það hefir þegar verið tekið fram, að bjargráðanefnd muni á þessu þingi, þó að aukaþing sje, hafa ærið miklum og margbrotnum störfum að gegna, því að það er kunnugt, að bjargráðaþörfin vex fremur en minkar með hverju ári, sem yfir oss kemur. Vjer flm. álítum því, eins og tekið hefir verið fram, að hjer sje um svo mikilvægt málefni að ræða, að hjer sje alt gerandi til þess, að það mál geti fengið sem allra besta og rækilegasta meðferð, og að því verði því ekki dembt í nefnd, sem margvíslegum öðrum störfum hefir að gegna, sem í raun og veru eru annars eðlis en þau, sem þessari 5 manna nefnd á að fela, því að jeg hygg, að oss öllum megi vera það ljóst, að þessi nefnd þurfi að geta gefið sem fylsta og fullkomnasta skýrslu um alt það, er snertir verslunarmál landsins, sem sú mikla breyting er komin á, að þau eru nú að miklu leyti í höndum landsstjórnarinnar. Jeg fyrir mitt leyti verð að álíta þetta verkefni eitt nokkuð fjarskylt aðalstarfi bjargráðanefndar, sem aðallega hlýtur að beinast að þeim bjargráðum, sem eiga að veiða í framtíðinni, þar sem þetta mál lýtur að öllum þeim framkvæmdum, sem gerðar hafa verið í fortíðinni. Mjer finst það því dálítið torskilið, hvers vegna háttv.þm. Dala. (B. J.) vill gera þetta starf að vinnu bjargráðanefndar, þar sem það er miklu líklegra, að það geti orðið nægilegt starf fyrir sjerstaka nefnd. En hitt vil jeg ekki, að nokkur ástæða geti verið til þess, að það orð fari af þessu þingi, að það hafi ekki viljað fjalla um þetta mál með allri þeirri athygli og vandvirkni, sem við verðum að játa að það eigi skilið. Frá mínu sjónarmiði er verslunarmálið það mál, sem þingið að þessu sinni - og svo lengi sem engin breyting verður á ástandinu í heiminum - á að helga alla sína krafta sem óskiftasta. Verslunarmálið verður að telja eitt hið mesta stórmál, sem nokkurn tíma hefir komið á dagskrá þingsins, og jeg tel það ekki nema gott, að það sje einhver sjerstakur og enda hátíðablær yfir því, eins og háttv.flm.brtt. á þgskj. 25, 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), tók fram, en jafnframt því sje það einlægur alvörublær, menn geri alt til þess, að það mál verði athugað sem best og ekki blandað saman við óskyld málefni, sem fastanefndir þingsins hafa með höndum. Jeg sagði, að þetta mál væri að minsta kosti eða ætti að vera eitt hið mesta stórmál, sem vjer höfum á dagskrá þingsins. Það er stórmál vegna þess, að á því veltur efnahagur og sjálfstæði þjóðarinnar, því að það, hvernig verslunin er rekin, snertir ekki að eins hag þjóðfjelagsins í heild sinni, heldur hag hvers einasta borgara í landinu. Eins og kunnugt er, höfum vjer ráðist í það stórræði að fela landsstjórninni verslunina með hinar stærstu og mestu nauðsynjavörur þjóðarinnar. Að þessu sinni skal jeg ekki fara út í það, hvort það hefir verið með öllu heppilegt fyrir landið að ráðast í slík stórfyrirtæki, en það verð jeg að kannast við, að mikil nauðsyn bar til þess; en út í það verður aftur á móti að fara nákvæmt, að fá sem rjettasta vitneskju og upplýsingar um það, hvernig þessu verslunarbákni, sem stofnað hefir verið til, er og hefir verið stjórnað af þeim, sem með völdin fara í landinu. Hjer veltur á miljónum og aftur miljónum og tugum miljóna, og eru það ekki smáræðis tölur fyrir okkur, ekki stærri eða voldugri en við erum. Þetta verslunarbákn var í fyrsta lagi sett á fót til þess að tryggja landslýð þær nauðsynjar, er hann á engan hátt gat án verið, og í öðru lagi að selja landslýð þessar nauðsynjar eins ódýru verði og auðið var. Hjer var því ekki að ræða um gróðafyrirtæki, ekki heldur um verslunarfyrirtæki, sem ætti að keppa við kaupmenn, kaupfjelög eða samvinnufjelög, heldur var með þessu verið að reyna, hvort ekki væri hægt að stýra þjóðarskútunni sem áfallaminst gegnum brim og boða heimsstyrjaldarinnar. Jeg verð því að álíta, að háttv. þingi beri að taka þetta mál til ítarlegrar rannsóknar og yfirvegunar, og jafnframt beri því að athuga, hvernig þeim mönnum, sem falin hefir verið forstjórn þessa mikla fyrirtækis, hafi tekist að ná því takmarki, sem þingið ætlaðist til, sem sje því, að tryggja landsmönnum vörur og að þær yrðu seldar eins ódýrt og unt var. Það skiftir því miklu máli að fá nákvæma vitneskju og greinilega skýrslu um það, hvort þessi stórkostlegu kaupsýslufyrirtæki hafa sætt betri eða verri kjörum en aðrir kaupsýslumenn, bæði að því er snertir kaup á vörum, leigu á skipum og húsum o. fl. Enn fremur þarf þingið að fá nákvæmar upplýsingar um, og skýringar á, hvernig á því stendur, að þessi verslun hefir á stundum þóst þurfa að selja vörur sínar hærra verði en kaupmenn og aðrir verslunarrekendur á sama tíma ljetu sjer til hugar koma. Jeg býst nú reyndar ekki við, að þetta verði rannsakað til hlítar á þessu þingi, en hitt er víst, að þessi rannsókn getur leitt til margra og mikilvægra upplýsinga um það, hvernig landsverslunin hefir verið rekin, og eins ætti hún að geta ljett undir með endurskoðun á reikningum þessa fyrirtækis siðar meir. Þótt ekki væri annað með þessu unnið, þá væri þó ekki starfað til ónýtis. Vjer megum ekki ætla oss þá dul að kafa til botns og rannsaka til hlítar þessi mál; en það verðum við að hafa hugfast, að því að eins gerum við skyldu vora, að við hummum ekki slíkt mál sem þetta fram af okkur. En það gerum við ef við nú vísum málinu til nefndar, sem áður er önnum kafin og getur því ekki varið til málsins þeim tíma og þeirri alúð, sem bæði það og við heimtum. Jeg tel því mikla ástæðu til að hafa sjerstaka nefnd, sem fjallar um málið, og sjerstaklega nú, þegar stjórnin hefir tvívegis lýst yfir því, að sjer fyndist ekkert vantraust felast í tillögunni á þgskj. 19, heldur að eins það, sem sjálfsagt væri. Jeg ætla ekki, að þetta sjeu hreystiorð ein, heldur sje þetta orð mælt í fullri alvöru. Því ætti ekki að geta komið til greina nein flokkaskifting með eða móti stjórninni, þegar um þetta mál ræðir, því að það á engan flokksblæ á sjer að hafa. Við ættum því að geta unnið með einum hug og góðum vilja að þessu nauðsynjamáli, til hvaða flokksbrotasilfurs hjer á þingi sem við annars kynnum að heyra. Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 26, um að vísa málinu til fjárhagsnefndar, vil jeg láta það uppi, að henni mun jeg gefa atkvæði mitt, vilji háttv. deild ekki skipa sjerstaka nefnd til þess að rannsaka málið, þó með það bak við eyrað, að greiða svo atkvæði móti brtt. þannig breyttri.

Matthías Ólafsson Mjer var ekki boðið að vera með sem flm. þessarar till., enda hefði jeg ekki orðið það, þótt svo hefði verið. Þetta ber ekki svo að skilja, að jeg hafi nokkuð á móti því, að verslunarástand landsins sje rækilega athugað, heldur álít jeg, að til þess að hægt sje að kveða upp sanngjarnan dóm og á rökum bygðan um jafnviðfangsmikið mál og þetta, þá þurfi lengri tíma en þann, sem vinst á þessu aukaþingi. Jeg tel því mikla hættu á, að dómarnir, sem leiddu af slíkri flausturrannsókn, sem hjer um ræðir, mundu verða bygðir í lausu lofti og lítilli sanngirni. Það hefir orðið deila um það hjer, hvort allar ráðstafanir stjórnarinnar í verslunarmálum hafi verið heppilegar. Það má vel vera, að svo hafi ekki verið. En hver getur álasað einni verslun fyrir það, þótt hver ein og einasta ráðstöfun hennar sje ekki heppileg? Það getur enginn, sem vit hefir á verslun. Jeg hefi því, að svo komnu máli, hvorki tilhneigingu til að áfellast eða afsaka stjórnina; en jeg hefi heldur enga tilhneigingu til þess að kveða upp dóm í slíku stórmáli sem þessu, eftir litla og ófullkomna rannsókn. Það hefir verið talað una það hjer, hvernig á því stæði, að landsverslunin seldi dýrara vörur en t. d. kaupmenn og kaupfjelög. En þá ber þess að gæta um landsverslunina, að henni hefir verið skipað að versla í tíma og ótíma. Það er því ekki nema eðlilegt, að hún hafi oft orðið að sæta verri kjörum heldur en aðrir kaupsýslumenn, sem gátu beðið þess, að tímarnir yrðu hentugir. Auk þess ber þess að gæta, að kaupmenn, sem versla með margar vörur, geta unnið það upp á annari, sem þeir tapa á hinni, en þessu er ekki að heilsa um landsverslunina, sem að mestu verslar með eina vörutegund, sem sje matvöru. Þetta þyrfti alt að rannsaka, ef kveða ætti upp rjettlátan dóm um þá verslun, en eins og fyr greinir, álít jeg, að ekki vinnist tími til svo nákvæmrar rannsóknar á þessu þingi. Með þessum orðum er jeg ekki að halda hlífiskildi fyrir stjórninni, heldur er jeg að eins að sýna fram á, að slíka rannsókn, sem hjer er um að ræða, tel jeg með öllu svo ófullkomna, að ekki beri að hleypa henni af stokkunum. Sú niðurstaða, sem hún kemst að, verður altaf ófullkomin, og jeg vil ekki vera með í því að fella flaustursfullan dóm í slíku stórmáli og þessu. En ef nú háttv. deild kemst að þeirri niðurstöðu, að rjett muni vera að hefja rannsóknina þegar á þessu þingi, þá er sjálfsagt, að sjerstök nefnd verði skipuð, því að nóg mun starf hennar verða, þótt hún hafi ekki meira en þetta eina mál með höndum. Rjettast væri á þessu stigi málsins að taka það nú þegar út af dagskrá, svo að menn í kyrð og næði gætu ráðið ráðum sínum um það, hvaða mönnum sje rjett að fela slíkt vandamál og þetta. Það segir sig sjálft, að þeir menn þurfa að vera sjerstaklega góðir og starfshæfir.  (E. A.: Eru ekki allir þingmenn góðir og starfshæfir?)  . Það hefir enginn sagt annað. Mín tillaga er því sú, að málið sje nú þegar tekið út af dagskrá, en á sínum tíma verði svo skipuð sjerstök nefnd til þess að athuga það.

Virtist háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) taka illa upp orð háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um að velja góða og starfshæfa menn í nefndina. En jeg vil benda á, að sumir þm., sem gott skyn bera á fjármál og væru því vel til starfans fallnir, hljóta að falla frá, ef til nefndarkosningar kemur. Á jeg hjer við menn eins og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). (E. A.: Er ekki mikið úrval samt?). Er það ætlun mín, að þeir mundu hafa getað látið eitthvað gott af sjer leiða, ef þeir hefðu getað lagt til sína þekkingu, en nú eru þeir ekki hlutlausir, því að þeirra gerðir í verslunarmálunum þarf engu síður að rannsaka en gerðir þeirrar stjórnar, sem nú situr við stjórnvölinn. Hvað sjerstakri nefnd viðvíkur, þá er það ekki alveg eins vist og mönnum virðist, að hún muni ljetta miklu verki af bjargráðanefnd eða fjárhagsnefnd, því að jeg býst við, að nokkuð sömu mennirnir og eru í hinum tveimur nefndum mundu lenda í hinni nýju, og mundi þá koma nokkuð í sama stað niður, hvort ný nefnd væri kosin, eða málinu vísað til einhverrar þeirrar nefndar, sem fyrir er. Hvað fjárhagsnefndina snertir, þá hefir hún þegar nokkuð mikið starf með höndum, þar sem henni ber að rannsaka fjárhag landsins allan. Virðist því vart vera hjer við bætandi, enda man jeg ekki betur en að háttv. deild hafi í fyrradag gert þeirri nefnd þann grikk, að skella á hana þingsályktun, til þess að minna hana á skyldu sína. Allsherjarnefnd er útilokuð, þar eð formaður hennar er fyrverandi ráðherra. Enn er auðvitað ein nefnd til, sem er lausanefnd, og það er bjargráðanefnd.  (E. A.: Björn Kristjánsson á sæti í henni)  . Það er þó munur á því, eða að vera formaður í aðalgrautarpotti þingsins. Það skiftir líka litlu máli, þótt í bjargráðanefnd sje einn maður, sem áður hefir átt sæti í stjórninni, því að hans rödd mun ekki heyrast þar, þar eð hann yrði í minni hluta. Margt er það annað, sem mælir með að vísa málinu til fjárhagsnefndar. Þar er fyrsti flutnm. till. (G. Sv.), og annar flutnm. hennar (M. G.) er formaður nefndarinnar, og vita allir, hversu ant hann lætur sjer um búskap landsins allan. Mundi því enginn vafi á því, að málinu yrði vel borgið í höndum þessarar nefndar. Þar sem menn berja því við, að nefndin hafi nægilega mikið að gera við að bjarga landinu við í framtíðinni, þá er mjer spurn, hvort hún muni vilja byggja athuganir sínar um framtíðina í lausu lofti? Mundi hún ekki vilja læra af fráförnum ráðherrum og núverandi stjórn? Mundi hún ekki vilja vita, hvort stjórnirnar hafa keypt skip og vörur okurverði og sjer í óhag? Þetta alt er bjargráðanefndinni nauðsynlegt að vita, áður en hún gerir tillögur um framtíðina. Jeg hygg nú raunar, að tillögulaust hefði hún athugað alt þetta, því að það blasir beint við, að þetta er skylda hennar. Þess vegna á málið ekki að fara í neina aðra nefnd en í bjargráðanefnd. Þetta er hennar skylda, eins og það er skylda fjárhagsnefndar að athuga fjárhaginn. Hvað því viðvíkur, að starf nefndarinnar muni ljetta undir með endurskoðun landsreikninganna síðar meir, þá er jeg trúlaus á það. Stjórnin hefir sjeð fyrir því, að fastir endurskoðendur hafa verið skipaðir við landsverslunina, og eru það ekki heimskari menn en þeir dr. Ólafur Daníelsson og Þórður Bjarnason. Mun endurskoðuninni vel borgið í þeirra höndum, og munu þeir síst ver gera en nefndin, sem að eins hefir örstuttan tíma til verksins. Enginn skilji svo orð mín, að jeg sje að verja stjórnina, enda gerist hvorki þörf varnar nje sóknar að svo komnu máli. Læt jeg svo orðum mínum lokið með þessu, að ef nauðsynlegt er að koma með þessa tillögu, þá á að vísa málinu til bjargráðanefndar.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) vildi gefa í skyn, að það að vísa málinu til bjargráðanefndar mundi vera sama og að eyðileggja málið, og mundum við með brtt. vilja hindra, að árangur yrði af rannsókninni. Þetta var óþarfa getsök í okkar garð, þar sem jeg í fyrri ræðu minni færði full rök að því, að engin önnur nefnd en bjargráðanefnd hefði jafngóð tök á að fjalla um þetta mál, þar eð hún væri því kunnug frá síðasta þingi, skipuð sömu mönnum og þá og ætti hægt með að afla sjer upplýsinga því viðvíkjandi. Það var því síst svo að skilja, að við flm.brtt. værum að gera málinu ógagn með henni, heldur þvert á móti. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) gerði nú sjálfur ekki ráð fyrir, að sjerstök nefnd mundi komast til botns í málinu, og því þá að skipa hana fremur en fela málið nefnd, sem líkleg er til að komast til botns í því? Sumt af því, sem háttv.flm. þingsál.till. (G. Sv.) vildi fela þessari sjerstöku nefnd að rannsaka, finst mjer þess eðlis, að það væri bæði óþarfi og ógerningur að rannsaka slíkt. Get jeg þar t. d. nefnt mannaráðningu stjórnarinnar, hve heppilega henni hafi farist í vali sinu á mönnum o. s. frv., sem háttv.flm. (G. Sv.) taldi eitt af störfum væntanlegrar nefndar að athuga. Um slíkt yrði aldrei neitt ákveðið hægt að segja, því að altaf má um það deila, hversu hæfir menn sjeu valdir í þessa og þessa stöðu. En það eru önnur atriði, og þau mikilvægari, sem hjer þarf að rannsaka og líka ætti að vera hægt að komast til botns í, ef bjargráðanefnd fjallaði um málið, og þó að sjerstök nefnd verði nú kosin, þá er nokkurn veginn víst, að margir sömu mennirnir munu verða í henni og eru í bjargráðanefnd.

1477Einar Jónsson: Mjer finst ekki vera nema um tvær spurningar að ræða í sambandi við þetta mál. önnur er sú, hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi verið trúað, er hann flutti ræðu sína um fjárhag landsins, og hin er sú, hvort tími muni fyrir hendi til þess að rannsaka alt þetta mál á þessu þingi, ef nefndin, sem hjer er um að ræða, verður skipuð. Jeg get nú ekki álitið annað en að hæstv. fjármálaráðherra hafi verið trúað, en get hins vegar ekki sjeð, að nægilegur tími muni vinnast fyrir nefndina til starfa. En þótt svo yrði nú ekki, þá er ekki þar með fyrir að synja, að nefnd þessi gæti gert mikið gagn og brugðið ljósi yfir ýmislegt, sem stjórnin hefir haft með höndum og mönnum er enn ekki nægilega ljóst. Jeg get því lýst yfir því, að jeg er alls ekki á móti því, að nefndin verði skipuð. Mig furðar ekki, þó að háttv.þm. Dala. (B. J.) talaði af sjer, þar sem hann sagði, að enginn, sem áður hefði verið ráðherra, mætti eiga sæti í slíkum nefndum sem þessi væri. Þá ætti hann að vita, að í bjargráðanefnd er fyrverandi ráðherra, háttv.þm. G.-K. (B. K). Hvað hviksögur þær snertir, sem hv.þm. Dala. (B. J.) segist hafa heyrt um landsverslunina, þá finst mjer ekki svo mjög eftir þeim hlaupandi; hann mætti vita, að hviksögur ganga einatt um hann sjálfan, og má vel vera, að hann eigi það líka mest skilið af öllum þm. Jeg tek það fram, að í þessari þingsál.till. felst ekkert vantraust til stjórnarinnar, og bið alla að skilja það ekki svo, þó að jeg vilji nefndina kosna.

Flm. (Gísli Sveinsson) Sú hefir nú orðið raunin á, að meira hefir verið rætt um þessa till. en jeg í fyrstu bjóst við að mundi verða á þessu stigi málsins. En þó að menn sjeu ekki á eitt sáttir um kosningu nefndarinnar, þá hygg ég alla vera sammála um, að málið eigi að rannsaka. Það hafa að eins komið fram tvær raddir, sem skilja mætti þannig, að á þessum rannsóknum væri engin þörf. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að till. væri óþörf, því að nefndir væru þegar fyrir, sem störf þau heyrðu undir, er nefndinni er ætlað að hafa með höndum. Hann sagði það skylduverk bjargráðanefndar að taka þetta mál til athugunar, en það er rangt; bjargráðanefnd síðasta þings, er var sú fyrsta, taldi það eitt skyldu sína, að ráða fram úr því, sem gera ætti í framtíðinni. Mætti það líka virðast ærið nóg verkefni einni nefnd að ráða fram úr því. Jeg vil nú ekki væna hv.þm. Dala. (B. J.) þess, að hann með þessu vilji hindra það, að rannsókn fari fram. En enginn, sem vill rannsaka í nokkurri alvöru, getur verið að tala um, að þetta mál eigi að setja í þá nefnd, sem ólíklegust er allra til þess að ráða fram úr málinu. Sama máli virðist gegna um þá fullyrðingu háttv.þm. (B. J.), að sú athugun á fjárhag landsins, er áður hefir verið rætt um hjer, sje skylduverk fjárhagsnefndar. Það er algerlega rangt. Í hæsta lagi hefði mátt segja, að hún hefði haft það skylduverk á reglulegu aðalþingi, sem þó ekki heldur var, en alls ekki nú á aukaþingi sem þessu. Háttv. þm. (B. J.) virtist einkennilega mikið fylgjandi því, að vísa málinu til bjargráðanefndar, og úr því að hann og fleiri í sjálfri bjargráðanefnd eru svo sólgnir í að fá meira að gera, þá er vonandi, að einhverjir þeirra fái að komast í þessa sjerstöku nefnd, sem hjer er verið að tala um að skipa. Enn fremur taldi háttv.þm. Dala. (B. J.), að í svona nefnd mættu ekki eiga sæti þeir þingmenn, sem áður hefðu verið í stjórn, en þó er kunnugt, að einn fyrverandi ráðherra er í bjargráðanefnd. Er broslegt, hvernig háttv.þm. (B. J.) þarna mælir á móti sjálfum sjer. Jeg álít það einmitt kost, að þeir, sem eru þessum hnútum kunnugastir, sjeu í nefndinni, því að jeg vil ekki líta á þessa nefndarkosningu eins og háttv.þm. Dala. (B. J.), að hún sje fyrirfram gefin vantraustsyfirlýsing á stjórnina. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vildi halda því fram, að væntanleg nefnd ætti ekki eingöngu að ná til núverandi stjórnar, heldur ætti hún, ef hún yrði kosin, einnig að rannsaka gerðir eldri stjórnar í verslunarsökum. En nú er því svo varið, að flest atriðin, sem menn heimta skýringu á, eru ekki frá svo gömlum tímum, að þar verði bendlað eldri stjórn við; allar mikilvægustu ráðstafanirnar, sem hjer koma til mála, eru frá tímum núverandi stjórnar, og vitanlega verður fyrst að athuga þau málin, sem mesta eftirtekt hafa vakið. Og gerðir fyrv. stjórnar hafa áður verið athugaðar á aukaþinginu í fyrra, eins og kunnugt er. Jeg endurtek það, að jeg tel það einmitt kost, að menn, sem áður hafa verið í stjórn, sjeu í nefndinni, og veit, að allir hugsa svo, nema háttv.þm. Dala. (B. J.), sem lítur á þessa nefndarkosningu sem sjálfgefinn áfellisdóm á stjórnina og blindast af því. háttv.þm. (B. J.) kvaðst að vísu ekki vera kominn hingað til þess að verja stjórnina, en annað fanst mjer nú ræða hans bera vott um. Þá skal jeg snúa mjer að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Hann var annar þeirra tveggja, sem virtist efast um, að tímabært væri að kjósa þessa nefnd, en ekki færði hann frekari rök fyrir því máli. Hann sagði að vísu, að yfirleitt mundu menn ekki geta ætlast til þess, að rannsókn færi fram nú í slíku máli sem þessu. En jeg hefi ekki heyrt annað en að allur þorri landsmanna æski einmitt slíkrar rannsóknar, eftir því sem tími og tök verða til. Sami háttv.þm. (M. Ó.) taldi ýmsar ráðstafanir stjórnarinnar heppilegar, og neitar enginn, að svo hafi getað verið, en það er einmitt það, sem væntanleg nefnd á að athuga með öðru, hvort þær hafi allar verið heppilegar. Og ekki trúi jeg því, að tími vinnist ekki til að rannsaka málið að einhverju miklu leyti, þó að þingið verði stutt. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) benti á ýmsar óhagstæðar kringumstæður, sem landsverslunin hefði orðið að berjast við, svo sem óhentuga flutninga, á móts við kaupmenn, o. fl.; en jeg veit ekki betur en að kaupmenn hafi yfirleitt orðið að búa við sömu kjör og jafnvel lakari. Hefir landsverslunin oftast verið látin ganga fyrir með flutning á íslenskum skipum, eins og líka eðlilegt er. Aðalreglan hefir verið sú, hygg jeg, að kaupmenn hafa flutt og viljað flytja vörur sínar ætíð þegar þeir hafa fengið rúm fyrir þær, en hafa iðulega ekki fengið flutt, þótt tilbúnir væru til þess að sæta sömu kjörum og landsverslunin. Þessa vildi jeg geta til leiðrjettingar, en ekki ræða það málefni neitt frekar nú. Aðrar orðræður hv.þm. (M. Ó.) tel jeg ekki koma málinu við. Hæstv. stjórn, eða sú rödd, sem frá henni kom, þar sem var hæstv. atvinnumálaráðh., hefir lýst yfir því, að sjer væri rannsókn kær, og því ekkert tilefni gefið til athugasemda.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki sjeð neina ástæðu fyrir stjórnina til að hafa á móti þessari nefnd. 1915 var svipuð nefnd kosin, en þá var hún að vísu ástæðulaus, en fordæmið er til og nú meiri ástæða en þá, þar sem störf landsverslunarinnar eru orðin svo margfalt margbrotnari en þá. Að vísu hygg jeg að sú rannsókn, sem hjer á að fara fram, geti tæpast orðið þannig, að mikið verði hægt á henni að byggja, en ef það er sama, vilji þingið kjósa nefndina, því þá ekki að gera það? Nú býst jeg við, að allir nefndarmenn komist ekki að sömu niðurstöðu, og verður þá efi eftir sem áður um það, hversu vel stjórninni hafi tekist starf sitt. Hvað það snertir, að málið fari í sjerstaka nefnd eða ekki, þá finst mjer það ekki skifta svo miklu máli. Í sjálfu sjer er eðlilegast, að málið fari í bjargráðanefnd, en jeg hygg, að fjárhagsnefnd muni hafa einna mest að gera hjer á þingi. En hvers vegna ekki að benda á fjárveitinganefnd, sem skipuð er 7 mönnum, eða samgöngumálanefnd, sem hvorug hefir mjög mikið að gera? Önnurhvor sú nefnd ætti að fá þetta starf í hendur, þar sem hinar báðar munu hafa nægilegt að gera.

Bjarni Jónsson Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) vildi draga það út úr orðum mínum, að jeg vildi ekki, að þessi rannsókn færi fram. Það er skrítin aðferð til að gera mönnum upp orðin, því að jeg þóttist tala skiljanlega. Jeg held jafnvel, að allir hafi getað skilið orð mín þar um, og háttv.flm. (G. Sv.) líka, en hann hefir ekki viljað segja rjett frá sínum skilningi. Þessi orð hans voru viðlíka rjett og ef jeg segði, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefði komið fram með till. sína af hatri og illvilja til stjórnarinnar. Jeg er ekki að halda þessu fram, en það væri jafnrjett og sá skilningur á orðum mínum, er hann hjelt fram. Háttv. þm V. Sk. (G. Sv.) vildi bera brigður á, að það væri skylda bjargráðanefndar að rannsaka framkvæmdir liðna tímans. Jeg held því fram, að bjargráðanefnd geti ekki gert till. um framtíðina nema byggja á því, sem gert hetir verið. Jeg sagði aldrei, að það væri lagaskylda, en það tilheyrir hennar starfi. Þetta getur háttv. fim. (G. Sv.) skilið, ef hann vill, en þess mun naumast að vænta, þegar hann er að gegna málflutningsmensku sinni hjer á þingi. Í þessu máli er hann málaflutningsmaður og ekkert annað. Einnig vildi sami háttv.þm. (G. Sv.) bera brigður á, að það væri skylda fjárhagsnefndar að rannsaka fjárhag landsins. Því er fljótsvarað, að það er bein lagaskylda hennar samkvæmt þingsköpum. Hún heitir fjárhagsnefnd, og starfs svið hennar er sýnt í nafninu. Jeg skil ekki, hví þessi háttv.þm. (G. Sv.) mælir svo, sem áður hefir sjálfur verið í fjárhagsnefnd og er það nú. Hvort sem um aukaþing eða aðalþing er að ræða, er það skylda þessarar nefndar að athuga alt, sem að hennar starfi lýtur, og á hún sjálf að sjá á hverjum tíma, hvað nauðsynlegt sje að gera. Og jeg skal nú segja háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), hafi hann ekki vitað það áður, að það er hans skylda að gera alt, sem hann getur, fyrir fjárhag landsins, eins og það er skylda hvers gáfaðs þingmanns að gera það. Sama háttv.þm. (G. Sv.) þótti það undarlegt, að jeg sagði, að bjargráðanefnd ætti að gera þetta, og kvað svo virðast, sem starfsmenn þeirrar nefndar óskuðu eftir meira starfi. En það eitt lá í mínum orðum, að bjargráðanefnd verður að gera þetta; það heyrir til hennar starfi. Frekar mætti segja, að með brtt.háttv. 2. þm. Árn. (E. A ) sje fjárhagsnefnd að sækjast eftir aukinni vinnu, því að verslunarframkvæmdir þessar heyra þó ekki beint undir starfssvið hennar, fjárhag landsins. Þá þótti háttv. sama þm. (G. Sv.) það athugavert, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) á sæti í bjargráðanefnd, en jeg sagði, að gerðir hans þyrftu og að rannsakast, þar eð hann hefir áður átt sæti í stjórninni. En það er þó meira að formi til, að það getur rekið sig á. Hugsum oss, að ný nefnd sje kosin, og í hana sjeu skipaðir þessir kunnugu menn og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem með þeim vill vinna að ákveðnu marki.  (E. A.: Hvaða marki?)  . Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) veit það vel. Jeg vil ekki gera honum þann grikk að segja það hjer.  (E. A.: Þm. þorir það þá ekki)  . Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) veit vel, að jeg er engu hugblauðari en hann. Þótt einn maður sje í 5 manna nefnd, sem ekki vill starfa með að sama marki, þá getur nefndin altaf bætt við sig mönnum, og er því hægt að vinna verkið til fullnustu, þótt svo standi á. Það var dálítið einkennilegt, sem kom fram hjá sama háttv.þm. (G. Sv), að það væri best að þeir, sem störfuðu að rannsókn þessari, væru sem kunnugastir. Það er alveg rjett, að kunnugleikinn er mikill kostur. En hví sjer þá ekki hinn háttv.þm. (G. Sv.) þennan kost hjá núverandi stjórn? Hví vill hann þá ekki vísa máli þessu til stjórnarinnar, og láta hana svo taka þá tvo fyrverandi ráðherra, háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sjer til aðstoðar? Þá eru það alt kunnugir menn, sem að verkinu vinna. Þá þótti mjer það líka undarlegt, er sami háttv.þm. (G. Sv.) talaði um, að jeg væri að verja stjórnina. Fyrir hverju ætti jeg að verja hana? Hinn háttv.þm. (G. Sv.) hefir sjálfur lýst yfir því, að hann væri ekki að ráðast á hana. Hví skyldi jeg þá vera að verja hana? Þetta hlýtur að vera ímyndun hans eða draumur. Þá er ekki hægt að verja, sem ekki er ráðist á. Vil jeg svo að endingu fela stjórnina kærleiksríkri umsjá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.).

Flm (Gísli Sveinsson) Jeg skal nú ekki tala langt mál, því að orð háttv.þm. Dala. (B. J.) gáfu ekki sjerlegt tilefni til þess. Hann (B. J) komst svo að orði, að það væri ætíð skylda fjárhagsnefndar að athuga fjárhag landsins, og væri sú skylda falin í nafninu sjálfu. B. J.: Það er skylda samkvæmt þingsköpum). Það er þá af því einu, að þingsköpin nefna hana fjárhagsnefnd. Eftir þeirri röksemdafærslu ætti þá sú háttv. nefnd, sem hann hefir verið í undanfarið og er enn, fjárveitinganefndin, ávalt að leita allra bragða til að veita fje úr landssjóði, þótt engin fjárbeiðni lægi fyrir. Nú, jæja! Þetta „smakkar“ nú óneitanlega dálítið af því, sem menn hafa getað látið sjer detta í hug um háttv.þm. (B. J.), en jeg hjelt ekki, að slík nafnaskýring myndi koma beint fram hjer á þingi. Jeg taldi, að kunnugir menn væru starfhæfastir í þessa nefnd sem aðrar, ef unt væri að fá þá. Þessu mótmælti háttv.þm. Dala. (B. J.) ekki, en vísaði til þess, að málið ætti helst að ganga til núverandi stjórnar, því að hún væri málinu hvað kunnugust. Það getur nú vel verið, að stjórnin sje málinu kunnugust, og er enda rjett sjálfsagt. En sú var nú ekki ætlun flutningsmanna að þingmenn afsöluðu sjer rjetti sínum til að rannsaka málið sjálfstætt, sem gert er ef máli er vísað til stjórnar. En ef málinu yrði vísað til stjórnarinnar, sem hjer á sjálf hlut að máli, þá er öfugt að farið, og þá er málið ekki rannsakað. En tilgangur þessarar till. er ekki sá einn, að varpa allri sinni áhyggju upp á stjórnina; að minsta kosti skil jeg ekki hlutverk mitt svo, en þar með er vitanlega ekki útilokað, að stjórn geti komist að rjettri niðurstöðu um ýms atriði. Fleira var ekki í ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), sem máli skifti, því að hvað sem hann segir um sókn og vörn, þá er það út í hött, þar sem jeg hefi ekki verið að ásaka stjórnina neitt á þessu stigi málsins. Hver bar það á hann, að hann væri að verja stjórnina?  (B. J.: Jeg vildi slá varnaglann)  . Varnagla við hverju? En af varnöglunum má einmitt oft ráða í, hverjir aðalnaglarnir eru í málunum.

Bjarni Jónsson Mikið rjett, og auðráðið, hver hjer er mestur naglinn. Háttv. þm. V. Sk. (G. Sv.) talar um það sem býsn nokkur, að fjárveitinganefnd veiti fje hve nær sem er. En hann má þá vita hjer eftir, að fjárveitinganefnd ber skylda til að athuga það á hverju þingi, hvar þarf að veita fje. Vona jeg, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) neiti ekki þessu. Vil jeg því biðja hann að gæta sín betur næst, er hann gerist slíkur málflutningsmaður sem nú. En jeg leiddi það af orðum hans um kunnugleikann, að eins vel mætti fela þeim þm. að rannsaka þessi mál, sem fást við þau nú, eins og öðrum, sem fengust við þau fyrir 2-3 árum. Þeir eru alveg jafnfærir til þess frá öðru en formlegu sjónarmiði. Hvað því viðvíkur að verja stjórnina, þá býst jeg við, að talað verði um það siðar á þingi, og skal jeg þá svara honum.