Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sighvatur Björgvinsson) : Herra forseti. Við þrír þm. í þessari hv. d., auk mín þeir hv. þm. Garðar Sigurðsson og Karvel Pálmason, höfum leyft okkur að flytja á þskj. 308 frv. til l. um breyt. á siglingalögum, nr. 66 frá 1963. Meginefni þessara breytinga er að lögleiða það ákvæði, sem fram kemur í 3. mgr. frv. eins og það kemur á þessu þskj., að reyna að tryggja bætur, sem sjómenn fá, dánarbætur og örorkubætur, nokkru betur en verið hefur, þ. e. a. s. á sama hátt og aðrar bætur eru verðtryggðar, eins og fyrir er mælt í lögum um almannatryggingar. Haustið 1972 var lagt fram hér á Alþ. stjórnarfrv. um breytingu á siglingalögum þess efnis að samræma ákvæði þeirra laga fyrirhuguðum breytingum á almannatryggingalögum. Við meðferð málsins í Nd. Alþ. lögðu 5 alþm., þeir Sverrir Hermannsson, Karvel Pálmason, Jón Skaftason, Garðar Sigurðsson og Pétur Sigurðsson, fram brtt. við frv. þar sem m. a. var lagt til að við siglingalögin yrði bætt nýju ákvæði, bráðabirgða ákvæði, þar sem tiltekið væri hvaða tryggingar útgerðarmaður þyrfti að kaupa fyrir skipverja til þess að teljast laus undan frekari ábyrgð samkv. 1. gr. þessa frv. Tillaga þm. var á þá lund, að bráðabirgðaákvæði þetta hljóði sem hér segir: Nú hefur útgerðarmaður keypt sér tryggingu, sem miðast við eftirfarandi bætur, og ber hann þá ekki frekari ábyrgð samkvæmt 1. gr. laga þessara. 1. Dánarbætur: a) 1 millj. kr. við dauða, er greiðast nánustu vandamönnum (erfingjum) hins látna. b) Mánaðarlegar bætur til ekkju eða ekkils í 8 ár ber að greiða á hverjum tíma samkv. a-lið 1. mgr. 35. gr. almannatryggingalaga. c) Mánaðarlegar bætur til barna að 17 ára aldri, þó aldrei lengur en í 8 ár, ber að greiða á hverjum tíma samkvæmt c-lið 1. mgr. sömu gr. 2. Slysadagpeningar og örorkubætur: a) Dagpeningar, sem greiðast eftir sömu reglum og dagpeningar samkvæmt 33. gr. og nema 3/4 hluta þeirrar fjárhæðar. Heildarupphæð dagpeninga skal þó aldrei nema meiru en þeim launum, er hinn slasaði hafði fyrir slysið. b) Ef slys veldur varanlegri örorku, skal greiða örorkubætur, 3 millj. kr. við algera varanlega örorku, en hlutfallslega við minni örorku.“ Þannig hljóðaði sú brtt. sem þessir hv. þm. lögðu fram á Alþ. haustið 1972 við frv. til l. um breyt. á siglingalögum. Þessi brtt. hafði átt sér nokkra forsögu, en þessu máli hafði áður verið hreyft m. a. af hv. alþm. Pétri Sigurðssyni, m. a. vegna eindreginna óska frá sjómönnum og samtökum þeirra. Þessi brtt. var síðan samþykkt og frv. ásamt þeirri breytingu samþ. sem lög frá Alþ. 21. des. 1972 og ákvæði um tryggingabætur sjómanna því komið sem bráðabirgðaákvæði inn í siglingalögin. Þó mun það hafa verið tilgangur flm. að það skyldi ekki vera sem bráðabirgðaákvæði í þeim lögum nema um skamma hríð, en ætti að færast inn í aðra lagasetningu þar sem þessi ákvæði kynnu að eiga betur við. Þannig stóðu þessi mál þangað til hinn 6. sept. s. l., er gefin voru út brbl. um kaup og kjör sjómanna og með þeirri afgreiðslu lögfestir samningar þeir sem samninganefndir sjómanna og útvegsmanna undirrituðu 29. febr. 1976, 1. og 27. mars 1976, 14. maí 1976 og 28. júlí 1976 og prentaðir voru sem fylgiskjöl með brbl. Eitt atriði þeirra samninga, sem þannig voru lögfestir, var um tryggingamál. Ég tek sérstaklega fram að um það atriði var ekki ágreiningur innan sjómannastéttarinnar. Þessir samningar, sem voru lögfestir með brbl. frá því í sumar, voru eins og menn muna felldir af sjómönnum við allsherjaratkvæðagr., en það var ekki út af þessu ákvæði um tryggingabætur sem hér er fjallað um, heldur út af öðrum beinum kaup- og kjaraatriðum. En eitt atriði í þessum samningum, sem þannig voru lögfestir, var sameiginlegt ákvæði fyrir vertíðarsamning, síldar- og loðnusamning og flutningasamning, þess efnis, að um líf- og örorkutryggingu færi samkvæmt ákvæðum framangreinds bráðabirgðaákvæðis siglingalaganna, sem ég las upp hér áðan, en með þeirri breytingu þó, að dánarbætur voru hækkaðar úr 1 millj. kr. í 2 millj. kr. og örorkubætur úr 3 millj. kr. í 6 millj. kr. Bráðabirgðaákvæði siglingalaganna hefur enn ekki verið breytt til samræmis við þessi ákvæði í brbl., með þeim afleiðingum að þessi hækkun á tryggingaupphæðum, þ. e. a. s. hækkun á dánarbótum úr 1 millj. kr. í 2 millj. og örorkubótum úr 3 millj. kr. í 6 millj., nær ekki til allrar sjómannastéttarinnar. Er að þessu leyti um talsverðan aðstöðumun að ræða milli þeirra sjómanna, sem annars vegar njóta þessarar hækkunar, og hinna, sem ekki hafa notið hennar enn. Eins og fram kemur við athugun á efni bráðabirgðaákvæðisins gætir nokkurs ósamræmis milli hinna einstöku tryggingarfjárhæða sem þar eru ákveðnar. Annars vegar er um að ræða bætur, hverra bótafjárhæðir ráðast af ákvæðum almannatryggingalaganna, en það eru stafliðir b og e í tölulið 1, þ. e. a. s. mánaðarlegar bætur til ekkju eða ekkils og mánaðarlegar bætur til barna að 17 ára aldri falli fyrirvinnan (sjómaðurinn) frá, og enn fremur töluliður a í lið 2, slysadagpeningar og örorkubætur, þ. e. a. s. ákvæði um dagpeninga. Samkvæmt ákvæðum almannatryggingalaga eiga þessar bótafjárhæðir að breytast samkvæmt ákveðnum reglum til samræmis við breytingu á vikukaupi í almennri verkamannavinnu og njóta því nokkurrar verðtryggingar. Hins vegar eru svo dánarbætur samkvæmt staflið a í tölulið 1, þ. e. a. s. sem nú eru 2 millj. við dauða, og hins vegar slysabætur samkvæmt staflið b í tölulið 2, þ. e. a. s. örorkubætur. Um þessar bætur er aðeins ákveðin föst upphæð sem tiltekin er í lögunum, og sú upphæð breytist ekki nema lögunum verði breytt eða samningar takist þar um milli sjómanna og útvegsmanna. Þessi hluti trygginga sjómanna er sem sé ekki undir sömu ákvæðum og það annað sem ég las áðan og nýtur nokkurrar verðtryggingar. Sjómenn hafa eðlilega unað þessari skipan mála illa, bæði því, að sömu reglur um breytingar skuli ekki gilda um tryggingabætur þeirra, án tillits til þess hvers eðlis þær bætur eru, og ekki siður hinu, að með ört hækkandi verðlagi og rýrnun á gildi peninga glata bótafjárhæðir, svo sem eins og dánarbætur og örorkubætur sem ákveðnar eru sem föst fjárhæð, fljótlega gildi sínu. Vísast í því sambandi m. a. til ályktunar um tryggingar- og örorkumál sem samþ. var á 10. þingi Sjómannasambands Íslands í okt. s. l , en þar er stjórn sambandsins falið að vinna að því að lögum um slysa- og örorkutryggingu sjómanna verði breytt þannig að tryggingaupphæðir haldi raungildi sinn. Tilgangurinn með flutningi frv. þessa er tvíþættur: Annars vegar að lögfesta í bráðabirgðaákvæði siglingalaganna þá hækkun á dánarbótum og örorkubótum sem lögleitt var með brbl. frá 6. sept. s. l. að tæki til hluta sjómannastéttarinnar, þannig að sú hækkun bóta nái til allra sjómanna. Megintilgangurinn með flutningi frv. er þó annar, sem sé sá, að gengið sé til móts við óskir sjómanna um að þessar tryggingaupphæðir haldi raungildi sínu. Í því sambandi mætti ganga út frá ýmsum viðmiðunum, sem við flm. höfum sérstaklega kynnt okkur. Svo dæmi sé tekið mætti umreikna bótafjárhæðirnar reglulega til samræmis við breytingar á framfærsluvísitölu, kaupgreiðsluvísitölu eða vísitölu vöruverðs og þjónustu. Einnig mætti hugsa sér að áætla í upphafi árs breytingar á meðaltekjum sjómanna sem verða kynnu á árinu, áætla tryggingaupphæðir í samræmi við þá spá og gera síðan endanlega upp við lok ársins, þegar tölur um raunverulegar breytingar á meðaltekjum liggja fyrir. Að athuguðu máli og í samráði við sérfræðinga hefur sú leið þó verið valin hér að hafa sama hátt á og segir í 78. gr. almannatryggingalaga, þ. e. a. s. að miða við breytingar á vikukaupi í almennri verkamannavinnu, og skuli ráðh., eins og þar segir, innan 6 mánaða breyta upphæðum bótanna til samræmis við það. Ástæður til þess, að þessi leið var valin, eru ýmsar, m. a. sú, að þá ríkir fullt samræmi í ákvörðun bótaupphæða hinna ýmsu bótategunda, sem bráðabirgðaákvæðið tekur til, og auk þess fullt samræmi við sambærilegar ákvarðanir bótaupphæða almannatrygginga. Í öðru lagi er tiltölulega mjög auðvelt og fyrirhafnarlítið að ákveða breytingar á umræddum tryggingabótum sjómanna með þessum hætti, þar eð ráðherra þarf hvort eð er að láta gera alla þá útreikninga, sem til þarf, í sambandi við ákvörðun bótafjárhæða almannatrygginga. Það var upplýst hér á Alþ. í gær af hæstv. samgrh., að eftir um það bil eins og hálfs árs athugun á sama máli hafi rn. hans komist að nákvæmlega sambærilegri niðurstöðu um, hvernig þessum málum ætti að haga, og þeirri sem lögð er til í þessu frv. Skýtur það enn frekar stoðum undir það, að sú leið, sem hér er lögð til, er hyggileg og sanngjörn og mjög auðveld í framkvæmd. Okkur flm. er hins vegar ljóst, að þótt frv. þetta verði samþykkt næst ekki full trygging þess að tryggingaupphæðir til sjómanna haldi raungildi sínu því að vissulega hefur verðbólga verið meiri en nemur hækkun vikukaups í almennri verkamannavinnu og því ekki kaupmáttur þessara hóta fulltryggður þó að sú viðmiðun sé notuð. En talsvert ætti þó að hafa miðað í rétta átt ef sú breyting verður gerð sem í frv. felst, þ. e. a. s. miðað í þá átt sem m. a. kemur fram í ályktunum sjómannasambandsþings að sjómenn óska eftir að farið verði. Ég held að ekki þurfi að fjalla frekar um þetta mál. Frv. er mjög ljóst og skýrt. Hér er sem sé aðeins lagt til að lögfesta í bráðabirgðaákvæðum siglingalaganna þau atriði sem þegar eru í lögum, brbl. frá því í sumar, um upphæðir bóta, en þó þannig að eins og brbl. eru nú ná þessar tryggingar ekki til allra sjómanna. Ef hins vegar bráðabirgðaákvæði yrði sett inn í siglingalögin, eins og við gerum ráð fyrir, munu allir sjómenn njóta jafnstöðu. Í frv. er sem sé ekki gert ráð fyrir að tryggingabæturnar eða bótafjárhæðirnar hækki frá þeim ákvæðum sem í gildi eru nú. Nýmæli frv., sem hvorki er í núgildandi bráðabirgðaákvæðum siglingalaganna né heldur í ákvæðum brbl. frá því í sumar. felst í síðustu mgr. 1. gr. frv. og er í því fólgið að beita sömu aðferð og beitt er í lögum um almannatryggingar til þess að verðtryggja að nokkru bætur þær sem sjómenn eiga að njóta samkvæmt þessu frv. og brbl. frá því í sumar. Það kann að vera. að frv. þetta eigi heima í heilbr.- og trn. þessarar hv. d., en þegar síðast var fjallað um slíkt mál var um það fjallað í sjútvn. d. Því leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni og til hv. sjútvn.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er um breyt. á siglingalögum. Eins og hv. 1. flm. vitnaði til voru gefin út 6. sept. á s.l. hausti brbl. um kaup og kjör sjómanna og með þeirri afgreiðslu lögfestir þeir samningar, sem samninganefndir sjómanna og útvegsmanna undirrituðu í febrúarlok á s. l. ári og 27. mars, 14. maí og síðast 28. júlí, og þeir voru prentaðir sem fylgiskjöl með þessum brbl. Það er eitt atriði í þessum samningum, sem voru lögfestir með brbl., sameiginlegt ákvæði fyrir vertíðarsamning, síldar- og loðnusamning og flutningasamning, þess efnis, að um líf- og örorkutryggingu færi samkvæmt ákvæðum framangreinds bráðabirgðaákvæðis siglingalaganna, með þeirri breytingu þó að dánarbætur hækkuðu úr 1 millj. í 2 millj. kr. og örorkubætur úr 3 millj. í 6 millj. kr. Ég vil láta það koma fram og leiðrétta misskilning hjá hv. 1. flm. þessa frv., að þessar bætur ná einnig til togarasjómanna. Um það urðu umr. á milli sjútvrn. og Landssambands ísl. útvegsmanna, að þeir sjómenn, sem ynnu samkvæmt þeim samningum, nytu þessa sama réttar. Og mér er kunnugt um það og hef það raunar staðfest í bréfi frá heildarsamtökum útvegsins, að tryggingar voru teknar í samræmi við þetta einnig fyrir þessa sjómenn. Þetta ákvæði nær því til allra fiskimanna. Hitt er annað mál, að það nær eðlilega ekki til farmanna þar sem lögfesting þessa skriflega samkomulags náði ekki til þeirra, enda fjallaði þetta mál í heild ekki um kjör þeirra, heldur eingöngu kjör fiskimanna. Brbl. voru lögð í þingbyrjun fyrir hv. Ed., og það má segja að það hafi farið fram sérstök athöfn hér í Nd. í sambandi við þessi brbl. og langar umr. En ég held daginn eftir eða tveim dögum síðar fór fram umr. um þau í Ed. Ég hef því innt af hendi þá skyldu að leggja brbl. fyrir Alþ., gerði það þegar í byrjun á stjórnskipalegan hátt. Ed. hefur ekki afgreitt málið enn frá sér, en lögin eru í gildi frá því að þau voru gefin út og þau staðfesta m. a. þessi réttindi til handa sjómönnum sem ég tel að hafi verið mikils virði. Og þau fela ekki eingöngu í sér, eins og nokkur hópur manna hélt fram og hafði mjög hátt um og hóf undirskriftasafnanir til þess að mótmæla þessum lögum, að þau félög, sem samþykktu samningana á sínum tíma fá hækkun á bæði kaupi og aukin réttindi sem í þeim felast, sem annars hefðu ýmist verið bundin til síðustu áramóta eða verða bundin til 15. maí. Og mér fannst það í sjálfu sér broslegt - og þó ekki broslegt, heldur kannske alvarlegt - hvað hægt var að þyrla miklu moldviðri upp á stöðum sem höfðu gengið frá slíkum samningum, að það er mótmælt kjarabótum, sem brbl. tryggðu öllum, eins þeim sem gengið höfðu frá samningum. Hitt var svo annað atriði málsins sem um urðu deilur, að skiptaprósentan var lögfest samkv. því samkomulagi sem leiðtogar sjómanna höfðu ýmist skrifað undir einu sinni, tvisvar, þrisvar og jafnvel fjórum sinnum, sem þeir töldu sæmilega eða viðunandi lausn til þess að koma á samningum, en var fellt í fjölmörgum félögum sjómanna og á sumum stöðum ekki einu sinni haft við að bera það undir atkvæði sjómanna, þrátt fyrir skriflegar yfirlýsingar um það, að breyting sjóðakerfisins fæli í sér að allir aðilar, sem að breytingu sjóðakerfisins stæðu, kæmu sér saman um að vinna að því, hver á sínum vettvangi, að ná samkomulagi á þessum grundvelli. Það má segja að ég sé kominn nokkuð út fyrir umræðuefni þessa máls. En ég vil aðeins benda á það, að brbl. tryggja fiskimönnum þennan rétt til 15. maí. Það eru úti samningar á stóru togurunum frá síðustu áramótum. Þar þori ég að fullyrða að engar breytingar verða gerðar í þessum efnum til lækkunar, það vita allir og því engin hætta þar á ferðum. Við þurfum að breyta almannatryggingalögunum og það ríkir allmikil óvissa um margvíslega útreikninga í þessu sambandi, eins og fyrsti flm. frv. gat réttilega um. Ég tel því best og ég hef ekki á móti því að þetta frv. fari til sjútvn. Það er um breyt. á siglingalögum og því eðlilegt, að það fari í þá n. En hér er auðvitað um mjög nána samvinnu að ræða væntanlega á milli heilbr.- og trn. og sjútvn. og almannatryggingalögin verða auðvitað fyrst og fremst að ráða ferðinni, en breytingin á siglingalögunum að vera svo aftur síðast eða jafnhliða til staðfestingar á þeirri stefnu sem þar er tekin. En þó getur annað komið til, að það er auðvitað hægt að semja í frjálsum samningum á milli atvinnurekenda og launþega um þessar bætur og staðfesta síðar með lögum. Það er nú unnið á öllum þessum vígstöðvum að þessum útreikningum, og þegar viðræður hefjast á milli aðila vinnumarkaðarins eða réttara sagt á milli sjómanna og útvegsmanna, þá koma e. t. v. fram skýrari kröfur og vel rökstuddar sem löggjafinn verður að taka mið af. Hæstv. samgrh. svaraði hér fsp. í gær, sem hv. 1. flm. minnti á, og hann hefur sagt mér að hann væri tilbúinn með sínar till., en vitaskuld þyrftu þær að vera í samræmi við breytingar á almannatryggingalögunum. Nú vitum við í sambandi við allar dánarbætur samkvæmt almannatryggingalögum að þar var fyrir allmörgum árum tekið upp nýtt bótafyrirkomulag, svokallað 8 ára bætur, sem hafa reynst þeim fjölskyldum ólíkt betur en að fá ákveðna upphæð greidda í einu lagi, því að þar er trygging fyrir það fólk, sem missir fyrirvinnuna, að fá bætur í 8 ár og uppbót eftir því sem bætur almannatryggingalaganna hækka á hverjum tíma. Þessar bætur eru að mörgu leyti mjög erfiðar í framkvæmd, ekki kannske beint fyrir Tryggingastofnunina, en þó verður að taka mið af þeim árlega, hvernig þær eru, og reikna þær út með jafnaðarhækkunum, að mig minnir á fjögurra ára fresti. Aftur eru bætur, sem ekki eru magnbætur, eins og í hinni svokölluðu frjálsu tryggingu eða hjá hinum frjálsu tryggingafélögum, mjög erfiðar í framkvæmd. Þar verða ákaflega miklar og stórstígar hækkanir á iðgjöldum. Ef bætur verða miklar á einn ári, ef þetta meðaltal hækkar verulega, þá verður samkvæmt lögum um vátryggingafélög, sem sett voru á árinu 1973, að mig minnir, auðvitað að taka tillit til aðstæðna tryggingafélagsins um leið. Þessi iðgjöld hafa því hækkað mjög verulega. T. d. urðu mjög þung bótaár 1973 og 1974, en aftur verið miklu minna á árinu 1976, þannig að nú verða hækkanir slysatrygginganna mun minni í framkvæmd á árinu 1977 heldur en verðbólgan gefur til kynna, vegna þess að það hefur dregið hlutfallslega úr tjónabótum. Ég tel því að n., sem fær þetta frv. til athugunar og umfjöllunar, hljóti að taka mið af þessu öllu og þó alveg sérstaklega að fylgjast vel með því sem er að gerast í sambandi við breytingar á almannatryggingalögunum.

Flm. (Sighvatur Björgvinsson) : Herra forseti. það eru aðeins örfá orð. Ég ætla ekki frekar en hæstv. ráðh. að fara að ræða hér brbl. frá því í haust eða afgreiðslu þeirra. Ég hef þegar gert það og gefst sjálfsagt tækifæri til þess ef frv. um staðfestingu á þeim lögum kemur nokkurn tíma frá Ed. og hingað til okkar Nd.- manna, sem maður skyldi nú vona að yrði. En ég ætla að vekja athygli á því, að mótmæli þau, sem gerð voru við þá brbl.-setningu, voru að sjálfsögðu ekki mótmæli gegn hverjum stafkrók í þeim samningum sem gerðir höfðu verið og síðan felldir af fjölmörgum félögum sjómanna, en svo bundnir í lögum með aðgerðum hæstv. ráðh. Að sjálfsögðu voru sjómenn ekki að mótmæla því, að dánarbætur væru hækkaðar um sömu upphæð og þá sem í lögunum var eða örorkubætur hækkaðar úr 3 millj. kr. í 6 millj. Sjómenn voru að mótmæla því, að til þess ráðs væri gripið, sem hæstv. ríkisstj. greip til. að lögfesta með brbl. kjarasamninga sem höfðu verið felldir í allsherjaratkvgr. á vegum sjómannasamtakanna í fjölmörgum þeirra félaga sem fara með samningsrétt fyrir umbjóðendur sína. Sjómenn mótmæltu því einnig, að sú ástæða yrði notuð, sem fólst í frv., að banna með brbl. að grípa til verkfalla eða vinnustöðvana, án þess að slíkar aðgerðir hefðu svo mikið sem komið til umr., verið ræddar eða um þær fjallað á vegum samtaka sjómanna. Þessu var mótmælt og meira að segja dregið í efa að þetta samræmdist ákvæðum stjórnarskrár um setningu brbl. En hins vegar voru mótmælin ekki í því fólgin að afneita hverjum stafkrók í þessum brbl., t. d. því efni þeirra sem ég hef verið að gera hér að umræðuefni. Þetta vildi ég aðeins að fram kæmi vegna orða hæstv. ráðh. áðan. Þá staðfesti hæstv. ráðh. enn fremur það, sem ég sagði, að eins og málum er nú skipað njóta ekki allir sjómenn sambærilegra tryggingaréttinda. Hann tók fram, hæstv. ráðh., að farmenn t. d. nytu ekki sömu tryggingabótaréttinda og fiskimenn. Þeir mundu hins vegar njóta slíkra réttinda, farmennirnir, til jafns við fiskimennina ef þetta yrði samþ. Þá væri réttarstaða allra sjómanna, án tillits til þess við hvers konar sjómennsku þeir starfa, ein og hin sama. Ég vil einnig vekja athygli á því, að að sjálfsögðu getur Alþ. ekki annað, þegar fjallað er um mál eins og þetta, en tekið tillit til þeirra laga sem í gildi eru hverju sinni Nú eru ákveðin ákvæði í gildi í almannatryggingalögum hvernig eigi að verðtryggja, ef má nota það orð, bætur skv. lögum um almannatryggingar. Auðvitað verður Alþ. að horfa á hvaða reglur um þetta eru í gildi en ekki taka tillit til þess að vera kunni að þeim reglum verði breytt einhvern tíma í framtíðinni, án þess að nokkrar till. um það séu komnar, og slá því á frest samræmingarbreytingum sem gerðar eru á öðrum lögum, svo að sambærileg verðtryggingarákvæði gildi í almannatryggingalögum og t. d. varðandi þær tryggingar sem þetta frv. fjallar um. Alþ. verður að sjálfsögðu að ganga út frá því hvaða reglur og lög eru í gildi og miða við það. En jafnvel þó að hæstv. ráðh. vilji benda mönnum á að taka til hliðsjónar einhverjar breytingar á almannatryggingalögum, þá á Alþ. ákaflega erfitt með að gera það, eingöngu vegna þess að alþm. hafa ekki hugmynd um hvaða breytingar það eru sem hæstv. ráðh. er að ræða um. Við höfum ekki séð þær. Við höfum ekki um þær heyrt Og auðvitað er ekki hægt að taka til hliðsjónar einhverjar breytingar sem enginn veit hverjar eru eða hvenær muni koma fram. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að ef þessum reglum í almannatryggingalögunum verður breytt, þá er ákaflega auðvelt verk - og þarf ekki nema breytingu á orðalagi í einni setningu í þessu frv. - að samræma bráðabirgðaákvæðin siglingalögunum þeim breytingum sem gerðar yrðu á lögum um almannatryggingar. Það, sem hér er lagt til, er að bráðabirgðaákvæði í siglingalögum um tryggingar sjómanna sé hvað varðar verðtryggingu samræmt þeim ákvæðum sem nú er í gildi í lögum um almannatryggingar, og ef lögum um almannatryggingar verður breytt, þá er að sjálfsögðu mjög auðvelt að breyta þessu bráðabirgðaákvæði í siglingalögunum til samræmis við það. Ég vil enn fremur vekja athygli á því sem hæstv. samgrh. sagði hér í gær. Hann sagðist vera búinn að hafa þessi mál til athugunar í 11/2 ár skv. till. sem til hans var vísað og flutt var af þm. Alþfl. í þessari d. Og hann sagði að athugun síns rn. hefði leitt til þess að samið hefði verið frv. í rn. sem ætti væntanlega að leggja fram á Alþ. innan skamms, og í þessu frv., sem búið væri að semja í samgrn., væri lagt til að málið yrði leyst með sama hætti og okkur flm. þessa frv. hefur hugkvæmst. Þannig verður ekki betur séð en a. m. k. hæstv. samgrh. telji engin vandkvæði á því að leysa málið með þeim sama hætti og við flm. þessa frv. höfum lagt til og ég tel mig hafa rökstutt hér að sé unnt að gera og óhjákvæmilegt að gert verði og sé mjög auðvelt að breyta aftur til samræmis við breytingar sem gerðar kynnu að verða einhvern tíma í framtíðinni á lögum um almannatryggingar.

Flm. (Pétur Sigurðsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 309 ásamt hv. þm. Sverri Hermannssyni, 3. þm. Austurl., frv. til l. um umboðsmann Alþingis. Þetta mál er ekki nýtt hér í sölum Alþ., og í grg. hef ég skýrt tekið fram hvað stóð að baki því að þetta frv. var samið, en það var þáltill. sem ég flutti á hv. Alþ. fyrst veturinn 1970–1971, en hún var þá ekki útrædd, og ég endurflutti hana á þinginu 1971–1972 og 16. mars 1972 var hún samþ. Þessi samþykkt Alþ. fól í sér að fela ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um stofnun embættis umboðsmanns Alþingis. Þetta var gert fljótt og vel, og mun hæstv. dómsmrh. þá þegar hafa falið Sigurði Gizurarsyni að semja þetta frv. sem síðan var lagt fram á Alþingi seint á árinu 1973 og vísað til n. 10. des. 1973. Í ítarlegri framsöguræðu hæstv. ráðh., þar sem hann skýrði einstakar gr. frv. mjög skilmerkilega, eins og hans er von og vísa, tók hann m. a. fram að það væri ekki óeðlilegt þótt bæði þn. og þingið í heild ætluðu sér góðan tíma til að athuga þetta mál. Enn fremur benti hann á þá staðreynd, sem þá blasti við öllum hv. þm. og kannske þeim, er þá áttu sæti í hæstv. ríkisstj., frekast allra, að lítið var um fjárráð og erfiðir tímar fram undan og ef frv. yrði samþ. mundi það hafa í för með sér verulegan kostnað. Ég minnist þess að ég tók til máls við þessa umr. málsins og tók undir þetta með hæstv. ráðh. og taldi ekki heldur óeðlilegt að málið yrði vel athugað. Það var einnig gert. Allshn., sem hafði málið til meðferðar, skilaði álíti næsta vor þar sem allir nm. mæltu með samþykkt frv. þótt þeir svo áskildu sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. Nú höfum við leyft okkur að endurflytja þetta frv., m. a. hafandi í huga þau orð dómsmrh. sem voru viðhöfð 1973, að það væri ekki óeðlilegt þótt mál sem slíkt væri athugað á tveimur þingum. Nú er nokkuð um liðið, nær 4 ár, þannig að ekki er óeðlilegt að málið verði tekið fyrir að nýju. Við tökum fram í grg. með frv. að öll þau rök, sem dregin voru fram í þáltill. þeirri sem ég hef hér minnst á og samþ. var á sínum tíma, séu enn í gildi, en til viðbótar komi það, sem ég hef hér drepið á, tímalengdin frá því að málið var athugað hér á hv. Alþ., og einnig það atriði, að hv. 2. landsk. þm., Benedikt Gröndal, hefur flutt frv. um umboðsnefnd Alþ. Við flm. þessa frv. teljum að það sé í hæsta máta eðlilegt að þetta frv. fái jafnhliða því frv. athugun hv. allshn. deildarinnar. Þá má og geta þess, sem dregið er fram í grg. af okkur flm., að það hefur líklega aldrei í sögu Alþ. verið ætlað að stíga stærri spor í sambandi við eflingu og umbætur á okkar réttarkerfi, bæði á sviði rannsókna og dóma. Hef ég ekki heyrt í þeim umr., sem fram hafa farið um þessi mál, að í veðri hafi verið látinn vaka ótti um kostnaðaraukann sem óhjákvæmilega hlýtur að verða af samþykkt þeirra frv. Við teljum því, ef sá ótti í sambandi við umbætur á lögum til úrbóta á okkar réttarkerfi er úr sögunni nú, að þá sé ærin ástæða til að athuga þetta frv. mjög alvarlega nú. Við bendum svo í okkar grg. enn á nauðsyn þess að allt sé gert sem hægt er af löggjafans hálfu til þess að tryggja réttindi borgaranna og hindra að misrétti og valdníðslu sé beitt við einstaklinga og þá oft lítilmagnann sem hefur ekki efni á að standa á rétti sínum. Ég held að mörg dæmi megi finna á síðustu árum sem réttlæti þau orð sem ég hef hér vitnað til í grg. frv. Að sjálfsögðu er látin fylgja með frv. hin ítarlega grg. höfundar, Sigurðar Gizurarsonar, sem m. a. felur í sér miklar sögulegar upplýsingar og upplýsingar um hvernig þessum málum er hagað í okkar nágrannalöndum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að svo stöddu, en leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Á þskj. 310 hef ég leyft mér ásamt tveimur öðrum þm. Norðurl. v., þeim hv. þm. Páli Péturssyni og Eyjólfi K. Jónssyni, að flytja frv. um heimild til að selja Húseiningum hf. húsnæði Tunnuverksmiðja ríkisins í Siglufirði. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, stendur einnig að flutningi þessa frv., en hann á eins og kunnugt er sæti í Ed. Fyrirtækið Húseiningar hf. var stofnað á árinu 1972. Það hefur rekið starfsemi sína í húsnæði Tunnuverksmiðja ríkisins í Siglufirði síðan, en þá hafði tunnusmíði legið þar niðri um hríð. Eftir þennan tíma, sem liðinn er frá stofnun fyrirtækisins, er ljóst að þessu fyrirtæki vex fiskur um hrygg. Framleiðsla þess líkar vel og eftirspurn eftir framleiðslunni virðist næg, eða a. m. k. eins og nú standa sakir, þannig að tryggt er að nægileg eftirspurn er eftir framleiðslu þess fyrir þetta ár. Frv. felur það í sér, eins og fram hefur komið, að ríkisstj. verði heimilað að selja húsnæði Tunnuverksmiðja ríkisins þessu fyrirtæki, Húseiningum hf., en forráðamenn Húseininga hf. hafa óskað eftir að slíkrar lagaheimildar verði aflað. Fyrirtækið býr við nokkurt öryggisleysi hvað húsnæði snertir og þarf að eignast sjálft þak yfir höfuðið, og er sjálfsagt að athuga til hlítar hvort þetta er ekki rétta leiðin til þess. Það býr einnig af þessum sökum við nokkurt öryggisleysi að því er snertir eðlilega fyrirgreiðslu fjárfestingarlánasjóða, eins og augljóst er, því að veðhæfar fasteignir eru auðvitað forsenda þess að eðlileg fyrirgreiðsla geti fengist. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta efni langa framsögu. Þetta er einfalt mál og hlýtur athugun í n. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að ræða efnislega innihald frv. sem var verið að ljúka við að mæla fyrir, heldur aðeins fara þess á leit við þá n., sem frv. fær til meðferðar, að hún sendi það stjórn Tunnuverksmiðja ríkisins, sem er síldarútvegsnefnd skv. lögum, svo að hún geti átt þess kost að koma að sjónarmiðum sínum í sambandi við frv. og alþm. geti átt þess kost að kynna sér þau áður en þeir taka endanlega afstöðu til þess.

Flm. (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 307 till. til þál. um könnun á hundraðföldun verðgildis íslenskrar krónu. Till. hljóðar svona, með leyfi hæstv. forseta : „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvort hagkvæmt sé og tímabært að auka verðgildi íslenskrar krónu þannig að 100 kr. verði að einni. Við mat á hagkvæmni þessarar breytingar á verðgildi gjaldmiðilsins skal þess gætt, hvort hún stuðlar að hagkvæmri myntsláttu og seðlaútgáfu jafnframt því að auka virðingu almennings og traust á gildi peninga. Í þessu sambandi er ríkisstj. falið að láta meta, hvort kostnaður við áðurnefnda gjaldmiðilsbreytingu yrði verulegar, ef hún yrði framkvæmd þannig að núgildandi seðlar og mynt yrðu í umferð að meira eða minna leyti samtímis nýjum gjaldmiðli í ákveðinn umþóttunartíma, t. d. 2–3 ár.“ Ástæður fyrir því, að ég flyt þetta mál hér, um að þetta verði kannað, eru margþættar. Kunnara er en frá þurfi að segja að verðgildi krónunnar hefur rýrnað mikið á undanförnum áratugum. Ef miðað er við gengi bandaríkjadollars, sem tekið var upp árið 1941, þá var hægt að fá 1 bandaríkjadollar fyrir 6.49 kr., en hann kostar nú 191 kr. rúma, og ef miðað er við vísitölur hefur verðgildi krónunnar rýrnað á milli 20- og 30-falt frá því 1950, eftir því við hvaða vísitölu er miðað. Þetta er fyrsta ástæðan fyrir því að hyggja að hvort ekki sé rétt að auka á ný verðgildi krónunnar. Í annan stað var gefin út fyrir skömmu af Seðlabankanum króna sem er svo léttvæg að hún flýtur á vatni, og býst ég við að flestir hv. þm. hafi prófað það af eigin raun. Þetta er mynt sem ég tel að hafi það í för með sér, þó ekki sé tekið dýpra í árinni, að auka mjög virðingarleysi almennings fyrir gjaldmiðlinum. Einn góður kunningi minn sagði mér að hann hefði greitt manni laun hans upp á gamla móðinn í umslagi, fyrir nokkru, hann hefði sett í það seðla að sjálfsögðu og hefði staðið á tveimur krónum, og maðurinn hefði rifið umslagið upp, tekið krónupeningana og hent þeim í ruslakörfuna og sagst ekkert hafa með þetta að gera. Slík afstaða til gjaldmiðilsins getur ekki stýrt góðri lukku. Það er þörf á stærri mynt núna en 50 kr. peningum. Það hefur komið fram hjá ábyrgum aðilum að í athugun sé að slá stærri mynt, slá 100 kr. pening. Enn fremur er talin þörf á því að búa til stærri peningaseðil en nú eru, 10 000 kr. Er þetta hvort tveggja í athugun í Seðlabankanum. Vakna því þær spurningar í sambandi við þetta, hvort ekki sé rétt að taka ákvörðun um að auka nú verðgildi krónunnar, þannig að í stað þess að slá 100 kr. pening verði slegin ný króna sem gildi 100 kr., það verði teknir upp aurar að nýju, allt niður í 5 aura, sem þá yrðu jafngildi 5 kr. í dag. Þá yrðu að sjálfsögðu líka prentaðir, eftir því sem þörf er á, seðlar allt upp í 100 kr., sem þá giltu 10 þús. kr. eftir núverandi gildi gjaldmiðils. Ég held að þetta mundi stuðla að aukinni virðingu fólks á gjaldmiðlinum og þetta sé einn af þeim þáttum sem mundu verða til þess að hægt væri með áhrifaríkari hætti en tekist hefur að hemja verðbólgu. Mér er fyllilega ljóst að hér er aðeins um að ræða einn þátt í því að ráða niðurlögum verðbólgunnar, en hér sé ekki um þá aðgerð að ræða sem ein dugi til þess. Nú vitum við að það er að störfum n., sem í eru fulltrúar allra flokka, sem er falið að taka út verðbólguvandann og setja fram till. til að leysa betur úr því vandamáli en tekist hefur fram til þessa. Það er von á till. þessarar ágætu n. innan skamms. Ég býst við að menn verði ekki sammála um leiðirnar til að hemja verðbólguna. Það er engu að siður ljóst, að það verður að gera til þess mjög ákveðna tilraun, og þá verður að grípa til mjög margvíslegra ráðstafana til að reyna að koma í veg fyrir þá miklu verðbólgu sem ég fullyrði að sé ekki bara fjármálalífi þjóðarinnar hættuleg, heldur og beinlínis siðspillandi á mörgum sviðum, sú mikla verðbólga sem verið hefur. Það er því mikilvægt að taka föstum tökum á þessu máli, og ég endurtek að hér er aðeins um einn þátt þess máls að ræða sem fylgja þarf að minni hyggju, ef verulega á að gripa á þessu máli. Ég legg til í þessari till. að það verði kannað, hvort ekki sé hægt að koma þessari gjaldmiðilsbreytingu þannig fyrir að taka hana upp smám saman, þannig að ég hef kallað nýja gjaldmiðilinn nýkrónu, að nýja krónan yrði í umferð og þær gjaldmiðilseiningar yrðu í umferð jafnt gömlu myntinni og seðlunum í nokkur ár. Með þessum hætti má komast hjá miklum kostnaði sem yrði af því að gera þessa gjaldmiðilsbreytingu í einu vetfangi. Það er líka annar kostur sem fylgir þessari framkvæmd málsins, og hann er sá, að það ætti að draga úr tortryggni fólks á því að með þessu væri ríkisvaldið á einn eða annan hátt að skerða kjör þess, því að ef menn geta fengið nýja krónu fyrir hundrað króna seðil og öfugt í ákveðinn tíma, þá sjá menn svart á hvítu að það er ekki verið á neinn hátt að rýra kaupmátt manna eða færa verðgildi til öðruvísi heldur en að það er verið smám saman að vinna að því að verðgildi peninganna hækki hundraðfalt. Það hafa verið settar fram ýmsar till. um breytingu gjaldmiðilsins á undanförnum árum. Árið 1962 starfaði n. á vegum ríkisstj. að könnun á því að tifalda verðgildi krónunnar. Í þessari nefnd voru Sigtryggur Klemensson, Jóhannes Nordal og Klemenz Tryggvason. Þessir ágætu menn komust árið 1962 að þeirri niðurstöðu, að það væri rétt til þess að auka virðingu og traust almennings á gjaldmiðlinum að tifalda verðgildi krónunnar. Þá gátu stjórnvöld ekki fallist á þetta, m. a. að ég hygg vegna þess að ef verðgildið hefði verið tífaldað, þá hefði orðið að gera það í einu vetfangi og það hefði kostað allmikið fé. En þessi n. sem sagt komst að þessari niðurstöðu 1962. Það er athyglisvert að síðan hefur vísitala framfærslukostnaðar tífaldast og verðrýrnun krónunnar sem sagt orðið tíföld, þannig að það ætti að vera tímabært nú, ef það hefur verið tímabært 1962 að tífalda verðgildi krónunnar, að hundraðfalda það núna. Og eins og ég gat um áðan, þá er miklu hægara að gera það vegna þess að það er hægt mjög auðveldlega að gera það í áföngum, og það er reikningslega miklu hagkvæmari breyting á verðgildi gjaldmiðilsins að hundraðfalda hann en tifalda hann. Árið 1972 var samþ. þáltill. á Alþ. frá Birni Pálssyni, og meginefni hennar var að fela ríkisstj. að láta athuga hvort tímabært þætti og hagkvæmt að auka verðgildi krónunnar í 10 kr. Þá fékk allshn. Sþ., sem ég átti sæti i, ítarlega umsögn frá Seðlabankanum um þessa till. Seðlabankastjórnin var heldur neikvæð í þessari grg. sinni, en bætti því víð, að hún teldi tímabært síðar að athuga hvort hundraðfalda ætti krónuna. Orðrétt segir bankastjórn Seðlabankans í grg. sinni til allshn. 1972: „Loks telur bankastjórnin æskilegt, að kannað verði með almennum umr. innan Alþ. og utan, hvort menn telja upptöku stærri gjaldmiðilseiningar gagnlega ráðstöfun og líklega til þess að auka virðingu og traust manna á gjaldmiðli þjóðarinnar. Fái þessi hugmynd nægilega jákvæðar undirtektir mætti hugsanlega stefna að því, að tekin yrði upp ný gjaldmiðilseining, er væri jafngildi 100 kr. Verður það varla fyrr en eftir nokkur ár, svo að nægur tími er til að athuga tæknilegar hliðar málsins betur. M. a. þarf að áætla þann kostnað, sem gjaldmiðilsbreytingu yrði samfara, en hann hlyti að verða mjög verulegur.“ Ég vek athygli á því, að ég geri ráð fyrir að bankastjórnin hafi allan tímann átt við þann kostnað sem hlytist af því að gera þessa gjaldmiðilsbreytingu í einu vetfangi. Það sjá allir menn, að ef 100 kr. yrðu prentaðar nú í staðinn fyrir 10 þús. kr., 100 nýkrónaseðill, þá mundi það kosta mjög svipað og að prenta 10 þús. kr. seðil, þannig að ef menn gera þetta á nokkrum tíma, að taka upp nýtt gjaldmiðilskerfi, þá kostar það auðvitað miklu minna en ef það væri gert í einu vetfangi. Ég vil svo að lokum aðeins leggja á það áherslu, að ég tel brýnt að þetta mál sé tekið upp í fullri alvöru. Þessi till. er aðeins um að málið verði kannað, hvort þetta sé hagkvæmt og tímabært. Ég held að menn hljóti að geta orðið sammála um að það saki a. m. k. ekki að fara ofan í saumana á því, hvort gjaldmiðilsbreyting sé talin hagkvæm og tímabær, því að ef þetta yrði til þess að auka traust fólks á gjaldmiðli þjóðarinnar, þá er alveg ljóst að það yrði þáttur í því að ráða niðurlögum þeirra miklu verðbólgu sem verið hefur undanfarna áratugi á Íslandi.