Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Þetta frv. var samið af nefnd er dómsmrn. skipaði 19. nóv. 1980 til þess að endurskoða lög nr. 95 frá 5. júní 1947 um lögræði. Frv. var fyrst lagt fyrir 105. löggjafarþing í desember 1982, en varð ekki útrætt. Í nefndinni áttu sæti Björn Þ. Guðmundsson prófessor, Halldór Þorbjörnsson yfirsakadómari og Guðrún Erlendsdóttir dósent sem skipuð var formaður nefndarinnar. Ritari nefndarinnar var Ólöf Pétursdóttir ráðuneytisfulltrúi. Í athugasemdum við frv. kemur fram að nefndin hélt 29 fundi og hafði samráð við sérfróða aðila um læknisfræðileg viðhorf, m. a. Geðlæknafélag Íslands og nefnd sem vinnur að endurskoðun geðheilbrigðismála á vegum heilbrrn. Frv. hefur nú fengið mjög ítarlega meðferð í þinginu og var afgreitt óbreytt frá Ed. eins og það kom frá nefndinni. Að frumkvæði allshn. hv. Nd. voru gerðar breytingar á frv. sem ollu því að málið kemur nú í annað sinn til kasta Nd. Það er III. kafli frv. sem mest var breytt í Nd. og mun ég nú gera grein fyrir þeim breytingum sem þar voru samþykktar. Það var einkum við 9. gr. sem miklar breytingar voru gerðar. Þar var sett inn svohljóðandi mgr., með leyfi forseta: „Trúnaðarnefnd dómsmrn., sbr. 17. gr., skal fjalla um alla úrskurði um sjálfræðis-, fjárræðis- eða lögræðissviptingu sem fallið hafa á grundvelli a-, c-, d-, og e-liða 3. gr. laga þessara. Skal sú umfjöllun fara fyrst fram sex mánuðum eftir uppkvaðningu úrskurðar og síðan á eins árs fresti eftir það. Sé það álit nefndarinnar að forsendur sviptingar séu úr gildi fallnar skal hún bera fram tilmæli til héraðsdómara um að svipting verði felld úr gildi, sbr. 1. mgr. Þegar lögræðissvipting er felld úr gildi annast dómari um að afskráning og aflýsing lögræðissviptingar fari fram.“ Aðrar þær breytingar, sem gerðar voru í hv. Nd., voru við 1. mgr. 9. gr., annarri setningu, þar sem segir: „Slík tilmæli getur hinn lögræðissvipti einnig borið fram, en óskylt er að sinna þeim nema sex mánuðir hið skemmsta séu liðnir frá sviptingu.“ Í upphaflega frv. var miðað við eitt ár. Aðrar þær breytingar, sem gerðar voru, eru í samræmi við þessa samþykktu tillögu um trúnaðarnefnd og koma fram í 17. og 18. gr. Þar eð þessar breytingar voru gerðar í Nd. varð frv. að koma aftur fyrir og meiri hl. allshn. Ed. skilaði áliti þar sem gerðar eru brtt. er lúta að því að þessi trúnaðarnefnd falli út en haldið ákvæði í upprunalega frv. um trúnaðarlækni. Einnig hefur meiri hl. n. lagt til að við 18. gr. aftan við 1. mgr. bætist setningin: „og skal trúnaðarlæknir rn. sjá um að sjúklingnum sé gerð grein fyrir þeim rétti.“ Auk þess leggur nefndin til að miðað verði við 6 mánuði'en ekki eitt ár í ákvæðinu um 9. gr. sem ég nefndi áðan. Þar sem ákvæðin um trúnaðarnefnd í stað trúnaðarlæknis er það atriði sem veigamest er í þeim breytingum sem meiri hl. allshn. Ed. leggur til að gerðar séu á frv. eins og það kom frá hv. Nd., þá vil ég gera örstutta grein fyrir rökum þess máls. Gerð var till. um að í stað trúnaðarlæknis komi slík trúnaðarnefnd á vegum rn. og á hún að kanna ástand og aðstæður sjúklings sem dvelst á sjúkrahúsi svo fljótt sem auðið er. Nefnd þessi skal skipuð af dómsmrn. skv. 17. gr. og eiga í henni sæti lögmaður sem er formaður hennar, geðlæknir og einn fulltrúi hins almenna borgara. Varamenn eru jafnmargir. Rétt er að staldra við þetta mál og athuga þessi atriði nánar. Í 2. mgr. 17. gr. frv. segir að trúnaðarnefndin skuli kanna hagi og aðstæður sjúklings sem dvelst á sjúkrahúsi eða hliðstæðri stofnun gegn vilja sínum svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en viku frá innlagningu. Ætla verður að tilgangur brtt. sé sá að tryggja betur réttaröryggi þess manns sem.verið er að leggja inn gegn vilja sínum. En verður það gert með því að nefnd yfirfari gögn málsins og endurskoði ákvörðun rn. einhverjum dögum, allt að viku, eftir að viðkomandi var vistaður á sjúkrahús? Komist nefndin að annarri niðurstöðu en rn. gerði, þá er það orðið of seint og skaðinn er þá þegar skeður. Það sem tryggja þarf er fyrst og fremst að enginn sé lagður inn á sjúkrahús gegn vilja sínum án þess að tilefni hafi verið til og lagaskilyrðum hafi verið fullnægt. Endurskoðun eftir á þjónar ekki hagsmunum sjúklings. Réttaröryggi hans er betur borgið með því að tryggja að ákvörðun um innlögn verði ekki tekin nema að vel athuguðu máli. Í reynd er það svo að aðstandendum sjúklings reynist oft örðugt að fá læknisvottorð um sjúklegt ástand sjúklingsins. Oft eru þeir læknar, sem best þekkja til geðheilsu sjúklingsins, sjúkrahúslæknar á geðsjúkrahúsum, en þeir mega stöðu sinnar vegna ekki gefa vottorð um geðheilsu hans. Oft kemur það fyrir að aðstandendur verða að þrábiðja aðra lækna, sem stundum þekkja lítið til sjúklingsins, að gefa vottorð um geðheilsu hans í þeim tilgangi að fá hann vistaðan á sjúkrahúsi. Til eru dæmi þess að læknar hafa gefið út vottorð skv. lýsingu aðstandenda, en hafa sjálfir ekki litið á sjúklinginn svo mánuðum skiptir. Í tilvikum sem þessum er réttaröryggi manna betur borgið með því að læknir kanni ástand sjúklingsins áður en rn. samþykkir innlögn skv. 17. gr. frv. en ekki með því að einhver nefnd kanni málið e. t. v. mörgum dögum eftir að sjúklingurinn hefur verið lagður inn á geðsjúkrahús og komist þá e. t. v. að þeirri niðurstöðu að ekki hefði átt að leggja hann inn. Eins og frv. var áður en því var breytt í meðferð Nd. var gert ráð fyrir því í 17. gr. frv. að á vegum dómsmrn. starfi trúnaðarlæknir sem rn. leiti til áður en ákvörðun er tekin um inniögn. Trúnaðarlækninum er ætlað það hlutverk að kanna ástand sjúklingsins þegar rn. hefur borist beiðni um samþykki um vistun. Liggja þá fyrir rn. tvö læknisvottorð um geðheilsu viðkomandi manns áður en ákvörðun um vistun er tekin. Með þessu móti fer fram endurskoðun á gögnum er liggja fyrir rn. áður en ákvörðun er tekin en ekki eftir á. Mikið öryggi er fólgið í því að áður en samþykki um innlögn er gefið sé rn. heimilt að leita til geðlæknis sem tafarlaust kanni ástand viðkomandi manns og gefi vottorð þar að lútandi. Væri reyndar eðlilegt að það væri gert í öllum tilvikum. Ákvæði um endurskoðun á ákvörðun rn. um vistun er þegar í frv. í 1. mgr. 18. gr., en þar segir að þeim, sem vistaðir hafi verið gegn vilja sínum skv. 14.–17. gr. frv., sé heimilt að leita úrlausnar dómstóla um ákvörðun rn. um vistunina. Þá má að lokum benda á það að trúnaðarlæknir í stað fjölskipaðrar nefndar er ekki aðeins öruggara fyrirkomulag heldur líka einfaldara og ódýrara. Að sjálfsögðu verður að ætla að þessum málum sé ætlaður forgangur hjá dómstólum og dómara beri að taka málið tafarlaust til afgreiðslu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir niðurstöðum allshn. deildarinnar. Ég vil einnig bæta því við að svo virðist sem hér hafi einnig komið upp nokkur skoðanamunur meðal geðlækna og annarra sem um þessi mál fjalla. Þegar frv. var til meðferðar fyrst í þinginu í des. s. l. kom mjög greinilega fram frá þeim geðlæknum sem leitað var til, yfirlæknum á geðdeildum í landinu og fleirum, að mjög óheppilegt væri að sérstök lög væru um geðsjúka og það væri að öllu leyti eðlilegra og heppilegra að slík mál væru í almennum lagabálkum lögræðislög. Nú hafa hins vegar komið upp þær hugmyndir hjá geðlæknum að huga beri að því hvort ekki skuli sett sérstök lög um geðsjúka. Ég held að það sé mál sem þarfnast mjög ítarlegrar meðferðar og ég held að það sé ákaflega óheppilegt. Mjög skiptar skoðanir eru um það mál að tekið sé til við slíka lagagerð. Eins og er tel ég því að þessum málum sé best borgið í almennum lögræðislögum og að þær brtt., sem allshn. leggur til, séu þess eðlis að sem best sé séð fyrir hag þeirra sem vistaðir eru gegn vilja sínum á sjúkrahúsi.



Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á þskj. nr. 923 leggur minni hl. allshn. til að frv. til lögræðislaga verði samþykkt með þeim breytingum sem á því voru gerðar í hv. Nd. Meginbreytingin, sem Nd. gerði á upphaflega frv., var sú að starfa skyldi á vegum dómsmrn. trúnaðarnefnd sem skipuð er lögmanni, geðlækni og einum fulltrúa hins almenna borgara og skuli þessi nefnd fjalla um alla úrskurði um sjálfræðis-, forræðis- eða lögræðissviptingu. Kemur þessi þriggja manna nefnd í stað trúnaðarlæknis, sem gert var ráð fyrir í upphaflega frv., og sem meiri hl. allshn. þessarar deildar leggur til að breytt verði aftur til fyrri vegar. Ég tel hins vegar að öllu heppilegra sé að þriggja manna nefnd fjalli um þau mál sem hér er um að ræða. Betur sjá augu en auga og tel ég raunar varhugavert að einum manni sé fatið það vald sem trúnaðarlækni er ætlað í brtt. minni hl. allshn. þessarar hv. deildar. Jafnframt er með skipan nefndarinnar tryggt að fleiri sjónarmið komi fram varðandi þessi mál þar sem auk læknis er lagt til að lögmaður og fulltrúi hins almenna borgara fjalli um málið. Þá röksemd að þriggja manna nefnd sé of þung í vöfum tel ég léttvæga miðað við gildi þess að tryggja sem best öryggi þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Mín skoðun er sú að það sé miklu betur tryggt í höndum þriggja þar til skipaðra manna en í höndum eins manns. Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki að efast um hæfni eða samviskusemi þess einstaklings sem fengi það hlutskipti að gegna stöðu trúnaðarlæknis. Ég efast aðeins um að rétt sé að leggja umfjöllun þessara alvarlegu mála á herðar eins manns. Þess vegna legg ég eindregið til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá hv. Nd.



Virðulegi forseti. Ég vil taka fyllilega undir orð hv. 11. þm. Reykv. því að í þeim felst mergurinn málsins eins o ég kom hér reyndar að við fyrri hluta þessarar umr. Ég veit mætavel að það er rétt sem hv. 9. þm. Reykv., frsm. meiri hl. allshn., kom hér inn á varðandi mismunandi mat geðlækna. Það er mismunandi frá einum tíma til annars hvað sé heppilegast og best sé í slíkum tilfellum. Það kemur engum á óvart. Við vitum að meðal sérfræðinganna eru mjög skiptar skoðanir á þessum málum í heild. Við verðum því einnig að taka nokkuð varlega á því að taka algert tillit til þeirra sjónarmiða sem efst eru á baugi þar hverju sinni. En þeim mun meiri ástæða held ég að sé til þess að hlusta eftir röddum þeirra sem gerst þekkja hér til af eigin raun, ýmist sem þolendur eða sem skjólstæðingar. Ég held að þurft hefði miklu meiri og betri umfjöllun af þeirra hálfu um þetta mál í heild sinni en raun ber vitni um og veit ég þó að til þeirra hefur verið leitað. Ég ætla ekki að fara að standa í neinum stælum um þetta mál nú. Það er ekki ástæða til þess því að það er alveg ljóst hvaða endalok þetta mál fær hér í deildinni. Ég tel þau vera til verri vegar. Ég sat ráðstefnu um þessi mál fyrir nokkrum árum varðandi sjálfræðissviptinguna og mér blöskraði blátt áfram að heyra þær lýsingar sem þar voru fluttar og ekki var mótmætt af þeim sem þar sátu í fyrirsvari bæði af hálfu dómsmrn. og geðlækna. Hafi þessar lýsingar verið rangar eða ýktar kom það a. m. k. ekki fram í máli þeirra sem voru þar til andsvara. Ég sagði við 1. umr. þessa máls að í þessu nýja frv. væri vissulega girt fyrir margt af því sem þar var helst til umr. varðandi sjálfræðissviptinguna. En ég held að menn verði bara að reyna að gera sér grein fyrir því að hér er um svo viðkvæmt mál að ræða varðandi þessa sjálfræðissviptingu að leita þarf allra leiða til þess að hún fari fram sem sjaldnast og með sem eðlilegustum hætti ef nokkur leið er, þó að menn vilji kannske segja að þetta gerist aldrei undir eðlilegum kringumstæðum. Ég hlýt að draga í efa rökstuðning og túlkun þeirra sem nú mæla fyrir meirihlutaáliti hér. Ég undirstrika það enn að ég treysti best í þessu máli því ágæta fólki sem hefur kynnst þessu af eigin raun. Ég vil hins vegar ekki taka alfarið tillit til þeirra sjónarmiða vegna þess að bitur reynsla þess dekkir e. t. v. myndina um of. En ég tek það líka fram að þetta fólk hefur kynnt sér þetta mál frá víðara sjónarhóli en við gerum almennt hér. Það hefur kynnt sér þetta mál alveg sérstaklega frá sjónarmiði þeirra sem eru þolendur. Það hefur kynnt sér þessi mál með tilliti til reynslunnar erlendis. Ég veit að reynslan frá Bandaríkjunum í þessu efni er lýsandi dæmi um það hvernig hægt er að standa að þessum málum, í sumum ríkjum þar mjög vel, öðrum ríkjum miður eða á einhvern svipaðan hátt og hér er verið að leggja til. Ég leita yfirleitt ekki fyrirmynda til Bandaríkjanna og tel að þar sé kannske fátt sem við getum haft til viðmiðunar, en í þessu tilfelli hefur í sumum ríkjum þar verið komið á allgóðu kerfi í þessum efnum þó að það sé hins vegar hraklegt í öðrum ríkjum Bandaríkjanna því að þar gilda í raun og veru ekki ein lög um þessi mál eins og menn þekkja. Ég hlýt því að standa fast á minni skoðun, sem ég hef ítrekað flutt hér og er í takt við breytingarnar sem voru gerðar í Nd., og mun greiða atkvæði gegn þessum brtt. sem meiri hl. allshn. leggur til. Meiri hl. tekur þá að sjálfsögðu sína ákvörðun og mér sýnist á flestu hér, að niðurstaðan muni verða sú að með tilliti til þýðingar þessara laga í heild sinni muni Nd. fallast á það sem Ed. hefur eða mun leggja til hér á eftir. En ég vil taka það fram að ég hlýt að taka þetta afmarkaða mál, sem hér er um að ræða, upp á ný með einhverjum hætti hér í þinginu. Ég veit að ég nýt þar liðsstyrks margra þm. Með því að menn kynni sér þessi mál enn betur er ég viss um að sá liðsstyrkur eykst þannig að á þessu geti orðið breyting. Ekki endilega í þá átt sem Nd. gerði, heldur á þann veg sem hv. 11. þm. Reykv. var að minnast á áðan sem merg málsins, að fleiri kæmu hér að og menn hefðu til meira öryggis að leita í framtíðinni í þessum málum. Það er auðvitað vilji okkar allra þó að okkur sýnist sitthvað um leiðir nú að því marki.



Virðulegi forseti. Menntmn. Ed. kom saman til fundar og fjallaði um þetta mál. Eins og kunnugt er var gerð breyting á þessu frv. til l. um skemmtanaskatt hér í Ed. Sú breyting var á þá lund að við hækkuðum íbúatöluna sem getið er um í frv., þ. e. við lögðum til að í sveitarfélögum með 7500 íbúa eða færri yrði ekki greiddur skemmtanaskattur af kvikmyndasýningum. Nú hefur það farið svo, að breyting var gerð í Nd. og frv. fært til upphaflegs horfs. Það er mat okkar í menntmn. að frv. nái ekki fram að ganga hér í þinginu nema því aðeins að það verði í upphaflegri mynd. Við viljum ekki stofna til togstreitu um þetta mál. Við viljum ekki hætta málinu með því að þverskallast við og leggjum blessun okkar yfir að frv. verði fært til upphaflegs horfs. Við teljum þrátt fyrir allt hyggilegt að stíga þetta skamma skref í niðurfellingu skemmtanaskatts.



Virðulegi forseti. Ég hlýt að lýsa vonbrigðum mínum með niðurstöðu Nd., sem hefur breytt samþykkt Ed. um að undanþága frá skemmtanaskatti nái til sveitarfélaga með íbúa allt að 7500. Ég minni á að rekstrarvandi kvikmyndahúsa er ekki bundinn við þessa litlu staði, hvar færri en 2500 manns búa, heldur hina miklu stærri, þannig að öll kvikmyndahús sem rekin eru utan Reykjavíkur eru í mjög harðri samkeppni við videóvæðinguna sem flæðir nú yfir allt og er reyndar að kyrkja rekstur kvikmyndahúsa. Ég tel að það þurfi líka að hafa í huga að rekstur kvikmyndahúsa er skattlagður svo hrikalega að rekstrargrundvöllur fyrir kvikmyndahús, þar sem ekki er mikill fjöldi fólks til að sækja þau líkt og hér á Reykjavíkursvæðinu, verður ómögulegur. Á sama tíma spretta upp videóleigur um allt land sem ég hygg að greiði sáralítinn eða engan skatt af sinni starfsemi. Þá á ég við söluskatt. Tel ég að það ætti að fara fram athugun á því hver skil eru á þeim skatti í ríkissjóð. Ég ætla ekki að leggjast gegn því að þetta frv. verði samþykkt. Það var hins vegar miklu betra eins og það var samþykkt í Ed. núna fyrir nokkru. Ég tel mjög miður að vandi aðeins örfárra kvikmyndahúsa sé leystur nú, tel að það hefði átt að fara að eins og gert var með samþykki till. Ed. Raunar tel ég að málefni þessa reksturs verði að taka til sérstakrar athugunar með tilliti til þess sem ég sagði áðan varðandi skattlagningu og líka varðandi versnandi samkeppnisaðstöðu við aðila sem ég hef sterklega grunaða um að skila ekki í ríkissjóð þeim sköttum sem ættu þangað að renna.



Virðulegi forseti. Mér er enn sem áður misjöfn skattlagning landsmanna með þessum hætti, hvaða viðmiðun sem notuð er, jafnógeðfelld og misjafn kosningarréttur og mun því standa eins að afgreiðslu þessa máls og fyrra sinnið.



Virðulegi forseti. Það var gerð breyting á þessu frv. í Nd. Þetta er ekki mikil breyting, en breyting þó. Ég vil í sömu andránni geta um frv. um fjölbrautaskóla. Það var sömuleiðis gerð breyting á því frv. Nd. lagði til að við bættist: Þó skuli námskeiðsgjöld vera hin sömu á öllu landinu. Menntmn. Ed. gerir ekki aths. við þessa breytingu, en í þessu sambandi má geta um að í þeirri reglugerð, sem sett verður vegna öldungadeildanna, verði tekið fram um lágmarksfjölda nemenda í umræddum deildum. Virðulegi forseti. Það þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð. Hér er augljóst við hvað er átt. Nefndin leggur blessun sína yfir þessa breytingu.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til að vekja athygli á þessu máli. Frv. er flutt, eins og menn sjá á, af samgn. hv. Nd. og er algert samkomulagsmál. Ég kom allmikið nálægt þessum sjóð á sínum tíma sem stjórnarformaður þar og veit því gjörla að hér eru réttlætismál á ferð. Forsenda þessa sjóðs var á sínum tíma sú af hálfu þeirra bifreiðastjóra sem lán fá úr sjóðnum, varðandi sérstaka gjaldtöku af þeim, að mótframlag kæmi frá ríkinu þó ekki yrði það hátt. Það mótframlag fékkst aldrei þrátt fyrir eftirrekstur af hálfu okkar stjórnarmanna í Landflutningasjóði. Ég tel því eðlilegt að fallið sé frá gjaldtöku af bifreiðastjórunum einnig. Í því er fyllsta samræmi og því vil ég óska þess að hv. samgn. afgreiði þetta mál fljótt og vel út úr Ed. og vænti þess raunar, þó að ég viti ekki, að samband hafi þegar verið haft við formann hv. samgn. Ed. um það mál.



Virðulegi forseti. Mér skildist að það væri annar frsm. fyrir þessu máli. En það er allt í lagi. Nefndin fjallaði um þetta frv. og mælir með að það verði samþykkt. Það er um breyt. á áfengislögunum nr. 82 frá 1969 sem verður að gera vegna þeirra breytinga sem gerðar voru á tollalögunum sem við samþykktum hér í Ed. fyrir helgi hvað varðar innsigli í skipum og gæslu tollvarða. N. er sammála því að þessi breyting verði samþykkt, enda er hún nauðsynleg sem bein afleiðing af samþykkt fyrri laga í þessum efnum.



Virðulegi forseti. Ég segi nokkur orð til að bera blak af hv. 3. þm. Vesturl. Það upplýsist hér með að mér hafði verið falin framsaga í þessu máli og fór ég sem snöggvast fram til að undirbúa mig undir það. Ég átti ekki von á að málið væri komið á dagskrá.

Þá verður forseti að leyfa sér að benda á að skv. nál. er frsm. hv. 3. þm. Vesturl.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Húsnæðisstofnun ríkisins, 123. mál Nd., þskj. 178, eftir 2. umr. í Nd. þskj. 765. Ég mælti fyrir þessu frv. í hv. Nd. 8. des. s. l. og þar sem ég veit að flestir hv. þm. hafa fylgst rækilega með þessu máli mun ég reyna að stytta mál mitt til að drýgja tímann. Með bréfi, dags. 10. júní, skipaði félmrh. nefnd til að endurskoða lög nr. 51 frá 9. júní 1980 um Húsnæðisstofnun ríkisins. Í nefnd þessa voru skipaðir Jóhann Einvarðsson fyrrv. alþm., formaður, Gunnar S. Björnsson trésmíðameistari, Halldór Blöndal alþm., Páll R. Magnússon húsasmiður, Þórður Ólafsson lögfræðingur, Hilmar Þórisson skrifstofustjóri Húsnæðisstofnunar ríkisins var ritari nefndarinnar. Í skipunarbréfi nefndarinnar var tekið fram að hún ætti, eftir því sem við á, að fella inn í frv. sitt frv. það til l. um breytingar á húsnæðismálalöggjöfinni nr. 51 frá 1980, sem lagt var fram á Alþingi 6. des. 1982, en hlaut ekki afgreiðslu á síðasta þingi. Þá átti nefndin að athuga sérstaklega á hvern hátt unnt væri að auka fjármagn til byggingarsjóðanna, m. a. með tilliti til þeirrar ákvörðunar ríkisstj. að koma á næsta ári lánshlutfalli á staðalíbúð upp í 50% af byggingarkostnaði fyrir þá sem byggja eða kaupa í fyrsta skipti. Lánshlutfallið skyldi síðan fara hækkandi á næstu árum þar til 80% - marki yrði náð. Jafnframt skyldi nefndin athuga möguleika á lengingu lánstíma. Í sambandi við þetta mál tók nefndin mið af því að ríkisstj. hafði að tillögu félmrh. þann 22. sept. 1983 samþykkt að frá og með 1. jan. skyldu öll lán hækka um 50%. Nýbyggingarlán til þeirra sem byggja eða kaupa í fyrsta sinn skulu greidd í tveimur hlutum, þ. e. fyrri hlutinn mánuði eftir fokheldisstig og seinni hlutinn sex mánuðum frá útborgun fyrri hlutans. Útborgun lána til annarra skal vera óbreytt frá því sem nú er. Nýbyggingarlán lengist úr 26 árum í allt að 21 ár. Öll lán verði afborgunarlaus fyrstu tvö árin. Gjalddögum húsnæðislána verði fjölgað í fjóra á ári. Markmið þessara lagafrv. kemur fram í 1. gr., en þar stendur: „ - að stuðla að því með lánveitingum og skipulagi húsnæðismála og húsbygginga að landsmenn geti búið við öryggi í húsnæðismálum, - að stuðla að jafnrétti í húsnæðismálum, þannig að fjármunum verði sérstaklega varið til þess að auka möguleika launafólks til að eignast húsnæði.“ Varðandi kaflann um fjármögnun er þýðingarmest sú breyting sem kemur fram í 9. gr. frv., en þar stendur: „Með árlegu framlagi úr ríkissjóði skv. fjárlögum sem nemur eigi lægri fjárhæð en 40% af samþykktri útlánaáætlun [Byggingar] sjóðsins viðkomandi ár.“ Aðrar breytingar frá gildandi lögum eru helstar þessar: Ekki er gerður greinarmunur á því hvaða aðilar geti fengið lán úr sjóðnum. Í gildandi lögum er það ýmist bundið við einstaklinga og/eða sveitarfélög eftir lánaflokkum, sbr. 13. gr. frv. Skv. frv. skal veita lán til þeirra sem byggja sérhannaðar íbúðir fyrir aldraða til einkaeignar, sem er nýmæli. Nú þarf umsækjandi ekki að selja sína fyrri íbúð áður en hann fær hámarkslán til byggingar nýrrar íbúðar. Hann verður að undirrita skuldbindingu um að hann leigi hana til íbúðar þegar nýja íbúðin er fullgerð, sbr. 13. gr. Lán til kaupa notaðra íbúða, að viðbættum uppfærðum lánum úr Byggingarsjóði ríkisins sem hvíla á íbúðinni, mega aldrei nema hærri upphæð en nýbyggingarlán eru á hverjum tíma. Skv. gildandi lögum er ekkert þak. Þetta kemur fram í 14. gr. Varðandi lán til byggingar leiguíbúða handa öldruðum verður nú heimilt að selja lífeyrisþegum hlutdeild í íbúð með þeim kvöðum að eignarhluti kaupanda standi óhreyfður í íbúðinni meðan hann hefur afnot af henni, en greiðir síðan með fullum verðbótum skv. lánskjaravísitölu en án vaxta. Einnig verður heimilt að selja verðtryggð skuldabréf til einstaklinga sem með kaupum á þeim vilja tryggja sér leigurétt á íbúð eða vistun á dvalarheimili. Þetta er nýmæli sem er mjög þýðingarmikið, eins og fram kemur í 15. gr. frv. Ef lántaki, sem fengið hefur lán skv. 6. tölul. 11. gr., er 70 ára eða eldri eða fatlaður, getur ekki staðið undir afborgunum af láninu er heimilt að fresta afborguninni um óákveðinn tíma, sbr. 24. gr. frv. Þá ber að nefna orkusparnaðaraðgerðir og endurnýjun eldra húsnæðis. Lán til slíkra endurbóta getur orðið hærra en 50% af nýbyggingarláni. Skv. gildandi lögum geta t. d. sveitarfélög fengið lán til endurbóta allt að 70% af nýbyggingarláni, eins og kemur fram í 26. gr., en einstaklingar aðeins 50%. Ef um viðbyggingu er að ræða og jafnframt eldra húsnæði endurbyggt má lánið nema allt að 80% af nýbyggingarláni. Skv. gildandi lögum er það aðeins 50%. Gert er ráð fyrir að viðskiptabankarnir taki við því verkefni af Byggingarsjóði ríkisins að veita viðurkenndum framkvæmdaaðilum rekstrarlán á byggingartímanum. Húsnæðisstjórn er heimilað að veita lán til kaupenda íbúða innan tiltekins tíma frá því að húsin eru fokheld. Þetta kemur fram í 29. gr. Ég vil geta þess í þessu sambandi að í gangi eru núna viðræður við Seðlabanka og viðskiptabanka og sparisjóði um að reyna að fullnægja þessu ákvæði, sem er gert ráð fyrir að sé á stærðargráðunni á þessu ári um 120 millj. kr. Heimilt verður nú að veita hærri lán til nýrra íbúða sem byggðar eru á lögbýlum en er í gildandi lögum. Nú verða staðalóúðir fyrir þrjár mismunandi fjölskyldustærðir, en þær eru fjórar í gildandi lögum. Þetta kemur fram í 32. gr. frv. Lánstími lengist almennt um fimm ár. Lánin eiga að vera afborgunarlaus fyrstu tvö árin, en skv. gildandi lögum eru þau afborgunarlaus fyrsta árið. Ákvörðun um vexti verður ekki bundin í lögum eins og nú er. Gjalddagar verða ekki bundnir við tiltekna daga ársins eins og nú er. Þetta kemur fram í 30. gr. Í sambandi við Byggingarsjóð verkamanna er gert ráð fyrir að bæta við nýjum lið sem kemur fram í 33. gr., þ. e. c-liður, en skv. honum skal sjóðurinn lána til leiguíbúða sem byggðar eru eða keyptar af sveitarfélögum, stofnunum á þeirra vegum og/eða ríkisins eða félagasamtökum og ætlaðar eru til útleigu við hóflegum kjörum fyrir námsfólk, aldraða, öryrkja og aðra sem ekki hafa aðstöðu til þess að eignast eigið húsnæði við hæfi. Eins og hv. þdm. hafa fylgst með hefur þetta ákvæði frv. valdið mikilli umr. og sú grein sérstaklega sem fjallar um þessar félagslegu byggingar. Spurningin er hvort húsnæðissamvinnufélög, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, falli undir þessa grein frv. eða ekki. Það var mín túlkun sem félmrh. að skv. c-lið fái félagasamtök, sem ætla að byggja leiguíbúðir sem ætlaðar eru til útleigu fyrir félagsmenn þeirra sem ekki hafa aðstöðu til að eignast eigið húsnæði við hæfi, möguleika til lána úr Byggingarsjóði verkamanna, enda uppfylli slíkir aðilar öll ákvæði Byggingarsjóðs verkamanna um tekju- og eignaviðmiðun, sbr. 44. gr. frv. Þessi ágreiningur kom upp milli stjórnarflokkanna eftir að nál. félmn. Nd. var lögð fram. Sjálfstæðismenn vildu ekki fallast á að fleiri aðilar gætu byggt leiguíbúðir til útleigu, svo sem húsnæðissamvinnufélög eins og hið svokallaða Búsetafyrirtæki. Þessi ágreiningur stöðvaði raunar afgreiðslu frv. hér á Alþingi. Ég vil geta þess hér, vegna þess að þetta er nú það mál sem mikil umræða hefur verið um, að ég taldi þetta ástand algerlega óviðunandi, þar sem í frv. sjálfu, sem hér er til meðferðar, eru ýmis mjög mikilvæg stefnumarkandi atriði til framfara í húsnæðismálum, sem beðið hefur verið eftir, bæði hvað varðar fjármögnun, lengingu lánstíma, kauprétt lífeyrisþega, orkusparandi lán o. fl., o. fl. sem gerir það brýnt að frv. verði að lögum á yfirstandandi þingi. Þess vegna lagði ég til við Sjálfstfl. að takmörkuð yrði í frv. heimild til byggingar leiguíbúða skv. c-lið 33. gr. en eftir stendur réttur til lána til byggingar leiguíbúða fyrir námsmenn, öryrkja og aldraða, sem t. d. Félagsstofnun stúdenta og leigjendasamtök geta notað sér, auk ríkis og sveitarfélaga. Þessi breyting var síðan samþykkt við 3. umr. um frv. í Nd. og þannig liggur þessi grein frv. hér til afgreiðslu. Jafnhliða þessu varð samkomulag um að félmrh. skipar nefnd til að gera tillögur um stefnumörkun um byggingu leiguíbúða og hvernig með það form skuli fara, semja frv. til l. um búseturéttaríbúðir og kaupleigusamninga og verður stefnt að því að slíkt frv. verði lagt fram í byrjun næsta þings. Það er öllum kunnugt, sem um þessi mál hafa fjallað, að á þessu er brýn þörf því að slík ákvæði í löggjöf eru ekki til hér á landi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara yfir mörg atriði þessa frv. Það er búið að ræða þau það ítarlega. Þó vil ég aðeins koma hér inn á eitt atriði í sambandi við Byggingarsjóð verkamanna. Skv. þessu frv. verður heimilt að veðsetja íbúð í verkamannabústað fyrir öðrum lánum, þ. e. t. d. lífeyrisrétti kaupanda. Það er heimilt að nýta sér þetta ákvæði. Þetta hefur verið umdeilt á undanförnum árum, en er talið nauðsynlegt og mun e. t. v. festa betur í sessi þá aðila sem nýta sér búseturétt í verkamannabústöðum. Í gildandi lögum er heimilt að lána allt að 90% af kostnaðarverði staðalíbúðar í verkamannabústaðakerfinu. Nú er hins vegar gert ráð fyrir að þetta hlutfall verði 80%, en það er heimilt að veita 90% lán ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi hjá viðkomandi umsækjanda að mati húsnæðismálastjórnar. Þannig er ekki hægt að fullyrða að útilokað sé að þeir sem verstar aðstæður hafa geti fengið áfram 90% lán. Eins og ég hef áður komið inn á gildir það sama um Byggingarsjóð verkamanna og Byggingarsjóð ríkisins, að ákvæði um vexti eru ekki bundin í lögunum skv. þessu frv., eins og er í gildandi lögum, og ekki heldur að gjalddagar verði bundnir við tiltekna daga ársins eins og nú er. Lánin til leiguíbúða, sbr. c-lið, það sem eftir stendur þar, verða til 31 árs í stað 16 ára í gildandi lögum. Þá er kaupskylda sveitarfélaga stytt úr 30 árum í 15 ár. Heimilt verður að selja íbúð í verkamannabústað á frjálsum markaði hafi hún verið í eigu sama eiganda í 30 ár samfellt. Í gildandi lögum er aðeins sveitarfélögum heimilt að kaupa notað húsnæði, en nota síðan sem leiguhúsnæði. Þetta ákvæði nær nú til fleiri aðila skv. frv. Í þessu frv. er sérstakur sjálfstæður kafli um byggingarsamvinnufélög, sem ekki er til í gildandi lögum. Þær lagagreinar gera auðveldara að nýta betur þetta form til byggingar íbúða eftir samvinnuformi sem hefur reynst afburða vel hér á landi til að koma upp ódýrara húsnæði og sérstaklega fyrir ungt fólk sem þannig fær möguleika til að nýta sér þetta mikilvæga form. Ég vil koma inn á nokkrar breytingar sem urðu í meðferð Nd. á upprunalega frv. Þær eru flestar minni háttar. Það er í 4. gr. frv. bætt inn í að Alþingi kýs tvo endurskoðendur og tvo til vara, sem ekki var í gildandi lögum. Þá er einnig í sambandi við kaflann um Byggingarsjóð ríkisins, 2. lið 9. gr., þar sem ákveðið er um fjármögnun Byggingarsjóðsins, bætt inn í „af samþykktri útlánaáætlun sjóðsins viðkomandi ár sem samþykkt er af félmrh. og fjmrh.“ Eitt mikilvægt atriði vil ég skýra hér. Það er í sambandi við nýmæli sem er í 66. gr. frv. eftir meðferð í Nd. Þar er bætt inn í að „heimilt er félagsmönnum í byggingarfélögum verkamanna, sem annast sameiginlegt viðhald á íbúðum félagsmanna, að stofna húsfélög í samræmi við ákvæði laga nr. 59/1976, um fjölbýlishús, þannig að húsfélögin taki sameiginlegt viðhald í sínar hendur. Félmrh. setur með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd þessarar greinar.“ Þetta er sett hér inn fyrst og fremst til að mæta ákveðnum óskum eða raunar kröfum sem hafa komið fram hjá félögum í byggingarfélögum verkamanna í Reykjavík, sem standa að mörgum íbúðum hér í borg, og það hefur valdið nokkrum ágreiningi um þetta atriði þar sem félagarnir vilja margir fá að annast þetta viðhald og umsjón sjálfir, en ekki láta stjórn viðkomandi félags algerlega hafa það með höndum. Ég vil svo segja að ég legg mikla áherslu á ný viðhorf, nýja stefnumörkun, sem ég tel að þetta frv. beri í sér og geri alla stjórnun og meðferð þessara mála auðveldari og skilvirkari en nú er. Ég verð að segja það hér að ég harma mjög að ekki var orðið við þeirri ósk, sem ég bar fram við 1. umr. málsins í Nd. 8. des. s. l., að félmn. Nd. og Ed. ynnu sameiginlega að athugun þessa máls. Ég vona sannarlega að það komi ekki að sök. En eins og fram hefur komið er orðið algert samkomulag um að reyna að láta þetta frv. verða að lögum á þessu þingi. Ég treysti og heiti á hv. þm. í Ed. að hjálpa til við að gera þetta mögulegt. Það er ákaflega þýðingarmikið. Það mundi skapa mikinn vanda í meðferð húsnæðismála á þessu ári og í umfjöllun um áætlun fyrir næsta ár ef það áform yrði ekki staðreynd að koma þessu máli í gegn þá fáu daga sem eftir eru á yfirstandandi þingi. Ég fer sem sagt fram á það í fullri vinsemd og af mikilli alvöru að það verði allt gert sem hægt er til að ná því markmiði. Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann lengur. Ég legg til að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki setja á langar tölur nú um þetta mál. Mér hefði verið meira í mun að fá að skoða málið í nefnd ef það væri unnt, en það er ekki meiningin af hálfu stjórnarliðsins að gera það þó að jafnvel hæstv. félmrh. hafi lagt svo fyrir við 1. umr. málsins í Nd. Það er greinilegt að formaður Sjálfstfl. er ekki í því sem öðru að fara að tilmælum ráðh. í þessari ríkisstj. Verður gaman að fylgjast með því hvort hann heldur áfram að taka jafnlítið tillit til ríkisstj. og raun ber vitni þangað til hann verður kominn þangað sjálfur. Þá reikna ég með því að hann vilji líka deila þar og drottna þegar það verður orðið, svo sem hann hefur gert í þessu máli. Eins og hæstv. félmrh. kom réttilega inn á er hér um ótæk vinnubrögð að ræða í slíkum stórmálum. Á fundi Nd.-nefndarinnar hefur verið kallaður fjöldi umsagnaraðila, fjöldi viðmælenda. Þar hafa útreikningar af ýmsu tagi verið lagðir fram, staða sjóðanna tíunduð, möguleikar þeirra til að standa við skuldbindingar á þessu ári, í framtíðinni o. s. frv. Þetta er mér allt kunnugt um að hefur verið gert og allt hefur þetta verið gert án minnsta samráðs við nefndina í Ed. Ég gæti þess vegna vel sagt sem svo, ef ég vildi bregða hér fyrir fæti og hefði fyllsta rétt til þess að ég mundi áskilja mér verulegan tíma í hv. félmn. til þess að fá þó ekki væri nema eins og þriðjunginn af þeim aðilum sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson og aðrir slíkir ráðamenn í þjóðfélaginu hafa fengið til viðræðna við sig í Nd. Ég er ekki að segja að sameiginleg nefndarstörf eigi alltaf að gilda. En það er lágmark þegar um slík stórmál er að ræða að því sé fylgt að hluta til og a. m. k. sjálfsagt að þingnefnd í hinni deildinni sé leyft að fylgjast með. En ekkert slíkt hefur verið gert og það eru greinilega lýsandi dæmi um þau vinnubrögð sem eru best að skapi hv. formanns Sjálfstfl. Þorsteins Pálssonar. En um það ræði ég ekki frekar, því að hann er ekki hér til andsvara, þó að ég viti að undirdánugir liðsmenn hans, hvort sem þeir eru ráðherrar eða óbreyttir þm., muni sjálfsagt verða tilbúnir að taka upp vörn fyrir hann í þessu sem öðru.

Annað hvort væri nú.

Annað hvort væri nú, segir hv. 11. landsk. þm., og er það þó ólíkt honum að ætla að taka upp málsvörn fyrir þau vinnubrögð að hindra það með ötulu að þingnefnd hinnar deildarinnar fái að fylgjast með. Það er ólíkt honum. Ég efast um að hann taki upp þá málsvörn fyrir hv. formann Sjálfstfl. Nei, ég mun ekki tefja þetta óeðlilega, en auðvitað er ekki unnt annað en að fara í einhverjum greinum í loforðaflauminn fyrir síðustu kosningar. Ég man eftir því að þá svifu glæstustu glansmyndir fyrir hugskotssjónum húsbyggjenda í þessum efnum og mig undraði það hvað menn voru loforðaglaðir. 80% skyldu allir fá af meðalverði staðalíbúðar. Það var hvergi inni sú mynd sem þá blasti við um erfiða fjármögnun þeirra félagslegu bygginga sem voru þá fjármagnaðar á ríflegan máta og voru þó aðeins hluti af byggingarþörf. Ég segi að stjórnaraðilum átti a. m. k. að vera það ljóst, aðilum sem höfðu tregast við tekjuöflun m. a. með skyldusparnaði á hæstu tekjur. Það er ekki að marka þó að hv. sjálfstæðismönnum hafi kannske ekki verið þetta alveg eins ljóst, enda voru þeir ábyrgðarlausir að mestu leyti á s. l. kjörtímabili þó að einstaka þeirra væru nú innanborðs á stjórnarskútunni sem þá var. Ég held að það hafi margur fleytt sér inn á þing einmitt að hluta til með þessa glansmynd í farangrinum, 80% lánin. En svo fór um þessi 80% loforð, sem mér þóttu vægast sagt glannaleg og sagði oft að erfitt yrði að standa við í ljósi þess sem á undan hafði gengið, að þau bráðnuðu nú í sumarhitunum niður í 50% hjá hæstv. forsrh. og mig minnir hæstv. félmrh. líka. Og svo frusu þau nú bara, botnfrusu bara niður í 30% um haustnætur og í því frostmarki eru þau enn. Og dráttur á greiðslum er meiri en oftast nær áður vegna eðlilegs fjárskorts, en fjárskortur hafði aldrei háð þessum loforðasmiðum í kosningahríðinni. Þá var hann ekki til staðar heldur spurning um vilja og þor. Og ekki var nú verið að ýja að erlendu lánsfé þá og enn síður að kanna skil lífeyrissjóðanna. Ég kem að því síðar. Nei, vafalaust hafa menn orðið reynslunni ríkari í mörgu og hin bitra staðreynd stendur nú ein eftir. Frv. nú er án sýnilegs grundvallar og án nauðsynlegrar fjármögnunar, því að sömu dagana er verið að tala um að bjarga byggingarsjóðum með lántökum, og þá getur það varla verið að hér sé um raunhæf loforð að ræða þó að vissulega séu mörg góð fyrirheit í frv. og margt þar, sem stendur til bóta, ef unnt reynist að framkvæma það. Ég tek undir það með hæstv. ráðh. að vissulega er nauðsyn að lögfesta þau atriði, ef þau kynnu að geta orðið að veruleika. Ég vildi nú segja það að þessi ríkisstj., sem stærir sig af því að geta boðið útlendingum ódýrt vinnuafl og tetur það helsta hrósefni sitt í útlöndum, hefði nú t. d. getað bætt úr að hluta a. m. k. með öflugri aðstoð við tekjulægstu húsbyggjendur í félagslegum íbúðabyggingum, auknu vægi á þær. Hún hefði getað aðstoðað húsnæðissamvinnufélögin, eins og Búseta, með öflugu aukaátaki og bætt þar úr brýnni þörf. Það hefði verið að verðleikum metið án efa af því fólki sem þarna á hlut að máli, við þau kjör sem það býr núna. En niðurstaðan er vitanlega minna vægi félagslegra íbúðabygginga, fjármögnunin öll í molum, lántökur erlendis frá. sömu dagana og við erum að afgreiða þetta frv. segir hv. varaformaður Sjálfstfl., Friðrik Sophusson, að hundruð milljóna skorti enn til viðbótar, svo komið verði til móts við loforðagleði ráðh., eins og hann mun hafa orðað það í Seltjarnarnesræðunni frægu. Ekki ætla ég að fara að taka upp málsvörn fyrir hæstv. félmrh., því að hann mun hafa tekið þátt í loforðadansinum af mikilli ákefð, en auðvitað er hv. þm. Friðrik Sophusson ekki síður að skjóta á sína menn í þessu efni. Það verða menn að hafa í huga, því að ekki voru þeir síður loforðaglaðir. Ég man nú ekki hvor var á undan með 80%, en hörð barátta var um það hvor kæmi 80% fyrr á blað hjá sér, Sjálfstfl. eða Framsfl., fyrir síðustu kosningar og mátti ekki á milli sjá í því kapphlaupi. Nú er þetta kapphlaup greinilega komið út fyrir landsteinana. Þangað á að leita að fjármagninu til að fjármagna loforðin, þó ekki nema að hluta til. Jú, hér er frv. á ferð með sínum fyrirheitum og stefnumiðum sem eru flest ágæt. Önnur eru reyndar miður góð, sem snerta Byggingarsjóð verkamanna alveg sérstaklega, og enn önnur í algerri óvissu, svo sem Búsetamálið eða húsnæðissamvinnufélögin eru gleggst dæmi um. Áherslan á hinar félagslegu íbúðabyggingar er önnur og sýnt að þar skal ekki unnið að svo sem vera hefði þurft. Ég segi það enn að ríkisstj., sem keyrir laun og kaupmátt óumdeilanlega niður og færir fólk í ríkara mæli en nokkru sinni á láglaunaplanið eitt, sú ríkisstj. hefði vissulega getað bætt úr að hluta með öflugu átaki í húsnæðismálum. Um Búsetamálið skal ég ræða síðar, en það eru ýmsar upplýsingar sem væri fróðlegt að fá og við getum auðvitað fengið í nefndinni, en svo beint sé spurt án þess að ég ætli að fara að tefja málið mikið: Er það ekki rétt, hæstv. ráðh., að öllum nýjum umsóknum um nýjar framkvæmdir í félagslega kerfinu, 150–200, hafi verið synjað eða hafi ekki fengið jákvæða afgreiðslu? Þessu var m. a. haldið fram í útvarpsumræðum í gær og þessar upplýsingar hef ég beint frá þeim aðilum sem gleggst eiga að vita. Og er það svo einnig, að áður umsamdar byggingar í þessu kerfi hafi verið skornar niður um 25% og ekkert bendi til annars en að sú verði endanlega niðurstaða þessa árs? Og er það svo, enn til viðbótar, í alvöru að í dag sé enginn aðili að byggja leiguíbúðir eftir því kerfi sem upp var komið, það sé ekkert nýtt á döfinni varðandi leiguíbúðir, sem voru þó reistar nokkuð duglega á vegum sveitarfélaga? Ef allt þetta er rétt, sem haldið hefur verið fram hér, þá er þetta ár mikilla skelfinga í húsnæðismálunum og meiri en menn hafa þekkt áður varðandi þessa þætti. Er ástæðan kannske sú, að meira að segja 30% loforðið, sem var nú endanlega orðið til úr 80%, hafi orðið svo dýrt og fyrirhyggjan ekki verið meiri en svo, að efndir á því loforði hafi orðið til þess að byggingarsjóðirnir standi í meiri fjárþröng en nokkru sinni? Að þessar efndir á loforðinu, góðra gjalda verðar, ég tek það skýrt fram, góðra gjalda verðar svo langt sem þær náðu, hafi valdið þessu, þ. e. 20% af loforðum ríkisstjórnarflokkanna. Ég verð að segja að það er nú bara býsna gott miðað við loforðin í kyndingarmálunum, því að þau ná ekki 20%, svo að hæstv. félmrh. getur borið höfuðið hátt miðað við hæstv. iðnrh., það er alveg glöggt í þessu efni, og ætla ég þó ekki að fara að hæla honum of mikið í þessari öldu yfirboðanna sem reis hæst fyrir síðustu kosningar, að þessar efndir, ekki meiri þó en raun ber vitni, hafi í raun og veru kollkeyrt þetta kerfi og aldan hafi í raun og veru kaffært loforðasmiðina og húsbyggjendur þá um leið, því að það hefði nú ekkert gert til þó þeir hefðu fengið á sig ölduna ef húsbyggjendur hefðu ekki fengið hana yfir sig líka.Því spyr ég: Hver er staðan hjá byggingarsjóðunum í dag og hver er líkleg staða ársins í ár? Og er það þá virkilega rétt, sem hæstv. fjmrh. hefur haldið hér fram, að það séu bara ekki meiri peningar til og menn verði þá bara að fresta og bíða með framkvæmdir á þessu ári, húsnæðiskerfið sé þannig upp byggt nú og sé þannig sett? Er þetta þá raunsannasta myndin þegar allt kemur til alls? Hæstv. fjmrh. hefur mjög hrósað sér af hreinskilni. Kannske er þetta rétt. Kannske verða menn bara hreinlega að hætta við að byggja á þessu ári eins og hann segir að séu mestar líkur til. Og þá mundi ég nú kannske segja, til þess að hafa „system i galskaben“, eins og sagt er að þá væri nú kannske rétt að fresta afgreiðslu þessa frv. þangað til eitthvert upprof væri komið og hæstv. ráðh. væri a. m. k. búnir að ná í einhverja peninga frá útlöndum, það væri eitthvert upprof komið á þessum fagurbláa loforðahimni þeirra, sem blasti við kjósendum fyrir síðustu kosningar.

Blágræna.

Blágræna, segir hv. 6. landsk. þm., og er vissulega rétt að hafa líka „system í galskaben“ varðandi litavalið á þeim bæ.  En hvað sem því liður þá er eitt alvarlegasta vandamál íslensks þjóðfélags hér á ferðinni og aðstoð við fólk til að komast í húsnæði brýnni nú en oftast áður. Og margt er til bóta í þessu frv. Kjaralega og aðstöðulega séð er margt í því sem horfir til bóta, vissulega. Sem betur fer er oftrúin á eigið húsnæði skilyrðislaust nokkuð á undanhaldi. En þá þarf að vera unnt að mæta nýjum óskum og nýjar leiðir þurfa að eiga rétt á ákveðnu fjármagni yfir erfiðustu farartálmana. Ég man eftir því að í húsnæðismálatillögu, sem ég flutti hér fyrir 8 árum síðan, kom ég í verulegum mæli inn á svipaðar hugmyndir um lausnir og nú eru uppi hjá Búseta. Ég hafði þær reyndar erlendis frá, þetta var ekki frumlegt hjá mér að neinu marki þá. Þær hugmyndir fengu sannast sagna lítinn hljómgrunn eða engan. Helst var það gagnrýnt að með þessu væri verið að drepa framtak manna í dróma. En hvað um það, nú er lag. Nú eru menn komnir í stellingar til þess að reyna að leita þeirra leiða og það er full ástæða til að freista þess. Að öðru leyti vil ég ekki fara á þessu stigi umr. nánar út í þetta mangómál ríkisstj. Þar hefur vægast sagt verið haldið svo á málum, að fá dæmi munu slíks í þingsögunni. Ég samhryggist hæstv. félmrh., en ég hlýt að benda honum og öðrum hv. framsóknarmönnum á það, að vitanlega hlýtur húsbóndavaldið að vera í höndum þeirra sjálfstæðismanna í þessu sem öðru. Hafi þeir ekki gert sér grein fyrir því, þá sjá þeir það nú og hafa séð það undanfarna daga. Undir það jarðarmen gengu þeir glaðir fyrir ári síðan eða svo og eins og segir í ljóðinu eru þeir enn við það heygarðshornið að syngja: „Þar er vistin mér góð, aldrei heyrist þar hljóð,“ ekki a. m. k. frá þeim og fer vel á þeim söng enn þá. En þeir sem fyrir barðinu á þessari vistráðningu verða eru margir, m. a. þeir sem nú vilja ryðja nýjar brautir í húsnæðismálum, og neita að beygja sig undir eignarréttarokið, sem firrt hefur allt of marga heilsu og kröftum, líkamlega sem andlega. Þeir verða vitanlega fyrir barðinu á þessu. Sá kapítuli verður síðar skráður og mun sem betur fer þingsins vegna almennt til endema talinn, en fólksins vegna því miður dapurlegri en svo að því hæfi hér háð og spé. Áherslur varðandi frv. þetta eru því augljósar af hálfu okkar Alþb.-manna. Í fyrsta Lagi: Áhersla á ríkan þátt félagslegra íbúðabygginga með svipuðu formi og verið hefur fyrir þá tekjulægri. Í öðru lagi: Mætt verði nýjum viðhorfum af fullum skilningi og auðvelduð leið þeim sem nýjar brautir vilja ryðja til þess að komast á leiðarenda sem allra fyrst. Í þriðja lagi: Viðbótaraðstoð við hinn almenna húsbyggjenda verði tryggð sem allra best. Þar taki bankarnir á sig ríkari og eðlilegri skyldur en í dag eru þeim á herðar lagðar. Í fjórða lagi: Fjármagnsútvegun verði tryggð og allra leiða leitað. Lífeyrissjóðirnir komi inn í ríkari mæli, bankarnir einnig. Skyldusparnaðarhugmyndin á hæstu tekjurnar verði skoðuð áfram. Ég minnist á lífeyrissjóðina og ætla að koma að þeim núna í lokin. Ef menn hafa litið á svar hæstv. fjmrh. við fsp. minni um skyldukaup lífeyrissjóðanna hafa menn rekið sig á óþægilegar tölur. Vilja menn sjá þann mismun sem þar blasir við? Hversu margir öflugir sjóðir kaupa aðeins hluta af heildinni svo að jafnvel skakkar nærri 100 millj. á s. l. ári, eða hversu sumir kaupa allt önnur skuldabréf en af byggingarsjóðunum. Í heild skakkar þetta 280 millj. kr., sem annars hefðu getað, ef betur hefði verið að málum staðið, runnið til byggingarsjóðanna. Ég segi: Látum svo vera þó að ríkissjóður og Framkvæmdasjóður fái sitt því að skylt er skeggið hökunni. En við eigum að líta á það t. d. að Verslunarlánasjóður fær meira en hálfa upphæð í sinn hlut frá lífeyrissjóðunum, meira en helming af því sem Byggingarsjóður verkamanna fær. Og hverjar eru tölur veðdeildar Iðnaðarbankans? Þær eru 90 millj. Veðdeild Iðnaðarbankans fær 90 millj., til almennra útlána vel að merkja, 90 millj. frá lífeyrissjóðunum á móti 117 sem Byggingarsjóður verkamanna fær. Ég vakti athygli á þessu í fyrra, taldi mér það skylt sem stjórnarsinna þá. Ég gerði það enn í vetur, sem stjórnarandstæðingur að vísu. Ég geri það hér og nú, því að hér er um einhvern stærsta póstinn í fjármögnun byggingarsjóðanna að ræða. Ég veit að það er ekki auðvelt við að fást. Hér þarf sjálfsagt lagabreytingu, enn fremur eru margir þessara sjóða orðnir svo fast njörvaðir við ákveðnar veðdeildir að ekki er mjög auðvelt úr að bæta. En ég álít að við eigum einskis að láta ófreistað til að ná þessu fjármagni þangað sem lánsfjárlög segja til um. Því að skyldukaup lífeyrissjóðanna eru auðvitað, eins og allir menn vita, réttlætt með því að þetta fé fari þangað sem þörfin er mest, til byggingarsjóðanna. Ekki er ég að segja að það sé neitt altækt, en ég bendi bara á tvo sjóði til samanburðar. Lífeyrissjóður Austurlands, sem verkafólk á Austurlandi greiðir í, greiddi fullt framlag, 100% framlag í sín skyldukaup á s. l. ári. Hvert fer það fé? Það fer allt til Byggingarsjóðs verkamanna, allt þangað sem þörfin er mest. Lífeyrissjóður verslunarmanna borgar 19% af því sem hann á að borga, enda vita menn að það er höll hér inni í mýri, sem mönnum þar hefur áreiðanlega verið kærkomnari en byggingar almennings í landinu. 19% greiða þeir, en ég efast ekki um að verslunarlánasjóður eða 90 millj. þar séu nokkuð drjúgar hjá þessum lífeyrissjóði. Að lokum þetta eins og ég sagði áðan. Sú spurning hlýtur að vakna hvort nokkur knýjandi nauðsyn sé á framgangi þessa frv. með tilliti til þess hvernig mál standa nú. Ég tek það fram að ég mun greiða fyrir því að þetta mál nái fram að ganga vegna margra tæknilegra og framkvæmdalegra atriða sem í því eru vissulega til bóta. En svo eru það fyrirheitin ein sem blíva. Fjármagnið vantar skv. því sem hv. varaformaður Sjálfstfl., Friðrik Sophusson, segir upp á hundruð millj. þrátt fyrir erlendar lántökur, enda eru dæmin deginum ljósari um stórfelldari drátt en áður hefur verið án afgreiðslu lána. Mér þykir undarlegt ef það er að skapi hæstv. félmrh. að farið sé að brjóta félagslega kerfið niður, en ekki verður annað séð, enda er það hreinlega ekki með í mynd þessa árs, ef upplýsingarnar eru réttar um að þær umsóknir hafi allar verið skornar niður á þessu ári. Og í Búsetamálinu eru stóru orðin orðin að öfugmælum. Það væri kannske rétt að taka allt málið upp og mangónefndin, sem nú er orðin milliþinganefnd í húsnæðismálum og á að sætta sjónarmið í stjórnarflokkunum, tæki bara allt málið upp og spreytti sig á því í sumar. En við nánari athugun legg ég það nú ekki til. Ég held að það sé hæpið, svo að ekki sé meira sagt. Ég er nefnilega hræddur um að nánari umfjöllun þessara herra um þetta mál skiti nú eins og jafnan áður enn aumari niðurstöðu, svo að máske er best að drífa málið af áður en enn fleiri skemmdarverk tekst að vinna.



Virðulegi forseti. Þeim sem hér stendur er stundum brigslað héðan úr ræðustól um ungdóm, vanþekkingu og reynsluleysi. Hæstv. félmrh. lýsti því frv. sem hér liggur fyrir hv. deild sem stefnubreytingu. Annaðhvort er það talað þvert gegn eigin sannfæringu eða af vankunnáttu, því að það er mjög fátt í þessu frv. sem réttlætir það að kalla frv. stefnubreytingu í sjálfu sér. Það er svona ósköp álíka og að kalla það, þegar bátur snýst fyrir vindi við ból, að hann hafi skipt um stefnu. Ég ætla að byrja á því að taka fyrir markmið laganna. Ég tel að ekki hafi verið nægilega kyrfilega gengið frá stefnumarkandi sjónarmiðum í húsnæðismálum, þar sem annars vegar er reyndar talað um að menn geti búið við öryggi í húsnæðismálum en hins vegar að ríkisstj. stuðli að jafnrétti með því að sem flestir geti eignast húsnæði. Bæði austan hafs og vestan er það viðurkennt lífsform eða lífsmáti að leigja. Gildir það þar jafnt um ríka sem fátæka að menn telja hvorki skömm né vansa að því að leigja, heldur oft og tíðum mjög mikið hagræði. Mér finnst vanta í þessi lög stefnumarkandi breytingu á hugarfari til þessa íbúðaforms. Þess vegna er þetta atriði í mínum huga ekki nægilega vel fram sett. Við verðum að fara að viðurkenna þá staðreynd að það er mjög stór hópur fólks sem ekki alltaf æskir þess að eignast húsnæði. Verður þá líka að gera lögin þannig úr garði að þau geti brugðist við þess háttar óskum fólks með réttum hætti. Í því sambandi vil ég minna á þann kafla þessa frv. sem fjallar um samskipti sjóðsins við einkaframtaksaðila á byggingarmarkaði, þ. e. þar sem talað er um lán til viðurkenndra framkvæmdaaðila í byggingariðnaði. Ég held að þar sé ekki nægilega vel að málum staðið, það er í raun og veru ekki gefinn möguleiki eða vakinn áhugi manna á því að byggja húsnæði nema þá til að selja það, ekki til að leigja það. Í öðru lagi vil ég minna á þáltill., sem ég flutti hér og lýtur kannske frekar að láglaunahópum, þar sem ég lagði til að reynt yrði að koma inn í lög um húsnæðismál kafla um réttindi fólks, sem hefur svo lág laun að það getur nánast ekki staðið undir venjulegri leigu á mannsæmandi húsnæði, og að hið opinbera, ríki og sveitarfélög í sameiningu, reyni þá að mæta því fólki með leigustyrkjum. Einnig hefði verið mjög gaman að sjá skipulagsbreytingar á Húsnæðisstofnun sjálfri. Innan þessarar stofnunar starfar deild, sem kallast tæknideild, og er ekki bara óþörf heldur líka mjög leiðinlegur samkeppnisaðili við hinn frjálsa markað á þessu þjónustusviði. Mætti hæglega skipta verkefnum hennar annars vegar yfir á aðila á frjálsum markaði og svo hins vegar, því sem að rannsóknum lýtur, yfir á þá stofnun sem viðurkennd er og hefur ákveðin verksvið í þeim málaflokki, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Ég hef einhvern tíma héðan úr ræðustól lýst ákveðnum áhyggjum mínum eða gagnrýni á Byggingarsjóð verkamanna og svokallaðar félagslegar íbúðabyggingar. Það er þó ekki það að ég sé á móti þessari aðgerð, þeirri félagslegu aðgerð sem í lögunum er fólgin, heldur hef ég gagnrýnt ákveðna framkvæmdaþætti, sem lúta aðallega að verklegum framkvæmdum og yfirumsjón þeirra, og svo hins vegar úthlutun, þar sem hefur viðgengist hér á undanförnum árum ákveðin spilling, sem ég hefði talið mjög æskilegt að þessi lög reyndu að sporna á móti. Það þyrfti að ganga þannig frá í lögunum að réttur fólks gagnvart þessum fyrirtækjum væri tryggður, hvað úthlutun varðar annars vegar, og svo hins vegar að réttur hins opinbera gagnvart þessum fyrirtækjum, hvað verklegar framkvæmdir varðar, væri nægilega tryggður líka. Þess vegna mun ég við áframhaldandi afgreiðslu þessa máls trúlega gera það að tillögu minni í samræmi við mál mitt, að annars vegar verði lögunum breytt þannig að tæknideild Húsnæðisstofnunar verði lögð niður og hins vegar að nánar verði kveðið á um ýmislegt viðkomandi verkamannabústaðakerfinu. Eitt atriði í þessu frv. lýtur að ungmennum þessa lands. Ungu fólki er gert að spara svokallaðan skyldusparnað, fé sem Húsnæðisstofnun ríkisins eða Byggingarsjóður ríkisins hefur aðgang að og notar. Þessi skyldusparnaður hefur viðgengist hér líklega hátt á annan áratug. Reglan hefur verið sú að ríkið heldur eftir 15% af launum allra einstaklinga á aldrinum 16–26 ára. Er þetta gert undir því yfirskini að verið sé að gera þessu fólki greiða, veita því forsjá, enda hafi ungt fólk vart vitsmuni til að spara eða fara skynsamlega með tekjur sínar. Það er ekkert, nákvæmlega ekkert, í þessum lagafyrirmælum um skyldusparnað sem gefur til kynna að tilgangurinn sé neinn annar en þessi. Þessi meinta velferðarþjónusta mun vera einsdæmi, að því er ég fæ best séð, í vestrænum lýðræðisríkjum. Til viðbótar er ekki annað að sjá en þessi löggjöf brjóti hreint og beint í bága við íslensk lög um sjálfræði og fjárræði. Ég lít svo á að þessi skyldusparnaðarlög séu brot á ákveðnum grundvallarrétti, þ. e. rétti hvers sjálfráðs manns til þess að stýra sparnaði sínum og eyðslu eftir eigin geðþótta. Það er ekkert sjálfgefið að það sé skynsamlegt að spara, sbr. s. l. tvo áratugi. Það er mál sem hver einstaklingur verður að hafa rétt til að taka ákvörðun um skv. efnahag sínum og lífsskoðun. Þess utan var þessi svokallaði skyldusparnaður a. m. k. á tímabili hreinn þjófnaður þó að það hafi orðið bót á því nú hin síðari árin. Undir formerkjum ráðdeildar hefur ríkisvaldið nánast stolið milljónum frá íslensku æskufólki hin síðari árin. Þá á ég við þann áratug sérstaklega sem á undan þessum er genginn. Í þessum forsjárhyggjulögum er gert ráð fyrir því að fólk noti fé þetta til að byggja eða kaupa eigið húsnæði og ekki til annars. Þessu til staðfestingar eru ákvæði sem undanþiggur þá einstaklinga þessari skyldu sem eiga íbúð til eigin þarfa. Það er því ekki nóg með að yfirvöld frysti fé þessa unga fólks, heldur veita þau líka fyrirmæli um það hvernig á að ráðstafa fénu að þvingunartímanum loknum. Skyldusparnaðarlögin eru að mínu mati óréttlát. Þó eru jafnvel enn þá óréttlátari undanþágurnar sem draga þegnana í dilka eftir því í hvaða aðstöðu þeir eru. Í þessum ákvæðum er ekkert spurt um tekjur einstaklinganna og lífskjör, heldur bara hvort menn séu giftir eða ógiftir, hvort þeir eigi íbúð eða eigi ekki íbúð. Síðan eru þeir ógiftu og eignalausu taldir aflögufærir en giftu eignafólki er veitt undanþága. Það sér, vona ég, hver viti borinn maður að svona lög eru bæði vitlaus og siðlaus með öllu. Í samræmi við þetta mun ég líka gera það að tillögu minni, þegar að síðari þáttum afgreiðslunnar kemur, að þessi kafli laganna falli brott. Þá er það vandamál Búseta. Ég verð að viðurkenna það að ég óttaðist að svo kynni að fara sem fór. Og ég held að hæstv. félmrh. verði að taka á sig ábyrgðina af því hvernig fór því að það er alveg greinilegt að hann eða ráðgjafar hans hafa ekki gert sér grein fyrir því að hér er um gerólíkt byggingarsamvinnuform að ræða því sem við eigum hér við að búa. Til þess að hægt sé að koma þessu sérstaka eða sértæka eignarformi fyrir í lögum hlýtur að verða að gera það með víðtækari hætti og betur undirbúnum en gert var í þessu frv. Það þýðir ekki að mínu mati að stilla þessu eignarformi upp við hliðina á sjálfseignarforminu, sem viðgengst í þessum lögum hvað Byggingarsjóð verkamanna snertir, og gera þeim þannig lagað jafnhátt undir höfði. Það verður að standa allt öðruvísi að lánum til Búsetafélaganna eða húsnæðissamvinnufélaganna en til Byggingarsjóðs verkamanna. Það verður að taka tillit til þess að þar er verið að lána til bygginga sem aldrei koma aftur til endurfjármögnunar í húsnæðislánakerfinu. Þar af 1eiðandi eiga þær ákveðna kröfu á lengri og hagstæðari lánum en þau eignarform sem sífellt eru að koma aftur til kasta Byggingarsjóðs ríkisins varðandi endurfjármögnun og eignarform, þar sem bæði er fullnægt húsnæðisþörf og fjárfestingarþörf. Þær hljóta að vega allt öðruvísi í forsendum heldur en eignarform þar sem aðeins er verið að fullnægja húsnæðisþörf en ekki fjárfestingarþörf. Það var þess vegna sem ég lagði hér í upphafi þessa þings fram þáltill. þar sem lagt var til að Alþingi fæli ríkisstj. að undirbúa sérstaka löggjöf viðvíkjandi þessu nýja eignarformi. Nú er það komið á daginn að þar sem ekki var brugðist við með skjótum hætti, þá fór sem fór. Ég verð að viðurkenna það að hvað Búsetafélögin snertir er ég ekki kannske viss um að þetta hafi verið sú versta niðurstaða sem orðið gat, því að ef réttur þeirra hefði verið tryggður með þeim hætti sem þessi lög gerðu ráð fyrir, þá var það hreint og beint ekki hinn rétti eða nægilegi grundvöllur sem þessi félög þurfa á að halda. Þess vegna vil ég nú í lok máls míns skora á hæstv. félmrh. að taka þessi mál í sumar rækilega til skoðunar og þá einnig hugmyndir um leigustyrki til láglaunafólks sem ákveðinn þátt eða innlegg á vondu máli, í að örva byggingu leiguhúsnæðis á hinum frjálsa markaði, ekki sem sé á hinum félagslega markaði, þ. e. sveitarfélaga eða ríkis.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð hér vegna ræðu hv. 2. þm. Austurl., Helga Seljans, hér áðan. Ég held að ég hafi skilið það rétt að hann hampaði því hér mjög hver hefði verið stefnuyfirlýsing okkar Sjálfstæðismanna fyrir síðustu kosningar í húsnæðismálunum. Það er rétt að því var lofað þar að stefna að 80% lánsmarki í almennt húsnæði. Hins vegar skildi ég ræðu hv. þm. svo að það ætti að koma á fyrsta ári þessa kjörtímabils. En ég skildi hana þannig stefnuyfirlýsinguna að að markmiðum hennar yrði unnið á kjörtímabilinu, en ekki komið að því að ná þeim núna á þessu ári. En fyrir austan -  Í öðru lagi gat hv. þm. þess að húsnæðismálunum hefði ekki verið vel fyrir komið í tíð síðustu ríkisstj. Um það erum við algerlega sammála að því miður var viðskilnaðurinn á þeim pakka ekki nógu góður undir handleiðslu þáv. félmrh. Svavars Gestssonar.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þetta mál. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í efnislegar umr. frekar um þetta. Ég vil aðeins vegna ummæta hv. 2. þm. Austurl. minna á það sem kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um húsnæðismál: „Lán Byggingarsjóðs ríkisins til þeirra, sem byggja í fyrsta sinn, hækki um næstu áramót (þ. e. síðustu áramót). Jafnframt verði húsnæðislánakerfið eflt svo á næstu árum að lán þessi geti numið allt að 80% af byggingarkostnaði staðalbúðar. Samsvarandi hækkun verði til þeirra sem kaupi íbúð í fyrsta sinn.“ Það er ljóst að ríkisstj. ákvað að hækka öll lán um 50% frá 1. janúar s. l. og er það þegar komið til framkvæmda. Ég vil aðeins koma inn á það að gefnu tilefni að þegar þessi mál voru skoðuð á síðasta ári, eftir að ríkisstj. tók við völdum, kom í ljós að ástandið í þessum málum var alveg hrikalegt. Fólk var bókstaflega í rúst með sín mál varðandi húsbyggingar. Skuldirnar voru yfirþyrmandi enda var lánshlutfallið á árinu 1982 og 1983 ekki nema 17% miðað við staðalíbúð. Þess vegna varð að grípa til aðgerða sem ríkisstj. og gerði. Það var eitt af hennar fyrstu verkum. Hún gerði það bæði með því að lengja lán, með skuldbreytingalánum og svo 50% viðbótarlánum ofan á veitt lán á árunum 1981, 1982 og 1983. Það var sem sagt farið tæp þrjú ár aftur á bak til þess að leiðrétta þetta mál og koma þannig til móts við vandamál fólks. Þetta fjármagn er óvefengjanlega á bilinu 450–500 millj. sem húsbyggjendur og húskaupendur voru búnir að fá í hendur í lok janúarmánaðar s. l. Þetta hefur verið rækilega rakið og staðfest og þess vegna er ekki hægt að segja það að hér hafi ekki verið tekið til hendinni til að reyna að lagfæra þessi mál. Með þessari 50% hækkun er staðallinn eða viðmiðunin komin upp í 30%. Hins vegar getum við deilt um þessa staðalviðmiðun. Það mál er núna í endurskoðun og ég vænti þess að það verði fljótlega ljóst hvernig með það verður farið. Ég vil einnig geta þess að miðað við þessa stefnu kom það alveg greinilega fram í fjárlagaundirbúningi hvað ríkisstj. var að fara. Hún gerði ráð fyrir því að reyna að lagfæra fyrst og fremst á þessu ári, 1984, hlutfallið milli almenna markaðarins og félagstegra íbúðabygginga, sem þýddi það í raun að ekki yrði um neina aukningu á félagslegum íbúðum að ræða á þessu ári, til að reyna að ná þessu hlutfalli: að koma almenna lánamarkaðinum upp í 30% miðað við staðalíbúð. Og til þessa er fjármagn í kerfinu í ár tæpar 1700 millj. kr. Þetta er það fjármagn sem húsnæðismálastjórn er núna að miða sínar útlánareglur við á þessu ári. Ég vil geta þess að það hefur dregist að gengið væri endanlega frá þeim, en það verður gert núna mjög fljótlega og endanleg áætlun fyrir árið í ár staðfest. Það hefur gengið nokkuð vel að greiða út lán frá áramótum. Að vísu eru sumar tegundir lána nokkuð á eftir, en ekki þó þannig að það sé ekki um mikla framför að ræða, því að nýbyggingalánin eins og þau eru tilfærð í þeim reglum sem ríkisstj. setti, þ. e. að greiða þau þetta hraðar út í tvennu lagi, þau hafa haft vissan forgang. Það er hægt að fá skýrslur um það núna hvernig þetta hefur verið framkvæmt frá áramótum t. d. fram í maímánuð, og n. getur fengið aðgang að því frá Húsnæðisstofnun. Ég get alveg staðfest það vegna fsp. sem kom frá hv. 2. þm. Austurl. að það er ekki um neinar nýjar byggingar að ræða í verkamannabústaðakerfinu. Hins vegar eru sem betur fer víðs vegar um landið í smíðum, og það hér á þéttbýlissvæðinu, byggingar sem voru undirbúnar á s. l. ári. Það er því talsvert mikið af byggingum í gangi á árinu 1984 og meira en á horfðist. Endurskoðuð áætlun kemur frá stjórn Húsnæðisstofnunar núna innan mjög fárra daga og þar er hægt að sjá þetta sundurliðað nákvæmlega. Ég hef fylgst vel með þessu máli, og eins er það sem grípur inn í þetta mál, að við reiknum með því, hæstv. viðskrh. og ég, að við náum samkomulagi við bankakerfið um verulega fyrirgreiðslu við verktaka í byggingariðnaðinum, þ. á m. að hluta í sambandi við byggingu verkamannabústaða eða leiguíbúða. (KSG: Fyrirgefðu, viltu skýra þetta frekar. Er þetta samkomulag?) Já, það er unnið að samkomulagi um það að bankakerfið taki að sér framkvæmdalán til framkvæmdaaðila í byggingariðnaðinum, það er talað um það að fá samninga á þessu ári um 120 millj. kr. sem yrði framkvæmt í samráði við Húsnæðisstofnun, því þeir eru með umsóknirnar um þessi lán til afgreiðslu. Við stefnum sem sagt að því að fá beina samninga fyrir þessa aðila við bankakerfið annaðhvort beint, miðað við þær umsóknir sem fyrir liggja, eða eftir stýringu frá Húsnæðisstofnun. Ég vil aðeins víkja að Búseta, af því að svo mikið er talað um það. Ég vil segja alveg skýrt og skorinort í sambandi við það sem menn eru að tala hér og hafa í flimtingum með kókómjólk og mangósopa o. s. frv.: Það er ekkert samband þarna á milli. Ég vil skýra alveg beint frá því að þetta er mín till., sem ég lagði fyrir formann Sjálfstfl. til samkomulags, að taka út úr þessu frv. síðustu setningu c-liðar til að fresta ákvæðinu um félagasamtök, sem eru að byggja leiguíbúðir, og eins till. um að skipa nefnd til að endurskoða þessi leiguíbúðamál og koma fram með ákveðna till. eða ákveðið frv. fyrir næsta haust til lausnar á þessu máli. Þetta er alveg í samræmi við það sem forustumenn þessa húsnæðissamvinnufélags hafa verið að biðja um. Þeir hafa komið á minn fund og lagt fram ósk um það að sett yrði löggjöf um húsnæðissamvinnufélög. Á því er fullkomin þörf og ég geri ráð fyrir að menn sjái, þegar menn fara að skoða þetta nánar, að það er mjög brýn þörf á því að taka þessi mál til rækilegrar yfirvegunar og reyna að finna samræmda stefnu í því hvernig við best komum fyrir byggingu leiguíbúða og rekstri á þeim. Það er nauðsyn. Ég ætla ekki að tefja tímann hér, virðulegi forseti, en ég vil benda mönnum á að lesa framsöguræðu mína fyrir þessu frv. sem ég flutti 8. des., hún er hérna í 9. hefti 1983, þar sem ég flutti sérstaka ræðu um Búseta og allt sem því fylgir og vakti athygli á ýmsum annmörkum í sambandi við það mál. Í sambandi við það sem hv. 6. landsk. þm. kom hér inn á áðan um fjármögnunina má auðvitað segja að það er ekkert nýtt að meira fjármagn vanti í húsnæðiskerfið. En ég vil benda á það sem er stefnumarkandi í frv. Þá svara ég hv. 8. þm. Reykv. um leið. Það er einmitt þetta atriði sem ég vil ekki missa úr stjórnun á þessum málum í ár, að í fjármögnunarkaflanum er gert ráð fyrir alveg nýjum þætti, það er gert ráð fyrir því að á fjárlögum ríkisins komi 40% af samþykktri framkvæmdaráætlun fyrir næsta ár. Og það er alveg gífurlega þýðingarmikið atriði að við höfum þetta í höndunum, því það gæti þýtt að í staðinn fyrir 400 millj., sem við erum með á fjárlögum þessa árs, gætum við verið með um 800 millj. á fjárlögum ársins 1985. Auðvitað kallar þetta á gífurlega mikla umstokkun á fjármálakerfinu, en ef menn samþykkja frv. svona þá er þetta fyrir hendi sem stefna. (Gripið fram L) Ja, við skulum ekki segja svona hluti, svartsýnistal. Ég skýrði frá þeirri staðreynd að bætt var við 400–500 millj. í húsnæðiskerfið til viðbótar á s. l. ári og á þessu ári er fjármagn um 1700 millj. í staðinn fyrir 1000 millj. miðað við fyrra ár. Þetta eru staðreyndir sem eru stórkostlegar. Og eitt vil ég segja til viðbótar í sambandi við 80% markið sem menn gjarnan tala um. Við erum ekki einvörðungu að stilla dæminu þannig upp að þetta eigi allt að koma úr byggingarsjóðunum sjálfum, hv. þm., heldur einmitt að við ætlum okkur að ná samkomulagi við lífeyrissjóðina og bankakerfið til að koma inn í þessa mynd á nýjan hátt. Það er mál nr. 1, 2 og 3. Að því þurfum við að vinna. Og af því að verið var að tala hér um lífeyrissjóðina áðan, ég held það hafi verið hv. 2. þm. Austurl., vil ég aðeins geta þess að við gerðum núna fyrir einmitt þetta ár sérstakan samning við lífeyrissjóðina um að við það fjármagn, 690 millj., sem gert er ráð fyrir í lánsfjárlögum, verði staðið. Það hefur aldrei fyrr verið gengið eins tryggilega frá þessum málum. Húsnæðisstofnunin er búin að hafa samband við alla lífeyrissjóðina um þetta mál og í aprílmánuði var Byggingarsjóður ríkisins búinn að fá milli 25 og 30% af áætluðu fjármagni frá lífeyrissjóðunum og Byggingarsjóður verkamanna rúmlega 30%. Við höfum því fyllstu ástæðu til að halda að við þetta verði staðið og því verður að treysta. Virðulegi forseti. Ég skal ekki tefja þetta meira. En ég legg áherslu á það, um leið og ég endurtek að vegna þeirrar miklu áherslu sem ég lagði á það við framsögu málsins 8. des. að félmn. ynnu saman í aðalatriðum í þessu máli, hlýt ég að harma að það skyldi ekki vera gert en um leið leggja gífurlega áherslu á það, og höfða þar til skilnings og vinsemdar hv. þm. í þessari deild, að allt verði gert sem hægt er til að greiða fyrir því að frv. verði að lögum.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 68/1967, um Iðnlánasjóð ásamt síðari breytingum. Frv. þetta gerir ráð fyrir minni háttar breytingum á núgildandi lagagreinum um Iðnlánasjóð. Meginbreytingin er sú að áformað er að bæta nokkrum lagagreinum inn í núgildandi lög um Iðnlánasjóð til að einfalda og styrkja sjóðakerfi iðnaðarins. Frv. þetta felur í sér að Iðnrekstrarsjóður er lagður niður en í stað hans er stofnuð vöruþróunar- og markaðsdeild í Iðnlánasjóði og mun hún taka við starfsemi Iðnrekstrarsjóðs. Frv. þetta er samið í iðnrn. í samráði við fulltrúa frá Félagi ísl. iðnrekenda, Landssambandi iðnaðannanna og Iðnaðarbanka Íslands hf. Með breytingu þeirri sem frv. felur í sér, er stefnt að því að efla vöruþróunar- og útflutningsstarfsemi íslenskra iðnfyrirtækja. Jafnframt er sjóðakerfi iðnaðarins einfaldað og gert aðgengilegra fyrir þá sem þangað vilja leita. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. segir m. a. að „unnið verði að endurskipulagningu fjárfestingarsjóðakerfisins, stefnt verði að fækkun sjóða með sameiningu þeirra til að draga úr kostnaði og gera starfsemi þeirra heilsteyptari, m. a. með samræmingu lánakjara“. Þessi breyting er því í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Áætlanir um fjárfestingu tengjast oftlega fyrirætlunum um nýjar framleiðsluvörur og markaðssetningu. Það er því eðlilegt að ákvarðanir um lán og styrki til einstakra fyrirtækja vegna þessara þátta séu teknar á einum stað en dreifist ekki á fleiri aðila. Einn öflugur sjóður er auk þess hæfari til að takast á við stór og viðamikil verkefni. Með þessu frv. er lagt til að lán og styrkir til vöruþróunar og markaðsstarfsemi verði að hluta fjármagnaðar með hækkun iðnlánasjóðsgjalds úr 0.05% af aðstöðugjaldsstofni í 0.25%. Einnig er gert ráð fyrir að starfsemi Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins verði að verulegu leyti fjármögnuð með þessari hækkun gjaldsins. Brýn nauðsyn er til að efla alla starfsemi er lýtur að vöruþróun og markaðsstarfsemi, bæði með því að auka tekjur sjóðsins af hinu sérstaka gjaldi og með framlagi ríkissjóðs. Hér er því lagt til að iðnlánasjóðsgjaldið hækki í 0.25% sem þó er aðeins helmingur þess sem það var fyrir 1983. Þar á móti kemur framlag úr ríkissjóði jafnhátt þeim hluta gjaldsins sem verja skal til vöruþróunar og markaðsstarfsemi hjá Iðnlánasjóði. Hér er því um að ræða sameiginlegt átak iðnaðarins og hins opinbera til að auka verulega fjármagn til þessarar starfsemi. Rétt þykir að hafa hækkun iðnlánasjóðsgjalds og framlag ríkissjóðs tímabundið og er því lagt til að upphæð og skipting gjaldsins verði tekin til endurskoðunar fyrir árslok 1988. Fyrr er vart unnt að meta árangur af þeirri starfsemi sem hér er fjallað um. Vöruþróun og markaðsleit skilar yfirleitt ekki árangri fyrr en að nokkrum tíma liðnum og því er lagt til að þessi skipan gildi í a. m. k. fjögur ár. Iðnaðarbanki Íslands hf. mun sjá um daglegan rekstur sjóðsins eins og verið hefur en gert er ráð fyrir að samningur þar að lútandi verði endurskoðaður. Rétt er að víkja nokkrum orðum að Iðnrekstrarsjóði. Iðnrekstrarsjóður var stofnaður árið 1973 og starfar nú skv. lögum nr. 54/1980. Í upphafi styrkti sjóðurinn nær eingöngu aðgerðir til að efla útflutning en með lagabreytingu árið 1980 var hlutverk sjóðsins aukið verulega og samhliða því var auknu fjármagni veitt til hans. Á undanförnum árum hafa styrkveitingar Iðnrekstrarsjóðs í stórum dráttum skipst á þrjá aðalþætti, þ. e. í fyrsta lagi útflutningsaðgerðir, í öðru lagi vöruþróun og nýiðnað og í þriðja lagi iðngreinaverkefni og framleiðniaðgerðir. Lagt er til að vöruþróunar- og markaðsdeild taki við starfsemi Iðnrekstrarsjóðs frá 1. júlí 1984 og taki þá við eignum og skuldum sjóðsins. Í uppgjöri fyrir Iðnrekstrarsjóð hinn 31. des. 1983 kemur fram að eignir sjóðsins eru um 43 millj. kr. Samþykkt óútborguð lán eru 8.4 millj. kr. og samþykktir óútborgaðir styrkir voru 1.7 millj. Engin lán hvíla á sjóðnum. Ekki hefur verið lagt mat á þann hluta af eignum sjóðsins sem eru útistandandi lán. Reikna má með að eitthvað af vöruþróunarlánum verði afskrifað þannig að raunveruleg eign sé nokkru lægri en reikningar sýna. Auk þess nema ábyrgðir sjóðsins um 10.6 millj. kr. en óvíst er hvort og þá hve mikið af ábyrgðum sjóðurinn þarf að leysa til sín. Ábyrgð þessi er nær eingöngu tengd einu fyrirtæki. Lagt er til að sjóðnum verði heimilað að kaupa hlutabréf í starfandi fyrirtækjum og taka þátt í stofnun nýrra fyrirtækja þegar stjórn sjóðsins telur slíkt samræmast markmiðum sjóðsins. Stjórn Iðnlánasjóðs mun gefa út nánari reglur um starfsemi vöruþróunar- og markaðsdeilda. Við það er miðað að 0.25% gjaldið verði lagt á iðnaðinn á árinu 1985, á gjaldstofn ársins 1984. Árið 1983 nam 0.05% iðnlánasjóðsgjaldið 4.66 millj. kr. Ef gert er ráð fyrir 75% meðalhækkun útgjalda hjá fyrirtækjum milli áranna 1982 og 1983 gæfi 0.25% gjald 40.25 millj. kr. tekjur í Iðnlánasjóð fyrir árið í ár sem skiptist þannig að 1/7 hluti, eða 5.75 millj. kr., færi til stofnlána, í öðru lagi 2/7 hlutar eða 11.5 millj. kr. til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins og í þriðja lagi 4/7 hlutar eða 23 millj. kr. til áhættutána og vöruþróunar- og markaðsdeildar. Lagt er til að framlag ríkissjóðs til deildarinnar vegna áhættulána verði jafnhátt þeim 4/7 hlutum af gjaldinu sem lagt er á iðnaðinn vegna áhættulána. Er sú viðmiðun höfð í huga að framlag ríkissjóðs vegna áhættulána sé jafnhátt því sem iðnaðurinn í landinu leggur fram til áhættulánastarfsemi vöruþróunar- og markaðsdeildar. Lagt er til að ákvæðið um framlag ríkissjóðs taki gildi á árinu 1985 skv. fjárlögum fyrir árið 1985. Framlag ríkisins skal veita árlega á fjárlögum til og með árinu 1988 en verði þá endurskoðað. Að öðru leyti vísast til grg. með frv. varðandi stofnun vöruþróunar- og markaðsdeildar. Í frv. er lagt til að stjórn Iðnlánasjóðs verði heimilt að veita lán til kaupa á tölvubúnaði og tölvukerfum. Ákvæði um þetta í núgildandi lögum eru ekki afdráttarlaus og skýr. Notkun á tölvum og hvers kyns rafeindabúnaði hefur aukist mjög í iðnaði hin síðari ár og á eftir að aukast enn meir. Stjórnvöld hafa komið til móts við þessa þróun með því að fella niður aðflutningsgjöld af þessum tækjum til iðnaðarins. Lagt er til að heimildir um tryggingar, sem sjóðsstjórn metur gildar, verði rýmkaðar. Talið verði heimilt að veita lán gegn tryggingu þriðja aðila er gæti verið tryggingafélag eða annað fyrirtæki en það sem sækir um lánið. Að lokum er lagt til í frv. að fella skuli lög þessi að lögum nr. 68/1967 ásamt breytingum á þeim lögum og endurútgefa lögin í heild. Þá er ákvæði um að fyrir árslok 1988 skuli taka ákvæði laganna, er lúta að gjaldtöku af iðnaðinum til Iðnlánasjóðs og skiptingu þess gjalds, til endurskoðunar. Gert er ráð fyrir að frv. þetta, ef að lögum verður, öðlist gildi 1. júlí 1984 og frá þeim tíma falla lög um Iðnrekstrarsjóð úr gildi. Iðnlánasjóður mun frá þeim tíma yfirtaka eignir Iðnrekstrarsjóðs og ábyrgjast allar skuldbindingar hans. Ég legg áherslu á að frv. þetta hljóti afgreiðslu á yfirstandandi þingi en hv. Nd. hefur lokið afgreiðslu sinni. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að þegar þessari umr. lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og iðnn.



Virðulegi forseti. Það frv. til l. sem liggur hér fyrir um réttindi skipstjórnarmanna hefur verið lengi í undirbúningi hjá þeirri nefnd sem skipuð var til að semja frv., en það var í júnímánuði 1978 eða nánar tiltekið 26. þess mánaðar sem nefnd þessi var skipuð eða í ráðherratíð Halldórs E. Sigurðssonar, þáv. samgrh. Nefnd þessari var einnig falið að endurskoða lög um vélstjóraréttindi og svo einnig skömmu síðar lög um lögskráningu sjómanna. Þessi nefnd lauk störfum 29. mars s. l. og hélt 78 fundi. Störf nefndarinnar tóku langan tíma sem bæði stafaði af viðamikilli gagnaöflun, bæði hér heima og frá öðrum löndum, og svo veikindum eins nm. Í þessari nefnd voru hinir hæfustu menn og við skipan í nefndina hefur verið leitast við að tengja sem best þá hagsmunaaðila sem málið snerta. Eins og fram kemur í grg. þessa frv. áttu sæti í nefndinni frá samgrn. Kristinn Gunnarsson deildarstjóri sem jafnframt var skipaður formaður. Frá Vélskóla Íslands var tilnefndur Andrés Guðjónsson skólastjóri þess skóla. Sjómannasamband Íslands tilnefndi Guðmund Hallvarðsson, formann Sjómannafélags Reykjavíkur. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands tilnefndi þáverandi forseta sinn Ingólf S. Ingólfsson, en haustið 1982 lét hann af nefndarstörfum sökum heilsubrests. 24. nóvember sama ár tók Helgi Laxdal vélfræðingur sæti í nefndinni eftir tilnefningu Farmanna- og fiskimannasambandsins. Af Stýrimannaskólanum var tilnefndur þáverandi skólastjóri þess skóla Jónas Sigurðsson, af Landssambandi ísl. útvegsmanna Jónas Haraldsson skrifstofustjóri, frá Vinnuveitendasambandi Íslands Jón Magnússon lögfræðingur og frá Vinnumálasambandi samvinnufélaga var tilnefndur Óskar Einarsson deildarstjóri. Haustið 1982 var Páll Sigurðsson dósent ráðinn nefndinni til aðstoðar. Einnig er þess getið að starfsmaður Farmanna- og fiskimannasambands Íslands sat nokkra fundi nefndarinnar eftir beiðni formanns hennar. Ég legg áherslu á þessa skipun nefndarinnar og dreg það sérstaklega fram hér vegna þess að nú við framlagningu þessa frv. eftir nær sex ára starf nm. að gerð þess, þá hafa mótmæli borist gegn því til samgn. þessarar hv. deildar, einkum frá Stýrimannaskólanum, fulltrúum skipstjóra og stýrimanna, svo það virðist sem lítil tengsl hafi verið á milli fulltrúa þessara aðila í nefndinni og þeirra sem nú gagnrýna frv. harðast. Ég tek það fram að síðustu daga nú fyrir helgina komu mótmæli frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu. Einnig kom álit frá Stýrimannafélagi Íslands, en það var mun hógværara en frá hinum aðilunum. Fyrstu lög um atvinnu við siglingar hér á landi voru sett 1893. Allt frá þeim tíma hafa lög um siglingar og atvinnuréttindi skipstjórnarmanna verið í endurskoðun með nokkurra ára millibili. Síðustu lög í þessum efnum eru frá 1973, lög nr. 69, og eftir þeim er unnið í dag. Við jafnörar breytingar og orðið hafa á síðustu árum, einkum í tæknibúnaði skipa almennt, er eðlilegt að slíkar breytingar séu metnar inn í þau lög sem nú er verið að setja, enda speglast það mjög í því frv. sem hér liggur fyrir og tekið hefur verið tillit til þess af höfundum þess. Auðvitað orkar margt tvímælis í því sem hér er lagt til, eins og vill verða við allar breytingar, en þó okkur hafi þótt ýmislegt gott í því gamla sem við höfum og þekkjum megum við samt ekki vera of rög við það að taka upp breytingar sem breyttir tímar og tækni bjóða upp á. Ég ætla ekki að fara út í einstakar greinar eða breytingar þessa frv., sem eru gerðar frá núgildandi lögum, þar sem nefndin hefur ekki gert neinar tillögur um breytingar á því heldur leggur það hér fram óbreytt frá því sem það kemur frá hendi höfunda þess. Hæstv. samgrh. hefur lagt áherslu á að frv. þetta nái fram að ganga, einkum með það fyrir augum að marka megi þá stefnu að draga megi verulega úr og helst að losna alveg við, nema í undantekningartilvikum, hinar illa séðu undanþágur sem átt hafa sér stað undanfarin ár hjá yfirmönnum á skipaflota okkar landsmanna. Eins og hæstv. alþm. er kunnugt eftir þá skýrslu sem lögð var fram hér á Alþingi nú í vetur er þarna um mikið vandamál að ræða eins og áðurnefnd skýrsla bar með sér. Voru um 1200 undanþágur veittar, einkum hjá mönnum á fiskiskipaflotanum, flestar til stýrimanna og vélstjóra. Slíku ástandi getur enginn mælt bót og þess vegna er það skylda löggjafans að leita færustu leiða til að ráða þarna bót á. Með samþykkt þessa frv. er vissulega stigið stórt spor í þá átt. Eins og fram kom í máli mínu hér fyrr vil ég undirstrika að hérna er um venjulegar breytingar að ræða hvað varðar réttindi skipstjórnarmanna, einkum það atriði er varðar réttindi til að stjórna skipi eftir 1. stigs nám í Stýrimannaskóla. Markið er nú hækkað úr 120 tonnum í 240 tonn, en benda má á að á síðustu árum hefur fjöldi skipa verið stækkaður að rúmlestatölu með lengingu eða yfirbyggingu og sömu menn eru með skipin og voru þá og einnig stýrimenn á þeim frá því fyrir breytingar. Er þarna ekki einn þátturinn í undanþágufarganinu? Við verðum að horfast raunhæft í augu við nýja tækni og breyttar aðstæður. Deila má um námskröfur og siglingartíma en ávallt verður að gæta þess að fyllsta öryggis sé gætt gagnvart skipi og skipshöfn og í starfsþjálfun og námi ber að leggja sérstaka áherslu á þann þátt mála. Það segir ekki alla söguna í þeim efnum hvort 1. stigs próf úr Stýrimannaskólanum gefur rétt til þess eftir tilskildar siglingar eða starfsþjálfunartíma að stjórna skipi sem er 120 brúttórúmlestir eða 240, heldur það að menn hafi tilskilin réttindi til þeirrar stjórnunar, hvort heldur er sem skipstjórar eða stýrimenn. Í dag er of stór hluti þessara yfirmanna, einkum stýrimanna, með undanþágur til þessara starfa. Aðsókn að stýrimannaskólum landsins hefur farið verulega minnkandi á síðustu árum og það svo verulega að til vandræða horfir hjá þessum skólum og hlýtur það að vera alvarlegt áhyggjuefni hjá þjóð sem byggir afkomu sína að langstærstum hluta á sjómennsku. Forráðamenn skólanna telja þetta að stærstum hluta stafa af því hve greiðlega hefur gengið fyrir menn að fá undanþágur til að starfa án tilskilinnar skólagöngu. Undir þetta skal tekið hér, en einnig koma þarna fleiri atriði til greina, eins og fjárhagsmál þeirra er í skólann vilja fara. Þarna er um að ræða menn sem hafa stundað sjómennsku í alllangan tíma og í mörgum tilvikum haft allgóð laun, fjölskyldumenn sem þurfa oft og tíðum að sjá fyrir stórum fjölskyldum, og þeir sem búa úti á landi þurfa að rífa sig upp og koma hingað til Reykjavíkur eða til Vestmannaeyja til þess að geta sest í viðkomandi skóla. Þetta vex mörgum í augum sem von er og þegar við þetta bætist svo að þurfa að greiða skatta af góðum tekjum árið áður á meðan setið er í skólanum. Í flestum tilvikum njóta þessir menn ekki námslána vegna þeirra tekna sem þeir hafa haft. Þarna er um verulegt vandamál að ræða sem hæstv. samgrh. þyrfti að vinna að breytingu á. Þó ég hafi hér rætt um nám í stýrimannaskólanum og vandamál þeirra nemenda sem hann sækja eða sækja vilja á þetta sama við um nemendur Vélskólans og skal það sérstaklega undirstrikað hér. Virðulegi forseti. 1. minni hl. þessarar hv. deildar leggur til í nál. sínu að frv. verði samþykkt óbreytt, en vill benda á að rétt er að setja í reglugerð tilsvarandi ákvæði og lagt er til með brtt. við frv. um atvinnuréttindi vélstjóra um undanþágu frá gjaldi þeirra nemenda sem eru við störf á milli skólaára eins og er gerð brtt. um við vélstjórafrv., en ætti við um 19. gr. þessa frv. Ég læt hér máli mínu lokið sem framsögumaður 1. minni hl. þeirrar n. er um þetta mál fjallaði.



Virðulegi forseti. Þegar frv. til 1. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum kom hér fram lýsti ég því yfir að ánægjulegt væri að tekist hefði að koma þessu frv. fram. Hafði ég þá í huga að nefnd sú sem þetta frv. samdi er skipuð fulltrúum frá hinum ýmsu hagsmunaaðilum og mátti því gera ráð fyrir að eining væri um frv. Nú hefur annað komið í ljós. Eftir að samgn. fékk frv. til athugunar og hinir ýmsu aðilar voru kallaðir til n. kom í ljós að mikill ágreiningur er um frv. Leggjast hagsmunaaðilar mjög gegn því að frv. verði samþykkt og tína til ýmis rök. Telja þeir frv. ónýtt sem tæki til að koma í veg fyrir undanþágur og halda því reyndar fram að það verði til þess að gefa allar undanþágur lausar. Benda þeir sérstaklega á 19. gr. í því sambandi. Sú grein er hagsmunaaðilum mikill þyrnir í augum, en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ef skortur er á mönnum með nægileg réttindi má eftir ósk útgerðarmanns eða skipstjóra viðkomandi skips veita manni, sem ekki fullnægir skilyrðum laga þessara, með undanþágu rétt til starfa á tilteknu skipi eða gerð skipa um takmarkaðan tíma, þó eigi lengur en sex mánuði í senn. Undanþágur skv. 1. mgr. veitir fimm manna nefnd sem samgrh. skipar til að fjalla um þess háttar mál. Í nefndinni eiga sæti tveir fulltrúar tilnefndir af fulltrúum útgerðaraðila og tveir fulltrúar tilnefndir af Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, en formann nefndarinnar skipar ráðh. án tilnefningar. Nefndin semur sér starfsreglur sem hún lætur birta með fullnægjandi hætti. Nú synjar nefndin umsókn um undanþágu og getur umsækjandi þá borið ákvörðun nefndarinnar undir samgrh. sem leggur endanlegan úrskurð á málið.“ Þetta þýðir það að það er undir geðþóttaákvörðun ráðh. komið hvort undanþága er veitt eða ekki. Benda hinir ýmsu hagsmunaaðilar á að þetta sé í raun sama formið og verið hefur að undanförnu. Vissulega er undanþáguvandamálið mikið og það þarf að leysa það. Það þarf að koma í veg fyrir að flotinn sé rekinn af undanþágumönnum í svo ríkum mæli sem nú er. En ef meiningin er að setja lög sem eiga að halda, lög sem eiga að leysa mál, koma í veg fyrir þetta vandamál, þá verður að gera þau þannig úr garði að einhver bót sé að þeim. Svo er ekki með þessu frv. Ég játa það og það mun vera eins með hv. aðra alþm., sem skipa þennan minni hl., Skúla Alexandersson og Kolbrúnu Jónsdóttur, að það vekur undrun okkar hversu lítið samband hefur verið á milli nm. og hinna ýmsu samtaka sem þetta varðar. Við teljum að ef leysa á undanþáguvandamálið verði það að gerast með góðri sátt aðila. Þessi mál leysast ekki öðruvísi en með góðri sátt. Og þessi sátt er ekki fyrir hendi. Þess vegna leggjum við til í sérstakri till. í nál. okkar að mál þetta verði afgreitt með rökstuddri dagskrá og þess freistað að ná sáttum við hagsmunaaðila um málið. Í fskj. með nál. höfum við birt athugasemdir og tillögur sem skólastjóri Stýrimannaskólans í Reykjavík gerði. Þar leggur hann til að frv. verði frestað til hausts, þá verði það rætt og reynt að ná sáttum. Það er ekki aðeins skólastjóri Stýrimannaskólans sem leggur þetta til heldur aðrir umsagnaraðilar. Okkur barst t. d. bréf frá Skipstjórafélagi Íslands nú fyrir nokkru og mun ég, með leyfi forseta, grípa niður í niðurlag þess bréfs. Þar segir svo: „Í athugasemdum frv. segir m. a.: „Þegar á heildina er litið er ljóst að frá því að löggjafinn tók fyrst að setja reglur um atvinnuréttindi á íslenskum skipum og um stýrimannanám hefur þróunin orðið sú, að námskröfur hafa sífellt aukist og starfskröfur einnig, hvað varðar þekkingu, enda hefur á þessum tíma orðið gjörbreyting á skipastól landsmanna og siglingum. Hafa skipin almennt stækkað og allur tæknibúnaður vaxið og orðið flóknari.“ En hvað er svo verið að leggja til með þessari frv.-ómynd? Aukin réttindi fyrir minna skólanám, færri menn, þótt hraði og verkefni hafi stóraukist, lágmarks ábyrgðarvitund þótt þau verðmæti sem þessir menn eiga að bera ábyrgð á hafi margfaldast. Það hefur verið talað um að sátt ætti að vera um þetta frv. En þó voru skipstjórnarmenn (skipstjórar og stýrimenn) ekki boðaðir til starfa við gerð þessa frv. Ingólfur Ingólfsson fulltrúi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands er vélstjóri og Jónas Sigurðsson var, en er ekki í dag, fulltrúi Stýrimannaskólans í Reykjavík.“ Niðurlagið er svona: „Við teljum okkur því enga ábyrgð bera á gerð þessa frv., ef það verður óbreytt gert að lögum, og áskiljum okkur allan rétt til að berjast gegn því af öltum okkar mætti og með öllum tiltækum ráðum.“ Þetta sýnir vissulega að ekki er um sátt að ræða hjá þessum aðilum. Frv. þetta kemur mjög seint til afgreiðslu hér í Ed. Það mun hafa verið tilbúið löngu áður. Þótt nefndin sem um málið fjallaði hafi ekki formlega lokið störfum fyrr en í marsmánuði þá hafði frv. verið löngu fullbúið og er það lagt fram um miðjan aprílmánuð. Við fulltrúar 2. minni hl. teljum ekkert vit í öðru en að fresta þessu frv., afgreiða það nú með rökstuddri dagskrá og freista þess að ná sátt við þessa aðila um frv. , enda komi það ekki að neinu gagni ef allir þeir sem eiga að vinna eftir því hugsa í svipuðum dúr og fram kemur í umsögn Skipstjórafélags Íslands, að þeir muni beita öllum ráðum og öllum mætti til að koma í veg fyrir að ákvæði laganna verði haldin. Ég ætla ekki að fjölyrða meira um þetta mál nú. Ég tel ástæðulaust að fara ofan í einstakar greinar. Það er mikill fjöldi brtt. sem fram hefur komið en ekki hefur gefist aðstaða til að breyta einu eða neinu í frv. þó að vissulega væri ástæða til þess. Þess vegna leggjum við til að frv. verði afgreitt með rökstuddri dagskrá og síðan verði sumarið og haustið notað til að ná sáttum í þessu máli.