Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhann Jósefsson Þetta frv. var afgr. frá n., þ. e. a. s. frá minni hl. n., og lýst afstöðu annara nm. Ég vil aðeins stuttlega segja frá því, að við hv. 6. þm. Reykv. viljum ekki samþ. frv. og álítum, að það eigi ekki fram að ganga. Af því að afstaða okkar í þessu máli er alveg hrein og tvímælalaus, töldum við ekki ástæðu til að gefa út sérstakt nál., en ég vildi láta þess getið við þessa umr., að við 6. þm. Reykv. álítum, að þetta mál eigi ekki fram að ganga.

*Jóhann Jósefsson: Það er vegna veikinda hv. 6. þm. Reykv., að ekki hefir verið lögð fyrir brtt., sem við höfðum hugsað okkur að koma fram með við þetta frv., sem við höfum að öðru leyti skrifað undir nál. með fyrirvara. Það er kunnugt, að fiskimálan. hefir með höndum að úthluta leyfum til togaraferða til markaðslandanna. Og það er svo mikill munur á því, að eftir þeim upplýsingum, sem ég hygg, að hæstv.atvmrh. hafi gefið hér í ræðu, er meðalsala togaranna til Þýzkalands um 1900 sterlingspund og meðalsala til Englands um 1000 sterlingspund. Það mun hafa verið árið 1931, sem það tókst í fyrsta sinn að opna sölumöguleika fyrir ísl. togara í Þýzkalandi, og framan af árunum 1932, 1933 og 1934 úthlutaði þeirra félagsskapur, samtrygging íslenzkra botnvörpunga, þessum ferðum. Síðan fiskimálan. var sett á stofn, hefir hún haft þetta starf með höndum, að úthluta ferðunum, a. m. k. til Þýzkalands, en ég veit ekki, hvort hún úthlutar líka ferðunum til Englands. Ég hefi heyrt nú undanfarna mánuði, að eftir að fiskimálan. tók við, hafi verið allmikil óánægja yfir úthlutun þessara ferða, þannig að talað hefir verið um, að mismunað væri hinum ýmsu togaraeigendum. Borið hefir allmikið á þessari óánægju í haust. Þetta hefir mér borizt til eyrna, en ég hefi hinsvegar ekki haft aðstöðu til að rannsaka það til hlítar. En hinu get ég bætt við, að á meðan samtrygging botnvörpunga, eða skrifstofa hennar, úthlutaði þessum leyfum, varð ég aldrei var við óánægju, og í því efni skipti ákaflega mikið um, þegar fiskimálan. tók við þessu starfi. Við 1. umr. var borin fram af einum útvegsmanni kvörtun yfir þessu ástandi. Og þegar hér á Alþ. er beinlínis kvartað yfir hlutdrægni af hálfu fiskimálan. í þessari úthlutun, þá virðist mér rétt að taka til athugunar, hvort ekki sé hægt, í sambandi við afgreiðslu þessa máls, að lögfesta einhverjar reglur fyrir fiskimálan. að fara eftir, eða a. m. k. að Alþ. gefi fiskimálan. vísbendingar um að gæta fyllsta jafnréttis í þessari úthlutun, eftir því sem unnt er. Og eins og ég tók fram áðan, þá hefði brtt. þessu viðvíkjandi verið komin fram, ef við tveir, sem skrifuðum undir nál. með fyrirvara, hefðum báðir verið hér. En annar okkar, hv. 6. þm. Reykv., hefir verið veikur og er það enn, svo að það verður að bíða til 3. umr. að koma fram með brtt. út af þessum kvörtunum um skiptingu Þýzkalandsferðanna.

*Héðinn Valdimarsson: Ég er ásáttur um, að umr. um þær kvartanir, sem kunna að hafa komið fram út af úthlutun fiskimálan. á leyfum til togara til söluferða til Englands og Þýzkalands, bíði til 3. umr., því að þá er hægt að hafa skjöl fyrir sér til þess að mæta þessum kvörtunum. Það mun verða ákaflega erfitt að setja lögformlegar reglur um þetta. að sjálfsögðu verður að haga sér eftir því, hvað gengur á kvótana á hverjum tíma. Þar að auki ber að taka tillit til þess, hvort skipin fara á síld- eða karfaveiðar eða ekki. Hitt er óhjákvæmilegt, að ríkisvaldið hafi afskipti af þessum málum og refsi fyrir að misnota vísvitandi þau leyfi, sem gefin hafa verið til þessara ferða, með því að taka allt of mikinn farm í skipin eða með því að brjóta á móti þessu skipulagi á annan hátt, eins og gert hefir verið í sambandi við Þýzkalandssöluna. Það er ekki hægt að segja annað en að þær tekjur, sem skipin hafa fengið með þessu móti, hafa verið teknar frá öðrum skipum.

*Ólafur Thors: Ég varð að fara af fundi, þegar þetta mál var hér til umr. síðast, og gat þess vegna ekki heyrt, hvað hv.þm. Ísaf. sagði um þetta mál. Ég geri nú líka ráð fyrir, að það hafi ekki verið sérlega merkilegt, svoleiðis að það sé nú enginn þjóðarbrestur, þó að niður falli að svara því. Ég get sætt mig við það, sem hv.þm. Vestm. talaði um, að það dragist þangað til við 3. umr. að bera fram þær brtt. við þetta frv., sem hann hefir í hyggju að bera fram og sem ég, síðast er málið var hér til umr., sýndi fram á, að mjög nauðsynlegt væri að bera fram og fá lögfestar. Ég er ekki sammála því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það sé einhverjum sérstökum örðugleikum bundið að lögfesta reglur, sem tryggi svona sæmilega réttláta úthlutun söluleyfa til handa togurum á þýzkum og enskum markaði. Ég mun við 3. umr. málsins benda á það, að mjög fjarri hefir því farið, að réttlátlega hafi verið úthlutað þessum leyfum til Þýzkalandsferða togaranna. Ef samskonar óréttlæti ríkir í skiptingu fríðinda á milli aðilja í þessu þjóðfélagi eins og ríkt hefir í úthlutun fiskimálan. á þessum leyfum, þá held ég, að fiskimálan. sé af öllu misjöfnu eitt hið lakasta, sem sett hefir verið á stofn í þessu þjóðfélagi til þess að úthluta þegnum landsins af almannafé þeim gæðum, sem allir eiga nokkurn veginn jafna kröfu til. Ég heyrði, að hv. 2. þm. Reykv. drap á það, að eitt af því, sem ætti að ráða því, hvaða menn fengju þessi fríðindi, væri það, hvort skip þeirra hefðu stundað síldveiðar eða karfaveiðar. En ég verð að segja, að það kemur úr hörðustu átt, að hv. 2. þm. Reykv. talar svona, sem vill láta líta á sig sem málsvara verkalýðsins í landinu, eins og það eigi að hegna þessum mönnum, sem stunda síld- og karfaveiðar, sem taldar eru þær langarðvænlegustu veiðar, sem um er að ræða fyrir ísl. útgerð, með því að láta þá fara á mis við þessi fríðindi. Að öðru leyti get ég geymt mér frekari rétt til að færa orðum mínum stað með skýrslum til 3. umr., ef orð mín verða véfengd.

*Héðinn Valdimarsson: [Upphaf ræðunnar hefir fallið niður við skrifaraskipti.]: Annars er tími til að deila um réttlætið í þessum leyfisveitingum við 3. umr. En um það verður ekki deilt, að Kveldúlfur hefir í þessum efnum skammtað sér sinn rétt sjálfur, og þar með brotið landslög, þótt vantað hafi sektarákvæði í lögin, varðandi slíkt athæfi.

*Ólafur Thors: Það er alveg í samræmi við aðra framkomu form. fiskimálanefndar, að nefna þetta félag sérstaklega sem brotlegt, því að hvergi hefir verið sýnt annað eins ranglæti í úthlutun útflutningsleyfa og einmitt gagnvart Kveldúlfi. Ég veit satt að segja ekki, hvaða lykill gengur að form. fiskimálanefndar  (Rödd af þingbekkjum: Kannske það sé þjófalykill?)  , en ég veit, að ýmsir vildarvinir hans hafa ekki átt undir högg að sækja með leyfin. Ég heyri, að einn af samherjum hans segir, að helzt muni ganga að honum þjófalykill, og ég get vel sætt mig við þá skýringu. Mér er kunnugt um, að maður, sem á aðeins eitt skip, fékk útflutningsleyfi fyrir tveim veiðiferðum, en Vatnseyrarbræður, sem eiga tvö skip, fyrir engri. Kveldúlfur fékk leyfi til sölu á afla úr fjórum veiðiferðum, í stað fjórtán, sem hann átti rétt á. Hæstv. atvmrh. upplýsti, að verð meðalafla úr veiðiferð hefði verið 1000 £ í Englandi, en 1900 £ í Þýzkalandi. Ef Kveldúlfur hefði nú notið sama réttar og þeir, sem þjófalyklana hafa að formanni fiskimálanefndar, hefði þetta félag fengið 200 þús. kr. hærra fyrir afla sinn en raun varð á, eða 9000 £. En við höfum ekki haft neina þjófalykla að formanninum og því orðið að gjalda ranglætis nefndarinnar sem þessari upphæð nemur. Hitt er rétt, að eitt skip okkar seldi í einni veiðiferð 30 smálestum meira en leyfi var fyrir. Ég tel þessa sölu góðra gjalda verða af skipstjóranum, og nutu allir góðs af, þjóðin, félagið og sjómennirnir, en hinsvegar kom hún ekki niður á neinum. Það er því ekki annað en taumlaus og skefjalaus frekja, þegar þessi hlutdrægi maður fer að bregða því félagi um lögbrot, sem hann hefir sýnt jafnósvífið ranglæti.

*Héðinn Valdimarsson: Ég sé ekki ástæðu til þess að svara hv.þm. G.-K. meiru að þessu sinni, en mun hinsvegar gera það við 3. umr. og láta þá tölurnar tala, er ég hefi öll gögn við hendina. Ef Kveldúlfur hefir talið sig vera afskiptan í útflutningsleyfunum, átti félagið að kæra það, í stað þess að brjóta landslög. Það er þýðingarlaust fyrir hv.þm. G.-K. að velta þessu yfir á skipstjórann, því að ómögulegt verður að álíta, að hann sé hærra settur en framkvæmdastjórar félagsins. Það er líka gagnslaust að halda því fram, að athæfi sem þetta skaði engan, því að innflutningsleyfi til Þýzkalands eru mjög takmörkuð, eins og hv.þm. veit vel. Þetta athæfi er fyrst og fremst brot gegn landslögum, en ekki gegn fiskimálanefnd.

*Ólafur Thors: Það er leiðinlegt fyrir form. fiskimálanefndar, að hann skuli ekki geta komið með neitt sér til réttlætingar viðvíkjandi úthlutun söluleyfanna til Þýzkalands gegn hinum þungu ásökunum um hlutdrægni, sem ég hefi borið á hann. Ég veit ekki, hvort það, sem hann hefir gert í þessum málum, varðar við lög, en ég veit það, að margt varðar við lög, sem er ósaknæmara en að brjóta svo lög og rétt á þegnunum sem hann hefir gert. 

Forseti (EÁrna): Þetta frv. hefir nú verið rætt í 5 klst., og vil ég leggja til, að umr. verði lokið ekki síðar en að 21/2 tíma liðnum. Jafnframt áskil ég mér rétt til að takmarka ræðulengd, og mun ég skipta tímanum jafnt milli meðmælenda frv. og andstæðinga þess. Vil ég svo bera upp þessa till. mína.

1) ÞBr: Þar sem þessu máli var hleypt til 2. umr. án þess að nokkrar umr. færu þá fram um það, sé ég ekki ástæðu til að skera niður umr., en með því að nokkrar umr. hafa þegar farið fram um það, er e. t. v. ástæðulaust að ræða málið lengur. Ég greiði því ekki atkv.

Magnús Jónsson Ég greiddi atkv. á móti að takmarka umr. um þetta mál, en það var ekki af því, að ég bæri sjálfan mig og minn ræðutíma fyrir brjósti, því að ég ætla að tala stutt, heldur af því, að mér finnst vera um svo sérkennilegt og merkilegt teoretiskt mál að ræða, að ég get ekki talið úr hófi fram, þó að parti af tveimur fundartímum sé varið til að ræða það. Ég gat ekki verið við fyrri hluta umr. og skal af þeim ástæðum mjög lítið fara út í efnisleg atriði málsins, af því ég veit ekki glögglega, hvað hefir verið um þau sagt. Á hinn bóginn var sá hluti af umr., sem ég heyrði, á þann hátt, að frá flestum eða öllum þeim atriðum, sem hæstv.forsrh. bar fram, var gengið svo, að það væri ekki nema endurtekning, ef ég færi að rifja það upp frekar. Það voru þó eitt eða tvö atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem kannske væri ástæða til að svara, en ég tel víst, að þeir hv.þm., sem hann átti orðastað við, muni svara þeim fyrir sitt leyti, og tel ég því ekki ástæðu til að hlaupa þar í skarðið. Ég vil aðeins segja örfá orð um þá hlið málsins, sem varðar þá athöfn að taka mjólkurstöðina leigunámi og gera það samkv. bráðabirgðalögum, því að mér finnst með þessu atriði stappa nærri broti á tveimur gr. stjónarskrárinnar. Það er almenn regla, að þegar um það er að ræða, hvort eitthvað sé brot á stjskr., þá er réttur hennar gerður mjög hár, svo að málið er þá heldur látið niður falla en að eiga það á hættu, að stjskr. sé brotin. En ég get nú ekki betur séð, eftir mínu leikmannsviti, en að með þeirri athöfn, sem hér er um að ræða, sé gengið mjög nærri ákvæðum stjskr., og þá fyrst og fremst 62. gr., þar sem svo er ákveðið, að enginn sé skyldur að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefjist, og í öðru lagi 23. gr., þar sem ræðir um heimild ráðh. til að gefa út bráðabirgðalög. Ástæður þær, sem hæstv. ráðh. hefir tilgreint við hans hátign konunginn, þegar hann fær hann til að gefa út þessi bráðabirgðalög, eru tvennar. Þær hafa verið ræddar mjög ýtarlega, og m. a. af síðasta ræðumanni, hv. 2. þm. Rang., mjög vandlega í því, sem hann kallaði síðari kapítula sinnar ræðu, svo að ég tel óþarft að rifja það upp. Ég vil aðeins örstutt minnast á, hvort það sé ekki rétt, að hér hafi verið gengið mjög nærri stjórnarskránni. Hæstv. ráðh. færir fram tvennar ástæður fyrir þessu; fyrst og fremst, að stöðin hafi brotið þau skilyrði, sem sett voru við löggildingu hennar, að hún hafi átt að gerilsneyða fyrir utanfélagsmenn, en hin ástæðan er sú, að á rekstri stöðvarinnar hafi verið þeir ágallar, að það hafi mátt teljast alþjóðarþörf að koma í veg fyrir, að slíkt héldi áfram. Ef þessar ástæður eru ekki réttar, þá hefir hæstv. ráðh. brostið heimild til að gera þetta, jafnvel þó að hann gæti útvegað sér þá réttu formlegu heimild með þessum bráðabirgðalögum. Nú er það upplýst í þessu máli, og því hefir ekki, svo að ég viti, verið mótmælt, að stöðin neitaði ekki að gerilsneyða mjólk fyrir utanfélagsmenn. Ég hefi ekki einu sinni heyrt hæstv. ráðh. andmæla því. Hann hefir aðeins sagt, að stöðin hafi sett þau skilyrði, og að framkoma yfirmanna stöðvarinnar hafi verið með þeim hætti, að þessir menn hafi ekki getað eða viljað notfæra sér þá heimild, sem stjórn stöðvarinnar vildi gefa til að taka við mjólkinni. Og þessi dæmalausu ókjör, sem utanfélagsmönnum voru sett, voru þau, að þeir skyldu greiða fyrir gerilsneyðinguna sama gjald og félagsmenn, þ. e. a. s. kostnaðarverð. Ég held því, að hæstv. ráðh. gagnist illa þau rök, að þetta skilyrði hafi verið brotið, því að hann getur ekki ætlazt til, að utanfélagsmenn fái mjólk sína gerilsneydda fyrir lægra gjald en kostnaðarverð, þ. e. a. s. það gjald, sem félagsmenn sjálfir borga. Inn í þetta blönduðust svo ýmis önnur atriði hjá hæstv. ráðh., eins og það, að forstjóri stöðvarinnar hafi á sínum tíma gefið þannig upp, hvað kostaði að gerilsneyða mjólk, að það væri ekki von, að menn tryðu honum. Ég skal ekki blanda mér inn í svona vesalar fjarstæður. Eins og hæstv. ráðh. gæti ekki tryggt, að reikningarnir yfir þessa starfsemi væru nægilega glöggir til að sjá, hvar hinn verulegi gerilsneyðingarkostnaður væri, en enginn getur ætlazt til, að mjólkurstöðin geri þetta fyrir minna en það raunverulega kostar eigendurna. Það er því ekki um neitt að ræða annað en verðið, sem átti að borga fyrir þetta starf. Inn á það er þá þetta mál komið. Ef hæstv. ráðh. hefir þótt þetta ósanngjarnt, að stöðin tæki sama af utanfélagsmönnum, þá er það ekki annað en spursmál um verðið, spursmál um það, hvort hagsmunir örfárra manna; sem af einhverjum ástæðum - kannske til að skaffa hæstv. ráðh. árásarefni á þetta fyrirtæki - hafa haldið sér utan við þennan félagsskap, hafa gerzt það, sem í almennu íslenzku máli er kallað félagsskítir, hvort hagsmunir þessara fáu manna skuli eiga að ráða því, að tekið sé af fjölmennu félagi framleiðenda tæki, sem þeim eru nauðsynleg við þeirra framleiðslu. Hér er vitanlega engin almenningsþörf á ferðinni. Hér er hvorki um almenning að ræða né heldur þörf. Hér er um örfáa menn að ræða og aðeins ósanngirni þeirra, sem neituðu að nota sér aðstoð þessarar stöðvar fyrir það verð, sem öllum hlýtur að koma saman um, að var sanngjarnlega upp sett. Hitt atriðið, það óstand og ólag, sem átti að hafa verið á stöðinni, það hefir nú verið tekið lið fyrir lið, smátt og stórt og tætt í sundur af hv. 2. þm. Rang. og ef til vill af öðrum hv.þm. líka, hv. 10. landsk., en ræðu hans heyrði ég ekki; en ég þarf ekki að heyra meira en ræðu hv. 2. þm. Rang., svo greinilega gekk hann frá því. Í svarræðu sinni lagði hæstv. ráðh. áherzluna á aðeins eitt atriði, og ég býst við, að ef hv. 2. þm. Rang. kæmi hér við þessa umr., mundi ekki verða erfitt fyrir hann að svara einnig því, en ef hv.þm. kæmi ekki, mundi ég ekki spara mig að bera fram þær ástæður, sem ógilda með öllu þessi orð hæstv. ráðh. og sýna fram á, að það eru lakir heimildarmenn og lítt hlutvandir, sem hann hefir bak við sig í þessu máli og hafa sagt honum þessa sögu um maðkaða skyrið, sem hann hefir nú sagt hér í d. En jafnvel þótt ráð hefði verið rétt, að þarna hefðu staðið nokkur ílát með skemmdu skyri og skemmdum osti, þá hefði það alls ekki verið nóg til að heimila eignarnám samkv. 62. gr.stjskr. Þar stendur, að almenningsþörf verði að krefjast þess. Í því liggur náttúrlega það, að ekki verði bætt úr misfellunum með öðru en eignarnámi. Nú vænti ég, að hæstv. ráðh. vilji gera svo vel að standa upp og sýna fram á, að ómögulegt hafi verið að koma þessum skyrköggum og ostakössum úr húsinu nema með því að taka stöðina eignarnámi eða að ómögulegt hafi verið að hafa eftirlit með, að fyllsta hreinlætis væri gætt í stöðinni. Ég skal ganga út frá, að það sé rétt, að óþrifnaður hafi verið í stöðinni, en þrátt fyrir það er engin ástæða til leigunáms og engin heimild samkv. þeirri gr.stjskr., sem kveður svo á, að almenningsheill verði að krefjast þess, þ. e. a. s. að ekki verði bætt úr því á annan hátt en með eignarnámi. Ef þetta ólag hefði verið á, þá var hæstv. ráðh. það í lófa lagið að hafa fullt eftirlit með rekstrinum og fá bætt úr öllum misfellum. Það er því sýnilegt, að hér er ekki um neitt að ræða annað en hreina og beina tylliástæðu, og ég sé ekki í raun og veru, að eignarrétturinn, sem ég skal ekki deila um hér almennt nú, en er sterklega verndaður í stjskr., sé orðinn mikill, ef ástæður slíkar sem þessar heimiluðu eignarnám, því að ef alltaf væri heimilt að gera eignarnám, þegar svona ástæður væru fyrir hendi, þá sé ég ekki, að nein eign geti nokkurntíma verið örugg, því að þá gæti ráðh., ef honum byði svo við að horfa, tekið eignarnámi hverja þá eign, sem honum sýndist, og borið fram einhverjar og einhverjar ástæður, sem mættu vera meira og minna ósannar þar að auki, því að alltaf mætti finna einhverjar tylliástæður fyrir slíku eignar- eða leigunámi. Annars vil ég út af því, sem hv.frsm.n. sagði í upphafi, og hæstv. ráðh. hefir hvað eftir annað talað um þá vondu vöru, sem send var út frá þessari stöð, minna á, að það er dálítið einkennilegt, að konur hér í Reykjavík, sem óánægðar hafa verið yfir mjólkinni og látið í ljós, að hún væri vond, þær voru lögsóttar og dæmdar í sekt fyrir að láta þetta álit sitt í ljós, en hér á þingi leyfa þm. og ráðh. sér að taka upp slík ummæli, áreiðanlega ekki meira rökstudd en þau voru hjá þessum góðu húsmæðrum. Ég hefi þá sýnt fram á, að hér er ekki um neina almenningsþörf að ræða, og því síður nokkra þörf, sem ekki hefði verið hægt að bæta úr á annan hátt. Það er sjálfsagt tvímælalaust, að eftir þessum bráðabirgðalögum hefir hæstv. ráðh. fengið hina formlegu heimild. Bráðabirgðalögin eru náttúrlega sett samkv. 23. gr.stjskr. En þá er eftir að athuga, hvort ástæður hæstv. ráðh. til að gefa út bráðabirgðalögin standast eða ekki. Ég hefi í því efni athugað stjórnlagafræði Lárusar H. Bjarnasonar. Hún er að vísu frá 1913, en það ákvæði, sem er hér að lútandi, er enn alveg óbreytt frá því, sem þá var. Og af því ég er leikmaður í lögfræði, þá vil ég bera fyrir mig það mesta autoritet í þessu efni og tilfæra þau orð, sem Lárus H. Bjarnason segir um þetta atriði. Hann segir fyrst, að til þess að gefa út bráðabirgðalög verði að vera brýn nauðsyn og óhjákvæmileg þörf. Síðan segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Það nægir ekki, að æskilegt væri að geta gripið til slíkra laga. Jafnvel nauðsyn nægir ekki; nauðsynin verður að vera „brýn“. Það þarf að vera hætta á ferðum, heill almennings eða eftir atvikum einstaklinga verður að vera í húfi að meira eða minna leyti, svo sem drepsótt, uppreisn o. s. frv. Enn verður hættan að vera svo bráð, eða heimta svo hraðar aðgerðir, að bráðabráðabirgðalög séu einasti vegurinn til að bæta úr.“ Það er gaman að athuga, hvað þessar ástæður, sem hæstv. ráðh. ber hér fram fyrir þessu leigunámi, standast vel við hliðina á skilgreiningu okkar bezta stjórnlagafræðings. - Svo segir hann: „Loks verður þörfin að vera þannig vaxin, að við henni verði ekki gert nema með nýjum lögum. Verði úr hættunni bætt með aðgerðum valdstjórnarinnar, t. d. með konunglegri tilskipun, eru bráðabirgðalögin ekki leyfileg.“ Ég hefi sýnt fram á, að þó að þessar ástæður, sem eru meira og minna ósannar, væru allar sannar, þá væri auðvelt að bæta úr því án þess að eignarnám væri látið fram fara og án þess að bráðabirgðalög væru sett. Sami skilningur og þessa stjórnlagafræðings kemur líka fram í reyndinni. Hann segir 1913, að yfirleitt hafi þessi heimild ekki verið notuð hér á landi. Svo tilgreinir hann örfá dæmi, eitthvað 3 eða 4, upp á, að bráðabirgðalög hafi verið gefin út fram til ársins 1913. Svo koma stríðstímarnir, sem heimta meira og minna bráðabirgðalög, og þó er það munur, að fyrir 1913 stóð þingið stuttan tíma og aðeins annaðhvert ár, svo að þá leið hátt á annað ár á milli þinga, en nú er þing haldið a. m. k. einu sinni á ári, svo að nú líða í hæsta lagi 9 mánuðir milli þinga, og samt þarf stj. nú að hrúga niður bráðabirgðalögum, og má nærri geta, hvort ástæðurnar eru alltaf brýnar. Hér vantar því ennþá eina ástæðuna til þess að þetta eignarnám færi fram. Lárus H. Bjarnason segir einnig í þessari sömu bók, að það verði alveg að vera á valdi ráðh. að meta þetta, en stj. verði að meta, að viðlagðri ábyrgð gagnvart Alþingi fyrir landsdómi, þau skilyrði, sem fyrir hendi eru. Ég sé því ekki betur en að hér sé mjög skýlaust og greinilegt landsdómsmál. Þegar svo er litið á, hvaða árangur það er, sem verið er að ná með þessu, þá sést, að það, sem verið er að gera, er ekkert nema það, að vaða með árás inn á einkafyrirtæki, og það einkafyrirtæki, sem er byggt upp á þeim grundvelli, sem maður skyldi halda, að ráðherra Framsfl., sem jafnan kennir sig mjög við samvinnuhreyfinguna, mundi vilja viðurkenna. Þetta er samvinnufyrirtæki, sem er eign margra manna. Það hefir unnið sig upp í það, að vera eitt með meiri fyrirtækjum landsins og samvinnufyrirtæki, sem þar að auki hefir sýnt svona mikla ábyrgðartilfinningu með því að skera þessa framleiðsluvöru bændanna frá þeirri verzlun, sem rekin var í sambandi við mjólkursöluna, aðeins til þess að ekki skyldi geta komið til mála, að framleiðendurnir yrðu fyrir nokkrum hnekki, þó að verzlunarreksturinn biði einhvern hnekki, því að hann er jafnan nokkru áhættusamari en mjólkursala. Og þegar bændur höfðu búið svona vel um hnútana, þá gerist hæstv. ráðh. svo djarfur að gefa út bráðabirgðalög um að taka þessa eign bændanna af þeim, og hæstv. ráðh. hefir aldrei getað tilfært nokkurt dæmi um eignar- eða leigunám hliðstætt þessu. Hann hefir reynt það í einu tilfelli, en þar er vitaskuld ekki um nokkra hliðstæðu að ræða. Annars má það vel segjast hér, að hin raunverulega ástæða fyrir útgáfu bráðabirgðalaganna er vel kunn. Ef hæstv.forsrh. hefði viljað segja konungi satt, hefði hann sennilega tilgreint ástæðurnar eitthvað á þessa leið: Með því að mér líkar illa við forstjóra Mjólkursamlags Kjalarnesþings, að hann er mér andstæður í pólitík og erfiður á ýmsa lund, og með því að flestir bændur í þessu héraði eru líka pólitískir andstæðingar mínir, sé ég ástæðu til þess að ná mér niðri á þeim. Þess vegna bjóðum vér og skipum o. s. frv. Annað, sem hæstv. ráðh. hefir fram að færa, eru bara tylliástæður, og er það vel farið, að þær tylliástæður hafa nú verið tættar hér í sundur ögn fyrir ögn af nokkrum hv.þm.

*Þorsteinn Briem: Hæstv. ráðh. kvartaði yfir því, að hann hefði týnt þeim niðurteikningum, sem hann gerði hér undir ræðu minni síðast, og gæti hann því ekki svarað henni. Það má segja, að það hafi e. t. v. verið heppilegt fyrir hann, að hann var svo týninn þá, en ég verð að telja, að hann hafi orðið fyrir öðru óheppilegra í sambandi við týnslu. Það var fremur leiðinleg óheppni, þegar hann varð fyrir því að tapa 50 dögum úr árinu. Þegar talað var um kælivélina, sem bilaði í mjólkurstöðinni, svo að stjórn stöðvarinnar bað um leyfi til að mega flytja inn aðra í staðinn, þá gaf hæstv. ráðh. þau svör, að það hefði alls ekki átt sér stað neinn dráttur á því, að það leyfi fengist, því það hefði verið veitt daginn eftir að um það var beðið. Nú er það upplýst, að um innflutningsleyfi fyrir vélina var beðið með bréfi þann 18. apríl, en að svarið kemur fyrst 12. júní. Þarna á milli eru 50 dagar, eins og milli páska og hvítasunnu, og þykir muna allmikið um það, ef svo langur tími tapast úr árinu. En þessi og þvílík málfærsla sýnir, hvað málstaðurinn er veikur, þar sem grípa þarf til slíkra ráða sem að stytta árið um 50 daga, til þess að bera eitthvað í bætifláka fyrir sér. Í fyrri ræðu minni fór ég ekki inn á þau atriði, sem hv. 2. þm. Rang. talaði aðallega um, og ég ætla ekki heldur að gera það að þessu sinni, með því að þess gerist ekki þörf. Ég bar aðallega fram tvær kvartanir, sem komið hafa frá bændum á sölusvæðinu um það, hversu illa hefir tekizt um yfirstjórn mjólkurstöðvarinnar og þar að lútandi framkvæmdir eftir að hæstv.forsrh. hafði tekið stöðina leigunámi. Ég færði að því rök, að í stað þess, að vinnslukostnaðurinn hafði árið 1925 verið um 1/2 eyrir á lítra, þá komst hann eftir leigunámið ásamt nýjum kostnaðarliðum, sem settir voru á reikning bændanna, svo hátt, að einn mánuðinn nam þessi kostnaður 3 aurum á lítra. Þetta reyndi hæstv. ráðh. ekki að hrekja, enda hafði ég í höndum gögn fyrir því, þar sem voru reikningar frá mjólkurstöðinni sjálfri. Þar sest, að einn bóndi hefir afhent 2579 potta af mjólk frá 12. júlí til júlíloka. Af andvirði þeirra er fyrst tekið í júlímánuði kr. 25,80 í vinnsluafföll, og síðan nýr kostnaðarliður á ágústreikningi, vantalinn kostnaður í júlí, 2 aurar á lítra, eða kr. 51,59. Þetta verður samtals 77,39 kr. kostnaður á 2579 lítra mjólkur, og er þá mjólkurverðið, þegar þessi óvenjulegi frádráttur er tekinn til greina, komið niður í 23,8 aura á lítra, þó útborgunarverðið sé talið 26,8 aurar, í staðinn fyrir að meðalverðið yfir allt árið 1935 var 25,6 aurar. Þrátt fyrir það, þótt vinnslukostnaðurinn væri sama sem enginn haustmánuðina, þegar flytja þurfti mjólk að í bæinn, þá verður meðalverðið frá 12. júlí til ársloka samt einum eyri lægra heldur en árið á undan, vegna þessa nýja kostnaðar, sem dreginn er frá því. Það er að sumu leyti skiljanlegt eftir á, að þessir nýju kostnaðarliðir hafa orðið svona háir, þegar vitað er, að bætt hefir verið dýrum starfsmönnum við mjólkurstöðina, og auk þess ýms mistök orðið á stjórn fyrirtækisins. Þá hafa komið fram ýmsar kvartanir frá bændum yfir því, að yfir sumarið, þegar kýrnar ganga á grasi, hafi orðið áberandi munur á fitumagni mjólkurinnar. Eru þau dæmi mörg, að fitumagn mjólkurinnar hefir hoppað upp og niður að ólíkindum, og skal ég tilgreina eitt dæmi, þar sem í hlut á maður, sem taka verður trúanlegan, því hann er einskonar opinber starfsmaður, eftirlitsmaður Nautgriparæktarfélags Reykjavíkur. Hann lét kýr sínar ganga á túni yfir júlímánuð og það sem eftir var sumars, og var mjög undrandi yfir því, þegar hann fékk mjólkurreikning sinn yfir júlímánuð, að fitumagnið var þar ekki talið nema 2,9%, en það fitumagn, sem þarf að vera í mjólkinni til þess að hún sé fyrsta flokks, er 3,3%. Með því að þessi maður er, kunnáttumaður í fitumælingum, mældi hann sjálfur mjólkina heima hjá sér eftir að hann fékk reikninginn, og reyndist þá fitan 3,8%. Fór hann síðan með mjólk sjálfur á mjólkurstöðina og heimtaði hana mælda að sér ásjáandi, og mældist fitan nákvæmlega eins og þegar hann sjálfur mældi hana heima, 3,8%. En þegar hann fær reikning næst, kemur í ljós, að á honum er fitumagnið 3%. Slík mistök eru tíð að dómi bændanna sjálfra. Ég skal taka það fram, að samkv. vottorði frá eftirlitsmanninum, sem ég hefi í höndum, gengu kýr hans allan tímann á ræktuðu túni, og engin þeirra hafði borið frá því í febrúar, né átti að bera fyrr en í nóvember, svo allar ytri ástæður, sem áhrif geta haft á fitumagn mjólkur, virtust þarna útilokaðar. Þá hafa orðið greinileg mistök á gerlarannsókn mjólkurinnar, sem raunar hefir komið fram opinberlega af bréfi stöðvarstjórans sjálfs, þar sem hann jafnvel skopast að því, að menn skuli ætlast til, að sýnishornaglösin séu sett í ísvatn þangað til sýrumagn mjólkurinnar er prófað. Það er greinilegt af skrifum stöðvarstjórans, að hann hefir haft þann hátt, sem furðulegur er, þar sem það er vitanlegt hverri húsmóður, í sveit a. m. k., að svo má ekki fara að. Hann hefir sem sé hellt saman morgunmjólkinni og kvöldmjólkinni, tekið síðan á prufuglösin og látið þau standa ókæld þangað til tök hafa verið á að rannsaka sýrumagn þessara sýnishorna. Slík aðferð er villandi og gefur ekki rétta hugmynd um gerlagróður mjólkurinnar, þegar hún kemur til búsins. Hafa líka ýmsir bændur kvartað yfir því, að þeir hafi orðið fyrir skaða af því, að gerlagróður mjólkurinnar hafi ekki verið rétt mældur í mjólkurstöðinni, og þeir því fengið mjólk sína í annan gæðaflokk heldur en orðið hefði, ef rétt aðferð hefði verið viðhöfð við gerlarannsóknina. Það lítur því svo út, að bændur a. m. k. líti svo á, að óreglan og hirðuleysið hafi fyrst byrjað eftir að ráðh. tók mjólkurstöðina leigunámi. Hæstv. ráðh. er nú flúinn úr öllum sínum fyrri vígjum; eftir er aðeins eitt, sem má heita vígi rógburðarins um Mjólkursamlag Kjalarnesþings, þar sem hann útmálar þann sóðaskap, sem átt hafi sér stað undir þess stjórn. En hæstv. ráðh. gætir þess ekki, að um leið og hann fjölyrðir um hinar ótrúlegustu sögur, sem fáir munu trúa, um sóðaskap í mjólkurstöðinni, þá setur hann snöruna að sínum eigin hálsi. því hefði slíkur sóðaskapur átt sér stað í mjólkurstöðinni sem hæstv. ráðh. vill vera láta, þá væri þar um stórvítavert eftirlitsleysi af hans hálfu að ræða. Ríkisstj. hefir fengið lög um matvælaeftirlit, og hún hefir sína skörpu heilbrigðislöggjöf. Hún hefir embættismenn í sinni þjónustu til að líta eftir slíkum hlutum; hún hefir sinn héraðslækni, sinn landlækni, og af bæjarins hálfu heilbrigðisfulltrúa. Vill hæstv. ráðh. bera á þessa embættismenn og starfsmenn hins opinbera, að þeir séu sekir um svo vítaverða vanrækslu sem þeir hljóta að vera, ef þær ásakanir eru réttar, sem hann ber blákalt fram í þessari hv. d., þegar hann talar um sóðaskapinn í mjólkurstöðinni. Það hefir verið sýnt fram á það hér af hv. 2. þm. Rang., að þessi orð hæstv. ráðh. eru staðlausir stafir, sem vænta mátti, en jafnvel þó hæstv. ráðh. hefði haft í þessu efni rétt fyrir sér, þá voru þær ásakanir, sem hann vildi beina að ráðamönnum mjólkurstöðvarinnar og Mjólkursamlags Kjalarnesþings, fyrst og fremst ásakanir á hann sjálfan og ríkisstj., sem yfirstjórn heilbrigðismálanna og sem yfirstjórn landbúnaðarmálanna. Það er þannig sama, þó hæstv. ráðh. flýi úr einu víginu í annað, og þó hann sé hrakinn þaðan og aftur úr næsta stað, þá getur hann hvergi numið staðar. Jafnvel við síðasta hálmstráið, sem hann reynir að hanga á, er honum ekki vært, því einnig þar berast böndin að honum sjálfum; þar hefir hann snúið snöruna að sínum eigin hálsi.

*Pétur Magnússon: Hæstv. forseti hefir ákveðið að veita mér aðeins 10 mínútna ræðutíma, og get ég því ekki farið út í mörg atriði, og geymi ég það til 3. umr., enda var ekki margt hjá hæstv.forsrh., sem gefur mér tilefni til andsvara. Hæstv. forsrh. sagði, að ekki þýddi að deila um samtal hans og Eyjólfs Jóhannssonar, sem farið hefði fram undir fjögur augu, og er það auðvitað rétt. En þó eru allar líkur til, að í þessu sambandi gæti einhvers misskilnings hjá honum. Það er vitað, að vinnslukostnaður var 1935 5 aurar á lítra og flöskugjald 5 aurar. Er því ólíklegt, að Eyjólfur Jóhannsson hafi viljað fara niður fyrir þetta verð, sem um hefir verið rætt, þar sem ekki hefir verið gert líklegt, að sparnaður hafi orðið á rekstri stöðvarinnar. Ég held ekki, að hæstv. ráðh. fari hér með vísvitandi ósannindi, en ég held, að hér sé um misskilning að ræða af hans hálfu. Hann hefir ekki gætt þess, hverju það munaði fyrir samsöluna, að flösku gjaldið hækkaði um einn eyri. Það eru staðhæfingar hans um, að skemmd mjólk hafi verið send út um bæinn. Segir hann það hafa stafað af illri meðferð mjólkur á stöðinni. Hann gefur jafnvel í skyn, að maðkar hafi skriðið niður í mjólkina. Ég mun síðar sýna fram á, að þetta er ekki á rökum reist. En það, hve mjólkin hefir oft þótt bragðvond, getur stafað af því, að mjólk frá fyrri dögum hefir verið seld í húðum. Ég hefi heyrt, að þetta hafi komið fyrir, eftir að hætt var að setja dagsetningu á flöskurnar. Um mjólkurflokkunina er það að segja, að sú vanræksla, sem þar hefir átt sér stað, stafaði af skorti á tækjum til að framkvæma flokkunina. Höfðu orðið einhver mistök við pöntunina, og komu önnur tæki en ætlazt var til. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri ólíklegt, að mjólkurframleiðendur hefðu af ásettu ráði skemmt mjólkina eða sent hana út í slíku ástandi, að hún væri óhæf til neyzlu, til þess að eyðileggja mjólkurskipulagið. Kvað hann það ekki meira en hitt, að þeir hefðu staðið hér að mjólkurverkföllum. Það mjólkurverkfall, sem hér var framkvæmt, var ekki gert til að eyðileggja skipulagninguna, það veit hæstv.forsrh. vel, heldur til að knýja fram endurbætur á mjólkurl., og það tókst. Var þá ekki hægt að sjá aðra möguleika til að ná þessari tilætlun, og er ekki undarlegt, þó að mjólkurframleiðendur stæðu að þessu verkfalli. Hitt er auðsætt, hvaða afleiðingar það hefði haft fyrir þá, ef þeir hefðu sent skemmda mjólk á markaðinn. Yrði því að leggja fram öflugri sannanir en hæstv. ráðh. hefir fram að flytja, til að nokkur trúi slíku. Þá vil ég drepa á það atriði, sem hæstv.forsrh. gerir að höfuðatriði, sóðaskapinn á stöðinni. Ég get svarað því með því að lesa bréf Eyjólfs Jóhannssonar, með leyfi hæstv. forseta: „12. apríl 1937. Við umræður í efri deild Alþingis um frumvarp til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að taka mjólkurstöð Mjólkursamlags Kjalarnesþings á leigu hefir hæstvirtur landbúnaðarráðherra viljað gera mikið úr óþrifnaði í nefndri mjólkurstöð og talið hann svo víðtækan, að nægur væri til að réttlæta þá ráðstöfun að hafa tekið mjólkurstöð samlagsins leigunámi, þvert á móti vilja stjórnar samlagsins og samlagsmanna. Hann skýrði frá því, að vottorð lægi fyrir frá héraðslækni og heilbrigðisfulltrúa um, að myglaður ostur og maðkað skyr hefði legið á gangi og í herbergjum mjólkurstöðvarinnar, og framhjá þessum sóðaskap hefði orðið að ganga með neyzlumjólk bæjarbúa, og hefði hún af þeim ástæðum verið í yfirvofandi hættu, og bæjarbúar jafnvel átt á hættu að fá skaðskemmda og hættulega neyzluvöru. Ég tel skyldu mína að gefa nokkru fyllri skýringu á þessu máli, þar sem í fyrsta lagi hæstvirtur landbúnaðarráðherra telur þetta nokkru máli skipta um réttmæti þeirrar ákvörðunar hans um leigunám mjólkurstöðvarinnar, þótt þess sé ekki getið í forsendum bráðabirgðalaganna, auk þess, sem það gæti haft veruleg áhrif á traust kaupenda gagnvart mjólkurstöðinni og þannig haft áhrif á mjólkurneyzlu bæjarbúa. Svo er húsum hagað í mjólkurstöðinni, að gerilsneyðing og meðferð allrar sölumjólkurinnar fer fram í fyrstu og annari hæð hússins. Á þessum tveimur hæðum eru auk þeirra herbergja, sem notuð eru við sjálfan mjólkuriðnaðinn, rannsóknarstofa, skrifstofur, íbúð fyrir stöðvarstjórann, sem nú mun notuð fyrir annað starfsfólk, auk baðherbergja og snyrtiherbergja fyrir starfsfólk. Í kjallara undir mjólkurstöðinni er skyrgerð, ísrjómagerð, bræðsluostaverksmiðja, skyrgeymsla, skyrafgreiðsla, geymsla á varahlutum, hráefnum og öðru mjólkursölunni tilheyrandi. Þegar komið er inn í kjallarann - en inn í hann er sérstakur inngangur - er fyrst komið inn í geymsluherbergið. Úr geymsluherberginu er gengið inn í osta- og ísrjómaverksmiðjuna og um aðrar dyr inn í skyrgerðina. Vegalengdin úr ostaverksmiðjunni inn í það herbergi í mjólkurverksmiðjunni, sem næst liggur og notað er til sölumjólkurmeðferðar, er 25 metrar; á leiðinni eru 3 gangar og 3 hurðir. Leiðin úr skyrgerðinni er 8 metrum styttri, en þar er líka um 3 ganga að fara og 3 hurðir á milli. Frá efnisgeymslunni eru 2 gangar og 2 hurðir, áður en komið er inn í sjálf mjólkurvinnsluherbergin. Þessu skýri ég frá til þess að ljóst megi verða, að þó um óþrifnað væri að ræða í kjallaranum, gæti hann ekki haft nokkur áhrif á mjólkina, sem unnin er í gerilsneyðingarstöðinni, sökum þess, að kjallarinn er algerlega einangraður frá mjólkurvinnsluherbergjunum. Þá kem ég að því, hvort um sóðaskap hafi verið að ræða í kjallaranum eða ekki. Þó að ég hafi ekki komið að stjórn mjólkurstöðvarinnar frá 1. apríl 1936, að Mjólkurfélag Reykjavíkur seldi mjólkurstöðina til Mjólkursamlags Kjalanesþings, og til 4. júlí sama árs, að ég tók að mér framkvæmdastjórn fyrir mjólkursamlagið, er mér þó kunnugt um, að hér er rangt með farið; eða vægast sagt mjög villandi. Í fyrsta lagi mun það vera rangt, að um nokkurt vottorð sé að ræða frá héraðslækni eða heilbrigðisfulltrúa. Frásögn landbúnaðarráðherra mun vera eftir Ingimar Jónssyni skólastjóra, einum af núverandi stjórnendum stöðvarinnar. - Um skyrið er það að segja, að í geymsluherbergi kjallarans voru nokkrar tunnur af gömlu skyri; var þar verið að gera tilraun um að fullverka súrt skyr. Var tilraun þessi gerð til að vita, hvort á þennan hátt væri hægt að losna við eitthvað af skyri samlagsins, sem mjólkursölunefnd hafði lagt bann við, að selt yrði nýtt í bænum og fyrirskipað, að allt skyldi ganga til bænda út um sveitir, en sjálf mjólkurlögin gera ráð fyrir frjálsri sölu á fullverkuðu súru skyri. Við framleiðslu fullverkaðs súrs skyrs verður skyrið að standa í tilluktum stórum ílátum fleiri mánuði. Loft má ekki komast að skyrinu meðan það er í verkun; annaðhvort eru slegin þétt lok yfir tunnurnar, svo að á þann hátt sé fyrirbyggt, að loft komist að skyrinu, eða að brætt er yfir skyrið með feiti, eins og yfirleitt var gert í gamla daga, en á þann hátt er líka hægt að fyrirbyggja, að loft komist að skyrinu. Skyr þetta var í verkun, þegar ríkisstjórnin yfirtók rekstur mjólkurstöðvarinnar. Hver sá, er nokkuð þekkir til fullverkunar á súru skyri, veit, að um leið og ílátin eru opnuð kemur mjög sterk súrlykt upp úr ílátunum, mjög ólík þeirri, er fólk á að venjast, sem alltaf kaupir nýtt skyr. Má vera, að farði hafi setzt ofan á ílátin; er það ekki óalgengt við slíka skyrverkun. Það lítur út fyrir, að skyrgerð þessi hafi hneykslað skólastjórann, sennilega fyrir þá sök, að hann hefir ekki vitað, að hér var verið að gera tilraun með framleiðslu á fullverkuðu súru skyri. Það mun algerlega tilhæfulaus ósannindi, að um maðka hafi verið að ræða í þessu skyri, enda ekki rétt, að neitt slíkt vottorð eða umsögn liggi fyrir. Viðvíkjandi ostagerðinni er það að segja, að Mjólkurfélag Reykjavíkur keypti fyrir nokkru samskonar vélar og mikið eru notaðar erlendis á síðari árum, til að bræða upp ost, sem hefir gallazt að útliti, rifnað og komizt mygla í sárið, eða á annan hátt orðið óútgengilegur. Mjólkurfélag Reykjavíkur hafði tekið osta frá mjólkurbúum hérlendis, aðallega frá Flóabúinu og Ölfusbúinu, og á þann hátt hjálpað mjólkurbúunum til að bjarga verðmæti frá eyðileggingu, um leið og þetta gaf mjólkurstöðinni aukatekjur. Við bræðsluostagerðina eru allar skemmdir skornar úr ostunum, en það, sem gott er af ostunum, er brætt í þar til gerðum vélum og osturinn látinn í dósir. Kemur þá fram hinn bezti og verðmætasti ostur, sem til er á heimsmarkaðinum. Vitanlega eru allar skemmdir teknar frá og þeim brennt. - Að þessi ostagerð hefir hneykslað skólastjórann, er einnig af þekkingarskorti hans á þessum hlutum. En ef deila þarf á einhvern fyrir að hafa skemmt ostinn, eru það þá önnur mjólkurbú en mjólkurstöðin í Reykjavík, því að hún hefir ekki framleitt neinn ost, en aðeins gerzt sek um að hjálpa öðrum mjólkurbúum með að bjarga nokkru af ostum þeirra frá áframhaldandi skemmdum. Að endingu vil ég benda á það, sem eitt út af fyrir sig ætti að afsanna allan áburð á hendur Mjólkursamlagi Kjalarnesþings í þessu máli. Eftirlitsmaður mjólkursamsölunnar, Sigurður Pétursson gerlafræðingur, hafði daglegt eftirlit með öllu, sem gerðist í mjólkurstöðinni; hann gekk daglega um öll herbergi stöðvarinnar, þar sem mjólkin er meðhöndluð, og meðal annars um kjallarann. Væri það ekki í fyllsta máta vantraust á eftirliti mjólkursölunefndar, ef skýrsla landbúnaðarráðherra um ástand mjólkurstöðvarinnar væri sönn? Virðingarfyllst (sign.) Eyjólfur Jóhannsson. Til efri deildar Alþingis.“ Það liggur þá fyrir í fyrsta lagi, að heilbrigðisfulltrúi hefir ekki gert neina aths. við stöðina, í öðru lagi, að Sigurður Pétursson eftirlitsmaður hefir ekki krafizt endurbóta, og í þriðja lagi, að óþrifnaður, sem kynni að hafa átt sér stað, stafar af því að verið er að gera tilraunir, sem fara fram á öðrum stað en þeim, sem notaður er til geymslu mjólkurinnar. Og í fjórða lagi, að þótt hæstv. ráðh. hefði nokkur rök fyrir sínu máli, þá gat hann bætt úr mistökum öðruvísi en með því að taka stöðina leigunámi og svipta samvinnufélag bænda umráðarétti yfir þessum eignum. Hann hefði getað sett bráðabirgðal. um hreingerningu á mjólkurstöðinni.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er nú orðinn stuttur tími til andsvara, enda get ég farið fljótt yfir sögu, þar sem þessi deila snýst einvörðungu um örfá atriði. Viðvíkjandi maðkaða skyrinu og myglaða ostinum tek ég það fram, að ég hefi ekki sagt, að fyrir lægu vottorð um þetta. Hv. þm. spurði mig einmitt að þessu, og ég sagði það ekki vera. Því hefir verið haldið fram, að svona hafi farið undir okkar stjórn, en það hefir verið afsannað. Eftir að stjórn stöðvarinnar komst í aðrar hendur, hefir þrifnaður verið stórum bættur, og hefir allt verið óaðfinnanlegt í þessu efni síðan. Ég vil taka það fram, að gerlafræðingurinn átti ekki að líta eftir þessu, og að héraðslæknir og heilbrigðisfulltrúi hafa ekki gert skyldu sína, er þeirra sök, en ekki mín. Málið liggur því ljóst fyrir. Þá röksemd, að langur gangur sé á milli kjallarans og mjólkurgeymslunnar, svo að maðkar og ýlda geti ekki komizt í mjólkina, munu fáir neytendur taka gilda. Það er staðreynd, að þessi sóðaskapur átti sér stað, eins og frá er sagt í skýrslu Ingimars Jónssonar í Nýja dagblaðinu í dag, og geta menn þá ímyndað sér, hvernig umgengni hefir verið að öðru leyti. Það er rétt, eins og tekið hefir verið fram, að skilyrði fyrir því, að eignir megi taka eignarnámi, eru tvennskonar. [Hér munu hafa fallið niður nokkur orð við skrifaraskipti.] Í fyrsta lagi er það, að þeir neituðu að gerisneyða fyrir það gjald, sem ég ákvað, 2,2 aura, en buðust til þess að taka það, sem þeir kölluðu kostnaðarverð. - Um þetta atriðið er það að segja, að því hefir verið haldið fram, að ég hafi ekki farið eftir till. Jónasar Kristjánssonar og þetta gjald hafi verið byggt á misskilningi. Það gjald, sem ég hafði ákveðið 2,2 aura, hafi átt að vera 3,2 aurar, og að það loforð, sem framkvæmdarstjórinn gaf mér, hafi hann byggt á því, að hann hafi farið eftir till. Jónasar Kristjánssonar. Þess vegna beri það á milli, að hann hafi átt við 3,2 en ég við 2,2 aura. Það liggur hér fyrir álitsgerð Jónasar Kristjánssonar um það, hvað myndi kosta að gerilsneiða í stöðinni, bréf sem hann skrifaði ráðuneytinu og ég hefi látið taka afrit af, jafnframt liggur fyrir yfirlit yfir 8 mánaða rekstur stöðvarinnar, og hver einasti liður er þar talinn, húsaleiga miðuð við mat á rúml. 20 þús. kr., kaupgjald skv. reikningi M. R., olía og rafmagn, hreinsivörur, viðhald o. fl. þegar miðað er við 2,2 aura, þá er miðað við 8 mánaða rekstur stöðvarinnar, og það voru þeir reikningar, sem andstæðingar mínir í þessu máli gátu ekki hrakið á nokkurn hátt, þess vegna var ekki hægt annað en að leggja þá til grundvallar, og það stendur í þessum till. Jónasar Kristjánssonar, að flöskugjaldið gangi til samsölunnar, en að hún greiði Mjólkurfélagi Reykjavíkur flöskur og efni í flöskuhettur eins og það raunverulega kosti, svo að það er ekkert um að villast að þetta er gert upp af Jónasi Kristjánssyni á þann hátt, að það þurfti ekki að gefa neitt loforð um að reka stöðina, ef miðað væri við 3,2 aura, því að þá var vitanlega um verulegan gróða að ræða, og ef hægt er að sanna nokkurn hlut, þá liggur það fyrir, að þetta loforð var gefið. - Afrit af þessu bréfi getur hv. 2. þm. Rang. fengið að sjá, og vænti ég þá, að því sé fullsvarað, að ég hafi ekki raunverulega miðað við það, sem Jónas Kristjánsson áleit rétt í þessu máli. - Það var eytt 4 mánuðum í það að leyfa Mjólkurfélagi Reykjavíkur að svara þessum aths. og sýna fram á, að það hlyti að skaðast á því að gerilsneyða fyrir þetta gjald, og þess vegna var það sama og að neita að gerilsneyða, að segja eftir að þetta hámarksgjald hefði verið sett, að þeir skyldu gerilsneiða fyrir gjald, sem þeir vildu ákveða sjálfir. Það skiptir mörgum þúsundum, sem talið var, að stöðin hefði grætt - og er það viðurkennt af Eyjólfi Jóhannssyni - á því að gerilsneiða fyrir gjald, sem hann gaf upp fyrirfram, að myndi vera kostnaðarverð. Þá var það skylda mín að ákveða kostnaðarverðið, og ég staðhæfi, að það hafi verið ákveðið svo nákvæmt og samvizkusamlega sem tök voru á, og þetta var hægt, af því að reikningar lágu fyrir um það hvað gerilsneyðingin kostaði. Ég skal svo ekki fara lengra út í þessi atriði, þó að hér sé um æðimikið umræðuefni að ræða, en ætla þá að snúa mér, en þó aðeins með örfáum orðum, að hinu atriðinu, nefnilega hver reksturinn á stöðinni hafi raunverulega verið lélegur. Ég ætla ekki að tefja tímann með því að lesa upp aftur vottorð um það, hvernig mjólkursalan minnkaði í júní og júlí vegna þess óorðs, sem varan hafði fengið. Ýmsir voru jafnvel hættir að kaupa mjólk. Því hefir verið slegið fram, að þetta kynni að hafa verið fóðrinu að kenna, en ég vil benda á, að þetta var í júní og júlí, þegar fóðurblöndunin, sem kýrnar fá, á að vera í bezta lagi. Ef ætti að bæta einhverju við til að viðbótar til þess að sýna fram á, hver vörugæðin hafi verið óverjandi, þá væri það vottorð Sigurðar Péturssonar. Þegar byrjað var að skoða mjólkina, kom það í ljós, að mikið af þeirri mjólk, sem stöðin tók á mót, var þriðja og fjórða flokks. Mjólkin var ekki skoðuð þegar hún kom í stöðina, og þó að hún væri stórskemmd, var hún sett í gerilsneyðingu og úr gerilsneyðingunni kom hún þannig, að ekki var hægt að nota hana. Ég hefi ekki tíma til þess að lesa þetta vottorð, en ég vil aðeins taka upp úr því þessa setningu: „Af ofanrituðu er sýnilegt, að í mjólkurstöð M. K. er tekið á móti mjög miklu af mjólk, sem er ónothæf sem neyzlumjólk.“ Þetta er nóg skýring til þess að sýna, hvernig stóð á því, að mjólkurmarkaðurinn var að falla saman og að bæjarbúar fengu þá tegund af mjólk, sem hér hefir verið lýst. Ég get bætt því við, að ég hefi spurt samsöluna um það, hvernig hafi gengið með sölu á þessu tímabili, og ég hefi fengið þetta svar: Sem svar við fyrirspurn yðar, herra forsætisráðherra, leyfum vér oss hér með að tilkynna yður, að í júnímánuði 1936 var ásigkomulag mjólkurinnar hér hjá mjólkurstöðinni svo bágborið að til stórvandræða horfði. Kvörtunum, sérstaklega yfir hvað mjólkin væri súr, rigndi yfir oss frá morgni til kvölds, enda reyndist geymsluþol mjólkurinnar þá um skeið að vera svo lítið, að svo að segja daglega kom það fyrir, að mjólk sem flutt hafði verið frá stöðinni til útsölustaða, varð samstundis að aka þaðan aftur til stövarinnar sem ósöluhæfri. Umkvartanir vorar til þáverandi mjólkurbústjóra um þetta vandræðaástand báru engan árangur. Það var fyrst eftir að núverandi mjólkurbústjóri kom að stöðinni, í fyrri hluta júlímánaðar 1936, að breyting varð á þessu til batnaðar.“ 

Mig langaði til að spyrja hæstv.forsrh., hvernig stæði á því, að hann hafi látið allt þetta viðgangast á meðan hann var lögreglustjóri?

. Það er vegna þess, að ein tegund löggæzlunnar, heilbrigðiseftirlitið, heyrir ekki undir lögreglustjóra, heldur heilbrigðisfulltrúa. Hann er yfirmaður þeirra mála. Og svo held ég áfram: „Helzt þetta þar til 18. nóvember sama ár, að plötupasteur stöðvarinnar var tekinn úr notkun, en þá breyttist þetta mjög til batnaðar“. Hér liggur fyrir línurit yfir gerlamagn mjólkurinnar. „Orsakirnar voru: slæm mjólk frá framleiðendum, ónóg kæling á mjólkinni eftir gerilsneyðinguna og léleg hirðing á þeim tækjum, sem mjólkin var meðhöndluð í ... Um miðjan júlí 1936 var meðal annars kælingin aukin nokkuð, og batnaði þá mjólkin mikið.“ Ég held, að eftir að þessi mál eru komin í það lag, sem þau eru nú komin í, þá höfum við ekki bætt okkur á því að vera að rifja upp þessa sorgarsögu. Við treystum þessari stöð til að vinna þetta verk vel, en það reyndist nú svona. Og ef þarna hefði ekki verið tekið í taumana, þá hefði ég tvímælalaust ekki gert skyldu mína, hvorki gagnvart bændunum, sem verið var að skemma markaðinn fyrir annaðhvort af trassaskap eða ásetningi, eða neytendunum í þessum bæ, sem voru í meiri og minni hættu. Þetta tæki, sem stöðin átti í pöntun, er atriði, sem mikið hefir verið deilt um, og aðalandstæðingur minn, hv. 2. þm. Rang., lagði áherzlu á það, að ég hefði sagt ósatt, að leyfi fyrir þessu kælitæki hefði fengizt daginn eftir að beðið hefði verið um það. Það má segja, að báðir hafi nokkuð til síns máls, því að hið raunverulega sanna í þessu máli er það, að beðið var um þetta leyfi. Það kom bréf til gjaldeyrisnefndarinnar 24. apríl 1936, en eins og tekið er fram í bréfi, sem forstjóri gjaldeyrisnefndarinnar hefir skrifað, segist hann hafa meðtekið þetta bréf, en „engin sérstök skýring fylgdi með umsókninni ...“ En daginn eftir að form. mjólkursölunefndar skýrði frá því, að þetta tæki væri nauðsynlegt, fékkst leyfið. Ég vil benda á það, að þó að leyfið hefði fengizt strax, þá er það vitað mál, að vélarnar gátu ekki verið komnar hingað fyrr en eftir tvo mánuði, því að eftir því, sem forstjóri M. R. hefir upplýst, tekur verksmiðjan, sem framleiðir þessar vélar, 6 vikna afhendingarfrest; m. ö. o., það hefði verið komið langt fram í hitatímann, þegar vélarnar hefðu verið komnar og búið hefði verið að setja þær niður. Svona var umhyggjan. Í öðru lagi voru til gamlar vélar, sem núv. forstjóri tók þegar í stað í notkun, og það tókst að gera mjólkina þannig úr garði, að hún var mjög sæmileg úr þessum kæli, sem ekki hafði verið notaður. Hann var að vísu ekki góður, en það var hægt að notast við hann. Ég mun svo ekki sjá ástæðu til að taka aftur til máls í þessu máli. Þetta mál er þannig, að ég staðhæfi, að ég hefði vanrækt skyldu mína, ekki aðeins gagnvart neytendunum, heldur og bændunum, ef ég hefði ekki tekið stöðina leigunámi eftir að hún hafði ekki látið sér segjast að bæta ráð sitt. Ég mun þess vegna rólegur mæta fyrir landsdómi í þessu máli, eins og form. Sjálfstfl. hefir verið að gefa í skyn, að væri eðlilegt, að ég gerði fyrir framkomu mína í málinu.

*Sigurður Einarsson: Það hefir nú verið talað margt og mikið um þetta mál, en þó get ég ekki neitað mér um að leggja nokkur orð í belg, enda þótt hv.þm. V.-Sk. hafi þegar tekið margt fram af því, sem ég vildi sagt hafa, og ég álít þyngra á metunum en það, sem andstæðingarnir hafa borið fram. Hv. þm. Borgf. sagði, eins og hans var von og vísa, margt til að angra meðhaldsmenn frv. Hann talaði um það, að álits kjósendanna hefði ekki verið leitað, og sagði, að hér ætti að svipta fjöldann sjálfsákvörðunarrétti sínum. En það, sem verið er að gera með þessu frv., er einmitt það, að hjálpa sjálfsbjargarviðleitni fjöldans. Þetta mál stendur og í nánu sambandi við byggingu frystihúsa í verstöðvunum, sem menn virðast sammála um að styrkja hér í þinginu. Þeir, sem vilja láta banna dragnótaveiðar í landhelgi, kunna að hafa eitthvað til síns máls, en hinir þó miklu meira. Mér er líka kunnugt um það, að stórfelld stefnubreyting hefir orðið í þessu máli hjá sjómannastéttinni. Svo er það a. m. k. þar, sem ég er kunnugur, í Barðastrandarsýslu. Einn menntaður sjómaður þar vestra, sem er skólastjóri á sínum stað, sagði mér, að hann teldi það ekki verjandi lengur, að meina sjómönnum þessar veiðar. Hann kvaðst þess nú fullvís, að miklu minni háski stafaði af þeim en látið er. Ég tel það óverjandi, eins og ástandið er nú hjá sjómannastéttinni, að banna þessar veiðar, sagði hann. Ég talaði við hann um tímaákvarðanir þær, sem eru í frv., og taldi hann þær réttar. Ég átti einnig tal við annan mann úr þeim hreppi, sem staðið hefir að því að loka Arnarfirði. Hann sagði, að menn hefðu nú alveg skipt um skoðun í þessu efni. Og þar sem ég hefi orðið þess hvarvetna var, að skoðanir þeirra, sem falið hafa mér umboð sitt, hafa breytzt í þá átt, að opna beri landhelgina fyrir dragnótaveiði, tel ég mér einnig skylt að breyta nú afstöðu minni. Hv. þm. Borgf. hefir hér talað um rányrkjumenn og friðunarmenn. Hann telur sjálfan sig friðunarmann, og hann er það. En það, sem hann er að friða hér, er lífsbjörgin fyrir þeim, sem þurfa að njóta hennar. Á slíkum tímum sem nú eru, er annað óafsakanlegt en að nota alla möguleika sjávarútvegsins til hins ýtrasta. Ég skal segja það hreinskilnislega, að ég treysti mér alls ekki til þess að segja um það, hver áhrif opnun landhelginnar fyrir dragnótaveiðar kann að hafa á fiskstofninn til langframa, þar verða sérfræðingarnir og sjómennirnir sjálfir að haga sér eftir reynslunni, og þeim er vel treystandi til að gera það. Það er jafnfráleitt að segja, að fiskstofninum geti enginn háski stafað af þessum veiðum, og að rjúka upp eins og hv.þm. Borgf. og segja, að með þessu sé verið að eyðileggja fiskveiðarnar fyrir fullt og allt. Sérfræðingarnir og sjómennirnir sjálfir munu fljótt sjá, hvert stefnir í þessum efnum, sbr. hvalveiðarnar, þar sem lokað var fyrir, þó ef til vill heldur seint. En með nútímaþekkingu ætti að vera hægt að girða fyrir, að nokkurt varanlegt tjón hlytist af þessum veiðum. Ég vil að lokum alveg mótmæla þeirri staðhæfingu hv.þm. Borgf., að það verði til þess að hindra friðun Faxaflóa fyrir botnvörpum, að samþ. þetta frv. En hér er tvennu alveg ólíku saman að jafna, enda er ávallt skýr greinarmunur gerður á dragnót og botnvörpu. Togarinn fer á gífurlegri ferð og sópar botninn með geysihraða og krafti. En litlu dragnótabátarnir fara svo hægt yfir, að nótin aðeins sniglast áfram. Ef Faxaflói verður friðaður fyrir okkar tilmæli, verður litið svo á, að við séum aðeins að biðja fyrir okkar eigin hagsmunum. En verði Faxaflói gerður að alþjóðlegri klakstöð, yrðu auðvitað þessar veiðar bannaðar þar líka. En þá hefðum við líka einhverju fórnað, svo að mér virðist, að samþykkt þessa máls ætti fremur að styrkja en veikja aðstöðu okkar. Annars er það álit mitt, að friðun Faxaflóa eigi því miður langt í land; þótt vel hafi verið tekið í þetta á einhverjum fundum, vita allir, að meginátakið er þó eftir. Það er augljóst, ef því fylgir nokkur alvara, að koma upp hraðfrystihúsum í verstöðvum, hvílík fjarstæða það er, að banna þá veiðiaðferð, sem hlýtur að afla þeim mestra hráefna. Ég vil að lokum mælast til þess, að allir þeir, sem komið hafa með brtt. þess efnis, að gera miðin út af kjördæmum sínum að einskonar einokunarsvæðum, vildu taka þær aftur, því að ef þær næðu samþykki, væri málið komið í verra horf en áður. Annars eiga þær að falla hver um aðra þvera og munu vonandi gera það.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég skal ekki vera langorður. Það voru nokkur orð, sem féllu hjá 3. landsk., og ég vil gera aths. við. Hann sagði, að þær till., sem fram hefðu komið í þessu máli, væru hjákátlegar, Þegar hann talaði um fiskibátana, þá sagði hann, að það væri ekki nema um örfáa báta að ræða á svæðinu milli Hrútafjarðarbotns og Almenningsnafar. Hér má segja, að hann sjái gagnstætt sannleikanum. Veit þessi hv.þm. það ekki, að fólkið, sem býr í sjávarplássunum á þessu svæði, á marga báta og stundar sjó, og vill fá að gera það í friði, án þess að aðkomumenn með dragnætur spilli veiðiskap þeirra? Það þarf þessa til þess að geta framfleytt lífinu; þetta er þeirra atvinnuvegur, en þarna eru nú ekki notaðar dragnætur við veiðina. Það er algerlega rangt hjá honum, að það séu ekki nema 3 bátar á þessu svæði, og það var það, sem gaf mér tilefni til að gera aths. við ræðu þessa hv.þm. Ég get ekki látið hjá líða að þreyta hv. 9. landsk. svolítið. Hann sagðist hafa talað við fjölda barnakennara þar vestur í Barðastrandarsýslu, og þeir hefðu sagt þetta og þetta, og það, sem þeir fræddu hann um, er orðinn nokkurskonar biblíuátrúnaður hjá honum. Þessi hv.þm. sagði, að þeirra skoðun væri breytt í þessu efni, og þeir álitu, að ef dragnótaveiðarnar væru leyfðar, þá væri það eins og ef Barðstrendingar dræpu allt fé sitt til þess að koma í veg fyrir, að það dræpist á fjalli. Hann sagði ennfremur, að dragnótaveiði væri mjög hættuleg. og að það væri í raun og veru ekki hægt að friða Faxaflóa. Hvernig hann ætlar að samrýma það tvennt, skil ég ekki. Mér finnst þetta stangast, þegar þess er gætt, að hv.þm. vill opna upp á gátt. Ég efast ekki um það, að rétt sé að friða Faxaflóa, þar sem ungviðið vex upp. Ef öllum væri leyft að vaða þar uppi með allskonar veiðarfæri, gæti það orðið hættulegt fiskistofninum, og þess vegna er það mjög varhugavert að opna alla flóa og firði upp á gátt, eins og þessi þm. vill vera láta.

*Pétur Ottesen: Það má nokkuð marka af því, að hv. 9. landsk. hefir mikið til brunns að bera í þessu máli, er hann finnur ástæðu til að þakka hv.þm. V.-Sk. fyrir ræðu hans. Þessi hv.þm. hefir algerlega staðið utan við þessar umræður og hefir ekki látið til sín heyra í þessu máli. En hv. 9. landsk. hefir hleypt æsingi í þetta mál, og hv.þm. V.-Sk. er vís með að þakka honum fyrir þá ræðu, sem hann hefir flutt. Það er einkennandi við hv. 9. landsk., að hann hefir fram til þessa fylgt mér að þessum málum, en hefir nú snúizt hugur, er hann talaði við þessa menn þar vestra. Og það fór fyrir honum eins og þeim mönnum, sem skyndilegum trúskiptum taka, því að slíkir menn eru jafnan mjög ofstækisfullir, er þeir fara að prédika hinn nýja átrúnað sinn. Hv. þm. talaði um það, að dragnæturnar væru ekki mjög skaðlegar, og bar þá veiðiaðferð saman við botnvörpuveiðarnar. Hann sagði, að togararnir færu mikið hraðara, þegar þeir væru að toga. Ég vil nú upplýsa þennan hv.þm. um það, að þegar búið er að kasta botnvörpu togaranna út, þá fara þeir mjög hægt, ekki hraðara en vélbátarnir með dragnótina. Hv. þm. er ber að því, að hann hefir ekkert vit á þessum málum, enda hefir hann víst aldrei séð þessar veiðiaðferðir eða hraða skipanna, aðeins séð þau dragast út úr höfninni. Það er alveg víst, að dragnótin er mjög hættuleg smærri ungviðunum, sem eru að þroskast. Liggur það í því, að möskvar dragnótarinnar eru smærri en möskvar botnvörpunnar, og því verður dragnótin miklu hættulegri en botnvarpan. Á þessu sést, hversu mikið skyn hv. 9. landsk. ber á þessi mál. Ég vil í þessu sambandi endurtaka ummæli Árna Friðrikssonar á nýafstöðnu fiskiþingi. Hann sagðist játa, að það væri nauðsynlegt að friða flestöll mið fyrir dragnótinni, ekki aðeins fyrir Íslendingum, heldur og líka fyrir Dönum og Færeyingum. Það er nú ekki ástæða til að vera að deila um þetta meira. Það hefir komið fram, að þeir, sem eru á móti dragnótaveiðinni, hafa snúizt og vilja nú sýna yfirbót. Eins og 9. landsk. talaði um, á friðun Faxaflóa harla langt í land. En ef Alþingi ber gæfu til að fella þetta frv. þá gætum við vonað, að þess yrði ekki langt að bíða, að við ættum friðað veiðisvæði hér við land. Og það veltur allt á Alþingi, hversu langt við verðum að bíða til að ná þessu takmarki.

*Jakob Möller: Það hefir mikið verið talað um þetta mál, og það hefir verið borið hér á andstæðinga þessa máls, að þeir fari með æsingar og blekkingar í þeirri von að fá því grandað. Það er bezt að láta allan sannleikann koma í ljós í þessu máli. Þá er fyrst að athuga, af hverju það er komið fram og af hvaða hvötum því hefir verið fylgt svo úr garði sem raun er á. Höfuðbaráttan stendur nú um, hvaða svæði landhelginnar eigi að friða samfara þeim ráðstöfunum, sem nú er verið að gera, og þá sérstaklega byggingu hraðfrystihúsa. En ef við lítum aftur í tímann, þá verðum við fljótt varir við, að þetta er mikið eldra heldur en núverandi vandræði og hugmyndin um að byggja hraðfrystihús víðsvegar um landið, og því verður þessu tvennu ekki jafnað saman. Sósialistar báru einu sinni fram frv. um, að Danir skyldu hafa fullan rétt á þessu sviði sem öðrum eins og Íslendingar, og þetta fékkst, og Danir hafa því fullan rétt, meðan samningurinn er í gildi. Danir þurfa að leita víða og eru mjög þurfandi fyrir slík fiskimið, en eftir því sem meir þrengir að þeim, því harðari verður baráttan. Þetta eru aðaltildrögin að þeim deilum, sem standa um þessi mál, og að blanda hraðfrystihúsunum inn í þessi mál er algerlega nýtt og virðist vera byggt á skammsýni. Það hefir komið fram hér við þessar umræður, að það borgi sig alls ekki að flytja sig langt við dragnótaveiðar vegna þess, hve ferðakostnaður verður óeðlilega mikill, og það hygg ég að sé rétt. Þá hafa og verið bornar hér fram till. um, að héraðsbúum í hverjum flóa sé heimilt að nota sér landhelgina í sínu héraði, og það hygg ég, að verði bezta lausnin á þessu máli, til þess að gera landsmönnum kleift að nota þessa veiði. Hv. þm. V.-Sk. benti réttilega á, að bezt væri að skipta landinu niður í geisla, þannig að hver hafi rétt til veiða í landhelgi, þar sem hans land eða geisli næði að sjó. Hv. 9. landsk. var þessu sammála, en vildi, að hver einstaklingur ætti tilkall til þeirra fiskimiða, sem næst væru. Þetta er eina leiðin út úr þessum örðugleikum. Ef það á að fara t. d. að ákveða eitthvert visst svæði til fiskveiða fyrir allan skipaflotann, þá hljóta þau mið að tæmast á skömmum tíma, og þau kæmu aldrei að neinu gagni, því að þau myndu skiptast milli allt of margra manna. Með því verður aldrei réttum tilgangi náð, en það verður aðeins til að gera fiskimiðin ónýt fyrir alla. Ég hygg, að þær tillögur, sem komið hafa fram í þessu máli, sanni það, að það verður bezta úrlausnin, að hver maður hafi rétt til að veiða í sinni landhelgi, og það virðist vera í fullu samræmi við það, sem hv. 9. landsk. sagði, er hann gerði grein fyrir samtali sínu við þessa menn vestur í Barðastrandarsýslu. - Um rétt Dana vildi ég segja það, að mér þykir það fullforsvaranlegt, að þeir fái að hafa sama rétt til þessara veiða eins og Íslendingar, og það er sjálfsagt að takmarka þetta hjá þeim eins og það er takmarkað hjá Íslendingum. Og ástæðan fyrir því, að takmarkanirnar voru settar, voru ekki fyrst og fremst þær, að útiloka danska ríkisborgara frá að geta stundað þessar veiðar, heldur til þess að friða landhelgina. Hún er friðuð, ekki aðeins gegn dönskum ríkisborgurum, heldur líka gegn Íslendingum. Og nauðsynin er augljós. Hún er sú, að talið er, að þetta veiðarfæri sé skaðlegt fyrir annan veiðiskap og geti spillt annari fiskveiði landsmanna, og í öðru lagi vegna þess, að ótakmörkuð heimild allra til þess að veiða á öllum fjörðum og flóum myndi verða til þess að eyðileggja möguleikana til þessa atvinnurekstrar í framtíðinni.

Eins og dæmin sanna

. Já, eins og dæmin sanna. Það er vissulega mjög öflugur stuðningur í þessu máli, að Danir hafa tekið upp samskonar friðun eins og hér ræðir um, nefnilega héraðabönnin. Það er búið að hleypa svo miklum æsingi í þetta mál, ekki af hv.þm. Borgf. og þeim, sem eru honum sammála, heldur af hinum, sem með æsingi og gauragangi róa að því öllum árum að opna landhelgina fyrir öllum, sem í hana vilja sækja. Það eru þeir, sem fyrst og fremst hafa stofnað til æsinga í sambandi við þetta mál. Sannleikurinn er sá, að eftir þá málfærslu, sem þeir hafa haft í þessu máli, sem telja sig sjálfkjörna málsvara lítilmagnans á Alþ., þá þarf meiri kjark og karlmennsku til að standa á móti þessum kröfum heldur en að fylgjast með þeim. Ég býst við, að það sé of seint að koma vitinu fyrir hv.þm. í þessu máli, en því miður mun sá tími koma síðar, að þeir sjái, að þeir gera rangt með því að hleypa þessu máli í gegn núna.

1 BÁ: Þótt ég viðurkenni fyllilega margar af þeim ástæðum, sem fram hafa verið færðar gegn málinu, og álíti enganveginn hættulaust að opna landhelgina fyrir dragnótaveiðum til frambúðar, þá verð ég að taka afstöðu til málsins með tilliti til þess ástands, sem nú ríkir í sjávarútveginum, og með tilliti til þess, að síðasta vertíð brást svo að segja algerlega og það lítur út fyrir að vertíð þessa árs ætli að bregðast líka, vil ég ekki með atkv. mínu taka á mig ábyrgðina af því að standa á móti þeim möguleikum til atvinnurekstrar, sem eru fyrir sjómannastéttina í landinu, og ég skoða það frekar sem hallærisráðstöfun að leyfa þetta heldur en sem frambúðarákvörðun, og segi því já.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Mig langar til að spyrjast fyrir um nokkur mál. - 19. marz var hér í hv. d. vísað til fjhn. frv. til l. um fasteignamat. Ég hygg, að það sé frv., sem ekki þurfi í samninga um á milli neinna sérstakra flokka á Alþ. og sé því hægt að vinna að afgreiðslu þess án tafar. Þess vegna finnst mér tíminn, sem málið er búið að vera í n., orðinn nokkuð langur, og vildi ég mælast til þess, að hæstv. forseti stillti svo til, að málið kæmi hið allra fyrsta frá n. og til umr. Þann 31. marz var vísað til sjútvn. - eftir að bæði ég sem form. iðnn. og hv.þm. Hafnf. sem ritari hennar höfðum gefið samþykki um það - frv. til l. um einkaleyfi til þess að kemba og spinna hamp hér á landi. Það var tekið fram bæði af hv.þm. Hafnf. og mér, að það samþykki væri gefið í fullu trausti þess, að n. svæfi ekki á málinu óhæfilega lengi. Nú er kominn 13. apríl, og enn er málið ekki komið frá n. Ef það er meiningin hjá hv. sjútvn. að halda málinu hjá sér, þá skora ég á hæstv. forseta að taka málið á dagskrá, hvort sem það kemur frá n. eða ekki. 2. apríl fór ennfremur til fjhn. lítið frv. um skipting fasteignaveðslána. Þetta frv., þó lítið sé, hefir ákaflega mikla þýðingu fyrir nokkra menn í þjóðfélaginu, sem eru að reisa sér nýbýli og komast í strand með að reisa þau, ef þetta frv. verður ekki samþ. Þeir þurfa að fá skipt hinum, en geta það ekki, nema þessi l. verði samþ. Mér finnst nú, með tilliti til þess, hvað þetta mál er einfalt og sjálfsagt, þá sé óhætt að fara að kalla eftir því frá n. Ég vil skora á hæstv. forseta að ýta á eftir því, að nál. komi um þessi mál, og taka frv. um hampspunaeinkaleyfið á dagskrá, ef það kemur ekki í dag eða á morgun frá sjútvn.

Forseti (JörB): Ég mun verða við þeim tilmælum hv. 2. þm.N.-M. að kynna mér, hvernig ástatt er um afgreiðslu þessara mála í nefndum. En að svo komnu get ég ekki lofað meira.

*Gísli Guðmundsson: Ég ætla aðeins að minna hér á tvö mál, sem ég gerði um fyrirspurn til allshn. þessarar d. fyrir stuttu og ekki hefir enn bólað á frá þeirri hv.n. Annarsvegar frv. til l. um Raufarhafnarlæknishérað, sem útbýtt var 1. marz hér í d. og var vísað til þessarar n. 4. marz, og í öðru lagi frv. til l. um byggingarsamvinnufélög, sem útbýtt var hér í d. 6. marz, en vísað var til þessarar n. 15. marz. Ég spurðist nýlega fyrir um þessi mál hér í d., en hefi samt ekki orðið þess var, að síðan hafi allshn. skilað álitum um þau. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að hann hlutist til um, að n.afgr. þessi mál frá sér með því að skila áliti um þau.

Forseti (JörB): Ég vil verða við tilmælum hv.þm.N.-Þ. um að vita, hvernig ástatt er með afgreiðslu þessara mála hjá allshn.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Ég get verið fáorður um þetta frv., vegna þess að í umr. um félagsdóm í gær, var að nokkru leyti gerð grein fyrir þessu frv. Þetta frv. er, eins og tekið er fram í grg., samið af nefnd, skipaðri af atvmrh. 15. des. síðastl., til að undirbúa og semja löggjöf viðvíkjandi vinnudeilum. Þetta frv., eins og frv. um félagsdóm, er sniðið eftir þeim lögum og reglum, sem tíðkast á Norðurlöndum sérstaklega, en við samningu þessa frv. hefir n. tekið tillit til gildandi l. í Bretlandi. Hér eru í gildi lög um sáttatilraunir í vinnudeilum, en með þessu frv. eru þau gerð fyllri og tryggara að sáttatilraunir takist en með núgildandi lögum. Í 1. og 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að sáttasemjurum sé fjölgað og landinu skipt í fjögur umdæmi með einum sáttasemjara í hverju. Þetta eru samskonar ákvæði og gilda í Noregi. Þetta er gert með það fyrir augum, að betur náist til alls landsins en ef það er allt eitt umdæmi, enda sést við athugun á starfi núverandi sáttasemjara, að hann hefir lítið gert að því að semja í deilum í landshlutum fjarri Reykjavík. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að þegar sáttasemjari ber fram till. til málamiðlunar milli aðilja, þá séu þær bornar undir atkv. félaga verkamanna og atvinnurekenda, og þarf ákveðinn hluti félagsmanna að hafa greitt atkv. og ákveðinn hluti þeirra að hafa verið á móti till., til þess að hún sé felld. Þetta er tekið óbreytt úr dönsku sáttasemjaralögunum, sem voru samþ. árið 1934, og var þessi till. borin fram þar af félagsmálaráðherra. Hinsvegar er hér ekki tekin upp sú regla, sem gilti í Noregi um nokkurra ára skeið, en hún er tekin upp í frv., sem 2 aðrir þm. flytja hér á Alþ. En sú regla mun nú afnumin í Noregi. Sömuleiðis er ákveðið í þessu frv., að sáttasemjari geti látið fara fram atkvgr. um miðlunartill. í fleira en einu félagi í einu og telja síðan saman atkv. á eftir. Þetta er tekið fram í dönsku lögunum frá 1930. Í 16. gr. er ákveðið, að ef ekki tekst að fá lausn vinnudeilu með sáttatilraunum, getur ríkissáttasemjari birt skýrslu um helztu atriði málsins opinberlega, gang þess og útlit. Þetta er byggt á því, sem talið er mjög þýðingarmikið í Bretlandi, þ. e. að skapa skilyrði fyrir því, að almenningur geti fylgzt með málinu og haft áhrif á það með dómi sínum. Ég skal ekki fjölyrða frekar um frv.; ég tel það óþarfa vegna þess, hve mikið það hefir verið rætt almennt. Leyfi ég mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og allshn.

*Flm. (Emil Jónsson): Hæstv. forseti hefir farið þess á leit við mig, að ég eyddi ekki löngum tíma til þess að tala um þetta mál, frá öðrum málum sem liggja fyrir þessari hv. d., og er sjálfsagt að verða við því. Enda er það hægt, af því að ýtarleg grg. fylgir frv. og grein eftir dr. Jón E. Vestdal. Tilgangur frv. er tvennskonar. Annarsvegar sá, að auka hollustuhætti í mataræði almennings, - því að sá matur, sem almenningur neytir mest, eru brauðin, - með því að gefa ráðuneytinu heimild til þess að ákveða með reglugerð, að allt brauð, sem selt er í brauðgerðarhúsum, skuli vera skylt að blanda þurrmjólk, er framleidd sé innanlands, og að landbrh. megi ákveða, að þurrmjólkin nemi allt að 1/10 hluta af þyngd þurrefnis brauðsins. Þetta er sérstaklega nauðsynlegt vegna þess, að margir í kaupstöðum landsins, og enda víðar, lifa við svo einhæfan kost, að þeir bíða tjón í mataræðinu, ef í fæðuna vantar ýmis þau efni, sem heilsunni eru nauðsynleg, eins og mineralefni eða steinefni. Úr þessu yrði bætt að verulegu leyti, af þessi íblöndun mjólkur í brauð væri höfð, sem hér ræðir um, og það jafnvel þótt hún væri ekki í eins stórum stíl og í frv. er gert ráð fyrir. En það er 1/10 hluti af þurrefni brauðsins, eins og ég hefi sagt, sem sett er sem hámark. Þetta hámark er miðað við það, að bakarameistarar, sem þetta hefir verið borið undir, segja, að meira af þessu efni sé ekki hægt að setja í brauðin án þess að verð þeirra þurfi að hækka. Liggur það a. n.l. í því, að þeir blanda í sumar brauðtegundir mjólk nú, og a. n.l. í því, að spara mætti sykur og önnur efni í brauðin, með því að nota þetta efni í þau. Hin ástæðan er ekki veigaminni, að með þessu móti mætti fá markað fyrir mikið af mjólk, sem erfitt yrði að fá markað fyrir annarsstaðar. Ef blandað væri í helming alls rúgs, sem fluttur er inn, 1% af undanrennudufti og í helming alls innflutts hveitis 5% af undanrennudufti, þyrfti til þess, eftir öllum líkindum að dæma, undanrennu úr 2,2 millj. lítrum nýmjólkur á ári. Og það er ákaflega mikið mjólkurmagn, eins og sjá má af því, að bera þetta saman við þann markað, sem er fyrir mjólk hér í Rvík. Þetta tvennt, að auka hollustu í mataræði og auka að miklum mun markað fyrir mjólk, er höfuðtilgangur frv. Að endingu skal ég taka það fram, að ég er fús til samvinnu um breyt. á frv., ef þurfa þætti og nauðsynlegt væri til þess að málið næði fram að ganga, þannig að frv. gæti verið grundvöllur undir lagasetning um þetta efni. Legg ég svo til, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til landbn. og vil mega vænta þess, að sú hv.n. taki það fljótt til rækilegrar meðferðar og afgr. það greiðlega.