Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Hákon Kristófersson) Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta litla frv., sem jeg flyt hjer á þskj. 78. Jeg hefi gert grein fyrir því í örstuttri grg., að það er samkv. ósk eiganda jarðarinnar, sem jeg flyt frv. þetta. Slík frv. sem þetta hafa venjulega verið samþ. mótmælalaust, enda er það vitað, að þau lög geta engan skaða gert, en geta í sumum tilfellum verið þýðingarmikil. Eftir því sem eigandi lítur á, telur hann að þetta geti orðið til að gera það mögulegra, að skip fáist til að koma þar, eins og átti sjer stað fyrir mörgum árum, auk þess að hann telur líklegt, að þetta hækki verð jarðarinnar, og býst jeg við, að Alþ. muni síður en svo hafa á móti því. Jeg sje ekki ástæðu til að vísa þessu máli í nefnd, enda mun þeirri venju ekki hafa verið fylgt á undanförnum árum í slíkum málum.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg hefði ekki tekið til máls um frv. þetta við þessa umr., ef hæstv.forsrh. hefði ekki við 2. umr. óskað þess, að n. skýrði betur brtt. sína á þskj. 56, sem nú er komin inn í frv. Hæstv. ráðh. spurðist fyrir um það, hvort n. ætlaðist til, ef það tæki meira en eitt ár að nema burt farartálma, að þá gengi helmingur af tekjum hafnarsjóðanna öll árin, sem unnið væri að því, til greiðslu kostnaðarins við burtnámið. Út af þessari fyrirspurn vil jeg taka það skýrt fram fyrir hönd n., að hún ætlast ekki til, að meira verði varið af hálfu hafnarsjóðanna til þess að nema slíkar tálmanir burt en hálfum eins árs tekjum þeirra, hvort sem það tekur lengri eða skemri tíma að vinna verkið, og hún lítur svo á, að í flestum tilfellum muni það verða nægilegt, því að hættan á skipströndum vegna ásiglinga er vitanlega mest þar, sem siglingarnar eru mestar, og þar eru því tekjur hafnarsjóðanna mestar, eins og t. d. hjer í Reykjavík. Þannig hefði t. d. árið 1927 mátt verja alt að 350 þús. af hafnarsjóðnum hjer til þess að nema burt farartálma af siglingaleiðum, og í Vestmannaeyjum yfir 90 þús., og því tilsvarandi hjá öðrum höfnum, þar sem siglingar eru miklar. Að sjálfsögðu leit n. svo á, að alla farartálma af siglingaleiðum inn á hafnir þyrfti að nema sem fyrst burt, og gekk út frá því, að í flestum tilfellum væri hægt að gera það á einu ári, enda þótt þess væru dæmi, að til þess þyrfti lengri tíma. Jeg þykist nú hafa gengið hreint út frá því, að átt sje við, að aldrei gangi meira en helmingur af eins árs tekjum hafnarsjóðanna til þess að nema burt slíka farartálma í hverju einstöku tilfelli, án tillits til þess, hversu langur tími fer til þess. Svo ef hæstv. stj. teldi ástæðu til að kynna sjer síðar umr. um þetta mál af því að ákvæði laganna um þetta efni væru ekki nægilega skýr, þá á hún að geta sjeð glögt, hvernig n. vill, að till. hennar sje skilin, og þá um leið 5. málsgr.frvgr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allsherjarnefnd lítur svo á, að rjett sje að setja nú þegar lög um notkunarrjett í hveraorku, og hefir því fallist á frv. það, sem hjer liggur fyrir, með dálitlum breytingum. Fyrsta brtt. nefndarinnar er aðallega í því fólgin, að orða um 2. gr. frv., og er það meira gert til samræmis en að greininni sje gerbreytt. í frv. er aðeins gert ráð fyrir, að landareign, sem hveraorka er í, geti skifst á milli tveggja aðilja, en nefndin leit svo á, að fyrir gæti komið, að fleiri en tvær jarðir gætu átt ítök í hverasvæði, og þótti henni því rjett að taka tillit til þessa. Er því aðalbreytingin við 2. gr. frv. fólgin í því, að fá ákvæði inn í hana, sem gerir ráð fyrir, að laugavatn eða hverahiti geti fundist þar, sem tveir eða fleiri geti átt lönd að. Þá leggur nefndin til, að aftan við 6. gr. verði bætt nýrri málsgrein. Frv. grein þessi gerir ráð fyrir, að leiguliði geti hagnýtt sjer hveraorku, þó að landeigandi vilji ekki leggja neitt fje fram til hagnýtingar orkunni, en hún segir ekkert um, hvernig fara eigi að, þegar leiguliði fari frá jörðinni. Úr þessu vill nefndin bæta og tryggja rjett leiguliða á þann hátt, að hann fái endurgjald fyrir kostnaði sínum eftir sömu reglum og gilda um aðrar jarðabætur. Þá er þriðja og síðasta brtt. nefndarinnar, og má segja, að hún sje ekki stórvægileg. Í frv. er gert ráð fyrir, að ágreining, sem verða kunni út af bótum fyrir landspjöll og óþægindi, sem leiguliðar og landeigendur eru skyldir að þola, þar sem orkan á að koma til afnota, skuli útkljá með mati, og að því er virðist dómkvaddra manna, en í 10. gr. er það beint tekið fram, að mat samkvæmt henni skuli framkvæmt af úttektarmönnum. Þetta finst nefndinni ósamræmi, því að hún sjér enga ástæðu til þess, að láta ekki sama gilda, hvað þetta snertir, um öll möt, sem frv. gerir ráð fyrir, og ber því fram brtt. um að orðið „úttektarmenn“ í 10. gr. falli burt. Þá vil jeg geta þess, að í frv. eru nokkrar prentvillur, sem verða leiðrjettar, þegar það verður prentað um. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. þetta, og eins og nál. á þskj. 77 ber með sjer, leggur allshn. til, að það verði samþ. með þeim breytingum, sem þar eru taldar og jeg nú hefi nefnt.

Jón Þorláksson Frv. þetta felur í sjer ýms ákvæði, sem hafa meiri og minni þýðingu, að því er snertir möguleika landsmanna í framtíðinni til þess að notfæra sjer jarðhita. Mjer virðast þó ýms atriði í því, sem vert sje að gefa frekari gaum en gert er í nál. Vil jeg þá fyrst nefna smávægilegt atriði. Í lögum þeim, sem nú gilda um þessi efni, sem eru vatnalögin, er í 10. gr., b-lið, svo að orði kveðið: „Skylt er landeiganda að láta af hendi nauðsynlegt vatn, land og efni úr landi til sundlaugar og sundskála til afnota í almenningsþarfir. Bætur fyrir laugavatn, land og landsafnot, átroðning og annað tjón eða óþægindi, skal greiða eftir mati, nema samkomulag verði.“ Þessi skylda helst að vísu eftir frv., en þó með þeirri takmörkun, að samkvæmt því eru það aðeins hjeraðsstjórnir og landsstjórn, sem fá þennan rjett gagnvart landeiganda. en eins og nú standa sakir fær hver einstaklingur hann, sem kemur upp til sundlaug til almenningsþarfa. Þetta er að vísu smávægilegt atriði, en mjer finst engin ástæða vera til þess, að nema burtu hinn almenna rjett, sem nú gildir í þessum efnum. Þá er annað atriði, sem jeg vildi minnast á. Það er að mínum dómi miklu stórvægilegra, og jeg vil segja höfuðatriði þessa máls. Eins og frv. þetta liggur fyrir nú, virðist mjer það ekki koma nógu skýrt fram, hver sje rjettur landeiganda og hver rjettur hins opinbera um þann jarðhita, sem fást kann með borun. Hvað snertir jarðhita, sem fæst á þennan hátt, þá finst mjer ótækilegt að gera á nokkurn hátt erfiðara fyrir en nú er, að unt sje að taka hann til almenningsnota. En mjer finst einmitt, að með 1. gr. frv. sje rjettur landeiganda í þessum efnum færður út frá því, sem hann er í vatnalögunum, því að í frv.greininni segir, að landareign hverri fylgi rjettur til umráða og hagnýtingar á hverum, laugum og jarðhita, sem á henni eru. En í vatnalögunum nær þessi umráðarjettur ekki nema yfir hveri, laugar og ölkeldur. Þetta ákvæði um jarðhitann í 1. gr. er því nýtt, og liggur því næst að skilja það svo, að það sje svo víðtækt, að í því felist rjettur landeiganda yfir öllum jarðhita, sem hægt er að ná í landareigninni, og því sömuleiðis yfir þeim jarðhita, sem fást kann með borun. Í 12., 13.–14. og 15. gr. frv. eru ákvæði um jarðhita, sem fást kynni með borun, en þar er ekkert tekið fram, að landeiganda beri borgun fyrir þann jarðhita, og máske dregur það úr ákvæðum 1. gr. frv., að landeiganda beri borgun fyrir slíkan jarðhita eftir eignarmati. Að vísu stendur í 13. gr. frv. að lögreglustjóri geti veitt borunarleyfi, og þarf því ekki að sækja um það til landeiganda, og svo stendur ennfremur í þessari grein, að sá sem hafi fengið borunarleyfi, fái einkarjett á leyfissvæðinu til jarðhitarannsókna og forgöngurjett til virkjunar þeim jarðhita, er hann finnur, enda greiði hann árgjald til ríkissjóðs, eftir því sem nánar verði tiltekið í leyfisbrjefinu. Mjer virðist því, að það muni helst verða ofan á, eftir samanburð á þessum ákvæðum, að sá sem vildi taka jarðhita, sem fæst með borun, til virkjunar, þyrfti auk leyfis stjórnarvaldanna einnig að fá jarðhitann tekinn eignarnámi af jarðeigandanum. En með því er of langt gengið, því að slíkt væri ekki í samræmi við grundvallaratriði námulaganna. Jeg vildi nú spyrjast fyrir um það hjá hæstv. stjórn, hvernig hún líti á þetta atriði, og jafnframt að leiða athygli hv. nefndar að þessu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg býst við, að það sje rjettast út af því atriði í frv., sem hv. 3. landsk. (JÞ) mintist á, að það sje aftur tekið til athugunar í nefnd til 3. umr., og mætti þá fresta frekari umræðum um það að sinni. Annars skal jeg geta þess, að þetta frv. er fram komið samkv. till. frá Nd. Alþingis 1927, og undirbúið og samið af Klemens Jónssyni í samráði við verkfræðinga.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Út af ræðu hv. 3. landsk. (JÞ) vil jeg segja nokkur orð. Hann gat þess fyrst í ræðu sinni, að samkv. 10. gr. vatnalaganna er laugaeigandi skyldur að láta af hendi vatn til sundlauga án endurgjalds. Það er rjett, að nefndin athugaði þetta, en hefir ekki tekið um það fullnaðarákvörðun, heldur hugsað sjer að láta það bíða til 3. umræðu. En hún er fús til að athuga, hvort ekki sje rjett að láta þetta ákvæði vatnalaganna einnig koma fram í þessum lögum. Að því er snertir síðara atriðið í ræðu hv. 3. landsk., þá virðist mjer frv. talsvert ljósara en hv. 3. landsk. telur það vera. Í fyrstu gr. frv er það skýrt tekið fram, að rjettur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum fylgi hverri landareign, en þó með þeim takmörkunum, sem settar eru síðar í frv. Og þessi takmörk eru sjerstaklega í 4.–10. gr. frv. Þar er t. d. kveðið svo á, að landeiganda sje óheimilt að spilla hverum eða laugum á landi sínu með ofaníburði, framræslu eða á annan hátt, nema það sje af sjerstökum ástæðum óhjákvæmilegt. Sömuleiðis að landeigandi sje skyldur til að leyfa þeim mönnum, sem ríkið gerir út til að rannsaka hveraorku, óhindraðan aðgang að landareigninni. Jeg skil frv. á þá leið, að landeigandi hafi fyrst og fremst borunarrjettinn, en geti hann eigi nje vilji sjálfur framkvæma borunina, má hann ekki hindra aðra í að gera það. Þá er það tekið fram viðvíkjandi leyfishafa, að borunin megi ekki eyðileggja fyrir öðrum aðstöðu til hagnýtingar á orku, sem kann að vera utan svæðisins. Ef borun leyfishafa leiðir af sjer tjón fyrir jarðeiganda, þá á hann rjett á fullum bótum fyrir það, en að öðrum kosti ekki. Að öðru leyti falla öll rjettindi til hitaorkunnar til þess, sem borunina framkvæmir: þó með þeim takmörkunum, sem sett eru í borunarleyfinu. Eignast hann þá að sjálfsögðu fullan umráðarjett þeirrar orku, sem hann framleiðir með boruninni, nema að því leyti sem það kann að hafa spilt þeirri hitaveitu, sem áður var. En eins og jeg hefi tekið fram, tel jeg sjálfsagt, að þetta mál verði athugað rækilega. Sú löggjöf, sem hjer er um að ræða, er mjög mikilsverð, og efast jeg ekki um, að allir hv.þdm. vilji leggja sig fram til að gera hana sem best úr garði.

Jón Þorláksson Jeg get ekki annað sagt en að jeg sje ánægður með undirtektir hv.frsm. nefndarinnar og skilning hans á frv. Hv. frsm. les alt það út úr frv., sem jeg tel rjett, að það feli í sjer. En jeg vil þó benda hv. nefnd á það til athugunar, að jeg teldi betur fara, að orðið „jarðhiti“ í svigum í 1. gr. falli niður. Í öðru lagi vil jeg leiða athygli nefndarinnar að því, að mjer finst, að eftir skilningi hv.frsm., ætti að breyta orðalagi í 3. málslið 12. greinar þannig, að fyrir orðið forgöngurjettur komi aðeins rjettur. Forgöngurjett mætti skilja svo, að leyfishafi gengi aðeins fyrir öðrum um kjör og kosti af hálfu landeiganda. Orðið felur það í sjer, að fleiri geti komist þar að en hann. En jeg hygg, að það hafi verið meining þess, sem samdi frv., að borunarmaður ætti að eignast þá orku, sem hann framleiðir með boruninni; enda virtist mjer frsm. vilja skilja það á sama hátt. Jeg er ánægður með, að það sje á valdi stjórnarinnar, að þeir, sem leita eftir hitaorku í þágu almennings - sveita eða kaupstaða - fái fyrst og fremst þetta leyfi, og að trygður sje rjettur þeirra.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg vildi aðeins minnast á aths. hv. 3. landsk. (JÞ) um orðið „jarðhita“ milli sviga í 1. gr. frv. - Jeg tel mjög tvísýnt, að rjett sje að fella þetta orð niður, og tel, að þetta orð geti ekki komið að sök, af því að greinin tekur fram, að rjettindin sjeu ákveðin með þeim takmörkum, sem lögin setja. En sje orðinu slept, virðist mjer að falli niður rjettur jarðeiganda til borunar. En jeg skil anda laganna svo, að landeigandi eigi þennan rjett, og framkvæmi hann sjálfur borunina, þá eigi hann líka orkuna án sjerstaks leyfis. Komi það í ljós, að landeigandi hvorki geti nje vilji nota þennan rjett, þá fellur hann burtu. En nefndin mun athuga þetta nánar til 3. umr.

Jón Þorláksson Aðeins örstutt athugasemd. Jeg vil benda háttv. nefnd á það til athugunar, að mjer virðist tvísýnt eftir 12. gr. frv., að landeigandi megi selja forgangsrjett til borunar; enda gæti verið varhugavert, að rjettur hans næði svo langt, að honum væri heimilt að versla með hann.

Það er ekki ætlast til þess

.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg hefi flutt þetta frv. fyrir tilmæli Sambands starfsmanna ríkisins. Eins og hv.þm. er kunnugt, hafa starfsmenn ríkisins við og við verið að kvaka til þingsins um einhverjar bætur á kjörum sínum undanfarin ár, ýmist margir í hóp eða færri. Dýrtíðaruppbót sú, sem starfsmönnum ríkisins er ætluð með lögum frá 1919, hefir af óviðráðanlegum atvikum lækkað um hjer um bil %. Það má sjá af þskj. 58, bls. 19–20, hvernig í þessu liggur. Þegar var verið að undirbúa útreikning á dýrtíðaruppbótinni, þá voru tvær aðferðir að velja um. Önnur var sú, að reikna sem flestar vörur með, sem menn nota, og fjekst þá út vísitalan 2,57. Hin aðferðin var að taka aðeins nokkrar matvörur og reikna eftir þeim. En út úr þeim reikningi kom verðstuðullinn 3,17. Það var nokkuð sama, hvor aðferðin var notuð, hvort teknar voru allar vörur og reiknuð dýrtíðaruppbót á öll launin, eða teknar matvörur og uppbótin miðuð við 2/3 launa. Sú aðferð er einfaldari, og var því valin. En hvað skeður? Á næsta ári lækka þessar vörur, þannig að þær komast niður í sama verð og vörur alment eða niður fyrir það. Svo að þetta, sem átti að vera aðferðamunur, hefir orðið til þess að svifta starfsmenn ríkisins síðan 1/3 dýrtíðaruppbótar. Kannske þetta hafi verið heppilegt, - að þingið 1919 hafi farið of langt. En hitt er áreiðanlegt, að starfsmennirnir hafa mist 1/3 af því, sem það þing ætlaðist til að þeir fengju. Jeg held það sje alveg áreiðanlegt, að af öllum stjettum þjóðfjelagsins sjeu starfsmenn ríkisins lakast settir, ef miðað er við árið 1914 eða þann tíma, áður en dýrtíðin hófst. Ef þeir eru eins vel settir og aðrir, væri það aðeins. af því, að þeir hafi haft betri kjör 1914 en aðrir. En jeg held, að nálega allar stjettir, sem á launum lifa, hafi hækkað til muna meira síðan 1914. Það er dálítið á þetta minst í áliti um launamálið, sem jeg ljet prenta með frv. Alment verkamannakaup hefir hækkað margfalt meira - án þess að jeg sje að hafa á móti kauphækkun þeirra í sjálfu sjer eða vekja umr. um það. En mjer virðist það hafa hækkað um 300% á sama tíma sem dýrtíðaruppbót starfsmanna ríkisins er sú, sem hjer er sýnt í frv. Eins er t. d. um þá handverksmenn, sem búa við fasta samninga, nefnilega prentara, þeir hafa nú hækkun, sem nemur 138%. Það svarar til þess, að dýrtíðaruppbót embættismanna væri yfir 100%. Ef til vill voru prentarar ver settir áður en dýrtíðaruppbótin var hækkuð. En hvað sem því líður, þá hefir engin fjölmenn stjett á landinu eins litla hækkun fengið síðan dýrtíðaruppbótin var tekin upp eins og starfsmenn ríkisins, allur þorri þeirra, þó að stöður kunni að vera innan um, þar sem launin hafa hækkað sæmilega. Jeg ætla ekki við þessa umr. að gefa tilefni til umræðna. Mjer þykir sennilegt, að hv., þdm. vilji líta velvildaraugum á þetta mál starfsmanna ríkisins og láta athuga það í nefnd fyrst og fremst. Eins og sjest á áliti því um launamálið, sem birt er hjer með, þá mundi þessi hækkun upp í 51% nema um 300 þús. kr., ef teknir eru með barnakennarar. Og þó að það sje nokkuð mikil upphæð, þá er hún samt sem áður ekki ægileg, þegar miðað er við jafnstóran part útgjalda ríkissjóðsins og starfsmannalaun eru í heild. Og sjerstaklega mun það erfitt fyrir hið háa Alþingi að standa mjög fast á móti sanngjarnri ósk sinna starfsmanna, þegar jafnvel er farið að leggja út á þá braut, að ríkið borgi nokkra hlutdeild í kaupi starfsmanna við einkafyrirtæki, eins og Eimskipafjelagið, sem jeg ætla þó ekki við þetta tækifæri að gera að umræðuefni. En það er nær skinnið en skyrtan, og það hlýtur þá að vera fyrst og fremst sjálfsagt fyrir ríkið að sinna rjettmætum óskum sinna eigin starfsmanna, áður en það seilist þar út fyrir. Eins og hv.þm. sjá, er þetta alllangt þingskjal með svo stuttu frv. Starfsmannasambandið, sem hefir undanfarin ár oft óskað eftir bót á kjörum starfsmanna ríkisins, rjeðst í það að vinna málið talsvert mikið út og er niðurstaðan prentuð með frv. Auðvitað hefir þessi rannsókn ekki hepnast eins vel eins og ef milliþinganefnd hefði fjallað um málið, en jeg hygg þó, að í þessu áliti sjeu svo margvíslegar upplýsingar um launamálið, að erfitt verði að hrekja það með rökum, að það sje farið mjög varlega í sakirnar, þegar óskað er eftir hækkun upp í 51%. Það er kannske þörf að minnast á, hvers vegna farið er fram á einmitt 51%. Það er einmitt af þeirri ástæðu, sem jeg nefndi áðan, að dýrtíðaruppbótin skertist um 1/3, vegna þess, hvernig vísitalan var reiknuð. í hagtíðindunum er vísitalan reiknuð óskert. Hún var í fyrra 60% og er nú 51%. Hjer er því aðeins farið fram á að miða við vísitölu hagstofunnar. Auk þess er farið fram á að nema burt takmörkun við 4500 kr. og eins 9500 kr. laun og dýrtíðaruppbót samtals. Það er aðeins til þess, að samræmi milli uppbótar í mismunandi launaflokkum ruglist ekki. Það hefir komið fram till. um það í hv.Ed., að ákveða dýrtíðaruppbót fyrir næsta ár 40%. Sú till. er miðuð við að halda dýrtíðaruppbótinni eins og hún var á síðasta ári. Það er ómögulegt að fá þá tölu út við útreikning á dýrtíðaruppbót. Talan er alveg út í bláinn, miðast ekki við annað en að halda því ástandi, sem var á síðasta ári. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða um þetta frekar. Vonast til þess, að jeg hafi ekki gefið tilefni til langrar umr. að sinni. Jeg vona, að hið háa Alþingi meti starfsmenn ríkisins það mikils, - ekki síst þar sem þeir hafa undirbúið þetta mál svo vel, að þeir taki málið til velviljaðrar athugunar í nefnd. Geri jeg að till. minni, að því verði vísað til hv.fjhn.

Ólafur Thors Hv. 1. flm. þessarar till. flutti hjer í gær alllanga ræðu till. til stuðnings. Ýmsar alm. hugleiðingar hans um útgerðina leiði jeg hjá mjer, aðallega af því að þær snerta ekki kjarna málsins, nefnil. hvort nauðsynlegt sje að láta rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar, en sný mjer beint að málinu. Till. er í þrennu lagi, - eða öllu heldur hv.þm. færði þrjár ástæður fyrir því, að nauður ræki til að rannsaka rekstur togaraútgerðarinnar. - Fyrsta ástæðan, sem hann færði, er sú, að hann vill fá upplýst - eins og hann orðaði það -, á hvern hátt unt væri að gera rekstur togaraútgerðarinnar hagkvæmari og ódýrari og tryggja fjárhagsafkomu hennar. Um þessa ástæðu var hv.þm. allfjölorður. Hann benti á ýmislegt, sumt af fullum rökum, en flest af nokkrum skorti á þekkingu á þessu máli. Það er alveg rjett hjá hv.þm., að það er hagkvæmt, að stj. útgerðarfyrirtækja verði færð nokkuð saman, en jeg vil leyfa mjer að benda á það, að löggjafarvaldið hefir engin tök á að neyða menn í þessu efni, á meðan eignarrjetturinn og umráðarjettur einstaklingsins yfir eign hans er viðurkendur. Það er ekki hægt að skipa útgerðarmanni að fela öðrum stj. skips síns, fremur en að skipa bónda að fela nágrannanum stj. bús síns. Hinsvegar vil jeg benda á það, að þróunin miðar öll í þessa átt. Fjelögin eru að fækka og stækka. Jeg skal í því sambandi upplýsa það, að hv. 3. þm. Reykv. hefir stj. 2 fjelaga með höndum. Og svo er um fleiri. Alt miðar í þessa átt, og er gert í eiginhagsmunaskyni af eigendum skipanna. En jeg vil leyfa mjer að leiða athygli hv. d. að því, að sparnaðurinn, sem af þessu leiðir, er alls ekki eins mikill og hv.flm. vill vera láta. Því færri sem framkvæmdarstjórarnir eru, því fleiri starfsmenn verður að hafa þeim við hlið, og það verður ekki mikið ódýrara. Framkvæmdarstjórarnir hafa yfirleitt lág laun; flestir hafa þetta 3000–6000 kr. Það má því alls ekki leggja eins mikið upp úr þessu atriði og hv.flm. gerir. Það er sömuleiðis rjett hjá hv.flm., að heppilegt er að hafa samsölu á aflanum. Þetta hafa útgerðarmenn líka sjeð og gerðu hina fyrstu tilraun um samsölu fiskjar árið 1926. Sú tilraun tókst eftir atvikum vel og varð til þess að árin 1927 og 1928 höfðu flestir togaraútgerðarmenn með sjer sölusamlag. Sama er að segja um Vestmannaeyinga; þeir hafa haft með sjer samsölu nú í tvö ár. Ennfremur má geta þess, að útgerðarmenn hafa nú komið á hjá sjer samsölu á lýsi. Það er ennfremur rjett hjá hv.flm., að hagnýting aukaafurðanna hefir mikla þýðingu fyrir útgerðina. En það tekur tíma og kemur smátt og smátt. Fyrir tveim árum var t. d. hagnýting lifrar miklum mun verri en hún er nú. Þá var lifrin ekki unnin um borð í skipunum, heldur flutt í land og unnin þar. Með þessu móti hagnýttist hún miklu ver, enda er nú svo komið, að öll lifur er unnin á skipsfjöl. Hvað snertir vinslu hausa og hryggja á skipsfjöl, þá get jeg upplýst það, að þetta hefir verið athugað, en framkvæmdir hafa strandað á því, að skipin eru of lítil til þess að nauðsynlegum vjelum verði komið við. Sömuleiðis hafa verið gerðar tilraunir með vinslu gotu og sundmaga, en það hefir ekki þótt svara kostnaði, vegna þess hve dýr vinnan við það er. Allar þessar leiðir, sem jeg hefi nú rakið, hafa þegar verið athugaðar af útgerðarmönnum og verða athugaðar betur. Hv. flm. hefir því ekki komið fram með neitt það, sem er nýtt fyrir okkur útgerðarmenn. En framtíð togaraútgerðarinnar byggist í mínum augum á því, sem hv.flm. alls ekki mintist á, og sennilega veit ekki um, nefnil., að hætt verði að salta fiskinn, en farið að frysta hann og flytja hann þannig á heimsmarkaðinn. En þetta tekur alt sinn tíma. Því fleygir áfram í umheiminum, en vegna þess, hve dýrt er að reisa slík fyrirtæki hjer á landi, og hinsvegar að ekki er víst, hver frystiaðferð er heppilegust, verðum við Íslendingar að vera varkárir. Við höfum ekki efni á að hagnýta okkur hvert spor, sem stigið er í þessu efni, og verðum því að bíða, þangað til fengin er full reynsla fyrir einhverri ákveðinni frystiaðferð. Hitt er á misskilningi bygt hjá hv.flm., að útgerðinni væri hagur af að hafa stöðvar á Austur- og Vesturlandi. Hjá honum lá sú eðlilega hugsun á bak við, að hver veiðidagur væri. En eins og jeg benti á í gær - jeg greip fram í hjá hv.flm. -, þá fylgir talsverður baggi þessu skammrifi. Með þessu móti verður stofnkostnaðurinn miklu meiri, og svo verða útgerðarmenn að tryggja það, að nægar vörubirgðir sjeu fyrirliggjandi á þessum stöðvum og nægur mannafli til að annast verkun aflans. En á þessu er sá galli, að áraskifti eru að því, hve mikið veiðist á hverjum stað. Annað árið eru farnar þetta 3–4 ferðir á Austurlandsmiðin, hitt árið ekki nema ein og jafnvel engin. Og sama er að segja um Vesturlandsmiðin. Af þessu leiðir það, að erfitt verður að tryggja, að hæfilegar birgðir af nauðsynlegum vörum sjeu fyrir hendi á þessum stöðvum og nægur fólksafli, og af því að munurinn á notaþörfinni er svo mikill frá ári til árs, hefir þetta mikinn aukakostnað í för með sjer fyrir útgerðina. En þótt að þessu væri nú horfið, væri samt ekki hægt að minka stöðvar útgerðarinnar hjer syðra. Hjer þyrfti eftir sem áður að hafa stór stakkstæði og mikinn vinnukraft, vegna þess hve þörfin er rík á að koma aflanum sem fyrst í peninga. Og afleiðingin af þessu yrði sú, að fyrri hl. sumars hefði fólk hjer syðra mikið að gera, en ekkert síðari hl. sumars. Þá yrði algert atvinnuleysi. Þetta er því hreinasti misskilningur hjá hv.flm. Hinsvegar er mjer það vel ljóst, að tíminn er dýrmætur fyrir útgerðina og að með þessu móti sparaðist sá tími, sem skipin nú eyða í að sigla hingað til Reykjavíkur. En jeg vil benda á það í þessu sambandi, að jeg hefi aldrei talað um það, að sá tími glataðist, sem skipin eyða í að sigla í höfn. Jeg tók það þvert á móti skýrt fram - í umr. um vökulögin í fyrra -, að jeg teldi nauðsynlegt, að sjómennirnir hefðu þennan tíma til að hvíla sig. Hingað til Reykjavíkur er 36 tíma sigling frá Hvalbak og 18–20 tíma sigling af Vesturlandsmiðunum, og sjómönnunum veitir ekkert af þeim tíma sjer til hvíldar, sjerstaklega þegar skipin hafa verið á veiðum á Hvalbak, því að þar aflast mestmegnis smáfiskur, og er vinna sjómanna þá miklu erfiðari heldur en á vertíð, þegar nær eingöngu veiðist stórfiskur. Annars vil jeg segja hv.flm. það, að þessar bollaleggingar hans eru gamlir kunningjar okkar útgerðarmanna. Sumar þeirra eru þegar komnar í framkvæmd og aðrar undir athugun. Ekki fyrir atbeina hv.þm. Ísaf., heldur af innri þörf og þróun þessa atvinnuvegar. En það er ekki vansalaust fyrir hv.þm. að vita þetta ekki, úr því hann reisir kröfuna um rannsókn á útgerðinni á þessum grundvelli. Jeg held, að óhætt sje að fullyrða það, að við útgerðarmenn vitum sjálfir best, hvar skórinn kreppir, og hvernig tryggja ber fjárhagsafkomu útvegarins. Við vitum, að í því eru höfuðatriðin samfærsla á stj. fyrirtækjanna, samsala á aflanum og hagkvæm kaup á þeim vörum, sem til útgerðarinnar þarf. Og eftir þessu er farið. Sömuleiðis er okkur það vel ljóst, að ekki má íþyngja útgerðinni með of miklum skattaalögum og að leggja verður áherslu á að efla varasjóðina og borga hluthöfum ekki út arð í góðærum. Það fjelag, sem jeg er riðinn við, hefir aldrei borgað út arð, og jeg held, að jeg megi segja, að sama venja sje höfð hjá því fjelagi, sem hv. 3. þm. Reykv. er fyrir. Enda álít jeg, að það eigi að vera höfuðreglan, á meðan útgerðin stendur ekki fastari fótum. Þá er okkur það líka ljóst, að afla verður nýrra markaða, enda hefir dyggilega verið unnið að því, og sömuleiðis að hafa verður vakandi auga á hverri framför í tilhögun veiða og hagnýting aflans. En aðalmarkið er þó að breyta til um hagnýting aflans smátt og smátt, og hverfa frá því að salta fiskinn, en snúa sjer að því að koma honum nýjum á markaðinn. En í þessu efni verðum við Íslendingar að vera varkárir vegna fátæktar. Eins og jeg hefi nú sýnt fram á, hefir þegar verið unnið mikið í þessa átt, og því verður haldið áfram. Það er því blátt áfram broslegt að ætla að fara að skipa þingn. til að rannsaka þessa hlið málsins. Þó að um mþn. hefði verið að ræða, hefði ekki verið hægt að búast við miklum árangri, en þegar þetta á að vera þingn., sem starfar mitt í önnum þingsins, virðist satt að segja alls ekki hægt að gera ráð fyrir nokkrum árangri. Þessi nefndarskipun er því hreinasti barnaskapur. Þá vildi hv.flm. láta rannsaka það, „á hvern hátt hægt væri að tryggja verkafólkinu lífvænleg kjör“. Í þeim hluta ræðu hans, sem um þetta fjallaði, kendi margra grasa. Hann vildi halda því fram, að útgerðarmenn hefðu yfirleitt grætt á útgerðinni. Jeg verð nú að segja það, að það eru sumir en ekki allir, því það er rjett hjá hv.flm., að margir þeirra, sem lagt hafa fje sitt í útgerð, hafa tapað, og þeir eru áreiðanlega fleiri, sem það hafa gert. Um það er jeg sammála hv.flm., að alþjóð hefir grætt mikið á togaraútgerðinni, og það ættu menn að virða við þá, sem hleyptu henni af stokkunum. Um þriðja aðilann, verkalýðinn, sagði hv.flm. það, að hann hefði aðeins til hnífs og skeiðar. Þetta kann að vera rjett í mörgum árum um mikla barnamenn, en einhleypir menn hafa með þessu móti fengið aðstöðu til að safna sjer fje, sem síðar varð þeim undirstaða undir sjálfstæðum atvinnurekstri. Jeg þekki mörg dæmi þess, að einstakir menn hafa safnað sjer á þennan hátt þúsundum og jafnvel tugum þúsunda króna. Við útgerðarmenn fylgjumst vel með efnahag þeirra manna, sem hjá okkur vinna. Sumir sækja laun sín jafnóðum og þau falla í gjalddaga, en aðrir einu sinni eða tvisvar á ári til þess að leggja þau í sparisjóð eða eitthvert fyrirtæki, sem þeir eru að koma upp. Í umr. um launagreiðslur ísl. útgerðarmanna kendi grundvallarmisskilnings hjá hv.flm. Hann hjelt því fram, að hjer á landi væri miklu minni hl. aflans varið til launagreiðslu en hjá nágrannaþjóðunum, og með þessu ætlaði hann að sanna, að hjer væru greidd verri laun en annarsstaðar. Þessi rök eru sjerstaklega ljeleg. Það liggur í því, að afli erlendu togaranna er margfalt minna virði en afli íslensku togaranna. En hinsvegar er tilkostnaður íslensku útgerðarinnar margfalt meiri. Við þurfum að kaupa helmingi dýrari skip, borga háa vexti, bera þunga skattabyrði. Allar vörur, sem til útgerðarinnar þarf, verðum við að kaupa við helmingi dýrara verði. Við eyðum meiri kolum og margfaldri upphæð í veiðarfæri. Og það er margt fleira en þetta, sem stuðlar að því, að okkar útgerðarkostnaður er meiri en erlendu togaranna. Hv. 4. þm. Reykv. hefir haldið því fram sem rökum í þessu máli, og hv.flm. notað þau rök, að með því að Þjóðverjar greiddu sjómönnunum 28% af andvirði aflans, en við ekki nema 13%, hlytu sjómennirnir að vera ver launaðir hjá okkur en þeim. Í „Alþýðublaðinu“ 6. des. síðastl. er því haldið fram, að ársafli þýskra togara geri 144 þús. mörk, eða 155 þús. krónur. Hjer er miðað við, að hver ferð geri 8000 mörk og að farnar sjeu 4½ ferð að meðaltali á 3 mánuðum. En þetta er ekki rjett. Mjer er kunnugt um það, að þeir erlendir togarar, sem hjer stunda veiðar, eyða þetta 26–30 dögum í ferðina. En segjum, að þetta væri rjett, og að ársafli þýsks togara gerði 155 þús. kr. Af þessari upphæð fá hásetarnir 28%, eða 43400 kr. Jeg get upplýst það, að á íslenskum togurum hefir kaupgjaldið verið alt að 120 þús. kr. á ári, og að meðaltali rúm 80 þús. kr. Af þessu mætti nú álykta, að við borguðum tvöfalt og þrefalt hærra kaup en Þjóðverjar. En það er fjarri því, að þetta sanni nokkuð í því efni. Og hundraðshluti af andvirði ársaflans sannar heldur ekkert um afkomu aðila. Sjómaður, sem hefir 20% af afla 4 manna fars, getur vel borið helmingi minna úr býtum en togaraháseti, sem hefir aðeins ½% af afla togarans. Þetta sýnir best, að ekki dugir að ætla að sanna afrakstur manna með því að tilgreina, hve miklum hluta aflans er varið til kaupgjalds. Það mætti náttúrlega hinsvegar spyrja að því, hvort íslenskir sjómenn bæru meira eða minna úr býtum en erlendir stjettarbræður þeirra. Jeg vil nú taka það fram, að það er yfirleitt ekki hægt að reisa kröfur á slíkum samanburði. Launakjör verkamanna í Bandaríkjunum eru t. d. margföld við launakjör verkamanna á Ítalíu, að jeg ekki nefni í Kína. í þessum efnum verður og að hafa hliðsjón af því, í hverju hlutfalli launagreiðslan stendur við verðlagið í hlutaðeigandi landi. Mest fer launahæðin eftir „effektivitet“ framleiðslunnar. Ef um iðnað er að ræða, fer t. d. mikið eftir því, hver peningarentan er, hvernig vjelum er fyrir komið og hvernig starfsorkan er hagnýtt. Hjer á landi fer það eftir mörgu öðru, sem erfiðara er að reikna út, ýmsu, sem tæplega verður við komið að reikna hagfræðilega. Jeg get aðeins um þetta til að sýna fram á, að það er alment ekki hægt að gera kröfur til, að Íslendingar eða nokkur önnur þjóð greiði kaupgjald, sem sje jafnhátt eða hærra en annara þjóða, sem líkan atvinnuveg reka. En ef menn annars vilja spyrja um það, hvort við greiðum okkar sjómönnum hærra kaup en venja er til með öðrum þjóðum, þá fullyrði jeg: Við greiðum hærra kaup. Jeg veit, að það verða deilur um þetta, en til þess að reyna að forðast þær, skal jeg aðeins minna á, að hv. 4. þm. Reykv. getur þess í grein, sem hann skrifaði í Alþýðublaðið í des. f. á., að á þýskum togurum hafi sjómennirnir haft 454 kr. mánaðarkaup, en á enskum togurum 363 kr., en á ísl. togurum, árið 1927, höfðu lægst launuðu hásetarnir kr. 377,54 á mánuði. Síðan hefir kaupið hækkað um 15% og mundi því með þeim kjörum hafa orðið 434 kr. á mánuði. Jeg vil líka geta um það, að auk þessa mánaðarkaups hafa íslensku sjómennirnir mikil hlunnindi. Á síldveiðum eiga þeir allan fisk, sem þeir draga, og fá ókeypis salt í hann; það er ennfremur orðið þegjandi samkomulag, að þeir beri heim til sín fullan poka af fiski eftir hverja veiðiför. Er heimilunum góð hjálp að þessu, en útgerðin bíður ekkert verulegt tap við það. En niðurstaðan verður þá sú, að við Íslendingar greiðum hærra kaup en aðrar þjóðir, og það þrátt fyrir það, þótt við höfum dýrari skip, dýrari kol og veiðarfæri, auk þess sem við verðum að geyma fiskinn áður en við seljum hann, en erl. stjettarbræður koma honum nýjum á markaðinn. Jeg geri samt ráð fyrir, að við þolum þetta, vegna þess að við höfum betri starfsmenn og fiskimiðin nær okkur, en hjer á landi hefir samt verið gengið nær hluthöfunum í þessum fyrirtækjum heldur en nokkursstaðar annarsstaðar. En annars er það svo, eins og jeg hefi áður getið um, að það er yfirleitt ekki hægt að gera neinar kröfur til íslensku útgerðarinnar um kaupkröfu, sem sje reist á gjaldgetu þeirra útlendinga, er senda skip sín hingað til veiða, því að öll aðstaða er svo gagnólík. Samanburður sá, sem hv. aðalflm. hefir gert, er þá í raun og veru ekki annað en helber vitleysa. En það er sannanlegt, að íslenskir útgerðarmenn greiða hærra kaup en útlendir. Um 3. liðinn í till.hv.þm. vil jeg þá segja það, að ísl. sjómenn á togurum eru best launaðir af verkalýð þessa lands; þeir eru betur launaðir heldur en erlendir stjettarbræður þeirra, og þeir hafa skárri vinnu heldur en flestir aðrir, sem sjómensku stunda hjer á landi. Og sönnun fyrir því, að jeg hafi lög að mæla, er sú eftirsókn, sem er eftir þessari vinnu, því hún er ákaflega mikil. Það er því torskilið, að nokkur ástæða sje til, að útgerðin verði rannsökuð fyrir þessar sakir, enda er jeg líka sannfærður um, að þetta vakir ekki fyrir hv.flm., heldur er ástæða hv.flm. til að fara fram á þessa rannsókn sú, sem gerð er grein fyrir í 2. lið till., þar sem talað er um það, „á hvern hátt best verði fyrir komið stjórn og eignarumráðum þessara útgerðarfyrirtækja“. Það er þjóðnýting, sem hv. aðalflm. hefir fyrir augum, enda hefir hann gert þannig grein fyrir þessari till. sinni á fundum í verkalýðsfjelögunum. Það, sem fyrir hv.flm. og öðrum jafnaðarmönnum vakir, er þá þetta: Við höfum ekki aðstöðu til að krefjast þjóðnýtingar á togurunum, meðan allir vita, að okkur skortir gersamlega alla þekkingu á öllum rekstri þeirra, Ef við hinsvegar fáum að hnýsast í reikningana, getum við talað digurbarkalega, jafnvel þótt þekkingin sje grunnfær. Við bætum aðstöðu okkar til að sýnast. Rannsóknin er því til þess eins gerð að greiða götu þjóðnýtingar, en jeg ætla mjer ekki að fara að rökræða um þjóðnýtingu í þessu sambandi, vegna þess að það hefir þegar komið í ljós, að þessi hv. d. er algerlega andvíg þjóðnýtingu. Jeg tel það þess vegna fullvíst, að hv. d. fari ekki að samþ. slíka till. sem þessa, ef einu rökin fyrir henni eru undirbúningur undir þjóðnýtingu, en fyrir því hefi jeg leitt miklar líkur, jafnvel talsverðar sannanir. Aðalkrafa hv.flm. hefir undanfarna mánuði verið þessi: Reikningana á borðið! - Jeg verð að halda því fram, að slíkur kröfurjettur sje talsvert hæpinn. Hjer er hann að minsta kosti ákaflega hæpinn, ef það er aðeins tilgangurinn að kynnast útgerðinni, til þess síðar að nota þá þekkingu til árása á útgerðarmenn. En ef það er tilgangurinn að taka afleiðingunum af þeim fróðleik, sem við slíka rannsókn fæst, þá er leiðin þegar opin, því með frv. því um vinnudóm, sem liggur fyrir þessari hv. d., er fengin heimild til slíkrar rannsóknar. Ef hugur fylgir máli, er jafnaðarmönnum hjer í d. því í lófa lagið að ná markinu, með því að fylgja því frv. En annars leyfi jeg mjer að minna á, að þessir menn hafa áður heimtað reikningana á borðið. Það var í deilunni milli Eimskipafjelags Íslands og sjómanna á skipum þess. Reikningar Eimskipafjelags Íslands voru lagðir fram. En þegar þeir báru það með sjer, að fjelagið gat ekki greitt þá kauphækkun, sem farið var fram á, þá neituðu jafnaðarmenn að taka afleiðingunum af þeim upplýsingum. Af þessu mega menn marka, hvað undir býr, þegar jafnaðarmenn krefjast að fá reikninga útgerðarfjelaganna. Upplýsingarnar nota þeir til þess eins að ráðast á fyrirtækin með útúrsnúningum og offorsi, en tali reikningarnir gegn þeirra kröfum, loka þeir augum og eyrum og virða staðreyndir að vettugi. Jeg tel því, að þessi till. eigi engan rjett á sjer, en vil þó ekki gera það að neinu kappsmáli, að henni verði ekki vísað til nefndar.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg held að jeg verði að víkja að því fyrst, sem hv. 2. þm. G.-K. lauk máli sínu með, sem sje því, að undanfarið og alt til þessa dags hefði sífelt verið krafa okkar jafnaðarmanna: Reikningana á borðið! Þetta er alveg rjett; sú hefir krafa okkar verið, og það, sem í raun og veru er meginefni þessarar till., er einmitt sú krafa, að útgerðarfjelögin leggi reikningana á borðið fyrir þingskipaða nefnd. Hv. 2. þm. G.-K. komst svo að orði, að það væri þýðingarlaust og eingöngu til hins verra, að reikningarnir væru lagðir á borðið, því að það yrði til þess, að þeir væru síðar notaðir til árása á útgerðina. Hv. þm. tók það mjög skýrt fram, að hann ætti þar við útgerðina, en jeg veit, að hv.þm. meinar ekki útgerðina, heldur útgerðarmenn. - Hv. þm. óttast, að reikningarnir verði notaðir til árása á útgerðarmenn. Og hvað felst þá í orðum hv.þm.? Ekkert annað en það, að hv.þm. býst við, að hægt verði að finna að stjórn útgerðarfjelaganna, ef reikningarnir eru lagðir á borðið. Það er viðurkenning á því, að ólag sje á þessum málum, og þessi hv.þm. (ÓTh) veit það sjálfsagt manna best, að það er býsna margt, sem má finna að stjórn útgerðarfjelaganna. Vitaskuld dettur heldur engum í hug að neita þessu. En þessi ummæli hv.þm. benda ennfremur til þess hugsunarháttar, sem er mjög ríkur hjá mörgum stjettarbræðrum hv.þm. Þeir hugsa nefnilega: Útgerðin, það eruð við útgerðarmennirnir. En þetta er alls ekki rjett; útgerðin er samstarf allra þeirra manna, sem að þessum fyrirtækjum standa, í fyrsta lagi þeirra manna, sem leggja til fjáraflann, annaðhvort af eign sinni eða sem lánsfje, og í öðru lagi þess aðilans, sem veltur miklu meira á, mannanna, sem veiða fiskinn og verka hann. Þegar talað er um útgerð, er aldrei hægt að sjá, að útgerðarmenn telji verkamennina og sjómennina með; það eru aðeins eigendurnir, útgerðarmennirnir, sem þeir tala um, afkoma þeirra og hagur, en ekki sjómanna og verkafólks. Þessi sami hv.þm. sagði í sambandi við kröfuna um að leggja reikningana á borðið, að í frv. því um vinnudóm, sem rætt hefir verið hjer, sje ákveðið, að þeir skuli lagðir á borðið. En þetta er fjarstæða; þeir verða alls ekki lagðir á borðið, þótt frv. það verði að lögum, sem jeg vona ekki verði; þeim er aðeins laumað til vinnudómsins og dómendur mega rjett skygnast í þá og lofa að þegja um efni þeirra og innihald. En það er ekki að leggja reikningana á borðið; það mætti alveg eins segja, að það að leggja fram skattskýrslu sína í skattstofunni væri að leggja reikningana á borðið. Almenningur veit alls ekkert um efnahag eða kostnað við atvinnufyrirtæki það, sem um er að ræða, þótt dómur sje kveðinn upp um kaupgjaldið. Hv. þm. sagði líka, að þýðingarlaust væri að leggja reikningana á borðið fyrir verkamenn, því að þeir færu ekkert eftir því, hver gjaldgetan væri, og minti í því sambandi á Eimskipafjelagið. Jeg skal með ánægju játa það, að Eimskipafjelagið sýndi þeim mun meiri sanngirni en aðrir vinnuveitendur, að það lagði reikningana á borðið, ljet fulltrúa sjómanna fá þá til athugunar. En einmitt þeir reikningar sýndu það, að sú upphæð, 11000 krónur, sem um var deilt, hafði svo litla þýðingu, að það gat engu breytt um hag fjelagsins, þótt gengið væri að hækkuninni. Þeir sýndu ennfremur, að það var beinlínis skaðlegt fyrir fjelagið að stöðva skipin; það munu og reikningarnir fyrir 1929 áreiðanlega sýna, því miður. Það dettur engum í hug að halda því fram í alvöru, að þær 11 þús. kr., sem deilt var um, hefðu valdið nokkru um efnahag fjelagsins, sem veltir miljónum króna árlega. Jeg skal þá víkja að því, sem hv.þm. áleit, að myndi vera aðalástæðan til þess, að við jafnaðarmenn flytjum þessa till. hjer í d. Hv. þm. áleit, að ástæðan væri sú, að við, sem vildum þjóðnýta togaraflotann, þektum ekki rekstur útgerðarinnar nógu vel til þess að geta lagt fram slíka tillögu og rökstutt til hlítar nú, en rannsóknin myndi gefa okkur gögn í hendur til stuðnings þjóðnýtingarkröfunni. Mig furðar á því, að hv.þm. skuli vera svo ófeiminn að halda þessu fram gegn till. hjer í þessari hv. d., því að það bendir á, að hann óttist einmitt sjálfur, að rannsóknin leiði í ljós ágalla núv. fyrirkomulags og auki kröfunni um þjóðnýtingu fylgi meðal þjóðarinnar eða hljóti að minsta kosti að leiða til gagngerðra breyt. á fyrirkomulaginu. Þetta sýnir, að honum er kunnugt um ágallana, þótt hann vilji leyna þeim fyrir almenningi. Jeg er líka alveg viss um, að samviskusamleg rannsókn á rekstri togaraflotans myndi færa mýmörg gögn upp í hendur manna því til stuðnings, að endurbætur á stjórn og fyrirkomulagi togaraútgerðarinnar sjeu nauðsynlegar. Hinsvegar dettur mjer ekki í hug að ætla það, eins og Alþingi nú er skipað, að krafa um fullkomna þjóðnýtingu nái fram að ganga. Ef hv.þm. hefði verið jafnsannfærður um það eins og hann vildi láta í veðri vaka, að alt væri í himnalagi hjá útgerðarmönnum, þá hefði hv.þm. átt að geta verið með því að samþ. þessa till. ásamt okkur, því að rannsóknin hefði þá ekki orðið til annars en að sýna, hve vel væri stjórnað af þessum mönnum. Ef það er rjett, að sífeldar umbætur sjeu gerðar og ómögulegt sje að ætlast til þess með sanngirni, að togaraflotinn sje rekinn á hagkvæmari hátt en nú er, þá mundi rannsóknin sanna þetta og engum þá detta í hug að æskja breytinga. En hv.þm. er andvígur till. og vill ekki, að hún nái samþykki deildarinnar. Hann óttast, að rannsóknin sýni einmitt ágalla og annmarka á stjórn þessara manna. Jeg held, að jeg verði að drepa hjer örlítið á nokkuð af því, sem hv.þm. sagði um, að stjórn og rekstur togarafjelaganna væri í góðu lagi. Meiri hl. ræðu hv.þm. átti að sanna það, að þetta væri í svo góðu lagi sem framast væri hægt að ætlast til. Hv. þm. játaði þó, að það mætti spara meira með því að stækka fjelögin, fækka framkvæmdarstjórum o. s. frv. Um þetta erum við þá báðir sammála; það er ómótmælanlegt, að mikið vantar á, að þessu sje svo langt komið sem hægt er, ef sú hagnýtni á að nást, sem mögulegt er. Með þessu má og spara fleira en laun framkvæmdarstjóranna; skrifstofu- og sölukostnaður og kostnaður við hús, áhöld og stöðvar myndi og minka stórlega, ef fjelögunum væri slegið saman og þetta betur hagnýtt. Þá sagði hv.þm., að í þessu efni gæti að sjálfsögðu löggjafarvaldið ekki skorist í leikinn, á meðan það viðurkendi friðhelgi eignarrjettarins, því að það væri ekki hægt að skipa manni, sem ætti skip, að láta einhvern annan mann stjórna rekstri þess. Þetta er ekki nema að litlu leyti rjett. Þessu líkt hefir fyrr verið gert; má því til sönnunar benda á lögin um einkasölu á síld, sem síðasta þing samþ. Auðvitað er hv.þm. andvígur því, að umráðarjettur hans og stjettarbræðra hans yfir þessum framleiðslutækjum sje takmarkaður, að jeg nú ekki nefni, af þeim tekinn með öllu. En þess eru ótal dæmi í löggjöf okkar og annara þjóða, að eignar- og umráðarjettur einstakra manna er mjög takmarkaður til þess að tryggja almenningsheill. Og jeg verð að segja, að möguleiki er á því að gera þetta að talsverðu leyti og til talsverðs gagns, án þess að horfið sje að fullkominni þjóðnýtingu, sem jeg álít einu framtíðarúrlausnina á þessum málum. Hv. 2. þm. G.-K. segir, að laun framkvæmdarstjóra útgerðarfjelaganna sjeu lág. Fáir framkvæmdarstjórar munu hafa undir 6000–10000 kr. árslaunum, og ekki eru þeir allfáir, sem kunnugt er um, að hafa miklu hærri laun. Þá játaði sami hv.þm. því, að samsala aflans væri hagkvæmari en ef hver hokraði í sínu horni út af fyrir sig. Þetta orkar vitanlega ekki tvímælis hjá þeim mönnum, sem á annað borð bera nokkurt skynbragð á þessa hluti. En þó kom mjer þessi játning þm. kynlega fyrir. Mig minnir ekki betur en að annað væri uppi á teningnum í fyrra, er frv. um einkasölu á saltfiski var til umr. í þessari hv. d. Þá lagðist hann mjög á móti því frv. og fordæmdi það fyrirkomulag um sölu saltfiskjar, sem þar var stungið upp á. Þó var það ekki annað en samsala aflans í stærri stíl. Nú játar hann, að samsala aflans sje hagkvæm, og bætir við, að þetta hafi útgerðarmenn sjeð sjálfir, er þeir stofnuðu samlagið 1926. Það er rjett, að þá höfðu nokkrir útgerðarmenn samsölu á einhverju af sínum afla, en hún fjekk sorglegan endi. Upp á þessu samlagi var svo fitjað aftur 1927 og 1928, en um þann árangur er mjer ekki jafnkunnugt. En saga samlagsins 1926 sýnir einmitt erfiðleikana, sem eru á takmarkaðri samsölu. Þegar útgerðarmenn stofnuðu samlagið um sölu á fiski 1926, keyptu erlendir fiskkaupmenn fyrst hvern ugga, sem þeir gátu fengið utan samlagsins. Samlagið varð því að bíða með sinn fisk, og olli það ýmsum erfiðleikum og verðfalli, ætla jeg, svo að samlagsmenn urðu illa úti, og vildu sumir þeirra ekki bindast slíkum samtökum aftur. En það er ekki nema eðlilegt, á meðan frjáls samkepni ræður í þessu efni og varan fæst utan samlagsins, að fiskikaupmenn kaupi á meðan kostur er utan samlagsins, sem neyðist svo til að liggja með sína vöru von úr viti. Hinsvegar er enginn vafi á því, að þar sem um svo öfluga samsölu er að ræða, að engin vara sömu tegundar er boðin fram utan samlagsins, þá er það ómetanlegur aðstöðumunur og hlýtur að halda verðinu uppi. En samkepni um framboð hvaða vöru sem er hlýtur altaf að lækka verð hennar. Samkepni íslenskra fiskútflytjenda hlýtur að lækka verð fisksins. Þá viðurkendi hv. sami þm., að hagnýting aukaafurða fisksins væri mikilsvert atriði fyrir útgerðina. En hann kvað útgerðarmenn hafa sjeð þetta sjálfa og gert þar á ýmsar umbætur, sem hann virtist vera harðánægður með; t. d. hefði verið að því horfið fyrir 2 árum að bræða lifrina um borð í skipunum, í stað þess að flytja hana í bræðslustöðvar í landi. Það er að vísu rjett, að þetta er skárra en það, sem áður var. En það þarf að gera betur. Aðrar þjóðir láta sjer ekki nægja að bræða lifrina, heldur hreinsa þær lýsið og vinna úr því dýra vöru. Þess vegna finst mjer enn langt frá, að hagnýting þessara aukaafurða sje í góðu lagi, á meðan lýsið er selt óhreinsað út úr landinu. Um hagnýting hausa og beina sagði hann, að útgerðarmenn hefðu hug á þessu máli og látið það til sín taka, en það væri enn undir rannsókn og árangur hennar ókominn. En það þarf að gera meira en að ræða um þetta og hitt sín á milli. Og það er hægt að vinna fleira en mjöl úr fiskbeinum og hausum. Það er ekki ofmælt, að við Íslendingar fleygjum miljónum króna í sjóinn árlega, þar sem hausar og úrgangur er. Þá tók sami hv.þm. það fram, og það rjettilega, að öllum væri að verða það ljósara og ljósara, að til frambúðar þyrfti ekki að gera ráð fyrir nægilegum markaði fyrir saltfisk. Framtíðarsalan yrði því að miðast við að koma fiskinum nýjum á markaðinn, en ekki söltuðum og þurkuðum. Þetta býst jeg við, að sje rjett athugað. Eftir því sem samgöngurnar batna, munu kröfur um nýjar matvörur verða háværari og auðveldara að verða við þeim, og verða þá saltaðar vörur lítt seljanlegar, eða jafnvel óseljanlegar. En hvað líður þá bollaleggingum útgerðarmanna í þessu efni? Úr því þeir viðurkenna, að þeir hafi heyrt rödd tímans og skilið hana, þá skyldu menn ætla, að þeir hefðu hafist handa til umbóta í þessu skyni. Enn sem komið er hafa þeir verið, að mínum dómi, alveg ótrúlega sinnulausir og tómlátir í þessum efnum. Mjer er ekki kunnugt um, að þeir hafi annað gert til þessa en að senda togarana nokkurn tíma ársins með ísfisk til Englands. Lengra hafa framkvæmdir þeirra ekki náð. Það er erlent fjelag, sem er að reisa hið stóra frystihús, sem verið er að byggja hjer við höfnina, og hygst með því að koma á rekspöl verslun með kældan fisk í Mið-Evrópulöndunum. Íslendingarnir, útgerðarmennirnir hjer, hafa látið það ógert til þessa. Jeg get ekki neitað því, að mjer þótti dálítið broslegt, þegar hv. 2. þm. G.-K. sagði: „við útgerðarmenn höfum vakandi auga á öllum framförum í þessu efni, og þegar fylling tímans er komin og endanleg fullnaðaruppfundning í frystiaðferðum gerð, þá hefjumst við handa“.

Þetta sagði jeg ekki

. Jeg er hræddur um, að ef bíða á eftir „endanlegri fullnaðaraðferð í frystiaðferðum“, þá geti biðin orðið nokkuð löng. Menn bæta aðferðirnar stig af stigi og ár frá ári og framfarirnar halda sífelt áfram. Fullnaðaraðferðin verður hvorki fundin upp á meðan jeg lifi eða hv.þm. En þegar talað er um að taka eitthvað nýtt upp, breyta frá gamla sleifarlaginu, þá segja útgerðarmenn æfinlega eins og hv.þm. nú: Þetta kostar of mikið; við skulum bíða eftir að annað og betra verði fundið upp. Þetta er afsökun útgerðarmanna fyrir því að breyta ekki til frá því, sem nú er, ef afsökun skyldi kalla. Ef taka á mark á slíkri afsökun, þá mundi hún eflaust endast heilan mannsaldur, og hver veit hvað lengi. En útvegurinn þolir ekki svona langa bið. Afkoma hans nú og í framtíðinni byggist á því, að útgerðarmenn skelli ekki skolleyrum við, þegar kröfur tímans kalla. Um framangreind atriði hefir hv. 2. þm. G.-K. verið mjer að mestu sammála, um það, að eitthvað þyrfti að gera í þessa átt. Hann hefir aðeins haldið því fram, að útgerðarmenn hafi nú þegar gert alt það, sem hægt er að ætlast til af þeim og nauðsynlegt er í bili. Hann er þessum málum eflaust kunnugri en jeg. En því vil jeg halda fram, að með fullkomnu samstarfi útgerðarmanna og minna einræði, þá hefði eflaust mátt komast miklu lengra. En það er einmitt rannsóknarefni fyrir hina væntanlegu n., hvort ekki muni hægt að greikka gönguna þangað, hvort það er rjett hjá hv.þm., að gert hafi verið nú þegar alt, sem hægt og hagkvæmt sje að gera í þessum málum. Hinsvegar var hv.þm. ósammála mjer um það, að bót væri að því að hafa stöðvar víða um land, þar sem hægt væri að leggja afla togaranna á land. Hann sagði, að þetta væri ekki hægt, en ástæða hans fyrir fullyrðingunni var næsta barnaleg, þegar þess er gætt, að hún er borin fram af útgerðarmanni. Hann brigslaði mjer um þekkingarskort, en jeg verð að segja, að rök hans eða rakaleysi sýna átakanlega þekkingarskort sjálfs hans á þessu atriði. Hann sagði eitthvað á þá leið, að af því að mikið fje væri komið í fiskstöðvar hjer sunnanlands, þá mundi það kosta alt of mikið að koma upp stöðvum fyrir austan og vestan. Jeg skal nú upplýsa hv.þm. um það, að á Vestfjörðum yfirleitt er mjög auðvelt að koma þessu við, og það án tilfinnanlegs kostnaðar. Í flestum fjörðunum Vestanlands, öllum helstu þorpunum þar, eru bæði bryggjur, uppskipunartæki og fiskverkunarstöðvar og fleiri tæki, sem með þarf. Þar fást líka í öllum kauptúnunum kol, salt og annað það, sem útgerðin þarfnast. Og verkamenn til þess að vinna að aflanum má fá í þorpunum sjálfum, eða þá í nærliggjandi sveitum, þann tíma, sem aðrar annir kalla ekki að. Um Ísafjörð skal jeg geta þess sjerstaklega, að þar eru margar bryggjur, sem togarar geta fengið afgreiðslu við; þar er líka ávalt nóg af verkafólki og nægar birgðir af kolum og salti. Og líkt þessu mun það vera á Austfjörðum. Á Seyðisfirði, Norðfirði, Eskifirði og Fáskrúðsfirði eru hafskipabryggjur, og þar mun hvorki skortur á kolum eða salti. Þessi þorp eru líka talsvert mannmörg, en lítið um atvinnu í sumum þeirra. T. d. hefir mikið atvinnuleysi verið á Eskifirði undanfarin ár, sem kunnugt er. Hv. þm. sagði, að ef horfið yrði að því ráði að leggja aflann upp fyrir austan eða vestan, þá mundi það draga mikið af fiski bæði frá Reykjavík og Hafnarfirði. Þetta má vera rjett að nokkru leyti. En benda má á það, að skip þau að austan eða vestan, sem stundað hafa veiðar hjer við Suðurland, hafa oft siglt heim til sín, er þau höfðu fylt sig. Yrði sú regla upp tekin, að skipin legðu upp aflann þar, sem styst væri til lands af fiskimiðunum, þá mundi þetta jafnast. Annars játa jeg, að það er hugsanlegt, að í byrjun gæti þetta fyrirkomulag dregið eitthvað lítilsháttar úr atvinnu hjer sunnanlands, en alt bendir til, að það mundi fljótt jafnast. Þó að horfið yrði að þessari uppástungu minni, að leggja aflann víðar á land, þá mundi það ekki hafa nema lítinn kostnað í för með sjer fyrir útgerðina. Engin þörf á að byggja dýrar stöðvar til þess að byrja með; víðast er hægt að komast af með þau tæki, sem eru á hverjum stað. En tímasparnaðurinn orkar ekki tvímælis og að aflinn myndi aukast. Um þá ástæðu hv.þm., að togararnir sigli alla leið vestan af Hala eða austan af fjörðum til þess, að sjómennirnir geti hvílt sig eftir túrinn, finst mjer óþarft að ræða. Jeg trúi því ekki, að hv.þm. beri hana fram í alvöru. Til þessa hefir hann ekki hugsað mikið um að tryggja sjómönnum hvíld. Og sama má segja um stjettarbræður hans flesta; þeir hafa jafnan talið eftir hvíldartíma háseta, ekki síst þegar mikið veiddist. Þá sagði þessi sami hv.þm., að sjer virtist næsta tilgangslítið að setja nefnd til þess að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar, og það af þeirri einföldu ástæðu - svo jeg viðhafi hans eigin orð - , að útgerðarmenn væru allra manna færastir að dæma um þetta, af því að þeir ættu þarna hagsmuna að gæta. En þm. gleymir því, að það eru fleiri en útgerðarmenn einir, sem hafa þarna hagsmuna að gæta. Þjóðin öll, og ekki síst þeir menn, sem aflann sækja í djúpið og vinna að honum í landi, þeir eiga afkomu sína undir því, hvernig þessi atvinnuvegur er rekinn. Þessum aðilum gleymir hv.þm. alveg. Honum og öðrum útgerðarmönnum er það nóg, ef þeir sjálfir hagnast. Þá er vel stjórnað, ef reikningarnir sýna gróða, góða niðurstöðu fyrir sjálfa þá. En sjómenn og verkamenn eru aðili í þessu máli. Í þeirra augum gefst útgerðin vel, þegar afkoma þeirra er góð og atvinnan stöðug. Í augum þjóðarinnar er stjórn þessa atvinnuvegar góð, þegar fje það, sem útgerðarmenn hafa tekið að láni, er ávaxtað jafnvel eða betur en á sjer stað annarsstaðar í viðskiftalífinu fyrir þjóðarheildina, þegar þeir, sem við útgerðina vinna, fá þaðan nóg til að uppfylla þarfir sínar, og ríkissjóður skatta og skyldur. Að útgerðarmenn einir dæmi um sinn eiginn atvinnurekstur, nær vitanlega ekki nokkurri átt. Blindur er hver í sjálfs sín sök, segir máltækið, og það á eflaust ekki síður við um þessa atvinnurekendur en aðra menn. Jeg held, að hv.þm. hafi verið mjer að nokkru leyti sammála um það, að samtök og samvinna á þessu sviði væri góð, enda skildist mjer á orðum hans, að þau væru altaf að eflast. Þetta kann nú að vera að sumu leyti rjett. Þó hygg jeg að hann eða fjelag það, sem hann stjórnar, Kveldúlfur, hafi sjerstöðu einmitt í þessu efni. Mjer er ekki kunnugt um, að hann hafi verið eða sje nokkur samvinnupostuli. Kveldúlfur er eins og kunnugt er stórt og öflugt fjelag, sem segja má kannske um, að sje sjálfu sjer nóg að ýmsu leyti fremur en hin smærri fjelögin. Það er auðveldara fyrir fjelag, sem hefir mörg skip og mikið umleikis, að standa út af fyrir sig, búa að sínu, en fyrir fjelag með eitt eða tvö skip. Kveldúlfur hefir t. d. einn ráðist í það að tryggja sjer síldveiðarnar með því að koma upp síldarverksmiðju. Þetta hefir honum reynst auðvelt, af því að hann er stórt fjelag, sem ræður yfir miklu fje og mörgum skipum, sem sjá verksmiðjunni fyrir nægu verkefni. Smærri fjelögunum hefði vitaskuld verið þetta ofvaxið með öllu. Þá drap sami hv.þm. á það, hvernig útgerðarmenn ráðstöfuðu arði þeim, sem útvegurinn gæfi, og sagði, að yfirleitt væri það venja útgerðarfjelaganna að greiða hluthöfum engan arð, heldur safna slíku fje í varasjóð til þess að tryggja sig betur fyrir allskonar óhöppum, sem að höndum kynni að bera. Jeg vildi óska, að rjett væri frá skýrt; svona ætti það að vera. En jeg hygg, að hjer sje ekki allskostar rjett frá sagt. Jeg veit t. d. um fjelag, sem greiddi svo hundruðum þúsunda skifti í arð til hluthafanna á meðan vel gekk, en fjekk svo síðar jafnmörg hundruð þúsunda eða fleiri eftirgefin af skuldum sínum við banka og aðra lánardrotna, 85% af óveðtrygðum skuldum, ætla jeg. Og þetta og þessu líkt hefir áreiðanlega komið fyrir oftar, þó að jeg kunni ekki að skýra frá því nú. Hitt má satt vera, að Kveldúlfur hafi ekki greitt arð til hluthafa. En mjer er spurn: Hvernig er höfuðstóll Kveldúlfs, hlutafje hv.þm. og annara eigenda hans, til orðið? Er það ekki gróði þeirra af útgerðinni, sem þeir nú telja innieign hjá fjelaginu sem hlutafje? Mjer er sagt, að hlutafjeð skifti nokkrum miljónum. Hvaðan hafa hluthafarnir haft þessar miljónir, ef þær eru ekki arður af útgerðinni? Eða er hlutafjárhæðin aðeins til málamynda? Auðvitað er að sumu leyti betra, að arðurinn gangi til fjelagsins sem hlutafje, en að hann sje jetinn upp. Þá má stækka fyrirtækið og tryggja. Jeg vildi aðeins benda á, að einhversstaðar yrðu peningarnir að koma frá, og meiri hlutinn hefir komið frá togaraútgerðinni sjálfri. Væri því lítið vit í, að hluthafar væru heimtufrekir til arðs af slíku fje. Hv. þm. sagði einnig, að fiskverkunarstöðvarnar hefðu jafnan borið sig, þó að togarafjelögin sjálf hefðu tapað á rekstrinum. Þetta er óefað rjett.

Um þetta sagði jeg ekkert

. En það sýnir einmitt, hvernig útgerðin er skattlögð. Altítt er, að sumir hluthafar eigi verkunarstöðvarnar og leigi þær eða taki fiskinn til verkunar af togurunum. Þeir hafa oft stórgróða, þótt hluthafar, aðrir, tapi. Þá sagði þessi hv.þm., að það væri broslegt að ætla þingnefnd að rannsaka svo margþættan atvinnuveg sem útgerðin væri, og mátti á orðum hans skilja, að hann ætlaðist til, að nefndin starfaði aðeins á meðan þetta þing situr. Jeg geri nú ráð fyrir, þó að tíminn væri ekki lengri en þetta, þá mætti þó mikið rannsaka og margt það koma í dagsins ljós, sem nauðsynlegt er, að almenningur fái vitneskju um og byggja mætti umbótatillögur á. En búist nefndarmenn sjálfir við, að þeir verði svo hlaðnir öðrum þingstörfum, að þeir geti ekki sint þessu nægilega, geri jeg ráð fyrir, að hæstv. forsetar mundu að sjálfsögðu sjá nefndinni fyrir nægilegri aðstoð launaðra manna til útreiknings og skýrslugerða. En auk þess sje jeg ekki, að samkv. 35. gr.stjskr. sje neitt því til fyrirstöðu, að nefndin haldi starfi sínu áfram milli þinga, ef ástæða þykir til þess. Þá kom alllangur kafli í ræðu þessa hv.þm., þar sem hann vildi sanna, að kjör háseta á íslenskum togurum væru mun betri en tíðkaðist á erlendum togurum og að kjör íslenskra háseta væru betri en annara verkamanna hjerlendis. Það er vitanlegt, að sjómenn, sem atvinnu stunda á íslenskum togurum, hafa yfirleitt sem maður segir til hnífs og skeiðar, ef vel gengur og atvinnan er nokkurn veginn stöðug, en ekkert þar umfram. Hv. þm. sagði ennfremur, að þess væru dæmi, að hásetar, sem byrjað hefðu að stunda þessa atvinnu sem einhleypir menn, hefðu á fáum árum safnað sjer allmiklu fje, komið með því fótunum undir sjálfstæðan atvinnurekstur og væru nú margir orðnir vel fjáðir menn. Jeg skal að vísu ekki neita því, að finna megi einstöku dæmi þess, að togaraháseti hafa lagt fyrir lítilsháttar fje, en áreiðanlega eru slík dæmi fá, hreinustu undantekningar, eins og hv.þm. mun vera vel kunnugt um. Alment hefir reynslan orðið sú, að togarakaupið hefir ekki gert meira en hrökkva fyrir nauðsynlegum útgjöldum. Auðvitað mætti segja, að einhleypir menn þyrftu ekki að eyða öllu kaupinu, en það er nú einu sinni svo, að þeir þurfa mörgu til að kosta, sem giftir menn gleyma.  Þá sagði hv.þm., að samanburður sá, sem jeg gerði á aflahlut og kaupi íslenskra og erlendra togaraháseta, væri ef til vill rjettur tölulega, en sýndi hinsvegar ekkert um, hvað útgerðin gæti borgað eða hvað sanngjarnt væri í þeim efnum. Játaði hann að vísu því, að íslenskir togarar öfluðu margfalt meira en útlendir togarar. en vildi um leið halda því fram, að þetta æti sig upp, þar sem íslensk útgerð væri miklum mun kostnaðarfrekari en útlend. Það, sem hann taldi gera rekstur hinnar íslensku útgerðar dýrari en útlendrar, var aðallega þrent: Fleiri menn á togurunum, meiri kol og veiðarfæri og loks hærri skattar. Vil jeg nú víkja nokkrum orðum að þessum ástæðum, hverri um sig. Hvað mannahaldinu viðvíkur er þess að geta, að það skiftir engu máli fyrir útgerðina, hvort hún greiðir ákveðinn hluta af brúttóafla til fleiri eða færri manna. Það kemur t. d. í sama stað niður, hvort útgerðin greiðir 13% af brúttóafla til 15 manna eða 25 manna. Það, sem hún fær í sinn hlut, er jafnmikið í báðum tilfellum. Um kolanotkun íslensku togaranna er mjer ekki beint kunnugt. Þó fæ jeg varla skilið, að íslenskir togarar þurfi meiri kol en útlendir, því þeir þurfa aðeins að fara inn á næstu höfn, þegar þeir eru á saltfiskveiðum, en á sama tíma þurfa útlendir togarar að sigla fyrst hingað og síðan með aflann alla leið til útlanda. Það hlýtur þó að kosta ærna kolaeyðslu fyrir erlenda togara að þurfa að sigla til Íslands og svo út aftur, þegar íslensku togararnir þurfa ekki nema að skreppa austur í Eyrarbakkabugt eða vestur á Halamið.

íslensku togararnir eru stærri og kolafrekari. - MG: Var ekki átt við verð kolanna?

. Vitanlega fellur nokkur flutningskostnaður á kolin hingað upp, það af þeim, sem togararnir þá ekki taka um leið og þeir selja ísfisk sinn í Englandi. En jeg veit nú ekki til, að neinar kolanámur sjeu t. d. í Cuxhafen, svo að ekki losna erlendir togarar alveg við flutningskostnaðinn. Það mun vera rjett hjá hv.þm., að íslenskir togarar slíti meiri veiðarfærum en þeir útlendu. En þetta er bein afleiðing af því, að þeir afla meira.

Og eru meira að veiðum í vondum veðrum

. Alveg rjett, en einmitt meiri sókn gefur meiri veiði, oftast miklu meiri en veiðarfærasliti nemur. Hvað skattana snertir, þá get jeg fullyrt, að beinir skattar eru síst nærri hjer en annarsstaðar. Að vísu er hjer útflutningsgjald á fiski, og það losna enskir og þýskir togarar við. En þetta græðist margfalt, því að afli íslensku togaranna er miklu meiri bæði að vöxtum og verðmæti en afli útlendu togaranna, eins og áður er sagt. Hv. þm. virðist álíta, að einmitt af því að aflinn er meiri á íslensku skipunum en þeim útlendu, þá verði hundraðshlutinn, sem gengur til að greiða kaup og fæði íslenskra skipverja, stærri. Þetta er hreinasta meinloka. Þess meiri sem aflinn er, þess minni hluta af honum þarf til launagreiðslu og þess meira verður eftir fyrir útgerðina að öðru jöfnu. Af þessu leiðir beint, að útgerðin hjer ætti að geta greitt hærra verkakaup. Að þetta sje rökrjett niðurstaða, sjest best á því, að útgerðin kemst betur af með t. d. 80% af aflaverði til annara útgjalda en hásetakaups, ef brúttóaflinn er t. d. 500 þús. kr., heldur en að fá til sömu útgjalda 10% meira, eða 90%, ef aflinn er ekki nema t. d. 300 þús. kr. í fyrra tilfellinu er rekstrarkostnaðurinn að vísu meiri, en arðurinn, og um leið getan til að greiða hærra kaup, langtum meiri. Í fyrra tilfellinu fær útgerðin 400 þús., í því síðara 360 þús. Þá drap þessi sami hv.þm. á útreikninga Alþýðublaðsins á aflahlut þýskra togaraháseta og vildi vjefengja þá í ýmsum atriðum. Jeg hefi sjeð gögn þau, sem útreikningar þessir eru bygðir á, og get því leiðrjett missagnir hv. 2. þm. G.-K. Í fyrsta lagi er það rjett reiknað, að þýskir togarahásetar, matsveinar og kyndarar hafi fengið í kaup, premíu og hlut í aukaafurðum h. u. b. 28% af andvirði fisksins þá 3 mánuði, sem skýrslurnar ná yfir. En það er þó eigi rjett reiknað hjá hv.þm., að laun skipshafnarinnar yfir árið, annara en yfirmanna, sje um 42 þús. Rm. Enn fjær sanni er þó hitt, að íslenskir togarahásetar sjeu jafnvel launaðir og þeir þýsku. En göngum þó út frá því, að þetta sje rjett, að skipshöfnin fái 42000 Rm., og að þessi upphæð skiftist milli 9 manna, þá verður hlutur hvers ca. 4700 Rm., eða yfir 5000 íslenskar krónur. En nú ber þess og vel að gæta, að þar sem peningar eru verðmeiri í Þýskalandi en hjer (minni dýrtíð), þá mun láta nærri, að 5000 ísl. kr. í Þýskalandi sjeu jafngildi 6–7 þús. kr. hjer á Íslandi. Hv. þm. gat þess rjettilega, að meðallaun allrar skipshafnar á íslenskum togara hafi verið kringum 100 þús. kr. fyrir þann 10 mánaða veiðitíma, sem hjer er venjulegur, og er í því talin lifur. Fullur þriðjungur þessarar upphæðar fer til yfirmanna. Þá verða eftir ca. 65 þús. kr., sem eru því laun háseta, matsveina og kyndara. Nú er venjulegt mannahald á togurum 25 manns á saltfiskveiðum og 15 manns á ísfiski. Meðaltal 20 menn. Milli þessara 20 manna ber því að skifta 65 þús. kr., og verður þá hvers hlutur í kringum 3250 kr. að meðaltali. Þessa upphæð á nú að bera saman við laun þýskra og enskra sjómanna, ef finna á hlutfallið milli launakjaranna. Hv. þm. vildi ekki vjefengja útreikninga form. Sjómannafjelagsins hjer, sem birtir voru í Alþýðublaðinu í nóvember í haust, þar sem sagt er, að tekjur þýskra togaraháseta á mánuði hafi verið um 417 Rm., eða yfir 450 ísl. kr., og tekjur enskra sjómanna um 363 kr. Nú reiknast hv.þm. svo til, að íslenskt togarakaup sje um 440 kr., en það er langt of hátt reiknað sem meðalkaup, eins og jeg hefi sýnt fram á með hans eigin tölum. Ef meðaltal er tekið yfir allan togaraflotann, yrði 330 kr. áreiðanlega nógu hátt, ef ekki of hátt. Jafnvel þótt reiknað sje með 360 kr. meðaltekjum á mánuði þann tíma, sem skipin ganga, verða þó ensk og þýsk togaralaun mun hærri, og miklu hærri, ef það er tekið með í reikninginn, að dýrtíðin er miklu minni erlendis en hjer. Það er vitanlega ekki einhlítt að miða kaupgjald einungis við krónuupphæð, heldur verður og að taka til greina, hvort dýrtíðin er meiri í einu landi en öðru. Þá sagði hv.þm., að íslenskir sjómenn væru best launaðir af öllum verkalýð þessa lands. Þetta er alrangt. Ekki nægir að horfa á krónuupphæðina eina. Það er ákaflega villandi. Starfshættir og vinnutími sjómanna er alt annað en þeirra, sem á landi vinna. Sjómenn eru skyldugir til að vinna, ef þarf, 16 tíma á sólarhring, jafnt nótt sem dag, helga daga sem virka. Verkamenn í landi hafa hjer 12 kr. á dag með 10 tíma vinnu. Með 300 vinnudögum gerir það 3600 kr. Þeir, sem vinna 12 tíma á dag, hafa á sama hátt 4800 kr. árstekjur. Að vísu er þetta kaup ekki alment, vegna þess að vinnan er venjulega stopulli. Hinsvegar hafa iðnaðarmenn venjulega hærri tekjur. Þó er vinnutími þeirra einatt ekki nema 8 stundir. Hafa þeir þannig hærra kaup en sjómenn, fyrir helmingi skemri vinnu þó, auk þess sem vinna þeirra er samfeld 12 mánuði. Jeg ætla nú, þótt fáir hafi talað í þessu máli, að því verði ekki neitað, að umr. hafi gefið hv.þdm. nokkurt íhugunarefni. Hygg jeg, að því verði nú vart neitað lengur, að víða sje umbótaþörf á rekstri þessarar útgerðar. Hv. 2. þm. G.-K. viðurkennir þetta, en telur útgerðarmönnum einum treystandi til þess að gera þær endurbætur, sem þurfi. Hann vill, að hjer eftir sem hingað til hlíti bæði þjóðin og verkalýðurinn forsjá útgerðarmanna skilyrðislaust. Þeir hv.þdm., sem eru á sömu skoðun og trúa því, að útgerðarmenn einir sjeu allra manna best færir um að sjá rjett og gera rjett í þessum efnum, þeir munu að sjálfsögðu ekki sjá ástæðu til slíkrar rannsóknar og því greiða atkv. gegn till. En allir hinir, sem álíta útgerðarmenn breyska sem aðra menn, og að þeim geti og yfirsjest, þeim ætti að vera það vel ljóst, að aðeins ein hlið þessa máls snýr að útgerðarmönnum, Önnur að þjóðinni og hin þriðja að sjómönnunum og verkalýð landsins, og þeir ættu því að vera okkur flm. sammála um, að í till. felist ekki einungis rjettmæt, heldur og sjálfsögð krafa þúsunda manna, sem eiga atvinnu- og bjargarvonir sínar tengdar við rekstur þessarar atvinnugreinar, rjettmæt krafa um að fá að vita alt um rekstur og hag þessarar atvinnugreinar, sem er svo þýðingarmikil fyrir þjóðina alla.

Jón Ólafsson Það skaut því að mjer einn hv.þdm., að þessi hv. d. væri nú upp á síðkastið orðin nokkurskonar fiskiþing. Hjer hefir dag eftir dag ekki verið rætt um annað en útveg á útveg ofan, og nú allra síðast er farið að draga einkamál einstaklinganna inn í umr. í þessu sambandi. Jeg ætlaði eiginlega ekki að segja neitt í þessu máli núna, því að jeg bjóst fastlega við, að till. yrði umræðulaust vísað þangað, sem hún á að fara, og til þess staðar, þar sem hún á heima. Þetta hefir samt snúist á annan veg, þar sem hjer er þegar komið út í langar umr. Menn tala hjer af miklum myndugleika um þessa rannsókn, sem verður framkvæmd af mönnum, sem ekkert vit hafa á þessum málum og engin skilyrði hafa til þess að botna nokkurn skapaðan hlut í þeim. Það er talað um skýrslu þessara manna eins og áfengisskýrslur og starfsmannaskýrslur og aðrar slíkar, sem ekkert hafa gefið í aðra hönd og reynst mjög svo óábyggilegar hingað til. Á sama hátt mun fara um skýrslur þessarar rannsóknarnefndar. Þær verða ekki til annars en að seðja forvitni þeirra manna, sem aldrei lesa rjett og sækjast eftir fróðleik til þess að snúa út úr og rangfæra í pólitískum tilgangi. Þessi nefnd yrði algerlega tilgangslaus og valdalaus. Hún gæti aðeins dregið ályktanir, en ekki tekið neinar ákvarðanir.

Hún má ekki þjóðnýta

. Þá vil jeg víkja fáeinum orðum að till. sjálfri og einstökum liðum hennar. Fyrsti liður ræðir um að rannsaka, hvernig hægt sje að gera rekstur togaraútgerðarinnar ódýrari og hagkvæmari og að tryggja fjárhagsafkomu hans. í þau 23–24 ár, sem þessi útvegur hefir verið starfræktur, hafa bæði jeg og aðrir, sem nokkuð hafa við hann fengist, verið að reyna að finna ráð til þess að gera reksturinn ódýrari. Jeg hefi áður tekið það fram, að mjer er vel kunnugt um það af minni löngu reynslu í þessari grein, að það eru sárafáir útgjaldaliðir, sem hægt er að koma nálægt í þessum tilgangi. Flestir eru þeir algerlega háðir útlendum markaði, og er ekki á þessu sviði hægt að hugsa um annað en að gera sem allra best kaup á öllu, sem við þurfum að skifta með við aðrar þjóðir. Sparnaður, beinn sparnaður er ekki til á þessu sviði. Lækkun útgjalda er ekki möguleg á öðrum liðum en vinnulaununum. Þau eru eini hreyfanlegi liðurinn á reikningum togarafjelaganna og eru mikill hluti af útgjöldum þeirra. Þessi hluti útgjaldanna, sem er langsamlega stærsti hlutinn, var árið 1927, að því er ætla má, mjög nálægt helmingi af verðmæti aflabragðanna á meðalskipi í togaraflotanum.

Hvaða hluti?

. Hluti hinna vinnandi stjetta á sjó og landi. Skipshöfnin sjálf mun hafa fengið um helminginn af þessu, eða sem næst einum fjórða af verðmæti alls aflans. Hv. flm. taldi rjett áætlað, að hluti skipshafnarinnar væri ekki meira en 14% af verðmæti aflans, en svo er ekki. Eftir mínum útreikningum er hann að minsta kosti full 20%.

Hjá hásetum, matsveinum og kyndurum?

. Já.

Eru lifrarpeningarnir teknir þarna með ? - Forseti (hringir): Ekki samtal!

. Auðvitað er það gert, því að lifrin er hluti af afla skipsins, og ekki hægt að slíta hana úr rjettu samhengi, þegar talað er um verðmæti alls aflans. Er því um algerðar rangfærslur að ræða, þegar hv.þm. talar um, hve miklar sjeu tekjur háseta á togurunum yfirleitt. Hv. flm. drap lítilsháttar á tekjur skipstjóra og annara slíkra manna, sem væru í hans augum óeðlilega háar. Í fljótu bragði kann að vera, að svo sýnist. Það er nú samt svo með slíka menn, að nú á síðari árum hefir um, þegar þrengt hefir að á ýmsa vegu, á aflaleysisárunum, hafa góðir aflamenn í skipstjórastöðum verið næsta fágætir. Af þessum ástæðum eru þessir fáu afburðamenn mjög eftirsóttir, og verður að láta þá hafa góð kjör, þar sem ekki eru nema sárfáir menn í flotanum, sem fullnægja þeim skilyrðum að vera úrtaksmenn. Er aukaatriði, þótt þessum mönnum sje greitt kaup nær eingöngu eftir aflamagni. Þó segja megi, að sumir þeirra sjeu ljelegir, þá fara rýrari mennirnir niður í sama hlutfalli og hinir fengsælli hækka, svo að það verða ekki nema afburðamennirnir, sem miklu tekjumar fá, og verður það að teljast fyllilega verðskuldað. Annar liður till. ræðir um, á hvern hátt best verði fyrir komið stjórn og eignarumráðum togarafjelaganna með tilliti til starfsfólksins og þjóðarheildarinnar. Er engu líkara en öll afkoma þjóðarinnar eigi að vera komin undir þessum fáu skipum, sem eru nú ekki nema tæp 40, og þurfi ekki að hugsa um neitt annað. En það sýnir sig nú best, þegar eitthvað þrengir fyrir dyrum, að það er einmitt ekki þessi útvegur, sem heldur velli. Nú í ár hafa togararnir ekkert fiskað, hafa alls ekki verið á veiðum, en þó hefir á þessum mánuðum, sem liðnir eru af því, ekki einungis komið eins mikill fiskur á land hjer eins og á sömu mánuðum í fyrra, heldur töluvert meiri. Þessi útvegur er því alls ekki sá stóri í landinu. Nú á seinni tímum hefir komið í ljós, að hann á mjög erfitt uppdráttar, og nú lítur helst út fyrir, að ekki verði viðlit að halda honum áfram, vegna þess að nú er, að mörgu leyti af skilnings- og þekkingarleysi, farið að þrengja svo mjög að honum, þessum útvegi, sem er stórvirkastur og skapar sínum vinnandi lýð langhæstu tekjurnar. Þá er og um algerðar rangfærslur að ræða hjá hv.flm., þegar hann tekur samanburð á tekjum vinnandi manna við samskonar útveg hjá öðrum þjóðum. Þær rangfærslur grunar mig samt, að sjeu ekki runnar frá honum sjálfum, heldur hafi hann þær eftir öðrum hv.þm. hjer í hv. deild. Er þar alt slitið úr rjettu samhengi og ekki tekið tillit til misjafns verðmætis aflans þar og hjer. Þá er og ekki tekið með mismunandi verðlag og dýrtíð hjá okkur og samanburðarþjóðunum. Ef tekið væri tillit til veiðitíma og afla í sambandi við kaupgreiðsluna, kemur í ljós, að okkar sjómenn hafa miklu meiri tekjur og við betri kjör að búa en hjá öðrum þjóðum. Okkar útvegur veitir líka fjölda manns góða atvinnu, sem stunda hann ekki nema 2 til 3 mánuði ársins, en hafa svo annan starfa á milli, og hafa þannig góðar aukatekjur upp úr útgerðinni. Þá má líka minnast á, að það er togaraútgerðin, sem að miklu leyti hefir bygt Reykjavík upp. Ekki þó vegna þess, að útvegurinn sjálfur hafi safnað auði, heldur hefir frá honum flotið sú peningauppspretta, sem bygt hefir bæinn á stuttum tíma. Auðvitað hefir það hjálpað til, að mikið fje hefir komið frá útlöndum gegnum veðdeildir, en mikill meiri hluti þess fjár, sem farið hefir í byggingar hjer í bæ, stafar af eignaauka, af auðsafni, sem komið hefir á vissar hendur, sjerstaklega háseta og annara slíkra. Þessir menn hafa svo ýmist bygt sjálfir eða lánað öðrum, vinum og vandamönnum, fje til þess að byggja yfir sig. Er því algerlega rangt, þegar hv.flm. segir, að hásetar á togurunum hafi ekki nema rjett til hnífs og skeiðar. Þeir eru ein af allra blómlegustu stjettum í landinu og höfðu síðastliðið ár lægst 4000 kr. í tekjur, og auk þess frítt fæði. Jeg sje, að hv. 4. þm. Reykv. er farinn að skrifa niður. Getur hann hæglega sparað sjer það ómak, ef hann vill líta í skattskýrsluna. Hann getur farið til skattstjóra og athugað þann lista, sem jeg sendi til hans.

Eru það ekki einkamál sjómannanna?

. Þar sjest, að jeg á ekki við neina einstaka sjómenn, heldur fleiri hundruð. Það vakir yfirleitt mest fyrir hv.flm., hverjir eigi að hafa eignarumráð yfir skipunum, og er auðvitað ekki sama, hvernig þeim er fyrir komið. Jeg veit nú ýmislegt um þetta af minni löngu reynslu. Jeg hefi að einhverju leyti altaf verið riðinn við útgerðina frá árinu 1895, þegar jeg fyrst fór að gera út á smábáta, síðan þilskip og síðast togara og vjelbáta. Sú reynsla, sem jeg hefi fengið, er á þá leið, að því fleiri, sem eru í einu fjelagi, því verri verði afkoman. Það var reynt á kútteratímanum að slá sjer saman, og jeg held, að flest hafi 15 menn átt kútter saman. En í þessu fjölmenna fjelagi gekk hver ríkt eftir sínu, og allir vildu fá sem mest í sinn eiginn hlut, en hugsuðu ekki um hag fjelagsins í heild. Fór þetta svo, að fjelagið lognaðist út af, vegna þess að eigendurnir toguðu sinn skækilinn hver. Má nefna mörg slík dæmi. Eitt fyrirtæki, sem jeg stjórna, hefir marga hluthafa. Vill bera á því þar, að hluthafarnir hugsi meira um að fá sem mest í sinn hlut, í arð af því fje, sem þeir hafa lagt fram, heldur en að tryggja hag fjelagsins og láta hann haldast á góðum grundvelli. Þessir menn hafa þó lagt stórfje í fyrirtækið og eiga því mikið undir því, að hagur þess sje öruggur, en hvað mundi þá verða, ef miklu fleiri menn væru komnir saman í fjelag, með litlu eða nær engu framlagi hver, og vildu allir fá sem mest í arð. Jeg gæti trúað því, að hv.flm. reki sig einhverntíma á þetta hjá Samvinnufjelagi Ísfirðinga, að hinir mörgu hluthafar hugsi ekki mikið um að safna í sjóði til þess að tryggja fjárhagslegan grundvöll fjelagsins.

Ákvæði um sjóðatillög eru í lögum fjelagsins

. Það getur líka verið erfitt fyrir þá, sem stjórna slíkum fjelögum, að halda í fje fjelagsins fyrir hluthöfunum. Þegar illa gengur og illa selst, er gengið hart að þeim með greiðslu á arði af þeim, sem í fjelaginu eiga, og er þeim þá vorkunn, þó þeir haldi ekki fjenu fyrir þurfandi fólki, ef nokkuð er til. Sje ógætilega farið að, getur rekið að því sama og á kútteratímanum, að fjelögin geti ekki greitt skuldir, sitji eftir með töp og verði að selja skipin út úr landinu. Þriðji liður till. ræðir um, á hvern hátt sje hægt að tryggja verkafólkinu, sem að útgerðinni starfar á sjó og landi, lífvænleg kjör. Það er rjett, að erfiðleikar eru miklir á að útvega lífvænleg kjör, og er búið að berjast við það alla tíð fram að þessari öld. Getur ekki talist, að þjóðin í heild sinni hafi haft lífvænleg kjör fyr en ef til vill síðan um aldamót, og vantar þó mikið á, að svo sje. Er altaf verið að reyna að finna ráð til þess að öllum líði vel; það er hápunkturinn, sem altaf er verið að keppa að og sem hjer er verið að rífast um. Þó að hv.þm. Ísaf. hafi ekki sjálfur þurft að eiga í slíkum bardaga fyrir lífskjörum sínum, þá geri jeg ráð fyrir, að hann þekki svo vel til vestur á fjörðum og vestur á Ísafirði, að hann viti, að mjög mikið vantar á, að kjör almennings þar sjeu eins góð og sjómanna hjer í Reykjavík. Er vonandi, að þessu fari fram. Það getur alls ekki talist, að togaraútvegurinn standi í blóma. Hann hefir frá upphafi barist við miklar skuldir, háa vexti og hátt verð á öllum nauðsynlegustu tækjum. Auk þess á hann í höggi við mikla óvild ýmsra manna, eins og líka kom fram í ræðu hv.flm., sem talaði af talsverðum illvilja í garð útgerðarinnar. Nú þrengir enn fyrir dyrum, og skal jeg því til sönnunar taka eitt dæmi. Síðastliðið ár var framleitt mjög mikið af lýsi, sem seldist yfirleitt fyrir gott verð og var töluverð tekjulind fyrir útgerðina. Kaupendurnir birgðu sig vel upp, en athuguðu ekki, að heimsmarkaðurinn er lítill fyrir þessa vöru, of lítill fyrir alla framleiðslu síðasta árs. Nú sitja þeir eftir með mikil töp og miklar birgðir af vörunni, og hefir jafnvel komið til orða að selja miklar birgðir af fyrsta flokks lýsi sem iðnaðarlýsi, þar sem ekki er brúk fyrir það til annars. Afleiðingin af þessu verður sú, að kaupendurnir kippa að sjer hendinni, framleiðslan verður of mikil og verðið fellur. Má alveg eins búast við, að enginn hagnaður verði af lýsisframleiðslunni þetta ár, og er þá ein góð tekjugrein útgerðarinnar úr sögunni. Enginn getur ætlast til, að hv.flm. hafi mikið vit á útgerð. Hann hefir samt auðsjáanlega verið eitthvað að burðast við að leita sjer upplýsinga um hana. Hefir hann snapað saman ýmsa mola, sinn úr hverri áttinni, alla aðfengna og mjög sundurlausa. Þá telur hv.þm., að stórútgerðin hafi vaxið mjög ört á síðari árum, en jeg fyrir mitt leyti lít ekki svo á, þegar tekið er tillit til þess, að hún byrjaði fyrir nær 25 árum og ennþá eru ekki nema tæp 40 skip, og það er eftirtektarvert, að á síðasta ári hefir ekkert skip verið keypt í flotann, nema aðeins eitt, sem af tilviljun varð eign innlends manns. Þá var það ekki rjett hjá hv.þm., að hægt væri að minka útgerðarkostnaðinn með því að hagnýta stöðvarnar betur og hafa þær stærri, því að reynslan er sú, að því verra er að eiga við stöðvarnar, því stærri sem þær eru. Það er því hrein og bein hugsunarvilla hjá hv.þm., að halda, að það sje aðalatriðið að hafa stöðvarnar sem stærstar og sem mest á þeim. Að hafa mikinn fisk á stöðvunum getur orðið til þess, að hann beinlínis dagi uppi af þurkleysi; verður því það sem annað að hafa sín takmörk. Þeirri hugmynd frummælanda, að hafa margar stöðvar úti um land, hefir þegar verið svarað. Það atriði hefir mjög komið til athugunar, en því fylgir sá annmarki, að slíkar stöðvar yrðu að vera svo stórar, að útgerðarfjelögin gætu haft þar liggjandi allar nauðsynjar til útgerðarinnar, til þess að skipin gætu lagt þar upp víst tímabil. En gallinn við það er aftur sá, að fiskiveiðarnar eru ekki svo staðbundnar, að hægt sje að ganga út frá því, að á neinum vissum slóðum fiskist til lengdar, því að reynslan er sú, að varla er hægt að ná nema tveimur túrum á sama stað. Þá virtist mjer hv.flm. gefa í skyn, að það væri ekki með feldu, ef við þjenuðum ekki á ísfiskveiðunum eins og útlendingar. En það er nú samt svo, að við gerum það ekki, vegna þess hve miklu við þurfum að svara til annara. Reynslan hefir því orðið sú, að ísfiskveiðarnar hafa í mörg ár ekki gert betur en standa undir sjer. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg sje eftir þeim tíma, sem farið hefir í það að ræða þetta marklausa mál, enda þótt jeg hafi ekki sjeð mjer annað fært en að taka dálítinn þátt í vitleysunni, úr því á annað borð var búið að leiða hana inn í deildina.

Sigurður Eggerz Það var sjerstaklega annar liður till., sem mjer skilst, að ekki verði gengið þegjandi framhjá. Jeg vildi því, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp það, sem þar stendur. Það á sem sje að skipa nefnd til að rannsaka „á hvern hátt verði best fyrir komið stjórn og eignarumráðum þessara útgerðarfyrirtækja, með tilliti til hagsmuna starfsfólksins alls og þjóðarheildarinnar“. Nú er að athuga, hvaða ráð eru til þess að breyta eignarumráðum þessara fyrirtækja. Þar mælir 63. gr.stjskr. svo um, að eignarrjetturinn sje friðhelgur og að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji, og þarf til þess lagafyrirmæli og komi fult verð fyrir. Eftir þessu verður engin breyt. gerð á eignarumráðum þessara fyrirtækja nema að taka þau eignarnámi.

Hægt er það öðruvísi

. Og það er enginn minsti vafi á því, að í þeim tilgangi er þessi till. komin fram. Orðalagið virðist benda ótvírætt til þess, að það, sem vakir fyrir flm., sje að láta þjóðnýta togarana. En mjer er nú sem jeg sjái framan í suma hv.þdm., ef fram kæmi till. um, hvernig haga skuli eignarumráðum yfir jörðum. Og þó er margt ólíklegra en að slík till. kæmi fram. Hv. flm. hefir sjálfur haldið því fram, að taka bæri af bændunum eignarumráðin yfir jörðum. Það getur því engum dulist, að þessi þáltill. er til þess ætluð að gefa þjóðnýtingunni byr undir báða vængi, og jeg vil taka það fram, að jeg er, að þessu athuguðu, mjög andvígur þessari till. og óska þess, að hún komist aldrei lifandi út úr þessari hv. d. Mjer kemur ekki til hugar að neita því, að það kunni að vera einhverjir gallar á togaraútgerðinni eins og henni nú er háttað. Ekkert er alfullkomið í þessum heimi. Og þar eru fyrirtæki þau, sem ríkið lætur reka fyrir sinn reikning, áreiðanlega engin undantekning, og síst standa þau einstaklingsfyrirtækjum alment framar. Ríkisrekstur á þeim fyrirtækjum, sem áður hafa verið í einstökum höndum, hefir ennþá ekki reynst nein fyrirmynd að einu eða neinu leyti, og er því síst um gott fordæmi að ræða þar. En hinu verður ekki neitað, að það er einstaklingsframtakið, sem skapað hefir togaraútgerðina. Það voru nokkrir áræðnir menn, og sumir ekki langt frá mjer hjer í þessari deild, sem byrjuðu með því að lána fje til þessarar atvinnugreinar og koma henni af stað. Þá studdi það og ekki lítið vöxt og viðgang þessarar atvinnugreinar, að við áttum og eigum framúrskarandi duglega sjómenn. Þessu tvennu er það að þakka, að togaraútgerðin hefir náð þeirri framþróun, sem raun ber vitni um. Botnvörpuskipaútgerðin er nú, fyrir framtak og dugnað einstaklinganna, orðin einn stærsti liðurinn í þjóðarbúskap vorum. Þess vegna dettur mjer í hug, hvort einstaklingsframtakið, sem skapað hefir þessa atvinnugrein, muni ekki einnig vera færast um að gera þær umbætur, sem nauðsynlegar eru. Till. ætlast til, að nefndin sje skipuð samkv. 35. gr.stjskr. En sú gr. gerir efalaust ráð fyrir, að slíkar nefndir starfi einungis meðan þingið situr. Og athugi menn, hvað það er, sem á að rannsaka, verður það nokkurnveginn einsætt, að þingnefnd er ofvaxið að leysa slíka rannsókn af hendi. Að hugsa sjer, ef ætti að taka slíkt alvarlega, að þm. ættu að fara að rannsaka, með hverjum hætti væri hægt að gera rekstur togaraútgerðarinnar ódýrari! Þess væri síst að vænta, að hv.þm., að þeim ólöstuðum, gætu leyst slíka rannsókn sómasamlega af hendi, bæði vegna anna um þingtímann og vegna skorts á sjerþekkingu á þessum málum. Á hinn bóginn er mjer kunnugt um, að margir útgerðarmenn eru sífelt að gera slíka rannsókn. Jeg þekki t. d. útgerðarmann, sem skiftir við Íslandsbanka, sem beinlínis hefir það markmið að endurbæta útgerðarháttu alla, og hann hefir þegar gert margar þarfar nýjungar, og hann er altaf að finna nýtt og nýtt. Jeg verð því að halda, að þótt settir væru til þessa starfa menn úr þessari hv. deild, að slíkt myndi bera fremur ljelegan árangur. Jeg vil að lokum endurtaka það, sem jeg sagði í byrjun ræðu minnar, að bak við þessa till. liggur þjóðnýtingarhugsunin; um það er ekki að villast. Orðalag greinarinnar og efni bendir skýlaust til þess. Hjer er þjóðnýtingarkenningin á ferðum. Og jeg skal segja það fyrir mitt leyti, að jeg er hræddur við þessa stefnu og jeg vil biðja hv.þdm. vel að athuga það, að því meiri ástæða er til að vera sjerstaklega á verði, þar sem forvígismenn stefnunnar hafa miklu stærri aðstöðu hjer á þingi en alment gerist, ráða miklu um úrslit mála og láta ekkert tækifæri ónotað til þess að læða inn áhugamálum sínum og flokksmálum, án þess að beri mikið á. Og eðlilegt er, að þeir reyni að koma að sínum áhugamálum, en hitt er ásökunarefni, ef hv. d. athugar ekki, hvert er verið að fara. Hv. flm., sem er mjög slyngur ræðumaður, mintist ekkert á þjóðnýtingu í sinni ræðu, en reyndi hinsvegar að læða þessu með lagni inn í huga manna, sem allir eru á móti nema jafnaðarmenn. Hvað sem annars verður um þetta mál, hvort sem það fer í n. eða ekki, þá verður að strádrepa þessa till., því að hún miðar fyrst og fremst að þjóðnýtingu togaranna; svo koma jarðirnar á eftir, og er þá lítið orðið úr friðhelgi eignarrjettarins.