Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Þetta mál er hingað komið úr hv. Nd. Það hefur verið rætt þar allýtarlega, og að viðstöddum, að ég held, öllum hv. dm. hér. Ég sé því ekki ástæðu til umr. hér um málið. Ég vísa um það til frv. sjálfs og umr. um það í gær. Það eina, sem ég vil taka fram, er það, að þessi leið, sem farin er vegna breyttra aðstæðna, felur í sér möguleika til jafnskjótrar afgreiðslu eins og þótt málið hefði verið fram borið í sinni fyrstu mynd. En frá því hefur verið fallið eftir ýtarlegar umr. við þm. Ég geri ráð fyrir, að til álita komi að vísa málinu til n., en vænti, að það fái skjóta afgreiðslu, þar eð þingi á að slíta í dag. Ég vona, að málinu þyki enginn ósómi sýndur, þótt því sé hraðað sem auðið er, með því að hv. þm. er málið svo kunnugt.



Því fer alls fjarri, að þetta stærsta mál, sem Alþ. hefur haft til afgreiðslu, skuli a. m. k. ekki sæta venjulegri meðferð mála hér. Og ofan á hina mestu lítilsvirðingu, sem málinu er sýnd með þessari afgreiðslu, kemur vitanlega ekki til mála að flaustra því af, eins og hæstv. forsrh. vill. En þetta er í samræmi við alla sögu málsins, sem ég mun nú rekja. Tel ég margt vera óframkomið í henni, sem landsmenn eigi heimtingu á að fá að vita. Með þessu frv. er ætlazt til, að nýrri gr. verði bætt við stjskr. og í henni verði heimild til að breyta stjskr. Í þessu atriði er um leið gerð undantekning frá því ákvæði stjskr., að henni megi ekki breyta, nema með tvennum kosningum. Ástæðan til þessarar undantekningar er að auðvelda afgreiðslu málsins, er menn kynnu að verða sammála um að taka síðasta skrefið í sjálfstæðismálinu. Eins og frv. liggur hér fyrir, er það ekkert sjálfstæðismál. Það er aðeins fyrirkomulagsatriði hér innanlands, til að spara einar kosningar, er þar að kemur. Á þetta benti hv. þm. Borgf. við 1. umr. í Nd. og enn fremur, að með þessu væri málið lagt á hilluna fyrst um sinn. Þetta er hin nákvæmasta lýsing á sannleikanum. Það er auðséð á blöðunum í morgun, að nú á að telja þjóðinni trú um, að þessi snuða sé sjálfstæðismálið, sem lofað var. Sumir hv. þm. telja það spor í rétta átt, aðrir telja það kyrrstöðu. Það er víst, ef hv. þm. skoða það með einlægni í huga sér, þá sjá þeir, að það er hvorugt. Það er spor aftur á bak. Og hvers vegna? Allir hv. þm. geta verið sammála um það, að þetta frv. hefði ekki verið sýnt hér á hv. Alþ., ef stj. hefði ekki verið búin að marglofa að leysa sjálfstæðismálið á þessu og næsta þingi. Þetta frv. er því spor aftur á bak, það er ekkert í sjálfu sér nema ný óheilindi í sjálfstæðismálinu. Þessi loforð og yfirlýsingar til þjóðarinnar í vor fyrir kosningarnar voru að vísu gefin í óvenjulegri fljótfærni, án þess að vitað væri, hvort hægt væri að standa við þau. Og nú reynist þetta ekki hægt. Þetta frv. er því fram borið til þess að reyna að draga fjöður yfir brigðmælgi við kjósendur, Það er ekkert sjálfstæðismál, það er gervimál, eins konar uppbót, sem þó engin er, til að reyna að bæta að einhverju þau loforð, sem ekki var staðið við. Og ef skoða á það í réttu ljósi, þá er það í þessu ljósi. En það er sagt, að ein ósannindi krefjist sjö annarra ósanninda á varðbergi, enda er byrjað að varpa gerviljósi á þetta mál í blöðunum. En þessi hula yfir brigðmælgina efast ég nú um, að komi stj. að nokkru gagni, því að ég held, að hún sé of þunn. Það verður ekki hægt að villa þjóðinni sýn með henni. Það er hvorki hægt né rétt að ganga fram hjá því, af hverju ógæfan stafar, því að í þessu máli hefur skeð þjóðarógæfa, og hún er mikil. Hún stafar af því, að í sjálfstæðismálinu hafa verið brotnar þær drengskapar- og starfsreglur, sem gilt hafa að mestu í því máli síðan 1918. Flokkarnir hafa, þrátt fyrir deilur um önnur mál, reynt að halda frið um sjálfstæðismálið og ekki brotið þá reglu a,ð gera það að sinu flokksmáli. Öll spor, sem stigin hafa verið í því, hafa verið vandlega athuguð og undirbúin af öllum aðalflokkum og haft um þau fullkomið samkomulag. Þannig var t. d. staðið að samþykktunum 10. apríl 1940 og 17. maí 1941, sem voru einróma og Alþ, til sæmdar út á við. Dómarnir um þær voru á einn veg erlendis. Frá þessari starfsreglu var vikið síðast liðið vor. Þá var málið gert að kosningamáli og flokksmáli fyrir einn flokk. Það var sagt, að sjálfstæðismálið væri aðalmálið og kjördæmamálið leiðin að því. Því var haldið fram, að ef Framsfl. fengi stöðvunarvald í því, þá mundi hann nota það til þess að bregða fæti fyrir sjálfstæðismálið á þessu þingi. Undir forustu Sjálfstfl. skyldi málið leyst, ef stjórnarflokkarnir fengju meiri hl. Þannig var talað fyrir kosningarnar. En eins og nú er ástatt, hlustuðu, því miður, fleiri en íslenzka þjóðin á þessi kosningaloforð í sjálfstæðismáli Íslands. Út af fyrir sig var það óverjandi, er stj. lofaði lausn á viðkvæmasta máli þjóðarinnar, að hún skyldi ekki undirbúa það betur en svo, að nú er verið að svíkja þetta loforð hér á Alþ. Það er hætt við, að þetta verði ekki til að auka tiltrú manna til Alþ. um sameiginlega og örugga lausn þessa máls. Auðsætt er, að taka verður tillit til þessa. En svik stj. um framkvæmd málsins og tjónið, sem því er unnið, er þó vitanlega stærsta atriðið í þessu öllu. Það er kannske ekki það allra stærsta, heldur hitt, að þessari ríkisstj. hefur tekizt með framkomu sinni í þessu máli að minnka virðingu umheimsins fyrir okkur meir en nokkurri ríkisstj. hefur áður nokkurn tíma tekizt í þessu landi. Ég er ekki í neinum vafa um það, að flestir Íslendingar hugsa þannig um þetta mál. Eins og málum er nú komið, var þess vegna aðeins um tvo kosti að velja. Sá var annar að standa við þær yfirlýsingar og þau loforð, sem gefin höfðu verið, hvað sem það kostaði og hvað sem í skærist. Hinn kosturinn var að kannast hreinskilnislega við og svo drengilega sem verða mátti, að í kosningabaráttunni voru gefin oftöluð og lítt hugsuð kosningaloforð, - og segja bara eins og er: Þetta var fljótfærni og glópska, og við getum ekki staðið við þetta. Það var þá þar með látið sitja við ákveðnar samþykktir og einróma, sem Alþ. gerði 10. apríl 1940 og 17. maí 1941. Með þessum samþykktum tókum við okkar mál í okkar hendur að svo stöddu og án þess að gera nokkra breyt. á stjskr. Og það hefur enginn orðið var við, að sú aðferð hafi komið að sök. Hér höfðum við þess vegna fordæmið. Við gátum gert með þessum sama hætti samþykkt hér á Alþ. um fullt og endanlegt frelsi þjóðinni til handa, hvenær sem við teljum fært að taka það frelsi í okkar hendur. Þetta höfum við gert þannig til bráðabirgða. Þessi skipan hefur staðið í þrjú ár, og við getum gert hana endanlega, án þess að kosningar fari fram og án þess að við fyrst semjum stjskr. um það, að þetta skuli okkur heimilt. Við höfðum ekkert stjórnarskrárákvæði eða heimildarl., þegar við gerðum þetta fyrir þremur árum. Ég hygg, að flest lýðveldi eða öll séu orðin til með þessum hætti. Og slík vinnuaðferð, sem hér er viðhöfð, að semja heimildarl. í stjskr.formi til þess, að við megum gera þetta, hefur víst engum lifandi manni dottið í hug fyrr en það var fundið upp fyrir nokkrum dögum. Og þetta var ekki fundið upp, til þess að auðvelda lausn málsins, heldur til þess að auðvelda það, að stj. gæti dregið með þessu fjöður yfir sárustu nekt sína, litið eitthvað betur út í næstu kosningum. Þetta er það skammarlega við þetta gervimál. Óheilindi og óhreinskilni eru öllum málum háskaleg, en engu máli háskalegri en einmitt sjálfstæðismálinu. Frá mínu sjónarmiði er frv. þetta eingöngu að bæta gráu ofan á svart. Það er þýðingarlaust fyrir sjálfstæðismálið og þýðingarlaust sem yfirbreiðsla fyrir þá, sem loforðin gáfu í vor. Yfirbreiðslan er svo gegnsæ, að kjósendur sjá í gegn um hana. Hjá íslenzku þjóðinni eykur þetta tortryggni og tiltrúarleysi til Alþ. Hjá umheiminum gerir þetta okkur enn þá broslegri heldur en við áður vorum orðnir í þessu máli, og vorum við það vissulega nægilega fyrir. Það er áreiðanlega spor stigið aftur á bak að koma með þessi óheilindi í sjálfstæðismálinu, eingöngu til þess að dvelja enn fyrir. Ég hygg ég skýri bezt aðstöðu flokksins, sem ég tilheyri, til þessa máls með því að rifja upp í fáum dráttum sögu sjálfstæðismálsins síðan 1940. Úr því að einn þm. úr stjórnarflokknum hefur skýrt frá vissu atriði á opnum fundi Alþ., þá er það vitanlega ekki neitt leyndarmál, enda ólíklegt, að hann hafi gert það án þess að frá til þess samþykki ríkisstj. Hinn 17. maí 1941 gerir Alþ. samþykktir í sjálfstæðismáli Íslendinga og lýsir yfir, að vegna vanefnda af hálfu konungs höfum við öðlazt réttindi til fullra sambandsslita við Danmörku og til lýðveldisstofnunar. En jafnframt var samþ., að þótt þessi réttur væri ekki gerður gildandi þá, skyldi það ekki dragast lengur en til stríðsloka eða til 17. maí 1944. Þessi tvö tímatakmörk voru sett vegna þess, að ef styrjöldin stæði lengur en til 1944, ætluðum við að leysa okkar mál á því ári. En ef styrjöldinni lyki fyrir 17. maí 1944, þá ætluðum við að ljúka málinu í síðasta lagi í stríðslok. Það munu allir hafa gengið út frá því, að við þetta samkomulag, sem kostaði svo mikil vandræði að ná, yrði staðið og ekki við því hróflað í neinum flokkslegum tilgangi. Það hafði verið ósamkomulag á milli flokkanna og í flokkunum innbyrðis áður en þetta samkomulag náðist. Ég hef áður skýrt frá því, að ég hafði rökstuddar ástæður til að treysta því, að ekki yrði hreyft við stjórnarskránni með hinu svokallaða kjördæmamálið á síðasta þingi. Ég ætla ekki að fara inn á það, hverjar þessar rökstuddu ástæður voru. En þeim til viðbótar hafði bæði ég og aðrir þm. fulla ástæðu til að álíta, að engum þm. kæmi til hugar að koma fram með frv. til breyt. á stjskr., meðan sjálfstæðismálið stóð svo sem samþykktirnar frá 17. maí 1942 höfðu markað með einróma samþykki þingsins. Menn gengu almennt út frá því, að ef breyt. yrði gerð á stjskr. á annað borð, þá yrði ekki hjá því komizt að fella úr stjskr. þau ákvæði, sem hljóðuðu um konunginn og konungserfðir. En að fara að breyta stjskr. var sama og að opna sjálfstæðismálið. Þegar kjördæmamálið var tekið upp á síðasta þingi, var af þessari ástæðu, sem ég greindi, þegar auðsætt, að fyrst stjskr. átti að hreyfa, varð ekki hjá því komizt að leysa sjálfstæðismálið um leið, samkv. þeim skilningi, sem menn höfðu á því haft. Flokkarnir, sem stóðu að kjördæmaskipuninni, viðurkenndu þetta undir eins og þeim var á það bent, og héldu meira að segja fram, að þeir hefðu alltaf - og þegar þeir tóku kjördæmamálið upp - hugsað fyrir þeirri lausn. Og þeir komu með till. í samræmi við það og gáfu síðan loforð, sem ég hef rakið, í sambandi við þá till. Og þetta gekk meira að segja svo langt, að innan Alþfl. og Sjálfstfl. var þetta atriði, lýðveldisstjórnarskráin, gert að aðalmáli í kosningunum, svo sem hefur verið tekið fram í umr. um þetta mál. Nú vil ég ekki halda því fram, að það sé beint brot á samþykktum Alþ. frá 17. maí 1941, að málið er tekið upp með þessum hætti, því að í samþykktunum stendur, að það skuli tekið upp í síðasta lagi árið 1944 eða í stríðslok. En það segir ekki, að ekki megi taka sjálfstæðismálið upp fyrr. En þó að orðalagið sé þannig - og af skiljanlegum ástæðum -, að ekki mætti þetta vera síðar en þennan tiltekna tíma, þá gengu menn almennt út frá því, þegar samþykktirnar voru gerðar 1941, að sjálfstæðismálið yrði ekki hreyft fyrr en 1944 eða þá í stríðslok, ef þau yrðu fyrr, nema þá eitthvað sérstakt kæmi fyrir, sem enn er ekki til að dreifa. Með kjördæmamálinu og því, sem gerzt hefur í sambandi við það, var því raunverulega brotið það samkomulag, sem gert var einróma á Alþ. 17. maí 1941. Það var ekki aðeins, að teknar væru upp nýjar starfsreglur, heldur var í raun og veru brotið þetta samkomulag. Og ég hygg sannast að segja, að það muni sýna sig, að þessi atburður sé í þessu máli, og kannske í fleirum, einhver hinn örlagaríkasti, sem gerzt hefur í íslenzkum stjórnmálum um langt skeið. Hér er ekki hægt að ganga fram hjá því, að þegar samþykktirnar 17. maí voru gerðar, var a. m. k. af mörgum þm. tekið tillit algerlega til þrenns: Við vildum vera vissir um, að við stæðum á okkar rétti, sem hefur verið langsterkasta vopn okkar í sjálfstæðisbaráttunni. Og þess vegna var það, að þó að við teldum okkur hafa riftunarréttinn, þá vildum við ekki nota hann, nema í neyðartilfelli. Í öðru lagi vildum við leysa málið þannig, að það væri Dönum sem sársaukaminnst. Og mörgum fannst það ekki alls kostar drengilegt að nota riftunarréttinn meðan Danmörk var hernumið land. Í þriðja lagi höfðum við, áður en við lýstum nokkru yfir um það, hvað við ætluðumst fyrir í sjálfstæðismálinu, fengið, án þess að við grennsluðumst eftir því, vitneskju um það, beinlínis skilaboð, frá ensku stj. - skilaboð, sem birt voru hér í blöðum, og þess vegna var það, sem nú er að gerast, ekkert leyndarmál, - að þeir væru mótfallnir því, að við leystum sjálfstæðismálið árið 1941, og töldu rétt, að við létum það bíða til þess tíma, sem samningar við Dani tilskildu. Það kom þá beinlínis fram í viðræðum, sem ég átti um málið, að Englendingar höfðu borið sig saman við Bandaríkin, áður en þeir gáfu þessa yfirlýsingu. Fundarhlé vegna loftvarnarmerkis. Ég var kominn að því að gera grein fyrir, hverjar hefðu verið þær þrjár meginástæður, sem ollu því, að við gerðum samþykkt 17. maí 1941 með þeim hætti, sem raun ber vitni, að ekki var gengið endanlega frá sjálfstæðismálinu. Ég gerði grein fyrir því, hvernig afstaða Englands hefði verið, og við vissum jafnframt, að það var sameiginleg afstaða Englands og Bandaríkjanna í sjálfstæðismálum okkar. Ég hef einatt verið þeirrar skoðunar, að hvað sem öllum sjálfstæðisyfirlýsingum líður, gætum við ekki öðlazt eða varðveitt neitt varanlegt sjálfstæði nema með velvild og skilningi þeirra þjóða eða þjóðar, sem mestu ræður á Atlantshafi, hver sem sú þjóð er eða verður. Við þurfum ekki, þrátt fyrir það, að spyrja þær um, hvenær við stígum síðasta skrefið í fullveldismálinu. Þessi skoðun hefur frekar styrkzt en veikzt í þessari styrjöld og með styrjöldinni frá 1914–18, að ógleymdri Napóleonsstyrjöldinni, held ég, að það ætti að vera okkur fullljóst, að þetta er staðreynd. Tækni nútímans hefur fært okkur nær umheiminum en áður, og ef til vill er viðhorfið til fulls sjálfstæðis smáríkja að breytast meir en við gerum okkur ljóst. Ég hef litið svo á, að með skynsamlegri framkomu í sjálfstæðismáli okkar út á við og með því að sýna, að við séum menn til að laga vandamál okkar inn á við, mundum við geta aflað okkur þess trausts, sem væri okkar bezta og varanlegasta lausn í sjálfstæðismálinu, að ógleymdri þeirri virðingu, sem menningarþjóðirnar bera fyrir okkar sérstöku tungu og gömlu menningu. En þegar hæstv. forsrh. lýsti yfir því í Morgunblaðinu afdráttarlaust, sem hann hafði ekki gert á Alþ., að sjálfstæðismálið yrði leyst undir forustu Sjálfstfl. á þessu þingi og haustþinginu og lýðveldi stofnað, gekk ég út frá því sem alveg vísu, að hann hefði þá alveg gengið úr skugga um það, að málið yrði leyst með velvild eða a. m. k. án mótstöðu þeirra tveggja stórvelda, sem við eigum nú mest skipti við. Ég hafði alveg sérstaka ástæðu til að vera viss í minni sök, þar sem mér var kunnugt af samstarfinu í fyrrv. ríkisstj., að hann hafði, og ég held réttilega, tekið verulegt tillit til þessara aðila, þegar gengið var frá samþykktinni 17. maí 1941, enda sannar afstaða hans nú í sjálfstæðismálinu þetta bezt. Hæstv. stj. hafði ágæta aðstöðu til að afla sér þessarar vitneskju, þar sem hér voru tveir mjög merkir fulltrúar fyrir bæði ríkin og við höfðum einnig sendiherra hjá báðum þjóðunum. Ég hygg, að flestum eða öllum þm., a. m. k. úr Framsfl., hefði farið líkt og mér í þessu máli, að þeir hafi verið þess fullvissir, eftir þessa afdráttarlausu yfirlýsingu hæstv. forsrh., að hann hefði aflað sér vitneskju um það, að andstaða þessara tveggja stórvelda væri ekki lengur neinn þröskuldur í vegi málsins. En við alþm., og raunar allir aðrir, vorum fullvissaðir um þetta atriði með enn fleiri yfirlýsingum frá ríkisstj. Hæstv. atvmrh. sagði á tveimur fundum, þar sem ég var staddur, að nú væri hinn hentugasti tími til að leysa málið án mótstöðu utan að. Hæstv. fjmrh. lýsti yfir því í útvarpsræðu rétt fyrir kosningarnar, að ekkert væri nú til fyrirstöðu væntanlegri lausn sjálfstæðismálsins, ef Íslendingar vildu. Hvernig gat nú nokkrum, sem vissi það, að samþykktirnar 11. maí 1941 voru ekki endanlegar samþykktir í sjálfstæðismálinu, að verulegu leyti vegna andstöðu umræddra stórvelda, komið það til hugar, að ráðh. gæfu svo afdráttarlausar yfirlýsingar, eiginlega fyrir hönd Alþ., án þess að þeir vissu, að það, sem hafði haft veruleg, að ekki sé sagt afgerandi, áhrif á meðferð málsins á Alþ., væri gerbreytt? Ég vil ekki með þessu slá því föstu, að það eigi að vera regla að leita eftir vilja stórveldanna í sjálfstæðismáli okkar. En hitt segi ég hiklaust, og ætli það verði ekki skoðun nokkuð margra, að það er alveg ófyrirgefanlegt pólitískt glappaskot að grennslast ekki eftir þessu atriði, eins og á stóð, þar sem við höfðum áður óumbeðið fengið að vita um þessa andstöðu og Alþ. a. m. k. haft hliðsjón af henni, þegar það afgreiddi málið 1941, sérstaklega þegar þess er gætt, að hæstv. ríkisstj. virðist frá upphafi hafa ætlað sér að slá þegar undan í málinu, ef þessi mótstaða væri enn fyrir hendi. En fyrst það er nú komið á daginn, sem fáa hafði grunað, að engin eftirgrennslun átti sér stað, áður en yfirlýsingarnar voru gefnar, átti þessi vinnuaðferð ekki að geta þýtt nema aðeins eitt, ef einhver hugsun liggur bak við loforð og yfirlýsingar hæstv. stj. Það er, að hæstv. ríkisstj. hafi ætlað sér að afgreiða málið, eða a. m. k. að gera það að ákveðinni till. sinni og fráfararatriði, að málið yrði afgr., hvort sem andstaða umræddra ríkja var breytt eða ekki, því að hæstv. ríkisstj. hlýtur að hafa séð það fyrir fram, að þegar hún, eftir allar yfirlýsingarnar, hættir við allt saman við fyrsta andblæ, hefur hún unnið sjálfstæðismálinu mjög mikið, ef ekki óbætanlegt tjón, bæði inn á við og út á við. Enn fremur hefur hún aflað okkur talsverðrar lítilsvirðingar umheimsins. Ég held áfram að rekja gang málsins síðustu mánuði. Eftir kosningarnar tók ég mér nokkurra daga sumarfrí uppi í Borgarfirði. Þá var skrifuð árásargrein á mig í Morgunblaðið, þar sem sagt var með þjósti, að ég væri að dunda við laxveiðar uppi í Borgarfirði og tefði fyrir afgreiðslu stjórnarskrármálsins, sem þingið biði eftir. Þegar ég kom suður, var verið að leggja síðustu hönd á stjórnarskrána, hún var raunverulega alveg tilbúin. Á leiðinni suður mætti ég hv. þm. S.-Þ., sem skýrði mér frá störfunum í n. og að hann hefði lagt til, að málið fengi að ganga til flokkanna til athugunar. Ég mætti síðan á næsta fundi, og það hefur verið lesin upp yfirlýsing mín um það, að ég væri þessari afstöðu hans algerlega sammála, en hann hafði jafnframt lýst yfir því, að hann væri því persónulega samþykkur, að sjálfstæðismálið væri leyst á þessu þingi. Ég get um þetta út af þeim bókunum, sem upp hafa verið lesnar og vil skýrt taka fram, að yfirlýsing mín um, að ég væri því samþykkur; að málið gengi til flokkanna, breytir engu um yfirlýsingar minar og afstöðu til sjálfstæðismálsins fyrr og síðar. Þó að þessi bókun þýði þetta út af fyrir sig, þá gaf ég yfirlýsingar í nefndinni bæði fyrr og síðar, þótt það sé ekki bókað, sem genga nákvæmlega í sömu átt og þessi yfirlýsing. Þegar suður kom, standa mál þannig, eins og ég sagði, að verið er að leggja síðustu hönd á verkið. Þá er fullvíst, að 3/5 hlutar Alþingis ætla að afgreiða málið. Ég geng þá vitanlega út frá því sem gefnu, að sú andstaða tveggja stórvelda, sem áður hafði verið gegn málinu, væri horfin. Ríkisstj. er búin að tilkynna konungi, að það eigi að setja hann af, það er gert fyrir kurteisi sakir, svo að honum gefist kostur á að segja af sér. M. ö. o., ástæðurnar, sem áður höfðu verið fyrir hendi um andstöðu stórveldanna, voru að sjálfsögðu horfnar eftir yfirlýsingar hæstv. forsrh., og sú tilfinningasemi, sem verið hefur gagnvart Dönum, var ekki lengur í vegi, þar sem búið var að tilkynna konungi, að sporið yrði nú stigið, og það var vitað, að 3/5 hlutar þingsins voru þessari aðferð samþykkir. Mér hefði aldrei dottið í hug, ef ætti að stíga síðasta skref í sjálfstæðismálinu, sem meiri hl. þings hefði verið samþykkur, hvað óánægður sem ég hefði verið með málsmeðferðina, að greiða atkv. á móti því, að síðasta skrefið yrði stigið, sérstaklega af því að ég sagði af mér með tilliti til þeirrar stjórnarskrárbreyt., sem gerð hefur verið, því að út á við hefði það litið út sem veruleg andstaða gegn málinu, ef maður, sem gegnt hefur þeim störfum, sem ég hef gegnt að undanförnu, væri málinu andvígur. Ég skýrði því n. frá, að ég mundi ekki beita mér gegn því, að málið yrði afgr., síður en svo, ég mundi vera því fylgjandi. En svo, þegar málið stendur þannig, að hæstv. stj. hefur lýst yfir, að málið verði leyst, vitað er, að 3/5 hlutar þingsins standa að þessari lausn samkv. loforði, einn af þeim, sem óánægðastur hafði verið með þessa málsmeðferð, hafði lýst yfir, að hann mundi ekki vera á móti málinu, heldur greiða atkv. með því, og búið er að tilkynna konungi Dana, að nú verði sporið stigið, svo að honum gefist tækifæri til að segja af sér, þá er allt í einu lýst yfir því, að nýtt viðhorf hafi skapazt í málinu: En það er ósatt, það hefur ekkert nýtt viðhorf skapazt í málinu, - ekki neitt. Þær yfirlýsingar, sem Bretar upphaflega gáfu, voru gerðar í samráði við Bandaríkin, eins og ég hef margsinnis tekið fram og mun hafa tekið fram opinberlega á prenti. Þess vegna var það, að við gátum búizt við og máttum búast við, að þessi andstaða væri enn þá til staðar, við gátum a. m. k. ekki verið vissir, meðan það hafði ekki verið rannsakað. Það hefur því ekkert nýtt komið fram í málinu, ekki nokkur skapaður hlutur, það kom bara frá öðru ríki, sem vitað var áður, að leit þannig á málið. Og hvers vegna? Vegna þess, að það ríki, sem áður hafði hernumið okkur, og það ríki, sem nú hefur hernumið okkur, þau vilja ekki láta neitt ríki, meðan þessi styrjöld stendur, og það er í samræmi við Atlantshafsyfirlýsingu þeirra, gera breytingar á stjórnskipulagi sínu. Af þessu er augljóst, að ekkert nýtt hefur skeð, en stj. gleymdi bara, þegar hún gaf yfirlýsingarnar um, að nú yrði síðasta skrefið í sjálfstæðismálinu stigið, að grennslast eftir, hvort þær hindranir, sem voru í vegi málsins 17. maí 1941, væru enn þá fyrir hendi eða ekki. Hún getur sagt eins og maðurinn : Mér gleymdist að geta þess, að ég kann ekki að róa,“ svo glópskukennd er þessi framkomu. Þess vegna er hér ekkert nýtt annað en það, að hér hefur verið viðhöfð sú allra einkennilegasta og fljótfærnislegasta pólitíska aðferð, sem þekkzt hefur. Niðurstaðan er líka þessi, að eftir allar yfirlýsingarnar og loforðin, sem búið er að gefa þjóðinni, er allt svikið, og eftir allar yfirlýsingarnar, sem búið er að gefa umheiminum, er lekið niður við fyrstu andstöðu, og eftir yfirlýsingarnar, sem við erum búnir að gefa Danakonungi, töpum við virðingunni gagnvart Norðurlöndum. Þetta er það, sem út á við hefst upp úr þessum vinnubrögðum, en þjóðin er sett til baka, hrygg og vonsvikin. Ég hygg satt að segja, að þessi vinnuaðferð sé nokkurn veginn einsdæmi hjá nokkurri ríkisstj. eftir allar yfirlýsingarnar, sem gefnar hafa verið, og svo í ofanálag að reyna að telja þjóðinni trú um það, sem kemur fram í Morgunblaðinu í morgun, að nýtt og óvænt viðhorf hafi komið fram í sjálfstæðismálinu, svo að nú verði að fara aðra leið, en sannleikurinn er aðeins sá, að stj. hefur gleymt að athuga, áður en hún gaf allar yfirlýsingarnar, hvort gömlu andstöðunni, sem allir vissu, að var til, hefði verið rutt úr vegi eða ekki. Ég býst ekki við, að ég orðlengi miklu meira um þetta mál, nema alveg sérstakt tilefni gefist til þess, en ég kunni ekki við að láta málið fara út úr þessari d., án þess að fyrir lægi í Alþt. grg. frá mér fyrir viðhorfi mínu til þessa máls og þessarar alveg einstöku málsmeðferðar í stærsta og viðkvæmasta máli þjóðarinnar. Sannleikurinn er sá, að eftir þessa meðferð ríkisstj. á sjálfstæðismálinu er í raun og veru ómögulegt, - ég veit ekki, hvort það verður gert, - fyrir þjóðina að þvo af sér þá minnkun og smán, sem yfir hana hefur gengið, nema að þvo af henni þá ríkisstj., sem nú situr, og fylgi við þá ríkisstj., sem þetta hefur gert.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Þeir, sem þekkja þennan mann, þurfa að sönnu ekki að vera undrandi við það, hve ákaflega hlakkar í honum yfir því, að við skulum ekki geta stigið lokaspor sjálfstæðismálsins með þeim hraða, sem við óskuðum. En þegar það er fyrrv. forsrh., sem hlakkar yfir þessu, hljóta menn að skammast sín fyrir það, að þess konar manni skuli hafa verið lyft hér í þá stöðu og hann hafi setið í henni 7 ár. Það er sorglegt til þess að vita, að við skulum vera komnir á svona lágt stig, að helgasta viðfangsefni þjóðarinnar skuli vera dregið inn í deilur á þann hátt, sem nú er gert. Ég vil forðast stór orð, en það er sorglegt, hvernig jafnvel langur valdaferill getur skilið eftir svo lítinn stjórnmálaþroska til að koma sæmilega fram í stórmáli sem þessu.

Drottinn minn, að heyra þessi svör!

Ég trúi því vel, að hv. þm. Str. þurfi núna að andvarpa til drottins síns og skilur þó hvergi nærri sjálfur, hve báglega hann er staddur með hinn auma málstað sinn. Þessi hv. þm. talar um það sem eins konar glæp, að við sjálfstæðismenn skulum hafa haft hug á að ljúka stjórnarskrármálinu á þessu hausti og stjórnin ráðgert að bera málið fyrir þetta þing í frumvarpsformi. Hann talar þar um fávizku, glópsku og fljótfærni og lætur sér fleira slíkt um munn fara. En ef við sláum upp í fundabók stjórnarskrárnefndar 11. júlí í sumar, sjáum víð, að formaður Framsfl., sem kunnur er að því að hafa stöðugt verið mjög ákveðinn í að afgreiða sjálfstæðismálið sem fyrst, lætur bóka eftir sér, að hann vill, „vegna annarra nefndarmanna taka fram þá persónulegu skoðun mína, að ég tel sjálfsagt að ljúka nú í sumar eða haust sambandsslitum við Danmörku á grundvelli yfirlýsingar Alþingis 17. maí 1941 með þeim hætti, að stofnsett verði íslenzkt þjóðveldi, þar sem forsetinn tekur við starfi konungs eftir því, seni eðli málsins leyfir. Þessa breytingu vil ég mæla með, að þjóðin framkvæmi, annaðhvort með vel undirbúnum þjóðfundi eða með stjórnskipunarlögum, sem fái fyrst endanlegt gildi við almenna atkvæðagreiðslu allra kjósenda í landinu.“ Þetta leggur formaður Framsfl. til, að sé gert þegar á þessu sumri. Það er í fullu samræmi við allan hans vilja í þessu máli, og ég veit, að hv. þm. Str. sá þá ekki aðra leið réttari. Þegar hann kemur á næsta nefndarfund, 15. júlí, lýsir hann yfir og lætur bóka, að hann sé „fyrir sitt leyti samþykkur bókun þeirri, er Jónas Jónsson kom með á fundi nefndarinnar 11. þ. m., enda kunnugt um hana áður.“ Það er eftirtektarvert, að þessi þm. leggur áherzlu á, að sér hafi áður verið kunnugt um bókun flokksformannsins, og verður ekki annað frekar af því ráðið en hann hafi þá fyrir fram verið henni samþykkur. Þarna stóð ekki á því, að hv. þm. Str. vildi stofna lýðveldið á þessu sumri. Svo kemur hann og segir: En mér bara datt ekki annað í hug en ríkisstj. væri búin að spyrja Breta og Bandaríkjamenn, hvort þeir væru því fylgjandi. - En því kom hann ekki, hinn reyndi stjórnmálamaður, fram með þetta í sumar og spurði : Hafið þið nú, drengir mínir, gert allt, sem þarf, spurt um þessi atriði? Eruð þið vissir um, að allt sé í lagi? Hann vildi 15. júlí óður og uppvægur stofna lýðveldið, en nú telur hann háskalegt glapræði að stíga nokkurt skref á þeirri braut. Ég veit ekki, hvað eru andstyggilegri látalæti en þetta og það í þessu máli, - þar sem hann snýst nú gegn till., sem hann varð fyrstur manna til að veita ákveðinn stuðning. Ég held, að hann hafi ekki sjálfur stungið upp á þessu. Eftir 3 ára samstarf við þennan mann verð ég að gefa honum þann vitnisburð, að honum er mjög sýnt um að velja úr till. annarra þá, sem bezt hentar, en frjór er hann ekki sjálfur. Nú vill hann velja þessari lausn, sem hann studdi, sem hraklegust orð. Þegar Framsfl. fékk um það fyrirspurn frá Sjálfstfl., hvort hann væri reiðubúinn að bera nú málið fram í frumvarpsformi, eða þá, hvaða leið hann vildi fara, svaraði hann engu öðru en því að vekja athygli á þeirri leið, sem nú liggur fyrir og hv. þm. Str. ræðst á. Hafi það verið nokkuð nema blekking, sýnir það, að þeir framsóknarmenn hafa gert ráð fyrir samþykkt einmitt þeirrar till. á þinginu, - hafa ekki gert málið upp á sama veg og hv. þm. Str. gerir nú, er hann kallar hana svík við fyrri ákvarðanir Alþ. Ég vildi ekki standa í sporum þessa hv. þm., þegar búið er að upplýsa hina síbreytilegu afstöðu hans og framkomu á öllum stigum þessa máls. Hátterni hans getur gefið útlendingum tilefni til annarra eins ummæla og þeirra, að hér sé um að ræða „certain factions“ á Íslandi. Ef nokkur Íslendingur ber ábyrgð á því, að erlendar þjóðir hafa farið að skipta sér af þessum málum, þá er það þessi þm. Um það, hvort nokkur ný viðhorf erlendra þjóða hafi verið kunn í málinu, þegar ákveðið var að leggja til að stíga lokaspor í sjálfstæðismálinu, get ég tekið örfátt fram. Þegar mér bárust skilaboð frá Bretum um málið eftir áramót 1941, verð ég að segja, að ég tók ekkert tillit til þess. Ég veit ekki, hverju hv. þm. Str., þáverandi forsrh., kann að hafa svarað. Þessi skilaboð bárust mér gegnum sendiherra Breta. En mér er kunnugt um, að síðar leit hinn sami sendiherra þeirra öðrum augum á sambandsmál okkar við Dani en í fyrstu, og ég tel mig hafa haft nokkra aðstöðu til að álíta, að ekki yrði frá Bretum mótspyrnu að vænta í sjálfstæðismálinu. Ég vil biðja hv. þm. að muna, að yfirlýsingin frá 17. maí 1941 um vilja Íslendinga til að setja af konunginn og segja upp sambandslögunum er aðalatriðið. Hitt er annað mál, hver hinn lagalegi réttur okkar er til að afnema konungdæmið, en um það kom ekkert nýtt fram. Nú vil ég, að hv. þm. Str. svari því, hverja hann spurði um ráð, þegar gerð var hin djarfa yfirlýsing 17. maí 1941. - Ef hann hefur spurt um leyfi eða ráð þá, sem ég veit ekki til, hefur hann gert það á bak við mig - eins og fleira. - Annars vil ég segja þessum hv. þm. það, ef hann er sá kappi, sem hann vill vera, þá fylgi hann bara mér í málinu, því að í þessu frv. eru möguleikar til þess að samþykkja lýðveldið á haustþinginu. Hann hefur aðstöðu til að koma á lýðveldi þá, ef ráðlegt þykir. Mér finnst lítið leggjast fyrir kappann, þegar hann telur það höfuðskömm að fylgja þeirri miðlunartill., sem hann varð fyrstur til að styðja, en skjalfest er, að áður var hann búinn að lýsa fylgi sínu við það að stíga nú lokasporið. Og það er honum, sem fylgzt hafði með málinu á öllum stigum þess og vissi allt hið sama og ég um afstöðu erlendra ríkja, mjög hæpin afsökun, að segjast nú hafa elt mig út í vitleysuna. Og ég spyr enn: Hverja eftirgrennslan hafði hann gert um hug stórveldanna til yfirlýsinganna 17. maí 1941? Þessi ræða hv. þm. Str. var annars eins konar heildarútgáfa af ræðum Framsflþm., sem um málið töluðu í Nd. í gær. Ég hef aldrei heyrt eins illa á málum haldið fyrir þann flokk og þá, þó að ýmsu hafi mátt venjast áður, og er það e. t. v. skiljanlegt, - málefnaundirstaðan er ekki góð. Einn framsóknarmannanna taldi þetta frv. vera spor í áttina. Annar þm., hv. 1. þm. S.-M. var ekki beint fagnandi yfir frv., en ræddi það af nokkru hófi, en þessi hv. fulltrúi flokksins hér í deildinni, svo gott sem upphafsmaður hugmyndarinnar, telur hana og frv. vera forsmán. Aðeins einn tilgangur er eins og rauður þráður gegnum ræðuhöld Framsfl., það er að láta málið líta út eins og flokkshagsmunir heimta, - og hjá Sósfl. hefur einnig á því borið. - Jafnframt ásaka fulltrúar Framsfl. Sjálfstfl. fyrir að vilja hafa kosningahag af að beita sér fyrir sjálfstæðismálinu. Sú ásökun er tilhæfulaus. Í útvarpsræðu við síðustu kosningar lýsti ég yfir því, að það mál væri allra flokka mál, eins og það á að vera. Hér á Alþ. var þetta mál fyrst borið fram, er kjördæmaskipunarmálið var afgreitt, svo að ekki yrði hægt að blanda þeim saman. Ég veit ekki, hvort nokkuð sýnir betur hug þm. Str. til sjálfstæðismálsins en það, að hann telur það svik við samþykktina frá 17. maí 1941 að reyna að fara að stofna lýðveldið á árinu 1942, en áður hefur hann ekki verið vissari á því en svo, að hann er búinn að taka undir þau ummæli, sem foringi hans lét bóka í stjórnarskrárnefnd 11. júlí í sumar, og syngur þar undir sinn bassa. En nú eru það svík! Er hægt að skýra það betur, hvernig hlakkar í þessum hv. manni, jafnskjótt og hann finnur örðugleika okkar í sjálfstæðismálinu? Ég get látið þessari aths. minni lokið að sinni. Ég harma ákaflega mikið, að svo skuli hafa farið um þetta mál, að það skuli þurfa að verða opinbert deilumál, eins og orðið er og mun verða enn meir við komandi kosningar. En það er e. t. v. í samræmi við aðra hegðun hv. þm. Str. að leiða málið á þá braut. Ég hafði í lengstu lög vonað, að hann léti sér nægja að hafa þetta hátterni frammi á öðrum sviðum, en hlífði sjálfstæðismálinu við því.



Mál það, sem hér er til umr., er kallað stjórnarskrármál, en er í raun og veru fjárhagsmál. Í raun og veru ætti það að heita : „Ég vil fá að vera með í stríðsgróðanum.“ Þetta mál, sem hefur vakið allmiklar deilur milli ráðh. úr fyrrv. ríkisstj. og stríðsgróðamanna, hefði aldrei komið fram nema út af þeim átökum, sem orðið hafa um dýrtíðina og stríðsgróðann. Það er ekki líklegt, að þessi stjskrbreyt. né sú, sem samþ. var fyrir nokkrum dögum, hefði verið nefnd á nafn nema fyrir þá ólgu, sem orðið hefur meðal verkamanna og stefnt hefur að því að rjúfa stjórnarsamvinnu Framsfl. og Sjálfstfl. Barátta Alþfl.leiðtoganna í þessu máli er síðir en svo sprottin af áhuga fyrir sjálfstæðismálinu, heldur hinu, að þeir ásettu sér að sprengja gerðardóminn til þess að vinna sér fylgi verkamanna, og í því skyni fóru þeir úr stj. Þeir tóku þá stefnu að sprengja upp kaunið, án þess að hugsa um afleiðingarnar. Stjórnarskrármálið er grein af þessu tré, og er ekki hægt að ræða það án þess að minnast um leið á þetta. Sem dæmi um afleiðingarnar af þessari stefnu má minna á það, að nýlega er búið að semja um 50% grunnkaupshækkun á skipum Eimskipafélagsins, og nemur hún nokkuð á aðra millj. kr. á ári. Þessi „litli“ skattur leggst svo á nauðsynjavörur landsmanna. Þessar kauphækkanir leiða af sér hækkun á öllum hlutum öðrum, sparisjóðsmyndun landsmanna fellur í verði o. s. frv. Enda er það nú smám saman að verða mönnum ljóst, hvílíkt flónskustrik það var að sleppa dýrtíðinni svona lausri. Ég ætla ekki að fjölyrða um þennan þátt málsins. Þetta er aðeins eins konar inngangur. En þetta er skýringin á því, að Alþfl. lagði fram till. um breyt. á stjskr. Allir vita, að hún var ekki meint í alvöru, og gæti það verið nokkur afsökun, en það er aftur ásökun, að þeir máttu vita, hverri skriðu þeir mundu hleypa af stað með þessu. Alþfl. taldi sér heppilegt að koma fram með slíkt herbragð, sem gæti gert Framsfl. og Sjálfstfl. að óvinum um hríð. Þeir hugsuðu sér að taka sem kjördæmi, þar sem kjósendur vildu kjósa Framsfl., og bjóða þau Sjálfstfl. Þessi ráðagerð var ekki hugsuð í því skyni að gera gott eða þjóna þjóðarhagsmunum, heldar til þess að spilla milli þessara tveggja flokka. Tilgangurinn var reyndar ekki í sjálfu sér sá að spilla samkomulagi þeirra, heldur hitt að koma í veg fyrir, að þeir störfuðu saman gegn vexti dýrtíðarinnar. Einn þáttur afleiðinganna af þessu er svo það, þegar Eimskipafélagið verður að hækka farmgjöld um nokkuð á aðra millj. kr. á ári fyrir eina kauphækkun, sem leggst svo á nauðsynjar landsmanna. Þetta er aðalatriðið í stjórnarskrármálinu. Alþfl. gerði raunar ráð fyrir, að svo mikil heilbrigð skynsemi mundi vera til innan Sjálfstfl., að þeir mundu ekki gína við þessu, þótt þeir vildu auðvitað gjarnan auka fylgi sitt, en það var hægt að gera með öðrum ráðum. Leiðtogum Sjálfstfl. mun nú vera orðið ljóst, að enginn einn flokkur getur ráðið, eins og nú er komið. Það er hart á því, að tveir eða þrír geti það. Og þó að sex þingsæti flyttust frá Framsfl. yfir til Sjálfstfl., mundi hann ekki standa betur að vígi, því að hann gæti ekki orðið meirihlutaflokkur á þann hátt, og jafnvel þótt hann væri meirihlutaflokkur, væru ekki líkur til, að hann gæti farið einn með stj. landsins. Alþfl. bjóst við, að forustumenn Sjálfstfl. mundu segja: Okkur er ekki hagnaður að auka verulega þingmannafjölda okkar nú, þó að við gætum það með einhverjum bolabrögðum. En í Sjálfstfl. voru líka ábyrgðarlausir menn, sem sögðu: Við þurfum að gera upp sakirnar við Framsfl., því að hann vill stórgróðaskatt, innflutningstakmarkanir og annað, sem er á móti hagsmunum stríðsgróðamannanna. Og þeir hafa valdið yfir blöðum flokksins. Þetta varð til þess, að sjálfstæðismenn drógust inn í þetta kjördæmamál, sumir viljugir, sumir nauðugir. Það er svo í öllum flokkum, að skoðanir eru skiptar um einstök mál. Svo er t. d. í gengismálinu. Ástæðan til þess, að það mál gekk fram á heppilegan hátt, var sú, að Framsfl. lagði allan sinn þunga í vogarskálina með öðrum helmingi Sjálfstfl. En nú er þessu öfugt farið. Nú kom Alþfl. með sína skaðlegu till. og fékk nokkurn hluta Sjálfstfl. með sér út í ógöngurnar. Ég tel, að það hafi að vísu verið skynsamlega ályktað af Alþfl., að Sjálfstfl. mundi ekki gína við þessu, meðal annars vegna þess, að í þeim flokki eru margir menn, sem er ekki sama, þó að allt leysist hér upp í kommúnistíska hringiðu. En raunin varð samt sú, að viss hluti Sjálfstfl. beit á þetta agn. Og kommúnistum var frá öllu sjónarmiði ánægja að þessu. Eru líkur til, að þessi matargerð Alþfl. muni hjálpa kommúnistum til að njóta sín, eins og nokkuð kom fram í síðustu kosningum, en Alþfl. muni hafa hinn mesta skaða af. Þó er rétt að geta þess, að bæði blöð kommúnista og Alþfl. komu fram með nokkra iðrun út af dýrtíðinni, sem væri óskiljanleg, ef menn vissu ekki þann aðdraganda, að þeir ætluðu sér aðeins að sprengja stj., sem var fengin upp úr dýrtíðinni, og kippa grundvellinum undan öllu, en alveg sérstaklega undan atvinnumöguleikunum. Ég legg svo dýrtíðarmálin til hliðar með þeirri aths., að þar er allt komið fram, sem hægt er að segja um þessa fáránlegu ráðstöfun. Þegar svo þessi ráðagerð, bandalag við Sjálfstfl., var tekin upp af verkamannaflokkunum, til þess að koma fram kjördæmabreyt., þá kom enn fremur í ljós, eins og ég hef bent á við annað tækifæri, hversu undirstaðan var ótrygg, því að samvinnan stóð ekki nema nokkrar vikur. Þegar búið var svo að koma fram annarri stjórnarskrárbreyt., þá yfirgáfu verkamannaflokkarnir stj. Ég var hér eins og hver annar áhorfandi, en það sjá allir, hver upplausn er hér á ferðinni. Þessir flokkar hlaupa saman, en geta svo ekki staðið saman að öðru en að sprengja allar hömlur dýrtíðarinnar og svo að reyna að eyðileggja Framsfl. Á meðan Framsfl. var í bandalagi við aðra flokka, tókst að halda nokkuð í horfinu með stjórnarfarið og atvinnumálin yfirleitt. Undir stjórn þeirra manna, sem nú fara með völd, þarf aftur á móti ekki að búast við öðru heldur en áframhaldandi upplausn í öllum stjórnarháttum. - Það, sem svo gerist, eftir að Sjálfstfl. féll í þessa tálgröf, sem Alþfl. hafði búið honum, er það, að ráðuneyti Hermanns Jónassonar segir af sér, Framsfl. fer úr stj. og það af tvennum ástæðum. Hann vissi, að eftir að Sjálfstfl. var kominn í bandalag við verkamannaflokkana, var óhugsandi, að dýrtíðinni yrði haldið niðri. Það var einmitt þetta mál, sem samstarfið hófst um. Í öðru lagi sló nokkrum óhug á okkur framsóknarmenn við það, að þessir flokkar gerðu með sér bandalag, vegna þess, sem gerðist 1932 og aftur 1934. Þegar svo var ástatt í okkar landi sem nú er að verða ljóst með hverjum degi, mátti búast við því, að þjóðin hefði eitthvað annað að hugsa um en að fara að breyta stjskr. landsins, sem var ætlað til þess eins að reyna að níðast á einum þingflokki. Ég hef ekki komizt hjá því að minnast á aðdragandann að upplausn þjóðstjórnarinnar og þá atburði, sem hafa orðið þess valdandi, að algert upplausnarástand ríkir nú í landinu. Því miður eru líkur til, að stjórnarfarið eigi eftir að komast lengra niður á við, þó er vonandi, að svo fari ekki. Svo er borin fram stjskrbreyt., sem á sér ekkert fordæmi. Á framboðsfundum í Suður-Þingeyjarsýslu bar mótstöðumaður minn það fram, að hlutfallskosningar væru til í Svíþjóð, og það mun eina tilraunin í kosningunum, sem gerð var til að halda því fram, að hlutfallskosningar væru til í nokkru landi, en þetta reyndist rangt. Eins og á stóð, hefði verið eðlilegt, að stjórnarskrárbreyt. miðaði fyrst og fremst að skilnaði við Dani, en svo var ekki. Við erum enn með stjskr., þar sem konungur Dana er konungur yfir Íslandi og allt um ríkiserfðirnar stendur óbreytt o. s. frv. Þegar mér var svo sagt það eftir þm. V.-Ísf., að það ætti að skipta stjórnarskrárbreyt. í tvennt, það ætti fyrst að taka framsóknarmenn, kónginn í síðara skiptið, þá fór ég að sjá það, á hvoru þeir höfðu meiri áhuga. Þegar svo búið var að koma fyrri breyt. gegnum þingið, mátti vænta þess, að farið yrði að undirbúa seinni breyt., en um það var ekkert rætt við okkur framsóknarmenn, heldur komu stjórnarflokkarnir með till. um að skipa 5 manna n., sem skinnaði upp á undirbúning skilnaðarmálsins fyrir næsta Alþingi. Þetta bar svo brátt að, að ég gat ekki náð saman verulegum flokksfundi, til þess að velja menn í þessa n., sem ég vissi, að gat aldrei orðið neitt annað en víravirki. Það varð þó úr, að ég og hv. þm. Str. völdumst í þessa nefnd. Fundarhlé vegna loftvarnamerkis. Ég hafði þar komið ræðu minni, er ég var að gera grein fyrir þeim undirbúningi, er gerður var, og að ekki var þá leitað til Framsfl. um samstarf í þeim undirbúningi. Mun það hafa komið til af því, að þá var hafinn tvenns konar hernaður af hálfu þess flokks, er að undirbúningnum stóð. Það var hafin árás á einn stjórnmálaflokk í landinu til þess að rífa af honum fylgið, og það átti að leggja í vanhugsaðan hernað við að afstýra hættum út á víð. En vitaskuld hefur þetta markað og á eftir að marka nokkuð meðferð málsins. Því að það sjá allir, að það er mjög ólíkt því, sem er í öðrum löndum, þar sem menn hafa lagt niður flokkadeilur til þess að geta staðið saman um vandamál. En hér var rofið samstarf þriggja flokka, og síðar tveggja, í því skyni að geta hafið innanlandsófrið og ófögnuð. Ég áleit þessa stjskrn. svo víravirkiskennda, að ég var með því, að 2 menn skyldu vera í henni úr hverjum flokki, ekki af því, að ég áliti, að hún mundi áorka miklu, því að mér fannst, að sú ráðagerð, sem tekin var, útkrefði ekki neina sérstaka nefndarskipun. Þegar ég kom á fyrsta fund í n., voru þar 5 menn, tveir sjálfstæðismenn, einn alþýðuflokksmaður og tveir framsóknarmenn. Þegar ég var að líta yfir fundarbókina, sem var gerð af þeim, sem stóðu að þessum málefnatilbúningi, þá tók ég eftir því, að mönnum var ekki raðað þar eftir stafrófsröð, heldur vorum við framsóknarmenn neðstir, en forseti sameinaðs þings efstur, sem að vísu var nokkuð framarlega í stafrófsröðinni. Þetta hefur að vísu enga þýðingu nema sem táknandi upp á það, að sá andi, sem sveif yfir vötnunum, var, að það væri í raun og veru þessi flokkur, sem átti að drepa eða lama, að hann væri þarna ekki sem velkomnastur gestur. Samt sem áður stóð til í þeirri n., eftir að forseti sameinaðs þings var kosinn sem formaður n., eða þá var leitazt við að fá hv. þm. Str. til að vera skrifara n. En hann færðist undan og bar við burtför sinni, sem var næg ástæða, þannig að ég stakk upp á því, að fulltrúi Alþfl. í n. tæki þetta að sér, til þess að það væri samræmi í því, að stjórnarflokkarnir stæðu að þessu. Af því að hæstv. forsrh. hefur lesið upp fyrir mér úr fundarbókinni, þá ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp það, sem ég lét bóka á 2. fundi í þessari n., því að þar er mörkuð afstaða mín, - ég vil segja afstaða mín, af því að þá hafði Framsfl. enga hugmynd um, hvernig n. átti að starfa. Þetta bar svo brátt að, og engin skýring hafði verið gefin á því. En við hv. þm. Str. höfðum svo að segja kastazt inn í þessa n. eins og af hendingu. Það, sem ég lét bóka, var þetta : „1. Að hann (JJ) álítur, að Alþingi 1941 hefði átt að undirbúa löggjöf um þjóðfund, sem hefði með samkomu á Þingvöllum það sumar ráðstafað hinu æðsta valdi á Íslandi með lýðveldismyndun. 2. Að hann telur það furðulegt, að sá þingmeirihluti, sem stendur að stjórnarskrárbreytingu vorið 1942, skuli samþykkja stjórnarskrá, þar sem ekki er hróflað við hinum fornu ákvæðum um erfðavald konungs, sem búsettur er í Kaupmannahöfn, yfir íslenzkum málum. 3. Að hann efast mjög um hagsýni þeirra ráðagerða að lúka málinu um endanlegan skilnað Íslands og Danmerkur á Alþingi því, sem kann að verða haldið á miðju sumri 1942. 4. Að hann álítur, að svo framarlega sem hallazt var að því að framkvæma skilnað Íslands og Danmerkur vorið eða sumarið 1942, hafi ekki verið um annað að ræða en byggja á uppkasti um þetta efni, sem þjóðstjórnin lét nokkra merka lögfræðinga gera árið 1940. 5. Að hann telur ósennilegt, að nefnd önnum kafinna þingmanna og frambjóðenda, sem kosin var í maí 1942 og á að skila áliti snemma í júlí sama ár, um skilnað Íslands og Danmerkur, geti gert nokkuð annað en mæla með frumvarpi því, sem um getur í 4. lið. 6. Að hann telur, að undireins nú í sumar verði að skipa nefnd, sem að líkindum mundi starfa alllengi og með nægilegum hjálparmönnum að því að undirbúa framtíðarkjördæmaskipun og stjórnarhætti landsins, eftir að þjóðin hefur endurheimt frelsi sitt, og að það verði jöfnum höndum byggt á reynslu íslenzku þjóðarinnar og þeirra erlendra þjóða, þar sem frjálst þjóðlíf er með mestum blóma. 7. Að hann er ekki mótfallinn því, að nefndin ráði til starfs lögfróðan mann til að safna heimildum um stjórnarfar í frjálsum löndum, með því að þær heimildir gætu komið að fullum notum fyrir nefnd þá, sem um ræðir í 6. lið. 8. Að hann býst við að verða norður í landi mestallan þann tíma, sem nefnd þessi hefur til umráða, en vill gjarnan, vegna sjálfstæðismálsins og þátttöku Framsóknarflokksins í endanlegri lausn þess, fylgjast með aðgerðum þess þingmeirihl., sem stendur að hinni nýsamþykktu stjórnarskrárbreytingu: Ég ætla aðeins að skýra það, fyrst þessi nefndarvinna hefur komið til umr., að ástæðan til þess, að ég komst svona að orði: „Að hann efast mjög um hagsýni þeirra ráðagerða að lúka málinu um endanlegan skilnað Íslands og Danmerkur á Alþingi því, sem kann að verða haldið á miðju sumri 1942“ - er sú, að þetta lýtur að þeirri skoðun minni, sem ég vildi þó ekki forma nánar á þessum stað, að eins og málið var upp tekið, var eiginlega ekki skemmtilegur aðdragandi að því. En þar sem hér er minnzt á það, að varla sé um annað að ræða en að byggja á uppkasti lögfræðinganna frá 1940, þá kom það til greina, að mér þótti algerlega óþörf þessi nefndarstarfsemi, vegna þess að frv. það, sem lá fyrir frá tíma þjóðstjórnarinnar, var gert með töluverðri vanavirkni af merkum lögfræðingum, og það laut að því einu að færa konungsvaldið inn i landið og láta þingkjörinn forseta taka við valdi konungs með sem allra minnstum breyt. Þess vegna gerði ég svo lítið með þá n., sem þarna var stofnuð, af því að mér fannst sá bráðabirgðaundirbúningur, sem þurfti að gera, væri gerður, og það varanlega verk, sem þyrfti að gera að öðru leyti, ætti að gera með öðrum hætti. Það var ágætt samkomulag í n. það litla, sem ég starfaði þar. Hæstv. forseti sameinaðs þings gekk skörulega gegnum þetta frv., sem áður var til, og víð það voru gerðar smávegis orðabreytingar. En eins og á stóð, var ekki hægt annað en annaðhvort að taka þetta frv. eins og það var eða, ef gera. átti á því gagngerðar breyt., þá þurfti langan tíma til þess. En víð, sem vorum í þessari n., vorum allir frambjóðendur, 3 þm. frá síðasta þingi og 2, sem voru í framboði i sumar og náðu báðir kosningu. Svo að það leit út fyrir, að þessi n. gæti lítið gert, því að nm. voru mikið burtu úr bænum, þó að ég kannske hafi verið mest í burtu. Ég fór tvær ferðir norður í land á þeim tíma. Þegar ég kom aftur að norðan hið fyrra sinn, var hæstv. forseti sameinaðs þings kominn úr kosningabaráttunni og byrjaður að halda fundi aftur. En þar sem ég þurfti að fara bráðlega aftur norður í land, lét ég bóka það, sem hæstv. forsrh. vitnaði í. Í þessari bókun tók ég það fram sem mína persónulegu skoðun, og það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það var þá mín persónulega skoðun, og er nú, ef hægt væri. En af því að ég hafði þá ekki haft neina aðstöðu til þess að bera mig saman víð flokksmenn mína, orðaði ég þetta svo, að þetta væri mín persónulega skoðun. Það mátti heita, að enginn flokksmanna minna hefði hugmynd um, hvað þessi n. var að gera, nema víð hv. þm. Str. Ég hafði þannig enga aðstöðu til þess að binda flokkinn, og orðaði þetta því þannig. Nú kem ég að því deiluefni, sem kemur mér fyrst og fremst ekki við persónulega, sem snertir þessa bókun mína. Þegar ég varð að fara burt hið seinna sinn, varð nefndin að halda áfram þessu starfi, sem var ekki þýðingarmikið, af því að búið var að vinna verkið. Og það var ekki vafi á því, að allir í n. bjuggust við, að það mundi verða tekið til greina, – það má e. t. v. segja, að það hafi verið fávíslegt af okkur. En, eins og málið lá fyrir, höfðum við framsóknarmenn ekki haft forustu um að taka það fyrir eins og gert var þarna. Ég hafði viljað taka málið af meira krafti 1940 og 1941. En úr því að nú ríkisstj. hafði tekið málið upp, mál sem mér fannst og finnst vera gott og sjálfsagt mál, og þó að hún hefði tekið það upp án þess að tala um það við Framsfl., þá var um tvennt að velja fyrir mig og flokksmenn mína, annaðhvort að vera á móti málinu eða segja: Ríkisstj. hefur farið óheppilega að í þessu, en þetta er okkar stj. og hefur farið með stórt þjóðmál, og við gerum ekki ágreining út á við. Og fyrir mér var það meira en það. Því að eins og ég óskaði eftir skilnaði 1940 og 1941, þá gat ég ekki annað en verið ánægður með, að skilnaður yrði 1942. Samt sem áður er nauðsynlegt að skilja þessa afstöðu sérstaklega, þar sem hæstv. forsrh. taldi svo þessa nokkuð heitu yfirlýsingu mína bindandi fyrir annan mann, sem kom að og var ekki á þessum fundi, nefnilega hv. þm. Str. Hann mun skýra þetta frá sínu sjónarmiði. Og hann hefur litið á það þannig, að þar sem byrjað var á svona stóru máli, yrði að standa með því. Viðvíkjandi þessu nefndarstarfi kom enn eitt atriði fram, sem rétt er að skýra frá, enda þótt ekki skipti miklu máli nú orðið. Fyrir formanni n. vakti það eðlilega, eins og öllum, sem stýra fyrirtækjum, að eitthvert gagn yrði að þessu nefndarstarfi, sem sízt er ámælisvert. Hann hugsaði sér svo þann möguleika, að þessir 5 menn kæmu sér saman um þetta frv., sem var að mestu áður til, en hafði nokkuð verið breytt á ýmsum stöðum. Það hugsaði formaður sér, að yrði samþ. í n. og síðan lagt fyrir ríkisstj. og ríkisstj. legði það fyrir Alþ. Út af fyrir sig hefði þetta verið eðlileg málsmeðferð á venjulegum tímum með venjulegum undirbúningi. En ég benti á það, að það væri alveg ómögulegt fyrir mig, hversu mikið sem ég kynni að vera með þessu frv., að gera um það nokkra bindandi undirskrift á þessu stigi, vegna þess að þeir menn, sem ég væri fulltrúi fyrir, vissu ekkert, hvað þarna væri um að ræða. Enn fremur benti ég á það, sem mér fannst hv. meðnefndarmenn mínir taka til greina, að þar sem óvild hefði verið og hörð barátta milli flokkanna um þann þáttinn af stjórnarskrárbreyt., sem orðinn var, þá væri ekki hyggilegt, ofan á allan undirbúning annan, að við, þessir 5 menn, færum að leggja fram frv., sem að vísu áður var til, og fleygðum því svo í hið nýkosna þing, þar sem mikið mundi verða af nýjum mönnum, og þar sem ýmsir flokkar höfðu alls ekki undirbúið málið. Þess vegna hef ég lagt til, að ekki væri gengið þá frá þessum undirbúningi og að meðan barizt væri um kjördæmamálið, væri þetta mál sent til þingflokkanna til þess að sjá, hvað upp kæmi í því. Mér fannst það sú eina byrjun, sem þá væri hægt að gera með samkomulagi milli þingflokkanna í málinu, og sérstaklega með tilliti til nýjustu þingmannanna. En það kom ekki til þess, að þetta frv. væri nokkurn tíma lagt fyrir þingflokkana í þessu formi, af því að um það leyti, sem þing kom saman, þá fór ríkisstj. að fá það aðhald frá öðru valdi, sem hér hefur verið vikið að og ég fer ekki út í nánar, af því að mönnum er kunnugt, að þetta aðhald hefur haft þau áhrif, að meiri hluti hefur skapazt fyrir því í þinginu að leggja málið til hliðar, þó að ýmsir hv. þm. vildu fara þessa leið úr því, sem komið er. Ég hleyp yfir þann kaflann, sem öllum hv. þm. er kunnur, þegar þessir erfiðleikar komu fyrir hæstv. Alþ., sem á því eru að framkvæma lýðveldismyndun nú sem stendur. En ég kem að því, þegar ríkisstj. byrjaði á því að taka flokkana til samstarfs í 8 manna n. með 2 fulltrúum frá hverjum þingflokki. Ég vil aðeins taka fram um það, að þetta mál var rætt nokkuð ýtarlega í öllum flokkum og rætt á nokkuð mörgum fundum af þessum 8 mönnum. Það komu fram margar uppástungur. Aðalleiðin var lokuð. Og það, sem skapaði erfiðleikana í þetta skipti, mun, því miður, skapa þá eitthvað áfram. Það er þessi sérstaka aðstaða, eins og ég var áður búinn að segja, þessi hlið á málinu, sem gerði aðstöðuna erfiða, að málið kom ekki fram af því fyrst og fremst, að Sjálfstfl. áliti neina ástæðu til þess að fara út í stjórnarskrárbreyt., heldur var Sjálfstfl. hrundið út í þessa stjórnarskrárbreyt. af baráttumönnum verkamannaflokkanna. Einmitt það, að þetta mál var vakið upp á annan hátt en vera átti, gerði aðstöðuna erfiða. Því að þótt 8 manna n. og hv. þm. allir hafi reynt og vilji gera það bezta úr málinu, þá leiðir af sjálfu sér, að þegar fjórir flokkar eiga að taka snögga hreyfingu frá framsókn í málinu og til þess að hrökkva til baka, þá gerast margir hershöfðingjarnir og mörg ráðin um það, hvað til á að taka. Eitt af því, sem hæstv. forsrh. minntist á í ræðu sinni, var, að í þessum umr. hefði Framsfl. talað ekki ólíkega um þessa leið, sem hann hefur lagt til undanfarið, að farin yrði. Á þessum fundum, sem haldnir voru í n., voru uppi margar uppástungur. Ein af þessum leiðum var nefnd af mér og manni, sem ekki er í Framsfl., sem liggur hér fyrir að mestu leyti í frumvarpsformi. Þegar svo Framsfl. fær nótu frá hæstv. forsrh., þar sem stungið var upp á ákveðinni leið, sem Framsfl. geðjaðist ekki að, þá var sagt á þeirri nótu, að nú væri ekki lengur að ræða um sjálfstæðismálið, af því að það væri lagt á hilluna - eins og hv. þm. Borgf. sagði - heldur um það, hvernig ætti að taka á málinu í bili, til þess svo að taka það til meðferðar seinna. Þegar svo þetta var rætt áfram í Framsfl., þá varð niðurstaðan sú, að flokkurinn hallaðist að annarri leið, sem ekki er hér til í ályktunarformi, en ég held, að sé rétt að skýra frá, fyrst ýtarlega er talað um þetta mál. Sú leið, sem við framsóknarmenn lögðum seinast til í 8 manna n., að væri athuguð, var að halda áfram í heimflutningsmáli hins æðsta valds sömu aðferð, er beitt var 10. apríl 1940, þ. e. a. s., að allt, sem utan við stjórnarskrána væri í sambandslögunum, væri enginn samningur um né neitt á að byggja, en öll þau atriði væru ráðin með meiri hluta ákvörðun á Alþ. Í stuttu máli: Við vorum ekki að leggja það beinlínís til, að gerð væri nein ályktun nú, heldur vildi Framsfl., að þessi leið yrði gerð gildandi, og þegar tími þætti til kominn, gerði Alþ. ályktun eins og 10. apríl 1940 og 17. maí 1941, ályktun, þar sem yfir því væri lýst, að Ísland væri lýðveldi. Og alveg eins og skipun ríkisstjóra og skipun utanríkismála var skipað til bráðabirgða, þá héldu þeir menn í Framsfl., sem voru með þessari leið, því fram, að að sjálfsögðu væri ekki hægt að leysa lýðveldismyndunarmálið öðruvísi en með snöggu átaki utan víð fyrirkomulag eldri samninga, og þegar búið væri að gera þessa ákvörðun, þá yrði vitanlega að setja bráðabirgðaskipulag á stjórnskipunina. Það getur verið, að ef eftir þessu væri farið nú eins og stendur, þá væri kosinn bráðabirgðaforseti í stað ríkisstjóra, og svo kæmi að því síðar að gera fullkomna stjórnarskrá, sem næði yfir öll málefni ríkisins, sem þar til heyra. Það, sem hæstv. forsrh. þannig minntist á, að væri bindandi fyrir okkur framsóknarmenn, er ekki annað en það, að í því endalausa spjalli, sem hefur verið milli flokkanna um þetta mál, síðan hætt var við að halda áfram hina áður umtöluðu leið, þá hefur Framsfl. sagt um eina af þessum uppástungum, sem komið hafa fram hjá öðrum flokkum: Það getur komið til álita með hana. En við athugun hefur flokkurinn komizt á þá skoðun, að það væri hægt að gera á þessu endurbætur. Þurfum við þá frá því að telja það bezt, sem við höfðum sagt um, að gæti komið til álita, en aldrei meira. Ég býst við, að hv. 1. þm. Eyf. muni skrifa um þessa till. nokkru nánar innan skamms, en ég fer ekki frekar út í þetta að sinni. Að síðustu vil ég segja það, að það, sem ég álít nú liggja næst fyrir þjóðina að gera í sjálfstæðismálinu, er að læra af þeim mótgangi, sem hefur komið fyrir. Mál þjóðarinnar eru nokkuð mikið í molum nú sem stendur af ýmsum ástæðum. Við erum með okkar atvinnumál og fjármál nokkurn veginn í svo mikilli hættu sem hægt er að vera. Og þessi eyðilegging og þetta fjármálalega hrun er komið fyrir ógætni hinna ábyrgu flokka. Og það þriðja er, að um sjálfstæðismálið, sem verið er með á undanhaldi nú í bili, virðist vera nokkuð trúleysi og lítið fjör. En það skiptir engu máli nú, hvað hefði verið hægt að gera. Við erum komnir í þá aðstöðu, sem við erum í. Og þegar þær umr. eru búnar, sem gerzt hafa og gerast munu í þessu máli, þá er það eftir að reisa við það, sem gert hefur verið ónýtt í okkar stjórnarfari síðan þjóðstjórnin var rofin. Í stuttu máli : Það, sem liggur fyrir, er að reyna að bæta aftur hin brotnu ker atvinnulífsins, og það, sem liggur fyrir í sjálfstæðismálinu, er að reyna smátt og smátt eftir þennan lítið skemmtilega þátt að reyna að byrja að byggja upp að nýju og taka tillit til reynslunnar, en við verðum að byggja upp sterkari einingu en áður um málið. Það er nauðsynlegt, að það komist inn í meðvitund manna smátt og smátt, að það, sem liggur við, að hæstv. forsrh. áfelli hv. þm. Str. fyrir að hafa ætlað að fylgja stj. í þessu máli, þótt hann væri ekki á sama máli, er sú leið þegnskapar, sem verður að fara. Það er óhjákvæmilegt að deila um þetta, en ég vil segja það, að þetta er ólíkt afstöðu þeirra manna, sem í góðri trú, ákaflega mikilli fáfræði og litlum þegnskap fóru að safna liði til þess að stinga núverandi ríkisstj. í bakið. Í þessum hópi eru margir góðir menn, en allt menn, sem hafa stundað nám í Danmörku, hafa þegið þar styrki, tekið þar próf og eiga kunningjasambönd, svo að það er eins og það sitji í þeim einhver þakklætiskennd, sem ekki á við, vegna þess að þessir styrkir eru í raun og veru vextir af fé, sem við lögðum inn í Danmörku á fyrri öldum. En að það skuli geta komið fyrir, að menn rotti sig saman, komi og segi við stjórnina, ekki: „Við erum með stjórninni“, heldur segja þeir: „Við stingum stjórnina í bakið, af því að okkur líkar ekki við hana: Ég vil segja, að þetta er ljótt mál. Það er ljótt mál, sem ég er að lýsa hér, en samt er það ekki eins ljótt á bak við eins og það gæti litið út fyrir. Þessir menn eru sæmilegir menn. Þeir eru á öllum aldri, ungir, miðaldra og gamlir, en það, sem þessa menn vantar, er sá þegnskapur, sem forsrh. vill lasta í fari síns gamla starfsbróður viðvíkjandi framkomu hans í sjálfstæðismálinu, að hann fylgdi stj. á meðan hægt var að búast við, að einhverju yrði þokað áfram. En framkoma þessara manna er hættuleg, af því að þeir vildu stöðva málið. Ekki af því, að það hefði nokkur áhrif haft. Það var ekki af því. En þessi leiðindi, sem komu fram, eru aðeins dæmi og ásökun um það, að þegnskapurinn í þjóðfélaginu sé ekki nógur, að það sé ekki búið að innprenta þjóðinni nógu vel, að þetta sé stærsta málið. Og ef við athugum það, sem er að gerast í kringum okkur, hvað er það þá, sem kemur Bretum, Þjóðverjum, Rússum, Bandaríkjamönnum og Kínverjum til þess að fórna öllu, öllu, sem þeim þykir um vert, fyrir frelsið? Þess vegna er það ákaflega óeðlilegt hér, þar sem búið er að berjast fyrir þessu af miklum dugnaði í 110 ár, skuli vera mikill hluti af þjóðinni, sem heldur, að þetta sé smámál. Nú höfum við beðið ósigur í bili, og það hafa stærri karlar gert. En það, sem ég vildi segja í lok ræðu minnar, er það, að við höfum lært af þessum ósigri, hvernig við eigum að sigra.



Þessar ræður eru farnar að fara á dreif, og þótt mér þyki það miður, verður ekki hjá því komizt að minna á atriði, sem komið hafa fram, vegna þess að þau mega ekki ómótmælt standa. Um þetta frv. er það að segja, að Alþfl. hefur jafnan verið þeirrar skoðunar, að sjálfsagt væri að slíta sambandinu við Danmörk að fullu svo fljótt sem mögulegt væri. Alþingi hefur hinn 17. maí 1941 lýst yfir því, að vegna vanefnda væri sambandssáttmálinn úr gildi fallinn, svo að íslenzka þjóðin gæti að fullu tekið utanríkismálin í sínar hendur. Annað, sem Alþfl. hefur lagt mikla áherzlu á, er það, að reynt yrði að haga lausn sjálfstæðismálsins svo, að bæði stjórnmálaflokkarnir og þjóðin öll gæti orðið sammála um það, vegna þess að bæði inn á við og út á við erum við miklu sterkari, ef ekki er hægt að sýna fram á deilur, heldur að þjóðin sé einhuga um málið. Af þessu hefur leitt, að menn hafa stundum orðið að samþykkja aðra meðferð málsins en þá, sem þeir hefðu helzt kosið, til þess að ná með því samkomulagi um málið. Þetta hefur verið svona allt fram að þessu, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Str., þegar hann gat um samþykktina, sem gerð var 17. maí 1941 með svo til einróma samþykki Alþingis. Ég vil taka það fram, að það er svo langt frá því, að þessi samþykkt feli í sér allt það, sem við Alþflm. hefðum kosið, en um það tjáði ekki að fást. Við höfum litið svo á, að þetta væri hið eina eðlilega framhald af því, sem gerðist 1918, að við yrðum okkar eigin húsbændur að fullu og öllu og í fullkomnu samræmi við þroska þjóðarinnar og trú á eigin getu, auk þess sem sýnt var, að sambandið við Danmörk gat slitnað, hvenær sem vax, og sérstaklega á hættulegum tímum, eins og nú eru. Við Alþflm. erum þess fullvissir, að þessi afstaða valdi engum misskilningi eða sársauka í Danmörku og sú sambúð, sem fór batnandi milli Dana og Íslendinga á hverju ári síðan sambandssáttmálinn var settur, muni fara enn batnandi, þegar stjórnskipulagið, sem bindur okkur saman, er að fullu rofið, eins og sambúðin batnaði mikið, þegar það var að mestu afnumið 1918. Og einmitt með tilliti til þess að taka þátt í samvinnu allra Norðurlandaþjóðanna teljum við aðalskilyrðið til þess að geta notið þeirrar samvinnu til fulls, að þjóðirnar séu jafnréttháar og hafi sömu aðstöðu. Við teljum fjarri sanni að gera ráð fyrir því, að af þessu hljótist minni samvinna við Dani eða Norðurlandaþjóðirnar yfirleitt, en teljum, að viðskiptaleg og menningarleg samvinna milli þessara þjóða muni geta náð meiri þroska en áður. Mér þykir rétt, að þetta komi fram í umr. um þetta mál hér á þingi. Um það frv., sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að Alþfl. hefur ákveðið að fylgja þessu frv. fram. Ég skal segja fyrir mitt leyti, að ég hefði persónulega kosið aðra aðferð í málinu, en get til samkomulags fallizt á þessa leið. Ég held, að við getum slegið því föstu, að með þessu sé tryggt, að við getum á stjórnskipulegan hátt, með einfaldri samþykkt Alþ., hvenær sem er, slitið sambandinu við Danmörk og stofnað lýðveldi. Á þeim tímum, sem nú eru, þegar skjótra aðgerða þarf, er það að minni hyggju talsvert mikið atriði, að svo sé hægt að ganga frá, eins og hér er gert ráð fyrir, í staðinn fyrir, að það þurfi að hafa tvær alþingissamþykktir. Ég vil mótmæla þeim ummælum, sem komu fram, að hér sé um eitthvert stjórnlagaskrípi að ræða. Það, sem hér er verið að gera, er það, að ákvæðið frá 1941 er sett inn í stjórnarskrána, þannig, að það er hægt að greiða atkv. um það í haust, það er einungis orðalag gr., sem felld er inn í stjskr., sem ekki er hægt að ákveða nú. Ég skal ekki fara að hætti hv. þm. S.-Þ. og fara að greina frá þeim till., sem fram komu í umr. um þetta mál í 8 manna n., því að till. sú, sem hér liggur fyrir í frumvarpsformi, er sú eina aðgerð, sem fyrir liggur. Meðan ekki er önnur till. borin fram, verður þingið að taka afstöðu til þessarar till., sem hér liggur fyrir, og Alþfl., eins og ég sagði áðan, greiðir atkv. með frv. Ég skal ekki blanda mér inn í þau harla óviðfelldnu orðaskipti, sem fóru á milli hæstv. núv. forsrh. og hv. fyrrv. forsrh., þm. Str., en vil þó geta þess, að ég tel, að þessum nýverið mjög nánu samstarfsmönnum hefði verið miklum mun sæmra að nota annað tilefni en þetta mál til þess að bera hvorn annan brigzlum og ásökunum, og hygg, að þessu máli, sem hér er rætt, sé lítill greiði gerður með slíku, en í sambandi við ummæli hv. þm. Str. um hin nýju viðhorf, sem getið er um í grg. frv., og í sambandi við ummæli hv. þm. Borgf. í Nd. í gær, vildi ég mega beina því til hæstv. ríkisstj., hvort hún sjái sér ekki fært hið fyrsta að gefa út opinbera skýrslu um gang þessa máls og undirbúning þess utan þings og innan og, að svo miklu leyti sem unnt væri, hin nýju viðhorf, sem talað er um. Þm. eru bundnir þagnarheiti um ýmis þau atriði, sem þeir hafa gefið upplýsingar um, og kann ég því illa, þegar rætt er um ýmislegt af þessu opinberlega, og tel ekki rétt að segja frá ýmsu, sem komið hefur fram í ræðum þm. Ég verð því að láta ósvarað atriðum, sem ég hefði annars viljað ræða um, en vil skjóta því til stj., hvort hún sjái sér ekki fært að gefa út skýrslu um aðdraganda og undirbúning málsins. Það er eitt atriði í ræðu hv. þm. Str., sem ég get ekki látið ómótmælt. Hann fullyrðir, að í samþykktinni 1941 hafi verið gert eins konar samkomulag milli allra flokka um að hreyfa ekki stjórnarskrárbreytingu fyrr en gengið væri til stofnunar lýðveldis, og að það hefði verið brot á því samkomulagi, þegar breyt. um kjördæmaskipunina var flutt á síðasta þingi. Þm. veit manna bezt, að þetta er fullkomið ranghermi. Slíkt samkomulag hefur aldrei komið til mála, a. m. k. ekki frá hlið Alþfl. Þm. veit, að við Alþýðuflokksmenn höfum alltaf litið svo á, að heppilegast og sjálfsagt væri að afgreiða sérstaklega þessa breytingu á stjórnarskránni og kjördæmaskipunina sér. Af hverju? Af því að við vissum, að um þá breyt. yrðu átök, af því að Framsfl. taldi sig hafa og hafði hag af því, hvernig ákvæði kjördæmaskipunarinnar voru fram að þessu, og þeirri aðstöðu mundi hann ekki sleppa án þess að gera það, sem hann gæti, til þess að standa gegn því, að breyt. gengi fram. Það var því fullvíst, að um þessa breyt. á stjskr. mundu verða deilur. Einmitt þess vegna litu Alþflm. svo á, að heppilegast mundi vera að taka þessa breyt. út af fyrir sig, í von um það, að þessi ágreiningur yrði ekki til þess, að menn greindi einnig á um sjálfstæðismálið sjálft, þ. e. a. s. um sambandsslitin við Danmörk. Þessi aðstaða Alþfl. var hv. þm. Str. kunn og flestum öðrum þm. Ég vil annars segja það, að ég teldi það ákaflega æskilegt, og segi það í sambandi við ræðu hv. þm. Str. og ekki síður ræðu hv. þm. S. Þ., ég teldi það æskilegt, ef þessir þm. færu að gera sér grein fyrir því nú, að það er búið að afgreiða þá breyt. á stjskr., sem felur í sér breyt. á kjördæmaskipuninni. Þeirri afgreiðslu er lokið, lokið að fullu, svo að það væri æskilegt, að því væri ekki blandað inn í svo að segja hvert einasta mál, sem hér er til afgreiðslu á þingi. Mér er það óskiljanlegt, hvernig hv. þm. S.-Þ. í sinni löngu og að mörgu leyti merkilegu ræðu gat varið ekki minna en 30–40 mín. til þess að ræða kjördæmamálið, til þess að koma enn á ný að þeirri furðulegu staðhæfingu sinni, að í raun og veru stafaði öll ógæfa þessa lands, sem virðist vera mikil, og öll ógæfan, sem framundan er, sem virðist ekki vera minni, af því, að Alþfl. hefði af hrekkvísi sinni fundið upp þetta herbragð að ginna Sjálfstfl. til þess að vera með sér um að gera breyt. á kjördæmaskipuninni, til þess að spilla vináttu og náinni samvinnu milli Sjálfstfl. og Framsfl., og afleiðingin af þessu herbragði, sem hann telur, að hafi lukkazt svo vel, sé svo það geigvænlega ástand, sem er í öllu, og afleiðingin er líka sú, að mér skilst, að ekki er hægt að ná eins langt í sjálfstæðismálinu og flestir vonuðu síðast liðinn vetur. Út af því, sem hv. þm. Str. sagði um yfirlýsingu forsrh., vil ég segja, að mér er kunnugt, eins og öðrum þm., um þá yfirlýsingu, sem forsrh. gaf, skömmu eftir að stj. hans tók við völdum. Ég minnist þess ekki, að hún væri um annað en hann ætlaði að leggja fyrir þing það, sem nú kom saman, frv., sem feli í sér fullkomna lausn á sjálfstæðismálinu.

Ég ræddi um yfirlýsinguna í Morgunblaðinu.

Um þær yfirlýsingar ætla ég ekkert að segja. Hann getur rætt um þær við sinn gamla starfsbróður, en ætti um leið að lesa dálítið í Tímanum. Það mundi ekki spilla. Annars furðar mig mjög á ræðu hv. þm. Str. Ég fékk ekki betur skilið en þetta frv., sem hér liggur fyrir, væri mjög hættulegt á alla vegu, að það væri þjóðarsmán að samþykkja það. Og forsrh., sem venjulega er prúður, notaði stór orð í svarræðu sinni, en því furðulegri þóttu mér þessi gífuryrði, þegar þess er gætt, að á fundi í Nd. guldu allir flokksmenn hv. þm. Str. samþykki við þessu frv. með þögninni. Þögn er sama og samþykki, og sá, sem ekki greiðir atkv., greiðir atkv. með þögninni.

Það getur verið af fyrirlitningu.

Ekki eftir þingsköpum Alþingis. Til þessarar till. verðum við að taka afstöðu, eða hann verður að flytja aðra till. Mér er spurn: Hvaða till. flutti hv. þm.? Ef hann telur þessa leið ófarandi þjóðinni, vill hann þá fara þá leið, sem bent var á í vor? Vill hann fara hana? Vill hann, að fengnum þeim upplýsingum, sem hann hefur fengið, eins og aðrir þm., að þingið samþykki stjórnarskrárbreyt.? Það hefur engin slík till. komið fram, og eftir fyrri afstöðu hv. þm. er ekki ástæða til að ætla, að hann vildi fallast á þetta. Svo er önnur leið til, ef leið skyldi kalla: það er að líta á þessi nýju viðhorf sem þýðingarlaus, þótt vitað sé, að mestur hluti af störfum þingsins hefur farið í þetta. Er það sú leið, sem hann vill fara? Margar leiðir hafa verið ræddar. Og ein af þeim er sú, sem hér er til umr., og hygg ég, að það sé sú leið, sem flestir hafi viljað sameinast um, og þess vegna var hún valin. Afstöðu Alþfl, hef ég áður getið um og þarf ekki að endurtaka það. Það væri freistandi að ræða ýmis atriði viðvíkjandi ræðu hv. þm. S.-Þ., önnur en þau, sem ég drap á hér áðan, en mjög einkennilegt þótti mér það, að meiri hl. af ræðu hans, eins og áður er sagt, snerist um kjördæmamálið, sérstaklega í því ljósi, að Alþfl. væri þar höfundur alls hins illa. Það, sem kom fram þar, var það, að Sjálfstfl. lét Alþfl. ginna sig til þess að skilja við gamla vini sína, en hafði af því svo mikinn skaða og skömm, að það er von um, að hann taki upp samvinnu við sína gömlu vini, þ. e. hv. þm. S.-Þ. og Framsfl. Ég hef ekkert við þetta að athuga. Það er ekkert annað en staðfesting á þeirri till., sem hefur komið fram og verður til atkvgr. innan skamms, og vænti ég, að þetta komi þá eins skýrt fram og hér. Skraf hans um dýrtíðina skal ég ekki fara út í, en býst við, að okkur greini svo á þar, að ekki sé von um samkomulag. En mætti kannske minna hann á það, að dýrtíðin hafði hækkað upp í 183 stig, áður en nokkur grunnkaupshækkun, sem nokkur áhrif hafði á vísitöluna, var komin fram, og ég má kannske minna hann á það, að stórkostleg grunnkaupshækkun hafði farið fram, áður en sú nána samvinna, sem var milli Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins í sambandi við stofnun gerðardómsins, hafði rofnað. Ég hygg mér sé engu síður ljóst en hv. þm., hversu knýjandi nauðsyn er á því að stöðva verðbólguna og verðfall peninga í landinu. En það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur, og hún er á þann veg, að hvorki Sjálfstfl. né Framsfl. hafa enn sem komið er fengizt til þess að gera nokkrar þær ráðstafanir þess efnis, að á nokkurn hátt skerti möguleika þeirra, sem þeir telja sig umboðsmenn fyrir, til að hagnast á vaxandi dýrtíð og vaxandi verðfalli krónunnar. Ég vildi óska, að á þessu yrði breyt. Alþfl. hefur ekki tvisvar heldur þrisvar á þessu þingi látið þess getið, að hann væri fús til þess að hefja viðræður um aðgerðir, til þess að ráða bót á þessu vandamáli. Það hafa engar undirtektir komið, engin svör frá hvorugum þessum flokki þess efnis, nema ef sú till., sem Framsóknaaflokkurinn ber fram í sameinuðu Alþingi er svar af hans hálfu.



Ég get verið fáorður, því að ég hef gert grein fyrir þessu máli í fyrri ræðu minni og þarf aðeins að leiðrétta fáein atriði. Hv. þm. Seyðf. taldi þetta mjög þarft frv., þar eð það tryggði, að við gætum á stjórnskipulegan hátt tekið fullt frelsi í okkar hendur. En ég hef áður sýnt fram á, að þetta gætum við gert strax í dag, ef Alþ. hirti um það, eins og gert hefur verið áður, og væri munurinn aðeins sá, að við gerðum það þá aðeins „að svo stöddu“. En sú athöfn gæti vitanlega eins haft varanlegt gildi. Það þarf enga nýja samþykkt í þessu efni, og því er frv. algerlega gagnslaust. Hv. þm. Seyðf. sagði, að betra hefði verið fyrir hæstv. forsrh. og mig að velja eitthvert annað mál til að hnútabítast um á þennan óviðeigandi hátt, eins og hann komst að orði. En ég tel, að eins og þetta mál er fram borið, eigi þjóðin heimtingu á, að það sé krufið til mergjar. Og þegar málið er þannig fram borið, að það er auglýst á kosningadaginn með forsíðumynd í Morgunblaðinu, að Sjálfstfl. ætli að stofna lýðveldi, og sýnt, hvernig hann tekur frelsið á Þingvöllum landinu til handa, - þegar lýst er yfir því skýrt og skorinort í kosningabaráttunni, að stefnan sé sú að taka sér fullkomið frelsi, og þegar kosið er beinlínis um þetta, en síðan fallið frá málinu, eins og hér er gert, þá þekki ég ekkert orð, sem betur eigi við um slíkar aðfarir en svik. Það er búið að senda Danakonungi tilkynningu um, að setja eigi hann af, það er búið að auglýsa þetta fyrir öllum heimi, þrír fimmtu hlutar þingsins eru búnir að lýsa yfir því, að þetta eigi að gera, og menn tala um, að þetta sé merkasta þing, sem haldið hefur verið á Íslandi, af því að það eigi að leysa sjálfstæðismálið. Og þegar á daginn kemur atriði, sem allir játa, að sjá mátti fyrir, þá er lekið niðúr og hætt við allt saman. Þetta er þjóðarsmán, og það væri að bregðast málstað þjóðarinnar að finna ekki að því. Ég hef að vísu ekkert á móti því, að gefin sé út opinber skýrsla um þetta mál og sögu þess, en ég tek það fram, að ég tel hæstv. ríkisstj. ekki treystandi til þess, heldur utanrmn. Hv. þm. sagði, að samkomulag hefði verið um að breyta ekki kosningal. fyrr en breytt væri þessu atriði stjórnarskrárinnar. Þetta er ekki rétt, um það var ekkert samkomulag, en hitt er satt, að almennt mun hafa verið litið svo á, að þetta tvennt yrði látið fylgjast að, og flokkar þeir, sem báru fram kjördæmaskipunarmálið, treystust ekki til að gera það án þess að taka sjálfstæðismálið með um leið. Það er rétt hjá hv. þm. Seyðf., að kosningum um kjördæmamálið er lokið, en hitt er ekki síður rétt, að sjálfstæðismálið var aðalmálið í kosningunum, og ég man t. d., að á tveimur kosningafundum, þar sem ég var staddur, bar þetta mál hæst. Var einna helzt litið svo, á að kjördæmamálið væri borið fram til þess að fá réttláta kjördæmaskipun í hinu nýja lýðveldi. Hv. þm. spurði, hvort ég vildi nú fara þá leið, sem boðuð var í vor. Ég skal í því sambandi taka það fram, að þar sem þrír fimmtu hlutar þingsins höfðu bundizt samtökum um að leysa málið, og þar sem búið var að tilkynna Danakonungi og erlendum þjóðum, að það ætti að leysa, var ég ekki í neinum vafa um það, hvernig mér bæri að haga mér í málinu. Það var því óþarfi fyrir hæstv. forsrh. að lesa upp úr fundargerðabók ummæli mín, sem eiga raunar við allt amað atriði. Ég hafði gert það upp við mig, eins og komið var, að greiða hiklaust atkv. með málinu, en eins og kunnugt er, hefur Framsfl. ekki verið gert neitt tilboð um að leysa málið á þessu þingi og hinu næsta, eins og lofað var í kosningunum. En þar sem búið var að tilkynna það öllum heimi, að málið ætti að leysa, þá var það fjærst skapferli mínu að fara að snúa til baka með það. Hæstv. forsrh. og fleiri töluðu hér um það, að ég hefði ekki verið á móti þessari leið í 8 manna n. Þar var raunar talað um ýmsar leiðir, og lagði ég yfirleitt lítt til þeirra mála. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði verið eins og að klappa á stein að ætla sér að fá svör hjá mér varðandi málið. En ég lýsti yfir því á fyrsta fundi n., að ég teldi ekki vera til nema tvær leiðir í málinu, að halda málinu til streitu eða lýsa yfir því, að ekki væri hægt að halda því áfram vegna andstöðu erlendis. Millileið væri hér engin til, og það gæti aðeins orðið þjóðinni til blekkingar og sársauka, ef það ráð yrði tekið að fara einhverjar slíkar millileiðir. Það skýtur því dálítið skökku við, þegar hv. þm. Seyðf. er að spyrja, hvað Framsfl. vilji gera í málinu, sá flokkur, sem reynt var í vor að setja utan gátta. Ég skal geta þess, að ég notaði þetta mál aldrei sem uppístöðu í kosningabaráttunni, en ég hef beitt mér gegn því ásamt öðrum framsóknarmönnum, að það væri tekið upp á þessum grundvelli. Hins vegar lýsti ég yfir því eftir kosningarnar, að ég mundi ekki standa í vegi fyrir málinu, þótt ég væri óánægður með, hvernig til þess væri stofnað. Mér finnst því alveg einstök framkoma hæstv. forsrh., er hann stendur hér upp og vitnar í það, að ég hafi sagzt ekki ætla að vera á móti málinu, og bætir því við, að ég hafi því svikið ekki síður en hann. Nei, ég gaf vissulega engin loforð viðvíkjandi málinu fyrir kosningarnar. En ég hef talið, að þeir, sem óánægðir eru með málið, eigi samt að standa með því sem Íslendingar, þegar sýnt er, að meiri hl. þings er því fylgjandi. Hitt er svo annað mál, þótt það sé gagnrýnt, hvernig til málsins er stofnað. Það má segja, að ræða hæstv. forsrh. hafi verið sú kóróna á málið, sem var því samboðin. Hann sagði, að þm. Str. hlakkaði eins og ránfugl yfir því, að svona væri komið í sjálfstæðismálinu. Hann sagði líka, að þm. Str. væri allra manna grautlinastur í sjálfstæðismálinu. Ég ætla ekki að fara að bera saman sjálfstæðisvilja minn og annarra. Ég hef ekki tíðkað það að auglýsa tilfinningar mínar á götum og gatnamótum í því máli fremur en öðrum, en ef farið væri út í getsakir í þessum efnum, held ég, að hæstv. forsrh. stæði þar öllu hallari fæti en flestir aðrir, og ég afþakka algerlega, að hann tali til mín á þennan hátt. Hæstv. ráðh. sagði líka annað, sem ég veit ekki, hvort allir hv. þm. hafa tekið eftir. Hann sagði, að ef nokkur maður ætti sök á erlendri íhlutun um þetta mál, þá væri það ég. Hverju sætir það, að maður í stöðu forsrh. skuli leyfa sér að bera slíkt fram, án þess að reyna að færa fram snefil af rökum því til stuðnings? Hann sagði, að ég hefði gengið manna lengst í því að taka til greina vilja erlendra aðila. Hvaða rök hefur hann fyrir þessu? Hann kvaðst ekki hafa tekið tilmæli brezku stjórnarinnar varðandi sjálfstæðismálið til greina, en sagði, að vel mætti vera, að ég hefði gert það. Það er nú á allra vitorði, að þegar við tókum ákvörðun um málið á Alþ., þá höfðum við hliðsjón af þessum tilmælum. En eins víst er, að málið hefði verið leyst á sama hátt og varð, þó að þessi tilmæli hefðu alls ekki komið fram. Aftur á móti eru nú sams konar tilmæli ein saman látin valda því, að hætt er við málið, og hefur hæstv. forsrh. forgöngu um það. Hver trúir því, að sá hinn sami maður hafi verið allra manna harðastur, þegar tilmælin komu frá Bretum? Þá var hæstv. ráðh. með getsakir um, að ég hefði farið á bak við sig með eitt og annað, meðan við vorum báðir í stj. Ég vek sérstaklega athygli á þessu, til þess að þeir, sem síðar lesa þingtíðindin, megi sjá það. Þá eru aðeins tvö atriði enn. Því er haldið fram, að með frv. opnist möguleikar til að leysa málið að fullu á haustþinginu. Á nú að fara að byrja aftur á því að lofa að leysa málið á næsta þingi? En nú á að láta skína í málið með því að lofa að framkvæma það á haustþinginu, sem nú hefur farizt fyrir. En sannleikurinn er sá, að það er verið að búa til úr þessu gervimál og utan um það gerviljós, m. ö. o., það er verið að blekkja þjóðina, og það er hættulegt. Ég vil með nokkrum orðum sýna fram á, hve fjarstæðukennd þessi aðferð er, sem hér á að nota. Eftir styrjöldina rekur að því, að taka verður stjórnarskrána og breyta henni aftur. Þá verður þing kallað saman til að ganga endanlega frá stjskr. og taka upp þær breyt., sem leiðir af því, að konungsvaldið verður flutt inn í landið og fengið í hendur forseta. Um þetta þarf svo að fara fram þjóðaratkvgr. eða eitthvað þess háttar, og líklegt er, að á þessu þingi eftir stríðið verði skipuð önnur n. í málið, sem undirbúi annað frv. Þetta, sem er verið að gera nú, er þess vegna ekkert nema kák, - Samþykktirnar 17. maí 1941 eru endanlegar samþykktir. Við höfum nú beðið í 3 ár og gátum alveg eins beðið eitthvað lengur, í stað þess að koma fram með þetta frv., sem hér liggur fyrir. - Það er ekki annað sýnilegt en þetta mál sé aðeins borið fram nú sem yfirbreiðsla, vegna þess að hæstv. ríkisstj. gat ekki haldið þau loforð, sem gefin voru af henni í kosningunum í vor. Í málinu eru óheilindi, og það er ekkert annað en gervimál, búið til til þess að blekkja þjóðina, og það er skaðlegt. En von mín er sú, að hulan sé svo þunn, að þjóðin sjái í gegnum hana.



Herra forseti. - Ég get verið stuttorður, því að bæði hefur afstöðu Sósfl. verið lýst í þessu máli og svo hef ég og aðrir hv. þm. öðrum störfum að sinna en halda uppi jafnómerkilegum og óþörfum umr. og gert hefur verið hér í dag. Ég mun lýsa afstöðu Sósfl. með nokkrum orðum. Ég vil þá fyrst minna hv. þdm. á afstöðu Sósfl. í vor. Hann var þá á þeirri skoðun, að það væri engin óhjákvæmileg nauðsyn að afgreiða lýðveldisstjórnarskrána á þessu þingi, enda þótt hann teldi eðlilegt, að svo yrði, og mundi þess vegna fylgja því eindregið. Hann taldi, að þá bæri að endurskoða stjskr. og bezt færi á því, að sú endurskoðun og stofnun lýðveldis færi saman. Þá hefði þurft kosningar, og við það var ekkert að athuga. Sósfl. lítur öðruvísi á kosningar en hinir flokkarnir, sem telja þær hið mesta mein og eru hræddir við þær. Sósfl. álítur, að kosningar eigi að vera oft, sérstaklega þegar slík vandamál eru á döfinni sem nú. Það var horfið að því ráði, að lýðveldi skyldi stofnað á þessu þingi og atriðið um æðstu stjórn landsins afgr. nú. Úr því að svo var komið, þá var ekki um það að sakast fyrir Sósfl., og hann hafði ekki annað í huga en fylgja málinu fast fram. Nú hafa skapazt ný viðhorf, sem hafa valdið því, að frá þessu hefur verið horfið nú. Um það var rætt allt þetta þing, bæði í flokkunum, í sérstökum n. og á lokuðum þingfundum, og niðurstaðan var þetta frv., sem hér er nú til umr. Afstaða Sósfl. til þessa frv. er sú, sem hv. þm. flokksins í Nd. hafa lýst og hv. þdm. mun vera kunnugt um. Sósfl. er óánægður með þessa afgreiðslu. Hann vildi, að lýðveldisstjskr. væri afgreidd á þessu þingi og fengi lokaafgreiðslu með þjóðaratkvgr. eða þjóðfundi, sem til yrði boðað með sérstakri löggjöf. Um þetta náðist ekki samkomulag, og meiri hl. Alþ. var á móti því. Úr því að svo var komið, taldi Sósfl. rétt að fylgja þessu frv. á þskj. 214. - Framsfl. er einnig óánægður með þetta frv., en vill ekki fylgja því, og einn aðalfulltrúi þess flokks hér í hv. d., hv. þm. Str., lýsti yfir því, að þetta plagg á þskj. 214 væri þjóðarsmán, þjóðarógæfa og niðurlæging. Þetta er ekki í samræmi við afstöðu flokksins að öðru leyti, því að hann situr hjá við atkvgr. málsins. Það er ekkert samræmi í því að segja, að þetta frv. sé þjóðarsmán og niðurlæging og sitja síðan hjá, en greiða ekki atkv. gegn þjóðarsmáninni. Framsfl. er andvígur þessu frv., en hvaða till. hefur þessi flokkur í málinu? Um þetta var spurt áður í dag af hv. þm. Seyðf., en því var ekki svarað. Sósfl. þætti fróðlegt, ef Framsfl. gæti bent á einhverjar leiðir í þessu máli, en það getur hann ekki. Það er að vísu ekki alveg nákvæmt hjá mér, þegar ég segi, að Framsfl. hafi ekki komið með neinar till. í málinu, því að í 8 manna n. lagði hv. þm. Str. til, að farin yrði þessi leið, sem er á þskj. 214. Hann kom þannig fyrstur manna fram með þessa till.

Þetta er ósatt.

Þetta er satt, og ég hef vitni að því, að hv. þm. Str. kom með þessa till. - Þegar aðrir flokkar vilja nú fara þessa leið, þá gengur Framsfl. á móti því og telur þá till. þjóðarsmán, þjóðarógæfu og niðurlægingu, sem hv. þm. Str. kom fyrst fram með. Síðan hafa ekki komið aðrar till. frá Framsfl., nema núna síðast frá hv. þm. Str., þar sem hann leggur til, að ekkert sé nú gert og gefizt upp. Hann minntist að vísu á þá leið, að setja kónginn af með byltingu, en ég treysti þeim byltingamönnum illa, sem byrja byltinguna á því að gefast upp. Ef litið er lauslega á málflutning Framsfl., þá er afstaða hans óskiljanleg, enginn botn í henni, en ef skyggnzt er dýpra, þá verður hún strax skiljanlegri. Afstaðan er nefnilega nákvæmlega sú sama og í dýrtíðarmálunum, sú sama og kom fram í hinu alræmda bréfi Framsfl., sem hann skrifaði hinum flokkunum á þessu þingi, þar sem hann óskaði eftir samstarfi við hina flokkana til þess að leysa vandamál þjóðarinnar, með því skilyrði, að kjördæmamálið yrði látið niður falla. Það er ekki aðalatriðið fyrir Framsfl. að bjarga þjóðinni, heldur að halda í sín gömlu sérréttindi. Önnur meining var ekki í þessu endemis bréfi. Nú er tilgangurinn sá sami, sem að baki býr. Framsfl. vill ekki lausn á þessu máli, nema kjördæmamálið verði látið niður falla. Þeim stendur alveg á sama um sjálfstæðismál þjóðarinnar, og þeir snúast nú öndverðir gegn því, aðeins með það fyrir augum að halda í sín gömlu sérréttindi. Þetta er hörð ádeila, en hún er sönn og verður ekki hrakin. Ég öfunda Framsfl. ekkert af að ganga til kosninga nú með jafnóhreinan skjöld og hann hefur. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en get endurtekið það, að Sósfl. mun fylgja þessu frv., þar eð ekki er um aðrar leiðir að ræða.



Herra forsetl. - Mér finnst eðlilegt, að ég sem nýliði hér á Alþ. geri grein fyrir afstöðu minni í þessu máli með nokkrum orðum. Frá því fyrst, að ég fór að hugsa um þessi mál, hafði ég aðeins eina skoðun á þeim, sem sé, að því fyrr sem Ísland yrði frjálst, því betra. Margra ára kynni mín af erlendum þjóðum hafa æ betur og betur sannfært mig um það, að aðeins með stórhug getur þjóðin unnið stærstu sigrana, t. d. með stofnun Eimskipafélags Íslands og skipun sendiherra erlendis, hvort tveggja móti vilja erlends valds, eða hvert það spor á frelsisbrautinni, sem hátt stefnir. Þegar ég tók til athugunar hin nýju viðhorf í þessu máli, þá voru það tvær hliðar, sem við mér blöstu. Annars vegar var sú hliðin, sem vissi að íhlutun erlends valds. Ég leit á hana aðeins sem hjalla, að vísu örðugan, en taldi þó enga goðgá, þótt Íslendingar tækju upp baráttuna gegn þessu valdi, og engan glæp, þótt þjóðin yrði að leggja eitthvað í sölurnar fyrir frelsi sitt, eins og aðrar þjóðir. Ég gat ekki sannfærzt um, að það hefði mikla hættu í för með sér að stríða gegn þessu valdi, því að með viðurkenningu og móttökum sendiherra okkar bæði í Brettandi og Bandaríkjunum sýndu þær þjóðir innræti sitt til okkar, og ég trúði því ekki né trúi enn, að þær gangi á bak orða sinna. Þetta var önnur hliðin. Mér fannst aðalatriðið vera það, að þing og þjóð stæðu saman sem einn maður, en það kom ekki til samheldni þjóðarinnar, því að samheldni Alþ. brast. Hin hliðin var sem sagt deilurnar innan Alþ. Íslendinga, og af hverju voru þær deilur sprottnar? Af því að einn flokkurinn, stærsti flokkur þingsins, vildi ekki vera með sökum gremju, er hann þurfti að lúta vilja þings og þjóðar og afsala sér gömlum sérréttindum, sem nýi tíminn viðurkenndi ekki. Fyrir þá sök brustu stoðirnar, og ræður hv. framsóknarþm. hér sýna, að þetta er rétt. Ég vil spyrja þessa hv. þm., hvort þeir líti ekki á sjálfstæðismálið sem heilagt mál.

Á þessi hv. þm. við það, að þetta frv. sé heilagt?

Ég á við, að sjálfstæðismálið sé heilagt, og hv. þm. Str. hefur áreiðanlega ekki umboð kjósenda sinna til þess að traðka á þessu máli. Út á við var þjóðinni nauðsynlegt, að Alþ. stæði saman sem eitt, en þegar ég sá, að byrjað var að grafa skotgrafir, þá var það hið eina, sem fékk mig til að hvika frá marki, ekki af því að ég hefði misst trúna, heldur vegna þess, að þegar svo var komið málum sem raun bar vitni um, þá áleit ég betra að fara kelduna en krókinn. Ég greiði þessu frv. atkv., þó að ég sjái, að með því verði eigi náð marki eins fljótt og von var um, ef stærsti flokkur þingsins hefði ekki brugðizt á síðustu stundu. Ég hef ekki margt fleira að segja um þetta, en ég vil benda á, að í nál. minni hl. á þskj. 213 virðist mér ekki vera neitt, sem getur bent til þess, að hann vilji fara skynsamlega leið. Þar eru allar till. neikvæðar. Það er það sama og kemur fram í ræðum framsóknarmanna hér, niðurrif og svik við þjóðina, er mest reið á. En nú vildi ég spyrja hv. þm. Str. og hv. þm. S. Þ., hvort þeir vildu nú kasta öllum deilumálum til hliðar og taka þátt í að mynda allra flokka stj. og hrinda þessu máli sem fljótast í framkvæmd. En ég veit svo sem, hvaða svar ég fæ að þeir þurfi ekki að hugsa um málin, úr því að þeir fara ekki með stj. En ég vona, að þjóðin beri gæfu til að standa saman um þetta mál, stærsta mál hennar. Það er ekki sæmandi að deila um þetta mál allra mála.

Bernharð Stefánsson Umr. eru nú þegar orðnar nokkuð langar, og skal ég reyna að vera stuttorður, en reyndar er þó ekkert að furða, þótt tveimur dögum af þingtímanum sé eytt vegna þessa máls, og mundi ekki mikið hafa þótt, ef það hefði verið tekið fyrr upp á þinginu. Þetta frv. er nú augljós vonbrigði fyrir alla. Það er af því, að fyrir síðustu kosningar var því lofað af Sjálfstfl., að lýðveldi yrði stofnað nú í sumar, en með frv. er ekki um neina lýðveldisstofnun að ræða. Allir flokkar voru sammála um samþykktirnar frá 17. maí 1941, og þjóðin stóð að baki þeim. Með þessum samþykktum höfðum við tekið öll okkar mál í okkar hendur og lýst yfir, að framtíðartakmarkið væri lýðveldi. Ég tel, að þjóðin hefði unað því, að við svo búið stæði fyrst um sinn, ef nýjar vonir hefðu ekki verið kveiktar með ótímabærum loforðum í vor. Og ég minnist þess, er kjördæmamálið var til 1. umr. í Nd., þá lýsti hæstv. forseti Sþ. þessari afstöðu greinilega, er hann sagði, að í rauninni lægi ekkert á að taka ákvarðanir um sambandsmálið. Það lægi skýrt fyrir, hvað Ísland hefði gert og ætlaði að gera. En að þetta mál var tekið upp í vor, var af því, að farið var að hrófla við breyt. á stjskr. Þess vegna hugsuðu menn sér þessa tilhögun. Það öngþveiti, sem þetta mál er nú komið í, er bein afleiðing af því, að fyrra málið var upp tekið, eins og tveir flokksbræður mínir hafa tekið fram hér. Ég er sammála hv. þm. Barð. um, að æskilegt hefði verið, að sjálfstæðismálið hefði náð fram að ganga á þessu þingi. En ég er honum ekki sammála um annað. Brigzlyrðin í ræðu hans, er hvergi geta staðizt, eru sízt til þess fallin að fylkja mönnum um málið. En sjálfstæðismálið hefur strandað á þessu þingi sökum þess, að stjórnin hefur ekki treyst sér til að framfylgja loforðunum frá í vor. Skal ég ekki deila á hana fyrir það. En til þess að láta sem eitthvað sé gert í málinu, er þetta frv. fram borið, sem vitanlega er þó ekki neitt sjálfstæðismál. Það er talið, að það eigi að flýta fyrir afgreiðslu sjálfstæðismálsins, er að henni kemur, og hæstv. forsrh. sagði í dag, að þetta frv. gæfi möguleika til þess, að málið yrði framkvæmt jafnsnemma og ættað var. Þetta er ekki rétt. Þetta frv. ber ekki í sér neina möguleika til jafnfljótrar afgreiðslu og orðið hefði, ef málið hefði fengið þá meðferð, sem ráðgerð var. Þetta er af því, að svo er ákveðið í frv., að auk samþykkis eins þings þurfi þjóðaratkvæðagreiðslu. Því verður ekki þessum tilgangi náð, sem stj. og stuðningsmenn frv. vilja vera láta, þetta verður mjög lítið fljótari leið en farin væri, er venjuleg breyt. á stjskr. væri gerð. Ég sé ekki, að fljótara sé að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu en kosningar. Það væri þá aðeins tíminn frá kosningum og fram að þingi, er sparaðist. Okkur framsóknarmönnum hefur verið brigzlað um það hér af andstæðingum okkar, að frá okkur hafi ekki komið fram nein uppástunga um leið í þessu máli. Þetta er rangt. Tveir flokksbræður mínir hafa hér bent á leið, sem jafnan hefur verið farin, er lýðveldi hafa verið stofnuð hingað til, og gefizt vel. Ég er ákaflega hræddur um, eins og nú standa sakir, að þetta frv., sem á að flýta fyrir lýðveldisstofnuninni, nægi ekki í því efni. Vel getur hugsazt, að við verðum að hafa hraðari hendur en þar er ráð fyrir gert. Hvernig var ekki með ákvörðun þingsins 10. apríl 1940? Þá hefði ekki verið hægt að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu, nema þá eftir á. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. forsrh. í dag, að hann sagði, að yfirlýsingin frá 17. maí 1941 samrýmdist ekki sambandslagasáttmálanum og væri strangt tekið ekki lögleg. Ég held þetta sé rétt, og ég vil láta koma fram, að ég tel, að lýðveldi verði vart stofnað á löglegan hátt, jafnvel ekki eftir þessu frv. Og getur nokkur bent á dæmi um löglega lýðveldisstofnun samkvæmt eldri stjskr.? Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að eins mætti segja, að hér hefði orðið bylting 10. apríl 1940. Ég tel þýðingarlaust að þræta um meiningu orða. En ég hef ekki heyrt kallaða byltingu í Noregi 1905, er Norðmenn lýstu yfir því, að konungur Svía væri ekki lengur þeirra konungur. Þeir settu þá ekki á stofn lýðveldi, af því að þeir ætluðu að taka sér annan konung. En ef þeir hefðu ætlað að stofnsetja lýðveldi, þá hefðu þeir yfirlýst Noreg lýðveldi þann sama dag og þeir slitu konungssambandinu við Svía, enda þótt engin lýðveldisstjórnarskrá væri til. Því hefur verið haldið fram, að Framsfl. hafi risið gegn þessu frv. Ég held, að það sé ekki rétt að orði komizt. Hér hefur verið deilt á stj. og andstæðinga okkar fyrir ýmislegt í sambandi við þetta mál, en Framsfl. hefur ekki lýst yfir því, að hann væri á móti þessu frv. Ég skal þó lýsa yfir því fyrir mitt leyti, þar eð ég hef ekkert umboð til að tala fyrir flokk minn, að ég tel ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðsluna mesta gallann á frv. Ég veit raunar, að það getur gefið málinu styrk út á við, ef mikil þátttaka næst. Að öðru leyti er þetta þýðingarlítið inn á við. Allir vita, að allir Íslendingar eru sammála um, að stofna eigi hér lýðveldi við fyrsta tækifæri. Um það þarf ekki að spyrja þjóðina fyrr en þá eftir á. Mér hefði því fundizt, að þessi stjskrl. hefðu mátt öðlast gildi á undan þjóðaratkvæðagreiðslunni, því að ekki er víst, að við höfum tíma til að bíða eftir henni, er að þessu kemur. En sjálfsagt er nú ekki hægt að breyta þessu ákvæði eftir þetta. En yfirleitt er það mín skoðun og Framsfl., að ein samþykkt Alþ. eigi og geti nægt til þess, að lýðveldið verði stofnað. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja umr. með því að svara þeim hv. þingmönnum, er hér hafa talað. Eina setningu sagði hv. 6. þm. Reykv., er ég hef oft heyrt fyrr. Hann talaði um sérréttindi Framsfl. Ég er alveg undrandi á því, að menn með fullu viti, sem hafa lesið stjskr., skuli stagast á þessu. Eftir henni hafa allir flokkar jafna aðstöðu til að vinna kjördæmin. Það er því ekki vegna neins sérréttindamissis, að Framsfl. hefur barizt gegn kjördæmamálinu, en það er nú útrætt mál. Ég skildi hv. þm. Barð. svo, að ástæðan til sundrungar í þessu máli væri sú, að Framsfl. hafi ekki viljað vera með í því. Að hann skuli leyfa sér að segja þetta! Ég hef ekki orðið var við nein tilboð um þetta frá öðrum flokkum. Þetta eru rakalaus ummæli og sízt til þess fallin að fylkja mönnum um málið. Ég fullyrði, að ekki muni standa á Framsfl. að samþykkja fullt sjálfstæði Íslands, þegar þess er kostur, þó að hann sjái ekki ástæðu til að styðja hégómamál sem þetta frv. Ég ætla að minna hv. þm. á það, að um þetta frv., sem ekki er neitt sjálfstæðismál, erum við framsóknarmenn sammála hv. þm. Borgf. Hann sá ekki heldur ástæðu til að samþykkja þetta frv. Ef þeir áfella hann ekki, geta þeir ekki heldur áfellt okkur, það sama verður að ganga yfir báða. Ég skal svo ekki eyða tíma hv. d. lengur.



í umr. um sjálfstæðismálið nú er talað um formleg sambandsslit við Danmörku og hvenær þau skuli verða. Er því svo látið sem þetta mál varði sameiginlega bæði löndin, Ísland og Danmörku. Þetta er villandi. Sambandinu við Danmörku er þegar raunverulega slitið. Yfir því hefur sagan þegar kveðið upp sinn dóm. Það er dautt og vaknar áreiðanlega aldrei framar upp frá dauðum. Enginn ábyrgur Íslendingur mun nokkru sinni veita atbeina sinn til slíkrar uppvakningar. Viðfangsefnið nú er því ekki viðskipti Dana og Íslendinga, heldur annars vegar, hvenær Íslendingum sjálfum lízt að staðfesta það í eigin stjórnskipunarlögum, sem sagan sjálf hefur óafturkallanlega sagt, og hins vegar, hvenær tekst að fá viðurkenningu stórveldanna á þessum aðgerðum Íslendinga. Ég skal játa, að ekki er gott að átta sig á, hver er afstaða þeirra framsóknarmanna, sem mest hafa nú rætt um sjálfstæðismálið og lausn þess. Að svo miklu leyti sem nokkurn botn er að finna í kviksyndi hinna gagnstæðu fullyrðinga framsóknarmanna, þá skilst mér þó, að hann felist í þeirri fullyrðingu Hermanns Jónassonar, að sjálfstæðismenn og aðrir andstöðuflokkar Framsóknar hafi stefnt sjálfstæði, frelsi og áliti íslenzku þjóðarinnar í hættu, með því, án atbeina Framsóknar og án þess að atvik hafi á nokkurn veg breytzt, að „svíkja“ þá stefnu í þessum málum, sem upp hafi verið tekin með þingsályktununum 17. maí 1941. Því fer að vísu fjarri, að enn hafi nokkurt óheillaspor verið stigið í þessu máli. Enn hefur sóknin látlaust verið fram á við, og allt, sem ríkisstj. og Alþ. hafa í málinu gert, hefur horft til góðs fyrir þjóðina. Þess vegna er ekkert tilefni til þess og mjög illa farið, að Hermann Jónasson skuli láta sem þjóðin hafi nú ratað í niðurlægingu og ógæfu vegna þess, að án atbeina Framsóknar hafi að tilefnislausu verið horfið af fyrri braut. En vegna þessara fullyrðinga Hermanns Jónassonar verður að rifja upp tvennt. Í fyrsta lagi, hvort það sé að tilefnislausu, að talið hefur verið, að atvik í sjálfstæðismálinu hafi breytzt verulega, frá því Alþ. gerði ályktunina 17. maí 1941 og þar til málið var tekið upp á s. l. vori. Í öðru lagi, hvort það hafi verið andstæðingar Framsóknar einir, sem litu svo á, að veruleg breyting hafi átt sér stað, eða hvort framsóknarmenn hafi allt til þessa verið sömu skoðunar og aðrir landsmenn . um, að svo hafi verið. Þá er fyrst á það að líta, að 17. maí 1941 segir Alþingi: „að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært, vegna ríkjandi ástands, að ganga frá formlegum sambandsslitum að endanlegri stjórnarskipun ríkisins“. Það ástand, sem í þessari ályktun er til vitnað var, að þá hafði Ísland verið hernumið af erlendu stórveldi, án samþykkis og þrátt fyrir mótmæli íslenzku þjóðarinnar og íslenzkra stjórnarvalda. - Stórveldi það, sem landið hafði hertekið, hafði ráðið íslenzku ríkisstjórninni frá því að ráða sjálfstæðismálinu til lykta að svo stöddu. Skildu menn það svo, að það væri vegna þess, að hið erlenda ríki teldi sig að vissu leyti bera ábyrgð á því, sem hér gerðist á meðan landið væri hernumið, og teldi því ekki heppilegt, að formlegri réttarstöðu Íslands væri breytt á meðan svo stæði. Hermann Jónasson, þáv. forsrh., hélt þessari erlendu vísbendingu mjög á loft og lagði á hana ríka áherzlu í harðri deilu, sem hann þá átti í blaðinu Tímanum við formann Framsóknar, Jónas Jónsson. Síðan hefur Hermann Jónasson einnig skýrt frá því, að sendimaður Bretlands, sem þessa aðvörun bar fram, hafi talið, að hún væri gefin með vitund Bandaríkjanna. En þá, snemma árs 1941, höfðu Bandaríkin, gagnstætt því, sem almennt hafði verið álitið hér á landi; enn eigi viðurkennt algert frelsi og fullveldi Íslands og beinlínis hliðrað sér hjá að senda hingað erindreka með diplomatísku umboði, sendiherra, heldur látið sér nægja að hafa hér ræðismann. Er það nú rétt, að enn sé hið sama ástand í þessum efnum og var vorið 1941? Ég fullyrði, að það hafi gerbreytzt. Landið var ekki lengur hernumið í sama skilningi og þá var. Yfirstjórn þeirra herja, sem hér dveljast nú, er í höndum ríkis, sem Íslendingar sjálfir hafa falið hervernd landsins. Hlýtur það vissulega mjög að breyta aðstöðu allri og viðhorfi, hvort landið er hernumið gegn mótmælum þjóðarinnar eða verndað ef her, sem hér dvelst með samþykki þar til bærra ísl. stjórnarvalda. - Ákvarðanir, sem við höfðum ekki geð í okkur til eða hirtum eigi um að gera á meðan hér á landi var her í okkar forboði, getum við haft fulla ástæðu til að gera, þegar hér situr her með samþykki okkar. Og þótt ríki láti sig ekki einu gilda, hvað gert er í landi, sem það hefur hertekið, þá má ekki þar af álykta, að það haldi áfram afskiptum sínum eftir að hertökunni er lokið og við hefur tekið hervernd annars ríkis. Þvert á móti verður að ætla, að þá sé lokið þeim afskiptum, sem vegna hertökunnar voru gerð. Þá vil ég enn fremur vekja athygli á því, sem að vísu hefur áður verið gert í umr. um þetta mál, að í því samkomulagi, sem gert var í júní-júlí 1941 við Bandaríkin um hervernd þeirra á Íslandi, þá er berum orðum tekið fram, að Bandaríkin skuldbinda sig til að viðurkenna algert frelsi og fullveldi Íslands og að beita öllum áhrifum sínum við þau ríki, er standa að friðarsamningunum eftir yfirstandandi ófrið, til þess að friðarsamningarnir viðurkenni einnig algert frelsi og fullveldi Íslands. Enn fremur er tekið fram, að talið sé sjálfsagt, að Bandaríkin viðurkenni þegar frá upphafi þessa réttarstöðu Íslands, enda skiptist bæði ríkin strax á diplomatískum sendimönnum. Loks er þess að geta, að Bretland gerði af sinni hálfu alveg sams konar skuldbindingar og Bandaríkin um réttarstöðu Íslands. Með þessari samningagerð var réttarstaða landsins því, a. m. k. formlega, miklu betur tryggð en nokkru sinni áður. Bandaríkin ákváðu þá fyrst að senda diplomatískan sendimann til landsins og viðurkenndu þá fyrst algert frelsi og fullveldi þess. - Í samningagerðinni felst, að Íslendingar eigi sjálfir að ráða stjórnarháttum sínum, án íhlutunar þeirra ríkja, sem undir skuldbindingarnar gengust, Bretlands og Bandaríkjanna. Því að það er frumréttur hverrar þjóðar, sem fengið hefur viðurkenningu fullveldis síns, að hún ráði sjálf að öllu leyti stjórnarskipun sinni. Enda er það sérstaklega vitað um Bandaríkin, að þau, vegna uppruna síns og allrar sögu, þar sem þau eru til orðin eftir frelsisstríð við móðurland sitt, Bretland, - hafa ætíð talið það leiða af sjálfsákvörðunarrétti hverrar fullvalda þjóðar, að hún ráði sjálf stjórnarskipun sinni. Hafa þau og ætíð staðið gegn því, að slík íblöndun annarra ríkja ætti sér stað. Má benda á mörg dæmi úr sögunni þessu til sönnunar. Ég skal þó aðeins nefna byltinguna í Rússlandi 1917, þegar Englendingar, Frakkar og ýmsir aðrir bandamenn þeirra vildu hafa íhlutun um, hverja stjórnskipun rússneska þjóðin veldi sér. Bandaríkin beittu sér þá á móti þessum afskiptum og sögðu, að Rússar ættu að ráða þessum málum sjálfir. Loks ber á það að minna, að sjálfir samningarnir um herverndina bera það með sér, að bæði Bretland og Bandaríkin viðurkenndu, að sambandssáttmálinn við Danmörku væri í raun og veru úr sögunni. Það er vitað, að Bandaríkin vildu ekki senda her sinn hingað, nema samþykki réttra stjórnarvalda kæmi til. En ef sambandslögin voru enn í gildi, er ljóst, að stjórnarvöldin hér á landi gátu ekki ein gefið lögformlegt samþykki til þessara aðgerða. Þá hefði til þeirra þurft milligöngu og atbeina utanríkisráðherra Dana í Kaupmannahöfn. Hervernd Bandaríkjanna hvílir því beinlínis á þeirri forsendu, að sambandslögin séu í raun og veru úr sögunni og Íslendingar hafi heimild til þess að skipa málum sínum, án þess á nokkurn hátt að vera af þeim bundnir. En erfitt er, jafnvel þótt öllum lögfræðilegum hugleiðingum sé sleppt, að telja mönnum trú um, að þau bönd fái bundið þjóðina á hættulausum tímum, er byrjað verður með að leysa í hvert sinn, sem verulegur vandi er á höndum. Það er því ljóst og óumdeilanlegt, að mjög verulegar breytingar höfðu orðið á aðstöðu allri og ástandi í þessum efnum frá 17. maí 1941 og þar til stjórnarskrármálið var tekið upp á síðast liðnu vori. Hinar breyttu aðstæður réttlættu fyllilega þá skoðun, að Íslendingar þyrftu eigi framar að hlíta afskiptum annarra um það, hvenær þeir vildu stíga síðasta sporið í sjálfstæðismáli sínu, né kvíða því, að viðurkenning á þessum aðgerðum fengist eigi hjá þeim stórveldum, sem öllu geta ráðið um hagi okkar. Og ég læt mér ekki nægja að fullyrða, að þessi skoðun hafi verið réttmæt, heldur fullyrði ég einnig, að þessi hafi verið hin almenna skoðun Íslendinga eftir samningana um herverndina. Þessu til sönnunar vil ég vitna í ummæli mín í ræðu, er ég hélt héðan af svölum alþingishússins 1. des. s. l. Ég geri það ekki vegna þess, að ég telji þau orð sérstaklega merkileg, heldur til að sýna, að það, er ég nú hef sagt, er ekki fundið upp að þjónkun við flokk minn, heldur mælt af sannfæringu um, að rétt mál sé flutt. Í hinni tilvitnuðu ræðu drap ég á herverndarsamningana og segi síðan, með leyfi hæstv. forseta : „Skal það ekki frekar rakið hér, en einungis rifjað upp, að í þeim samningum, sem um þetta urðu, skuldbundust þessi tvö ríki, sem vegna hnattstöðu sinnar gætu öllu ráðið um örlög Íslands, til að viðurkenna algert frelsi og fullveldi landsins og beita öllum áhrifum sínum við þau ríki, sem standa að friðarsamningum, til þess að einnig þá verði viðurkennt algert frelsi og fullveldi Íslands. Ef Íslendingum hefði fyrir fram verið sagt, að um þær mundir, er þeir hefðu öðlazt rétt til að taka öll sín mál í eigin hendur, hlytu þeir jafnskýlausa viðurkenningu þessara tveggja stórvelda sem þá, er þeir nú hafa fengið, mundi engum hafa blandazt hugur um, að þann rétt ætti að nota.“ Skömmu síðar segi ég: „Hlýtur því óðum að því að líða, að Íslendingar noti rétt sinn og komi stjórnarskipun sinni í fast horf, svo að þeir megi við hana una um fyrirsjáanlega framtíð.“ Þessari skoðun var þannig haldið fram á áberandi stað á hátíðisdegi þjóðarinnar. Ég hef eigi orðið þess var, að þessari skoðun hafi verið mótmælt. Þvert á móti fullyrði ég, að þetta hafi ekki verið einkaskoðun mín, heldur ráðandi skoðun Íslendinga á þessum tíma, og ég vitna einungis í mín eigin ummæli af því, að þau eru mér tiltækust. Í betra tómi mætti sjálfsagt finna miklu fleiri tilvitnanir þessu til staðfestingar. Réttmæti þeirra fullyrðinga, að á s. l. vori og sumri hafi skoðun Íslendinga í þessum efnum verið sú, er ég nú hef lýst, og þar með, að það sé alrangt, að framsóknarmenn hafi þá haft nokkra sérstöðu í þeim, sést og glögglega, þegar athugað er, með hverjum atvikum sjálfstæðismálið var tekið upp á síðast liðnu vori. Þá einmitt kemur í ljós, að sjálfstæðismálið var á síðasta þingi tekið upp af Framsfl. í till. til þál., sem nokkrir þm. hans fluttu í sambandi við kjördæmamálið. - Till. var um kosning stjórnarskrárnefndar og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna milliþinganefnd á þessu þingi. Hlutverk hennar er að endurskoða rækilega stjórnarskrá ríkisins, og skal hún sérstaklega miða starf sitt við það, að Ísland sé fullvalda lýðveldi, á traustum lýðræðis- og þingræðisgrundvelli. Vanda skal nefndin svo til tillagna sinna, að vænta megi, að stjórnarskráin geti verið til frambúðar. Nefndin kýs sér formann. Kostnaður við nefndarstörfin greiðist úr ríkissjóði:“ Í grg. till. segir m. a.: „Nú er svo háttað, að þörf er gagngerðra breytinga á stjórnarskránni vegna breyttrar réttarstöðu landsins gagnvart öðrum löndum. Breyta þarf ákvæðum stjórnarskrárinnar um æðsta vald í málefnum ríkisins og ákveða, hvernig því skuli fyrir komið, og yfirleitt breyta þannig stjórnskipunarlögunum, að þau verði í fullu samræmi við þingsályktanir Alþingis frá 17. maí 1941“. Þ. e., að sambandssáttmálanum verði formlega slitið og lýðveldi stofnað. Í till. sjálfri og þessum ummælum grg. kemur alveg tvímælalaust fram, að Framsókn þá telur rétt að taka stjórnarskrármálið og sjálfstæðismálið þar með til meðferðar. Berum orðum er talað um breytta réttarstöðu landsins. Ég vek athygli á, að ótvírætt kemur fram, að það sé einungis undir Íslendingum sjálfum komið, hvenær þeir taka þessar ákvarðanir, þótt á hitt sé lögð áherzla, að vel skuli vanda það, sem lengi á að standa. Hvergi er með einum stafkrók að því vikið, að af öðrum ástæðum en þessum sé varhugavert að afgreiða stjórnarskrármálið þá þegar. Slíkt hefði þó vissulega verið gert, ef flm. hefðu talið, að enn væru fyrir hendi þeir annmarkar, sem flokksbróðir þeirra, fyrrv. forsrh. Hermann Jónasson, hafði árið áður lagt megináherzlu á. Aðrir flokkar þingsins álitu, að þessi aðferð Framsóknar væri ekki hin heppilegasta. Ástæðan til þess var sú, að það kom fram bæði í till. sjálfri, grg. hennar og umr. á vorþinginu, að Framsókn vildi tengja saman fullnaðarafgreiðslu sjálfstæðismálsins annars vegar og kjördæmamálsins hins vegar. Hún vildi láta afgreiða hvort tveggja samtímis. Allir aðrir flokkar þingsins voru um þetta á annarri skoðun. Þeir töldu mesta óráð að blanda þessu saman. Þeir töldu, að kjördæmamálið væri slíkt deilu- og hitamál, að ef það yrði ekki afgreitt á undan sjálfstæðismálinu, þá mundi það um ófyrirsjáanlega langan tíma þvælast fyrir sjálfstæðismálinu og hafa þau áhrif, að ekkert væri í því gert og að þjóðin stæði ekki sameinuð um frelsisstjórnarskrá sína, þegar tímabært þætti að afgreiða hana. Og mig furðar satt að segja á málflutningi framsóknarmanna, að þeir skuli enn leyfa sér að halda því fram, að heppilegt hefði verið að tengja þessi tvö mál saman, eftir að reynslan er búin að sanna og þeir með eigin framferði að gera kjördæmamálið að einu hinu mesta hatursmáli, sem í þingsögunni greinir. Þar sem framsóknarmenn láta þetta mál standa í vegi fyrir þjóðhollri samvinnu um öll stórmál, sem fyrir þinginu liggja, jafnvel eftir að þjóðin hefur ótvírætt svo fyrir mælt, að kjördæmabreytinguna skuli samþykkja, og búið er að afgreiða hana og staðfesta á stjórnskipulegan hátt. Þegar þeir bregðast svo við kjördæmamálinu, eftir að búið er að afgreiða það til fulls, hvernig halda menn þá, að það hefði verkað á samlyndið um sjálfstæðismálið, ef bæði málin hefði átt að afgreiða samtímis? Og hvenær hefði sjálfstæðismálið verið afgreitt, ef bíða hefði átt með afgreiðslu þess, þar til Framsókn féllist á, að sérréttindi hennar í kjördæmamálinu væru afnumin? Ég hef hér á undan rakið afstöðu Framsóknar til stjórnarskrármálsins, tvískinnung flokksins í því máli, er flokkurinn flytur till. um að skipa milliþn. í málið, en vildi þó, vegna kjördæmamálsins, láta allar stjórnarskrárbreytingar bíða. Þetta kemur glögglega fram við athugun á till. þeirri, er framsóknarmenn fluttu um skipun milliþinganefndar. En það sést einnig af því, hvernig framsóknarmenn brugðust við brtt. þeirri, sem sjálfstæðismenn og Alþýðuflokks báru fram við þessa till., en brtt. hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna milliþinganefnd til þess að gera tillögur um breytingar á stjórnskipunarlögum ríkisins í samræmi við yfirlýstan vilja Alþingis um, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, og skili nefndin áliti nógu snemma til þess, að málið geti fengið afgreiðslu á næsta Alþingi. Nefndin kýs sér sjálf formann. Nefndarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Þessi brtt. var samþ. með 25 atkv. gegn 19, þ. e. öllum framsóknarmönnunum. Með þessu var ákveðið að skilja í sundur kjördæmamálið og sjálfstæðismálið. Á móti því var Framsókn. En hinu var hún alls ekki andvíg, að sjálfstæðismálið væri tekið upp, ef kjördæmabreyting þegar í stað varð eigi með neinu móti umflúin. Þegar búið var að breyta hennar upphaflegu till., þá sátu þm. hennar þess vegna hjá og greiddu ekki atkv. um till. svo breytta. Og Framsókn sýndi stjórnarskrárnefndinni, sem undirbúa átti sjálfa frelsisstjórnarskrána, hina mestu virðingu, þar sem hún kaus í nefndina tvo sína fremstu menn, þótt ólíkir séu, þá Jónas Jónsson og Hermann Jónasson. Störf þessara tveggja forustumanna Framsóknar í nefndinni sýna það og óumdeilanlega, að það var breyting á stjórnarskránni vegna kjördæmaskipunarinnar, sem þeir voru á móti, en alls eigi breyting, sem eingöngu væri vegna lokaákvörðunar í sjálfstæðismálinu. Fundargerðabók stjórnarskrárnefndarinnar, sem þegar hefur raunar verið svo rækilega vísað til, að ég get látið mér nægja að drepa á hana, sannar þetta ótvírætt. Þar kemur fram, að alger breyting verður á afstöðu framsóknarmanna, eftir að alþingiskosningarnar í sumar voru búnar að sýna, að kjördæmamálið yrði eigi stöðvað. Á meðan framsóknarmenn vonuðu, að þeir gætu fengið stöðvunarvald gegn kjördæmabreytingunni, þá lýsti Jónas Jónsson yfir því, að hann teldi mjög tvísýnt hagnýti þeirrar ráðstöfunar að ætla að afgreiða sjálfstæðismálið á því þingi, sem nú stendur yfir. Þessu lýsti hann yfir eitthvað um 20. maí. En nokkrum dögum eftir kosningarnar, þegar vonin um stöðvun á kjördæmamálinu var rokin út í veður og vind, þá lýsir hann óhikað yfir því, að hann telji, að sjálfstæðismálinu beri að ráða til lykta á þessu þingi. Og Hermann Jónasson tók undir þessa yfirlýsingu flokksformanns síns. - Strax á fyrsta fundi, sem hann kom á, eftir að sú yfirlýsing var gefin, þá notaði hann fyrstu orðin, sem hann lét bóka, til þess að lýsa yfir, að hann væri þessu sammála. Hermann Jónasson vill nú láta líta svo út sem hann hafi gert þetta vegna þess, að ríkisstj. hafi látið einhverjar eftirgrennslanir fara fram hjá erlendum ríkjum, sem sýndu, að óhætt væri að taka málið upp. Ég var á öllum fundum stjórnarskrárnefndarinnar, og ég fullyrði, vegna þess að ég heyrði hað með mínum eigin eyrum, að ekkert slíkt vakti þá fyrir Hermanni Jónassyni. Hann var þá alveg jafnsannfærður um það eins og við hinir nefndarmennirnir, að af hálfu annarra ríkja væri eigi framar um að ræða örðugleika í þessu máli, heldur væri það eingöngu undir vilja okkar sjálfra komið, hvenær við stigum í því fullnaðarsporið. Hermann Jónasson gerði margar athugasemdir í nefndinni. Það er rétt. Sumar þeirra eru bókaðar. En öll hans málfærsla var í þá átt, að rangt hefði verið að taka kjördæmamálið út úr og gera þyrfti enn frekari breytingar á stjórnarskránni en af sjálfri lýðveldisstofnuninni leiddi. Kjósa bæri forseta, sem hefði eins konar einræðisvald í málefnum ríkisins, gæti sjálfur valið sér ráðherra og annað slíkt. Hann taldi, að langan tíma tæki að koma sér niður á, hvernig þessu yrði bezt fyrir komið, og sú stjórnarskrárbreyting, sem nú ætti að gera vegna sjálfstæðismálsins, gæti því ekki orðið nema til bráðabirgða. Enda væri þegar til stjórnarskrárfrv., sem til slíkrar afgreiðslu nægði, og væri starf nefndarinnar því nánast óþarft, þar sem málið . væri fullundirbúið til þvílíkrar skyndilausnar. En aldrei nefndi hann það einu orði, að vegna aðstöðunnar til annarra ríkja væri varhugavert að hreyfa sjálfu sjálfstæðismálinu nú. Ég hef hér að framan sýnt fram á svo skýrt, að eigi verður um deilt, þetta tvennt: Í fyrsta lagi, að þau atvik, sem 17. maí 1941 gerðu að verkum, að þá þótti eigi tímabært að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnskipun ríkisins, voru úr sögunni á síðast liðnu vori og í þeirra stað komin sú aðstaða, að ætla varð, að einmitt þá væri rétti tíminn til að taka málið upp til endanlegrar afgreiðslu. Í öðru lagi, að Framsfl. átti fyllilega sinn þátt í því, að málið var tekið upp. Forustumenn hans áttu sæti í stjórnarskrárnefndinni og lýstu því þar með ótvíræðum orðum, að þeir teldu rétt að afgreiða málið, eftir að sýnt var, að kjördæmabreytingin náði fram að ganga. Framsóknarmenn reyna nú að sanna, að það sé vegna þess, að við sjálfstæðismenn teljum, að við höfum hlaunið á okkur í málinu, að við leggjum megináherzlu á hin breyttu atvik eftir 17. maí 1941 og á það, að Framsókn hefur allt til þessa viðurkennt, hverja þýðingu þessi breyting hefði, og þar af leiðandi átt sinn þátt í þeim aðgerðum, sem hún nú afneitar. Framsóknarmenn vilja nú halda því fram, að þjóðin sé vegna þessara aðgerða lent í ófremd og smán, og ástæðan til þessa sé sú, að gengið hafi verið á gefin grið við Framsókn og málið tekið' upp á móti hennar vilja. Það er satt, að við sjálfstæðismenn mótmælum því, að þetta sé sannleikanum samkvæmt. En við mótmælum því ekki vegna flokkshagsmuna okkar. Þvert á móti. Í innanlandserjunum við Framsfl. er varla unnt að hugsa sér betri vígstöðu en þá, ef hann kýs sér þann reit að halda því fram, að með herverndarsamningunum og öllum afleiðingum þeirra hafi engin aðstöðubreyting orðið Íslendingum til hags í sjálfstæðisbaráttu þeirra. Sá, sem slíku heldur fram, getur eigi gert það vegna neins annars en þess, að hann vill ekki, að Ísland verði sem allra fyrst frjálst. Hann vill ekki halda þeim hætti feðra okkar og fyrirrennara að standa ætíð fast á ýtrasta rétti landsins og linna aldrei baráttunni fyrr en síðustu leifum ófrelsisins er rutt úr vegi. Það kann að vera, að framsóknarmenn telji, að ef þeir veldu sér slíkan málstað, þá mundi hann vera vænlegur til fylgis hjá þjóðinni. Við sjálfstæðismenn höfum allt aðra skoðun. Við sjálfstæðismenn öfundum framsóknarmenn sannarlega ekki, ef þeir vilja hverfa frá eigin fortíð og fara nú að halda þvílíku fram. En hér er alls eigi um að ræða aðstöðu flokkanna í baráttu þeirra inn á við, heldur um hitt, hvernig fara eigi að til þess að fá fullt frelsi þjóðarinnar sem fyrst viðurkennt af hinum erlendu þjóðum, er við eigum mest skipti við. Þetta eitt getur nú haft þýðingu, og fyrir því verður allt annað að lúta í lægra haldi. Það er vegna þess, að mér er þetta ljóst, sem ég segi, að ef Framsfl. ætlar sér nú, vegna hagsmuna sinna af því að lítillækka Sjálfstfl., að fara að lítillækka sjálfstæðisviðleitni þjóðarinnar og gera lítið úr fengnum réttindum hennar og viðurkenningu stórveldanna á þeim, þá er það stærsta og geigvænlegasta syndin, sem þessi flokkur hefur nokkru sinni drýgt gegn þjóð sinni. Stjórnmálamönnum erlendra þjóða þykir það vissulega harla kynlegt, að svo lítil þjóð í stóru og erfiðu landi, hér norður á hjara veraldar, sem við Íslendingar, skuli ætla sér þá dul að vera sjálfstætt ríki. Við skulum gera okkur það alveg ljóst, að þessi vantrú hefur við mikið að styðjast og að við getum ekki á henni sigrazt nema við leggjumst á það allir sem einn að kveða hana niður. Við skulum aldrei láta okkur falla úr minni, að þeir af erlendum stjórnmálamönnum, sem af einhverjum ástæðum hafa talið sig hafa hag af því að standa á móti sjálfstæðisóskum Íslendinga, hafa ætíð lagt á það höfuðáherzlu, að það væru einungis fáir Íslendingar, sem í alvöru meintu þá fjarstæðu, að Ísland ætti að vera alfrjálst. Við skulum ekki gleyma stjórnmálamanninum erlenda, sem hingað kom og sagði síðan, að hann hefði einungis hitt einn stjórnmálamann í fremstu röð, sem vildi, að Ísland yrði alfrjálst lýðveldi. Og í framhaldi af þessu var því lætt út, að þessi eini maður væri hálfgert gamalmenni, sem eigi væri mikið mark takandi á. Nei, Íslendingar verða að hafa það hugfast, að skæðasta vopnið á móti frelsisþrá okkar hefur ætíð verið það, að það væri ekki nema lítill hópur, fáeinir menn, sem áhuga hefðu á fullu frelsi þjóðarinnar. Íslendingar sjálfir vita, að þótt svo virðist á stundum, sem furðuhljótt sé um óskir þjóðarinnar í þessum efnum, þá er það eigi af áhugaleysi, heldur af hinu, að hún telur óþarft að eyða orðum að því, hvort til fulls eigi að afmá síðustu trefjar hins aldagamla ófrelsisbands. Í hópi Íslendinga hafa úrtölumennirnir í þessu efni því aldrei verið öfundsverðir. Er það nú samt, þrátt fyrir þetta, alvara framsóknarmanna að skipa sér í þennan lítt öfundsverða hóp úrtölumannanna? Er það alvara þeirra, að rangt hafi verið að knýja á dyrnar um það, að Íslendingar tryggðu fullt frelsi sitt á stjórnskipulegan hátt í skjóli þeirrar viðurkenningar, sem fengin var? Er það alvara þeirra að gefa erlendum stjórnmálamönnum færi á að segja, að það séu einungis sumir Íslendingar, sem vilji algert frelsi þjóðinni til handa? Ef framsóknarmenn í alvöru og að athuguðu máli taka sér þessa stöðu, þá er það eflaust vegna þess, að þeir telja sig þar með auka fylgisvonir sínar við kosningarnar í haust. Ég er þess fullviss, að í því bregzt þeim bogalistin. En setjum nú svo, að Framsókn takist að gera alla hina flokkana tortryggilega með því að gera lítið úr réttindum landsins og ynni á því nokkur atkv. Er það þá tilvinnandi fyrir flokk, sem í 15 ár samfleytt hefur átt forsrh. landsins, er enn stærsti flokkur þingsins og annar stærsti flokkur þjóðarinnar, að vinna einhvern óverulegan kosningasigur með því að ganga í lið með vantrúnni á frelsisréttindum þjóðarinnar? Framsfl. mun svara fyrir sig. En það er víst, að ef einhverjir menn eru til, sem vilja koma í veg fyrir, að íslenzka þjóðin fái fullt frelsi, þá geta þeir eigi kosið sér betri bandamann en þann, sem slíka aðstöðu hefur sem Framsfl. Talað hefur verið um sterka og veika leið á þessu máli, eftir því, hverjar samþykktir Alþ. gerir nú. Í málinu er ekki til nema ein sterk leið, og hún er sú, að allir Íslendingar standi saman um það, að við fáum fullt frelsi svo fljótt sem nokkur kostur er á. Það er alveg víst, að við náum ekki frelsinu eða viðurkenningu þess með fjandskap við þau voldugu herveldi, sem hér eru. Við erum allt of veikir, fáir og smáir til þess, að okkur stoði að beita venjulegum vígvélum. Eina vopnið, sem okkur er tiltækt, og eina vopnið, sem þær göfugu þjóðir, sem hér eiga hlut að, beygja sig fyrir, er það, ef við Íslendingar berum gæfu til að standa saman sem einn maður um rétt okkar, ekki með neinu offorsi, sem leiða kann til þess, að við missum það, sem þegar er fengið. Sjálfsákvörðunarrétti okkar megum við vissulega ekki láta misbjóða. En við verðum að beita honum með hófi og stillingu og aðgæzlu á öllum atvikum hverju sinni. Þingið fer nú einmitt svo að með samþykkt þeirra stjórnskipunarlaga, sem fyrir liggja. Með þeim er, eins og fyllilega hefur verið sýnt fram á í þessum umr., hægt að ná settu marki nákvæmlega jafnsnemma og með nokkurri annarri leið, sem til álita hefur komið í þessu máli. Því fer þess vegna fjarri, að nú sé lagt á nokkurt undanhald í þessu máli. Þeir menn, sem því halda fram, hvar í flokki sem þeir eru, hafa gersamlega misskilið kjarna þessa máls, misskilið að það, sem okkur nú ríður á, er að öðlast viðurkenningu stórvelda þeirra, sem öllu geta ráðið um okkar hag, á úrslitaákvörðunum okkar í þessu efni, misskilið, hvernig okkar litla þjóð á að ná þessari viðurkenningu. Það verður sannarlega ekki gert með því að loka augunum fyrir því, sem umhverfis okkur er að gerast. Hitt er fullkomið undanhald, sem getur leitt til algerrar uppgjafar, ef við sjálfir byrjum á innbyrðis ásökunum og illindum út af þessu máli. Slíkt tjáir sannarlega ekki, ef við viljum berjast fyrir fullu frelsi, og slíkt er áreiðanlega ekki málum okkar til fyrirgreiðslu. Framsfl. einn hefur engan hlut viljað að þessu eiga. Hjá honum hefur ætíð hið sama kveðið við: Fyrst kjördæmamálið. Síðan allt annað. Ef kjördæmamálið er lagt á hilluna, þá erum við viðmælandi, en ef svo er ekki gert, þá er ekki hægt að ætlast til þess af okkur, að við tökum þátt í nokkru slíku samstarfi. Á þessu þingi hafa sannarlega komið fram óvænt viðhorf í sjálfstæðismálinu. Viðhorfið út á við er að vísu vissulega óvænt og annað en við höfðum rökstudda ástæðu til að ætla. En ég hef þá trú, að þær hindranir, sem þar hafa komið fram, hvíli að langmestu leyti á misskilningi. Og jafnvel þótt svo væri ekki, þá eru þær hindranir einungis til bráðabirgða, og í sambandi við þær hefur fengizt greinilegri viðurkenning á sjálfsákvörðunarrétti íslenzku þjóðarinnar á venjulegum tímum en nokkru sinni fyrr hefur fengizt. Út á við hafa því síður en svo nokkrar óyfirstíganlegar hindranir komið fram. Viðhorfið inn á við er miklu ískyggilegra. Sigrar út á við eru engan veginn vonlausir. En vonin til þeirra hlýtur mjög að minnka, ef Íslendingar kunna ekki að standa saman um þetta mál. Á meðan þeir hafa í frammi slíkan málflutning, slík illindi og brigzlyrði sem framsóknarmenn hafa gert sig seka um, bæði í gær og í dag, en þó einkum hv. þm. Str. (HermJ) í ræðu sinni í morgun, þá horfir ekki vænlega um framgang hins æðsta áhugamáls íslenzku þjóðarinnar. Með því stjórnskipunarlagafrv., sem hér liggur fyrir, er á mjög einfaldan, en áhrifaríkan hátt greitt fyrir því, að sjálfstæðismálið geti orðið afgreitt, hvenær sem tímabært þykir. Ég skal ekki um það segja, hvort takast megi að afgreiða það til fullnaðar á næsta þingi. En ég er sannfærður um, að þegar Íslendingar leggja niður innbyrðis deilur, að þegar þeir slökkva það bál haturs og illinda, sem Framsfl. kynti, er skammta átti honum sama rétt og öðrum landsmönnum, að þegar Íslendingar skilja, að frelsisþrá sína verða þeir að setja öllu öðru ofar, þá er skemmra að markinu en margur hyggur. Og þá munu ekki verða um það skiptar skoðanir, að með samþykkt þessa frv. er stigið markvert spor í sjálfstæðissögu þjóðarinnar.



Það er aðeins stutt aths., enda hefur málið tekið nokkuð mikinn tíma, og svo er ráð fyrir gert, að deildarslit og þinglausnir fari fram í kvöld. Ég vil segja það um ræðu hv. 5. þm. Reykv., að þegar hann talar um sundurlyndi, þá veit hann vel, hverjir það voru, sem slitu samstarfinu í vor. Það er vitanlegt, að það, sem samstarfinu sleit, var það, að það mál var upp tekið, sem aldrei gat leitt til annars en að friðurinn rofnaði, og um það lágu yfirlýsingar fyrir. Það er því ekki nema eðlilegt, að þessir 3/5 hl. þings fari með málin fram yfir þær kosningar, sem þeir hafa stofnað til, og við getum ekkert að því gert, þótt ástandið sé þannig, að þeir kvíði fyrir, að það komi í ljós, þegar að kosningum kemur, ef það þá þarf að koma betur í ljós en nú er. Það hefur sýnt sig, að þetta skref, sem Sjálfstfl. steig, hefur ekki verið sérstaklega heillavænlegt, og þjóðin er byrjuð að vakna við það, að stjórn þess flokks er ekki sérstaklega gæfurík, og mér finnst ekki nema eðlilegt, að þjóðin fái reynsluna af því að geta ekki afstýrt því, að lagt var út í þetta, ævintýri. Viðvíkjandi sjálfstæðismálinu vil ég segja það, að eftir að forsrh. hafði lýst yfir því, að hann ætlaði að leysa málið, kom fram sú afstaða Framsfl., að hann mundi ekki skerast úr leik, ef hinir flokkarnir vildu standa við loforð sín, svo að það kemur úr hörðustu átt, þegar Alþfl. vill halda því fram, að Framsfl. hafi verið eins konar dragbítur í málinu. En annað mál er það, að þegar málið er komið á það stig, að það á að telja þjóðinni trú um, að ekkert undanhald sé í því, en hv. þm. Borgf. orðaði öðruvísi í Nd. í gær, þegar hann sagði, að í raun réttri væri búið að leggja málið til hliðar, þegar á að telja þjóðinni trú um það með fánum og bumbuslætti, að þetta sé ekkert undanhald, þá tekur Framsfl. ekki þátt í slíkri skrautsýningu í sjálfstæðismálinu. Að blanda sjálfstæðismálinu inn í kjördæmamálið, hverjir gerðu það í síðustu kosningum? Ég þarf ekki að svara því. Það er á allra vitorði, að það voru sjálfstæðismenn, sem það gerðu. Það, sem við viljum, er að lýsa yfir lýðveldi og síðan ganga frá stjórnarskrármálinu á eftir. Það er sú leið, sem fyrri þm. Eyf. benti á. Að ég vilji, að forsetinn sé kosinn með einveldi, er rangt. Ég ræddi um, að hann væri kosinn eins og í Bandaríkjunum eða eins og tíðkaðist í Frakklandi og víðar. Ég ætla ekki að eyða tíma í að svara því, sem sagt var um það, að Framsfl. hafi brugðizt í málinu. Það hefur fyrri þm. Eyf. gert. En það er eitt atriði, sem ég vil ekki láta ósvarað. Það kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv. Hann sagði, að ég hefði stungið upp á þeirri till., sem hér liggur fyrir. Ég vil ekki bera á hv. þm., að hann segi þetta vísvitandi ósatt, en ég bendi aðeins á ummæli tveggja þm., þar á meðal hæstv. forseti. Hann segir, að það hafi verið eins og að klappa á stein, ef það hafi átt að fá frá mér einhverja till. í málinu, enda hafi ég enga till gert þar, frekar en í öðrum málum. Ég sæti yfirleitt hjá, og svo endaði með því, að ég féllist á það, sem aðrir styngju upp á, því að ég væri svo lítið frumlegur. Þetta væru vinnubrögð mín. Ég ætla ekki að fara inn á vinnubrögð mín, en eitt af því, sem ég lærði, þar sem ég tók áhrifin frá í æsku, í sveitinni, var það, að það væri hygginna manna háttur að hlusta og spyrja, og ég held, að betur hefði farið, að hæstv. forsrh. hefði að einhverju leyti kynnt sér þau vinnubrögð, áður en hann gaf yfirlýsingarnar. Ráðh. sagði, að ég hefði enga till. gert. Það er rétt. Það komu engar till. frá Framsfl. aðrar en þær, sem ég hef lýst, og hv. þm. S.-Þ. lýsti jafnframt yfir því, að þessar till. væru lagðar fram til álita, en það var sízt ætlunin, að þær ættu að útlistast á þann hátt, sem hér hefur verið gert. Hún gat komið til álita eða önnur leið, sem nefnd var og svipað mátti segja um. Hann gat þess, að merkur maður úr öðrum flokki hefði komið með hana. Það er vitað mál, að hún var alltaf við þann þm. kennd, og ég held, að einn af hv. þm. þessarar deildar sé lítið þakklátur fyrir að eigna mér það, sem alltaf var við hann kennt. Eitt fæst þó út úr þessari umsögn. Það vill enginn kannast við þessa till., og vilja allir koma henni á aðra. Stjórnarflokkarnir vilja sérstaklega koma henni á Framsfl. Þetta er kannske betri sönnun þess en margt annað, hvernig mál þetta er.



Ég vildi svara tveimur fyrirspurnum hv. 1. þm. Eyf. Fyrst er það, hvenær Framsfl. var boðin samvinna um það að koma á lýðveldi á Íslandi. Þessari þd. og hv. 1. þm. Eyf. er það ljóst, að þegar í þingbyrjun var Framsfl. boðin samvinna um öll mál, forsetakosningar og annað, sem máli skipti. Honum hlýtur að vera ljóst, að Framsfl. var boðin samvinna um lausn þessa máls í því formi, sem 8 manna nefndin taldi þá hættulaust. Við því boði hefði þá átt að koma gagntilboð frá Framsóknarflokknum, en kom aldrei. Um afstöðu hv. þm. Borgf. verður að taka fram, að hún markast af því, að hann vildi ekki sjálfur láta nokkurn hlut undan því, sem kalla má afskipti erlends valds. Þetta er manndómur, sem þeir ættu að meta einhvers, sem telja engar fórnir of stórar fyrir þetta mál. Afstaða framsóknarmanna í Nd. í umr. í gær var mjög minnisverð. Hv. 2. þm. Skagf. vildi ekki láta samþykkja sambandsslitin við Dani fyrr en 80–100% kjósenda hefðu greitt þeim atkvæði. Þetta sýndi hug hans til þessa máls, og hann er allur annar en hugur hv. þm. Borgf. Uppistaðan í ræðu hv. 1. þm. Árn. var ekki önnur en sú, að Framsfl. hefði verið skákað til hliðar, og þá komst ekki annað að en þessi sára gremja yfir að hafa orðið undir í kjördæmamálinu. Afstaða hv. þm. V.-Húnv. var helzt sú að brýna stjórnina á því, að þar sem hún hefði ekki fylgi allra þm. í þessu máli, hefði hún orðið undir í því og ætti þess vegna að fara frá völdum. Ég held, að hver heilvita maður ætti að geta séð mun á þessu og afstöðu hv. þm. Borgf. Ef allir framsóknarmenn hefðu setið hjá atkvgr. af sömu ástæðum og hann, hefðum við fyrir bragðið ekki staðið veikar, heldur sterkar að vígi erlendis, því að honum þótti frv. einungis fara of skammt, og það er reginmunur.



Ég vil ekki láta það ómótmælt, sem eru alveg tilhæfulaus ósannindi, að Framsfl. hafi verið boðinn þáttur í samstarfi um mikilvægustu þjóðmál á þessu þingi. Það er afsökun þessa hv. þm., að hann veit ekkert um þetta. Hann hefur haldið því fram á opinberum fundi, að Gústaf Svíakonungur stefndi að keisaravaldi yfir Norðurlöndum og tilgangur Svía með lánveitingum hingað væri að ná því marki, og meðan hann heldur sig á þessum keisaralegu skáldhæðum, mælir hann með sér sjálfum til síns hlutverks, - að vera þingfífl. - Hitt er óviðkunnanlegt, ef hann, sem ekkert veit um störf 8 manna nefndarinnar, ætlar að kenna okkur eitthvað fróðlegt um hana eða fullyrðir, að það sé merki um samvinnuvilja við Framsfl., þegar felldir eru forsetar, sem búnir eru að gegna starfi 8 ár og eru svo viðurkenndir fyrir réttdæmi og aðra kosti, að margir andstæðingar hefðu enga forseta fremur viljað, en með því kappi gengið að því að fella Einar Árnason, 2. þm. Eyf., úr forsetastóli, að til þess varð að gefa forsetaúrskurð, sem hægt er að hrekja lið fyrir lið og aðstandendum hans hefur ekki tekizt að verja. Það vita allir og sjá, að samstarf við Framsfl. var eina leiðin til að stöðva þá upplausn, sem orðin er svo mikil, að einn af yngri útgerðarmönnum, sjálfstæðismaður, sagði við mig fyrir nokkrum dögum, að eftir stuttan tíma gætu engir haldið uppi útgerð nema fáeinir stærstu togararnir, annar sjávarútvegur færi í kaldakol. Þegar meðalkaup háseta kemst í 40–50 þús. kr. hjá Eimskipafélagi Íslands eða á togurunum og stríðinu síðan lýkur og aftur á að fara að pilla sig niður á það stig, sem t. d. frændur okkar, Norðmenn, eru á, - þá yrði lítið eftir af Eimskipafél. Íslands og einhverju fleira. Hverjum dettur svo í hug, að það, sem Sjálfstfl. þurfti mest með, hafi verið kjördæmaskipunarmálið? Þegar að því er stefnt, að sparifé í landinu verði álíka verðlaust og í Þýzkalandi í eina tíð, þá er sagt það sé í þágu heilags málefnis Sjálfstfl. En eins og ég hef skýrt með sögulegum rökum, er orsök upplausnarinnar brella, sem fundin var upp til að sprengja samstarf sjálfstæðismanna og Framsfl., og þó að hinir skynsamari þeirra sæju upplausnina fyrir, gátu þeir ekki spyrnt við fótum. Það er ekki um stjórnarskrármál að tala í þessu sambandi, heldur afleiðingar þess óheillaráðs, sem Sjálfstfl. tók. Að hugsa sér þá svívirðingu, þegar auglýst er á hverju skipi, svo að segja, missætti út af því, hvort hærri skuli vera áhættuþóknun yfirmanna eða háseta og kyndara eða jöfn, eins og nú er metizt mest um, og annað ekki betra. Þetta er sjálfsagt eins gott fólk og annars staðar hér á landi, en þetta er eitur í þjóðlífinu út frá þeirri óheilladeilu, þegar Sjálfstfl. lét leiðast út í ófrið á hendur samstarfsflokki sínum. Slík glópska verður aldrei afsökuð, þó að hv. 5. þm. Reykv. beiti til þess allri rökfimi sinni.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég vil ekki eiga þátt í, að málið tefjist, og vona, að það geti farið til n. nú í matartímanum. Þó að ýmislegt hafi komið fram í málinu, síðan ég talaði seinast, fyrir hádegið, get ég yfirleitt látið nægja að vísa til þess, sem ég hef þegar sagt, einkum við 1. umr. í hv. Nd. í gær. Um margt get ég vísað til hinnar óvenjulega mögnuðu og rökstuddu ræðu hv. 5. þm. Reykv. og get gert hana að mínum orðum, þó að þar kæmi fram ýmislegt, sem hjá honum varð skýrara en hjá mér hefði orðið, sakir þess að hann stendur föstum fótum á grundvelli stjórnlagafræðinnar. Enda er það sannast sagna, að allt frá því í apríl 1940 eða raunar fyrr hefur hann samið flestar þeirra yfirlýsinga um fullveldismál vor, sem gerðar hafa verið, og einnig samdi hann þann sáttmála, sem gerður var milli okkar og Bandaríkjaforseta og átti kannske mestan þáttinn í, hvernig efni hans var sett fram. Langt mál þarf ekki um, hvað breytzt hafði, frá því að gerð var samþykktin 17. maí 1941, þangað til við vorum almennt farnir að gera ráð fyrir, að okkur væri frjálst að gera í fullveldismálum það, sem við vildum. Sú breyt., sem varð í júní–júlí 1942, virtist skapa okkur þar hagstæða aðstöðu, - við töldum allar leiðir færar. Um það, hví þá var ekki látið kné fylgja kviði, og um hin nýju viðhorf líðandi stundar tel ég ekki heppilegt fyrir málefnið að fjölyrða eða skýra að svo stöddu. En um eitt deiluefnið vildi ég láta falla nokkur orð. Hv. formaður Framsfl. og hv. þm. Str. hafa rætt um, hver ætti hugmyndina, sem liggur til grundvallar þessu frv. Hv. 6. þm. Reykv. segir, að Hermann Jónasson, hv. þm. Str. eigi hana. Ég held, að það sé ekki rétt, en skil, hví hv. 6. þm. Reykv. hefur ástæðu til að álíta þetta. Hann var ekki á nefndarfundi, þegar till. var fyrst varpað fram, heldur á fundi sáttanefndar í vinnudeilum, og þegar Hermann Jónasson bar till. upp á næsta fundi, leit svo út, sem hún væri hans sjálfs. Þetta er allur kjarni þessa máls. Að lokum vil ég segja: Ég hef sætt ámæli frá hv. þm. Str. í ræðum hans í dag, en breyting hefur orðið á framkomu hans við umr. Ég hefði kosið og mikið viljað til þess gefa, að framkoma hans í fyrstu ræðu hans í morgun hefði ekki verið ósæmilegri og óþinglegri en framkoma hans hefur orðið í síðari ræðum, eftir að hann fór ögn að átta sig á, hvar hann var staddur. Ég veit líka, að þetta var ekki hans rétta eðli, og get nefnt það nú, að sjálfur hefur hann verið með mér í því að semja orðsendingu til forseta Bandaríkjanna þess efnis, að það sé frumréttur sjálfstæðrar þjóðar að ákveða sjálf stjórnskipunarlög sín. Hann heimtar af mér eftirgrennslanir, en skilur sjálfur, að slíkar eftirgrennslanir geta sýnt alls óþarfan og ósæmandi undirlægjuhátt. Þeir, sem þessa skoðun hafa, eins og ég veit, að við höfum báðir, eiga að viðurkenna, hve hæpið er að líta sífellt á, hvað kunni að vera vilji erlends ríkis. Og hvernig gat hann búizt við, að ég hefði hafið eftirgrennslanir um þetta hjá ríki, sem viðurkennir skilyrðislaust þennan skoðanagrundvöll, þegar hann sjálfur fann enga ástæðu til að spyrja slíks í stjórnarskrárnefndinni? Það er sannleikur þessa máls, að honum þótti þá eins og öðrum ástæðulaust að spyrja um leyfi. - Það er von mín, að með samþykkt þessa frv. komumst við miklu nær marki en áður, þó að við náum ekki marki í haust. Þegar unnt verður að birta öll plögg um málið, mun sjást, að þessi leið er til velfarnaðar og veitir okkur tryggingu, sem getur orðið mjög mikils virði í framtíðinni. Um konung vorn vil ég segja það, að ekkert hefur verið gert í þessum málum án þess að láta hann vita um það fyrir fram, og ástundað hefur verið að sýna honum virðulega framkomu í hvívetna, enda munum við allir sammála um þann konung, að hann hafi staðið prýðilega í stöðu sinni. Um það, er konung snertir, hefur ríkisstj. haft samráð við formann Framsfl., og mér hefur skilizt, að hv. þm. Str. hefði ekkert við þetta að athuga. Mér finnst framkoma Framsfl. í þessu stórmáli ekki vera virðuleg né viturleg. Ég vona, að þm. hans skiljist, að með þessu móti aka þeir aldrei heilum vagni heim.

Bernharð Stefánsson Hv. þm. S.-Þ. hefur tekið af mér mesta ómakið að svara hv. þm. Barð. En út af ummælum þess hv. þm. áðan vildi ég skýra honum frá, að ég hef yfirleitt ekki orðið var við þessi kostaboð, sem hann taldi að Framsfl. hefði verið boðin á þessu þingi. Ég hef í sumar lítið orðið var við annað í afstöðu annarra flokka til Framsfl. en svívirðingar og ósannar ásakanir. T. d. er hamrað á því í blöðum flokkanna dag eftir dag og eins hér á þingi, að Framsfl. tefði þingið, einmitt þegar framsóknarmenn sögðu varla orð á þinginu. Hv. þm. varð að játa, að hv. þm. Borgf. hefði sömu afstöðu til þessa máls og Framsfl., en sagði, að það væru allt aðrar ástæður, sem lægju til þeirrar afstöðu en hjá okkur. Nú veit hv. þm. vel, að hann fer með bein ósannindi, þegar hann talar um Framsfl. í heild, því að það er yfirlýst á þingi, a. m. k. af einum framsóknarmanni, að afstaða hans markast alveg af sömu ástæðum og hv. þm. Borgf. Ýmsir framsóknarmenn hafa ekkert opinberlega sagt um málið, og því veit hann ekkert, hvað það er, sem markar afstöðu þeirra, en eftir því, sem fram hefur komið, er það líkt því, sem hv. þm. Borgf. lýsti yfir, það, sem lýst hefur verið yfir af framsóknarmönnum, að þeir teldu þetta mál lítils virði og ekkert spor stigið í sjálfstæðismálinu. Svipuð ummæli hafði hv. þm. Borgf. í Nd., þegar málið var þar til umr.



Það er heppilegra að hafa allt skjalfest, þegar á milli ber við þessa hv. þm., enda vill svo vel til, að það er það. Í nótunni frá Framsfl. er eina leiðin, sem vakin er athygli á, einmitt þessi leið. Og ég skal viðurkenna, að það hafði ekki hvað minnst áhrif á mig um að fara þessa leið, að ég vonaði, að með því að fara einu leiðina, sem Framsfl. stakk upp á, gæti ég sameinað þingið.



Það er stutt aths. Það sem ég sagði, var, að ég hefði fyrst heyrt þessa till. af munni hv. þm. Str. Það hefur e. t. v. einhver bent á hana á undan honum, en ég hafði ekki heyrt það. Hann benti á þessa leið í átta manna n., eins og staðfest hefur verið af öðrum nm. Auk þess er líka vakin athygli á þessari leið í nótu, sem kom frá Framsfl. En hvað því viðvíkur, að þm. hafi tekið það fram, að slíkar till. væru ekki bindandi, þá er það rétt, og fulltrúar Framsfl. hafa að sjálfsögðu tekið það vel fram, því að þeir vildu ekki vera með í lausn málsins, eins og kom á daginn.



Ég hef ekkert á móti því, að það verði kosin n., en vil benda á, að það var ekki kosin n. í stjórnarskrármálinu í fyrra, af því að það varð að hraða því. Við framsóknarmenn leggjum ekki til menn í slíka n. og óskum ekki eftir henni.