Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingólfur Jónsson Hæstv. forseti. Vegna þess að ég er ekki samþykkur þessu frv. og vegna þess að það er frv. stjórnar sem ég styð, þá tel ég eðlilegt að gera grein fyrir því hvers vegna ég get ekki stutt frv. Það er auðvitað að þetta frv. verður að lögum, það er komið í seinni d. og hv. n. hefur mælt með málinu. Það er því sýnilegt að það hefur meirihlutafylgi hér í hv. Alþ. Það má því ætla að opinberir starfsmenn fái verkfallsrétt áður en Alþ. lýkur störfum að þessu sinni. Má því segja að núv. ríkisstj. geri það sem vinstri stjórnin treysti sér ekki til að fá lögfest þrátt fyrir gefin loforð. Í stjórnarsamningi vinstri stjórnarinnar var fram tekið að ríkisstj. mundi beita sér fyrir því að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja fengi fullan samningsrétt, sem er sama og verkfallsréttur. En vinstri stjórnin gafst upp á því að standa við þetta fyrirheit sem hún gaf í upphafi valdaferils síns. Núv. ríkisstj. gaf ekkert loforð í stjórnarsamningi um verkfallsrétt opinberum starfsmönnum til handa. Eigi að síður tókst samningsnefnd BSRB að fá loforð ríkisstj. fyrir því að fá verkfallsrétt fyrir opinbera starfsmenn lögfestan. Með frv. því, sem nú er til umr., er hæstv, ríkisstj. að uppfylla sín ótímabæru og vanhugsuðu loforð. Sagt er að hér sé aðeins um takmarkaðan verkfallsrétt að ræða, en þannig verður það tæplega í reynd. Gert er ráð fyrir að sáttasemjari ríkisins beri fram sáttatillögu áður en til verkfalls er boðað. Til þess að atkvgr. um till. sé gild þurfa liðlega 50% atkvæðisbærra manna í BSRB að taka þátt í atkvgr. og yfir 50% af þeim, sem atkv. greiddu, að hafna till. til þess að hún teljist felld. Þannig nægir aðeins að rúmlega 25% félagsmanna hafni till. sáttasemjara til að koma á verkfalli. Það er því auðséð að hér er ekki um neina verulega takmörkun að ræða. Þegar þannig er um hnútana búið er ekki rétt að tala um takmarkaðan verkfallsrétt. Lágmarksþjónustu skal halda uppi í öryggis- og heilbrigðismálum, að sagt er í samningsdrögum sem gerð hafa verið um þessi mál. Er gert ráð fyrir að tilteknir menn frá báðum aðilum ákveði hver lágmarksþörf er í þeim greinum. Ekki er vitað hvort aðilar geti komið sér saman um raunhæft mat á málunum. Það er því engin trygging fyrir því að nauðsynlegasta þjónusta verði veitt. Starfsmenn ríkis og bæja halda æviráðningu þótt þeir fái verkfallsrétt. Komið hefur í ljós að margir opinberir starfsmenn kæra sig ekki um að fá verkfallsrétt eins og stjórn BSRB hefur barist fyrir. Þeir vita að fenginni reynslu að kjör þeirra eru endurskoðuð hverju sinni í samræmi við gerða kjarasamninga Alþýðusambands Íslands og að möguleiki er fyrir því að bæta hlut þeirra, sem verst eru settir, án verkfalla. Það er skiljanlegt að starfsmenn ríkisins vilji fá launakjör bætt. Það verður að viðurkenna að margir í lágum launaflokkum eru oft illa á vegi staddir. En launakjör er unnt að lagfæra og endurskoða án þess að verkfallssvipan sé á lofti. Það er hægt að endurskoða og samræma launakjör með því að færa menn til milli launaflokka ef samræming og starfsmat réttlætir það. Með þeim hætti má lagfæra ýmislegt sem valdið hefur óánægju meðal opinberra starfsmanna. Verkfallsréttur opinberum starfsmönnum til handa leysir engan vanda. Það er miklu fremur ástæða til að ætla að slík ráðstöfun ríkisstj. og Alþ. gæti orðið til þess að skapa mörg vandamál. Hætt er við því að verkfallsréttur starfsmanna ríkisins verði til þess að auka á upplausn í þjóðfélaginu. Væri þá illa farið því að nú er þörf á að skapa festu og tryggja aukinn skilning stétta í milli til þess að sá grunnur, sem þjóðfélagið starfar á, geti orðið traustur. Aðeins með því að það megi takast verður lýðræði tryggt í landinu og batnandi lífskjör fyrir alla landsmenn. Það er spor aftur á bak að lögfesta verkfallsrétt opinberum starfsmönnum til handa. Það leysir engan vanda og bætir ekki kjör þeirra. Heilbrigð vinnulöggjöf, atvinnuöryggi og hæfileg tekjutrygging er það sem ber að stefna að. Yfirleitt eru menn sammála um nauðsyn þess að endurskoða gildandi vinnulöggjöf. Stjórn Alþýðusambands Íslands hefur talið sig vera reiðubúna til viðræðu um það. Vinnuveitendasambandið hefur óskað eftir því að nauðsynlegar breytingar verði gerðar á löggjöfinni til þess að komið verði í veg fyrir endurtekin vandræði og stórtjón. Engum dettur í hug að breyting á vinnulöggjöf þjóðarinnar verði raunhæf eða til góðs nema sanngirni verði ráðandi og hagsmunir allra aðila vinnumarkaðarins og þjóðarinnar í heild hafðir í huga þegar breytingin er gerð. Það hefði mátt ætla að breyting yrði gerð á nefndum lögum á því þingi sem nú er að ljúka störfum. En það verður ekki. Er því góður tími til þess að undirbúa málið áður en Alþ. kemur saman í haust. Ríkisstj. þarf að hafa forustu um að ná samkomulagi við þá aðila sem hlut eiga að máli. Þannig væri mögulegt að hafa frv. tilbúið næsta haust með nauðsynlegum breytingum. Að sjálfsögðu er um margar breytingar að ræða sem til greina gætu komið. Þó er ein sérstaklega mikilvæg, sú að láta sáttasemjara ríkisins fá vald til þess að fresta verkföllum um tiltekinn tíma. Væri eðlilegt að sá frestur mætti vera allt að því tveir mánuðir, í fyrstu 30 dagar, í annað sinn 20 dagar og að síðustu 10 dagar, ef líklegt þætti að samkomulag gæti náðst á þeim tíma. Að undanförnu virðist gangur mála hafa verið sá að samkomulagstilraunir og samningaumleitanir hafi ekki verið reyndar að marki fyrr en verkfall var skollið á. Ef sáttasemjara verður fengin heimild til frestunar ber að tryggja um leið í lögum að tíminn verði notaður frá frestun til þess að ná samkomulagi milli deiluaðila. Með frestunarheimildinni er líklegt að komið verði í veg fyrir verkföll, en launþegar fengju kjarabætur með frjálsum samningum án verkfalla. Þannig væri lokið að mestu a.m.k. þeim ljóta leik sem háður hefur verið að undanförnu öllum til tjóns. Þá yrði ekki endurtekin niðurhelling á mjólk eða önnur verðmæti eyðilögð. Þá yrðu veiðiskipin ekki látin vera í höfn um aðalbjargræðistímann. Og þá yrði þjóðarbúið ekki fyrir margra milljarða kr. tjóni vegna framleiðslutaps af völdum verkfalla og þá yrðu launþegar ekki fyrir því tjóni og launatapi sem af vinnustöðvunum leiðir. Vonandi hafa nægilega margir lært af reynslu undanfarinna ára til þess að samkomulag geti náðst milli allra aðila um réttlátar og skynsamlegar breytingar á þeirri löggjöf sem umrædd mál snertir. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að ræða frv. það sem hér er á dagskrá frekar, enda hefur málið verið rætt allmikið og öllum hv. þm. er ljóst hvað í því felst.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Eins og fram kemur á áliti hv. fjh.- og viðskn„ þá tók ég ekki þátt í afgreiðslu máls þessa í n. Mér þykir þess vegna nauðsynlegt að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni, en ég ætla að gera það í mjög stuttu máli og vonandi þannig að ekki verði sérstakt tilefni til umr. hér í hv. deild. Höfuðástæðurnar fyrir því, að ég vildi ekki taka þátt í afgreiðslu þessa máls, eru þær að mér finnst að æviráðning starfsmanna og verkfallsréttur geti ekki með nokkru móti farið saman. Í öðru lagi þykir mér í hæsta máta óeðlilegt að þeir aðilar, sem samkv. þessu frv. og öðrum, sem því fylgja, mega ekki fara í verkfall, þeir aðilar skuli hafa atkvæðisrétt meðal opinberra starfsmanna um það hvort farið skuli í verkfall. Þetta þykir mér fáránleg regla. Með þessu ákvæði og með hliðsjón af ákvæðum í frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna og frv. til l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem talið er upp hverjir ekki megi fara í verkfall, þá sýnist mér ljóst að þeim getur verið att út í verkfall með atbeina þessara aðila sem minnst mega sin, þ.e.a.s. þeim sem lægst hafa launin. Þessi eru atriðin sem ég legg áherslu á að móta afstöðu mína í þessu máli. Ég vil einnig vekja athygli á viðhorfum sem komið hafa fram hjá Starfsmannafélagi stjórnarráðsins. Það félag hefur bent sérstaklega á að það telji eðlilegt, að allir starfsmenn stjórnarráðsins væru undanþegnir verkfallsrétti, og bendir á það sem rökstuðning að þar eru aðilar þriggja hagsmunahópa sem um er að ræða, þ.e.a.s. félagar í BSRB, félagar í BHM og þeir sem standa utan þessara félaga. Ég vek líka athygli á þeim skoðanakönnunum sem farið hafa fram um þessi verkfallsréttarmál. Í fyrsta lagi efndi BSRB til fjölmargra funda á s.l. hausti, og mér skilst að um það bil 25% félagsmanna hafi þar lýst sig fylgjandi verkfallsrétti. Í skoðanakönnun, sem fram fór 23. apríl s.l. á vegum starfsmannafélags stjórnarráðsins, kemur hins vegar nokkuð annað upp á teningnum. Tóku þátt í henni liðlega 67% af félögum í BSRB og af þeim reyndust 62 fylgjandi almennum verkfallsrétti, en 70 andvígir. Fylgjandi verkfallsrétti til handa stjórnarráðsstarfsmönnum voru 47, en andvígir 89. Hjá félögum í BHM voru tölurnar þessar, að fylgjandi almennum verkfallsrétti voru 29, en andvígir 25. Og fylgjandi verkfallsrétti til handa stjórnarráðsstarfsmönnum voru 20, en andvígir 35. Þessar tölur tala sínu máli. Þá vil ég einnig vekja athygli á því sem varðar skipan kjaranefndar og er í 30. gr. frv. um kjarasamningana. Þar er annmarki svipaðs eðlis og verið hefur í lögum um samninga opinberra starfsmanna og Samband ísl. sveitarfélaga hefur margsinnis bent á, en þar er ekki gert ráð fyrir að aðilar kjaradeilu hjá sveitarfélagi geti skipað fulltrúa í kjaranefnd. Ég vitna hér til ákvæða Íaga um stéttarfélög og vinnudeilur varðandi skipan félagsdóms, en þar segir svo í 39. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Ef atvinnurekandi, sem er málsaðili, er ekki í Vinnuveitendafélagi Íslands skal dómari sá, sem tilnefndur er af því, víkja sæti, en í staðinn tilnefnir atvinnurekandinn dómara í málinu.“ Þarna hefði þurft að vera ákvæði, sem varðar starfsmenn sveitarfélaganna. Ég flyt hins vegar ekki brtt. um þetta atriði né önnur, vegna þess að mér er ljóst að ef farið verður að flytja brtt. við þessi frv., þá hljóta þær að stangast á við þá samningsgerð sem þegar hefur átt sér stað og mér er ljóst að slíkt er ekki heppilegt og í algerri andstöðu við aðila þessa samnings. Ég vil taka það fram að ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að opinberir starfsmenn fái verkfallsrétt ef þeir endilega vilja fá hann. En það er hins vegar skilyrði af minni hálfu við fylgi slíkra till. að þeir njóti þá ekki sérstakra og óvenjulegra kjara umfram aðra hópa launþega í þjóðfélaginu. En það gera þeir vissulega í dag. Ég þarf ekki að nefna annað en verðtryggðan lífeyrissjóð og æviráðninguna, þótt hún nái ekki til allra opinberra starfsmanna. En umfram allt, þá held ég að það séu ekki hagsmunir fyrir opinbera starfsmenn að krefjast verkfallsréttar vegna þess að verkfallsréttur opinberra starfsmanna verður alltaf að vera takmarkaður vegna eðlis hinna opinberu starfa. Verkfallsrétturinn takmarkast þá venjulega og óhjákvæmilega við þá sem lægst hafa launin og gegna kannske hinum minni háttar störfum, og þeim er þá beitt fyrir verkfallsvagninn. Þrátt fyrir þessi viðhorf mín mun ég, eins og ég sagði áðan, ekki flytja brtt. við þessi frv. Ég mun heldur ekki greiða atkv. gegn þeim þar sem mér er ljóst að kjarasamningur hefur verið gerður milli BSRB og fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og það eru ófyrirsjáanlegar afleiðingar þess ef Alþ. hafnar þessum samningum. En ég hlýt hins vegar vegna þessara skoðana, sem ég hef látið í ljós, að sitja hjá við atkvgr. um þessi frv.



Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni eitt með stærri málum þessa þings að mínu mati, og það er enginn vafi á því að við, sem nú erum að störfum síðustu daga þessa hv. Alþ., verðum að taka afstöðu til þessa máls og munum gera það. Ég heyri það á mönnum, þótt þeir séu ekki mjög ánægðir með hið efnislega innihald, sbr. tvo síðustu hv. ræðumenn sem hér hafa talað, þá eru þeir hins vegar á því að við verðum að afgreiða þetta mál. Ég er sama sinnis. Við höfum hins vegar frammi fyrir okkur þá staðreynd að þeir menn, sem hér ætti að afgreiða í einu lagi ef ég mætti orða það svo dónalega, þeir hafa sjálfir kosið að kljúfa í milli sem í sjálfu sér er ekki nokkur ástæða til, vegna þess að það er starfið sjálft sem á að gera út um það hvaða kaup menn eiga að fá, það er ekki hvort einhver maður hafi setið á rassinum í háskóla í svo eða svo mörg ár. Lögregluþjónn þarf ekki að vera 8 ára háskólamaður. Hann gæti alveg eins verið úr Samvinnuskólanum og hefði staðið vel undir sínu starfi sem lögregluþjónn þótt hann hefði ekki setið í háskólanum í nokkur ár. Bandalag það, sem varð til eftir að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja varð til, var því miður klofið að mínu mati. Ég álít að samþjöppun, hvort sem er á þessu sviði eða öðru hjá launþegasamtökunum, hafi verið nauðsynleg. En því miður urðu þarna nokkrir aðilar til þess að stuðla að þessu, og þetta er mikill ágalli. Og það þarf enginn að segja mér að það þurfi endilega að vera menn með háskólapróf til þess að gegna ákveðnum stöðum sem þeir hinir sömu gegna í dag. Þetta er út af fyrir sig ekki það, sem varðar þetta mál beint. En ég vil samt sem áður nú nota þetta tækifæri til þess að benda á ábendingu og samþykkt Alþýðusambands íslands í sambandi við æviráðninguna. Það hafa, held ég, nær allir innan Alþýðusambands Íslands, hvort sem þeir koma úr hægri eða vinstri röðum eða einhverjum öðrum röðum sem líka finnast þar, þeir hafa verið meðmæltir því að þessir aðilar fengju sinn rétt til þess að fara í verkfall. En hins vegar virðist í þessu frv. að mínu mati vera þannig komið í sumum kringumstæðum að allir hinir hærra launuðu geti haldið áfram og eigi að halda áfram starfi meðan skrifstofustúlkurnar fari í verkfall til þess að berjast fyrir hærra kaupi fyrir hina sömu sem vinna áfram sína vinnu. Við skulum segja að þetta sé fyrsta skrefið sem er verið að stíga til þess að þetta fólk fái þennan rétt, og m.a. vegna þess mun ég greiða atkv. með þessu frv. þótt ég sjái á því marga ágalla. Ég tel að þeir, sem að því stóðu að semja þetta frv. og ná samkomulagi, bæði hæstv. fjmrh., hans starfsmenn og aðrir, hafi unnið þarna ákaflega gott starf og þeir mega eiga allan heiður af því. Hins vegar, eins og ég tók fram áðan, eru margir ágallar á því, en við skulum þá reyna að lagfæra þá í næsta áfanga. En þarna er fyrst og fremst um að ræða samkomulag við viðkomandi aðila, og við getum ekki borið á móti því að þarna er samkomulag á milli þessara aðila, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Að sjálfsögðu eiga þeir ekki að koma hingað og segja: Við pöntum svo lagasetningu eftir að við höfum samið um eitthvað. En ég held að þetta mál sé búið að vera í deiglunni það lengi að við verðum að taka afstöðu til þess hér á hv. Alþingi. Hv. síðasti ræðumaður, sem reyndar er annar þm. Sjálfstfl. sem hér hafa talað um þetta mál, báðir hafa verið heldur á móti þessu máli. og það var þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs til þess að láta vita að ég er með málinu og við eigum að samþykkja þetta mál eins og það er. Ég veit að þetta verður erfitt mál, það verður erfitt í framkvæmd. En hvað er ekki erfitt í sambandi við okkar vinnulöggjöf? Persónulega er ég sjálfur á því að við eigum að vera menn til þess, ekki síst þeir sem koma úr verkalýðshreyfingunni, vera menn til þess að endurskoða löggjöf sem sett var 1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, og við eigum ekkert að óttast það að endurskoða hana, heldur vera með opin augu fyrir því að tímar hafa breyst. Og sama er nú að ske í sambandi við opinbera starfsmenn. Við erum að opna augu okkar fyrir því að þetta fólk á líka að hafa sinn rétt þó að við verðum líka að hafa neyðarréttinn til hliðar, um það að ákveðnir aðilar verði að gegna sínum skyldustörfum þegar þannig stendur á, enda geri ég ráð fyrir því að það verði enginn sjómaður sem mundi nokkurn tíma láta sér detta það í hug að hann færi í verkfall kl. 12 einhvern tíma að nóttu til eða degi úti á sjó og segði: Við erum hættir að sigla, við ætlum að láta reka þangað til verkfallið leysist, - enda geri ég ekki ráð fyrir því að það sé heldur meiningin hjá opinberum starfsmönnum. Ég held að það, sem er mótað í þessari löggjöf sem við erum núna að ræða um, sé á nokkurn hátt táknrænt fyrir það sem við verðum að horfast í augu við, hinir sem komum frá almennu verkalýðsfélögunum. Ég ætla ekki að segja til um það hvort mitt mat sé að það eigi endilega að vera svona eða öðruvísi. En ég er alveg viss um að við verðum að fara að opna augu okkar fyrir því að vinnulöggjöfin í dag er úrelt og ef þetta getur orðið til þess að móta það sem skynsamlegt er hjá okkur, þá segi ég að það er gott. Það kom fram hjá síðasta ræðumanni í sambandi við félagsdóm, hann varpaði fram þeirri hugmynd ef atvinnurekandi eða fulltrúi atvinnurekanda væri ekki aðili að félagsdómi. Ég tók ekki eftir því að hann hefði orð á því að máske væri svo að fulltrúi launþegans ætti ekki heldur sæti undir þeim kringumstæðum í félagsdómi. Máske hef ég misskilið þetta, en ég vil bara benda á það að í sjálfu sér er félagsdómur ekki annað en samkomulagsgrundvöllur með oddaaðila sem sker úr um hvor hafi á réttu að standa. Auðvitað fylgir hvor sínum að venju, a.m.k. þegar lögfræðingar eiga í hlut, enda fá þeir greitt fyrir það. Virðulegi forseti. Ég vil, án þess að fara að taka fyrir frekar einstakar gr. í frv., aðeins mæla með samþykkt þess. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það eru margir agnúar á því, og um leið og við erum að afgreiða þetta frv., þá verður okkur að sjálfsögðu horft til ýmissa annarra atriða í annarri löggjöf, sem er löggjöfin um stéttarfélög og vinnudeilur. Ef við getum verið menn til að samþykkja þetta frv. nú, þá eigum við líka að geta verið menn til að samþykkja nauðsynlegar breytingar á núgildandi vinnulöggjöf, og þýðir þá ekki fyrir nokkurn mann að vera að snúa út úr mínum orðum, hvorki í Morgunblaðinu 1. maí né á öðrum tíma, þegar ég bendi á staðreyndir sem eru okkur í verkalýðshreyfingunni til háborinnar skammar.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að fara að ræða þetta mál hér, en það var einkum ræða hv. 1. þm. Suðurl. sem varð þess valdandi, að ég tel mig knúinn til að segja örfá orð. Frv. það, sem hér um ræðir, er samningamál milli opinberra starfsmanna og ríkisstj. um nýtt fyrirkomulag á samningamálum opinberra starfsmanna. Með þessu frv. og þeim samningum, sem að baki þess liggja, fá nú opinberir starfsmenn verkfallsrétt þótt ærið takmarkaður sé. Ég þarf ekki að taka það fram að að sjálfsögðu er ég fylgjandi þessu frv. og mun greiða því atkv. Ég hef oftar en einu sinni átt hlut að því hér á hv. Alþ. að flytja frumvörp um breyt. á l. frá 1915 sem banna opinberum starfsmönnum að gera verkfall. Eins og ég tók fram, þá er hér um að ræða býsna takmarkaðan rétt, sem opinberir starfsmenn fá nú, og er langt frá því að vera sami réttur og hin almennu verkalýðsfélög í landinu hafa áunnið sér og felst í vinnulöggjöfinni. Ég ætla ekki að fara að tefla hér upp þau atriði sem frábrugðin ern. Hins vegar óttast ég að þessi takmarkaði verkfallsréttur, sem opinberir starfsmenn nú fá, verði notaður sem fyrirmynd til breytinga á vinnulöggjöfinni og muni ýta undir þær mjög háværu kröfur sem atvinnurekendur hafa gert um skertan rétt verkalýðsfélaganna til verkfallsaðgerða. Það þarf ekkert að efast um að þeir muni sækja býsna mikil rök og fyrirmynd í einmitt þann samning sem nú hefur verið gerður. En ég skil ákaflega vel afstöðu og aðstöðu opinberra starfsmanna. Þeir eru nú að stíga aðeins fyrsta skrefið til þess að fá fullan verkfallsrétt. Hv. 1. þm. Suðurl., Ingólfur Jónsson, notaði tækifærið til þess að koma fram og tala máli hinna mjög svo hörðu krafna atvinnurekenda og afturhalds í landinu um breytingar á vinnulöggjöfinni sem ættu að svipta verkalýðsfélögin þeim verkfallsrétti, sem þau hafa í dag að meira eða minna leyti. M.a. minntist hv. þm. á að sáttasemjari ríkisins ætti að fá vald í hendur til þess að fresta verkföllum í a.m.k. tvo mánuði. Það er eins og Taft-Hartley væri hér í ræðustól, nákvæmlega sama, nema það var, held ég, þrír mánuðir. Öðru munar ekki. Ég vil vara við því mjög eindregið að það verði nú farið að rífa upp vinnulöggjöfina til þess að hefta frelsi verkalýðsfélaganna. Hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði áðan að vinnulöggjöfin væri orðin úrelt. Ég er engan veginn sammála þessu, ætla hins vegar ekki að fara að ræða málin neitt í smáatriðum. Vissulega hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan vinnulöggjöfin var sett 1938, en engu að síður álít ég að hún standi enn þá sæmilega fyrir sínu. Vissulega hafa komið margs konar sambúðarvandamál milli verkalýðsstéttarinnar annars vegar og atvinnurekenda hins vegar öll þessi ár, ekkert frekar nú á síðustu árum heldur en á fyrstu árum vinnulöggjafarinnar. Ég er ekki þar með að segja, þó að ég telji þessi lög ekki úrelt í þeim skilningi sem mér fannst hv. þm. hafa hér um það áðan, þá er ég engan veginn að segja að ekki mætti bæta þau og færa þau kannske meira til horfs sem væri réttara í dag en var 1938. Ég vil sérstaklega nefna kaflann um sáttatilraunir, þ.e.a.s. starfssvið sáttasemjarans, en engan veginn á þann veg sem hv. 1. þm. Suðurl. nefndi. Allt þetta þarf að skoða og hefur verið skoðað undanfarin ár eða raunar frá 1972 hafa þessi mál verið í skoðun milli samningsaðila. Það er eindregin skoðun mín og ég held flestra, sem um þessi mál fjalla af hálfu verkalýðsfélaganna, að þessi mál, þessi erfiðu sambúðarmál eigi fyrst og fremst að leysa með samningum milli aðila vinnumarkaðarins, en ekki með löggjöf, nema þá að svo miklu leyti sem löggjöf væri nauðsynleg til þess að lögfesta samkomulagsatriði þeirra í milli. Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja um þessi mál núna. Ég tel að eitt og annað af því, sem kom fram í ræðu hv. þm, Ólafs G. Einarssonar, hafi við rök að styðjast. Ég veit að ágallinn á þessum málum, eins og þau liggja fyrir í frv. og samningum opinberra starfsmanna, er mjög mikill. Ég sé þar alveg fyrir mér hluti sem við höfum orðið að ganga í gegnum í verkalýðsfélögunum og rekum okkur alltaf á og er slæmt að skuli ekki hafa leyst betur en gerðist í þessum samningum. Þarna verða mjög erfið mál, áreiðanlega innri mál Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og einnig þegar til framkvæmdarinnar kemur milli samningsaðilanna. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en lýsi því yfir að ég greiði atkv. með þessu frv. þó að ég sjái mjög augljósa galla. En ég sé líka og veit að hér er aðeins verið að stíga fyrstu skrefin til þess á þeirri braut að opinberir starfsmenn fái þá sjálfsögðu réttarbót í sínum málum að hafa sama rétt á þessu sviði eins og önnur launafélög í landinu.



Herra forseti. Það er síður en svo að ég sé að mótmæla hv. síðasta ræðumanni, heldur vil ég einmitt árétta hans orð, þó að því marki að ég kannske tel að við séum ekki beinlínis skuldbundnir meðan við búum við það í okkar löggjöf að opinberir starfsmenn séu æviráðnir og þó með þeim takmörkunum sem þetta frv. segir, þá tel ég samt sem áður að þarna sé verið að stíga geysilega stórt spor fram á við til þess að koma þeim nokkuð til þess svokallaða jafnréttis sem verkalýðshreyfingin býr við, En það, sem ég taldi samt sem áður rétt að vekja athygli á áðan í minni fyrri ræðu, er að ég er ekki viss um að þetta sé réttlæti gagnvart því fólki sem býr við þetta. Ég er búinn að reka mig á það á undanförnum árum, þótt ég sé yngri maður í verkalýðshreyfingunni heldur en hv. síðasti ræðumaður, þá er ég búinn að reka mig á það margoft að ég er ekki svo viss lengur um að lögin frá 1938 um stéttarfélög og vinnudeilur séu sú eina náðar- og eilífðarblessun fyrir launþegasamtökin sem þau ættu þó að vera. En ég held að við hljótum þó, ég og hv. þm. Eðvarð Sigurðsson, að vera sammála um að þannig ætti að vera um þessi lög. A.m.k. treystum við því, ef til endurskoðunar kemur á þessum lögum, sem ég hef fyllilega trú á að sé orðin tímabær, þá auðvitað verður það ekki gert nema í fullu samráði bæði við launþegasamtökin og vinnuveitendur. Það er ekki hægt annað, því að ef ætti að fara í stríð við annan hvorn aðilann, þá er þetta dautt og ómerkt á stundinni. Þetta vitum við, sem erum hér í þingsal í dag. En gagnvart opinberum starfsmönnum, og það er málið sem við erum að ræða, þá vil ég aðeins endurtaka orð mín um það, að ég álit að það sé verið að stíga stóran áfanga fram á við. Ég fagna því að það skuli vera núv. hæstv, ríkisstj. sem stígur það spor í dag að gera þetta sem fyrri ríkisstj. jafnvel hafa lofað, en ekki efnt. Ég fagna því að þarna skuli þó vera stigið þetta spor. Þótt áfangar séu teknir í sambandi við þetta frv. sem að sumu leyti fara nokkuð aftur á bak miðað við það sem gilt hefur í samskiptum launþega og vinnuveitenda fram til þessa samkv. lögunum frá 1938, þá er kannske þó nokkuð stór hópur sem álítur, að við séum kannske á réttri leið, en ekki hitt, þegar það verður samþykkt. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta og sé ekki ástæðu til annars en ítreka þau orð mín að ég mun styðja þetta frv. til hins ítrasta, að það nái fram að ganga, og þakka þeim ráðh., sem hafa átt hlut að, og um leið stéttarfélagssamtökunum, sem hafa átt hlut að því að ná samkomulagi um þetta frv.



Herra forseti. Ástæða þess, að ég kvaddi mér hljóðs hér, eru ummæli sem komu fram í ræðu hv. 1. þm. Suðurl. áðan. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeim ummælum og benda um leið á hvers fyrirboði þau ummæli eru, hvað raunverulega er hér að gerast. Í fyrsta lagi vil ég leyfa mér að minna hv. dm. á það, að hinn 1. maí s.l. flutti forseti Alþýðusambands Íslands, Björn Jónsson, ræðu á útifundi hér í Reykjavík þar sem hann sagði m.a. að hann hefði vitneskju um það að á borðum ráðh, í þessari hæstv. ríkisstj. væru tilbúin drög að frv. um nýja vinnulöggjöf sem þessir aðilar hefðu látið semja án nokkurs samráðs við Alþýðusambandið og án þess að vitað væri til þess að nokkurt samráð hefði verið haft við hinn aðila málsins, Vinnuveitendasamband Íslands, Þá vil ég einnig benda á það, að í blaðafregn nýlega, lítilli fregn sem ekki fór mikið fyrir, var sagt frá því að fundur mundi hafa verið haldinn að tilhlutan ríkisstj. eða einhverra ráðh. hennar þar sem kynnt hefði verið ný vinnulöggjöf eða drög að nýrri vinnulöggjöf fyrir aðilum vinnumarkaðarins. Þegar það svo gerist í kjölfar af þessu að hv. 1. þm. Suðurl., sem er áhrifamaður mikill í stjórnarliðinu, stendur hér á fætur og finnur í ræðu sinni ástæðu til þess að lofta þá hugmynd að sáttasemjari ríkisins eða slíkur aðili fái leyfi til þess að fresta boðuðum verkföllum allt að 60 dögum, þá kemur mér ekki til hugar annað heldur en þessi hv. þm. sé þar að skýra frá vitneskju sem hann hafi um hluti sem sé að finna í þessari vinnulöggjöf sem hæstv. ríkisstj. hefur látíð semja, tilgangur hv. þm. sé m.a. sá að fá fram hér frá þm. hverjar undirtektir mundu verða við slíkri hugmynd yrði hún orðuð í frv. sem ríkisstj. mundi semja og væntanlega leggja fram á Alþ., sennilega næsta haust. Ef þetta er rétt, sem ég held, þá er sem sagt niðurstaðan fengin af þeim skefjalausa áróðri sem rekinn hefur veríð af afturhaldsöflunum í þessu landi og málgögnum ríkisstj. í allan vetur gegn verkalýðshreyfingunni og þeim vinnubrögðum sem tíðkuð eru við gerð kjarasamninga. Það fer sem sé ekki á milli mála að þessi ákafi áróður átti einhverju markmiði að þjóna, og þetta er þá markmiðið, þetta er niðurstaðan, sú að grafa undan starfsaðferðum launþegasamtakanna í kjaradeilum í von um að með því móti gæti ríkisstj. e.t.v. fengið aukið liðsinni við hugmyndir um að svipta launþega ákveðnum réttindum sem þeir hafa haft til þessa. Ég held að það fari varla fram hjá mönnum, sem hafa fylgst mikið með þessum umr. og þessum áróðri sem rekinn hefur verið af málgögnum stjórnarflokkanna í vetur, - það hefur vart farið fram hjá mönnum hvernig honum hefur verið stýrt. Það hefur veríð sagt að ekkert hafi gerst í samningamálum vikum saman, ekkert hafi verið ræðst við um gerð nýrra kjarasamninga fyrr en í verkfall væri komið og þá yrði að leysa erfiðan vanda á tveimur eða þremur sólarhringum. Því hefur verið haldið fram að verkalýðshreyfingin eða forustulið verkalýðshreyfingarinnar og þær starfsaðferðir, sem þetta forustulið beitir, gætu ekki skilað verkafólki neinum árangri, þarna yrði að breyta til. Og bjargráðið á sem sagt að vera það sem hv. 1. þm. Suðurl. lýsti hér áðan, að svipta verkalýðshreyfinguna, a.m.k. takmarka rétt hennar til þess að bregða fyrir sig örþrifavopninu þar sem verkfallsvopnið er. Markmiðið með þessum söng, sem hafður hefur verið uppi í allan vetur, hefur sem sé verið sá að grafa undan trausti og tiltrú á núverandi vinnulöggjöf og starfsaðferðum sem verkalýðshreyfingin beitir í kjarasamningamálum með það að markmiði að geta komið fram frv. með þessu ákvæði sem hv. 1. þm. Suðurl. var hér að lýsa. Ég ætla ekki að halda langa tölu um þetta mál. Það gefst e.t.v. tækifæri til þess að gera það síðar og e.t.v. ekki langt undan að þess þurfi með. En ég vil aðeins leyfa mér að benda á nokkur atriði í þessu sambandi: 1. Stefna Alþýðusambands Íslands í kjaramálunum lá fyrir þegar í des. s.l. 2. Þá þegar hófust viðræður milli Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambands Íslands. 3. Um þetta leyti mótaði verkalýðshreyfingin stefnu varðandi stjórnarfarslegar aðgerðir, sem hún taldi að mundu geta greitt fyrir lausn samningamálanna, og óskaði eftir því að ríkisstj. a.m.k. tæki þessar till. til athugunar og léti álit sitt í ljós. 4. Þegar það fékkst ekki gert gekk verkalýðshreyfingin á fund hins aðila vinnumarkaðarins, Vinnuveitendasambands Íslands, og bað um viðræður um till. um aðgerðir sem síðar yrðu sendar ríkisstj. Þetta var gert. Þá stóð ekki á því af hálfu verkalýðshreyfingarinnar að hún mótaði sína kjaramálastefnu og hún tæki upp eðlilegar viðræður við samningsaðila og ríkisvaldið með góðum fyrirvara. Hins vegar reyndist það svo, og það er rétt, að það fór enginn skriður að komast á þessi mál fyrr en verkfall var yfirvofandi. En það er að sjálfsögðu ekki verkalýðshreyfingunni að kenna. Það er að sjálfsögðu ekki henni að kenna að ríkisstj. svarar ekki till, hennar vikum og mánuðum saman, Það er ekki verkalýðshreyfingunni að kenna að atvinnurekendur voru ekki til viðtals fyrr en þeir horfðust í augu við aðsteðjandi verkfall. Það er ekki verkalýðshreyfingunni að kenna að slík stjórn skuli sitja í landinu sem aðeins vill við hana ræða á vígvelli verkfalla. En það á að kenna verkalýðshreyfingunni um þetta. Það á að saka hana fyrir þetta eins og gert hefur verið, og bjargráðið á að vera að knýja fram nýja vinnulöggjöf án samráðs við verkalýðshreyfinguna þar sem verkfallsréttur hennar er takmarkaður. Og nú vil ég aðeins rétt undir lok máls míns biðja menn að íhuga eina spurningu, og hún er þessi: Telja menn nú líklegt að samið hefði verið í febrúarmánuði, eins og þó var gert, ef sáttasemjari ríkisins eða m.ö.o. ríkisstj. hefði getað haft það vald í höndunum, því að hún getur komið töluverðu áleiðis til sáttasemjara, - telja menn að samið hefði verið í febrúar ef sáttasemjari hefði þá frestað framkvæmd verkfalls um 60 daga? Ég er þeirrar skoðunar að ef það hefði verið gert í febrúarmánuði, þá hefðu samningar varla tekist enn. Það eitt, að verkfall var yfirvofandi, gerði samningana kleifa. Það er rétt að það tók allt of langan tíma að fá niðurstöður af viðræðum aðila vinnumarkaðarins, en það fékkst aðeins vegna þess að verkalýðshreyfingin gat gripið til verkfallsvopnsins. Ef henni hefði verið meinað að gera það, eins og mér virtist að hv. 1. þm. Suðurl. væri að lýsa að gera ætti, þá hefðu viðræðurnar tekið miklu meiri tíma, þá hefði verið miklu lengri bið á því að niðurstaða hefði fengist. Að lokum þetta: Það er rétt hjá hv. þm. Pétri Sigurðssyni að það er ýmislegt sem þarf að breyta í vinnulöggjöfinni. Það mun vist hafa verið alþfl.- maður sem samdi þá löggjöf, og hún er búin að standa sig nokkuð vel, sú löggjöf, enda samin af ágætum manni. En jafnvel þó að alþfl.- menn semji góð lög, þá getur verið að tíminn krefjist þess að þeim verði breytt til bóta. Ég tel að það sé fullur vilji hjá bæði verkalýðshreyfingunni og Vinnuveitendasambandinu að fá fram breytingar á vinnulöggjöfinni sem þessir aðilar báðir telja að séu eðlilegar. Það eiga sér stað viðræður milli þessara aðila um slíkar breytingar. Ef stjórnvöld hlaupa nú inn í það mál í miðjum klíðum og ganga að eigin frumkvæði frá frv. að nýrri vinnulöggjöf, sem á síðan að kasta fram í þessar viðræður aðila vinnumarkaðarins um breytingar á vinnulöggjöfinni óvænt og með eiginlega fyrirmælum um það að taka nú þegar í stað afstöðu til hugmynda sem meirihlutaríkisstj. í landinu setur fram, þá tel ég að hjá því muni ekki verða komist að upp úr viðræðum aðila vinnumarkaðarins um endurskoðun vinnulöggjafar slitni, og ef ríkisstj. í beinu framhaldi af því ætlaði að reyna að nota meiri hl. sinn hér í þinginu, sem ég vona að hún reyni ekki að gera, en ef hún ætlaði að gera það til að knýja fram vinnulöggjöf sem aðilar vinnumarkaðarins báðir tveir gætu ekki fyllilega sætt sig við, þá ætla ég eindregið að vara við því og tel að þá sé betur heima setið en af stað farið hjá ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar.



Herra forseti. Ég viðurkenni það fúslega að ég og hv. síðasti ræðumaður erum nokkuð komnir út yfir það eiginlega umræðuefni sem hér er á dagskrá. Ég vil aðeins taka það fram samt sem áður og undirstrika þá skoðun mína mjög sterklega að það verður auðvitað ekkert gert á sviði breytinga um vinnulöggjöf nema í samráði við bæði verkalýðshreyfinguna og vinnuveitendur. Það er þetta sem ég vil undirstrika mjög sérstaklega, að það er ekki hægt að gera þetta. En ef báðir þessir aðilar ásamt löggjafanum geta fundið skynsamlegri leiðir heldur en við höfum farið á undanförnum árum, þá eigum við hiklaust að fara þær.



Herra forseti. Það er ekki hægt að sitja undir fullyrðingum eins og hv. 8. landsk. þm. kom með áðan varðandi vinnulöggjöfina og hugsanlegar breytingar sem kunna að vera gerðar á henni í framtíðinni án þess að svara því og einnig þeim málflutningi sem hann hafði uppi í sambandi við þá málsmeðferð sem núv. félmrh. hefur haft í sambandi við þetta mál. Hv. þm. sagði að hann ætlaði að vara við því að breytingar yrðu gerðar á vinnulöggjöfinni, en áður var hann búinn að fullyrða að það ætti að knýja fram breytingar á vinnulöggjöfinni án samráðs við verkalýðshreyfinguna, það væri ásetningur núv. ríkisstj. Ef hann hefur ekki sagt það, þá er það ágætt, þá hefur mér misheyrst. Ég veit ekki betur en hæstv. félmrh. hafi skýrt miðstjórn Alþýðusambands Íslands frá hugmyndum hlutlausra sérfræðinga varðandi hugsanlegar breytingar á núgildandi vinnulöggjöf. Það voru þrír menn fengnir til þess að fara yfir vinnulöggjöfina eða leggja fram hugmyndir til breytinga. Meðal þessara manna er Jón Þorsteinsson fyrrv. þm. Alþfl., og ég geri ráð fyrir því að hv. 8. landsk. treysti honum manna best til þess að fjalla þannig um þessi mál að það ætti ekki að skaða alþýðu manna í landinu. Annars finnst mér það utan við meginefni þess máls, sem hér er til umr., að vera að ræða um vinnulöggjöfina. Vinnulöggjöfin er ekki hér til umr., heldur breytingar á réttindum og skyldum opinberra starfsmanna. Það hefur komið hér fram, m.a. hjá hv. 7. þm. Reykv., Eðvarð Sigurðssyni, að það, sem hér er til umr., þ.e.a.s. þau frv., væri raunverulega fyrsta skrefið í þá átt að veita opinberum starfsmönnum fullan verkfallsrétt. Hann talaði einnig um það að með því að veita þann takmarkaða rétt, sem felst í frv. væri ekki verið að veita opinberum starfsmönnum sama rétt og félögunum í almennu verkalýðsfélögunum, þ.e.a.s. hinu almenna launafólki úti í atvinnulífinu sem ekki flokkast undir það að vera opinberir starfsmenn og verndaðir samkv. því með löggjöf. Ég vil vekja athygli á því að hinn almenni launamaður úti á vinnumarkaðnum nýtur ekki sama réttar á mörgum sviðum eins og opinberir starfsmenn njóta nú í dag án þess að þessi löggjöf komi til. Ég vil vekja athygli á því að opinberir starfsmenn hafa hlunnindi sem hinn almenni launamaður nýtur ekki. Minni ég þar sérstaklega á það að þeir hafa verðtryggðan lífeyrissjóð. Það er ekki lítil kjarabót, ekki hvað síst á verðbólgutímum. Þá vil ég minna á það að opinberir starfsmenn njóta hagkvæmari orlofskjara heldur en hinn almenni launamaður. Og síðast, en ekki síst vek ég athygli á því, að þeir njóta svokallaðrar æviráðningar. Og æviráðning er ekki lítils virði og hefur aldrei verið lítils virði. Ég er þeirrar skoðunar að það skref, sem verið er að stíga með þeim lögum sem hér eru til umr., muni hafa mikil og djúpstæð áhrif í för með sér í framtíðinni, miklu meiri áhrif en ég held að hv. þm. annaðhvort vilja kannast við eða fjalla um frammi fyrir alþjóð í þessum umræðum. Það hefur ekki verið minnst á það hvað sá fjöldi sé mikill sem mun fá verkfallsréttinn, en njóta jafnframt æviráðningar. Eftir því sem opinberar skýrslur greina frá munu vera 10–12 þús. opinberir starfsmenn í landinu. Lauslega áætlað munu vera um 40 þús. manns á hinum almenna vinnumarkaði sem flokkast ekki undir opinbera starfsmenn, þ.e.a.s. ársstarfsmenn, og auk þess koma bændur, sjálfstæðir vinnuveitendur, o.s.frv. þar til viðbótar. Þessi mikli fjöldi opinberra starfsmanna, sem ég tel auðvitað eins og allir hv. þm. að eigi að njóta góðra kjara eins og aðrir launþegar í landinu, hefur því miður reynst íslensku þjóðinni fjárhagslega ofviða síðustu árin. Það er hið mikla vandamál hv. Alþ. og ríkisstj. hvernig á að leysa fjármál hins opinbera á hverjum tíma. Meginhluti ríkisútgjalda er launakostnaður. Atvinnuvegirnir rísa varla undir hinu mikla ríkisbákni þannig að spurningin er sú: Hvað er hægt að gera til þess að draga saman seglin? Það hefur ekki enn tekist að finna lausn á því máli vegna þess m.a. að það er ekki hægt að leggja niður störf hjá ríkinu eða breyta þar til með sama hætti og á almennum vinnumarkaði. Ég er ekki að leggja til, nema síður sé, að það eigi að segja upp opinberum starfsmönnum sem slíkum. En það getur verið nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að gera breytingar hjá hinu opinbera eins og annars staðar í atvinnulífinu eftir því sem aðstæður og möguleikar þjóðarinnar gefa tilefni til á hverjum tíma. Ég er þeirrar skoðunar og vil láta það álit koma fram að ég get ekki stutt það frv. eða þau frv., sem hér eru nú til umr., í því formi sem þau liggja fyrir hv. Alþ. Ég tel að þessi frv. séu ófullnægjandi og í þeim felist ákveðið misrétti gagnvart hinum almenna launamanni sérstaklega. Það er ekki nægilegt að segjast vilja skapa öðrum meiri rétt ef maður getur ekki tryggt að það sé ekki gert á kostnað fjöldans. Ég er þeirrar skoðunar að ef æviráðning og verkfallsréttur fari saman hjá takmörkuðum hópi manna, í þessu tilfelli opinberum starfsmönnum, þá muni það koma niður á hinum almenna launamanni og sérstaklega atvinnulífinu í landinu í framtíðinni ef ekki er farið varlega með þennan verkfallsrétt. Það er auðvitað grundvallaratriði. Verkfallsréttur og æviráðning eru að mínu mati, miðað við íslenskar þjóðfélagsaðstæður, ósamrýmanleg. Það þykir kannske ekki henta að stjórnmálamaður gefi slíka yfirlýsingu, en mín skoðun er sú að ef ekki er farið varlega með verkfallsréttinn hjá hinu opinbera, þá muni það vera orð að sönnu að ósamrýmanlegt er að hafa þetta hvort tveggja á einni hendi, auk þess sem þessi tvöfaldi réttur skapar gífurlegt misrétti gagnvart öðrum þjóðfélagshópum sem njóta ekki æviráðningar og tryggingar fyrir fullri atvinnu hvað sem á dynur. Auk þessa mun þessi réttur á sömu hendi valda ríkisvaldinu og sveitarfélögunum gífurlegum vandamálum í framtíðinni. Ég leyfi mér að fullyrða vegna þeirrar reynslu sem ég hef fengið sem aðili að því að beita verkfallsvopninu að hér er raunverulega verið að búa til vopn sem setur hv. Alþ. og ríkisstj. í framtíðinni algerlega upp við vegg sé því beitt af fullri hörku og miskunnarleysi, og þá verður lýðræðinu hætt í okkar ágæta landi.  Það hafa allar ríkisstj. þurft að setja brbl. til þess að forða frá verkföllum hjá svokölluðum hátekjuhópum, og ég geri ráð fyrir því að sá vandi muni einnig koma upp þegar þessi réttur verður notaður fyrir opinbera starfsmenn. Ég vil taka það einnig mjög skýrt fram að ég er fylgjandi auknum kjarahótum og auknum réttindum til handa opinberum starfsmönnum sem öðru launafólki í landinu. En þá vil ég einnig undirstrika það sem samþykkt var með öllum greiddum atkv. á kjaramálaráðstefnu Alþýðusambands Íslands 4. des. s.l., að um leið og opinberir starfsmenn öðluðust þennan rétt, þá skyldu þeir sitja við sama borð og aðrar stéttir í landinu. Þessi samþykkt var gerð 4. des. 1975 af öllum forustumönnum Alþýðusambandsins á kjaramálaráðstefnu í Tjarnarbúð í Reykjavík. Framangreindur hluti þeirrar ályktunar, sem gerð var vegna kjaramála ASÍ á þeim tíma, var ekki þannig orðaður í upphafi. En breyting var gerð á fram komnu uppkasti varðandi þennan lið. Hinir róttæku aðilar og fleiri innan Alþýðusambandsins, sem sátu þessa ráðstefnu, bættu við að þeir væru sammála því að opinberir starfsmenn fengju verkfallsrétt, en þá skyldu þeir líka sitja við sama borð og annað fólk í landinu. Með því var átt við það að fyrir verkfallsréttinn skyldi æviráðningin afnumin, sem er rökrétt hugsun, nema eitthvað annað liggi að baki hjá þeim sem sækja þennan rétt hvað ákafast fyrir opinbera starfsmenn. Nú er mér kunnugt um það að meðal opinberra starfsmanna eru mjög skiptar skoðanir um verkfallsréttinn. Við mig hefur rætt fjöldi manns og tjáð sig um það að þeir hafi ekki áhuga á verkfallsréttinum sem slíkum. Að lokum vil ég segja þetta: Ég er fylgjandi því út af fyrir sig að opinberir starfsmenn fái fullan verkfallsrétt, en á móti komi að þeir sitji við sama borð og aðrar stéttir þjóðfélagsins, þ.e.a.s. að þeir njóti ekki æviráðningar á meðan aðrir njóta þess ekki að hafa ætið tryggða fulla atvinnu. Með tilliti til þess að ég tel að þessi frv. fullnægi ekki þessu sjónarmiði né öðrum, er ég hef fyrr frá greint, þá mun ég ekki greiða þeim atkv. mitt.

Frsm. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Fjh: og viðskn. mælir einróma með því að frv. þetta verði samþykkt. Hinu 6. nóv. s.l. tók ráðherrafundur Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, sem Ísland er, eins og kunnugt er, aðili að, þá ákvörðun að koma á fót sérstökum sjóði til aðstoðar Portúgal sem einnig er aðili að EFTA, enda kunnugt að Portúgal á nú við mikla efnahagserfiðleika að etja. Var ákveðið að sjóðurinn skyldi nema jafnvirði 100 millj. Bandaríkjadollurum. Ráð EFTA samþykkti síðan í apríl s.l. reglur fyrir þennan sjóð sem hlotið hefur nafnið Iðnþróunarsjóður fyrir Portúgal. Framlag Íslands í sjóðinn samkv. þeim reglum á að nema 1% og greiðast á 5 árum, þ.e.a.s. um 35 millj. kr. á ári í 5 ár eða samtals 173.5 millj. kr. Þessi framlög eru ekki óafturkræft framlag, heldur eiga þau að endurgreiðast og munu endurgreiðslurnar hefjast eftir lok 11. starfsárs sjóðsins og verða lokið eigi síðar en í lok 25. starfsársins. Af framlögunum munu fást lágir vextir eða 3% vextir. Ísland mun fá aðild að stjórn sjóðsins og mun viðskrh., eins og eðlilegt er, skipa fulltrúa Íslands í sjóðsstjórnina. - N. mælir sem sagt einróma með því að frv. verði samþykkt.

Frsm. (Gunnlaugur Finnsson) Hæstv. forseti. N. fjallaði um þetta frv. á fundi sinum og varð sammála um að mæla með frv. óbreyttu eins og það kom frá Ed., en þar voru gerðar lítils háttar breytingar á 2. gr. frv. í þá veru að gert er ráð fyrir að fólksfækkunarframlagið miðist við meðalútsvar í landinu. Á 1. gr. voru engar breytingar gerðar. Hún fjallar um Jöfnunarsjóðinn og nýjar reglur varðandi úthlutun úr Jöfnunarsjóði. Ég vil þó aðeins geta þess lauslega að í grg., sem fylgir frv., er á það minnst að það sé nauðsynlegt að hafa þá heimild í lögum að geta úthlutað jöfnunarsjóðsframlagi fyrirvaralaust eða fyrirvaralítið til þess að Jöfnunarsjóðurinn geti úthlutað vegna áfalla eins og urðu í Neskaupstað. Ég vil aðeins í sambandi við þetta benda á það að hér hafa veríð til umræðu í vetur lög frá í fyrra um Viðlagasjóð, og ég vil láta það hér í ljós að ég tel að þetta sé fyrst og fremst viðfangsefni þess sjóðs, enda þótt Jöfnunarsjóður sveitarfélaga til bráðabirgða kunni að veita einhverja fyrirgreiðslu. En ég hygg að hv. þm. séu mér sammála um að þessi ákvæði viðlagasjóðslaganna þurfi nauðsynlega að endurskoða.

Frsm. (Gunnlaugur Finnsson) Hæstv. forseti. N. fjallaði einnig um þetta frv. á fundi sínum, fjallaði um þær breytingar sem Ed. gerði á upphaflega frv., sem er 222. mál Ed. eða þskj. 460. Þessar breytingar eru allar minni háttar og nánast engar efnislegar. Leggur n. til að frv. verði samþ. í þeim búningi, sem það kom frá Ed.

Frsm. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn þessarar hv. d. hefur frá því snemma á þingtímanum haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. um verðtryggingu fjárskuldbindinga. Þetta frv. var flutt af hv. þm. Ellert B. Schram. Hann flutti það einnig á síðasta þingi, en þá var það ekki útrætt í n. og kom þess vegna ekki til afgreiðslu í þd. Sá dráttur, sem orðið hefur á afgreiðslu málsins frá n., stafar ekki af áhugaleysi nm. á málinu. Þvert á móti hefur öllum nm. verið ljóst frá byrjun að nauðsyn sé á setningu reglna um verðtryggingu kaup- og verksamninga. Þessi nauðsyn hefur orðið sérstaklega ljós á undanförnum missirum þegar mikil verðbólga hefur verið í landinu. Frv. var sent til umsagnar þriggja aðila: Seðlabankans, Meistarasambands byggingarmanna og Húsnæðismálastjórnar ríkisins. Seðlabankinn mælir með því að frv. nái fram að ganga, en það hafði Seðlabankinn einnig gert í umsögn um sama mál á síðasta þingi. Í umsögn Seðlabankans er bent á að mikillar réttaróvissu gæti um heimildir til beitingar vísitölu í verksamningum, sölusamningum um fasteignir og íbúðir og verktakasamningum. Örri verðbólguþróun fylgi hve erfitt sé að greiða fyrir notkun vísitöluákvæða, t.d. í sölusamningum um íbúðir, þar sem langur tími liði frá samningsgerð til afhendingar. Jafnframt bendir Seðlabankinn á nauðsyn þess að settar verði reglur sem veiti kaupendum vernd. Meistarasamband byggingarmanna mælir eindregið með samþykkt frv. Í umsögn Meistarasambandsins segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Fyrirtækjum innan vorra raða, sem standa í byggingu íbúða til sölu, hefur á undanförnum árum verið bannað að verðtryggja íbúðirnar á byggingartímanum, en þeir einstaklingar, sem kaupa hjá þeim íbúðir á byrjunarstigi byggingar, geta oft selt þessar íbúðir í lok byggingartímans fyrir tvöfalt verð. Með slíkum reglum er ekki verið að stuðla að eðlilegum viðskiptaháttum,“ segir í þessari umsögn. Húsnæðismálastjórn segir í lok umsagnar sinnar: „Að öllu athuguðu virðist stjórninni því leið þessi“ - þ.e. leiðin sem frv. gerir ráð fyrir - „vera varasöm, þótt hún sé eindregið þeirrar skoðunar að réttar hækkanir vöruverðs og vinnulauna hljóti að bætast við söluverð íbúða. Húsnæðismálastjórn bendir hins vegar á verðbótaleið svonefnda sem stofnunin hefur notað og ýmsir opinberir aðilar raunar einnig. Hér er um að ræða nokkurs konar málamiðlunarleið sem fundin var upp af húsnæðismálastjórn 1973. Með því kerfi er samið um dulbúna verðtryggingarleið þar sem vísitala er ekki nefnd, en ákveðið að aðalþættir við byggingu húsnæðis séu færðir upp í samræmi við verðlagsbreytingar á byggingartíma. Það verður að draga í efa að þessi aðferð dugi á hinum almenna íbúðarsölumarkaði þar sem opinberum aðila er ekki til að dreifa til eftirlits.“ Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þau atriði sem fram koma í umsögnum þessara þriggja aðila. Eins og fram kemur í nál. fjh.- og viðskn. á þskj 820 mælir n. einróma með því að þetta frv. verði samþ., en með ákveðinni breytingu á orðalagi 1. gr. og reyndar að nokkru með breytingu á efni hennar. Það er fellt niður tímamarkið, 12 mánuðir, sem í frv. greindi, þ.e. að verðbætur greiðist ekki vegna samninga sem tekur skemmri tíma en 12 mánuði að framfylgja. Í öðru lagi er bætt inn ákvæði þess efnis að verksamningar, sem verðtryggingar skuli njóta, verði að vera gerðir samkv. reglum sem félmrn. setji. Með þessu telur n. að tryggður verði réttur verkkaupa eða kaupanda þar sem n. á við með þessu ákvæði að félmrn. láti útbúa ákveðið form fyrir þessa samninga. Samkv. brtt. n. mundi 1. gr. frv. hljóða svo: „Við 2. gr. l. bætist ný mgr., svo hljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 1. gr. er heimilt að kveða svo á í kaup- og verksamningum um hús, húshluta eða önnur mannvirki að söluverð megi breytast í samræmi við breytingar á verðlagsvísitölu frá þeim tíma, sem verk skal hefjast, og til afhendingardags, enda hafi afhending ekki dregist vegna vanefna seljanda eða verksala. Slíkir verksamningar skulu vera samkv. reglum sem félmrn. setur.“ Þetta er einróma till. fjh.- og viðskn. Og ég læt í ljós þá von, þótt álit n. sé seint á ferðinni, að það takist að afgreiða þetta frv. sem lög frá því Alþ. sem nú situr.



Virðulegi forseti. Samgn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um skipulag ferðamála. Svo sem hv. þm. er kunnugt eru gildandi lög um ferðamál nr. 4 frá 1969, en að meginstofni til eru þau frá árinu 1964. Þessi lög, sem voru góð og gild á sínum tíma og gerðu mikið gagn, eru nú orðin þetta gömul, og framámenn og áhugamenn í ferðamálum hafa litið svo á að nauðsynlegt væri að endurskoða þau og samræma þau þróun tímans. Þess vegna hafa verið flutt frv. nokkrum sinnum á árunum eftir 1970 sem þó hafa ekki náð fram að ganga af ýmsum ástæðum. Frv. þetta var lagt fyrir hv. Ed. og afgreitt þaðan. Ég hygg að allir þm. hafi kynnt sér það að nokkru. Okkur var að sjálfsögðu ljóst að það er ekki vist að allir séu ánægðir með frv. Þó hafa aðeins smávægilegar breytingar verið gerðar á því í Ed. En að öllu athuguðu og þar sem þetta frv. eða svipuð frv. hafa verið hér til meðferðar á undanförnum þingum, þá litu nm. í samgn. svo á að annaðhvort væri að afgreiða málið nú eða láta það liggja einu sinni enn. Þeir náðu allir samstöðu og leggja til að athuguðu máli að frv. verði samþ. að öllu leyti eins og Ed. afgreiddi það.

Frsm. (Þórarinn Sigurjónsson) Hæstv. forseti. Landbn. hefur rætt á fundum sínum frv. þetta til l. um breyt, á l. nr. 31 frá 5. maí 1974, um dýralækna, sem hér liggur fyrir. Hefur n. kynnt sér frv. og umsagnir um það og er öll n, sammála um að leggja til að frv. verði samþ. óbreytt eins og það var samþ. í Ed.

Ingólfur Jónsson Hæstv. forseti. Það eru aðeins örfá orð. Með því að samþykkja þetta frv. eru stofnuð tvö dýralæknisembætti. Hv. 2. þm. Vestf. flutti frv. í Ed. um að stofna sérstakt dýralæknishérað í Strandaumdæmi. Yfirdýralæknir ræddi við mig á fyrra ári um það að nú væri orðið svo mikið ósamræmi í sambandi við Helluhérað miðað við önnur héruð, eftir að dýralæknum hefur fjölgað, að það væri óhjákvæmilegt að bæta dýralækni við í Rangárvallasýslu. Hann gaf upp gripafjöldann og benti á ósamræmið. Það er fróðlegt að rifja það upp að það eru ekki nema fáir tugir ára síðan dýralæknir settist að á Selfossi og var eini dýralæknir á Suðurlandi. Löngu síðar var stofnað sérstakt dýralæknishérað á Hellu fyrir alla Rangárvallasýslu og enn nokkru síðar var stofnað dýralæknishérað í Laugarási þannig að í Árnessýslu urðu tveir dýralæknar. Fyrir nokkrum árum var stofnað sérstakt dýralæknishérað fyrir Vík og tvo austustu hreppa Rangárvallasýslu og einnig fyrir austurhluta Vestur-Skaftafellssýslu að Kirkjubæjarklaustri. Nú þykir það allt of mikið fyrir einn mann að hafa 9 hreppa í Rangárvallasýslu og var bent á ósamræmið með gripafjöldann í héraðinu. Yfirdýralæknir tók það sérstaklega fram að dýralæknirinn á Hellu gegndi sínu starfi mjög vel og væri ekkert undan því að kvarta, en með þeirri ræktun og með þeirri aukningu á búpeningi, sem orðið hefur í sýslunni, og miðað við það hversu dýralæknum hefur fjölgað víðs vegar um landið, þá væri ekki lengur við það unandi að hafa aðeins einn dýralækni í Helluhéraði eins og verið hefur. Mér finnst rétt að vekja athygli á þessu vegna þess að nú er talað um að það séu þeir tímar sem ekki eigi að stofna til fjölgunar í embættisrekstrinum. Það er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því að yfirdýralæknir telur þetta nauðsynlegt, og þess vegna var það, eins og hv. frsm. lýsti hér áðan, að hv. Ed. hefur samþykkt frv. einróma og landbn. þessarar d. mælir eindregið með því að frv. verði samþykkt.



Virðulegi forseti. Frv. til l. um námslán og námsstyrki var lagt fram í Ed. og fékk þar ítarlega skoðun í þeirri n. sem málinu var vísað til, þ.e.a.s. menntmn. Að þeirri athugun lokinni voru lagðar fram nokkrar brtt. og í því formi var frv. samþ. úr þeirri hv. deild. Menntmn. Nd. hefur athugað frv. og er skemmst frá því að segja að n. hefur klofnað í afstöðu sinni til þess. Meiri hl. n., sem ég er frsm. fyrir, mælir með að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur nú fyrir. Ég tel ástæðulaust að hafa langa framsögu með þessu áliti meiri hl. Frv. um námslán og námsstyrki og málefni þessa lánasjóðs hafa verið rædd ítarlega, bæði utan sem innan þings, og liggur fyrir að ágreiningur er um þetta mál og í sjálfu sér til lítils gagns að vera að rökræða það mikið á þessu stigi málsins. Þó vil ég aðeins fara nokkrum orðum um aðalatriði þessa máls. Það hefur legið ljóst fyrir í nokkuð langan tíma að Lánasjóðurinn stendur ákaflega illa fjárhagslega. Lán námsmanna hafa þróast með þeim hætti að um er að ræða að mestu leyti styrki og tekjur sjóðsins vegna endurgreiðslna eða afborgana og vaxta frá lánþegum eru mjög óverulegar. Var því flestra, ef ekki allra dómur að nauðsynlegt væri að endurskoða þessa löggjöf og herða nokkuð endurgreiðslufyrirkomulagið og gera þannig sjóðnum kleift að standa a.m.k. betur undir greiðslum úr honum. Það var líka almennt álit manna að breyta þyrfti löggjöfinni á þann veg að námsmenn fengju fyllri aðstoð og að mörg ákvæði laganna þyrftu að vera nákvæmari og ítarlegri en nú er. Af hálfu rn. var skipuð n. til þess að yfirfara löggjöfina og gera till. um breytingar. Í þessari n. áttu sæti fulltrúar rn., fulltrúar þingflokka, ríkisstj. og fulltrúar námsmanna. Fljótlega kom í ljós að námsmenn voru til viðræðu um að lánin yrðu verðtryggð, enda yrði þá tekið tillit til tekna námsmanna þegar endurgreiðslur þeirra væru ákveðnar. Á þetta meginsjónarmið var fallist í n. og virtist vera útlit fyrir að samkomulag gæti orðið um sameiginlegar till. frá þessari n. Þar kom þó að ágreiningur kom upp um hvort rétt væri að hafa löggjöfina þannig að víss hluti námsmanna, sem fengið hefði undir vissum kringumstæðum veruleg lán úr sjóðnum, gæti sloppið við að greiða nokkuð til baka, ef sem sagt tekjur þeirra gæfu ekki tilefni til þess. Það var mat a.m.k. mitt og nokkurra annarra að það væri ekki réttlátt, það væri ekki skynsamlegt að ganga þannig frá löggjöfinni að slíkt yrði mögulegt. Það yrði að gera þá meginkröfu að hver einstakur lánþegi greiddi til baka til sjóðsins einhverja ákveðna upphæð án tillits til tekna, einhverja lágmarksupphæð, en síðan yrði tekið tillit til tekna hvað snertir afborgunina sjálfa. Forsendan fyrir þessari skoðun minni og ýmissa fleiri var sú, að möguleikar fólks, sem stundað hafa nám, og reyndar í öllum stéttum þjóðfélagsins, - möguleikar þessa fólks til þess að telja fram tekjur sinar eru mjög mismunandi og það er opinbert leyndarmál ,á Íslandi að margir hafa allgóðar tekjur án þess að þær komi fram, og það væri ekki réttlátt að þeir slyppu alfarið við að greiða af lánum sínum. Því kom upp sú hugmynd að setja ákveðna lágmarksupphæð sem mönnum yrði gert að greiða án tillits til teknanna. Voru nefndar í því sambandi 50 þús. kr. og það var sett inn í frv. upphaflega. Sú upphæð hefur nú verið lækkuð í 40 þús. kr. Að frágenginni þessari lágmarksupphæð er gert ráð fyrir því í frv. að endurgreiðslur miðist við tekjur manna. Um það má að sjálfsögðu deila hver þessi upphæð á að vera, hvort hún á að vera 50 þús., 40 þús., eitthvað lægri eða eitthvað hærri. En eftir atvikum er það mitt álit að meiri hl. n., sem um þetta hefur fjallað nú, að hér sé ekki um of háa upphæð að ræða og ætti ekki að vera venjulegum borgara ofvaxið að greiða það sem lágmarksupphæð til baka vegna þeirrar fyrirgreiðslu sem viðkomandi hefur fengið hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Að þessari lágmarksupphæð frágenginni, þá er sem sagt meginstefnan í frv. sú að endurgreiðslur miðist við tekjur, og er það í samræmi við upphaflegar till. námsmanna. Annað atriði, sem orðið hefur nokkur ágreiningur út af, er orðalag í 3. gr. frv. þar sem segir: „Stefnt skal að því að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögum þessum nægi hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði“ o.s.frv. Námsmenn sérstaklega hafa átalið að ekki skyldi kveðið fastar að orði og beinlínis tekið fram að hin opinbera aðstoð skuli nægja hverjum námsmanni o.s.frv. Það skal viðurkennt að það orðalag hefði verið ótvíræðara og æskilegra. En það er mat hæstv. menntmrh. og stjórnvalda nú og hefur reyndar verið raunin áður að mjög erfitt er fyrir stjórnvöld hverju sinni að fullnægja þeim kröfum sem slíkt ákvæði mundi gera og það gæti orðið erfitt í framkvæmd eins og á stendur í fjármálum þjóðarinnar að gefa út slíka ótvíræða skuldbindingu. Með hliðsjón af þessu ástandi og þessum viðhorfum, með hlíðsjón af reynslunni í gegnum árin, þá hefur meiri hl. n. orðið sammála um að láta þetta orðalag standa óbreytt. En það er gert í trausti þess að núv. ríkisstj. og stjórnvöld í framtíðinni stefni að því að opinbera aðstoðin verði í raun og veru fullnægjandi fyrir hvern og einn námsmann. Og það er trú mín að af því geti orðið áður en mjög langt líður. Ekki síst er von til þess þegar tekjur Lánasjóðsins munu aukast með samþykkt þessa frv. Þetta eru þau tvö meginatriði sem ágreiningur hefur orðið út af vegna þessa frv. Önnu minni háttar atriði hafa að sjálfsögðu komið til umr. og valdið deilum, en þau eru ekki veruleg að mínu mati og meiri hl. n., eru ekki þess eðlis að þau ráði úrslitum um það hvort frv. eigi að ná fram að ganga eða ekki, og því geri ég þau ekki að umtalsefni. Herra forseti. Ég hef þessa framsögu ekki lengri, en legg til fyrir hönd meiri hl. n. að þetta frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. minni hl. hefur einn nm. skrifað undir það álit með fyrirvara, og ef menn huga að brtt. á þskj. 844 og 845, þá munu menn sjá í hverju sá fyrirvari er fólginn. En hv. þm. Magnús T. Ólafsson mun gera grein fyrir fyrirvara sínum hér á eftir í ræðu. Brtt. á þskj. 844 flytjum við minni hl. n. og auk okkar hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason. Brtt. á þskj. 845 flyt ég ásamt hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni. Það var rétt, sem kom fram í máli hv. frsm. meiri hl., að þetta frv. hefur verið ákaflega mikið rætt, hann sagði að vísu bæði utan þings og innan, en ég hygg að réttara sé þó að þetta mál hafi verið rætt meira utan þings. En þær umr., sem þar hafa farið fram, virðast ekki hafa náð hingað inn í hv. Alþ. og ekki verið tekið tillit til þeirra grundvallarsjónarmiða sem námsmenn sjálfir hafa lagt fram. Í rauninni er öll meðferð málsins verri en þetta. Það er ekki einu sinni svo að till. námsmanna hafi ekki fengið hljómgrunn, heldur hefur ríkisstj. tekið till. námsmanna og afskræmt þær svo að niðurstaðan út úr þessu verki ríkisvaldsins er sú að hér er verið að stofna sjóð sem veitir óhagstæðustu lán sem til eru á Íslandi ef að lögum verður. Hv. frsm. meiri hl. tók fram að verðtrygging hefði verið till. námsmanna. Ég vil leggja á það áherslu að það er ekki hægt að orða það svo að verðtrygging hafi verið till. námsmanna. Í till. þeirra fólst einungis það að verðtrygging skyldi ná til hátekjumanna eingöngu, en lágtekjumönnum hlíft. Þetta var grundvallarskilyrði í till. námsmanna og verður að líta á allt málið í ljósi þess. Þeir voru reiðubúnir, námsmenn, að fallast á að endurgreiðslukjörin yrðu endurskoðuð og verðtryggð fyrir hátekjumenn. Kröfur þeirra voru einnig þær að þegar svo væri komið, að sjóðurinn efldist með þessu nýja endurgreiðslukerfi, þá væri unnt að ná fram meginkröfu þeirra, sem var 100% brúun umframfjárþarfar. Á þetta hefur hæstv. ríkisstj. og hv. meiri hl. menntmn. ekki viljað fallast, þannig að ég tel engan veginn verjandi lengur að tala um till. námsmanna í þessu sambandi. Þetta verður að skoðast sem algert afsprengi ríkisstj., og hún verður að standa ábyrg fyrir sínu verki og þeim afleiðingum sem þetta frv., ef að lögum verður, kemur til með að hafa. Ég hef ekki heyrt nein frambærileg rök stjórnarsinna fyrir því að sú dæmalausa stefna hefur verið tekin sem nú er komin í ljós. Jafnvel þótt menn væru ósamþykkir till. námsmanna um að hlífa láglaunafólki, þá er sá ágreiningur engan veginn réttlæting þess að fara þá leið sem hér er farin, að gera endurgreiðslukjörin þau langhörðustu sem við þekkjum. Hér er beinlínis stefnt að því að fæla menn frá því að taka þessi lán, og það liggur í augum uppi að einungis þeir, sem eiga von í háum launum að námi loknu, muni treysta sér til þess að taka þennan skuldabagga á sig, en aðrir ekki. Með þessu frv., námslánafrv., er því augljóst að ríkisstj. er að ýta undir það að hálaunamönnum fjölgi, því að af þessu frv. mun leiða það að ásókn eykst í þær námsbrautir eða það nám sem mun beinlínis gefa af sér háar tekjur. Hinir munu reyna að hafa þá aðferð, sem farin var áður en nokkur lánasjóður var stofnaður, þ.e.a.s. reyna einhvern veginn að klóra í bakkann með því að vinna með náminu eða þá hætta námi með öllu. Það er því eftir öðrum verkum þessarar ríkisstj. að níðast svo á lítt fjáðum námsmönnum og beinlínis loka fyrir þeim menntabrautinni. Það hefur borið nokkuð á því í umr. að menn hafa einblínt á hóp hálaunamanna í þjóðfélaginu sem hefur stundað nám í háskóla. En ég vil benda á það og held að hv. þm. verði að hafa það hugfast að lánasjóðurinn veitir fleirum en háskólanemendum lán. Það eru fjölmargir skólar sem hafa nú rétt til námslána úr sjóðnum. Nægir þar að benda á Fósturskólann, Fiskvinnsluskólann, Stýrimannaskólann, Vélskólann, Tækniskólann, Kennaraháskólann. Það liggur í augum uppi að ekki gengur þetta fólk allt inn í hálaunastörf að námi loknu, auk þess sem vara ber eindregið við þeirri ímyndun að allir, sem ljúka háskólaprófi, fari í hálaunastörfin. Líklega er það aðeins minni hluti þeirra, sem ljúka háskólanámi, sem fer í hæstu tekjuflokka. Flestir háskólaborgarar lenda trúlega í miðlungstekjuflokki í þjóðfélaginu. Þetta eru staðreyndir sem menn verða að hafa í huga þegar verið er að fjalla um svona mál. Það er allra manna mál að námslán hafa fram til þessa verið á mjög hagstæðum kjörum og þau hafa í óðaverðbólgu seinustu ára í reynd orðið að mestu leyti styrkir, og jafnvel námsmenn sjálfir voru á því að þetta þyrfti að laga, þannig að ágreiningurinn felst ekki í þessu. Og verðtrygging nokkurs hluta lánanna hefði að sjálfsögðu komið til greina og ekki verið óeðlileg. En hitt ber að víta, að námslánin séu nú í einni svipan gerð að óhagstæðustu lánum sem þekkjast á íslenskum lánamarkaði. Ég vil, vegna þess að hv. frsm, meiri hl. kom inn á till. námsmanna, gera hér grein fyrir þeim. Í till. kjarabaráttunefndar námsmanna var námsmönnum skipað í þrjá hópa. Í fyrsta hópnum voru þeir sem munu hafa meira en tvöfaldar tekjur vísitölufjölskyldu á ári sem mun vera fast að 3 millj. kr. á núverandi verðlagi. Þessir menn hefðu endurgreitt lán sín með fullri verðtryggingu á tiltölulega skömmum tíma. Í öðrum hópnum voru þeir sem höfðu ásamt maka sínum meira en nemur viðmiðunartekjum vísitölufjölskyldu eða meira en 1400–1500 þús. kr. Þessir lántakendur áttu að greiða 3.5% af heildartekjum fjölskyldunnar í allt að 20 ár. Gagnvart þeim hærri í þessum tekjuhópi hefði því orðið um að ræða endurgreiðslu lána með fullri verðtryggingu, en gagnvart þeim tekjulægri hefðu lánakjörin orðið mjög hófleg. Í þriðja hópnum voru þeir lánþegar sem hugsanlega höfðu að námi loknu lægri tekjur en 1400–1500 þús. kr. á núverandi verðlagi að tekjum maka meðtöldum, en þeir hefðu alveg sloppið við endurgreiðslu lána a.m.k. það árið. Þetta voru till. námsmanna. Við í minni hl. höfum lagt til, að farin yrði millileið, í þeirri von að það væri á síðustu stundu hægt að koma vitinu fyrir hv. þm. í þessari hv. d. Ég ætla fyrst, áður en ég fer að lýsa brtt. okkar, að rifja upp það sem felst í frv. Í frv. eins og það liggur nú fyrir, er gert ráð fyrir því að allir lántakendur greiði a.m.k. 40 þús. kr. á ári án tillits til tekna og sú upphæð á að hækka í samræmi við framfærsluvísítölu. Eins og komið hefur fram í bréfi Þjóðhagsstofnunar sem barst hv. Ed. þegar málið var þar til umfjöllunar, þá mun þessi fasta lágmarksendurgreiðsla, 40 þús. kr., ef miðað er við meðallán í þeirri úthlutun sem nú er nýlokið, skila sjóðnum hvorki meira né minna en 62% af raungildi veittra lána, og eftir því sem segir í þessari skýrslu eru þetta nákvæmir útreikningar. Þessi upphæð ein, 40 þús., sem nú á að gera að lögum, skilar sjóðnum 62% af raungildi. Ofan á þetta ætlar svo ráðh. að bæta sérstakri aukaafborgun sem svo er kölluð, en að því mun ég víkja síðar. Á þskj. 844 leggur minni hl. til að þessi fasta lágmarksendurgreiðsla, 40 þús. kr., verði felld niður, það er 3. brtt. okkar. Við leggjum til að laun, sem eru fyrir neðan hálfar viðmiðunartekjur vísítölufjölskyldu, þ.e.a.s. eru fyrir neðan 600–700 þús. kr. tekjur á ári, sleppi algerlega við greiðslu í sjóðinn meðan launin eru ekki hærri en þetta, en þeir, sem eru fyrir ofan, greiði 2% af brúttótekjum sínum til sjóðsins allt þar til kemur upp í viðmiðunartekjur vísitölufjölskyldunnar, en þá er gert ráð fyrir að komi aukaafborgun sem nemi 2–12% af brúttótekjum allt upp í tvöfaldar viðmiðunartekjur, þó þannig að enginn greiði meira en 10% vergra tekna til skatts, en það ákvæði er sameiginlegt með till. námsmanna og till. ríkisstj. Þetta er aðaltill. okkar þremenninganna og er á þskj. 844. Þá leggjum við til að upphaf 2. mgr. orðist eins og stendur á þskj: Í frv. er þetta svo, að Lánasjóði er eingöngu heimilt að veita fjárhagsaðstoð öðrum námsmönnum en þeim sem tilgreindir eru í 1. mgr. þessarar gr. o.s.frv., en við teljum eðlilegt að þarna sé tekið af skarið og tekið fram skýrt og skorinort að þetta skuli gera. 2. brtt. okkar varðar stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Við leggjum til að stjórn Lánasjóðs námsmanna sé óbreytt frá því sem nú er, en fylgjum þar till. kjarabaráttunefndar námsmanna. Við teljum full rök fyrir því að háskólaráð skipi einn mann í sjóðsstjórnina, en hins vegar teljum við algeran óþarfa að menntmrn. skipi tvo menn án tilnefningar. Nægilegt ætti að vera að menntmrn. skipaði einn og yrði hann þá jafnframt formaður sjóðsins. Okkur finnst í rauninni fráleitt að svipta stúdentaráð þeim rétti að tilnefna mann í stjórnina. Þá leggjum við til að framkvæmdastjóri sjóðsins sé ráðinn samkv. till. sjóðsstjórnar. 4. brtt. okkar þremenninganna fjallar nm vanskilin, þar sem í frv. stendur með leyfi forseta: „Verði veruleg vanskil á endurgreiðslu námslána skal stjórn sjóðsins heimilt að fella allt lánið í gjalddaga.“ Ég gerði þetta atriði að umtalsefni við 1. umr. málsins og tel algerlega fráleitt að hafa svo hörð ákvæði. Hér er eins og verið væri að gera ráð fyrir því að allir námsmenn væru glæpamenn, en ekki fólk, og ætti aldeilis að taka hörðum tökum ef einhver gæti ekki í eitt eða tvö skipti greitt skuld sína. Þetta ákvæði er vitaskuld svo fráleitt að ég skil ekkert í því að hv. meiri hl. skuli ekki geta komið til móts við minni hl. í þessu atriði. Við teljum rétt að hér verði beitt svipuðum reglum og beitt er í sambandi við álagningu skatta, þar sem menn eru einungis skyldaðir til þess að greiða einhverja dráttarvexti. Ég held að ég þurfi ekki að rökstyðja þessa brtt. frekar. Þá vil ég vekja athygli á því að í brtt. okkar við 8. gr. leggjum við til að ný mgr. bætist við sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Endurgreiðslur á námslánum, sem veitt hafa verið samkv. eldri lögum, skulu hafðar til hliðsjónar við ákvörðun endurgreiðslna samkv. Íögum þessum. Skulu endurgreiðslur samkv. eldri lögum dragast frá þeirri upphæð sem lánþegi mundi ella greiða samkv. lögum þessum.“ Það er ákaflega óeðlilegt að þeir, sem hafa þegar tekið allmikil námslán samkv. núgildandi lögum og þurfa að greiða þau, að það sé ekki tekið tillit til þeirrar greiðslubyrði ef þetta frv. verður að lögum, t.d. varðandi það hvað samanlögð upphæð afborgunar og aukaafborgunar megi nema hárri upphæð. Að vísu er þakið í frv. 10% og lágmarkið 40 þús., en það væri þó sjálfsagt og eðlilegt að draga frá greiðslur vegna eldri lána, þannig að þeir, sem hafa tekið lán samkv. fyrra kerfi, borgi ekki meira en þó þessar lágmarksgreiðslur sem hér eru nefndar. Herra forseti. Ég vil eindregið beina þeim, - ég sé að hæstv. menntmrh. var að ganga hér inn í salinn, það kann að vera að hann hafi heyrt tin mín, - en ég vil eindregið beina þeirri áskorun til hans að hann svari því hér á eftir hvernig ætlunin er að tengja þessar greiðslur saman hjá þeim sem verða skuldugir samkv. gamla kerfinu og svo þessu nýja sem ætlað er að taka við. Ég treysti því að hann muni gefa hér einhverja yfirlýsingu þess efnis að réttar þessa fólks verði gætt í hvívetna. Ég sjálf tel eðlilegt að það yrði samningsatriði milli stjórnar Lánasjóðsins og rn., - úr því að ekki verður hægt að koma neinni breytingu í frv., þá væri auðvitað æskilegt að ráðh. lýsti því hér yfir að hann kæmi slíkum samningsviðræðum á. Ég hef gert grein fyrir þeim brtt. sem við flytjum þrjú. 1. brtt. á þskj. 845, sem ég flyt ásamt hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni, fjallar nm 100% brúun umframfjárþarfar. Það virðist augljóst að þegar sjóðinn á að efla svo mjög að 80–90% lánanna muni skila sér aftur til sjóðsins með fullri verðtryggingu þegar allt er tekið með, bæði lágmarksgreiðslan og aukaafborganir, þá sé það raunar lágmarkskrafa að námsmenn fái fullt námslán. Ég held að það sé rétt að fara örfáum orðum um þessa umframfjárþörf. Mér finnst í því sambandi hafa gætt nokkurs misskilnings í máli manna og kannske sérstaklega hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur hér við 1. umr. Þegar hv. þm. eru að hneykslast á þessari kröfu námsmanna, þá er eins og þeir hafi í huga einhverjar geysilegar upphæðir. En þetta er ekki rétt, því að þessi fulla framfærsla er auðvitað miðuð við það sem vantar þegar búið er að taka eigin tekjur námsmannsins sjálfs inn í dæmið. Að mati Lánasjóðsins er framfærslukostnaður einstaklings utan foreldrahúsa á Íslandi fyrir yfirstandandi skólaár 581 þús. kr. eða 48 400 kr. á mánuði. Lánasjóðurinn lánar að meðaltali 60% af þannig metnum kostnaði, en námsmenn brúa með eigin tekjum 40%, og þá eru eingöngu 10% óbrúuð. Mánaðarleg útgjöld að mati Lánasjóðsins eru því fjármögnuð þannig: eigin tekjur 19 360 eða 40%, námslán 24 200 eða 50%, og önnur fjáröflun er þá 4840 eða 10%. Að vísu mun þetta kostnaðarmat Lánasjóðsins of lágt og mun þar skeika um það bil 25% hjá einstaklingi utan foreldrahúsa eða 12 100 kr. á mánuði. Liðurinn önnur fjáröflun er því í raun og veru 16 940 kr. eða 28% af raunverulegum kostnaði og lánið því ekki nema 40%. Það er því mikill misskilningur þegar menn ímynda sér að miklum fjárhæðum sé ausið í hvern einstakling þó að 100% umframfjárþörf yrði brúuð. 2. brtt. á þskj. 845 fjallar um ábyrgðarmennina. Við gerum þar till, um að 3. mgr. 6. gr. falli niður. Í þeirri gr. er gert ráð fyrir að námsmenn leggi fram yfirlýsingu tveggja manna um að þeir taki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt verðtryggingu þess. Með þessum endurgreiðslukjörum er verið að leggja bær drápsklyfjar á námsmenn sem á að innheimta í full 20 ár eftir að námsmenn hafa lokið námi að það virðist algerlega óraunhæft að gera ráð fyrir því að nokkur maður fáist til þess að skrifa upp á sjálfskuldarábyrgð fyrir svo gífurlegum lánum. Það vildu vist áreiðanlega flestir vera lausir við það líka að fara fram á það við aðra að það sé gert. Við leggjum sem sagt til að þessum ábyrgðarmönnum sé algerlega komið fyrir kattarnef, og í rauninni er þetta sérstaklega brýnt ef þetta frv. verður að lögum. Það má segja að ef okkar till. um endurgreiðslu ná fram að ganga, þá sé þetta ekki jafnnauðsynlegt. En þetta er sérstaklega brýnt ef frv. verður að lögum óhreytt. Herra forseti. Ég get þá lokið máli mínu, nema ég er hér með eina till. enn sem er skrifl. og of seint fram komin, og verð ég því að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða. Flm. þessarar till. eru auk mín hv. þm. Magnús T. Ólafsson og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason. Þessi brtt. er við 9. gr. Við leggjum til að 3. mgr. orðist svo, með leyfi forseta: „Aukaafborgun skal nema 2% tekna umfram viðmiðunartekjur þar til náð er tvöföldum viðmiðunartekjum, en 5% tekna umfram það þar til náð er þreföldun viðmiðunartekjum. Þá skal aukaafborgun vera 10% tekna umfram þrefaldar viðmiðunartekjur.“ Hér er um það að ræða að við teljum heimild ráðh. varðandi ákvörðun um aukaafborgun vera allt of víðtæka og að Alþ. hljóti að setja einhver skilyrði af sinni hálfu um það hvernig eigi að greiða eða leggja á þessa aukaafborgun. Við teljum eðlilegt að það verði fest í lög að sú greiðsla fari stighækkandi. Herra forseti. Ég held að ég hafi náð því að gera grein fyrir brtt. okkar í minni hl., og ég skal ekki misnota þann tíma sem hæstv. forseti gaf mér fram í matarhléið. En ég get þó ekki farið svo úr ræðustól að ég gagnrýni ekki mjög alvarlega vinnubrögð ríkisstj. í þessu máli öllu. Námsmenn hafa lagt mikla vinnu í að endurskoða Lánasjóðinn og gera till. um breytingar til bóta. En ríkisstj. hefur algerlega misnotað starf og viðleitni námsmanna. Þrátt fyrir góðan vilja og ábyrgðarfullar till. fengu námsmenn rýtinginn í bakið.



Herra forseti. Ég er sammála því, sem fram kemur í þessu frv., að það sé stefnuyfirlýsing um jafnstöðu karla og kvenna sem þýðir jafnrétti í reynd. þess vegna er ekki nægilegt, að í 1. gr. laganna standi að ætlunin sé að stuðla að jafnrétti kvenna og karla, heldur þarf líka að standa, eins og stendur í frvgr.: „jafnrétti og jafnri stöðu karla og kvenna á öllum sviðum“. Þess vegna segi ég nei við þessari brtt.



Herra forseti. Ég ítreka við þessa brtt. þann fyrirvara, sem ég gerði við 1. brtt., að orðið jafnstaða í heiti og greinum þessa frv. þýðir jafnrétti í reynd. Ég tel því spor aftur á bak að hverfa frá því orði og til þess, sem þarna er lagt til, og segi nei.



Herra forseti. Orðið jafnstaða er nýyrði og það er raunar enginn þess umkominn að skýra nákvæmlega hvað það þýðir. Það hefur verið túlkað svo á allra síðustu vikum og dögum að það þýddi jafnrétti í reynd, en orðið jafnrétti þýddi aðeins lagalegt jafnrétti. Ég tel að fyrir þessari túlkun séu ekki málrök, og ég tel mjög varasamt að útrýma orðinu jafnrétti úr þeirri mannréttindabaráttu sem kvenfrelsisbaráttan er. Orðið jafnrétti er skylt og leiðir hugann að orðum eins og réttur, réttindi, réttlæti og þessi tengsl víl ég ekki sjá hverfa úr þeirri baráttu, sem konur heyja fyrir rétti sínum. Ég get bætt því við, herra forseti, að þegar ég heyri orðið jafnstaða, þá detta mér einhverra hluta vegna í hug íþróttir, helst hlauparar sem bíða viðbúnir eftir að skotið hlaupi af, og orðið réttlæti er þá víðs fjarri huga mínum. Mér finnst orðið jafnstaða ákaflega stressandi. Ég segi já.



Herra forseti. Það er mikið rétt; sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns, að hugurinn leitar víða þegar þetta orð kemur fyrir. En það er af stafsetningarsökum sem ég segi já.



Virðulegi forseti. Þetta frv. var sent til umsagnar til jarðeignadeildar ríkisins, til landnámsstjóra og fleiri aðila. Það kom fram í umsögnum frá jarðeignadeild ríkisins að það þyrfti að athuga í mörgum tilvikum ýmislegt, ef ætti að selja jörðina og þarna væru hagsmunir bæði þörungaverksmiðjunnar og tilraunastöðvarinnar sem þyrfti að tryggja. N. ræddi þetta á fundum sínum. Hv. þm. Benedikt Gröndal og Eðvarð Sigurðsson voru mófallnir frv., en meiri hl. n. mælir með að frv. verði samþ. með eftirfarandi breytingu: „Við 1. gr. Greinin orðist svo: Ríkisstj. er heimilt að selja Reykhólahreppi, Austur-Barðastrandarsýslu, jörðina Reykhóla að undanskildu því landi og aðstöðu, sem tilraunastöðin og þörungaverksmiðjan þurfa til starfsemi sinnar. Þarfnist ríki eða ríkisstofnanir lands eða byggingarlóða á landi ofangreindrar jarðar skal því heimilt að kaupa það og þá við sama verði hlutfallslega og Reykhólahreppi var gert að greiða fyrir jörðina. Hreppsnefnd Reykhólahrepps er óheimilt að selja öðrum en ríkissjóði umrædda jörð eða hluta af henni. Um aðild hreppsfélagsins að hitavatnsréttindum fer eftir samningum milli ríkisins og hreppsins. Náist ekki samkomulag um söluverð jarðeignarinnar skal það ákveðið af dómkvöddum mönnum.“ Það kom fram að tilraunastöðin þarf á auknu landrými að halda. Það kom líka fram að þörungaverksmiðjan þarf á aðstöðu að halda til þess að ná þangi. Þess vegna er orðalag gr. á þennan veg. Meiri hl. n. telur að það sé mjög eðlilegt að þéttbýlið, sem þarna er að rísa, fái land undir sínar byggingar, en telur að það sé vafasamt að ganga lengra, eins og á stendur með þessa jörð, og þess vegna er gr. orðuð á þann veg er ég hef lesið:

Eðvarð Sigurðsson Hæstv. forseti. Það segir í nál. að ég og hv. þm. Benedikt Gröndal höfum verið mótfallnir frv. Ég held að það sé ekki alveg rétt að orða það svo, - ég hef ekki séð nál. fyrr en ég var að lesa það núna, - en við vorum á móti afgreiðslu málsins á þessu þingi. Í ljós kom í umsögnum um málið og þá ekki hvað síst frá landbrn. að hér er margt sem þarf að athuga, og ég verð að segja að sú umsögn var í rauninni neikvæð. Eins lá fyrir hv. landbn. bréf frá einum hreppsnefndarmanni í Reykhólahreppnum sem er andvígur því að þetta mál verði nú afgreitt, og ég hygg að það sé engin samstaða í heimabyggð fyrir afgreiðslu þessa máls. Ég held að það væri rétt að afgreiðsla þess væri látin biða nú og reynt að koma samstöðu í þessu máli í annað og betra horf en nú virðist vera áður en þetta frv. verður ákveðið. Ég er út af fyrir sig ekkert andvígur því að sá þéttbýliskjarni, sem þarna er að myndast, eða sveitarfélagið fái keypt land sem það þarf, En þarna eru, eins og kom fram í framsöguræðu hv. formanns n., aðrir aðilar sem einnig þarf að taka verulegt tillit til, og ég held að það verði ekki gert nema með samkomulagi allra þessara aðila. Ég lagði áherslu á að reynt yrði að ná slíku samkomulagi áður en málið væri afgreitt á þann hátt sem frv. gerir ráð fyrir. Ég er samþykkur þeim breytingum sem n. leggur til. Þær eru tvímælalaust til verulegra bóta frá sjálfu frv. En ég hefði talið rétt að afgreiðsla þessa máls yrði geymd. Það er ekkert sem kallar á núna í augnablikinu að þetta frv. verði samþykkt. Sveitarstjórnin á staðnum getur áreiðanlega fengið þá aðstöðu sem hún þarf og frv. gerir ráð fyrir þó að það verði ekki samþ. núna.