Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klemens Jónsson Það er nú orðið svo langt síðan þetta mál var rætt hjer síðast, að jeg kann að vera búinn að gleyma einstöku atriðum, er komu fram í umræðunum. Hæstv. fjrh. (JÞ) lagðist ærið fast á móti þessu frv. við 2. umr., og býst jeg við, að hann hafi sínar ástæður til þess. Þetta frv. fer nú fyrst og fremst fram á að raska allmjög grundvelli þeirra vegalaga, er nú gilda og hann sjálfur átti mikinn þátt í, og það er nú svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur, og mun því hæstv. fjrh. vera allsárt um þessi lög. Ekki ljet hann þó þetta uppi í umræðunum, en talaði mest um þann feikimikla kostnað, er af þessu leiddi fyrir ríkissjóð, og einkum kvartaði hann þó yfir því, að ekki væri gerð grein fyrir þessum kostnaði. Nú hafa komið skýrslur frá vegamálastjóra, þar sem sýnt er fram á, að allur sá kostnaður, er ríkissjóður hefir af þessu frumvarpi, nemur einum 22 þús. kr. Þetta er sá feikikostnaður, sem hæstv. fjármálaráðherra var að fárast um. Sýnir það, að honum getur missjest með tölur ekki síður en öðrum. Þetta er nú ekki nein ægileg upphæð, og þar að auki kemur ekkert af henni til útborgunar á þessu ári eða næstu árum. Jeg álít enga ástæðu til að rengja vegamálastjóra í þessu efni og hygg, að hann standi þar hæstv. ráðherra fyllilega á sporði, þótt hann sje bæði fjeglöggur maður og hafi vit á vegagerð. Þessi ástæða hans um kostnaðinn er því fallin um sjálfa sig, enda heyrði jeg, að hann var orðinn heldur linari í sókninni við þessa umræðu. Nú er ekki lengur til að dreifa aðalástæðunni gegn þessu frv. Jeg verð að endurtaka það, sem jeg sagði við 2. umr., að í fyrra voru í Ed. gefin loforð um það að taka Holtaveginn og Fagradalsbrautina í tölu akbrauta, er ríkissjóður kostaði að öllu leyti. Sú till. um þetta, er bera átti fram í fyrra, átti vísa leið í gegnum þingið, en var tekin aftur vegna þessa loforðs. Enda þótt nýjar kosningar hafi nú farið fram, þá finst mjer, að sómi þingsins liggi við að halda þessi loforð. Jeg get verið hæstv. fjrh. þakklátur fyrir ummæli hans um Holtaveginn. Hann telur sjálfsagt, að ríkið kosti endurbyggingu hans að öllu leyti, og jeg er ánægður yfir því að vita, að trygging sje fyrir því, hvernig sem fer um frv. þetta. En þótt jeg viti, að hæstv. fjrh. bæði geti og vilji efna það, sem hann lofar, þá kysi jeg þó heldur að hafa þetta í lagaformi, bæði vegna þessa vegar og annara. Jeg sje, að margar brtt. hafa komið fram. Jeg verð að segja það, að jeg hefi það álit á flestum þeirra, að þær sjeu komnar fram aðeins sem fleygar til að eyðileggja frv. Sumar þeirra hafa alls engan rjett á sjer. Þannig er það till. á þskj. 397 og 5. till. á þskj. 392. Mig minnir, að það hafi verið hv. 2. þm. Eyf. (BSt), sem gat þess, að tillaga um veg frá Hofsósi ætti engu meiri rjett á sjer en ef krafist væri vegar frá Dalvík fram Svarfaðardal. Að vísu hefir ekki verið farið fram á, að þetta yrði gert, en þó ætti sá vegur engu minni rjett á sjer. Jeg gæti með alveg sama rjetti borið fram till. um, að lagður yrði vegur upp á Land af Holtabrautinni, eða þm. Árn. að lagður yrði vegur af akbrautinni og upp á Skeið. Svo mætti lengi telja, og mætti alveg eins taka alla sýsluvegi á landinu í þjóðvegatölu. Þessi till. er því aðeins fleygur til spillingar. Jeg verð að segja, að jeg tel það ilt, ef svo vel undirbúin lög sem þessi ná ekki fram að ganga á þessu þingi. Jeg vona því, að hv.þm. fylgi ekki þessum brtt., og sjálfur mun jeg greiða atkvæði móti þeim öllum. Jeg hefði þó mikla tilhneigingu til að fylgja brtt. 392,IV, en finst hún þó ganga alt of langt, þar sem farið er fram á viðhald vegarins alla leið fram að Saurbæ, í stað þess, að nægja ætti fram að Grund. Það var sagt hjer við 2. umr., mig minnir af hv. 2. þm. Skagf. (JS), að lítið samræmi væri í þessum lögum við lög þau um breytingu á berklavarnalögunum, sem jeg flutti. Þetta kann nú að virðast rjett í fljótu bragði, en heldur ekki nema í fljótu bragði, því aðaltilgangurinn með þeim lögum var fyrst og fremst sá, að sjúklingarnir sjálfir bæru kostnaðinn eftir getu þeirra og efnahag. Með eldri berklalögunum er öll tilhneiging tekin frá sjúklingunum til þess að hjálpa sjer sjálfir, sem jeg get ekki álitið vera rjett. Satt er það líka, að þau lög ganga í þá átt að ljetta á ríkissjóði, en hvað ósamræmi snertir í þessu efni, þá mun mjer óhætt að fullyrða, að mörg dæmi finnist um annað eins, bæði að fornu og nýju. Jeg vona, að deildin fallist á að samþykkja frv. óbreytt og skal ljúka máli mínu að þessu sinni.

Jón Sigurðsson Það eru nú þegar margir þm. búnir að taka það fram, að þeir greiði engum brtt.atkv. sitt, og er útlit fyrir, að þeir ætli að efna það, eftir því að dæma, hve margir stólar eru hjer auðir.

Það er alveg ósæmilegt, hve fáir eru á fundi

. Jeg gat þess við 2. umr., að jeg teldi ekki heppilegan tíma nú til að endurskoða vegalögin, og þar með leggja stór aukin útgjöld á ríkissjóð, og vísaði í því sambandi til þess, hve hagur ríkissjóðs væri örðugur. Jeg skal þó ekki ræða þá hlið málsins nánar, þar sem mjer virðist, að deildin hafi sýnt með atkvgr., að hún æski þessarar endurskoðunar. En of mikils handahófs hefir mjer þótt gæta í þessari endurskoðun. Til þess að bæta úr því lítilsháttar hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. á þskj. 397, sem hefir verið gerð hjer að umtalsefni. Jeg skal nú í fám orðum sýna fram á sanngirni þessarar kröfu. Með þessu frv. er farið fram á, að nokkrir sýsluvegir sjeu gerðir að þjóðvegum. Þannig eru teknir í þjóðvegatölu sýsluvegir í Gullbringusýslu og Strandasýslu. Sú ástæða, sem færð hefir verið fram gegn tillögu minni, að Hofsósvegurinn sje sýsluvegur og því beri ekki að taka hann í þjóðvegatölu, er því einskis virði. Þá er á það að líta, hverja sanngirniskröfu hjeraðið eigi í þessu efni samanborið við önnur hjeruð. Sannleikurinn er sá, að Skagafjarðarsýsla hefir orðið einna verst úti af öllum sýslum landsins hvað þjóðvegi snertir. Það verða eftir frv. aðeins tvær sýslur á landinu, sem fengið hafa minna af þjóðvegum, þ. e. Ísafjarðarsýsla og Barðastrandarsýsla.

Strandasýsla miklu minna

. Ekki eftir breytinguna, sem frv. gerir ráð fyrir, og þó er jeg ekki viss um, að Barðastrandarsýsla verði ver úti. En þá er líka upp talið. Menn geta sjeð, hvort þörfin muni vera meiri í Skagafjarðarsýslu eða í Ísafjarðarsýslu, þar sem mestallar samgöngur eru á sjó. Þjóðvegir þeir, er Skagafjarðarsýslu hafa fallið í skaut, eru Sauðárkróksbrautin, sem líklega er stysta akbrautin á landinu fyrir utan Hvammstangaveginn, og vegarspotti frá Víðimýri yfir Vallhólminn og fram Blönduhlíð, og liggur svo að mestu eftir afdal. Austur-Skagafjarðarsýsla er fyllilega sambærileg Vestur-Húnavatnssýslu. Austur-Skagafjarðarsýsla hefir aðeins fengið þjóðvegarspottann, sem jeg nefndi, fram Blönduhlíðina, innan við 20 km. á lengd, og þó að nokkru eftir afdal. Vestur- Húnavatnssýsla hefir þjóðveg yfir þvera sýsluna, líklega um 60 km., og þar að auki braut út á Hvammstanga. Þetta kauptún er mjög á borð við Hofsós, svo að ef Hvammstangabrautin á rjett á sjer, sem jeg efast ekki um, þá er víst, að Hofsósvegurinn á það einnig og að Austur-Skagafjarðarsýsla á hina fylstu sanngirniskröfu til þessa. Helsta ástæðan gegn því væri þá sú, að Austur-Skagafjarðarsýsla er ekki sjerstakt sýsluhjerað, en ekki er það veigamikil ástæða. Ef menn vilja líta með sanngirni á þetta mál, er engum blöðum um það að fletta, að Austur-Skagfirðingar eiga meiri kröfu til, að tillit sje tekið til þeirra en flestra annara landsmanna. Það er engin sanngirni í því að taka upp þjóðveg suður í Keflavík, en sleppa algerlega jafnstóru og þjettbýlu hjeraði, sem Austur-Skagafjarðarsýsla er. Jeg get búist við því, að orð mín falli að þessu sinni í grýtta jörð og menn sjeu fyrirfram ráðnir í því að gera engar breytingar og sýna enga sanngirni. Að Skagafjarðarsýsla verði hart leikin eftir þessu frv., ef að lögum verður, get jeg sannað með tölum, ef orð mín eru dregin í efa. Um það er ekki að fást, en ósanngirni er það, og ekkert annað, ef þessi tillaga er feld. Út af athugasemd hv.þm. Mýra. (PÞ) við þessa tillögu, skal jeg aðeins geta þess, að hann fór rangt með tölur. Hv. þm. kvað þennan veg vera 35–40 km., en það er ekki rjett. Vegurinn er 24 km. Sú niðurstaða, sem hv.þm. komst að, er annars býsna góður spegill af því, sem stundum vill verða hjer á þingi. Fyrst sagðist hann vera á móti þessari brtt. af því, að vegurinn lægi út úr hjeraðinu, en þegar það var leiðrjett, kvað hann enn frekari ástæðu til að vera á móti brtt., vegna þess, að vegurinn væri allur innanhjeraðs.

Það var mismæli, sem jeg leiðrjetti þegar

. Þetta er góður spegill af því, hvað komið getur fram í svona máli, þegar kapp er komið í menn. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) kvað þennan veg ekki eiga meiri rjett á sjer en hvern annan sýsluveg, og nefndi vegi á Landi og Rangárvöllum, í Árnessýslu og víðar. Það er nú engin ný bóla, að fulltrúar Sunnlendinga þykist einir eiga að ráða ríkissjóðnum. Hingað til hafa þeir ekki borið skarðan hlut, og þurfa þeir síst að kvarta undan því, hvernig ríkissjóður hefir farið með þá, er kemur til vega. Er síst ástæða fyrir þá að vitna til þess, að þeir eigi jafnmikla sanngirniskröfu sem Norðlendingar, sem lítið hafa fengið til vega. Til dæmis hefir Grímsnesvegurinn einn kostað meira en helmingi meira en Skagafjarðarbrautin, og er hann þó aðeins álma af aðalbrautinni, fyrir utan Eyrarbakkabrautina o. fl.

Ágúst Flygenring Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. við vegalagafrv., sem er þess efnis, að Reykjanesbrautin, sem nú er talin enda í Keflavík, verði látin enda í Sandgerði. Braut þessi var bygð af hreppavega-, sýslu- og landssjóðsfje, og er eina brautin, sem liggur fram á Skagann. Er ekki hægt að telja, að í Keflavík sje nein endastöð fyrir slíka braut. Væri miklu nær, að hún hefði þá verið í Garðinum, en þar, sem liggur beinast við, að endastöðin sje, er vitanlega í Sandgerði, því að þar er þegar komin allmikil útgerðarstöð, sem án efa á eftir að vaxa allmikið ennþá, en þangað er ennþá ekki hægt að komast með vagna. Með þá er ekki hægt að komast lengra en að Útskálum. Jeg verð því að telja, að það hafi verið af gleymsku, að í þessu vegalagafrv. skuli brautinni ekki vera ætlað að ná a. m. k. til Útskála, - út í Garðinn, það sem hún nú nær, en vitanlega á hún og þarf hún að ná til Sandgerðis. Sem dæmi þess, hve vegur þessi er nauðsynlegur, má nefna, að oft kemur fyrir - og síðast í vetur - að fluttur er fiskur landleiðina frá Grindavík og Keflavík og Garði til Hafnarfjarðar. Hefir mikið af þessum fiski nú jafnóðum verið flutt til útlanda. En frá Sandgerði er engin leið að koma slíku við, sökum vegleysis. Hið sama er að segja um ýmsan annan flutning. Í sömu vandræðunum væri Garðurinn líka, ef vegurinn frá Keflavík til Útskála hefði ekki verið lagður. En þessi vegur var lagður mest fyrir sjerstakan dugnað og áhuga einstakra manna í Gerðahreppi. Jeg leyfi mjer því að mælast til, að brtt. mín verði samþykt, því eins og háttv.þm. Mýramanna tók fram, á Gullbringusýsla mikinn rjett á að fá fje úr ríkissjóði til vegalagninga í hlutfalli við önnur hjeruð landsins, og það meira fje en kostar að leggja spottann milli Útskála og Sandgerðis. Það er líka vert að athuga það, að vegurinn milli Keflavíkur og Útskála var bygður að hálfu leyti af framlagi frá hjeraðinu, og til þess að koma honum í framkvæmd, lánuðu Garðbúar landssjóði af fátækt sinni 6000 kr., sem þeir eru búnir að eiga hjá honum nú í 4 ár. Jeg nefni þetta ekki af því, að jeg búist við, að þeir fái þetta ekki borgað aftur, heldur til þess að sýna áhuga þeirra; þeir skilja, hve afarmikla þýðingu þessi vegur hefir fyrir hjeraðið. Fje þetta var fengið með prívatlánum, og var ætlast til, að það yrði borgað strax, en vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs hefir það dregist. Fyrir þessu liggja skilríki hjá vegamálastjóra. Vegur þessi kostaði um 80 þús. kr., en hefir því miður ekki verið haldið nægilega vel við, sem stafað hefir af fjárhagsörðugleikum hjeraðsins, því að hið dýra viðhald hefir reynst þeim um megn. Er því öll sanngirni, sem mælir með því, að þessi kafli sje tekinn upp í tölu þjóðvega, því að á því ríður, að vegunum sje vel viðhaldið, svo þeir stóreyðileggi ekki þau farartæki, sem um þá fara. Það er í sjálfu sjer stórt fjárhagslegt tap. Má í þessu sambandi benda á veginn upp Mosfellssveitina, sem Dýraverndunarfjelagið sjer sjer ekki annað fært en að loka, af því að ekki sje forsvaranlegt að fara með skepnur eftir honum. Hve háskalegt slíkt hirðuleysi með vegina er, hljóta allir að sjá, þar sem það er sannleikur, sem ekki verður um deilt, að vegirnir eru jafnnauðsynlegir fyrir þjóðfjelagið eins og æðarnar fyrir líkamann. Bæði þessi sveit hjer fyrir ofan, og þá ekki síður sveitirnar með sunnanverðum Faxaflóa, lifa beinlínis á vegunum; þeir eru skilyrðið fyrir því, að þær fái seldar afurðir sínar jafnóðum og fyrir gott verð alt árið. Hefi jeg nú leitt rök að því, að nauðsyn sje á, að vegunum sje svo viðhaldið, að ekki geti staðið tjón af þeim fyrir skepnur og tæki, sem um þá fara, og að þeim sje haldið í akfæru standi. Þó jeg geri nú ráð fyrir, að vegarspottinn frá Útskálum til Sandgerðis kosti ekki mjög mikið fje, býst jeg þó við, að hann kosti svo mikið, að hrepparnir og sýslan sjeu ekki fær um að leggja fram það fje; slíkur kostnaður er sýslunni, sem er stórskuldug undir, alveg ókleifur. Eru það því tilmæli mín til hv. deildar, að hún samþykki brtt. mína.

Pjetur Ottesen Á þinginu 1919 fluttu þm. Eyf. hjer í hv.Nd. frv., þar sem landsstjórninni var heimilað að selja bæjarstjórn Siglufjarðar prestssetrið Hvanneyri og kirkjujörðina Leyning. En undanskilið sölunni átti íbúðarhúsið og önnur jarðarhús prestssetursins að vera og heimatúnið og haglendi fyrir skepnur prestsins. Allsherjarnefnd, sem um málið fjallaði, lagði til að vísa málinu til stjórnarinnar, sökum ónógs undirbúnings og svo þess, að nefndin var mótfallin sölu á Siglufjarðareyri. Till. nefndarinnar var samþykt. Á þinginu 1921 flutti þáv. 1. þm. Eyf. (Stefán Stefánsson) frv. þetta óbreytt, og klofnaði allshn. í málinu. Meiri hl., þrír nefndarmenn, vildi samþykkja frv., en minni hl. vildi samþykkja það með þeirri breytingu, að undanskilja kaupstaðarlóðina. Flutti hann brtt. um það og var hún samþykt, og fór frv. svo breytt til hv.Ed. En hv.Ed. færði það aftur í sitt upprunalega horf, en þannig breytt var það aldrei tekið á dagskrá í Nd. og dagaði þannig uppi. Nú hefir hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) flutt þetta mál í hv.Ed., þannig, að stjórninni sje heimilað að selja Siglufjarðarkaupstað kirkjujörðina Leyning. Eins og menn munu sjá, er þetta ekki nema partur af því frv., sem áður hefir legið fyrir þinginu um þetta efni. Frv. þetta styðst við þá sameiginlegu nauðsyn kauptúna og kaupstaða að hafa grasnytjar til mjólkurframleiðslu og land til beitar, og mun engum dyljast, að heppilegra er, að kaupstaðirnir og kauptúnin eigi slík lönd sjálfir en að þeir taki þau á leigu. Með því er miklu meiri trygging fyrir því, að þessum jörðum sje sómi sýndur, og er það afarmikilsvert atriði. Þingið hefir áður gengið inn á þá braut, sem hjer er farið fram á, t. d. 1919, er heimilað var að selja Stykkishólmi kirkjujarðirnar Sellón og Ögur. Þar var hin sama þörf fyrir hendi og hjer er um að ræða fyrir Siglufjarðarkaupstað. Jörðin Leyningur hefir mikið beitiland og allgóð ræktunarskilyrði, og þótt jörðin liggi nokkuð langt frá kaupstaðnum, mun ekki vera völ á annari betri jörð. Bæði sóknarprestur, biskup og hjeraðsfundur eru samþykkir sölu jarðarinnar, og sje jeg því ekki ástæðu fyrir þingið að taka í annan streng. Það má nú raunar segja, að það sje formsatriði eitt að bera þetta mál undir þingið, þar sem það mundi geta fallið undir gildandi lög um sölu þjóðjarða; en bæði er það, að hjer á kaupstaður í hlut, og auk þess hefir þetta mál komið fyrir þingið áður, þótt í annari mynd hafi verið, þá hefir nú þessi leið verið farin. Í efri deild var mál þetta í landbn., og lagði hún eindregið með málinu. Jeg hefi rakið sögu þessa máls til að sýna, að það hefir verið gaumgæfilega athugað og ekki að því hrapað. Jeg vona því, að deildin láti það ganga fram nefndarlaust, því hæpið er, að það nái fram að ganga, fari það í nefnd, svo mjög sem nú er liðið á þingtímann.

Jón Baldvinsson Jeg geri að tillögu minni, að málinu sje vísað til landbúnaðarnefndar.

Frsm. 1. hl. (Ágúst Flygenring) Eins og sýnilegt er af þingskjölunum, þá hefir nefndin ekki getað orðið á sama máli um frv. þetta. 1. hluti nefndarinnar getur eftir atvikum fallist á 2. gr. frv., en um 1. gr. þess er öðru máli að gegna. Getum við ekki fallist á, að hún nái fram að ganga, því við sjáum ekki, að það leiði til nokkurra hagsbóta að leggja forstöðu vínverslunarinnar undir forstöðumann olíuverslunarinnar. Höfum við leitað álits landsverslunarforstjórans, og hefir hann ráðið frá þessari sameiningu. Telur hann sitt fólk hafa meir en nóg að gera, og vill sjálfur ekki taka þetta að sjer. Yrði því að ráða nýjan mann til að hafa forstöðu vínverslunardeildarinnar á hendi, ef hún ætti að flytjast undir forstjóra svonefndrar landsverslunar, og þó sá maður yrði undir umsjón landsverslunarforstjórans, þá er það ljóst, að peningalega myndi ekki vinnast mikið á við þetta. Því verður heldur ekki gengið fram hjá, að það krefur alt annarar þekkingar að hafa á hendi verslun með vín eða verslun með steinolíu, og það er barnaskapur að setja slíkt undir sömu stjórn. Með þeirri þekkingu, sem forstjórar þessara verslana, hvor um sig, hafa til að bera, hika jeg meira að segja ekki við að segja, að þetta sje ógerningur. Er vínverslunin líka út af fyrir sig svo stórt fyrirtæki, að tæplega er hægt að sameina það öðrum verslunarrekstri, nema til óhags og spillis. Við viljum því ekki, 1. hluti nefndarinnar, fara að hrófla við vínversluninni eins og stendur. En þegar breyting verður á forstöðu vínverslunarinnar, þá teljum við sjálfsagt að fá hana í hendur manni, sem sjerþekkingu hafi á þessu sviði og geti haft á hendi umsjón með lyfjakaupum apótekanna, ef slíkur maður er þá fáanlegur, en annars teljum við sjálfsagt að ráða sjerstakan mann til þess. 2. hluti nefndarinnar hefir lagt það til, að málið verði lagt á vald hæstv. stjórnar, til þeirrar skipunar, sem hún telur heppilegasta. Ef breyting verður gerð á núverandi fyrirkomulagi, þá verður stjórnin að skipa því á þann hátt, sem henni best þykir, líklega til þess er þing kemur næst saman. En jeg hygg, að aldrei muni fást neinn sæmilegur árangur, ef að endilega og ófrávíkjanlega einn og sami maður á að veita þessum verslunum forstöðu. Það er svo gagnólíkt að hafa með höndum verslun með steinolíu og verslun með vín, að ólíklegt er, að hægt sje að fá mann, sem sje jafnvel hæfur til hvorttveggja, og síst, að hann hafi þá lyfjaþekking í viðbót, a. m. k. sem stendur, og kæri sig þá um það að hafa þetta hvorttveggja eða alt með höndum. Jeg legg því á móti því, að þetta frv. verði samþykt, eins og það liggur fyrir. En jeg mæli með því, sem stendur í 2. gr. frv., að tollur á öllum vínanda, sem inn flyst, verði hækkaður hæfilega, eins og 2. gr. gerir ráð fyrir. Jeg mun svo ekki fjölyrða meira að sinni. En jeg vona, að deildin líti á málið einkum frá praktískri hlið, og sjái, að með þessu frv. er ekkert unnið.

Frsm. 3. hl. (Jakob Möller) Jeg sje það, að hv.frsm. 2. hluta fjárhagsnefndar er ekki viðlátinn, svo það verður væntanlega ekki skoðað sem framhleypni af mjer, þó jeg, sem 3. og minsti hluti nefndarinnar, skjótist fram fyrir hann. Eins og hv.þdm. hafa nú kynt sjer, þá hefir það atvikast þannig, að jeg einn í fjhn. er því fylgjandi, að sú sameining ríkisverslananna fari fram, sem þetta frv. leggur til. Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) vildi ekki kannast við það, fyrir hönd 1. hluta fjhn., að nokkur sparnaður geti af þessu frv. orðið. Jeg geri nú ráð fyrir því, ef jeg hefði látið þessi orð falla, að þá hefði verið sagt, að þetta væri vanaviðkvæðið, þegar talað væri um sameining embætta. En í þessu tilfelli er það augljóst, að um stórfeldan sparnað er að ræða. Ef það er sparnaður að sameina landsbókavarðar- og þjóðskjalavarðarembættin, þar sem það kemur ekki til mála að blanda söfnunum saman á neinn hátt, nje gera sameiginlega afgreiðslu, heldur aðeins að setja einn mann yfir bæði söfnin, þá er sparnaðurinn enn augljósari hjer, þar sem nota má sömu skrifstofur og sömu afgreiðslu fyrir verslanir ríkisins. Skrifstofustörfum er svo háttað, að þó menn hafi yfirdrifið að gera einn daginn, þá hafa þeir kanske lítið að starfa hinn. En því stærri sem skrifstofurnar eru, því jafnari er vinnan. Þetta er viðurkent, enda eru stórar verslanir ódýrari í rekstri, hlutfallslega, en hinar smærri. Það er því furða, að nokkur maður, hvað þá maður, sem nákunnugur er verslunarrekstri, skuli leyfa sjer að halda slíku fram, að hjer geti ekki verið um neinn sparnað að ræða. Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) fer heldur ekki lengra en það, að hann segir, að ef til vill muni eitthvað geta sparast á skrifstofuhaldi. En það er vitanlega ekki það eina, sem spara má á. Það er lafhægt að sameina forstöðu verslananna og fá hana í hendur einum manni. Jeg vil nú vekja athygli hv.þdm. á einu atriði í nál. 1. hluta fjhn. í þessu máli. Þar segir svo: „Fari svo, að breyting verði á forstöðu þessarar verslunar, teljum við sjálfsagt að skipa í þá stöðu hæfan mann, er hafi nokkra fagþekkingu í allri meðferð og geymslu vínfanga og hafi auk þess góða almenna verslunarþekkingu.“ Þetta er auðvitað rjett. En hvað er á móti því, að maður, sem hefir slíka þekkingu, veiti einnig tóbaksversluninni forstöðu? Ef maður, sem er hæfur landsbókavörður, er að sjálfsögðu hæfur þjóðskjalavörður, þá ætti að vera auðsætt, að maður, sem hefir sjerþekking á meðferð vína og er gæddur almennri verslunarþekkingu, ætti engu síður að vera hæfur til að taka að sjer forstöðu þessara tveggja verslunarfyrirtækja. Eðlismunur starfanna er ekki meiri hjer, heldur minni, því fyrir utan það að vera gæddur almennri verslunarþekkingu og vera tryggur og dyggur maður, sje jeg ekki að útheimtist neitt til þess að stjórna tóbaksversluninni. Jeg skal játa, að til þess að stjórna vínversluninni þurfi öllu meiri sjerþekkingu. Nú eru þar ráðnir menn, sem enga sjerþekkingu hafa, svo ekki er úr háum söðli að detta, hvað þetta snertir. Því þó þeir sjeu búnir að vinna þarna eitt til tvö ár, þá mun sjerþekking þeirra ekki alldjúp enn orðin, svo þó þeirra misti við, þá mundi mega fá fulteins hæfa menn í þeirra stað. Því er borið við, að báðir forstjórarnir leggi á móti sameiningunni. Jeg játa það, að nefndin gerði menn á fund þeirra beggja til þess að biðja þá að segja sitt álit, og töldu þeir báðir sameininguna óheppilega. Þetta er eðlilegt. Hver forstjóri kýs að hafa minna starf og ábyrgð heldur en meira. Jeg sje því enga ástæðu til þess að taka þetta til greina. Síst sje jeg ástæðu til þess að taka meira tillit til slíkrar umsagnar þessara verslunarforstjóra en til umsagnar hæstarjettardómaranna um það mál, sem þá snerti. Jeg verð líka að segja, að það er miklu viðurhlutameira fyrir landið, ef rasað er að því að gera breytingar á hæstarjetti. En ef Alþingi er nokkur alvara með það að gera sitt ítrasta til þess að spara, þá veit jeg ekki hvað liggur nær en að spara á verslunarrekstri ríkisins. Jeg fæ ekki sjeð, að hægt sje með nokkrum sanni að bera því við, að vínverslunin og tóbaksverslunin sjeu svo fjarskildar, að ekki sje hægt að reka þær í sameiningu. Það er kunnugt, að fjölmörg firmu út um heim reka þessa verslun sameinaða í stórum stíl. Jeg játa, að það gegnir nokkuð öðru máli um steinolíuna, svo ef greina ætti verslunarreksturinn að, þá er eðlilegt, að steinolían yrði skilin frá. Nú er steinolíuverslunin rekin af sama forstjóra og tóbaksverslunin, og talar enginn um það að greina þær sundur. Ef menn óttast það, að olíubragð komi að vínunum, ef vínverslunin og olíuverslunin eru reknar af sama forstjóra, þá ætti vindlunum í rauninni ekki að vera búin minni hætta af olíunni. Annars er það um steinolíuverslunina að segja, að hún er mjög einföld, eins og hún nú er rekin, þar sem hún er bundin föstum samningi, og störfin við hana meira verkstjórnarstörf en verslunarstörf. Jeg tel engan vafa á því, að með sameiningu þessara verslana er auðgert að spara á launum forstjóranna ca. 15 þús. kr., og jeg er heldur ekki í vafa um það, að spara má stórfje á skrifstofuhaldinu. Hv. frsm. 1. hl. (ÁF) hafði það eftir forstjórunum, að menn hjá þeim ynnu eins og hægt væri og yrði engu á þá bætt, svo ef sameining yrði, þá kæmi hún ekki fram í öðru en því, að alt yrði flutt undir eitt þak, en hver hjeldi sínu verki. En það er sá ljóður á þessum upplýsingum, að þær eru bersýnilega rangar. Öllum hv.þdm. er nú kunnugt, að einn aðalmaðurinn á skrifstofu vínverslunarinnar var tekinn þaðan nýlega, án þess að manni væri bætt í hans stað. Og stuðningsmenn hæstv. stjórnar hafa fagnað því, hvað henni hafi þarna tekist að færa saman. Þarna mátti aðalmaðurinn á skrifstofunni missa sig, þrátt fyrir yfirlýsing forstjórans. Nú eru enn fleiri menn á skrifstofu landsverslunar, og gæti vel verið eins ástatt þar. Trúi þeir, sem trúa vilja, að ekki mætti einhverju bæta á allan þann fjölda. Að minsta kosti er auðsætt, að gjaldkerastarfið við báðar verslanirnar er ekki meira en það, að einn maður gæti gegnt því, ef þær yrðu sameinaðar. Hjer eru þá enn allhá starfsmannslaun, sem spara má. Þá er jeg sannfærður um það, að ekki þarf nema einn aðalbókara. Bókfærslan er ekki meiri en það, að einn maður getur haft eftirlit með henni. Jeg er því ekkert hræddur við að fullyrða, að hjer megi spara tvöfalda fúlgu á við það, sem búist hefir verið við að spara á hæstarjetti með fækkun dómaranna. Jeg sje ekki, hvernig þeir menn, sem verja gerræðið gegn hæstarjetti með því, að það sje sparnaður, fara að því, að afsaka það að spara ekki hjer. Þessu beini jeg ekki til nefndarinnar, því hún er yfirleitt því máli mótfallin. En það eru aðrir háttv.þdm., sem þetta gera. Jeg skil ekki, hvernig þeir ætla að verja það að spara ekki það, sem hægt er að spara á þessum verslunarrekstri, þar sem er þó um mjög mikinn sparnað að ræða og ríkinu alveg að skaðlausu. Það var sjálfsagt engin tilviljun, að hv.frsm. 1. hl. (ÁF) talaði aðallega um vínverslunina og steinolíuverslunina. En um tóbaksverslunina talaði hann ekki fremur en hún væri ekki til. Hv. þm. (ÁF) hefir líklega mint, að frv. mitt um afnám hennar hafi gengið fram. En svo var nú ekki. Tóbakseinkasalan var sett á vetur, að minsta kosti þetta kjörtímabilið. Og þó hún standi ekki lengur, þá er ófært að ætla að hindra sameining verslana ríkisins með þeirri viðbáru, að hún muni verða lögð bráðlega niður. Jeg gat um það við 1. umr. þessa máls, að mín afstaða til þess færi mjög eftir því, hvað ráðið yrði nú um framtíð þessara fyrirtækja. Og ef tóbaksverslunin yrði niður lögð, þá sje jeg ekki ástæðu til þess að sameina vín- og olíuverslunina. En nú hefir þingið sýnt það, að það vill ekki leggja tóbakssöluna niður. Og jeg tel því sjálfsagt, meðan tóbaks- og vínsalan er rekin af ríkinu, þá sje sú verslun rekin í einu lagi. Og það er vitanlega alveg eins auðvelt að leggja tóbakssöluna niður síðar, þó hún sje komin undir einn hatt með vínversluninni. Það er engin fyrirstaða fyrir þingið, ef það vill koma því í framkvæmd. Að endingu vil jeg geta þess um forstjórana, að þó svo færi, að hvorugur þeirra treysti sjer til þess að reka þetta stærra fyrirtæki, þá er það engin ástæða móti framgangi málsins. Því auðvelt mun að fá nóga menn til þess að taka að sjer forstöðuna. Og mín till. um sameining verslananna er alls ekki bundin við þessa menn, og því alveg á valdi hæstv. stjórnar að laga þetta í hendi sjer. Eins og nú er kunnugt, er ráðningartími forstjóra vínverslunarinnar bráðum á enda. En forstjóri landsverslunar mun hafa uppsegjanlegan samning með venjulegum fyrirvara. Svo mikill sparnaðarandi hefir ríkt hjer, að jeg geri ráð fyrir því, að deildin sjái sjer ekki annað fært en að samþykkja frv. óbreytt. Annars sýnir hún illa, hvern hug hún hefir á sparnaði yfirleitt.

Frsm. 2. hl. (Jörundur Brynjólfsson) Þess hefði mátt vænta, að jeg hefði getað orðið samferða hv. 3. þm. Reykv. (JakM) í þessu máli. Og svo er líka í raun og veru, að jeg er sömu skoðunar um það, að meiri sparnaður er að því að sameina þessar verslanir en reka þær sína í hvoru lagi. En jeg býst við því, að hv. deild fari nærri um það af nál., af hvaða ástæðum jeg hefi kosið að vera með 2. hl. fjhn. í þessu máli. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir fjhn. þríklofnað í þessu máli. Þrír hv. nefndarmenn vilja enga sameiningu, tveir vilja gefa hæstv. stjórn heimild til þess að sameina verslanirnar, og hefi jeg fallist á breyting þess efnis á frv. því, sem við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) flytjum. Loks vill einn nefndarmanna, hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að frv. verði samþykt óbreytt. Ástæðan til þess, að jeg kýs heldur að gefa þessa heimild, er sú, að jeg taldi meiri líkur til þess, að hún næði fram að ganga, heldur en frv. óbreytt. En jeg get lýst yfir því, að ef brtt. verður feld, þá mun jeg greiða atkv. með frv. Hæstv. stjórn hefir nú lýst yfir því, að hún mun gera sitt ítrasta til þess að draga úr kostnaði við mannahald og koma samræmi á kaupgjald við þessar stofnanir og aðrar stofnanir hins opinbera. Jeg er sammála háttv. 3. þm. Reykv. (JakM), að mikill sparnaður mundi verða að því að sameina ríkisverslanirnar. Það gæti verið til fyrirstöðu, að húsrúm það, sem landsverslun nú hefir til umráða, sje tæplega nógu stórt, eftir þeim upplýsingum, sem forstjóri hennar ljet nefndinni í tje. En jeg held nú, að ef viljinn er góður, þá geti sameiningin orðið, húsrúmsins vegna. Jeg vænti þess, að hv. deild vilji fremur fallast á brtt. okkar 2. hl. nefndarinnar, heldur en till. 1. hl., því samkvæmt gildandi lögum getur ríkisstjórnin ekki sameinað þessar stofnanir, nema breyting sje á gerð. En treysti hæstv. stjórn sjer til þess að framkvæma sameininguna eftir brtt. okkar hv. 1. þm. S.-M., ef hún yrði samþ., þá vona jeg, að hún fái fylgi fremur till. 1. hl. nefndarinnar. En þar næst kýs jeg, að frv. gangi óbreytt fram. En hvað sem ofan á verður, þá vænti jeg, að hæstv. stjórn geri sitt til þess að koma betri skipun og samræmi á kaupgjald og vinnubrögð við þessar stofnanir en nú er, svo sem hún hefir áður lofað þinginu.

Frsm. 1. hl. (Ágúst Flygenring) Jeg gat þess, að ástæður okkar, 1. hl. nefndarinnar, væru praktískar. Jeg býst við, að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) geti orðið sammála okkur um það, að tóbaksverslunin sje ekki stofnun, sem ætlast sje til að standi um aldur og æfi, heldur einskonar tilraun. Sama er um olíuverslunina, að því leyti, að hún er aðeins bundin við þann vissa tíma, sem um er samið. Sjáum við því enga ástæðu til að fara að hrófla við henni, heldur láta þann forstjóra, sem hefir stjórnað henni, halda áfram, en ekki taka þar nýjan mann. Enda yrði sparnaðurinn ekki eins mikill eins og hv. 3. þm. Reykv. vill vera láta, þar sem forstjóri landsverslunar yrði að taka mann til að hafa á hendi forstjórn áfengisverslunarinnar, og yrði góður maður til þess starfs ekki fenginn fyrir minna en venjuleg verslunarstjóralaun. Yrði þá aðeins einhver lítilfjörlegur sparnaður við skrifstofuhaldið, og þó vafasamur. En eins og forstjóri landsverslunar tók fram, yrði það æði óþægilegt að setja nýja menn í störfin. Það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um að mannahald og mannaþörf færi ekki mest eftir verslunarveltu, heldur eftir fölu viðskiftapóstanna, brjefaskiftum og fjölda afgreiðslna, játa jeg að sje satt. Nú hefir forstjóri landsverslunar sagt mjer, að hann ljeti haga störfum þannig, að þegar mestar væru annirnar, væri brjefaskriftunum og öðru safnað saman, eða látið bíða, það sem bið þyldi, og svo leyst af hendi, þegar um hægðist, svo að altaf lægi nægilegt starf fyrir, og fjöldi fólksins væri því alls ekki miðaður við þá starfsþörf, sem er, þegar mest þarf að gera, heldur við það raunverulega verkefni, sem fyrir hendi lægi allan ársins hring. Vinnur hann sjálfur og skrifstofustjórinn mjög oft fram yfir 6 og hitt fólkið sína 7 eða 8 tíma daglega. Forstjóri áfengisverslunarinnar kvartar sáran yfir því, að af sjer hafi verið tekinn maður til afgreiðslunnar í útsölunni, sem hann hafi alls ekki mátt missa frá störfum á skrifstofunni, ef hann eigi að halda öllu þar í þeirri reglu, sem nauðsynlegt sje. Það er því augljóst, að í augnablikinu getur aldrei orðið mikill sparnaður að þessari sameiningu. Og tóbaksverslunina vil jeg alls ekki binda ríkinu fastar en er, jeg tek hana ekki til greina, því hún á og þarf að leggjast niður. Jeg er alveg viss um það, að þó að ekkert verði frekar gert við málið, þá mun hæstv. stjórn gera sitt besta til að spara við þessar stofnanir. Og þegar samningurinn við forstjóra áfengisverslunarinnar er út runninn, gerir hún auðvitað nýjan samning, annaðhvort við hann eða annan hæfan mann, sem hún kann að fá til starfsins. Um forstjóra landsverslunarinnar er það að segja, að hann er þeirri verslun kunnugastur allra manna, hefir verið forstjóri hennar frá byrjun og verið með í að búa til samninginn um olíuna - og vil jeg lofa honum á sínum tíma að skila því af sjer svo sem hann hefir best tök á og ekki hrófla við stofnuninni, að svo komnu, á neinn hátt. Tóbakið er tilraun, og aðeins tilraun, og annað eða meira vil jeg ekki að sú verslun verði. En jeg er ekkert í vafa um það, hvernig sú tilraun fer, því að jeg veit það fyrirfram, að tóbaksverslun, sem önnur verslun, verður hagfeldust og arðvænlegust í höndum einstaklinga.

Sveinn Ólafsson Jeg verð að segja það, að mjer þykir hv.fjhn. hafa legið lengi á frv. þessu. Er nú komið fast að þinglausnum og um það 6 vikur frá framkomu frv., svo að mjer finst hæpið, að þetta frv. geti orðið afgreitt, og það því fremur sem nefndin er þríklofin og fylgist ekki að um að koma því fram. En þar sem mjer finst þó ekki vonlaust um framgang málsins, vil jeg styðja að því, að það fái sem fljótasta afgreiðslu og komist verði að einhverri skynsamlegri niðurstöðu um það hjer í hv. deild. Verð jeg að halda fram frv. óbreyttu, eins og við flm. þess gengum frá því. Þar sem 1. og 2. hl. nefndarinnar leggja til, að breytingar verði á frv. gerðar, má telja tvísýnu á því, að það verði afgreitt, og sje jeg mjer ekki fært að ganga að neinu leyti að till. þeirra eða styðja þá hluta. 3. hl. nefndarinnar er mjer sammála um frv., og honum hlýt jeg að fylgja. Jeg þarf annars ekki að svara háttv.frsm. 1. hl. (ÁF) miklu, því að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir tekið það ómak að mestu leyti af mjer. En jeg verð þó að benda á það, að í áliti þessa nefndarhluta er ein alveg röng fullyrðing, sem nefndin síðan byggir á og ályktar eftir. Er það þar, sem sagt er, að í frv. standi, að setja skuli lyfjafróðan mann forstjóra landsverslunar til aðstoðar um kaup á lyfjum og hjúkrunargögnum. Þetta stendur alls ekki í frv., heldur, að landsstjórnin skuli hafa heimild til að skipa þennan mann.

Það er ekki hægt að komast hjá því.

Auðvitað verður ekki hjá því komist, að sjerfróður maður annist þetta, en það gæti alveg eins verið landlæknir eins og sjerstakur lyfjafræðingur. Og það vakti einmitt fyrir okkur flm. frv., að halda opinni leið fyrir stjórnina, ef henni sýndist svo, til að fela landlækni, eða síðar heilbrigðisráði, þetta starf, en leggja niður þetta sjerstaka embætti eftirlitsmannsins. Hv. 1. nefndarhl. leggur mikla áherslu á það, að forstjóri vinverslunar þurfi að hafa sjerþekkingu um meðferð og sölu vina. Jeg skil það ekki, að mikla sjerþekkingu þurfi til að kaupa inn vín. Og eins og hv. 3. þm. Reykv. tók rjettilega fram, hygg jeg, að núverandi forstjóri vínverslunarinnar hafi alls ekki haft slíka þekkingu, er hann tók við starfi sínu. Þá þekkingu, sem hann hefir í því efni, hefir hann þá fengið af reynslunni, þann tíma, sem hann hefir veitt versluninni forstöðu. Væri skift um forstjóra, mundi eftirkomandi hans standa svipað að vígi og smátt og smátt afla sjer hinnar nauðsynlegu þekkingar. Geri jeg líka ráð fyrir því, að ef það skipulag kæmist á, sem frv. gerir ráð fyrir, þá mundu einhverjir þeir menn, sem nú vinna í vínversluninni, halda sama starfi, og reynsla sú, sem fengin er, því alls ekki glatast, heldur koma að tilætluðum notum í landsversluninni. Hv. 2. nefndarhl. greinir ekki svo mjög á við mig. En þó hefi jeg tvent að athuga við breytingartillögu hans við 1. gr. Fyrst það, að með henni er gert ráð fyrir, að sjerstakt embætti verði stofnað fyrir mann, sem hafi á hendi innkaup á lyfjum og hjúkrunargögnum, en þar með er lokað þeirri leið, að landlækni, eða heilbrigðisráði, verði falið starfið. Hitt er það, að þessi breyting kemur ekki vel heim við lögin frá 1921 um einkasölu á áfengi. Í brtt. er talað um, að þá er samningur við forstjóra áfengisverslunarinnar sje á enda o. s. frv. En í lögunum er ekki gert ráð fyrir neinum slíkum samningi, og kemur þetta því eins og skrattinn úr sauðarleggnum og styðst ekki við neitt ákvæði laganna að framan. Býst jeg við því, að ef till. yrði samþykt, þá yrði að breyta fyrirsögn frv. og kalla það frv. til laga um breytingu og viðauka við lög o. s. frv. Annars skal jeg ekki fjölyrða meira um þetta, þar sem hv. 3. þm. Reykv. hefir tekið annað það fram um málið, sem um það þurfti að segja. Og læt jeg hjer við sitja.

Jón Auðunn Jónsson Þetta frv. er komið fram í sparnaðarskyni. En jeg og hv. meðnefndarmenn mínir í 1. hl. erum sannfærðir um það, að enginn sparnaður sje að því, þegar til framkvæmdanna kemur. Hinsvegar er það víst, að fækka má þrem mönnum í vínversluninni, tveim á skrifstofu - spjaldskrármanninum og öðrum til - og einum á birgðastöð, og jafnframt þremur frá landsverslun, skrifstofustjóra og tveim öðrum. En það, sem vakir sjerstaklega fyrir okkur, er það, að þótt fyrirkomulaginu yrði breytt, þá þyrfti eftir sem áður að hafa sjerfróðan mann til að kaupa inn lyf og hjúkrunargögn, meðan landið hefir þau innkaup á hendi. Vilji þingið aftur á móti breyta lögunum í þá átt, að hætt verði við útvegun lyfja og hjúkrunargagna og landlækni falið eftirlit með lyfjabúðum, er alt öðru máli að gegna. En eins og nú er, sjáum við ekki, að við það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í frv., sparist meira en ef stjórnin fækkar starfsmönnum eins og framast er unt. Auðvitað mætti fá lyfjafræðing fyrir minna kaup en forstjóri áfengisverslunar hefir nú, en þar sem litið er á þetta sem fjárhagsmál, þá verðum við að athuga þá hliðina jafnframt, sem að versluninni - sem arðberandi fyrirtæki - snýr. Hv. frsm. 1. hl. (ÁF) hefir lýst því mjög greinilega, hvað tap ríkissjóðs getur orðið stórkostlegt, ef ekki er lögð fylsta rækt við rekstur verslunarinnar, og að núverandi forstjóri sje að breyta fyrirkomulagi á innkaupum o. fl., sem aflaga hefir farið í rekstrinum, og að af því megi vænta mikils tekjuauka fyrir ríkissjóð, án þess neysla á vínum aukist. Jeg skildi ekki hv. 3. þm. Reykv. (JakM), þar sem hann sagði, að hann mundi hafa orðið á móti sameiningu þessara stofnana, ef tóbakseinkasalan hefði verið lögð niður. Þá finst mjer einmitt, að frekar hefði getað komið til mála sameining, þar sem starfið hefði orðið mun umfangsminna. Mjer finst full ástæða til að leggja upp úr því, sem forstjórar þessara stofnana segja, meðan ekki er sannað, að það sje rakalaust. Það má vel vera, að forstjóri landsverslunar gæti haft á hendi innkaup á vínum, þó hann auðvitað skorti alla sjerþekkingu til þess, en lyfin yrði þó sjerfróður maður að kaupa inn. Þar sem við höfum leyft innflutning á þessum vinum, tel jeg sjálfsagt að ná sem mestum tekjum af vínversluninni í ríkissjóð og reka verslunina eins og tóbaksverslunina, á þann hátt að ríkissjóður hafi góðan hagnað af. Nú hefir sá maður, sem veitir vínversl. forstöðu, fengið þekkingu og reynslu í starfinu, og hygg jeg, að verslunin sje best komin í hans höndum.

Frsm. 3. hl. (Jakob Möller) Jeg tók ekki til athugunar till.hv. 2. hl. nefndarinnar, þar sem hv.frsm. þess hl. (JörB) hafði þá ekki gert grein fyrir till. En nú hefir hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) tekið af mjer ómakið. Jeg gat ekki fallist á till.hv. 2. hl., þar sem þær draga úr sparnaðinum með ákvæðinu um sjerstakan mann til innkaupa á vínum, lyfjum og hjúkrunargögnum. Jeg lít svo á, að verslun ríkisins með lyf og hjúkrunargögn sje ekki til neinna bóta fremur en önnur ríkisverslun, og mætti leggja hana niður. Verði frv. samþykt, hefir stjórnin heimild til þess, ef henni sýnist. Það sem hv.frsm. 2. hl. (JörB) sagði, um að forstjóri landsverslunar hefði talið verslunina hafa húsrúm í minsta lagi, ef af sameiningu yrði, virðist benda á, að forstjórinn haldi, að allar vínbirgðirnar verði fluttar upp í landsverslun. En fólki fjölgaði aðeins við borðin á skrifstofunni, og yrði þó færra en samanlagt er nú í áfengis- og landsverslun. Gjaldkerinn yrði t. d. sá sami, yfirbókarinn sá sami o. s. frv. Held jeg líka, að forstjórinn hljóti að fara nærri um þetta, en hitt er auðvitað, að hann kærir sig ekki um að bæta á sig störfum og ábyrgð. Hv. þm.N.-Ísf. vildi gera mikið úr áliti forstjóranna, meðan ekki hefði sannast, að þeir færu með rangt mál. En reynslan hefir einmitt sannað það, og fullkomnari sönnun en hún er alls ekki til. Háttv. frsm. 1. hl. (ÁF) sagði, að það væri aðallega af praktiskum ástæðum, að hann væri á móti sameiningu vínverslunar ríkisins við tóbakseinkasöluna. En hverjar eru þá þessar praktisku ástæður? Núverandi forstöðumaður vínverslunarinnar er bráðum búinn að vera út þann tíma, sem hann var ráðinn til, og þessi sparnaður getur því komist í framkvæmd á næsta ári við sameiningu þessara tveggja stofnana. Menn mega sannarlega vera þakklátir fyrir að fá tækifæri til að samþykkja sparnað, sem getur komið til framkvæmda á næstu árum, hvað þá heldur strax á næsta ári. Sparnaðurinn við hæstarjett kemst alls ekki í framkvæmd á næstu árum, þó það verði samþ., og eru þó mjög margir hv.þdm. ákafir í því, að það nái að verða að lögum, vegna sparnaðarins við það. Það er meira að segja vansjeð, að sá sparnaður komist í framkvæmd á næstu 10 árum, og yfirleitt getur hvert þing ekki samþykt annan sparnað en þann, sem kemur fyrst til framkvæmda á næsta ári, en alls ekki fyrir yfirstandandi ár, vegna þess, að fjárlögin eru jafnan afgreidd fyrirfram fyrir hvert ár.

En það verða þó að vera einhverjar vörur til, til þess að versla með

. Það er gert ráð fyrir, að ekki verði heft innkaup á vínum, næstu árin að minsta kosti. Nema þessar „praktisku“ ástæður háttv.frsm. (ÁF) sjeu þær, að bíða eftir því, að samningur ríkisstjórnarinnar við forstöðumann vínverslunarinnar renni út þann 1. jan. 1925, og ráða síðan annan mann í hans stað, t. d. til 3 ára, og leyfa Alþingi þá fyrst að fara að ræða um sparnað í þessu efni? Það væri máske vit í því? Nei, einmitt þessar „praktisku“ ástæður heimta það, að þessu sje ráðstafað nú á þessu þingi, en eigi látið bíða þangað til erfiðara verður um. Núverandi forstöðumaður vínverslunarinnar verður auðvitað látinn enda út sinn samningstíma; það hefir aldrei verið ætlast til annars, en svo er spurningin, hvað þá taki við. Það er um það, sem nú skal tekin ákvörðun. Háttv. frsm. 1. hl. (ÁF) sagði, að það væri undir öllum kringumstæðum nauðsynlegt, að sjerfræðingur veitti vínversluninni forstöðu. Hvaða sjerfræðingur í vínum var til, þegar vínverslunin var stofnuð? Eða hvaða sjerfræðingur hefir veitt tóbaksversluninni forstöðu? En nú vill einmitt svo til, að frá næstu áramótum er hægt að fá sjerfróðan mann í báðum þessum verslunargreinum til þess að veita þessum stofnunum báðum forstöðu. Það er hægt að fá mann, sem hefir til að bera sjerfræðiþekking í báðum þessum greinum, sem er margfalt sjerfróðari en báðir núverandi forstjórar, með þeirra 2 ára reynslu. Og þetta er sameinað í einum og sama manni. Mundi því eigi vera hagur í sameiningu þessara beggja ríkisstofnana? Það mælir sem sagt alt með þessari sameiningu, úr því það á að vera að því að halda þessum verslunarrekstri áfram.

Hver segir það?

Það segir þingið, sem hefir ákveðið að halda þessum stofnunum uppi. Háttv. þm.N.-Ísf. (JAJ) var hissa á ástæðum mínum og taldist ekki skilja, hversvegna jeg væri þessari sameiningu meðmæltur, er jeg hefði sagt, að jeg mundi ekki hafa stutt hana, ef tóbakseinkasalan hefði verið lögð niður. En þetta er þó afarskiljanlegt. Hefði tóbakseinkasalan verið lögð niður, var ekkert eftir til þess að sameina vínverslunina við. Hefði þá komið til mála að sameina steinolíu- og vínverslanirnar, skal jeg játa, að jeg sá síður ástæðu til þess. En olíuverslunin er einmitt nú mjög í óvissu, hvað um hana verður, en annars útheimtist ekki verslunarþekking til þess að sjá um það fyrirtæki, sem er þrælbundið með föstum samningi. Það er verkstjórn ein og annað ekki. Verslunarstjórn kemur þar ekki til greina. En ef að ríkið á að vera að því að reka ýmiskonar verslun, er enginn vafi á því, hvernig þeim verslunarrekstri á að haga. Það á að taka sjer til fyrirmyndar verslunarrekstur einstakra manna, þau fyrirtæki, sem best er stjórnað. Jeg er ekki í vafa um það, að ef einstakur maður hefði á hendi tóbaks- og vínverslanir, mundi hann reka þær með sameiginlegri skrifstofu og forstjóra. Þessari reglu á ríkið að fylgja, ef það á annað borð vill vera að basla við þetta.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg vildi aðeins skjóta því fram, út af orðum hv. 1. þm. Skagf. (MG), sem reyndar er áður fram tekið, að jeg var alls ekki í þeirri nefnd, sem að lokum rjeð víneinkasölunni til lykta 1921, og því ekki frsm. hennar. Hann hefir því skotið fram hjá markinu. Annars held jeg, að hann sje einn þeirra, sem kenna má um undanþágu álagningarinnar. Jeg man ekki til þess, að hv.þm. (MG) legðist neitt fast á móti undanþágunni, og mun hafa fallist á hana mótstöðulítið eða mótstöðulaust. Hitt er eðlilegt, að jeg og aðrir, sem af fenginni reynslu hafa sjeð, að þetta undanþágufyrirkomulag er óheppilegt og hefir verið misbrúkað, sjeum fúsir á að hafna því. Jeg verð enn að halda því fram, að sú sjerstaka ásökun til mín, frá hv. 1. þm. Skagf., vegna meðferðar laganna 1921, sje órjettmætt olbogaskot. - Blindskotinu frá hv.þm. Dala. (BJ) ætla jeg ekki að svara.

Magnús Jónsson Þegar maður athugar þessi þrjú nál.fjhn., mætti vel ætla, að þetta mál væri orðið alveg að sjerstöku flokksmáli í þinginu Menn hafa vandlega skifst í þessu máli eftir flokkum, og það jafnvel svo, að einn af flm. frv. í nefndinni, sem þó mætti ætla, að vera mundi með frv. óbreyttu, fylgir flokksmönnum sínum að málum og skrifar undir nál. þeirra með þeim. Jeg er því hálfsmeykur um, að jeg sje að fremja einhverja goðgá, þegar jeg, sannfæringar minnar vegna, verð að lýsa því yfir, að jeg get enganveginn fylgst með flokksmönnum mínum í þessu máli, og skal jeg nú gera grein fyrir því. Mjer finst það vera fjarri því, að gerð sje full grein fyrir því í nál. 1. hl., eða í framsöguræðu hans, að það verði enginn sparnaður að þessu. Það var t. d. upplýst við umræðurnar um fyrirspurnina um starfsmannahaldið við ríkisverslanirnar, að forstöðumaður vínverslunarinnar, sem þó aðeins var ráðinn upp á 15 þús. kr. laun á ári, hefir fengið greiddar 18 þús. kr. árlega. Þetta munu vera þau allrahæstu embættislaun í öllu ríkinu, og er líklegt, að þau megi þó spara, hvað sem öðru líður. Já, þetta eru áreiðanlega hæstu embættislaun á landinu, því að bankastjórarnir hafa þó ekki nema 15 þús. kr. fastar. Er það þá enginn sparnaður, ef þessi forstöðumannslaun verða spöruð? En það má áreiðanlega spara þau að mestu leyti. Jafnvel þótt ráðinn yrði einhver cand. pharm. til einhverra starfa þarna, færi þó aldrei svo, að hann æti upp meir en helming þessara forstöðumannslauna, og munar samt talsvert um sparnaðinn. Já, „öðruvísi mjer áður brá,“ þegar ekki mátti nefna, að samþ. yrði 1000 kr. mismunur, þar sem áttu í hlut forstöðumaður og aðstoðarmaður við þjóðskjalasafnið. En um þetta, dýrasta embættið í landinu, á ekkert að muna. Nei, það má ekki minnast á, að það megi missast, þó það sje fullsannað, að það sje nær óþarft. Einn mjög merkur læknir sagði nýlega við mig, að þetta forstöðumannsembætti, að því er til lyfjaútvegunar kæmi, væri hreinasta „húmbúg.“ Störf hans væri mjög lítið notuð, aðeins lítið eitt af læknum úti um land, en það mætti eflaust fá þetta leyst af hendi fyrir miklu minni útgjöld úr ríkissjóði. Annars undrar það mig mjög, hvað mikið menn vilja leggja upp úr orðum forstöðumanna þessara verslana. Það er annars æðihart, þegar orð og tillögur háskólaprófessora og hæstarjettardómara er að engu haft, þá skuli hlaupið upp til handa og fóta, ef einhver verslunarstjóri segir eitthvað. Það liggur nærri að segja, að það sje 10-falt meiri trygging fyrir því, að dómstjóri hæstarjettar, eða prófessor við háskólann segi óhlutdrægt frá stofnunum sínum en þessir verslunarstjórar, að þeim ólöstuðum þó. En það liggur svo ólíkt til grundvallar fyrir vali þessara manna. Hæstarjettardómarar eru beinlínis valdir með það fyrir augum, að þar sjeu menn, sem ekki halli rjettu máli í neinu, en forstöðumenn verslana eiga að veljast með dugnað í verslunarrekstri fyrir augum. En sá dugnaður getur meðal annars birst í því, að þeir standi fast með sínum stofnunum. Það er talað mikið um þá sjerþekkingu, sem þessir menn hafi aflað sjer, og að allmikla sjerþekkingu þurfi til þess að veita vín- og tóbaksverslun forstöðu. En það er nú eins og það er tekið. Jeg mundi hafa haldið, að þessi fræði væru mjög fljótlærð. Jeg mundi t. d. treysta mjer til að setja mig sæmilega inn í þetta á 2–3 mánuðum. Það var eitt sinn settur lærður maður fyrir verslun hjer í bænum, og það liðu ekki nema örfáar vikur frá því hann tók við þeim störfum, þangað til hann var kominn í tölu þeirra manna, sem langfróðastir þóttu um þær vörutegundir á öllu landinu. Menn halda til dæmis, að það þurfi engan tíma til að átta sig á tugum þúsunda af skjölum og bókum í söfnum, en það, að rótast í tóbaki og vínflöskum, á að vera svo mikill galdur, að til þess þurfi mann með 1500 kr. mánaðarlaunum. Þetta held jeg þó, að sje eitthvað í áttina að vera fjarstæða. En þá er enn eftir ein ástæða, sem mælir móti sameiningunni, en jeg held þó, að ekki hafi verið nefnd ennþá. Þegar rætt var um niðurlagningu tóbakseinkasölunnar, var hún feld, ekki svo mjög af því, að menn væru svo ginkeyptir fyrir því að halda þessum verslunarrekstri áfram, heldur var það ekki talið tímabært ennþá að leggja einkasöluna niður, vegna þess, að enn væri ekki fengin nóg reynsla um hana, og málið enda ekki nægilega undirbúið. Jeg fyrir mitt leyti var þessu ekki samþykkur. Jeg mundi ekki hafa hlífst við að greiða atkvæði með niðurlagningu einkasölunnar þegar í stað, og auk þess býst jeg við, að áður en næsta þing kemur saman, hafi ýmsum þessum ástæðum þá verið rutt úr vegi, svo einkasalan verði lögð niður á næsta þingi. Það er nú upplýst, að forstöðumaður vínverslunarinnar er ekki ráðinn lengur en til næstu áramóta, og þá þykir mjer ólíklegt, að stjórnin hlaupi til að ráða þegar aftur mann til 3 ára, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JakM) gerði því skóna til. En ef nú tóbakseinkasalan á að leggjast niður á næsta þingi, þá mætti segja, að óhyggilegt væri að rugla verslununum saman núna, því að þá væri erfiðara að ná sparnaðinum við niðurlagninguna fullkomlega. Það væri ekki svo auðvelt að segja, hvað af starfskröftunum heyrði til tóbakinu og hvað víninu. En jeg er ekki svo viss um, að sá góði málstaður sigri á næsta þingi, að tóbakseinkasalan verði lögð niður, og því get jeg eigi verið á móti þeim sparnaði, sem nást mundi með sameiningu verslananna. En jeg er sannfærður um, að þetta er eins mikill sparnaður og hvað annað, sem hjer hefir verið borið fram í sparnaðarskyni. Það, sem hjer ræðir um að spara megi, er eitt af allra dýrustu embættum. Það er ekki verið að sýta yfir því, hvort þúsund kr. þurfi meira eða minna, eða hvort komast megi af með prófessor eða dósent í einhverri fræðigrein við búskólann. Nei, hjer er um miklu feitari bita að ræða. Hann er meira en á við prófessor með heilan dósent á bakinu, eða dómstjóra hæstarjettar með einhverju hrafli af háskólamönnum í ofanálag. Jeg verð að taka undir það, sem sagt er í nál. mentmn. um háskólalögin, að það yrði þinginu til lítils sóma, þó það sparaði við háskólann, nema það sýndi alvarlega viðleitni í því að spara á öllum sviðum. Jeg öfunda ekki þá menn, sem greiða atkvæði á móti þessum sparnaði, en með ýmsu öðru, sem hjer hefir verið fram flutt, þegar þeir verða spurðir um það af kjósendum sínum, hvað þeir vilja gera við landsverlunina, þegar þannig hefir verið sparað við háskólann og hæstarjett. Þegar jeg nú greiði atkvæði með frv., er það af því, að jeg ber fult traust til núverandi stjórnar, að hún muni, ef hún situr áfram við völd, sem jeg vona að hún geri, greiða vel úr þeirri flækju, sem af þessari sameiningu verslananna kann að hljótast, ef tóbakseinkasalan verður lögð niður. Mun því sparnaðurinn við sameininguna samt geta komið að fullum notum, og er því máske ekki ástæða til þess að gera of mikið úr þessu óhagræði.

Ásgeir Ásgeirsson Það er nú þegar búið að taka margt af því fram, sem jeg hafði ætlað mjer að gera að umtalsefni, og get jeg því verið stuttorður. Jeg nota tækifærið til þess að láta ánægjunina í ljós við háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) yfir því, að hann vill þó ekki leggja fje til höfuðs landsversluninni. Jeg minnist þess, að þegar hjer lá fyrir þessari hv. deild frv. um breytingu á háskólalögunum, að í nál., sem því fylgdi frá mentmn., gerði hún það að skilyrði, ef það frv. yrði samþ., að Alþingi sýndi fulla alvöru í því að spara alstaðar, sem því mætti við koma. Þá afgr. mentmn. og hv. deild það frv., án þess að taka tillit til mótmæla alls háskólans, sem eindregið var öllum breytingum á lögunum mótfallinn. Nú, þegar heyrist kurr í einhverjum verslunarstjóra ríkisins, verður eyra Alþingis einkennilega þunt, og þá vantar háttv.þm. ekki skilninginn, en þó að mótmæli komi frá háskólanum eða hæstarjetti, heyrir enginn eða skilur. Það er að vísu búið að taka þetta fram áður, en jeg endurtek þetta samt, vegna þess, að þetta er minn skilningur á þessum málum - að með samþykt breytingarinnar á háskólalögunum og ef, eins og vænta má, hið sama verður uppi með hæstarjett, hafi Alþingi skuldbundið sig til þess að samþykkja þetta frv., eða að minsta kosti þessi háttv. þingdeild. Slíkur sparnaður og sá, sem hjer um ræðir, á ávalt að ganga fyrir. Á þessu á að byrja undan öllu öðru. Skrifstofukostnaður ríkisstofnana hefir tútnað svo út, að undrun sætir, án þess að nauðsyn sjáist til þess, og getur því þessi sparnaður engum orðið að meini. Verði þetta frv. felt, sem jeg þó vona að ekki komi til, er það eingöngu af því, að óvinir landsverslunarinnar vilja láta hana blæða sem mestu fje sjer til ólífis, en ekki af því að hugsað sje um hag ríkissjóðs. En mjer er ánægja að sjá það, að 3. þm. Reykv. (JakM), vill ekki leggja fje til höfuðs landsversluninni.

Frsm. 1. hl. (Ágúst Flygenring) Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, að þess hefði hvergi verið getið, að tóbakseinkasalan, sem enn hjeldi áfram við hliðina á öðrum ríkisverslunum, gæti sameinast vínverslun, sem vitanlega væri þó hugsanlegur sparnaður, meðan hún ekki væri lögð niður. Það er satt, þess var ekki getið í nál. 1. hl., en jeg tók þetta fram í framsöguræðu minni. Það er einnig af þessum ástæðum, vegna hagsmuna ríkissjóðs, að við viljum ekki, að þessi samsteypa eigi sjer stað. Jeg álít vínverslunina framtíðarverslun, en tóbakseinkasöluna ekki. Væri það því að tjalda til einnar nætur að steypa vínversluninni saman við tóbakseinkasöluna, sem vonandi á ekki eftir að standa nema eitt ár eða svo; enda væri það hið mesta óráð. Hitt tel jeg frágangssök, og býst við að flestir telji, að blanda saman vínversluninni og steinolíusölunni eins og á stendur, sem vitanlega verður að vera í höndum þess sama manns, sem nú hefir hana á höndum, meðan samningarnir standa, sem um þetta hafa verið gerðir. En þess er heldur ekki svo langt að bíða, vonandi, að þessi olía verði gefinn frjáls. - Þá er aðeins tóbaksatriðið, sem alt ruglið er um. Það eina, sem gera þarf, er að ráðstafa forstöðumensku vínverslunarinnar fyrir næstu áramót, þegar samningar núv. forstjóra er út hlaupinn. Það verður að vera, að voru áliti, sjerstaklega vel valinn maður, sem vit hefir á þeim hlutum. Það þýðir lítið að setja þessi störf í hendur skóara eða skraddara, eða jafnvel þó það væru svokallaðir „lærðir menn.“ Þó að lítið hafi verið gert úr þeirri þekkingu, sem til þessa útheimtist, er það nú samt svo, að þetta útheimtir allmikla verslunarþekkingu og fagþekkingu, þótt ekki þurfi sjerstakan skólalærdóm til þessa. Vitanlega er æskilegt, að núverandi forstjóri vínverslunarinnar haldi áfram, og að stjórn vorri takist að semja við hann á ný. Þessar verslanir eiga að vera reknar eins og einstakra manna fyrirtæki, sem allra best eru rekin. Um sjerstakan lyfjafræðing sje jeg ekki ástæðu til að tala frekar. Viðvíkjandi því atriði er auðvelt að gera ráðstafanir seinna, ef með þarf og breyting verður. En það, sem jeg legg aðaláhershma á, er það, að ekkert af þessu er hægt að binda saman, sem ófrávíkjanlega reglu. Hefir það verið tekið fram áður. Hjer er fyrst og fremst um það að hugsa, hvað hagkvæmast sje, þegar að því kemur, að breyta þarf. Ætti öllum að vera það nokkurnveginn ljóst, að lítill sparnaður er að því að setja tvær verslanir saman, þegar máske verður ekki nema um svo sem eitt ár að ræða, máske ekki svo lengi. Í þessu máli virðast menn missa sjónar á kringumstæðunum.

Frsm. 3. hl. (Jakob Möller) Jeg get vel tekið undir það, að úr því landsverslun sje einu sinni höfð, þá sje sjálfsagt að reka hana sem haganlegast. Um hitt verður deilt, hvernig það megi best verða. Því hefir ekki verið mótmælt, að kostnaðurinn yrði minni með því að sameina verslanirnar. Og það ætti að vera auðvelt að fá mann með meiri sjerþekkingu til að hafa forstjórn þessa á hendi. Við höfum þegar sótt útlending til forstjórnar vínversluninni. Ef ekki væri völ á íslenskum manni, sjerfróðum um vín- og tóbaksverslun, þá væri þó vafalaust hægt að fá hann frá útlöndum. Hinsvegar er jeg ekki í vafa um það, að hjer er völ á ýmsum mönnum, sem fullkomlega væru færir til að taka forstöðu þessa fyrirtækis að sjer, og mundu fást til þess fyrir ekki meira en helming þess kaups, sem nú er greitt í því skyni, eða ca. 15 þús. kr. Sparnaður ætti líka að geta orðið á skrifstofuhaldinu. Nú sem stendur fer það fram í tveim húsum. Og þó forstjóri landsverslunarinnar efist um það, að sögn hv. 1. hl. nefndarinnar, að hægt sje að flytja það saman, þá er það eðlilegt, því hann er á móti sameiningunni yfirleitt. Efi hans í þessu efni er því í sjálfu sjer góð og gild játning. Er knýjandi ástæða til að taka ákvörðun um þetta nú, þar sem nú liggur fyrir að ráða forstjóra við vínverslunina. Og jeg efast um, að hægt sje að fá góðan mann til að taka hana að sjer til skemri tíma en þriggja ára. Hæstv. forsrh. (JM) hefir nú lýst afstöðu sinni til þessa máls með þeirri furðulegu yfirlýsingu, að ekki sje hagnaðar að vænta af sameiningunni. Hinu áleit hann ekki þörf á að gera grein fyrir, á hverju hann bygði þá skoðun sína. Aftur á móti hefir hann lagt það til að skerða hæstarjett, þó játað sje, að öryggi rjettarins með því sje haggað. Verð jeg að segja, að þetta er sorglegur samanburður á afstöðu sama manns til tveggja mála. En auðvitað er ekki mitt að dæma um, hvað hann telur sjer sæma. En kunnugt ætti honum að vera um, að spara mætti að minsta kosti húsnæði vínverslunarinnar, sem hann leigir henni sjálfur. Að lokum vil jeg taka undir það, að jeg öfunda ekki hið háa Alþingi af þeim orðstír, sem það fær, ef það legst á móti þessum sparnaði, eftir allar þær ráðstafanir, sem það hefir gert og ætlar að gera til niðurskurðar á mentunar- og menningarstofnunum í landinu.

Björn Líndal Jeg vil ekki láta hjá líða að minnast á, hvernig þessar umræður hafa snúist. Þær hafa nær eingöngu fjallað um skrifstofukostnaðinn og launakjörin á þessum verslunarskrifstofum ríkisins, en á hitt hefir litið verið minst, hvernig verslanirnar hafa verið reknar. Hjer er þó um fyrirtæki að ræða, sem veltur á miljónum, og er ekki lítið upp úr því að leggja, að góð verslun, hagkvæm og heppileg, sje gerð. Og það skal jeg fúslega láta í ljós, að jeg hefi ekki mikla trú á því, að verslun með vín sje vel borgið í höndum þeirra hinna sömu, sem gert hafa fyrir hönd landsins samning um steinolíuna. Jeg get því ekki fallist á sameininguna. Er líka á það að líta, að vínverslunin, ein af þessum verslunargreinum, er sú eina þeirra, sem ekki verður skoðuð sem bráðabirgðaráðstöfun. En mjer þykir hætt við, að erfiðara verði að losna við hinar landsverslunargreinarnar, ef áfengisverslunin verður sameinuð þeim.

Frsm. 3. hl. (Jakob Möller) Það er ekki rjett að engin áhersla hafi verið lögð á það, hvernig verslunin væri rekin. Jeg gerði það einmitt í ræðu minni áðan. En einmitt við sameininguna fær stjórnin ástæðu til að athuga þetta og rannsaka, hvernig þeir menn, sem nú eru við þennan verslunarrekstur, eru til þess fallnir að hafa hann á hendi. Og jeg legg áherslu á það, að stjórnin er vitanlega ekkert bundin við það, að halda núverandi forstjóra landsverslunarinnar. Stjórninni er skylt að fela þá forstöðu einhverjum manni, sem hún treystir fullkomlega, því að gagnvart þinginu er það vitanlega ríkisstjórnin, sem ábyrgðina ber á þessum verslunarrekstri. Henni er innan handar að skifta um menn, ef henni virðist þess vera þörf. Geri hún það ekki, tekur hún auðvitað um leið á sig ábyrgðina á þeim mönnum, sem nú eru þar.

Klemens Jónsson Jeg hafði ekki hugsað mjer að taka til máls, en eitt atriði í ræðu hv.þm. Ak. (BL) hefir neytt mig til þess. Hann tók svo til orða, að hann gæti ekki treyst þeim mönnum, sem gert hefðu steinolíusamninginn, til þess að fara með vínverslunina. Ef ásökun á að felast í þessum ummælum, þá eru þau algerlega órökstudd. Og geti hv.þm. (BL) sýnt með nokkru móti fram á, að steinolíusamningurinn sje landsmönnum óhagstæður, þá vil jeg fastlega skora á hann að gera það. Það er ekki nóg að kasta fram sleggjudómum, það verður að sanna þá.

Sigurjón Jónsson Jeg vil aðeins taka undir orð hv.þm. Ak. (BL) um steinolíusamninginn. Er mjer vel kunnugt um, að verslunin með steinolíu hefir þótt mjög óhagstæð landsmönnum. Býst jeg við, að ekki verði of mikið af því sagt. Væri máske við annað tækifæri hægt að fara betur út í það mál, en hjer er ekki tími til þess. Þó vildi jeg ekki láta hjá líða að koma með þessa athugasemd, einkum þar sem mjer er ljóst, að jeg er miklu bærari um að dæma um þetta atriði heldur en hv. 2. þm. Rang. (KlJ).

Frsm. meirihl. (Jón Kjartansson) Eins og þskj. bera með sjer, þá hefir allshn. ekki getað orðið á eitt sátt um málið. Leggur meirihl. til., að frv. nái ekki fram að ganga. Eins og hv.þm. sjá, gerir frv. ráð fyrir svo stórfeldum breytingum á fátækralögunum, að varla getur talist verjandi að leggja þann kostnað, sem sú breyting myndi hafa í för með sjer, á sveitarfjelögin, og síst, ef ekkert væri fundið í staðinn til að ljetta undir með þeim. Það er enginn vafi á því, að miklu fleiri myndu leita á náðir sveitarinnar en nú gera, ef fátækrastyrkur hefði engan rjettindamissi í för með sjer. Sjerstaklega myndu margir komast undir c-lið frv. Og þó kanske mætti finna ráð til að hjálpa sveitarfjelögunum til að bera byrðarnar af þessu, svo sem með víðtækum tryggingum, þá er það svo stórt mál og vandasamt, að engin tiltök eru til að afgreiða það, nema eftir mikinn og ítarlegan undirbúning. Jeg skal játa, að tveir liðir brtt., b og d, eru þannig, að jeg hefði mikla tilhneigingu til að fallast á þá. En þar sem búast má við, að innan skamms tíma verði öll fátækralöggjöfin tekin til endurskoðunar, þá er í sjálfu sjer ástæðulaust að fara að gera þær breytingar nú. Finst meirihl. nefndarinnar rjett að láta þær því bíða. Það er vitaskuld, að rjettindamissir fyrir þeginn sveitarstyrk kemur oft og tíðum ósanngjarnlega niður á sumum mönnum. En svo er um alla löggjöf, sem almenning snertir, að hún kemur misjafnlega niður á mönnum, og verður ekki fyrir það sneitt. Hjer verður að líta á málið frá sjónarmiði heildarinnar, og því verður þetta misrjetti ekki bætt, nema eitthvað það ráð sje fundið, sem bæti úr því ranglæti og þeim þyngslum, sem sveitarfjelögin bíða við breytinguna. Þetta vil jeg biðja háttv. deild að athuga, áður en hún ræður það af að gera stórfeldar breytingar á fátækralögunum. Út í einstakar greinar frv. virðist ekki vera ástæða til að fara frekar, þar sem meirihl. nefndarinnar, eins og jeg tók fram í upphafi, leggur til, að frv. verði felt alt.

Frsm. minnihl. (Jón Baldvinsson) Það ætlar að ganga erfiðlega að koma fram breytingum á fátækralögunum, þó flestir hinsvegar viðurkenni, að þær sjeu rjettmætar. Þegar til þess kemur, að þær á að samþykkja, þá fara menn að nota allskonar undanbrögð, svo sem að þeir sjeu að bíða eftir að lögin öll verði endurskoðuð o. s. frv. Jeg játa fúslega, að frv. á þskj. 118 gengur langt í því efni að reyna að koma í veg fyrir, að menn missi rjettindi sín vegna þess, að þeir af óviðráðanlegum ytri orsökum hafa neyðst til að leita hjálpar af sveit sinni. En þetta álít jeg einmitt kost á frv. Vil jeg þó taka það fram, að jeg gerði mig ánægðan með það, þó það næði ekki alt fram að ganga í einu, ef nokkur hluti þess yrði samþ., og því hefi jeg fallist á, til samkomulags, að gera brtt. við frv., og er þær að finna á þskj. 244. Jeg vil taka það fram, að misprentast hefir 1. brtt. við b-liðinn, þar sem falla eiga burtu orðin: „eða vottorð tveggja skilvísra manna“, og auk þess orðin: „þar sem ekki næst til læknis“. Vil jeg biðja hæstv. forseta að taka tillit til þessa við atkvgr. Jeg held nú, að þegar búið væri að samþ.brtt. þær, sem eru á þskj. 244, að fella niður c-liðinn, og úr b-liðnum, þá sje ekki mikið eftir, sem menn geti amast við að gangi fram. Auk þess feld niður 2. og 3. gr. frv., sem sjálfsagt verða þá að bíða betri tíma. Og eiginlega hefir hv.frsm. meirihl. (JK) ekkert á móti frv. Hann viðurkennir fyllilega rjettmæti þess, en það er nú svo, sem stundum áður, þegar til alvörunnar kemur, að menn ýmist setja fyrir sig afleiðingarnar eða vilja bíða eftir því, að löggjöfin verði endurskoðuð. Skil jeg þó satt að segja ekki þá aðstöðu að vilja ekki grípa tækifærið til að ráða bót á þeim agnúum, sem menn sjá og viðurkenna að eru á lögunum. Það, sem hv.frsm. meirihl. (JK) fann að c-lið 1. gr., var það, að hann væri of víðtækur, og er það satt, að hann gengur langt. Og þó það sje, eins og jeg áður tók fram, kostur í mínum augum, þá verður sá liður þó líklega ekki með í frv., til þess að það spilli ekki fyrir öðrum greinum þess, sem annars væri lífs auðið. Jeg vil því mælast til, að hv. forseti beri upp í fernu lagi 1. gr. frv. C- liður kemur þá eftir brtt. og sömuleiðis a-liðurinn. Það er náttúrlega svo, að lög ganga ekki altaf jafnt yfir, en það er ætíð verið að reyna að stíla þau þannig, að sem fæstir verði hart úti. En hjer er um það að ræða, að ekki eingöngu fáir einstaklingar, heldur mörg þúsund manns, heill hópur manna, verður hart úti, og sýnir það ranglæti það, sem felst í ákvæðum þessara laga. Jeg vænti því, að 1. gr. fái að minsta kosti að standa, með þeim breytingum, sem gert er ráð fyrir á þskj. 244, og þá er frv. orðið svo fjarskalega sanngjarnt, að það getur ekki lengur verið neinn þyrnir í augum þeirra manna, sem engar stórfeldar breytingar vilja gera.

Frsm. meirihl. (Jón Kjartansson) Aðeins örfá orð út af ræðu hv.frsm. minnihl. (JBald). Aðalatriðið fyrir mjer var, að eitthvað þyrfti að koma í staðinn fyrir þessar breytingar, sem trygði sveitarsjóðina fyrir þeirri stórfeldu útgjaldaaukning, sem ákvæði þessa frv. hljóta að hafa í för með sjer fyrir þá. Þetta veit hv.þm. (JBald) og hlýtur að viðurkenna, og á þetta atriði lagði jeg alla áhersluna.

Frsm. minnihl. (Jón Baldvinsson) Hv. frsm. meirihl. (JK) drap á það bæði áðan og núna, að sveitarsjóðirnir yrðu að fá einhverja tryggingu í staðinn. Jeg veit nú ekki, hver munur er á því fyrir sveitarsjóðinn í sjálfu sjer, hvort menn missa mannrjettindi við að þiggja af sveit eða ekki. Jeg hygg, að sveitarsjóðirnir muni reyna, eftir því sem þeir frekast geta, að halda uppi atvinnu handa mönnum, svo þeir þurfi ekki að leita eftir peningastyrk, enda er það stórhagur fyrir sveitarsjóðina að halda uppi fátækrahjálpinni á þann hátt. Það er auðvitað sjálfsagt að koma á fót tryggingum, en það er nú svo, að það hefir verið leitað í því skyni til þingsins ár eftir ár, en ekki fengist neitt fram. Menn hafa þá þóst þurfa að athuga málið svo nákvæmlega, og dregið málið þannig frá þingi til þings, sem sagt, hlaupið í sömu skúmaskotin og þeir, sem nú vilja komast hjá breytingum á fátækralögunum. Og þannig myndi enn fara, þó nauðsynlegt væri að koma á tryggingum, sem ljettu á sveitarsjóðunum, að þær tilraunir myndu stranda á sömu mótbárunum og bornar eru fram gegn þessu frv., að málið sje ekki nógu rannsakað, þó það hafi legið fyrir mörgum þingum. Hv. frsm. meirihl. (JK) er því að slá sjálfan sig og þá, sem honum fylgja, með þessari athugasemd.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer finst frv. það, sem hjer ræðir um, svo illa orðað, að örðugt, ef ekki ómögulegt væri að samþ. það, þó maður gæti gengið að efninu. Í a-lið 1. gr. er kveðið svo á, að sveitarstyrk skuli ekki telja þann styrk, sem maður fær, er hefir fleiri en 3 heimilisföst börn framfærsluskyld. Það á víst að skiljast svo, að börnin skuli vera á heimili framfæranda, því einhversstaðar hljóta börnin altaf að vera heimilisföst. En nú sje jeg ekki, hver munur er á, að barnið sje á heimili framfæranda eða annarsstaðar, þar sem honum er kanske alveg eins dýrt að hafa það þar. Nú ef kona á í hlut, þá er ekkert skilyrði um, að barnið sje heimilisfast hjá henni. Hvaða samræmi er nú í þessu? Í b-lið stendur, að maður, sem fær styrk sakir vanheilsu, sem gerir hann ófæran til vinnu um lengri eða skemri tíma, skuli ekki teljast til sveitar. Hjer er ekkert ákvæði um tímann, svo maður, sem hefir verið veikur í 1–2 daga á heimild til að fá styrk, án þess að það sje talinn fátækrastyrkur. Þetta er í raun og veru hrein vitleysa, og svona ákvæði eru algerlega óhæf í lögum. Í c-lið er styrkur, sem veittur er vegna atvinnuskorts, þegar sveitar- eða bæjarfjelagið getur ekki vísað manni á atvinnu, ekki talinn sveitarstyrkur. En það er altaf hægt að vísa mönnum á atvinnu einhversstaðar og einhversstaðar. Og eigi það að nægja, að sveitarfjelagið segi við manninn: Farðu og vinn þú þar og þar, eða: Farðu til Ameríku; þar er nóg atvinna, þá er þetta ekkert nema leikur. Auðvitað verður atvinnan að vera þar, sem maðurinn getur fært sjer hana í nyt. Um d-liðinn hefi jeg fátt að segja. Eftir honum eiga í rauninni allir, sem eru fullra 60 ára, heimting á, að þeim sje veitt frítt uppihald án þess að það teljist sveitarstyrkur. Þetta er kanske sanngjart og er til í lögum sumstaðar annarsstaðar, en eg er hræddur um, að slíkt kynni samt að verða notað nokkuð að óþörfu. Og þó ekki væri nema vegna þessa eina ákvæðis frv., mundi jeg eiga erfitt með að samþ. það. En sem sagt. Það er svo hroðvirknislega gengið frá frv. af hálfu hv.flm. (JBald), að það virðist bein sönnun þess, að hann hafi búist við, að það myndi ekki ná fram að ganga. Og eins og það er nú, er alls ekki hægt að samþ. það.

Frsm. minnihl. (Jón Baldvinsson) Ef það, sem hæstv. atvrh. (MG) hefir á móti frv., kæmi af góðum hug, hefði hann getað borið fram brtt. við það til bóta. En mjer virðist sem honum sje mest umhugað um að snúa út úr frv. algerlega að óþörfu. Hvað 1. lið snertir er auðvitað átt við, eins og orðanna hljóðan bendir til, mann, sem hefir þessi börn heimilisföst. Því bæði koma menn oft börnum sínum fyrir annarsstaðar, kanske alveg frítt, og hinsvegar geta þessi börn verið komin undir berklaveikislögin eða 77. gr. fátækralaganna, og fengið þannig styrk án rjettindamissis. Hjer er einmitt miðað við venjulega fjölskyldu, þ. e. 5 manna fjölskyldu, sem hefir börn sín heima, og jeg fæ ekki sjeð, að orðalagið sje neitt varhugavert eða óskiljanlegt, eins og hæstv. atvrh. (MG) virðist halda. Það er líka mjög eðlilegt, að munur sje gerður á karlmanni og konu, því konan á venjulega miklu erfiðara með að sjá fyrir einu barni en karlmaður fyrir tveimur. En auðvitað merkir orðið „heimilisföst“ sama í báðum tilfellum og á við bæði, þó hæstv. atvrh. (MG) ætlaði að snúa út úr þessu. Þá mintist hæstv. atvrh. (MG) á hina liðina, sjerstaklega á c-liðinn, og taldi, að samkv. honum nægði að vísa fjölskyldunni á einhverja atvinnu, hvort sem hún væri henni að gagni eða ekki. Ef til vill mætti skilja þetta svo, ef litið er á það sem lagakrók, en jeg ímynda mjer, að hann sem ráðherra myndi varla fallast á þennan skilning. Jeg efast um, að hann myndi líta svo á, að manni væri vísað á atvinnu, þó sagt væri við hann: Farðu upp að Elliðakoti eða austur yfir heiði, þar er sjálfsagt eitthvað handa þjer að gera. Nei, þetta var, eins og hitt, tómur útúrsnúningur. En það skaust þó þarna upp það sanna hjá hæstv. atvrh. (MG), það, sem hann að líkindum telur meinabótina á öllu atvinnuleysinu í landinu. Hann vildi láta segja við mennina: Farðu til Ameríku, við höfum ekkert brúk fyrir þig á þessu landi. Þetta er víst hans skoðun. Jæja. Jeg býst nú ekki við, að hæstv. atvrh. hafi sannfært menn um, að þetta frv. sje ófært til að verða að lögum, enda verða ekki margir lögfræðingar til að fylgja krókaleiðum hans í þessu efni.

Bjarni Jónsson Jeg held, að það sje svartur blettur á sögu löggjafar vorrar, að enn stendur í stjórnarskánni, að menn missi mannrjettindi sín, ef þeir verða styrkþegar fyrir fátæktar sakir, þetta kemur svo illa niður á mörgum mönnum, að allir rjettsýnir menn verða að játa, að mein sje að búa við slíkt. En nú er ekki vel gerlegt að hlaupa í það að breyta stjórnarskránni fyrir svo lítið ákvæði, og því er reynt að komast í kring um það, með því að bera fram breytingar með almennum lögum, sem bæta úr þessu. Hefi jeg á undanförnum þingum flutt frv. í líka átt og þetta fer. Nú skilst mjer, að málinu sje í óefni komið, ef hæstv. atvrh. (MG) og hv.flm. (JBald) fara að þreyta kappræður og gerast ósáttir út af orðalagi frv. En jeg skildi svo hæstv. atvrh. (MG), að hann myndi fylgja málinu, ef orðalagið væri nógu skýrt. Nú er það aldrei nema kostur á lögum, að þau sjeu sem skýrast orðuð og svo ótvíræð sem verða má, og hv.flm. getur ekki talið það neina skemd á frv., þó því yrði breytt þannig, að orðalagið yrði sem skýrast. Mjer finst því, að hann og hæstv. atvrh. (MG) geti komið sjer saman um að orða frv. eins og hæstv. atvrh. telur fullnægjandi, þar sem aðalatriðið er, að komist verði í kringum þetta ákvæði, að menn missi mannrjettindi sín sakir fátæktar. Jeg ætla ekki að tala um einstakar gr. frv., en legg þetta eitt til, að annaðhvort fái nú frv. að fljóta áfram og þessi samvinna um orðalagið eigi sjer stað fyrir 3. umr., eða þá, að það verði nú tekið út af dagskrá og lagað. Jeg hefði ekki ætlað og vildi ógjarnan að kappræður um orðalag yrðu til þess að leggja stein í götu þessa máls. Mjer er sagt, að söngvarar kunni illa ósamkvæmni í söng og skáld ósamræmi og smekkleysum í skáldskap, og mjer er líka sagt, að rjettlátir menn uni illa ósamræmi og ranglæti í löggjöfinni, en það á sjer stað hjer, með því að setja skammarblett á þá menn, sem þurfa að leita styrks vegna fátæktar. Jeg veit, að við teljum það ekki skammarblett á þeim; við höfum of margir verið fátækir til þess að gera það. En stjórnarskráin, hún gerir það með því að taka af þeim mannrjettindi fyrir slíkt. Úr því verður að bæta.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) tók illa athugasemdum mínum og taldi þær ekki sprottnar af góðum hug. Hann um það. Jeg held fast við, að frv. hans er mjög illa orðað. Eða getur hann sagt mjer, hvernig á því stendur, að maður, sem á 4 börn, þar af 3 heima en eitt utan heimilis á meðgjöf, á engan rjett á styrk, en annar, sem á 4 börn heima, á að fá styrk, án þess að þurfi að teljast til sveitarstyrks. Hvaða sanngirni er í þessu? Það eru engin rök hjá hv.þm. (JBald) að segja, að jeg brúki hjer lagakróka, heldur á hann að færa rök að sanngirni þessara ákvæða. Jeg spurði hann, hvort það væri nóg að vísa mönnum á atvinnu hvar sem vera skyldi, og kom þá upp úr dúrnum, að því er mjer skildist, að atvinnan þyrfti að vera innan hrepps eða sveitar, því hann sagði, að ekki nægði að vísa mönnum hjeðan úr Rvík, upp í Elliðakot eða austur í Árnessýslu. En ef svo er, er hv.þm. (JBald) þá það barn að vita ekki, að þetta verður að taka fram í lögunum? Annars verð jeg nú að telja, að það væri fullforsvaranlegt að vísa mönnum hjer í Reykjavík á atvinnu t. d. upp í Mosfellssveit, og að þeir, sem ekki hirtu um að færa sjer hana í nyt, ættu skilið að missa rjettindi við það að þiggja styrk í staðinn. Þetta, sem hv.þm. (JBald) var að slá fram út af ummælum mínum um atvinnu í Ameríku, sýndi mjög áþreifanlega, hve frv. hans er illa orðað, því hann gat ekki mótmælt orðum mínum nema með útúrsnúningi. Hv. þm. nefndi ekki ákvæðið um menn, sem veikir hafa verið í lengri eða skemri tíma. Treysti sjer sjálfsagt ekki til að færa nein rök fyrir því. Jeg vildi annars gjarnan vinna að breytingum á orðalagi frv. með hv.flm. (JBald), ef okkur skilur ekki of mikið á, hvað efnið snertir. En jeg er hræddur um, að svo kunni að vera, og er því ekki viss um, að ráðleggingin frá hv.þm. Dala. (BJ) komi að gagni. Hv. þm. Dala. var að tala um, að ótækt væri að líta svo á, að fátækt setti nokkurn skammarblett á menn. Jeg held það líka, en hinsvegar tel jeg það skammarblett á mönnum að nenna ekki að leggja neitt á sig til þess að verða ekki handbendi annara.

Bjarni Jónsson Það er eftir lögunum talin skammarblettur á mönnum að vera fátækir, því að þau leggja við slíku það, sem kallað er ignominia í rómverskum lögum, það er, að menn missi rjettindi sín fyrir þær sakir. Hitt er rjett, að sumir eru fátækir fyrir leti og slóðaskap, en það er hart að láta skömm þeirra líka lenda á hinum, sem þrátt fyrir dugnað sinn geta ekki komist af.

Frsm. minnihl. (Jón Baldvinsson) Mjer þótti hæstv. atvrh, (MG) miklu betri í seinni ræðu sinni. Skildist mjer nú sem honum þætti jeg ekki ganga nógu langt með frv. þar sem maður, sem ætti 3 börn heima en 1 annarsstaðar, nyti ekki þessara ákvæða. Um það, að vísa mönnum á atvinnu, hjelt jeg því einu fram, að ekki nægði að gera það alment, heldur, að það þyrfti að benda mönnum á ákveðna atvinnu, sem þeir gætu fengið, hvort sem hún væri í hreppnum eða ekki. Eftir þeirri yfirlýsingu, sem hann gaf síðast, virðast mjer góðar vonir um að koma málinu sæmilega fram, því hæstv. atvrh. (MG) bauðst til að vinna með mjer að heppilegum orðabreytingum. Vil jeg nú á móti sýna honum vináttu og spyrja hann, hvort málið eigi þá að fara til 3. umr. nú breytingalaust, eða hvort ekki sje rjettara að taka það út af dagskrá nú þegar, svo við getum unnið að breytingunum áður en til atkvgr. kemur. Teldi jeg það heppilegra, því jeg þykist fullvís um, að frv. nái fram að ganga, ef við getum orðið sammála um breytingarnar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg segi það sama og hv.frsm. minnihl. (JBald), að mjer fanst mikill munur á seinustu ræðu hans og þeim fyrri. Nú kyssir hann mig og kjassar, en áður var að heyra sem jeg væri versti fjandi frv. Nú finst honum, að jeg muni vera á móti frv., af því það færi ekki nógu langt. Það sagði jeg ekki. Jeg bað hv.frsm. (JBald) aðeins að sýna fram á sanngirnina í einu ákvæðinu. Hann reyndi ekki að gera það. Hvað snertir annan lið, sem jeg spurði um, svaraði hann engu. Treysti sjer víst ekki að bera í bætifláka fyrir hann. En þó að jeg sjái, að endurbæta þarf frv., má hv.þm. ekki halda, að jeg ætli að taka að mjer þennan krakka hans. Jeg skal segja honum, hverju jeg tel að þurfi að breyta, en hann verður sannarlega úr því að sjá fyrir króganum sínum sjálfur. Jeg þykist vita, að frv. sje dauðadæmt, en jeg hefi sagt það sem jeg sagði, til þess að benda á, að hv.þm. (JBald) hefir hjer borið fram alveg vanhugsað og mjög ógreinilega orðað frv., sjálfsagt í því trausti, að það yrði felt. Þessari aðferð vildi jeg venja þingmanninn af.