Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 10. apríl 1972. Steingrímur Hermannsson, 1. þm. Vestf., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Ólafur Þ. Þórðarson skólastjóri, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ásgeir Bjarnason, forseti Ed.“ Samkv. þessu leyfi ég mér að biðja hv. kjörbréfanefnd að skoða kjörbréf varamannsins, sem hér liggur fyrir, og gef ég til þess 5 mínútna fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur lokið athugun á kjörbréfi Ólafs Þ. Þórðarsonar skólastjóra á Suðureyri, en hann er 2. varaþm. Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi og kemur hann inn sakir þess, að Steingrímur Hermannsson alþm. er í opinberum erindagerðum erlendis. Kjörbréfanefnd mælir með því, að kosning þm. verði metin gild og kjörbréfið samþykkt.



Herra forseti. Hér eru mörg mál á dagskrá, og ég skal því verða mjög fáorður og láta mér nægja að vísa til þeirrar grg., sem fylgir þáltill. á þskj. 344 um sérfræðilega aðstoð við þingnefndir, en till. er flutt í þeim tilgangi að greiða fyrir störfum þingnefnda og þar með Alþ. á þann hátt, sem þar er nánar tiltekið. Flm. till. eru sjö talsins, en það eru reyndar nm. í allshn. Sþ. Formlega er hún ekki flutt af n., en þar sem nm. allir standa að henni, vil ég leyfa mér að láta niður falla að leggja til, að henni verði vísað til n., en ef það væri gert, þá geri ég ráð fyrir, að það yrði þessi hin sama n., sem í raun og veru stendur að till. Það er ekki venja að vísa till. aftur til n., sem að henni stendur.



Herra forseti. Till. á þskj. 105, sem hér liggur fyrir, um klak- og eldisstöð fyrir lax og silung í Þingeyjarsýslum, hefur verið í athugun hjá allshn., og var leitað um hana umsagnar veiðimálastjóra og veiðimálanefndar. Þess ber að geta, að fram kom á sínum tíma frá hv. 5. þm. Norðurl. v. brtt. við till. á þskj. 138. Það varð samkomulag í n. um það að leggja til, að þáltill. á þskj. 105 verði samþ. með þeirri breytingu. sem um getur á þskj. 373, þ.e. að ákveðið verði, að stöðin verði á Norðurlandi, en ekki farið nánar út í það mál að svo stöddu. Vænti ég þá, að hv. 5. þm. Norðurl. v. geti tekið aftur þá brtt„ sem hann flutti á sínum tíma.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að færa hv. allshn. þakkir fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Ég flutti hér fyrr í vetur brtt. við þetta mál á þskj. 138, og hv. allshn. hefur tekið þá brtt. til greina og skilað áliti á þann veg að breyta tillgr. nákvæmlega í það form, sem brtt. mín fjallaði um. Fyrir þetta vil ég þakka hv. n. og þá að sjálfsögðu draga mína brtt. til baka.



Herra forseti. Fyrir 10 mínútum hljómaði hér inn í salinn glaðvær söngur úti á Austurvelli, Fyrr var oft í koti kátt o.s.frv. Ég stóðst ekki freistinguna að rísa upp og líta út um gluggann og sá hvar skálmaði yfir Austurvöll hressilegur og hnarreistur hópur ungra meyja klæddur peysufátum. Það var auðséð á allri framgöngu og limaburði þessarar rösku sveitar, að hún hafði fengið einhverja þjálfun í framgöngu, og vafalaust nýtur þessi hópur leikfimikennslu í sínum skóla. Þessi till., sem hér er til umr., fjallar um það að veita fjölmennum skólum tveimur í austurborginni sams konar aðstöðu, sem sé aðstöðu til leikfimikennslu. Í Menntaskólanum við Hamrahlíð stunda nám núna á 8. hundrað nemendur, og þeir njóta engrar leikfimikennslu. Það verður vafalaust ekki minna úr því gert að því er þennan hóp ungs fólks varðar heldur en aðra hópa æskumanna fyrr og síðar, hve nauðsynlegt er til heilsugæzlu og almennra krafta og varðveizlu krafta og væntanlega þá einnig námsgetu, að veitt sé hæfileg líkamsþjálfun jafnframt hinum andlegu menntum, sem þar eru stundaðar. Núna er engin leikfimikennsla á stundaskrá þessa skóla. Þar hefur ekkert íþróttahús verið reist. Ekki svo að skilja, að þessi skóli sé öðrum skólum fremur vanhaldinn um húsnæði, en hitt er það, að ætlunin var að reisa þennan skóla í áföngum og fullnægja þörfum hans svo fljótt sem verða mátti. Og núna var á dagskrá í næsta áfanga í byggingum þessa skóla einmitt íþróttahús, en fjárframlögum til þess var synjað nú við afgreiðslu fjárlaga í vetur. Nú er það vitanlega öllum hv. þm. kunnugt og skiljanlegt, að slíkar framkvæmdir kosta mikið fé. Engu að síður er öllum einnig vel ljóst, að þær eru nauðsynlegar. Svo stendur á þarna, að í næsta húsi er annar skóli, barnaskóli, unglingaskóli, sem einnig vantar íþróttahús. Í þeim skóla þarf að senda lítil börn yfir hættulega umferðargötu, til þess að þau fái þá leikfimikennslu, sem þeim er ætluð eftir námsskrá barnaskólanna, og þau sækja leikfimikennslu í íþróttahús Vals, sem er sunnan Reykjanesbrautar, en Hlíðaskólinn, barnaskólinn, stendur við Hamrahlíð. Nú mun vera ætlun að hefjast mjög fljótlega handa við byggingu íþróttahúss fyrir barnaskólann, Hlíðaskólann, en hins vegar eru ekki uppi áform í náinni framtíð um, að hafizt verði handa um byggingu íþróttahúss fyrir menntaskólann. Mér sýnist einsýnt, að í þessu tilviki hljóti að vera hagkvæmt að reisa eitt og sama íþróttahúsið fyrir báða þessa skóla, ella höfum við eftir nokkur ár þá mynd fyrir augum, að eitt íþróttahús stendur öðrum megin lítillar götu og annað íþróttahús hinum megin, ef þau ekki standa þá alveg hlið við hlið. Það mundi skapa möguleika á sparnaði á almannafé auk miklu betri og fjölbreyttari nýtingarmöguleika, að í þessu tilviki væri reist íþróttahús eitt og hið sama fyrir báða skólana. Ég á ekki við það, að Hlíðaskólanum sé ekki full þörf á íþróttahúsi af vanalegri stærð, eins og þau eru ætluð fyrir barnaskóla, heldur er það, sem fyrir mér vakir, hugmynd um, að reist sé stærra íþróttahús með þá væntanlega tveimur sölum, sem hugsanlegt væri að hafa laust eða létt skilrúm á milli, þannig að auðvelt væri að stækka salinn og nota hann til kappleikja eða annarrar félagsstarfsemi á þeim tímum dags, sem ekki færi þar fram leikfimikennsla. Get ég ekki séð annað með mínum leikmannsaugum en þetta hlyti að geta lyft talsvert ýmiss konar íþróttastarfsemi hér í borginni og gefið henni byr. Auk þess væri þarna hugsanlega einhver möguleiki til þess, að fleira samkomuhald, sem væri í sambandi við þessa skóla, gæti farið fram í slíku húsi. Till. okkar hljóðar svo: „Alþingi ályktar, að leitað skuli samstarfs við Reykjavíkurborg um að reisa sameiginlegt íþróttahús fyrir Hlíðaskóla og Menntaskólann við Hamrahlíð, enda tryggi ríkisstj., að framkvæmdir geti hafizt á þessu ári.“ Við ætlum, að athugun þessi þurfi ekki að verða svo ákaflega víðamikil eða flókin, að nokkur ástæða sé til að ætla, að ekki væri framkvæmanlegt að hafa tilbúna áætlun og hægt væri að hefjast handa síðar á þessu ári, ef vilji á annað borð er fyrir hendi til þess að spara þarna fé skattborgara og veita æskunni þá aðstöðu, sem verið gæti með slíkri byggingu, sem við leggjum til, að þarna verði reist. Vitanlega mundi svo Reykjavíkurborg taka þátt í kostnaði að sínum hluta af sínum eignarhluta, eins og vera mundi, ef reist væri hús sérstaklega fyrir þann skóla, sem rekinn er á vegum borgarinnar, Hlíðaskólann. Aftur á móti er menntaskólinn rekinn á vegum ríkisins, og mér virðist það skjóta ákaflega skökku við, ef þarna þyrfti að reisa þessar byggingar á óhagkvæman hátt vegna þess eins, að annar skólinn væri rekinn af ríki, en hinn af borg. Í augum okkar skattborgaranna er þetta aðeins hagræðingaratriði og svo augljóst, að ég vil leyfa mér að leggja til, að þetta mál fái sem fyrst afgreiðslu, þannig að úr hv. n. gæti það komið hér til 2. umr. svo fljótt sem verða má, til þess að framkvæmdir drægjust örugglega ekki á langinn. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þessu máli verði vísað til hv. fjvn. og til 2. umr.



Herra forseti. Á þskj. 397 er flutt þáltill., sem fjallar um vinnuauglýsingar hins opinbera og hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gefa út þegar í stað fyrirmæli um það, hvernig auglýsingar um lausar stöður við ráðuneyti, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skuli vera úr garði gerðar, þannig að viðunandi sé. Þessi fyrirmæli verði síðan höfð til hliðsjónar við endurskoðun laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem nú er fyrirhuguð.“ Fyrir þessari till. liggja allmörg rök, og skal ég aðeins geta þeirra, sem fyrst koma upp í huga. Það mun tæpast hafa farið fram hjá neinum hv. þm., hversu ólíkar vinnuauglýsingar eru hjá hinu opinbera, og virðist þar vera lítið samræmi á milli hjá einstökum ríkisstofnunum, ráðuneytum eða fyrirtækjum, og verður ekki annað sagt en að þessar auglýsingar hins opinbera séu í mörgum tilvikum handahófskenndar og allsendis ófullnægjandi. Það er einkanlega þrennt, sem ég vil í því sambandi benda á, sem raunar er upptalið í grg. með þessari þáltill. Í fyrsta lagi er það ekki fátítt, að auglýst sé eftir fólki, án þess að greint sé frá því um leið, um hvaða fyrirtæki eða stofnun sé að ræða. Það mætti í raun og veru ætla, að umsækjendur skipti það litlu, hjá hvaða stofnun þeir ynnu. Menn gætu í rauninni sótt um starf hjá fjölmörgum stofnunum hins opinbera án þess að hafa hugmynd um nafn á einni einustu þeirra. Til gamans ætla ég að lesa upp eina auglýsingu, sem ég tók upp úr Morgunblaðinu í morgun, til að sýna, hvað þetta er ríkur þáttur í auglýsingum hins opinbera. Það er auglýst í Morgunblaðinu eftir vélritunarstúlku, og auglýsingin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Opinber stofnun óskar eftir að ráða stúlku til vélritunarstarfa og almennra skrifstofustarfa. Skilyrði er, að um vana vélritunarstúlku sé að ræða með góða íslenzku kunnáttu og nokkra þekkingu í ensku og a.m.k. einu Norðurlandamáli. Laun samkv. launakerfi ríkisins. Umsóknir með upplýsingum um aldur, menntun og fyrri störf sendist blaðinu fyrir 14. þ. m., merktar Framtíð 1183.“ Stundum er gengið svo langt, að um leið og á að senda inn umsóknir til blaða, þá er fullri þagmælsku heitið. Nú vakna við slíkar auglýsingar ýmsar hugleiðingar. Það mætti t.d. spyrja: Hvernig fer umsækjandi að því að komast að raun um það síðar meir, hver hefur fengið stöðuna? Af hverju var þessi umsækjandi sniðgenginn o.s.frv.? Þetta er einhvers konar leyniregla, sem er hér að auglýsa eftir starfsfólki. Sjaldnast fylgja nokkrar upplýsingar um kaup eða starfsaldurshækkanir nema í bezta falli, að laun séu samkvæmt kjarasamningi opinberra starfsmanna, enda er þetta þannig í téðri auglýsingu, sem ég las hér upp áðan. En hvað það merkir, er oftast mjög óljóst. Starfsheitin ein segja ekki fulla sögu um launakjör, og byrjunarlaun eru allt annað en laun eftir fulla starfsþjálfun. Má minna á það t.d., að skrifstofumaður getur verið allt frá 7. launaflokki upp í 27. launaflokk o.s.frv. Að sjálfsögðu verður að gera kröfu til fullrar starfslýsingar í auglýsingum af þessu tagi, auk þess sem skýrt er frá byrjunarlaunum og launum miðað við fulla starfsþjálfun. Þá er rétt að benda á, að það bólar mjög á misrétti milli kynjanna, hinu margnefnda launamisrétti. Það er segin saga, að til flestra láglaunastarfa er auglýst eftir vélritunarstúlkum, en þegar um hálaunastörf er að ræða, þá er auglýst eftir karlmanni. Þm. mun vera kunnugt um, að fram hefur verið lagt frv. um jafnlaunadóm, sem á að knýja fram með skjótum hætti launajafnrétti kynjanna, en ég hygg, að hér sé líka komið að mikilvægu atriði einmitt í því sambandi að kveða svo á, að ríkisvaldinu eða opinberum stofnunum sé óheimilt að óska eftir annaðhvort karlmanni eða kvenmanni til ákveðinna starfa, og liggur það í augum uppi, að stofnanir þessar hafa þann háttinn á, að þegar um hálaunastarf er að ræða, þá auglýsa þær eftir karlmönnum, en í láglaunastörf eftir kvenfólki. Þannig raðast fólk eftir kynjum í mismunandi launaflokka. Ég tel það ákaflega mikilvægt, að þetta ákvæði yrði tekið upp, að af starfslýsingunni einni, sem ætti að sjálfsögðu að fylgja, gæti sá sem hug hefði á stöðunni, gert það upp við sig, hvort starfið hentaði honum eða henni. Ég vil benda á í þessu sambandi, að í Svíþjóð er mér kunnugt um, að það eru þegar gildandi lög, að óheimilt sé að auglýsa annaðhvort eftir karlmanni eða kvenmanni, heldur er auglýst eftir starfsmanni, og ég teldi þetta mjög mikilvægt atriði í sambandi við að ráða bót á þessu mikla vandamáli um launamisrétti kynjanna. Í sambandi við þetta mál er komið hér að öðru atriði, sem heitir upplýsingaskylda hins opinbera. Það liggur fyrir þinginu till. til þál. um það efni, flm. eru Þórarinn Þórarinsson og Ingvar Gíslason, og ég hygg einmitt, að það snerti líka upplýsingaskyldu stjórnvalda að ganga þannig frá þessum málum, að almenningi sé ljóst hverju sinni, um hvað sé að ræða. Ég vil minna á, að í gildandi lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna segir svo í einni grein: „Veita skal umsækjendum og félögum, sem hafa innan sinna vébanda starfsmenn ríkisins, vitneskju um, hverjir sótt hafa um starf, sé þess óskað.“ Ég á ákaflega erfitt með að sjá það, hvernig unnt sé að framkvæma þetta lagaákvæði með þeim hætti sem auglýsingar eru úr garði gerðar hjá hinu opinbera. Einnig vil ég benda á, að það er ákaflega óeðlilegt að binda upplýsingaskyldu stjórnvalda við umsækjendur og félög eingöngu. Hví í ósköpunum má almenningur ekki vita, hver og einn, hverjir hafa sótt um stöðuna og hver hefur hlotið hana? Ég get ekki séð, að það sé neitt huldumál fyrir manninn á götunni. M.ö.o. þegar þessi mál eru athuguð, kemur fram það, sem við mátti búast, að hér er veggur á milli almennings og stjórnvalda. Eins og minnzt er á hér í till., í grg. öllu heldur, þá er tekið fram, að einmitt þetta bil sé eitt mesta vandamálið í lýðræðisríkjum, og það er sjálfsagt að reyna að brúa það. Þess vegna telja flm. ákaflega mikilvægt, að reynt sé að svipta hulunni af gerðum hins opinbera og sýna í hverju einstöku tilviki umsækjendum fulla virðingu og kurteisi. Við teljum því flm., að samþykkt þessarar till. mundi án efa stefna í rétta átt. Og að lokum þetta: Þar sem nú eru í endurskoðun lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, þyrftu að koma inn í þau ýmis ákvæði, er þetta varðar. Að lokum vil ég leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa haft tíma til að hlusta á erindi í útvarpinu í gærkvöld um daginn og veginn, sem flutt var af rithöfundinum Einari Braga. Ég ætla nú ekki að fara að gera það að umtalsefni að öðru leyti en því, að þessi ágæti rithöfundur fór nokkrum orðum um það, að mikill fjöldi nýrra þm. hefði kvatt sér hljóðs á þessu þingi og það hefði orðið mjög veruleg endurnýjun á þingliðinu. Hann fór nokkrum orðum um það, að venja væri, þegar ungir menn og nýir kæmu inn á þing, að þá gustaði af þeim og þeir hygðust breyta þjóðfélaginu og stokka heldur betur upp. Hins vegar hélt rithöfundurinn því fram, að bið hefði orðið á þessu nú á þessu þingi, því að ekki hefði heyrzt nægilega mikið frá hinum nýju þm. og væri sannarlega kominn tími til að þeir létu í sér heyra. Ég er nú þeirrar skoðunar, að Einar Bragi rithöfundur hafi ekki kynnt sér þingskjöl nægilega vel, því að á undanförnum vikum hafa verið lögð fram mál, einkum af hálfu tveggja hv. þm., þeirra Bjarna Guðnasonar og Ingu Birnu Jónsdóttur, og þær till. eru flestar þess eðlis, að það er ekki verið að tala þar um breytingar á lögum um opinberar framkvæmdir eða fasteignamatið eða eitthvað álíka ómerkilegt, heldur á þar að gera úttekt á ráðuneytum, ríkisstofnunum og embættismannakerfi og stokka það allt upp eins og það leggur sig. Það á að endurskoða bankakerfið allt saman og svo síðast, en ekki sízt, þá á að gera algera uppstokkun á vinnuauglýsingum hins opinbera. Þessu til viðbótar hafa þessir ágætu hv. þm. látið ýmislegt annað til sín heyra og þ.á.m. haft áhyggjur af öllum mögulegum og ómögulegum málum og er ekkert annað en gott um það að segja, þ.á.m., eins og heyra mátti á máli síðasta ræðumanns, hafði hann þungar áhyggjur af misrétti kynjanna. Ég efast ekki um, að þessar till., sem hér hafa verið lagðar fram, geti valdið straumhvörfum og því meiri líkur á því, að þær fáist framkvæmdar, þar sem þær eru fluttar af hv. stuðningsmönnum ríkisstj. Að vísu er nú ekki getið um þessi mál í Ólafskveri beinlínis, en ég tel alla möguleika á því, að þeim verði fylgt eftir með stuðningi stjórnarsinna og að þessar endurskoðanir og þessar úttektir geti farið fram, þannig að við lifum í betra og réttlátara þjóðfélagi. Ekki fór á milli mála, að síðasta ræðumanni var mjög niðri fyrir, og hann var vissuleg að fylgja sínu máli eftir af fyllstu alvöru, og vegna þess að þetta mál er, eins og hin málin, mikið tímamótamál, þá vildi ég leyfa mér að vitna hér í enn eitt atriði í þessu máli, sem um getur í grg., sem er ekki síður tímamótamál, en þar segir,, með leyfi forseta, í þriðja lið grg.: „Í auglýsingum bólar mjög á misrétti milli kynjanna. Það er segin saga, að til flestra láglaunastarfa, svo sem vélritunar, símavörzlu o.fl., er beðið um stúlkur, en til flestra hálaunastarfa er óskað eftir karlmönnum. Þetta vitnar um úreltan hugsunarhátt og er ekki verjandi“, og síðan kemur: „banna á að heimta ákveðið kynferði af umsækjendum“. Það liggur alveg á hreinu, að hér er komin lausn á þessu vandamáli, misrétti milli kynjanna og allt hvað eina og fulltrúar rauðsokka ættu sannarlega að taka þetta til athugunar. Hér á að bylta hormónastarfseminni og náttúrulögmálunum, og ég legg eindregið til, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, grandskoði einmitt þetta sérstaka ákvæði.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 1l. landsk. þm. lagt fram á þskj. 475 till. til þál., sem er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja frv., sem lagt verði fyrir næsta Alþingi, um ráðstafanir til að bæta menntunaraðstöðu fjölfatlaðra barna og unglinga.“ Fjöldi þeirra barna og unglinga, sem ekki eiga samleið með öðrum í námi og skólagöngu, fer vafalítið vaxandi hér eins og víða annars staðar, og það er talið, að þeir, sem þurfa séraðstöðu gagnvart námi og skólagöngu, séu a.m.k. um 400 á skólaaldri hér. Þar er um að ræða börn með meiri háttar líkamságalla, oft samfara greindarskerðingu á ýmsu stigi. Oft eiga þessi börn við hvort tveggja að stríða, líkamlega örorku og truflun á einu eða fleiri sviðum skynjunar og tjáningar, svo sem sjóntruflun, heyrnartruflun, taltruflun og truflun á myndun hugmyndar og skilnings. Þessi börn þurfa að sjálfsögðu bæði séraðstöðu hvað húsnæði snertir og sérmenntaða kennara. Mörg þeirra þurfa heimavist, meðan á námi stendur, og enn fremur er nauðsyn, að aðstaða sé til líkamlegrar þjálfunar fyrir mörg þeirra á þeim stað, þar sem námið fer fram. Kennsluaðstaða hefur verið fyrir vissan hóp þessara barna. Þannig rekur ríkið sérstakan skóla fyrir heyrnarlaus börn. Blindrafélagið sér um kennslu blindra barna. Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra rekur skóla fyrir fötluð börn í Reykjadal í Mosfellssveit, og Höfðaskólinn í Reykjavík sinnir þörfum vangefinna barna. Höfðaskólinn er sérskóli fyrir vanvita með greindartöluna fyrir neðan 70. Hann tók til starfa árið 1961, og markmið skólans er að veita börnum á aldrinum 7-16 ára, sem eiga ekki sakir greindarskorts samleið með öðrum í námi, kennslu og uppeldi við þeirra hæfi. Sálfræðideild skóla hefur frá upphafi annazt rannsókn barna, sem til greina koma með skólavist, og ekkert innritað barn fer í skólann nema eftir tilvísun deildarinnar. Foreldrar eiga síðan frjálst val um það, hvort þeir senda börn sín í skólann eða ekki, og síðustu árin hafa verið um 110 nemendur í þessum skóla. En það vantar viðbótaraðstöðu, vantar viðbót, og það vantar stórbætta aðstöðu á mörgum sviðum. Nú mun nefnd vera starfandi að þessum málum, og þá er helzt haft í huga að sameina hina ýmsu hópa innan einnar stofnunar. Á síðastliðnu ári birtist mjög athyglisverð grg. frá sérkennslufulltrúa, Þorsteini Sigurðssyni, þar sem hann leggur til, að stofnuð verði sérkennslumiðstöð ríkisins, og þar sem tillagan er mjög athyglisverð og málið aðkallandi, þá vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér hluta af tillögu Þorsteins. Hann segir: „Það er nú orðið mjög aðkallandi fyrir yfirvöld mennta- og heilbrigðismála að taka ákvörðun um heildarskipulag og framtíðaruppbyggingu uppeldisstofnana fyrir þá hópa afbrigðilegra nemenda, sem ekki verður með árangri sinnt í almennum skólum eða sjúkrahúsum. Þeir hópar, sem hér um ræðir, eru heyrnleysingjar, blindir, vanvitar, hreyfihamlaðir, málhamlaðir og fjölfatlaðir. Fjöldi nefndra einstaklinga er ekki meiri en svo á Íslandi, að fyrir engan hópanna er unnt að koma upp fullkominni þjónustu, ef reynt er að leysa vanda hvers hóps út af fyrir sig, nema með geipilegum tilkostnaði. Verði á hinn bóginn valinn sá kostur að koma á fót samvirkri en deildaskiptri sérkennslumiðstöð, mætti fullnýta húsnæði, sérhæft starfslið og dýran tækjabúnað og veita þannig beztu hugsanlega þjónustu með hóflegum tilkostnaði. Málin standa þannig í dag, að á síðastliðnu skólaári var tekið í notkun nýtt skólahús heyrnleysingjaskóla, og bygging heimavistarhúsnæðis er þar í undirbúningi. Hafinn er undirbúningur að því að reisa skólahús fyrir vanvitaskólann, sem Reykjavíkurborg hefur rekið undanfarin ár í leiguhúsnæði. Blindraskólinn, sem rekinn er af Blindrafélaginu, er nýfluttur í bráðabirgðahúsnæði í einu skólahúsnæði Reykjavíkurborgar. Hreyfihamlaðraskólinn, sem Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra hefur komið á laggirnar, er til bráðabirgða til húsa að Reykjadal í Mosfellssveit, en þjálfunarstöð sama félags er staðsett í Reykjavík. Engum stofnunum hefur enn verið komið upp fyrir málhamlaða eða fjölfatlaða, en ekki mun öllu lengur verða undan því vikizt að hefja rekstur slíkra stofnana, eins aðkallandi og þörfin er orðin. Spurningin er aðeins um það, hvort ríkisvaldið eða einhver líknarfélög taki hér frumkvæðið. Af framansögðu er ljóst, að nú er tækifærið til að koma á skynsamlegu heildarskipulagi og leggja heilbrigðan grundvöll að framtíðaruppbyggingu ríkisreknu sérkennsluþjónustunnar, þegar hafizt er handa. Fyrir því leyfir undirritaður sér að setja fram eftirfarandi tillögu: Ákveðið verði svo fljótt sem auðið er að koma á fót í Reykjavík sérkennslumiðstöð, sem þjóni öllu landinu. Jafnframt verði leitað til borgaryfirvalda Reykjavíkur um að úthluta í þessu skyni nægilegu landrými í grennd við Heyrnleysingjaskólann í öskjuhlíð. Sérkennslumiðstöðin sé samsett af eftirtöldum stofnunum: Vanvitaskóla, heyrnleysingjaskóla, blindraskóla, hreyfihamlaðraskóla, skólaheimili fjölfatlaðra, talkennslustöð, skóla fyrir málhömluð börn, framhaldsskóla starfsnáms, athugunardeild og heyrnarstöð.“ Og í grg. segir: „Skólaheimili fjölfatlaðra er e.t.v. brýnasta úrlausnarefnið í dag. Í sérkennslumiðstöð er þjónusta við fjölfatlaða nemendur, sem þurfa á ýmiss konar sérhæfðri kennslu og meðferð að halda, auðveld. Þess vegna getur vistun fjölfatlaðs nemanda á einhverri hinna stærri stofnana, t.d. vanvita- eða hreyfihamlaðraskóla, verið hagkvæmari en vistun á sérstakri stofnun fyrir fjölfatlaða. Með því að byggja upp sérkennslumiðstöð er því minni þörf á skólaheimili fyrir fjölfatlaða en ella mundi. Í tillögunni hér að framan er því aðeins gert ráð fyrir 15 nemendum. þótt vitað sé um 30-40 nemendur, sem hvergi er hægt að búa sómasamlega uppeldisaðstöðu eins og málum háttar í dag.“ Aðgerðir í þessum málum eru mjög aðkallandi. Þetta eru öryrkjar framtíðarinnar og hvernig tekst að búa þá undir lífið, byggist að verulegu leyti á því, hvort aðstaða skapast til að sinna menntun þeirra og uppeldi. Vegna fámennis okkar er líklegt, að tillaga Þorsteins um sérkennslumiðstöð sé hagkvæm. Og ég vil leggja áherzlu á það, að lausn þessa máls hefur mikil áhrif á alla endurhæfingu í landinu og þessi tillaga er fram komin vegna knýjandi nauðsynjar á, að eitthvað verði gert sem allra fyrst til að bæta aðstöðu þessara barna. Það er ánægjulegt til þess að vita, að nefnd er nú starfandi að þessum málum, og vonandi, að sem fyrst geti framkvæmdir fylgt á eftir. Ég vil svo leggja til að, að umr. loknum verði málinu frestað og till. fari til allshn.

Heilbr: og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Flm. þessarar till. vekja athygli á mjög brýnu og stóru vandamáli, en mér finnst, að sú till., sem þeir flytja, hitti raunverulega ekki í mark. Till. þeirra er um það, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta semja frv., sem lagt verði fyrir næsta Alþ., um ráðstafanir til að bæta menntunaraðstöðu fjölfatlaðra barna og unglinga. Eftir þessari till. að dæma, þá virðist vandinn vera sá, að það vanti löggjafarfyrirmæli í sambandi við aðstoð við afbrigðileg börn, en því er sannarlega ekki þannig varið. Í lögum um fræðslu barna nr. 34 frá 29. apríl 1946 er í II. kafla laganna, 5. gr., talað um, að börn skuli undan þegin almennri skólagöngu, ef þau skorti hæfileika til að stunda nám eða hafa eigi heilsu eða önnur líkamleg skilyrði til þess. En í 6. gr. segir, að þeim börnum, sem svo er ástatt um, skuli séð fyrir vist í skóla eða stofnun, sem veitir þeim uppeldi og fræðslu við þeirra hæfi. Þarna er sem sé lögð á sú skylda, að stofna skuli sérstakar stofnanir eða skóla til að veita slíkum börnum fræðslu. Í lögum um gagnfræðanám frá 7. maí 1946 eru alveg hliðstæð ákvæði. Þar er í 15. gr. III. kafla talað um, að unglingar skuli vera undanþegnir almennri skólagöngu, ef þannig stendur á, að þeir geta ekki stundað hana vegna líkamlegra eða andlegra annmarka. En í 17. gr. segir, að slíkum unglingum skuli séð fyrir vist í skóla eða stofnun, sem veitir þeim uppeldi og fræðslu við þeirra hæfi. Í lögum um verndun barna og ungmenna frá 30. apríl 1966 segir svo í 39. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Þegar þörf krefur, skulu sveitarfélög, eitt eða fleiri saman, setja á stofn og reka eftirtalin heimili eða stofnanir: a) Til að annast uppeldi og ef þörf krefur fræðslu þeirra barna, sem eru frá heimilum, er vanrækja svo uppeldishlutverk sitt, að varhugavert er fyrir börn að dveljast þar. b) Til að annast uppeldi og ef þörf krefur fræðslu gáfnasljórra eða andlega vanþroska barna. c) Til að annast uppeldi og fræðslu barna, sem að dómi skólalæknis hafa ekki heilsu eða önnur líkamleg skilyrði til að stunda venjulegt skólanám. Ríkissjóður greiðir hluta af stofn- og rekstrarkostnaði þeirra heimila og stofnana, sem um getur í 3. mgr., eftir sömu reglum og gilda um byggingu og rekstur skóla skyldunámsstigsins. Barnaverndarráð skal beita sér fyrir samstarfi tveggja eða fleiri sveitarfélaga um stofnun og rekstur slíkra heimila, þar sem aðstæður leyfa.“ Þessi dæmi, sem ég hef hér rakið, sýna, að það skortir ekki lagaheimildir. Það sem á hefur skort, eru hreinlega framkvæmdir. Það hefur skort, að menn hafi framfylgt þeim ákvæðum, sem standa í gildandi lögum og hafa staðið í gildandi lögum núna í aldarfjórðung. Stjórnarvöld hafa hreinlega ekki haft áhuga eða getu til að framkvæma nauðsynlegar aðgerðir á þessum sviðum. og hefði vissuleg verið mjög ánægjulegt, ef sá hv. flm., sem talaði hér áðan, hefði beitt áhrifum sínum, sem eru mikil, á flokksbræður sína, meðan þeir sátu hér í ríkisstj. í meira en áratug. En því miður minnist ég þess ekki að hafa orðið var við það frumkvæði frá þessum hv. þm. Að því er varðar fjölfötluð börn, þá hefur verið fjallað um það vandamál núna að undanförnu, og ég vildi gjarnan rekja það örlítið nánar. Árið 1970 hafði sjálfskipuð nefnd fagmanna gert tillögur um stofnun skólaheimilis fyrir fjölfötluð börn til menntmrn. En mér er ekki kunnugt um, að nokkur viðbrögð hafi orðið hjá menntmrn. á þeim tíma. Í febrúar á síðasta ári kallaði ráðuneytisstjóri heilbrmrn., Páll Sigurðsson, saman fjölmennan fund um málefni fjölfatlaðra barna. Nefnd var sett niður til að huga að málinu. Hún skilaði bráðabirgðayfirliti um 20 börn á skólaaldri og 17 börn undir skólaskyldualdri ásamt áætlun um húsnæðisþörf, stofn- og rekstrarkostnað skólaheimilis fyrir fjölfötluð börn, og þessari skýrslu skilaði hún til heilbr.- og menntmrn. í árslok á síðasta ári, þ.e. um síðustu áramót. Í nefndinni áttu sæti Sævar Halldórsson barnalæknir, Gylfi Baldursson sálfræðingur, Eva Júlíusdóttir félagsráðgjafi, Jónína Guðmundsdóttir sjúkraþjálfi og Þorsteinn Sigurðsson sérkennslufulltrúi. Í nóvember 1971 lagði Þorsteinn Sigurðsson sérkennslufulltrúi fram tillögu og grg. um sérkennslumiðstöð ríkisins, eins og hv. flm. vitnaði hér í áðan, en hann las alllangan kafla úr þessu áliti. Þar er gert ráð fyrir því, að málefni fjölfatlaðra barna verði ekki afgreidd sem einangrað verkefni, heldur að stofnuð verði sérkennslumiðstöð, þar sem afbrigðileg börn fái kennslu í einni og sömu stofnuninni til að nýta sem bezt þá starfskrafta, sem tiltækir eru, bæði sérfræðinga og aðra, svo og húsnæði. Samband ísl. barnakennara hefur fjallað um þessa tillögu og sent áskorun til þeirra yfirvalda ríkis og sveitarfélaga, sem málefni afbrigðilegra barna og unglinga heyra undir, að taka tillögu þessa til gaumgæfilegrar athugunar og sameinast um að hrinda henni í framkvæmd. Þetta mál var einnig tekið fyrir í borgarstjórn Reykjavíkur, og þar var samþykkt að óska eftir því við menntmrn. og heilbrmrn., að þau tilnefndu fulltrúa af sinni hálfu til viðræðna við fulltrúa Reykjavíkurborgar um fyrirkomulag og hugsanlega samvinnu um rekstur kennslustofnana fyrir börn, sem ekki eiga samleið með öðrum í námi. Og síðan í desember hafa fulltrúar þriggja þessara aðila haft þetta verkefni með höndum, en til þess hafa verið skipuð Þorsteinn Sigurðsson sérkennslufulltrúi frá menntmrn., Jónas B. Jónsson fræðslustjóri frá Reykjavíkurborg og Adda Bára Sigfúsdóttir aðstoðarmaður ráðh. frá heilbrmrn. Snemma á þessu ári ræddi nefndin við Sævar Halldórsson um fjölfötluðu börnin og þarfir þeirra, og jafnframt voru hafnar viðræður við Brand Jónsson skólastjóra Heyrnleysingjaskólans um leigu á húsnæði gamla skólans í Stakkholti til kennslu og heimavistar fyrir nokkur fjölfötluð börn. Jafnframt var snemma á þessu ári skrifað bréf til Bryndísar Víglundsdóttur sérkennara, sem dvelst í Bandaríkjunum, en hún er sérfræðingur á þessu sviði, og hún var beðin að taka að sér kennslu fjölfatlaðra nemenda. Síðan fjallaði nefndin áfram um þetta mál og 2. apríl var rætt aftur við Brand Jónsson um þetta húsnæði, sem ég minntist á áðan, húsnæði gamla skólans í Stakkholti, Heyrnleysingjaskólans, og húsnæði til bráðabirgða starfseminnar var fest. Það er gert ráð fyrir því, að Bryndís Víglundsdóttir flytjist heim í sumar, og þá mun verða haldið áfram viðræðum við hana um, að hún taki að sér forstöðu fyrir kennslustarfsemi í þágu fjölfatlaðra barna. Nú um þessar mundir starfa þeir Sævar Halldórsson og Þorsteinn Sigurðsson að tillögugerð um nemendur og kostnaðaráætlun um starfið næsta vetur. Hins vegar vil ég leggja á það ríka áherzlu, að ég tel þessar ráðstafanir aðeins vera bráðabirgðalausn, en að hugmyndirnar um sérkennslumiðstöð ríkisins sé sú endanlega lausn, sem við eigum að stefna að. Þar er um að ræða mjög víðamikið verkefni og vafalaust dýrt verkefni einnig, og það verður að leggja á ráðin mjög vandlega um það, hvernig þeirri stofnun verði háttað. En ég tel alveg hiklaust, að við eigum að stefna að því að koma á þannig stofnun með deildum fyrir margar tegundir afbrigðilegra barna. Það, sem torveldar framkvæmdir á þessu sviði, er ekki skortur á lagafyrirmælum, eins og ég gat um í upphafi, heldur hitt, að unnið sé að þessu á jákvæðan hátt, eins og nú er verið að gera, og síðan mun vafalaust verða leitað til Alþ. um þá fjárhagslegu fyrirgreiðslu, sem slíkri starfsemi fylgir, því að þetta verður án efa kostnaðarsamt. Mér þótti rétt að gera grein fyrir þessu, að þetta mál hefur að undanförnu verið í athugun og undirbúningi. Í fyrsta lagi að bráðabirgðalausn í þágu fjölfatlaðra barna núna og enn fremur að þeirri stærri og víðtækari lausn, sem ég gat um.



Herra forseti. Á þskj. 317 hef ég leyft mér að flytja svofellda till. til þál. um Hafsbotnsstofnun Sameinúðu þjóðanna: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga nú þegar möguleika á því að fá væntanlegri Hafsbotnsstofnun Sameinuðu þjóðanna ákveðinn samastað á Íslandi.“ Hnöttur okkar er þakinn sjó að tæpum 3/4 hlutum, jarðlendið þekur aðeins rúman 1/4 hluta hans. Með þeirri öru þróun vísinda, sem átt hefur sér stað í heiminum síðustu áratugina, hafa skapazt möguleikar til þess að kanna að nokkru þau verðmæti, sem eru á og undir hafsbotni. Þau verðmæti eru geysimikil og mörg lík þeim, er finnast hér á jörðu og í jörðu, svo sem málmar, olíur, gas o.fl. Nýjasta tækni gerir og kleift að vinna þessi verðmæti á sífellt meira dýpi. Framsýnir leiðtogar og vísindamenn víða um heim sjá í þessari framvindu mála möguleika til þess að bæta kjör fólks víða um heim með vinnslu þessara verðmæta. Eru þá ekki sízt hafðar í huga þarfir þeirra mörg hundruð milljóna manna, sem þróunarlöndin byggja og lifa margir hverjir við hin mestu eymdarkjör. Sameinuðu þjóðirnar, samtök 133 þjóða, hafa fyrir nokkru tekið mál þetta upp, og þegar er hafið markvisst starf á þeirra vegum í þá stefnu að nýta auðlindir hins alþjóðlega hafsbotnssvæðis íbúum þróunarlandanna fyrst og fremst til hagsbóta. Fyrsta atriðið í þessu sambandi er að fá hið alþjóðlega hafsbotnssvæði skilgreint og víðáttu þess ákveðna að alþjóðalögum. Það er eitt af aðalverkefnum þeirrar hafréttarráðstefnu, sem kveðja á saman á næsta ári að öllu forfallalausu. Þetta er mikið og erfitt verk, því að forsenda þess, að svo geti tekizt, er að þjóðréttarleg samþykkt fáist um hámark víðáttu fiskveiðilandhelgi strandríkja á ráðstefnunni. Við Íslendingar þekkjum vel til þessa mikla vandamáls. Annað atriði er að fá samþykktar reglur um nýtingu alþjóðlega hafsbotnssvæðisins og koma á fót stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna, sem færi með yfirstjórn vinnslu auðæfa þess. Í umræðum þeim, sem fram hafa farið í hafsbotnsnefnd Sameinuðu þjóðanna undanfarin misseri, hefur að jafnaði verið út frá því gengið að koma Hafsbotnsstofnun Sameinuðu þjóðanna, United Nations Sea Bed Authority, á laggirnar sem fyrst. Yrði hlutverk hennar að fara með málefni hins alþjóðlega hafsbotnssvæðis, sem ég hef áður lýst, í umboði Sameinuðu þjóðanna, þ.e. að sjá um, að þeim alþjóðasamningum, sem samþykktir verða um vinnslu auðlinda svæðisins, verði framfylgt, annast e.t.v. sjálf einhverja vinnslu þeirra, gefa út vinnsluleyfi til einstakra ríkja og fá settar reglur til þess að koma í veg fyrir mengun sjávar o.s.frv. Nokkrar deilur hafa staðið um það á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, hversu víðfeðmt valdsvið stofnunar þessarar skuli vera, og aðhyllast flest þróunarríkin, að það verði mjög víðtækt og vald hennar mikið, t.d. aðhyllast þau flest, að stofnunin vinni að mestu leyti sjálf þau auðæfi af hinu alþjóðlega hafsbotnssvæði, sem þar eru fyrir. En iðnaðarríkin í Evrópu, Bandaríkin og fleiri vilja hins vegar ganga skemmra í þessum efnum. og hefur verið um þetta nokkuð mikið deilt. Á þessu stigi mála verður ekkert fullyrt um. hvað ofan á verður í þessu efni, og ekki verður heldur sagt með vissu nú, hvenær stofnun þessi kemst á laggirnar. Þó telja flestir það sennilegt, að það verði á þessum ný byrjaða áratug. Með till. þeirri, sem ég hef hér flutt, er lagt til, að Alþ. samþykki að skora á hæstv. ríkisstj. að hefjast nú þegar handa um að reyna að fá stofnun þessa hingað til Íslands. Að mínu viti eru verulega miklir íslenzkir hagsmunir bundnir því, að þetta megi takast. Augljóst er, að stofnun þessi verður, er tímar líða fram, voldug og stór. Hjá henni mun væntanlega starfa fjöldi innlendra og erlendra vísindamanna auk annars starfsfólks, sem gæfi miklar gjaldeyristekjur í þjóðarbú okkar, verði stofnun þessi staðsett hér á landi. En auk þessa og það, sem er meira virði er, að hér mundi rísa alþjóðleg rannsóknarstöð í fremstu röð, sem legði línur um skynsamlega nýtingu hafsbotnsins og um nýtingu auðæfa sjávarins og hverjir eiga meira undir skynsamlegum vinnubrögðum í þeim efnum, en einmitt Íslendingar, sem byggja afkomu sína á sjávarafla meira en nokkur önnur þjóð í heiminum? Þetta er svo augljóst mál, að ég eyði ekki tíma hv. þm. til þess að fjalla um þetta atriði mörgum orðum. Í síðasta mánuði var frá því skýrt í fjölmiðlum. að Sameinuðu þjóðirnar hefðu farið þess á leit við rétta aðila á Íslandi, að Íslendingar tækju að sér að hýsa þá deild væntanlegs háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem vinnur að rannsóknum á auðlindum hafsins. Gert er ráð fyrir, að till. um stofnun þessa háskóla verði lagðar fyrir næsta allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, sem hefst í haust. Uppbygging háskóla þessa yrði tvíþætt. Annars vegar yrði þar svo kölluð aðaldeild, þar sem sæti stjórn skólans, er skipulegði störf undirdeilda og safnaði á einn stað niðurstöðum af rannsóknarstarfsemi þeirra. Hins vegar mundu starfa þar á vegum skólans undirdeildir, sem ynnu að sérstökum rannsóknarverkefnum. Við staðsetningu þessara undirdeilda yrði leitazt við að finna þeim samastað þannig, að þær gætu starfað í samvinnu við stofnanir, er ynnu að skyldum verkefnum. Hafsbotnsstofnun Sameinuðu þjóðanna á m.a. að gera slíkt, og er beiðni þessi því beint innlegg með umsókn frá okkur Íslendingum, ef af verður, um að freista þess að fá Hafsbotnsstofnun Sameinuðu þjóðanna hingað. Auk þess tel ég, að skilyrði séu sérstaklega góð hér á landi til hvers kyns rannsókna á lífinu í hafinu. Ef svo vel tækist til, að hægt væri að fá hingað Hafsbotnsstofnun Sameinuðu þjóðanna og deild þá úr háskóla Sameinuðu þjóðanna, er ég var að lýsa, þá skapaðist hér alþjóðleg rannsóknarstofnun, sem veitti aðstöðu á sínu sviði, sem hvergi annars staðar fyrirfyndist í heiminum. Hingað mundu sækja þekktir vísindamenn hvaðanæva að, og með hjálp þeirra mundum við skapa okkur þau vopn, er bezt mættu okkur duga í þeirri landhelgisbaráttu, sem við munum heyja í framtíðinni. Auk þess yrði héðan stjórnað vinnslu verðmæta hafsbotnsins, sem eins og ég hef áður greint frá gæti orðið undirstaða bættra lífskjara fátækasta fólksins í heiminum. Af slíkri starfsemi hefði Ísland bæði hag og mikla alþjóðlega sæmd. Ég legg til, herra forseti, að umr. um þáltill. þessa verði frestað og henni vísað til hv. allshn. og læt ég þeirri till. fylgja þá ósk, að hv. n. afgreiði till. við fyrsta tækifæri.



Herra forseti. Við eigum nokkrir þm. brtt. við þessa þáltill., og hún fjallar um, að tillgr. breytist þannig, að skorað verði á hæstv. ríkisstj. að láta fara fram könnun á því, hvar hagkvæmast sé að gera varaflugvöll fyrir millilandaflug. Niðurstöður þessarar könnunar verði svo lagðar fyrir Alþ. svo fljótt sem verða má. Við erum að sjálfsögðu fylgjandi því, að athugun fari fram á því flugvallarstæði, sem nefnt er í þáltill., eins og hún liggur fyrir. Við álitum, að nauðsynlegt sé, að það fari einnig fram könnun á öðrum möguleikum, sem kunni að vera fyrir hendi og það sé skynsamlegra fyrir Alþ. að álykta í þá stefnu, að ríkisstj. láti fara fram könnun á öllum þeim leiðum, sem þarna koma til greina, og gerður verði samanburður á þeim. Vonumst við eftir því, að hv. n. vilji taka þetta viðhorf okkar til skoðunar. Því er ekki að leyna, að það eru þm. af Austurlandi, sem flytja þessa þáltill. og þá með það fyrir augum m.a. að skoðað verði, hvort til greina komi, að slíkur flugvöllur ætti að vera á Austurlandi, á Egilsstöðum, en við viljum, að í þessu efni ráði það, sem bezt verður talið fyrir heildina.



Herra forseti. Ég kvaddi mér aðeins hljóðs vegna þess, að sá hv. varaþm., sem flutti þessa till. og þá sat hér á þingi sem varamaður minn, er nú ekki hér. Það er að sjálfsögðu frá mínu sjónarmiði eðlilegt, að ýmsir möguleikar séu athugaðir, en ég hygg, að flm. till. hafi nú einkum haft í huga þann stað, sem mest hefur verið rætt um sem varaflugvallarstæði fyrir millilandaflug. sem er Aðaldalur í Suður-Þingeyjarsýslu. En á þeim stað er talið, að sé mjög hentugt flugvallarstæði vegna þess að þar er þannig jarðlag. Flugvöllurinn í Aðaldal er á hrauni, föstum grundvelli, og aðstaða til aðflugs er talin mjög góð. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram hér, því að þetta mun nú einkum hafa vakað fyrir hv. flm. till. og það hefur oft komið fram á Norðurlandi í umræðum um þessi mál og einnig umræðum hér syðra, þar sem málin hafa verið rædd af sérfróðum mönnum, að þessi staður muni vera e.t.v. öðrum stöðum hentugri í landinu sem staður fyrir varaflugvöll fyrir alþjóðaflug. Annað ætla ég ekki um þetta að segja. En ef þetta fer til n., sem ég á sæti í, sem flm. mun hafa lagt til, þá mun hún að sjálfsögðu athuga þá brtt. sem hefur komið fram.



Herra forseti. Till., sem hér liggur fyrir til framhaldsumr. á þskj. 74, um útgáfu handbókar fyrir launþega, hefur verið til meðferðar hjá allshn. N. leitaði umsagnar nokkurra aðila um þetta mál. Í umsögn frá Alþýðusambandi Íslands kom það fram, að á vegum þess eða Menningar- og fræðslusambands alþýðu væri starfandi nefnd, sem ynni að útgáfu handbókar slíkrar sem till. fjallar um, og væri að því stefnt, að bókin gæti komið út á næsta hausti. Að athuguðum þessum upplýsingum virtist n., að allvel mundi vera fyrir þessu máli séð og að það væri í góðum höndum, þar sem er Alþýðusamband Íslands, og varð n. sammála um það að leggja til, að málinu yrði vísað til ríkisstj., og kemur þá að sjálfsögðu til mála, eins og stundum á sér stað, þegar gefin eru út rit í almannaþágu, að einhver stuðningur yrði veittur til þessarar útgáfu Alþýðusambandsins eða Menningar- og fræðslusambands alþýðu. N. leggur til, að málinu verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 365 till. til þál. um staðarval og flutning ríkisstofnana út um land. Meginefni till. er, að Alþ. kjósi nefnd til að gera heildarúttekt og könnun þessa máls, og þar með, að grundvöllur skapist fyrir því, að löggjafarsamkunda þjóðarinnar geti mótað sér heildarstefnu á þessu sviði. Því miður hefur það verið svo fram til þessa, að fram hafa eingöngu komið tillögur og hugmyndir um staðarval einstakra stofnana úti um land. Þær hafa verið ræddar hér á hv. Alþ. og menn hafa skipzt á skoðunum um gildi þeirra, en árangurinn hefur því miður orðið sáralítill og jafnvel þótt sumar þær tillögur yrðu samþykktar, er lítil trygging fyrir því, að þær fælu í sér þá leið, sem að athuguðu máli yrði talin heppilegust fyrir heildarþróun byggðar í landinu, og um leið tryggt, að umræddar stofnanir þjónuðu jafnframt upprunalegu hlutverki sínu með hliðstæðum árangri og þær væru staðsettar á höfuðborgarsvæðinu. Flestar nágrannaþjóðir okkar hafa þegar valið veigamiklum ríkisstofnunum stað utan höfuðborganna til þess að hafa með þeim hætti áhrif á þróun byggðar í viðkomandi löndum. Þar má m.a. benda á Norðurlöndin, t.d. Noreg og Svíþjóð. Víðtækar athuganir hafa farið fram í þessum löndum á því, hvernig ná megi sem mestum árangri í þessu efni án þess að veikja um leið hæfni stofnananna til þess að veita öllu landsfólkinu þjónustu sína. Ég tel einsætt að kynna sér sem bezt þá reynslu, sem fengizt hefur af þessari viðleitni meðal þjóða, sem okkur eru skyldastar og eiga við mjög hliðstæð vandamál að glíma og við í byggðamálum. Þess vegna er sérstaklega að þessu vikið í tillögunni. Ég vil vekja sérstaka athygli hv. þm. á því, að vandamál byggðaröskunarinnar og úrræði til þess að bæta þar úr eru víðast efst á baugi í nágrannalöndum okkar við hliðina á svo nefndum menganarvandamálum. Hér á landi hefur skilningur aukizt mjög á því, að við Íslendingar þurfum einnig að hyggja að þessum málum, og fyrstu mikilvægu skrefin í þessa átt hafa þegar verið stigin hér á landi með gerð og framkvæmd byggðaáætlana og stofnun Atvinnujöfnunarsjóðs, sem nú hefur hlotið nafnið Byggðasjóður og vonandi ber það nafn með rentu. Allt um það er ég þeirrar skoðunar, að fáir geri sér ljóst, hver þáttaskil eru nú í byggðamálum á Íslandi. Fyrr á árum var okkur nauðsyn á að eignast öfluga höfuðborg. Þótt fólksflutningar hingað til Reykjavíkur hafi verið mikil blóðtaka fyrir landsbyggðina á þessum árum, má til sanns vegar færa, að þeir flutningar hafi stuðlað að því, að við eignuðumst nægilega fljótt öfluga miðstöð atvinnulífs, menningar og lista, viðskipta og þjónustu fyrir allt landið, sem auðvitað er grundvallarskilyrði fyrir sjálfstæða þjóð, sem lifir nútímalífi. Nú býr á hinn bóginn rúmlega helmingur þjóðarinnar hér á höfuðborgarsvæðinu og í næsta nágrenni. Þótt dregið hafi úr aðflutningum frá landsbyggðinni s.l. áratug frá því, sem áður var, halda þeir samt áfram með geigvænlegum hraða. Nú skapa þessir aðflutningar og hraðstækkun þéttbýlisins verulegan vanda hér á höfuðborgarsvæðinu, sem er dýr úrlausnar. Má þar m.a. nefna umferðarvanda, eins og t.d. á Kópavogshálsi. Fleira mætti nefna, svo sem skort á bílastæðum í miðborginni, frárennslis- og vatnsöflunarvandamál, sem fara ugglaust að vaxa mjög með meiri vexti borgarsvæðisins. Úti um land skapar svo brottflutningur fólksins þaðan einnig vandamál. sem eru þjóðfélaginu dýr. Mannvirki og auðlindir þjóðarinnar nýtast verr en skyldi vegna þeirra, og það, sem enn þá alvarlegra er, aðstaðan til blómlegs atvinnulífs, félags-, heilbrigðis- og menningarlífs versnar, eftir því sem byggðin grisjast af fólki í viðkomandi landshlutum. Það er því orðin bláköld staðreynd fyrir alla þá, sem gera sér grein fyrir, hvað er að gerast í íslenzkum byggðamálum, að verði ekki að gert, mun áframhaldandi byggðaröskun kosta þjóðina óhugnanlega mikið. Hún kostar mikið í beinhörðum peningum og ekki síður í félagslegum og menningarlegum verðmætum, sem ekki verða metin til fjár. Þetta eru sannindi, sem aðrar þjóðir hafa opnað augu sín fyrir. Þetta sama er að gerast meðal þeirra, og fyrir þessu þurfum við Íslendingar að opna augu okkar enn betur en orðið er í verki, áður en það er orðið of seint. Við skulum minnast þess, að áður fyrr var eins konar varaforði af fólki í sveitum landsins, ef svo mætti að orði komast. Með vélvæðingunni í landbúnaðinum losnaði þaðan vinnuafl, sem fluttist m.a. til bæja og þorpa úti um land og stuðlaði að vexti þeirra, þótt margir hyrfu á brott til höfuðborgarsvæðisins. Nú er enginn slíkur fólksforði í sveitum landsins. Þvert á móti skortir þar víða nægan fólksfjölda til þess að mynda þar félagslegt samfélag, sem nútíma mannlíf krefst. Þetta er ekki ómerkasta röksemdin fyrir því, að nú eru sannarlega óvefengjanlega þáttaskil í byggðamálunum á Íslandi, sem bregðast þarf hart við næstu ár, ef það á ekki að verða um seinan. Ástæðan fyrir því, að flestar þjóðir hafa lagt sig í framkróka um að velja ríkisstofnunum stað utan höfuðborgarsvæðisins, er fyrst og fremst sú, að viðkomandi stjórnvöld gera sér grein fyrir einni meginorsök byggðaröskunarinnar. Hún er sú, að vélvæðingin leysir vinnuafl af hólmi í frumframleiðslugreinum, en sú aukna verkaskipting, sem nauðsynleg er í nútíma þjóðfélagi, krefst stóraukinnar þjónustu, sem bæði einkaaðilar láta í té og einnig opinberir aðilar. Því er reynslan sú, að í öllum þjóðfélögum, sem eru í framþróun, fækkar fólki hlutfallslega í frumframleiðslugreinum, en fjölgar í iðnaðar- og þjónustugreinum atvinnulífsins. Áhrifin af þessari óhjákvæmilegu atvinnuþróun á byggð í löndum, sem eru á framfarabraut, eru augljós. Frumvinnslugreinarnar eru eðlilega fyrst og fremst stundaðar í strjálli byggðum, en iðnaður og þjónusta þurfa helzt sem öflugast þéttbýli til þess að þrífast. Þær breytingar, sem framfarirnar krefjast í atvinnuháttum, hafa því í för með sér óumflýjanlega byggðaröskun, ef ekki er að gert. Ein þeirra ráðstafana, sem koma til greina til þess að vega hér upp á móti og stuðla að eðlilegri þróun fólksfjölgunar á byggðasvæðum úti um land, er að auka vaxtarskilyrðin fyrir þjónustu atvinnugreinar á þeim stöðum í viðkomandi landshlutum, sem vel eru til þess fallnir. Því skiptir það auðvitað miklu máli fyrir þróun byggðarinnar, hvar opinber þjónustufyrirtæki eru staðsett í landinu. Það er í rauninni kaldhæðni örlaganna, að séu ríkisstofnanir, sem blása út, eins og hv. þm. er bezt kunnugt, allar staðsettar á höfuðborgarsvæðinu, þá stuðlar jafnvel landsbyggðarfólkið sjálft að því að auka byggðaröskunina. Allir landsmenn borga ríkisstarfsmönnum laun. Hið viðamikla og vaxandi ríkisbákn tekur ekki bara til sín fólk, sem sumpart flyzt til höfuðborgarinnar til þess að njóta þess fjölbreytta starfsvals og öryggis, sem þetta bákn veitir, heldur eru því líka greidd laun að hluta af því fólki, sem enn byggir önnur svæði landsins, stundum við kröpp kjör á sviði samgangna, félags- og menningarmála. Út úr framangreindum vítahring byggðaröskunarinnar, sem öllum landsmönnum er til stórtjóns, ætti að vera samstaða bæði þm. landsbyggðarinnar og Reykjavíkur að brjótast. Þetta verður m.a. að gerast með því að velja sumum ríkisstofnunum stað úti um land og stuðla með þeim hætti að aukinni fjölbreytni þar í atvinnu- og menningarlífi og traustari byggð, eins og í till. segir. Slíkar stofnanir efla þá staði, sem þeim er valinn staður á, og nærliggjandi byggðir um leið sakir þeirra heildaráhrifa á samgöngu-, félagsog heilbrigðismálakerfi landshlutans, sem þessar ráðstafanir hefðu í för með sér. Að mínum dómi þarf að framkvæma slíka stefnu um staðarval ríkisstofnana úti um land að athuguðu máli, þannig að sem beztur heildarárangur náist. Finna þarf samtímis þá lausn, sem tryggir, að staðarval ríkisstofnana hafi sem mest heildaráhrif á byggðaþróun landshlutans og landsins alls, en jafnframt, að þær þjóni vel upprunalegu hlutverki sínu fyrir alla landsmenn. Í þessu sambandi er rétt að undirstrika, að ríkisstofnanir eru mjög misjafnlega fallnar til flutnings út um land, ef svo mætti að orði kveða. Gát þarf að hafa á, að viðkomandi stofnun slitni ekki úr tengslum við aðrar stofnanir hins opinbera eða einkaaðila, sem brýn þörf er á, að hafi sem nánasta samvinnu. Þótt hér sé um að ræða staðreynd, sem sjálfsagt er að horfast í augu við, er ekki þar með sagt, að ekki séu fjölmargar stofnanir, sem almenningur á Íslandi kostar og geta verið staðsettar á hagkvæmum stöðum úti á landsbyggðinni. Samt sem áður er hér vikið að atriði, sem enn styður þá till., að málið fái heildarkönnun í þar til kjörinni þingnefnd, sem leggi till. sínar fyrir næsta reglulegt Alþingi. Herra forseti. Ég tel vart ástæðu til þess að lengja fremur en orðið er framsögu fyrir þessari till., ekki sízt vegna þess, hve mörg mál hafa komið hér fyrir þetta þing á þessu sviði. Ég vil þó leggja áherzlu á, að eðli málsins samkv. hef ég fjallað eingöngu um staðarval ríkisstofnana úti um land sem aðgerð til þess að hafa áhrif á búsetuþróun í landinu. Það merkir að sjálfsögðu ekki, að hér sé um að ræða einu mikilvægu ráðstöfunina, sem stjórnvöld geta gripið til í þessu skyni. En nú er hér vart staður né stund til að fjalla um aðrar veigamiklar aðgerðir, sem hafa orðið og geta orðið í auknum mæli til þess að stuðla að hagfelldri byggðaþróun fyrir alla landsmenn, hvar sem þeir búa á landinu. Að lokum vil ég endurtaka, að það, sem fyrir mér vakir með þessum tillöguflutningi, er fyrst og fremst að hvetja til þess, að Alþ. kanni í heild, hvaða rök hnígi að staðarvali ríkisstofnana úti um land og hverjar þær ríkisstofnanir séu, sem hagkvæmt væri að velja þar stað eða flytja þangað. Í kjölfar þeirrar könnunar vænti ég þess, að Alþ. hafi eigi síðar, en á næsta þingi, tækifæri til að samþykkja staðarval ákveðinna ríkisstofnana á ákveðnum stöðum sem lið í þeirri viðleitni að stýra á hagkvæman hátt byggðaþróun í landinu. Það yrðu fyrstu tilraunirnar hér á landi til þess að hafa heildaráhrif á byggðaþróunina með staðarvali eða flutningi ríkisstofnana út um land á hliðstæðan hátt og nágrannaþjóðir okkar hafa þegar gert



Herra forseti. Ég kvaddi mér nú eiginlega ekki hljóðs til þess að ræða sérstaklega um þessa till., sem hér er til umr., en margt af því, sem hv. frsm. sagði, get ég gert að mínum orðum. En ég vil spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forseta, hvort hann leyfi það, að 20. mál á dagskrá, sem er till. um svipað efni, verði rætt með þessari till. Ég teldi rétt, að þær færu báðar til sömu nefndar og yrðu ræddar í einu.

Já, það er heimilt.

Þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að mæla hér með nokkrum orðum fyrir till., sem ég hef flutt á þskj. 370 um aðsetur ríkisstofnana og embættismanna með tilliti til landsbyggðar. Þessar till., sem flutt hafa hv. samþm. minn, 5. þm. Norðurl. e., og ég, komu fram svo að segja samtímis, en það hefur ekki orðið úr því, að við ræddum saman um þetta mál áður, en ella má vel vera, að við hefðum getað orðið samferða um það að flytja eina till. En till. mín er þess efnis, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta fara fram og hraða endurskoðun á lagaákvæðum og ákvörðunum stjórnarvalda um aðsetur opinberra stofnana og embættismanna og leggja fram rökstuddar till. til breytinga með það fyrir augum að auka dreifingu starfseminnar um landið með hverju sem tök eru á og stuðla með því að viðhaldi og eflingu landsbyggðar. Enn fremur segir svo: „Gefa skal fulltrúum tilnefndum af landshlutasamtökum sveitarfélaga og Sambandi ísl. sveitarfélaga, einum frá hverjum þessara aðila, kost á að taka þátt í endurskoðuninni.“ Í till. minni er sem sé ekki gert ráð fyrir þingkjörinni nefnd, heldur að stjórninni verði falið að láta fara fram endurskoðun og að það verði gert í samráði við landshlutasamtökin, sem í reyndinni mundi að líkindum þýða það, að skipuð yrði nefnd tilnefnd af landshlutasamtökunum til þess að endurskoða þessi mál. Þessa till., sem ég nú flyt á þskj. 370, hef ég raunar flutt áður hér á hinu háa Alþingi. Það gerðist fyrir l4 árum eða árið 1958, og hún var mjög svipuð að efni til þessari till., sem hér liggur fyrir. En að því leyti sem hún er nú frábrugðin því, sem hún var fyrir 14 árum, stafar það af því, að landshlutasamtökin hafa nú tekið á sig fastara form, en þau þá höfðu gert. Í sambandi við þessa till., sem samþ. var á Alþ. 30. maí 1958, þá seint á árinu, skipaði þáv. hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, nefnd til þess að framkvæma það, sem í till. fólst, og voru í hana valdir menn úr ýmsum landshlutum. Þessi nefnd, sem almennt var kölluð Staðsetningarnefnd ríkisstofnana, kom alloft saman á næstu árum og ég ætla, að það hafi verið snemma á árinu 1962, sem hún skilaði áliti til þáv. ríkisstj. um málið. Í þessu áliti staðsetningarnefndarinnar voru nokkrar till. um flutning ríkisstofnana eða athugun á flutningi ríkisstofnana og í nál. var einnig lagt til, ekki ósvipað og hv. 5. þm. Norðurt. e. gerir nú, að sett verði föst nefnd til þess að vera ráðgefandi um þessi efni. Það var nú á áratugnum sem leið heldur lítið um framkvæmdir í þessum efnum, en á undanförnum árum höfum við tveir úr staðsetningarnefnd, sem sæti áttum á Alþ., hv. 2. þm. Sunnl. og ég, flutt sum af þessum málum í frv.-formi, sem nefndin gerði till. um í áliti sínu árið 1962. Þau mál hafa ekki hlotið afgreiðslu enn þá. Eitt af þeim málum var t.d. frv. til l. um verkfræðiráðunauta ríkisins í einstökum landshlutum, sem oftar en einu sinni hefur legið fyrir Alþingi. Þessi till., sem ég flyt nú, er sem sé í raun og veru endurtekning á till., sem flutt var fyrir 14 árum. En síðan hefur margt verið rætt um þessi mál og kannske vaxandi skilningur á nauðsyn þess að byggja landið, og vil ég nú vænta þess, að árangur verði meiri á næsta áratug en hann var á hinum síðasta. En ég vil leggja til, að þessari till. minni verði vísað til allshn. Ég tók ekki eftir, hvort hv. 5. þm. Norðurl. e. gerði till. um nefnd í sambandi við sína till., en eðlilegt fyndist mér, að þeim væri báðum vísað til sömu nefndar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 355 um fasteignaskráningu og fasteignamat, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja nú þegar fram á Alþ. frv. til l. um fasteignaskráningu og fasteignamat, sem tryggi áframhaldandi starfsemi á sama grundvelli og lagður var við gerð aðalmats fasteigna 1970.“ Eins og fram kemur í till., þá er lagt til, að ríkisstj. verði falið að leggja nú þegar fram á Alþ. frv. til l. um þetta efni, en satt að segja virðist það harla broslegt að vera að tala um að fela ríkisstj. ákveðin verk nú þegar, þegar slíkar till. hafa nú legið fyrir þinginu í nær 21/2 mánuð og verð ég að viðurkenna, að það eru mér mikil vonbrigði, að þessi till. hefur ekki fengizt rædd fyrr og ekki hafi verið gripið til einhverra ráðstafana, því að vissulega er fullt tilefni til. Samkvæmt núgildandi lögum um fasteignamat, sem eru nr. 28 frá 1963, skal fara fram aðalmat á fasteignum 15. hvert ár og samkv. þessum lögum lauk síðasta aðalmati á miðju ári 1970. Það hófst strax upp úr gildistöku þessara laga, og munu ýmsar matsnefndir þegar hafa hafið störf á því ári og sumar þeirra reyndar lokið vissum matsstörfum fyrir árslok 1965. Öllum störfum aðalmatsins eða matsnefnda, sem framkvæmdu þetta aðalmat, lauk, eins og fyrr segir, á miðju ári 1970 og þetta aðalmat tók gildi nú í árslok 1971. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þá augljósu staðreynd, að eignir, sem metnar voru fyrir 7--8 árum a.m.k. hafa af ýmsum ástæðum breytzt í verði, bæði vegna verðlags og eins hins, að sumar þessara fasteigna voru ekki að fullu byggðar og aðrar hafa síðan verið endurnýjaðar eða bætt við þær að kostum og gæðum. Þannig að það mat, sem fram fór á þessum tíma, er að mörgu leyti orðið úrelt í dag. Eftir að aðalmatinu lauk á miðju ári 1970, þá hafa að sjálfsögðu mjög margar byggingar risið og skipta þær ekki aðeins hundruðum heldur þúsundum um allt land. Þessar fasteignir hafa ekki verið metnar á sama grundvelli og aðalmatið, en samkv. lögum er gert ráð fyrir því, að fram fari millimat, sem framkvæmt er af sérstökum matsnefndum, svokölluðum úttektarmönnum, en það millimat er framkvæmt á allt öðrum grundvelli, á öðrum forsendum en aðalmatið. Af þessum ástæðum hefur þegar gætt mikils misræmis milli mats, sem framkvæmt er samkv. aðalmati og mats, sem framkvæmt er samkv. millimati. Þetta misræmi verður enn áþreifanlegra, þegar nú er gert ráð fyrir því, að fasteignamat sé lagt til grundvallar stórhækkuðum fasteignasköttum og þeir gerðir að mjög verulegum tekjustofnum hjá sveitarfélögum. Nú þegar á þetta reynir í fyrsta skipti, gjalddagi er ákveðinn 15. maí af fasteignasköttum á þessu ári, þá mun koma í ljós, ef ekkert verður að gert, mjög stórfellt misræmi á milli, ekki aðeins matsins, heldur líka þeirra skatta, sem lagðir eru á í samræmi við nefnd möt. Mér er tjáð, að í Reykjavík einni séu frá því að aðalmati lauk á miðju ári 1970 a.m.k. á annað þúsund íbúðir, sem byggðar hafa verið og eru annaðhvort ekki metnar eða metnar samkv. millimati, þ.e. annars konar mati en allur meginþorri fasteigna eða íbúða hér í Reykjavík sem annars staðar. Það er engum vafa undirorpið, að ef þetta viðgengst, þá mun þetta misræmi koma í ljós og mjög ganga á þá réttarvitund, sem allur almenningur hefur hvað snertir slíkar opinberar framkvæmdir og eins hvað snertir álagningu skatta. Af þessari ástæðu einni er augljóst mál, hversu þýðingarmikið er, að gripið sé föstum tökum fasteignamat og fasteignaskráning og það sett og gert á þann veg, að allir geti við unað, hvort sem okkur líkar við matið og hvort sem okkur líkar við skattana, þegar þeir eru á lagðir. Í umr., sem fram fóru hér um skattafrv. fyrr í vetur, voru bornar fram ýmsar fsp. til ráðherra um framkvæmd þessara mála og spurzt fyrir um, hvernig ríkisstj. hygðist haga þessu, hvort hún hygðist ekki kippa þessum hlutum í lag og hvernig yfirleitt hún hygðist framkvæma álagninguna og afla þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar voru til þess, að álagning gæti farið fram. Við þessum fsp: bárust engin svör og var helzt að heyra, að viðkomandi ráðh. væri lítið sem ekkert inni í þessu máli og gerði sér ekki ljóst það vandamál, sem við blasti. Í dag er kominn 11. apríl. Eftir rétt rúman mánuð er gjalddagi fasteignaskatta, 15. maí og eftir því sem fróðir menn telja og fyrir liggur, þá virðist næstum því útilokað, að sveitarfélög geti fengið upplýsingar frá fasteignamatsnefndum. svo að fullnægjandi sé og hægt sé að vinna úr þessum upplýsingum á þann veg, að hægt sé að leggja á skatta samkv. þeim. Má þar nefna t.d. þá samþykkt, sem gerð var með skattafrv., þar sem misjöfn álagning var gerð eða sett annars vegar á húsnæði undir atvinnu og hins vegar húsnæði fyrir íbúðir. Nú er það svo, að mjög margar eignir eru bæði notaðar til íbúðar og til atvinnurekstrar og þarna þarf mikla útreikninga og uppskiptingu, bæði á húsunum sjálfum og lóðunum og liggur fyrir, að það starfslið, þeir kraftar, sem fasteignamatsnefndir hafa yfir að ráða í dag, geta alls ekki sinnt þessu. Enn fremur þarf varla að taka fram. að lögin frá 1963 gera alls ekki ráð fyrir ýmsum þeim verkefnum, sem fyrir liggja samkv. nýjum frv. og samkv. þeim aðgerðum, sem nú eru fyrirhugaðar. Það væri því ástæða til þess að spyrja um það einu sinni enn, hvernig ríkisstj. hygðist framkvæma þessa hluti og harma ég það í því sambandi, að ekki skuli sjást hér hæstv. ráðh. við þessa umr. og er ekki að sjá, að neinn þeirra sjái ástæðu til að hlýða á þessar umr. hér inni í þingsalnum og er það kannske glöggt dæmi um þá virðingu, sem þeir sýna þeim málum, sem hv. þm. leggja hér fram og gera grein fyrir á þingi.  Það er deginum ljósara, að ef störfum Fasteignamats ríkisins verður ekki breytt til samræmis við þann starfsgrundvöll, sem lagður var við gerð aðalmatsins og hér hefur verið lýst, þá mun þessi mjög mikilvægi möguleiki glatast. Núgildandi lög skilgreina ekki ofan nefnd verkefni né heldur önnur þau, sem upp kunna að koma og gera verður ráð fyrir, að falli í verkahring fasteignamats. Eins og fyrr segir, þá eru þessi lög sett fyrir tæpum áratug og fasteignaskráning og fasteignamat hefur tekið miklum breytingum á þeim tíma, jafnframt því sem aukin tækni og vélakostur býður upp á aðra og fjölþættari úrvinnslu. Þetta hefur mönnum reyndar verið ljóst, enda hafa nefndir á vegum hæstv. rn. starfað að samningu frv. og mér er kunnugt um, að fyrir liggja drög að frv. til l. um fasteignamat og fasteignaskráningu og verð ég reyndar með tilliti til allra aðstæðna að lýsa undrun minni á því, að ekki skuli hafa verið gerð gangskör að því að leggja þetta frv. fram á þessu þingi og virðast ekki vera nein merki þess, að það sé í vændum. Nú hefur þessi till. mín legið hér fyrir þinginu, eins og fyrr segir, í 21/2 mánuð og það var gerð till. um, að þetta frv. yrði lagt fram nú þegar, en ekki bólar á neinu frv. Þess vegna er með tilliti til þessara aðstæðna, sem ég hef getið um, þeirra knýjandi aðstæðna, sem álagning fasteignaskatta gefur tilefni til, svo og hinna margvíslegu annarra hlutverka slíkrar stofnunar full þörf og full ástæða til þess að knýja enn á um, að slíkt frv. verði lagt fram sem allra fyrst, svo að eðlilegt framhald og full úrvinnsla eigi sér stað á því aðalmati, sem lauk á árinu 1970 og tók gildi 31. des. s. l.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 359 till. til þál., sem er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess, að unnt verði að mennta hérlendis ýmsa starfshópa heilbrigðisþjónustunnar, er nú verða að sækja nám sitt til útlanda. Um er að ræða ýmsa hópa heilbrigðistækna, svo og sjúkra- og iðjuþjálfara, félagsráðgjafa og sálfræðinga. Enn fremur að auka og bæta aðstöðu til kennslu hjúkrunarfólks.“ Ég lít svo á, að okkar ágætu heilbrigðisstofnanir nýtist oft ekki til fulls vegna skorts á sérhæfðu starfsfólki. Þetta kom m.a. greinilega í ljós fyrir um það bil tveim árum, þegar heilbrigðisstjórnin hugðist leigja hótel til dvalar fyrir langlegusjúklinga, svo að sjúkrahúsin gætu stytt biðlista sína. En eftir að ráðamenn sjúkrahúsanna höfðu rætt allar hliðar þessara mála, þá varð það niðurstaðan, að slík ráðstöfun mundi ekki koma að haldi, vegna þess að sjúkrahúsin gætu ekki annað örari umsetningu nema þau fengju aukið starfslið af sérhæfðu fólki og slíkt væri ekki til. E.t.v. er tilfinnanlegastur skorturinn á hjúkrunarkonum, bæði hjúkrunarkonum með almenna menntun og þá ekki síður hjúkrunarkonum sérmenntuðum. Af sérmenntuðum hjúkrunarkonum, sem skortir, mætti m.a. nefna sérmenntun í stjórnun, í hjúkrunarkennslu, í svæfingum, en sérmenntun í þessum greinum er tveggja ára nám. Þá þörfnumst við einnig sérmenntunar í eitt ár fyrir t.d. heilsuverndarhjúkrunarkonur, fyrir geðhjúkrun, fyrir barnahjúkrun, fyrir skurðstofuhjúkrun, fyrir röntgenhjúkrun o.s.frv. Þarna er því mikil nauðsyn á að skapa möguleika til framhaldsnáms fyrir hjúkrunarkonur. Ekki vil ég leyna því, að upphafið er þegar orðið til hér, en okkur vantar þessa aðstöðu í miklu ríkari mæli en nú er. Varðandi almenna menntun hjúkrunarkvenna koma tvær leiðir til greina. Í fyrsta lagi stækkun þess skóla, sem fyrir er, Hjúkrunarskóla Íslands og í öðru lagi stofnun nýs hjúkrunarskóla. Stækkun skólans, sem fyrir er, hefur verið margrædd og mikið ritað um þetta mál, en það gengur ekki né rekur og er ekki séð, að það muni á næstunni bera neinn árangur. Aftur á móti hefur Reykjavíkurborg á undanförnum árum haft til athugunar að stofna sérstakan skóla í sambandi við Borgarspítalann og er mér nú tjáð, að það mál sé komið mjög langt á veg, þannig að Borgarspítalinn sé í raun og veru reiðubúinn, þegar tilskilin leyfi fást, til þess að stofna hjá sér nýjan hjúkrunarskóla og vonast ég til, að því máli verði sinnt þannig, að eitthvað rætist úr þeim bráða skorti, sem við eigum við að búa í þessum efnum. En það eru ótal fleiri starfshópar, sem um er að ræða. Sjúkraþjálfarar og iðjuþjálfarar eru starfshópar, sem eru nú starfandi við flestar heilbrigðisstofnanir. Það sjúkrahús er ekki reist, varla elliheimili, sem ekki þarf á starfskröftum sjúkraþjálfara að halda, og í a.m.k. tvö ár hefur verið í undirbúningi hér á landi að skapa möguleika til kennslu sjúkraþjálfa og iðjuþjálfa. En það gengur ekki né rekur með þetta heldur og er mér þó tjáð, að Háskóli Íslands hafi tekið til alvarlegrar yfirvegunar að stofna deild, þar sem þessu fólki væri gefinn möguleiki til náms og er ekki vafi á því, að það er eina leiðin til þess að bæta úr þeim skorti, sem hér er nú. Við þurfum a.m.k. á 100 sjúkraþjálfurum að halda í þessu landi innan skamms, en höfum ráð á aðeins 20-30. Eins og ég sagði áðan, fer þörfin fyrir þetta fólk ört vaxandi með aukinni endurhæfingu og sama er reyndar að segja um ýmsa aðra sérmenntaða hópa innan endurhæfingarinnar, að skortur á þessu fólki háir öllum störfum á þessu sviði. Félagsráðgjafar og sálfræðingar eru enn fremur hópar, sem við þörfnumst mjög. Allir okkar félagsráðgjafar og sálfræðingar eru menntaðir erlendis og það er erfitt að ímynda sér, að þjóð, sem getur menntað og sérmenntað sína lækna, lögfræðinga og presta, geti ekki einnig menntað þessa starfshópa, sem ég er hér að ræða um. Þá þarf einnig að taka það til greina, að fjöldi af ungu fólki hefur hug á að komast í þetta nám. Það er svo, að við sumar verknámsdeildirnar, þar sem hjúkrunarsviðið er kjörsvið, er fjöldi af ungum stúlkum, sem hafa tekið þetta kjörsvið, en fá svo ekki aðstöðu til framhaldsmenntunar einmitt á sínu sviði og þetta er okkur mjög til haga. Ýmsa hópa heilbrigðistækna, sem mjög fer í vöxt að nota innan heilbrigðisþjónustunnar, er ýmist byrjað að mennta hjá okkur með mjög góðum árangri, eða þá að nauðsyn er að gera slíkt hið allra bráðasta. Eins og ég gat um áðan, þá verða okkar stofnanir ekki fullnýttar nema stóraukin menntun heilbrigðisstarfsfólks komi til. Varðandi sjúkra- og iðjuþjálfara, þá vil ég geta þess, að eins og ástandið er í dag, þá skortir okkur ekki húsnæði eða tæki til þess að þjálfa fólkið, en okkur skortir aðeins hið sérmenntaða starfsfólk. Það er mín skoðun, að Háskóli Íslands og Tækniskólinn í samvinnu við viðkomandi heilbrigðisstofnanir ættu að geta leyst þessa kennslu af hendi og þannig leyst mikinn vanda innan heilbrigðisþjónustunnar og gefið okkar unga fólki kost á auknu vali. Tillaga þessi er því ósk um, að ríkisstj. hraði athugun og rannsóknum í þessu nauðsynjamáli.

Heilbrrh: og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Í þessari till. er skorað á ríkisstj. eða henni er falið réttara sagt að gera ráðstafanir til þess, að unnt verði að mennta hérlendis ýmsa starfshópa heilbrigðisþjónustunnar, sem nú verða að sækja nám sitt til útlanda. Það eru svo nefndir heilbrigðistæknar svo og sjúkra- og iðjuþjálfar, félagsráðgjafar og sálfræðingar og enn fremur er ríkisstj. falið að auka og bæta aðstöðu til kennslu hjúkrunarfólks. Í tilefni af þessari till. þykir mér rétt að gera dálitla grein fyrir því, hvernig þessum málum er nú háttað hér á landi, ekki sízt vegna þess, að hv. flm. virtist ekki vera fullkomlega ljóst, hvernig þessum málum er nú háttað. Þetta heyrir eðli sínu samkvæmt bæði undir menntmrn. og heilbrmrn., en ég vil með örfáum orðum gera grein fyrir því, hvernig þessum málum er háttað í heild án tillits til þess, undir hvort rn. það heyrir. Eins og hv. flm. tók fram, þá er mikill skortur hér á hjúkrunarfólki. Samt hefur verið starfandi hér Hjúkrunarskóli Íslands um 40 ára skeið og hefur hann alls brautskráð næstum því 1.000 hjúkrunarkonur. Hann tekur a móti nemendum tvisvar á ári og þar hafa verið 33-45 nemendur hverju sinni. Aðsókn að skólanum er mikil og fer stöðugt vaxandi. Námstími er þarna þrjú ár, en inntökuskilyrði er gagnfræðapróf eða landspróf miðskóla. Í reglugerð um framhaldsdeildir gagnfræðaskóla er gert ráð fyrir hjúkrunarkjörsviði og hafa nokkrir skólar haft það svið undanfarin ár. Nemendur með próf frá hjúkrunarkjörsviði hafa forgangsrétt til inngöngu í Hjúkrunarskóla Íslands umfram umsækjendur með annað jafnlangt undirbúningsnám. En þessi skóli annar engan veginn að útskrifa það hjúkrunarlið, sem við þurfum á að halda og þess vegna hefur, eins og hv. flm. gat um, verið um það rætt að undanförnu, hvort ekki væri tímabært, að stofnaður yrði annar skóli við Borgarspítalann. Að því máli hefur að undanförnu unnið fimm manna nefnd, tveir frá menntmrn., tveir frá Reykjavíkurborg og einn frá heilbrmrn. og ég vil lýsa því hér sem minni skoðun, að ég tel það bæði sjálfsagt og óhjákvæmilegt, að slíkur skóli verði stofnaður og af hálfu heilbrmrn. hefur verið lögð á það mikil áherzla, að þetta mál næði fram að ganga og við teljum okkur meira að segja hafa gengið úr skugga um, að þar væri unnt að fá mjög hæfa forstöðukonu. Einnig hefur verið unnið að því á vegum heilbrmrn. að skipuleggja framhaldsmenntun ljósmæðra, þannig að þær gætu bætt við þekkingu sína og náð fullum réttindum sem hjúkrunarkonur. Að því máli hefur einnig verið unnið ötullega að undanförnu og er raunar verið að ganga frá því þessa dagana. Ég geri mér vonir um, að þetta starf geti hafizt nú á þessu hausti og á fjárlögum þessa árs var gert ráð fyrir sérstakri fjárveitingu í þessu skyni, þannig að þarna á að geta orðið allveruleg viðbót. Hv. flm. minntist einnig á framhaldsmenntun hjúkrunarkvenna. Það var skipuð nefnd af menntmrn. í byrjun nóv. 1970 til að kanna möguleika á hjúkrunarnámi á háskólastigi og sú nefnd skilaði áliti sínu á s.l. hausti. Hún hvatti eindregið til þess, að skipulagt yrði háskólanám í hjúkrun og að sérstakri starfsnefnd yrði falinn undirbúningur þess máls og ég tel, að á þessu sé mjög mikil nauðsyn. Önnur mikilvæg stétt heilbrigðisstarfsfólks eru sjúkraliðar. Hinn 29. des. s.l. undirritaði ég nýja reglugerð um nám og störf sjúkraliða, en slík reglugerð hafði ekki verið til fram að þeim tíma. Samt hafði nám sjúkraliða farið fram frá árinu 1966, en þá brautskráðust fyrstu sjúkraliðarnir frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Síðan hafa sex sjúkrahús fengið leyfi til að halda námskeið í sjúkrahjálp. Þau hafa flest haldið námskeið einu sinni á ári og hafa brautskráð 359 sjúkraliða alls. Með hinni nýju reglugerð, sem ég minntist á áðan, er nám sjúkraliða lengt úr átta mánaða námskeiði í eins árs skóla og bóknámið er bætt allverulega. Annar mikilvægur hópur heilbrigðisstarfsfólks eru þroskaþjálfar. Frá haustinu 1958 hefur verið rekinn skóli fyrir gæzlusystur við fávitahælið í Kópavogi og hefur sá skóli brautskráð 52 gæzlusystur. Hinn 28. okt. í fyrra undirritaði ég reglugerð fyrir þennan skóla, en þar var kveðið á um stjórn hans, námstíma, námsefni, prófkröfur og aðra starfsemi. Samkv. ósk félags gæzlusystra var breytt um starfsheiti þeirra og valið starfsheitíð þroskaþjálfi. Námstími skólans er samkv. hinni nýju reglugerð 21/2 ár, en var áður tvö ár og alls skulu kenndar 910 stundir. Bóknám fer nú fram í námskeiðum og er bætt allverulega. Verknám fer fram á aðalfávitahæli ríkisins og öðrum skyldum stofnunum og eftir því, sem um verður samið af skólastjóra. Kostnaður við rekstur þessa skóla er greiddur úr ríkissjóði annar en laun nemenda í verknámi, þau greiðir viðkomandi stofnun. Þá er hafin hér á Íslandi kennsla fyrir meinatækna. Fyrstu meinatæknarnir brautskráðust frá Tækniskóla Íslands árið 1968, alls I5 að tölu. Síðan hefur skólinn brautskráð 11-16 nemendur á ári, en þar eru nú 37 nemendur, þar af 24 innritaðir á s.l. hausti. Námstíminn er tvö ár. Bóknám fer fram í Tækniskólanum, en verknám í rannsóknastofum Landsspítalans, Borgarspítalans og Rannsóknastofu Háskólans. Inntökuskilyrði til þessa náms er stúdentspróf. Mestur hluti af kostnaði við skólann er greiddur af sérstakri fjárveitingu til Tækniskólans og ríkisspítalarnir og Reykjavíkurborg hafa lagt fram nokkurt fé árlega til reksturs skólans. Nemendur taka ekki laun fyrra árið, en síðara árið, þegar þeir eru einkum við verknám, fá þeir 60% af launum meinatækna. Um þetta nám hefur enn ekki verið gengið frá reglugerð, en að henni er nú unnið á vegum heilbrmrn. Hinn 28. okt. í fyrra undirritaði ég nýja reglugerð fyrir röntgentæknaskóla, en þar er einnig um mikilvægan hóp að ræða og í þessari nýju reglugerð er m.a. kveðið á um, að sjúkrahús með sérstakar röntgen greiningardeildir og a.m.k. 15.000 rannsóknir á ári megi starfrækja röntgentæknaskóla. Sjúkrahúsum þessum er heimilt að starfrækja sameiginlegan skóla. Borgarspítalinn og Landsspítalinn komu sér saman um að reka sameiginlegan röntgentæknaskóla og tók hann til starfa 15. febr. s.l. Nemendur eru 12 og er það að sjálfsögðu allt of lítið , en inntökuskilyrði þarna er gagnfræðapróf eða landspróf miðskóla og námstími er 21/2 ár. Námið er bæði bóklegt og verklegt og fer verknámið fram á röntgendeildum fyrrnefndra sjúkrahúsa. Kostnaður við þetta nám er þannig, að laun kennara og kostnaður vegna prófa greiðist úr ríkissjóði, en námslaun nemenda og kennsluefni greiða viðkomandi sjúkrahús. Nemendur taka ekki laun fyrstu 6 mánuðina, en fá síðan 50% næstu 12 mánuði og síðustu 12 mánuðina fá þeir 75% af launum röntgentækna. Örfáir röntgentæknar eru starfandi í landinu og þurfa að vera miklu fleiri, en hjúkrunarkonur hafa tekið röntgentækni sem sérnám og þó nokkrar röntgenhjúkrunarkonur eru í starfi. Hv. flm. gat þess í máli sínu hér áðan, að ekki væri hægt að læra sálfræði á Íslandi. Þetta er ekki rétt. Kennsla í sálfræði til B.A.-prófs hófst við heimspekideild Háskólans haustið 1971. Þar er mest stefnt að þriggja ára námi, þ.e. þremur B.A.–stigum. Jafnframt taki stúdent þrjú stig í einni eða tveimur öðrum greinum innan eða utan heimspekideildar og ljúki þannig B.A.-prófi eða sex stigum á þremur árum. Þetta nám telst fyrri hluti sálfræðináms þeirra, sem ætla að teljast fagsálfræðingar. Er gert ráð fyrir, að stúdentar ljúki sálfræðinámi erlendis á 2-3 árum og hefur verið haft samband við nokkra háskóla í nærliggjandi löndum m.a. til þess að haga B.A.–kröfum hér á þann veg, að erlendir skólar taki við stúdentum héðan til framhaldsnáms. Í þessu sambandi má geta þess, að það er gert ráð fyrir því, að stúdentar í félagsfræði geti sótt þá kennslu, sem þeir þurfa á að halda í sálarfræði til B.A.–námsins, í heimspekideild. Það hefur verið rætt um það og undirbúið, að félagsráðgjafanám verði tekið upp við Háskóla Íslands og þá muni nemendur í þeirri grein sömuleiðis geta sótt sálfræðikennslu til heimspekideildar. Eins og hv. flm. tók fram. þá er ekki enn hægt að nema sjúkraþjálfun hérlendis og hefur þar því miður verið allt of lítið frumkvæði á undanförnum árum. Hér er ákaflega mikil þörf fyrir sjúkraþjálfa m.a. á þeim stofnunum, sem hv. flm. er tengdur. Þetta nám er víða erlendis þrjú ár. Á s.l. sumri leitaði landlæknir til Alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar varðandi nám sjúkraþjálfa og er von á fulltrúa frá Alþjóða heilbrigðismálastofnuninni hingað til lands í maí í vor til þess að ráðleggja, hvernig hægt er að taka upp þess háttar nám hér á Íslandi. Þetta er í meginatriðum frásögn af því, hvernig háttað er menntun heilbrigðisstarfsfólks hér á landi. Ég er engan veginn að beiðast undan því, að Alþ. hvetji ríkisstj. til aukinnar athafnasemi á þessu sviði, síður en svo. Mér er fullkomlega ljóst, að þarna þarf að auka framkvæmdir til mikilla muna, en á hitt vil ég einnig leggja áherzlu, að þarna hefur sannarlega ekki verið um neina stöðnun að ræða að undanförnu, heldur hefur verið unnið mjög kappsamlega að þessum málum á vegum heilbr.- og trmrn. og það verður haldið áfram að gera það og stefna að því marki, að hér á landi verði hægt að mennta sem allra stærstan hóp heilbrigðisstarfsfólks, þannig að hjúkrunarstofnanir hér geti haft nægu starfsliði á að skipa.



Herra forseti. Það var nú að sjálfsögðu ekki mín ætlun að halda því fram. að hér væri ekki menntað neitt heilbrigðisstarfsfólk. Í grg. með till. er einmitt getið um, að Tækniskóli Íslands hafi menntað meinatækna með góðum árangri og að hafin væri kennsla röntgentækna. Að sjálfsögðu hefur farið hér fram kennsla hjúkrunarkvenna og sjúkraliða í fjöldamörg ár og enn fremur margra annarra hópa heilbrigðisstarfsfólks, en það, sem á stendur, er þetta, að okkur vantar geysi margt fólk í þessar stéttir og það gleður mig að heyra, að þessi mál eru í gangi og mikið að hafzt, því að sannarlega veitir ekki af. Mér er kunnugt um það, eins og ég gat um hér áðan, að undirbúningur hefur verið í gangi alllengi að menntun sjúkraþjálfara, en það hefur gengið ósköp erfiðlega að fá þetta gert. Sömuleiðis er ég á því, að menntun félagsfræðinga og sálfræðinga eigi að vera auðveld hér á landi, þar sem við höfum bæði kennslu í almennri félagsfræði og sálfræði. Eftir því sem ég frétti, þá er það aðeins byrjun, sem hafin er að menntun sálfræðinga og þeir þurfa enn að fara utan til þess að geta stundað hér starf í klíniskri sálarfræði. Mér þykir mjög vænt um að heyra það, að þessi mál eru öll á hreyfingu og mikið að hafzt, og það var tilgangurinn með þessu að örva það einmitt og svo óska ég eftir, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að fara að ræða þá till., sem hér liggur fyrir á þskj. 359, en ég hef hlýtt með athygli á þær fróðlegu umr., sem hér hafa fram farið, framsöguræðu hv. flm. og þá fróðlegu skýrslu, sem hæstv. ráðh. flutti hér áðan. Það var aðeins eitt atriði, sem mig langar til að minnast á í sambandi við ræðu hæstv. ráðh. Hann ræddi m.a. um hjúkrunarkvenna skortinn, sem öllum er nú kunnugt um og ráðstafanir, sem væri verið að reyna að gera til þess að bæta þar úr og gat þess, ef ég tók rétt eftir, að starfandi væri nefnd í þessu máli. Um þá nefnd gat hann þess þá jafnframt, ef ég hef skilið mál hans rétt, að í nefndinni hefði komið til greina að stofna annan hjúkrunarkvennaskóla en þann, sem nú er og þá við Borgarspítalann í Reykjavík. Nú vildi ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort honum sé nokkuð kunnugt um það, að komið hefði til greina í nefndinni að stofna slíkan skóla við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Þar er um stórt sjúkrahús að ræða og fyrirætlanir uppi um að gera það þannig úr garði, að það verði mjög hliðstætt sjúkrahúsum í Reykjavík og mér sýnist sem leikmanni, að ef það kemur til greina að fara að stofna hjúkrunarkvennaskóla við Borgarspítalann hér í Reykjavík, sem auðvitað er ekki nema allt gott um að segja, þá kynni það nú að koma einnig til greina, að stofnaður yrði slíkur skóli á Norðurlandi við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Hafi þetta ekki komið til greina í nefndinni, svo að ráðh. sé kunnugt um, þá vildi ég beina þeim tilmælum til hans, að hann hlutaðist til um það, að nefndin íhugi það mál.

Heilbr.-– og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Það er dálítið skemmtilegt dæmi um hollustu hv. norðlenzkra þm. við höfuðborg sína, að það er ekki lengur hægt að minnast á nokkra stofnun hér á Alþ., án þess að menn spyrji hvort ekki megi velja henni stað á Akureyri. Þessi nefnd, sem ég var að tala um áðan, var stofnuð sérstaklega út af hugmyndum um að stofna hjúkrunarskóla við Borgarspítalann í Reykjavík. Eins og ég gat um, þá eru aðilar að þessari nefnd tveir frá borgarstjórn Reykjavíkur og tveir frá menntmrn. og einn frá heilbrmrn. og hún er að kanna þetta vandamál einvörðungu. Ég hygg, að eins og sakir standa, þá sé ekki aðstaða til þess að koma upp hjúkrunarskóla við sjúkrahúsið á Akureyri, en sú aðstaða mun koma á næstu árum, vegna þess að þar er ætlunin að stækka sjúkrahúsið til mikilla muna og hafa það deildaskipt og láta það ná yfir mjög stórt svæði. Þá mundi koma upp aðstaða til að hafa þar sérstakan hjúkrunarskóla, en eins og sakir standa nú, þá er þessi aðstaða ekki fyrir hendi. Ég hef kannað það sérstaklega, og dómbærir menn telja, að það væri ekki hægt að starfrækja slíkan skóla við sjúkrahúsið á Akureyri eins og nú standa sakir, en sem sagt, ég tel, að sú staða muni breytast á tiltölulega skömmum tíma, eftir því sem sjúkrahúsið á Akureyri þróast, eins og ráð er fyrir gert m.a. í því frv., sem hér var lagt fram í dag.



Herra forseti. Ég bið hæstv. ráðh. afsökunar á því, ef ég hef misskilið skýrslu hans áðan að því er varðaði hlutverk hjúkrunarkvennaskólanefndar, en ég hafði skilið það svo, að hún fjallaði um þetta vandamál almennt, en hann upplýsir nú, að hún fjalli eingöngu um möguleika á því að stofna nýjan hjúkrunarskóla við Borgarspítalann í Reykjavík. Nú kynni að vísu að vera möguleiki á því að víkka hlutverk þessarar nefndar, ef hæstv. ráðh. sýndist það athugunarvert, sem ég sagði hér áðan. Ég er nú leikmaður í þessum efnum, en nokkur kynni hef ég af sjúkrahúsum. bæði hér í höfuðhorginni og einnig á Akureyri og ég vil nú leyfa mér að setja fram það sjónarmið leikmanns, að aðstaðan til þess að reka hjúkrunarkvennaskóla við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri sé ekki öllu lakari nú en hún var við Landsspítalann, þegar hjúkrunarkvennaskóli var hér fyrst stofnaður með kennslu í hjúkrunarfræðum. Annars vil ég mega vænta þess, að hæstv. ráðh. taki nú þetta mál til athugunar eftir að á það hefur verið bent.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., er á þskj. 368, 192. mál. Þessa till. flutti með mér Magnús H. Gíslason, sem átti hér sæti á Alþ. sem 1. þm. Norðurl. v. Tillgr. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta hið allra fyrsta gera áætlun um kostnað við að leggja akfæra vegi um þau byggðarlög, sem verst eru stödd í þeim efnum. Skal við það miðað, að vegurinn sé fær venjulegum ökutækjum árið um kring við eðlilegar aðstæður. Á grundvelli þeirrar áætlunar verði síðan hafizt handa um vegagerðina. Samráð skal haft við Vegagerð ríkisins og sýslunefndir héraðanna um áætlunargerðina.“ Á undanförnum árum hafa verið gerðar áætlanir, sérstaklega í sambandi við landshlutana, eins og hv. þm. þekkja. Það var gerð áætlun, að vísu samgönguáætlun, um Vestfirði, vegáætlun, Austfjarðaáætlun og nú er verið að vinna að áætlun um samgöngumál Norðurlands. Það hafa enn fremur verið gerðar áætlanir um hraðbrautaframkvæmdir, en enn sem komið er, er ekki til nein áætlun um vegina í hinum afskekktari byggðarlögum, hvernig skuli háttað framkvæmdum við þá. En eins og háttað er nú í þjóðfélaginu, þá er öllum byggðum nauðsynlegt að hafa vegi, vegi sem hægt er að komast um svo að segja alla daga ársins. Og það er mjög hætt við því, ef ekki kemst nein hreyfing á þessi mál, að þá verði þeir, sem verst eru settir, mjög vonlitlir um umbætur á næstu árum. Þess vegna er þessi þáltill. hér fram borin. Ég tel það mikilsvert, að menn geri sér grein fyrir því, hvort á að viðhalda þeirri byggð, sem er í landinu nú og ef á að gera það, verður að huga að þessu verkefni og eftir því sem það er gert fyrr, þá er líklegra, að komið verði í veg fyrir, að byggðir fari í eyði. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till., sem hér liggur fyrir á þskj. 381 um rannsókn hafnarskilyrða í Kelduhverfi, er flutt af öllum þm. úr Norðurl. e. og hefur till. sama efnis raunar áður verið flutt hér á Alþingi og þá vísað til ríkisstj. Till. er þess efnis að fela ríkisstj. að láta rannsaka hafnarskilyrði í Kelduhverfi og leggja niðurstöður rannsóknarinnar fyrir Alþingi. Það, sem hér er sérstaklega haft í huga, er Fjallahöfn, sem er við vestanverðan Axarfjörð. Hugmyndin um það að koma þarna upp höfn er ekki ný. Hún er sennilega jafngömul öldinni, en hins vegar hefur það aldrei verið rannsakað til hlítar, hvort þarna er raunverulega um þannig löguð hafnarskilyrði að ræða, að tiltækilegt sé að gera þar höfn. Slík höfn mundi vera mjög gagnleg, en um hana hefur raunar sérstaklega verið hugsað í sambandi við virkjun Dettifoss, sem einhvern tíma verður framkvæmd og ef upp kæmi iðnaður í sambandi við orkuframleiðslu við Dettifoss, þá er að sjálfsögðu á það að líta m.a. að stytzta leiðin til sjávar frá Dettifossi er að Fjallahöfn. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta mál, en legg til fyrir hönd okkar flm., að umr. um þetta mál verði frestað og því vísað til allshn., en í þeirri n. er annað mál, sem er nokkuð skylt þessari tillögu.



Herra forseti. Hér er til umr. till. til þál. á þskj. 384 um samkeppni um teikningar af opinberum byggingum, sem ég hef leyft mér að flytja og hljóðar till. svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja fram frv. til l. um breyt. á lögum nr. 63/ 1970, um skipan opinberra framkvæmda, þar sem kveðið skal á um, að efna skuli að jafnaði til samkeppni um teikningar af opinberum byggingum.“ Ég mun af ástæðum, sem viðstaddir geta sennilega gert sér grein fyrir, vera stuttorður og fara fljótt yfir sögu í virðingarskyni við þann fámenna hóp, sem hér er mættur og stikla aðeins á stóru. Fyrst vildi ég taka fram, að með lögum um opinberar framkvæmdir nr. 63 frá 1970 var að mínu áliti stigið ákaflega stórt spor í átt til þess að skipuleggja og búa betur að opinberum framkvæmdum, bæði hvað snertir framkvæmdina sjálfa svo og yfirstjórn, úttekt og fleira, sem snýr bæði að áætlunargerð og verklegum framkvæmdum. Í þessum lögum var auk annarra ýmissa ágætra ákvæða bundið fastmælum, að öll verk skyldu að jafnaði unnin samkv. tilboði á grundvelli útboðs. Sú leið hefur verið farin í vaxandi mæli hér á landi af opinberum aðilum sem einkaaðilum og hún hefur að allra dómi gefið góða raun, svo góða raun, að verksamningar samkv. reikningi tíðkast ekki nema undir mjög sérstökum og óvenjulegum kringumstæðum. Slík samkeppni, sem útboðin fela í sér, tryggir undir flestum ef ekki öllum kringumstæðum hagkvæmari tilboð, betri og hraðari vinnu og virkara skipulag á undirbúningi framkvæmda á úttekt verksins. En hvort sem það var viljandi eða óviljandi, þá gleymdist, sást yfir, að setja inn í þessi lög ákvæði um útboð á einum hluta undirbúnings að opinberum framkvæmdum, en ekki þó minnsta þætti þess undirbúnings og þar á ég við teiknivinnu og það, sem henni fylgir. Í dag er það enn þá áfram á valdi viðkomandi byggingaraðila að taka ákvörðun um, hverjir teikni bygginguna og ráða nokkuð ferðinni í því. Vitaskuld verður maður að gera ráð fyrir því, að þeir, sem standa að byggingunum, ráði í meginatriðum ferðinni í byggingunni eða nýtingu viðkomandi mannvirkis, en það, sem ég á við, er að eftir að „prógrammering“ hefur farið fram, þar sem fram kemur, hvað sé nauðsynlegt að rúmist í þessu mannvirki, þá eigi að fara fram útboð á teiknivinnunni, þannig að sem fallegust bygging náist. Auk þess, eins og ég fyrr sagði, eru meiri líkur á því, að byggingin verði hagnýtari og allt skipulag á undirbúningi og framkvæmd tryggara, þegar „prógrammering“ liggur fyrir. Hún ætti raunverulega að tryggja, að svo væri. Þessum sjónarmiðum til stuðnings hefur verið bent á, að auk þess sem þessi „prógrammering“ væri tryggð, eins og fyrr er sagt, þá væri betur unnt fyrir viðkomandi aðila að gera samanburð og átta sig á ýmsum þeim valkostum og hugmyndum, sem fram kæmu í slíkri hugmyndasamkeppni. Hér á Íslandi er þegar starfandi allstór hópur mjög hæfra arkitekta og reyndar annarra, sem hafa heimild til þess að fá samþykktar teikningar og þetta fólk er allajafna vel menntað og ágætlega hæft í störfum sínum og fyllilega treystandi til þess að taka þátt í slíkum samkeppnum og skila verkefnum eða till., sem nýtanlegar væru. Arkitektafélag Íslands hefur sett fram óskir um slíkar hugmyndasamkeppnir, að þær yrðu fastmælum bundnar í lögum og er þessi till. sprottin af umr., sem fram hafa farið í framhaldi af óskum Arkitektafélags Íslands og þá einkum vegna byggingar væntanlegrar Þjóðarbókhlöðu. Sú hugmynd, bygging þjóðarbókhlöðunnar, mun hafa komið upphaflega frá þjóðhátíðarnefnd þeirri, sem undirbýr 1.100 ára afmæli Íslandsbyggðar, en þessi þjóðhátíðarnefnd setti fram óskir um. að stefnt yrði að byggingu bókhlöðunnar á þessu merka afmæli og jafnframt var tekið fram af nefndinni, að hún óskaði eftir því, að fram færi samkeppni um teikningar að byggingunni. Til að gera langt mál stutt, þá er frá því að segja, að bæði fyrrv. hæstv. menntmrh. og núv. hæstv. menntmrh. hafa hafnað þessum hugmyndum, sem eins og ég segi, upphaflega voru settar fram af þjóðhátíðarnefnd og síðan af Arkitektafélagi Íslands og síðar af ýmsum öðrum aðilum. Nú síðast í svarbréfi ráðh. dags. 8. febr., sem barst Arkitektafélagi Íslands, eftir að það hafði ítrekað þessar óskir sínar, voru rökin þau, að með tilliti til allra aðstæðna og málavaxta væri ekki hægt að verða við þessari ósk Arkitektafélagsins. Þó var tekið fram í þessu svari rn. að almennt væri það hlynnt samkeppni um teikningar að opinberum byggingum. Nú vakna ýmsar spurningar varðandi byggingu þessarar Þjóðarbókhlöðu og undirbúning að byggingu hennar, vegna þess að í svari ráðh., eins og ég hef getið um, er talað um, að með tilliti til allra aðstæðna sé ekki hægt að verða við þessari ósk og er því átt við, að undirbúningur sé svo langt á veg kominn og nú þegar sé búið að tala við ákveðna aðila um teikningar að þessari byggingu, að ekki verði aftur snúið. En hv. þm. barst nú fyrir skömmu bæklingur frá Arkitektafélagi Íslands, útgefinn í marz 1972, þar sem skýrt er frá umr. um hlutverk Þjóðarbókhlöðu, umr., sem fram fóru á fundi, sem félagið efndi til í Norræna húsinu 19. febr. s.l. Ég ætla nú ekki að fara að lesa allan þennan bækling. En ég vil vekja athygli hins háa Alþingis á því, að ummæli þau, sem fulltrúar ýmissa háskóladeilda létu sér um munn fara á þessum fundi, gefa vissulega ekki tilefni til þess að álíta, að undirbúningur hafi verið merkilegur eða nægur. Nú er öllum kunnugt, að gert er ráð fyrir því. að í þessari Þjóðarbókhlöðu verði jafnframt það, sem nú heitir Háskólabókasafn, ásamt með ýmsum öðrum söfnum og því má telja líklegt, að við viðkomandi yfirvöld í Háskólanum hafi verið haft samráð og samvinna um það, hvernig þessari byggingu skyldi hezt hagað fyrir Háskólabókasafnið eða þá aðstöðu, sem þessar deildir þyrftu á að halda. Á þessum fundi 19. febr. tóku til máls forsetar ýmissa deilda og nefni ég t.d. ummæli Sveins Skorra Höskuldssonar prófessors, með leyfi forseta, en þar segir um þetta af hans hálfu: „En það var í tilefni af þeirri spurningu, sem formaður Arkitektafélagsins beindi hér til deildarforseta Háskólans um það, hvort rætt hefði verið við einstakar deildir um skipan Þjóðarbókhlöðunnar, sem ég ætla aðeins að koma hér í pontuna. Þar get ég svarað hinu sama og forseti lagadeildar, að mér er ekki kunnugt um, að slíkar umr. hafi farið fram. Ég get a.m.k. fullyrt, að þau fjögur ár bráðum, sem ég hef haft kynni af heimspekideild, hafa slíkar viðræður ekki farið fram og mér er heldur ekki kunnugt um, að þær hafi farið fram fyrr, en um það skal ég ekki fullyrða.“ Prófessor Davíð Davíðsson, sem talaði fyrir hönd læknadeildar, segir um þessa sömu spurningu, með leyfi forseta: „Því er fljótt til að svara. Ég er búinn að sitja í læknadeild í tæp 15 ár og þetta mál hefur ekki verið rætt á deildarfundum þar, svo að ég viti, ekki í minni dekanstíð.“ Prófessor Magnús Magnússon svarar með þessum hætti, með leyfi forseta: „Ég ætla fyrst að svara þeirri spurningu, sem beint var til deildaforseta Háskólans, hvort rætt hefði verið við deildir um Þjóðarbókhlöðu. Að því er varðar verkfræði- og raunvísindadeild er svarið neitandi. Innan Háskólans er til bókasafnsnefnd, skipuð fulltrúum allra deilda. Þessi nefnd hefur lítið starfað á undanförnum árum og mér er ekki kunnugt um, hvort Þjóðarbókhlaðan hafi sérstaklega verið rædd þar.“ Og svona mætti áfram rekja ummæli fulltrúa háskóladeildanna og skal ég ekki frekar tíunda þau, en vil þó aðeins lesa upp eina tilvitnun enn, þar sem áhugamaður á fundinum, Ólafur Ragnar Grímsson, tók til máls í lok hans. Hann hafði þessa „súmmeringu“ fram að færa eftir umr. fyrr á fundinum. Með leyfi forseta segir Ólafur Ragnar: „Ég held, að bygging þessarar Þjóðarbókhlöðu gæti orðið „fiaskó“ og minnisvarði fyrir komandi kynslóðir um það, hvers konar fáránlegt þjóðfélagskerfi hér ríkti og hve „prímitívir“ Íslendingar voru í stjórnsýslu og framkvæmdagetu á þessum tíma.“ Svo mörg voru þau orð. Þetta er að vísu aðeins einn angi af því máli, sem hér er til umr. varðandi samkeppni um teikningar að opinberum byggingum, en er tíundað hér af mér til þess að árétta, að ég leyfi mér að efast um. að undirbúningur að byggingu þjóðarbókhlöðunnar sé á þann veg kominn, að ekki sé hægt að taka til greina óskir Arkitektafélagsins um, að efnt sé til hugmyndasamkeppni um þessa byggingu. Hér fyrr á þinginu var til umr. þáltill. flutt af hv. þm. Ingu Birnu Jónsdóttur og Bjarna Guðnasyni, að mig minnir, um endurskoðun eða athugun á safnamálum Íslendinga og þar vék 1. flm. þeirrar till. að þessu máli, hv. þm. Inga Birna .lónsdóttir. Á hennar máli mátti skilja, að ef sú þáltill. næði fram að ganga, liti hún svo á, að þessi mál yrðu öll endurskoðuð, stokkuð upp og þá væri opnaður möguleiki einmitt fyrir þeirri hugmyndasamkeppni um þessa ákveðnu byggingu, sem ég er hér að ræða um. Nú hafði ég hugsað mér að beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvort þessi skilningur þm. væri á rökum reistur og hvort áhugamenn, bæði ég og aðrir, gætu gert sér vonir um, að þetta mál yrði tekið til endurskoðunar, en því miður, eins og oft hefur viljað til áður, þá eru flest allir ráðh. ekki viðlátnir og sýna, eins og ég sagði fyrr í dag, hinu háa Alþingi með því kannske sinn sóma og sína virðingu. Ég fór um þetta nokkrum orðum hér fyrr í dag af öðru tilefni. Þá var enginn ráðh. viðstaddur nema þegar hæstv. iðnrh. skauzt í gættina í þann sama mund, en nú er það eins og fyrr í dag, að hér situr enn sá ágæti ráðh., en það er bara því miður „vitlaus“ ráðherra. Ég skal ekki hafa um þetta miklu lengra mál. En ég geri mér vonir um, að hæstv. menntmrh. endurskoði afstöðu sína til þjóðarbókhlöðunnar og opinberrar samkeppni um teikningar að henni. Ég er enn vonheitri um, að þessi till. nái fram að ganga, þegar ég hef í huga bréf hæstv. ráðh. frá 8. febr. s.l., þar sem beinlínis er tekið fram, að rn. sé almennt hlynnt samkeppni um teikningar að opinberum byggingum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till. til þál. um endurskoðun á tryggingakerfinu á þskj. 446. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða tryggingakerfið í heild í þeim tilgangi að gera það einfaldara, ódýrara og réttlátara. Eftirfarandi atriða sé einkum gætt: 1. Afnumið sé hið tvöfalda lögboðna örorku- og lífeyrissjóðakerfi, þannig að einn sameiginlegur lífeyrissjóður sé fyrir alla landsmenn. Miðað skal við, að upphæð fullra örorku- og lífeyrisbóta eftir 67 ára aldur geti numið allt að 2/3 af venjulegum starfslaunum, hafi bótaþegi engar aðrar tekjur, en lífeyrir sé nokkru lægri, ef um aðrar tekjur er að ræða. 2. Tryggingakerfið sé fjármagnað annað tveggja af ríkissjóði að öllu leyti eða af ríkissjóði og iðgjöldum einstaklinga. Verði síðari kosturinn valinn, skulu atvinnurekendur greiða ákveðna prósentu af nettótekjum, en launþegar og vinnuveitendur sameiginlega tiltekna prósentu af vinnulaunum og sé miðað við dagvinnu og kauptryggingu sjómanna. 3. Þá lífeyrissjóði, sem til eru, sé heimilt að hafa í vörzlu þeirra aðila eða stéttarsamtaka, sem sjá um þá nú og skal ávaxta þá og nýta á hagkvæman hátt fyrir viðkomandi aðila. Ríkisvaldið skal hafa eftirlit með starfrækslu þeirra og verðtryggja, ef unnt er. 4. Takist eigi samkomulag um afnám iðgjalda til lögboðinna lífeyrissjóða stéttarfélaga, vegna þess að þeir séu álitnir nauðsynlegir til öflunar lánsfjár, þá verði frekar horfið að þeirri leið að afla lánsfjár með því að skylda einstaklinga á aldrinum 37-62 ára til að kaupa sparimerki, hliðstætt því, sem ungt fólk gerir nú. Miðað sé við 10% af venjulegum vinnulaunum. Sparimerkin skal verðtryggja og endurgreiða eftir ákveðnum reglum eigendum þeirra, eftir að þeir hafa náð 67 ára aldri. Sé eigandi sparimerkja látinn, áður en þau eru að fullu greidd, skal innistæða hans ganga til erfingja eftir sömu reglum og aðrar eignir.“ Árið 1968 voru samþykkt lög um lífeyrissjóði fyrir aldraða félaga í stéttarfélögum. Litlar deilur urðu um þá löggjöf, því að samið hafði verið um þá lausn í sambandi við vinnudeilur. Þm. munu hafa litið á það sem samningsrof, væri frv. eigi samþykkt. Í árslok 1970 var samþykkt lagafrv. á Alþ. um lífeyrissjóð bænda. Umr. miklar urðu um það frv., sem enduðu með því, að ákvæði var sett í lögin, að þau skyldu endurskoðuð innan tveggja ára. Ég minnist þess eigi, að svo stuttur reynslutími hafi verið ákveðinn áður í lögum. Það bendir til þess, að þm. hafi álitið lögin gölluð. Hannibal Valdimarsson taldi frv. hafa alla þá ókosti, sem lögin um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum höfðu, en komið hafði í ljós, að á þeirri löggjöf sneru iljar upp, þannig að þeir fengu flestar krónur, sem minnsta höfðu þörfina. Hannibal sagði enn fremur, að fulltrúar launþega hefðu samið um lífeyrissjóði, af því að vinnuveitendur voru fáanlegir að fara þá leið, en eigi að greiða hærra kaup. Iðgjöld launþega til lífeyrissjóða þýða, að í framtíðinni eru tekin 10% af dagkaupi allra launþega og lögð í óverðtryggða sjóði. Það skiptir eigi máli fyrir vinnuveitendur, hvort þeir greiða 6% af kaupi til launþega eða lífeyrissjóða. Vegna þessa ákvæðis jukust útgjöld vinnuveitenda um 6%, en tekjur launþega lækkuðu um 4%. Ljóst er því, að fyrrv. ríkisstj. hefur hér átt hlut að máli. Það var gildur þáttur í stefnu hennar og störfum að skattleggja atvinnuvegi og einstaklinga um framlög til sjóða. Endurteknar gengislækkanir hafa upprætt sparnaðarviðleitni fólks, en aukið þörf fyrir fleiri krónur til útlána. Hvert tækifæri var því notað til að stofna sjóði og einstaklingar og atvinnuvegir skattlagðir í þeim tilgangi. Sjóðir þessir eru svo notaðir öðrum þræði til útlána og einstaklingar og atvinnurekendur þannig látnir greiða vexti af eigin fé. Margþætt útgjöld valda því, að atvinnurekstur ber sig verr og stuðla þannig óbeint að minni getu til að greiða eðlileg vinnulaun. Ég álít, að vinnuveitendur hafi verið tregir um of að semja um launahækkanir, einkum eftir gengisbreytingar, en þægir um of að greiða óbeinar álögur. Til skýringar læt ég hér fylgja lista yfir laun og launatengdan kostnað málmsveina eftir þriggja ára starf. Vikukostnaður Á klst. 1 Laun 6 246.00 156.15 2. Orlof 520.29 13.01 3. Helgidagar 270.64 6.77 4. Veikindi og slys 270.64 6 77 5. Verkfæragjald 254.00 6.35 6. Sjúkrasjóður 75.62 1.89 7. Orlofsheimilasjóður 18.91 0.47 8. Lífeyrissjóður 340.29 8.51 9. Launaskattur 189.05 4.73 10. Atvinnuleysistrygging 40.61 1.02 11. Lífeyristrygging 91.80 2.30 12. Slysatrygging 31.70 0.79 13. Ábyrgðartrygging 113.43 2.84 14. Iðnaðargjald 15.12 0.38 I5. Vinnuveitendagjald 75.62 1.89 16. Vinnuföt 80.00 2.00 17. Iðnlánasjóðsgjald 34.54 0.86 18. Aðstöðugjald 86.34 2.16 Það kostar samanlagt 8 754.60 218.89 Kaupið hjá þessum málmsveinum er rúmar 156 kr. á tímann, en það eru 18 aukaskattar, sem fylgja fyrir utan útsvar og skatta til ríkisins. Aukaskattarnir 18 nema 62 kr., þannig að heildarútgjöldin á klukkutíma verða 218 kr. Svo þurfa fyrirtækin að greiða útsvar og alla ríkisskatta þar fyrir utan. Það eru ofurlítið hærri útgjaldaliðir á iðnaðinum heldur en á sjávarútveginum. Það eru um 30 heildarskattar á sjávarútveginum, en þar eru skattar til ríkis og sveitarfélaga reiknaðir með. Þeim hefur verið að fjölga alveg fram á síðasta ár. Þetta er meira en fjárútlátin, því að þessu fylgir geysileg vinna að reikna þetta út og nær ótæmandi leiðindi fyrir atvinnurekendur. Því að alltaf er verið að krefja þá um einhver viðbótargjöld. Og sannleikurinn er sá, að það, sem hefur bjargað atvinnurekendum nú, er verðhækkun á sjávarafurðum í tvö ár, sem hefur verið alveg óvenjuleg og eru ekki dæmi til þess á friðartímum. Verðmæti sjávarafurða hefur allt að því tvöfaldazt. En auk þessara óteljandi skatta eða nær óteljandi, þá eru erfiðleikarnir að fá lán í bönkunum, því að vegna endurtekinna gengislækkana hefur verðgildi sparifjárins minnkað og ef einhver einstaklingur þarf að fá smálán, þó að það sé ekki nema 50 þús. kr., þá er það eins og það sé verið að gera góðverk hjá bönkunum að veita þessum mönnum úrlausn. Árskaup starfsmanns í dagvinnu er því um 325 þús. kr. Aðrar greiðslur vegna starfsmanns yfir árið eru því um 130 þús. Útsvör og skattar til ríkissjóðs eru eigi talin með, og útgjöld til lífeyrissjóðs eiga eftir að hækka. Ég hef kynnt mér nokkuð tryggingamál í Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Þar er tryggingakerfið einfalt, en eigi tvöfalt og þrefalt eins og hér. Um það er talað í þessum löndum, að heildarlífeyrir eigi að verða 2/3 af venjulegum vinnutekjum. En lífeyrir er eigi greiddur í Noregi og Danmörku fyrr en eftir 69 ára aldur. Ellilífeyrir var hér árið 1970 50 þús. kr. fyrir einhleypan mann, en 90 þús. kr. fyrir hjón. Miðað við erlendan gjaldeyri lækkaði lífeyrir hér verulega við gengislækkanirnar 1967 og 1968. Nú er lífeyrir hér 120 þús. kr. fyrir einhleypan mann, en 216 þús. fyrir hjón. Hafi lífeyrisþegi aðrar tekjur, getur lífeyrir lækkað í 84 þús. fyrir einhleypan mann og hlutfallslega fyrir hjón. Þeir, sem dvelja á elliheimilum og sjúkrahúsum, geta fengið mun meira. Í Danmörku fékk einhleypur maður árið 1970 116 þús. í ellilífeyri, en hjón 185 þús. í ísl. kr., ef um engar aðrar tekjur var að ræða. Hefði bótaþegi aðrar tekjur, gat lífeyrir lækkað í kr. 144 þús. fyrir hjón, en 95 þús. fyrir einhleypan mann. Ellilífeyrir er álíka mikill í Noregi, en nokkru hærri í Svíþjóð. Þar mun verðlag vera hærra. Ljóst er því, að ellilífeyrir er jafnhár á Íslandi nú og hjá nágrannaþjóðum okkar. Í Noregi greiða atvinnurekendur, þar á meðal bændur, 7.8% af nettótekjum sínum í tryggingagjöld, launþegar 4% af launum. en atvinnurekendur 8.8% á móti. Ríki og sveitarfélög greiða lítið . Í Svíþjóð er svipað kerfi, en í Danmörku greiðir ríkið mun meira eða mest allan lífeyrinn. En iðgjöld einstaklinga eru lægri. Þessar tryggingar svara til almannatrygginga hér og aðrar lögboðnar lífeyristryggingar eru eigi í þessum löndum, hvorki fyrir launþega né bændur. Þær hafa því einfalt tryggingakerfi. Finnar einir hafa sérstakan lífeyrissjóð fyrir bændur. Þar greiðir ríkið 50% iðgjalda, en 50% greiðir bóndinn beint og er miðað við matsverð jarða. Það er viturlegri, heiðarlegri og einfaldari innheimtuaðferð, en nota á hér. Ríkið greiðir nú allan lífeyri hér og mikinn hluta sjúkrakostnaðar. Til tryggingamála er varið á þessu ári nær 1/3 af ríkisútgjöldum. Þar sem 4/5 hluta ríkistekna er aflað með óbeinum sköttum, er ljóst, að allir þurfa að greiða til tryggingamála verulegar fjárhæðir. Auk þessa þurfa félagar stéttarfélaga innan Alþýðusambands Íslands að greiða 10% af dagvinnukaupi í lífeyrissjóði, en bændur 11%. Þeir bændur, sem hafa meira en meðalbú, eiga að greiða 50% til viðbótar. Formaður Stéttarsambands bænda heldur því fram, að neytendur eigi að greiða 3/5 af lífeyrissjóðsgjaldinu, en ríkið af þeim vörum, sem út eru fluttar eða notaðar til iðnaðar innanlands. Engin lagaskylda hvílir á ríkinu að gera slíkt. Landbúnaðarvörur hafa verið seldar innanlands fyrir eins hátt verð og gerlegt hefur verið, þegar undan er skilið s.l. kosningaár. Ég hygg, að svo muni verða framvegis. Sé verð á landbúnaðarvörum óeðlilega hátt miðað við önnur matvæli, dregur úr sölu. Það eru því takmörk fyrir því, hvað borgar sig að hækka verðið. Eigi hefur skort rök fyrir því, að bændur þyrftu að fá hærra verð til að hafa sömu laun og viðmiðunarstéttirnar. Þeir hafa t.d. aldrei fengið fulla vexti af bústofni, jörð og vélum við verðútreikning. Það er því blekking ein, að neytendur muni greiða 3/5 hluta af iðgjöldum til lífeyrissjóðs. Bændur gætu selt afurðir sínar fyrir jafnhátt verð, þó að engir lífeyrissjóðir væru til. Félagar í stéttarfélögum og bændur munu því greiða, þegar lífeyriskerfið er fullþroskað eftir 1-2 ár, yfir 20% af dagvinnukaupi sínu til lífeyrissjóðstrygginga, sé tillit tekið til þess, sem greitt er í gegnum ríkiskerfið. Auk þess eru greiðslur til slysa-, atvinnuleysis- og sjúkratrygginga. Þetta er a.m.k. tvöfalt meira en nágrannaþjóðir okkar greiða og ætti að nægja til að hægt væri að greiða lífeyrisþegum 30-60% hærri lífeyri eftir 67 ára aldur en venjuleg vinnulaun eru, ef eigi væri um óvenjulega verðlækkun peninga að ræða. Þessu til viðbótar er kerfið allt tvöfalt eða þrefalt og fáránlegt í framkvæmd. Trúnaðarmenn verkalýðsfélaga hlaupa um og innheimta iðgjöld hjá vinnuveitendum, greiða gamalmennum nokkrar krónur ársfjórðungslega, sem væntanlega lækka bætur almannatrygginga hliðstætt, þannig að þessar aukatekjur eru einskis virði fyrir aldraða fólkið nú. Kaupfélagsstjórar taka ákveðnar prósentur af innleggi hvers bónda auk ákveðinnar prósentu af heildarinnleggi. Mun hér vera um heimsmet að ræða hvað innheimtuaðferðir snertir, að vaða þannig í eigur manna án leyfis. Örorkubætur og sennilega mat á örorku á að vera í tvennu lagi, sjúkrabætur í sumum tilfellum í þrennu lagi, því að ýmis stéttarfélög hafa sérstaka sjúkrasjóði, sem atvinnurekendur verða að borga í. Hér er því um tvöfalt og þrefalt innheimtukerfi að ræða og tvöfalt eða jafnvel þrefalt greiðslukerfi. Öllu þessu fylgir mikil skriffinnska og kostnaður. Starfandi eru nú hér á landi a.m.k. 70 lífeyrissjóðir. Við hvern sjóð er starfandi stjórn, sennilega svona fimm manna stjórnir yfirleitt, þannig að í stjórnum þessara lífeyrissjóða eru sennilega um 400 manns. Önnur hlið tryggingamálanna eru lífeyrisbætur. Opinherir starfsmenn hafa verðtryggð eftirlaun, þannig að lífeyrissjóður þeirra greiðir ákveðna prósentu launa miðað við það ár, sem þeir hættu störfum. Eftir 30-35 ára starfsaldur getur sú upphæð orðið 2/3 launa. Verði verðbreytingar eða launahækkanir, greiðir ríkissjóður mismuninn. Hefur sú fjárhæð farið vaxandi og nemur sennilega um 100 millj. nú. Auk þessa hafa opinberir starfsmenn lífeyri frá almannatryggingum, þannig að þeir eru á fullum launum, eftir að þeir hætta störfum. Þeir eru því á vissan hátt betur settir, en á fyrri starfsárum sínum, þegar þeir þurftu að stofna heimili, ala upp börn og greiða námsskuldir. Ráðherrar og þingmenn hafa nokkra sérstöðu. Hafi þeir gegnt þeim störfum um árabil, fá þeir í fyrsta lagi eftirlaun sem ráðherrar eða þingmenn. Sé um embættismann eða bankastjóra að ræða, hafa þeir eftirlaun sem slíkir. Sé um bændur eða félaga í stéttarfélögum að ræða, fá þeir væntanlega eftirlaun þannig, þegar þeir sjóðir taka til starfa til fulls að 13 árum liðnum. Eiga þær bætur að nema 2/3 hlutum vinnulauna. Í þriðja lagi eiga þeir að fá bætur frá almannatryggingum. Samanlagt nema þessar bætur sennilega hærri fjárhæð, en tekjur viðkomandi aðila voru, meðan þeir voru í starfi. Félagar í stéttarfélögum og bændur eiga að fá tvöfaldan lífeyri, þ.e. frá almannatryggingum og hinum lögboðnu lífeyrissjóðum, þegar þeir taka til starfa. Sé gert ráð fyrir, að bætur almannatrygginga nemi 2/3 af venjulegum vinnulaunum, eins og stefnt virðist að nú og bætur sérsjóða nemi 2/3 hluta vinnulauna, ættu aldraðir lífeyrisþegar að hafa 20-30% meiri tekjur en þeir höfðu af vinnu sinni, meðan þeir voru ungir. Auk þess hafa margir aldraðir menn tekjur af eignum og ýmsir geta haft einhver störf með höndum. Er það meira virði fyrir gamalt fólk, en háar bætur. Ég tel það rétta stefnu, sem tekin var á þessu þingi, að hafa bætur lægri fyrir þá, sem hafa vinnutekjur. Rétt er að gera sér ljóst, að ýmsir standa enn utan við þessa margþættu tryggingalöggjöf og eiga eigi von annarra ellibóta en frá almannatryggingum. Ég lít svo á, að tryggingakerfi okkar sé orðið frumskógarkennt og ástæða sé til að gera það ódýrara og einfaldara í framkvæmd. Einhverjir verða að borga til allra þessara sjóða og greiða kostnaðinn við hið margþætta og að nokkru leyti rangláta tryggingakerfi. Eigi þeir, sem hættir eru störfum að meira eða minna leyti, eru búnir að ala upp börn sín og eiga í mörgum tilfellum verulegar eignir, að hafa hærri árstekjur, en ung hjón, sem þurfa að stofna heimili og ala upp nýja borgara, þá tel ég, að stefnt sé í öfuga átt. Það er hliðstætt og farið sé að bera á túnin, þegar grösin eru að fella fræ. Gunnar Guðbjartsson taldi, að 2/5 hlutar af ársiðgjaldi bónda, sem hefði vísitölubú, miðað við verðlag ársins 1970, væru 13.200 kr. Þetta er sama upphæð og ég talaði um við umr. um lífeyrissjóð bænda. Árlega þarf því vísitölubúið að greiða 33 þús. kr., er þá miðað við verðlag 1970. Þeir, sem hafa eitt og hálft vísitölubú, þurfa að greiða 50% meira eða 49.500 kr. á ári, en 2/5 hlutar af þeirri upphæð eru 19.800 kr. Rétt er, að launþegar og bændur geri sér ljóst, hve hagkvæm hin nýja lífeyrissjóðslöggjöf er. Ég fékk því banka og tryggingafræðing til að reikna út, hve miklar fjárhæðir hver einstaklingur þyrfti að greiða. Tekin eru tímabilin 30 ár og 40 ár og reiknað með 10% vöxtum og vaxtavöxtum. en það eru þeir viðskiptavextir, sem nær allir verða að greiða að einhverju leyti, því að flestir skulda eitthvað. Iðgjöld eru reiknuð í tvennu lagi, þ.e.2/5 hlutar og heildariðgjöld: 13 þús. kr. lagt inn árlega í 30 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 2.352.264 13 þús. kr. lagt inn árlega í 40 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 6.329.073 33 þús. kr. lagt inn árlega í 30 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 5.971.133 33 þús. kr. lagt inn árlega í 40 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 16.066.109 19 500 kr. lagt inn árlega í 30 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 3.528.396 19 500 kr. lagt inn árlega í 40 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 9.493.6l0 48 þús. kr. lagt inn árlega í 30 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 8.685.284 48 þús. kr. lagt inn árlega í 40 ár verður með 10% vöxtum og vaxtavöxtum 23.368.886 Það er þessi smáupphæð, sem við, sem erum sæmilega bjargálna bændur, yrðum að greiða beint eða óbeint á þessu 40 ára tímabili. Ljóst er af þessari töflu, hve miklu skiptir fyrir ungt fólk að eignast eigið fé. Það er frumskilyrði þess, að það verði efnalega sjálfstæðir borgarar. Hagsýnn bóndi getur haft miklu meira en 10% vexti af því fé, sem hann leggur í bústofn. Eigi er því hagkvæmt fyrir bændur að greiða stórar fjárhæðir í sjóði, sem þeir eiga að fá endurgreiðslur úr að einhverju leyti eftir 40-50 ár, ef þeir eru þá eigi dauðir. Öllum má ljóst vera af þessari töflu og þessa töflu geta þeir, sem vilja, fengið - það eiga raunar fáir logarithma, sem tekur þetta, - en Seðlabankinn hefur það og tryggingafræðingarnir hafa það og ef þið rengið þessar tölur hjá mér, þá getið þið fengið þá til að reikna það út.  Öllum má ljóst vera af þessari töflu, að það eru eigi litlar fjárhæðir, sem félagar í stéttarfélögum eiga að leggja á borð með sér til elliáranna og ánægjulegt fyrir . Gunnar Guðbjartsson og Hannibal Valdimarsson að geta gert sér ljóst, hvaða pinklar það eru, sem þeir hafa laumað á bak skjólstæðingum sínum. Vísitölubúið hefur greitt eftir 40 ár rúmar 16 millj. með 10 % vöxtum og vaxtavöxtum. Svipaðar upphæðir verða launþegar, sem eru félagar í stéttarfélögum, að greiða, ef þeir hafa hliðstæðar tekjur, sem ég ætla, að þeir hafi. Í Alþýðusambandinu eru ca. 36 þús. félagar og bændur eru nálægt 5 þús. Þegar lífeyrissjóðsgjöldin eru innheimt til fulls eftir 1-2 ár, er líklegt, að þau nemi árlega með óbreyttu verðlagi allt að 2 þús. millj. árlega. Lífeyrissjóðirnir eiga ekki að hefja greiðslu fyrr en eftir 13-14 ár. Í þessum sjóðum verður þá allhá upphæð með vöxtum og vaxtavöxtum, sé reiknað með fullum vöxtum. Mun sú fjárhæð nema yfir 40 milljörðum. Þá upphæð hafa hinir lægst launuðu í landinu greitt beint eða óbeint, auk allra annarra skatta. Ég álít, að hér sé farið öfugt að. Almennan sparnað á að efla með því að treysta verðgildi peninga og gera það m.a. með því að stilla í hóf útgjöldum og eyðslu. Hér á landi munu starfandi um 70 lífeyrissjóðir og eignir þeirra nema 3–4 milljörðum. Skráning krónunnar hefur breytzt s.l. 12 ár úr 16 kr. dollarinn í 88 kr. Í lífeyrissjóðum væri mikið fé, ef gengið hefði verið óbreytt. Tryggingafræðingar hafa réttilega á það bent, að óverðtryggðir lífeyrissjóðir séu nær óstarfhæfir vegna endurtekinna gengislækkana, sem hér hafa verið. Starfsaldur þeirra, sem stunda langt nám, er mun skemmri en bænda og venjulegra launþega. Þetta atriði hafa þeir athugað, sem sömdu tryggingalög sjómanna, þótt illa sé raunar með sjómenn farið. Þar er hámark iðgjaldatímabilsins 30 ár. Launþegar og bændur eru hins vegar að greiða iðgjöld frá 16-20 ára aldri. Ljóst er af töflunni, að iðgjaldaupphæðin nær þrefaldast á fjórða áratugnum. hvað þá hinum fimmta. Sá, sem greiðir iðgjald í 40 ár, greiðir því nærri þrisvar sinnum meira iðgjald, séu vextir og vaxtavextir reiknaðir með, en sá, sem greiðir iðgjöld í 30 ár. Þetta er stóra vitleysan í tryggingarlöggjöf bænda og stéttarfélaga. Það væri til mikilla bóta, ef tryggingatíabilið væri aðeins 30 ár og iðgjaldagreiðslur hæfust eigi fyrr en eftir 35 ára aldur, þannig að viðkomandi aðilar gætu verið búnir að stofna heimili og koma sér dálitíð fyrir. Iðgjaldagreiðslur bænda og félaga í stéttarfélögum eru allt of háar, nema reiknað sé með miklum gengislækkunum. Vera má, að rétt sé að reikna með slíku, en í því tilfelli er viturlegast að reikna dæmið til enda. Niðurstaðan mundi þá verða sú, að hagkvæmast væri fyrir bændur og jafnvel fleiri að ráða sjálfir yfir krónum sínum, þeir gætu oftast verndað verðgildi þeirra. Bændur eru atvinnurekendur og þurfa á fé sínu að halda, meðan þeir reka búskap. Þessum atriðum hafa þeir gleymt, sem sömdu lögin um lífeyrissjóð bænda og félaga í stéttarfélögum. Heimilt er að draga iðgjöld frá tekjum. Það skiptir máli fyrir þá launþega, sem hafa miklar tekjur, en fyrir flesta, sem eru í stéttarfélögum og bændur skiptir þetta litlu, því að fæstir þeirra greiða mikinn tekjuskatt. Ljóst er af ummælum Gunnars Guðbjartssonar og samþykktum Stéttarsambands bænda, að megin forsendan fyrir stofnun lífeyrissjóðs bænda er stofnun lífeyrissjóðs félaga í stéttarfélögum og tillagið til stofnlánadeildarinnar. Það framlag er hliðstætt og tillag það, sem útgerðarmenn og iðnrekendur greiða til sinna sjóða. Vextir af stofnlánum hækkuðu 1960 úr 41/2 í 61/2%. Sé tekið tillit til framlags atvinnurekenda til stofnsjóðanna, svarar það til þess, að vextir hafi hækkað í 10%, en það eru venjulegir viðskiptavextir nú. Á hitt ber einnig að líta, að bændur hafa fengið ógengistryggð lán hjá stofnlánadeildinni, en það er mikils virði fyrir þá. Ég hef lítið á tillagið til stofnlánadeildarinnar sem endurgreiðslu fyrir hagkvæm lánskjör og eigi talið, að hún skuldaði mér neitt, frekar hið gagnstæða. Bændasamtökin sögðu ríkisstj. vel til vegar með því að leggja 1% gjald á afurðir bænda til eigin samtaka og Bændahallar. Ókosturinn við nýjar álögur er, að nær ógjörlegt er að losna við þær aftur. Þannig hefur þetta reynzt með 2% gjaldið á afurðir bænda, en það svarar til 5% af kaupi þeirra. Stéttarsambandið tók til sín þrisvar sinnum meira, en það þurfti. Afganginn lagði það í Bændahöllina. Framvegis ætti Stéttarsambandið að komast af með þær tekjur, sem það á að fá í sinn hlut af rekstri Bændahallarinnar. Tillögur hafa þó eigi komið fram um að afnema framlag bænda til Stéttarsambandsins, en minnzt hefur verið á að stækka hótelið. Stéttarsambandið hefur sýnt lofsverðan áhuga á því að afnema 1% gjaldið til stofnlánadeildarinnar. Lífeyrissjóðsgjaldið má að nokkru rekja til þess áhuga. Þetta hefur tekizt á þann veg, að samkvæmt þeim lögum., sem nú gilda, eiga bændur að greiða næstu 20 árin í framlag í lífeyrissjóð og til stofnlánadeildarinnar nær 5% af andvirði afurða sinna. Ég met lítils lög, sem eiga að koma til framkvæmda eftir nokkur ár, því að óvíst er, að þau verði þá óbreytt. Hitt er staðreynd, að samkv. þeim lögum, sem í gildi eru, á að taka 5-6% af afurðaverði bænda á árabilinu 1973-1976, en það þýðir 15-18% af kaupi þeirra. Í stað þess að losna við að greiða 1% afurðaverðs til stofnlánadeildarinnar eru líkur til, að bændur fjármagni hana að öllu leyti í framtíðinni, enda vafalaust ekki annað þarfara gert, ef safna á stórfé í lífeyrissjóð hvort sem er. Skrafið um, að neytendur eigi að greiða 3/5 af lífeyrissjóðsgjaldi bænda, er óraunhæft. Neytendur eiga nóg með að greiða 10% af kaupi sínu til eigin sjóða, þó að þeir greiði eigi iðgjöld fyrir bændur. Útsöluverð var svo hátt á landbúnaðarafurðum, áður en niðurgreiðslur voru auknar í árslok 1970, að þær seldust treglega. Hið sama mun gerast, þegar niðurgreiðslur lækka. Framleiðsluráð verður eigi sakað um, að landbúnaðarvörur hafi eigi verið verðlagðar eins hátt og söluskilyrði leyfðu. Ég hef rætt um hinn nýstofnaða lífeyrissjóð við ýmsa bændur. Allir hafa sagt, að þeir hafi eigi verið spurðir um stofnun hans og ekki um hann beðið. Stéttarsamband bænda var stofnað til þess að gæta hagsmuna þeirra viðvíkjandi verðlagningu og sölu afurða, en eigi til að finna upp nýja skatta á bændur. Það er tæpast rétt af stéttarsambandsfundi, sem stendur í einn eða tvo daga, að taka afstöðu til flókinna lagafrv. án þess að hafa tíma eða aðstöðu til að kynna sér þau til hlítar. Þegar slík frv. eru flutt á Alþ., er því haldið fram, að viðkomandi stéttir óski eftir því, að þau séu samþykkt óbreytt, þó að slíkt sé með öllu óraunhæft. Það er því nær ógerlegt að hindra samþykkt slíkra frv., hvað gölluð sem þau eru. Tryggingamál okkar stefna út í algerar öfgar. Bezt er að hafa kerfið sem einfaldast og sanngjarnast, að allir búi við hliðstæð kjör með eftirlaun. Það er öfug þróun að halda því fram, að atvinnurekendur þurfi aðrar eða meiri eftirlaunatryggingar en launþegar. Atvinnureksturinn krefst þess, að þeir eigi verulegar eignir, því að atvinnurekandinn þarf á meira fé að halda, en launþeginn, meðan hann er í starfi. En hann hefur í flestum tilfellum minni þörf fyrir háan lífeyri. Það gefur auga leið, að hagkvæmara er að hafa örorkubætur og ellilífeyri í einu lagi, en í tveimur lögboðnum kerfum, enda þekkist slíkt víst hvergi nema hjá okkur. Meðalaldur karla á Íslandi er 71 ár, en konur verða lítið eitt eldri. Margir deyja áður en lífeyrisgreiðslur hefjast. Í fæstum tilfellum auka þeir útgjöld Tryggingastofnunar eða lífeyrissjóða. Ljóst er, að félagar í stéttarfélögum og bændur, sem hafa meðalbú, greiða á 40 árum með 10% vöxtum og vaxtavöxtum allt að 16 millj. kr. til lífeyrissjóða, miðað við verðlag það, sem nú er og samkv. þeim lögum, sem nú gilda. Auk þess greiða þeir til almannatrygginga gegnum skattakerfið. Ráðamenn þjóðfélagsins ætla þegnunum að leggja allvel á borð með sér eftir 67 ára aldur. Í sérflokki eru bændur, sem reka stærri bú. Þeir eiga að greiða allt að 50% meira án tillits til þess, hvort þeir hafi meiri eða minni nettótekjur. Er sú lagasetning næsta frumleg. Ég hef við engan talað, sem eigi vill, að gömlu fólki líði vel. Það bætir eigi líðan þeirra öldnu og veiku, þótt tekið sé allt að tvöfalt meira af vinnulaunum launþega og bænda. en þörf er á og því fé safnað í sjóði, sem verðfelldir eru öðru hverju. Aldrað fólk hefur takmarkaða ánægju af því að eyða fjármunum. Tryggingakerfið þarf að endurskoða og breyta þannig, að við höfum aðeins eitt lögboðið tryggingakerfi. Hins vegar á hverjum einstaklingi að vera heimilt að tryggja sig á þann hátt, sem hann telur æskilegt. Tvær leiðir eru til og báðar vel færar. Önnur er sú, sem farin var að nokkru á þessu þingi, þegar tryggingalöggjöfinni var breytt og ríkið tók að sér að greiða ellilífeyri og örorkubætur að öllu leyti. Hin leiðin er, að einstaklingar greiði iðgjöldin að mestu, eins og gert er í Noregi. Ætti þá að vera hægt að lækka skatta til ríkisins. Það skiptir eigi öllu, hvor þessara leiða er valin. Aðalatriðið er að gera tryggingakerfið einfalt og sanngjarnt, þannig að allir búi við svipuð kjör í tryggingamálum. Því fer fjarri, að svo sé nú. Öðru máli gegnir um sjúkratryggingar. Ég hygg, að betur verði með fjármuni farið, ef stærð sjúkrasamlaga er takmörkuð og málin að verulegu leyti í höndum fólksins sjálfs. Viðurkenna ber, að fyrrv. ríkisstj. fór kænlega að, sé miðað við áhuga hennar við að stofna sjóði, með því að láta forráðamenn í samtökum stéttarfélaga og bænda fallast á eða óska eftir stofnun lífeyrissjóða. Sú beita var notuð að láta atvinnuleysistryggingar, stofnlánadeild og ríkissjóð greiða örlitlar fjárhæðir til þeirra öldruðu fyrir 15 árin. Nema þær fjárhæðir sennilega 5-10% af iðgjöldum til lífeyrissjóða. Þetta er hliðstætt því, þegar fiskimenn láta síldarbita á öngla, þegar veiða skal ýsu, þorsk og keilu. Þessu til viðbótar voru samþykkt lög nú fyrir áramótin þess efnis, að lífeyrir lækkar hjá þeim. sem aðrar tekjur hafa. Í lífeyrissjóði stéttarfélaga og bænda greiða yfir 40 þús. einstaklingar 10% af kaupi sínu. Á nokkrum áratugum safnast stórfé í þessa sjóði, sé löggjöfin óbreytt. Þetta fé verður lánað til einstaklinga og atvinnufyrirtækja og braskað með það á ýmsan hátt. Sjóðir þessir munu því eiga verulegan hluta af eignum landsmanna eftir nokkra áratugi, hliðstætt því, sem kaþólska kirkjan átti fyrir siðaskiptin. Hér er á ferðinni meiri sósíalisering, en áður hefur þekkzt hér á landi, því að ríkisvaldið mun vilja ráða yfir þessum sjóðum og þeirra starfsemi að meira eða minna leyti. Þetta þýðir því meira ríkisvald, en minna efnalegt sjálfstæði einstaklinga. Alþingi þarf að breyta þessari óviturlegu löggjöf, gera kerfið einfalt og afnema framlög til hinna mörgu lögbundnu lífeyrissjóða. Viðurkenna ber, að sparifé okkar er lítið . Vera má, að eigi takist að skapa það traust á gjaldmiðlinum, að sparifé verði nægilegt til að fullnægja lánsfjárþörf atvinnufyrirtækja og einstaklinga. Ég hef því í 4. lið þáltill. bent á, að gerlegt væri að skylda fólk eldra en 35 ára til að kaupa sparimerki fyrir 10% af vinnulaunum sínum, hliðstætt því, sem ungt fólk gerir nú. Þessi sparimerki væru verðtryggð, en vextir hóflegir. Eigendur hefðu rétt til að fá endurgreiðslu eftir ákveðnum reglum, þegar þeir hefðu náð 67 ára aldri, og e.t.v. fyrr, ef sérstakar ástæður væru fyrir hendi. Innstæður þessar gengju til erfingja að eigendum látnum, hliðstætt og aðrar eignir. Ég held því eigi fram, að þessi leið sé æskileg, en álit hana þó sýnu betri, en að lögþvinga fólk til að greiða 10% af kaupi sínu í óverðtryggða lífeyrissjóði frá 16-20 ára aldri, þar til það er 67 ára. Verulegur hluti hinna tryggðu fær aldrei neinar endurgreiðslur, en aðrir aðeins lítinn hluta þess, sem þeir hafa greitt.



Það eru fjórir hv. þm., sem flytja þessa þáltill., ég er sá fjórði í röðinni. Þrír þeirra eru ekki á Alþ. nú og fellur því í minn hlut að mæla fyrir henni. En hún er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj: að beita sér fyrir framkvæmd þjóðfélagslegra rannsókna á orsökum fólksflutninga frá hinum ýmsu landshlutum til þéttbýlissvæðanna við Faxaflóa“. Um þetta vil ég fara aðeins örfáum orðum. Á undanförnum áratugum hafa hinir miklu búferlaflutningar verið eitt helzta einkenni íslenzkrar þjóðfélagsþróunar. Fólksflutningarnir til höfuðborgarsvæðisins, sem við getum kallað, hafa skapað margþætt vandamál og þau setja mjög svip á alla íslenzka þjóðfélagsgerð. Alþingi og ríkisstj. og ýmsir aðrir aðilar hafa ýmislegt gert til að reyna að draga úr þessari öru þróun, þessum miklu breytingum og sjálfsagt hafa ýmsar framkvæmdir haft sín áhrif í þá átt, en samt sem áður hefur ekki fullur árangur náðst að flestra dómi í því að halda jafnvægi í byggð landsins. Byggð hafa verið hafnarmannvirki, samgöngur efldar, atvinnufyrirtækjum hefur verið komið á fót, menntunaraðstaða bætt, en þrátt fyrir þetta rýrnar hlutfallslegur íbúafjöldi landsbyggðarinnar, sem við köllum, miðað við þéttbýlissvæðin hér við Faxaflóa. Fari svo fram sem horfir í þessum efnum, þá hlýtur fækkandi íbúafjöldi tiltölulega úti á landsbyggðinni að þýða, að örðugra verði um nýtingu landsgæðanna, en vera ætti og af því mun leiða aukinn vanda á sviði framleiðslu bæði til lands og sjávar. Mörg dæmi sýna og sanna, að þótt næg og mikil atvinna sé fyrir hendi, getur íbúum byggðarlaga allt að einu fækkað. Og þessi dæmi höfum við í reynd. Auðvelt er að geta sér til um orsakir oft og tíðum í þessu sambandi, en venjulega verður þar um tilgátur einar að ræða, hvað komi til. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að í þessu sambandi séu að verki ýmsir þættir, sem við fram að þessu höfum tæpast gert okkur nægilega vel grein fyrir. Þetta finnst okkur flm. og þess vegna höfum við lagt í það að flytja þessa þáltill. Teljum við, að það sé full ástæða til að skoða með nokkuð öðrum hætti, en áður hefur verið gert, forsendurnar eða ástæðurnar fyrir þessum miklu flutningum manna í landinu. Á undanförnum árum hefur þjóðin eignazt unga og áhugasama fræðimenn í félagsvísindum og komið hefur verið á fót námsbraut í þeirri grein við Háskóla Íslands. Finnst okkur flm. að nú sé tími til þess kominn, að fram fari vísindaleg athugun á því, hvaða öfl eru hér aðallega að verki í sambandi við þessa miklu fólksflutninga og um það fjallar þessi þáltill. Við erum áreiðanlega öll sammála um það, að hér er um vandamál að ræða, og þyrfti að koma við skynsamlegum breytingum í þessu efni, en óneitanlega er það fyrsta skilyrði til að geta gert nægilega skynsamlegar ráðstafanir til þess að bæta úr, að mönnum séu orsakirnar fyllilega ljósar. Við höfum nú áreiðanlega mönnum á að skipa, sem geta framkvæmt athuganir af þessu tagi með betri árangri, en áður hefur verið auðið, hafa betri skilyrði til að fá um þetta upplýsingar, sem geti varpað á þetta skærara ljósi en áður hefur verið unnt, og því er till. okkar fram komin. Ég vil leggja til. að þessari þáltill. verði vísað til hv. fjvn. að loknum þessum fyrri hl. umr. Ég geng þess ekki dulinn, að einhver kostnaður hlýtur að fylgja því, að athugun af þessu tagi fari fram og því finnst mér eðlilegt, að till. fari til hv. fjvn.



Herra forseti. Á mörgum undanförnum þingum hefur mjög verið talað um jafnvægi í byggð landsins hér í sölum Alþingis. Þm. eru allir sammála um það, að eðlilegt og nauðsynlegt sé að gera einhverjar ráðstafanir til þess að reyna að stöðva fólksflutninga utan úr dreifbýlinu og hingað til þéttbýlisins, eins og þeir hafa átt sér stað á undanförnum árum. Allmargar till. hafa verið fluttar í þessu sambandi, en árangur hefur lítill orðið og Alþ. aldrei tekið þetta mál neinum föstum tökum. Hvort vísindaleg athugun á þessu máli ræður þar nokkrum úrslitum, dreg ég mjög í efa, því að ég hygg, að flestum þm. séu nokkuð kunnar þær ástæður, sem liggja til þess, að þannig hefur farið, að meiri fólksflutningar hafa átt sér stað hingað til þéttbýlisins, en almennt er talið æskilegt. Það, sem ég hygg, að flestir þm. séu sammála um, að sé í höfuðdráttum ástæða fyrir þessu, það er nokkuð margþætt kannske. En eitt atriðið eru samgöngumálin, því að með þeim hraða, sem í dag er orðinn á öllum hlutum, liggur það ljóst fyrir. að fólk vill ekki búa úti í dreifbýlinu, ef það á ekki þess kost að geta flutt sig til eða ferðazt eins og það telur eðlilegast og telur henta nútíma aðstæðum. Það er mjög hætt við því, að það flytji sig þá til þeirra staða, sem það vill kannske hafa nánara samband við, en það getur haft, ef það á ekki kost á greiðum samgöngum. Þetta mun vera ein af ástæðunum fyrir því, að fólk flytur utan af landsbyggðinni. Það telur samgöngumálin víða ekki vera í því ástandi, sem það telur sér henta. Þá er það vitað, að mjög er algengt, þar sem svo hefur þróazt, að menntastofnanir almennt eru staðsettar hér í höfuðstaðnum og þéttbýlinu, að það hefur beinlínis dregið fólk hingað til höfuðstaðarins og faxaflóabyggðarinnar, þegar það þarf að koma börnum sínum til framhaldsskólamenntunar. Það ber að harma, að mjög hefur borið á því nú í vetur, að ekki virðist vera eins mikill áhugi hjá ráðamönnum þjóðarinnar fyrir því að breyta þarna um stefnu og maður gat þó ætlað að verið hefði áður. Hér hafa komið bæði till. og ábendingar um, að ýmsar menntastofnanir yrðu staðsettar utan þéttbýlissvæðanna og ýmsar opinherar stofnanir, ef því yrði við komið, en mér finnst þetta hafa fengið ákaflega daufar undirtektir. Ég tel, að það geti ráðið nokkrum úrslitum. hvaða stefna verður mörkuð í þessu sambandi, um það, hvort áframhaldandi fólksflutningar verða í jafnríkum mæli frá strjálbýlinu og hingað til þéttbýlisins. Félagsleg aðstaða hefur auðvitað sín áhrif. Ef fólki finnst, að félagsleg aðstaða sé betri í þéttbýlinu, en úti í strjálbýlinu, þá hefur það auðvitað áhrif í þá átt, að fólk flyzt frá sínum heimabyggðum og þangað sem það telur, að félagsleg aðstaða sé betri. Einnig er það eitt atriði, sem er mjög eðlilegt, að fólk vegi og meti, þegar það er með hugmyndir um að flytjast búferlum, en það er það, að vitað er, að það er mun dýrara að lifa úti í strjálbýlinu, en hér í þéttbýlinu við Faxaflóann. Flutningur á öllum nauðsynjavörum, byggingarefni og því, sem fólk almennt þarfnast daglega og þarfnast til að geta reist heimili og búið úti í strjálbýlinu, mæðir eingöngu á þeim, sem þar eiga hlut að máli. Aðilar í strjálbýlinu verða bæði að kaupa dýrari nauðsynjavöru og byggingarefni og margt fleira. Nú er verið að samræma vinnulaun um land allt. Það hefur að vísu verið um nokkurn tíma þannig, að vinnulaun hafa verið samræmd, en nú er verið að stefna að því í ríkara mæli, en áður að gera heildarsamninga fyrir landið allt. Menn hafa sömu laun og sömu kjör um land allt, jafnhá í dreifbýlinu og hér í þéttbýlinu og þá auðvitað segir það sig sjálft, að ef fólk getur lifað ódýrara, fær nauðsynjar sínar á lægra verði á einum stað, en öðrum og kannske ódýrari byggingarefni, þá hvetur það fólk til búflutninga til þeirra staða, þar sem það hyggur, að ódýrara sé að framfleyta sér og fjölskyldu sinni. Þá er það eitt atriði, sem áður hefur borið hér á góma, sem ég tel, að stangist mjög á við þær hugmyndir og þann yfirlýsta vilja, sem er almennt hjá þm. um það að reyna að stöðva flutningana frá strjálbýlinu og hingað til þéttbýlisins. En það er í sambandi við hinar geysilega miklu húsnæðisbyggingar, sem eiga sér stað aðallega hér í höfuðborginni, þar sem ríkið er beinn aðili að, eins og t.d. Breiðholtsbyggingarnar. Það er vitað, að smærri sveitarfélög og jafnvel kaupstaðir hafa miklu veikari fjárhagsaðstöðu og þeir hafa ekki getað notfært sér þetta kerfi, eins og hefur verið gert hér í höfuðborginni. Ég vil minna þar á Breiðholtsbyggingarnar, sem ríkið hefur á undanförnum árum staðið fyrir að reisa og að mínum dómi hafa verið mjög ríkur þáttur í því að draga fólk utan af landsbyggðinni hingað til þéttbýlisins. Ég held, að allt þetta sé samverkandi og það liggi nokkuð ljóst fyrir í höfuðdráttum, hvað það er, sem skilur þarna á milli og hvað það er, sem hvetur fólk beinlínis til þess að taka sig upp úr dreifbýlinu og flytja hingað til þéttbýlisins. Ég tel það illa farið, þegar vitað er um hinn almenna vilja alþm. til að reyna að gera þarna breytingu á og reyna að stöðva það, sem við köllum flóttann úr strjálbýlinu, að þá skuli Alþ. samtímis á undanförnum árum hafa stuðlað mjög að því í gegnum húsnæðismálakerfið að skapa hér forgangsaðstöðu, má segja, það er alveg rétt að orði komizt, það hefur skapazt hér forgangsaðstaða um að komast yfir húsnæði, sem ríkið hefur lagt mikla og beina fjármuni í. Þetta verkar beint á móti því, sem við allir erum sammála um, að sé rétt, að reynt sé að spyrna þarna við fæti eða reynt sé að draga úr þeim fólksflutningum, sem átt hafa sér stað úr strjálbýlinu hingað til þéttbýlisins á undanförnum árum. Þetta er mjög stórt mál og ég tel það eitt af stærri málum Alþingis, að við þessu verði fundin ráð og gerðar ráðstafanir til þess að hefta fólksflóttann úr dreifbýlinu hingað til þéttbýlisins við Faxaflóa. Ég vil mjög vel unna Reykjavíkurborg og kaupstöðunum hér í kring og því fólki, sem hér vill búa, þess að það búi hérna, en þjóðhagslega séð er full nauðsyn á því, að búseta dragist ekki meira saman en orðið er úti á landsbyggðinni. Þaðan kemur framleiðslan í mjög stórum stíl. Þær útflutningsafurðir, sem þjóðarbúið byggir afkomu sína mjög á, koma einmitt í mjög stórum stíl utan úr strjálbýlinu. Þar er sjávarfangs aflað og þar er í stórum stíl gjaldeyrisöflunin á fyrsta stigi, þannig að ég tel, að Alþ. þurfi mjög að leggja sig fram um það að marka þarna aðra stefnu í raun, en nú á sér stað. Ég held, að þm. allir geri sér þetta ljóst og við erum allir sammála um, að þetta þurfi að gerast, en einhvern veginn hefur það farið svo, að þarna hafa verið mótverkandi aðgerðir frá hendi hins opinbera, sem hafa orðið þess valdandi, að aðgerðir hafa engar orðið í þessa átt, heldur aðeins umtal um það, að ráðstafanir væru nauðsynlegar í þessu sambandi.



Herra forseti. Ég hef lagt fram till. til þál. á þskj. 488, um vegagerð yfir Sprengisand, en þar segir: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á hagkvæmni vegagerðar yfir Sprengisand.“ Eins og segir í grg., hafa hugmyndir um gerð vegar yfir Sprengisand verið í umr. manna á meðal alllengi, m.a. hafa Búnaðarþing og bæjarstjórn Húsavíkur gert samþykktir í þá átt nýverið. Engin athugun mun þó hafa farið fram á kostnaði við slíka vegagerð, né tilraun verið gerð til að kanna hagkvæmni hennar. Telja má, að vegagerð yfir Sprengisand sé tiltölulega ódýr, þar sem vegarstæðið er að miklu leyti sandar og melar, snauðir af lífrænum efnum. Má benda á kostnað við lagningu 70 km vegar frá Búrfelli að Þórisósi, en vegur um Sprengisand að Mýri í Bárðardal kæmi til með að verða um 130-140 km langur og stytta akstursleiðina milli Húsavíkur og Reykjavíkur í kringum 100 km og milli Húsavíkur og Selfoss um rúma 200 km. Í málefnasamningi ríkisstj., þar sem getið er einstakra verkefna, segir um samgöngumálin, með leyfi hæstv. forseta: ;,Að endurskoða beri samgöngukerfið með hagkvæmustu þungavöruflutninga á sjó og landi í huga.“ Enginn vafi er á því, að vegur um Sprengisand mundi auka mjög á hagkvæmni þungavöruflutninga á landi til Norðaustur- og Austurlands, því að út frá Sprengisandsleið mætti síðar leggja vegi niður í Eyjafjörð og að Brú á Jökuldal, en akstursleiðin frá Egilsstöðum til Reykjavíkur með vegi um Brú og Sprengisand mundi þá styttast um því sem næst 160 km. Auk þess mundi vegur um Sprengisand létta mjög á þeim umferðarþunga, sem nú er á veginum vestur og norður um land. Það vörumagn hefur farið ár vaxandi, sem flutt er milli landshluta með bifreiðum. Þróunin bendir í þá átt, að slíkt muni heldur aukast en minnka. Því er það mikilsvert mál að gaumgæfa til hlítar hagkvæmustu leiðir, ekki hvað sízt þær leiðir, sem létta mundu til muna þungaumferð af núverandi leiðum, sem hljóta að verða meginleiðir í farþegaflutningum. Einnig er rétt að geta þess, að nauðsyn ber til að skipuleggja vegi um öræfin og koma þannig í veg fyrir, að þau séu sundurskorin af bílaslóðum þvers og kruss, eins og nú er, til stórlýta og skemmda. Þetta mál þyrfti að ræða sérstaklega. Ferðamannaþjónusta er ofarlega á dagskrá um þessar mundir og ekki hvað sízt möguleikar á öræfaferðum. Góður vegur um Sprengisand eykur mjög fjölbreytni í þeim efnum. Mundi hann tengja saman alþjóðaflugvöllinn í Keflavík og væntanlegan varaflugvöll á Norðurlandi. Ef ferðamannaþjónusta á að fara vel úr hendi og við ekki að drukkna í henni, þarf hún að skipuleggjast í tíma og þá einnig að taka mið af framkvæmdaáætlun í samgöngumálum. Það er viðurkennt, að Norðurland hefur vegna síns náttúrufars mikið aðdráttarafl fyrir ferðafólk. Og þennan þátt ber að nýta skynsamlega til að tryggja búsetu þar. En þótt þetta sé rétt og skylt að skoða, er hitt þó enn stærra mál að bæta samgöngurnar milli strjálbýlis og þéttbýlis. Góðar og greiðar samgöngur eru lífæð hvers byggðarlags. Það getur ráðið úrslitum um viðgang dreifbýlisins, hvernig til tekst í samgöngumálum, en að undanförnu hefur það mjög orðið afskipt um uppbyggingu vegakerfisins. Á ég þá ekki við uppsteypta hraðbrautarspotta, sem kosta hundruð milljóna króna, heldur vel uppbyggða malarvegi, er færir væru mestan hluta ársins. Það er ekki nóg með það, að vegir úti á landsbyggðinni séu ófærir svo að vikum skiptir vegna snjóalaga, heldur verða þeir þegar snjóa leysir að slíkri forarvilpu, að þar er engum fært nema fuglinum fljúgandi og mér eru þá efst í huga vegirnir í N.-Þingeyjarsýslu á s.l. vori. Þetta ástand vega getur haldizt svo að vikum skiptir, og fer það þó nokkuð eftir tíðarfari. Það hefur komið í ljós, að vel uppbyggðir malarvegir grafast ekki í sundur í vorleysingum. Á þá getur að vísu hlaðizt snjór, en hann er að jafnaði auðvelt að hreinsa af, þar sem slíkir vegir eru hærri, en næsta umhverfi. Eftir þá reynslu, sem fengizt hefur af slíkri vegagerð, blandast mér ekki hugur um, að vanþróun vegamála okkar á að leysast á þann hátt, en ekki með steyptum hraðbrautarspottum. Vera má, að slík vegagerð sé nauðsynleg hér í næsta nágrenni mesta þéttbýlis landsins og trúlega verður að ljúka þeim framkvæmdum, sem þegar er byrjað á, en viljum við halda þeirri byggð, sem er úti um landið í dag og ég tala nú ekki um, ef við ætlumst til, að hún aukist, verðum við að láta vegagerð landsbyggðarinnar sitja fyrir hraðbrautunum, ekki sízt þar sem heilbrigðisþjónusta virðist þróast í þá átt, að vegalengdir virðast ekki lengur skipta máli um staðsetningu lækna, heldur fer mikill hluti af starfstíma þeirra í bifreiðaakstur, ella verður að aka sjúklingum endalausar vegalengdir til að koma þeim undir læknishendur. Herra forseti. Ég stytti nú mál mitt. Þegar ég ræði um uppbyggingu vegakerfisins, á ég ekki síður við styttingu akstursleiða og vegur, sem kemur til með að stytta akstursleið milli landshluta, um hundruð kílómetra, eins og Sprengisandsvegur mundi gera, hlýtur að vera þess virði, að athugaðir séu möguleikar á slíkri vegagerð. Ég legg því til, að till. verði vísað til hv. fjvn. og umr. frestað.



Herra forseti. Þau eru ekki orðin fá málin á þessu hv. Alþ., sem fjalla um vegamál. Það er nú víst ekkert nýtt í þingsögunni, því að ég hygg, að ef blaðað væri í þskj. liðinna ára, þá kæmi það í ljós, að um fá einstök málefni hefðu verið flutt fleiri þingmál þing eftir þing, en um samgöngumál og alveg sérstaklega vegamál. Þetta er náttúrlega ekkert einkennilegt, þegar þess er einfaldlega gætt, hvernig aðstæður eru í okkar landi, vegalengdirnar, strjálbýlið og margháttaðir samgönguerfiðleikar. Ég held nú samt, að það sé ekki að bera í bakkafullan lækinn, þegar hv. 6. þm. Norðurl. e. flytur þessa till. um að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á hagkvæmni vegagerðar yfir Sprengisand. Eins og hv. þm. tók fram, þá er þetta ekki nýtt mál. Sprengisandsleiðin er náttúrlega fyrst og fremst einhver elzta leiðin á milli landsfjórðunga frá örófi alda. Og þegar menn byrjuðu hér fyrst á vegagerð, þá var strax hugað að þessum háfjallaleiðum jafnhliða byggðavegunum. Hér á Alþ. hefur þetta mál einnig verið til meðferðar áður. Ég minnist þess, að árið 1955 fluttum við tveir þm. Austurlands, Halldór Ásgrímsson, sem þá var þm. N.-- Múlasýslu og ég, till. um athugun á vegarstæði yfir Sprengisand, því þótt í till. væri talað um athugun á vegarstæði milli landsfjórðunga, þá kom það fram í framsögu og víðar við meðferð málsins, að fyrst og fremst beindust þessar hugmyndir að Sprengisandi. Vegamálastjóri sendi þá fjvn. ítarlega umsögn um þetta mál og greindi frá frumathugunum. sem höfðu farið fram á leiðinni og hvernig ástatt var þá, en það var aðeins byrjað að fara yfir hálendið á bílum, sem þá voru ferjaðir yfir verstu vatnsföllin. Þessi till. var samþ. þá og athugun fór fram á þessu á þeim tíma . Síðan í framhaldi af því, verður svo það, að þarna eru brúuð verstu vötnin og þessi leið er nú orðin æði fjölfarin ferðamannaleið, þó að ekki sé hún uppbyggð. Ég man eftir því, þegar þetta mál var flutt á sínum tíma og e.t.v. gera svipaðar hugrenningar vart við sig nú, að manni finnst þetta kannske mikið í fang færzt að stefna inn á hálendið með vegagerð, meðan stór verkefni eru alls staðar annars staðar. En þróun þessa hálendisvegar er eiginlega táknræn fyrir það, hvernig þörfin kallar á og hvernig verkefnin þrýsta sér að, þannig að undan þeim verður ekki komizt. Þetta er brotizt fyrst sisvona, eins og gert hefur verið víða og síðan fara menn að huga að því að gera meira. Á þessu tímabili hefur verið opnuð greiðfær slóð fyrir ferðamenn yfir sumartímann. Það er óhætt að segja það og annað hefur einnig gerzt, að það er kominn uppbyggður vegur á æði löngum kafla á syðri hluta leiðarinnar eða inn undir Þórisvatn, vegna mannvirkjagerðarinnar þar. Mér finnst það þess vegna eðlilegt, að menn taki að hugleiða, hversu það megi takast og hvað það muni kosta og hvernig verði hagkvæmast að því unnið að byggja upp veg á þessari leið. Nú eins og ævinlega eru verkefnin í vegamálunum gífurleg í öllum áttum og við höfum nú ákveðið það Íslendingar, að hefjast handa um eina alveg afmarkaða stórframkvæmd, sem opnar hringveginn umhverfis landið með því átaki, sem fyrirhugað er að gera á Skeiðarársandi á næstu þremur árum. En þrátt fyrir þetta, þá held ég, að skynsamlegt sé að taka nú að gera sér nokkru nánari grein, en áður hefur verið fyrir vegagerð yfir hálendið, það sé skynsamlegt að ætla sér til þess góðan tíma. Það er vonandi af sú tíð, þegar vegir voru valdir á líkan hátt og gert var, þegar vegurinn var ákveðinn í Vopnafjörðinn. Það gerðist með þeim hætti, að ungir menn ákváðu að brjótast yfir heiðarnar niður í Vopnafjörð, áður en vegur var lagður. Þeir lentu í þoku og villtust fram á brún Burstafells og brutust þar niður við enda fellsins. En síðan var tínt í þessa slóð, í verstu holurnar, og byrjað að fara hana, og þannig var þetta vegarstæði ákveðið. En þó að svona vegagerð eða ákvarðanir um vegarstæði séu nú úr sögunni, þá held ég, að það sé ágætt að ætla sér góðan tíma til þess að undirbúa stórframkvæmdir eins og það verður, þegar ráðizt verður í vegagerð yfir hálendið, sem auðvitað verður gert á sínum tíma. Það er áreiðanlega hafið yfir allan efa, að uppbyggður vegur þvert yfir hálendið verður ekki einasta þýðingarmikill fyrir ferðamálastarfsemi alla, heldur einnig fyrir aðra þætti atvinnulífsins, því eins og raunar liggur í augum uppi og 1. flm. tók fram. þá styttir sá vegur stórkostlega landleiðina milli mjög fjölmennra og þýðingarmikilla byggðarlaga. Ég er þess vegna mjög hlynntur því, að þessi till. fái jákvæða afgreiðslu.



Herra forseti. Vegna fsp. á þskj. 333, 2. tölul., um möguleika á, að nýta megi minningarsjóð hjónanna Jóhanns Jóhannessonar og Sigurbjargar Guðnadóttur til stofnunar elliheimilis samkv. ákvæðum skipulagsskrár, sem sjóðnum var sett 1914, vil ég taka eftirfarandi fram: Fsp. hefur þegar verið svarað að hluta til fyrir hönd þess rn., sem fjallar um málefni þessa ákveðna sjóðs, þ.e. félmrn. Eftir stendur þá að gera grein fyrir því, hvort fyrirhugað sé að gera tillögur um almenna löggjöf til úrlausnar á vandamálum um hagnýtingu gjafasjóða slíkum sem þessum. Eins og áður hefur komið fram, hlaut lagafrv., sem hneig í þessa átt, ekki afgreiðslu á sínum tíma árið 1951, og afstaða Alþ. þá var ekki skýr um það, hvort rétt væri að setja almennar reglur eða viðhafa lagasetningu hverju sinni. Svo virðist sem sú meðferð geti orðið æði tafsöm fyrir Alþ., og sýnist rétt, að athugað verði, hvort ekki sé heppilegt að leggja að nýju fram lagafrv. um almennar reglur, e.t.v. í eitthvað breyttu formi. Mun ég beita mér fyrir því, að það verði gert.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 353 svo hljóðandi fsp. til hæstv. dómsmrh.: Hvaða ráðstafanir hefur ríkisstj. gert til eflingar landhelgisgæzlunnar vegna fyrirhugaðrar útfærslu fiskveiðilandhelginnar í 50 sjómílur? Ég tel ekki þurfa langt mál til skýringar þessari fsp. Það liggur í augum uppi, að útfærsla fiskveiðilögsögunnar úr 12 sjómílum í 50 hlýtur að kalla á aukna gæzlu þessarar miklu stærri landhelgi. Og þar sem nú eru aðeins röskir 41/2 mánuður þar til útfærslan á að taka gildi, þá tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að þingheimur fái skýrslu um, hvaða ráðstafanir hæstv. ríkisstj. hefur gert til eflingar landhelgisgæzlunnar vegna fyrirhugaðrar útfærslu fiskveiðilögsögunnar hinn 1. sept. n.k. Ég er þess fullviss, að allir Íslendingar hafa fagnað því innilega, að alger samstaða og eining ríkti hér á Alþ. varðandi afgreiðslu landhelgismálsins fyrr í vetur, en í áframhaldi af því er eðlilegt, að menn velti því fyrir sér, á hvern hátt við getum sem bezt tryggt gæzlu þessara miklu auðæfa okkar. Fsp. er því fram borin, til þess að Alþ. og þjóðin öll fái vitneskju um, hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir varðandi þennan þátt landhelgismálsins.



Herra forseti. Ég les hér svar, sem Landhelgisgæzlan hefur tekið saman við þessari fsp., og svarið er dagsett 18. marz 1972. „Ljóst er, að vegna útfærslu íslenzku fiskveiðimarkanna 1. sept. n.k. er nauðsynlegt að bæta getu Landhelgisgæzlunnar til gæzlu hins stóraukna svæðis, bæði með útgerð fleiri varðskipa og flugvéla en venja er, aukinni starfsemi í landi og kaupum á nýjum tækjum eða endurbótum á hinum eldri eftir því, sem henta þykir. Í grg. til hæstv. forsrh. dags. 28. ágúst 1971 um gæzlu 50 sjómílna fiskveiðilandhelgi við Ísland var greint frá hinum helztu þessara atriða, og eru sum þeirra þegar ákveðin, en önnur í undirbúningi eða til athugunar. Í aðalatriðum er hér um þrennt að ræða: 1. Varðskip. Gera verður ráð fyrir, að það þurfi að halda úti öllum varðskipunum fimm frá 1. sept. n.k. Í tillögum Landhelgisgæzlunnar fyrir árið 1972 var gert ráð fyrir útgerð allra varðskipanna allt árið. Í meðförum Alþ. var gerð sú breyting, að einu skipanna skyldi leggja, en tvö skipanna fengu aðeins fjárveitingu til sex mánaða. Samkvæmt þessu er fjárveiting til tveggja skipa allt árið, tveggja hálft árið og einu skipinu skal leggja. Auk þess voru svo veittar 20 millj. kr. til almennrar notkunar vegna útfærslunnar 1. sept. n.k. Nú hefur verið ákveðið, að varðskipið Þór, sem átti að gera út hálft árið, fer á miðju sumri í þriggja mánaða endurbyggingu vegna endurnýjunar á aðalvélum og síðan beint í notkun vegna útfærslunnar. Þarf varðskipið Þór því fjárveitingu fyrir allt árið. Varðskipið Árvakur þarf sömu aukningu vegna vitaþjónustunnar síðari hluta sumars og þar á eftir vegna útfærslunnar 1. sept. Um varðskipið Albert gegnir hins vegar nokkuð öðru máli. Það er sem stendur að gæzlustörfum í staðinn fyrir varðskipið Ægi, en mun verða lagt, þegar viðgerð varðskipsins Ægis lýkur. Varðskipið Albert þarf því ekki nema um fimm mánaða aukafjárveitingu vegna útfærslunnar. Miðað við verðlag eins og það var, áður en fjárlög þessa árs voru afgreidd, þarf því vegna aukinnar útgerðar varðskipanna: vegna Þórs 13 millj. 941 þús. kr., vegna Árvakurs 8 millj. 721 þús. og vegna Alberts 6 millj. 850 þús. eða samtals 29 millj. 512 þús. kr. Þá er nú unnið að undirbúningi að því að geta lengt úthald þriggja stærri varðskipanna með því að fækka legudögum þeirra í heimahöfn, en þá þarf að hafa fleiri menn til skiptanna, svo að áhafnirnar geti fengið eðlileg fri. Af slíku fyrirkomulagi leiðir aukakostnað bæði vegna fleiri starfsmanna, meiri brennslu olíunotkunar o.fl. Endanleg ákvörðun liggur ekki fyrir enn þá. Loks er hafinn undirbúningur að kaupum á ýmsum nauðsynlegum siglinga- og radiótækjum svo og æskilegum neyðar- og öryggisútbúnaði fyrir skipin umfram það, sem íslenzk lög krefjast, og er sumt þegar keypt eða pantað, en verið að leita tilboða í annað. Stærri atriðum, eins og um vatnsþétt skilrúm í vélarúmi Óðins o.fl., væri rétt að gera ráð fyrir á fjárveitingu næsta árs, þar sem of skammur tími er til undirbúnings og framkvæmda þess í sumar. Skrá yfir hið helzta þessa nauðsynlega búnaðar ásamt kostnaðarverði er að finna á fskj. 1 og 2.“ Eins og þessi liður svarsins ber með sér, þá skortir allmikið á, að þær 20 millj., sem samkv. fjárlögum eru til ráðstöfunar 1. sept., muni duga til þess að standa straum af kostnaði við þau atriði, sem þarna eru talin, og verður auðvitað að sjá fyrir fjárveitingu til þess, því að ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn hv. alþm. telji það eftir, að gerðar séu nauðsynlegar ráðstafanir í þessu efni, og því býst ég við, að það verði út af fyrir sig engin fyrirstaða á því, að nægilegt fé fáist til þess að framkvæma það, sem Landhelgisgæzlan telur nauðsynlegt og óhjákvæmilegt vegna útfærslunnar. „2. Fluggæzlan. Áratugareynsla Landhelgisgæzlunnar hefur áþreifanlega sannað, hve hagkvæmt er að nota flugvélar í samvinnu víð varðskip við almenn gæzlustörf, og mun hið stóraukna gæzlusvæði frá 1. sept. sízt draga úr þörfinni á slíku skipulögðu samstarfi. Engin ein flugvélategund hentar þó til allra verka, og er því ábyggilega heppilegast að nota bæði flugvélar af venjulegri gerð og þyrlur eftir aðstæðum. Í breytingu á fjárhagsáætlun þessa árs, dags. 5. nóv. 1971, er gert ráð fyrir rekstri einnar venjulegrar tveggja hreyfla frekar lítillar flugvélar í stað TF-Sif, sem var seld í nóv. 1971, og meðalstórrar þyrlu, sem gert var ráð fyrir, að tekin yrði í notkun á þessu ári. Ekki var gert ráð fyrir fjárveitingu til þyrlu í stað TF-Eir, sem eyðilagðist í lendingu í okt. s.l., en vátryggingarfé hennar er geymt til kaupa á annarri svipaðri þyrlu. Búið er að ganga frá kaupum á stærri þyrlunni, sem ætti að vera komin í gagnið hér í vor. Enn fremur er unnið að útvegun á venjulegri tveggja hreyfla flugvél í stað TF-Sif, og er líklegt, að fyrir valinu verði flugvél af gerðinni Fokker Friendship, sem er mjög vel kunn flugvélategund hér. Fjárhagsáætlun þessa árs til reksturs gæzluflugvélanna ætti að duga til 1. sept., en frá þeim tíma má gera ráð fyrir, að fluggæzlan þurfi á meira fé að halda vegna aukinnar starfsemi, sem krefst bæði fleiri flugtíma, aukins mannahalds, eftir- og næturvinnu o.fl. Vegna áætlaðra aukinna umsvifa fluggæzlunnar frá 1. sept. er enn fremur óhjákvæmilegt að bæta aðstöðu í flugskýli Landhelgisgæzlunnar á Reykjavíkurflugvelli fyrir þá, sem við flugið starfa. Þar er nú verkstæði, varahlutageymsla og snyrtiherbergi fyrir flugvirkja, en engin aðstaða fyrir aðra starfsmenn, eins og skipherra, stýrimenn, flugmenn, loftskeytamenn o.fl., og því nauðsynlegt að bæta við herbergjum vegna þeirra. Er hafinn undirbúningur að því. 3. Aðstaða í landi. Í fyrrnefndri grg. um gæzlu 50 sjómílna fiskveiðilandhelginnar er sérstaklega á það bent, að starfsemi loftskeytastöðvar þeirrar, sem Landhelgisgæzlan hefur rekið í síðastliðin 18 ár, sé henni mjög mikils virði, ekki aðeins til gagnaöflunar og almennra viðskipta við varðskipin og gæzluflugvélarnar, heldur sem raunveruleg stjórnstöð og muni sú þýðing hennar sízt minnka við gæzlu hinna nýju fiskveiðimarka. Þrátt fyrir þýðingu sína hefur þessi stöð hingað til búið við mjög þröngan kost, bæði hvað snertir húsnæði og allan tækjabúnað og því bráð nauðsyn að endurbæta hvort tveggja. Við undirbúning fjárlaga fyrir þetta ár var, eins og kemur fram í tillögum Landhelgisgæzlunnar og í bréfi til hæstv. dómsmrh. dags. 1. júlí 1971, gert ráð fyrir því, að skrifstofa og loftskeytastöð Landhelgisgæzlunnar flytti úr núverandi húsnæði og á efstu hæð lögreglustöðvarinnar nýju síðari hluta þessa árs. Ekki var gert ráð fyrir sérstakri fjárveitingu vegna flutnings, en hins vegar hefur undanfarin ár verið unnið allmikið að undirbúningi að flutningi loftskeytastöðvarinnar í fyrirhugað húsnæði vegna hagstæðra aðstæðna á meðan á byggingu hússins stóð, m.a. lagnir á leiðslum, jarðnets, loftnets og fleira, svo og frumdrög lögð að samvinnu Landhelgisgæzlunnar og lögreglunnar í Reykjavík og Almannavarna ríkisins um sem hagkvæmasta notkun þar á aðstæðum hvers annars. Nú mun hins vegar afráðið að ráðstafa þessu húsnæði til annarra aðila, og verður því að gera aðrar ráðstafanir í þeim efnum. Ég hef áður bent á, að góð loftskeyta- og stjórnstöð geti sparað varðskipum og gæzluflugvélum marga óþarfa snúninga, því að meiri upplýsingar mætti fá með aukinni hlustunarvörzlu og betri notkun tilkynningaskyldunnar en nú er hægt að gera. Auk þess væri eðlilegt, að leyfi allra rannsóknaskipa, innlendra sem erlendra, sem stunda vísindastörf á landgrunninu, væri bundið því skilyrði, að þau tilkynntu sig a.m.k. tvisvar á dag til Landhelgisgæzlunnar og loks, að íslenzku rannsóknaskipin tilkynntu um leið, eins og varðskipin, hvaða erlend skip þeir hefðu orðið varir við eða væru í námunda við. Myndi vafalaust verða að því mikil bót og án verulegs aukakostnaðar.“ Þetta svar, sem ég nú hef lesið, er frá forstjóra Landhelgisgæzlunnar. Að sjálfsögðu hefur verið leitað eftir því við Landhelgisgæzluna, hverjar ráðstafanir hún teldi nauðsynlegt að gera vegna fyrirhugaðrar útfærslu 1. sept. 1972, og eins og ljóst er af þessu svari, þá hefur hún út af fyrir sig ekki gert tillögur um aukinn skipakost að svo stöddu, heldur að þeim skipum, sem nú eru, sé öllum haldið úti og enn fremur gerðar þær ráðstafanir varðandi flugvélakaup og aðstöðu í landi, sem ég hef lesið hér upp. Ég vil enn fremur bæta við þetta því, að það fer fram athugun á því nú, hvort ekki sé rétt að festa kaup á tveimur tiltölulega litlum þyrlum til viðbótar því, sem greint er frá í svari forstjórans. Þá vil ég loks geta þess, að nefnd hefur verið skipuð, nefnd þriggja ráðuneytisstjóra, þeirra, sem mest hafa með þessi málefni að gera, ráðuneytisstjórans í dómsmrn., ráðuneytisstjórans í utanrrn. og ráðuneytisstjórans í sjútvrn., og þeim m.a. falið að gera tillögur um eflingu landhelgisgæzlunnar eða réttara sagt, hvaða ráðstafanir væri nauðsynlegt að gera með tilliti til útfærslunnar 1. sept. n.k. Herra forseti. Ég hef reynt að svara þessari fsp. eins og reyndar fsp. endranær, þannig að upplýsingar kæmu fram um það, sem spurt er um, en hef ekki farið út í og tel ekki rétt að fara út í neinar sérstakar umr. um þetta málefni fram yfir þær upplýsingar, sem ég hef gefið. Þannig álít ég, að eigi að haga fsp. og er því sammála hæstv. forseta að því leyti til, en verð hins vegar að taka fram, að sé þannig haldið á, að komið sé fram með miklar aths. eftir að svar hefur verið gefið, þá sé ekki nema sanngjarnt, að leyft sé að svara þeim um leið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans við fsp. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði varðandi svör hans, en mig langar til að bæta við aðeins örfáum orðum. En ég skal lofa forseta því, að ég skal ekki fara fram yfir 5 mínútna takmörkunina. Það hefur lengi verið um það talað, að auka þyrfti landhelgisgæzlu úti fyrir Vestfjörðum á hávertíðinni, og ekki eingöngu það, heldur þyrfti að standa þannig að málum, að aðstoð við bátaflotann gæti þar einnig komið til greina. Ég vil í þessu sambandi benda á, að ég tel það brýna nauðsyn, að Landhelgisgæzlan hafi staðsetta á Vestfjörðum þyrilvængju í þessu tilefni. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að mergð togara er að veiðum úti fyrir Vestfjörðum á vertíðinni og þeir hafa sýnt æ meiri aðgangshörku varðandi bátaflotann á undanförnum árum, og ég efast ekki um það, að með útfærslu fiskveiðilandhelginnar í 50 sjómílur, þá muni þeir enn hvessa klærnar að þessu leyti. Einnig má benda á það, að þyrilvængja, sem staðsett væri á Vestfjörðum til landhelgisgæzlu og til aðstoðar við bátaflotann, gæti einnig komið að notum vegna hins mikla vandamáls, sem í þeim landsfjórðungi er nú komið upp, þ.e. læknaskorturinn. Öll þessi þrjú atriði tel ég að mætti leysa með því, að Landhelgisgæzlan hefði staðsetta t.d. á Ísafirði þyrilvængju til þess að sinna öllum þessum þrem flokkum þessa verkefnis.  Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þessi mál, en ég tel, að þessa þrjá þætti þessa máls sé hægt að leysa á þennan hátt, landhelgisgæzluna, aðstoð við bátaflotann og einnig þennan þátt í sambandi við heilsugæzlumálin, og ég vil því beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. dómsmrh. og reyndar ríkisstj. í heild, að hún íhugi þessi mál allverulega. Ég er viss um það, að í þessum þremur málaflokkum má bæta stórkostlega úr, ef Landhelgisgæzlan og heilsugæzluyfirvöld taka höndum saman, og ég vænti þess, að þau beri gæfu til þess að taka þannig á þessu máli, að það verði leitt til farsælla lykta.



Herra forseti. 2. marz 1971 var þál. um varnir gegn sígarettureykingum samþykkt samhljóða. Ályktunin hljóðar þannig, með leyfin forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj., að eftirfarandi ráðstafanir verði gerðar til þess að draga úr tóbaksreykingum, og þá sérstaklega sígarettureykingum: I. Víðtæk upplýsingastarfsemi um skaðvænlegar afleiðingar sígarettureykinga verði hafin í dagblöðum, hljóð- og sjónvarpi. Höfuðáherzla verði lögð á þær skyldur, sem foreldrar og kennarar hafa. II. Í skólum verði hafin reglubundin kennsla um heilsufarslegar hættur sígarettureykinga. III. Regluleg fræðsluerindi (námskeið) verði haldin fyrir kennara og kennaraefni um þessi mál. IV. Athugaðir verði möguleikar á að stofna „opnar deildir“ (poliklinik), sem stjórnað sé af sérfróðum læknum, og þar geti reykingamenn fengið aðstoð til þess að hætta reykingum. V. Stofnað verði ráð lækna og leikra, sem hafi eftirfarandi hlutverk: a) Að safna upplýsingum um, hversu víðtækar reykingar séu t.d. meðal skólabarna og unglinga. b) Að stjórna vísindalegum rannsóknum um áhrif reykinga. c) Að vera yfirvöldum til ráðuneytis um þessi mál. Kostnaður við starfsemi ráðsins verði greiddur úr ríkissjóði.“ Á þskj. 398 hef ég leyft mér að bera fram svofellda fsp. til heilbr.- og trmrh. út af þessari þál.: Hvað hefur verið gert til þess að hrinda í framkvæmd samþykkt Alþingis frá 2, marz 1971 um varnir gegn sígarettureykingum?

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Sú þál., sem hv. þm. Jón Skaftason vitnaði til, var mjög víðtæk, eins og menn gátu heyrt, þegar hann las hana hér upp áðan, og greip inn á svið bæði heilbrigðismála og kennslumála. Ríkisstj. hafði ekki tekið þessa þál. til afgreiðslu sem heild, þegar hún lét af starfi, og núv. ríkisstj. hefur ekki heldur tekið hana til fullnaðarathugunar eða afgreiðslu. Í fyrsta lið ályktunarinnar var skorað á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að víðtæk upplýsingastarfsemi um skaðvænlegar afleiðingar sígarettureykinga væri hafin í dagblöðum, hljóð- og sjónvarpi. Að því er þetta atriði varðar, ber að minna á, að sígarettuauglýsingar í blöðum, fjölmiðlum og utanhúss voru bannaðar frá 1. jan. s.l., en þess í stað var á síðasta þingi gerð breyting á lögum nr. 63 frá 28. maí 1969, um verzlun ríkisins með áfengi, tóbak og lyf, þess efnis, að Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins væri skylt að verja 2%o af brúttósölu tóbaks til greiðslu auglýsinga í hljóðvarpi, sjónvarpi, blöðum, kvikmyndahúsum og víðar, þar sem varað er við hættu af tóbaksreykingum. Lagabreytingin gerði ráð fyrir því, að um alla framkvæmd þessa máls yrði haft samráð víð stjórn Hjartaverndar og stjórn Krabbameinsfélags Íslands. Framkvæmd þessa máls hefur verið sú, að fjmrn. hefur verið framkvæmdaaðili ásamt forstjóra Áfengisog tóbaksverzlunar ríkisins, en heilbr.- og trmrn. hefur hins vegar útvegað frá Norðurlöndum, Englandi og Bandaríkjunum vitneskju um það, hvernig upplýsingastarfsemi og auglýsingum um skaðsemi tóbaksreykinga er háttað í þessum löndum og hvaða aðferðir hafa þar reynzt haldbeztar í þessu efni. En um það, hvernig herferð af þessu tagi verður síðar háttað, get ég ekki gefið upplýsingar, þar sem framkvæmdaaðilinn er, eins og fyrr segir, fjmrn. Í öðrum og þriðja lið þál. er fjallað um skóla og gert ráð fyrir því, að þar verði hafin reglubundin kennsla um heilsufarslegar hættur sígarettureykinga og haldin verði regluleg fræðsluerindi fyrir kennara og kennaraefni um þessi mál. Mér er kunnugt um, að um þessi atriði er fjallað í sambandi við kennslu um heilbrigðismál í skólum, en að öðru leyti leiði ég hjá mér að lýsa því, hvað gert kann að hafa verið í þessu skyni í skólum landsins, þar sem það heyrir undir menntmrn. Í fjórða lið ályktunarinnar er gert ráð fyrir því, að athugaðir verði möguleikar á að stofna „opnar deildir“ (poliklinik), sem stjórnað sé af sérfróðum læknum, og þar geti reykingamenn fengið aðstoð til þess að hætta reykingum. Á vegum heilbrmrn. hefur slík athugun verið framkvæmd á þann hátt, að rn. hefur aflað sér gagna um reynslu af slíkum deildum erlendis. En það er vitað, að meðferð af þessu tagi hefur verið reynd á Norðurlöndum, Bretlandi og í Bandaríkjunum. Hins vegar hefur það komið í ljós, að í engu þessara landa hefur verið lýst góðum árangri af þessari starfsemi, enda þótt slíkar deildir hafi verið til á þessum stöðum allt upp í 12–15 ár. Ríkisstj. hefur því ekki enn tekið ákvörðun um það, hvort reynt verði að koma á slíkum deildum hér á landi, enda hafa mörg verkefni á svíði heilbrigðisþjónustu verið talin enn þá brýnni og krefjast enn þá skjótari úrlausnar. Í fimmta lið ályktunarinnar er gert ráð fyrir því, að stofnað verði sérstakt ráð lækna og leikra, sem m.a. safni upplýsingum um það, hversu víðtækar reykingar séu, m.a. meðal skólabarna, og stjórni vísindalegum rannsóknum um áhrif reykinga, en sé þar að auki yfirvöldum til aðstoðar eða til ráðuneytis um þessi mál. Í þessu sambandi er vert að geta þess, að allmiklar athuganir hafa verið gerðar og eru gerðar á tíðni reykinga meðal skólabarna og unglinga. Aðallega hefur þetta verið gert á vegum borgarlæknisembættisins í Reykjavík og skólayfirlæknis. En að því er varðar vísindalegar rannsóknir um áhrif reykinga, þá er það alkunna, að mjög víðtækar rannsóknir á þessu sviði hafa verið framkvæmdar bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum undanfarna áratugi. Og það er löngu orðið viðurkennd staðreynd samkv. þessum rannsóknum, að tíðni ýmissa sjúkdóma, svo sem krabbameins í lungum, langvarandi berkjubólgu í lungum og kransæðasjúkdóma í hjarta, sé mun meiri hjá þeim, sem reykja, og einkum þeim, sem reykja mikið, en hinum, sem ekki reykja. Ég tel það afar ólíklegt, að sjálfstæðar vísindarannsóknir á vegum okkar Íslendinga geti bætt nokkru við þá vitneskju, sem fengizt hefur við þessar umfangsmiklu rannsóknir í nágrannalöndum okkar, þar sem að sjálfsögðu er kostur á miklu meira fjármagni en við getum lagt til slíkra hluta. Hins vegar eru stöðugt framkvæmdar athuganir hér á sjúkrahúsum á sjúklingum í þessu sambandi, og það sama er að segja um sjúklinga, sem komið er með til rannsókna og aðgerða á ríkissjúkrahús. Þá hefur Hjartavernd einnig tekið þessar rannsóknir upp sem einn þátt þeirra athugana, sem hún gerir á því fólki, sem þar er nú í hóprannsókn. Af þessum ástæðum hefur ríkisstj. ekki enn talið tímabært að stofna það ráð, sem gert er ráð fyrir í þál. En að sjálfsögðu hefur ríkisstj. fullan vilja á því að koma í kring þeim vörnum gegn sígarettureykingum, sem tiltækar eru, þótt ekki hafi verið talið tímabært að ráðast enn í meiri framkvæmdir en þær, sem ég hef gert grein fyrir í þessu svari.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau glöggu svör, sem hann gaf við fsp. um þál., sem ég var að spyrja um framkvæmd á hér áðan. Ég gat þess, þegar ég talaði fyrir þessari þáltill. á hv. Alþ. 1970, að till. þessi væri runnin undan rifjum og reyndar samin af nokkrum áhugasömum læknum í Reykjavík, sem kunnáttu sinnar vegna vissu gjörla, hvað þeir voru um að fjalla. Þó að framkvæmdum á þál. þessari sé ekki lengra komið en svar hæstv. ráðh. ber vott um, þá get ég þó eftir atvikum og miðað við, hvað tíminn er stuttur frá því að þál. var samþ. og að orðið hafa stjórnarskipti síðan, verið sæmilega ánægður með það, sem þegar er búið að gera. Ég gef þá yfirlýsingu í fullu trausti þess, að hæstv. heilbrmrh. og þeir aðrir ráðh., sem nú sitja í hæstv. ríkisstj., muni gera sitt til þess í framtíðinni að hrinda þeim öðrum þáttum þál., sem ekki er farið að framkvæma, í framkvæmd við fyrsta tækifæri.



Herra forseti. Á þskj. 398 hef ég leyft mér að flytja fsp. þess efnis, hvað liði framkvæmd þál. frá 5. maí 1965 um endurskoðun á gildandi reglum um tekjustofna sýslufélaga. Þáltill. var flutt af alþm. Jóni Árnasyni, Ásgeiri Bjarnasyni, Sigurði Ágústssyni og Halldóri E. Sigurðssyni. Hún var samþykkt óbreytt. Svo sem kunnugt er, hafa sýslufélögin sinnt margvíslegum verkefnum frá fornu fari. Meginákvæði um það efni er að finna í IV. kafla sveitarstjórnarlaga frá 1961. Þar er hlutverk sýslufélaga talið m.a. að annast eftirlit með öllum fjárreiðum allra hreppa innan sýslufélagsins, endurskoðun og úrskurð um ársreikninga þeirra svo og allra fyrirtækja, sem rekin eru á vegum hreppanna, umsjón með því, að hreppsnefndir starfi yfirleitt í sveitarstjórnarmálum samkv. gildandi lögum og reglugerðum, setningu reglugerða um notkun afrétta, fjallskil, fjárheimtur, smalanir heimalanda o.fl., umsjón og stjórn vegamála samkv. vegalögum og samþykktum um sýsluvegasjóði, afskipti af forðagæzlu, hundahaldi og eyðingu vargdýra, setningu byggingarsamþykkta fyrir sýsluna, álitsgerðir um ýmis mál. er varða hreppa og héruð svo og stjórn allra sveitarstjórnarmála, sem varða sýsluna í heild, og tillögur um hvaðeina, sem verða má sýslunni til gagns, og önnur þau störf, er lög og reglugerðir mæla fyrir um. Sannleikurinn er og sá, að sýslufélögin mörg hver hafa á liðnum árum beitt sér fyrir hinum fjölþættustu verkefnum á sviði mennta-, heilbrigðis- og atvinnumála, svo að dæmi séu nefnd. Þau hafa átt hlut að byggingu og rekstri bókasafna, skóla, bókaútgáfu, félags- og elliheimila, sjúkrahúsa og stutt að góðri og öruggri læknisþjónustu og heilsugæzlu með öllum ráðum. Þá hafa sýslunefndir unnið að margþættum hagsmunamálum héraðanna, sem efst eru á baugi hverju sinni og of langt yrði upp að telja, en ég minni t.d. á rafvæðingu byggðanna. Starf og framtak sýslunefnda er þó að sjálfsögðu nokkuð misjafnt eftir aðstæðum í hverju héraði fyrir sig. Í 101. gr. sveitarstjórnarlaga segir um tekjuöflun sýslusjóða, að samin skuli árleg áætlun um tekjur og gjöld. Því, sem á vantar, að tekjur sýslusjóðs hrökkvi fyrir útgjöldum hans, skal jafnað niður á hreppana eftir víssum reglum, eins og segir í lögunum. Þó að svona sé tekið til orða, má heita, að sýslusjóðsgjaldið, sem hrepparnir standa undir og greiða, sé hinn eini tekjustofn sýslusjóða. Undanfarið hefur mikið verið rætt um tekjustofna ríkis og sveitarfélaga, en hvað um sýslufélögin? Hefur hagur þeirra nokkuð verið skoðaður í ljósi umræddrar þál.?



Herra forseti. Ég minnist þess ekki, að þessi fsp. hafi borizt til mín, og hef þannig ekki látið fara fram neina könnun á því, hvernig þetta standi. Mér er hins vegar fullkunnugt um það, að tekjustofnar sýslufélaga eru mjög naumir og hlutverk þeirra margvíslegt, og svo hefur verið um langa hríð. Er nú mjög á dagskrá, hvernig eigi að skipa þeim verkefnum, sem undir sýslufélögin hafa til þessa fallið og falla enn með tilkomu hinna svokölluðu landshlutasamtaka. Nú gæti það vitanlega gert stórt strik í reikninginn um það, hvert yrði verkefni sýslufélaganna í framtíðinni, ef hin samtökin, landshlutasamtökin, sem nú eru þegar stofnuð í öllum landsfjórðungum, tækju að verulegu leyti við hlutverki sýslufélaganna. Þessi mál eru nú í deiglu og endurskoðun sveitarstjórnarlaga fram undan, og hygg ég, að svarið við því, hvernig verði hagað útvegun tekjustofna fyrir sýslufélögin, hljóti að fara mjög eftir því, hvert verður þeirra endanlega verksvið, þegar sveitarstjórnarlög hafa verið endurskoðuð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svörin, þó að þau væru satt að segja ekki ýkja uppbyggjandi, en ég treysti honum eigi að síður til þess að láta skoða þessa þál., og rannsaka þetta mál, ekki sízt þar sem mér er kunnugt um, að hann á sjálfur sæti í sýslunefnd - a.m.k. síðast þegar ég vissi.

Það var rætt um það á sýslufundinum í dag.

Það er einmitt það. En af því að þessi þál. virðist koma svo ókunnuglega fyrir sjónir, þá ætla ég að leyfa mér að lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta svo fljótt sem auðið er hefjast handa um endurskoðun á gildandi reglum um tekjustofna sýslufélaga í því skyni að setja skýrari ákvæði um tekjustofna sýslufélaga og sjá þeim fyrir nægilegum tekjum til þess að mæta lögboðnum og öðrum óhjákvæmilegum útgjöldum.“ Það er rétt, að hæstv. ráðh. vék að landshlutasamtökum sveitarfélaga, og mér er það fullljóst, að það er miklu meira í tízku nú á tímum að tala um þessi landshlutasamtök en sýslurnar. Eigi að síður álít ég, að það eigi að gefa þessu máli fullan gaum, ekki sízt þar sem því hefur verið lýst á Alþ. nú nýverið, að haldið verði áfram að skoða málefni sveitarfélaga um tekjustofna og annað. Og hæstv. ráðh. gat þess sérstaklega, að þessi mál væru öll í deiglunni. En eins og ég vék að áðan, má fyllilega leiða af orðalagi 101. gr. sveitarstjórnarlaga, að hugmyndin hafi verið að afla sýslufélögum nýrra megintekjustofna, þegar þau lög voru sett. Ég sýndi einnig fram á og rakti hið mikla og margþætta hlutverk, sem sýslufélögum er ætlað að rækja enn í dag. Það er augljóst mál, að mikið fé þarf til að standa straum af þeim verkefnum öllum. Ég tel því fulla nauðsyn á því, að þessi mál séu vandlega skoðuð og sýslufélögin efld með fullnægjandi og öruggum tekjustofnum til að leysa lögboðin og mikilvæg viðfangsefni vel af hendi framvegis. Umfram allt: Gleymið ekki sýslunum, þó að munað sé vel eftir landshlutasamtökum sveitarfélaganna.



Herra forseti. Það er alllangt síðan fsp. sú, sem hér um ræðir, var borin fram. Henni var beint til hæstv. heilbr.- og trmrh., og þannig vill nú til, að nú, þegar hún kom á dagskrá, þá var mér fengið frv. í hendur, nákvæmlega um leið og ég gekk í stólinn. Það þykir mér mjög vænt um, en ástæðan til þess, að hún var borin fram, er sú, að fyrrv. heilbr.- og trmrh. skipaði nefnd til þess að endurskoða ýmsa þætti heilbrigðislöggjafarinnar. Nefndin skilaði ítarlegri grg. og tillögum fyrir ári síðan. Þær hafa nú verið til endurskoðunar og athugunar hjá mörgum aðilum, og árangurinn er nú frv. það til laga, sem ég var að fá í hendurnar. Það er mín skoðun, að þessi óvissa, sem hefur ríkt um framtíðarskipulag heilbrigðismálanna, hafi valdið svolitlum örðugleikum í framkvæmd ýmissa þátta þeirra nú upp á siðkastið, og m.a. er mér kunnugt um, að víða um land ríkir mikil eftirvænting og má segja, að örlög vissra byggðarlaga geti mótazt mjög af þeirri ákvörðun, sem nú verður tekin um framtíð heilbrigðisþjónustunnar á þessum svæðum. Í því uppkasti, sem nefndin lagði fram fyrir ári síðan, varð allgagnger breyting á skipun heilbrigðisþjónustunnar. Héraðslæknisembættum var fækkað niður í sjö, og þar af skyldi einn héraðslæknir sjá um meiri hluta allra landsmanna, þ.e. héraðslæknirinn í Reykjavík, en nú er eftir að sjá, hvað þetta frv. til I. hefur að geyma. Það er ekki sízt fólkið úti á landi, sem bíður eftir þessu, eins og ég sagði, til þess að fá að vita, hvernig heilbrigðisþjónustu þess verður hagað í framtíðinni. Við vitum öll um það, að til stendur að byggja heilsugæzlustöðvar víða um landið, en víssir staðir og þá ekki sízt sum sjávarpláss norðan- og vestanlands munu verða jafnvel verr sett en áður, og vona ég, að nú hafi verið bætt um í því efni og endurskoðun þessi hafi borið árangur í þessu tilliti. Þá eru það ýmis atriði heilbrigðisþjónustunnar, sem eru nú ofarlega í huga og eru í raun og veru mjög illa stödd. Þar má m.a. geta um málefni áfengis- og geðsjúklinga. Það er áreiðanlega mörgum orðin forvitni að heyra frá hæstv. ríkisstj„ hvað hún hyggst gera til að leysa vanda þessara stóru hópa, sem hér er um að ræða. Varðandi áfengissjúklingana er kannske um tvíþættan vanda að ræða. Það er í fyrsta lagi að ráða við vanda þeirra, sem eru fjársjúkir af drykkju og þurfa skyndihjálp. Það hefur lengi verið nauðsyn að koma á fót hér á landi einhvers konar upptökuheimili. Það var reynt einu sinni. Það gekk sæmilega vel meðan það starfaði. Síðan var það lagt niður. Ég lít svo á, að það hafi verið til hins verra að gera það. En upptökuheimili, þar sem fram getur farið bæði rannsókn og fyrsta hjálp við drykkjusjúka og ekki sízt við þá, sem eru ekki orðnir „krónískir“ alkóhólistar, heldur tiltölulega stutt komnir á þeirri leið, slíkt heimili álít ég höfuðnauðsyn að við fáum sem fyrst hér á landi, og við getum þá á vegum þess heimilis líka athugað um hagi þess fólks, sem er að verða „krónískir“ alkóhólistar, getum athugað félagslegar ástæður þess og fengið sérfræðilega hjálp því til handa. Það hefur heyrzt, að til stæði að reisa 20 rúma sjúkradeild fyrir „króníska“ alkóhólista. Slíkt er sannarlega úrbót. En þegar maður lítur til þess, hve þær stofnanir, sem nú eru í gangi, eru fjarri því marki að geta fullnægt sínum verkefnum, þá hef ég grun um, að þetta muni ekki fullnægja allri þörfinni. Eitt af því, sem er mjög erfitt hjá okkur í dag og sem háir heilbrigðisþjónustunni verulega, eru vandkvæðin með að ráðstafa langlegu- og hjúkrunarsjúklingum. Oft hefur nú ástandið verið slæmt í þessum efnum. Þó held ég, að það sé jafnvel verra nú en nokkru sinni fyrr. Orsökin virðist fyrst og fremst vera skortur á rúmum fyrir þessa sjúklinga. Þeir liggja á öllum mögulegum hjúkrunar- og sjúkrahúsum í landinu og stundum á dýrari stofnunum en nokkur þörf er á og hafa þess vegna bein áhrif á möguleika þessara stofnana til þess að sinna sínum raunverulegu verkefnum, sem eru rannsóknir og lækning á skyndiveikindum. En sjúkradeildir elliheimila og annarra stofnana, sem vista langlegusjúklinga, eiga nú erfiðara en oftast áður, og þess vegna vonast ég til, að við fáum að heyra eitthvað um eða sjá í þessu frv., það var vonazt til þess, að aðstoð ríkisins mundi aukast við sveitarfélög, er vildu koma hjúkrunarheimilum á fót, og ég vonast til, að svo verði.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi benti á, þá hefur fsp. hans þegar verið svarað í verki.



Herra forseti. Þegar ég var einu sinni í vetur fjarverandi - aldrei þessu vant - frá þingi, þá átti sæti hér varamaður minn, frú Bjarnfríður Leósdóttir. Hún leyfði sér þá að leggja fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. Fsp. þessi er svo hljóðandi: „Í málefnasamningi ríkisstj. er ákvæði um, að sett verði löggjöf um hlutdeild ríkisins í byggingu elliheimila. Hvað líður undirbúningi að framkvæmd þessa atriðis?“

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Í tilefni af þessari fsp. vil ég geta þess, að árið 1967 skipaði þáv. félmrh. nefnd til að gera tillögur um bætta aðbúð aldraðra á öðrum sviðum en í lífeyrissjóðs- og tryggingamálum. Þessi nefnd vann allmikið starf, og það var tekið mið af niðurstöðum hennar í þeirri löggjöf um tryggingamál, sem samþ. var hér á Alþ. Þegar ég tók við störfum í heilbr.- og trmrn., þá hafði ég samband við formann þessarar nefndar, vegna þess að ég taldi, að nm. hefðu kannað vandamál aldraðra alveg sérstaklega, og síðan endurskipulagði ég þessa nefnd og bað hana að semja frv. til l. um dvalarheimili aldraðra. Í þessari nefnd eiga sæti Erlendur Vilhjálmsson, og er hann formaður nefndarinnar, Jón Ólafsson, Sveinn Ragnarsson, Vigfús Jónsson, Ragnhildur Helgadóttir, Ása Ottesen og Páll Sigurðsson. Nefndin hefur þegar samið drög að slíku frv., en hún ákvað að ganga ekki endanlega frá því, fyrr en hún gæti haft frv. til l. um heilbrigðisþjónustu til hliðsjónar - það frv., sem útbýtt var hér í deild rétt áðan. En á næstunni mun nefndin ganga endanlega frá frv. sínu og væntir þess að geta afhent mér það fljótlega, og ég geri mér vonir um að geta lagt það fyrir hið háa Alþingi, áður en það verður sent heim, til kynningar, þó að ég ætlist ekki til þess, að það verði afgreitt á þessu þingi. Hvað sjálft málið varðar, þá hef ég aflað mér vitneskju um það, sem nefndin hefur orðið sammála um að taka upp í væntanlegt frv. um dvalarheimili aldraðra. Og það eru þessi atriði: Í fyrsta lagi verða dvalarheimili skilgreind þannig, að þau séu stofnanir fyrir aldrað fólk, sem ekki getur dvalizt í heimahúsum, en þarf ekki að vistast á sjúkrahúsi. Til dvalarheimilis telst þannig allt húsnæði þess, sem er til afnota fyrir vistfólk, hvort heldur það er byggt í einni samfelldri heild eða í smærri einingum. Dagdvalarheimili séu lögð að líku við dvalarheimili. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að ríkisstyrkur til dvalarheimila á vegum sveitarfélaga verði 1/3 af byggingarkostnaði og kaupverði nauðsynlegra tækja. Heimili á vegum annarra verði einnig styrkt, en ekki hefur nefndin enn ákveðið, í hvaða formi eða að hve miklu leyti. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því, að leita skuli samþykkis rn. á áætlunum um byggingarframkvæmdir og starfrækslu á heimilunum. Í fjórða lagi skal upphæð vistgjalda á dvalarheimili samþykkt af daggjaldanefnd og miðast við, að þau standi undir rekstri. Í fimmta lagi er um það talað, að rn. hafi eftirlit með rekstri og fyrirkomulagi dvalarheimilis og geti sent trúnaðarmann sinn til að athuga þessi atriði. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir því, að rn. setji samkv. lögum reglugerð, þar sem m.a. verði kveðið á um starfslið, húsakynni og annan aðbúnað með það fyrir augum, að vistmenn geti lifað sem eðlilegustu lífi. Í sjöunda lagi er gert ráð fyrir því, að vistmenn fái aðild, annaðhvort fulla eða að nokkru leyti, að stjórn heimilisins og a.m.k. svo mikla, að öruggt sé, að þeir geti komið sínum sjónarmiðum að í sambandi við fyrirkomulag og rekstur heimilisins. Eins og ég gat um áðan, geri ég mér vonir um að geta lagt frv. um þetta efni fyrir þetta þing til kynningar, og geta þá bæði sveitarstjórnir haft mið af því frv. í sambandi við áform sín fyrir næsta ár, og einnig teldi ég eðlilegt, að slíkt frv. yrði haft til hliðsjónar, þegar gengið er frá gerð fjárlaga fyrir næsta ár. Ég tel, að hér sé um mjög veigamikið mál að ræða og mjög væri æskilegt, ef hægt væri að samþykkja nýja löggjöf um þetta efni á þessu ári, þ.e. á haustþinginu, þannig að framkvæmdir samkv. því gætu hafizt á næsta ári.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans.



Herra forseti. Á Alþ. voru hinn 4. maí 1970 samþykktar breytingar á gildandi lögum um félagsheimili. Meginatriði breytinganna var það, að komið var traustum fjárhagsgrundvelli undir Félagsheimilasjóð, sem átt hafði í fjárhagsörðugleikum um alllangt skeið. En jafnframt var í 1. gr. þessa frv. tekið nýmæli, mjög merkilegt nýmæli að mínum dómi, um starfsemi í félagsheimilunum, þ.e. um menningarsjóð félagsheimila. En síðasta mgr. 1. gr. þessara laga hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Af tekjum Félagsheimilasjóðs skulu 10% renna í menningarsjóð félagsheimila. Skal því fé varið til að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilunum. Styrkveitingu til menningarstarfsemi einstakra félagsheimila má binda því skilyrði, að tiltekinn hluti aðgangseyris af samkomum félagsheimilisins renni í sérstakan menningarsjóð þess. Skal stjórn félagsheimilisins varðveita þann sjóð, og verður honum eingöngu varið til menningarstarfsemi í því félagsheimili.“ Þetta nýmæli var í frv. því, sem ég hafði flutt á sínum tíma, vegna þess að ýmsum hafði fundizt, að í félagsheimilum kvæði of mikið að ýmiss konar skemmtistarfsemi og hreinni fjáröflunarstarfsemi, en minna en skyldi að ýmislegri nauðsynlegri menningarstarfsemi. Með þessu móti átti að tryggja, að hægt væri að stuðla að heilbrigðri menningarstarfsemi í félagsheimilunum. Með hliðsjón af því, að tekjur Félagsheimilasjóðs hafa á undanförnum árum verið um 15 millj. kr. á ári, var því hér um að ræða um 1.5 millj., sem í þessu skyni skyldi notað. Það var augljóst mál á vorinu 1970, að menningarsjóður félagsheimila gæti ekki tekið til starfa haustið 1970, því að þá hafði svo lítið í hann safnazt, en hins vegar var gert ráð fyrir því, að hann tæki til starfa haustið 1971. Nú átti það sér hins vegar ekki stað, þó að allmikið fé hljóti þá að hafa verið komið í sjóðinn, og þess vegna er þessi fsp. fram borin, hvers vegna Félagsheimilasjóður hafi ekki tekið til starfa á s.l. hausti og þá hvenær honum sé ætlað að taka til starfa. Það kom enn fremur í ljós, að menntamálaráð ákvað fjárveitingu úr Menningarsjóði, Í millj. kr. á árinu 1972, til nákvæmlega sömu verkefna og menningarsjóði félagsheimila er ætlað að standa undir. Sú samþykkt var tilkynnt með þeim hætti, að nærri lá að ætla, að forvígismönnum Menningarsjóðs væri ekki kunnugt um, að þegar væri búið að stofna menningarsjóð félagsheimilanna til að halda uppi menningarstarfsemi í þessum stofnunum. Að sjálfsögðu ber því að fagna, ef menntamálaráð vill úr Menningarsjóði leggja viðbótarfé til að halda uppi menningarstarfsemi í félagsheimilunum. Það er alltaf hægt að nota fé í jafngóðu skyni og hér er um að ræða, en þá er auðvitað nauðsynlegt að samræma hagnýtingu þess fjár, sem rennur í menningarsjóð félagsheimilanna annars vegar, og viðbótarfjár, sem kann að koma hverju sinni úr Menningarsjóði. Vænti ég, að um það geti enginn ágreiningur verið, að það þurfi að koma heildarstjórn á þessi mál, fyrst svo ánægjulega vill til, að fé berst úr tveimur áttum til að halda uppi þessari starfsemi. En aðalatriðið í fsp. er sem sagt að fá upplýsingar um það, hvaða fyrirætlanir séu á döfinni um starfrækslu menningarsjóðs félagsheimila, sem allar götur frá því vorið 1970 hefur haft sérstakan starfsmann til þess að undirbúa þessa mjög svo nauðsynlegu starfsemi.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. hefur borið fram fsp. um menningarsjóð félagsheimila, sem svo hljóðar: „Hvers vegna var listkynning og önnur menningarstarfsemi ekki hafin í félagsheimilum á s.l. hausti, eins og fyrirhugað var, sbr. ákvæði í lögum nr. 57/1970 um, að 10% af tekjum Félagsheimilasjóðs skuli renna í menningarsjóð félagsheimila og verja til menningarstarfsemi í þeim?“ Ákvæðið, sem vitnað er til í fsp., er í 4. mgr. 1. gr. laga nr. 57 1970 um breyt. á lögum nr. 77 frá 15. júní 1947 um félagsheimili og er á þessa leið: „Af tekjum Félagsheimilasjóðs skulu 10% renna í menningarsjóð félagsheimila. Skal því fé varið til að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilum. Styrkveitingu til menningarstarfsemi einstakra félagsheimila má binda því skilyrði, að tiltekinn hluti aðgangseyris af samkomum félagsheimilisins renni í sérstakan menningarsjóð þess. Skal stjórn félagsheimilisins varðveita þann sjóð, og verður honum eingöngu varið til menningarstarfsemi í því félagsheimili.“ Lagabreyting þessi var staðfest 12. maí 1970. Með bréfi þáv. menntmrh., dags. 6. júlí 1971, var Kristinn Hallsson söngvari ráðinn með tilvísun til framangreindra ákvæða til þess að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilum og gera tillögur til menntmrn. um ráðstöfun menningarsjóðsins í samræmi við lagaákvæðin, og var tekið fram, að rn. mundi hafa samráð um tillögurnar við fræðslumálastjóra og íþróttanefnd, áður en endanlegar ákvarðanir yrðu teknar. Jafnframt var Kristni falið að athuga í samráði við forvígismenn einstakra félagsheimila, hvernig hagnýta mætti þau í þágu listkynningar menntmrn. fyrir skólanemendur. Í ágúst s.l. fóru fram viðræður milli Kristins Hallssonar og menntmrn. um, hvernig að þessum málum skyldi staðið. Taldi rn. nauðsynlegt, að settar yrðu ákveðnar reglur um menningarsjóð félagsheimila, áður en starfsemi hans hæfist, og var Kristni falið að gera drög að slíkum reglum. Þau drög afhenti hann skömmu seinna, og voru þau síðan athuguð í ráðuneytinu. 15. okt. s.l. skrifaði íþróttafulltrúi rn. bréf og skýrði frá því, að fræðslumálastjóri og íþróttanefnd, þ.e. þeir aðilar, sem gera tillögur um styrkveitingar úr Félagsheimilasjóði, hefðu á fundi sínum 13. sama mánaðar samþykkt að mælast eindregið til þess, að nauðsynlegar ráðstafanir yrðu gerðar til þess, að stofnun menningarsjóðs félagsheimila yrði frestað í fimm ár. Var sú beiðni studd þeim rökum, að þar sem enn væri ólokið að greiða áætlaða þátttöku í byggingarkostnaði 70 félagsheimila, væri notkun 10% af tekjum sjóðsins í annað en byggingarstyrki ótímabær. Rn. tók hins vegar þá afstöðu, að það teldi eigi fært að fallast á að fresta framkvæmd ákvæðanna um menningarsjóð félagsheimiba, og voru endurskoðuð drög að reglum um sjóðinn send íþróttanefnd og fræðslumálastjóra til umsagnar í jan. s.l. Í svari sínu, dags. 21. febr. s.l., vísuðu þessir aðilar til fyrri ályktunar sinnar um frestun á framkvæmd málsins og töldu í framhaldi af þeirri afstöðu ekki ástæðu til að hafa afskipti af samningu reglna um menningarsjóð félagsheimila. Rn. staðfesti að því búnu reglurnar um sjóðinn. Eru þær dags. 1. marz 1972 og voru þá sendar Lögbirtingablaðinu og Stjórnartíðindum til birtingar. Í reglunum er m.a. tekið fram, að sjóðnum sé ætlað að stuðla að flutningi á leikhúsverkum, listdanssýningum, tónleikahaldi, bókmenntakynningu og annarri menningarstarfsemi, sem aðstaða er fyrir í félagsheimilum, og ákvæði er um, hvernig styrkgreiðslum í því sambandi skuli hagað. Þá segir í reglunum, að óskum og tillögum forráðamanna félagsheimila um dagskrár til flutnings með stuðningi menningarsjóðs félagsheimila skuli beint til starfsmanns sjóðsins, sem ráðinn sé af menntmrn. Hann geti og af sinni hálfu leitað samráðs við félagsheimilin um flutning á dagskrárefni, er hann telji falla undir verksvið sjóðsins. Starfsmaðurinn gerir tillögur til menntmrn. um veitingu fjárstuðnings úr sjóðnum og vinni eftir þörfum að undirbúningi og skipulagningu verkefna, sem valin eru til flutnings. Við gerð tillagna um ráðstöfun tekna félagsheimilasjóðs hefur frá því að lagaákvæðin um menningarsjóð félagsheimila tóku gildi, verið gert ráð fyrir, að 10% af tekjum Félagsheimilasjóðs rynnu til menningarsjóðs, eins og ákveðið er í lögunum. Hv. fyrirspyrjandi lét svo um mælt í framsöguræðu sinni fyrir þessari fsp., að hann teldi, að um mjög merkilegt nýmæli væri að ræða, þar sem er stofnun menningarsjóðs félagsheimila, og skal ég ekki draga úr því. En mér fannst liggja í orðum hans, að hann telji kynlegt, að þessi sjóður skuli ekki hafa tekið til starfa þegar s.l. haust, eins og fyrirhugað var, segir í fsp. hans. Því vil ég benda á það, að hv. fyrirspyrjandi fór með þessi mál, þegar lagabreytingin var staðfest hinn 12. maí 1970, en bréf sitt til Kristins Hallssonar söngvara til að hrinda í framkvæmd því, sem þar voru ákvæði um, sendi hann ekki fyrr en 6. júli 1971, 14 mánuðum eftir að lögin gengu í gildi. Hafi orðið ótilhlýðilegur dráttur á framkvæmd þessa ákvæðis, þá tel ég, að hann sé a.m.k. að 2/3 á ábyrgð fyrirrennara míns. Varðandi ákvörðun Menningarsjóðs um að hefja á ný þá starfsemi, sem sú stofnun rak um skeið með góðum árangri og nefndist „List um landið“, vil ég taka það fram, að mér er kunnugt um, að milli forráðamanna Menningarsjóðs og þess manns, sem ráðinn hefur verið til að veita forstöðu menningarsjóði félagsheimila, hafa farið fram viðræður, sem miða að því, að milli þessara aðila takist samstarf og samhæfing, sem eðlileg er og þörf er á vegna þessarar starfsemi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Það hefur komið greinilega fram í svari hæstv. ráðh., að sá dráttur, sem orðið hefur á framkvæmd málsins, á rót sína að rekja til andstöðu við málið af hálfu íþróttanefndar ríkisins og fræðslumálastjóra. Ég áfellist hæstv. ráðh. ekki í þessu sambandi eftir þær upplýsingar, sem hann hefur um málið gefið. Ég kemst ekki hjá hinu, að láta í ljós mikla undrun á því, að íþróttanefnd og fræðslumálastjóri skuli hafa gert í tvígang tilraun til þess að tefja framgang nauðsynjamáls eins og þess, sem hér er um að ræða. Mér var hins vegar kunnugt um það, áður en ég beitti mér fyrir þeirri lagasetningu, sem hér er um að ræða, að þessir aðilar voru ekki hrifnir af tillögugerð minni varðandi þetta, fyrst í ríkisstj. og síðan hér á hinu háa Alþingi, og við því er ekkert að segja. En Alþ. var búið að segja sitt síðasta orð um málið. Alþ. var búið að ákveða, að 10% af fé Félagsheimilasjóðs skyldu renna til menningarstarfsemi í félagsheimilunum, og því endurtek ég það, að ég tel það furðuleg vinnubrögð af hálfu embættismanna þeirra, sem hér eiga hlut að máli, að þeir skuli gera tilraun til að tefja endanlega afgreiðslu eða framkvæmd rn. á máli, sem Alþ. er búið að taka ákvörðun um. Hinu verð ég hins vegar að andmæla, að sá dráttur, sem því miður hefur orðið á þessu, sé að einhverju leyti á mína ábyrgð sem fyrrv. menntmrh. Í alvöru getur engum manni dottið í hug, að ég hafi átt að skipa framkvæmdastjóra fyrir þessa starfsemi, áður en ár væri liðið frá því að lögin tóku gildi. Það hefði verið bruðl með ríkisfé, ef það fyrsta, sem ég hefði gert, hefði verið að ráða framkvæmdastjóra fyrir tekjur Félagsheimilasjóðsins, enda aldrei ráð fyrir öðru gert en að fyrst yrði safnað í eitt ár t.d. fé í sjóðinn og síðan yrði ráðinn maður til að gera tillögur um ráðstöfun fjárins. Það var því algjörlega eðlilegt, að ég léti eitt ár líða frá því að lögin tóku gildi, þangað til ég gerði ráðstafanir til þess, að þau gætu komið til framkvæmda, enda gerði ég það. Um það bil ári eftir að lögin tóku gildi var framkvæmdastjóri skipaður og honum falið að gera tillögur um það, hvernig þessum málum skyldi hagað. Um þetta held ég, að geti ekki verið nokkur ágreiningur milli skynsamra og sanngjarnra manna, og ég vísa því á bug öllum ummælum í þá átt, að ég hafi ekki haft þann hraða á málinu, sem nokkur skynsemd og sanngirni var í að búast við, að hafður yrði. Mér var þetta mál mikið áhugamál á sínum tíma og hafði beitt mér fyrir því í langan tíma, að þessi lagaákvæði yrðu tekin upp. Þau voru tekin upp vorið 1970, og ég gerði fyrir mitt leyti, meðan ég var í menntmrn., það sem allir skynsamir og sanngjarnir menn munu telja, að hafi verið réttmætt varðandi framkvæmd málsins, enda hefði það verið undarlegt, ef jafnmikill áhugamaður um framkvæmd þessa máls og ég hefði látið undir höfuð leggjast að hrinda því með skynsömum hætti í framkvæmd.



Herra forseti. Fsp. þessa til hæstv. samgrh. bar hér fram skömmu fyrir páskaleyfi varamaður hæstv. viðskrh., þáv. hv. 2. þm. Austf., Sigurður Blöndal. Þar sem hann er nú horfinn af þingi, þá ætla ég að fylgja fsp. úr hlaði með örfáum orðum að beiðni hans. Ekki þarf að taka það fram, að greiðar samgöngur og öryggi í samgöngum eru hiklaust veigamiklar kröfur allra í dag. Ekki sízt eiga þær við hjá fólki, sem þarf á þær að treysta í fjölmörgu tilliti, og til þessa hlutverks er flugið kjörið öðrum samgönguþáttum betur. Austfirðingar búa við mesta fjarlægð frá Reykjavík - þeirri miðstöð í hverju einu, sem sífellt þarf til að leita með smátt og stórt. Austfirðingum er því kappsmál, að flugsamgöngur við fjórðunginn séu sem greiðastar. Mikið hefur áunnizt í þessum efnum, en eitt er það þó, sem skyggir mjög á um þennan mikilvæga þátt samgangna okkar, en það er ásigkomulag Egilsstaðaflugvallar, sem er vægast sagt í bágbornara lagi nú. Það hefur æðioft komið fyrir nú í vetrarhlýindunum, að flugvöllurinn hefur verið lokaður vegna aurbleytu, sömuleiðis oft verið þar illlendandi af sömu ástæðu, þó gert hafi verið og þá tekin sú mikla áhætta, sem af aurbleytunni gæti stafað. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi - dæmi, sem ég þekki af eigin raun og sem ásamt mörgu fleiru knýr á um það, að sem fyrst verði hafizt handa til úrbóta, eins og fsp. þessi lýtur að. Í fyrsta lagi er spurt: „Er búið að gera áætlun um endurbyggingu Egilsstaðaflugvallar?“ Og í framhaldi af því: „Ef svo er, hvenær er þá gert ráð fyrir, að framkvæmdir geti hafizt?“ Þessi fsp. byggist á því - þessir báðir liðir - að hér duga ekki lagfæringar, heldur þarf til að koma algjör endurbygging vallarins. Sú endurbygging hygg ég, að sé ekki deilumál, heldur veit ég ekki annað en að það sé staðreynd, að þetta sé álit allra þeirra, sem hér til þekkja og af þekkingu mega tala um þessi mál. Ég vil ekki rekja hér í stuttri fsp. rök með endurbyggingu vallarins, en þau munu vera þungvæg og öll á einn veg. Í tengslum við þessa endurbyggingu Egilsstaðaflugvallar, sem ótvírætt er hin mesta nauðsyn, kemur fram sú spurning, sem er í c-lið fsp., svo hljóðandi: „Er ekki mögulegt að sameina þá endurbyggingu þörfinni fyrir alþjóðlegan varaflugvöll?“ Hér er komið inn á veigamikið atriði og eflaust allviðkvæmt, en það hlýtur ósjálfrátt að tengjast hinum tveim. Spurningin hlýtur að verða um það, hvort hér eigi aðeins að hyggja að endurbyggingu vallarins sem innanlandsflugvallar eða hvort endurbyggingin eigi að verða með hitt atriðið að leiðarljósi einnig. Það er því eðlilegt og sjálfsagt, að um þetta sé spurt jafnhliða.



Herra forseti. Efnislega hefur flugmálastjóri gefið upplýsingar þær, sem hér fara á eftir, út af fsp. Sigurðar Blöndals varaþm. Fyrst var spurt: „Er búið að gera áætlun um endurbyggingu Egilsstaðaflugvallar?“ í öðru lagi: „Ef svo er, hvenær er þá gert ráð fyrir, að framkvæmdir geti hafizt?“ Og í þriðja lagi: „Er ekki mögulegt að sameina þá endurbyggingu þörfinni fyrir alþjóðlegan varaflugvöll?“ Í jan. 1970 var gerð áætlun um jarðvegsskipti í núverandi flugbraut á Egilsstöðum. Áætlað var þá, að kostnaður við þetta yrði um 151/2 millj. kr., og hefur sú upphæð að sjálfsögðu hækkað verulega síðan miðað við núgildandi verðlag. Í þessari upphæð var malbikun á flugbrautinni ekki innifalin, og mundi því vegna þeirrar framkvæmdar enn fremur bætast við allhá upphæð. Það er því gefinn hlutur, að þarna yrði um að ræða 20–30 millj. kr. upphæð við endurbyggingu flugbrautarinnar. Áður en ráðizt verður í svo mikla og dýra framkvæmd, hefur flugráð samþykkt að láta kanna, hvort annar staður á Héraði kæmi frekar til greina sem flugvallarstæði, þar sem jarðvegur er mjög gljúpur á nokkrum hluta flugbrautarinnar, en það hefur komið í ljós við boranir, sem framkvæmdar hafa verið til þess að kanna undirstöðu flugvallarins. Þá þykir og rétt að hafa jafnframt í huga möguleika á því, að þar gæti í framtíðinni komið varaflugvöllur fyrir utanlandsflugið, og hefur verið samþykkt að verja 1/2 millj. kr. til frumathugunar á legu nýrrar flugbrautar, og verða þær athuganir framkvæmdar nú í sumar, en ef það yrði niðurstaðan, sem ekki gæti orðið fyrr en að lokinni rannsókn, þá kæmi jafnvel til mála að færa flugvöllinn á Egilsstöðum alveg úr stað á annað svæði á Héraði.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. skýr og greinargóð svör hans og sérstaklega ítreka einmitt eftir þeim svörum, sem hann gaf, nauðsyn þess, að það verði rækilega athugað, hvernig samræma megi hvort tveggja, endurbyggingu Egilsstaðaflugvallar og gerð flugvallar fyrir millilandaflug, og um leið auðvitað leggja áherzlu á það, að endurbyggingu vallarins verði hraðað sem allra mest að þeim nauðsynlegu athugunum loknum.



Herra forseti. Fsp. þær, sem hér eru til umr., voru fram bornar af hv. 1. varamanni landsk. þm. SF, Halldóri S. Magnússyni, er hann sat hér á þingi fyrr í vetur. Fsp. eru til hæstv. dómsmrh. á þskj. 353, og eru þær svo hljóðandi: „1. Á hvaða stöðum hafa verið stofnaðar almannavarnanefndir samkv. 8. gr. laga nr. 94/1962, um almannavarnir? 2. Eru til á einum stað upplýsingar um starfsemi almannavarnanefnda og yfirlit yfir þær ráðstafanir, sem þær hafa gert samkv. 9. gr. laga nr. 94/1962, um almannavarnir? 3. Eru uppi af hendi dómsmrn. einhver áform um að efla almannavarnir? 4. Er sú skipan heppileg til frambúðar, að starfi forstöðumanns almannavarna sé gegnt af embættismanni í fullu starfi við önnur verkefni?“ Ástæður fyrir því, að þessar fsp. eru hér fram bornar, eru fyrst og fremst þær, að ýmislegt hefur verið rætt og ritað á þessum vetri, sem gefur tilefni til þess að álíta, að starfsemi almannavarna sé ekki sinnt sem skyldi. Sem dæmi vil ég leyfa mér að nefna skýrslu Hjálparsveitar skáta í Reykjavík um starfsemi sveitarinnar árið 1971, þar sem rakin eru samskipti sveitarinnar við almannavarnir. Í þessari skýrslu segir svo m.a., með leyfi forseta: „Það blandast fáum hugur um það, að ef virkilega kæmi til kasta almannavarnanna, þá yrðu allar aðgerðir óskipulagðar og handahófskenndar, ef þær yrðu þá nokkrar. Hér á þessu þingi hefur verið dreift skýrslu, sem samin var af Bandaríkjamanni, sem Perry nefnist, en hann dvaldi hér á landi um fimm mánaða skeið á fyrri hluta s.l. árs á vegum Sameinuðu þjóðanna til þess að aðstoða við að byggja upp almannavarnakerfi. Sú skýrsla gefur vissulega tilefni til íhugunar um það, hvernig staðið er að almannavörnum hér á landi.“ Fsp. þessar eru fram bornar til hæstv. dómsmrh., og það er von mín, að fsp. og svör við þeim veki hv. alþm. til umhugsunar um þennan þátt öryggismála íslenzku þjóðarinnar.



Herra forseti. Fsp. þessi á þskj. 186 er í fjórum liðum. Í fyrsta lið er spurt um, á hvaða stöðum hafi verið stofnaðar almannavarnanefndir samkv. 8. gr. laga nr. 94/1962, um almannavarnir. Svarið er: Almannavörnum ríkisins hefur verið tilkynnt um stofnun almannavarnanefnda á eftirtöldum stöðum: Reykjavík árið 1964, Seltjarnarnesi árið 1962, Akranesi 1966, Ísafirði 1969, Blönduósi 1968, Húsavík 1968, Vik í Mýrdal 1970, Njarðvíkurhreppi 1969 og Kópavogi 1968. Í öðru lagi er spurt: „Eru til á einum stað upplýsingar um starfsemi almannavarnanefnda og yfirlit yfir þær ráðstafanir, sem þær hafa gert samkv. 9. gr. laga nr. 94/1962, um almannavarnir?“ Svar frá Almannavörnum er svo hljóðandi: „Hjá Almannavörnum ríkisins eru fyrirliggjandi upplýsingar um starfsemi þeirra almannavarnanefnda, sem starfað hafa samkv. lögum um almannavarnir nr. 94/1962, en þær eru: Almannavarnanefnd Reykjavíkur, almannavarnanefnd Ísafjarðar, almannavarnanefnd Húsavíkur, almannavarnanefnd Njarðvíkur, almannavarnanefnd Víkur og almannavarnanefnd Kópavogs.“ Þessar almannavarnanefndir hafa verið nokkuð misjafnlega virkar. Um það segja Almannavarnir ríkisins svo: „Almannavarnanefnd Reykjavíkur hefur verið mjög virk og haldið reglulega fundi mánaðarlega. Helzta verkefni er að safna birgðum, og, eru þær geymdar í Reykjahlíð ásamt birgðum Almannavarna ríkisins. Nefndin hefur keypt útbúnað fyrir björgunarsveitir og endurnýjað slökkvibúnað. Unnið hefur verið að undirbúningi vegna stórslysa í Reykjavík með því að láta gera útbúnað til að nota sendibifreiðar í Reykjavík sem sjúkrabifreiðar, og ökumenn þessara bifreiða hafa verið þjálfaðir í þessu skyni. Könnun hefur verið gerð á húsnæði í Reykjavík með tilliti til notagildis þess sem skýlis fyrir borgarana gegn geislavirku úrfalli og hús þessi skrásett. Könnunin leiddi í ljós, að rúm er fyrir alla íbúa Reykjavíkur í húsum þessum, sem veita hundraðfalda vernd gegn geislun. Komið hefur verið upp viðvörunarkerfi í Reykjavík. Á lokastigi er sérstakt skipulag vegna hugsanlegra flugslysa á Reykjavíkurflugvelli.“ Ég vil aðeins taka það fram, að það er nokkuð langt síðan þessi fsp. kom fram og þessar upplýsingar, sem ég hef hér, eru frá því í febrúar. „Almannavarnanefnd Ísafjarðar hefur byrjað störf í samvinnu við Almannavarnir ríkisins með alhliða skipulagningu á björgunar- og hjálparstarfsemi af völdum náttúruhamfara og annarri vá. Einnig hefur nefndin fest kaup á 30 sjúkrarúmum til notkunar á hættutímum. Að lokum hefur nefndin fengið útbúnað fyrir björgunarsveitir frá Almannavörnum ríkisins. Almannavarnanefnd Húsavíkur hefur gert í samvinnu við Almannavarnir ríkisins alhliða skipulag á björgunar- og hjálparstarfsemi af völdum náttúruhamfara og annarri vá, og hefur skýrslu um það efni verið dreift. Almannavarnanefnd Víkur hefur í samvinnu við Almannavarnir ríkisins komið upp viðvörunarkerfi vegna hugsanlegra eldsumbrota í Kötlu ásamt tilheyrandi jökulhlaupi, sem byggt er upp á eftirfarandi hátt: a. Jarðskjálftamælir, er sendir þráðlaust upplýsingar til lóranstöðvarinnar á Reynisfjalli. b. Vatnshæðarmælir í Rjúpnagili, er einnig sendir þráðlaust upplýsingar til lóranstöðvarinnar um aukið rennsli frá jöklinum. c. Viðvörunarflautur í Víkurkauptúni til að aðvara gegn Kötluhlaupi. d. Talstöðvar hafa verið settar upp á bæjunum Strönd í Meðallandi, Hrífunesi í Skaftártungum, Herjólfsstöðum í Álftaveri og á lóranstöðinni á Reynisfjalli ásamt sjálfvirku símaaðvörunarkerfi á sömu stöðum, er fer í gang, ef sími rofnar. Fjarskiptakerfi þetta er hugsað sem viðvörunar- og sambandskerfi fyrir sveitirnar austan sands. e. Sett hafa verið hlið á veginn út á Mýrdalssand beggja vegna til að loka fyrir umferð út á sandinn. f. Gert hefur verið starfsskipulag fyrir nefndina til að vinna eftir í tilfellum Kötlugoss. Þess ber að geta, að Almannavarnir ríkisins hafa komið upp ofangreindu kerfi, en almannavarnanefndin hefur umsjón með því. Almannavarnanefnd Njarðvíkur hefur haft samvinnu við hjálparsveit skáta í Njarðvíkum, sem er eina starfandi hjálparsveitin í umdæminu. Einnig hefur almannavarnanefnd Njarðvíkur fengið björgunarútbúnað fyrir milligöngu Almannavarna ríkisins. Almannavarnanefnd Kópavogs var virk fram á vor 1970 og vann þá aðallega að undirbúningi að samstarfi hjálparsveita í bæjarfélaginu. Einnig var unnið að skipulagi björgunarmála í bænum.“ Þetta eru þær upplýsingar, sem ég hef fengið frá almannavörnunum varðandi þennan 2. lið fsp. Í þriðja lagi er spurt: „Eru uppi af hendi dómsmrn. einhver áform um að efla almannavarnir?“ Svarið er: Það eru ekki og hafa ekki verið, svo að mér sé kunnugt um, ráðagerðir um neinar sérstakar aðgerðir til þess að efla almannavarnir. Í fjórða lagi er spurt: „Er sú skipan heppileg til frambúðar, að starfi forstöðumanns almannavarna sé gegnt af embættismanni í fullu starfi við önnur verkefni?“ Þessi skipan, sem nú gildir í þessu efni, hefur vafalaust verið ákveðin í öndverðu af hagkvæmnisástæðum og sparnaðarsjónarmiðum. Geri ég ráð fyrir, að hún hafi átt þá nokkurn rétt á sér. En það er mín skoðun, að sú skipan sé ekki heppileg til frambúðar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Það er von mín, að fsp. þessar og svör við þeim veki menn til umhugsunar um þátt almannavarna í þjóðfélaginu, sem ég tel, að hafi mjög verið vanræktur. Þegar sett voru lög um almannavarnir, ollu þau nokkrum deilum, e.t.v. fyrst og fremst vegna þess, að menn einblindu um of á almannavarnir vegna styrjaldarhættu og hugsanlegs styrjaldarástands. Inn í þær deilur blandaðist afstaða manna til dvalar erlends herliðs í landinu, og hefur afstaða margra síðan mótazt af því, hvaða augum þeir líta varnarliðið og dvöl þess hét, og er það mjög miður. Tilgangur almannavarna er skilgreindur svo í 1. gr. laga um almannavarnir: „Að skipuleggja og framkvæma ráðstafanir, sem miða að því að koma í veg fyrir, eftir því sem unnt er, að almenningur verði fyrir líkamstjóni eða eigna af völdum hernaðaraðgerða, náttúruhamfara eða annarri vá og veita líkn og aðstoð vegna tjóns, sem orðið hefur, enda falli þau störf ekki undir aðra aðila samkv. lögunum.“ Svo sem marka má af þessari skilgreiningu, er hlutverk almannavarna mjög víðtækt og hlýtur því að vera ljóst, að fyrsta skrefið, sem stíga verður, til þess að lög þessi megi ná tilgangi sínum, sé að skipuleggja starfsemi Almannavarna og gera áætlanir um hvernig bregðast skuli við hinum ýmsu vandamálum, sem upp kunna að koma, ef til neyðarástands eða stórslysa kemur. Ég leyfi mér að fullyrða, að mjög lítið hefur verið gert í þessu efni hér á landi, þrátt fyrir þá staðreynd, að nú eru liðin meira en níu ár frá því, að lög voru sett um almannavarnir, og ástæðan er einfaldlega sú, að skilningur hefur ekki verið fyrir hendi. Svo sem fram kemur í fsp., háttar svo til, að starfi forstöðumanns Almannavarna er gegnt af opinberum starfsmanni í fullu starfi við önnur verkefni, sem sé forstjóra Landhelgisgæzlunnar. Án þess að efast nokkuð um hæfileika þess manns, sem nú gegnir því starfi, er það skoðun mín, að sú skipan geti alls ekki verið til frambúðar, ráða verði forstöðumann Almannavarna, sem sinni því óskiptur, og mikils er um vert, að í þann starfa veljist maður með víðtæka þekkingu og hæfileika. Sá maður þarf að hafa forgöngu um heildarskipulagningu almannavarna, og fyrsta verkefni, sem vinna þyrfti að, er að gera sér grein fyrir því, hvað þarf að vinna, því að svo virðist sem menn hafi alls ekki gert sér grein fyrir því enn. Svo hefur til tekizt við afgreiðslu fjárlaga nú á þessu þingi, að fjárveiting til almannavarna var ákveðin mun lægri en á síðasta ári eða kr. 4 millj. 80 þús. í stað 5 millj. 732 þús., og mér er kunnugt um, að fjvn. bárust engin tilmæli um hækkun frá því, sem lagt var til í frv. til fjárlaga, og er því ekki við hana að sakast, þó að svo illa hafi til tekizt sem raun ber vitni um fjárveitingu til þessarar starfsemi. Ber þetta ljósan vott um áhugaleysi ráðamanna um eflingu almannavarna og gefur e.t.v. til kynna, að almannavarnaráð og forstöðumaður Almannavarna telji, að draga megi verulega úr starfsemi almannavarnanna. Hitt er mála sannast, að þeir starfsmenn, sem vinna að almannavörnum á vegum almannavarnaráðs, hafa þungar áhyggjur af því, að þessi niðurskurður fjárveitinga til starfseminnar muni Íama hana og gera þeim ókleift að vinna að þeim verkefnum, sem fyrir liggja, eins og æskilegt hefði verið. Ég vil nú leyfa mér að drepa á örfá atriði af fjöldamörgum, sem ég tel, að nauðsyn beri til að vinna að á sviði almannavarna á skjótan og góðan hátt, til þess að við Íslendingar getum talizt sambærilegir við aðrar þjóðir í því efni að tryggja öryggi þegnanna, ef til neyðarástands kemur af einhverjum völdum. 1. Byggja þarf upp rannsóknir á hugsanlegum náttúruhamförum og áhrifum þeirra. Viðurkenna þarf nauðsyn þess, að veitt sé fé til þessara þarfa. 2. Sú staðreynd, að næstum öll símaviðskipti bæði innanlands og til útlanda, eiga sér stað um eina byggingu í miðbæ Reykjavíkur og tjón á rofabúnaði í þeirri byggingu einni mundi stöðva öll slík viðskipti í allt að því eitt ár, sýnir glögglega nauðsyn þess, að komið væri upp varakerfi. Þá má öllum ljóst vera, hvílíkt ástand mundi skapast hér, ef öll símaviðskipti leggjast niður um langan tíma. 3. Viðvörunarmiðstöð þarf að koma upp fyrir allt landið, þaðan sem unnt sé að hafa samband við lögreglu á hverju svæði, yfirvöld, veðurstofu, flugumsjón, símastjórn, útvarpsstjórn, hjálparsveitir og fleiri aðila. 4. Gera þarf áætlun um fljótvirka og viðtæka útköllun manna til starfa í neyðartilfelli. Nauðsynlegt er, að það sé tilgreint, hver gerir hvað, hvenær, hvernig og hvers vegna. Minna má í þessu sambandi á það, hversu lítið samstarf er á milli hinna mismunandi hópa hjálparsveita, svo sem slysavarnafélaga, hjálparsveita skáta, flugbjörgunarsveita og fleiri aðila. 5. Neyðarkerfi þarf að byggja upp í sérhverju sjúkrahúsi landsins. Enn fremur þarf að gera sér grein fyrir hugsanlegum bráðabirgðasjúkraskýlum og koma upp kerfi fyrir þau.

Hv. þm. hefur talað í 5 mínútur.

Ég er að ljúka máli mínu. 6. Ríkisvaldið þarf að aðstoða sveitarfélög við að byggja upp almannavarnakerfi. Almannavarnaráð byggi upp „módelplön“ fyrir nokkra kaupstaði. Nauðsynlegt er, að almannavarnaráð ráði fastan starfsmann, er starfi að erindrekstri og aðstoð við almannavarnir úti um landið. Þessi starfsmaður þarf að vera vel hæfur og vel menntaður. 7. Stöðug upplýsingastarfsemi er nauðsynleg til þess að tryggja árangur framkvæmdar neyðarráðstafana. Almenningur hefur rétt á að vita, af hverju stafa hættur, hvað unnt er að gera til varnar gegn þeim og hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til viðbúnaðar gegn hugsanlegum hættum. Menntmrn. í samráði við forstöðumenn Almannavarna komi á fót námskeiðum fyrir fullorðna um hvað beri að gera, ef hættuástand skapast. Einnig séu útbúnir bæklingar til fræðslu á öllum skólastigum og til dreifingar meðal almennings. Hér hefur aðeins verið drepið á örfá atriði, sem bíða úrlausnar í málum almannavarna. Forsendur þess, að unnt verði að takast á við þessi mál af festu, eru þessar: Ráðinn verði forstöðumaður, er vinni það starf eingöngu. Viðurkennd verði nauðsyn þess að koma á fót öflugum almannavörnum til þess að tryggja svo sem verða má öryggi þegnanna. Jafnhliða verður að viðurkenna nauðsyn þess, að aukið fjármagn verði veitt til þessara mála. Ég vona fastlega, að þessi mál verði nú þegar tekin til rækilegrar athugunar af hæstv. ríkisstj., einkum hæstv. dómsmrh., og þær úrbætur gerðar, sem nauðsynlegar eru.