Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Thors Næsta mál á dagskránni er frh. 1. umr. fjárlaganna. Þá er venja, að snarpar umr. fari fram á Alþingi. Nú hafa hingað til bæjarins borist hinar raunalegustu frjettir. Eitt af fiskiskipunum íslensku hefir strandað og enn hefir ekki tekist að bjarga skipshöfninni. Jeg býst við, að hv.þdm. verði mjer sammála um það, að óviðeigandi er, að háð verði hjer hin venjulega rimma. Leyfi jeg mjer því að óska þess, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mentmn. hefir ekki borið fram neinar brtt. við þetta frv. Þó þykir rjett að láta þess getið í framsögu, að þar sem talað er um skriflega kosningu í stjórn barnakennarafjelags Íslands, þá kemur slíkt ekki til framkvæmda fyr en vorið 1929. Auk þess er rjett að benda á, að „starfandi kennarar“ eru þeir kennarar, sem settir eru og skipaðir af kenslumálaráðuneytinu samkvæmt lögum frá 1919. Orðin „tilhögun prófa“ í 2. gr. ná og til þess, á hvaða tíma próf skuli haldin. Aðrar aths. þarf jeg ekki að gera fyrir hönd nefndarinnar. Taldi hún nægja að geta þessa í framsögu án þess að gera nokkrar brtt. um það.

Magnús Jónsson Það er aðeins viðvíkjandi brtt. þeirri, er jeg á við 1. gr. frv., sem jeg vildi segja nokkur orð. Mjer er nú að vísu ekkert kappsmál um þessa brtt., en jeg vildi þó benda hv.þdm. á, að það er hálfóeðlilegt, að þessa fræðslunefnd, sem á að gera tillögur um kenslu í barnaskólunum, skipi öll stjórn barnakennarafjelagsins, 3, 5 eða 7 menn, eða máske fleiri. Mjer þykir eðlilegra, að þessa nefnd skipi 3 menn, forstöðumaður kennaraskólans, fræðslumálastjóri og svo einn úr stjórn barnakennarafjelagsins. Mjer finst, að slík þriggja manna stjórn yrði hagkvæmari og veitti þó kennurunum nægan íhlutunarrjett.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg mun heldur fylgja frv. heldur en brtt. Jeg tel ekki athugavert, þó öll stjórn kennarafjelagsins sje tekin, þar sem fræðslumálanefndinni er ekki veittur nema tillögurjettur samkv. frv., þar sem viðkomandi ráðherra hefir úrskurðarvaldið og getur beitt því án tillits til meiri eða minni hluta. En þetta verkefni, sem barnakennarafjelaginu er þarna fengið í hendur, gerir það talsvert myndarlegra og veitir því meiri festu, þar sem því er sýnt traust, líkt og Búnaðarfjelaginu, Fiskifjelaginu og fleiri svipuðum fjelögum. Þetta er að vísu ekki mikilsvert atriði, en jeg tel þó frv. betra

Pjetur Ottesen Í frv. þessu er gengið inn á verksvið fræðslumálastjóra, þar sem þessari nefnd er ætlað að ráða til lykta þeim málefnum, sem heyra undir fræðslumálastjóra og hann getur vel int af hendi. Það er engin þörf á þessu. Fræðslumálastjóri getur þetta alt eins vel og þetta fyrirhugaða ráð. Auk þess leiðir kostnað af þessu, enda er gert ráð fyrir því í 4. gr. frv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg var því miður ekki inni, þegar umr. hófust um þetta mál, og misti því af upphafi þeirra. En þetta mál er svo einfalt, að jeg hygg, að ekki þurfi meiru að svara en því, sem fram mun koma í þeim fáu orðum, er jeg ætla að fara um frv. Eins og nú er háttað, hefir í raun og veru enginn rjett til að ráðstafa þeim málum, sem frv. gerir ráð fyrir, að nefndin fjalli um. Reyndar mætti veita fræðslumálastjóra og Stjórnarráðinu rjett til að gera þessar ráðstafanir, en það væri tæplega eins gott. Hjer er því eingöngu verið að hugsa um það gagn, sem af þessu gæti leitt, en hvorki um það, að ljetta eða þyngja störf fræðslumálastjóra. Jeg vissi, að þetta ákvæði vantaði í fræðslulögin, og vildi því tryggja, að verkið yrði vel gert í framtíðinni. Út af till.hv. 1. þm. Reykv. (MJ) vil jeg taka það fram, að jeg tel ekki alveg sama, hvernig vali nefndarinnar er hagað. Álít, að betur sje frá því gengið í frv. Jeg skal til dæmis benda á það, að ekki er ávalt víst, að í forstöðumannsembættið við kennaraskólann veljist maður, sem sjálfur hefir fengist við barnakenslu. Þannig störfuðu við skólann á fyrstu árum hans tveir ágætir vísindamenn, sem hvor um sig hefði verið fær um að taka að sjer skólastjórn, en hafði þó hvorugur beinlínis fengist við barnakenslu, og höfðu þeir því ekki eins mikla reynsluþekkingu á henni og gera má ráð fyrir, að æfðir kennarar hafi. Þessir tveir menn, sem jeg á við, voru þeir doktorarnir Ólafur Daníelsson og Björn Bjarnason. Sama getur og verið um fræðslumálastjóra. Þetta tel jeg helst mæla á móti brtt.hv. 1. þm. Reykv., því með frv. er það betur trygt, að æfðir kennarar fjalli um þessi mál. Ein af ástæðunum fyrir þessu frv. er sú, að víða mun vera heimtað of mikið nám og of þungt af ungum börnum. T. d. er heimtað brotareikningsnám af 10 ára gömlum börnum. Það er mikil spurning, hvort brotunum eða börnunum er gert gagn með því. Jeg hygg, að fæst börn sjeu fær um það. Sama er að segja um kverkensluna. Á henni er byrjað áður en skilningur barna er svo þroskaður, að hann leyfi það. Býst jeg við, að hv. 1. þm. Reykv. viðurkenni það, að í kverinu sje svo þung guðfræði, að hún sje skilningi 11–12 ára gamalla barna ofvaxin, og jafnvel ekki alt í því hæft þroska 14 ára gamalla barna. Vona jeg, að það komi í ljós við samanburð á skólunum, hvað börnin þola á hverjum aldri. Jeg hefi, þegar með þessu svarað hv.þm. Borgf. (PO). Tilgangurinn er að fá samræmi í barnaskólanámið um land alt, þannig að barn geti flutst úr einu kauptúni í annað án þess í nokkru raskist nám þess. En eins og nú er, er algengt, að barn, sem flytst búferlum, hefir lært ólíkar kenslubækur og stendur á öðru námsstigi en börn á þeim stað, þar sem það á að halda áfram námi sínu. Í farskólum gilda og aðrar reglur. Alt þetta myndi slík nefnd best geta samræmt. Um kostnaðinn er það að segja, að hann getur aldrei orðið mikill, tæplega annar en brjefa- og símakostnaður, sem myndi jafnt verða að greiðast, þótt framkvæmdarstjórnin á þessu væri í höndum annara.

Magnús Jónsson Jeg get tekið undir það með hæstv.dómsmrh., að frv. þetta stefnir í rjetta átt. Að vísu má segja, að hjer sje ekki um stórt atriði að ræða og að fela mætti fræðslumálastjóra þetta verk, sem nefndinni er ætlað að hafa með höndum. En það er annar aðalkostur við frv., og hann er sá, að það hvetur kennarastjettina til umhugsunar og metnaðar, þegar ráðin eru að nokkru lögð þeim í hendur. Það liggur uppörvun til þeirra í því, að ekki komi skipun til þeirra um alt ofan að, heldur eigi þeir sjálfir að vera með í ráðum. Ef til vill væri gott, að fleiri stjettir þjóðfjelagsins væru þannig hafðar með í ráðum um vinnubrögð sín. Jeg er sammála hæstv.dómsmrh. um það, að það er hættulegt að kenna börnum of fljótt námsgreinar, sem fjalla um hreint hugrænt efni, sem er ofvaxið skilningi þeirra. Jeg get tekið sem dæmi barn, sem átti að segja, hverjir tugirnir væru. Það taldi tugina þannig: 10, 20, 30 o. s. frv., 80, 90 og króna. Það miðaði tugina eða tölurnar við búðarverðið.. En það hafði auðsjáanlega ekki tileinkað sjer „matematiskan“ skilning á þeim. Jeg tel það rjetta stefnu, að kennararnir fái hlutdeild um þessi mál. En jeg tel engu ver sjeð fyrir því í brtt. minni. Eftir henni á stjórn kennarafjelags Íslands að velja einn mann í nefndina. Það er rjett, sem háttv.frsm. (ÁÁ) sagði, að ef nefndin væri ósammála, þá gæti ráðherra úrskurðað án tillits til meiri eða minni hluta. En þá fæ jeg heldur ekki sjeð, að það sje betra, að það sjeu 7 menn heldur en 1 í nefndinni af hálfu kennarafjelagsins, þegar þeir hvort sem er ráða ekki meiru fyrir því. En kennarastjettinni er sýndur óvenjulegur sómi, sem á, að jeg hygg, við fá fordæmi að styðjast, þótt þeir hafi ekki nema einn mann. Að vísu geta kennararnir sífelt komið fram vilja sínum í nefndinni sakir fjölmennis samkv. frv. En þeir hafa þó ekki úrskurðarvaldið, sem er hjá stjórninni. Jeg held því, að ef mín brtt. verður samþ., þá verði það meiri hvöt fyrir þann kennara, er verður í nefndinni, að berjast vel fyrir sínum áhugamálum og reyna að vinna hina nefndarmennina til fylgis við sig. Jeg get tekið undir það með hv.frsm., að ekki muni vera neitt hættulegt að skipa þessa nefnd eins og ætlast er til í frv., en þó gæti þessi tilhögun, sem er nokkuð óeðlileg, valdið óánægju innan nefndarinnar. En jeg tek það þó fram, að það er þykkjulaust frá minni hálfu, hvort brtt. mín verður samþykt eða ekki. Jeg get hugsað, að það geri máske ekki svo mikið til í raunveruleikanum.

Pjetur Ottesen Það mun vera rjett hjá hæstv.dómsmrh., að heimild mun vanta í fræðslulögin um það að veita fræðslumálastjóra og stjórnarráði rjett til að ákveða námsskrár, kenslubækur og hámarks- og lágmarksstundafjölda í barnaskólunum og samræma þá yfirleitt. Jeg get einnig fallist á það, að börnum muni nú ætlað fullmikið nám, miðað við þroska þeirra. Jeg get því fallist á það, að rjett sje að setja ákvæði um þetta. En jeg vil þá auka vald fræðslumálastjóra að þessu leyti; tel ekki þörf á að blanda fleirum inn í þetta en fræðslumálastjóra. Jeg álít, að fræðslumálastjórinn hljóti, stöðu sinnar vegna, að standa í svo nánu sambandi við stjórn barnakennarafjelagsins, að henni sje í lófa lagið að koma fram áhrifum um skipun þessara mála, að svo miklu leyti sem heppilegt álítst að taka þær tillögur til greina. Ennfremur ber þess að gæta, að með lögunum frá 1926 var aðstaðan milli fræðslumálastjóra og kennara gerð nánari. Ef því ástæða er til að auka valdið, þá tel jeg rjettara, að framkvæmdarstjórnin fái það í sínar hendur. Þó kostnaður við þetta verði máske ekki mjög mikill, þá verður hann þó áreiðanlega meiri heldur en ef fræðslumálastjóra færi falið þetta einum.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Aðeins nokkur orð. Það er rjett, að starfssvið nefndarinnar er takmarkað og ekki um margvísleg störf að ræða. Aðalstarfið verður að semja námsskrár og velja kenslubækur. Þetta hvorttveggja er kennurunum sjálfum svo náið, að það er rjett að veita þeim tillögurjett um það, þar sem hjer er um hið daglega starf kennaranna að ræða. Nefndin er því nokkurskonar uppsprettuauga tillagna um heppilega starfshætti í skólum. En hjer er ekki um neina „administration“ að ræða, og á ekki að vera. Á Englandi er það tíðkað að hafa slíkar aðstoðarnefndir, sem gera tillögur um kenslufyrirkomulag hinna ýmsu skóla, hver á sínu sviði. Jeg legg því til, að frv. þetta verði samþykt óbreytt. Jeg tel ekki, að nein hætta geti af því stafað, þar sem hjer er ekki um nein hagsmunamál kennarastjettarinnar að ræða, heldur aðeins um heppilega niðurröðun daglegra starfa. Loks, í tilefni af því, sem hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Borgf. sögðu, að börnin væru ofhlaðin störfum og ákveða þurfi hámarkskenslu, þá vil jeg taka það fram sem mína skoðun, að jeg tel aðalatriðið að tiltaka lágmarkskensluna, því þær syndir, sem drýgðar eru á þann hátt, að of mikið nám sje heimtað af börnunum, eru fáar, en hinar, sem stafa af of litlum kröfum, eru óteljandi. Aðaláhersluna ber því að leggja á það að ákveða lágmarkskensluna.

Frsm. (Lárus Helgason) Um þetta frv. þarf jeg ekki að segja margt. Það er hvorki langt nje margbrotið. Það er fram komið af fullri þörf, þar sem vitanlegt er, að mikið er ógert af því að bæta nautgriparækt. Þau heimildarlög, sem áður hafa gilt um þetta efni, hafa ekki haft mikil áhrif til þess að ýta undir þetta mál. En það er svo þýðingarmikið, að enda þótt þessi lög hljóti að valda talsverðum erfiðleikum, virtist nefndinni ekki mega horfa í það. Nefndin er þeirrar trúar, að ef frv. þetta verður að lögum, verði mikil bót á þessu sviði. Það er ekki hægt að segja, að frv. valdi mönnum svo mikilla erfiðleika, að ekki sje við það unandi, þar sem undantekning er gerð fyrir þá, sem búa á afskektum stöðum. Yfirleitt sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. að sinni, en vænti þess fyrir hönd nefndarinnar, að því verði vel tekið í hv. deild.

Halldór Stefánsson Mjer skilst á áliti landbn. um þetta frv., að henni þyki samþ. þess vera örðugleikum og annmörkum bundin. Nefndin fer þó ekkert inn á það, í hverju örðugleikarnir eru fólgnir. Mjer líst, eins og hv. nefnd, að örðugleikar á framkvæmdum nautgripakynbóta á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, sjeu æðimiklir. En jeg álykta út frá þeirri skoðun minni nokkuð á annan veg en nefndin hefir gert. Hún vill samþ. frv., en það vil jeg ekki. Frv. er sniðið eftir lögum um hrossakynbætur. En hjer gegnir nokkuð öðru máli, því að það er miklu erfiðara að fylgja þeim reglum, sem lögin setja um nautgripi, en hross. Auk þess vil jeg benda á það, að svo mikill kostnaður og óþægindi mundu fylgja slíkum reglum, að jeg tel mjög vafasamt, að það vinnist upp með þeim ávinningi, sem jeg skal ekki neita, að gæti fengist. Naut yrðu ekki fóðruð á sumrin nema í girðingu eða húsum. Gömul naut yrðu varla fóðruð nema í húsum, því að girðingar væru ekki tryggar og ekki hættulaus umferð um þá staði, þar sem þau ljeku lausum hala, ef þau slyppu úr girðingu. Vegna þess hve hæpið er að eiga undir að þurfa að sækja naut um langan veg, þá mundi þurfa margar girðingar og það yrði mjög kostnaðarsamt, svo að það nær engri átt, að þær 8 kr., sem gert er ráð fyrir í frv., hrökkvi til kostnaðarins. Vegna kostnaðarins er jeg hræddur um, að menn mundu reyna að hafa nautin sem fæst, en þá gæti hæglega komið fyrir, að kýr mistu fangs, en af því mundi leiða meira tjón en sem nemur þeim ávinningi, sem af lögunum yrði. Það hefir verið í lögum heimild um samþyktir fyrir nautgriparæktarfjelög, en lítið verið notuð. Þó hefir nokkur reynsla fengist um árangur, og hefir komið í ljós, að hann hefir verið mjög seinvirkur. Mjer er sagt, að meðalnyt í nautgriparæktarfjelögum sje 2200 lítrar. Jeg á bágt með að trúa þessu, því að fyrir mörgum árum var talað um, að hún væri þetta sama. Mjer þykir ólíklegt, að engin framför hafi orðið. En til samanburðar skal jeg geta þess, að jeg veit um fjölda bænda, sem eru ekki í nautgriparæktarfjelögum og vildu ekki eiga þær kýr, sem ekki mjólkuðu meira en þetta. Mjer finst mjög tvísýnt, að þetta beri að setja í lög nú þegar. Jeg veit ekki til, að bændur úti um land hafi nokkuð rætt um þetta fyrirkomulag sín á milli, og þeir búast alls ekki við lögum eins og þessum. Jeg skal ekkert um segja, að svo geti ekki farið, að menn vilji fallast á þessar tillögur seinna meir, og þá ef til vill eitthvað breyttar. En óneitanlega hefði mjer þótt viðkunnanlegra, að bændur fengju að melta þetta svolítið með sjer, áður en það yrði sett í lög. Jeg fæ ekki sjeð, að brýna nauðsyn beri til að samþykkja þetta frv. endilega nú á þessu þingi, og með skírskotun til þess, er jeg hefi þegar sagt, vil jeg leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi rökst. dagskrá: Þar sem framkvæmd nautgripakynbóta eftir ákvæðum frv. þessa er sýnilega ýmsum annmörkum og erfiðleikum háð og bændur landsins hafa ekki átt kost á að láta uppi álit sitt um efni frumvarpsins, þá þykir deildinni ekki rjett, að frv. verði afgreitt á þessu þingi, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að mælast til þess af hv. 1. þm.N.-M. (HStef), að hann geymi dagskrártillögu sína til 3. umr. þessa máls. Hv. þm. vjek að ýmsu og kom með ýmsar upplýsingar, sem hann gat þó ekkert fullyrt um. Alt það, er hv.þm. var að tæpa á, getur hann fengið fullnaðarupplýsingar um. Það er hægt að fá þær hjá Búnaðarfjelagi Íslands. Jeg vil geta þess, að þetta frv. er borið fram í samráði við Búnaðarfjelagið. Það er samið af Metúsalem Stefánssyni ásamt kynbótaráðunautnum. - Þetta mál hefir og verið rætt mikið og athugað undanfarið, að vísu ekki af bændum alment, heldur á Búnaðarþingi. Jeg vil því mega mælast til þess, að hv.þm. geymdi dagskrána rökst. að minsta kosti til 3. umr., er við, hann og jeg, höfum sótt frekari upplýsingar í Búnaðarfjelag Íslands.

Frsm. (Lárus Helgason) Mjer finst hv. 1. þm.N.-M. (HStef) líta nokkuð svörtum augum á þetta frv. og erfiðleikana, sem jeg skal játa, að eru talsverðir í sambandi við framkvæmd þeirra ákvæða, er það setur. Hv. þm. mintist á, að miklar girðingar þyrfti fyrir nautin til þess að þau væru í fullri vörslu. Jeg er þeirrar skoðunar, að slíkt sleifarlag hafi til þessa átt sjer stað hvað það snertir, að tími sje til kominn að bæta úr því, þótt það kunni að kosta nokkurt fje. sömuleiðis bjóst hv.þm. við, að margfalda þyrfti þann 8 króna skatt, sem gert er ráð fyrir í frv., að greiða skuli á hverja kú. Jeg er ekki á þeirri skoðun, og það því síður, sem gert er ráð fyrir í frv., að sveitarfjelagið komi til, ef þessar 8 kr. nægja ekki. Þá er að vísu gengið út frá því, að þetta mál sje þess virði, að það borgi sig fyrir sveitarfjelagið í heild að ljetta undir með einstaklingunum um þann kostnað, er af því kann að leiða. Hv. þm. dró í efa eftir upplýsingum um nautgriparæktarfjelögin, að starfsemi þeirra hefði borið svo mikinn árangur, sem menn hefðu vænst. Um þetta er mjer að vísu ókunnugt, en býsna ótrúlegt þykir mjer það. Við vitum það allir, að það er misjafnt með einstaka gripi, hversu mikið afurðamagn þeirra er. Og þá væri stórt spor stigið, ef það tækist á nokkrum tíma að bæta kúakynið svo, að lökustu kýrnar væru ekki verri en þær betri nú. Eins og jeg tók fram áðan, þá eru erfiðleikarnir ekki svo gífurlegir sem af er látið. Í 2. málsgr. 3. gr. frv. er tekið fram, að þeir, sem búa svo afskektir, að þeir geta ekki notað naut í samlögum við aðra, skuli vera undanþegnir því að vera háðir þessum lögum. Jeg tel víst, að þetta ákvæði megi nota nokkuð víða. Jeg fæ ekki betur sjeð en full þörf sje á að rumska eitthvað við því framkvæmdaleysi, sem ríkt hefir og ríkir á þessu sviði búnaðarmálanna. Jeg vænti þess því, að hv. 1. þm.N.-M. verði við tilmælum hæstv.forsrh. að geyma dagskrártill. til 3. umr. og að hv. deild fallist þá ekki á hans rökst. dagskrá, heldur á frv.

Hákon Kristófersson Jeg get tekið undir það með hv.frsm. (LH), að tilgangurinn með þessu frv. er sjálfsagt góður, en jeg sje ekki, að þeim góða tilgangi verði náð með frv. eins og það er úr garði gert. Mjer virðist sem sje engin trygging fyrir því, að ekki verði notuð til undaneldis hvaða kálfótugt sem vera skal. Að þessu leyti er frv. ólíkt lögunum um kynbætur hesta. Kynbótanefnd þarf að hafa heimild til að ákveða, hvaða gripir skuli notaðir til undaneldis. Meðan slík heimild er ekki í lögum, koma þau að litlu eða helst engu haldi. Í því bygðarlagi, þar sem stofnað væri til kynbótastarfsemi eftir fyrirmælum frv., er líklegast, að nokkrir menn gengju í fjelagsskap í því skyni, en aðrir bændur hirtu ekki um að notfæra sjer það hagræði, er þeim mætti hlotnast af þessu að mínu áliti nauðsynlega máli. Þar af leiðandi mundu tekjur reynast miklu minni en hugsað er með frv. að ná upp í fóður- og hirðingarkostnað af kynbótanauti. Þar, sem jeg þekki til, hefir mikið gott leitt af slíkri starfsemi sem þeirri, er löggjöfinni er hjer ætlað að hrinda af stað og styðja. En ef vilji manna er ekki almennur, þá er lítil von til, að frv. bæti úr ágöllum, sem nú eru á ástandinu. Jeg vildi mega skjóta því til hv. nefndar, hvort hún telji ekki hæfilegt að athuga frv. til 3. umr. viðkomandi þeim atriðum, sem jeg hefi nú bent á. Mjer hefir hugsast, að eftir 1. málsgr. 3. gr. mætti koma ákvæði eitthvað svipað þessu: og er öllum óheimilt að nota önnur naut en þau, er kynbótanefnd hefir gefið samþykki sitt til að nota mætti. Ef einhver tryggingarákvæði sem þessi vantar í frv., þá verður tilgangi þessarar löggjafar tæplega náð, eins og jeg hefi þegar bent á. Jeg er sammála hv. 1. þm.N.-M. (HStef), að 8 kr. gjaldið er helst til lágt, og sjerstaklega mun það reynast svo, ef samlagsmenn um kynbæturnar eru fáir. Þetta vil jeg biðja hv. nefnd að athuga til næstu umr., því að það er sýnilegt, að það vantar í frv. ákvæði í þá átt, er jeg hefi bent til.

Halldór Stefánsson Hæstv. atvmrh. (TrÞ) beindi þeim tilmælum til mín, að jeg tæki dagskrá mína aftur til 3. umr. Jeg er fús til að gera það, því að mjer er ekkert kappsmál, að hún komi til atkvæða nú frekar en seinna. Jeg hefi ekkert á móti, að málið fái sem besta athugun og leitað sje frekari upplýsinga, áður en gengið er til fullnaðar atkvæðagreiðslu um dagskrána. Af því leiðir, að jeg sje ekki ástæðu til þess að tala um andmæli þau, er komu frá hæstv.atvmrh. og hv.frsm. landbn. (LH). Bæði voru þau lítil, og svo mun veitast nægur tími til þess við 3. umr., ef þá þykir ástæða til.

Frsm. (Lárus Helgason) Hv. þm. Barð. (HK) vildi halda því fram, að þetta frv. kæmi ekki að notum, vegna þess að í það vantaði nægilega trygg ákvæði. Jeg get ekki skilið, að það sje rjett. Í 3. gr. segir svo: „Kynbótanefnd skal sjá um, að jafnan sjeu til innan hrepps eða utan hæfilega mörg naut, kyngóð og efnileg, til undaneldis í hreppnum“. Og í 5. gr.: „Öll naut eldri en 8 mánaða, sem ekki eru ætluð til undaneldis samkvæmt 3. og 4. gr., skal gelda eða halda í öruggri vörslu“. Þetta virðist mjer nægilegt til þess að tryggja, að ekki sje til mikið af nautum nema af góðu kyni. Öll önnur naut skulu gelt. Ef þessi ákvæði reynast í framkvæmd ekki nógu trygg, þá er um vanrækslu af hendi kynbótanefndar að ræða.

Í þessum ákvæðum felst ekkert bann gegn því að nota önnur naut en valin eru af kynbótanefnd

. Það er skýrt tekið fram, hvað kynbótanefnd á að gera: velja naut til undaneldis og sjá til, að önnur sjeu gelt.

Hákon Kristófersson Út af ummælum háttv.frsm. (LH), að nægar tryggingar væri að finna í ákvæðum 3, og 5. gr. frv., verð jeg að taka það fram, að í þeim eru ekki fólgnar neinar tryggingar. Þar er ekkert sagt um það, að mjer sje ekki heimilt að ala hvaða ótugtarnaut að kyni til, sem mjer sýnist, og nota hvort heldur fyrir kýr mínar eða annara. Það stendur alls ekkert um það í gr., þótt kynbótanefnd hafi sjeð til þess, sem henni er þar heimilað að gera ráðstafanir um, að þá sje mjer eða öðrum óheimilt að hafa þau naut til undaneldis, sem okkur gott þykir. Þau mega bara ekki ganga á öðrum. Það má hver sem vill ala upp naut til sjálfsafnota og láns handa öðrum, hvað sem kynbótanefnd segir. Þótt svo sje ákveðið í 5. gr., að öll naut önnur en þau, er kynbótanefnd ætlar til undaneldis, skuli gelt eða höfð í öruggri vörslu, ef eldri eru en 8 mánaða, þá afsannar það alls ekki það, sem jeg hefi bent á. Vilji jeg ala naut, er mjer það heimilt, aðeins skylt að sjá til, að það leiki ekki lausum hala. Jeg get ekki gert að því, þótt hv.frsm. vilji ekki viðurkenna þetta. Það er jafnrjett fyrir því.

Jón Sigurðsson Jeg hafði hálfvegis búist við því, að hæstv. stj. mundi reifa þetta mál eitthvað um leið og það kemur fyrir þessa hv. deild, því að þótt þetta mál hafi verið til umr. í hv.Ed., þá höfum við hjer oftast annað að gera en að hlusta á umr. þar. Jeg vil því leyfa mjer að koma hjer fram með nokkrar aths. og óska að fá skýringar hjá hæstv. stj. um nokkur atriði, er mjer þykir máli skifta. Frv. þetta, eða samnefnt frv., er hv. 1. þm.N.-M. flutti, lá fyrir síðasta þingi. Var það rætt mjög hjer í háttv. deild og endurbætt af landbn. og fleirum. Málið hefir tekið allmiklum stakkaskiftum frá því það var fyrst flutt. Undanfarin ár hefir það kveðið við sem heróp allra flokka, að vinna þyrfti að því að fá fleira fólk og fleiri býli í sveitum landsins og koma í veg fyrir, að fólkið flytti þaðan. Og því er ekki að neita, að einna hæst hefir heyrst til sumra þeirra manna, sem nú sitja í stj. landsins. Mjer þætti því mikils um vert að heyra, hvað hæstv. stj. legði nú sjerstaklega til málanna. Jeg dreg enga dul á það, að jeg varð fyrir talsverðum vonbrigðum, þegar jeg las frv., því að mjer finst, að þar vera höfð endaskifti á hlutunum. Þetta mál var flutt hjer í deildinni í fyrra af hv. 1. þm.N.-M. og gekk þá einkum í þá átt að fjölga býlum, svo að sem flest fólk gæti hafst við í sveitum landsins. Nú er tilgangurinn orðinn aðallega sá, að endurbyggja þá sveitabæi, sem eru orðnir hæfilega niðurníddir. Skal jeg í því efni vísa til 4. gr. frv., þar sem ákveðið er, að lán til þessa skuli sitja fyrir. - Hvernig stendur á þessari straumbreytingu? Ef frv. er tekið í víðtækari merkingu, þá er hjer að vísu gerð tilraun til að leysa eitt af stærri vandamálum þjóðarinnar, sem sje hvernig eigi að byggja upp sveitirnar með góðum og varanlegum húsum. En til þess að þeim tilgangi sje náð þarf að taka þetta mál öðrum tökum og á miklu breiðari grundvelli en hjer er gert. Auk þess sem það er spilling á hugsunarhætti bænda að verðlauna jafnvel verstu jarðníðinga, því á því er enginn greinarmunur gerður, hvort jörð hefir níðst vegna fátæktar eiganda eða af hirðuleysi. Það er alkunna, að margt af þeim húsum, sem bygð hafa verið á síðustu árum, er hin mesta handaskömm, bæði ljót, köld og full af sagga. Og það er ilt fyrir bændur að baka sjer mikinn kostnað við að koma þessum byggingum upp og verða svo á eftir að búa við húsakynni, sem eru jafnvel verri en þeir höfðu áður. Hagur sveitabænda er yfirleitt svo, að þeir eru ekki færir um að byggja vönduð hús, nema þá að hleypa sjer í skuldir, sem verða þeim til þyngsla allan þeirra búskap. Það er því afar áríðandi fyrir bændur og þjóðfjelagið, að bygð verði góð og varanleg hús þegar bygt er, og að það verði sem ljettbærast að koma þeim upp; þetta gildir jafnt fyrir kotbóndann sem bjargálnamanninn og efnabóndann. Það má nú ef til vill segja, að ummæli mín sjeu meðmæli með frv. Jeg sje enga ástæðu til að draga fjöður yfir þessa nauðsyn, en það verður alls ekki úr henni bætt með þessu frv., þó að það verði að lögum. Til þess þarf miklu meira fje en ríkissjóði er ætlað að leggja fram. Þegar um þetta er að ræða, þarf líka að gæta þess vel, að það, sem gert er, komi að sem mestu hagnýtu gagni. Það er áreiðanlegt, að mikið má um bæta í þessu efni, þótt ekki væri um neinn verulegan ríkisstyrk að ræða. Ef nú, svo að jeg haldi mjer við frv., ætti að leysa þetta endurbyggingamál á þeim grundvelli, er frv. bendir til, gæti svo farið, að hver eyrir, sem þessi sjóður fengi til umráða, gengi til þess, og yrði þá ekkert eftir til byggingar nýbýla. Með öðrum orðum, það yrði ekkert eftir til þess að fjölga býlum og jafnframt fólki í sveitunum! Ef það er meiningin að nota fjeð aðallega til að endurbyggja býli, sem eru að fara í auðn, og þá helst afdalabýli, þar sem fólk á orðið erfitt með að haldast við, þá skal jeg játa, að það kemur ekki eins í bága við nýbýlamálið. En þá er á það að líta, af hverju þessi býli eru að leggjast í eyði. Ekki er það vegna bygginga, heldur vegna þess, að fólkið unir ekki orðið á afdalabýlum; einangrunin hræðir það og rekur í þjettbýlið, og þar á að byggja. Jeg hefi hugsað talsvert um þessi mál, bæði endurbyggingamálið, sem jeg svo kalla, og nýbýlamálið, og jeg álít, að þau sjeu bæði svo mikil stórmál, að þeim sje enginn greiði gerður með því að fljetta þau hvort inn í annað. Jeg álít heppilegast að vinna að þeim báðum hvoru í sínu lagi, eftir því, sem best eru föng á. Þetta eru nú almennar athugasemdir um málið. Mjer finst vera dregið þarna inn í mál, sem að vísu er dálítið skylt, en þó ekki svo, að ástæða sje til að gera það að höfuðatriði eða setja það ofar, eins og hjer er gert. Þá vildi jeg sem bendingu til þeirrar nefndar, sem væntanlega fær þetta mál til athugunar, skjóta því fram, hvort ekki væri hyggilegra að ákveða eitthvert lágmark þess minsta lands, sem megi byggja á. Þó að staðhættir geti verið mjög mismunandi, kann jeg þó ekki við, að þetta sje algerlega komið undir geðþótta manna. Annars er það svo, ef tekinn er kaflinn um endurbyggingu bygðra býla, að þar þykir mjer að ýmsu leyti ótryggilega um búið. Til dæmis vil jeg nefna það, að krafist er vottorðs frá hreppstjóra eða hjeraðslækni um húsakynni, um að þau sjeu til dæmis þannig, að heimilisfólki sje hætta búin af að búa í þeim. Í þessu sambandi dettur mjer í hug framkvæmd berklavarnalaganna. Hún er á þá leið oft og einatt, að þegar fólk, sem á að einhverju leyti erfitt uppdráttar, kemur til þessara manna, þá gefa þeir af góðsemi sinni vottorð um, að ástæður þess sjeu svo og svo slæmar. Líkt mundi fara um þessi fyrirmæli; þau munu verða misbrúkuð á ýmsan hátt. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta að sinni. Jeg vildi sem sagt koma fram með þessar athugasemdir áður en málið færi til nefndar, í von um, að hún taki þær til greina.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. Skagf. saknaði þess, að jeg hefði ekki gert sjerstaka grein fyrir máli þessu um leið og það var lagt fyrir þessa hv. deild. Jeg hjelt nú, satt að segja, að honum og öðrum hv.þdm. hefði verið kunnugt um gang málsins yfirleitt, að milliþinganefndin í landbúnaðarmálum hafði það til meðferðar og varð sammála um það. Milliþinganefndin skoðar þó þau frv., sem hjer liggja fyrir, hvorki þetta frv. nje breytinguna á jarðræktarlögunum, sem endanlega löggjöf um þessi efni, en álítur hinsvegar, að við eigum að fara á stað með þetta. Og það situr nú á rökstólum nefnd, sem mun taka nýbýlamálið alveg sjerstaklega til athugunar. Ástæðan til þess er meðal annars sú, að ríkið verður að reyna að fá arð af því landi, sem það á, og því mikla fje, sem það hefir lagt fram til ræktunar í þeim hjeruðum, sem um er að ræða. Út frá þessu öllu hjelt jeg, að hv.þdm. væri svo kunnugt um þetta mál, að jeg sá ekki ástæðu til að skýra það sjerstaklega. - Á næsta þingi vona jeg, að hv.þm. (JS) fái tækifæri til að sýna með atkvæði sínu hug sinn til stórfeldra umbótatill. í þessu efni, en hann má ekki krefjast þess af stj., eftir þá fáu mánuði, sem hún hefir setið við völd, að hún hafi öll sín mál tilbúin á þessu þingi.

Halldór Stefánsson Það má telja það ánægjulegt, hvað sú hugmynd, sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv., hefir nú fengið ákveðið fylgi bæði hjá þjóðinni og eins innan þingsins, sem marka má af gangi málsins í hv.Ed. Frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, er að mestu sniðið eftir frv. því, sem hjer var á ferð í fyrra, en þó er brugðið frá því í tveim verulegum atriðum. Hv. 2. þm. Skagf. hefir nú talað um annað atriðið, sem sje það, að skift hefir verið um hlutverk, þannig að það hefir verið sett fyr að byggja upp á bygðum býlum en að byggja nýbýli. Þörfin á hvorutveggja er mjög brýn og aðkallandi, en mjer sýnist þó, ef þannig er skift um, að til þess dragi, að nýbýlin verði útundan. Til þess að árangur fáist á báðum þessum sviðum, þurfi miklu meiri aðgerða en þetta frv. gerir ráð fyrir. Það mun nú vera svo, að sveitabæi þurfi að endurbyggja ekki sjaldnar en einu sinni á hverjum mannsaldri, og til þess þarf feikimikið fje, svo tugum miljóna kr. skiftir. Ef þetta hlutverk er látið ganga fyrir, óttast jeg, að svo mikið fari til þess, að ekkert verði eftir til hins, að byggja nýbýli. Það var meðal annars þetta, sem vakti fyrir landbn. í fyrra, er hún setti nýbýlamálið ofar. Þau kjör, sem boðin eru til endurbygginga, eru svo góð, að engum, sem komist gæti undir ákvæði sjóðsins, mundi detta í hug að leita annað til að fá lán til þess. Það var einmitt þetta, sem landbn. sá í fyrra, og setti hún því nýbýlin fyr og þessar hömlur til að takmarka eftirspurnina til endurbyggingar bygðra býla og þar að auki þau skilyrði, að við lægi, að býlin væru að fara í auðn eða að húsakynni væru þannig, að búið væri við heilsutjóni af að búa í þeim. Til þess að endurbyggja bæi landsins þarf mjög stórtækra aðgerða við, og hefir mjer dottið í hug sú leið að taka eitt stórt lán, með svo góðum kjörum, sem unt væri, sem varið væri til þessa, og að ríkið legði svo til fræðilega og verklega aðstoð, til dæmis með vinnuflokkum, sem færu um og önnuðust verkið. Þannig fóru Þjóðverjar að, þegar þeir bygðu upp Austur-Prússland, og var að því dáðst, hve vel þau hús hefðu verið gerð, og þó ódýr. Hitt atriðið, sem jeg gat um, er í 2. gr. c-lið. Þar er sett inn nýtt verkefni, sem ekki var í fyrra í frv., sem er það, að bæjarfjelög og kauptún, sem eru sjerstakir hreppar, geti fengið lán úr sjóðnum til að koma upp kúabúum á eigin landi hrepps- eða bæjarfjelagsins. - Því er líkt varið með þetta og hitt atriðið, að það mundi draga mikið úr nýbýlaframkvæmdum. Að hinu leytinu sýnist mjer ekki full ástæða til þess, m. a. vegna þess, að margar hendur vinna ljett verk og aðstaða jafnan góð við kaupstaðina, - hægt um jarðvinnu með vjelum, áburður auðfenginn og markaðsskilyrði svo góð, sem þörf er á til þess að framkvæmdirnar beri sig. Þessi tvö atriði tel jeg heldur málinu til spillis, vegna þess að jeg álít, að þau geti dregið mikið úr því, sem jeg tel eiga að vera áðalhugsunina í þessu máli, að fjölga býlum í sveitum landsins.

Jón Sigurðsson Hæstv. atvmrh. tók það fram, að hjer væri ekki um endanlega lausn á þessu máli að ræða, og mjer skildist jafnvel, að nokkur dráttur gæti orðið á henni.  (Forsrh. TrÞ: Hún kemur á næsta þingi)  . Jeg sje þá ekki ástæðu til þess, ef bráðlega á að snúa sjer að nýbýlamálinu, að vera að káka við það nú og flækja því inn í annað stórmál rjett til bráðabirgða. Hvað hitt snertir, sem hæstv. ráðh. talaði um, að gerðar myndu ráðstafanir til að hagnýta land, sem ríkissjóður væri búinn að leggja fje í, þá býst jeg við, að það sje staðbundið við Skeiðin og Flóann, en komi ekki okkur hinum að notum. Það, sem fyrir mjer vakir og jeg legg langmesta áherslu á, er ekki það, sem í venjulegu máli er kallað nýbýlamál, heldur hefi jeg miklu meiri trú á því að styðja efnilega bændasyni, svo að þeir geti búið á sínum jarðarhluta, en þurfi ekki að hrekjast í burtu, vegna þess að börnin eru fleiri en eitt. Það er farsælasta leiðin til þess að koma upp velmegandi bændastjett, en ekki hitt, ef menn ættu að reisa bú á alveg óræktuðu landi, því að það mundi verða til þess einungis að skapa hinn mesta fjölda kotbænda. Hæstv. atvmrh. þótti jeg krefjast fullmikils af stj., að hún hafi öll mál sín tilbúin. Því fer mjög fjarri, að jeg krefjist slíks, en með því að mál þetta er ekkert nýmæli hjer á þingi og hæstv.atvmrh. hefir lagt töluvert til þess máls í blaði sínu, þá bjóst jeg við, að hann, að minsta kosti með aðstoð milliþinganefndar, hefði getað skapað sjer sjálfstæða skoðun í málinu, svo hann væri fær um að koma fram með rökstuddar og ákveðnar tillögur, sem menn gætu hallast að. Vegna þess, að um þetta mál hafa farið fram allítarlegar umr., kannast jeg ekki við að hafa verið of kröfuharður í garð hæstv.atvmrh., þótt jeg æskti að heyra hans eigið álit.

Bernharð Stefánsson Þar eð mál þetta heyrir undir nefnd, sem jeg á sæti í, skal jeg ekki lengja mjög umræður að þessu sinni. En vegna þess, að jeg hefi átt töluverðan þátt í undirbúningi málsins, þykir mjer þó rjett að fara um það nokkrum orðum. Það, sem liggur til grundvallar fyrir þessu máli, er sú sannfæring, sem nú virðist vera að verða almenn, að framtíð og heill þjóðarinnar sje undir því komin, að hægt sje að finna leiðir til þess, að fólkið geti lifað viðunandi lífi í sveitunum og til þess að fólksstraumurinn til kaupstaðanna stöðvist. Í þessu efni er feikimikið verk óunnið fyrir þjóðina, og þess er ekki að vænta, að hægt sje að gera alt í einni svipan. En þess vegna þarf líka að meta það rjett, hvað sje mest aðkallandi, og byrja svo á því. Það er alveg rjett hjá hv. 2. þm. Skagf., að hjer er um stefnubreyting að ræða í frv. frá því, sem það var í fyrra, því að þá var það aðallega fram borið sem nýbýlamál, en eftir frv. er aðaláherslan lögð á lán til að endurreisa sveitabæi. Ástæðan fyrir því er sú, að þeir, sem samið hafa frumvarpið, líta svo á, að það sje ekki síður áríðandi, að bygðinni sje haldið við í sveitunum en að stofnuð sjeu nýbýli. Og þetta mál - endurbygging sveitabæja - er svo aðkallandi, að það þolir enga bið. Jeg sje ekki, að það liggi á nokkurn hátt nær að koma upp nýbýlum heldur en að hindra það, að jarðir leggist í eyði. Jeg held ekki, að það væri nein fyrirmynd, þó nýbýli risi upp í túnfætinum, ef aðaljörðin legðist í eyði. Það hafa ýmsir þm. haldið því fram, að ef bæði ætti að byggja upp sveitabæina og styrkja nýbýlin, þá þyrfti þar meira fje til aðgerða en frv. gerir ráð fyrir. Þetta er alveg rjett, og þess vegna er líka lagt til í frv., að lán til sveitabæja gangi fyrst um sinn fyrir lánum til nýbýla, en eins og hæstv.atvmrh. tók fram, þá er það ekki meiningin með þessu frv., að þetta sje endanleg lausn málsins. Það kemur líka fram í greinargerð milliþinganefndarinnar, að þetta frv. ber ekki að skoða nema sem bráðabirgðatillögur frá hennar hendi og að hún ætlar sjer að koma síðar fram með víðtækari till. um lánsstofnun fyrir sveitirnar, þannig að sjeð verði fyrir þessu hvorutveggja. Að þessu sinni vanst milliþinganefndinni ekki tími til að ganga frá endanlegum till. um þetta efni. Hefði þá getað komið til mála að leggja engar till. fyrir þetta þing. Að nefndin samt sem áður kom fram með slíkar till. - til þess liggja 2 ástæður: Í fyrsta lagi sú, að síðasta þing gaf bein fyrirmæli um, að málið yrði lagt fyrir þetta þing. Í öðru lagi lítur milliþinganefndin svo á, að þótt hjer sje ekki um framtíðarlausn á málinu að ræða, þá sje ekki rjett að bíða með það, að ríkið fari að leggja fram þann styrk, sem frv. gerir ráð fyrir. Jeg sje ekki annað en að töluvert megi gera með þessu fje, því að auk þess tillags, sem ríkissjóði er ætlað að leggja fram, þá er ætlast til, að stj. fái heimild til að taka allverulegt lán til þessarar starfsemi. Ef þetta ákvæði er samþ. og heimildin notuð, má vissulega gera allmikið fyrir það fje á næstu árum. Hv. 1. þm.N.-M. mintist á það eins og hv. 2. þm. Skagf., að þessi sjóður væri of lítill til þess að sinna báðum þessum hlutverkum. Þetta hafi landbn. deildarinnar í fyrra verið ljóst, og því hafi verið reynt að setja ákvæði í frv., er takmarkaði eftirspurn eftir þessum lánum. Í þessu frv., sem hjer liggur fyrir, eru töluverð takmörk sett fyrir eftirspurninni, þótt ekki sje á sama grundvelli og í fyrra. Jeg á við þær takmarkanir, sem settar eru fyrir fullum umráðarjetti yfir eign þeirri, er slíkt lán hvílir á. Jeg er ekki viss um, að allir þeir, er byggja á jörðum sínum, vilji ganga að þeim kostum. Jeg vil að lokum undirstrika þetta: Frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, er ekki, hugsað sem endanleg lausn þessa máls. Samt tel jeg hina mestu nauðsyn á, að frv. gangi fram, svo að hafist verði handa nú þegar um verulegar endurbætur í þessu skyni.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal ekki lengja mjög umr., en jeg get ekki stilt mig um að minnast á það, að þegar verið er að ræða urri byggingu nýbýla, kemur manni einkennilega fyrir sjónir áhugi manna á því, þegar mörg býli eru að leggjast í eyði. Nýbýli þýðir hvergi að byggja nema þar, sem markaðsskilyrði eru fyrir hendi, og bættar samgöngur komi samhliða. Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv.atvmrh. fyrir þau ummæli, að nýbýlabyggingin eigi að byrja á Suðurlandsundirlendinu, en um leið vil jeg geta þess, að jeg hefi enga trú á, að það þýði neinsstaðar að byggja nýbýli, nema samgöngur verði bættar jafnhliða.

Það gætu þá einhverjir þegið það annarsstaðar á meðan

. En svo er önnur hlið, og það eru lánskjörin. Hvernig eiga bændasynir, sem hvergi hafa möguleika til að ná í peninga, að geta staðið straum af þeim kostnaði? Það mun sannast, að nýbýlamálið kemst aldrei á rjettan kjöl fyr en lánskjör og samgöngur eru bættar í senn. Það rekur þá að því, að þetta verður ekki einungis tap fyrir ríkið, heldur líka einstaklingana, og vildi jeg benda nefndarmönnum á að hafa þetta hugfast og vera mjög varkárir.

Einar Jónsson * Það hefir margt verið sagt hjer í umr., sem jeg er fyllilega samþykkur, enda skal jeg reyna að vera stuttorður. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er ekki nýtt, þótt það komi nú ekki alveg í sömu mynd og áður, og finst mjer það betra eins og það nú liggur fyrir. Á jeg þar sjerstaklega við það, sem sagt er í 2. gr. Áður var meira hugsað um nýbýlin á óræktuðu landi, en minna um að halda við býlunum, og tel jeg því ákvæði 2. gr. til mikilla bóta. Jeg get sjerstaklega tekið undir það, sem hv. samþm. minn sagði, að jafnframt þessu máli yrði að sjá fyrir bættum samgöngum. En þegar við austanmenn eigum í hlut, vildi jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn: Hvað líður hinni langmikilvægustu samgöngubót - járnbrautarmálinu? Vona jeg að fá fræðslu um það áður en þingi lýkur, hvar því máli er komið, og eins vænti jeg þess, að stjórnin veiti því stuðning sinn. Í sambandi við nýbýlamálið er járnbrautarmálið afarmikilsvert fyrir okkur. Hvað þetta mál snertir, sem nú er á dagskrá, þá minnir mig, að það í fyrra væri falið milliþinganefnd í landbúnaðarmálum, og ætti því að vera sú nefnd, en ekki sjerstök þingnefnd, sem hefir þetta mál með höndum. Í Ed. var málið afgreitt með svofeldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem deildin hefir ákveðið að skipa milliþinganefnd í landbúnaðarmálum, þá telur deildin rjettast, að sú nefnd taki einnig þetta mál til meðferðar og geri tillögur um það. Þess vegna sjer deildin ekki ástæðu til, að málið gangi lengra að þessu sinni, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“.

Þetta var annað mál

. Jeg tek ekki að mjer, að þetta sje ekki sama málið. Jeg vil samt taka því án þrætu, að málið fari til landbn., en þó kann jeg að leggja heldur til, að landbn. afgreiði ekki málið, heldur milliþinganefndin. Í þá nefnd höfum við valið menn í fullu trausti þess, að þeir geri það, sem best er og rjettast, og hafa þeir að sumu leyti betri aðstöðu til þess að leysa þetta mál en þm., sem bundnir eru öðrum störfum, sem sagt, jeg legg til, að málið fari til landbn., en helst ekki lengra. *Ræðuhandr. óyfirlesið

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Mjer skildist, að hv.þm. væri að bera fram fyrirspurn um það, hvað liði Titansjerleyfi. Jeg get sagt hv.þm. það, að fram hefir komið umsókn frá fjelaginu, sem send var vegamálastjóra til umsagnar, en síðan var hún send rafmagnsstjóranum í Reykjavík, og þar er hún enn.

Halldór Stefánsson Mjer skildist á hæstv.atvmrh. og hv. 2. þm. Eyf., að þeir líti svo á, að till. frv. sjeu aðeins til bráðabirgða. En jeg vil leyfa mjer að benda á, að einmitt þessi skifti, að nýbýlin hafa verið sett aftur fyrir endurbyggingu og viðhald bæja, virðist mjer höfuðástæðan til þess, ef svo er. Með þessu virðist mjer málið vera gert umfangsmeira og flóknara en þurfti að vera. Eins og jeg hefi áður sagt, þá þætti mjer heppilegra að leysa þessi verkefni í sundur og leita sjerstakra úrræða um endurbyggingu bæja í landinu, en um það er of umfangsmikið að tala nú. Hv. 2. þm. Eyf. áleit, að hömlur þær til að ráðstafa eignunum, sem fylgja lánveitingunni, mundu draga nægilega úr umsóknum til sjóðsins. Það virðist mjer hæpið að ætla, því að kjör sjóðsins eru að öðru leyti miklum mun aðgengilegri en nokkur önnur kjör, sem fáanleg eru, og því óttast jeg, að lítið verði eftir til nýbýlanna. Hv. 2. þm. Rang, vildi halda því fram, að ekki þýddi að hugsa til nýbýlabygginga nema þar, sem markaðs- og samgönguskilyrði væru mjög góð. Virtist hann álíta, að því aðeins mundi koma til framkvæmda austanfjalls, t. d. í Flóanum, að jafnframt væru bættar samgöngurnar. En jeg vil benda hv.þm. á, að alstaðar þar, sem annars borgar sig að reka búskap á landinu, þar eru markaðsskilyrði svo góð sem nægir, en það er í öllum sveitum landsins. Og ef menn austanfjalls þykjast. ekki geta notað sjer þetta vegna samgöngu- og markaðsleysis, munu ýmsir aðrir þiggja það á meðan. Jeg greip fram í fyrir hv. 1. þm. Rang., að hjer væri um annað mál að ræða en það, sem hann vísaði til í sinni ræðu. Það mál var aðeins fyrir í Ed., en þetta mál, sem hjer um ræðir, hefir aðeins verið til umr. í Nd.

Jón Sigurðsson Jeg skal ekki níðast á góðvilja hæstv. forseta og reyna að vera stuttorður. Jeg vil benda á nokkur atriði, sem mjer finst, að ýmsum hv.þdm. sjeu ekki vel ljós, og er þá fyrst og fremst það, hver ástæða sje til þess, að fólkið leitar svo mjög úr sveitunum og til sjávarins. Margir segja, að það sjeu hin slæmu húsakynni í sveitum, en það er ekki rjett, því að það er ekki í betri hús að venda að fara úr húsakynnum eins og víðast er í sveitum og í kjallaraholur kaupstaðanna, þar sem margir verða að halda til. Nei, það er vegna þess, að fólkið vill eiga með sig sjálft, þegar það giftist; það óskar þá að stofna sitt eigið heimili, og þess vegna þarf að gera því kleift að koma sjer upp heimili. Að minsta kosti í öllum betri sveitum landsins er þetta ástæðan, og mjer er kunnugt um það, að ef eitthvert býli losnar, þá eru tugir manna um hvert býli. Það, sýnir best löngun fólksins til þess að geta átt með sig sjálft, og margir menn hafa sagt við mig: Ef jeg hefði getað fengið eitthvert býli, þá hefði mjer ekki dottið í hug að fara í kaupstað. Hitt er annað, að þar sem ýmsar jarðir leggjast í eyði, eins og t. d. á Rangárvöllum, þá stafar það af því, að menn eru hræddir við að missa eignir sínar af völdum náttúrunnar, svo sem vegna sandfoks eða af öðru, og er þá ekki von, að menn vilji leggja í mikinn kostnað við að byggja upp. Annað atriði vildi jeg líka benda hv. 2. þm. Rang. á, og þótti mjer hv.þm. þar heldur svartsýnn, þar sem hann var að tala um, að ekki þýddi að byggja nýbýli nema þar, sem góð væru markaðsskilyrði og góðar samgöngur. Vil jeg þar benda hv.þm. á eina sveit, Öræfin. Þar eru upp í fjögur eða fimm býli á sömu jörðinni, og er þar þó hvorki til að dreifa góðum samgöngum eða góðum markaðsskilyrðum. Og jeg get heldur ekki gert neinn mun á nýbýli, sem bygt er á ræktuðu landi, og fjölbýli á jörðum, því að mjer finst það alveg sama. Jeg þykist ekki þurfa að telja upp fleiri dæmi. Þau eru víða, bæði í Skaftafellssýslu og annarsstaðar, þó að þetta sje ef til vill ljósast, og jeg veit, að í mínu hjeraði er ekkert því til fyrirstöðu, að ýmsum jörðum sje margskift og að menn gætu þrifist þar vel þrátt fyrir það, aðeins ef ræktun landsins væri látin fylgja með fjölgun býlanna. Að sjálfsögðu eru góð markaðsskilyrði og samgöngur mikils virði, en jafnvel án þessa geta nýbýli þrifist hjer á landi, ef hyggilega er að farið, eins og þegar hefir verið bent á.

Jörundur. Brynjólfsson: * Það verða aðeins örfá orð, sem jeg ætla að segja, enda þótt jeg viðurkenni, að það væri ástæða til að fara mörgum orðum um þetta mál, en jeg ætla aðeins að drepa á lítið eitt. Jeg ætlaði að leiða hjá mjer þessar umræður, ef mjer hefði ekki fundist kenna nokkuð mikils misskilnings hjá einum eða tveimur hv.þm. um þann frágang, sem milliþinganefndin hafði á þessum tillögum, og þá jafnframt á því, hvernig stjórnin hefir lagt þetta mál fyrir þingið. Mjer hefir virst svo, sem sumir hv.þm. hefðu helst óskað, að þetta mál hefði ekki komið fyrir þingið eins og nú er, og heldur verið vel frá því gengið og því endanlega skipað. En síðasta þing gekk svo frá þessu máli, að það skipaði fyrir um, að það kæmi að einhverju leyti undirbúið fyrir þetta þing. Jeg hefði vænst þess, að hv.þm. hefðu lesið þá greinargerð, sem fylgir þessu frv., og það er þess vegna ennþá minni ástæða fyrir mig til að fara að taka til máls, þar sem vikið er greinilega að því í nefndri greinargerð, hvað nefndinni gekk til með að gera þessar tillögur. Jeg veit ekki, hvort þessir hv.þm. leggja meira upp úr því, sem jeg nú kann að segja, heldur en því, sem stendur prentað sem greinargerð fyrir þessu frv. Jeg verð þó að skoða það þannig frá þeirra hendi, að þeir hafi annaðhvort ekki lesið greinargerðina, eða þá að þeir sjeu búnir að gleyma því, hvernig hún hljóðar. Það er sem sje fleirum sinnum tekið fram af nefndinni, að þessar tillögur sjeu aðeins til bráðabirgða, og hvers vegna milliþinganefndin skilar málinu svona. Skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa nokkur atriði upp úr greinargerð nefndarinnar, þessu til sönnunar: „Því miður getur milliþinganefndin ekki, að svo vöxnu máli, gert endanlegar tillögur um það“. Ennfremur segir hjer, og lýtur það að því atriði, hvers vegna nefndin vill bíða með að gera ákveðnar tillögur um endurbyggingu bæja og byggingu nýbýla: „Nú er því miður þannig ástatt fyrir oss, að vjer höfum ekki fjármagn til þess að annast byggingu nýrra býla í stórum stíl í mörgum hjeruðum í senn, auk endurbóta og viðhalds allra þeirra býla, er fyrir eru“. Svo er sagt hjer nokkru síðar í þessari greinargerð: „Það er ekki einu sinni hægt, án mikils undirbúnings, að fá vitneskju um stærð óræktaðra landa í öllum kauptúnum landsins, og þá auðvitað enn síður um stærð landa til sveita, og er það þó nauðsynlegt fyrir nefndina að fá að minsta kosti nokkra vitneskju um það, áður en hún gengur til fulls frá tillögum sínum um þetta mál“. „En að nefndin samt sem áður skilar nú tillögum frá sjer um málið, stafar sumpart af því, að síðasta þing sýnist beint að hafa ætlast til þess, en þar við bætist ennfremur það, að nefndin telur athafnir í þessu máli svo brýnar, að ekki megi slá þeim á frest, ef nokkur tök eru á framkvæmdum. En það vill nefndin þegar taka skýrt fram, að þessar tillögur hennar eru aðeins til bráðabirgða, og býst nefndin við að málið komi frá henni síðar í nokkuð breyttri mynd“. Jeg vona nú, að þegar þeir hv.þm., sem talað hafa, hafa athugað þessi ummæli nefndarinnar um það, hvers vegna hún kemur með málið, ásamt mjög mörgu öðru, sem stendur hjer í þessari greinargerð, þá þurfi þeir ekki að efast um, að það er ekki tilgangur nefndarinnar, að þetta sje hin endanlega skipun. En þessum tillögum fylgir ennþá frekari greinargerð, sem ekki er prentuð hjer, og þarf sjálfsagt ekki til þess að ætlast, að þeir hv.þm., sem ekki hafa sjeð það, geti bygt skoðanir sínar á því, en þar er að því vikið, hvernig nefndin hugsar sjer endanlega að láta stofna sjerstakan sjóð, er veiti styrk til nýbýla, og svo annan sjóð, er varið sje til að veita styrk til bygginga, þar sem ræktað land er fyrir. Og auk þess er svo ræktunarsjóðurinn. Jeg held, að það sje ekki hægt að ætlast til þess, að fyrir þetta þing hafi verið unt að gera endanlegar tillögur um slíkt mál sem það, hvernig haga skuli byggingu nýbýla hjer, þar sem aðalgrundvöllinn vantar. Þau fáu frv., sem flutt hafa verið um það efni, hafa aðeins verið bendingar í þá átt, hvernig heppilegt væri að fara að, en enganveginn bygð á þeim undirbúningi, sem nauðsynlegur má heita til endanlegra tillagna. Aðrar þjóðir, sem miklu lengra eru komnar en við, hafa fetað sig áfram, oft með vissa landshluta fyrst, og gert mismunandi ákvarðanir, eftir því sem til hefir hagað. En við höfum ekkert gert enn í þessu, og það er alls ekki vert í svo þýðingarmiklu máli, að við flýtum okkur að gera tillögur um það án þess að hafa undirbúning, eins góðan og við frekast höfum tök á. Þess vegna er það, að nefndin hefir í þessum bráðabirgðatillögum sínum gert uppástungu um tvennskonar starfsemi, endurbyggingu sveitabæja, og þar myndi opin leið til að byggja nýbýli, þar sem góð skilyrði eru. En þessi tillaga hennar stafaði einmitt af því, að nefndin taldi endurbyggingu svo brýna, að ekki mætti slá því á frest, en vitaskuld er henni það eins ljóst og þeim hv.þm., sem talað hafa, að þótt þessi lántaka, sem heimiluð er samkvæmt þessu frv., yrði að fullu notuð, þá nær hún skamt til allra endurbygginga. En að hún geti þó orðið að nokkru liði, það efast jeg ekki um, og í rauninni er jeg sannfærður um, að það sje ennþá meira aðkallandi að endurbyggja bæi heldur en að stofna nýbýli. Jeg veit, að húsakynnin eru þess ekki síst valdandi, að fólkið leitar í burtu úr sveitunum, en að nefndin hafi um of litið á þessa hlið málsins, get jeg ekki viðurkent, og vil þá, máli mínu til sönnunar, benda á önnur þau atriði, sem prentuð eru í greinargerðinni, sem sýna, að það er sitthvað fleira, sem styður að því, að fólkið leitar í burtu. En það er heldur ekki hægt að ætlast til þess, að fólkið lifi þar við neitt önnur skilyrði heldur en þau, sem tíðkast hjá öllum þorra bæjarmanna. Ummæli hv. 2. þm. Skagf. eiga kannske nokkuð við það, en annars verður maður að segja, að íbúðir manna í kaupstöðum sjeu þó að öllu samanlögðu miklu vistlegri heldur en í sveitum. Annars finst mjer, að menn geti vel látið sjer lynda, að heimilt sje að sinna nýbýlamálinu þar, sem góð skilyrði eru fyrir hendi. Það vakir líka fyrir hæstv. stjórn, og nefndinni sömuleiðis, að hjer sje ekki um annað en bráðabirgðatillögur að ræða, og skal jeg þar enn á ný leyfa mjer að skírskota til þeirrar greinargerðar, sem fylgir þessu frv., því að þar felst stjórnin beinlínis á tilætlun nefndarinnar um þetta mál. Jeg get líka fullkomlega tekið undir þau ummæli, sem fram hafa komið hjá tveim hv.þm. um það, að bættar samgöngur þurfi, ef slíkar framkvæmdir eiga að koma að tilætluðum notum, og það er alveg rjett athugað hjá þeim, að því aðeins getur maður búist við, að aukin bygð úti um sveitir landsins geti þrifist, að mönnum sje gert hægt að halda áfram starfsemi sinni þar. En í þeim hjeruðum, sem eiga við erfiðastar samgöngur að búa, er það svo, að það er mjög erfitt að halda uppi nokkurri starfsemi, vegna þess að samgöngur eru svo óhægar og dýrar, og það má líka benda á það, að ef verulegt líf á að verða úti um sveitir landsins, þá verður það aðeins með bættum samgöngum. Það má því segja, að grundvöllurinn undir búnaði í sveitum landsins sje góðar samgöngur. Hv. 2. þm. Skagf. drap á eina sveit, þar sem fólkið virtist una vel hag sínum, þótt við erfiðar samgöngur væri að búa, sem sje Öræfi í Skaftafellssýslu. Það er rjett, að þeir eiga við erfiðar samgöngur að búa, en þó get jeg upplýst það, að þeir fá mikið af sinni þungavöru þar upp að ströndinni og sækja hana svo þangað; og þegar svo þetta er borið saman við það, sem á sjer stað í öðrum sveitum, þá býst jeg við, að þeir þyki ekki eiga við erfiðari samgöngur að búa en aðrir. T. d. kostar það menn víða hjer af Suðurlandsundirlendinu minst 7–8 daga, ef þeir vilja nota hesta, en ef þeir vilja nota bifreiðar, þá mun það kosta þá 70–80 kr. undir smálestina. Þeir, sem bera skyn á það, hve mikið menn þurfa að flytja til heimila sinna, geta skapað sjer hugmynd um það, hve mikið slíkt kostar við rekstur eins bús, þótt ekki sje talið nema að flytja það nauðsynlegasta til framfæris fólkinu, en ef þar við bættist svo, að menn þyrftu að flytja að sjer allskonar byggingarefni, útlendan áburð og ýmsar vinnuvjelar, sem búast má við að verði, þegar jarðræktin kemst á hærra stig, þá er auðsætt, að það verður ekki svo lítill kostnaðarauki. Þau hjeruð, sem við sjó eru, eiga þó miklu hægari aðstöðu, ef skip koma þar á hafnir. En viðvíkjandi Öræfunum ætla jeg að segja það, að vegna sinnar föstu og góðu menningar unir fólkið þar sjer vel, og svo er á annað að líta, að Öræfin standa miklu framar en nokkur önnur sveit á landinu. Þar er búið að raflýsa flesta bæi, og ekki aðeins, að rafmagnið sje notað til ljósa, heldur líka til suðu og hitunar og annars, er með þarf. Og hversu margar sveitir skyldu verá til á landinu, sem svo er ástatt um? Jeg verð að minsta kosti að játa það, að jeg þekki ekki eina einustu sveit, sem svo er ástatt um, og þetta er m. a. þess valdandi, að unga fólkinu dettur ekki í hug að leita burtu. Auk þess er þar sá menningarbragur, að fólkinu þykir það metnaðarsök að setjast að í sinni sveit, og jeg vona, að því meira sem gert er fyrir fólkið til þess að bæta lífsskilyrði þess í sveitunum, þá komist það smátt og smátt á það menningarstig hvað vilja og þrautseigju snertir, að það uni sjer best við landbúnaðinn, og unga fólkinu ætti að vera það metnaðarsök að leita ekki úr sveitunum til sjávarins, til þess að snapa eftir vinnu á mölinni í kaupstöðunum og til að taka þátt í öllu því tildri og hjegóma, sem þar er. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Gunnar Sigurðsson Mjer þykir leitt, að hv. 1. þm.N.-M. er ekki við, af því að jeg ætlaði að svara honum nokkrum orðum. En jeg skil nú reyndar ekki, að það þurfi að rökstyðja það frekar, að góðar samgöngur eru nauðsynlegt skilyrði fyrir nýbýlastofnun. Það hefir verið tekið alveg rjettilega fram af fleirum en mjer, að það er gersamlega grundvallarskilyrði, hvort samgöngur eru góðar, og sú þjóð, sem lengst er komin í þessu efni, en það eru Ameríkumenn, þeir byrja altaf á samgöngubótum; og svoleiðis á það líka að vera, ef rjett er að farið, eða að minsta kosti verður það að vera samhliða, og jeg er viss um það, að af þeim smáumbótum, sem verið er að gera hjer, er þörfin brýnust hvað þetta snertir. Það er blátt áfram grundvallarskilyrði. Jeg skal t. d. benda á túnræktina. Sumir bændur eru farnir að eyðileggja túnin með því að færa þau of mikið út, og gá ekki að því, að þá vantar áburð. - „Tilbúinn áburð“, segir hv. sessunautur minn (BÁ). Já, hann á auðvitað að bæta úr því, en þá vantar grundvallarskilyrðið, samgöngurnar. Hv. 2. þm. Skagf. dró það dálítið í efa, að góðar samgöngur væru meginskilyrði fyrir nýbýlarækt yfirleitt, og benti í því sambandi á Öræfin, en því hefir þegar verið svarað. En þar sem sá hv.þm. sagði, að jeg væri svartsýnn, þá vil jeg mótmæla því. Jeg er alls ekki svartsýnn, - eða hvernig halda hv.þm., að myndi líta út fyrir Dönum, ef samgöngutækin, járnbrautirnar væru teknar af þeim? Því er auðsvarað; allur búskapur þeirra mundi fara á höfuðið á örstuttum tíma.

Hannes Jónsson Jeg get verið fáorður, vegna þess að hv. 1. þm. Árn. hefir þegar tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa. Jeg vil þó leggja meiri áherslu á, hve nauðsynlegt það er, að endurbygging bæja í sveitum fari fram sem fyrst. Jeg veit, að það mun vera álit margra lækna, að þeir eigi flestar ferðir þangað heim, sem verst er bygt í sveitunum, og jeg hygg, að þessar vondu byggingar til sveita sjeu þær gróðrarstíur, þar sem upptökin liggja til þeirra miklu þarfa, sem nú eru að verða á sjúkrahúsum í landinu, og jeg held, að það væri ólíkt skynsamlegra að reyna að fyrirbyggja það, að menn þyrftu að leggjast í sjúkrahús, heldur en að ráðast í svo mikinn kostnað við byggingu sjúkrahúsa, að ríkið þoli það ekki. Endurbygging á sveitabæjum er öryggisráðstöfun, sem þjóðin verður að framkvæma, til þess að ekki lendi í algerðu óefni með þann kostnað, sem nú er stöðugt að fara í vöxt af sjúkrahúsvist berklaveikra manna. Hv. 2. þm. Skagf. vildi efast um, að það væru örðugleikarnir á því að byggja upp í sveitum, sem rækju menn þaðan. En jeg get sagt hv.þm. það, að margir bændur hafa beinlínis talað um það við mig, hvort þeir ættu heldur að gera, að reyna að losa sig við jörðina sína, koma henni í peninga og setjast að í kaupstað, eða að þeir ættu að fara að byggja upp hjá sjer og ráðast í þann kostnað, sem þeir sæju sjer þó ómögulega fært að komast fram úr. Ennfremur vil jeg benda á það, að með endurbyggingu bæja í sveitum þá er það áreiðanlegt, að fólkinu fjölgar þar. Þetta kann að þykja vafasamt, en þá má benda á það, að það eru ekki svo fá heimili, þar sem ómögulegt er að fá vandalaust fólk á, vegna þess að menn telja heilsu sinni stórkostlega hættu búna með því að vera þar í vist. Jörðin verður því ekki nytjuð nema að nokkru leyti, og meira að segja hefir þetta ,gengið svo langt sumstaðar, þar sem berklaveiki hefir lagst að, að bændur hafa orðið að hröklast þaðan og enginn fengist í staðinn. Mjer er að minsta kosti kunnugt um eitt slíkt býli í Vestur-Húnavatnssýslu. Það getur því farið svo, ef ekki verður þegar á næstu árum hafist handa með að styrkja menn til endurbygginga í sveitum, að meira og minna af þeim býlum, þar sem þessi voðaveiki hefir lagst að, leggist algerlega í auðn. Það ætti fyrst og fremst að styrkja til að endurbyggja á þeim jörðum, sem svo er ástatt um, því að það er tvöfaldur hagnaður, sem af því verður. Það er fyrst og fremst síður hætt við, að þeir menn, sem fá góð húsakynni til þess að búa í, þurfi að verða upp á almenna hjálp komnir vegna veikinda, og að öðru leyti sá almenni hagnaður, sem endurbygging hefir í för með sjer. Jeg ætla ekki að fara fleiri orðum um frv. að þessu sinni, en vil að endingu taka fram, að jeg tel málinu mjög vel á stað hrundið með frv. þessu.

Hákon Kristófersson Jeg tel umr. þýðingarlitlar um málið á þessu stigi þess. Hv. þm. V.-Húnv. ljet svo um mælt, að hann teldi frv. þetta þýðingarmikið spor. Jeg held, að um frv. þetta eins og annað gildi gamli málshátturinn: Varðar mestu, að allra orða undirstaðan sje rjettleg fundin“. Ef frv. á að ganga fram í þeirri mynd, sem það nú liggur fyrir í, má segja, að það taki aftur með annari hendinni það, sem það gefur með hinni. Jeg skal ekki fara út í fjárhagshlið þess að þessu sinni, en jeg get ekki stilt mig um að drepa nokkrum orðum á skilyrði þau í h-lið, sem sett eru fyrir lánum til bygginga, þar sem svo stendur: „að sannað sje með vottorði hreppstjóra, að húsakynni sjeu óhæf til íbúðar vegna hrörnunar, eða með vottorði hjeraðslæknis, að heimilisfólki sje þar búið heilsutjón“. Með öðrum orðum: lán fæst ekki til bygginga, nema íbúðin sje orðin óhæf fyrir menn að vera í, - þá fyrst er um nokkra lánshjálp að ræða. Þetta ákvæði virðist reka sig heldur en ekki á rjettmætar staðhæfingar hv.þm. V.-Húnv. Og fleiri um nauðsyn endurbygginga. Ef hjálpin á ekki að koma, fyr en húsin eru að falli komin, þá kemur hún fullseint að mínum dómi.

Þetta er orðið svo víðsvegar um land

. Eiga þá dugnaðarmennirnir, sem vilja byggja, áður en kofarnir detta ofan yfir höfuðin á þeim, að gjalda framtakssemi sinnar? Jeg vona, að hv. nefnd felli h-liðinn niður. Það getur vitanlega orkað tvímælis, hvað telja skuli „varanlegt byggingarefni“, en jeg býst við, að þar sje átt við steinsteypu. Jeg skal ekki víkja sjerstaklega að því, er hjer hefir verið sagt, að sveitabæirnir stuðli að útbreiðslu berklaveikinnar, en ekki getur það átt við um alla þá mörgu, sem veikina hafa tekið í kaupstöðum, og það er langt frá því, að það hafi ávalt verið þeir, sem hafst hafa við í kytrum og kjallaraholum. Jeg vil til bendingar fyrir hv. nefnd spyrja að því, hvort það muni vera heppilegt ákvæði, að landseti skuli hafa girt 10 dagsláttur innan 2 ára frá lánveitingu og fullræktað 10 dagsláttur innan 5 ára. Er hægt að ætlast til þess, að bláfátækur maður skili 10 dagsláttum fullræktuðum eftir 5 ár? - Því að eigi landið að vera fullræktað, verður a. m. k. eitt ár að vera liðið frá síðustu framkvæmd. Það er langt frá því, að jeg sje að leggjast á móti frv., en jeg vil aðeins leggja áherslu á það, að nefndin gangi svo frá því, að það verði ekki aðeins pappírsgagn, og að skilyrði verði ekki sett svo þröng fyrir lánveitingum, að menn verði litlu nær.

Flm. (Ingólfur Bjarnarson) Frv. þetta er samið að tilhlutun nefndar, sem sett var sameiginlega af Búnaðarfjelaginu og Fiskifjelaginu, til þess að annast rannsóknir á veiðivötnum og ám og gefa leiðbeiningar um fiskirækt í þeim. Frv. er samið af ráðunaut nefndarinnar, Pálma Hannessyni, sem auk þess starfar fyrir Búnaðarfjelagið að framkvæmd þessara mála. Það er stílað sem heimildarlög fyrir hjeruð, er liggja saman að veiðiám eða vötnum, um að koma á föstum fjelagsskap til að stuðla að hverskonar fiskirækt hjá sjer og veiðiaukningu. Er auðskilið, að mikil nauðsyn ber til, að slík löggjöf komist á, þar sem um land alt er vaknaður hinn mesti áhugi og skilningur fyrir möguleikum til að margfalda veiði í ám og vötnum, fyrst og fremst með klaki, og svo öðrum þeim aðferðum, sem að gagni geta komið. En til þess að hægt sje að ná því marki, verður ekki hjá komist að setja fastar reglur um ýmislegt, er að veiðiskapnum lýtur. Nú hagar svo misjafnlega til á hinum ýmsu stöðum í landinu, að ekki geta einar og sömu reglur gilt alstaðar. Þess vegna hefir sú leið verið valin að gefa hinum ýmsu hjeruðum heimild til að semja sínar sjerstöku fiskiveiðareglur, ef svo mætti að orði komast. Með fyrirmælum þessa frv. er gert ráð fyrir því, að tryggja sem best, að allir, sem hlut eiga að máli, geti notið jafnrjettis um að taka þátt í þessum samþyktum. Jeg mun ekki fara frekar út í frv. Greinargerð þess er ítarleg, og býst jeg við, að hv.þdm. hafi kynt sjer hana. Þess utan er það mikil trygging, að frv. er samið af þeim mönnum, sem hafa mikinn áhuga fyrir þessu máli og viðtæka þekkingu. það má því ganga út frá því, að frv. sje vel úr garði gert, þó að ef til vill megi deila um ýms smærri fyrirkomulagsatriði. Jeg mun ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vænti þess, að því verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og landbn.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Sjútvn. hefir orðið sammála um að leggja til, að nokkrar lítilsháttar breytingar yrðu gerðar á þessu frv. Breytingarnar eru í því fólgnar, að í stað 5. gr., sem er tilvitnun í lög nr. 55, frá 31. maí 1927, komi ákvæði þeirrar greinar, sem vitnað er í. Þetta er gert vegna þess, að lögin, sem vitnað er í, verða ef til vill feld úr gildi. Nefndin hefir ástæðu til að ætla, að þetta geti komið fyrir, því að þegar er fram komið frv. í Nd., sem gerir ráð fyrir, að lögin falli úr gildi. Síðari breytingin er afleiðing af þessari fyrri breytingu, og er sú, að niðurlag 6. gr., sem er tilvitnun í sömu lög, falli niður og í staðinn verði vísað í 5. gr. þessara laga eins og hún yrði, ef samþykki fengist á breytingunni. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um brtt., þar sem engin mótspyrna hefir orðið, hvorki gegn þeim nje frv.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Ákvæði þessa frv. fara fram á, að prestakallið á Þingvöllum verði lagt niður. Tilgangurinn er sá, að rýma til eftir föngum fyrir 1930. Presturinn á Þingvöllum hefir ekki kröfu til eftirlauna eða biðlauna, en í frv. er farið fram á, að hann fái 2000 krónur í 5 næstu ár, til þess að gera það mýkra fyrir hann að leggja niður embætti, sem virðist nauðsynlegt, svo að ríkið fái full yfirráð yfir Þingvöllum og svæðunum í kring 1930. Þetta frv. er flutt fyrir tilmæli hv. stjórnar, og geri jeg ráð um, að hún geri frekari grein fyrir því, ef þörf verður. Þar sem þetta heyrir undir fjhn., mælist jeg til, að frv. verði vísað til hennar að umræðum loknum.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Þegar mál þetta var til 1. umr. hjer í þessari háttv. deild, bar svo til, að jeg var kallaður í síma rjett áður en komið var að því á dagskránni, og fórst því fyrir, að jeg segði um það nokkur orð, með því að verið var að afgreiða það til 2. umr. er jeg kom inn í deildina aftur. Sjútvn. hefir haft málið til meðferðar, og liggur álit hennar fyrir á þskj. 288. Eins og háttv. deildarmönnum mun vera kunnugt, hafa komið fram örðugleikar á því að halda við hafnargörðunum í Vestmannaeyjum. Sjógangur er þar ákafur og stórfeldur, og vegna þess að garðurinn var í fyrstu gerður alt of veikur, hefir honum orðið hættara en ella mundi. Við því er auðvitað ekki hægt að gera úr því sem komið er, en það hefir orðið til þess, að örðugra er eftir á að gera endurbætur á þessum mannvirkjum, er hafa skemst. Nú er svo háttað, að annar höfuðgarðurinn liggur undir eyðileggingu, þar sem sjórinn hefir grafið hella inn undir garðhausinn. Ef ekkert verður að gert, er þess ekki langt að bíða, að hann hrynji. En hrynji hafnarhausinn með öllum þeim forða af grjóti og steypu, sem í honum er, þá mundi innsiglingin að líkindum verða ófær með öllu. Hinn garðurinn, sem hugsað er til endurbóta á, er sá nyrðri. Hann er enn í smíðum, og meðan hann er ekki fullger, nýtur höfnin sín ekki til fulls. Mest ríður á viðgerð á syðri hafnargarðinum, sem liggur undir bráðum skemdum, ef ekki verður að gert í tíma. Það, sem unnið var að dýpkun Vestmannaeyjahafnar í fyrra, virtist ganga vel og kunnugir telja, að höfnin hafi batnað að mun og mundi batna enn, ef haldið væri áfram að taka upp grjót og þvíumlíkt, er safnast hafði saman í innsiglingunni. Þótt hafnarverkinu miði seint áfram, þá er það þó höfnin, sem gerir útgerð mögulega í Vestmannaeyjum. Ef ekki væru hafnargarðarnir, þá mundi höfnin vera óhæf fyrir þann fjölda af bátum, er þar hefst við. Áður en þetta frv. var lagt fyrir Alþingi var það borið undir hæstv. fors.- og atvmrh. Höfðum við fund með honum ásamt bæjarstjóra Vestmannaeyja, vitamálastjóra og aðstoðarverkfræðingi hans. Voru athuguð kort og teikningar af hafnarmannvirkjunum, og gátu menn sjeð og sannfærst um, að nauðsyn væri á því að halda við hafnargörðunum. Varð jeg þess var, að hæstv.forsrh. var sannfærður um, að nauðsyn bæri til að bæta úr áður en meiri skemdir yrðu. Þeir, sem skýrðu þetta mál fyrir hæstv. landsstjórn, hafa líka komið á fund til sjútvn., átt við hana tal um málið, sýnt teikningar og annað því viðkomandi. Álit sjútvn. liggur nú fyrir á þskj. 288. Jeg verð að segja það, að bæði jeg og háttv. 2. þm. G.-K. hefðum kosið, að nefndin hefði ekki gert breytingu á orðalagi frv. frá því sem var fyrst. Það hefir verið svo hingað til um fjárveitingar til hafnargerða, að beinlínis hefir verið ákveðið, að styrkur skyldi veittur. En meiri hluta nefndarinnar þótti varlegra að orða frv. sem heimildarlög fyrir landsstjórnina. Þótt við þessir tveir nefndarmenn hefðum kosið frekar, að frv. hefði verið látið halda sjer óbreytt, þá skal jeg lýsa því yfir, að jeg ber svo mikið traust til hæstv. stjórnar, að eftir athugun og yfirlýsing tveggja hæstv. ráðherra um nauðsyn á þessum framkvæmdum get jeg vel fallist á að orða frv. sem heimildarlög; þó með þeim skilningi, sem jeg hefi áður orðið var við af hálfu hæstv. stjórnar, að þessi heimild verði notuð til þess að styðja að því, að þær framkvæmdir, sem það fer fram á, verði gerðar hið allra bráðasta. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar að sinni um þetta mál, en leyfi mjer að vona, að háttv. deild sjái sjer fært að samþykkja till. sjútvn. og frv. fái að halda áfram til 3. umr.

Flm. (Einar Árnason) Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að Brunabótafjelag Íslands, Samábyrgðin og Slysatryggingin verði sameinuð undir eina stjórn og starfrækslan fari fram eins og þetta væri ein stofnun; þó þannig, að hver deild hafi sinn sjerstaka fjárhag. Með þessu er ætlað að vinna tvent. Í fyrsta lagi, að alt eftirlit um umsjón verði betra, og í öðru lagi, að reksturinn verði til muna ódýrari. Að því leyti er þetta sparnaðarmál. Nú mætti segja, að ástæða væri til að setja fleira undir þessa sameiginlegu stjórn, svo sem vátrygging sveitabæja og væntanlegar búfjártryggingar. Ef það sýnist rjett, er auðvelt að koma því inn í frv. undir meðferð þess í þinginu. Þá skal á það bent, að oft hafa komið fram raddir um það að stofna til almennra ellitrygginga; er ekki ólíklegt, að að því reki, að framkvæmd verði á því áður en langt líður. Virðist þá sjálfsagt, að sú stofnun hverfi undir þetta skipulag, sem hjer er ráðgert. Í greinargerð frv. er skýrt nokkuð frá rekstrarkostnaði þessara þriggja stofnana, sem frv. ræðir um, og kemur þar í ljós, að hann nemur c. 80 þús. krónum. Þetta er að mínu áliti óþörf eyðsla og mætti spara þarna talsvert fje með sameiningunni. Jeg get að vísu ekki fullyrt, hvað mikið sparaðist, en ekki þætti mjer ólíklegt, að það yrðu 30–40 þús. kr. Jeg sje svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um svo einfalt mál og vona, að deildin taki því vel og leyfi því að ganga til fjhn.