Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hákon Kristófersson Hvað þetta mál snertir eru víst allar umr. óþarfar og gagnslitlar úr þessu, en jeg get þó ekki látið hjá líða að lýsa yfir vanþóknun minni og trúleysi á því, að þetta komi að nokkrum notum fyrir landbúnaðinn. Jeg er hræddur um, að undirstaða málsins sje sú, að hæstv. stj. vilji með þessu stofna embætti fyrir einhverja ákveðna menn, og það sje aðalatriðið fyrir henni, en ekki umhyggjan fyrir landbúnaðinum. Jeg vildi í þessu sambandi beina þeirri fyrirspurn til hæstv.atvmrh., hvort það sje meiningin, að rannsóknarstofurnar eigi að vera tvær. Mjer finst, að það megi alveg eins og ekki síður efla þá, sem fyrir er, eins og að vera að setja upp aðra alveg hliðstæða. Hverjum dettur í hug, að ráð finnist við bráðapestinni, þó að þessi rannsóknastofa sje sett á stofn? Jeg geri alls ekki ráð fyrir, að hún komi að neinu verulegu gagni hvað það snertir. Í 3. gr. frv. er svo ákveðið, að dýralæknum og starfsmönnum Búnaðarfjel. og Fiskifjel. skuli skylt að láta stofunni aðstoð sína í tje, hverjum á sínu sviði, gegn þeirri þóknun, sem ákveðin er í lögum eða reglugerð, sem atvmrh, getur sett um þetta efni. Jeg vil nú vænta þess, að hæstv.atvmrh., sem á að semja þessa reglugerð, sjái svo um, að þar sje ákveðið, að þessir menn fái ekki neina sjerstaka þóknun fyrir þau störf, sem þeim er skylt að vinna sem embættis- og starfsmönnum ríkisins. Eftir orðalagi 3. gr. má gera ráð fyrir þessu, en það væri órjettlátt og óþarfa kostnaður. Það er auðvitað gott og nauðsynlegt að geta látið gera rannsóknir í einstökum tilfellum, en það má gera á annan og ódýrari hátt en þann, að setja upp nýja rannsóknastofu. Mjer þykir það leiðinlegt og óviðkunnanlegt, þegar um svona mál er að ræða, sem á að vera mjög merkilegt og þýðingarmikið, að þá skuli ekki fylgja nein kostnaðaráætlun. Í 6. gr. frv. segir svo, að allur kostnaður við stofnun og rekstur stofunnar skuli greiddur úr ríkissjóði, en engin upphæð er áætluð. Jeg hefði talið sjálfsagt að láta fylgja einhverja áætlun um það, sem ríkinu bæri að greiða, en hjer liggur ekkert fyrir um þá hlið málsins. Kostnaðurinn er ekki nefndur á nafn, en aðeins talað um þetta mikla gagn, sem rannsóknarstofan á að hafa í för með þjer. Jeg er samt hræddur um, að gagnið muni verða minna heldur en nú er látið í veðri vaka, og vil að síðustu láta í ljós það álit mitt, að þetta verði „humbug“ og ekkert annað.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil láta í ljós hrygð mína yfir því, að hv.þm. Barð. skuli láta það vera sitt fyrsta verk á sumrinu að mótmæla svona kröftuglega því máli, sem jeg hefi fulla trú á, að komi að mestu notum fyrir þann atvinnuveg, sem hann stundar. Jeg er nú samt að vona, að það sje bara norðangarðurinn, sem hefir hlaupið í þennan ágæta vin minn, og hann muni síðar átta sig á þessu. Hv. þm. lýsti vantrausti sínu á þessu frv., en það stafar sennilega af ókunnugleika. Ef hv.þm. hefði verið í hv.Ed., þá væri honum kunnugt um það, að þetta frv. er fram komið til þess að vinna bug á þeim hættulegu búfjársjúkdómum, sem nú færast svo mjög í aukana hjer á landi. Jeg hefi fulla trú á, að þetta megi takast með hjálp þessa frv., og vil benda hv.þm. Barð. á það, að jeg er ekki einn um þetta álit, því að allir fulltrúarnir á Búnaðarþinginu núna og í fyrra samþyktu að skora á Alþingi að koma með þessa löggjöf. Það er ekki nokkur vafi á því, að sá skaði, sem þessir búfjársjúkdómar valda bændastjettinni árlega, nemur tugum og jafnvel hundruðum þúsunda. Það er vitanlega ekki hægt að segja með vissu, hvort fljótlega verði hægt að finna læknisdóma gegn þessum sjúkdómum, en jeg tel það alveg óforsvaranlegt af þeim manni, sem er landbúnaðarráðherra, að hafast ekkert að, þegar önnur eins hætta er fyrir dyrum sem þessi. Annars fóru fram allítarlegar umr. um mál þetta í hv.Ed., og vil jeg ekki fara að endurtaka hjer það, sem þar var sagt, því að jeg vona, að það hafi frekar verið norðanáttin, sem valdið hafi þessu uppþoti hv.þm. Barð., en það, að hann í raun og veru sje svo mjög mótfallinn þessu máli, eins og helst var á orðum hans að heyra. Hv. þm. spurði t. d., hverjum dytti í hug, að hægt væri að finna með þessu ráð við bráðapest. Þessu er því að svara, að mjer dettur þetta einmitt í hug, og öllum fulltrúum bændanna, sem mættir voru á búnaðarþinginu í vetur, datt það líka í hug, því að eins og nú standa sakir, höfum við ekki aðstöðu til þess sjálfir að gera fullnægjandi rannsóknir í þessum efnum, en verði úr því bætt, eins og farið er fram á í frv. þessu, þá er jeg þess fullviss, að eins og vísindin hafa á öðrum sviðum gert stórmikið gagn til þess að ryðja úr vegi ýmsum hindrunum fyrir atvinnuvegina, þá muni þau einnig, eins og þeim fleygir fram nú, vinna okkur gagn til þess að vinna bug á hinum mikla vágesti, sem bráðapestin er fyrir landbúnað okkar. Þá vildi þessi hv.þm. halda því fram, að frv. þetta væri komið mestmegnis af löngun hjá mjer til þess að stofna nýtt embætti fyrir einhvern ákveðinn mann. Já, hver skyldi sá maður vera? Jeg þekki aðeins einn Íslending, sem komið gæti til mála í þessu efni, mann, sem á heima erlendis og hefir þar góða stöðu. Við mann þennan hefi jeg aðeins átt tal tvisvar sinnum á æfinni, svo tæplega er hægt að gera ráð fyrir, að jeg vegna persónulegra kynna af honum sæki það fast að stofna handa honum nýtt embætti. Annars er það öldungis óvíst, hvort hægt verður að fá mann þennan hingað, þar sem hann er bundinn í fastri stöðu. Eru því fullar líkur til þess, að í þetta sinn verði að fara eins að og þegar Forberg og Myklestad voru fengnir hingað, að fá hingað útlendan mann með sjerþekkingu á þeim hlutum, sem hjer á að vinna að. Jeg vil nú spyrja hv.þm. Barð., hvort hann í raun og veru haldi mig þannig innrættan, að jeg vilji endilega fara að stofna embætti fyrir einhvern útlendan mann, sem jeg hvorki hefi sjeð eða heyrt. - Þá hjelt hv.þm., að með þessu ætti eitthvað að fara að hlaða undir dýralæknana. En lesi hann 3. gr. frv., þá hlýtur hann að komast að raun um, að svo er ekki. Þar er aðeins sagt, að um þóknun til þeirra fari eftir lögum. Þeir eiga því eins og aðrir starfsmenn ríkisins að fá greiddan kostnað þann, sem þeir kunna að leggja út á ferðum sínum. Hjer er því ekki farið fram á neitt annað en að brjóta ekki lög á þessum mönnum, frekar en öðrum. Þá sagði hv.þm., að alt væri í lausu lofti um kostnaðinn við stofnun þessa. Að þetta er ekki rjett hjá hv.þm., um það nægir að vísa til 6. gr. frv. Þar er alveg sjerstaklega frá þessari hlið málsins gengið, til þess að þm. geti altaf haft eftirlit með kostnaðinum. Í gr. þessari segir svo: „... og skal í fjárlögum ákveða laun starfsmanna og nægilegt fje til annars rekstrarkostnaðar“. Hjer er því skýrt tekið fram, að þingið ákveði kostnaðinn árlega. Að síðustu vil jeg taka það fram, að mjer þótti mjög leitt að heyra ummæli míns mæta vinar, hv.þm. Barð. En af því að við ætlumst nú altaf til svo góðs hvor af öðrum, þá vona jeg, að hann verði mjer sammála að síðustu hvað þetta góða mál snertir.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál. Jeg bjóst alls ekki við, að það kæmi svona snemma fyrir, og hefi jeg því ekki búið mig undir það sem skyldi. En jeg fæ ekki sjeð, að það þurfi neinn sjerstakan norðangarð til þess að menn sjái ýms missmíði á frv. þessu, þar sem það vægast sagt virðist vera sú hrákasmíði, sem alls ekki getur komið til mála að samþykkja nú. Hvað tilgang frv. snertir, þá er hann góður. Verður því ekki annað sagt en að hjer sje góð hugsun klædd í aumustu tötra. Í frv. þessu er talað um að setja upp rannsóknarstofu, og er engu líkara en að þeir, sem samið hafa frv., haldi, að hjer sje engin rannsóknarstofa til, enda þótt tvær rannsóknastofur hafi starfað hjer um nokkurt skeið, og það að mörgu leyti á sömu sviðum og rannsóknarstofu þeirri, sem hjer ræðir um, er ætlað að vinna. Á jeg hjer við rannsóknarstofu háskólans og efnarannsóknarstofu ríkisins. Það hefði því legið ólíkt beinna við að sameina báðar þessar rannsóknarstofur og auka svo við þær því, sem þurfti til þess að úr því yrði fullkomnari stofnun. Sú leið hefði áreiðanlega verið skynsamlegri heldur en að fara að setja á stofn nýja rannsóknarstofu, án þess að taka hið minsta tillit til þeirra, sem fyrir voru. Að fara þannig að, finst mjer alveg hið sama og ef ekkert tillit hefði verið tekið til þess 1911, þegar háskólinn var stofnaður, að til voru þá fyrir prestaskóli, læknaskóli og lagaskóli. En eins og þeim skólum var slegið í eitt þá, og við þá aukið til þess að mynda háskólann, eins finst mjer sjálfsagt að slá báðum þessum rannsóknarstofum saman í eitt og nota sem uppistöðu. Aðalverkefni rannsóknarstofu þeirrar, sem hjer er talað um að setja á stofn, á að vera efnarannsóknir, samskonar rannsóknir og efnarannsóknarstofan hefir nú með höndum. Ennfremur á hún að fást við gerla- og sýklarannsóknir, en það er einmitt verkefni rannsóknarstofu háskólans. Hvað vitamínrannsóknirnar snertir, þá býst jeg við, að sjerstakan sjerfræðing þurfi til þess að framkvæma þær. Enda hefir það verið sagt, að það væri beinlínis tilætlunin með frv. þessu að búa til embætti handa ákveðnum manni, Skúla V. Guðjónssyni lækni. Hefir bólað á því fyr á þingi, að sumir hafa viljað búa til handa honum starf hjer á landi. Að vísu hefir hæstv.forsrh. borið þennan orðróm til baka, og má því vel vera, að hann sje ekki á rökum reistur, en mörgum hefir eigi að síður dottið í hug, að kjarni þessa máls væri vitamínrannsóknirnar, til þess að fá þennan ágæta mann til þess að koma heim. Það dettur vitanlega engum í hug að neita því, að það væri mikils virði, ef hægt væri að koma í veg fyrir þá voða landplágu, sem bráðapestin og ýmsir aðrir alidýrasjúkdómar eru hjá okkur. Það er öldungis rjett hjá hæstv. ráðh., að slíkt væri ekki hægt að meta til peninga. En það, sem jeg efast um, er það, að fyrir þessa sjúkdóma verði nokkuð frekar girt, þó að frv. þetta verði samþ. Jeg veit ekki betur en rannsóknarstofa háskólans hafi einmitt verið að fást við tilraunir með bóluefni. Þá er það, hversu mjög alt er óákveðið um stærð þessa fyrirtækis og kostnað við það. Það er ekkert um það sagt, hve margir menn eigi að vinna við þessa stofnun, og ekkert hvað neitt muni kosta. Það gæti bókstaflega hver hreppakerling búið til slíkt frv. Það, sem þó sjerstaklega verður að teljast alveg óafsakanlegt, er það, að engar kostnaðaráætlanir skuli hafa verið gerðar. Í 6. gr. segir aðeins, að allur kostnaður við stofnun og rekstur stofunnar skuli greiddur úr ríkissjóði, og skuli í fjárlögum ákveða nægilegt fje til rekstrarkostnaðar. Það er nú alls ekki svo, að við hv.þm. Barð. óttumst, að hjer eigi að fara að spila eitthvert laumuspil á bak við þingið, heldur hitt, að við óttumst, að hjer fari eins og um berklavarnakostnaðinn, sem upphaflega átti ekki að verða nema nokkrir tugir þúsunda, en er nú, eins og kunnugt er, orðinn sá óhemjuútgjaldaliður, sem alt ætlar að sliga. Við erum því alls ekki að væna hæstv. ráðh. um það, að hann ætli hjer að fara í felur, heldur viljum við fá að vita fyrirfram, hvað þetta muni kosta. Hæstv. ráðh. vitnaði í búnaðarþingið, en það var alger óþarfi, því að það gerði ekki annað en láta í ljós, að þörf væri á slíkri stofnun sem þessari, en hana játa allir. Ágreiningurinn er því ekki um nauðsyn málsins, heldur um hitt, hvernig það skuli leyst. Af því, sem jeg nú hefi tekið fram, hefði jeg helst viljað, að máli þessu væri nú vísað til stjórnarinnar til frekari undirbúnings, því að jeg er þess fullviss, að enda þótt það sje venjulega best, að gott mál sje leyst sem fyrst, þá mun þó í þessu tilfelli vera betra, að lausn þessa máls dragist um eitt ár.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer þykir leitt, að hv. 1. þm. Reykv. skuli ekki hafa fylgst með umr. um mál þetta í hv.Ed., því að það, sem hann bar fram nú, kom fram í þeim og var þá ítarlega skýrt. Það, sem hv.þm. sagði um álit búnaðarþingsins á þessu máli, var ekki rjett. Hv. þm. sagði, að það hefði ekki gert annað en viðurkenna þörfina fyrir slíka rannsóknarstofu, sem hjer er farið fram á að koma upp. Nei, það beinlínis skoraði á þingið að samþykkja einmitt þetta frv. Það er aldrei nema rjett hjá hv.þm., að sumt af þeim verkefnum, sem stofnun þessari er ætlað að vinna samkv. 2. gr. frv. þessa, heyrir að einhverju leyti undir þær rannsóknarstofur, sem nú eru. En eins og jeg tók fram í hv.Ed., var það eingöngu vegna búfjársjúkdómanna, sem farið var á stað með þetta mál, því að þær efnarannsóknarstofur, sem við höfum nú, hafa ekki þeim kröftum á að skipa, sem útheimtast til rannsókna á þeim. Að farið er fram á svona víðtæka heimild í frv., stafar af því, að þegar jeg fór að ræða þetta mál við meðstjórnendur mína í Búnaðarfjelagi Íslands og fleiri, þá lögðu þeir allmikla áherslu á, að stofnun þessi væri ekki eingöngu bundin við búfjársjúkdómana, og fyrir því er fleira dregið hjer inn undir en beinlínis er ætlast til, að komi til framkvæmda nú. Jeg get því lýst hinu sama yfir hjer og jeg lýsti yfir í Ed., að jeg mun ekki nota heimild þessa, enda þótt hún sje svona rúm, til annars en til þess að gera ráðstafanir vegna búfjársjúkdómanna. Má því vel vera, að ekki verði sett á stofn sjerstök stofnun fyrir þessar sakir, heldur verði þessi rannsóknarstarfsemi sett í samband við þær stofnanir, sem fyrir eru, því að hjer er aðeins um heimildarlög að ræða. Í þessu sambandi vil jeg benda á, hvernig jeg hefi áður notað slíkar heimildir sem þessar, t. d. heimildina um einkasölu á tilbúnum áburði. Samkvæmt henni hafði jeg heimild til þess að stofna nýja landsverslun með tilbúinn áburð, en jeg gerði það alls ekki, heldur fól jeg Sambandi íslenskra samvinnufjelaga að annast þá verslun, og það fyrir mjög lítinn pening. Þetta, sem hjer er um að ræða, er því ekkert annað en það, hvort þingið vilji gefa mjer heimild til þess að ráðstafa þessum málum á þann hátt, sem jeg tel hagkvæmastan til þess að ná best og ódýrast því marki, sem hjer er stefnt að. Að vísu er ekki hægt að segja um það fyrirfram, hvaða kostnað muni af þessu leiða, meðal annars af því, að ennþá er ekki hægt að vita með vissu, hvort hægt verður að fá færan mann innlendan til þess að framkvæma þessar rannsóknir.

Hákon Kristófersson Það var ekki meining mín með þeim fáu orðum, sem jeg sagði áðan, að fara að kveikja hjer neinn eld. Jeg sagði ekki annað en álit mitt um þetta „humbugs“-mál og jeg hjelt sem sagt, að jeg þyrfti ekki að fara til hæstv.forsrh. til þess að fá leyfi til þess. En að sjálfsögðu bið jeg velvirðingar á því, hafi jeg á einhvern hátt hagað orðum mínum svo, að ekki hafi velsæmi í verið, þó jeg hinsvegar finni ekki sök hjá mjer í því efni, þar sem líka jeg var svo sanngjarn að óska þess, að tilgátur mínar um það, að hjer væri um tildur eitt að ræða, reyndust ekki á rökum bygðar. Annars held jeg, að það hafi verið öfugt hjá vini mínum, hæstv.forsrh., að norðanáttin hafi haft áhrif á skap mitt í dag. Mjer finst miklu frekar, að hún hafi gert uppþot í hans eigin skapi. Hvað snertir þá samlíkingu hæstv. ráðh., að orsakir bráðapestarinnar stæðu í sambandi við miður heppilega samansett bóluefni, þá verð jeg að segja það, að mjer finst hún vægast sagt óframbærileg, og það mega þeir góðu menn vita, sem koma til með að fást við þessar rannsóknir, að það verður aldrei aðalatriðið, hvort orsakir þessarar pestar finnist, heldur hitt, að hægt verði að finna meðul til þess að lækna hana. Hvað fjöruskjögrið snertir, þá hefi jeg þá reynslu, að eina ráðið gegn því sje að fara vel með ærnar um meðgöngutímann og beita þeim ekki í fjöru án þess að þeim sje gefið sæmilega eða þær hafi kjarngóða beit jafnframt fjörubeitinni, sem helst ætti aldrei að vera meiri en helmingur af fóðrinu. Eins og jeg tók fram áðan, þá hefi jeg enga trú á því, að frv. þetta sje nokkuð betri lausn á þessu máli heldur en ef nýjum kröftum væri aukið við þær stofnanir, sem til eru fyrir á þessum sviðum. Jeg býst nú við, hvað svo sem um búnaðarþingið má segja að öðru leyti, þá hafi það fundið til þess, hve stórkostlegu tjóni þessar skæðu sóttir í búpeningnum hafa þegar valdið bændum landsins, og því borið fram óskir um, að úr þessu yrði reynt að bæta. En eins og kunnugt er, hefir þessi samkunda engin rök fært fram með því, að úr þessari plágu verði bætt, enda þótt slík stofnun, sem hjer er um að ræða, verði sett á stofn. Að jeg hafi verið að bregða hæstv. ráðherra um, að aðaltilgangur hans með frv. þessu væri sá, að stofna nýtt embætti, er alls ekki rjett. Hitt dreg jeg ekki í land, að það muni vera ákveðinn maður, sem þessi starfi er ætlaður, og það sje ekki óverulegasta ástæðan fyrir því, að þetta frv. er fram komið, því nú virðast þeir tímar yfirstandandi, að meiri hl. og hæstv. stjórn búi til stöður einungis vegna þess, að ýmsir af vinum hennar þurfa þeirra með. Jeg skal svo endurtaka það, sem jeg sagði áðan, að það hefir aldrei verið meining mín, að frv. þetta myndi ekki ná fram að ganga. En jeg vildi láta álit mitt í ljós, ef vera kynni, að seinni tíminn sýndi, að reynslan yrði í samræmi við skoðun mína. Eins og jeg áður sagði, þá er jeg hræddur um, að reynslan sýni annað en það, að mitt álit á þessu sje rangt. Viðvíkjandi hæstv.atvmrh. vil jeg segja það, að óskandi væri, að ánægja sú, sem nú kemur fram hjá honum yfir þessu fóstri sínu, kulni aldrei í norðanáttinni, sem hann var að tala um áðan.

Bjarni Ásgeirsson Báðir þeir hv.þm., sem um þetta frv. hafa talað og andmælt því, hafa gefið það í skyn, að einhverjar lægri hvatir leyndust bak við þann fagra hjúp, er það væri reifað í. Það má með sama rjetti halda því fram, að það sjeu lægri hvatir, sem standa á bak við andstöðu þessara háttv.þm. gegn þessu frv., en þeir láta í veðri vaka, t. d. þær, að þeir ekki geti unnað núverandi stjórn að koma fram svona þörfu máli. Jeg býst nú við því, að þeir hv.þm., sem eru að leita að göllum og annmörkum á þessu frv. í því skyni að eyðileggja það, muni helst þykjast finna mat á borði sínu með því að halda því fram, að hjer sje verið að stofna nýtt embætti handa Skúla Guðjónssyni lækni, sbr. ummæli hv. 1. þm. Reykv. En að huga er hvarflað til þess manns í þessu sambandi, stafar vafalaust af því einu, að hann er sá eini Íslendingur, sem fengist hefir við mál svipuð þeim, sem hjer liggja fyrir, og hefir þar af leiðandi nokkra reynslu og þekkingu á þessu sviði, og væri því æskilegt að geta notið starfskrafta hans í þessum nauðsynja framkvæmdum. En mjer þykir órjettmætt, að talað sje um þetta eins og það væri gert vegna Skúla Guðjónssonar. Það er langt frá því, að svo sje. Skúli er enginn ölmusumaður. Honum eru, vegna sinna ágætu hæfileika, allir vegir færir hvar sem er í veröldinni. Í Danmörku var hann valinn einn úr hópi margra umsækjenda í þá stöðu, er hann hefir nú. Reynsla sú, sem fengin er um starf hans þar, er svo ágæt, að jeg tel það síður en svo, að það væri neinn ölmusustyrkur til hans, ef hann fengi starfa hjer, heldur væri okkur þvert á móti mikill fengur að fá hann. En jeg verð að segja það, að mjer finst kenna allmikils misskilnings um þetta mál, bæði í hv.Ed. og eins hjer. - Upphaf þessa máls hjer á þingi var það, að jeg og hv.þm. V.-Ísf. bárum fram þáltill., þar sem skorað var á stjórnina að taka til athugunar, hvort ekki væri heppilegt að stofna embætti í þessari grein við háskólann. Hv. 1. þm. Reykv. var þá mjög hlyntur þessari till. og talaði þá með henni af skilningi og velvild. Og þótt þetta frv. sje nokkuð öðruvísi en hugsað var í þeirri þáltill., þá er þó rjett og sjálfsagt að taka þessu alvarlega sem byrjunartilraun. Í þessu máli erum við börn, sem erum að byrja okkar göngu og vantar enn alla reynslu á þessu sviði. Og geta okkar leyfir heldur ekki, að stórt sje byrjað, og síst nokkuð í líkingu við það stig, sem aðrar þjóðir eru komnar á í þessu efni. Við verðum því að byrja smátt og láta reynsluna skera úr því, hvernig haga beri þessu í framtíðinni. Og í höndum þessarar hæstv. stjórnar, sem sýnt hefir skilning sinn og velvilja á málinu, vona jeg, að því verði haldið fram til gagns og sóma fyrir þjóðina. - Hitt skal jeg játa, að jeg þyrði ekki að eiga þetta mál í höndum hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Reykv. Eftir ummælum þeirra nú að dæma, er jeg hræddur um, að þeir mundu ónýta þessa framfaraviðleitni. Það er trú mín, að þessi stofnun verði í framtíðinni ein deild við há skóla Íslands, sem þær deildir, sem nú eru til, gangi inn í, efnarannsóknarstofa ríkisins og efnarannsóknarstofa háskólans, og myndi síðast öfluga heild. „Forsögs Laboratoriet“ danska var í fyrstu bygt upp af einum manni, sem tók að sjer að safna saman þeim dreifðu athugunum, sem fyrir hendi voru, en er nú vaxið upp í fræga stofnun. - En þótt þessar stofnanir hjer væru settar í eitt, þá vantar þó tilfinnanlega einn lið, og sá liður er lífeðlisfræðileg rannsóknardeild. Jeg skal taka dæmi þessu til sönnunar. Í ýmsum hjeruðum landsins hafa komið fram fóðurkvillar í sauðfje, þótt nóg hey hefði. Þetta er einskonar uppdráttarsýki, sem kemur í sauðfje jafnvel þótt það sje í góðum holdum. Og fjeð hrynur niður. Þetta stafar af því, að í fóðrið vantar einhver þau efni, sem nauðsynleg eru heilbrigði og lífi skepnanna. - Við getum látið rannsaka fóðrið efnafræðilega, en vitum þó ekki með vissu, hvað vantar. Það, sem í þessum tilfellum þarf að gera, er að framkvæma bæði efnafræðilegar og lífeðlisfræðilegar tilraunir, sem sýni, hvað vantar og á hvern hátt sje unt úr því að bæta. Það þarf að þreyfa sig áfram með margskonar fóðrunartilraunum á lifandi verum um það, með hverju þarf að bæta upp fóður, sem er svona og svona samansett, til þess að fullu gagni komi þeim dýrum, sem á því eiga að lifa. Fyrir þessari stofnun þarf að standa maður, sem fær sje um að draga saman þessar rannsóknir í einn farveg og draga þær ályktanir út úr þeim, sem atvinnugreinunum geta að haldi komið. Það þarf til þess vísindalega mentaðan mann, sem skilning hefir á þessum hlutum og þekkir nokkuð þá reynslu, sem um þetta er fengin annarsstaðar. Þetta, sem nú á að gera, er nú máske ekki meira en vísir, eins og hv. 1. þm. Reykv. orðaði það. En jeg hefi þá trú, að það verði vísir til þeirrar stofnunar, sem koma muni atvinnuvegum landsmanna að ómetanlegu gagni. Hv. þm. Barð. sagði, að þetta mál væri „humbugs“-mál. Hann nefndi til fjöruskjögur og sagði, að við því væri hið einfalda ráð að fara vel með ærnar. Jeg veit nú það vel, að sje ánum gefin nóg taða, og helst haldið frá fjörubeitinni nokkurn hluta af meðgöngutímanum, eins og sumir bændur hafa gert, sem á fjörujörðum búa, þá má komast hjá því, að lömbin fái fjöruskjögur. En það, sem þarf, er að finna það, hvernig nota megi fjörugróðurinn á sem fylstan hátt, án þess að setja lömbin í hættu. Það, sem hjer þarf, er að finna, hver efni vantar til viðbótar fjörugróðrinum, þótt hann sje notaður eftir því sem föng eru á, til þess að afstýra hinu alkunna stórskaðlega fjöruskjögri. Það er verkefni svona stofnunar. - Þetta er eitt dæmi af mörgum og sem sýna, hvert verkefni hjer er fyrir höndum, og það ekki óverulegt. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Hjer er um gott mál að ræða. Og þótt smátt sje af stað farið, en það er af eðlilegum ástæðum, getuleysi okkar, þá vona jeg þó, að þetta megi að miklu gagni koma, er stundir líða. - Mjer þótti leitt, að andstaða gegn þessu máli skyldi koma fram frá þessum tveim hv.þm. En jeg vona, að þeir verði einir um hana.

Magnús Jónsson Það er gott, að þessar umr. voru vaktar hjer nú, því það hefir orðið til þess, að hæstv.forsrh. hefir gefið mikilsverðar upplýsingar um málið.

Þær komu fram í hv.Ed.

. - Það er nú einmitt það, að ekki er hægt að vísa til þess hjer, sem fram fer í hv.Ed.Þm. hjer hafa svo mikið að gera, að þeir hafa engan tíma til þess að lesa hundruð blaðsíðna í óaðgengilegum handritum þaðan. Og það er alveg tilviljun, að þm. hjeðan hafi tækifæri til að hlusta á umr. í hv.Ed.Þm. Nd. fá því yfirleitt engar upplýsingar um það, sem gerist í Ed. Það er hreinasti ósiður, að hæstv. stjórn haldi þeirri venju að tala aðeins fyrir frv. sínum í þeirri þingdeild, sem þau eru lögð fram í. Það þarf alveg eins að skýra málin fyrir þeirri þingdeild, er síðar tekur við þeim. - Það, sem sú þingdeild hefir, sem síðar tekur við málunum, er frv. eins og það er lagt fyrir, og svo nál. um það í hinni d. og afgreiðsla hennar á því, og meira svo ekki. En nú hafa þá þessar upplýsingar loksins komið fram. Og jeg get sagt, að jeg er miklu rólegri með frv. eftir að hafa heyrt þær. Þessi stofnun, sem hjer um ræðir, á nú fyrst og fremst að vera til þess að rannsaka búfjársjúkdóma. Það er nú í sjálfu sjer þarft og gott. En það er margt fleira, sem á að athuga. Og jeg get ekki sjeð, hvað á móti því getur mælt, að háskólinn taki þessa stofnun að sjer. Máske þyrfti að fá fagmann í vitamínrannsóknum, en jeg sje ekki, að það komi í bága við það, að Skúli Guðjónsson verði tekinn, ef þess endilega þykir þurfa.

Það er nú óvíst, hvort af því verður

. Hvers vegna ætti að ganga framhjá honum, ef maður verður tekinn til þessa hvort sem er? Hann hefir þó gott orð á sjer sem vísindamaður. - En jeg hjelt nú samt satt að segja, að það væri alveg óhætt, að hann starfaði enn um stund í Danmörku. Jeg held jafnvel, að hann geti gert meira gagn þar en hjer, og það jafnvel, sem okkur má að gagni koma. Hv. þm. Mýr. lýsti yfir því, að Skúli Guðjónsson væri enginn Ölmusumaður; jeg get vel gengið inn á, að það sje rjett, og tel því best að lofa honum að starfa þar í friði, sem hann nú er. - Jeg hjelt nú, að þetta starf, sem Skúli hefir með höndum, rannsókn á vitamín efnum, væri ,internationalt viðfangsefni, svo að ekki gerði svo mjög til, í hvaða landi þær eru framkvæmdar. En ef eitthvað væri sjerstakt fyrir okkur í þessu efni, þá ætti ekki að verða skotaskuld úr því að fá það rannsakað. En alidýrasjúkdóma þyrfti að rannsaka, svo sem bráðapest, lungnaormaveiki, fjöruskjögur o. fl. Ef inn í það þyrfti að koma rannsókn á vitamínum, þá ætti að vera auðvelt að fá það rannsakað annarsstaðar. Mjer virðist, sem að undanförnu hafi verið talsvert á það ýtt að stofna embætti hjer handa Skúla Guðjónssyni. Má vel vera, að hann sje enginn „ölmusumaður“. En hitt kann svo að vera, að honum sje líkt farið og Sveinbjörn Egilsson kvað: „Römm er sú taug, er rekka dregur föðurtúna til“. Að hann langi heim, þótt honum sje eigi starfsvant. En hvað sem því líður, þá verðum við þó að líta fyrst og fremst á okkar fjárhag og hvað okkur hentar í þessu efni. Og þar sem nú er hafin gerla- og bóluefnisrannsókn við háskólann, þá finst mjer, að við það hefði mátt bæta þeim stofni til efnarannsóknarstofu, sem nú er styrkt af ríkinu með 15 þús. kr. Þetta átti fyrst og fremst að reyna að draga saman í eitt og sjá, hvað það kostaði; síðar mátti svo bæta við eftir þörfum og getu. Að vísu liggur nú fyrir ský laus yfirlýsing frá hæstv.forsrh. um það, að hann ætlar sjer ekki að stofna hjer neitt bákn upp á mörg hundruð þús. kr., en aðeins að láta fram fara rannsókn á búfjársjúkdómum og athuga, hvort ekki er hægt að fella saman það, sem fyrir er, - sama og við hv.þm. Barð. höfðum hugsað okkur og átti að koma fram strax í frv. En um kostnaðinn getur nú altaf orðið spurning. Þótt hann sje í byrjun hugsaður lítill og eigi að ákveðast í fjárlögum, þá getur nú samt svo farið, að hann vaxi án þess við það verði ráðið, líkt og t. d. hefir orðið með styrkinn til berklavarna. Hv. þm. Mýr. sagði, að jeg og hv.þm. Barð. hefðum misskilið þetta frv. En jeg held, að það sje hv.þm. sjálfur, sem hefir misskilið okkur, er hann sagði, að við hefðum talað af kala um frv. og sagt, að bak við það stæðu lægri hvatir. Þetta er hreinasti misskilningur.

Stofnun embættis!

. Það er nú alt annað mál. Hv. þm. sagði, að ekki væri um neinar lægri hvatir að ræða, því þetta frv. væri borið fram samkv. óskum síðasta þings. Og hann sagði, að jeg hefði þá mælt hlýlega með þessu máli, sem kom fram í þinglokin. En þá var hugmyndin öll önnur. Þá var hugmyndin að setja þessa stofnun á fót við háskólann og með víðtækara starfsviði en nú er ráð fyrir gert. Að vísu er nú hjer talað um aðrar rannsóknir, og má máske koma mörgu undir það ákvæði. Jeg fæ ekki skilið, hvers vegna hv.þm. taldi mig mótfallinn þessu, þótt jeg tæki til máls nú við 3. umr. af því mjer þótti þetta mál svo óhugsað og óundirbúið. Hv. þm. sagði, að hjer ætti að safna saman dreifðum kröftum. Hvers vegna er það ekki tekið fram í frv.? Enginn veit eiginlega, hvað hjer er verið að samþykkja. Það vakir bara óljóst fyrir, að eitthvað þurfi að gera, og það á að henda því í stjórnina. Hv. þm. Mýr. sagði, að hann vildi ekki henda þessu í höndurnar á okkur hv.þm. Barð. Með því játar hann í raun og veru, að þetta sje óskapnaður, sem megi fara með hvernig sem vill. En hv.þm. treystir nú stjórninni til þess að fara svo með þetta, að vel megi við una. En eins og hann ekki treysti okkur hv.þm. Barð., þá verður hann að viðurkenna það sem eðlilegt, að við stjórnarandstæðingar treystum ekki stjórninni eins vel og hann og aðrir stuðningsmenn hennar. Hvernig fer nú, ef stjórnarskifti verða við kosningarnar 1931? Þá verður þetta mál enn í vöggu. Og þá geta máske komist í meiri hl. þeir menn, sem hv.þm. Mýr. treystir ekki nú. Hvað sem því líður, þá á það að vera föst venja Alþingis að samþykkja það eitt, sem það veit hvað er. Og þetta frv. er svo óákveðið, að það hefði mátt alveg eins vel veita stjórninni heimild í fjárl. til að starfa að þessu. Hjer er bara óákveðin heimild til að byrja einhvernveginn. Og það tel jeg illa meðferð á góðu máli. Jeg treysti því, að hæstv.forsrh. efni orð sín um að fara varlega í þessu máli og byrja aðeins í smáum stíl. Í raun og veru eru rannsóknir þegar hafnar, og það sýnir, hve alt þetta umstang er óþarft. Jeg veit ekki betur en hjer hafi dvalið þýskur maður og athugað búfjársjúkdóma. Annars held jeg, að það hefði alveg nægt að fela Búnaðarfjelaginu þessar rannsóknir og veita því eitthvert fje til þeirra. Rannsóknarstofa háskólans gæti svo rannsakað það, sem lýtur að útbúningi bóluefnis og þessháttar. Í öllu falli held jeg, að stjórnin ætti að undirbúa þetta mál betur og leggja svo fyrir næsta þing frv., sem væri dálítið ákveðnara en það, sem nú liggur fyrir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þarf aðeins að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 1. þm. Reykv., en mun láta útrætt við vin minn, hv.þm. Barð. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að stjórnin láti eins og þær rannsóknarstofnanir, sem fyrir eru í landinu, sjeu ekki til. En í 3. gr. frv. er einmitt talað um báðar þessar stofnanir og gert ráð fyrir að leita samvinnu við þær. Ummæli hv.þm. eru því alveg út í hött. Þá vildi hv.þm. telja þetta frv. eitthvað hliðstætt berklavarnalögunum og sagði, að kostnaðurinn, sem af því leiddi, myndi blása út á sama hátt og berklavarnakostnaðurinn. En jeg get rökstutt það, að hjer er alt öðru máli að gegna. Í berklavarnalögunum segir, að kostnaðinn af lækningu og sjúkrahúsdvöl þess fólks, sem þar um ræðir, skuli greiða af almannafje. Þar er ekkert undanfæri. En í 6. gr. þessa frv. stendur, að fjárveiting til rannsóknanna skuli ákveðin í fjárlögum.

Er framlagið til berklavarnanna ekki líka ákveðið í fjárlögum?

. Sú upphæð, sem þar stendur, er aðeins áætlunarupphæð, enda er ekki hægt að fastákveða hana. Fyrirmælum berklavarnalaganna verður að fylgja. Það hefir líka sýnt sig, að berklavarnakostnaðurinn hefir farið 200–300 þús. kr. fram úr áætlun. Það er leiðinlegt, að Skúli læknir Guðjónsson skuli vera dreginn svo mjög inn í þessar umræður. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að ýtt hefði verið á eftir fyr hjer á Alþingi, að þessi maður kæmi heim. Ekki hefi jeg gert það. Og jeg sje ekki, að það komi þessu máli neitt við. Hv. þm. sagði, að bætiefnarannsóknir myndu vera „internationalar“. Það mun rjett vera. En við þurfum á alveg sjerstæðum rannsóknum að halda, og þá eigi síst vegna fjöruskjögursins. Það er ekki nóg, þó að hægt sje að koma í veg fyrir það með því að gefa ánum inni, eins og hv.þm. Barð. vildi láta gera. Það, sem á ríður, er, eins og hv.þm. Mýr. tók rjettilega fram, að finna ráð til þess að nota fjörurnar án áhættu. Að því verður að vinna með bætiefnarannsóknum, og þær eru nú byrjaðar, þó að í smáum stíl sje, fyrir atbeina Skúla Guðjónssonar. Það lýsir mjög miklum ókunnugleika hjá hv.þm., er hann ímyndar sjer, að starf þess þýska vísindamanns, sem dvalið hefir á Hvanneyri um tíma, geti verið fullnægjandi í þessu efni. Jeg skal ekki fara nánar út í það mál, enda er þessi þýski maður nú alfarinn af Íslandi.

1) Með svofeldri athugasemd: Í þeirri trú, að dýralækni verði falið að annast búpeningsrannsóknimar, greiði jeg atkv. með frv.

2) Með svofeldri athugasemd: Með því að jeg vil ekki taka afstöðu til þessa máls eins og það er nú fram borið, greiði jeg eigi atkv.

Ingvar Pálmason Frv. þetta er komið til d. aftur frá hv.Nd., sem hefir gert þær breyt. á því, að numin hefir verið burt tollhækkunin á síldar- og fiskimjöli og lækkaður tollurinn á óþurkuðum fiskúrgangi úr 60 aurum niður í 50 aura. þessar breyt. skifta töluverðu máli, sjerstaklega sú, er jeg fyr nefndi, en þar sem hv.Nd. virðist standa fast saman um þessar breyt., má búast við, að það sje að berja höfðinu við stein að ætla sjer að lagfæra þetta. Jeg hefi því ekki komið með neinar till. í þá átt að færa frv. í það form, sem það var í þegar það fór hjeðan til hv.Nd. Það er um tvent að gera: að samþ. frv. eins og það nú er eða fella það. En jeg get skilið, að ýmsum þyki það viðurhlutamikið að fella frv., vegna þess að um þetta efni hafa nú gilt bráðabirgðal. um nokkurn tíma. Jeg mun því ekki hafa afskifti af því, hvernig atkvgr. fer, en læt hv. d. um það, hvort hún vill samþ. frv. eða fella.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir athugað þetta frv. rækilega og þær breyt., sem það veldur á núgildandi löggjöf. Eins og sjest á nál., hefir n. ekki getað orðið sammála að öllu leyti. Einum nm. þykir frv. ganga of langt í nokkrum atriðum, og skrifar því undir nál. með fyrirvara. Meiri hl. n. leggur til að nokkrar breyt. verði gerðar á frv., og um sumar þær breyt. er n. öll sammála, en jeg skal ekkert um það segja, hvað hv. minni hl. n. (JóhJóh) gerir með endanlega afgreiðslu frv., enda hefir hann óbundnar hendur um það með fyrirvara sínum. Frv. þetta er fram komið til að ráða bót á ýmsum göllum, sem komið hafa í ljós á núgildandi löggjöf um kosningar í málefnum bæja og sveita. Það hefir t. d. verið miklum erfiðleikum bundið að samrýma ákvæðin um kosningar í bæjarstjórnir við l. sjálf, af því að ekki var gert ráð fyrir, að þessar kosningar færu fram á öllu landinu í senn, þegar l. gengu í gildi. Í frv. er lagt til, að þessar kosningar fari fram samtímis um land alt og komið á samræmi í þessu efni. Auk þess gerir frv. ráð fyrir, að kosningarrjetturinn verði rýmkaður, og hefir n. ekki getað orðið sammála um það atriði. En jeg sje ekki ástæðu til að rekja efni frv. gr. fyrir gr., því að jeg býst við, að hv.þdm. sjeu búnir að kynna sjer frv. og viðbúnir að greiða um það atkv. Nokkrum orðum vil jeg þó fara um brtt.n., sem eru á þskj. 376. Fyrsta brtt.n. er við 12. gr. frv. og er þess efnis, að meðmælendur lista til bæjarstjórnarkosningar hjer í Reykjavík skuli ekki vera færri en 100, í stað þess sem í núgildandi l. og frv. er ekki gert ráð fyrir fleiri en 20 meðmælendum eins og annarsstaðar á landinu. N. er öll sammála um, að rjett sje að gera það að skilyrði fyrir, að listi sje tekinn gildur hjer í Reykjavík, að honum fylgi minst meðmæli 100 kjósenda, enda býst jeg ekki við, að þetta geti valdið deilum. Þá er 2. brtt.n. við 17. gr. Hana flytur meiri hl. n. í frvgr. er gert ráð fyrir, að borgar-(bæjar-)stjóri sje sjálfkjörinn í allar fastanefndir innan bæjarstjórnar. Þetta er varhugavert ákvæði og getur valdið miklu misrjetti. Með því er raskað því jafnvægi, er hlutfallskosningum er ætlað að koma á. Sje maður sjálfkjörinn í allar nefndir, þá hefir bæjarstjórn einum færra að velja. Getur bæði meiri og minni hl. bæjarstjórnar liðið baga af því. Leggur því meiri hl. n. til, að þessu verði breytt í það horf, er 2. brtt. mælir fyrir. Þriðja brtt. er frá n. allri. Er það einungis leiðrjetting á tilvitnun í lög. í frv. er vitnað í 1. nr. 61 1919, um bæjarstjórn á Seyðisfirði, og feld niður 2. gr. þeirra. En þetta fær ekki staðist. í fyrri hluta tilvitnaðrar gr. er mælt svo fyrir, að sýslumaðurinn í Norður-Múlasýslu skuli jafnframt vera bæjarfógeti á Seyðisfirði, og má ekki fella það ákvæði niður. Er því till.n. að tiltaka þetta nákvæmar: “,2. gr. síðari málsliður 1. málsgr. og 2. málsgr.“. Geri jeg ráð fyrir, að hv.þdm. skilji, hvernig á þessari brtt. stendur; það er einungis leiðrjetting. Þá skal jeg víkja að ákvæði um stundarsakir í frv. Eins og nál. ber með sjer, þá leggur meiri hl. n. til, að það verði felt niður. Eins og það ákvæði er orðað, þá leiðir af því, að erfitt verður að koma lögunum í framkvæmd í byrjun, þannig að borgarstjórar verði um leið kosnir og bæjarstjórnir. Kjörtími flestra bæjarstjóra mun ekki standast á við kjörtíma bæjarstjórnanna. Verður þetta því ekki samrýmt lögunum. Í öðru lagi er þetta ákvæði ekki sanngjarnt, að því leyti, að ætlast er til, að bæjarstjórn velji borgarstjóra. Er óheppilegt að mæla svo fyrir, að þetta skuli ekki gilda, þegar lögin koma fyrst til framkvæmda, því þá gæti það komið fyrir, að borgarstjóri verði í ósamræmi við meiri hl. bæjarstjórnar. Það eru því gildar ástæður til að fella ákvæði þetta niður. En það var óþarfi að koma með sjerstaka till. um það, því ákvæðið mun koma til atkv. sjerstaklega. Nokkrar brtt. hafa komið fram við frv. á þskj. 328. Um þær get jeg verið stuttorður, enda hefir ekki verið mælt fyrir þeim. En sjálfur tel jeg - og jeg geri ráð fyrir, að jeg tali þar einnig fyrir n. hönd - þær vera til bóta og því rjett að samþ. þær.

Guðmundur Ólafsson Jeg stend her upp vegna brtt. þeirra, er jeg og hv. 6. landsk. höfum flutt á þskj. 328. Hv. frsm. endaði ræðu sína með því að minna á brtt. og fórust honum heldur hlýlega orð til þeirra. Jeg bjóst nú fremur við, að hv.n. hefði tekið ákveðna afstöðu til þeirra, því þær komu fram um líkt leyti og n. tók að vinna að málinu. 1. brtt. er við 10. gr. Hún gerir ekki aðra breyt. þar á en þá, að samkv. frv. er kjörstjórn skipuð þrem mönnum, er kosnir eru af hreppsnefnd í hvert skifti og kjósa skal, en í till. er þetta „hvert skifti“ felt niður. Er ætlast til, að kjörstjórnin geti staðið lengur, t. d. yfir árið. Það tekur varla að fara að skipa sjerstaka kjörstjórn, þótt kjósa þurfi smánefndir, svo sem hestakynbótanefndir og nautgriparæktarnefndir. Jeg þekki dæmi til þess, er kjósa hefir þurft í slíkar smánefndir, að það hefir gleymst hjá hreppsnefndinni að hafa kjörstjórn skipaða, er á þurfti að halda. En það sýnist alveg óþarft að kjósa kjörstjórn í hvert skifti. Við þessa gr. er einnig önnur örlítil brtt. í frv. er ákveðið, að hreppsnefnd kjósi kjörstjórn úr sínum flokki. Við leggjum til, að hreppsnefndin ráði því, hvort hún velur kjörstjórn innan nefndarinnar eða utan. Getur staðið svo á í einstöku hreppsnefndum, að gott sje að geta farið út fyrir nefndina. 2. brtt. er við 21. gr. laganna. Í lögunum er svo mælt fyrir, að hreppsnefnd geti ákveðið, að kosningar sjeu leynilegar, en ef hún ekki gerir það, þá geti þó 1/3 hreppsbúa krafist þess. Þetta þykir okkur óþarflega stór hluti kjósenda. í strjálbygðum hreppum getur verið óþægilegt að ná svona mörgum mönnum saman eða vita um vilja þeirra á annan hátt. Leggjum við því til að færa lágmarkið niður í 1/6 hreppsbúa. 3. brtt. er um það, að á eftir 17. gr. frv. komi ný gr., er verði 35. gr. laganna. Fer hún fram á það, að ef einhver sýslunefndarmaður óskar hlutfallskosningar við kosningu í aukanefndir, t. d. millifundanefndir eða tilnefningu starfsmanna, þá verði að taka það til greina. Þetta er sanngjarnt. Það getur staðið svo á, að nokkur flokkaskifting eigi sjer stað innan sýslunefnda. Er þá ekki ósanngjarnt, að minni hl. geti haft nokkur áhrif við ofannefndar kosningar. Þetta eru sanngjarnar brtt. og býst jeg varla við, að nokkur hv.þdm. leggi út í það að mótmæla þeim.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil einungis þakka n. góða og greiða afgreiðslu þessa frv. Um brtt. hennar vil jeg taka það fram, að jeg álít þær til bóta, og við brtt. á þskj. 328 hefi jeg heldur ekkert að athuga og get mælt með þeim. Óska jeg þess, að frv. fái greiðan framgang.

Jón Þorláksson Jeg er sjerstaklega óánægður með það ákvæði frv., er tekur rjettinn til að kjósa borgarstjóra af borgurum þeirra bæjarfjelaga, sem nú hafa þann rjett. Jeg hafði búist við, að sá nm., er skrifað hefir undir nál. með fyrirvara, mundi flytja brtt. um þetta, og bjó mig því ekki undir það og geymi mjer því rjett til þess við 3. umr. Annars mun ástæða til að lagfæra frv. nokkuð. T. d. skil jeg ekki, að ákvæði 6. gr. 1. mgr.: „Fráfarandi fulltrúa má endurkjósa“, sje samrýmanlegt við ákvæði 3. gr.: „Þeim, er setið hefir í bæjarstjórn eða hreppsnefnd, er þó óskylt að taka við kjöri fyr en jafnlangur tími er liðinn síðan hann átti þar síðast sæti“. Mjer finst, að ákvæðið í 6. gr. verði að víkja, þegar hlutaðeigandi fulltrúi krefst þess, gefur ekki kost á sjer aftur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg álít, að hv. 3. landsk. hafi sjálfur skýrt það atriði rjettilega, er hann vildi láta heita ósamræmi. Vitanlega takmarkast ákvæði 6. gr. af því, er segir í 3. gr. Hv. 3. landsk. talaði um, að verið væri að taka rjettinn til að kjósa borgarstjóra af bæjarfjelaginu. 

Jón Þorláksson Jeg vil minna á það, að hæstv.forsrh. hefir viðurkent, að þetta sje „ódemokratiskt“ ákvæði.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Já, jeg álít, að það stefni ekki í átt til aukins lýðræðis. En það er engan rjett verið að taka af borgurunum. Þeir kjósa borgarstjóra um hendur fulltrúa sinna, þeirra, er þeir hafa kosið í bæjarstjórn. Annars er rjett að bíða með að ræða þetta til 3. umr., úr því að því hefir verið lýst yfir, að brtt. komi fram um þetta atriði.

Forseti (BSv): Fjárlögin verða að þessu sinni rædd í tvennu lagi. Liggur fyrri hlutinn, út að 14. gr., nú fyrir til umr.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þennan kafla fjárlagafrv. að þessu sinni. Fjvn. hefir ekki gert við hann nema eina brtt. En áður en jeg minnist á hana, ætla jeg að víxla lítið eitt að þeim breyt., sem urðu á frv. við 2. umr., og útlitinu um afgr. fjárlaganna eins og það nú er. Tekjubálkur frv. var við 2. umr. hækkaður um 650 þús. kr. Gjöldin hækkuðu um 569 þús. Tekjuafgangur eftir 2. umr. var 134800 kr. Nú við 3. umr. liggja fyrir allmargar brtt.Fjvn. flytur 13 till., sem nema samtals 106 þús. kr. til hækkunar gjaldanna. Frá einstökum þm. eru fram komnar 75 brtt., sem nema samtals 348 þús. kr. til útgjaldahækkunar. Allar brtt. nema því 454 þús. kr. hækkun á gjöldum fjárlagafrv., eða hátt í ½ milj., og eru þó ótaldar ýmsar lánsheimildir. Ef allar þessar brtt. næðu samþykki, myndi frv. verða afgr. út úr d. með 320 þús. kr. tekjuhalla. Og ekki er hægt við öðru að búast en að sá tekjuhalli mundi aukast að mun í efri deild. Jeg vil benda á það, að tekjuáætlunin hefir nú þegar verið hækkuð svo mikið sem fjvn.Nd. sá sjer frekast fært. Þegar á alt þetta er litið, getur n. ekki betur sjeð en að mjög sje stefnt í óvænt efni um afgreiðslu fjárl., ef margt þeirra brtt., er fyrir liggja, gengur fram. Hefir hún því eigi sjeð sjer annað fært en leggjast í móti ílestum brtt. einstakra þm., þó að hún vilji eigi neita því, að sumar þeirra horfi til nytsemdar. En eins og málum er komið, telur hún eigi gerlegt að auka útgjöldin til neinna muna; þau eru nú þegar orðin 11 milj. 700 þús. kr. eða fullri milj. hærri en undanfarið hefir hæst verið. Er sýnilega mjög óvarlegt að hlaða nú á þau nýjum upphæðum, svo að verulegu nemi. Vill n. fastlega treysta því, að hún fái samhug hv. d. í þessu máli og að hv.þdm. sjái nauðsyn þess að afgreiða fjárl. án tekjuhalla. Jeg hefi þá í fáum orðum skýrt fyrir hv. d. horfurnar um afgreiðslu frv. En nú skal jeg snúa mjer að þeirri einu brtt., sem n. ber fram við þann kafla, sem nú er til umr. Þessi brtt. er undir tölulið XVII á þskj. 408 og er um styrk til gistihúsbyggingar á Kolviðarhóli, 6000 kr., fyrri greiðsla. Eins og öllum hv.þdm. er kunnugt, liggur mikill gestastraumur um Kolviðarhól, og þykir nauðsyn að tryggja það, að ferðamenn eigi þar kost gistingar og greiða. Ríkið hefir viðurkent þessa nauðsyn með því að greiða bóndanum á Kolviðarhóli nokkurn styrk árlega til að taka móti gestum. Sömuleiðis hefir ríkið aukið á sinn kostnað húsakynni á jörðinni, svo að hægra væri um gistingu. Á ríkið þar tvö hús, annað úr timbri en hitt úr steini, en bæði eru þau nú gömul orðin og lítils nýt. Mjer hefir talist svo til, að ríkið hafi síðan um aldamót lagt fram til jafnaðar á ári sem svarar 800 kr. til Kolviðarhóls. Hafa framlögin vaxið á seinni árum, einkum vegna aðgerðar á húsunum, en nú er svo komið, að þau eru talin alveg ónothæf. Hefir nýlega farið fram skoðun á þeim, og lá álitsgerð skoðunarmanna fyrir n. Voru húsin metin til niðurrifs 1600 kr., en kostnaðurinn við að rífa þau áætlaður 400 kr., svo að raunverulegt verðmæti þeirra fyrir ríkissjóð ætti að vera nál. 1200 kr. Mat þetta var framkvæmt að tilhlutun vegamálastjóra. Húsakynni bóndans sjálfs eru líka alveg óviðunandi orðin og þarf nauðsynlega að byggja þau upp. Því er það, að hann hefir nú leitað til ríkisins um styrk til byggingarinnar, en býðst hinsvegar til, verði hann veittur, að reka gistihúsið á eiginn kostnað án árlegs styrks framvegis. Við nánari athugun komst n. að þeirri niðurstöðu, að heppilegast myndi vera að verða við þessari beiðni. Vill hún því leggja til, að bóndanum verði veittur 12 þús. kr. byggingarstyrkur, og auk þess verði honum afhent þau hús, sem ríkið á nú á Kolviðarhóli og meta má á 1200 kr. En þessu fylgir sú kvöð af hálfu n., að sá árlegi rekstrarstyrkur, sem hingað til hefir verið greiddur, falli niður og að stj. geti haft hönd í bagga um, að greiði og gisting sje seld sanngjörnu verði. Jeg vil taka það fram, að það er ekki alveg víst, að bóndinn á Kolviðarhóli gangi að þessu tilboði. Hann fór í erindi sínu fram á miklu hærri upphæð. Vegamálastjóri telur þó líklegt, að honum verði kleift að koma upp húsinu með þessum styrk. Hv. þdm. hafa sjálfsagt veitt því athygli, að í till.n. er einungis farið fram á 6 þús. kr. upphæð og hún nefnd fyrri greiðsla. N. ætlast til, að 93 styrkurinn sje greiddur á 2 árum, 6000 kr. hvort, og fyrri afborgunin árið 1930. Jeg skal taka það skýrt fram, til að koma í veg fyrir misskilning, að aths. um eftirlit á verðlagi um gisting og greiða þarna framvegis er á engan hátt beint til þeirra góðkunnu hjóna, sem nú búa á Kolviðarhóli. Þau eru alþekt að sanngirni og hjálpsemi í viðskiftum sínum við ferðamenn. En þeirra nýtur að sjálfsögðu við takmarkaðan tíma og enginn veit, hver síðar kann að taka við þarna. Hefi jeg svo eigi fleira fram að taka að þessu sinni. Um brtt. einstakra þm. ætla jeg eigi að tala fyr en hv.flm. hafa fengið tækifæri til að mæla fyrir þeim.

Magnús Jónsson Jeg vildi segja nokkur orð um brtt., sem jeg ber fram undir tölulið VI. á þskj. 408, um 2000 kr. sjúkrastyrk til Kristjóns Jónssonar. Jeg var fyrir nokkru beðinn að flytja þessa till., en skoraðist í fyrstu undan að gera það. En þegar jeg sá, að ýmsar svipaðar till. voru samþ. við 2. umr., þótti mjer eigi ástæða til annars en láta hana koma fram. Um þennan mann, sem hjer ræðir um, stendur svo sjerstaklega á, að hann hefir verið skorinn 9 sinnum upp á 10 árum. Ætla jeg, að dæmi slíks sjeu fátíð. Mein hans er sullur undir hryggnum. Það verður sjálfsagt sagt, að með því að veita þennan styrk yrði gefið háskalegt fordæmi og að óhugsandi sje, að ríkið hlaupi undir bagga með öllum þeim, sem líkt stendur á fyrir. Jeg skal fúslega viðurkenna, að þeir, sem þetta segja, hafa mikið til síns máls. Jeg held þó, að fordæmið sje varla eins hættulegt og það í fljótu bragði kann að virðast. Það munu ekki vera margir menn, sem hafa verið skornir upp 9 sinnum. Jafnvel þótt ríkið styrkti alla þá, sem svo stæði á um, myndi það ekki verða stór fjárfúlga. Þessi maður er steinsmiður hjer í bænum. Hann er sjerlega ötull og hefir löngum unnið umfram getu, því sjaldan hefir hann verið þjáningalaus hin síðari árin. Vottorð um heilsufar hans og efnahag liggja fyrir frá Matthíasi lækni Einarssyni og síra Friðrik Hallgrímssyni. Læt jeg svo útrætt um brtt. og fel hana hv. d. til sanngjarnrar fyrirgreiðslu.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg ætla ekki að þessu sinni að gera einstakar brtt. að umræðuefni. Má vera, að tækifæri verði til þess síðar við umr. þessa. Það eitt, sem jeg vildi segja nú, er það, að jeg teldi því mjög miður farið, ef margar eða máske flestar þær brtt., sem hjer liggja fyrir frá einstökum þm., verða samþ. Með þessu vil jeg þó ekki segja það, að í mörgum þessum till. kunni ekki að felast þarflegir hlutir, þótt jeg í því efni geri mikinn mun á þessum till. En heildarlega er það um þær að segja, að það eru takmörk fyrir getu ríkissjóðs að leggja fram fje, jafnvel til nauðsynlegra framkvæmda. Eftir frv. því, sem nú liggur fyrir, er framlagið til verklegra framkvæmda óvenjulega mikið; sjerstaklega er mikið áætlað til samgöngubóta, enda þótt svo virðist, sem sumum þyki enn of lítið að gert. Útgjöldin eru nú þau hæstu, sem afgreidd hafa verið frá Alþingi. Þó stefna sumar brtt. að auknum framkvæmdum. Og þótt segja megi, að slíkar till. sumar væru æskilegar, ef geta leyfði, þá eru þó margar till. í þessum parti fjárl., sem engan rjett eiga á sjer að verða samþ. Jeg vil þó naumast ætla það, að hv.þm. hafi komið fram með neitt án þess þeim sje það alvörumál að fá það samþ. En jeg held þó, að þeir hv.þm. allir verði að greiða atkv. á móti flestum þessum till., sem setja hærra gætni í fjármálum heldur en gálausan bitlingaaustur. En þetta kemur vitanlega í ljós við atkvgr., hvorri stefnunni hv.þm. vilja fylgja. Ef þessar brtt., sem hjer liggja fyrir, verða flestar eða allar samþ., þá leiðir það af sjer tekjuhalla á fjárl.frv., sem nemur alt að 1/3 milj. kr. Má þó enn búast við hækkun í Ed. og að tekjuhallinn vaxi þar frekar en minki. En þá get jeg ekki komist hjá því að leggja fyrir mig þá spurningu: Hvað ætlast hv.þm. fyrir með slíkri afgreiðslu fjárl.? Er það ekki tilgangur þeirra að stilla svo í hóf, að ætla megi, að tekjur og gjöld standist á? Jeg vil nú gera ráð fyrir því, að þetta sje vilji hv.þm. En þegar litið er yfir allar þær mörgu og stóru brtt., sem nú liggja fyrir, þá sjest, að hörðum höndum verður um þær að fara, eða þá að öðrum kosti að sleppa öllum tökum á því, hvernig fjárl. verða úr garði gerð. Ef hv.þm. ætla að samþ. þessar brtt. og hafa hugsað sjer að auka tekjur ríkisins að sama skapi, þá sje jeg nú ekki, að það sje mögulegt, með öðru þá en því að auka skattabyrðina. En að það sje gert, því er jeg algerlega mótfallinn. Eins og jeg er mótfallinn því, að niður sjeu feldir tekjustofnar nú, þá er jeg og einnig á móti því, að gripið verði til þeirra ráða að hækka skattana til þess að halda fjárl. í sæmilegu horfi. Hvað till. þeim viðvíkur, er hv.fjvn. hefir borið fram, þá get jeg fallist á, að meiri hl. þeirra eigi fullan rjett á sjer. Verð jeg að segja, að hv.fjvn. hefir nú stilt þeim kröfum mjög í hóf, sem hún gerir um útgjöld ríkissjóðs. Mjer hefir virst svo, að hv.fjvn. hafi reynt að stýra hjá öllum vandræðum að því er snertir afgreiðslu fjárl. Jeg vænti því, að jeg megi byggja á stuðningi hennar í því að halda enn í hófi öllum útgjöldum. Sömuleiðis vil jeg mega vænta stuðnings annara hv. dm. til hins sama, enda þótt þær brtt., er bornar hafa verið fram, beri þess vott, að menn hafa mikla þörf fyrir að fara í ríkissjóðinn. En þrátt fyrir það alt vænti jeg þess, að hv. dm. gæti hófs í útgjöldum og styðji að því, að afgreiðsla fjárl. verði svo góð, að vel megi við una.

Frsm, samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi í raun og veru fáu að bæta við nál. samgmn. Skal þó geta þess, að n. hefir ekki sjeð sjer annað fært en að leggja til, að styrkurinn til flóabátaferðanna verði hækkaður um 11500 kr. frá því, er lagt var til í fjárlfrv.hæstv. stj. Þessi upphæð var upphaflega of lágt áætluð hjá hæstv. stj., þar sem hún jafnframt því að lækka styrkinn hefir tekið einn bátinn undan og telur hann með strandferðaskipinu, og hefir þá jafnframt hækkað styrk til þessa báts (Skaftfellings) um 5000 kr. N. sjer nú ekki ástæðu til að leggja til, að þessu verði breytt. Hún viðurkennir, að það stendur sjerstaklega á með þennan bát. Hann hefir oft mjög erfiða afgreiðslu og verður stundum að bíða eftir því dögum saman, að hann geti komið vörunum á land, og stundum verður hann alveg að hverfa frá. En þetta leiðir vitanlega til þess, að reksturinn verður mun dýrari. Þá hefir n. og orðið sammála um að hækka styrkinn til Eyjafjarðarbátsins um 2000 kr. Þessi bátur hefir nú um fjögurra ára skeið haldið uppi ferðum á Eyjafirði og til Sauðárkróks að vestan og Þórshafnar að austan. Hefir hann annast þar póstflutninga, svo að ýmsar aukapóstferðir á landi hafa verið lagðar niður. Hefir hann þannig tekið ýmsar ferðir af Esju og sparað á þann hátt fje ríkissjóðs. Þessi bátur annast nú aukapóstferðir, sem póstsjóður greiddi um 6000 kr. fyrir á ári. Esja hefir nú felt niður viðkomur á Eyjafirði og sparar á rekstri skipsins fleiri þús. kr. árlega við það. Mestu varðar þó, að hjeraðsbúar hafa margföld not bátsins á við Esjuferðirnar og aukapóstferðirnar. Þá hefir n. og lagt til, að hækkaður yrði um 500 kr. styrkurinn til Austur- Skaftfellinga. Eins og öllum er kunnugt, er mjög erfitt um allar samgöngur þar eystra; þeir hafa ekki not af neinu skipi nema Esju, og þó ekki að haustinu. Einkum eru það þó Öræfingar, er verða illa úti. Þeir hafa ákaflega langan veg að flytja á landi og erfiðan yfirferðar. Er þeim því mikil nauðsyn á að fá vörur fluttar sjóveg á sandinn fram undan sveitinni. N. hefir því lagt til, að þessi styrkur yrði hækkaður um 500 kr. Að öðru leyti eru styrkirnir þeir sömu og í síðustu fjárl., nema 300 kr. nýr styrkur til smábáts frá Stykkishólmi til Langeyjarness. Að vísu koma úr öllum áttum kvartanir um það, að þessar bátaferðir beri sig ekki og að nauðsynlegt sje, að styrkurinn verði hækkaður. Bera reikningar þeir, er n. hefir fengið, með sjer, að þetta er rjett. Og mörg hjeruð hafa orðið að leggja mikið á sig til að halda uppi þessum nauðsynlegu ferðum. Má þar til nefna N.-Ísafjarðarsýslu og V.-Skaftafellssýslu. Hefir sú fyrnefnda lagt stórfje í að kaupa bát. Þá hefir og Ísafjarðarkaupstaður tekið að sjer að borga allmikið af skuldum fyrir Djúpbátinn. Þá hefir n. lagt til, að Flateyjarbáturinn fái 7000 kr. styrk, sömu upphæð og áður, og auk þess 1000 kr. til vjelakaupa. Er svo komið, að nauðsynlegt er að skifta um vjel á bátnum. Mun hún kosta um 10 þús. kr., og sá n. sjer ekki annað fært en að leggja til, að ríkið tæki nokkurn þátt í þeim kostnaði. N. vill sjerstaklega benda á það, að nauðsynlegt er, að þeir, sem styrks njóta, sendi ferðaáætlanir, reikninga og fargjalds- og farmgjaldsskrár til atvmrn. Nefndarmenn eru ekki nógu kunnugir til þess að geta sagt um það, hve mikil nauðsyn hlutaðeigendum er á styrk, nema þeir fái þessi plögg í hendur. Vill n. beina því til ríkisstj., að hún gangi ríkt eftir því, að þessu verði framfylgt. Þá ætlast n. til, að það sje sett sem skilyrði fyrir þessum styrkveitingum öllum, að ferðir verði ekki færri og farkostir ekki lakari en undanfarin ár. Annars verður það að vera hlutverk viðkomandi sveitarstjórna og sýslunefnda að sjá um það, að ferðunum sje hagað svo, að þær komi að sem bestum notum. Væntir n. þess, að hv. d. geti fallist á þessar till. hennar. Þá vildi jeg víkja örfáum orðum að brtt., er jeg á við þennan fyrri hluta fjárl. Hafði jeg ekki borið neinar till. fram við 2. umr., vegna þess að mjer var ekki kunnugt um það, hvernig hv.fjvn. mundi taka í þær. Enda voru sum þau mál, er jeg ber hjer fram, ekki svo undirbúin, og vildi því fresta þeim til þessarar umr. Það er þá fyrst brtt. XX. á þskj. 408, um að 33 þús. kr. gangi til þess að leggja símalínu frá ögri um Æðey að Sandeyri. Hefi jeg oft áður mælt fyrir þessari till. á undanförnum þingum; hafa og legið hjer frammi mikil og góð gögn um nauðsyn þessa máls, meðal annars hefir sýslunefnd N.-Ísafjarðarsýslu margoft skorað á Alþingi að leggja þessa línu. Skal jeg aðeins endurtaka fátt eitt af því, sem jeg áður hefi sagt. - Eins og allir vita, bíður atvinnuvegur hlutaðeigandi hjeraðsbúa ótrúlega mikið tjón við að hafa ekki símasamband. í þrem hreppum N.-Ísafjarðarsýslu er engin símalína, aðeins lítil loftskeytastöð á einum stað. A síðasta vetri kom nauðsyn þess að hafa síma í þessum hreppum mjög greinilega í ljós, máske enn greinilegar en áður, þó ávalt hafi nauðsynin verið auðsæ. Um síðustu áramót kom óvenju mikil fiskganga í Ísafjarðardjúp. Vissu þá allir um það, er bjuggu að vestanverðu við djúpið og síma höfðu. En þeir, er bjuggu að norðanverðu, vissu ekki um þetta. Þeir höfðu ekkert símasamband og samgöngur voru engar á milli. Þetta var rjett eftir hátíðar, svo menn hjeldu sig þá frekar heima, þar sem þeir höfðu dregið að sjer fyrir hátíðarnar. Mistu íbúar þessara hreppa alveg af þessari miklu fiskgöngu og töpuðu þannig mörgum þúsundum kr., líklega svona 8–10 þús. Auk þessa hafa þeir árlega tapað stórfje af því að þeir, vegna sambandsleysisins við vestanvert djúpið, hafa ekki vitað um beitufeng (smásíld), sem veiðist eingöngu vestanmegin djúpsins. Þarna eru margar ágætar smábátaverstöðvar, en hinir miklu erfiðleikar hafa gert það að verkum, að fólkið hefir mjög flutt þaðan í seinni tíð. Sama máli er að gegna með allar læknisvitjanir. Eru það miklir erfiðleikar, sem Snæfjalla- og Grunnavíkurhreppar eiga við að búa í þeim efnum. Vegna símaleysisins vita þeir ekki, hvar læknirinn er, nær þeir þurfa á honum að halda. Verða þeir því oft að elta hann úr einum staðnum í annan, og stundum hafa þeir alveg gefist upp við að ná í lækni. Hefir oft af þessu leitt auknar þjáningar fyrir sjúklingana og jafnvel hlotist af dauðsföll. Þá eru flutningar þangað mjög erfiðir. En ef símasamband væri við Ísafjörð, mundu þeir ávalt geta komið þeim haganlegar fyrir. Nú er ekki svo að skilja, að hjer sje farið fram á nýja fjárveitingu og aukið fjárframlag til síma, heldur er aðeins ætlast til þess, að af fje því, er gengur til símalagninga á árinu 1930, verði þessari upphæð varið til þess að leggja á minsta símalínu, Enda er kominn tími til þess, því þessi lína hefir verið í símalögunum síðan 1913. Einnig hefir landssímastjóri lofað því, að þessi lína skyldi tekin strax og Barðastrandarlínan væri lögð. Vona jeg, að hv.þdm. taki vel í þetta mál, því nauðsynin er mikil. Þá hefi jeg ásamt hv.þm. Ísaf. flutt brtt. þess efnis, að styrkurinn til bryggjugerða og lendingarbóta verði hækkaður um 14 þús. kr., með þeirri aths., að sama upphæð gangi til bryggjubyggingar í Hnífsdal. Eins og kunnugt er, er þar mikil útgerð og sjógarpar miklir. En erfiðleikar sjómanna eru þar meiri en annarsstaðar fyrir þá sök, að þar er engin höfn. Nú er það þó ekki ætlun okkar, að úr hafnleysinu verði bætt, því það mundi kosta stórfje. En af þessu hafnleysi stafar það, að sjómennirnir í Hnífsdal verða að flytja báta sína til Ísafjarðar að lokinni hverri sjóferð. Veldur þetta vitanlega miklum töfum og erfiði. En ofan á þetta bætist, að lendingin í Hnífsdal er mjög erfið. Þeir hafa ekki neina bryggju til að lenda við, heldur verða þeir að flytja fiskinn á land í smábátum, og tekur það oft 3–5 klst. Má geta nærri, hvílíkum erfiðleikum þetta veldur, enda er það svo, sannast að segja, að yngri mönnum hrýs hugur við þessu, og er fult útlit fyrir, að margt af yngra fólkinu flytji á burtu úr þessu að öðru leyti góða og byggilega sjóplássi. Munu óvíða hjer á landi vera jafngóðar byggingar og þarna, og stafar það einmitt af því, að þar hafa átt hlut að máli dugandi menn, er hafa viljað bæta hag sinn og samborgara sinna. Nú hafa þeir mikinn áhuga á því að koma upp hjá sjer bryggju. Höfðu þeir farið fram á það, að ríkið greiddi kostnaðinn að hálfu, en við flm. þessarar brtt. treystum okkur ekki til að fara þess á leit að fá nema 1/3 kostnaðar, og aðeins helming þess á þessu ári. En samkv. áætlun vitamálastjóra á bryggja, er sje svo góð, að hægt sje að skipa upp við hana fiski og vörum, að kosta ca. 82 þús. kr. Við slíka bryggju ættu að geta lagst 12–14 tonna bátar. Sýslunefnd N.-Ísafjarðarsýslu hefir samþ. í e. hlj., að hreppurinn taki lán til þessa, og ennfremur samþ., að sýslan skuli standa í ábyrgð fyrir því láni. Fyrir hendi eru nú 10 þús. kr., og svo er búist við því, að þorpsbúar leggi sjálfir til 7–8 þús. Hefir það þegar verið undirbúið, og jeg þori að fullyrða, að ekki er nokkur hætta á því, að hreppurinn geti ekki staðið straum af láninu. Um verðleika þessara manna þarf ekki að efast, Þeir hafa um langt skeið verið meðal allra fremstu aflamanna, og þörfin er svo knýjandi, að hætt er við, að hinir yngri menn flytji í burtu, þeim til tjóns og leiðinda, ef ekki verður úr bætt. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. þess efnis, að veittar verði 1200 kr. til lendingarbóta í Arnardal. Jeg gat ekki komið skjölum viðvíkjandi þessu til hv.fjvn., því jeg fjekk þau fyrst í gærkvöldi. Þarna í Arnardal er smásjóþorp með nokkrum bátaútvegi, og auk þess sækja þaðan nokkrir bátar annarsstaðar frá. Vitamálastjóri hefir áætlað, að þessar bætur muni kosta um 4200 kr. Af því mun hlutaðeigandi hreppur sjá um 1000 kr., en þeir fara fram á að fá 1200 kr. úr ríkissjóði, og er það eftir sama hlutfalli, sem áður hefir verið venja, nefnilega að ríkissjóður styrki lendingar- og hafnarbætur með 1/3 kostnaðar. Á þessum stað, sem þó verður frekar að kallast verstöð en þorp, eru nokkrir bændur, er stunda útgerð, og auk þess nokkrir þurrabúðarmenn. Þeir geta ekki framkvæmt þetta af sjálfsdáðum, og þeir, er stunda þar sjó annarsstaðar frá, munu vera ófúsir að leggja fje í þetta. Loks er það brimbrjóturinn í Bolungavík. Það mál er gamalkunnugt hjer á Alþingi. En ástæðan til þess, að það kemur hjer enn, er sú, að vitamálastjóri telur nauðsynlegt til þess að tryggja brimbrjótinn, að gerður verði grjótflái af stórgrýti, er hlaðið sje utan við hann, brimmegin, honum til styrktar og varnar. Áætlað er, að þetta muni kosta 58 þús. kr. Eins og hv.þdm. er kunnugt, var ákveðið í fjárl. árið 1925 að leggja 17500 kr. til þessa verks, gegn því að hreppurinn legði fram sömu upphæð. Vorið 1927 var varið 8500 kr. af framlagi hreppsins til þess að sæmilega væri frá brimbrjótnum gengið. Vitamálastjóri vill, að þessu verði komið í kring og að brimbrjóturinn verði trygður gegn sjávargangi á undan öllu öðru. Að hinu leytinu áætlar hann, að til tryggingar brjótnum og til yfirbyggingar á hann, svo og til að samsteypa nökkvann við eldri brimbrjótinn, þurfi um 100 þús. kr. Af því fje eru nú til 36 þús. kr. Jeg hefi átt tal við hreppsnefndina um þetta; telur hún, að hreppurinn muni eiga erfitt með að leggja fram þessar 15000 kr., sem till. mín gerir að skilyrði fyrir fjárveitingu úr ríkissjóði. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir verið ágreiningur milli vitamálastjóra og hreppsnefndar um það, hvernig verkið skyldi unnið. Jeg ætla ekki að fara að rifja upp þann ágreining eða fara frekar út í það mál, því að sjaldan veldur einn, þá tveir deila; en þó vil jeg geta þess, að hin upprunalega sök mun hafa verið hjá því opinbera. Það er mikil nauðsyn að lúka þessu verki, svo að hreppurinn geti farið að fá tekjur af mannvirkinu.

Halldór Stefánsson Jeg ætla að gera nokkra grein fyrir tveim litlum brtt., sem jeg er við riðinn við þennan kafla. Fyrst er III. brtt., sem jeg flyt ásamt hv.þm.N.-Þ., um að veita 200 kr. læknisvitjunarstyrk til tveggja hreppa, Fjallahrepps í N.-Þingeyjarsýslu og Jökuldalshrepps í N.-Múlasýslu, vegna bygðar á Möðrudalsheiði og Jökuldalsheiði. Jeg efast um, að aðstaða til að vitja læknis sje víða erfiðari en þarna. Þessir hreppar eru mjög afskektir. Það munu vera nálægt 70 km. af Hólsfjöllum til læknis, þar sem styst er, en frá Jökuldalsheiði og Möðrudalsheiði er sumstaðar lengra, sumstaðar styttra. Báðar leiðir eru mjög torsóttar, yfir erfiða fjallvegi að fara. Það gegnir furðu, að ekki skuli fyr hafa komið fram beiðni um þetta, en það mun stafa af hóglæti hlutaðeigandi manna og tómlæti okkar þingmannanna, sem vel hefðum mátt meta þessa aðstöðu til móts við aðrar líkar, sem fyrr hafa verið viðurkendar. En jeg vona, að hv. d. láti ekki hlutaðeigendur gjalda þess, þó að þessi ósk sje seinna fram komin en eðlilegt var. Þetta skiftir ekki miklu fyrir fjárhag ríkissjóðs, en fyrir þessa tvo hreppa er jafnnauðsynlegt að fá þennan ljetti til að vitja læknis eins og þá hreppa aðra, sem notið hafa slíks styrks. Að lokum skal jeg geta þess, að okkur hefir láðst að gera till. til hækkunar á fjárveitingunni sjálfri, sem stendur fyrir öllum liðnum, en það mun mega leiðrjetta í prentun. Síðari brtt. mín er VII. brtt. á þskj. 408, um styrk til Evu Hjálmarsdóttur til dvalar á heilsuhæli í Danmörku. Hv. dm. er nokkuð kunnugt um hag þessa sjúklings. Henni hefir verið veittur styrkur a. m. k. tvisvar, og er aðalástæðan til þess sú, að hjer er ekki kostur á hælisvist vegna þess sjúkdóms, sem hún er haldin af. Eftir að hún hefir nú dvalið svona lengi í Danmörku með styrk úr ríkissjóði, er það álit hælislæknisins, því miður, að hún muni ekki fá bót meina sinna. En þarna hefir henni liðið eins vel og kostur er á, en læknirinn álítur, að sjúkdómurinn frekar ágerist en batni, og gæti flutningur á milli landa beinlínis valdið því, að sjúkdómurinn ágerðist. Getur það því verið nokkur ábyrgðarhluti að synja styrksins. Ef hún fær ekki styrk, verður að flytja hana heim, og það má telja víst, að hún yrði af lækni álitin eiga að vera í sjúkrahúsi eða hafa rjett til hælisvistar, og þá er ekki að búast við, að sá kostnaður yrði minni, heldur jafnvel meiri en sá, sem nú þarf að greiða fyrir hana. Hjer er því ekki farið fram á fjárveitingu, sem ekki mundi verða útgjöld ríkissjóðs hvort sem er.

Bernharð Stefánsson Jeg flyt aðeins eina till. við þennan fyrri kafla fjárlagafrumvarpsins. Það er XIII. tillaga á þskj. 408, um 75000 kr. til bryggjugerðar á Siglufirði, gegn þreföldu tillagi frá Siglufjarðarkaupstað, og til vara 60000 kr. Þessi bryggja var bygð síðastl. sumar og höfnin dýpkuð. Þetta er mjög myndarlegt mannvirki, en hefir líka orðið ákaflega dýrt. Samkv. símskeyti frá bæjarfógetanum á Siglufirði í gær hafa þegar verið greiddar úr hafnarsjóði 307 þús. kr., en eftir er að greiða til þessa mannvirkis um 50 þús. kr., eftir því sem næst verður komist. Þetta eru samtals yfir 350 þús. kr. Allir hv. dm. geta því sjeð, að með till. minni er mjög hóglega farið í sakirnar, og þó að orðalag till. hljóði um 1/4 hluta kostnaðar úr ríkissjóði, verður það þó minna, ef aðaltill. er samþ., og ekki nema ef varatill. er samþ. Jeg sendi hv.fjvn. umsögn þess verkfræðings, sem hefir verið ráðunautur bæjarstj. á Siglufirði í þessu máli. Í þessari umsögn er bæði lýsing á mannvirkinu og yfirlit yfir kostnaðinn. Hefir því hv.fjvn. fengið töluverðar upplýsingar um þetta mál, og átti jeg von á, að hún mundi sjá sjer fært að gera þetta að sinni till.Hv. n. hefir ekki orðið við þeim tilmælum, og geta auðvitað legið til þess ýmsar ástæður. Hitt dettur mjer ekki í hug að ætla, að hv.fjvn. muni leggja á móti till., því að ef hún verður feld, er það, eins og allir hv. dm. sjá, í mjög miklu ósamræmi bæði við það, sem nýbúið er að samþ. hjer, og líka við gerðir fyrri þinga. Það eru ekki nema örfáir dagar síðan samþ. var hjer frv. til hafnarlaga fyrir Hafnarfjörð, þar sem ríkissjóður á að leggja fram 1/3 til hafnarmannvirkja í Hafnarfirði og ábyrgð að auki. Þegar litið er til gerða fyrri þinga, má benda á það, að Reykjavík fjekk á sínum tíma beinan styrk úr ríkissjóði til hafnargerðarinnar; Vestmannaeyjar hafa jafnan fengið 14 til sinna hafnarmannvirkja og fyrir örfáum árum -1925 eða 1926 - fengu Ísfirðingar 60 þús. kr. styrk til bryggjugerðar. Það er því ekki um að ræða að taka upp neitt nýtt í þessu efni, heldur er um það að ræða, hvort Siglufjörður á að njóta jafnrjettis við aðra kaupstaði landsins. Í till. minni er alls ekki farið fram á eins mikið og aðrir kaupstaðir hafa fengið, svo að það yrði ekki nema að nokkru leyti, að Siglufjörður nyti jafnrjettis við aðra kaupstaði, þó hún yrði samþ. Auk þess, sem þessar almennu ástæður sanna, að Siglufjörður á jafnvel kröfu á þessum styrk, eru líka fyrir hendi sjerstakar ástæður, sem mæla með þessu. Jeg vil fyrst taka það fram, að það er engin höfn á landinu, að undantekinni Reykjavíkurhöfn, sem landsmenn yfirleitt nota eins mikið og Siglufjarðarhöfn. Styrkur til að bæta hana er því ekki styrkur til Siglufjarðar eingöngu, heldur njóta hinir mörgu atvinnurekendur víðsvegar um land, sem þurfa að nota höfnina, góðs af. Jeg tel víst, að þetta mundi koma þeim til góða í lækkuðum hafnar- og bryggjugjöldum. Þá má geta þess, að við þetta mikla mannvirki urðu ófyrirsjáanlegir erfiðleikar, þannig að það varð 80 þús. kr. dýrara en búist var við. Og það hefir verið siður Alþingis, þegar svo stendur á, að hlaupa undir bagga. Þessir sjerstöku erfiðleikar voru meðal annars í því fólgnir, að það, sem grafið var upp úr höfninni og átti að nota til uppfyllingar í bryggjuna, reyndist óhæft til þess og varð að flytja það langt út á fjörð, en sækja í þess stað annað efni, með ærnum kostnaði, í uppfyllinguna. Annars skal jeg geta þess, að af öllum kostnaðinum gengu 66 þús. d. kr. til dýpkunarinnar, en hitt til bryggjugerðarinnar. Varatill. byggist á því, að ef hún yrði samþ., yrði sá styrkur tæpur 1/4. hluti af því, sem sjálf bryggjan kostaði. Jeg skal nú láta útrætt um þetta, en vænti þess fastlega, að hv. d. samþ.till. mína. Ef hún gerir það ekki, er mjer óskiljanleg aðstaða hv. d. fyrir nokkrum dögum. Jeg greiddi atkv. með frv. til hafnarlaga fyrir Hafnarfjörð, í trausti þess, að bæjarfjelög landsins ættu að njóta jafnrjettis í þessum hlutum.

Sigurður Eggerz Þegar fjárl. voru hjer síðast til umr., bar jeg fram till., sem hækkuðu útgjöldin um rúmar 2000 kr., svo að jeg get með góðri samvisku einnig í þetta sinn borið fram smátill., sem þó eru þess eðlis, að þær geta haft mikla þýðingu. Fyrst er VIII. brtt. á þskj. 408, sem jeg flyt ásamt hv.þm.N.-Þ. og hv. 2. þm. G.-K., um 1500 kr. styrk til Axels Dahlmanns, til tannlækninganáms erlendis. Það er að vísu svo, að í gildandi fjárl. eru stúdentum ætlaðar 24 þús., en sú fjárveiting er miðuð við þá stúdenta, sem stunda nám í erlendum háskólum, svo að þessi maður heyrir ekki þar undir. Þá er líka í núgildandi fjárl. ætlaður sjerstakur styrkur eftir ákvæðum mentamálaráðsins. 4000 kr., sem verður 8000 kr. En þessi maður getur ekki heldur fengið styrk þar, því að sú skoðun er ráðandi í mentamálaráðinu, að styrkveitingarnar miðist eingöngu við þá stúdenta, sem nám stunda við erlenda háskóla. Ef við nú lítum á ástæðurnar hjer heima, sjáum við, að það er alls ekki nóg af íslenskum tannlæknum hjer. Helstu tannlæknarnir fá sjer danska aðstoðarlækna. Auk þess vantar tannlækna með nægilegri kunnáttu úti um land. Það skiftir miklu máli að fá nóga lærða tannlækna, enda býst jeg við, að hv. dm. viðurkenni það. Þá má geta þess, að faðir þessa manns er ekki svo efnum búinn, að hann geti af eigin ramleik styrkt son sinn til hins dýra náms. Námið tekur 3 ár og nemendur þurfa að greiða ýms gjöld til skólans sjálfs, sem nema um 4000 ísl. kr., auk alls þess kostnaðar við að dvelja erlendis, sem nemandi hjeðan þarf til dæmis að greiða. Það sjá því allir, að hjer er um verulega mikinn kostnað að ræða og mikil ástæða til að hlaupa undir bagga, þar sem um nám er að ræða, sem ekki verður numið hjer heima, en er bráðnauðsynlegt fyrir landið. Að þessu athuguðu sje jeg ekki annað en að eins mikil ástæða sje til að styrkja þennan stúdent og þá, sem nám stunda við erlenda háskóla. Bæði rektor og Guðm. Hannesson hafa gefið þessum manni lofleg vottorð. Hann hefir þegar lesið eitt ár við háskólann hjer. Jeg hefi þegar gert grein fyrir því, að þessi maður getur ekki fengið styrk af hinum föstu liðum fjárl. Hinsvegar er nám hans mikils virði og fyllilega hliðstætt öðru námi. Faðir hans er ekki svo efnum búinn, að hann geti styrkt hann, og liggur því eigi annað fyrir honum en að hætta námi, ef hið opinbera sjer sjer ekki fært að hjálpa honum. Vona jeg, að hv. deild sjái sóma sinn í því að gera þessum pilti jafnhátt undir höfði og öðrum, sem ekki geta leyst próf af hendi hjer. Má vera, að jeg hafi farið of mörgum orðum um svo sjálfsagða till.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer tvær brtt., sem jeg vildi fara um örfáum orðum. Fyrri brtt. er á þá leið, að aftan við upphæðina, sem ætluð er mönnum til að fá sjer gervilimi, bætist sú aths., að styrkurinn greiðist aðeins þeim mönnum, sem kaupa gervilimi innanlands.

Er hægt að fá þá alla hjer?

. Já, og sá maður, er hefir lagt stund á smíði gervilima hjer, hefir jafnvel oft og tíðum smíðað erlenda gervilimi upp. Mjer finst það óþarfa eyðsla að láta fje, sem varið er í þessi skyni, fara út úr landinu, og þótt mönnum sje að vísu ekki of gott að prófa erlenda gervilimi, er óþarfi, að ríkið styrki menn til þess. Sá maður, sem fengist hefir við smíði gervilima hjer á landi, er hagleiksmaður hinn mesti og svo prýðilegur frágangur á handaverkum hans, að stórum þykir bera af erlendu smíði af sama tægi. Mjer finst því rjett að setja þessa aths. aftan við upphæðina, því að hún tryggir, að menn fá góða smíði, jafnframt sem hún miðar að því að styrkja þennan mann. Þessi ráðstöfun yrði því báðum aðiljum til gagns. En að sækja gervilimina til útlanda er fordild, sem landið á ekki að borga. Þá kem jeg að síðari brtt., sem fer fram á að veita 5000 kr. til umbóta á vegi í Hrunamannahreppi. Við 2, umr. bar jeg fram brtt. um að styrkja bændur þar í hreppnum til þess að koma mjólk sinni til mjólkurbúsins. Benti jeg þá á þá sjerstöku örðugleika, sem hjer er um að ræða, og mun jeg ekki endurtaka þá lýsingu mína hjer. Þessi till. mín var feld, og þóttust menn óttast fordæmi, ef hún yrði samþ. Jeg geri nú að vísu ekki mikið úr þeirri röksemd. Óvíða munu vera 70 km. til mjólkurbús. Nú eru heldur ekki nema 2 eða 3 mjólkurbú á öllu landinu. Styrkurinn skyldi ganga til að ljetta undir um mjólkurflutning á þeim hluta leiðarinnar, sem ekki er bílfær, en það er um 20–30 km. vegalengd. Frsm. fjvn. sagði, að þetta væri kák, og væri betra að bæta veginn. En þær endurbætur hljóta að ganga seint, ef hreppsbúar eru ekki að neinu leyti styrktir til þeirra. Vegurinn er mjög slæmur og ófullkominn eins og hann er nú. Hitt er rjett, að hið æskilegasta er, að hann verði bættur. Nú hefi jeg verið svo hæverskur að biðja aðeins um 5000 kr. styrk í þessu skyni. Þetta er ákaflega lítið, en jeg bjóst við, að ekki þýddi að fara fram á meira þetta árið. Bændur eru bundnir tveggja ára samningum um sölu mjólkur til mjólkurbúsins, og auðvitað þurfa þeir að flytja fleira bæði að sjer og frá. Vegurinn verður ófullkominn eftir sem áður, enda þótt gera mætti talsverðar endurbætur á honum fyrir þessa fjárupphæð. Vona jeg, að fjvn. álíti ekki, að hjer sje um fordæmi að ræða, því að vegir hafa þó verið bættir áður. Jeg get bætt því við, að styrkur sá, er mjólkurverksmiðjan „Mjöll“ nýtur, hefir að nokkru leyti gefið fordæmi, enda þótt hv.frsm.fjvn. mintist ekki á það; enda er jeg ekki um það að fást. Það er mín skoðun, að ríkið eigi að styrkja hvaða iðngrein sem er og ætla má, að til nytja geti orðið, þangað til fyrirtækin eru komin yfir byrjunarörðugleikana. Jeg vona, að hv. d. sjái, að hjer er um svo mikla sanngirniskröfu að ræða, að hún ljái málinu fylgi sitt.

Benedikt Sveinsson Jeg hafði ætlað mjer að tala fyrst nokkrum orðum til form. samgmn., en þar sem hann er ekki viðstaddur, sný jeg mjer að öðrum till. Vil jeg þá fyrst snúa mjer að 1. till. á þskj. 408, sem jeg flyt ásamt tveim öðrum hv.þm. Hún er um 5000 kr. fjárveitingu til að gefa út það, sem ókomið er út af manntalinu frá 1703. Þessu máli er svo farið, að fróðleiksmaður einn íslenskur fann í dönsku skjalasafni manntal frá 1703, sem nær yfir mestalt landið. Þetta manntal er einstakt í sinni röð á þessum tíma, því að þar eru allir menn nafngreindir á hverju heimili og greint frá stöðu þeirra, heimilisfangi, aldri, heilsufari o. fl. Frá er greint, hverjir ómagar og förumenn eru í hverjum hreppi og hvaðan þeir eru. Þessi bók hefir verið gefin út í 5–6 smáheftum og ná þau yfir Gullbringu- og Kjósarsýslu til Ísafjarðardjúps. Þeir, sem lesið hafa þessi hefti, munu hafa sjeð, hve merkilegt þetta manntal er, eigi eingöngu vegna þess, að það mun vera elsta manntal í heimi, þar sem hver einstaklingur er nafngreindur, heldur og vegna hins mikla ættfræðilega og hagfræðilega fróðleiks, sem þar er að finna. Hjer er um sannan fjársjóð að ræða í þeim efnum, enda hefir Alþingi og stj. viðurkent gildi þessarar heimildar með því að styrkja útgáfu hefta þeirra, sem út eru komin. En slík aðferð, sem höfð hefir verið við útgáfuna, er bæði seinfær og óhentug. Hætt er við, að einstök hefti týnist, og auk þess kaupa menn síður þá bók, sem þeir búast ekki við að sjá fyrir endann á í lifanda lífi. Því teljum vjer rjett, að veittar sjeu til útgáfunnar 5000 kr. í eitt skifti fyrir öll. Fæst þá ritið í heild. Verður verkið þá ódýrra í hefting og útsending og kemur að fljótari og betri notum. Hjer er því að ræða um sparnað og greiða við íslenska fræðimenn. Hv. 1. þm.N.-M. hefir svo vel rökstutt brtt. okkar um styrki til afskektra bygða í Fjallahreppi og Jökuldalshreppi til þess að leita læknishjálpar, að jeg þarf þar engu við að bæta. Vjer þrír þm., sem bárum fram till. um styrk til Friðriks pósts á Helgastöðum, urðum fyrir þeim vonbrigðum við 2. umr., að sú brtt. náði ekki fram að ganga. Jeg sýndi fram á við 2. umr. málsins, hve sjálfsögð þessi styrkveiting væri, og tel jeg ekki ástæðu til að endurtaka það. Nú höfum við lækkað þessa styrkbeiðni nokkuð og treystum á drengskap hv.þdm. þegar til atkvgr. kemur. Verður að gæta þess, að þessi maður ljet ekki af starfa sínum sökum vanrækslu, heldur vegna breyt. á póstgöngunum innan hjeraðsins, því að ella hefði hann getað setið á hestbaki áfram þrátt fyrir vanheilsu hans af völdum ofreynslu í póstferðum. Þá sný jeg mjer að XI. brtt., sem er svo hljóðandi: „Við 13. gr. B. II,a 14. Nýr liður: Vegur frá Þórshöfn inn Þistilfjörð, 15000 kr. Fjvn. hefir ekki látið til sín heyra um þessa till. og hvorki mælt með nje móti. Allir kaupstaðir norðanlands, nema Þórshöfn, hafa nú fengið akfæran veg á þjóðveginn, sem liggur um landið frá austri til vesturs. Frá Borðeyri er nú akvegur til Borgarness og bílfært til Akureyrar. Næstur er Hvammstangi og þaðan liggur akbraut fyrir Múla á þjóðveginn. Þá kemur Blönduós og þar liggur þjóðvegurinn um. Er hann akfær óslitið upp Langadal yfir Vatnsskarð og um Skagafjörð yfir brú á hjeraðsvötnum, norður um Öxnadalsheiði og niður Öxnadal til Akureyrar. Þessi vegur er nú bílfær að sumrinu. Þar að auki er bílfær akvegur frá Sauðárkróki inn allan Skagafjörð, vestan hjeraðsvatna; jeg veit ekki, hvað langt inn til dala. Og mjer er nær að halda, að einnig sje bílfær vegur niður Blönduhlíðina austan hjeraðsvatna yfir Hegranesið til Sauðárkróks. Frá Akureyri eru góðir akvegir í allar áttir, eins og kunnugt er, inn Eyjafjarðardal og út með firði að vestan og hliðarálmur inn í Öxnadal og Hörgárdal: ennfremur til austurs yfir Vaðlaheiði í Fnjóskadal. Sá vegur er nú kominn mikið áleiðis. Frá Húsavík liggur bílfær akvegur upp alla dali, Aðaldal, Reykjadal og upp fyrir Másvatn; er nú við hann bætt á hverju ári, svo að í sumar má telja vel bílfært upp að Mývatni. Norður frá Húsavík er og akvegur út á Tjörnes að Hjeðinshöfða. Frá Kópaskeri er nú orðinn 80 km. akfær vegur inn Öxarfjörð og yfir Jökulsárbrú niður í Kelduhverfi, og einnig á hina sveitina, alllangt norður á Sljettu. Eina hjeraðið, sem hefir orðið útundan með þessa vegi, er Þistilfjörður og Langanes. Að vestan er Þistilfjörður fráskilinn af Öxarfjarðarheiði, og jeg fer ekki fram á, að fje sje veitt til vegar yfir hana að svo stöddu, þótt leiðin sje talin til þjóðvega. En mjer þykir hart, ef þessu hjeraði verður sýndur sá ójöfnuður, að það fær eigi fje til lagfæringar á vegum eins og öll önnur hjeruð. Jeg hefi nú sýnt það og sannað, að frá öllum öðrum verslunarstöðum á Norðurlandi eru lagðir akvegir á aðalþjóðveginn; en frá Þórshöfn er veglaust inn í sveitirnar, og um ekkert akvegasamband að ræða í þessum hluta sýslunnar. Er þó um lögskipaðan þjóðveg að ræða. Hjer á og hlut að máli ágæt sveit fyrir landkosta sakir, þótt fremur sje fámenn og fátækt sje ofmjög ríkjandi, sem mjög stafar af örðugum samgöngum. Hv. vegamálastjóri hefir tekið á starfsskrá vegamálanna næsta ár brú á Hafralónsá, sem er mikið vatnsfall, er fellur út í Þistilfjarðarbotn austanverðan. Frá Þórshöfn munu vera um 8 km. að þessari væntanlegu brú, og á alllöngum kafla af þessari vegalengd er gömul braut hlaðin, sem vegamálastjóri telur til mikils sparnaðar. Væri mjög mikilsvert, að þessi leið, frá Þórshöfn að brúarstæðinu, yrði gerð fær bifreiðum þegar í sumar, meðal annars til þess að ljetta flutning á brúarefninu að sumri, því að þá yrði sá flutningur bæði langtum fljótlegri og jafnframt kostnaðarminni. Þegar brúin er komin á Hafralónsá, þá getur orðið fær og greiður bílvegur um sveitina, aðeins ef gert væri við hann á köflum fyrir nokkrar þús. króna. Á stórum köflum eru vegirnir að heita má sjálfgeiðir, þurrir og torfærulausir. Sveitin er láglend og sljett, með lágum hálsum, en greind sundur af ám, sem oft eru illar yfirferðar. Af því að hin væntanlega brú á Hafralónsá verður nokkuð úr leið, þá þarf að gera vegarspotta að henni á tvo vegu. Á hinn bóginn liggur langur melhryggur á alllöngum kafla um sveitina þvera, og er hann sjálfgerður vegur fyrir bíla. Jeg vænti þess fastlega, að þetta eina hjerað á Norðurlandi, sem hefir orðið á hakanum, eins og jeg hefi lýst, verði ekki látið bíða lengur eftir fjárframlagi, sem nægir til þess að það megi hagnýta sjer þær leiðir, sem sjálfgerðar eru til akvegar af náttúrunnar hendi. Það þóttu öfgar hjer á Alþingi, þegar jeg lýsti þörf fyrir brúarbyggingu á Brunná og skýrði frá, að nota mætti bifreiðir víðsvegar um Öxarfjörð og Kelduhverfi þegar er áin væri brúuð. En sannleikurinn er sá, að síðan brúin var bygð, er mjög mikið farið að flytja á bílum um þessar sveitir. Nú geta bændur fengið vörur sínar úr kaupstað á einni morgunstund heim í hlað, þar sem áður voru klakkaflutningar, er tóku einn eða tvo daga fram og aftur. Hafa þessar bifreiðaferðir þegar á einu ári valdið því, að hrossum hefir verið fækkað til muna og allar samgöngur gerbreytst í þessum bygðum til stórhagsmuna og þæginda bændum. Sama verður uppi á teningnum austan heiðarinnar, þegar Hafralónsá er brúuð og vegurinn lagfærður, eins og jeg áður sagði. Þeir, sem lesið hafa ritgerð Hannesar Finnssonar biskups í Lærdómslistafjelagsritunum um mannfækkun af hallærum á Íslandi, muna, að þar er svo frá skýrt, að hallæri hafi oftast byrjað á norðausturhorni landsins. Harðindi, siglingaleysi og verslunaráþján hafa þar mætt mest á fyrr og síðar - fækkað fólkinu og lagt sveitirnar meira og minna í auðn; en sá stofn, sem stóð af sjer þessar raunir, býr að þeirri seigju, sem harðindin hafa skapað. Það fólk, sem í afskektustu bygðum þessa lands lifði af verslunaráþján Dana og harðindaárin, er hraustasta úrvalið. En slíkar kynbætur eru dýrkeyptar. Það er því sannarlega tími til kominn, að gangskör sje að því ger að bæta hag þessara bygða, og þar sem þær eru alls eina hjeraðið á öllu Norðurlandi, sem ekki hefir fengið vagnfæran veg í sambandi við kauptún sitt, þá er engin sanngirni að láta svo standa lengur. Vænti jeg, að hv. deild líti á þessa rjettlátu kröfu eftir málavöxtum.

Sveinn Ólafsson Jeg er riðinn við tvær brtt. við þennan kafla fjárl., sem sje XIX. brtt. og XXI. brtt. áþskj.408. Síðari till. er borin fram af sjútvn., og mun jeg minnast á hana lítið eitt síðar, en fyrst vil jeg víkja að minni eigin till. Þessi XIX. brtt. lá hjer fyrir í annari mynd við 2. umr. fjárl., og fjell þá með eins atkv. mun. Jeg þykist mega fullyrða, að misskilningur hafi valdið því, að till. fjell. Það kom ljóslega fram í ræðu hv.frsm., að hann talaði um till. eins og um það væri að ræða að reisa vita í Papey. Jeg hafði þá farið fram á 12 þús. kr. til loftskeytastöðvar þar, sem jafnframt yrði notuð til þess að senda út miðunarmerki að nóttu til, með sjálfvirku miðunartæki, svo gerð yrði tilraun um, hvað sterk þessi miðunartæki þyrftu að vera. Hv. frsm. talaði um þetta eins og vitabyggingu, og er vel skiljanlegt, að n. hafi ekki viljað styðja byggingu nýs vita í Papey, því að þar hefir verið viti í 7 ár, og engin þörf fyrir annan til viðbótar. En þörfin er brýn fyrir loftskeytastöð og meðal annars vegna vitans. Í reglugerð um starfrækslu vitanna er svo mælt fyrir, að vitaverðir skuli gera vitamálastjóra viðvart, ef eitthvað ber út af með vitaljós, og sjáanlega getur sjófarendum stafað mikil hætta af bilun vita, og það er sjerstaklega mikilsvert, að gera aðvart um bilun vita á þessum stað, þar sem mikill hluti þeirra skipa, sem sigla á milli meginlands Evrópu og Íslands, fer einmitt um þessar slóðir. Jeg hefi þó ekki lagt aðaláhersluna á þetta, heldur hitt, að á þessum stað er betra að gera veðurathuganir en nokkrum öðrum eystra, og þær athuganir koma að gagni fyrir alt landið. Veðurathugun á þessum stað er því líklegri til gagns, sem þarna eru oft vinda- og veðramót og sýni langt til með ströndinni, eins og forstjóri veðurstofunnar hefir tekið fram í erindi sínu. Hann telur sjerstaklega æskilegt, að veðurathuganir fari fram daglega á þessum slóðum. Í öðru lagi hefi jeg tekið það fram, að hjer væri um að ræða öryggisráðstöfun fyrir fiskiflotann við Austurland; og álít jeg með öllu óforsvaranlegt, að þingið neiti um þá tryggingu, að komið verði á hraðskeytasambandi milli Papeyjar og lands. - Jeg fjölyrði svo ekki meira um þessa till.; um hana var margrætt við 2. umr. En jeg vil geta þess, að eins og till. liggur nú fyrir, þá fer hún aðeins fram á, að einföld loftskeytastöð verði reist í Papey, en miðunartækin verður að fella niður, þar eð fjárveitingin er lækkuð, sem nemur þeim kostnaði, er til þeirra þarf. - Jeg hefi hjer gert ráð fyrir 10 þús. kr., eða álíka upp hæð og landssímastjóri áætlar að þurfi fyrir stöð með stuttbylgjum. Jeg býst ekki við, að hægt sje að setja upp miðunartæki í viðbót fyrir þetta fje þó æskilegt hefði verið að fá skorið úr því, hve öflug tæki þyrfti til miðunarinnar. Jeg vil segja, að eins og nú er ástatt hefði verið sjálfsagt og meira að segja skylt að fara eftir hærri áætlun landssímastjóra og byggja stöð fyrir 20000 kr., sem örugg væri að ná til Reykjavíkur á hverjum tíma. En um það þýðir ekki að tala framar Hv. fjvn. vildi ekki fallast á þessa till. þegar þess var leitað, og fyrir því er nú farið fram á stuttbylgjustöð, sem ekki er örugg með að koma skeytum svo langa leið, en mundi þó, að dóm landssímastjóra, oftast nægja. Jeg vil bæta því við, að ef til vill þarf stöðin ekki að kosta eins mikið og till. fer fram á. Ef önnurhvor loftskeytastöðin, sem nú er á leið Suðurlandslínunnar yrði tekin niður og flutt í Papey, þá fjelli niður nokkur hluti stofnkostnaðarins.

Þær verða aldrei teknar upp; vötnin geta eyðilagt landssímalínuna

. Þessi fjárveiting er þá til vara, ef hvorug loftskeytastöðin verður flutt. Jeg vil taka það fram, að jeg þykist enga ölmusuför þurfa að fara með þessa till. eða fyrir þetta hjerað, sem í hlut á. Jeg bið einskis í þessu efni, heldur krefst jeg þess, að till. verði tekin til greina. Jeg held því fram, að þetta hjerað greiði svo rösklega í ríkissjóðinn, að hjer sje alls ekki um neina ölmusu að ræða, heldur sjálfsagða viðurkenningu. Og þó að hv.frsm. vildi við 2. umr. gera lítið úr þeim ástæðum, þá má sjálfsagt sannfæra hann með tölunum, og þeim verður eigi hnekt. Þá kem jeg að XXI. brtt., sem er frá sjútvn. Þar er farið fram á 4000 kr. til þess að gefa út hafnsöguskrár með uppdráttum, eftir ósk vitamálastjóra. Um langt skeið hefir danska flotamálastj. gefið út ritling einn, „Den islandske Lods“, sem mikið hefir verið notaður á íslenskum skipum í siglingum hjer með ströndum fram. Þetta er allstór bók með góðum myndum og uppdráttum. En af því að bók þessi er einkum ætluð útlendingum, þá er hún mun stærri og ítarlegri um margt en þörf er á handa Íslendingum, sem hjer eru öllum staðháttum kunnugir, og er í bókinni eytt miklu máli til að lýsa þeim. Þessi bók er á útlendu máli, og því ekki eins handhæg öllum Íslendingum, sem við siglingar fást, eins og ef hún væri á íslensku. Vitamálastjóri hefir gert nokkurn undirbúning að riti þessu, ásamt öðrum siglingafróðum manni, og hefir hann hugsað sjer að fara á næsta sumri í skoðunarleiðangur umhverfis landið, hafa handritið með í þeirri för og gera á því leiðrjettingar. Gerir hann ráð fyrir, ef styrkurinn fæst, að gefa ritið út næsta vetur, svo að það verði tiltækt árið 1930. Hann hefir samið við flotamálastj. dönsku og fengið loforð fyrir myndum og uppdráttum til afnota við útgáfu þessarar bókar. Fyrir þá skuld er gert ráð fyrir, að útgáfan verði tiltölulega ódýr; hyggur vitamálastjóri, að þessar 4000 kr. nægi, án þess að ritið þurfi að verða dýrt fyrir kaupendur. Sjútvn. virðist einsætt að fara eftir óskum vitamálastjóra um þetta, því að hjer er eigi aðeins um nauðsynjarit að ræða fyrir sjómenn, heldur er það metnaðaratriði fyrir þjóðina að eiga slíkt rit á íslensku og þurfa ekki að sækja það til annara. Nafnið, sem sjútvn. hefir valið þessu riti, er ekki bein útlegging á danska bókarheitinu, en jeg hygg, að við það megi una. Ætlast er til, að bókin verði í sama formi og danska útgáfan, „Den islandske Lods“. Jeg býst ekki við að fara fleiri orðum um þessa till.; n. öll telur einsætt að samþ. hana. Það má auðvitað segja, að þetta hafi ekki stórvægilega þýðingu, því að sjómenn geti bjargast við danska ritið. En vel gæti komið fyrir, að það færi að strjálast um útgáfu þess. Jeg held, að undanfarið hafi ritið verið gefið út á 5 ára fresti með smábreytingum. En eftir því sem strjálast siglingar Dana hjer við land, má vænta, að ritið verði fágætara.

Hákon Kristóferson Jeg á nokkrar brtt. við þennan kafla fjárl., sem jeg vildi minnast á örfáum orðum, þó til lítils muni koma að upplýsa hv. deild um ýms atriði viðkomandi þessum till. mínum, þar sem 20 menn vantar í deildina. Mjer þykir lakara, að hæstv.forsrh. er ekki viðstaddur, því að það gat ef til vill verið komið undir svari hans, hvort jeg tek aftur fyrstu brtt. mína: II. við 12. gr. Þar er farið fram á lítilfjörlegan styrk til tveggja hreppa, vegna erfiðleika við að ná til læknis. Þetta virðist ekki ósanngjarnt, því að það hagar svo til, að læknissetrið er á öðrum enda hjeraðsins, og þegar læknir er sóttur, verður að fara bæði á sjó og landi. Það er oft og einatt dýrt fyrir fátæka menn í hvert skifti, sem lækni þarf að sækja, að þurfa að leigja mótorbát eftir lækni frá Patreksfirði báðar leiðir, og þurfa svo að fara langan veg, hvort heldur það er inn á Barðaströnd eða út í ytri hluta Rauðasandshrepps; má það teljast fátækum mönnum mjög oft um megn að þurfa að vitja læknis eins og hjer til hagar. Upphæð sú, sem jeg fer fram á, er lítil og ætti hún því fremur að ná samþykki d. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, er till. flutt samkv. ósk viðkomandi hreppa. Það hefir áður tíðkast að þingið hefir sjeð ástæðu til að veita fríðindi í svipuðum tilgangi. Jeg verð að geta þess í sambandi við þessa till., að það er ekki tekið fram, að liðurinn breytist samkv. henni, ef hún verður samþ., en auðvitað yrði það svo að vera, ef upphæðin hækkar sem þessu nemur. Jeg hefi leitt þetta í tal við skrifstofustjóra, og hyggur hann að þetta megi lagfæra í prentun. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þessa brtt., enda er hún ekki svo fyrirferðarmikil, að hún þurfi frekari skýringa við, og legg jeg hana undir dóm hv. d. Þá kem jeg að annari brtt. minni, sem er undir X I., við 13. gr. B. III (brúargerðir), og legg jeg til að liðurinn hækki um 85 þús. kr. Við nánari athugun og eftir að hafa talað við ýmsa kunnuga menn hefi jeg látið prenta till. upp aftur með þeirri aths., að aukningunni skuli varið til þess að brúa Vatnsdalsá og Vattardalsá í Barðastrandarsýslu. Nú gæti komið til mála, að jeg fjelli frá aukningartill. minni, en til þess þarf jeg umsögn hæstv.atvmrh., að sömu upphæð verði varið af fjárhæð þeirri, er í fjárl. er ætluð til brúargerða, til þess að brúa þessar ár, því að það kæmi auðvitað í sama stað niður. Allir þeir, sem til þekkja, vita, að ár þessar liggja á endum hreppanna við langa heiði og er langt til bæja. Hafa menn mörgum sinnum orðið teptir sökum vaxtar í ánum. Þegar farið er yfir heiðina, er stundum hægt að komast yfir aðra ána á fjöru, en þegar komið er að hinni ánni, er hún ef til vill ófær, svo að menn hafa jafnvel orðið að bíða þar í 11–12 klukkustundir. Mjer og öðrum, sem orðið hafa fyrir óþægindum af þessum farartálma, er það fyllilega ljóst, að svo lengi hefir verið beðið eftir umbótum á þessum vandræða vatnsföllum, að frekari tafir á framkvæmdum eru alveg óforsvaranlegar. Á síðastl. sumri ljet vegamálastjóri gera áætlun um kostnaðinn af þessum brúargerðum, og er þessi upphæð í samræmi við þá áætlun. Mælingar þessar framkvæmdi Jón Ísleifsson, og reyndar á fleiri ám, því að þarna eru 8 allstórar ár óbrúaðar, og er það í hinu fylsta ósamræmi við það, sem gert hefir verið fyrir önnur hjeruð í þessum efnum, og mætti sem dæmi þess nefna veginn milli Borgarness og Stykkishólms, þar sem hver smáspræna hefir verið brúuð; og svo mun það vera á mörgum öðrum vegum. Mjer væri mikil þökk á því, ef hv.frsm.fjvn. gæti gefið mjer ákveðið svar viðvíkjandi því, hvort jeg gæti tekið aftur hækkunartill. mína í trausti þess, að þessar brúargerðir yrðu framkvæmdar nú á næsta ári, því að hæstv.atvmrh. er ekki staddur hjer nú og get jeg því ekki beint til hans orðum mínum. Jeg skal geta þess, að till. mín er fram komin fyrir ítrekaðar óskir hjeraðsbúa, sem gerst vita um þau vandræði, er af þessu brúarleysi stafa. Ef snjór er mikill, er vegurinn alveg ófær nema um fjöru, og eins og jeg tók fram áðan, er það mjög títt, að menn tefjist við árnar. Jeg hefi oft tepst við Vatnsdalsá, og það síðast í vetur. Vona jeg, að hv.fjvn. og hv. d. sjái, að hjer er aðeins um sanngjarna kröfu að ræða og verði vel við henni, enda styðst hún við þá till. vegamálastjóra, að brýrnar verði komnar á 1930. - Jeg mun svo ekki fara fleiri orðum um þessa till. mína, enda er fáskipuð deildin og hæstv.atvmrh. er ekki viðstaddur. En ef hv.frsm. treystist ekki að gefa mjer ákveðið svar við fyrirspurn minni, mætti vel vera, að hæstv. forseti veitti mjer leyfi til þess að beina spurningunni til hæstv. ráðh. síðar, þótt umr. um þennan kafla yrði þá lokið. Þá kem jeg að síðustu brtt. minni, XXV., við 13. gr. E. VIII, nýr liður: Til lendingarbóta í Flatey á Breiðafirði, helmingur kostnaðar, alt að 3500 kr. - Það hefir verið svo, að á undanförnum þingum hefir verið veitt dálítil upphæð í þessu skyni, en hún hefir aldrei verið notuð. Undirbúningur var mjög ónógur, því að kostnaðarhliðin hafði ekki verið rannsökuð. Í Flatey er ekki einu sinni til sæmileg bátabryggja, því að þær, sem bygðar hafa verið, hafa ekki verið svo rammgerðar, að sjórinn hafi ekki unnið á þeim. Í fyrra kom Rútur Þorvaldsson verkfræðingur vestur og gerði teikningar og kostnaðaráætlun að þessu mannvirki. Því miður gat jeg ekki lagt þær áætlanir fram, þar sem hann er fjarverandi nú, en vitamálastjóri gat ekki fundið þær, og get jeg því ekki fullyrt, hve kostnaðurinn verður mikill nákvæmlega reiknað, en eftir því sem mig minnir, var kostnaðurinn áætlaður um 20 þús. kr. Það, sem hjer er farið fram á, er aðeins hliðstætt kröfum úr öðrum áttum, sem þingið hefir tekið vel í, og vænti jeg þess, að hið háa Alþingi sýni þessari till. minni sömu sanngirni. Mun jeg svo ekki fara fleiri orðum um till. þessa, enda er það mála sannast, að langt mál hefir litla þýðingu, og legg jeg till. mínar allar undir dóm hv. deildar. Að lokum vil jeg mælast til, að hæstv. forseti leyfi mjer að bera fram fyrirspurn mína til hæstv. ráðherra, þar eð hann er fjarstaddur nú.

Einar Jónsson Þegar hv.þm. Barð. hóf mál sitt, vantaði 20 þm. í deildina. Vantar nú helming hv. deildarmanna, og þar sem hjer er um að ræða sanngjarnar kröfur Rangæinga, fer jeg ekki út í að ræða þær við helming dm.

En hjer eru allir bestu menn d. viðstaddir

. Ef svo er, mun jeg freista að mæla nokkrum orðum með till. minni. Þessi brtt. er undir XIV., við 13. gr. B. III., til nýrrar dragferju á Hólsá hjá Ártúnum í Rangárvallasýslu, helmingur kostnaðar, alt að 7500 kr. Þannig stendur á, að Landeyingar komast ekki leiðar sinnar nema þeim sje hjálpað til umbóta á samgöngum þeirra. Þeir eru umkringdir af vötnum á alla vegu. 12. mars var haldinn almennur fundur um þetta mál í Rangárvallasýslu, og var þá samþ. að fara þess á leit við hið háa Alþingi að fá styrk til þessarar dragferju. Þegar þetta erindi komst í hendur okkar þm. kjördæmisins, sneri jeg mjer til hæstv. samgmrh. og bað hann liðsinnis. Hann brást vel við og sendi þegar daginn eftir mann austur, Jón Ísleifsson verkfræðing, til þess að athuga dragferjustæði. Bjóst hann við því, að kostnaður við dragferjuna yrði 13500 kr. Síðan hefi jeg átt tal við vegamálastjóra um þetta mál, og álítur hann sjálfsagt, að þingið styrki þessa samgöngubót, en hinsvegar býst hann við, að kostnaður muni verða um 15000 kr. Yrði sýslan að taka að sjer 1/3 kostnaðar og telja leið þessa til sýsluvega. Till. þessi lá fyrir hv. d. við 2. umr. fjárl., en var þá tekin aftur, sökum þess að hv.fjvn. var ekki búin að athuga uppdrætti verkfræðings, en gat að öðru leyti ekki fallist á till. Við höfum því lagt til nú, að Rangæingar leggi sjálfir til helming kostnaðar, en Alþingi veiti fje til sem því svarar. Þar sem öllum hv.þm. er ekki kunnugt um brjef vegamálastjóra, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa álit hans. Hann segir svo: „Að tilhlutun þingmanna Rangárvallasýslu hefir verið gerð áætlun um dragferju á Hólsá undan Ártúnum, og er kostnaðurinn áætlaður 15000 kr. Gert er ráð fyrir, að ferja þessi sje svo stór, að hún geti borið eina bifreið hlaðna. Bifreiðar komast nú af þjóðveginum hjá Ægissíðu eftir sýsluveginum niður með Rangá að ferjustaðnum, sem er rjett hjá Djúpósfyrirhleðslunni, en aðstaða er mjög örðug um flutninga yfir Hólsá á smáferjubátum. Hinsvegar má telja sæmilega fært bifreiðum víða um Vestur-Landeyjar, þegar komið er yfir ána. Tel jeg því, að allverulega megi bæta úr flutningsörðugleikum þeirrar sveitar með þessari dragferju. Vil jeg mæla með tillögu þeirra þingmanna um, að tekin verði upp í fjárl. 1930 10 þús. kr. fjárveiting til dragferjunnar, gegn þeim skilyrðum, sem sett eru í tillögunni. Er tillag þetta úr ríkissjóði miðað við sömu hlutfallsgreiðslu og heimiluð er til brúargerða á sýsluvegum“. Þetta eru sterk og ágæt meðmæli. Vegamálastjóri hefir lagt til, að við færum fram á 10 þús. kr. úr ríkissjóði, en við höfum fært þá upphæð niður í 7500 kr. í till. okkar. Mjer þykir leitt, að svo fáir hv.þdm. hafa getað heyrt hin ágætu meðmæli vegamálastjóra, því að vera kynni, að jeg yrði vændur um eigingirni, þar eð mín sýsla á í hlut. Jeg vænti þess, að menn sjái, hve sanngjörn þessi till. er og greiði henni því atkv. sitt, a. m. k. þeir hv.þdm., er viðstaddir eru, þar sem mjer er sagt, að það sjeu bestu menn hv. deildar.

Lárus Helgason Í þessum kafla fjárl. eru tvær brtt., sem jeg vildi mæla nokkur orð fyrir. Hin fyrri er undir V. á þskj. 408. Jeg tók hana aftur við 2. umr. fjárl. Það virðist kannske dálítið einkennilegt, að jeg skuli vera flm. að þessari till., en orsökin er sú, að þessi maður er ættaður úr mínu kjördæmi og er fluttur þaðan fyrir fáum árum. Hann hafði lært klæðskeraiðn og sett sig niður í Vestmannaeyjum sem klæðskeri. Í haust, í septembermánuði, veiktist hann hættulega af svokallaðri flogaveiki, sem lýsti sjer með mjög slæmum krampaköstum, og þurfti að vaka yfir honum nætur og daga, svo vikum eða jafnvel mánuðum skifti. Hann var lagður í sjúkrahús í Vestmannaeyjum um tíma, en var síðar fluttur eftir læknisráði hingað til Reykjavíkur, en fjekk þá ekki rúm á sjúkrahúsum hjer; fyrir það varð að koma honum fyrir í „prívat“-húsi, og var þar undir hendi Helga læknis Tómassonar í nokkra mánuði. En þetta varð mjög dýrt, því auk húslánsins varð að hafa tvo menn yfir honum, og varð að greiða þeim 20 kr. á dag. Er ekki að orðlengja það, að beinn kostnaður af þessum veikindum mannsins til þessa dags hefir numið um 3000 kr. Fólk þessa manns, einkanlega móðir hans, sem er þarna eystra, hefir mælst til þess, að jeg reyndi að fá einhvern ofurlítinn styrk til að ljetta undir þessa erfiðleika, og hefi jeg því gerst flm. þessarar till. Jeg veit, að það er í mörg horn að líta, þegar um ríkissjóð er að ræða. En það er nú svo, þegar menn verða fyrir svona sjúkdómstilfellum, eins og þessi maður, að þá er náttúrlega mikil þörf á, að hið opinbera reyni að ljetta ofurlítið undir, og í þeirri meiningu hefi jeg ráðist í að flytja þessa brtt., og það því fremur, sem jeg hefi orðið þess áskynja, að líkt hefir oft átt sjer stað áður, og meira að segja, að á þessu þingi hafa verið samþyktar svipaðar till. Þar sem fyrri upphæðin er svo há, þá hefi jeg hugsað mjer að reyna, hvort hv.þd. gæti ekki fallist á að samþykkja lægri upphæðina. Þessi maður mun nú orðinn eignalaus, því alt, sem hann átti, hefir gengið í kostnaðinn af þessum veikindum. Hann hefir verið ófær til vinnu frá því að veikindin hófust, en kvað nú vera orðinn nokkurnveginn heill heilsu. Þessi maður varð að leggja niður vinnustofu sína og selja fataefni, sem hann ætlaði að vinna úr, en á mjög óheppilegum tíma, því hann hafði pantað allmikið af fataefnum til að vinna úr og selja fyrir jólin, sem er besti tíminn fyrir þessa atvinnugrein, en veiktist þá og misti alls og varð að selja vörurnar með afföllum. Jeg sje ekki neina þörf á að orðlengja frekar um þetta mál. Maðurinn er nú eignalaus og heilsulítill. Vil jeg því leggja það undir úrskurð hv. deildar, hversu fer um þetta mál, og vænta hins besta af hennar dómi. Þá á jeg hjer aðra brtt., það er hin XV. í röðinni á sama þskj.: Til dragferju á Eldvatnið, helmingur kostnaðar, alt að 2000 kr. - Svo hagar til þarna, að nær öll sveitin, Meðallandshreppur, hefir verslun við Skaftárós; það eru ágætir vegir heim að hverju býli og út að vatninu, og svo þegar yfir það er komið, út að Skaftárósi. En á veginum er þetta vatn, sem er lygnt og djúpt sundvatn, það kemur undan hrauninu þar skamt fyrir ofan, hagar sjerstaklega vel til þar að koma á dragferju. Aðstoðarmaður vegamálastjórn, sem var sendur þangað til að athuga þetta, segir það sjerstaklega heppilegt og telur, að dragferja á þessum stað muni kosta um 4000 kr. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því, hver hagur það væri fyrir sveitina að fá dragferju yfir vatnið. Eins og nú er, verða þeir að leysa alt af vögnum sínum báðum megin við vatnið og ferja alt á smábáti yfir um, í staðinn fyrir að ef ferjan kæmi, þá gætu þeir teymt hvern hest með vagni út á ferjuna og flutt vagnana yfir vatnið án þess að leysa af þeim flutninginn. Þetta er hið mesta nauðsynjamál fyrir sveitina og þess vegna vænti jeg, að hv. deild geti fallist að samþ. þessa upphæð. Upphæðin er ekki stór, þegar litið er á það, hvert gagn hún gerir þessari sveit. Það er ekki því fyrir mig að tala fleira fyrir þessari brtt., hún virðist liggja svo glögt fyrir og gagnið svo auðsætt, að jeg veit, að hver maður sjer og skilur, að þetta er sveitinni svo ákaflega dýrmætt, að ekki þarf orðum að því að eyða. Það er ekki lítill tími og erfiði, sem í það fer, þegar þarf að leysa af hverjum vagni við þetta sundvatn, - en vatnið hefir þann kost, að það frýs nær aldrei. Þessar ágætu aðstæður eru af því að vatnið sprettur undan hrauninu skamt fyrir ofan, svo það kemur mjög sjaldan fyrir, að veður spillist svo, að vatnið frjósi; í því er varmi þá það kemur upp undan hraunbrúninni. Leyfi jeg mjer svo að vænta þess, að hv. d. taki vel þessari brtt. minni, svo hún nái fram að ganga.

Benedikt Sveinsson Þegar jeg hóf mál mitt áðan, var hv.þm.N.-Ísf. ekki viðstaddur, en hann er frsm. samgmn., og þykir mjer nú rjett að taka fram atriði viðvíkjandi efnum, sem við mundum eiga um saman að sælda. Það er viðvíkjandi Eyjafjarðarbátnum. Styrkurinn er hækkaður til bátsins, og sje jeg ekki glögt af þeim plöggum, sem legið hafa fyrir, á hverju það er bygt að hækka styrkinn, en býst þó við, að það sje til þess, að betur verði ræktar ferðir hans og ef til vill með dýrari bát en ella, eða að það verði þá ekki eins torvelt að fá menn til að fara þessar ferðir. En jeg hefi áður talað um þetta mál hjer á þingi, í fyrra, þegar hv. samgmn. komst þannig að orði, að báturinn ætti að ganga frá Akureyri austur á bóginn til Húsavíkur. Þó var Langanes eitthvað nefnt í því sambandi, og neyddist jeg þá til að taka það fram til skýringar, að Húsavík væri ekki á Langanesi. Vona jeg, að hv.frsm. (JAJ) muni ennþá eftir þessu. En um leið og hv.n. hækkar styrkinn, kveðst hún ætlast til þess, að báturinn gangi til Húsavíkur, og jafnvel lengra austur, en það þykja mjer töluvert óákveðin orðatiltæki, og alveg nauðsynlegt að ákveða þetta með meiri nákvæmni, því fremur sem Norður- Þingeyingar kvarta um, að báturinn hafi farið of fáar ferðir á hafnirnar þar austur að undanförnu. Báturinn hefir slept að koma á hafnirnar austan Húsavíkur, Kópasker, Raufarhöfn og Þórshöfn, bæði haust og vor, og er að því mikill skaði og óþægindi. Jeg fór þá fram á, að báturinn tæki á áætlun sína viðkomu í Kollavík í nokkrum ferðum milli Raufarhafnar og Þórshafnar, enda er það rjett í leiðinni. Þessu var vel tekið og heitið upp að taka, en eigi hefir það verið efnt, nema síður sje, því að báturinn mun hafa forðast þessa vík fremur en áður, og helst aldrei komið þar við í fyrra sumar. Sá maður, sem kunnugastur er um nauðsyn á bátsferðunum til Kópaskers, Björn Kristjánsson kaupfjelagsstjóri, hefir tekið það fram við mig, að sá mikli ljóður væri á ferðunum, að báturinn kæmi þar ekki á þeim tíma, sem mest riði á, en það er í maí og í síðustu ferðinni í október, en þá þarf hann að koma við á öllum þremur höfuðhöfnum sýslunnar í báðum leiðum, austur og austan. Aftur mun ekki þurfa að átelja ferðir bátsins í júlí, ágúst og september, eftir því sem áætlanir hans eru nú, nema að því leyti, sem viðkomu vantar í Kollavík, sem jeg áður gat um og lagfæra þarf. Jeg verð nú að bera fram þá eindregnu kröfu, að með auknum styrk úr ríkissjóði komi Eyjafjarðarbátur við í maí og minst eina ferð í október í báðum leiðum á þeim þremur höfnum, sem jeg hefi nú greint, umfram það, sem nú er ákveðið í áætlunum bátsins, og auk þess sjeu teknar á áætlun nokkrar viðkomur í Kollavík að sumrinu, þegar veður leyfir. Jeg ætla ekki að halda hjer lengri ræðu, því að þegar hv.þm. er skýrt nokkurnveginn greinilega frá ástæðum, þá vona jeg, að þeir taki til greina það, sem sagt er.

Hannes Jónsson Mjer hrýs hugur við því, satt að segja, að taka til máls undir þessum umr.Brtt. á þskj. 408 mundu, ef þær væru allar samþ., nema 450 þús. kr. hækkun, en það er náttúrlega öllum sjáanlegt, að slíkt er ómögulegt fyrir ríkissjóð; hann þolir það ekki. Allmargir af hv.þdm. hafa þegar talað fyrir sínum brtt., og eftir því sem þeim hafa fallið orð, þá er ekki hægt annað að álykta en að þeir styrkir sjeu alveg bráðnauðsynlegir og að endilega þurfi að samþ. þá. Jeg vil ekki segja, að jeg hafi sannfærst af öllu, sem sagt hefir verið, en það getur verið jafngott fyrir því, og svo þegar jeg fer að mæla fyrir minni brtt., sem jeg verð eins og aðrir hv.þm. að telja mjög mikilsvarðandi, þá skýtur upp þeirri hugsun hjá mjer: Hvar á að draga af? Einhversstaðar verður að gera það. Á það að vera á þeim lið, sem jeg er að flytja, eða öðrum? Jeg vildi heldur taka þann lið aftur, ef það væri víst, að það væri eitt af því, sem minna væri um vert. Jeg ætla nú samt sem áður að láta það liggja nokkuð á milli hluta að dæma um það, hvað af þessu sje nauðsynlegast, hvað af því þolir einhverja bið og hvað af því væri með öllu óþarft; eitthvað af því væri það líklega, sem færðist á þann liðinn. Jeg hefi brtt. á þessum kafla fjárl.; það er X. brtt. á þskj. 408, og er nýr liður um tillag til Húnavatnssýsluvegar, 15000 kr. Þessi vegur er árið 1907 talinn einn af þeim vegum, sem nauðsynlegt sje að leggja svo fljótt, sem nokkur tök eru á, og er það eftir till. þáv. landsverkfræðings. Eftir till. núv. vegamálastjóra, árið 1925, er einmitt þessi vegur talinn meðal þeirra, sem nauðsynlegt sje að leggja eins fljótt og hægt væri. Jeg hefi nú fyrir framan mig skýrslu, sem vegamálastjóri lagði þá fram, og jeg sje, að ýmsa af þeim vegum, sem hann þá telur nauðsynlegt að gera, er nú búið að leggja, en á meðal þessara vega er þetta einn af þeim fáu, sem enn eru látnir sitja á hakanum. En þar eru líka nefndir fleiri vegir, sem vegamálastjóri telur í 2. flokki, sem minni ástæða sje til að leggja heldur en þá, sem hann telur í 1. flokki. Suma af þessum 2. flokks vegum er nú verið að leggja og áætlaðar upphæðir til þeirra í fjárl. fyrir 1930, ekki óverulegar upphæðir, en ennþá er vegurinn í Húnavatnssýslu látinn bíða, eftir till.hæstv. stj. og eftir till.hv.fjvn. Að sjálfsögðu veit jeg, að það ber ekki að saka sjerstaka stj. eða sjerstaka fjvn. fyrir þetta, því að þær byggja sínar till. á till. vegamálastjóra, en nú hefi jeg ekki heyrt nein skynsamleg rök fyrir því, að þetta sje rjett. Jeg held, að jeg hafi við 2. umr. fjárl. tekið það fram, að mjer virtist eðlilegra að leggja þennan kafla Norðurlandsvegar, sem liggur um mitt hjerað, áður en farið er að leggja stórfje í ýmsa heiðarvegi, eins og t. d. veginn yfir Holtavörðuheiði, enda var hann árið 1925 talinn í 2. flokki. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að þessi vegur þarna norður í Húnavatnssýslu kemur að meiri almennum notum heldur en vegurinn yfir Holtavörðuheiði, og því aðeins getur hann orðið að liði, að þegar norður fyrir kemur, þá sje líka sæmilegur vegur. Jeg held, að það hafi verið árið 1925, sem vegamálastjóri telur það mjög nauðsynlegt, að vegurinn frá Hrútafjarðará að Þóroddsstöðum verði lagður mjög bráðlega. En til þessa vegar í Húnavatnssýslu er ekkert áætlað í fjárl., og þó vita þeir hv.þdm., sem þarna hafa farið um í bifreiðum á þeim tímum árs, þegar ekki eru miklir örðugleikar á að fara eftir betur gerðum vegum, að á þessum kafla vegarins eru þær torfærur, sem ekki er hægt að komast yfir á bifreiðum, þótt báðum megin við sje gott bílfæri, og þótt jafnvel á Holtavörðuheiði sje ágætt á stórum köflum. Þetta hljóta allir að skilja, að er mjög óheppilegt. Hitt greinir vitanlega ekki á milli, að þennan veg á að leggja og því verki lokið 1932. Þess vegna held jeg, að ekkert vit væri í því að leggja niður lagningu þessa vegar sumarið 1930. Þeir menn sem vinna árlega að vegabótum og heima eiga í sýslunni, mundu síður hverfa á braut í atvinnuleit, ef haldið væri áfram með veginn, enda eðlilegra, að þeir fái atvinnu í sinni eigin sýslu í staðinn fyrir að hrekja þá suður í Borgarfjörð eða norður í Skagafjörð, og ekki síst þar sem um þann veg er að ræða, sem allir eru sammála um, að hljóti að verða lagður á næstu árum. Auk þess vildi jeg benda á, að jeg tel óhyggilegt að miða við, að öll vegagerð á Holtavörðuheiði verði framkvæmd sunnanverðu frá, eins og mjer hefir skilist, að vegamálastjóri muni ætlast til. Norðan á heiðinni eru stór gil, sem þarfnast allmikillar viðgerðar hið bráðasta. En þá tel jeg vegagerðinni sje sæmilega ráðið, ef unnið er með það fyrir augum, að sem flestir hafi góð not af því, sem gert er. Jeg veit, að um það verður ekki deilt, að stórfje hlýtur að verða lagt í þennan veg á næstu árum. En að því finn jeg, að framkvæmdunum verði hagað þann veg, að vegurinn komi ekki að tilætluðum notum jafnóðum og hann er lagður. Þetta er sá kafli norðurvegarins, sem telja má illfæran, og á meðan ekki er við hann gert, koma þeir kaflar, sem annarsstaðar hafa verið lagðir, ekki þeim að notum, sem ferðast þurfa um þvera sýsluna. Annar kafli, sem líka er slæmur, en þó slarkfær, er frá Múlavegi í Auðunnarstaðaháls. Og þriðji kaflinn, sem oft er örðugur yfirferðar í vætutíð, er um Víðidalinn. Þessa kafli, sem talað er sjerstaklega um í vegalögunum frá 1907 að nauðsynlegt sje að gera við, og ítrekað aftur 1925, hefir þó verið látinn óhreyfður síðan 1997 og ekkert við hann gert, að undirteknu því, að Gljúfurá hefir verið brúuð og vegurinn lítilsháttar ruddur frá brúnni. Jeg fæ ekki skilið, hvers vegna Alþingi er að gefa út áætlanir um verklegar framkvæmdir, sem svo eru að engu hafðar, þegar til kastanna kemur. Það mun engum blandast hugur um, sem um þennan veg hefir farið, að það er alllangur kafli, sem taka verður til nýbyggingar, eða frá Gljúfurá og vestur fyrir Enniskot. Að öðru leyti má notast við mela annarsstaðar í Víðidalnum, og er ekki nema sjálfsagt að láta slíka kafla bíða á meðan gert er við aðalfarartálmana, sem nú eru. Enda fer jeg ekki fram á, að teknir sjeu aðrir en allra verstu kaflarnir, sem gera það ómögulegt, að hægt sje að halda áfram norður, þegar góða veginum á Holtavörðuheiði sleppir. Við höfum ekkert að gera með það fólk, sem ekið hefir í bifreiðum sunnan yfir Holtavörðuheiði, ef svo verður að flytja það á hestum yfir þvera sýsluna. Jeg ætla svo ekki að orðlengja um þetta frekar, en ef ekki er talið fært að auka útgjöld ríkissjóðs vegna þessarar bráðnauðsynlegu viðgerðar Norðurlandsvegarins, þá er ekki annað fyr til vega, annaðhvort á Holtavörðuheiði eða þá annarsstaðar. Að ætla 70 þús. kr. í Holtavörðuveginn mun stafa af því, að vegamálastjóri telur hann nauðsynlegt samband við Norðurland. En þó að svo sje, þá kynni jeg þó betur við, að eitthvað væri dregið úr fjárframlagi til Holtavörðuheiðarvegarins, í stað þess að hirða ekkert um að gera bygðarvegina færa. Það er þegar búið að taka fram, að áætlað er að verja allmiklu fje til vegar norðan Holtavörðuheiðar, sem liggja á út á Borðeyri. Ef nauðsynlegt þykir að leggja þann veg, þá veit jeg satt best að segja ekki, hvaða rök lægju á bak við það, að engin þörf væri á vegi um Staðarhrepp hinum megin Hrútafjarðar. Því hvaða þýðingu hefir Borðeyrarvegurinn fyrir samgöngur norður um land? Ekki nokkra, eins og allir kunnugir menn geta best borið um. Jeg held jeg láti þá nægja þetta, sem jeg hefi nú sagt, og læt þá hv.þdm. eftir að dæma um, hvort þessi vegagerð, sem brtt. mín ætlast til að unnin sje, eigi rjett á sjer eða ekki. Ef svo skyldi dæmast, að brtt. mín eigi engan rjett á sjer, þá veit jeg ekki, hvað margar brtt. á þessu þskj. ættu rjett á sjer til þess að ná samþ.hv. deildar. Annars mundi jeg kannske taka brtt. mína aftur og láta hana ekki koma til atkv., ef jeg sæi, að aðrir tækju aftur þær brtt., sem eru órjettmætari, eða öllu heldur rjettlausar með öllu.

Einar Jónsson Þegar leg kvaddi mjer hljóðs í dag og gerði grein fyrir brtt. okkar Rangæinganna um styrk til dragferju á Hólsá, þá var aðeins helmingur þdm. viðstaddur. Jeg sje, að þeir eru að vísu fleiri nú, þó að mikið skorti á, að öll sæti sjeu fullskipuð. En af því að jeg er ekki viss um nema allir þeir sömu sjeu viðstaddir nú, ætla jeg ekki að endurtaka það, sem jeg sagði í dag, heldur bæta aðeins litlu við til árjettingar. Eins og jeg tók fram í dag, þá er stór nauðsyn á því að fá nýja dragferju á Hólsá, og það er hjartans áhugamál þeirra manna, sem hennar munu njóta, að hv.þdm. styðji að því. Jeg vil þá um leið minna á, að þó að það sje ekki mikið, sem drýpur í fjárhirslu ríkisins úr Rangárvallasýslu, þá munu þó engar sýslur hafa við aðra eins erfiðleika að stríða af völdum náttúrunnar eins og hún. Sandfok, eldgos og jarðskjálftar hafa veitt henni þungar búsifjar, auk þess sem ýmsar ár og jökulvötn hafa lagt fögur landflæmi í auðn og aur, en jafnhliða eru árnar sumar versti farartálminn í samgöngum hjeraðsbúa. Allir, sem nokkuð þekkja til, eru sammála um, að skipaferðir með suðurströndinni komi Rangárvallasýslu ekki að neinu gagni. Fje það, sem Alþingi veitir árlega til strandferða, fer því fyrir ofan garð og neðan hjá þeim, sem í Rangárvallasýslu búa. Samgönguleysið kreppir því alstaðar að, en þó eru þeir verst farnir, sem eru innikróaðir af ófærum sundvötnum á alla vegu og geta ekki frá heimilum sínum komist án þess að heim sje hjálpað. Máske álíta sumir hv.þm., að þar sem ekki er um stærri unnhæð að ræða, þá mundu hlutaðeigendur einfærir um að kosta dragferjuna. En mjer er kunnugt um, að þeir eru ekki þann veg efnum búnir, að ætlast megi til, að þeir geti af sjálfsdáðum lagt í þennan kostnað einir. Í þessu sambandi mætti minna á, að komið hefir til Alþingis krafa um brú á Þverá hjá Hemlu, og hún aðallega borin fram af þeim mönnum, sem mesta þörf hafa dragferjunnar. Áætlað er, að sú brú muni aldrei kosta undir 70–80 þús. kr. En jeg skal líka taka það fram, að jeg hefi ekki verið sammála hjeraðsbúum mínum um þessa kröfu og því ekki gert annað en að koma fram með erindi um dragferju í stað brúargerðar á þessum stað. Ef nú þessi litli styrkur yrði veittur viðkomandi mönnum til hjálpar, svo að ný dragferja komist á Hólsá, þá er að nokkru leyti bætt úr samgönguörðugleikum þeim, sem nú eru, og þá má einnig líta svo á, að þessar 7500 kr. komi í staðinn fyrir þær 70 –80 þús. kr., sem brúin á Þverá mundi kosta. Eins og jeg tók fram í dag, þá var það vegna andstöðu hv.fjvn., að við flm. fórum dálítið aðra leið en vegamálastjóri hafði lagt til. Hans álit var, að hjeraðið ætti aðeins að bera kostnaðar, en vegna álits hv.fjvn. tókum við það ráð að helminga upphæðina, og því hljóðar brtt. um 7500 kr. styrk úr ríkissjóði. Jeg ætla í þetta sinn að fylgja venju minni að vera ekki langorður, enda er leiðinlegt að flytja ræðu fyrir auðum stólum hv.þdm. Jeg mun því láta máli mínu lokið nú, en vænti, að hv.þdm. sjeu svo sanngjarnir, að þeir synji ekki hjeraðsbúum um þessa litlu upphæð, en telji sjálfsagt að hjálpa þessum mönnum, sem eru svo innikreptir af vötnum, að þeir komast ekki ferða sinna. Þar með er jeg ekki að segja, að þingið eigi að taka til greina allar þær kröfur, sem kunna að koma úr Rangárvallasýslu. En eins og jeg tók fram áðan, er Rangárvallasýsla ver sett en nokkurt annað sýslufjelag í landinu.

Og Vestur-Skaftafellssýsla

. Já, þar er líkt ástatt, jökulvötn og eyðisandar, sem margskonar farartálma valda. Jeg sje, að hv. form. fjvn. (ÞorlJ) brosir. Hann vill kannske draga í efa, að jeg hafi lýst rjettilega nauðsyn þessa máls, en hann ætti þó frá fyrri ferðum sínum að reka minni til þeirra samgönguerfiðleika, sem Rangæingar hafa við að stríða. Fyrir mitt leyti er jeg ekki feiminn við að láta menn sjá, að jeg greiði óhikað atkv. með öllu því, sem til samgöngubóta miðar, svo sem vegum, brúum og vitum, en hinsvegar er mjer miður vel við alla bitlinga til sjerstakra einstaklinga og mun halda minni venju án þess að blikna eða blána og greiða atkv. móti öllu slíku fargani.

Þorleifur Jónsson Jeg á eina brtt. við þennan fyrri kafla fjárl., sem jeg vildi fara nokkrum orðum um, og er það XII. brtt. á þskj. 408. Á þingmálafundum, sem haldnir voru í kjördæmi mínu áður en jeg lagði af stað til þings, komu fram áskoranir til Alþingis um að veita nokkurt fje til framlengingar þjóðveginum í Suðursveit og til þess að endurbæta veginn yfir Almannaskarð, svo að hann verði fær bifreiðum. Jeg sá mjer að vísu ekki fært að koma þessari till. fram í fjvn., af því að jeg vissi hug hennar í vegamálum, að hún vildi ekki leggja til, að meira fje yrði varið til vegagerðar en því, sem stóð í frv. stj., enda er það með mesta móti í þetta sinn. En þegar jeg sá við 2. umr., að hv.þdm. voru óhikaðir að smeygja inn í frv. nýjum till. um fjárframlög til vegagerða og fengu þær samþ., þá þóttist jeg ekki geta setið hjá með öllu, en verða að bera fram óskir míns kjördæmis um ofurlitla upphæð til vegagerðar, og því fremur fanst mjer, að jeg mætti ekki undan fella að gera tilraun um þetta, þar sem frv. ber með sjer, að í því er ekki ætlað neitt til vegagerðar í Austur-Skaftafellssýslu, enda lít jeg svo á, að hún eigi engu síður rjett til framlags úr ríkissjóði til framkvæmda heldur en aðrar sýslur landsins. Jeg ætla þá að byrja með að gera dálitla grein fyrir Suðursveitarveginum. Hann var lagður fyrir allmörgum árum og liggur frá Kálfafellsstað að Smyrlabjörgum, en þar sem hann endaði að austanverðu taka við vatnaleirur, sem voru vel slarkandi þangað til í fyrra sumar, að stóráin Kolgríma breytti farvegi sínum og fjell yfir þessar leirur, svo að þær urðu með öllu ófærar. Nú verður því að fara annan veg, eða öllu heldur vegleysur, langt upp með ánni, til þess að komast á betri vöð, sem þar eru. Á þessum kafla eru blautlend mýrarsund, ófær vögnum og til mikils trafala annari umferð, þó að hægt sje að slarka það lausríðandi eða með ljetting á hestum. Sem sagt er þarna fullkominn óvegur og því bráð þörf að gera upphlaðinn veg á þessum kafla. Jeg skal að vísu játa, að jeg er ekki viss um, þó að upphæðinni sje skift til helminga, að þessar 5000 kr. nægi til framlengingar Suðursveitarveginum á þeim kafla, sem um er rætt. Því miður liggja engar upplýsingar eða áætlanir fyrir um það, hvað vegagerð þessi muni kosta. En vegamálastjóri hefir skýrt mjer frá, að hann hafi beðið vegavinnustjóra þar eystra að athuga þessa torfæru ásamt ýmsu fleiru og gefa skýrslu þar um. Jeg hefi verið að bíða, í von um að skýrsla þessi kæmi, en hún er ókomin enn, og fanst mjer þá, að jeg ekki geta beðið lengur með að koma þessari málaleitan á framfæri, enda er ekki neinum blöðum um það að fletta, að bráð nauðsyn er til að fá þennan vegarspotta gerðan. Jeg hafði farið þess á leit við vegamálastjóra, að hann veitti nokkurt fje af upphæð þeirri, sem ætluð er til þjóðvega á þessu ári, og að því yrði varið til umbóta þjóðveginum í A.-Skaftafellssýslu, en hann gat ekki gefið mjer neina fulla vissu um, að það væri hægt að svo stöddu. En ef stj. sæi sjer fært að bæta þennan veg af því fje, sem ætlað er til viðhalds þjóðvega, kæmi það auðvitað í sama stað niður. Þá vil jeg geta þess, að á þessari stórá, Kolgrímu, er ágætt brúarstæði, þar sem hún fellur í gljúfrum uppi undir fjöllunum, og mundi sú brú verða mjög ódýr. Vegamálastjóri hefir athugað þetta brúarstæði fyrir nokkrum árum, án þess þó að framkvæma verulegar mælingar, en eftir því, sem hann hafði þá skrifað niður sjer til minnis, viðurkennir hann nú, að brúin hljóti að verða tiltölulega ódýr. En hann hefir lofað að láta rannsaka þetta við fyrsta tækifæri. Annars þykir mjer rjett að benda á, að ef vegur þessi verður gerður og Kolgríma brúuð, þá er líklegt, að það greiði svo fyrir samgöngum milli Mýra og Suðursveitar, að komast megi í bifreiðum alla leið vestur í Suðursveit, með því þó að ferja yfir allvatnsmikinn ós, sem er á leiðinni. Hjer er því ekki um neitt hjegómamál að ræða, heldur um nauðsynjamál, sem er áríðandi fyrir hjeraðið í heild. Og ef hægt væri að fá bílfæran veg frá Höfn vestur í Suðursveit með tiltölulega litlum kostnaði, er það ómetanlegt framfaramál fyrir þær sveitir, sem nú hafa við erfiðar og ófullnægjandi samgöngur að búa. Um Almannaskarðsveginn er það að segja, að hjeraðsbúar leggja mikið kapp á, að hann sje gerður bílfær, ef unt er. Skarðið sjálft er ekki sjerlega hátt, rúml. 500 fet yfir sjávarmál, en efst í því er brekka, sem talsvert þyrfti að gera við, svo að hún yrði bílfær. Þó telja fróðir menn, að takast muni að gera það. Og ef þær vonir hjeraðsbúa rætast, að bifreiðavegur komist yfir Almannaskarð, þá mætti komast í bifreiðum alla leið vestan frá Hornafjarðarfljóti og austur að Jökulsá í Lóni með tiltölulega lítilli aðgerð á veginum í Lóni. En allir sjá, hvað það greiddi fyrir öllum samgöngum innan hjeraðs og ljetti af hinum erfiðu lestaferðum. Í fyrra var veitt dálítil fjárhæð til þess að endurbæta Almannaskarðsveginn og voru þá lágfærð neðri sniðin, en brekkan efst er ákaflega brött og langsamlega ófær bifreiðum enn. Mun það vandaverk að koma bílvegi þar fyrir, svo að vel fari, og ekki á annara færi en verkfróðra manna að ákveða það, enda hefi jeg í því efni leitað til vegamálastjóra og hann heitið að senda þangað austur verkfræðing nú í sumar, til þess að athuga þetta betur. Það er eins með Almannaskarð og Suðursveitarveginn, að ef það álítst fært að gera þar bílfæran veg, þá er leitt, að það dragist til 1931, og hefi jeg miðað þessa litlu fjárhæð við það, að skarðið yrði lagað þegar á næsta sumri, 1930. Eins og jeg hefi áður minst á, taldi jeg mjer skylt að bera till. fram um þessar vegabætur í A.-Skaftafellssýslu; bæði er, að hjer er um litla fjárhæð að ræða, málið nauðsynjamál fyrir hjeraðið og hefir eins mikinn rjett á sjer eins og flestar aðrar till., sem hv.þdm. hafa flutt við fjárl. Vil jeg þó engan veginn halda því fram, að flestar þær till. eigi ekki rjett á sjer, ef fjárhagur ríkissjóðs leyfir. Jeg vil um leið nota tækifærið og tjá hv. samgmn. þakkir mínar fyrir það, að hún hefir tekið till. mína til greina um bátaferðir innan sýslu, þótt hún treysti sjer ekki til að mæla með allri þeirri upphæð, sem jeg fór fram á. Í till. minni var gert ráð fyrir 3000 kr., en n. hefir fært það niður í 2500 kr. Jeg tel þennan styrk mjög til bóta, þó hann ekki sje hærri en þetta; sjerstaklega kemur hann hinum afskektustu sveitum, eins og öræfum, vel. Þessi hjeruð hafa lengi orðið útundan með samgöngubætur, og þó síst af því, að þeirra hafi ekki verið full þörf. Annars skal jeg ekki fjölyrða um þetta að sinni, en vænti góðra undirtekta hv. dm. Þykist jeg ekki frekar þurfa að lýsa hinni knýjandi nauðsyn og aðkallandi þörf, sem liggur að baki þessarar till.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg þarf fyrir hönd fjvn. að lýsa afstöðu hennar til brtt. frá einstökum þm., en jeg mun þó reyna að vera eins stuttorður og föng eru á. Jeg geri ráð fyrir að þetta hlutskifti mitt verði fremur óvinsælt, en um það tjáir ekki að fást. Afstaða n. til flestra þessara brtt. er í stuttu máli sú, að hún treystir sjer ekki til að mæla með þeim. Jeg mun nú taka till. í þeirri röð, sem þær eru á þskj., en mjer þykir leitt, að ekki eru allir hv.flm. við til að heyra mál mitt, en eins og nú stendur á, er hjer frekar fátt manna í deildinni. Þá kem jeg fyrst að brtt. I. á þskj. 408. Um þessa brtt. er það að segja, að n. hefir enga skýringu fengið á því, hvaða sjerstök þörf lægi hjer að baki, og sá n. því tæplega ástæðu til að hraða útgáfu þessarar bókar svo mjög. Hinsvegar dettur n. alls ekki í hug að efast um fróðleiksgildi þessarar bókar. En það er svo margt, sem er gott og gagnlegt, en sem verður að bíða betri tíma. N. taldi og þessu verki mjög sæmilegur sómi sýndur með 1000 kr. veitingu árlega, og leggur því eindregið á móti því, að meira sje veitt í þetta skifti. Hv. þm.N.-Þ. mælti skörulega fyrir brtt., eins og hans er vandi, en þó gat jeg ekki sjeð, að rök þau, er hann færði fyrir henni, væru veigamikil. Hann talaði meðal annars um, að erfitt væri að geyma þessi smáhefti og að þau vildu týnast, en jeg vil benda honum á, að stóru heftin geta líka og engu síður týnst, og er þá meiri skaði skeður. Þá koma tvær næstu brtt., II. og III. á þskj. 408. Þær ganga út á að styrkja nokkra hreppa til læknisvitjana, eins og þegar hefir verið gert að undanförnu við fjölda hreppa. N. bárust engar skýringar viðvíkjandi þessu atriði, og þóttist hún ekki nægilega kunnug aðstöðu þessara hreppa og öðrum málavöxtum til þess að geta tekið ákveðna afstöðu til brtt., og ljet hún því þetta óbundið af sinni hálfu. En þess má geta í þessu sambandi, eins og hv.frsm. síðari till. tók fram, að ekki er samræmi milli brtt. og heildarútkomu þessa liðs. Tæpast munu þó hv.flm. ætlast til þess, að hinir umbeðnu styrkir sjeu dregnir af styrkveitingum til hinna hreppanna. Þá kemur IV. brtt. á þskj. 408, frá hv. 1. þm. Árn., um að sjúklingar, sem fái styrk til að kaupa gervilimi, fái hann því aðeins, að þeir kaupi þá innanlands. Um þessa till. er sama að segja og hinar, að n. bárust engar skýringar henni viðvíkjandi, og n. taldi sig ekki nógu kunnuga því, hvort þessir menn gætu altaf í öllum tilfellum fengið gervilimina hjer á landi. Nú ef svo væri ekki, þá sýnist óneitanlega hart að neita þeim, sem ekki ættu annars úrkostar en að leita til útlanda, um styrk til kaupanna. Hv. flm. sagði, að altaf væri hægt að fá slíka gervilimi smíðaða hjer á landi. En mjer skilst þessi möguleiki sje þó bundinn aðeins við einn mann, og ef svo er, þá er þessi fullyrðing nokkuð hæpin, því altaf getur það komið fyrir, að maðurinn forfallist, og væru þá sjúklingar samkv. brtt. með öllu útilokaðir frá styrkveitingu. Þetta ákvæði væri því mjög óheppilegt, enda fanst n. það ekki í samræmi við þann tilgang, sem liggur að baki þessum styrkveitingum. Leit n. svo á, að meiningin væri að hjálpa sjúklingum með þessum styrkveitingum, en ekki það, að veita þessum manni einskonar atvinnuhjálp, og vill halda fast við þann skilning. Leggur hún því eindregið móti brtt. Þá Koma nokkrar sviplíkar till. á þskj. 408, V., VI. og VII. liður. Alt eru þetta sjúkrastyrkir til einstakra manna, sem n. leggur eindregið á móti. Við síðustu umr. fjárlagafrv. komust inn í frv. nokkrir sjúkrastyrkir, þrátt fyrir ákveðin mótmæli n.N. hefir ekki breytt um skoðun í þessum efnum. Hún telur þessa leið öldungis ófæra og í mesta máta viðsjárvert að leggja út á hana. Það getur ekki komið til nokkurra mála, að ríkið geti veitt hverjum manni hjálp og styrk í vanheilsu eða veikindum. En ef draga á merkjalínu milli þess, hvenær slíkt sje rjett og hvenær ekki, þá telur hún það með öllu ómögulegt. Og það er satt að segja ærið óviðfeldið að hlusta á þessar ræður hv.þm., þegar þeir eru að tala fyrir þessum till. sínum og lýsa hinum bágu aðstæðum og erfiðu veikindum og vanheilsu þeirra, sem um styrk sækja. Engum dettur að vísu í hug að neita því, að þessir menn sjeu þurfandi hjálparinnar, en á það ber að líta í því sambandi, að telja mætti upp tugi eða hundruð manna, sem eins illa eða jafnvel ver væru settir, og sem því hefðu sama rjett til hjálpar af hálfu hins opinbera og væru hennar síst ómaklegri. En með því að veita þessum fáu mönnum styrk er um leið gengið á rjett hinna vesalinganna mörgu, sem engan slíkan styrk fá. Jeg endurtek það því og ítreka, að n. telur þessa leið alveg ófæra og hefði reynt að taka út þá sjúkrastyrki, sem komust inn við 2. umr., ef hún hefði sjeð það líklegt til nokkurs árangurs. Væntir hún þess, að hv.Ed. mun kippa þessu í lag, því allir hljóta að skilja, að hjer er um hreina vandræðaráðstöfun að ræða hvað snertir að ríkið geti á þennan hátt hjálpað öllum sjúklingum á landinu. Jeg mun svo ekki fara nánar inn á þessar einstöku till., en læt nægja að tala alment um efnið. N. mælir eindregið á móti öllum þessum till., alveg án tillits til þess, hverjar ástæður liggja að baki hverrar einstakrar till. Ef líta ætti á þær sem sjerstakar, gætu slíkar styrkveitingar verið rjettlætanlegar út af fyrir sig, en eins og jeg hefi tekið fram, þá mætti tilfæra hundruð slíkra tilfella, sem engu síður ættu rjett til styrktar. En það er þessi braut, sem fjárveitingarvaldið gengur inn á með þessum styrkjum, sem n. telur viðsjála í mesta lagi. Annars mun stoða lítt að tala um þetta hjer eins og sakir standa, en n. leggur eindregið á móti þessum þrem liðum á þskj. 408, af þeim ástæðum, sem jeg hefi þegar gert grein fyrir. Þá kem jeg að lið VIII. á þskj. 408. Er það brtt. frá hv.þm. Dal. o. fl. við 12. gr., um að veita tilteknum manni styrk til tannlækninganáms erlendis. Um þessa brtt. er það að segja, að n. legst algerlega á móti henni, með þeim rökstuðningi, að þessi maður ætti að heyra undir þann lið, sem veittur er til styrktar námsmönnum erlendis. Mjer skildist á hv.flm., að þessi maður gæti ekki komist undir þann lið, en það er mesti misskilningur. Enginn liður á undanfarandi fjárl. er hliðstæður þessum lið, c. við 14. gr., sem nú hefir verið settur inn og n. hefir lagt til að væri hækkaður úr 4 þúsund krónum upp í 8 þúsund krónur, eins og samþ. var við 2. umr. Með þessum viðbótarstyrk er ætlast til, að menn, sem nám stunda erlendis, gætu fengið hjálp til þess án þess að það sje bundið við nokkurt sjerstakt nám. N. var það reyndar ljóst, að þessi styrkur myndi ekki nægja til þess að veita þeim öllum styrk, sem um hann sæktu, en það er í hendi mentamálaráðsins að úthluta honum. Að þessi styrkur sje ekki einungis miðaður við háskólanám erlendis, frekar en annað nám, má sjá af því, hvernig þessi liður er orðaður. 14. gr. B. II. a. er „námsstyrkur til stúdenta í erlendum háskólum, 24 þús. kr.“ En c-liðurinn er „námsstyrkur samkvæmt ákvörðun mentamálaráðs, 8 þús. kr.“ Það er því ekki hægt að skilja þetta orðalag öðruvísi en að þessi maður, sem brtt. getur um, eigi kost á styrkveitingu af þessum lið, ef mentamálaráðið álítur hann þess maklegan. En um það atriði getur n. að sjálfsögðu ekkert sagt. Af þessum ástæðum mælir n. á móti þessum sjerstaka námsstyrk og telur eigi rjett að taka þennan mann út úr, fyrst á annað borð hefir verið horfið að því ráði að láta mentamálaráðið hafa með slíkar styrkveitingar að gera. Þá er næst brtt. IX., við 13. gr., frá hv.þm.N.-Þ. o. fl. Er hjer farið fram á einskonar sjúkrastyrk eða uppbót til pósts nokkurs vegna langvarandi heilsubilunar, sem hann á að hafa hlotið af ofreynslu í póstferðum. Um þetta hefir verið rætt nokkuð áður hjer í deildinni, og þó styrksupphæðin hafi nú verið færð lítilsháttar niður, sje jeg ekki ástæðu til að eyða tíma í að tala um hana, en afstaða n. er enn sú sama og áður; hún leggur eindregið á móti þessari styrkveitingu. Þá koma nokkrar till., sem eru í raun og veru svipaðs eðlis, sem sje tillög til vega, brúa og annara samgöngubóta á landi. Alls eru þessar till. sjö talsins, ef telja á dragferjurnar með. Samtals nema þessar till. útgjaldahækkun, sem nemur um 90 þús. kr. N. getur fyllilega viðurkent, að hjer sje um þarfa hluti að ræða, en bendir hinsvegar á, að í fjárlagafrv. eru nú áætlaðar fast að 1 milj. kr. til slíkra framkvæmda, og er það meiri upphæð en áður hefir verið veitt í þessu skyni. Hinsvegar vill n. benda á, að nú er svo komið, að horfurnar á því, að afgreiða fjárl. tekjuhallalaust, eru engan veginn góðar. Með hliðsjón af þessu taldi n. ófært að leggja til, að þessum framlögum væri enn bætt við. Ef svo væri gert, yrði eitthvað að gera til þess að auka tekjur ríkissjóðs að sama skapi. En n. hefir ekki sjeð sjer fært að gera neina tilraun í þá átt, og því hefir sú orðið niðurstaðan, að meiri hl. n. hefir orðið á einu máli um að leggja á móti þessum fjárveitingum. N. telur erfitt að gera upp á milli þessara till.; þær hafa allar meiri og minni rjett á sjer. Jeg vil nú minnast lítið eitt á hverja þeirra fyrir sig. Fyrst er þá brtt.hv.þm. V.-Húnv. um fjárveitingu til Húnavatnssýsluvegarins. Jeg skal geta þess, að n. hefir borið allar þessar till. undir vegamálastjóra, og þar á meðal þessa till. Hann sagðist vitanlega ekki leggjast á móti þessu, og að það gleddi sig, ef þingið treysti sjer til að bæta við fjárframlögum í þessu skyni, en sjálfur kvaðst hann ekki hafa treyst sjer til að fara fram á meira fje að svo stöddu. Og að hans áliti á þessi till. ekki meiri rjett á sjer en aðrar till. sömu tegundar, nema því aðeins, að ríkið bæti enn við fjárframlagi til vegamála.  Þá vil jeg minnast á næstu brtt., sem er um 15 þús. kr. framlag til þess að leggja veg frá Þórshöfn inn Þistilfjörð. Hv. þm.N.-Þ. mælti skörulega fyrir henni, og dreg jeg það ekki í efa, að full þörf er á þessu. Og í sambandi við það vil jeg beina því til hv.þm. V.-Húnv., að þau hjeruð, sem enn hafa ekki fengið vegi svo teljandi sje, mega ekki víkja fyrir Húnavatnssýslu, sem sannarlega hefir ekki verið látin sitja á hakanum. Það væri ekki rjettlátt.  Næsta brtt. er frá hv.þm. A.-Sk., um að veita 10 þús. kr. til þjóðvegarins í Austur-Skaftafellssýslu. Jeg get látið sömu ummæli fylgja um hana, að þetta er efalaust mjög nauðsynlegt, en vegamálastjóri gerir ráð fyrir að láta vinna þar að vegabótum fyrir viðhaldsfje, og enn er ekki búið að rannsaka, hvað kostar vegagerð fyrirhuguð á Almannaskarði, en með þessum viðhaldsendurbótum verður áreiðanlega bætt úr mestu þörfinni. Þá kemur till. frá hv.þm. Barð. um að hækka tillagið til brúargerða um 35 þús. kr., með það fyrir augum, að brúaðar verði tvær ár í Barðastrandarsýslu. N. hefir sjálfsagt ekkert á móti því fyrir sitt leyti, ef stj. þykir það rjett að þessar brýr verði bygðar, og vegamálastjóri hefir tjáð n., að hann legði til, að það yrði gert 1930. Svo er einnig varatill. frá sama hv.þm. um það, að í staðinn fyrir hækkunina komi aths. við liðinn, sem tryggi það, að þessar ár verði brúaðar af því fje. Hv. þm. skaut því til mín, hvort jeg gæti ekki svarað því ákveðið, hvort stj. mundi láta framkvæma þetta. En þó að n., eins og jeg áður sagði, leggi ekki á móti byggingu þessara brúa þegar það álítst sanngjarnt, get jeg vitanl. engu svarað fyrir hönd hæstv. stj. Enda eru nú orðaskifti þessa hv.þm. og hæstv. fors.- og atvmrh. venjulega það vinsamleg hjer í deildinni, að þeir ættu að geta skiftst á orðum um þetta án nokkurrar milligöngu frá minni hálfu. Þá koma tvær brtt. dálítið nýstárlegar, sem eru um framlag til bygginga á dragferjum. Sú fyrri er um dragferju á Hólsá hjá Ártúnum í Rangárvallasýslu, og var nauðsynin mjög ítarlega skýrð af hv. 1. þm. Rang., og efast jeg ekkert um, að það sje rjett. Jeg vil þó benda á, að hjer er verið að fara inn á nýja braut, ef á að fara að styrkja allar dragferjur á sama hátt. Eftir því sem vegamálastjóri hefir upplýst, hafa að vísu einar þrjár dragferjur fengið undanfarið um 1 þús. kr. styrk hver, en eftir þessum till. á ríkissjóður að leggja fram helming kostnaðar við byggingu dragferjanna. Jeg skal þá í þessu sambandi geta þess, að það var ekki rjett hjá hv.flm.till., að þetta sje minna heldur en það, sem áður hefir verið veitt í samskonar tilfellum, heldur þvert á móti, og vísa jeg í því efni til þeirra upplýsinga, sem jeg gaf um slíka styrki áður. Þarna er því um alveg nýtt fyrirkomulag að ræða, og þó að n. viðurkenni fyllilega, að þarna sje um þarft verk að ræða, þá treystir hún sjer ekki til að mæla með þessu. Næst kemur till. frá hv.þm. Árn. um framlag til umbóta á veginum upp Hrunamannahrepp, og er farið fram á helming kostnaðar. Fyrir n. lágu engar skýrslur um það, um hverskonar veg væri að ræða, hvort það væri þjóðvegur, sýsluvegur eða hreppavegur, en flm.till. upplýsti, að það mundi vera sýsluvegur. Hvort sem þetta var nú sýsluvegur eða hreppavegur, þá sá n. ekki ástæðu til þess að veita þessum hreppi styrk fremur en öðrum. Sje um sýsluveg að ræða, þá á hreppurinn aðgang að því að fá helming kostnaðar af því fje, sem veitt er til sýsluvega, og þó að það fje verði máske ekki fullnægjandi, sem vel má vera, þá getur hreppurinn þó altaf gert sjer vissa von um að fá þarna töluverðan styrk. N. taldi heppilegri leið að hækka tillagið til akfærra sýsluvega heldur en að taka einstaka hreppa út úr með beinan styrk úr ríkissjóði, því að þörfin er víða og margir mundu heldur kjósa að fá styrkinn beint til sín heldur en að verða að flýja á náðir sýsluvegasjóðanna. Þetta mundi þannig skapa fordæmi. Í framsöguræðunni gat hv.flm.till. þess, að þetta væri gert með tilliti til mjólkurflutninga, en n. gat ekki sjeð, að þeir hefðu nein forrjettindi umfram hverja aðra flutninga. N. leggur því á móti till., þar sem hún telur þetta ekki heppilega braut, og þó að upphæðin sje ekki sjerstaklega há, þá safnast þegar saman kemur, ef allir hreppar kæmu með samskonar kröfur. Þá kemur till. frá hv. samgmn. um að hækka framlagið til bátaferða um 11500 kr., og getur n. fyrir sitt leyti stutt þá till. Þá er næst XIX. brtt., frá hv. 1. þm. S.-M., um loftskeytastöð í Papey, endurtekin frá 2. umr. að öðru leyti en því, að tillagið er fært niður. Aðstaða n. er óbreytt frá því, sem þá var, og ætla jeg því ekki að fjölyrða um hana, þar sem ekki er um neitt nýtt að ræða nema þessa lækkun á framlaginu. Þá kemur XX. brtt., frá hv.þm.N.-Ísf., við 13. gr., þess efnis, að setja aths. aftan við liðinn um nýjar símalagningar. N. hefir í nál. sínu skýrt greinilega frá aðstöðu sinni til nýrra símalagninga, og get jeg því vitnað til þess. Eins og hv.þdm. vita, þá hefir landssímastjóri gert till. um byggingu nýrra símalína 1930, og þó að n. sje að vísu ekki vel ánægð með þær að því leyti, að þar er lagt meira í eina línu heldur en n. telur rjett, þá komst hún að þeirri niðurstöðu, að láta þetta afskiftalaust. N. hefir ekki talið sig hafa aðstöðu til þess að leggja móti till. landssímastjóra um það, í hverri röð eigi að leggja línurnar, og vill því ekki mæla með þessari till., sem ruglar þeirri röð, en vísar til þess, sem landssímastjóri hefir lagt til og finna má í áliti n. Þá er næst till. frá hv. sjútvn. um að veita 4 þús. kr. til þess að gefa út hafnsöguskrár með uppdráttum. Þetta er flutt eftir ósk vitamálastjóra, og hann hafði mæltst til þess, að fjvn. tæki það upp, en n. treysti sjer ekki til að verða við þeirri ósk, og þó að hv. sjútvn. beri nú fram þessa till., þá verður n. að vera sömu skoðunar og fyr, að þó að útgáfa þessarar bókar kunni að vera þarfleg, þá muni það ekki valda neinum óþægindum, að hún dragist eitthvað lengur. N. treystir sjer því ekki til að mæla með þessu. Þá er næst till. frá hv.þm.N.-Ísf og hv.þm. Ísaf., um að veiða 14 þús. kr. sem þriðjungsgreiðslu til bryggjubyggingar í Hnífsdal í Eyrarhreppi. Fyrir n. lá áætlun um þetta, þar sem gert er ráð fyrir, að þetta muni kosta yfir 80 þús. kr., og var farið fram á að fá helming kostnaðar. N. sá sjer ekki fært að taka þetta upp, þar sem meðal annars er mjög vafasamt að hennar áliti, hvort hreppurinn reisir sjer ekki hurðarás um öxl með þessu, og hinsvegar fje af skornum skamti til þessara hluta. N. sá sjer því ekki fært að mæla með þessu, en vill þó ekki neita því, að hjer er um merkilegt mál að ræða. Hv. flm.till. talaði um það í ræðu sinni, að nú lægi við borð, að margir ungir menn færu burt úr þessu plássi vegna erfiðleika um sjósókn, en jeg er nú mjög í vafa um, að þetta mundi lækna þá hættu, sem þarna er á ferðinni. Þá er brtt. frá hv. 2. þm. Eyf. um 75 þús. kr. styrk til bryggjugerðar á Siglufirði, og til vara 60 þús. kr. Hv. flm. talaði skörulega fyrir þessu og taldi vafalaust, að það yrði samþ. Fyrir n. lá engin kostnaðaráætlun, teikning eða neitt slíkt, snertandi þessa bryggju eða hafnargerð, fyr en nú rjett fyrir umr.; þá kemur fram lausleg áætlun frá verkfræðingi hjer í Reykjavík, sem alls ekki stóð fyrir verkinu, heldur vann eitthvað að undirbúningi þess. Hann skýrir lauslega frá því, hvað sje gert ráð fyrir, að þessi mannvirki kosti. Þá lá heldur engin krafa fyrir n. um þetta, hvorki frá Siglfirðingum eða flm. þessarar brtt., fyr en brtt. kom fram. En eftir framkomu hennar athugaði n. þó þetta mál og jafnframt kröfur Siglfirðinga á hendur ríkissjóði í þessu hafnarmáli, og Komst að þeirri niðurstöðu, að í hafnarlögum Siglufjarðarkaupstaðar er aðeins gert ráð fyrir ábyrgð ríkissjóðs fyrir 125 þús. kr., en síðar er heitið láni, sem nemi sömu upphæð. En á þinginu í fyrra er svo Siglufjarðarkaupstað veitt ábyrgð fyrir 250 þús. Kr. til þess að koma máli þessu í framkvæmd. Mjer skilst því, að ríkissjóður hafi gert fullkomlega skyldu sína í þessum efnum. Að það sje ósamræmi gagnvart gerðum fyrri þinga, ef brtt. þessari verður hafnað, er alls ekki rjett, og því til sönnunar vil jeg benda á, að fyrir þinginu í fyrra lá beiðni frá Akureyrarbæ um 75 þús. kr. styrk til bryggju- og hafnargerðar þar, en þeirri beiðni var ekkert sint. Fengu Akureyringar þannig enga áheyrn hjá þinginu um hafnarmál sín. Enda ekki við því að búast, því þar sem jafngóð aðstaða er hvað hafnirnar snertir eins og þar og á Siglufirði, þá er það engin vandræðaráðstöfun að leggja fram fje til bryggjugerða, svo framarlega, sem það er fáanlegt með viðunandi kjörum, og sem ríkið hefir fyllilega stutt með ábyrgð sinni í þessu tilfelli. Jeg held því, að Siglfirðingum sje síst ofvaxið að bera kostnaðinn við þessa bryggjugerð, þar sem líka hún er ekki talin munu kosta nema 350 þús. kr. ásamt vegagerð og byggingum í landi, sem eru áætlaðar 48 þús. kr. Er í þessari upphæð innifalin dýpkun á höfninni, sem eigi er unt að gera sjer grein fyrir, hve mikið kostar af yfirliti verkfræðingsins. Til sönnunar því, að Siglfirðingum sje þetta í raun og veru alls ekki ofvaxið, vil jeg benda á, að síldareinkasalan ein hefir greitt í hafnar- og bryggjugjöld síðastl. ár fyrir útflutning frá Siglufirði fullar 16 þús. kr., og eru gjöldin þannig: 10 aurar fyrir hverja tn. af saltaðri síld og 25 aurar fyrir hverja tn. að kyddsíld og sykursaltaðri síld. Til samanburðar má geta þess, að á Akureyri er þetta gjald ekki nema 5 aurar á hverja tn. síldar, eða helmingi lægra á hverja tn. saltsíldar og 5 sinnum lægra á hverja tn. kryddsíldar en á Siglufirði. Og af tómum tn. er 5 aura gjald af hverri tunnu á Siglufirði, en 2 aurar á Akureyri. Alls hefir einkasalan greitt í hafnar- og bryggjugjöld á Siglufirði yfir 20 þús. kr. síðastl. ár, og sá eini tekjuliður hafnarsjóðs nægir til þess að greiða 6% vexti af þeim kostnaði, sem áætlaður er til þeirra hafnarmannvirkja allra, sem hjer er um að ræða, ásamt húsum og vegi þar að. Þetta sýnir ljóslega, að ekki getur verið örðugt fyrir kaupstaðinn að standa straum af þessum mannvirkjum, þar sem hann hefir til þess fengið hagkvæm lán. Hv. 2. þm. Eyf. gat þess, að engin höfn á landinu væri jafnmikið notuð eins og höfnin á Siglufirði, og því bæri frekar að láta hana fá styrk af ríkisfje. Þetta verður að teljast alveg öfug röksemd hjá hv.þm., því að hin mikla notkun hafnarinnar bendir einmitt til þess, að hún gefi miklar tekjur í hafnargjöldum o. fl. og eigi þar af leiðandi auðveldara með að standa straum af útgjöldum sínum styrklaust. Mjer virðist því, að þessi till.fjvn., að leggja á móti styrkbeiðni þessari, sje fyllilega sanngjörn, miðað við hvernig tekið hefir verið öðrum samskonar styrkbeiðnum, t. d. frá Akureyrarbæ í fyrra. Þá er till. um lendingarbætur í Arnardal í Skutulsfirði, að ríkissjóður greiði 1/3 kostnaðar, eða 1200 kr. Um þessa till. er hið sama að segja og þá síðustu, að fyrir n. lágu hvorki uppdrættir eða áætlanir um þetta mannvirki. En nú undir umr. hefir flm.till. þessarar sýnt mjer uppdrátt af því. N. var einhuga um, að sjálfsagt væri að krefjast þess, að áætlanir lægju ávalt fyrir um kostnað við slík mannvirki sem þessi, gerðar af skrifstofu hafnargerðanna. áður en fje er veitt til þeirra, og á þeim grundvelli lagði hún á móti till. En þar sem áætlanir þessar eru nú komnar, get jeg ekki sagt um afstöðu einstakra nm. til hennar. Alveg hin sama ástæða lá til grundvallar fyrir n., þegar hún lagði á móti till. um fjárveitingu til lendingarbóta í Flatey. Áætlanir um verkið lágu engar fyrir n., og enda þótt flm.till. skýrði hana, þá er alls ekki ljóst, hvernig málið liggur fyrir. Verð jeg því fyrir hönd n. að leggja á móti till. þessari. Þá er síðasta till., um 15 þús. kr. fjárveitingu til brimbrjótsins í Bolungarvík. Eins og það mál liggur fyrir nú, get jeg lýst því yfir fyrir hönd n., að hún leggur mjög eindregið á móti till. þessari. Fyrst og fremst fyrir þá sök, að hlutaðeigandi hreppsbúar treysta sjer ekki til að leggja fram meira fje en á móti þeirri fjárveitingu til þessa mannvirkis, sem er í núgildandi fjárl. Sömuleiðis tók hv.flm.till. þessarar það fram, að ágreiningur væri á milli vitamálastjóra og hlutaðeigandi manna þar vestra um það, hvernig verki þessu skyldi hagað. Og þó nú ekki væri annað en það, þá telur n. alls ekki forsvaranlegt, að ríkið leggi fram fje til þessa verks, meðan svo er ástatt, því eins og kunnugt er, hefir mál þetta legið fyrir mörgum þingum, og altaf hefir það kveðið við, að þá væri um síðustu fjárveitingu til verksins að ræða. Og þingið hefir jafnan gert sjer vonir um, að svo kynni að verða, en þær vonir hafa altaf brugðist og altaf hafa komið fram árlega nýjar og nýjar kröfur um fjárveiting til verksins, af því það, sem gert hefir verið, hefir ónýtst og eyðilagst meira og minna jafnharðan. Og altaf hafa þeir kent hvor öðrum um, vitamálastjóri og hlutaðeigendur. Hver eða hverjir hjer eiga sök á mistökunum, vildi jeg ekki dæma um, en það er víst, að alveg verður að teljast óforsvaranlegt að veita meira fje til verksins, meðan ekki er fengin full vissa fyrir því, að það komi að tilætluðum notum. En fyrir því virðast víst engar líkur að svo komnu, því að eftir því, sem jeg skildi hv.flm.till., þá er ennþá hver höndin upp á móti annari hvað verk þetta snertir. Þá eru till. ekki fleiri, og læt jeg því við þetta sitja að sinni.

Sigurður Eggerz Það er að sjálfsögðu rjett hjá hv.frsm., að samkv. orðalaginu á aths. þeirri, sem fylgir fjárveitingunni um hinn almenna stúdentastyrk, þá megi veita fleiri stúdentum styrk af því fje en þeim, sem stunda háskólanám við erlenda háskóla. En nú er það vitanlegt, að mentamálaráðið telur sig bundið við fyrri venjur í þessu efni, en þær eru að veita einungis þeim stúdentum styrk af þessu fje, sem stunda nám við erlenda háskóla. Að fara því að vísa þessum manni, sem jeg er hjer að bera fram, á þessar 8 þús. kr., sem mentamálaráðið hefir yfir að ráða, er öldungis sama og gefa bankaávísun á innstæðu, sem engin er til, en það hefir ekki þótt og þykir ekki fínt af þeim, sem það gera. Það virðist því tæplega sæmandi fyrir hið háa Alþingi að fara þannig að. Hjer er því beinlínis verið að rjetta þessum fátæka námsmanni steina fyrir brauð. Eins og jeg tók fram áðan, er hjer um mjög efnilegan námsmann að ræða, mann, sem hefir sterka löngun til þess að komast áfram á þeirri braut, sem hann þegar hefir lagt út á. En hann skortir fje til þess. Mjer finst því, að það væri ærið hart af hv. dm., ef þeir feldu þessa litlu fjárveitingu til hans og skildu hann þannig eftir einmana á eyðiskeri fátæktarinnar í framandi landi. Jeg ber það traust til hv. dm., að þeir láti sig ekki henda slíkt.

Bernharð Stefánsson Mjer voru það mikil vonbrigði að heyra, hvernig hv.frsm.fjvn. tók í brtt. mína um fjárframlag til bryggjugerðar á Siglufirði, því að eins og jeg sagði í fyrri ræðu minni, bjóst jeg fastlega við því, að n. myndi ekki leggjast á móti þeirri brtt., og þó olli það mjer mestrar undrunar að heyra þau rök, sem hv.frsm. bar fram gegn brtt. Hann gekk alveg framhjá þeim einu rökum, sem frambærileg hefðu verið, getuleysi ríkissjóðs. Fyrir því verður að beygja sig, þótt um góð mál sje að ræða. Hv. frsm. sagði, að n. hefði ekki haft fyrir sjer kostnaðaráætlun, uppdrátt eða slíkt. Þó viðurkendi hann, að n. hefði fengið umsögn verkfræðings um málið, en kvað hana lauslega. Jeg sá þessa umsögn og jeg staðhæfi, að af henni mátti fá ljósa hugmynd um þetta mannvirki. Annars þykir mjer undarlegt, hve hv.fjvn. er ófróð um málið, þar sem hún bar fram í fyrra brtt. um ábyrgðarheimild handa ríkisstj. fyrir lánveitingu til þessarar bryggjugerðar, sem var samþ. í fjvn. eru nú sömu mennirnir og þá, að einum undanteknum. Jeg býst við, að fjvn. hafi haft eitthvað fyrir sjer, þegar hún bar þessa brtt. fram.

N. heimilaði stj. að ábyrgjast lán, vitanlega að fengnum fullnægjandi gögnum

. Það er mjög undarlegt, að n. skyldi vera þessu máli fylgjandi í fyrra, en segja nú, að gögn skorti. Annars held jeg, að fjvn. hefði ekki verið miklu fróðari um málið, þótt hún hefði fengið uppdrátt. Jeg efast um, að hv.nm. hafi svo mikið vit á verkfræðilegum efnum, að þeir skilji slíkan uppdrátt. Þá sagði hv.frsm., að ekkert stæði um það í hafnarlögum Siglufjarðar, að ríkissjóður legði þar fram fje til hafnarbóta. Þetta er rjett, en lögin eru sett fyrir nokkru og aðstaðan breytt. Siglufjörður á kröfu á því að njóta jafnrjettis við aðra kaupstaði landsins. Hv. frsm. sagði, að ekkert ósamræmi væri í því, þótt Siglfirðingum væri synjað um þessa fjárveitingu, því að Akureyri hefði verið synjað um samskonar fjárveitingu í fyrra. En mjer finst ósamræmi í því, að Ísafjörður hefir fengið 60 þús. kr. til bryggjugerðar, Hafnarfjörður á að fá á sínum tíma 1/3 framlags og Vestmannaeyjar 1/4 hluta til sinna hafnarmannvirkja. Akureyri varð fyrir órjetti í fyrra, samanborið við þessa kaupstaði, og það bætir ekki úr, að Siglufjörður verði fyrir samskonar ranglæti nú. Annars dreg jeg það í efa, að bryggjan verði sá gróðavegur fyrir Siglufjörð, sem hv.frsm. ljet í veðri vaka. Hann sagði, að Siglfirðingar tækju há bryggjugjöld og nefndi í því sambandi, hvað síldareinkasalan yrði að borga. Það munu líka vera aðaltekjur Siglufjarðar af bryggjugjöldum, sem þaðan koma. Hv. frsm. var að leggja Siglfirðingum það til lasts, að bryggjugjöld væru hærri þar en á Akureyri. En þess er að gæta, að bryggjurnar á Akureyri voru bygðar fyrir stríð, og er því óvíst, að bryggjugjald á Siglufirði sje hlutfallslega hærra samanborið við verð bryggjunnar, því þar var bryggjan bygð á dýrari tíma. Hjer er ekki um annað að ræða en það, hvort Siglufjörður á að njóta jafnrjettis við aðra kaupstaði landsins. Ráðið til þess að lækka bryggjugjöldin er að veita bænum nokkurn styrk til að standast þann kostnað, sem af bryggjugerðinni leiðir. En það er auðsætt, að fjvn. vill ekki láta Siglufjörð njóta þessa jafnrjettis. Jeg hefi áður orðið þess var, að til eru menn í fjvn., sem andar jafnan kalt frá til Siglufjarðar. Hjelt jeg þó, að þessir menn hefðu ekki smitað svo út frá sjer, sem raun ber vitni um. Og jeg ætla að treysta svo mikið á sanngirni hv.þdm., að jeg vænti þess, að allir þeir, sem fyrir skömmu greiddu atkv. með hafnarlögum fyrir Hafnarfjörð, fylgi einnig þessari till., og þá ætti henni að vera borgið.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Út af ummælum hv.þm.N.-Þ. um ferðir Eyjafjarðarbáts vil jeg taka það fram, að öll n. vildi leggja áherslu á það, að báturinn kæmi að sem bestum notum, og mjer er óhætt að fullyrða, að n. muni leggja til, að hann hafi eins marga viðkomustaði á leiðinni austur á Þórshöfn og unt er. Vona jeg, að hæstv. stj. taki þetta til greina, er hún semur við útgerð bátsins. Næsta ár ætlast n. til, að báturinn fari 6 ferðir austur frá maí til október, eða eina ferð á mánuði, og eftir orðum hv.þm.N.-Þ. að dæma er þetta í samræmi við óskir hans. N. vill haga viðkomustöðum eins og best þykir henta. Þá vil jeg víkja lítið eitt að því, er hv.frsm. sagði um mínar till. Jeg flutti enga brtt. við 2. umr. fjárl., og hefi jeg áður skýrt frá ástæðunum til þess. Meiri hl. fjvn. leggur á móti aths. aftan við liðinn um nýlagningu síma. Mjer finst þetta einkennilegt, því að hlutaðeigandi hreppar hafa loforð um símalínu í símalögunum allan tímann frá 1913, og hafa því beðið nógu lengi eftir henni og beðið nóg tjón af þeim drætti, sem orðið hefir. Vona jeg, að hv. deild líti á þetta öðrum augum en hv.fjvn. Því fremur sem landssímastjóri hefir skriflega lofað, að þessi lína yrði lögð næst eftir Barðastrandarsýslusíma. Viðvíkjandi fjárveitingu til bryggju í Hnífsdal vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði hjer áður, að vegna þeirra örðugleika, sem steðja að mönnum sökum lendingarleysisins, er hætt við, að menn vilji ekki binda framtíð sína við þetta þorp, ef ekki verður bót á því ráðin. Jeg skal reyna að gera mönnum dálítið ljóst með tölum, hvernig ástandið er og hvílíkt tjón leiðir af bryggjuleysinu. Ef gert er ráð fyrir, að 15 bátar með 6 mönnum hver fari 160 sjóferðir á ári, og 3–5 tíma taki að skipa fiskinum upp, eins og nú er, þegar sæmilega fiskast, en 2 tíma eftir að bryggja væri komin, og hver klukkustund er reiknuð á 80 aura, þá sjest, að tapið, sem af bryggjuleysinu leiðir, nemur meira en 20 þús. kr. á ári. Jeg held, að enginn, sem þekkir til Hnífsdælinga, muni efast um, að þeir standi við skuldbindingar sínar. Að því hlýtur að koma fyr eða síðar, að þessi bryggja verði bygð, ef þetta þorp á ekki að leggjast í eyði, en það myndi öllum, sem til þekkja, þykja illa farið, einkum ef svo færi vegna þess, að ríkissjóður hefði ekki viljað leggja fram 1/3 til bryggjugerðar. Þörfin á slíkum framkvæmdum er ekki meiri annarsstaðar. Um lendingarbótina í Arnardal er það að segja, að það er rjett, að gögn um hana lágu ekki fyrir n. Jeg fjekk ekki plögg frá vitamálastjóra fyr en í fyrrakveld, en vona, að hægt verði fyrir fjvn. að athuga málið áður en atkvgr. fer fram, þar sem jeg nú hefi afhent henni áætlun og teikningu. Það var margt rjett hjá hv.frsm., sem hann sagði um brimbrjótinn í Bolungarvík. Það hefir oft verið ágreiningur á milli hjeraðsbúa og vitamálastjóra. Mín till. er sú, að farið verði eftir till. vitamálastjóra í þetta sinn. Vel má vera, að hreppsbúar vilji ekki eða geti ekki lagt fram þær 15 þús. kr., sem áskildar eru í till., en þá fellur skylda ríkissjóðs til framlags að sjálfsögðu niður.

Fjmrh. (Einar Árnason) Í ræðu minni í dag tók jeg fram flest það, sem jeg hefi að segja um þennan kafla fjárl., og skal eigi endurtaka það. Jeg ljet þess þá getið, að jeg yrði að mæla á móti flestum þeim brtt., sem nú liggja fyrir, vegna þess, að með samþ. þeirra yrði stefnt út í algert taumleysi. Jeg hefi nú hlýtt á mál hv.flm. og telur hver, sem vænta mátti, sínum till. sitthvað til ágætis. Skal jeg fúslega viðurkenna, að margar þeirra eru þarflegar. En um það er eigi deilt, heldur hitt, hvort fje sje til að framkvæma þær. Jeg hefi líka orðið þess var, að ýmsir hv.þdm. hafa neitað sjer um að bera fram brtt., af því að þeir líta svo á, að nú sje svo langt gengið í hækkun gjaldabálksins, að ekki megi lengra fara. Er það og mála sannast. Um framlögin til vega er það að segja, að þegar fjárlagafrv. var samið, tók stj. alveg til greina till. vegamálastjóra um fjárveitingar. Mun slíkt vera sjaldgæft, ef ekki einsdæmi, enda er nú ætlað meira fje til vega- og brúargerða en nokkru sinni áður. Hv. fjvn. hefir líka fallist á, að áætlunarupphæð stj. væri nægilega há. Er því naumast með sanngirni hægt að krefjast, að hún sje enn hækkuð. Sama má segja um aukin framlög til lendingarbóta. Þau eiga varla rjett á sjer, þegar litið er á fjárhagsgetu ríkissjóðs, og þaðan af síður hinar mörgu fjárupphæðir, sem farið er fram á í brtt. einstakra þm. Má þar nefna sjúkrastyrkina. Það er auðvitað altaf gott að geta hjálpað þeim, sem hjálpar þurfa. En ef þingið ætti að taka upp þá stefnu að veita hverjum þeim sjúkrastyrk, sem þess beiðist og hjálparþurfi getur talist, mundi það hafa svo mikla gjaldaaukning í för með sjer, að flestum myndi hrjósa hugur við, og þó aldrei nást fult rjettlæti með því móti. Um eina brtt. á þskj. 408 stendur þó sjerstaklega á, og virðist mjer þingið tæplega geta gengið á móti henni, jafnvel þótt fjárhæðin, sem hún fer fram á, sje nokkuð há. Það er till.hv. 2. þm. Eyf. um tillag til bryggju á Siglufirði. Mjer virðist naumast annað sanngjarnt en láta eitthvað af hendi rakna til þessa mannvirkis, úr því að lagt er fram fje úr ríkissjóði til samskonar mannvirkja á öðrum stöðum. Ríkið hefir þegar lagt fram fje til hafnarbóta í Reykjavík, Vestmannaeyjum og á Ísafirði. Nú er gert ráð fyrir að styrkja hafnargerð í Borgarnesi, Skagaströnd og jafnvel fleiri stöðum. Hv. flm. hefir tekið þetta fram allítarlega, og þarf jeg engu við orð hans að bæta. Þó að undarlegt sje, hefir mjer skilist, að hv.fjvn. leggi á móti þessari brtt., og þykir mjer það tæplega hlýða með tilliti til þess, sem áður hefir verið gert, þegar eins hefir staðið á. Getur ekki annað komið til mála en samþ. a. m. k. varatill., og yrði þó framlagið stórum minna en annarsstaðar. Jeg skal viðurkenna, að Akureyri hefir eigi fengið styrk til þeirrar bryggju, sem þar var gerð. En þar gegnir nokkuð öðru máli. Akureyri er miklu eldri bær en Siglufjörður, hefir safnað sjer talsverðum hafnarsjóði og var búin að koma upp aðalbryggju sinni áður en dýrtíðin skall á. Stendur sá bær því á gömlum merg. Jeg sje ekki að öðru leyti ástæðu til að ræða einstakar brtt. Fyrir mjer er það aðalatriði, að eigi verði stefnt í vandræði með afgreiðslu fjárl. Vænti jeg til þess góðrar samvinnu hv. deildar. Vænti jeg, að hv.þdm. sje það ljóst, að á því ríður fyrst og fremst, að gætt sje varúðar um fjárhag ríkissjóðs. Hefir sú og oftast orðið raunin á, að þm. hafa látið afgreiðslu fjárl. fara sæmilega úr hendi að lyktum, þótt brugðið hafi út af í einstökum atriðum.

Frsm. (Ingólfur Bjarnarson) Jeg tel þörf þess að svara einu atriði í síðustu ræðu hv.þm. Dal. Hv. þm. skýrði svo frá, að mentamálaráðið teldi sjer skylt að verja því fje, sem því nú er fengið til umráða, þeim námsmönnum til styrktar, sem komust inn í fjárl. á síðasta þingi. Jeg vil mótmæla því ákveðið og harðlega, að mentamálaráðið hafi af þingsins hálfu nokkra átyllu til að telja sig bundið við styrkveitingu til þessara manna. Því til sönnunar vil jeg leyfa mjer að lesa upp þau ummæli, er jeg ljet falla fyrir hönd fjvn. á síðasta þingi, þegar námsstyrkir þessir voru til umr. Jeg lýsti þar yfir skilningi n. á þessu atriði og æskti jafnframt álits stj. um það, svo að viðkomandi menn þyrftu ekki að vera í vafa um, að hverju þeir gengju. Ummæli mín voru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Styrki til háskólanáms stúdenta og utanfara skoðar n. sem fjárveiting í eitt skifti fyrir öll og lítur svo á, að með því sje ekkert fyrirheit gefið um framhaldandi styrk. Mjér þætti vænt um, að hæstv. stjórn vildi lýsa yfir skoðun sinni á þessu atriði. Það er nauðsynlegt hlutaðeigendum að vita, hvers þeir mega vænta í þessu efni í framtíðinni. Sjerstakir styrkir til utanfara eru um 15 að tölu, svo að mjer sýnist þetta í óefni komið, þar sem ákveðin upphæð er í fjárlögum til þessara hluta, sem veitt er eftir ákveðnum reglum“. Þessu svaraði hæstv.forsrh. (TrÞ) svo sem hjer segir, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg get að öllu leyti tekið undir það, sem hv.frsm.fjvn. (IngB) hefir sagt, og jeg er sammála þeirri till., er hann bar fram af hálfu fjvn. um að samþ. frv. óbreytt. Hv. frsm. beindi þeirri fyrirspurn til stjórnarinnar, hvort hún fyrir sitt leyti væri ekki sammála þeirri skoðun fjvn., að námsstyrkina bæri að skoða sem veiting í eitt skifti fyrir öll, en ekki neitt loforð fyrir framtíðina fyrir þessa námsmenn. Stjórnin hefir ekki átt tal um þetta atriði sjerstaklega, en jeg þori að segja, að stjórnin lítur eins á það og hv.fjvn. Enda hefir verið litið svo á slíkt fyr, sem sjest á því, að á síðasta þingi voru samþ. námsstyrkir, sem ekki voru teknir upp í fjárlagafrv. í ár“. Þessi ummæli virðast mjer svo tvímælalaus, að enginn, sem þau les, þurfi að vera í vafa um, hvað í þeim felst. Þau sýna fullgreinilega, að mentamálaráðið hefir alveg óbundnar hendur um styrkveitingu til þeirra námsmanna, sem stóðu í fjárl. í fyrra. Af því að hv.þm. Dal. er ekki viðstaddur, læt jeg útrætt um þetta mál, en skal því næst lítillega svara öðru, sem til n. hefir verið beint. Hv. þm.N.-Ísf. talaði hóflega í garð n„ en þó vil jeg gefa nokkrar skýringar viðvíkjandi ræðu hans. Honum þótti hart, að n. skyldi leggjast móti aths. um símalínurnar. Jeg vil taka það fram, að það er ekki alveg rjett skilið, að n. sje á móti þessari símalínu. Hún vill bara ekki taka fram fyrir hendurnar á landssímastjóra.

Hann er ekki á móti línunni

. Því síður var ástæða fyrir n. að ganga inn á verksvið hans í þessu máli. Um Siglufjarðarbryggjuna þýðir eigi að ræða frekar. Jeg hefi eigi sannfærst af rökum hv. 2. þm. Eyf. nje get viðurkent það rjett vera, sem hann sagði um ósamræmi í gerðum Alþingis í þessu tilfelli og öðrum. Jeg hefi áður tekið það fram, að afstaða n. er í fullu samræmi við þá afstöðu, sem þingið tók gagnvart Akureyri í fyrra. Í afstöðu þingsins til Jafnarfjarðar er heldur snemt að vitna ennþá, meðan hún er ekki fullráðin. Jeg get lýst yfir því fyrir mitt leyti, að jeg mun eigi greiða atkv. með frv. því um hafnargerð í Hafnarfirði, sem nú liggur fyrir þessari hv. deild. Samanburður hv.þm. að öðru leyti getur heldur ekki staðist. En jeg hygg, að Akureyri og Siglufjörður sjeu vel sambærilegir staðir. Hæstv. fjmrh. vil jeg tjá þakkir að svo miklu leyti sem hann vildi styðja viðleitni n. í varúðarfullri afgreiðslu fjárl. En ekki get jeg látið þess ógetið, að mjer þótti skjóta nokkuð skökku við. er hann í lok ræðu sinnar hvatti deildina til að samþ. þá brtt., sem fer fram á mesta hækkun á gjöldum ríkissjóðsins!

Ólafur Thors Af því að hv.þm. Dal. er ekki viðstaddur, vil jeg lýsa yfir því, að það er rjett eftir haft, að mentamálaráðið telji sig bundið þeim námsmönnum, sem utanfararstyrk fengu í fjárl. í fyrra. Það telur sjer skylt að sjá svo um, að þessir menn fái styrk lengur en eitt ár. Og sjálfum sýnist mjer alveg ótækt að styrkja menn til náms aðeins eitt ár, en kippa síðan að sjer hendinni.

Því var lýst yfir í byrjun, að styrkurinn gilti aðeins eitt ár

. Það er samt sem áður alveg meiningarlaust að ginna menn út á námsbrautina og skilja þá svo eftir á miðri leið. Jeg held því, að mentamálaráðið geri siðferðislega rjett í því að veita þessum mönnum styrk áfram. Og jeg skil ekki í öðru en að hv.fjvn. muni sjá sig knúða til að viðurkenna það.

Forseti (BSv): Umr. um fyrra kafla fjárl. er lokið og hefjast umr. um síðara kafla.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Fjvn. á nokkrar brtt. við þennan kafla frv., og skal jeg fara um þær nokkrum orðum. Jeg ætla þá fyrst að minnast á brtt. undir tölulið XXXVI á þskj. 408, um að fjárveiting til kvenfjelagsins óskar á Ísafirði hækki úr 5 þús. kr. upp í 6 þús. kr. Þetta fjelag hefir um nokkur ár haldið uppi skóla á Ísafirði, og er það sagður mjög góður skóli. Námsdvöl hefir orðið þar mjög ódýr. um 75 kr. á mánuði. En svo stendur á, að skólinn misti síðastliðið haust húsnæði það, er hann hefir áður haft, og verður nú að sæta lakari kjörum en hingað til. Því var það, að hv.þm. Ísaf. sótti til fjvn. um 20 þús. kr. byggingarstyrk handa skólanum. N. sá sjer þó eigi fært að verða við beiðni hans, en fjelst hinsvegar á að hækka rekstrarstyrkinn um 1000 kr. Þá er brtt. undir tölulið XXXVIII á sama þskj.: Til Málfríðar Jónasdóttur frá Kolmúla, til blindranáms í Reykjavík, 500 kr. Þessi stúlka er ekki nema 20 ára gömul, en hefir verið blind helming æfi sinnar. Misti hún sjónina upp úr veikindum, en hafði þá lært nokkuð að lesa og skrifa. En hún er greind og námfús og hefir mikla löngun til frekara náms. Má vænta þess, að námið myndi gera hana hæfari en nú til að vinna fyrir sjer, og jafnframt stytta eitthvað það óslitna myrkur, sem fallið hefir yfir líf hennar. - Í fjárlögum er veitt nokkurt fje til blindranáms erlendis, en nauðsyn þykir til bera, að hún njóti nokkurs undirbúnings hjer í Rvík, áður en hún fer utan. Þá er brtt. undir tölulið LII. á sama þskj., til norræns stúdentamóts í Rvík, 10 þús. kr. Norrænir stúdentar hafa síðan mörgum árum fyrir stríð haft með sjer fjelagsskap og haldið uppi heimboðum hverjir fyrir aðra. Á stríðsárunum fjellu þessi mót niður. En árið 1925 voru þau tekin upp aftur og hafa verið haldin bæði í Osló og Stokkhólmi. Hafa íslenskir stúdentar sótt þessi mót og hlotið alúðarviðtökur. Er enginn vafi á því, að mótum þessum verður haldið áfram, og er uppi almenn ósk um, að næsta mót verði hjer á Íslandi árið 1930. Síðastl. sumar tók Stúdentafjelag Reykjavíkur málið að sjer og kaus nefnd til undirbúnings. Sneri sú nefnd sjer til hátíðarnefndarinnar og fjekk þar eindregna hvatningu til að hefjast handa. Er jafnvel svo að sjá, sem hátíðarnefndin hafi heitið nokkrum styrk til mótsins. Þegar svo var komið, sneri stúdentamótsnefndin sjer til erlendu stúdentanna og bauð þeim heim. Er ákveðið, að um 300 norrænir stúdentar sæki mótið hingað 1930. Stúdentamótsnefndin leitaði svo til fjvn. Alþingis um styrk til mótsins, en fjvn. sendi erindið til alþingishátíðarnefndar og ætlaðist til, að hún tæki það upp á sína arma. En hátíðarnefndin sendi það jafnskjótt frá sjer aftur með þeim ummælum, að það væri mál fjvn. og Alþingis. N. leit svo á, að ekki væri unt að neita um þennan styrk, fyrst og fremst vegna þess, að einhverntíma hlýtur að koma röðin að íslenskum stúdentum að stofna til stúdentamóts hjer á landi og endurgjalda þá gestrisni, er þeir hafa notið, enda skylda Íslendinga sem sjálfstæðrar þjóðar. Í öðru lagi má ætla, að hugir margra mentamanna stefni sjerstaklega hingað til lands 1930, og í þriðja lagi er óhugsandi að kippa nú að sjer hendinni, þegar búið er að boða mótið. Jeg fyrir mitt leyti álít, að þessu fje sje vel varið, því að það er engan veginn einskis virði, ef við í hópi þeirra manna, er hingað kæmu 1930, eignuðumst góða vini, er síðar yrðu stoð og stytta Íslands meðal erlendra þjóða. Og hugir góðra manna eru ætíð mikils virði. - Þessar 10 þús. kr. eru auðvitað lítill hluti alls kostnaðar, en gestirnir borga sjálfir dvöl sína, þar sem þeir munu búa í skipunum, og auk þess er nokkurt aðgöngugjald til mótsins lagt á hvern stúdent. Fje þessu mun því einkum verða varið til þess að sýna hinum erlendu gestum eitthvað af nágrenni Reykjavíkur og til þess að greiða kostnað af fundarhöldum o. fl. Þá kemur brtt. LVI., við 16. gr. 8, nýr liður: Til að rannsaka og gera till. um raforkuveitur til almenningsþarfa utan kaupstaða, gegn fimtungs framlagi frá hlutaðeigandi hjeruðum, alt að 15000 kr. - Þessi till. lá fyrir hv. d. við 2. umr. fjárl., en var þá tekin aftur, vegna þess að n. óskaði eftir að gera á henni þá breyt., sem nú er orðin. Flm. till. var þá hv. 2. þm. Skagf. og talaði hann þá fyrir henni, enda get jeg verið fáorður um hana. Áhugi manna fyrir rafmagnsnotkun hefir aukist mjög hjer á landi á síðustu árum, enda hefir Alþingi stutt að þeim áhuga með því að veita lán þeim mönnum, er staðið hafa fyrir einstaklingsveitum. Það er áreiðanlegt, að aukin rafmagnsnotkun til sveita er eitt af stærstu framfaramálum og nauðsynjum landbúnaðarins. En þótt einkaveitur eigi vel við sumstaðar, eru aðrar sveitir þannig í land komnar, að þeim verður ekki við komið, og verður þá að flýja til hinna stóru virkjana. Því verður að rannsaka, hvar einstaklingsveiturnar eiga best við og hvar heildarveitur, svo að ekkert það spor verði stigið, er gæti orðið til tjóns í framtíðinni. N. hefir gert þá brtt., að á móti framlagi ríkissjóðs komi ákveðið framlag annarsstaðar að, svo að sýnt væri um áhuga sveitanna í þessu máli, því að ella gætu kröfur þeirra um rannsóknir orðið hóflausar, og jafnvel út í bláinn, ef þær þyrftu engu til að kosta sjálfar. Þá er brtt. LVIII,1: Til þess að varpa út veðurskeytum á erlendum málum, 3500 kr. Er hún tekin inn vegna samninga milli hæstv.forsrh. og Englendinga og Þjóðverja, að leyfa enskum og þýskum sjómönnum, sem sigla hjer við land, að verða aðnjótandi þeirra veðurskeyta, er varpað er út hjeðan á degi hverjum. Um leið vil jeg benda á það, að mikill hluti þessarar upphæðar, 2–3 þús. kr., rennur aftur í ríkissjóð gegnum landssímann. Þá er brtt. LVIII,2, til landmælinga, 45000 kr. Eins og menn vita, er landmælingum hjer ekki lokið ennþá að fullu. Þær hófust árið 1900 og var haldið áfram til 1914, er þær stöðvuðust vegna ófriðarins. Árin 1918 og 1920 voru þær teknar upp aftur, en fjellu þá niður að fullu til þessa. Árið 1926 lá fyrir tilboð frá danska herforingjaráðinu að hefja mælingar að nýju, en kjör þess þóttu ekki aðgengileg. Nú hafa breyt. orðið á þessu sviði í Danmörku; herforingjaráðið hefir nú ekki lengur þessar mælingar með höndum, en komið hefir verið á fót stofnun, er nefnist Geodetisk Institut, sem tekið hefir við af ráðinu. Formaður þess hefir nú sent tilboð til Alþingis, gegnum Svein Björnsson sendiherra, að taka mælingarnar upp að nýju. N. leit svo á, að ekki væri hægt að fresta þessum mælingum lengur, enda er það ekki skammlaust að eiga ekki greinilegt kort af landinu, auk þess sem það er mjög ilt vegna vega- og símalagninga, þar sem nauðsyn er á ítarlegu og greinilegu korti. - Nú er eftir að mæla nokkuð af Eyjafjarðarsýslu og allar Þingeyjarsýslur og Múlasýslur, og ætti það að vera okkur metnaðarmál að fá fylt upp í þessar eyður á korti landsins, og auk þess er eftir að mæla hálendið, sem bíða verður þangað til síðar. Þessari starfsemi má ætla, að lokið verði á 8–9 árum. Hálendið mun aftur á móti mega mæla á 4–5 árum, en þar munu einkum notaðar loftmælingar. Það þykir sýnt, að Íslendingar eru ekki færir um að taka að sjer þessar mælingar á næstunni, en þar sem þessi stofnun hefir á að skipa ýmsum mönnum, sem starfað hafa hjer að mælingum áður, og n. finst tilboðið eins ódýrt og tök eru á að fá, leggur hún til, að fjárveitingin verði samþ. og tilboði þessu tekið. Kem jeg þá að LXIV. brtt., 1. lið, til mælinga og rannsókna vatnasvæðis Þverár og Markarfljóts. Það er öllum kunnugt, hvern usla vötnin á Rangárvöllum gera í hjeraði, enda er það áhugamál allra, er til þekkja, að takast mætti að fella þessi vötn í skorður. Þetta er í senn samgöngumál, friðun fyrir landið og ræktunarmál. Síðastliðið haust var stofnað Vatnafjelag Rangæinga, til þess að vinna að því að fella vötnin saman, svo að hægt væri að brúa þau og auka þannig samgöngur, friða landið og gera áveitur. Til þess að þetta verði gert þarf nákvæma rannsókn og undirbúning, áður en byrjað verður á aðalframkvæmdunum, og leggur n. til að veita til þess 10 þús. kr. í fyrstu var farið fram á hærri upphæð, en n. skar af henni og virtist þessi upphæð mundu nægja. Þá er næst brtt. LXIV,2, til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum, fyrri greiðsla, 6000 kr. Frá þessu var skýrt við 2. umr., og get jeg vísað til þess, er þá var sagt. Þó vil jeg geta þess, að eyjarskeggjar hafa áður notið slíks styrks, og árangurinn af honum er sá, að búið er að úthluta nær öllu landi meðfram þessum vegi, og ræktun þess langt komið. Nú er þarna enn mikið land, sem að vísu ekki er vel fallið til ræktunar, en eyjarskeggjar samt eru ákveðnir í að gera að gróðurlandi, og það, sem hamlar, er vegleysið. Það hefir þótt rjettara að láta styrkinn koma á 2 ár, og er þetta fyrri greiðslan. Þá er LXVII. brtt. frá n., til slysavarna; fyrir „10000 kr.“ kemur: 18000 kr. Eins og menn muna hefir Slysavarnafjelagið nýlega hlotið myndarlega gjöf, björgunarbát, frá prívatmanni hjer í bænum. Nú stendur til, að báturinn hafi aðsetur sitt þarna suðurfrá, í Sandgerði, vegna þess að þaðan að Stafnesi þykir hættulegastur staður skipum við strendur landsins, og hafa langflest slys orðið við þennan strandkafla, að því er skýrslur herma. En báturinn mun ekki koma að fullum notum þarna, nema hægt sje að flytja hann eftir landi, enda er hann þannig útbúinn. Til þess þarf að leggja breiðan veg, svo að hægt sje að draga bátinn fram og aftur, eftir því sem með þarf. N. gat ekki lagt á móti því, að þetta fje yrði veitt, því að leitt væri til þess að vita, að slys yrði fyrir það, að ekki væri hægt að koma bátnum áfram og horft hefði verið í þessa fjárveitingu. Þetta er að vísu aðeins byrjun, en vonandi verður þess ekki langt að bíða, að víðar á landinu verði hafnar slíkar björgunartilraunir, og má þá ekkert til spara, ef hægt væri með þessu móti að koma í veg fyrir eitthvað af þeim mörgu slysum, sem eru svo tíð hjer við land. Þá er næst brtt. LXXII,1: Til Soffíu Johnsen læknisekkju, 500 kr. Hún er ekkja Þorgríms Johnsens læknis á Akureyri, er dó 1917. Átti hún nokkur efni, er maður hennar dó, en þau efni eru nú mjög til þurðar gengin, en hún orðin gömul og lasburða. Fyrir því fjellst n. á, að henni væri veitt þessi fjárhæð, svo að hún gæti lifað nokkurnveginn áhyggjulitlu lífi það sem eftir er æfi. Brtt. LXXII, 2. a er um styrk til ekkju Jóh. L. L. Jóhannssonar, Elínar Helgadóttur, 132 kr., auk 100 kr. með hverju barni hennar í ómegð. Það er orðin föst venja á síðustu árum að veita prestsekkjum 300 kr. eftirlaun, og ef þau hafa ekki verið svo há úr eftirlaunasjóði, hefir verið bætt við því, sem til hefir vantað, af Alþingi. Stóð þannig á hjer og vantaði 132 kr. til þess að eftirlaunin næmu 300 kr. Sömuleiðis eru í þessari brtt. fjárhæðir til annara ekkna: Til Arndísar Pjetursdóttur 137,93. Til Guðnýjar Þorsteinsdóttur 173,56. Til Valgerðar K. Guðmundsdóttur frá Grenivík 135,37. Stendur alveg eins á um þær, að þær hafa ekki getað fengið keyptan lífeyri samkv. lögunum og vantar þær þessar upphæðir til þess að hafa 300 kr. eftirlaun, og þetta því gert til samræmis. Þá er LXXV,1: Til Ragnheiðar Bjarnadóttur, ekkju Þorleifs Jónssonar póstmeistara. Hann hafði eftirlaun í þessum fjárl., en nú er hann dáinn fyrir skömmu. Þótti því n. rjett að veita ekkjunni eftirlaun, eins og ekkjum fleiri póstmanna. Þá kemur LXXV,2: Liðurinn fellur niður, - og er það af þeirri ástæðu, sem jeg hefi þegar sagt. LXXVIII. brtt. er um styrk til Hólmfríðar Friðfinnsdóttur ljósmóður, 200 kr. Þessi ljósmóðir hefir ekki starfað eins lengi og flestar aðrar ljósmæður, sem hafa eftirlaun, en hún hefir starfað allan tímann í einhverju erfiðasta ljósmóðurumdæminu, svo að hún er nú orðin mjög slitin, og gat n. því ekki lagt á móti, að henni væri veitt þessi upphæð. Þá kemur LXXX: til símalagninga: a. í Austur-Skaftafellssýslu 4000 kr. b. Í Vestur-Skaftafellssýslu 6000 kr. c. Í Skagafjarðarsýslu 2000 kr. Eins og kunnugt er, standa yfir miklar símalagningar í þessum sýslum, einkum Skaftafellssýslunum, og fer mikill hluti af því fje, sem veitt er til símalagninga, til þessara tveggja sýslna. Hinsvegar hafa sýslur þessar orðið að leggja mikið á sig, og fara þær nú fram á lán, sem dreifist á 10 ár með 6% vöxtum. Þá er LXXXII, við 22. gr. 6. Á eftir liðnum kemur ný málsgrein: „Stjórninni er heimilt að veita Gerðahreppi, Innri-Akraneshreppi, Grunnavíkurhreppi, Árneshreppi, Patrekshreppi og Ostagerðarfjelagi Önfirðinga uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana fyrir árið 1929 af skuldum þeirra við ríkissjóð, enda kynni stjórnin sjer til hlítar hag þessara skuldunauta og geri tillögur um endanlega samninga um lán þessi og leggi fyrir næsta Alþingi. Við 2. umr. lágu fyrir beiðnir frá ýmsum hreppum um eftirgjöf á vöxtum og lánum. N. gat ekki vegna ókunnugleika lagt til ákveðna till., en þar sem viðlagasjóður mun falla inn í búnaðarbankann, þótti henni rjett að endurskoða skuldaskifti þessara skuldunauta áður, og fela stj. að rannsaka hag þeirra og leggja fram till. sínar fyrir næsta þing. Þá er næst brtt. LXXXII,2: „Stjórninni er heimilt að veita Jóhannesi Jósefssyni gjaldfrest í 3 ár á tollum af nauðsynlegum innanstokksmunum og áhöldum til gistihúss hans í Reykjavík“.- Alþingi hefir áður sýnt, að það vill styðja þetta fyrirtæki, enda er það öllum ljóst, að það er eigi vansalaust, að ekki sje til fullkomið gistihús í höfuðborg landsins 1930. Hinsvegar er það vafamál, hvort það verður nokkurt gróðafyrirtæki fyrir þann, sem komið hefir fyrirtækinu af stað. Kostar það eigi alllítið fje að koma gistihúsinu á laggirnar, því að ekki er eingöngu um núsið að ræða, heldur einnig innanstokksmuni alla. Þar sem allur þessi kostnaður kemur á eitt ár, þótti n. rjett að veita þennan gjaldfrest, enda hefði fje það aldrei komið í ríkissjóð, ef ekki hefði verið byrjað á þessu fyrirtæki, og ætti því að vera hægara að veita þennan greiðslufrest. Þá hefi jeg talað fyrir brtt.fjvn., en sjálfur á jeg tvær brtt., sem jeg vil minnast lítillega á áður en jeg lýk máli mínu. Það er þá fyrst brtt. LXXXIV, sem jeg flyt ásamt hv.þm. Borgf., að heimila stj. að greiða úr ríkissjóði þær 15 þús. kr., sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir vegna Hvítárbakkaskólans, þegar afráðið er, að skólinn verði fluttur. Hvítárbakkaskólinn var stofnaður af Sigurði Þórólfssyni, sem nú er nýlátinn, og var framan af rekinn af honum. En árið 1918 flutti hann til Reykjavíkur og seldi skólann og búið. Sá, sem keypti, ætlaði sjer að reka þarna búskap, en til þess að skólinn legðist ekki niður, keyptu nokkrir ungir og áhugasamir menn skólann og hafa rekið hann síðan með miklum myndarskap. Á þeim tíma, sem þeir gerðu kaupin, stóð dýrtíðin sem hæst, en afleiðingin af því varð afarmikið verðfall á öllu. Auk þess hafa þeir lagt mikið í kostnað við að lagfæra húsin, sem sum voru orðin mjög hrörleg. Skólinn hefir verið rekinn með hana, því að þótt hann sje styrktur nú allríflega, var sá styrkur framan af mjög lítill. Þessir menn eru þegar búnir að leggja fram ca. 30 þús. kr. auk vaxta, og hvílir það, sem eftir er, á 5 mönnum, sem hafa orðið að taka á sig fjárreiður skólans. Eftir að skólarnir á Laugum og Laugarvatni, sem hafa fullkomin hús og góða aðstöðu, eru komnir upp, er þess varla að vænta, að skólinn geti staðist þá samkepni, enda þótt hann hafi góðum kennurum á að skipa. Nú er mikil nauðsyn á því að skinna skólann upp, en það hlýtur þá að lenda á þessum mönnum, sem þegar eru búnir að greiða stórfje fyrir þetta hugsjónamál sitt. Treysti jeg Alþingi til þess að launa þeim nú fórnfýsi þeirra með því að veita þessa eftirgjöf. Mikill áhugi er vaknaður á því að flytja skólann á hið forna höfuðból Reykholt, og hafa þegar verið hafin samskot í þeim tilgangi um alt hjeraðið. Meðan skólinn starfar í sama horfi og nú, er máske síður ástæða til að gefa þetta eftir. En verði hann fluttur, þá virðist mjer siðferðisleg skylda þingsins að ljetta undir með þeim mönnum, sem borið hafa skólann uppi á undanförnum árum. Þá er hin brtt. mín, XLVI á þskj. 408. Hún er við 15. gr. 21. Nýr liður: Til Guðmundar Kristjánssonar, til söngnáms í Ítalíu, 3000 kr., og til vara 1500 kr. Guðmundur Kristjánsson hefir um langt skeið barist á þessari erfiðu listamannabraut, og það mest af eigin dugnaði og áhuga. Hann er nú að ljúka námi og búa sig undir starf sitt, og mun hann eiga greiðan aðgang að „operum“ erlendis þegar þeim undirbúningi er lokið. Nú stendur hann slyppur og snauður á síðasta áfanganum, en þarf miklu til að kosta. Þessi braut, sem Guðm. Kristjánsson og fleiri hafa valið sjer, kostar afarmikið nám og afarmikið fje. Og jeg verð að segja það, að það er enginn velgerningur að hvetja unglinga til söngnáms, nema um leið sje sjeð fyrir námskostnaði þeirra. En þegar brotist hefir verið áfram um áraskeið og með góðum árangri, eins og er um G. Kr., þá er nauðsyn að hjálpa þeim síðasta áfangann. G. Kr. hefir hlotið ágæta tilsögn og hefir fengið glæsileg vottorð um leikni sína og ágæta hæfileika. Er því fje sannarlega ekki á glæ kastað, sem veitt er til þessa efnilega listamanns og farið er fram á í eitt skifti fyrir öll. Og mjer finst það skylda þingsins að styðja það, sem svo er vel á veg komið sem hjer er. Læt jeg svo staðar numið að sinni þar til hv.þm. hafa talað fyrir sínum till.

Ólafur Thors Við 2. umr. fjárl. flutti jeg aðeins eina lítilsháttar brtt Nú á jeg hjer aðra, XXXV. brtt. á þskj. 408, að veita til gagnfræða- og alþýðuskólans í Flensborg 16000 kr. - Eins og hv.þm. vita, var Flensborgarskólinn gefinn af sr. Þórarni Böðvarssyni, prófasti í Görðum á Álftanesi, og konu hans til minningar um son þeirra látinn. Gjafabrjefið er frá 11. ágúst 1877, en var breytt 1. júní 1882. Þessar eignir voru gefnar til þess að halda uppi alþýðuskóla í Hafnarfirði, sem ríkið kostaði rekstur á. Þessi skóli hefir nú starfað alt að því 50 ár, og allan þann tíma hefir ríkið kostað rekstur hans. En nú í fyrsta sinn hefir verið brugðið út af þeirri venju, að því er jeg hefi sjeð í fjárl. Í stað þess að ríkið hefir áður greitt allan kostnað af skólahaldinu, að frá dregnum skólagjöldum, þá er nú lagt til í fjárlfrv., að ríkið greiði aðeins af rekstrarkostnaði skólans; hitt á að greiðast annarsstaðar frá. Jeg skal ekki fjölyrða mjög um þetta, en jeg verð að segja það, að mjer þykir það alveg óviðeigandi, að ríkið brjóti þannig 50 ára venju sína og skuldbindingar. Jeg álít, að hv.Alþ. eigi að vera tregt til að aðhyllast það, að breytt sje að tilefnislausu 50 ára venju. Og mjer þykir enn síður ástæða til að gera slíkt nú, þar sem það er vitanlegt, að bráðlega rekur að því, að bygt verður nýtt skólahús, því þótt skólahúsið, sem nú er, mætti teljast ríkmannlegt, þegar það var gefið, þá svarar það þó nú orðið varla þeim kröfum, sem almenningur gerir til skólahúsa nú. Stendur því fyrir dyrum að byggja nýtt hús, og verður þá, í tilefni af nýjum samningum, sem um það verða, tækifæri til að ákveða, hvernig rekstrarkostnaðinum skuli skift. Er því alveg ótækt, þar til sá samningur kemur, að vera að rjúfa gamlar venjur um skólann. - Jeg hefi því leyft mjer að gera þá brtt., að Flensborgarskólinn fái í fjárl. 16000 kr. eins og var í síðustu fjárl. Og þar sem jeg bjóst við því, að hv. deild mundi samþ. þetta, þá hefi jeg jafnframt lagt til, að styrkur sá, sem ætlaður er alþýðuskólum landsins, verði lækkaður um 10 þús. kr., eða úr 70 þús. kr. niður í 60 þús. kr. - Að vísu hefði átt að lækka þessa upphæð niður í 58 þús. kr., ef gert er ráð fyrir því, að af þessari upphæð hefðu átt að ganga til Flensborgarskólans 12 þús. kr., en 4 þús. kr. þá komið annarsstaðar frá. Jeg hefi látið nægja að lækka þetta niður í 60 þús. kr. Hv. Ed. getur þá lagað þetta, ef henni sýnist svo. Vona jeg, að þetta verði samþ. Þá vil jeg víkja nokkuð að LXVII. brtt. á sama þskj., sem er frá fjvn. og er um það að hækka liðinn til slysavarna um 8 þús. kr., sem skal verja til vegar milli Sandgerðis og Stafness, svo flytja megi björgunarbát þá leið. Það mun hafa verið upphaf þessa máls, að til mín kom oddviti Miðneshrepps, Eiríkur Jónsson, formaður slysavarnafjelagsins í Sandgerði. Hann hefir verið lengi búsettur þarna og því orðið sjónarvottur að mörgum slysum á þessum slóðum. Hann sagði mjer, að þegar frjetst hefði til Sandgerðis um björgunarbátinn, þá hefði það vakið óblandna ánægju allra þar um slóðir. Er það og eðlilegt, að þeir, sem horfa verða upp á slysin, verði fegnir hverri hjálp, sem gerir björgun vonmeiri. En Eiríkur sagði þó, að einum skugga brygði á þetta frá sínu sjónarmiði, því þótt björgunarbátur væri til í Sandgerði, þá væri lítil not hægt að hafa af honum einmitt þar, sem slysin væru tíðust. Benti hann á, að þegar slysin bæri að höndum, þá væri venjulega ekki um það að ræða, að hægt væri að flytja bátinn á sjó, hvorki innan skerja nje utan. Eina vonin til að koma honum að, er að flytja hann á landi, enda er hann útbúinn með það fyrir augum. Undir honum er stór sleði með 4 hjólum. í útlöndum eru þessir bátar fluttir á landi til strandstaðarins. - Þessar ástæður tjáði þá þessi kunnugi maður mjer, og spurði mig ráða um, hvernig þessu mætti fyrir koma. Jeg láðlagði honum að taka málið upp á fundi slysavarnafjelagsins í Sandgerði og senda áskorun um vegagerð áleiðis til Alþingis, en leita þó álits aðalstjórnar Slysavarnafjelags Íslands. Þetta alt hefir verið gert. Stjórn Slysavarnafjel. Ísl. hefir ljeð þessu máli eindregin meðmæli sín og ljet skýrslu fylgja þeim, sem sýnir 62 skipsströnd og 92 druknanir á þessum sjóðum frá aldamótum. Mjer dettur nú að vísu ekki í hug að halda því fram, að öll þessi mannslíf hefðu bjargast, ef bátur hefði verið nærtækur, en það er fullvíst, að svo hefði verið í mörgum tilfellum. Jeg vil því færa hv.fjvn. bestu þakkir fyrir það, hvernig hún hefir tekið í þetta mál. Og þótt hún sje að vísu nokkru smátækari en helst hefði verið kosið, þá vona jeg, að menn hafi það í huga, að þetta ber að skoða sem fyrstu fjárveitingu til þessa verks, því jeg vona, að menn ljái þessu það fulltingi, sem með þarf, og láti eigi staðar numið á miðri leið. - Jeg veit, að hv.þm. er svo í fersku minni skipsstrand við Stafnes, að enginn muni vilja standa í vegi fyrir því, að hægt sje að flytja björgunarbátinn þangað frá Sandgerði. Og jeg vil skora á hv.þm. að gera sitt til, að vegur þessi verði kominn áður en fleiri vitni en þau 92, sem jeg gat um áður, verða leidd fram. Það er meira en nóg, að fortíðin vitni í þessu máli, þótt reynt verði að koma í veg fyrir, eftir því sem unt er, að framtíðin geri það líka. Eins og getið hefir verið um, þá gaf Þorsteinn skipstjóri í Þórshamri bátinn og útlendur maður gaf sama dag 5000 d. kr. til fjelagsins. Nú vona jeg, að Alþ. sýni líka rausn og veiti fje til þess að vegur verði gerður frá Sandgerði til Stafness. Jeg skal svo, um leið og jeg endurtek þakklæti mitt til hv.fjvn., einnig þakka þeim mönnum á Suðurnesjum, sem sýnt hafa glöggan skilning og áhuga á þessu máli. Og að síðustu vil jeg þakka hv.þm. fyrir væntanlegt fylgi þeirra við þetta mál.

Magnús Guðmundsson Jeg er svo ólánssamur að eiga hjer brtt., sem jeg verð að minnast á, enda þótt fáir hlusti á mál mitt. Vegna lasleika gat jeg ekki verið við 2. umr. fjárl. og tók þá aftur brtt. mínar og varð því að koma fram með þær nú. Það er þá fyrst LXX. brtt. á þskj. 408, 405 kr. til Sigurðar Kvarans hjeraðslæknis. Svo stendur á um þennan lækni, að hann var lengi aðstoðarlæknir á Akureyri, eða um 10–11 ára skeið, en sá starfi veitti honum ekki rjett til eftirlauna. Síðar varð hann svo hjeraðslæknir, en svo stutt, að sá tími veitti honum ekki rjett til meira en 595 kr. eftirlauna. Er því tilætlun þessarar brtt., að hann fái 1000 kr. eftirlaun alls. Svarar það mjög til þess, að hann fái eftirlaun fyrir þau ár, sem hann starfaði á Akureyri. Einnig má geta þess, að síðustu mánuðina sem hann þjónaði embætti, varð hann fyrir því óhappi, að hann fjekk illkynjaða blóðeitrun í hendina. Hefir svo illa gengið með lækningu á því, að telja má líklegt, að honum verði hendin aldrei svo nýt sem hún áður var. Verði till.samþ., geng jeg út frá, að hann fái þessa viðbót frá því hann ljet af embætti. Þá er næst LXXVII. brtt. á sama þskj., hækkun á skáldstyrk Guðmundar Friðjónssonar úr 1200 kr. upp í 2000 kr. - Jeg vona, að jeg þurfi ekki að mæla mikið fyrir þessu. Til þess er G. F. of þjóðkunnur maður og svo margir landsmenn hafa notið ánægja af að lesa ljóð hans og sögur. Og jeg býst við, að fáir telji það eftir, þótt hann nú á sínum efri árum megi losast við að þurfa að vinna stritvinnu, en megi í þess stað helga skáldskapnum krafta sína. Það yrði ekki nema til að minka það dálæti, sem þjóðin hefir á þessum skáldsnillingi, þótt jeg færi að reyna að lýsa verkum hans. Jeg sleppi því þess vegna, en jeg vona, að öllum þyki það meira en maklegt, að hann fái nú aukna viðurkenningu. Þá er LXXIX. brtt., til Sigríðar Magnúsdóttur hjúkrunarkonu, 500 kr. Þessi hjúkrunarkona hefir starfað á Vífilsstöðum um 20 ár. Er hún nú nær sjötugu og farin að heilsu, svo ekki er hægt að búast við, að hún geti starfað nema stuttan tíma enn. En auk þess var henni sagt upp starfinu, sem öðrum hjúkrunarkonum þar. Undirlæknirinn á Vífilsstöðum hefir gefið henni svo góð meðmæli, að fátítt má telja. Hann segir, að þeir sjúklingar, sem hún hefir stundað, láti ekkert tækifæri ónotað til þess að láta í ljós þakklæti sitt til hennar og ánægju sína yfir starfi hennar. Enda hefir hún staðið prýðilega í stöðu sinni. Þá er það síðasta till. á sama þskj., um það, að endurgreiða ekkju Bjarna Jónssonar frá Vogi úr lífeyrissjóði embættismanna það, sem hann hafði í sjóðinn greitt. - Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þessi ekkja er mjög fátæk og hefir fyrir óuppkomnum en mjög efnilegum börnum að sjá. En samkv. þeim reglum, er gilda fyrir lífeyrissjóð embættismanna, á ekkjan enga heimtingu á eftirlaunastyrk úr sjóðnum, enda þótt Bjarni heit. greiddi alla tíð í sjóðinn, vegna þess að hann var eldri en 50 ára þegar lögin um lífeyrissjóð embættismanna gengu í gildi. Lögin um lífeyrissjóðinn heimila ekki þessa greiðslu, en banna það ekki heldur. Tilætlun mín er því sú, að þingið lýsi því yfir, að það leyfi stj. að gera þetta, og stj. sje þar með vítalaus að gera það. Þetta ætti ekki að vera sjóðnum, sem er orðinn talsvert sterkur, neinn hnekkir. Ætlast jeg heldur ekki til þess, að hann greiði vexti af þessu fje. En mjer finst rjettlátt, að ekkjan fái endurgreitt aftur vaxtalaust það, sem Bjarni heit. var búinn að greiða í sjóðinn, og njóti þar með góðs af sjóðnum sem aðrar embættismannaekkjur. Og mjer finst enginn efi vera á því, að það sje rjettara, að þessi sjóður greiði það heldur en ríkissjóður geri það. Það mætti ef til vill halda því fram, að hjer væri verið að, skapa ilt fordæmi. En jeg vil benda á, að ekki getur verið nema um sárfáar ekkjur að ræða, sem svona stendur á um. Jeg hefi ekki rannsakað, hvort það er nokkur önnur, en þær hljóta að vera sárfáar. Þetta fje á ekki að taka úr ríkissjóði, heldur er það einungis endurgreiðsla á fje, er staðið hefir, sumt í 10 ár, í sjóðnum.

Jóhann Jósefsson Hv. þdm. hafa tekið eftir því, að hæstv. fjmrh, hefir víst tvisvar undir þessum umr. látið í ljós óánægju sína og undrun yfir hinum mörgu og stóru hækkunartill. og brýnt fyrir mönnum gætni. Mjer þykir það ekki nema eðlilegt, að hæstv. fjmrh. líti þessum augum á þetta. En að því er mig sjálfan snertir, þá hefi jeg ekki lagt stórt til þeirra mála að hækka útgjöldin og get því ekki tekið til mín hinar þungu ákúrur hæstv. ráðh. Jeg skal ekki fara að ræða hinar ýmsu till. Þær eru margar, og er eðlilegt, að menn hafi misjafnar skoðanir á þeim. Jeg vildi samt láta í ljós þakklæti mitt til hv.fjvn. fyrir það, að hún hefir tekið upp till. um framlag til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum. Þótt jeg hefði það helst kosið, að n. hefði fallist á mína till. um það, þá get jeg sætt mig við till.n. Hún hefir viðurkent þörfina, er jeg benti á. En það er þáttur í að fara að orðum hæstv. fjmrh. að gera ekki of svæsnar kröfur um fjárframlög, og því beygi jeg mig undir þetta, en vænti þess, að hv. deild geti þá líka fallist á það. Þá vil jeg tjá fjvn. þakkir fyrir að hafa ljeð eyra þeim bendingum, er fram komu um vegabætur á Reykjanesi til að gera þar hægra fyrir með björgunarstarfsemi. Mjer er það ljóst, hve stórt spor þetta er í áttina til þess að verða sjóhröktum mönnum að liði. Það kemur óneitanlega undarlega fyrir sjónir, þegar hv. 2. þm. Eyf. flytur fjárbeiðni frá Siglufirði, þessum mikla útflutningsstað, um styrk til bryggjugerðar, að þá skuli n. leggja á móti því. Mjer finst það ekkert undarlegt, þó hv.þm. felli sig illa við þá skoðun. Fjárveitingavaldið verður að gefa að því gætur, hvaða staður það er, sem hjer sækir um hjálp til bryggjugerðar.

Þetta tilheyrir fyrri hluta!

. Hv. frsm. fyrri hluta minti mig á, að jeg væri farinn að slá inn á fyrri hl. umr., og með leyfi hans vil jeg gera hjer aðra örlitla aths. við fyrri kaflann. Viðvíkjandi till.hv. 1. þm. Árn. um að gera það að skilyrði þeim mönnum, er þurfa að fá sjer gervilimi, að þeir kaupi þá innanlands, þá var það alveg rjettur skilningur, er hv.frsm. fyrri hl. túlkaði. Það mun hafa verið jeg og hv. 2. þm.N.-M., er fyrst fluttum till. þessa, og var hún flutt eingöngu. í því skyni að hjálpa sjúklingunum, án tillits til, hvar þeir keyptu sjer gervilimina. Þótti mjer því vænt um ummæli hv.frsm. - Vona jeg, að hv.frsm. síðari kafla afsaki þetta aukaspor mitt. Þá vil jeg minnast hjer á till., er jeg ber fram, brtt. XXXVII á þskj. 408, um styrk til kenslu í síldarmatreiðslu. Jeg flutti till. um þetta við 2. umr., en þær voru þá feldar, þótt margt væri samþ., er jeg fullyrði, að ekki var eins þarft og það. Vil jeg benda á t. d., að hv. deild tvöfaldaði styrk til manns, sem sagt er, að sje að safna orðum. Það mun rjett vera, að hann hafi einhvern tíma á því byrjað, en aldrei hefir nokkur skýrsla birtst um starfið og menn fullyrða, að nú sje hann bókstaflega alveg hættur við það! Hinir sömu menn, er þetta samþ., neita um nokkurn eyri til fræðslu í síldarmatreiðslu. Þetta er dæmi um það, hve einkennilega Alþingi stundum útdeilir fje. Því hefir verið haldið fram af sumum, að hjer væri um persónulegan styrk að ræða. En jeg legg áherslu á það, að jeg ber þetta ekki fram til að hjálpa þessari stúlku, heldur til þess að fá kenslunni haldið áfram. Og jeg treysti henni til starfsins; jeg hefi bæði sjeð til hennar og hefi einnig meðmæli frá málsmetandi mönnum. Eftir 2. umr. hefi jeg átt tal við nokkra stjórnendur síldareinkasölunnar, er þekkja Björgu Sigurðardóttur og hafa ljeð henni lið til kenslu sinnar undanfarið, og sögðu þeir, að líklegt væri, að einkasalan mundi taka einhvern þátt í að styrkja hana til kenslunnar áfram, því þetta væri í rauninni markaðsleit fyrir síldina innanlands. Þær 1200 kr., er koma eiga annarsstaðar að, eiga því að koma frá einkasölunni, samkv. vilyrði, sem jeg hefi frá mönnum í útflutningsnefnd. Jeg vonast til, að hv. deild sjái sjer fært að veita þennan litla styrk í því bráðnauðsynlega augnamiði að kenna þjóðinni að neyta þessarar hollu fæðu. Jeg gæti nú í raun rjettri lokið máli mínu. Hefi jeg ekki komið fram með stórfeldar brtt. Þó hefi jeg leyft mjer að bera hjer fram eina smátill., ásamt hæstv. forseta þessarar deildar, um að hækka styrkinn til Páls Þorkelssonar úr 800 kr. upp í 1000 kr. Hv. frsm. mintist hjer áðan á hugsjónamenn. Hjer er maður, er lifað hefir fyrir hugsjón sína, bláfátækur og nú fjörgamall. Hann elur nú þá ósk í brjósti að fá komið út þó ekki væri nema einni örk sem sýnishorni af fuglaheitaorðabók sinni fyrir 1930. Þessar 200 kr., eru varla nægilegar til að standast þann kostnað, en þær mundu létta undir með það og sætta hann betur við tilveruna. Maðurinn er orðinn gamall, hrumur og nær blindur, og held jeg, að þetta sje hans einasta ósk, að láta þetta sýnishorn af safni sínu, sem á hvergi sinn líka, koma fyrir almenningssjónir.

Halldór Stefánsson Jeg skal í stuttu máli gera grein fyrir till., er jeg flyt ásamt hv. 1. þm. S.-M. um styrk til að gera Lagarfoss laxgengan og byggja klakhús á Hallormsstað. Alþingi hefir borist erindi um þetta, merkt 389, en það er nýkomið og hefir ekki verið lagt fram í lestrarsal ennþá og hefir ekki heldur komið til fjvn. Menn munu minnast þess, að í fjárl. áður hefir verið veitt fje til að gera Lagarfoss laxgengan, en þá komst verkið ekki í framkvæmd. Var styrkur sá lægri en hjer er farið fram á, og skal jeg gera grein fyrir því síðar, hvernig á því stendur. Búnaðarsamband Austurlands hefir látið rannsaka möguleikana fyrir fiskirækt í Lagarfljóti og þverám þess. Fyrst var dr. Reinsch þar við rannsóknir og síðan Pálmi kennari Hannesson. Þær till., sem hjer eru gerðar, eru bygðar á áliti Pálma. Báðir telja þeir vera góð skilyrði fyrir lax og silung í þverám þeim, er í fljótið falla, en það, sem á stendur, er, að fossinn í fljótinu er fyrir neðan þverárnar og kemst laxinn því ekki upp í þær. Skal jeg leyfa mjer, í stað þess að lýsa með eigin orðum því, sem mestu máli skiftir um þetta mál, að lesa hjer upp kafla úr skýrslu Pálma - með leyfi hæstv. forseta: „Allar líkur eru á því, að rækta megi lax í þverám Lagarfljóts. Ef laxræktin tækist vel, gæti hún orðið til mikilla hagsbóta fyrir Fljótsdalshjerað. Hins er ekki að dyljast, að við mikla örðugleika er að eiga, og verður ekki sjeð að svo komnu máli, hver áhrif sumra þeirra kynnu að verða, en það er fyrirsjáanlegt, að laxræktin kostar mikið fje og fyrirhöfn. Ekki treystist jeg til að skera úr því, hvort laxræktin gefur hreinan ágóða eða hve mikinn, og hygg jeg, að miklar rannsóknir þyrftu til þess. Jeg lít þannig á, að hjer sje um tilraun að ræða, stórfelda og kostnaðarsama, sem geti orðið til mikils gagns, ef vel tekst, og varði landið alt. Þess vegna hvet jeg til þess, að tilraunin verði gerð, og helst sem fyrst, meðan áhugi á málinu er ófölskvaður. Því nú er mikill áhugi á máli þessu í Fljótsdalshjeraði, og það er í góðum höndum, þar sem Búnaðarsamband Austurlands hefir tekið það að sjer. Jeg tel sanngjarnt, að tilraun þessi yrði styrkt af almannafje, því að hún hefir alment gildi, en íbúar Fljótsdalshjeraðs geta tæpast gert hana af eigin rammleik. Virðist mjer standa líkt á um þetta mál og ýmsar aðrar stórfeldar tilraunir til eflingar landbúnaðinum, t. d. áveitur. Lagarfoss er neðan við ósana á þverám þeim, er áður eru taldar. Verður því eigi hjá því komist að gera hann laxgengan, ef rækta á lax í þverám þessum. Mælt hefir verið fyrir í laxastiga í fossinum, og var áætlað að hann mundi kosta 10000 kr. Ef laxastiginn verður bygður, mun laxinn leita upp fyrir fossinn og sækja æ lengra upp fljótið, uns hann finnur þverárnar og nemur þar land. Mun þá smátt og smátt skapast laxastofn í þeim, sem gengur rakleitt upp í þær til hrygningar og elst upp í þeim. En þess háttar „landnám“ gerist ekki á skammri stundu. Mörg ár eða jafnvel áratugir mundu líða áður en þverárnar yrðu fullbygðar laxi. Þess vegna er nauðsynlegt að friða um laxastofninn svo vel sem unt er, meðan hann er að komast upp, og ennfremur að auka hann með klaki eins mikið og hægt er. Fyrstu árin að minsta kosti er ekki við því að búast, að hrognlax veiðist í fljótinu nje þverám þess, og yrði því að fá hrognin að. En eins og stendur er harla torvelt að fá keypt hrogn svo nokkru nemi. Samkvæmt ósk Búnaðarsambands Austurlands hefi jeg leitað fyrir mjer um kaup á hrognum bæði hjer á landi og í Noregi. Má vera, að hjer á landi megi útvega nokkuð af hrognum, einkum þá er fiskirækt er komin í betra horf en nú er. Í Noregi er þess enginn kostur. Hjer verður því fyrst og fremst að efla þann laxastofn, sem fyrir er, en síðan auka hann eftir megni með aðfluttum hrognum. Af þeim ástæðum, sem nú hafa verið nefndar, tel jeg heppilegast að haga laxarækt í Lagarfljóti og þverám þess á þann hátt, er nú skal greina: 1. Að gerður verði laxastigi í Lagarfoss, og teldi jeg heppilegast, að að því yrði horfið þegar ástæður leyfa. 2. Að allur lax, sem gengur í Lagarfljót og þverár þess, sje friðaður um næstu 8 ár. 3. Að reist verði klakstöð á Hallormsstað. er klakið geti 500000 laxahrognum“. Jeg gat þess áðan, að hjer er lagt til að styrkja verkið að 2/3 kostnaðar, í stað þess að venja hefir verið að leggja fram Það er bygt á því, er fram kemur í erindi P. H. Þess er ekki að vænta, að tekjur verði af þessu fyrst um sinn, kannske um áratugi. En við því er varla að búast, að menn þar verði fúsir að leggja svo mikið fje fram, þegar þeir ekki geta búist við að njóta hagnaðar af svo nokkru nemi. Einnig er þetta tilraun, er hefir þýðingu fyrir land alt, og er því rjett að styrkja nokkru frekar en venja er til. Fiskirækt í vötnum er einn þátturinn í ræktun landsins, og það mikilsverður þáttur, og leyfi jeg mjer því að vænta, þar sem hjer á þingi ríkir svo einróma áhugi fyrir ræktun landsins, að því er talið er, að ekki verði horft í að veita þetta fje til að auka ræktunarmöguleika, sem eru jafnmiklir og þessir gætu verið.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer ekki nema 2 brtt. í þessum kafla fjárl., sem jeg ætla að fara um örfáum orðum. Sú fyrri er brtt. við brtt.hv.fjvn. við 22. gr. fjárl. Fer brtt.fjvn. í þá átt að veita nokkrum hreppum uppgjöf vaxta og greiðslufrest fyrir árið 1929 á skuldum þeirra við ríkissjóð. Við 2. umr. bar jeg fram till. þess efnis, að Patreksfjarðarhreppi yrði veitt þessi uppgjöf. Fjvn. tók þá máli mínu svo liðlega, að jeg tók þá brtt. mína aftur við þá umr. Nú sje jeg, að hv.fjvn. hefir breytt í samræmi við það, sem hún áður boðaði að verða mundi, og jeg reyndar hafði grun um, bæði af samtali við hv.n. og af „privat“-samtali við form. hennar. Hún hefir sem sje tekið upp í till. sínar, að áðurnefndum hreppi verði veitt einhver ívilnun. En nú er það svo, að Suðurfjarðahreppur í Barðastrandarsýslu er undir sömu sökina seldur. Og að jeg ekki bar fram við 2. umr., að hann yrði líka tekinn með, stafaði af því, að jeg vildi sjá, hvernig Patrekshreppi reiddi af, en hafði hugsað mjer, ef honum gengi vel, að koma þá með hina á eftir. Till. mín er því sú, að á undan Patrekshreppi komi Suðurfjarðahreppur. Þykist jeg vita, að hv.fjvn., er hefir sýni, svo góðan hug til þessa máls, muni geta fallist á þessa till. mína. Því eins og tekið hefir verið fram áður, getur vel farið svo - ef ekki verður unnið að því á skynsamlegan hátt að gera viðkomandi hreppum mögulegt að greiða -, að ómögulegt verði að innheimta þessar skuldir í framtíðinni, nema með allverulegri eftirgjöf. Hefi jeg bestu vonir um, að takast megi að leiða þetta til lykta á farsælan hátt og sætti mig vel við þá niðurstöðu, er þegar er orðin um þetta mál, með voninni um það, að þessum málum verði ráðið til farsælla lykta fyrir næsta þing. Vona jeg, að n. leggi samþ. sitt á þessa brtt. mína viðvíkjandi þessum hreppi. Hin brtt. er við 22. gr. fjárl. og er þess efnis, að stj. sje veitt heimild að gefa Halldóri Arnórssyni umbúðasmið eftir eftirstöðvar af viðlagasjóðsláni, er honum var veitt 1922. Það má með sanni segja um þennan heiðursmann, að hann er verulegur brautryðjandi á þessu sviði. Er það ekki á mínu færi að færa honum þakkir frá öllum þeim fjölda manna, er hafa notið aðstoðar hans og hjálpar. En þessi maður er mjög illa efnum búinn, því þessi atvinna. er hann hefir stundað, er þannig, að hann hefir ekki getað gefið sig að öðrum störfum samhliða þessu handverki sínu, sem ekki getur þó veitt honum nægilegt lífsviðurværi. Hefir hann því ekki getað aflað sjer þeirra áhalda ýmsra eða komið sjer upp þeirri vinnustofu, er nauðsynleg verður að teljast vegna þessarar atvinnu. Tel jeg og víst, að nokkur styrkur til hans mundi verða til þess, að hann gæti selt ódýrar gervilimi þá, er hann smíðar, því fólki, er hefir verið svo óhamingjusamt að missa hönd eða fót. Og því þori jeg að slá föstu, að gervilimir hafa ávalt verið ódýrari hjá honum en hafi þeir verið keyptir frá útlöndum. T. d. þekki jeg eina virðulega dánumannskonu hjer í bæ, er fjekk sjer gervifót frá Danmörku. Kostaði hann 600 kr. Þennan sama lim mundi Halldór hafa selt fyrir 380–400 kr. En nú hefir þessi sami umtalaði gervilimur komið 10 sinnum til hans í viðgerð síðastl. 12 mán. Þetta sannar, að hinir útlendu limir þola ver áreynslu en þeir íslensku. Þó skal þess getið, að jeg býst við, að þeir útlendu sjeu ljettari. Jeg lít svo á, að þær ráðstafanir, er gerðar eru í þessu skyni, sjeu heilbrigðisráðstafanir; því það eru ekki altaf þeir efnaðri, er verða fyrir slysum og óhöppum. Að áhugi vaknaði hjá mjer fyrir þessum efnum, kom til af því, að jeg var einu sinni á ferðalagi í Barðastrandarsýslu. Mæti jeg þá manni þar uppi í afdölum. Var hann haltur mjög og gekk við staf, og tók jeg eftir því, að það marraði og brakaði í öðrum fæti hans, er hann gekk. Spurði jeg hann, hverju sætti tíst það hið mikla í fæti hans. Sýnir hann mjer þá gervifót sinn og segir, að hann sje mjög bilaður, en ilt fyrir sig sökum fjárskorts og erfiðleika að láta gera við hann. Þetta mun hafa verið fyrir 8 árum. Síðan hefi jeg jafnan haft það hugfast að gera með atkv. mínu hjer á þingi það, sem mjer væri mögulegt, til að stuðla að því, að löggjafarvaldið sýndi það með framkomu sinni, að það hefði skilning á þeim erfiðleikum, sem handar- eða fótlausir menn eiga við að stríða. Nú reynir á skilning þm. í þessu efni, því með samþ.till. minnar ætti að vera stigið spor í áttina til þess, að gervilimir mundu verða seldir mun ódýrari. Þetta fyrsta dæmi, sem jeg nefndi, sýndi mjer, við hvaða erfiðleika þessir menn eiga að stríða og hve erfitt er fyrir þá að inna af hendi lífsstörf sín. Einnig veit jeg til þess, að einn hv.þm. hjer í þessari hv. deild hefir þá sögu að segja, að Halldór hafi orðið honum mjög hjálplegur með smíðisgrip einum. Sama munu fleiri geta sagt.

Þingmenn?

. Ekki er nú það, svo jeg viti til. En fyrst hv.frsm.fjvn. spyr, skal jeg geta þess, að jeg þekki enn eina unga stúlku hjer í bænum, sem fór til útlanda í þeim erindum að fá bót meina sinna. Þessi för hennar varð algerlega árangurslaus. Nú er svo komið fyrir hjálp þessa heiðursmanns, að ástæða er til að ætla, að hún fái fulla bót meina sinna. Sýnir það ljóslega, að dverghagleikur þessa manns hefir í þessu tilfelli áorkað meira en læknar þeir, sem stúlkan hafði leitað til. Jeg skal geta þess, að þessi maður hefir aldrei farið þess á leit við mig, að jeg beitti mjer fyrir því að fá þessa eftirgjöf honum til handa. Þetta er aðeins skoðun mín, að rjett sje og sjálfsagt að gera þetta. Vildi leg því láta Alþingi hafa tækifæri til að sýna, að það teldi þetta starf þessa ágæta manns þess vert að styrkja það nokkuð, svo að það gæti komið að sem bestum notum fyrir mannfólkið. Og í sambandi við þetta vil jeg geta þess, þó það eigi ekki við þennan kafla fjárl., að jeg er alveg samþykkur till.hv. 1. þm. Árn. um það, að styrkur, sem greiddur er til að styrkja þetta fólk, er þarf að fá sjer gervilimi, eigi aðeins að renna til þeirra, er fá sjer gervilimi smíðaða innanlands. Þetta er ekki mælt af neinni einokunartilhneigingu, því jeg er ekki snortinn af henni ennþá, heldur stafar það af því, að jeg er fyrst og fremst samþ. máltækinu forna: „Holt er heima hvað“, og svo þori jeg að fullyrða, að þessir gervilimir, sem smíðaðir eru hjer heima, eru engu lakari en erlendir. Hitt getur vel verið, að einhverjum þyki fínna að ganga á útlendum löppum, þó að hann fái betri í sínu eigin föðurlandi. En jeg álít ekki, að löggjafinn eigi að styrkja slíkt. Þó vil jeg alls ekki banna, að menn kaupi limi utanlands frá, en jeg vil ekki, að styrkur sje veittur til þess. Jeg býst helst við því, að það sjeu erfiðar fjárhagsástæður, er hv.fjvn. og hv.þm. þykjast sjá fram á, ef þeir treysta sjer ekki til þess að samþ. þessa till. mína. Skal það og viðurkent, að heilsuleysi almennings er svo margháttað, að ekki er við því að búast, að hið opinbera geti ávalt hlaupið undir bagga, er þess væri þörf. En jeg þarf ekki annað en að benda á hin mörgu sjúkrahús, sem styrkt eru af opinberu fje, til þess að sanna, að þetta á engu síður rjett á sjer. Jeg álít, að þessi styrkur yrði verulegur liður í því að stuðla að því, að þessi maður ætti hægara með að fá sjer góð áhöld. Mundi honum þá veitast auðveldara að smíða þessa hluti og gæti þess vegna selt þeim óhamingjusömu mönnum, er þurfa að nota þá, með allmiklu lægra verði. Tel jeg, að þessi ráðstöfun ætti af þeim ástæðum ekki síður að eiga rjett á sjer en ýmsar aðrar ráðstafanir, er þjóðfjelagið gerir til þess að stuðla að vellíðan þegnanna. Treysti jeg því, að allir sanngjarnir hv.þm. sjái sjer fært að styðja mál mitt með atkv. sínu. Fel jeg svo þessa brtt. dáð og drengskap hv.þdm. til þeirrar fyrirgreiðslu, er hæfa þykir.

Haraldur Guðmundsson Jeg á hjer nokkrar brtt., er mjer þykir ástæða að mæla nokkuð fyrir. - Skal jeg þá fyrst geta þess, að jeg er þakklátur hv.fjvn. fyrir það, að hún hefir gert að sinni till.brtt. mína um styrk til kvenfjelagsins óskar á Ísafirði, og leggur til, að því verði veittar 6000 kr. Eins og hv.frsm.n. tók fram, er þessi styrkur mjög nauðsynlegur, því skólinn er nú húsnæðislaus. Eins og hv. dm. muna, var till. mín um að veita fjelaginu styrk til húsabygginga feld við 2. umr. Hefði skólinn því að líkindum orðið að hætta störfum, ef hann hefði ekki fengið styrkinn hækkaðan nokkuð. Eins og hv.þdm. geta sjeð, er jeg riðinn við ekki allfáar brtt. Ef hv. dm. athuga þær, sjá þeir, að þær eru allar sjerstaks eðlis. Það eru sem sje mest styrkir til einstakra manna, en þeir munu ekki vera þær styrkveitingar, er best mælast fyrir utan þings eða innan. Jeg geri ráð fyrir því, að þeir hv.þdm., er minnugir eru, minnist þess, að þegar hæstv.forsrh. flutti fjárlagaræðu sína við 1. umr. fjárl. nú í vetur, gaf hann skýrslu um, hvað mikið af hverju hundraði tekna ríkissjóðs hefði runnið til hinna ýmsu starfsþátta þjóðfjelagsins árlega síðan 1874. Kom þá í ljós, að framlögin höfðu í heild sinni hækkað stórlega. En hlutfallslega höfðu flestir liðirnir staðið í stað, sumir þó hækkað nokkuð og aðrir lækkað. Einn var sá liður, er lækkað hafði mjög mikið hlutfallslega við aðra liði og fólksfjölgunina í landinu. Þetta voru útgjöld til fræðslu- og mentamálanna í landinu. Hvað sem nú svo sagt er um persónustyrkina yfirleitt, þá álít jeg, að því fje, er til þeirra gengur, sje yfirleitt fult eins vel varið og því fje, er gengur til ýmislegs annars. Og eins og fjárl. eru nú sniðin, þá er alveg sjerstök ástæða til að taka þá upp. Því þrátt fyrir þá yfirlýsingu hæstv.forsrh., að kenslumálin hafi orðið útundan, þá hefir engin breyting verið gerð til þess að bæta úr því og þau eru ennþá sett skör lægra en var fyrir 50 árum. Hinsvegar hafa tillög til verklegra framkvæmda margfaldast. Hefir það fje mest farið til vegabóta, brúargerða, jarðræktarframkvæmda o. þvíl. Er það vitanlega ekki nema gott, að ríflega sje lagt til þessa, ef efni leyfa. En ekki má vanrækja önnur nauðsynjamál alveg af þeim sökum. En þar sem svo mikið fje hefir runnið til þessa, mætti virðast minni ástæða til þess, að bæta þar við nýjum upphæðum, en rjettara að auka fjárframlögin á öðrum sviðum. Skal jeg í þessu sambandi geta þess, að fjárframlög til verklegra framkvæmda munu í fjárlfrv. stj. áætluð hærri en nokkru sinni áður, eða samtals talsvert hátt á 3. milj. króna. Það er vitanlega gott að geta lagt svona mikið fram til þessara mála, en það verður þó að hafa á því skynsamlega tilhögun. Ætti að leggja meira fram til slíkra framkvæmda þegar ilt útlit er fyrir atvinnu fyrir hinn vinnandi lýð, en draga heldur úr því þegar annað atvinnulíf er blómlegt. Því vinna sú, er ríkissjóður veitir, er orðin svo mikil, að hún skiftir talsverðu máli fyrir verkalýðinn. Mætti þannig jafna þessum framkvæmdum niður frá ári til árs, eftir því hvernig annað atvinnulíf væri. Opinberar framkvæmdir yrðu þá til þess jafnframt að bæta upp og jafna hina afarstopulu atvinnu, sem fyrirtæki einstaklinganna veita. Á því er full þörf, mikil nauðsyn. Þetta gleymist oft hv. Alþingi. Á þetta vildi jeg benda, enda þótt jeg hafi ekki gert neinn ágreining um það fjvn., og mun jeg ekki greiða atkv. gegn till.n. í þessum efnum. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að þeim einstöku brtt., er jeg ber hjer fram. Er það þá fyrst brtt. XLIV. á þski. 408. Hana flytja ásamt mjer hv.þm. V.-Sk. og hv. 2. þm. Rang., og er hún þess efnis, að Ingibjörgu Steinsdóttur verði veittar 2400 kr., til vara 2000, til leiknáms erlendis. Hygg jeg, að ekki þurfi að mæla mikið fyrir þessari till., því flestir hv.þm. munu hafa sjeð hana leika hjer í „Dauða Natans Ketilssonar“. Geri jeg ráð fyrir því, að allir sjeu sammála um það, að hún hafi sýnt mikla hæfileika, skap og leikþrótt. Hitt má aftur deila um, hve leikur hennar hafi verið fullkominn. En jeg veit, að hún hefir brennandi áhuga fyrir því að fullkomna sig eftir föngum í þessari list. Hún hefir leikið allmikið áður, t. d. Steinunni í Galdra-Lofti og aðalhlutverkið í Kinnarhvolssystrum og hlotið mikið lof fyrir. Hún hugsar sjer að fara fyrst til Þýskalands og síðan ef til vill til Stokkhólms. Ætlar hún að kynna sjer leiklist og leikhúsútbúnað. Vil jeg biðja hv.þm. að hugsa sig tvisvar um áður en þeir greiða atkv. gegn þessari till. minni. Því jafnframt því sem leiklist er mjög skemtileg, þá er hún og stórkostlegt menningaratriði. Og þegar þess er gætt, hve miklu er varið í þágu leiklistarinnar með því að ætla að byggja hjer nýtísku leikhús, þjóðleikhúsið, þá verður ekki gengið framhjá því, að það er jafnframt skylda fjárveitingarvaldsins að hlutast til um það, að vel mentaðir og hæfir leikarar fáist til þess að leika. Hjer er heldur ekki farið inn á neinar nýjar brautir með þessari till., því undanfarin ár hafa efnilegustu leikarar og leikkonur verið styrkt til utanferða til náms með sömu upphæð og varatill. fer fram á. Jeg þarf ekki að geta þess, að þessi kona er ekki svo efnum búin, að hún geti staðið straum af þeim kostnaði, er utanför hlyti að hafa í för með sjer, og býst reyndar við að hún þurfi að vera svo lengi erlendis, að 2 þús. kr. muni ekki nándarnærri hrökkva til. Þá á jeg 45. brtt. ásamt hv.þm.N.-Ísf. og hv. 2. þm. Árn. Fer hún fram á það, að Jónasi Tómassyni verði veittar 2400 kr. til að kynna sjer nýjungar í hljómlist erlendis og undirbúa útgáfu tónsmíða sinna, og til vara er farið fram á 2000 kr. Jeg átti samskonar till. við 2. umr. og talaði þá fyrir henni, og get jeg því látið mjer nægja með að vísa til þess. Jeg vil þó aðeins minnast á það, að þessi maður er sem tónskáld og söngstjóri löngu orðinn alþektur um land alt, og þeir, sem til þekkja, hafa hið mesta álit á honum og álíta, að hann hafi unnið stórmikið og gagnlegt starf. Hann hefir aldrei fengið eyris styrk til þessa starfs nje opinbera viðurkenningu. Ætti því þessi hv. deild að sjá sóma sinn í að veita honum þessa upphæð. Þá á jeg ásamt báðum hv.þm. Árn. brtt. undir XLVIII, er fer fram á 1200 kr. styrk til ungfrú Maríu Markan, til söngnáms í Þýskalandi. Þessi ungfrú er ein af þeim, sem leituðu til þingsins í fyrra að árangurslausu. Þrátt fyrir það rjeðist hún í að fara til Þýskalands til söngnáms og hefir dvalið þar síðan í fyrra vor. Jeg hefi sjeð ummæli um hana í þýskum blöðum, og ljúka þau öll lofsorði á list hennar. Í þessum skóla, sem hún er í, var sungið opinberlega í haust, og eftir aðeins 4 mánaða nám þar tók hún þátt í samsöngnum. Flestir þeirra, sem þarna sungu, höfðu dvalið í skólanum svo árum skifti, en hún aðeins 4 mán. Þrátt fyrir þessa stuttu dvöl við skólann eru blöðin sammála um, að hjer sje óvenjumikil listakona á ferðinni; fara þau mjög lofsamlegum orðum um söng hennar og dá rödd hennar og listaskilning mjög. Jeg tel vafalaust, að þessi stúlka muni gera okkur sæmd, ef hún getur haldið áfram námi sínu til fulls. Þeir, sem þekkja ætt þessarar konu, vita, að hún er öll mjög sönghneigð, og bróðir hennar einn hefir getið sjer frægð fyrir söng sinn úti í löndum. Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vonast til þess, að hv. deild leggi það sjer á hjarta, sem hæstv.forsrh. sagði, og dragi ekki úr framlagi til þeirra listamanna og námsmanna, sem góðs má vænta af, svo að kraftar þeirra geti notið sín, til gagns og sæmdar þjóðinni. Aurasparnaður getur orðið bæði til vansæmdar og krónutjóns.

Sveinn Ólafsson Jeg þarf að minnast hjer á 2 eða ef til vill 3 till., sem jeg á hjer þátt í. Sú fyrsta er undir XLIII. á atkvæðaskránni og fer fram á, að veittar verði 3000 kr. til útgáfu minningarrits Möðruvallaskóla á 50 ára afmæli hans 1930. Brtt. þessi er flutt af 9 þm. ásamt mjer, og eru þeir allir gamlir nemendur þessa skóla. Það stendur til, að minst verði 50 ára afmælis skólans með því, að yngri og eldri nemendur hans sæki hann heim á næsta ári, en skólastjórinn, Sigurður Guðmundsson, hefir óskað eftir því, að nemendur skólans styrktu sig til að koma út þessu riti. Fer hann að vísu fram á 5000 kr. styrk, en við sáum ekki fært að taka dýpra í ár en biðja um 3000 kr. Við búumst við, að það verði okkar hlutskifti að leggja fram það fje, sem á kann að vanta, en vildum takmarka beiðni okkar um ríkissjóðsstyrk sem mest. Jeg get búist við því, að mörgum finnist ekki ástæða til að kosta slíkt minningarrit, en vil þó vona, þar sem stofnun þessa skóla var stórvægilegt spor á menningarbraut landsmanna um 1880 og hefir að vissu leyti undirbygt alla alþýðumentun hjer síðan, að hv.þdm. líti ekki á þetta sem hjegómamál. Um aldamótin mættu ýmsir gamlir nemendur skólans á 20 ára afmæli hans, og var þá sú ákvörðun tekin, að stofna skyldi til þessa móts, sem á að fara fram á næsta ári. Þeir, sem hafa kynt sjer sögu fræðslumálanna hjer á landi, munu hafa veitt því eftirtekt, að fyrstu barnakennararnir komu frá þessum skóla út í sveitirnar, eftir að sett voru fyrstu almennu fræðslulögin, þ. e. lögin um uppfræðslu barna í skrift og reikningi frá 1882. Hefir starf skólans haft óvenjumikil áhrif á menningu þessa lands, bæði vegna þessa byrjunarstarfs og dreifingar annarskonar alþýðufræðslu, og jeg þori að fullyrða, að þessi skóli mótar ennþá menningu sveitanna að miklum mun. Þegar jeg var í þessum skóla fyrir 48 árum, voru þar menn úr öllum landshlutum, og aðsókn mikil. Þess vegna mátti með sanni segja, að skólinn væri landsskóli og öllum aufúsugestur. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, þar sem svo fáir hv.þdm. eru viðstaddir, en jeg leyfi mjer að vona, að þar sem þetta er svo lítil fjárupphæð, en á hinn bóginn óskin svo almenn, að samþ. verði að veita hana. Þá vil jeg víkja að annari brtt., sem jeg á, sem sje brtt. LXXVI. Fer jeg þar fram á, að Einari Ólasyni fyrrum pósti verði veittar 300 kr. árlega í ellistyrk. Jeg býst við, að mörgum hv.þdm. sje ókunnugt um kjör þessa manns og fortíð, og vil því lýsa henni með nokkrum orðum. Þessi maður var 8 ár póstur á milli Borga og Eskifjarðar, en misti þá stöðu fyrir einkennilegt og hranarlegt atvik, sem fyrir kom. Það vildi svo til, að hastarlegt peningabrjef kom fyrir úr pósti milli Reykjavíkur og Borga, og fjell grunur á Einar og fleiri menn. Tveir eða þrír voru settir í gæsluvarðhald og var Einar meðal þeirra. Sátu þeir lengi í varðhaldi og misti Einar stöðuna. Sýkna þeirra sannaðist síðar og fjekk að minsta kosti einn bætur greiddar af opinberu fje fyrir óverðskuldaða fangelsun, en E. Ó. fór ekki fram á það, þótt hann væri saklaus. Misti hann þó stöðu sína og fjekk engar bætur fyrir eða uppreist, þótt sýkn væri saka og alls góðs maklegur. Nú er maður þessi 85 ára að aldri og örvasa. Hann getur ekki unnið lengur fyrir sjer, en verður að lifa af hjálp annara eins og munaðarleysingi. Jeg veit ekki, hvar hann er nú niður kominn, en hygg hann dvelja í Skriðdal. Erindi sitt og umsókn sendi hann til þingsins í vetur, og það mun hafa legið fyrir fjvn., en þar sem hún bar það ekki fram, ákvað jeg að gera það. Jeg er ekki einn til frásagna í þessu máli, því hjer liggja fyrir framan mig ummæli Friðriks Möllers póstafgreiðslumanns á Eskifirði fyrir og um aldamót síðustu, og skal jeg. með leyfi hæstv. forseta, lesa upp lofsamleg ummæli póstafgreiðslumannsins um Einar og starfsemi hans: Þetta segir póstafgrm. um Einar, og jeg hygg, að hv.þdm. viðurkenni, að rjettur þessa manns sje ekki minni en annara þeirra pósta, sem nú eru í fjárl., heldur öllu ríkari. Engar líkur eru til, að hann muni lengi njóta þessara eftirlauna, því að eins og jeg sagði áður er hann nú orðinn örvasa og lasburða mjög. Jeg skal ekki fjölyrða frekar um þennan lið: vona jeg, að hv.þdm. setji ekki þennan gamla mann hjá, sem verðugri er þó flestum stjettarbræðrum sínum. Jeg á þá eftir eina till., sem jeg hefi flutt með hv. 1. þm.N.-M. undir LXV, en hann hefir gert ítarlega grein fyrir því erindi og klakskilyrðum við Lagarfljót. Jeg vil þó benda á það, að þarna er um mjög stórt veiðisvæði að ræða, því að 12 ár renna í fljótið, sem virðast mjög líklegar til fiskræktunar, þar eð þær falla um frjósamt hjerað og gróðursælt, enda mun botngróður vera mikill í ánum, og kunnugir menn hafa sagt mjer, að leit muni vera á öðru eins klaksvæði. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vil aðeins geta þess, að þótt ástæða hefði verið til fyrir mig að minnast á till.hv.fjvn. og einstakra þm., þá mun jeg þó ekki gera það, þar sem nú líður að miðnætti og deildin fámenn orðin. *Afrit af meðmælunum vantar í handrit þingsskrifarans, og hefir ekki tekist að hafa upp á frumritinu.

Sigurjón Á. Ólafsson Við 2. umr. fjárl. voru bornar fram 91 brtt., en þá átti jeg enga. Nú hefi jeg borið fram 4, og skal jeg víkja að þeim fáeinum orðum. Sú fyrsta er undir tölulið XXVIII. og fer fram á 1000 kr. styrk til Hólmfreðs Franzsonar, til háskólanáms í Þýskalandi. Þessi piltur sótti um styrk til þingsins í fyrra og var honum þá veittur hann, og nú fer hann fram á hið sama. Þessi piltur er námfús, gáfaður og mjög vinsæll. Það mun vera einsdæmi í sögu þingsins, er það í fyrra var búið að snúast öndvert gegn styrkbeiðni hans, þá brugðu skólabræður hans við og undirrituðu áskorun til þess um að veita þessum efnilega en fátæka manni styrk, svo að hann gæti stundað nám sitt áfram. Hólmfreður leggur stund á eðlisfræði og veðurfræði, en það er eins og kunnugt er dýrt nám, en mun koma landinu að góðum notum. Með umsókn þessa pilts fylgja meðmæli frá dr. Alexander Jóhannessyni, er segir, að hann muni geta komið honum á þýska veðurfræðistöð og þá sjerstaklega gefið honum tækifæri til að kynnast veðurspám, er snerta flugferðir. Hjer er brýn nauðsyn veðurfræðinga, fleiri en nú eru. Nú starfa hjer við veðurstofuna tveir menn með sjerþekkingu, en vitanlegt er, að með vaxandi flugferðum verður að gera meiri kröfur til þeirra, og má þá telja víst, að þeir geti ekki int af höndum þau störf, sem nauðsynleg eru í því efni. Kröfur manna vaxa um fullkomna veðurathugunarstöð og verkefnin vaxa að sama skapi fyrir þá, sem við hana vinna. Í þessu sambandi vil jeg þó geta þess, að í París dvelur nú einn Íslendingur við sama nám, en þrátt fyrir það mun þörfinni ekki fullnægt, og virðist landið hafa full not fyrir þennan unga mann, þar sem 2 menn með sjerþekkingu eru fyrir. Full nauðsyn er á því, að þessi ungi maður fái styrk, svo að hann geti notið sín, og því vona jeg, að hv.þdm. hafi skilið þörfina, sem landið hefir fyrir hann, og bregðist því vel við þessari styrkbeiðni. Þá á jeg brtt. undir LIV., sem fer fram á 1500 kr. styrk til Kristins Þ. Pjeturssonar myndhöggvara, til framhaldsnáms í list sinni í Suðurlöndum. Þessi maður er nýfarinn af landi burt til að fullnema sig í þessari list, en mun hafa æðirýr efni við að styðjast. Hann sótti til hv.fjvn. um styrk, en hvernig hún hefir litið á það, veit jeg ekki. Þessi maður hefir stundað nám í Noregi hjá ágætum listamönnum og hefir hlotið hin bestu meðmæli frá þeim. Hann hefir gert myndir af ýmsum okkar þektustu mönnum, og eru hjer til sýnis prentaðar myndir eftir ljósmyndum af myndum hans, af Finni Jónssyni prófessor, Sveini Björnssyni sendiherra o. fl. Af erlendum blaðaúrklippum má sjá, að Kristinn nýtur mikils álits hjá fróðum mönnum í þessari grein. Hann hefir dvalið hjer um tíma, en til þess að fullkomna sig í list sinni, telur hann nauðsynlegt fyrir sig að fara til þeirra landa, sem lengst eru á veg komin í myndlist, Frakklands og Ítalíu, og hann gat þess við mig, að þessi fór sín væri algerlega háð því, hvort hann fengi styrk. Með synjun styrksins væri för sín til Ítalíu algerlega heft. Allir, sem þekkja þennan mann, segja hann ráðvandan til orðs og æðis og að í honum muni búa listamaður, sem muni verða þjóð sinni til sóma fyr eða síðar. Vænti jeg, að þessi ungi og ötuli maður finni náð hjá hv. deild og hún samþ. þennan litla styrk, sem hann fer fram á að sjer verði veittur. Þá kemur brtt. LXVL, a–b. Jeg skal geta þess, að við a-lið hefir upphæðin fallið úr í prentuninni, 1000 kr. Á Alþingi í fyrra bar jeg fram styrkbeiðni fyrir þennan sama mann. Hann hefir ekki sent beiðni sína til hv.fjvn., heldur mun hann hafa talað við hæstv. stj. Hvaða undirtektir hann hefir fengið þar, er mjer ekki kunnugt. En samkv. beiðni hans ber jeg styrkbeiðnina fyrir hv. deild. Jeg gerði í fyrra grein fyrir þessari styrkbeiðni, og get jeg vísað til þess, sem jeg sagði þá. Oddur Valentínusson er viðurkendur dugnaðarmaður við alla sjósókn og með bestu sjómönnum talinn við sunnanverðan Breiðafjörð, enda hefir hann hlotið það starf að vera leiðsögumaður skipa vegna þekkingar sinnar á hinum þröngu og hættulegu leiðum þar um slóðir. Hann telur óumflýjanlegt að kaupa lítinn vjelbát, svo að ekki þurfi hann að kosta mikið mannalið. Það er oft langar leiðir að fara. Hafnarsjóður Stykkishólms ætlar að styrkja þetta að 1/3 ; hitt hefir hann trygt sjer. Jeg er þess fullviss, að þessu fje væri vel varið, því að hjer er um að ræða að tryggja öruggari hafnsögu hvernig sem á stendur með veður, og öllum, sem njóta eiga leiðsögu hans, trygð fljótari afgreiðsla. B-liðurinn er þess efnis, að 6000 kr. verði veittar Freygarði Þorvaldssyni vjelstjóra, til þess að koma í framkvæmd uppfyndingu hans viðvíkjandi kolasparnaði á eimskipum, en til vara 4500 kr. Þessi maður, sem ekki mun mörgum hv.þm. kunnugur, hefir sent umsókn sína til fjvm. sem auðsjáanlega hefir ekki þótt málið þess vert að taka það upp. Hjer er um mál að ræða, sem jeg get ekki skýrt eins vel og skyldi. Hjer er um að ræða uppfyndingu, sem hann hefir fengið einkaleyfi á í Bretlandi. Hann hefir fundið út útbúnað í sambandi við gufuvjelina, sem minkar kolaeyðsluna um 1/4. Því miður get jeg ekki dæmt um það, hvort þessi uppfynding er á rökum bygð, þar sem jeg hefi ekki sjerfræðiþekkingu á vjelum. En legg aftur á móti svo mikið upp úr brjefi því, sem fylgir einkaleyfinu breska, og umsögn mannsins sjálfs, þar sem jeg þekki hann að því einu að vera skrumlaus maður, að jeg er þess fullviss, að hjer er merkilegt atriði á ferðinni. En ef svo er, þá er hjer um virkilega þýðingarmikið hagsmunamál að ræða. Það er vitanlegt, að við gufuskipaútgerðina er kolaeyðslan með stærri kostnaðarliðunum, ekki einungis við fisk- og síldveiðarnar, heldur líka við siglingar. Sjálfur er þessi maður ekki svo efnum búinn, að hann geti af eigin ramleik klofið þennan kostnað. Hann gat þess, að hann mundi hafa einhver ráð til að bæta við því, sem þyrfti, ef hann fengi ekki nema lægri upphæðina, sem hann fer fram á. Þessi brtt. mín ætti að njóta stuðnings allra þeirra, sem við útgerð fást og vilja styðja að velgengni sjávarútvegarins, sem og hinna, er styðja vilja framfarir, er miða til almenningsheilla. Jeg hefi þá gert grein fyrir brtt. mínum, en áður en jeg setst niður, vildi jeg mega segja nokkur orð til hv.fjvn. í fyrsta lagi vil jeg þakka henni fyrir góðar undirtektir að því er snertir styrk til Slysavarnafjelags Íslands. Jeg mæli þau þakkarorð í umboði stjórnar fjelagsins. Hv. n. hefir sýnt mikinn skilning og velvilja í þessu efni, og skal jeg nánar færa rök að nauðsyn þessa máls. Slysavarnafjelagið, sem er mjög ungt fjelag, en berst fyrir góðum og göfugum málstað, hefir á sinni stuttu leið komið ýmsu góðu til leiðar. Jeg vil benda á, að vitinn á Stafnesi er reistur fyrir atbeina fjelagsins. Það átti frumkvæði að því, að hann var reistur, þrátt fyrir það, að á því ári var ekki veitt til þess í fjárlögum. En þó að vitinn sje kominn, verður aldrei örugt, að skip strandi þar ekki. Það næsta, sem Slysavarnafjelagið hafði hugsað sjer að vinna að, var að fá fullkominn björgunarbát. Jeg minnist þess, að fyrir 23 árum, þegar yfir 20 menn fórust fyrir augum allra Reykvíkinga, var það efst í hugum manna, að við þyrftum að fá stóran og traustan björgunarbát. Hugmyndin hefir legið niðri síðan, en hefir loks orðið að veruleika fyrir fáeinum vikum. Einn fjelagsmanna og stjórnarnefndarmaður í Slysavarnafjelaginu hefir sýnt þá rausn að gefa bátinn. Honum er ætlað að starfa þar, sem hættan er mest, frá Garðskaga að Reykjanesi. Síðan 1901 hafa strandað á þessum slóðum 62 skip, þar af 35 íslensk. Þetta hafa mestmegnis verið togarar, 28 útlendir togarar. 47 útlendir menn hafa látið lífið og 45 Íslendingar. Af þessu stutta yfirliti má sjá, að enginn staður hjer við land er jafnhættulegur og þessi. Slysavarnafjelagið hefir nú einkum beint athöfnum sínum í þá átt að reyna á ýmsan hátt að bæta úr þessu, ef takast mætti, að færri mannslífin týndust þar en á undanfarandi árum. Viti er kominn á Stafnes. Björgunarbátur er kominn. Fluglínustöð á að koma þarna suðurfrá, sennilega á Stafnesi, til þess að skjóta út línu með björgunartaugum. En til þess að báturinn komi að fullum notum, þarf að flytja hann suður eftir, frá Sandgerði, þar sem bátnum er ætlað uppsátur, og suður á Stafnes, á landi, en til þess þarf veg, sem þarf að vera 31/2 m. á breidd, svo vagn sá, sem bátnum fylgir og hann er dreginn á, hafi rúm á veginum. Menn hafa hugsað sjer bátinn dreginn af aflmiklum bílum. Venjulega hafa verið notaðir hestar á björgunarstöðvunum erlendis. En við álítum, að hjer eigi að nota bíla. Þeir munu fullnægja okkur í þessu efni. Þetta er í stuttu máli meginástæðan til þess, að fjelagið fór þá leið að biðja um aukinn styrk. Það liggur fyrir umsögn vitamálastjóra. Hann mun hafa kynt sjer málið og álítur, að komast megi af með 10 þús. kr. til að byrja með. Sennilega verður síðar að fá viðbót við þessa vegarbót. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að nafnið „Slysavarnafjelag“ er miklu víðtækara en það, sem hjer er um að ræða. Í hvert sinn, sem um er að ræða lendingarbætur, er jeg að greiða atkv. með slysavörnum. Í hvert sinn, sem um er að ræða síma eða útvarp, vita eða hverja aðra menningarbót, sem miðar til þess að gera líf manna öruggara fyrir hættum, er jeg að greiða atkvæði með slysavörnum, og svona mætti lengi telja. Löngun manna nú á dögum er svo mikil til að gera alt, sem þeir geta til að lengja líf fólksins, t. d. með því að koma upp sjúkrahúsum, fyrirskipa berklavarnir o. s. frv. Hvers vegna á þá ekki að leggja í sölurnar það, sem unt er, fyrir þá, sem í blóma lífsins stunda erfiða og hættulega vinnu á hafinu, þá menn, sem mestan auð færa þjóð sinni? Jeg skal geta þess, svo að það komi engum á óvart, að með flestum þeim brtt., sem bornar eru fram í þessu skyni, mun jeg greiða atkv. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að grípa fram í fyrri kafla og tala um eina brtt. við hann. Hún er um að veita 4000 kr. til að gefa út hafnsöguskrá. Þetta ætti að vera metnaðarmál fyrir öllum Íslendingum. Alt fram á þennan dag hefir það viðgengist frá því Danir fóru að gera sjóbrjef meðfram ströndum landsins og semja leiðbeiningar fyrir sjófarendur inn á hafnir, firði og flóa, að íslenskir sjófarendur hafa orðið að notast við danska skrá um þetta efni. Hún hefir auk þess ekki verið eins fullkomin og vera þyrfti, heldur aðeins yfir stærri hafnirnar. En þegar íslensk skrá kemur, yrðu teknar hinar smærri hafnir, því að þar er mest nauðsynin á leiðbeiningum. Jeg man eftir því einu sinni, að jeg var á skipi og við sigldum mjög vandfarna leið, bara eftir þessum leiðbeiningum. En góðar leiðbeiningar eru alveg ómissandi, enda eru þær til hjá öllum þjóðum. Margir, sem eiga að nota þessa dönsku skrá, eru ekki ávalt svo vel færir í danskri tungu, að þeir hafi hennar full not. Jeg mæli því eindregið með því, að fje verði varið til þess að gefa út hafnsöguskrá á íslensku. Við getum tæplega verið þektir fyrir annað.

Bernharð Stefánsson Jeg á tvær brtt. við síðari kafla fjárl., sem báðar fjalla um lítilfjörlega námsstyrki. Jeg skal fyrst nefna XXIX. till. á þskj. 408, um 1600 kr. til Jóhanns Sveinssonar frá Flögu, til háskólanáms í uppeldisfræðum. Jeg þarf ekki að tala mikið um þetta, af því að Alþingi hefir áður sýnt, að það telur þennan mann styrksins maklegan, þar sem honum voru í fyrra veittar 1000 kr. Jeg flutti þá till. um þetta og gerði grein fyrir ástæðunum og gaf hv. d. ýmsar upplýsingar um þennan mann. Hafi hann verið sjerlega vel til þess fallinn í fyrra að verða styrks aðnjótandi, er hann það auðvitað enn. En jeg vil benda á það, að svo hefir verið litið á hingað til, þegar nýjum stúdentum hefir verið veittur styrkur til að fara utan til náms, að sú fjárveiting eigi að haldast 4 næstu árin. Jeg verð því að vænta þess, að hv. d. sjái sjer fært á veita þennan styrk áfram. Jóhann er ekki kominn til útlanda enn, en hann fer í næstu viku, treystandi því, að áframhald verði á styrkveitingu til hans í 4 ár. Seinni brtt. mín er XLVII. till. á þskj. 408, um 2000 Kr. til Guðmundar Matthíassonar frá Grímsey, til tónlistarnáms. Jeg þekki þennan mann mjög lítið, hefi aðeins tvisvar talað við hann. Hann hefir notið kenslu hjá þeim manni, sem talinn er best að sjer í þeirri grein af öllum Íslendingum, Páli Ísólfssyni, og hefir hin bestu meðmæli frá honum. Jeg vil geta þess, enda þótt það hafi ekki beina þýðingu sem meðmæli með þessum pilti, að hann er náfrændi Matth. Jochumssonar og ekki ólíklegt, að eitthvað af listaeðli þjóðskáldsins sje honum meðfætt. Þetta er nú í fyrsta sinn, sem maður frá Grímsey leitar til þingsins um svona lagaðan styrk. Er leiðinlegt að neita um fyrstu bón. Grímseyingar hafa sannarlega ekki fengið svo mikið hingað til, að það hallaðist á, þótt þetta væri veitt. Þetta mætti að nokkru leyti skoða sem litla hugnun til þeirra. Jeg veit að vísu, að námsstyrkir eiga litlum vinsældum að fagna hjer. Get jeg því búist við, að svo fari um þennan, og verð jeg að sætta mig við það. En jeg vil staðhæfa það eitt, að þessi till. er eins frambærileg og margar aðrar og á því ekki skilið verri afdrif. Skal jeg svo ekki eyða meiri tíma.

Sigurður Eggerz Jeg á hjer 2 brtt., sem jeg vil minnast stuttlega á, tímans vegna. Sú fyrri, er jeg ber fram á samt 3 hv.þm. öðrum, er LXI. brtt. á þskj. 408 og er um það að veita 2000 Kr. til fjelags íslenskra háskólakvenna til þess að senda fulltrúa á þing alþjóðasambands háskólakvenna í Genf. Jeg vil leyfa mjer að upplýsa, að alþjóðasamband háskólakvenna var stofnað 1919 og eru í því háskólakvennafjelög 31 ríkis. Fjelagið hjer var stofnað í apríl 1928 og var veitt inntaka í alþjóðasambandið á ráðsfundi sambandsins, sem haldinn var í Madrid í sept. 1928. Takmark alþjóðasambands háskólakvenna er að auka vinsamleg viðskipti þjóðanna og greiða götu Kvenstúdenta í framandi löndum. Þetta gerir það á ýmsan hátt: 1) Með því að veita styrki til náms og vísindarannsókna, 2) með því að hafa heimili og gististaði í mörgum helstu borgum Evrópu og Ameríku, 3) með því að greiða götu háskólakvenna, sem eru á ferðalagi erlendis, með því að veita þeim aðgang að menningarstofnunum ýmsum, og ferðast um á sem skemtilegastan og ódýrastan hátt, og 4) að veita starfsfólki færi á að hafa skifti við erlendar starfssystur. Af þessu má sjá, að hjer er um fjelagsskap að ræða, sem veitir ódýran aðgang að ýmsu, er til menningar má verða, en sem ella myndi kosta ærið fje. Fjelaginu hjer var boðið að senda fulltrúa á ráðsfundinn í Madrid í síðastl. sept., en það sá sjer ekki fært að sinna því boði. En nú telur það nauðsynlegt að geta sent fulltrúa á þing alþjóðasambandsins, sem haldinn verður í Genf að sumri. - Jeg vildi nú leyfa mjer að leggja til, að hv. deild taki vel í þessa málaleitun. Fyrir litla þjóð getur það haft mikla þýðingu að kynnast ágætum erlendum mönnum, er hafa mikla þekkingu til brunns að bera. Og að háskólakonur hjer kynnist og starfi með háskólakonum annara þjóða, getur haft meiri þýðingu en okkur í fljótu bragði grunar. Og hjer eru ekki gerðar svo miklar kröfur, þótt beðið sje um 2000 kr. Vil jeg því leyfa mjer að mæla hið besta með þessari till. Þá er XXXI. brtt. á sama þskj., til Þórhalls Þorgilssonar, til lokanáms við Sorbonne í París, 1200 kr. Jeg skal taka það fram, að þessi maður hefir gert spönsku að aðalnámsgrein og auk þess latínu. Þetta er fátækur piltur, sem hefir komist áfram með hjálp frá systkinum sínum. Jeg vil benda á það, að það getur haft mikla þýðingu fyrir okkur að eiga mann, sem er vel fær í spánskri tungu, þar sem höfuðfiskmarkaður okkar er á Spáni. Er því full ástæða til að veita honum þennan styrk, sem auk þess er lokastyrkur, því hann gerir ráð fyrir að ljúka námi í vor. Og það er ánægjulegt að vita, að okkar yngri menn leita víðar náms en í Kaupmannahöfn. Þeir eru líka farnir að nema hjá stórþjóðunum, þar sem sjóndeildarhringurinn verður stærri. Okkar litlu þjóð skiftir það miklu máli, að okkar mentamenn hafi, sem fylsta yfirsýn yfir menningu nútímans. Þeim lærist betur að meta það, sem við höfum, og það, sem okkur vantar. Og þetta geta okkar ungu menn betur lært hjá stórþjóðunum. Þó hægt sje að fá eins mikla sjerþekkingu t. d. í Kaupmannahöfn eins og í Sorbonne, þá verður þó sjóndeildarhringurinn stærri við það að lifa í stórum bæ og kynnast þar listum og vísindum stórborganna. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta mál, en vona, að till. þessari verði vel tekið. En jeg skal þó leyfa mjer að minna á það aftur, að þessi maður hefir lagt fyrir sig spönsku, sem getur haft mikla „praktiska“ þýðingu fyrir okkur í framtíðinni af framangreindum ástæðum. Og jeg skal minna á það, að þessi maður hefir rutt sjer braut í París við lítil efni og að systkini hans hafa reitt saman hvern eyri, er þau hafa mátt án vera, til þess að sjá hag bróður síns borgið. Og jeg veit, að þau geta nú ekki öllu meira. Jeg vona, að þessi orð nægi til þess, að Alþ. verði vel við þessari beiðni.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg vil aðeins leyfa mjer að geta þess, að þær smábreyt., sem allshn. hefir leyft sjer að gera við þetta frv., eru gerðar í samráði við hv.flm. frv., en þær eru svo smávægilegar, að jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið.

Frsm. (Jón Jónsson) Mentmn. hefir athugað þetta frv. og látið uppi álit sitt um það á þskj. 394. Leitaði n. umsagnar Mentamálaráðsins um frv., og lagði það til, að frv. væri samþ. eins og það lá fyrir. En einn maður úr Mentamálaráðinu, hv. 2. landsk.þm., kom á fund n., og í samráði við hann varð niðurstaðan sú, að orða frvgr. örlítið öðruvísi en gert er í frv. Sama ákvæðinu er haldið, að stjórn útgáfudeildar sjóðsins ráði vali bókanna, en því bætt við, að hún skuli leita álits Mentamálaráðs, áður en fullnaðarákvörðun er tekin um útgáfu bókanna. N. fanst þetta sanngjarnt, og þess er að vænta, að hv. deild fallist á það.