Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.

Frú forseti. Kveikur fjallaði um krónuna í gær. Fjallað var um þá staðreynd að sum fyrirtæki fá að losna undan kostnaðarsömum krónusveiflum á meðan heimilin þurfa ítrekað að þola rothögg vegna þessa sama óstöðugleika. Þátturinn dró fram mismunandi sjónarmið í samfélagi þar sem beinn kostnaður við krónuna er í kringum 300 milljarðar á ári. Þetta var stórfínn þáttur. Fyrrverandi fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, brást við með fjölmiðlarýni. Þetta er áróður gegn krónunni og hneyksli, segir hann, án þess að nefna eina einustu staðreyndavillu. Bjarni, sem ber auðvitað mikla ábyrgð á vaxtabrjálæðinu sem núna er allt að drepa, segir að í þáttinn hafi vantað umræðu um gengisáhættu og er þar að vísa í myntkörfulánin fyrir hrun. En hvað sagði Bjarni Benediktsson um nákvæmlega þetta í lok árs 2008 þegar þjóðin sleikti sár sín, m.a. vegna þess að gjaldmiðillinn hrundi? Þar sagði hann, með leyfi forseta: „En sé horft til lengri tíma er hætt við að krónan verði okkur fjötur um fót. Sá sveigjanleiki sem krónan veitir okkur til að kljást við afleiðingar mistaka í hagstjórn eða til að bregðast við ytri áföllum á sér því miður þá skuggahlið að vera sveifluvaldandi og geta ýtt undir óstöðugleika í hagkerfinu. Óstöðugur gjaldmiðill dregur úr trausti á hagkerfinu …“ Þegar nákvæmlega sömu sjónarmið og hans árið 2008 eru veðruð í gær af virtum hagfræðingur þá heitir það hneyksli og áróður gegn krónunni. Nýi Bjarni er sem sagt að gagnrýna gamla Bjarna fyrir áróður og er hneykslaður. Honum fannst eitt og annað vanta í umfjöllunina sem þjónar varðstöðunni með krónunni en hann gleymir sjálfur viljandi að nefna okurvextina og verðbólguna sem er alltaf miklu hærri á Íslandi en annars staðar. Hann gleymir líka að nefna hagstjórnarmistök Sjálfstæðisflokksins sem felast í útgjaldaaukningunni. Minnisleysið náði líka yfir langvarandi lágvaxtarskeiðið sem hann lofaði fyrir tveimur árum og stóð yfir í korter. Það er ekki Kveiksþátturinn sem er hneyksli, það er ábyrgðarflótti Sjálfstæðisflokksins sem er hneyksli. Það að saka fjölmiðil um áróður 

Virðulegur forseti. Niðurstöður PISA-könnunarinnar, sem mælir færni 15 ára nemenda í lesskilningi, læsi á náttúruvísindi og læsi á stærðfræði, kom út í gær. Þetta er alþjóðleg könnun þar sem rannsökuð er hæfni 15 ára nemenda á þessum sviðum. Niðurstöðurnar hvað Ísland varðar eru hreint út sagt hrikalegar, svo að ekki sé meira sagt. 40% 15 ára nemenda á Íslandi búa ekki yfir grunnfærni í lesskilningi. Þetta sýna niður niðurstöðu PISA-könnunarinnar. Hlutfall nemenda sem ná þessari grunnhæfni, eða um 60%, hefur lækkað um 14% hér á landi frá síðustu könnun. Þetta eru ótrúlegar tölur, svo að ekki sé meira sagt og það er ekki að ástæðulausu. Þetta er ekki nýtt vandamál. Í frétt frá árinu 2004 segir, með leyfi forseta: „Fyrir tveimur árum síðan, eða árið 2002, áttu líklega 15.000 Íslendingar á fullorðinsaldri aldri við umtalsverðra lestrarörðugleika að stríða.“ Einnig segir í fréttinni: „Gera má ráð fyrir að lítil lestrarfærni hái um 20.000 manns til viðbótar þannig að 35.000 manns lesi illa á Íslandi.“ Í þessari frétt frá 2004 segir að við séum á sama stigi og aðrar Norðurlandaþjóðir. Könnunin í gær sýnir hins vegar að við er langt, langt á eftir Norðurlandaþjóðunum. Við erum í algjörum tossabekk og það á ekki bara við um tossabekki þar heldur erum við langlægst hvað varðar afburðanemendur, langt, langt fyrir neðan. Ég vil líka ræða hérna um gott viðtal við Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóra Réttarholtsskóla, sem segir að þetta hafi verið í farvatninu og verði það áfram. Það er ekkert að fara að breytast, nákvæmlega, ekki neitt. Já, þessu er búið að hraka frá aldamótum, eins og fréttirnar gefa til kynna, mjög hátt hlutfall, og krakkarnir núna eru að tapa meiru en heilu skólaári á milli kannana, heilu ári. Hvað talar hann um? Jú, umbúðanám, að það sé innihaldslaust nám sem sé verið að bjóða nemendum í grunnskóla. Við búum í algjöru umbúðasamfélagi. Við búum í samfélagi sem mætti kenna við Dunning-Kruger áhrifin, þar sem við búum að sjálfstrausti sem byggir ekki á einu einasta af viti. Þetta er algjört umbúðasamfélag og við verðum að breyta lestrarkennsluaðferðum 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Í morgun birti Öryrkjabandalagið kolsvarta skýrslu um stöðu fatlaðs fólks á Íslandi. Rúmlega 30% þeirra búa við fátækt, 20% við sárafátækt. 70% geta ekki mætt neinu sem heitir óvænt útgjöld öðruvísi heldur en að stofna sér í skuldir. Yfir 50% búa við versnandi fjárhagsstöðu miðað við árið í fyrra. Um 50% neita sér um allt félagslegt vegna fjárhagsstöðu, geta ekki farið í bíó, geta ekki keypt sér pítsu, þau geta ekki tekið þátt í einu eða neinu. Þau geta ekki keypt eina einustu afmælisgjöf. 40% neita sér um nauðsynlegan klæðnað og næringarríkan mat. Þau geta ekki mætt grunnþörfum barnanna sinna eins og að gefa þeim einhvern kost á tómstundum, gefa þeim jólagjafir. Einstæðir foreldrar á örorkulífeyri, endurhæfingarlífeyri og örorkustyrk eru á öllum mælikvörðum verst staddi þjóðfélagshópurinn. Tæplega 90% einhleypra mæðra geta ekki mætt neinum aukaútgjöldum án þess að stofna til skulda. 40% þeirra þurfa að leita á náðir hjálparstofnana eftir mataraðstoð. 50% einhleypra foreldra geta ekki veitt börnum sínum nauðsynlegar klæðnað eða næringarríkan mat. Þau geta heldur ekki kostað þátttöku barna sinna í íþróttum eða nokkru öðru. 60% einhleypra foreldra eru að bugast undan húsnæðiskostnaði og standa ekki undir honum. 70% búa við slæma andlega líðan og hlutfallið er þannig að um 80% einhleypra foreldra búa við slæma andlega heilsu. Hátt hlutfall þessa fólks hefur nær daglega hugsað um að taka sitt eigið líf, það væri betur komið án þeirra. 60% búa við félagslega einangrun og 40% neita sér um tannlækna- og sálfræðikostnað af því að þau hafa ekki efni á því. En hér höfum við forsætisráðherra sem sagði árið 2017 í september að það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu væri það sama og að neita því um réttlæti. Ég segi þetta: Þetta eru ógeðsleg stjórnvöld. Ég fyrirlít þessi stjórnvöld. Þau kunna ekki að skammast sín.

Frú forseti. Ísland er í frjálsu falli þegar kemur að hæfni grunnskólanemenda samkvæmt niðurstöðum PISA-könnunarinnar sem voru kynntar í gær. Þetta á við í lesskilningi, stærðfræðilæsi og náttúruvísindum. Einkunn Íslands hefur lækkað hraðast frá mælingunni 2018. Hvað erum við að gera rangt? Nú er það ekki svo að hér á landi fari miklu lægra hlutfall landsframleiðslu til grunn- og framhaldsskóla en í öðrum OECD-ríkjum, því er reyndar öfugt farið og erum við með næsthæstu framlögin hlutfallslega. Þetta er einfaldlega ein birtingarmynd þess að það skiptir ekki öllu máli hversu mikill peningur er settur í málin þegar hitt skortir; skýra framtíðarsýn, markmiðasetta stefnu með mælanlegum mælikvörðum og pólitískan vilja og úthald til að fylgja stefnunni. Og hver er þá staðan þar? Ég tilheyri ekki stjórnarmeirihlutanum sem ber ábyrgð á menntamálum þjóðarinnar undanfarin ár en mér finnst mikilvægt að hann hlusti og taki mark á þeim sem þekkja best til og hafa skýra sýn á stöðuna. Þessi staða kostar íslensk börn lífsgæði og tækifæri. Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóri Réttarholtsskóla, sagði í tilefni þessara birtingar, með leyfi forseta: „Skólakerfið kostar næstum 200 milljarða og hvað fáum við út úr því? Við fáum út úr því að rúmlega 50% drengja geti lesið sér til gagns.“ Jón Pétur gagnrýndi það líka að skólarnir fái ekki að eigin niðurstöður þó að þeir séu í einstakri stöðu til að geta nýtt prófin til að rýna í og finna leiðir til úrbóta, vegna þess að ólíkt því sem gerist í stærri samfélögum þá taka allir nemendur hér þessi próf. Þetta eru fullkomlega samanburðarhæf gögn, gríðarlega mikilvæg, en nei. Þá má spyrja: Skipta þægindin sem felast í nafnleysinu meira máli en tækifærin sem felast í því að rýna hvað fór úrskeiðis og finna leiðir til úrbóta? Er það raunverulega þannig sem við ætlum að nálgast þessi mál? Ég ætla að segja í lokin, frú forseti, að við í Viðreisn tökum þessum niðurstöðum ekki af neinni léttúð. Við munum halda opinn fund 

Frú forseti. Síðasta haust biðu 279 karlar á biðlista eftir afplánun í fangelsi, 279 manna hópur sem hafði verið dæmdur í fangelsi af dómstólum landsins. Þessar tölur úr fangelsunum bárust eftir að ég lagði fram spurningar til þáverandi dómsmálaráðherra. Meðalbiðtími eftir því að vera kallaður inn til afplánunar var rúm tvö ár eftir að dómur féll, rúm tvö ár liðu sem sagt frá því að dómstólar dæmdu fangelsisdóm þar til afplánun hófst. Fangelsismálastofnun hefur sætt niðurskurði samfleytt í 21 ár og Íslandi er núna land þar sem dæmdir ofbeldismenn afplána ekki alltaf fangelsisdóma sína, bara vegna þess að fangelsin geta ekki tekið við mönnum í fangelsi. Fangelsisdómar beinlínis fyrnast vegna þess að það hefur ekki verið til fjármagn. Þetta þýðir að dómar sem dómstólar landsins hafa fellt verða í raun að engu, að langt ferli við að skera úr um sekt manna í sakamálum fyrir dómstólum landsins verður að engu. Á síðustu tíu árum fyrndust 275 dómar, fjórir kynferðisbrotadómar og 31 dómur fyrir ofbeldisbrot. Þetta eru þau brot í samfélaginu sem þykja hvað alvarlegust, alvarleg brot gegn fólki. En birtingarmyndirnar eru víðar. Það gerist aftur og aftur að dómstólar dæma vægari dóma, bara vegna þess hve málin hafa dregist innan kerfisins. Dómar fyrir alvarleg brot, jafnvel kynferðisbrot, eru skilorðsbundnir vegna þess að málin hafa tekið of langan tíma í kerfinu. Ástæðan er engin önnur en sú að það er álag innan kerfisins. Getur þetta gengið svona upp? Grunnhlutverk ríkisins er að tryggja öryggi fólksins í landinu og ekkert eitt svar útskýrir stöðu mála betur hér en að málaflokkurinn hefur verið vanfjármagnaður og til lengri tíma. Og nú kemur skýrsla Ríkisendurskoðunar sem er eins skýr áfellisdómur og hugsast getur yfir stjórnvöldum.

Virðulegur forseti. Ég ætla að halda mig við alvarlega stöðu í raforkumálum okkar. Fiskimjölsverksmiðjur brenna 2.300 lítrum af dísilolíu á klukkustund þegar þær eru í gangi. Þetta er ansi mikið magn þegar allt er saman talið. Orkubú Vestfjarða brenndi 2 milljónum lítra til raforkuframleiðslu á árinu 2022 og það verður vart minna núna. Við getum rætt fjálglega um orkuskipti en það er algerlega fjarstæðukennt við þessar aðstæður. Við erum líka með öll tækifærin. Menn tala mikið um landeldi í laxeldi og eru hlynntir því og tala þar með niður sjókvíaeldi. Laxeldi á Suðurlandi sem er í pípunum þarf 300 MW. Á Vestfjörðum og Austfjörðum þarf laxeldið í tilfallandi atvinnugreinum um 300 MW. Fiskimjölsverksmiðjurnar þurfa aðgang að 100–200 MW. Þarna eru ótalin gagnaverin og annar sá græni iðnaður sem getur byggst upp í raforkumálum. Þau eru gríðarlega mörg tækifærin í grænum iðnaði þar sem við höfum kallað eftir erlendri fjárfestingu. Við erum að verða sem samfélag af milljörðum ef ekki tugmilljörðum í tekjur á hverju einasta ári vegna þeirrar stefnu sem hefur verið rekin. Það sem við ættum að vera að ræða, virðulegur forseti, hér á þingi eru neyðarráðstafanir, ekki bara til þess að tryggja heimilum raforku, tryggja að það komi ekki til skerðinga í vetur á raforkuafhendingu til heimila og menn þurfi að slökkva ljósin á ákveðnum tímum sólarhringsins, við ættum að vera að ræða það hvernig við setjum raforkuframleiðslu og dreifingu raforku í forgang í þessu landi. Það er stærsta áskorunin að mínu mati sem þetta samfélag stendur frammi fyrir. Um leið og við gerum það þá förum við að sjá hér mögulega tekjumyndun inn í framtíðina sem gerir það að verkum að menn, í tengslum við umræðu um fjárlög, geta hætt að ræða hér um alls konar skattahækkanir út og suður og við getum farið að lækka skatta í íslensku samfélagi og við getum farið að afla tekna með alvöruverðmætasköpun á grundvelli grænnar orku sem er nóg til af á Íslandi. Við erum með einstök tækifæri meðal þjóða.

Virðulegi forseti. Frumvarp til fjárlaga kemur til afgreiðslu þingsins á næstu dögum og eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar er ljóst að margir aðilar þurfa á nauðsynlegum stuðningi að halda. Meðal þeirra eru íslenskir bændur sem lengi hafa beðið aðgerða af hálfu ríkisins. Staða bænda er alvarleg og hér er um atvinnumál, fæðuöryggismál og ekki síst byggðamál að ræða. Meiri hluti fjárlaganefndar hefur lagt til að 198 millj. kr. verði varið í verkefni í þágu innlendrar matvælaframleiðslu. Það er aukið kynbótastarf, styrking innviðauppbyggingar, stuðningur við kornrækt og vinna við verndandi arfgerðir gegn riðuveiki í íslensku sauðfé. Ásamt þessu lagði Sigurður Ingi Jóhannsson, hæstv. innviðaráðherra, ásamt hæstv. matvælaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, fram tillögur sem stuðla m.a. að nýliðun í greininni. Um er að ræða 1,6 milljarða kr. stuðning til 982 einstaklinga. Meðal þeirra tillagna eru ungbændastuðningur, viðbótarfjárfestingarstuðningur, viðbótarbýlisstuðningur og viðbótargreiðslur á holdakýr. Þessar aðgerðir eru þýðingarmikið viðbragð við stöðunni í dag en er hægt að gera betur? Svarið við því er einfalt, það er já. Mörg verkefni bíða enn og þar ætlar Framsókn að standa vaktina eins og alltaf. Við horfum til breytinga á tollvernd og aukinna innflutningskrafna í samræmi við staðla í innlendri matvælaframleiðslu. Einfalda þarf verkið í kringum framleiðsluna. Við ætlum að leita lausna í formi hlutdeildarlána og opinbers stuðnings við langtímafjárfestingar bænda og veita þarf afurðastöðvum heimild til sameiningar. Koma þarf frekari fjármagni til nautgripabænda sem og garðyrkjubænda. En ásamt þessu þurfum við áfram að stuðla að nýliðun og kynslóðaskiptum innan greinarinnar. Allt raunhæfar lausnir sem gætu bætt stöðuna til muna. Í gegnum söguna hafa bændur tryggt fæðuöryggi þjóðarinnar. Þeir verða ekki síður mikilvægir í framtíðinni. Nú þegar við skrifum handrit framtíðarinnar verðum við að tryggja að þeir séu vel í stakk búnir. Hér hafa margir þingmenn talað fyrir bættum aðstæðum bænda og ég trúi ekki öðru en að nú láti þeir verkin tala.

Forseti. Ríki heims funda þessa dagana um loftslagsvandann í Dúbaí á COP28. Þar er Ísland aðili að loftslagshamfarasjóði sem hefur það hlutverk að veita stuðning vegna tjóns sem fátækari ríki verða fyrir vegna loftslagsbreytinga. Það er vel þó að ég telji til skammar að ríkisstjórninni finnist litlar 80 milljónir vera ásættanlegt framlag í þann sjóð. Þetta sýnir enn og aftur að í loftslagsmálum er meira um fögur fyrirheit en efndir af hálfu Íslands. Loftslagsváin er alþjóðlegt vandamál sem hefur mjög ólík áhrif eftir því hvar fólk er búsett. Þannig eru áhrifin bæði alvarlegri og valda meiri eyðileggingu í því sem er oft kallað hið hnattræna suður, en það eru fátækari ríki heims sem hafa færri úrræði til að aðlaga sig eða bregðast við hamförum af völdum loftslagsbreytinga. Við hér í norðri höfum fleiri úrræði til að takast á við ástandið og þurfum að hafa það að leiðarljósi á öllum stigum. Íslensk stjórnvöld þurfa að taka ábyrgð á sínum þætti í að skapa það neyðarástand sem nú ríkir og styðja fátækari ríki til að aðlagast og byggja upp græna innviði með réttlátum umskiptum, auðmýkt og mannúð að leiðarljósi. Loftslagsflóttafólk er fólk sem hefur þurft að flýja heimkynni sín vegna áhrifa loftslagsbreytinga sem leitt hafa til öfga í veðurfari, þurrka, flóða, hækkandi vatnsyfirborðs, ástands sem leiðir til fæðuskorts og til vopnaðra átaka. Í dag eru um 110 milljón manns á flótta og því er spáð að neyðarástand í loftslagsmálum muni leiða til allt að milljarðs fjölgunar. Við getum ekki bæði synjað flóttafólki um hæli og neitað að axla ábyrgð á okkar hlut í að skapa vandann. Ég kalla eftir því að við öxlum ábyrgð, að við viðurkennum að við séum ekki að gera nóg, horfumst í augu við það og gerum betur. Grænþvottur þessarar ríkisstjórnar er ekki lengur í boði.

Virðulegi forseti. Niðurstöður PISA gefa okkur gott tækifæri til að ræða hvert við stefnum í skólamálum og sem skólasamfélag. Við viljum ná betri árangri í PISA en við náum hvorki árangri með töfralausnum né tímabundnum aðgerðum, það þarf langtímasýn. Skilaboðin úr umræðu gærdagsins eru skýr um að allir í íslenskra skólasamfélaginu líti í eigin barm; sveitarfélög, einstakir skólar, starfsmenn og foreldrar en ekki síst ríkisvaldið sem fer með forystu í skólamálum. Þó að sveitarfélögin beri ábyrgð á grunnskólunum þarf ráðuneyti menntamála að tryggja öfluga, faglega forystu og þjónusta starfsfólk sem vinnur með börnum um land allt, m.a. til að tryggja aðgang að þekkingu til starfsþróunar, námsgögnum og matstækjum. Hér á Alþingi eru einmitt frumvörp í vinnslu sem geta leitt til mikilvægra umbóta í skólakerfinu, m.a. um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, og gleymum því ekki að árangur í námi er liður í farsæld. Það þarf að vinna að umbótum í gegnum grunn- og símenntun kennara. Það þarf að nota sérfræðiþekkinguna sem styður skólakerfið til að byggja upp einstaklinga þannig að allir nái tökum á grunnfærninni; læsi á íslensku, stærðfræði og umhverfi, undirstöðum náms. Markmið greininganna á að vera að tryggja stuðning við ólíkar námsleiðir til að allir nýti sína hæfileika til fulls. Greining má ekki í neinum tilvikum verða afsökun skólasamfélags fyrir því að einstaklingar nái ekki árangri heldur tæki fyrir einstaklinginn til að ná árangri. Hlutverk skólakerfis er að efla einstaklinga til að taka ábyrgð á eigin lífi og búa þeim jöfn tækifæri til náms. Ef líðanin er góð og grunnfærni næst fleyta þrautseigja og forvitni fólki langt.

Virðulegur forseti. Ofbeldi sem fatlað fólk verður fyrir ítrekað í okkar samfélagi tekur alltaf á sig nýjar og nýjar myndir sem eru í stórfurðulegu og undarlegu formi sem enginn endir virðist vera á. Því miður virðist ríkisstjórnin ekki ráða við ofbeldið og ný skýrsla sem var birt í dag sýnir að það er ekkert að breytast. Þá er fjárhagslegt ofbeldi gagnvart fötluðu fólki mjög fjölbreytt. Fatlaður einstaklingur sem hefur í nær 50 ár reynt af bestu getu að tóra í fátækt eða jafnvel sárafátækt á lífeyrislaunum í almannatryggingakerfinu og lifað það af, er síðan refsað fyrir það að verða 67 ára með grófu fjárhagslegu ofbeldi með því að ræna hann um 20.000 kr. á mánuði eftir skatt. Hvað gerði þessi fatlaði einstaklingur af sér til þess að verða fyrir svona ómannúðlegri meðferð? Jú, honum tókst að lifa af í meira en hálfan áratug í fátækt með fötlun sinni. Er þess vegna verið að refsa honum svona illa fjárhagslega? Hvað er að ykkur í fjórflokkunum sem hafið skipst á að vera saman í ríkisstjórn og hafið komið á þessu óréttláta, ómannúðlega, bútasaumaða, keðjuverkandi óskapnaðarkerfi með ólögum hér á Alþingi á undanförnum áratugum? Og ekki bara það heldur nært það og alið við brjóst ykkar með þessum skelfilegu afleiðingum fyrir veikt fólk. Nær 80% fatlaðs fólks lifa við félagslega einangrun með tilheyrandi andlegu og líkamlegu heilsutjóni í boði ríkisstjórnarinnar í dag og stór hópur þess hefur ekki efni á tannlækni, sjúkraþjálfun, lyfjum, læknisþjónustu eða heilsubætandi fæði, hvað þá fæði yfir höfuð vegna sárafátæktar í áratugi í ykkar boði. Ef þið haldið í eina mínútu að hér með sé upptalið allt ofbeldi gagnvart fötluðu fólki sem viðgengst í lífi þess þá skjátlast ykkur hrapallega því ofan á allt annað bætist svo við nýtt fjárhagslegt ofbeldi sem felur í sér ótrúlega útilokun fatlaðs fólks og aldraðra frá samskiptum við Skattinn, Sjúkratryggingar, banka og island.is. Þarna er verið að útiloka úr samfélaginu um 10–15% aldraðs fólks með því að banna því að nota íslykilinn frá og með næstu áramótum. Hvers vegna? Bara af því að þið sem eruð með völdin í þessu máli teljið ykkur hafa vit fyrir þessum hópi fólks og það hafi ekkert annað val en ykkar guðlegu rafrænu skilríki. Það er gjörsamlega út í hróa hött að leggja íslykilinn niður núna um áramótin eins og ætlunin er að gera 

Forseti. Mannskepnan fæðist óvenjuósjálfbjarga. Í þó nokkuð mörg ár frá fæðingu er barn upp á umsjónaraðila sína komið og þarf að treysta á þá til að tryggja velferð sína þar til það lærir smám saman að bjarga sér sjálft. Stigvaxandi ábyrgð barns á eigin lífi er nauðsynlegur undirbúningur fyrir lífið. Samkvæmt lögum hefst það m.a. á samráðsrétti, svo með sjálfsákvörðunarrétti á tilteknum sviðum uns fullu sjálfræði er náð við 18 ára aldur. Beinn sjálfsákvörðunarréttur barns hefst um 12–16 ára aldurs. 12 ára gamalt barn verður t.d. ekki ættleitt nema með samþykki þess sjálfs. Fram að því er samráðsréttur við börn stigvaxandi allt frá því að þau eru fær um að tjá upplifun sína og afstöðu með orðum. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna er mikilvægastur allra alþjóðasamninga um réttindi barna. Var hann settur á þar sem réttindi barna þóttu ekki nægilega tryggð í gildandi mannréttindasamningum. 12. gr. barnasáttmálans er ein af grundvallarreglum hans og forsenda þess að börn geti notið réttinda. Með henni er börnum tryggður sjálfstæður réttur til að láta skoðun sína í ljós og að tekið sé tillit til skoðana þess. Svo virðist sem sum stjórnvöld líti svo á að réttur barns til að tjá sig í máli er það varðar snúist fyrst og fremst um vitnisburð barnsins um aðstæður sínar. Það er hins vegar ekki það sem barnasáttmálinn og lagaákvæði byggð á honum segja. Í barnasáttmálanum segir að tryggja skuli barni, sem myndað getur eigin skoðanir, rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska - ekki vitnisburðar: skoðana. Réttur barns til að tjá sig takmarkast því ekki við rétt til að bera vitni í eigin máli enda byggist sá réttur á rannsóknarreglu og öðrum grundvallarreglum stjórnsýsluréttar og réttarfars sem hafa ekkert sérstakt með sjálfstæðan rétt barns til að tjá sig að gera. Forseti. Sýnum börnum virðingu til jafns á við verndina sem þeim ber. Hlustum á börnin og tökum mark á þeim.

Forseti. Með leyfi forseta, það sem kemur fram í nýrri rannsókn Vörðu – rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins og ÖBÍ réttindasamtaka: „Stærsti hluti fatlaðs fólks á erfitt með að ná endum saman eða 75 %. Ríflega þriðjungur býr við fátækt og helmingur metur fjárhagsstöðu sína verr en fyrir ári.“ Mér finnst mjög merkilegt að lesa niðurstöður þessarar skýrslu og ýmissa annarra skýrslna líka varðandi fátækt barna, varðandi skýrslubeiðni um hvað fátækt kostar samfélagið og ýmislegt annað sem við fáum hérna einhvern veginn bara í bunkum í nefndum þingsins og þingmálum. En samt standa stjórnarliðar alltaf hérna í fjárlögum og segja að allt sé svo skínandi fínt og að aldrei hafi ráðstöfunartekjur verið hærri og ég veit ekki hvað. Hvort tveggja getur ekki verið satt og hverjum eigum við þá að trúa þegar allt kemur til alls? Allar bækurnar og skýrslurnar og minnisblöðin sem við fáum benda til þess sem kemur fram í þessari skýrslu; að við höfum ekki tryggt grunninn, að við höfum ekki tryggt lágmarksframfærslu og öryggi fólks. Þar er kannski líka um að kenna ákveðnum vanda varðandi hvernig þeim kerfum er fyrir komið, að þau lenda í þessum vítahring verðbólgu þar sem það þarf að uppfæra þau með tilliti til verðbólgu og launaþróunar. Það er ekki gert þegar fólk á annað borð hreyfir sig eina örðu í áttina að sjálfsbjargarviðleitni. Þá er því einfaldlega skellt niður aftur með skerðingum. Það er skerðingarpólitík sem við verðum að losna út úr. Þar höfum við Píratar lagt til að við horfum betur til borgaralauna eða skilyrðislausrar grunnframfærslu til þess að leysa fólk úr fátæktargildrunni.

Frú forseti. Það er í raun þyngra en tárum taki að fylgjast með þeirri niðurstöðu sem birt var í PISA-könnuninni svokölluðu í gær. Undarlegast af öllu er að menntamálaráðherra og barnamálaráðherra svona að einhverju marki ypptu öxlum og segja að við þessu var að búast, þegar flokkur þeirra hefur haft með þessi mál að gera jafn lengi og raunin er. Og hver eru viðbrögðin? Það á að bregðast við með nýrri stofnun. Eins og margir hér á undan mér í dag þá vakti athygli mína viðtal við Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóra Réttarholtsskóla, og ég bara hvet fólk sem ekki hefur lesið það viðtal að glöggva sig á því. En þar er haft eftir Jóni Pétri Zimsen, með leyfi forseta: „En þegar við erum að eyða tæplega 200 milljörðum í skólakerfið þá er þessi árangur langt frá því að vera boðlegur. Ég spyr bara: Hver ætlar að taka ábyrgð á þessum árangri? Tækifærin og lífsgæðin sem er verið að hafa af íslenskum börum með þessu. Það er þyngra en tárum taki að sjá þetta, að börn séu að tapa heilu skólaári hérna á milli kannana.“ Virðulegi forseti. Ég held að okkur standi ekki annað til boða en að fara í alvarlega naflaskoðun, við erum einhvern veginn á þeim stað núna. Nýja stofnunin, sem tekur við af sams konar stofnun, hefur nýlega fyrst og fremst orðið fræg fyrir það að vilja kenna sjö ára börnum mjög framsækna kynfræðslu. Ég er ekki viss um að það sé leiðin sem við eigum að fara fram á veginn í þessum efnum. Við erum kannski líka búin að gleyma okkur dálítið í því að okkar elskulegu börn séu meira upplýst um réttindi sín en skyldur og að engan megi skamma og engan megi verðlauna og megi ekki bera saman. Skólar fá ekki einu sinni að bera saman niðurstöður sín á milli úr þessari könnun. Þetta er einhver furðuleg nálgun sem við í þinginu þurfum að rífa úr núverandi farvegi. 

Virðulegi forseti. Nú stendur yfir 28. loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Dúbaí sem öllu skiptir að skili raunverulegum árangri fyrir loftslagið og umhverfið. Hæstv. forsætisráðherra lýsti þar þeirri afstöðu Íslands að markmið Parísarsáttmálans skuli standa, eða halda öllu heldur, og hlýnun jarðar skuli ekki fara yfir 1,5°C. Að auki lýsti hún yfir eindregnum stuðningi við útfösun jarðefnaeldsneytis og að þjóðir heims hættu niðurgreiðslu á því. Á meðan berast ýmsar fréttir er lúta að umhverfismálum og neyslu þjóða en í ár verða sett ný met í útblæstri vegna brennslu á jarðefnaeldsneyti. Misskipting auðs í heiminum hefur áhrif á neyslu okkar. Í dag berast þær fréttir til að mynda að samkvæmt nýrri skýrslu UNICEF búi fimmtungur barna í ríkustu löndum heims við fátækt. Þar má minna á að óhollt mataræði og endingarverra vöruúrval er líka fylgifiskur fátæktar. Þessu þarf að breyta, virðulegi forseti. Öll ættum við að hafa sömu möguleika á því að borða hollan mat og næringarríkan mat og öll ættum við að geta fjárfest í endingargóðum vörum. Hvort tveggja stuðlar að aukinni velsæld og bættri umgengni við jörðina okkar. Það er með öllu óréttlátt að velta skuldinni yfir á þá einstaklinga sem ekki bera sömu ábyrgð og þau sem nóg hafa. Mig langar því, virðulegi forseti, nú í aðdraganda jóla að hvetja hv. þingmenn og önnur þau sem eiga nóg að rifja upp nægjusemina sem var einu sinni talin hér til dyggða og er algerlega nauðsynleg ef okkur á að takast að stemma stigu við þeirri óheillaþróun sem við okkur blasir. Við getum ekki gengið gegndarlaust á gæði jarðar, gæðum sem þar að auki er misskipt.

Virðulegi forseti. PISA-könnunin er eina samræmda prófið sem eftir er í landinu og sýnir skelfilegar niðurstöður. Lausnin er ekki að leggja af þetta eina samræmda próf sem eftir er heldur að taka mark á niðurstöðum þess og bregðast við þeim. Af hverju fer ólæsi vaxandi meðal ungs fólks og meðal þjóðarinnar? Eitt er að einhver brotalöm virðist vera í lestrarkennslu og mikilvægt virðist að þar séu teknar upp árangursríkari aðferðir en höfðinu ekki barið við steininn. Annað er almennt sinnuleysi um gildi lestrar og gildi menntunar almennt. Þar er mikilvægast að sitja með ólæstum börnum með bók og lesa fyrir barnið svo það myndist tenging milli bókstafa og orða snemma og bókstafirnir séu kunnuglegir frá fyrstu tíð. Ipaddar og hljóðbækur koma ekki í stað bóka. Hlustun kemur ekki í stað lestrar. Gúgl kemur ekki í stað þekkingaröflunar. Við getum öll séð fyrir okkur mynd af nútímafjölskyldu sem samanstendur kannski af fimm eða sex einstaklingum sem sitja í einu rými og grúfa sig allir ofan í símana þegjandi nema ef til vill hundurinn sem ekki hefur enn verið hlekkjaður við skjá. Hér er lykilorðið þögn. Fólk notar ekki tungumálið til samskipta sín á milli í sama mæli og það gerði nema ef til vill til að skiptast á stuttum athugasemdum. Við höfum, frú forseti, upplifað meiri breytingar hér á þjóðfélagsháttum en aðrar kynslóðir lengi og því fylgir ekki bara meiri velmegun, meiri aðgangur að upplýsingum og afþreyingu heldur líka menningarrof. Niðurstöður PISA sýna djúpstæðan samfélagslegan vanda.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjárlög fyrir árið 2024 og er hægt að koma víða við í slíkri umræðu. Ég ætla að vera kannski meira á almennu nótunum heldur en í einstaka töflum og tölum frumvarpsins en aldrei að vita nema maður komi aðeins inn á það. Við ræðum fjárlögin í einhvers konar óvenjulegum aðstæðum núna en ef við horfum nú bara ansi mörg ár aftur í tímann þá hafa þau verið ansi mörg fjárlögin sem eru rædd við hinar ýmsu krefjandi aðstæður þar sem ýmislegt hefur komið upp á. Þegar ég kom inn á þing 2013 vorum við enn þá að vinna okkur út úr afleiðingum fjármálahrunsins og losa um fjármagnshöft og vinna í skuldaleiðréttingu og öðru og reyna að koma heimilunum almennilega á lappir eftir bankahrunið. Svo hefur nú í framhaldi af því komið upp heimsfaraldur og svo er náttúran upp á síðkastið farin að segja enn þá meira til sín. Við höfum verið í alls kyns almannavarnaástandi hér undanfarin ár; skriðuföll, snjóflóð og svo jarðhræringar nú á meðan aðrar fjallshlíðar og eldfjöll eru líka að láta á sér kræla þó að það sé ekki komið í gang. Þær eru margar þessar áskoranir sem við höfum á sama tíma og það geisar stríð á fleiri en einum stað í heiminum. Allt hefur þetta bæði bein og óbein áhrif á það sem við erum að gera. Við verðum svolítið að horfa á okkar veruleika í þessu ljósi. Því skiptir miklu máli hvernig við höldum á fjármálum hins opinbera til að geta tekist á við allar þessar áskoranir og hvernig við tryggjum okkar velferð og hag okkar þjóðar, okkar íbúa, í þessari stöðu. Með þetta fyrir framan okkur þá eru hér lausir kjarasamningar á sama tíma og við erum með of mikla verðbólgu og of háa vexti sem hafa verið að safnast upp hérna eftir heimsfaraldur og stríð. Á því þarf að taka en þar áður var nú mikið hagvaxtarskeið þar sem kjör fólks bötnuðu til muna og staða heimilanna alveg gríðarlega. Við þurfum að komast sem fyrst í þá stöðu aftur og við þurfum að gera allt sem við getum til þess. Ég trúi því að við höfum aðstæður til þess hér á landi. Við þurfum að takast saman á við þessa efnahagslegu stöðu, bæði hér á Alþingi við einmitt gerð fjárlaga, hvernig við förum með opinbert fé og ráðstöfum því, hversu agað það er. Það þurfum við að gera með Seðlabankanum sem heldur á stilliskrúfunum í peningastefnunni og það þurfum við að gera með fólkinu í landinu, þá helst í gegnum kjarasamninga, og með aðilum vinnumarkaðarins þar, að við séum ekki að eyða um efni fram þar frekar en hér. En jú, það er kannski einmitt vandamálið að við erum hér enn þá eftir heimsfaraldur með fjárlög sem eru að skila í halla. Þó að staðan sé mun betri en búist var við og skuldahlutfallið komið neðar þá er það staða sem við viljum ekki vera í. Ég held það og ég trúi því að við getum farið hraðar en áætlunin gerir ráð fyrir út úr þessari stöðu. En til þess þarf nú að nást pólitísk samstaða, myndi ég halda. Það er um margt hægt að segja að við séum í góðri stöðu. Við erum í góðri stöðu með ríkisfjármálin á marga mælikvarða. Ef við miðum okkur við nágrannaþjóðir okkar og innan OECD og víða er staðan mjög góð hér. Hagtölurnar sýna það en þær sýna á sama tíma samt miklar áskoranir og þetta er farið að hafa veruleg áhrif víða inni á heimilum landsins, í fyrirtækjum landsins og þá sérstaklega í litlum og meðalstórum fyrirtækjum ásamt heimilunum. Þannig að ábyrgð okkar hér er mikil þegar við fjöllum um þetta. Þá held ég að það sem geti haft mikil áhrif á þetta sé að við náum hér skynsömum kjarasamningum. Þá þurfa þessi fjárlög að vinna með því og því verðum við að passa okkur á því að hafa þau aðhaldssöm og ekki auka á verðbólguna eða álögur á vinnandi fólk sem hefur kannski verið allt of algengt. En ég vildi á sama tíma benda á það að á undanförnum tíu árum höfum við náð að draga á mörgum stöðum úr álögum og skattbyrði á millistéttina og annað og þannig hefur leyst úr kjarasamningum án þess að gera þá of stóra inn á milli. Við viljum gera betur. Við erum með öflugt velferðarkerfi. Við erum að ná góðum árangri eins og ég fór yfir þar, en við viljum auka velsældina áfram. Við viljum ná hagvextinum upp aftur sem hefur verið að dragast saman. Við viljum þar sem við erum búin að ná góðum árangri ná enn betri árangri. Þó að margir hafi það mun betra en þeir höfðu áður er ekki þar með sagt að við séum búin að vinna fullnaðarsigur. Það eru margir sem lifa enn við skort og við viljum gera betur þar en við viljum líka gera betur fyrir millistéttina og bara alla þegna okkar. Ég hef trú á því að við getum gert margt innan fjárlaganna til þess. Ein af grunnforsendunum sem við berum svolítið ábyrgð á eru grunninnviðirnir. Það er heilbrigðiskerfið, það eru samgöngurnar og það er menntakerfið og félagslega kerfið, að þetta sé til staðar fyrir fólkið þó að ríkið þurfi ekki alltaf að sinna þessu öllu saman. En það þarf að tryggja svolítið að þetta sé. Við sjáum það núna einmitt í jarðhræringunum í Grindavík að þá þurfum við líka að tryggja að ríkið sé þessi trygging í svona aðstæðum og komi og hjálpi okkur að byggja upp innviðina og að fólk hafi þessar grunnforsendur eins og heimili og tekjur og annað eins og hefur verið brugðist við hér. Þetta er svona grunnurinn sem við þurfum að bera ábyrgð á, fjármagnið sem er í fjárlögunum, en líka að finna aðrar leiðir til þess að fjármagna eins og í samgöngumálunum. Það er smá aukning í samgöngumálin hér og ég held að við verðum að kalla það ekki fjárútlát heldur fjárfestingu. Við erum að ráðstafa fé mjög vel í öll samgöngumannvirki sem eru hagvaxtarskapandi, búa til byggðafrelsi og hjálpa atvinnulífinu að vaxa til þess að skapa aukna velferð í samfélaginu með auknum hagvexti og draga úr sóun og orkunotkun og lengi mætti telja. Það er líka oft grundvöllur sameiningar byggða, sveitarfélaga, betra aðgengi að opinberri þjónustu með betri samgöngum, svona viss byggðastefna. Ég hef margoft sagt að með góðum samgöngum þá getum við verið að leysa út mikla krafta í fámennari byggðum en þar er fullt af auðlindum og fullt af tækifærum sem hægt er að nýta. Það getum við séð í orkuöflun og fiskeldi og sjávarútvegi, fullvinnslu sjávarafurða. Gagnaverin eru byrjuð að koma úti um landið, landbúnaðarframleiðslan, matvælaframleiðslan öllsömul, þetta er allt saman hægt að auka með góðum og öflugum innviðum eins og samgöngum, orkuinnviðum, fjarskiptainnviðum og öðru slíku sem við þurfum að sjá til þess að sé hægt að framkvæma. Í sumu af því þarf að fjárfesta af hinu opinbera, annað þurfum við að hafa tækifæri til þess að - og hvetja í gegnum skattkerfið og annað fjárfesta og fyrirtækin sjálf til að fjárfesta þarna og jafnvel þar fá það greitt til baka með notendagjöldum og öðru slíku. Ég held að þannig sé hægt að hraða uppbyggingu þessara innviða og skapa hér mikinn hagvöxt. Það góða líka við samgöngurnar, af því að við erum að tala hér um verðbólgu og þenslu og annað slíkt, er að það er oft hægt að stýra þessum framkvæmdum einmitt inn á kaldari svæði þar sem þensluáhrifin eru ekki jafn mikil þannig að það er hægt að halda uppi framkvæmdastigi en án þess að það sé kannski að auka á þensluna þar sem hraðinn og framkvæmdirnar eru mestar. Þetta getur verið hálfgert jöfnunartæki hvað þetta varðar. En ef við ætlum að fara betur með opinbert fé, sem er mér mikið kappsmál, þá getum við gert mjög mikið betur þar. Og þegar við breyttum á sínum tíma lögum um opinber fjármál þá var verið að tala um svona rammasett útgjöld þannig að það átti að reyna að fá framkvæmdarvaldið eða ráðherrana svolítið til að forgangsraða betur þeim fjármunum sem þeir hefðu til ráðstöfunar í mikilvæg verkefni, reyna að fá meiri pólitík í þessa forgangsröðun þannig að mikilvægustu verkin og þau verkefni sem væru búin að vera lengi og væru kannski farin að skila minna eða eitthvað, það væri þá auðveldara að hætta við þau til að geta notað peninginn í nýrri og mikilvægari verkefni og annað slíkt. Og hafandi setið núna í nokkur ár í fjárlaganefnd, bæði sem aðalmaður og sem varamaður þar áður, þá finnst mér ég einhvern veginn ekki sjá þessi rammasettu útgjöld virka nógu vel. Ef það koma ný verkefni þá er alltaf reynt að koma til fjármálaráðherrans eða í fjárlaganefndina og sannfæra okkur um hversu mikilvæg verkefnin eru og það þurfi verulega að fá nýtt fjármagn í þetta nýja góða verkefni án þess að það sé tekið af einhverju öðru sem er ekki bara jafn mikilvægt og það var þegar það var sett af stað. Það mætti forgangsraða meira innan ramma, það er ekki alltaf hægt og oft þarf nýja fjármuni, það kostar oft að græða og ég skil það vel, er alltaf tilbúinn í þá umræðu. En það má gera meira af því að taka eitt út fyrir annað. Svo þurfum við líka bara að þora að fara inn í þau stóru kerfi eins og heilbrigðiskerfið, menntakerfið, millifærslukerfin, við höfum verið í vaxtabótakerfinu t.d., í húsnæðisstuðningnum, og gera breytingar, fara þarna inn í þessi kerfi og segja: Þarna erum við með gríðarlega mikla fjármuni, getum við gert einhverjar alvörubreytingar á þessum kerfum þannig að við séum að mæta þörfum fólksins betur, séum að fá meira fyrir peninginn og fáum að þjóna fleirum? Að það séu fleiri sem hafa það betra af því að við notum peninginn sem við höfum til ráðstöfunar öðruvísi en erum ekki alltaf í sama farinu. Og ef við förum eitthvað fram úr þá ræðum við af hverju við fórum fram úr en við ræðum ekki hvernig heildartalan er notuð. Þarna held ég að sé hægt að gera mjög mikið betur á mörgum stöðum. Ég nefndi hérna vaxtabótakerfið þar sem voru gríðarlegir fjármunir í einmitt vaxtabætur, að greiða niður húsnæðislán fólks sem var oft verðbólguhvetjandi þegar fólk tók hærra lán, keypti sér kannski húsnæði umfram þörf og var að skapa svona ákveðinn þrýsting til verðhækkana á íbúðamarkaði og annað slíkt. Þarna er búið að vera að breyta kerfinu. Það er enn þá mikill húsnæðisstuðningur með því að búa til almenna íbúðakerfið, hlutdeildarlánakerfið og langstærsti stuðningurinn dregur úr verðbólgu, er sparnaðarhvetjandi, sem er að nýta séreignarsparnað skattfrjálst inn á íbúðalán. Þar erum við að draga úr skuldsetningu fólks og þar á meðal fjármagnskostnaði fólksins. Við erum að hvetja fólk til að spara í staðinn fyrir að vera í neyslu úti í einkaneyslunni og skapa hvata til þess og annað slíkt. Það er svona dæmi um kerfisbreytingu þar sem við förum úr kerfi sem er verðbólguhvetjandi og kostar peninga yfir í kerfi sem þjónustar fjölbreyttari hóp fólks, fjölbreyttari úrræði, ekki bara einsleitt úrræði og er ekki jafn verðbólguhvetjandi eða bara dregur frekar úr verðbólgu. Þetta getum við líka séð og höfum verið að sjá mörg dæmi um innan heilbrigðiskerfisins, þegar við höfum blandað rekstrarform, þegar við erum bæði með hið opinbera og einkarekna þannig að við borgum fyrir þjónustuna en það er mismunandi hver veitir þjónustuna, hvort sem er hið opinbera eða einkageirinn. Það hefur oft verið að auka þjónustuna, auka skilvirkni, draga úr kostnaði heilbrigðiskerfisins og nýta fjármunina mikið betur, erum að fá fagfólkið til að koma með fleiri hugmyndir um hvernig má leysa málin á hagkvæmari og betri hátt fyrir alla. Við þurfum að vera óhrædd við að fara í stórar og miklar kerfisbreytingar og þannig gætum við hagrætt mikið í ríkisrekstrinum, gætum aukið þjónustuna við fólkið og nýtt hverja krónu skattgreiðenda mikið betur. Við erum að sjá núna mikla umræðu um t.d. menntakerfið og ekki nægilega góðan námsárangur. Þar held ég að við þurfum einmitt að fara í kerfisbreytingar, af því að grunnskólinn á Íslandi er best fjármagnaða skólastigið og við erum með hvað best fjármagnaða grunnskólastigið innan OECD eða þeirra landa sem við berum okkur saman við en árangurinn er ekki samkvæmt því. Við þurfum að vera óhrædd við að spyrja okkur krefjandi spurninga þar, hvar við höfum farið út af brautinni, og ég held að það sé ekki nein ein lausn til við því og það þarf bara að gera miklu betur þar. Ungdómur þessa lands, æska landsins, á það skilið að við hugsum einhverjar alvörukerfisbreytingar þar þannig að við séum að nýta þessa fjármuni í æskuna og framtíð hennar. Það er eitt gott dæmi um þetta. Annað sem ég vil líka nefna hérna, af því ég er búinn að tala um þessar kerfisbreytingar, er búinn að tala um mikilvægi innviðanna, innviðauppbyggingu og fjárfestingu í því, og annað sem ég tel mjög skynsamlega ráðstöfun á ríkisfé, er að vera í góðu samstarfi við þriðja geirann. Þriðji geirinn gerir tíu krónur úr hverri krónu sem hann fær. Eitt samnefni í þriðja geiranum má segja að séu almannaheillafélög, þar eru náttúrlega íþróttafélögin stærst. Þá er ég eiginlega ekki að tala um sérsambönd íþróttafélaganna heldur íþróttafélögin sjálf sem eru í íþróttahúsunum, eru úti á fótboltavöllum eða inni á vettvangi, inni í pílusalnum eða á skautasvellinu eða hvar það er, gríðarlega mikið af sjálfboðaliðum sem eru að vinna frábært starf fyrir æsku landsins í æskulýðsmálum og í afreksstarfi líka, landkynningu þar af leiðandi og heilbrigði þjóðar, forvarnastarfsemi og öðru slíku. Við þurfum að vökva þennan garð vel. Svo ég tali nú ekki um björgunarsveitirnar á þessum tímum, eins og ég kom inn á, þegar það er bara stanslaus náttúruvá eða almannavarnaástand hér. Hvar væri íslenskur fjárhagur ef björgunarsveitanna nyti ekki við? Allt það fórnfúsa starf sem þær inna af hendi í sjálfboðavinnu og við Grindvíkingar fáum heldur betur að njóta góðs af núna og höfum fengið síðustu fjögur árin. Við þurfum að tryggja að þessi félög nái að vinna og séu í góðu rekstrarumhverfi með skattalega hvata, með bein fjárframlög og hvetja almenning, og það höfum við verið að gera, gera lagabreytingar til að hvetja almenning og fyrirtæki til að styðja við almannaheillafélög með skattahvötum og öðru slíku. Það er líka annað erindi sem kom hingað inn til fjárlaganefndar frá Björgunarfélagi Hornafjarðar sem snerist um endurgreiðslu virðisaukaskatts af uppbyggingu á starfsaðstöðu björgunarsveitarinnar. Um þetta hefur oft orðið umræða í þessum sal, að það þarf að hjálpa íþróttafélögunum, björgunarsveitunum og öðrum almannaheillafélögum að byggja upp sína félagsaðstöðu án þess að ríkissjóður sé að taka einn fjórða af öllum kostnaðinum til sín í gegnum virðisaukann. Og ég hef haft þá hugmynd að það væri hægt að mæta þessu með því að hafa einhvers konar sjóð á vegum hins opinbera þar sem þessi félög gætu sótt um styrk til kannski þriggja ára varðandi sínar framkvæmdir og sá styrkur yrði svona til samræmis við upphæðina á virðisaukaskattinum, þeim gjöldum sem ríkið tekur til sín, borga þau þannig til baka til þessara félaga og þá er hægt að hafa betri yfirsýn yfir það að þarna sé ekki verið að byggja upp starfsemi í samkeppnisrekstri við atvinnulífið eða atvinnustarfsemi heldur sé það hrein almannaheillafélagastarfsemi og annað slíkt. Við höfum verið að fara þessa leið fyrir björgunarsveitirnar varðandi eldsneytið og tækjakaup og annað slíkt. Þetta þarf að ná yfir þessa félagsaðstöðu líka og þegar verið er að byggja upp þessi íþróttamannvirki sem eru notuð í æskulýðsstarfi og beinu íþróttastarfi. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt. Svo er annað félag sem við erum að vísu að setja núna aukafjárveitingar til eins og Hugarafl. Það er fullt af slíkum félögum sem eru með opin úrræði og það eru mörg félög eins og Hugarafl sem eru að veita frábæra starfsemi, SÁÁ er nú annað, Samhjálp og fleiri sem eru að veita fólki úrræði í sínum aðstæðum. Ef hið opinbera ætlaði að sinna öllum þessum úrræðum myndi það kosta marga milljarða. Þörfin er gríðarleg og hún eykst þannig að við þurfum að finna gott kerfi til að aðstoða þessi almannaheillafélög eins og hægt er, eins og þessar 10 millj. kr. til Hugarafls. Ég held að það sé mikilvægt að það afgreiðist hratt, þurfi ekki að bíða lengi og vera í miklum og ströngum samningagerðum og annað slíkt. Þörfin er gríðarleg núna, sérstaklega í svartasta skammdeginu yfir veturinn og annað slíkt. Orka þessara félaga þarf að fara í að hjálpa fólkinu en ekki að lifa næstu mánaðamót af. Það er algjörlega á hreinu. En það er líka hægt að auka tekjur ríkissjóðs á ýmsa vegu. Ég vildi byrja á að benda á það að t.d. með skattalækkunum þá halda margir að við séum að gefa eftir tekjur ríkisins. En oftar en ekki verður það til aukinnar tekjuöflunar ríkisins. Við höfum t.d. verið að lækka tekjuskatt á laun undanfarin ár og við höfum lækkað líka almenna virðisaukaskattsþrepið o.fl. og þessar tekjur hafa aukist. Við lækkuðum nýlega erfðafjárskattinn og þrepaskiptum honum og svona frítekjumörk og slíkt. Erfðaskatturinn hefur eiginlega bara margfaldast síðan þá. Þetta er mikil kjarabót fyrir fólkið í landinu líka, lægri skattar, en það verður einhvern veginn til þess að það kemur meira súrefni þannig að það verða meiri umsvif sem skila ríkissjóði meiri skatttekjum. Við þurfum að horfa vel til þess að lækka álögur á fólk og fyrirtæki til að koma inn auknu súrefni. Auðlindanýtingin er alger grunnforsenda þess að við náum að halda því velferðarstigi sem við erum með í dag. Ef við ætlum að auka lífsgæðin hér áfram verður það ekki gert nema með aukinni auðlindanýtingu. Þar verðum við að vera áfram dugleg að nýta fiskiauðlindirnar okkar sem við höfum verið að gera og við erum alltaf að skapa meiri og meiri verðmæti úr. Verðmætaaukningin þar er gríðarleg af því að sjávarútvegsfyrirtækin hafa náð að skila afgangi sem hefur verið notaður í nýsköpun og mesta nýsköpun á Íslandi er einmitt í sjávarútvegi, hefur verið það hingað til, sem skilar sér svo í auknum verðmætum af þessari auðlind þjóðarinnar sem fiskurinn í sjónum er. Við þurfum að halda áfram með uppbyggingu á lagareldi, hvort sem er í sjó eða á landi. Þar eru gríðarleg tækifæri og útflutningsverðmætin orðin gríðarleg í því. Þar er líka mikil nýsköpun fram undan og tækifæri. Það þarf alltaf meira prótein og næringu fyrir heiminn, í stækkandi heimi. Þar getum við sótt það. Allir þeir gestir sem vilja koma og skoða okkar yndislegu náttúru og flottu - við þurfum að vera óhrædd við að hafa þar notendagjöld til þess að byggja upp aðstöðu til að stýra þessu, til að vernda okkar náttúru, gegnum stýringu og til þess að tryggja upplifun þessa fólks og annað slíkt. Það er hægt að gera með notendagjöldum eins og við gerum t.d. á Þingvöllum þar sem rekstur Þingvallaþjóðgarðs er sjálfbær, má segja, með notendagjöldum og er samt sem áður einn stærsti ferðamannastaður landsins og fjölgar bara gestunum þrátt fyrir notendagjöldin þar og þar er líka tryggt um öryggi og verndun staðarins og honum gert hátt undir höfði. Svo má ekki gleyma í auðlindanýtingunni orkuöfluninni. Við Íslendingar kunnum að búa til orku og nýta auðlindirnar okkar án þess að ganga um of á náttúruna. Við kunnum að gera þetta í sátt og samlyndi og nú er bara þannig að við erum komin með skuldbindingar í loftslagsmálum, við erum komin með markmið í loftslagsmálum, en ég vil líka benda á það að því hraðar sem við komumst í orkuskipti hér á landi því efnahagslega sterkari verðum við og drögum úr innflutningi á jarðefnaeldsneyti og erum að fara að framleiða okkar eldsneyti miklu meira sjálf. Við erum að draga þá líka úr kostnaði vegna loftslagsmálanna og loftslagsbókhalds og annars sem við tökum þátt í. Við erum að draga úr kostnaði líka á ferðalögum hér, hvort sem er með flugi, í skipum eða stærri farartækjum. Við þurfum að fara í orkuöflun til að geta farið í þessi orkuskipti, þessi stóru orkuskipti, í gegnum hvort sem það er ammoníak eða metan eða rafmagn eða hvað það er. Atvinnulífið og fyrirtækin eru tilbúin í nýsköpun. Þau þurfa ekki að koma með allar lausnirnar en þau eru tilbúin að fara þessa leið. Þau fá bara ekki orkuna, fá ekki leyfin og annað slíkt. Ef við ætlum ekki að fara í frekari orkuöflun á Íslandi þurfum við bara að fara strax að búa okkur undir að draga úr velferð íslenskrar þjóðar. Okkar lífsgæði munu dragast aftur úr. Við munum ekki ná upp hagvexti nema með aukinni orkuöflun. Það er algerlega á hreinu. Það er bara að fara að gerast, því miður, nú í vetur að það er verið að skerða orku til fyrirtækja sem þýðir aukna olíunotkun hér á landi. Það þýðir aukinn innflutning á jarðefnaeldsneyti, minni viðskiptajöfnuð þar af leiðandi, og það þýðir minni hagvöxt hjá fyrirtækjunum og allt slíkt. Þannig að þetta er, myndi ég segja, neyðarástand og ég vil benda á það að íslenskt velferðarkerfi, íslenskt dreifikerfi raforku og flutningskerfi er byggt upp af því að við höfum náð að selja til stórnotenda orkuna okkar. Þannig höfum við náð að byggja upp íslenskt velferðarkerfi. Um það verður ekki deilt. Þá verðum við að vera með augun opin fyrir því þegar við ræðum hér um efnahagsmál þjóðarinnar, fjármál þjóðarinnar, að nú í þessum töluðu orðum er hættuástand á Reykjanesskaga þar sem orkuver sem framleiðir 75 MW af raforku, ásamt heitu vatni, það heita vatn sem kemur frá því orkuveri verður ekki framleitt öðruvísi en með 200 MW af rafmagni til að hita það vatn upp eða 2 milljarða olíukostnaði á mánuði, ef það orkuver fer út er eins og það séu 275 MW að fara út af kerfinu. Við getum, held ég, ekki ímyndað okkur hvaða stærðir í hagsögunni það yrðu. En við skulum ekki gleyma því að fyrir ekki svo mörgum árum síðan, tveimur eða þremur, ég man það ekki alveg, þegar Öræfajökull og Vatnajökull voru eitthvað að hrista sig, þá voru uppi miklar áhyggjur af því að það gæti orðið rof í virkjunum okkar á Þjórsársvæðinu þar sem yfir 60% af raforku þjóðarinnar eru framleidd. Ég veit ekki hvernig við ætlum að takast fjárhagslega á við slíkt áfall, þar sem við erum að tala um fjármál núna. Ég held að við verðum að spýta í lófana og fara í mjög mikla orkuöflun ef hér á ekki illa að fara á mörgum sviðum, fyrir velferðarkerfinu okkar, fyrir fjárhagnum okkar, fyrir atvinnulífinu og hagvexti þessarar þjóðar. Þetta er bara ein frumforsenda þess að fjárlög næstu ára gangi eftir, að hér förum við í fjárfestingu í orkuöflun. Svo að lokum: Til þess að draga úr umsvifum hins opinbera, draga úr kostnaðinum en á sama tíma draga úr áhættunni og um leið draga úr skuldsetningu - við þurfum að greiða miklu meira niður skuldir til að draga úr vaxtakostnaði. Við þurfum að komast út úr halla ríkissjóðs. Við þurfum að komast í fjárfestingu í mikilvægum innviðum eins og ég fór inn á. Það verður hægt að gera með sölu ríkiseigna og minnkandi umsvifum hins opinbera. Þar hef ég nefnt að ríkið myndi selja stóran hlut í Isavia en Isavia borgar t.d. ekki arð þannig að þar erum við með bundna fjármuni sem auka þá áhættu ríkissjóðs ef eitthvað kemur. Ég held að við eigum að fá fagfjárfesta inn þar með okkur, við eigum enn þá í Isavia, við höfum enn þá eitthvað um það að segja, ég vil benda á það að flugbrautirnar er ekki undir Isavia, ekki í efnahagsreikningi Isavia, þannig að við fáum þar fagfjárfesta. Þá losum við um kannski allt að 100 milljarða til að nota í að greiða niður skuldir og mikilvæga innviðafjárfestingu en á sama tíma höfum við enn þá stjórn á alþjóðaflugvellinum okkar með fagfjárfestum og sú uppbygging heldur þar áfram og örugglega á hagkvæmari og skynsamlegri hátt en að ríkið sé eitt að vesenast í því. Ég vil nefna hér að við höfum fullt af ríkisjörðum og ríkislandi sem er bara einhvern veginn fé án hirðis, vil ég meina. Ég hef alltaf sagt að ríkið sé versti landeigandinn. Þar eigum við að selja þessar eignir, fá einkaframtakið til að gera úr því verðmæti og nýta þetta og hugsa um þetta. Það er íslenski bóndinn sem hugsar hvað best um landið og græðir það og gæðir, þannig að við þurfum að hugsa um það. Það er ein stofnun sem er komin með, held ég, fjárframlög á sjöunda milljarð, Ríkisútvarpið, á meðan það er víða föst u.þ.b. 2% hagræðing, núna 3% hagræðing, ár eftir ár, á stofnanir ríkisins til þess að reyna að fara betur með fjármunina. Það eru miklar áskoranir hjá einkareknum fjölmiðlum og bara fyrirtækjum í landinu en á sama tíma er ein stofnun sem fer einhvern veginn aðra leið, Ríkisútvarpið sem fær sína samninga verðbætta. Ég gæti nú sanngirni, það fær þá ekki launabætta heldur verðbætta en svo með fjölgun útsvarsgreiðenda þá aukast líka framlög til Ríkisútvarpsins en það kemur engin hagræðingarkrafa neins staðar á móti. Þetta einhvern veginn getur ekki gengið þannig að á meðan Ríkisútvarpið stækkar alltaf á samkeppnismarkaðnum við einkareknu fjölmiðlana og gerir þetta þá fær það ekki einu sinni hagræðingu eins og aðrar menningarstofnanir, aðrar stofnanir hins opinbera og allt niður í heilbrigðis- og félagsstofnanir og ýmislegt. Þarna er hægt að spara töluverða fjármuni og um leið bæta rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla með því að Ríkisútvarpið verði ekki alltaf stærri aðili á markaðnum. Íslandspóstur. Ég hef margoft rætt það hér í þessum stól að eftir því sem við látum Íslandspóst fá meiri peninga í alþjónustunni versnar þjónustan; draga úr þjónustunni, hætta með alþjónustu og hætta hinu og þessu, fækka dreifingardögum. Á meðan er mikil nýsköpun og þróun í alls kyns heimsendingum og pakka- og jafnvel bréfaþjónustu þannig að við þurfum að skoða hvort við getum veitt betri þjónustu fyrir minni fjármuni úr ríkissjóði og selja bara Íslandspóst eða leggja hann niður og selja eignirnar. Það er hægt að losa um fjármuni og minnka. Þetta eru nokkur dæmi, ég gæti haldið lengi áfram um þetta og nefnt hér allar eignir ÁTVR sem eru örugglega einhver hundruð milljóna sem væri hægt að minnka, Orkusalan og ég veit ekki um allt þetta en það er miklu fleira sem er hægt er að gera og við þurfum að gera. Eins og ég fór hérna yfir áðan, í öllum samanburði og almennt séð erum við með sterkan og öflugan ríkissjóð þar sem skuldahlutföllin lækka, afkoman hefur verið betri undanfarin ár en búist var við þrátt fyrir allar þær stóru og miklu áskoranir sem við höfum þannig að við þurfum að vera viðbúin þessum áskorunum algerlega. En við getum gert betur og það er alltaf hægt að gera betur og ég hef farið yfir nokkur atriði í því. Það eru enn þá ógnir í náttúrunni og annað slíkt sem við þurfum að vera viðbúin og geta tekist á við. En fyrst og fremst þurfum við að sýna ábyrgð fyrir heimilin í landinu og fólkið í landinu til að tryggja velferð og betri lífskjör og það er hlutverk okkar hér á Alþingi. Svo munu koma hér frekari útfærslur á mikilvægum málum eins og varðandi stuðning við bændur síðar í þessari 3. umræðu, líka kannski í fjáraukalögunum, og varðandi stuðning við Grindavík þar sem ég vil einmitt enda, á stöðunni varðandi Grindavík. Það er líka þjóðhagslega mikilvægt að þar takist vel til í endurreisninni, að það samfélag komi öflugt og kröftugt til baka af því að Grindavík er samfélag þar sem skuldsetning hefur ekki verið mikil, hvorki hjá heimilum né fyrirtækjum. Grindavíkurbær eða samfélagið þar hefur aldrei náð að manna öll störfin. Ef ég tek bara dæmi af Bláa lóninu, þar vinna 800 manns, það eru ekki nema 150 af þeim búsettir í Grindavík. Það eru 650 sem koma utan Grindavíkur til Grindavíkur og sækja vinnu. Þetta á líka mikið við í sjávarútvegsfyrirtækjum, í orkufyrirtækjum eins og HS orku og fullt af öðru slíku þannig að þarna er verið að vinna mikið af auðlindum, eins og í sjávarútvegi þar sem stórum hluta af útflutningsverðmætum í botnfiski er landað í Grindavíkurhöfn. Stór partur af veiðigjöldunum kemur þaðan. Orkuöflunin, eins og ég hef farið inn á, heita vatnið og kalda vatnið, stærstu ferðamannastaðirnir og lengi mætti telja, þannig að þetta hefur áhrif á allt íslenskt samfélag á meðan þetta samfélag er ekki virkt. Því skiptir miklu máli að koma því á fullum krafti til baka. Grindavíkurbær var eitt það sveitarfélag sem sýndi bestu ársreikninga allra sveitarfélaga ár eftir ár og ég veit að um leið og uppbyggingin kemst þar af stað verður Grindavík fljót að komast í fyrri stöðu og farin að skaffa hér vel í ríkiskassann eins og áður. Ég hlakka til þeirra tíma en þakka um leið þann mikla stuðning sem við í samfélaginu í Grindavík höfum fengið frá Alþingi og þjóðinni allri.

Forseti. Hv. þingmaður kom einnig inn á velferðarkerfið og að við vildum gera vel við alla og fyrir alla og ég hef svo sem ekki orðið var við annað en að það sé almennt séð vilji til þess. En einhverra hluta vegna gerist það síðan ekki því að eins og kom fram í skýrslunni sem var birt bara núna í dag þá ná 75% fatlaðs fólks illa endum saman, þriðjungur býr við fátækt. Getum við við þær aðstæður sagt að við séum með gott velferðarkerfi? Hvert er viðmiðið við gott velferðarkerfi? Er það að það sé einhver fátækt, lítil fátækt, smá fátækt, engin fátækt? Hvar setjum við alþingismenn mörkin, sem vinnum bara samkvæmt stjórnarskrá, eftir sannfæringu okkar, þegar við segjum: Við viljum gera vel fyrir alla? En samt er svo auðvelt að benda á, ekki bara suma heldur þó nokkuð marga sem má held ég með sanni segja að hafa það ekkert rosalega gott. Fátækt barna hefur aukist samkvæmt endurtekinni greiningu Barnaheilla frá 6.000 upp í 10.000 í síðustu mælingu. Og eins mikið og við viljum kannski gera þá segja tölurnar okkur það ekki. Það er alltaf verið að reyna að benda á meðalútkomuna, meðalmanninn og hann hefur það kannski ágætt á Íslandi, en fyrir neðan meðalmanninn er helmingur þjóðarinnar með lægri framfærslu og fyrir ofan hann er helmingur þjóðarinnar með hærri framfærslu. Við þurfum kannski að spyrja okkur fleiri spurninga um þau sem eru með lægri framfærslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það gerist ekki. Já, ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni þarna, að manni finnst hlutirnir gerast mjög hægt og við ræðum um marga hluti hér og svo bara koma aftur jól og aftur fjárlagaumræða og ekkert hefur breyst. Auðvitað þarf að laga það. Ég vil þó benda á að oft hefur náðst mjög góður árangur á mörgum sviðum en eins og ég kom inn á í ræðu minni er samt alltaf hægt að gera betur. Hv. þingmaður kom inn á stöðu fatlaðs fólks. Þar var unnin gríðarleg vinna hér bara strax 2013 þegar ég kom inn á þingið. Þá fylgdist ég náið með því þar sem verið var að reyna að gera kerfisbreytingar á almannatryggingum, annars vegar fyrir fatlað fólk og hins vegar fyrir eldri borgara. Það tókst að gera vissar breytingar fyrir eldri borgara sem bætti hag þeirra töluvert. Ég segi ekki að það hafi náðst að útrýma því að margir eldri borgarar lifðu við skort áfram en það náðist að laga stöðuna töluvert hjá öllum og bæta hana töluvert mikið hjá þeim sem minnst höfðu þó að enn þurfi að vinna í því. Þær kerfisbreytingar höfum við bara einhvern veginn ekki náð að klára í almannatryggingum fyrir fatlað fólk, því miður, en þar hefur verið ráðstafað fjármunum til þess og þar þarf að gera mikið betur. Svo er gott velferðarkerfi þannig að við erum að reyna að byggja upp betra kerfi fyrir alla og ef einhver lifir við skort eða eitthvað annað þá eigum við að hafa kerfi sem grípur það. Við þurfum stanslaust að fylgjast með því og svo breytast aðstæður í þjóðfélaginu hjá hverjum og einum. Ég held að það sé ekki til nein ein lausn við því.

Forseti. Eitt gott dæmi um þetta er jólabónusinn sem er búinn að vera árlegur núna nokkur jól í röð fyrir öryrkja. Það var 2020 eða eitthvað svoleiðis, eða 2019, 2020, sem hann var fyrst. Þá var greidd út fjárhæð, eingreiðsla sem skerti ekki örorkubætur til allra öryrkja og kölluð jólabónus. En vandinn var sá að sú upphæð var peningur sem var þegar búið að lofa öryrkjum í kerfisbreytingar sem tókst ekki að gera þannig að eftir árið var afgangur af þessum lofuðu 4 milljörðum sem voru - 2,2 af þeim milljörðum fóru í lækkun krónu á móti krónu og ekki náðist að ráðstafa afgangnum og þá var hann gefinn í jólabónus einhvern veginn eins og það væri rosalega mikil gjöf. Það var þegar búið að lofa þessum pening. Svo viðhélst þetta og þá var aftur gefinn jólabónus árið eftir og árið eftir o.s.frv. og í fyrra þá spurði ég við gerð fjárlaga um þennan jólabónus sem er verið að veita aftur núna: Á að veita jólabónus á næsta ári? Það var ekki gert ráð fyrir honum í fjárlögum, hann var að koma núna aukalega í fjáraukalögum og það er ekki verið að gera ráð fyrir honum á næsta ári. Þrátt fyrir að við séum að glíma við fjárlög 2024 núna er ekki gert ráð fyrir jólabónus þá. Á það síðan að birtast bara allt í einu upp á von og óvon næsta desember? Það eru svona atriði sem gera kerfið þannig að það virkar ekki. Þess vegna finnst mér ekki hægt að segja bara að það sé ekki hægt að gera kerfi sem virkar því að það eru líka atriði í því sem eru einfaldlega svo gölluð að þau skemma það. Endalausar skerðingar fram og til baka, sem er fátæktargildra fyrir fólk; ef það reynir að gera eitthvað, gera eitthvað aðeins meira þá er því bara refsað. Þannig að kannski þurfum við að hugsa einmitt aðeins öðruvísi og reyna að hanna kerfi sem virkar. Það er hægt, veit ég.

Virðulegur forseti. Ja, kerfi sem stendur og fellur með jólabónus er ekki gott velferðarkerfi, það er nokkuð ljóst. Við viljum, að kerfið sé þannig að fólk lifi við mannsæmandi kjör allt árið. Það var nú hugsunin að nýta það frekar þannig að jólabónus væri bara inni í því þannig að fólk væri að fá jafnt tekjurnar yfir allt árið en ekki í þetta eina skipti. Þess vegna var það þannig að desemberuppbótin átti að dreifast yfir alla mánuðina og vera þannig aukið framlag. Velferðarkerfið snýst ekki bara um tekjurnar, fyrir þá sem eru í veikari stöðu sem getur verið af ýmsum ástæðum. Þá þurfum við að hafa kerfið þannig að þar er jú viss framfærsla tryggð. Við þurfum líka að tryggja að það að sé aðgangur að nauðsynjum eins og matvælum og húsnæði eða öðru á viðráðanlegum kjörum. Til þess höfum við nú gert margt, eins og við höfum nefnt hérna nokkrum sinnum í þessari umræðu, eins og með almenna íbúðakerfið, við höfum komið með hlutdeildarlánin og við höfum komið með stofnframlög til óhagnaðardrifinna íbúða til að reyna að tryggja að húsnæðiskostnaðinum sé ekki að taka frá því fólki sem er í veikari stöðu. Eins þegar við lækkuðum virðisaukaskattinn, 80% af útgjöldum þessa fólks var einmitt þar. Svo var endurskoðun á lyfjagreiðslukerfinu, heilbrigðiskerfinu og svo er búið að setja lægra skattþrep til að draga úr skattbyrði fólksins. Það er búið á vísitölutryggja persónuafsláttinn plús 1% og svo mætti lengi telja, þannig að þetta snýst allt um að fólkið lifi við mannsæmandi kjör og kerfin grípi þau og bregðist við á réttum stöðum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og eins og vera ber þegar við erum hér með fjárlögin þá fór hann inn á marga þætti þeirra og gott að fá tækifæri til að fara í andsvör við þingmanninn. Fyrst langar mig kannski að ræða sameiginlegt áhugamál okkar hv. þingmanns sem er þriðji geirinn. Það eru almannaheillafélögin, íþróttafélögin og björgunarsveitirnar, eins og hann nefndi, en líka félög sem sinna mikilvægri heilbrigðisþjónustu hér á landi. SÁÁ kemur það upp í hugann og fleiri svipuð samtök sem eru grasrótardrifin, koma upphaflega upp úr grasrót og þar er fólk að gefa tíma sinn en á sama tíma að spara ríkinu háar fjárhæðir. Sama má að sjálfsögðu segja með björgunarsveitirnar og svo erum við auðvitað að reyna að vera með fyrsta flokks íþróttastarf á landinu. Ég held að íþróttahreyfingin sé, ef ég fer rétt með, virðulegi forseti, fjölmennasta hreyfing landsins, þ.e. ungmennafélögin og íþróttahreyfingin. Þess vegna langar mig aðeins að eiga orðastað við hv. þingmann, þar sem hann velti því upp hvort hægt væri að fara í virðisaukaskattsniðurfellingu eða breytingar. Ég velti fyrir mér og langar að spyrja hvort hann hafi mótað sér einhverjar svona heildstæðar hugmyndir um hvernig við gætum komið til móts við þennan mikilvæga geira vegna þess að hann er gríðarlega mikilvægur en ekki síst mjög fjölmennur. Þar af leiðandi þyrfti í mínum huga að koma til einhvers konar almenn aðgerð sem hægt væri að halla sér að, eflaust myndi hún hafa einhver áhrif á ríkissjóð en ég held 

Virðulegi forseti. Ég hef hugsað mikið hvernig við högum samskiptum ríkisins og þriðja geirans og það þarf að gera á nokkra vegu. Þar sem þriðji geirinn er með sínu einkaframtaki eða sjálfboðaliðastarfi, af eigin krafti og eigin mætti að byggja sér upp starfsaðstöðu er ómögulegt að við séum að íþyngja honum með opinberum álögum eins og virðisaukaskatti og öðru slíku. Eins og ég nefndi í ræðu minni þurfum við einhvern veginn að finna leiðir til að greiða það til baka og að það sé þá í því ljósi að þau séu að vinna að almannaheillastarfsemi og það sé ekki þannig að þau fái það eitthvað umfram fyrirtæki sem þau eru í samkeppni við. Það er munurinn þar á milli. Svo held ég að hið opinbera ætti að auka samningagerð við þriðja geirann, eins og SÁÁ, að það sé bara vel skilgreint til hvers er ætlast og þau fái þá greitt fyrir það, í staðinn fyrir að hafa einhverjar ríkisstofnanir í því eða hafa bara þjónustuna ekki til staðar. Það er viss kostnaður við að hafa ekki þjónustuna til staðar. Þannig að það er hægt að gera samning við íþróttafélögin og björgunarsveitirnar. Gott dæmi um það er samningur við björgunarsveitirnar um að við borgum helminginn í endurnýjun á björgunarskipaflotanum sem dregur mjög mikið úr fjárfestingarþörf hins opinbera varðandi björgunargetu við strendur landsins og við mönnun og annað slíkt í því. Þetta er hægt að horfa á þegar kemur að SÁÁ og fleirum, að gera aukna þjónustusamninga þarna á milli þannig að það sé skýrt hvert hlutverkið er, til hvers er ætlast og eftir hvaða gæðaviðmiðum er unnið.

Frú forseti. Ég þakka fyrir að eiga hér orðastað við hv. þingmann. Það sem stendur upp úr er að við erum kannski ekki búin að finna hina réttu leið til að það sé hægt að koma heildrænt til móts við þriðja geirann. En ég mun ekki láta mitt eftir liggja í þeirri vegferð og vonast auðvitað til þess að við náum árangri í henni. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann út í annað sem hann nefndi í sinni ræðu og það er salan á Isavia. Við hv. þingmaður erum sammála um ýmislegt en ég er ekki viss um að við séum alveg á sömu bylgjulengd þarna. Þessi umræða er svo sem ekkert ný og vissulega höfum við selt ríkisfyrirtæki í gegnum tíðina með misgóðum árangri. Stundum hefur það gengið mjög vel og annað hefur gengið miður eins og gerist og gengur. Staðan er samt sú að nú er Isavia auðvitað gríðarlegt mikilvægt innviðafyrirtæki og er starfrækt um allt land þótt langmest af starfseminni fari fram á Keflavíkurflugvelli. Mig langar að heyra hugrenningar þingmannsins um hvort við værum þá að tala um sölu á hluta Isavia eða telur þingmaðurinn ekki vera ákveðnar skorður á slíkri sölu út frá samkeppnisstöðu Isavia sem gætu verið þar hamlandi? Mér finnst þetta áhugaverð og mikilvæg umræða. Ég held að það sé alveg vert að taka hana, ekki bara varðandi Isavia heldur einnig varðandi orkufyrirtæki og svo má lengi telja, þingmaðurinn nefndi hérna ÁTVR. Við eigum ekki að hræðast þá umræðu, við eigum að taka hana, velta vöngum yfir henni og sjá hvað er skynsamlegt að gera. Þannig að spurning mín til þingmannsins er: Sér hann fyrir sér þá sölu Isavia að öllu leyti eða einhvers konar hluta og hvaða kosti myndi hann sjá í stöðunni?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa mjög svo áhugaverðu spurningar. Rétt til að loka á þetta með þriðja geirann þá er kannski fyrsta skrefið í heildrænu nálguninni að stjórnvöld ákveði að taka þriðja geirann alvarlega og gangi til samninga en að ekki sé alltaf verið að ræða einstaka félag inni í hverju ráðuneyti einhvern veginn og heildaryfirsýn sé engin og ekki verið að nýta þetta nóg. Varðandi Isavia þá átta ég mig á því að Isavia er í augum fólks mjög mikilvægt innviðafyrirtæki sem margir halda að sé í einokunarstöðu. Þá vil ég benda á að Isavia á Flugstöð Leifs Eiríkssonar og flugturninn og þau mannvirki en ekki flugbrautirnar og það á enga flugbraut á Íslandi. Það þjónustar hins vegar innanlandsflugvallakerfið, sem ég tel að rangt. Ég held við eigum að fela sveitarfélögunum og jafnvel einstaka fyrirtækjum að reka innanlandsflugvallakerfið þannig að það verði einhver samkeppni um notkun á því og þau fari í skapandi hugsun um hvernig hægt sé að nýta það og auka ferðaþjónustu og notkun innanlandsflugvallakerfisins og hvernig hægt sé að þjónusta það á hagkvæmari hátt og annað slíkt. Ég held að það sé miklu skynsamlegra. Ég sé fyrir mér að selja allt að 50% í Isavia, ekki allan hlutinn heldur bara að losa um allt að 100 milljarða. Við myndum þá enn þá hafa meirihlutastjórn af því að þarna er flugumferðarstjórn og samspil við flugbrautirnar og annað slíkt. En við fengjum fagfjárfesta inn vegna þess að við verðum að athuga það að Isavia á bara flugvöll fyrir utan flugbrautirnar og þar er samkeppni um hvort það eigi að vera svona „hub“ í Glasgow eða á Írlandi eða einhvers staðar annars staðar í Evrópu. Þannig að þarna fengjum við fagfjárfesta inn, eins og 80% af flugvöllum í Evrópu eru rekin, þannig að við fengjum þá fjármuni í mikilvæga aðra innviði, 

Frú forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarpið við 2. umræðu og eins og við er að búast eru um það skiptar skoðanir meðal þingmanna enda væri annað fáheyrt. Við höfum setið fjölmarga fundi í aðdraganda og vinnslu fjárlaga og fengið til okkar á fund gesti, bæði umsagnaraðila og frá ráðuneytum. Þá komu einnig til fundar við nefndina allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem gerðu grein fyrir breytingum á fjárhagsramma þeirra sviða sem undir þá heyra. Margar umsagnir, erindi, minnisblöð og skrifleg svör bárust nefndinni sem allt nýtist vel við vinnuna. Ég vil bara byrja á því að þakka öllu þessu góða fólki sem hefur komið fyrir nefndina og þeim sem við höfum átt samskipti við í nefndinni. Það er mikilvægt að við skoðum heildarmyndina eins og hún birtist í samhengi hagstjórnar og hvernig árar í hagkerfinu. Það hefur verið nefnt að fjárlagafrumvarpið sé hlutlaust en í mínum huga er það fyrst og fremst ábyrgt og vissulega felst í því ákveðið aðhald. Hagvöxtur hefur verið mikill á undanförnum árum og kaupmáttur hefur einnig vaxið hratt og atvinnuleysi minnkað en þess má geta að atvinnuleysi í heimsfaraldrinum var verulegt og um tíma var fimmti hver íbúi í mínum heimabæ, Reykjanesbæ, atvinnulaus, sem er gott dæmi um hversu gríðarlegur viðsnúningurinn hefur verið. Áhyggjur okkar á þeim tíma þegar við vorum að glíma við heimsfaraldur voru auðvitað augljósar, að það myndi taka langan tíma að snúa rekstri ríkissjóðs við, en það kemur í ljós að þær áhyggjur voru ekki á rökum reistar. Við fórum umtalsvert hraðar út úr því áfalli heldur en gera mátti ráð fyrir en fyrir vikið er veruleg spenna í hagkerfinu og verðbólga hefur verið þrálát. Afkoma ríkissjóðs hefur batnað verulega og því hefur gengið hraðar að mæta þeim útgjöldum sem sköpuðust í heimsfaraldrinum en gert var ráð fyrir, eins og ég hef hér nefnt. Eins og komið hefur fram hefur batinn á frumjöfnuði verið verulegur og auðvitað vonumst við til að heildarjöfnuður verði jákvæður innan fárra ára. Það á að sjálfsögðu að vera okkar markmið í ríkisfjármálum. Skuldahlutfall ríkissjóðs hefur lækkað umfram spár og er nú í kringum 32% af vergri landsframleiðslu. Til að setja hlutina í samhengi er vert að skoða nýútkomna skýrslu frá fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands. Þar er nefnt að fjármálakerfið sé traust, eiginfjárstaða og lausafjárstaða banka sterk og þeir séu vel í stakk búnir til að halda áfram að lána fyrirtækjum og heimilum í landinu. Í skýrslunni kemur líka fram að greiðslubyrði hafi aukist en þrátt fyrir það eru vanskil en lítil. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að það þýðir að það er ákveðið borð fyrir báru enn þá en ég hef áhyggjur af því að ef við náum ekki niður verðbólgu og þar með vöxtum lendum við í því að fleiri og fleiri ná ekki endum saman. Hvort sem litið er til tekna eða eiginfjárstöðu er skuldahlutfall fyrirtækja og heimila þó enn þá hóflegt. Sem stendur er mikilvægt að taka fram að með þeim breytingartillögum sem fjárlaganefnd er hér að leggja til verður frumjöfnuður ekki lakari en gert var ráð fyrir við framlagningu frumvarpsins. Hvað afkomumarkmið varðar er áætlað að halli samkvæmt heildarútkomu verði um 47 milljarðar kr. en afkoman hefur ekki verið betri síðan fyrir heimsfaraldurinn. Við erum þó áfram að verja velferðarkerfin okkar. Á undanförnum árum hafa stjórnvöld bætt verulega í fjárveitingar til heilbrigðisþjónustu og hækka framlög í þessu frumvarpi til sjúkrahúsþjónustu um 8,2 milljarða og framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa hækka um 4,5 milljarða. Eins og nefnt er í nefndaráliti eru útgjöld til heilbrigðismála á Íslandi um 9,7% af vergri landsframleiðslu, sem er aðeins hærra en er í Finnlandi en þó nokkuð lægra en á hinum Norðurlöndunum. Það er vissulega ágætt að bera saman prósentur milli landa og við gerum það en þegar kemur að heilbrigðiskerfinu og svo sem öðrum kerfum þá finnst mér það oft ansi varhugaverð nálgun. Það sem ég á við þar er að við þurfum áfram að setja kraft í heilbrigðiskerfið, vinna að forvörnum til þess að kerfið sé hagkvæmara, sérstaklega til lengri tíma litið. Við séum að grípa fólk fyrr til að koma í veg fyrir aukin útgjöld þó að þau verði auðvitað alltaf vissulega einhver. Þar sé ég ákveðið sóknarfæri. Við þurfum að halda áfram að jafna aðgengi og draga úr kostnaðarþátttöku almennings þegar kemur að heilbrigðismálum. Við samanburð á útgjöldum og landsframleiðslu þá má nefna til að mynda að Frakkar hafa státað sig af því að vera með eina bestu útkomu á alþjóðlegum mælikvörðum í sínu heilbrigðiskerfi. Vissulega eru þeir að setja meira til heilbrigðismála en við en þó eru ríki eins og Bandaríkin að setja miklu meira, allt að tvöfalt meira í heilbrigðiskerfið hjá sér en útkoman er aftur á móti mjög slök. Það þýðir að vissulega þurfum við að fjármagna hér heilbrigðiskerfið okkar en við þurfum líka að nýta fjármunina vel. Við þurfum að tryggja að við séum að grípa fólk sem fyrst, að aðgengi sé gott, þjónusta sé góð og ekki síst að vinnuumhverfi starfsfólks í heilbrigðisgeiranum sé með því besta sem gerist. Þannig munum við laða inn í heilbrigðiskerfið öflugt ungt fólk til starfa og ég vonast til þess að við séum á réttri leið hvað það varðar. Ég leyfi mér aðeins að fara um víðan völl í umræðunni eins og gerist og gengur um fjárlögin. Það er rétt sem hefur komið fram og gerði það hér í gær í umræðunni að það felast ákveðnar áskoranir í þeirri stöðu sem blasir við okkur hér á landi varðandi fjölda fólks af erlendum uppruna. Fólksfjölgun hér hefur verið með ólíkindum, ef svo má segja, eða um 3% árið 2022 og annað eins blasir við árið 2023. Nú er þetta langt umfram þá fjölgun sem Hagstofa Íslands hafði spáð. Þetta er vissulega jákvætt í mörgu tilliti. Það er auðvitað gott fyrir okkur Íslendinga að Ísland sé ákjósanlegur staður, bæði til að vinna og búa og lifa. En þetta setur auðvitað líka ákveðinn þrýsting á þjónustukerfin okkar, bæði hjá ríki og sveitarfélögum, og þess vegna tel ég mjög mikilvægt, eins og verið er að gera m.a. í þessu frumvarpi, að við séum að reyna að ýta undir íslenskukennslu. Við þurfum að tryggja inngildingu fólks í samfélaginu og við þurfum líka að tryggja að réttindi fólks af erlendum uppruna á vinnumarkaði séu tryggð. Ég vil einnig nefna mikilvægi þess að tryggja rekstrargrundvöll Landhelgisgæslunnar, eins og hefur verið minnst á í nánast hverri einustu ræðu hingað til um fjárlögin. Innlegg í þá vegferð er tímabundin hækkun á rekstrargrunni stofnunarinnar sem mætir sérstakri aðhaldskröfu í frumvarpinu en betur má ef duga skal. Við þurfum að tryggja leitar- og björgunargetu stofnunarinnar og taka mið af þeim þörfum í fjármálaáætlun fram undan. Verkefni Landhelgisgæslunnar hafa að einhverju leyti breyst þegar horft er til öryggis- og varnarsjónarmiða í Evrópu og hennar miklu verkefni hafa raunverulega sjaldan verið brýnni. Annað viðfangsefni sem blasir við okkur er alvarleg staða bænda. Fyrir því eru ýmsar ástæður, m.a. utanaðkomandi ástæður sem ekki var hægt að sjá fyrir en einnig bara miklar fjárfestingar þar sem það hefur verið aukinn þrýstingur um hagkvæmni og verðbólgan er vissulega bíta þennan hóp mjög fast. Ég hef áhyggjur af stöðu bænda í breiðu samhengi. Ég vil ekki aðeins nefna mikilvægi greinarinnar varðandi rekstur hennar og matvælaframleiðslu heldur einnig fæðuöryggi á Íslandi til framtíðar. Bændur eru liðsmenn í loftslagsmálum, í sjálfbærnimálum, fæðuöryggi og þar státum við af einum besta landbúnaði í heimi ef horft er til að mynda til notkunar sýklalyfja í landbúnaði og svo má lengi telja. Það er því mikilvægt að koma á móts við stöðu bænda á milli umræðna hér í fjárlagaumræðunni og auka fjárveitingar til stuðnings en það kemur líka fram í frumvarpinu að verið er að veita aukið fjármagn í kynbótastarf, kornrækt og vinnu við verndandi aðgerðir gegn riðuveiki í íslensku sauðfé svo eitthvað sé nefnt. Önnur mikilvæg grein sem vert er að minnast á er ferðaþjónustan sem nú er stærsta útflutningsgrein okkar Íslendinga og skilar þjóðinni miklum tekjum. Uppbygging ferðaþjónustunnar í kjölfar heimsfaraldursins hefur verið ævintýraleg en vert er að nefna að greinin er líka viðkvæm fyrir breytingum og nú er unnið að framtíðarstefnumótun stjórnvalda á sviði ferðaþjónustu og mikilvægt að vel takist til. Það eru vissulega fyrirtæki í ferðaþjónustu sem eru enn og munu vera á næstu misserum og jafnvel árum að glíma við afleiðingarnar af heimsfaraldrinum þegar öllu var skellt í lás. Það þarf að vera svigrúm til staðar svo að sem flestir nái sér á strik og mér sýnist á öllu að það gangi vel. Aðeins um stýringu ferðamanna um landið. Ég er að vonast til þess að við berum gæfu til þess á næstu árum að fá heildrænni stefnu hvað það varðar. Það er mikilvægt að við verndum umhverfi okkar, ferðamenn og landsmenn allir geti nýtt það vel og ef við verndum það fyrir átroðningi og við leggjum til grundvallar það mat, það álagspróf sem sett er varðandi ferðamannastaði svo við getum öll notið ferðamannastaða og innviða hér um ókomna tíð. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að ávarpa hér í umræðunni þá óvissu sem blasir við okkur Íslendingum. Auðvitað er alltaf einhver óvissa á hverjum tíma en óhætt er að segja að atburðir eins og stríð í Evrópu kalli á veruleg viðbrögð enda áhrifin töluverð. Í fjárlagafrumvarpinu eru aukafjárlög vegna öryggis- og varnarmála og þar spilar einmitt Landhelgisgæslan, sem ég nefndi hér áðan, stórt hlutverk. Einnig hafa stjórnvöld veitt aukinn stuðning til Úkraínu og fjárfest í færanlegu neyðarsjúkrahúsi sem mér skilst að búið sé að taka í notkun. Ýmislegt hefur breyst eftir að stríðið skall á. Bæði hafa samskipti á milli þjóða á norðurslóðum breyst þar sem Rússland er þar einangrað en einnig hefur orðið hækkun á alþjóðamörkuðum og aðföng orðið dýrari og þar af leiðandi hefur innflutt verðbólga um skeið verið okkur erfið og bæst ofan á innlenda verðbólgu. En það er mín von að við sjáum fram á að hún fari lækkandi. Þetta hefur m.a. bitnað á bændum sem ég talaði um hér áðan. Ríkisstjórnin hefur reynt eftir fremsta megni að koma til móts við þetta en það er samt sem áður áfall fyrir okkur öll að við stöndum frammi fyrir stríði í Evrópu og algjör óvissa um það hvenær það endar og hvernig. Þetta þýðir breytt ástand í öryggismálum sem ég lýsti hér og kallar á stóraukna árvekni, m.a. varðandi netvarnir, varnir mikilvægra innviða og kortlagningu á áfallaþoli samfélagsins í heild. Virðulegi forseti. Því miður er ekki bara stríð í Úkraínu heldur horfir heimsbyggðin einnig upp á ólýsanlegar hörmungar á Gaza-svæðinu. Vil ég nefna sérstaklega mikilvægi þess að við gerum okkar til að veita mannúðaraðstoð og hvetja til friðsamlegra lausna á þeim hildarleik. Það er þyngra en tárum taki að horfa á þá stöðu. Svo er það ógn náttúrunnar hér heima en jarðhræringar á Reykjanesi og sú óvissa sem blasir við íbúum Grindavíkur sem þurftu að yfirgefa heimili sín er mikil. Það er skylda stjórnvalda að styðja við Grindvíkinga með öllum mætti og má gera ráð fyrir breytingum á milli umræðna í tengslum við þann stuðning. Í gær samþykktum við frumvarp um leigustuðning við Grindvíkinga sem þurfa að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar og rúm vika er síðan við samþykktum frumvarp um afkomustuðning. Við verðum að halda áfram að vinna þétt með Grindvíkingum til þess að tryggja stuðninginn. Það er ófyrirséð hvernig sá atburður endar sem enn er í gangi. En ég held að Grindvíkingar megi treysta því að stjórnvöld muni ganga langt til að veita stuðning og vera innan handar eins og mögulegt er. Í þessu sambandi vil ég aftur nefna áfallaþol þjóðarinnar til lengri tíma. Við búum nefnilega í gjöfulu landi en því fylgja líka ógnir í formi náttúruvár. Það hafa komið upp hugmyndir um til að mynda þjóðarsjóð. Nú veit ég ekki hvort það sé endilega rétta leiðin en það er mikilvægt fyrir okkur að hafa borð fyrir báru, ekki aðeins fjárhagslega heldur einnig gagnvart innviðum okkar, heilbrigðismálum, orkuöflun og fæðuöryggi. Virðulegi forseti. Nú hef ég setið í fjárlaganefnd frá því í haust og það hefur verið ansi lærdómsríkt. Ég held að í fáum nefndum þingsins gefist eins gott tækifæri til að fá innsýn í þau fjölmörgu mál sem snúa að rekstri hins opinbera en einnig störfum einstakra stofnana, félagasamtaka og svo má lengi telja. Ég nefndi hér í upphafi ræðu minnar þann fjölda sem kemur fyrir nefndina hverju sinni til að ræða fjárlög og útgjöld ríkisins sérstaklega til ýmissa málaflokka. Ég kom aðeins inn á það í andsvörum mínum í gær að ég held að það séu tækifæri til að gera enn betur í eftirfylgni með fjárlögum og einnig tækifæri sem snúa að lengri tíma áætlun. Það er ekkert langt síðan að við fórum að hugsa lengra fram í tímann. Nú erum við með fjármálaáætlun til fimm ára. Ef ég fer rétt með, virðulegi forseti, er það í takt við lög um opinber fjármál þar sem nefnt er að fjármálaáætlun skuli vera til fimm ára hið minnsta. Ég hef alveg velt upp þeirri hugmynd hvort það sé skynsamlegra að vera mögulega með aðra áætlun sem tekur til lengri tíma. Þetta höfum við gert með samgönguáætlun og ég held að það hafi reynst vel, hún er endurskoðuð reglulega. Ég hef hér farið yfir helstu punkta mína en það sem stendur kannski svolítið upp úr hjá mér eru vaxtagjöldin sem ríkissjóður er að greiða af sínum skuldum og ég hef ekki enn fengið almennilegt svar við því og furða mig mjög á því að ein ríkasta þjóð í heimi skuli ekki hafa betri kjör. Ég myndi telja að það væri raunhæft að lánakjör íslenska ríkisins ættu að vera með því besta sem gerist. Það kann að vera út af einhverjum fortíðardraugum, hruni eða einhverju slíku, ég kann ekki skil á því. En það er þó ánægjulegt að lánshæfismat ríkissjóðs var nýverið hækkað og auðvitað er það von mín að það muni hafa áhrif á vaxtakostnað. Að lokum vil ég segja þetta, virðulegi forseti: Ég er á heildina litið ánægður með fjárlagafrumvarpið. Það er mín trú að frumvarpið gangi í takt við okkar stærstu markmið sem er að ná hér niður verðbólgu. Við munum þurfa að glíma við verðbólguna á komandi ári, hún reynist illvígari en við bjuggumst við. Þá verða stjórnvöld að gera sitt, vernda þá sem verst verða úti í slíku verðbólguskoti, tryggja það að velferðarkerfin okkar virki og halda áfram að sýna skynsemi í fjármálum ríkisins.

Forseti. Það er áhugaverð umræðan sem hv. þingmaður hefur tekið um fjármálaáætlunina og lengri og betri áætlun. Ég hef verið fylgismaður þess að alla vega byrja á að fara eftir lögum um opinber fjármál. Það væri fyrsta skrefið, svona lágmark. Það er tiltölulega tilgangslaust að vera með sex, sjö, átta, níu, tíu ára áætlun ef það er síðan hvort eð er ekki farið eftir henni eins og lög kveða á um. Lög um opinber fjármál eru mjög skýr um það að það á að vera stefnumótun stjórnvalda sem á að vera byggð á valkostagreiningu, alvörugreiningu, til að sýna hvað er í boði til að ná hverju markmiði fyrir sig. Þá sjáum við hvernig stjórnvöld velja einn kost umfram annan. Síðan á að kostnaðar- og ábatagreina alla valkostina til að við sjáum af hverju einn ábati eða kostnaður er valinn umfram annan. Og svo í heild sinni þegar það er búið að velja alla valmöguleikana fyrir öll möguleg markmið stjórnarinnar, sem vill gera betur á öllum sviðum, hvernig er síðan forgangsröðun háttað, því að ekki höfum við endalausan pening? Þá skiptir máli að þegar búið er að segja: Heyrðu, þá höfum við bara þetta mikinn pening, hvar í forgangsröðuninni við hættum þá að segja: Heyrðu, við náum þessu ekki núna, við verðum að gera þetta næst. Á meðan þetta vantar þá veit ég ekki af hverju við ættum endilega að vera gera lengri áætlun. Byrjum alla vega á lágmarkinu.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Auðvitað er það þannig að við göngum svolítið í takt varðandi það að horfa til laganna um opinber fjármál. Þau voru, ef ég man rétt, að einhverjum hluta tekin úr sambandi í Covid og í kjölfarið erum við núna að herða aðeins skrúfurnar varðandi fjármálareglur og annað sem ég held að sé mikilvægt. En það er auðvitað alveg rétt sem þingmaðurinn nefnir, langtímaáætlanir leysa raunverulega ekki neitt nema grundvöllurinn fyrir þeim sé sterkur. Við eigum að halla okkur að lögum um opinber fjármál. Auðvitað sýnist sitt hverjum um þau svo að ég sé alveg heiðarlegur í því. Ef marka má tal um markaða tekjustofna til að mynda þá er ýmislegt sem fólk saknar. Ég held að þau lög séu góð. Ég sé auðvitað að hægt er að halla sér að þeim. Þarna er a.m.k. kominn ákveðinn rammi til að reyna að, ég er ekki að segja að það takist 100%, en rammi til að halla sér að til þess að vera með skýrari yfirsýn, til þess að vera með svona ákveðna festu í ríkisfjármálunum. En ég nefndi líka hér í ræðu minni eftirfylgni með fjárlögunum sem ég held að sé ekki síður mikilvægt að við einbeitum okkur að og að það verði ekki bara þannig að við klárum fjárlög, eins og ég held að sé svolítið lenskan, og svo taka önnur mál við en það sem við erum búin að vera að benda á gleymist en er svo tekið upp eftir ár. Ég vildi miklu frekar að við myndum halda áfram þessari umræðu inni í fjárlaganefndinni eftir áramót.

Forseti. Eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga er tvímælalaust eitthvað sem við þurfum að gera miklu, miklu meira af. Bara í alvörunni, með fullri virðingu fyrir öllum þeim gestum sem koma sem umsagnaraðilar fyrir nefndina þá er tíma nefndarinnar í alvörunni illa varið í þá fundi. Ég segi það af því að umsagnirnar eiga að standa fyrir sínu. Það á ekki að þurfa að koma og segja þær augliti til auglitis við þingmenn þegar hægt er að lesa þær. En auðvitað er það þannig að það er ekki hægt að gera nákvæmar áætlanir um allt, áætlanir bregðast og aðstæður breytast og ýmislegt svoleiðis. Þetta er einmitt afsökunin sem ég hef heyrt fyrir því að það sé ekki hægt að gera áætlanir, bara ekki hægt að gera nákvæmar áætlanir. En það er enginn að biðja um svo nákvæmar áætlanir, það er vandinn. Við erum að biðja um svona u.þ.b. einhvers staðar í grennd við það hvað kostar að byggja t.d. spítala. Og þó að það muni 10–20% til eða frá, svo lengi sem það er ekki viðvarandi vanmat yfir allt, að öll verkefni séu vanmetin heldur er það í raun og veru frávik frá meðaltalinu en kostnaðaráætlanirnar og ábatagreiningar eru almennt séð réttar þó að einstaka verkefni séu annaðhvort yfir eða undir; ef meðaltalið helst rétt og heildarkostnaðurinn helst nokkurn veginn réttur þá erum við bara í góðum málum. En ef framkvæmdarvaldið neitar einfaldlega að framfylgja lögum um opinber fjármál og neitar að gera kostnaðaráætlanirnar þá verðum við alla vega aldrei betri í því. Mér finnst áhugavert að framkvæmdarvaldið 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu og við erum um margt sammála, ég og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Ég held að við séum að færast í rétta átt. Ég held að við eigum samt töluvert inni. Þegar ég er að tala um langtímaáætlanir þá er ég til að mynda að velta fyrir mér bæði heilbrigðismálunum okkar, velferðarmálunum okkar, þar sem ég og margir þingmenn, ég held algjörlega þvert á flokka, höfum verið að velta fyrir okkur hvort það sé hægt að fá greiningar á því að ákveðin verkefni skili fjárhagslegum og félagslegum ábata þó að ekki verði horft til þess fyrr en eftir kannski 5–10 ár, jafnvel 20 ár. Sum kerfin okkar eru sannarlega þannig. En við erum auðvitað að reyna að taka oft og tíðum pólitískar ákvarðanir, byggðar á eins góðum gögnum og við mögulega getum fengið. Við þurfum að horfa til þess að gögnin séu góð. Við höfum auðvitað hér á þingi líka ákveðið hlutverk sem snýr að aðhaldinu, aðhaldið er mikilvægt, en líka bara hvernig við höfum tækifæri til að beita því. Það er auðvitað tómt mál að tala um það hlutverk nema við höfum einhverja skýra vegferð um hvert við viljum fara í þeim efnum. Annars missir vinnan svolítið marks, leyfi ég mér að segja. Ég held að við getum gert betur. Eins og ég tók fram í ræðu minni hef ég verið í fjárlaganefnd frá því í haust, afskaplega gefandi starf og áhugavert. Ég sé bara strax ákveðin tækifæri til að gera betur og ég vænti þess að þingmenn í nefndinni taki fagnandi þeim tillögum mínum að við höldum áfram þessari vegferð, að við skautum ekki yfir það sem við erum búin að vera að leggja áherslu á, að við þurfum að gera betur inn í næsta ár og þarnæsta ár.

Frú forseti. Enn liggur fyrir Alþingi Íslendinga afgreiðsla enn einna fjárlaganna, fjárlaga sem eru í rauninni harla metnaðarlítil með tilliti til heildarinnar, fjárlaga sem mér hugnast ekki. Ég ætla að byrja aðeins að benda á heildarskuldir ríkissjóðs. Hverjar eru þær áætlaðar? 1.706 milljarðar kr. nú um áramótin, og útlit fyrir að skuldirnar vaxi um 50 milljarða kr. á næsta ári. Mig langar að setja það í samhengi við það sem hefur verið talað um, hvað erum við að greiða í vexti árlega af þessum skuldum? Um 117 milljarða kr. er áætlað að við séum að greiða í vexti á ári af þessum skuldum ef þeim verður ekki breytt til hins betra. Gerið ykkur grein fyrir því að það þýðir hvorki meira né minna en 320 millj. kr. hvern einasta dag ársins, 320 millj. kr. á dag, eða ef við förum með þetta niður í klukkutíma: Á hverjum einasta klukkutíma er íslenska ríkið að greiða 13.356.164 kr. í vexti af lánunum sem íslenska ríkið hefur tekið. Við virðumst taka lán fyrir öllu, það skiptir engu máli hvað það er. Við erum gjöful og gefum fé og ausum fé á báða bóga. Við viljum redda heiminum, við erum best í heimi, 80 milljónir hér og 120 milljónir þar og milljarður og 5 milljarðar á annan stað; allt meira og minna fjármagnað með erlendri lántöku. Flokkur fólksins hefur komið með breytingartillögur eina ferðina enn eins og gengur við þetta fjárlagafrumvarp. Að sjálfsögðu lúta allar okkar breytingartillögur ævinlega að því að bæta kjör og bæta líf þeirra þjóðfélagshópa sem hafa verið settir hjá garði og eru látnir lepja dauðann úr skel, fólksins sem er smíðað inn í svo rammgerða fátæktargildru að það á enga möguleika á því að brjótast út, enga. Að hugsa sér að þessi ríkisstjórn skuli nú vera búin að vera að vasast um hér á hinu háa Alþingi sem framkvæmdarvald og hlutirnir eru eins og þeir eru í dag. Að hugsa sér að við skulum hafa þolað það og hafa mátt þola það að sitja hér með ríkisstjórn auðmanna og græðgismaskína án þess að hafa fengið rönd við reist. Eins og ég segi, við í Flokki fólksins erum með ýmsar breytingartillögur. Þær fela það í sér að við munum auka tekjur ríkissjóðs um 35,9 milljarða kr. en útgjöldin munu aukast um 19,2 milljarða þannig að það þarf ekki klókan reikniheila til að sjá að við ætlum að skilja eftir 16,7 milljarða í plús miðað við þær aðgerðir sem við viljum ganga í til hagsbóta fyrir fólkið okkar. Ég hafði þegar talað um að hækka bankaskattinn, koma þessum blessaða bankaskatti í 0,838%. Vá hvað það væri nú alveg skelfilegt fyrir bankann að taka á sig allan þennan bankaskatt. Það var nú athyglinnar virði að sjá það þegar við vildum koma bankaskattinum í það sem hann var, áður en Bjarni Benediktsson, fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, ákvað að lækka hann. Rökin voru þau að með því að lækka bankaskattinn yrði ekki bara auðveldara að selja bankann heldur myndu þjónustugjöldin væntanlega lækka sem og vextirnir, og bankinn yrði voða glaður, voða glaður við viðskiptavinina, okkur sem þurfum alltaf að bera allar byrðarnar, fátæka fólkið í landinu sem er að bugast undan byrðinni sem þessi stjórnvöld hafa lagt á það. En hver skyldi raunin hafa orðið, frú forseti? Lækkuðu þjónustugjöldin? Lækkuðu vextirnir? Varð eitthvað betra að eiga viðskipti við frábæru bankana, innan gæsalappa að vísu? Nei, akkúrat ekki neitt. Það var akkúrat ekki neitt að marka þetta markmið sem sett var og borið á borð fyrir okkur, að verið væri að stefna að betri þjónustu fyrir viðskiptavini bankanna og lækkun vaxta. Nei, ekkert af þessu gekk eftir og þá er ég ekki að tala um það brjálæði sem geisar núna eftir að okkar ágæti seðlabankastjóri hefur verið skilinn einn eftir með verðbólguna í fanginu og veit ekki hvort hann er að koma eða fara. Það eina sem hann kann að gera er að hækka stýrivexti. Nú hefur hann hækkað þá 14 sinnum í röð og eru þeir núna í 9,25%, takk fyrir. Það að hækka bankaskattinn í 0,838 prósentustig hefði gefið okkur um 30 milljarða kr. í ríkiskassann. Bankarnir, sem munu sennilega hagnast um ekki minna en 80 milljarða í hreinan hagnað á árinu, voru þegar komnir í 61 milljarð núna eftir fyrstu þrjá ársfjórðungana og nú stefnir í gott betur. Þeir munu sennilega blómgast um gott betur en 80 milljarða, ætli það nálgist ekki frekar 100 þegar við erum búin að klára þetta ár? Það kæmi ekki á óvart. Það kom hins vegar á óvart að enginn stjórnmálaflokkur og enginn alþingismaður, enginn einasti, skyldi vera með Flokki fólksins á þessu frumvarpi, á þessari breytingartillögu um að hækka bankaskatt á þessa græðgismaskínur sem bankarnir eru og vel aflögufærir og meira en það. Það er annað. Ég er ekki alveg sú besta þegar verið að klastra á mig alls konar blöðum þannig að ég er nú að reyna venjulega að losna við það en í frumvarpi Flokks fólksins um hækkun bankaskattsins kemur fram að skatthlutfallið verði endurskoðað þegar vextir hafa farið aftur undir 5%. Við erum að senda hvatningu til bankanna: Getið þið ekki gert svo vel, kæru bankar, að gera eitthvað sem kollegar ykkar eru að gera hérna í kring? Erum við ekki alltaf að státa af því hvað við erum frábær og tökum tillit til þess og þykjumst ætla að læra af því sem vinir okkar gera til hægri, vinstri, upp og niður, út og suður? Er það ekki málið? Samt erum við svo spes. Samt erum við alveg einstök. Samt erum við allt öðruvísi en allir aðrir. Rökin fyrir því að vera að líta upp og niður og til hægri, vinstri, út og suður, svona af og til þegar það hentar, halda ekki nokkru einasta vatni því að meira að segja vinir okkar í Færeyjum geta skellihlegið að okkur með sín 4% húsnæðislán, 50.000 manna samfélag sem hefur tvær stoðir til að byggja á í sínum atvinnurekstri, aðallega sjávarútveg og laxeldi. Við erum með mun fleiri stoðir og við erum tæplega 400.000. Hvað segir það okkur um hagstjórnina að við skulum sitja svona í súpunni, að við skulum hreinlega vera dottin ofan í eldgíginn án þess að geta rönd við reist? Það segir okkur að við erum með vanhæfa ríkisstjórn. Það segir okkur að þau vita ekki hvort þau eru að koma eða fara. Það segir okkur að hér ríkir alger vanræksla gagnvart raunverulegri vá sem við erum að takast á við og glíma við í dag, alger vanræksla, hvorki meira né minna. Með því að reyna að hvetja bankana til þess að fara með vexti sína á fasteignamarkaði undir ákveðna prósentu þá töldum við að það væri hvatning fyrir þá ef þeir vildu losna undan því að greiða 30 milljarða af 90 milljörðunum sínum, sem sennilega verða alveg öruggir í gróða, inn í samfélagið, enda segir seðlabankastjóri sjálfur, mér skildist það í hádegisfréttum í dag, að bankarnir ættu hrikalega mikið lausafé. Þeir eiga nefnilega hrikalega mikla peninga en þeir safna auð með augun rauð á meðan hina brauðið vantar og þeir hafa ekki hjarta og þeim er nákvæmlega sama. Þeir vilja bara söðla undir sig fasteignir landsmanna með dyggri aðstoð Creditinfo. Það eru þeirra ær og kýr. Það kemur að því, eins og við erum að tala um líka í Flokki fólksins, að sjálfsögðu á stórútgerðin - að sjálfsögðu á að afkomutengja greinarnar þannig betur, tekjutengja betur greinarnar sem eru að maka hér krókinn á okkar sameiginlegu auðlindum. Ég veit ekki betur en að öryrkjar og aldraðir og allir og fjölskyldur og unga fólkið okkar og nánast allir nema ríkisbubbarnir og milljarðamæringar - sem aldrei þurfa að spá í það hvað verður um peningana þeirra, í hvað þeir eyða eða annað slíkt - séu tekjutengdir. Nei, veistu, þú getur ekki fengið þetta útborgað, það þarf að skerða þig af því að þú fékkst hitt. Nei, þú getur ekki fengið svona miklar húsnæðisbætur vegna þess að þú ert með of háar tekjur. Þú ert nefnilega með 50.000 kr. of mikið þannig að við verðum að skerða þig, sjáðu til. Nei, krakkinn er orðinn of gamall, jafnvel þótt hann sé ekki í vinnu og hann sé í námi og annað slíkt þannig að nei, þú færð ekki barnabætur út á hann. Nei, vaxtabæturnar - við verðum alveg að gjöra svo vel að passa okkur á því að þú sért alveg gjörsamlega að lepja dauðann úr skel og vitir ekki hvort þú ert að koma eða fara af áhyggjum yfir því hvort þú nærð endum saman um næstu mánaðamót. Staðreyndin er hins vegar sú að það eru ótrúlega margir, ótrúlega stór hluti samfélagsins í dag, sem ná ekki endum saman. Í framhaldi af því ætla ég að tala um það sem ég heyrði í morgun þegar ég var að hlýða á Bítið eins og við gerum oft á morgnana. Þegar við erum að nudda stírurnar úr augunum er gott að vakna með þeim ágætu Heimi, Völu og Lilju. Þá var verið að tala við unga íslenska konu sem býr í Noregi sem segir að þau séu með heimþrá. Þau eru alltaf með heimþrá því Ísland er „heim“. Maðurinn hennar, ungi maðurinn hennar, er búinn að læra, hann er að vinna og meira að segja eftir að þau eignuðust sitt litla barn þá varð heimþráin enn þá meiri. Þau langaði enn þá meira heim. Allt baklandið er heima, fjölskyldurnar heima, Ísland er „heim“. Og af hverju eru þau ekki komin heim? Þau treysta sér ekki til þess. Þau treysta sér ekki til að takast á við þá holskeflu skulda og óráðsíu sem er hér í ríkisbúskapnum. Þau treysta sér ekki til að fara inn á leigumarkað, okurleigumarkað. Þau treysta sér ekki til þess að kaupa sér fasteign yfir höfuðið. Þau vilja ekki borga 10.000 á mánuði inn á höfuðstól 50 milljóna láns eða 40 milljóna láns og 500.000 í vexti til græðgisvæddu bankanna. Þau treysta sér ekki til þess, enda hafa þau ekki bolmagn til þess. Við viljum í rauninni taka peninga af stórútgerðinni. Við viljum tekjutengja stórútgerðina þannig að þegar hún er að skila milljörðum á milljarða ofan í arð þá eigum við, íslenskt samfélag, íslenska þjóðin, við sem eigum auðlindina, að fá að njóta ávaxtanna ekki síður en þeir sem við erum að veita aðgang að henni. Við höfum viljað tryggja að það verði tekið utan um fíknisjúkdóminn. Við höfum viljað að það væru ekki 700 fárveikir einstaklingar á biðlista inn á sjúkrahús til að biðja um hjálp þar sem margir þeirra deyja á biðlista eftir læknisþjónustu. Þeir deyja á biðlista eftir læknisþjónustu. Hvurs lags stjórnvöld eru þetta eiginlega? Hvers lags ríkisstjórn er þetta eiginlega sem er búin að binda svo rækilega fyrir augun og troða svo rækilega í eyrun að hún þykist ekkert vita sitjandi í sínum kristalsfílabeinsturni og horfir niður á samfélagið sitt í sárum án þess að bregðast við? Það er ekki einu sinni enn þá búið að viðurkenna þennan skelfilega og einn alvarlegasta sjúkdóm sem herjar á heimsbyggðina sem heilbrigðisvandamál á Íslandi í dag. Ég hef það á tilfinningunni að við gætum bara mjög auðveldlega poppað aftur inn í torfkofana, svo gamaldags, svo fordómafull og svo hallærisleg erum við oft í margar áttir. Fíknisjúkdómurinn er einn alvarlegasti sjúkdómur sem við glímum við í dag. Við erum að horfa upp á unga fólkið okkar deyja hér unnvörpum ótímabærum dauða, tugir deyja ótímabærum dauða á hverju einasta ári. Og hvað er ríkisstjórnin að gera í því? Hvað eru fjárlögin að gera í því? Þeir plástra opna beinbrotið. Þeir reyna að sauma iðursárin saman bara með plástri. Þetta eru stjórnvöld sem kunna ekki að skammast sín. Við erum hér með eftirmeðferð þegar einstaklingarnir okkar - þeir sem hafa verið svo lánsamir að hafa fengið að fara inn á Sjúkrahúsið Vog og fengið að vera að afeitraðir og búnir undir það að taka á hinni eiginlegu meðferð með von í hjarta um það að losna undan Bakkusi eða eitrun í smá tíma, einn dag í einu. Það er einn dagur í einu. Ef þau geta fylgt því að vera einn dag í einu þá erum við að fara að taka á móti þessum auðæfum okkar, þessum mannauði okkar, sem mun af öllu hjarta vilja taka þátt í samfélaginu með okkur hinum. Þetta er mannauðurinn okkar, þúsundir einstaklinga sem eru að glíma við þennan sjúkdóm og við látum það viðgangast að horfa upp á þau deyja unnvörpum ótímabærum dauða. Við eigum Hlaðgerðarkot þar sem 100 einstaklingar hringja inn daglega grátandi og biðja um hjálp. Við eigum SÁÁ þar sem er bið. Það hringir fárveikur einstaklingur og þá er sagt: Heyrðu, þú getur kannski hugsanlega komið eftir 6–9 mánuði inn á sjúkrahúsið en á meðan verður þér bara að blæða út og við höfum ekki bolmagn til að gera meira. Á sjúkrahúsinu Vogi eru samt sem áður rúm sem eru vannýtt. Og af hverju eru þau vannýtt? Af því það er ekki fjármagn. Það er ekki fjármagn til að reka sjúkrahúsið einu sinni á því fulla afli sem það gæti verið rekið á. Á meðan deyr fólk á biðlista. Á meðan deyr unga fólkið okkar ótímabærum dauða og hverjum er það að kenna? Ríkisstjórninni auðvitað. Hver er það sem er að stýra þessu landi hér? Ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Það eru þeir sem eru við stjórnvölinn og það er nákvæmlega sama hvernig við í stjórnarandstöðu berjumst um eins og brjálæðingar til að reyna að gera það sem hægt er að gera til að hjálpa fólkinu okkar. Manni er bara gefið á kjaftinn og öllu sópað út af borðinu. Það er ekki flóknara en það. Við viljum að það séu auknir fjármunir til þessara heilbrigðisstofnana sem eru SÁÁ, Hlaðgerðarkot, Krýsuvík og allir þeir sem eru að taka utan um veikt fólk til að sinna því, til að hjálpa því. En hvernig haldið þið nú - ég bið ykkur nú að fylgjast með - að verði tekið utan um breytingartillögur Flokks fólksins sem lúta að því að reyna að bæta velmegun, reyna a.m.k. að skera á sárustu sárafátæktina? Hvernig haldið þið að verði tekið utan um það hjá hæstv. ríkisstjórn? Mun hjartað allt í einu fara að slá? Mun gæskan koma í ljós? Munu þau allt í einu fara að taka þátt í samfélaginu? Eru þau allt í einu búin að opna augun? Verða þau farin að heyra? Ég held ekki, ég leyfi mér að efast stórlega um það. Það er í rauninni sama hvert litið er. Við sjáum líka, hugsið ykkur, áfangaheimili eins og Brú hérna uppi á Höfða sem rekið er af Samhjálp þar sem 19 einstaklingar eru í bata, 19 virkir einstaklingar í bata, virkir í bata, bjartsýni og bros hefur umvafið þau og þarna er tækifæri fyrir þau í allt að tvö ár til þess að fá að finna sig, til þess að ná utan um einn dag í einu og til að geta fengið að taka þátt í samfélaginu okkar með bros á vör. Nei, nú þurfa Reykjavíkurborg og Félagsbústaðir á þessu húsnæði að halda. Nú á að henda þeim út úr þessari aðstöðu. Annaðhvort snarar Samhjálp fram 550 millj. kr. og kaupir húsnæðið eða hey, það er bara því miður ekki pláss fyrir ykkur hér, út á götu með ykkur. En svo kemur allt í einu núna: Nei, kannski við hendum þeim ekki út á götu, við reynum að koma þeim í eitthvert húsnæði en við ætlum bara að eyðileggja fyrir þeim meðferðina. Við ætlum bara að skemma þann árangur sem þegar hefur náðst. Við ætlum að skemma bjartsýnina og við ætlum að taka frá þeim vonina og brosið. Það eru skilaboðin. Hvers lags stjórnvöld eru þetta? Gerið ykkur grein fyrir því, elsku kjósendur, hvað þið eruð ítrekað að kjósa yfir ykkur. Heldurðu að sjáist ekki hvern einasta dag hvernig við erum að basla og brasa við það og hvernig fólkið okkar á hreinlega erfitt með að draga andann í öllum þessum áhyggjum og því sem er búið að hella yfir það hérna? Svo er það annað, Draumasetrið. Það er líka rekið uppi á Höfða og ég var að frétta að þar væru mun fleiri einstaklingar og nú skilst mér að eigi að fara að loka því. Ég veit ekki eiginlega hvort þetta er hreinlega aðför að sjúklingum sem glíma við fíknisjúkdóminn. Ég veit ekki hvort þetta er hrein og klár og bara yfirlýst aðför stjórnvalda, hvort sem það er ríki eða borg. En ef maður á ekki að taka því sem aðför þá verður þetta að fara að líta einhvern veginn öðruvísi út. Við höfum kallað eftir því, með breytingartillögu okkar viljum við hækka almannatryggingagreiðslur til öryrkja og ellilífeyrisþega um 12,4%. Við viljum hækka það nákvæmlega framreiknað til dagsins í dag með eðlilegri vísitöluhækkun sem gefur einmitt 12,4% en ekki 4,9% eins og stjórnvöld eru að setja fram hér og ætla að fylgja eftir, 4,9%. Ég veit náttúrlega ekki hvernig í ósköpunum þeir fengu þá tölu út, ég átta mig ekki á því, en það þarf að hækka þetta að lágmarki um 12,4% núna um áramótin. Það er algjört lágmark í 8% verðbólgu og okurvöxtum, og í rauninni má segja að þetta sé græðgisverðbólga á margan hátt því við erum að sjá að vörur, aðkeypt þjónusta og ýmislegt annað er að hækka mun meira heldur en allt hitt ógeðið sem við erum að glíma við, mun meira. Ég veit ekki eiginlega hvernig nokkur stjórnvöld geta látið aðra eins óráðsíu og stjórnleysi viðgangast án þess að grípa inn í. Hér þarf að setja neyðarlög á ástandið eins og það er. Hér þarf að skikka bankana til að skrúfa niður vextina. Það er ríkisstjórn Íslands sem ræður ríkjum hér og í raun og veru hafa þau sýnt það af öllu afli hversu vanhæf þau eru, hversu handónýt þau eru að takast á við krefjandi verkefni og taka ákvarðanir sem skipta máli fyrir land og þjóð. Við höfum talað um fæði, klæði, húsnæði, heilbrigðisþjónustu fyrir alla. Er hægt að fara fram á meira? Er hægt að fara fram á meira þegar þúsundir Íslendinga og þúsundir fjölskyldna fara ekki fram á meira en öryggi, húsnæðislegt öryggi, fæði á borðið, klæði og heilbrigðisþjónustu? Þetta er grundvallarþjónusta. Þetta er lýðheilsan okkar. Þetta er nákvæmlega allsherjarreglan sem stjórnvöld eiga að fylgja hér. Þetta eru mannréttindi okkar, að búa í einhverju sem við viljum kalla réttarríki. Hvar er réttarríkið? Hvar er mannúðin og hvar eru mannréttindin þegar kemur að okkar minnstu bræðrum og systrum? Hvar eru þau þá? Mér finnst skorta á þau, svo ekki sé meira sagt. Ég sagði í störfum þingsins í dag þegar ég var að tala um kolsvarta skýrslu Öryrkjabandalagsins um stöðu fatlaðra á Íslandi að það er í rauninni sárara en tárum taki að hlusta á stjórnvöld koma hér, að hlusta á ráðamenn koma hér upp, skipti eftir skipti og hæla sér af því: Já, við erum nú búin að koma með svo mikinn húsnæðisstuðning, við erum nú búin að hækka barnabæturnar, heyrðu hvað með þriðja skattþrepið sem við komum nú með og nýtist best þeim launalægstu? Það skal bara tekinn af allur vafi um það að þriðja skattþrepið nýtist mér að fullu, 100%, þó að ég sé kona á ofurlaunum, eins og við erum kölluð í þinginu, hátekjufólk. Þriðja skattþrepið er ekki eingöngu sett fyrir þá sem verst eru staddir, langt því frá. Það fá allir að njóta þriðja skattþrepsins, hvort sem þeir eru með 200.000 á mánuði eða 20 milljónir. Þú færð að nýta þér lægsta skattþrepið líka. Þetta er alveg eins og með persónuafsláttinn. Við höfum ekki skilið það enn þá í Flokki fólksins hvers vegna hann er ekki færður til þannig að þeir sem eru á ofurlaunum fái hreinlega ekki persónuafslátt, að þessar 56.000 kr. eða hvað þær eru nú, einhvers staðar í kringum það, séu færðar til þeirra sem meira þurfa á að halda, að við séum ekki að horfa á vaxandi raðir við matargjafastofnanir. Jú, vel á minnst: Hvað ætli ríkisstjórnin ætli að gera í rosalegri góðmennsku sinni? Hún ætlar að snara fram heilum 8 millj. kr. til - ég veit ekki hvort það voru níu hjálparsamtök eða hvað? 8 milljónir, vá. Þetta var ekkert smá. Þetta kostar tugi milljóna, hundruð milljóna. En, nei, 107 milljónir í styrk til fjölmiðils auðmanna. Það er allt í lagi. En jú, kemur þessi Flokkur fólksins eina ferðina enn og ætlar að fara að heimta 140 millj. kr. til þess að sárafátækt eldra fólk geti fengið jólabónus upp á 66.000 kr. eingreiðslu skatta- og skerðingarlaust, eins og við höfum náð fram fyrir öryrkja. Nei, það stendur í þeim, rosalega stendur það fast í þeim. Mikið þurfa þeir að vera hagsýnir í efnahagsmálunum þá og sparsamir, þegar kemur að því að rétta hjálparhönd til sárafátæks fólks sem gjörsamlega er í molum í þessu ástandi sem við erum glíma við í dag. 70% fatlaðra geta ekki mætt neinu sem heitir óvænt útgjöld, engu. Ef úlpan rifnar af barninu og það þarf að kaupa nýja úlpu, því miður. Við verðum að reyna að fá hana gefins. Við verðum að reyna að fara eitthvert annað. Ég hef ekki efni á að kaupa handa þér úlpu, elsku barn. Hér tala ég af eigin reynslu. Ég tala af reynslu þegar maður er fátækur og getur ekki veitt börnunum sínum það sem er talið almennt eðlilegt í samfélaginu að öll börn eigi að fá. Mamma, má ég fá fótboltaskó? Í mínum börnum eins og öllum öðrum börnum býr mikill mannauður. Mínum börnum eins og öllum börnum hefði ég viljað geta gefið það tækifæri sem þau fengu í vöggugjöf, hvort heldur sem það var á sviði íþrótta eða tónlistar, en ég hafði ekki bolmagn til þess þá. Ég hefði haft það núna. Ég átti lítinn fótboltastrák sem var algjör stjarna. Mamma, viltu gefa mér fótboltaskó? Pabbi, ég get ekki lengur verið í fótboltaskónum því neglurnar detta alltaf af stóru tánum. Það blæðir alltaf úr tánum mínum þegar ég er í fótboltaskónum og mér er alltaf illt í tásunum. Við skulum skoða það í næsta mánuði. Þú verður að reyna að þrauka, elsku vinur. Við skulum sjá hvort við getum ekki lagað þetta í næsta mánuði. Hvað ætli séu margir foreldrar sem eru í þessari stöðu í dag, í boði þessarar ógeðslegu ríkisstjórnar? Ég sem hélt að ég væri komin með skrápinn alla leið en alltaf þegar ég fer að tala um mína reynslu þá beygi ég bara af og ég biðst fyrirgefningar á því. En það er vegna þess að hér stendur kona fyrir framan ykkur öll með hugsjón fyrir því sem ég er að gera. Ég brenn fyrir því sem ég er að gera og það gerum við öll í Flokki fólksins. Meira en helmingur, meira en 50% fátæks fólks neitar sér um nauðsynjar, næringarríkan mat fyrir börnin sín, neitar sér nánast um alla skapaða hluti, getur aldrei nokkurn tíma farið í bíó með krakkana, getur aldrei nokkurn tíma farið í leikhús. Geta þau verið á jólahlaðborðunum sem eru auglýst hér tíu sinnum á dag úti um allar koppagrundir? Geta þau farið á jólatónleika og haft það svolítið huggulegt með fjölskyldunni sinni? Nei, þau geta það alls ekki. Við erum að tala um tugi þúsunda Íslendinga, tugi þúsunda. Við erum að sjá líka að stór hluti þessa fólks, stór hluti af þessu fátæka, fatlaða fólki, yfir 70%, býr við slæma andlega líðan. Það eru yfir 80% meðal einhleypra foreldra sem búa við slæma andlega heilsu og hátt hlutfall af þeim hefur daglega hugsað um að skaða sig eða jafnvel taka sitt eigið líf vegna þess að skiptir hvort sem engu máli. Það er algerlega örmagna. Það er vanmáttugt. Það getur ekki gert betur og samfélagið sem þau stóla á og stjórnvöld sem eiga að halda utan um þau eru búin að svíkja þau, eru búin að bregðast þeim og þykjast ekki heyra í þeim. Samt eigum við stjórnarskrá, 76. gr. stjórnarskrárinnar. Samt eigum við 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að öllum sem þess þurfa skuli með lögum tryggður réttur til aðstoðar vegna örorku, elli, örkumlunar eða báginda eða hvað eina annað sem er. Er það það sem við horfum upp á daglega hér, að fólkinu okkar sé tryggður réttur til aðstoðar? Erum við að aðstoða í húsnæðismálunum? Erum við að aðstoða yfir höfuð við nokkurn skapaðan hlut? Við erum að koma með plástra á sárið. Við tölum um kaupmáttinn; ó, hann hefur vaxið svo mikið, kaupmátturinn hér, samkvæmt OECD, hann er alveg frábær. Við erum hérna sjötta ríkasta þjóð í heimi en upp undir helmingurinn af börnunum okkar til þess að gera ólæs þannig að framtíðin er eins og hún er. En ég ætla ekki að tala um það akkúrat núna, það kemur seinna. Að hugsa sér að vera endalaust að tala um mannréttindi og hvað aðrir eigi bágt annars staðar, en mannréttindin hér heima eru fótumtroðin, algerlega fótumtroðin. Á meðan ráðamenn valsa um á 100 stjörnu hóteli í Dubai á einhverri loftslagsráðstefnu sem skilar ekki nokkrum sköpuðum hlut, á meðan Kínverjar opna tvö kolaver á viku, þá ætlum við að redda heiminum hvað lýtur að loftslagsvánni. Maður er gjörsamlega orðinn algjörlega miður sín að vera búinn að standa hér í sex ár og öskra út í tómið. Meira að segja margir af kjósendum okkar eru orðnir drulluhræddir við mig - afsakið, frú forseti - eru orðnir skelfingu lostnir yfir hasarnum í mér í pontu og halda að ég sé alltaf svona reið. Já, ég er reið. Núna er ég reið, mér er misboðið, ég er sár, ég er vonsvikin. Mér finnst maður vera að berjast svona eins og rjúpan við staurinn. Lítið sem ekkert er gert með það sem maður er að koma með, þvert á móti. Við skulum hugsa líka um að yfir 40% af þessu fatlaða fólki sem ég var að tala um, sem kom fram í þessari svörtu skýrslu, yfir 40% geta ekki leyft sér að fara til tannlæknis og geta heldur ekki leyft sér að fara til sálfræðings. Ég hafði ekki farið til tannlæknis í tíu ár áður en ég kom hingað inn á þing. Það er ekki stjórnvöldum að þakka að ég er ekki tannlaus í dag, það er nokkuð ljóst. Þeim er bara alveg nákvæmlega sama, það liggur alveg á borðinu. En eins og ég segi: Hvað er til ráða? Hvað höfum við verið að gera með breytingartillögur? Við erum að koma með breytingartillögu eftir breytingartillögu. Við viljum hækka framfærsluna, við viljum koma lágmarksframfærslu upp í 400.000 skatta- og skerðingarlaust. Það er enginn með okkur á frumvarpinu, ekki einn einasti alþingismaður er með okkur á frumvarpinu - 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það vill enginn heldur líta við því að taka 70 milljarða með staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði frekar en að vera með staðgreiðsluna þegar við erum að taka út úr lífeyrissjóðunum. Nei, það má ekki gera. Við skulum frekar hafa þá með þessa peninga. Við skulum frekar lofa þeim að tapa 800 milljörðum núna á tæpum tveimur árum. Það er allt í lagi. Það er allt í fína lagi, það voru bara 800 milljarðar, bara 800.000 milljónir. Það gerir ekkert til. Það verður einhvern veginn að fjárfesta, takk fyrir. Það er líka allt í lagi þó að þessir aðilar sem eru að stýra þessum sjóðum séu með 30 milljónir á ári. Það er líka allt í fína lagi, bruðlum með peningana alla vega en við skulum ekki greiða staðgreiðslu við innborgun og koma 70 milljörðum í gang inn í ríkissjóð og reyna að greiða niður skuldirnar okkar þannig að við séum ekki að borga hérna yfir 300.000 kall á klukkutíma í vexti af erlendum lánum. Eins og ég sagði við ykkur áðan, það er kannski vert að minnast á það, í upphafi skal endinn skoða og í endann ætla ég að kíkja aftur á upphafið. Hvað er það nú aftur sem við skuldum? Hvað er það sem íslenska ríkið skuldar? 1.706 milljarða kr. Ég get ekki eiginlega fært þetta í milljónir lengur, þetta er orðið allt í rugli hjá mér, þannig að ég ætla ekki að reyna það einu sinni. En hvað þýðir það? Hvað þýðir það að vera að borga 117 milljarða kr. á ári í vexti? Það þýðir að við séum að borga 320 millj. kr. á dag í vexti? Við erum að borga 13.356.164 kr. á klukkutíma, á hvern einasta klukkutíma, í vexti. En vitið þið ekki hverjum þetta er allt að kenna? Íslenskum launþegum, maður. Það eru íslenskir launþegar sem eru búnir að rústa þessu öllu saman, sem eru búnir að koma verðbólgunni af stað og allt þetta, allt þeim að kenna. En það er enginn að spá í að það hafa verið prentaðir hér 420 milljarðar í Covid til að færa til fyrirtækja sem við vorum að bjarga, fyrirtækja sem tróðu vasana út af þessum peningum og mörg hver hafa verið að greiða sér tugi milljarða í arð. Það er enginn að tala um það. Það er enginn að tala um þessa loftbólupeninga sem var dælt hérna út í hagkerfið, 22% aukningu á peningamagni í umferð, 420 milljarða kr. Og nú er spennan í hámarki: Hvað skyldi eiga að gerast 1. janúar? Hvað skyldi ríkisstjórnin - ég sé að sveitarfélögin eru alveg að tapa sér og ætla nú að fara að hækka hjá sér gjaldskrár og annað slíkt. Það er eins og enginn átti sig á því hvernig við eigum að fara að því að ná verðbólgunni niður. Ég bíð bara spennt, þetta er framhaldssagan mikla, að sjá hversu háar álögur ríkisstjórnin ætlar að koma með á samfélagið núna 1. janúar þegar þeir fara að koma með sínar árlegu hækkanir. En hafa þessir aðilar, fyrst við erum að líta í kringum okkur, stjórnendur þessa íslenska ríkis, eitthvað verið að skoða hvernig löndunum í kringum okkur hefur tekist að ná niður verðbólgunni og enginn er að glíma við aðra eins okurvexti hér í Evrópu eins og við? Hafa þeir eitthvað verið að skoða hvernig stendur nú á því að Færeyingarnir eru bara að borga 4% í húsnæðislán, 50.000 manna samfélag? Það verður að skoða það. Heyrðu, nei, þeir hugsa bara hreinlega að rosalega séu þeir eitthvað heppnir. Þetta hefur ekkert með heppni að gera. Þetta hefur með stjórnunarlega skynsemi að gera, ekki þrjár ríkisstjórnir í einni ríkisstjórn sem getur ekki unnið saman, sem stýra þremur skútum og sigla allar hver í sína áttina og gera allt til að hanga saman eins og hundar á roði, allt fyrir stólana. Ætli Spánverjar hafi gert þetta þegar spænska samfélagið í rauninni dásamar bæði spænska Seðlabankann og spænsku ríkisstjórnina, hvernig þeim tókst að ná niður verðbólgunni á ótrúlega skömmum tíma? Hentu þeir því öllu í fangið á samfélaginu? Hækkuðu þeir álögur á samfélagið? Hækkuðu þeir eldsneyti, orkuna? Hækkuðu þeir eitthvað? Nei, þeir gerðu það ekki. Þeir komu í veg fyrir allar hækkanir á matvöru en þeir lækkuðu og greiddu með bæði eldsneytiskostnaði og orkukostnaði að öðru leyti. Þeir greiddu með því. Ríkið tók það á sig af því að þetta ríki er ekki bara ríki auðmanna og bara fyrir fyrirtæki. Nei, það var einhvern veginn eins og þeir væru ríki fyrir allt samfélagið, enda eru þeir búnir að ná verðbólgunni á mettíma niður fyrir neðri vikmörk Seðlabanka Íslands. Ég veit ekki hvort maður lifir það einu sinni að sjá það kraftaverk gerast, a.m.k. ekki ef kjósendur ætla að halda áfram að kjósa yfir sig holskeflu af þessum vanhæfu stjórnendum eins og við erum búin að þurfa að þola hér og nú. Ég fæ aldrei nóg af því að segja að hér í september 2017 var hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir í þessum æðsta ræðustóli landsins, þá var hún að svara stefnuræðu þáverandi forsætisráðherra, sem var Bjarni Benediktsson, hæstv., enginn annar, og hér stóð hún í stjórnarandstöðu og sá skýrt. Hún sá alla myndina, að það, virðulegi forseti, að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu er það sama og að neita því um réttlæti. Ég bara spyr: Eruð þið að upplifa það að nákvæmlega þessi orð séu að skila sér inn í Stjórnarráð Íslands? Eru þessi orð marktæk að einhverju leyti? Var eitthvað að marka það í vaxandi fátækt, örbirgð, okurvöxtum og brjálæði þar sem í rauninni þessi ríkisstjórn hefur ekki þorað að axla ábyrgð á því efnahagsástandi sem við erum að glíma við í dag? Það liggur algjörlega á borðinu. Við getum náð í fullt af peningum. Við getum náð í fullt af peningum ef við bara reynum einhvern tíma að ná í þá þangað sem þeir eru fyrir, þar sem allar hirslur eru fullar fjár og við getum hæglega deilt því jafnar niður á þegnana. Við getum hæglega hjálpað fólkinu upp sem er að drukkna. Við getum hæglega gert það. En þessi ríkisstjórn mun ekki gera það. Það liggur á borðinu. Maður sér náttúrlega hvert pólitíkin stefnir. Við sjáum það að einn flokkur í ríkisstjórninni á frekar erfitt, Vinstri græn, og er ekki að skora hátt í skoðanakönnunum vegna þess að þeir eru í rauninni að koma á óvart. Það er ekki gott að búa í svona sambýli en við skulum sjá hvernig spádómar Ingu Sæland rætast hérna á næsta ári þegar þeir eiga ekki neinn annan kost en að sprengja þessa ríkisstjórn til að reyna að ná vopnum sínum á ný. Þá skulum við sjá hvernig það gengur. En ég ætla að vona alla vega að þetta gullfiskaminni kjósenda fari nú aðeins að hjarna við og þeir fari að átta sig á því hvar þeir eiga von og hverjir það eru sem raunverulega hefðu dug, þor, getu og visku til að gera hlutina betri en þeir eru í dag.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna sem var auðvitað flutt með mjög skorinorðum hætti eins og við mátti búast af hv. þingmanni. Ég heyrði að þingmaðurinn var að velta vöngum yfir því hverjir myndu nú stökkva á vagninn og greiða atkvæði með þeim breytingartillögum sem flokkurinn hyggst leggja fram þegar við greiðum atkvæði um fjárlögin. Ég er ekki búinn að kíkja á allar tillögurnar en sumt hef ég kíkt á og get alveg sagt hv. þingmanni það hér og öðrum að ég ætla að styðja þær tillögur sem koma fram um að setja aukið fjármagn í SÁÁ, Krýsuvík og Hlaðgerðarkot, ofur einfaldlega með þeim rökstuðningi að þótt ég telji að ríkið eigi að fara varlega í ný útgjöld þá er þarna um að ræða ákveðið neyðarástand sem þarf að bregðast við. Það er ekki bara neyðarástand út af náttúruhamförum hérna á Íslandi. Það er neyðarástand þarna úti þegar kemur að fíknisjúkdómum sem gerir það að verkum að við erum að missa 80–100 einstaklinga á ári beint úr þeim sjúkdómi þannig að ég mun vera með Flokki fólksins á þeim vagni. Það sem mig hins vegar langaði svolítið til þess að fá fram hjá hv. þingmanni svona til að byrja með er varðandi hækkun á bankaskatti sem er hryggjarstykkið í þeirri tekjuöflun sem Flokkur fólksins ætlar að fá á móti þeim útgjöldum sem lagt er til að verði ráðist í. Þarna er verið að tala um mjög mikla hækkun á bankaskatti og ef ég man rétt er talað um að ríkið geti þarna innheimt auka 30 milljarða. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hefur hv. þm. Inga Sæland engar áhyggjur af því að svona mikil hækkun á bankaskatti snúist upp í andhverfu sína að því leytinu til að bankarnir velti þessu beint áfram til þeirra sem taka lán hjá bankanum í hærri vöxtum og í hærri þjónustugjöldum? Mun ekki svona mikil skattahækkun á einu bretti ofur einfaldlega bíta í skottið á sér og níðast enn frekar á þeim sem nú þegar standa höllum fæti í samfélaginu vegna vaxtaokursins?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið. Í fyrsta lagi gleðst ég mjög yfir því að hann skuli ætla að hoppa á vagninn með okkur í sambandi við breytingartillögurnar okkar, enda var ég í rauninni að senda tóninn á ríkisstjórnarflokkana því við höfum oftar en ekki staðið saman, stjórnarandstöðuflokkarnir, ef það er eitthvað svona bitastætt sem við erum með þó að við séum ekki alveg öll að deila heila. En hvað lýtur að bankaskattinum, 0,838% og 30 milljörðunum, þá skil ég vel áhyggjur hv. þingmanns af því hvort þetta myndi hugsanlega bíta í skottið á sér. Þá hef ég hugsað mér að lofa neytendum og aðilum sem þurfa að nýta sér bankakerfið að njóta vafans og ætla þeim að vera það skynsamir að ef það ætti að refsa okkur fyrir það að vera í viðskiptum við þessa banka sem eru að hala inn núna hátt í 100 milljarða í arð á árinu - mér fyndist bara sanngjarnt að við fengjum 30 milljarða af því, mér fyndist það bara allt í kei, allt í lagi - þá höfum við ýmis vopn. Við erum kannski ekki að fara að fylla götur af tómötum eins og bílstjórarnir gera í Frakklandi þegar verið er að mótmæla hinu og þessu. En við getum verið öflug ef við ætlum okkur það. Við þurfum ekki að vera með peningana okkar á einum stað í bönkunum og láta þá koma fram við okkur eins og ekkert. Ef einhvern tíma við myndum standa saman, ef einhvern tíma við myndum virkilega gera það, þá er okkur í lófa lagið að láta þessa hækkun á bankaskatti ekki bíta í skottið á sér. Það ætla ég að segja. Við getum kannski komið með ýmsar tillögur og gert ýmislegt en við verðum líka stundum að óska eftir aðstoð við það frá samfélaginu og segja: Við erum hér bara 63 einstaklingar og mun færri í stjórnarandstöðunni náttúrlega, við erum bara sex í Flokki fólksins sem erum að berjast fyrir þessum fjármunum til þess að reyna að gera hlutina án þess að skaða okkur enn þá frekar efnahagslega af því að við getum ekki verið að eyða endalaust. Í fyrsta lagi eyðum við ekki sömu krónunni tvisvar en ég vil lofa notendum þjónustu að njóta vafans 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þetta. Ég er þeirrar skoðunar að svona mikil skattahækkun á bankana myndi ofur einfaldlega verða til þess að þeir færu bara út í hærri vexti og hærri þjónustugjöld og bankarnir næðu hækkuninni þar til baka. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður kemur inn á óbeint í raun og veru í svari sínu. Við erum auðvitað hér með fákeppnisumhverfi á bankamarkaði sem gerir vald okkar neytenda minna heldur en væri ef samkeppnin væri virkari. Þá kem ég að öðrum hlut sem hv. þingmaður kom að í ræðu sinni sem er nákvæmlega þetta vaxtastig sem við búum við, sem er bein afleiðing af minni samkeppni á fjármálamarkaði og líka þess að við erum hér með lítinn gjaldmiðil sem sveiflast meira og við borgum hærri vexti, miklu hærri vexti á lengri tímabilum og búum við hærri verðbólgu á lengri tímabilum heldur en löndin í kringum okkur. Ég er ekki að tala um lönd í Evrópusambandinu á borð við Grikkland, Ítalíu eða þau sem eru syðst í álfunni, ég er bara að tala um nágrannalöndin okkar. Mér fannst hv. þingmaður skauta svolítið fram hjá þessu í sinni ræðu, að þarna erum við auðvitað með mikla meinsemd í íslensku samfélagi sem kostar fólk og ekki síst þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu alveg gríðarlegar fjárhæðir. Hv. þingmaður var að velta vöngum yfir því af hverju það væri ekkert verið að skoða þetta og greina. Við höfum tekið undir að það verði gerð óháð úttekt á kostum og göllum krónunnar af erlendum sérfræðingum. Þessu hefur verkalýðshreyfingin verið að berjast fyrir, a.m.k. hluti hennar. Ég veit alveg að niðurstaðan verður sú að það er okkur ekki hagfellt að vera með þennan litla gjaldmiðil. Ég er pínulítið að vonast til þess að í Flokki fólksins myndist kannski pínulítil opnun á það að það gæti verið gott að stíga eitthvert skref 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir síðara andsvar. Það hefur ekki farið fram hjá mér frekar en öðrum hvernig verkalýðsleiðtogar og aðrir hafa verið að hoppa á þann vagn og mér finnst það bara eðlilegasti hlutur í heimi að við fáum óháða aðila. Þá er ég ekki að tala um einhverja Íslendinga á markaðnum sem eru litaðir af öllu þessu spillingarumhverfi sem við fáum svo gjarnan beint í ennið. Þá verður það líka að vera hlutlaus úttekt sem segir allan sannleikann um gjaldmiðilinn. Við sjáum t.d. með Dani sem eru að tengja sína krónu og slíkt og ég veit að Viðreisn talaði oft um myntráð. Við höfum ekkert verið á móti því að skoða það, alls ekki. En það sem er sárast af öllu að viðurkenna er að þeir aðilar sem stýra landinu vita ekki hvort þeir eru að koma eða fara og ég er næstum því hrædd um að það skipti ekki máli hvort við værum með japanskt jen eða evru eða dollara eða hvaðeina annað í fanginu, þeir gætu alltaf komið okkur í klandur ef við ætlum ekki að reyna að skipta um í brúnni. En jú, ég tek alveg heils hugar undir það að við þurfum að gera eitthvað í sambandi við alvöru hlutlausa úttekt á kostum og göllum íslensku krónunnar. Í sambandi við samkeppnina og fákeppnina á peningamarkaðnum og bankamarkaðnum þá eigum við enn þá Landsbankann og að hugsa sér, stjórnvöld hafa í engu gert neitt í því að reyna að koma þannig umgjörð um þann banka þar sem við eigum að koma á einhverri samkeppni á peningamarkaði. Þeir gera það bara alls ekki. Svo þegar við erum að tala um að bíta í skottið á okkur með því að hækka bankaskattinn upp í 0,8.338% þá er okkur í lófa lagið að setja lög hér á Alþingi sem segja hreinlega: Þið farið ekki með húsnæðisvextina hærra en þetta, punktur. Það erum við sem setjum reglurnar hér, ekki bankarnir. Um leið og við og stjórnvöld áttum okkur á því hver það er sem er löggjafinn, þá mun okkur farnast mun betur heldur en raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Við ræðum nú fjárlögin í 2. umræðu og satt best að segja hélt ég þegar þetta fjárlagafrumvarp leit dagsins ljós að þetta yrðu fjárlög sem myndu raunverulega bregðast við stöðunni eins og hún er og blasir við íslenskum heimilum og minni fyrirtækjum í dag. Kannski er það misskilningur af minni hálfu að halda þó uppi þeim vonum og væntingum til þeirra sem eru í ríkisstjórn, reynslumikils fólks sem er búið að vera lengi í ríkisstjórn. Ég hélt satt best að segja að þau væru enn frekar og betur en áður með puttann á púlsinum og skynjuðu það sem er að gerast úti í samfélaginu. En stóra myndin er sú að við erum með ríkisstjórn núna sem enn og aftur eyðir um efni fram, er enn og aftur að skila fjárlögum fyrir ríkissjóð með halla, ekki bara í ár, ekki bara á síðasta ári, ekki bara þar áður heldur löngu fyrir Covid. Löngu fyrir Covid var þessi ríkisstjórn byrjuð að eyða um efni fram og hún ætlar að gera það og senda reikninginn ekki bara til næstu ríkisstjórnar að leysa verkefnið heldur til næstu kynslóða. Það er áhyggjuefni að þau hlusta einmitt ekki á það sem er úti í samfélaginu í dag, þ.e. þessi köll, þessi oft sáru köll sem koma frá fólki, frá venjulegum heimilum sem eru að reyna að forgangsraða hjá sér, eru að taka samtalið heima fyrir um hvernig þau hafi efni á því að kaupa jólagjafir, halda jól, ná endum saman þegar lánin hafa hækkað eins og raun ber vitni. Þau þora og verða að taka þessu erfiðu samtöl um hvernig þau ætli einfaldlega að halda áfram. Það hefur ríkisstjórnin hins vegar ekki gert. Þessi fjárlög eru mjög tær birtingarmynd þess að þau hafa ekki gert það, tekið þessi erfiðu samtöl sem þarf að taka við ríkisstjórnarborðið - ég hef setið þar nokkrum sinnum og það eru samtöl sem einmitt fylgja þeirri ábyrgð að vera í pólitík. Það er ekkert auðveldara en að vera í pólitík og taka engar ákvarðanir, bara sigla, reyna að vona hið besta, krossleggja fingur og vona að ekkert gerist, taka ekki neinar ákvarðanir. Við í Viðreisn höfum grátbeðið ríkisstjórnina, ekki bara í tengslum við efnahagsstjórnina og rekstur ríkissjóðs heldur í mörgum öðrum málum: Segið okkur bara já eða nei, takið afstöðu en ekki humma stór og mikilvæg mál fram af ykkur eins og við höfum m.a. bent á; orkumálin, innviðauppbyggingu o.s.frv. Ég veit það og maður sér það á öllu að ríkisstjórnin hefur a.m.k. ekki klárað samtölin. Samt getur vel verið að hún hafi tekið þau en hún klárar þau ekki. Fyrir vikið erum við með fjárlög sem taka ekki á þeim vanda sem nú blasir við. Seðlabanki Íslands hefur sagt: Þetta eru svona hlutlaus fjárlög. Ég ætla bara að fá að leyfa mér að gagnrýna Seðlabankann. Á undanförnum árum hefur hann frekar verið í klappliði ríkisstjórnarinnar að því leytinu til að það hefur ekki mátt gagnrýna ríkisstjórnina mikið fyrir þetta aðhaldsleysi. Oft finnst mér eins og við í Viðreisn, jú og Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og fleiri aðilar, höfum verið hrópandinn í eyðimörkinni með það að ríkisstjórnin sé ekki að sinna sinni efnahagsstjórnun og vinna með hagstjórninni annars staðar í samfélaginu, eins og Seðlabankanum. Mér hefur þótt Seðlabankinn allt of linur við að benda á að ríkisstjórnin hefði átt að vera mun ákveðnari í því að beita sínu aðhaldshlutverki betur. Þess vegna erum við með hlutlaus fjárlög eins og Seðlabanki Íslands hefur bent á. Þau eru ekki að vinna gegn því ástandi sem nú er; 8% verðbólga, 9,25% stýrivextir, húsnæðislánavextir í kringum 11%. Við í Viðreisn erum búin að tala um þetta. Nú er þessi ríkisstjórn búin að vera við völd í vel yfir sex ár og við vöruðum við þessu strax í upphafi af því að við vorum einmitt hrædd við nákvæmlega þessa stöðu sem upp er komin í samfélaginu. Við gætum sagt: Þetta er nú ekkert einsdæmi. Nei, við getum ekki sagt það. Þau geta ekki lengur sagt: Það er verðbólga út um allt í Evrópu. Verðbólgan er farin niður í okkar nágrannaríkjum og þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við, eins og í Danmörku. Vextir í Færeyjum eru í kringum 4% - 9,25% hér. Við höfum bent á Færeyjar, 55.000 manna land með fábreytta atvinnuvegi, fábreyttari heldur en við Íslendingar erum með í dag, svipað og við vorum með hér á árum áður, og þau eru bundin með sinn gjaldmiðil við dönsku krónuna, sem síðan er aftur bundin við evruna, af því að þau vilja fyrirsjáanleika, stöðugleika. Þau vilja ekki alltaf stofna heimilunum og minni fyrirtækjum í hættu með reglulegu millibili. Ábyrg efnahagsstjórn, það er það sem ríkisstjórnarflokkarnir, og reyndar allir gömlu flokkarnir, hafa oft sagt; þetta snýst bara um ábyrga efnahagsstjórn. Þess vegna erum við ekkert að ræða stórar kerfisbreytingar eins og að taka upp nýjan gjaldmiðil, þetta snýst bara um ábyrga efnahagsstjórnun. Ég vil leyfa mér að vitna í forstjóra fyrirtækis hér í bænum sem segir: Þorgerður, ég er bara búinn að fá nóg af þessu tali um ábyrga efnahagsstjórn. Ég er búinn að heyra þetta í 40 ár og aldrei gengur það. Hvenær ætlar þetta fólk sem þú vinnur með á Alþingi að vakna? Það er nákvæmlega þannig. Það er okkar ábyrgðarhlutverk í Viðreisn að halda fólki við efnið. Sumir hafa yfirgefið það hlutverk, gott og vel, við vonum að flokkur eins og Samfylkingin komi hingað aftur og taki undir það með okkur að þetta sé réttlætismál. Að viðhalda íslensku krónunni er ávísun á óréttlæti, er ávísun á það að við sendum alltaf reikninginn á heimilin, á litlu og meðalstóru fyrirtækin, aftur og aftur. Fyrir okkur er það stóra málið að koma einfaldlega vitinu fyrir þingheim og fá fólk til að skilja af hverju við erum að þessu. Þetta eru almannahagsmunir og þarna eru raunverulegir almannahagsmunir framar sérhagsmunum sem verða að ganga fyrir. Það er nákvæmlega þannig sem við í Viðreisn tölum. Við bendum á þau mál þar sem við viljum og tölum fyrir því að almannahagsmunir gangi fyrir. Við fórum í kosningar á sínum tíma, 2016, og vorum með ákveðnar lausnir varðandi gjaldmiðilinn af því að á endanum er stóra myndin alltaf sú að gjaldmiðillinn er þessi þungi erfiði baggi sem er alltaf þessi þunga keðja sem er alltaf hnýtt og sett utan um herðar heimilanna. Við bentum á þetta í kosningunum 2017 og aftur 2021. Hluti af því að við viljum halda áfram með þessa umræðu, og það vita það allir, er að við viljum einmitt fá þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort við eigum að halda áfram með aðildarviðræðurnar til þess að þjóðin sjálf fái að ákveða hvort við eigum að gera það. Vonandi segir okkar ástkæra þjóð já og þegar hún er búin að gera það sjáum við svart á hvítu hvaða þýðingu það hefur að taka upp stöðugan gjaldmiðil, fyrirsjáanlegan gjaldmiðil svo að börnin okkar sem eru að fjárfesta í sinni fyrstu íbúð þurfi ekki að borga hana þrisvar sinnum heldur kannski bara einu og hálfu sinni eins og gert er í Danmörku, í Þýskalandi, í Evrópusambandinu og víðar í þeim samfélögum sem hafa stöðugan gjaldmiðil, að við sjáum það svart á hvítu hvað samkeppni hefur mikilvæg áhrif á íslenskt samfélag. Hér áðan flutti formaður Flokks fólksins fína ræðu, m.a. um þessa fákeppni á bankamarkaði. Af hverju er fákeppni á bankamarkaði? Þeir erlendu aðilar sem hafa jafnvel hugsað sér að fjárfesta hér í íslensku bönkunum hafa margoft sagt að á endanum geri þeir það ekki af því að við erum með íslensku krónuna, við erum ekki með fyrirsjáanlegan, stöðugan gjaldmiðil. Fyrir vikið eru ekki heldur að koma hingað erlendir bankar til að ýta undir samkeppni. Íslenska krónan viðheldur fákeppni á bankamarkaði, fákeppni á tryggingamarkaði, fákeppni á smásölumarkaði, fákeppni á olíumarkaði. Hverjir eru það á endanum sem alltaf borga brúsann í fákeppni? Við fáum að sjá það ítrekað, aftur og aftur, þ.e. ef Samkeppniseftirlitið fær að vera í friði og fær nægilegt fjármagn til að sinna sínu eftirlitshlutverki þá fáum við að sjá að það eru á endanum alltaf neytendur sem borga brúsann. Þannig á það ekki að vera í heilbrigðu samfélagi. Við höfum þess vegna bæði rætt þetta í kosningum en líka bent á þennan ótta okkar þegar þessi ríkisstjórnin varð til árið 2017 - skiljanlega, það var búið að vera ákveðið uppnám í íslenskri pólitík og þetta var ákveðin lausn á sínum tíma. Við vöruðum samt við því að það að þessir jaðarflokkar kæmu saman og einn sem getur verið svona beggja blands myndi hafa það í för með sér að það myndu bara allir fá allt, það yrði ekkert aðhald, engin bremsa, engar hömlur. Hringlandinn líka; við sjáum það bara á því hvernig þau hafa skipt með sér ráðherraverkum eða ráðuneytisembættum. Það var ákveðið að fjölga þeim. Við í Viðreisn höfum ítrekað bent á að það sé táknrænt, ekki bara kostnaðarsamt heldur táknrænt fyrir það hvernig ríkissjóði hefur verið stjórnað að byrja kjörtímabil á því, ekki bara að það sé búið að þenja út báknið, á ábyrgð m.a. Sjálfstæðisflokksins sem hefur greinilega strokað út úr sínum sögubókum slagorðið báknið burt, heldur ákvað ríkisstjórnin að ekki bara þenja út stjórnsýsluna og allt batteríið heldur líka að fjölga ráðherrastólum. Það er ekki bara að hún hafi veikt, að mínu mati, stjórnsýslu sem þarf að vera sterkari, hún þarf að vera stærri til að byggja upp þekkingu, stofnanaminni o.s.frv., heldur er svo allur sá kostnaður sem af því hlaust að ákveða að fara í fjölgun ráðherraembætta. Þetta var táknrænt og þetta sendi vond skilaboð út í samfélagið, út í stofnanastrúktúrinn um að það yrði ekkert aðhald heldur yrði bara gert það sem þyrfti að gera til að halda ríkisstjórninni saman, ríkisstjórnarflokkunum saman. Ef við tökum bara síðustu ár þá var halli á síðasta ári upp á ríflega 120 milljarða, það er halli núna aftur upp á 46 milljarða. Gleymum því ekki að sá tekjuauki sem er núna, hann er fyrst og síðast af því að ríkissjóður er að tútna út vegna verðbólgu. Það er hægt að segja að þetta sé ákveðinn svona froðutekjuauki. Þetta er enginn tekjuauki sem alvörufjármálaráðherrar og ríkisstjórnir vilja byggja á til lengri tíma. Þess vegna viljum við benda á að þetta er hættulegur tekjuauki, allt að því verið að pissa í skóinn sinn þegar verið er að guma sig af því að það sé bati á milli ára - og vel að merkja, þó ekki það mikill að hægt sé að skila ríkissjóði jákvæðu megin við strikið. Og ekki tókst að selja banka þetta árið út af þeirra eigin heimatilbúna klúðri. Það klúður er dýrkeypt fyrir skattgreiðendur, það klúður er mjög dýrkeypt. Nú á að fara að selja Íslandsbanka aftur á næsta ári, það á að reyna það aftur og ákveðið fjármagn eyrnamerkt. Ég vona að það takist en við höfum bent á að til þess að það verði ákveðinn trúverðugleiki þá þarf að færa verkefnið frá ráðuneyti Sjálfstæðisflokksins yfir í önnur ráðuneyti. Það skiptir miklu máli fyrir skattgreiðendur, það skiptir máli fyrir ríkissjóð að við höldum áfram að greiða niður skuldir. Þegar vaxtagjöldin eru núna tæpir 118 milljarðar þá hljóta allir að sjá að það verður að fara að reka ríkissjóð með öðrum hætti. Þegar verið er að segja að vextir séu í þessum hæstu hæðum þá erum við um leið að segja að við ætlum að senda reikninginn, vaxtagjöldin, sem eru þetta há, á heimili landsins. Það er bara rosalega ósanngjarnt. Ég gat um það áðan að ríkisstjórnin hefur ekki tekið þetta samtal um forgangsröðun. Ég hef rifjað upp hér í ræðustól mörg dæmi sem mér hafa verið send, aftur og aftur, alls konar dæmi; litlar fjölskyldur, þriggja manna, tveggja manna, fólk að kaupa sér fyrstu íbúð, stærri fjölskyldur, fólk með meðaltekjur. Síðasta dæmið er það sem ég fékk í síðustu viku um 53 millj. kr. óverðtryggt lán. Árið 2021 var greiðslubyrðin 203.000 kr. á mánuði. Það var 20% af ráðstöfunartekjunum. Í nóvember 2023 var afborgunin orðin 480.0000 kr., 40% af ráðstöfunartekjunum. Svo segir ríkisstjórnin: Nei, við ætlum ekkert að gera fyrir ykkur, við treystum okkur ekki til að forgangsraða, við ætlum að skila hlutlausum fjárlögum, bara hlutlausum fjárlögum. Þetta er auðvitað ekki boðlegt, virðulegi forseti. Bara þannig að það sé sagt alveg skýrt: Þetta eru ekki fjárlög sem Viðreisn hefði lagt fram. Við erum í þessi ár búin að sýna fram á að við hefðum byggt undir þessi fjárlög með allt öðrum hætti. Þýðir það að í okkar aðhaldskröfum - af því að við höfum lagt fram, m.a. á síðasta ári, tillögur til aðhalds, tillögur til tekjuauka, við lögðum m.a. fram tillögur um kolefnisgjöld, hækkun á auðlindagjöldum og fleira, fyrir utan aðhald í ríkisrekstri - þýðir það að við ætlum ekki að hafa skoðun á útgjöldum ríkissjóðs? Guð forði mér frá því. En vel að merkja, við getum það alveg því að þetta eru ekki okkar fjárlög. Við hefðum ekki byggt þau upp svona. Ég ætla að hafa skoðun á því að það þurfi að styrkja lögregluna, það þurfi að efla lögregluna sem hefur verið svelt í áraraðir, ekki verið styrkt eins og við þurfum að styrkja hana í því mikla og breytta fyrirkomulagi og vinnuumhverfi sem lögreglan starfar í dag. Þetta höfum við í Viðreisn fundið þegar við höfum farið um landið og heimsótt lögregluembættin, eins og á Austurlandi, á Suðurlandi og víðar. Þannig að ég ætla að hafa skoðun á því að það þurfi að efla lögregluembættin á landinu. Ég ætla að hafa skoðun á því að við þurfum að taka utan um heimilin með sértækum tímabundnum aðgerðum alveg eins og við gerðum þegar hamfarirnar með Covid brustu á. Hvað gerðum við þá? Réttilega slógum við ákveðna skjaldborg um fyrirtækin, um ferðaþjónustuna, til þess að bjarga því sem þá var, til þess að þau gætu haldið sjó þannig að þau gætu staðið sterkari þegar sá ólgusjór sem fylgdi faraldrinum væri liðinn hjá. Það er nákvæmlega það sem heimili íslenska lág- og millitekjuhópsins þurfa á að halda í dag. Það er út af því sem við í Viðreisn segjum: Við erum með íslensku krónuna núna og þá verðum við einfaldlega að horfast í augu við tímabundnar skammtímaaðgerðir til styrktar heimilunum, til þess að við getum náð að taka utan um þau. Ég ætla líka að hafa skoðanir á því sem við höfum ítrekað barist fyrir, að niðurgreiða sálfræðiþjónustu hér á Íslandi. Við samþykktum lög, flokkarnir allir, hver einn og einasti flokkur, en samt hefur ríkisstjórnin ekkert gert með þetta að ráði. Þá velti ég fyrir mér: Erum við dottin inn í þessa ákveðnu sýndarmennsku, að það er samþykkt en síðan er ekkert gert með þetta? Og hverjir eru það sem þurfa á þeim stuðningi að halda að efla þær forvarnir sem betri aðgangur að sálfræðiþjónustu felur í sér? Það er einmitt unga fólkið. Ég fer í framhaldsskóla, ég fer í háskólana og þau segja: Heyrðu, við höfum ekki efni á því að borga 20.000 kall í tíu skipti. Það er ekki bara verið að fara í eitt og tvö skipti heldur 6–10, jafnvel fleiri, og þau hafa samviskubit yfir því að leita til foreldranna með þennan kostnað. Og hvað leiðir þetta af sér? Ekki er farið og leitað sér aðstoðar þegar að þessu kemur. Ég ætla að hafa skoðanir á því að við þurfum að tala fyrir og berjast fyrir því að sálfræðiþjónusta verði niðurgreidd. Þetta var eitt af okkar kjarnamálum. Fyrir ríflega þremur árum fengum við það samþykkt en því miður hefur ríkisstjórnin ekki fylgt því eftir. Ég ætla líka að hafa skoðanir á því og um leið hrósa því að við höfum horfið frá þeirri stefnu sem var á síðasta kjörtímabili í heilbrigðismálum, m.a. þegar kemur að biðlistum. Ég ætla að leyfa mér að hafa skoðanir á því að við þurfum m.a. að létta álaginu af Landspítalanum með því að leita til sjálfstætt starfandi aðila til að reyna að fækka á biðlistum. Það segir svo mikið um heilbrigðisstýringu og stefnu þessarar ríkisstjórnar að það gengur lítið á biðlistana. Það hefur fjölgað alls staðar á biðlistum. Það er hægt að kalla þessa ríkisstjórn biðlistaríkisstjórnina. Frá því að ríkisstjórnin tók til starfa hefur fjölgað á biðlistum, nokkurn veginn sama hvar borið er niður. Ég talaði um sálfræðiþjónustuna áðan; einn partur, ágætt dæmi um hvað hefur fjölgað. Auðvitað hefur maður skoðanir á þessu. Ég hef skoðanir á því að það þurfi að fara líka í ákveðna tekjuauka. Ég hef talað um auðlindagjöldin. Mér heyrist líka að við séum að verða eini flokkurinn sem talar fyrir því að fara þá leið sem var í rauninni annar af tveimur valkostum sem voru settir fram í auðlindanefndinni árið 2000 undir forystu Jóhannesar Nordals, að fara markaðsleið með tímabundnum samningum, að gera tímabundna samninga með auðlindagjaldið. Síðan hefur komið í ljós að hann gat ekki sagt það þá en hann sagði það í mjög merkri bók sinni að hann hefði talið að skynsamlegasta leiðin hefði verið að fara markaðsleiðina. Ég ætla að taka undir það. Ég held að það sé hluti af því sem við í Viðreisn tölum fyrir, við, þessi Evrópusinnaði frjálslyndi flokkur sem trúir á markaðslausnir, trúir á að það skipti máli að búa í réttlátu samfélagi, vera í flokki sem talar fyrir réttlátu samfélagi, berst gegn óréttlæti. Þá er einmitt leið okkar þegar kemur að sjávarútvegsmálum í þá veru að við eigum að fara markaðsleiðina og leyfa markaðnum að ráða. Það eru mjög miklar líkur á að það feli í sér mjög aukin auðlindagjöld. Mér sýnist það á öllu þegar skoðað er og rýnt í flest gögnin að sjávarútvegurinn sé tilbúinn að greiða heilmikið fyrir það að vera með þennan aðgang, þennan einkarétt á veiðum við Íslandsstrendur. Er ég með þessu að tala niður sjávarútveginn? Aldeilis ekki. Við í Viðreisn erum ítrekað búin að leggja fram tillögur sem fela í sér kröfur um aukið gegnsæi, kröfur um hámarkshlutdeild í sjávarútvegi, kröfur um gegnsæi í eignarhaldi. Við höfum líka sagt mjög skýrt: Já, við þurfum aukin auðlindagjöld. En við höfum líka sagt mjög skýrt að við viljum alls ekki hverfa frá því að miða við kvótakerfið, svo það orð sé notað, sem miðar við vísindalega ráðgjöf frá Hafrannsóknastofnun, og við þurfum að passa upp á það. Þar er framleiðnin ágæt. Það sem veldur hins vegar áhyggjum þegar við skoðum fjárlögin, af því að það er kjarni þessarar umræðu, er að sjá, og þess vegna er ég kannski meira óttaslegin vegna næstu ára, að við erum ekki bara með verðbólgu og þessa háu vexti sem getur orðið erfiður vítahringur fyrir venjuleg heimili á Íslandi - við sjáum það alveg að það eru önnur heimili sem lifa bara undir öðrum gjaldmiðli og stærri atvinnuvegirnir lifa í evrukerfinu eða dollarakerfinu eða hvað það er en ég er hrædd um þann hóp sem þarf að standa undir hagstjórn og vaxtaákvörðunum Seðlabankans því að það er ekki nema takmarkaður hópur sem vaxtatækið í rauninni bítur á í íslensku samfélagi - heldur er ég er líka hrædd um að við séum að horfa upp á tímabil minnkandi framleiðni. Það eru augljós merki þess að hagvöxtur sé að verða lítill. Hagvöxtur á mann innan OECD-ríkjanna er reyndar búinn að vera einn sá minnsti hér á Íslandi af því að okkur hefur fjölgað það mikið að hagvöxtur á mann, þar erum við ekki nema bara að skrapa botninn miðað við viðmiðunarlöndin innan OECD og það eru vond tíðindi. Það eru enn verri tíðindi, af því að þetta tengist allt, að þessi ríkisstjórn - og við erum búin að hlusta hér á, m.a. í síðustu viku, ágætisræður, m.a. frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, varðandi orkumál - hefur ekki tekið mikilvægar ákvarðanir þegar kemur að orkumálum. Sjálfstæðisflokkurinn er búinn að vera með orkumálin í meira eða minna tíu ár og það þokast ekkert. Núna er það þessi ríkisstjórn og við skulum ekki gleyma því að í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar er mjög sérstakt ákvæði þar sem stendur m.a. að forsætisráðherra verði að samþykkja ákvarðanir í orkumálum sem falla undir orkumálaráðherra. Það segir okkur að Sjálfstæðisflokkurinn gekk inn í þessa ríkisstjórn vitandi að ekkert yrði gert í orkumálum. Með þeim stjórnarsáttmála sem samþykktur var 2021 samþykkti hann að fela í rauninni hinum stjórnarflokkunum allt neitunarvald. Ég hef áhyggjur af því að við erum ekki að undirbúa okkur undir framtíðina. Þið vitið, ágæti þingheimur, hver mín skoðun er varðandi krónuna og varðandi það af hverju við þurfum að taka upp erlendan gjaldmiðil. Það er út af samkeppnishæfni, af því að við verðum að auka framleiðni. Og ákvarðanir sem við berum sjálf ábyrgð á erum við ekki að taka. Það er hættulegt að við erum ekki að standa okkur í orkumálum. Við erum ekki að taka þær ákvarðanir að við getum staðið undir öllum þeim kröfum sem ég vona að fulltrúar Íslands á COP-ráðstefnunni setji fram. Ég vona að ekki verði sagt eitthvað allt annað úti í Sameinuðu arabísku furstadæmunum og svo komið hingað heim og þá sé ekki hægt að gera það af því að við erum ekki með verkfærin til þess. Við erum ekki með ríkisstjórn sem tekur þær pólitísku ákvarðanir sem við þurfum á að halda til þess að halda áfram með íslenskt samfélag, til þess að ýta undir hagvöxt, ýta undir framleiðni, til þess m.a. að aðilar vinnumarkaðarins geti samið um sómasamleg laun, að framleiðnin verði umfram það sem kaupkröfur miðast við. Við vitum það alveg að ef launahækkanir verða umfram framleiðnivöxt þá mun það skila sér í verðbólgu og þenslu. Þess vegna verða stjórnmálin að axla þá ábyrgð að leita allra leiða til að ýta undir framleiðni og ýta undir hagvöxt. Það þýðir að við eigum að skoða inn í alla skápa hjá okkur, líka orkuskápinn, innviðahlutann - allt í þessu. Ég vil fagna því sem hefur komið fram hjá verkalýðshreyfingunni um að þau séu tilbúin til að skoða gjaldmiðilinn út af því óréttlæti sem þau sjá að íslenska krónan er fyrir þeirra umbjóðendur. Að sjálfsögðu eiga Samtök atvinnulífsins og ríkisstjórnin að taka undir eðlilega kröfu forystufólks innan verkalýðshreyfingarinnar um að fá erlenda aðila til að skoða gjaldmiðilinn og hvaða áhrif það hefði að taka upp nýjan. Ég vil líka benda á grein sænskra sérfræðinga sem þeir skiluðu fyrir fimm árum með þeirri skýrslu sem Ásdís Kristjánsdóttir, bæjarstjóri í Kópavogi, Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri og Illugi Gunnarsson, fyrrum ráðherra Sjálfstæðisflokksins, skiluðu. Maður sér það náttúrlega að þetta sómafólk, sem við berum virðingu fyrir, er ekkert óháður aðili. Þau fengu fyrirmæli um að þau mættu ekki skoða annað heldur en íslensku krónuna. Þau máttu ekki skoða aðra gjaldmiðla. Það voru fyrirmælin. En sænsku sérfræðingarnir vógu þarna á móti því og þeir sögðu: Það er augljós hagkvæmni. Það er augljóst að íslenskt samfélag verður samkeppnishæfara. Framleiðni mun aukast og samfélagið mun verða betur í stakk búið til að mæta áskorunum framtíðarinnar með því að skipta um gjaldmiðil. Þetta hefur komið fram í skýrslum erlendra sérfræðinga og ég tel sjálfsagt að það verði orðið við þessari ósk verkalýðshreyfingarinnar og það verði unnið með hana. Ég skora líka á Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð að gera allt sem í þeirra valdi stendur. Þau benda réttilega á að við erum á botninum í erlendum könnunum. Mig minnir að það séu m.a. rannsóknir frá Sviss sem sýna að við séum á botninum í alþjóðlegum samanburði þegar kemur að samkeppnisskilyrðum fyrir alþjóðleg viðskipti og erlendar fjárfestingar, að þar skröpum við botninn. Þetta hafa Viðskiptaráð og Samtök atvinnulífsins ítrekað bent á, fyrir utan að nákvæmlega þessir tveir aðilar eru alltaf að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir aðhaldsleysi í fjármálum. Þá hljóta þessir aðilar líka að velta við hverjum steini til að ýta undir framleiðni. Þau geta ekki leyft sér að ýta umræðunni um gjaldmiðilinn út af borðinu, alltaf og endurtekið, til að þjóna einhverjum sérhagsmunum, að einhverju leyti innan þeirra eigin raða en líka sérhagsmunum þeirra flokka sem sitja í ríkisstjórn. Mér finnst það bara ekki boðlegt og ég vona að við sjáum fram á að ný forysta innan Samtaka atvinnulífsins leiði það af sér að við höldum eitthvað áfram, að við þokumst eitthvað áfram þegar kemur að þessu. Það er nú margt sem ég myndi gjarnan vilja koma inn á en ég fer þá bara í aðra ræðu. Ég hef aðeins verið að dvelja við krónuna og ég vona að það verði ekki þannig að sá þáttur sem var í Ríkisútvarpinu í gær, Kveikur, og skilaboðin sem voru þar - þar sem þrír aðilar voru að fjalla um krónuna, m.a. einn sem var frekar andsnúinn, svo Neytendasamtökin, svo var hlutlaus aðili, myndi ég halda, og síðan hagfræðingur sem benti á þessa augljósu galla íslensku krónunnar - að þessi viðbrögð m.a. Sjálfstæðisflokksins gagnvart Ríkisútvarpinu verði ekki til þess að hér verði ekki áfram gagnrýnir fjölmiðlar. Það má ekki verða þannig að við verðum bara með einn miðil sem er þóknanlegur ríkisstjórnarflokkunum heldur verðum við að fá að upplifa umræðu eins og var í gær, upplýsingar um það sem skiptir þjóðina öllu máli. Þjóðin finnur svo sannarlega fyrir því í dag og er að spyrja sig spurninga: Þurfum við á þessu að halda? Fyrst Færeyingar geta þetta, af hverju geta Íslendingar það ekki? Fyrst aðrar þjóðir geta verið með ábyrga, stöðuga hagstjórn, lága húsnæðisvexti, minni verðbólgu, af hverju er ekki hægt að bjóða íslenskum heimilum upp á það - aftur og aftur? Það sem ég vildi sagt hafa og tengja þessu er að við vitum það að ríkisstjórnin mun eflaust og ég trúi ekki öðru en að hún hugsi mjög vel um sína aðkomu að kjarasamningum. Ég held að það sé nokkuð ljóst að ríkisstjórnin verður að koma að kjarasamningum með einum eða öðrum hætti. Það hefur m.a. verið bent á þjóðarsáttina á sínum tíma. Þjóðarsáttin var mjög merkileg fyrir margra hluta sakir. Hún átti sér dálítinn aðdraganda. Það voru gerðir þeirra tíma lífskjarasamningar, að mig minnir 1986, sem Guðmundur jaki, Þröstur Ólafsson og fleiri komu að. Það var svona ákveðinn aðdragandi. Síðan er þjóðarsáttin gerð 1990 og það eru náttúrlega stólpar sem koma að því að gera þá merkilegu þjóðarsátt sem þá var; Einar Oddur Kristjánsson, Guðmundur jaki og Ásmundur Stefánsson. Ég vil líka draga fram hvert hlutverk ríkisstjórnarinnar var. Hún spilaði kannski ekkert endilega risastórt hlutverk en hún spilaði mikilvægt hlutverk. Krafa verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnulífsins, sem þá var Vinnuveitendasambandið, var gengisstöðugleiki. Það var hornsteinninn í aðkomu ríkisstjórnarinnar. Gengisstöðugleikinn fólst í því að ríkisstjórnin skuldbatt sig m.a. til þess að halda niðri skattahækkunum sem höfðu verið boðaðar, halda gjaldskrárhækkunum niðri. Það var þá og ég er ekki að segja að það eigi að gera það núna en þess tíma ákvörðun var að halda búvöruverði niðri. Skilaboðin voru þau að ríkisstjórnin ætti að gæta aðhalds í fjárlögum og gera allt sem í hennar valdi stæði til að halda genginu stöðugu. Það er auðvitað eftirminnilegt viðtalið á sínum tíma við Guðmund jaka sem hefur verið flutt ítrekað þar sem hann sagði - hvort hann hafi orðað það svo: Guð hjálpi þeim, ríkisstjórninni og fyrirtækjum og öðrum, sem munu ekki standa sig af því að verkalýðshreyfingin mun hafa eftirlit með þessu. Ég er að segja að ríkisstjórnin verður að ganga á undan með góðu fordæmi og gera allt sem í hennar valdi stendur til að stoppa allar hækkanir. Þá er komið hér og sagt: Já, hvað með sveitarfélögin, eru þau ekki að hækka? Ákvarðanir sveitarfélaga eru m.a. teknar í skjóli þess sem ríkisstjórnin hefur ákveðið. Ég held að hérna þurfum við samtakamátt hins opinbera sem verður að koma inn í slíkt umhverfi og gera allt sem í valdi þess stendur til að halda genginu stöðugu. Að halda genginu stöðugu þýðir ekki stóraukin útgjöld. Við verðum að gera allt, annars vegar til þess að halda utan um, eins og ég gat um áðan, heimilin í landinu, lág- og millitekjuhópana sem endalaust eru að borga byrðarnar af íslensku krónunni, verðbólgu og vöxtum, óstjórn ríkisstjórnarinnar, en við verðum líka að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja stöðugan gjaldmiðil. Í því felast mestu kjarabæturnar fyrir íslenskan almenning, að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að vinna bug á verðbólgunni, til að fara niður með vextina. Ég vona að það verði ekki þannig að ríkisvaldið verði látið borga launakostnað fyrirtækja. Ég vona að það endi ekki þannig. Ég ætla að binda vonir við að ríkisstjórnin sýni þá skynsemi að koma inn í kjarasamninga með ákveðna tóna sem fela það í sér að hún muni sjá til þess að fjárlög og fjáraukalög - efnahagsstjórnin sé þannig að hún styðji hagstjórnina, m.a. Seðlabankann og aðila vinnumarkaðarins, í því að halda verðbólgu niðri, reyna að koma böndum á þensluna til að reyna að lækka vexti. Aðilar vinnumarkaðarins eru mjög meðvitaðir um þá ábyrgð sem felst í því að semja um kaup og kjör á íslenskum vinnumarkaði. Þeir eru það. Við getum tekið umræðuna um hið norræna vinnumarkaðsmódel síðar, við verðum að fara að vinna að því. Fyrsta skrefið í þá veru er m.a. að við höfum hér ríkisstjórn sem raunverulega vinnur að stöðugleika í samfélaginu og vinnur með atvinnulífinu og vinnur með Seðlabankanum í því að taka niður verðbólguna. Eins og þessi fjárlög líta út þá eru þau ekki beint að gera það. Og á hverjum bitnar það? Enn og aftur á almenningi í landinu og ég held að það sé komið nóg af því.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2024. Það eru hér atriði sem ég vil koma inn á í þessari yfirferð minni. Það hafa ýmsar áskoranir mætt íslensku samfélagi á undanförnum árum sem við höfum blessunarlega borið gæfu til að takast á við í sameiningu. Við höfum þar sýnt samstöðu og gert það með sóma. Bæði var það gert hér á þingi og úti í samfélaginu öllu með samtakamætti og komumst við í gegnum þær áskoranir þó að við finnum auðvitað enn þá fyrir verkjum sem þessu hefur fylgt og munum gera það áfram. Það má sjá þess merki í því frumvarpi sem við ræðum eðli málsins samkvæmt. Svo stöndum við auðvitað frammi fyrir nýjum áskorunum. Þar ætla ég að nefna þá óvissu sem til staðar er, þó að það séu ýmis jákvæð teikn og merki á lofti um að ástandið sé að þróast í rétta átt á Reykjanesskaga eftir þær miklu jarðhræringar sem þar voru. Því ástandi er auðvitað hvergi nærri lokið. Það er alveg fyrirséð, þrátt fyrir að jarðhræringar séu ekki með sama hætti og þær voru fyrir nokkrum dögum og vikum, að efnahagsleg áhrif eru umtalsverð þrátt fyrir að frekari jarðhræringar verði ekki eða það komi ekki til eldgoss á svæðinu sem auðvitað er ekki hægt að útiloka að gerist. Þrátt fyrir það er þetta að þróast með jákvæðari hætti en var kannski búist við fyrir ekki svo löngu síðan en við verðum að sjá hvernig því öllu saman miðar og taka tillit til þess. Stjórnvöld hafa, og það hefur verið mikil samstaða um það á þingi sem við höfum séð í afgreiðslu þeirra mála sem hingað hafa komið, unnið að mótvægisaðgerðum vegna stöðunnar. En auðvitað er líka líklegt að þörf sé á einhverjum frekari viðbrögðum ef til þess kemur. Meta þarf hverju sinni hversu mikið á að grípa þar inn í en ég held að rík samstaða sé um það að taka utan um fólk og fyrirtæki á svæðinu og gera það vel til að koma í veg fyrir frekari áhyggjur, þá sérstaklega fjárhagslegar og þegar kemur að atvinnuöryggi. Í þessu samhengi getum við auðvitað nefnt og tiltekið ýmsar aðgerðir. Nefna má þennan launastuðning ef svo má kalla, og húsnæðisstuðninginn sem við afgreiddum hér nýlega sem og þessi húsnæðismál í stóra samhenginu til lengri og skemmri tíma. Þegar Grindvíkingum var gert að yfirgefa bæjarfélag sitt varð uppi óvissa; hvert gat fólk farið, hvar átti það að gista og sofa í nótt með fólkið sitt og fjölskyldur. Það hefur verið skammtímaverkefni að kortleggja það og koma fólki til aðstoðar en svo þarf auðvitað að horfa til lengri tíma með hvaða hætti og hvar fólk vill búa. Auðvitað eru einhverjir sem munu fara til baka til síns heima þegar fólk er orðið öruggt og sérfræðingar gefa heimild til. Það verður auðvitað að vera í höndum heimamanna sjálfra og þeirra sem var gert að yfirgefa sveitarfélagið. Okkar er kannski að taka tillit til þess og leyfa Grindvíkingum sjálfum að stýra þeirri ferð. Samhliða þessu þarf auðvitað að haga stjórn ríkisfjármála með skynsamlegum hætti og forgangsraða í þágu þessara mótvægisaðgerða og stuðnings til handa íbúum og fyrirtækjum í Grindavík. Ljóst er að það þarf ekki annað en að hlýða á sérfræðinga í þessum málum sem best þekkja til að það er, held ég að megi segja, nýtt eldgosatímabil hafið á Reykjanesskaga sem kallar á nýja og annars konar nálgun stjórnvalda og samfélagsins alls sem við höfum séð í öðrum málum sem hafa komið til þingsins. Ég ætla að leyfa mér að nefna landsskipulagsstefnuna þar sem sérstaklega er horft til þess þegar kemur að skipulagsmálum að taka tillit til þeirrar náttúruvár sem við þekkjum hér á okkar góða landi. Það eru yfir 30.000 manns sem búa á Reykjanesskaganum en eldstöðvakerfi teygja sig líka inn á höfuðborgarsvæðið, Hafnarfjörður, Reykjavík o.fl. er þar undir. Því er mjög brýnt og mikilvægt að stórauka áherslu á forvarnir og stuðning við íbúa og viðbragðsaðila og hafa sveitarfélögin og atvinnulífið með í ráðum á Reykjanesskaga og höfuðborgarsvæðinu öllu. Þegar til þess kemur er mikilvægt að geta brugðist rétt við og með skynsamlegum hætti í framtíðinni vegna þess að nýtt eldgosatímabil virðist vera hafið á þessu svæði okkar. En við búum á þessu landi og það eru kostir og gallar sem fylgja þessu. Þetta gefur okkur auðvitað líka auðlind sem er heita vatnið en getur haft þessi áhrif sem við höfum séð svo nýlega og geta verið komin óþarflega nálægt okkur, ef svo má segja. Þá er mikilvægt að sýna samstöðu. Það höfum við svo sannarlega gert og munum standa þessa vakt áfram fyrir íbúa svæðisins. Þegar við skoðum meginmarkmið frumvarpsins þá taka þau til tveggja meginþátta sem byggjast að miklu leyti upp á þeirri jákvæðu þróun efnahagslífsins sem hefur, þrátt fyrir erfiðleika sem voru uppi fyrir ekki mjög löngu síðan vegna Covid-heimsfaraldursins, verið mun hraðari heldur en var kannski gert ráð fyrir á sínum tíma. Þessi meginmarkmið eru annars vegar, eins og fram kemur í frumvarpinu, afkomumarkmið og hins vegar skuldahlutfallið. Með afkomumarkmið er áætlað að halli samkvæmt heildarútkomu verði um 47 milljarðar kr. en frumjöfnuður, sem eru tekjur án vaxtatekna og vaxtagjalda, verði jákvæður um rúmlega 29 milljarða, eða um 0,6% af vergri landsframleiðslu á næsta ári. Þetta gefur okkur þá niðurstöðu að afkoman hefur ekki verið betri síðan fyrir heimsfaraldur Covid-19. Síðan erum við hins vegar með skuldahlutfallið en áætlað er að skuldir samkvæmt skuldareglu, sem skilgreind er í 7. gr. laga um opinber fjármál, hækki að nafnvirði um rúmlega 50 milljarða kr. en lækki sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Samkvæmt þessu er miðað við að skuldir verði innan við 31% af vergri landsframleiðslu í lok næsta árs en talið er að viðunandi skuldastaða miðist við kannski 30% af vergri landsframleiðslu og það sé forsenda þess að hægt sé og það megi bregðast við óvæntum efnahagsáföllum. Ef við tölum aðeins um rammasettu útgjöldin þar sem búið er að sleppa vaxtagjöldum, lífeyrisskuldbindingum, ríkisábyrgðum og framlögum til Atvinnuleysistryggingasjóðs og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem þar er undir þá er gott að taka þann samanburð því að hann gefur okkur nokkuð góða mynd af útgjaldaþróun í grunnrekstri ríkisins. Á heildina litið hækka rammasett gjöld um 37,2 milljarða kr. að raungildi á milli ára og eru breytingar bæði til lækkunar og hækkunar. Mesta hækkunin er 11,5 milljarðar kr. vegna varasjóðs fjárlaga, sem skýrist aðallega af því að launahækkanir komandi kjarasamninga eru ekki áætlaðar í einstök málefnasvið heldur er þess í stað gert ráð fyrir þeim í varasjóði og millifært verður út af þeim lið eftir því hvernig kjarasamningum vindur fram. Næstmesta hækkunin er 8,2 milljarðar vegna sjúkrahúsþjónustu þrátt fyrir tillögu um 3,9 milljarða kr. lækkun við 2. umræðu frumvarpsins, sem skýrist bæði af auknum rekstrarheimildum og viðbót til byggingar nýs landspítala. Þá hækka gjöld til orkumála um 5,9 milljarða. Þar er um tilfærslu að ræða frá tekjuhlið fjárlaga þar sem styrkir Orkusjóðs koma að hluta til í stað niðurfellingar gjalda vegna kaupa á hreinorkubifreiðum. Þetta er fyrirkomulag sem við höfum rætt töluvert í efnahags- og viðskiptanefnd og hugnast mér það nokkuð vel. En í þessu eins og öðru þarf að vanda framkvæmdina vel. Síðan hækka framlög til húsnæðismála um 4,9 milljarða kr. og endurspegla að mínu mati, og held ég flestra sem þetta lesa, þær áherslur stjórnvalda að stefna að aukinni húsnæðisuppbyggingu og ná jafnvægi á húsnæðismarkaði. Þar munar auðvitað mestu um aukin stofnframlög vegna fjölgunar íbúða í því sem kallað er almenna íbúðakerfið. Ýmsu má bæta við en ég ætla að leyfa mér að nefna framlög til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa sem hækka um 4,5 milljarða að raungildi og fleira mætti auðvitað tiltaka í þessu samhengi. Ég vil aðeins staldra við og ræða húsnæðismálin, virðulegur forseti, sem hafa verið mér ofarlega í huga. Þá vil ég sérstaklega tiltaka þessa 4,9 milljarða. Við erum nýbúin að ræða og hér hefur nýlega verið lögð fram fyrsta heildarstefnan í húsnæðismálum, sem er stefna til 15 ára og aðgerðaáætlun til 5 ára, og er markmiðið með þeirri stefnu til lengri tíma að auka, eins og fyrr segir, jafnvægi á húsnæðismarkaði ásamt því að gera stjórnsýsluna alla skilvirkari. Það er það sem skiptir mestu máli. Það hefur verið kvartað undan því að kerfið sé óskilvirkt og það taki of langan tíma frá hugmynd til framkvæmdar að byggja hús. Það er bara til komið vegna þess að flækjustigið hefur verið of mikið í kerfinu og þetta þekkjum við mörg hver sem höfum verið við borðið í sveitarstjórnarmálum. Þarna kemur líka inn að fá aukið jafnvægi í umhverfið, þ.e. að auka gæði íbúða, sem skiptir gríðarlega miklu máli. Til viðbótar þessu, sem helst í hendur við almenna íbúðakerfið, er að bæta húsnæðisöryggi í landinu, sérstaklega þeirra sem höllum fæti standa og er nauðsynlegt að styðja við og ýta undir. Til að ná þessum markmiðum hefur hæstv. innviðaráðherra gert samninga við sveitarfélög um uppbyggingu, svokallaða rammasamninga, en markmiðið með þeim samningum er auðvitað að fá þessa sameiginlegu sýn og einhverja langtímaáætlun um uppbyggingu íbúðarhúsnæðis hjá sveitarfélögunum. Þegar ég segi langtímasýn er markmiðið og sýnin, sem nær til ársins 2032 og er tíu ára áætlun, að horft sé til þess að tryggja nægilegt framboð lóða og að byggt sé í takt við þörf á hverjum tíma. Það er augljóst að þetta tvennt, framboð lóða og skilvirkni í uppbyggingu og langtímasýnin sem birtist í þessum rammasamningum, verður að raungerast svo að markmiðin um uppbyggingu 35.000 íbúða og jafnvel fleiri verði að veruleika innan þess tímaramma sem ráðherra og stjórnvöld eru að vinna með. Þegar ég segi stjórnvöld er ég bæði að tala um ríkisvaldið og sveitarfélögin sjálf sem eru fullir þátttakendur í þessari vinnu. Heildarpakkinn í þessum rammasamningum er að byggja 35.000 íbúðir þar sem gert er ráð fyrir að 35% verði hagkvæmar, almennar íbúðir og hlutdeildarlánsíbúðir, það eru 12.250 íbúðir í því kerfi, og að 5% verði félagslegar, þ.e. 1.750. Þau markmið sem sveitarfélögin hafa verið að vinna með í sínum samningum við framkvæmdaraðila er að tryggja þessa félagslegu blöndun þegar kemur að uppbyggingu. Þetta er auðvitað algjör forsenda þess að við náum að komast úr því ástandi sem við erum í þessa dagana. Hér má alveg geta þess og taka það fram að við erum með þessu að byggja nýtt húsnæðiskerfi, þ.e. almenna íbúðakerfið. Ég held ég fari rétt með þessar tölur en ég held að það séu 65 milljarðar sem eru farnir í almenna íbúðakerfið allt frá árinu 2016 þegar það var sett á fót. Það eru 39 milljarðar frá ríkinu og 26 milljarðar frá sveitarfélögum. Þetta eru engar smáupphæðir, virðulegur forseti, og háar tölur. Ég dreg það sérstaklega fram vegna þess að það hefur oft verið látið eins og ekkert hafi verið gert í þessum málum. Það er auðvitað alrangt eins og þessar tölur sýna, ekki bara tölurnar heldur verkin. Nú er staðan hins vegar sú að okkur fjölgar um 1.000 á mánuði, 12.000 á síðasta ári. Það gefur augaleið að það þarf að hraða uppbyggingunni og byggja í takt við þessa þörf og þessa miklu fjölgun. Annars er hætt við því að við lendum í þeirri stöðu sem við þekkjum orðið of vel hér á landi, þ.e. að það verði umframeftirspurn á markaði sem leiði til hás verðs og ýti og kyndi undir verðbólgu hér á landi. Það má bara ekki undir nokkrum kringumstæðum raungerast aftur. Það er mikilvægt, virðulegur forseti, að hér taki allir höndum saman í þessu verkefni og verði sammála um að byggja meira og liðka fyrir aukinni uppbyggingu. Það gerist bara með góðu samstarfi og samtali á milli ríkis og sveitarfélaga. Ég talaði um fjölgun. Árið 2022 fjölgaði íbúum á þessu landi okkar um 3% og útlit er fyrir að fólksfjölgun á næsta ári verði með svipuðu móti, eða um 3%. Þetta er meiri fjölgun en allar okkar áætlanir og áætlanir sveitarfélaganna, sameiginlega jafnvel, gerðu ráð fyrir. Ég bæði heyri og skil sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu í mínu kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, með þeim hætti að það sé ríkur vilji sveitarfélaga - af því að því hefur oft verið fleygt fram að það þurfi fleiri sveitarfélög að taka þátt í að gera rammasamning við ríkið heldur en bara Reykjavíkurborg og nú Vík í Mýrdal - að taka þátt í þessu brýna verkefni. En til þess þarf auðvitað lóðir. Byggingarland þarf að vera til, ekki bara eintómir þéttingarreitir. Við vitum það alveg og þekkjum að á þeim stöðum eru oft stór atvinnusvæði, blómleg atvinnusvæði sem iða af lífi í dag. Við verðum að bera gæfu til þess að tryggja góða blöndu af lóðum. Þá er ég undir engum kringumstæðum að segja að við eigum að hverfa frá þéttingu byggðar en það þarf að vera skynsamleg blanda í þessu. Tryggt framboð og öryggi á húsnæðismarkaði er nefnilega mikið hagsmunamál í íslensku samfélagi. Langtímaskortur, vegna þess að skortur á íbúðamarkaði er ekki nýtilkominn, hefur valdið því að leiguverð, sem hefur þó hækkað minna, og fasteignaverð hefur hækkað mikið. Ég ítreka að það er bara ein leið sem getur komið í veg fyrir að fasteignaverð og leiguverð haldi áfram að hækka með jafn óeðlilega miklum hætti og verið hefur. Sú leið er einfaldlega aukið framboð á húsnæði. Það er engin önnur leið til þess. Þá komum við að markmiðum innviðaráðherra um aukna húsnæðisuppbyggingu og þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til. Svo ég ítreki það er það mikilvægt innlegg í þá vegferð að tryggja hér nægilegt framboð á húsnæði. Hins vegar er annað sem spilar þarna inn í sem er að húsnæðismarkaðurinn hefur fundið verulega fyrir aðgerðum Seðlabankans þar sem kaupendum hefur verið gert erfiðara um vik að komast inn á markaðinn og fjármögnun nýframkvæmda er orðin dýrari. Það er einfaldlega til komið vegna þess að vextir eru háir sem þýðir að fjármagn er orðið dýrara. Þegar ég segi að kaupendum hafi verið gert erfiðara um vik að komast inn á markaðinn þá er það vegna þess að greiðslumat og veðsetningarhlutfall hefur verið hækkað með hertum lánþegaskilyrðum Seðlabankans. Það er algjörlega þvert á það sem við þurfum nú því að þegar allt er tekið saman hefur það letjandi áhrif á framkvæmdaraðila til að halda áfram að byggja íbúðir. Ég leyfi mér að nefna eitt ótengt, af því að við höfum verið að ræða Covid og þær aðgerðir sem ráðist var í á þeim tíma. Í heimsfaraldrinum var samþykkt að veita sveitarfélögum heimild til að víkja frá fjármálareglum sveitarstjórnarlaga þar sem markmiðið var að tryggja sveitarfélögum aukið svigrúm til að ráðast í auknar fjárfestingar og mæta aðsteðjandi vanda í rekstri vegna þeirra aðstæðna sem faraldrinum fylgdi. Að mínu mati má vel horfa á sambærilega aðgerð þegar kemur að skynsamlegu og tímabundnu fráviki frá svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins, enda hefur fólksfjölgunin á þessu svæði verið langt umfram allar spár frá þeim tíma þegar vaxtarmörk fyrir höfuðborgarsvæðið voru ákvörðuð í kringum árið 2014/2015. Ég tel að slík endurskoðun myndi tryggja þessa mikilvægu blöndu lóða á nýbyggingarsvæðum í bland við nauðsynlega þéttingu byggðar og verða til þess að markmið um aukna uppbyggingu húsnæðis muni raungerast um allt land. Ég legg hér og hef lagt í þessari ræðu minni áherslu á höfuðborgarsvæðið en auðvitað eru fleiri sveitarfélög og landsvæði með land til að byggja upp. Það verður að taka það með inn í myndina og ég legg hér allt landið undir. En við vitum að hér er auðvitað fjölmennið, hér búa flestir og þannig mun það vera áfram. Því þarf að horfa sérstaklega til aðgerða á höfuðborgarsvæðinu. Ef við förum rétt í lokin aðeins yfir efnahagsforsendur frumvarpsins sem byggjast á spá frá Hagstofu Íslands þá gerir hún ráð fyrir að á næsta ári muni hagkerfið leita jafnvægis með hóflegum hagvexti og lækkandi verðbólgu. Á þessu ári hefur auðvitað verið verulegur hagvöxtur og sérstaklega á fyrri hluta ársins. Í forsendum frumvarpsins er gert ráð fyrir að verðbólgan fari niður í 4,9% og hagvöxtur verði um 2,6%. Sé horft til ársins í ár er útlit fyrir, þrátt fyrir að árið sé ekki alveg á enda, að verðbólgan verði að meðaltali um 8,7% og vaxtastig er auðvitað of hátt. Verðbólgan hefur áhrif á samfélagið allt og fólk og fyrirtæki finna fyrir hækkandi vöxtum sem reynist mörgum vera, eins og farið hefur verið yfir í fyrri ræðum, þungur baggi að bera um þessar mundir. Það er skylda okkar sem hér sitjum að horfa á og greina stöðuna með reglulegum hætti og taka utan um þá hópa sem verða hvað verst úti. Það liggur fyrir að stór hluti lána er á föstum vöxtum sem munu losna á komandi ársfjórðungum. Það getur breytt stöðunni mjög hratt til hins verra ef ekkert er að gert og því er mikilvægt fyrir okkur öll að vera með augun á boltanum í þessu, ef svo má segja, og greina hlutina og geta brugðist við þegar við á. Þar leyfi ég mér að nefna að ég tel það vel koma til greina að fara í sértækar aðgerðir fyrir þá hópa sem verða hvað verst úti í þessu með ábyrgum og öruggum hætti. En stjórn efnahagsmála og peningamála verður mikilvægasta verkefni stjórnmálanna og samfélagsins alls á næstu mánuðum og við á þingi og aðrir munum þurfa að vera með þessi mál í fanginu, fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd sérstaklega, með það að markmiði að ná tökum á verðbólgunni og ná vöxtum niður. Það er mjög brýnt. Hér hefur verið talað um hlutlaus fjárlög en ég vil segja að þau séu tiltölulega ábyrg. Við náum niður verðbólgu með ábyrgum rekstri og aðhaldi í ríkisfjármálum um leið og við tökum utan um þá hópa sem þurfa á aðstoð að halda, þessa viðkvæmu hópa í samfélaginu. Þá þarf auðvitað að verja alveg sérstaklega fyrir áhrifum verðbólgu með aðgerðum. Kjarasamningar spila þarna inn í en þeir eru margir að losna um áramótin og þar er allra hagur að vel takist til. Höfuðmarkmiðið á að vera og hlýtur að vera að lenda farsælum langtímakjarasamningum sem styðja við allt þetta verkefni að ná niður verðbólgu og vöxtum, sem er að mínu mati og að allra mati, frú forseti, óumdeilt mesta kjarabót heimila og fyrirtækja í landinu, að lækka verðbólgu og vexti. Enn sem komið er er staðan nokkuð góð á vinnumarkaði. Atvinnuleysi er lágt og nýjum atvinnutækifærum fjölgar stöðugt í fjölbreyttara atvinnulífi um land allt. Þó svo að staðan sé sú að stjórnvöld eigi ekki formlega aðkomu að kjarasamningsgerðinni er ljóst að aðilar vinnumarkaðarins munu kalla eftir því að stjórnvöld liðki fyrir samningsgerð. Þar er líklegt að háværust verði krafan um frekari úrræði til að stuðla að auknu húsnæðisöryggi og að barnafjölskyldur og þeir sem lakast standa verði sérstaklega varin eins og ég hef farið yfir. Ég geri ráð fyrir því og veit að stjórnvöld munu átta sig á þessu mikilvæga hlutverki sínu og stíga inn með aðgerðir og hafa nú þegar gert það á húsnæðismarkaði, eins og ég hef áður nefnt, þegar kemur að uppbyggingu almennra íbúða með hlutdeildarlánum sem hafa gefið góða raun. Ég ætla að fara að enda þetta, frú forseti, en leyfi mér að nefna mjög jákvæðar aðgerðir þegar kemur að löggæslu og Landhelgisgæslunni, að þær aðhaldskröfur sem þar voru hafi verið felldar niður og að möguleiki sé á einhverjum frekari aðgerðum hvað það varðar, vegna þess að það er mikilvægt að rekstrargrundvöllur þessara stofnana verði varinn og hann tryggður til framtíðar. Ég held að þetta sé það helsta en ég tel líka brýnt á næstu mánuðum að farið sé inn á þessa þætti sem hafa verið til umræðu vegna þess að hér eru auðvitað tvö stjórnsýslustig, ríkið og sveitarfélög. Við þurfum einhvern veginn að treysta tekjustofna sveitarfélaganna. Við sem sitjum á þingi erum að mestu með umgjörðina, lagaumgjörðina og regluverkið, á meðan sveitarfélögin sinna þessari þjónustu sem þeim er falin lögum samkvæmt en líka oft þjónustu sem þeim ber engin lagaleg skylda til að veita en er samt sem áður mikilvæg. Svo hefur það auðvitað gerst, eins og við höfum áður rætt og þekkjum öll, að mjög stórir málaflokkar hafa verið færðir yfir. Ég leyfi mér að nefna málefni grunnskólanna og málaflokk fatlaðs fólks. Komið hefur á daginn að þegar þjónustan færist nær fólkinu, sem er nær kjörnum fulltrúum í sinni heimabyggð, þá eykst hún auðvitað. Hún er nær fólkinu og verður þar af leiðandi dýrari. Við þurfum að lenda þessum málum svo að sveitarfélögin geti sinnt því sem við viljum að þau sinni, sem er fyrst og fremst að veita íbúum í sinni heimabyggð góða og nauðsynlega þjónustu. Ég leyfi mér sérstaklega í lokin að nefna málefni fatlaðs fólks sem við eigum hreinlega að bera gæfu til að sinna og vera ekki í stöðugum deilum um það hver eigi að borga og jafnvel ganga svo langt að láta í veðri vaka að fatlað fólk sé byrði á sveitarfélögunum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sem um margt var mjög góð og ég get lýst mig sammála mörgu af því sem þar kom fram. Hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson fjallaði mikið um húsnæðismálin sem eru honum mjög hugleikin, enda þekkir hann þau auðvitað vel. Ég ætla að taka svolítið undir það sem fram kom að það eru margir þættir sem þurfa að leggjast á eitt til þess að við getum leyst þessa húsnæðiskrísu sem blasir við okkur. En það sem ég hef svo miklar áhyggjur af og ætlaði að fá smásamtal við hv. þingmann um er að nú erum við auðvitað í þessu vaxtaumhverfi sem við erum í í dag og það ásamt auðvitað fleiri þáttum, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, gerir það að verkum að svigrúm eða vilji til framkvæmda og byggingar íbúða og húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu er ekkert rosalega mikill, það er ekki mikill hvati til þess að byggja núna. Byggingarkostnaður hefur náttúrlega aukist verulega. Á meðan erum við auðvitað að spæna upp það ástand að þegar vextir lækka, hvenær svo sem það nú verður, og allt fer af stað aftur þá er svo hætt við að það myndist aftur þessi óskaplega þensla og hraði og ofvirkni á húsnæðismarkaðnum sem t.d. varð þegar vextirnir fóru niður í lítið á Covid-tímabilinu. Það sem ég hef áhyggjur af er að á meðan við erum í þessu hávaxtaumhverfi og margir halda að sér höndum - sumir geta auðvitað ekki haldið að sér höndum þegar þeir þurfa húsnæði - þá erum við í raun og veru, því miður, að byggja upp og hlaða undir og blása í næstu húsnæðisbólu. Ég hef bara verulegar áhyggjur af þessu. Þá taki við annað sveiflutímabil, húsnæðisverð hækki upp úr öllu valdi og það verður alltaf erfiðara og erfiðara fyrir fólk að komast inn á markaðinn. Þess vegna þurfum við auðvitað að hafa fjölbreytt úrræði eins og hv. þingmaður kom inn á. En ég ætlaði bara að fá kannski smásamtal um það hvort þetta sé ekki raunverulegt áhyggjuefni og hvað við getum gert til að koma í veg fyrir að þessi staða komi upp.

Virðulegur forseti. Ég ætla að biðja herra forseta afsökunar. Ég sagði víst frú forseti hér áðan, en tók ekki eftir forsetaskiptunum. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið og ég er að mörgu leyti alveg sammála. En það sem við stöndum frammi fyrir, og það á sérstaklega við um höfuðborgarsvæðið, er að árin 2010–2017 voru framkvæmdaaðilar ekkert að framkvæma og byggja íbúðir á þessum árum eftir hrun. Þeir voru að byggja hótel og gistiheimili. Á meðan sat íbúðauppbygging algjörlega á hakanum. Ég held ég fari rétt með, það er í raun og veru ekki fyrr en 2017 að íbúðauppbygging á þessu svæði byrjar af einhverjum krafti og þá rísa upp heilu og hálfu hverfin. En þá er þörfin orðin uppsöfnuð, við erum komin með umframeftirspurn á markaði sem leiðir auðvitað til þess að verðið hækkar og hækkar og við förum í þetta ástand sem við þekkjum. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við virðumst - nú kemur áfall, nú erum við með háa vexti, fjármagnið er dýrara, Seðlabankinn herðir lánþegaskilyrði þannig að þetta hefur aftur letjandi áhrif á framkvæmdaraðila. Ég óttast það, og hef ítrekað sagt það, að nú komi stöðnun í uppbyggingu húsnæðis. Við byggjum ekki nóg. Á meðan erum við með snjóhengju kynslóða sem safnast upp úti á markaðnum og mun á einhverjum tímapunkti ryðja sér út og þá förum við í nákvæmlega sama ástand og við vorum í fyrir ekki svo mörgum árum. Því er mjög brýnt að taka höndum saman og liðka fyrir frekari húsnæðisuppbyggingu. Ég veit að þetta er línudans á þessum tíma en við munum fá vandann í andlitið síðar ef ekkert verður að gert.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Bjarna Garðarssyni fyrir andsvarið. Ég tek undir margt af því sem þarna kom fram og tek undir það að við þurfum öll að leggjast á eitt. Þetta er auðvitað eitthvað sem sveitarfélögin þurfa að huga að og auðvitað ríkisvaldið líka og þó að ég sé mikill markaðshyggjumaður þá er ástandið á þessum markaði akkúrat núna svolítið þannig að kannski er ekki bara hægt að stóla á óheftan markaðinn. En látum það liggja á milli hluta í bili. Ég ætla líka aðeins að fá að vera gagnrýninn á þessi fjárlög að því leytinu til, af því að hv. þingmaður tilheyrir stjórnarliðinu og stjórnarmeirihlutann, að það er talað um það í áliti meiri hlutans - nú veit ég að hv. þingmaður er ekki í fjárlaganefnd en hann styður þessa ríkisstjórn - að selja eigi hluta af Íslandsbanka en síðan ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að staðið sé að sölunni á næsta ári til að auka sjóðstreymi til ríkisins og minnka lánsfjárþörf meðan vaxtastig er hátt. Þetta finnst mér alltaf segja að menn eru svo fljótir að fara í fyrsta viðbragð sem er þá einhverjar lántökur sem eru mjög dýrar auðvitað núna, við sjáum það á vaxtagjöldum sem ríkissjóður er að borga á þessu og næsta ári. Mér finnst þetta pínulítið vera eins og menn séu að gefast upp fyrir því verkefni að stundum er hægt að mæta hlutunum með erfiðum, sársaukafullum en nauðsynlegum hagræðingaraðgerðum. Ég ætlaði kannski að fá hv. þingmann til að svara þessu. Eru menn ekki svolítið fljótir að grípa í lántökurnar og skattahækkanir hjá þessari ríkisstjórn þegar aðhaldið í raun og veru ætti að vera það sem væri númer eitt, tvö og þrjú?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og andsvarið. Ég er sammála hv. þingmanni í því að við þurfum að gæta að því, eins og ég nefndi í ræðu minni, að vera með eðlilegt aðhald, sérstaklega á þessum tímum. Varðandi bankasöluna þá styð ég þessar fyrirætlanir sem koma fram í frumvarpinu og legg auðvitað áherslu á það, mér heyrðist þingmaðurinn vera að ýja að því að söluandvirðið myndi renna inn í reksturinn, að það er eitthvað sem má aldrei gerast. Annaðhvort fer þetta í niðurgreiðslu skulda eða í einskiptisframkvæmdir, einskiptisinnviðaframkvæmdir en ekki inn í einhvern rekstur sem verður svo til þess að við gerum ráð fyrir þessari upphæð ár eftir ár. Ég held að þetta sé mjög brýnt og að salan geti stutt við það að við getum farið í mjög nauðsynlegar framkvæmdir eða jafnvel greitt niður skuldir. Það eru mínar áherslur. Ég tek alveg undir það með hv. þingmanni að við erum með þær aðstæður að við þurfum stöðugt að horfa í hverja krónu en á móti kemur, við þurfum líka að horfa til þess, að okkur er að fjölga. Ég nefndi að okkur er að fjölga um þúsund á hverjum mánuði, 12.000 á síðasta ári. Þetta ýtir auðvitað undir þrýsting á allt velferðarkerfið okkar, heilbrigðiskerfið, félagsþjónustuna, skólana o.s.frv. Það verður til þess að þetta bákn, sem margir ræða nú um, samhliða þessu blæs út, ef svo má segja. Það verður að taka tillit til þess í allri þessari umræðu. En svo getum við auðvitað farið í aðra og stærri umræðu um sameiningar stofnana og annað slíkt til þess að spara fjármuni.

Virðulegur forseti. Nú standa yfir umræður um það lagafrumvarp sem hefur hvað mest áhrif á líf fólks hér á landi, fjárlagafrumvarpið fyrir næsta ár. Það ætti engum að koma á óvart að mælendaskrá fyrir þetta frumvarp er þéttsetin og sitt sýnist hverjum. Fyrir hinn almenna borgara og sum okkar sem á Alþingi sitjum er þetta frumvarp, sem er einar 370 síður, eins og latína og erfitt að skilja það sem þarna er lagt fram. Fyrir þingmann eins og mig sem er á mínu fyrsta kjörtímabili var mikill fengur að hafa fjárlaganörd með mér í flokki, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, en eftir hans löngu setu hér á þingi, og hann var nær alltaf fulltrúi Pírata í hv. fjárlaganefnd, hefur hann ansi góða innsýn inn í það hvernig þetta flókna frumvarp virkar. Við fyrstu sýn gæti maður haldið að frumvarpið gengi aðallega út á það að deila út fjármagni til hinna og þessara sviða og aðalumræðurnar séu um það hvort styrkja eigi náttúruminjasafn í þessu þorpi eða byggðasafn í hinu næsta. Sannleikurinn er hins vegar sá að undirliggjandi eru í raun mun dýpri ákvarðanir sem hafa djúpstæð áhrif á það hvers konar samfélagi við búum í. Þetta á sérstaklega við um það hvers konar hagstjórn við viljum iðka hér á landi. Þegar kemur að hagstjórn þá er mikilvægt að hafa í huga að það eru til margar kenningar og aðferðafræði, sumt er gott og annað ekki eins gott. Það er líka mikilvægt að átta sig á því að mismunandi hagstjórn getur komið sér vel eða illa fyrir mismunandi hópa þjóðfélagsins. Sumar eru byggðar á því að láta markaðinn ráða öllu á meðan aðrar reyna að jafna ábyrgðina og áhrifin á mismunandi þjóðfélagshópa. Það er líka vert að hafa í huga að það eru engar töfralausnir til þegar kemur að því að tækla það ástand sem við lifum við núna þar sem vextir og verðbólga eru há. Við tökum ekki upp evru á morgun og allt verður miklu betra. Til að tækla svona ástand þurfum við samhent átak, ekki bara á einu sviði heldur öllum. Að sama skapi er varhugavert að festast í eldgömlum kreddum úr hagfræðinni eins og að alls ekki megi hækka skatta og aðalatriðið sé að skera niður báknið. Stundum þurfum við nefnilega að fjárfesta til skamms tíma til að spara til lengri tíma. Stundum þurfum við líka að jafna byrðina með því að fá þá sem þéna nóg til þess að styðja við þá launalægstu sem verða hvað verst úti í hávaxta- og háverðbólguumhverfi. Þegar rýnt er í fjárlagafrumvarpið sjálft og hin ýmsu nefndarálit sem því fylgja er áhugavert að sjá þá nálgun sem mismunandi flokkar horfa til þegar kemur að hagstjórninni. Það væri ansi athyglisvert að sjá þá útkomu sem yrði ef breytingartillögur allra flokka yrðu samþykktar. Það er alls ekki svo víst að útkoman yrði eitthvað verri fyrir almenning en sú sem kemur í raun upp úr kafinu í lok næsta árs þegar áföll og sértækar aðgerðir hafa leitt til margvíslegra ófyrirséðra fjárútláta. En kannski er það meira verkefni fyrir einhvern í doktorsnámi í hagfræði. Það er hins vegar athyglisvert að rýna dýpra í frumvarpið og nefndarálitin og sjá hinar mismunandi áherslur. Þar eru flokkarnir mjög oft að tala til sinna kjósenda með aðgerðum sem þeir telja að samrýmist opinberum stefnum sínum. Sjálfstæðisflokkurinn vill sýna fram á stöðugleika sem í raun þýðir að skattar séu ekki hækkaðir á þá ríku og að báknið sé skorið niður. Framsókn vill tryggja að bændastéttin lifi af. Flokkur fólksins vill bæta kjör öryrkja og aldraðra. Samfylkingin vill tryggja jöfnuð og við Píratar viljum bjarga umhverfinu með grænum hvötum. Inni á milli í tillögum allra flokka er að finna góðar hugmyndir um það hvernig við sem þjóð getum haldið áfram að blómstra á sama tíma og við tryggjum að enginn sé skilinn út undan og að umhverfið líði ekki fyrir vöxt samfélagsins. Vandamálið er hins vegar það að þegar kemur að hagstjórninni þá virðist það vera ómögulegt fyrir okkur stjórnmálamenn að hlusta á hvert annað og þeim mun síður að viðurkenna að einhver annar en við sjálf geti komið með góðar hugmyndir. Eru hugmyndir Samfylkingarinnar um hvernig nýta megi vaxta- og barnabætur í auknum mæli til að styðja við bakið á barnafjölskyldum og ungu fólki lausn sem vert væri að skoða til hlítar? Eflaust. En fyrst sú hugmynd kom frá Samfylkingunni þá er enginn séns að það sé farið í grandskoðun á henni og þeim mun síður að ríkisstjórnin taki hana upp á sína eigin arma. Eru allir þeir öryrkjar og ellilífeyrisþegar sem daglega hafa samband við hv. þm. Ingu Sæland bara einhverjir vælukjóar eða er fullt af götum í núverandi kerfi sem þarf að laga? Já, ég er nokkuð viss um að það er fullt af hlutum sem betur mættu fara en því miður, fyrst ábendingarnar koma í gegnum rangan aðila, er ekkert hlustað á þær. Ég gæti haldið áfram að tala um ábendingar okkar Pírata um þörf á frekari grænum hvötum en ég held að þið séuð kannski farin að átta ykkur á því að eins og staðan er á Alþingi í dag þá er ekki hlustað á góðar hugmyndir, einfaldlega af því að þær koma ekki frá þeim sem eru við völd. Ég er kannski svona einfaldur í hugsun að ég trúi því að allir geti komið með góðar hugmyndir og að með því að hlusta á hvert annað gætum við komið með betri lausnir til handa því samfélagi sem við búum í. Við höfum dæmi úr sögunni, t.d. þegar nýsköpunarstjórnin fræga var stofnuð. Þar voru leiðtogar sem voru tilbúnir að hlusta á ólík sjónarmið og finna hinn gullna meðalveg sem leiddi til þess að við Íslendingar hættum að vera þróunarland og urðum ein af ríkustu þjóðum heims í dag. Við þurfum einnig að muna að það samfélag og það umhverfi sem við lifum við í dag er gjörólíkt því sem við höfum lifað við undanfarna áratugi. Okkur fjölgar mjög ört, ekki vegna þess að við séum duglegri að búa til börn heldur vegna þess að landamæri, a.m.k. innan Evrópu, heyra nú sögunni til og íbúar á EES-svæðinu geta á auðveldan hátt flust hingað til lands til að vinna, sem betur fer, því að á síðustu tíu árum höfum við upplifað ótrúlegan vöxt þegar kemur að komu ferðamanna hingað til lands. Hingað koma nú fimm sinnum fleiri ferðamenn á hverju ári en íbúar þessa lands. Sú þróun hefur tryggt okkur Íslendingum hagvöxt ár eftir ár en á sama tíma kallar það á breytingu. Hvar værum við án allra þessara útlendinga sem koma hingað til lands til að vinna? Við gætum svo sannarlega ekki sinnt öllum þessum ferðamönnum ef þeir hefðu ekki valið að koma hingað. Við lifum líka í samfélagi þar sem fólk lifir lengur en það gerði fyrir örfáum áratugum. Það þýðir einnig að aldursdreifing breytist og kostnaðurinn við að sinna fólki eftir að það hættir að vinna eykst. Við erum með heilbrigðiskerfi sem nú þarf að vera tilbúið að þjónusta ekki bara íbúa þessa lands heldur líka alla þá ferðamenn sem veikjast eða slasast. Við erum með skólakerfi sem nú þarf að takast á við þá áskorun að 20% nemenda tala ekki íslensku sem sitt móðurmál. Við erum með skattkerfi sem er að mestu leyti byggt upp miðað við að fólk sé starfsmenn fyrirtækja á meðan raunin er að stærri og stærri hópur fær sínar tekjur skattlagðar í gegnum mun lægri fjármagnstekjuskatt. Já, við þurfum að aðlaga okkar samfélag og okkar hagkerfi að breyttum tímum. Við þurfum að hætta að lifa í fortíðinni og takast á við fjölbreytileikann sem samfélagið okkar stendur frammi fyrir. Þar þýðir ekkert að vera með íhaldssemi og trúa því að fyrst við höfum alltaf gert hlutina á einn veg þá þýði það að slík leið muni ávallt virka í framtíðinni. Það er kominn tími til þess að við tökum hagkerfið okkar til gagngerrar endurskoðunar, að við sameinumst um lausnir sem tryggja möguleika okkar til þess að takast á við áskoranir framtíðarinnar, hagkerfi þar sem tækifærin eru ekki heft en á sama tíma er öryggisnet sem tryggir öllum grundvallarlífsviðurværi. Ef við hlustuðum á hvert annað og nýttum okkur þau gögn sem til eru þá er ég viss um að hægt væri að koma hér á velferðarsamfélagi þar sem nýsköpun og framtakssemi er verðlaunuð. Eitt stærsta verkefni næsta árs er að ráða niðurlögum á verðbólgunni og tryggja að hér sé lægra vaxtastig. Það næst ekki með gífuryrðum úr þessum ræðustól eða með keppni um hverjir skrifa fleiri greinar í fjölmiðla eða fá flest læk á samfélagsmiðlum við skammir eða faguryrði um eigin hugmyndir. Ef við virkilega viljum ráðast á verðbólgudrauginn þá þurfum við samstillt átak. Við þurfum að fá sameiginlegan skilning á því hvað það er sem heldur í raun uppi verðbólgunni. Þar þurfum við að hafa opinn aðgang að öllum þeim gögnum sem fyrir liggja. Síðan þurfum við að skoða hvern áhrifaþátt fyrir sig og ná saman um aðgerðir til að lækka hana, bæði aðgerðir sem hægt er að fara í strax en líka aðgerðir til lengri tíma. Einhverjar aðgerðir hafa neikvæð áhrif á hópa samfélagsins og þá þurfum við að finna leiðir til þess að draga úr þeim áhrifum hjá þeim sem líða hvað mest fyrir þær. Á sama máta eru aðrir í samfélaginu sem eru með breiðari bök og geta þannig tekið á sig meiri byrði í þessu samstillta átaki við að lækka vexti og verðbólgu. Áhrif gjaldahækkana hjá ríki og sveitarfélögum spila þarna inn í og er þá nauðsynlegt að finna leiðir til þess að afla fjár á annan máta frá þeim sem eru aflögufærir. Já, þarna þarf kannski að skoða hluti eins og að hækka skatta á fjármagnstekjur eða að hækka auðlindagjöld. En það er mikilvægt að við sláum ekki allar hugmyndir sem þetta snerta út af borðinu einfaldlega af því að þær samrýmast ekki stefnu sem miðast við góðæristímabil. Við þurfum einnig að finna leiðir til að hagræða í rekstri ríkisins en eins og öll okkar sem höfum verið í rekstri þekkjum þá þýðir ekki að fara bara í flatan niðurskurð. Við sjáum það einna best innan heilbrigðisþjónustunnar þar sem niðurskurður í legurýmum og hjúkrunarheimilum orsakar það að bráðamóttakan yfirfyllist af fólki sem ekki er hægt að útskrifa annað. Dagurinn á bráðamóttöku kostar fimm til tíu sinnum meira en dagurinn á legudeild og þannig hleðst einfaldlega upp vandinn. Aðgerð sem átti að spara leiddi í raun til miklu hærri útgjalda. Í staðinn fyrir þetta þurfum við að fara í betur hugsaðan niðurskurð þar sem hann á við og einnig þurfum við stundum að fara í fjárfestingar til skemmri tíma sem munu leiða til sparnaðar og hagræðingar til lengri tíma. Aftur er þetta eitthvað sem við sem höfum verið í rekstri þekkjum vel. Skammtímafjárfesting skilar oft margföldum sparnaði til framtíðar. Hættum því að fara af stað með hinn bitlausa niðurskurðarhníf og förum frekar í gagngera vinnu við að umbylta og spara til framtíðar. Áður en ég lýk máli mínu langar mig að nefna þrjú atriði sem ég tók eftir við skoðun á frumvarpinu með núverandi breytingartillögum meiri hlutans sem ég reikna með að verði samþykktar hér seinna í vikunni. Í fyrsta lagi hefst nefndarálit meiri hlutans á því að fjalla um óvissuna vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga og síðan er fjallað um að mikilvægt sé að fara í mótvægisaðgerðir og stórauka áherslu á forvarnir þegar kemur að náttúruvá. Öllu þessu er ég hjartanlega sammála en því miður virðist alveg skorta á að meiri hlutinn sé að setja sérstakt fjármagn í að byggja upp áfallaþol samfélagsins til lengri tíma. Það er von mín að þarna sé hægt að bæta úr enda nokkuð fyrirséð að við sem þjóð þurfum á næstunni ekki einungis að eiga við aukna eldvirkni á Reykjanesskaga heldur einnig takast á við auknar afleiðingar loftslagsbreytinga. Í öðru lagi tel ég að það fjármagn sem ætlað er til Úkraínu á næsta ári sé verulega vanmetið. Jafnvel þó að stríðinu ljúki á morgun er mikið uppbyggingarstarf fram undan og við Íslendingar komumst ekki hjá því að taka virkan þátt í slíku. Að sama skapi er ekkert fjármagn eyrnamerkt í að takast á við afleiðingar hinna skelfilegu átaka í Miðausturlöndum en þar þurfum við Íslendingar einnig að leggja okkar af mörkum. Í þriðja lagi er sorglegt að sjá að stuðningur ríkisins við starf Samtakanna '78 er smánarlega lítill á tímum þar sem verulegt bakslag hefur orðið í réttindabaráttu hinsegin og kynsegin fólks. Sem sú þjóð sem hefur stigið hvað lengst í þessari baráttu er mikilvægt að við stöndum þétt við bakið á þeim sem finna hvað mest fyrir þessu bakslagi. Samtökin '78 reka ótrúlega mikilvæga og öfluga ráðgjafarþjónustu sem ásóknin hefur stórlega aukist í eftir að bakslagið reið yfir. Þar hefði ég viljað sjá stjórnvöld taka mun virkari þátt. Ég treysti á það að stjórnarþingmenn sýni stuðning sinn í verki þegar kemur að þessari baráttu. Nýlega urðu lyklaskipti í fjármálaráðuneytinu en flest af því sem hér er rætt var þegar meitlað í stein þegar nýr ráðherra tók við lyklunum. Hæstv. núverandi fjármála- og efnahagsmálaráðherra hefur sýnt það í fyrra starfi sínu sem utanríkisráðherra að hún er tilbúin til að starfa þvert á flokka þegar kemur að krísum eins og t.d. innrás Rússa í Úkraínu. Ég skora því á hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að sýna sama samstarfsvilja þegar kemur að því að takast á við þá efnahagskrísu sem við stöndum frammi fyrir, að vera tilbúinn til að hlusta á hugmyndir annarra flokka, að vera tilbúinn til að aðlagast breyttum tímum og að finna hinn gullna meðalveg sem tryggir betra samfélag fyrir alla.

Við erum hér að ræða fjárlög 2024 og það verður bara að segjast eins og er að fjárlögin fyrir árið 2024 eru enn og aftur útþynnt og illa þefjandi naglasúpa fyrir þá verst settu en rjómalöguð, gróðavænleg og gullhúðuð gæðasúpa fyrir hina ríku. Það er alveg með ólíkindum að ár eftir ár, án þess að erfiða og án nokkurs samviskubits, er ríkisstjórnin að skilja þá verst settu eftir enn og aftur í fátækt, jafnvel sárafátækt. Kannski þarf maður ekki að vera hissa á því vegna þess að verkin tala og sýna skýrt fram á að þessi ríkisstjórn mun aldrei ætla sér á nokkurn hátt að sjá til þess að réttlæti komi handa þeim fátæku sem enn bíða eftir því að tími þeirra sé kominn, það kemur ekki nokkurn tímann í hennar stjórnartíð. Það sýna fjárlögin því miður svart á hvítu. Það fjárhagslega ofbeldi sem fatlað fólk verður fyrir ítrekað í okkar samfélagi tekur alltaf á sig nýjar og nýjar myndir. Sumar eru alveg stórfurðulegar og aðrar matreiddar sem gæði en eru í raun í sauðargæru og það í stórundarlegu formi sem enginn botnar í og ekki einu sinni ríkisstjórnin sjálf. Því miður virðist ríkisstjórnin gersamlega vera úti á túni og ráðalaus. Fullyrðing hennar um að þeir sem reyna að tóra í almannatryggingakerfinu hafi aldrei haft það betra en í dag er stórfurðuleg. Ný skýrsla sem var birt hjá ÖBÍ dag sýnir að það er ekki á nokkurn hátt rétt og á allan hátt rangt og fjárlögin sanna það einnig með sínu áframhaldandi fjárhagslega ofbeldi gagnvart fötluðum og öldruðu fólki. Ríkisstjórnin ber fulla og óskerta ábyrgð á þessu óréttlæti og þeim ómannúðlega bútasaumaða og keðjuverkandi óskapnaði sem almannatryggingakerfið er sem hún hefur illa nært og illa alið fyrir verst setta fólkið okkar en á sama tíma nært við brjóst sitt auðvaldið á kostnað veiks fólks. Einkareknir fjölmiðlar í eigu auðmanna fá tvöfaldaða óþarfa framfærslu og einnig 10,6% hækkun á sama tíma og þeir verst settu í almannatryggingakerfinu fá bara 4,9% hækkun um áramót. Þarna munar nærri 6%. Hærri hækkun fyrir ríka á kostnað þeirra sem eru að reyna sitt besta að lifa af með börnin sín í sárafátækt. Á sama tíma og rýrnun kaupmáttar hjá fátækasta hópi samfélagsins heldur endalaust áfram er verið að eyða púðri í að afgreiða hinar ýmsu styrktarbeiðnir fyrir þá ríku og þá sem þurfa ekkert á þeim að halda, t.d. er 20 millj. kr. styrkur vegna Landsmóts hestamanna, 8 millj. kr. styrkur til Klúbbs matreiðslumeistara, 18 millj. kr. styrkur í Bíó Paradís, 17 millj. kr. styrkur í kvikmyndahátíð svo eitthvað sé nefnt og 80 milljónir í loftslagsmál en bara 8 milljónir til matargjafa. Já, bara 8 milljónir til skiptanna fyrir öll þau hjálparsamtök sem gefa mat fyrir jólin, mat handa þeim sem hafa ekki efni á að velja sér hann sjálf í verslunum eins og aðrir. Hugsið ykkur, allt að 80% fatlaðs fólk lifa við félagslega einangrun með tilheyrandi andlegu og líkamlegu heilsutjóni í boði ríkisstjórnarinnar í dag og stór hópur þess hefur ekki efni á tannlækni, sjúkraþjálfun, lyfjum, læknisþjónustu, hvað þá heilsubætandi fæði eða hvað þá fæði yfir höfuð, hafa lifað við sárafátækt í áratugi í boði ríkisstjórnarinnar. Manni getur ekki annað en blöskrað, hikstað og jafnvel svelgst á vegna þeirrar ómögulegu meðferðar sem aldraðir og veikt fólk fær hjá þessari ríkisstjórn, fólk sem er að reyna að lifa af lífeyrislaunum. Við erum með 100–150 fatlaða einstaklinga fasta inni á hjúkrunarheimilum, margir þeirra án þeirra samþykkis og það kalla ég ekkert annað en hreppaflutninga af verstu gerð. Það er talað um að persónuafslátturinn muni hækka um 5.000 kr., skattleysismörkin um 16.000 kr., skattar á 500.000 kr. laun muni lækka um 7.314 kr. En það er hvergi sagt í þessu blessaða riti hvað við með okkar laun eða ráðherrar eða þeir sem eru með hærri laun fáum í skattalækkun. Við fáum nefnilega helmingi meiri lækkun sem er auðvitað algjörlega fáránlegt. Ef persónuafsláttur hefði fylgt vísitölu og verið uppfærður eftir lögum og reglum eins og á að gera frá því að staðgreiðsla skatta var tekin upp væri hann ekki 59.600 kr. í dag heldur væri hann yfir 90.000 kr. eða um helmingi hærri. Við í Flokki fólksins erum með frumvarp um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Þá erum við líka búin að taka inn í kjaragliðnun og aðra þætti sem hafa í gegnum árin valdið því að þeir sem eru að reyna að tóra á lífeyrislaunum almannatrygginga ættu að vera með a.m.k. 150.000 kr. hærri útborgun eftir skatt heldur en þeir eru með í dag. Þeir hæla sér af því að hækka persónuafslátt um 5.000 kr., hann fari í 64.600 kr. um áramótin, en það er bara langt frá því að vera nægileg hækkun vegna þess að á sama tíma er verið að tala um að almenn hækkun almannatrygginga eigi að verða 4,9%. Það er verðbólgan sem fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hefur áætlað á næsta ári gagnvart almannatryggingaþegum. Það er alveg ótrúlega fyndið þegar þeir fara að áætla vegna þess að þeir hafa aldrei haft rétt fyrir sér hver verðbólgan verður fram í tímann og virðist það vera allt að því vísvitandi og viljandi að þeir vilja ekki reikna þetta rétt. Ég hef margoft spurt að því hvernig í ósköpunum þeir hafi farið að því að finna það út að verðbætur og laun og launaþróun til einkarekinna fjölmiðla eigi að vera 10,6%, 10% hækkun til þeirra, en bara 4,9% hækkun til almannatryggingaþega. Hvernig er þetta reiknað út? Hver reiknaði þetta út og hvaða aðferð var notuð á þessa tvo gjörólíku þætti? Engin svör. Það segir sig sjálft að hærri talan er rétt og sú lægri er algjörlega röng. En eins og ég segi, þetta verður örugglega ekki rétt mælt hjá þeim núna frekar en fyrri daginn. Áætluð útgjöld vegna verðbólgu í kerfi almannatrygginga eru 10,7 milljarðar. En hvað segir þetta okkur? Það segir okkur ekki neitt vegna þess að þegar þessir 10,7 milljarðar eru búnir að fara í gegnum skattkerfið og skerðingarkerfið, keðjuverkandi skerðingarkerfið og alveg yfir til sveitarfélaga, verður lítið sem ekkert eftir. Þá má ekki gleyma því að á þessu ári borga 49.000 manns á lífeyri frá TR til baka 8 milljarða vegna ofgreiðslu í lífeyrislaunum frá TR. Já, 8 milljarða. Það sýnir svart á hvítu hvað kerfið er útsmogið og fjárhagslega fjandsamlegt og gert til þess að stórauka fátækt og sárafátækt þeirra verst settu með fjárrennsli í gegnum vasa þeirra og beint í ríkissjóð aftur. Frjálsir fjölmiðlar, einkareknir fjölmiðlar. Það er ekki hægt að kalla þá það. Einkareknir fjölmiðlar á ríkisstyrk. Þá á ekkert að skerða, nei, ekki neitt. Þeir fá 10,6% hækkun og einnig varanlega aukningu upp á 360 milljónir. Þeir eru sem sagt að hækka, það er verið að tvöfalda þar. Þarna er til nóg af peningum. Þarna er hægt að hafa 10,6% hækkun en lífeyrislaun eru bara hækkuð um 4,9% en ættu að hækka að lágmarki um 12,4% eða hærra, hærra en hjá þeim sem hafa það gott. En við sjáum það þarna svart á hvítu hverjir eru útvaldir og hverjir eiga að fá minnst og vera út undan. Tekjusagan.is er ein af uppáhaldssíðum fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra. Þar er hægt að sjá hvað þeir sem reyna að tóra á lífeyrislaunum almannatrygginga hafa það gott. En hæstv. fjármálaráðherra gleymir alltaf viljandi og vísvitandi og segir ekki frá því í hvert skipti sem hann talar um Tekjusöguna að þar inni eru ekki skerðingar, upp á t.d. 8 milljarða. Skerðingarnar koma nefnilega löngu eftir á, hvað þá keðjuverkandi skerðingar sem geta teygt sig ansi langt. Okkur ber skylda til að reyna að taka á húsnæðisvanda ungs fólks sem var hreinlega platað með því að segja að við værum lágvaxtalandið Ísland. Við erum búin að sjá ótrúleg dæmi um það hvernig hefur verið farið með unga fólkið þar sem afborganir á mánuði hafa meira en tvöfaldast. Það segir sig sjálft að ef einhver er að borga 200.000 kr. af láni og réði vel við það þá ræður hann ekki við 400.000 kr. af lágmarkslaunum. Auðvitað ætlar ríkisstjórnin ekkert að gera fyrir þetta unga fólk okkar. Þá getur það ekki verið eðlilegt á þessum tímum sem við erum bæði með verðbólgu og húsnæðisskort að maður sé að hitta og heyra í fólki sem er að fá 300.000 kr. útborgaðar fyrir skatt og er að reyna að lifa af þeirri upphæð, eða frekar að tóra á henni því að varla er hægt að lifa á henni, og viðkomandi þarf síðan að borga 260.000 kr. í leigu á mánuði. Það segir sig sjálft að það eru ekki nema 40.000 kr. eftir, kannski aðeins meira ef fólk fær einhverjar leigubætur. En hvað á maður að segja við þann einstakling sem sýnir manni að allt í einu sé búið að hækka leigu hans um 60.000 kr. á mánuði og er komin í 320.000 kr. en viðkomandi fær bara 300.000 kr. útborgaðar. Og hvað? Hann missir húsnæðið af því að hann hefur ekki efni á því. Það er enn ekki búið að semja við sjúkraþjálfara eða í nær þrjú ár. Ég veit ekki hvort fólk gerir sér grein fyrir því að hver aukatími í sjúkraþjálfun kostar yfir 2.000 kr. í dag. Ef þú þarft á sjúkraþjálfun að halda tvisvar í viku þá erum við að tala um 4.500 kr. Það gerir um 18.000 kr. á mánuði sem stór hluti af því fólki sem þarf á þessu að halda á ekki til. Ég veit um fólk sem hefur ekki efni á því að fara í sjúkraþjálfun, fólk sem er að reyna að lifa á lífeyrislaunum sem eiga bara að hækka um 4,9%, sem ætti að vera 12,4%, og það á sama tíma og þeir sem vaða í peningum eiga að fá 10,6% hækkun. Hver er sparnaðurinn með þessu? Hann er enginn. Viðkomandi endar sennilega í dýrasta úrræðinu, inni á sjúkrahúsi, í rúmi sem kostar vel á annað hundrað þúsund á sólarhring. Nei, þeim er alveg sama þó að stór hópur af veiku fólki hafi ekki efni á sjúkraþjálfun og endi í dýrustu úrræðunum eða sé að bryðja verkjatöflur í tugavís heima hjá sér með tilheyrandi óþægindum. Á sama tíma kvartar ríkisstjórnin yfir því að sjúkrastofnanir ráði ekki við að útskrifa fólk. Hún eykur á vandann, kvartar síðan yfir eigin rugli. Það er alveg stórfurðulegt að það skuli vera svona ástand ár eftir ár í þeirra boði. Ég vil koma því að að mér finnst að ríkisstjórnin verði að fara að hysja upp um sig og reyna virkilega að hugsa um þá sem þurfa mest á því að halda, þá sem eru að reyna að lifa á þessum lægstu bótum. Við gerum okkur auðvitað öll grein fyrir því að það lifir enginn á lægstu bótunum sem eru í boði þessarar ríkisstjórnar, það er algerlega útilokað. Hugsið ykkur líka það að hæla sér af því að þau væru búin að hækka frítekjumark öryrkja í 200.000 kr. á mánuði, en ætti að vera yfir 400.000 kr. ef rétt væri, þegar það ætti að gilda fyrir alla öryrkja en ekki bara suma. Varðandi þessa hækkun frítekjumarks atvinnutekna í 200.000 kr. gleymist alltaf að segja að þetta frítekjumark gildir ekki fyrir alla. Það gildir ekki fyrir þá sem eru með aldursuppbót og í fleiri bótaflokkum. Það er eiginlega bara fölsun hjá þeim til að plata veikt fólk til að vinna og hirða af þeim allt til baka. Það er verið að reyna að sannfæra fólk um að verið sé að gera eitthvað rosalega gott með þessu en þeir sem reyna þetta átta sig strax á því að það er alveg á hreinu að það hefur ekkert upp úr þeirri vinnu sem það er að reyna að vinna. Ekki neitt. Viðkomandi þarf að átta sig á því hvað það getur kostað hann mikið, þótt hann fái 200.00 kr. í vinnulaun aukalega sem hann þarf að leggja mikið á sig til að ná með sína líkamlegu stöðu og heilsu. Það er ekkert að skila honum þótt ríkisstjórnin segi: Þú hefur 200.000 kr. frítekjumark. Þau koma hérna hvað eftir annað upp í ræðustól og hæla sér af því. Það gildir ekkert. Það gildir sem kemur fram hjá Tryggingastofnun ríkisins. Það gildir hvernig skerðingarnar taka á þessum hlutum. Fólk festist í skerðingafrumskógi almannatrygginga sem endar með því að það verður að greiða allt til baka í formi bakreiknings frá TR. Er tekið á þessu í fjárlögum ríkisstjórnar? Nei, hún veit það nefnilega vel að ef hún lætur 1.000 kall í vasa fátæks fólks þá fær hún í flestum tilfellum 800–850 kr. af honum til baka, ef ekki allan og í sumum tilfellum meira. Já, ríkisstjórnin getur haldið áfram að hæla sér af þessu fullkomna svikafjárstreymi sínu þar sem þau láta þá verst settu fá 1.000 kallinn sem með sköttum og skerðingum og keðjuverkandi skerðingarkerfi rennur til baka í ríkiskrumlur Fjársýslunnar. Ríkisstjórnin hefur séð til þess síðan ég kom á þing að stórauka kjaragliðnun almannatryggingakerfisins. Í öll þessi skipti hafa fatlaðir, aldraðir, öryrkjar og láglaunafólk gengið skert frá borði á kostnað þeirra ríku. Þeir einu sem eru ánægðir eru þeir sem hafa næg fjárráð, kvótagreifar og þeir sem eingöngu eru með fjármagnstekjur. Þetta eru þeir sem ríkisstjórnin styður og hjálpar. Hinir sem mest þurfa fá smámola ef einhverjir eru og fá ekki einu sinni verðbólguna bætta. Við vitum að verðbólgan er helmingi hærri heldur en þessi 4,9% sem eru í boði. Ef eitthvað er þá hefði ég sagt að ef ríkisstjórnin hefði virkilega viljað sýna að hún ætlaði sér að gera eitthvað þá hefði hún hækkað um 12,4% eins og Öryrkjabandalag Íslands vill og er aðeins meiri hækkun en svokallaðir einkareknir ófrjálsir fjölmiðlar á ríkisstyrk fá. Ef hún hefði gert það þá hefði hún á sama tíma átt að sjá til þess að hækka skerðingarmörk, draga úr öllum skerðingum, hækka frítekjumörk og sjá til þess á sama tíma að allt sem varðar öryrkja myndi fylgja, hækka allt aftur til upphafs ríkisstjórnarinnar frá 2017 og síðan sjá til þess að sú hækkun myndi skila sér beint og óskert í vasa þeirra. Ríkisstjórnin verður að hætta með 80–85% skatta og skerðingar og keðjuverkandi skerðingar á verst setta veika fólkið sem er auðvitað rosalega gróft fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þeim hópi. En í þessum fjárlögum er því miður ríkisstjórnin enn og aftur að sýna sitt rétta skerðingarandlit og það ómálað og ófrítt með afbrigðum. Biðlistar fatlaðra, bæði barna og fullorðinna, eftir þjónustu eru í flestum tilfellum mjög langir og lengjast bara. Starfsfólk sem vinnur við málaflokk fatlaðra er undantekningarlítið á allt of lágum launum og starfsmannaveltan er mikil. Eitt barn á bið eftir lífsnauðsynlegri þjónustu er einu barni of mikið. Það er staðreynd. En þeim er alveg sama. Þetta er alltaf sama vandamálið og það í bland við mikinn skort á fagmenntuðu starfsfólki sýnir hvar forgangsröðun stjórnvalda liggur þegar kemur að málaflokki fatlaðra og aldraðra. Einstaklingar hafa þurft að dvelja á geðdeildum svo árum skiptir vegna þess að ekki er hægt að veita þá þjónustu sem sómi er að og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og lög um málefni fatlaðra kveða á um. Þarna er um skort á þjónustu að ræða en ekki ofþjónustu sveitarfélaga. Um málaflokk 27 í fjárlögunum, örorka og málefni fatlaðs fólks, bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar og örorkulífeyri, segir í nefndaráliti meiri hlutans: „Gert er ráð fyrir að útgjöld til tekjutryggingar örorkulífeyris lækki um 1.400 millj. kr. vegna uppfærðrar áætlunar Tryggingastofnunar ríkisins fyrir árið 2024.“ Það er kannski tilviljun en þetta er nákvæmlega sama upphæð, 1 milljarður og 400 milljónir, sem ríkisstjórnin sparaði sér á síðasta ári með því að sjá til þess að þeir sem þurftu á sjúkraþjálfun að halda höfðu ekki efni á því og þeir voru líka að spara 400 milljónir í talmeinaþjónustu. Það hlýtur að vera umhugsunarvert að þetta sé sparnaðarleið ríkisstjórnarinnar, að spara sjúkraþjálfun, spara í tekjutengingu örorkulífeyris. Svo eru það málefni aldraðra. Það er eiginlega svolítið furðulegt ef maður fer að hugsa til þess að það kemur skýrt fram í fjárlögum núna í málefnum aldraðra að þar er gert ráð fyrir lækkun upp á 5,4 milljarða. Hvernig fengu þeir þessa tölu út? Jú, þeir reikna nefnilega með skerðingunum, skerðingardeginum mikla, að þeir nái af 50.000 manns í almannatryggingakerfinu 5,4 milljörðum. Þeir náðu 8 milljörðum á síðasta ári, endurgreiddu held ég 2 eða 3 þannig að í sjálfu sér er þetta líkleg tala en ég held að hún verði mun hærri vegna þess að lögmálið er þannig með lífeyrissjóðinn að ef einhverjar tekjur hækka þá ná þeir því til baka í gegnum Tryggingastofnun ríkisins. Þeir hafa alltaf sýnt það að þar liggur þeirra leið. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins eru það 2.800 einstaklingar sem eru þeir verst settu í ellilífeyriskerfinu. Í þessum hópi er 1.032 öryrkjar sem fá nú ellilífeyri í stað örorkulífeyris. Þessum hópi hefur verið neitað af stjórnarliðum um 66.381 kr. skatta- og skerðingarlausa eingreiðslu, jólabónus, í desember og það þó að það kosti ríkissjóð ekki nema 138 millj. kr. Og þeir eru tilbúnir að láta 700 millj. kr. í styrki til einkarekinna fjölmiðla. Styrki eru þeir líka að setja í útgerðir sem vaða í peningum en þeir geta ekki hugsað sér að setja þessar 138 millj. kr. til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Í þessum hópi, megum við ekki gleyma, er fólk sem er að fara úr örorkulífeyriskerfinu yfir í lífeyriskerfið og er að tapa, það er skert, það eru teknar af því 28.000 kr. á mánuði eftir skatt fyrir það eitt að verða 67 ára. Einstaklingar sem hafa verið í kerfinu frá fæðingu, í ömurlegu bútasaumuðu fátæktarkerfi, reynt að tóra í því, lifað af nærri 50 ár við þessar ömurlegu aðstæður - hvað er gert? Jú, þeim er refsað fyrir það. Refsað um 28.000 kr. á mánuði fyrir það að ná því að komast á ellilífeyri. Spennandi? Gaman að eldast, eiga góð elliár? Ekki fyrir þennan hóp. Verst setta aldraða fólkið á ekki á nokkurn hátt upp á pallborðið hjá þessari ríkisstjórn. Það hefur hún sýnt í Covid-faraldrinum og einnig núna þegar verðbólgan er um 10%. Hvers vegna skerðir þessi ríkisstjórn orlofs- og desemberuppbót aldraðs fólk þannig að sumir fá ekki krónu að sumri eða hvað þá um jól? Hvers vegna? Ekki skerða þeir okkar uppbót, ekki skerða þeir hana hjá vinnandi fólki? Hvers vegna skerða þeir hjá þessu fólki? Hvers vegna nota þeir eignaupptökuvarinn, lögþvingaðan lífeyrissparnað til að ráðast á þetta fólk? Ef enginn hefur séð hversu rangt þetta er þá er eitthvað undarlegt að, ég held að viðkomandi þurfi aðstoð. Ég skil ekki hvernig það er hægt að sjá það ekki að þetta er kolrangt, þarna er svoleiðis verið að ráðast á alveg fáránlegan hátt á fólk sem þarf virkilega á þessu að halda. Ef þetta fólk á rétt á þessum skerðingum, þetta er réttlætið gagnvart þeim, þá hlýtur að gilda það sama um alla aðra, okkur og alla aðra. Annað er bara hrein og klár og mismunun. Skerðingarnar eru mestar vegna lífeyrissjóðsgreiðslna en oft er allt tekið af öldruðu fólki. Þetta eiga að vera 117.000 kr. eða heilar 77.000 kr. eftir skatt. Ekki króna fyrir suma en lítið fyrir aðra, desember- og orlofsuppbót skert þannig að sumir fá ekki krónu út úr því. Hugsið ykkur. Þetta er eins og ég sagði áðan, ef vinnandi fólk lenti í því sama, yfirvinnan dregin frá eða eitthvað, einhverjar aðrar tekjur notaðar til að sjá til þess að viðkomandi fái ekki þessar tekjur sem hann á rétt á. Sjáið þið hvað þetta er vitlaust? Maður getur alveg orðið gáttaður á þessu. Myndum við hér á Alþingi sætta okkur við að desemberuppbót okkar myndi skerðast vegna uppbóta á launum okkar? Það get ég ekki ímyndað mér. En fyrst það er verið að skerða hjá öðrum, fyrst þetta er gert hjá verst setta fólkinu, þá myndi mér þykja mjög eðlilegt að það væri líka gert við okkur og aðra. Hvernig getið þið sem eruð í ríkisstjórn komið svona fram við aldrað fólk sem hefur byggt upp okkar land? Að ráðast fjárhagslega á þá sem geta ekki varið sig er ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Stjórnarliðar, þið verðið að fara að hysja upp um ykkur skerðingarbuxurnar, sýna manndóm og hætta að níðast fjárhagslega með skerðingum á orlofs- og desemberuppbót hjá öldruðu fólki og öryrkjum og skerðingum á lífeyrislaun þeirra frá Tryggingastofnun ríkisins. Það sem þið eruð að hækka og það sem þið eruð að láta í styrki til annarra, hvort sem það eru hækkanir beint í prósentum eða krónutölu - þið verðið að hætta að nota keðjuverkandi skerðingar til að ná öllu af þeim til baka aftur. Það er alveg óverjandi að öryrkjar séu með fjárhagslegan hnút í maganum þegar þeir hætta að vera öryrkjar, eins og ég sagði áðan, og fara yfir í ellilífeyriskerfið og missa 336.000 kr. á ári eða 28.000 kr. á mánuði, fólk sem var búið að vera fatlað alla sína ævi. Hvað hefur það brotið af sér? Þegar það er loksins orðið gamalt, af hverju þarf þá að refsa því bara fyrir að verða gamalt, að ná því að lifa til 67 ára aldurs. Spáið í þetta. Hvað skeði? Hvað er að? Okkur hér á Alþingi ber að tryggja fjárhagslega stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu, hvort sem það er í vinnu, hlutavinnu eða ekki í vinnu, og tryggja þeim full og óskert mannréttindi og jafnrétti. Okkur ber skylda til þess að gera það. Af hverju gerum við það ekki? Þá ber okkur að tryggja að fatlað fólk búi við mannsæmandi aðstæður, fæði, klæði og húsnæði, og það einnig í félagsmálum og tómstundum. Gerum við það? Nei, það gerum við ekki. Það fer ekki á milli mála. Við í Flokki fólksins erum með 63 frumvörp hér á þingi, mörg frumvörp til að bæta stöðu aldraðra og fatlaðs fólks í almannatryggingakerfinu. En þau komast einu sinni til umræðu hér og hverfa síðan undir stól í nefndarstörfum. En við erum þó með breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Við viljum t.d. hækka bankaskattinn og taka þar inn 31 milljarð. Spáið í hvað við gætum gert við það. Ef við tökum bara þann skatt og hækkum veiðigjaldið um 15 milljarða þá erum við komin með 46 milljarða, bara með þessu. Það myndi duga að stórum hluta til þess að hafa 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir alla, sem væri auðvitað rétta talan í dag ef við hefðum uppreiknað samkvæmt launavísitölu bæði almannatryggingar frá 1980 þegar við tókum upp staðgreiðsluna og persónuafsláttinn. Þetta er auðvitað alkunnug aðferð hjá ríkisstjórninni og hún er ekki bara búin að smitast í almannatryggingakerfið heldur er hún komin yfir í vinnukerfið og meira að segja, eins og ég heyrði í dag, hjá bændunum, aðferð sem er alveg ótrúlega lúmsk. Það er að setja inn einhverja tölu eins og töluna 109.000 kr. frítekjumark atvinnutekna. Þeir hækkuðu hana upp í 200.000 kr., rosalega stoltir og komu hérna hver á fætur öðrum alveg yfir sig ánægðir með þetta en sögðu auðvitað aldrei frá því hverjir gætu fengið þetta, að þetta væri ekki nema bara fyrir suma, bara útvalda, einhverja sem tikkuðu í öll boxin. Aðrir sem væru með fleiri bótaflokka fengju ekki neitt út úr þessu. Þeir sögðu ekkert frá því, það var bara algjört aukaatriði. En ef þessi 200.000 kall hefði verið uppreiknaður, hann hafði ekki verið uppreiknaður í meira og minna tólf ár, þá væri hann vel á 1.500.000 kr., en hann myndi samt, að óbreyttu, ekki gilda fyrir alla, bara suma. Hugsið ykkur. Þeir eru að mismuna innan þessa hóps, þeir eru ekki bara að mismuna örorku- og ellilífeyrisþegum gagnvart öðrum heldur eru þeir að mismuna innan hópsins. Ég veit ekki hvort það er tilraun til að koma á úlfúð innan hópsins eða í hvaða tilgangi það er. Ég veit það ekki, ég næ því ekki. En einhvern veginn tekst þeim að láta þetta vera svona. Einhvern veginn tekst þeim að viðhalda þessu. Einhvern veginn tekst þeim að verja þetta og greiða atkvæði með þessu og vilja hafa þetta svona. Þetta er rannsóknarefni út af fyrir sig, myndi ég segja. Við erum búin að vera með fjórflokkinn, þessa fjóra flokka við völd saman og til skiptis í áratugi, þeir hafa búið til þetta bútasaumaða kerfi, viðhaldið því og gert alltaf verra og verra. En það segir sig sjálft að ef þeir vita það fyrir fram að ef þeir setja 100.000 kr. inn í kerfið þá fái þeir alveg að lágmarki 85.000–90.000 kr. til baka beint í vasann aftur, og jafnvel hitt, þegar búið er að fara í gegnum allan þennan óskapnað og jafnvel yfir í að skerða húsaleigubætur og sérstakar húsaleigubætur í félagslega kerfinu, þá er það tilgangurinn, tilgangurinn sem helgar meðalið. Þeir eru búnir að átta sig á því að þetta er hópurinn, þetta eru breiðu bökin. Þetta er hópurinn sem er hægt að fara svona með. Sorglegt en staðreynd. Við í Flokki fólksins erum líka með breytingartillögu um SÁÁ og Krýsuvík. Það er nú eitt sorgartilfellið að við skulum vera með fárveikt fólk sem gleymist bara vegna þess að það veikist ekki rétt, er ekki með réttan sjúkdóm. Hvað segir það okkur? Að við skulum vera með það kerfi að við mismunum meira að segja eftir sjúkdómum. Það er í lagi ef þú fótbrotnar, þá verða þeir að tjasla fætinum saman í flestum tilfellum þó að þú getir lent í því að þurfa að bíða kannski í tvo, þrjá daga, ef þú færð tannpínu getur þú lent í stökustu vandræðum því að fólk hefur ekki efni á því. En ef þú ert með áfengisfíkn eða fíkn í fíkniefni þá er það einhver sjúkdómur sem þarf ekkert að taka alvarlega. Auðvitað eru þetta allt sjúkdómar sem eiga að vera innan heilbrigðiskerfisins og auðvitað á heilbrigðiskerfið að virka þannig að ef þú þarft á þjónustunni að halda þá færðu hana og þú þarft ekki að borga fyrir hana. Við erum það ríkt samfélag, við höfum það mikla fjármuni að við eigum alveg að geta staðið undir því ef viljinn væri fyrir hendi. En því miður, eins og ég segi, það er eitt af því sem virkilega skortir hjá þessari ríkisstjórn, það er viljinn, viljinn gagnvart þeim sem mest þurfa á því að halda. Það er alveg nóg til af peningum til að gera það en þeir fara í annað eins og ég hef bent á. Krýsuvíkursamtökin biðja um 50 milljónir en við erum með breytingartillögu um að þau fái 570 milljónir til að styrkja reksturinn og líka til þess að stækka meðferðarheimilið. Við erum með breytingu við örorku- og ellilífeyri, almannatryggingar, þar förum við eftir því sem Öryrkjabandalagið vill, breytingartillögu um að hækka um 12,4% vegna þess að við vitum að það stendur í lögum um almannatryggingar að það ber að fara eftir launaþróun en vísitölu ef hún er hagkvæmari. Það á alltaf að taka það sem er hagkvæmast fyrir þá sem eru í þessu kerfi en það er aldrei farið eftir því. Ég man a.m.k. ekki eftir því. Við viljum líka hækka vaxtabætur. Það er alveg með ólíkindum að þessi ríkisstjórn ætlar ekki að byggja neinn varnargarð utan um unga fólkið sem bæði ríkisstjórnin og Seðlabankinn plötuðu til þess að fara og kaupa sér íbúð. Þetta unga fólk keypti sér íbúð og sum rétt náðu upp í greiðslumatið en sáu fram á það, miðað við vaxtastigið sem var þegar þau keyptu þá gætu þau staðið undir viðkomandi láni en það skyldi nokkrum árum seinna tvöfaldast eða meira er alveg ótrúlegt ofbeldi. Þegar verðbólgan var ekki nema 2,7% og var að fara af stað þá margítrekuðum við, bæði ég og Inga Sæland hérna í ræðustól Alþingis við ráðherra, að nú þyrfti að gera eitthvað. Það þyrfti að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni, festa vexti í 3%, gera eitthvað. Var hlustað? Nei. Þau sögðust hafa alveg þvílík ráð í hendi sér til að takast á við verðbólguna, ekki bara eitt, ekki bara stýrivexti, ekki bara að hækka þá þrettán, fjórtán sinnum, þau hefðu fullt af öðrum ráðum. En hefur einhver séð önnur ráð? Ég hef ekki séð nein önnur ráð. Eina ráðið sem gripið hefur verið til er að hækka stýrivexti sem varð þess valdandi að við höfum séð 500.000 kr. afborgun; 10.000 kr. afborgun af láninu og 490.000 í vexti. Ég veit ekki hvort ég hef sagt það áður en ég ræddi þetta við erlendan aðila á Norðurlandaráðsþingi, var að reyna að útskýra fyrir honum hvernig þetta væri hérna með húsnæðisliðinn og þessi lán. Ég hef aldrei séð annan eins undrunarsvip á neinum manni. Hann trúði mér ekki. Það gæti ekki átt sér stað. Hann sagði að ef þetta hefði verið gert í hans landi þá hefði kerfið lamast alveg um leið, það hefðu allir labbað út og ekki hreyft sig fyrr en það væri búið að koma þessu í lag. Þetta unga fólk er að taka lán til 40 ára. Það að lánið geti umbreyst í eitthvert skrímsli á einni nóttu á ekki að geta átt sér stað. Ef þú tekur lán til 40 ára þá eiga að vera bara fastir vextir, óverðtryggt, og það á að vera sama greiðslubyrði á því frá upphafi til enda. Svoleiðis er þetta í nágrannalöndunum. Við getum alveg haft þetta svona hér ef vilji er fyrir hendi. Við erum með lífeyrissjóðskerfi þar sem er verið að ávaxta fé til áratuga, sjóðirnir gera kröfu um ávöxtun upp á 3–3,5%, það eru sveiflur en þeir ná því nokkurn veginn. Við höfum lagt til í þingflokki Flokks fólksins að skattleggja við innborgun í lífeyrissjóði. Af hverju? Jú, vegna þess að við teljum að þessum peningum sé betur varið með því að nýta þá fyrir fólkið í dag, koma hlutunum í lag, heilbrigðiskerfinu, almannatryggingakerfinu og sjá til þess að þeir nýtist þessu fólki sérstaklega. Við verðum líka að átta okkur á því að nýjustu tölur sýna fram á að lífeyrissjóðirnir hafa tapað 800 milljörðum. Ef við horfum á þessar 800 milljarða og tökum 40% skatt þá erum við að tala um 320 milljarða. Þessir 800 milljarðar voru settir í samhengi við 16.000 íbúðir. 320 milljarða skatttekjur. Ég held að þær gætu farið langt í að borga upp skuldir ríkissjóðs. Þetta er auðvitað alveg með ólíkindum vegna þess að inni í þessu kerfi, 7.000 milljarða kerfi lífeyrissjóðanna, er þar af leiðandi 2.800 milljarða skattgreiðslur sem þeir fá að gambla með á markaði. Ég held að það sé eini aðilinn hér á landi sem fær að fara með skattpeninga landsmanna á markað og gambla með þá. Þeir gætu alveg eins farið með þá í sjálfu sér í spilavíti. Það hefur sýnt sig í hruninu þar sem töpuðust milljarðar og það er líka að sýna sig í dag þegar þeir eru að tapa þessum óhugnanlegu upphæðum. Þar af leiðandi viljum við tvöfalda vaxtabætur. Við viljum reyna að sjá til þess að þeir sem eru að missa íbúðir sínar fái þessar vaxtabætur, tvöfaldar a.m.k. Það er nær samt ekki upp í það sem áður var. Við erum líka gjörsamlega á móti því að þessi ríkisstjórn hafi heimild lengur til að selja banka. Þeir hafa sýnt fram á að þeir eiga ekki nokkurn rétt á því að gera það því að þeir klúðruðu því algerlega. Ég vona heitt og innilega að okkar tillögur verði samþykktar þó að ég telji það mjög ólíklegt.

Forseti. Nýlega kom út skýrsla forsætisráðherra um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað vegna hennar þar sem kemur fram að rúmlega 47.000 manns, næstum því 48.000 manns, mælast undir fátæktarmörkum, lágmarksframfærslu. 47.795 einstaklingar árið 2020, þar af 9.400 börn. Það er talið að það þyrfti um 72 milljarða kr. til þess að ná sjálfbærniviðmiðinu um enga fátækt. 72 milljarðar kr. Á sama tíma er talið að samfélagslegur kostnaður samfélagsins vegna fátæktar sé á bilinu 31–92 milljarðar sem þýðir, miðað við svona ýktasta mat, að það er ódýrara að koma fólki úr fátækt en sem nemur samfélagslegum kostnaði, þó að líkurnar á því séu hins vegar ekki endilega miklar því að líklega er það einhvers staðar á miðju bilinu, í kringum 50 milljarðar eða eitthvað því um líkt, þá er eilítið dýrara að koma fólki úr fátækt heldur en samfélagslegur kostnaður er. En ekkert rosalega mikið meira því að afleiðingar fátæktar eru svo miklu meiri persónulega fyrir fólk og börn þess sem eru líklegri til þess að lenda einnig í fátækt eða ýmsu öðru o.s.frv., eru fórnarlömb þessa „kostnaðar“, innan risastórra gæsalappa. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Jú, ég hef velt fyrir mér borgaralaunum en það sem stingur mig mest er að ég myndi aldrei geta sætt mig við borgaralaun fyrir alla. Útgerðarkóngar með milljarðagróða, menn með 10–15 milljónir í mánaðarlaun - ég vil ekki að þeir fái - og þeir þurfa ekki á neinu að halda. Hér er bent á þennan hóp sem er í fátækt og þessa 72 milljarða, en við vorum búin að reikna út 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust með því að breyta líka persónuafsláttarkerfinu því að þeir sem eru komnir yfir milljón hafa ekkert með persónuafslátt að gera í sjálfu sér. Þeir finna ekki mikið fyrir því. Ég held að við myndum ekki finna neitt rosalega mikið fyrir því þótt að hann hyrfi, hvað þá menn sem eru með 3 milljónir, 10 milljónir eða meira á mánuði. Þeir myndu aldrei taka eftir því, held ég, ef þeir misstu þessa smáaura. En síðan er hitt, þessi stóri hópur í fátækt, 47.000 manns, og svo höfum við þessi 49.000 sem fá á sig skerðingar, þetta eru þannig tölur. Ég komst í skýrslu frá Bretlandi um fátækt, konur í fátækt. Þar kom fram að þær missa sjö ár og jafnvel meira af ævi sinni vegna fátæktar. Það sýnir okkur bara hversu grafalvarlegt þetta mál er. Ég er alveg sannfærður um að það kostar ekki að koma fólki úr fátækt, við græðum á því að koma fólki úr fátækt, stórgræðum á því á allan hátt og ég held að það myndi sérstaklega koma fram í heilbrigðiskerfinu okkar.

Forseti. Mér finnst það dálítið áhugavert að flokkur sem berst fyrir skatta- og skerðingarlausri lágmarksframfærslu sé á móti persónuafslætti því að skattkerfið er stillt þannig að það eru skattþrep og eftir því sem fólk kemst í hærra skattþrep - það má alveg líta á það sem svo að það sé þar í rauninni til þess að núlla út áhrif persónuafsláttarins, þótt hann sé þarna. Það er bara einfaldara að hafa þetta flatt í framfærslunni. Þau sem eru með hærri tekjur borga líka hærri skatt sem núllar þá út grunnframfærsluna. Persónuafsláttur sem slíkur er í rauninni ákveðin tegund borgaralauna, bara með þessu eina skilyrði að þú sért með tekjur. Ef þú fjarlægir það skilyrði þá ertu í rauninni kominn með borgaralaun hvað það varðar. Það er nefnilega áhugavert að skoða tilfærslukerfi eins og þau eru núna. Eins og ég sagði áðan þá eru um 48.000 einstaklingar undir þessum mörkum. Án barna- og húsnæðisbóta eru þeir 55.000. Það eru ekki nema um 7.000 sem barna- og húsnæðisbæturnar bjarga úr fátækt. Ég held að það sé einmitt vegna þessa skerðingarhrings þegar allt kemur til alls. Við þorum ekki að taka skrefið einhvern veginn af hræðslu við að það kosti svo mikið. En að hluta til áttum við okkur ekki á afleiddum kostnaði, samfélagslegum kostnaði sem við erum að borga út af því að við þorum ekki að taka skrefið og fjárfesta í því að losa samfélagið úr fátækt.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að að mörgu leyti er þetta rétt sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er að tala um hér, með þessi skerðingarkerfi, enda var ég að ræða einmitt þetta furðulega kerfi sem virðist ná út um allt. Þetta er eins og kolkrabbi með endalausa arma. Þetta kerfi er eiginlega orðið svo mikill óskapnaður að það hefur enginn yfirsýn yfir það. Við erum að búa til barnabætur, vaxtabætur, styrki, frítekjumörk, alls konar úti um allt og látum það kannski vera óbreytt í tíu, 12, 15 ár og síðan verða allir svo hissa að það séu alltaf fleiri og fleiri að detta í fátækt. En það er einmitt vegna þess hvernig kerfið er byggt upp. Ef borgaralaun væru 200.000 kr., skattlaus peningur, væru þeir sem við erum að tala um að fái 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust komnir í 550.000 kr. skatta- og skerðingarlaust í sjálfu sér, nokkurn veginn, það fer nú eftir því hvernig það er reiknað út. 

Í staðinn fyrir persónuafsláttinn.

Varðandi persónuafsláttinn þá erum við með þessa útfærslu. Við vorum búin að reikna það út með þessari útfærslu kostaði þetta ekki nema um 40 milljarða.

Frú forseti. Í þessari fyrstu ræðu minni um fjárlög við 2. umræðu ætla ég að reyna að halda mig við stóru myndina. Í seinni ræðum fer ég hugsanlega nánar í stöku málaflokka og tölurnar sem liggja hér að baki. Það veitir ekkert af því að líta á stóru myndina í því sem ríkisstjórnin er að gera, hefur verið að gera og birtist aldeilis núna með þessum fjárlögum. Stærsta myndin er líklega sú að nú hyggst ríkisstjórnin eina ferðina enn slá eigið Íslandsmet og mörg fyrri Íslandsmet í ríkisútgjöldum. Hún á eiginlega öll metin á þessu sviði, hvort sem það er aukning milli ára í rauntölum eða einfaldlega í krónutölu, eða heildarupphæð. Þetta met slær hún aftur og aftur og nú eina ferðina enn. En til hvers? Ef þessi gífurlega útgjaldaaukning væri að skila samfélaginu einhverju betra, einhverjum framförum, skildi maður það kannski, þó að aukningin engu að síður teldist mjög vanhugsuð til lengri tíma litið, sérstaklega í ljósi þess að skuldir ríkisins hafa vaxið mjög hratt og nú fara hátt í 100 milljarðar á ári bara í að greiða vexti af lánum ríkisins eftir þessa metsækni ríkisstjórnarinnar. En það versta við þetta er að við fáum ekkert fyrir. Hvað hefur samfélagið fengið fyrir þessi gífurlegu útgjöld upp á um 1.000 milljarða frá 2020–2027, miðað við svar frá hæstv. fjármálaráðherra? 1.000 milljarðar. Hvað fáum við fyrir? Ástæðan fyrir því að þetta situr svona í mér, frú forseti, er að á sínum tíma í ríkisstjórn áranna 2013–2016 ákváðum við að fyrsta skrefið væri að ná tökum á rekstri ríkissjóðs og við höfðum leiðir til þess, sem aldeilis virkuðu. En þegar við hefðum náð tökum á rekstrinum gætum við farið að bæta kjör fólks, rétta stöðu alls almennings í landinu. Eitt af því sem ég og fleiri tókum sérstaklega til var mikilvægi þess að rétta hlut eldri borgara og annarra sem eru á lífeyri. Þetta var ekki gert hjá núverandi ríkisstjórn þrátt fyrir að hún hafi fengið í fangið kjöraðstæður í ríkisfjármálum. Það var farið í að eyða peningum í eitthvað sem enginn veit hvað var. Er heilbrigðiskerfið orðið betra? Er menntakerfið orðið betra? Er löggæslan orðin betri? Það er ekki að sjá. Þessi ráðgáta er enn óleyst: Hvernig fór ríkisstjórnin, bæði á þessu kjörtímabili og því síðasta, að því að eyða svona miklum peningum án þess að fá neitt fyrir? Og aftur verður mér hugsað til áranna 2013–2016, hvað við hefðum getað gert fyrir nokkra tugi milljarða í viðbót ef við hefðum leyft okkur að reka ríkið áfram með halla. Það hefði verið hægt að gjörbreyta ýmsu. Ég tala nú ekki um ef við hefðum aukið útgjöld um einhver hundruð milljarða. En við töldum rétt að gera þetta í réttri röð, ná niður skuldunum þannig að tugir milljarða, 100 milljarðar, færu ekki í að borga af lánum ríkisins en myndu frekar nýtast í uppbyggingu samfélagsins, innviðafjárfestingu, betri kjör eldri borgara og annarra, betra heilbrigðiskerfi o.s.frv. En ef við hefðum ákveðið að eyða umfram efni á þeim tíma þá getur maður rétt ímyndað sér hvað hefði verið hægt að gera í tíð skynsemishyggjuríkisstjórnar. En þessari ríkisstjórn hefur tekist að slá öll met án þess að fá neitt fyrir. Við erum væntanlega mörg hér minnug þess þegar útgjöldin fóru yfir 1.000 milljarða. Það voru ákveðin tímamót í rekstri ríkisins og ekki skemmtileg tímamót því að meira að segja fulltrúar meiri hlutans, ríkisstjórnarinnar, virtust skammast sín fyrir það og ætluðu að bæta úr. Þetta væri tímabundið ástand, við myndum svo leiðrétta það og komast aftur niður fyrir 1.000 milljarðana. Nú sést ekki lengur í þessa 1.000 milljarða. Þetta eru að verða 1.500 milljarðar í útgjöldum ríkisins án þess að neitt sem nokkur maður tekur eftir hafi fengist fyrir. Covid-ástandið kom auðvitað inn í þetta eins og ríkisstjórninni hefur orðið tíðrætt um. En við hv. þingmenn munum væntanlega þegar ríkisstjórnin kom hér til þings með betlistaf í hendi og sagðist vera að fást við ákaflega erfitt ástand og það kallaði á sérstaka útgjaldaaukningu. Það var skiljanlegt í ljósi þess að stjórnvöld höfðu ákveðið að loka að miklu leyti fyrir atvinnulíf og verðmætasköpun í landinu. Þegar stjórnvöld ákveða að loka fyrirtækjum er eðlileg krafa af þeirra hálfu að fá það bætt. En þessu fylgdi frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar að þegar við yrðum komin í gegnum þetta ástand, þegar þessum heimsfaraldri, þessu óvænta hamfaraástandi lyki yrði farið beint í það að greiða niður þær skuldir sem höfðu safnast upp á Covid-tímanum. Annað kom nú aldeilis á daginn því að þessi aukaútgjöld, þessi miklu ófyrirséðu útgjöld, mynduðu einfaldlega nýtt gólf í útgjöldum þessarar ríkisstjórnar, gólf sem hún nýtti til að spyrna sér sem hæst upp og slá öll fyrri met í útgjöldum. Engir tilburðir sýndir til að nýta hagsveifluna - hagvöxtur hefur verið mikill á Íslandi, ekki hvað síst vegna stórkostlegra útgjalda ríkisins - og engir tilburðir sýndir til að fara með þær skatttekjur af skynsemi. Þeim var öllum eytt og meiru til. Og hvað fengum við fyrir? Við vissum það ekki áður en þetta fjárlagafrumvarp birtist og við vitum það ekki enn. Maður leyfði sér að vona að þetta fjárlagafrumvarp yrði lagað í meðförum þingsins. Nú á milli umræðna hafa einhverjar breytingar verið gerðar en þetta fjárlagafrumvarp hefur ekki verið lagað í nokkru samræmi við tilefnið sem var til. Jafnvel þrátt fyrir jarðhræringar á Reykjanesskaga og gríðarlegt tjón í Grindavík er einfaldlega reynt að líta fram hjá því. Það er ekki farið í það að spara það sem ætti að spara til að geta brugðist við á viðeigandi hátt gagnvart þessum óvæntu ófyrirséðu náttúruhamförum. Nei, okkur er sagt að það verði væntanlega einhver útgjaldaauki en engir tilburðir eru til að spara, engir tilburðir til að fara betur með skattfé almennings. Svo höfum við séð það sem af er þessari umræðu að fulltrúar stjórnarliðsins, fulltrúar meiri hlutans, virðast vera feimnir við að verja þetta fjárlagafrumvarp, virðist þykja óþægilegt að þurfa að tala fyrir því. Minna eiginlega á einhvern ferðalang sem er villtur í skóginum og mætir birni og ákveður bara að leggjast í jörðina og þykjast vera dauður. Það kann að vera rétt ráð. Ég veit það ekki, frú forseti, ég hef heyrt að þetta sé ráðið þegar maður mætir villtum birni. En það er ekki ráðið fyrir ríkisstjórnina. Þetta er ekki leiðin til að verja fjárlagafrumvarp, að leggjast niður og þykjast vera dauður. Hvað kemur þá á daginn? Við sjáum t.d. hv. þingmenn Viðreisnar mæta hér og hæðast að ríkisstjórninni og krónunni, gjaldmiðli landsins. Það er reyndar ekki nýtilkomið frá hv. þingmönnum Viðreisnar. En í ljósi þess að stjórnarliðar hafa lagst flatir vaða hv. þingmenn Viðreisnar uppi og gera lítið úr gjaldmiðli landsins, kenna honum um allar ófarir. Hæstv. utanríkisráðherra, fyrrverandi fjármálaráðherra, má reyndar eiga það að hann skrifaði ágætispistil á Facebook-síðu sína sem birtist í fréttum þar sem hann kom krónunni til varnar og útskýrði rangfærslur í sjónvarpsþætti, eða mistúlkun skulum við segja. En svo kemur enginn stjórnarliði til að bakka hæstv. utanríkisráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins upp þegar hv. þingmenn Viðreisnar koma hér og rægja gjaldmiðil landsins sem hefur á undanförnum árum og raunar áratugum, þrátt fyrir sína galla, reynst okkur ómetanlegur við að auka kaupmátt í landinu og komast í gegnum efnahagsþrengingar, auka hagvöxt þegar á þurfti að halda. Þessi hæstv. ríkisstjórn þorir ekki einu sinni að verja það sem þó er rétt, þau tækifæri sem hún þó gæti haft til að minna á að það sé ekki allt glatað, hún hafi ekki enn sem komið er kastað krónunni og gengið í Evrópusambandið. Nei, þau leggjast flöt í mosann í skóginum og vona að fyrir vikið muni björninn, stundum í formi hv. þingmanna Viðreisnar, ekki ráðast á þau. Það hefur ekki reynst þeim vel. Ef við færum okkur aðeins yfir á málasviðið í framhaldi af því sem ég nefndi um hversu lítið hefur fengist fyrir þessi stórkostlegu útgjöld er kannski nærtækast að líta á menntamálin. Við höfum heyrt fréttir af því í dag og í gær að íslenskir nemendur í grunnskóla standi sig einfaldlega ekki nógu vel, standi sig í rauninni bara illa, frú forseti. Við skulum bara segja hlutina eins og þeir eru, að íslenskir nemendur standi sig illa í alþjóðlegum samanburði. Við höfum í þessi sex ár, eða hvað það er nú orðið hjá þessari ríkisstjórn, ítrekað heyrt ráðherra menntamála og raunar aðra hæstv. ráðherra lýsa því hversu mikilvæg menntun væri, hversu mikla áherslu viðkomandi ráðherra legði á að bæta menntakerfið og menntun í landinu. Ekki hefur skort fjármagn í það. Það hefur aukist þar eins og annars staðar. En svo kemur niðurstaðan. Munurinn frá því fyrst eftir að þessi ríkisstjórn tók við - hún tók við seint 2017 og síðasta PISA-könnun á undan þessari var gerð 2018 - er sá að Ísland hefur fallið meira en nokkurt annað land í OECD í námsárangri, þrátt fyrir allar umbúðirnar, þrátt fyrir allar yfirlýsingarnar um hversu gríðarlega áherslu þessi ríkisstjórn legði á menntamálin og þrátt fyrir allt fjármagnið. Þetta er fyrst og fremst áminning um það að hvað sem líður fjármagni og yfirlýsingum er þessi ríkisstjórn og ráðherrar hennar ekki fær um að stjórna til að ná árangri. Þau hafa fengið meira og minna allt það fjármagn sem þau vildu en árangurinn er ekki eftir því. Það er sérstaklega dapurlegt og mikið áhyggjuefni að sjá hversu lítill árangurinn er á jafn mikilvægu sviði og menntamál barna eru því að það mun hafa áhrif til allrar framtíðar. Það mun augljóslega hafa áhrif á líf þessara barna sem síðan verða fullorðin en það mun líka hafa áhrif á hagkerfið og auka útgjöld ríkisins til langrar framtíðar ef börn hafa ekki hlotið þá menntun sem þarf til að geta skapað öll þau verðmæti sem ella hefðu getað orðið, til að geta uppfyllt drauma sína og lagt eins mikið til samfélagsins og þau hefðu getað gert ef stjórn menntamála hefði verið í lagi. Það var ánægjulegt að sjá þó a.m.k. einn af skólastjórnendum höfuðborgarsvæðisins lýsa því yfir að þetta væri bara ekki í lagi, það þyrfti að grípa inn í og sleppa öllum þeim afsökunum sem hefðu birst. Þetta var Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóri Réttarholtsskóla, sem sagði það sem þurfti að segja, að þetta væri ekki ásættanlegt. Það yrði að bregðast við. Viðbrögðin úr kerfinu, frá ráðherrum, jafnvel frá samtökum kennara og frá Menntamálastofnun höfðu öll verið á aðra leið, að afsaka þessa niðurstöðu og kenna einhverjum öðrum um. En eins og Jón Pétur nefndi er það vonlaus nálgun. Við þurfum að láta þetta okkur að kenningu verða, þurfum að læra af þessu og breyta skipulaginu, breyta því hvernig við vinnum hlutina hér og fá meira fyrir peningana. Eins og hann nefndi þá eru 200 milljarðar settir í þetta, af hverju fáum við ekki meira fyrir? Það sama má segja um heilbrigðiskerfið. Meira að segja fyrrverandi landlæknir benti á að það væri endalaust hægt að auka framlög til heilbrigðiskerfisins án þess að ná nokkrum árangri, það gæti jafnvel leitt til afturfarar ef menn laga ekki kerfið sjálft. Hefur þessari ríkisstjórn tekist að laga kerfið? Nei, aldeilis ekki. Henni hefur tekist að auka framlög og útgjöld til heilbrigðismála mjög verulega, en fá menn meira fyrir? Er heilbrigðiskerfið orðið betra en það var áður en þessi ríkisstjórn tók við? Það er ekki að sjá. Mér sýnist hafa orðið afturför. Mér sýnist biðlistarnir hafa lengst og fleiri en áður lendi í vandræðum innan heilbrigðiskerfisins. Það er vegna þess að þessi ríkisstjórn lítur svo á að útgjöld séu árangur. Hún ruglar saman raunverulegum árangri og útgjöldum og státar sig af því að hafa eytt svo og svo miklu meira í menntakerfið eða heilbrigðiskerfið og í því felist árangur. En það er ekki svo. Það er hægt að eyða endalaust af peningum ef menn stjórna ekki af skynsemi og skynsemishyggja virðist vera býsna fjarri þessari ríkisstjórn. Svo hefur það auðvitað líka áhrif, hvort heldur sem litið er til menntakerfisins eða heilbrigðiskerfisins, löggæslu eða nokkurs annars í samfélaginu, þegar stjórnleysi ríkir á öðrum sviðum. Nú hefur alla tíð þessarar ríkisstjórnar ríkt fullkomið stjórnleysi á sviði hælisleitendamála. Þetta hafa meira að segja hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar viðurkennt. Fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, núverandi hæstv. dómsmálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins og líkast til fleiri hafa viðurkennt að málaflokkurinn sé stjórnlaus en ná á engan hátt tökum á honum. Og nú sjáum við afleiðingarnar. Við sjáum ekki bara afleiðingarnar í beinum kostnaði, það er mjög erfitt, frú forseti, að fá nokkrar alvörutölur um það. Jú, það er hægt að reikna þann kostnað sem er hægt að heimfæra beint á móttöku og utanumhald málaflokksins. Alltaf virðist hann vera vanáætlaður og er það eflaust í þessu fjárlagafrumvarpi líka, nema kannski á þessu ári, 15 milljarðar, kannski fer hann upp í 20 milljarða, við vitum það ekki. Þá er ekki allt hitt tekið með í reikninginn, allar hinar afleiðingarnar af þessu stjórnleysi, afleiðingarnar fyrir menntakerfið eins og við sjáum mjög glögglega núna og bent hefur verið á, að skólakerfið sé í einhvers konar nauðvörn og hafi ekki aðstæður til að kenna börnum að lesa á íslensku af því að það sé svo mikið umstang annars staðar og álagið svo mikið; á heilbrigðiskerfið þar sem álagið, m.a. af völdum þessa stjórnleysis, gerir kerfið verr í stakk búið til að þjónusta almenning, þrátt fyrir gríðarlega útgjaldaaukningu til sama kerfis. Þannig mætti lengi telja. En þessi ríkisstjórn lítur aldrei á heildarmyndina. Það virðist vera algerlega framandi hugsun fyrir meiri hlutann hér á Alþingi og sérstaklega ráðherrana í ríkisstjórn að líta annars vegar á heildarmyndina eða langtímaáhrif. Í staðinn er öllu pakkað inn í nýjar umbúðir og útgjöld aukin ár frá ári, aftur og aftur til að fresta vandanum þangað til einhver önnur ríkisstjórn er komin sem getur tekist á við vandann þegar þessir ráðherrar eru sloppnir eitthvert annað. Allt gengur þetta út á það að fresta vandanum frekar en að líta á heildarmyndina og langtímaáhrifin af þeim ákvörðunum sem eru teknar. Nýjasta dæmið um þetta er líklega það sem nú er til meðferðar hér í nefndum þingsins, áform þessarar ríkisstjórnar um skattahækkanir, gjaldahækkanir. Það eru svo sem engin ný tíðindi, ég geri mér grein fyrir því, frú forseti, að þessi ríkisstjórn hækki skatta og gjöld. En það sem er áhugavert við þau áform núna er að með því er verið að framfylgja óskum Evrópusambandsins og hækka skatta og gjöld á almenning á Íslandi ekki bara til þess að auka tekjur ríkissjóðs eða refsa fólki fyrir að gera eitthvað sem stjórnvöldum er illa við að fólk geri, eins og að keyra bíl, heldur er líka verið að ráðast í skattheimtu fyrir lénsherrana, lénsherra þessarar ríkisstjórnar í Brussel, Evrópusambandinu. Hér er ég auðvitað að tala um áform um að leggja nýja skatta og ný gjöld, refsigjöld, á almenning fyrir að ferðast með flugvélum, fyrir að flytja inn vörur með skipum. Í framhaldinu stendur svo til að refsa fyrir flutninga á landi og húsbyggingar. Húsbyggingar, frú forseti, nokkuð sem maður hefði haldið að þessi ríkisstjórn væri búin að gera sér grein fyrir að sé skortur á. En nei, nú skal innleiða nýjar refsingar fyrir að fólk byggi hús þar sem með því losna gróðurhúsalofttegundir. Fyrir það skal refsað og reynt að draga úr slíkum framkvæmdum. Það er a.m.k. ljóst að markmiðið með nýju refsigjöldunum á flugið er að fólk hætti að ferðast svona mikið, fari frekar í járnbrautarlestir, hvernig sem Íslendingar eiga að gera það. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar höfðu reyndar gert sér grein fyrir því að það væru ekki járnbrautarlestir á Íslandi, auk þess sem Ísland væri miðstöð flugs í Norður-Atlantshafi og því myndi þessi gjaldtaka reynast okkur alveg einstaklega illa, langt umfram aðrar þjóðir. Það höfðu verið gerðar rannsóknir og þær birtar sem gáfu til kynna að yrði af þessari gjaldtöku myndi flug til og frá landinu dragast verulega saman, yrði árið 2050, eftir rúman tvo og hálfan áratug, um fjórðungur af því sem ella hefði orðið og þriðjungur af því sem það er nú. Þetta er markmiðið með refsigjöldunum, að fólk hætti að fljúga. Nýju skattarnir á flutninga myndu kosta svona til að byrja með 5, 6 milljarða á ári sem leggjast auðvitað á almenning en svo vita menn ekkert hvað tekur við, hversu mikið þetta hækkar þegar við erum búin að eftirláta Evrópusambandinu stjórn þessara mála. Fyrra málið, flugmálið, hafði verið talið grafalvarlegt og ráðherrar höfðu komið hér og sagt: Það kemur ekki til greina að samþykkja þetta óbreytt. Svo þurfti að halda hér mikla Evrópuhátíð í Hörpu sem nokkrir hæstv. ráðherrar virtust alveg einstaklega spenntir fyrir, kostaði held ég 3, 4 milljarða, en þá þótti ekki við hæfi að spilla gleðinni og þess vegna var Ursula von der Leyen ekki fyrr stigin út úr flugvél á Reykjavíkurflugvelli en tilkynnt var um að náðst hefði samkomulag um þessi flugmál. Og hvernig var það? Jú, Ísland fær frest að einhverju leyti í tvö, þrjú ár sem vill reyndar svo til að voru akkúrat aðlögunarárin. Ísland fær frest í þennan tíma og hvað gerist svo? Svo tekur við kerfið sem ráðherrarnir voru búnir að segja að yrði aldrei samþykkt af því að það gengi svo illa gegn hagsmunum Íslands. Hvað siglingarnar varðar þá lýstu ráðherrar því yfir kokhraustir og stoltir að við myndum ekki einu sinni sækja um undanþágur. Jú, við áttum að vísu kannski rétt á þeim vegna legu landsins og stöðu að öðru leyti, engar járnbrautarlestir, engir fljótaflutningar eða kanalar. Því ættum við kannski rétt á undanþágum en við ætluðum að sýna slíkt fordæmi að sækja ekki einu sinni um þær. Gefum þessa 6 milljarða á kostnað almennings á ári eða 10 eða 12 eða hvað það verður, það lítur betur út í kokteilboðunum í Brussel. Þannig er þetta allt, frú forseti, farið að snúast um umbúðirnar. Annars vegar að geta tekið á móti einhverjum Evrópumönnum á hátíð í Hörpu og glatt þá með því að gefa eftir hagsmuni landsins eða gefa eftir að fyrra bragði undanþágur sem við hefðum átt rétt á varðandi siglingarnar. Þetta bætist við alla hina skattana og gjöldin sem þessi ríkisstjórn hefur ítrekað hækkað og fundið upp nýja skatta og ný gjöld. Þessi ríkisstjórn hefur ekki aðeins haldið Íslandi í hópi þeirra ríkja sem leggja allra hæstu skatta á þegnana af nokkru landi, hún hefur bætt í jafnt og þétt og oft einmitt með umbúðamennsku, með því að gefa gjöldunum og refsingunum ný nöfn, kalla þau græna skatta til að mynda. Um leið hefur hún gert fyrirtækjum og öllum almenningi erfiðara og erfiðara fyrir að búa til verðmæti og skapa eitthvað nýtt með því að stækka báknið og flækja regluverkið. Það er orðið nánast ófært fyrir einstakling að stofna lítið fyrirtæki, gera hugmyndina sína að veruleika, af því að stjórnvöld munu stoppa hann af. Uppfylla þarf 22 skilyrði og þú hefur jafnvel enga hugmynd um hvernig þú eigir að uppfylla þessi skilyrði, jafnvel eftirlitsstofnanirnar vita það ekki fyrir fram hvernig eigi að uppfylla þessi skilyrði. En þú þarft að gera það og til þess þarftu að ráða sérfræðinga til að fara í gegnum þetta allt saman og leggja fram öll gögn, allar áætlanir o.s.frv., borga fyrir allt saman og hugsanlega færðu leyfi til að búa til ný verðmæti, framfylgja góðu hugmyndinni þinni, hugsanlega ekki. Meira að segja fyrirtæki sem eru þegar í rekstri hafa ekki undan að bregðast við nýju flækjunum sem koma hingað á færibandi og eru afgreiddar á færibandi í gegnum þetta þing án þess að hv. þingmenn oft á tíðum og jafnvel stofnanirnar og ráðuneytin sem fjölluðu um þær viti í rauninni hverjar afleiðingarnar verða. Þetta eru iðulega einhverjar Evrópureglur sem okkur er þó sagt að sé gríðarlega mikilvægt að hleypa hér í gegn. Meðan á þessu gengur eru grunnstoðir samfélagsins vanræktar og grunnatvinnuvegirnir, ekki hvað síst, kannski alveg sérstaklega þessa dagana og þessi misserin, landbúnaður. Stöku stjórnarþingmaður kemur upp og lýsir áhyggjum af ástandinu, jafnvel stöku ráðherra, en það er ekki brugðist við í samræmi við tilefnið. Og hvert er tilefnið? Tilefnið er neyðarástand í landbúnaði eins og framkvæmdastjóri Bændasamtakanna, Vigdís Häsler, hefur ítrekað sagt frá í viðtölum og í greinum. Þetta er ekki eitthvað sem þarf að leysa á næstu misserum eftir að skipuð hefur verið nefnd til að skoða málið. Þetta er eitthvað sem þarf að leysa strax, á næstu dögum, því að þessi undirstöðuatvinnugrein landsins, greinin sem býr til matvælin sem hafa haldið í okkur lífinu og haldið uppi þessu samfélagi frá landnámi, er ekki bara í raunverulegri hættu. Við sjáum hvað er að gerast nú þegar. Fólk er að bregða búi og hætta búskap vegna þess að kerfið er orðið svo fjandsamlegt þessari mikilvægu grein að menn sjá ekki til lands og hvernig þeir eiga að geta haldið áfram sínum rekstri, sínum fjölskyldubúum, að óbreyttu. Þetta ætti að kalla á í fjárlagafrumvarpi aðgerðir sem taka mið af stöðunni, taka mið af raunveruleikanum og breyta stöðunni. Í þessu fjárlagafrumvarpi hefði ríkisstjórnin þurft að sýna að henni væri alvara með þessar stöku athugasemdir sem koma hér einstaka sinnum frá hv. þingmönnum meiri hlutans, að henni væri alvara með að bjarga landbúnaðinum og gerði sér grein fyrir stöðunni sem hann er í. Það er ekki að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi. Það er í rauninni alveg furðu lítið að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi um eitthvað sem kalla mætti framtíðarsýn, einhverja stefnu fyrir landið, fjárfestingu í því sem er hagkvæmt og mun skila okkur aukinni verðmætasköpun, svo ég tali nú ekki um sparnað sem virðist vera þessari ríkisstjórn algerlega framandi hugtak; sparnaður. Það er kannski ekki skrýtið í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur slegið öll met í útgjöldum en það hvarflar ekki að henni að við þær aðstæður sé kannski rétt að fara að huga að útgjaldahliðinni á sparnaði. Hvar er það að sjá? Hvergi, en við sjáum nýja skatta, ný gjöld og ný útgjöld ríkisins á mörgum sviðum, nýjar stofnanir. Framsóknarflokkurinn og ég tala nú ekki um Vinstrihreyfinguna – grænt framboð eru alveg sérstaklega áhugasöm um að auka útgjöld til hinna ýmsu stofnana og búa til nýjar. Vinstri græn vilja stofna enn eina mannréttindastofnunina. Ég veit ekki hvort hún verður sú fimmta eða sjötta en þau vilja tikka í þetta box þó að það muni engu breyta um mannréttindi. Það mun ekki auka mannréttindi á Íslandi og jafnvel hafa öfug áhrif. En af því að þetta snýst allt um umbúðirnar þá telja þau sig vera að tikka í boxið með því að búa til nýja stofnun sem heitir Mannréttindastofnun. Það eru reyndar ekkert mörg ár síðan búin var til ný stofnun en þó í því tilviki með sameiningu stofnana. Sú stofnun fékk nafnið Menntamálastofnun. Nú þegar við sjáum árangurinn af því, námsárangur íslenskra barna falla hraðar en í nokkru öðru OECD-landi, nokkru öðru efnahagslega þróuðu landi, hvert er þá ráðið sem þessi ríkisstjórn býður upp á? Meiri umbúðir; nýja stofnun, nýja Menntamálastofnun. Búið er að finna nýtt nafn á hana sem er kannski ekki eins lýsandi fyrir hlutverk stofnunarinnar og Menntamálastofnun, en nú skal aldeilis tekið til óspilltra málanna og mynda nýja stofnun til að leysa árangursleysi þessarar ríkisstjórnar í menntamálum. Það er ekki hægt að undirstrika það nógu mikið, frú forseti, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom reyndar inn á í upphafi dags, að þetta er á ábyrgð ríkisins, stjórnvalda og þessarar ríkisstjórnar fyrir vikið. Við getum ekki leyft henni að afgreiða þetta bara út af borðinu með því að endurskíra stofnun eða búa til nýja stofnun með sama hlutverk. Þessi ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar þurfa að fara að taka einhverja ábyrgð á gjörðum sínum eða aðgerðaleysi. Aðgerðaleysið hefur kannski verið ráðandi en viðbrögðin eina ferðina enn með þessu fjárlagafrumvarpi eru að reyna að borga sig frá vandanum sem þau hafa búið til, auka útgjöldin í von um að aukin útgjöld, aukinn hallarekstur ríkisins, hærri skattar, fleyti þeim fram að næstu kosningum þrátt fyrir að allir megi sjá hversu lítill árangurinn af þeirri nálgun hefur reynst vera. Þau fengu tveggja ára frí á Covid-tímanum, við munum eftir því. Þá þegar var byrjaður óróleiki yfir stefnu eða stefnuleysi ríkisstjórnarinnar, sem átti að vera ópólitísk milli flokkanna. Svo kom stóra hléið, fríið, og þeim hafði aldrei liðið betur en þegar þau þurftu ekki að taka ákvarðanir og stjórna. En nú er raunveruleikinn aftur tekinn við og hann er aldeilis að koma í bakið á okkur eins og birtist svo glögglega í þessu nýja metútgjaldafrumvarpi sem þó virðist ekki leysa nokkurn skapaðan hlut. Frú forseti. Ég bið yður að afsaka að ég á erfitt með að hætta að nefna þetta af því að það er bara svo mikil ráðgáta fyrir mér hvernig hægt er að eyða svona miklu af peningum almennings og hækka álögur á almenning svona mikið og fá ekkert fyrir það. Hvað hefur fengist fyrir öll þessi met í útgjöldum? Það er erfitt að benda á það. En áfram koma loforðin og fyrirheitin og flest eru þess eðlis að það skuli framkvæma þau á næsta, þarnæsta eða einhverju öðru kjörtímabili eftir það, ekki í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þjóðarhöll var tvisvar kynnt á blaðamannafundum með borgarstjóranum, forsætisráðherra og hvað það heitir núna, mennta-, íþrótta- og sitthvaðmálaráðherra, tvisvar kynnt með undirritun. Birtist það í þessu fjárlagafrumvarpi? Nei, auðvitað ekki. Þessu er bara kastað fram. Og ég tala nú ekki um það sem ég verð að nefna í þessari fyrstu ræðu minni, frú forseti, af því að ég sé að tíminn er að renna frá mér, húsnæðismálin. Hversu margar kynningar höfum við fengið að sjá frá þeim félögum, borgarstjóranum í Reykjavík og hæstv. innviðaráðherra, um þá tugi þúsunda íbúða sem þessir menn ætluðu að byggja sín á milli. Aftur og aftur kynningar og það fjölgar alltaf íbúðunum sem þeir ætla að byggja. Hvað var það fyrst, 10.000, 15.000, ég man það ekki, 18.000, 20.000, 25.000 - 35.000 íbúðir. Það gerist aldrei neitt nema búnar eru til nýjar glærur með fleiri íbúðum. Núna loksins viðurkenna menn þó að þetta eigi að gerast einhvern tíma í framtíðinni, löngu eftir að þessi ríkisstjórn er farin frá. Sama er með samgöngubæturnar. Hvað áttu göngin að vera mörg, frú forseti? 14? Þau eiga að koma einhvern tíma í tíð einhverrar annarrar ríkisstjórnar en þessi ríkisstjórn ætlar að státa sig af því að hafa lofað þeim. Þetta er allt svona, frú forseti. Eins og ég nefndi í byrjun átti þessi ræða að vera á almennu nótunum, snúast um stóru myndina, en í seinni ræðum fer ég væntanlega nánar í stöku liði og tölurnar sem liggja hér að baki. Þær eru um margt íhugunarverðar og ég bið því hæstv. forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég hef voðalega gaman af tölum og hv. þingmaður talaði hérna mikið um eyðslusemi ríkisstjórnarinnar og skattpíningu hennar og annað. Við vitum öll hvernig krónan virkar og verðbólgan, þ.e. krónur í dag eru ekkert sömu krónur og voru t.d. 2014. Það segir ekkert mikið að landsframleiðslan árið 2014 hafi verið 2.000 milljarðar en sé núna 4.500 milljarðar því það eru ekki sömu krónurnar þarna á bak við, þótt talan sé vissulega hærri o.s.frv. Stundum hjálpar því að skoða hlutfall af landsframleiðslu, hversu stórt ríkið er með tilliti til landsframleiðslu. Það er ákveðinn samanburður á því hversu margir bjuggu hérna þá og núna og við reynum að fá sömu útkomu miðað við þetta hlutfall, hversu stórt ríkið er af landsframleiðslunni í heild sinni. Árið 2014 voru útgjöld ríkisins 30,8% af landsframleiðslu og tekjurnar voru 33%, sem sagt 33% af vergri landsframleiðslu tók ríkið til sín í formi tekna. 2018/2019 eru gjöldin 27,4% og 26,8%, sem sagt lægri en þau voru 2014, og tekjurnar voru 29,1% og 27,4%, lægri en 2014. Þetta er ekkert einsdæmi. Árið 2015 fóru 28,8% í útgjöld og 29,7%, svipað og var 2018/2019. Árið 2016 er síðan mjög skrýtið ár, þegar leiðréttingin var, en þá fóru 34,6% í útgjöld og 46,3% í tekjur, enda mjög skrýtið ár 

Frú forseti. Ég er nú ekki viss um að ég hafi náð allri þessari talnarunu hv. þingmanns en tek þó undir með honum, ef ég skildi hann rétt, að það væri eðlilegt að líta á hlutfall af landsframleiðslu þegar við skoðum hversu mikið ríkið tekur til sín. Ég er ekki alveg viss um að það hafi verið það sem hann var að segja en ég alla vega skildi hann þannig og hann leiðréttir mig þá. En varðandi muninn á þessu kjörtímabili eða þessari ríkisstjórn sem nú situr og á kjörtímabilinu 2013 þá er munurinn augljós: Annars vegar var ríkisstjórn sem einsetti sér að reka ríkissjóð með afgangi, skila ekki halla, spara peninga til að draga úr vaxtakostnaði og nýta fjármagnið betur síðar í almannaþágu. Hins vegar erum við með ríkisstjórn sem rekur ríkið með gegndarlausum halla og slær öll met í því, eins og ég rakti í ræðu minni. Þannig að munurinn á þessum tveimur ríkisstjórnum á þessum kjörtímabilum hvað varðar efnahagsstjórn gæti vart verið skýrari.

Forseti. Já, það er alveg hárrétt, tölurnar segja þetta nákvæmlega: Á kjörtímabilinu 2013–2016 tók ríkið inn meiri tekjur miðað við landsframleiðslu en ríkisstjórnin gerir núna. Þar liggur í rauninni munurinn á hallanum þegar allt kemur til alls. Ef ríkið tæki inn meiri tekjur þá væri ríkið ekki í mínus því að útgjöldin eru mjög svipuð, rétt rúmlega 30% af vergri landsframleiðslu, bæði á kjörtímabilinu 2013–2016 og á þessu kjörtímabili, fyrir utan náttúrlega Covid-ruglið sem við höfum farið í gegnum. Það eiga t.d. að vera 30,8% útgjöld á þessu ári og þau voru árið 2014 30,8%, alveg nákvæmlega eins. Þannig að við erum með sömu útgjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu í dag og 2014 en við erum með mun minni tekjur. Merkilegt.

Frú forseti. Skattaálögur á íslenskan almenning hafa aukist, það liggur alveg ljóst fyrir. Og hvað varðar útgjöldin þá hafa þau aukist líka, sannarlega hafa þau aukist gífurlega eins og var kannski megininntak ræðu minnar hérna áðan. Munurinn er þó fyrst og fremst sá, eins og ég nefndi í fyrra svari, að þessi miklu útgjöld, þessi mikla útgjaldaaukning er umfram tekjur, langt umfram tekjur ríkisins. Með öðrum orðum er ríkið núna, þrátt fyrir skattahækkanirnar allar og gjaldahækkanirnar, rekið með methalla og útgjöldin einhver þau mestu sem nokkurn tímann hafa sést, raunar þau mestu, jafnvel þótt litið sé til rauntalna. Útgjöld hafa aukist í tíð þessarar ríkisstjórnar um meira en þriðjung þótt litið sé á raunvirði, verðleiðrétt, sem er ótrúlegt afrek. Ef við lítum bara á krónutöluna þá hafa útgjöldin aukist um ja, líklega núna með þessu um 75%. Jafnvel þótt við verðleiðréttum þetta hefur þessi ríkisstjórn náð að auka útgjöld ríkisins um meira en þriðjung sem engin önnur ríkisstjórn í sögu Íslands, held ég að mér sé óhætt að segja, hafði gert, hugsanlega ef við lítum fram hjá einskiptiskostnaði vegna bankahrunsins.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðu sem um margt var mjög ágæt. Ég nefndi það nú hér í gær að ég hef tekið eftir því á undanförnum misserum og á þessu kjörtímabili að þrátt fyrir að Viðreisn og Miðflokkurinn séu mjög ólíkir flokkar um margt þá er a.m.k. mjög mikill samhljómur á milli flokkanna þegar kemur að því að tala fyrir aðhaldi í ríkisrekstri. Mér finnst þetta reyndar vera einu flokkarnir tveir sem eru með hugann almennilega við skattgreiðendur í þessu landi þegar rætt er um útgjöld ríkisins og tilbúnir til að ganga lengra en aðrir flokkar í því að beita ríkisfjármálunum til þess að vinna bug á verðbólgunni og ná niður vaxtastiginu í landinu. En síðan auðvitað, eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns, þá greinir okkur talsvert á þegar kemur að gjaldmiðlinum, krónunni, og Evrópusambandinu. Ég ætla ekki að fara mjög djúpt ofan í það en mig langar þó að spyrja hv. þingmann, vegna þess að það er jú alveg rétt að við þingmenn Viðreisnar erum óþreytandi að benda á það að okkur finnst þessi gjaldmiðill svo gallaður að réttast væri að skipta honum út og taka upp annan gjaldmiðil og þá helst evru því að það væri auðvitað nærtækast og þá með inngöngu í Evrópusambandið, sem er auðvitað besta leiðin til að gera það. Þetta er auðvitað ekki eina ástæðan fyrir því að hagkerfið hér sveiflast mikið en þetta er vissulega mjög stór ástæða fyrir því. Nú erum við í mjög háum verðbólgutölum hérna á Íslandi og við erum í gríðarlega háum vaxtatölum. Stýrivextir eru hér yfir 9%. Menn geta tekið óverðtryggð húsnæðislán á því sem voru yfirdráttarvextir hér fyrir einu, einu og hálfu ári síðan. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann viðurkenndi nú að það væru vissulega miklar áskoranir að vera með svona lítinn gjaldmiðil: Er hv. þingmaður ekki sammála því að hátt vaxtastig hér, viðvarandi hærra heldur en í Evrópu, og hærri verðbólgu hér, viðvarandi hærri heldur en í Evrópu, 

Frú forseti. Vissulega er meiri hætta á sveiflum ef gjaldmiðillinn er lítill en það er ekki beint samhengi þar á milli. Ef hagstjórn er í lagi þá þarf lítill gjaldmiðill ekki að sveiflast meira heldur en stærri. Við höfum séð dæmi um það auðvitað í samanburði við bandaríkjadollar, sænska krónu, breska pundið, íslensku krónuna að það er ekki endilega alltaf minnsti gjaldmiðillinn sem sveiflast mest, öðru nær. Meira að segja þýska markið á sínum tíma sveiflaðist oft töluvert, þannig að gjaldmiðill er bara mælikvarði á hagkerfið. Stundum kann að vera að okkur hafi gengið erfiðlega að hafa stjórn á hagkerfinu hér, ef svo má segja, eða halda á því jafnvægi. Það var líklega meira vandamál hér áður fyrr þegar atvinnuvegirnir voru einhæfari en nú er. En við höfum líka séð að vaxtastig fer ekki endilega eftir stærð gjaldmiðils. Við höfum svona í seinni tíð farið í gegnum tíma þar sem vextir af íslensku krónunni voru lægri en á mörgum öðrum gjaldmiðlum. Við höfum séð að meira að segja á sama gjaldmiðli, evrunni, getur verið mjög ólíkt vaxtastig. Það voru allt aðrir og miklu hærri vextir í Grikklandi á lánum þar heldur en í Þýskalandi. Það er vegna þess að vextirnir líta til áhættunnar sem liggur í fjárfestingunni sem ráðist er í fyrir lántökuna. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá hv. þingmanni hvers konar ófremdarástand hefur ríkt í Bandaríkjunum á húsnæðismarkaði þegar menn allt í einu upplifa það að vextir eru farnir upp úr húsnæðislánum, úr 0,5%, eða 1% upp í 7,5% í bandaríkjadölum. Allt er þetta því spurning um undirliggjandi stærðir. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir, fín umræða um þetta allt saman. Varðandi það sem sagt var hér í lokin, að gjaldmiðillinn bjóði upp á að það sé hér hægt að hafa stjórn á alls konar hlutum, þá þýðir þetta á mæltu máli að almenningur í þessu landi er látinn greiða fyrir hagstjórnarmistök með hærri verðbólgu og hærri vöxtum. Þetta er íslensk hagsaga í hnotskurn og þetta eru stjórnmálamenn á Íslandi enn að leika. Þetta er kerfi sem hefur farið illa með íslenskan almenning í gegnum tíðina, vil ég meina. Ég vil líka aðeins gera athugasemd við það sem hv. þingmaður talaði um í ræðunni sinni, sem var um margt ágæt eins og ég sagði líka, að það væri verið að tala niður íslensku krónuna. Þetta er einhvers konar varðstaða sem menn fara mikið í, að krónan sé einhvers konar tákn sem megi helst ekki tala illa um eða tala um í einhverju ákveðnu samhengi. En einmitt eins og hv. þingmaður segir þá er hún bara mælikvarði á tiltekna hluti en ekki eitthvert helgitákn og gjaldmiðill sem þolir það illa að vera andlag gagnrýninnar umræðu á örmyntsvæði í gríðarháu vaxtastigi og hárri verðbólgu er auðvitað ekki á vetur setjandi, vil ég meina. Mig langar líka að draga það fram í þessu andsvari mínu, af því að hv. þingmaður vísaði til núverandi utanríkisráðherra sem var fjármálaráðherra um langt skeið, að hæstv. ráðherra hefur sjálfur skrifað greinar um það þar sem hann hefur nákvæmlega talað um það að íslenska krónan geti verið okkur fjötur um fót og sé það. Ég ætla ekkert að draga fjöður yfir það að það að breyta um gjaldmiðil tekur auðvitað ekkert af okkur skylduna til að beita hagstjórninni með skilvirkum hætti, bara engan veginn. Þannig að ég vona nú að Miðflokkurinn fari að sjá frekar bandamann í okkur í Viðreisn þegar kemur að gjaldmiðlamálum frekar en einhvern andstæðing.

Frú forseti. Ég held ég hafi ekki sakað hv. þingmenn Viðreisnar um að tala niður krónuna, ég kann að hafa sagt að þeir rægi krónuna stundum, ákveðinn blæbrigðamunur á því, og fyrir því eru ástæður. Það er hins vegar, og kannski tengist þessu með að rægja krónuna, einfaldlega ekki rétt að það að hafa haft sjálfstæðan gjaldmiðil, krónuna í okkar tilviki, hafi sérstaklega bitnað á almenningi. Eða eru ekki kjör á Íslandi almennt betri en í flestum öðrum löndum í heiminum?

Væru enn betri.

Væru enn betri, kallar hv. þingmaður fram í. Lítum til Grikklands sem öðlaðist, af gæfu væntanlega að mati hv. þingmanna Viðreisnar, að fá evruna. Þegar bjátaði á, fyrst með fjármálakrísunni og svo með evrukrísunni, þá hrundi allt meira og minna í Grikklandi; kjör, ellilífeyririnn náttúrlega að miklu leyti bara gufaði upp, fyrirtækin fóru á hausinn o.s.frv., af því að þeir voru ekki með eigin gjaldmiðil og fyrir vikið gátu þeir ekki aðlagast aðstæðum. Það er einmitt mikilvægt með eigin gjaldmiðil, til að geta aðlagast sveiflunum, aðstæðum. 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera forseta það að vera jafn lengi og ég var þegar við vorum að ræða fjárlögin í fyrra þannig að ég ætla að reyna að hafa þetta stutt og laggott og bara fara yfir helstu efni sem ég staldraði við. Til að byrja með setti ríkisstjórnin sér sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030 og kolefnishlutleysi og full orkuskipti eigi síðar en árið 2040 og m.a. að Ísland skuli verða óháð jarðefnaeldsneyti fyrst allra ríkja. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er að þetta eru afar metnaðarfull markmið og þau eru ekki í samræmi við markmið og aðgerðaáætlanir t.d. Evrópusambandsins sem við fylgjum þegar kemur að þessum markmiðum en þar er miðað við árið 2050. Á Íslandi erum við heldur ekki með það í lögum hvað orkuskipti eru, við erum hvergi með aðgerðirnar lögfestar sem þarf til að ná fullum orkuskiptum og við vitum ekki einu sinni hvað full orkuskipti eru í skilningi laga og þar af leiðandi er ekki hægt að útfæra þær aðgerðir sem þarf til á skilvirkan og lögmætan hátt að einhverju leyti. Meðal þeirra spurninga sem maður spyr sig er: Eru full orkuskipti þá orkuskipti í samgöngum? Eru það orkuskipti í flugi líka? Eru það orkuskipti á sjó? Ef orkuskipti á sjó og í flugi eru tekin með í reikninginn, virðulegi forseti, þá getum við svo sannarlega gleymt því að ná þessum markmiðum. Samt sem áður, þó að ríkisstjórnin hafi hlaupið á sig við gerð stjórnarsáttmálans með ótímabærum og vanfjármögnuðum markmiðum í umhverfis- og loftslagsmálum, verður þó að taka fram að ef eitthvert land á möguleika á því að ná þessum markmiðum þá er það auðvitað Ísland. Það sem er mikilvægast er að metnaðarfullum markmiðum þurfa að fylgja markvissar aðgerðir sem koma m.a. fram í formi fjárframlaga til þessara málaflokka. Í fjárlögum fyrir árið 2024 hækka fjárframlög til orkumála um 5,9 milljarða kr., sem er auðvitað fagnaðarefni, en í fjárlagafrumvarpinu er talað um, með leyfi forseta, „styrki til hreinorkuökutækja, átaksverkefni og til innviðauppbyggingar …“ og þetta er auðvitað gott og blessað en ég sakna þess vissulega að sjá bein framlög í almenningssamgöngur. Það er öllum alveg ljóst að sérstakir hvatar við kaup á hreinorkuökutækjum nýtast fyrst og fremst efri millistéttinni og gagnast lágtekjufólki lítið sem ekki neitt. Í þessu samhengi langar mig einnig að benda á að aukin útgjöld ríkissjóðs megi m.a. rekja til stuðnings ríkissjóðs við orkuskiptin. En það kemur alveg þó nokkrum sinnum fram í fjárlagafrumvarpinu að umræddur stuðningur við orkuskiptin hefur flust af tekjuhliðinni yfir á gjaldahlið. Menn mega alveg spyrja sig hvort þessi stuðningur ríkissjóðs við orkuskiptin sé í raun bara aukabyrðar ríkissjóðs sem skila í ofanálag ekki tilætluðum árangri á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Ég held að það sé nú alveg frekar ljóst að aðgerðir þessarar ríkisstjórnar til að stuðla að hröðum orkuskiptum eru nánast einvörðungu í formi rafmagnsbílavæðingar innan lands og lítil sem engin áhersla er lögð á bættar almenningssamgöngur sem eru knúnar af sjálfbæru eldsneyti sem myndu nýtast öllum. Til að taka dæmi um hvert nágrannalönd okkar eru að fara þá samþykkti Evrópuþingið tilskipun fyrir sirka mánuði en með nýsamþykktri tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um breytingu á tilskipun 2018/2001, betur þekkt sem RED III, sem stendur fyrir, með leyfi forseta, „renewable energy directive“, var lögfest ákvæði sem aðildarríki eru skyldug til að taka upp og innleiða í landslög, var lögfest ákvæði þar sem aðildarríki eru skyldug til þess að styðja við framfarir á sviði orkutækni og þróun á sjálfbæru eldsneyti. Mér finnst þetta bara mjög góð aðgerð. Þetta er bara aðhaldið sem sum aðildarríki þurfa til að stuðla að þróun í málum sem varða umhverfis- og loftslagsmál. Virðulegi forseti. Kannski fór það fram hjá mér við lestur þessa fjárlagafrumvarps en ég sá hvergi hvata né framlög til þess að stuðla að aukinni þekkingu á orkutækni og heldur ekki neitt um sjálfbært eldsneyti, hvort sem það er metan, lífeldsneyti eða rafeldsneyti og fleira. En enn og aftur, ég minni bara á markmiðin fyrir 2040 og hér fara ekki saman hljóð og mynd. Þessi ríkisstjórn þarf einfaldlega að gera betur ef þetta á að nást. Hvað varðar kolefnishlutleysi, virðulegur forseti, þá eru 16 ár í að við verðum að athlægi á alþjóðavísu, en óskandi hefði verið að sjá útvíkkun gildissviðs kolefnisgjalds þannig að það nái yfir starfsemi sem fellur ekki þegar undir ETS-kerfið, viðskiptakerfi með losunarheimildir. Skilvirkar og árangursríkar aðgerðir sem bíta eru það sem þarf til að skila ætluðum árangri, enda virðist enginn hugsa sig tvisvar um þegar hækkaðir eru stýrivextir til að draga úr einkaneyslu almennings til að sporna við verðbólgunni. En þegar kemur að því að skattleggja mengandi stóriðju virðist enginn vilja taka að sér að hlutast til um réttindi og skyldur þeirra. Mig langar líka í þessu samhengi að nefna að við tölum gjarnan um gullhúðun evrópskra gerða sem við tökum upp í landsrétt en það skýtur skökku við að þegar kemur að innleiðingu regluverks sem stuðlar að auknum árangri á sviði umhverfis- og loftslagsmála þá virðumst við að reyna að forða okkur alfarið frá því. Annar hlutur sem ég staldraði við var ógagnsæið í fjárlagafrumvarpinu. Til að nefna dæmi virðist stjórnsýsla umhverfismála vera að fá hærri fjárframlög en aðgerðirnar sjálfar sem þarf til að sporna við loftslagsvánni sem hér blasir við hvað varðar nánari tilgreiningu á helstu verkefnum hvers ráðuneytis fyrir sig. Ég er ekki að afmarka þessi atriði við umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, þetta á við um öll ráðuneytin. Þá er tekið fram að breyting á fjárveitingum til helstu verkefna hvers ráðuneytis fyrir sig sé innan ramma, bara innan ramma, ekkert meira en það. Ég spyr mig, virðulegi forseti, hvað þýðir innan ramma? Ég velti því bara fyrir mér hvernig hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ætlast til að við samþykkjum fjárlög fyrir næsta ár án þess að gera athugasemd við þetta og án þess að vita og vera kunnugt um hvert umrædd fjárveiting fer. Það eru ótal málaflokkar sem eru þegar fjársveltir og eiga hættu á að vera enn fjársveltari við samþykkt þessara fjárlaga fyrir árið 2024. Það virðist ekki vera ljóst hver þjónustuþörf hvers og eins málaflokks fyrir sig er og þar af leiðandi vantar upp á kostnaðarmatið á þeim verkefnum innan hvers málaflokks fyrir sig. Þá vil ég koma inn á forgangsröðun verkefna. Aukin áhersla er lögð á forgangsröðun verkefna í hverjum málaflokki fyrir sig á sama tíma og gætt er hagsmuna og fjárhagsstöðu almennings þar sem við lifum á tímum stöðugrar verðbólgu. Með stöðugri verðbólgu á ég við að viðvera verðbólgunnar hefur verið bara nokkuð stöðug síðustu mánuði. Hún hefur ekki verið að fara neitt, hún er ekkert að lækka ef við erum að bera okkur saman við nágrannaríkin okkar, jafnvel frá byrjun þessa kjörtímabils. Staðan í efnahagsmálum hér á Íslandi hefur farið að íþyngja borgurum þessa lands og komandi kjarasamningaviðræður eru heldur ekki að bæta úr skák en útlit er fyrir að stjórnvöld og atvinnulífið muni setja á herðar launafólks til að sporna við verðbólgunni og biðla til þess að gæta hófs í kröfum í samningaviðræðunum. Það þykir mér verulega miður og ég vona að þessi spá mín verði ekki að veruleika. Annað sem mig langaði að koma inn á, virðulegi forseti, og veldur mér áhyggjum eru fjárframlög næsta árs til eftirlitsstofnana, nánar tiltekið Samkeppniseftirlitsins. Helstu verkefni menningar- og viðskiptaráðuneytisins sem eru tilgreind í fjárlagafrumvarpinu kalla ekki á aðkomu Samkeppniseftirlitsins, enda myndi það fela í sér aukna fjárveitingu eða aukið fjárframlag til stofnunarinnar, sem þessi ríkisstjórn virðist vera afar treg við að framkvæma, því miður. Það er auðvitað nauðsynlegt að taka fram að eftirlit með virkri samkeppni og aðgerðir til að tryggja gagnsæi á samkeppnismarkaði skila sér í formi efnahagslegs ávinnings til samfélagsins og þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég segi þetta hér í ræðustól Alþingis. Í skýrslu Samkeppniseftirlitsins frá 2008 kom fram að aðgerðir til að viðhalda og efla samkeppni stuðla hraðar að endurreisn atvinnulífsins í kjölfar efnahagsörðugleika. Þegar nágrannaríki okkar eru að grípa til aðgerða til að efla eftirlitsstofnanir erum við að láta eftirlitsstofnanir sæta aðhaldi hér á Íslandi. Með þessari þróun er hætta á að úrlausn mála vegna manneklu skili sér á þann veg að forgangsraða þurfi verkefnum sem eru með lögbundna tímafresti, líkt og samráðsmál, á kostnað annarra verkefna sem eru ekki með lögbundinn tímafrest en eru samt sem áður mjög alvarleg, líkt og misnotkun á markaðsráðandi stöðu sem hefur verulega íþyngjandi áhrif á aðra samkeppnisaðila og aðra markaðsaðila, sérstaklega í fákeppnisumhverfi sem skilgreinir marga ef ekki nánast alla lykilmarkaði hér á Íslandi. Ásamt þeim málum sem eftirlitið þarf að rannsaka þá hefur Samkeppniseftirlitið einnig heimild til að hefja mál að eigin frumkvæði, þ.e. frumkvæðisathugun, en með þessu aðhaldi sem eftirlitið þarf að sæta er útlit fyrir að það verði þrengt að getu Samkeppniseftirlitsins til að sinna því hlutverki og þar af leiðandi bara lögbundnu hlutverki sínu. Virðulegur forseti. Gagnsæi á samkeppnismörkuðum sem er til komið af lögmætri og virkri samkeppni er eitthvað sem skilar sér margfalt til baka í samfélagið, ef ekki beint til ríkissjóðs í tilfelli sumra fyrirtækja sem eru einnig að einhverju leyti í eigu ríkisins. Við ættum svo sannarlega að standa vörð um það hér á Alþingi og ég vona að meiri hluti fjárlaganefndar taki mið af þessu. Annað sem hefur verið mikið í brennidepli, alla vega síðan ég tók fyrst sæti á þingi, og hefur verið bara mörg síðustu ár, eru geðheilbrigðismálin, virðulegi forseti. Þetta er í þriðja skipti sem ég er að taka þátt í fjárlögum, ég hef ég tekið sæti á þingi á hverju einasta ári í fjárlögum síðan þetta kjörtímabil hófst, og á hverju ári hef ég komið hingað upp í pontu og bent á samþykkt þingsályktunartillögu Viðreisnar á síðasta kjörtímabili um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu en líkt og öll önnur ár er ekki að finna aðgerðir til að fjármagna þessa tillögu. Það kemur væntanlega niður á þeim sem þurfa á þessari þjónustu að halda. Eins og ég sagði fyrr í ræðunni minni þurfa markvissar aðgerðir að fylgja metnaðarfullum markmiðum og þessar aðgerðir koma einmitt fram í formi fjárframlaga. Það gengur ekkert að samþykkja einhverja svona tillögu, veita fólki von um að það þurfi ekki að borga alla vega svona 60.000 kr. á mánuði, 40.000 ef það er heppið, fyrir það eitt að sækja sér aðstoð vegna andlegra veikinda og síðan bara taka það í burtu frá því og setja það aldrei í fjárlögin. Virðulegi forseti. Ég er komin aðeins út af sporinu, fyrirgefðu. Í október kom út skýrsla út frá greiningu á gögnum Píeta samtakanna, en niðurstöður þessarar rannsóknar voru sláandi. Ég ætla ekki að fara út í smáatriði enda fengu allir þingmenn og ráðherrar boð á kynningu Píeta samtakanna, en ég saknaði þess að sjá marga þar. Hins vegar vil ég benda á að fyrirbyggjandi aðgerðir og forvarnir sem krefjast einnig fjármagns hafa auðvitað mjög mikil áhrif og eru vænlegar til vinnings þegar kemur að því að sporna við sjálfsvígum hérlendis en það krefst einnig fjármagns. Þessar fyrirbyggjandi aðgerðir til að stuðla að betri andlegri heilsu fólks og mögulega sporna við þessari þróun sem er að eiga sér stað á vinnumarkaði þar sem sífellt fleiri eru að lenda í kulnunarástandi - sífellt fleiri eru að hætta vegna andlegra veikinda, hætta að vinna vegna andlegra veikinda eða eru að hætta í námi - munu auðvitað skila sér margfalt til baka í samfélagið þar sem þessi verðmætasköpun sem sumir flokkar tala svo mikið um er auðvitað bara fyrst og fremst fólkið. Fólkið er að skapa þessi verðmæti og þar af leiðandi er fólkið þessi verðmæti. Þetta er eitthvað sem við þurfum að varðveita og þetta er eitthvað sem ég hefði svo viljað sjá í fjárlögum þessa árs en auðvitað er það ekki til staðar. Síðasti punkturinn minn er fangelsin. Ég þarf ekkert að benda á skýrsluna sem kom út í síðustu viku en staða fangelsanna hefur verið frekar döpur síðustu ár og það hefur ekkert verið farið leynt með það. Margir flokkar og líka þau yfirvöld sem sjá um rekstur þessara fangelsa hafa margoft bent á þessa stöðu sem blasir við í fangelsunum og kemur niður á föngunum og meðferðinni þeirra. Hún er bara virkilega óviðunandi. Í kjördæmavikunni í október síðastliðnum heimsótti ég Litla-Hraun og það var svo rosalega margt þarna sem lét mig hugsa um hvað við sem þingmenn gætum gert hér á Alþingi. Aðstaðan var t.d. óviðunandi og það virðist öllum vera alveg sama. Það virðist enginn vera að forgangsraða heilsu og aðstöðu fanga til að stuðla að betrunarmeðferð af því að ívilnanir og hvatar vegna kaupa á hreinorkuökutækjum vega greinilega meira. Ég hugsa líka til þess hvað einmitt fyrirbyggjandi aðferðir með styrkingu félagslegra kerfa, forvörnum, sálfræðiaðstoð frá unga aldri, ekki endilega regluleg sálfræðiaðstoð en bara aðgengi að sálfræðiþjónustu, og fleiri þættir myndu skila sér ótrúlega vel og mögulega minnka endurkomutíðni fanganna. Endurkomutíðni fanga er miklu hærri en við viljum gera okkur grein fyrir og áttum okkur hreinlega á. Kannski er hluti af ástæðunni það að betrunarmeðferðin sem fangar fá í fangelsum er ekki betrunarmeðferð. Þetta er alfarið refsing, þetta er einangrun. Þetta er afleiðing fjársveltis og manneklu. Við gleymum mjög oft að fangelsisvist á að stuðla að betrun fanga og gera þeim kleift að gerast þátttakendur í samfélaginu aftur. En þegar efling fangelsa á hátt sem stuðlar að betrun afbrotamanna lendir svo langt niðri í forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þá neyðast fangelsin bara til að gera það besta úr því sem þau hafa, því að það eru allir vissulega að reyna sitt besta og það eru allir að reyna að veita þessu fólki sem besta þjónustu og stuðla að betrun en þetta þarf að koma frá ríkisstjórninni líka. Þetta þarf líka að koma í formi fjárframlaga af því að eins leiðinlegt og það er að segja það þá er bara ekki hægt að gera neitt ef þú ert ekki með pening. Stofnanir eru gjörsamlega geldar ef þær fá ekki peninga. Þetta er bara eitthvað sem ég vona að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi í huga við gerð næsta fjárlagafrumvarps. Kannski á næsta ári, hver veit? Til að ljúka þessu þá vil ég bara benda á að við erum þegar einangruð þjóð, við erum lengst úti á Atlantshafinu. Við erum ekki með neina tengingu við önnur lönd. Við þurfum að ferðast á milli með flugi, sem kostar mjög mikið miðað við önnur Evrópuríki, til annarra Evrópuríkja og bara persónuleiki Íslendinga og annarra norrænna ríkja er bara svolítið einangraður. Við erum ekki með þetta, með leyfi forseta, „sense of community“. Það vantar upp á þetta og orsakasamhengi milli félagslegrar einangrunar og andlegra veikinda er auðvitað bara rosalega mikið. Þess vegna nefndi ég auðvitað fyrirbyggjandi aðgerðir á borð við styrkingu félagslegra kerfa, eflingu forvarnastarfs, bætta sálfræðiþjónustu á grunnskólastigi þar sem allir nemendur eiga greiðan aðgang að sálfræðingi og betra aðgengi að sálfræðingum á háskólastigi. Ég er ekki viss hvað það starfa margir sálfræðingar í HÍ núna en þegar ég var í stúdentaráði störfuðu tveir sálfræðingar í HÍ og þau voru ekki í fullri vinnu þar. Við getum líka nefnt ofgreiningar á börnum sem kannski eru ekki með þessa greiningu. Kannski þurfa þau einfaldlega bara meira félagslegt utanumhald, aðeins meiri félagslegan stuðning. Þetta er að sjálfsögðu miklu auðveldar sagt en gert en bara til að byrja með hefðum við getað tekið á þessu núna í fjárlögum. Annað skref til þess að líta fram á veg og nýta til þess að grípa til þessara aðgerða er í kjarasamningaviðræðum eftir áramót. Við getum hugað að þessum atriðum þar, t.d. í formi þess að stytta vinnuvikuna á þann hátt að foreldrar komist heim til barnanna sinna og nái að verja tíma með þeim og haga kjarasamningum á hátt sem stuðlar að fjölskylduvænum vinnustað, virðulegi forseti. Þetta eru bara nokkur atriði sem ég sakna þess að sjá í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2024. Ég var með marga fleiri punkta en, virðulegi forseti, ég er orðin svolítið þreytt. Ég ætla bara að hleypa næstu þingmönnum að.

Frú forseti. Við erum núna að ræða í 2. umræðu fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Það hefur margt áhugavert komið fram í þessari umræðu, svo sem eins og alltaf. Það sem mig langaði að gera í minni ræðu er svona aðeins að renna í gegnum stærri myndina ásamt því að fara í gegnum ákveðna liði þegar líður á ræðuna. Ég er þeirrar skoðunar að það sé eitt af okkar meginhlutverkum hér í þessum sal að fara eins vel með peninga skattgreiðenda og við mögulega getum. Á sama tíma þurfum við auðvitað að huga vel að því að fjármagna velferðarkerfin okkar vel, við þurfum að fjármagna heilbrigðiskerfi, alla menntun sem við setjum fjármuni í, við þurfum að huga vel að samgöngumálum og löggæslu og öllum þessum kerfum sem við viljum halda gangandi, sem þýðir þá aftur ef við ætlum að fara vel með peninga skattgreiðenda að við þurfum að vera svolítið grimm í því að forgangsraða vegna þess að núna eru tímarnir þannig að það er mjög há verðbólga á Íslandi eins og við þekkjum og mjög háir vextir. Þetta litar auðvitað alla umræðu um stjórnmál og alla umræðu um fjármál ríkisins. Það segir sig alveg sjálft. Þetta litar auðvitað alla umræðu um fjárhag fyrirtækja, sveitarfélaga og auðvitað heimilisbókhaldið hjá okkur öllum, öllum fjölskyldum landsins. Það er ofur einfaldlega allt undir þegar verðbólgan er svona há og vextirnir svona miklir. Það setur okkur í þá stöðu að við verðum að forgangsraða vegna þess að það er ekki gott, eins og lagt er upp með í þessu frumvarpi, að skila ríkissjóði með miklum halla ár eftir ár þegar menn eru að reyna að slá á þenslu í hagkerfinu með því að hækka vexti. Ein afleiðingin af þessu sem við sjáum er t.d. sú að partur af þeim tekjuauka sem verður í fjárlögunum, þeim viðbótartekjum sem ríkið fær óvænt inn, er einmitt vegna verðbólgunnar. Sumir umsagnaraðilar um fjárlagafrumvarpið hafa bent á að þetta megi kalla einhvers konar tekjufroðu. Það er þetta sem ég er að reyna að undirstrika þegar ég tala um að við séum á svolítið varasömum tímum, því að það er rosalega auðvelt að láta svona fjármuni sem koma til út af einhverju tilteknu ástandi seytla inn í allan daglegan rekstur ríkisins, en þessar tekjur eru ekki hjá okkur til langframa. Við erum jú auðvitað að reyna að stemma stigu við verðbólgunni og ná henni niður og það mun þá aftur líka hafa áhrif á tekjuhlið ríkisins þannig að við þurfum að fara svolítið varlega og vera svolítið dugleg í því að forgangsraða. Minn flokkur hefur alltaf verið mjög skýr í því að við viljum auðvitað sjá mjög öflugt velferðarkerfi en til að knýja áfram þetta velferðarkerfi þá þarf að huga vel að markaðslausnum alls staðar þar sem því verður við komið. Það má vel nýta þjónustu einkaaðila í auknum mæli í heilbrigðiskerfinu til að auka skilvirkni þar, þá í formi einkarekstrar og hér er enginn að tala um neina einkavæðingu því að þetta er auðvitað sitthvor hluturinn, bara svona eins og ég nefni, en markaðurinn á sem sagt að standa undir þeim verðmætum sem við nýtum í velferðarkerfunum okkar og við erum sammála um að þurfi að vera sterk og öflug. Hins vegar er forgangsröðunin hjá þessari ríkisstjórn ekki góð. Þetta er vont fjárlagafrumvarp og það er eiginlega svo vont að það er ekki hægt að gera neitt annað en að gagnrýna það alveg afskaplega harðlega. Ég segi þetta vegna þess að stjórnarflokkarnir virðast lítið hafa gert í eða þá a.m.k. ekki náð samkomulagi um að fara í þá endurskoðun sem þarf að fara í á málefnasviðum ríkisins til þess að vinna með Seðlabankanum í því verkefni að ná niður verðbólgunni. Ég átta mig alveg á því að það sem er verið að tala um hér er stundum sársaukafullt. Það getur verið sársaukafullt og snúið að koma böndum á útgjöld ríkisins vegna þess að útgjaldaþrýstingurinn er jú alla jafna mjög mikill og ekki síst í þessum sal þannig að þetta getur verið snúið og sársaukafullt verkefni. Engu að síður er þetta bara nákvæmlega það sem hvert einasta heimili og hvert einasta fyrirtæki á Íslandi er að gera um þessar mundir, að forgangsraða fjármunum sínum, að sleppa útgjöldum sem mögulega er hægt að slá á frest eða jafnvel ýta til hliðar endanlega og leggja frekar peningana í nauðþurftir og það sem við komumst ekki hjá að borga. Þetta eru í raun og veru sömu lögmál sem eiga við eða sama hugsun sem þarf að eiga sér stað í ríkisfjármálunum og á sér stað hjá heimilum landsins við eldhúsborðið og er daglegt brauð í umræðu í rekstri í öllum fyrirtækjum landsins, hygg ég að hljóti að vera. Það verður bara að segjast eins og er, eins og bent hefur verið á svo sem af sumum þingmönnum á undan mér í þessari umræðu, að vinir skattgreiðenda eru allt of fáir í þessum sal þegar svona árar í samfélaginu, því miður. Það er því miður þannig að það er ofboðslega holur hljómur í málflutningi mjög margra stjórnarþingmanna sem í einu orðinu gagnrýna það sem þeir hafa sjálfir orðað sem svo að sé stjórnlaus útgjaldaaukning ríkissjóðs en eru síðan alltaf á græna takkanum þegar ríkisstjórnin sjálf er að leggja til aukningu á útgjöldum í ýmislegt sem manni virðist að sumir þingmenn séu þó í hjarta sínu kannski ósammála um að gera. Þetta birtist okkur, þessi hugsun sem ég er að nefna, auðvitað líka í því hvernig menn vilja fjármagna útgjöldin. Fyrsta viðbragð er oft að fara í pyngju almennings eða í bókhald fyrirtækjanna í formi skatta eða gjalda og gjarnan er það rökstutt ýmist með því að um sé að ræða eitthvað tímabundið, en við vitum jú öll að tímabundnir skattar eru nú sjaldnast tímabundnir. A.m.k. eru þeir oft gildandi lengur en upphaflega var fyrirhugað og þetta verða oft bara varanlegar hækkanir. Við sáum það t.d. núna þegar við vorum að bregðast við náttúruhamförunum við Svartsengi og í Grindavík að þegar reisa átti garðana þá var fyrsta viðbragð: Við skulum hækka skatta. Auðvitað var það rökstutt með því að þetta væri ekkert svo mikið á hvern einstakling, sem er í sjálfu sér alveg rétt. En það var alger óþarfi að fara í þessa skattahækkun vegna þess að við erum með varasjóð sem hefur beinlínis það hlutverk að mæta útgjöldum sem þessum. Ég segi þetta ekki vegna þess að það sé endilega einhver galin ráðstöfun til lengri tíma að haga málum með þeim hætti sem gert var en það þarf þá a.m.k. að gera það með þeim formerkjum að það sé rætt almennilega hér á þingi og það sé hægt að kalla hagaðila fyrir nefnd til að fara yfir áhrifin af slíku. En það var auðvitað ekki gert vegna þess að það lá mjög mikið á að samþykkja lögin. Þetta finnst mér vera svolítið viðbragðið og nú er t.d. verið að hækka skatta á fyrirtæki á næsta ári. Það á að vera tímabundin aðgerð og það verður mjög forvitnilegt að sjá hvort ríkisstjórnin, með þeirri útgjaldagleði sem þar ræður ríkjum, standist þá freistingu að lækka skattinn aftur út frá gefnum loforðum áður. Þetta eru svona almenn varnaðarorð sem við verðum auðvitað að hafa í huga þegar við erum að ræða um fjármál ríkisins. Ég vil líka fá að undirstrika það hér, eins og ég og mjög margir aðrir þingmenn hafa verið að gera, bæði við þessa umræðu og núna undanfarin misseri, að það gengur ekki að Seðlabankinn sé einn settur í það hlutverk að berjast gegn verðbólgunni. Það þýðir stjórnlausar vaxtahækkanir út í eitt og ef ríkisfjármálin spila ekki með aðhaldi þá er auðvitað Seðlabankinn einn á berangri í baráttunni. Ég ætla að gagnrýna það hér við þessa umræðu, líka mjög harðlega, að ráðherrar í ríkisstjórninni hafi hálfpartinn talað með þeim hætti að þetta væri jú lögbundið hlutverk Seðlabankans og aðalatriðið hjá ríkisvaldinu væri að flækjast ekki fyrir. Það er auðvitað ekki rétt greining á stöðunni vegna þess að ríkisfjármálin þurfa að styðja við það sem Seðlabankinn er að gera. Það er ekki nóg að fjárlögin séu að mati Seðlabankans hlutlaus, það er bara ekki nóg. Þau eiga að styðja við, þau eiga að hjálpa bankanum og það er ekki gott þegar ráðherrar tala með þeim hætti að það eina sem ríkisstjórnin eigi að gera í ríkisfjármálunum sé að flækjast ekki fyrir bankanum. Hlutverkið er jú miklu stærra og meira og ábyrgðin meiri hér í þessum sal. Það verðum við að hafa í huga þegar við erum að ræða um fjárlög ríkisins. Ég ætla líka að fá að segja áður en ég fer ofan í einstaka liði í þessu að einn stærsti efnahagsvandi þjóðarinnar núna er vissulega að verðbólgan og vextirnir og íslenska krónan að sjálfsögðu. En það er líka samsetningin á ríkisstjórninni. Það er ótrúlega bagalegt þegar svona árar í samfélaginu að við séum þá með ríkisstjórn sem er með flokkinn lengst til vinstri og flokk sem er langt til hægri að reyna að ná einhverri lendingu um fjárlög vegna þess að það kemur engin stefna. Niðurstaðan úr þessu er alltaf sú að það er farið í nokkurs konar flatan niðurskurð. Það er að vísu ekki farið fram á það sama gagnvart ýmsum velferðarkerfum, heilbrigðiskerfinu og öðru, og nokkrum öðrum málaflokkum þannig að hann yrði kannski ekki alveg flatur, niðurskurðurinn. En það virðist ekki hafa farið fram nein rýni inni í ráðuneytunum og þá eftir atvikum stofnunum ríkisins á því hvernig væri hægt að spara á hverju málefnasviði fyrir sig, mögulega með sameiningu stofnana. Það er jú einn og einn ráðherra sem hefur sýnt tilburði í þá átt. Ég ætla að nefna umhverfisráðherra og ég ætla að nefna menntamálaráðherra sem hefur a.m.k. komið með einhverjar hugmyndir, þótt þær hafi reyndar sumar verið skotnar niður og vel má færa rök fyrir því að þar hafi verið byrjað á vitlausum stað en tökum þó a.m.k. viljann fyrir verkið. Þetta er auðvitað eitthvað sem við í Viðreisn höfum verið að tala lengi um að þurfi að vera algert hryggjarstykki á tímum sem þessum í ríkisfjármálunum; að við skoðum hverja krónu, öll útgjöld og játum það fyrir fólki og öllum okkur, alveg eins og fólk er að játa það við eldhúsborðið og menn eru að játa það inn í fyrirtækjum landsins og hjá sveitarfélögunum, að það þarf að fara vel með og við erum á tíma og erum á þeim stað í hagsveiflunni að núna er brýnt að menn komi böndum á útgjöldin. Þetta er auðvitað leiðinlegur söngur því að öll viljum við gera betur í öllum málaflokkum en þetta er engu að síður staðan. Ríkisfjármálin verða að vinna með Seðlabankanum í þessu verkefni, rétt eins og heimilin og fyrirtækin og sveitarfélögin eru að færa fórnir til að ná niður verðbólgu og þar með vöxtunum til lengri tíma. Við erum sem sagt í grundvallaratriðum með allt aðra afstöðu til þess hvernig eigi að nálgast þessa vinnu heldur en stjórnarflokkarnir eru að leggja hér á borð í hverjum fjárlögum á fætur öðrum. Það má vel gagnrýna það að hallinn hér sem boðaður er sé 47 milljarðar á næsta ári. Það má vel færa rök fyrir því að það eigi eftir að hækka núna á milli umræðna vegna þess að við erum ekki enn þá búin að sjá það svart á hvítu hvað gerist með Grindavík og allar þær aðgerðir sem talað er um gagnvart bændum. Eitthvað á að fara inn í fjáraukalög til þess að mæta útgjöldum á þessu ári en miðað við hvernig menn hafa talað t.d. gagnvart aðgerðum til bænda þá fyndist mér nú ekkert ólíklegt að við ættum eftir að sjá einhvern aukinn halla, nema þá að ríkisstjórnin ætli að mæta því með einhverjum niðurskurði á móti. Reyndar sýnist mér viljinn, og það má alveg lesa það í nefndaráliti meiri hlutans, miklu meiri til þess að mæta einhvers konar skorti á fjármagni með auknum lántökum frekar en að ráðast í uppstokkun á rekstri sem myndi þá vega upp á móti því. Við sjáum það t.d. þegar við erum að lesa nefndarálit meiri hlutans þar sem er verið að tala um Íslandsbanka og söluna á Íslandsbanka, og þar með er ég að nefna hinn mikla vilja ríkisstjórnarinnar til lántöku, þá er verið að benda á að ríkissjóður eigi rúmlega 40% hlut í Íslandsbanka og gert ráð fyrir því að á næsta ári verði helmingurinn seldur og svo er nú plan um að selja hinn helminginn á þar næsta ári og svo kemur: „Í ljósi óvissu um útgjöld vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, lægri hagvaxtarspáa en áður var miðað við og væntinga um aukið atvinnuleysi er von á því að útgjöld gætu aukist meira en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Því ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að vel sé staðið að sölunni á næsta ári til þess að auka sjóðstreymi til ríkisins og minnka lánsfjárþörf meðan vaxtastig er hátt.“ Þarna hefði vel mátt skrifa: Til að koma í veg fyrir sársaukafullar niðurskurðartillögur, eða eitthvað í þá veruna. En nei, fyrsta viðbragð er að taka frekari lán frekar en að fara í þá áttina. Þetta er tónninn, því miður, við fjárlagagerðina hér. Ég ætla líka að fá að halda því hér til haga, sem er alveg ótrúlegt högg og mjög blóðugt fyrir okkur Íslendinga, sem er að vextir ríkissjóðs séu jafn háir og raun ber vitni. Við sjáum að vaxtagjöld ríkisins á þessu ári verða heilir 106 milljarðar kr. og við sjáum að það er gert ráð fyrir því að á næsta ári verði vextirnir 117 milljarðar kr. og gott ef sú tala eigi ekki eftir að hækka. Það gleymist nefnilega oft í umræðunni þegar við erum að tala um vextina að það eru ekki bara heimilin sem eru að kikna undan vaxtagreiðslum og fyrirtækin, og auðvitað finnur ríkissjóður líka heldur betur fyrir þessu. Hugsið ykkur það, við erum að tala um á tveimur árum meira en 200 milljarða í vexti. Stór hluti af þessu er vegna þess að íslenski ríkissjóðurinn fjármagnar sig með dýrum hætti af því að við borgum hærri vexti á Íslandi heldur en gengur og gerist í nágrannalöndunum. Mig langar í þessu samhengi að vitna til að mynda til þess sem kom fram í Heimildinni á dögunum þar sem var verið að tala um vaxtagjöldin. Þar var verið að benda á að þau voru í erlendum samanburði verulega há strax í fyrra og sá samanburður hefur síst skánað í ár. Þetta er nú reyndar bara nákvæmlega það sama og við í Viðreisn höfum endalaust verið að tala um en svo segir: „Af Evrópusambandsríkjunum hefur einungis Ítalía verið að greiða hærri vaxtagjöld en Ísland á ári þegar miðað er við hlutfall af landsframleiðslu.“ Hugsið ykkur það. Miðað við hlutfall af landsframleiðslu er Ítalía eina landið af Evrópusambandsríkjunum sem greiðir hærri vaxtagjöld en Ísland. Við erum samt með lægra skuldahlutfall en mjög margar af þessum sömu þjóðum. Skuldirnar okkar eru hins vegar svo dýrar. Það gildir nefnilega það sama um ríkissjóð, það er dýrt fyrir íslenska ríkið að skulda rétt eins og það er óheyrilega dýrt fyrir íslensk heimili og íslensk fyrirtæki að skulda. Þessi meinsemd er að koma í veg fyrir að við getum eytt háum fjármunum til að mynda í að gera skilvirkni heilbrigðiskerfisins okkar betri. Þetta er að koma í veg fyrir að við getum greitt niður skuldir til þess að lækka þá vaxtagjöld auðvitað enn frekar. Það verður að segjast alveg eins og er að þessar tölur eru með því grátlegasta sem sést í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég þreytist ekki á að segja það frekar en aðrir í mínum flokki að stór hluti þessa vanda, það er auðvitað ekkert hægt að skella öllum vandanum þangað, er auðvitað óstöðugleikinn sem hér er í hagkerfinu sem skapast af örmynt, lítilli mynt sem sveiflast um eins og korktappi, eins og lýst var í ágætum Kveiksþætti í gær. Það hefur enginn úti í hinum stóra heimi trú á þessum gjaldmiðli þannig að álag á allt hér á Íslandi er hátt, til að mynda þegar við erum að kaupa vörur úti. Við borgum hærra fyrir það, bara færslurnar, en aðrir vegna þess hvernig gjaldmiðillinn er að leika okkur. Þetta er risastór vandi sem menn þora einhvern veginn ekki að takast á við í þessum sal. Menn þora ekki einu sinni að viðurkenna fyrir sjálfum sér að íslenska krónan og verðbólgan og vextirnir sem af henni hljótast séu eitthvert sérstakt vandamál. Menn tala gjarnan um að þetta þýði í raun og veru að hagkerfið sé sveigjanlegt. Menn nota það orð gjarnan yfir vaxtaokrið og verðbólgubrjálæðið, sveigjanleiki, en það er bara ofur einfaldlega svoleiðis að íslenska ríkið er að borga í bein framlög í formi vaxta meira en 200 milljarða fyrir þennan sveigjanleika á yfirstandandi ári og á næsta ári. Heimilin eru að greiða óheyrilega fjármuni líka. Sú upphæð hefur nú heldur betur verið að vaxa. Það er ekki hægt að segja neitt annað en það. Það má kannski nefna aðra grein sem birtist einmitt í sama blaði og ég vitnaði til áðan, í Heimildinni. Þar var verið að tala um, gott ef það var ekki í gær eða í dag, að í nýjustu tölum Hagstofu Íslands um tekjuskiptauppgjör heimilisgeirans kæmi fram að á fyrri hluta yfirstandandi árs hafi heimili landsins greitt um 58,8 milljarða kr. í vaxtagjöld. Fyrri hluti þessa árs - 58,8 milljarðar í vaxtagjöld. Á sama tímabili í fyrra, á fyrstu sex mánuðum ársins í fyrra, þá var upphæðin 36,3 milljarðar. Hugsið ykkur aukninguna á einu ári. Þarna bætast við, í formi hárra vaxta, 22,5 milljarðar kr. Þetta eru sveiflur sem heimilin ráða auðvitað ekkert við. Þegar við erum að tala síðan um heimilin og áhrif vaxtanna á þau þá verð ég líka að fá að nefna hér að þegar við erum að tala um óverðtryggðu lánin þá þekkjum við auðvitað öll mörg dæmi þess, og þau hafa ítrekað verið flutt í fjölmiðlum, að það eru margar fjölskyldur að borga kannski 200.000 kr. meira á mánuði í vexti. Þetta þýðir um tvær og hálfa milljón á ári og við erum að tala um að meðallaun í landinu hér eru einhvers staðar í kringum 800.000. Heimilin í landinu, venjuleg heimili, venjulegt fólk, millitekjufólk, er í sumum tilfellum að borga nokkur útborguð mánaðarlaun bara í þessa hærri vexti sem hafa spýst yfir okkur öll núna á undanförnum misserum, og hugsið ykkur, það eru ekki nema tvö ár síðan bæði seðlabankastjóri og formaður Sjálfstæðisflokksins töluðu um að hér væri að renna upp lágvaxtaskeið, langvarandi lágvaxtaskeið. Í dag eru heimilin að borga 22,5 milljörðum kr. meira í vexti á fyrstu sex mánuðum þessa árs heldur en á fyrstu sex mánuðum ársins í fyrra. Þetta eru rosalegar tölur. Auðvitað er það gjaldmiðillinn sem veldur þessu. Það vita allir. Það er jú auðvitað þannig að forsvarsmenn í þessari ríkisstjórn hafa viðurkennt það. Ég ætla nú bara til að mynda benda á það sem hæstv. utanríkisráðherra, fyrrverandi fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, hefur sjálfur skrifað í grein, þar sem hann talar um að íslenska krónan geti verið okkur fjötur um fót, að freistnivandinn til þess að stýra hagkerfinu með því að láta gengi krónunnar gossa þegar þess þarf geti snúist upp í andhverfu sína og að lítill gjaldmiðill þýði í raun og veru að það sé lítil tiltrú á hagkerfinu. En menn hafa auðvitað snúist í heilan hring í þessu eins og við þekkjum. Við sjáum þetta öll. Við skynjum það öll. Það vantar bara að fleiri hér í þessum sal nái að átta sig á því að skaðinn af þessu ástandi er miklu meiri en nokkurn tímann einhver mögulegur ávinningur af hugsanlegum sveigjanleika íslensku krónunnar. Og þegar menn koma hér upp, eins og hefur verið gert í þessari umræðu, og fara að tala um að íslenska krónan, sem er nú heldur betur að leika ríkissjóð grátt núna, eins og ég var að nefna hérna áðan, hafi bjargað okkur upp úr öldudalnum í gegnum tíðina þegar illa hefur árað í íslensku samfélagi þá eru menn algerlega að snúa hlutverkum á haus vegna þess að það sem krónan gerir er að hún bjargar okkur stundum upp úr vandræðum sem hún skapar sjálf. Við sáum þetta ágætlega í hruninu. Hvað gerðist í hruninu? Það verður alþjóðleg fjármálakreppa og íslenska krónan fellur eins og steinn. Við munum vel hvernig ástandið var t.d. hjá íslenskum námsmönnum erlendis þegar þetta gerðist. Við munum vel hvernig myntkörfulán Íslendinga fóru á þessum tíma. Síðan gerist það að við þessar aðstæður styrkjast auðvitað útflutningsatvinnuvegirnir okkar og þeir fara að skila góðri afkomu. Þá fara menn að tala um það að krónan, sem hafði áður sunkað niður í kjallara og kallað fjöldagjaldþrot yfir heimili og fyrirtæki, sé einhver sérstakur bjargvættur í aðstæðunum. Þetta er auðvitað með eindæmum og verulegt áhyggjuefni að menn skuli enn þá vera fastir í þessari hugsun við ríkisstjórnarborðið á Íslandi árið 2023. Við þurfum ekki annað en að horfa á beinan vaxtakostnað ríkisins til að sjá að þetta getur ekki gengið svona til lengdar. Það hefur verið reiknað út, og hægt að færa fyrir því rök ef miðað er við vaxtamun á milli krónu og evru, að það megi spara 60–70 milljarða í ríkisrekstrinum á ári með því að taka upp stöðugri mynt. Það er kannski ekki hægt að finna þessa tölu upp á punkt og prik en þetta eru a.m.k. stærðirnar og um þetta munar jú auðvitað helling í ríkisrekstrinum eins og við hljótum öll að sjá. Þetta gengur mönnum svolítið illa að sjá og það er auðvitað bara eins og það er. Það var reyndar, og ég ætla að fá að nefna það hér, ágætisumfjöllun í Kveik í gær sem tók einmitt nákvæmlega þennan vanda fyrir og líka ósanngirnina sem fylgir krónuhagkerfinu sem er í fáum orðum þannig að fyrirtæki, gríðarstór fyrirtæki, sem eru með tekjur í erlendri mynt en útgjöld í íslenskum krónum fá eðlilega að gera upp í þeirri mynt sem þau velja og minnka þannig gengisáhættu. Þetta þýðir hins vegar á mannamáli að eigendur fyrirtækjanna, hluthafarnir og fyrirtækin sjálf njóta góðs af stöðugra umhverfi en starfsmenn þessara sömu fyrirtækja og landsmenn allir njóta þess ekki að fá að komast yfir í stöðugra umhverfi. Hér þurfa menn að búa síðan innan krónuhagkerfisins í tvískiptu kerfi, þegar við erum búin að taka fyrirtækin frá sem gera upp í annarri mynt, sem er verðtryggða krónan og óverðtryggðra krónan. Þetta er ósanngjarnt og þessu verðum við að breyta. Síðan langar mig auðvitað að nefna fleiri atriði. Það er til að mynda sú staðreynd að það á að halda áfram að selja í bankakerfinu núna á næsta ári, og ég fagna því mjög, og þarnæsta ári líka eins og við töluðum um með Íslandsbanka. Ég hef reyndar sjálfur þá skoðun persónulega að mér finnst vel koma til álita að íslenska ríkið losi um eitthvað af eignarhlut sínum í Landsbankanum líka á næsta ári og minni á að eign íslenska ríkisins í fjármálakerfinu er örugglega í kringum 300 milljarða. Þessa peninga má losa um. Það er ekki hægt að gera það á einu bretti, það þarf að gera þetta skynsamlega því að við getum auðvitað ekki kaffært markaðinn með því að selja tvo banka á einu bretti. En það er vel hægt að taka þarna miklar tekjur inn í ríkissjóð sem eru þó auðvitað einskiptistekjur og ættu að fara þá í að greiða niður skuldir til að lækka vaxtagjöld og/eða í einhverjum mjög vel afmörkuð innviðaverkefni en ekki að gera eins og við erum að gera með tekjufroðuna í fjárlögunum, að dreifa henni bara í almennan rekstur ríkisins vegna þess að þetta eru tekjur sem koma einu sinni og við stólum jú auðvitað ekki á einskiptistekjur til lengri tíma. Þetta er eitthvað sem mér persónulega fyndist mjög vel koma til greina, svo maður tali nú aðeins um tekjuhliðina á fjárlögunum. Síðan vil ég kannski líka segja að mér finnst ekki koma til greina, eins og maður sér talsverðan vilja til hér í þessum sal, að hækka álögur á venjulegt fólk í þessu landi í því árferði sem núna er. Mér finnst ekki koma til greina að hækka skatta á almenning. Mér finnst ekki koma til greina að vaxtapínt fólk sem þarf líka að þola verðbólguáþjánina fari að greiða hærri skatta. Það er alveg komið nóg. Það er ekki alltaf hægt að demba efnahagsmistökum yfir á fjölskyldur landsins. Menn hljóta að þurfa að reyna að hugsa aðeins út fyrir boxið í þessu húsi og reyna að mæta því með öðrum hætti. Ég ætla að gjalda varhuga við því sem gerist stundum við fjárlögin og umræðuna hér í þessum sal, að menn mæti hér með þungar og stórar útgjaldatillögur og einhverjar hókus pókus aðgerðir á móti til að fjármagna þær. Það er vissulega hægt að auka tekjur ríkissjóðs með ýmsum hætti en við gerum það held ég ekki með því að hækka álögur, til að mynda á bankana, bankaskattinn svokallaða, ferfalt eins og verið er að leggja til hér í þessari umræðu, bara svo ég nefni eitt dæmi af handahófi, að ekki sé talað um tillögur um einhvers konar breytingar á heilbrigðiskerfinu sem geta kostað kannski 40–50 milljarða kr. Við þurfum að fara varlega í þetta þótt við viljum öll gera vel. Ég segi það algerlega kinnroðalaust: Það sem skortir er forgangsröðun fjármuna. Við eigum að eyða fjármunum og verja fjármunum í ákveðna þætti og gera það vel og myndarlega en við þurfum að forgangsraða. Mig langar að nefna tvennt sem ég hnýt sérstaklega um í þessu fjárlagafrumvarpi og mér svíður svolítið að sjá. Annars vegar er það að verið er að hækka framlag til SÁÁ tímabundið um 120 milljónir. Þetta er tímabundin aukning. Það vantar hins vegar örugglega 400–500 milljónir til þess að SÁÁ, sem rekur Sjúkrahúsið Vog og sér um ópíóíðameðferð og er með meðferðarheimilið Vík og göngudeildarþjónustu og annað, geti sinnt þeim skyldum og þeim kvöðum sem lagðar eru á samtökin, m.a. í gegnum samninga við Sjúkratryggingar Íslands. Þetta er vissulega viðbót, þetta er útgjaldaaukning, en í þessu ríkir neyðarástand, auðvitað allt öðruvísi neyðarástand en við erum í raun og veru að sjá í gegnum náttúruhamfarir, en þetta er samt sem áður neyðarástand af þeirri stærðargráðu að 80–100 manns deyja á hverju einasta ári úr þessum sjúkdómi. Ég segi það enn og aftur: Ef við sæjum slíkar tölur í umferðarslysum þá værum við að margfalda þá fjármuni sem færu í endurbætur á vegakerfinu til að auka umferðaröryggi. Ég vil sjá að meiri fjármunum sé varið í þetta. Ég vil líka nefna Fangelsismálastofnun. Nú er það þannig að það hefur verið skorið niður hjá Fangelsismálastofnun mörg, mörg ár í röð. Hér komum við að forgangsröðun fjármuna og einhverri stefnumótun í ríkisfjármálum. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa stært sig af því að þeir hafi sett meiri fjármuni í löggæslu, meiri fjármuni í saksókn og meiri fjármuni í dómstóla. Þetta er gert á tímum þar sem Íslendingum fjölgar og glæpatíðnin er upp á við. Glæpum er að fjölga. En þegar menn auka fjármagn í löggæslu, saksókn og dómstóla þá kemur auðvitað út úr því aukið álag á fangelsiskerfi landsins. Það liggur alveg í hlutarins eðli. Þetta er ég að nefna vegna þess að þetta er svo skýrt dæmi um það að menn hugsa ekki til enda þegar er verið að sýsla með fjármuni ríkisins. Nú er Fangelsismálastofnun á þeim stað að það er verið að senda fólk á Litla-Hrauni, fangaverði, í aðstæður þar sem þeim er hætta búin vegna aðstöðuleysis, vegna fjárskorts. Það á vissulega að reisa nýtt fangelsi og það er fagnaðarefni og ég styð það mjög en engu að síður er staðan sú að það þarf að reka fangelsi landsins þangað til nýtt fangelsi tekur við. Þessu erum við ekki að mæta í þessum fjárlögum. Ein afleiðingin af þessu, og ég ætla að nefna bara eina afleiðingu af handahófi, er sú að við brjótum mannréttindi á fárveiku fólki sem er jafnvel í geðrofi inni í fangaklefum landsins. Við erum með ráðuneyti sem eru að takast á um það, heilbrigðisráðuneytið og dómsmálaráðuneytið, hver eigi að borga eða hver eigi að sjá um eða bera ábyrgð á föngum í geðrofi. Fangar í geðrofi fá ekki heilbrigðisþjónustu sem þeir þurfa af því að þeir eru í fangelsi. Sami einstaklingur í nákvæmlega sama ástandi yrði tekinn inn á geðdeild Landspítalans ef hann væri ekki í fangelsinu. Þetta er svo mikil mismunun, það er svo illa farið með hóp sem getur enga björg sér veitt og er algerlega upp á náð og miskunn yfirvalda kominn, algjörlega háður því að við virðum lágmarksmannréttindi fólks. Þessi hópur er fórnarlamb þess að ráðuneyti geta ekki komið sér saman um það hver eigi að borga brúsann. Við fengum ágætisfrásögn af þessu á nefndarfundi í morgun þegar verið var að ræða um dökka skýrslu Ríkisendurskoðunar um fangelsismál á Íslandi. Við erum að brjóta mannréttindi á fólki og ekki bara hvaða fólki sem er, fólki sem er lokað inni í fangaklefa og er í geðrofi og þarf að komast inn á spítala. Við getum ekki sent þetta fólk á spítala nema með fylgi tveir fangaverðir. Til þess hefur Fangelsismálastofnun ekki fjármuni þannig að það gerðist á dögunum að það fylgdu tveir fangaverðir fanga í geðrofi inn á geðdeild og sátu þar yfir honum í einhvern tíma. Síðan var ekki til peningur til meiri yfirsetu og þá var fanganum bara skóflað aftur inn í fangaklefa. Þetta er algjör svívirða og ég ætla að mælast til þess að við hugsum aðeins betur um þá sem eru einhvern veginn í þeirri stöðu að þeir þurfa bara algerlega að treysta því að kerfið okkar sé mannúðlegt og menn séu ekki orðnir partur af einhverju þrátefli á milli ráðuneyta. Auðvitað er það þannig að ef þessi staða er uppi þá á dómsmálaráðherra eða eftir atvikum heilbrigðisráðherra ofur einfaldlega að segja: Heyrðu, þetta gengur ekki, við tryggjum bara fjármuni í að það sé hægt að kippa mönnum inn. Mér finnst þetta mikill ljóður og þetta segir okkur allt of mikið um það hve forgangsröðunin er skökk. Þetta eru ekkert einhverjar hæstu upphæðir í heimi, bara eiginlega engan veginn. Þetta er eitthvað sem við hljótum að þurfa að taka til skoðunar. Ég nefndi aðeins heilbrigðismál. Ég ætla ekki að fara ofan í þetta lið fyrir lið en mig langar að benda á að það hefur verið gert a.m.k. betur hjá núverandi heilbrigðisráðherra en þeim sem sat á undan að virkja einkaframtakið í því skyni að stytta biðlista. Ég átta mig á því að það getur verið kúnst að semja við einkaaðila um heilbrigðisþjónustu en það er vel hægt að gera það með því að hafa Sjúkratryggingar öflugar og láta þær sinna skilvirku og góðu eftirliti, gera mjög miklar kröfur um það hvernig þjónustu eigi að veita. Það þarf að vera skýrt hvað hún á að kosta og það á að setja einhvers konar þak eða jafnvel banna beinar arðgreiðslur úr slíkri starfsemi. Þetta getum við gert til þess að stytta biðlista í heilbrigðiskerfinu og við eigum að gera það í auknum mæli. Mig langar að segja svona alveg í lokin, af því að ég átta mig alveg á því að það getur verið þreytandi að hlusta á menn sem vilja fara í sársaukafullar aðgerðir til þess að hafa betri áhrif á samfélagið til lengri tíma -  Það eru auðvitað alls konar áskoranir sem hvíla á okkur til lengri tíma litið og líka eitt sem bíður okkar núna og dettur væntanlega inn í fjárlögin á næsta ári, það er hvernig fer með kjarasamningana okkar. Það skiptir gríðarlega miklu máli að þar takist vel til. Þar á eftir að myndast mikill útgjaldaþrýstingur á ríkissjóð. Það er auðvitað eðlilegt að ríkisvaldið stígi með einhverjum hætti inn í, sérstaklega ef hægt er að ná hagfelldum samningum til lengri tíma sem gætu mögulega þá leitt okkur í lægri verðbólgutölur og lægri vexti, en við megum samt ekki enda þann leik þannig að íslenska ríkið sé í raun og veru að borga meira í kjarabætur til fólks á almennum vinnumarkaði en fyrirtækin sjálf. Þarna verður að vera einhver skynsamlegur millivegur að sjálfsögðu. Síðan næ ég auðvitað ekki að fara yfir það sem mig langaði að segja um orkumálin en þar hefur ríkt talsverð kyrrstaða eins og við þekkjum. Ég átta mig á því að það er mjög erfið umræða vegna þess að við viljum jú auðvitað ekki gefa neinn afslátt af þeim kröfum sem við gerum til til náttúruverndar og umhverfismála. En auðvitað er þetta stór partur af orkuskiptunum og þetta er líka stór partur af því að viðhalda hér jöfnum hagvexti til lengri tíma litið. En enn og aftur, það er auðvitað ekki sama hvernig þetta er gert og það er mjög auðvelt að fara fram úr sér í þessum efnum. Þetta fer ég þá kannski bara betur yfir í seinni ræðu um þetta fjárlagafrumvarp og lýk þessu með því að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Nei, það er sko alls ekki þreytandi að hlusta á hv. þingmann. Þetta var prýðisgóð ræða, þakka þér kærlega fyrir. Það sem ég velti hins vegar aðeins fyrir mér er að í ræðum nokkurra þingmanna hérna er talað um mikinn útgjaldavöxt o.s.frv. Já, já, það eru miklu fleiri krónur sem fara í hin og þessi málefni en krónurnar eru líka verðlausari. Þessi blessaði gjaldmiðill okkar er eins og hann er, þannig að þó að við séum með miklu fleiri krónur í verga landsframleiðslu heldur en á árum áður þá eru þær verðminni og þannig færri. Ég kemst næst því að reyna að bera saman stöðu fyrri ára og ársins í ár eða næsta árs fyrir fjárlögin með því að bera saman hversu stór hluti hið opinbera eða ríkissjóður er af vergri landsframleiðslu. Undanfarna þrjá áratugi hefur rétt tæplega 31% af vergri landsframleiðslu verið útgjöld ríkisins. Tekjur ríkisins hafa hins vegar verið 30,5%. Þarna munar næstum því hálfu prósenti á því sem ríkið hefur í tekjur og þeim útgjöldum sem eru. Þar af leiðandi hefur verið hallarekstur á ríkinu, samtals, en hlutfall útgjalda og tekna er í rauninni mjög svipað og það hefur verið áður, það er bara í kringum þennan þriðjung eða svo. Við sjáum helst muninn á ríkisstjórninni núna og áður á því að tekjur eru minna hlutfall af vergri landsframleiðslu heldur en þær voru áður, 

Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þetta innlegg í umræðuna. Auðvitað skal ég vera fyrstur manna til að játa það að hv. þingmaður er talsvert betur að sér í margri talnarununni í fjárlögum heldur en ég og á auðveldara með að glöggva sig á mörgu af þessu. Ég tek hins vegar undir það sem hefur verið sagt hérna í þessari umræðu og er kannski að einhverju leyti undirliggjandi í því sem hv. þingmaður er að nefna. Okkur fjölgar og það hlýtur að þýða að það er dýrara að reka kerfin okkar. Það liggur alveg í hlutarins eðli að það er það upp að vissu marki. Ég er hins vegar ekkert endilega á því að þetta eigi að vera einhver sérstakur fasti, þ.e. útgjöld og tekjur sem hlutfall af landsframleiðslu. Þetta getur auðvitað sveiflast á milli ára eins og ég reikna með að hafi væntanlega verið. Ég er frekar á því að vandi okkar í þessari fjárlagagerð, eða vandi ríkissjóðs, sé sá að það er tilhneiging til þess að eyða of miklu, þ.e. þetta er frekar útgjaldavandi heldur en tekjuvandi. Mig langar kannski að hafa almennt þau orð uppi að það er bara skylda okkar á hverjum tíma að reyna að fara eins vel með og við getum og það er skylda okkar að gera allt sem við getum til þess að minnka útgjöld til þess að ekki þurfi endalaust að vera að auka skattbyrði á fólk og að standa í einhverjum tekjuöflunum sem koma samfélaginu illa. Ég veit eiginlega ekki alveg hvernig ég á að svara þessu öðruvísi. Við getum ekki gert ráð fyrir því að tekjur og útgjöld séu einhver fasti til lengri tíma. Þetta sveiflast. Ég vil bara minna okkur á þessa frumskyldu, að þó að við getum rökstutt einhvern útgjaldavöxt með vísan í að þjóðinni sé að fjölga og kerfin okkar þurfi meira fríar það okkur ekki frá þeirri ábyrgð að reyna að fara betur með peningana á hverjum tíma. Þar hefur okkur ekki tekist nægjanlega vel upp að mínu mati.

Forseti. Það er alveg rétt að þetta sveiflast aðeins á milli ára en þetta eru langtímameðaltölin. Þegar maður er kominn í langtímameðaltöl sem einhvers konar viðmið eru þau í rauninni orðin vísbending um hvað umfang ríkisins er u.þ.b., bæði í tekjum og útgjöldum. Eins og er þá er ríkisstjórnin í u.þ.b. langtímameðaltali útgjalda en undir langtímameðaltali í tekjum sem bendir í rauninni til þess að það sé ákveðið tekjuvandamál miðað við langtímatölurnar. Það er hins vegar alveg rétt að við getum líka verið í útgjaldavanda eins og við sjáum t.d. í skýrslu Fangelsismálastofnunar. Það er greinilega útgjaldavandi þar. Það vantar einfaldlega fjárheimildir. Við fengum fjárhagsáætlun frá Fangelsismálastofnun fyrir síðustu fjárlög, í lok síðasta árs, sem greindi frá því að til þess að Fangelsismálastofnun gæti sinnt lögbundnum verkefnum þá vantaði 300 milljónir. Það var í rauninni bara sundurliðun á fjölda starfsfólks til þess einmitt að geta sinnt dæmum eins og hv. þingmaður benti hérna á, að geta fylgt föngum á geðdeild o.s.frv. Allt virðist benda til þess að þetta sé bara satt. Þarna vantar fjármagn, ekki að það sé einhver aðstaða eða annar rekstur sem er að fara einhverju offari eða eitthvað því um líkt. Það getur síðan verið satt annars staðar.  
             Það er alltaf vandinn hjá okkur hvernig við náum að greina þarna á milli. Stundum vantar fjármagn á einn stað en er þá of mikið fjármagn á öðrum stað? Það er einhver bóla í gangi. En við fáum einhvern veginn aldrei nægilega góðan aðgang að því að reka það ofan í þær stofnanir eða ráðuneyti eða elta uppi hvar er verið að eyða meira heldur en þarf í raun og veru að gera. Það er kannski aðalvandinn þegar allt kemur til alls.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Já, það sem við stöndum frammi fyrir er ofur einfaldlega það að við þurfum að forgangsraða með einhverjum hætti og við erum auðvitað ekkert alltaf sammála um hvernig við eigum að gera það. Mig langar samt að segja að það er þó a.m.k. gott við Ísland að við erum sammála um að velferðarkerfið hér eigi að vera sterkt og öflugt og við erum ekki að festast í furðulegum kreddum, eins og við sjáum til að mynda í Bandaríkjunum, hjá gríðarlega ríkri þjóð, þar sem fólk þarf t.d. að neita sér um heilbrigðisþjónustu, venjulegt fólk, af því að það hefur ekki efni á henni. Við viljum ekki svoleiðis kerfi. En enn og aftur, við þurfum auðvitað að forgangsraða. Það er það sem minn flokkur hefur talað fyrir að við þurfum að gera í auknum mæli. Ég er algerlega sannfærður um að við bætum ekki - af því að það er alltaf verið að kalla eftir meiri pening í heilbrigðiskerfið og við sjáum auðvitað biðlista þar lengjast og annað - ég er ekkert endilega viss um að við bætum allt þar með því að dæla endalaust meiri peningum. Ég held að þarna sé líka einhvers konar dýpri vandi á ferðinni. Það er nú reyndar þannig, af því að ég er að nefna það, að fólk sem er í fremstu víglínu á spítalanum hefur auðvitað talað um að þar þurfi kannski að breyta ýmsu til að fara betur með fjármuni. Við getum líka nefnt einn angann af þessu sem er sú sérkennilega staða að við verðum að vista gamalt fólk sem ætti að vera á hjúkrunarheimilum í einhverri langtímadvöl inni á spítalanum. Þetta er alltaf spurning um einhvers konar forgangsröðun. En einmitt af því að hv. þingmaður gaf upp þennan bolta þá ætla ég að árétta það sem ég sagði í minni ræðu. Það vantar upp á það hjá þessari ríkisstjórn að ráðuneyti virki sjálf sig og stofnanir málaflokkana til að fara betur yfir það hvernig hægt er að fara betur með fé. Það dugir ekki alltaf að skera niður með flötum niðurskurði. Það leiðir okkur ekki að bestu niðurstöðunni.

Forseti. Svo ég byrji aðeins þar sem síðasti ræðumaður endaði þá er mjög áhugavert það sem kom fram í nýjum þætti Heimildarinnar, Pressunni frá síðasta föstudegi, að þar var þingmaður sem var að hrósa því hvernig væri verið að fara með liðskiptaaðgerðir, það væri aukinn kraftur í þeim og einkaaðilar væru að standa sig mjög vel að vinna þar upp. En á sama tíma sagði sami þingmaður að biðlistinn hefði lengst. Maður klórar sér í hausnum yfir því hvernig það getur verið jákvætt. Ástæðan var sú að það væri verið að taka fólk inn á biðlistann sem áður var neitað um að fara á biðlistann. Ég verð að viðurkenna að ég varð dálítið orðlaus. Fólki sem var neitað um að fara á biðlista. Hvað er verið að segja okkur með því? Hvern er verið að blekkja með svoleiðis tilfærslu á því hverjir mega vera biðlistum og hverjir ekki? Þegar síðan er unnið á biðlistunum má allt í einu setja fleira fólk á biðlista. Þetta bara gengur ekki upp. Það er einfaldlega einhver að plata aðra, aðallega okkur hérna sem erum að samþykkja fjárheimildirnar, um það hver raunveruleg staða á aðgerðaþörf í heilbrigðiskerfinu er. Mjög merkileg fullyrðing sem kom þarna fram hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni. En ég ætlaði að halda áfram með nefndarálit mitt. Ég var kominn að kaflanum um það sem er innan ramma, eitt af uppáhaldinu mínu. Þar koma hin ýmsu ráðuneyti og stofnanir með markmið um að gera hitt og þetta og segjast ætla að gera það innan ramma. Ég skil vel að fólk skilji kannski ekki hvað það þýðir en ramminn, svokallaður fjárlagarammi, er í rauninni bara hversu mikið af peningum var notað á síðasta ári í að gera öll verkefni málefnasviðs eða eitthvað því um líkt. Það verður þá rammi næsta fjárlagaárs þegar það er búið að mínusa frá tímabundin verkefni og eitthvað sem búið er að klára, það er þá ramminn. Við það bætist ákveðið auka sem stjórnvöldum dettur í hug að gera, launa- og verðlagsbætur og svoleiðis sem dettur inn í það. En stóri ramminn er eitthvað sem er rosalega dularfullt og ógagnsætt og við höfum ekki hugmynd um hvernig í rauninni virkar þegar allt kemur til alls af því að við erum ekki með nógu góða eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga. En ég tek nokkur dæmi hérna í nefndarálitinu mínu, t.d. ætlar umboðsmaður Alþingis að leggja „aukna áherslu á frumkvæðis- og vettvangsathuganir, sem er þó háð fjölgun starfsfólks“. Hvernig ætlar umboðsmaður Alþingis að ná þessu markmiði, með hvaða fjármagni? Það er sagt innan ramma. Það þýðir einfaldlega að peninginn sem hann notaði í öll verkefnin á síðasta ári fær hann áfram fyrir næsta ár og allt gott og blessað og ef hann ætlar að troða því inn að gera meiri frumkvæðis- og vettvangsathuganir þá verður eitthvað að fara út í staðinn. Öll verkefni umboðsmanns Alþingis eru unnin af starfsfólkinu sem er þar og það er í rauninni ekki hægt að taka út verkefni nema þá að taka út starfsfólk sem færi þá að vinna þetta í staðinn. Það eru önnur verkefni sem detta út. Við vitum ekki hvaða verkefni það eru, einhver verkefni sem úreldast, en ég hef ekki séð að umboðsmaður Alþingis sé að vinna eitthvað óeðlilega mikið af verkefnum nú þegar sem gætu misst sín. Ég held að það sé ekki alveg sú staða þar. Þróun rannsóknarseturs skapandi greina hjá menningar- og viðskiptaráðuneytinu er innan ramma líka. Það á að kosta sama pening og það kostaði að gera allt hitt í fyrra. Það á að efla nýsköpun á landsbyggðinni með áherslu á stuðning við sprota- og frumkvöðlafyrirtæki á sviði hátækni, hér er vísað í Lóu og Stafrænar smiðjur. Það á að gera það innan ramma, ekki fyrir neinn nýjan pening heldur fyrir sama pening og í fyrra. Hvernig er það að efla nýsköpun ef þú ætlar bara að nota sama pening og í fyrra? Það hlýtur eitthvað annað að detta út í staðinn innan rammans sem þú ert að nýta í þessa eflingu. Þú ert með tvö verkefni innan ramma, annað dettur út. Þá færð þú peninginn fyrir því til að efla hitt verkefnið. En þá ertu bara að gera eitt verkefni innan ramma en ekki tvö. Þetta er röng framsetning. Það er rangt að gera þetta svona. Þarna á að segja: Við erum að hætta við þetta verkefni, við erum að mínusa burt pening, stroka hann út úr þessum ramma. Þar með er nýr rammi tekinn við, að frádregnu þessu verkefni. Þá á að leggja til: Hérna er nýtt verkefni sem stjórnvöld leggja til með þessu kostnaðarmati, þannig að við vitum hvað það á að kosta. Það er grundvallarkrafa laga um opinber fjármál að við vitum hvað stefna stjórnvalda á að kosta, t.d. hvað það kostar að efla nýsköpun, til þess að við getum gengið á eftir því í kjölfarið og spurt: Hvað kostaði þetta mikið? Kostaði það meira eða minna? Náðum við þeim árangri sem átti að ná með þessu verkefni? En af því að það er aldrei gert þá getum við ekki spurt: Gekk þetta, virkaði þetta? Viljum við gera meira svona? Það er bara ekki hægt og þar með getum við aldrei spurt hvað er að gerast innan þessa ramma. Þar er, held ég, uppruni alls þessa óhagræðis sem er í ríkiskerfinu. Við getum ekki gengið á eftir fjármununum og spurt hvort þeir séu nýttir á hagkvæman hátt eða ekki. Það á sem sagt að fjölga starfsfólki innan ramma, fleira starfsfólk fyrir sama pening. Það þýðir þá væntanlega að allir eru á lægri launum, ekki satt? Ég myndi halda það alla vega, eða að fleiri verði í hlutastarfi eða eitthvað svoleiðis. Mjög spes. Ég ætla að fara aðeins yfir dæmi sem ég fann í fjármálaáætlun og fjárlögum. Ég fletti svona af handahófi og fann Byggðastofnun, datt inn á það, það er ágætisdæmi af því að þessi ríkisstjórn er nú almennt séð svona tiltölulega jákvæð í garð Byggðastofnunar, ef við notum það orð, og vill veg landsbyggðarinnar mjög mikinn. Byggðastofnun er mjög gott dæmi af því að það er mjög aðgengilegt hvað lögin um Byggðastofnun kosta. Þetta tengist því að ég hef verið að reyna að komast að því hvað lög um ýmislegt kosta, t.d. um Blóðbankann eða heilbrigðisþjónustuna o.s.frv., hvað einstaka greinar þessara laga kosta. Hvað kosta lög um réttindi fatlaðs fólks? Það er mjög óaðgengilegt. En lög um Byggðastofnun er mjög aðgengileg. Það er bara upphæð fyrir Byggðastofnun og við vitum nákvæmlega hvað það kostar og þar af leiðandi öll verkefni þar undir, alla vega vitum við heildina, þó að við séum ekki með sundurliðunina. Í lögunum er helsta hlutverk Byggðastofnunar, með leyfi forseta, „að efla byggð og atvinnulíf með sérstakri áherslu á jöfnun tækifæra allra landsmanna til atvinnu og búsetu“. Þá gætum við spurt: Hefur þetta gerst? Hefur þróunin verið í áttina að því að allir landsmenn hafi jafnari tækifæri til atvinnu og búsetu? Væri t.d. hægt að ná meiri árangri og meiri ábata hraðar? Ef við skoðum t.d. orkukostnað þá er búið að vera átak undanfarið í því að reyna að jafna orkukostnað, dreifingarkostnað. Það virðist ekki hafa tekist en skoðum gögnin. Árið 2022 var orkukostnaður viðmiðunareignar á höfuðborgarsvæðinu 183.000 kr. að meðaltali samkvæmt Byggðastofnun. Vestfirðir voru dýrastir með 283.000 kr. kostnað að meðaltali, sléttum 100.000 kr. meira. Nei, þetta er 2014, ég hef snúið þessu við. Árið 2022 var kostnaðurinn á höfuðborgarsvæðinu 196.000 kr. en 339.000 kr. á Vestfjörðum. 13.000 kr. hækkun á höfuðborgarsvæðinu, 56.000 kr. hækkun á Vestfjörðum. Sem sagt, það er ekki búið að ná jafnari skilyrðum með tilliti til orkukostnaðar. Hvað með atvinnutekjur? Árið 2012 voru tekjur á íbúa á höfuðborgarsvæðinu rétt rúmlega 3,1 milljón samkvæmt mælaborði Byggðastofnunar en voru orðnar 4,1 árið 2021. Tekjur á íbúa á Norðurlandi vestra voru tæplega 2,7 milljónir árið 2012 en voru 3,5 milljónir árið 2021. Þar hefur þróunin verið í áttina að meira misræmi en ekki meiri jöfnuði. 31,4% hækkun á höfuðborgarsvæðinu og 30,4% hækkun á Norðurlandi vestra. Það munar ekki miklu en það er samt aðeins meiri hækkun á höfuðborgarsvæðinu. Í fjármálaáætlun er hins vegar tafla sem fjallar um meðalatvinnutekjur hvers landshluta fyrir sig, alveg eins og er gert hjá Byggðastofnun. Það eru tölur fyrir árið 2022. Þar er áhugavert að meðalatvinnutekjur fyrir höfuðborgarsvæðið eru 5,5 milljónir og 5 milljónir næstum því sléttar á Norðurlandi vestra. Dálítið mikill munur þarna á milli þessara talna milli 2021–2022 þannig að ég er ekki alveg viss um hvort það sé verið að nota sömu forsendur í mælaborði Byggðastofnunar og síðan í fjármálaáætluninni þar sem tölurnar fyrir 2022 eru birtar nema launin hafi hækkað svona rosalega á milli áranna 2021 og 2022, hver veit. Þrátt fyrir þessa þróun í atvinnutekjum þá lækka framlög til byggðamála um 245,9 millj. kr. frá gildandi fjárlögum, með leyfi forseta: „Fjárheimild málaflokksins lækkar alls um 215 m.kr. vegna tímabundinna framlaga sem falla niður. Um er að ræða framlag vegna sóknaráætlana landshluta 120 m.kr., framlag vegna atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni 40 m.kr. og framlag vegna uppbyggingar atvinnulífs á Seyðisfirði 55 m.kr.“ Þetta er úr fjárlagafrumvarpinu. Síðan koma viðbætur á móti þessu og það endar í rauninni á því að samdrátturinn í málaflokknum er 220,9 milljónir frá fyrra ári. Síðan koma viðbætur frá meiri hlutanum upp á 155 milljónir í sóknaráætlanir og starfsemi atvinnuráðgjafa. Það er þarna smámunur á milli en smálækkun þegar allt kemur til alls. Og merkilegt nokk þá eru markmið fyrir Byggðastofnun og getið þið hvað, kostnaðurinn við þær aðgerðir er innan ramma. Það á að skilgreina hvað felst í opinberri þjónustu, það á að styrkja rekstur dagvöruverslana, það á að jafna aðgengi landsmanna að heilbrigðisþjónustu - innan ramma. Hvaða peninga á að nota til að jafna aðgengi landsmanna að heilbrigðisþjónustu? Það á að nýta eitthvert ákvæði í lögum um Menntasjóð námsmanna og fjölga þannig sérfræðingum á heilbrigðissviði á landsbyggðinni fyrir sama pening og í fyrra, aðeins minni en í fyrra. Það á að stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land o.s.frv., innan ramma fyrir sama pening og í fyrra, er aðeins minni en í fyrra. fyrir sama pening og í fyrra, aðeins minni en í fyrra. Hvað kostar að tryggja framboð af fjölbreyttu íbúðarhúsnæði? Það er eitt af markmiðunum: „Framboð á fjölbreyttu íbúðarhúsnæði verði tryggt á svæðum þar sem skortur á hentugu húsnæði hamlar þróun og uppbyggingu atvinnulífs.“ Það kostar að byggja hús en það á að gera innan ramma. Ég hef ekki hugmynd og ég get ekki svarað þeirri spurningu hvað það kostar að byggja þessi hús en peningurinn er víst til frá því í fyrra, sami peningur og í fyrra sem var notaður í eitthvað annað þá. Merkilegt. Þetta er raunverulegur peningur. Ég veit ekkert í hvað peningurinn var notaður áður, en það á að nota hann í þetta núna. Ég held að enginn geti svarað þessari spurningu, alla vega hefur ekkert ráðuneyti getað svarað þessari spurningu þegar ég spyr um kostnaðinn vegna allra þessara verkefna innan markmiðanna sem eiga rúmast innan ramma, með sömu peningum og áður. Styrkja þrífösun rafmagns, það á líka að gera ýmislegt svoleiðis. Það kostar augljóslega pening. Fyrir hvaða pening? Sama pening og í fyrra. Gengur þetta upp? Kannski ef það voru í alvörunni einhver tímabundin verkefni sem þarf ekki lengur að fjármagna en þá eiga þau, bara samkvæmt því sem við setjum í fjárlög, að falla niður. Tímabundin framlög falla niður, mínusast úr rammanum til þess að við höfum gagnsæi þegar ný verkefni bætast við eins og að byggja hús eða þrífösun rafmagns eða fleira heilbrigðisstarfsfólk eða sérfræðingar eða hvað það er eða styrkja dagvöruverslanir o.s.frv. Hvernig eiga þingmenn í alvörunni að geta samþykkt fjárlög þar sem það fer bara einhver peningur í einhver verkefni, sami peningur og í fyrra fer í einhver allt önnur verkefni en í fyrra, væntanlega? Nema það fari allt í einu minni peningur í öll verkefnin sem voru unnin í fyrra þannig að það geti farið minni peningur í öll þessi nýju verkefni. Þetta getur ekki gengið upp, það getur ekki virkað svona. Við erum í þeirri stöðu miðað við markmið laga um Byggðastofnun að markmið um atvinnutekjur, sem er að þær eigi ekki að lækka, fer gegn markmiði Byggðastofnunar um sérstaka áherslu á að jafna tækifæri. Markmiðið sem við erum í raun og veru með, að munurinn hafi ekki lækkað, er ekki í áttina að jafnari tækifærum. Það er að halda við núverandi mun. Þannig að meira að segja er ekki einu sinni sett markmið um að ná því sem er þó skrifað í lög. Ég verð að segja að ég klóra mér dálítið í hausnum yfir þessu. Ég er búinn að vera að reyna að fylgjast með því hvernig þetta allt virkar og þetta er helsta vandamálið sem við glímum við hérna á þingi. Við vitum ekki hver kostnaðurinn er við það að framkvæma gildandi lög. Ég átta mig alveg á því að það er ekkert endilega nákvæm tala sem við fáum en nýleg dæmi, t.d. um Fangelsismálastofnun, sýna okkur mikilvægi þess að kunna þetta, að vita þetta, til þess að það komi okkur ekkert á óvart þegar húsnæði er t.d. ónýtt og það dugir ekki að fara í viðhald og borga 1–2 milljarða til þess að laga það, það þarf bara að byggja nýtt af því að húsnæðið er ónýtt af því að það er ekki búið að sinna viðhaldi í mörg ár. Og ef við pælum í stóru myndinni með þetta, af því að það er svo mikið talað um tekjur og gjöld ríkisins og afkomuna og frumjöfnuðinn og allt þetta dót, svo ég noti vinsæla orðið og bæti hagsveifluleiðréttum frumjöfnuði inn í málið, alltaf þurfti að finna eitthvað jákvætt til að setja inn í annars bara mjög sorglegt frumvarp - án þess að vita hvað liggur þarna á bak við þá getum við ekki sagt að afkoma ríkisins sé í raun og veru sú sem hún er. Stjórnvöld segja: Við erum með 50 milljarða í mínus. En ef við tökum og teljum til öll verkefnin sem eru í rauninni í annaðhvort þjónustuskuld eða innviðaskuld, við erum t.d. með fangelsi sem geta ekki sinnt fullnustu refsinga, þá er það skuld við þau lög sem við höfum sett hérna á þingi. Það þýðir enn verri afkoma í raun og veru. Það er bara búið að fela hana, moka henni inn í eitthvert ónýtt húsnæði sem blossar síðan upp að lokum þegar það kemst upp að það er orðið ónýtt. Ó, við þurfum að borga 6 milljarða aukalega til að laga þetta. Það tekur tíma sem kostar. Ef afkoman er sögð neikvæð upp á 50 milljarða þá er hún í raun og veru neikvæð upp á 56 milljarða a.m.k., en það kemur ekki fram í tölunum af því að bókhaldið virkar þannig, af því að það er hægt að segja: Það kostar 3 milljarða að reka þetta kerfi en ég ætla að segja að það kosti bara 2,5 milljarða, ég ætla að láta það duga, menn verða bara að redda sér og finna út úr þessu. En það safnast í raun og veru 500 milljónir á hverju ári í ákveðna skuld sem er í raun ósýnileg fyrir okkur. Ef við fáum ekki þau skilaboð hingað inn í þingið um hver staðan í raun og veru er, eins og þegar við fengum í lok síðasta árs fjárhagsáætlun frá Fangelsismálastofnun - sem við báðum einfaldlega um: Sýnið okkur fjárhagsáætlun sem uppfyllir lög um Fangelsismálastofnun að ykkar mati, að sjálfsögðu. Það mat getur auðvitað verið ofmat eða vanmat o.s.frv., hvernig sem það gengur, en án þess að fá að sjá það mat getum við ekki lagt okkar mat á hvort þetta sé of eða van. Við fáum ekki útskýringarnar. Við getum ekki spurt: Heyrðu, fyrirgefið, þetta hérna er rosalega mikið, finnst mér, af hverju er þetta svona mikið? Það getur komið góð útskýring á því eða það er sagt: Ja, þetta var kannski pínu ofáætlað, myndi alveg sleppa fyrir 100. Svo gengur það í tvö, þrjú ár. Já, það sleppur fyrir 100, það er fínt, frábært. Án þess að fá þetta mat getum við í alvörunni ekki tekið ákvarðanir um fjárheimildirnar. Við ættum að vera að biðja framkvæmdarvaldið um a.m.k. fjárlög sem uppfylla öll lög í landinu. Ég myndi halda að það væri frumskylda ríkisins að segja okkur alla vega ef það getur ekki fjármagnað öll þau lög sem Alþingi hefur samþykkt. Koma fram með fjárlagafrumvarp, leggja það á borðið og segja: Þetta fjárlagafrumvarp uppfyllir öll þessi lög um Fangelsismálastofnun, Byggðastofnun og hvað það nú er, en við náum ekki að fjármagna allt. Við ætlum að herða aðeins sultarólina í vetrarsamgöngum t.d. eða póstþjónustu, við ætlum bara að fara tvisvar í viku, eða eitthvað því um líkt. Það er þá gildismat þingmanna hvort þeir sætti sig við að það sé ekki verið að uppfylla lögin um Íslandspóst. En án þess að fá þetta þá getum við ekki tekið svoleiðis ákvörðun og þá skil ég ekki hvernig í rauninni þingmenn geta haft samvisku í sér til að segja já við fjárlögunum og treysta í blindni á að það komi ekki eitthvað eins og skýrslan frá Ríkisendurskoðun um Fangelsismálastofnun í hausinn á okkur seinna. Ætlar einhver að taka ábyrgð á því að hafa rekið Fangelsismálastofnun svona, í hversu mörg ár? Finnst ykkur það líklegt? Finnst hæstv. forseta það líklegt? Mér finnst svarið frekar augljóst. Ég hef heyrt það á nokkrum nefndarfundum þegar við fáum einhverjar stofnanir í heimsókn og maður spyr: Hvaðan koma tillögur að fjárheimildum fyrir verkefnin ykkar? Leggið þið ekki tillögur að fjárheimildum til ráðuneytisins ykkar? Svo þegar þið sjáið fjárlagafrumvarpið og sjáið að beiðnirnar ykkar um fjárheimildir eru ekki til staðar, hvað gerið þið þá? Látið þið þingið vita? Svarið er nei. Ráðuneytið hefur beðið okkur um að láta Alþingi ekki vita, senda ekki inn umsögn, öll samskipti eigi að fara í gegnum ráðuneytið. Það gerist ekki nema þingið kalli sérstaklega eftir stofnunum eins og þingið kallaði eftir Fangelsismálastofnun þegar dómsmálaráðherra í fyrra kom út með það að loka þyrfti fangelsum o.s.frv. Og ástandið með Landhelgisgæsluna, það ætti að selja flugvél og þess háttar. Alþingi kallaði eftir þessum stofnunum til að þær gætu útskýrt nánar hvað væri í gangi. Þá komumst við að því hvernig bréfasamskiptin höfðu verið á milli Landhelgisgæslu og dómsmálaráðuneytisins, hvenær hver hafði beðið um hvaða fjármagn og þess háttar. En við fengum það líka fram að forstjóra Fangelsismálastofnunar dytti ekki í hug að leggja fram fjárhagsáætlun fyrir upphæð sem myndi dekka lögin um Fangelsismálastofnun af því að, þó að ég vitni ekki alveg þráðbeint í það sem hann sagði, hann taldi ekki að sú fjárheimild myndi fást, það var einfaldlega þannig. Hann gerði fjárhagsáætlun sem honum fannst vera raunhæfari, þ.e. nær því að vera upp á þær fjárheimildir sem hann gæti fengið, í staðinn fyrir raunverulega það sem hann þurfti. Er það þá fangelsismálastjóri sem ber ábyrgð á því að biðja ekki um fjármagn til að uppfylla lög um Fangelsismálastofnun? Eða er það ráðuneytið sem ber ábyrgð á því ef ráðuneytið veit að fjárhagsáætlun frá stofnun sinni uppfyllir ekki lög, hún sinni ekki þeirri þjónustu sem hún lögum samkvæmt á að sinna? Ef ráðherra veit ekki af því þá er, samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð, ábyrgðin á starfsmönnum og stjórnendum stofnana. Ef ráðherra veit af því þá segja lög um ráðherra það mjög skýrt og greinilega að það er á ábyrgð ráðherra ef hann sinnir ekki sínum skyldum. Ég myndi halda að það væri ákveðin vanræksla að taka yfirlýsta ákvörðun um að vanfjármagna t.d. Fangelsismálastofnun og segja Alþingi ekki frá því þannig að Alþingi geti tekið upplýsta ákvörðun. Allt í lagi, staðan er svona, við erum með fjárheimildir hérna og við vitum að það þarf að forgangsraða og við vitum að Fangelsismálastofnun er vanfjármögnuð og við ætlum að samþykkja það. Eða: Við ætlum að hafna því. Hver og einn þingmaður á það við sína samvisku og sannfæringu. En án þess að við vitum stöðuna er ábyrgðin ekki okkar, getur ekki verið. Að sjálfsögðu treystum við og berum ákveðið traust gagnvart ráðherrum, og framkvæmdarvaldinu, um að þau séu að sinna sinni skyldu af heiðarleika. Það er bara í lögum eins og á að vera, siðareglur ráðherra og ýmislegt svoleiðis. Mér finnst það mjög undarlegt og finnst mjög áhugavert að þetta geti gerst. Hver á að bera ábyrgð á því? Ég held að vandinn sé skortur á því að fólk beri einmitt ábyrgð á atriðum sem eru vissulega þess verð að það þurfi að bera ábyrgð á þeim. Ef það er ákveðið að sinna t.d. ekki réttindum fanga þá er verið að ganga á þeirra réttindi. Einhver þarf að taka ábyrgð á því, það hlýtur að vera. Ég veit ekki alveg hvað er hægt að gera í þessu. Ég er búinn að vera að reyna að ýta og pota í þetta í nokkur ár og að fá svör við þessu og það er sífellt verið að henda mér úr einu ráðuneyti í annað: Þessi ber ábyrgð á því, hinn ber ábyrgð á því, ríkisráð fjármála sem ráðherrann er í ber ábyrgð á því, ríkisstjórnin öll ber ábyrgð á því, fjármálaráðuneytið ber ábyrgð á því, fagráðuneytið ber ábyrgð á því, stofnunin ber ábyrgð á því. Það tekur enginn ábyrgð. Og þegar enginn tekur ábyrgð þá heldur það ábyrgðarleysi áfram. Fyrst að þessi komst upp með það, þá kemst ég upp með það o.s.frv. Ábyrgðarleysið erfist. Við þurfum einhvern tímann að skera á þetta ábyrgðarleysi. Það verður kannski rosalega ósanngjarnt gagnvart þeim fyrsta sem þarf að bera ábyrgð á því sem allir forverar hans hafa klúðrað svo hryllilega. En við þurfum samt að gera það.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og segja það hér að hann er á mjög áhugaverðum stað í sínum hugleiðingum hér. Ég get tekið undir margt sem fram kom í hans ræðu. Ég held að það sé mjög áhugaverð nálgun sem hv. þingmaður er að velta fyrir sér, innan ramma og utan ramma, sem kemur nú kannski að áhugamáli sem er að verða okkar beggja sem heitir endurmat útgjalda og ég held að sé mjög þarft fyrir okkur í fjárlaganefnd að huga að: Í hvað eru fjármunirnir í raun og veru að fara sem við erum að útdeila úr nefndinni og eru þeir að fara í þau verkefni sem við í raun og veru erum að setja þá í? Ég vil sömuleiðis þakka hv. þingmanni fyrir að fara hér nokkrum orðum um mál sem ég hef nú verið að berjast fyrir og benda á úr þessum ræðustól ansi oft sem er misvægi milli landsbyggðar og höfuðborgarinnar og það byggðaójafnvægi sem við búum við í dag. Mér fannst gott að heyra hv. þingmann koma inn á það og benda á þetta misvægi. Aðeins varðandi Byggðastofnun og hennar hlutverk. Ég er alveg sammála því. Í mínum huga skiptir Byggðastofnun og hennar hlutverk verulegu máli sem er nú kannski að stórum hluta að afla upplýsinga og koma með upplýsingar fyrir okkur sem hér sitjum til að taka ákvarðanir. Ég held að við séum í betri aðstöðu heldur en kannski Byggðastofnun til þess - og aðeins að fá vinkil á það frá hv. þingmanni.

Forseti. Fyrst endurmat útgjalda. Það er ómögulegt að stunda endurmat útgjalda ef það vantar mælanleg markmið. Án þeirra er endurmat útgjalda einfaldlega þannig: Þú fékkst 100 milljónir, notaðirðu 100 milljónir? Svarið er já. Náðirðu ásættanlegum árangri? Svarið verður væntanlega já. Og hvað eigum við að gera þá, þegar við höfum ekki spurninguna sem ætti að vera ef það væru til góð mælanleg markmið: Náðist að sinna tilteknum fjölda eða hlutfalli af útköllum á ásættanlegum tíma? Var nægileg mönnun til að það yrði ekki biðlisti á bráðamóttökunni? Þetta eru svona árangursmælikvarðar sem við þurfum að hafa í fjármálaáætlun til að geta sinnt endurmati útgjalda - og þá aðallega gagnvart stefnu stjórnvalda. Síðan er það hitt sem við erum með innan ramma, það sem er í rauninni samkvæmt lögum. Það er bara aðeins öðruvísi og kannski aðeins skýrara. En við þurfum að átta okkur á því að verkefnið þarna er tvöfalt. Að einhverju leyti eru mælanleg markmið stjórnvalda að miða að því að breyta útkomu og umfangi þeirra verkefna sem lög eru kannski ekki hárnákvæm um. Þannig að það er verið að túlka það. Nægilega góð þjónusta á bráðamóttöku hefur t.d. hingað til verið talin sú að fólk sé ekki að bíða í meira en tvo tíma eða að leikskóli byrji ekki fyrr en við tveggja og hálfs árs aldur eða eitthvað svoleiðis. Markmið stjórnvalda er að breyta þeirri skilgreiningu 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir gott svar. Hv. þingmaður ræðir hér um árangursmælikvarða. Nú veit ég að í sumum stofnunum, og ansi mörgum, eru þessir árangursmælikvarðar til og eru notaðir. Það er því klárlega eitthvað sem væri hægt að byrja á, að skoða þá þær stofnanir þar sem þessir mælikvarðar eru virkir og hafa verið nýttir undanfarin ár til þess að bera saman og sjá hvað við komumst með það. Aðeins varðandi „innan ramma“. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann út í þetta. Nú hef ég sjálfur verið innan stofnunar sem hefur verið með ramma. Við höfum verið að taka að okkur og tókum að okkur ýmis verkefni sem kostuðu okkur ekki fjármagn heldur var hægt að hagræða í stofnuninni. Mig langar að velta þeirri spurningu upp við hv. þingmann hvort í einhverjum tilfellum geti það verið þegar þessi „innan ramma“ - sem ég veit að hv. þingmaður hefur sterkar skoðanir á og ég deili alveg með honum að einhverju leyti. Auðvitað er það þannig að stofnanir ríkisins hafa ákveðið svigrúm innan sinna fjárveitinga til að hliðra til og laga til og í einhverjum tilfellum að búa sér til þá stöðu að geta farið í ný verkefni, hvort sem þau eru til langs tíma eða tímabundin, sem eru innan ramma fjárheimilda. Hvort hann sé ekki sammála mér í þeirri nálgun að auðvitað eru tilfelli þar sem þetta er hægt.

Forseti. Nei, þetta eru í rauninni hinir svokölluðu varasjóðir málaflokka og málefnasviða sem eru til þess að dekka ákveðnar sveiflur í álagi verkefna af því að það er mismunandi álag á mismunandi árum. Ef við tökum t.d. bara Vegagerðina þá snjóar mikið eitt árið og þá þarf að eyða meiru í vetrarþjónustuna heldur en síðasta ár og þetta bara sveiflast fram og til baka. Þarna þarf að vera svigrúm til þess að bregðast við þeim verkefnum sem á að sinna. Þegar ný verkefni koma inn þá ganga þau á það svigrúm. Þá verður allt þrengra og minna hægt að bregðast við aukinni kröfu um vetrarþjónustu. Þá fer allt í mínus af því að það var bætt við nýju verkefni eitt árið en fjárlög ganga yfir á næsta ár og þarnæsta ár o.s.frv. Þetta er vandinn sem við erum að glíma við. Þegar það er sett nýtt verkefni þá þarf það að vera kostnaðarmetið og sett inn í rammann með því kostnaðarmati til að við getum farið í endurmat útgjalda og spurt hvort það sé í raun og veru svona kostnaðarsamt að sinna því eða ekki, án þess að ganga á eðlilegt svigrúm verkefna innan málaflokka til að bregðast við árstíðabundnum eða árssveiflum hinna mismunandi verkefna sem við erum þegar að sinna. Ef þau hætta með eitthvert verkefni af því að það bara úreldist eða eitthvað svoleiðis þá fellur það úr rammanum með þeirri fjárheimild sem var áætlað að það verkefni myndi kosta að meðaltali yfir mörg ár. Þess vegna á ekki að vera hægt að búa til svigrúm fyrir ný verkefni innan allra hinna verkefnanna sem er þegar verið að vinna því að þá er eitthvað rangt áætlað 

Frú forseti. Í umræðunni hér um fjárlögin hefur stjórnarmeirihlutinn kallað 47 milljarða hallann aðhaldssemi. Það er auðvitað rangnefni en það er svo sem hægt að sýna því skilning að meiri hlutinn er sennilega að vísa í eigin framgöngu við gerð fjárlaga síðustu ár. Við erum hér hins vegar að ræða fjárlög sem hafa áhrif á fólk, áhrif á fyrirtæki, stofnanir og heimili sem búa í raunheimum núna og ekki bara í raunheimum heldur í íslenskum veruleika. Sá veruleiki einkennist af langvarandi verðbólgu með sínum sársaukafullu fylgifiskum. Í besta falli eru þessi fjárlög hlutlaus í baráttunni við verðbólguna og þá er eðlilegt að spyrja: Er einhver sem heldur því fram að það sé nógu gott á sama tíma og heimili landsins búa við vaxtaofbeldi sem er ætlað að draga úr þenslu og temja verðbólguna? Svarið er auðvitað nei. Á svona tímum á ríkið að forðast að auka skuldir með því að draga úr útgjöldum sem eru fjármögnuð með halla. Það væri óskandi að stjórnvöld beittu ríkisfjármálunum af afli í baráttunni við verðbólguna en létu ekki heimili landsins að mestu um þann slag. Fyrir því hefur Viðreisn talað linnulítið og mun láta verkin tala þegar færi gefst. Við vitum að það kemur að skuldadögum og við viljum ekki að heimili landsins beri þá byrði ein. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgunni hafa verið máttlausar og fyrir vikið eru stýrivextir áfram háir. Fólk hefur séð lánin sín hækka margfalt, sem setur heimilisbókhaldið í uppnám. Um það vitna metfjárhæðir í yfirdráttarlánum, met sem nemur yfir 100 milljörðum kr. á metvöxtum í metvaxtaumhverfi. Öll eru þessi met alveg svakalega lítið eftirsóknarverð. Yfirdráttarlán eru dýrustu lán sem heimilum standa til boða, dýr lán í dýru lánaumhverfi. Í þessu landi sturlaðra vaxta taka sennilega fá heimili slík lán nema brýna nauðsyn beri til. Umboðsmaður skuldara segir enda þetta skýrt dæmi um að róðurinn hjá heimilum sé farinn að þyngjast verulega. Þetta er neyðarúrræði sem hefur verið kallað dulin vanskil. Við þekkjum ótal dæmi um fjölskyldur, oft ungar barnafjölskyldur sem hafa komið sér þaki yfir höfuðið, undirbúið þau kaup vel og gert ráð fyrir ákveðinni greiðslubyrði. Þessar fjölskyldur búa nú við margfalda slíka greiðslubyrði þar sem viðbótargreiðslan getur numið hundruðum þúsunda á mánuði. Það er ekki bara það að hún fari öll í vexti heldur hefur mánaðarleg greiðsla inn á höfuðstól láns líka lækkað í mörgum tilfellum. Þetta er staðan núna og svo þegar öskrað er úr öllum áttum á ríkisstjórnina að nota ríkisfjármálin til að sýna aðhald, til að hjálpa í baráttunni við verðbólgu - eins galið og það nú er að það þurfi að hvetja stjórnvöld til að taka þátt í því verkefni - þá er það gert með ostaskeraaðferðinni þar sem sem flatastur niðurskurður er á sem flestum málaflokkum eða verkefnum af því að það er þægilegast, átakaminnst fyrir ríkisstjórnina en sannarlega ekki fyrir aðra. Þekkist eitthvert heimili sem myndi bregðast svona við efnahagslegum erfiðleikum? Myndi eitthvert fyrirtæki sem nálgast málin svona verða langlíft? Ég er hrædd um ekki. Það eru ekki bara heimilin sem greiða háa vexti. Vextir af lánum sem ríkisstjórnin hefur tekið munu nema 117 milljörðum kr. á næsta ári. Fyrir þá fjárhæð væri hægt að fjórfalda framlög til lögreglunnar og næstum tvöfalda framlög til sjúkrahúsþjónustu. Auðvitað er það grátlegt að ríkissjóður, sem er þrátt fyrir allt hóflega skuldsettur, sé með þessa sturluðu vaxtabyrði, langt umfram það sem ríkissjóðir annarra og skuldsettari landa bera. Það er pólitísk ákvörðun að svona sé þetta, pólitísk ákvörðun að bjóða heimilum og minni fyrirtækjum landsins, þeim sem eru fastir í krónuhagkerfinu, bjóða þeim og ríkissjóði upp á þessa stöðu, upp á þessa ógnarvexti, af því að íslenska krónuhagkerfið er hávaxtaumhverfi. Það er staðreynd. Óábyrgar yfirlýsingar stjórnmálamanna í kosningaham, stjórnmálamanna sem vissu betur en töluðu samt um að hér væri komið lágvaxtaumhverfi til skemmri tíma, breyta engu um þá staðreynd að íslenska krónuhagkerfið er hávaxtaumhverfi. Þetta er staðan og á meðan þetta er staðan þá blasir stöðnun við í lífskjörum á Íslandi, sérstaklega hjá millistéttinni sem býr við það að nær öllum kostnaði af verðbólgu og vaxtahækkunum er velt yfir á hana og launin duga skemmra en áður. Það er þess vegna sem við þurfum að sýna heimilum landsins stuðning og ég kem aðeins að því á eftir. Viðreisn hefði ekki skilað af sér fjárlögum á borð við þau sem eru hér til umræðu og afgreiðslu. Viðreisn hefði dregið úr ónauðsynlegum útgjöldum eins og þeim sem fólust í fjölgun ráðherrastóla og Viðreisn myndi forgangsraða í þágu heimila með því að láta vaxtabætur, barnabætur og húsnæðisbætur ná tímabundið hærra upp tekjustigann. Til lengri tíma verðum við síðan að komast úr þeirri stöðu að ríkið þurfi að niðurgreiða vaxtakostnað. Staðan er hins vegar sú að sveiflukenndir og háir vextir munu alltaf fylgja því að vera með örgjaldmiðil. Það er pólitísk ákvörðun og henni er ekki breytt hér og nú. En það er hægt að gera betur við gerð og afgreiðslu fjárlaga, jafnvel í því umhverfi og ekki síst er þörfin á betri vinnubrögðum við gerð fjárlaga í því umhverfi sem við búum við núna. Viðreisn hefði ekki skilað svona fjárlögum. Við hefðum farið öðruvísi að því að uppfylla aðhaldskröfuna, við hefðum tekið ábyrgð á því hvaða verkefnum yrði frestað, hvaða verkefnum yrði sleppt, haft skoðun á forgangsröðun og þar með borið á henni ábyrgð, alveg sama hversu erfitt eða óvinsælt það hefði orðið. Þetta er einfaldlega merki um grundvallarágreining um hlutverk fjárlaga og grundvallarágreining um ábyrgð stjórnvalda í stöðunni. Stærsta verkefni stjórnmálanna núna er viðureignin við verðbólguna. Við verðum að ná henni niður en það er ekki sama hvernig það er gert. Tregða ríkisstjórnarinnar við að ná henni niður, þessi tregða við að taka sér raunverulegt hlutverk við að koma jafnvægi á hagkerfið og gegn þenslu, hefur orðið til þess að Seðlabankinn hefur tekið mun harkalegri ákvarðanir í vaxtamálum en hefði þurft ef ríkisstjórnin hefði axlað sína ábyrgð. Á ekki svo löngum tíma hækkaði Seðlabankinn stýrivexti 14 sinnum. Þessar hækkanir svíða eins og sést m.a. á þessu lítt eftirsóknarverða meti sem nú hefur verið slegið varðandi upphæð yfirdráttarlána heimilanna, 100 milljarða í duldum vanskilum. Viðreisn er auðvitað ekki ein um þessa gagnrýni á ríkisstjórnina, hún heyrist hér innan úr þinginu, en hún heyrist líka utan að. Seðlabankinn orðaði það t.d. mjög snyrtilega en jafnframt skýrt þegar hann sagði þetta fjárlagafrumvarp hlutlaust gagnvart verðbólgunni. Gagnrýni frá hagsmunaaðilum á borð við BHM, ASÍ og Samtök atvinnulífsins er skýr. Þessir aðilar eru alla jafna ekkert endilega svo mikið sammála um alla hluti en þeir eru sammála í gagnrýni sinni á ríkisstjórnina fyrir skort á aðgerðum í baráttunni gegn verðbólgu. Herra forseti. Hér hafa fjölmargir þingmenn farið með ítarlegum hætti yfir efnisatriði frumvarpsins, ekki síst þá eðlilega fulltrúar í fjárlaganefnd og þeir hafa snert helstu þætti samfélagsins sem fjárlagafrumvarpið nær til. Þeirra á meðal er hv. þingmaður Viðreisnar, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, sem er áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd. Ég ætla því ekki að ræða málin af sömu nákvæmni hér en bendi hins vegar á góða yfirferð hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna sérstaklega. Tekjur ríkisins aukast mikið milli ára, m.a. vegna verðbólgu. Þær tekjur munu svo hverfa aftur með verðbólgunni þegar hún sjatnar og þess vegna er ekki skynsamlegt að nota þær tekjur inn í útgjöld. Þetta hefur verið gagnrýnt af umsagnaraðilum frumvarpsins þar sem talað er um tekjufroðu þegar þessar tilteknu tekjur eru ræddar. Fjármálaráð gagnrýndi líka ríkisstjórnina fyrir að verja þessum nýju tekjum, og öðrum nýjum tekjum í raun og veru, ekki sjálfkrafa í ný - verja þeim til að greiða niður skuldir frekar en að eyða þeim sjálfkrafa inn í útgjöld. Þetta er ábending sem hefur reyndar verið endurtekin reglulega á líftíma ríkisstjórnarinnar síðustu sex ár en það er auðvitað drepleiðinlegt að greiða niður skuldir. Það eru engar borðaklippingar þegar skuldir eru greiddar niður og eiginlega varla hægt að henda í eitt stykki blaðamannafund eða svoleiðis, en það er mikilvægt fyrir heimilin og atvinnulífið. Hallinn á ríkisfjármálunum hefur verið eitt helsta einkennismerki ríkisstjórnarinnar síðustu sex ár frá upphafi sambandsins og mun sennilega fylgja henni allt til loka. Þetta er alvörueinkennismerki. Þetta hefur raunverulega verið algjörlega óháð efnahagsaðstæðum. Hallinn var til staðar fyrir heimsfaraldur, hallinn var til staðar í heimsfaraldri og hallinn var til staðar eftir heimsfaraldur. Raunverulega er hinn eiginlegi faraldur okkar í efnahagsmálum ekki heimsfaraldur heldur ríkisstjórnarsamstarfsfaraldur Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þegar kemur að meðferð fjármuna. Allan þennan tíma hefur Viðreisn varað við faraldrinum og bent á lækninguna, ekki bara boðið fram verkjalyf heldur bent á lækninguna, bent á mikilvægi þess að fara vel með fjármuni ríkisins, með fjármuni skattgreiðenda. Til þess þarf sterk bein, pólitískt úthald, skýra sýn og sett markmið, eftirfylgni, getu og þor til að forgangsraða og sæmilega samstöðu þeirra flokka sem leggja saman af stað í þá vegferð að vinna í þágu almennings. Á þetta skortir tilfinnanlega hjá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna. Ég nefndi hér áðan að ég ætlaði að tiltaka nokkur atriði frekar en að fara í heildaryfirferð sem sannarlega hefur verið farið í af hálfu ýmissa þingmanna hér síðustu daga. Eitt af því sem mig langaði að nefna, af því að það er svo blóðugt í stöðunni, er fórnarkostnaður síendurtekinna vaxtahækkana vegna vangetu ríkisstjórnarinnar. Það liggur við að það sé hægt að tala um áhugaleysi ríkisstjórnarinnar til að takast á við verðbólguna að einhverju marki. Ein afleiðingin er sú að byggingamarkaður og fasteignamarkaður eru á leið í alkul. Vaxtahækkanirnar hafa auðvitað neikvæð áhrif á byggingaráform verktaka þannig að fyrir framan nefið á okkur er að teiknast upp ný fasteignabóla. Þetta er enn ein áskorunin sem mun sennilega enda í fanginu á heimilum landsins að bera margvíslegan kostnað af, bæði áþreifanlegan og óáþreifanlegan. Svo verð ég að nefna ástandið í fangelsum landsins. Fangelsin á Íslandi hafa ekki burði til að sinna föngum í geðrofi og ég verð að segja að mér rann eiginlega kalt vatn milli skinns og hörunds þegar ég heyrði hv. þingmann Viðreisnar, Sigmar Guðmundsson, ræða stöðuna í þeim málaflokki hér áðan. Þetta er skelfilegt. Fangelsi á Íslandi hafa heldur ekki burði til að taka á móti körlum og konum sem hafa verið dæmd til fangelsisvistar. Á síðustu árum hafa 275 refsidómar fyrnst hér á landi, þar af fjórir kynferðisbrotadómar og 31 dómur fyrir ofbeldisbrot. Þetta kom fram í skriflegu svari ráðherra dómsmála við skriflegri fyrirspurn títtnefnds hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur. Hvernig dettur stjórnvöldum í hug að bjóða upp á þessa stöðu? Hvar er forgangsröðunin? Hvað er fólk að hugsa? Svo verð ég að nefna þær fréttir sem hafa borist af því hvernig Ísland er í frjálsu falli þegar kemur að hæfni grunnskólanemenda samkvæmt niðurstöðum alþjóðlegu PISA-könnunarinnar sem voru kynntar í gær. Þetta á jafnt við í lesskilningi, stærðfræðilæsi og náttúruvísindum. Einkunn Íslands hefur lækkað einna hraðast frá síðustu mælingu sem var 2018. Nú er það ekki svo að hér á landi fari lægra hlutfall landsframleiðslu til grunn- og framhaldsskóla en í öðrum OECD-ríkjum. Því er reyndar öfugt farið, við erum með næsthæstu framlögin hlutfallslega. Þetta er hins vegar birtingarmynd þess að það skiptir ekki öllu máli hversu mikill peningur er settur í málaflokka þegar hitt skortir; skýra framtíðarsýn, markmiðasetta stefnu með mælanlegum mælikvörðum og pólitískan vilja og úthald til að framfylgja stefnunni, forgangsröðun fjármuna í verkefni sem skipta máli. Það er gríðarlega alvarlegt ef við höfum ekki burði til að búa svo um hnútana að skólakerfið okkar geti sinnt nemendum. Það er þyngra en tárum taki að sjá vísbendingar um að félagslegar og efnahagslegar aðstæður foreldra skipti sköpum þegar kemur að árangri nemenda í skólakerfinu okkar. Það er óásættanlegt að börn af erlendum uppruna standi hallari fæti og fái lakari tækifæri til að njóta sín í skólunum okkar en önnur börn. Það er líka glatað að nemendur sem skara fram úr njóti sín ekki heldur í því umhverfi sem við bjóðum upp á. Við erum eiginlega ekki að huga almennilega að neinum hópi nemenda. Það leiðir bara til eins: Út úr skólakerfinu okkar koma börn með skert tækifæri til að njóta sín í framtíðinni og það er vont fyrir þau, augljóslega. Við erum að ræna þau tækifærum. Þetta hefur líka svakalegar afleiðingar fyrir íslenskt samfélag. Ein birtingarmyndin - ef ungmenni koma út úr skólunum okkar án getu til að lesa sér til gagns, til að lesa, tala, rökræða, hugsa á íslensku, hvaða verkfæri eiga þau þá til að takast á við áskoranir framtíðarinnar? Okkur er tíðrætt um hvað gervigreindin muni hafa í för með sér, þau tækifæri og þær áskoranir sem búa í þeirri þróun. Ef við hysjum ekki upp um okkur og förum að sinna þessum málum þá erum við að búa svo um hnútana að frekar en að geta nýtt sér þau tækifæri sem búa í þróun gervigreindar mun unga fólkið okkar ekki geta svarað áskorunum gervigreindarinnar. Þetta má ekki gerast. Við þurfum að forgangsraða í verkefni sem skipta máli og klára þau. Heilbrigðisþjónustan okkar líður svo heldur betur fyrir skort á stýringu og forgangsröðun. Ég hef um árabil rætt reglulega við fjölda fólks inni í heilbrigðiskerfinu. Ég finn núna fyrir vaxandi óþoli stjórnenda í kerfinu gagnvart því hvað það skortir á stýringu þar, forgangsröðun og stýringu. Það er alls staðar sama stefið. Svo verð ég að nefna það sem kom fram í ræðu hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur, sem er áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd, hvað það vantar gögn til að byggja undir mikilvægar og nauðsynlegar ákvarðanir. Meiri hlutinn nefnir þetta sjálfur í áliti sínu, það vanti gögn um hvaða aðgerðir gagnist best á húsnæðismarkaði, það vanti gögn til að byggja á ákvarðanir um ferðaþjónustu, það vanti gögn um áhrifin af styttingu vinnuvikunnar, það vanti gögn um ótrúlega fólksfjölgun hér á landi o.s.frv. Auðvitað er þetta grunnurinn að því að fjármunum sé stýrt í rétta átt. Auðvitað er þetta grunnurinn að því að við mörkum framtíðarsýn og fylgjum henni eftir af einhverju viti. Auðvitað er þetta grunnurinn að því að við vitum yfir höfuð hvað við erum að gera þegar við afgreiðum fjárlög upp á 1.400 milljarða kr. Svo langaði mig að nefna, af því að ég nýt þeirra forréttinda hér í ræðustól að geta bara valið og hafnað þeim málum sem mig langar sérstaklega að nefna, eftir ítarlega yfirferð svo margra um plaggið í heild, að þegar við höfum í huga að almenningur á Íslandi greiðir háa skatta þá er eðlilegt að spyrja af hverju markviss fjárfesting í ákveðnum grunnþáttum er ekki meiri en hún er. Ég nefni löggæslu, ég nefni heilbrigði, ég nefni samgöngur. Skortur á gögnum, feimni við forgangsröðun. Ég nefni feimni af því að ég veit ekki alveg hvaða orð ég á að nota. Það er ekki vangeta, það geta allir forgangsraðað. Menn þurfa bara að fara í verkefnið. Svo er svakalegur vaxtakostnaður ríkissjóðs í boði krónuhagkerfisins. Þegar allt þetta er haft í huga þá teiknast myndin auðvitað upp vegna þess að þessir þættir draga aftur úr getu stjórnvalda til að fjárfesta í innviðum og þjónustu fyrir fólkið í landinu. Það vantar aðhald. Það vantar forgangsröðun. Staðan er þar með grafalvarleg fyrir þorra heimila landsins vegna verðbólgu, vegna vaxta, vegna skuldsetningar ríkissjóðs sem kostar ríkið gríðarlegar fjárhæðir í vaxtagreiðslur, vegna þess að ríkið fer ekki vel með peninga, vegna þess að ríkisstjórnin forgangsraðar ekki í þágu heimila landsins. Þess vegna þarf núna að sýna heimilum landsins stuðning. Viðreisn hefur talað endurtekið síðustu ár fyrir aðhaldi og fyrir forgangsröðun. Við stöndum fyllilega við þá tillögu okkar og skoðun að nú þurfi heimili landsins sérstakan stuðning af því að við búum við þessar aðstæður sem heimili landsins hafa verið þvinguð í. Það þarf tímabundnar vaxtabætur, barnabætur og húsnæðisbætur og þær þurfa að ná hærra upp tekjustigann en áður. Þetta myndi Viðreisn gera af því að þetta er hið rétta að gera í stöðunni eins og hún er. Þetta eru tímabundin úrræði í ljósi þess að millistéttin horfir nú aftur á tímabil kaupmáttarstöðnunar og skynsamleg velferðarstefna snýst um að forgangsraða fjárfestingu í þágu almannahagsmuna. Aðhaldssemi og forgangsröðun annars staðar myndi hjálpa til í baráttunni gegn verðbólgunni, lækka vaxtagreiðslur með því að greiða niður skuldir ríkissjóðs til skemmri tíma og ég er hér eingöngu að tala um þetta fjárlagafrumvarp til næsta árs. Þegar ég fæ færi á mun ég halda áfram umræðunni um langtímalausnina sem við í Viðreisn höfum ítrekað talað fyrir. Það er að fleygja þessari krónu sem hefur valdið svo mörgum heimilum og fyrirtækjum miklum búsifjum. Ef þetta fer saman, aðhald og skynsamleg forgangsröðun, niðurgreiðsla skulda, þannig að þessum hagstjórnartækjum verði fyrir alvöru beitt til að vinna bug á verðbólgunni, þannig að vextir geti lækkað eitthvað, þá er hægt að búa svo um hnútana að þessi innspýting, þessi stuðningur við heimili í stöðunni, verði tímabundinn og það er nauðsynlegt. Það eru of mörg heimili komin inn að beini og það gengur ekki að láta þau ein um baráttuna. Eins og ég sagði, þetta eru fjárlög upp á 1.400 milljarða kr. og eðlis málsins vegna gæti ég lengt mál mitt hér töluvert með því að ræða um mörg jákvæð og nauðsynleg atriði sem þar eru fjármögnuð. Það er hins vegar eðlilegt og sjálfsagt og margt sem breytist í sjálfu sér ekki frá ári til árs. Staðreyndin er hins vegar sú að grunnþátturinn í þessu fjárlagafrumvarpi er rangur. Það er tímaskekkja í honum. Þetta eru ekki fjárlög sem takast á við raunverulega stöðu í raunheimum í íslensku krónuhagkerfi haustið 2023. Þetta eru ekki fjárlög sem virðast skilja, hvað þá viðurkenna, þann vanda sem svo mörg heimili standa frammi fyrir núna. Þar með eru þetta ekki fjárlög sem við í Viðreisn styðjum.