Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Sjútvrh. fór þess á leit við sjútvn. að hún stæði að flutningi máls sem fjallar um breyting á lögum nr. 38 15. maí 1990, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Nefndin tók þetta frv. fyrir á fundi sínum í morgun og varð sammála um það að flytja þetta mál og ég vil leyfa mér fyrir hönd nefndarinnar að fylgja þessu máli úr hlaði með örfáum orðum. Á yfirstandandi síldarvertíð eru aflaheimildir samtals um 110 þúsund lestir. Er leyfður heildarafli á þessu fiskveiðiári 100 þúsund lestir en þar við bætast rúmlega 10 þúsund lesta aflaheimildir sem ekki nýttust af aflamarki síðasta fiskveiðiárs og flytjast því yfir á þetta ár. Samkvæmt upplýsingum Fiskistofu hafði 95 þúsund lestum verið landað 9. þessa mánaðar, Samtök fiskvinnslustöðva áætla að til manneldisvinnslu hafi þegar farið samtals tæplega 35 þúsund lestir sem skiptast þannig að í söltun höfðu farið 19 þúsund lestir en tæpar 16 þúsund lestir í frystingu. Einungis eru óveiddar 15 þúsund lestir af aflaheimildum yfirstandandi vertíðar en Samtök fiskvinnslustöðva ætla að rúmar 16 þúsund lestir þurfi til að standa við þegar gerða samninga um sölu á frystri og saltaðri síld en auk þess eru taldar líkur á að frekari samningar geti tekist. Af framansögðu er ljóst að í nokkurt óefni horfir varðandi manneldisvinnslu á síld á yfirstandandi vertíð verði ekki gripið til sérstakra ráðstafana eins og hér er lagt til. Með frumvarpi þessu eru lagðar til tvær breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem stuðla ættu að því að takist að standa við gerða samninga. Er annars vegar lagt til að árlega verði hverju skipi heimilað að veiða allt að 5% umfram aflamark sitt hvert fiskveiðiár af síld enda dragist það frá aflamarki næsta fiskveiðiárs. Er þetta sama regla og gildir varðandi botnfiskveiðar. Með þessu gætu aflaheimildir á yfirstandandi vertíð aukist um allt að 5 þúsund lestir. Hins vegar er lagt til að til loka yfirstandandi síldarvertíðar verði einungis heimilt að stunda síldveiðar til manneldisvinnslu. Með því móti ættu milli 15 og 20 þúsund lestir af síld að vera til ráðstöfunar til frystingar og söltunar sem er nálægt því magni sem Samtök fiskvinnslustöðva telja til þurfa. Þess ber að geta að þegar liggur fyrir sjútvn. Alþingis þáltill. frá þeim Jóhanni Ársælssyni, Steingrími J. Sigfússyni og Ragnari Arnalds þar sem mælt er fyrir um að Alþingi skuli álykta um að fela ríkisstjórninni að skipa þriggja manna nefnd til að móta stefnu um nýtingu síldarstofna við Ísland. Nefnd þeirri er ætlað að gera tillögur sem miða að því að auka nýtingu síldar til manneldis og nýta betur þá möguleika til atvinnusköpunar og gjaldeyrisöflunar sem felast í veiðum og vinnslu síldar. Sú tillaga hefur þegar verið send til umsagnar til hagsmunaaðila og verður hún tekin til umfjöllunar í nefndinni þegar hún hefur störf á nýju ári. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, en þar sem þetta frv. er flutt af nefnd, þá legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr.

Virðulegur forseti. Síldarvinnsla er að því leytinu til sérstæð að það þarf yfirleitt að semja sérstaklega um sölu á saltaðri síld fyrir fram og það er að sjálfsögðu mikilvægt að staðið sé við slíka samninga. Á sl. ári var samið um sölu á 67 þúsund tunnum af síld af hálfu Íslendinga en aðeins tókst að salta 55 þúsund tunnur. Það urðu því allverulegar vanefndir á okkar samningum sem m.a. má rekja til þess að mikill hluti aflans fór til bræðslu og mörg skipanna fóru til veiða eingöngu til að veiða til mjöl- og lýsisvinnslu. Þetta kallaði að mínu mati á ákveðnar ráðstafanir og af hálfu sjútvrn. hefur verið reynt að leysa það á þessu hausti með viðræðum milli aðila og reyna að koma á samvinnu sem tekist hefur að einhverju leyti, þó alls ekki eins og nauðsynlegt hefði verið. Nú er ástandið þannig að það á aðeins eftir að veiða um 15 þúsund tonn af síld og það þarf meira magn til þess að uppfylla nauðsynlega samninga. Hitt er svo annað mál að það er e.t.v. ekki nóg vegna þess að það þarf líka stóra síld sem ekki hefur verið á miðunum þannig að auðvitað má ekki eingöngu kenna þessu um. Ég er hins vegar mjög hræddur um það að þær ráðstafanir sem hér er gripið til muni í sjálfu sér ekki skipta mjög miklu máli þó að einhver bót sé að þeim þar sem meginhluti veiðanna hefur þegar átt sér stað. Ég styð hins vegar þessar aðgerðir og vona að þær verði m.a. til þess að gripið verði til þeirra ráðstafana sem duga þannig að hægt sé að standa við okkar samninga og að sem mestur hluti aflans fari til manneldisvinnslu. Útvegsmenn halda því gjarnan fram að þeir fái lítið meira fyrir aflann til slíkrar vinnslu og þeir séu miklu fljótari að veiða hann til bræðslu, en þessi sjónarmið mega ekki gilda. Hér er um mikið atvinnuspursmál að ræða og það á ekki að líða það að menn líti svo á að það verði að gera þetta fyrst og fremst á sem ódýrastan hátt alveg án tillits til atvinnusjónarmiða í landi. Það getur aldrei orðið friður um slíkt og það eiga eigendur skipanna og handhafar kvótanna að vita. Og ef þeir geta ekki sætt sig við að taka tillit til þeirra sjónarmiða, þá er að mínu mati sjálfsagt og nauðsynlegt að breyta lögum. Það hefur aldrei verið ætlunin að þessir aðilar gætu ráðskast með þessa hluti alveg eins og þeim sýndist án tillits til almannahagsmuna. Ég er því þeirrar skoðunar að þetta mál eigi að taka til endurskoðunar og ég hefði óskað þess að það hefði verið gert fyrr, en það er orðinn hlutur og ég tel það vera til bóta að hægt sé að veiða 5% umfram eins og hér er gert ráð fyrir eins og í botnfisktegundunum, en það er rétt að taka það fram að í greinargerð frv. er gert ráð fyrir að með þessu verði hægt að auka veiðarnar um 5 þús. lestir. Það er ekki alls kostar rétt þar sem það á eingöngu við um þau skip sem hafa haldið til veiða, en það mun vera innan við helmingur af þeim skipum sem hafa síldveiðiheimildir þannig að þetta magn er allmiklu minna án þess að ég hafi nákvæmar tölur yfir það og ég óttast að það sé ekki mikið meira en svona helmingurinn af þessu. Að því er varðar ákvæði til bráðabirgða þá á það eingöngu við um yfirstandandi veiðitímabil. Ég hefði talið fulla ástæðu til þess að ráðherra fengi slíka heimild til frambúðar og tel það í reynd nauðsynlegt. Hitt er svo annað mál að það er eðlilegt að það hljóti góðan undirbúning en ég skil þann vilja sem hér kemur fram með þeim hætti að það standi til að ræða og taka inn slíkt ákvæði við meðferð frv. til laga um stjórn fiskveiða, þ.e. ef það kemur þá einhvern tímann fyrir hv. Alþingi og ekki veit ég neitt um það nema einhverjar vonir standa þó til þess samkvæmt fréttum síðustu daga.

Hæstv. forseti. Við þingmenn Alþb. í sjútvn. stöndum að flutningi þessa frv. Við teljum það sjálfsagt mál að grípa til þeirra ráðstafana sem enn er hægt að gera og vonandi geta haft einhver áhrif á það að tryggja betur en ella væri að það sem óveitt er af síldarkvóta yfirstandandi vertíðar fari eins og nokkur kostur er allt til að vinna síld til manneldis. Það ber að vísu að harma það að svo seint skuli gripið til ráðstafana sem ég tel að ljóst hafi verið í ljósi reynslu síðustu vertíðar og strax þegar líða fór á þessa að það stefndi í nákvæmlega sama farið og á síðasta ári og á þetta hafði verið rækilega bent. Ég minni í því sambandi á ágætar og miklar umræður sem urðu um till. til þál. um nýtingu síldarstofna sem hér fór fram fyrir nokkrum vikum síðan. Þetta er 139. mál þessa þings á þskj. 154. Þá var á það bent og það kemur fram í fylgiskjölum með þeirri tillögu að það væri þegar orðið ljóst að veruleg óvissa væri um það ef svo héldi sem horfði að það tækist að fylla upp í alla sölusamninga sem fyrir lægju hvað þá ef nýir bættust við. Reynslan frá síðustu vertíð liggur fyrir og hefur þegar verð gerð hér að umtalsefni. Það verður að segja það alveg eins og er að það er náttúrlega ekki við það unandi, það er ekki nokkur leið að kyngja því að það þurfi að ganga þannig til vertíð eftir vertíð að við verðum af stórkostlegum útflutningsverðmætum og atvinnusköpun vegna þess að hráefnið fari til bræðslu og það berist ekki nóg til þeirra fyrirtækja sem eru að vinna síldina til manneldis. Menn ræddu mikið um það hér á undangengnum árum þegar saltsíldarmarkaðirnir miklu voru að lokast í Austur-Evrópu og einkum Sovétríkjunum sálugu hvílíkt áfall það væri fyrir okkur og yfirleitt gekk sú umræða öll út á eitt og hið sama og það var að vandamálið væri að þar með misstum við markaði fyrir síld til manneldis og það mundi skapa hér mikla erfiðleika. En ég held að fæstum hafi þá dottið í hug að svo mundi fara þrátt fyrir það að okkur tækist síðan ekki einu sinni að fylla upp í þá sölusamninga sem eftir stæðu eða tækist að gera á öðrum mörkuðum, en sú hefur orðið reyndin á, því miður, og stefnir í það sama á þessu ári þó vonandi takist a.m.k. að bjarga því svona að verulegu leyti, m.a. með þessu frv. og með því að vel gangi hjá þeim fyrirtækjum sem enn eru að vinna síld til manneldis af fullum krafti. Það þarf auðvitað ekki að fara hér yfir þær röksemdir fyrir því að gera þetta. Það liggur fyrir og er ítarlega rökstutt, m.a. í gögnum frá Þjóðhagsstofnun sem komu fram á síðasta vetri, hvernig söluandvirðið margfaldast við það að vinna síldina í verðmætari manneldisafurðir og ljóst líka að mikil atvinna fylgir því að þannig sé að málunum staðið. Ég vil svo láta það koma hér fram með svipuðum hætti og síðasti ræðumaður að ég stend að þessum frumvarpsflutningi og við alþýðubandalagsmenn í trausti þess að málunum verði fylgt eftir. Hér er eingöngu gripið á þeim með þeim þætti að flutt er ákvæði til bráðabirgða sem mun gefa sjútvrh. heimildir til að hafa á þetta áhrif á yfirstandandi vertíð. Ég trúi ekki öðru fyrr en ég tek á því að það sé ekki ætlunin að reyna með einhverjum varanlegum hætti að setja reglur sem tryggja að hægt sé að stýra hráefninu nægjanlega í manneldisvinnsluna og slíkar reglur liggi fyrir vel fyrir upphaf næstu síldarvertíðar. Það er algjörlega nauðsynlegt að það gerist. Því það er ekki hægt annað en viðurkenna að það er viss ágalli á þessu frv. og því að grípa inn í málin svo seint á vertíðinni að það getur leitt til þess að ráðstafanirnar komi nokkuð mismunandi niður á þeim aðilum sem þarna eiga hlut að máli. Sumar útgerðir og margar eru þegar búnar að ráðstafa og nýta allan sinn kvóta en aðrar eiga hann kannski að einhverju leyti eftir og þetta getur vissulega valdið ákveðnu misræmi. Þarna væri miklu æskilegra að almennar reglur lægju fyrir strax við upphaf vertíðar þannig að allir stæðu jafnfætis gagnvart þeim, hvort sem það verður í því formi að samþykkja tillögu okkar þingmanna Alþb. eða með einhverjum öðrum hætti að tryggja að þessi mál verði vandlega skoðuð á næstu mánuðum og síðan lögfestar eða settar þær reglur sem þarf til þess að stjórnvöld hafi þarna nægjanleg úrræði eða hvernig sem að því verður nú staðið og hver sem með það verkefni fer. Auðvitað væri æskilegast að þetta gæti verið sem mest á hendi þeirra sem starfa í greininni sjálfri að sjá um þessa framkvæmd en það virðist alveg ljóst í ljósi reynslunnar að undanförnu að það þarf að grípa þarna í taumana ella einfaldlega valda aðstæður því að allt of mikið af hráefninu fer beint í bræðslu á fyrri hluta vertíðar og þegar líður á hana sitja menn uppi með þessa stöðu ár eftir ár. Það er ekki undir nokkrum kringumstæðum hægt að horfa upp á það að þjóðarbúið verði af þeim sökum af umtalsverðum verðmætum. Hið gagnstæða á auðvitað að vera okkar keppikefli, að ná að færa aukinn hluta af þessum stofni í verðmætari afurðir. Menn binda ekki síst vonir við síldarstofninn, bæði þann sem er hér við land og eins hugsanlega norsk-íslenska stofninn þegar hann --- eða ef sem vonandi verður --- fer að ganga hér aftur upp að landinu. Þá getur það skipt sköpum fyrir þjóðarbúið að við höfum gert allt sem hægt er og í okkar valdi stendur til þess að reyna að byggja upp verðmætari markaði fyrir þessar afurðir. Með tilliti til aðstæðna, hæstv. forseti, ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta þótt margt mætti um það segja. En ég get fyrir mitt leyti a.m.k. vísað í þá ágætu umræðu sem hér varð um þetta mál þegar þáltill. um nýtingu síldarstofna var til umræðu og þær jákvæðu undirtektir sem það þá fékk að tekið yrði á þessum málum.

Virðulegi forseti. Verið er að reyna að bjarga málum með því að skella þessu frv. hér inn þegar allt er að verða komið í óefni í sambandi við síldarsölumál. Það má eiginlega segja að það sem hér er að gerast sé það sem felst í ákvæði til bráðabirgða. Það kom einnig fram hjá hv. framsögumanni málsins að það horfi til óefnis hvað varðar manneldisvinnslu á síld á þessari vertíð ef ekki verður gripið til þeirra ráðstafana sem hér eru lagðar til. Það hefur oft verið rætt um þessi mál hér á þingi og síðast nú fyrir nokkru síðan þegar verið var að ræða þá þáltill. sem nefnd hefur verið í þessu sambandi. Ég man einnig eftir því að á síðasta þingi var mikið rætt um sölumál síldar og talin nauðsyn á að gera þær ráðstafanir sem dygðu til þess að hægt væri að standa við gerða samninga. Það hefur ekkert verið gert á þessu ári sem liðið er síðan og ekkert verið gert í því að móta neina stefnu um nýtingu síldarstofna sem sú tillaga gerir ráð fyrir sem nú liggur fyrir og rædd var fyrir nokkrum dögum eins og ég sagði áðan. Það er sem sagt engin stefna til um þessi mál hjá ríkisstjórninni en allir vita að það þarf að reyna að standa við gerða samninga því annað getur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér í sambandi við þetta og í sambandi við þessa atvinnugrein. En það kemur enn og aftur í ljós að stjórnvöld gera ekkert í þessu tilfelli eins og mörgum öðrum og þau gera heldur ekki mun í þessu tilfelli á frelsi og stjórnleysi sem er tvennt ólíkt. Þessar veiðar eiga að vera frjálsar og það þýðir að þá má hvergi nokkurs staðar koma nálægt því að hafa einhverja stjórn á því hvort það fer í gúanó eða hvort það fer í einhverja manneldisvinnslu. Það finnst mér einmitt vera munurinn á því þegar menn eru að tala um frelsi þá eru þeir í sumum tilfellum að tala um stjórnleysi sem ég tel vera tvennt ólíkt. Mér sýnist að með þessu frv. sé verið að bjarga sér fyrir horn þó seint sé. Ég hefði auðvitað viljað að menn hefðu gert þetta tímanlega og eins og ég sagði áðan hefur nægur tími verið til þess, það hefur oft verið bent á þetta hér. Hins vegar styð ég að sjálfsögðu þá tilraun sem hér er gerð til að bjarga þessum málum með þessu frv. og þessu bráðabirgðaákvæði sem í því er að finna. En ég legg áherslu á að það þarf að finna varanlega lausn til að þessi afli nýtist okkur á sem verðmætastan hátt. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja umræðuna um þetta mál. Sjútvn. er sammála um að leggja það fram. Fulltrúi okkar kvennalistakvenna í sjútvn., áheyrnarfulltrúi, er veik í dag, þannig að hún hefur ekki fjallað um það þar inni eða tekið afstöðu til þess. En við kvennalistakonur munum að sjálfsögðu greiða þessu sinn gang hér í gegnum þingið.

Virðulegi forseti. Þetta mál er flutt af sjútvn. en á fundi þingflokksformanna með forseta var það kynnt fyrir okkur fyrr í dag, og fyrirhuguð afgreiðsla þess á þessum degi, og helst að reyna að ljúka afgreiðslu hratt hér í dag. Ég hef tekið þetta mál fyrir og kynnt efni þess í þingflokki Alþfl. og við viljum standa að þessu máli og greiða götu þess í dag þannig að málið verði afgreitt fljótt og vel. Mér fannst mikilvægt að koma hér upp og lýsa þessu yfir þar sem fulltrúi okkar flokks í nefndinni er ekki á þessum fundi.

Virðulegur forseti. Það er nú margt skondið sem rekur á fjörur manna hér í þingsal en ég held að þetta frv. sé nú satt að segja með því skrýtnara sem ég hef séð og það úr þeirri átt sem frv. er ættað þar sem höfuðstöðvar þessa málaflokks er nú að finna í Sjálfstfl. að sjá þar frv. sem byggir á þeirri hugsun að menn ætli að segja sjávarútveginum eða útgerðinni fyrir um það hvað þeir eigi að gera við sinn fisk. Það verður gaman að sjá þegar hæstv. sjútvrh. fer að flytja frv. sem skyldar togara til að landa þorski eingöngu til manneldis. Eða hvaðan í ósköpunum kemur hæstv. ráðherra og sjútvn. það til að fara að flytja frv. um það að skylda þá sem veiða síld til að sjá til þess að aflinn fari til manneldisvinnslu? Hafa menn ekki verið hér árum saman að tala um markað og markaðslögmál? Hafa ekki þeir flokkar sem standa að þessari ríkisstjórn verið að tala um að markaðurinn leysti öll vandamál og menn ættu að fara eftir flæðilínum markaðarins? Fara svo allt í einu að setja einhver lög sem segja mönnum hvað þeir eigi að gera. Ætti ekki frekar að spyrja: Hvers vegna hefur ekki síldin farið til manneldis? og leita orsakanna. Fyrsta spurningin sem vaknar er: Af hverju er þetta þá ekki flutt fyrr? Þarf þá ekki þetta ákvæði að gilda líka fyrir næstu síldarvertíð þannig að það verði alveg örugglega víst að þeir sem veiða síld þá muni gera það rétta við síldina sem hæstv. stjórnvöldum dettur í hug á hverjum tíma að sé best? Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að þetta finnst mér afar skrýtið. Þetta finnst mér afar skrýtið. Einhvern tímann hefðu menn talað um forræðishyggju ef aðrir hefðu kannski lagt þetta frv. fram. Ég vil líka segja að ég er ekki heldur sammála hinu atriðinu í frv. sem byggir á þeirri hugsun að menn eigi einhverja úthlutaða kvóta sem menn geti síðan yfirdregið frá ári til árs. Ég hélt að það væri að renna upp fyrir mönnum í sambandi við stjórn fiskveiða að það er ekkert víst í þeim efnum og að sú þekking sem hefur verið að koma á undanförnum árum á þessu sviði benti einmitt fremur til hins gagnstæða að menn gætu ekki gengið að fiskinum í sjónum eins og bankainnstæðu. Þannig að menn ættu enn síður en áður að vera að setja löggjöf sem byggði á þeirri hugsun. En ég geri nú ekki stórar athugasemdir við það atriði sem er að finna í 1. gr. frv. þó ég nefni þetta og láti það koma hér fram. En hitt finnst mér alveg með ólíkindum að sjá þetta ákvæði til bráðabirgða og ég efast um að ég nenni nokkuð að vera að styðja það.

Frú forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. sjútvn. fyrir að hafa brugðist skjótt við í þessu efni og þingmönnum fyrir þá samstöðu sem virðist vera um að koma þessu máli fram. En eins og menn gera sér grein fyrir í ljósi eðlis þessarar atvinnugreinar þá skiptir miklu máli að afgreiðslan geti orðið skjót og þetta geti orðið að lögum í dag. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þau viðfangsefni sem hér eru til umfjöllunar. Þau eru um margt flókin og erfið úrlausnar. Það er almenn skoðun að miklu máli skipti að sem mest af síldinni fari til manneldisvinnslu því það gefur meiri virðisauka fyrir þjóðarbúið. En það er engan veginn svo að með einföldum hætti sé hægt að setja stjórnunarreglur sem tryggja að því markmiði verði náð. Þeir sem í atvinnugreininni starfa, bæði útvegsmenn og sjómenn og hins vegar kaupendur hráefnisins, eru þeirrar skoðunar að æskilegast sé að atvinnugreinin sjálf hafi sem mest frelsi í þessu efni og stýri málum á þann veg sem hagkvæmastur er fyrir þjóðarheildina. Ráðuneytið hefur fyrir sitt leyti reynt að stuðla að því að innan greinarinnar takist samstaða í þessu efni. Ráðuneytið beitti sér fyrir því að það var komið á fót samstarfsnefnd vinnsluaðila og hún hefur hist reglulega og með því móti hefur tekist að hafa veruleg áhrif. Við sjáum þess víða merki að menn hafa tekið af myndarskap á þessum málum. Ég nefni hér Eskifjörð, Höfn í Hornafirði og Vestmannaeyjar og einnig Neskaupstað þar sem mjög myndarlega hefur verið tekið á þessum málum og verulegur hluti síldarinnar hefur farið í vinnslu. Í því nána samráði hagsmunaaðila og ráðuneytisins sem haft hefur verið á undanförnum vikum hafa ekki komið fram tillögur um að grípa inn í þróun mála fyrr en í gær að fulltrúar vinnsluaðila sneru sér til ráðuneytisins og óskuðu eftir því að það yrði gert til þess að tryggja sölusamninga og ákveðið var að verða við því með því að leita eftir þeirri samstöðu sem nú hefur orðið í hv. sjútvn. Það er nauðsynlegt, og ég tek undir það með þeim hv. þm. sem hér hafa talað, að skoða enn frekar hvernig þessum málum verður komið fyrir til frambúðar þannig að vaxandi hluti af síldinni fari til manneldisvinnslu og ráðuneytið mun fyrir sitt leyti í samráði við þá aðila sem hér hafa mestra hagsmuna að gæta vinna að slíkum hugmyndum. Og ég vona að þegar þar að kemur geti tekist góð samstaða um þá skipan mála hér í þinginu.