Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðm. Björnsson framsögum. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frumvarp, því nefndin hefur í áliti sínu á þgskj. 569 gert Ijósa grein fyrir skoðun sinni á málinu, og hefur hún þar lagt það til, að frv. þetta verði samþykt óbreytt. Frumvarpið felur einungis í sjer litlar breytingar á lögunum um samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs frá 1909, sem sje þær, að sveitirnar geti trygt sjer vetrarforða á dálítið annan hátt, en þar er gert ráð fyrir. t þeim lögum er ekki gert ráð fyrir öðru, en að sveitirnar komi sjer upp kornforðabúrum og kaupi sjer sjálfar kornbirgðir. Það er að vísu ekki langt síðan þessi lög gengu í gildi, en það er þó þegar sjeð, að þau muni ekki koma að miklum notum, því að sveitir þær, sem hafa notað sjer lögin, eru mjög fáar. Aðalástæðan til þess er vafalaust sú, að ef kornið er keypt, og þurfi svo ekki til þess að taka, þá þarf að skifta um korn næsta ár, og veldur það talsverðum erfiðleikum og kostnaði fyrir sveitirnar. Þessi óhentuga aðferð hefur vafalaust verið ástæðan til þess, að svo fáar góðar sveitir hafa notað sjer lögin. Með þeim viðauka við lögin, sem hjer er ætlazt til að gerður sje, er opnuð önnur leið en þessi, sem er sú, að leyfa sveitunum að semja við verzlanirnar, um að hafa nægilegan vetrarforða til taks, ef á þarf að halda. Það er sennilegt, að geti þetta tekizt, þá verði það miklu umstangsminna, og kostnaðarminna en að koma upp kornforðabúrum. Það liggur í hlutarins eðli, að það er heppilegast. að verzlunarbirgðirnar sjeu forðabirgðir. Það var svo áður, á meðan verzluninni var öðruvísi háttað en nú, þegar skip komu ekki á verzlunarstaðina frá því í september og alt fram til sumarmála, og menn voru neyddir til að hafa næga kornvöru fyrirliggjandi allan þennan tíma. Þetta er til þess að bæta úr því, að verzlunarforðinn er svo lítill á vetrum eins og nú á sjer stað. Jeg get ekki hugsað mjer, að menn geti haft neitt á móti þessu frumvarpi, nema ef vera skyldi það, að ætlazt er til, að landssjóðurleggi til nokkurn hluta kostnaðarins. Það er erfitt að segja um, hve miklu þessi útgjöld landssjóðs muni nema, en það er tvent, sem gerir, að ætla má, að þau verði ekki mjög tilfinnanleg, annað það, að landssjóður á ekki að leggja til nema helming, og hitt, að sveitirnar, sem eiga að leggja til hinn helminginn, munu af þeim ástæðum hafa áhuga á að gæta þess, að kostnaðurinn verði sem minstur. En það er ekkert nýtt í því, þótt landsjóður hlaupi undir bagga, þegar um ný fyrirtæki er að ræða. Það hefur hann oft gert áður, svo sem með styrk til jarðabóta o. fl. Og þessi styrkur af hálfu landssjóðs, er einhver bezta hvötin til allra framkvæmda í landinu. Og sá styrkur, sem hjer er um að ræða, mun einnig reynast hvöt til fólksins, til þess að sinna þessu nauðsynjamáli. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekara um þetta mál, en vil aðeins vekja athygli háttvirtra deildarmanna á því, sem nefndin hefur tekið fram í áliti sínu, að þetta eru ekki nema bráðabirgðarráðstafanir. Allar slíkar ráðstafanir hafa þann galla, að það eru oftast nær aðeins beztu hjeruðin, sem færa sjer þær í nyt, en hin, sem verst eru stödd og þyrftu mest á lögunum að halda, láta þau ónotuð. Jeg get t. d. hugsað mjer, hvernig fræðslumálum okkar væri komið, ef Iög um fræðslu barna hefðu að eins verið heimildarlög fyrir sveitirnar. Þá væru öll fræðslumálin í glundroða, og í raun og veru eru heimildarlög eins óhæf hjer, þótt anaður sjái ekki annað tiltækilegt að sinni.



Jeg ætla að taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti mun greiða atkvæði með frv., því jeg get ekki sjeð neitt athugavert við það, en jeg get ekki neitað því, að mjer þykir nefndarálitið í meira lagi athugavert. Nefndin gefur bendingar um, hvernig hún telji hentugast, að kornverzluninni sje hagað framvegis. Telur hún einokun hentugustu leiðina. Aðeins með henni telur hún að tryggja megi landið gegn kornskorti. Hún er því öruggasta hallærisráðið. Jeg er á þveröfugri skoðun. Þó litið sje á málið með hallærisaugum, þá frýkkar einokunin ekki fyrir það. Og þó gengið sje út frá kaupfjelagseinokuninni, lögskorðaðri kaupfjelagseinokun, þá er mjer ljóst, að með því fyrirkomulagi mundi einmitt ærin hætta á því, að hjeruðin yrðu kornlaus. Altaf mundi ágreiningur um það í sveitunum, hvað kaupa skyldi mikið, og hætt við, að sparnaðarhugsjónin mundi standa nokkuð fast á bak við þau kaup. Hætt við, að kornforðinn yrði oft af skornum skamti, en ef illa tækist, þá ekki hægt að fá korn annarsstaðar en hjá einokunarverzluninni, og gæti það leitt til mikilla vandræða. Yfirleitt má segja það sama um þessa einokun og um alla einokun, að hún mun verða hættuleg fyrir frelsi þjóðarinnar. Við höfum fengið að reyna einokunina á fyrri öldum, og sú reynsla ætti að kenna okkur að taka hana ekki upp aftur. Aðalhættan við alla einokun er einmitt í því fólgin, að auðfjelög nái tangarhaldi á stjórninni eða þeim, sem standa fyrir verzluninni, og selji þeim verri vöru, en ef verzlunin væri frjáls, og auk þess með verra verði. Hættulegt að hafa á einni hendi umráð yfir aðal lífsnauðsynjum þjóðarinnar. Sú hönd getur orðið þjóðinni svo mikill ofjarl, að hún megi lengi að því búa. En ef verzlunin er frjáls, hvetja eiginhagsmunir kaupmanninn til þess að hafa ávalt til nægar birgðir af góðri og vandaðri vöru, því það er honum sjálfum fyrir beztu. Verzlunin gengur því betur. Mig furðar það stórum, að þar sem reynslan bendir til þess, að hin frjálsa verzlun hafi hrundið af stað ýmsum framförum hjer hjá oss, þá skuli vera farið að fara út af þessari braut og inn á hina, sem hefur reynzt mjög illa, og því álit jeg, að þessu þurfi þegar í stað að mótmæla. Jeg ætla ekki að halda langa ræðu að svo stöddu, en jeg álít, að það væri mjög hættulegt, ef farið yrði inn á þá braut, sem bent er á í nefndarálitinu, og mjer þykir það mjög leitt, að undir þessu áliti skuli standa nöfn margra af beztu mönnum bændaflokksins, einmitt þess flokksins, sem jeg hef sjerstaka trú á, að geti gert mjög mikið gagn hjá þjóðinni í framtíðinni og mjer þykir því illa farið, ef hann tekur þetta mál á sína stefnuskrá. Þegar kolaeinokunin kom til sögunnar, þá var öll þjóðin á einu máli um, að hún væri með öllu óhæfileg, og það sama vona jeg að verði niðurstaðan um þá einokun, sem hjer er um að ræða. Það virðist yfirleitt vera hjá ýmsum hjer í háttv. deild of rík tilhneiging til þess að leggja alt á herðar stjórnarinnar. Menn mega ekki gleyma því, að það er holt, að einstaklingarnir ráði sem mestu um hag sinn, og finni jafnframt til ábyrgðar þeirrar, sem því fylgir. Það er ekki rjett af þinginu að skerða þessa ábyrgðartilfinningu einstaklinganna með því að gerast fjárhaldsmaður þeirra á öllum sviðum.

Forseti: Jeg vil taka það fram, að jeg leyfi ekki, að umræðum sje haldið lengur áfram um einokun. Það liggur ekki fyrir hv. deild.

Guðm Björnsson, framsögumaðnr: Jeg vona, að hv. forseti leyfi mjer að svara einokunarræðu hv. þm. V.-Skaftf. (Sig. Egg.) örfáum orðum.  En þótt erfitt sje að svara í fám orðum, þá vil jeg þó segja þetta. Hjer er að ræða um aðallífsnauðsyn þjóðarinnar, kornvöru, og ef heil sveit verður uppiskroppa, þá vofir yfir stór hætta; það er því skylda þjóðfjelagsins að tryggja það, að slíkt komi ekki fyrir. Það væri með öllu óforsvaranlegt af þjóðfjelaginu, að láta slíkt nauðsynjamál afskiftalaust. Þar sem vatnið er tekið sem dæmi í nefndarálitinu, þá er það aldrei nema rjett. Hjer í Reykjavík var ekki kostur á góðu drykkjarvatni, og til þess að fá það gott,. var engin önnur leið fyrir hendi en einokun. Hjer er sama að segja. Það er brýn nauðsyn, að þjóðin tryggi sjer það, að hafa til nóg korn á vorin og altaf, alveg eins og Reykvíkingar trygðu sjer vatnið. Alt öðru máli er að gegna nm kolaeinokunina, er hv. þm. V: Skaft. (S. E.j mintist á; hún var borin fram til þess, að landssjóður græddi á henni, en einokun á kornvörum er alls ekki haldið fram til þess að útvega landssjóði tekjur, heldur til þess að útvega landsmönnum nægan kornmat. Og til þess að spara öðrum ómak, þá vil jeg svara hv. þm. V.-Skft. (S. E.), þar sem hann hallaði á bændaflokkinn. Jeg vil bera ámæli af þeim flokk, þótt jeg ekki sje þar fjelagi. Og mjer finst það ekki vera nema einkar eðlilegt, þó að bændur skilji þetta og finni betur en aðrir. Af hverju stafa hinar miklu framfarir,. er orðið hafa í búnaði á síðari tímum? því er víst fljót svarað: Vaxandi samvinna! Og hjer er um vaxandi samvinnu að ræða. Nú eru kaupfjelög í flestum sveitum landsins, og þau hafa deildir í öllum sveitum. Og þar sem kaupfjelögin hafa gefizt yfirleitt vel, og menn sjeð, að það er verzlunarleið framtíðarinnar, þá er eðlilegt, að bændur sjái að þetta er framtíðarúrræðið til þess að tryggja þjóðinni nægar kornbirgðir. Það er ekki nóg að hrópa einokun! persónufrelsi! eða hafa önnur stóryrði. Það þarf röksemdir. Jeg skal ekki gera þetta að frekara umtalsefni hjer, því jeg tel það ekki rjett, þar sem það ekki kemur til atkvæða. En þetta á að verða að umræðuefni í hverri veit á landinu.



Ekki skal jeg ræða um einokun, jeg vildi að hún yrði hvorki nefnd á nafn hjer í hv. deild nje annarsstaðar. En frv. þetta hefur tvær hliðar, og önnur þeirra þykir mjer kenna um of at „kommunismus“. Hann getur að vísu verið góður innan þröngra takmarka, en hann getur farið oflangt. Og jeg get ekki felt mig við, hversu langt er gengið í því efni í 2. gr. frv., því mjer lízt það svo, að allir þeir, er kornhjálp fá, sjeu þar gerðir að sveitarlimum; helminginn af korninu á sveitin sem sje að greiða, en landssjóður hinn helminginn  (G, B.: Nei)  . Jú, það stendur svo. Yfirleitt er kommunismus hættulegur. Það hefur sagan sýnt, að það er hið versta og hættulegasta, er þjóðirnar geta bygt á, því að þá hætta þær að hugsa um sjálfa sig, og alt lendir í aumingjaskap. En það er ekki eins gott og affarasælt fyrir þjóðirnar, að hver einstaklingur hugsi um sig sjálfur og treysti sjer, en kasti ekki áhyggju sinni á aðra. Og þjóð og stjórn ætti því að gera hvað hún gæti til að auka sjálfstilfinning og sjálfstraust einstaklingsins, en ekki með löggjöf sinni og öðrum fyrirskipunum gera það gagnstæða. Það væri affarasælt. En hjer í frv., í 2. gr. á hið mótsetta sjer stað, og get jeg því ekki verið með frv., nema að 2. grein þess sje feld í burtu. Ef svo er gert, hef jeg ekkert við frv. að athuga.

Sigurður Eggerz Hv. forseti hefur bannað að einokun sje rædd hjer í hv. deild, og skal jeg því lítið fara inn á það efni. Hv. frsm. (G. B.), talaði um það, að samvinnan væri hinn mikli máttarstólpi að framförum vorum, og er jeg honum fullkomlega sammála um, að svo sje, bæði hvað verzlun o. fl. snertir. En frjáls kaupfjelagsskapur og frjáls samtök yfir höfuð eiga ekki neitt skilt við einokun þá, sem teygir höfuðið upp úr nefndaráliti háttv. nefndar. Hv. frsm. (G. B.) sagði ennfremur, að það væri þjóðarnauðsyn, að kornmatur væri landsverzlun. Það er mjer með öllu óskiljanlegt. Hvaðan kemur sú nauðsyn. Hefur undanfarin ár verið kornskortur og er ekki á óteljandi hátt hægt að tryggja sjer korn, þó verzlunin sje frjáls ? Jeg hræðist einokunina, og þjóðin ætti aldrei að gleyma gömlu einokunaraugunum. En með því að hæstv. forseti hefur bannað einokunarumræður, þá vil jeg ekki fara frekar út í málið.

Guðm. Björnsson, framsögumaður: Hv. 1. kgk. þm. (Júl. Hav.) talaði um það, að hann gæti ekki greitt 2. gr. frv. atkvæði og þar með frv. í heild sinni, ef hún stæði kyr, gæti það ekki, vegna þess er hann kallaði „kommunismns“; en það merkir, að enginn eignarrjettur sje til, og allir grafli í öllu sem til er. En þetta er hreinasti misskilningur. Hjer er alls ekki um slíkt að ræða, og sveitarsjóðir og landssjóður eiga ekkert að greiða nema forðinn sje notaður. Það, sem um er að ræða, er, að þessir sjóðir greiði nokkuð af tryggingar-upphæðinni, það er alt og sumt. En hjer er ekki um neina nýung að gera. Við höfum samþykt lög um sjúkrasjóði, þar sem heitið er styrk úr landssjóði, þ. e. a. s. alþýðu er heitið hjálp til þess að tryggja heilsu sína. Og eins er um ellistyrktarsjóðslögin  (Stgr. J.: heyforðabúr)  . Það er langt síðan að hv. 1. kgk. þm. (J. Hav.) hefur verið í öðrum löndum, hann hefur dregizt aftur úr. En þar eru nú komnir upp allskonar alþýðutryggingarsjóðir. Það er talið sjálfsagt, að ríkissjóðir styrki þá öfluglega. Þar eru trygginga gegn sjúkdómum, slysum, ellilasleika og atvinnutjóni. Og það er margreynt, að þetta er mesta þjóðarblessun. Og þessar trygglagar aukast ár frá ári. En við erum á eftir í því sem öðru. Það er satt, að á 9. og 10. öld var það fremdin mest, að spila upp á eigin spítur, og trúa á mátt sinn og megin. En það er fjarskalega langt síðan að aumingjarnir komust í skilning um það, að þeim er ekki nóg að trúa á mátt sinn og megin, að þeir geta ekki sjeð sjer farborða hvað sem ábjátar. Nei, eini vegurinn fyrir þá, til þess að halda frelsi sínu og sjálfstæði, er sá, að afneita sjálfum sjer, hópa sig saman og hjálpa og styrkja hver annan. Og þ að er hið æðsta boðorðið, að haldast í hendur og hjálpast að. Jeg vil ekki aftur fara að tala um nefndarálitið, nje minnast á það, er hv. þm. V.-Sk. (S. E.) var að tala um. En jeg vil þó segja við hann og aðra, þá er líkt mæla, að ummæli þeirra stafa af því, að þeir hafa, því miður, ekki hugsað um málið, þeir hafa ekki enn haft tíma til að hugsa um þetta nýmæli. Af því stafar mesta mótspyrnan. Við getum vel lifað, þó að börnin sjeu illa mentuð, en kornmatarlausir getum við ekki lifað. Þó hefur þingið samþykt, að beita þvingun í barnafræðslumálum  (S. E.: Er það einokun)  . Já, einokun og þvingun er eitt og hið sama. Og sama er um vatnið hjer í Reykjavík  (Júl. Hav. og S. E.: Jeg get fengið vatn annarsstaðar)  Mikið rjett, en jeg verð samt að borga bæjarvatnið, þótt jeg ekki noti það; þessvegna er það þvingun; þessvegna er það einokun. En hvað var sagt hjer í bænum, þegar verið var að ræða um vatnið. Það var fjarskalega margt og mikið. Það var sagt, að það væri að taka atvinnu frá vatnskerlingunum, og það var sagt, að aumingjarnir gætu ekki greitt vatnsskattinn; hann væri nýr skattur á þá og alt of þungbær. En hvað segja aumingjarnir nú. Aumingjarnir koma nú hver af öðrum og biðja um, að vatnið sje leitt inn til þeirra, biðja um að fá að greiða vatnsskatt. Og vatnskerlingarnar hafa allar fengið eitthvað annað að gera og kaupmönnunum er sannarlega ekki vandara um en vatnskerlingunum. Sú regla er algild, að hagur einstaklinganna verður að víkja fyrir hagsmunum heildarinnar. Það getur vel verið, að þetta eigi langt í land. Fáfræði og hleypidómar sitja hjer að völdum í þessum vandamálum. En jeg er viss um það, að þjóðin mun bráðlegar sjá, að þetta er eina rjetta leiðin. Sú tíð kemur, að fáfræði og hleypidómar verða að víkja sæti bæði í þessu og öðru. Þetta er framtíðarmál.



Jeg er á móti einokun og finst, að reynsla íslenzku þjóðarinnar sje svo af einokuninni, að það sje harla óeðlilegt, að nokkur skuli halda henni fram. Annars er jeg ósamþykkur því, að umræðurnar snúist um einokun eða vatnskerlingar, eins og hjá hv. frsm. (G. B.), og blanda mjer ekki í þær. Jeg verð að mótmæla því, að jeg haf misskilið 2. gr. frv. Það stendur þar beinlínis, að sveitarsjóðir og landssjóður eigi að greiða andvirði alls korns, sem ekki er notað. En af hverju er það ekki notað ? Það getur verið af því, að kornið sje svo vont, að enginn geti notað það, og þetta skemda korn eigi svo sveitarsjóðir og landssjóður að borga. Og það er rangur grundvöllur, sem frv. er bygt á. Jeg er meðmæltur því, að menn tryggi sig sjálfir, og vil, að það sje stutt að því sem mest má verða, að hver sjái um sig sjálfur. En þetta frv. gerir það ekki, það minnir meira á sveitarlimi. En háttv. framsm. (G. B.) er dauðhræddur, og heldur, að heimurinn muni forgauga, ef að hafís kæmi fyrir Norðurlandi. En jeg get fullvissað hann um,að það hefur oft borið við, án þess að dómsdagur hafi runnið upp þar fyrir.



Jeg ætla ekki að nota mjer þessi eldhúsdagsforrjettindi, sem mönnum hafa verið veitt hjer í dag til þess að tala um alt annað, en það, sem stendur á dagskránni. Aðeins vildi jeg minnast á eitt atriði í ræðu háttv. 1. kgk. þm. (J. H.), þar sem hann hjelt því fram, að eftir frumvarpi þessu væri verið að setja menn á sveitina. En það nær engri átt að segja, að bændastjettin sje með þessu frv. sett á sveitina. Það væri þó sýnu nær að segja, að hún væri gerð að landssjóðsómögum. Og jeg skal fúslega játa það, að landssjóður hefur nóga ómegð fyrir, þó ekki sje þar bætt við. En hjer er að eins um styrk að ræða, stuðning og hvöt fyrir menn til að tryggja atvinnuveg sinn. Á því veltur líka öll þeirra velferð; þeir hafa ekki öðru að treysta en atvinnu sinni. Öðru máli er að gegna um embættismennina. Ef þeir vilja ekki lengur gegna embætti, heldur fara að lifa á eftirlaunum sem landssjóðsómagar, þá biðja þeir bara um lausn frá embætti  (Júl. Havsteen: Þetta nær ekki til mín. Jeg hef ekki sótt um lausn)  . Jeg veit það; jeg var ekki að tala um háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) persónulega, heldur um þessi ómagaummæli hans, og um þá reglu, er embættismenn víða tíðka. Háttv. sami þm. sagði, að ef menn vildu koma upp forðabúrum, og tryggja þann veg atvinnu sína, þá mættu þeir gera það; landssjóður ætti ekki að vera að leggja neitt fram til þessa. Vill hann þá líka segja, að ef embættismenn langi til að lifa á eftirlaunum, þá megi þeir það; landssjóður eigi bara ekki að greiða þau. Annars eiga ummælin um ómagana ekki hjer við, hel.dur eiga þau betur við annarsstaðar. Háttv. framsm. (G. B.) hefur leiðrjett háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) um notkun forðans og endurnýjun hans. En þar sem hann yrði endurnýaður árlega, þá er ekki eins hætt við skemdum og háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) ráðgerði.

Forseti: Jeg verð að vísa því frá mjer, að jeg hafi leyft nokkrar eldhúsdagsumræður hjer í deildinni í dag. Þvert á móti. áminti jeg háttv. ræðumenn um, að fara ekki út fyrir efni frv.; hitt kannast jeg við. að jeg hef liðið, að nokkuð hefur verið vikið frá frv., en leyft hef jeg það alls ekki.



Jeg þakka háttv. forseta, að hann hefur leyft mjer að gera ofturlitla athugasemd. Mjer þótti ræða háttv. 6, kgk. (G. B.) harla einkennileg. Hann sagði, að það væri sýnilegt, að hvorki jeg nje háttv. ! kgk. (J. H.) hefðum hugsað um málið. Jeg skil ekki í, hversvegna hann segir það, því að engin rðk færði hann fyrir því, eins og ekki var heldur við að búast Ræða háttv. 6. kgk. (G. B.) bar vott um, að hann hefur kastað fram hugsunarlaust máli sínu. Háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) verður að gæta þess, hvað miklu betur við stöndum að vígi, en hann. Við höfum á bak við okkur reynsluna, og sú reynsla sýnir sorglega, hvernig einokunin dró merginn úr þjóðinni og steypti henni í volæði; en reynslan sýnir líka, hvernig frjálsa verzlunin hefur lyft þjóðinni upp og orðið lyftistöng framfara og velmegunar. Þessi er nú reynslan, og það hvílir á háttv. 6. kgk. (G. B.) skyldan að sanna það, að nú sje fylling tímans komin til að hverfa frá frjálsri verzlun og innleiða aftur einokun. hjer í landi. Jeg sje það, að 6. kgk. (G. B.) getur samið álnarlöng nefndarálit um hallærisvarnir og alt mögulegt milli himins og jarðar. Forseti slítur umræðum.



Jeg leyfi mjer að leggja það til, að frv. þessu sje vísað til 2. umr. og síðan til nefndar þeirrar, sem kosin er til að fara með frv. til fjáraukalaga fyrir árin 1912–1913.