Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Þar sem hv.frsm.fjvn. (EÁ) er forfallaður, hefir það orðið hlutskifti mitt að segja fáein orð um brtt. nefndarinnar. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að eigi væri ástæða til að taka til greina sumar af brtt.háttv.Nd., en áleit hins vegar rjett að hreyfa eigi við nokkrum þeirra. Háttv. Nd. hefir felt niður styrkinn til Jóns Jónssonar, fyrverandi læknis á Blönduósi, en fjvn.Ed. hefir tekið hann upp aftur, því að hún sá eigi ástæðu til að láta aðrar reglur gilda um þennan mann en aðra embættismenn landsins. Þá hefir nefndin lagt það til, að liðurinn um skaðabætur til Kristjáns Jónassonar falli niður. Hefir það atriði verið skýrt áður í þessari háttv. deild. Fjárhæðin, sem hjer er um að ræða, er að vísu eigi há, en það hefir verið dregið mjög í efa, að um slíkt tjón sje að ræða, sem gert er ráð fyrir, og það, sem meðal annars hefir komið nefndinni til að leggjast á móti þessum lið, er það fordæmi, sem slík fjárveiting mundi skapa. Auk þess hefir nefndin heyrt það frá ýmsum mönnum úr Mýrasýslu, að gestgjafi sá, sem um er að ræða, taki jafnaðarlega á móti veikum mönnum, og byggja þeir meðmæli um styrk á því. Ef því nú ætti að bæta honum tjón, sem hann hefir beðið af einum sjúkling, þá væri hætt við, að fleiri svipaðar kröfur kæmu frá þessum sama manni, og væri þá örðugt fyrir þingið, samræmis vegna, að neita honum ásjár um þær kröfur. Þá kem jeg að 3. brtt. á þskj. 627, við 4. gr. 5. um uppbót á launum talsímakvenna við bæjarsímann í Reykjavík og Steindórs Björnssonar. Þarf eigi að fjölyrða um þennan lið í þessari háttv. deild. Háttv. deildarmenn hafa staðið saman um það að lækka upphæðina í fjárlögunum, og ættu því að hafa sömu afstöðu til málsins í fjáraukalögunum. Ef hærri upphæðin, sem samþykt var í háttv.Nd., verður látin standa, þá verður nauðsynlegt að breyta launalögunum að því er snertir fleiri launaflokka. Þá er það 4. brtt. á þskj. 627, um gengismun á fjársendingum íslenskra námsmanna erlendis, að liðurinn falli niður. Till. um að greiða þennan gengismun er komin nokkuð seint inn í fjárlögin, borin fram af hæstv.forsrh. (SE). Nefndin áleit, að örðugt væri að koma greiðslunni rjettlátlega fyrir, og hefir því lagt til, að liðurinn fjelli niður. Og þar sem hjer er um áætlunarupphæð að ræða, þá er eigi ómögulegt, að hún yrði misbrúkuð. Þá kem jeg að 5. brtt. á sama þskj.. við 5. gr. 2. Hefir einn læknir bæjarins falast eftir því, að honum yrði veittur styrkur til að kaupa læknisáhald eitt, svo nefnt „diathermi“. En þar sem nefndinni er ókunnugt um nauðsynina á þessu áhaldi og hefir eigi getað kynt sjer þá hlið málsins, þar sem beiðnin er fram komin á síðustu stundu, og þar sem læknirinn hefir lofað að láta áhaldið ganga til landsspítalans á sínum tíma, en nefndin hefir eigi viljað veita styrkinn á þeim grundvelli, vegna hættunnar á því, að fleiri kröfur komi fram af sama tægi, þá hefir hún lagt til, að liðurinn falli niður. Háttv. Nd. gerði breytingu viðvíkjandi kvennaskólanum í Reykjavík, í þá átt að færa niður um 1000 kr. fjárveitinguna, sem samþykt var hjer í þessari hv. deild, en bæta 1000 kr. við kvennaskólann á Blönduósi. Fjvn. þessarar deildar ljet upphæðina til Blönduósskólans standa, en leggur til, að Reykjavíkurskólinn sje hækkaður aftur upp í sömu upphæð og áður. Skóli þessi er stærsti kvennaskóli landsins og hefir þó kostað landið mjög lítið. En þar sem skólinn hefir eigi komist hjá því að safna töluverðum skuldum, þá sjer nefndin eigi ástæðu til að slaka til á upphæðinni og mælir með því, að fyrri upphæðin standi óbreytt. Þá hefir háttv.Nd. felt niður styrkinn til Sigurðar Magnússonar, fyrv. læknis á Patreksfirði. En fjvn.Ed. lítur svo á, sem þetta sje nokkurskonar ellistyrkur til útslitins embættismanns, sem er bilaður á heilsunni og á við þröngan kost að búa, og leggur því til, að styrkurinn sje tekinn upp aftur. Síðustu tvær brtt. á þskj. 627 (Reinh. Andersson og niðursuðufjel. Konráðs Stefánssonar) hefir nefndin lagt til, að væru feldar niður, þar sem henni virðast fyrirtækin, sem lánin eiga að veitast til, svífa mjög í lausu lofti. Og því miður eru litlar líkur til þess, þó að 20 þúsund krónur verði lánaðar hr. Andersson, að þær nægi honum til þess að koma upp svo miklum birgðum, að það verði landsforði. Og auk þess er ástæða til að óttast, eins og stendur á hjá okkur nú, að fatnaðurinn verði dýrari en samskonar fatnaður erlendur, og því er hætt við, að fyrirtækið beri sig illa, sjerstaklega þegar þess er gætt, að engin reynsla er fengin fyrir því, að hægt sje að gera ódýr föt úr íslenskum dúkum. Um niðursuðufjelagið er það að segja, að öllum háttv.þm. er það ókunnugt eftir umsókninni, því að hún ber það með sjer, að fyrirtækið er mjög lauslopalega hugsað og engar fastar áætlanir eða teikningar eru fyrir hendi. Nefndin telur fyrirtækið lítt undirbúið og álítur það óverjandi af Alþingi að binda fje landsins í því.

Forsætisráðherra (SE): Það er hjer ein brtt. á þskj. 627, 4. brtt., við 5. gr. 1, sem jeg vildi fara nokkrum orðum um. Jeg bar till. fram við fjárlagafrv., þá nokkru hærri en hún er nú, sem sje 5000 kr., en svo kom hún við fjáraukalagafrv. í hv.Nd., þá 4000 kr., og var samþykt þar. Þegar jeg var niðri í Kaupmannahöfn síðast, þá komu stúdentar til mín og báru upp fyrir mjer vandræði sín. Sögðust þeir eiga mjög örðugt með nám í Kaupmannahöfn sakir dýrtíðar. Aðstandendur þessara manna reita sig eins og þeir geta til þess að styrkja þessa syni sína, og þeim er það fullerfitt að senda þeim sæmilega upphæð í íslenskum krónum. En þegar gengismunurinn hefir herjað á upphæðirnar, þá reynist stúdentunum erfitt að halda svo á fjenu, að þeim dugi það til nauðsynlegra útgjalda sinna. Jeg hefi fengið þær upplýsingar frá kunnugum mönnum um íslenska stúdenta í Kaupmannahöfn, að þeir leggi mjög mikla rækt við námið og fari vel með fje sitt. Því lofaði jeg þeim, er þeir komu til mín, að jeg skyldi leggja það til, að Alþingi sinti þessari beiðni þeirra, en kvaðst á hinn bóginn eigi geta gert neitt í málinu fyr en Alþingi kæmi saman. Jeg hefi ekkert á móti því, að upphæðin sje bundin við 4000 kr., en eigi áætlunarupphæð. Það getur verið alveg eins gott.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg á 3 brtt. á þskj. 628. Fyrsta brtt., við 4. gr. 1, er um bifreiðaferðir. Hv. Nd. lækkaði styrkinn, og hefir hv.fjvn.Ed. fallist á þá lækkun, og það hefir verið sett inn í liðinn, að það sje bæði til mannflutninga og tilrauna til ódýrari vöruflutninga. Hv. fjvn.Ed. er það ljóst, að þetta er of lítil upphæð til þess, að henni verði skift, en hún hefir hins vegar eigi treyst sjer til að taka fyrri upphæðina upp aftur, og því hefi jeg orðið til þess. Þá er það 2. brtt., á sama þskj., til þess að kaupa „diathermi“-áhald, alt að 3500 kr. Það kom fram í hv.Nd.till. um 4000 kr. fjárveitingu í þessu skyni og var hún samþykt með litlum atkvæðamun. Hv. fjvn. þessarar deildar hefir felt niður þessa fjárveitingu með öllu. Jeg hefi töluvert kynt mjer þetta mál og álít jeg eigi lítils virði, að áhald þetta fáist, því að það er meðal annars talið nauðsynlegt fyrir landsspítalann, þegar hann tekur til starfa. Áhaldið er aðallega notað til þess að gegnhita vissa líkamshluta með rafmagnshita, en að vísu er eigi hættulaust með það að fara. Áhaldið er talið bráðnauðsynlegt við lækningu á mörgum sjúkdómum, sjerstaklega liðagigt, sem er versti sjúkdómurinn á okkar kalda landi og einna örðugastur viðureignar öllum læknum. Álít jeg, að nauðsynlegt sje að taka ákvörðun um það, hvort fá eigi áhaldið nú þegar eða seinna. Í rentutap það, sem af því leiddi að fá áhaldið strax, er tæplega horfandi. Jeg hefi kynt mjer áhald þetta eftir bók læknis eins, er álítur það mjög þýðingarmikið. Jeg er því þeirrar skoðunar, að best sje að kaupa áhaldið strax. Hvað hættuna snertir, sem það hefir í för með sjer, þá er því til að svara, að svo er um fleiri lækningaáhöld, ef rangt er með þau farið, t. d. Röntgengeislana, og sama er að segja um mörg lyf. Hættan er því í sjálfu sjer engin mótbára gegn kaupunum. Það þarf vitanlega þekkingu á áhaldi þessu, eins og öðrum lækningaáhöldum, til þess að rjett sje með það farið. Hvað snertir 3. brtt. á þskj. 628, við 6. gr. 10, þá er hún aðeins breyting á orðalagi. Jeg gat þess þegar jeg flutti till. við 3. umr. hjer í þessari háttv. deild, og hafði það eftir sögukennara háskólans, að það væri samkomulag, að hann færi á fundinn í Gautaborg. En seinna kom þjóðskjalavörðurinn til sögunnar, sem líka vildi fara. Sögukennarinn hefir því beðið mig að breyta liðnum eins og jeg hefi gert með þessari till. minni. Jeg skal geta þess, að allar líkur eru til þess, að styrkur þessi verði eigi notaður.



Það var aðeins stutt athugasemd viðvíkjandi „diathermi“-áhaldinu. Jeg hygg, að engir ólæknisfróðir menn hjer á landi þekki þetta áhald betur en jeg, því að jeg hefi notað það undir handleiðslu bestu lækna í Danmörku þrisvar sinnum, í tvö skiftin 6 vikur í senn, en í þriðja skiftið nokkru skemur. Jeg þykist því geta talað af nokkurri reynslu um málið. Áhald þetta, sem er tiltölulega nýtt, - það eru eigi nema 4-5 ár síðan fyrst var farið að nota það á Norðurlöndum, - er svo hættulegt, ef því er eigi rjett beitt, að það er algerlega frágangssök að afhenda það til notkunar öðrum en sjerfróðum mönnum, og þeim sjerstaklega gætnum og samviskusömum. Í höndum slíkra manna er áhaldið hið ágætasta. Hvað það snertir, að læknislyf geti einnig verið tvíeggjað sverð, þá er því til að svara, að það er hið minsta, sem heimtað verður af læknum, að þeir kunni að fara með almenn lyf, en hvað snertir þetta áhald, þá þarf, eins og jeg þegar hefi tekið fram, sjerfróðan mann til þess að fara með það, svo að eigi hljótist slys af. Skal jeg í þessu sambandi geta þess að árið 1921 var jeg nokkrar vikur samtíða konu á alþektum baðstað í Danmörku. Kona þessi varð fyrir þeirri ógæfu, að ungur, óreyndur læknir notaði áhald þetta við hana. Hún fjekk sár og varð að vera 6 mánuði til lækninga, í stað þess að ef alt hefði gengið vel, hefði hún eigi þurft að vera lengur en 6 vikur. Um jólaleytið í vetur fjekk jeg brjef frá þessari konu, þar sem hún segir mjer, að enn sjeu ógróin sárin. Því miður mun eigi völ á sjerfróðum manni í þessu efni hjer á landi, og af þeirri ástæðu tel jeg eigi gerlegt að kaupa þetta áhald nú, enda fæ jeg eigi annað sjeð en ef landsspítalinn má bíða, þá megi þetta áhald það engu síður.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg vildi aðeins geta þess, að eftir að jeg hafði kynt mjer þetta mál, þá varð jeg alveg sannfærður um nauðsyn áhaldsins. Jeg skal einnig í þessu sambandi geta þess, að nýlega er í Danmörku dáinn læknir, sem þjáðist af ólæknandi blóðleysi, sem hann hafði fengið af því r fara með Röntgentæki. Vitanlega mundi læknir sá, er fara ætti með þetta „diathermi“-áhald. kynna sjer eins vel og unt væri meðferð þess, en það er áreiðanlega mjög mikilsvarðandi lækningatæki.

Jónas Jónsson Fjvn. hefir eigi tekið sameiginlega afstöðu til brtt. á þskj. 628. En hvað viðvíkur 1. brtt., þá skal jeg geta þess, að sumir nefndarmanna munu því hlyntir, að liðurinn verði samþyktur hjer í þessari háttv. deild eins og hann er nú. Hvað „diathermi“-áhaldið snertir, þá læt jeg mjer nægja að vísa til ræðu hv. 6. landsk.þm. (IHB), sem hefir tekið skýrt fram afstöðu nefndarinnar til þessa máls. 3. brtt. er aðeins orðabreyting. Hvað snertir greiðsluna á gengismun til íslenskra stúdenta í Kaupmannahöfn, þá vil jeg taka það fram, að jeg held fast við skoðun nefndarinnar á því máli.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg gleymdi að lesa upp álit prófessoranna við læknadeild háskólans á þessu „diathermi“-áhaldi og nauðsyn þess. Skal jeg leyfa mjer að lesa það upp nú, með samþykki hæstv. forseta: „Vjer undirritaðir teljum mjög æskilegt, að útvegað sje sem fyrst hingað til Reykjavíkur áhald til svokallaðrar „diathermi“, sem að sjálfsögðu verður keypt þegar landsspítalinn tekur til starfa. Þangað til mundi það geta komið að góðum notum í lækningastofu Jóns læknis Kristjánssonar. Reykjavík, 11/5 1923. Jón Hj. Sigurðsson. Guðm. Thoioddsen. Guðm. Hannesson. Sæm. Bjarnhjeðinsson.“

Jóhannes Jóhannesson Fyrir hönd fjvn. vil jeg gefa hæstv. stjórn þær upplýsingar, að nefndin telur sjálfsagt, að greidd sje dýrtíðaruppbót með upphæðum þeim, sem standa í 8. gr. frv., og er það í samræmi við 18. gr. fjárlaganna, að einum lið þar undanskildum. Áleit nefndin, að ekki þyrfti að taka þetta sjerstaklega fram í frv., og væntir þess, að hæstv. stjórn líti eins á þetta atriði.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg skal lýsa því yfir, að jeg lít á þetta mál eins og hv. form. fjvn. (JóhJóh).

Jónas Jónsson Jeg kann ekki við, að mál þetta gangi hjer í gegnum 3. umr. án þess nokkuð sje um það rætt, þó að umræður muni reyndar lítil áhrif hafa á úrslit þess. Mjer sýnist frv. þetta vera knúð fram meira af kappi en forsjá. Það kemur seint fram og án annars sýnilegs undirbúnings en þess, að meiri hl. þingsins leit svo á, að þingið ætti sem allra minst að vita um Íslandsbanka. Önnur ástæða er sú, að einn sparisjóður hefir komist í vandræði og ekki verið rannsakaður enn. Þetta er alt og sumt, sem gefur tilefni til stofnunar þessa embættis nú. Þau ummæli mín hafa ekki verið hrakin, að erfitt muni verða að fá mann, sem fær væri um að hafa eftirlit bæði með bönkum og sparisjóðum. Þannig ber frv. í sjer meingalla, sem gerir það gagnslítið í framkvæmd. Annaðhvort verður að taka roskinn mann og reyndan, sem verður þá stirður til ferðalaga, eða þá ungan mann, sem fær væri um að ferðast mikið, en sem þætti aftur á móti ekki hafa nægilega lífsreynslu til þess, að örugt mætti virðast að fela honum svo vandasamt starf sem eftirlit með bönkunum. Þá er ein röksemd, er gerir frv. ekki fýsilegra. Þessi embættismaður hlýtur aðeins að hafa neikvætt eða „negativt“ vald og viðvörun hans nýtur sín ekki fyr en löngu eftir á, þannig að það, sem hann kynni helst að finna að, verður ekki læknað, aðeins gagnrýnt eftir á, og það jafnvel þó að maðurinn verði mjög hæfur í þetta embætti. Fyrirmyndin að frv. þessu er sennilega komin frá Danmörku, eins og svo margt annað, og af því að þar hefir Green bankaeftirlitsmaður getið sjer frægðar orð fyrir hlutdeild þá, sem hann átti í því að koma upp ólagi því, sem var á fjárreiðum Landmandsbankans. En þess er vert að gæta, að þrátt fyrir það, að þessi maður var óvenjufær um að hafa þetta eftirlit á hendinni þá tókst bankanum samt að fá sjúkdóm sinn svo þroskaðan, að slíks eru engin dæmi á Norðurlöndum. Við skulum hugsa okkur, að embætti þetta hefði verið stofnað hjer 1918. Eru nokkrar líkur til, að hrun Íslandsbanka hefði verið fyrirbygt fyrir því? Eru nokkrar líkur til þess, að enda þótt eftirlitsmaður hefði komið við og við í bankann, þá hefði fiskhringnum, Helga Zoega & Co., Lofti frá Sandgerði o. s. frv. ekki verið lánaðar allar miljónirnar? Jeg held ekki. Þessi eftirlitsmaður getur ekki gert við ráðstöfunum bankastjórnarinnar. heldur aðeins „kritiserað“ eftir á, og getur það eitt vitaskuld komið að gagni; en aðallega vantar oss skynsamlega gætni, en þó skapandi afl í sjálfar stjórnarráðstafanir bankanna. Og þó að bankastjórnirnar vildu nú bera ýmsar ráðstafanir undir eftirlitsmann þennan, þá verður ekki svo gott að koma því við, ef hann á að vera á sífeldum ferðalögum. Ef Íslandsbanki t. d. hefði í hyggju að lána fje í einhverja stórfelda „síldarspekulation“ og vildi bera það undir eftirlitsmanninn, en hann væri þá að endurskoða sparisjóð austur í Hornafirði, þá verður ekki þægilegt að ná í hann, svo að hann fái sagt álit sitt, bygt á nauðsynlegum rannsóknum. Sem sagt, bankastjórnirnar myndu ekki leita álits eftirlitsmannsins fyrirfram, heldur hefði hann sitt orð að segja eftir á. Hann mundi verða, eins og Green var í Danmörku. nokkurskonar brunavörður, er fyrst kemur á vettvang, þegar kviknað er í. Jeg skal þá geta þess í þessu sambandi, að þegar Green kærði Landmandsbankann, þá áleit hann fyrst, að tapið næmi ekki nema 25 milj. kr., en við nánari rannsókn hefir komið í ljós, að það er ekki undir 300 milj. kr. Ber alt að sama brunni: eftirlitið verður aðeins meira og minna ónákvæm „kritik“ eftir á, en nær ekki til aðalmeinsins, sem er að finna í framkvæmdum bankastjórnanna. Jeg álít það óþarft, enda er það jafnvel ábyrgðarhluti að stofna þetta embætti að órannsökuðu máli, - og sjerstaklega, ef það yrði aðeins bitlingur í höndum stjórnarinnar.

Fjármálaráðherra (KIJ): Út af þeim ummælum hv. 5. landsk.þm. (JJ), að ekki væri farið að rannsaka sparisjóðinn á Eyrarbakka, skal jeg geta þess, að fyrir viku síðan gerði jeg ráðstafanir til þess, að farið væri að byrja á þeirri rannsókn. Síðan hefi jeg ekki, vegna anna, getað grenslast eftir því máli, en ef rannsóknin er ekki byrjuð, þá byrjar hún alveg á næstunni. Viðvíkjandi vali fyrirhugaðs eftirlitsmanns, skal jeg geta þess, að mjer þykir óhugsandi, að embættið verði haft að bitlingi, og aldrei höfum við ráðherrarnir vikið að því einu orði hvor við annan, hver ætti að fá embættið, enda hefi jeg ekki komið auga á neinn mann enn, sem jeg teldi sjálfsagðan. Þetta vildi jeg taka fram út af ummælum bæði hjer í þessari hv. deild og eins í hv.Nd.

Jón Magnússon Jeg mintist á frv. þetta við 2. umræðu og veit ekki, hvort miklar umræður hafa nokkra þýðingu svona á síðustu stundu. En af því að jeg tel frv. horfa til mikilla bóta, þá vil jeg mæla örlítið með því. Það er hvorki vegna Íslandsbanka nje sparisjóðsins á Eyrarbakka, að jeg fylgi þessu máli. Heldur er það áhugamál mitt, sem flestra annara gamalla heimastjórnarmanna, frá fyrri tíð. Slíkt eftirlit, sem hjer um ræðir, er ekki aðeins í Danmörku, heldur víða annarsstaðar - og að ekki var forðum hugsað um eftirlit nema með sparisjóðum, kom af því, að menn hjeldu, að þess þyrfti ekki, þar sem bankarnir eru undir eftirliti þings og stjórnar. En í seinni tíð hefir það eftirlit sýnst ónógt. Það er satt, að þessi eftirlitsmaður á ekki að vera nokkurskonar bankastjóri, og að því leyti er hægt að segja, að hann verði meir „kritiskur“ endurskoðandi en að hann ráði nokkru um framkvæmdir. t. d. hvort víxlar sjeu keyptir eða þess háttar. En sem tap bankanna kemur venjulega ekki alt í einu, heldur smátt og smátt, þá hlýtur slíkt eftirlit að geta haft mikla þýðingu. Jeg fer ekkert út í það, hvort skynsamlega gætni vanti hjá peningastofnunum vorum, enda nær það mál lengra en til einnar stofnunar. Jeg hygg, að það sje ekki rjett hjá háttv. 5. landsk.þm. (JJ), að roskinn maður, t. d. 50–60 ára, sje hann heilsugóður, geti ekki ferðast eins mikið og þetta embætti mun krefja. Auðvitað má ekki velja örvasa mann í embættið, en sæmilega hraustur maður mun vissulega þola þau ferðalög. Hann á vitanlega ekki að skoða alla sparisjóðina á hverju ári, heldur skiftir hann þeim niður, þannig, að hann komi hæfilega oft til hvers þeirra. Jeg fæ ekki sjeð, að nokkur sú ábyrgð fylgi því að samþykkja frv. þetta, sem þessi háttv. deild þarf að óttast. Hjer á að vísu að stofna nýtt embætti, sem kostar nokkuð, en ábyrgðin síst meiri en við stofnun til annara nýrra útgjalda, og hefir þetta þing ekki verið hrætt við þau. Það er rjett, og það hefi jeg tekið fram áður, að verði ekki valinn vel hæfur, fjárhagslega óháður og einarður maður í þetta embætti, þá er til lítils að samþykkja frv., en hæstv. forsætisráðherra hefir lýst því yfir við 2. umr., að ekki verði öðrum veitt staðan en vel hæfum manni í hvívetna. Hæstv. fjrh. (KIJ) sagðist ekki hafa komið auga á neinn, sem hann treysti til að takast þetta embætti á hendur. Jeg trúi því reyndar, að hann hafi ekki ákveðið neinn, en hins vegar býst jeg við, að hann geti hugsað sjer einhvern vel hæfan mann, sem hægt væri að treysta. Mjer er óskiljanlegt, hvers vegna hv. 5. landsk.þm. (JJ) er á móti þessu frv. Frv. hans um bankaráð Íslands fór í svipaða átt. Það bankaráð hefði aldrei haft annað verulegt vald en „negativt“. eða „kritiskt“ eftirlit, einkum eftir því, hvernig það átti að vera saman sett.

Guðmundur Ólafsson Háttv. 4. landsk.þm. (JM) byrjaði ræðu sína á því, að ekki myndi þýða að lengja mikið umræður um þetta mál nú á síðustu stundu, en talaði þó alllengi sjálfur, að mjer fanst. Mjer þykir nú hálfkynlegt, ef ekki er ástæða til að tala um mál, sem ekki hefir mátt athuga í nefnd, en svo virðist sem sum mál sjeu þess eðlis, að þau megi ekki nálægt nefnd koma, ef ske kynni, að þar mætti varpa á þau nokkru ljósi. Jeg tek það enn fram, að mjer finst undarlegt, að hin mikla þörf á þessu embætti skyldi ekki láta bóla á sjer fyr en nú í þinglokin. Og mjer þætti vænna um að fá einhverjar betri upplýsingar í málinu en þær, að deildin þurfi ekki að óttast, þó að hún samþykki frv. Jeg er sammála háttv. 4. landsk.þm. í því, að þingið hefir engan veginn reynst sparsamt, en ekki bætir það úr skák, að fara nú í þinglokin, athugunarlaust, að samþykki að setja á stofn dýrt embætti, ef það er ekki bráðnauðsynlegt. Og það hefir ekki verið sannað, að embætti þetta sje svo nauðsynlegt, að ekki megi bíða næsta þings og frekari rannsókna. Þessi eftirlitsmaður á meðfram að líta eftir sparisjóðum, sem fæstir þurfa eftirlits með. En ekkert hefir verið áætlað, hversu marga sparisjóði hann eigi að endurskoða árlega, og hefði þó ekki verið úr vegi að láta fylgja frv. áætlun um það. Að mig minnir eru um 50 sparisjóðir í landinu, og þó að eftirlitsmaðurinn kæmi svo sem fjórða eða fimta hvert ár til hvers þeirra, þá hafa þeir tímann fyrir sjer að fara yfir um, þrátt fyrir það eftirlit. En sem betur fer er alt slíkt mjög fátítt um sparisjóði. Þá fer þingið oft raunalegast út úr málum, þegar stofna þarf ný embætti, og sama verður líklega tilfellið í þetta sinni. Það er nú að vísu sagt, að í þetta embætti verði skipaður vel fær maður. En jeg hefði ekki kunnað því illa, að búið væri að hugsa sjer manninn, sem fyrst ætti að skipa, svo að þingmenn vissu, að hverju þeir gengju, ef þeir samþyktu frv., en samkvæmt yfirlýsingu hæstv. fjrh. - KIJ) hefir stjórnin ekki hugsað sjer neinn, og verður ekki sagt, að hún hafi gert sjer málið ljóst, að öðru en launahæðinni. Yfirleitt finst mjer hjer eiga að fara líkt að og svo oft áður. Embættið á að stofna áður en þörf er á því og áður en vissa er fyrir, að hæfur maður fáist til að gegna því.

Forsætisráðherra (SE): Jeg á erfitt með að svara því, hversu marga sparisjóði væntanlegur eftirlitsmaður myndi skoða á ári. Það mundi fara mjög eftir atvikum, en varla mundi það valda neinum vandkvæðum. Fyrst yrði auðvitað farið þangað, sem grunur ljeki á, að eitthvað væri athugavert. Það er að vísu satt, að þegar sparisjóðir eru komnir á víst stig, þá getur stjórnin látið rannsaka þá. En kjarni málsins er, að þeir sjeu rannsakaðir áður en fer að hallast á fyrir þeim, og mætti með því oft koma í veg fyrir, að svo færi.

Jónas Jónsson Það hefir nú komið í ljós undir umr. í dag, að hæstv. landsstjórn hefir enn ekki komið auga á neinn hæfan mann í þessa stöðu. En einn af þeim listamönnum, sem sæti eiga hjer á Alþingi. hefir gert teikningu af þessu hugarfóstri hæstv. forsætisráðherra, og hefir þetta ófædda embætti hlotið nokkra frægð af því. Þar sem hæstv. fjrh. (KIJ) hefir lýst yfir því, að hann sæi engan mann, sem til þess væri fallinn, þá er það ilt. Því eins og það er vont að stofna embætti vegna manns, eins er það og ilt að stofna embætti, sem enginn hæfur maður finst í. Jeg skal taka það fram, að talað hefir verið um, að einn af prófessorum háskólans hafi í hyggju að fara burt, til útlanda, og að vandræði muni verða um að fylla sæti hans. Hefir þá komið til orða, að embættið yrði lagt niður um stund, fremur en að setja í það lítt hæfan mann. Sjest af þessu, að ekki er nóg að hafa embættin, ef mennina vantar. Í þessu sambandi má minna hæstv.forsrh. (SE) á, að embættaveiting er stundum ekki svo auðvirðilegur hlutur nje skjótgerður. T. d. hefir dregist að skipa í bankastjórastöðurnar í Íslandsbanka í 2 ár. Fyrst drógst það heilt ár áður en þeim var slegið upp, og svo, þegar margir eru búnir að sækja, skriflega og símleiðis, þá telur stjórnin engan hæfan, og setur því menn í stöðurnar, og varð að taka annan manninn úr þýðingarmikilli stöðu í stjórnarráðinu. Jeg vildi því skjóta þeirri spurningu til hæstv.forsrh. (SE), hvernig hann hugsar sjer að ganga muni að finna hæfan mann í þessa stöðu, þar sem skipun bankastjóranna í Íslandsbanka varð honum jafnmikil krossferilsganga, sem óleyst er enn. Ræða háttv. 4. landsk.þm. lýsti aðeins góðri trú á þessari embættisstofnun. Hann var þó sammála mjer um það, að vel þyrfti að skipa í embættið. En nú er málinu flaustrað í gegn undirbúningslaust. En jeg vildi gjarnan fá skýringu á því hjá háttv.þm. (JM), hvers vegna hann álítur heppilegt, að þetta eftirlit nái til Landsbankans, sem samkvæmt öðrum lögum er háður miklu fyllra eftirliti, þar sem landsstjórnin er. Enn fremur vil jeg spyrja sama háttv.þm. (JM), hvort slíkt eftirlit sje látið ná til þjóðbankans danska þar í landi. Jeg held, að þetta eftirlit verði miklu ljelegra hjá manni, sem er hingað og þangað úti um land, heldur en eftir gildandi lögum, þar sem eftirlitið má framkvæma daglega. Jeg er háttv. 4. landsk.þm. (JM) að nokkru sammála um það, að gagn gæti orðið að eftirliti með sparisjóðum, en þá athugun mætti framkvæma án þess að stofna fast embætti. Og í þessari embættisstofnun felst engin sönnun fyrir því, að það brot af eftirliti, sem bankar og sparisjóðir fá, verði að nokkrum notum. Að vísu býst jeg við, ef stofnaður verður nýr banki, að hann þurfi eftirlits við; ef framhaldið verður eins glæfralegt og meðferð málsins hjer í gær, þá má vera, að hann verði líkur sínu foreldri. Viðvíkjandi því, sem hv. 4. landsk þm. (JAI) sagði um, að hættan væri þá bara laun mannsins, ef illa tækist um valið, þá er slíkt tal ærið fávíslegt. Landið munar um hver 17 þús. í launum, ef lítið eða ekkert kemur í staðinn. Jeg býst við, eftir allri reynslu, að veita yrði manni þessum eftirlaun, ef hann reyndist óhæfur. Hvað starfsemi þessa manns við bankana áhrærir, þá getur hann naumast lagt neinar línur um starfsemi þeirra; til þess hefði slíkt bankaráð, sem jeg lagði til í vetur að stofnað væri, verið betur fallið.

Forsætisráðherra (SE): Hv. 5. landsk.þm. (JJ) var að draga upp mynd af þessum bankaeftirlitsmanni, en það verður varla málefninu til falls, því að það er alkunnugt, að listamenn „karigera“ aðeins þá menn, sem mikið er varið í. Og þessi teikning sýnir því. Hvað stórum augum strax er litið á þetta embætti. Það hefir eitt atriði komið hjer fram, sem er merkilegt. Í einu orðinu er sagt, að stjórnin sje að stofna embætti fyrir einhvern ákveðinn mann, en í öðru orðinu er henni ámælt fyrir það, að hún sje ekki búin að ákveða manninn. Viðvíkjandi setningu bankastjóranna í Íslandsbanka vil jeg benda á það, að það er víðar en hjer, sem seinlegt er að finna menn. Í Danmörku var marga mánuði verið að fá nýja bankastjóra í Landmandsbankann. Aðalatriðið er, að mennirnir sjeu góðir, og veit jeg ekki annað en að setning þessara tveggja manna hafi mælst vel fyrir. Þá var eitt, sem líka bólaði á í hv.Nd., að það væri goðgá, að þessi eftirlitsmaður ætti líka að líta eftir Landsbankanum. En jeg vil alvarlega vara menn við að láta þetta koma fram, því svo mætti þá álíta, að eitthvað það væri við Landsbankann, sem þyldi ekki rannsókn.

Það er betra eftirlit með honum!

. Jeg tel þetta mjög varhugavert.

En ríkisbankinn í Kaupmannahöfn?

. Þó það sje þar, þá þarf ekki að vera svo hjer. Til þess að hægt sje að rannsaka hag einhvers banka „kritiskt“, þá þarf til þess mann, vel kunnugan högum þeirra manna, sem eiga skifti við stofnunina. En slíkrar þekkingar verður naumast krafist af landsstjórnum, sem koma og fara, oft með mjög stuttu millibili, og þótt þær kunni að hafa sjerþekkingu á þessu sviði, þá er tími þeirra þó svo takmarkaður af öðrum stjórnarstörfum, að útilokað er, að þær geti sökt sjer svo djúpt niður í slíka rannsókn, sem með þyrfti, ef að fullum notum ætti að koma. En þetta mundi fastur eftirlitsmaður eiga hægt með. Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði í ræðu sinni, að hann hefði getað verið landsstjórninni sammála, hefði hún byrjað með því að ráða mann um skemmri tíma með samningi, og sýnir þetta berlega, að hann er í raun og veru hliðhollur frv., og það verður heldur ekki sagt um neinar þær mótbárur, sem hjer hafa fram komið gegn frv., að þær sjeu þungar á metunum. Og satt að segja undrast jeg mjög yfir þeim ummælum, sem háttv. 5. landsk.þm. hefir nú frammi, eftir að hann áður hefir barist fyrir rannsókn á einni peningastofnuninni hjer, því að tilgangur minn með þessu frv. er einmitt sá, að tryggja nákvæmt eftirlit með öllum peningastofnununum.

Guðmundur Ólafsson Jeg tek það enn einu sinni fram, að það getur ekki verið langt síðan hæstv.forsrh. (SE) datt þetta nanðsynjamál í hug, því að þá hefði hann flutt frv. fram í byrjun þingsins. En í stað þess hefir hæstv. stjórn nú í þinglok fensið einn hv.þm. í Nd. til þess að flytja það, og enda þótt málið sje alveg nýtt og sannað sje, að það er illa undirbúið, fjekk það þó ekki að fara til nefndar, svo að engin nákvæm rannsókn hefir farið fram á frv. hjer í hv.Ed. Hæstv. forsrh. (SE) hefir látið ósvarað þeirri spurningu minni, hversu marga sparisjóði hann hugsaði sjer, að eftirlitsmaðurinn gæti rannsakað á ári hverju. Ef þeir yrðu aðeins fáir, þá tel jeg, að eftirlitið muni verða mjög ófullnægjandi og ekki ná tilgangi sínum, en auk þess álít jeg, að þetta eftirlit sje algerlega óþarft, hvað flesta sparisjóði snertir. Jeg veit ekki betur en að hin besta regla sje á stjórn sparisjóða hjer á landi yfirleitt, að einum eða tveimur undanteknum, og landsstjórnin hefir í lögum heimild til þess að hefja rannsókn, hvenær sem henni þurfa þykir eða óskað er eftir. Jeg fjekk enga skýringu á þessu, og bendir það óneitanlega í þá átt, að hæstv. stjórn hafi ekki hugsað málið mikið. Hæstv. fjrh. (KIJ) lýsti því yfir, að hann hefði ekki enn fengið augastað á neinum, sem hann vildi veita þennan starfa, og bendir það, ásamt öðru, í þá átt, að þetta þjóðráð og mikla nytjamál sje aðeins nýskeð komið inn í höfuðið á hæstv. stjórn. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að maður sá, sem hefði þetta eftirlit með höndum, þyrfti að vera sjerstaklega vel kunnugur hag þeirra manna, sem við stofnanirnar skiftu. En þegar farið var fram á, að rannsakaður yrði hagur Íslandsbanka, þá var talið nægilegt, að fleygt yrði í eina hv. þingnefnd skýrslu, þar sem taldir væru upp víxlar þeir, sem enska lánið er trygt með, en talið algerlega óþarft, að þingið fengi nokkra vitneskju um, hvernig þeir menn, sem selt hafa þessa víxla, standa að öðru leyti við bankann. Jeg get því hvorki sjeð, að þetta mál sje nauðsynjamál, nje heldur, að hægt sje að búast við góðum árangri, ef það nær fram að ganga. Það helsta, sem upp úr því hefst, verður að skattleggja tilfinnanlega alla minni sparisjóði í landinu.

Jón Magnússon Það er fyrst út af ummælum háttv. 5. landsk.þm. (JJ), að jeg ætla að segja örfá orð. Hv. þm. sagði, að jeg talaði nokkuð alment um málið, og er það rjett, því að það er hlutverk hæstv. stjórnar að skýra einstök atriði þess eins nákvæmlega og þörf krefur og krafist verður; en jeg þykist ekki hafa neina sjerstaka ástæðu til þessa. Þá kom háttv. 1. þm. Húnv. (GÓ) inn á atriði, sem snertir sjálfa deildina, nefnilega það, að málið hefði ekki verið látið fara í nefnd. En honum er vitanlegt að það var af því, að tíminn var orðinn naumur, og í þessu sambandi get jeg mint hv.þm. á, að áður hafa miklu stærri mál fengið að fara gegnum deild nefndarlaust, og má þar til dæmis nefna samvinnufjelagalögin. Hafi það mál ekki þurft athugun í nefnd, þá er síður ástæða til þess um þetta mál, sem er svo miklu einfaldara og óbrotnara. Býst jeg svo við, að nægar umræður hafi orðið um þetta mál.

Forsætisráðherra (SE): Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Húnv. (GÓ) tók fram, þá hefi jeg áður skýrt frá því, að ástæðan til þess, að frv. þetta kom ekki fyr fram, er sú, að stjórnin var ekki sammála um þetta efni meðan ráöherrarnir voru þrír. Annars held jeg, að jeg hafi þegar tekið alt fram, sem máli skiftir, og svarað aðfinslum við frv., og er ástæðulaust fyrir mig að endurtaka það.

Jónas Jónsson Hv. Nd. hefir hækkað lífeyrinn upp í 2500 kr., og vill fjvn. ekki gera það að neinu kappsmáli að lækka styrkinn aftur.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Það er nú orðið nokkuð langt síðan fyrirspurn þessi kom fram, nærfelt 3 mánuðir, og leyfi jeg mjer að átelja hæstv. landsstjórn fyrir það seinlæti, sem komið hefir fram í því að vanrækja að svara fyrirspurnum. Seinlæti hennar er í algerðu ósamræmi við erlenda siðvenju, því að t. d. Poincaré, forsætisráðherra Frakka, svarar fyrirspurnum með mjög stuttum fyrirvara, og oft jafnvel samdægurs, enda þarf líka svo að vera. Enn fremur vil jeg átelja hæstv. landsstjórn fyrir það, að svo lítur út, sem tveim fyrirspurnum viðvíkjandi Íslandsbanka verði alls ekki svarað, enda þótt maður skyldi ætla, að hæstv.forsrh. (SE) ætti mjög auðvelt með að svara þeim, þar eð hann er formaður bankaráðsins. Þá kem jeg að þeim atriðum, sem hjer er sjerstaklega spurt um. Spurningin lýtur að ferðakostnaði ráðherranna síðan við fengum þriggjamannastjórnina 1917. Ef það er rjett, sem jeg hefi ástæðu til að ætla, að eyðslusemin hafi verið hlutfallslega mikil á þessu sviði, þá er það þess vert, að það sje athugað, því að mjög hætt er við, að það hafi áhrif á aðra starfsmenn ríkisins, ef æðstu embættismenn þess fara gálauslega með fje. Mjer hefir borist til eyrna, að mjög mikill munur sje á því, hve miklu ráðherrarnir hafi eytt á ferðalögum sínum síðustu ár, t. d. hafi tvær ferðir álíka langar verið farnar með stuttu millibili, og hafi önnur þeirra kostað 9 þús., en hin nálægt 3 þús. kr. Ef þetta er rjett frá skýrt, þá er nauðsynlegt að fá að vita, í hverju þessi feikna mismunur liggur, því að ástæðulausu má engum ráðherra líðast slík eyðsla. Aðalefni fyrirspurnarinnar er þó að fá að vita, hvernig þriggjamannastjórnin hefir gætt fjárhags ríkisins síðustu ár á þessu sviði. Ferðakostnaðurinn hefir bersýnilega aukist mjög mikið, en hætt er við, að það sje aðeins vottur um aukna eyðslusemi á fleiri sviðum. Í sambandi við þessa eyðslu býst jeg ef til vill við, af svari hæstv.forsrh. (SE), að fá ástæðu til þess að taka fleiri atriði þessu viðvíkjandi til athugunar.

Forsætisráðherra (SE): Viðvíkjandi átölum hv. 5. landsk.þm. (JJ) um seinlæti landsstjórnarinnar við að svara fyrirspurnum, vil jeg minna hv.þm. á það, að síðustu nærfelt 3 mánuðir hafa verið annríkir bæði fyrir þing og stjórn. Jeg hefi byrjað með að svara þeim af hinum mörgu fyrirspurnum, sem jeg áleit mesta og fyrsta nauðsyn til að svara. Jeg verð að líta svo á, að þær tvær fyrirspurnir, er hv. fyrirspyrjandi (JJ) taldi mig eiga að svara og enn er ósvarað, heyri undir fjármálaráðherra. Önnur fyrirspurnin fer fram á að fá ýmsar upplýsingar um hag annars bankans hjer í bæ. Henni á sá ráðherra að svara, sem hefir yfirumsjón með bönkunum og málefnum þeirra, enda er ekki hægt að orða á Alþingi fyrirspurn til formanns bankaráðsins. Hin fyrirspurnin er um hlutabrjefaeign dómenda og þingmanna í Íslandsbanka. Jeg skal játa, að mjer er ekki ljóst, að þingið eigi nokkra kröfu til þess að fá skýrslu um hlutaeign dómenda í bankanum. En setjum svo, að stjórnin áliti, að henni bæri að leggja fram slíka skýrslu. Jeg hefi í tilefni af því átt tal við bankastjóra Íslandsbanka og spurt þá, hvort unt væri að afla slíkrar vitneskju. Kváðu þeir nei við, sögðu það ógerning, þar sem sumir hlutirnir væru ekki skráðir á nöfn, en þó að aðrir væru það, gætu eigendaskifti margsinnis hafa orðið að þeim, án þess að bankanum hefði verið tilkynt það. Jeg get því svarað þessari fyrirspurn - þótt það sje í raun rjettri verk hæstv. fjármálaráðherra - á þá leið, að henni verður ekki svarað; það er ógerningur. Hin fyrirspurnin snertir innri verkahring bankans, og yrði því að spyrja bankaráðið um, hvort það vildi gefa þær upplýsingar, sem þar er mælst til. Skal jeg í þessu sambandi minna menn á, að Íslandsbanki er alls ekki eign landsins. Þá kem jeg að þeirri fyrirspurn, sem nú er til umr. Það er satt að segja langt frá því, að jeg hafi nokkra löngun til að dylja, hvað ferðir ráðherra hafa kostað, enda hefði hv. fyrirspyrjandi (JJ) ekki þurft annað en að snúa sjer til stjórnarráðsins, og mundi hann þá þegar hafa fengið alla þá vitneskju, sem hann vildi æskja. Þegar litið er á, hve laun ráðherra eru lág, verður þess ekki krafist, að þeir greiði neinn hluta af ferðakostnaði sínum. En stöðu sinnar vegna verða þeir að ferðast, og geta þeir ekki hjá því komist að búa í dýrum gistihúsum. Reikningar mínir og fyrverandi forsætisráðherra, Jóns Magnússonar, eru mjög svipaðir yfirleitt, eins og yfirlit það ber með sjer, sem jeg skal nú gefa hv. deild. Árið 1917 kostnaður við 2 ferðir Jóns Magnússonar til Danmerkur og Noregs kr. 7157,25 - 1918 ein ferð sama ... kr. 3510,00 - 1919 2 ferðir sama ....kr. 9415,75 - - Sig. Eggerz, ein ferð .............................kr 5500,00 - 1920 Jón Magnússon, ein ferð............................ kr. 9378,79 - 1920 Magnús Guðmunds- son, ein ferð .............. kr. 4925,00 - 1921 Jón Magnússon, ein ferð....................... kr. 5612,30 - 1922 sami, ein ferð kr. 3789,25 - - Sig. Eggerz, tvær ferðir ........................kr. 11016,00 - - Magnús Jónsson, ein ferð............................ kr. 3230,00 - - Kl. Jónsson .. kr. 3720,00 Þetta voru utanfarir ráðherra á þessu tímabili. Þá eru eftirlitsferðir þeirra út um land: Árið 1917 var engin ferð farin. - 1918 Sig. Eggerz, fjrh., ferð norður . . kr. 2749,25 - 1919 engar ferðir. - 1920 ferð Jóns Magnús- sonar til Akureyrar .....kr. 1047,00 - - Ferð Pjeturs Jóns- sonar norður, helm- ingur kostnaðar ..........kr. 379,55 - - Ferð M. Guðmunds- sonar til Skafta- fellssýslu .................. kr. 497,00 - 1921 Ferð sama norð- ur kr............................... 879,00 - - Ferð Pjeturs Jóns- sonar ....................... kr. 243,60 Nú hefi jeg þulið upp fyrsta lið fyrirspurnarinnar. Þá er næsti liðurinn, hvert þessar ferðir hafi verið farnar. þær hafa verið farnar til Danmerkur, Noregs, Bretlands og víðar, og eru allar embættisferðir. Þá er spurt um, hve langan tíma hver ferð um sig hafi tekið. Það verður ekki sjeð af sumum reikningunum, en flestar munu þær hafa staðið yfir 6–8 vikur. Þá er spurt um erindi og árangur ferðanna. Að því er snertir fyrverandi stjórnir, hefi jeg enga heimild til að krefja þær sagna, og get jeg því ekki sagt annað en það, sem allir vita, að forsætisráðherra fer til þess að leggja lagafrumvörp og lög fyrir konung, fjármálaráðherra í fjármálaerindum o. s. frv. Jeg skal t. d. minnast stuttlega á ferð mína 1919, sem kostaði 5500 kr. Jeg fór þá til Danmerkur og fjekk þar 4500000 kr. lán með góðum kjörum. Leitaði jeg þá fyrir mjer um lántöku bæði í Noregi og Svíþjóð, og fór í þeim erindum tvisvar til Noregs. Jeg átti kost á að fá þar lán, en niðurstaðan varð sú, að lán það, er mjer bauðst í Danmörku, reyndist besta lánið. Í þessu sambandi vil jeg minna á, hve ilt er að vara sig á sveiflunum á peningamarkaðinum. Fjármálamenn, sem jeg átti þá tal við, hjeldu því fram, að allur gengismunur mundi bráðlega hverfa. Hefði jeg tekið þetta lán í Noregi, mundi hafa orðið mjög mikill hagnaður af því, þar sem norska krónan lækkaði mjög eftir þetta. Aftur hefði verið mjög óhagkvæmt að taka þá lán í Svíþjóð, því að sænska krónan hækkaði mjög. Jeg segi þetta einungis til að sýna, hve vandasamt er að semja um lán og hve erfitt er að sjá fyrir, hver lánin muni reynast hagfeldust. Árið 1922 fór jeg 2 ferðir. Fyrri ferðin var farin til að fá staðfestingu á lögunum frá þinginu það ár. Jeg átti þá ýms önnur erindi, samdi meðal annars um tilbúning á smámynt, svo sem jeg hefi skýrt frá í öðru sambandi, samdi reglugerðir í samráði við sendiherrann o. fl.; fór þá einnig til Kristjaníu til að útvega járnbrautarfræðing. Í seinni ferðinni lagði jeg stjórnarfrumvörpin fram í ríkisráðinu, ræddi um landhelgisgæsluna við dönsku stjórnina; ennfremur um kjöttollinn, hafði afskifti af lántöku Íslandsbanka o. fl. Í seinni ferðinni kom jeg við í London í báðum leiðum í bankaerindum. Ferð mín norður í land árið 1918 var til þess gerð að líta eftir hjá sýslumönnunum í Snæfellsnes-, Dala-, Stranda- og Þingeyjarsýslum og á Akureyri. Jeg skal játa, að þessi ferð virðist vera nokkuð dýr, 2750 kr., og skal jeg því skýra frá hverjum einstökum lið á reikningnum. Ferðin stóð yfir frá 1.–29. ágúst. 1. 7 hestar í 29 daga á 6/- kr. 1218,00 1 hestur í 29 daga á 5/- .......kr. 145,00 2. Fæði fyrir mig og fylgdar- mann á náttstöðum í 29 daga á 16/- kr. 464,00 3. Um miðjan daginn nesti keypt o. fl...............................kr. 150,00 4. Hestagæsla, hestaflutningur, járningar og dýralækningar.. kr. 303,50 5. Mótorbátaflutningur, ferju- tollar, flutningsgjöld með flóabátum og fylgdir ............. kr. 279,75 6. Kaup fylgdarmanns í 29 daga á 6/-..........................kr. 174,00 2. Símtöl og símskeytakostn- aður kr. 15,00 Samtals kr. 2749,25 Þó að þetta sje há upphæð, vona jeg, að hv.þm. sjái, að hjer er ekki reiknað nema það, sem er alveg óhjákvæmilegt. Jeg hygg, að þessi eftirlitsferð hafi komið að góðum notum, enda skoðaði jeg rækilega hjá sýslumönnunum. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. atvrh. (KIJ) muni skýra frá ferð sinni, ef þess er óskað, en fyrv. fjármálaráðherra, Magnús Jónsson, mun hafa farið í fjármálaerindum, og get jeg ekki gert gleggri grein fyrir ferð hans. Hygg jeg, að þessari fyrirspurn sje nú fullsvarað af minni hálfu.

Jón Magnússon Jeg minnist þess frá stúdentsárum mínum, að við fyrirlestra eins háskólakennara í lögum var mjer samtíða stúdent einn, sem var góður námsmaður, en talsvert upp með sjer. Hann var altaf að spyrja lærimeistarann um hitt og þetta. Svo mikil brögð voru að því, að lærimeistaranum tók að leiðast spurningar hans - því að maðurinn spurði ekki af fróðleiksfýsn, heldur af löngun til að gera sig merkilegan -, og eitt sinn svaraði lærimeistarinn honum á þá leið, að eitt fífl gæti spurt um meira en 7 vitringar gætu svarað. Þetta flaug mjer í hug, þegar jeg mintist fyrirspurna hv. 5. landsk.þm. (JJ), svo lítið viturlegar eru þær allar. Hv. þm. hefir leyfi til að spyrja stjórnina um alþjóðleg málefni, svo sem fyrir er mælt í stjórnarskránni. Nú veit jeg ekki - um það verður hæstv. stjórn að dæma -, hvort telja verður alþjóðleg málefni fyrirspurnir um fremur lítilfjörlega reikninga, sem ekki einungis hafa verið rannsakaðir af yfirskoðunarmönnum, heldur einnig hefir verið löngu kvittað fyrir af Alþingi. En svo er um alla reikninga fram að 1920, og nú nýlega hefir verið kvittað fyrir reikningana frá 1920 og 1921. Hv. þm. (JJ) átti kost á að ræða um reikninga mína fyrir árin 1920 og 1921, hefði hann treyst sjer til að gera það þegar við átti, þegar fjáraukalögin fyrir þau ár voru til umræðu. En hann treysti sjer ekki út í umræður um þau fjáraukalög, þó að þá væri nægur tími og tækifæri. Hjer hefir hv.þm. engan rjett til að spyrja mig, og hæstv. stjórn hefir ekki ástæðu til að svara fyrir fyrverandi stjórn. Það skaust út úr hv.þm. (JJ), að þetta þyrfti að rannsaka. Það er velkomið, en þá átti hann að fara alt aðra leið. Hann gat fengið að vita alt þetta með því að líta í landsreikningana, og jeg tel hæstv. stjórn mjög leiðitama, er hún vill svara jafnheimskulegum spurningum, er hver og einn getur svarað sjer sjálfur. En sem sagt, hv.þm. átti kost á að athuga ferðakostnað á árunum 1920 og 1921, hefði hann viljað gera það við rjett tækifæri, en dýrasta ferðin er einmitt farin 1920. Hefi jeg fyrir mitt leyti ekkert á móti því að skýra nokkuð frá þeirri ferð. Vorið 1920 var stöðvaður kolaútflutningur frá Englandi til annara en bandamanna. Þarf jeg tæplega að lýsa því, hverjar afleiðingar það hefði haft fyrir landið og fiskiveiðar vorar, ef kolaflutningur frá Englandi hefði tepst um langan tíma og vjer orðið kolalausir. Jeg þurfti þá að fara til Kaupmannahafnar og lagði leið mína um London, til þess að fá að vita, hvort nokkur von væri til þess, að úr þessu yrði greitt. Erindreki vor í London var að reyna að fá ívilnun, en fekk sama svar sem aðrir. Það er alveg ótrúlegt, hve Bretar neituðu jafnvel æðstu stjórnendum um lítilsháttar kolasendingar. Það var, að jeg ætla, snemma í aprílmánuði, að jeg fór af skipinu í Leith og hjelt til London. Símaði jeg áður en jeg fór hjeðan að heiman til erindrekans og bað hann að útvega mjer herbergi í gistihúsi. Jeg dvaldi svo um 12 daga þar í borginni og hafði tal af utanríkisráðuneytinu. Býst jeg við, að hv. 5. landsk.þm. (JJ), sem er talsvert kunnugur erlendis, muni vita, að það er ekki altaf fjarskalega fljótgert. London var þá miðdepill alls heimsins, og var þar saman kominn fjöldi manna, sem reyndu einnig að ná tali af helstu ráðamönnum ríkisins. Loks fekk jeg þó sæmileg svör, og vjer biðum ekki mikinn skaða af kolateppunni. Svo að menn geti gert sjer dálitla hugmynd um, hve dýr dvöl mín í Englandi hlaut að verða, skal jeg geta þess, að erindreki vor í London kvaðst hafa reynt að útvega mjer herbergi á 14 stöðum, en þar var alt fult. Loks gat hann fengið herbergi í gistihúsi, hotel Ritz, sem er afardýrt. Í þessu gistihúsi borgaði jeg 7 guineur (eða um 180 kr.) á dag fyrir herbergi, og geta menn sjeð nokkuð af því, hve kostnaðarsöm slík ferðalög eru. Þetta, sem jeg nefndi, var aðalerindi mitt til London. Annað erindið var það, að jeg ætlaði, sem jeg gerði, að gera ráðstafanir til þess, að erindrekinn þar hætti störfum og færi heim. Auðvitað fekk jeg skammir í Tímanum fyrir að kveðja erindrekann heim. Síðan var jeg skammaður í sama blaði fyrir erindreka landsins; voru þeir þá kallaðir legátar.

Ekki erindrekinn í London

. Jú, jeg var líka skammaður fyrir kostnaðinn við hann, en hv.þm. (JJ) mun að líkindum ekki lesa Tímann. Þó að ferð mín væri ekki til þess gerð í fyrstu, notaði jeg dvöl mína í London til þess að útvega Landsbankanum dálítið viðskiftalán. Var það byrjunin til þess, að vjer komumst inn á enska markaðinn með lántökur, sem margir menn telja mikils virði. Þegar jeg hafði lokið þessum erindum, ætlaði jeg að fara til Kaupmannahafnar um Parkestone og Esbjerg, en þá var skollið á sjómannaverkfall í Danmörku, og varð jeg því að fara um Newcastle, Björgvin og landveg þaðan um Svíþjóð til Kaupmannahafnar. Man jeg ekki glögglega, hve löng sú ferð var, enda vil jeg ekki gera svo lítið úr mjer að telja dagana. En jeg býst við, að þessi ferð öll, til London og Hafnar, hafi tekið álíka langan tíma og ferð, sem annar maður fór árið eftir, forstjóri landsverslunar, sem menn telja sparsaman mann. Hann mun hafa farið nokkurn veginn um sömu eða jafnmörg lönd, og kostaði ferð hans um 7000 kr., eða talsvert á 7. þúsund. Ef gætt er að kostnaðinum við að ferðast 1920 og 1921, þolir þetta vel samanburð, en jeg veit ekki til, að nokkur hafi álasað þessum manni fyrir það, hve dýr ferð hans varð. Auðvitað má segja, að þessar ferðir hefðu getað verið eitthvað ódýrari. En þegar þess er gætt, að jeg þurfti að eiga tal við og taka á móti mönnum, sem góðu eru vanir, í herbergjum mínum, hljóta menn að skilja, að jeg gat ekki búið á ljelegum stað, enda gat erindrekinn ekki útvegað mjer annað. En til samanburðar á ferðakostnaði 1920 og þar á undan og 1921, vil jeg geta þess, að herbergi, sem kostuðu áður 70 kr. á dag, kostuðu mig ekki nema 30 kr. síðast á árinu 1921. Árin á undan var stundum svo erfitt að fá gistingu, að menn urðu að borga dýrum dómum fyrir að fá að liggja í baðkerum. Hv. fyrirspyrjandi (JJ) veit þetta fullvel, því að hann hefir sjálfur ferðast mikið, enda spyr hann ekki svo af því, að hann viti ekki, heldur af framhleypni einni. Jeg ætla því, að mjer sje auðvelt að forsvara þennan ferðakostnað, hvað sem hrópstungur Tímans segja. Þar sem jeg er farinn að tala um ferðalög, skal jeg geta þess, að jeg fór til Englands í ársbyrjun 1922. Jeg hefi heyrt, að einhver af uppaustursmönnum Tímans hafi verið að reikna þann ferðakostnað út í tollum. Það er satt, að jeg fór þessa ferð í engum ríkiserindum. Jeg hafði lokið störfum mínum í Kaupmannahöfn um áramótin og þurfti að bíða eftir Gullfossi í 10 daga eða svo. þessa bið notaði jeg til að skreppa til Suður-Englands til þess að heimsækja venslafólk mitt. Jeg reiknaði því þá dagana, sem jeg var á ferð þessari, þangað til jeg kom í Gullfoss í Leith, aðeins með þeirri fjárhæð, sem jeg hefði þurft að nota, ef jeg hefði verið kyr í Kaupmannahöfn þangað til Gullfoss fór þaðan, en ekki útlagðan kostnað, sem var miklu meiri. Um árangurinn af öðrum ferðum getur hv.þm. (JJ) ekki dottið í hug, að jeg fari að skrifta fyrir honum. Mun jeg svo láta máli mínu lokið að sinni.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hæstv. forsrh. (SE) gat þess, að hann áliti, að rjett væri að fjármálaráðherra ætti að svara hinum fyrirspurnunum. Er það rjett, að hann hjelt þessu fram á ráðherrafundi, en fyrv. fjrh. (MagnJ) var á annari skoðun og gerði heldur ekkert til þess að undirbúa sig undir að svara þeim. Jeg skal engan dóm á leggja, hvor rjettara hefir, en verð að geta þess, að síðan jeg tók við fjármálunum, er svo stuttur tími og jeg hefi verið svo störfum hlaðinn, að mjer hefir ekki verið unt að afla þessara upplýsinga, þótt jeg hefði talið mjer það skylt. Er mjer um sumt þetta alls ókunnugt, t. d. um eftirlaun bankastjóranna. Jeg hefi grenslast eftir því, en ekki fengið um að vita, hver þau eru. Jeg skal þá skýra stuttlega frá erindi og tilgangi þeirrar einu utanlandsfarar, sem jeg hefi farið síðan jeg varð ráðherra. Hún kostaði 3700 kr. og stóð í 8 vikur. Umboðslegir embættismenn Norðurlanda mynduðu með sjer fjelagsskap fyrir nokkrum árum og hjeldu fyrsta fund sinn í Kristjaníu 1920. Annar fundur var svo haldinn í Stokkhólmi í ágústmánuði síðastl. ár. Var boðið þangað miklum fjölda embættismanna víðsvegar að af Norðurlöndum. Sjerstaklega fjölmentu Finnar mjög til mótsins. Hafði þeim gengið nokkuð treglega að fá að vera þátttakendur og vera viðurkendir sem Norðurlandaþjóð, en þegar það var fengið, vildu þeir hafa þátttökuna sem veglegasta og sendu meðal annars einn ráðh. á fundinn. Það hafði talast svo til milli hæstv.forsrh. og hr. Jóns Krabbe, að hann sækti mót þetta fyrir Íslands hönd og flytti þar fyrirlestur um embættismannastjettina hjer. En þegar hann frjetti um viðbúnað Finnanna, þá símaði hann upp og mæltist eindregið til þess, að einhver ráðherranna færi þangað. Varð það svo að samkomulagi, að jeg færi þangað. Hafði jeg hina mestu ánægju af ferð þessari, því jeg varð þess alstaðar var, að þessar nánu frændþjóðir vorar höfðu fullan skilning um sjálfstæði vort, og Íslandi var gert jafnhátt undir höfði alstaðar. Blakti t. d. íslenski fáninn yfir hóteli því, er jeg bjó á, og við inngöngudyr ríkisdagsins sænska meðal fána hinna þjóðanna. Þetta var nú aðaltilgangur fararinnar, en svo vakti það líka fyrir mjer að grenslast um kjöttollinn, sem norska ríkisþingið hafði þá nýlega samþykt. En þegar til kom, var sendiherra Sveinn Björnsson búinn að gera alt, sem þá var hægt að gera, í því máli. Frá Stokkhólmi fór jeg til Hafnar og var þar dálitla stund. Sá jeg þá í íslenskum blöðum, að steinolíueinkasalan, sem stjórnin hafði þá alveg nýlega tekið í sínar hendur, var gerð mjög að umtalsefni og mikilli „kritik“ beint til mín út af því máli. Jeg taldi því nauðsynlegt að kynna mjer fjelag það, er við hafði verið samið, og fór því til London í þessu skyni. Sá jeg allan útbúnað fjelags þessa og sannfærðist fljótt um, að það var svo voldugt og ábyggilegt, að engin hætta var á því, að það uppfylti ekki allar sínar skuldbindingar. Fór jeg svo til Kaupmannahafnar aftur og þaðan áleiðis til Íslands um Kristjaníu, aðallega til þess að grenslast um ýmislegt viðvíkjandi járnbrautarmálinu. Hafði þá norski verkfræðingurinn, Sverre Möller, verið hjer uppi til að athuga um járnbrautarlagningu. Vildi jeg aðallega kynna mjer það, hvort og að hve miklu leyti væri farið að nota bílvagna í stað járnbrauta. Átti jeg tal um þetta við vegamálastjóra Noregs, og sagði hann mjer, að í Ameríku og jafnvel í Noregi væri sú stefna upptekin að hætta að nota „lokal“ járnbrautir, en nota bíla í staðinn. Hefði þetta þá kosti, að lagning veganna væri ódýrari en járnbraut, og vagnarnir einnig ódýrari en járnbrautarvagnar. Þar fekk jeg ýmsar góðar upplýsingar þessu viðvíkjandi, en þar eð járnbrautarmálið er enn ekki komið svo langt, að það verði lagt fyrir þingið að þessu sinni, verður þetta að bíða þess tíma, en þess mun varla lengi að bíða, og þá vona jeg, að þessar upplýsingar geti komið að haldi. Hefi jeg þá gert grein erindis míns.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Jeg hefði óskað, að hæstv.forsrh. (SE) hefði svarað nokkuð ítarlegar, en taka vil jeg það fram, honum til heiðurs, að hann hefir svarað því sæmilega, er honum sjálfum viðkom. En annars var nokkuð erfitt að átta sig á skýrslu hans við hraðan yfirlestur, en hún kemur nú í þingtíðindum og verður kjósendum kunn. Vil jeg svo fara nokkrum orðum um einstaka liði hennar. Það var ekki samkvæmt efni og formi fyrirspurnarinnar, að mörgum ferðum væri blandað saman í skýrslunni. Jeg vildi komast eftir því, hvað hver einstök ferð hefði kostað og hvert gagn hefði að orðið. En svo jeg víki nokkrum almennum orðum að þeim fyrirspurnum, sem fram hafa komið, skal jeg geta þess, að ef það væri rjett hjá hæstv.forsrh. (SE), að fyrv. fjrh. (MagnJ) hefði átt að svara fyrirspurn, þá átti hæstv.forsrh. að knýja hann til þess sem sinn undirmann. Annars er það ekki vafamál, að hæstv.forsrh. hefir átt að svara til saka.um, hvernig farið var með fje bankans í launagreiðslum, þar sem hann sjálfur hafði framkvæmt verknaðinn. Og sumt í spurningunum var þess eðlis, að það gat enginn svarað því nema hæstv.forsrh., þar sem það hefir verið ákveðið á bankaráðsfundum, að enginn mætti vita um það, sem þar gerðist, og því auðvitað ekki heldur fjármálaráðherra. Hefir nú líka hæstv. núverandi fjrh. (KIJ) sagt, að honum væri ókunnugt um ýmislegt, er að bankanum laut, og er það ekki nema eðlilegt, er hæstv.forsrh. og samstarfsmenn hans hafa komið sjer saman um að halda öllu leyndu. Þetta innsigli óleyfilegrar leyndar vildi jeg brjóta. Þjóðin, sem borgar ágóðahlutann, 8% vöxtu, eftirlaunin og fleira, á fulla heimtingu á því að vita um allar þessar ráðstafanir. Er hæstv.forsrh. skilyrðislaust skyldur til að svara þessu og upplýsa um leyndarmál þess hrings, sem hann er formaður í. Það er ekki rjett hjá hæstv.forsrh. (SE), að það megi ekki beina þessari spurningu til formanns bankaráðsins. Það á einmitt að beina henni til hans. Hann er kosinn af þjóðinni til þessa trúnaðarstarfs, og hann er þar hennar vegna en ekki sín. Það eru þessar upplýsingar, sem hefir verið vanrækt að koma með, og þetta er einn af veiku þáttunum hjá hæstv.forsrh. (SE), og það veldur mjer hrygðar, að svo skuli vera, jafnheilbrigðar skoðanir og þessi maður hefir um ýms önnur mál. En hjer hefir hann brugðist vonum sinna fyrv. stuðningsmanna. Hefi jeg viljað taka þetta fram alment, því nú er síðasta úrræðið á þessu þingi. Jeg var ekki ánægður með svör hæstv.forsrh. (SE) um hlutaeignina í Íslandsbanka. Mun íslenskum kjósendum ekki finnast þessi spurning jafnfávísleg sem hæstv.forsrh. (SE) og hv. 4. landsk.þm. (JM). Hafa landsmenn fylgst með þessu með hinni mestu eftirtekt, og óánægjan eykst, er reynt er til að fela hið sanna. 1907 lýsti hæstarjettardómari Lárus H. Bjarnason, sem þá var þingmaður, því yfir á þingi, að margir þáverandi þm. mundu eiga hluti í bankanum. Var þessu ekki mótmælt, og sýnist þá hafa verið auðvelt að fá upplýsingar um þetta. Nú er reynt að vinda þessu á bug með því að segja, að flest brjefin sjeu handhafabrjef og þau, sem eru nafnbrjef, gangi kaupum og sölum. Jeg held nú samt, að það sje ekki erfitt að fá vitneskju um þetta, því jeg hefi fengið hana óbeðið. Hafa 2 dómarar, búsettir utan Reykjavíkur, sagt mjer, að þeir ættu hlutafje þar, annar 20 þús. og hinn nokkrar þúsundir, og var þó annar þeirra ekkert kunnur mjer. Mundi ekki hafa þurft meira en senda mönnum þessum brjef og biðja þá um skýrslu, sökum þess að hlutaeign þeirra þætti máli skifta. Er það auðsætt, að það skiftir ekki svo litlu máli, hvort alþingismenn eru hluthafar, þegar greiða á atkvæði um ýms mál, er bankann varða. Sýnist ekki nema rjett, að þeir láti hjá líða að greiða atkvæði um öll hagsmunamál bankans. Sama má segja um dómara. Það sýnist sjálfsagt, enda slegið föstu í hæstarjettarlögunum, að dómarar dæmi ekki í þeim málum, er þá sjálfa getur varðað, og eigi því að víkja sæti. Það er því mjög ranglátt gagnvart þjóðinni að svara ekki þessum fyrirspurnum, og það er einnig mjög óþægilegt fyrir þá menn, er þarna eiga hlut að máli, þ. e. dómarana. Má geta þess, að nú er fyrir hæstarjetti mál milli Íslandsbanka og landssjóðs. Getur það munað landið alt að 100 þús. kr., hversu sá dómur verður. Þá kem jeg að efni fyrirspurnarinnar. Skal jeg ekki víkja mikið að einstökum ferðum, aðeins fara nokkuð inn á tvær, sem skera sig út úr. Eru það 2 ferðir hv. 4. landsk.þm., fyrv. forsrh. (JM), önnur til útlanda og hin eftirlitsferð til Eyjafjarðar. Mintist hann hennar ekkert í afsökunarræðu sinni. Geri jeg þetta sjerstaklega sökum þess, hve þessi hv.þm. varð æstur, er á þetta var minst. Var líkast því, sem væri verið að brenna hann lifandi á báli. Jeg skal þegar taka það fram, að jeg tek ekki hátíðlega þau mótmæli, að ekki megi tala um nein útgjöld landssjóðs, enda þótt búið sje að samþykkja þau og nokkuð umliðið síðan þau gerðust. Eykur það ekki traustið á trúnaðarmönnum þjóðarinnar, er þeir reyna að fela sig á bak við elli gamalla reikninga. En viðvíkjandi fjáraukalögunum er það að segja, að allmargir hv.þm. lögðu áherslu á það í gær að komast burtu, og gat jeg því ekki komist hjá því að sleppa því að minnast á ýms atriði, sem jeg annars hefði viljað drepa á, til þess að lengja ekki umræður, svo að þm. yrðu af skipsferðinni. En þessi meiningamunur milli mín og hv. 4. landsk.þm. (JM) er mestmegnis um söguleg atriði, og getur því oft komið til umræðu milli okkar en á þingum. Við eigum alllangt eftir enn af kjörtíma okkar, ef hepni er með, alt að 7 árum. Hefi jeg því hugsað mjer að geyma margt, sem jeg þá gæti rætt við hann síðar. Jeg greiddi atkvæði á móti fjáraukalögunum fyrir 1920–21, vegna þess, að jeg álít, að til mála gæti komið, að þau yrðu athuguð fyrir landsdómi.

Það er rjett leið og vel þingleg, og hefi jeg ekkert við það að athuga

. Þessi hv.þm. (JM) hefir enga ástæðu til að frýja mjer hugar; jeg þori vel að sækja þessi mál hvar sem er, og því hefi jeg lagst svo á móti þessum fjáraukalögum, að jeg sá ekki ástæðu til að afgreiða þau hjer, en taldi hins vegar líklegt, að þeim mætti koma á annan vettvang og fá þau athuguð þar. Mjer er það ekki gleðiefni, að þessar umræður um fjáraukalögin hafa vakið mikla eftirtekt bæði í blöðunum og víðsvegar annarsstaðar. Hafa þegar margir menn skrifað mjer utan af landi og beðið mig um að útvega sjer þetta fjáraukalagafrumvarp.

Þeir hafa líklega lesið Tímann, en vilja nú fá að sjá heimildir hans

. Já, þetta mun rjett vera; þeir hafa lesið Tímann, en því miður er jeg viss um, að þegar þeir fá frumheimildina, verði áfellisdómurinn á fyrverandi stjórn enn þá þyngri. Jeg tek þá til samanburðar ferð hæstv. atvrh. (KIJ) í 2 mánuði um Bergen, Kristjaníu, Stokkhólm og London. Kostnaður eftir skýrslu forsætisráðherra nú í dag er 3700 krónur. En hv. 4. landsk.þm. (JM) fer 1920 öllu styttri ferð um London, Bergen og til Kaupmannahafnar, og eyðir þá meira en 9 þús. kr. Er því styttri ferðin alt að því helmingi dýrari. Það skal að vísu strax játað, að nokkru munaði á því, að það var dálítið dýrara að ferðast 1920 en nú í haust, en þó eigi svo, að þessu nemi eða neinu í þá átt. Eftir því sem jeg hefi getað athugað tölurnar viðvíkjandi ferð hæstv.forsrh. (SE), álít jeg, að þar sje miklu fremur stilt í hóf; þær ferðir eru ekki ódýrar, en þó ekki dýrar svo úr hófi keyri. Jeg hefi og nokkra reynslu í ferðalögum sjálfur, enda þótt jeg hafi aldrei ferðast sem ráðherra, og ferðareikningi hæstv. atvrh. (KIJ) finst mjer vera mjög stilt í hóf. Hefir þar verið ferðast sem sæmilegt var stjórnanda eigi ríkara lands en Íslands. Það var aðeins til athlægis, þegar sendimenn og kaupmenn frá Íslandi komu til New York og leigðu á Hotel Astor forðum. Er miður líklegt, að þeim hafi tekist að „imponera“ Ameríkumenn með fjáreyðslu, eða vjer álitnir meiri menn eftir en áður, fyrir heimskulegt yfirlæti. Það er þessi 9 þús. kr. ferð hv. 4. landsk.þm. (JM), sem hann vildi reyna að verja gagnvart þjóðinni, enda grípa þessar umræður hann furðu ónotalega, eins og hann hefði ekki góða samvisku. Hefi jeg heyrt margt talað um þá ferð. Jeg vil nú fá að heyra, hverju hann hefir til að svara um nokkra liði í þessum 9 þús. kr. reikningi, sem ekki ætti að vera fordæmi fyrir aðra ráðherra. Það eru þá þessir 12 dagar, sem hann dvaldi í London og kostuðu um 150 sterlingspund. Reiknað eftir meðalgengi á pundinu, eru það um 3 þús. kr., sem þarna hafa eyðst. Þegar jeg var á ferð í London sama sumarið, varð jeg eigi var við, að erfitt væri fyrir ferðamenn að fá þar herbergi í gistihúsum. En hitt rengi jeg eigi, að hann hafi eytt þessu þar, og verð því að telja framferði hans óspilun í meira lagi. Þá kostaði ferðin frá London til Edinborgar 17 sterlingspund. Jeg hefi að vísu aldrei ferðast nema á 3. farrými þá leið, en hygg, að 1. farrými kosti á þessari leið um 5 sterlingspund, svo þetta mun vera liðlega þrefalt við það, sem þörf var á. Á ferðinni frá London um Newcastle til Bergen eyðir hann 12 hundruð krónum. Jeg fór um þessa sömu staði sama sumarið, og reyndist mjer þetta dýrasti kafli ferðarinnar, sem kostaði mig um 200 kr. En hvernig er hægt að fara að eyða 1000 krónum í viðbót milli Kaupmannahafnar og London, veit jeg eigi, nema fyrir menn, sem hegða sjer eins og síldargrósserar. Þetta voru tveir fyrstu liðirnir, 3 þús. kr. +12 hundruð. Þá finst mjer það og laglega gert í Kaupmannahöfn að eyða á einum mánuði um 4 þús. kr., en þeir, sem aldrei hafa verið ráðherrar, skilja þetta ef til vill ekki. Jeg þekki til manns, sem var erindreki í Kaupmannahöfn 1920, og sagði hann, að það kostaði sig þá um 1000 kr. á mánuði að vera þar á þessháttar ferðalagi. Þessi ferð hv. 4. landsk.þm. (JM) sker sig því út úr öllum öðrum slíkum ferðum. Mjer dettur ekki í hug að tortryggja það, að hann hafi eytt öllu þessu og að hann hafi gefið sannan reikning, en jeg vildi aðeins með þessum umræðum fá það upplýst, hvernig ætlast er til, að stjórnendur þessarar þjóðar eigi að hegða sjer á ferðalögum erlendis. Vjer erum í engu þessu sambærilegir við stórþjóðirnar; efnahagur okkar hefir aldrei verið í neinu hlutfalli við þeirra efnahag. Það, sem getur farið vel á indverskum prins, á ekki við íslenskan ráðherra. Það er ein ferð hv. 4. landsk.þm. (JM) enn eftir ótalin, er hann fór hjer norður til Eyjafjarðar landveg, og kostaði yfir þúsund kr. Þó voru honum lagðir til af landinu hestar til ferðarinnar - konungshestar svonefndir. Þetta er rándýr ferð, svo að firnindi má telja. Árið 1920 hefir sálarfræðislega skoðað verið ilt ár. Stjórnin leyfði sjer þá margt, sem var í ósamræmi við hag þjóðarinnar. Þess vegna eru þessi dæmi, sem hjer er rætt um, góð til þess að skýra, hversu mikið undrunarefni það varð þjóðinni, er fjáraukalögin 1920–21 voru birt. Almenningi hefir eigi enn orðið vel ljóst, í hve miklu gullaldargengi stjórnendur vorir hafa þá lifað. Oft hefir heyrst minst á enn aðra eyðslu, sem mjer er eigi vel ljóst, fremur en öðrum, hvernig hefir getað átt sjer stað. Það er það, hvernig hægt var að eyða um 175 þús. kr. til læknisbústaðar á Vífilsstöðum - eitt einasta hús -, og svo þetta, að þar á eftir var varið 20 þús. kr. til þess að breyta gamla læknisbústaðnum í barnahæli. Jeg þykist vita, að lagaheimild hefir verið til þess að byggja þetta, en jeg held því fram, að þarna hafi ekki verið viðhöfð sú gætni fyrir hönd ríkissjóðs, sem einstaklingar viðhafa um sinn eiginn hag. Bestu menn hafa undrast það, hvernig stóð á því, að farið var að eyða öllu þessu í læknisbústaðinn, þegar svo þurfti 20 þús. kr. til þess að breyta gamla læknisbústaðnum í barnahæli. Það hefði að öllum líkindum verið hyggilegra að byggja heldur sjerstakt barnahæli, en láta læknisbústaðinn nægja með viðgerð. Jeg veit, að við nánari athugun mun hv. 4. landsk.þm. (JM) átta sig á því, að þetta er alment mál, að borgararnir spyrji um það, hvernig trúnaðarmenn þjóðarinnar verji sínu pundi; en fyrir mjer er það aðalatriðið að slá því föstu, að enginn forsætisráðherra leyfi sjer að halda því fram, að hann geti haft heimulegheit gagnvart þinginu sem bankaráðsmaður. Vænti jeg, að þjóðin mótmæli því atferli hans kröftuglega. Í öðru lagi vildi jeg, að það kæmi aldrei fyrir, að nokkur einstakur ráðherra, eða opinber starfsmaður, færi eins út úr samræmi við hið „normala“ með eyðslufje sitt, eins og hv. 4. landsk.þm. (JM) gerði á því herrans ári 1920. Jeg held, að landsstjórninni hjer hafi stigið nokkuð til höfuðs völdin og titlarnir árið 1920. Hv. 4. landsk.þm. (JM) talar um ofsóknir á sig í blöðunum, og segir þó, að þær hafi lyft sjer upp á við. Já, ef til vill í augum kaupmannaliðsins og brennivínsmanna. En að öðru leyti hygg jeg, að komi það fyrir hann að taka við völdum aftur í þessu landi, þá muni hann, fyrir þessi mín hógværu orð í dag, geta orðið betri og nýtari ráðherra en hann var áður, og við nánari athugun mun hann verða mjer þakklátur fyrir það, sem jeg hefi gert fyrir hann í þessu máli.

Forsætisráðherra (SE): Mjer liggur við að spyrja hv. 5. landsk.þm. (JJ), hvernig stendur á því, að hann kemur með þessar fyrirspurnir sínar, þar sem mjer finst á ræðu hans, að hann viti fyrirfram það, sem hann er að spyrja um. Þannig sundurliðar hann sjálfur einn ferðareikninganna lið fyrir lið, án þess að jeg hafi gefið honum nokkrar upplýsingar í því efni.

Það lekur margt út úr stjórnarráðinu

. Á því leikur enginn vafi, að fyrirspurnum um Íslandsbanka ber þeim ráðherra að svara, sem bankamir heyra undir. Jafnvíst er það, að fyrirspurninni um hlutaeignina var ekki hægt að svara, og vísa jeg til þess, sem jeg hefi áður sagt um það efni. Auk þess sje jeg ekki, að hv.þm. eigi frekari heimtingu á að fá að vita um hlutaeign manna í bankanum heldur en um, hvað hver einstakur skuldar bankanum, og ef farið væri að spyrja um þær sakir, þá hefði stjórnin ærið nógu að svara. Ástæðan til þess, að bankaráðið ákvað, að eigi mætti birta það, sem á þeim fundum gerist, án samþykkis þess, var sú, að það vildi ekki gefa sumum blöðunum tilefni til þess að rangfæra allar ráðstafanir, sem gerðar eru í bankaráðinu. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) álítur sýnilega, að hann með þingmenskunni hafi öðlast rjett til þess að krefjast hvaða upplýsinga sem er um hag náungans. Þá væri einstaklingsöryggið illa komið í þjóðfjelaginu, ef svo væri. - Ef ætti, eins og jeg tók fram áðan, að gefa allar slíkar upplýsingar, þá hefði stjórnin engan frið fyrir þeim, sem spurulir eru. Jeg bjóst ekki við, að svo miklar umræður yrðu um jafnsmávægilegt atriði og ferðir ráðherranna. Að ráðherrar ferðast dýrara en privatmenn, kemur til af því, að þeir eru neyddir til þess stöðu sinnar vegna. Laun ráðherranna eru ekki svo há, að þeir geti af þeim greitt ferðakostnað sinn.

En eiga þeir að græða á ferðalögunum?

.Vitanlega ekki, enda dettur engum slíkt í hug, ekki einu sinni hv. 5. landsk.þm.

Jón Magnússon Jeg á ekki sök á því, þótt þingið lengist eitthvað. Árásir þær, sem nú hafa verið á mig gerðar, eru þannig vaxnar, að ekki verður hjá því komist að svara þeim með nokkuð langri ræðu. Jeg hefi fyrir löngu vitað, að þessi fyrirspurn, sem nú liggur fyrir, var beinlínis gerð í því skyni að bera saman kostnað við ferðir mínar sem ráðherra og kostnað við ferðir hæstv. atvrh. (KIJ) nú í sumar. Fyrverandi fjrh. (MagnJ) mun hafa gefið hv. 5. landsk.þm. (JJ) nauðsynlegar skýrslur um þessar ferðir.

ósatt

. En þessi samanburður er algerlega rangur, sökum þess að helmingi ódýrara er að ferðast nú en var 1920. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir engu svarað um það, hví hann hefði ekki heldur tekið til samanburðar ferðakostnað forstjóra landsverslunarinnar. Hv. þm. segist í öðru orðinu ekki vera að efast um það, að ferðakostnaður hafi orðið þetta mikill, en svo grípur hann fram í fyrir hæstv.forsrh. (SE) og spyr um, hvort ráðherrar eigi að græða á ferðalögum. Þarna kemur hann upp um sitt sanna hugarfar. Þetta eru alveg sömu blekkingarnar og sami rógurinn hjer og í Tímanum. Hv. þm. er velkomið að reyna að koma málinu fyrir landsdóm; jeg er óhræddur við það. En mjer þykir spaugilegt, ef á næstu 7 þingum, sem við eigum vonandi eftir að sitja saman hjer í háttv. deild, ef við lifum báðir, verði sífelt rifrildi um liðinn tíma, sífeldur eldhúsdagur fyrir löngu fráfarna stjórn. En þetta er máske byrjunin á þeim nýja tíma, sem hv.þm. telur sig vera að innleiða. Jeg ætla ekki að fara að verja mig fyrir þeim áburði hv.þm. og málgagns hans, Tímans, að jeg hafi notað mjer ráðherrastöðuna til þess að græða fje og að jeg hafi falsað reikninga. Jeg þykist vera of mikill maður til þess að verja mig gegn þeim áburði. Þetta er einungis ósæmileg, ósvífin árás frá þessum hv.þm. Allir, sem þekkja mig, munu vera þess fullvissir, að jeg hefi ekki notað mjer stöðu mína til þess að græða fje. Gekk fje mitt þvert á móti mjög til þurðar þau ár, er jeg var ráðherra. Hv. þm. heldur því fram enn, að ómögulegt hafi verið að eyða 150 sterlingspundum í London á 12 dögum, eftir ein kostuðu 84 gíneur. Var þó erindreki vor, sem útvegaði húsnæðið, ekkert ósparsamur maður. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir sýnt fádæma fávisku og vanþekkingu á atriðum, sem hverjum þingmanni ættu að vera kunn, þar sem hann talar um undirráðherra í dag, segir, að fjármálaráðherra hafi verið undirmaður minn. Þetta lýsir svo mikilli fákunnandi hjá hv.þm., að jeg get vart komið orðum að því; en þar sem alveg sama meinlokan hefir hvað eftir annað gert vart við sig í blaði því, sem er málgagn þessa hv.þm., þá þykir mjer rjett að gera fyrst dálitla almenna athugasemd, sem ætti reyndar að vera óþörf, en ekki er það eins og hjer hagar til. Þar sem ráðuneyti er skipað fleirum ráðherrum en einum, er alstaðar skift mjög greinilega störfunum milli ráðherranna, þannig, að hver þeirra hefir sína afmarkaða starfsgrein yfir að ráða og ber sjerstaka ráðherraábyrgð á því, sem gerist í þeirri starfsgrein. Hver ráðherranna hefir það, sem kallað er á slæmri íslensku sitt „fag“, er fagráðherra, nema þegar það kemur fyrir, að ráðherra er skipaður án þess að hafa nokkra starfsgrein („fag“), er eins og kallað er án „portefölje“, eins og t. d. forsætisráðherra getur verið. Aðalábyrgð forsætisráðherra á hinum ráðherrunum er sú, að hann velji ekki til neins fagsins neinn þann mann, sem ekki er forsvaranlegur, og að hann láti manninn fara, ef hann reynist óhæfur. En forsætisráðherra hefir ekki ábyrgð á hverju því verki, er hinir ráðherrarnir gera innan síns afmarkaða verkahrings. Þess vegna er það, að aðfinslum að gerðum ráðherra, hvers innan síns verkahrings, er af þingum og blöðum, annarsstaðar en hjer, beint til þess ráðherra, er í hlut á, en hvorki til ráðuneytisins í heild nje til forsætisráðherra, nema hann sje þá sá, er með fagið fer. Annað mál er það, að komið getur fyrir, að allir ráðherrar hafi ábyrgð á sama máli, og þó einkum forsætisráðherra. En þetta snertir ekki það atriði, er jeg er hjer um að tala. En eitt blað sjerstaklega, Tíminn, hefir síðastliðin 3 ár eða meira gert sitt til að rugla vitund almennings um þessi atriði. Hann hefir legið á því lúalagi að kenna mjer um allar þær aðgerðir hinna ráðherranna, sem honum hafa þótt aðfinsluverðar, þótt þær hafi flestallar verið svo greinilega innan þeirra valdsvæðis, að ekki gat komið til mála, að jeg blandaði mjer í það. Blaðið hefir þá venjulega sagt svona beint áfram: „þetta gerir Jón Magnússon“, eða þá, sem örsjaldan kemur fyrir, „þetta gerir stjórn Jóns Magnússonar“. Þetta hefir ekki gert mjer til, en það hefir verið skaðlegt fyrir stjórnmál þessa lands; það hefir eflaust ruglað mjög rjettarmeðvitund manna, og verið því hægra að gera þetta, sem þessi skipun (fleiri ráðherra) er nýrri hjer, og önnur blöð hafa þá heldur ekki gerst til að leiðrjetta þetta. Og það, sem verra er, hæstv.forsrh. (SE) hefir gripið hjer í sama strenginn sem Tíminn. Jeg á þá við þá breytingu, sem gerð var fyrra ár á skiftingunni á störfum ráðherranna. Hann tekur frá fagráðherrunum valdið til að skipa embættismenn innan þeirrar stjórnargreinar, sem þeim er sjerstaklega falin, og dregur undir forsætisráðherra. Þessi ráðstöfun er mjög athugaverð, að jeg ekki segi meira, og ruglar ráðherraábyrgðina. Ef öðruvísi hefði staðið á hjer í þinginu í ár, þá mundi jeg hafa gert þann konungsúrskurð, sem um þetta var útgefinn, að sjerstöku umtalsefni. Af þessu, sem nú hefi jeg sagt, er það bert, að árásir Tímans á mig, sjerstaklega um óhæfilega fjárstjórn í ráðherratíð minni, eru rangar og yfirleitt eru þær ósannindi og blekkingar. Jeg geri árásir Tímans hjer að umtalsefni, af því að hann er málgagn Framsóknarflokksins, þess flokksins, sem ber ábyrgð á núverandi stjórn, með öðrum orðum stjórnarflokksins. Þetta blað hefir nú lengst af þingtímanum í ár haft að aðalefni árásir á okkur Magnús Guðmundsson fyrir fjárstjórn landsins frá byrjun ársins 1920 til byrjunar ársins 1922. Fjárstjórn landsins var vitanlega á þeim tíma í höndum Magnúsar Guðmundssonar, en jeg skal ekkert skorast undan meðábyrgð með honum, og jeg þori að fullyrða það, að einmitt á þessum tíma hefði ekki verið unt að finna neinn mann hjerlendan, er betur væri fallinn til þeirrar stjórnar en hann, og jeg get fullvissað hv. andstæðinga um það, að það er sammæli yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar, að hann hafi staðið prýðilega í stöðu sinni, þrátt fyrir afflutning Tímans. Það er tvímælalaust trú mikils þorra manna, að vjer eigum ekki annan mann líklegri til þess að koma fjárhag ríkissjóðs í lag heldur en hann, og það veit allur þingheimur, að fjárlögin (þar með fjáraukalögin) frá þessu þingi hefðu litið öðruvísi út, hefði hann verið enn fjármálaráðherra, og það veit líka allur þingheimur, að það var fyrir áhrif hans og undirbúning, að fjárlögin frá þinginu 1922 voru þau skynsamlegustu, sem lengi hafa verið sett. Og það má segja Framsóknarflokknum til hróss, að hann hefir viðurkent þetta, svo að ekki verður í móti mælt, því að sá flokkur vildi fyrir hvern mun fá hann til að ganga inn í hið nýja ráðuneyti, er jeg hafði fengið lausn, gekk meira að segja eftir honum með grasið í skónum  Jeg vil nú setja fram aðra spurningu: Er hægt að hugsa sjer betur hreinræktaða blekking en þessa hjá Tímanum? Magnús Guðmundsson hefir í hv.Nd. í svarað árásum Tímans lið fyrir lið og sýnt fram á með ómótmælanlegum rökum, að árásirnar á fjármálastjórnina eru ekkert annað en ósannindi og blekkingar. Jeg nefni hjer eiginnafn hans, en ekki þingmannsnafn, því að hann svarar þar fyrir sína fjármálastjórn, en ekki þingmensku. Magnús Guðmundsson hrekur fyrst ósannindi Tímans um það, að hann hafi gefið villandi skýrslu í byrjun þingsins 1922 um gjöld ríkissjóðs árin 1920 og 1921. Honum farast svo orð: „Blaðið heldur því fram, að jeg hafi gefið þinginu villandi skýrslur um útgjöld ríkissjóðs árin 1920 og 1921, og þegar jeg rak það ofan í blaðið og sýndi með rökum, hversu fjarri sanni þetta var, bætir það aðeins ofan á nýjum blekkingum og telur sig hafa sannað sitt mál með því, að tölur þær, er jeg gaf þinginu upp um útgjöldin, hafi ekki komið heim við tölur þær, er landsreikningarnir sýna. En þetta kemur mjer síst á óvart, því að jeg tók þetta fram í skýrslum mínum til þingsins 1921 og 1922, enda ættu allir að geta sjeð, að það er ómögulegt fyrir hvaða ráðherra sem er að segja í miðjum febrúar, hver útgjöld verða árið næsta á undan, þar sem það er ófrávíkjanleg regla að halda áfram útborgunum úr ríkissjóðnum tilheyrandi síðastliðnu ári þangað til í apríllok næsta ár á eftir. Allir sjá því, að það er gersamlega ómögulegt að segja í miðjum febrúar, hver gjöld koma á næstu mánuði. Mjer dettur heldur ekki í hug að halda, að ritstjórinn hafi ekki vitað þetta, og er því ekki í efa um, að hjer er um vísvitandi blekkingar að ræða, útreiknað eftir þeirri Jesúítasiðfræði, að tilgangurinn helgi meðalið og að altaf verði einhverjir til að trúa ósannindunum, þótt vísvitandi sjeu þau fram borin“. Þá sannar hann það, að það hafi verið rjett, er hann sagði um hluta ríkissjóðs í enska láninu. Hann ætlaði ekki að taka af því nema 11/2 miljón handa ríkissjóði, en eftirmanni hans þótti hentugra að taka 1 miljón meira. þá segir M. G. enn fremur: „Blaðið segir, að jeg hafi ekki þorað að láta þingið vita um hið raunverulega fjárhagsástand ríkisins og að jeg hafi falið það fyrir þinginu í fyrra, og þess vegna hafi jeg ekki lagt fyrir þingið fjáraukalagafrumvarp fyrir árið 1922, og þetta hefir verið símað út um alt land og tölublaðinu, sem hafði þennan prestslega sannleika ritstjórans að geyma, hefir verið stráð út yfir alt landið. En allir hv.þdm. vita vel, að þetta er uppspuni frá rótum, enda hefi jeg sannfrjett, að á flokksfundi í Framsóknarflokknum hafi því verið hreyft, að árásir þessar hafi verið rangar og mundu spilla fyrir honum, ef hið sanna kæmi í ljós. Í raun og veru þarf jeg ekki aðra vörn en þessa, að samflokksmenn blaðsins löðrunga það og afneita því, og að stjórn Tímans hefir fetað í mín fótspor um að leggja eigi fjáraukalög fyrir þingið fyrir yfirstandandi ár fyr en nú eftir áskorun. En benda vil jeg þó á það, að það hljóta að vera vísvitandi ósannindi, er blaðið segir, að jeg hafi viljað blekkja þingið, þar sem vitanlegt er, að landsreikningurinn fyrir 1920 lá fyrir þinginu í fyrra, að jeg gaf samskonar skýrslu fyrir 1921 og gefin var nú í þingbyrjun fyrir .1922, og a ð fjáraukalög fyrir 1922 eru alt annað en fjáraukalög fyrir árin 1920 og 1921, og get jeg ekki talið það annað en vísvitandi blekkingu að blanda þessu saman, enda vita flestir, að það er ómögulegt að leggja fyrir þingið í miðjum febrúar 1922 fjáraukalög um greiðslur tilheyrandi árinu 1921, þar sem greiðslur þessa síðastnefnda árs standa yfir til aprílloka 1922“. Annars skal drepið lauslega á svör M. G. í einstökum liðum og bætt nokkru við frá sjálfum mjer um þá liði, er þykja koma meir til mín en aðrir. Um kostnaðinn við stjórnarráðið, skrifstofukostnað, sýnir hann og sannar, að kostnaður þessi jókst samkvæmt lögunum (launalögunum), og að stjórn Tímans, þeirri, er tók við á þinginu 1922, hefir ekki tekist að draga úr þeim kostnaði. Þá er um kostnaðinn við hagstofuna svipað að segja. Kostnaðurinn við hana jókst auk þess afarmikið vegna manntalsins 1920. Þetta vissu allir lifandi menn. Þá nægir í bráðina að vísa til svars hans um kostnað við prentun stjórnartíðindanna og kostnað við skrifstofuhald bæjarfógeta og lögreglustjóra í Reykjavík, við Vífilsstaðahælið, og benda á spurning M. G. um, hvers vegna blaðið minnist ekki á aukinn kostnað við geðveikrahælið og holdsveikrahælið. Þá vil jeg enn benda á svar hans út af árásunum um kostnað við vegagerðir, og á hinn bóginn hól blaðsins um sparsemina. Hann segir svo: „Annars hælir blaðið sparsemi að því er snertir 13. gr. fjárlaganna, og á það víst að vera plástur til þess að draga úr árásum þessa sprengvirðulega blaðs á Pjetur sáluga Jónsson, en heilindin í þessu sjást best, þegar það er athugað, að umframgreiðslurnar í þessari grein einni nema samkv. frv. stjórnarinnar hjer um bil jafnmiklu og í öllum hinum greinum fjárlaganna til samans, enda ekkert undarlegt við það, þar sem þar eru talin gjöld öll til póstmála, vega, strandferða, síma og vita“. Enn skal vísað til svars M. G. um árásirnar fyrir það, að kvennaskólanum í Reykjavík var hjálpað til að halda áfram starfi sínu og bætt lítilsháttar við síra Jóh. L. L. Jóhannsson. Og svo um óvissu gjöldin, sem veittar voru til 20 þús. kr. hvort árið. Þar nefnir M. G. aðeins 9 liði, sem nema samtals meira en 260 þús. kr., og eru allir lögákveðnir, eða sama sem, og þetta er alt á árinu 1920. Svipað er um árið 1921. Loks skal minna á svar hans um þvætting blaðsins um byssukaup vegna rússneska drengsins, tollaendurgreiðslu og tekjuhalla af bæjarsímanum í Reykjavík, tekjuskattsmálið og mála- í flutningsstarf hans. Þá skal jeg lítillega athuga þá liði, sem vera mætti, að einhverjum kynni að finnast snerta mig nokkuð nánara. Tíminn ber það upp á mig, að jeg hafi tekið óleyfilega úr ríkissjóði risnufje í viðbót við það, sem lögheimilað var. Vitanlega var þessi viðbót og lögheimuluð, og það vissi ritstjóri Tímans auðvitað, en hann hefir haldið, að almenningur vissi það ekki, og vonað, að margir mundu verða til að trúa því, að jeg hefði tekið þetta úr ríkissjóði á líkan hátt sem er um húsaleiguna frægu. Annars er furðu vesalmannlegt hið sífelda nart í mig fyrir ágengni í fjársökum. Og jeg geri það með ógeði að vera að verja mig fyrir slíku. Jeg hjelt satt að segja, að það væri óhugsandi, að nokkur maður mundi bera mjer þetta á brýn, og jeg veit heldur ekki til þess, að það hafi gert neinir aðrir en ritstjóri Tímans og hv. 5. landsk.þm. (JJ). En í sambandi við þennan áburð um risnufjeð, þá þykist jeg mega minna á það, að hin mesta dýrtíð, er nokkru sinni hefir komið yfir þetta land, kom í minni ráðherratíð, og þótt jeg hefði engan veginn þá risnu, sem vera bar, þá gengu þó eigur mínar mjög til þurðar þann tíma, er jeg var ráðherra, án þess jeg nokkumtíma inti í þá átt, að jeg óskaði neinnar viðbótar. Og eitthvað líta þeir þingmenn öðruvísi á þetta mál, sem nú era að bæta núverandi ráðherrum upp laun þeirra, þrátt fyrir það, að allur kostnaður þeirra hlýtur að vera svo miklu minni en hinna fyrri. Enginn skilji orð mín sem jeg sje að kvarta yfir þessu. Jeg hefi ekki orðið fyrir öðru en svo margir aðrir, sem eins hefir staðið á um bæði utanlands og innan, sjerstaklega utan, enda hefi jeg aldrei ætlað að gera stjórnmálastarfið mjer að atvinnu. Þá er þessi óhæfilega eyðsla til krossanna. Ritstjórar Tímans og aðrar hrópstungur, og eflaust þeirra uppaustrarmenn, eru altaf að stagast á þessu máli og afflytja mig fyrir það, og er það furðulegt. Það er nú svo sjálfsagt, að blaðið skrökvi til um málið, að jeg hafi gert það, er jeg gerði í því máli, heimildarlaust frá þinginu, þótt það sje vitanlegt öllum mönnum, að það var gert eftir samþykki alls þorra þingmanna; móti vora 3 eða 4 atkvæði. En mjer þykir það furðulegt af tveim ástæðum. Í versta falli væri þetta saklaus hjegómi, - hjegómi, sem svo að segja allur heimur gerir sig sekan í. Í öðru lagi virðist afstaða núverandi stjórnar, sem Tíminn styður og Framsóknarflokkurinn hefir valið, vera alveg sú sama sem fyrverandi stjórnar að þessu leyti, og Tíminn finnur ekkert að þessu við hana. Það hlýtur því hver maður að sjá, að þetta er ekkert annað en blekking. Þá er blaðið að tala um stjórnarráðskvistinn. Það er furða, að þetta mál skuli vera sett í samband við fjárlögin 1920 og 1921, þótt sú bygging sje frá 1917. En það sanna er um þá bygging, að bæði kvisturinn og útihúsið (íbúð dyravarðar) var bygt á hinum hentugasta tíma; varð því tiltölulega mjög ódýrt, og það, sem þótti ofreiknað, var endurborgað að fullu. Annars ætti það að vera útrætt mál eftir meira en 5 ár. Hin síðari aðgerðin var höfð svo umfangslítil sem frekast mátti verða, sparað að gera nokkuð, sem ekki var bráðnauðsynlegt til viðhalds. Um kostnað við embætti lögreglustjóra og bæjarfógeta vísast til ræðu M. G. Aðeins skal því við bætt, að Gróusögurnar um það, að borgaðar hafi verið úr ríkissjóði 10 þús. kr. til þess að gera við skrifstofur lögreglustjóra, eru auðvitað ósannar. Annars veit jeg ekki betur en að fjárveitinganefndir beggja deilda hafi á hverju ári athugað kostnaðinn við þessi embætti sjerstaklega og kveðið á um hann. Þá eru legátarnir. Nú er verið að finna að kostnaðinum við Lundúnalegátann, sem ávalt var mjög hóflegur. Allir, sem til þekkja, verða að játa, að erindrekinn í London var tiltölulega mjög ódýr. En meinið er fyrir Tímann, að stundum rífst hann út af því, að enginn erindreki sje hafður í London, stundum út af því, að hann hafi verið hafður þar. Sendiherrann í Kaupmannahöfn hefir Framsóknarflokkurinn lýst nauðsynlegan með því að hækka laun hans í fyrra, því að annars hefði hann ekki verið áfram og embættið hefði fallið niður. Þá er erindrekinn í Miðjarðarhafslöndunum. Hann var þangað sendur eftir ósk þingsins, jeg held einróma, ekki síður að vilja Framsóknarmanna, og jeg tel manninn, er sendur var, hafa verið mjög vel fallinn til starfans fyrir margra hluta sakir. En það get jeg sagt hv. deild, að þeir eru býsna margir, bæði innan þings og utan, sem telja það óheppilega ráðið, að hann var ekki hafður þar áfram. Þá hefir Tíminn hvað eftir annað borið mjer á brýn óhóflega eyðslu í kostnaði við mannahald við áfengisverslunina. Jeg á að hafa ráðið forstöðumanninn til þriggja ára fyrir afarhátt kaup og einhvern fjölda af mönnum. Sagan satt sögð er þannig: Þegar lögin um eftirlitsmann með lyfjabúðum og um áfengisverslun þá, sem þá var um að ræða, voru á döfinni, þá var hugsað um að fá ákveðinn mann, Christensen lyfsala, til að standa fyrir henni, og það hafði bæði þáverandi stjórn og þingið fyrir augum. En áður en til framkvæmda kæmi, kom yfirlýsing Spánverja um, að ekki fengist lægsti tollur hjá þeim á íslenskum saltfiski, ef ekki væri gerð sú undanþága á bannlögunum, sem kunn er orðin. Af því að jeg vissi ekki, hvernig það mál mundi fara á þinginu (1922), sagði jeg þessum lyfsala, að jeg treysti mjer ekki til að semja við hann til fullnustu fyr en þing kæmi saman. Ef til hefði komið, vildi hann ráða sig upp á 15000 kr. árslaun, eða þá talsvert lægri laun og ágóðahluta. Jeg sagði honum, að launin yrðu að vera föst, og enginn ágóðahluti, og kvaðst búast við, að launahæðin yrði ekki að ágreiningsefni. Hann vildi ekki eiga það á hættu að bíða Alþingis, en benti mjer á þann mann, er nú veitir áfengisverslun ríkisins forstöðu og að minni hyggju er mjög vel fallinn til þess starfa. Við hann samdi jeg til 6 mánaða, með sama kaupi, sem um var talað við hr. Christensen. Þá var ráðinn annar maður til aðstoðar honum, auðvitað til sama tíma. Þetta er öll sú ráðning, sem jeg gerði til þessa starfs, fyrir utan að tilnefna endurskoðanda, eins og lögin ákváðu; annar þeirra var ekki formlega til nefndur, en komið í tal. Síðar, eftir að jeg hafði fyrir nokkru skilað af mjer stjórninni, mælti jeg með einum manni, sem tekinn var, og hefir sá maður reynst mjög vel í starfinu. Þetta er nú alt og sumt. Samt segir Tíminn ýmist, að óþarfa mannahaldið við áfengisverslunina sje mjer að kenna eða að miklu leyti mjer að kenna. Þegar jeg tala um óþarfa mannahald þar, þá eru það ekki mín orð, heldur Tímans. Jeg ætla engan dóm á það að leggja hjer og nú. Ritstjóri Tímans segist kveða upp þungan dóm yfir fjárstjórn fyrv. ráðuneytis á grundvelli fjáraukalaganna 1920 og 1921. Þungan áfellisdóm hefir hv. fjárhagsnefnd Nd. kveðið upp yfir Tímanum í þessu máli. Þessi nefnd hefir felt dóm Tímans úr gildi, dæmt hann með öllu rangan og ómerkan. Í nefnd þessari sátu einnig flokksmenn Tímans, og það ekki þeir sístu. Heiður sje þeim fyrir að láta ekki flokksfylgi megna meira en sína eigin sannfæringu og vitund. Það er í öðru sinni, sem þingið ómerkir orð Tímans og ummæli. Í fyrra fekk blaðið samskonar útreið. Það hafði haldið því fram, að það væri mjer að kenna, að lina varð á bannlögunum vegna samninganna við Spán. Samvinnunefndin í því máli (1922) ósannaði þetta. Þegar jeg er nú að tala til Tímans, þá er það vitanlega ekki síður til hv. 5. landsk.þm. (JJ), sem jeg beini máli mínu, heldur en til ritstjórans. Og vil jeg þá bæta enn við fáeinum orðum. Í meir en þrjú ár hefir varla komið út það tölublað af Tímanum, að ekki hafi verið ósannar árásir á mig oft í mörgum greinum í sama blaði. Og um kosningarnar í fyrra sumar flóði nú út yfir. Samt þótti það ekki nóg. Sent var út um land rógburðarumburðarbrjef um mig til nokkurra manna, sem taldir voru tryggir fylgismenn Tímans, undirskrifað af Tryggva Þórhallssyni. Í brjefi þessu er ekki ráðist á neinn af öllum hinum mörgu frambjóðendum, nema mig. Til þess nú að sýna það, að það er ekki of mikið sagt, þótt jeg kalli þetta leyniskjal rógburðarbrjef, þá vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp svolítinn kafla úr því. Hann er svo: „Efsti maðurinn á þeim lista, Jón Magnússon fyrverandi forsætisráðherra, er sá maður, sem á undanförnum árum hefir stjórnað landinu aðallega með hagsmuni fáeinna kaupsýslumanna í Reykjavík fyrir augum. Ráðstöfun enska lánsins er hans verk. Athafnir Íslandsbanka og hin afarmikla undanlátssemi við hann eru fyrst og fremst hans verk. Hann hefir a. m. k. síðustu árin algerlega stjórnað andstætt rjettlátum kröfum af hálfu samvinnumanna og bænda. Hann hefir verið einhver hinn allra eyðslusamasti stjórnandi, sem setið hefir við völd á Íslandi, og látið hverskonar óþarfa og prjál vera í fyrirrúmi fyrir öðru nytsamara. Hann reyndist mjög úrskurðarlaus um öll mál, ákaflega eftirlitslaus um alla lagaframkvæmd og eftirlit með embættismönnum og mjög deigur að gæta hagsmuna landsins út á við í einu og öllu. Jeg ætla að leggja þennan dóm alveg ummælalaust undir hæstarjett alþjóðar, sem fyr eða síðar mun dæma milli mín og Tímaritstjóranna tveggja. En jeg vænti þess, að engan furði á því, þótt jeg noti tækifærið til að tala þessi fáu orð til þessara mótstöðumanna minna.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Eins og hv. deild mun hafa tekið eftir, þá hefir hv. 4. landsk.þm. (JM) teygt umræðurnar töluvert út fyrir hinn upprunalega ramma. Hæstv. forseti beindi því að mjer, að jeg hjeldi mjer við efnið, en hefir eigi ámælt hv. 4. landsk.þm., þótt hann færi út fyrir málefnið. Viðvíkjandi ræðu hæstv.forsrh. (SE) hefi jeg lítið að segja. Jeg lít svo á, að hann hafi eftir atvikum svarað spurningunni viðunanlega. Þó vildi jeg leyfa mjer að minnast á nokkur atriði í ræðu hans. Hæstv. ráðherra gat þess, að óhugsandi væri að fara að svara þeirri spurningu, hverjir þm. ættu hluti í Íslandsbanka. Blandar hann þeirri spurningu saman við það, hverjir menn skuldi í bankanum og hverjir eigi, en um það var eigi spurt. Hæstv. forsrh. hlýtur að sjá það, að þeir, sem eiga bankann, sem sje hluthafarnir, eru stjórnendur bankans samkvæmt skipulagi hans, og þess vegna getur hæstv. ráðherra eigi með neinum rjetti sagt það, að bankaráðið geti eigi gefið skýrslu um það, sem spurt er að. Þegar þm. eiga að greiða atkv. um lækkun vaxta eða kröfur um ýmislegt, sem gengur í öfuga átt við hagsmuni bankans, þá getur komið fram tvíveðrungur hjá sumum þeirra, ef þeir eru hluthafar, og þar sem það er almenn venja og krafa, að dómarar víkja úr sæti, er þeir eru hagsmunalega riðnir við þau mál, sem dæma á, þá er eigi óeðlilegt, að þeir þingmenn, sem eru hluthafar Íslandsbanka, sitji hjá, þegar dæmt er um þann banka með atkvæðagreiðslu hjer í þinginu. Í nýkomnum landsreikningum er ágreiningur um það milli Íslandsbanka og landsstjórnarinnar, hvort Íslandsbanka sje rjett að minka gjald sitt til ríkissjóðs, af því að hann hefir „afskrifað“ mikið af ársarðinum til þess að bæta með fyrri töp. Með öðrum orðum, hvort bankinn hafi rjett til þess að reikna út gjald sitt til ríkissjóðs af því einu, sem eftir er, þegar hann hefir tekið aðalgróðann til afskriftar á skuldum. Ef þetta yrði dómstólamál, þá væri óneitanlega óheppilegt, ef dómendur væru eigendur bankans. Jeg skil það eigi, að neinn dómari mundi kynoka sjer við að skýra landsstjórninni frá því, hvort hann ætti hluti í Íslandsbanka, sjerstaklega þegar einstakir dómarar hafa tilefnislaust sagt mjer frá því. Jeg segi fyrir mig, að jeg mundi tafarlaust gefa stjórninni skýrslu um það, ef jeg ætti hlut að máli og væri í þeirra sporum og að spurður. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að jeg veit það um einn núverandi ráðherra Dana, að það hefir verið rannsakað, hvort hann ætti hluti í Landmandsbankanum og hvort það gæti haft áhrif á pólitiska afstöðu hans til bankans, og hlutaeignir þeirra manna, sem við bankamálið eru riðnir, hafa allar verið birtar. Þá kem jeg að ræðu hv. 4. landsk.þm. (JM). Get jeg eigi annað en undrast, að hann - maður, sem kominn er á sjötugs aldur -, skuli þola svo illa almennar umræður um landsmál, t. d. það, hvernig ráðherrar hafi farið með fje landsins í stjórnartíð hans. Hv. þm. (JM) hefir búist við því, að betra væri að vera vel undirbúinn umræðurnar, því að hann kemur með skrifaða ræðu, auk punkta frá stallbróður sínum, 1. þm. Skagf. (MG). Jeg skal taka það fram, að jeg, sem er yngstur í þessari hv. deild, leyfi mjer .aldrei slík stóryrði, sem elstu menn þessarar hv. deildar viðhafa. þeir tala því miður of oft eins og illa mentir menn, þegar þeir eru í einu reiðir og ölvaðir, rjett eins og þeir væru að skrifa í Morgunblaðið. Jeg get eigi neitað því, að mjer virðast slíkar geðæsingar manna frekar bera vott um slæman málstað, enda hygg jeg, að svo muni oft vera. Hv. þm. (JM) mintist á landsdóm inn. Jeg mintist á þessa ferð 1920, af því mjer blöskraði fjáreyðslan á þessu tímabili og jeg áleit, að rjett væri að gera athugasemdir við verstu liðina. Það er gagnslaust að vitna í samþykt landsreikninganna hjer á þinginu. Þingið framkvæmir aðeins töluendurskoðun. En ef rannsaka ætti krítiskt, þyrfti til þess nefnd með dómsvaldi. Ef til vill kæmist rannsóknarnefnd að sömu niðurstöðu og hv. 4. landsk.þm. (JM) um, að eyðslan hafi verið óhjákvæmileg. Mundi öllum vera gleði af því, ef fyrverandi stjórn gæti hreinsað sig af öllum grun um óspilunarsemi. Þá kem jeg að því, er hv.þm. (JM) sagði, að jeg hefði dróttað að sjer óráðvendni í þessu sambandi. Þetta er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm. Jeg tók það einmitt fram, að jeg áliti þetta eingöngu mikla eyðslu við ferðina. Jeg álít einnig, að þetta sje alt of lítil upphæð til þess, að nokkur ráðherra færi að hnupla henni. Það hefði verið skiljanlegra, ef upphæðin hefði verið miklu stærri. En jeg skal taka það fram, að jeg álít, að hv.þm. (JM) sje af þeim gamla skóla í landinu, sem er ólíklegur til að spekúlera með landsfje í eigin hagsmunaskyni. En jeg get eigi fallist á það, að eigi megi finna að eyðslu ráðherranna á ferðum þeirra í þjónustu landsins. Mun jeg minnast seinna á stærstu útgjaldaliðina í stjórnartíð hv.þm. (JM), t. d. móttöku erlendra gesta landsins, sem hafði geysilegan kostnað í för með sjer. Er eigi óhugsanlegt, að fara hefði mátt öðruvísi að þá, t. d. með því að eyða eigi miklu fje í það að reisa veisluskála við Iðnó o. fl. Þá mintist hv.þm. (JM) á það, að ádeilur í blöðum á hann kæmu af persónulegri óvild minni. Jeg get sagt hv.þm. það, að jeg ber engan persónulegan kala til hans nje annara pólitiskra andstæðinga minna. Jeg held aðeins, að landsstjórnin, sem hann var formaður fyrir, hafi farið skakka leið í mörgum efnum, og jeg hefi eigi viljað láta það óátalið. Jeg veit það líka, að hv. 4. landsk.þm. (JM) er það kunnugt, engu síður en mjer, að þeir erlendir menn, sem til Íslands koma úr stórborgunum og hinu hæsta fjelagslífi þar, dettur eigi í hug að ætlast til þess, að jafnfáment og fátækt land sem Ísland er hafi upp á glaum og glys stórborganna að bjóða. Þeir koma hingað sjer til andlegrar og líkamlegrar hressingar, til þess að endurnæra sig við fjallaloftið og hina einföldu fegurð landsins. Konungar og stórmenni gista Sviss árlega og búa þar í einföldum íburðarlausum gistihúsum. Konungur vor hefir sýnt það, hvernig hann lítur á þessi mál. Danir ætluðu á silfurbrúðkaupsdegi þeirra hjóna að gefa þeim fagran búgarð, en konungur og drotning sendu þau skilaboð, að af því, hversu erfiðir tímarnir væru fyrir þjóðina, þá kysu þau heldur, að þeirra væri minst á einfaldari hátt. Og öll framkoma þeirra hjer bendir í sömu átt. Drotningin klæddi sig mjög íburðarlaust, og þau hjónin óskuðu þess, að á móti þeim væri tekið á sem einfaldastan hátt, því þau vissu, að landið er fátækt. Það hefði verið betra að láta nægja hina gömlu góðu íslensku gestrisni, eins og hún kemur fram í bestu mynd sinni, en vera eigi að draga mörg hundruð Reykvíkinga úr bænum til Gullfoss og Geysis. Við eigum að koma fram yfirlætislaust sem sú þjóð, sem við erum, en eigi vera með barnalegan uppskafningshátt. Það má vel vera, að hv.þm. (JM) kalli þetta róg. Jeg get ekki gert að því, þótt honum svíði svo alt umtal um gerðir hans í almennum málum. Dýra ferðin 1920 útskýrir alt, sem okkur ber á milli. Það er blærinn við athafnir þessa hv.þm. og fylgifiska hans, en ekki hinar einstöku tölur, sem er mesta ágreiningsatriðið. Það má vel vera, að jeg taki þetta einhvern tíma síðar betur til meðferðar, og minnist þá á ýmislegt, sem stendur í sambandi við það, eins og t. d. frægu dönsku ræðuna: „Vejret har været“ o. s. frv.

Hvað á hv.þm. við?

. Kannast ekki hv.þm. (JM) við ræðu þá, er hann hjelt við Ölfusárbrú við komu hans hátignar konungsins ? Þegar hann fór að þakka hans hátign konunginum fyrir góða veðrið, en hinn tigni gestur varð að taka fram í og segja, að það væri annar hærra uppi, sem rjeði veðurfari. Svona fúlt smjaður er óþekt erlendis síðan á einveldistímunum. Jafnvel gestirnir sjálfir verða að mótmæla framkomu ráðherrans. Þá er það rangt hjá hv.þm. (JM), að fyrverandi fjrh. (MagnJ) hafi gefið mjer nokkrar upplýsingar viðvíkjandi ferðalögum ráðherranna. En það hefir viljað koma fyrir fyr en nú, að ýmislegt hefir borist út úr stjórnarráðinu. Jeg get t. d. nefnt viðvíkjandi þeirri litlu stofnun, sem jeg stend fyrir, að í stjórnartíð þessa hv.þm. (JM) voru reikningar og aðrar upplýsingar gefnar úr stjórnarráðinu, sem notaðar vora svo af andstæðingum mínum og samvinnuskólans til persónulegra árása á einstaka samvinnumenn. Gæti þetta vegið salt á móti þeim upplýsingum, sem jeg hefi nú fengið. Jeg tók þetta ferðalag sem dæmi upp á eyðslu, og stendur það ómótmælt. Tölurnar eru óhrekjandi. Tveir ráðherrar hafa siglt jafnlangar ferðir, til því nær sömu staða, og eytt mjög misjafnlega miklu, annar 3700 kr., en hinn liðlega 9 þús. kr. Hv. þm. (JM) gat um það, að ekki væri rjett að nefna hjer undirráðherra, sökum þess, að allir væru jafnt settir. Jeg skal ekki deila um það, en jeg veit þó til, að þetta er svo talið í Englandi, sbr. nöfn ráðherranna, t. d. Undersecretary of State o. fl., og svipað mun vera í Svíþjóð. Mjer virðist nú líka, að hjá oss hafi ekki svo lítið húsbóndavald gert vart við sig hjá forsætisráðherrunum, sbr. úrskurðinn fræga, eða valdaránið, sem allir þekkja. Hv. þm. (JM) sagði, að ef nokkur einn maður væri fær um að taka að sjer fjármálastjórn landsins og koma fjármálunum í lag, þá væri það hv. 1. þm. Skagf. (MG). Enda þótt sá hv.þm. hafi ráðist á einn af vinum mínum, Tryggva Þórhallsson ritstjóra, í Nd., þá ætla jeg nú ekki að gjalda honum í sömu mynt. En undarlegt þykir mjer, að sá maður, sem Morgunblaðið breiðir svo faðminn út á móti, skuli ekki svara í því blaði, heldur nota þinghelgina til að svara blaðagreinum með persónulegum skömmum. Það er þó venja að svara þingmönnum á þingi og blaðagreinum í blöðum. Er ekki hægt að leggja þessa aðferð hans út á annan veg en að hann skorti mjög á velsæmistilfinningu og smekk. Jeg býst við, að það verði erfitt að koma þjóðinni í skilning um, að þessi maður sje færastur um að bjarga henni nú út úr fjármálaógöngunum, eða hafi verið hinn besti af öllum hugsanlegum fjármálaráðherrum 1920–21. Þetta lof verður skoðað sem fyndið öfugmæli. Þótt þessi maður geti verið góður og gegn sýslumaður, þá vantar hann flesta kosti og hæfileika, sem fjármálaráðherra þarf að hafa. Rökstyð jeg þessi orð mín með því, hvernig fór þessi ár, sem hann hafði fjármálastjórnina á hendi. Það er ekki gott að verja það, að fjáraukalögin fyrir árin 1920–1921 skyldu fyrst lögð fyrir þingið nú í vetur. þjóðin varð líka hissa, er þetta bláa plagg kom fram. Auðvitað mátti búast við því, að dýrtíðaruppbót o. fl. frá þeim árum mundi einhversstaðar koma fram, en svona háum tölum átti enginn von á, enda er engu líkara en að stjórnin hafi lifað eins og engin fjárlög væru til. Þá mintist hv. 4. landsk.þm. (JM) á krossana. Kvað hann mig hafa beint því algerlega að sjer, að þeir hefðu komist á. Jeg skal ekki fullyrða, hver var fyrsti upphafsmaðurinn í því máli, en hitt er víst, að það var hv. 4. landsk.þm. (JM), sem bar málið fram til sigurs á örmum sínum. Var það og einmitt á þeim tíma, sem margt nytsamt fyrirtækið var ógert látið sökum efnaskorts ríkissjóðsins. Má þar meðal annars j benda á byggingu Eiðaskólans. Hjer við bætist svo, að ljettúðarfull útbýting krossanna hefir hjálpað til að gera þessa ráðstöfun hlægilega. Verð jeg að hallast að skoðun Vesturheimsmanna í því, að krossar verði yfirleitt ekki til að örva hinar æðri hvatir manna eða ala fólk upp til manndóms, heldur geti þeir jafnvel oftar orðið til þess að gefa hjegómagirni og öðrum ættsmærri hvötum mannsins byr undir báða vængi. Tel jeg af þessum sökum óheppilegt, að íslenska ríkið skyldi taka upp krossaframleiðslu. Ættu krossarnir að minsta kosti ekki að vera notaðir nema til að launa með björgun úr eldi og sjó, eða önnur slík afreksverk. Þá gætu þeir ef til vill haldið gildi sínu. En að veita þá mönnum án nokkurra verulegra verðleika, eftir vináttu eða flokksfylgi, getur ekki orðið til annars en að draga stofnunina niður og gera krossana einkisverða. Einnig virðist mjer vel geta komið til mála, að krossarnir yrðu aðeins veittir útlendingum, sem unnið hafa einhver afrek í þágu þjóðarinnar. En nú er það ekki gert. Að vísu fekk einn danskur maður kross í sumar, en engum er mögulegt að geta sjer til, fyrir hvað honum veittist sú æra. Annars mætti benda á fleiri en einn erlendan fræðimann, sem hafa unnið Íslandi ómetanlegt gagn með skrifum sínum, og veit jeg þó ekki til, að neinum hinum merkustu þeirra hafi verið veitt þessi sjálfsagða viðurkenning. Hv. 4. landsk.þm. (JM) kvað það undarlegt að vera að finna að byggingaframkvæmdum á Vífilsstöðum, en geta ekki neitt um Hvanneyri, þar sem kostnaður muni þó hafa verið öllu tilfinnanlegri. Hv. þm. missýnist hjer eins og oftar. Á Hvanneyri býr í húsi þessu fjöldi fólks, kennarar og starfsfólk. En á Vífilsstöðum var bygt fyrir 175 þús. yfir eina fjölskyldu. Annars láðist hv.þm. að koma fram með skýringu á því, sem jeg spurði einkum að, en það er, af hverju ekki hafi strax verið bygt nýtt hús fyrir barnadeildina á Vífilsstöðum, í stað þess að fara að breyta bústað læknisins í barnadeild og eyða til þess sjer í lagi um 20 þús. kr. Um hv. 1. þm. Skagf. (MG) og fjáraukalögin er það að segja, að það er þýðingarlaust fyrir hv. 4. landsk.þm. (JM) að vera að reyna að verja það mál. Þeir fjelagar lögðu lögin ekki fram af þeirri einföldu ástæðu, að þeir óttuðust, að það kynni að hafa slæm áhrif á landskosningarnar, sem þá stóðu fyrir dyrum, ef landsmenn fengju að sjá, hve sukk þeirra var mikið. Þetta var náttúrlega rjett reiknað út frá hagsmunum flokksins og hv. 4. landsk.þm. (JM), en það var ekki að sama skapi heppilegt fyrir þjóðina. Henni hefði sannarlega ekki veitt af því að fá þá í tíma að sjá plöggin hjá þessum ráðagóðu ráðsmönnum sínum. Þá kom hv. 4. landsk.þm. (JM) með það, að jeg bæri fram þessa „kritik“ mína á kostnaði við ferðalög ráðherra af því að jeg væri persónulegur fjandmaður hans. Þessu mótmæli jeg. En jeg verð að viðurkenna, að því verður alls ekki neitað, að þessi hv.þm. (JM) virðist sýna mjer fjandskap í meðferð þjóðmála. Hann hefir svo að segja ætíð verið á móti öllum mínum tillögum, svo þar liggur nær grunurinn um persónulega óvild. Til dæmis vil jeg nefna frv. mitt um friðun Þingvalla, þar sem allir sæmilegir menn í landinu eru í aðalatriðum samþykkir frv. En þessi aðferð er gersamlega ólík minni aðferð. Jeg mæli með mönnum og málefnum án tillits til flokka eða hverjir að þessu eða öðru máli standa. En meðal flokksmanna hv. 4. landsk.þm. (JM) er þetta daglegur siður, að blanda saman mönnum og málum. Þannig rjeðist t. d. 1. þm. Skagf. (MG) á 1. þm. Rang. (GunnS) í Nd. í gær með persónulegum skömmum fyrir alls engar sakir, og beið að lokum herfilegan ósigur, sem rjettlátt var. Það er því rangt hjá hv. 4. landsk.þm. að álíta, að mismunandi skoðanir í stjórnmálum sjeu hjá öllum sprottnar af persónulegum ástæðum. Jeg er jafnpersónulega ókunnur hv. 4. landsk.þm. og núverandi ritstjóra Morgunblaðsins. Það líður varla sá dagur, að eigi komi þar meira eða minna fjandsamleg „kritik“ á mjer og mínum gerðum. En þegar jeg hitti ritstjóra Morgunblaðsins, leggjum við niður herklæði og vopn, göngum saman eða fáum hressingu á gildaskálum. Þannig eiga stjórnmálamenn að breyta, og það gera flestir, nema þeir, sem eru mjög haturssjúkir, eins og mig grunar, að hv. 4. landsk.þm. sje. En stuðningsmenn hv. 4. landsk.þm., kaupmenn, búa við Tímans menn að fordæmi hv. 4. landsk.þm. Hefir t. d. nú nýlega verið haft eftir einum þeirra, að rjettast væri að drepa mig fyrir dánarminning, sem jeg ritaði eftir Hallgrím heitinn Kristinsson forstjóra. Þegar slík persónuleg heift gerir vart við sig hjá mótstöðumönnum okkar, er eigi nema ofureðlilegt, þótt við samvinnumenn látum bleyðimenni þessi stundum kenna á hvössum vopnum. Þá talaði hann um aðfinslurnar við stjórnarráðskvistinn, og það gladdi mig, að hann taldi það orðið of fornt til þess að koma fyrir landsdóm. En upplýsingar hans fóru í þá átt, sem jeg bjóst við, að þar var skilað aftur rangfengnu fje. Held jeg, að þarna hafi einmitt linleikur stjórnarinnar komið fram. Smiður þessi reiknaði vitlaust og landið stórtapaði á því; en þegar rannsókn var búin að leiða þetta í ljós, skilaði maðurinn aftur hinum illa feng. Slík sætt er ekki heppileg fyrir dómsmálaráðherra, þótt hún hafi verið góð fyrir smiðinn. Dæmi þetta sannar, að orð þau, er hann las upp úr umburðarbrjefi Tímans, eru eigi mælt að ófyrirsynju. Þá kem jeg að „legátunum“. Þar er ekki í grafgötur farandi; á þeim ber hv. 4. landsk.þm. ábyrgðina, að minsta kosti þeim, sem er í Danmörku. Jörundur Brynjólfsson, núverandi bóndi í Skálholti, mótmælti þessu í fyrstu, en þegar hv. 4. landsk.þm. tjáði honum, að loforð hefði verið gefið um þetta og Danir myndu reiðir verða, ef það yrði rofið, ljet Jörundur undan síga. Jörundur hefir sjálfur sagt mjer þetta, og veit jeg því, að þetta er satt. Veit jeg og, að hv. 4. landsk.þm. (JM) hefir álitið þetta mjög nauðsynlegt, og ber hann því ábyrgð á stofnun þessa embættis, þótt þingið samþykti það fyrir hann. Það er og eigi sanngjarnt af hv. 4. landsk.þm. (JM) að áfellast þá, sem vildu lækka laun þessa manns, því að úr því embættið er stofnað, er vandinn meiri, og ef maðurinn getur ekki lifað, verður að bæta honum það. Sannast hjer sem oftar, að sá veldur miklu, sem upphafinu veldur. Jeg hefi ávalt verið á móti þessu og hygg það best að taka upp aftur gamla fyrirkomulagið með skrifstofuna, eins og hún var áður en fullveldið fæddist. Það er ekki neitt ósamræmi hjá mjer, þótt jeg teldi erindrekann í London hafa meiri rjett á sjer, því jeg álít það hafa meiri þýðingu fyrir oss að hafa mann þar, og svo var fyrirkomulagið á því embætti meir að mínu skapi. Þar var engin sundurgerð eða tildur. Maðurinn vann sín verk þar hispurslaust í þjónustu síns lands. Þá er það og legátinn í Genúa. Jeg skal ekki neita því, að það kunni að hafa verið vorkunn, þótt stjórnin sendi hann, en það, sem aðallega er aðfinsluvert, var ekki að hann var sendur, heldur var það rekistefnan eftir á og kostnaðurinn við þetta embætti, sem á endanum dó úr hor og brugðnum heitum. Jeg veit til þess, að Gunnar Egilson hefir sent langt kæruskjal út af meðferð þeirri, er hann varð fyrir frá hálfu fyrverandi stjórnar; t. d. fekk hann aldrei erindisbrjef. Suðurganga Gunnars varð þess vegna þýðingarlaus, nema hvað hún kostaði landið mikið. Ef til vill er mesti og óþarfasti kostnaðurinn, að sendiherranum í Kaupmannahöfn sleptum, bundinn við erindrekana í Vesturheimi. Því var haldið fram, að allsendis óþarft væri að hafa þar tvo sendimenn, en sú ónauðsynlega ráðstöfun bakaði landinu 50–100 þús. kr. aukakostnað. Annars hefði jeg haldið, að ekki væri gróði að vekja upp þetta sendiherramál fyrir þá, sem að því standa. Mun það sönnu næst, að um flest þeirra hafi meir komið til tildur en brýn nauðsyn, og víst er um það, að þjóðinni hafa þau orðið dýr. Þá segir sami hv.þm. (JM), að sjer hafi verið fundið til foráttu, að hann hafi ráðið fjölda manns að áfengisversluninni. Jeg get tekið það fram, að jeg hefi ekkert sagt í þá átt, en vel má vera, að einhverjir aðrir hafi borið honum slíkt á brýn. Upplýstist það og við ræðu hans, að hann hefir ráðið lyfsala austan af Seyðisfirði til að veita versluninni forstöðu, og hefir sá maður verið þegar farinn að starfa og taka kaup, er núverandi stjórn tók við völdum.

Jeg rjeði hann ekki til þriggja ára

. Það er lítið atriði; hann var orðinn fastur starfsmaður og ekki annað eftir en festa samninginn á pappírnum. Er þetta því engin efnisvilla. Þá býst jeg við, að það gæti heldur bent í þá átt, að ekki hafi verið sparlega á haldið, að skrifstofustjóri einn úr stjórnarráðinu er ráðinn eftirlitsmaður við verslunina með 2500 kr. þóknun. Þótt þetta sje ekki stór póstur, þá hefði samt ekki farið illa á því, að endurskoðunarmanni landsverslunarinnar hefði verið falið þetta starf, án þess það hefði þurft að hafa mikinn aukakostnað í för með sjer. En nú vill þessi hv.þm. (JM) ekki taka á sig nema lítinn hluta af því ólagi, sem öllum kemur saman um, að hafi verið á áfengisversluninni, og er þó ekki hægt að bera á móti því, að sá, sem upphaflega valdi forstjóra verslunarinnar, hlýtur að bera ábyrgðina af því, ef um eyðslusemi í mannahaldi er þar að ræða, og verður þá álasið um óreglu þá, sem af því leiðir, að bitna mjög á honum. Og svo er því nú varið, að ekki mun öllu meira mannahald við annað fyrirtæki í bænum en þetta. Þó skal tekið fram, að forstjórinn mun ekki hafa ráðið alla mennina, en hann hefir að minsta kosti ekki beitt sjer á móti því, að láta stjórnina bæta við mönnum, eins vel og honum bar. Og enn get jeg ekki látið hjá líða í þessu sambandi að minnast á það, að hv. 4. landsk.þm. (JM) tókst að fella frv. um það, að pakkhús landsins, Nýborg, yrði tekið undir áfengisverslunina, og var það með þeim rökstuðningi, að ekki væri hægt að nota húsið án leyfis byggingarnefndar. Sköðuðumst vjer þar um mikla fjárhæð, með því að stjórnin hafði ekki litið svo á, að hún gæti breytt húsinu í trássi við byggingarnefnd, en varð í þess stað að leigja húsnæði fyrir of fjár. Þá mintist hann á sjálfan sig sem ráðherra í sambandi við bannlögin. Jeg vænti þess, að ekki sje of fast kveðið að, þótt jeg segi, að hann hafi enginn skörungur þótt í gæslu bannlaganna. Hefi jeg áður minst á Blöndahlsdóminn. Jeg þykist vita, að hann hafi reynt að gera skyldu sína eftir fylstu getu, en bannmenn voru víst oft óánægðir með það, hvað getan var lítil. Að minsta kosti mun jeg ekki einn um þá skoðun. Enn kom hann með þær frjettir, að ritstjóri Tímans hefði sent rógbrjef um hann út um land fyrir kosningamar síðast. Jeg held, að hv. 4. landsk.þm. (JM) hafi ekki gætt fyllilega tungu sinnar, er hann talaði um rógburð í þessu sambandi. Og kafli sá, sem hann las upp úr þessu brjefi, fanst mjer aðeins hógvær og rjettmæt lýsing á manninum. Veit jeg ekki einu sinni, hvort kaflinn var rjett til færður, þótt mjer þyki líklegt, að svo sje. En sje um meiðyrði að ræða í brjefinu, þá er hægur nærri að skjóta þeim til dómstólanna. Annars finst mjer lítil ástæða til að vorkenna hv.þm. (JM) þá gagnrýni, sem hann varð fyrir við kosningamar í sumar. Mig minnir, að jeg hafi líka fengið að heyra sitt af hverju frá stuðningsblöðum hans, og kannske engu færra en hann, en mjer hefir aldrei til hugar komið að kvarta undan því. Loks kom svo það, að hv. 1. þm. Skagf. (MG) hafði sagt, að ritstjóri Tímans hefði boðið sjer að vera ráðherra. Jeg hafði ekki heyrt þetta áður, en hjá hlutaðeigandi manni fekk jeg að vita, að þetta er uppspuni, svo sem vænta mátti. Og hvað þýddi líka, að utanþingsmaður byði slíkt? Til að vera ráðherra þarf stuðning þingsins. Þetta er því hin fáránlegasta lokleysa um leið og það er rangt. Hitt er mjer kunnugt um, að einn maður innan Framsóknarflokksins, sem tengdur var kunningsskaparböndum við Magnús Guðmundsson, hefði, eftir atvikum, getað sætt sig við að hafa hann fyrir ráðherra. En nú er ekki kunnugt, að nokkur sje sá í flokknum lengur, sem tæki í mál að styðja hann, eftir að fjáraukalögin eru komin í dagsbirtuna, og eru litlar líkur fyrir, að það útlit batni fyrir honum. Þá hefir hv. 4. landsk.þm. (JM) í ræðum sínum, bæði nú og áður, minst á, að jeg teldi mig líklegan til að mynda nýtt tímabil í sögu landsins. Jeg hefi aldrei gefið honum tilefni til slíkra ummæla.

En „Komandi ár“?

. „Komandi ár“ eru pólitiskar hugleiðingar, sem jeg vænti, að taki allmikið fram því, sem hv. 4. landsk.þm. gæti lagt til slíkra mála, en í þeim greinum er hvergi að finna neitt yfirlæti. Að síðustu finst mjer ekki illa til fundið, að þar sem hv. 4. landsk.þm. (JM) hefir kosið að snúa fyrirspurninni upp í skilnaðarsamsæti og víkkað svo mjög umræðuefnið, þá sje þó rjett að endurtaka enn, að hann hefir eytt 9–10 þús. kr. í ferðakostnað, þar sem annar ráðherra gat komist af með 3–4 þús. kr. jafnlanga ferð. En þessi eyðsla þm. er víst hans hugsjónir, hans „komandi ár“. En jeg vil enda mál mitt á því, að eins og jeg óska, að allir ráðherrar, sem aðrir starfsmenn ríkisins, gættu hinnar fylstu sparsemi og hógværðar, veit jeg og fullvel, að hv. 4. landsk.þm. hefir haft gott af aðhaldi blaðanna og þessum umræðum. Ef það á fyrir honum að liggja að verða ráðherra aftur, þá endurfæðist hann í nýrri og bættri útgáfu.

Jón Magnússon Jeg get ekki varist þeirri hugsun, og mun jeg ekki einn um hana, að nokkuð sje það óvenjulegt, að maður, sem þegar er fyrir löngu farinn úr stjórn, skuli þurfa að standa í slíkum eldhúsdagsverkum sem þau eru, sem hjer eru á ferðinni. Viðvíkjandi ferðakostnaðinum er það að segja, að hefði hv. fyrirspyrjandi (JJ) viljað vera vandaður maður, þá hefði hann ekki síður átt að taka aðrar ferðir, sem jeg hefi farið, til samanburðar við ferð mína 1920, en ferðalög annara ráðherra. En hann var svo heppinn að finna þarna háa upphæð, að því er honum þykir, og sem hefir svo orðið honum kærkomið tilefni til að ráðast á mig. Og hann þurfti að nota þetta til þess að bera lof á núverandi ráðuneyti, sem honum stendur nær hjarta. Jeg hefi þó farið margar aðrar ferðir en þessa umræddu ferð 1920, og hefir kostnaðurinn við þær orðið svipaður ferðakostnaði hinna annara ráðherra. Árið 1917 var t. d. síst ódýrara að ferðast en nú, en þá fór jeg tvær ferðir, sem kostuðu báðar aðeins um 7 þús. kr. Að þessu athuguðu verður ekki annað sjeð en að hjer hafi ekkert annað verið haft fyrir augum en árás á mig, - fyrirspurnin siglir með öðrum orðum undir fölsku flaggi. En jeg þykist of góður til að vera að orðlengja frekara um þetta. Hv. fyrirspyrjandi fær aldrei almenning til að hlusta á þessa ákæru. Til þess þekkja menn mig of vel. Jeg mun annars ekki fara langt út í það, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir gert að umtalsefni, og ekki fara að verja þær ráðstafanir, sem beinlínis voru þingsins. þannig getur hann ekki ætlast til, að jeg fari að bera fram varnir út af byggingunni á Vífilsstöðum. Hún var auðvitað gerð samkvæmt vilja þingsins og undir umsjón húsagerðarmeistara ríkisins. En hvað einhver og einhver hefir sagt hv. fyrirspyrjanda um þau mál, varðar mig ekkert um. Þá sagði jeg ekki, að þessi hv.þm. (JJ) væri persónulegur fjandmaður minn. Jeg sagði, að hann væri opinber fjandmaður minn. En vel má samt vera, að hann sje persónulegur fjandmaður minn. Tel jeg það líklegt. Hann hefir jafnan verið minn mótstöðumaður, þótt Tíminn hafi ekki verið það altaf. Hv. þm. hefir án afláts afflutt mig með ósannindum og blekkingum, og það fer einatt svo, að maður, sem stöðugt gerir mótstöðumanni sínum rangt til og viljandi, fari að afsaka atferli sitt - jafnvel ósjálfrátt - fyrir sjálfum sjer, hve samviskulaus, sem hann er, og þá helst með því, að mótstöðumaðurinn sje vondur maður. Og ósjálfrátt verður honum illa við mótstöðumanninn. Hvað var jeg að tala um samviskuleysi ? Auðvitað ekki hjá hv. 5. landsk.þm. (JJ). Jeg er alveg viss um, að hann hefir góða samvisku, gersamlega óslitna, alveg eins og nýja. Þá segir hann, að jeg hafi lagst á móti öllum þeim málum á þinginu, sem hann hafi staðið að. Það er satt, að jeg hefi staðið móti flestum þeim málum, sem hann hefir flutt hjer, en það er af því, að þau hafa verið óframbærileg öll að búningi og flestöll að efni. Þó er hjer undantekið frv. um gráðaostinn, sem jeg var með, vegna þess, að jeg taldi rjett að veita styrkinn, þótt laga þyrfti frumvarpið. Jeg ætla ekki að fara að svara frekara fyrir fyrv. fjármálaráðherra, hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hann mun gera það sjálfur, er honum þykir þörf og á þann hátt, er honum þykir þörf. Þá kom það, að kaupmenn væru mínir einu stuðningsmenn. Það er satt, að sumir góðir menn í þeirra flokki hafa jafnan stutt mig að málum. En að þeir geri það sem heild, það er ofsagt, enda hafa þeir ekki altaf verið ánægðir með mig eða mína stjórnarstefnu. Og jeg get frætt hv. 5. landsk.þm. (JJ) á því, að jeg á víðar stuðningsmenn en meðal kaupmannastjettarinnar. Hv. þm. (JJ) hefir víst þótt það vel viðeigandi að draga inn í þessar umræður smiðinn, sem setti kvistinn á stjórnarráðshúsið, og tala um hann eins og hann hefði gert sig sekan í einhverju refsiverðu athæfi. Jeg vil nú ekki fara að deila um þá hluti; jeg hygg, að árás hv.þm. á þennan mann skaði aðeins hv.þm. sjálfan. Enn var verið að fræða hv. deild á því, að jeg hefði lofað Dönum sendiherra í Kaupmannahöfn. Jeg á nú engin orð. Æðioft hefir hv. 5. landsk.þm. komið með harla óskynsamlegar staðhæfingar, en það, að Dönum hafi verið þægð í að fá sendiherrann og að jeg hafi lofað þeim honum, það tekur flestum hans firrum fram. Hvaða þægð gat svo sem Dönum verið í þessu? Hann ber fyrir þessu Jörund Brynjólfsson, fyrv. alþm. En annaðhvort er, að Jörundur hefir aldrei sagt neitt í þá átt, eða að það hefir verið afskaplegur misskilningur hjá honum. Hitt er kunnugt, að það voru ýmsir þingmenn, sem æsktu þess, að vjer hefðum sendiherra í Kaupmannahöfn. Jeg skal ekki tefja hv. deild á löngu máli um sendimennina í Vesturheimi. Aðeins skal jeg geta þess, að það var eftir kröfu þingsins, að erindrekarnir voru um stund hafðir tveir. Þá hefir hv. 5. landsk.þm. (JJ) gert rekistefnu út af skipun eða ekki skipun konsúls í Genúa. Um þetta mál hefir áður verið fjallað mjög ítarlega hjer á Alþingi, og það sýndi sig, að Alþingi vildi ekki fara í deilur við sambandsþjóð vora út úr því máli á þann eina hátt, er gerlegt vaf, nefnilega að láta gerðardóm, samkv. 17. gr. sambandslaganna, útkljá deiluatriðið. Jeg býst við, að þingið sje enn sömu skoðunar. Um kærubrjef það, sem hv.þm. talar um, get jeg ekki dæmt, því að jeg hefi það aldrei sjeð, en jeg skal taka það fram, að þar getur ekkert kæruefni verið fyrir hendi gegn fyrv. stjórn. Þá talaði hann langt mál um ráðningu forstöðumanns fyrir áfengisverslunina og sagði, að stjórn sú, sem á eftir mjer kom, hefði ekki getað annað en gert skriflega þann samning til þriggja ára, er áður hefði verið gerður munnlega. En þetta hlýtur að vera vísvitandi rangfærsla. Jeg gerði aðeins bráðabirgðasamning - til 6 mánaða - og það skriflega. En slík rangfærsla er hin venjulega hjá hv.þm. í Tímanum.

þurfti ekki að bæta honum upp sem Jóni Gíslasyni?

. Hr. Mogensen þurfti alls ekki að bæta upp, því að hann hjelt sinni lyfjabúð. Til þess að hafa einhver takmörk á ræðuhöldum hjer í kvöld, ætla jeg ekki að fara frekar út í umtal um dyravörðinn, enda þótt jeg, sem andstæðingur núverandi hæstv. stjórnar, hafi frekar ástæðu til þess að tala um það mál en stuðningsmenn hennar. En það er ekki nóg, að jeg eigi að hafa ábyrgð á upphafi áfengisverslunarinnar; t. d. á það að vera mjer að kenna, að ekki sje hægt að nota geymsluhús landsins, Nýborg, í þarfir verslunarinnar, vegna neitunar byggingarnefndar Reykjavíkur um breytingar á þessu húsi, þótt það sje vitanlegt, að landsstjórnin hefir fulla heimild til að láta gera breytinguna, hvað sem byggingarnefnd segir. Að hæstv. landsstjórn hefir ekki gert það, ber vott um, að hún hefir ekki sjeð ástæðu til þess. Þá hjelt hv.þm. (JJ) því fram, að í fyrra hefði ekki verið nema einn maður í Framsóknarflokknum, sem vildi styðja Magnús Guðmundsson til þess að vera áfram ráðherra, en jeg get frætt hann um, að mjer sögðu þá margir þeirra, að þeir mundu styðja hann, og hv. 5. landsk.þm. (JJ) ætti sjálfum að vera best kunnugt um, að næstum því allir, ef ekki allir, Framsóknarmenn óskuðu þess, að Magnús Guðmundsson sæti áfram í ráðherraembættinu.

Tóm ósannindi

. Þetta er samt satt, og úr því að sagt er um sum blöð, að þau fari með ósannindi, þá er ekki ósennilegt, að ritstjórinn geri það líka, enda sýnir það sig nú, er hann neitar þessari staðhæfingu minni. Vil jeg svo ekki orðlengja frekar um þetta efni, enda hafði jeg fyrirfram svarað flestu því, sem hv.þm. sagði. Ýms atriði, sem hann hefir minst á, tel jeg eigi svaraverð. Má enda ekki misbrúka þolinmæði hæstv. forseta. Þó langar mig til að minnast á annað mál, sem að vísu er ekki beint á dagskrá, en hefir verið rætt hjer talsvert innan um umr. um sjálft dagskráratriðið, nefnilega um fyrirspurnina um hlutaeign manna í Íslandsbanka, og ætla jeg að vera svo vænn við hv. 5. landsk.þm. (JJ) að svara fyrirspurninni að því er mjer við kemur. Í byrjun þessa þriggja ára tíma, sem fyrirspurnin ræðir um, átti jeg níu þúsund krónur í hlutabrjefum Íslandsbanka, en ráðherraembættið reyndist mjer svo lítt ábatasamt, að jeg varð að selja þessa hluti snemma á árinu 1921. Jeg hefi þannig átt hluti í bankanum tæpan þriðjung af þessum kriminella þriggja ára tíma. Síðan hefi jeg engan hlut átt í honum. Jeg hefi viljað fræða hv.þm. um þetta, af því að jeg veit, hve ant honum er að flytja fregnir um mig. Nú getur hann sjálfur og uppaustrarmenn hans flutt fregn eitthvað á þessa leið: 5. landsk.þm. (Jónasi Jónssyni) hefir við fyrirspurn í þinginu tekist að fá sönnur fyrir því, þrátt fyrir megna mótspyrnu kaupmannaliðsins, að Jón Magnússon hefir átt stórfje standandi í hlutum Íslandsbanka, og þá fer að verða skiljanlegt, hvers vegna hann hefir altaf dregið taum bankans til niðurdreps fyrir landið. Jeg vona, að hv.þdm. taki það ekki svo, að jeg telji fyrirspyrjandann eiga nokkurn snefil af rjetti á því að fá svarað fyrirspurn um það, hvað hver þingmaður eigi, hvort sem eru hlutir í Íslandsbanka eða aðrar eignir. Það er fjarri lagi, að nokkuð sjerstakt geti gilt hjer um eign í Íslandsbanka. Eins og það hafi nokkur áhrif á rjett þingmanna til að greiða atkvæði um mál Íslandsbanka, hvort þeir eiga hluti í honum eða ekki. Jeg veit ekki, hvar lenti, ef þesskonar ætti nokkurn stað. Það mætti þá eins vel segja, að enginn þingmaður, sem ætti vatnsrjettindi, mætti greiða atkv. um vatnalögin. þannig mætti halda áfram lengi, en það er óþarft að hafa miklar málalengingar um þetta efni. Það er svo augljóst, að fyrirspurnin getur ekki haft neitt annað erindi en að þessu leyti að flytja ósæmilega aðdróttun að þingmönnum um hlutdrægni. En þessi aðdróttun er á hinn bóginn skaðlaus, því að jeg er sannfærður um, að enginn, bókstaflega enginn heiðarlegur maður á þessu landi lætur sjer detta í hug, að nokkur þingmaður láti það hafa áhrif á atkvæði sitt í bankamálum, hvort hann kann að eiga hlutabrjef í Íslandsbanka eða ekki. Það er svo fjarri því, að hv. þingmaður eigi rjett á, að fyrirspurninni sje svarað; hann á ekki einu sinni rjett á að bera hana fram. Eftir 50. gr. stjórnarskrárinnar á hver þingmaður rjett á að beiðast skýrslu ráðherra um sjerhvert alment málefni. En er það alment málefni, prívateign hvers einstaks þingmanns eða dómara?

Er Íslandsbanki einkamál?

. Hann er einkamál að því er snertir þá, sem hluti eiga í honum. Jeg hygg, að um það sje ekki mörgum blöðum að fletta, að svo er ekki. Eftir lögum og þjóðskipulagi voru er það ekki alment málefni. Nú liggur nærri að segja, að það hafi þá ekki verið rjett af þingdeildinni að leyfa þessa fyrirspurn. Jeg ætla ekki að svara fyrir aðra, en fyrir mitt leyti skal jeg láta þess getið, að jeg fann ekki ástæðu til að neita um leyfið. Jeg þykist ekki þurfa að spara spyrjandann til þess að verða sem víðfrægastan að endemum. Það atriði fyrirspurnarinnar, sem að þingmönnum snýr, er hlægileg framhleypni, sem engan skaðar nema hv. fyrirspyrjanda sjálfan. Hitt atriðið er alvarlegra. Það er árásin á dómarana, og þá sjerstaklega Á hæstarjettardómarana. Þeir eru dómararnir kat' ex-ochen. Þeir hafa sjerstöðu í þjóðfjelagi voru; þeir mega ekki eiga sæti á Alþingi; það er til þess ætlast, að þeir gefi sig ekki við öðrum launuðum störfum, að þeir verði fyrir utan flokkadeilumar og dagstritið. Á móti því, að þeim var synjað um rjettindi, er borgararnir annars hafa allir, átti að koma trygging fyrir þá fyrir því, að þeir væru ekki áreittir að nauðsynjalausu, og rífleg launakjör. Um ríflegu launin er svona og svona, en um árásirnar má segja: „Víst hefir hjer lengi at þrútnað um ójafnaðinn, en nú er knútur á riðinn um ósómann“. Mönnum eru víst í fersku minni allar í hinar ósæmilegu ásakanir og aðdróttanir að dómstólunum í fyrra út af málum Ólafs Friðrikssonar. Fyrst skammirnar um bæjarfógetann í Reykjavík fyrir rangan og hlutdrægan dóm í sakamálinu gegn Ólafi út af ofbeldi hans og mótþróa gegn lögreglunni (tilefnið rússneski drengurinn). Dómur bæjarfógeta var nú reyndar feykilega mildur í garð Ólafs. Af því jeg ætla mjer ekki að tala hjer annars um undirdómarana eða árásir á þá, þá skal ekki sagt meira um þann dóm eða viðtökumar, sem hann fekk. Svo kemur hæstarjettardómur. Hann er að vísu harðari, en þó í mildasta lagi eftir tilverknaðinum. Út af þessum dómi hæstarjettar kemur í fyrra vor og sumar hver árásin annari ástæðulausari og ósæmilegri. Jeg skal ekki lengja umræðumar með því að lýsa nákvæmlega þessum árásum. Lítið sýnishorn er yfirlýsing jafnaðarmannafjelagsins 5. maí f. á., sem jeg ætla að lesa í upp, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnaðarmannafjelagið mótmælirdómi hæstarjettar í svonefndu Ólafsmáli sem algerðum stjettadómi og álítur dóminn niðurdrepandi fyrir rjettarmeðvitund og stóran álitshnekkir fyrir hæstarjett“. Dómstjórinn, Kristján Jónsson, hafði gefið ofurmeinlausa yfirlýsing út af ummælum, sem höfð voru eftir hinum dæmda sakamanni (Ó. F.) frá fundi á Akureyri. Dæmdur lýsti því, að ummælin væru ekki rjett höfð eftir, og hefir í svari sínu til dómstjórans, æðsta dómara landsins, meðal annars þessi orð: „Hinn löggilti vigtarmaður rjettlætisins á Íslandi, Kristján Jónsson, nefndur dómstjóri í stofnun þeirri, sem af óþektum orsökum er nefnd „hæstirjettur“ .... „endurtekur Kristján þau (þ. e. orð Ó. F.) án þess að láta sjer velgja við að viðhafa sömu aðferðina og verstu kjaftakerlingar, sem lepja slúðrið hver úr annari“ .... „Verði Kristján þessi eitthvað frekar að ybba sig, verður tækifæri til þess að ræða betur meðferð dómstólanna á máli því, sem hjer er um að ræða“. Svo kemur rjett fyrir árslokin síðustu hæstarjettardómur í öðru Ólafsmáli (við Íslandsbanka), skaðabótamáli. Þá eru endurteknar samskonar ásakanir og árásir. Verkamannafjelagið Dagsbrún samþykkir mótmæli gegn dómnum „sem gagnstæðum rjettarmeðvitund ahnennings“ og heimtar, alveg eins og hv. 5. landsk.þm. (JJ), að tveir af dómurum hæstarjettar sjeu settir af. Formaður Dagsbrúnar, Hjeðinn Valdimarsson, skrifar um þennan hæstarjettardóm í Alþýðublaðið á líkan hátt sem í það hafði verið skrifað um hinn dóminn, en með hógværari orðum. Það þarf máske ekki að kippa sjer upp við það, þótt slíkar árásir, jafnvel á dómstólana, og það hæstarjett sjálfan, komi frá róttækum jafnaðarmönnum í málgagni þeirra, mönnum, sem vilja kollsteypa hinni núverandi þjóðfjelagsskipun. En þetta þykir ekki nóg. Nú á að nota Alþingi til hinnar sömu óhæfu. Hjer er liðinn knúturinn á ósómann. Það atriði fyrirspurnarinnar, sem snýr að hæstarjetti, er ekkert annað en áframhald af þessum árásum, sem nú hefi jeg lýst, sjerstaklega framhald af vantraustsyfirlýsingunum út af Ólafsmálinu við Íslandsbanka. En það þýðir ekkert fyrir hv. fyrirspyrjanda. Alþingi tekur ekki undir þetta með honum. Alþingi tekur ekki undir tilraunir til þess að fótumtroða virðing hæstarjettar og til að rýra traust hans. Jeg býst við því, að þeir sjeu ekki margir þingmennirnir á þessum stað, sem álíti, að dómurum hæstarjettar sje til þess meinað að eiga sæti á Alþingi, að vissa sje fyrir, að þeir geti ekki borið hjer hönd fyrir sig og varið sig gegn ómaklegum árásum. Jeg læt mjer ekki einu sinni detta í hug að mótmæla aðdróttuninni um það, að það hafi áhrif á atkvæði dómendanna í málum Íslandsbanka, hvort þeir kunna að eiga hlutabrjef í Íslandsbanka eða ekki. Svo mikil fjarstæða er það. Jeg hefi orðið svo langorður um þetta mál af því að hjer er hætta á ferðum fyrir þjóðfjelagið. Vjer erum fámenn þjóð og lítils megnandi. Oss ríður það á miklu að vernda beint dómana, styrkja og styðja traustið á hæstarjetti. Það hefir stundum heyrst hjá einstaka erlendum viðskiftamanni, að á Íslandi væri ekki rjett að fá, en þeir hinir sömu hugguðu sig áður við hæstarjett í Danmörku. Og þegar verið var að flytja æðsta dóminn inn í landið, þá heyrði jeg raddir í þá átt, að nú væri erlendum mönnum vissara að gæta sín; búast mætti við, að hann yrði vilhallur landsmönnum í viðskiftunum við útlönd.

Hvað þektu þeir af dómurum hjer áður?

Máske mig, og þá hafa þeir þekt rjettlátan dómara. Hæstirjettur vor er ungur enn, rúmlega þriggja ára, en mjer er óhætt að segja það, að á þessum tíma hafi hann unnið sjer traust bæði út á við og inn á við, eða er farinn að vinna sjer traust. Meira getur það ekki verið; tíminn er enn svo stuttur. En þetta er því viðkvæmt enn. Allir þjóðhollir menn eru skyldir að styðja að því, að æðsti dómstóllinn megi njóta sem bests trausts og virðingar. Að vinna á móti þessu gengur landráðum næst.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Eins og jeg bar fram fyrirspurn þessa, snerti hún aðeins ferðakostnað ráðherra síðustu ár. En síðan drógst hv. 4. landsk.þm. (JM) inn í umræðurnar, af því að við upplestur hæstv.forsrh. (SE) komu í ljós upphæðir, sem þm. (JM) fann, að hann þurfti að verja. En eftir ítarlega tilraun komst hann loks að raun um, að 9 þús. kr. reikningurinn var óverjandi. Varð hann þá ofsareiður. Þá tók hann í bræði sinni að stækka vígvöllinn langt út fyrir fyrirspurnina, til að dreifa athyglinni að öðru alveg óviðkomandi. Hann barmaði sjer yfir árásunum, sem gerðar væra á hann í þessari hv. deild, sem hlýtur að stafa af því, að hann finnur rjettmæti þeirra, en vanmátt sjálfs sín. Annars hefir það altaf sýnt sig, að hann telur aðfinslur við aðra fyllilega rjettmætar, en sjálfur vill hann vera undanþeginn. Síðar í ræðu sinni varð hann þó hógværari og vildi draga saman seglin, en þá sló út í fyrir honum. Talaði hann lengi um Tímann í sambandi við „drengsmálið“, en öll þau mótmæli, sem fram hafa komið gegn dómum hæstarjettar, eru Tímanum óviðkomandi. Hitt er rjett, að í fyrra mun hafa komið grein í Tímanum um að fækka mætti hæstarjettardómurunum. Þessi tillaga var síðan tekin upp hjer í þinginu af samherjum 4. landsk.þm., en feld. Ef jeg er sekur við hæstarjett fyrir að hafa viljað fækka hæstarjettardómurunum, þá eru hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) og hv.þm. Borgf. (PO) mjer samsekir. Nú munu hv.þdm. sjá, hversu tilgangslaus þessi sveifla hv. 4. landsk.þm. (JM) út fyrir vígvöllinn hefir verið, og enda þótt hún væri gerð í þeim tilgangi að ófrægja mig, þá hefir honum hjer skjátlast hrapallega með því að fara inn á svið, sem eru mjer og mínum flokki óviðkomandi. Jeg tek það hjer fram, að skoðun mín hefir styrkst um, að hv. 4. landsk.þm. (JM) hafi verið á refilstigum síðastliðin ár, og að hámarkinu hafi verið náð 1920. En nú er það mjer mikið gleðiefni, að svo virðist (eða svo virtist mjer síðast í ræðu hans), sem ofsi, vindur og reiði hans sje að hverfa, og vona jeg, að það sje fyrirboði þess, að á næsta þingi fáum við að sjá meira af gætna og skapstilta manninum, en minna af stórherranum frá Ritzhótelinu, sem við fengum að sjá hjer í dag.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Jeg get verið stuttorður um fyrirspurnina, því hún er sjálfskýrð. Jeg óska aðeins að heyra í aðaldráttum, í hve mikilli ábyrgð landssjóður stendur fyrir fjelög og einstaka menn. Áður hafa sumir menn, og líklega sumir þingmenn, álitið alveg hættulaust að skrifa nafn sitt á ábyrgðarskjöl, þótt þeir nú af víxilábyrgðunum sjeu farnir að komast á aðra skoðun, en mjer þætti fróðlegt að vita, hvort landsstjórnirnar hafa ekki fyrir landsins hönd oftar gengið í ábyrgðir og veitt lán en hefði átt að vera. Jeg veit, að ekki mun vera auðvelt að svara fyrirspurninni tæmandi, en svarið getur verið fróðlegt og gagn að, þótt ekki verði skýrðir nema aðaldrættir.

Fjármálaráðherra (KIJ): Fyrirspurnin er í 2 liðum. Fyrri liðurinn er um lán, sem veitt hafa verið bæjarfjelögum, sveitarfjelögum og einstökum mönnum. Skifti jeg lánum þessum í þrjá, eða aðallega tvo, höfuðflokka, og lítur niðurskipunin þá þannig út: A. Lán. I. Hallærislán: 1. 30/11 '17 Bæjarsjóður Reykjavíkur kr. 100000 (ekkert afborgað). 2. 31/1 '18 Bæjarsjóður Ísafjarðar - 100000 (afborgað kr. 6750). 3. 22/4 '18 Hreppsnefnd Grunnavíkurhrepps. ..................... - 5000 (17/4 '20 afb. kr. 1737,50). 4. 12/7 1918 Hreppsnefnd Innri-Akraneshrepps ...................... - 3000 11. Bæjarsjóður Reykjavíkur: 15/10 '21 Til rafmagn- sveitu að Laugarnesi og Kleppi (vaxta- og af- borganalaust í 6 ár)...................... kr. 75000 Þetta eru þau lán, sem hafa verið veitt sjerstaklega samkvæmt lögum. En þar að auki eru ótalmörg landssjóðslán, sem veitt hafa verið í ýmislegum tilgangi. Eru sum þeirra mjög gömul og frá þeim tíma, er hjer voru engir bankar og fáir sparisjóðir. Hafa þessi lán einkum verið veitt húsa- og jarðaeigendum úr svokölluðum viðlagasjóði, en um öll þessi lán er að finna upplýsingar í lista þeim, sem árlega fylgir viðlagasjóðsreikningi. Skráin sjálf er um 30 blöð, og hugsa jeg, að hv. fyrirspyrjandi kæri sig ekki um, að hún verði lesin upp  Almenn afborgunarlán. Breytt afborgunarlán. Ömt, sýslunefndir, sveitarfjelög. Mjólkur- og rjómabú. Tóvjelalán. Þurrabúðarmannalán. Prestaköll, kirkjur, skólar o. fl. Girðingalán 1907 og 1909. Girðingalán skv. 1. nr. 52, 30. júlí '09. Ritsíma- og talsímalán. Harðærislán. Lán byggingarsjóðs Íslands. Upphaflega voru öll viðlagasjóðslán afborganalaus, gegn 4% rentu, en fyrir 10 árum síðan eða svo var þeim öllum breytt í afborganalán, og nú er ekkert fast lán veitt nema gegn vissri árlegri afborgun. Rentufóturinn hefir verið mismunandi, en nú er ekkert lán veitt með undir 5% vöxtum. Eins og kunnugt er, hafa hjeruð, sem eiga að leggja til einhverja upphæð til símalagninga, heimild til að fá þá upphæð að láni úr landssjóði, ef þau geta ekki lagt fjeð fram af eigin ramleik, og skifta þessi lán jafnvel þúsundum króna árlega. Annars liggur viðlagasjóðsskráin frammi til sýnis handa öllum, sem óska. Mjer skildist á hv. fyrirspyrjanda, að hann teldi ábyrgðirnar mest áríðandi. Þær eru ekki margar, en aftur á móti fyrir háum upphæðum. Fer hjer á eftir listi yfir þær, og í samræmi við fyrirspurnina kalla jeg svarað síðari liðnum. B. Ábyrgðir. I. Fyrir bæjarfjelög. a. Reykjavíkurkaupstaður: 1. Hafnarlán frá 1912 (1. nr. 19/1911.......... kr. 1200000 2. Vatnsveitulán 2 frá 1909 og 1922 (500 þús. + 500 þús.) ......... - 1000000 3. Rafveitulán 2 (fjár- aukal. 1918–19 og fjár- aukal. 1921), samtals - 3100000 b. Akureyrarkaupstaður: Rafveitulán (f járl. 1920 - 21 ................................ kr. 1000000 c. Vestmannaeyjakaupstaður: 1. Hafnarlán: a. Hlaupandi víxlar nú .. .. kr. 595000 b. Nýr víxill í vændum ca....................... kr. 126500 --------- kr. 721500 2.Lán til rekstrar björg- unarskipsins Þórs(fjár- aukal. 1920–1921) ............... - 80000 II. Botnvörpufjelög. III. 1. H/f „Stefnir“: Ábyrgð gagnvart R. O. Clarke) í Grimsby (nóv.'21) £ 9500 2. H/f „Hængur“: Ábyrgð gagnvart Geste- münde Bank kr. 35000, Landsb. kr. 50000 og Ís- landsb. kr. 50000 (nóv. '21) alls .....................................kr. 135000 3. H/f „Otur“: Ábyrgð gagnvart Íslandsb. (þó ekki yfir 200000 kr. (nóv. 1921) £ 9500 4. H/f „Höfrungur“: Ábyrgð gagnvart National Provincial Bank, Southamp- ton (1923, ekki enn komið til framkvæmda) £ 9500 5. H/f „Kári“: Lofuð ábyrgð gagnvart Íslands- banka (ekki afgreidd) £ 5000 Hefi jeg svo ekki frekara að segja við þessari fyrirspurn. Skýrslur þær, er jeg hefi gefið, eru frá skrifstofustjóra fjármálaráðuneytisins, og efa jeg ekki, að þær sjeu rjettar.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Jeg er fyllilega ánægður með úrlausnina á fyrirspurninni. Jeg álít, eins og hæstv. fjrh. (KIJ), að ekki komi til mála að lesa upp allar smáupphæðir. Stóru upphæðirnar skifta mestu máli.