Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. S.l. tvö ár hafa verið tími jafnvægisleysis í fjármálum ríkisins. Annað árið í röð varð verulegur greiðsluhalli hjá ríkissjóði. Ljóst er að skuldasöfnun ríkissjóðs hjá Seðlabankanum á sinn þátt í að viðhalda umframeftirspurn innanlands og umframkaupum erlends gjaldeyris. Endanlegar tölur um afkomu ríkissjóðs fyrir árið 1975 liggja ekki enn þá fyrir og óvíst er hvort unnt verður að leggja ríkisreikninginn fyrir 1975 fram og gera grein fyrir honum á Alþ. fyrir þinglok að þessu sinni. Um miðjan maí á síðasta ári var A-hluti ríkisreiknings fyrir árið 1974 lagður fram og hafði reikningurinn í heild ekki áður verið lagður fram jafnsnemma árs. Að þessu sinni hefur úrvinnsla hans tafist vegna þeirra sérstöku aðgerða sem unnið hefur verið að síðustu mánuði í fjmrn., ríkisbókhaldi og ríkisendurskoðun til að auka eftirlit með útgjaldagreiðslum ríkisins og innheimtu tekna. Þær aðgerðir hafa leitt til þess að starf ríkisbókhaldsins hefur síðustu mánuði ekki beinst í jafnríkum mæli og á síðasta ári að uppgjöri ríkisreiknings 1975, heldur einnig að samtímafærslum reikninga ársins 1976. Stefnt hefur verið að því að reikningurinn væri til afhendingar í aprílmánuði ár hvert og vonast ég fastlega til að svo verði framvegis, enda verður þá hin breytta skipan á greiðslum og bókun þeirra, sem unnið hefur verið að, komin í fastan farveg. Enda þótt ársuppgjörinu fyrir árið 1975 sé ekki lokið tel ég rétt að gera grein fyrir bráðabirgðatölum um afkomu ríkissjóðs á árinu 1975 lítið eitt nánar en skýrt var .frá í fréttatilkynningu fjmrh. hinn 8. jan. s.l., en þar kom fram að greiðsluhallinn væri 5 milljarðar kr. auk 845 millj. kr. vegna ábyrgðar ríkissjóðs á gengistryggingu innistæðna í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Þessar fjárhæðir endurspegla breytinguna á stöðu ríkissjóðs, A-hluta, við Seðlabankann á árinu 1975, bæði samkv. lánareikningum og viðskiptareikningum við bankann, þegar bætt hefur verið við 258 millj. kr. vegna gengismunar lána við bankann. Þessar tölur um greiðsluafkomu við Seðlabankann munu lítið breytast, en þær sýna annars vegar mismuninn á greiðslum tekna- og gjaldaliða og hins vegar lána- og viðskiptareikninga. Bráðabirgðatala um innheimtar tekjur ríkissjóðs er 49 milljarðar 660 millj. kr. og um útgreidd gjöld 56 milljarðar 110 millj. kr. Gjöld umfram tekjur eru því 6 milljarðar 450 millj. kr. að meðtöldum áðurgreindum 846 millj. kr. útgjaldalið vegna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Innkomið fé, nettó, af lánsfé og breytingu viðskiptareikninga er samkv. bráðabirgðatölum 640 millj. kr. Við endanlegt uppgjör ríkisreiknings munu þessar niðurstöðutölur breytast, m.a. vegna þess að uppgjör tekna ríkisreiknings er byggt á álögðum tekjum, en ekki innheimtum, og gjöld á áföllnum gjaldskuldbindingum, en ekki greiðslu þeirra. Innheimtar tekjur ríkisins 1975 voru 39% hærri en árið áður. Hlutdeild beinna skatta í ríkistekjum hefur enn minnkað. Árið 1973 voru tekju- og eignarskattar tæp 23% af ríkistekjum, 16% árið 1974 og 12.5% 1975. Stafar þessi lækkun hlutfallsins árið 1975 bæði af lækkun tekjuskatts í apríl og aukinni notkun óbeinna skatta. Tekjurnar samkv. framansögðu urðu 2 milljarðar 35 millj. kr. umfram fjárlög og skiptast þannig að vörugjaldið, sem lagt var á frá 17. júlí á s.l. ári, nam 1 milljarði 190 millj. kr. Tekjur af almennum aðflutningsgjöldum urðu 300 millj. kr. umfram fjárlög, en innflutningsgjald af bensíni og gúmmígjald 140 millj. kr. undir áætlun fjárl. Söluskattur varð um 304 millj. kr., launaskattur 250 millj. og hagnaður af Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins 600 millj. kr. umfram áætlun fjárl. Með lögum frá 26, apríl 1975, um ráðstafanir í efnahags- og fjármálum, voru gerðar ýmsar breytingar á álagningarreglum tekjuskatts og greiðslum fjölskyldubóta til hagsbóta fyrir þá sem höfðu lágar tekjur. Þessar aðgerðir leiddu til þess að tekjur ríkissjóðs af tekjuskatti urðu 1200 millj. kr. lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Gjöld samkv. bráðabirgðayfirliti greiðsluhreyfinga urðu um 56 milljarðar og 110 millj. kr. eða um 8 milljörðum og 900 millj. kr. umfram gjaldaáætlun fjárl., og má rekja rúmlega helming þessarar fjárhæðar til tryggingamála og niðurgreiðslna, þar af um 2300 millj. kr. til tryggingamála og um 2000 millj. til niðurgreiðslu búvöru og uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir. Til útvegsmála að meðtalinni skuldbindingu vegna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins fóru 1370 millj. kr. umfram fjárlög. Í þeirri fjárhæð er einnig kaupverð togarans Baldurs fyrir Hafrannsóknastofnun, 340 millj. kr. Greiðslur til landhelgisgæslu, vega- og samgöngumála, löggæslu- og dómsmála urðu einnig verulega umfram áætlun fjárlaga. Í heild jukust ríkisútgjöld 1975 um 45% frá fyrra ári, samanborið við um 35% aukningu verðmætis þjóðarframleiðslunnar. Hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu hækkaði úr 29% 1974 í 30.3% 1975. Hlutfallsleg skipting útgjalda eftir útgjaldaflokkum varð næsta svipuð og árið áður. Um helmingi ríkisútgjalda var varið til félagsmála, en um þriðjungi til atvinnumála, þar með taldar niðurgreiðslur sem námu 1/10 hluta heildarútgjalda ríkissjóðs. Ríkisútgjöldin hafa því verið skriðþung að undanförnu og torvelt hefur reynst að laga þau tafarlaust að breyttum aðstæðum í þjóðarbúskapnum. Þetta er gömul og ný reynsla, bæði hér á landi og annars staðar, en jafnvægi verður að nást í ríkisfjármálum á þessu ári. Af því, sem ég hef nú sagt, er ljóst að tekjustofnar hafa ekki staðið undir gjöldum og bilið milli tekna og gjalda breikkaði á árinu 1975. Horfur um framvindu útgjalda og tekna ríkissjóðs á þessu ári eru nú þannig að ljóst er að nokkur hætta er á að framhald verði á hallabúskap ríkissjóðs verði ekki spyrnt við fótum. Áframhaldandi halli á ríkisbúskapnum samrýmist ekki þeirri almennu stefnu í efnahagsmálum, sem ríkisstj. hefur markað, þ.e. að minnka viðskiptahallann við útlönd verulega á þessu og á næsta ári og draga úr hraða verðbólgunnar. Þess vegna er óhjákvæmilegt að tryggja með sérstakri löggjöf fjárhagslegt svigrúm til þess að efla landhelgisgæsluna og fiskleit og hafrannsóknir vegna framvindunnar í landhelgis- og sjávarútvegsmálum. Þetta frv., sem hér er til umr., er til þess flutt að þessar brýnu skyldur megi rækja eins og þarf, en án þess að tefla fjárhagslegu jafnvægi í landinu í hættu af þeim sökum. Þess vegna er jafnframt nauðsynlegt að treysta fjárhagsstöðu ríkissjóðs almennt. Frá því að fjárlög fyrir árið 1976 voru afgreidd hafa forsendur þær, sem lagðar voru til grundvallar þeim lögum, breyst í veigamiklum atriðum. Niðurstaða tekjuhliðar fjárl. var 60.3 milljarðar kr. Tekjuáætlunin hefur síðan verið endurskoðuð, einkum með tilliti til mats á áhrifum kjarasamninga á þróun þjóðarútgjalda og á tekjur ríkissjóðs á þessu ári, jafnframt því sem stuðst hefur verið við innheimtureynslu á fyrsta ársfjórðungi og metin áhrif verðhækkunar á áfengi og tóbaki í mars. Endurskoðun innheimtuspár fyrir árið 1970 gefur þá niðurstöðu að innheimtar tekjur ríkissjóðs í ár muni verða 64.3 milljarðar kr., en það er 4 milljarða hækkun frá fjárlögum. Gjöld samkv. fjárl. námu 58.9 milljörðum kr. Gjaldaauki umfram áætlun fjárl. vegna till. um aukna fjárveitingu til landhelgisgæslu og fiskverndar og vegna verðlags- og launabreytinga nemur 6.1 milljörðum kr. Halli á lánahreyfingum mun að líkindum verða 0.1 milljarður umfram áætlun. Án sérstakra ráðstafana yrði greiðsluafkoma ríkissjóðs á þessu ári þannig 2.2 milljörðum kr. lakari en að var stefnt við fjár!agaafgreiðslu. Megináatæður þessa eru annars vegar stóraukin umsvif Landhelgisgæslunnar, fyrirsjáanleg útgjöld við leit nýrra fiskimiða, tilraunir við að afla og nýta aðrar fisktegundir en til þessa hefur verið gert, svo og útgjöld vegna ráðstafana til að koma í veg fyrir ofnytjar tiltekinna veiðisvæða. Hins vegar gætir beinna og óbeinna áhrifa almennra launasamninga og verðlagsbreytinga mjög á útgjöld ríkissjóðs. Laun starfsmanna ríkisins hafa hækkað og munu hækka með svipuðum hætti og samið hefur verið um á almennum vinnumarkaði. Í kjölfar almennra launahækkana fylgir hækkun bótagreiðslna almannatrygginga, auk þess sem hækkandi verðlag hefur óhjákvæmilega áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Þegar eftir setningu fjárl. fyrir árið 1976 var hafist handa við gerð mánaðarlegrar greiðsluáætlunar tekna og gjalda fyrir allar ríkisstofnanir á árinu og var þessi áætlun tilbúin í byrjun febrúar. Gjaldaáætlunin er sundurliðuð eftir einstökum rn. og stofnunum og tekjuáætlun er gerð sérstaklega fyrir alla helstu tekjustofna. Áætlanir sem þessar eru forsenda þess að ná betri stjórn en verið hefur á útgjöldum ríkissjóðs á fjárlagaárinu og gera mun auðveldara en ella að fylgjast með þróun ríkisfjármála og bregðast skjótt við þar sem frávík frá áætlun koma í ljós. Mánaðarleg tekjuáætlun ríkissjóðs hefur verið endurskoðuð í ljósi þeirrar heildarendurskoðunar á tekjum ríkisins sem nánar verður minnst á hér á eftir. Sé lítið á innheimtureynslu fyrstu þriggja mánaða ársins eru innheimtar tekjur mjög svipaðar því sem búist er við í áætluninni þegar tekið hefur verið tillit til áhrifa verkfallsins í febrúar og söluskattsveltu. Samkv. niðurstöðu ríkisbókhalds virðist hafa náðst viðunandi jöfnuður gjalda og tekna fyrstu 3 mánuði þessa árs. Í aths. við frv. það, sem nú er til umr., er rækileg grein gerð fyrir margvíslegum útgjöldum ríkissjóðs sem breyst hafa frá upphaflegri áætlun. Gætir þar fyrst og fremst áhrifa verðlagsog kauplagshækkana, m.a. á útgjöld til almannatrygginga. Er nauðsynlegt að gagnger endurskoðun fari fram á forsendum fjárlagaáætlunarinnar, bæði að því er varðar tekjur og gjöld, um leið og gerðar séu ráðstafanir til fjáröflunar vegna sérstakra verkefna landhelgisgæslu og fiskverndar. Ég gat þess við 3. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1976 að nýskipan yrði tekin upp við greiðslu reikninga og greiðslubeiðna rn. hjá ríkisféhirði sem mikilvægan þátt í því aukna eftirliti með útgjaldagreiðslum stofnana ríkisins sem að er stefnt. Frá og með 1. maí komst þessi nýskipan á að fullu. Bókun greiðsluskjala fer nú fram áður en greiðsla er innt af hendi, og nú er vikulega hægt að fylgjast með útgreiðslum stofnana og fjárhagsstöðu þeirra. Kemur því í tæka tíð í ljós hvort greiðsla rúmast innan greiðsluáætlunar eða ekki. Fjárhagsvandi stofnana ríkisins í A-hluta ríkisreiknings ætti því framvegis að vera augljós talsvert áður en í óefni er komið. Að undanförnu hafa umsvif Landhelgisgæslunnar verið stóraukin, svo sem nauðsynlegt hefur verið til að hindra veiðar erlendra skipa innan fiskveiðilögsögunnar. Hafa tveir togarar verið teknir á leigu til gæslustarfa og í athugun er enn frekari aukning skipastóls og flugvélakosts Landhelgisgæslunnar. Þessi mikla aukning á starfsemi Landhelgisgæslunnar hefur óhjákvæmilega í för með sér að fjárveiting á fjárl. muni hvergi duga og sýnt er að yfir 500 millj. kr. vanti á til þess að standa undir kostnaði við aukinn rekstur, þ. á m. aukningu leiguflugs og leigu skipa, svo og til tækjaöflunar til skipa og flugvéla. Auk þess þarf að sjá fyrir aukningu á launakostnaði vegna nýrra kjarasamninga og veita fé til greiðslu viðskiptaskulda frá fyrra ári. Loks ríkir talsverð óvissa um kostnað við Landhelgisgæsluna. Að þessu samanlögðu og þar sem nauðsynlegt er að fjárhagur Landhelgisgæslunnar sé rúmur þykir rétt að reikna með að fjárþörf gæslunnar umfram fjárlög geti numið 750 millj. kr. á þessu ári. Vegna minnkandi þorskgengdar er mikilvægt að gera það sem unnt er til að halda fiskiskipum okkar til annarra veiða, en til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að stórauka fiskileit. Slík fiskileit verður ekki framkvæmd með þeim skipakosti sem Hafrannsóknastofnunin ræður yfir. Taka verður á leigu nokkur fiskiskip eða ábyrgjast útgerð slíkra skipa til þess að hægt sé að gera sér vonir um árangur. Til þessara verkefna, sem rakin eru nokkru nánar í grg., skortir talsvert fé. Það er og nauðsynlegt að verja nokkru fé til markaðs- og sölumála. Þá virðist ekki hjá því komist að auka fjárveitingu til eftirlits með veiðum og veiðarfærum veiðiskipa verulega. Nauðsynlegt er að fylgjast vel með friðuðum veiðisvæðum og að veiðarfæri séu í samræmi við reglur þar að lútandi, enda snar þáttur í að friða smáfisk. Í heild er talið að verja þurfi um 250 millj. kr. til þessara verkefna. Hér er því aðeins um hugmynd að ræða. Aðalatriðið er að skapa fjárhagslegar forsendur fyrir virkri viðleitni til þess að finna og nýta nýja fiskstofna og vernda þá sem fyrir eru. Hér er mikið í húfi. Eins og fyrr sagði er nú áætlað að útgjöld ríkissjóðs aukist um 6.1 milljarð kr. umfram fjárlög. Þar af er talið að ætla þurfi 1 milljarð kr. til Landhelgisgæslu og friðunaraðgerða, eins og áður er sagt. Þá er áætlað að launagreiðslur ríkissjóðs muni aukast um rúmar 1500 millj. kr. vegna launahækkana opinberra starfsmanna. Áhrif kjarasamninganna koma þó ekki einungis fram í auknum launakostnaði, heldur ekki síður í aukningu útgjalda almannatrygginga. Vegna orðinna og fyrirsjáanlegra hækkana á tryggingabótum í kjölfar launahækkana á árinu er áætlað að útgjöld til lífeyristrygginga aukist um 1300 millj. kr. í ár. Þá þarf einnig að sjá fyrir rúmlega 900 millj. kr. hækkun á kostnaðarhluta ríkissjóðs við sjúkratryggingar. Áhrifa verðlagshækkana mun að sjálfsögðu gæta í ríkisútgjöldum og í heild hafa þau áhrif verið metin til tæplega 900 millj. kr. kostnaðarauka ríkissjóðs í ár. Hér er einkum um að ræða verðhækkun aðkeyptrar rekstrarvöru og þjónustu, en jafnframt þarf að reikna með hækkun ýmissa lögboðinna rekstrargjalda og loks er hækkun markaðra tekjustofna talin hér með auk ýmissa umframgreiðslna sem þegar hafa verið samþykktar. Að lokum er talið að auka þurfi fjárveitingar til hafnamála og landbúnaðarmála um rúmar 400 millj. kr. í ár. Í hafnamálum er hér helst um að ræða aukin framlög til hafnargerðar í Þorlákshöfn og Grindavík, en þessar framkvæmdir eru fjármagnaðar að 6/10 hlutum með lánsfé frá Alþjóðabankanum, en 4/10 hlutum af ríkissjóði. Framkvæmdakostnaður hefur hækkað nokkuð síðan fjárhagsáætlun var gerð, aðallega vegna gengissigs að undanförnu. Hækkun á framlögum til landbúnaðarmála er vegna vísitöluhækkana sem orðið hafa frá því að áætlunin var gerð. Einnig má nefna framlag til Norræna fjárfestingarbankans sem áætlað er 57 millj. kr. á þessu ári. Eins og fyrr segir hefur áætlun um innheimtu ríkistekna nú verið endurskoðuð með hliðsjón af nýjustu vitneskju um verðlags- og launabreytingar í ár og áhrif þeirra á þjóðarútgjöld. Niðurstöður þessarar endurskoðunar sýna aukningu tekna af þeim stofnum sem ráðast af veltu, einkum söluskatti, en á móti vegur að nú er reiknað með að þjóðarútgjöld að raunverulegu verðgildi dragist nokkuð saman fremur en þau verði óbreytt eins og miðað var við við fjárhagsáætlun. Hið sama gildir um innflutning. Nú eru horfur á að hann dragist meira saman en áður var reiknað með, en vegna gengissigs að undanförnu er áætlað að tekjur af aðflutningsgjöldum aukist nokkuð. Þá er og reiknað með nokkru meiri tekjum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins en áður, og er það fyrst og fremst vegna verðhækkunar áfengis og tóbaks í marsmánuði s.l. Loks er gert ráð fyrir að ýmsar aðrar tekjur, sem fylgja verðlags- og launabreytingum, hækki nokkuð frá áætlun fjárl., en á hinn bóginn eru ekki horfur á að beinir skattar, einkum tekjuskattur, hækki umfram fjárlagatölur. Heildarniðurstaða þessa er sú, að gera megi ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs í ár fari að öllu óbreyttu um 4 milljarða kr. fram úr áætlun fjárlaga. Samkv. þeim tölum, sem hér hafa verið raktar, eru nú horfur á að ríkisútgjöld verði um 600 millj. kr. umfram tekjur á þessu ári. Í fjárl. þessa árs var gert ráð fyrir, að jöfnuður lánahreyfinga yrði neikvæður um 1 milljarð og 100 millj. kr., en að auki verður nú að ætla um 100 millj. kr. halla til viðbótar, einkum vegna gengisbreytinga að undanförnu. Fjárvöntun ríkissjóðs er því nú áætluð um 1 milljarður og 800 millj. kr. Við afgreiðslu fjárl. fyrir árið í ár var lögð á það rík áhersla að ríkisfjármálunum yrði beitt markvisst til þess að tryggja framgang efnahagsstefnu ríkisstj., ekki síst til þess að draga úr viðskiptahallanum við útlönd, enda var þá ljóst að frekari halla en gert var ráð fyrir í þjóðhagsspá og lánsfjáráætlun yrði alls ekki mætt með aukinni skuldasöfnun erlendis Af þessum sökum er nauðsynlegt að leysa þann fjárhagsvanda ríkissjóðs, sem hér hefur verið lýst, með innlendri fjáröflun, þannig að jafnvægi í ríkisbúskapnum verði tryggt. Þær ráðstafanir, sem frv. þetta felur í sér, ber jafnframt að skoða í samhengi við þær ákvarðanir í peningamálum sem Seðlabankinn hefur nýlega tekið eftir viðræður við ríkisstj. Með þeim ákvörðunum var að því stefnt að ná þolanlegu jafnvægi á fjármagnsmarkaði og tryggja getu bankakerfisins til þess að sinna brýnustu rekstrarfjárþörfum atvinnuveganna í ljósi þeirrar þróunar í verðlags- og launamálum sem nú er fyrirsjáanleg. Eigi þessi árangur að nást er nauðsynlegt að tryggja hallalausan ríkisbúskap. Ráðstafanir þær, sem ríkisstj, leggur til með frv. þessu að beitt verði til að leysa fjárhagsvanda ríkissjóðs í ár, eru tvíþættar: Í fyrsta lagi er lagt til að hið sérstaka vörugjald hækki nú úr 10% í 18% og haldist þannig til loka þessa árs. Jafnframt er lagt til að nokkrar nauðsynjavörur verði felldar undan gjaldskyldu, en öðrum vörum hins vegar aukið við. Tekjuauki ríkissjóðs vegna þessarar breytingar er áætlaður 1 milljarður og 600 millj. kr., en þar af er áætlað að verja 1 milljarði kr. til eflingar landhelgisgæslu og til friðunarráðstafana. Innheimta vörugjalds hefur gengið allvel og tiltölulega fá ágreiningsefni komið í ljós við framkvæmd laganna. Meginkostur vörugjaldsins er hins vegar þau áhrif sem gjaldið hefur til takmörkunar innflutningi. Gjaldtakan treystir því gjaldeyrisstöðuna og er við það miðað við mat á tekjuáhrifum gjaldsins að nokkuð dragi úr innflutningi frá því, sem ella hefði orðið. Í öðru lagi er lagt til að greiðslur ríkissjóðs vegna skattafsláttar upp í útsvar verði takmarkaðar. Hér er um að ræða að koma í veg fyrir að ákvæði skattalaga um persónuafslátt verði til þess að sveitarfélögin taki almennt að nota lífeyristekjur og lágar tekjur námsmanna sem álagningarstofn útsvars, enda er það í andstöðu við tilgang laganna svo og þá stefnu sem sveitarfélögin hafa lengst af fylgt. Er talið að þessi breyting bæti greiðsluafkomu ríkissjóðs um allt að 300 millj. kr. í ár. Auk þess fjárhagsvanda, sem þegar hefur verið gerð grein fyrir og ætlast er til að verði leystur með fyrrgreindum ráðstöfunum, er nú sýnt að verulegar fjárhæðir þarf til viðbótar fjárlagatölum eigi að vera unnt að sinna brýnustu verkefnum í vegamálum, eins og samgrh. mun gera nánari grein fyrir er vegáætlunin verður lögð fram. Er þessi fjárvöntun til vegagerðar nú talin geta numið um 450 millj. kr. Með frv. þessu er lagt til að í ár verði lagður á skyldusparnaður með sama sniði og í fyrra og verði fé því, sem aflað er með skyldusparnaðinum, varið til vegagerðar. Samkv. tillögum frv. verður skyldusparnaður áfram 5%, en þær fjárhæðir, sem draga skal frá skattgjaldstekjum áður en til álagningar kemur, eru hækkaðar í því skyni að skyldusparnaður sem hlutfall af tekjum verði nokkurn veginn óbreyttur. Áætlað er að innheimta skyldusparnaðar geti numið 300 millj. kr. Auk þessarar fjáröflunar hafa markaðir tekjustofnar til vegagerðar nú verið hækkaðir í samræmi við hækkun byggingarvísitölu samkv. heimild 1. gr. laga nr. 78/1975, ákveðið hefur verið að hækka bensíngjald um 1.59 kr. og er áætlað að það gefi um 170 millj. kr. auknar tekjur í ár. Ég vek athygli á því að hér nefndi ég töluna 1.59 kr., en í grg. frv. er talað um 1.67 kr. Við endurskoðun og athugun kom í ljós að hér yrði um að ræða 1.59 kr. samkv. gildandi lögum, en ekki 1.67, eins og í grg. frv. stendur. Með nýrri reglugerð, sem gefin er út í dag, hefur innflutningsgjald á bifreiðum í jeppaflokki og snjósleðum verið hækkað fyrst um sinn úr 50% í 75%. en eftir 1. júlí í 90% samkv. heimild í l. nr. 4/1960, um efnahagsmál. Er áformað að tekjuauki af þessari hækkun, 150 millj. kr., verði í ár lánaður til vegagerðar. Um þessa breytingu má annars segja að um árabil hefur tollur á jeppabifreiðum aðeins verið 40% meðan tollar á öðrum fólksbifreiðum hafa verið 90%. Gjaldamunur þessi hefur á sínum tíma vafalaust átt vissan rétt á sér, en með breyttum þjóðlífsháttum og örri þróun jeppabifreiða úr því að vera eingöngu landbúnaðarbifreiðar í að vera bifreiðar til almennra nota og ört vaxandi notkun þeirra í þéttbýli verður að telja forsendur brostnar fyrir þessum gjaldamun. Með hinni nýju reglugerð eru gjöld af þessum bifreiðum að mestu leyti samræmd í tveimur áföngum þeim gjöldum sem í gildi eru af almennum fólksbifreiðum. Rétt þótti að hækka á sama hátt gjöld af vélsleðum, en innflutningur þeirra hefur farið ört vaxandi á undanförnum árum, þar eð um að ræða ökutæki, sem eðlilegt verður að telja, að skattlögð séu í svipuðum mæli og fólksbifreiðar. Hagstofan hefur metið verðlags- og kauplagsáhrif þeirra ráðstafana sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Áhrifa hækkaðs vörugjalds mun ekki gæta strax af fullum þunga í verðlagi og er áætlað að breyting gjaldsins úr 10% í 18% og breyting gjaldstofnsins muni hækka framfærsluvísitöluna um 4 stig 1. júní n.k. og til viðbótar um 3 stig 1. okt. Hafa ber í huga að í núgildandi lögum um vörugjald er ákveðið að gjaldið skuli lækka úr 10% í 6% 1. sept. n.k. og hefur hingað til verið við það miðað að sú lækkun hefði í för með sér lækkun framfærsluvísitölu um 3–4 stig til ársloka 1976. Áhrif þess gjaldauka, sem frv. þetta fjallar um, munu því í raun vera 10–11 stiga hækkun framfærsluvísitölu á árinu miðað við fyrri forsendur. Í frv. er lagt til að 2.5 framfærsluvísitölustig komi til frádráttar framfærsluvísitölu 1. júní áður en vísitölunni er beitt til kaupgjaldsbreytinga, jafnframt komi til viðbótar 2.5 F-stig til frádráttar 1. okt. Hér er við það miðað að 1 milljarði kr. af vörugjaldsaukanum verði varið til eflingar landhelgisgæslu og til friðunarráðstafana, eins og áður sagði. Víðtæk samstaða virðist ríkja um nauðsyn slíkra ráðstafana, og eðlilegt er að auknum útgjöldum ríkissjóðs til eflingar landhelgisgæslu og friðunarráðstafana sé mætt með skattlagningu. Hækkun bensíngjalds veldur hækkun framfærsluvísitölu um 0.5 stig og kemur það til viðbótar framangreindri hækkun. Þegar jafna á niður kostnaði sem varðar sérstaklega brýna alþjóðahagsmuni, eins og hér er um að ræða að því er varðar landhelgisgæslu og fiskverndunarráðstafanir, er sérlega mikill vandi að velja réttláta og raunhæfa aðferð. Vörugjaldið er m.a. valið vegna þess að nauðsynlegt er að styrkja stöðuna út á við og eins af því að það leggst léttar á lífsnauðsynjar, sérstaklega eftir breytinguna sem frv. gerir ráð fyrir. Að hve miklu leyti slík skattlagning á að valda launahækkun með tilliti til allra aðstæðna verður ekki komist hjá að svara. Flestir munu telja rétt að kostnaður af þessu tagi sé borinn uppi af landsmönnum öllum og því naumast efni til launahækkunar. Tillaga frv. er í samræmi við þetta. Ég tel, að fjh.- og viðskn. þurfi að skoða sérstaklega till. frv. um frádrátt frá „rauðu strikunum“ í vísitölunni samkv. gildandi kjarasamningum. Nú standa yfir eða eru í undirbúningi miklar orkuframkvæmdir sveitarfélaga og ber þar hitaveitur langhæst. Eru framkvæmdir þessar fjármagnaðar með ýmsu móti af Lánasjóði sveitarfélaga, Orkusjóði, með erlendum lánum o.s.frv. Þegar gengið var frá lánsfjáráætlun í des. s.l. var ekki unnt að gera þessum málum viðhlítandi skil og því nauðsynlegt að afla nýrra heimilda til að ríkisstj. geti veitt sveitarfélögum þann stuðning í þessum efnum, sem nauðsynlegur er, án þess að dregið sé úr ábyrgð eða frumkvæði sveitarfélaganna varðandi þessar framkvæmdir. Till. frv. í þessum efnum eru tvíþættar: Í fyrsta lagi er lagt til, að ríkissjóði sé heimilt að ábyrgjast lántökur sveitarfélaga vegna orkumála á þessu ári allt að 500 millj. kr. Í öðru lagi felst í frv. heimild til fjmrh. til þess að leyfa sveitarfélögum, sem ráðast í meiri háttar hitaveituframkvæmdir, að afla fjár með verðbréfaútgáfu á innlendum markaði með hliðstæðum kjörum og ríkissjóður. Með þessu væri farið út á nýja braut er veitti sveitarfélögunum nokkru meira svigrúm en þau áður hafa haft varðandi lánsfjáröflun innanlands. Má vænta þess, að þau geti með þessum hætti vakið áhuga heimamanna á því að leggja sem mest fé af mörkum til hitaveituframkvæmda, jafnframt því sem dregið er úr erlendum lántökum til þeirra. Verðbréfaútgáfa ríkissjóðs hefur sætt nokkurri gagnrýni að undanförnu og er nauðsynlegt að þessari nýju heimild verði beitt af varkárni. Hitt er þó óneitanlegt, að slík lánsfjáröflun ætti að geta létt nokkuð á kröfum um lánveitingar innlánastofnana til hitaveituframkvæmda. Rétt er að lokum að benda á að Lánasjóður sveitarfélaga virðist hinn eðlilegi forustuaðili varðandi lánsfjármögnun smærri hitaveituframkvæmda sem nú eru í undirbúningi víðs vegar um land. Er æskilegt að hann stuðli að sameiginlegu átaki lánastofnana til þess að veita hagkvæmum framkvæmdum á þessu sviði brautargengi, m.a. með samvinnu við Orkusjóð og Byggðasjóð. Frá því að fjárlög voru afgreidd í des. s.l. hafa þjóðhagshorfur breyst talsvert og má telja að hær séu nú öllu lakari en þær virtust á s.l. hausti. Þróun útflutningsverðlags sjávarafurða hefur að vísu reynst hagstæðari en með var reiknað. Útflutningsverðlagið er um þessar mundir líklega 4–5% hærra í erlendri mynt en áður var spáð eða 13–14% hærra en í fyrra. Innflutningsverðþróunin virðist hins vegar svipuð og við var búist. En dræm fiskigengd við Suðvesturland og aflamissir vegna verkfalls, einkum á loðnuveiðum, veldur því að gjaldeyristekjur af sjávarvöruframleiðslu aukast líklega ekki frá fyrri spá, enda þótt útflutningsverð hafi hækkað meir en við var búist. Endurskoðun þjóðhagsspár fyrir árið 1970, sem nú er unnið að, m.a. vegna breyttra viðhorfa, bendir til þess að þjóðartekjur muni dragast nokkuð saman á árinu í stað þess að standa í stað, eins og áður var spáð. Þessar horfur ásamt veikri gjaldeyrisstöðu gera það enn brýnna en áður að þjóðarútgjöldin í heild dragist saman á árinu. Ákvæði þessa frv. verður að skoða í ljósi þess markmiðs að draga verulega úr viðskiptahallanum við útlönd þegar á þessu ári. og er nú útlit fyrir að það muni takast ef ekki verða óvæntir atburðir síðar á árinu. Þetta er þeim mun brýnna sem greiðslubyrði þjóðarinnar af erlendum lánum hefur aukist mjög að undanförnu og áhrifa mikillar skuldasöfnunar við útlönd mun gæta enn frekar á næstunni. Er því nauðsynlegt að takmarka svo sem unnt er frekari lántökur erlendis. En það verður ekki gert nema takist á næstu árum að treysta sem best innlenda fjáröflun og jafnframt að ráðast ekki í framkvæmdir nema fjáröflun sé tryggð. Reynsla undanfarinna ára, einkum síðustu 2–3 ára, sýnir glöggt að hin árlegu fjárlög með hefðbundnu sniði hafa ekki reynst hentugt hagstjórnartæki til þess að mæta breyttum aðstæðum í efnahagsmálum. Þetta tímabil hefur verið tímabil mikils umróts í alþjóðlegum efnahagsmálum og tíðar breytingar á ytri skilyrðum þjóðarbúsins hafa sett sitt mark á framvindu íslenskra efnahagsmála. Af þessum og ýmsum öðrum ástæðum hefur oft þurft að grípa til aðgerða í efnahagsmálum, oftast með ríkisfjármál sem uppistöðu. Þannig má minna á efnahagslöggjöfina í apríl í fyrra, efnahagsmálafrv. og löggjöf sem komu fram á árinu 1974. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort ekki geti verið eðlilegt að taka upp ný stjórntæki á sviði fjármála sem einfaldlega feli í sér viðurkenningu á þörfinni fyrir heimildir til þess að breyta innan ákveðinna marka tilteknum sköttum í hagstjórnarskyni og e.t.v einnig vissum greinum ríkisútgjalda. Hin árlegu fjárlög ætti að semja í samhengi 3–4 ára áætlana um ríkisútgjöld og ríkistekjur og þau ættu að taka mið af markmiðum um þróun starfsemi hins opinbera til nokkurra ára í senn. Hins vegar væru svo gefnar heimildir fyrir ríkisstj. til að breyta á fjárlagaárinu ákveðnum mikilvægum tekjustofnum og tilfærslugreiðslum til hækkunar og lækkunar innan ákveðinna marka. Samþykktar Alþingis væri síðan leitað eftir á við næstu úrlegu fjárlagaafgreiðslu og væri jafnan fráfararatriði e:f ekki fengist. Hugmyndir af þessu tagi hafa nokkuð komið til umr., bæði hér á landi og annars staðar, en mér virðist að nú sé tímabært að Alþ. láti þetta mál til sin taka. Þetta gæti verið leið til þess að svara kröfum breyttra tíma. Hér hefur verið tæpt í fáum orðum á breytingu á meginreglum fjárlagalöggjafarinnar. Vitaskuld eru þetta ekki fullmótaðar hugmyndir og ljóst er að breytingar af þessu tagi yrðu umdeildar. Í sumum greinum snerta þær beinlínis grundvallarreglur stjórnarskrárinnar. Ég tel hins vegar að ítarleg athugun á þessu efni sé æskileg því að til mikils er að vinna að fjármálastjórn geti verið virk og hafi möguleika til þess að bregðast eðlilega við breyttum aðstæðum í þjóðarbúskapnum á hverjum tíma. Herra forseti. Ég mun nú ljúka máli mínu. Ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég vonast til að viðskn. beggja hv. þd. starfi saman til þess að hægt sé að auðvelda framgang þessa máls. Það liggur í augum uppi að mál af þessu tagi, sem nú liggur fyrir Alþ. þarf að sjálfsögðu að ganga hið allra fyrst fram, þótt það um leið fái ítarlega athugun og skoðun í þingi. Gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að þeir aðilar, sem um þetta mál fjalla á þingi, hafi haft í sínum höndum þessa helgi hugmyndir um efni þessa máls, og ég vonast til að hægt verði að ná viðtæku samkomulagi um hraða afgreiðslu þess.



Herra forseti. Við höfum nú fengið hér á þskj. 595 þau árlegu vorbjargráð, ef svo mætti kalla það, sem virðast vera að verða reglulegur viðburður hér í störfum Alþ. og hæstv. fjmrh. vék nú að áðan að fjárlagaafgreiðslan með núverandi sniði væri kannske að verða úrelt mál. Það er auðvitað mál út af fyrir sig, sem kannske væri hægt að ræða hér og ætti að ræða. En alla vega held ég að við verðum að segja að tíminn, sem þessu frv. var valinn til birtingar, virðist vera mjög hnitmiðaður. Hann kemur núna eftir 1. maí þegar alþýðusamtökin hafa verið að gera sínar kröfur. Og maður getur ekki varist þeirri hugsun að það gerist hér alveg sama og virðist vera mjög títt og rætt var um hér í þingsölum fyrir helgi, að þegar verðhækkanir skella á, m.a. hækkanir opinberrar þjónustu, þá vill svo einkennilega til að þær koma einmitt þegar nýbúið er að gera kjarasamninga og langt í næstu vísitöluhreytingar. Þessi tími er sem sagt mjög einkennilega valinn og þannig að það er óhætt að segja það að alþýðusamtökin höfðu ekki möguleika til þess að láta í ljós álit sitt á skattlagningunni úti á götunni eða á þeim fundum sem haldnir voru. En það má segja það líka að alþm. hér hafa ekki haft mikið ráðrúm til að átta sig á þessu. Þeir hafa nánast ekkert ráðrúm haft til þess flestir þeirra. Þetta viðamikla frv. var að koma inn á borðið hjá okkur núna fyrir nokkrum - ja, kannske tveimur klukkutímum eða eitthvað svoleiðis, einstaka menn fengu það núna um helgina, en tími til að bera saman ráð sín var ákaflega skammur og það er ekki hægt annað en mótmæla mjög harðlega slíkri aðferð. Í stuttu máli er það höfuðmál í þessu frv., sem nú liggur fyrir, að það eru nýjar álögur í formi skatta upp á ca. 2.2 milljarða kr. til áramóta, eins og hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir. Þar af er stærsti liðurinn, þ.e.a.s. 1.6 milljarður, í formi nýs eða endurnýjaðs og hækkaðs vörugjalds sem hækkar nú í 18% í stað lækkunar í 6% eins og búið var að ákveða áður. Þetta er vissulega stærsti líður fjáröflunarinnar sem þetta frv. tekur til. Auk þess er svo allvæn upphæð, 300 millj., sem er skyldusparnaður á tekjur hjá fólki sem er með háar tekjur. Það er sama og gert var í fyrra, og í sjálfu sér get ég fallist á það að þetta er lánsfjáröflunarleið sem ég tel að eigi fullan rétt á sér. Það er hins vegar ekki hægt annað en lýsa ákveðinni andstöðu við þá aðferð sem hefur verið höfð hér við framlagningu þessa frv. Í raun og veru er ekki hægt að segja annað en það er kastað hanskanum framan í Alþýðusamband Íslands og önnur launþegasamtök, vegna þess að mikilvæg ákvæði í þessu frv. raska verulega grundvelli kjarasamninganna frá í vetur. Það er þegar búið að raska þeim svo mikið, eins og kom greinilega fram í þeim löngu umr. sem urðu hér á Alþ. á föstudaginn var, að manni finnst ekki á bætandi. Það er í stuttu máli þannig að samkv. frv. á vörugjald, sem á að gefa tekjur upp á 1 milljarð kr., 1000 millj., að takast út úr vísitölusamhenginu, það á ekki að koma inn í vísitölu framfærslukostnaðar. Samkv. grg. frv. er um að ræða alls í kringum 10–11 stiga hækkun á framfærsluvísitölu með þeirri skattlagningu, beinni og óbeinni, sem frv. felur í sér. og þar af alls um 5 stig bótalaust. Aftur á móti bregður svo við að það er ekkert um það í frv. eða grg., ekki einu sinni í grg., að það verði sett neitt þak á álagningu verslunarinnar. Það hefur verið í flýti reynt að reikna það út að bara fyrir þennan eina milljarð, sem frv. gerir ráð fyrir að verði tekinn út úr vísitölunni, muni verslunarálagningin nema eitthvað í kringum 300 millj. kr. Þar fyrir utan er svo auðvitað það sem kemur í hlut verslunarinnar fyrir veltuaukninguna á hinum 600 millj. En ég er að tala hérna um þann hluta vörugjaldsins sem meiningin er að taka út úr vísitölunni samkv. frv. Þarna er sem sagt ekkert þak sett á álagningu verslunarinnar á þetta, og það má segja að þetta beri sannarlega vott um að drottinn þekkir sína. Við vitum af þessu hvar drottinn sjálfur situr, sá hugsar um velferð verslunarinnar. Það höfum við að vísu vitað lengi. Það er einn megingalli á þessu frv. Það er að þar er hrært saman í einn graut fjáröflun vegna vandræða ríkissjóðs og fjárskorts Landhelgisgæslunnar, og þetta er í sjálfu sér óþolandi. Hæstv. ríkisstj. hefði alveg tvímælalaust borið siðferðileg skylda til þess að hafa samráð við stjórnarandstöðuna um hvernig ætti að leysa hin sérstöku fjárhagsvandræði Landhelgisgæslunnar. Þar fyrir utan er svo fjármálum Landhelgisgæslunnar hrært saman við nauðsyn nýrrar fiskileitar og hafrannsókna og nýrra úrræða í sambandi við fiskveiðarnar vegna rýrnunar þorskstofnsins og annarra fiskstofna, sem mestar veiðar hafa verið stundaðar á hingað til. Um nauðsynina á því gátu allir vitað í haust þegar fjárl. voru til afgreiðslu, þannig að það hefði verið mjög eðlilegt að menn hefðu þá þegar séð þetta fyrir og tekið þetta á eðlilegan hátt inn í afgreiðslu fjárl. Svarta skýrslan svokallaða var komin út, það var sem sagt búið að hringja bjöllunni og menn vissu að þetta var vandamál sem þurfti að takast á við. Ég get ekki stillt mig um að vekja athygli á atriði sem stendur í grg. frv., þar sem rætt er um eflingu Landhelgisgæslunnar, og snertir einmitt þetta atriði, þessar hugmyndir eða þessi ákvæði um fjáröflun til hennar. Þar segir orðrétt í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Var þá gert ráð fyrir“ - þ.e.a.s. í haust eða á árinu 1975 - „að aðgerðir íslendinga til verndar fiskstofnum yrðu mjög bráðlega viðurkenndar réttmætar og deilur við önnur ríki yrðu til lykta leiddar.“ Þarna er það sagt svart á hvítu að hæstv. ríkisstj. hafi reiknað með því að það yrði samið við breta. Það var búið að semja við þjóðverja strax núna í haust, og þarna stendur það svart á hvítu að það átti að semja við breta. En svo þegar það tókst ekki, þá er vandinn kominn upp. Eins og þessu er hrært hér saman, þá er í raun og veru komið aftan að stjórnarandstöðunni með fjáröflunina og henni er hnýtt við aðgerðir sem stjórnarandstaðan, ég segi það a.m.k. fyrir munn Alþb., - hlýtur að verða andstæð í mjög mörgum atriðum, og ég trúi því og hef reyndar vitneskju um að launþegasamtök, eins og Alþýðusamband Íslands, hljóta að mótmæla kröftuglega ýmsum ákvæðum í þessu frv. Ég vil víkja að fjáröflunartill. svolítið nánar. Aðalfjáröflunin er hugsuð með vörugjaldi, eins og ég sagði áðan. Það er út af fyrir sig kannske það jákvæðasta sem þar er að finna í því, það er hugmyndin að eigi sér stað viss tilfærsla milli vöruflokka frá því sem var þegar vörugjaldið var sett á á s.l. ári. Þar eru neysluvörur, eins og t.d. hveiti og sykur, sem eru beinar neysluvörur, og hráefni í margar nauðsynjar, þær eru teknar undan vörugjaldinu, en aftur unnar innfluttar vörur settar í staðinn. Sömuleiðis er timbur tekið undan, byggingartimbur, og það er út af fyrir sig gott og blessað. Við bíðum svo og sjáum, og við skulum taka vel eftir því hvort verð muni lækka á þeim fjölmörgu vöruflokkum sem svo aftur eru unnir úr þessum hráefnum, hveiti og sykri, og við skulum taka eftir því hvað byggingarkostnaður muni lækka við það að vörugjaldið er tekið af byggingartimbri. Við erum yfirleitt ekki vön því að slíkir hlutir gerist hér, þá sjaldan það kemur fyrir að vörur lækka á þessum árum. Við veitum því mjög sjaldan athygli að verð lækki þegar við þurfum að fara að greiða endanlega fyrir vöruna eða þjónustu sem hún er tengd. Og það má segja að það þyrfti að setja tryggingu fyrir að það yrði gert. En í raun og veru eru milliliðirnir yfirleitt látnir halda sínu. Það er hér í frv. reiknað með fjáröflun til Vegasjóðs um 450 millj., og það sæti síst á mér, sem bý við vegi sem frá sjónarmiði fólks hér mundu vart verða taldir akfærir, að neita nauðsyn fjáröflunar í Vegasjóð. En það er með þetta atriði eins og fleira í þessu frv. að þetta átti auðvitað að gerast strax í fjárl. Það hefur í raun og veru ekkert óvænt komið upp í þessu efni. Það var hægt að taka tillit til alls þessa við fjárlagaafgreiðsluna, þannig að það þyrfti ekki að vera að koma aftan að mönnum með sumarkomunni. En hins vegar hlýt ég að viðurkenna að það verður auðvitað að skoða allar hugsanlegar leiðir til fjáröflunar í Vegasjóð. Það er með ýmsar aðrar fjáröflunarleiðir sem hér eru nefndar, þær snerta útgjöld sem menn gátu séð fyrir strax við afgreiðslu fjárl. Hæstv. ríkisstj. hefur þó greinilega ekki reiknað með þeim 750 millj. kr. sem hér er rætt um til landhelgisgæslunnar af því að hún hefur gert ráð fyrir því að samið yrði við breta. Hins vegar vil ég minna á það, að við fjárlagaafgreiðsluna í vetur fluttu þm. úr Alþb. brtt. þar sem þeir lögðu til að settar yrðu á fjárlög 350 millj. kr. til eflingar landhelgisgæslunnar strax í vetur. Alþb.-menn reiknuðu með að þörf yrði á því. og vissulega hefur það reynst rétt. Í þessu frv. er ráðið í skattlagningunni eða tekjuöfluninni fyrst og fremst í aðalatriðum óbein skattlagning. Alþb. hefur bent á og alþjóð er kunnugt um að það er viða mikill leki í hinni beinu skattlagningu vegna rangra og ófullkominna ákvæða í tekjuskattslögum. Það rennur frá ríkissjóði stórfé sem þangað ætti að skila sér ef betur væri á haldið. Og ég vil þá nota tækifærið einmitt út af þessu að minna á það frv. á þskj. 34 sem hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, hefur flutt snemma á þessu 97. löggjafarþingi um endurskoðun ákvæða tekjuskattslaga, um í fyrsta lagi fyrningu, í öðru lagi hámark vaxtafrádráttar og í þriðja lagi áætlað lágmark þeirra sem hafa tekjur af eigin atvinnurekstri. Í grg. fyrir frv. er bent á að með hjálp flýtifyrningar geti afskriftir á ári orðið upp í 25.35% fyrir öll flutningatæki, skip, bifreiðar, vinnuvélar og önnur tæki til mannvirkjagerðar. Síðan segir flm. orðrétt í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Hámark fyrninga á öðrum vélum er 2.5% lægra. Með þessum miklu fyrningarheimildum geta fyrirtæki á 4 árum sloppið við að greiða skatt af tekjum sem nema 80–90% af andvirði fyrnanlegra eigna sem þó er ætlað að endast mun lengur. Með stöðugri fjárfestingu geta fyrirtækin komist hjá því að greiða tekjuskatt um mjög langt skeið, og það furðulegasta er, að þegar eignin er fullfyrnd, þarf fyrirtækið aðeins að selja hana og festa sér í staðinn aðra eign til þess að geta byrjað að afskrifa á nýjan leik af fullum krafti. Er þá stundum um að ræða að eignirnar, sem koma í staðinn fyrir þær seldu, hafa áður verið að fullu afskrifaðar hjá fyrri eiganda, og getur þannig sama eignin orðið til þess að spara nýjum og nýjum eiganda tekjuskattsgreiðslur, sem nema mörgum millj. kr. Til þess að tryggja enn frekar að fyrirtækin sleppi vel frá álagningu tekjuskatts, er fyrirtækjunum heimilað í 17. gr. skattalaga að leggja í varasjóð 1/4 af hreinum tekjum félaganna áður en tekjuskattur frá árinu áður hefur verið frá dreginn. Þessi fjórðungur tekna er skattfrjáls með öllu, og var upplýst á síðasta þingi að fyrirtæki með félagsformi hefðu dregið frá hreinum tekjum sínum 511 millj. kr. á árinu 1974 og lagt í varasjóð.“ Hér er augljóslega um meiri háttar fjárhæðir að ræða, og þó að það sé auðvitað ekki ráðrúm til við afgreiðslu þeirra útgjaldaliða, sem þetta frv. ræðir um núna, þá er samt ástæða til að minna á að þarna eru stór göt í tekjuskattslögunum þar sem hægt væri að afla tekna sem mundi vera aflað réttlátlegar heldur en þar sem hér er áætlað eða meiningin að gera með óbeinni skattlagningu. Ég vil endurtaka það, að það eru engin atriði í þessu frv. sem fjalla um ný vandamál, heldur vandamál sem ríkisstj. skaut á frest í haust og vetur fyrir jól. nema þá landhelgisgæslunnar. Og það var þó mat Alþb. að þá þegar væri þörf á því. Um verðbólguþróunina var vitað og að nýir kjarasamningar yrðu gerðir, bæði við Alþýðusamband Íslands eða aðildarfélög, þess og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna. Stofnanir eins og Þjóðhagsstofnun og Seðlabanki hafa alltaf spár um verðlags- og verðbólguþróunina á hverjum tíma, þannig að við vissum auðvitað hvað mundi gerast. Þeir spá um hvað mikla prósentu verðbólgan hækki eitthvert tiltekið tímabil fram í tímann. Talsmaður Alþb. í hv. fjvn. Alþ. gagnrýndi einmitt við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1976 að þau spegluðu ekki nægilega fyrirsjáanlega þróun. Og svo er þessum úrræðum, sem við höfum á þessu þskj. sem til umr. er, dembt með hraði og engum fyrirvara yfir alþm., og við þykjumst vita að það verði keyrt með forgangshraði gegnum þingið. Það er enginn tími til gaumgæfingar á svo stóru máli, og slíkt virðist því miður einmitt vera einkennandi fyrir vinnubrögð hér á hinu háa Alþ., þar sem þar eru það hin litlu mál sem eru fædd lengst og mest, en slík vinnubrögð eru löggjafarsamkundunni til lítillar sæmdar og forkastanleg. Eins og drepið var á áðan, eru í 8. gr. frv. ákvæði um að verja allt að 1000 millj. kr. til eflingar landhelgisgæslu og fiskverndar. Okkur er öllum ljóst að útvega verður fé í þessu skyni. Nauðsyn fiskverndarinnar og leit að nýjum úrræðum í sjávarútvegi var auðvitað jafnaugljós í haust eins og hún er nú. En það var ekkert fyrir því hugsað þá, og menn geta því verið sammála um að það sé nauðsynlegt að gera það nú. Landhelgisgæsluna vantar sitt fé. Við verðum að viðurkenna að vörugjaldið er að sjálfsögðu miklu skárri fjáröflunarleið en söluskattur. En með því að taka verðhækkunina, sem af því leiðir, út úr vísitölunni, er farin leið sem ég held að sé óhugsandi að Alþýðusamband Íslands og önnur launþegasamtök muni samþykkja eins og allt er í pottinn búið og enn síður þegar verslunin á að fá að græða aukalega á því sem af öðrum er tekið. Ég endurtek að um þennan sérstaka gjaldalið átti hæstv. ríkisstj. að hafa samráð fyrir fram við stjórnarandstöðuna. Vegna þessarar málsmeðferðar hefur hæstv. ríkisstj. í raun réttri afsalað sér möguleikum á hugsanlegri samstöðu við stjórnarandstöðuna um þetta sérstaka mál, þar sem hún hnýtir við það ráðstöfunum sem a.m.k. Alþb. telur að hefði mátt og átt a.ð gera þegar við afgreiðslu fjárl. í vetur. Einstök atriði þessa frv. ræði ég þá ekki frekar við þessa umr. En það er höfuðatriði við meðferð málsins í n. að launþegasamtökin verði þar til kvödd og það verði hlustað eftir áliti þeirra, bæði Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, sem öll eru með nýgerða kjarasamninga.



Herra forseti. Þingflokkur Alþfl. hefur þegar athugað og rætt það frv. sem hér er nú til 1. umr. Í tilefni frv. hefur þingflokkurinn gert eftirfarandi ályktun sem ég leyfi mér að lesa, með leyfi hæstv, forseta: „Þingflokki Alþfl. er ljós nauðsyn þess að afla verulegs fjár til þess að efla landhelgisgæsluna og auka fiskileit og hafrannsóknir. Hann er því reiðubúinn til þess að samþykkja það ákvæði frv. til l. um fjáröflun til landhelgisgæslu og fiskverndar, ríkisfjármál o.fl., sem lýtur að 1000 millj. kr. fjáröflun vegna landhelgisgæslunnar, fiskleitar og hafrannsókna, með tímabundinni hækkun á vörugjaldi í 13% á þessu ári, þó með því skilyrði að sú hækkun raski ekki gildandi kjarasamningum varðandi vísitölubætur. Í frv. felast hins vegar álögur sem eru langt umfram þessa fjárþörf og er í því ekki gert ráð fyrir að ríkissjóður leggi neitt á sig í sparnaðarskyni. Þingflokkur Alþfl. telur að ríkissjóði beri að mæta hluta af þeim vanda, sem hér er um að ræða, með eigin sparnaði og er reiðubúinn til þess að samþykkja framlengingu skyldusparnaðarins, enda verði þá afgangi fjárhagsvandans, sem næmi um 504 millj. kr., mætt með sparnaði í ríkisútgjöldum. Þá telur þingflokkurinn ekki koma til mála að breyta nú fjögurra mánaða gömlum ákvörðunum Alþ. í fjárl. varðandi vegamál. Frv. í heild ber þess ljósan vott, að ríkisstj. ræður að engu leyti við þann vanda sem við er að etja í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þingflokkur Alþfl. telur að nú sé svo komið að ríkisstj. beri að segja af sér og reyna eigi myndun starfhæfari og ábyrgari ríkisstj., en að öðrum kosti virðist ekki um annað að ræða en að gefa þjóðinni kost á að taka afstöðu til núv. ríkisstj. með því að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga.“ Þetta er ályktun þingflokks Alþfl. Ég tel rétt að rökstyðja þær skoðanir sem fram koma í þessari stefnuyfirlýsingu þingflokks Alþfl. Samkv. grg. þessa frv. er sá fjárhagsvandi, sem því er ætlað að leysa með 18% vörugjaldi út þetta ár, um 1800 millj. kr., þar af eru 1000 millj. taldar nauðsynlegar vegna landhelgisgæslu, fiskleitar og hafrannsókna, en 800 millj. vegna almennra útgjalda ríkissjóðs. Eins og kemur fram í stefnuyfirlýsingu þingflokks Alþfl., er hann reiðubúinn til að samþykkja þá hækkun vörugjaldsins sem nauðsynleg er til þess að hægt sé að verja einum milljarði til landhelgisgæslu, fiskleitar og hafrannsókna, en til þess dugar hækkun vörugjaldsins í 13% út þetta ár. Þingflokkur Alþfl. er einnig reiðubúinn til þess að fallast á framlengingu skyldusparnaðarins sem ríkisstj. sjálf áætlar að mundi geta fært ríkissjóði 300 millj. kr. tekjur á þessu ári. Þar með er kominn 1300 millj. kr. tekjuauki frá því, sem áður hefur verið gert ráð fyrir, upp í 1800 millj. kr. tekjuþörf. M.ö.o.: það vantar 500 millj. kr. Þetta hlýtur að leiða athyglina að því að í frv. eru engin ákvæði, engin grein, ekki setning sem leggur ríkissjóði sjálfum þá skyldu á herðar að spara eigin útgjöld. Höfuðrökin fyrir því að nauðsynlegt sé að hækka tekjur ríkisins um 800 millj. til viðbótar því sem þarf vegna landhelgisgæslunnar, fiskleitar og hafrannsókna, er sú kauphækkun sem átti sér stað í febr. s.l. Sú kauphækkun nam 8–9%. Atvinnuvegum þjóðarinnar er ætlað að standa undir slíkri kauphækkun. Útflutningsatvinnuvegunum er ætlað að standa undir henni og þeir geta það eflaust af ýmsum ástæðum, vegna hækkandi verðlags og vegna bættrar rekstraraðstöðu. Kauphækkunin á auðvitað að hvetja fyrirtæki til þess að auka hagsýni í rekstri með því að spara útgjöld í rekstri sínum. En hið sama hlýtur að eiga að gilda um ríkið sjálft. Hver trúir því að fyrirtæki eins og ríkisbáknið, eins og ríkissjóður, sem hefur 60 milljarða kr. veltu á ári, geti ekki sparað þær 500 millj. kr. í heildarrekstri sínum sem hér vantar í raun og veru á, ef samkomulag yrði um að hækka vörugjaldið í 13% og framlengja þau ákvæði sem hafa gilt um skyldusparnað? $g endurtek, að það vantar aðeins 500 millj. kr. á þá upphæð sem ríkisstj. sjálf telur sig vanta. Og ég endurtek til þess að Íeggja sérstaka áherslu á það, að stofnun eins og ríkissjóður, sem veltir um 60 milljörðum kr., hlýtur að geta sparað 500 millj. kr. Það er fullkomlega ástæðulaust að ætlast til þess að öll atvinnufyrirtæki í landinu spari vegna kauphækkunarinnar, en að ríkissjóður skuli ekkert gera í þá átt. Þá er það annað aðalatriði frv. að vegáætlunin er endurskoðuð svo að segja frá grunni, og þó eru ekki nema 4 mánuðir síðan Alþ. samþykkti fjárlög þar sem gert var ráð fyrir ákveðnum útgjöldum til vegamála. Engu að síður er hér gert ráð fyrir 450 millj. kr. almennri tekjuaukningu Vegasjóðs og 170 millj. kr. tekjuauka af mörkuðum tekjustofnum, þ.e.a.s. hækkun á verði bensins sem mun eiga að koma til framkvæmda í dag. En tekjuauki Vegasjóðs að öðru leyti, 450 millj., er 300 millj. af sparifé, sem ætlað er að lána Vegasjóði, og 150 millj. kr. tekjuauki vegna aukins bifreiðagjalds. Það hefur aldrei gerst áður að jafnmikilvægur þáttur í útgjaldakerfi ríkisins eins og vegamálín eru og hljóta að vera eðli sínu samkv. sé endurskoðaður svo að segja frá grunni aðeins 4 mánuðum eftir að Alþ. hefur á eðlilegum tíma og með eðlilegum hætti tekið ákvarðanir um útgjöld til vegamála á yfirstandandi ári. Slíkt hefur aldrei gerst áður og er ljósast dæmi um það stjórnleysi sem og stefnuleysi sem ríkir í stjórnarherbúðunum, að rétt fyrir jól skuli stjórnarflokkarnir taka ákvörðun um ákveðnar fjárhæðir til vegamála, vitandi auðvitað í stórum dráttum um þá þróun sem væntanleg er á árinu í kaupgjaldsmálum og verðlagsmálum, en komast síðan að þeirri niðurstöðu eftir 4 mánuði, að 4 mánuðum liðnum, að allt, sem sagt var og gert og hugsað í des., hafi verið vitleysa og nú þurfi að taka þessi mál öll saman til gagngerðrar endurskoðunar. Á slík vinnubrögð getur Alþ. ekki fallist, getur því ekki samþ. þá 620 millj. kr. útgjaldaaukningu til Vegasjóðs sem frv. gerir ráð fyrir. Ég legg á það áherslu, að í stefnuyfirlýsingu þingflokks Alþfl. kemur fram fullkomin ábyrgðartilfinning gagnvart þeim verkefnum sem ég efast ekki um að öll þjóðin sé sammála um að séu brýn og nauðsynleg og horfi til heilla. Við viðurkennum að sjálfsögðu nauðsyn á eflingu landhelgisgæslunnar, á eflingu hafrannsókna og aukinnar fiskileitar, og erum reiðubúnir til þess að veita stuðning okkar til nauðsynlegrar fjáröflunar í því skyni. En við styðjum ekki fjáröflun sem ekki er hægt að rökstyðja með nauðsyn verkefnanna. Við styðjum ekki fjáröflun sem ber vott um stjórnleysi og sukk. Hvað er ríkisstj. í raun og veru að gera með flutningi þessa frv.? Hvert er meginefni frv. ef reynt er að draga það saman í sem allra styst mál? Það er annars vegar að hækka vörugjald upp í 18% sem ætlað er að skila ríkissjóði á þessu ári um 1800 millj. kr., og afleiðing þessa játar ríkisstj. sjálf að muni verða 10–11 stiga hækkun á vísitölu framfærslukostnaðar. En þar með er sagan ekki öll sögð. Ríkisstj. ætlast til þess að 1000 millj. af þessum 1800 millj. verði bornar af launþegum landsins bótalaust, þ.e. að 5 stig í framfærslukostnaðarvísitölu, sem koma fram í tveimur áföngum, verði borin af launþegum án kaupuppbótar, m.ö.o. verði dregin frá „rauða strikinu“ svonefnda. Kjarni frv. er sá, að launþegum er ætlað að bera 1040 millj. kr. álögur algerlega bótalaust. Og þetta gerist í framhaldi af því að á undanförnum mánuðum hefur verðlag verið að hækka um 7.3%, sem aðeins má rekja til launahækkunar að því er varðar 1.3%, en hin 6% eru afleiðingar af gerðum stjórnvalda í verðlagsmálum. Ofan á þessa þróun í verðlagsmálum frá 1. febr. til 1. apríl leggur nú ríkisstj. fram frv. sem mun hækka vísitöluna, - sem hún játar sjálf að muni hækka vísitöluna um 10–11 stig, og þar af á helmingurinn að berast bótalaust af launþegum landsins. Er ekki von að maður spyrji: Er mælirinn nú ekki fullur? Og til viðbótar þessum 1800 millj., sem hækka munu vísitöluna um 10–11 stig, þar af helmingurinn bótalaust, ætlar ríkisstj. að afla 620 millj. kr. tekna vegna Vegasjóðs, - tekna sem fyrir 4 mánuðum var ekki talin þörf á, tekna til framkvæmda sem stjórnarflokkarnir sjálfir töldu hægt að fresta í des, s.l. Slík ríkisstj. sem þannig fer að, ríkisstj. sem lætur verðlag hækka um 6% umfram það, sem kauphækkanirnar í febr. gáfu tilefni til, á 4 mánuðum, ríkisstj. sem ofan á þetta gerir till., sem hækka munu vísitöluna um 10–11%, og ætlast til þess að almenningur beri helminginn af því bótalaust, - slík ríkisstj. er ekki vanda sínum vaxin. Hvaða mynd blasir við þjóðinni í efnahagsmálum nú á þessari stundu? Ég skal nefna um það örfá dæmi. Því er spáð að greiðslujöfnuður við útlönd muni á yfirstandandi ári verða neikvæður um 14.4 milljarða kr., því er spáð að það muni verða 14.4 milljarða kr. viðskiptahalli gagnvart útlöndum á yfirstandandi ári, og þetta er hvorki meira né minna en 6.5% af þjóðarframleiðslunni. Þetta er kannske gleggsta dæmið um það hversu gersamlega ríkisstj. hefur mistekist stjórn efnahagsmála nú á öðru valdaári sínu. Hvernig hefur þróunin verið með erlendar skuldir íslendinga? Þar hefur þróunin vægast sagt verið uggvænleg. Skal ég - með leyfi hæstv. forseta - nefna nokkrar tölur í því sambandi. Í árslok 1971 námu skuldir íslendinga við aðrar þjóðir 25.3 milljörðum kr. Í árslok 1972 hafa þær hækkað upp í 30.1 milljarð kr., í árslok 1973 upp í 36.4 milljarða kr., í árslok 1974 upp í hvorki meira né minna en 50.2 milljarða kr. Og svo kemur ógnvænlegasta talan, talan sem alla ábyrga íslendinga hlýtur að hrylla við: í árslok 1975 voru erlendar skuldir þjóðarinnar komnar upp í 65.4 milljarða kr. og hafa þannig aukist frá árinu 1975 um 15 milljarða kr. eða meira en helming þess sem allar skuldirnar námu í árslok 1971. Þessi gífurlega skuldaaukning gagnvart útlöndum, sem er einn alvarlegasti þátturinn í þróun efnahagsmála á undanförnum árum, hefur auðvitað í för með sér stóraukna greiðslubyrði gagnvart útlöndum. Við þurfum að verja stórauknum hluta af gjaldeyristekjum okkar til þess að greiða vexti og afborganir af skuldum. 1973 nam greiðslubyrðin, þ.e. afborganir og vextir af erlendum lánum, í hlutfalli við útflutningstekjur 9.7%. 1974 hafði þessi hlutfallstala aukist upp í 11.2%, 1975 hafði hún enn aukist upp í 14.8%, í ár er áætlað að hún muni nema 18.6% og eftir 2–3 ár er alveg öruggt að greiðslubyrðin verður orðin yfir 20%. M.ö.o.: það stefnir að því innan örfárra ára að meira en ein króna af hverjum fimm, sem við öflum með útflutningsframleiðslu okkar, fari til þess að greiða vexti og afborganir af erlendum skuldum. Gleggra dæmi um óstjórn undanfarinna ára verður varla fundið, og ég efast um að hægt sé að benda á hliðstæðu í nokkru nálægu landi, a.m.k. í Vestur-Evrópu, þess sem verið hefur að gerast varðandi erlenda skuldasöfnun og aukningu greiðslubyrðar af þeim sökum. Þarna erum við að leggja óbærilega byrði á framtíðina, á komandi kynslóð eða kynslóðir. Það er skýrt dæmi um það fullkomna ráðleysi og fullkomna stjórnleysi sem ríkt hefur í stjórnarherbúðunum hvernig ríkissjóður hefur aflað sér í sívaxandi mæli fjár með því að sækja peninga í Seðlabankann, með því að láta Seðlabankann prenta þá peninga sem ríkissjóður hefur þóst þurfa til þess að nota eða eyða. Í árslok 1973 nam skuld ríkissjóðs við Seðlabankann 629 millj. kr., en í árslok 1974 - hverju haldið þið að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hafi numið þá? Ég geri ráð fyrir að menn trúi varla tölunni, en engu að síður er hún opinberlega staðfest. Í árslok 1974 var skuld ríkissjóðs við Seðlabankann orðin 3866 millj. kr. Ríkissjóður hafði sótt í Seðlabankann á árinu 1974 3.2 milljarða kr. og aukið skuld sína þar með upp í tæpa 3.9 milljarða kr. í árslok 1974. Nú skyldi maður væntanlega halda að lengra væri varla hægt að halda á slíkri óheillabraut, frekari víxlspor af þessu stigi væri varla hægt að stíga. En hvað skyldi hafa gerst? Hver skyldi skuld ríkissjóðs hafa verið í árslok 1976, við síðustu áramót? Og nú nefni ég enn tölu sem flestir óreyndir mundu hafa talið alveg ótrúlega - algerlega ótrúlega. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann nam í árslok 1975 9932 millj. kr., 9.9 milljörðum, og hafði skuldaaukning ríkissjóðs við Seðlabankann á árinu 1975 aukist um 6.1 milljarð.  Og enn hefur sigið á ógæfuhliðina. Síðustu tölur, sem ég hef getað fengið um viðskipti ríkissjóðs við Seðlabankann, eru frá því í febrúarlok s.l. Þá var skuldin komin upp í 10.3 milljarða kr., svo að enn heldur skuldaaukningin áfram. Til febrúarloka hafði skuldin vaxið við Seðlabankann um 404 millj. kr. Þetta allt saman, sem ég hef nefnt, er auðvitað órækur vitnisburður um að algerlega óhæf ríkisstjórn situr að völdum á Íslandi. Það er mikið gert úr því að kauphækkun sú, sem um var samið, 8–9% í febr. s.l., hafi valdið miklum erfiðleikum og valdi sérstaklega útflutningsatvinnuvegunum miklum erfiðleikum. í því sambandi vil ég minna á að ég hef kannað hvaða skoðanir séu uppi um það meðal sérfróðra manna hvert verðlagið á útflutningsvörum okkar íslendinga sé nú í hlutfalli við það sem var að meðaltali í fyrra. Þeir telja að útflutningsverðlagið í heild sé 13–14% hærra nú en það var í fyrra. Þessu hljóta allir góðir menn að sjálfsögðu að fagna, Þetta hlýtur að gera kleift fyrir útflutningsatvinnuvegina að greiða þá kauphækkun sem um var samið í febr., og ber því auðvitað að fagna. Engu að síður er nauðsynlegt að útflutningsatvinnuvegirnir eins og raunar öll fyrirtæki í landinu leitist við að haga rekstri sínum haganlegar og skynsamlegar en hingað til hefur átt sér stað. Það er áreiðanlega hægt. Sömu kröfu hlýtur maður að gera til sjálfs ríkissjóðsins, að hann leitist við að spara í rekstri sínum. Sú mynd, sem ég hef dregið upp af ástandinu í íslenskum efnahagsmálum, er dekkri en ástæða hefur verið til að draga upp nokkurn tíma fyrr í sögu íslenskra efnahagsmála. Það syrtir nú meira í álinn á svíði íslenskra efnahagsmála en gert hefur áður, a.m.k. um mjög langt skeið. Þau dæmi, sem ég hef nefnt, þær tölur, sem ég hef talið, bera allar saman vott um einstaka óstjórn, einstakt stjórnleysi, einstakt ráðleysi af hálfu hæstv. ríkisstj. Og ráðleysið og stjórnleysið kemur í fyllstum mæli fram með flutningi þessa frv. Með flutningi þess teljum við þm. Alþfl. mælinn í raun og veru vera fullan. Þetta frv. er endanleg sönnun þess að hæstv. ríkisstj. ræður ekki við þann vanda, sem henni þó ber að takast á við. Það er þess vegna sem þingflokkur Alþfl. lýkur ályktun sinni eða stefnuyfirlýsingu með því að nú sé mælirinn fullur, að nú sé svo komið að ríkisstj. beri að segja af sér og reyna eigi myndun starfhæfari og ábyrgari ríkisstj. en þessi ríkisstj. hefur reynst. Að öðrum kosti virðist ekki um annað að ræða en að gefa þjóðinni sjálfri kost á því að taka afstöðu til núv. ríkisstj., sýna henni traust eða votta henni vantraust, sem ég efast ekki um að þjóðin mundi gera, með því að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga.



Virðulegi forseti. Út af því, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði áðan, þá er það auðvitað löngu orðið ljóst að núv. hæstv. ríkisstj. ræður ekkert líkt því við þann vanda sem við blasir og ætti auðvitað fyrir löngu að vera búin að segja af sér. Ætli það sé tilviljun ein að nú 3. maí, tveimur dögum eftir hinn alþjóðlega frídag verkamanna, sé lagt fram hér á Alþ. frv. sem hefur inni að halda slík þrælalög gagnvart verkalýðshreyfingunni eins og greinilegt er að sum ákvæði þessa frv. hafa að geyma? Það má segja að það eru alltaf að koma betur og betur í ljós þeir eiginleikar núv. hæstv. ráðh., og það á ekki síst við hæstv. fjmrh., sem felast í því að geta svo að segja kyngt öllu sem hugsanlegt er af því sem áður hefur verið gert og sagt af hæstv, ráðh. hér á Alþ. Slíkir eru burðarþolshæfileikar hæstv. ráðh, í núv. ríkisstj. að með ólíkindum má telja. Hér er nú til umr. frv. til l. sem fyrst og fremst hefur inni að halda að hækka hið illræmda vörugjald upp í 18%. Saga þessa vörugjalds og þar með saga hæstv. fjmrh, er samtengd með þeim hætti að 17. júlí s.l. var sett á þetta vörugjald með brbl. Í öðru fjárlagafrv. hæstv. fjmrh., sem lagt var fram hér á Alþ. í okt. s.l., var boðað afnám þessa vörugjalds frá og með síðustu áramótum. Við 3. umr. fjárl. í des. s.l. breytti hæstv. fjmrh. enn um stefnu og lagði til að lækkað yrði þetta vörugjald úr 12% í 10% til 1. sept. 1976, en þá skyldi það lækka í 6%. Og nú er þessi hæstv. ráðh. hér kominn með frv. um það - ekki að lækka þetta í 6%, það þurfti ekki, heldur að hækka það í 18%. Slíkur er nú gangur ekki bara þessa máls, heldur og velflestra mála hjá hæstv, ríkisstj. Og ekkert er ég hissa á því þó að hæstv. ráðh. brysti kjark til þess að láta þetta sjá dagsins ljós á Alþ. áður en verkalýðshreyfingin hélt upp á baráttudaginn 1. maí, s.l. laugardag. Frv. var þá tilbúið, en kjarkinn brast. Það þarf í raun og veru meira en meðalmennsku til þess að leggja slíkt á borð, ekki síst með hliðsjón af öllu því, sem á undan er gengið af hálfu hæstv. ríkisstj., og fjandskap hennar við verkalýðshreyfinguna eftir að samningum lauk á s.l. vetri. Hér er að mínu viti miklu meira en meðalmennska í skrípaleiknum, og það er slæmt hjá þeim stofnunum, sem hafa sirkus á sínum snærum, að ekki skuli hafa nýst eða uppgötvast þessir hæfileikar hæstv. ráðh. á fjölum fjölleikahúsa. Við umr. hér utan dagskrár s.l. föstudag kom berlega í ljós hver er í raun og veru hugur hæstv. ríkisstj. og ekki síst oddvita hæstv. ríkisstj., forsrh., til verkalýðshreyfingarinnar. Þeirrar ræðu, sem hann hélt þá í sambandi við verðlagsmál og þróun þeirra frá lokum kjarasamninga, mun ábyggilega verða lengi minnst af þeim sem með verkalýðsforustu hafa farið og starfa á vettvangi verkalýðshreyfingarinnar. Það frv., sem hér er nú til umr., er aðeins einn hlekkurinn í þeirri árásarkeðju sem hæstv. ríkisstj. hefur sett upp og ætlar sér sýnilega að framkvæma gagnvart verkalýðshreyfingunni. En svo slæmt sem þetta mál, hækkun vörugjalds upp í 18%, er launafólki almennt í landinu, þá er þetta að mínu viti algert hnefahögg í andlit þess fólks sem býr úti á landsbyggðinni. Það var reiknað út eftir að 12% vörugjaldið var á sett, að 12% vörugjaldið þýddi í raun og veru allt upp í 21% eða vel það hækkun vöruverðs úti á landsbyggðinni. Hér er líklega í framkvæmd eitt af hinum marggefnu loforðum hæstv. ríkisstj. um stóreflda byggðastefnu. Það sýnir sig í þessu frv. Auk annars í þessu frv. er rökstuðningur fyrir þessari nýju gjaldheimtu eða skattlagningu sá að afla þurfi tekna til að auka landhelgisgæsluna, til rannsókna í sambandi við fiskveiðar og til Vegasjóðs. Áður en vikið er að þeim þáttum er rétt að veita aðeins fyrir sér hvernig þetta mál, hækkun vörugjalds í 18%, sem kemur til með að auka skattheimtu í landinu um a.m.k. 1800 millj. kr. og helming þeirrar upphæðar eiga launþegar samkv. frv. að bera bótalaust, - það er vert að velta því fyrir sér hvernig slík aðgerð, slík ákvæði skoðast frá sjónarhóli verkalýðshreyfingarinnar, ekki síst þegar lítið er aftur til þess tíma og þeirra yfirlýsinga sem hæstv. ríkisstj. gaf um það leyti sem verið var að ganga frá kjarasamningum um mánaðamótin febrúar - mars s.l. Afstaða verkalýðshreyfingarinnar kemur ótvírætt fram í ályktun sem gerð var á fundi miðstjórnar Alþýðusambands Íslands í morgun, og þarf engan að undra þá afstöðu, sem þar er lýst, sem kynnt hefur sér mál og fylgst með hvað verið hefur að gerast. Ég ætla ekki hér að vitna til þessarar ályktunar. Ég veit að hv. 7. þm. Reykv., sem talar hér á eftir, mun taka þetta mál og það, sem að því snýr, til sérstakrar meðferðar, og ég skal því sleppa því í mínu máli að lesa hér upp úr þessari ályktun; en þar kemur glögglega í ljós hvernig verkalýðshreyfingin lítur það mál sem hér er nú lagt á borð alþm. Ég velt ekki betur en allir þm. á hv. Alþ. hafi verið um það sammála, jafnt stjórnarandstaða og ekki síður hún heldur en hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðar, að efla þyrfti landhelgisgæsluna og auka tekjur til þess. því hefur verið marglýst hér yfir. Til þessa þáttar er gert ráð fyrir 1 milljarði kr., að vísu eru þar með tekjur til þess að auka fiskirannsóknir og slíkt, en megnið af þessum 1000 millj. mun þó ætlað til landhelgisgæslunnar. Því hefur verið marglýst yfir af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar að þeir væru reiðubúnir til þess að taka þátt í því að finna leiðir til að efla landhelgisgæsluna, finna leiðir til að auka tekjur hennar til þess að af því gæti orðið. Og því hefur verið lýst yfir af hæstv. forsrh. og ég held líka af hæstv. dómsmrh. að stjórnarandstöðunni mundi verða gefinn kostur á því að fylgjast með því hvaða leiðir yrðu farnar til þess að afla tekna til landhelgisgæslunnar. Þetta eru efndirnar. Nú er lagt hér á borð hv. alþm. frv. þessa efnis án þess að eitt eða neitt samráð, mér vitanlega a.m.k., hafi verið haft við stjórnarandstöðuna um hvaða leið ætti að velja til að afla tekna til landhelgissjóðs. Mér er ekki um það kunnugt að það hafi verið rætt við stjórnarandstöðuna að fara þessa leið. Það er ekki fyrr en núna að það sést í frv. formi hér á Alþ., hvernig hæstv, ríkisstj. ætlar sér að framkvæma þetta. Og þetta eru þær efndir á loforðum sem gefin hafa verið, ekki bara einu sinni og ekki tvisvar, heldur margoft hér á Alþ. af hæstv. ráðh. Slíkar eru efndirnar. Eins og hér var komið inn á af hv. 9. þm. Reykv., þá er hér um að ræða eingöngu skattlagningu á almenning í landinu án þess að ein eða nein viðleitni sé sýnd til þess af hálfu ríkissjóðs að gera eitt eða neitt til þess að sýna sparnað og að hann gæti með þeim aðgerðum tekið á sig hluta þess sem afla þarf til þess að standa undir því sem gera á. Það væri út af fyrir sig sjálfsagt að taka það til athugunar, ef um það næðist samstaða, að hækka eitthvað vörugjald það, sem nú er í gildi, til þess að afla landhelgisgæslunni tekna. En það væri því aðeins hinn minnsti möguleiki á samstöðu um það mál að það kollvarpaði ekki með öllu og ógilti þá kjarasamninga sem gerðir voru nú fyrir nokkru. Ef hæstv. ríkisstj. ætlar að halda sér við það ákvæði þessa frv. að láta launþega bera bótalaust helming þessarar skattlagningar, þá er hún þar með endanlega að segja verkalýðshreyfingunni stríð á hendur, og ég a.m.k. hélt að nóg væri komið af andstöðu hæstv, ríkisstj. gagnvart verkalýðshreyfingunni eins og hún hefur á málum haldið á undanförnum vikum. Það er ekkert vafamál að haldi hæstv. ríkisstj. fast við þetta ákvæði frv., að ógilda þar með á þennan hátt kjarasamningana, þá hefur hún kastað stríðshanskanum fyrir fullt og allt gagnvart verkalýðshreyfingunni og hún ber þá ábyrgðina jafnframt. Það er líka gert ráð fyrir því, eins og hér hefur komið fram, í þessu frv. að afla tekna til Vegasjóðs. Þegar fjárlög voru afgreidd í des. s.l. var ljóst öllum nema þá hæstv. ráðh. að það var talið að það vantaði um einn milljarð í tekjur til þess að hægt væri að halda raungildi framkvæmda þeirrar vegáætlunar sem í gildi er frá árinu 1974–1977, - einn milljarð. Á þetta var blásið þá og ekki talið þurfa að sjá fyrir neinum sérstökum tekjum til þess að brúa þetta bil. En nú er sem sagt gert ráð fyrir því að vegáætluninni sé umturnað og hún skorin upp frá rótum. 620 millj. af þessum 1800, en líklegast verða þær 2000, er ætlað að renna til Vegasjóðs. Ekki skal ég draga úr þeirri þörf sem er til að sjá Vegasjóði fyrir fjármagni til að standa straum af vegaframkvæmdum, þ.e.a.s. ef þær eru skynsamlegar og unnið það sem þarf fyrst og fremst að vinna og mest er þörfin. Ég hef fullan kjark til að nefna ákveðin dæmi í þessu efni þó að suma hv. stjórnarliða hafi á sínum tíma brostið kjark til að nefna ákveðnar framkvæmdir. En ég ætla að sleppa því í bili, það kemur á dagskrá síðar. Þetta er sem sagt myndin: Það var blásið á það í haust við afgreiðslu vegáætlunar að það þyrfti að afla fjár til Vegasjóðs, en nú er allt í einu komið upp með 620 millj. kr. þörf til þess að standa aðeins í stöðunni krónutölulega séð miðað við vegáætlunina sem er í gildi. Ég hygg að hv. alþm. sé orðið ljóst af mínu máli, að ég er andvígur þessu frv. í meginatriðum. Ég skal þó taka fram að ég tel eðlilegt og gæti stutt það í þessu frv. sem fjallar um skyldusparnaðinn. Ég hef verið hlynntur því og er það enn. En meginatriðum frv.: hækkun vörugjalds upp í 18% og að láta launþega í landinu bera helming þeirrar hækkunar bótalaust, er ég algjörlega andvígur. En þá er ekki nema eðlilegt að spurt sé: Hvað viljið þið, sem andvígir eruð þessum tekjuöflunarleiðum, gera til þess að afla tekna? Og það er fljótsagt. Það er vandalaust að ná þessari upphæð sem hér um ræðir, 2000 millj. og þótt meira væri, ná henni með því að breyta skattalöggjöfinni í landinu, með því að fara að ráðum sumra hverja hæstv. ráðh., sem hafa gefið fjálglegar yfirlýsingar hér, um að skattalögunum skyldi breytt á yfirstandandi þingi, þ. á m. hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. sem hafa gefið um það yfirlýsingu hér á Alþ. að skattalöggjöf yrði breytt á þessu þingi og það ætti að breyta henni í þá átt að breyta fyrningar- og afskriftarreglum. Fullyrði ég að það eitt mundi vel brúa það bil sem þarna er um að ræða til tekjuöflunar. En þar er augljóslega komið við kaunin í peningaflokkum hæstv. ríkisstj. nú, og það er greinilegt að það á ekkert að gera í sambandi við breytingu á skattalöggjöf, a.m.k. örugglega ekki í þessa átt, ekki á yfirstandandi þingi, heldur skal haldið áfram á þeirri braut, sem hæstv. ríkisstj. hefur markað sér, þ.e. að leita umfram allt á garðinn þar sem hann er lægstur, láta sverfa til stáls gagnvart verkalýðshreyfingunni. Þó að verkalýðshreyfingin hafi strax í haust boðið samstarf um lausn efnahagsog kjaramála, þá er á það blásið og ríkisstj. virðist ætla að halda þeirri stefnu áfram að vera í algjörri andstöðu við launafólk í landinu. Mitt svar við því að afla tekna til þess, sem hér er um að ræða, er fyrst og fremst að það ber að gera með því að breyta skattalöggjöfinni, með því að láta af því verða, þó seint sé, að fyrirtæki og atvinnurekstur í landinu fari að láta eitthvað af hendi rakna til hins sameiginlega sjóðs. Og eins og ég sagði áðan, þessari upphæð og vel það væri hægt að ná með slíkri breytingu. En ég þykist vita að um slíkt er ekki að tala meðan núv. valdhafar ráða, en þeir verða þá að taka afleiðingum þess sem hér á að gerast. En ég ítreka það, það er enginn vafi á því, ef hæstv. ríkisstj. ætlar að lemja þetta frv. hér í gegnum þingið óbreytt eins og það nú lítur út, með þeim ákvæðum að ógilda kjarasamningana að þessu leyti, þá hefur hún þar með endanlega sagt verkalýðshreyfingunni stríð á hendur. Og af því verður hún sjálf að súpa seyðið.

Eðvarð Sigurðsson Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er um nýjar álögur á landslýðinn sem nemur röskum 2.2 milljörðum kr. Hér er um að ræða fjárvöntun ríkissjóðs um það bil 1800 millj. kr., að sagt er, og að auki 450 millj. kr. til Vegasjóðs, en af þessum 1800 millj. kr. til ríkissjóðs eiga 1000 millj. að renna til eflingar landhelgisgæslunnar. Meginhluta þessa fjár á að afla með því að hækka vörugjaldið úr 10% í 18% og fella niður þá lækkun sem til stóð að á því yrði á haustmánuðum komandi. Áætlað er að þessar álögur muni nema um 10–11 stigum framfærsluvísitölunnar og að helmingur þessa skuli ekki hafa áhrif á hin svokölluðu „rauðu strik“ kjarasamninganna frá í vetur, þ.e.a.s. launafólkið á að taka á sig bótalaust sem nemur 1000 millj. kr. skattlagningu. Hins vegar er ekki nein ákvæði um það að finna í frv. að verslunarálagning fylgi ekki óbreyttum reglum. Ef frv. væri samþ. óbreytt mundi þessi hækkun valda sjálfsagt 440–500 millj. kr. tekjuaukningu hjá kaupsýlustéttinni, á sama tíma sem ætlast er til að launþegar beri 1000 millj. hækkun bótalaust. Hér er sjáanlega um að ræða frv. og hugsaðar aðgerðir sem snerta mjög mikið allt launafólk í landinu, varða verkalýðshreyfinguna, verkalýðsfélögin mjög miklu. hrátt fyrir það er þetta frv. lagt fram án þess að nokkurt samráð sé haft við Alþýðusambandið, þó að með frv. sé raskað grundvelli þeirra kjarasamninga sem gerðir voru í vetur. Það hefur verið föst venja hjá ríkisstjórnum æðilengi að ráðgast við eða a.m.k. að greina forustu Alþýðusambandsins frá slíkum frv. Það var ekki gert núna. Ég ætla ekki að fullyrða að það sé bein ásetningssynd, heldur að þar hafi kannske ráðið meira um miklar annir og kannske misgáningur að þetta skyldi ekki gert. Forustumenn Alþýðusambandsins urðu sér engu að síður úti um frv. sem útbýtt hafði verið til forustumanna þingflokkanna seint á laugardag. Við urðum okkur úti um þetta í gær og reyndum að skoða málið þá og raunar var þá haft símleiðis samband við hæstv. forsrh. Miðstjórn Alþýðusambandsins kom síðan saman til fundar klukkan 9 í morgun, ræddi málíð þá eins ítarlega og kostur var og ályktaði um málið. Þessi ályktun var síðan rædd við hæstv. forsrh. um hádegisleytið í dag og hefur verið afhent hér í Alþ. til þeirra n. sem þetta frv. fá til meðferðar. Ég veit að hér er mikil tímaþröng núna og þó að mikil ástæða væri til að tala býsna langt mál um það frv. sem hér liggur nú fyrir, þá skal ég þó engu að síður reyna að stytta mál mitt og mun aðallega lýsa hér ályktun Alþýðusambandsins, og ég tel að það sé ákaflega nauðsynlegt að hv. alþm. kynni sér þessa ályktun. Hún er lögð fram eftir að þessi mál hafa verið skoðuð og hún er lögð fram í trausti þess að það sé hægt að ná samkomulagi um afgreiðslu þessa máls. En vissir þættir í því eru þannig núna að útilokað er að verkalýðshreyfingin geti með nokkru móti samþ., og verði frv. samþ. óbreytt, þá fullyrði ég að það mundi valda því að verkalýðshreyfingin verður að taka margt til endurskoðunar og þ. á m. hvort ekki bæri að segja upp nýgerðum samningum með þeim fyrirvörum sem í samningunum eru varðandi uppsögn þeirra þó að samningstíminn sé ekki útrunninn. Ég vil nú, hæstv. forseti, fá leyfi til að lesa þessa ályktun. Ég held að hún skýri nokkuð greinilega þau viðhorf sem miðstjórn Alþýðusambandsins mótaði alveg einróma á fundi sínum í morgun, og ég efast ekki um að hún túlkar þau sjónarmið sem uppi eru í verkalýðshreyfingunni varðandi þetta mál. Það eru aðeins tekin stærstu atriðin, margt hefði verið hægt að koma inn á, en ég trúi að hér komi fram meginafstaðan til þessa máls. Og það, sem í þessari ályktun segir, er einnig sú afstaða sem ég mun taka til þessa máls hér í hv. Alþ. Ályktun Alþýðusambandsins er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands hefur á fundi sínum 3. maí tekið til athugunar frv. til l. um fjáröflun til landhelgisgæslu og fiskverndar, ríkisfjármál og fjármögnun orkuframkvæmda sveitarfélaga og vill af því tilefni taka fram eftirfarandi: Miðstjórnin viðurkennir þörf á auknum fjárráðum landhelgisgæslunnar, og þar sem hún hefur ekki aðstöðu til neins nákvæms mats á því hve sú fjárþörf er mikil, gerir hún ekki ágreining um þá áætlun sem frv. byggist á, en vill mega treysta því að hugsanlegu auknu fé til eflingar landhelgisgæslu og fiskverndar verði varið með skynsamlegum hætti. Bent skal þó á að í grg. frv. er ekki að finna neinar skýringar á því hvernig fénu skuli varið. Að því leyti sem unnt er að einangra athugasemdir við frv. við allt að 1000 millj. kr. tekjuöflun í framangreindum tilgangi getur miðstjórnin eftir atvíkum fallist á að farin sé sú leið sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. að fjárins sé aflað með tímabundinni hækkun vörugjalds. En miðstjórnin leggur þó jafnframt þunga áherslu á að hækkun vörugjaldsins verði algjörlega takmörkuð við fjárþörf landhelgisgæslunnar og þó enn frekar að slík takmörkuð hækkun vörugjaldsins við 1000 millj. kr. eða um 13% til næstu áramóta“ - ég vil hafa fyrirvara um þessa tölu, 13%, það er ekki víst að hún sé alveg nákvæm - „verði ekki á neinn hátt tengd riftun gildandi kjarasamningsákvæða um „rauðu strikin“. Telur miðstjórnin að þau ákvæði frv., sem að þessu lúta sbr. 8. gr. frv., séu ósvífin aðför að gerðum og gildum samningum aðila vinnumarkaðarins frá 27. febrúar s.l. og mótmælir þessum ákvæðum sem hreinni ósvinnu sem í raun afmái forsendur kjarasamninganna. Í þessu sambandi minnir miðstjórnin á brigð ríkisstj. á yfirlýsingum sínum þegar vörugjaldið var fyrst lagt á á s.l. ári, og á slæma reynslu af meðferð stjórnvalda á viðlagagjaldinu vegna náttúruhamfaranna á Heimaey, en það gjald var aldrei afnumið, þrátt fyrir skýlaus loforð, heldur fellt inn í almennt skattheimtukerfi ríkisins. Að öðru leyti vill miðstjórnin taka þetta fram varðandi önnur tekjuöflunarákvæði frv.: 1) Að hún telur algerlega óeðlilegt að nýgerð vegáætlun sé nú rifin upp og eyðslufé hennar aukið um hvorki meira né minna en 620 millj. kr. Telur miðstjórnin að þessari upphæð beri að mæta með sparnaði. 2) Miðstjórnin mótmælir harðlega hækkun bensíns um 170 millj. kr., sbr. lið 1. hér að framan, og telur hana ekki nauðsynlega. 3) Miðstjórnin getur fallist á takmörkun persónuafaláttar til greiðslu útsvara, enda verði þá fulltryggt með lagaákvæði að takmörkun þessi verði ekki notuð til að íþyngja í útsvörum þeim sem það lágar tekjur hafa að þeir beri lítinn eða engan tekjuskatt. Sömuleiðis telur miðstjórnin eðlilegt að hækkun leyfisgjalds af jeppabifreiðum verði samræmd með því gjaldi sem gildir um aðrar bifreiðar. 4) Miðstjórnin getur fallist á að ákvæði skattalaga frá s.l. ári um skyldusparnað verði framlengd til loka þessa árs. Ef farið væri að framangreindum ábendingum verður ljóst að tekjuþörf ríkissjóðs til þess að leysa þann vanda, sem unnt er að rökstyðja með viðunandi hætti, nemur ekki 2 245 millj. kr., eins og áætlað er í grg. frv., heldur 1 045 millj. kr., að frádregnum þeim greiðsluafgangi sem frv. gerir ráð fyrir, og stendur þá eftir því sem næst 1000 millj. kr. tekjuöflun til landhelgisgæslunnar sem miðstjórnin vill með tilgreindum skilyrðum fallast á. Miðstjórnin væntir þess fastlega að ríkisstj. og Alþ. geti fallist á framangreindar óskir Alþýðusambands Íslands um breytingar á frv. og e.t.v. aðrar sem miðstjórnin óskar eftir að ræða frekar um undir meðferð málsins. Hún lítur einnig svo á að sú skriða verðhækkana og þar með kjaraskerðingar sem dunið hefur yfir almenning að undanförnu, sé þegar orðin svo geigvænleg að óverjandi sé með öllu að taka nú enn til við að klípa að óþörfu af launum almennings, og þá ekki síður þeirra sem við allra bágust kjör búa. Loks verður ekki komist hjá að fordæma þá aðferð, sem frv. gerir ráð fyrir. að álagningarprósenta verslunarinnar haldist óbreytt þrátt fyrir stórhækkaðan gjaldstofn vegna hækkunar vörugjaldsins. Gengi frv. fram óbreytt mundi það færa kaupsýslustéttinni 400–500 millj. kr. nýjar tekjur á sama tíma og enn er hert kjaraskerðing almennings. Skorar miðstjórnin því á hið háa Alþ. að breyta frv. í framangreinda átt. Enn þykir rétt að benda á að hækkun vörugjalds eins og frv. gerir ráð fyrir er í raun dulbúin lækkun gengis, og verði því ekki í meginatriðum fallist á tilmæli Alþýðusambandsins mun það að sjálfsögðu og þá einnig með hliðsjón af sífelldu gengissigi taka til athugunar að beita ákvæðum samninganna um heimild þeirra til uppsagnar ef veruleg breyting verður til lækkunar á gjaldmiðlinum. Miðstjórn ASÍ telur að hvorki sé unnt fyrir stjórnvöld siðferðislega né lagalega að skjóta sér á bak við neina orðaleiki.“ Þannig hljóðar sú ályktun sem miðstjórn Alþýðusambandsins gerði á fundi sínum í morgun. Eins og ég sagði, þá væri full ástæða til að ræða hér býsna langt mál um þetta frv. og marga þætti efnahagsmálanna, en það hefur þegar verið gert hér af ýmsum og ég veit að tíminn er naumur og skal því ekki fara langt út í þá sálma. Ég vil aðeins taka það fram, að það sem varðar verkalýðshreyfinguna að sjálfsögðu langmest og vegur þyngst af ákvæðum þessa frv., það er að með því skuli raskað grundvelli nýgerðra kjarasamninga. Það er ekki í fyrsta sinn sem reynt er með lagaákvæðum að gera slíkt. Og menn skulu hafa í huga með hvaða hætti kaupmáttur almennra launa er nú, hve gífurlega er búið að þrengja að fólki varðandi kaupgjaldið. Og eins hitt, að þegar er búið að leggja á nýja skatta sem ekki verða bættir í kaupgjaldinu og ekki koma inn í útreikning varðandi svokölluð „rauðu strik“ í kjarasamningunum, og á ég þar við hækkun á tóbaki og áfengi. Þetta hefur ekki áhrif á vísitöluna, en að sjálfsögðu er hér um að ræða útgjaldaaukningu fyrir fólk sem það ber bótalaust, og sjálfsagt finna reykingamenn sérstaklega fyrir því. Hér er máske ekki um að ræða miklar upphæðir í sjálfu sér þegar skoðað væri hjá hverjum einstökum. Áætlað er að að óbreyttu frv. muni þetta nema um það bil 0.8% í kaupi. Þetta er ekki höfuðatriðið, heldur hitt, það er sjálft grundvallaratriðið að ganga þessa skerðingarleið. Með þessu er í raun og veru launafólkið í landinu eitt látið standa undir þeim álögum sem nú á að framkvæma og ég ætla ekki að vefengja nauðsyn þess - til eflingar landhelgisgæslunni. Ég tel þetta svo fráleitt að ekki komi til mála. Ég vil enn fremur benda á að ef í vaxandi mæli á að fara inn á þessa braut, hvar verður þá staðnæmst, hvenær er ekki hægt að koma og segja við verkafólk: Hér er um gott málefni að ræða? Við getum nefnt byggingu sjúkrahúsa o.s.frv. Í rauninni hefur býsna mikið borið á einmitt slíkum tilhneigingum á undanförnum árum þó að þær hafi ekki komið til framkvæmda að verulegu ráði. Það er þetta sem við viljum með engu móti fallast á. Ég tala nú ekki um, það er svo hróplegt ranglæti að engu tali tekur, ef álagning verslunarinnar á að verða óskert og kaupsýslustéttin fengi þar með um það bil hálfan milljarð s sinn hlut á meðan landhelgisgæslan fengi ekki nema milljarð í sinn hlut. Ég trúi því satt að segja ekki að þetta sé ætlunin. En ekkert er í frv. sem bendir til annars. Ég vil þá rétt draga saman niðurstöður þær sem felast í ályktun Alþýðusambandsins. Máski hafa menn ekki gripið það við fljótan lestur. En þær eru í stuttu máli að Alþýðusambandið viðurkennir fjáröflun sem næst 1800 millj. kr. og gerir það með því að fallast á að skyldusparnaðurinn verði framlengdur. Það er talið nema 300 millj. kr. Enn fremur er fallist á takmörkun persónuafsláttar til greiðslu útsvara. Það nemur öðrum 300 millj. kr. að mati ríkisstj. En þar ber að leggja áherslu á að sveitarfélögin noti þá ekki þessa heimild, því að þá mundi það koma niður á þeim sem kannski eru allra verst stæðir, þeim sem ekki bera neinn tekjuskatt; þ.e.a.s. það væri skólafólkið, kannski stærsti hlutinn, og síðan lífeyrisþegarnir. Enn fremur teljum við eðlilegt að leyfisgjald af jeppabifreiðum verði fært til samræmis leyfisgjöldum af öðrum bifreiðum, og það er metið á 150 millj. kr. í grg frv. Hér er þá um að ræða fjáröflun sem nemur 750 millj. kr., og til þess að ná nákvæmlega því sem er nú talin tekjuþörf ríkissjóðs, 1795 millj. kr., þyrfti vörugjaldið ekki að hækka um 1600 millj. eins og frv. gerir ráð fyrir, heldur aðeins um 1045 eða 1050 millj. kr. Hvort þeirri fjáröflun umfram einn milljarð kr., sem rynni til landhelgisgæslunnar, væri skipt á þann hátt sem skýrt er frá í grg. frv., það læt ég alveg liggja á milli hluta, en tel þó að jafnmikið eyðsluráðuneyti og samgrn. hlýtur að vera og þá einkum varðandi vegamálin, það hljóti að geta sparað fé af sínum framkvæmdum sem nemur þessum 450 millj. kr. sem talið er að nú þurfi að afla til þess. Ég ætla ekki að fara út í það hvar mætti spara, en út af fyrir sig væri ekki neitt vandamál að benda á dæmi sem þessu næmi. Þessi niðurstaða ályktunar Alþýðusambandsins sem ég hef hér rætt um, þ.e.a.s. ef við föllumst á tekjuöflun sem nemur um 750 millj. kr., auk þess að vörugjaldið væri hækkað þannig að það færði ríkissjóði um einn milljarð kr., þetta er að sjálfsögðu því bundið að ekki verði á minnsta hátt hróflað við hinum svo kölluðu „rauðu strikum“ kjarasamninganna frá því í vetur, Með því er að okkar dómi verið að raska mjög verulega þeim grundvelli sem samningsaðilar vinnumarkaðarins hafa komið sér saman um í febrúar í vetur. Ég veit ekki hvernig skilja ber þau ummæli sem hæstv. fjmrh. lét falla í ræðu sinni áðan, en ég tók eftir, lagði vel við hlustir, að hann benti á að þær þingnefndir, sem fengju málið til athugunar, þyrftu að taka sérstaklega til athugunar þau frávik sem í frv. fælust frá mörkuðum ákvæðum varðandi „rauðu strik“ samninganna. Ég ætla ekki, vegna þess hvernig hér stendur á nú, að fara að krefja um svör við þessu. En ég vona þó að þessi véfrétt, ef það mætti skýra hana þannig, hún bendi þó í þá átt að þetta algjöra grundvallaratriði frá hálfu verkalýðshreyfingarinnar verði endurskoðað. Verði það hins vegar ekki gert og frv. verði samþ. eins og það nú liggur hér fyrir, þá vil ég að menn taki alvarlega og leggi við hlustir þegar sagt er í ályktun Alþýðusambandsins að verkalýðsfélögin verði þá að taka til athugunar að nota sér þau ákvæði samninga sem heimila uppsögn á gildistímanum. Ég er ekki með neinar hótanir. Hér er búið að þjarma svo að verkafólki með skerðingu kaupmáttarins, með sífelldum verðhækkunum, eftir að kjarasamningar voru gerðir í vetur, að það, sem kjarasamningarnir áttu að færa fólki á tímabilinu fram að 1. júní, verður mun minna en áætlað var. Komi til þess að verkalýðshreyfingin verði að segja upp sínum samningum, þá er alveg augljóst að það verður dýrara l,æði atvinnurekendum og þjóðfélaginu í heild heldur en það tæpa eina prósent sem atvinnurekendur yrðu að taka á sig. 0.8%, ef ekki verður hróflað við „rauðu strikunum“ í samningunum. Á þetta legg ég megináherslu.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en ég vildi þó láta það koma hér fram, að ég gerði tilraun til þess að hafa samband við forseta Alþýðusambands Íslands í gær. Og sé það rétt hjá síðasta hv. ræðumanni að sú venja hafi skapast að hafa samráð eða kynna Alþýðusambandi Íslands efni væntanlegra efnahagsráðstafana, þá var ekki í þessu tilviki út af því brugðið, enda náðum við síðar saman eins og fram kom hjá hv. þm.