Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í sambandi við þetta mál vildi ég gjarnan fá upplýsingar, en ég hef áður talað um það hér í þinginu. Hvers vegna hefur sjóður sá, sem hér um ræðir, vaxið svona ört? Annaðhvort hlýtur það að vera af því, að iðgjöldin eru of há, eða þá að eftirlaun eru of lág. Þetta frv., sem gengur út á það að ráðstafa sjóðnum, gefur tilefni til þess að inna eftir þessu og það því fremur, sem sæti á hér í d. sá maður, sem þessum sjóði á að vera kunnugastur og er yfirmaður trygginganna og hefur umsjón með þessum sjóði ásamt ríkisstj. Ég vildi ákveðið óska þess, þó það væri ekki nú, að athugað væri rækilega, hvort þörf er á því að hafa iðgjöld lífeyrissjóðs barnakennara, sem er næsta mál á dagskrá, og eins iðgjöld lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins eins há og þau eru, og ef þau eru höfð þetta há, hvort ekki er þá ástæða til að hafa útborganir eftirlaunanna hærri en þær eru. Mér finnst óeðlilegt, hvað sjóðurinn vex ört, og það getur ekki stafað af öðru en því, að ekki sé rétt hlutfall þarna á milli. Ég vil því enn á ný biðja um, að þetta sé athugað, því að ég hef tvívegis gert það áður hér í þinginu.



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta frv., sem hér liggur fyrir. Það er staðfesting á bráðabirgðalögum, sem gefin voru út á yfirstandandi ári og samþ. í Nd. án breytinga. Fjhn. þessarar deildar leggur til, að frv. verði samþ. án breytinga.



Herra forseti. Þetta litla frv. er fram komið í þeim tilgangi að eyða óánægju frá fyrstu tíð skattalöggjafarinnar um, áð kona, sem vinnur utan heimilisins, er skattskyld ásamt manni sínum, og hafa skattarnir þá orðið hærri en ef þeir hefðu verið lagðir á hvort um sig. - Þetta er réttlætt með því, að rétt sé, að löggjöfin letji konur frekar en hvetji þær til að vinna utan heimilisins, því að bezt sé, að konan annist heimilið, börn sín og bú. Mótstaðan er hins vegar sú, að ef tekjur kvennanna eru við heimilið og konur fái ekki sérstaklega að telja fram, þá fari forgörðum vinnukraftur og síður verði stofnað til hjónabanda. Ýmsar uppástungur hafa komið fram í þessu máli, m. a. á þskj. 208 frá Soffíu Ingvarsdóttur um, að konur, sem vinni utan heimilisins og ekki hjá manni sínum, megi telja sérstaklega fram. Till. þessi gerir enga grein fyrir tekjum af samanlögðum eignum, skuldavöxtum o. þ. l. Þessu mætti nú kannske bæta úr, ef till. stofnaði ekki til ósamræmis, sem sé þess, að ranglátt er, að konur, sem vinna utan heimilisins og ekki hjá mönnum sínum, fá að telja sérstaklega fram, en konur, sem vinna hjá mönnum sínum við t. d. heyskap, verzlun o. þ. l., fá ekki að telja sérstaklega fram. Svo að þessi till. virðist vera fálm eitt út í loftið. Hitt virðist vera sanngjarnt mál, að kona, sem vinnur utan heimilisins og fær vinnu við hússtjórn aðkeypta, fái að draga þá upphæð frá samanlögðum tekjum. Það er í samræmi við það, að í hvert skipti, sem vinna er aðkeypt, fá hjónin hana til frádráttar, t. d. kaupavinna eða kostnaður við vinnukonuhald o. þ. l. Þetta ætti að vera auðvelt í framkvæmd. Fjárhagsnefnd klofnaði í þessu máli. Meiri hl. vildi, að frv. yrði samþ. eða vildi a. m. k. styðja stefnu þess. Við tveir, hv. fyrri þm. Eyf. og ég, leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt, en Kristinn Andrésson leggur til, að það verði samþ. með breyt., sem telja má, að sé sú sama og fram kom í till. Soffíu Ingvarsdóttur. Ég hef áður bent á annmarkana á slíku og legg til, að þær brtt. verði felldar. Nú í dag er fram komið nál. frá síðari minni hl. fjhn. Hv. 11. landsk. leggur til, að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá, og rökstyður það með því, að nú sé verið að endurskoða skattalöggjöfina, enda verði agnúar á þessari framkvæmd. Fjhn. gerði fsp. til fjmrn. um það, hvað liði endurskoðun skattalöggjafarinnar, og fékk það svar, að álít þeirrar n., sem hefði verið falið það verkefni, væri ekki á næstu grösum, og mælir ráðun. með því, að frv. verði gert að lögum. Ég tel þess vegna, að dagskrártill. hv. minni hl., 11. landsk. þm. (ÞÞ), sé ekki réttmæt og að það sé of mikil íhaldssemi að vera á móti því að gera þessar breyt., þótt að því hljóti að koma, að gerðar verði gagngerðar breyt. á skattal. Þá hefur annar minni hl. fjhn., hv. þm. Barð. (GJ), lagt fram minnihl. álit, mjög viðamikið, og satt að segja hef ég ekki getað komizt yfir að lesa það, af því að það kom hér inn í d.í upphafi þessa fundar, svo að ég hef ekki fengið ráðrúm til þess. Ég sé, að aðalefni þess er að afnema l. um tekju- og eignarskatt. Þetta er nokkurs konar atomsprengja, sem varpað er hér inn, og hvað sem annars má um það segja við athugun, virðist það liggja ljóst fyrir, að þessi hv. d. getur ekki tekið jákvæða afstöðu til þessara till. við umr. málsins nú. Mér virðist, að sú stefna, sem þar kemur fram, sé ákaflega umdeilanleg, að afnema hina beinu skatta, og að ekki þurfi að eyða miklum tíma í að ræða hana við afgreiðslu þessa máls. Hitt er það, að endurskoðunarn. skattal. mun að sjálfsögðu líta á þessa sprengju, og ég hygg, að við afgreiðum hana bezt með því að víkja henni varlega til hliðar og rjála sem minnst við hana. Ég vil fyrir hönd meiri hl. n. leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég mun ekki ljúka minni ræðu á þeim tíma, sem ætlaður er til fundarhalda í dag, en vil gjarnan byrja, þar til hæstv. forseti slítur fundi, og mun, þegar þar að kemur, fresta ræðu minni. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. (KK) sagði, að ég hefði kastað hér inn atomsprengju með nál. mínu á þskj. 318 og væri bezt að eiga sem minnst við það, því að af því væri minnst áhætta, og að í það þyrfti ekki miklum tíma að eyða hér í d. Ég er á nokkuð annarri skoðun. Ég hygg, að hér sé um eitt af allra veigamestu málunum að ræða, sem fyrir þ. liggja, ef menn vildu brjóta það til mergjar og athuga, hvaða afleiðingar það hefði fyrir þjóðina, ef farið væri inn á þá stefnu, sem afmörkuð er í frv., og mér finnst miklu eðlilegra, að hv. fjhn. hefði, meðan hún ræddi frv., tekið meiri tíma í að athuga þetta mál nánar en gert var, einmitt vegna þess, hversu mikið ber í milli í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Það að samþ. það frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 55, veldur engum breyt. í þjóðlífinu. Það er aðeins smávegis auglýsingakák í sambandi við skattalöggjöfina og gerir hvorki til né frá. Hins vegar eru mínar brtt. á þskj. 318 mál málanna í skattamálunum, og þess vegna þykir mér það einkennilegt, að hv. frsm. meiri hl. skyldi enda mál sitt með því að segja, að þær væru ekki þess virði að ræða þær hér á Alþ. í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Hér er verið að tala um það að gera breyt. á l., sem ég legg til að verði afnumin, og það er ákaflega hrein afstaða frá minni hálfu, og þess vegna vil ég ekki vera með í því, að gerðar séu breyt. á l., sem ég tel að eigi að afnema. Það er ekkert óeðlilegt, þótt ég komi fram með slíkar till. og rökræði þær og taki til þess nauðsynlegan tíma frá Alþ., og er óþarft og óviðeigandi að líkja þeim við atomsprengju. Mér þykir rétt að benda á, að á Alþ. árið 1927 var raunverulega mörkuð sú stefna, sem enn er haldin í skattamálunum, að taka af þjóðinni stighækkandi skatta eftir tekjum og eignum manna. Að vísu var stefnan ekki mörkuð í fast form fyrr en árið 1921, þegar afgr. er á Alþ. frv. um tekju- og eignarskatt, sem þó hafði verið undirbúið af mþn. í skattamálum og legið fyrir Alþ. 1913, og hafði mþn. þá lagt mjög til, að tekin yrði þessi stefna í skattamálum. Það var ekki samþ. þá, en stefnan var algerlega mörkuð 1921. Með þeim skattal., sem þá voru sett og síðan hefur verið breytt margsinnis og alltaf til hins verra, svo að mælirinn virðist nú orðinn það fullur, að einmitt nú er rétt að stíga sporið til fulls og afnema l., eftir alla þá reynslu, sem þau hafa gefið. Það er varla hægt að breyta l. til hins lakara, en það er hægt að snúa við og afnema l., eins og ég legg til. Í aths. við skattafrv. frá 1921, sem var stjórnarfrv., segir svo - með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið einn aðalgalli á núgildandi tekjuskattsl., að allt of vægt hefur verið gengið eftir því að fá upplýstar tekjur manna. Í þessu frv. hefur því mikil áherzla verið lögð á að tryggja það sem bezt, að allar tekjur og eignir, sem skatt ber að greiða af, komi fram til skattgjalds. Þetta er í raun og veru þýðingarmesta atriðið í öllum tekjuskattsl., og undir framkvæmd þess er það mikið komið, hvort tekjuskatturinn nær tilgangi sínum, að leggja skattbyrðina á borgarana eftir því, hversu færir þeir eru að bera hana.“ Nú skulum við athuga, hvernig þetta hefur tekizt öll þau ár, sem skattal. hafa staðið með þjóðinni frá 1921. Ég held, að enginn leyfi sér að halda því fram, að þetta meginatriði hafi ekki brugðizt, aðalstoðin, sem skattal. frá 1921 voru byggð á, og breyt., sem gerðar hafa verið á l. síðan, voru byggðar á, hefur svo gersamlega brugðizt. Þessu verður engan veginn mótmælt, og hv. Alþ. hefur margsinnis viðurkennt þetta, eins og ég skal síðar koma að. En þegar svo er komið, er ekki aðeins nauðsynlegt að viðurkenna þetta, heldur jafnnauðsynlegt að afnema l., sem þannig hafa gersamlega brugðizt landsmönnum í einu og öllu. Ég held, að allan þann tíma, frá því l. voru fyrst sett, hafi menn - færri eða fleiri - úr öllum stéttum landsins framið það lagabrot að telja ekki rétt fram til skatts. En það var megintilgangur l., að það væri hægt að fá menn til þess að telja rétt fram til skatts, og voru lögð sérstök viðurlög við því, ef það væri ekki gert, en menn hafa gersamlega virt að vettugi öll þessi viðurlög, hversu ströng sem þau hafa verið, og því strangari sem þau hafa verið, þeim mun meira hafa menn virt þau að vettugi. Þetta er einnig svo að segja viðurkennt hjá öllum almenningi. Um hver áramót skrifa þúsundir manna á landinu undir það drengskaparheit, að það framtal, sem þeir geri, sé rétt í öllum atriðum, og næstum jafnmargar þúsundir vita, að það drengskaparheit, sem þeir undirrita, er ekki rétt. Og ef þetta er viðurkennt, ætti það eitt að nægja til þess að afnema l., vegna þess að slíkt er til að brjóta niður siðferðisþrek þjóðarinnar. Meðal almennings er það ekki lengur talinn neinn ljóður á ráði manna, þótt þeir dragi undan skatti í framtölum sínum. Það liggja að vísu við því ákveðnar sektir eða viðurlög, ef upp kemst, sem heldur ekki hefur verið beitt eftir því sem l. ákveða, og mun ég víkja nánar að því síðar. Menn, sem hafa engar aðrar tekjur en launatekjur, eiga að sjálfsögðu erfiðast með að skjóta sér undan skattskyldum og telja ranglega fram, en þetta stafar af því, að það eru aðrir aðilar, sem hafa eftirlit með tekjum þeirra og gefa þær upp til skatts. En ef á að fylgja stranglega fram ákvæðum skattal., þá kemur meira til að telja fram heldur en nákvæmlega launatekjurnar. Hér koma einnig til greina ýmiss konar arður, arfur og ýmsar gjafir, sem menn eiga að telja fram, þó að það sé að vísu smávægilegt atriði, en samt sem áður undandráttur frá fyrirmælum skattal., ef ekki er talið fram. Ég hygg, að erfitt muni vera að finna nokkurn mann í þessu landi, sem út í yztu æsar hefur framfylgt fyrirmælum skattal. í sambandi við framtöl. En einmitt fyrir það, að sumir menn hafa svo strangt eftirlit í sambandi við sín skattaframtöl, en framtöl annarra ekki að sama skapi jafntraust, kemur fram svo bersýnilegt ranglæti í skattal., vegna þess að þessir sérstöku aðilar hafa ekki tækifæri til að draga úr sínum tekjum við framtal, svo að neinu verulegu nemi, og bera því þunga skattabyrðanna, en aðrir þegnar, sem meiri tekjur hafa og meiri eignir eiga, geta komið sér undan að telja þær fram, af því að ekki er hægt að sanna skatttekjur þeirra. Þetta er svo stórt atriði í sambandi við skattalöggjöfina, að það verður ekki lengur þolað, að þessari stefnu verði haldið áfram, þar sem skattabyrðinni er skipt svo ójafnt niður á þegnana. Það hefur verið reynt að finna ýmsar leiðir til þess að koma á réttlæti í þessum efnum, en þær leiðir hafa allar lokazt. Það verður að viðurkennast, að allt, sem hefur verið reynt til úrbóta í þessum málum, hefur ekki verið virt, og þau viðurlög, sem sett hafa verið, hafa verið sniðgengin, því meir sem þau hafa verið þyngri. Skattþegnarnir hafa fundið upp nýjar og nýjar leiðir til að skjóta sér undan að greiða hina lögákveðnu skattaupphæð, og ríkisvaldið hefur jafnan reynt að setja undir lekann, en reynslan hefur orðið sú, að þeir, sem geta komið því við, draga undan tekjum sínum, hafa meira eða minna sloppið undan skattabyrðinni og ekki borið sinn þunga af henni eins og aðrir, sem hafa orðið að telja rétt fram. Þetta hefur náð því takmarki, að hér á Alþ. er raunverulega viðurkennt, að ríkissjóður hafi beðið lægri hlut í þeirri viðureign. - Langstórfelldasta áfallið fyrir skattakerfið eins og það er nú var samþ. með l. um eignakönnunina frá 1947, þar sem lögboðið var, að skattsvikarar skuli fá syndakvittun fyrir lögbrot sin. Þar er ákveðið, að ef menn telji nú rétt fram, geti þeir sloppið við allar skattsektir og þurfi aðeins að kaupa af ríkissjóði ákveðin ríkisskuldabréf með 1% vöxtum til 25 ára fyrir þann hluta, sem undan skatti kann að hafa verið dreginn. Það er einnig ákveðið í 17. gr. l., að fyrstu 25 þús. kr. skuli vera skattfrjálsar, og þótt ekki séu keypt skuldabréf, þá eru mjög vægir skattar af því, sem eftir er. Þessi viðurkenning frá Alþ. er stórfelldasta áfallið fyrir skattakerfið eins og það er nú og nægði eitt til þess að fella l. úr gildi. Með þessu er viðurkennt, að sú stefna, sem skattsvikarar hafa rekið hér í fjöldamörg ár eða frá því l. voru samþ. árið 1921, sé ekki jafnskaðleg þjóðinni eins og ætla mætti, þar sem lögbrjótar eigi ekki að sæta jafnþungri refsingu eins og ákveðið hefur verið í l. og það fyrir miklu mergjaðri brot heldur en hafði verið gert ráð fyrir í skattal. Nú þegar svona er komið, er því full ástæða til að afnema l. og finna upp annað og heilbrigðara skattakerfi fyrir þjóðfélagið. Það spor, sem Alþ. steig með eignakönnunarl. 1947, hlaut að sjálfsögðu að skapa fullkomið virðingarleysi fyrir refsiákvæðum skattal. Það var engan veginn skilið af þegnunum á annan hátt en þann, að það væri ekki ætlazt til þess, að þessum ákvæðum yrði beitt og að það væri því ekki siðferðislegt brot að sniðganga skattal. og reyna að skjóta sér undan sköttum. En svo er önnur þýðingarmikil ástæða fyrir því, að sjálfsagt er að fella l. úr gildi. Hún er sú, að hvert það fyrirtæki í landinu, sem er áhættufyrirtæki og starfar undir gildandi skattalögum, ber bókstaflega dauðann í sér og á sér enga von um undankomu nema með því að fremja skattsvik. Það er einmitt þessi staðreynd, sem Alþ. hefur viðurkennt með eignakönnunarl. og þeirri syndakvittun, sem þar var gefin. Alþ. hefur viðurkennt þessa staðreynd í sambandi við skattal., og þess vegna mega þau ekki lengur vera í gildi. Þessi staðreynd hefur verið viðurkennd víðar en með afgreiðslu eignakönnunarl., m. a. í sambandi við það, að þegar meiri hl. Alþ. álítur eitthvert stórfyrirtæki vera til meiri þjóðþrifa en önnur, þá er slíku fyrirtæki gefið skattfrelsi. Hver er ástæðan? Af því að það er meiri trygging fyrir því, að fyrirtækið geti starfað áfram á fjárhagslega sterkum grundvelli og þjóðinni til blessunar. Hér er önnur viðurkenning á því, að skattalöggjöfin sé röng. Langskýrasta dæmið í sambandi við þetta atriði er skattfrelsi Eimskipafélags Íslands, sem hefur verið samþ. þing eftir þing, síðan félagið var stofnað, og hefur orðið þess valdandi, að það fyrirtæki er eitt fjársterkasta fyrirtæki landsins, sem m. a. af þessum ástæðum hefur megnað að leysa eitt hið allra mesta vandamál þjóðarinnar í friði og ófriði, að halda uppi ferðum og flutningum til landsins og frá því, þannig að þjóðin hefur ekki soltið, þótt ófriður hafi geisað, heldur getað haldið áfram að lifa sínu menningarlífi, en þetta hefði ekki verið mögulegt, ef félagið hefði orðið að starfa undir skattal., eins og þau eru nú. Annars hefði það borið dauðann í sér eins og sérhvert annað fyrirtæki, sem starfar undir skattal. En þjóðin bar gæfu til að sjá, að þannig mátti ekki fara um Eimskipafélagið, og þess vegna var því gefið skattfrelsi og hefur getað innt það hlutverk fullkomlega af hendi, sem því var falið að gera. [Frh.]

Forseti (BSt): Ég verð að biðja hv. þm. Barð. að fresta ræðu sinni til næsta fundar, þar sem hæstv. ríkisstjórn hefur óskað eftir að slíta fundi nú.

Frsm. (Finnbogi R. Valdimarsson) : Herra forseti. Síðast þegar þetta mál var til umr., urðu um það allverulegar umr., og tóku þátt í þeim tveir ráðh. auk hv. þm. Barð., sem hefur látið þetta mál allmikið til sín taka. Það kom fram yfirlýsing frá hæstv. menntmrh. um það, að hann mundi skilja ákvæði frv. svo, að um leið og skólabygging væri tekin inn á framkvæmdaskrá fræðslumálastjórnarinnar, þ. e. ríkisframlag ákveðið til hennar, þá leiddi af sjálfu sér, eins og hæstv. ráðh. komst að orði, að fræðslumálastjórnin mundi telja sér skylt að leita áframhaldandi ríkisframlags til slíkra bygginga, þangað til verkinu er lokið. Enn fremur, að bæjar- og sveitarfélög hafi rétt til ríkisframlags jafnóðum, þó að hins vegar kynni að standa á greiðslum frá ríkissjóði, og þá væntanlega einnig létt á vöxtum að því leyti er snertir ríkisframlagið. Ég sé ástæðu til að undirstrika þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh. um skilning á frv. eins og það liggur fyrir að samþykktri till. menntmn., því að ég tel þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh. alveg í samræmi við skilning n. á frv. og brtt. n. Hæstv. dómsmrh. ræddi einnig nokkuð um þetta frv. eins og það liggur fyrir og taldi, að það þyrfti nánari athugunar, einkum vegna þess, að ákvæðin, sem í því eru um þau hlutföll, sem ríkisframlagið greiðist eftir til ýmissa skólabygginga, væru ekki samhljóða, vegna þess að um heimangönguskóla er ákveðið, að framlagið megi nema allt að helmingi, en hins vegar er afdráttarlaust ákveðið um heimavistarskóla og skólastjórabústaði í heimangönguskólum. Það var ekki vegna þess, að n. hafi ekki athugað þann mun, sem er á ákvæðunum að þessu leyti, að hún hefur ekki gert till. um þetta, heldur vegna þess, að þessi ákvæði voru í frv. eins og það kom frá ríkisstj., enda samhljóða þeim ákvæðum, sem eru í fræðslul. frá 1946. Ef hæstv. dómsmrh. álítur, að það þurfi að breyta þessu ákvæði um hlutföllin, þá hefur hann haft ótal tækifæri til þess að koma að skoðun sinni og vilja um það. Menntmn. sá ekki ástæðu til að gera till. um að raska þessu hlutfalli nú, því að í fyrsta lagi gætu orðið um það mjög skiptar skoðanir, hvort ástæða væri til þess, og gæti það stöðvað framgang málsins. Í öðru lagi mætti segja, að þetta svigrúm, sem ráðh. er veitt, eigi nokkurn rétt á sér. Með fræðslul. frá 1946 var gerð mjög þýðingarmikil breyt. á framlagi ríkisins til heimangönguskóla, því að áður en þau voru sett, tók ríkið ekki þátt í stofnkostnaði skóla í kaupstöðum, en samkvæmt fræðslul. gerir það það allt að helmingi, eins og segir í l. En þetta mun yfirleitt hafa verið skilið svo, að heimilt væri að veita ríkisframlag til þessara skóla að helmingi, og það er ljóst af þeim skýrslum, sem fyrir liggja, að ríkisframlagið vegna stofnkostnaðar skólanna hefur hækkað stórlega einmitt vegna þessa ákvæðis. Þannig má benda á hlut ríkissjóðs í stofnkostnaði þeirra skóla, sem byggðir hafa verið og eru í byggingu í kaupstöðum. Hefur hann varið 12 millj. kr. til þessara skóla, og hefur Reykjavík fengið langmestan hluta af því. Hæstv. ráðh. segir, að ég hafi sagt, að almenn ánægja hafi verið um skiptingu fjárins milli skólanna. Ég hef aldrei sagt, að það hafi verið nein almenn ánægja um þessa skiptingu. Ég hef aldrei getað ímyndað mér, að mögulegt væri að skapa almenna ánægju um það, heldur tel ég þvert á móti, að það sé eðlilegt, að það sé almenn óánægja, þar sem vitað er, að ríkisframlagið nægir ekki fyrir helmingnum af þeirri greiðsluþörf, sem fyrir hendi er. Ef almenningur hefði verið ánægður, hefði það verið sönnun þess eins, að það hefði ekki verið allt með felldu með skiptinguna. Ég veit ekki, hvort Reykjavíkurbær hefur sérstaka ástæðu til að vera óánægður, eins og hæstv. ráðh. drap á, þegar á heildina er litið. Hann hefur þegar fengið nærri 4 millj. kr. til sinna skólabygginga og á að fá um 10 millj. kr. úr ríkissjóði, svo að það er augljóst, að þótt ákvæði l. séu þannig, að þau takmarki ríkisframlagið við það, að það skuli vera allt að helmingi, þá hefur Reykjavíkurbær og kaupstaðirnir von um að fá mjög verulegt framlag, sem þeir fengu ekki áður, til þessara bygginga, og sé ég enga ástæðu til að lækka það, því að mér er það vel ljóst, að allar þær skólabyggingar í kaupstöðum, sem eru nú þegar hafnar, eru mjög þarfar og nauðsynlegar, eins og ég hef áður bent á, og Reykjavík á nú í byggingu skóla, sem mun kosta samkvæmt áætlun 5 millj. kr., og munu allir viðurkenna, að hún sé mjög þörf. Sama má segja um skólabyggingar í kaupstöðum eins og Keflavík, þar sem áætlaður byggingarkostnaður er um 3 millj. kr., og á Akranesi er sama að segja. Þessar byggingar eru óhjákvæmilegar, til þess að hægt sé að verða við fræðsluskyldunni, sem ekki má gleyma að hvílir á þessum aðilum. Hv. þm. Barð, kvað svo að orði, að n. hefði verið gersamlega blind fyrir aðalatriði þessa máls. Ég ætla nú ekki að fara hörðum orðum um hv. þm. Barð., því að hann hefur nú talað sig dauðan í málinu, en ég vil aðeins segja örfá orð og reyna að draga fram frá mínu sjónarmiði það, sem ég held, að sé aðalatriðið í þessu máli, en það er, að samkvæmt skýrslum, sem fyrir liggja, er hluti ríkissjóðs af þeim skólahúsum, sem eru í byggingu eða byggð hafa verið á undanförnum árum, um 56 millj. kr., miðað við áætlaðan byggingarkostnað. Af því hefur ríkið greitt um 31 millj. kr. og á því eftir að greiða um 25 millj., ef áætlanir standast, en þar af eru nú þegar í skuld 10 millj., miðað við 1. júlí í sumar. Ef þessum byggingum verður haldið áfram, hlýtur að safnast skuld hjá ríkissjóði með þeim framlögum, sem nú á að veita til þessara hluta í fjárl. Sú skuld hlýtur að aukast, hvað sem sett er í l. um takmörkun á ríkisframlaginu. Til þess að gera sér þetta alveg ljóst, get ég tekið dæmi. Þó að í frv. fælust ekki þau meinlausu ákvæði, sem nú eru, heldur væri tekið fyrir ríkisframlagið til skólabygginga, þá héldi skuldasöfnunin, sem hv. þm. Barð. talaði um, áfram um mörg ár, þannig að með sama ríkisframlagi mundi taka allt að 10 ár að greiða þann hluta ríkissjóðs, sem ógreiddur er, þó að ekki sé gert ráð fyrir, að áætlaður kostnaður stórbygginga fari fram úr áætlun. En af því verður ljóst, að þetta frv. er ekkert aðalatriði málsins. Hitt er aðalatriðið, að stöðvuð verði sú skuldasöfnun, sem á sér stað, ef byggingunum, sem verður að halda áfram, verður haldið áfram. Þess vegna er það nú aðalatriði málsins, að það verði fundin lausn, sem gerir mögulegt að halda þessum byggingum áfram. Það mætti hugsa sér, að ríkisframlagið yrði aukið stórkostlega frá því, sem nú er, t. d. í samræmi við till. fræðslumálastjóra, sem fyrir liggja, en yrðu veittar 8 millj. kr. á næstu árum, mundi það ekki taka nema 3 ár eða svo að ljúka þeim skuldum, sem áfallnar eru og hljóta að bætast við. Þrátt fyrir það væri ekkert aflögu til nýrra bygginga, sem eru svo nauðsynlegar, að þær verða ekki stöðvaðar. Ég verð því að segja eins og fræðslumálastjóri komst að orði á fundi hjá n., að ef ekki fæst breyt. um greiðslu skuldanna, þá er ekki mikið fengið með þessu frv., í hvaða formi sem það er. N. varð sammála um að gera orðalagsbreyt. á 1. gr. frv., þó að hún hafi talið og telji, að ákvæðin, sem þar eru, fái fullkomlega staðizt og séu nægilega skýr. En til þess að gera það eins ljóst og mögulegt er fyrir þeim aðilum, sem eiga hlut að máli, þ. e. bæjarstjórnum og sveitarstjórnum, sem kynnu að hugsa til skólabygginga, þá hefur hún fallizt á að gera till. um það, að síðari hluti frvgr. verði orðaður á ný og þar tekið fram eins ljóst og verða má, að sveitarstjórnaraðilar hafi rétt til ríkisframlags og hvernig það má veita, og ég hygg, að eins og brtt. á þskj. 339 er orðuð, geti þetta orðið ljóst, hverjir hafa rétt til ríkisframlags, þegar þeir fullnægja þeim almennu skilyrðum, sem nú eru fyrir framlaginu um uppdrátt og skólalóð, en framlagið greiðist eins og nú, eftir því sem ákveðið verður af fræðslumálastjórninni og þegar fé er fyrir hendi. Þetta á þá að vera byggingaraðilum ljóst, áður en þeir ráðast í skólabyggingar, því að vitanlega verða þeir að hafa um það allt samráð við fræðslumálastjórnina, áður en þeir ráðast í byggingar, og fá þá að víta um leið, hvers megi vænta um framlag frá .ríkinu. Ég hef áður undirstrikað þá yfirlýsingu hæstv. menntmrh., að fræðslumálastjórnin líti svo á, að eðlilegt sé, að skólabyggingar, sem hafa fengið ríkisframlag, njóti þess áfram, þangað til þeim er lokið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Ég vænti, að brtt. verði samþ. og málið þar með afgr. Að vísu leysir málið ekki allan vanda í þessu efni, en þó getur frv. orðið til þess, ef samþ. verður, að margt verði ljósara um þau hlutföll, sem hér er um að ræða og hvers megi vænta í þessum efnum.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Í byrjun var það hér til umr., að orðalag frvgr., eins og það var, væri óljóst. Það er yfirleitt svo, að menn viðurkenna, ef þeim hefur yfirsézt, en það vill hv. menntmn. ekki gera. Hún hefur að vísu flutt brtt. til að gera orðalagið skýrara, og sýnir það hið gagnstæða við yfirlýsingu hennar. En hvað sem n. segir, þá er ljóst, að meðan um annan aðilann er tekið fram, að hann skuli fá aðeins rétt til að fá ríkisframlag allt að helmingi, en hinn skuli fá 3/4, þá er þessum aðilum mjög mismunað, ekki eingöngu um hlutfallið, heldur einnig um réttinn, vegna þess að það er svo um þann aðilann, sem á aðeins rétt til að fá framlag allt að helmingi, að hann á það undir mati þeirra, sem ákveða úthlutunina, hvort hann fær 1/10, 1/20 eða helming. Það eru ekki brotin á honum lög, þó að hann fái ekki meira en 1/20. Sá aðilinn, sem á að fá 3/4, mundi geta fengið það framlag dæmt sér, en hinn aðilinn mundi ekki geta fengið neina slíka dómsviðurkenningu, og skal ég ekki frekar um það ræða, en það er algerður misskilningur, að þrátt fyrir nokkra breyt. á orðalagi geti þeir, sem reisa heimangönguskóla, reiknað með því, að þeir fái fullan helming, þó að þeim skilyrðum sé fullnægt, sem hér segir. Þeir eiga engan rétt á fullum helmingi. Það má ekki veita þeim meira en helming, en það er komið undir þeim, sem úthluta, hvort þeir fá helming eða hve mikið þeir fá. Hitt er annað mál, að þetta er réttarbót frá því, þegar allir kaupstaðir urðu að sætta sig við að fá ekki neitt, en nú er þó heimilt að greiða það. Áður var það ekki. En það er ekki skylt að greiða þeim á sama veg og skylt er að greiða til heimangönguskóla. Því er það, að þegar talað er um, að kaupstaðarhreppar, sem hafa reist heimavistarskóla, eigi þetta fé inni hjá ríkissjóði, sem ekki hefur verið borgað, þá fær það ekki staðizt. Það er rétt um þá, sem hafa reist heimavistarskóla, að þeir eiga þessa skuld hjá ríkissjóði, en hinir eiga enga skuld, af því að þeim er eingöngu lofað „allt að“. Á þessu er augljós meginmunur, sem jafnvel eftir þessa orðabreyt. hlýtur að haldast, nema frekari breyt. verði gerð. Ég benti á þetta ósamræmi í dag, vegna þess að ég var spurður, hvernig ætti að skilja þessa gr. Mér virðist ljóst, að n. hafi ekki enn áttað sig á þeim mun, sem hér er um að ræða. Hún um það. En ég fyrir mitt leyti tel eðlilegt, að úr þessu ósamræmi verði bætt, og leyfi mér því að bera fram skrifl. brtt. um, að orðin „allt að helmingi“ í 1. efnismálslið 1. gr. frv. breytist í „helming“. Með því móti er komið samræmi á við það, að veita skuli ¾ til heimavistarskóla. Það er að vísu eftir sem áður munur á hlutfallinu, en varðandi það atriði, sem ég hef gert að umræðuefni, verður úr því bætt, ef brtt. mín verður samþ. Svo legg ég til, að ákvæðið um styrk til byggingar skólastjórabústaða skuli einnig ná til heimangönguskóla, þannig að ríkið leggi helming fram til þeirra. Ég sé ekki ástæðu til að takmarka þennan styrk við skólastjóraíbúðir í heimavistarskólum, heldur séu þessir bústaðir styrktir af ríkinu, hvar sem þeir eru reistir. Þetta er í rauninni aðeins leiðrétting, og á hún eins við, þó að brtt. þeirra hv. þm. Barð. og hv. þm. S-Þ. verði samþ.

Frsm. (Finnbogi R. Valdimarsson) : Herra forseti. Um þetta mál er það sama að segja og frv. um breyt. á 1. um fræðslu barna, og vænti ég þess, að brtt. n. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég gleðst yfir, að nefndin hefur að nokkru leyti tekið upp till., sem við þm. S-Þ. bárum fram. Eftir að málið er komið í þetta horf, finnst mér eðlilegast, að frv. verði tekið til baka. Því er slegið föstu, að allir þessir skólar hafi fengið rétt til framlags, ef það er veitt á fjárlögunum, þvert ofan í yfirlýsingu ráðherra, og er það tekið í brtt., og ég verð að þakka menntmn. aftur fyrir, að hún hefur fallizt á breytingu okkar. En nú er líka horfin ástæðan fyrir því, að málið var borið fram. Meðferð málsins í deildinni er einskis virði, og sérstaklega eftir að fyrri till. hæstv. dómsmrh. var felld, en hún var mjög sanngjörn. Hitt atriðið, að fella niður orðið „heimangönguskóli“, eykur mjög fjárframlög og hefur í för með sér margra millj. kr. útgjöld fyrir ríkissjóð. Ég gat því ekki fylgt þessari till. Ég þakka svo nefndinni fyrir að hafa tekið til greina okkar till og er sammála henni um það, að kjarni málsins er óleystur. Ber því bráða nauðsyn til þess að leysa úr þessum vanda, en það verður ekki gert í sambandi við þetta mál.