Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 85, um breytingu á dýralæknalöggjöfinni, hefur gengið í gegnum hv. Ed. og verið til meðferðar hjá landbn. þessarar hv. d. Nefndin mælir með því, að þetta frv. verði samþ. með einni breytingu, sem liggja fyrir tillögur um á þskj. 492. Sú breyt. er þannig, að lagt er til að færa suðurhluta Strandasýslu úr Dalaumdæmi og inn í Húnaþingsumdæmi. Þetta er gert ettir ósk þeirra Strandamanna, því að þeir kjósa heldur að vera í þessu umdæmi með sinn dýralækni, og stafar af því, að samgöngurnar eru miklu greiðari á þann kantinn en að þessi hluti Strandasýslu sé í Dalaumdæminu, sem er talsvert stórt, þó að þetta sé undan því tekið. Ég sé ekki fyrir hönd landbn. ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, en vænti, að hv. d. geti fallizt á að afgreiða frv. með þessari breyt., sem fyrir liggur.



Herra forseti. Þetta mál um Heydalsveg er hv. alþm. nokkuð kunnugt frá því að fjárlagaumræður fóru hér fram í vetur. Það hefur sýnt sig á þessum vetri sem raunar oft áður, að það er mikil nauðsyn á því að geta bætt samgöngurnar fyrst og fremst til Breiðafjarðar og með því jafnframt hugsanlegur möguleiki að bæta verulega vetrarflutninga til annarra héraða og landsfjórðunga, ef kæmist vetrarvegur yfir Heydal. En það, sem gerir það að verkum, að hv. þm. Snæf. (SÁ) ásamt mér hefur borið þetta frv. fram og haft þetta mál á oddinum áður, er það, að þarna er um fjallaleið að ræða, sem er mun snjóléttari en þeir fjallvegir, sem þjóðvegir og aðalleiðir liggja um núna. Brattabrekka, þar sem leiðin liggur vestur í Dali, er á 5 km kafla yfir 300 m á hæð yfir sjávarmál, en Heydalsleiðin aftur á móti er 140–160 m yfir sjávarmál á 4 km kafla og kemst hæst í 180 m hæð á örmjóu rifi og þetta er miklu lægra en Kerlingarskarð, sem er 300 m yfir sjávarmál. Heydalsleiðin, ef hún getur orðið nokkurn veginn akfær á næstunni, mundi því verulega geta bætt úr þeirri samgöngukreppu, sem hefur verið við þessa staði við Breiðafjörð á undanförnum árum, og auk þess sparað ríkinu mikið fé í framtíðinni, því að það er vitað mál, að árlega er eytt í snjómokstur svo að hundruðum og milljónum skiptir hér á landi. Ég vil ekki fullyrða, hvað eytt er í þessa tvo fjallvegi, en ég veit, að stundum hafa farið í að halda Bröttubrekku opinni tugir þúsunda og þó ekki verið fært nema annað veifið að vetrinum. Aftur á móti mundi ný vegarlagning yfir Heydal kosta rúmlega 1 millj. kr. og spara mikinn kostnað við snjómokstur. Þessi leið er af Stykkishólmsvegi og vestur á Skógarströnd um 28 km löng, en þar af er algerlega ólagður vegur og óakfær 17 km, sem eftir er að leggja nú, og á þessari leið er ekki mikið um stór brúarmannvirki að ræða, þannig að það hleypir ekki verulega upp kostnaðinum. En þegar kemur vestur á Skógarströnd, er þar allt sumarið og fram á vetur nokkurn veginn bilfært. Það er að vísu nokkuð langur kafli enn þá, sem eftir er að gera á upphleyptan veg, en það hefur unnizt drjúgum á undanförnum árum, og því verður haldið áfram á næstunni. Nú í vetur hefur Hvammsfjörður verið ísi lagður frá því í janúar og enginn bátur komizt inn til Búðardals og jafnvel ekki á þær hafnir, sem hafa verið utar með firðinum beggja vegna. Á sama tíma má heita að Brattabrekka hafi verið ófær bifreiðum, nema rétt á meðan verið er að opna leiðina og svo ekki meira. Og þetta er ákaflega ófullnægjandi. Á sama tíma hefur Holtavörðuheiði einnig verið illfær. En ég vil benda á það, að ef leiðin kemst yfir Heydal og í gegnum Dali, þá er þar hægt að fá miklu snjóléttari vetrarleið yfir Laxárdalsheiði og þaðan norður í land heldur en nú er farin yfir Holtavörðuheiði. Ég álít þetta þess vegna ekki neitt sérmál fyrir breiðfirzkar byggðir, þó að vegur komi yfir Heydal, heldur er þetta landsmál, sem okkur ber öllum að vinna að að komi sem fyrst til framkvæmda. Það hefur verið mikið um þetta rætt í vetur, og ég ætla ekki að rifja þær umr. verulega upp. Í sambandi við fjárlagaafgreiðslu var felld till., sem við bárum þar fram, hv. þm. Snæf. ásamt mér, og var hún mjög sanngjörn. En til þess að hægt verði að hefjast handa nú á þessu ári, förum við þess á leit, að ríkisstj. fái að taka lán til þess að hefja framkvæmdir til þessa vegar á n. k. sumri. Og í trausti þess, að hv. alþm. skilji þetta þýðingarmikla mál og vilji ljá því gott lið, höfum við borið þetta frv. fram. Vænti ég hins bezta af þingheimi í þessu máli og vil mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari lokinni og enn fremur til hv. fjhn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja hér við þessa 1. umr. um þetta mál. Ég skil vel, hvað fyrir vakir með þessu frv. hjá flm. þess. Ég hef þó nokkurn kunnugleika á þessum leiðum þarna og veit vel, hve Dalasýsla er illa sett um samgöngur, vegna þess, eins og hv. þm. Dal. tók fram, hve Brattabrekka er oft ófær, jafnvel þó að tiltölulega greiðar samgöngur kunni að vera í meginsveitum sýslunnar, þegar vestur fyrir Bröttubrekku kemur. Hitt mun þegar vera viðurkennt, að þessi svonefndi Heydalsvegur af Skógarströnd og þann veg suður í samband við þjóðvegakerfið muni vera miklu öruggari um að teppast ekki af snjó. Er því eðlilegt, að leitað sé einhverra úrræða til þess að koma í verk slíkri framkvæmd. Ég vil taka það strax fram, að þá brtt., sem við þm. Skagf. ásamt hv. þm. Siglf. flytjum hér á þskj. 470, má alls ekki skilja þannig, að það eigi að vera til þess að hindra framkvæmd þess, sem kemur fram í frv. Þessi brtt. fjallar um það, að ríkisstj. sé enn fremur heimilt að taka allt að 600 þús. kr. að láni til Siglufjarðarvegar, en það er vegurinn frá Hofsós og til Siglufjarðar, sem svo er nefndur, til þess að Haganesvík verði komið í öruggt vetrarvegasamband við aðalbyggðir Skagafjarðar. Þetta er borið fram af fullri nauðsyn og nákvæmlega sömu nauðsyn og hv. þm. Dal. var að lýsa fyrir sitt byggðarlag. Nyrztu byggðir Skagafjarðar að austanverðu eru Fljótahrepparnir tveir og Sléttuhlíðin. Í þessum sveitum eru 400 manns eða kannske vel það, ef Sléttuhlíðin er talin með, og er því mjög mikill hluti af Skagafjarðarhéraðinu öllu. En svo er ástatt að hér teppist allt bílasamband um meginhluta vetrarins í flestum árum. Það hefur t. d. nú verið teppt um marga mánuði, að ekki hefur verið unnt að komast á bílum, nema þá snjóbílum, út í Fljótin, út í Haganesvík. Það er lagt allmyndarlega til þessa vegar á fjárlögum, eftir því sem unnt er, eitthvað röskar 200 þús. kr. á ári, og hefur nú verið síðustu árin. Þó er þessi vegur ekki kominn hálfa leið úr Hofsós og út í Haganesvík. Það munu vera á milli 15 og 20 km enn eftir af þessum kafla. Það, sem nýi vegurinn nær, hefur alltaf verið fært í vetur á bílum. En þegar honum sleppir, þá er allt ófært. Þetta sýnir, að með þeim vegagerðartækjum, sem nú eru, og aðferðum við vegagerð, þar sem settir eru tiltölulega háir og öflugir vegir, er mjög auðvelt að koma á vetrarvegasambandi út í Haganesvík og þar með í þessar sveitir þar, sem sjálfar eru sæmilega vegaðar. Það er af þessum ástæðum, sem við höfum borið þessa till. fram. En þetta snertir miklu meira en Fljótin og Sléttuhlíðina, þetta snertir náttúrlega Siglufjörð mjög einnig, vegna þess að það er vitanlega í þágu Siglfirðinga, þótt Skarðið sé eftir, að greitt vetrarvegasamband sé til Haganesvíkur eða alveg út að þessum ógnarfjallgarði, sem skilur þar í milli. Aðeins til að sýna, hve almennur áhugi er fyrir þessari framkvæmd í Skagafirði, vil ég geta þess, að sýslunefnd Skagfirðinga, sem situr að fundum á Sauðárkróki núna, sendi okkur þm. Skagf. svo hljóðandi skeyti, sem mér var að berast alveg í þessu og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Sýslunefnd Skagfirðinga ályktaði á fundi sínum í dag að skora á Alþ. það, er nú situr, að samþ. þál. frá þm. Skagf. um 600 þús. kr. lántökuheimild til nýbyggingar í Siglufjarðarvegi innan Haganesvíkur og stuðla með því að jafnvægi í byggðum Skagafjarðar. Máli sínu til stuðnings vísar sýslunefndin til rökstuddrar greinargerðar, er sveitarstjórnir Haganeshrepps og Holtshrepps hafa sent Alþingi og samþykkt með öllum 15 atkv. nefndarmanna. - Sýslumaður.“ Þessar grg., sem vísað er í, liggja hér fyrir á Alþingi, og geta hv. alþm. kynnt sér þær. Ég vil því leyfa mér, án þess að fara að hafa fleiri orð um þetta, að beina því til n., sem fær til meðferðar þetta frv., sem hv. þm. Dal. hefur nú lýst, að kynna sér nákvæmlega það, sem liggur til grundvallar þeirri brtt., sem við flytjum á þskj. 470, og vænti ég þess þá, að það muni verða ljóst, að hér sé um framkvæmd að ræða, sem sé mjög nauðsynleg fyrir þessi byggðarlög. Sannleikurinn er sá, að þessir Fljótahreppar eru einangraðir frá öðrum sveitum Skagafjarðar, og veldur það ótrúlega miklum erfiðleikum og tapi fyrir þá á ýmsan hátt, bæði hvað snertir ýmsa atvinnuvegi, ómögulegt að koma mjólk t. d. í mjólkurbú þau, sem eru í firðinum, og hefur svo vitanlega ótrúleg félagsleg vandamál í för með sér. Ég tel það í raun og veru vera mjög til athugunar, þó að Alþ. hafi verið ófúst að leggja inn á þá braut að vilja veita ábyrgð og heimildir til lántöku til að ljúka vissum verkum, og er það að vissu leyti mjög skiljanlegt, þá sé þó mjög til athugunar, hvort ekki geti verið réttmætt að ljúka ákveðnum, tilteknum verkum á þennan hátt, sé unnt að fá fé til þess að ljúka þeim, í stað þess að þurfa að bíða mörg ár eftir því takmarkaða framlagi, sem Alþ. að sjálfsögðu getur veitt til þessara framkvæmda á fjárlögum hvert ár. - Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta.



Eins og sjá má af fram komnum þskj., hefur n. ekki orðið sammála um afgreiðslu till., og tala ég fyrir meiri hl. nefndarinnar. Till. sú, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir skipun nefndar til rannsóknar á aðbúð fanga í Reykjavík. Það, sem tillögumaður mun aðallega eiga við, er, að rannsakaður sé húsakostur fangageymslunnar, þar sem því hefur ekki verið haldið fram mér vitanlega, hvorki af honum né öðrum, að ástæða sé til að rannsaka aðbúð fanga að öðru leyti eða meðferð þeirra af hendi þeirra embættismanna, sem um þessi mál fjalla. Við 1. umr. málsins gaf hæstv. dómsmrh. ýmsar upplýsingar um aðstöðu fangagæzlunnar og einnig það, að fyrirhuguð væri ný bygging fangageymslu fyrir lögregluna í Reykjavík þegar á þessu ári, í stað þeirrar geymslu, sem nú er í lögreglustöðinni, og mundi það þá að sjálfsögðu bæta mjög úr því öngþveiti, sem nú er ríkjandi í þessum málum. En svo virðist sem hv. flm. hafi ekki að öllu leyti verið kunnugt um þessar framkvæmdir, sem nú eru í undirbúningi til þess að koma fangagæzlunni í viðunandi horf, a. m. k. að því er snertir fangagæzlu lögreglustöðvarinnar. Hins vegar er það ljóst, að ekki verður bætt úr því ófremdarástandi, sem nú er um fangageymsluna, nema með nýjum og bættum húsakosti, sem fullnægir kröfum tímans. Eins og málið stendur nú, verður því ekki flýtt fyrir breytingu til batnaðar í þessu efni með því einu, að skipuð sé rannsóknarnefnd til þess að athuga aðbúð fanganna. Málið liggur mjög ljóst fyrir, og er sízt reynt á nokkurn hátt af þeim embættismönnum, sem hér eiga hlut að máli, að draga fjöður yfir það ástand, sem nú er ríkjandi í þessum málum og segja má að sé í senn hörmulegt og niðurlægjandi. Ekki hefur heldur hæstv. núverandi dómsmrh. reynt að dylja ástandið í þessu máli. Hann hefur hvað eftir annað á undanförnum þingum reynt að fá fjárveitingar til byggingar nýrrar lögreglustöðvar í því skyni að bæta úr því öngþveiti, sem hér er til umræðu. Hann hefur því sízt dregið fjöður yfir þá nauðsyn, sem á því er, að aðbúð fangagæzlunnar sé bætt. En Alþ. sjálft hefur farið sér hægt í þessu máli, og lítur út fyrir, að þm. hafi gert sér lítið far um að kynnast þeirri nauðsyn, sem hér kallar að. Allshn. taldi því rétt að kynna sér þær vistarverur, sem hér eru notaðar til fangagæzlu í bænum, enda er sjón sögu ríkari, og átti hún því tal við lögreglustjóra og sakadómara um þessi mál og skoðaði þær vistarverur, sem notaðar eru hér í bænum við gæzlu fanga. Fangageymsla lögreglunnar er, eins og kunnugt er, í kjallara lögreglustöðvarinnar, og er þar þröngt mjög og lágt til lofts og geymslan öll hin óvistlegasta. Þarna eru klefar fyrir tíu menn, sem að vísu hefur verið reynt að bæta, sérstaklega með umbótum á loftræstingu og öryggisútbúnaði. En aðstaðan er svo erfið í þessum lága og þrönga kjallara, að þar verður aldrei hægt að útbúa fangagæzlur, sem segja má að séu siðuðu þjóðfélagi sæmandi. En ekki er það þó vegna þess, að lögreglustjóri hafi ekki haft áhuga á því að bæta úr þessum málum, því að ég hygg, að hægt sé að fullyrða, að engir finni betur til þess en þeir menn, sem að þessu starfa, hversu mikil nauðsyn er á því, að hér verði einhver breyting á. Lögreglustjóri gaf þær upplýsingar, að fangageymslan í hinni væntanlegu nýbyggingu, sem gert er ráð fyrir að verði reist í sumar, mundi verða útbúin samkv. hinum beztu erlendu fyrirmyndum. Verður því fastlega að vænta, að þessi bygging verði nú reist á þessu ári, því að við þetta ástand er ekki hægt lengur að búa. Auk þess hlýtur hverjum manni að vera ljóst, að það getur verið erfitt fyrir lögregluna að halda uppi lögum og reglu í 60 þús. manna bæ með aðeins tíu fangaklefum. Hin fangageymslan, sem hér er í bænum, er að Skólavörðustig 9, í hinu forna fangahúsi, sem er undir umsjón sakadómara. Þar er hægt að hýsa 27 fanga í 12 herbergjum, en auk þess er þar eitt sjúkraherbergi. Þessar vistarverur taka mjög fram vistarverum lögreglunnar, þó að fangageymsla þarna sé alls óviðunandi og ófullnægjandi. Fangahúsið var byggt fyrir 80 árum og er enn þá notað í sinni upphaflegu mynd, og veit ég ekki til, að nokkrar breytingar hafi verið á því gerðar nema þær að hækka til helmings þá múra, sem í kringum þessa byggingu eru, og er það að líkindum eina viðbótin, sem gerð hefur verið síðan húsið var byggt fyrir um 80 árum. Húsinu hefur verið haldið furðanlega vel við, og þrifnaður virðist þar vera óaðfinnanlegur. Þetta er eina fangahús bæjarins, og eru þarna geymdir fangar um stundarsakir, sem afplána minni háttar afbrot eða taka út dóm fyrir ölvunarsekt eða brot gegn bifreiðalögunum. Í sumum af þessum herbergjum verða að dvelja 3–5 menn, og er ljóst, að slík samvist er ekki ætíð holl fyrir óharðnaða unglinga, sem þarna þurfa að vera nokkra daga eða um stundarsakir fyrir minni háttar yfirsjónir, enda hygg ég, að menn séu þeirrar skoðunar, að komið hafi í ljós, að unglingar hafi orðið fyrir mjög óhollum áhrifum einmitt við þessa samvist, sem húsakosturinn gerir nauðsynlega. Engar vistarverur eru þarna sérstakar fyrir kvenfanga, og enginn kvenfangavörður er þarna til þess að sinna þeim, en að sjálfsögðu kemur það mjög oft fyrir, að konur verða að dvelja í þessu fangahúsi. Gat sakadómari þess, að þetta sérstaklega væri með öllu óviðunandi. Menn eru þarna og settir í varðhald, og þeir verða að dvelja með mönnum, sem hafa fengið dóm. Í sambandi við þá menn, sem eru í varðhaldi og bíða yfirheyrslu, má geta þess, að í húsinu er mjög hljóðbært, svo að það kemur iðulega fyrir, að fangar kallast á og talast við á milli klefa. Slíkt er að sjálfsögðu undir þeim kringumstæðum alveg óviðunandi og ótækt. Sakadómari taldi húsið mjög ófullnægjandi fyrir það hlutverk, sem því væri ætlað að inna af hendi, enda engin furða, þar sem þetta fangahús hefur litlum eða engum breytingum tekið í þau 80 ár, sem liðin eru síðan það var reist. Sagði hann því, að það væri mjög aðkallandi að byggja fangahús í útjaðri bæjarins, sem fullnægði þeirri þörf, sem nú væri, og yrði að sníða stærð þess að sjálfsögðu eftir þeim fólksfjölda, sem nú væri í bænum. Fangahúsið var á sínum tíma byggt af meiri stórhug en menn hafa nú í þessum málum, því að þegar þetta hús var byggt, að vísu fyrir allt landið, þá hafa hér í bænum verið 2–3 þús. manns, að líkindum. En niðurstaðan af þessum athugunum er sú, að fangageymslan í bænum er mannsaldri á eftir tímanum. Húsakosturinn er gersamlega óviðunandi, og verður varla annað sagt en að fangageymslan af þeim sökum sé bæði landinu og höfuðstaðnum til vansa. Alþ. kemst varla hjá því að sinna þessum málum meira en gert hefur verið, og sú þörf er mjög aðkallandi, að byggðar séu fangageymslur hér í bænum í samræmi við kröfur nútímans. N. hefur, eins og ég gat um í byrjun, samt sem áður ekki talið ástæðu til að samþykkja till. um, að skipuð sé sérstök rannsóknarnefnd í þessu efni. Málið liggur alveg ljóst fyrir, og leggur meiri hl. n. til, að till. sé vísað til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. gat um, er ég ekki sammála meiri hl. n. Ég legg til með sérstöku nál. á þskj. 475, að till. verði samþykkt, en meiri hl. leggur til, að till. verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Allshn. neðri deildar, sem hafði þetta mál til meðferðar, tók sig til og skoðaði aðbúð fanga hér í Reykjavík. Hv. 3. þm. Reykv., frsm. n., hefur nú gefið allglögga skýrslu um það ástand, sem ríkir í þessum málum, og er þar litlu við að bæta. Fangageymslan í kjallara lögreglustöðvarinnar er, eins og hann tók fram, algerlega óviðunandi. Hún er óvistleg, þetta er í lágum kjallara, og það er margt, sem þar kemur til. T. d. þó að það hafi verið gerðar allmiklar aðgerðir, til þess að þar gæti verið sæmileg loftræsting, er langt frá því, að hún sé viðunandi. Allur aðbúnaður í sambandi við hreinlæti í klefum er á slíku stigi, að það er varla hægt að lýsa því. Og þegar maður athugar þessa fangageymslu, má segja, að það sé kannske ekkert undrunarefni, þó að þeir, sem um þessi mál hafa fjallað og hafa með að gera, vilji ekki leggja mikið fjármagn til þess að breyta þarna miklu, enda er það sjálfsagt ekki hægt, svo að neinu verulegu gagni komi. Eitt af því, sem þarna er mjög athyglisvert og allir kunnugir vita, er það, hvílík óhæfa það er að þurfa að hafa fangageymslu í sjálfum miðbænum. Það má svo að orði komast, að þegar maður er tekinn úr umferð í miðbænum, er höfð nokkurs konar sýning á því, sem þar fer fram. Ég geri ráð fyrir því, að þeir menn, sem um þessi mál hafa fjallað, lögreglan og lögreglustjóri, geri það, sem í þeirra valdi stendur til þess að aðbúð þessara manna sé ekki verri en efni standa til. Í þessum klefum eru þó bara harðir bekkir til þess að liggja á. Þar er eitt teppi til þess að fleygja yfir sig, enda er hitinn víst sæmilegur, a. m. k. fannst mér það þessa stund, sem ég var þarna inni, að það þyrfti ekki að kvarta um hitann, heldur frekar hitt. Loftið fannst mér þarna alveg óþolandi, þannig að það væri varla hægt að hugsa sér það, að menn gætu verið þarna inni nema mjög takmarkaðan tíma. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um aðbúnaðinn þarna. Hann er sem sagt í alla staði langt fyrir neðan það, sem hægt er að hugsa sér að sé leyfilegt. Ég tel jafnvel, þó að það sé hér á dagskrá hjá þeim, sem um þessi mál fjalla, að byggja nýja fangageymslu, að þá sé þetta mál mjög aðkallandi. Við vitum, að það að byggja slíkt stórhýsi mun taka langan tíma, og það væri vel þess vert, að það væri athugað, hvort ekki ætti að leita eftir öðru húsnæði til bráðabirgða. Við fórum upp í fangahúsið á Skólavörðustig 9. Það er orðið mjög gamalt hús, byggt eða tekið í notkun 1875. Fangaklefarnir þar eru fljótt á litið sæmilegir. Þeim hefur nú verið lýst af frsm. n., og þarf ég ekki að bæta þar miklu við. Þó er rétt að geta þess, eins og hann tók hér líka fram, að þetta fangahús er að sjálfsögðu orðið úrelt sem slíkt. Þarna er t. d. ekki nokkur staður eða nokkuð, sem heitir vinnusalur fyrir fangana, þó að þeir hefðu löngun til þess að hafa með einhver störf að gera, sem ég teldi að ætti að vera við hverja slíka stofnun, allt slíkt sem heitir vinna verður að fara fram í herbergjunum, sem eru mjög takmörkuð að rými. Ég veit ekki, hvort það þykir henta að hafa útvarp á slíkum stöðum. Ég talaði við fangavörðinn í morgun og spurðist fyrir um það, hvort það væri. Hann sagði það ekki vera, það er ekkert útvarp. Manni gæti dottið í hug, að það væri ekki úr vegi, að það væri t. d. eitt útvarp í húsinu, og væru þá leiddir hátalarar inn í fangaklefana, og að það væri á valdi fangavarðarins, hvenær og hvaða efni fangarnir mættu hlusta á. Ég hef sem sagt ekki þekkingu á því, hvað er vanalegt undir slíkum tilfellum, en mér finnst fljótt á litið, að það mundi þó ekki geta spillt að neinu leyti fyrir, þó að föngunum væru veitt þau réttindi að fá að hlusta á útvarp. Blöð fá fangarnir daglega, eftir því sem upplýst var. Það má segja, að það sé þarna vísir að bókasafni, sem var í ákaflega mikilli óhirðu, lá sumt jafnvel á gólfinu, og sumt var þar í hillum. Fangelsisgarðurinn er lítill, og það eru ýmsir vankantar þar á, m. a. það, að bærinn hefur byggt þar skúrræfla við eina hliðina á fangagarðinum, þannig að menn geta prýðilega farið upp á skúrana og farið niður í fangagarðinn og haft beint samband við fangana. Þetta hef ég beint frá fangaverðinum núna í morgun, enda sagði hann okkur það líka í þessu stutta viðtali, sem við áttum við hann. Það hljóta allir að sjá, að slík aðstaða er í alla staði óverjandi. Og ég skil ekki í því, að bæjaryfirvöld Reykjavíkur gætu ekki með góðu móti a. m. k. fjarlægt þessa skúra, þannig að það væri ekki hægt að hafa samband utan af götunni við fangana, eins og komið hefur fyrir. Þá er það líka eitt, sem er þarna mjög athyglisvert, og það er það, að þegar farið er með fanga inn í húsið og frá húsinu, þá er þarna höfð opinber sýning á þessu. Við götuna á móti er stórt verzlunarhús, og fólk, sem er þar í gluggum, sér allt, sem fram fer á götunni fyrir framan fangahúsið. Þetta er stórt hús, margra hæða; þaðan sést vitanlega allt, sem fer fram, þegar verið er að flytja fangana frá og til. Það er náttúrlega aðbúnaður, sem er í alla staði óverjandi. Það á ekki að vera að halda neinar sýningar á þeim mönnum, sem verða brotlegir og þurfa að taka út sína hegningu. Það er alveg nóg, sem þeir hafa orðið að líða fyrir það og koma til með að líða, þó að ekki sé verið að hafa slíkar sýningar eins og þarna eru hafðar. Þetta kemur til af því, hvernig húsið er staðsett í bænum, og ekki hefur verið hægt úr því að bæta. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri um þetta, en ég gat ekki orðið sammála meiri hl. um að vísa þessu máli til ríkisstj. Ég legg til í mínu áliti, að till., sem hv. 6. þm. Reykv. (GMM) flutti, verði samþykkt.



Herra forseti. Mig langar til að láta það í ljós með fáeinum orðum, að ég er óánægður með afgreiðslu hv. allshn. á þessari till. Í till. er sannarlega vakið máls á atriði, sem of lengi hefur dregizt að vekja rækilega athygli á. Þar er vakin athygli á smánarbletti, sem er á íslenzku þjóðfélagi og þá sérstaklega á Reykjavík. Í till. er fjallað um aðbúð þeirra fanga, sem teknir eru úr umferð, sem svo er kallað, og settir í fangelsi, í kjallara lögreglustöðvarinnar í Reykjavík eða á Skólavörðustíg 9. Hv. allshn. hefur að því leyti brugðizt myndarlega við, að hún hefur kynnt sér aðbúð fanga í Reykjavík almennt, bæði kjallara lögreglustöðvarinnar og fangageymsluna á Skólavörðustig 9, og komizt að raun um, eins og líka var við að búast, að aðbúð fanganna þar er óviðunandi, svo slæm, að um smánarblett verður því miður að tala í þessu sambandi, sérstaklega að því er snertir kjallara lögreglustöðvarinnar hér í Pósthússtræti. En hv. allshn. virðist helzt sjá það ráð til úrbóta að bæta húsnæði fangageymslunnar, þ. e. a. s. að byggja nýja fangageymslu eða gera húsnæðið á þeim stöðum, þar sem það er nú, að einhverju leyti betur viðunandi fyrir fangana. Við fyrri umr. málsins vakti ég athygli hv. þdm. og þar með nefndarinnar á því, að í gildi eru lög, sem gera ráð fyrir, að allt öðruvísi sé farið með þá, sem teknir eru úr umferð sökum ölvunar, en þannig, að þeim sé varpað í fangaklefa og það í slíka vistarveru eins og kjallari lögreglustöðvarinnar í Reykjavík kvað vera. Í gildandi lögum frá 1949 er sem sagt gert ráð fyrir því, að ríkið skuli koma upp sjúkrahúsdeild og þangað séu þessir óhamingjusömu menn færðir, í samræmi við þá skoðun lækna og annarra sérfróðra manna, að langmestur hluti þeirra, sem teknir eru úr umferð sökum ölvunar, sé í raun og veru sjúklingar, en alls ekki afbrotamenn; það séu menn, sem eigi heima í sjúkrahúsi, en ekki fangelsi. Um þetta var hið háa Alþ. nær sammála 1949, þegar lögin voru samþykkt. Svo myndarlega var þá einnig brugðizt við, að jafnframt var séð fyrir verulegum fjárframlögum, til þess að unnt yrði að koma upp slíkri sjúkrahúsdeild og tveim öðrum tegundum stofnana, sem einnig var fjallað um í þessum lögum, gæzluvistarhæli og drykkjumannahæli. Mjög verulegum hluta af tekjuafgangi áfengisverzlunarinnar ár hvert, 750 þús. kr., skyldi varið til stofnunar sjóðs, gæzluvistarsjóðs, og úr honum skyldi greiða kostnað af byggingu fyrrnefndra stofnana. Ég tel, að það hefði átt að vera eitt höfuðverkefni hv. allshn. í framhaldi af þessari nauðsynlegu till. að kynna sér það hjá ríkisstj., hvað liði framkvæmd fyrrgreindra laga. Í þennan sjóð, gæzluvistarsjóð, eru þegar komnar nokkrar milljónir króna, ég veit ekki hvað margar, en áreiðanlega svo mikið, að unnt hefði átt að vera fyrir nokkru að framfylgja lögunum. Þetta hlutverk virðist hv. allshn. hafa vanrækt. Hún sýndi það þó með athafnasemi sinni, að hún getur tekið myndarlega á málum. Hvað því hefur valdið, að hún hefur ekki viljað fara á fund hæstv. ríkisstj. og spyrja hana, hvað liði framkvæmd þessara laga, um það skal ég ósagt láta. Það, sem gera verður nú þegar og ekki má dragast lengur, er, að komið verði upp við eitthvert sjúkrahúsið hér í Reykjavík sjúkrahúsdeild, sem hafi það hlutverk eitt að leysa kjallarann af hólmi sem geymslu fyrir það óhamingjusama fólk, sem fyrir því verður að vera tekið úr umferð, sem svo er kallað, vegna ölvunar. Þess má og geta, að það kemur oft fyrir, að því er manni hefur verið tjáð, að menn séu færðir í kjallarann í misgripum, þegar það hefur komið fyrir, að lögreglan hefur verið kvödd á vettvang sökum ölæðis á heimilum. Hún hefur komið þangað og tekið ýmsa þá höndum, sem nálægir hafa verið þeim stað, sem ölæðið hefur gerzt á. Það hefur komið fyrir oftar en einu sinni, að menn hafa verið teknir saklausir og færðir í þessa þokkalegu vistarveru og hafðir þar í haldi, stundum með alvarlegum afleiðingum. Ég segi þetta ekki í ádeiluskyni á neinn. Mér dettur ekki í hug, að lögreglan hér geri slíkt af beinu gáleysi, hvað þá heldur af ásetningi, en reynslan sýnir, að þetta getur komið fyrir, og getur það auðvitað haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Fyrir slíkt ætti auðvitað að vera girt, ef móttökustaðurinn er sjúkrahúsdeild, þar sem læknar veita fólkinu viðtöku, en ekki fangaverðir. Allt ber því að þeim brunni, að sporið, sem stíga beri, sé ekki bygging nýrrar fangageymslu, þó að ég hafi ekki á móti því í sjálfu sér. Sporið, sem verður að stíga fyrst til þess að leysa úr því vandamáli, sem vakin er athygli á í till., er að koma upp sjúkrahúsdeild fyrir þá menn, sem um stundarsakir verður að taka úr umferð sökum ölæðis, í samræmi við lögin frá 1949.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. og frsm. meiri hl. fyrir þá greinargóðu ræðu, sem hann flutti hér í tilefni þess, að allshn. fór í fangaklefana í Pósthússtræti og athugaði aðbúðina einnig á Skólavörðustíg 9. Ég vil einnig þakka minni hl. allshn., sem tekið hefur upp mína till. og mælir með því, að henni sé fylgt fram og hún samþykkt. Í framsöguræðu hv. 3. þm. Reykv. kom mjög margt fram, sem studdi eindregið, að mín till. yrði samþykkt. Allt, sem ég hafði sagt í framsöguræðu minni, var þar undirstrikað og mælt mjög sterklega, vegna þess að þar voru kynnin fyrir hendi, en aftur á móti var gengið fram hjá öðrum aðalrökunum, sem ég lagði fram og ég skal koma að síðar. Þegar ég lagði fyrst fram till. til þál. um rannsókn á aðbúð fanga hér í Reykjavík, flutti hæstv. dómsmrh. hér í d. ræðu um málið. Hann þakkaði þann góða hug, sem lægi að baki till., og viðurkenndi, að aðbúnaður fanga væri óviðunandi í lögreglustöðinni. En jafnframt gat ráðherrann þess, að nokkurs ókunnugleika um málið mundi gæta hjá flm. till., þar eð málið hefði verið rætt áður hér á þingi og margt þessu lútandi komið á góðan rekspöl. Las hann því næst upp tölur og tillögur, sem komið hefðu fram til úrbóta. Tölurnar um fjárveitingar til byggingar nýrrar lögreglustöðvar, sem hann las upp, voru að vísu ekki ókunnar, því að þær voru úr opinberum skjölum. Hann las einnig skýrslu frá lögreglustjóra Reykjavíkur um fangageymslurnar í Pósthússtræti, og þar kom berlega í ljós, að fangageymslan hefur verið óhæf frá upphafi, en hún var gerð 1941. Sagt var, að húsnæðið, ef húsnæði skyldi kalla, hefði þó verið endurbætt á undanförnum árum, en úr ýmsum ágöllum væri ókleift að bæta. Ég þarf ekki að eyða um það mörgum orðum, að till. mín um rannsókn á aðbúð fanga í Reykjavík sé borin fram af ókunnugleika, að ég hafi ekki heyrt getið um þær fyrirætlanir, að byggð skyldi lögreglustöð í Reykjavík. Málið hefur verið svo oft kynnt á opinberum vettvangi, að ég veit, hvað stendur til í þeim efnum. Ég veit einnig um lögin um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra og um brtt. á þeim lögum, er legið hafa fyrir þessu þingi og verið ræddar. Ég bar fram till. mína með þeim tveim meginrökum, að rannsaka þyrfti húsakynnin eða vistarverur fanganna, að hinu leytinu að rannsaka aðbúnað lögreglunnar og aðstöðu hennar við handtökur og geymslu fanganna. Með auknum húsakynnum, nýrri lögreglustöð, verður vitanlega bætt úr ýmsum og mörgum vandkvæðum þessara mála. En það mun hafa vakið athygli, að hæstv. dómsmrh. ræddi í svari sínu eingöngu um hús, um veggi, um nýja fangaklefa, fleiri fangaklefa. Út frá þeirri ræðu hans verður að álykta, að hann hafi aðeins haft í huga fleiri fangaklefa til lausnar þessum málum, og fengjust þeir nógu margir, þá væri málunum að flestu leyti borgið. Hitt atriðið, aðbúð fanganna sjálfra, minntist hann ekki á, en það er þó annað aðalatriði. Það hefur einnig verið litið rætt um þetta hér í d. síðar við umr. um þetta mál. En nú skal ég ekki væna hæstv. dómsmrh. um ókunnugleika í þessum efnum. Hann hefur fyrir margra hluta sakir haft manna bezta aðstöðu til þess að vita, hvernig málum er háttað á þessum ömurlegasta stað höfuðborgarinnar. Af einhverjum öðrum ástæðum sniðgengur hann umræður um aðstöðu lögreglunnar, hæfni hennar og undirbúning til þess að hafa sjúka eða brotlega menn undir höndum. Ég legg enn, svo sem ég gerði í frumræðu minni um þessi mál, megináherzluna á, að reynt verði að létta bæði lögreglunni og hinum handteknu mönnum það hlutskipti, sem þeir hafa ratað í saman. Ég vil fá þeirri spurningu svarað, hvort þeir menn, sem hafa fangana undir höndum, hafi það skapferli, menningu og menntun, sem krefjast verður í menningarþjóðfélagi til þess að hafa samskipti við fangana, til þess að ekki verði af óbætanlegt tjón og hörmuleg atvik í lífi einstaklinganna. Ég vil fá úr því skorið, hvort frásagnir fanga um misferli í þeirra garð í sjálfri lögreglustöðinni séu á rökum reistar. Úr þessu verður ekki leyst með því að segja, að það verði byggð lögreglustöð. Úr þessu verður ekki leyst, nema með því að rannsaka hina hlið málsins. Hv. allshn. hefur haft till. mína með höndum, eins og ég gat fyrr, og sent frá sér nál. Hún hefur einnig farið í lögreglustöðina til þess að skoða fangageymslurnar, og þakka ég n. fyrir þá röggsemi og vilja til þess að kynna sér málið af eigin raun. En í nál. meiri hl., því sem hér liggur fyrir, ber að sama brunni og fyrr, að það er aðeins litið á hina fúlu veggi, hina þröngu klefa, en ekki á hitt atriðið, hvað fer fram innan þessara klefa. Nefndin gengur sem sé fram hjá því aðalatriði, sem ég hef nefnt hér fyrr. En séu nm. sammála um það, að eitthvað nauðsynlegt beri að gera í þessum efnum, sem skýrlega hefur komið fram, hvers vegna þá ekki að ræða hitt meginatriðið og taka það alvarlegum tökum í þetta skipti, þegar það er til umræðu nú í hv. Alþingi? Sáu nm. fanga í lögreglustöðinni, eða sáu þeir klefana tóma? Komu þeir í lögreglustöðina í fangaklefana að morgni dags, kl. 6–8, áður en föngunum er sleppt? Voru þeir á þeim tíma, sem líklegt var að allt væri komið í sem bezt lag, og voru þeir búnir að gera boð á undan sér? Þetta hefur nokkra þýðingu til þess að bæta ef til vill á þá mynd, sem hv. frsm. meiri hl. dró hér upp og frsm. minni hlutans endurtók að sumu leyti. Sé ekki talað við fanga og rannsakað, hvort framburður þeirra er á rökum reistur, sé ekki athugað, hvernig aðbúð þeirra er, meðan þeir eru þarna um nætursakir eða jafnvel sólarhring, þá er gengið fram hjá öðru meginatriðinu og því, sem mestu máli skiptir. Eins og ég hef tekið fram áður, er hægt að liggja eina nótt á bekk, hörðum bekk, án þess að líða ef til vill mjög mikið. En þar er ef til vill hægt að verða fyrir því hnjaski, að maðurinn bíði þess ekki bætur, ef hann hefur frá mannlegri veru á þeirri stundu, sem hann var særður að metnaði og sjúkur að öðru leyti, orðið fyrir því að snúast frá því áformi að ganga til betrunar og reyna að láta það ekki koma fyrir oftar, að hann lendi í þessum höndum, - ellegar snúast gegn þeim, sem tóku hann og hafa meðhöndlað hann á ýmsa vegu. Ég vil að vísu ekkert fullyrða í þessum efnum hér á þessu stigi, en margar sögusagnir hafa gengið um málið. Mikið hefur verið um þetta rætt í blöðum og tiltölulega fátt af því hrakið. Og ég tel, að hv. Alþingi geti ekki gengið frá þessu máli þannig, án þess að þessi hlið málsins, sem ég hef rakið, fangarnir sjálfir, aðbúð þeirra og aðbúð lögreglunnar til að annast þá, sé tekin til rækilegrar athugunar. Ég hef líka bent á það, að aðrar stéttir, sem fara með ýmsa einstaklinga í þjóðfélaginu og eru með þeim samvistum, stjórna þeim, segja þeim fyrir í ýmsu og hjálpa þeim, verða að hafa sína sérmenntun og sérmenningu til þess að geta umgengizt þá einstaklinga mennilega, sem þeir hafa undir höndum. Ég hef áður minnzt á kennarana og hjúkrunarkonurnar. Hafa lögregluþjónar verið búnir undir að taka mann í hinu versta ástandi, sem hugsazt getur, mjög fjarri því að vera sjálfráður gerða sinna, - eða mann, sem framið hefur verk óviljandi, en vildi gjarnan bæta fyrir það, þegar hann er kominn til ráðs, - hefur lögreglan fengið það uppeldi, að hún geti umgengizt þá, sem hún tekur höndum, á þann hátt, að það sé sæmandi menningarþjóðfélagi og sambærilegt öðrum greinum, sem okkar þjóðfélag er að reyna að færa til vegs og virðingar í uppeldismálum og siðgæðismálum? Ég legg þessar spurningar fram, og þó ekki alveg að tilefnislausu. En meðan þessu atriði er ekki sinnt og verði því ekki sinnt, heldur afgr. samkv. till. meiri hl. allshn., þá tel ég, að Alþ. gangi fram hjá því meginatriði, sem ég hef sérstaklega lagt áherzlu á, og það er frásögn þeirra, sem sjálfir verða fyrir því að lenda þarna í þessum klefum, sem áður hefur verið lýst. Frsm. meiri hl. minntist á, að þessi fangagæzla, eins og hann orðaði, væri mannsaldri á eftir tímanum. Erum við þá ekkert á eftir tímanum í því, sem lýtur að aðbúðinni á annan hátt? Ég vil fá því svarað og einmitt með rannsókn, eins og ég hef lagt til.



Herra forseti. Ég hef fátt frekar að segja um þetta mál og litlu við að bæta út af þeim umræðum, sem hér hafa farið fram. Ég verð þó að segja, að ég held, að hv. flm. hafi með ræðu sinni nú farið inn á nýja leið með túlkun sína á tilgangi sjálfrar tillögunnar. Hann segir nú, að aðaltilgangur hennar sé að fá úr því skorið, hvort með fanga hér í Reykjavík sé farið á mannúðlegan hátt. Það mætti að vísu æra óstöðugan, ef þingið ætlaði sér að fylgjast með því á hverjum tíma, að enginn óhæfur maður fyndist í hópi lögreglumanna, sem um fangamál fjalla. Slíkt getur alltaf komið fyrir, hvar sem er. En ég hygg, að flestum beri saman um, að þrátt fyrir blaðaskrif og kviksögur um, að menn sættu ómildri meðferð af hendi lögreglunnar, sé óhætt að fullyrða, að þetta er ekki yfirleitt álit almennings á lögreglunni í Reykjavík. Ég held, að einnig sé óhætt að fullyrða, að lögreglan á ekki almennt þetta orð skilið, eins og hv. flm. vildi láta skína í og ástæða væri til að rannsaka. Ég gat ekki betur skilið framsöguræðu hans en svo, að hann teldi mesta þörf á því, að rannsakaðar væru þær vistarverur, sem fangar hefðu hér við að búa. Og það er alveg rétt. Það var full þörf á því og er full þörf á því að gefa þessu gaum, eins og þegar er fram komið hér í umræðunum. Og þetta hefur verið gert, enda er hér ekki um neitt launmál að ræða. Um þetta er mönnum kunnugt. Þess vegna telur meiri hl. n. ekki ástæðu til að skipa rannsóknarnefnd til þess að gefa Alþingi álit um mál, sem liggur ljóst fyrir. Það, sem Alþingi á að gera í þessu máli, er að bæta úr því. Það er að sjálfsögðu til úrbóta, að lögreglan þurfi ekki að láta þá menn, sem hún þarf að taka í fangageymslu, sæta ómannúðlegri meðferð vegna þess, hversu húsakynnin eru ófullkomin. Húsakynnin eru léleg og aðbúðin í samræmi við þau. En það er ekki lögreglunni að kenna. Það er þeim tækjum að kenna, sem henni eru fengin í hendur. Hv. 1. landsk. hélt því fram, að það hefðu ekki fyrst og fremst verið vistarverur fangageymslunnar í Reykjavík, sem n. hefði átt að athuga, og mér skilst, að það hafi alls ekki verið í hennar verkahring að athuga aðbúnað fanga. Ég hygg þó, að hann að athuguðu máli muni sjá, að það er einmitt þetta, sem till. fjallar um. Það var ekki í verkahring n. út af þessari till. að rannsaka, hvort sjúkradeildinni fyrir drykkjusjúkt fólk væri komið nokkuð áleiðis. Hann var því að tala um atriði, sem er þessu máli óskylt. Ég fæ ekki skilið, þó að þessi sjúkradeild komist á laggirnar, að þá væri ekki lengur þörf fyrir fangageymslur hjá lögreglunni í Reykjavík. Það hlýtur hverjum manni að vera ljóst, að þó að þessi sjúkradeild komist upp, sem mikil nauðsyn er, verður lögreglan samt sem áður að geta haft sínar fangageymslur. Ég skal að síðustu taka það fram, að ég er fyllilega sammála hv. þm. um það, að gersamlega er óviðunandi, að ölvuðum mönnum, hvernig sem á stendur, sé kastað í þær fangageymslur, sem nú eru í kjallara lögreglustöðvarinnar, og það er skylda, beinlínis skylda ríkisvaldsins vegna þeirrar nauðsynjar, sem hér kallar að, að framkvæma þau lög, sem nú eru í gildi um það, að þessi sjúkradeild komist á stofn.



Herra forseti. Á Alþingi og í blöðum landsins hefur oftlega verið vikið að því síðustu dagana, að ríkisstj. Íslands bæri að leysa kaupdeilu þá, sem nú stendur yfir. Umræður þessar bera vitni um, að menn hafa ekki haft handbær gögn um áhrif kauphækkunar á ríkisbúskapinn. Hygg ég því ekki hjá því verða komizt, að ríkisstj. gefi upplýsingar, er mættu auðvelda mönnum réttan skilning á þessum efnum. Hefur því verið gerð áætlun um áhrif kaupgjalds á ríkisbúskapinn. Er þá miðað við 7% hækkun grunnkaups annars vegar, en á hinn bóginn 26% hækkun grunnkaups. Báðar þessar tölur hafa verið talsvert nefndar í sambandi við málið, og það gefur gleggri mynd að taka þannig tvö dæmi. Áætlun um hækkun ríkisútgjalda á næsta fjárlagaári, 1956, ef grunnkaup hækkar um 7% eða 26 % : 1) Hækkun launa um 7% mundi kosta um 12 millj. á ári. 26% eru þá 42.2 millj. 2) Hækkun tryggingarútgjalda, vegaviðhalds, sjúkrakostnaðar utan ríkissjúkrahúsa, fæðiskostnaðar á skipum, sjúkrahúsum og framfærsluframlags, ef miðað er við 7%, er 5.2 millj. 26% = 18.5 millj. Samtals, ef miðað er við 7%, 17.2 millj., ef miðað er við 26%, 60.7 millj. Auk þessara liða hækka margir aðrir liðir, sem draga sig saman, og mjög stórir framkvæmdaliðir, sem hljóta að hækka, þegar frá liður. Þá hækka ríkisútgjöldin til viðbótar þessu með hækkandi vísitölu, en vísitalan hlýtur að hækka, ef kauphækkanir verða. Hækka ríkisútgjöldin um a. m. k. 1.2 millj. kr. við hvert vísitölustig. Gert er ráð fyrir, að verðhækkun á landbúnaðarvörum mundi valda 2.9 stigum í vísitölunni næsta haust, ef 7% grunnkaupshækkun yrði, og er þá miðað við núgildandi verðgrundvöll landbúnaðarafurða. En 26% kauphækkun mundi valda á sama reikningi 10.6 stiga hækkun næsta haust, vegna landbúnaðarafurðanna einna saman. Auk þess hlytu kauphækkanirnar að valda hækkun á vísitölunni gegnum fleiri liði en landbúnaðarafurðir, þótt staðið yrði gegn slíkum hækkunum sem auðið væri, og yrði þá hækkun vísitölunnar meiri en þetta. Það er því áætlað, að áhrif 7% hækkunar til hækkunar á ríkisútgjöldum næsta fjárlagaárs yrðu ekki undir 22 millj. kr., og er þá gert ráð fyrir 4 stiga hækkun vísitölunnar á þessu ári, og áhrif 26% kauphækkunar yrðu ekki undir 78.7 millj., enda er þá ekki reiknað með meira en 15 stiga hækkun á vísitölunni á þessu ári. Hér er gert ráð fyrir þeirri hækkun ríkisútgjalda einni, sem yrði bein afleiðing kauphækkananna, en ekki neinum aukaútgjöldum í sambandi við lausn verkfallsins, svo sem sérstökum stuðningi við framleiðsluna eða auknum niðurgreiðslum á vöruverði. Ef út í slíkt ætti að fara, mundi útgjaldaaukning ríkisins fljótlega vaxa, enn um milljónatugi. Þá er þess að geta, að kostnaður við raforkuframkvæmdir ríkisstj. mundi hækka að sjálfsögðu og þar koma til nýtt fjáröflunarmál. Tekjuskatturinn mundi sennilega hækka eitthvað vegna hærri tekna á pappírnum hjá sumum, þótt minni yrði hjá öðrum, - og söluskattur örlítið vegna hærri talna. Gæti hér verið um að ræða 3–4 millj. eða svo, ef um 7% kauphækkun væri að ræða, en 12–14 millj. eða svo, ef um 26% kauphækkun væri að ræða. Til þess að sýna, hvers konar viðfangsefni niðurborgun verðlags er orðin, ber nauðsyn til að upplýsa eftirfarandi um kostnað við að greiða niður vöruverðið. Stigið í smjöri mundi kosta ríkissjóðinn 6.2 millj., í smjörlíki 4.7 millj., í kjöti 4 millj. - þ. e. a. s. nú, en mun meira, þegar sú aukning kemur af dilkakjöti, sem verður í haust, í saltfiski 2.3 millj., í mjólk 5.2 millj. Tekjur á rekstrarreikningi ríkisins eru áætlaðar í gildandi fjárlögum 513.8 millj. kr., en urðu 1954 sem næst 540 millj. Fyrir umframgreiðslum eru þannig sem næst 5%. Umframgreiðslur hafa aðeins einu sinni orðið undir 7% síðustu 30 ár eða lengur. Af þessu er augljóst, að fyrir næsta ár yrði að gera stórfelldar ráðstafanir til skatta- og tollahækkana, ef kauphækkanir verða verulegar, enda þótt ríkið yrði ekki fyrir öðrum útlátum en þeim, sem leiða mundi af hækkun kaupgjalds og verðlags. Ættu hins vegar að koma til bein framlög af hendi ríkisins í sambandi við lausn vinnudeilunnar, yrði að taka þau með því að auka álögur enn meira en ella. Ég hef talið mér skylt fyrir hönd ríkisstj. að gefa þessa skýrslu hér á Alþ., svo að menn gætu betur glöggvað sig á ástandinu. Mér þykir ekki eðlilegt, að menn geti gert sér fulla grein fyrir þeim tölum, sem hér eru nefndar, og mun þess vegna senda bæði blöðum og útvarpi þessa skýrslu, svo að hún geti komið fyrir almenningssjónir og menn geti þá gagnrýnt hana, ef þeir telja, að hún sé ekki á réttum rökum reist eða einhverjar þær tölur, sem þar eru greindar, séu á misskilningi byggðar að einhverju meira eða minna leyti. Ég geri mér hins vegar sjálfu von um, að upplýsingarnar standist alla gagnrýni, enda hefur ríkisstj. unnið að þessu máli í samráði við og með aðstoð þeirra helztu sérfræðinga, sem hún á aðgang að í þessum efnum.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forsrh. fyrir að koma með þessar upplýsingar hér á þingfund, og hefði þó máske verið enn þá betra að fá þessar upplýsingar fyrr, því að sannleikurinn er, að hver dagur, sem vinnustöðvunin heldur áfram, kostar þjóðarbúskapinn upphæðir, sem slaga upp í þær, sem hann telur að það mundi kosta ríkisbúskapinn í heilt ár að leysa verkfallið. Þess vegna hefði verið æskilegt, af því að þetta er ekkert ákaflega mikið reikningsdæmi, að þessar tölur hefðu verið lagðar fyrir þingið fyrr og áður en verkfallið byrjaði. En engu að síður er ágætt, að hæstv. forsrh. hefur nú lagt þetta fyrir, og ég vildi biðja hann, af því að ég er nú ekki sérstaklega vel að mér, því miður, í þessum tölum, um nokkrar upplýsingar út frá þessu. Það er í fyrsta lagi : Það er reiknað út, að 7% grunnkaupshækkun mundi kosta ríkisbúskapinn 12 millj. kr. á árinu 1956. Má ég þá spyrja: Eru þessar 12 millj. kr. einvörðungu 7% hækkun á launum þeirra verkamanna, sem nú eru í verkfalli, og svipaðra, svo sem vegavinnumanna, sem starfa í þjónustu ríkisins? Er það einvörðungu hækkun á kaupi verkamanna, sem nú standa í deilu, sem nemur á árinu 1956 12 millj. í ríkisbúskapnum? Það þætti mér vænt um að fá upplýst. Eða er reiknað inn í þessa upphæð eitthvað fleira? Þá er í öðru lagi: Viðvíkjandi hækkun trygginga, vegaviðgerða, sjúkrakostnaðar, fæðiskostnaðar á skipum, framfærslumála og annars slíks skilst mér að sé reiknað með því hjá hæstv. ríkisstj., að allar tryggingar og allt slíkt verði hækkað að sama skapi. Er það ekki rétt? Þessar 5.5 millj., sem reiknað er með að 7% hækkun á grunnkaupi verkamanna mundi skapa, séu ekki afleiðing af hækkun á kaupi verkamannanna. heldur afleiðing af samsvarandi hækkun á tryggingum og öðru slíku. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að komi mjög greinilega fram. Ég get ekki skilið þennan lið raunverulega öðruvísi, nema að vísu vegaviðgerðirnar. En hitt aftur á móti, tryggingarnar og annað slíkt, hlýt ég að skilja svona. En um þetta get ég náttúrlega ekki rætt, fyrr en ég fæ skýringuna á því. Þá er komið inn á þá hækkun, sem verði á vísitölunni í sambandi við þetta. Í því sambandi vildi ég leyfa mér að koma með eina fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. Getur hæstv. ríkisstj. ekki hugsað sér, að í sambandi við grunnkaupshækkanir nú væri sett á verðlagseftirlit og jafnvel verkalýðssamtökunum að einhverju leyti gefinn möguleiki til þess að hafa hönd í bagga með því verðlagseftirliti? Af hálfu núverandi stjórnarflokka var afnumið það verðlagseftirlit, sem áður var, og eftir að það verðlagseftirlit var afnumið, varð mjög greinilegt, að vörur hækkuðu ákaflega mikið. Ef haldið er fast við, að það eigi að leyfa ótakmarkaða álagningu eða að það sé eingöngu sú svokallaða frjálsa samkeppni, sem eigi að takmarka álagninguna, þá er það náttúrlega vel hugsanlegt, að þessir útreikningar séu réttir. En svo framarlega sem Alþ. ákvæði harðvítugt verðlagseftirlit og framkvæmd á því, gætu þessir útreikningar reynzt skakkir. Ég er hræddur um, að þessir útreikningar um hækkunina á stigunum byggist ekki á þeim möguleika, að það sé haft með höndum mjög skarpt verðlagseftirlit og reynt af hálfu þess opinbera að hindra verðhækkanir. Þá kom hæstv. forsrh. að því í skýrslu ríkisstj., að m. a. hlytu raforkuframkvæmdir að hækka. Nú vitum við það, að raforkuframkvæmdirnar eru eitt höfuðáhugamál ríkisstj. eða eitt höfuðstefnumál hennar. Þar var ekki komið með neinar tölur. En ég hef áður komið með nokkrar tölur hér í sambandi við raforkuframkvæmdir, og ég vil beina því til hæstv. ríkisstj., að hún hefur alveg í sínum höndum að láta ekki kostnað við raforkuframkvæmdir hækka, þó að grunnkaup yrði hækkað. Reynslan undanfarin ár er sú, að það dýrasta við raforkuframkvæmdir eru afskipti og álög ríkisstjórnarinnar. Ég skal taka Sogsvirkjunina nýjustu, sem kostaði 195 milljónir. Öll vinnulaun við þá Sogsvirkjun, þessi gífurlega miklu neðanjarðargöng, sem þar. varð að grafa, og allt annað slíkt, voru rúmar 40 millj. kr., en söluskattur og tollar til ríkisstj. voru 25 millj. kr. Svona var Eysteinn þungur. Og vextirnir, meðan á byggingunni stóð, voru 9 millj. kr. Það voru 33 millj. kr., sem ríkisstj. tók til sín af þessu fyrirtæki, sem kostaði 195 millj. En öll vinnulaunin við að framkvæma allt þetta voru 40 millj. Það var tvívegis stöðvað af verkföllum, meðan Sogsvirkjunin stóð yfir, og sagt, að það væri allt of mikið að láta verkamenn fá nokkur prósent grunnkaupshækkun. En það var aldrei talað um, að það væri of mikið að borga Eysteini 25 millj. í söluskatt. Ég vil benda hæstv. ríkisstj. á, að hún hefur fyllilega þann möguleika, sem væri líka eðlilegur að öllu leyti, að hætta að innheimta svona gífurlega skatta af þeirri fjárfestingu, sem á sér stað í raforkuframkvæmdunum. Og annan hlut til hefur hún líka á sínu valdi, og það er að lækka vextina við raforkuframkvæmdirnar. Það er hún sjálf, sem er lánveitandinn, eða mótvirðissjóðurinn, og það eru reiknaðir 5½% vextir af fé til raforkuframkvæmdanna, - því fé, sem ríkisstj. sjálf upphaflega fær með því að borga 3½% vexti af því, ef ég man rétt. Það er engin þörf á þessum háu vöxtum. Og það er ekki heilbrigt að stofna til þeirrar miklu fjárfestingar, sem við þurfum að leggja í og eigum að leggja í á Íslandi, og hafa þá reglu um leið að hafa svona háa vexti í sambandi við féð, sem lánað er til þess. Ég vil aðeins benda á það núna, að Sogsvirkjunin, sem á ári kostar í rekstri um 27 millj. kr. og þar af 6–7 millj. kr. í afborganir, borgar tæpar 10 millj. kr. í vexti, en öll vinnulaun við Sogsvirkjunina eru 1.8 millj. Menn sjá þess vegna greinilega af þessu, að það, sem íþyngir þessum fyrirtækjum, eru vextirnir. Það er svo að segja vaxtaokrið. En það eru ekki vinnulaunin. Þetta er nú aðeins það, sem ég vildi minnast á út af því, sem hæstv. forsrh. sagði um, hvað raforkuframkvæmdirnar mundu hækka. Þá birti hann útreikning yfir, hvað stigið í hverri af þeim vörum, sem kæmi til greina að kaupa niður, mundi kosta, og það er ég náttúrlega ekki fær um að neinu leyti að gagnrýna að svo stöddu. Mér sýnist, að stigið í mjólkinni sé reiknað allmiklu hærra, ef það er reiknað 5.2 millj., heldur en var fyrir nokkrum árum, 1952. Er það ekki rétt?  Þessar tölur, sem eru hérna, frá 17 og upp í 60 millj., þegar reiknað er með öllu og öllu þarna í, annaðhvort 7% eða 26%, eru ekki tölur, sem ógna okkur reitt hér á Alþingi. Við erum vanir að fá ríkisreikning, þegar hæstv. fjmrh. leggur reikningana fyrir okkur á eftir og státar af, og þá hefur hann alltaf upp undir 100 millj. í afgang. Ég sé ekki betur en að það sé verið að sanna okkur, að það sé auðvelt að ráða við það smáræði, sem þarna er um að ræða. Ég held þess vegna, að eftir þessa skýrslu ætti að vera allt í lagi. Í fyrsta lagi er það ríkisbúskapurinn á árinu 1956, sem þarna er verið að hugsa um, ekki 1955. Í öðru lagi, þó að það væri fallizt á 26% kauphækkun, sem mundi með öllum þessum útreikningi kosta um 60 millj., þá sýnist það ekki einu sinni taka allt það, sem ég býst við að hæstv. fjmrh. búi sig undir að hafa afgangs eftir þetta ár, þannig að ég sé ekki þörf á neinum álögum til þess að fallast á þessi 26%. En það er annað, sem mér sýnist vera hættulegt, og það er, að svo framarlega sem ekki verður samið fljótt, hvort sem það er um þessi 26% eða annað, sem hægt yrði að komast að samkomulagi um, þá er það, sem hæstv. ríkisstj. og hæstv. forsrh. sérstaklega hafa lýst yfir, að þeir vildu forðast, sem sé að gengið félli, dunið yfir okkur. Við skulum gera okkur ljóst, að ef þessi vertíð hér við Faxaflóa á að eyðileggjast í baráttu á milli verkamanna og auðvaldsins, þá þýðir það, að grundvöllurinn undir íslenzku krónunni fer um leið. Það er miklu hættulegri hver dagur eða hver vika, sem ekki er unnið af fullum krafti að framleiðslu fisks við Faxaflóa í marz og apríl, heldur en 10% eða 20% eða 30% kauphækkun til verkamanna. Sá fiskur, sem er ekki veiddur, kemur ekki aftur, og hann hjálpar ekki til þess. Hver dagur, sem sleppt er við að vinna, kemur ekki aftur, og sá dagur, sem þannig fellur úr, stuðlar að því, að gengi íslenzku krónunnar falli. Þess vegna álít ég ekki vera eftir neinu að bíða. Ef við ætlum að reyna að tryggja gengi okkar íslenzku krónu, þá þurfum við að sjá um, að það sé samið strax, hvort sem það er 7% eða 26%, hvort sem það eru 17 millj. eða 60 millj., sem það kostar, eða einhvers staðar þarna á milli. Það er alltaf fyrir ríkisbúskapinn og fyrir þjóðarbúskapinn miklu ódýrar sloppið heldur en stöðvunin. Hitt efast enginn um, að verkamennirnir, sem eiga að lifa af 3000 kr. á mánuði, geta ekki lifað á því. Og það er enginn og sízt af öllu hér á Alþ., sem dirfist að halda því fram, að verkamaður eigi að geta framfleytt sinni fjölskyldu með 3000 kr. á mánuði. Þess vegna liggur það fyrir, álít ég, að verða við þessum kröfum, og þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. nú hefur lagt hér fyrir, eru frá mínu sjónarmiði til þess að styðja að því, að tafarlaust sé samið. Það er áreiðanlega það, sem ódýrast er fyrir þjóðarbúskapinn og meira að segja ríkisbúskapinn líka.



Herra forseti. Ég vil líka þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf þingheimi og lutu aðallega að áhrifum væntanlegrar kaupgjaldshækkunar á fjárhag ríkissjóðs. Þetta er önnur skýrslan, sem hæstv. ríkisstj. lætur frá sér fara og talin er snerta vinnudeilur þær, sem nú standa yfir. Hin fyrri var sem kunnugt er athugun hagstofustjórans, Klemenzar Tryggvasonar, og Ólafs prófessors Björnssonar á kaupmætti verkamannalauna eða tímakaups s. l. 2 ár. Nú kemur þessi skýrsla, sem er allmiklu ýtarlegri og fjallar um nokkuð önnur atriði. Ég efast ekki um, að tölur þær, sem frá var greint í skýrslunni, séu réttar, eins réttar og frekast er unnt að búast við, enda sýnist mér margt benda til þess, að þær séu unnar af þar til bærum mönnum, sem vanir eru að haga verkum sínum mjög samvizkusamlega. En ég vil í þessu sambandi vekja athygli á einu atriði. Fyrst hæstv. ríkisstj. virðist hafa sérstakan áhuga á því að upplýsa almenning um ýmis atriði, sem máli skipta í sambandi við lausn vinnudeilunnar, þá vil ég spyrja hæstv. ríkisstj., hvers vegna henni hefur ekki dottið í hug að biðja sérfróða menn um að upplýsa það, sem þó verður að teljast grundvallaratriði í sambandi við lausn vinnudeilunnar, hvaða breyting hefur orðið á þjóðartekjum Íslendinga undanfarin ár, t. d. s. l. 2 ár eða s. l. 5 ár, svo að ekki sé tekinn lengri tími. Beinast lægi auðvitað við að athuga þá breytingu, sem orðið hefur á þjóðartekjunum s.l. 2 ár eða frá því að síðast var hér háð hörð vinnudeila og gerðir voru samningar um kaup og kjör, sem náðu raunverulega til flestra stétta þjóðfélagsins. Um það getur auðvitað ekki verið ágreiningur, að kjarni málsins í launadeilu sem þessari hlýtur að vera sá, hver breyting hefur raunverulega orðið á tekjum þjóðarbúsins sem heildar. Um það liggja því miður ekki fyrir upplýsingar, þannig að á því verður að gera sérstaka athugun. Þær athuganir, sem á þessu hafa verið gerðar þegar og liggja fyrir, þó að í lauslegu formi sé, og taka til ársins 1953, sýna, að á því ári var um 12–13% aukningu að ræða á þjóðartekjunum, að því er talið er af færustu mönnum, miðað við árið 1952. Mjög margt bendir til þess, að svipuð aukning, þó kannske ívið minni, hafi átt sér stað á þjóðartekjunum 1954, miðað við árið 1953. Á árunum 1952–54 hefur því orðið aukning á þjóðartekjum Íslendinga, að því er bezt verður vitað, einhvers staðar á milli 25% og 30%. Þess er auðvitað að geta í þessu sambandi, að verulegur hluti þessarar þjóðartekjuaukningar á rót sína að rekja til þess, að vinnudagurinn hefur lengzt mikið, þ. e. a. s. að mjög mikið hefur kveðið að yfirvinnu. Að hversu miklu leyti tekjuaukningin á rót sína að rekja til þess arna, verður ekki vitað, og ekki verður gizkað á það nema með sérstakri athugun á málinu. En þó bendir margt til þess, að þjóðartekjuaukningin eigi líka rót sína að rekja til aukinna afkasta þeirra framleiðsluþátta, sem starfa að myndun þjóðarteknanna, vinnunnar og fjármagnsins fyrst og fremst. Ef svo er, að afköst vinnunnar og fjármagnsins hafi aukizt, er sjálfsagt, - um það ætti ekki að geta verið ágreiningur, - að það komi eigendum þessara framleiðsluþátta í vil, helzt í lækkuðu verðlagi, eða ef ekki er kostur á því, þá í auknum kaupmætti tímakaupsins. Nú er það sannað, m. a. með athugun þeirra tveggja ágætu hagfræðinga, sem ég nefndi áðan, hagstofustjórans og Ólafs prófessors Björnssonar, að á undanförnum tveim árum hefur kaupmáttur tímakaupsins fremur farið minnkandi, og sé tekinn lengri tími, eins og í athugun þeirra hagfræðinga, sem Alþýðusambandið leitaði til, þ. e. a. s. miðað við árið 1947, þá hefur rýrnunin orðið enn meiri. En á þessum tveim athugunum er enginn verulegur munur, ef þær eru skoðaðar í réttu ljósi. Milli þessa tvenns virðist því vera ósamræmi. Það hefur átt sér stað minnkun á raunverulegum kaupmætti tímakaups verkamanna, samtímis því sem ýmislegt bendir til þess, að afköst í þjóðarbúinu hafi aukizt. Þetta er auðvitað kjarni málsins. Kjarni þessarar launadeilu hlýtur að teljast sá að leiðrétta tekjuskiptinguna hinum lægra launuðu og þá sérstaklega hinum lægst launuðu í vil. Ef raunverulegur vilji er fyrir því að leysa þetta verkefni réttlátlega og sanngjarnlega, virðist fyrsta ráðstöfunin, sem gera þarf, vera sú að gera athugun á þjóðartekjunum og breytingunni á þeim, að hve miklu leyti hún á rót sína að rekja til yfirvinnunnar og að hversu miklu leyti hún á rót sína að rekja til aukinna afkasta, sem sjálfsagt er að launastéttirnar og þó einkum þær lægst launuðu fái hlutdeild sína í. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. fram til þessa því miður vanrækt. Hún hefur látið gera tvær ýtarlegar og svo langt sem þær ná ágætar hagfræðilegar athuganir, sem sumpart liggja fyrir almenningi og sumpart munu nú verða lagðar fyrir almenning. En þriðju og mikilvægustu athugunina vantar enn, sem er á breytingunni á þjóðartekjunum. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. láti það ekki dragast of lengi úr þessu að stuðla að því, að þessi athugun verði gerð.



Herra forseti. Það er viðurkenningarvert, þegar hæstv. ríkisstj. sér sér fært að koma með upplýsingar um mál, sem eru ofarlega á baugi í þjóðfélaginu, og þess vegna vil ég fyrir mína hönd þakka fyrir þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. gaf hér áðan. Það er viðurkenningarvert að fá þessar upplýsingar, jafnvel þó að mætti gagnrýna þær. En á þessu stigi málsins skal ég ekkert um það segja. Til þess er engin aðstaða hér, eins og hæstv. forsrh. gat um í ræðu sinni. Hitt ber að gagnrýna og má gagnrýna, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki sjá sér fært að hafa þessar upplýsingar tilbúnar, áður en til verkfalla kom, svo langur aðdragandi sem að þeim varð að þessu sinni, þar sem þau voru fyrst undirbúin með alllöngum fyrirvara og svo gerðist sá einstæði atburður í baráttu íslenzkra verkalýðsfélaga, að verkföllum var frestað fram yfir tilsettan tíma, til þess að stjórnarvöldum landsins gæfist kostur á að afla sér þeirra upplýsinga og leita þeirra ráða, sem tiltæk væru til þess að leysa kjaradeiluna án þess, að til vinnustöðvunar þyrfti að koma. En ég skal ekki fjölyrða neitt um þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. gaf hér áðan. En þær gefa mér tilefni til þess að víkja nokkuð að öðru máli. Áður en til núverandi kjaradeilna kom, voru að sjálfsögðu mikil skrif um þær í blöðum og jafnvel rætt um þær hér á Alþingi. Af hálfu stjórnarflokkanna var því þegar lýst í upphafi, að það kæmi ekki til mála frá þeirra sjónarmiði að hækka kaup, heldur bæri að fara hina leiðina, sem líka hefur verið rædd í þessu sambandi, þ. e. a. s. niðurfærsluleiðina. Í blöðum stjórnarflokkanna var þetta rætt dag eftir dag í langan tíma. En nú ber svo við, að síðan kjaradeilan fór að harðna, frá því að verkföll áttu að hefjast og síðan þau hafa hafizt, hefur lítið eða ekkert verið minnzt á þessa leið í hlöðum stjórnarflokkanna. Og enn síður hefur verið á þessa leið minnzt í blöðum Alþfl. og Sósfl. Þeir menn. sem fyrir Alþfl. hafa talað í þessum málum og látið skoðun sína á þeim í ljós, hafa þó eindregið lýst því yfir, að það væri stefna og skoðun þess flokks, að það væri hagkvæmara fyrir verkalýðinn að afla sér raunhæfra kjarabóta með því að færa niður verðlag og ýmsa aðra hluti í þjóðfélaginu. Í ræðu, sem hv. 7. landsk. þm. flutti fyrir skömmu hér á Alþ., staðfesti hann þessa skoðun mjög rækilega, og var sú ræða birt í Alþýðublaðinu. Hins vegar hafa kommúnistar frá því fyrsta lýst sig mjög andvíga þessari leið, þangað til mér virtist að mætti skilja á hv. 2. þm. Reykv. núna, að þeir væru farnir að hugsa dálítið öðruvísi í þeim málum. Það hlaut öllum að vera ljóst, að ætti að fara þessa leið, að lækka verðlag og skatta og ýmsa hluti í þessu þjóðfélagi, þá yrði það ekki gert nema með ráðstöfunum af hálfu Alþingis. Það hlaut öllum að vera ljóst, að það var þýðingarlaust að koma til manna, sem hafði verið gefið frelsi til þess að skammta sér sjálfum hlut úr þjóðarbúinu, og segja við þá: Herrar góðir. Eruð þið ekki sammála um að bjóðast til að lækka ykkar hlut, sem þið hafið sjálfir skammtað að undanförnu mjög ríflega? - Þetta hlaut öllum að vera ljóst að var tilgangslaust. Það eina, sem til mála kom, var að samþykkja lög hér á Alþ. Nú liggur málið þannig fyrir, að 23. febr. bárum við þm. Þjóðvfl. fram á Alþ. frv. um lækkun verðlags í landinu. Meginatriði þessa frv. voru þau, að verðlagseftirlit skyldi tekið upp og það afhent Alþýðusambandinu, yfirstjórn verkalýðssamtakanna, og að söluskattur skyldi lækkaður. Þessu frv. var vísað til hv. fjhn. Nd. 25. febrúar s. l. Í dag er 25. marz. Það er mánuður liðinn síðan þessu máli var vísað til n., því máli, sem að dómi ráðamanna í verkalýðshreyfingunni hefði getað orðið veigamesti þátturinn í að leysa núverandi kjaradeilu og firra þjóðina þeim vandræðum og því tjóni og því böli, sem verkfal] raunverulega er. En svo hefur við brugðið, að hv. fjhn. Nd. hefur lagzt á þetta mál og ekki hreyft því í heilan mánuð. Á öllum þessum tíma hefur verið haldinn einn einasti laumufundur í þessari n. til þess að þurfa ekki að ræða þetta mál. Fyrir viku fór ég þess vinsamlega á leit við hæstv. forseta þessarar d., að þetta mál yrði tekið af n., sem því var vísað til, og það tekið hér á dagskrá í þinginu til 2. umr. Við þessum tilmælum hefur hæstv. forseti ekki enn séð sér fært að verða. Nú vil ég endurtaka þessi tilmæli og ég vil jafnframt krefjast þess, að þetta mál verði tekið af hv. fjhn. og á dagskrá á næsta fundi þessarar hv. d. Og ég vil benda á, að það eru fordæmi fyrir, að slíkt hafi verið gert og sé gert. Á síðasta þingi var m. a. eitt mál, sem hv. 2. þm. Reykv. flutti hér, tekið á dagskrá samkv. hans kröfu, án þess að n. fjallaði um það. Og mér er tjáð, að hæstv. forseti Ed. hafi nú að undanförnu tekið eitt eða fleiri mál þannig á dagskrá. Ég vil ekki una því að búa ekki við sama rétt og aðrir þm. í þessu efni, og þess vegna vil ég endurtaka þá kröfu mína, að þetta mál verði tekið af hv. fjhn. og á dagskrá þessarar d. á næsta fundi hennar.



Ég þarf að gera örstuttar athugasemdir út af ummælum þeirra þriggja hv. þm., sem hér hafa talað. Hv. 2. þm. Reykv. spurði um, hvort þær 12 millj., sem ég nefndi sem lið í hækkunum útgjalda ríkissjóðs vegna grunnkaupshækkana, væru eingöngu hækkun á kaupi til verkamanna hliðstæðra þeim, sem nú ættu í kaupdeilu. Svo er ekki. Það er rétt til getið hjá honum, að það er einmitt gert ráð fyrir, að kauphækkanir þyrftu að fara fram til starfsmanna ríkisins, og þær eru innifaldar í þessum 12 millj. Hann spurði í öðru lagi: Er gert ráð fyrir í þessum útreikningum, að tryggingar hækki að sama skapi? Það er gert ráð fyrir, að tryggingar hækki. Hvort það yrði að sama skapi og grunnkaupshækkanirnar, þori ég ekki alveg að staðhæfa, en það er gert ráð fyrir að þær hækki, enda hefur sú verið venjan, að tryggingar hafa hækkað, þegar kaupgjald hefur hækkað. Í þriðja lagi spurði hann: Getur ríkisstj. ekki sett á verðlagseftirlit til þess að tryggja, að vörur hækki ekki? Það er nú kannske of langt mál til þess, að ég fari að ræða það hér, en ríkisstj. hefur verið að afla sér upplýsinga um verðlagið í landinu, meðan eftirlit var og síðan því var létt af, og það verður væntanlega hægt að gefa um það skýrslu, áður en langt um líður, og sé ég þess vegna ekki ástæðu til að ræða það nú. En ég vil aðeins geta um það, að sú hækkun á vísitölunni, sem nefnd var, er að dómi þeirra, sem bezta yfirsýn hafa yfir þetta mál, mjög varlega áætluð og gerir þess vegna ekki ráð fyrir neinni óeðlilegri vöruverðshækkun í þessu sambandi. Þá minntist hv. þm. í fjórða lagi á það, hvort ekki væri hægt að gefa eftir tolla. Þetta er spurning, sem alltaf rís, þegar ríkið beitir sér fyrir einhverjum framkvæmdum, hvort ríkissjóður eigi þá að taka tolla af þeim innflutningi, sem stendur í sambandi við þær framkvæmdir. Ég segi það sem mína einkaskoðun, að ég tel það mjög hála braut fyrir ríkið að leggja út á, ef farið er að gefa eftir tolla af vélum eða efni, sem flutt er inn til framkvæmda á vegum ríkisins, fremur en til framkvæmda, sem þegnar þjóðfélagsins hafa með höndum. Við skulum taka dæmið, sem hv. þm. nefndi, hann var að tala um Sogsvirkjunina. Á ríkið að gefa eftir tolla af vörum og vélum í Sogsvirkjunina, sem Reykjavíkurkaupstaður hefur svo og svo mikla meðgerð með? Á það þá kannske ekki líka að gefa eftir tolla af innflutningi á vélum til frystihúsa, af því að frystihúsin eru nauðsynleg, og ýmislegt svona? Allt er þetta æskilegt út af fyrir sig, að hægt væri að gera. En hvar á að taka fé til þeirra þarfa, sem við allir vitum að á ríkissjóðs herðum hvílir að fullnægja? Og það er þá líka venjulega það, sem ber á milli stjórnar og stjórnarandstöðu, jafnvel stundum án hliðsjónar af því, hver í stj. er og hver í stjórnarandstöðu er, að stjórnarandstaðan geri enn harðari kröfur á hendur ríkissjóði en stjórnarliðið á hverjum tíma, en hún má þá ekki að sama skapi bera fram kröfur um, að niður falli þær tekjur ríkissjóðsins, sem eiga að rísa undir greiðslum til þessara þarfa. Hv. þm. sagði að lokum, að til þess að fullnægja þeim útgjaldaauka fyrir ríkissjóðinn, sem ég gat um að gæti orðið allt upp í 60 millj., án þess þó að ríkið hefði nokkur afskipti af niðurgreiðslu vísitölunnar, þyrfti ekki að leggja á neina nýja skatta. Ég tel þeirri staðhæfingu svarað í minni fyrri ræðu, þar sem fram kom, að það er ekki ætlað nema 5% fyrir umframgreiðslum á fjárlögum 1955, ef ætlað er, að tekjur verði á árinu 1955 jafnmiklar og 1954, en umframgreiðslur hafa aldrei orðið minni en 7% á síðustu 30 árum eða jafnvel lengur. Hv. 1. landsk. lagði - og það sjálfsagt alveg réttilega - áherzlu á, að upplýsa þyrfti um þjóðartekjur Íslendinga nú og hver hækkun hefði á þeim orðið á undanförnum árum, og hann taldi, að ríkisstj. bæri að upplýsa þetta ekki síður en aðrar hliðar málsins, sem hún hefði verið að upplýsa. Ég leyfi mér að leiða athygli að því, að ríkisstj. miðar sínar upplýsingar fyrst og fremst við að gera grein fyrir, hvernig hún sem forsvarsmaður ríkissjóðsins stendur að vígi til þess að taka við þeim auknu kvöðum, sem á ríkissjóðinn verða lagðar, jafnvel þó að afskipti ríkisins verði engin önnur en þau beinu útgjöld, sem leiðir af kauphækkunum í landinu. Hitt er alveg rétt hjá hv. 1. landsk., að náttúrlega er það veigamikil upplýsing, ef menn ætla að reyna að ráða viturlega fram úr þeirri kjaradeilu, sem nú stendur yfir, hverjar eru þjóðartekjurnar og hver er vöxtur í þjóðartekjunum á undanförnum árum, og eins og hann sjálfur réttilega gat um: af hverju sá vöxtur stafar. Og ég get sagt hv. 1. landsk. það og þá í rauninni líka svarað hv. 8. landsk. því, sem hann beindi til mín af sinu máli, að það voru einmitt slíkar upplýsingar sem þessar, sem ríkisstj. taldi að auðið yrði að afla, og þá með þeim hætti, að Alþ. mundi síður vefengja, ef kostur gæfist á að skipa það sem var kallað rannsóknarnefnd til þess að rannsaka gjaldgetuna og annað það, sem máli skiptir í sambandi við kauphækkunarkröfur, og þá í því skyni að girða fyrir, að kaup hækkaði, ef ekki fælust í kauphækkuninni raunverulegar kjarabætur verkalýðnum til handa, en hins vegar færði kauphækkunin þann voða yfir alþjóð manna, að krónan yrði valtari í sessi. Ég hygg, að með þessu hafi ég svarað því, sem hv. þm. gáfu mér tilefni til að geta um, en ég tek það náttúrlega fram, að ríkisstj. telur sér skylt og er ljúft að reyna að afla sérhverra þeirra gagna, sem mættu auðvelda mönnum að komast að réttum niðurstöðum í þessu efni, og þá engu síður þeirra gagna, sem mættu verða til þess að renna stoðum undir það, að auðið yrði að verða við kröfum þeirra, sem nú telja sig bera skarðan hlut frá borði, og þá náttúrlega fyrst og fremst kröfum þeirra, sem lægst eru launaðir. Það hlýtur hverri ríkisstj. að vera ljúft að afla slíkra gagna, og ég segi fyrir mig, að ég skal með glöðu geði taka á móti leiðbeiningum frá þeim hv. þm., sem hér hafa um þetta getið.



Herra forseti. Ef það hefði verið hugmynd ríkisstj., að sú skýrsla, sem hæstv. forsrh. gaf hér í upphafi þessa þingfundar, yrði rædd ýtarlega, þá hefði henni að sjálfsögðu verið útbýtt skriflegri, áður en ræða forsrh. hófst, þannig að þm. gæfist a. m. k. kostur á að yfirfara, hvað í henni fælist. Ég vil taka undir það með öðrum hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað á undan, að þess er að sjálfsögðu enginn kostur að ræða slík fræði, um leið og þau eru lesin upp, og mun ég þess vegna geta farið fljótt yfir sögu hvað viðvíkur skýrslu forsrh., a. m. k. að þessu sinni. Hitt er öllum augljóst, að það er ekkert gamanmál fyrir verkalýðssamtökin að leggja út í slíka deilu sem þau hafa nú þegar lagt út í, og sú hagfræði, sem verkalýðssamtökin og einstakir meðlimir þeirra byggja fyrst og fremst á, er afkoma alþýðuheimilanna sjálfra, og það er sú hagfræði, sem verkalýðssamtökin hafa orðið að byggja launabaráttu sína á á undanförnum árum, og þar eru undirstöðurnar undir núverandi kjaradeilu. Hv. 8. landsk. kom að því í ræðu sinni áðan, að áhugi okkar í hinum svonefndu verkalýðsflokkum, Alþfl. og Sósfl., væri eitthvað minnkandi fyrir þeirri stefnu, sem við hefðum upphaflega talað um, þó sér í lagi Alþýðuflokkurinn, þ. e. a. s. niðurfærslu verðlags og að kauphækkun yrði fengin á þann hátt. Ég þóttist hafa skýrt þetta mál greinilega í þeirri ræðu, sem hann reyndar vitnaði til hér áðan, hvernig er í pottinn búið af hálfu verkalýðshreyfingarinnar. Það er öllum augljóst, sem um þessi mál vilja hugsa, að niðurfærslu verðlags getur verkalýðshreyfingin ekki krafizt af hálfu atvinnurekenda. Hins vegar hefur samninganefnd verkalýðsfélaganna lýst því yfir fyrir sitt leyti, að hún muni meta þau tilboð, sem koma um verðlagslækkanir, til kauphækkunar, þegar þau tilboð liggja fyrir. Það er að sjálfsögðu í hendi ríkisvaldsins, og það þóttist ég einnig hafa bent á í minni ræðu, að bjóða þessa leið, og fyrir hennar tilstilli einnar er mögulegt að fara slíka leið. Verkalýðssamtökin munu meta þau tilboð, þegar þau liggja fyrir, hvað þau verka mikið til móts við þær kröfur, sem verkalýðshreyfingin hefur þegar lagt fram, og draga þá af kröfum sinum í samræmi við það og í samræmi við gildi þeirra tilboða, sem fyrir lægju þá. Ég held, að höfuðatriðið í þeim umr., sem hér hafa verið hafnar um verkfallsmálin og launadeiluna, hafi reyndar komið fram í þeim fáu orðum, sem hv. 1. landsk. (GÞG) minntist hér á áðan. Þjóðartekjurnar hafa aukizt á tveimur s. l. árum um 25–30%, og það er í þessa aukningu, sem verkalýðssamtökin ætla að sækja sínar kauphækkanir. Ég tek einnig undir það með hv. 2. þm. Reykv., að það væri vissulega spor áleiðis í áttina til móts við verkalýðssamtökin, að komið yrði á verðlagseftirliti og fyrir það girt, að vöruverð hækkaði frá því, sem nú er. En fyrir því er engin trygging í dag, og einmitt sú ringulreið, sem ríkir í verðlagsmálum á Íslandi, mun ekki hvað sízt vera undirrótin að þeim átökum, sem nú eiga sér stað á vettvangi verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda. Ég ítreka svo fyrri ummæli mín um það, að það er vissulega ekkert gamanmál fyrir verkalýðshreyfinguna að leggja út í slíka hluti, og hún gerir þetta í algerri nauðvörn vegna þess fjárhagslega ástands, sem ríkir á íslenzkum alþýðuheimilum í dag, og hún er staðráðin í að bæta það ástand og byggir því kröfur sínar um íhlutun í hinum auknu þjóðartekjum fyrst og fremst á því, að hagur þessara heimila og íslenzkrar alþýðu verði bættur. Það er sú hagfræði, sem verkalýðssamtökin hafa byggt baráttu sína á og munu byggja á í framtíðinni. Það er þess vegna engin stoð fyrir fátæk alþýðuheimili, sem nú berjast í bökkum þrátt fyrir aukna eftirvinnu og mikla atvinnu yfirleitt fyrir hvern þann mann, sem heilsu hefur til að vinna, að hrúgað sé yfir þau tölulegum skýrslum, reiknuðum út af hagfræðingum, sem að sjálfsögðu má á ýmsa vegu víxla til, svo að vægt sé að orði komizt. Sú hagfræði bjargar ekki þeim heimilum, sem í dag berjast í bökkum. Og það er tilgangslaust að ætla sér að sannfæra verkalýðshreyfinguna um það, að hagur hennar sé góður. Hún mundi ekki leggja til slíkra átaka sem hún hefur þegar lagt til, ef svo væri.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forsrh. fyrir greinargóð svör. Við hans svör kemur í ljós, hvernig lítur út um fyrsta liðinn, sem hann gaf okkur upp og verður auðsjáanlega eitt aðalatriðið í skýrslu ríkisstj., og ég vil nú minna menn á, hvernig þessi fyrsti liður var. Hann áætlaði, hver áhrif það hefði á ríkisbúskapinn, ef grunnkaup hækkaði um 7%. Það mundi þýða 12 millj. kr. á ári, og ef grunnkaup hækkaði um 26%, þá mundi það þýða 42 millj. kr. á ári, miðað við ríkisbúskapinn 1956. Ég spurði síðan: Miðast þetta eingöngu við kauphækkun hjá þeim verkamönnum, sem nú standa í deilum? Hæstv. forsrh. sagði: Nei, þetta miðast við að hækka laun til allra starfsmanna ríkisins um 7% eða um 26%. M. ö. o.: Þær tölur, sem hæstv. ríkisstj. gefur hér upp, standa alls ekki í neinu verulegu sambandi við sjálfa þá deilu, sem nú er háð, heldur við kostnaðinn af þeim ráðstöfunum, sem hæstv. ríkisstj. álítur að hún muni leggja til að gera, svo framarlega sem lægst launuðu verkamennirnir fá einhvers staðar á milli 7% og 26% kauphækkun, og þetta náttúrlega setur málið á alveg nýjan grundvöll. Þá erum við ekki að ræða hér í dag um vinnudeiluna, sem hér stendur yfir núna, heldur erum við að ræða um þær ráðstafanir, sem við ætlum að gera til hækkunar á kaupi starfsmanna ríkisins á næsta ári. Og á meðan við hér á Alþ. erum að ákveða um hækkun til starfsmanna ríkisins á næsta ári, á að stöðva alla vertíðina við Faxaflóa, ef ríkisstj. fær að ráða því. Ég vil taka það fram, að það nær ekki nokkurri átt að setja þessi mál svona upp. Það verður ríkisstj. og stjórnarflokkar og stjórnarandstæðingar að gera upp við sig á sínum tíma, hvað þeir gera viðvíkjandi starfsmönnum ríkisins. En vandamálið, sem liggur fyrir að leysa í dag, er kauphækkun til þeirra verkamanna, sem nú standa í vinnudeilum. Og þá vil ég leyfa mér að skjóta hér fram útreikningi til þess að reyna að lagfæra þennan útreikning hjá hæstv. ríkisstj. Ef um 7% grunnkaupshækkun væri að ræða, þá átti það að kosta 12 millj. kr. á ári. Hvað eru nú laun allra starfsmanna ríkisins? Ég veit það ekki nákvæmlega, en mér fróðari menn hér á þingi segja mér, að það muni vera nokkuð yfir 100 millj. kr. Hvað mikið yfir 100 millj. kr., get ég ekki sagt nákvæmlega. Það þýðir, að af þessum 12 millj. kr., sem ríkisstj. segir að það kosti ríkisbúskapinn á næsta ári að verða við 7% grunnkaupshækkun hjá verkamönnum, eiga a. m. k. 7 millj., en kannske 8 eða 9 millj. að fara til starfsmanna ríkisins með 7% grunnkaupshækkun til þeirra. Þessi áhrif á ríkisbúskapinn eru þá þannig, að það væru 3 millj., máske 4, það þori ég ekki að segja nákvæmlega, sem um væri að ræða með verkamenn. En það eru 7 eða 8 millj. eða kannske meira af þessu, sem eru laun starfsmanna ríkisins, 7% grunnkaupshækkun til þeirra. Ég vil vekja athygli á því, að ríkisstj. reiknar þetta þarna inn í þeirri skýrslu, sem hún leggur hér fyrir. Ég vil enn fremur taka annað fram. Það er verið að segja okkur, að 12 millj. kr., ef um 7% grunnkaupshækkun væri að ræða, væri allt of mikið fyrir ríkisbúskapinn á ári, þegar verið er að tala um vinnudeilur hjá verkamönnum. En fyrir nýár vorum við að samþykkja hér á Alþ. að úthluta 12 millj. kr. bara til starfsmanna ríkisins og það eftir tillögu ríkisstj. og þá var aldrei minnzt á, að 12 millj. kr. væru mikið fyrir ríkið. Það kom ekki eitt orð, ekki einu sinni frá fjmrh., að 12 millj. kr. væru mikið fyrir ríkið. En í dag á það að vera mikið fyrir ríkið að borga 12 millj. kr. á ári í sambandi við vinnudeilur. Og þegar farið er að kryfja þetta til mergjar, þá sýnir sig, að það væru svona 3–4 millj., sem um er að ræða til verkamanna, en 7–8 millj. kr. eða meira til starfsmanna ríkisins í viðbót við 12 millj. kr., sem við vorum að úthluta fyrir nýár. Þá ógnaði engum að úthluta 12 millj. kr. til starfsmanna ríkisins. - Ef við reiknuðum hins vegar með 26% grunnkaupshækkun, sem hæstv. forsrh. sagði að mundi kosta ríkissjóð 42 millj. kr., þá er auðséð, að af þessum 42 millj. kr. færu yfir 30 millj. kr. til starfsmanna ríkisins. Hvað á að þýða að vera að leggja þetta svona fyrir okkur? Það er ekki þarna um að ræða þá vinnudeilu, sem núna stendur yfir. Það er ekki um það að ræða, hvort verkamennirnir, sem framleiða allan þann fisk og vinna alla þá vinnu, þar sem allir embættismennirnir fá greidd sín laun með peningunum, sem þeir skapa, og verðmætunum, sem þeir skapa, eigi að fá að vinna og fá sómasamlegt kaup. Það er um það að ræða, hvort Alþ. ætli eftir á, þegar verkamenn séu búnir að fá grunnkaupshækkun, að láta ganga til allra starfsmanna ríkisins samsvarandi. Þetta eru tvö ólík mál, og þetta eru mál, sem verður að taka fyrir á tvennan ólíkan hátt. Svo er annað í þessu, sem ég vil benda á. Hæstv. ríkisstj. hafði fyrir nýárið, þegar hún var að láta 12 millj. kr. til embættismannanna, þann undarlega hátt á, að hún lét hæst launuðu embættismennina, sem höfðu 60–70 þús. kr. í árslaun, fá 6–7 þús. kr. til viðbótar, en hún lét lægst launuðu starfsmenn ríkisins, sem höfðu eins og láglaunamenn, jafnvel undir Dagsbrúnarkaupi, fá 500–600 kr. á ári. Ég lagði til að breyta þessu þá, en það fékkst ekki gert. Þess vegna álít ég þetta rangt, og þetta eigum við að taka fyrir á sínum tíma. Við eigum ekki að taka þetta fyrir núna; við eigum bara að taka verkamannakaupið núna. Það er það eina, sem við eigum að gera. Við getum deilt um það á sínum tíma, hvernig við eigum að hafa það viðvíkjandi starfsmönnum ríkisins, eftir hvaða reglum við ætlum að úthluta til þeirra, hvort við ætlum að láta þá lægst launuðu fá uppbætur, hvort við ætlum að minnka við þá hæst launuðu eða annað slíkt; það verðum við að deila um á sínum tíma. En þessa deilu eigum við að leysa út af fyrir sig. Að öðru leyti hef ég ekki miklar athugasemdir við þetta að gera. Það er eðlilegt, að tryggingarnar hækki. Um verðlagseftirlitið eru skiptar skoðanir, eins og vant er. Út af því, sem kom hér fram hjá hv. 8. landsk. (BergS), vil ég aðeins minna á, að allar verðlækkunaraðgerðir eru algerlega í höndum stjórnarvaldanna. Verkamenn hafa ekki að öðrum að ganga en atvinnurekendum í sínum kröfum, og verkamönnum er meira að segja í vinnulöggjöfinni bannað að gera kröfur, sem þýða það að knýja löggjafarþingið t. d. til aðgerða eins og verðlækkana. Ég ætla ekki hér að fara að della um það, hvort „praktiskt“ sé að gefa eftir tolla, svo sem til raforkuframkvæmda. Það mundi þýða að mínu áliti, ef þeir væru gefnir eftir, að létta þó nokkuð á þeim byrðum, sem velta smám saman yfir á þessar raforkuframkvæmdir, en það er sérstakt mál. Aðalatriðið, sem ég álit að við ættum nú að reyna að koma okkur saman um, er að leysa þessa deilu án þess að tengja annað við hana, semja við þá verkamenn, sem nú eru í deilu, við þá verkamenn, sem standa í því að framleiða á dýrmætasta tímanum fyrir Ísland allt það verðmæti, sem við byggjum okkar þjóðarbúskap og okkar ríkisbúskap á.