Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Að undanförnu hefur nokkur hluti af innflutningsgjaldi, sem tekið hefur verið af benzíni, einn eyrir af hverjum lítra, verið lagt í svokallaðan brúasjóð, og var sá sjóður stofnaður til þess að standa undir kostnaði við byggingu brúa, og þá fyrst og fremst brúa yfir hin stærstu vatnsföll, sem enn eru óbrúuð. Í þessu frv. er lagt til, að framvegis verði lagðir í þennan sjóð tveir aurar af hverjum lítra af því innflutningsgjaldi, sem tekið er af benzíni. Það er ekki til þess ætlazt í þessu frv., að nein breyt. verði á innflutningsgjaldi af benzíni, það telzt jafnhátt og áður, aðeins er lagt til, að meira af því fari í þennan sjóð heldur en áður hefur verið. Fjhn. þessarar d. hefur haft frv. til athugunar, og eru nm. sammála um að leggja til, að það verði samþ., þar sem það virðist þörf á því að leggja meira fé til þessa sjóðs heldur en gert hefur verið nú að undanförnu. Ég vil því óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Ég vil bara þakka n. fyrir réttan og góðan skilning á þessu máli og vona, að hv. d. sýni sama skilning og láti það fá góða og fljóta afgreiðslu.



Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er eins og menn vita um það, að ríkissjóður taki ábyrgð á 6 millj. kr. láni fyrir Siglufjarðarbæ til þess að virkja Skeiðsfoss. Á sumarþinginu lágu fyrir beiðnir um ábyrgðir upp á 27 millj. kr., en fyrir þessu þingi liggja kröfur til sömu hluta upp á 23 millj. kr., og þó má segja, að þetta sé í rauninni aðeins byrjunin, því að um leið og byrjað er á því að veita ábyrgðir til þessara hluta, má gera ráð fyrir því, að mjög margir komi á eftir í því skyni að fá slíkar ábyrgðir, því að þörfin er brýn hvarvetna á landinu. Það má því segja. að hér sé um að ræða, þegar byrjað er að ganga út á þessa braut, eitthvert allra stærsta fjárhagsmál, sem fyrir liggur í væntanlegu framkvæmda- og umhótakerfi okkar þjóðar. Ábyrgðir, sem nú hvíla á ríkissjóði, voru í árslok 1940 um 80 millj. kr., og á tveim s.l. árum hefur verið gengið í ábyrgðir fyrir 1100000 kr. Af þessu eru ábyrgðir vegna rafvirkjana og hitaveitu 211/2 millj. kr. Stundum hafa verið háðar harðar deilur um það, hvort ganga ætti í slíkar ábyrgðir, og jafnvel á einum tíma stofnað til þingrofs út af 6 millj. kr. ábyrgð fyrir Reykjavíkurbæ. En þegar við lítum á það, að með þessu frv. er farið fram á 6 millj. kr. ábyrgð, aðeins fyrir Siglufjarðarbæ, þá svarar það til þess, að það væri gengið í 11 millj. kr. ábyrgð fyrir Akureyri eða 80 millj. kr. ábyrgð fyrir Rvík, miðað við fólksfjölda. Menn sjá því, að hér er um risavaxið mál að ræða, ef haldið yrði áfram á þeirri braut að virkja með svipuðum hætti allar byggðir landsins, sem margir gera ráð fyrir. Það er þess vegna augljóst mál, að áður en farið er út á þessa braut, þá verður að rannsaka það svo rækilega og með svo mikilli nákvæmni sem unnt er, á hvern hátt er hægt að koma því til leiðar, að sem flestir landsmanna verði aðnjótandi þeirra þæginda, sem hér er um að ræða, með sem minnstu fé. Nú er það svo, að minni hl. fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt, en við, sem skipum meiri hl. n., leggjum til, að það verði afgr. með rökst. dagskrá, og rannsakað betur, á hvern hátt hægt sé að fullnægja raforkuþörf, ekki eingöngu Siglufjarðar, heldur og annarra þeirra byggða, er þar liggja næst. Eins og hv. þdm. hafa veitt eftirtekt, liggur nú fyrir Alþ. frv. um að taka ábyrgð á 2 millj. kr. til virkjunar fyrir Sauðárkrók, þar sem ætlazt er til, að Gönguskarðsá verði virkjuð. Í þriðja lagi liggur hér fyrir till. um að rannsaka, á hvern hátt fullnægja megi raforkuþörf Dalvíkur og annarra byggða vestan Eyjafjarðar. Nú hefur sú mþn., sem starfað hefur að því að athuga raforkumál landsins í heild, byrjað á að fá áætlanir varðandi þessa hluti, og hún hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að það mundi verða hagfelldast, að allir þessir staðir, sem hér um ræðir, Dalvík og aðrar byggðir vestan Eyjafjarðar, Sauðárkrókur og önnur þorp í Skagafirði og Siglufjörður, fái raforku með þeim hætti, að háspennulína verði lögð um þessa staði frá Laxárvirkjuninni, eftir að hún hefur verið stækkuð. Samkvæmt þeirri áætlun, sem gerð hefur verið um þessa hluti, þá verða leiðslur og spennistöðvar um þessi svæði lítið eitt eða ekki dýrari heldur en verða mundu raforkuveitur fyrir Siglufjörð og Sauðárkrók eingöngu. Hér er, eins og menn sjá, um flókið mál og víðtækt að ræða. Þess vegna er fullkomin ástæða til að fara varlega, áður en ráðizt er í framkvæmdir, og þess vegna vill meiri hl. fjhn. ekki láta samþykkja þetta frv., án þess að það verði rannsakað til hlítar, hvort ekki er hægt að fullnægja raforkuþörfinni á ódýrari og heppilegri hátt heldur en með því að taka nú út úr Siglufjörð einan og láta hina staðina eiga sig. Eins og menn sjá, þá er það ekki ætlun okkar, meiri hl., að hamla því, að Siglufjörður fái rafmagn, því að það er auðvitað nauðsynlegt fyrir þennan bæ að njóta þeirra þæginda, sem af því stafar. En við viljum láta athuga betur en enn hefur verið gert, hvort ekki er rétt að fara inn á þessa leið, sem hér er á bent, áður en gengið er að því að virkja Skeiðsfoss fyrir Siglufjarðarbæ einan. Ég sé ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að mæla um þetta miklu fleiri orðum. Í nál. okkar meirihlutamanna eru tekin fram þau atriði, sem þarna koma til greina frá okkar sjónarmiði. Og um það verða að sjálfsögðu atkvæði að skera úr, hvort menn vilja nú þegar samþykkja þessa ábyrgðarheimild og láta svo skeika að sköpuðu, hvernig fer um rafmagnsframkvæmdir að því er snertir hina staðina, sem bíða eftir því að fá rafmagnið. Það er að vísu vert að minnast á það, að það virðist vera svo, að það séu að myndast um það tvær stefnur, hvernig skuli fara að með það að fullnægja rafmagnsþörf landsmanna. Önnur stefnan er sú að virkja fyrir kaupstaðina og þéttbýlustu staðina aðra og láta svo skeika að sköpuðu um það, hvort hægt er að fullnægja rafmagnsþörf sveitanna eða ekki. Hin stefnan er sú að láta athuga rafvirkjunarmálið í einu lagi fyrir allt landið í heild og reyna að koma rafvirkjunarmálunum í kerfi þannig, að jafnhliða því, sem virkjað er fyrir þéttbýlið, þá séu sveitirnar teknar með og þeim veitt rafmagn jafnframt því, sem þéttbýlið fær það, að svo miklu leyti sem unnt er vegna strjálbýlis. Og hve langt er hægt að ganga í því, er mál, sem er meira rannsóknarefni en svo, að það liggi ljóst fyrir, eins og nú standa sakir. Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri að sinni, en óska eftir því, að sú dagskrártill., sem meiri hl. fjhn. hefur lagt fram, verði samþ. og málið athugað betur, áður en ráðizt er í að framkvæma það á þann hátt, sem þetta frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. - Minni hl. n. leggur til, að ríkið gangi í þá ábyrgð, sem hér er um að ræða fyrir virkjun Fljótaár vegna Siglufjarðarkaupstaðar. Að nokkru leyti á þessi afstaða minni hl. n. rót sína að rekja til sögu málsins. Það er sem sé svo, að þetta mál er fyrir löngu undirbúið og fullrannsakað. Og á síðasta vori voru endurskoðaðar allar áætlanir um kostnað af þessari virkjun, og málið var svo í þáltill.-formi lagt fyrir síðasta sumarþing. Það fór nú svo á því þingi, af því að það var háð milli kosninga, að það voru engar ábyrgðarheimildir samþ. eða fjárveitingar yfirleitt. En þar sem þetta mál var aðkallandi, þá munu leiðandi menn Siglufjarðar hafa leitað til einstakra þm. og þingflokkanna og fengið þær undirtektir undir málaleitanir sínar, að þeir réðust þegar í að láta vinna ýmis konar byrjunarvinnu til framkvæmdar virkjuninni. Þessi virkjun er því í raun og veru hafin. Og vegna þessarar forsögu einnar saman tel ég mjög varhugavert að svipta Siglufjarðarkaupstað þeirri ábyrgð, sem kaupstaðurinn hafði fulla ástæðu til að gera ráð fyrir, að fengist. Það er mikið að ganga í ábyrgð fyrir 6 millj. kr. En ábyrgðin getur ekki miðazt við fjárhæðina eina. Áhætta ríkisins miðast aðallega við það, hversu arðvænt fyrirtæki það er talið, sem gengið er í ábyrgð fyrir. Og eftir útreikningum kunnugra manna, rafmagnseftirlits ríkisins og Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra, sem er allra manna kunnugastur framkvæmdum þessara mála hér á landi, þá er hér um að ræða ódýrustu virkjunina, sem hægt er að framkvæma fyrir Siglufjarðarkaupstað. Með því að virkja Fljótaá, jafnvel þó að á dýrum tíma sé, þá er talið, að rafmagn á Siglufirði verði ekki dýrara en annars staðar. Siglufjörður er að vísu ekki mannmargur. En það tjáir ekki að miða í þessu efni við mannfjöldann einan, því að á Siglufirði er meiri verksmiðjurekstur en í nokkrum öðrum stað tiltölulega hér á landi, miðað við íbúatölu. Svo að þessi virkjun er ekki eingöngu til þarfa þess fólks, sem á Siglufirði býr, til ljósa, suðu og hitunar, heldur líka til þess stórfellda iðnrekstrar, sem þar er um að ræða og búast má við, að aukist. Ég hef fulla samúð með þeim till., sem nú er farið að brydda á og eiga rót sina að rekja til n., sem starfar að rafmagnsmálum og einkum fjallar um þau mál á þeim grundvelli, að það eigi að taka rafmagnsframkvæmdirnar í landinu sem eina heild. En eftir viðtölum, sem minni hl. fjhn. hefur átt við rafmagnsfræðinga, sérstaklega Steingrím Jónsson rafmagnsstjóra, þá fellur Fljótaárvirkjunin vel inn í það heildarkerfi, sem mþn. í rafmagnsmálum gerir ráð fyrir, að stefnt verði að Siglufjarðarbær mundi verða aflögufær um rafmagn. Og ekki allfjarri Skeiðsfossi liggja þorp og kauptún, sem hægt mundi vera að leiða rafmagn til frá þessari virkjun. Auk þess hafa þeir sérfræðingar, sem við höfum talað við, lagt áherzlu á, að það sé kostur, þegar hugsað er fyrir heildarkerfi fyrir landið í framkvæmd rafmagnsmálanna, að rafstöðvarnar séu nokkuð dreifðar, vegna þess að þá er skiljanlega minni hætta á, að bilanir hafi áhrif á stórum svæðum og verði til mikilla óþæginda. Og mér hefur verið tjáð af kunnugum mönnum, að inn í það stóra kerfi, sem ætlað er, að nái yfir allt Norðurland, allt austan úr Þingeyjarsýslu og vestur í Húnavatnssýslu og um Borgarfjörð og allt í austursveitir Suðurlands, þá muni ekki vanþörf á að hafa a.m.k. fjórar stöðvar, og þar falli Fljótaárvirkjunin vel inn í og virkjun Andakílsfossanna einnig, sem mun vera til umr. á þessu þingi. En Vesturland og Austurland eiga að vera kerfi fyrir sig. Þegar alls þessa er gætt, að þetta mál, virkjun Fljótaár, var komið það langt á veg, þegar mþn. í rafmagnsmálum var sett, að Siglufjarðarbær hafði fulla ástæðu til að ætla, að bærinn mundi fá fulla ábyrgðarheimild til þessarar virkjunar og réðst þegar í að byrja á að framkvæma þessa virkjun, og þegar hins vegar þess er gætt, að þessi virkjun getur fallið inn í virkjunarkerfið, sem nú er verið að undirbúa, og þegar þess enn fremur er gætt, að sveitir, sem liggja þarna nálægt, og þorp, sem einnig eru þarna nálægt, gætu orðið rafmagnsins frá þessari virkjun aðnjótandi, þá fæ ég ekki séð, að árekstrar þurfi að vera milli Siglufjarðarkaupstaðar og mþn. í raforkumálum út af þessu máli. Ég játa, að ég er ekki svo inni í þessum málum, að ég geti rætt þau til hlítar í einstökum atriðum eða gert samanburð á tölum í því efni. En hér er a.m.k. einn hv. þm., sem þekkir þetta mál allt frá rótum. Og um upplýsingar í einstökum atriðum verð ég þess vegna í þessu máli að vísa til hans. En á það legg ég áherzlu, þó að sú ábyrgð, sem hér er getið um, sé að vísu há, 6 millj. kr., þá er það svo, að áhætta ríkissjóðs vegna þessarar ábyrgðar verður ekki að sama skapi mikil sem upphæðin er há, ef um virkjun er að ræða, sem getur vel borið sig. Og það er mér tjáð af sérfræðingum, að á því sé ekki vafi, að þessi virkjun geti borið sig.



Herra forseti. - Eins og hv. þdm. hafa orðið varir við, hefur fjhn. ekki getað komið sér saman í þessu máli. Það er að vísu ekki ágreiningur milli meiri hl. og minni hl. n. um það, að Siglufjarðarkaupstaður þurfi og eigi að fá aukið rafmagn eins fljótt og verða má, heldur er ágreiningurinn um það, hvaða leið skuli fara til þess að sjá Siglufirði fyrir rafmagni. Þessi ágreiningur er svo mikill, að minni hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt og þar með verði Siglufjarðarbæ gert kleift að halda áfram með þessa virkjun á Skeiðsfossi, sem byrjað hefur verið á og þar með fá nægilega raforku með sæmilegum kjörum í náinni framtíð. En meiri hlutinn vill afgreiða málið með rökst. dagskrá, sem mundi tefja málið um ófyrirsjáanlega framtíð. Og af því að þetta er ekki það eina mál, eins og hv. frsm. meiri hl. n. benti á, sem fyrir þingið er lagt, sem mundi fá lík afdrif og þetta mál, ef meiri hl. fjhn. réði, þá er vert að athuga að nokkru röksemdafærslu meiri hl. n. og þá hluti, sem hann byggir þessa afstöðu sína á. Hv. meiri hl. fjhn. byrjar röksemdafærslu sína á að segja, að rafmagnið skapi þau lífsskilyrði og valdi þeirri gerbreytingu á lífsskilyrðum manna, að fólkið, sem hafi vanizt því að hafa rafmagn, vilji ekki við annað búa. Þar, sem rafmagnið er, þar vilji fólkið vera, og þar, sem það er ekki, þar vilji það ekki vera. Og svo segir meiri hl. n., að þegar um rafmagnsframkvæmdir sé að ræða, þurfi að athuga gaumgæfilega, að þessar framkvæmdir komi sem flestum landsmönnum að gagni og á hvern hátt hægt sé að bjarga flestum sveitum og kauptúnum frá myrkri og kulda og koma í veg fyrir, að byggilegar sveitir leggist í auðn. Við þessu er aðeins því að svara, að ef það er skilyrði fyrir því, að sveitirnar leggist ekki í auðn, að þær fái rafmagn, þá verður það skilyrði ekki fyrir hendi, a.m.k. fyrsta áratuginn frá þessum tíma að telja, að dreifbýli landsins fái rafmagn. Það vill svo vel til, að það hefur verið gerð áætlun um rafveitu um Rangárvallasýslu, þar sem rafmagnseftirlitið hefur gert áætlun um kostnað við að veita rafmagni inn á flesta bæi í þeirri sýslu. Rangárvallasýsla er að vísu ekki bezt fallin af sveitum landsins til að veita rafmagni um hana; bæirnir eru nokkuð dreifðir þar. Það er t.d. miklu heppilegra að veita rafmagni um Eyjafjörð og Þingeyjarsýslu, sem kemur til af landslagi, því að bæirnir þar liggja nokkurn veginn í beinum linum í dölum og meðfram fjöllum. En af þessari áætlun, sem rafmagnseftirlitið hefur gert um Rangárvallasýslu, sést, að kostnaður á hvert býli við þá framkvæmd mundi verða um 16 þús. kr., og er þá ekki talinn með sá kostnaður, sem fer í annað en að leggja aðallínuna. Þessi áætlun var gerð í sambandi við áætlun um virkjun Tungufljóts. Dettur nú nokkrum hv. þm. í hug að ætla, að í slíkan kostnað verði hægt að ráðast eða að bændur gætu risið undir honum, þegar ofan á þetta leggst innlagningarkostnaður og svo raftæki, sem bændur þá þyrftu að fá sér? Ég skal ekki segja, hve mikill sá kostnaður yrði. En mér þætti ekki undarlegt, þó að allur kostnaður við það að fullnægja rafmagnsþörfinni þarna yrði á hvert býli um eða yfir 20 þús. kr. Og ég held ekki, eftir því sem ég sá hér um daginn við afgreiðslu fjárl., þegar hv. þm. felldu hvert þrifnaðarmálið af öðru, að hv. þm. legðu þann bagga á ríkissjóðinn, nema ef vera skyldi rétt fyrir kosningar, eins og þegar þeir samþ. verðuppbæturnar í sumar. Það vandamál, hvernig eigi að halda fólkinu í sveitinni, verður ekki leyst með því að leiða rafmagn inn á hvert býli. Til þess erum við of fátækir, og auk þess yrði það til þess að halda við dreifbýlinu, sem ég held, að allir hljóti að vera sammála um, að sé böl íslenzks landbúnaðar. Þetta er að vísu annað mál, en það er svo samtvinnað þessu, og þess vegna fór ég hér inn á það út frá röksemdafærslu hv. meiri hl. fjhn. í nál. hans um þetta rafvirkjunarmál, sem fyrir liggur til umr. Og hv. meiri hl. n. byggir á þeirri skökku forsendu, að með því að byggja háspennulínur um sveitirnar, þá sé þörf dreifbýlisins fyrir rafmagnið leyst. En nú er ekki hægt að tappa af háspennulínu, segjum 60 eða 30 þús. volta línu, beint til sveitabæjanna, heldur þarf að spenna niður strauminn, fyrst í 6 þús. eða 3 þús. volt, og svo spenna hann aftur niður í notkunarstraum, og það er þetta, sem kostar svo mikla peninga. Hv. meiri hl. fjhn. segir hér í nál. sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Að miða framkvæmdirnar einungis við það, hvernig er hægt að fullnægja þeim stöðum, sem hafa flest fólk á minnstum bletti, án þess að taka nokkurt tillit til hinna, er að okkar áliti óafsakanlegt.“ Það á að sjálfsögðu að taka fullt tillit til þeirra, sem eru utan við þessa þéttbýlu bletti. Svo segir meiri hl. n. enn fremur: „Þegar um fleiri en eina leið er að velja, þarf þess vegna góða athugun, rækilegan samanburð og nákvæmar áætlanir. Þar er um vandasamt efni að ræða, og dugir ekki að hrapa að neinu.“ Meiri hl. fjhn. telur að vísu ekki nógu vel athugað, hvernig bezt verði fullnægt rafmagnsþörf Siglufjarðarkaupstaðar, en slær þó föstu, eftir því sem fyrir liggur, að leggja til, að frv. á þskj. 71 verði afgr. með rökst. dagskrá, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem nú liggur fyrir Alþingi frumvarp til laga um virkjun Gönguskarðsár með 2 millj. kr. ábyrgðarbeiðni fyrir Sauðárkrók og tillaga um rafleiðslu til Dalvíkur og annarra byggða vestan Eyjafjarðar, og þar sem athugun bendir til, að hagkvæmast verði að fullnægja raforkuþörf þessara byggða og Siglufjarðar sameiginlega á þann hátt að stækka orkuverið við Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu og flytja rafmagnið þaðan með háspennulínum um Akureyri og Dalvík til Skagafjarðar og Siglufjarðar, þá telur deildin eigi rétt að samþykkja nú 6 millj. kr. ábyrgðina fyrir Siglufjörð og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þrátt fyrir það að hv. meiri hl. fjhn. telur, eins og hv. frsm. meiri hl. sagði, ekki nægilega búið að rannsaka þessi rafveitumál í heild og því sé undirbúningur ekki nægilegur til þess að hægt sé að samþ. þessa ábyrgðarheimild, þá slær meiri hl. n. því samt föstu, að eftir þeim athugunum, sem gerðar hafi verið, bendi allt til þess, að það sé heppilegasta leiðin að stækka orkuverið við Laxá og veita þaðan rafmagni m.a. til Siglufjarðar. Við skulum þá líta á þá athugun, sem gerð hefur verið á þeirri aðferð við að fullnægja rafmagnsþörf Siglufjarðarkaupstaðar og annarra staða, sem fram eru teknir í dagskrártill., á þann hátt, sem hv. meiri hl. n. bendir til. Eftir því sem fram kemur hér á þskj. nr. 400, sem nál. hv. meiri hl. fjhn. um þetta mál er prentað á, þá er þessi ályktun gerð í samræmi við álit mþn. í raforkumálum, sem birtist í bréfi, sem prentaður er útdráttur úr á þessu sama þskj. Það verður ekki skilið svo við þetta mál, að þáttar þessarar n. í málinu verði ekki getið, því að hann er vægast sagt með hreinustu endemum. Að hugsa sér, að ríkisskipuð nefnd, sem á að leggja fyrir hæstv. Alþ. till. til úrbóta í rafmagnsmálum, skuli leyfa sér að falsa niðurstöður sérfræðinga þeirra, sem hana hafa aðstoðað, og að því er virðist vísvitandi! Í hvaða tilgangi það er gert, skal ég ekki segja, en það virðist vera í þeim tilgangi gert að sanna, að hugmynd, sem skotið hefur upp í kolli eins eða fleiri hv. nm. í þeirri n., sé rétt. Þetta er alveg forkastanlegt af ríkisskipaðri n. að gera. Slík n. á að athuga hlutdrægnislaust það, sem hún fær frá sérfræðingum, og draga ályktanir út frá því alveg hlutdrægnislaust. Mþn. staðhæfir, að hún hafi notið aðstoðar rafmagnseftirlits ríkisins og verkfræðinganna Steingríms Jónssonar og Árna Pálssonar við áætlanir um það, á hvern hátt verði hagkvæmast að fullnægja raforkuþörf landsmanna. Er ekki undarlegt, að þessir menn skuli keppast við að sverja af sér allt, sem komið hefur frá þessari mþn.? Árni Pálsson fullyrti, að það mætti halda það eftir sér, að þessi n. hefði aldrei talað við sig. Ég átti tal við Jakob Gíslason, forstöðumann rafmagnseftirlits ríkisins, áður en hann fór til. Ameríku. Hann skýrði mér frá þessari hugmynd um landslínu, og þegar hann fór, var allt óathugað í því sambandi og á byrjunarstigi. Hann sagði ekkert af eða á um það, hvort hann teldi. hana heppilega eða ekki, en að það væri sjálfsagt að athuga þetta og bera saman við virkjunaraðstæður í hverju einstöku tilfelli. Og ásamt Steingrími Jónssyni mun Jakob Gíslason vera sá maður hjá okkur, sem færastur er að fjalla um þessi mál. Nú segir hér í þessum útdrætti úr bréfi mþn. í raforkumálum, með leyfi hæstv. forseta: „Hefur nefndin fengið byrjunaráætlanir um kostnað við að tengja saman aflstöðvar við Sogið og Laxá með línu, er lögð yrði um Borgarfjörð, Húnavatnssýslur, Skagafjörð og Eyjafjörð.“ Það eru aðeins byrjunaráætlanir, sem þarna er um að ræða. Mér er þetta mál svo kunnugt, þó að það sé fyrir það, að ég hef verið að hnýsast í það, sem mér ekki beint kom við. Svo segir mþn. í raforkumálum í bréfi sínu: „Eftir að hafa athugað þær upplýsingar, sem nefndin hefur fengið, hefur hún komizt að þeirri niðurstöðu, að hagkvæmast verði að bæta úr rafmagn, þörf fólksins í þessum landshlutum með því að auka við aflstöðvar í Sogi og Laxá og tengja þær saman með landlínu um þau héruð, sem nefnd hafa verið.“ Þ.e. Borgarfjörð, Húnavatnssýslur, Skagafjörð og Eyjafjörð. Nú skulum við athuga, hvernig þessi hv. mþn. hefur notað sér upplýsingar sérfræðinga þeirra, sem hér koma til greina, og þá verður kannske skiljanlegt, hvers vegna þeir sverja þetta af sér. N. byrjar hér í útdrættinum úr bréfinu, sem birt er á þskj., viðkomandi því, sem hún segir um virkjun Fljótaár, með því að segja, að farið sé fram á 6 millj. kr. ríkisábyrgðarheimild fyrir láni handa Siglufjarðarkaupstað til virkjunar Fljótaár. Svo skýrir hún frá því, að birtar séu sem fylgiskjal með frv. um þetta efni á þskj. 71 áætlanir Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra í bréfi frá honum, sem þar er prentað. En hvort sem það er vísvitandi eða óvart, að villandi er frá skýrt, þá er það svo, að n. gerir ráð fyrir, að kostnaður við 2350 hestafla virkjun að meðtalinni linu til Siglufjarðar og spennistöð þar muni vera um það bil 5700000.00 kr. En ef virkjunin væri tvöföld á við þetta, eða 4700 hestafla virkjun, þá mundi kostnaðurinn verða 750 þús. kr. meiri. En ef við göngum inn á þessa skoðun n., að hér sé aðeins um 2350 hestafla virkjun að ræða, eða 1600 kw., þá yrði kostnaðurinn 360 kr. á árskw. Stofnkostnaðurinn við árskw. er þá 3600 kr., en árskw. 360 kr., eða 10% af stofnkostnaðinum. Sumir vilja reikna það 9% af stofnkostnaðinum, en mér þykir varlegra að reikna með 10%. Ef við tækjum aftur á móti stærri virkjunina, þá verður árskw. um 200 kr. Svo segir n. enn fremur: „Eins og áður er tekið fram, hefur nefndin fengið rafmagnseftirlitið til að gera athuganir um kostnað við landslínu, miðað við núverandi verðlag.“ Og n. lætur skína í það að áætlanir þær, sem í nál. eru, séu í samræmi við þessa fyrirhuguðu landslínu. En það er langt frá því, að svo sé. En ég hef hér áætlanir þær, sem n. fékk frá rafmagnseftirliti ríkisins, og ég vil gera nokkurn samanburð. Það sýnir sig, að n. hefur sleppt þremur veigamiklum atriðum, og það er það, sem ég kallaði áðan að falsa niðurstöður sérfræðinga. Í áætlun rafmagnseftirlits ríkisins, sem prentuð er í nál. um 30 kw. línu frá Laxá til Siglufjarðar, er áætlaður kostnaður við þá línu 8200000.00 kr. En stofnkostnaður á kw. er þar talinn 5460 kr., eða 5460 kr. árskw. á móti 360 kr., ef virkjaður yrði Skeiðsfoss. En svo stendur hér frá rafmagnseftirliti ríkisins: „Hér við mundi bætast þátttaka í orkuveri Laxárvirkjunarinnar og núverandi háspennulína þaðan til Akureyrar.“ Þessu sleppir n. hér í nál. En ef þessu er bætt við, sem auðvitað hlýtur að þurfa að gera, þá hækkar árskw. þar með um að minnsta kosti 130 kr., eða upp í 630 kr., á móti 360 kr., sem það mundi verða með því að virkja Skeiðsfoss. Svo er annað atriði, sem ekki er tekið hér með, að í þessari 30 þús. volta háspennulínu, þá er aðeins gert ráð fyrir, að Siglufjörður fái 950 kw. Það er aðeins gert ráð fyrir, að þessi lína flytji 1500 kw. alls, þar af 310 til Sauðárkróks, 90 til Hofsóss og 150 til Dalvíkur. En þessi lína getur alls ekki flutt svona mikið, og því síður, að hún geti flutt meira. Siglufirði eru ekki ætluð þarna nema 950 kw., og það yrði skammgóður vermir. En svo bætist við, að í þessari línu er svo mikið spennufall og orkutap, eftir því sem rafmagnseftirlitið skrifar hér í áætluninni: „Afltöp í 30 kw.-kerfinu er þá alls um 154+75+400+200+100 = 930 kw.“ Með þeim 1500 kw., sem þessi lína fengi, þarf að leggja 930 kw. að auki frá Laxárvirkjuninni, og einhvers staðar þarf að taka borgun fyrir þau. Um seinni áætlunina gegnir alveg sama máli. Hún á sér enga stoð í veruleikanum. Það stendur hér í áætluninni, sem kemur frá rafmagnseftirliti ríkisins, að aflflutningurinn verði sá sami sem ég hef skýrt hér frá áður. Þessu er gleymt að skýra frá, og orkutöpum er líka sleppt. Það var þetta, sem ég leyfði mér áðan að kalla fölsun. Svo er annað, sem ég var búinn að gleyma. Mþn. hefur líka fengið frá rafmagnseftirlitinu skýrslu um aflnotkun á Akureyri. Þar segir, að afl Laxárvirkjunarinnar verði 4100 kw., eftir að nýja vélasamstæðan kemur. Núverandi aflnotkun er um 2000 kw., en áætlað er, að það vanti 600 kw. til Akureyrar, 100 til Svalbarðseyrar og 500 til Húsavíkur. Enn fremur segir í áliti rafmagnseftirlits ríkisins: „Óvarlegt er að reikna ekki með neinu varaafli í eins stóru orkuveri og þessu, nema um sé að ræða rétt til bráðabirgða. Má telja, að hæfilegt væri að reikna minni (15 00 kw.) vélasamsæðuna til vara og til að taka álagstoppana.“ Þetta er kannske fullmikið ílagt, en þetta segir rafmagnseftirlit ríkisins samt. Svo halda sérfræðingarnir áfram: „Sé reiknað með 4100 kw. orkuveri og 3200 kw. aflþörf á núverandi veitusvæði Akureyrar, á Svalbarðseyri og í Húsavík, eru aðeins um 900 kw. til að mæta aukningu í kringum Akureyri eða annars staðar á veitusvæðinu, þótt ekki væri gert ráð fyrir nokkru varaafli í Laxárstöðinni.“ Það væri eðlilegt, að Dalvík og héruðin út með Eyjafirði fengju að verða aðnjótandi þessa rafmagns. Enn fremur segir: „Virðist því augsýnilegt, að orkuflutningur frá Akureyri til Siglufjarðar kemur ekki til greina, fyrr en eftir aðra aukningu Laxárvirkjunar.“ Rafmagnseftirlit ríkisins bendir á, að þau skilyrði, sem þurfi að vera fyrir hendi til þess að orkuflutningur geti átt sér stað, séu: 1. Nýtt orkuver við Laxá. 2. Ný háspennulína frá Laxá til Akureyrar. 3. 132 kw.-lína frá Akureyri til Dalvíkur, Það er hvergi minnzt á það hjá mþn., að byggja þurfi 132 kw.-línu frá Akureyri til Dalvíkur. Það gleymir mþn. algerlega að benda á. Rafmagnseftirlit ríkisins hefur gert áætlun, þar sem þessi kostnaður er tekinn með, og þá kemur það fram, að kostnaðurinn er um kr. 530.00 fyrir árskw. móti kr. 360.00, ef virkjað er á Siglufirði. Eftir þessar dæmalausu athuganir mþn. og þessa meðferð á áætlunum sérfræðinganna ályktar hún svo, að rétt sé að velja þá leið, sem hún bendir á, og telur óráðlegt að samþykkja frv. Ég ætla, að þessi grg. mín sé nóg til þess að sanna hið gagnstæða og vænti, að hv. þm. láti ekki þessar staðleysur mþn. villa sér sýn, heldur samþykki frv. Ég hef sýnt fram á það, að samkv. áliti sérfræðinga þeirra, sem n. hafa aðstoðað, verður h.u.b. helmingi ódýrara fyrir Siglufjörð að virkja heldur en að fá rafmagn frá Laxárvirkjuninni. Ég hef enn fremur sýnt fram á, að samkv. áliti þeirra kemur ekki til mála, að Siglufjörður fái rafmagn frá Laxá, nema ný virkjun fari þar fram, önnur og meiri stækkun en þar er nú verið að framkvæma, vegna þess að þau 4100 kr., sem þar fást, nægja, eftir því sem rafmagnseftirlitið segir, aðeins Akureyri, Svalbarðseyri og Húsavík auk 900 kw. til að mæta eðlilegri aukningu á. þessu veitusvæði og þetta, þó að ekki sé gert ráð fyrir neinu afli til vara. Svo vil ég endurtaka það, sem ég sagði í byrjun, að það dugar ekki að ætla sér það að raflýsa sveitirnar, svo að rafmagn komi þar inn á hvern bæ. Slíkt er í fyrsta lagi óframkvæmanlegt og yrði þess utan til þess að viðhalda dreifbýlinu, þessu mesta böli íslenzks landbúnaðar. Það verður auðvitað að kosta kapps um það, að sem flestir verði raforku aðnjótandi og það verði framkvæmt á sem ódýrastan hátt. Þetta leiðir beint af sér, að stað eins og Siglufirði, sem allir eru sammála um, að eigi að fá raforku sem allra fyrst, verður að gera kleift að virkja handa sér Skeiðsfoss, þar sem sýnt er, með því fær hann orkuna um það helmingi ódýrari og miklu fljótar heldur en ef bíða ætti eftir nýrri stórvirkjun í Laxá. Í raforkumálunum verður að fara þá leið, að þéttbýlið, sem getur borið uppi kostnað við virkjanir og veitur, fái fyrst rafmagn, en dreifbýlið síðar og jafnóðum og unnt er. Það má ekki láta leiða sig út í það að ætla að stemma stigu fyrir öllum virkjunum, þangað til unnt er að sjá dreifbýlinu fyrir raforku, en eitthvað þessu líkt virðist vaka fyrir þessari mþn. í rafmagnsmálum. Ég benti á það, að þó hér sé aðeins um eitt mál að ræða, mun það draga dilk á eftir sér, ef það verður fellt, því að nú liggja fyrir þinginu frv. um ábyrgðarheimild vegna virkjunar Gönguskarðsár og Andakílsfossa, og það er ekki líklegt, að þau frv. muni fá byr, heldur eiga undir högg að sækja. Virkjun, sem nú er verið að framkvæma fyrir Ísafjarðarkaupstað, sem byrjað var á á síðasta sumri, mun heldur ekki falla inn í þetta svo kallaða landslán, en þessi virkjun er nauðsynleg og aðkallandi, því að Ísafjarðarkaupstaður hefur ekki nærri því nægilegt rafmagn. - Ég vænti því, að hv. d. samþykki þetta frv.



Þau mótmæli, sem hér hafa komið fram frá hv. frsm. minni hl. og frá hv. 11. landsk. (STh) gegn þeirri dagskrá, sem meiri hl. fjhn. hefur flutt hér, eru í nokkuð mörgum liðum, og skal ég, eftir því sem tími vinnst til, víkja að örfáum þessum mótmælum. Það, sem frsm. minni hl. lagði ríka áherzlu á, var það, að það væri eðlilegt að samþykkja þetta frv., vegna þess, hvernig á stæði og vegna þess, að byrjað væri á undirbúningi, og enn fremur vegna þess, að gefin hafi verið loforð varðandi þessa virkjun á síðasta þingi. Þessu er því til að svara, að frsm. minni hl. hefur að því leyti rétt fyrir sér, að byrjað mun vera á undirbúningi í þessu efni og að það munu hafa farið fram mjög mikil samtöl milli einstakra þm. og forráðamanna Siglufjarðarbæjar um það, hvort þessi ábyrgð fáist. En ég vil segja það, að við, sem skipum meiri hl. fjhn., erum engum loforðum bundnir og viljum ekki samþykkja ábyrgð, sem við teljum ekki eðlilega, byggða á loforðum annarra manna, nema við getum sannfærzt um, að með því verði ekki komið í veg fyrir aðra heppilegri lausn á því stórmáli, sem hér er um að ræða. Þetta er atriði, sem þeir bera ábyrgð á, sem loforðin hafa gefið, en ekki við, sem andmælum frv. á þessu stigi málsins. Hitt er annað mál, sem þarf að taka til athugunar, hve langt er komið undirbúningi á framkvæmdum um þessa virkjun. Það er satt, að það er byrjað á undirbúningi í þá átt að panta efni til þess að virkja, en það er svo, bæði um þetta efni, vélar og annað, sem til rafvirkjunar þarf, að það er í óvissu, hvort og hvenær það fæst, og það því miður. Ég hygg því, að það sé ekki mjög mikið tjón, sem af því leiðir, að horfið verði inn á aðrar leiðir í þessu máli, ef menn sannfæra sig um, að þær séu hyggilegri. Viðvíkjandi því, sem hv. frsm. minni hl. tók fram um það, að það væri meiri nauðsyn á raforku til Siglufjarðar, vegna þess hve mikill iðnrekstur væri þar, þá er það rétt, enda dettur engum í hug annað en að þangað komi raforka svo fljótt sem kostur er, en við viljum taka annað með, ef það er hægt og ef ekki eru fyrir það þeir annmarkar á, að ekki sé þeirra vegna hægt að fullnægja raforkuþörf Siglufjarðar. Þá kemur að því ágreiningsefni, sem um er að ræða og kom fram í ræðu hv. 11. landsk. (STh) og er það, hvort gengið skuli inn á það að virkja einungis þar, sem virkjun geti borgað sig, og láta hitt eiga sig að mestu eða öllu leyti. Þetta eru hin tvö mismunandi sjónarmið, því að það er rétt, sem kom fram í ræðu frsm. minni hl. og var endurtekið í ræðu hv. 11. landsk. að það dettur engum í hug, hvorki meiri hl. fjhn. eða öðrum, að hægt sé að virkja allt strjálbýli landsins og leiða rafmagn inn á hvern bæ upp á það, að bændur, sem á þessum strjálu býlum búa, kosti það sjálfir. Ef það, eins og talað hefur verið um, mundi kosta 16–17 þús. kr. á heimili, er ekki hægt að hugsa sér, að þetta verði gert án aðstoðar ríkisvaldsins, og einmitt vegna þess, að aðstoðar ríkisvaldsins þarf til og það í stórum stíl, þá er nauðsynlegt að leysa þetta mál, ekki eingöngu hvað Siglufirði við kemur, heldur um allt landið, á þann hátt, að sem allra flestir geti notið hvers þess orkuvers, sem reist er. Um það, sem hv. frsm. minni hl. sagði í þessu sambandi, skal ég ekki fara fleiri orðum, en víkja örlítið og lauslega að nokkrum atriðum, sem komu fram í síðustu ræðu hv. 11. landsk. Ég hef þó ekki ástæður til að fara út í þá útreikninga, sem hann var með. Hann vildi gera athugasemd við það, sem kom fram í nál. okkar meir í hl. manna um það, að þar, sem rafmagnið sé og þægindin, vilji fólkið vera; þar, sem það sé ekki, vilji það ekki vera, og hann hélt því fram, að það yrði það að hafa a.m.k. næstu áratugina. Í því sambandi minntist hann á það, að það væri svo dýrt að koma rafmagninu út um sveitirnar, að það væri ókleift þeim, sem búa þar, að kosta það að öllu leyti. Ég geng inn á þá röksemd og við, sem erum í meiri hl. fjhn. og mþn. í raforkumálum, að til þess að koma rafmagninu inn á heimilin verði að leggja fram fé í stórum stíl, og þess vegna er nauðsynlegt að taka sem mest af þeim heimilum, sem eru nærri kaupstöðunum, um leið og virkjað er fyrir kaupstaðina og láta hvað njóta annars, ekki með því að hækka rafmagnið mikið frá því, sem það er fyrir kaupstaðina, heldur með því að láta strjálbýlið sem mest njóta þeirrar aðstöðu, sem kaupstaðirnir hafa með að virkja í stórum stíl og leiða á milli. Ég get ekki í þessu sambandi, ófróður maðurinn, sagt um það, hvort heppilegra muni verða að virkja í stórum stíl á fáum stöðum á landinu eða virkja á mörgum stöðum og hafa svæðin lítil, sem orkunni er veitt um. Ég geri ráð fyrir, að í flestum sýslum landsins séu fallvötn, sem hægt er að virkja og nota, og það er sjónarmið fyrir sig, sem kemur fram í því, ef virkja á Skeiðsfoss fyrir Siglufjörð og ekki hugsa um neinn annan. Hitt sjónarmiðið er það, að heppilegra sé að virkja á 5–6 stöðum á landinu, þar sem bezt er að leiða frá orkuverunum um landið allt, og þegar verið er að bera saman kostnaðinn við þetta tvennt, að leiða á milli og virkja, held ég, að það sé stórt atriði, með hverjum hætti reksturinn á þessu fyrirtæki verði ódýrastur og öruggastur. Það er atriði, sem við í meiri hl. fjhn. álítum, að verði að taka til greina, og við erum sannfærðir um, að reksturinn verður ódýrari með því, að hafa fáar virkjanir og öruggari á þann hátt, því að með stórvirkjunum er hægt að fela eftirlitið fagmönnum og hafa það betra heldur en ef miðað er við smávirkjanir. Þetta og öll önnur atriði. sem þarf að gera sér grein fyrir, teljum við ekki nægilega athuguð til þess, að hægt sé að slá föstu að fara inn á þessa braut. Ég vil þá svara að nokkru þeim ásökunum, sem komu fram hjá síðasta ræðumanni í garð mþn. í rafmagnsmálum. Ég held, að hann ætti að athuga, hvað hann er að segja, þegar hann heldur því fram, að n. hafi falsað upplýsingar frá fagmönnum og sérfræðingum í bréfi til fjhn. Það er ekki fölsun í upplýsingum, þó að ekki sé tekið fram allt, sem kemur til greina í þessu sambandi. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að ekki er tekinn með í þessa áætlun sá kostnaður, sem leiðir af hluttöku í byggingu Laxárstöðvarinnar og hluttöku í háspennulínu til Akureyrar. Laxárstöðina þarf að reisa, og á Akureyri þarf að reisa spennistöð, og ef athugað er frá sjónarmiði allra landsmanna, hvað þarf að reisa og hvað ekki, býst ég við, að ekki verði deilur um það, að það er hagkvæmt fyrir Eyjafjörð að fá allt rafmagn sitt frá Laxárstöðinni, og hana þarf að auka bæði fyrir Eyjafjörð og Þingeyjarsýslu, þótt ekki verði leitt til Siglufjarðar og Skagafjarðar, og hvort sem virkjað er að stærra eða minna leyti, en það er þar alveg eins og með Siglufjörð, að eftir því sem orkuverið er stærra, eftir því verður kostnaðurinn minni á hvert hestafl. Hv. 11. landsk. vildi halda því fram og kallaði sannað, að sérfræðingarnir vildu sverja af sér að hafa gert þær till., sem hann var hér með. Ég vil ekki trúa því á þá menn, sem n. talaði við, þá Ólaf Tryggvason og Steingrím Jónsson, að þeir sverji af sér að hafa gefið upp, hvað virkjun kostaði á hverjum stað. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á og ekki fyrr en kemur vottorð frá þessum mönnum um, að þeir sverji af sér að hafa gefið þessar upplýsingar. Þegar um er að ræða menn, sem ófróðir eru á þessu sviði eða öðru, verða þeir að vinna úr því, sem fagmenn leggja fram án þess þó að fullyrða að það, sem sérfræðingurinn segir, að sé rétt. Maður, sem ætlar að byggja hús, fær áætlun um það, hvað það kostar að byggja hús þetta og þetta stórt, úr timbri, úr steini eða öðru efni. Hann er ekki skyldugur til þess að fara eftir því, sem sérfræðingarnir segja, en hann verður að taka tillit til þeirrar áætlunar, sem fagmaðurinn gerir. Hér gerist það sama. Tekið er til greina það, sem fagmennirnir segja um kostnaðinn, en við erum ekki skyldugir til að taka til greina, þótt fagmaður segi: „Við eigum að virkja á þessum stað en láta þennan eiga sig.“ Og það er deiluatriðið, hvort það eigi að virkja fyrir marga staði eða koma upp raforkuverum hingað og þangað, og mér skilst, að það sé sú stefna, sem ríkjandi er hjá þeim, sem fyrst og fremst hugsa um hagsmuni kaupstaðanna. Hv. 11. landsk. hélt því fram, að það ætti að virkja fyrir þéttbýlið og sveitirnar yrðu að eiga sig, og var á honum að heyra, að hann væri á móti því, að lagt yrði í slíkt. Svigurmæli hans um fjhn., falsanir og annað, eru atriði, sem ekki er í svipinn hægt að afsanna, en mér þykir það undarlegt af honum að fara að grípa til þessa án þess að geta sannað, að það sé rétt. Því að það er ekki fölsun að taka ekki atriði, sem öllum eru ljós og hljóta að koma til greina, eins og að það þurfi að gera ráð fyrir hluttöku í Laxárstöðinni og hluttöku í þeirri línu, sem liggur til Akureyrar. Að öðru leyti þarf ég ekkert sérstakt að taka fram að svo stöddu, enda fundartími liðinn. Ég held, að enginn okkar í meiri hl. fjhn. slái neinu föstu, að endilega sé víst, að fara eigi þessa leið og ekki aðrar. Okkur vantar frekari rannsóknir til þess, en teljum hana svo mikið athugunarefni, að við viljum láta Alþ. gera ráðstafanir til, að þeir menn athugi hana, sem bezt er til treystandi, áður en Alþ. afræður að ábyrgjast lán fyrir Siglufjörð einan, þar sem lítið virðist enn reka eftir 



Ég vildi aðeins fara þess á leit, að fyrsta dagskrármálinu yrði frestað og það tekið af dagskrá. Það er nauðsynlegt að tryggja það, að svona frv. verði ekki misnotað af stjórnarvöldunum, eins og hefur komið fyrir í sambandi við þess háttar ákvæði, t.d. á Siglufirði. Ég tel því nauðsynlegt, að málinu verði enn frestað, svo að hægt sé að koma með brtt. við það. Við þm. Sósfl. munum ekki geta fylgt frv. eins og það er nú.

Forseti (JJós): Enda þótt málinu hafi áður verið frestað samkv. ósk þeirra manna, sem vilja fylgja málinu óbreyttu, mun ég verða við þeim tilmælum að fresta því nokkuð, þar sem nú í fyrsta sinn koma tilmæli um það frá hálfu þeirra manna, sem vilja breyta málinu.