Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSv): Mjer hefir borist svo hljóðandi brjef frá Íhaldsflokknum: „Íhaldsflokkurinn tilkynnir hjer með, að hann hefir ákveðið fyrir sitt leyti, að þessir menn starfi í nefndum fyrst um sinn í stað ráðherranna Magnúsar Guðmundssonar og Jóns Þorlákssonar: Í fjárveitinganefnd á stað M. G.: Sigurjón Jónsson, þm. Ísaf., í fjárhagsnefnd í stað J. Þ.: Björn Líndal, þm. Ak., í allsherjarnefnd í stað J. Þ.: Árni Jónsson, 2. þm.N.-M. Þetta tilkynnist hjer með. f. h. Íhaldsflokksins Jón Þorláksson.“

Klemens Jónsson Jeg efast um, að flokkurinn hafi nægilegt atkvæðamagn sem stendur hjer í deildinni til slíkrar ákvörðunar, og tel jeg sjálfsagt, að deildin kjósi á nefndirnar. Það stóð eins á í hv. efri deild í gær, og þar var deildin látin skera úr, og slíkt hlýtur að vera sjálfsagt hjer líka.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg veit ekki betur en að sú venja hafi jafnan ríkt hjer í neðri deild, að flokkar mættu sjálfir fylla í skörðin í nefndum eftir sína eigin menn. Hinsvegar mun kosning venjulega hafa farið fram í Ed. Jeg sje enga ástæðu til að bregða út af þessu hjer í deildinni. Annars segir brjefið ekki annað meira en að flokkurinn hafi ákveðið þetta fyrir sitt leyti.

Klemens Jónsson Jeg tel sjálfsagt, að forseti skeri úr þessu máli eða skjóti því undir úrskurð deildarinnar. Annars býst jeg ekki við, að um langa venju sje að ræða í þessu efni, hvorki í Ed. nje Nd., því að þetta mun nálega aldrei hafa átt sjer stað.

Forseti (BSv): Jeg mun fara að dæmum hæstv. forseta Ed. og láta kosning fram fara.

Jeg óska listakosningar

. Var því næst gengið til kosninga og listakosning viðhöfð. Við kosningu í fjárhagsnefnd komu fram tveir listar, er forseti merkti A og B. Á A-lista var Björn Líndal, en á B- lista Klemens Jónsson. A-listinn hlaut 13 atkv., B-listinn 13 atkv., en 1 seðill var auður. Kosninguna varð því að endurtaka, og fór á sömu leið. Ljet forseti þá fram fara hlutkesti milli listanna, og kom upp hlutur A-listans. Lýsti forseti þá rjett kjörinn á fjhn. Björn Líndal, þm. Ak. Við kosningu í fjárveitinganefnd komu og fram tveir listar, merktir A og B. Á A- lista var Sigurjón Jónsson, en á B-lista Magnús Torfason. A-listinn hlaut 13 atkv., B-listinn 13 atkv., en 1 seðill var auður. Var kosningin því endurtekin, og fjellu atkvæði á sömu leið og fyr. Var þá varpað hlutkesti, og kom upp hlutur A-listans. Forseti lýsti rjett kjörinn í fjvn. Sigurjón Jónsson, þm. Ísaf. Við kosningu í allsherjarnefnd komu enn fram tveir listar, A og B. Á A-lista var Árni Jónsson, en á B-lista Bernharð Stefánsson. A-listinn hlaut 13 atkv., en B-listinn 14 atkv. Lýsti forseti því rjett kjörinn á allshn. Bernharð Stefánsson, 2. þm. Eyf.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vil byrja með því að þakka háttv. deild fyrir það, hve vel hún hefir farið með till.fjvn. í þessum fyrri hluta fjárlaganna, sem ræddur var í gær hjer í deildinni, og vænti jeg, að framhaldið verði nú hið sama, og að háttv. deild sýni till.fjvn. við þennan kafla fjárlaganna sama velvilja og áður, enda kemur nú eigi síður til kasta háttv. deildar í því að koma lagi á fjárhag ríkisins að því er þennan kafla fjárlaganna snertir. Sný jeg mjer því næst að 14. gr. fjárlaganna. Þessi grein fjallar aðallega um skólamálin, og eins og gefur að skilja, gat fjvn. ekki farið hjer eins langt í því að draga úr útgjöldunum eins og hugur hennar stóð til, þar eð meiri hluti þessara útgjalda í 14. gr. fjárlaganna eru lögbundnar greiðslur, og treystist fjvn. því ekki að fara lengra í þá átt en till. hennar benda til. Því eins og áður er fram tekið varð ekki meiri hluti fyrir því að gera hjer á stærri byltingar. Fyrsta brtt.fjvn. við þennan kafla, við 14. gr., er 50. brtt. á þskj. 163, og er hún um skrifstofukostnað biskups. Hann er færður úr 2 þús. kr. niður í 1 þús. kr. Þar eð nú samskonar till. frá fjvn. var í gær samþ. hjer í deildinni viðvíkjandi landlækni, þykist jeg vita, að háttv. deild verði sjálfri sjer samkvæm einnig í þessu, og álít jeg því óþarft að fjölyrða frekar um þetta að þessu sinni. Þá kemur næst allstór brtt., um að fella niður við háskólann aukakennaraembættið í íslenskri málfræði. Eins og tekið er fram í nál. og áður hefir oft verið tekið fram í þessu máli, telur fjvn. þessa kennara ekki vera eins mikla þörf eins og margra annara. Áður en þessi maður kom að háskólanum, hafði einn og sami maður þessa kenslu á hendi ásamt kenslunni í norrænu, og sýndist mæta vel geta afkastað því. Álítur fjvn., að enn megi þess sama vænta af þeim manni, sem nú hefir embætti í norrænu í þessari háskóladeild og hefir reynst þar mjög nýtur starfsmaður og ágætur í alla staði. Nú hefir að undanförnu á þessu þingi orðið vart nokkurrar hreyfingar í þá átt að breyta að nokkru skipulagi háskólans og fækka kennurum við hann. Virðist sem þessi breyting, eða bylting, sem eins vel má kallast, hafi talsverð ítök meðal háttv.þm., og þar sem frv. um þetta efni er ennþá óafgreitt frá þinginu, um að draga saman í eitt þessar sparnaðar- og embættafækkunartill., virðist einsætt, að hjer eigi í fjárlögunum að fara þessa leið, eins og brtt.fjvn. gerir ráð fyrir. Þar er gert ráð fyrir að sameina heimspekis- og lagadeild háskólans og að til þess geti komið, að eigi verði nema 2 reglulegir kennarar í hverri deild háskólans, og í heimspekideildinni aðeins einn og einn aukakennari. Eftir þessu virðist vera full ástæða fyrir fjvn. að bera þessa till. fram og að ætla, að allsterks stuðnings megi vænta í þessu efni hjá háttv.þm. Fjölyrði jeg því ekki frekar um þetta að sinni, enda vænti jeg að fá máske síðar tækifæri til að víkja nánar að þessu atriði, en vil yfir höfuð reyna að haga þannig orðum mínum, að jeg geti orðið sem stuttorðastur. Þar næst kem jeg að 53. brtt.fjvn., um styrktarfje háskólans, en jeg mun samkv. tilmælum rektors háskólans og hæstv.forsrh. (JM) taka þessa brtt. aftur og geyma til 3. umr., þar eð háskólaráðið mun ætla að halda fund um þetta á meðan, og verður þá þetta atriði tekið síðar til meðferðar, er till. háskólaráðsins eru kunnar orðnar um þetta. Kem jeg því næst að brtt.fjvn. viðvíkjandi fjárveitingunni til gerlarannsókna. Leggur nefndin til að færa fjárveitinguna niður úr 2000 kr. í 1600 kr. Taldi hún engan vafa á því, að þetta væri vel fært án skaða fyrir þessi störf. En þó að jafnvel hefði mátt fara lengra í þessu efni, hafði fjvn. eigi aflað sjer nægilegra upplýsinga um það atriði, og leggur því aðeins þetta til. Þá er næst námsstyrkur stúdenta, er nema við erlenda háskóla. Hingað til hafa í fjárlögum verið veittar 8 þús. kr. í þessu skyni, en jafnan farið langt fram úr áætlun. Þannig var árið 1922 eytt 23 þús. kr. á þennan hátt, þrátt fyrir, að eigi var til ætlast meiri eyðslu en 8 þús. kr. í því skyni. Nú er auðsætt, að við þetta má ekki una lengur. Má gera ráð fyrir, að þessi útgjöld aukist stórum árlega, eftir því sem tala stúdenta vex. Hafa þeim jafnan verið veittar 1200 kr. hverjum, sem nám hafa stundað erlendis, án tillits til ákvörðunarupphæðar fjárlaganna, og verður þetta því þungur baggi ríkissjóði, ef þessu heldur áfram. Nú vill fjvn. gera þær breytingar á þessu að fastákveða upphæðina og hækka hana úr 8 þús. kr. upp í 12 þús. kr., en ætlast ákveðið til, að fram úr því verði ekki farið. Ennfremur vill fjvn., að felt verði burt úr fjárlögunum ákvæðið um ákveðna upphæð handa hverjum styrkþega, en ætlast til þess, að þessari upphæð verði skift milli námsmannanna án tillits til tölu þeirra, eftir því sem stjórnin telur rjett eftir öðrum ákvæðum athugasemdarinnar. Næsti liður er og hækkun á útgjöldunum; það er til ljóss og hita í mentaskólanum. Eins og áður hefir verið tekið fram um samskonar liði í fyrri kafla fjárlaganna, þýðir ekki að áætla þá lægri en fyrirsjáanlegt er, að greiða þarf, og hefir aldrei verið áætlað nóg fje í þessu skyni áður. Þá er næsta brtt. um að fje það, sem veitt hefir verið til útgáfu kenslubóka í mentaskólanum, verði felt í burt í þetta sinn. Það er að vísu hart að þurfa að leggja til að fella niður fjárveitingu, sem alls ekki verður talin ónauðsynleg, en fjvn. vill láta líta á það, að vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs verður að draga þar úr öllum útgjöldum, sem fært þykir, og má skoða þetta fremur sem frestun um nokkurn tíma á framkvæmdum, eins og nú verður víða að grípa til, fremur en að við þetta skuli hætt. Næst kemur þá fjárveitingin til ljóss og hita o. fl. í gagnfræðaskólanum á Akureyri; þar er um samskonar hækkanir að ræða og við mentaskólann í Reykjavík, og telur nefndin þetta vera óumflýjanlegt, enda sje hjer alls ekki um raunverulegar hækkanir að ræða. Sama gegnir og um tillagið til kennaraskólans í Reykjavík. Þar er um samskonar hækkun að ræða og hjá hinum skólunum, en auk þess vil jeg taka það fram, að samkvæmt áliti forstöðumanns kennaraskólans liggur skólahúsið undir skemdum, ef eigi verður við það gert, og tók fjvn. þær ástæður til greina. Þá er 61. brtt.fjvn., við 14. gr. B. VII., þar sem hún leggur til, að burt verði feld athugasemd um, að lærdómsdeild mentaskólans verði undanþegin skólagjaldi eftirleiðis, og vill ennfremur hækka skólagjöldin úr 100 kr. upp í 150 kr. fyrir innanbæjarnemendur. Telur fjvn. ekki ástæðu til að undanskilja lærdómsdeildina í þessu efni, og enda ekki miður farið, þótt nokkuð dragi úr tölu stúdtenta eftirleiðis. Næst koma þá skólarnir á Hólum, Eiðum og Hvanneyri. Þetta eru alt dálitlar hækkanir á útgjöldunum, en reynsla undanfarinna ára hefir sýnt það, að ekki er hægt að komast af með minni fjárupphæðir en þetta til skólanna. Þetta er hliðstætt við hækkanirnar við aðra ríkisskóla. Svo koma iðnskólarnir í Reykjavík, á Ísafirði og Akureyri, og leggur fjvn. til, að færður verði niður styrkur til þeirra um helming, hvers fyrir sig, en í aths. ætlast fjvn. til, að þetta sje aðeins breyting í þá átt, að viðkomandi bæjarfjelög bæti skólunum það upp, sem í burt er felt úr fjárlögunum. Telur fjvn. þetta fulla sanngirni, þar sem skólar þessir koma viðkomandi bæjarfjelögum að mestum notum, og því rjett, að nokkru af þessum útgjöldum sje ljett af ríkissjóði. Jeg hefi heyrt það víða utan að mjer, að þessi og aðrar slíkar tillögur þyki allbarnalegar, að vilja velta ýmsum gjaldabyrðum af ríkissjóði yfir á bæjar- eða sveitarsjóði, sem eigi sjeu betur færir um að bera þessi gjöld en ríkissjóðurinn. Það má vel vera, að þeir sjeu lítt til þessa færir; en jeg hygg, að fjárhagsástæður ríkissjóðs hafi þá ekki verið teknar til athugunar eins og skyldi, enda vill það oft við brenna, að þeir, sem hæst láta um þetta, bera minst skyn á, hve afarörðugar eru kringumstæður ríkissjóðs á þessum tímum, eða þá hugsa alls ekki um það. En fjvn. telur alveg víst, að þau bæjarfjelög, sem hjer eiga í hlut, muni fúslega taka þessi útgjöld að sjer, er þessar mentastofnanir eiga í hlut, sem fremur en allir aðrir skólar eru einungis fyrir bæina. Kem jeg þá að verslunarskólunum báðum, Verslunarskóla Íslands og Samvinnuskólanum. Þar hefir fjvn. ákveðið að lækka styrkinn um helming, niður í 3000 kr. til hvors þeirra. Ætla jeg ekki að ræða þessa brtt.fjvn. nú, þar sem fram er komin brtt. um að fella þessar upphæðir alveg niður. Mun þá gefast tækifæri til þess að fara frekar út í þetta, er þær verða ræddar, en jeg tek það aðeins fram, að fjvn. hefir ekki ætlað sjer að ganga lengra en þetta í niðurfærslunni. Um niðurfærsluna á launum forstöðumanns yfirsetukvennaskólans er það að segja, að gildandi lög ákveða þau þetta, en þótt þau hafi stundum nú á síðari árum verið hækkuð, þá hefir það alt verið reglulaust, og þessi lækkun nú er ekki meiri en nefndin hefir gert víða annarsstaðar. Þá eru af sömu ástæðum lækkuð laun fyrir kenslu við þennan sama skóla úr 900 kr. niður í 600 kr. Er þessi niðurfærsla raunar ekki alveg niður í ákvæði laganna frá 1912, eins og laun forstöðumannsins, en nefndinni virðist, að þau hafi þá verið sett tiltölulega lægri. Næstir eru þá kvennaskólarnir í Reykjavík og á Blönduósi. Hefir fjvn. lækkað nokkuð styrkina til þessara skóla, en ætlast til, að sú niðurfærsla færist að nokkru leyti yfir á viðkomandi bæjar- og sýslusjóði, - að því er skólann í Reykjavík snertir yfir á bæjarsjóð Reykjavíkur, en um Blönduósskólann gegn tillagi annarsstaðar frá. Hefir fjvn. ekki orðið sammála um þetta atriði, en meiri hl. leggur þetta til. Þetta kann nú að þykja harðleikni af fjvn., þar sem skólar þessir eru hinar einu sjermentunarstofnanir kvenna í ríkinu, en fjvn. áleit, að hún gæti þá ekki forsvarað gerðir sínar gagnvart skólunum yfir höfuð, ef ekki væri samræmi í þessu, jafnt að því er þessa skóla snerti. Að því er kvennaskólann í Reykjavík snertir, hefir styrkurinn til hans í raun og veru verið áætlunarupphæð, þar sem miklu meira hefir verið eytt en áætlað var. T. d. var árin 1921–22 áætlaður styrkur til þessa skóla 14 þús. kr., en þó runnu til hans úr ríkissjóði yfir 25 þús. kr. Það er því ljóst, að þessi skóli hefir ekkert olnbogabarn verið hjá stjórninni undanfarið, þar sem hún á honum hefir brotið allar algildar reglur um prívatskóla. Hefir hann og átt margt gott skilið, þar eð það er sýnt, að honum hefir verið mjög vel fyrir komið og praktiskt rekinn. Jeg skal þegar taka það fram, að laun forstöðukonu þessa skóla hafa verið sjerlega lág. Fjvn. getur því alls ekki sagt annað en gott eitt um þennan skóla, enda þótt hún leggi þetta til um hann. Sama er um Blönduósskólann að segja, og stendur þó nokkuð sjerstaklega á um hann, þar sem honum hefir verið breytt þannig, að hann er nú rekinn eingöngu sem húsmæðraskóli. En af þeim ástæðum, að Blönduósskólanum hefir verið breytt þannig, gerði fjvn. þá breytingu á ákvæðunum um upphæð námsstyrksins, að hann var hækkaður að nokkru, miðað við nemendafjölda. Stafar þetta af því, að við þessa breytingu á skólanum getur hann ekki tekið jafnmarga nemendur sem áður. Fyr voru þar um 50 nemendur, en nú ekki nema liðlega 30. En þó að nemendatalan hafi lækkað, hefir skólinn jafna þörf styrksins, þar eð þessi breyting hefir kostað ærið fje. Mjer hafði borist erindi frá sýslunefnd þar norður um mikið hækkaðan styrk til skólans, en undir þeim fjárhagskringumstæðum, sem nú eru hjá ríkissjóði, hafði jeg ekki brjóstheilindi til að bera það erindi fram hjer í þinginu, því að jeg tel sjálfsagt, að alt annað eigi að víkja, þegar um er að ræða að rjetta við fjárhag ríkisins. En þessi ákvæði um hækkun styrksins á hvern nemanda hafa engin aukin útgjöld í för með sjer fyrir ríkissjóð. Þetta leiðir eingöngu af nemendafækkuninni. Geri jeg svo ekki þessa brtt. að frekara umtalsefni, en legg þetta undir dóm háttv. deildar. Þá leggur fjvn. til að lækka ritfje fræðslumálastjóra að nokkru. Er það í samræmi við samskonar lækkanir á öðrum sviðum. Þá er og lagt til að fella niður fjárveitinguna til framhaldsnáms kennara og Skólablaðsins, sem nú mun vera hætt að koma út, og því ekki ástæða til þess að veita lengur fje til þess. En hvað framhaldsnám kennara snertir býst nefndin við, að lengdur verði nú kenslutími í kennaraskólanum, og er þá því síður ástæða til framhaldsnáms. Þá kem jeg að Flensborgarskólanum í Hafnarfirði, og er þar ætlast til, að nokkuð af því fje, sem ríkið hefir greitt til hans, verði greitt af bæjarsjóði Hafnarfjarðar og úr sýslusjóðum Gullbringu- og Kjósarsýslna. Er þetta af svipuðum ástæðum og lækkað hefir verið tillag til annara slíkra skóla. Þessi skóli er mjög hliðstæður kennaraskólanum í Reykjavík, að þetta er gagnfræðaskóli og samskóli fyrir karla og konur. Er skólinn mjög vinsæll, sem og hinn er, en þessar tillögur fjvn. eru aðeins gerðar til að koma á samræmi við aðra skóla. Þá leggur og fjvn. til, að innanbæjarnemendur í Flensborgarskólanum greiði skólagjald eftir sömu reglum og annarsstaðar á sjer stað. Þá hefir verið felt niður tillag til lýðskólans í Bergstaðastræti 3 í Reykjavík. Þetta er einnig gert aðeins af sparnaðarástæðum, en fjvn. er þeirrar skoðunar, að ef bæjarstjórn Reykjavíkur telur þennan skóla nauðsynlegan, muni hún taka hann að sjer, og sýnist heldur ekki óviðeigandi, þar sem bærinn kostar engu til gagnfræðakenslu. Út af brtt. um að fella niður tillag til alþýðukenslubóka vill fjvn. taka það fram, að um þetta er sama að segja og um útgáfu bóka fyrir mentaskólann, að það er sparnaðarráðstöfun, sem verður að skoða sem frestun á þessu, en eigi annað. Þá hefir fjvn. lækkað styrkinn til Ólafs Pálssonar fyrir sundkenslu og felt niður tillag til leikfimiskenslu. Telur nefndin þetta ekki svo nauðsynlegt, að ekki megi án þess vera að sinni. Var þessu og marið inn í fjárlög síðast með litlum atkvæðamun, og engar skýrslur hafa nefndinni borist um það, hve mikið gagn hafi af þessu orðið eða hve margir hafi notið þessarar kenslu. Þá kem jeg að 15. gr. Hún fjallar um útgjöldin til vísinda og lista. Hvergi hafa brtt. nefndarinnar verið eins róttækar og á þessum lið. Það er nú svo, að menn líta mjög misjöfnum augum á þessi mál. Sumir telja þau vera hin nauðsynlegustu með þjóðinni, en aðrir telja þau aftur næsta óþörf. Það mun vera hjer sem oftar, að það rjetta sje einhversstaðar á milli. En þannig leit nefndin á málið, að ekki væri hægt að bjarga ríkissjóði með vísindum einum eða listum. Nefndin hefir þó ekki borið þessar brtt. fram af því, að hún beri ekki virðingu fyrir vísindum og listum, en hún sá, að hjer var betra að koma við frestun þessara útgjalda en víða annarsstaðar. Leit hún svo á, að þar sem hjer væri aðeins um frestun að ræða, þá væri þetta tiltækilegt, enda vona jeg, að háttv. deild líti eins á málið. Nefndin hefir lækkað styrkinn til Þjóðmenjasafnsins, og ætlast hún til, að sú upphæð sparist á aðstoðinni, þannig að safnið sje ekki fyrst um sinn opið nema 4 stundir í viku, í stað 6 stunda. Sömuleiðis hefir hún fært fjárveitingu til fornmenjakaupa niður í 500 krónun. Kaup á listaverkum fellir hún alveg niður. - Jeg veit, að ýmislegt af þessu snertir þjóðernistilfinningu okkar, og því sárt að sjá því á bak - en þess er að gæta, að hjer er aðeins um frestun að ræða. - Þá leggur nefndin til, að fjárveitingin til Náttúrufræðisfjelagsins sje lækkuð nokkuð og sömuleiðis að færð sje niður fjárveitingin til Fornbrjefasafnsins. Næsta lið, útgáfu Alþingisbókanna, vill hún líka eindregið fella niður. Telur nefndin þar sjerstaklega tækifæri til frestunar, því þau not, sem af Alþingisbókunum eru fyrir sögumenn, eru svipað aðgengileg í handritum. Styrkurinn til Listvinafjelagsins er einnig feldur niður, af sömu ástæðum sem flest annað Þá er styrkurinn til skálda og listamanna færður niður í 8 þús. kr. Komu fram í nefndinni ennþá róttækari till. viðvíkjandi þessum lið, en þetta varð þó niðurstaðan. Það er auðvitað eins um þennan lið og marga aðra, að það má líta misjöfnum augum á það, hve þarfir þeir sjeu, og hefir jafnan verið gert. En svo mikið er víst, að eins og þessu hefir verið úthlutað fyrirfarandi, sýnist ekki þurfa að verja lækkun á styrknum, og jafnvel þó lengra hefði verið gengið. Næst kemur lækkun á styrk til Jóhannesar L. Lynge, og þá að styrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar skuli feldur niður. Nefndin leit eins á þessi störf, að þessu mætti fresta. Það skal þó tekið fram, með tilliti til lækkunarinnar á styrknum til Jóhannesar L. Lynge, nefndin ætlast ekki til, að hann starfi neitt að verki sínu á meðan það er ekki betur borgað, heldur að hann leiti sjer einhverrar annarar vinnu. Styrkinn til Guðmundar Bárðarsonar hefir nefndin einnig felt niður. Er henni það kunnugt, að hann getur ekki fyrir hann starfað að því, sem hann er til ætlaður, og nær hann því ekki tilgangi sínum. Aftur sýndist nefndinni ekki fært að hækka styrkinn, svo hann gæti bæði orðið manninum til framfæris og vísindastarfs. Jeg vil geta þess, að þessi maður hafði áður styrk úr sáttmálasjóði, sem líka er búið að taka. Er það þá eðlilegt, að ríkissjóður dragi þarna að sjer hendina, þar sem styrkupphæðin er orðin alt of lág, er sáttmálasjóður hefir gert það, sem ber þó meiri skylda til þessa. Næst kemur veðurathuganastöðin. Þar hefir nefndin lagt til, að miklar breytingar verði gerðar og styrkurinn færður niður í 20 þús. kr. Það er því ástæða til að fara nokkuð ítarlega út í þennan lið. Kostnaður við veðurathuganastöðina var fyrir árið 1923 39 þús. kr. Þar af fór til símskeyta 14 þús. kr., til athugunarstöðva úti um land 4 þús. kr., til aðstoðarmanns, skrifara og aukaaðstoðarmanns 10100 kr., veðurskeytaeyðublöð 1000 kr. og húsnæði, ljós og hiti 1900 kr. Nefndinni virðist kleift að draga nokkuð úr þessum útgjöldum. Hefir hún hugsað sjer, að lítið eitt mætti lækka kostnaðinn við símskeytasendingar, svo sem næmi tveim þúsundum, með því að nánari samvinna væri við landssímann. Og með því að fresta veðurspám og draga úr öðrum störfum telur hún hægt að komast af án þessara þriggja aðstoðarmanna, þar sem ætla megi, að forstöðumaðurinn muni komast yfir þau störf, sem eftir eru. Það þykir ef til vill mikið á forstöðumanninn lagt, en nefndin telur þetta þó tiltækilegt. Næsta brtt. nefndarinnar er að fella niður styrkinn til alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins. Nefndin leit svo á, að fjelagið gæti með góðum fyrirlesurum aflað sjer nægilegs fjár, svo að styrkur þessi væri í rauninni óþarfur og hefði ekki æfinlega verið vel notaður. Þá hefir nefndin og fært niður styrkinn til íþróttasambands Íslands af sparnaðarástæðum, þó að hún telji sambandið góðs maklegt. Styrkinn til Þórarins Guðmundssonar hefir hún og felt niður af sömu ástæðum, og svo jafnframt því, að engar áskildar skýrslur hafa legið fyrir nefndinni, kenslunni viðvíkjandi. Næst er nýr liður um styrk til frjettastofu blaðamannafjelagsins. Nefndin hefir lagt það til, að veitt verði lítil fjárupphæð í þessu skyni. Er í áliti nefndarinnar gerð nokkuð náin grein fyrir þessum lið. En jeg vil þó bæta því við, að eftir þeirri áætlun, sem gerð er fyrir fyrirtækið, var búist við 6 þús. kr. úr ríkissjóði. Svo langt hefir nefndin ekki viljað fara, enda þó líkur sjeu til, að það verði að nokkru borgað með tekjuaukningu á öðrum sviðum í ríkissjóðinn. Þá er jeg kominn að 16. gr. Sú grein höndlar um tillagið til verklegra framkvæmda. Þar hefir nefndin bæði gert brtt. og komið með nýja liði. 1. liðurinn er Búnaðarfjelag Íslands. Nefndin leggur það til, að styrkurinn til þess verði hækkaður um 10 þús. krónur. Nefndin viðurkennir, að ómögulegt sje að halda áfram hinni margþættu starfsemi Búnaðarfjelagsins, nema að hækka styrkinn. Og að stöðva þessar framkvæmdir og rannsóknir eins og nú stendur, telur nefndin ekki rjett. Það má altaf segja, að of miklu fje sje varið til ýmislegs, sem fjelagið hefir með höndum, og að ekkert sjáist í aðra hönd. En margt af þessum störfum er þannig vaxið, að árangur getur ekki sjest fyr en löngu síðar og ekki fyr en mikið fje er til þess gengið. Þannig er með flestar tilraunir. Og þar sem alt þetta starf á að vera í þá átt að auka framleiðsluna, telur nefndin þessa hækkun forsvaranlega. Styrkurinn til búnaðarfjelaganna er hjer allmikið lækkaður frá því sem verið hefir. Er það þó ekki af því, að nefndin telji þann styrk ekki hafa mikla þýðingu, heldur af hinu, að hún hefir tekið upp nýjan lið, sem hún býst við, að muni styrkja ýmislegt af því, sem búnaðarfjelögin hafa áður fengið styrk sinn miðaðan við. Sá liður er 35 þús. kr. samkv. 2. kafla jarðræktarlaganna. Hljóðar sá kafli um túnrækt, garðrækt og safnhúsagerð, og er, eins og kunnugt er, skylda að styrkja þessi verk samkv. þeim lögum. Það gat auðvitað komið til mála að fresta framkvæmd jarðræktarlaganna; en þar sem nefndin telur það eitt af fyrstu skilyrðunum fyrir aukinni framleiðslu, að jarðræktin sje studd og aukin, telur hún eiga illa við, að byrjað sje á frestun laganna jafnsnemma og þau koma til framkvæmda. Þar sem hjer er heldur ekki um stærri upphæð að ræða, gat nefndin ekki gengið fram hjá henni. Hitt vill hún ekki ganga inn á, að fylla upp kröfur laganna að því er þúfnabanann snertir, því að þá þyrfti þessi upphæð að vera um 50 þús. kr. að minsta kosti. En til þess treystist nefndin ekki. Eftir þá reynslu, sem fengin er af þúfnabananum, þá við nefndin ekki leggja neitt fje úr ríkissjóði til þeirrar starfsemi að svo stöddu. Það tæki hefir ekki reynst eins vel hjer og menn gerðu sjer vonir um; sjerstaklega er allur kostnaður við vjelina fram úr hófi hár. Verður sjálfsagt að nota hann miklu takmarkaðra við smærri ræktunarbletti en gert hefir verið nú undanfarið. Er það og eðlilegast, að þeir greiði þann kostnað, sem þiggja vinnuna. Næsta brtt. er um það að lækka laun garðyrkjustjórans um 1000 krónur. Lítur nefndin svo á, að þó að garðyrkjustjórinn sje ágætur maður, þá geti ríkissjóður ekki haldið honum við á fullum launum vegna Garðyrkjufjelagsins, þar sem annar fullhæfur maður er líka starfandi við gróðrarstöðina. Næsti liður er um laun skógfræðinga, og hefir nefndin hækkað hann. Það virðist hafa gleymst að tilfæra laun Einars Sæmundsens og húsaleigustyrk eins og frá þessu var gengið á síðasta þingi. Þetta hefir nefndin leiðrjett. Þá kemur hjer nýr liður, um tillag til fjárkláðalækninga. Sá liður hefir ekki verið í fjárlögum fyr, heldur í óvissum gjöldum. Nefndin vildi taka hann upp í fjárlögin og bjóst við, eftir því sem á undan er gengið, að hann gæti ekki verið lægri. Þannig hefir hann farið hæst upp í 57½ þús. kr. Telur nefndin ekki rjett að takmarka liðinn mjög, enda þótt hún viti, að allur kostnaður verði greiddur; það er einungis til að villa sjálfum sjer sýn. Þá er næsti liður, Fiskifjelag Íslands. Nefndin hefir hækkað styrkinn til þess um 5 þús. kr. Að vísu kom fram krafa um miklu meiri hækkun, en það sá nefndin sjer ekki fært. Þessa litlu hækkun vildi hún samt veita fjelaginu, með því hún taldi það hliðstætt Búnaðarfjelaginu, og því rjett að gera þeim báðum sömu skil. Jafnframt hefir hún gert fjelaginu að skyldu að annast útgáfu fiskimannaalmanaksins á sinn kostnað og án íhlutunar um fyrirkomulag, en að það komi farmönnum innanlands að fullum notum, Næst kemur liðurinn um markaðsleit erlendis. Hafði hann í stjfrv. verið lækkaður frá því sem verið hefir, en nefndin hækkaði hann aftur. Er hún þeirrar skoðunar, að enn sje nauðsynlegt að kynna sjer og leita erlends markaðs fyrir afurðir landsins, og að því fje, sem til þess fer, sje vel varið. Næst er heimilisiðnaður. Af því tillagi, sem til hans er ætlað, leggur nefndin til, að veittar sjeu 2 þús. kr. til Halldóru Bjarnadóttur. Það hefir nefndin lagt til vegna þess, að henni er kunnugt um það, að þessi kona hefir brennandi áhuga á því máli og hefir sýnt þar óvenjulegan dugnað. Hefir hún unnið mjög að því að breiða út þekkinguna á þessari iðn, enda á hún nú víða góðar rætur á landinu. Þetta vill nefndin styðja af alhuga. Og þótt tillagið til þessa liðs sje ekki hækkað, þá lítur nefndin svo á, að þennan þátt eigi sjerstaklega að efla. Þessi kona hefir skólanámsskeið úti um land og hefir auk þess leitast mikið fyrir um markað erlendis fyrir þennan iðnað. Hefir hún og siglt utan, til þess sjálf að greiða fyrir því máli. Þarf jeg ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vil að lokum taka það fram, að nefndin leit svo á, að launa bæri svo alveg sjerstaka viðleitni og ástundun. Næsti liður er skrásetning vörumerkja. Er hann lækkaður um helming, eða úr 1600 kr. niður í 800 kr. Þegar styrkur þessi var hækkaður, var það gert af því, að óumflýjanlegt var talið að gjalda mikinn skrifstofukostnað, sem af þessu mundi leiða. Nú hefir verið upplýst, að þessi skrifstofukostnaður er ekki svo mikill, að nauðsyn beri til að hafa styrkinn svona háan. Næst er lækkaður styrkurinn til ungmennafjelaganna. Viðurkennir nefndin fyllilega starfsemi þessara fjelaga, en styrkurinn er lækkaður samkvæmt þeirri stefnu, að með smániðurfærslum vinnist nokkur heildarupphæð, sem alt vinni í áttina að stöðva okkur á barmi fjárhagslegrar glötunar. Þá er nýr liður um leiðbeining við húsagerð til sveita. Hefir sá liður verið feldur niður í frv. stjórnarinnar. En nefndin hefir litið svo á, að það væri óheppilegt og órjett að fella þennan lið niður. Hún viðurkennir, að það beri sjerstaklega brýn þörf til þess að bæta húsakynni til sveita; jafnframt játar hún, að þessi maður hefir töluverðu áorkað í þessu efni. Ef til vill má nú segja, að lítið sje hægt að framkvæma á þessum tímum, en því fer betur, að víða eru þeir bændur, sem bæði þurfa að byggja og gera það. Vildi því nefndin ekki vera því til fyrirstöðu, að það væri gert rjett og heppilega og eftir þeim aðferðum, sem nýjastar eru og bestar. Jeg vil taka þetta glögt fram, að bændum landsins er hin mesta nauðsyn á því að bæta híbýli sín og að þessi maður hefir á ýmsan hátt bætt þau, og eins lofa þær tilraunir, sem hann hefir gert á síðasta ári, talsvert miklum umbótum fram yfir þær, sem verið hafa. Og víst er um það, að störf og tillögur þessa manns hafa ekki fallið mönnum ver í geð en ýmsar till. húsagerðarmeistara ríkisins. Lá fyrir nefndinni ítarlegt erindi um styrkbeiðni frá manni þessum ásamt skýrslu um störf hans, sem viku að húsagerð. Hefir hann meðal annars bygt hús á Melgraseyri, sem að áliti kunnugra manna er sjerlega vel bygt og vandað í alla staði. Aftur hefir húsagerðarmeistari ríkisins bygt hús á prestssetri einu þar vestra, sem er bæði minna og ver gert en húsið á Melgraseyri, en þó miklu dýrara. Eru þessi hús góð til samanburðar. Annað er 19X13% á stærð, hitt 11X12, og þó bygging þessa minna húss sje óvandaðri, kostar hver teningsmetri í því 68,20 kr., en í hinu aðeins 34,50 kr. Eru það ekki staðhættirnir, sem valda því, heldur gerð húsanna sjálfra. Jeg get lýst því yfir, að jeg er persónulega kunnugur þessum manni; hann hefir unnið hjá mjer og mjer er óhætt að fullyrða, að hann er framúrskarandi vandvirkur maður og gengur svo vel frá öllu, að ekki er völ á betur. Vænti jeg því þess, að hv. deild líti svipað á og nefndin og kjósi, að þessi liður sje settur inn af nýju. Næst er það, að styrkurinn til björgunarskipsins Þórs er hækkaður úr 20 þús. kr. upp í 30 þús. kr. Liggur fyrir skjal frá stjórn björgunarbátsins, þar sem sýnt er rækilega fram á, hve þung útgjöld það sjeu fyrir fjelagið að halda skipinu úti. Dylst engum, sem kunnugur er málinu frá undanförnum þingum, að það sje rjett. Er talið, að þetta eigi sinn þátt í því, að útsvör í Vestmannaeyjum hafa hækkað svo gífurlega, að 70 til 80 kr. koma á hvern íbúa. Þegar þess er gætt, að til Vestmannaeyja leitar fólk til atvinnu víðsvegar af landinu, 500–600 manns á hverri vertíð, og ber úr býtum 500–600 þús. kr. í kaup auk viðurgernings, þá sýna þær tölur, að hjer er verið að vinna fyrir alt landið, engu síður en fyrir þetta eina útgerðarfjelag. Líka má taka það fram, að fjelagið skuldar mikið, og varð bæjarsjóðurinn í Vestmannaeyjum að hlaupa undir bagga með því 1920 og lána því 72 þús. kr., sem enn er ógreitt að öllu. Einnig mun það skulda 80 þús. kr. í Íslandsbanka. Af hlutafjenu, sem var 200 þús. kr., hafa aldrei sjest neinir vextir, og búast hluthafar ekki við að svo verði, og heldur aldrei við hlutaupphæðinni. Má því óhætt segja, að menn þessir leggi mikið á sig, en þeir finna til þess, að fyrir fiskveiðar Eyjabúa er þetta skip ómissandi. Einnig hefir það orðið að liði á öðrum sviðum, t. d. til eftirlits við síldveiðar, og leggur nefndin til, að stjórnin haldi þeirri venju áfram, til þess að ljetta undir útgerð Eyjaskeggja. Næst eru hjer 2 liðir um styrkveitingu til embættismannaekkna. Þarf jeg ekki að fjölyrða um þá, því nál. segir alt í því máli, sem nauðsynlegt er. Þetta eru aðeins smáupphæðir til tveggja prófastsekkna. Höfðu menn þeirra ekki trygt þeim lífeyri af því að þeir voru undir eldri launalögunum. Sömuleiðis er lagt til að veita tveimur póstmönnum styrki, þeim Stefáni Stefánssyni á Eskifirði og Friðrik Klemenssyni. Tel jeg víst, að hv.þd. fallist á ástæður nál. fyrir þessu. Annar maðurinn er fjörgamall og hefir gegnt þessu embætti um langan tíma. Hinn, sem var álitinn hinn færasti maður til þessa starfa, misti heilsuna snögglega, og verður ekki sjeð, að hann verði heill aftur Vill því nefndin ekki efast um sanngirni manna í þessu máli. Þá leggur nefndin til, að eftir 21. gr. komi ný grein, sem verði þá 22. gr. Eru það tvær tillögur um, að ríkissjóður ábyrgist lán. í fyrsta lagi 40 þús. kr. lán til mjólkurfjelagsins Mjallar í Borgarfirði, í öðru lagi 15 þús. kr. lán til Bessastaðahrepps í Gullbringusýslu. Hvað Mjöll snertir, þá er til lánsheimild frá fyrri þingum, en þar sem fjelagið sjer ekki fram á, að það geti fengið lán úr viðlagasjóði, en ætlar aftur á móti að það fái lán erlendis eða hjer á landi gegn ríkisábyrgð, þá hefir það farið þessa á leit. Nefndin lítur svo á, að hjer sje um nytjafyrirtæki að ræða, sem sjálfsagt sje að styrkja, svo sjást megi í framtíðinni, hvort það geti ekki orðið svo fullkomið, að við þurfum ekki að kaupa niðursoðna mjólk frá Danmörku. Vill nefndin því, að ríkið ábyrgist lánið, enda hafa sýslurnar lofað endurábyrgð gagnvart fjelaginu. Hin tillagan, um ábyrgð fyrir Bessastaðahrepp, er líka af knýjandi ástæðum fram komin. Hefir þessi hreppur borið sig upp undan því, að hann fái ekki staðið straum af framfærslumönnum sínum. Í hreppi þessum eru 140 íbúar, af þeim eru 23 bændur og alls 44 gjaldendur. Síðastliðið haust var þar jafnað niður 9 þús. kr., en þurfti að leggja á 21 þús. kr. Þurfamennirnir eru 52, eða einn framfærslumaður á hverja 2% manns í hreppnum, og meira en 1 framfærslumaður á hvern gjaldanda. Er því hreppnum langt um megn að standa straum af þeim. Hefir því hreppurinn sótt um 15. þús. kr. lán, enda skuldar hann 20 þús. kr., auk 8 þús. kr., sem hann þarf að gjalda þegar í stað, eða því sem næst. Leitaði hann fyrst til sýslnanna um ábyrgð, en er bankarnir treystust ekki til að lána gegn henni, sneri hann sjer til stjórnarinnar, en hún hefir vísað honum til þingsins. Þar sem fjvn. fær ekki sjeð, að hreppurinn komist af án lánsins, leggur hún til, að ríkið taki að sjer ábyrgðina, enda gangi Gullbringu- og Kjósarsýsla í ábyrgð fyrir hreppinn. Þá hefi jeg farið yfir till. nefndarinnar, þær sem máli skifta og jeg sje ástæðu til að minnast á. Hvað viðvíkur brtt. frá einstökum þm., mun jeg fylgja sömu reglu og áður, að tala þá fyrst um þær, er flm. hafa talað fyrir þeim. Er að því tímasparnaður og er hans ekki síst þörf, ef hægt væri að koma honum við.

Ágúst Flygenring Tvö málefni vildi jeg örlítið minnast á. Annað er brtt. við fjárlögin frá sjútvn. Samskonar er þáltill. sú, sem hjer er á dagskrá, sem sje uppbót á kaupi þriggja fiskimatsmanna. Eru það 600 krónur til tveggja manna, en 1000 kr. til eins. Er þessi uppbót í samræmi við þá, sem þingið 1923 veitti, og segja þessir menn mjer, að þá hafi verið svo um talað, að hún hjeldist, en hún hafi nú fallið niður af vangá við samning fjárlagafrv. Þegar þáltill. var til umræðu, færði jeg fram helstu ástæðurnar fyrir rjettmæti þessara krafna. Skal jeg ekki endurtaka þær, en jeg vil aðeins minna á það, að svo lengi, sem skyldumat er og menn vilja virkilega vanda eftirlit með flokkun fiskjarins, þá er það ekki hægt nema því aðeins að halda sömu mönnunum lengi, þeim mönnum, sem hafa sett sig inn í það, hverskonar fiskur kaupendunum þóknast best. Það hafa þessir menn gert. Þeir hafa fengið styrk til að fara utan og kynt sjer markaðinn bæði á Spáni og víðar við Miðjarðarhafið. Hafa þeir átt tal við kaupmenn, komið í hús þeirra og athugað vöruna. Hafa þeir því víðtæka þekkingu í þessum málum og auka hana með því að leita sjer með hverjum farmi upplýsinga um og fá umsögn kaupenda um, hvernig þeim hafi líkað matið. Er það áríðandi, að vel sje gert við þessa menn, því þeir gegna trúnaðarstöðu beggja aðilja. Og eins og nýjar reglur geta verið skaðlegar í þessum málum, þannig getur og verið óheillavænlegt, að nýir menn sjeu teknir, sem ekki eru starfinu vaxnir. Jeg vil líka taka það fram, að þessi viðbótarþóknun er það minsta, sem sjútvn. datt í hug að fara fram á. Er hún aðeins gerð í samræmi við gerðir þingsins 1923, en ekki af því að hún sje nóg, þar sem þessir menn eru allra manna verst launaðir. En þar sem gert er ráð fyrir, að endanleg endurskoðun á launum allra embættismanna og opinberra starfsmanna fari fram á næsta ári, vildi nefndin ekki vera að gera breyting á því, sem síðasta þing gerði í þessu efni. Vænti jeg því þess, að háttv. deild fallist ljúflega á þessa till. Hitt atriðið, sem jeg vildi örlítið minnast á, er brtt., sem komið hefir fram frá hv.fjvn. viðvíkjandi Flensborgarskólanum. Hefur styrkurinn til hans verið færður niður úr 1500 kr. í 1200 kr., og er ætlast til, að þessar 300 kr. sjeu greiddar af sýslunum og Hafnarfjarðarkaupstað. Það vill nú svo vel til, að hv.frsm. (ÞórJ) hefir kynst einum hreppnum, og getur því gert sjer í hugarlund, hvað mikið sýslan muni leggja til, því svipaðar sögur gæti jeg sagt mönnum af öðrum hreppum. Það er og víst, að sýslan vill ekki leggja neitt til, af þeirri ástæðu að þeir segja, að sjer komi þessi skóli ekki frekar við en skólinn á Akureyri og aðrir skólar. Því þennan skóla sækja menn alstaðar að, af Norður-, Austur- og Vesturlandi, og eins og skýrslurnar sýna, er námsfólkið fleira úr öðrum hjeruðum en Gullbringu- og Kjósarsýslu. Háttv. fjvn. hefir fylgt þeirri reglu að draga úr öllum fjárveitingum, sem ekki eru lögboðnar, og þar á meðal hafa ýms kenslumál orðið hart úti, þó ríkisskólarnir haldi sínum styrk óskertum. Mjer og fleirum, sem þekkja vel til Flensborgarskólans, sem vitum, að hann er fyrsti vísirinn til alþýðumentunar hjer á landi, þykir það rækalli hart, að hann skuli vera svona aðþrengdur fjárhagslega. Þessi skóli hefir nú staðið í 50 ár og er brautryðjandi alþýðumentunar og kennarafræðslu í landinu, en hefir altaf haft úr litlu að spila og átt undir högg að sækja með fjárveitingar í hverjum fjárlögum, eins og allir hv. eldri þm. muna. Svo lítil efni á skólinn við að búa, að þó þessar 15 þús. kr. í frv. stjórnarinnar fengju að standa óhaggaðar, hefði hann minna en nokkur annar skóli á landinu. Stofnun þessi var upphaflega gefin landinu, til alþýðu- og kennaramentunar, af örlátum og stórhuga manni, sem vildi bæta menning og mentun landsins á þennan hátt. Og væri leitt, ef skólinn ætti nú að fara í hundana vegna peningaleysis, eftir að hann hefir rekið starfsemi sína svo vel, sem ýmsir mætustu menn þessa lands bera honum vitni um. Menn, sem þar hafa notið kenslu, en eru nú komnir í ýmsar stöður. Jeg get vitnað til fjölda margra mætra og mentaðra manna, sem hafa lært í skólanum og teljast nú í röð bestu manna landsins. Þessi skóli hefir altaf verið ódýr í rekstri, og er það mikið að þakka því, hve ágætir menn hafa stjórnað honum. Nú stjórnar honum einhver allra besti skólamaður landsins, og meðan honum endist aldur, er skólanum borgið með að veita góða fræðslu. Í upphafi var gefin jörð til skólans og gömul hús. Var þetta þá aðeins vísir, en nú hefir altaf síðan með hagsýni og sparsemi verið aukið við eignirnar, svo að hagur skólans má heita alveg furðu- góður. Ef ríkissjóður hefði stofnað til skólans af slíkum vanefnum og svo átt að reka hann með þeim styrk, sem skólinn hefir haft, þá efast jeg stórlega um það, að hagur hans hefði verið sambærilegur við hag Flensborgarskólans nú. Og jeg þarf ekki að efast um það, jeg veit, að hagur hans hefði verið annar og verri. En munurinn hefir altaf reynst mikill á stjórn þeirra fyrirtækja, sem eru eign einstaklinga, og hinna, sem ríkin eiga að sjá um. Stjórnir ríkjanna geta heldur ekki haft eins náið eftirlit og einstaklingar. Þess skal líka getið í þessu sambandi, að Flensborgarskólanum hefir verið stjórnað fyrir ekki neitt og kennarar þar hafa unnið fyrir nálega helmingi minni laun en við sambærilega skóla ríkisins. Jeg ætla annars ekki að flytja langa ræðu um þetta mál. Vona jeg, að allir hv.þm. sjái og skilji, hvert gagn er að skólanum. Hann sækir einmitt fólk á aldrinum milli tvítugs og þrítugs, þeim aldri, sem sagt er að menn hafi mest not af námi. Og jeg sje ekki, að til mála geti komið, að hv. deild þyki of mikið að veita einar 15 þús. krónur til þessa skóla, þegar alveg hliðstæður skóli ríkisins fær 55 þúsund. Og jeg vil benda á það, að miðað við nemendafjölda er þessi skóli ekki helmingi, heldur þrefalt, fjórum sinnum ódýrari í rekstri en aðrir skólar af sama tægi. Jeg hefði gjarnan kosið að komast hjá að víta fjárveitinganefnd. Jeg skil, að hún hefir alstaðar viljað klípa úr útgjöldunum, til þess að reyna að bæta úr fjárhag ríkissjóðs. Við þekkjum allir þörfina, og á nefndin þakkir skilið fyrir hinn góða sparnaðarvilja sinn. En jeg gat samt ekki þagað við þessari till.hv. nefndar, því að mjer finst hún ekki sanngjörn. Jeg býst alls ekki við því, að sýslurnar og bærinn leggi nokkuð af mörkum. Það yrðu þá að vera einstakir menn. Sýslurnar eru illa staddar, og svipað er um bæinn. Að minsta kosti skuldar hann ærið fje. En lántökur á þessum tímum tel jeg óheilbrigt að fara út í, enda ókleift að fá peningalán. Og hvað sem öðru líður, þá er varhugavert að binda þennan 12 þúsunda styrk við fjárveitingu frá sýslunum og bænum. En fari svo, að till.hv. nefndar verði samþykt, er hægt að minnast frekar á það atriði við 3. umr. Undarlegt er það, að styrkveitingar til einkaskóla skuli ekki vera miðaðar við kostnaðinn við skólahaldið, en enn þá undarlegra er hitt, að slíkir skólar sjeu ekki látnir njóta þess, að þeim er stjórnað með sparsemi og hagsýni. En hvað sem annars má um þetta segja, vænti jeg þess fastlega, að hv. þingmenn ljái mjer fylgi sitt til að fella þessa till.hv. nefndar. Læt jeg svo lokið máli núnu, þó að nógu gaman hefði verið að tala meira um einkaskólana, því að jeg lít svo á, að allir skólar hjer á landi ættu að verða einstaklingseign. Með því móti yrðu þeir bæði ódýrari og betri.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get lýst því yfir, að mjer líkar vel meðferð hv.fjvn. á fjárlögunum, einkum þó á þessum kafla þeirra. Vil jeg sjerstaklega taka það fram, að hin víðtæka sparnaðarviðleitni nefndarinnar er að mínu áliti ekki aðeins rjettmæt, heldur blátt áfram óhjákvæmileg eins og nú standa sakir. Þessi viðleitni kemur fyrst og fremst fram á tvennan hátt, annarsvegar í því að fella með öllu niður þá liði, sem vel er hægt að vera án, og hinsvegar í því að minka sem mest hverja upphæð, sem þó eigi verður álitið, að unt sje að sleppa alveg. Sjerstaklega álít jeg síðari aðferðina heppilega, því að menn sætta sig betur við hana en algerðan niðurskurð. Og þó að sumir segi, að sparnaður á smáupphæðum sje aðeins smásálarskapur og hjegómi, þá er það einmitt drýgsti sparnaðurinn, því að safnast þegar saman kemur. Aftur á móti tel jeg þriðju leiðina varasama. En hún er sú, að velta gjöldunum af ríkissjóði yfir á aðra. Álít jeg tæplega heimilt, þegar um er að ræða stofnanir, sem notið hafa styrks úr ríkissjóði, að raska þeim greiðsluhlutföllum, sem venjan hefir helgað, og heimta að annar aðilinn taki á sig byrðina. Er það því aðeins forsvaranlegt, að sá aðili sje miklum mun betur fær um að bera auknar byrðar. Á jeg hjer við tillögur nefndarinnar um að velta ýmsum gjöldum yfir á sýslur og bæi, til þess að ljetta á ríkinu. Það vita allir, að sýslur, bæir og sveitarfjelög eiga erfiðara með að ná inn háum gjöldum en ríkissjóður. Eina leið þeirra í því efni er sú, að leggja á útsvör eftir efnum og ástæðum. Finst mjer einkum nú eiga illa við að auka kröfurnar, þegar ríkissjóður hefir seilst með tekju- og eignarskattslögunum lengra en nokkru sinni áður inn á hið sama gjaldsvið, sem sveitarfjelögin verða að nota. Og á það finst mjer, að hv.þm. þurfi að líta, að þegar þröngt er fyrir dyrum hjá ríkissjóði, er það ekki síður hjá sveitar- og bæjarfjelögum. Finst mjer ekki nægur gaumur gefinn að því, að ekki er síður áríðandi, að sýslur og bæir komist ekki í fjárhagslegt öngþveiti en ríkið sjálft. Og þegar ríkinu er nauðsyn að spara, þá er sama máli að gegna um sýslur og bæi. Jeg held því að þessi sparnaðaraðferð sje aðeins svik við sjálfan sig. Annars ætla jeg ekki að gera tillögur nefndarinnar yfirleitt að umtalsefni, heldur minnast nokkrum orðum á brtt. nefndarinnar nr. 66–68, um iðnskóla í Reykjavík og kvöldskóla á Akureyri og Ísafirði. Það hefir verið venja, að ríkið legði fram sem svaraði 4/5 af rekstrarkostnaði þessara stofnana. En undanfarin ár hefir iðnskólinn í Reykjavík verið styrktur úr ríkissjóði um 6 þús. kr., og fer fjarri því, að það sjeu 4/5 kostnaðar. Það er ekki einu sinni helmingur þess fjár, sem skólinn hefir þurft á að halda. Og til þess að sýna það, að þessi skóli á engan þátt í þeim fjárhagsvandræðum, sem nú þrengja að ríkissjóði, skal jeg geta þess, að strax árið 1907 var styrkurinn 5 þús. kr. og hefir ekki á öllum dýrtíðarárunum hækkað nema um eitt þúsund. Hugsa jeg, að lengi megi leita til þess að finna stofnun, sem ekki hefir þyngst meira á ríkissjóði á stríðsárunum og eftir stríðið. Háttv. fjvn. fer nú fram á, að tillagið til skólans lækki niður í 3 þús. kr., eða verði lægra en fyrsta árið, sem skólinn starfaði. Þá var það 4 þús. Mjer finst ekki rjett að grípa til þessara úrræða, velta útgjöldunum af ríkinu yfir á bæjarsjóði. Nokkuð sama er um kvennaskólann. Þar leggur nefndin til að lækka framlag ríkissjóðs um 3 þúsund, sem bæjarsjóðnum er ætlað að taka á sínar herðar. Get jeg ekki heldur sjeð, að þetta sje rjettmætt. Árið 1923 var framlag ríkissjóðs 26 þús. kr. og í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir 1925 er gert ráð fyrir 24 þúsundum. Aðsókn að skólanum er mjög mikil, og býst jeg við, að verði till.hv.fjvn. samþyktar, sje ekki annað fyrir hendi en að draga úr kenslu og færa saman kvíarnar. En jeg ætla nú ekki lengra út í einstök atriði þessa máls. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) mun athuga það nánar. En það skal ennþá tekið fram, að mjer finst órjettlátt að auka kröfurnar til bæjar- og sýslusjóða, þegar sem óðast er verið að draga úr gjöldum ríkissjóðs. Af till. nefndarinnar er ennþá ein, sem jeg vildi minnast á. Er það till. um að fella niður styrk til útgáfu kenslubóka. Árið 1922 var þessi styrkur 800 krónur, 1923 var hann 2400 kr. og í fjárlagafrv. stjórnarinnar er ákveðin sama upphæð. En svo stendur á, að komist till. nefndarinnar í framkvæmd, þá kemur það í veg fyrir, að orðið geti af áformaðri útgáfu nýrrar mannkynssögu, sem verið er að semja. Þörf slíkrar bókar ætti að vera öllum augljós, og þó að hún sje fyrst og fremst ætluð til kenslu í skólum, þá veit jeg að hún mun verða til gagns og skemtunar öllum almenningi. Eins og stendur eigum við enga slíka bók, sem uppfylli kröfur tímans. Mannkynssaga Páls heitins Melsteds var auðvitað ágæt bók á sínum tíma, en bæði er hún nú orðinn ófáanleg og svo er hún eðlilega orðin úrelt nú. Jeg sje því ekki annað en útgáfa slíkrar bókar sje einmitt tímabær og ekki óþarflegri en margt annað, sem fje er veitt til. Hv. fjvn. hefir með till. sinni um að hækka styrk til bókaútgáfu Þjóðvinafjelagsins sýnt, að hún vill þó styrkja útgáfu góðra bóka. En með allri virðingu fyrir bókaútgáfu Þjóðvinafjelagsins, vil jeg segja það, að jeg kýs þessa fyrirhuguðu mannkynssögu frekar en flest þeirra bóka, sem það hefir gefið út. Vildi jeg biðja þessu máli líknar hv. deildar og óska þess, að till.hv.fjvn. verði annaðhvort feld eða tekin aftur. Annars mundi jeg, ef betra væri ekki kostur, sætta mig við niðurfærslu á styrknum við 3. umr., í samræmi við annað. En eitt verð jeg ennþá að fara um nokkrum orðum. Mjer finst ekki fult samræmi í sparnaði háttv. nefndar. En ef til vill á hún eftir að koma með nýjar till. til 3. umr. Jeg hefi sjerstaklega farið yfir reikninga Fiskifjelags Íslands, einkum reikninginn fyrir árið 1923. Og jeg verð að segja það, að mjer finst mikið af þeim útgjöldum, sem þar eru, eiga minni rjett á sjer en ýmislegt það, sem felt er niður. Útgjöldin eru 1923 51500 kr. Þar af fara 26 þúsundir í beinan stjórnarkostnað, það er að segja: til starfsmannalauna og til skrifstofuhalds. En þó nokkuð mikið minni upphæð fer til þeirra framkvæmda, sem fjelagið hefir með höndum. Mjer finst því ekki samræmi í að halda áfram að veita þessu fjelagi jafnan styrk og áður, nú þegar af öllu er klipið og alt reynt að spara. Hvort sama máli er að gegna um Búnaðarfjelag Íslands, þori jeg ekki að segja. Mjer hefir ennþá ekki gefist kostur á að sjá reikning þess fyrir árið 1923. Jeg vil að lokum taka það ennþá einu sinni fram, að þegar óhjákvæmilegt er að spara, verður Alþingi að gæta fulls samræmis í niðurfærslum. Sje það ekki gert, er hætt við að hafin verði andstaða gegn sparnaðarviðleitni þingsins yfirleitt. Vil jeg nú beina því til háttv.fjvn., að hún hafi við 3. umr. komið fullu samræmi á till. sínar um niðurfærslur útgjalda ríkisins.

Klemens Jónsson Jeg á að vísu enga brtt. við þennan kafla, en vil þó alt um það leyfa mjer að fara nokkrum orðum um einstöku liði. Það er þá fyrst 66. brtt.fjvn., sem jeg vildi minnast á, þar sem lagt er til að lækka styrkinn til iðnskólans í Reykjavík um 3 þús. kr., eða helming. Jeg get að vísu sparað mjer ýmsar athugasemdir, sem jeg hefði ástæðu til að gera við þessa brtt., og nægir mjer að vísa til ummæla hæstv. fjrh. (JÞ) um. þetta efni nú fyrir skemstu. Þó skal jeg leyfa mjer að geta þess, að forstöðunefnd skólans kom til mín snemma í vetur, áður en jeg samdi fjárlagafrv., og skýrði mjer frá, að skólinn mundi verða að hætta störfum, ef ríkissjóðsstyrkurinn yrði ekki hækkaður um 2000 kr. Sýndi forstöðunefndin reikninga skólans og færði skjallegar sannanir fyrir því, að svo hlyti óhjákvæmilega að fara, þar sem þeir, er standa að skólanum, gætu alls ekki tekið meiri byrðar á sig. Jeg hafði góð orð um að hækka þennan styrk í frv., en þegar til kom, sá jeg mjer ekki fært að leggja það til. Hinsvegar kom það mjer mjög á óvart, að hv.fjvn. skyldi ekki treysta sjer til að leyfa þessum lið að standa óbreyttum. Jeg tel fullvíst, að allir, sem til þekkja, muni taka undir það, að þessi skóli hafi reynst mjög vel allan þann langa tíma, sem hann hefir starfað. Þó að jeg muni fylgja flestum sparnaðartillögum háttv.fjvn., mun jeg því ekki geta greitt atkv. með þessari brtt. Þá leggur nefndin til í 98.–103. brtt., að ýmsir styrkir til fjelaga og til útgáfu góðra íslenskra bóka verði feldir niður. Jeg hlýt að játa, að það er ekki beinlínis tjón að því, þó að útgáfu þessara góðu bóka sje frestað í 1–2 ár, þyki nauðsyn bera til. En þó finst mjer óviðkunnanlegt að fella niður styrkinn til útgáfu Alþingisbókanna, sem reynt hefir verið að flýta sem mest á síðustu árum, svo að sem mest yrði komið út eftir 6 ár, þegar Alþingi á 1000 ára afmæli. Mjer er örðugt að kingja því, að ekki sje auðið vegna fjárhagsins að veita lítilfjörlegan styrk árlega um næstu ár til þess að gefa út þetta stórmerka heimildarrit að sögu landsins, sem nú er ekki til nema í handriti, sem fáir eiga kost á að nota. Sama máli gegnir um jarðabók þeirra Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, að aumur má fjárhagurinn vera, ef ekki er unt að styrkja dálítið útgáfu þess rits. Jeg sje, að háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) flytur brtt. um að leggja það á vald stjórnarinnar, hvort styrkja skuli útgáfu þessara rita, og mun jeg aðhyllast hana í því trausti, að hæstv. stjórn sjái sjer það fært. Það hefir talsvert verið minst á styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands og Fiskifjelags Íslands. Jeg sá mjer ekki fært að fara fram á hærri fjárveitingu til þessara fjelaga en gert er í frv. Háttv. fjvn. hefir nú farið fram á, að styrkurinn til Búnaðarfjelagsins verði hækkaður um 10 þús. kr., en hinsvegar hafa komið brtt. frá einstökum þm. um að lækka þessa styrki talsvert. Jeg vil taka það fram, að þar sem nú er verið að taka fyrir kverkarnar á öllum framkvæmdum, get jeg ekki sjeð annað en að Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið verði að sætta sig við hið sama. Því hefir verið barið við, að allar starfsáætlanir fjelaganna hljóti að raskast við þetta. En aðgætandi er, að þessi styrkur er fyrir árið 1925, en nú í ársbyrjun var Búnaðarfjelaginu fullkunnugt um, hvern styrk stjórnin ætlaði því í frv., og átti það því að haga áætlun sinni eftir upphæðinni í stjfrv., en ekki eftir því, hvað það áleit sjálft, að það þyrfti. Raskist áætlun fjelagsins af þessum ástæðum, er því stjórn fjelagsins einni um að kenna. En hve miklu er annars ekki raskað um allskonar fyrirtæki! Munu þeir ekki vera æðimargir, sem þykjast verða fyrir vonbrigðum, þegar ýms fyrirtæki eru stöðvuð, sem þeir hafa búist við, að yrðu látin halda áfram? Jeg býst við, að Árnesingum þyki vonir sínar bresta, ef ekkert verður unnið að Flóaáveitunni á þessu sumri, og ýms fleiri hjeruð munu þykjast illa svikin, þegar það kemur upp, að ekki verður lagður neinn vegarspotti eða símalína. Það verður röskun á öllu vegna fjárkreppunnar, ekki einungis á áætlunum Búnaðarfjelagsins og Fiskifjelagsins, heldur alls landsins. Jeg býst þó ekki við að greiða atkvæði með lækkun á styrknum til Búnaðarfjelagsins, þar sem svo þörf stofnun á hlut að máli, en hinsvegar mun jeg alls ekki geta fylgt brtt. um hækkun styrksins. Þá vill hv.fjvn. bæta inn nýjum lið, gjöldum samkvæmt jarðræktarlögunum. Það er tekið fram í athugasemdum stjórnarinnar, að nauðsynlegt muni að áætla einhverja upphæð fyrir þessu, en þar sem lögin sjeu ekki komin til framkvæmda, sje ógerningur að gera sjer grein fyrir þeim gjöldum nú. Jeg verð að líta svo á, eftir till.háttv. nefndar, þó að jeg heyrði ekki háttv.frsm. minnast á það, að nefndin hafi kynt sjer málið svo vel, að hún viti, að lögin muni koma til framkvæmda að einhverju leyti á næsta ári. Jeg sje þó ekki ástæðu til að veita þarna fje til aukinna framkvæmda frekar en víða annarsstaðar, og leyfi mjer að benda á, að þetta er í rauninni ekki annað en aukinn styrkur til Búnaðarfjelagsins og landbúnaðarins. En þar verður að spara eins og á öðrum sviðum. Jeg get ekki betur sjeð en að þessar framkvæmdir verði að þola sömu bið sem aðrar, og mun jeg því greiða atkv. gegn þessari brtt. Þá vill hv.fjvn. veita 25 þús. kr. til fjárkláðalækninga. Getur hún þess í nál., að þetta sjeu lögboðin gjöld, sem numið hafi talsvert miklu undanfarin ár; t. d. hafi kostnaðurinn við þetta orðið 57½ þús. kr. árið 1922. Jeg verð að segja, að jeg varð alveg forviða, þegar jeg sá þennan nýja lið. Jeg mundi ekki eftir, að nein brögð hefðu orðið að fjárkláða á síðasta ári, eða útgjöld vegna hans. Það fje, sem nefndin telur varið í þessu skyni 1922, var alls ekki til útrýmingar fjárkláða, heldur víst aðallega til kaupa á baðlyfjum, eins og stendur í landsreikningnum. Það ár var keypt allmikið af baðlyfi í Kaupmannahöfn, sem nú liggur víðsvegar um landið, það sem enn er óselt og ekki hefir lekið niður. Því að svo óheppilega tókst til um kaupin, að ílátin reyndust illa. Þessu fje var því varið til lyfjakaupa, en ekki til þess að útrýma fjárkláðanum. Nú eru til talsverðar birgðir af lyfjum, og má búast við, að eftir þetta verði næg baðlyf búin til innanlands og verði því ódýrari. Kostnaður við fjárkláðalækningar á síðasta ári var eftir skýrslu ríkisbókara kr. 318,10. Þetta var allur kostnaðurinn, og þó ætlar hv. nefnd, að á næsta ári muni þurfa að verja 25 þús. kr. til þessa. Á þessu ári hafa mjer vitanlega ekki komið neinar skýrslur frá sýslumönnum um fjárkláða úti um land, og vona jeg, að ekki verði meiri brögð að honum en svo, að kostnaðinn megi taka af óvissum gjöldum. Hv. fjvn. flytur einnig brtt. um að hækka fjárveitingu til markaðsleitar fyrir íslenskar afurðir erlendis. Jeg fór fram á 5 þús. kr. í þessu skyni, en jeg get þó verið því meðmæltur að hækka þennan lið upp í 10 þús. kr. Hinsvegar vil jeg taka það fram, að nú um 2 undanfarin ár hefir verið farið í markaðsleit einmitt til þeirra staða, sem dýrast er að ferðast til, svo að aðalkostnaðurinn er þegar greiddur. Það kemur tæplega til þess, að maður verði sendur á næsta ári til Ameríku - um Ástralíu er varla að ræða í þessu sambandi, - og síðastliðið ár hefir verið sent til Finnlands, Rússlands, Slovakíu, og veit jeg því ekki, hvert ætti að vera þörf á að senda nú. Upphæð sú, sem jeg lagði til, ætti því að geta nægt, en vegna þess, hve mál þetta er mikilvægt, get jeg verið með þessari hækkun, og auðvitað er upphæðin alls ekki of há, verði nokkuð ágengt um aukningu markaðsins. Aftur væri freistandi að minnast á, að hve miklu leyti þessi markaðsleit hafi komið að tilætluðum notum og hvort framleiðendur og útflytjendur hafa fært hana sjer í nyt svo sem vera skyldi. En jeg mun þó sleppa því að þessu sinni. Þá er ein brtt. frá háttv.fjvn., að setja inn fjárveitingu til leiðbeinanda um húsagerð til sveita. Hv. frsm. fór mörgum orðum og fögrum um þennan lið, nauðsyn starfsins, ágæti mannsins og brýna þörf styrksins. Jeg þekti árangurinn af starfi þessa manns þau ár, sem jeg var landritari, og jeg get ekki sagt, að jeg væri hrifinn af því. En þau 2 ár, sem jeg gegndi ráðherraembætti, þekti jeg þetta þó enn betur, og gat jeg ekki sjeð minsta gagn af þessu starfi. Þegar jeg sá ekkert liggja eftir mann þennan árið 1922, skrifaði jeg honum í apríl 1923 og beiddi hann um skýrslu um það, hvað hann ætlaði sjer að gera þá næsta sumar. Þetta hefði jeg ekki átt að þurfa að gera; maðurinn hefði átt að senda slíka skýrslu ótilkvaddur, eins og allir aðrir starfsmenn gera, er svipuð störf hafa með höndum, vegamálastjóri, vitamálastjóri og fleiri. En það var síður en svo, að þessi maður gerði það; stjórnin varð að skrifa honum, en hann tók ekki meira tillit til þess en það, að hann svaraði aldrei brjefinu. Jeg verð að segja, að mjer er ekki gjarnt að viðhafa sterk orð, en þó verð jeg að kalla það ósvífni af starfsmanni ríkisins að virða stjórnina ekki svars, þegar hún spyr hann, hvað hann ætli að gera, maður, sem var á mjög góðum launum. Jeg varð og ekki var við, að hann gerði annað síðastliðið sumar en að dunda við að reisa hús fyrir sjálfan sig hjer í bænum. Það er einkennilegt að vera að hrópa um sparnað og óþarfa embættismenn, en þegar þessi maður hefir sýnt sig gagnslausan og honum er vikið frá fyrir þær sakir, kemur óðar tillaga um að setja hann aftur í starf sitt. Jeg verð að segja það, að erfitt mun veitast að fækka starfsmönnum landsins, ef nú er ekki auðið að losna við þennan mann. Nefndin lætur þá athugasemd fylgja þessum lið, að „vinni hann auk þess að húsagerð einstakra manna, skal greiða fult dagkaup, er rennur í landssjóð.“ Þó að háttv.frsm. kveði þetta geta numið einhverju, hygg jeg, að honum muni veitast erfitt að sýna fram á það 1928 eða 1929, að mikið fje hafi runnið i landssjóð fyrir vinnu þessa manns. Jeg hygg, að það muni verða svipað sem um aðstoðarmann húsameistara ríkisins, sem greidd hafa verið laun í von um endurgreiðslu á þennan hátt, en engar efndir orðið á, svo að jeg viti. Þá skal jeg að endingu víkja að brtt.hv. sjútvn. um launauppbót þriggja yfirfiskimatsmanna, og er jeg henni meðmæltur. Jeg gat um það í gær, að jeg væri samþykkur þingsályktunartill., sem komið hefir fram um þetta, en jeg gæti ekki greitt henni atkvæði af principástæðum, þar sem till. væri í raun og veru fjáraukalög fyrir þetta ár. Það er vitanlegt, að laun þessara manna eru mjög af skornum skamti, en þeir gegna mjög mikilvægum störfum og hafa gefið í skyn, að þeir mundu neyðast til að láta af störfum sínum, ef kjör þeirra væru ekki bætt. Verði nú þessi uppbót fyrir 1925 samþykt, vænti jeg þess, að hæstv. stjórn sjái sjer fært að veita þessum mönnum samskonar uppbót á þessu ári, þó að bein heimild sje ekki fyrir því. Vil jeg því skjóta því til flm. þessarar óþinglegu þáltill., að þeir taki hana aftur, ef þessi brtt. verður nú samþykt.

Forsætisráðherra (JM): Því miður get jeg ekki sagt hið sama um þennan kafla fjárlaganna sem hinn fyrri, að jeg sje í illu ánægður með aðgerðir hv.fjvn. Mjer finst hún í sumum tilfellum eigi hafa sýnt fyllilega sanngirni. Jeg átel ekki, þó að hún hafi sýnt hörku talsverða, þar sem hið sama gengur yfir alla. En mjer finst vanta talsvert á, að svo sje á öllum stöðum. Vil jeg nefna þess nokkur dæmi og byrja á skrifstofukostnaði biskups. Jeg skal ekki vefengja, að nauðsynlegt hafi verið að færa hann nokkuð niður, en get þó ómögulega annað sjeð en háttv. nefnd hafi gengið þar of langt, miðað við aðrar till. hennar. Embætti þessu fylgja, sem kunnugt er, mjög miklar skriftir, og enda altaf viðurkent, að biskupi væri nauðsynleg talsverð aðstoð við embættisfærslu sína. Má benda til þess, að á meðan mjög fáum embættismönnum var annars veittur nokkur skrifstofukostnaður, átti slíkt sjer jafnan stað að því er biskup snerti. Svo langt sem jeg man, hafa verið veittar 1000 kr. í þessu skyni, og virðist mjer því sennilegast, eftir öðru, sem sambærilegt má teljast, að nú verði að veita að minsta kosti 1500 kr. Þá vil jeg minnast nokkuð á 51. tölulið á þskj. 163. Því miður hefi jeg ekki getað náð þeim skjölum, sem snerta þetta mál, og get því ekki talað um það að svo stöddu nema mjög lauslega. Þessi liður snertir aukakennarann við háskólann, dr. Alexander Jóhannesson. Vill nefndin fella niður laun hans. Þessi fjárveiting hefir með rjettu verið talin byggjast beint á samningi, fyrst við þingið, en síðan við stjórnina, eftir að fjárveitingin var tekin reglulega upp í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Hygg jeg því, að háttv.fjvn. hafi ekki rannsakað þetta mál nógu vel. Er og vert að geta þess, að upptök þessarar fjárveitingar átti fjvn. þessarar hv. deildar á sínum tíma, en ekki þáverandi stjórn. Jeg veit, að ef líkt stæði á með samkomulag manna á milli, þá væri það talið beint brigðmælgi að fara þá leið, sem hv.fjvn. leggur nú til, að farin verði. Þegar þessi fjárveiting var fyrst upp tekin, stóð svo á, að maður sá, er hjer um ræðir, átti kost á mjög sæmilegu starfi, sem hann var látinn sleppa, til þess að taka við þessu embætti. Jeg skal taka það fram, að jeg var einmitt ráðherra þegar þingið tók þessa ákvörðun, og því nokkuð viðriðinn málið. Dr. Alexander hefir haft rjett til að byggja á því að halda stöðunni áfram. Jeg hefi nú í þessu augnabliki fengið skjöl þau, sem málið snerta, en vil þó ekki tefja hv. deild á því að lesa nokkuð upp úr þeim, en vildi mælast til, að hv.fjvn. sæi sjer fært að athuga þau fyrir 3. umr. Jeg veit ekki, hvort til nokkurs væri að fara fram á, að hv. nefnd ljeti bíða atkvgr. um þennan lið til 3. umr. Hún ræður því vitanlega, en jeg væri henni þakklátur, ef hún gæti orðið við þeim tilmælum. Jeg þarf lítið að tala um 53. lið á sama þskj.Hv. fjvn. hefir verið svo góð að geyma hann til 3. umr. Vona jeg, að þetta atriði verði þá orðið skýrara. Í sambandi við 55. lið vildi jeg athuga það, sem hv.frsm. (ÞórJ) sagði, að hv.fjvn. ætlaðist ekki til þess, að styrkur til stúdenta, sem nám stunda erlendis, væri bundinn við 1200 kr. til hvers, heldur bæri að skifta þessum 12 þús. kr. milli þeirra, líklega á þann hátt, að deilt verði með tölu stúdentanna í upphæðina og hver fái sinn skerf. Ef þetta er meining hv. nefndar, mun stjórnin að sjálfsögðu fara eftir því. Annars verð jeg að segja, að á þeim tíma, sem jeg áður hafði afskifti af þessu máli, var jeg oft í talsverðum vandræðum. Tilætlunin var sú, að þeir íslenskir stúdentar, sem nám stunduðu erlendis, fengju svipaðan styrk og þeir fengu á Garði áður en sambandslögin gengu í gildi. Var jeg því fyrst að hugsa um að veita þeim einum styrk, sem sýndu sjerstakan áhuga á náminu eða höfðu brýnasta þörf fyrir hann. Og einkum verð jeg að líta svo á, að ef klípa á mikið af þessum styrkveitingum, þá nær miklu minni upphæð en 1200 íslenskar krónur til hvers stúdents skamt, og hygg jeg því rjéttara að styrkja þeim mun færri, eða einungis þá, sem styrks eru verðugastir, en sleppa heldur hinum, sem máske dvelja við erlenda háskóla án þess að stunda þar nám að telja megi, svo sem við mun hafa brunnið. En vilji nefndin, að hin aðferðin sje höfð við úthlutun styrksins, sú, að skifta honum jafnt milli allra stúdentanna, þá verður málið mun hægara viðfangs fyrir viðkomandi ráðherra, því að erfitt yrði að skera úr því, hverjum bæri að veita styrkinn og hverjir væru hans síður verðugir. Annars get jeg ekki litið svo á, að ríkissjóði beri skylda til að veita öllum stúdentum slíkan styrk, hversu margir sem færu utan og drægjust á þann hátt frá háskólanum hjer heima. En þess ber að gæta á hinn bóginn, að þeir stúdentar eru beint gabbaðir, er farnir eru að njóta árlegs styrks, svipaðs Garðstyrk, og hafa með rjettu bygt á því, að þeir fengju að halda sama styrk ákveðið árabil. Að fara að kippa að sjer hendinni að þessu leyti er óforsvaranlegt hvað snertir þessa stúdenta. Annað mál má segja, að sje um þá, er hjeðan af bætast við nýir. Jeg mintist áðan á 53. tölulið á sama þskj. Fyrir þeirri styrkveitingu er það skilyrði sett, að sáttmálasjóður háskólans veiti styrk í sama skyni. Jeg er samdóma hæstv. fjrh. (JÞ) um það, að ekki sje rjett að binda fjárveitingar slíkum skilyrðum, að svo eða svo mikið komi á móti úr öðrum sjóðum. Hitt er rjettara, að þingið veiti úr ríkissjóði það, sem það sjer sjer fært að láta af mörkum, og láti við svo búið standa. Sem dæmi má nefna, að þingið gengur of langt, þegar það fer að skipa fyrir um, hvernig bæjar- eða sveitarsjóðir verja tekjum sínum. T. d. var á þinginu í fyrra samþykt að taka ákveðnar tekjur bæjarsjóða til þess að koma upp fyrir þær leikhúsi. Þetta er of langt gengið. Þingið á að veita það fje, sem því sýnist nauðsyn til og að svo miklu leyti, sem það sjer ríkissjóði fært, en láta síðan ráðast, hvernig fje fæst annarsstaðar frá. Aðrir hv.þm. hafa minst á styrkina til kvennaskólans í Reykjavík og Flensborgarskólans. Jeg er alveg samdóma háttv. þingmönnum Reykv., að ekki dugir að lækka fjárveitingu til kvennaskólans og heldur ekki til Flensborgarskólans. Annars ætla jeg ekki að fara mörgum orðum um einstaka liði. Jeg sje, að víða hefir hv.fjvn. látið jafnt ganga yfir alla í niðurfærslum sínum, og er ekkert við því að segja. Það er alveg rjett hjá hv.frsm., að rjettmætt sje og sjálfsagt að klípa af sem flestum fjárveitingum, þar sem því með nokkru móti verður við komið. Því að enda þótt hver einstök upphæð, sem á þennan hátt má spara, sje lítil, þá safnast þegar saman kemur. Og það er langt frá því, að við þurfum nokkuð að skammast okkar fyrir að lækka einstaka liði, þó ekki sje meira en um 500–1000 kr. Það hafa aðrar þjóðir, sem bæði eru stærri og ríkari en við, látið sjer sæma. Mjer þykir leiðinlegt, að nefndin skuli fella burt fjárveitingu til þess að halda áfram aðgerð á Þingvöllum. Jeg held, að rjett sje að halda henni áfram að einhverju leyti, en get vel fallist á, að upphæðin sje færð eitthvað niður. Hv. frsm. efaðist líka um, að rjett væri að fella þá fjárveitingu alveg niður. Þá vil jeg minnast á 56. brtt.hv.fjvn., um lækkun á styrknum til síra Jóhannesar Lynge, að í stað 7 þús. kr. komi 4 þús. kr. Jeg geri ráð fyrir, að ekki sje hægt að spyrna á móti því, að þessi fjárveiting sje eitthvað lækkuð, en þessi niðurfærsla hv.fjvn. finst mjer of mikil; og vil jeg vona, að hv. nefnd sjái sjer fært, ef hún hefir ekki þegar gert það, að taka til athugunar, hvort ekki megi hafa þessa fjárveitingu talsvert ríflegri en hún nú leggur til. Kem jeg þá að veðurathuganastöðinni. Þar held jeg, að háttv.fjvn. hafi stórum yfirsjest. Jeg hygg, að ekkert efamál sje, að ekki megi lækka fjárveitingu til þessarar stofnunar svo mjög, sem nefndin hefir gert, þó svo kunni að vera, að í einhverju megi færa hana niður. Þegar sambandslögin gengu í gildi, lýsti veðurathugunarstöðin í Kaupmannahöfn því yfir, að hún sæi sjer ekki fært að bera lengur kostnað við veðurskeyti hjeðan af Íslandi og veðurathuganir, og enda var viðurkent, að þess væri ekki að vænta. En nú er, svo sem mönnum er kunnugt, afaráríðandi að fá sem glegstar veðurfrjettir hjeðan af landi. Reyndar er ekki komið svo langt, að sjómenn hjer hafi mjög mikið gagn af veðurskeytum ennþá. En þegar loftskeytastöð verður opnuð á Grænlandi, sem verður nú á næstunni, þá er álit sjerfræðinga, að veðurfrjettir hjeðan sjeu alveg ómissandi. Hafa fundir veðurfræðinga, bæði í London og víðar, einmitt lagt afarmikla áherslu á þetta atriði. En ef þetta á að geta orðið, þá er það ekki nóg, að á veðurathuganastöð okkar sje aðeins einn maður, forstöðumaðurinn. Hann fær ekki gegnt öllu því starfi, sem þar verður að leysa af hendi, heldur verður að fá að halda aðstoðarmanni, til hjálpar við samningu veðurskýrslna. Jeg er ekki í vafa um, að hv. nefnd er ekki fullljóst, hversu það starf er umfangsmikið. Skýrslum, sem koma utan af landi, er, eins og eðlilegt má teljast, töluvert ábótavant, og þurfa þær mikillar athugunar og lagfæringar við, áður en hægt er að senda þær út. Og undarlegt mun það virðast, að einmitt um það leyti, sem samband næst við Grænland í þessu efni, þá skulu dregið úr starfsemi veðurathuganastöðvarinnar hjer á landi. En eins og jeg hefi skýrt frá, er ómögulegt að fá nokkuð verulegt út úr skýrslum hjer innanlands nema vinna mjög mikið að þeim. Jeg býst við, að hv.fjvn. geti fengið nánari upplýsingar um alt þetta mál hjá forstjóra veðurathuganastöðvarinnar, og er vorkunnarmál, þó þetta atriði hafi farið fram hjá hv. nefnd að nokkru leyti, svo mikið sem hún hefir haft að starfa. Jeg vænti þess, að hv. nefnd taki þennan lið til nánari athugunar og komist að þeirri niðurstöðu, að ekki verði fært að skera þessa fjárveitingu um of við neglur sjer, svo áríðandi sem þessi starfsemi er. Verður þó, eins og jeg þegar hefi sagt, enn meira gagn að veðurskeytunum en áður eftir að veðurathuganastöð er komin á fót á Grænlandi, ekki aðeins fyrir fiskiskip, sem hafa loftskeytatæki, heldur líka fyrir smærri skip og jafnvel báta. Jeg get sagt, að þær aðrar aths., sem jeg hefi leyft mjer að gera, sjeu fremur smávægilegar, en á þetta atriði legg jeg afarmikla áherslu. Þá skal jeg láta í ljós það álit mitt, að jeg tel varla gerandi að lækka mikið þá styrki til skólanna, sem lengi hafa staðið, t. d. til verslunarskólanna, sem eru nú að mjög litlu leyti kostaðir af ríkissjóði. En þar sem aðrir hv.þm. hafa talað um þetta atriði, þarf jeg ekki að fara frekar út í þá sálma, en læt hjer staðar numið að sinni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hefi yfirleitt ekki mikið að segja í þessu máli, því að jeg átti sæti í fjárveitinganefnd og er henni því yfirleitt samþykkur. Það er því langt frá því, að jeg þurfi að deila á háttv. nefnd, þar eð jeg er henni samþykkur um flestar till. hennar. Jeg hefi því ekki annað hlutverk við þessar umræður en mæla með þeim fjárveitingum og niðurskurðum, sem nefndin leggur til og mjer þykir mest um vert að fái fram að ganga. Háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) lagði á móti nokkrum fjárveitingum, sem eru mjer mikið áhugamál. Skal jeg þar fyrst nefna það, að hann taldi það of hátt, sem nefndin áætlar til fjárkláðakostnaðar. Hann upplýsti ennfremur, að enginn slíkur kostnaður hefði orðið á síðastliðnu ári. Þetta eru alveg nýjar upplýsingar, eða að minsta kosti eru þær það fyrir nefndina, því að henni var ekki kunnugt um það fyr, að svo hefði verið. Jeg hjelt, að fjárkláðinn væri því miður ekki svo fátíður, að ekki þyrfti neinu fje að verja til að stemma stigu fyrir honum, því að árin 1920–1922 var þessi kostnaður allmikill. Árið 1920 var hann 21 þús. kr., árið 1921 32 þús. kr. og árið 1922 57 þús. kr. Og mjer finst ekki vera gott um það að segja, hvað mikill þessi kostnaður kunni að verða árið 1925, og mjer finst það væri enginn skaði skeður, þó að þessi liður yrði eitthvað lægri en hann hefir verið áætlaður, því það verða víst samt nógu margir liðir í fjárlögunum, sem reynast of lágir. Það er líka auðsætt. ef tekið er meðaltal þessa kostnaðar á árunum 1920–1922, þá muni hann ekki vera of hátt áætlaður. Jeg vil því mæla með því, að þessi till. nefndarinnar sje samþykt, því fari svo, að þessi liður reynist of hár, þá sparast það fje, sem afgangs verður. Fari svo aftur á móti, að mikill kostnaður verði við þetta, þá er ekkert undanfæri að greiða að minsta kosti það, sem þarf til baðlyfja, því ríkissjóður er að lögum skyldur til að láta af hendi baðlyf endurgjaldslaust, ef þess þarf með til útrýmingar kláðanum. Þá mintist sami háttv.þm. á styrk til markaðsleitar fyrir ísl. afurðir. Mjer skildist hv.þm. halda því fram, að ekki væri þörf fyrir neinar sendiferðir til markaðsleitar á næstunni, og því væri till. nefndarinnar nógu há. Jeg held, að það þyrfti þó að fá meira fje til þessa, því það þarf þó að minsta kosti að leita að markaði fyrir okkar kjöt. Og jeg sje ekki eftir, þó að 15–20 þús. kr. færu til þess, því það er líka víst, hvar er helst að leita að slíkum markaði, og það má segja, að það sje lífsnauðsyn fyrir heila stjett í landinu, bændastjettina, að slíkur markaður sje útvegaður. Sami hv.þm. mintist ennfremur á styrk til byggingarfróðs manns til þess að leið- beina mönnum við húsagerð og byggingar í sveitum. Jeg var mjög hikandi viðvíkjandi þessari fjárveitingu, og jeg verð ennþá meira hikandi nú, eftir að hv.þm. hefir lýst yfir því, að þessi maður hafi ekki gert minsta gagn. Jeg verð þó að segja það, að það kemur mjer mjög undarlega fyrir sjónir, því jeg veit, að það eru margir bændur í sveitum, sem vilja leita til hans og telja nauðsynlegt að hafa slíkan mann til leiðbeiningar. Jeg skal viðurkenna það, að jeg er í klípu viðvíkjandi þessu máli og á ekki gott með að mynda mjer skoðun í því. Jeg hefi heyrt, að maður þessi hafi ennfremur komið ókurteislega fram við ríkisstjórnina, og mjer skilst, að hann hafi verið sviftur styrknum.

Hann hefir verið sviftur honum frá 1. apríl að telja

. Fyrst svo er, þá skoða jeg atkvæðagreiðsluna um þetta mál sem úrskurð um það, hvort maður þessi skuli njóta styrksins áfram. Ef samþykt verður, að hann skuli njóta styrksins 1925, þá skoða jeg það sem yfirlýsingu þingsins um, að hann skuli einnig njóta hans það sem eftir er þessa árs. Þá lagði sami háttv.þm. móti hækkun styrksins til Búnaðarfjelags Íslands. Þar er jeg ekki á sama máli og hv.þm., því jeg býst við, þótt samþyktur verði styrkur sá, sem nefndin leggur til að veittur verði Búnaðarfjelaginu, að því veitist fullerfitt með að komast af með hann. Það er líka þess að gæta, að það er ekki Búnaðarfjelagið eitt, sem nýtur þessa styrks, heldur og búnaðarsamböndin um alt land. Búnaðarfjelagið hefir veitt smástyrki til jarðabóta úti um alt land, og reynt með því að örva menn til framkvæmda, og slíkt getur auðvitað gert hið mesta gagn, því að jarðræktin er að mínum dómi eitt hið besta og nauðsynlegasta fyrir landið í framtíðinni. Sömuleiðis hefir fjelagið styrkt menn til náms í útlöndum, en fjelagið hefir nú ákveðið það, - í samræmi við gerðir þingsins, - að styrkja ekki neina nýja menn, heldur aðeins hjálpa þeim til að halda áfram námi, sem þegar eru byrjaðir á því. Það er að sönnu svo, að einn af starfsmönnum Búnaðarfjelagsins hefir sagt upp stöðu sinni, en að því verður ekki neinn sparnaður fyrir fjelagið. Fjelagið á að vísu erfitt með að fá annan mann í hans stað, en það mun þó ekki líða á löngu áður maður verður fenginn, því það starf, sem þessi maður hafði með höndum, er svo þýðingarmikið, að það má ekki með nokkru móti falla niður. Þessi maður er vatnsvirkjaráðunauturinn, og það starf er þýðingarmikið. Um jarðræktarstyrkinn er það að segja, að þó að svo líti út, sem um 35 þús. kr. nýja fjárveitingu sje að ræða, þá er þó ekki nema um 25 þús. ný að ræða, því 10 þús. af þessum styrk eru tekin frá búnaðarfjelögunum. Þetta er sú minsta fjárhæð, sem hægt er að komast af með, ef jarðræktarlögin eiga að ná tilgangi sínum, að hvetja bændur til jarðabóta. Og þegar þess er gætt, að ekki á að veita eins mikið og jarðræktarlögin gera ráð fyrir, og þar að auki aðeins veittur styrkur til jarðabóta eftir einum kafla jarðræktarlaganna, þá er ekki hægt að segja, að langt sje gengið. Auk þess er þetta aðeins áætlunarupphæð, þannig, að ekki verður yfir það farið, en það getur líka orðið minna, ef lítið yrði unnið að jarðabótum, sem styrktar yrðu. En jeg fyrir mitt leyti vona, að það verði enginn afgangur af þessu fje, því ef svo færi, þá væri það vegna þess, að mjög lítið væri unnið að jarðabótum á árinu, en það tel jeg illa farið, því að mínum dómi er jarðrækt nauðsynlegri en flest annað. Jeg man ekki betur en að í aths. við stjfrv. sje talað um, að nauðsynlegt sje að veita fje í þessu skyni, og sýnir það, að stjórnin hefir haft þetta í hyggju, en líklega ekki sjeð sjer það fært vegna fjárhagsins. En annars ætla jeg ekki að fara frekar út í þetta mál. Háttv. frsm. tók það fram, að það væri ekki tilætlunin að veita styrk til þúfnabana eða nýbýlagerðar. Jeg er þar á sama máli, en álít þó óhjákvæmilegt að verja nokkru fje til að halda við og áfram með það, sem þegar hefir verið unnið í Mosfellssveit, því annars er það verk alt ónýtt. Jeg vil því mælast til þess, að hv. deild samþykki þessar 35 þús. kr., því það eru ekki margir liðir í fjárlagafrv., sem mjer er eins sárt um og einmitt þessi. Þá ætla jeg að minnast á eina brtt.hv.fjvn., því þar var jeg í andstöðu við nefndina, og það er styrkurinn til kvennaskólans hjer í Reykjavík. Nefndin leggur til, að styrkurinn sje lækkaður úr 19000 kr. niður í 16000 kr., og sje veittur gegn því skilyrði, að 3000 kr. komi á móti úr bæjarsjóði Reykjavíkur. Mjer er illa við þetta skilyrði, því komi ekki þessar 3000 kr. frá bæjarsjóði, þá er ekki heimilt að greiða neitt til skólans. Og þótt skilja mætti þetta þannig, að greiða megi þessar 16 þús. kr. án þess nokkuð komi á móti frá bæjarsjóði, sem ekki er heimilt, þá er jeg samt á móti þessari brtt. Þetta er skóli, sem margir nemendur sækja víðs vegar af landinu og er rekinn mjög ódýrt, þrátt fyrir það, þó hann verði að greiða mikla húsaleigu, því sjálfur á skólinn ekkert hús. Jeg hefi minst á það við borgarstjóra, hvort hann mundi vilja beita sjer fyrir því í bæjarstjórninni, að bærinn legði fram þessar 3000 kr., en hann tók því fjarri og sagði, að bærinn mundi alls ekki greiða meira en hann hefir gert undanfarið. Og hann sagði, eins og eðlilegt er, að slíkt gæti ekki komið til mála, því skólinn væri landsskóli en ekki bæjarskóli. Í honum eru nemendur af öllu landinu.

Ætli það sje þó ekki einna mest úr Reykjavík!

. Jú, en það mætti þá með alveg eins miklum rjetti kalla t. d. mentaskólann bæjarskóla, ef fara ætti eftir því. Jeg tek fyllilega undir það, sem hv.frsm. sagði, að launakjör við þennan skóla eru mjög lág. T. d. hefir forstöðukona skólans aðeins fjórðungslaun við það, sem aðrir skólastjórar hafa. Þó stjórnar hún skóla, sem hefir á annað hundrað nemendur. Jeg get því greitt atkvæði með brtt. þeirri, sem komið hefir fram frá einum hv.þdm., en alls ekki með brtt. nefndarinnar. Annars finst mjer það vera auðsær hlutur, að það er ekki hægt að leggja niður þennan eina kvennaskóla, sem veitir „real -mentun, því hvert á þá kvenfólkið að sækja slíka mentun? Það er ekki til neins að segja sem svo, að það geti farið í gagnfræðadeild mentaskólans, því hann er altaf fullskipaður, og sama er að segja um lýðskólana. Hv. þm. verða því að gera sjer það ljóst, að ríkið verður að leggja skólanum svo mikið fje, að hann geti starfað óhindraður. Viðvíkjandi því, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, vil jeg geta þess, að jeg er honum ekki sammála um sum atriði, og enda fæst. Jeg vorkenni t. d. alls ekki háskólasjóðnum að leggja fram það fje, sem fjvn. stingur upp á.

Sú tillaga hefir verið tekin aftur.

. Já, hún hefir verið tekin aftur í bili, en hún mun eiga að koma fram við 3. umr. Þá mintist hæstv.forsrh. á fjárveitinguna til Þingvalla, og skal jeg geta þess, að jeg sje ekki mikið eftir því, þó sú fjárveiting falli niður. Mjer finst hún sáralitla þýðingu hafa. Og jeg mundi greiða atkvæði á móti henni, enda þótt ríkissjóður hefði nóg fje, hvað þá þegar eins er ástatt og nú. Að því er snertir veðurathuganirnar, þá er það alls ekki meiningin að draga neitt úr veðurskeytunum. Það á að leggja niður veðurathuganastöðina eins og hún er nú, en láta landssímann annast um veðurskeytin, svo það á alls ekki að þurfa að ganga neitt út yfir sjómenn, því þeir eiga að geta fengið upplýsingar um veðráttu á öðrum stöðum jafnt eftir sem áður.

Sigurjón Jónsson Jeg vil aðeins tala nokkuð um 2 brtt., sem jeg á á þskj. 196. Jeg skal þá byrja á því það þakka háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) fyrir ummæli hans um till. sjútvn. viðvíkjandi launum yfirfiskimatsmanna. Oss sjávarútvegsnefndarmönnum er mjög ant um, að sú till. verði samþykt, því verði hún feld, þá er hætt við, að vjer missum frá þeim störfum þá menn, sem nú gegna þeim og sjávarútvegurinn má alls ekki án vera. Jeg vil vekja athygli háttv.þm. á því, að þegar laun yfirfiskimatsmanna voru hækkuð árið 1923, þá voru störf þeirra aukin talsvert um leið, því þá var tekið upp skyldumat á fiski, sem ekki var skylt að meta áður, og það var því fylsta sanngirni í því að hækka þau, einkum þegar þess er gætt, að laun þessara manna voru mjög lág; þau voru lægri en laun þau, sem ýmsir verkstjórar fengu. Jeg vissi það, að laun yfirfiskimatsmannanna í Vestfirðinga- og Austfirðingafjórðungi voru ekki nema 2400 kr. með dýrtíðaruppbót. Þó eru þessir menn svo vel hæfir og ábyggilegir, að ef við missum þá frá störfunum, þá er það mikið tjón. Einkum þekki jeg það vel, að sá yfirfiskimatsmaður, sem starfar fyrir vestan, er sjerstaklega vel hæfur til starfsins og í alla staði ágætismaður. Þó hafa þessir menn haft lægri laun en mörg fjelög borga verkstjórum sínum, og þó eru störfin mikil. Jeg vil því sjerstaklega biðja hv.þdm. um að samþykkja þessa brtt. - Þá á jeg aðra brtt. á sama þskj. Sú till. kemur sjálfsagt mörgum hv.þm. undarlega fyrir sjónir, því þar er um nokkuð mikla fjárhæð að ræða. En til þess að gera háttv.þm. skiljanlegt, hvers vegna hún er fram komin, vil jeg skýra nokkuð frá tildrögum þessa máls. í fyrravetur um þetta leyti leitaði Ísafjarðarkaupstaður samþykkis stjórnarráðsins til þess að kaupstaðurinn keypti eign þar vestra, svonefndan Hæstakaupstað. Skjölin viðvíkjandi þessu munu hafa verið send suður um mánaðamótin mars og apríl í fyrra. En jafnframt því sem kaupsamningur þessi var gerður, gerði kaupstaðurinn leigusamning við seljendurna, og með þeim samningi var þeim leigð þessi eign til 5 ára, og þeir eiga rjett á að fá samninginn endurnýjaðan til annara 5 ára. Í þessum sama leigusamningi er það skýrt ákveðið, að Ísafjarðarkaupstaður skuli gera hafskipabryggju til afnota fyrir seljendur. Og kaupstaðurinn skuldbindur sig til að gera þessa bryggju á þessu ári og hafa hana tilbúna til notkunar fyrir 1. janúar 1925. Verði kaupstaðurinn ekki búinn að koma bryggjunni upp fyrir þann tíma, verður hann að greiða 1000 króna sekt fyrir hvern mánuð, sem líður án þess að bryggjan verði fullgerð. Jeg vona því, að hv.þm. skilji af þessu, að það er hreint og beint fjárhagsleg nauðsyn fyrir Ísafjarðarkaupstað að koma bryggju þessari upp. Hæstv. þáverandi stjórn samþykti kaupin og leiguskilmála, og hefir stjórnin gengið út frá því, að Ísafjarðarkaupstaður nyti styrks úr ríkissjóði, svo sem tilskilið er í hafnarlögum fyrir Ísafjörð frá 1922. Þess vegna hafði jeg fullan rjett til þess að búast við því, að stjórnin tæki þennan styrk upp í fjárlög þessa árs. Fór stjórnin með málið til hv.fjvn., er ekki var málinu hlynt, og heldur ekki jeg fjekk þar neina áheyrn. Eins og jeg drap á, er með lögum frá 1922 ákveðið, að ríkissjóður skuli leggja til hafnarbóta alt að ¼ kostnaðar, en þó ekki fyr en upphæð er veitt til þess í fjárlögum. Um leið og stjórnin leyfir Ísafjarðarkaupstað að gera þessar ráðstafanir ber henni skylda til þess að sjá um, að kaupstaðurinn fái þennan lögheimilaða styrk. Það er með lögum ákveðið, að ekki megi nota til hafnarbóta hafnarsjóð, nema með samþykki stjórnarinnar. Jeg vænti því styrks frá háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) og jeg vonast eftir öflugum stuðningi þess flokks, sem studdi hæstv. síðustu stjórn. Að síðari hluta till. minnar verð jeg að víkja nokkrum orðum. Geri jeg þar ráð fyrir, að væntanlegur styrkur verði greiddur kaupstaðnum á þann hátt, að styrkupphæðin verði dregin frá skuld þeirri, sem Ísafjörður er í við ríkissjóð. Fjárhagur Ísafjarðar er nú svo erfiður, að jeg tel engar líkur til þess, að skuldinni yrði lokið á næstu árum, en nú er hún um 90 þús. kr. Eins og málum er nú komið, geri jeg nokkrar kröfur til hv.þm. um, að þeir sýni hjer meiri sanngirni en annars er alment sýnd málaleitunum um styrki. Fyrst og fremst er málið þannig undirbúið, með samþykki hæstv. fyrv. stjórnar, og í öðru lagi kostar þessi styrkur ríkissjóð ekki bein peningaútlát, heldur gengur upp í skuld kaupstaðarins við ríkissjóð, en sú skuld getur ekki orðið greidd fyrst um sinn.

Magnús Jónsson Fyrri hluta fjárlaganna fylgdi jeg háttv.fjvn. bæði með að samþykkja till. hennar og vera á móti öðrum till. En ekki mun jeg treysta mjer til að fylgja nefndinni í gegnum þykt og þunt í síðari hlutanum. Verð jeg að minnast á örfáar af brtt., sem nefndin hefir borið fram. Jeg er algerlega sammála háttv.frsm. nefndarinnar um, að samræmi ætti að vera í skrifstofukostnaði landlæknis og biskups. En þar skilja leiðir og dreg jeg aðrar ályktanir af þessu en hv.frsm. og skora fastlega á deildina að fella það, sem hann vill láta samþykkja í þessu máli. Þessi liður hefir hingað til verið jafnhár, en er nú færður niður um helming hjá öðrum. Finst mjer því rjettlátt að fella till.Hv. fjvn. gæti þá tekið hana til 3. umr., ef henni býður svo við að horfa. Ef borin eru saman skrifstofustörf þessara tveggja embættismanna, verður lítt á munum; tel jeg því vel fara á, að þeir fylgist að. Með 73. brtt. er farið fram á, að styrkurinn til ljósmæðrakenslu verði færður niður úr 900 kr. í 600 kr. Teldi jeg það eðlilega niðurfærslu á styrknum, að hann hjeldi sjer óbreyttur, þar eð búast má við að frv. það nái fram að ganga, sem nú er á ferðinni og þar sem kenslutíminn er lengdur um Jeg á brtt. nr. XVI á þskj. 196, ásamt öðrum þingmönnum Reykv., viðvíkjandi kvennaskólanum í Reykjavík. Mun óþarft fyrir mig að fara mörgum orðum um þessa till., þar eð hæstv. ráðherrar hafa mælt svo vel með henni. Er það alviðurkent, að kvennaskólinn í Reykjavík er með merkustu skólum landsins og hefir starfað í 50 ár við góðan orðstír. Sjerstaklega hefir hann alla tíð haft þá prýði til að bera, sem fegurst þykir á hverri stofnun, að vera sparsamur í rekstri. Hafa laun þar verið mjög lág og tímakensla notuð eftir því sem unt var. Á skólinn að þakka gengi sitt öðru fremur heppni sinni um val forstöðukvenna. Þekkja allir hina þjóðkunnu forstöðukonu, sem stofnaði skólann og stýrði honum um langt skeið. Og allir þekkja forstöðukonuna, sem nú er, og vita, að henni hefir farið stjórnin prýðisvel úr hendi. Veit jeg, að menn þeir, sem til þekkja, ljúka upp einum munni um það, að forstöðukonan beiti í stjórn sinni lipurð, en þó þeirri festu og strangleika, sem nauðsynlegur er til þess, að menn sendi dætur sínar óhræddir til skólans. Á og skólanefndin miklar þakkir skilið fyrir einstaka natni og sparsemi og nákvæmni í stjórn sinni. - Jeg hygg, að á þessum 50 árum, sem skólinn hefir starfað, hafi hann unnið stórkostlegt menningarstarf og jafnvel meira en nokkur annar skóli hjer á landi. Hann hefir dreift út um alt land vel mentuðum og prúðum húsfreyjuefnum, sem hafa gert heimilin vistleg og snyrtileg. Skólaskýrsla 1922–'23 sýnir, að um helmingur námsmeyja er utanbæjar, eða 61 af 114, og svo mun jafnan hafa verið. Það er og eftirtektarvert, að skólinn er sóttur af stúlkum úr fjarlægum sem nálægum sýslum, t. d. 6 úr Eyjafjarðarsýslu, 4 úr Rangárvallasýslu, 4 úr Árnessýslu, 11 frá Ísafirði o. s. frv. Er það því ákaflega fjarri sanni, að skólinn sje sjerstaklega fyrir Reykjavík og nágrenni hennar. Og jeg efast um, að nokkur skóli hjer í bæ megi síður teljast bæjarskóli en einmitt þessi. Mun það hafa vakað fyrir skólanefndinni, að ánægjulegt væri, ef skólinn á þessu 50 ára afmæli yrði tekinn í tölu ríkisskóla. Sá þó nefndin sjer ekki fært að fara fram á þetta að svo stöddu, enda voru henni ljósir örðugleikar þeir, sem við er að stríða, og óvissan um fjárhag ríkissjóðs. Aftur á móti mun mörgum vinum skólans hafa þótt leitt, að fjvn. fór fram á, að styrkurinn til hans yrði lækkaður, og það einmitt nú í 50 ára minningu starfsemi hans. Það væri ómaklega að verið. Hv. fjvn. hefir nú einmitt tekið upp þá heilbrigðu reglu, að áætla hvern lið sem næst því, er búast má við, að gjalda þurfi til hans. Og þar sem nú hv.frsm. hefir lýst því, að þeirri reglu muni fylgt framvegis sem hingað til, að borga það, sem þessi skóli þarf, þá vonast jeg til að menn geti á það fallist, að rjett sje að setja upphæðina hærri, eins og við förum fram á. í brtt.háttv.fjvn. er farið fram á, sem skilyrði fyrir fjárveitingunni, að skólinn fái allríflegan styrk annarsstaðar frá. Einn aðaltekjustofn skólans eru skólagjöldin. Námu tekjur skólans af þeim á síðastliðnu reikningsári liðlega 10 þús. kr. Á verðbrjefum græddi skólinn rúmlega 1000 kr., svo að tekjurnar „annarsstaðar frá“ eru ekki svo litlar, jafnvel þó að tillag bæjarsjóðs sje lágt. Jeg er sammála hæstv. atvrh. og hæstv. fjrh. um, að það er ekki sanngjarnt að ætlast til hærra fjárframlags frá bæjarsjóði, því hann mun síst betur stæður en ríkissjóður. Bæjarsjóður Reykjavíkur hefir undanfarið veitt skólanum 500 kr. Það ber að skoða sem nokkurskonar þóknun eða glaðning fyrir það, að skólinn er rekinn hjer. Má það varla þykja von, að bæjarsjóður sjái sjer nú fært að leggja skólanum meira fje heldur en hann hefir gert, því til þess er í raun rjettri engin frambærileg ástæða. Af því að minst hefir verið hjer á Blönduósskólann, get jeg þess, að jeg sje engar ástæður til þess að greiða hærri styrk til hans, þótt hann sje húsmæðraskóli, en eigi almennur kvennaskóli. En þess má þá líka geta, að í kvennaskóla Reykjavíkur er einnig húsmæðradeild og eru þar nú 24 stúlkur. Nokkrum orðum verð jeg einnig að fara um brtt.háttv.fjvn. nr. 106. Fer hún fram á, að tekinn sje styrkurinn af sjera Jóh. L. L. Jóhannssyni til samningar orðabókarinnar. Hjer verður að líta á það, að maður sá, sem um ræðir, er embættismaður, sem fór úr stöðu sinni hingað til bæjarins til þess að vinna að þessu verki. Hann er nú orðinn aldraður maður og hefir mikla ómegð, og er ekki hægt að svifta honum svo á milli embætta. Auk þess verður Alþingi að hafa það jafnan í huga, hvað við fáum fyrir veitt fje, en síður hvað greitt er. Fyrir 7 þús. kr. fáum við fult starf þessa manns, en ef hann aðeins fær 4 þús. kr., hlýtur hann auk starfs síns að verða að snapa sjer tímakenslu, og verður starf hans við það rýrara og lakara. (Frsm. ÞórJ. Það er ekki ætlast til neins starfs af honum). Nú jæja. Þá fer nú rökleiðslan og fjármálaviskan að færast í aukana. Maðurinn hefir haft 7 þús. kr. fyrir fult verk. Nú á hann að fá 4 þús. fyrir ekkert. Ætli það sje skynsamlegra en bæta þá við 3 þús. kr. og láta hann vinna? Þá fæst alt verkið fyrir 3 þús. kr., sem áður kostaði 7 þús. Jeg get ekki fallist á þær röksemdir nefndarinnar, að svifta beri Guðmund Bárðarson ríkisstyrk af því að hann hafi mist styrk frá sáttmálasjóði. Jeg álykta hið gagnstæða og vona, að háttv. deildarmenn geri það sama, því annars fer maður að verða hræddur um, að önnur „logik“ gildi hjer innan þessara veggja en alment er brúkuð í veröldinni annars. Þá kem jeg að 113. brtt., um að styrkurinn til Þórarins Guðmundssonar falli niður. Jeg held, að hjer gæti einhvers misskilnings og menn mega vara sig á því, að hjer er miklu fremur um það að ræða að styrkja fátæka utanbæjarpilta en sjálfan listamanninn, sem kennir þeim ókeypis fyrir styrkinn. Veit jeg, að ýmsir hafa notfært sjer þessa ókeypis kenslu, en nú er auðvitað fyrir hana tekið, ef þessi till. nær fram að ganga, og tel jeg það illa farið. Jeg skal ekki fara langt út í brtt. nr. 127, um fjárveitingu til leiðbeiningar við húsagerð til sveita, nje blanda mjer í deiluna um þann mann, sem þetta starf hefir haft með höndum undanfarið. En þess er jeg fullviss, að maður er til, sem er vel fallinn til þessa starfs, og býst jeg við, að hv.Ed. gæti bent á hann. Og mjer er fjarri að halda, að starf þetta sje ónauðsynlegt. Það er hörmulegt þegar menn brjótast í því að setja upp stórar og dýrar byggingar, sem mishepnast svo fyrir þekkingarleysi einvörðungu. Og mörg eru þess dæmi, að frágangurinn á húsum er mjög ljelegur og vondir gallar á þeim, sem hægt hefði verið að sneiða hjá, ef einhver hefði verið til leiðbeiningar. Mun jeg að þessu athuguðu greiða atkvæði mitt með þessari fjárveitingu, en lausri við aths. hv.fjvn. Þá kem jeg að brtt. minni á þskj. 196 við 19. gr., að Ólafi Hvanndal myndamótara verði veitt uppgjöf á eftirstöðvum af viðlagasjóðsláni að upphæð nú 4334 kr. Var honum á þinginu 1922 veittur greiðslufrestur á þessu láni, en hann hefir tjáð mjer, að hann eigi ekki hægara með að greiða þessa skuld nú en þá. Það er mjög erfitt að fá iðn þessa til að borga sig hjer á landi. Eins og menn kannske muna, þá var fyrir nokkrum árum sett hjer samskonar fyrirtæki á laggirnar, sem hafði miklu meira fjármagn að baki sjer en þessi maður hefir og var ágætlega búið að öllum tækjum, en þó var eingöngu tap á rekstrinum, og lagðist það því niður. Sýnir það, að hjer er ekki feitan gölt að flá. Á hinn bóginn var þetta þó Ólafi Hvanndal til allmikils hnekkis, eins og gefur að skilja. Vil jeg því mælast til, að hv. deild sinni þessu. Eins og hv.þm. sjá, þá er hjer ekki um stóra upphæð að gera, og má vel vera, að hún næðist smátt og smátt. En jeg hefi líka komið með varatill. um, að honum verði veittur greiðslufrestur. Álít jeg, að hið háa Alþingi ætti fremur að styðja þessa starfsemi heldur en hitt, og er engin von til þess, að annar komi í staðinn, ef þessi maður verður að gefast upp sökum fjárhagsörðugleika.

Árni Jónsson Jeg á ásamt háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) viðaukatill. við 14. gr. A. b. 4 undir XIII. lið á þskj. 196, um viðbótarstyrk til húsabyggingar til handa prestinum á Skeggjastöðum í Norður-Múlasýslu. Hefir legið erindi um þetta frá prestinum fyrir háttv.fjvn., en hún ekki sjeð sjer fært að taka beiðni hans til greina. Jeg vil samt ekki liggja henni á hálsi fyrir það, eins og nú standa sakir, þar sem svo margt þarflegt verður að bíða betri tíma. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) mintist á það í síðustu ræðu sinni, að mjög væri mörgum húsabyggingum til sveita ábótavant og frágangur á þeim ljelegur. En það verður ekki sagt um hús það sem hjer er um að ræða. Það er bygt á síðastliðnu sumri og hefir presturinn ekkert til sparað, að það yrði sem veglegast og vandaðast. Eru í því 12 herbergi og öll mjög góð, og má því húsið teljast frekar ódýrt, en það hefir kostað 25 þús. kr., að frátaldri viðgerð og stjett, sem nam ca. 2500 kr. Til húsbyggingarinnar fjekk presturinn lán úr prestakallasjóði að upphæð 5 þús. kr. og styrk 5 þús. kr. Hitt hefir hann alt lagt til sjálfur, eða fullan helming kostnaðarins, og býst jeg við, að það sje megnið af efnum hans. Hann er nú hniginn að aldri, hefir verið prestur í 30 ár og nú síðustu 17 árin í þessu rýra og afskekta prestakalli. Það er því ekki að búast við, að hann njóti hússins lengi sjálfur, heldur hefir hann bygt það fyrir framtíðina eða þá, sem á eftir honum koma, og er slík viðleitni svo virðingarverð, að maklegt væri að henni væri nokkur samhugur sýndur. Er ekki heldur svo, að þetta gæfi ekki arð. Ríkið ætti hlutdeild í húsinu og gæti leigt það út gegn 4% leigu, og sýnist þá full sanngirni mæla með því, að presturinn væri styrktur með þessum 2000 kr. En með tilliti til hins örðuga fjárhags og hinnar virðingarverðu sparnaðarviðleitni háttv. þings og fjvn., þá tek jeg samt þessa till. aftur, en geymi þó prestinum rjett hans óskoraðan og geri ráð fyrir að bera þessa till. síðar fram.

Björn Líndal Jeg á enga brtt. fyrir mitt kjördæmi. Mínir kjósendur báðu mig ekki um það og ætluðust heldur ekki til þess, svo gott skyn báru þeir á árferðið í fjármálum landsins. Jeg segi þetta því ekki til að miklast af því, enda er hið sama að segja um suma aðra háttv.þm. heldur segi jeg þetta kjósendum mínum til maklegs heiðurs. Samt sem áður vildi jeg leyfa mjer að minnast á örfáa liði. Fyrst er það styrkurinn til Guðmundar Bárðarsonar náttúrufræðings. Er jeg mjög mótfallinn því, að hann verði feldur niður. Jeg veit um þennan mann, að hann er með afbrigðum vel heima í sinni grein. En nú hefir hann ekki, sakir heilsubrests, getað stundað kenslustörf í vetur og er kominn hingað til Reykjavíkur til lækninga, og er mjer kunnugt um, að hann mun þurfa allra sinna muna með. Þá eru það 2 liðir, sem jeg vildi sjerstaklega leyfa mjer að spyrja um. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar er gert ráð fyrir 6 þús. kr. styrk til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga. Nú ákveður hv.fjvn., að 2000 kr. af þessari upphæð gangi til konu einnar, Halldóru Bjarnadóttur. Veit jeg ekki, hvernig á þessari ráðstöfun stendur, og er mjer ekki grunlaust um, að hjer sje einhver „pólitík“ á ferðinni. Þessi kona er ekki í þjónustu Heimilisiðnaðarfjelagsins, og er því harla einkennilegt að skylda fjelagið til þess að veita henni stóra upphæð af sínum styrk. Virðist viðkunnanlegra að veita henni sjerstakan styrk, ef hún er þess makleg, sem jeg efast ekki um. Jeg gæti betur skilið þetta, ef hjer væri verið að reyna að koma á góðri samvinnu milli þessarar konu og fjelagsins, en mjer er ekki grunlaust um, að þessi ráðstöfun muni fremur draga til sundrungar en sameiningar. Hinn liðurinn er áætlunarveiting til fjárkláðalækninga. Athugaverður finst mjer þessi liður fyrir þá sök, að hann gengur til þess að spara fyrir hirðulausustu mennina í landinu. Á hinn bóginn er hann svo lítill, að til lítilla nota yrði við útrýmingu kláðans. Að lokum vildi jeg svo minnast á styrkinn til framkvæmdar jarðræktarlaganna. Jeg vil ekki mótmæla því, að styrkur þessi geti á vissan hátt orðið að gagni, en á annan hátt getur hann líka orðið til hinna mestu skemda. Og það er mjer nær að halda, að þær þúfur, sem sljettaðar yrðu fyrir þennan styrk, myndu ekki nægja til þess að vega upp á móti því smásálarþýfi, sem við þetta mundi vaxa í hugum íslenskra bænda. Það á ekki að þurfa að kaupa menn til að rækta landið sitt. Einu sinni voru þeir tímar, að sjómennirnir flýðu á náðir bændanna, þegar í nauðirnar rak. Þá báru bændur landsstólpanafnið með rjettu. Og þeim rjetti vil jeg ekki að við bændurnir glötum fyrir smásálarskap. En nú virðist sem þessu sje snúið við. Jeg vil nú ekki orðlengja þetta frekar, en beini þeirri ósk til háttv. þingbænda sjerstaklega, að þeir sýni þann höfðingsskap að greiða atkvæði á móti þessari fjárveitingu. Að síðustu bið jeg menn að misskilja það ekki, að jarðræktin hefir jafnan verið mitt mesta áhugamál. En svo ann jeg íslenskum bændum, að jeg vil ekki láta ásannast, að þeir hafi skotið sjer undan þeim þungu byrðum, sem nú hvíla á þjóðinni og allir verða að bera í sameiningu og reipdráttarlaust, ef okkur á að verða nokkur viðreisnarvon.

Sveinn Ólafsson Nafn mitt stendur við 4 brtt. á þskj. 196 í þeim kafla, sem nú er til umræðu. Get jeg ekki leitt hjá mjer að fara um þær nokkrum orðum, þótt jeg hinsvegar reyni að tefja ekki tímann með því að fara langt út í aðrar till. 1. brtt. mín undir lið XIV fer fram á, að færð verði niður upphæðin til ljóss og hita í Hólaskóla. Að jeg geri þessa brtt. kemur til af því, að jeg sje, að það hlýtur að vera af vangá hjá hv.fjvn., að sá liður er ekki áætlaður lægra. Skýtur í því efni skökku við með skólana á Eiðum og Hvanneyri. Nefndin gerir ráð fyrir 6 þús. kr. í þessu skyni til skólans á Akureyri, þar sem er um margfalt meira húsrúm að ræða en á Hólum, mjög mikinn fjölda herbergja og húsið ekki hlýtt; en ætlar 5 þús. kr. til Hólaskólans. Til sömu þarfa Hvanneyrarskólans er áætlað, að fari 3 þús. kr. og 3500 kr. á Eiðum. Eftir því, sem mjer kemur þetta fyrir sjónir, þá þyrfti líklega Eiðaskóli hæsta upphæð til ljóss og hita, því þar er flutningurinn á eldiviði til skólans eflaust lengstur og erfiðastur. Verður þar t. d. að flytja öll kol um 50 km. veg, sem þó er ekki allur akfær, svo að reiða verður nokkurn spöl á hestum. Nemendafjöldinn er svipaður á Hólum og Eiðum; en þar sem ríkissjóður hefir ekki ennþá ráðist í að byggja upp eða stækka Eiðaskóla, þá verða kennarar og nemendur að búa þar á þrem stöðum. Gerir það alt heimilishald torveldara og dýrara. En þó að þessir erfiðleikar sjeu hjer fyrir hendi og þó flutningur til annara skóla sje mun greiðari, þá hygg jeg, að þessi upphæð, sem áætluð er, muni nægja handa Eiðaskólanum, og eins að sú upphæð, sem jeg legg til að Hólaskóla verði veitt, muni vera sæmileg. Jeg minnist þess nú, að fyrir nokkrum árum var leitað til þingsins um fjárveitingu til vegarlagningar milli sjávar og Hóla. Var því þá haldið fram, að þetta væri einkum nauðsynlegt vegna ýmsra aðdrátta að Hólum, og var talið, að þetta myndi t. d. gera allan eldivið ódýran. Nú hygg jeg, að sú breyting sje orðin á veginum þar, að allur flutningur frá sjó sje að minsta kosti miklu auðveldari þar en að Eiðum. Þarf jeg ekki að fara fleiri orðum um þetta, en hygg, eins og jeg tók fram áðan, að það hafi verið af vangá hjá hv.fjvn., að hún áætlaði þennan lið til Hólaskóla svo óvenjulega háan. Þá á jeg aðra brtt. á sama þskj. (196) undir XX. lið. Þar hefi jeg leyft mjer að leggja til, að styrkurinn til Leikfjelags Reykjavíkur sje bundinn því skilyrði, að jöfn upphæð verði veitt til þess úr bæjarsjóði. Styrkurinn var áður 4000 kr., og lagði þá bæjarsjóður á móti 1/3 eða 2000 kr. Sumum finst, ef til vill, að svona skilyrði sje ekki sanngjarnlegt, en mjer finst það þó afareðlilegt, þegar um slíkar stofnanir sem leikhús er að ræða, þar sem það starfar þó fyrst og fremst fyrir íbúa þess bæjar, sem það er í. Og þó jeg telji þessa stofnun alls ekki lítils virði eða gagnslausa, þá snertir hún samt harla lítið aðra hluta landsins en Reykjavík. Því finst mjer líka, að þessi styrkur sje mjög vel viðunanlegur frá hendi ríkissjóðs, bæði fyrir leikfjelagið og bæjarfjelagið, sem nýtur ávaxtanna af starfsemi þess. Vænti jeg því, að hvernig sem um aðrar brtt. fer, þá verði þessari vel tekið. Þá kerfi jeg að þriðju brtt. minni undir lið XXVII á þskj. 196, sem jeg flyt ásamt hv. 1. þm.N.-M. (HStef). Hún lýtur að því, að fjárveitingin til markaðsleitar verði hækkuð úr 10 þús. kr. upp í 20 þús. kr. Þykir okkur þessi upphæð of lágt áætluð bæði í frv. stjórnarinnar og í till.hv.fjvn. í þessu skyni var árið 1922 varið 20–30 þús. kr. Raunar er það rjett, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) tók fram, að megnið af því fje fór til að kosta sendiferð manns til Vesturheims og að óþarft mun að gera ráð fyrir svo dýrum ferðum að þessu sinni. Það sem nú þarf að gera í þessu efni, er ekki fyrst og fremst að láta menn ferðast og skoða sig um eða skrifa ferðasögur, heldur að gera tilraunir um sölu afurðanna og annast um sendingu sýnishorna í ýmsar áttir. Við búumst við því, að allir geti orðið á einu máli um það, að þessi viðleitni sje mjög þörf, og ekki aðeins í þá átt að leita að nýjum fiskmarkaði, sem talsvert hefir þegar verið gert að, heldur mun engu minni þörf á að leita fyrir sjer um sölu á kjöti, með breyttri söluaðferð, og öðrum landafurðum. Jeg vil leggja áherslu á það, að fje þetta veiði ekki eingöngu notað til að ferðast fyrir, heldur miklu fremur til raunverulegra sölutilrauna. Aðrar þjóðir, sem líkt stendur á fyrir, hafa varið miklu fje í þessu skyni. Við höfum líka árið 1923 veitt fje eða heitið því til Sambands íslenskra samvinnufjelaga á líkan hátt, til þess að það þyrfti ekki að bíða mikinn halla af tilraunum sínum um sölu á kældu kjöti. Reyndar mun svo heppilega hafa farið um þá tilraun, að ekki hafi komið til ábyrgðar ríkissjóðs. En við slíka eftirgrenslun og sölutilraunir getur altaf komið til þess, að til ábyrgðar þurfi að taka. Jeg sje á þessu sama þskj.brtt. frá háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.þm. Barð. (HK), sem gengur í líka átt, aðeins skemra. Þeir leggja til, að veittar sjeu í þessu skyni 15 þús. kr. í stað 20 þús. Það segir sig sjálft, að nái till. okkar hv. 1. þm.N.-M. (HStef) ekki fram að ganga, þá mun jeg greiða atkvæði með lægri till. Loks er þá fjórða brtt. undir XXXV. lið á sama þskj. Hún er aðallega flutt af hv. 1. þm.N.-M. (HStef), og mun hann mæla fyrir henni eins og þarf. En þó vildi jeg fara um hana örfáum orðum. Hjer er farið fram á það, að veitt sje ábyrgð ríkissjóðs fyrir væntanlegu láni að 2/5 stofnkostnaðar til dúkaverksmiðju á Austurlandi. En tilgangurinn með þessari tillögu er fyrst og fremst sá, að glæða og halda við þeim áhuga, sem þar er vaknaður á þessu máli, með því að þingið sýni, að það vilji veita sinn stuðning. Hitt segir sig sjálft, að ekki getur komið til framkvæmda fyrst um sinn í þessu efni, vegna þeirra örðugleika, sem að steðja hvaðanæva. Jeg vil geta þess, að í hitteðfyrra var safnað fje í þessu skyni, og fengust um 85 þús. kr. til fyrirtækisins úr 5 hreppum kringum Reyðarfjörð. Og á þingi 1922, þegar þetta gerðist, var gefið fyrirheit um að styrkja fyrirtækið með 50 þús. kr. En á þingi í fyrra fór á alt annan veg. Þá skaut upp hugmynd, sem var spáný og áður óþekt, að reist yrði allsherjar ullarverksmiðja fyrir alt land einhversstaðar hjer á Suðurlandi fyrir um 2 miljónir kr. Þetta kom í opna skjöldu, þegar verið var að leita stuðnings fyrir verksmiðjuna á Austurlandi, og varð til þess, að þingið kipti að sjer hendinni og vildi ekki styðja hana. Við þær undirtektir dofnaði áhugi manna eystra fyrir málinu og lögðu þeir hendur í skaut í bili. En svo fór áhuginn að lifna á ný. Fjársöfnun var aftur hafin og mun verða haldið áfram, ef sæmilega árar. En aðalástæðan til þess, að Austfirðingum er þetta svo mikið kappsmál, er sú, að árum saman höfum vjer orðið að senda of fjár úr landi til norskra ullarverksmiðja fyrir vinslu á ull, því nær til allskonar dúkagerðar. Fyrir stríðið skiftu menn á Austurlandi eingöngu við norskar verksmiðjur, og síðan stríðinu lauk hafa þau viðskifti verið tekin upp af nýju. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi getað fengið hjá umboðsmönnum þessara norsku verksmiðja, þá munu ganga til þeirra úr 2 austustu sýslunum 200–240 þús. krónur á ári fyrir vinslu á ull, sem vel mætti vinna hjer heima. Við höfum fulla trú á því, að þetta mundi lagast, ef verksmiðju yrði komið upp þar eystra. En hinsvegar mun allur almenningur hafa litla trú á því, að sú stóra allsherjar ullarverksmiðja, sem ráðgert var í fyrra að reist yrði og enn á ítök í hugum sumra manna hjer um slóðir, muni komast bráðlega á stofn og bæta úr fyrstu þörfinni. Mjer virðist liggja næst að hugsa fyrir henni eins og framtíðarfyrirtæki, þegar betur árar og frekari reynsla er fengin, þegar vjer getum farið að hugsa til þess að flytja út unna ull og keppa með okkar dúka í nágrannalöndunum. En sem stendur er bráðnauðsynlegt að bæta úr þeirri klæðaþörf, sem nú er innanlands, og ekki verður fullnægt með öðru móti en því, að sækja vinslu til útlendra verksmiðja eða kaupa útlenda dúka ránverði. Mun jeg svo ekki fjölyrða um þetta meira, en ætla aðalflm. að gera betur. Loks skal það sagt viðvíkjandi brtt.háttv.fjvn., að jeg mun reyna að halda í hönd með henni fram eftir kvöldinu uns yfir lýkur með atkvgr. Ekki þó svo að skilja, að jeg fylgi henni alveg óskorað og undantekningarlaust. En nú eins og í gær get jeg yfirleitt hallast að flestum brtt. hennar. Vegna tímaskorts verð jeg að neita mjer um það að minnast á einstakar till. annara þingmanna, og hefi ekki önnur ráð en að láta atkvæði mitt skera úr um afstöðu mína, þegar þar að kemur. Mjer er illa við það að sitja hjer langt fram á nótt undir ræðuhöldum. En lýst get jeg því yfir, að jeg sje mjer ekki fært að styðja nema sárfáar af brtt. einstakra deildarmanna. Jeg finn þó ástæðu til þess að drepa ögn á eina slíka brtt. frá háttv.þm. Reykv., öllum fjórum, áður en jeg lýk máli mínu. Hún er XVI. liður á þskj. 196, um hækkun á rekstrarfje til kvennaskólans í Reykjavík. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) talaði með miklum fjálgleik um ágæti þessarar stofnunar og það, hver sæmd og þörf væri að hækka þann styrk fram úr því sem nú er. Það lá við, að jeg viknaði við helgiblæinn á ræðu háttv þm. En jeg held nú samt, að fjvn. hafi verið sanngjarnari í sínum tillögum um þessa dýrlegu stofnun og sýnt henni fullan sóma. Hjer verður sem sje það að muna, að þegar verið er að skera niður eins og mögulegt ef af slíkum mentastofnunum og klípa af hverri fjárveitingu, þá verður ekki sjeð, að þessi mentastofnun hafi nokkra ástæðu til að spenna bogann svo hátt sem hjer er gert eða að hún hafi orðið fyrir misrjetti, heldur miklu fremur, að henni hafi verið þyrmt fremur ýmsum öðrum. Jeg verð því að segja það, að mitt hjarta er svo kalt, að jeg býst ekki við því að fylgja brtt.hv. 4. þm. Reykv. (MJ), þótt fagurlega mælti hann.

Jón Baldvinsson Jeg á tvær brtt, við þennan kafla fjárlaganna, og mun jeg nú tala um þær nokkur orð. Jeg hafði ætlað mjer að minnast nokkuð á ýmsar till.hv.fjvn., og má vera, að jeg geri það síðar. Fyrsta till., sem jeg vil tala um, er XVII, till. á þskj. 196, um styrk til kvöldskóla verkalýðsfjelaganna hjer í Reykjavík. Það var ætlun fulltrúaráðs fjelaganna að senda háttv.fjvn. erindi um þetta efni, en það fórst þó fyrir, að það yrði nógu snemma tilbúið, og kom það ekki í mínar hendur fyr en nokkrum dögum eftir það, að hv.fjvn. hafði lokið störfum sínum. Og varð jeg þá til þess að taka upp þessa till. Verkalýðsfjelögin hafa að undanförnu haldið uppi nokkurri alþýðufræðslu, fengið menn til þess að flytja fyrirlestra um ýms efni. Og það hefir komið í ljós, að það er mikil þörf fyrir og löngun eftir slíkri fræðslu, sjerstaklega meðal hinna yngri manna. Það hefir því verið ákveðið að stofna slíkan skóla næsta haust, og hefir verið leitað eftir styrk hjá bæjarstjórn í þessu skyni. Og því hefir verið tekið svo vel þar, að á fjárhagsáætlun bæjarins fyrir yfirstandandi ár, sem samþykt var fyrir áramót síðastl., voru veittar til skólans 500 kr. Þess var vænst, að fást mundi einhver lítilsháttar styrkur frá Alþingi, þó ekki væri það gert að skilyrði í bæjarstjórn. Enn vil jeg taka það fram, að í þessum skóla er ætlast til að kent verði íslenska, danska, enska, saga, þjóðmegunarfræði og reikningur. Líka vil jeg geta þess, að námsskrá og áform skólans verður lagt undir skólanefnd Reykjavíkurbæjar. Eftir þeirri stefnu, sem nú ríkir hjer á Alþingi, þá vænti jeg, að háttv.fjvn. sje ljúft að mæla með þessum styrk, því á undanförnum árum hefir hún verið þeirrar skoðunar, að auka beri sem mest alþýðufræðsluna með því að styrkja unglingaskólana. Jeg þarf því ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vænti hins besta af háttv. deild, að hún veiti þennan litla styrk, og viðurkenni þannig viðleitni fjelaganna í þessu efni. Önnur brtt. mín er á þskj. 207 og fer fram á litla hækkun á 31. lið 16. gr. í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Það er styrkur til Þórðar Flóventssonar, til þess að leiðbeina við laxa- og silungaklak. Honum eru ætlaðar í 31. lið 16. gr. 600 kr. til þess að leiðbeina um silungaklak, en okkur háttv. 2. þm. Árn. (JörB) fanst þetta of lítið, eftir því gagni, sem þegar er orðið af starfi þessa manns og vænta má, að verði í framtíðinni. Það er ekki minsti vafi á því, að laxa- og silungaklak veitir fjarska mikla möguleika til þess að efla framleiðslu í landinu. Það er nærri eins gott fyrir bændur að efla laxa- og silungaklak eins og að ala upp fjenað til slátrunar. Silunginn hafa þeir í vötnunum hjá sjer og laxinn gengur altaf í þær ár, sem honum er klakið upp í, þótt hann fari til sjávar í bili. Sá maður, sem hjer er um að ræða, er svo mikill áhugamaður og svo ant um málefnið, að ómögulegt er annað en að áhrifa hans gæti mjög mikið. Hann þrýstir mönnum blátt áfram til þess að hefjast handa. Jeg hefi gert litla breytingu á orðalagi liðsins í stjfrv., þannig, að í stað „silungaklak“ komi: laxa- og silungaklak, því hann getur leiðbeint um þetta hvorttveggja jafnt. Margir háttv.þm. þekkja þennan mann og starfsemi hans, og þeir munu ekki sjá eftir 1000 kr. handa honum. Jeg geri að vísu ráð fyrir, að honum sjeu ferðirnar ekki dýrar, en hann þarf eitthvað sjer til uppihalds, er hann dvelur hjer í Reykjavík, enda er hjer ekki um mikið fje að ræða. Jeg hygg líka, eftir því, sem jeg hefi kynt mjer hug háttv.þdm., þá muni þessi brtt. ekki mæta mikilli mótspyrnu. Þá hefi jeg lokið að tala um þær brtt., sem jeg hefi flutt hjer að þessu sinni, fyrir utan brtt. XVI á þskj. 196, um hækkun á námsstyrk við kvennaskólann. En um þá till. hefir háttv. samþm. minn, 4. þm. Reykv. (MJ) áður talað, og hefi jeg engu við það að bæta. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á ýmsar brtt.háttv.fjvn. Þó vil jeg, áður en jeg vík að því, minnast nokkuð á orð háttv.þm. Ak. (BL). Jeg tel það enga dygð hjá hv.þm., þótt hann eigi enga brtt. við fjárlögin. Tillögur um fjárútlát úr ríkissjóði eiga fullan rjett á sjer, ef það, sem fjeð er lagt til, miðar til þjóðþrifa og er ætlað að skila meiru verðmæti, andlegu eða efnalegu, en annars mundi fást, ef fje væri ekki veitt. Annars hefi jeg ekki tilhneigingu til að fara út í ræðu þessa háttv.þm., þó að full ástæða væri til þess, að hún sje athuguð. Á síðasta þingi kom inn í fjárlögin ákvæði um það, að taka skyldi skólagjald af nemendum í skólum ríkisins. Jeg verð nú að álíta, að þetta sje óheppilegt og rangt að leggja slíkan skatt á nemendur, sem flestir eru fátækir. Og það bætir lítið úr skák, þótt heimilað sje að endurgreiða þennan styrk efnilegum nemendum, sem þá verða að sækja um hann. Og er þá litið á styrkinn sem nokkurskonar ölmusu. Og heyrst hefir, að það hafi gengið erfiðlega að fá eftirgjöf á skólagjaldinu, þó eftir því hafi verið leitað og allar ástæður mælt með. Nú vill háttv.fjvn. ekki láta við þetta sitja, heldur leggur hún það til, að þetta gjald sje hækkað upp í 150 kr. á nemendum lærdómsdeildar mentaskólans. Jeg verð að telja það ófært að leggja slíkan skatt á nemendur, sem yfirleitt eru fátækir, og er jeg þessu því mótfallinn, þó að jeg hafi ekki komið með brtt. til að fella skólagjaldið alveg niður; en það getur verið, að hún komi síðar. Þá kem jeg að 66.–68. brtt.fjvn. á þskj. 163. Hæstv. fjármálaráðherra (JÞ) og háttv. 1. þm. Árn. (MT) hafa talað um þær till., og þarf jeg þar ekki við að bæta. En jeg vil undirstrika það, sem hæstv. fjrh. sagði, að það er mjög erfitt fyrir bæjarfjelögin að halda uppi skólum, því þau eiga sína tekjustofna undir þinginu og það hefir gengið allstirt að fá aðstoð þess í þeim efnum. Þannig var frv. um bæjargjöld í Reykjavík fyrir þinginu í fyrra, og liggur nú enn fyrir þessu þingi, hver sem þess afdrif verða nú. Aðstaða bæjanna til þess að auka tekjur sínar, svo þeir geti styrkt þau fyrirtæki, sem þess eru makleg, er mjög erfið. Alþingi getur aftur á móti aflað sjer þeirra tekna, er því sýnist. Það gefur út lög, sem heimila ríkinu tekjur, hvort sem rjettlætinu er altaf fullnægt í slíkum álögum. Þetta geta bæjarfjelögin ekki. Þetta er almenn athugasemd á móti þeirri stefnu, að færa gjöld yfir á bæjarfjelögin, til uppihalds stofnunum, sem raunar eru starfræktar fyrir landið alt, þó þær starfi í bæjunum. Ein af sparnaðartillögum hv. nefndar á að koma niður á Þjóðmenjasafninu. Er það 88. brtt. og á við 15. gr. Er þar gert ráð fyrir að færa kostnaðinn við aðstoð safnsins úr 2400 kr. niður í 1200 kr., eða lækka hann um helming. Er gert ráð fyrir, að safnið verði nú aðeins opið 4 stundir tvisvar í viku. Að undanförnu hefir það verið opið 6 stundir þrisvar í viku, og aðsóknin verið mikil. T. d. kom þangað á sunnudaginn var á þriðja hundrað manns. Yrði nú fækkað þeim stundum, sem safnið, væri opið, mundi aðsóknin rjena. Og undarlegt er það, að nefndinni skuli detta í hug að lækka kaup þeirra, sem í safninu vinna, þegar öll önnur laun fara hækkandi. Eða gengur nefndin að því gruflandi, að svo muni verða, þegar allar vörur í landinu hækka! Jeg býst við, að flestum sje það þó ljóst, að dýrtíðaruppbót embættismanna mun verða hærri á næstunni en að undanförnu. En nefndin hefir sem víðast viljað koma við með sparnaðinn. En sparnaðurinn kemur hjer niður á nokkrum fátækum konum, sem undanfarið hafa starfað við safnið. Þá ætlar nefndin sjer að spara nokkuð af því fje, sem veitt hefir verið til veðurathugana. Skil jeg ekki, hvernig veðurathuganastöðin á að starfa að nokkru gagni, ef till. nefndarinnar um lækkun verður samþykt. Og jeg vildi vekja eftirtekt hennar á því, að nokkuð af útgjöldum stöðvarinnar rennur aftur í ríkissjóð, þar sem hún borgar landssímanum fyrir öll veðurskeyti. En hv. nefnd mun einmitt ætlast til, að veðurspárnar falli niður. Þó að menn trúi kannske ekki yfirleitt á þær og vilji gera lítið úr þeim, þá býst jeg þó við, að þegar stöðin var stofnuð, hafi einmitt verið tilgangurinn að geta með dálitlum fyrirvara vitað um veðrabrigði. Og þó að margt misjafnt sje sagt um veðurspárnar, er talsvert mark tekið á þeim. Þeir, sem til þekkja, segja líka, að töluvert meira gagn verði að stöðinni, þegar hægt verði að fá skeyti frá Grænlandi, en þar mun nú bráðlega verða sett upp loftskeytastöð. Jeg tel því vafasamt, að rjett sje að samþykkja till. nefndarinnar um þetta atriði. Það gerir að minsta kosti að engu hinn upphaflega tilgang stöðvarinnar. Og jeg býst ekki við, að þær ályktanir, sem hinir og þessir draga af veðurskeytunum, verði ábyggilegri en ályktanir þess manns, sem veitir veðurathuganastöðinni forstöðu. Þá minnist nefndin á, að kaupa þyrfti fallbyssur á „Þór“. Já, jeg er nú ekki svo mikill hernaðarsinni eða tel að fallbyssurnar muni koma að svo miklu gagni, að jeg geti farið að ljá því mitt fylgi. Þá er tillagan um að fella niður styrkinn til ekkju Jóhanns Sigurjónssonar. Því fylgja ummæli frá nefndinni, sem jeg tel, að ekki hefðu átt að sjást. Nefndin hefir aðeins heyrt einhvern orðróm, en hann hafa fleiri heyrt, og það líka fylgt, að þar væri um að ræða helberar slúðursögur. Það má vel vera, að Kaupmannahafnarbær væri nógu ríkur til þess að sjá fyrir þessari ekkju; en jeg hjelt, að menn vildu heiðra minningu skáldsins með því að sjá ekkju hans fyrir styrk. Ef nefndin vildi ekki binda styrkinn við nafn hennar, þá mætti breyta um orðalag og veita hann til ekkju Jóhanns Sigurjónssonar, og friða með því samviskuna. Loks kem jeg að till. um að fella niður styrk Þórbergs Þórðarsonar. Finst mjer sú till. misráðin, þar sem orðasöfnun Þórbergs er svo vel á veg komin, sem raun ber vitni um. Hann hefir sambönd við ýmsa menn víðsvegar um land, sem safna fyrir hann orðum. Síðan tekur hann við og vinnur úr. Að sumrinu ferðast hann sjálfur og safnar einkennilegum orðum og orðatiltækjum. Hefir hann nú í safni sínu milli 10 og 20 þúsund orð úr alþýðumáli. Jeg vil einnig taka það fram, að hann hefir til þessa starfs meðmæli margra okkar bestu manna á þessu sviði, svo sem Sigurðar Nordals, Jóns Ófeigssonar og Magnúsar Helgasonar. Telja þeir hann allir vel færan til starfsins. Hann er áhugasamur og skyldurækinn. En þetta starf er þess eðlis, að til að rækja það þarf alveg sjerstakar gáfur, en slíkum gáfum er Þórbergur gæddur. Og menn kunnugir þessu segja, að ekki muni á hverjum 100 árum koma fram meira en einn maður, sem sje fær um þessi störf, svo að vel sje. Jeg vil bæta því við, að Sigfús Blöndal, orðabókarhöfundur, telur starf hans mjög mikilsvert. Jeg vil loks mælast til þess við hv. deild, að hún fallist ekki á till. nefndarinnar, því að jeg tel mjög misráðið að koma í veg fyrir, að starf geti haldið áfram, sem svona er vel á veg komið. Samböndin mundu falla niður og alt fara í mola. Ennfremur ber að gæta þess, að starfið þarf að vinna sem fyrst, því að gamla fólkið deyr og það tekur með sjer mikinn slíkan fróðleik í gröfina, sem þarna er verið að reyna að bjarga frá gleymsku. Að síðustu ætla jeg að minnast á eina brtt. á þskj. 196, um hafskipabryggju á Ísafirði. Háttv. þm. Ísaf. (SigurjJ) mælti með þessari till. og sagði, að það væri búhnykkur að veita fje til hafskipabryggju á Ísafirði. Jeg er alveg á sama máli og þessi háttv.þm. Ísafjarðarkaupstaður hefir stóran hag af því að fá þessa bryggju, og ríkissjóður mundi fyr eða síðar þurfa að veita fje til þessa. En nú stendur svo á, að hann þarf ekkert að leggja út.

Af því að hann er búinn að því

. Og það er þó auðvitað nokkurs vert, að geta styrkt hjerað án þess að þurfa að borga nokkuð út. Og hvað eru það mörg hjeruð, sem ríkissjóður hefir orðið að gefa upp skuldir? Þau eru víst þó nokkur. Hjer er ekki um neina peningaútborgun að ræða, heldur aðeins skuldaskifti við Ísafjarðarkaupstað. Auðvitað getur ríkissjóður fengið þessa skuld hjá Ísafjarðarkaupstað endurgreidda, þó það verði ekki á næstu árum. Það er ekki tapað. En ríkissjóður á líka að leggja fram fje til hafnargerðar á Ísafirði samkvæmt lögum. En það kæmi sjer vel, að þessi skuldaskifti færu fram nú. Vil jeg því mæla fast fram með því, að fjeð verði veitt sem tillagan fer fram á. Jeg hefi nú lokið þeim athugasemdum, sem jeg ætlaði að gera, og get því látið hjer staðar numið.