Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi leyft mjer af nýju að bera upp þetta frv., sem jeg lagði fyrir aukaþingið í vetur. Það komst þá ekki frá þinginu, dagaði uppi sökum tímaleysis. Það hafði þó gengið í gegnum 1. og 2. umr., og auk þess hlotið meðmæli landbúnaðarnefndar. Það má því segja, að frv. hafi þegar fengið nægan undirbúning, og engar nýjar skýringar virðist þurfa, umfram þær, sem komu fram í vetur. Mjer er að vísu kunnugt um það, að ýmsir, sem hlyntir eru frv., hafa þó óskað frekari breytinga á því. T. d. benti háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) á það í vetur, að gjaldið fyrir virðingar húsa í sveitum, væri sett svo lágt, að vafasamt væri, hvort nokkur fengist til þess að gegna þessu starfi. Mjer finst nú ekki vert að leggja svo mikið upp úr þessu atriði. Sveitarfjelögin geta að sjálfsögðu breytt gjaldinu, ef þeim líst, og má vera, að þess sje sjerstök þörf nú, þar sem kaupgjald yfirleitt fer langt fram úr því, sem það hefir nokkru sinni verið. Enn fremur hafa ýmsir viljað hækka tillagið úr landssjóði, jafnframt því sem tryggingin er gerð umfangsmeiri og sniðin eftir Brunabótafjelagi Íslands. Jeg get ekki fallist á, að ástæða sje til þessarar hækkunar, þegar það er athugað, að þótt að eins sjeu komnir 30 hreppar í vátrygginguna, er sjóðurinn samt orðinn um 50 þús. kr., og jeg held ekki, að til þess sjeu knýjandi ástæður að svo komnu, meðan ekki kemur fram meiri hætta fyrir tryggingarsjóð, eða tíðari brunar en verið hafa. Þess vegna flyt jeg frv. óbreytt, frá því sem það var samþykt við 2. umr. hjer í deildinni í vetur, og vænti góðra undirtekta sem þá. En til þess að tryggja sem best, að það verði ekki fljótfærnislega afgreitt, þá legg jeg til, að því sje vísað til landbúnaðarnefndar til nýrrar athugunar, svo að engu tækifæri sje slept til þess að tryggja sem bestan árangur.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg álít ekki, að þörf sje á að tala langt mál að þessu sinni. Jeg vona að háttvirt deild leyfi frumvarpinu að ganga til nefndar, og gefst þá nefndinni tækifæri til að athuga það. Dýrtíðin er orðin afskapleg. Hún hefir aukist svo 3-4 síðustu mánuðina, að þeim, sem hafa lág laun eða lítil efni, er lítt kleift að afla hins bráðnauðsynlegasta. Svo kemur fleira til, sem eykur vandræðin. Atvinna hefir verið rýr frá því í vetur, þegar sjávarútvegurinn stöðvaðist. Til sveita hefir dýrtíðarinnar orðið vart, þótt ekki sje hún þar jafn tilfinnanleg og í kaupstöðum. Það gæti verið, að menn kæmust af í kaupstöðunum, ef atvinna væri næg; en að líkindum verður atvinnuleysið alment. Mest er atvinnan nú um hásumarið, en þegar vetrar og veðrátta hamlar framkvæmdum, mun hún minka að stórum mun. Má þá búast við almennu atvinnuleysi. En vöruverð er svo hátt, að þótt atvinna sje sæmileg geta menn eigi aflað nema hins allra nauðsynlegasta. Það sem fyrir mjer vakir er að koma í veg fyrir, að almenningur líði neyð; en það verður eigi gert á annan hátt en að landssjóður hlaupi undir bagga. Ef atvinnubrestur verður er bæjarfjelögunum ómögulegt að hjálpa öllum; það er til einkis að treysta, að þau forði mönnum frá hungri. Þingið má ekki skiljast án þess að hafa gert einhverjar ráðstafanir til að hjálpa almenningi. Jeg geri ráð fyrir, þó að þetta frumvarp verði samþykt, að þingið geri einhverjar ráðstafanir til þess að byrjað verði á fyrirtækjum, sem menn geti haft atvinnu af, því þó að landssjóður greiði þá verðhækkun, sem kann að verða fram yfir það vöruverð, sem ákveðið er í frumvarpinu, þá getur almenningur ekki bjargast, nema hann hafi mikla atvinnu. Aðrar þjóðir, sem dýrtíðarinnar hafa orðið varar fyr en við, hafa tekið upp þetta ráð, að greiða ákveðinn hluta verðhækkunar á nauðsynjum. Jeg skal ekki um það segja hvað háttvirtu Alþingi finst ráðlegt í þessu efni. Ef háttvirt Alþingi gæti sjeð aðrar leiðir hagkvæmari, gæti jeg með glöðu geði fallist á þær. Mjer dettur ekki í hug að halda því fram, að mínar tillögur sjeu endilega þær bestu, sem hægt er að gera í þessu máli, en jeg hygg, að þær stefni í rjetta átt, og ef eitthvað verður gert, sem jeg vona, verði það bygt á sama eða líkum grundvelli. Finnist mönnum heppilegra, að landstjórnin stofni til einhvers fyrirtækis til að sjá mönnum fyrir atvinnu þá kæmi í sama stað niður, hvort kaupgjald yrði haft svo hátt, að menn gætu aflað sjer allrar nauðsynjavöru, eða verðhækkun á nauðsynjavörum yrði goldin eins og ætlast er til í þessu frumvarpi, en kaupið þá öllu minna. En jafnframt yrði að hafa í huga, að margir gætu ekki notið atvinnu þeirrar, sem landstjórnin sæi fyrir, og mætti ekki svo við þetta mál skiljast, að þeim væri ekki sjeð farborða. Mjer dylst ekki að svo framarlega sem landsjórnin ræðst í að veita hjálp gengur töluvert fje til þess; án þess væri ekki hægt að bjarga miklum hluta alþýðu. En þótt að ilt sje að stofna til skulda er jeg ekki í vafa um, að það er álitlegra en að láta þúsundir manna búa við neyðarkjör; slík neyð mundi draga úr þreki og þrótt hinnar uppvaxandi kynslóðar. Jeg drep á þessi atriði nú til þess að háttvirt deild viti, hvað fyrir mjer vakir með þessu frumvarpi. Jeg tel eigi þörf að nefna fleira, en vona að deildin leyfi að frumvarpið gangi til bjargráðanefndar, og geri jeg tillögu um það.

Sveinn Ólafsson Mjer þykir fyrir að þurfa að lýsa yfir því strax, að jeg get ekki aðhyllst þetta frumvarp. Mjer þykir fyrir því vegna flutningsmannsins, sem flytur það í góðum tilgangi, og vegna þeirra, sem hafa bygt vonir sínar á fyrirheitum þess. Jeg sje enga von til þess, að landssjóður gæti staðist slík útgjöld, sem þau, er frumvarpið geri ráð fyrir; þau eru svo yfirgengilega há, að slíkt hefir ekki þekst áður í fjárlögum hjer. Framkvæmd laganna yrði afar erfið; sjerstaka eftirlitsmenn yrði að hafa til að sjá um, að misbrúkun ætti sjer ekki stað. Í annan stað er ekki sjeð vel fyrir þeim, er mestrar hjálpar væru þurfandi, t. d. þeim, sem eigi gætu greitt lágmarksverðið. Yfirleitt yrði mestur þorri allra landsmanna rjettnefndir landsómagar, ef frv. þetta yrði gert að lögum. Til að sýna hve gífurlega fjárupphæð þyrfti til að fullnægja fyrirmælum slíkra laga vil jeg benda á lauslegan útreikning, er jeg hefi gert. Jeg tel þar þó aðeins rúg og rúgmjöl hveiti, haframjöl og sykur, og er í útreikningnum miðað við innflutning árið 1913; enn fremur er gert ráð fyrir að ? landsmanna fjelli undan, þar eð tekjur þeirra færu fram úr hámarkinu, sem sett er. 35000 tn. (2/3 af 52000) rúgur og rúgmjöl, 25 kr. verðhækkun á tunnu = kr. 875,000 16000 tn. (? af 24000) hveiti, 20 kr. verðhækkun á tunnu = - 320,000 7660 tn. (? af 11500) haframjöl, 30 kr. verðhækkun á tn. = - 229,800 30 aura verðhækkun á ? hlutum af 2,516,200 kg. af sykri = - 50,000 Samtals kr. 1474,800 Þetta eru aðeins fáar tegundir af þeim, sem gert er ráð fyrir uppbót á. Enn fremur hefi jeg gert lauslegt yfirlit yfir kolanotkunina, og skal jeg nú gera grein fyrir útreikningi mínum á notkun þeirrar vöru. Kol handa 8096 heimilum (ca. ? af heimilatölu á landinu, sem alls er ca. 12143) 2 tons á heimili hvert = 16192 tons með 300 kr, verðhækkun (frá 100 í 400. kr. nú). Uppbótin mundi þá nema 4,857600 kr. Með öðrum orðum; eftir þessari lauslegu áætlun er uppbótin á þessum fáu tegundum yfir 6 miljónir króna. Ef þetta er rjett, sem jeg fyrst um sinn verð að halda, að sje nær sanni, þá þyrfti að auka tekjur landssjóðs að miklum mun, jafnvel fjórfalda þær. Jeg held, að enginn hjer sje svo slunginn, að hann treysti sjer til að koma fyrir svo vel fari jafnmiklum tekjuauka fyrir landssjóð. Þessvegna er jeg kominn að þeirri niðurstöðu, að þessi leið sje ekki fær. Mjer virðist óumflýjanlegt, að áður en landssjóður verði fyrir slíkri blóðtöku, verði reynt á þolrif sveitasjóða og bæjarsjóða, og að þeir verði að leggja alt það af mörkum, er þeir geta. En af því að mjer þykir óviðurkvæmilegt að ráðast á frv., sem ætlað er til að afstýra yfirvofandi neyð, vil jeg reyna að draga úr vonbrigðum þeirra, er þessi bjargráð eru ætluð; með því að benda á leiðir, sem ef til vill eru ekki vel færar, en þó virðast greiðfærari en þessi, þótt hjer sje ekki um eins stórar upphæðir að ræða. Það er, að stjórninni sje heimiluð úr landssjóði sú fjárupphæð, sem hann getur af hendi látið, til útláta til þurfandi sveitar- eða bæjarfjelaga, án þess þó að talinn sje sveitarstyrkur, heldur sem dýrtíðarstyrkur eða dýrtíðaruppbót. Þá ráðstöfun mætti og hugsa sjer, sem hv.flm. (J. B.) benti á, að útvega mönnum atvinnu fyrir landssjóðsreikning. Í þriðja lagi datt mjer í hug, að allra næst lægi ef til vill, að fylgja fordæmi manna vestan hafs, og ef til vill í nágrannalöndunum, að þeim mönnum sje greitt fje, er flytja úr bæjum í sveitirnar að yrkja jörðina, veitt uppbót á kaupi því, er bændur greiða, og þeim útvegað fæði, er vinna að framleiðslu í sveitunum. Þetta væri ef til vill allra snjallasta leiðin. Ef til vill er nú orðið nokkuð seint að taka til þessa ráðs, en hefði það verið upp tekið næstliðið vor, áður voryrkja byrjaði, þá hefði framleiðsla af garðyrkju getað stórum aukist og jafnframt orðið kleift að færa frá þeim 5-600000 dilkám, er nú munu ganga um fjöll og afrjetti þessa lands. Af því að jeg sá mig knúðan til að ráðast á þetta frv., vildi jeg reyna að milda áhrifin, með því að benda á þessi ráð, þótt önnur sjeu ef til vill betri. Jeg vil svo ekki þreyta hv. deild með lengra máli, en óska, að frv. verði vísað til bjargráðanefndar, í þeirri von, að hún kynni að sjá eitthvert ráð til þess að nálgast ósk hv.flm.

Bjarni Jónsson Það er alveg rjett, sem að síðasti ræðumaður (Sv.Ó.) sagði, að þessu máli hefði átt að sinna miklu fyr, og hefði hv.þm. ekki legið svo mjög á, að komast heim af aukaþinginu í vetur, hefði þá mátt taka til íhugunar líkt frv., er þá var borið fram, og líkar tillögur og þær, er síðasti ræðumaður bar fram, að láta fólk fara úr bæjum upp í sveit til vinnu, svo að bændur gætu fært frá ám sínum og notað þá innlendu björg, er landsmenn hafa ætíð kunnað að hagnýta sjer, er aðflutningar teptust. En það er rjett, að nú er þetta of seint, og eins og jeg ætla, að jeg hafi áður sagt hjer í þessari hv. deild, hefði jeg sent 5 þúsundir manna upp í sveit að sjá við hallæri, ef jeg hefði verið einvaldur hjer á landi í vor. Jeg hefi sagt áður, að það væri rjett, að búast við hinu illa, hið góða skaðaði ekki. Jeg ætlaði ekki að flytja langa ræðu. En jeg vildi einungis þakka hv.flm. (J. B.), að hann vill nú reyna að blása lífi í það frv., sem hann og aðrir hv.þm. hjálpuðust til að drepa fyrir mjer á aukaþinginu í vetur. Að eins vil jeg reyna að skýra fyrir mönnum, hvað jeg hugsaði með tillögum mínum í vetur, og hvað jeg hugsa nú, er jeg vil styðja þetta frv. Jeg hugsa svo, þegar verð á útlendri og innlendri nauðsynjavöru er orðið svo hátt fyrir þurrabúðarmanninn, að hann getur ekki dregið fram lífið, þrátt fyrir afarmikla kauphækkun, eru hugsanlegir tveir vegir. Annar er sá, að sveitar- eða bæjarsjóðir veiti honum styrk til lífsviðurværis, en hinn er sá, að sveitarfjelagið ábyrgðist það, sem hann þyrfti. Niðurstaðan yrði ætíð sú, að þeir mörgu menn, sem gætu ekki borgað, færu á hreppinn, og gæti enginn borgað, færi allur hreppurinn „á hreppinn“. Landssjóður tæki þá við uppetnum búum, og þá yrði erfiðara um lán, er lánardrotnar vissu, að bústofn væri fallinn. Því er hitt meiri fyrirhyggja nú, meðan atvinnuvegir standa upprjettum fótum, að taka nú lán til að hjálpa mönnum að bera hallærið. Engum manni með fullu viti dettur nú í hug að leggja á landsmenn stóra skatta, til tekjuauka landssjóði. Eini vegurinn er, að landið taki lán á svipaðan hátt og herlán ófriðarþjóðanna. Það er lán til að fullnægja nauðsynlegum kröfum til stríðs og varnar. Slíkt lán bæri þó ekki að skoða sem gjald í næstu fjárlögum, heldur ætti það að borga á löngum tíma, 25-30 árum, eins og stríðslánin. Það er margvíslegt, sem er gerandisk á þessum tímum, og sú kynslóð, sem þessir óvenjulegu tímar hafa skollið yfir, á ekki að bera það ein, heldur og sú komandi kynslóð, sem vjer höfum bjargað með því að falla ekki sjálfir úr hungri. Hún hefði aldrei orðið til, ef vjer yrðum hordauða fyrir varfærni sakir. Þetta er mín hugsun. Jeg tel, að eigi þyrfti að lögákveða fyrirfram, hve mikið landssjóður skuli greiða, heldur gefa stjórninni heimild til að gjalda uppbót eftir verðlagi og kaupgjaldi, samkvæmt reikningum þar til settrar nefndar manna af öllum stjettum. Landssjóður tæki þá við, er gjaldþol manna væri að þrotum komið. Með þessu móti yrðu útgjöld landssjóðs ekki eins tilfinnanleg og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sýndi eftir frv. Þau gætu því lækkað frá þeirri hlið, en hækkað frá annari hlið, sem sje, að ekkert yrði ákveðið um, að menn með svo og svo háum launum og svo og svo fáum ómögum skuli ekki verða aðnjótandi uppbótarinnar. Það er svo vandasamt að finna tekjur manna og gjaldmegin, að það mundi kosta eins mikið og að láta uppbótina ná til allra. Mjer mundi ekki detta í hug, að undan skilja mann, þótt hann væri margfaldur miljónamaður. Þeir, sem fengist hafa við seðlaútbýtinguna í þessum bæ, þekkja, hve erfitt er að haga slíkum hlutum. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um málið. Væntanlega verður því vísað til nefndar, og þá sennilega til mentamálanefndar. Raunar á það heima í bjargráðanefnd, en jeg geri ráð fyrir, að þessi hv. deild taki ekki upp á því að vísa máli til þeirrar nefndar, er það að rjettu á heima í. Jeg ætla svo að enda ræðu mína með því að þakka hv.flm. (J. B.), að hann hefir tekið upp hugmynd þá, sem hann hjálpaði til að drepa, meðan tími var til að koma henni í framkvæmd.

Matthías Ólafsson Jeg verð að vera á líku máli og hv.þm. Dala. (B. J.), að þetta frv. mundi verða óframkvæmanlegt, með því fyrirkomulagi, er það hefir að flytja. Vilji hv.flm. er góður, og nauðsynjamál liggur að baki frv., en eins og það liggur fyrir er það alveg óframkvæmanlegt. Jeg skal ekki lengja umr., en vil taka það fram, sem jeg álít tiltækilegt. Það er, að landið taki stórlán, sem enginn vafi er á, að myndi velta á miljónum, og láni síðan sveitarfjelögum úti um land. En að af því yrði ekki krafist lagalega nema nokkurs hluta. Auðvitað sýni hver einstakur drengskap sinn í að borga eins mikið og hann getur. Menn fái lánaðar vörur, og borgi aftur, þeir er geta, sem næst „normal“ verði, og af hinu eftir getu og vilja. Með þessu móti yrði komist hjá að aðskilja sauðina frá höfrunum, og er það mikill kostur, því að það hefði mikinn kostnað í för með sjer. Jeg giska á, að menn hafi margar mótbárur gegn þessu. Menn myndu reyna að hliðra sjer hjá að borga, reyna að taka sem mest út o. s. frv. Jeg hafði hugsað mjer, að setja mætti takmörk fyrir því, að menn gætu fengið vörur fram yfir það, sem nauðsyn krefði. Þetta er einungis bending, sem jeg vildi skjóta fram, og skal jeg geta þess, að þessi hugmynd er ekki fyllilega frá mjer, heldur öðrum hv.þm., sem ekki á kost á að koma fram með hana í þessari hv. deild.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg tók það fram áðan í framsöguræðu minni, að mjer dyldist ekki, að þessi uppbótargreiðsla á verðhækkun nauðsynja myndi kosta landssjóð mikið fje. Jeg er sannfærður um, að allar ráðstafanir í þessa átt kosta mikið fje. Því fer fjarri, að jeg kunni illa aths. hv. þingmanna. Þær hafa verið hóflegar, og er ekki nema eðlilegt, að mönnum vaxi svo stór upphæð í augum. En þótt miklu fje yrði til að kosta, er það þó betra en að almenningur líði nauð. Viðvíkjaudi útreikningi hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er það að segja, að þar sem hann miðar við vöruverð nú er hann rjettur. En kolaverðið er reiknað freklega, kolin gerð ofdýr, og hann gerir ráð fyrir sömu kolaeyðslu og í venjulegu ári. Jeg hafði sett kolin í frv. frekar til að minna á eldsneytisvandræðin en af því, að jeg byggist við, að hægt væri að greiða alla verðhækkun þeirra. En hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir gert altof mikið úr kolanotkuninni. Áætlun hans gæti farið nærri því rjetta, ef kolaeyðslan væri eins mikil um alt land og í Reykjavík. En öllum er vitanlegt, að kolaeyðsla er miklu minni til sveita en í kauptúnum. Jeg vil ekki fjölyrða um aths. Þær voru hóflegar og vingjarnlegar. Jeg tók fram í framsögu minni, að jeg sætti mig við hverja leið, ef almenningi væri einungis sjeð borgið. Og auðvitað kysi jeg helst, að landssjóði væri leiðin sem ótilfinnanlegust. Hv. þm. Dala. (B. J.) vildi jeg segja það, að það kom aldrei til minna. kasta að stytta frv. hans aldur. Það kom ekki úr nefnd. En við 1. umr. sagði jeg ekkert um það, hvorki með nje móti. Er því ekki ástæða til að draga þá ályktun, að jeg hafi viljað frv. feigt. Jeg gleymdi að geta þess í framsögunni, að jeg hefi stuðst við það frv. við samningu þessa frv., sem hjer liggur fyrir.  (B. J.: Það, sem er í þessu frv. af viti, er úr því!)  . Um erfiðleikana á að reikna út kaupgjaldið og tekjurnar skal jeg viðurkenna, að menn hafi nokkuð til síns máls. En þó held jeg þá ekki eins mikla og úr er gert. Menn geta t. d. gefið upp tekjur sínar með drengskaparheiti. Einhverja slíka aðferð mætti sennilega hafa, en annars er mjer sama, hvernig hjálpin er veitt, sje hún einungis veitt á sem hagfeldastan hátt. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar.

Flm. (Gísli Sveinsson) Menn mun reka minni til þess, að á aukaþinginu í vetur kom til umræðu frv. um afnám þessara laga, verðhækkunartollslaganna; það fekk ekki framgang, og var allur þorri þingmanna því mótfallinn. Jeg var andvígur því frv. af þeim ástæðum, sem jeg tók þá fram, sem sje, að með þessu væri ranglæti framið, ekki að eins gagnvart sjávarútveginum, heldur einnig og einkanlega gagnvart landbúnaðinum; gagnvart sjávarútveginum af því, að þá var eftir tollur af síld, og gagnvart landafurðum af því, að þá hafði tollurinn af þeim verið greiddur tvívegis, en af sjávarafurðum einu sinni. Nú má kalla svo, að hvorar tveggja afurðirnar hafi tvívegis komið til tollunar. Með þessu frv. er farið fram á að afnema verðhækkunartoll á ull, en hinum afurðunum er ekki hreyft við; lögin að öðru leyti óhögguð þangað til þau falla úr gildi af sjálfu sjer, sem sje í septembermánuði í sumar. Það getur komið til álita á þessu þingi, hvort ekki beri að gera þessi lög upp, og ef til vill framlengja gildi þeirra. En á þessari vöru, ullinni, getur það ekki orkað tvímælis, að það er meiningarlaust að halda þeim tolli lengur, meira að segja að halda honum þangað til fram í september. Einmitt nú um þetta leyti koma bændur með ullina til sölu í kaupstaðina, og vitanlega draga kaupendur tollinn frá verðinu, sem þeir greiða fyrir hana. Þótt hjer sje nú ekki um mikla fjárupphæð að ræða, hvorki fyrir landssjóð nje framleiðendur, þá er það þó ein lítil leið til þess að ljetta eitthvað undir með framleiðendum þessarar vöru, því að þótt þeir sjeu ekki eða hafi ekki verið illa staddir alment fjárhagslega, þá vofir sú hætta yfir þeim nú, þegar höfð er hliðsjón af verði nauðsynja þeirra, sem þeir þurfa að afla sjer. Jeg get ekki látið vera að geta þess í þessu sambandi, að flestum landbúnaðarmönnum kom það á óvart, hvernig farið var að við nýju samningana í vetur við Breta; menn urðu hissa á þeirri aðferð, sem beitt var gagnvart landbúnaðinum, því að þótt ekki lægi fyrir bein skipun um það í föstu formi frá þinginu, þá var þó til ætlast í þinginu, að fulltrúar yrðu sendir fyrir báðar atvinnugreinarnar, sjávarútveginn og landbúnaðinn. En í þess stað eru fulltrúar sendir að eins fyrir sjávarútveginn. Þetta má teljast vítaverð frammistaða, enda kunna menn henni illa. Jeg ber því með ánægju fram ámæli eða ávítur til stjórnarinnar fyrir þetta, eins og kjósendur mínir hafa falið mjer. Það er hrapallegt, að í fyrsta skifti, sem bóndi á sæti í stjórn landsins, skuli þetta atriði gleymast. Það sýndi sig líka, að þessir samningar þóttu takast illa; einkum þótti landbúnaðarmönnum hart, að ekki var lagfært verð afurða þeirra, þar sem þó vitanlegt var, að mjög höfðu nauðsynjar þeirra hækkað í verði frá því, sem áður var. Það heitir svo, að betur hafi tekist um sjávarafurðirnar; þó er það nú að koma upp úr kafinu, að samningarnir hafa ekki heldur tekist vel að þessu leyti. En að því verður væntanlega tækifæri til að víkja síðar. Upphæð ullartollsins nam 1916, 8461 kr. Það er ekki mikil upphæð fyrir hvorugan aðilja, landssjóð og framleiðendur. En það er þó ekki að ófyrirsynju, að farið er fram á að ljetta að þessu leyti undir með framleiðendunum. Ullarframleiðendur hafa nú þegar tvívegis lagt þá vöru til tolls, og svo gæti farið, af því að lögunum er ætlað að ganga úr gildi í septembermánuði, en eigi fyr, að þessi vara kæmi oftar til tolls en sjávarafurðir. Jeg vona því, að menn sjái nauðsyn málsins, og að frv. nái fram að ganga, helst nefndarlaust, með því að kauptíðarinnar vegna verður að hraða málinu sem mest.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) skildi svo vilja síðasta þings, að ætlast væri til, að erindrekar væru sendir utan fyrir beggja hönd, sjávarútvegs- og landbúnaðarmanna. Þessi skilningur er vitanlega alveg rjettur. En hann skaut því að mjer, að mjer mundi hafa gleymst þessi vilji þingsins. Ef hv.þm. vill spyrja sendimennina, í hverju skyni þeir hafi verið ráðnir til fararinnar, þá efast jeg ekki um, að þeir munu svara, að þeir hafi átt að reyna að ná sem hagfeldustum samningum um allar venjulegar útfluttar vörur, og þar með játa, að þeir hafi einnig verið fulltrúar landbúnaðarins. En jeg skal einnig bæta því við, að stjórnarráðið leitaði til landsbúnaðarfjelagsins um að benda á mann, sem það teldi hafa sjerstaka þekkingu á landbúnaðarmálum, og sá maður var sendur, sem fjelagið mælti með. Mjer skildist einnig á sama hv.þm. (G. Sv.), að hann teldi ekkert unnið fyrir landbúnaðinn við framhaldssamningana; þar hefir hv.þm. yfirsjest. T. d. var kjötverð og gæruverð hækkað á svipaðan hátt og sjávarafurðir. Jeg þarf svo ekki að svara fleiru, og hefi að eins tekið þetta fram til leiðrjettingar. En persónulegum hnútum í minn garð svara jeg ekki, læt mjer nægja að vísa þeim heim til sinna föðurhúsa.

Matthías Ólafsson Hvað sem segja má um rjettmæti þessa frv., þá er það að segja um ræðu hv. flutnm. (G. Sv.), að hún var sjálfri sjer ósamkvæm. Hann taldi landbúnaðinn hafa orðið ver úti en sjávarútveginn; en það er með öllu rangt, í raun rjettri hefir landbúnaðurinn orðið betur úti. Jeg get látið liggja milli hluta það, sem hann sagði um fulltrúana; því hefir verið svarað og er líka tvímælalaust, að Páll Stefánsson var ekki sendur fyrir sjávarútveginn; hann þekkir ekki sjerstaklega þá atvinnugrein; hefir víst hins vegar góða þekkingu á landbúnaði og hefir skrifað rit í þeirri grein, enda hafði hann meðmæli landsbúnaðarfjelagsins. Að nauðsyn sje á að afnema ullartollinn, af því að bændum sje erfiðara um en áður, fæ jeg ekki sjeð að sje á rökum bygt. Bæði eru afurðir bænda í hærra verði en annara, og auk þess mundu þeir vafalaust geta fengið næga menn til vinnu með því að gjalda mönnum með gamla laginu, í landaurum. Bændur hafa svo mikið af matvöru, sem ekki er verslunarvara, að þeir standa miklu betur að vígi en sjávarútvegsmenn. Þessu tjóar ekki að neita. Það sjá allir, að kostir sjávarútvegsmanna voru þolanlegir, eins og þá stóð á, en síðan hafa lífsnauðsynjar hækkað svo, að sjávarútvegurinn stendur miklu hallari en landbúnaðurinn. Það gæti auðvitað komið til mála að færa upp tolltakmarkið á öllum afurðunum, og þá eins afurðum landbúnaðarins, og jeg mundi ef til vill ekki vera fjarri því, en að nema tollinn burt algerlega, get jeg ekki fallist á, nema bent verði á leið til þess að setja eitthvað í skarðið.

Magnús Guðmundsson Út af ræðu hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) skal jeg taka það fram, að það, sem aðallega vakti fyrir mjer, er jeg gerðist meðflytjandi að þessu frv., var það, að nú er komið að þeim tíma, er kaupmenn eru vanir að ákveða verð á ullu, og mundu þeir að sjálfsögðu tiltaka það með tilliti til tollsins og þannig setja það lægra, jafnvel nokkru lægra en tollurinn nemur. Nú búast menn við, að verðhækkunartollslögin falli úr gildi 17. september í sumar, eins og til stendur, og ef svo verður, þá getur hæglega farið svo, að lítið verði þá enn flutt út af ullunni. En þá yrði afleiðingin sú, að enginn tollur af ullu kæmi í landssjóðinn, heldur lenti hann í höndum kaupendanna. Þetta er aðalástæðan, sem fyrir mjer vakti, sem sje, að ágóðinn lendi hjá framleiðendunum, en ekki hjá milliliðum, með því að telja má lítil líkindi til þess, eins og samgöngum nú er háttað, að hann komist nokkurn tíma í landssjóð.

Flm. (Gísli Sveinsson) Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hefir svarað hv.þm. V.- Ísf. (M. Ó.), að því leyti sem tekur til ullartollsins. Eins og hann tók fram eru ekki líkur til þess, að sá tollur komi í landssjóð, eða þótt eitthvað kynni að verða flutt út af ull fyrir þann tíma, er lögin ganga úr gildi, þá getur ekki verið um stóra upphæð að ræða fyrir landssjóð, en þó munar þetta í rauninni nokkru fyrir gjaldendur, þótt landssjóð dragi það lítið; en sjerstaklega er þó á það að líta, að hættast er við, að hagurinn lendi í höndum spekúlanta, en flestir munu þó játa hann betur kominn í höndum búenda. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) virtist eftir vanda standa upp til þess að þjóna sinni ímynduðu köllun; það má aldrei minnast svo á landbúnaðinn, að hann standi ekki upp og taki að halda uppi svörum fyrir sjávarútveginn. Með þessu frv. er ekki á nokkurn hátt lagst á sjávarútveginn, heldur er hjer að eins um lítilfjörlega ívilnun að ræða fyrir hina atvinnugreinina, landbúnaðinn. Jeg skal ekki fara út í neinn samanburð um þessar atvinnugreinar, sjávarútveginn og landbúnaðinn; þær eiga báðar við ramman reip að draga nú. Jeg skal að eins geta þess, að hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fór ekki með rjett mál, er hann talaði um gjald til kaupafólks fyrrum í landaurum. Greiðslan fór aldrei fram í ám, loðnum og lembdum, af þeirri eðlilegu ástæðu, að greiðslan fór jafnan fram að haustlagi. Það hefir að eins verið borgað kaup í ám eða fje að haustlagi, en aldrei í fardögum. Þótt hv.þm. vitni í það, að kaup hafi verið borgað í smjöri, þá er það ekki hægt nú, því að smjörframleiðslan hjá bændum yfirleitt er ekki meiri en svo, að varla nægir til heimilisþarfa. Það er öllum vitanlegt, og því þýðingarlaust að rekast í því, að sjávarútveginum hefir langmest fleygt fram á síðustu árum. Hv. þm. taldi, að sjávarútvegurinn hefði orðið ver úti við bresku samningana en landbúnaðurinn, og er það varla rjett, ef á það er litið „absolut“, en það má með sanni segja, að bæði landbúnaður og sjávarútvegur hafi orðið illa úti „relativt“. Orð hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) gefa mjer eiginlega ekki tilefni til athugasemda, því að varnir hans fyrir athæfi stjórnarinnar voru vætkisverðar. Jeg tel ekki, að umboðssali hjeðan úr Reykjavík sje hæfur umboðsmaður landbúnaðarins, og það þótt stjórnin sendi hann með skilaboð sín. Það mætti þá segja, að það væri alveg sama, hvaða maður væri sendur með skilaboð stjórnarinnar. Og það er víst, að þessi sendinefnd hefir ekki verið kjörin í samræmi við vilja þingsins í vetur, því að hjer hallast greinilega á, þar sem 2 sendimannanna eru sjávarútvegsmenn, en sá þriðji er hvorki framleiðandi til lands nje sjávar. 

Pjetur Jónsson Jeg verð að gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg býst sem sje við að greiða frv. atkvæði mitt, alls ekki þó af löngun til að ljetta kvöðum af landbúnaðinum, heldur blátt áfram af sömu ástæðu og hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) tók fram, því sem sje, að jeg tel litlar líkur til, að nokkuð af verðhækkunartollinum á ull renni í landssjóð, ef lögin verða ekki framlengd. Það er að eins af þessari ástæðu, að jeg er með frv. Jeg er á sömu skoðun og háttv. 1. þm. Skagf. (M. G ), að ver hafi tekist í samningunum með landbúnaðarvörur en sjávarafurðir, og var þó hvorugt gott. Ullarverðið er alveg óviðunandi, en þó teldi jeg ekki eftir bændum að borga þennan toll af ullinni, ef jeg hefði nokkra von um, að hann rynni í landssjóð.

Sveinn Ólafsson Jeg vil að eins gera örstutta athugasemd út af atkvæði mínu, og vil þá lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkvæði gegn frv. Jeg hefi það á vitundinni, að verðhækkunartollslögin muni verða framlengd, og þá á ekki við að fella þetta úr gildi. Jeg sje mjer ekki fært að ráðast á tekjustofna landsins, þegar útgjöldin vaxa dag frá degi. Jeg hefi búist við, að stjórnin legði fram frumvarp um framlenging verðhækkunartollslaganna, og það er eigi ósennilegt, að hún geri það síðar, - eða þá eitthvað í þeirra stað. Út af þeim orðum, sem fallið hafa um samningana við Breta, að landbúnaðurinn hefði orðið út undan, þá vil jeg benda hv. deild á það, að ullarverðið er engin sönnun þess. Menn verða að muna eftir því, að Bretar sækjast ekki eftir ull. Eins og sjá má af samningunum eru það að eins neysluvörur, sem Bretar þurfa sjálfir að nota, sem bærilegt verð hefir fengist fyrir. Ull og dúnn eru því eðlilega í litlum metum hjá þeim, og vonin þess vegna frá upphafi lítil um verðhækkun á þessum vörum. Þess vegna skifti víst litlu, hver samdi um sölu á þessum vörum.

Matthías Ólafsson Meðhaldsmenn þessa frv. halda því fram, að sjálfsagt sje að afnema ullarverðhækkunartollinn vegna þess, að ullin sje seld áður en lögin frá í vetur eru útrunnin.  (G. Sv.: Misskilningur!)  . Jeg verð að segja svo mikið, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) gerir sjer alt far um að afnema verðhækkunartoll á landbúnaðarafurðum á kostnað sjávarútvegsins. Þetta frv. hans er því í fullu samræmi við framkomu hans í vetur, þegar hann, eftir að hafa, ásamt öðrum, felt frv. um verðlaun fyrir útflutta síld, gerði sjer alt far um, að pína í gegn afarháan síldartoll, sem þá aðallega átti að koma niður á Íslendingum, engu síður en útlendingum. Þetta er einnig í fullu samræmi við þá fullyrðingu hans, að jeg standi alt af upp og haldi fram sjávarútvegi, ef minst sje á landbúnað. Þetta er algerlega rangt jeg hefi aldrei reynt að halda fram sjávarútvegi á kostnað landbúnaðar. Það hefir verið sagt, að þetta gjald, sem hjer er um að ræða, muni landssjóð ekki miklu, en gjaldendurna munar þá heldur ekki mikið um það. Jeg verð að segja, að mjer finst kostnaður ekki hafa aukist svo mjög, að þörf sje á slíkri ívilnun við bændur. Verkfæri eru ekki stórum dýrari en áður.  (S. S.: 100-150%)  . Hvað eru það margar krónur á hvert bú? Jeg get nú fengið ljá, sem áður kostaði 1 kr., á 1,50, eða í mesta lagi á 2 kr., og það koma þó aldrei mjög margir ljáir á hvert bú. Jeg hefi ekki lært neina áburðarfræði, eins og hv. sessunautur minn (S. S.), en jeg þekki þó til landbúnaðar yfirleitt. Nú er alt, sem til útgerðar þarf orðið svo afardýrt, að óvíst er, að hún geti borið sig.  (G. Sv.: Útgerðarmenn hafa líka ausið upp fje undanfarin ár)  . Það er rjett, en ef bændur hefðu lagt jafnmargar miljónir í að bæta atvinnuveg sinn, væru þeir líka færari um að bera byrðar nú. Að vísu vorkenni jeg bændum að hafa ekki átt jafngreiðan aðgang að fje og útgerðarmenn, en hefðu þeir haft dugnað á við þá, stæðu þeir ekki illa að vígi nú. Jeg væri til með að ganga inn á, að lágmarkið væri hækkað, en alls ekki að afnema verðhækkunartollinn. Jeg býst við að koma fram með frv. um að framlengja lögin.

Pjetur Jónsson Jeg gleymdi áðan að minnast á ákúrur hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) til stjórnarinnar, út af sendiför Páls Stefánssonar. Jeg vil bera af stjórninni sökina í þessu máli. Hæstv. fyrverandi stjórn bar það undir mig, sem formann Samvinnufjelags Norðurlands, og stjórn Sláturfjelags Suðurlands, hvaða mann ætti að senda fyrir landbúnaðarins hönd. Niðurstaðan af því varð sú, að Hallgrímur Kristinsson á Akureyri var tilnefndur af okkur, en svo atvikaðist það þannig, að Hallgrímur sá sitt óvænna með ferð þessa. sökum mjög áríðandi starfa (útvegun á leiguskipi, vörum o. fl.). Tilkynningin um það komst ekki til mín fyr en eftir nýár, og þá var orðið ofseint að ná í mann annarsstaðar en í Reykjavík. Í samráði við mig, stjórn Sláturfjelagsins og Búnaðarfjelagsins var svo Páll Stefánsson sendur. Mín persónul. skoðun er líka sú, að hjer hafi ekki verið um að velja álitlegri mann til þess starfa en Pál Stefánsson. Viðvíkjandi málinu sjálfu vil jeg segja það, að ef líkur eru til, að verðhækkunartollslögin verði framlengd, verð jeg á móti þessu frv. Jeg vildi því að þessu máli yrði skotið í nefnd og þá athugað um framlenging laganna. Annars þarf að vinda bráðan bug að þessu máli, því að ef ullin verður undanþegin verðhækkunartolli, þarf það að vitnast úti um land, áður en ullarverðið alment er kveðið upp.

Einar Arnórsson Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í umræður um nýja verðlagssamninginn við Breta í vetur, er honum ekki nægilega kunnugur og býst líka við, að þinginu gefist kostur á að athuga hann betur. Ekki ætla jeg heldur að fara inn á það, hvort afnema beri verðhækkunartollslögin eða ekki, heldur minnast á þá athugasemd, er hv.þm. V. Sk. (G. Sv.) gerði, er hann benti á, að ef lögin yrðu látin verða sjálfdauð, ef eg má komast svo að orði, þá myndi tollurinn lenda að mestu í vasa kaupmanna. Þetta er mjög áríðandi athugasemd, en hún leiðir lengra en að ullartollinum, því að hún snertir einnig ýmsar aðrar vörur. T. d. er mjög sennilegt, að ýmsir kaupmenn muni „spekulera“ í að kaupa síld af smáútgerðarmönnum fyrir 17. sept., og taka þá, þegar þeir kaupa, til greina tollinn og gefa því lægra fyrir síldina en ella. Þegar svo að útflutningnum kemur, eru lögin sáluð, og þá fer eins með síldina og ullina, að kaupmaðurinn græðir verðhækkunartollinn, en framleiðandinn og landssjóður fá ekkert af honum. Það er því nauðsynlegt að gera sjer grein fyrir, hvort eigi að framlengja lögin eða ekki. Það þarf að ákveða svo fljótt sem auðið er. Jeg skal leyfa mjer að endurtaka það, að ef lögin verða ekki framlengd, verður að taka tillit til fleiri vörutegunda en ullar.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) stakk upp á að vísa málinu til nefndar, en því vil jeg svara þeirri uppástungu, að málinu verður að hraða svo mikið, ef það á að koma að gagni, að enginn tími er til þess. Um framlengingu verðhækkunartollslaganna í heild sinni er það að segja, að jeg hefi alls ekki búist við, að til þess kæmi, og ekkert frv. liggur fyrir í þá átt, hvorki frá háttv. stjórn nje neinum í þessari háttv. deild, enda stappaði nærri fullu loforði frá þingsins hálfu 1915, að lögin skyldu ekki standa lengur en nú til hausts, og það er hæpið, að þingið geti, sóma síns vegna, gengið á bak þeirra orða sinna. Jeg sje ekki heldur annað en lítið hafist upp úr verðhækkunartolli þótt lögin yrðu framlengd, því að verð það, sem nú er tollfrjálst, hlýtur að hækka mikið, og ekki annað sýnilegt en að framleiðsla yfirleitt minki stórkostlega, en hvorttveggja, hækkun lágmarksverðsins og rýrnun framleiðslunnar og útflutningur, lækkar tollinn stórum og gerir hann alveg óábyggilegan sem tekjustofn fyrir landssjóðinn. Jeg geng út frá því sem gefnu, að engum detti í hug að framlengja lög þessi án þess að hækka hið tollfrjálsa verð, vegna stórkostlega aukins framleiðslukostnaðar síðan 1915, er lögin voru sett. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók það fram, að það, sem jeg sagði um, að allur tollurinn mundi lenda hjá milliliðum, ef ullartollur yrði eigi afnuminn nú þegar, ætti einnig við t. d. um síld, en þetta er rangt. Síldveiðar eru eigi enn byrjaðar og ef menn vita, að lög þessi falla úr gildi 17. sept. í sumar, er auðsætt, að engum dettur í hug, við kaup og sölu á þessari vöru, að gera ráð fyrir verðhækkunartolli af henni. Og sje eitthvað selt af síld og fiski nú þegar, er ómögulegt að koma í veg fyrir, að tollur af því lendi hjá milliliðum. En þannig er ekki ástatt með ullina.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg vil geta þess, að vegna anna, í stjórnarráðinu hefir stjórnin ekki haft tíma til að ákveða, hvort hún ætti að leggja til, að verðhækkunartollslögin yrðu látin standa eða ekki, eða þeim yrði ef til vill breytt. En jeg vil leyfa mjer að benda hv. þingmönnum á, hvort þeim líst fjárhagur landsins svo nú, að landssjóður megi við því að missa verðhækkunartollinn. Það er sýnilegt, að ef lögin ganga úr gildi 17. sept. næstkomandi, fer allur tollur af gærum, kjöti og síld forgörðum. Jeg sje ekki betur en að þingið verði þá að grípa til annara tollráða, ef lögin eru numin úr gildi og ekki á að leggja á stórkostlega skatta. Af því að stjórnin hefir ekki tekið ákveðna afstöðu til málsins, finst mjer rjettara að setja málið í svip í nefnd; það má þá hraða því með afbrigðum frá þingsköpum, þegar menn eru búnir að átta sig á því. Mjer finst það skylda mín sem fjármálaráðherra að benda á, að landið má ekki við því að missa þessar tekjur. Líklega verða þó tekjur af sjávarafurðum hvort sem er miklu lægri en áður. Það er vitanlega til ein leið til að fá tekjur í svipinn og það er að taka lán, ef það fæst. Jeg býst við, að landið yrði í ekki litlum tekjuhalla í stríðslok, ef það lægi t. d. með ársbirgðir af dýrum vörum. Það er því í mörg horn að líta með tekjur landssjóðs. Jeg vildi annars víkja þeirri athugasemd að hv. flutningsmönnum þessa frv., að þótt lögin gangi úr gildi 17. sept., er ekki loku skotið fyrir að ná tolli af ullinni, enda þótt ullin færi ekki út, en yrði keypt upp og geymd. Það mætti t. d. setja ákvæði um, að þegar ullin yrði flutt út, skyldi greiða toll af öllu því af vörunni, sem framleitt væri í ár.

Magnús Pjetursson Jeg hefi ástæðu til að þakka flutnm. þessa frv., og vonast til, að það nái fram að ganga. Úr því að talað er um verðhækkunartollinn er rjett að minna menn á, að grundvöllurinn undir honum var sá, að framleiðendur fengju mun meira fyrir vöru sína en framleiðslan kostaði, og var hið gjaldfrjálsa verð varanna miðað við, að svo mikið og ekki meira kostaði að framleiða vöruna, en tollurinn lagður á það eitt, sem væri hreinn ágóði, og þess vegna hjet hann verðhækkunartollur, en ekki útflutningstollur, sem annars hefði verið. Það kemur því ekki til mála að framlengja verðhækkunartollinn á þessum sama grundvelli, því að mjer er víst óhætt að segja, að eftir markaðsútliti munu engar íslenskar afurðir verða seldar hærra verði en svo, að nemi framleiðslukostnaði einum. Hreinn ágóði verður því enginn til, og þannig enginn grundvöllur til undir verðhækkunartoll. Hann er því sjálffallinn. Enda er jeg sammála þeim hv. þingmönnum, sem hafa tekið það fram, að Alþingi 1915 hafi skuldbundið sig til að láta toll þennan ekki standa lengur en til hausts. Annað var því ekki sæmilegt. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, um að framleiðslukostnaður landbúnaðarins hafi lítið aukist, því að landbændur gætu enn greitt kaupafólki sínu eftir gamla verðlaginu, þá vil jeg geta þess að það er, að mínu áliti, algerlega rangt. Það verðlag á kaupi, sem hann gat um hefi jeg aldrei heyrt getið um, og er auðvitað alveg rangt. Eftir því, sem kunnugir menn hafa sagt mjer, var gamla verðlagið þannig, að fyrir fyrstu vikuna var goldin kind að haustlagi, veturgömul vættarkind, fyrir næstu viku 2 fjórðungar smjörs, þriðju vikuna 2 fjórðungar mör eða tólg. Þetta er nokkuð annað en ær með lambi, sem hann nefndi. Jeg stakk upp á við bændur, hvort ekki væri ráðlegt að taka upp þetta gamla verðlag nú, en því var svarað hiklaust, að kaupafólk taki það ekki í mál að ráða sig upp á þau kjör. Frá þessu verðlagi hafa sagt mjer menn, sem hafa tekið kaup sitt eftir því, svo að jeg veit, að það er rjett. Auðvitað er varhugavert, eins og hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) tók fram, að kippa tekjum úr landssjóði nú. En með verðhækkunartolli er ekki hægt að fá tekjur í landssjóð. Því að enginn verðhækkunartollur getur lengur átt sjer stað, eins og jeg hefi áður sagt og sannað. Það yrði bara ranglátt fálm út í loftið. Ef menn endilega vilja eða þurfa að leggja útflutningsgjald á íslenskar afurðir, þá væri þó meira vit í að leggja toll á alt verðið jafnt. Nú er ekki hægt að finna neina átyllu fyrir gjaldfrjálsu verði. Jeg styð það, að frumvarpið sje ekki sett í nefnd, því að brýn þörf er á að flýta málinu. Þingmenn fá líka talsverðan tíma til að athuga málið milli umræðna, og til álita gæti þá komið að setja það í nefnd við aðra umr. En á þessu stigi ætti ekki að tefja fyrir því.

Einar Arnórsson 1. þm. Skagf. (M. G.) vildi neita því, að líkt væri ástatt um sumar aðrar afurðir og um ullina; hann vildi neita því að, gangi verðhækkunartollurinn úr gildi 17. sept., renni hann í raun og veru í vasa kaupmanna. Jeg held því fram, að það sje einmitt mjög líkt á komið. Nokkrir menn hafa í vetur keypt fisk lægra verði en ákveðið er í nýja breska verðlaginu. Þeir bera fyrir sig verðhækkunartollinn; þeir þurfi að borga hann. En engar líkur eru til þess, að fiskurinn verði fluttur út fyrir 17. sept. Margir kaupa fiskinn áður en hann er veiddur, semja við bátaeigendurna um kaup á öllum aflanum. Fiskur er og oft keyptur hálfverkaður. Nú er vel hugsanlegt, að margir fiskkaupmenn „spekuleri“ í því, að tollurinn verði afnuminn. Um síldina er það alkunnugt, að útgerðarmenn selja oft afla sinn fyrirfram; einkanlega mun sú verða raunin á nú, þar sem „spekulations“-verð er nú ekkert til á síld. Áður biðu menn, í von um verðhækkun. Nú er markaðurinn ekki frjáls, og enginn býst við, að stríðinu ljetti af í haust. Af þessu leiðir, að óhjákvæmilegt er að taka tillit til þessara afurða líka, og er það hugsanleg leið, að lagður sje tollur á þessa árs afurðir að meira eða minna leyti, jafnvel þótt tollurinn falli niður eftir þann tíma. Rjett er og, að annað er ástandið nú en 1915, þegar tollurinn var lagður á; að halda honum í sama fari og þá væri brot á loforði, sem þá var gefið. Tollurinn var bygður á því, að menn græddu meir en í venjulegu ári. Þótt verð verði nú hærra en þá, er það í raun rjettri miklu lægra vegna hækkunarinnar á framleiðslukostnaðinum, sem nú er orðinn gífurlegur. Flutningsmaður nefndi það, að málið mætti eigi setja í nefnd, því að því yrði að hraða. Ekki þyrfti að tefja, þó að það færi til fjárhagsnefndar. Flutningsmenn eru báðir í nefndinni og geta flýtt málinu eins og þeim finst þurfa. Geta má þess, að það er leiðinlegt að vika skuli vera af þingi þegar þetta frumvarp, sem liggur svona á, kemur fram. Flutningsmenn hefðu átt að bera það fram fyr, svo að nefnd gæti athugað það og þá auðvitað öll verðhækkunartollslögin í heild sinni. Hvort sem ofan á verður, að lögin verði látin lifa eða deyja, verður að hafa hugfast, að það verði til góðs þeim, sem ákvörðunin verður miðuð við - ef þau lifa, þá landssjóði, en ef þau verða látin deyja, þá að ágóðinn lendi á rjettum stað, hjá framleiðendum, en ekki í vasa kaupmanna.

Bjarni Jónsson Þetta er merkilegt frumvarp að einu leyti. Það verður eigi á það minst án þess að rekja, hvernig verðhækkunartollurinn sje til orðinn. 1915 heyrðust hrinur um, að bændur græddu ofmikið. Af þessum hrinum gerðust þau ókjör, að bændur ljetu hlunnfara sig hjer í þinginu. Þannig eru lögin um verðhækkunartollinn til komin, en þau eru einhver hin heimskustu lög, er jeg hefi þekt. Tollurinn er lagður á tvær stjettir landsmanna, án þess að nokkurt gjald á öðrum stjettum komi á móti til jafnaðar. Auk þess var hann miðaður við ákveðna verðhæð, án tillits til þess, að framleiðslukostnaður gæti stigið upp í himininn. Þær hugmyndir eru kallaðar klepptækar á Reykjavíkurmáli, sem þann veg eru grundvallaðar sem þessi. Mjer þykir vænt um, að flutningsmaður hefir lífgað úr frv. mínu frá í vetur það, sem frv. þetta tekur yfir. Það var meðal annars með tilliti til ullarinnar, að jeg bar það fram. En það er sama hvort litið er á ullina eða annað, eins og 2. þm. Árn. (E. A.) sagði; lögin er sjálfsagt að nema úr gildi. Ef sú breytingartillaga kemur fram að afnema lögin með öllu, fylgi jeg henni, Það er nauðsyn að ljetta á almenningi, enda hafa lögin verið ranglát frá upphafi. Mig undrar, að nokkur alþm. skuli hafa einurð til að nefna endurnýjun á þessum lögum, slíkur sem grundvöllurinn er, tildrögin o. s. frv. Lögin eru og orðin alræmd. Er það undarleg dirfska af mönnum, sem annars eru ekki óhræddir við kjósendur sína; þetta er þó nýr vottur um hugprýði. Fjármálaráðherra (B. K.) taldi sjer skylt að minna á, að ekki megi minka tekjur landssjóðs. En peningaþörf landssjóðs getur ekki rjettlætt ranglátar tekjur. Ranglátu gjöldin verður að afnema og finna rjettlát í staðinn. Jeg sagði í vetur, að ef menn vildu ekki afnema þennan toll, þá skyldu þeir finna önnur gjöld, sem leggja mætti á þær stjettir, er hjá honum komast. Þá mætti tollurinn haldast. En nú þurfa skraddarar, skóarar, kaupmenn og aðrir, sem grætt hafa, ekki að leggja eyri af mörkum. Það er engin smáupphæð, sem um er að ræða, yfir ½ miljón króna. Það er kveinað yfir minna. Kvartanir heyrast landshornanna milli út af 6-800 kr. til skálda eða einhvers fátæks listamanns. Jeg mun koma fram með þá breytingartillögu, að lögin verði algerlega afnumin, og styð að málinu verði flýtt.

Flm. (Gísli Sveinsson) Út af orðum hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) um að eigi sje ráðlegt að nema lögin úr gildi, fyr en einhverjar tekjur sjeu fundnar í skarðið, vil jeg geta þess, að þó að lögin verði athuguð í heild sinni, er ekkert því til fyrirstöðu að nema þegar þau ákvæði, er frv. hljóðar um, úr gildi. Þótt lögin verði numin úr gildi, ekki framlengd, gæti óverðskuldað ranglæti komið fram á ullinni. Ullin gæti farið fyrir 17. sept., en það er líka hugsanlegt, að hún liggi fram yfir þann tíma, og hvernig á þá að koma tollinum á rjettan stað? Jeg sje ekki betur en að rjettmætt sje að nema ákvæðið um ullina burt nú þegar, hvort sem lögin verða framlengd eða ekki. Besta ráðið væri, að landsstjórnin athugi og gefi upplýsingar um til fjárhagsnefndar, hvort fella skuli burt eða breyta þessum lögum. En það má eigi dragast á langinn að fella burt ákvæðin um ullina, ef á annað borð á að gera það; vilji menn ekki fella þau burt, geta þeir sagt strax til. Mjer skilst líka, að menn vilji setja málið í nefnd vegna laganna í heild sinni, en telji það óþarft vegna þessa eina atriðis. Jeg álít óþarft, að þm. Dala. (B. J.) komi með breytingartillögu við þetta frv. um, að öll lögin falli úr gildi. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hjelt, að eins mundi fara um aðrar afurðir og ullina. Framleiðendur mundu selja með tilliti til tollsins, en þegar hann fjelli af þessum tegundum, þá græddu „spekulantarnir“, en ekki framleiðendur. Þessu svara jeg svo, að þar er alls ekki sama máli að gegna. Ullarframleiðendur verða að selja þegar. En fiskinn t. d. selja menn ekki löngu áður en hann er veiddur eða þeir hafa hugmynd um, hvort þeir veiði hann. Þar er „spekulationin“ rekin svo langt, að fjarri fer eðlilegum verslunargangi. Nú er svo komið, að þessa dagana verður að skera úr, hvort tollur skuli vera á ullnni í sumar eða ekki. Orsökin til þess, að frv. þetta kom ekki fyr fram, er sú, að við flutningsmenn bjuggumst við, að það mundi koma frá öðrum, en nú þóttumst vjer ekki geta beðið lengur. Í öðru lagi hefir tíminn lent í því að finna nefndum þingsins stað og stund, og því enginn starfstími verið fyrir þær. Flutningsmenn verða því alls ekki ásakaðir fyrir, að það hafi komið ofseint. Málið gæti nú alls ekki verið komið úr nefnd. Jeg sje ekki, að þörf sje að fjölyrða frekar um málið. Við flutningsmenn sjáum þess enga þörf að setja málið í nefnd, og teljum það gera málinu ógagn, tefja fyrir því að eins.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að ræða efni málsins. Eftir því, sem mjer skilst, ætti það ekki að þurfa að tefja framgang málsins þótt það kæmi fyrir fjárhagsnefnd. Jeg skil ekki annað en allir geti verið sammála um, að nefndin verði fljót að athuga frv. Hún ætti að geta athugað það á morgun, og á miðvikudag mætti afgreiða það með afbrigðum. Með þessu móti mætti og athuga, hvort tiltækilegt væri að framlengja verðhækkunartollslögin að einhverju leyti. Þetta er ekki svo flókið, að fjárhagsnefnd gæti ekki verið tilbúin annað kvöld eða á miðvikudag. Hjer í deildinni hefir þegar komið fram talsverður meiningamunur um málið, og gæti því orðið örðugra að afgreiða það fljótt, ef þessi aðferð væri ekki höfð.

Flm. (Gísli Sveinsson) Að eins örstutt aths. Þótt málið sje í nefnd einn dag, sje jeg ekki, að nefndin geti í nokkurri mynd til fulls náð þeim tilgangi, að taka ákvörðun um forlög allra verðhækkunartollslaganna í framtíðinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki fallist á, að þetta sje rjett. Þótt nefndin yrði ekki tilbúin til að gefa rökstutt álit um verðhækkunartollslögin í heild sinni, gæti hún þó vel afgreitt þetta frv. Það er ekki ólíklegt, að það yrði ofan á, að undir engum kringumstæðum væri hægt að framlengja lögin í þeirri mynd, sem þau eru nú, og því held jeg, að þetta atriði ætti ekki að tefja. En ef verðhækkunartollslögin skyldu verða framlengd, held jeg, að það væri varla afsakanlegt að gera slíka breytingu á þeim. Mjer finst þessu máli yfirleitt svo varið, að það muni flýta fyrir því að vísa því til fjárhagsnefndar. Hitt er annað mál, að ef reyna ætti að finna aðra tekjustofna til að bæta upp þær tekjur, er landssjóður missir með verðhækkunartollinum, þá þyrfti þetta frv. ekki að bíða eftir því.

Einar Arnórsson Örstutt aths. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist ganga út frá því, að bændur bæri brýn nauðsyn til að selja ull sína strax, en sama væri ekki að segja um afurðir sjávarútvegsmanna. Því máli er svo farið, að bændur verða flestir að selja ull sína þegar á lestum og nota tekjurnar strax til innkaups á nauðsynjavörum handa heimilum sínum. En svipað er ástatt með sjávarframleiðendur. Lánstraust þeirra er takmarkað. Þeir verða margir að selja vörur sínar fyrirfram í byrjun vertíðar fyrir vörur til útgerðarinnar, salt og veiðarfæri. Þeir geta ekki legið með afla sinn, en verða að borga lánardrotnum sínum, bönkum og sparisjóðum.