Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg stend aðeins upp til að lýsa því yfir fyrir hönd allshn., sem hefir haft mál þetta til meðferðar, að hún hefir ekkert fundið við það að athuga, og leggur því til, að það fái greiðan gang gegnum deildina. Frv. þetta er komið frá stjórninni og fylgir því ítarleg greinargerð, sem jeg býst við, að allir hv. deildarmenn hafi kynt sjer, og nægir því að vísa til hennar. Aðalefni þess er að samræma lögin um ríkisborgararjett við samskonar löggjöf á Norðurlöndum. Nefndin hefir flutt eina brtt. við frv., og er það aðeins orðabreyting. Efri deild hafði og gert svipaða brtt. v ið 6. gr., og hefir því líklega skotist yfir þetta. Legg jeg svo til, að frv. verði samþykt.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get verið þakklátur hv. nefnd fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls, því jeg hefi ekkert sjerstaklega á móti brtt. nefndarinnar, þó jeg hinsvegar telji hana óþarfa, eins og orðabreytingu þá, sem gerð var á frumvarpinu í Ed. Sje jeg því ekki ástæðu til að senda frumvarpið milli deilda vegna þessarar brtt. Væri heppilegast, að hún yrði ekki samþykt.

Frsm. (Jón Kjartansson) Nefndin gerði þessa brtt. til samræmis við breytingu þá, sem efri deild gerði.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg á hjer 3 brtt. á þskj. 455, sem engin er efnisbreyting á frv., en allar saman einungis til lagfæringar. Fyrsta till. er að setja sóda í 1. flokk. Aðeins leiðrjetting á prentvillu, sem því miður komst inn í lögin fyrst þegar þau voru prentuð. Þá fjell sódi út úr 1. flokki. Þetta hefir verið skoðað sem villa í lögunum, inn komin af vangá, og hefir verið fyrirskipað af fjármálaráðuneytinu að innheimta vörutoll af sóda eftir 1. flokki. Svo að þetta er engin breyting frá því, sem nú er. Rafmagnsvjelar er óákveðið hugtak. Ýmsir kalla rafmagnsvjelar þær vinnuvjelar, sem hafa rafmagnsmótor. En það er meining hv.þm., sem flytur till. um að setja rafmagnsvjelar í 2. flokk, að það sjeu þær vjelar, sem framleiða rafmagn, vatnshreyfivjelar (vatnstúrbínur) og aðrar tilheyrandi vjelar. Önnur vatnsvirkjunartæki þarf ekki að telja, því að þau eru þegar í 2. flokki. 3. brtt. fer fram á að heimila, að um leið og lögin verða prentuð og gefin út í heild, verði raðað eftir stafrófsröð þessum upptalningum í 1. og 2. lið. Það er dálítið óþægilegt að nota þau eins og þetta er nú, þar sem orðaröðin er öll komin á tvístring. Því að þessir liðir hafa í raun og eru orðið fyrir mörgum breytingum frá því, sem þeir fyrst voru. Og þess var ekki gætt að setja breytingarnar inn í rjettri stafrófsröð.

Ásgeir Ásgeirsson Við tveir fjárhagsnefndarmenn höfum borið fram brtt., sem standa í sambandi við fyrirvara okkar í nál. Það er um að fella niður úr frv. undanþáguna frá tolli á síldartunnum og kjöttunnum, og eina að lækka kolatollinn ekki eins mikið og í frv. er til ætlast. Það er um fyrsta till. að segja, að við álítum, að það beri að hjálpa síldveiðinni á annan hátt, svo að meira muni um, sem sje með því skipulagi, sem komin er fram till. um í hv. deild. Þessi tollur á síldartunnum er mjög lítill hluti af gróðavoninni eða áhættunni; og það mun vera viðurkent, að áhættuatvinnuvegunum beri að hafa öllu þyngri tolla og skatta en hinir atvinnuvegirnir, sem eru fastari og jafnari og því hollari þjóðarbúskapnum í heild. Sem sagt, við teljum, að burtfelling tunnutollsins muni ekki hafa það mikla þýðingu fyrir síldarútgerðina, að hægt eða vert sje að fara þessa leið útgerðinni til viðreisnar. Hinsvegar erum við fúsir til að ljá lið okkar til þess að gera alt, sem stendur í valdi löggjafarvaldsins, til þess að koma á nýju skipulagi, sem trygði þennan atvinnuveg betur en hingað til. Um kolatollinn viðurkennum við, að gott væri að geta lækkað hann um helming, eins og farið er fram á í frv. En okkur finst hinsvegar, að fjárhæðin sje þar fullhá, þegar tillit er tekið til þess, hvernig fjárlögin fyrir 1927 líta nú út, og það er ekkert útlit fyrir, að útgjaldahlið þeirra lækki að neinum verulegum mun. Andstaða okkar gegn því að færa svo mjög niður kolatollinn er því sprottin af löngun til þess að fjárlögin 1927 líti sem best út eftir því sem komið er. Á þessar tvær till. leggjum við mesta áherslu, því að þar er um tvær aðalfjárhæðirnar að ræða í þessu frv. Og verði þessar till. okkar feldar báðar, þá mun tvísýnt um fylgi okkar við frv., þar sem hinir liðirnir eru tiltölulega smærri og ómerkilegri.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg verð að segja, að mjer sárnaði meira en að jeg undraðist, þegar jeg sá brtt. á þskj. 456, sjerstaklega vegna hv. 1. flm. Jeg hafði þá trú. að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) þekti meira til útgerðar og fiskiveiða hjer á landi heldur en hv. 2. flm. (HStef). Við höfðum vitanlega talað um þetta í nefndinni, og jeg hjelt, að hv.þm. V.-Ísf. ætti að vera kunnug ástæðan, sem þá var færð fyrir því að leggja til, að þessi tollur sjerstaklega yrði með öllu afnuminn. Ástæðan er sú, að þessi vara ber margfalt þyngra útflutningsgjald en nokkur önnur íslensk vara; svo hóflauslega hátt, að óhætt er að segja, að það sje að minsta kosti 6% af framleiðslukostnaði. Það getur komið fyrir, að það verði meira að segja 20% af því verði, sem fæst fyrir hana. Að búa við slíka löggjöf, það er erfitt. Sjerstaklega finst mjer það koma úr hörðustu átt, ef bændur á þingi ætla að fara að leggjast á móti þessari lækkun, þar sem þeir ættu að vita allra manna best, að þessi atvinnugrein hefir fórnað langmestu fyrir þeirra hagsmuni. Það var aldrei nógsamlega metið og viðurkent, hversu miklu síldarútvegurinn fórnaði fyrir kjöttollssamninginn. Mjer sárnar það, að á Alþingi skuli sitja menn, sem eru svo þröngsýnir, að þeir skilji ekki þá sjálfsögðu sanngirniskröfu, að hjer beri á rjetta ofurlitla hjálparhönd. Það er vitanlega hægt að fara aðra leið, að koma með frv. um lækkun á útflutningsgjaldi. Við töldum þessa leið heppilegri og fyrirhafnarminni, því að alt kemur í sama stað niður, hvort lækkað er útflutningsjald á síld um tilsvarandi upphæð eða tunnutollurinn afnuminn. En þetta er handhægra að þessu sinni, af því að fyrir liggur frv. um breytingu á vörutollslögunum; en sjerstakt frv. hefði þurft að flytja um útflutningsgjald á síld. Hv. þm. hjelt því fram, að minni þörf væri á þessu vegna þess að til stæði heppilegra skipulag á síldarsölu en áður. Það er mín skoðun, og jeg hygg allra manna, sem yfirleitt hafa við verslun fengist, að ekkert skipulag dugar, ef varan er ekki samkepnisfær hvað verðið snertir. Og það er það, sem hjer er um að ræða. Okkur framleiðsla er gerð svo dýr með þeim álögum, sem bæði ríkið og sveitar- og bæjarstjórnir leggja á hana, að hún er ekki samkepnisfær við þá síld, sem Norðmenn fiska hjer við land. Stundum eru jafnvel teknar sumstaðar alt að 3 kr. af hverri saltaðri tunnu til opinberra þarfa. Jeg vona, að hv. deild skilji, hvað hjer er á ferð, að hjer er um mjög sanngjarna till. að ræða. Jeg beini sjerstaklega máli mínu til bænda í þessum sal og bið þá athuga vel og vandlega, hvað gert var á þinginu 1924 fyrir þá og þeirra hagsmuni.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi greitt atkv. móti þessu frv. bæði við 1. og 2. umr. En jeg hefi ekki enn þá getið þess, hvers vegna jeg hefi gert það. Það mun þó rjett að gera áður en kemur að síðustu atkvgr. Jeg álít í raun og veru ekki þessa ívilnun skatta svo mikilvæga, að það beri að leggja sjerstakt kapp á að koma henni fram, og það því síður, sem líkur eru til, að fjárlögin verði aldrei afgreidd frá þessu þingi tekjuhallalaus. Jeg tel sem sje ekki endilega nauðsynlegt að láta báðar vogaskálarnar vera hnífjafnar, og skaðlaust, þótt svo færi, að einhver tekjuafgangur yrði. Það er þó ekki svo mjög fyrir þessa skuld, að jeg legg á móti frv., heldur einnig af því, að mjer finst þessi ívilnun koma mjög misjafnlega niður. Hún er nærri einungis ívilnun fyrir sjávarútveginn, eða sjerstaka grein hans. Þó að feldur verði niður vörutollur af korni, sem vitanlega snertir alla landsmenn, þá er það svo örlítill hluti af neyslukostnaðinum, að það skiftir hreint engu máli. 45–50 þús. kr., skift niður á alla landsmenn, er ekki það, sem neinu munar einstaklinginn. En það er ekki nóg með það, að þessi skattaívilnun komi sjerstaklega niður á ákveðnum stjettum þjóðfjelagsins. Hún kemur líka mjög misjafnlega niður á þeim vörutegundum, sem á að færa niður vörutoll á. Jeg verð að segja, að mjer finst ekki tilhlýðilegt að færa niður kolatollinn um 2/3, þegar salttollurinn er ekki færður niðum nema um 1/3. Jeg held líka, að þegar borið er saman verð þessara vörutegunda eins og það hefir verið síðustu mánuðina, að þá hljóti að vera nokkuð nærri rjettu að færa vörutollinn á kolum og salti niður að sömu hlutföllum, eða hvorn fyrir sig um 1/3 Jeg skal láta þess getið, að jeg myndi miklu fremur geta sætt mig við frv., ef samþ. yrði brtt. á þskj. 456 um hærri kolatoll. Með því móti þokast hlutföllin meira að því, sem mjer finst sanngjarnlegt vera. Yfirleitt lít jeg ekki á þessa tollívilnun sem neina rjettarbót eða verulega linun um skattgreiðslu; því að meðan skattar ríkissjóðs nema um 100 kr. á hvert mannsbarn þjóðarinnar að meðaltali, - þegar miðað er við 10 milj. ríkissjóðstekjur, - þá munar ekki geysimikið um niðurfærslu á þessum vörutegundum, sem hjer er um að ræða, eða 400–500 þús. kr. Það má segja, að þessar 4–5 kr., sem ljett er af fyrir mann hvern, eða 4–5% af öllu gjaldinu, sje ekki það, sem afkoman veltur á, þegar ekki er þá meiri jöfnuður á þessu en í frv. og ekki hægt að færa gjöldin að meiri mun niður. Jeg verð að segja það, að jeg sem skattgjaldandi. - og jeg hefi lengi verið það - óska ekki eftir þessari ívilnun og kysi fremur, að gjaldið stæði óbreytt enn um sinn. Þessi orð vildi jeg láta fylgja frv.; því að líklega get jeg ekki greitt því atkv. fremur en áður.

Jón Baldvinsson Við 2. umr. urðu talsverðar almennar umræður um frv. og skattalöggjöfina yfirleitt. Jeg skal játa, að jeg undraðist að heyra rök hæstv. fjrh. (JÞ) og hv.frsm. (BL) fyrir þessari ívilnun í sköttum. Það hefir sem sje komið í ljós hjá þeim báðum, að þeir litu svo á, að komið gæti til mála að þyngja annars skatta á almenningi þegar á næsta ári, jafnvel fyrir þessa ívilnun, sem er sjerstaklega fyrir sjávarútveginn. Ummæli hæstv. ráðherra bentu í þessa átt, þegar hann talaði um gengismálið og afleiðingar þess fyrir atvinnuvegina. Hann talaði þannig, að komið gæti til mála að flytja skattabyrðar yfir á þá, sem hafa hagnað af gengisbreytingunni. Í sömu átt talaði hv.frsm.fjhn. Hann sagðist jafnvel geta verið með nýjum tollaálögum á næsta þingi. Er það þá greinilegt, að þessi ívilnun, sem er aðallega einum atvinnuvegi til gagns, verður til þess, að almenna tolla verður að hækka á næsta þingi. Þetta hefir sett mig í vanda um það, hvort jeg ætti að fylgja frv. eða ekki. Jeg skal játa, að það er kolatollurinn, sem er sanngjarnt að fella alveg niður. Af stefnuástæðum þætti mjer einnig rjett, að tollur af kornvöru fjelli alveg niður. En eins og rjettilega hefir verið bent á, er þetta ekki mikill hluti af heildinni, þótt ekki stærri skattur en kornvörutollurinn fjelli niður og mundi skamt draga að minka dýrtíðina í landinu. Sje svo, að hæstv. fjrh. og hv.frsm. ætlist til þess, að á næsta þingi ætti að koma með nýjar álögur í stað þess, sem nú er ljett af þessum atvinnuvegi, þá tel jeg betra að fresta að samþykkja þær ívilnanir, sem hjer er farið fram á. Mjer hefði þótt vænt um að heyra frá hæstv. ráðh. og hv.frsm., hvort þetta væri þannig hugsað, að það sje fyrirhugað að þyngja tolla á almenningi vegna þessarar ívilnunar handa útveginum. Vil jeg biðja þá að svara þessu. Við þessa umræðu var rætt töluvert um kaupgjald og hæstv. fjrh. lýsti því yfir, að það mætti fá verkafólk til húsabygginga fyrir 1 krónu á klukkutímann. Jeg mótmælti þessu ekki þá, af því að jeg var því ekki viðbúinn. En síðan hefi jeg spurt mig fyrir um þetta, og hefir enginn, sem jeg hefi talað við, heyrt neitt um það. Það kann auðvitað að vera, að einhverjir menn, sem ekki eru fullvinnufærir, fáist fyrir þetta kaup, en þeir eru auðvitað hreinar undantekningar. Þetta fanst mjer rjett að leiðrjetta hjá hæstv. fjrh., án þess þó, að það skifti neinu verulegu máli.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. frsm. (BL) varð ekki hissa á tillögu okkar hv.l.þm. NM. (HStef), enda var ekki við því að búast, þar sem við höfðum talað skýrt um þetta í nefndinni. Hinsvegar skildist mjer á hv.frsm., að afkoma síldarútvegsins væri undir þessari ívilnun komin, en það fær hv.þm. ekki talið mjer trú um. Þegar ekki er meira en 32 aurar tollurinn á hverri tunnu, getur þetta ekki verið rjett. Það er satt, að það getur ekkert skipulag bjargað, ef varan er ekki samkepnisfær, en nú er það svo, að við höfum ýms góð skilyrði fram yfir aðrar þjóðir. Við höfum fullkomin afnot af landinu sjálfu, og nú er einmitt verið að gera ráðstafanir til að draga úr þeirri leppmensku, sem átt hefir sjer stað undanfarin ár, og auka landhelgisgæsluna. Jeg hygg, að sú sjerstaða sje mun meira virði en að sleppa við að borga þessa 32 aura á tunnu. Jeg þarf vart að endurtaka það, enda mótmælti hv.frsm. því ekki, að áhættusömu atvinnuvegirnir verða að bera þyngri skatt en hinir. Að taka hundraðstölu af verði síldarinnar er ónákvæmt, af því að verðið er svo stopult. Tollurinn er ekki tilfinnanlegur, þegar verðið er gott. Þá talaði hv.frsm. um, að við hefðum sært sig, og finst mjer það leitt, en þá er okkur skylt að reyna að hugga hann, og vona jeg, að það hafi tekist með þessum fáu huggunarorðum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af spurningu hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefi jeg engu við að bæta þau ummæli, sem jeg hefi áður haft um þetta frv. og þær afleiðingar, sem það kynni að hafa. Þó vil jeg taka það fram, að það er ekki rjett að segja, að það sje tilætlun mín, að á næsta þingi verði tekjuskerðing unnin upp með nýjum álögum. En jeg hefi bent á, að ef þær breytingar verða á tekjum ríkissjóðs vegna þeirra erfiðleika, sem landsmenn eiga við að stríða á atvinnusviðinu, að sjáanlegt þyki, að þar muni ekki nægja, mun jeg telja mjer skylt að bera fram tillögu til þess að bæta úr því. En jeg geri mjer nú vonir um, að til þess þurfi ekki að koma.

Hákon Kristófersson Jeg vildi aðeins lýsa yfir því, að jeg man ekki eftir þessum miklu fórnum vegna landbúnaðarins í sambandi við kjöttollssamninginn norska, sem hv.frsm. (BL) var að tala um. Jeg man eftir lítilsháttar ívilnunum fram yfir það, sem þá var, en ekki vil jeg láta því ómótmælt, að hjer hafi verið um miklar fórnir að ræða frá síldarútvegsins hálfu. Jeg vil síst spilla fyrir sjávarútveginum, en jeg vildi ekki leiða hjá mjer að mótmæla þessu. Engu að síður væri það ekki úr vegi, að hv.þm. (BL) vildi upplýsa, í hverju þessar miklu fórnir voru fólgnar.

Ólafur Thors Það undrar mig mjög, að frv. þetta skuli sæta slíkri mótspyrnu hjer, sem raun er á orðin. Því verður ekki með sanngirni neitað, að það er af mörgum ástæðum sjálfsagt að samþykkja frv. Það er sanngjarnt og rjettlátt að ljetta skattabyrðinni af sjávarútveginum, í fyrsta lagi af því, að sá atvinnuvegur hefir til þessa borið þyngstu byrðarnar, í öðru lagi af því, að í bili á hann við meiri örðugleika að stríða en aðrir atvinnuvegir landsins, og í þriðja lagi af því, að einmitt á þessum vörutegundum, sem hjer er um að ræða, er sjerstök ástæða til að lækka tollinn, vegna þess að á þeim er aðflutningstollur óþarflega hár. Hæstv. fjrh. gat um það við fyrri umr. þessa máls, að kolatollurinn næði verulegri hundraðstölu af andvirði vörunnar í erlendum höfnum. Jeg hygg að sá tollur nemi því nær 15% af andvirði vörunnar. Svipað er þetta um salttollinn, enda er skatt-„skalinn“ miðaður við dýrtíðina á stríðsárunum. Þá gat þetta verið bærilegt, af því að ekki skifti máli, hvort kolin voru 2–3 kr. dýrari eða ódýrari hvert tonn, þegar verðið á tonninu nam hundruðum króna. Um síldartunnutollinn er það að segja, að hann nemur 8%, en auk þess er sú vara, sem í tunnunum er, tolluð svo gífurlega, að einsdæmi er. Tollur á útfluttri síld nemur stundum 10–15%, og er þetta því ósanngjarnara, sem útflutningstollur af öðrum vörum er einungis 1½% af andvirði vörunnar. Það sýnast því öll rök mæla með því, að frv. verði samþykt. Jeg vil leiða athygli manna að því, að enda þótt tilslökun á kolatollinum falli mest í skaut sjávarútveginum, njóta aðrir góðs af, eins og t. d. allir kaupstaðarbúar, sem nota kol. Og í raun og veru er hjer um hagsmuni allra landsmanna að ræða, að því leyti sem flutningsgjöld skipa hljóta að lækka um leið og kolin falla í verði. Sú upphæð, sem talað er um í nál.fjhn., dreifist á alla landsmenn, en það skal játað, að aðalupphæðin, 400–500 þús. kr., eða verulegur hluti hennar, fellur í skaut sjávarútveginum. Út af orðum hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vil jeg geta þess, að mjer þætti fróðlegt að vita, hvort það ljeti ekki nærri, að rjett sje hlutfallið milli tilslökunar þeirrar, sem landbændur fá, og þeirrar sem sjávarbændur fá, miðað við það, sem hver og einn greiðir í ríkissjóð. Þetta hefi jeg ekki rannsakað til hlítar, en jeg hygg, að þar skakki ekki miklu. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að það er órjettlátt, þegar sumir hv.þm., eins og t. d. hv. 1. þm.N.-M. (HStef), eru að halda því fram, að hjer sje verið að ljetta af sjávarútveginum rjettmætum sköttum. Þessum hv.þm. þótti of lítið tillit vera tekið til neytenda, en það er nú svo í svipinn, að það eru framleiðendurnir, sem við mesta erfiðleika eiga að stríða. Neytendurnir hafa notið góðs af hækkun hinnar íslensku krónu. Þá vil jeg nota þetta tækifæri til þess, að kíkja að hv. 2. þm. Árn. (JörB) nokkrum orðum. Jeg sje, að sá hv.þm. er ekki í deildinni, og vil jeg því biðja hv.l.þm. Árn. (MT) að bera honum kveðju mína. - Jeg sje, að hv.þm. (JörB) kemur nú, og vil jeg þá fyrst geta þess, að jeg get ekki látið ómótmælt ýmsum ummælum hans við 1. umr. þessa máls. Hv. þm. (JörB) hóf mál sitt með því að margítreka, hversu óljúft sjer væri að tala. Hann minti mig á mann, sem einu sinni kom heim til mín. Jeg bauð honum glas af víni. Hann vildi í fyrstu ómögulega þiggja það, en þó fór svo að lokum, að hann drakk upp úr flöskunni og varð þjettkendur. Hv. 2. þm. Árn. tók til máls og talaði með sívaxandi ánægju yfir sjálfum sjer um alla heima og geima. Hann beindi orðum sínum til útgerðarmanna og varð einkum tíðrætt um hina „óhóflegu og óhyggilegu aukningu togaraflotans.“ Hann sagði ennfremur, að vegna þessa væri sjer óljúft að greiða atkvæði með frv. Hann vill með öðrum orðum hegna útgerðarmönnum fyrir þeirra óhygni, því að sje litið á ríkissjóðinn, er síst ástæða fyrir hv.þm. að fjargviðrast yfir aukningu togaraflotans, þar sem ríkissjóður hefir með henni bætta aðstöðu og auknar tekjur. Annars vil jeg segja það um aukninguna, að á vertíðinni 1922 voru 30 íslensk skip. Nú eru þau 39, en aðeins 4 nýir togarar eru í eigu þeirra manna, sem þá áttu togara. Hv. þm. vill máske segja okkur, hversu mikið hann hefir aukið bústofn sinn síðan 19'22, og síðan gætum við borið það saman við aukningu togaraflotans. Einnig beindi hv.þm. því til okkar útgerðarmannanna hjer, að sjá um, að slíkt kæmi ekki fyrir aftur. En það er ekki á okkar valdi að afstýra því, að menn leggi fje sitt í útgerðarfyrirtæki. Jeg vil ráðleggja hv. 2. þm. Árn. að taka málið í sínar hendur, en það er grunur minn, að ef annað eins ár og 1924 kæmi aftur, mundi hann ekki fá mikið að gert í því að aftra mönnum frá að leggja fje sitt í fyrirtæki, er að sjávarútvegi lýtur.

Jörundur Brynjólfsson „Jeg er nú svo gamall, sem á grönum má sjá, átján barna faðir í álfheimum, og hefi jeg aldrei sjeð svo langan gaur í svo lítilli grýtu.“ Þessi hv.þm. (ÓTh), sem síðast talaði, þóttist hafa margt og mikið að athuga við orð mín við 1. umr. Nú þykist hann hafa lokið skylduverki sínu, og skal jeg ekki lasta hann fyrir það, en satt að segja bjóst jeg við því af þessum hv.þm., þótt ungur sje og sennilega ekki svo ákaflega kunnugur þingtíðindunum, að hann talaði af meiri varúð um þau atriði, sem hjer hafa borið á góma, en raun er á orðin. Jeg bjóst við, að hv.þm. hefði grundað þetta málefni vel og vandlega, því að af þeim kynnum, sem jeg hafði af hv.þm. á fyrri árum, hjelt jeg, að hann mundi verða fyrst og fremst gætinn maður. Jeg hjelt því, að hann hefði melt betur það, sem jeg bar á borð fyrir hann. Það er ekki til neins fyrir háttv.þm. að ætla sjer að standa upp og staðhæfa, að allir útgerðarmenn hafi farið að með forsjá. Jeg get viðurkent, að hjer er lægra um að tala en í að komast, og skilið þann framfarahug manna að vilja láta eitthvað eftir sig liggja. Svo er fyrir að þakka, að þeir, sem eru atorkusamastir, hugsa meira um framkvæmdarsemina og framfarirnar en arðinn, sem þeir kunnu að fá í aðra hönd. Jeg get því skilið þá útgerðarmenn, sem er það tamara að leggja út í aukningu útgerðarinnar en að láta peningana í kassann. Það er erfitt að koma tryggingarráðstöfunum við, þar sem þeir hugsa meira um framkvæmdir en það, að tryggja sig fjárhagslega. Þegar jeg talaði síðast, hefir hv.þm. líklega misskilið mig og þá skoðun, sem hann hefir nú álasað svo mjög. Jeg þarf ekki annað en að skírskota til orða minna nú við 1. umr. þessa máls og á síðasta þingi um þessi mál. Hv. þm. hefði ekki þurft annað en lesa þau, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, því að þar er ekki sagt eitt einasta hnjóðsyrði í garð útgerðarmanna. Jeg drap á afleiðingar undanfarinna ára og ástandið eins og það er nú máli mínu til stuðnings, og fullyrði jeg, að þar var rjett með farið. Þegar kappið var sem mest og arðsvonin, var fólki boðið við síldarvinnu 10–12 kr. um klst. hverja. Þetta varð til þess að koma hinn mesta róti á alt atvinnulíf landsins. Og ef hv.þm. (ÓTh) vill athuga afleiðingarnar af þessu, býst jeg við, að hann verði mjer sammála um, að þetta hefir orðið til stórhnekkis öðrum aðalatvinnuvegum þjóðarinnar. Þessi atvinnugrein er ekki þannig löguð, að ugglaust sje, að hún geti borið sig, og óhjákvæmilegt er, að aðrar atvinnugreinir, sem þjóðinni eru nauðsynlegar, bíði tjón við slíkt. Eins og jeg sagði áðan, álít jeg, að útgerðarmenn sjeu meira haldnir af stórræðaþrá en því að safna sjer auði. Þetta er auðvitað gott og blessað meðan vel gengur, en það á sjer líka takmörk. Jeg býst við, að þessi áhugi þeirra til að starfa sem mest hafi verið þess valdandi, að þeir keyptu mörg botnvörpuskip til landsins, þrátt fyrir það, þó verð þeirra væri afarhátt. Og jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að það hefir orðið að sumu leyti til tjóns, og það mikils tjóns. Hinsvegar datt mjer ekki í hug að staðhæfa það, að þessir menn hefðu ekki ráðist í framkvæmdirnar og skipakaupin í góðri trú. Þeir eru þannig gerðir, að þeir kæra sig ekki um að leggja peninga sína í kistuhandraðann. Og það má segja útgerðarmönnunum til hróss, að þeir eru miklu gefnari fyrir stórræðin heldur en að safna auði. Þetta getur þó haft sín takmörk, þegar um varasamar atvinnugreinir er að ræða, hve gott eða affarasælt það er fyrir þjóðina sem heild. Jeg bjóst síst við því, að hv. 2. þm. G.K. mundi misskilja ummæli mín svo hraparlega sem hann hefir gert, eða mjer virðist hann hafa gert. Nú hefir hv.þm. óskað þess, að jeg nefndi dæmi um það, að hverju leyti útgerðarmenn hafi sýnt að atvinnurekstur þeirra er ekki á traustum grundvelli.

Jeg veit að hann er ekki á traustum grundvelli

. Nú, hvers vegna vill hv.þm. þá vera að fetta fingur út í það, sem jeg hefi sagt? Og það eru vissulega takmörk fyrir því, hve mörg % af þjóðinni mega stunda stopul og áhættusöm fyrirtæki. En hafi ummæli mín í færri ræðu minni verið loðin, þá bið jeg afsökunar á því, en þetta, sem jeg nú hefi sagt, meinti jeg. Þá mintist hv.þm. á aukingu skipastóla útgerðarmanna og sagði, að 9 skip hefðu bæst við á árunum 1922–1925. Nú ber þess að gæta, að allir Íslendingar eru ekki nema rúmlega 90 þús.  (Margir þdm.: 100 þúsundir)  . Nei, fólksfjöldinn nær ekki 100 þúsundum. Þess vegna er þessi aukning skipastólsins allmikil hjá þjóð, sem ekki er mannfleiri og þegar þess er gætt, hvernig þessari atvinnugrein er háttað. Jeg vil minna hv.þm. á það, að geta okkar fjárhagslega er mjög takmörkuð og að það er ekki lítið fje, sem liggur í þessum nýju skipum, jafnvel margar miljónir króna, þegar alt kemur til alls, þegar rekstrarfje er tekið með. En hvernig fer svo, ef illa veiðist eða framleiðslan selst ekki, eða selst illa. Þeirri spurningu ætti að vera auðvelt að svara, og jeg bjóst við, að hv.þm. mundi geta svarað henni fyrir sjálfan sig, því að jeg hefi talið hann mjer kunnugri á þessu sviði.

Jeg er það

. Já, það er gott að hafa háar hugmyndir um sjálfan sig, en það er holt, að þær sjeu ekki meiri en maðurinn er til. Hv. þm. mintist á bústofn minn og spurði, hvað hann hefði aukist á síðari árum. Því væri nú betur, að bústofn bænda hefði aukist meira en útvegurinn þessi árin. En því er nú miður, að bústofninn hefir staðið í stað. Jeg hefi ekki búið lengi, reisti bú árið 1919, og mjer hefir skilist á þeim, er stundað hafa búskap lengi og glegst skil vita á honum, að árferði hafi ekki verið svo síðustu árin, að þeir hafi getað safnað auði eða stækkað bú sín. En það hefir verið og verður lífsskilyrði fyrir þjóðina að viðhalda landbúnaðinum. Það er og hann, sem hefir mesta þýðingu fyrir viðhald tungu og þjóðernis. Og ef hann hefði verið stundaður með meiri forsjá en verið hefir, og hefði þar af leiðandi mátt sín meira en nú, þá hefði þjóðin verið styrkari en hún er nú og hagur hennar betri að öllu leyti. Og það er ekki vert fyrir útgerðarmenn, þótt þeim finnist, að þeir hafi gert afskaplega mikið, að kasta steini að bændum fyrir starfsemi þeirra. jeg get frætt hv. 2. þm. G.-K. um það, að það eru einmitt bændasynirnir, sem mest og best hafa stutt hann í starfsemi sinni. Þeir menn, sem vinna hjá honum og afla honum auðs, eru alt bændasynir ofan úr sveit. Hv. þm. tók dæmi um áveitur, og verð jeg að segja, að mjer fanst geiga eigi alllítið það skeyti hans, því að hvorugum okkar hefir að sjálfsögðu komið til hugar að halda því fram, að þær framkvæmdir, er telja má öruggar, eigi að sitja á hakanum, hvorki á sjó nje landi. En hitt ætti hv.þm. að vita og þekkja, hvaða afleiðingar hafa orðið af slíkum framkvæmdum erlendis. Jeg skal t. d. nefna samgöngubæturnar, sem hafa orðið þess valdandi, að útkjálkahjeruð hafa lagst í eyði, en fólkið þyrpst saman þar, sem lífsskilyrði voru betri. Engum hefir þó dottið í hug að hætta slíkum framkvæmdum fyrir þær, sakir, því að þegar á heildina er litið, er þjóðin miklu öruggari í lífsbaráttu sinni og afkoma hennar betur trygð en áður fyrir slíkar framkvæmdir. Og hefði jeg nú gert þessa áveittt, sem hv.þm. var að tala um, þá átti hún fyllsta rjett á sjer, ef hún gerði meira gagn en nokkur hætta var á, að skemdir af henni munu nema. Jeg ætla þá ekki að eyða fleiri orðum að hv.þm. Mjer þykir fyrir, að hann misskildi mig og tók orð mín svo, að jeg vildi útvegsmönnum ilt. Og vilji hann ekki trúa þessu, þá vísa jeg honum til þingsögu minnar og hvernig mjer hafa fallið orð í garð útgerðarmanna á undanförnum þingum.

Ólafur Thors Jeg hefi nú hálfgert samviskubit af því að hafa valdið því, að hv. 2. þm. Árn. (JörB) hefir haldið svo langa ræðu - samviskubit vegna háttv. deildar, sakir þess að deila hv.þm. og mín liggur nokkuð fyrir utan sjálfan kjarna málsins, og skal jeg sýna, að hugur fylgir máli með því að vera stuttorður. Hv. þm. sagði nú, að hann hefði ekki álasað útgerðarmönnum og bar fyrir sig gömul þingtíðindi í því efni. En það er alveg óþarft fyrir mig að fletta upp í þeim, því að jeg heyrði með eigin eyrum fyrri ræðu hans hjer, og hún var svo sem jeg hefi lýst henni. Kjarni málsins er sá, hvort aukning togaraflotans hafi verið óhófleg eða ekki. Jeg hefi áður skýrt frá því, að þeir, sem togara áttu 1922 hafa aðeins bætt við sig 4 skipum á þessum síðastl. 4 árum, og get jeg ekki talið það mikla aukningu, eins og áður er sagt. Hinu hefir mjer ekki dottið í hug að neita, að útveginum fylgir mikil áhætta, en ef ekki koma fyrir sjerstök óhöpp, þá er það þó alltraustur atvinnuvegur, enda verður hann það vonandi í framtíðinni, því að Íslendinga væru illa settir og mundu komast á kaldan klaka, ef þeir ættu að styðjast við landbúnaðinn eingöngu. Það þýðir ekki að vera að draga upp skuggamyndir af framleiðsluvöru, sem ekki er seljanleg, því að ef maður ætti að fara út í þá sálma, mundi mega segja nokkuð svipað um framleiðsluvörur bænda og útvegsmanna. Það er líka misskilningur hjá hv.þm., að jeg hafi verið að kasta steini að bændum. Það hefi jeg aldrei gert. Og þrátt fyrir það, þótt hv.þm. með síðustu ræðu sinni sýni, að hann ber mikla virðingu fyrir útgerðarmönnum, efast jeg um, að sú virðing sje meiri en virðing mín fyrir bændum. Mjer skildist á hv.þm., sem hann drægi það út úr orðum mínum, að jeg hefði háar hugmyndir um sjálfan mig. Jeg skal ekkert um það segja, en hitt er víst, að ekki er rjett af honum að álasa mjer fyrir það, því hann hefir sjálfur í dag þráfaldlega talið mig sjer fremri, og væri mjer vorkunn, þótt jeg miklaðist af slíkum dómi jafnmæts manns. Og eftir það oflof, sem hann hefir borið á mig í mörgum greinum, þá get jeg vel unt honum sannmælis og kallað hann mann vel skýran, og mega þá báðir vel við una.

Forseti (BSv): Mál þetta var útrætt hjer í deildinni í dag og var eigi annað eftir en greiða atkvæði um það. En síðan hefir komið fram ný brtt., og þótt hún verði að sjálfsögðu eigi rædd, þar sem umr. er lokið, tel jeg rjett, að hún komi til atkvæða. Til þess að svo verði, þarf tvenn afbrigði frá þingsköpum, og vil jeg spyrja hæstv. stjórn, hvort hún vilji fyrir sitt leyti leyfa afbrigði. (Þögn). Hæstv. stjórn gerist nú allþögul. Vil jeg þá spyrja hana, hvort hún vilji neita um afbrigði.  (Fjrh. JÞ: Nei)  . Úr því hæstv. stjórn neitar ekki um afbrigði, þá leyfir hún þau. Vil jeg þá spyrja háttv. deild. hvort hún vill veita afbrigði.

Ólafur Thors Á meðan hv.þm. Borgf. (PO) var að tala, varð háttv.frsm. (BL) að víkja sjer frá í bili, en bað mig að standa fyrir svörum, og hjet jeg því. Raunar er það nú svo, að ræða háttv.þm. Borgf. gaf mjer ekki ástæðu til langra athugasemda að þessu sinni. Hann talaði, að mjer skildist, nokkuð á víð og dreif um málið, og virtist mjer í öðru veifinu eins og bregða fyrir, að hann mundi telja skaðlaust, þótt síldveiði legðist niður. En það er hinn mesti misskilningur og furðuleg skammsýni af svo gáfuðum manni að halda slíku fram, enda blandast mjer ekki hugur um það, að síldveiðar munu reynast mikil gullnáma, ef komið verður sæmilegu skipulagi á þennan atvinnuveg. Mjer skildist, að þessi hv.þm. (PO) vildi, að menn hefðu það hugfast, að „sígandi lukka er best“, og þó að jeg viðurkenni sannleiksgildi þessa gamla spakmælis, vil jeg þó minna hann á það, að ekki er langt síðan þarfir ríkissjóðs voru aðeins 1/10 hluti þess, sem nú er. Og víst er um það, að eigi þjóðin að fá risið undir þeim skattabyrðum, sem nú hvíla á henni; dugir ekki að sniglast áfram, heldur verður að vera járnbrautarhraði á framþróun atvinnulífsins og framkvæmdum. Háttv. þm. Borgf. gat þess, sem rjett er, að nauðsyn bæri til að tryggja það, að síldarframleiðslan yrði ekki of mikil. En hann vildi gera það með því að hafa stoð í lögunum til þess að stöðva veiði, ef sjerstaklega mikið berst að í einu. Þetta hefir nefndin athugað og komist að þeirri niðurstöðu, að varhugavert geti verið að fara út á slíka braut. Ekki gott að segja með vissu á meðan verið er að veiða, hvenær á að stöðva veiði, eða t. d. að banna að salta á ákveðnum degi, áður en nokkrar skýrslur liggja fyrir um veiði Norðmanna eða annara útlendinga utan landhelgi. Nefndin hugsar sjer að hafa hemil á, að of mikið berist af íslenskri síld á erlenda markaðinn, og ef það sýnir sig að veiðinni lokinni, að of mikið hafi verið saltað, þá skuli síldin seljast í verksmiðjur innanlands til þess að fyrirbyggja, að of mikill útflutningur felli hana í verði. Jeg álít, að það gæti komið ójafnt niður við ýmsa framleiðendur, ef öllum væri gert að skyldu að hætta að salta síld á ákveðnum degi. Sumir eru hepnari fyrri hluta vertíðarinnar, en öðrum gengur betur seinni hlutann, svo að erfitt yrði að fylgja þessu í framkvæmdinni án þess af hlytist órjettlæti og óvinsældir. Þá taldi háttv.þm. Borgf. til bóta, ef bannað væri að veiða síld fyrir 25. júlí. En það er nú stundum svo, að einmitt í byrjun vertíðarinnar er lokið við að selja framleiðslu síðasta árs, og er þá verðið á nýju síldinni oft hátt, enda þá mest kapp í útlendum mönnum að veiða utan landhelgi. Væri þá mikils virði fyrir Íslendinga að geta notið þess markaðs, en ætti nú að banna þeim að veiða fyrir 25. júlí, þá lendir aðalgróðinn hjá Norðmönnum eða öðrum þeim útlendingum, sem veiði stunda utan landhelgi. Nefndinni var það ljóst, að margir og miklir örðugleikar eru á framkvæmdum þessa máls. Einn er sá, að ýmsum vandkvæðum er það bundið að greiða andvirði vörunnar svo snemma, að menn geti notað það fje til áframhalds atvinnurekstrarins. En það verður verkefni þeirra, sem eiga að standa fyrir fyrirtækinu, að ráða fram úr þessu, og verður það þá væntanlega gert með reglugerð, í samráði við atvinnumálaráðuneytið. Þá fanst mjer hv.þm. Borgf. una því illa, að þeim mönnum væri gert örðugt fyrir, er fengju að láni hjá erlendum mönnum tunnur og salt, gegn því að selja þeim framleiðslu sína. En svona byrjar einmitt leppmenskan, að menn fá tunnur og salt að láni gegn því að selja samtímis ákveðinn tunnufjölda af saltaðri síld. Þegar svo Svíar vildu ekki greiða nóg og skáru við nögl sjer að borga sæmilega fyrir vöruna, breyttist þetta á þá leið, að menn sleptu áhættunni, en fengu í þess stað ákveðna krónutölu af hverri tunnu fyrir það eitt að lána nafn sitt, svo fyrirtækið væri að nafninu til rekið lögum samkvæmt. Það er því síst ástæða til að bera þessa menn svo sjerstaklega fyrir brjósti. Þá áleit hv.þm. (PO), að misráðið væri af nefndinni að ætla þeim einum rjett til að gerast fjelagar, sem saltað hefðu síld á síðastl. ári, en vildi, að þeir nytu sama rjettar, er ætluðu að stunda þessa atvinnu á komandi ári. Nefndin hafði einmitt athugað þetta og komist að þeirri niðurstöðu, að með þessu gæti það komið fyrir, að þeir, sem segðust ætla að salta síld, settu hinum stólinn fyrir dyrnar, þó að þeir söltuðu aldrei eina einustu síld, en það taldi nefndin illa farið. Annars vil jeg benda hv.þm. á, að það er ekki mikils virði að teljast fjelagsmaður á fyrsta ári, því að rjettur meðlima er vísvitandi skertur um tvö ár. Nefndin tók líka til athugunar ósamræmi það í 3. og 4. gr., sem hv.þm. benti á. Getur hún fallist á, að setningin í lok 4. gr. sje óþörf, og mun bera fram till. um að fella hana niður. Á þessu ósamræmi stendur svo, að 3. gr. var breytt á síðustu stundu, en gleymdist að gera tilsvarandi breytingu á 4. gr. Þá gat hv.þm. Borgf. þess, að lög þessi væru sett fyrir síldarspekúlantana. En það er alger misskilningur. Ef þetta stýrir lukku, sem nefndin hefir borið fram, eru lögin fyrst og fremst sett til hagsmuna fyrir framleiðendurna. Ef þetta fyrirkomulag reynist það bjargráð, sem ætlast er til, þá verður það framleiðendum til meiri hagsmuna en þeim, sem kaupa nýja síld til söltunar. Síldarkaupmennirnir geta hagnast hvort heldur verðið er hátt eða lágt, en framleiðandinn á mest undir því, að verð á framleiðsluvörunni verði sem hæst og sem tryggast. Fleira var það ekki í ræðu háttv.þm. Borgf., er jeg sje ástæðu til að svara, og sný mjer þá að háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), en nota tækifærið um leið til þess að segja ýmislegt um málið frá mínu sjónarmiði. Háttv. frsm. hefir skýrt allítarlega frá sögulegum gangi þessa máls, svo að þá hliðina leiði jeg hjá mjer að tala um, en bendi aðeins á, að þeir hv.þdm., sem tekið hafa til máls, virðast sammála um, að ekki megi við svo búið standa um sölu síldarinnar, heldur verði nú að hefjast handa og gera þær ráðstafanir, sem tryggi fjárhagslega afkomu þessa atvinnuvegar. En þegar hjer er komið sögunni, skilja leiðirnar. Hv. 2. þm. Reykv. vill, að ríkið taki að sjer einkasölu á síld, og flytur frv. þess efnis. Því er meiri hl. sjútvn. andvígur og ber fram annað frv., sem hjer liggur nú fyrir til umr.Hv. 2. þm. Reykv. telur sig andvígan þessu frv. meiri hl., en lætur þó annað veifið í veðri vaka, að það sje hold af hans holdi og ýmislegt í því undan hans rifjum runnið. Ef þetta væri rjett, væri þessi hv.þm. að afneita sínu eigin fóstri. Næsta mál á dagskránni er skilgetið afkvæmi hv.þm. og algerlega óskylt frv. meiri hl. Jeg þykist vita, að háttv. 2. þm. Reykv. muni skilja þann stefnumun, sem kemur fram í þessum tveimur frv., þar sem annarsvegar er að ræða um ríkiseinkasölu, en um samtök atvinnurekenda hinsvegar. Jeg tel óþarft að benda á alla þá galla, sem eru ríkiseinkasölu fylgjandi, en vil þó benda á einn, sem jeg tel vera höfuðgalla við það fyrirkomulag, sem sje þann, að ríkisvaldið ræður framkvæmdarstjóra og aðra starfsmenn, en það er undir vali þessara manna komið, hvernig fer um afkomu ríkiseinkasölu. Nú er engin trygging fyrir því, að þeir, sem fyrir valinu verða, sjeu búnir þeim hæfileikum, sem nauðsynlegir eru þeim mönnum, sem fyrir slíku eiga að standa, en þessir hæfileikar eru fyrsta og helsta skilyrði þess, að salan fari vel úr hendi. Meðal annars liggja þessar ástæður til þess, að meiri hl. sjútvn. er mótfallinn frv. hv. 2. þm. Reykv. og reynir með frv. því, er hjer liggur fyrir, að benda á önnur ráð, sem við teljum, að rjett sje að reyna, hvort ekki verði síldarútveginum til bóta. Það, sem um er að ræða í okkar frv., eru samtök atvinnurekenda, eða framleiðenda, og þykist jeg geta lesið svo í hug hv.þdm., að enginn þeirra muni amast við því, að framleiðendur bindist samtökum, er miða í þá átt að hækka söluverð vöru þessarar á erlenda markaðinum. Enda mun alment litið á það með velþóknun, að þegnar ríkisins - framleiðendurnir á hvaða sviði sem er - bindist slíkum samtökum. Undir venjulegum kringumstæðum geta slík samtök framleiðenda verið frjáls, og er það æskilegast og mun gefast best, verði því við komið. En hjer er beðið um lögvernd slíkra samtaka. Nú vil jeg staðhæfa, að ekki sje rjett, að löggjafinn fullnægi slíkri ósk, nema að annaðhvort hafi meginþorri þeirra manna, sem þar eiga hlut að máli, krafist þess, eða þá að alveg sjerstaklega standi á. Hjer liggja nú ekki fyrir óskir sjálfra atvinnurekendanna. Nefndin verður því að minni hyggju að sanna, að hjer hagi sjerstaklega til, en það er einmitt það, sem hv.frsm. hefir bent á með skýrum rökum, nefnilega að meiri hluti þeirra manna, sem að síldarsöltun standa, eru aðeins verkfæri í höndum erlendra síldarkaupmanna, og að vitanlegt er, að lögvernd sú, sem hjer er farið fram á, hlýtur að ganga á bug við hagsmuni útlendinganna. Af þessu leiðir aftur það, að óhugsandi er með öllu, að hægt sje að fá meiri hl. þeirra manna, sem að síldarsöltun standa, til þess að krefjast lögverndar. Því þeir, sem fyrir lítilfjörlega þóknun ganga á mála hjá erlendum húsbændum, hugsa ekki um, hvað landinu er fyrir bestu, heldur munu þeir halda áfram að þjóna þessum erlendu herrum sínum. Mjer virðist því auðsætt, að þegar svo stendur á, þá verði löggjafarvaldið að víkja frá meginreglunni og veita þá lögvernd, sem frv. fer fram á, þó að ekki liggi fyrir ósk allra þeirra manna, er að síldarsöltun hafa starfað, enda má treysta því, að langsamlega flestir þeirra Íslendinga, er við síldarsöltun hafa fengist fyrir eiginn reikning, eru frv. þessu fylgjandi. Jeg geri ráð fyrir, að lagavernd þessi reynist bráðum óþörf, því að þegar „lepparnir“ hafa helst úr lestinni, er annað tveggja, að samtök hinna eru örugg án lagaverndunar, eða þá að svo fer í reyndinni - þvert á móti vonum mínum og annara, sem að frv. þessu standa - að Íslendingar sjálfir, sem við þetta eiga að búa, sætti sig illa við þetta fyrirkomulag, og leiðir þá af sjálfu sjer, að lögin verða numin úr gildi. Ef slíkt fyrirtæki, sem hjer er gert ráð fyrir, blómgast ekki undir stjórn þeirra manna, sem sjálfir framleiðendurnir velja, þá býð jeg ekki mikið í þau fyrirtækin, sem stjórnað er af einhverjum Pjetri eða Páli, sem hið opinbera velur samkv. frv. hv. 2. þm. Reykv. Jeg hefi talið mig eindreginn stuðningsmann frjálsrar verslunar, og geri það enn upplitsdjarfur og með fullri einurð, þó að jeg eigi þátt í því að snúa þeim snöru um háls, er mestu tjóni hafa valdið síldarútveginum. Og jeg get sagt hv. 2. þm. Reykv. það, er hann gerir sjer vonir um, að ekki sje nema stutt spor að stíga frá okkar frv. til hans, að jeg geri ráð fyrir, þó að jeg sje á ljettasta skeiði og ekki þungur fótur, að jeg verði orðinn bæði sárfættur og fótfúinn um það, að hann hittir mig í einokunarkoti sínu. Svo löng er leiðin ofan frá björtum og glæstum höllum þeirra, er frelsinu unna, niður til dimmra og sótugra heimkynna hinna, sem eru svo glámskygnir á meginþátt mannlegs eðlis að keppa altaf og undir öllum kringumstæðum að því að leggja í læðing athafnafrelsi manna, ef takast mætti að draga úr kjarki og dugnaði framsýnna einstaklinga þjóðarinnar.

Bernharð Stefánsson Jeg tel sjálfsagt, að mál þetta fái að ganga hindrunarlaust til 2. umr., og þess vegna þarflaust að ræða mikið um það nú. Jeg kvaddi mjer hljóðs aðallega til þess að beina fyrirspurn til hv. flutningsmanna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að veita þessu fyrirhugaða fjelagi einkasölu á síld, og jafnframt að skylda alla þá, sem þennan atvinnuveg stunda, til að ganga í fjelagið. Jeg hefi reyndar litið svo á hingað til, að skilyrði þess, að fjelagsskapur, hver sem hann er, geti komið að notum og þrifist, sje það, að meiri hl. fjelagsmanna vildi vera í fjelaginu og væri ánægður með stofnun þess. Jeg álít því sama gilda hjer, og ef meiri hl. þeirra, sem í fjelaginu eiga að vera, vill ef til vill ekki, að það sje stofnað, þá sje ekki góðu að spá um framtíð fjelagsins. Þess vegna saknaði jeg þess mjög í greinargerð frv. og einnig í framsöguræðu hv.þm. Ak., að engar upplýsingar liggja fyrir um það, hve almennur vilji þeirra, sem hlut eiga að máli, standi að baki þessu frv. Því er það, að jeg leyfi mjer að spyrja: Hver er undirbúningur þessa máls, eða er þegar hafinn undirbúningur um stofnun fjelagsins og ýmislegt fleira í því sambandi? Þessu vildi jeg fá svarað, og eins því hve góðar undirtektirnar sjeu og hvað mikill áhugi standi hjer á bak við. Jeg skal geta þess, að spurningar þessar eru ekki fram bornar að ástæðulausu. Jeg hefi sem sje orðið þess var, bæði í gær og í morgun, að ýmsir síldarútflytjendur vissu ekki fyr en í gær, að mál þetta væri hjer á ferðinni. Að vísu hefir hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) svarað að nokkru leyti þessum spurningum. Hann sagði áðan, að ekkert lægi fyrir um það, að þessa væri óskað af öllum þorra útflytjenda. En hann vildi kenna um, að svo mikið væri um leppmensku að ræða í sambandi við útflutning síldar, að ekki mundi vera hægt að fá fylgi slíkra manna með fjelagsstofnuninni. Þetta getur vel verið. En það er erfitt fyrir okkur, sem ekki þekkjum því betur til í þessu efni, að spá, hverjir muni vera leppar og hverjir ekki. Jeg vil telja það mjög illa farið, ef svo skyldi fara, að fjelagsskapur þessi gæti ekki þrifist, þótt jeg hinsvegar verði að játa, að mjer finst það undarleg braut, sem hjer er verið að leggja út á. Jeg hefði talið það miklu æskilegra, þótt jeg vilji ekki lýsa yfir beinni andúð frá minni hálfu til þessa frv., ef það hefði verið hægt fyrir þá, sem stunda þennan atvinnurekstur, að stofna samvinnufjelag á frjálsum grundvelli, heldur en að taka til þeirra ráða, sem frv. ætlast til. Jeg ætla ekki við 1. umr. þessa máls að fara að tala um einstök atriði þess. En jeg verð að geta þess, að mjer finst það mjög óheppilegt hve málið er seint fram komið, og vil láta óánægju mína í ljós út af því, þar sem jeg tel alveg óforsvaranlegt, að þingið hafi ekki nema eina viku til að athuga jafnþýðingarmikið mál. Þótt jeg ætli ekki að blanda mjer inn í orðaskifti þau, sem farið hafa á milli hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), þá verð jeg þó að segja það, að jeg get tekið undir margt af því, sem hv.þm. Borgf. sagði, og jeg sje ekki, að það hafi verið ástæðulaust. Ef þetta frv. á að ganga fram, þarf það mikilla breytinga við. Mjer finst það vera þannig úr garði gert, að það tryggi betur hag hinna stærri atvinnurekenda en hinna smærri. T. d. þykir mjer nokkuð langt gengið í þá átt í 13. gr., þar sem það skilyrði er sett fyrir atkvæðisrjetti, að hafa selt 300 síldartunnur í fjelaginu. Einnig get jeg tekið undir það með hv.þm. Borgf., að það er eins og þeir, sem ætla að flytja út síld, t. d. næsta ár, eigi að vera rjettlausir, ef þeir hafa ekki flutt út á síðastl. ári. Það eru aðeins þeir, sem hafa þegar flutt út síld, sem hafa atkvæðisrjett. Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sagði, að þetta ákvæði yrði að hafa. Annars gætu þeir, sem segðust ætla að flytja út síld, ráðið lögum og lofum í fjelaginu. Auðvitað væri það ekki ráðlegt að ganga svo langt að leyfa öllum, sem segðust ætla að flytja út síld, að hafa atkvæðisrjett í fjelaginu. En hjer mætti fara millileið. Það mætti krefja þessa menn sannana fyrir máli sínu og, ef þeir gætu sýnt þær, hefðu þeir atkvæðisrjett. Hv. 2. þm. G.-K. neitaði því, að frv. liti fyrst og fremst á hag síldarspekúlantanna. Hann sagði, að þetta frv. væri einkum til hagsmuna fyrir framleiðendurna. Það er gott, ef því má treysta. En jeg hefi ekki fundið þá stefnu í frv., Það tekur aðeins til sölu síldarinnar til útlanda. Hinsvegar sje jeg engin ákvæði í frv., er tryggi það, að framleiðendur fái sannvirði fyrir vöru sína. Það eru ákvæði um það í frv., að síldarútflytjendur skuli fá alt andvirði síldarinnar, sem fjelagið hefir selt, en þeir eru flestir kaupmenn, sem kaupa síldina af framleiðendum, og hvort þeir gefa framleiðendunnm sannvirði fyrir hana, það lætur frv. alveg afskiftalaust. Og jeg hygg, að eftir að slíkt fjelag væri stofnað, mundu síldarkaupmennirnir verða einráðir um verðið á nýrri síld, því útgerðarmennirnir gætu þá ekkert við hana gert, annað en selja kaupmönnunum. Þótt jeg hafi nú gert þessa aths. við frv. eins og það liggur fyrir og gert fyrirspurnir til hv.flm. um það, þá ber ekki að taka orð mín svo, að jeg sje með því að taka afstöðu móti málinu. Jeg segi að svo stöddu ekkert um það, hvort jeg að lokum greiði atkvæði með eða móti málinu. Það fer eftir því, hvernig frv. lítur út þegar endanlega ákvörðun á að taka um það við 3. umr. Jeg efast ekkert um, að tilgangur flutningsmanna þessa máls sje góður, og jeg viðurkenni fúslega, að hefjast þurfi handa til að bjarga þessum atvinnuvegi. En jeg efast um, að þetta sje besta leiðin til þess.

Jakob Möller Jeg skal ekki rengja það, að tilgangurinn með þessu frv. sje góður. Háttv. flm. þess virðast vera hálf„nervösir“ fyrir því, að það sje eignað öðrum. En jeg sje, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) unir því vel, þótt honum sje ekki eignað það opinberlega, og mun hann hugsa sem svo, að ættarmótið sje svo glögt, að ekki verði um vilst. Jeg hefi ekki mikið um málið að segja. Hv. þm. Borgf. hreyfði mörgu af því, sem jeg hefði þurft að spyrja hv.flm. um. Þó er það eitt atriði sjerstaklega, sem mjer finst ekki lögð nógu mikil áhersla á. Það er talað um, að þessi fjelagsskapur skuli vera lögboðinn sem fjelag framleiðenda. En samkvæmt frv. er þetta ekki fyrst og fremst fjelagsskapur þeirra. Í 1. gr. stendur: „Ef einhverjir þeirra, sem á síðastliðnu ári fengust við söltun eða útflutning síldar, stofna fjelag“ o. s. frv. Það er alveg gengið fram hjá þeim, sem hafa veitt síldina. Ef einhverjir hafa saltað síld, hvort sem þeir eiga framleiðsluna eða hafa keypt hana, og eins þeir, sent hafa flutt út síld, þeir eiga að vera með í þessum fjelagsskap, en þeir, sem eingöngu hafa veitt síldina, hafa ekki rjett til að ganga í fjelagið. Þetta er einkennilegt, þar sem hv.flm. tala í öðru orðinu um leppa og skaðleg áhrif þeirra á síldarútveginn. En samkv. frv. er öllum leppum opnaður greiður aðgangur, að fjelagsskapnum, en framleiðendunum er hann meinaður, þó að vitanlegt sje, að í þeirra hóp eru leppar aðeins hrein undantekning. Mjer virðist auðsætt, að til þess að slíkur fjelagsskapur geti náð tilgangi sínum, verði hann fyrst og fremst að vera fyrir framleiðendurna. En hvernig stendur á þessu? Er þetta ekki gert fyrir framleiðendurna? Og ef þetta er gert með hagsmuni þeirra fyrir augum, - hví ráða þeir því ekki sjálfir, hvort þessi fjelagsskapur skuli settur á stofn? Samkv. 1. gr. frv. á að stofna fjelag, ef „einhverjir“, sem hafa fengist við söltun eða útflutning á síld, vilja, þó að þeir hafi aldrei veitt eina einustu síld, aðeins braskað við að kaupa og selja. Hæstv. stjórn hefir ekkert látið í ljós um þetta; það veit enginn, hvaða kröfur hún muni gera til þessara manna, hvað margir þeir eigi að vera eða hvaða skilyrði þeir eigi að uppfylla. Myndi stjórnin láta sjer nægja, að í þessum fjelagsskap væru aðeins 2 menn, sem hefðu spekúlerað í síld, en aldrei veitt hana? Jeg held, að það sje rjett, sem bent hefir verið á af hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Eyf., að með þessu væri ekki vel sjeð fyrir hag hinna smærri framleiðenda, sem veiða síld og selja hana nýja til söltunar. Það er óumflýjanlegt, að með þessu minkar eftirspurnin og þar af leiðandi söltunin á síldinni og útflutningurinn kemst á færri hendur, sem eiga ofurhægt með að setja á stofn hring til þess að ákveða verðið. Nú er það vitanlegt, að fjöldinn allur af þeim, sem veiða, salta og flytja út síld, stendur í sambandi við útlend firmu, sem selja fyrir þá og fá fje hjá þeim til atvinnurekstrarins. Með þessu móti geta þeir verið, og eru margir, sem kaupa síld og salta til útflutnings, en með þessari fjelagsskapareinkasölu er algerlega girt fyrir þessa möguleika, og hlýtur þá eftirspurnin eftir nýju síldinni að minka stórum og örfáir menn að ná fullkomnu valdi á markaðnum innanlands. Svo er spurningin: Er þetta nauðsynlegt? Er ekki hægt að ná þessum tilgangi á annan hátt? Er það ekki hægt t. d. með frjálsum samtökum? Jeg hefi nú heyrt, að það sje ekki hægt. Þó sagði hv.frsm. í fyrri ræðu sinni, og hafði það eftir þýskum manni, að hægt væri að selja alla síldina í Þýskalandi. Það er merkilegt, að hann skuli fyrst hafa fengið þessar upplýsingar nú síðustu dagana, eða eftir að frv. þetta er komið fram. Það lítur út fyrir það, að síldarútflytjendur hafi lítið litið í kringum sig á undanförnum árum. Jeg þori nú lítið um það að tala, hvaða verð er á síldinni í Þýskalandi, hvort þeir, sem þar kaupa síld, geti borgað það verð fyrir hana, sem framleiðendur hjer þurfa að fá. Eflaust geta þeir, sem þessa atvinnu stunda, gefið upplýsingar um það. En geti þeir það ekki og hafi þeir ekkert víkkað markaðinn, þá er undarlegt, að þeir, sem ekkert hafa gert í þessu máli, skuli nú eiga að fá lögvernd, einkaleyfi til þess að auka sölumöguleika síldarinnar. Mjer er ná kunnugt um það, að nokkuð hefir verið flutt til Þýskalands af síld hjeðan, og Þjóðverjar hafa sjálfir veitt hjer síld, en um markaðsverðið veit jeg ekki eða hvort þeir veiða nóg fyrir sig. En mjer finst rjettmætt að fá upplýsingar um þetta áður en maður fer að krossbrjóta öll sín „princip.“ Það er líka annað undarlegt. Frv. kemur fram eftir að þingið er búið að sitja 2½ mánuð, þegar aðeins er eftir í mesta lagi hálfur mánuður af þingtímanum og þegar þeir, sem þessa atvinnu stunda, eru farnir að búa sig undir hana fyrir sumarið: þeir eru ef til vill búnir að útvega sjer sambönd erlendis og búnir að selja það, sem veiðast kann. Þegar þetta alt er komið í kring - þá kemur þetta frv. fram. Jeg vil nú spyrja hæstv. stjórn og hv.flm. að því, þar sem framleiðendur kunna að vera búnir að gera sölusamninga, hvort þeir samningar verði ónýtir við það, að þetta frv. verður samþ. Jeg efast um, að svo verði. Hitt veit jeg, að ef það er meiningin að samþykkja þetta frv. með þeim skilningi, að allir slíkir samningar verði ógildir, þá er það nokkuð langt gengið að gera menn að óheilindamönnum eftir á að gerðum sínum. Annars er það aðalgalli frv., að það virðist vera óhjákvæmilegt að hafa það alveg óákveðið, hvenær hafist skuli handa. Það er alveg óviðunandi, að frv. skuli vera svo ófullkomið, að ef „einhverjir“ o. s. frv. stofna þetta fjelag, þá skuli það fá þetta einkaleyfi. Hvað verður svo framhaldið? Það er ekkert ákvæði um það, hvenær slíta megi fjelaginu, eða hvort það geti sjálft leyst sig upp. Alþingi getur vitanlega afnumið lögin, og væri það rjettmætt, þegar alt væri komið í lag, öll leppmenska útilokuð. En mundi því ekki verða haldið áfram alveg eins og það var stofnað, meðan „einhverjir“ vilja halda fjelaginu við?

Þetta er aðeins heimild fyrir stjórnina

. Já, en eins og stjórnin notar heimildina til þess að stofna fjelagið, eins mun hún nota hana til þess að halda því áfram, þegar ekkert er um það í lögunum, að slíta megi eða skuli fjelaginu. Jeg vil taka það fram, að enginn má skilja orð mín svo, að jeg sje með getsakir til hv.flm., að þeir ætli að nota aðstöðu sína á þennan hátt. Jeg vildi aðeins benda á að þetta gæti orðið svona.

Jón Baldvinsson Eins og við er að búast, eru ekki allir á eitt sáttir í jafnmiklu stórmáli og þessu. Það hafa nú komið fram talsverðar aðfinslur við þetta frv., og ætla jeg ekki að fara að verja það, En jeg vil benda á það, að úr því, sem einkum er fundið að frv., er bætt með frv. mínu um einkasöluna, sem er á dagskrá næst á eftir þessu frv. Menn hafa einkum fundið það að frv., að margir hinir smæri framleiðendur væru útilokaðir, þeir hafi enga hönd í bagga með sölunni og komi ekki nærri henni. Úr þessu er bætt með mínu frv., þar eru allir jafnt settir, svo að þeir, sem hafa aðfinslur við þetta frv., ættu að geta gengið inn á mitt frv. Hv. þm. Borgf. hafði margt á móti frv. Hann ljet orð falla í ræðu sinni, sem mjer þykja mjög óþörf og óviðeigandi. Hann var að tala um síldarútveginn og taldi þann atvinnuveg, að því er mjer skildist, mjög óþarfan, vegna þess, hvað hann tæki mikið vinnukraft frá landbúnaðinum. Jeg er sammála hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) og hv.þm. Ak. (BL) um það, að síldveiðin er svo mikill þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar, að það væri verulegt tjón fyrir þjóðina, ef hún fjelli niður. Því er það rangt af hv.þm. Borgf. að ráðast að því fólki, sem stundar hana, og kalla það landshornafólk, ruslaralýð og öðrum þessháttar nöfnum. Svona orðbragð er mjög óviðeigandi að viðhafa á Alþingi. Það kom líka fyrir í fyrra á einu þskj., og vítti jeg það þá líka. Það sæmir síst alþm. að víkja svona orðum að fólki, sem er að leita sjer atvinnu til þess að geta sjeð fyrir sjer og borgað tolla og skatta í ríkissjóðinn, sem mjer finst hv.þm. Borgf. ekki hafa verið ófús að leggja á. Hv. 2. þm. G.-K. vjek ögn að ræðu minni, rakti sögu málsins og sagði, að ástæðan til þess, að bæði þessi frv., mitt og þeirra, væru fram komin, væri skipulagsleysi það, sem hefði átt sjer stað með síldarsöluna, og hve lítið væri gert til þess að útvega nýja markaði fyrir síldina, því að áhættan væri svo mikil við þessa útgerð, að menn gætu aðeins gert út, en treystu sjer ekki til þess að útvega nýja markaði, vegna þess að þeir hefðu ekki nægilegt fje til þess. Er það því höfuðkostur beggja þessa frv., að það á að leggja fram mikið fje til þess að útvega nýja markaði. Hinsvegar er skiljanlegt, að hv. 2. þm. G.-K. vilji gera sem mest úr muninum á frv. En bæði eru þó svipuð, nema hvað mitt er öllu fyllra. Það stendur í 1. gr. frv. á þskj. 424, að ráðherra sje heimilt að veita fjelagi einkasölu. En í frv. mínu er það aftur á móti ríkissjóður, sem tekur að sjer alla sölu á útfluttri síld. Í báðum frv. er um einkasölu að ræða. Hjá sjútvn. eru það þeir menn, sem áður hafa fengist við söltun og sölu síldar, sem framkvæma þetta. Þá ber það að athuga, að fyrstu 2 árin skipar ríkisstjórnin framkvæmdarstjórn þessa fyrirhugaða fjelags, alveg eins og eftir mínu frv. Jeg fæ ekki sjeð neina frambærilega ástæðu hjá háttv. 2. þm. G.-K. fyrir þeim mun, er sje á því að ríkisstjórnin skipi framkvæmdarstjórn fjelagsins eða þá hreint og beint skipi menn til þess að annast einkasöluna í umboði ríkissjóðs. Hv. 2. þm. G.-K. játaði þó, að þetta ætti ekki að vera svo til frambúðar. En meðan verið er að koma skipulaginu á og þegar mest ríður á, að örugglega sje um hnútana búið, þá á ríkisstjórnin að skipa þá menn, er framkvæma eiga verkið, alveg eins og í frv. mínu. En það er annars langt frá því, að jeg ætli að fara að tileinka mjer nokkuð úr frv. meiri hl. Það er alls ekki þess vert. Þessi hugmynd, sem hjer kemur fram, er alls ekki ný. Hún kom fram á þinginu 1921. þegar samþykt var í frv.formi, eða að minsta kosti sem varatill. við það, að stjórnin gæti tekið að sjer einkasölu á síld, ef þurfa þætti. Þá komst háttv. 2. þm. G.-K. í lok ræðu sinnar upp á háa tóna hinnar frjálsu samkepni. En það er þó meiri skerðing á persónulegu frelsi í frv. nefndarinnar heldur en í mínu frv. Því eftir frv. sjútvn. er aðeins fáum útgerðarmönnum ætlaður umráða- og sölurjettur á síldaraflanum, en allur fjöldinn af útgerðarmönnum og þeim, er að veiðinni vinna, er enginn rjettur ætlaður. Svo kom nú þessi hv.þm. með sterka yfirlýsingu um, að enn væri langt til þess að hann kæmi til einkasölupostulanna. Lýsti hann síðan mjög skáldlega, að hann byggi nú í björtum sölum frjálsrar samkepni, en jeg í dimmum húsum einkasölunnar. En mjer fanst lýsingin benda til þess, að hann væri nú kominn í glerhús og væri að mælast til þess, að menn köstuðu ekki steinum að sjer. Og skal jeg taka það til greina hjá hv.þm. En hinsvegar þarf jeg ekki að biðja neins slíks, því þótt jeg gangi inn á þá lýsingu hans, að jeg sje ekki í neinum björtum sölum og ekki sjeu þar eins margir glergluggarnir, þá þolir það vígi, er jeg bý í, þótt kastað sje að því steinvölu.

Ólafur Thors Það verður aðeins stutt athugasemd, þar sem jeg sje, að hv.frsm. (BL) hefir ritað ýmislegt niður hjá sjer og mun svara fyrir sig. Jeg vil þá fyrst víkja lítilsháttar að hv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hann tók það rjettilega fram, að lepparnir myndu valda hjer erfiðleikum. En örðugleikarnir liggja ekki í því, að örðugt sje að fara nærri um, hverjir sjeu leppar. Vandinn er sá, að mjög torvelt er að sanna það. Annars væri hægurinn hjá að ákveða í lögunum, að leppar sjeu ekki atkvæðisbærir þegar um er spurt, hvort stofna beri slíkt fjelag og veita því umrædd rjettindi. Þá þótti mjer kenna nokkurs misskilnings hjá hv. 2. þm. Eyf. um eðli málsins. Í frv. er aðeins farið fram á það, að ef fjelag verði stofnað, þá fái það lögvernd, ef atvrh. þykir ástæða til og öll skilyrði eru uppfylt. Auðvitað getur hann og ber skylda til að leita álits sem flestra þeirra Íslendinga, er atvinnuveg þennan stunda fyrir eiginn reikning. Ef lögin sæta almennri óvild hjá þessum mönnum, geta þeir vitanlega einnig sent ráðherra áskorun um að veita ekki þessi rjettindi. En ef nú einmitt lepparnir bæru fram þessar óskir, þá ætti, ef jeg mætti ráða, að virða þær að vettugi. Þá vildi þessi hv.þm. eins og hv.þm. Borgf. (PO) miða atkvæðisrjett í fjelaginu við þá, sem salta síld á þessu ári. En það er erfitt að færa sönnur á, hverjir þeir menn eru. Það er jafnvel ekki hægt að sanna það, enda þótt þeir væru búnir að útvega sjer tunnur, fólk og skip, því afli getur brugðist. Jeg skal játa, að ýmislegt mælir með því að fara eftir því, hverjir ætla sjer að salta, vegna þess, að þeir, sem salta á árinu, eigi einmitt á því ári hagsmuna að gæta, og er af þeim ástæðum rjettara, að þeir hafi atkvæðisrjett um tilhögunina á því ári. Er jeg því reiðubúinn til að taka þetta til gagngerðrar athugunar, þótt jeg einnig, svo sem jeg hefi tekið fram, sjái ágallana á því skipulagi. Jeg verð að halda því fram, að það er misskilningur hjá hv. 2. og 3. þm. Reykv. (JBald og JakM), ef þeir hyggja, að það sje ekki sjerstaklega til hagsmuna þeirra, er síld veiða, ef varan hækkar í verði að staðaldri. Öðru máli er að gegna, ef varan hækkar mikið eftir að vertíð er á enda. En svo á að reyna að búa um, að varan hækki ár frá ári og að verðið verði sem tryggast og sveifluminst, en það er auðvitað misskilningur, að hugsanlegt sje, að maður geti alveg ráðið verðlaginu á saltaðri síld. Öllum er opin þátttaka í fjelaginu. Það er því með öllu ástæðulaust að óttast, að þeir, sem síld salta, okri á þeim, er selja nýju síldina, því þá mundu hinir síðarnefndu allajafna grípa til þess að salta sjálfir og gerast meðlimir í fjelaginu. Háttv. 2. þm. Reykv. sagði, að af þessu mundi leiða, að eftirspurnin eftir síldinni yrði minni. Þykir mjer það einkennileg rökfærsla. Því hækki verðlag saltaðrar síldar, má einmitt vænta meiri eftirspurnar eftir nýrri síld, og þar af leiðandi hærra verðs. Þetta er því alveg þveröfugt. Þá var hv. 3. þm. Reykv. að draga dár að hv.frsm. fyrir það, að honum höfðu borist nýjar upplýsingar frá manni nokkrum um markaðsmöguleika fyrir síld í Þýskalandi, og þótti háttv.þm., sem hv.frsm. hefði borið skylda til að þekkja málið betur en svo, að um nýjar frjettir gæti verið að ræða. Ætti maður þá eftir þessu að liggja á hverri nýrri vitneskju eins og á mannsmorði, til þess að forðast þá skömm að hafa ekki vitað alt áður. Þetta er rökrjett afleiðing af orðum hv. þingmanns. Háttv. 2. þm. Eyf. og fleiri fundu að því, hve seint frv. væri fram komið og mönnum hefði ekki verið kunnugt um það áður. En þetta er ekki rjett. Það var fyrir löngu ljóst orðið, að von var á slíku frv. Flestir þeirra manna, er búa hjer sunnanlands og síldarsöltun hafa stundað, eru þakklátir nefndinni fyrir að frv. þetta er fram komið. Hafa þeir átt fund með sjer og sent valda fulltrúa á, fund nefndarinnar. Færðu þeir nefndinni þakkir fyrir gerðir hennar í þessu máli, að undanskildum einum manni, sem fanst of skamt farið og vildi láta ná tökum á síldarverksmiðjunum líka. Það er misskilningur hjá háttv. 3. þm. Reykv., að ekki sje hægt að leysa upp fjelagið. Jeg skil svo lögin, að ráðherra sje heimilt að veita fjelagi einkasölu, en í lögum fjelagsins á aftur að vera ákvæði um, á hvern hátt það skuli leyst upp. Og ef meiri hluti fjelagsmanna óskar þess, skal það auðvitað gert. Kæmi þá til álita, hvort ráðherra gæti veitt öðru fjelagi þessa heimild. Hygg jeg, að það sje ekki hægt. Sje jeg, því ekki, að hjer sje neinn voði á ferðum. Að síðustu ætla jeg að víkja örfáum orðum að hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði, að útgerðarmenn hefðu lítið gert til þess að útvega markað. Þeir tala mest um Ólaf konung, sem hvorki heyrðu hann nje sáu. Háttv. þm. er alls ekkert um þetta kunnugt. En það er altaf ljett verk að finna nóg rök, meðan maður rekur sig ekki á sker reynslunnar. Sannleikurinn er sá, að á fáum árum hefir markaður sjávarafurða tvöfaldast, og er það ekki venjulegt um útflutningsvörur annara þjóða, að þær ryðji sjer svo fljótt til rúms. Þetta er auðvitað ekki eingöngu að þakka hinum innlendu útgerðarmönnum, en sinn fulla hluta eiga þeir þó af því afreki. En ef frv. þetta verður samþykt, er aðstaðan enn betri til þessa að vinna nýjan markað. Þessi háttv.þm. sýnist fyrir hvern mun vilja blanda blóði við okkur meðnefndamenn sína. En jeg færist undan því; við munum aldrei af því vaxa. Hjer er annarsvegar ákveðin ríkiseinkasala, með öllum hennar annmörkum, en hinsvegar lögvernd, til þess að snúa leppunum snöru. Lengur er sú lögvernd ekki nauðsynleg. Jeg játa manna fúsastur, að það er ágalli, að stjórn fjelagsins skuli skipuð af ríkisstjórninni fyrstu tvö árin. En þetta er nauðsynlegt til þess að fyrirbyggja áhrif leppanna á framkvæmdir fjelagsins. Að tveim árum liðnum er þess vænst, að áhrifa þeirra gæti síður eða ekki. Hitt hljóta allir að skilja, að það er sitt hvað að una því, að sá ráðherra, sem maður ber fult traust til, skipi framkvæmdarstjórn fjelagsins til einna tveggja ára, og hitt, að einhver og einhver ráðherra, sem í þann svipinn fer með völd á hverjum tíma, ráði framkvæmdarstjórn, og þar með framkvæmdum fjelagsins, en svo yrði, ef frv. hv.þm. (JBald) yrði að lögum. Í lok ræðu sinnar var hv.þm. fyndinn. Líkti hann „björtum sölum frelsisins“ við glerhús. Læt jeg honum fúslega eftir að gera þetta að gamni sínu, en það skil jeg til, að mjer sje þá heimilt að velja heiti hinum „dimma verustað einokunarinnar“. Nefni jeg hann gröf, því þar lendir sú stefna fyr en varir.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skildist á háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) að hann óskaði, að stjórnin ljeti til sín heyra um þetta mál. Það er varla von, að stjórnin hafi látið hjer uppi álit sitt, þar sem frv. er ekki flutt fyrir hana og þar sem þetta er aðeins 1. umr. málsins. En af því að hann spurði, er sjálfsagt að svara honum. Fyrsta atriðið var um skilning 1. gr. Hann spurði, hve marga þyrfti til þess að mynda þetta fjelag. Jeg verð að segja, að eftir greininni þarf í rauninni ekki nema 2 menn, ef uppfylt eru önnur skilyrði. Heimildin er svona víð, en reyndar skil jeg ekki hv.flm. þannig, að 2 menn sjeu nóg, heldur er það tilætlun þeirra að leggja málið að þessu leyti á vald stjórnarinnar. Það er þó ekki gott, að stjórnin fái of víða heimild. Vil jeg þess vegna skjóta því til hv.flm., að þeir þrengi þetta dálítið. Þá spurði háttv.þm. (JakM) um það, hvort gerðir samningar um sölu og söltun á síld yrðu ógildir, ef frv. yrði samþykt. Þessu er því að svara, að í 2. gr. felst það óneitanlega, að samningarnir geti orðið ógildir. Stjórnin getur ákveðið svo, að fjelagið selji alla síld. En auðvitað er henni líka heimilt að láta slíka samninga standa. En hjer er aftur atriði, sem gæti sett stjórnina í vanda. Mundi oft erfitt að sjá, hvaða samningar væru raunverulegir og hverjir „pro forma“. Allir gætu líka sagt, að þeir væru búnir að semja. Þá er og ekki gott að greina milli skriflegra og munnlegra samninga, því að skriflegir samningar eru heldur ekki alveg tryggir. Þá virtist hv.þm. halda, að sala fjelagsins hlyti að halda áfram meðan fjelagið lifði. Það er rjett, að engin ákvæði eru um þetta í frv. En eins og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sagði, ættu að koma ákvæði um þetta inn í sjálf fjelagslögin, og á hvern hátt ætti að uppleysa það o. s. frv. Annars lít jeg svo á, að stjórninni sje leyfilegt að veita þessa heimild til ákveðins árabils. Jeg held, að háttv.þm. hafi ekki spurt um meira, og ætla jeg því ekki að blanda mjer neitt í frv. að svo stöddu. En það er rjett, sem hv.þm. Borgf. (PO) sagði, að ákvæðin í 3. og 4. gr. eru mjög óskýr. Eðlilegast er, að fjelagið taki yfir alla þá, sem fást við þessa sölu, ef þeir vilja, en undarlegt, ef á að neyða menn til að ganga í það. Það er nóg að skylda menn til að selja í gegnum það. Mjer finst rjett, að menn sjeu ekki lengur í fjelaginu en þann tíma, sem þeir fást við þessa atvinnu. Fjelagið sje þannig með breytilegri fjelagatölu. Ef menn hætta við þessa atvinnu, eiga þeir ekki að geta verið lengur í fjelaginu.

Pjetur Ottesen Jeg ætla að minnast nokkrum orðum á ræðu hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), þá, sem hann hjelt rjett áðan. En jeg get verið stuttorður, af því að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir árjettað rækilega ýmislegt af því, sem jeg sagði í gær um frv., og hv. 2. þm. G.-K. hafði lofað að taka til athugunar. Hv. 2. þm. G.-K. sagðist hafa skilið mig svo, að rjett væri að leggja síldarútgerð niður. Jeg sagði það nú reyndar ekki en hitt sagði jeg, að mjer litist svo á þessa atvinnugrein, að enginn skaði hefði verið fyrir þjóðina, þótt hún hefði aldrei rekin verið. En jeg tók það fram, að eins og nú er komið er svo mikið fje bundið í þessum atvinnuvegi, að eigi verður hjá því komist að halda síldarútgerðinni áfram. Enda ber að líta svo á frv., að það sje tilraun til þess að bjarga því, sem bjargað verður. Þá þótti háttv. 2. þm. G.-K. sú skoðun vera orðin nokkuð á eftir tímanum, að sígandi lukka væri best, því að nú yrði alt að ganga með járnbrautarhraða, eins og t. d. tekjur ríkissjóðs. Jeg neita því ekki, að ríkissjóði hefir áskotnast mikið fje af síldveiðunum, og ætti það því ekki að koma vel heim, að þjóðinni væri skaði að þessum atvinnurekstri. En jeg vil benda mönnum á það, að oft getur það verið tap frá þjóðhagslegu sjónarmiði, enda þótt ríkissjóður græði, ef atvinnurekendur tapa á því. Hv. þm. áleit ekki þörf á að takmarka söltunina og sagði, að mikil vandkvæði væru á því, og má vera, að svo sje. Nú er það viðurkent, að það stendur síldarútgerðinni mest fyrir þrifum, að of mikið af saltsíld berst á markaðinn þegar mikið aflast. Þess vegna hlýtur það að vera eitt helsta viðfangsefnið, þegar um er að ræða endurbætur á síldarsölunni, að tryggja, að ekki berist of mikið á markaðinn. Þess vegna er nauðsynlegt, að stjórn þessa væntanlega fjelagsskapar hafi heimild til þess að takmarka, hvað mikið skuli saltað til útflutnings, því þó það sje vitanlega á valdi stjórnarinnar að senda ekki meira á markaðinn en góðu hófi gegnir, þá er ótækt að vera að binda mikið fje í salti og tunnum um þá síld, sem aldrei fer á erlendan markað í þeim umbúðum. Eins er það mjög óhyggilegt að vera að binda vinnukraft við það verk, sem svo aldrei kemur að neinu liði. Jeg vil benda háttv. 2. þm. G.-K. á það, að í frv. því um síldarsamlag Íslands, sem lá fyrir þinginu 1921, voru hliðstæð ákvæði og talið, að þau væru einna veigamesti þátturinn í skipun þessara mála samkvæmt því frv. Þá barst þinginu skjal frá nokkrum útgerðarmönnum í Reykjavík um þetta efni, og var einn þeirra mjög nákominn háttv. 2. þm. G.-K., þar sem sjerstök áhersla var lögð á nauðsynina á því að reisa skorður við því, að of mikið væri saltað til útflutnings. Jeg held að höfuðgallinn á síldarsölunni nú sje sá, að of mikið sje saltað til útflutnings, og á því kýli þurfi að grípa. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að til mála gæti komið að setja takmörkun í þessu efni, en eigi slík takmörkun að styðjast við lögvernd, þá vantar alla heimild til hennar í frv. eins og það kemur frá hendi flm. Jeg gat þess í gær, að jeg væri hræddur um, að þetta frv. mundi ef til vill ekki ná þeim tilgangi sínum að útiloka leppmensku. Fyrirframsala er bönnuð, svo menn geta ekki aflað sjer rekstrarfjár með þeim hætti. Eftir þessu frv. geta því þeir einir rekið þessa atvinnu, sem fengið geta innlent fje, er nægir meiri hluta veiðitímans. En nú er innlent fje af skornum skamti og því fáir, sem þess njóta. Nú munu einhverjir vera búnir að tryggja sjer pláss til veiði og söltunar og semja um sölu. Mjer skilst, að þessir menn verði að gera annaðtveggja, hætta við atvinnureksturinn og gjalda skaðabætur fyrir að ganga frá samningum, eða selja útlendingum rjettindi sín og gerast staðgenglar þeirra. Jeg er ekki óhræddur um, að þetta kynnu einmitt að verða afleiðingarnar, og næði þá frumvarpið ekki þeim lofsverða tilgangi sínum að útiloka leppmensku. Jeg ætlast ekki til, að það verði tekið sem andúð gegn frv., þó að jeg bendi á þetta til athugunar. Þó að af þessu leiddi, að síldveiðin takmarkaðist eitthvað, væri ekkert við það að athuga, ef reksturinn færi ekki inn á þá hættulegu braut, sem jeg hefi bent á, og leppmenska færðist í aukana. Viðvíkjandi athugasemd minni við 1. gr. sagði hv. 2. þm. G.-K., að hún yrði tekin til greina að því leyti, sem ófært þætti að útiloka þá, sem ráðið hefðu að stunda veiðar á þessu sumri. Hann tók fram, að erfitt mundi að greina milli manna, en auðvitað ætlast jeg til, að þeir einir fái inngöngu í fjelagið, sem sýnt geta svart á hvítu, að þeir hafi skilyrði til að vera í því. Þá er eftir að leyfa þeim, sem stunda veiði og selja aflann hjer, að eiga hlut að máli. Jeg skal benda á, til hvers þingið 1921 ætlaðist í þessu efni. Þar var ákveðið í frv. til laga um síldveiðifjelag Íslands eins og það var samþ. í Nd., að „hver sá, er veiða vill í landhelgi síld til útflutninga eða verka útflutningssíld í landi eða landhelgi, skal hafa til þess sjerstakt leyfi“ o. s. frv. Þessir menn áttu einnig að vera með í því að sækja um leyfi og mynda fjelagsskap. Hv. þm. (ÓTh) sagði, að það væri ekki svo mikils virði að vera með í að mynda fjelagsskapinn, þar sem atvrh. ætti í fyrsta sinn að skipa stjórn fjelagsins. Það er víst nokkurs virði, því fjelagið á að gera tillögur og ráðh. að gefa út reglugerð með hliðsjón af þeim tillöguni. Jeg skal ekki deila um, hvort rjettara sje, að atkvæði fari eftir vörumagni eða höfðatölu. En samkv. frv. frá 1921 áttu allir fjelagsmenn að hafa jafnan atkvæðisrjett. Jeg þarf ekki neinn að bæta við það sem jeg sagði í gær viðvíkjandi því, að þetta væri frekar gert fyrir útflytjendur en útgerðarmenn. Hv. 3. þm. Reykv. hefir skýrt það rækilega og einnig hv. 2. þm. Eyf. Jeg þarf aðeins að segja nokkur orð við hv. 2. þm. Reykv. Hann hneykslaðist á því, að jeg hefði talað hjer um landshornafólk og tók það mjög óstint upp. Þetta er gamalt orð í málinu 

Frsm. (Björn Líndal) Það hefir nú verið talað lengi og ítarlega um þetta mál. Eftir öllum kringumstæðum er jeg ánægður og þakka þær góðu undirtektir, sem þetta stórmál hefir fengið. Það hafa komið fram ýmsar athugasemdir, en mjer finst flestar þeirra vera bygðar á misskilningi að meira eða minna leyti. Þeim hefir nú flestum verið svarað, og nenni jeg ekki að elta ólar við þær frekar, en ætla þó að víkja að einstökum atriðum. Jeg ætla fyrst að svara hv.þm. Borgf. Honum virðist, - og sömuleiðis þeim hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Eyf. - að hjer sje einkum verið að hlynna að útflytjendum síldar. Jeg hefi ekki nógu sterk orð til að mótmæla þessu svo sem þyrfti. En þetta er tvímælalaust hinn fáránlegasti misskilningur. Annars vita þeir, sem kunnugir eru þessum atvinnurekstri, að það er oftast eða jafnvel altaf skynsamlegt fyrir útgerðarmenn að salta einhvern hluta aflans fyrir eiginn reikning, þótt þeir selji megnið af honum nýtt. Ef lítið aflast, verður hagnaður af því, sem saltað er. Ef hinsvegar aflast mikið, gætir þess lítið þó tap verði á því, sem saltað er fyrir eiginn reikning. Æskilegast gæti kannske talist, að útgerðarmenn söltuðu allan afla sinn fyrir eiginn reikning og hefðu enga milligöngumenn. En til þess þarf mikið fje og þetta er venjulegast mikið áhættuspil. Milliliðirnir geta þess vegna verið nauðsynlegir til þess að dreifa áhættunni, enda hafa þeir venjulegast betri aðstöðu til þess að gera síldina að góðri vöru. Ástandið, sem nú er, verður að bera saman við það ástand, sem æskilegt þykir að skapa. Nú er valdið á þessu sviði í höndum manna, sem engra hagsmuna hafa að gæta fyrir Íslendinga, heldur hugsa mest um það að græða sjálfir fje. Það hefir verið talað um, að þetta frv. væri seint á ferð og gæti komið í bága við þá, sem þegar væru búnir að gera samninga um söltun eða sölu síldar. Þetta getur vel verið. En að svo miklu leyti, sem mjer er kunnugt, væri það ísl. umboðsmönnum hreinn og beinn hagur, ef þessum samningum væri riftað. Sannleikurinn er sá, að þeir undirbjóða hver annan þar til verðið er orðið óhæfilega lágt. Jeg held það væri hreint og beint góðverk að leysa þá frá samningum sínum, sem útvegað hafa stórkaupmönnum í Svíþjóð þessa ódýru síld. Það er enginn hægðarleikur að lyfta verðinu þegar búið er að bjóða það niður úr öllu viti. Hv. þm. Borgf. talaði um, að þetta frv. gæti orsakað leppmensku. Jeg verð nú að segja, að jeg geri yfirleitt lítinn mun á þeim, sem lána aðeins nafn sitt útlendum mönnum, og hinum, sem reka atvinnuna með útlendu lánsfje og selja jafnframt síldina fyrirfram fyrir framleiðsluverð. Þetta er nokkuð svipað og tíðkaðist hjer áður, þegar menn töldu sig reka íslenska verslun, en voru svo háðir útlendum lánardrotnum, að þeir voru í raun og veru ekki annað en þjónar þeirra. Sami hv.þm. talaði um að takmarka veiðina. Jeg held, að þeir, sem til þekkja, sjeu allir sammála um, að þetta sje enginn hægðarleikur. Síðan við fengum núgildandi fiskiveiðalöggjöf veiða Norðmenn utan landhelginnar og salta á skipum úti, og við vitum ekkert, hvað afla þeirra líður, fyr en eftir dúk og disk. Okkur vantar því öll skilyrði til þess að vita í tíma, hvenær við eigum að hætta. Það er líka besta síldin, sem veiðist síðast, og á henni þurfum við að halda til þess að ryðja nýjum markaði braut. Hv. 3. þm. Reykv. var að hnýta í okkur fyrir það, að við hefðum lítið gert til þess að útvega nýja markaði. Háttv. 2. þm. Reykv. hefir svarað því að mörgu leyti rjettilega. Til slíkra hluta sem markaðsleitar þarf meira en lítið fje og mikið áræði. Við vitum aldrei fyrirfram, hvenær sjerstök þörf er á nýjum markaði, því sum árin aflast of lítið til þess að fullnægja þeim markaði, sem fyrir er, önnur ár aflast of mikið, en þá er of seint að hefjast handa. Jeg hefi ekki trú á því, að „privat“-menn sjeu þess megnugir að hefja markaðsleit. Jeg get fullyrt, að það er ekki í þeirra þágu, sem nú hafa aðaltökin á þessari verslun, að útvega nýjan markað. Jeg býst við, að í hvert skifti, sem Íslendingar reyndu að koma síld á framfæri á nýjum markaði, mundu koma samkepnistilboð frá síldarkaupmönnum í Svíþjóð. Það getur verið, að jeg hafi gleymt einhverju, sem jeg vildi segja, en það verður þá að bíða. Jeg endurtek þakklæti mitt fyrir þær góðu undirtektir, sem þetta frv. hefir fengið.

Bernharð Stefánsson Jeg vildi aðeins segja fá orð, aðallega út af þeim ummælum, sem hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) beindi til mín. Hann sagði út af því, sem jeg mintist á „leppmensku“, að það væri ekki erfitt að þekkja leppana, en það væri ekki hægt að sanna leppmensku þeirra. Ef hægt er að þekkja þá, skilst mjer, að þeir hljóti að hafa eitthvert ákveðið einkenni. Hvernig stendur þá á því, að ekki er hægt að sanna sekt þeirra? Það væri fróðlegt, ef hv.þm. (ÓTh) vildi kenna mjer og öðrum að þekkja þessa menn. Þá sagði sami háttv.þm., að kent hefði misskilnings hjá mjer og fleirum að því er frv. snerti. Frv. færi fram á að skylda menn til þátttöku því aðeins, að fjelagið yrði stofnað. Mjer fanst hann vilja telja það tryggingu fyrir því, að enginn yrði kúgaður. En þegar hæstv. atvrh. talaði, fanst mjer hann fallast á, að ekki þyrfti samkv. frv. nema 2 menn til að stofna fjelagið, og ef ráðh. vildi fallast á að veita fjelagi þessara tveggja manna einkasölu á síld og samþykti lög þess, þá yrðu allir aðrir að beygja sig undir það. Mjer skilst, að möguleikar sjeu til þess, að þetta fjelag geti orðið stofnað án þess að það hafi verulegt fylgi þeirra manna, sem í því eiga að starfa. Út af því, sem jeg vjek að þeim mönnum, sem ætluðu að salta, en ekki hefðu gert það áður, sagði hv.þm., að erfitt væri að sanna, hvað menn ætluðu að gera. Mjer fanst hann þó fallast á athugasemd mína og hann hafði góð orð um að athuga þetta í nefndinni, svo jeg fer ekki út í það frekar. Þá hjelt hann því fram, að það væri misskilningur hjá mjer og fleirum, að þetta fjelag trygði betur hag síldarkaupmanna en síldarframleiðenda. Hann færði engin rök fyrir þessu önnur en þau, að ef síldarútflytjendur gerðu sig líklega til að okra, þá gætu þeir, sem veiddu, saltað síldina sjálfir. Já, það er auðvitað hægt að segja þetta, en með svipuðum rökum og sagt var við manninn, sem ekki náði hestinum sínum, að hann skyldi taka helv. hestinn og ríða honum. Mjer skilst, að það yrði erfitt fyrir æðimarga að breyta þannig til við atvinnurekstur sinn. Það þarf töluvert fjármagn til þess að salta síld, - og hvar eiga útgerðarmenn að fá nægilegt fje til þess? Þá hjelt hann því fram, að engum erfiðleikum væri bundið að stofna fjelagið; margir, sem eiga hlut að máli, hefðu athugað málið og væru ánægðir með frv. Jeg átti við, að erfitt væri fyrir Alþingi að átta sig í skjótri svipan á svo stóru máli rjett í þinglokin, samhliða því að taka ákvörðun í stærstu málum þingsins, bankamálinu og gengismálinu. Mjer finst tíminn vera heldur naumur bæði fyrir sjálfan mig og aðra hv.þdm. að taka endanlega afstöðu til þessa máls. Jeg vil auk heldur efast um, að þeir, sem þarna eiga einkum hlut að máli, sjeu búnir að athuga það eins nákvæmlega eða sjeu eins ánægðir með þetta skipulag eins og hv.flm. segja. Jeg veit til þess, að það eru til síldarútflytjendur, sem lítið vita um þetta mál, annað en að eitthvert frv. um síldarsölu sje komið fyrir þingið. En þeim hefir ekki verið kunnugt um efni þess. Jeg get ekki annað en látið í ljós óánægju mína yfir því, að frsm. nefndarinnar í þessu máli (BL) hefir ekki gert neina tilraun til þess að gefa mjer og öðrum þdm. þær upplýsingar, sem beðið var um.

Jeg skal gera það við 2. umr.

. Áður en jeg skilst við þetta mál að sinni, vil jeg enn drepa á eitt atriði, sem hv.þm. Str. vjek að í ræðu sinni um þetta mál í gær. Hann vakti athygli á því, að um leið og málið væri afgreitt, þá yrði að gæta vel að því, að það kæmi ekki í bága við hagsmuni þjóðarinnar að öðru leyti nje í bága við þá samninga, sem vjer höfum gert við aðrar þjóðir. Þegar hæstv. atvrh. talaði, þá bjóst jeg við því að heyra eitthvað frá honum um þetta atriði, einhvern vott þess, að hæstv. stjórn hefði veitt þessu athygli eða vildi athuga það síðar. En þar sem jeg varð ekki var við neitt, sem benti til þess, að hæstv. atvrh. hefði neitt um þetta að segja, þá vil jeg taka undir með háttv.þm. Str. og minna enn á það, að hæstv. stjórn láti athuga þetta sem allra best. Jeg tel þetta mjög þýðingarmikið, og það gerum við sjálfsagt allir.

Jakob Möller Hæstv. atvrh. svaraði að vísu öllu, sem jeg spurði um, en þó á þann veg, að þessi atriði eru jafnóljós og áður. Hann sagði, að hjer væri aðeins um heimild að ræða og stjórnin væri ekki skyld til þess að veita þessi fríðindi hvað lítilfjörlegu fjelagi sem væri og um það sækti. Mjer skilst líka á umr., að það sje ætlun hv.flm. að gera einhverja umbót á þessu fyrir 2. umr., og mun þá frv. skána eitthvað. Hitt hefi jeg ekki enn heyrt, að gefið hafi verið neitt fyrirheit um að láta þennan fjelagsskap ná alment til allra þeirra, sem framleiða þessa vöru. En sje það ekki gert, eða ef fjelagið er ekki stofnað sem framleiðendafjelag, þá er ekki hægt að losna við hina svokölluðu leppa. Því hefi jeg undrast það, að hv.flm. hafa ekki vikið að þessu einu orði. Hitt hafa þeir sagt, og þó einkum hv. 2. þm. G.-K., að þessi fjelagsskapur ætti að verða til þess að lyfta undir með hinum raunverulegu framleiðendum, því að starfsemi fjelagsins ætti að miða að því að hækka verð vörunnar. Þetta getur verið. Hinsvegar skildist mjer á hv.þm. Ak., að hann gerði eiginlega ekki ráð fyrir, að svo mundi verða, heldur mundi fjelagið verða til þess að jafna og tryggja verðið. Hjer er altaf talað um það, að það sje um að gera að tryggja verðið, svo að það geti undir flestum kringumstæðum ríflega numið framleiðsluverði. Mjer skilst því, að hjer sje ekki reiknað með verulegri verðhækkun, heldur verðjöfnuði, svo verðið sje ekki annað árið geysihátt, en hitt neðan við allar hellur, eða að öðrum kosti mjög misjafnt á sama ári, þannig að það sje hátt framan af, en falli svo óhæfilega þegar á líður. Ef síldin hækkar, þá ætti það að koma framleiðendum að gagni. En þó er ekki trygging fyrir því, að svo verði eins og vera ætti, vegna þess, að hjer er kaupendum fengin í hendur aðstaða til þess að ráða verðinu á nýju síldinni. Hv. frsm. vjek að því, að menn ættu að salta altaf dálítið fyrir eiginn reikning, og má vera að þá sje hagur þeirra tryggari. En þá er hitt, að til þess þarf ýmiskonar aðstöðu, sem margir geta ekki haft. Það er svo takmarkað, hvað margir geta stundað söltun, en fjöldinn allur sem veiðina stundar og engin tök hefir á að salta og verður að selja aflann jafnóðum og veiðist. Hv. flm. leggja mikla áherslu á það, að valdið sje í höndum fárra manna. En hvaða breyting verður á því? Ef valdið yfir erlenda markaðsverðinu er nú í höndum fárra manna, þá er það víst, að það verður það alveg eins eftirleiðis. En þar við bætist þá aðeins, að valdið yfir innlenda verðinu, á nýju síldinni, kemur líka í örfárra manna hendur. Þá sagði hv.frsm., að jeg hefði verið að hnýta í síldarútgerðarmenn fyrir það að hafa ekki aflað sjer markaðs fyrir vöru sína; og hv. 2. þm. G.-K. fanst jeg vera að draga dár að hv.frsm. fyrir það að hafa ekki vitað um söluhorfur í Þýskalandi. Jeg vil benda á eitt, sem fram hefir komið í þessum umr., og það er það, að ekkert hefir verið upplýst um það, hve mikið væri hægt að selja af síld í Þýskalandi. Það nægir ekki að vitna í ummæli einhvers manns í Hamborg, sem hafi sagt, að hann mundi geta selt alla síld, sem hjer er verkuð. Jeg veit til þess, að Þjóðverjar hafa aflað hjer síld og verkað hana alveg á sama hátt og Íslendingar að nokkru leyti, en sumt þó með nokkuð öðru móti en hjer tíðkast. En hvernig stendur þá á því, þar sem menn hafa vitað svo lengi um þennan markað, a. m. k. frá því nokkru fyrir 1910, að ekkert hefir verið gert til þess að koma íslenskri síld þangað? Setjum nú svo, að stjórnin styrkti síldarútgerðarmenn til þess að reyna þennan markað og þeir hefðu samtök um að verka einhvern hluta framleiðslunnar þannig að hann væri seljanlegur á þessum markaði. Eftir því, sem hv.frsm. segir, þá þarf verðið sem fæst, að vera rösklega framleiðsluverð. En væri ekki rjett að reyna þessa leið til að tryggja söluna áður en gripið er til örþrifaráða? Hvað viðvíkur upplausnarmöguleikum þessa fjelagsskapar, þá hefir skotist yfir að setja ákvæði um það í þessi lög. Ef þau eru ekki sett í þessi lög, þá verða þau að vera í lögum fjelagsins. Það er nú að vísu tekið fram hjer, að stjórnin skuli samþykkja fjelagslögin, svo hún getur að vísu haft nokkuð um það að segja, hvernig þau verði úr garði gerð. En það er vitanlega spurning, hvað stjórninni sýnist að samþykkja. Ákvæðin gætu t. d. verið þannig, að fjelagið skyldi halda áfram meðan einhverjir fjelagsmenn vilja; að það haldi áfram. Slíkt er hugsanlegt, og þá er í raun og veru ekki hægt að leysa fjelagið upp. Þegar lepparnir eru farnir, svo sem til er ætlast nú, þá er við því að búast, að það komi einhver fjandinn annar, sem nái í tögl og hagldir í þessum fjelagsskap, og vilji þá auðvitað halda honum sem lengst áfram, þó byrjunin sje góð og bygð á einlægum ásetningi til umbóta. En það er ekki hægt að segja fyrirfram, þegar slíkur fjelagsskapur er stofnaður, hvernig hann kunni að breytast með tímanum. Það er engin trygging fyrir því, að hann geti ekki orðið enn skaðlegri en lepparnir eru nú. Slíkt er ekki einsdæmi. Við þekkjum hliðstæð dæmi annarsstaðar frá. Í sumum öðrum löndum eru sett sjerstök lög til þess að tryggja þjóðirnar gegn slíkum fjelögum. Og það voru hjer nýlega töluð orð úr ráðherrasæti um tryggingarráðstafanir, sem ef til vill þyrfti að gera, að vísu gegn erlendu en ekki innlendu fjelagi. En að því getur komið, að hjer gefist sjerstök ástæða til slíkra ráðstafana, og menn ættu að varast að vekja hjer upp þann draug, sem síðar gæti orðið ilt að ráða við.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg skal ekki hafa langa framsögu fyrir máli þessu. Það er þektur gestur hjer í hv. deild, þótt eigi hafi það áður legið fyrir í frumvarpsformi. Í einhverri mynd blasir það við á hverju þingi, þegar rætt er um strandferðir og flóabáta, og togstreitan um þau mál stafar ekki síst af því, að þetta hentuga strandferðaskip vantar. Vjer flm. þessa frv. erum nú þeirrar skoðunar, að með byggingu og rekstri þessa strandferðaskips megi þoka almennum samgöngubótum innanlands miklu lengra áleiðis til gagnkvæmra hagsmuna öllum landslýð en með nokkru öðru móti verður gert fyrirjafnlítið fje og jafn-fljótlega. Þetta hlýtur líka öllum að vera ljóst, sem málinu gefa gaum. Allur þorri landsmanna býr með ströndum fram eða í þorpum við sjó, og á sjónum er því sú sjálfgerða og sjálfkjörna braut samgangnanna. Ef tilætlunin er, að bygð skuli haldast í öllum hjeruðum landsins, þá er það blátt áfram óhjákvæmileg nauðsyn, að tengja öll hjeruð saman með tíðum skipagöngum, sem tengd verða, og útvega þeim hjeruðum, sem fjær eru ströndinni og höfnunum, svo greiðfæra sjávargötu, sem kostur er á. Samgöngur á landi, sem fullnægt geti öllum hjeruðum til líka við hentugar strandferðir, verða verk nokkurra kynslóða, og kosta meira fje en þjóðin getur haft til umráða á næstu áratugum. Og þótt ýms hjeruð landsins sjeu svo illa sett vegna hafnleysa og torveldra siglingaleiða, að þeim nýtist illa strandferðir, þá leiðir ekki af því, að hin eigi að fara á mis við samgöngurnar, heldur hitt, að bæta verður þeim hafnlausu og afskektu hjeruðum muninn með þeim samgöngutækjum, sem þau geta notið. Að nokkru leyti ætti það að gerast með flóabátum, líkt og verið hefir, ef þetta strandferðaskip yrði bygt, að nokkru leyti yrði með þessu skipi hægt að koma á strandferðum, þar sem þær nú vantar, en þar sem hvorugt gæti að liði orðið, þar yrði að leggja því meira kapp á samgöngubætur og vegi á landi. Póstflutningur á landi, sem enn í dag er hjer á landi með úreltum tækjum, afar-seinfær og dýr, getur ekki breytst til verulegra bóta, nema þetta strandferðaskip verði fengið. Aðalpóstskipið „Esja“ ætti, þegar slíkt skip væri fengið og þegar hún losnaði að mestu við vöruflutninga, að geta farið hringferðir um landið á 10–11 dögum að sumrinu, með póst og farþega, og komið á 40–50 hafnir í ferð hverri. Slíka hringferð fór skipið nú síðast á 10 dögum og kom á 36 hafnir, og þó með farm. Á vetrum mundi hæfilegt að ætla 15–20 daga til þessara hringferða. Þegar slíkar ferðir væru reglubundnar, virðist liggja beint við að fella niður mikið af þeim lengri landpóstaferðum og láta aukapósta frá aðalhöfnunum dreifa og safna pósti fyrir hafnarstaðina. Með því mundi vinnast það tvent, að póstflutningur yrði örari og útgjöldin minni við landpóstaferðir. Ekki þarf getum að leiða að óskum fólksins í fjarlægum hjeruðum um slíka samgöngubót sem þetta. En vitanlegt er það, að engir finna eins sárt til einangrunar og samgönguerfiðleika eins og þeir, sem mest eru afskiftir samgöngum. Kröfurnar um auknar samgöngur eru líka almennari en flestar eða jafnvel allar umbótakröfur, þótt hvergi hafi þær jafnháværar verið eða stórfeldar eins og hjer á suðurláglendinu, þar sem beðið er um margra miljóna samgöngutæki, aðallega til að tengja tvær sýslur við örugga höfn. Það er jafnalvarleg óskin um þetta, þótt efnin skorti til framkvæmda, og óskin er að vissu leyti mælikvarði þarfarinnar. Hjer er með skipsbyggingunni ekki stefnt að neinu ókleifu eða tvísýnu fyrirtæki. Skipið mun að öllum líkum kosta nálægt 400–450 þús. kr., og að sjálfsögðu verður að gera ráð fyrir nokkrum rekstrarhalla á því, þótt jeg enganveginn kannist við, að hann þurfi að vera mikill. En sá óbeini hagur hlýtur og að vega þar á móti, enda verður ekki betur sjeð en að skipið gæti tekið að sjer og annast ýmsa flutninga, sem nú eru kostaðir að meira eða minna leyti af opinberu fje, svo sem beinu vöruflutningana frá útlöndum til suðurstrandarinnar, sem nú eru styrktir með 4 þús. kr. fyrir eina einustu ferð. Ennfremur ætti skipið að taka að sjer 2000 kr. vjelbátaferðir, sem nú eru áformaðar til Rangársands og Árnessýsluhafna, því að engin frágangssök er fyrir slíkt skip að koma um hásumarið á Stokkseyri og Eyrarbakka og aðra lendingarstaði þar eystra fremur en áður var, er strandferðabáturinn „Austri“ átti þar viðkomur. Sama má segja um Hornafjörð; með slíku skipi sem þessu, er hjer um ræðir, myndi hann komast í nokkurnveginn örugt strandferðasamband, og þar með ættu þær 7000 kr., sem Hornafjarðarbátur fær, að geta fallið niður að mestu eða öllu. Slík samgöngubót væri eigi aðeins stór fengur fyrir Austur-Skaftafellssýslu, heldur jafnframt þjóðfjelagslegur ávinningur, þar sem verstöðin á Hornafirði er orðin ein af fjölsóttari verstöðvum landsins, og getur ekki samgöngulaus verið án stórskaða fyrir þjóðfjelagið. Flóabátaferðir til Breiðafjarðar ættu og að geta fallið niður, eða sá 9500 kr. styrkur, sem Suðurland fær nú fyrir fáar ferðir þangað, því að skipið verður að sjálfsögðu bygt sjerstaklega til þess að geta komið á hinar torsóttari hafnir, þar sem grynningar eru eða þröngar siglingaleiðir og önnur siglingavandkvæði fyrir stór skip. Sama má segja um ýmsa aðra staði, þar sem flóabátar annast nú samgöngurnar. T. d. ætti þá ekki lengur að vera þörf á styrk til Grímseyjarbáts og Eyjafjarðarbáts, o. s. frv. Yfir höfuð hygg jeg, að ýmsir slíkir bátar geti horfið eða styrkur til þeirra takmarkast vegna þessara auknu strandferða, og hygg jeg, að fullur helmingur af þeim 100,000 kr. styrk, sem nú er áætlaður, mundi að skaðlausu geta horfið, er skipið kæmist í strandferðir. Öðru máli er að gegna um þá báta, sem ganga innfjarða eða á vötnum, eins og t. d. Djúpbátinn eða Lagarfljótsbátinn. Á slíkum stöðum geta vjelbátar komið að fullu liði. Nú má benda á, og á það legg jeg sjerstaka áherslu, að hjer hljóta að verða mjög hæpnar og óábyggilegar strandferðir meðan ekki er bætt nýju skipi við. Komi eitthvert óhapp fyrir með „Esju“ - sem ætíð getur að borið - þá eru allar strandferðir settar í vetrarnaust í einum rykk, og kyrstaða komin um lengri tíma. Þegar skipin eru tvö, þarf tæpast að gera ráð fyrir slíkri stöðvun póstferða og flutnings, þótt öðru berist á. En auðvitað hljóta ferðirnar þá að strjálast í bili. Verulegt öryggi um strandferðir fæst því ekki án þess að bæta þessu skipi við. Alt þetta, sem nú hefir sagt verið, er í raun og veru viðurkent og sannað mál. Enginn neitar því, að æskilegt væri að fá þetta skip. Nielsen framkvæmdastjóri hefir svo sem kunnugt er lagt og leggur áherslu á þetta, eins og líka milliþinganefnd frá síðasta þingi gerði. Einnig hefir samgmn. þessarar deildar látið í ljós, að hún teldi eigi vel fyrir strandferðunum sjeð fyr en hentugt skip fengist til þeirra í viðbót við „Esju“. Það, sem um er spurt og ágreiningur kann að vera um, er sá hentugi tími til að byggja skipið. Vjer flm. teljum hann einmitt vera fram undan og styðjum það með því, að fyrningar ríkissjóðs frá fyrra ári eru svo miklar, að vart mundi þurfa á lánsfje að halda til skipkaupanna. En vjer höfum þó talið rjett að setja í frv. lánsheimild fyrir stjórnina, ef þurfa kynni á henni að halda. Vjer höfum þá líka hugsað okkur byggingu skipsins nokkru síðar en áður hefir verið ráðgert, einkum af því, að kostnaður virðist fara lækkandi. Kæliskip það, sem áformað er að byggja, verður væntanlega til hlítar reynt haustið 1927. Til þess tíma verður viðbúnaður allur að gerast. En eitt af því, sem ætti að tryggja góðan árangur af útflutningi kælda kjötsins, er greiðleg söfnun vörunnar fyrir kæliskipið. Þess vegna leggjum vjer flm. til, að strandferðaskipið, sem við eftir till. Nielsens framkvæmdastjóra ætlumst til að hafi talsvert kælirúm, verði tilbúið í strandferðir fyrir sláturtíð 1927. Annars vegar er líka þörf fyrir margháttaðan annan kæliflutning með ströndum fram, sem oft hefir skort bagalega undanfarið. Hefir það einkum átt heima um beitusíld, sem tíðum þarf að senda langar leiðir og oft skemmist við slíkan flutning vegna vöntunar kælirúms. Það hefir oftlega verið um það kvartað, að útlend skip, sem sigla hjer í strandferðum, taki farþegaflutning frá innlendum skipum og rýri þannig tekjur þeirra mjög. Við þessari örðugu samkeppni er það ráð eitt, að bæta við strandferðaskipi og hraða meir ferðum „Esju“. Þegar vjer sjálfir getum boðið innlendum mönnum sæmilega tíðar og hraðar ferðir með ströndum fram, get um vjer goldið frændum vorum, Norðmönnum, líku líkt, og bannað þeim fólksflutninga með ströndum landsins, á sama hátt og þeir banna oss og öðrum útlendum þjóðum fólksflutninga með ströndum Noregs. Skipsbyggingin er því alt í senn: nauðsynjaverk vegna samgangna og flutninga, þjóðfjelagslegt hagsmunamál vegna kæliflutninga og póstferða og metnaðar og menningarmál vegna sjálfsbjargar og sjálfstæðis þjóðarinnar, sem við getum ekki látið vera að sinna. Jeg geri hiklaust ráð fyrir þeim heilbrigða metnaði hjá þingbræðrum mínum, að allir vilji þeir, að við getum hjálpað okkur sjálfir, svo vjer þurfum ekki að vera upp á útlendinga komnir um fólksflutninga með fram ströndum landsins. Það mun því miður ekki vera oss fært sem stendur, að útiloka samkepni Dana í strandferðum hjer við land, en væntanlega dreymir þó einhverja um það, að oss muni vaxa svo fiskur um hrygg, að vjer getum annað þessum fólksflutningumsjálfir. Sennilega verður líka sú breyting gerð á sambandslögunum, að ákvæðin um jafnan atvinnurjett í báðum löndum hverfa áður langt um líður. Rjettast mundi því að búa sig undir breytinguna dálítið fyrirfram, venja oss smámsaman af móðurbrjóstunum dönsku um samgöngur og fleira. Í umr. um strandferðir er oft bent á ferðir millilandaskipanna eins og ígildi strandferðaskips. En mjer virðist þá venjulega gleymast það, sem er aðalatriðið, að þau skip sigla fyrst og fremst þar, sem nægilegur flutningur býðst og aðallega hans vegna, og því koma þau yfirleitt á þær smáhafnir, enda eru þau líka eftir stærð sinni og ákvörðun of dýr og óhentug til skottuferða og snúninga. Hinsvegar er bersýnilegt, að þeirra verkahringur er eigi fyltur meðan 4 eða fleiri útlend milliferðaskip ganga stöðugt hingað og hjeðan í flutningaferðum, Og auk þessara skipa verður Eimskipafjelagið að leigja 1 eða 2 aukaskip til millilandaflutninganna í ár. Það er því hrein og bein eyðsla að láta Fossana snúast í strandferðum, að því leyti, sem það er gert. Jeg vil ætla, að þessu máli verði hjer vel tekið og að enginn vilji láta smávægilega sýtingssemi verða því að fótakefli. Það hefir vissulega margt tvísýnna fótmál verið stigið hér í seinni tíð en þótt ráðist verði í kaup á slíku farartæki og litlu strandferðaskipi bætt við til ferða meðfram okkar 1600 sjómílna löngu strönd, þar sem aðeins eitt skip er í ferðum fyrir. Ég mun svo ekki þreyta hv.þdm. meir en komið er. Jeg veit, að jeg hefi reynt mjög á þolinmæði þeirra. En jeg hefi líka reynt að takmarka mig við aðalþráð málsins og forðast aukaatriði. Loks vil jeg benda á það, að þótt það væri ætlun margra í upphafi þessa þings, að efni mundu tæplega á því vera að ráðast í skipakaupin bráðlega, þá er um þetta talsverð breyting orðin. Hv. fjhn. þessarar deildar, sem sennilega er kunnugri fjárhag ríkissjóðs en þdm. alment, þar sem það er hennar sérstaka ætlunarverk að rannsaka hann og gera till. um fjárhagsáætlanir allar, hefir nú þessa síðustu daga komist að þeirri niðurstöðu, að vel mundi mega fella niður af verðtolli þeim, sem stjórnin vildi lögfesta fyrir komandi ár, 160–170 þús. kr. Einnig hefir hún lagt til, að feldur verði niður vörutollur, sem nemur 470–500 þús. kr. þegar svo er, þá virðist mjer augljóst, að nefndin hafi gengið úr skugga um það, að ekki sjeu nein sjerstök fjárhagsvandræði að óttast. Nefndin hefir með öðrum orðum lagt til, að felt verði niður af tekjustofnum ríkissjóðs miklu meira en nemur verði þessa margeftiræskta og langþráða strandferðaskips, og með því sýnt, að fjeleysi þarf ekki að aftra skipskaupunum. Mjer virðist því, að jeg geti vænst þess, að þingið taki nú betur þessu máli heldur en þegar því var hreyft hjer fyrst. Í öðru lagi er líka á það að líta, að breyting mikil hefir orðið um tímaákvörðun, þar sem í öndverðu var gert ráð fyrir, að í framkvæmdir yrði ráðist nú þegar, en nú er lagt til, að það verði meira en ári síðar, eða eftir 1½ ár. Þessvegna er líka undirbúningstíminn lengri og auðveldara að koma þessu í kring. Jeg held í raun og veru, að þingið geti tæplega, eins og á stendur, gefið þeim afskektu og afræktu landshlutum aðra betri sumargjöf í þetta sinn, en fyrirheitið um það, að þeir fái að njóta þessarar samgöngubótar. Jeg veit vel, að ekki er hægt að veita nema fyrirheit að sinni, en fyrirheitið er hægt að veita, og þá kemur fullnægingin á eftir. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar og vænti þess líka, að þótt einhverjum mótmælum verði hreyft, sem jeg tel eigi ólíklegt, að þá muni jeg ekki biðja um orðið aftur, nema sjerstök og brýn ástæða sje til. En til þess vil jeg mælast, að þegar þessari umr. er lokið, og ef hv. deild felst á að vísa þessu máli lengra, þá verði því vísað til fjhn. Jeg tel málið fyrst og fremst fjárhagsnefndar-mál, og sú hliðin á því, sem að samgöngunum veit, hefir áður verið athuguð í samgmn., svo sem greinargerð frv. sýnir og álit nefndarinnar á þskj. 60. Hún taldi þar æskilegt að fá skipið sem fyrst, en treystist aðeins ekki til að krefjast skipskaupanna þegar í stað.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi ekki öllu fyllri skilaboð að færa frá sjútvn. en þau, sem lesa má í nál. á þskj. 364. Eins og frv. á þskj. 110 ber með sjer er þar gert ráð fyrir þrem heldur smávægilegum breytingum á slysatryggingarlögunum frá síðasta þingi. Það er sem sje gert ráð fyrir: í fyrsta lagi, að undanþiggja tryggingarskyldu þá, sem vinna að fiskverkun utan þurkhúsa. Í öðru lagi, að sjómenn, sem vinna fyrir hlut af afla, eða þeir, sem fá kaup í hundraðsgjald af arði fyrirtækisins, taki þátt í iðgjaldsgreiðslunni, sem nú hvílir öll á útgerðarmanninum, eftir lögum nr. 44, 1925. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir, að ríkissjóður taki öllu meiri þátt í iðgjaldagreiðslu fyrir sjómenn á róðrarbátum og litlum vjelbátum en ætlast er til eftir lögum síðasta þings. Einnig að færa undir þau ákvæði skipverja á vjelbátum 5–12 rúmlesta, sem nú hlíta sömu reglum og gilda fyrir stærri skip. Eins og álit nefndarinnar ber með sjer, hefir verið leitað umsagnar stjórnar slysatryggingar ríkisins. Hefir hún talið, að með reglugerðarbreytingum mætti ná tveim fyrri atriðunum. Þriðja og síðasta breytingin, þátttaka ríkissjóðs í iðgjaldagreiðslunni, næst aftur á móti ekki nema með lagabreytingu. Nú álítur nefndin ekki rjett, meðan eigi er fengin fyllri reynsla um þessi lög, að eiga við svo smávægilegar breytingar sem þessar. Vill hún reyna þau fyrst um sinn til næsta þings, enda lítur meiri hl. hennar svo á, að þegar lögunum verði breytt á annað borð, beri að gera meiri breytingar en hjer er farið fram á. Bendingar um þær breytingar, sem nefndin vill gera, á sínum tíma, eru á þskj. 364. En í stórum dráttum er álit hennar, að skyldutrygðir eigi að vera allir eða þó flestir, sem hættulega vinnu stunda, og að ríkinu beri að taka nokkurn þátt í tryggingargjöldum allra, jafnframt og þeir slysatrygðu einnig greiði nokkurn hluta þeirra. En eftir lögum síðasta þings eru öll þessi gjöld einhliða lögð á vinnuveitanda. Hinsvegar telur nefndin rjett, að hið fyrsta sje gerð reglugerðarbreyting um undanþágurnar, sem felast í 1. og 2. gr. frv. Með þetta fyrir augum vill meiri hl. nefndarinnar afgreiða málið með þeirri rökstuddu dagskrá, sem stendur í nál. hennar. Þegar nokkur reynsla er fengin, ber að voru áliti að hverfa að róttækari breytingum á þessari löggjöf en nú liggur fyrir.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ei tefja tímann um of, get lýst yfir því, að jeg felli mig við þessa afgreiðslu málsins, svo framarlega sem hæstv. atvrh. (MG) lofar að gera þær reglugerðarbreytingar, sem hjer er um að ræða, og undanþiggja þá útgerðarmenn, sem hafa menn upp á hlut úr afla, nokkru af iðgjaldinu. - Nú er það svo vestra, þar sem jeg þekki til, að útgerðarmaður borgar alt gjaldið, en á 1–2 stöðum á landinu borga hlutarmenn nokkuð af því. Virðist svo, sem sá sje skilningur forstöðunefndarinnar.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki getað orðið sammála hv. meðnefndarmönnum mínum um að afgreiða þetta mál með rökstuddri dagskrá. Að vísu er það þar með drepið, en í dagskránni felst, að deildin fallist á þær brtt., sem eru í lagafrv. á þskj. 110. Jeg vil hafa nokkuð aðra aðferð um þetta mál og vil láta vísa málinu til hæstv. stjórnar. - Það er mitt álit, að brtt. við þessi lög eigi fyrst og fremst að koma frá framkvæmdarnefnd sjóðsins og hæstv. landstjórn. Jeg þykist vita, að einhverjir örðugleikar sjeu á framkvæmd laganna, en held, að með þeim sje lagður grundvöllurinn að víðtækari slysatryggingum. Þykir mjer óþarflega snemt, að hæstv. stjórn leggi fyrir næsta þing frv. um almennar slysatryggingar, svo sem í dagskránni felst. Enn síður vil jeg, að hún fari með einfaldri reglugerðarbreytingu að undanskilja stóra flokka frá tryggingu. Till. mín um að vísa málinu til stjórnarinnar er prentuð á sama þskj. og nál., og vona jeg, að hún verði fyrst upp borin, Segi jeg ekki meira, fyr en jeg hefi heyrt til hæstv. atvrh. (MG).

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af nál. á þskj. 364 skal jeg taka það fram, að jeg tel ekkert í veginum um að undanskilja skyldutryggingu þá, sem vinna að fiskþurkun utanhúss. Álít jeg fulla heimild til þess í lögum nr. 44, 27. júní 1925, 21. gr. Um hitt atriðið, að flytja iðgjaldagreiðsluna að nokkru yfir á þá menn, sem ráðnir eru upp á hlut af afla eða ágóða, þá held jeg, að það sje hæpinn skilningur á lögunum, að setja það í reglugerð. Þó mun jeg sjá mjer það fært, ef meiri hl. hv. deildar lýsir sig því samþykkan. Um þriðju brtt. á þskj. 110 eru allir samdóma, að því atriði verði ekki breytt með reglugerð. - þriðja atriði dagskrárinnar, að stjórnin leggi fyrir næsta þing frv. um almennar slysatryggingar, skil jeg svo, að það frv. eigi að ná til allrar vinnu, sem nokkur hætta getur verið við, meðal annars almennrar sveitavinnu, sláttar, mógraftar, fjallferða o. s. frv. þessu treystist jeg ekki til að lofa, en hinu get jeg lofað, að endurskoða lögin eins og þau liggja fyrir, og ef til vill koma með brtt. við þau. Um það er þó eigi ákveðið loforð, því að þessi lög eru enn svo lítið reynd, að gallarnir, sem á kynnu að vera, eru eigi fyllilega komnir í ljós.

Jón Auðunn Jónsson Jeg bið hæstv. forseta að hafa nafnakall um till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald), því að hún er bersýnilega gerð til þess að eyða málinu. Jeg vil aðeins minna hv . deild á það, að sannað hefir verið með fullum rökum, að smábátaútgerðin verður mjög illa úti, eins og lögin nú eru framkvæmd. Bátar, sem hafa kringum 200 kr. ágóða af vertíðinni, þurfa að borga á 3. hundrað kr. í iðgjöld. Jeg veit um það, að sjómenn hafa sjálfir ekkert á móti því að taka þátt í iðgjöldunum.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Út af orðum hæstv. atvrh. (MG) vil jeg gera örlitla athugasemd. Hann taldi vandkvæði á því, að leggja nokkuð af iðgjaldagreiðslunni á þá menn, sem ráðnir eru fyrir hlut af afla, en kvaðst þó mundu sjá sjer það fært, ef deildin lýsti yfir því, að það væri hennar vilji. Nú liggur það í dagskrá sjútvn., ef hún verður samþ., að slík yfirlýsing er gefin, og leysist því með henni þessi spurning. þá tók hæstv. ráðh. (MG) það fram, að stjórnin sæi sjer tæplega fært að leggja fyrir næsta þing frv. um almennar slysatryggingar, þar sem með væru tekin öll áhætttuverk. Það liggur eigi í dagskránni eða nál., að teknir verði undantekningarlaust allir þeir, sem í nál. eru taldir, þótt nefndin hinsvegar telji best, að sem flestir komist undir tryggingarákvæðin. það er álit allra í meiri hl. sjútvn., að nú sjeu margir gerðir tryggingarskyldir, sem vinna hættulítil verk, en aftur á móti undanþegnir aðrir, sem hættumeiri verk vinna, sem nefndin leggur mesta áherslu á að afnumin verði. Um þá till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að vísa málinu til hæstv. stjórnar án frekari formála, er það bert, að í henni liggur engin bending um að fá reglugerðarbreytingu, heldur aðeins eyðing málsins. Því verð jeg, fyrir hönd nefndarinnar, að telja hana allsendis óaðgengilega.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hafði skilið orðin „almenna slysatryggingu“ þannig, að menn skyldu trygðir við alla vinnu, alment. En með þeim skilningi, sem hv.frsm. (SvÓ) leggur í orðið, get jeg vel gengið að því. Því að þá er stjórninni í sjálfsvald sett, hve langt hún fer í brtt. sínum. - Það er mitt álit, að í sveitum sje mjög ilt að koma tryggingum fyrir, og virðist mjer, að á það megi líta jafnframt þörfinni. Jeg geri ráð fyrir, að þegar þessi lög hafa staðið í nokkur ár, megi færa út tryggingarnar. - Jeg er alveg andvígur till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald), því að jeg vil fá atkvgr. hv. deildar um vafasamt atriði, og sú atkvgr. felst í því, hve fer um dagskrá hv. nefndar.

Jón Baldvinsson Hæstv. atvrh. (MG) hefir nú gefið yfirlýsingu um þetta mál, og verð jeg að segja það, að mjer kom það nokkuð á óvart, hvernig hann tók í það. Lögin, sem samþ. voru í fyrra, gengu auðvitað í gegn um báðar deildir þingsins, en nú er það meiningin, að þessi eina deild skori á stjórnina að gera alvarlegar breytingar á þeim. Mjer finst, að það væri mikið í ráðist fyrir hæstv. stjórn að gera slíkar breytingar, eftir dagskrá, sem væri samþ. að eins hjer í þessari hv. deild. Um slíkar breytingar eiga að koma fram till. frá stjórn slysatryggingarinnar, að mínu áliti. Hæstv. ráðh. finst, ef til vill ekki, að hann varði neitt um þær till., sem stjórn slysatryggingarinnar kynni að gera, en mjer finst nú, að hún hljóti að hafa best vit á slíku. - Hæstv. ráðh. (MG) hefir lýst því yfir, að ef dagskráin verði samþ. nú, þá muni hann setja reglugerð um þetta samkv. henni. Hinsvegar er hann mótfallinn minni till. um að vísa málinu til stjórnarinnar. Það var þó talin einhver mesta virðing, sem mönnum var sýnd til forna, þegar þeim var selt sjálfdæmi um einhver mál. En það vill hæstv. atvrh. (MG) ekki aðhyllast, að honum sje selt sjálfdæmi í þessu máli. Hvað viðvíkur því, að undanþiggja þá, sem vinna að fiskvinnu utan þurkhúsa, þá finst mjer vafasamt, hvort hægt er að breyta því með dagskrá. Jeg hefi ekkert að athuga við það, að hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) vildi fá nafnakall um mína till. og vil meira að segja sjálfur leyfa mjer að æskja þess, Mjer þykir ótrúlegt, að hv.þdm. hafi nú breytt um skoðun frá í fyrra, með því að ekkert nýtt hefir komið fram í málinu síðan. Mjer finst það mjög varhugavert að fara nú að breyta því með rökstuddri dagskrá, sem í fyrra var samþ. sem lög. Og mér finst það varhugavert fyrir hæstv. stjórn að taka við málinu þannig. Eftir því, sem jeg skildi háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) í fyrra, vildi hann fá almennar slysatryggingar, en nú þegar hæstv. atvrh. (MG) vill ekki lofa því að flytja frv. á næsta þingi um þetta efni, þá hefir hæstv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) breytt um skoðun, svo alt falli í ljúfa löð með honum og hæstv. atvrh. Jeg skal ekki orðlengja frekar um þetta að sinni, en finst það alls ekki viðeigandi að fara nú að breyta lögum þessum á þennan hátt. Hinsvegar finst mjer, að það gæti komið til mála að athuga þetta mál í samráði við slysatryggingarsjóðsstjórnina og koma þá síðar fram með till. um breytingar á lögunum, en ekki að gera það á þann hátt, sem hv. meiri hl. sjútvn. fer fram á.

Jón Sigurðsson Það er ekki að ástæðulausu, að allmikið er nú talað um þessa dagskrá. Mjer skilst, að ef hún væri samþ., þá væri málinu þar með hrundið inn á víðara svið. Jeg sje ekki betur en að ef till. nefndarinnar verður samþ., þá sje tryggingarskyldan gerð almenn og látin ná til allrar sveitavinnu og þess háttar. Mig furðar nokkuð á þessu, af því að í nefndinni eiga sæti menn, sem eru kunnugir starfsháttum í sveitum og vita t. d., að sami maðurinn fæst, ef til vill, við 10 mismunandi störf sama daginn. Í slíku tilfelli mundi flokkunin reynast örðug. Enn er ekki fengin nein veruleg reynsla um þessi lög frá í fyrra, og finst mjer við geta verið rólegir og sjeð, hvernig þau reynast. Jeg get ekki fallist á dagskrártill. háttv. meiri hl. sjútvn. þó að hæstv. atvrh. (MG) hafi lýst því yfir, að hann sjái sjer ekki fært að fara að öllu leyti inn á þá braut, sem hún fer fram á, þá skilst mjer, að hún sje á þá leið að skylda stjórnina til að bera fram, á næsta þingi, frv. um almennar slysatryggingar. Jeg vil því leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv, forseta, að hann beri undir atkv. svohljóðandi till. til rökstuddrar dagskrár: Í trausti þess, að stjórnin með reglugerðarbreytingu taki upp efni 1. og 2, gr. í frv. á þskj. 110, eftir því sem við verður komið, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg geri ráð fyrir því, þó að það sje ekki tekið fram, að stjórnin skuli koma fram með breytingar á slysatryggingarlögunum, þá muni hún engu að síður telja sjer skylt að gera það, ef það virtist nauðsynlegt.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer þótti þjóta nokkuð einkennilega í tálknunum á hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Jeg hefi ekkert sagt um það, hvort jeg mundi koma fram með breytingar á lögunum á næsta þingi. Jeg hefi lofað því að athuga lögin til næsta þings og koma þá með breytingar á þeim, ef mjer þætti ástæða til þess. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) álítur, að jeg geti ekki gefið út reglugerðarbreytingu, og heldur, að það væri lagabrot. En hv.þm. hefir ekki sýnt fram á, að til þess þurfi lagabreyting, að breyta reglugerðinni í þessa átt. Um breytinguna viðvíkjandi fiskvinnu utan þurkhúsa tel jeg óhætt að fara eftir till. stjórnar slysatryggingarsjóðsins, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vill láta ráða, nema þegar hún er á móti honum. Um hitt atriðið segir slysatryggingarstjórnin, að hún telji, að heimilt sje að breyta því. Hún segir: - „En við hyggjum, að ef hásetar fá ekki kaup, heldur aðeins hluta af afla, þá muni verða litið svo á, eftir núgildandi lögum, sem um samlagsútgerð sje að ræða, svo að þó útgerðarmaður bátsins eða formaður eigi að standa skil á iðgjöldum fyrir alla hásetana, samkvæmt 7. gr., þá verði þeir samt eigi taldir í þjónustu hans, heldur sjálfir atvinnurekendur, og falli því ekki undir ákvæðin í 1. málsgr. 6. gr., heldur beri sjálfir iðgjaldið hver fyrir sitt leyti ...“ Hv. þm. (JBald) sagði sjálfur í fyrra í umr. um þetta mál: „Jeg get vel tekið undir það, að sjómenn, sem eru upp á hlut, og taka þátt í útgerðinni, ættu að greiða sjálfir iðgjöld sín, ef það þætt skifta nokkru máli.“ Hv. þm. (JBald) segir ennfremur umræðunum í fyrra: „Einnig er nú svo frá gengið, eftir brtt. nefndarinnar við 21. gr., að stjórnin getur altaf tekið upp nýja flokka, er henni þykir það fært, og auk þess getur Alþingi altaf gripið inn í og hert á, því ekki þarf annað en með einfaldri þál. að skora á stjórnina að taka nýja flokka upp til, tryggingar ....“ 
             . Það er einkennilegt, að það á að vera hægt að taka upp nýja flokka, en ekki fella niður flokka! Annars eru þessar yfirlýsingar hv.þm. um, að jeg hafi lofað stórfeldum breytingum á tryggingunum, helber misskilningur. Jeg hefi gengið inn á þá fyrri, af því að hún felst tvímælalaust í lögunum. Um þá síðari hefi jeg sagt, að hún er vafasöm, en fái stjórnin yfirlýsingu deildarinnar um, að hún líti svo á, að breytingin sje lögleg, er það mikill styrkur. Hjer er alls ekki verið að breyta lögunum með dagskrá, eins og hv.þm. komst að orði. Hjer er aðeins verið að skýra lögin.

Jón Baldvinsson Hæstv. atvrh. (MG) tók mjer óstint upp, það sem jeg sagði áðan. Jeg skal játa, að mjer líkaði miklu betur við hann í þessari ræðu, þótt hann væri með einhverjar hnútur til mín. Nú var hann miklu varkárari í ummælum sínum og lofaði ekki öllu „fögru“.

Fögru?

. Já, það var með gæsalöppum. Hæstv. ráðh. (MG) vildi vísa í ummæli mín frá í fyrra því til sönnunar, að hægt væri að breyta þessum atriðum með reglugerðarbreytingum. - En ummæli mín frá í fyrra sanna einmitt, að ekki hefir verið meiningin hjer í hv. deild þá, að hlutarmenn skyldu greiða hluta af iðgjöldunum. Jeg tók það einmitt fram, að jeg hefði ekki á móti slíkri breytingu, ef mönnum þætti það máli skifta. Þetta, sem hæstv. ráðh. las upp, sannar einmitt, að skilningur hans og stjórnar slysatryggingarinnar sje hæpinn. Enda leggja þessir háttv. herrar áherslu á, að þeir „hyggi“ þetta og þetta. Hæstv. ráðh. (MG) vitnaði og í mig, að jeg hefði álitið í fyrra, að nýja flokka mætti taka upp með einfaldri þál. En þetta var einmitt deiluatriði í fyrra, og ummæli þau, er hæstv. ráðh. las eftir mig, áttu við brtt., er allshn, flutti í fyrra, en sú till. komst ekki inn í lögin. Það er dálítið hart, ef þessu deiluatriði frá því í fyrra á að úrskurða með rökstuddri dagskrá. Og það er eins og hv.flm. og jafnvel hæstv. atvrh. (MG) haldi, að á þennan hátt megi breyta lögunum.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð. Fyrst og fremst vil jeg taka undir það, sem hv. 2. þm. Skagf. (JS) sagði, að jeg vil ekki reka eftir hæstv. stjórn að koma með yfirgripsmiklar brtt. við slysatryggingarlögin. Því að verði dagskrá hv. sjútvn. samþ., er ómögulegt að taka það öðruvísi en áskorun um að bera fram frv. um almennar slysatryggingar, þar með taldar tryggingar við almenna sveitavinnu. Álít jeg óhyggilegt af hv. nefnd að blanda þarna ólíkum atriðum saman. Jeg er ekki lögfræðingur, en mjer skilst, að hæstv. ráðh. (MG) álíti, að allmikill vafi sje á, hvort lögleg sje önnur breytingin, sem farið er fram á í dagskránni. En jeg fæ ekki sjeð, á hvern hátt hún er frekar heimil, þótt samþ. sje rökstudd dagskrá í annari deild, og það því fremur, sem svo fáir eru á fundi. Ef þessi breyting er nú óheimil, þá er þetta enginn grundvöllur, sem hún megi byggjast á. Verð jeg því að líta svo á, að tilgangslaust sje að samþykkja dagskrána.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er vitaskuld aðeins fyrirsláttur hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að jeg hafi ekki haldið því sama fram í báðum ræðum. Jeg ljet það altaf í ljós, að jeg gæti ekki gengið að svo víðtækum breytingum á slysatryggingalöggjöfinni, sem jeg taldi felast í dagskránni. En er hv.frsm. sjútvn. (SvÓ) hafði lýst yfir því, að frá hálfu hv. nefndar ætti annað að liggja í orðunum, gat jeg með góðri samvisku gengið að dagskránni. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um ummæli sín frá í fyrra, vil jeg taka fram, að þau voru sögð út af brtt., sem fram var borin við 21. gr. þeir hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og hv. 1. þm. Árn. (MT) báru hana fram í samráði við mig, og án hennar hefði frv. aldrei komist fram. Jeg tók það þá fram, að eftir henni væri mjer heimilt að draga úr tryggingunum, ef svo bæri undir. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hristir höfuðið nú. En þá var hann glaður að geta komist að einhverjum samningum, svo að frv. hans væri eigi felt. Ummælum hv.þm. Str. (TrÞ) þarf jeg varla að svara. Jeg hefi tekið það fram, að aðeins önnur þessi till, er vafasöm. Og er það þá mikill styrkur fyrir stjórnina að vita, að löggjöfin lítur eins á málið og hún. Því að skýring löggjafans er ætið mikilsvert atriði við lögskýringar.

Hjer er ekki um allan löggjafann að ræða

. Jæja, það er þó að minsta kosti vilji Nd., sem væntanlega kemur fram við atkvæðagreiðsluna, og þar eiga sæti 28 af 42 þm.

En þetta var ágreiningsatriði milli deilda í fyrra

, Það er dálítið einkennilegt hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að hann byrjar á því, að segja, að allar brtt. við þessi lög eigi að koma frá stjórn slysatryggingarinnar, en þegar honum er bent á álit hennar, að hún haldi, að þetta sje rjett lög, þá telur hann það fortakslaust lagabrot.

Halldór Stefánsson Í fjarveru hv.flm. (HK) skal jeg mæla aðeins örfá orð. Ástæður hv.flm. (HK) eru teknar fram í greinargerð frv., og vil jeg aðeins vísa til þeirra og vænti þess, að hv.þdm. hafi kynt sjer þær: Að öðru leyti er ekki ástæða til að ganga inn á málið; jeg vil aðeins benda á, að ástæðum fyrir málinu er þannig háttað, að sjálfsagt er, að það fái athugun í nefnd. Vil jeg fyrir hönd hv.flm. (HK) óska, að málið fái að ganga til 2. umr. og til allshn., að umr. lokinni.