Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Stefánsson) Hæstv. forseti gat þess, að framhaldsnefndarálit væri ekki komið fram, og er það rjett, en til þess eru tvær ástæður. Í fyrsta lagi tókum við svo seint eftir þeirri breytingu, sem háttv.Ed. hefir gert, að tíminn var orðinn nokkuð naumur, og í öðru lagi var það ekki annað en pappírseyðsla að fara að prenta álit okkar, úr því að við leggjum til að samþ. frv. óbreytt. En sökum þess, að jeg býst við, að mönnum sje ekki fullljóst, hvað á milli deildanna ber, þá skal jeg leyfa mjer að fara um það nokkrum orðum. Eins og háttv. deildarmenn vita er þetta mál borið fram af stjórninni og lagt fyrir háttv.Ed. Við hjer í deildinni gerðum á því nokkrar breytingar frá því, sem háttv.Ed. hafði afgreitt það. En þessar breytingar okkar hefir háttv.Ed. ekki getað fallist á. Við höfðum lagt til, að lendingasjóðsgjaldið yrði miðað við hundraðsgjald af aflanum og ekkert annað, en Ed. vill aftur á móti miða gjaldið við lestarrúm skipanna og hlutatölu. Þessa breytingu teljum við ekki sanngjarna, af því að það er ekki víst, að ágóðinn af útgerðinni standi altaf í hlutfalli við stærð skipsins. Sömuleiðis mælir það á móti till.háttv.Ed., að því stærri sem skipin eru, því meira vitagjald og hafnargjald verða þau að greiða; getur því orðið ósanngjarnt, að þau verði einnig harðara úti hjer. Sömuleiðis mælir það á móti skoðun háttv.Ed., að víða er útgerðinni hagað svo, að útgerðarmennirnir fá allan aflann, en greiða hásetum sínum einungis mánaðarkaup, svo að aflinn er alls ekki talinn í hlutum. Þegar svo er ástatt, þá getur orðið ágreiningur um það, hve marga hluti aflann skuli telja. Enn fremur er það eðlilegast, að lendingasjóðurinn njóti þess, ef fiskveiðarnar ganga vel, og hafi þá hærri tekjur en ella. Þetta hefir Ed. ekki viljað fallast á. Hún vill miða við lestarrúm og hlut. Þótt við álítum, að brtt. hennar spilli frv., leggjum við þó til, að það verði samþ., eins og það nú er orðið, heldur en að öll sú vinna, fyrirhöfn og kostnaður, sem hefir gengið til þess að sameina öll þessi gömlu lög og láta frv. ganga gegnum 4 umr. í hvorri deild, verði að engu, enda er fyrirhafnarminna síðar að bæta úr þessum eina aðalgalla, sem á frv. er nú, heldur en að draga þá saman í eina heild 7 eldri lög frá tímabilinu 14. des. 1877 til 22. okt. 1912. Það væri ótækt, ef sú vinna, sem farið hefir í að draga það saman, færi alveg til ónýtis. Það væri og engu auðveldara að koma því að seinna, sem við lögðum aðaláhersluna á, þótt frv. væri nú felt, nema síður sje. Jeg vona, að háttv. deild verði nefndinni samdóma um, að samþ. skuli frv. óbreytt, eins og það kemur frá Ed., þótt gallað sje

Frsm. (Gísli Sveinsson) Mál þetta þarf ekki langrar framsögu við. Frv. er borið fram af samgöngumálanefnd Ed., og hefir samvinnunefnd samgöngumála beggja deilda tekið það á arma sína. Frv. er upphaflega komið frá landssímastjórninni, og hafa að eins verið gerðar á því orðabreytingar. Nefndirnar telja sjálfsagt, að það eigi að verða að lögum. Ákvæði þessa frv. eru í samræmi við samskonar ákvæði annarsstaðar. Þessara ákvæða er nú orðin þörf hjer á landi, þar sem nú eru að rísa hjer upp þráðlausar firðviðskiftastöðvar. Verður Ísland, ef slík lagafyrirmæli eru sett hjer sem þetta frv., sjálfstæður aðili í þessu efni, »internationalt« sjeð, en ekki að neinu leyti undirgefið sambandsþjóð vorri, Dönum, sem ella yrði, þar sem þeir kæmu fram fyrir vora hönd. Verður það að teljast vinningur, að vjer ákvörðum um þetta sjálfir. Vænti jeg, að þetta mál fái að ganga hindrunarlaust í gegnum þessa deild, eins og gegnum Ed. Engin ástæða er til að senda það til nefndar, þar sem það er komið frá nefnd.

Sveinn Ólafsson Máli þessu er nú svo komið, að upphaflega till. á þgskj. 590 hefir ekki getað öðlast samþykki háttv. bjargráðanefndar. Leggur hún á móti till. og vill vísa henni frá með rökstuddri dagskrá. En þar sem margir okkar flm.till. álítum, að ekki væri mikil bót að dagskránni, þá komum við fram með brtt. á þgskj. 868. Háttv. bjargráðanefnd hefir það þrent einkum á móti upphaflegu till., að vörur mundu stíga hjer á suðvesturhorni landsins, að vörur mundu falla ótilhlýðilega í verði úti um land, og að erfitt mundi verða að reikna út, hve mikið skyldi leggja á vörurnar, þar sem miða ætti við væntanlegan flutningskostnað. Skulu nú þessar þrjár ástæður nánar athugaðar. Fyrsta ástæðan, að vörur mundu hækka hjer syðra óhóflega í verði vegna flutningskostnaðarins út um land, er að eins grýla. Meiri hluti vörunnar selst hjer og til nærsveita, svo að flutningskaup lendir að eins á minni hlutanum. Auk þess ætti heildsöluverð landssjóðsverslunarinnar, borið saman við smásöluverðið hjer, sem almenningur býr við, að geta borið flutningskostnaðinn að miklu. Landssjóður seldi þá hjer með smásöluverðinu. Sjálfsagt yrði afleiðingin sú, að dálítil hækkun yrði á þessu landshorninu, en lækkun yrði á hinu að sama skapi, og hvernig sem þessu er velt, þá missir þjóðarbúið einkis í; að eins kæmu byrðarnar nokkru jafnara niður. Önnur ástæðan var sú, að vörur myndu lækka úti um land og kaupmenn yrðu kann ske að leggja árar í bát. Þetta er ekki alls kostar rjett. Kaupmenn úti um land hafa oft selt með lægra verði en landssjóðsverslunin, svo að ekkert þyrfti að óttast, þótt verð á landssjóðsvörum yrði dálítið lægra. Þeir munu alls ekki þess vegna missa hvötina til að afla sjer varnings frá útlöndum. Að öðru leyti er þessari ástæðu háttv. nefndar svarað með því, sem sagt var um fyrsta atriðið. Þá er þriðja ástæðan, að örðugt verði að jafna flutningskostnaðinum niður, af því að fyrirfram verði eigi sjeð, hve mikið eða langt þurfi að flytja. Jeg fæ ekki sjeð, að aðferð þessi yrði mjög ólík því, sem alment er hjá kaupmönnum. Þeir geta ekki heldur áætlað fyrirfram allan kostnað við vörusendingar og geymslu. Þeir láta sjer nægja, og verða að láta sjer nægja, áætlun eftir venju og líkum. Strax, er farmur kemur, er hægt að ætlast á um, hve mikið af honum verður flutt út um land, og eftir því er hægt að fara nokkuð nærri um kostnaðinn. En mismunur um nokkur hundruð króna í slíkri verslun, sem veltir miljónum, skiftir engu. Rösklega áætlaður flutningskostnaður auðgar landssjóð dálítið, en laklega áætlaður skaðar. Í báðum tilfellum stendur þjóðarbúið jafnrjett. Brtt. á þgskj. 868 fer milliveg, og ættu fleiri að geta sætt sig við hana en hina upphaflegu till. Þar er ætlast til, að helming flutningskostnaðar verði jafnað á alla vöruna, en hinn helminginn greiði kaupendur úti um land. Við þetta ættu þeir, sem óttuðust verðhækkunina hjer í Reykjavík og nágrenninu, að geta sætt sig, og till. í þessari mynd tekur til alls þorra landsmanna. Þetta verður og auðveldara í framkvæmdinni, og eins og áður er tekið fram verður með þessu náð til flestra landsmanna. Eftir upphaflegu till. er ráðgerð sala hvarvetna á landinu með sama verði, sem reyndar er óframkvæmanlegt bókstaflega og kemur því stjórninni í vanda.

Frsm. (Einar Arnórsson) Eins og kunnugt er kom í vetur fram þingsályktunartill. svipuð þessari, sem nú er fram komin. Nefndin, sem fjekk þá till. til umsagnar, komst að svipaðri niðurstöðu og bjargráðanefnd hefir nú komist að. Til miðlunar var sú klausa sett í 2. gr. laga nr. 5, 1. febr. 1917, að stjórninni skyldi heimilt að heita þeim, sem búa utan Reykjavíkur, sanngjarnri ívilnun eða uppbót á kostnaði við að senda vöruna milli hafna eða staða umhverfis landið. Menn fundu, að það mundi erfitt að jafna flutningskostnaðinum svo niður, að það yrði ekki annar ójöfnuður til. Stjórnin hefir ekki heldur sjeð sjer fært að nota heimildina að nokkru ráði, og því mun þingsályktunartill. komin fram. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa upp kafla úr skýrslu, sem stjórnin hefir sent forseta Sþ. Þar víkur stjórnin að þessu máli. Kaflinn hljóðar svo: »Verðlagið á vörum þeim, sem landsstjórnin hefir flutt inn, hefir verið ákveðið eftir því, sem þær hafa kostað landssjóð hingað komnar, með hæfilegri viðbót fyrir fyrirsjáanlegum áfallandi kostnaði, vöxtum og rýrnun, og með tilliti til þess verðs, sem var á forða þeim, sem þá lá fyrir, og hve mikill hann var, þannig, að sama verð sje á hverjum tíma á sömu vörutegund, án tillits til þess, þótt sú vörutegund hafi komið með fleiri skipum, og virðist þetta vera eðlilegast fyrirkomulag og eftir atvikum hið eina framkvæmanlega. Á síðasta Alþingi kom það til tals, hvort ekki væri auðið að hafa sama verð um alt land á vörum þeim, sem landssjóður selur, en landsstjórnin var látin hafa fríar hendur í þessu efni. Það er mjög torvelt að koma því við að leggja flutningskostnað út um land á, þegar vöruverðið er þegar ákveðið, og verður ekki heldur rjettlátt, því að ógerlegt er að bæta þeim flutningskostnað, sem flytja verða að sjer vörurnar á landi, sem þeir þó ættu heimting á, í samanburði við hina, sem vörurnar fengju fluttar til sín á sjó, með flutningskostnaði í vöruverðinu, sem báðir greiða, en að hafa tvennskonar vöruverð, eftir því, hver kaupandi er, er óframkvæmanlegt. Annað órjettlæti myndi og stafa af því, sem sje, að landssjóðsvörurnar verða hjer og í verslunarupplandi bæjarins dýrari en samskonar vörur, sem aðrir flytja hingað inn og selja hjer. Að koma jöfnuði á verðið með því móti að láta aðflutningsskipin leggja vörurnar upp á ýmsum stöðum á landinu, er venjulega enn ómögulegra peningalega sjeð, því að aðflutningsskipin eru ofkostnaðarsöm til að láta þau eyða tíma í siglingar með ströndum fram hálffull eða nærri tóm. Að vísu hefir landsstjórnin getað komið því við að hafa sama verð á sykri um alt land, en það stafar af því, að hún í raun og veru hefir nú einkasölu á sykri, því að aðrir flytja nú sykur svo að segja ekki til landsins, og svo er fyrirfram hægt að ákveða, hve mikið af birgðum, sem verðleggja þarf, verður látið fara á hvern stað á landinu, og greiða innanlandsflutning fyrir, þar sem sykurinn er skamtaður af landsstjórninni«. Svo mörg voru þau orð. Það er að vísu ekki vegna þessarar greinargerðar landsstjórnarinnar, að álit bjargráðanefndar er eins og það er, heldur vegna þess, að nefndin er á sama máli og landsstjórnin. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) lýsti nál. fyrir mönnum, og er óþarfi að endurtaka það. Nefndin hefir dregið mótbárur sínar saman í 4 atriði. Ætti það að vera ljóst af nál., að þessi jöfnuður, sem þingsályktunartill. ræðir um, yrði í raun og veru ójöfnuður. Hag landssjóðs væri líka mjög illa borgið, ef þetta kæmist á, því að ókleift er að vita, þegar farmur kemur til landsins, hve mikið af honum verði sent út um land og hve mikið á hvern stað. Vorið 1916 voru t. d. harðindi á Norðurlandi og útlit fyrir, að fellir yrði, ef eigi kæmi skjót hjálp hjeðan að sunnan. Þá voru send um 500 tonn af landssjóðsvörum norður, til þess að vera við öllu búið. Er það augljóst, að enginn gat sjeð þetta fyrir. Ef svo væri, að landsstjórnin hefði ein á hendi sölu á ákveðnum vörutegundum, eins og hún hefir að miklu leyti haft á sykri, þá væri hægra um vik; hún vissi nokkurn veginn, hve mikið mundi þurfa að senda á hvern stað, og þá mun hægara að reikna út fyrirfram, hvað þarf að leggja á alla vöruna vegna flutningsgjaldsins. En hingað til hefir stjórnin, eins og rjett er, unnið í samfjelagi við kaupmenn og kaupfjelög að því að birgja landið upp að vörum, því að aðalatriðið nú, meðan stríðið stendur yfir, er að ná vörunum inn í landið, og mest líkindi eru til þess, að það vinnist best á þann veg, að þar vinni í sameining landsstjórn, kaupmenn og kaupfjelög. Ef landssjóður ætti að borga alt flutningsgjald út um land, þá mundi hann, eins og fyrirkomulag á vöruflutningum til landsins nú er, hafa vaðið fyrir neðan sig, svo að hann væri viss um að ná upp sínum kostnaði, og gæti þá vöruverðið á sumum tímum orðið óþarflega hátt. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) virtist að mörgu leyti fallast á niðurstöðu nefndarinnar í máli þessu, enda er brtt. á þgskj. 868 bestur vottur um, að sumir hv. flutningsmenn till. á þgskj. 590 eru farnir að sansast á, að fyrirkomulag það, er hún fer fram á, muni ekki sem heppilegast. Höfuðtillöguna flytur fullur helmingur deildarmanna, þegar frá er talinn forsætisráðherrann, sem, eins og eðlilegt er, greiðir ekki atkvæði um tillögur, sem beint er til stjórnarinnar, svo að þess vegna geta þeir komið henni fram án breytinga, en af því að hjer eiga sanngjarnir menn í hlut, þá vilja þeir eigi nota afl sitt til að berja mál sitt fram, heldur vilja sveigja til, þar sem sanngirni mælir með, og eiga þeir þakkir skilið fyrir. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vildi ekki mótmæla því, að ef tillagan fengi framgang, gæti það leitt til þess, að verð hækkaði hjá sumum kaupmönnum. En hann vildi halda því fram, að það yrði ekki þjóðarskaði, því að þótt vöruverð kaupmanna hækkaði á einum staðnum við þetta, þá mundi það aftur lækka á öðrum. Það má vera, að alment tekið yrði það ekki til að minka þjóðareignina; en þó mun það standa í háttv.þm. (Sv. Ó.), eigi síður en öðrum, að reikna þetta sem hvert annað einfalt reikningsdæmi; þar kemur svo margt inn í reikninginn, sem ekki er hægt að einskorða með almennum setningum. Fyrir mjer er aðalatriðið: Er líklegt, að aðdrættir til landsins aukist eða minki við þær ráðstafanir, sem tillagan vill að gerðar sjeu, og er það rjett að gera kaupmönnum og kaupfjelögum erfiðara fyrir sumstaðar í landinu en annarstaðar? Meiri hluti nefndarinnar hefir svarað þessu hvorttveggja í nefndaráliti sínu, og þarf ekki að taka það upp aftur hjer. Þá segir háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó ), að eigi sje það erfitt fyrir landsstjórnina að reikna út, hvaða verð hún þurfi að leggja á vöruna. Það sje ekki torveldara fyrir hana en fyrir kaupmenn, sem verslun reki á fleiri stöðum. Þetta er ekki fullrjett, því að kaupmenn þessir vita fyrirfram, á hvaða staði þeir þurfa að flytja vörur, og líka nokkurn veginn, hve mikið þeir muni þurfa að flytja á hvern stað; þeim eru og engar hömlur settar, svo að þeir geta hagað vöruflutningunum mjög að eigin vild. Landsstjórnin stendur hjer öðruvísi að vígi. Hún getur ekki vitað, hve mikið muni þurfa að fara á hvern stað, nema ef vera skyldi af vörum, sem hún ræki ein verslun með, og skamtaði hana, eins og hún gerði um tíma með sykurinn. Hitt skil jeg vel, hvers vegna tillaga þessi hefir komið fram. Það hefir komið í ljós óánægja út af flutningsgjaldi á ákveðnum vörutegundum á ákveðnar hafnir, og það þótt koma órjettlátlega niður; en hvort þær ráðstafanir hafa verið af völdum stjórnarinnar eða starfsmanna hennar, um það veit jeg ekki. En þótt einhver mistök komi fyrir, þá má ekki fyrir þá sök rígbinda stjórnina við allsherjarreglur, sem henni er ómögulegt að framkvæma og óhentugar eru að öðru leyti, heldur verður að treysta henni til þess, að hún muni sjá til þess, að farmgjöldum sje jafnað rjettlátlega niður. Þó má ekki skilja orð mín svo, að eigi færi best á því, að rjettlátur reikningsjöfnuður gæti verið allra á milli á öllum farmgjöldum; en nefndin fær ekki sjeð, að hægt sje að koma því við, og því hefir hún ekki getað aðhyllst þingsályktunartill., en heldur kosið að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá. Nefndin hefir athugað brtt. á þgskj. 868, og meiri hluti hennar komist að þeirri niðurstöðu, að hún færi í svo líka átt sem aðaltillagan, að hún gæti ekki fallist á hana. Þar eru sömu annmarkarnir á sem aðaltillögunni, og í sumum atriðum er hún enn verri. Nefndin hefir ekki haft tækifæri til að bera sig rækilega saman við stjórnina um mál þetta; en hæstv. atvinnumálaráðherra er hjer viðstaddur og mun geta skýrt hv. deild frá afstöðu stjórnarinnar. Jeg las áðan upp kafla úr greinargerð stjórnarinnar um mál þetta, og býst við, að hún muni vera líkrar skoðunar enn, en hafi hún fundið einhverja nýja útvegu síðan, þá hefir nefndin að sjálfsögðu ekki á móti, að þær leiðir sjeu farnar, ef þær eru aðgengilegar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi ekki getað fylgst með umræðunum hjer í deild í þessu máli í dag. Jeg heyrði alls ekki, hvað hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafði að segja um brtt. á þgskj. 868. Eins og háttv.frsm. (E. A.) tók fram koma fram svipaðir örðugleikar, hvort sem fylgja skal aðaltill. eða brtt., nema að því leyti, að eftir brtt. er um minni verðupphæð að tefla. Jeg tek í sama streng sem hv.frsm. (E. A.), að stjórninni hefir virst mjög örðugt að eiga að framfylgja því, sem till. fer fram á, en með því að háttv.þm. (E. A) hefir einmitt borið fram þær sömu ástæður sem fyrir stjórninni vöktu, þá sje jeg ekki ástæðu til að taka þær fram aftur. Hin rökstudda dagskrá á að geta verið fult aðhald eða hvöt fyrir stjórnina til að láta verðlag vera svo jafnt á hinum ýmsu stöðum í landinu, sem hún sjer sjer frekast hægt. Jeg skal taka það fram, að stjórnin ætlast til, að hjer eftir verði ekki verulegur verðmunur á helstu nauðsynjavörum úti um land; nú er hægra um hönd að koma þessu við, með því að stjórnin getur nú að miklu leyti notað sín eigin skip til flutninga kringum landið. Jeg skal tilnefna þær vörutegundir, sem stjórnin ætlast til að framvegis verði ekki verulegur verðmunur á, á helstu stöðum, sem skipin koma við á; þær eru salt, kol, steinolía og sykur. Stjórnin hefir að vísu ekki enn getað rætt málið ítarlega með sjer; en umræður hafa þó helst fallið í þá átt að fara ekki lengra að sinni en þetta. En að því er aðrar vörur snertir, mun hún og taka fult tillit til hinnar rökstuddu dagskrár, þó að það sje mjög örðugt að koma sömu reglunni við um allar vörur; en það er samt hægara með þessar þungavörur, enda skiftir og miklu um þær.

Magnús Pjetursson Það munu ekki þýða mjög langar umr. um till. þessa hjeðan af; um hana hefir þegar svo margt verið talað, og hv. þingdm. munu þegar hafa ráðið með sjer, hvernig þeir greiði atkv. En af því að jeg hefi ekki enn horfið frá því, að till. þessi sje rjettmæt, þá ætla jeg að segja fáein orð henni til meðmæla og til andmæla því, er hv.frsm. (E. A.) bar fram. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir að vísu þegar borið fram hinar almennu ástæður gegn skoðun háttv. bjargráðanefndar, svo að mitt hlutverk verður aðallega að árjetta það, sem hann sagði. Mjer þykir það undarlegt, hve mikla áherslu hv. nefnd leggur á kaupmannaverðið; sjerstaklega finst mjer það undarlegt, að hún skuli ætla, að sú ráðstöfun, sem till. fer fram á, mundi verða til þess, að kaupmenn og kaupfjelög mundu minka aðflutninga eða jafnvel hætta við þá. Nefndin virðist líta svo á, að verðlækkunin verði svo mikil úti um landið, ef jafnt flutningsgjald er lagt á alla vöruna, að hún muni lama svo þrótt kaupmanna og kaupfjelaga, að þau treysti sjer ekki til að halda áfram verslun. Þetta er fjarstæða. Kaupmenn munu hingað til oft hafa hækkað vöruverð, til þess að fylgja verði landsstjórnarinnar, án þess þó að brýn nauðsyn hafi knúð þá til þess. Það fyrirkomulag, sem hingað til hefir verið haft, hefir því verið kaupmönnum mjög í hag. Vörur landsstjórnarinnar eru nú töluvert dýrari úti um land en hjer í Reykjavík, og vilji kaupmenn þar fylgja verði hennar, þá geta þeir hækkað vöruverð sitt þeim mun meir, því meira flutningsgjald sem fellur á landsstjórnarvörurnar út um landið. Það er ekki hægt að segja með vissu, hve mikill þessi flutningskostnaður mundi verða; jeg hefi ekki í höndum skilríki fyrir því. En þegar reikningur landsverslunarinnar var yfirfarinn 1915, þá komst nefnd sú, er að því vann, að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að jafna flutningskostnaðinum niður á alla vöruna, og taldi hún hann mundu vera 1-2% af verði vörunnar. Nú er það vitanlegt, að alt flutningsgjald hefir stórum hækkað síðan. Setjum að það hafi þrefaldast. Ætti það þá að vera upp að 6% af vöruverðinu nú, og mun það þó vera ríflega í lagt, þegar þess er gætt, hvað vöruverð hefir hækkað síðan 1915. Þetta er ekki svo mikið, að það geti náð nokkurri átt, að það dragi þrótt úr kaupmönnum og kaupfjelögum til að birgja landið upp. Það er að vísu auðsjeð, að þetta er óhagnaður fyrir Reykjavíkurbúa, miðað við það, sem nú er; því er það skiljanlegt, að þeir, sem þeirra máli tala, fylgi nefndinni að málum. En þótt margir sjeu íbúar Reykjavíkur, þá eru þeir þó ekki nema sjötti hluti landsmanna, og ekki rjett eða sanngjarnt, að allir hinir borgi óbeinlínis nokkurn hluta af vöruverði Reykvíkinga. Því mundi vera viðbrugðið um kaupmann, sem ræki verslun á ýmsum stöðum, ef hann seldi vöruna sínu verðinu á hverjum staðnum. Og jeg hygg, að það verði ekki auðgert að sannfæra menn úti um landið um að landsstjórnin sje annað en kaupmaður, að því leyti sem hún rekur landsverslun, og menn munu eiga erfitt með að skilja, hvaða nauður knýi hana til að fylgja öðrum reglum með söluverð á hinum ýmsu sölustöðum sínum en kaupmenn gera. Það hefir verið talað um, að ekki kæmist á verðjöfnuður með því fyrirkomulagi, sem till. fer fram á, með því að vörur þeirra, sem langt búa frá kauptúnum, verði dýrari heim komnar en þeirra, sem í kauptúnum búa. Satt er þetta; en svo hefir það altaf verið, og víst ekki hægt að ráða bót á því; þar yrði þá svo ótal margt annað, sem kippa yrði í lag um leið. Þá hefir verið talað um, að erfiðara væri fyrir landsstjórnina að koma á sama vöruverðinu á sínum sölustöðum en kaupmenn á sínum, því að þeir viti löngu fyrir, hve mikið þeir muni þurfa að flytja á hvern stað. Það er nokkuð til í þessu. En töluvert getur stjórnin þó bætt úr fyrir sjer með því að láta sveitarstjórnirnar panta vörur fyrir alllangan tíma og með töluverðum fyrirvara; þá ætti hún að geta staðið svipað að vígi og kaupmenn, sem senda vörur til ýmsra staða; hún ætti þá nokkurn veginn að geta vitað, hve mikið hún mundi þurfa að senda á hvern stað, og gæti þá hagað sendingu og verði á líkan hátt og kaupmenn. Annars þykir mjer það undarlegt, hve mikið háttv. nefnd leggur upp úr því, sem kaupmenn hjer í Reykjavík muni græða, ef að því verður snúist að selja landssjóðsvöruna alstaðar jafndýrt. Jeg geri ráð fyrir, að landsvörurnar sjeu seldar nú með stórkaupaverði, að viðbættum kostnaði, en að kaupmenn selji sína vöru með smákaupaverði; þá hlýtur munurinn á þessu tvennu, með svipaðri ráðdeild, að verða ekki minni en sem svarar því, er varan hækkar í verði hjer í Reykjavík við það, að flutningsgjaldi á alla staði í landinu er jafnað á hana alla; það sýndist miklu sennilegra, að hann ætti að verða meiri. Hvernig sem jeg virði málið fyrir mjer, get jeg ekki fundið, að ástæða sje til að hvika frá hinni upprunalegu þingsályktunartillögu, og er jeg því hissa á, að sumir af flutningsmönnum hennar skuli hafa borið fram brtt. við hana. Mjer finst ekkert það koma fram í nefndarálitinu, sem gefi tilefni til hennar, og auk þess liggja öll hin sömu rök, frá sjónarmiði nefndarinnar, móti henni, eins og sjálfri aðaltillögunni. Jeg þykist reyndar vita, að tillögumenn hafi borið fram brtt. þessa í því skyni að gera menn í Reykjavík ánægðari og til að sýna, að þeir vildu taka bróðurskerfinn upp á sig; en hætt er við, að hún verði ekki með jafnmiklum þökkum tekin eins og hún mun af góðum og sáttfúsum hug borin fram. Þessi rökstudda dagskrá háttv. nefndar er allsendis óþörf, og má alt eins vel fella tillöguna eins og samþykkja hana, því að það er ekki ástæða til þess að ætla, að dagskráin beri mikinn árangur, þótt hún verði samþykt, þar sem vjer vitum, að í vetur var tekin aftur samskonar þingsályktunartillaga og þessi, með sömu ummælum sem í dagskránni felast, en stjórnin hefir haft þau að engu, nema ef vera skyldi að því er snerti 1-2 sendingar í vetur. Jeg held, að það sje ekki rjett hjá háttv.frsm. (E. A.), að óánægja með einstaka eða einstakar sendingar hafi hrundið tillögu þessari af stað, heldur er það almenn óánægja með vörusendingar stjórnarinnar, óánægja með það, að allar vörurnar hafa fyrst verið látnar koma hingað til Reykjavíkur og sendar síðan með ærnum kostnaði fyrir móttakendur út um land. Mjer þykir vænt um að heyra hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að stjórnin ætlar dálítið að fara að bæta sig og taka úr einstakar vörur og selja þær sama verði alstaðar. Þetta sýnir, að sjálf landsstjórnin álítur það ekki óframkvæmanlegt, sem tillagan fer fram á, því að hjer er ekki um vörur að ræða, sem landsstjórnin hefir ein í höndum, nema ef vera skyldi sykur. Eftir því, sem hæstv. stjórn verður kunnugri öllum þessum verslunarmálum og fær betri upplýsingar um þau, eftir því á hún hægra með að reikna út, hvar þörf er fyrir að fá vörur og hve miklar, svo að það verður á allan mögulegan hátt hægra og betra fyrir hana að hagtæra vöruna sem best og láta sum skipin koma að Austurlandinu, sum að Norðurlandinu og önnur að Vesturlandinu, og getur þá alt gengið betur en að undanförnu. Jeg skil ekki heldur, að þótt vörur landssjóðs yrðu dýrari en vörur kaupmanna, sem mjer finst reyndar óhugsandi, að það sakaði mjög mikið, því að vitanlega hefir landsverslunin aldrei átt að vera keppinautur kaupmanna, heldur hefir hún átt að birgja landið upp að forða, sem hægt væri að grípa til, þegar annað þryti. Jeg get svo ekki verið að tefja tímann meir með umræðum um þetta mál.

Matthías Ólafsson Ef við flutningsmenn tillögunnar gætum fallist á röksemdir háttv. nefndar, þá hefðum við aldrei farið að koma með þessa till., því að þessar röksemdir eru nákvæmlega þær sömu, sem mættu till. minni á síðasta þingi, sem jeg tók aftur, af því að stjórnin lofaði þá að taka tillit til þess, sem fram hafði komið í umræðunum. Það er öllum kunnugt, að kaupmenn úti um land skifta víðs vegar við stór svæði og hafa skip til flutninga út til allra skækla sveitanna. Þeir leggja þá ávalt á alla vöruna í heild sinni, en selja hana ekki dýrara úti á skæklunum, því að það liggur í hlutarins eðli, að það ætti ekki að vera ofvaxið neinum verslunarstjóra að vita, hvað til þessa þarf að leggja mikið á alla vöruna, og þá ætti það ekki heldur að vera ofvaxið landssjóðsversluninni. Að vísu er það ekki eins hægt að vita, hvað hver sveit þarf mikið, eins og fyrir gamlan og reyndan kaupmann, sem í mörg ár hefir birgt hjeraðið upp að vörum. Nú er það alkunna, að kaupmenn úti um land kaupa vörur sínar hjer hjá stórkaupmönnum og verða svo að leggja á þær fragt, en ef landsstjórnin flytti vörurnar á margar hafnir þegar í stað, án þess að fara með hana fyrst hingað til Reykjavíkur, þá yrðu stórkaupmenn að setja vörur sínar niður, til þess að halda þeim í sama verði úti um land og landssjóðsvörunni. Nú er það enn fremur á hvers manns vitorði, að stórkaupmenn taka meira fyrir vörur sínar en góðu hófi gegnir, vegna þess, að þeir miða við það verð, sem er á landssjóðsvörunum. Hvers vegna landssjóðsvaran er ekki ódýrari skal jeg ekkert um segja. Jeg veit, að stjórnin getur ekki vitað upp á hár, hve mikið hún þarf að leggja á vöruna, því að enn er alt skipulagið á reiki, en kaupmenn aftur á móti vita, hvað skipin kosta, og geta því vitað fyrirfram, hve mikið þeir eiga að leggja á vörur sínar. Það myndi borga sig að flytja vörurnar á hraðskreiðum seglskipum, því að þá væri hægt að vita flutningskostnaðinn fyrir. Það var firra hjá háttv.frsm. (E. A.), að flutnm. tillögunnar ætluðust til, að vörurnar yrðu fluttar að kostnaðarlausu kaupandanum upp í sveit.  (E. A.: Jeg sagði það aldrei.)  Það hefir aldrei verið farið fram á annað en að þær yrðu fluttar á hafnirnar, án þess að leggja allan flutningskostnaðinn á þær.  (E. A.: Þetta eru tinsoldátar, sem þm. er að skjóta á.)  Hæstv. atvinnumálaráðherra sagði, að nú væri hægt að fara að óskum manna meir en áður í þessu efni, því að nú ætti landið sjálft skipin og gæti því vitað, hve mikill flutningskostnaðurinn yrði, og er þá horfin sú ástæða, sem menn hafa haft á móti tillögunni. Það hefir líka verið mikið um það talað, að ef flutningsgjaldið yrði lagt á alla vöruna, gætu stórkaupmenn hjer í Reykjavík hækkað sínar vörur, en háttv.þm. Stranda. (M. P.) hefir þegar bent á það, að ótrúlegt væri, að flutningsgjald gæti munað meiru en sem svaraði mismuninum á milli stórsöluverðs og smásöluverðs, og það er áreiðanlegt, að enginn getur selt í smásölu með minna álagi en sem svarar flutningsgjaldinu. Það er ekki annað en sjálfsögð rjettlætiskrafa, að landssjóðsvaran verði seld alstaðar með sama verði, en það er að vísu dálítið dýrt að fullnægja þessu rjettlæti. Verslunin er rekin fyrir fje allra landsmanna, en ekki Reykvíkinga einna. Það er alveg sjálfsagt að skipa vörunum upp víðar en hjer, nema því að eins, að það verði ódýrara að skipa þeim fyrst upp hjer og senda þær síðan út um landið. Það er að eins að einu leyti óhaganlegt að skipa vörunum upp á fleiri hafnir, og það er ef það skyldi vera dýrara en að senda hana hjeðan frá Reykjavík. Kaupmenn, sem hafa mörg útibú, leggja vörur sínar því að eins upp á eina höfn, að ódýrara sje að senda þær þaðan, en annars senda þeir þær beint til allra útibúanna. Jeg get ekki sjeð, að rjettara sje að samþykkja dagskrána heldur en till. okkar, og það því fremur sem við erum búnir að draga úr henni til samkomulags.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi áður látið í ljós skoðun mína á málinu, og hefi því ekki miklu við að bæta, enda hefir svo margt verið tekið fram, sem jeg hefði sagt. Það er nú svo með till., að það er líklega sama, hvort hún verður samþ. eða ekki, úr því að hæstv. stjórn hefir tekið undir með nefndinni, því að stjórnin fer þá sjálfsagt eftir sínum vilja sem áður, hvað sem þingið segir. Það hefir ekki verið enn haldinn hjer í Reykjavík borgarafundur um þetta mál, en það gæti farið svo, að það yrði haldinn um það landsfundur, sem hefði engu óákveðnari skoðanir á því. Það lítur út fyrir, að þótt umkvartanir komi utan af landi, þá álíti stjórnin það svo lítils virði, að hún þurfi ekki að taka þær til greina. Aðalatriðið í þessu máli er það, hvernig eigi að leggja kostnaðinn á vöruna, og hefir nú verið allmikið um það talað, en mjer finst það svo ljóst, að það ætti að vera öllum skiljanlegt. Jeg veit ekki, hve mikinn forða þarf að meðaltali úti um land, en við skulum segja, að það sje helmingur allrar vörunnar; stjórnin hlýtur að vita, hve mikið af landssjóðsvörunni hún þarf að senda. Jeg veit ekki, hvað meðalfragt út um land er, en við getum gert hana 30 kr. á smálest. Þá þarf að leggja 15 kr. á hverja smálest, til þess að jafna öllum flutningskostnaðinum niður á alla landssjóðsvöruna, og það verða kr. 1,30 á sekk. Jeg get gert alveg rjetta grein fyrir þessu, en hefi að eins tekið dæmi, sem varla mun fara mjög fjarri sanni. Ef við aðgætum svo, hvað hver smálest kostar og hve mörg prósent þarf að leggja á vöruna fyrir flutningsgjaldinu, þá má gera ráð fyrir, að smálestin kosti 700 kr., því að hún kostar víst núna um 600 kr., en það má gera ráð fyrir, að hún hækki í verði. Ef smálestin af vörunni kostar 700 kr. og flutningskostnaðurinn á hverja smálest verður 15 kr., þá gerir hann 2,14% af vöruverðinu. Hlutfallið er þetta, en getur auðvitað orðið meira eða minna. Þótt varan hækkaði við það, að lagt væri á hana alt flutningsgjaldið, um 2-3%, þá væri það ekki gífurlegt, og mjer er alveg óskiljanlegt, að stjórnin skuli ekki geta lagt þetta á stórsöluverðið án þess, að kaupmenn hækki vörur sínar. Það geta verið til þær undantekningar, að kaupmenn hafi keypt »vöruparti« fyr og fyrir betra verð en stjórnin hefir átt kost á, en nú lítur út fyrir, að í framtíðinni verði það aðallega stjórnin, sem flytur vörur til landsins, og þá ætti það að vera enn þá hægra fyrir hana að fara eftir þessari þingsályktunartill. Jeg held, að háttv. nefnd hafi ekki gert sjer það vel ljóst, að hún þurfti að leita sjer upplýsinga um allan kostnað við þetta. Háttv. frsm. (E. A.) gat þess, að flutningsmaður brtt. væri nefndinni sammála, en það er öðru nær, því að hann vill einmitt ekki taka til greina ástæður nefndarinnar. Hins vegar get jeg ekki heldur sjeð, að brtt. bæti úr vandkvæðunum. Þótt svo væri til orða tekið í till., að landssjóðsvöruna skyldi selja með sama verði í öllum kauptúnum, þá var það meining okkar flutningsmanna, að það skyldi að eins vera á þeim höfnum, sem strandferðaskipin eru vön að koma á, og við þá skýringu hverfa allir vafningarnir með annað flutningsgjald. Það er öllum sýnilegt, að þótt dagskráin verði samþ., þá gefur hún stjórninni ekkert aðhald, eftir þeirri reynslu að dæma, sem við höfum frá síðasta þingi. Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess reyndar, að stjórnin myndi fara meir eftir þessari till. en þeirri, sem kom fram á síðasta þingi, og það er gott, bara ef reyndin verður ekki hin sama og áður. Nú hefir stjórnin selt einstaka vörutegundir með sama verði alstaðar, og ef það er hægt með sumar vörutegundir, þá ætti það að vera eins hægt með aðrar. Jeg skal svo ekki gera þetta að frekara umtalsefni, því að það er búið að segja svo margt um þetta mál, og enda búið að taka margt af því fram, sem jeg ætlaði mjer að segja.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil að eins leyfa mjer að leiðrjetta það, sem komið hefir fram í umræðunum, að stjórnin hafi ekki tekið tillit til vilja aukaþingsins í vetur. Þetta er ekki rjett. Því að kunnugt er um þá vöru, sem hún hefir haft ein, sem sje sykur, að hún hefir selt hann með sama verði um alt land. Jeg hygg líka, að það sje rjett, að steinolían, sem kom í vor, hafi verið seld með sama verði alstaðar, og það er því alls ekki rjett, að stjórnin hafi ekki tekið tillit til vilja aukaþingsins í vetur. Þar að auki hefir stjórnin sent dálítið af einstaka vöru til sumra staða án þess að reikna flutningsgjald. Hitt er ómögulegt, að leggja allan flutningskostnaðinn á alla vöruna, því að það er ómögulegt að reikna hann út fyrir fram, og þýðir því ekkert um það að tala. Þar sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) sagði, að það mætti heimta pantanirnar fyrirfram, þá yrði að vera búið að því áður en skipin koma til landsins. En hart mundi það þykja, ef einhver sveitarstjórn væri í neyð, að segja þá við hana: Þú færð ekkert; þú hefir ekki pantað í tíma. Steinolía sú, sem landsstjórnin útvegar í framtíðinni, verður seld með sama verði á öllum helstu höfnum landsins, og sama getur orðið um salt og kol, sem stjórnin mun reyna að draga að landinu. Að fara lengra en þetta held jeg að sje alveg ófært, því að það hlýtur að gera landssjóðsskrifstofunni afarmikla örðugleika, og jeg sje því ekki, að það sje fært að samþykkja till. nje brtt., eins og þær eru orðaðar. Hitt er annað mál, ef reynt yrði að leggja vörubirgðir upp víðs vegar á landinu, og þær má reikna með sama verði og á samskonar vörum í Reykjavík. En að binda stjórnina, eins og þessi till. gerir, það finst mjer að þingið ætti ekki að gera. Auðvitað ætti stjórnin ekki að vera á móti því að fá fastar reglur, svo að hún gæti vísað til þingsins, en það er líka vitanlegt, að hvað sem stjórnin gerir, þá er fundið að því, og það verður hún að þola, en á hinn bóginn varla annað hægt en að gefa henni nokkuð frjálsar hendur, svo að hún geti farið eftir því, sem heppilegast er í hverju einstöku tilfelli. Jeg verð því af þessum ástæðum, sem jeg hefi tekið fram, að mæla eindregið með því, að dagskráin verði samþykt. Jeg held, að háttv. þingmenn fari fram á þessa till. af því, að þeir sjeu ekki nógu kunnugir málinu.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi ekki miklu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt og aðrir hafa ýmist tekið skýrar fram eða bætt eitthvað við. Hjer skiftast menn vitanlega í flokka á milli till. og dagskrárinnar. Mjer finst, að þótt dagskráin verði samþykt, standi alt í sama farinu og ekkert sje unnið, heldur einungis tapað tíma. Með henni er ekkert tekið skýrar fram, hvernig stjórnin eigi að fara að og hvernig hún eigi að skilja 2. gr. laganna frá 2. febr. í vetur, sem svo oft hefir verið misskilin. Dagskráin gefur enga skýringu á þeirri grein, en það gerir þó tillagan. Jeg skal taka það ljósar fram en áður, hvað kom mjer til að skrifa undir till. Jeg leit svo á, að það hefði verið ákveðið í upphafi, að stjórnin skyldi selja landsjóðsvörurnar með sama verði á öllum höfnum, en það mætti náttúrlega teygja þannig, að vöruna ætti að taka aftur af þeim höfnum og flytja hana inn á allar smáhafnir með flóabátum og selja hana síðan þar fyrir sama verð og annarsstaðar. Það þætti mjer altof hörð krafa, enda gæti hún líka valdið deilum, ekki síður en þessi áminstu lög. Með brtt. er ráðin bót á þessu, því að þar er skýrt til tekið, á hverja staði skuli flytja vöruna. Það er líka ljóst, að ef brtt. á þgskj. 868 verður samþ., þá verður þeim miklu síður íþyngt, sem búa á suðurhluta landsins eða í grend við Reykjavík. Mætti jafnvel gera ráð fyrir, að þeir fyndu alls ekki til þessa litla flutningskostnaðar. Munurinn yrði ekki meiri en á smásölu og stórsölu. Verði dagskráin samþykt, þá er engu breytt frá því sem er. Lögin frá 1. febr. síðastl. gilda þá, og stjórnin á jafnerfitt með að fóta sig á 2. gr. þeirra og áður; ákvæðin eru svo teygjanleg, að enginn veit, hvar nemur staðar, og óánægjan með framkvæmdir stjórnarinnar heldur áfram. Mjer virðist, að henni ætti að vera þökk á því, að endimarkaður verði skilningur 2. gr. þessara laga, og það fæst með breytingartillögunni á þgskj. 868.

Björn Stefánsson Jeg skal ekki vera langorður, þótt háttv.frsm. (E. A.) búist við því. En jeg skal játa það, að hefði jeg verið frsm. og átt að taka nál. í gegn, þá hefði jeg ekki komist af með mjög stuttan tíma. Því að þótt það sje vel skrifað, þá er ekki margt í því, sem mætti ekki hrekja. En það er að eins eitt atriði í nál., sem jeg ber svo mikla virðingu fyrir, að jeg ætla að fara um það nokkrum orðum. Hjer er sagt, að ef sama verð væri sett á vöruna í öllum kauptúnum landsins, þá yrði það til þess, að varan yrði á sumum stöðum dýrari en kaupmenn gætu selt hana með hóflegum hagnaði, svo að þeir mundu að ástæðulausu hækka verð á sinni vöru, en á öðrum stöðum yrði varan ódýrari en hjá kaupmönnum þar, og þeim yrði því gert ókleift að beita sjer fyrir vöruútvegun. Þá vil jeg segja það, að ef eitthvað er ódýrara fyrir kaupmenn á einhverjum stað að viða að sjer vörur á annan hátt en frá stjórninni, þá er engin ástæða til, að landssjóður selji sína vöru á þeim stað á meðan, heldur auki þá forðann, sem hann á fyrirliggjandi, og geri sig birgan til lengri tíma. Jeg man ekki betur en að komið hafi til tals hjer í þinginu, að í landinu þyrfti að vera ársforði handa öllu landinu. Mjer er nær að halda, að mikið vanti á, að því takmarki sje náð. Það væri ef til vill hægt, ef kaupmenn gætu flutt að vörur, svo að landsstjórnin þyrfti ekki að hafa sínar á boðstólum, heldur gæti lagt þær fyrir. Þá hefir líka verið talað um það, að skipin, sem flytja vörurnar frá Ameríku, sjeu svo stór, að ofdýrt sje að láta þau sigla með ströndum fram og skila vörum á mörgum höfnum. Þetta er að öllum líkindum rjett athugasemd. En þá ættu að vera til önnur skip, minni og ódýrari, sem hefðu þessa flutninga á höndum. Meðan aðflutningar til landsins voru minni en þeir eru nú var það venjulegt, að skip, sem komu frá Evrópu, komu fyrst upp til Austfjarða og fóru síðan norður um land til Reykjavíkur og skiluðu vörum á leiðinni. Jeg varð þó aldrei var við, að flutningur væri dýrari á þeim vörum, sem skipin höfðu meðferðis til Reykjavíkur, heldur en á aðra staði í kringum landið. Þó gátu þau oft tekið farm aftur í rúm það, sem tæmdist á höfnum á Norður- og Austurlandi, og fengið tvisvar farmgjald fyrir það rúm í skipinu, en ekki nema einu sinni fyrir það, sem þeir fluttu í vörur til Reykjavíkur frá útlöndum. Áttu Reykvíkingar þá nokkra kröfu til þess, að skipin flyttu jafnódýrt þær vörur, sem þau sigldu með norður og vestur fyrir land, eins og þær vörur, sem þau fluttu til Austfjarða, losuðu þar og tóku aðrar vörur í rúm þeirra fyrir nýja fragt, ef þeir nú hafa rjettlætiskröfu til að fá fyrir lægra flutningsgjald en aðrir landshlutar þær vörur, sem að landinu eru fluttar frá Vesturheimi nú. Austfirðingar kröfðust þess aldrei, enda býst jeg ekki við, að Reykvíkingar hefðu nokkurn tíma fallist á það.  (Rödd af pöllunum: Vertu ekki með þessa bölvaða ekki sinn smámunasemi!)  . Okkar kröfur nú eru alveg í samræmi við þessa gömlu venju. Þegar reiknaður er út flutningskostnaður á vörunni frá Ameríku, þá má reikna út um leið þann kostnað, sem leiðir af því að flytja vöruna kringum landið, og leggja allan flutningskostnaðinn á í einu. Hæstv. atvinnumálaráðherra talaði um, að ómögulegt væri að reikna þetta út nákvæmlega fyrirfram. En mjer er spurn, hefir það þá verið gert, að reikna nákvæmlega út kostnaðinn við hvern farm jafnóðum? Jeg hefi ástæðu til að ætla, að svo hafi ekki verið. Frá því mun hafa verið skýrt, í skýrslu til bjargráðanefndar, að ágóði landsverslunarinnar hafi í maílok verið 300000 kr., en að nú muni sá ágóði að mestu upp etinn. Þetta bendir á, að ekki sje nákvæmlega gert upp jafnóðum. Það væri því ekki mikil afturför, þótt einhverju skakkaði við hverja einstaka ferð, sem jafnað væri á þá næstu. Jeg get því ekki fallist á, að hjer sje um neinn ómögulegleika að ræða. Þó skal jeg ekki halda þessu máli til hins ítrasta, heldur greiði jeg atkvæði með brtt., sem fer fram á þann milliveg, sem jeg álít að allir ættu að geta fallist á.

Mjer finst það nú liggja í lofti, að margir af tillögumönnum sjeu farnir að hverfa frá aðaltillögunni, enda er hún ekki aðgengileg. Eftir henni yrði stjórnin að telja upp allar hafnir á landinu og senda á þær allar vörur, án sjerstaks endurgjalds. Að vísu hefir nú hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) skýrt till. svo, að hún eigi við þær hafnir, sem strandferðaskipin koma á. Nefndin gat ekki vitað um, að þann skilning ætti að leggja í till., og þar sem hann hefir ekki komið í ljós hjá neinum af samtillögumönnum hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), þá er þessi skýring ekki mikils virði fyrir stjórnina. En þó að þeim skilningi væri fylgt, þá er till. ranglát fyrir því. Ýmsir aðrir staðir hafa jafnmikinn rjett á að njóta sömu hlunninda. Má nefna til þess Eyrarbakka, Stokkseyri, Vík í Mýrdal, Hornafjörð, Búðardal og ýmsa aðra staði. Hvers vegna eiga þeir að vera ver settir? Þetta er því alt saman hálfverk. Sumum er ívilnað, en aðrir verða út undan. Þegar stjórnin nú er búin að gefa yfirlýsingu um það, að sumar vörutegundir muni verða seldar sama verði um land alt, þá ættu tillögumenn að geta látið sjer nægja að halda sjer við dagskrána. En ef tillagan önnurhvor verður samþ. og stjórnin sjer sjer ekki fært að framkvæma, hvað þá? (M. P.: Hvað þá?) Já, hvað þá? Það er ekki mitt að svara því, heldur stjórnarinnar. Enn er ýmislegt smávegis, sem ekki hefir verið svarað. Háttv. tillögumenn vilja ekki fallast á það, að það skifti nokkru verulegu máli, þótt landssjóðsvörurnar verði dýrari í heildsölu en vörur heildsalanna. En þetta er hreinasti misskilningur. Vel getur komið fyrir, að sami kaupmaður verði að kaupa tvö »partí« af sömu vöru, annað hjá landssjóði, en hitt hjá heildsala. Fyrir heildsalavöruna gefur hann t. d. 100 kr., en fyrir jafnmikið af landssjóðsvöru 105 kr. Halda menn þá, að hann fari að selja þessa vöru með tvennu verðlagi? Nei, hann leggur auðvitað sama verð á alla vöruna og fer það sem hann kemst. Að sjálfsögðu verður það hærra innkaupsverðið, sem ræður smásöluverðinu. Auk þess er ágóðinn altaf lagður á innkaupsverðið, sem altaf hleður utan á sig, eins og snjókúlan, því meiru sem það er hærra. Hitt atriðið, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) mintist á, að kaupmenn, sem versla á fleirum en einum stað, geti jafnað verðinu, er ekki berandi saman við þetta. Það er allur munur, þegar þeir geta svo að segja reiknað út upp á hár, hve þeir þurfa að láta flytja mikið af vörum á hvern ákveðinn stað. En landssjóður getur ekkert um það vitað fyrir víst, hvorki, hve mikið af hverjum farmi þurfi að flytja í burt, nje heldur, á hvaða hafnir eigi að flytja það. Hjer er því svo ólík aðstaða, sem frekast getur verið. Svo eru kaupmenn ekki heldur að leigja skip til flutninga á óhentugasta tíma.  (M. Ó.: Það gerir landsstjórnin vonandi ekki heldur)  . Nei, hún gerir sjer væntanlega ekki leik að því, en hana ber skylda til að birgja upp landið, hve nær sem þörfin kallar að, og getur því illa sætt lagi. Ef hungur bæri að höndum í einhverjum landshluta, þá mundi stjórninni legið á hálsi, ef hún reyndi ekki að ráða bót á því strax, í stað þess að bíða eftir því, að erfiðleikarnir minkuðu. Kaupmaðurinn aftur á móti getur þá beðið betra tækifæris, ef tvísýnt er um, að það borgi sig að afla nauðsynjanna í svipinn. Þá er það þessi jarmur um, að það sje gert fyrir Reykjavík og umhverfi hennar að halda fyrirkomulaginu, sem nú er. Þessi jarmur er alveg rakalaus. Reykvíkingar mundu hafa einhver ráð með að fá sjerataka farma hingað; þeir eru ekki svo dauðir úr öllum æðum. Svo er enn eitt atriði, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) mintist á. Hann hjelt því fram, að jeg hefði sagt, að menn í sveitum ættu þá eins að fá ívilnun í flutningi á vörunum heim til sín. Jeg hefi nú ekki sagt þetta. En hvers vegna ættu þeir ekki eins að fá það? Mælir nokkur sanngirni með því, að maður, sem býr á Eyrarbakka, fái ívilnun á flutningi vörunnar heim til sín, en maður, sem býr austur undir Eyjafjöllum, og getur ekki flutt vöruna á sjó, verður að fara á mis við þessa ívilnun? Jeg held, sem sagt, að brtt. sýni, að flutningsmenn aðaltillögunnar sjeu farnir að finna dálitla veilu í henni. Enn fremur ber skýring háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) vott um hið sama. Annars er þýðingarlaust að tala meira um þetta mál. Háttv. deild verður að vera sjálfráð um það, hvað hún gerir. Fylgismenn stjórnarinnar verða að ráða því sjálfir, hvort þeir vilja skipa henni það, sem stjórnin sjálf telur sjer ómögulegt að framkvæma. Og jeg tel það fullljóst, að ómögulegt sje að framkvæma þessa tillögu.