Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á fundi, sem haldinn var í menntmn. þessarar d. í morgun, kom til tals sú smávægilega breyting, sem Ed. hefur gert á frv. um Listasafn ríkisins. Var ekki að heyra á menntmn. mönnum, að þeir sæju neina ástæðu til þess, að málið yrði athugað frekar hér í d., og get ég því mælt með því, að það verði samþ. eins og það kemur frá Ed.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hafði hlotið athugun í heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. og skilaði n. áliti, sem dags. er 12. desember s.l. N. flutti þá við frv. eina litla brtt. og mælti að öðru leyti með, að það yrði samþ. Þá koma einnig fram brtt. við frv. frá hv. 1. þm. Vestf. o.fl., og við umr. um málið, þegar það kom hér til umr. við 2. umr., eftir að hafa verið í n., komu fram ábendingar, aðallega frá hv. I. þm. Vestf., um aðallega þó eitt atriði, sem ekki kemur fram í brtt., en það var þess efnis, að talið var mjög óeðlilegt og ekki æskilegt, að heimild yrði gefin til þess, að læknishéruð yrðu lögð niður fyrirvaralaust. Þetta varð til þess, að hæstv. heilbrmrh. óskaði eftir því, að frv. yrði frekar athugað, ef það mætti verða til þess, að um það næðist samstaða, sem hann sagðist leggja mjög mikið upp úr, þar sem hér væri um nokkuð viðkvæmt mál að ræða og mikilsvert varðandi það atriði, sem það fjallar um. Þetta varð til þess, að heilbr.- og félmn. tók málið aftur til umr. á fundi sínum, og hafði þá boðað á fundinn auk nm., landlækni, fulltrúa í heilbrmrn., Jón Thors, og hv. 1. þm. Vestf., Sigurvin Einarsson. Í framhaldi af þeim umr., sem í n. urðu, mun hafa orðið samkomulag á milli þeirra aðila, sem stóðu að flutningi brtt. á þskj. 189, annars vegar og landlæknis og heilbrmrn. hins vegar að gera nokkrar breytingar á frv. Þá kom einnig fram á fundi heilbr.- og félmn. ábending um, að eðlilegt væri og sjálfsagt, að lög um læknaskipun í landinu gerðu einnig ráð fyrir, að læknamiðstöðvar gætu einnig verið settar upp og komið á stofn í þéttbýli jafnframt, eins og í dreifbýli, eins og frv. gerir ráð fyrir. Það var réttilega á það bent á fundi heilbr.- og félmn., að aðstaða í ýmsum kaupstöðum og kauptúnum á landinu varðandi heilbrigðisþjónustu væri þess eðlis, að ekki væri síður mikilvægt, að sköpuð yrði betri aðstaða fyrir lækna til starfa á þeim stöðum eins og augljóslega liggur fyrir, að eðlilegt sé, að gert verði í dreifbýlinu. Þessar ábendingar, sem fram komu, bæði hér í þessari hv. d. og í heilbr.- og félmn. urðu til þess, að frv. breyttist allverulega efnislega um þessi tvö atriði. Í fyrsta lagi í þá átt, sem fram kemur í 4. mgr. í brtt. n. á þskj. 392, þar sem segir: „Þegar liðin eru 5 ár frá því, að læknamiðstöð samkv. 1. mgr. tók til starfa, verður svæði það, sem stöðin þjónar, eitt læknishérað, ef um fleiri en eitt er að ræða, og ákveður ráðh. nafn hins nýja héraðs.“ Þetta merkir, að læknishérað verður ekki lagt niður fyrr en að 5 árum liðnum, eftir að læknamiðstöð hefur tekið þar til starfa. Að öðru leyti eru komin inn í frv. ákvæði um það, að hægt sé að setja á stofn læknamiðstöðvar í þéttbýli, kaupstöðum og kauptúnum, þó að sameining við önnur læknishéruð hafi ekki átt sér stað. Og fer þá að því leyti um þátttöku ríkissjóðs eftir ákvæðum sjúkrahúslaga um greiðsluhlutföll milli sveitarfélaga og ríkissjóðs. En ef um stofnun læknamiðstöðvar er að ræða í strjálbýli, þar sem sameining fleiri læknishéraða hefur átt sér stað, þá greiðir ríkissjóður samkv. brtt. enn allan stofnkostnað, eins og var í frv., eins og það upphaflega var lagt fyrir. Ég hygg, að þær breytingar, sem nú er lagt til, að gerðar verði á frv. og fram koma á þskj. 392, séu þess eðlis, að um málið ætti að geta orðið samkomulag og er það vissulega mikils virði, ef svo yrði. Þeir nm., sem á fundi heilbr.- og félmn. mættu, - það voru allir nm. nema tveir, sem munu hafa verið utanbæjar, annar þeirra a.m.k., - voru samþykkir þeim brtt., sem hérna eru bornar fram, en hv. 9. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, hafði ekki aðstöðu til þess að mæta á fundinum. Sú brtt., sem n. flutti í nál. sínu frá 12. desember 1968, hefur efnislega verið tekin inn í þá brtt., sem hér liggur nú fyrir á þskj. 392, og vil ég af þeirri ástæðu draga hana til baka, þar sem hennar er ekki lengur þörf. Ég sé svo á þessu stigi ekki ástæðu til þess að ræða málið frekar. En þetta er, eins og ég sagði áðan, mjög viðamikið og að sumu leyti mjög viðkvæmt mál. Vona ég, að þær breytingar, sem lagt er til, að gerðar verði á frv. frá því, að það var lagt fram, verði til þess, að samstaða náist um málið og það hljóti hér skjóta afgreiðslu.



Herra forseti. Í byrjun þessarar umr. flutti ég ásamt nokkrum fleiri þm. brtt. við þetta frv. á þskj. 189. Efni brtt. var það, að núv. læknishéruð í landinu yrðu ekki lögð niður, þótt stofnaðar yrðu læknamiðstöðvar, en við flm. erum mjög fylgjandi því, að slíkum læknamiðstöðvum verði komið upp. Hins vegar sáum við enga ástæðu til þess a.m.k. fyrst um sinn að leggja niður núv. læknishéruð. Þetta var aðalefni till., sem við fluttum. Þessari till. má segja, að hafi verið vel tekið. Hæstv. heilbrmrh. hlutaðist til um, að málið yrði athugað á ný rækilega og hv. heilbr.- og félmn. var sama sinnis um það að athuga málið og leita eftir því, hvort ekki næðist samkomulag um lausn á þessum ákvæðum frv. Og eins og hv. frsm. n. hefur nú greint frá, hefur n. gert þetta með þeim hætti að boða mig sem 1. flm. þessarar brtt. á sinn fund auk landlæknis og fulltrúa úr rn., og fjölluðum við landlæknir um þetta í félagi allrækilega. Og svo fór, sem menn sjá, að okkur tókst að ná algeru samkomulagi um breytingar á frv. í þessa átt. Þær breytingar hefur nú hv. n. fellt inn í sínar till., þannig að nú er aðeins ein brtt. á ferðinni hvað þetta snertir. Ég er þakklátur öllum þessum aðilum, bæði hæstv. ráðh., hv. heilbr.- og félmn. og landlækni fyrir lipurð og skilning í þessu máli að koma þarna til móts við sjónarmið okkar og margra annarra úti á landinu, sem verða að búa við bágborið ástand í heilbrigðismálum. Breytingin er því sú, sem verður nú væntanlega á þessu frv. eftir till. hv. n. og okkar, sem fluttum um það brtt., að þá fyrst kemur til greina að sameina læknishéruð í eitt, þegar 5 ár eru liðin frá því, að læknamiðstöð hefur verið stofnuð. Fyrr kemur þetta ekki til greina. Reynslutíminn, sem við óskuðum sérstaklega eftir að fengist á þessari nýju skipan, er þar með ákveðinn 5 ár frá stofnun læknamiðstöðvar. Núverandi læknishéruð halda sér því öll áfram, a.m.k. þennan tíma, sem ég hef nú nefnt. Þetta var aðalatriðið, sem fyrir okkur vakti, enda ætti þá að vera auðveldara fyrir alla aðila, sem þá kunna um þetta að fjalla, að skapa sér skoðanir á því, hvaða skipulag sé bezt, þegar slík reynsla er fengin. Ég fagna þessari breytingu, eins og ég hef hér sagt. Hitt vil ég benda á, að þó að læknamiðstöðvar komi upp, eru einstök læknishéruð læknislaus fyrir það, og ég lít svo á, að að sjálfsögðu verði leitað eftir læknum í þau héruð þrátt fyrir þessa skipan. Þessi breyting á lögunum breytir að mínum dómi engu um það, að þörf er á því að fá lækna í læknislaus héruð og til þess þarf að beita auglýsingum, eins og áður hefur verið gert. Það er eftir 5 ára tímabilið, sem kemur til kasta þáv. yfirvalda í heilbrigðismálum að ákveða, hvort læknishéruð skuli lögð niður eða ekki og hvort læknamiðstöð geti fullnægt þeim. Samkv. þessu tökum við flm. þessarar brtt. á þskj. 189 hana aftur.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á læknaskipunarlögum var eitt af fyrstu málum þingsins eða 3. mál þess, en afgreiðsla þess hefur nú dregizt eins og ljóst er. Á hitt er að líta, eins og fram hefur komið, að n. hafði þegar lokið að afgreiða málið fyrir sitt leyti í desember, en þá var nokkur ágreiningur um málið og komu fram brtt. eins og skýrt hefur verið frá. Lagði ég þá til, að við létum málið bíða og ég mundi beita mér fyrir því að reyna að ná samstöðu um málið. Mér þykir nú vænt um að geta þakkað heilbr.- og félmn. fyrir ágæt störf hennar í því að ná sáttum í þessu máli og einnig hv. þm. og þá fyrst og fremst hv. 1. þm. Vestf., sem var 1. flm. brtt. og öðrum þeim þm., sem voru meðflm. hans að brtt., sem nú eru teknar aftur; og eins 1. brtt. n., þar sem í þeim brtt., sem heilbr.- og félmn. flytur nú á þskj. 392, eru sameinuð sjónarmið allra aðila. Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. Vestf., að við leysum ekki allan vanda með því að koma upp læknamiðstöðvum, ekki vanda læknaskortsins í dreifbýlinu, en það hefur þó verið svo, að á undanförnum árum hefur í sívaxandi mæli verið bent á það sem þá leið, sem kannske gæti orkað einna mestu í því að ná þarna góðum árangri. Heimild um læknamiðstöðvar var í 4. gr. læknaskipunarlaganna frá 1965, óljós að vísu, enda hafði hún ekkert verið notuð. Og þegar rn. fór svo að athuga nánar og fram höfðu komið till. lækna, hjúkrunarfólks og annarra um, að það væri þess vert að reyna að koma upp þessum læknamiðstöðvum, fór að athuga málið nánar, þá þótti nauðsyn að breyta lögunum og einnig að setja nánari ákvæði í reglugerð um læknamiðstöðvar á grundvelli þeirra till., sem fluttar voru á öndverðu þingi. Með þeim brtt., sem hér eru lagðar til á þskj. 392, held ég eða hef ég skilið það svo, að fullt samkomulag sé innan þingsins, og ég hygg einnig, að þessu muni verða fagnað af áhugamönnum á þessu sviði, af bæði læknum og hjúkrunarfólki. En læknasamtökin hafa látið sig þetta mál miklu skipta, ræddu það á tveimur heilbrigðismálaráðstefnum í fyrra og hittiðfyrra og sérstaklega á s.l. hausti, þegar læknamiðstöðvamálin voru sérstaklega á dagskrá þá og rædd bæði frá sjónarmiði dreifbýlisins og einnig þéttbýlisins. Mér er að vísu ljóst, að það er töluverður vandi á höndum að koma þessum læknamiðstöðvum upp. Ef þetta frv. verður nú með þessari breytingu að lögum, þá þarf að semja upp reglugerðaruppkast, sem fylgdi upphaflega frv. um læknamiðstöðvar, en við höfum betri aðstöðu til þess nú á grundvelli þeirra viðræðna og umr., sem fram hafa farið um þessi mál. Síðan kemur auðvitað til kasta fjárveitingavaldsins, hversu mikið fé er aflögu hverju sinni til þess að koma þessum miðstöðvum á og hvar eigi að byrja og í hvaða tímaröð að reisa þær, en það hefur komið fram, eins og hv. þm. er kunnugt um, áhugi úr ýmsum hlutum landsins fyrir því að koma þar upp læknamiðstöðvum, og á það við jafnt um þéttbýli og dreifbýli. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en vildi aðeins nota tækifærið til þess að láta í ljósi þakklæti mitt til n. og þm., sem unnið hafa að mjög farsælli lausn málsins, sem byggist á samkomulagi og ágreiningslausri niðurstöðu á þskj. 392.



Herra forseti. Þó að ég hafi kvatt mér hljóðs hér, ætla ég ekki að fara að rjúfa þá samstöðu, sem hér hefur náðst í þinginu um þetta mál. En mér finnst þó, að ég megi helzt ekki láta hjá líða að leggja hér nokkur orð í belg og gera grein fyrir, hvernig þetta mál horfir við frá mínum bæjardyrum. Eins og rakið hefur verið, var þetta mál afgreitt frá n. fyrir jól, en þá kom fram nokkur ágreiningur, og þá beitti hæstv. heilbrmrh. sér fyrir því, að málinu yrði frestað, til þess að reynt yrði að ná samstöðu um það, sem vitanlega er mjög æskilegur hlutur um svona mál. Þetta hefur nú tekizt, og ég ætla strax að segja það, að ég ætla ekki að fara að rjúfa þessa samstöðu. En hins vegar vildi ég láta það í ljós sem mína skoðun í stuttu máli, að ég hefði talið málið betur farið eins og það var lagt fyrir í upphafi heldur en eins og það er orðið nú. Ég efast ekki um, að fyrir hv. 1. þm. Vestf. hafi vakað gott eitt með hans till., en eiginlega verkar það á mig eins og sagt var forðum, að ja, það góða, sem hann vildi, hafi hann ekki gert, eða eitthvað á þá leið. Ég held, að það sé ekki ágreiningur um það, að þetta mál hafi fyrst og fremst verið hugsað til þess að reyna að leysa úr þeim bráðasta vanda, sem skapazt hefur í læknamálum strjálbýlisins, og eftir því, sem ég hef kynnt mér þetta betur, finnst mér, að sá tilgangur mundi nást betur með frv. eins og það var í upphafi. Núna hefur þetta verið fært út þannig, að það er í öllum læknishéruðum hægt að setja á stofn þessar miðstöðvar, og ég get ekki varizt því, að ég tel nokkra hættu á því, að það verði a.m.k. meiri erfiðleikum bundið, ef veruleg ásókn verður eftir því að fá fjármagn í þetta, að geta staðið á því, að þeir staðir geti gengið fyrir, þar sem þörfin er mest og læknamálin erfiðust. En einmitt það atriði tel ég, að hafi verið svo vel tryggt sem nokkur kostur var, einmitt eins og málið var lagt fyrir í upphafi. Ég vil aðeins segja það, að ég vona þó, að þetta frv., líka í því formi, sem það er nú orðið, megi verða til þess að bæta verulega úr þessum læknisþjónustumálum, og þá fyrst og fremst eins og ætlað var, þar sem erfiðast hefur verið að veita viðunandi læknisþjónustu í strjálbýlinu. Þess vegna ætla ég ekki að gera neinn ágreining og raunar alls ekki koma með brtt. eða reyna á nokkurn hátt að tefja fyrir þessu máli, en ég taldi þó rétt að láta koma fram, hvernig þetta horfir við frá mínum sjónarhóli.



Herra forseti. Það, sem verður að leggja aðaláherzlu á í sambandi við það frv., sem hér er til umr., er, að ekki verði dregið úr læknis- og heilbrigðisþjónustu í dreifbýlinu, að ekki verði á neinn hátt slegið af kröfum um hana, heldur verði hún bætt eftir föngum. Læknamiðstöðvar verða vonandi einn liðurinn í þessu, og við þær eru vissulega miklar vonir bundnar, en enginn ætti þó að láta sér detta í hug, að þær leysi allan vandann. Hefur það nú komið hér fram, að menn trúa því ekki. Þær eru enn óreyndar. Það er líka augljóst, að þeim verður alls ekki komið við, svo að þær veiti viðunandi þjónustu á öllu landinu eða öllum héruðum. Það þarf ekki nema að taka sem dæmi svæðið frá Vopnafirði og vestur að Reykjaheiði á austanverðu Norðurlandi og Austurlandi. Þarna er ekki hægt að sjá, að verði á viðunandi hátt hægt að koma upp læknamiðstöðvum. Það er mjög mikilvægt, að reynsla fáist af þessum stöðvum og þær verði reyndar, áður en heimilt er að leggja niður læknishéruð. Það er mikilvægt, að þetta verði ekki túlkað þannig, að hægt verði að stofna læknamiðstöðvar á pappírnum og þannig kannske fækka þeim héruðum, sem eru sögð laus hverju sinni. Það er engin lausn þó að þurfi að auglýsa færri héruð. Í öðru lagi vildi ég benda á, að það er alls ekki nauðsynlegt í öllum tilfellum að leggja niður héruð, þó að læknamiðstöðvar séu stofnaðar. Ég leyfi mér að benda hér á dæmi frá Húsavík. Í Húsavíkurhéraði hafa að undanförnu starfað tveir læknar og nú þrír síðustu mánuðina, og þar hefur í reynd verið starfrækt læknamiðstöð, vegna þess að tveir ungir læknar, sem þar störfuðu, annar ráðinn sem héraðslæknir og hinn við sjúkrahúsið, störfuðu saman. Og þetta mun kannske vera sú reynsla, sem helzt er fyrir hendi af læknamiðstöðvum. En í sama héraði, þ.e. Suður-Þingeyjarsýslu, er Breiðumýrarlæknishérað og þar starfar fjórði læknirinn. Nú verður Breiðumýrarhérað laust í vor og er óvíst um það, hvort nýr læknir sæki. Þó er það ekki talið vonlaust og mun vera unnið að því nú að fá lækni í þetta hérað. Á Húsavík og í Húsavíkurhéraði virðist vera nægur mannfjöldi til þess, að þar geti starfað þrír læknar, og það virðist vera nægilegur læknafjöldi til að þeir geti starfrækt miðstöð. Þarna er ekki nauðsynlegt að leggja niður Breiðumýrarhérað og það er vitað, að fólkið, sem í því héraði býr, verður mjög á móti því. Þarna er skólahverfi að Laugum í Reykjadal, þarna eru fjölbyggðar sveitir eins og Mývatnssveit og Reykjadalur og aðrar eins og Bárðardalur og Ljósavatnshreppur, sem mundu eiga mjög langt til Húsavíkur, yfir 100 km eru frá bæjum í Bárðardal og til Húsavíkur. Þessar sveitir hljóta að vera á móti því, að Breiðumýrarhérað verði lagt niður. Haft hefur t.d. verið eftir skólastjóranum við héraðsskólann að Laugum, að hann mundi ekki vilja veita þeim skóla forstöðu, ef ekki væri læknir þar í nágrenninu, og er það sjálfsagt vel skiljanlegt. En þessar sveitir vilja einnig og það mjög gjarnan, að góð læknamiðstöð starfi á Húsavík. Það mundi vera þeim til stuðnings. Ég vil leggja áherzlu á það, og það er aðalatriðið, að ekki verði slegið af kröfunum um læknis- og heilbrigðisþjónustu í dreifbýlinu. Það er t.d. nauðsynlegt, að á þessu 5 ára tímabili, sem um er rætt í 4. málsl. í brtt., verði héruð, eins og t.d. ég hef tekið Breiðumýrarhérað, auglýst og það þannig, að það verði reynt til þrautar að fá þangað lækni hverju sinni. Og í trausti þess, að þannig verði á málunum haldið og þannig verði þetta í framkvæmd, þá mun ég veita þessu frv. stuðning.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð. Ég vil í engu verða til að tefja framgang þessa frv., sem ég tel til bóta, þó að það nái aðeins yfir eitt afmarkað svið þess vandamáls, sem hér er við að etja. Ég var einn af þeim, sem lögðu nokkru áherzlu á, að breytt yrði ákvæði frv. þannig, að læknishéruð yrðu ekki lögð niður jafnskjótt og læknamiðstöðvar yrðu stofnaðar. Og það hefur nú verið orðið við þessum óskum okkar, og ákvæðum frv. breytt þannig, að þetta gerist ekki fyrr en eftir 5 ár. Ég tel þetta mjög mikilsvert, því að enda þótt fjölmargir bindi miklar vonir við læknamiðstöðvarnar, er þó það fyrirkomulag óreynt og reynslan ein sker úr um það, hvernig það blessast. Vera kann og, að það reynist vel í einum stað, þótt það reynist það ekki alls staðar. Þess vegna var það, að við lögðum áherzlu á það, að læknishéruðin yrðu ekki lögð niður, jafnskjótt og læknamiðstöðvar yrðu stofnaðar, og af því leiðir það, að við hljótum auðvitað að leggja áherzlu á það, að haldið verði áfram eins og áður að vinna að því að útvega lækna í læknishéruðin svo lengi, sem þau hafa ekki verið lögð niður, að þau verði auglýst eins og áður o.s.frv. Og ég lít svo á, að þannig hljóti framkvæmd laganna að verða. Eins og ég sagði áðan, tel ég þetta frv. til mikilla bóta, og ég bind miklar vonir við læknamiðstöðvafyrirkomulagið. Það er þó auðvitað öllum hv. dm. ljóst, að varðandi læknavandamál dreifbýlisins eru hér mörg fleiri viðfangsefni. Þetta var nokkuð rætt við 1. umr. þessa máls, og hæstv. ráðh. kom inn á ýmis þessi atriði. Ég tel, að það geti haft mjög mikil áhrif að breyta tilhögun kennslu í læknadeild og að enn þurfi að athuga ýmsa þætti í sambandi við aðbúnað héraðslækna til hliðar við þetta mál, og raunar fleira. Og ég vil einnig taka undir það, sem stundum hefur verið hreyft, ég hygg einnig hér í hv. d., að það geti vel komið til athugunar, að Landsspítalinn taki eins konar forystu í sjúkrahúsmálunum, að tengd verði Landsspítalanum fyrst og fremst hin smærri sjúkrahús víðs vegar um landið. Það hefur í vetur verið sá háttur á hafður varðandi sjúkrahúsið í Neskaupstað, - þar varð læknislaust í haust, og hefur ekki enn tekizt að ráða þangað fastan mann - að Landsspítalinn hefur tekið að sér að sjá þar fyrir þjónustu á þann hátt, að læknar hafa farið austur og verið þar ákveðinn tíma. Við þetta fyrirkomulag má segja að vanti nauðsynlega og eðlilega festu í starfsemi sjúkrahússins, því að allt er þetta nokkuð laust í reipum. Menn vita ekki gjörla hversu lengi þetta gengur og eins hitt, að tíminn er mjög stuttur, sem hver læknir er. En ég hef orðið var við það, að menn á hinn bóginn meta það mjög, að þarna hafa komið austur til starfa hinir færustu læknar í ýmsum greinum og menn sjá við það ýmsa kosti, þó að á hinn bóginn vanti vissa festu í starfsemi sjúkrahússins, sem varla getur skapazt með þessum hætti. En þessi mál öll eru svo yfirgripsmikil, að það er erfitt fyrir einstaka þm. að leggja fram ákveðnar till. um mörg þessara atriða. Og það er kannske m.a. þess vegna, að ekki hafa komið hér fram till. frá einstökum þm. um fleiri atriði heldur en fjallað er um í þessu frv. Ég vil nú leyfa mér að vænta þess, að heilbrigðisyfirvöld og læknasamtök láti ekki hér staðar numið, heldur vinni ötullega að frekari úrbótum í þessum efnum, bæði á grundvelli þeirra laga, sem væntanlega verða afgreidd hér frá þinginu nú varðandi læknamiðstöðvarnar, og einnig á öðrum sviðum þessara mála.



Herra forseti. Með frv. þessu er gerð till. um það að heimila ríkisstj. að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán, er Landsvirkjun tekur til virkjunar við Búrfell, að fjárhæð allt að 3128 millj. kr. eða 35.5 millj. dollara eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í annarri erlendri mynt. Ábyrgðin skal vera með þeim kjörum og skilmálum, er ríkisstj. ákveður, og tekur hún jafnt til greiðslu afborgana og vaxta og annars kostnaðar. Í samningi ríkisstj. og Swiss Aluminium frá 28. marz 1966 um álbræðslu í Straumsvík, er gert ráð fyrir því, að bræðslan verði reist í þremur áföngum, þannig að í 1. áfanga verði afköst hennar 30 þús. tonn af áli, í 2. 45 þús. tonn og í þeim þriðja 60 þús. tonn. Samningurinn gerir enn fremur ráð fyrir því, að 1. áfanga sé lokið 1969, 2: ekki síðar en 1972 og þeim 3. ekki síðar en 1975, nema aðilar verði ásáttir um annað. Eftir samningsgerðina þótti fljótlega sýnt, að tveim síðustu áföngum bræðslunnar yrði flýtt, og eru nú allar horfur á því, að hún verði komin í fulla stærð árið 1972, sem er þrem árum fyrr en umræddur samningur gerir ráð fyrir. Áætlanir um Búrfellsvirkjun miðast við það, að fyrri virkjunaráfanganum, sem er 105 megawött, ljúki á þessu ári um leið og 1. áfanga álbræðslunnar, en aflþörf hans er 60 megawött, og síðari virkjunaráfanganum áður eða um leið og álbræðslan er komin í fulla stærð, en þá er virkjunin 210 megawött og aflþörf bræðslunnar 110 megawött. Eigi bræðslan að geta verið komin í fulla stærð 1972, er því nauðsynlegt að ljúka báðum áföngum Búrfellsvirkjunar fyrir þann tíma, og hefur þegar verið að því stefnt með því að flytja hluta af framkvæmdum seinni virkjunaráfangans yfir á þann fyrri. Í desember 1965 var stofnkostnaður seinni áfanga virkjunar við Búrfell áætlaður 305.5 millj. kr. á þáverandi gengi að vöxtum á byggingartíma frátöldum eða um 520 millj. kr. á núverandi gengi. Að vöxtum og verðhækkunum meðtöldum áætlast þessi kostnaður nú 661 millj. kr. eða 7.5 millj. dollara. Sé framkvæmdum við seinni áfangann hraðað, verður ekki fyrir hendi það fé, sem upphaflega var ætlunin að verja til þeirra úr rekstri árin 1972–1975 samfara minni framkvæmdahraða. Því er fyrirsjáanlegt, að taka verður lán fyrir öllum kostnaðinum við seinni áfangann að fjárhæð 7.5 millj. dollara, og þess vegna er þetta frv. flutt. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir því, að 2. mgr. 15. gr. l. um Landsvirkjun gildi áfram óbreytt, en hún felur í sér heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán, sem komi að hluta eða öllu leyti í stað ábyrgðar samkv. 1. mgr. gr., og endurlána það Landsvirkjun. Það hefur verið gert ráð fyrir nokkurri breytingu á framkvæmdum í sambandi við álverksmiðjuna. Þannig er gert ráð fyrir, að með 1. stigi verði framleidd 33 þús. tonn á ári og sú starfsemi hefjist í september á þessu ári, með öðru stigi bætist við 10 þús. tonn á ári og það komist í framkvæmd í júní 1970. Með 3. stigi bætast við 23 þús. tonn á ári, og er gert ráð fyrir, að það verði tilbúið í júní 1972. Í sambandi við það, að hér er talað um nýjar lántökur, er rétt að gera sér grein fyrir þeim tekjum, sem fást af rafmagnssölu og sköttum til álverksmiðjunnar. Á fyrsta stigi fæst 1.5 millj. dollara, á 2. stigi 0.41 millj. dollara. Á 1. stigi fæst fyrir raforkusölu 1.5 millj. dollara, á 2. stigi 1.95 millj. dollara, á 3. stigi 2.5 millj. dollara. Í ísl. kr. á 1. stigi 132 millj. kr., á 2. stigi 172 millj. kr., á 3. stigi 220 millj. kr. Skattar af verksmiðjunni á 1. stigi verða 36 millj. kr., á 2. stigi 48 millj. og á 3. stigi 116 millj. Tekjur: Skattar og raforkusala á 1. stigi 168 millj. kr., á 2. stigi 220 millj. kr., á 3 stigi 336 millj. kr. Meginlánið, sem tekið hefur verið til virkjunarinnar við Búrfell, er til 25 ára með 6% vöxtum. Það er afborgunarlaust fyrstu 5 árin. Það er því ljóst, að tekjurnar af orkusölunni og álbræðslunni gera talsvert meira heldur en að standa undir þessum erlendu lánum. Þykir rétt að vekja athygli á því við þetta tækifæri, þar sem í seinni tíð hefur verið talað um mikla greiðslubyrði, sem Íslendingar hafa af erlendum lánum. Þess má einnig geta, að á árunum 1984–1987 hækka skattarnir smám saman af verksmiðjunni úr í 16 millj. kr. í 203 millj. eða úr 1.35 millj. dollara í 2.31 millj. dollara á ári. Það hefur verið rætt um að stækka bræðsluna úr þeim 66 þús. tonnum, sem samið hefur verið um, í 86 þús. tonn, ef samningar um það takast, og að sú stækkun taki til starfa 1974. Slík stækkun mundi þurfa um 40 þús. kw, og eigi að vera hægt að anna þeirri aflþörf, olíuhreinsunarstöð o.fl., sem rætt hefur verið um, er nauðsynlegt að ráðast í Sigölduvirkjun sem fyrst. En það er ekki langt síðan frá því var sagt, að stjórn Landsvirkjunar stefndi að því að hraða framkvæmdum við Búrfellsvirkjun, Þórisvatn og Sigöldu og að þeim framkvæmdum yrði lokið ekki seinna heldur en á árinu 1976, þ.e.a.s. öllum þessum framkvæmdum. Það er þá reiknað með, að við rekstur bræðslunnar starfi fyrst í stað 350 manns og sá fjöldi fari upp í 500–550 manns, eftir því hvort bræðslan verður 66 þús. eða 86 þús. tonn. Verði bræðslan stækkuð samkv. því, sem hér hefur verið talið, og 20 þús. tonn að auki, má reikna með, að byggingaframkvæmdir verði meira og minna samfelldar til 1974 og við þær vinni að jafnaði um 120 menn. Reikna má með, að á árunum 1970–1971 muni vinna allt að 150 manns við Þórisvatnsmiðlun og stækkun virkjunar við Búrfell, og sé ráðizt í Sigölduvirkjun, mun hún ein þurfa að jafnaði um 400 menn á árunum 1970–1974. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. að svo stöddu, en vildi mælast til þess, að sú n., sem fær það til meðferðar, vildi hraða afgreiðslu málsins og legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Hæstv. raforkumálaráðh. las fyrir okkur hluta af grg. þessa frv. og bætti síðan við nokkrum almennum tölum um tekjur Búrfellsvirkjunar og um fyrirhugaða stækkun alúmínbræðslunnar og tekjur, sem því væru samfara. Mér hefði þótt fróðlegt, ef hæstv. ráðh. hefði vikið að fleiri atriðum í sambandi við þetta mál. Þegar samningar voru gerðir um byggingu alúmínbræðslu, komu fram hjá stjórnvöldum og ýmsum öðrum áhyggjur út af því, að hér á landi væri ekki nægilegt vinnuafl til þess að anna þeim miklu framkvæmdum, og þess vegna var ákveðið, að alúmínbræðslan skyldi byggð í áföngum, 30 þús. tonna bræðsla skyldi fullgerð í ár, en síðari helmingurinn í tveimur áföngum og henni ekki að fullu lokið fyrr en 1975. Ástæðan til þess, að farið er fram á stækkun þremur árum fyrr, er sú, að áhyggjur manna um skort á vinnuafli hafa snúizt í andstæðu sína. Á síðasta vetri og sérstaklega á þessum vetri hefur verið mjög mikill fjöldi atvinnuleysingja á Íslandi, og hæstv. ríkisstj. gerir sér vonir um að útvega nokkrum hundruðum manna vinnu við þessar nýju framkvæmdir á næstu árum. Hæstv. ráðh. nefndi tölur í því sambandi. Það voru um 700 manns, sem hæstv. ráðh. nefndi. Ég held, að ástæða hefði verið til að ræða hér almennar hugmyndir ríkisstj. og okkar alþm. um þróun atvinnumála og efnahagsmála á næsta áratug eða svo í sambandi við þetta frv., því að þegar þetta frv. verður að lögum, dregur það að sjálfsögðu dilk á eftir sér. Hin upphaflega áætlun var við það miðuð, að Búrfellsvirkjun mundi nægja okkur Íslendingum til raforkuframleiðslu fram til 1977–1978 og þá þyrfti ekki að hefjast handa um nýja virkjun í okkar þágu fyrr en 1973–1974. En með þeim hraða, sem nú er rætt um, verður auðsjáanlega að ráðast í nýja virkjun þegar á næsta ári, og um það eru nú þegar áform, eins og hæstv. ráðh. vék að, virkjun í Tungnaá við Sigöldu. Mér þætti fróðlegt að heyra það hjá hæstv. ráðh., hvort ekki er áformað, að frv. um það efni verði lagt fyrir þetta þing. Mér skilst, að ef áformin um Sigölduvirkjun eiga að standast, þurfi framkvæmdir að hefjast þegar á næsta ári, og fæ ég vart annað skilið en löggjöf um það efni hljóti að þurfa að koma frá þessu þingi. Aðrar miklar framkvæmdir eru fyrirhugaðar einnig. Það eru miðlunarframkvæmdir í Þórisvatni, sem hæstv. ráðh. vék að, og Köldukvíslarveita. En hæstv. ríkisstj. hefur fleiri slík áform á prjónunum. Hún hugsar sér, að á eftir Sigölduvirkjun verði ráðizt í nýja stórvirkjun í Efri-Þjórsá. Þar er um að ræða u.þ.b. þriðjungi stærri virkjun en Búrfellsvirkjun er, og er áætlað, að kostnaður við raforkuframleiðslu þar verði ekki hærri en kostnaðurinn við rafmagn frá Búrfellsvirkjun. Þarna er um að ræða mjög stórfellda virkjun, eins og ég sagði, eða 2200 millj. kw-stundir á ári, og kostnaður við þá virkjun er áætlaður 5–6 milljarðar kr. En báðar þessar virkjanir, Sigölduvirkjun og virkjun Efri-Þjórsár, eru við það miðaðar í áætlun hæstv. ríkisstj., að þær verði tengdar nýjum, erlendum stórfyrirtækjum. Raforkan frá Sigölduvirkjun á að duga nýrri alúmínverksmiðju, 60 þús. tonna, eða einhverju hliðstæðu stórfyrirtæki í eigu útlendinga. Raforka, þar sem nýtt væri allt fallið í Efri-Þjórsá, ætti að notast tveimur slíkum verksmiðjum. Hæstv. ríkisstj. hefur þannig í hyggju, að á næsta 1/2 áratug bætist 3 erlend stórfyrirtæki ofan á þá alúmínbræðslu, sem þegar er verið að reisa hér á landi. Þetta eru ákaflega stórfelld áform, og mér hefði fundizt nauðsynlegt, að þau væru rædd hér í samhengi við þarfir þjóðfélagsins og við þau verkefni, sem við verðum sjálfir að leysa, ef það á að verða. lífvænlegt í landinu. Með þeim áformum, sem ég var að ræða um, er gert ráð fyrir því, að Íslendingar taki erlend lán, sem nema hátt í 10 milljörðum kr., og leggi fram vinnuafl, sem verður meðan byggingarframkvæmdir standa yfir um 3000 manns á ári. Það er sem sé áformað, að við eigum á næsta 1/2 áratug að einbeita hugsanlegu lánstrausti okkar og vinnuafli að þessum stórframkvæmdum, sem hafa það meginmarkmið að framleiða raforku, sem við seljum sem hráorku erlendum auðfyrirtækjum, sem síðan hafa tök á að flytja ágóða sinn úr landi. Þetta eru áform hæstv. ríkisstj. í efnahags- og atvinnumálum, einu áþreifanlegu áformin, sem ég hef frétt um. En eru slík áform í samræmi við nauðsyn þjóðfélagsins, eins og hún blasir við í dag? Það held ég, að sé fjarri sanni. Það er alkunna, að fólki á vinnumarkaði fjölgar mjög ört á næstunni. Fjölgunin nú er rúm 2 þús. manns á ári. Fjölgunin fram til 1985 hefur verið áætluð 34 þús. manns. Það þarf því að tryggja atvinnu fyrir býsna mikinn fjölda miðað við hinar smávöxnu, íslenzku aðstæður. Þau erlendu stórfyrirtæki, sem rætt er um að koma upp, munu ekki leysa þennan vanda fyrir okkur. Þar munu aðeins vinna um 1000 manns eða svo, þegar þeim hefur öllum verið komið upp. Ef þau áform standast, að þessi fyrirtæki verði komin upp 1976, verður aukning á vinnumarkaðinum á Íslandi hins vegar orðin um 10 þús. manns. Og hvar eru áform hæstv. ríkisstj. um það, hvar þetta fólk á að vinna? Það eru ekki nema tímabundin verkefni að reisa raforkufyrirtæki handa erlendum auðfélögum. Á okkur hvílir sú skylda að koma upp atvinnurekstri, sem tryggir íslenzkum þegnum frambúðarverkefni. En þessi áform leysa engan veginn þann vanda. Það er mikið um það rætt og réttilega, að ef við ætlum að leysa þetta vandamál, verðum við að iðnvæða Ísland, við verðum að koma upp nútíma iðnrekstri. En engin slík áform felast í þessum ráðagerðum hæstv. ríkisstj. Þetta eru aðeins ráðagerðir um, að við eigum að nýta orkuna í fallvötnum okkar sem hráorku handa öðrum, við eigum ekki að komast á stig iðnaðarþjóðfélags, heldur halda áfram á stigi hráefnaframleiðenda, eins og við erum fyrst og fremst í sjávarútvegi okkar. Orkuframleiðsla ein saman er ekki sérlega arðbær atvinnurekstur. Af því höfum við þegar reynslu. Við sömdum við svissneska alúmínhringinn um sölu á raforku fyrir lægsta verð, sem um getur í Evrópu, verð, sem er ekki ýkja mikið yfir kostnaðarverði, ef það verður þá yfir því. Framleiðsla á slíkri raforku mun aldrei nýtast Íslendingum til þeirrar þróunar, sem við þurfum á að halda. Því aðeins kemur orkuframleiðsla okkur að gagni, að við séum menn til þess að hagnýta orkuna sjálfir. Orkuframleiðsla verður að haldast í hendur við iðnvæðingu. Og á því sviði eru engin áform tiltæk, svo að ég þekki. Hæstv. ráðh. tala að vísu fagurlega um þetta, að við þurfum að iðnvæða Ísland. Og þeir tala um, að við þurfum að ganga í EFTA til þess að fá 100 millj. manna markað fyrir þær vörur, sem við kunnum að framleiða. En þeir hafa ekki nokkra minnstu hugmynd um það, hvaða vöru á að framleiða. Þeir hafa engin áform um það, hvernig á að þróa íslenzkan iðnað til þess að ná þessum markmiðum. Ég hlustaði á hæstv. forsrh. svara spurningum í sjónvarpi fyrir nokkrum dögum, og þar vék hann að þessu vandamáli. Og hann sagði í lok viðtalsins eitthvað á þá leið, að ef við gengjum í EFTA, þá mundum við á eftir koma auga á verkefni, sem hentuðu okkur. Hæstv. ráðh. hafði engar hugmyndir sjálfur. Hann vonar aðeins, að ef við göngum í EFTA, muni möguleikarnir blasa við okkur á eftir. Þetta minnir mig raunar á kunna sögu um ágætan mann, sem var hér á ferðalagi einu sinni og kom að vatnsfalli, sem hann þurfti að komast yfir. Honum var hjálpað út í árabát og bátnum var ýtt frá landi, en þá heyrðist ferðamaðurinn segja: „Mér láðist að geta þess, að ég kann ekki að róa.“ Hæstv. forsrh. hefur sýnt það, að hann kann ekki að róa. Hins vegar gerir hann sér það ekki ljóst sjálfur. Og ég held, að það sé ákaflega brýnt, að þjóðin hefji þann björgunarleiðangur, sem til þess þarf að bjarga hæstv. ráðh. að landi, áður en hann rekur undan straumi út í hafsauga. Þetta frv. er tvímælalaust nátengt öllum hugmyndum um framtíðarþróunina á Íslandi. Og þegar við erum að taka ákvörðun um það, hvort við eigum að flýta Búrfellsvirkjun og verja því lánstrausti, sem kann að vera fáanlegt, til þess að flýta henni, þá þarf að færa rök að því, að sú framkvæmd sé skynsamlegri og arðbærari en aðrar hugsanlegar framkvæmdir, sem við getum ráðizt í. Og það þarf einnig að muna eftir því, að þetta er 1. áfangi í miklu lengri þróunarrás, eins og ég var að rekja hér áðan. Og það er í sjálfu sér fráleitt að fjalla um hluti eins og þessa einangraða. Okkur ber að tengja þetta saman við þá þróun, sem við ætlun okkur á næstu einum eða tveimur áratugum. Ég held, að það væri ákaflega þarflegt í áframhaldandi umr. um þetta frv., ef hæstv. ríkisstj. vildi gera mun nánari grein fyrir hugmyndum sínum um það efni. En í sambandi við atriði, sem fram kom í ræðu hæstv. raforkumálaráðh., langar mig til þess að beina til hans örlítilli fsp. Hæstv. ráðh. greindi frá því, að nú væri um það talað að stækka alúmínbræðsluna í Straumi, ekki aðeins upp í 60 þús. tonn eins og fyrirhugað var, heldur upp í 86 þús. tonn, og að sú stækkun yrði komin til framkvæmda 1974. Nú þætti mér fróðlegt að vita, með hvaða raforkuverði þá er reiknað. Þegar samið var við alúmínhringinn í upphafi, var það viðurkennt af hæstv. ríkisstj. og sérfræðingum hennar, að raforkuverð það, sem um væri samið, væri fjarskalega lágt. En þetta lága verð átti að helgast af því, að hér væri um algert nýmæli að ræða á Íslandi, þetta væri hálfgerð tilraunastarfsemi og það væri ekki hægt að ætlast til þess, að erlent fyrirtæki kæmi upp slíku stórvirki án þess, að við gerðum eitthvað fyrir það á móti. Hins vegar var lögð á það þung áherzla í skýrslu hæstv. ríkisstj. til Alþ. um þetta mál, að raforkuverðið hlyti og yrði að hækka, þegar samið væri um stækkun þessarar verksmiðju. Ég skal t.d., með leyfi hæstv. forseta, lesa hér örstuttan kafla úr þessari skýrslu. Það er á bls. 24. Þar segir svo um stærð verksmiðjunnar í Straumsvík: „Það hefur hins vegar verið skoðun n., sem Alþjóðabankinn hefur einnig lagt áherzlu á, að Íslendingar ættu ekki að binda sig í þessu efni nema sem allra minnst. Vegna þess, að 1. áfanginn í stórvirkjunarmálum er sérstaklega erfiður hjalli fyrir Íslendinga, mundu þeir samningar, sem nú virðast mögulegir, geta orðið Íslendingum mjög hagstæðir. Á hinn bóginn er engin ástæða til þess, að jafngóð kjör yrðu í boði, ef til stækkunar kæmi, enda yrðu þá viðhorfin í virkjunarmálunum allt önnur en nú. Ef allt gengur vel í þessum efnum, svo að Íslendingar teldu sér hag að frekari stækkun alúminíumverksmiðjunnar í framtíðinni, ættu Íslendingar að geta fengið svo að segja sömu kjör og Norðmenn þá byðu. Eftir því sem alúminíumverksmiðjur stækka, verða þær hagstæðari, svo að Swiss Aluminium mundi tvímælalaust hafa áhuga á stækkunum, ef aðstæður í alúminíumiðnaðinum væru þá enn svipaðar og nú.“ Á þetta er lögð áherzla á mörgum stöðum í þessari skýrslu, að það lága verð, sem um var samið í upphafi, megi ekki haldast, að ekki sé hægt að fallast á neina stækkun þessarar verksmiðju, nema raforkuverðið verði hækkað til muna. Og því vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort í þessu umtali um stækkun verksmiðjunnar felist það, að alúmínhringurinn sé reiðubúinn til þess að greiða verulega hærra raforkuverð til þessarar stækkunar?



Herra forseti. Í sambandi við fsp., sem hæstv. ræðumaður beindi til mín, vil ég endurtaka það, sem ég sagði áðan en hann hefur e.t.v. ekki heyrt. Ég sagði: Rætt hefur verið um að stækka bræðsluna úr þeim 66 þús. tonnum, sem samið hefur verið um, í 86 þús. tonn, ef samningar um það takast, og að sú stækkun taki til starfa 1974. Það hefur ekki verið samið um þessa stækkun. Það hefur aðeins verið rætt um hana, og af því leiðir, að það hefur ekki heldur verið samið um raforkuverðið, og því ekki fært fyrir mig að segja neitt um það að svo stöddu. En hv. 6. þm. Reykv. talaði hér í svipuðum dúr og hann gerði, þegar var verið að ræða um virkjun Þjórsár um árið. Hann talaði um það, að þá hafi verið talið hyggilegt að byggja álverksmiðjuna í áföngum, vegna þess að menn hafi verið hræddir um, að það væri skortur á vinnuafli. Nú væri verið að hraða stækkuninni vegna þess, að nú væri ekki lengur um skort á vinnuafli að ræða, heldur hefði borið á atvinnuleysi. Það er öruggt, að ef lítið verður um atvinnu, þá er betra, að stækkunin komi sem fyrst. En þetta þarf nú ekki að vera aðalástæðan. Ég held, að ég hafi heyrt þennan ágæta þm. tala um það, að það væri þörf á því að hraða rannsóknum á fallvötnum landsins og orkumöguleikum vegna þess, að e.t.v. færi svo, að innan 20 ára væri kominn harður keppinautur við vatnsaflið, kjarnorkan, og ef við ekki flýttum okkur að nýta vatnsaflið, gæti verið, að þessi mikli orkugjafi, þessar námur, sem við höfum látið vera ónotaðar á undanförnum árum, yrðu okkur lítils virði. Gæti það nú ekki verið meginástæðan til þess, að við flýtum okkur að virkja, að koma orkunni, vatnsorkunni, í notkun á meðan það borgar sig, á meðan kjarnorkan er dýrari? Fossarnir okkar eru vissulega fallegir, og fossaniðurinn er þægilegur, þegar maður gengur með Þjórsá og sérstaklega innanverðri Þjórsá. Það hef ég gert. En við lifum ekki á slíku. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að gera þessa orku að aflgjafa, sem veitir þjóðinni bætt lífskjör. Þess vegna er það, að Landsvirkjun og ríkisstj. vilja halda áfram að virkja, og það er ódýrast að virkja stórt, og við þurfum þá á orkufrekum kaupanda að halda til þess að geta virkjað stórt. Ef við höfum innlendan orkukaupanda, þá er það ágætt. Ef við höfum hann ekki, eigum við að leita eftir útlendum aðila og gera hagstæða samninga við hann, eins og ýmsar aðrar þjóðir hafa gert, Norðmenn og fleiri þjóðir, og Bretar hafa nú í seinni tíð sótzt mikið eftir því að fá alúminíumverksmiðju inn í sitt land og jafnvel viljað gefa stórfé til þess, að það gæti orðið. En hv. 6. þm. Reykv. talar um það, að ríkisstj. ætli að einbeita sér að því að nota okkar lánstraust eingöngu í þessu skyni, að taka lán út á stórvirkjanir og eyða okkar lánstrausti með því. Ég er hræddur um, að það sé dálítill misskilningur hjá hv. þm. í þessu máli. Ég held, að við aukum lánstraust okkar með því að virkja og gera samninga í líkingu við þann, sem við gerðum við Alusuisse. Það eykur lánstraust okkar. Lánið, sem við höfum tekið til virkjunar í Þjórsá, eykur lánstraust okkar, en veikir það ekki, því að allir, sem vilja skilja, vita það, að þessi lán eru ekki byrði á íslenzku þjóðinni. Hv. þm. talar um, að ríkisstj. vilji eingöngu beita sér að þessu og láta þá allt annað sitja á hakanum. Þetta er vitanlega reginmisskilningur. Um leið og ríkisstj. beitir sér fyrir stórvirkjunum og notkun vatnsaflsins í landinu, þá beitir hún sér fyrir alhliða uppbyggingu í atvinnulífinu, og það er ekkert, sem við erum ósammála um í því, ég og hv. 6. þm. Reykv., að iðnvæða landið, eins og hann orðaði það hér áðan. Og mér þykir vænt um að heyra það, að hann hefur þá skoðun, að við eigum að keppa að því að iðnvæða landið. Og með því að virkja og nota vatnsaflið erum við að skapa okkur betri aðstöðu til þess að iðnvæða landið, því að það er ekki stóriðjan ein, sem við viljum byggja á. Við viljum einnig byggja á alls konar öðrum iðnaði. Við viljum leggja undirstöðu að því, að það sé mögulegt að nota íslenzk hráefni og vinna að því í landinu, en selja þau ekki út úr landinu óunnin. Það eru nokkur þúsund manns, sem geta fengið atvinnu við það að fullvinna ullina og skinnin, sem til falla hér á landi árlega. Þetta ber að gera. Það er hægt að vinna fiskinn og annan sjávarafla miklu betur í landinu og meira heldur en gert hefur verið. Að þessu ber einnig að stefna. Ríkisstj. hefur látið fram fara og kostað til þess miklum fjármunum að rannsaka, hvort mögulegt væri að koma hér upp sjóefnaverksmiðju, saltvinnslu, og hvort hægt væri að nýta jarðhitann til aukinnar iðnvæðingar og atvinnusköpunar. Þetta hefur ríkisstj. í huga um leið og hún vill nota vatnsaflið og skapa aðstöðu til þess, að það verði samkeppnisfært, því að það er mál manna, að við þær virkjanir, sem búið er að gera, áður en kjarnorkan verður ódýr, geti kjarnorkan ekki konkurrerað, heldur þær, sem verði byggðar eftir að kjarnorkan er komin á þetta ódýra stig. Ég held, að það sé ekki eðlilegt, að hv. þm. sé með slíkar getsakir í garð ríkisstj. eða samþm. sinna, eins og hann var með hér áðan. Og ég undrast það, að jafnskynsamur maður og hv. 6. þm. Reykv. er skuli ekki reyna að hefja sig upp yfir þennan lágkúrulega stíl, sem hann notar í sinni ræðumennsku. Ég er alveg sannfærður um það, að hann getur komið auga á betri hliðina á þessu máli. En það, sem er hér um að ræða í dag, er þetta frv., sem ég lýsti. Það er um það að gefa ríkisstj. heimild til þess að taka 7.5 millj. dollara lán, sem er fyrir kostnaði af seinni hluta virkjunarinnar við Búrfell. Það er það, sem um er rætt í dag, en ekki atvinnuuppbygging almennt. En að sjálfsögðu ætti ekki að standa á ríkisstj. eða stjórnarliðum að hefja slíkar umr., þegar ástæða þykir til þess.



Herra forseti. Hæstv. raforkumálaráðh. sagði, að ég hefði haft uppi getsakir um stefnu og vinnubrögð hæstv. ríkisstj. í atvinnumálum. Því miður eru þetta engar getsakir, heldur afar augljósar staðreyndir. Eftir að hæstv. ríkisstj. fékk þá meinloku, að hún gæti leyst vandamál íslenzku þjóðarinnar og vandamál atvinnuveganna með því að fela erlendum auðhringum þróun efnahagslífsins, hefur innlendum atvinnuvegum hnignað jafnt og þétt. Í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. hefur togurum fækkað svo mjög, að úthaldsdagar þeirra voru í fyrra meira en helmingi færri en þeir voru 1959. Það hefur orðið mjög verulegur samdráttur á þeim hluta bátaflotans, sem stundar bolfiskveiðar, og framleiðsla okkar á ýmsum fiskiðnaðarvarningi, eins og frystum fiskflökum, hefur dregizt stórlega saman á sama tíma og sú framleiðsla hefur margfaldazt annars staðar. Hér á Íslandi hafa ýmsir þættir iðnaðarins dregizt mjög verulega saman, allt frá neyzluvöruiðnaði til málmiðnaðar, vegna þess að samkv. stjórnarstefnunni var talið heppilegra að flytja þann varning inn til landsins. Af þessu stafar atvinnuleysið, af þessari stefnu hæstv. ríkisstj. Og ég taldi rétt að vekja máls á þessu atriði hér vegna þess, að þetta frv. er liður í áformum, sem fela í sér, að sömu stefnu á að halda áfram. Þó að hæstv. ríkisstj. vinni að því kappsamlega að reyna að ná samningum við erlend auðfélög um að stofna hér ný fyrirtæki á næstu árum, þá er ekki um neina hliðstæða áætlun að ræða um þróun íslenzkra atvinnuvega. Það er hægt að tala fagurlega um það, eins og hæstv. ráðh. gerir, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að virkja vatnsföllin. Ég er algerlega sammála honum um það. En því aðeins koma þær virkjanir okkur að gagni, að við notum þær sjálfir. Það er eins með raforku og hráefni, að í iðnvæddu þjóðfélagi fer minnst af arðinum til þessara hluta framleiðslunnar. Þar er fyrst og fremst greitt fyrir verkmenningu. Það hefur verið veila okkar í sjávarútvegi, hvað við höfum fullunnið framleiðsluna lítið. Á það var bent fyrir allmörgum árum af Davíð Ólafssyni, núv. seðlabankastjóra, þáv. fiskimálastjóra, að ef við ynnum fiskafla okkar á svipaðan hátt og Vestur-Þjóðverjar gerðu þá, þá gætum við tvöfaldað útflutningsverðmætið. En í staðinn fluttum við aflann úr landi og eftirlétum öðrum að fullvinna hann. Og það er nákvæmlega þetta, sem hæstv. ríkisstj. er að gera með áformum sínum um rafvirkjanir. Hún er að eftirláta erlendum aðilum raforkuna, svo að þeir geti hirt þann arð, sem í henni felst. Við seljum hana sem hráorku á ákaflega lágu verði, sem skilar svo til engum arði. En þá verða þetta ekki gagnlegar auðlindir fyrir okkur, ef við erum ekki menn til að hagnýta þær, ef við getum ekki komið okkur upp iðnfyrirtækjum til þess að nýta orkuna og breyta henni í verzlunarvöru. Og auðvitað getum við gert þetta. Það er minnimáttarkennd og ekkert annað, að við Íslendingar getum ekki hafið iðnþróun af eigin rammleik. Að sjálfsögðu getum við tekið upp samvinnu við erlenda aðila um það, og það er alveg sjálfsagt mál. En við eigum sjálfir að ráða yfir þeim fyrirtækjum, sem við komum upp í landinu. Þetta verður að vera aðalstefna okkar. Aðeins á þennan hátt getum við tryggt eðlilega efnahagsþróun á Íslandi og eðlilega atvinnuþróun. Hæstv. raforkumálaráðh. minntist á Noreg í þessu sambandi og alúmíniðnaðinn þar. Ég vil benda á það, að Norðmenn eru sjálfir mjög umfangsmikill aðili að þessari alúmínframleiðslu. Þeir eru mjög umfangsmikill þátttakandi í henni, en það erum við alls ekki. Og ég veit ekki til, að hæstv. ríkisstj. hafi gert nokkra minnstu tilraun til þess að tryggja það, að Íslendingar gætu orðið aðili að slíku verksviði. Það er mikil fjarstæða, sem hæstv. ráðh. sagði, að hvarvetna blasti við alhliða uppbygging í atvinnulífinu. Ég held, að það sé ekki hægt að hugsa sér öllu hróplegra öfugmæli, og það er einnig mikil fjarstæða, þegar hæstv. ráðh. segir, að kostað sé til miklum fjármunum að rannsaka auðlindir Íslendinga og hvernig við getum hagnýtt þær. Ég bar fram fsp. á þingi fyrr í vetur um það, hversu miklu fé væri varið til vísindarannsókna og tilrauna á Íslandi. Og það kom í ljós, að við verjum til þessara þarfa 0.38% af þjóðartekjunum á sama tíma og sæmilega þróuð Evrópuríki verja um 2%. Við stöndum á svipuðu stigi og Portúgal, Spánn og Grikkland, vanþróuðustu ríkin í Evrópu. Einmitt þarna er einhver mesta veilan í öllu atvinnukerfi okkar, að við verjum allt of litlu fé til þess að rannsaka hinar sérstöku aðstæður á Íslandi og einnig til hliðstæðra rannsókna á því, hvernig við getum sjálfir unnið úr hráefnalindum okkar og orkulindum, og hvernig við getum komið upp iðnaði, þar sem við hagnýtum innflutt hráefni. Þær rannsóknir, sem nú er verið að framkvæma á íslenzkri náttúru, beinast ekki sízt að hráefnaleit. Það er verið að athuga þaravinnslu á Breiðafirði og málma á Austfjörðum. Þetta er í sjálfu sér gott og gilt. En það, sem skiptir máli fyrir okkur, ef við ætlum að hefja iðnvæðingu, er að efla verkmenningu á Íslandi, og til þess þarf allt annað. Til þess þarf mjög verulegar breytingar á skólakerfi okkar, og til þess þarf breytingar á öllu kerfi atvinnulífsins, allri uppbyggingu fyrirtækja á Íslandi. Í það þyrfti að leggja stórfé, að vinna að slíkum athugunum. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki hikað við það að leggja fram stórfé til þess að undirbúa samninga við erlend auðfélög. Hún veit, að það kostar peninga. Hún veit, að hún verður að leggja til sérfræðinga á því sviði og greiða það, sem það kostar. En hún fæst ekki til þess að leggja hliðstæða fjármuni í rannsóknir á því, hvernig við Íslendingar getum sjálfir komið upp okkar eigin iðnaði. Þetta er ákaflega mikið alvörumál. Ég benti á það í ræðu minni áðan, að enda þótt þessi áform tækjust öll um þrjú ný erlend stórfyrirtæki ofan á alúmínbræðsluna í Straumi og þótt þessi fyrirtæki væru komin upp 1976, þá veittu þau ekki atvinnu nema um 1000 manns. En á þessum sömu árum hafa um 10 þús. manns bætzt við á vinnumarkaðinum. Hvað eiga þessar þúsundir að gera, þegar ekki eru lögð á ráðin um það að efla atvinnuvegina í þeirra þágu? Á þetta fólk að flytja til Ástralíu? Þetta er tvímælalaust mesta alvörumálið, sem við okkur blasir, og mér finnst það vera einhver alvarlegasti ljóðurinn á ráði þessarar ríkisstj., að hún hefur ekki fengizt til þess að horfa af raunsæi framan í þennan vanda. Hugmyndir hennar um, að erlend auðfélög leysi það fyrir okkur, eru markleysa. Þær standast ekki. Algerlega óháð því, hvort menn telja slíka samninga hagstæða eða ekki, þá er sú staðreynd augljós hverjum manni, að þeir nægja alls ekki, og hér þarf að gera margfalt umfangsmeiri ráðstafanir, sem við verðum sjálfir að ráðast í. En um þau verkefni liggja engin áform fyrir.



Herra forseti. Hér höfum við nú mátt hlýða á mann, sem þykist kunna að róa. Hér liggur fyrir frv. til l. um breyt. á l. um Landsvirkjun, og er verið að leita heimildar fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast lántöku vegna Landsvirkjunar í sambandi við stækkun á Búrfellsvirkjun, sem er í samræmi við það að flýta framkvæmdum við þá álbræðslu, sem þegar hefur verið samið um, um 3 ár. Þetta er það eina, sem hér er verið að tala um. Út af þessu kemur hv. 6. þm. Reykv. hér upp í ræðustólinn og heldur svo furðulega ræðu, að - ja, ég veit ekki, hvaðan hann hefur sínar upplýsingar eða hvað maðurinn er að tala um. Hann talar um hinar og þessar ráðagerðir ríkisstj. Hvar kemur það fram í þessu frv., eða hvar hafa þær komið fram? Hvar eru þessar ráðagerðir og ákvarðanir ríkisstj. um þessar stórvirkjanir, sem hv. þm. er að tala um? Þetta er allt út í bláinn, sem hann er að tala um. Hann er hér með hugaróra eins og hann oft endranær hefur verið með í sambandi við það, þegar rætt hefur verið um stórvirkjanir hér á landi, hreina og beina hugaróra. En þetta byggist allt á því, að þessi hv. þm. og hans flokksmenn hafa verið og eru sí og æ að reyna að læða því inn hjá almenningi í þessu landi, að það sé stefna ríkisstj., sem sé orsök þess atvinnuleysis, sem nú er, af því að ríkisstj. hugsi ekkert um annað er stórvirkjun og hafi ekkert gert til þess að efla aðrar atvinnugreinar. Á þessu er þrástagazt, þessari bölvaðri vitleysu liggur mér við að segja, í greinum hans í Þjóðviljanum og annars staðar í sumum stjórnarandstæðingablöðum. Heldur hv. 6. þm. Reykv., að það hefði veiðzt eitthvað meiri síld í sumar, ef bygging álbræðslunnar hefði ekki staðið yfir? Heldur hann kannske, að það hefði haft einhver áhrif á borgarastyrjöldina í Nígeríu, þar sem markaðir okkar lokast, ef við hefðum ekki byggt hér álbræðslu og ekki hafið stórvirkjanir á Íslandi? Og heldur hv. þm., að togaraútgerðin hefði borið sig eitthvað betur á undanförnum árum, þó að þessar framkvæmdir hefðu ekki byrjað og ekki verið hafizt handa um þær? Auðvitað hafa þessar framkvæmdir, sem hér hefur verið rætt um, bæði Búrfellsvirkjun og álbræðslan, ekki á nokkurn hátt dregið úr áhuga og aðgerðum ríkisstj. til eflingar annarra atvinnugreina á landinu nema síður sé, heldur hafa þær þvert á móti skapað möguleika til eflingar þessara atvinnugreina, annarra atvinnugreina hér á landi. Hv. þm. segir, að þó að þessar framkvæmdir nái fram að ganga, að reist verði stóriðjuver, sem fá orku frá Búrfellsvirkjun, einhver stóriðjuver, sem hann veit lítið um en einhver hefur verið að sprauta í eyrað á honum - ég veit ekki, hvar hann hefur fengið þessar höfuðsprautingar, sem eru orsök þessarar ræðu - þá mundi það ekki skapa atvinnu fyrir nema um 1000 manns. Auðvitað eru þetta staðhæfingar, sem þessi hv. þm. veit ekkert um, hve mikla atvinnu það mundi skapa, ef hér risu upp stórframkvæmdir svipað og álbræðslan í einhverjum öðrum efnaiðnaði, hvað sem það nú væri, sjóefnavinnsla, saltvinnsla, plastiðnaður, olíuvinnsla og annað slíkt, að það skapaði atvinnu bara 1000 manns. Þetta er hreint út í bláinn, þegar menn eru með slíkar hugleiðingar, og því verða menn að gera sér grein fyrir, að álbræðslan í Straumsvík skapar ekki atvinnu fyrir 500 manns. Það er sagt, að við rekstur, beinan rekstur sjálfrar álbræðslunnar þurfi um 500 manns, þegar hún er komin í full afköst. En það er hægt að færa mjög sterkar líkur að því, að það mundi í raun og veru þýða atvinnuaukningu fyrir 1500 manns, en ekki 500 manns, vegna þeirrar auknu atvinnu, sem þeir aðilar fá, sem annars væri ekki fyrir hendi, bæði verkstæðisvinnu, byggingarvinnu, sem fólkið getur lagt í, sem hefur þarna örugga og góða atvinnu, og fjölmargt annað í sambandi við hafnarframkvæmdir, hafnarvinnu, afskipanir og annað slíkt. Og það styðst við reynslu okkar Íslendinga af því á undanförnum a.m.k. 20–25 árum, að í hvert sinn, sem Íslendingar hafa aukið gjaldeyristekjur sínar, hreinar gjaldeyristekjur, hafa venjulega fjórfaldazt þjóðartekjurnar, sem því svaraði, og af álbræðslunni einni er, eins og nú standa sakir, líklegt, að hreinar gjaldeyristekjur verði yfir 700 millj. kr. á ári, og það mundi þýða þá samkv. þessu, sem reynsla okkar segir til um, um 2800 millj. kr. aukningu þjóðartekna á ári. En þessar auknu þjóðartekjur auðvitað dreifast um allt hagkerfið og skapa mikla atvinnu langt fyrir utan það fólk, sem beinlínis vinnur í sjálfri álbræðslunni. Hv. þm. hefur hvað eftir annað talað um það, að ríkisstj. hafi ekki haft nein önnur iðnvæðingaráform heldur en stóriðjuna. Iðnþróunarráð, sem sett var á laggirnar fyrir tveimur árum síðan, hefur fjallað um fjölmörg iðnvæðingaráform, og fæst af þeim eða nokkur hafa verið um stóriðju, heldur um aðrar atvinnugreinar og iðjugreinar á Íslandi. Það má t.d. nefna í þessu sambandi, að það hefur verið unnið að því að rannsaka möguleikana á meiri skinnaiðnaði hér á landi, og það eru horfur á því nú, að við Íslendingar kannske innan mjög skamms tíma og m.a. vegna aðgerða ríkisstj. í efnahagsmálum höfum aðstöðu til þess að vinna að verulegu leyti úr okkar gærum, sem fram til þessa hafa að mestu leyti verið fluttar út óunnar og saltaðar. Hér er um stórkostlegan iðnað að ræða og á öðru sviði heldur en stóriðju. Það hefur verið að byggjast upp á undanförnum árum skipaiðnaður hér á Íslandi, stálskipasmíðarnar, sem ekki voru þekktar fyrir nokkrum árum. Þær hafa verið á hverju ári frá 1964 í fjáröflunaráformum og framkvæmdaáætlun ríkisstj., sem hefur stuðlað að því að koma þessum skipaiðnaði, dráttarbrautum og skipasmíðastöðvum upp, skipabyggingarstöðvum til að byggja stálskipin og dráttarbrautum til þess að hafa aðstöðu til viðgerðar á hinum nýja flota, sem við höfum eignazt á undanförnum árum. Í sambandi við þær viðræður, sem hér fóru fram við ríkisstj. og milli atvinnunefndanna úr hinum einstöku héruðum, komu auðvitað fram margir þættir hugsanlegrar iðnþróunar á undanförnum árum, sem verið er að vinna að, og sumt er um það bil verið að taka ákvörðun um í atvinnumálanefnd ríkisins í samráði við atvinnumálanefndir kjördæmanna. Allt stefnir þetta að almennri iðnþróun í landinu fyrir utan sjálfa stóriðjuna. Það hefur lengi verið mikið áhugamál ríkisstj. að efla veiðarfæraiðnaðinn hér á landi. Hún hefur átt þar í vök að verjast og fengið lítinn stuðning, bæði hér í þingi og frá ýmsum öðrum aðilum. En það hefur verið hennar skoðun, og hún hefur gert margar ráðstafanir til þess, að það væri okkur mjög mikils virði, bæði frá atvinnulegu og þjóðhagslegu sjónarmiði, að hafa hér sterkan veiðarfæraiðnað í landinu. Svona mætti auðvitað lengi telja, og er ástæðulaust að vera að blanda því inn í þessar umr., en í sambandi við iðnaðarmöguleikana og iðnþróun almennt og í tengslum við EFTA hafa átt sér stað að undanförnu alveg sérstakar viðræður milli iðnmrn., viðskmrn. og samtaka iðnaðarins í landinu um ýmsar aðgerðir og ráðagerðir í sambandi við þá aðstöðubreytingu, sem kynni að hljótast af þátttöku okkar í EFTA, og einnig hafa aðrar aðgerðir og tilraunir af hálfu ríkisstj. átt sér stað til þess að styrkja aðstöðu iðnaðarins, ef að því kæmi. Þetta vil ég aðeins segja til þess að árétta það, að þetta er eins og hver önnur markleysa, þegar hv. þm. er hér að tala um það, að ekki nokkrum sköpuðum hlut öðrum sé sinnt og það sé vegna þess, að engu öðru sé sinnt og aðeins horft á stóriðju, sem atvinnuástandið í landinu er eins og það er í dag. Ég leyfi mér að halda, að atvinnuástandið á s.l. ári sé með nokkuð öðrum hætti hér einmitt vegna þess, að þrátt fyrir andstöðu Magnúsar Kjartanssonar, hv. 6. þm. Reykv., og annarra hans flokksbræðra var hafizt handa um byggingu álbræðslu og stóriðju í tengslum við hana, þá hafi atvinnuástandið verið með nokkuð öðrum hætti á s.l. árum, og sérstaklega á s.l. ári, heldur en ella hefði verið. Og sú ákvörðun ríkisstj. að reyna að hraða þessum framkvæmdum, sem áður hefur verið samið um, þannig að full afköst verksmiðjunnar verði fyrir hendi þremur árum fyrr en ella, miðar náttúrlega að því tvennu að taka til sín meira vinnuafl á skemmri tíma en ella væri og einnig hinu, að þetta er mjög hagkvæmt, eftir því sem útreikningar liggja fyrir, fyrir Landsvirkjun, að þessi hraði eigi sér stað, og hún verður þess vegna fyrr hagkvæmara fyrirtæki heldur en verða mundi, og loksins verða tekjurnar gífurlega miklu meiri af álbræðslunni, því fyrr sem hún kemst í full afköst, eins og hæstv. raforkumálaráðh. benti á, og það hefur auðvitað verulega þýðingu fyrir Atvinnujöfnunarsjóðinn, sem hefur innan tíðar 75–76% af tekjunum af skattgjaldi álbræðslunnar, og með þeirri aukningu, sem þarna yrði komið á, kæmi það þremur árum fyrr en ella til framkvæmda, að það mundi nálgast eða vera rúmlega 100 millj. kr. árlegt framlag, sem sjóðurinn á sjálfur og fengi af álbræðslunni, og eins og bent hefur verið á hækkar þetta eftir að afskriftatíminn er liðinn, sem talinn hefur verið 15 ár, og þá yrðu tekjurnar með 60 þús. tonna afköstum á 3. hundrað millj. kr. á ári. Ef þessi afköst, sem vikið hefur verið hér að, yrðu aukin upp í 86–90 þús. tonn, þá er þarna um nærri 50% aukningu að ræða, sem sjálfsagt mundi lyfta mikið undir virkjunarframkvæmdirnar og einnig skapa gífurlega mikið meira fé til atvinnujöfnunar og atvinnuaukningar fyrir utan það, sem Atvinnujöfnunarsjóður hefur til framkvæmda og til meðferðar. Þessi stækkun, sem hér hefur verið vikið að, fram yfir 60 þús. tonna afköstin, sem upphaflega var gert ráð fyrir og er samið um í aðalsamningnum um álbræðsluna við Svisslendinga, hefur aðeins komið til viðræðu nú fyrir örfáum dögum, þegar fulltrúar Íslendinga áttu viðræður um stækkun verksmiðjunnar á þremur árum í staðinn fyrir 6. Það mál er algerlega órætt enn þá, bæði raforkuverð og með hverjum öðrum hætti því yrði fyrir komið. Það liggur hins vegar fyrir að taka það mál til athugunar og meðferðar, og er gert ráð fyrir, að forstjórar svissneska fyrirtækisins muni verða hér á ferðinni í lok aprílmánaðar til þess að ræða það mál nánar, eftir að ríkisstj., núna þegar þessi hugmynd hefur verið sett fram um þessa aukningu, hefur haft aðstöðu til þess að átta sig betur á henni. Hv. 6. þm. Reykv. sagði líka, að við værum ekki aðilar að álbræðslu, og það er að því leyti rétt, að Íslendingar eiga ekkert í álbræðslunni. En þeir hafa aðild að álbræðslunni bæði með því móti, að ríkisstj. nefnir tvo fulltrúa í stjórnina, og auk þess eru þar fyrir utan þrír aðrir Íslendingar í stjórn fyrirtækisins, þ.e.a.s. 5 Íslendingar af 7, sem eru í stjórn Íslenzka álfélagsins. En það vil ég aðeins minna á, af því að Norðmenn voru nefndir einmitt í þessu sambandi, að áður en samningurinn var gerður átti ég sérstakt erindi til Noregs til þess að ræða við menn þar í landi um, hvaða ráðleggingar þeir vildu gefa okkur um það, hvort við ættum að stefna að því beinlínis að vera aðilar - þá á ég við eigendur - að einhverju leyti að þessari álbræðslu eða gera samningana í því formi, sem raun varð á, og allir þeir aðilar, sem ég talaði við þá í Noregi - og Norðmenn hafa sjálfir haft töluvert með álbræðslur að gera, sem þeir reka sjálfir og reka líka í samvinnu við útlendinga - töldu það miklu ráðlegra fyrir okkur að hafa þann hátt á, sem við höfðum, í stað þess að vera að einhverju leyti lítill aðili í einni álbræðslu, sem er þó ekki nema einn hlekkur í langri framleiðslukeðju í sambandi við álvinnslu, í fyrsta lagi bauxítvinnslu, sem er nú unnin í þessa verksmiðju kannske að mestu leyti suður í Ástralíu, svo að öðru leyti þá hráálsframleiðslu, sem hér er um að ræða, og síðan álvinnslu og sölu á heimsmarkaðinum. Um þetta var auðvitað álitamál, og við þurftum að gera okkur grein fyrir því, hvað við teldum ráðlegast í þessu sambandi, og niðurstöður okkar einmitt eftir að hafa kynnt okkur ýmsar misfellur og árekstra, sem Norðmenn höfðu þurft að reyna með sameiginlegri þátttöku í álbræðslum við Svisslendingana reyndar og aðra, ýttu undir okkur að vilja heldur hafa það form á, sem álsamningurinn, sem gerður var 1966, ber vitni um. En það var þó í álsamningnum líka samið um það og rætt um það oft undir samningsgerðinni, að ef Íslendingar óskuðu þess, vildu Svisslendingar leggja af mörkum bæði tæknilegar ráðleggingar og vera e.t.v. aðilar, ef þess væri óskað af Íslendingum, að byggingu nýrrar álbræðslu, t.d. á Norðurlandi. Það hefur ekki orðið praktískt enn þá, og við höfum ekki óskað eftir því að svo komnu. En það getur fleira komið til álita, og ég held einmitt, að það geti vel komið til álita, að við gætum að einhverju leyti orðið aðilar að álbræðslu hér eftir þá reynslu, sem við höfum fengið, og þá þekkingu, sem við höfðum enga áður, af hráálsframleiðslu, þegar álbræðslan hér í Straumsvík hefur hafið starfsemi, og e.t.v. í samvinnu við Svisslendingana eða einhverja aðra. Það var rætt um þennan hugsanlega möguleika líka, og ég nefni það enn vegna þess, að það er sagt, að við höfum aldrei hugleitt það. Það var rætt um það á árinu 1965, þegar var rætt við amerískt álfyrirtæki, þá að eiga bræðsluna með þeim eða við hreinlega einir ættum bræðsluna, þeir fjármögnuðu bræðsluna að öllu leyti og gerðu samning við okkur um kaup á allri framleiðslunni. Þetta er líka hugsanlegur möguleiki. Þennan möguleika ræddum við þegar á árinu 1965 og höfnuðum honum, völdum heldur þann möguleika, sem mönnum er nú kunnugt um. Þetta segi ég aðeins vegna þess, að því er haldið fram hér, að það hafi aldrei neinar tilraunir verið gerðar til þess að verða aðilar að álframleiðslu af hálfu okkar Íslendinga. Það getur vel verið, að eðlilegt væri að ræða undir svona máli um ýmis atriði, sem hv. þm. vildu spyrja um, og ráðagerðir og hugsanlega möguleika. En ég teldi nú, að það væri þá eðlilegast, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, fengi nánari upplýsingar, ef hún óskaði eftir því, en þetta mál er auðvitað ákaflega takmarkað og gefur auðvitað ekki tilefni til almennra umr. um iðnþróun, stóriðjuþróun eða aðra þróun hér á landi. Ég vil svo aðeins að lokum geta þess, að í stað þess, eins og hv. 6. þm. Reykv. sagði, að ríkisstj. væri búin að taka einhverjar ákvarðanir um þessar og þessar stórvirkjanir í sambandi við Búrfellsvirkjun, þá er það síður en svo. En hins vegar hefur ríkisstj. sett á laggirnar samvinnunefnd um orkuvinnslu og orkumöguleika Íslendinga í tengslum við stóriðju og aðra iðnþróun á landinu nú ekki alls fyrir löngu. Þessi n. hefur haldið 1. fund sinn fyrir rúmum mánuði síðan, og annar fundur þessarar samvinnunefndar um orkumál og iðnþróun í landinu er núna ákveðinn á fimmtudaginn kemur, en það undirstrikar einmitt það, að iðnþróunarráði þótti ekki vettvangur til þess að taka orkuvinnsluna í sambandi við stóriðju til meðferðar, heldur þyrfti að skapa þar samvinnu milli þeirra aðila, sem um þau mál fjölluðu á rannsóknarstigi, tilraunastigi, og svo á hagnýta sviðinu, þegar þar að kæmi, Rannsóknaráðs ríkisins, Seðlabankans, Landsvirkjunar, Orkustofnunar ríkisins, Laxárvirkjunar og þessara aðila og iðnmrn., sem eiga aðild að þessari samvinnu. Ég held, að það væri miklu vænlegra, í staðinn fyrir að vera með sleggjudóma og getsakir um eitt og annað í málum eins og þessu, að þau væru rædd á þeim vettvangi, þar sem þau ættu að ræðast, og þá með þeim hætti, að hv. þm. gæfist kostur á að gera sér einhverja efnislega grein fyrir því, sem þeir eru að segja, en ekki bara vaða reyk og segja hvað eftir annað eitt og annað út í loftið, sem hefur ekki við nokkur rök að styðjast. En það getur vel verið, að við þurfum að búa við það áfram, að þetta verði sami hátturinn hjá þessum hv. þm., 6. þm. Reykv., því að í hvert skipti, sem minnzt er á atvinnuþróun, og ef hún á að vera eitthvað í tengslum við erlenda aðila, umhverfast þessir menn. Það gerir lítið til. Ég held, að almenningur í landinu sé farinn að átta sig á því, að það verður ekki þetta róðrarlag, sem bætir atvinnuleysið eða skapar raunhæfa og hagkvæma iðnþróun í landinu í framtíðinni, heldur að menn hafi áræði til þess að eiga samvinnu við aðra aðila, bæði tæknilega og efnahagslega, og byggja upp alhliða iðnþróun í landinu, sem unnið hefur verið að, bæði í sambandi við orkuvinnslu, stóriðju og almenna iðnþróun, sem síður en svo hefur setið á hakanum að undanförnu, og bera ákvarðanir ríkisstj. í svo fjölmörgum málum vitni um það og aðgerðir hennar í efnahagsmálum að undanförnu og á s.l. hausti, sem eru beinlínis grundvöllurinn að nýrri iðnþróun í landinu.



Herra forseti. Ég held, að það væri mjög til íhugunar fyrir hæstv. forsrh. að athuga, hvort ekki sé þörf betri vinnuhagræðingar innan stjórnarráðsins. Hér stóð hæstv. iðnmrh. áðan og sagði, að það, sem ég hefði sagt um fyrirhugaðar stórvirkjanir og erlenda stóriðju í því sambandi, væru hreinir hugarórar, mælt út í bláinn, ég væri að vaða reyk. Það virðist þannig vera næsta takmarkað samband á milli hæstv. iðnmrh. og hæstv. raforkumálaráðh., sem veit ákaflega vel um þessi mál og minntist raunar á þau sjálfur í ræðu sinni áðan. Hæstv. raforkumálaráðh. minntist fyrstur manna á það áðan; að nú væri ráðgert að virkja Tungnaá við Sigöldu, gera þar verulega stóra virkjun og ljúka henni árið 1973. Og þessi virkjun er við það miðuð, að hún geti séð 1. áfanga nýrrar alúmínbræðslu fyrir nægilegri orku eða einhverjum öðrum sambærilegum erlendum iðnaði. Mér finnast það firn mikil, ef hæstv. iðnmrh. veit ekki um þessa staðreynd. Ég spurði raunar hæstv. raforkumálaráðh. um það áðan, hvort mætti vænta þess, að frv. um þessa virkjun yrðu lögð fyrir þetta þing. Hæstv. ráðh. svaraði ekki, e.t.v. á hann það eftir, eða e.t.v. er ætlunin að ráðast því aðeins í þessa virkjun, að áður sé búið að semja við erlent auðfyrirtæki um að kaupa orkuna. Það er kannske ekki hægt að leggja frv. um þessa mikilvægu raforkuframkvæmd fyrir Alþ. nema fyrir liggi samþykkt erlends aðila um, að hann vilji kaupa orkuna á því lága verði, sem falt er. Mér finnst það líka ákaflega furðulegt, að hæstv. iðnmrh. skuli ekki hafa hugmynd um það að eigin sögn, að unnið er að því af fullum krafti að gera áætlanir um að nýta allt fallið í Efri-Þjórsá í einni virkjun, sem tryggði jafnódýra orku og Búrfellsvirkjun. Ég veit ekki betur en jarðfræðirannsóknir í sambandi við þessar fyrirhuguðu framkvæmdir verði þegar á þessu ári framkvæmdar fyrir 10 millj. kr. Og ég veit ekki betur en með því sé reiknað, að þessi framkvæmd eigi að geta hafizt árið 1972 - það er ekki langt þangað til. - og miðað sé að því, að virkjunin hefji starfsemi 1975–1976, og í þessum áformum er reiknað með því, að orkan eigi að nægja fyrir tvær 60 þús. tonna alúmínbræðslur. Hver er að ræða um alúmínbræðslu án þess að láta hæstv. iðnmrh. vita af því? Eða veit hann kannske eitthvað meira en hann vill vera láta? Við gerum okkur engan veginn rétta grein fyrir þessu frv., sem hér liggur fyrir, nema við vitum um þessar ráðagerðir, sem ná fram yfir miðjan næsta áratug, og metum þetta mál í samhengi við þá þróun. Hæstv. iðnmrh. vék svolítið að þróun íslenzkra atvinnuvega og sérstaklega iðnaðarins í þessu sambandi. Hann fór hér rétt einu sinni með tölur, sem við höfum oft heyrt hann fara með, þess efnis, að hver einn maður í alúmínbræðslunni í Straumi væri í raun og veru fjórgildur, því að athafnir hans tryggðu 3–4 öðrum mönnum vinnu. Þetta á ekkert frekar við um alúmínbræðsluna í Straumi en hvað annað. Með þessu móti getur hæstv. ráðh. fjórfaldað fjölda þeirra, sem vinna á togurum og fiskibátum. Þetta er engin speki, sem á sérstaklega við alúmínbræðsluna. Það á við alla þætti útflutningsframleiðslu okkar. Og þessi samanburður verður ekki alúmínbræðslunni í hag frekar en öðrum útflutningsatvinnuvegum. Ég held, að sjálft ástandið í landinu sé nú bezt svar við lofsöng hæstv. ráðh. um framtak sitt í iðnaði. Hann minntist á uppbyggingu skipaiðnaðarins. Hræddur er ég um, að honum hafi ekki vegnað of vel. Hæstv. ráðh. hefur orðið að standa í stöðugum björgunarleiðöngrum vegna þess, að sá iðnaður er allt of illa skipulagður. Eitt fullkomnasta fyrirtækið á því sviði, Stálvík, er þannig á sig komið, að forstjórinn hefur greint frá því, að framleiðslugeta fyrirtækisins sé aðeins nýtt um 30%, og fjárfesting, sem er nýtt á svo lélegan hátt, skilar ekki þjóðhagslegum arði, jafnvel þótt um sé að ræða fullkomið fyrirtæki með hinum beztu vélum. Ef vélarnar eru ekki hagnýttar nema að tæpum þriðjungi miðað við það, sem þær geta, er þetta fyrirtæki ekki sú lyftistöng sem það gæti orðið. Hæstv. ráðh. spurði einnig, hvernig væri ástatt í atvinnumálum, ef ekki væri alúmínbræðsla. Hvernig var ástatt í atvinnumálum á Íslandi, áður en þessi samningur var gerður? Þá var barizt um vinnuaflið. Við urðum að flytja inn vinnuafl frá öðrum löndum. Þetta var talið mikið vandamál ár eftir ár, að það væri svo mikil eftirspurn eftir vinnuafli, að þar væri ekki einu sinni hægt að halda í hemilinn á kaupgjaldinu. Þetta var áður en samningurinn var gerður. Og af hverju hafa umskiptin orðið? Umskiptin hafa orðið vegna þess, að hæstv. ríkisstj. dró saman hina innlendu atvinnuvegi vitandi vits vegna þess, að hún vildi hafa tiltækt vinnuafl handa hinum erlendu auðfélögum. Ég spurði áðan um, hvar ráðagerðirnar væru um iðnþróun á Íslandi, þá óhjákvæmilegu iðnþróun, sem verður að verða hér, ef við ætlum að halda velli. Og hæstv. ráðh. sagði, að tvö eða þrjú rn. hefðu ráðgazt við, rætt hvert við annað. Beri menn nú saman þetta þokusnakk annars vegar og hins vegar algerlega frágengnar áætlanir um raforkuframkvæmdir í þágu útlendinga. Þar eru ekki neinar bollaleggingar. Þar er búið að kanna og rannsaka hvert einasta atriði, tilkostnað, hvernig á að haga framkvæmdum. Þetta liggur allt fyrir. En í sambandi við þróun okkar eigin atvinnuvega fáum við ekkert að heyra annað en almennt orðagjálfur.



Herra forseti. Það eru nú aðeins örfá orð vegna þess, að hæstv. iðnmrh. tók nú af mér ómakið. En ég hef nú aldrei orðið eiginlega var við það fyrr en í dag, að hv. 6. þm. Reykv. virðist heyra eitthvað illa og heyra skakkt og leggur svo út af því í ræðum sínum, sem hann hefur misheyrt. Þannig vill hv. þm. láta líta þannig út, að það rekist eitthvað á málflutningur hæstv. iðnmrh. og minn, af því að hæstv. iðnmrh. sagði, að það væri ekki búið að taka ákvörðun um stórvirkjanir. Það vill svo til, að ég hef hérna skrifað það, sem ég sagði hér áðan. Það var alveg sama og aths. í sambandi við, þegar talað var um að stækka álbræðsluna um 20 þús. tonn, það hefur verið rætt um þetta, ekki tekin ákvörðun um það. Það er einnig í samræmi við það, sem stjórn Landsvirkjunar hefur sagt, að það hefur verið rætt um og stefnt að því að gera virkjun við Sigöldu, að gera fullkomna miðlun í Þórisvatni. Og það hefur verið rætt um það að gera virkjun í Efri-Þjórsá. En það hefur ekki enn þá verið tekin ákvörðun um það. Og það var það, sem hæstv. iðnmrh. sagði hér áðan, það hefur ekki verið tekin ákvörðun um það. En ég vil segja, að því er nú verr, að málið er ekki komið það langt. Ég vil lýsa fylgi mínu við það, að það megi takast, og ég vona, að það megi takast sem allra fyrst. En ákvörðun hefur ekki verið tekin um þetta enn þá, þótt að því sé stefnt. Og það, sem ég sagði hér áðan, var það, að ef álbræðslan yrði stækkuð upp í 86 þús. tonn, mundi slík stækkun þurfa 40 þús. kw., og eigi að vera hægt að anna þeirri aflþörf, olíuhreinsunarstöð o.fl., sem rætt hefur verið um, er nauðsynlegt að ráðast í Sigölduvirkjun sem fyrst. Nú er það svo, að ég hygg, að bæði hv. 6. þm. Reykv. og aðrir hv. þm. séu í hjarta sínu samþykkir því, að það verði unnið að virkjunum, áframhaldandi virkjunum, bæði í Þjórsá og í öðrum fallvötnum landsins. En það virðist vera, að það sé einhver meinloka, sem hefur komið í þennan hv. þm., 6. þm. Reykv., að það virðist sem hann haldi það, að ef það verði gert, verði að leggja allt annað á hilluna, og allur hans málflutningur hér í dag hefur byggzt á því, að ef það væri ráðizt í stórvirkjanir, yrði allt annað lagt á hilluna, og ríkisstj. hafi engar formlegar áætlanir um það að byggja upp alhliða atvinnulíf í landinu. Um þetta þurfum við ekki að ræða í dag, vegna þess að það er vitað, að það er ýmislegt, sem gert hefur verið til undirbúnings því, að það geti komið hér upp alhliða blómlegur iðnaður í landinu. Og ég er dálítið undrandi á því, að hv. 6. þm. Reykv. skuli vera að halda því fram, að atvinnuleysið og óneitanlegur samdráttur í vissum atvinnuþáttum séu orsakir fyrir því, að það sé unnið að því að koma upp álbræðslu í Straumsvík og stórvirkjun í Þjórsá. Hæstv. iðnmrh. rakti það hér áðan, hversu fráleitt þetta væri. Það eru um 1000 manns, sem hafa haft atvinnu við það að virkja og við það að byggja verksmiðjuna, en eins og hæstv. iðnmrh. sagði, hefðu togararnir ekkert fiskað meira, þótt ekkert hefði verið unnið að álbræðslubyggingu, og síldin hefði ekki veiðzt betur. En orsakir atvinnuleysis, sem hefur gert vart við sig, og orsakir nokkurs samdráttar í ýmsum þáttum atvinnulífsins hélt ég, að allir hv. alþm. hefðu gert sér grein fyrir, hverjar væru. Það vita allir hv. alþm., að síðustu tvö árin hefur þjóðin misst nærri þriðjung af sínum útflutningstekjum, sem stafar af því, að aflinn er minni og verðlagið á okkar aðalútflutningsvörum hefur hríðfallið. Og ástæðan til þess, að samdrátturinn hefur ekki orðið meiri og atvinnuleysið ekki tilfinnanlegra heldur en raun ber vitni, er sú, að núv. ríkisstj. hafði búið í haginn og safnað sjóðum á meðan betur áraði. Og við skulum ekki vera að setja hér í hv. Alþ. á stað eitthvert sjónarspil, sem er langt utan við veruleikann og langt utan við það, sem við allir þekkjum og skiljum. Það er enginn vafi á því, að ríkisstjórnarflokkarnir og stjórnarandstöðuflokkarnir vilja vitanlega einnig halda þannig á þessum málum, að við getum komizt út úr þeim örðugleikum, sem aflabresturinn og verðfallið hafa valdið okkur núna um sinn. Og ríkisstj. hefur gert ýmsar ráðstafanir til áætlunar því, hvernig út úr þessu megi komast. Tel ég ekki ástæðu til að endurtaka það hér. Það hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir og athuganir á því, hvernig við getum ráðið fram úr þessum vanda, og þótt við reynum að nýta vatnsaflið á meðan það er samkeppnisfært, þá breytir það ekki því, að það er nauðsynlegt að vinna að þessu og verður vitanlega gert. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál að svo stöddu.



Herra forseti. Ég ætti kannske ekki að eyða fleiri orðum í viðræður við hv. 6. þm. Reykv. um þau mál, sem hér hafa verið til umr. En þegar greindur maður tekur til máls og segir annað eins og hann sagði hér seinast, sem reyndar er það sama, sem hann hefur verið að skrifa, er auðvitað ágætt að fá það skjalfest hér í þinginu. Hv. þm. segir hér áðan: Hvers vegna var barizt um vinnuaflið, áður en álsamningurinn var gerður? Þá var barizt um vinnuaflið, en eftir að álsamningurinn var gerður, þá bara datt þessi barátta niður, af því að þá vantaði vinnu. Og af hverju urðu umskiptin? spyr hv. þm. Vegna þess, að stjórnin dró saman vinnuaflið í öðrum greinum. Álsamningurinn er gerður 1966 um vorið. Vinna var mjög mikil allt það ár og framan af ári 1967. Það er svo síður en svo, að ríkisstj. hafi ekki gert neinar ráðstafanir til þess að efla atvinnulíf á öðrum sviðum. Ég get upplýst, af því að iðnaðurinn hefur sérstaklega blandazt inn í þessar umr., að það hefur aldrei verið önnur eins fjárfesting í iðnaði eins og á árunum 1966 og 1967 500 millj. kr. hvort árið um sig, eða 1000 millj. kr. á þessum tveimur árum - og það á árinu 1967, þegar gjaldeyristekjur okkar voru að ganga til þurrðar og mikið af innfluttum vélum og tækjum til iðnaðarins var flutt inn fyrir gjaldeyrisvarasjóðinn og hann þannig notaður til þess að fjárfesta í iðnaði. Þetta er helmingi meiri fjárfesting heldur en var fyrir um það bil 7–10 árum með sambærilegu verðlagi. Enda höfðu nú verið byggðir upp fjárfestingarsjóðir fyrir iðnaðinn á undanförnum árum af núv. ríkisstj. En að það skuli geta hent, að hv. þm. hér á Alþ. segi, að skortur á vinnu hér og atvinnuleysið hafi bata komið af því, að það var búið að skrifa undir álsamninginn, er meira en lítið furðulegt. En þetta er inntakið úr því, sem hann sagði. Það er ágætt að hafa þetta orðrétt skjalfest hérna í þingtíðindunum, og þegar menn tala þannig, þá má segja, að það sé ekki veruleg ástæða til þess að eyða miklum tíma í rökræður. En frá því að álsamningurinn var gerður, og það á þessum hv. þm. að vera kunnugt um, hafa útflutningstekjur okkar Íslendinga fallið um meira en 50%, og það kynni kannske að vera nokkur ástæða fyrir þeim erfiðleikum, sem við eigum í á atvinnumarkaðinum sem og annars staðar. Hv. þm. minntist á, að það hafi heyrzt áður frá mér, að atvinna í álbræðslum og atvinna í efnaverksmiðjum skapaði vinnu fyrir fleiri og þetta væri sem sé ekkert nýtt, þetta væri svona, þegar togari væri gerður út o.s.frv. Og það er alveg rétt, á móti því hef ég aldrei mælt, en ég vildi vekja athygli manna á því, að varðandi atvinnumarkaðinn hefur stóriðjan miklu meiri þýðingu heldur en almennt hefur verið látið í veðri vaka. Hv. þm. taldi, að það mundi ekki vera hagstæður samanburður fyrir álbræðsluna t.d. við togaraútgerðina. Ja, nú hef ég ekki við hendina tölur, sem ég þori að bera ábyrgð á, en mig langar þó til að hreyfa því, að ég hygg, að það sé ekki fjarri lagi, að hreinar gjaldeyristekjur af togara hafi á undanförnum árum verið svona 20 millj. kr., sem gætu þá legið einhvers staðar núna milli 20–40 millj. kr., hreinar gjaldeyristekjur. En þá þarf líka um 20 togara til þess að vega upp á móti þessari einu álbræðslu í öflun hreinna gjaldeyristekna. Og það er bara ekki svo lítið, að ég held, að samanburðurinn þarna sé ekkert sérstaklega óheppilegur fyrir álbræðsluna, þó að mér sé alveg fullljóst, eins og hverjum öðrum, að togaraútgerðin hefur verið ein af okkar sterku atvinnugreinum og verður það sjálfsagt í framtíðinni. En aðstaðan hefur breytzt á stuttum tíma fyrir togaraútgerð, og þess vegna dregst togaraútgerðin saman. Orsökin er m.a. hinn gífurlegi síldarafli, sem við nutum á árunum 1964, 1965 og 1966. Þá er byggður upp floti af allt annarri gerð skipa, fyrst og fremst miðaður við þessar fiskveiðar. Á þeim sama tíma eiga togararnir í vök að verjast og varla nokkur togari, sem gerður er út nema með stórkostlegu tapi. Það hefur verið unnið að því að undanförnu af hálfu ríkisstj. að kanna möguleikana fyrir því að efla togaraútgerð með nýtízku togurum af nýjustu gerðum og nefndir unnið að því og lagt fram grg. Það má segja, að það erfiðasta í því sé, hversu óarðbærir í rekstri þessir togarar virðast eftir öllum þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið um rekstur þeirra, þó að menn hefðu fjármuni til þess að leggja í kaup á nýjum togurum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en nenni ekki að eyða orðum að því, þegar hv. 6. þm. Reykv. er að tala um það, hvort ég hafi enga hugmynd um virkjanir Þjórsár o.s.frv. Ráðagerðir hafa verið uppi um margt, en það er ekki sama og að ákvarðanir séu teknar, eins og háttv. þm. vildi vera láta. Ég tek undir það með raforkumálaráðh., að því miður eru virkjunarrannsóknir okkar komnar allt of skammt, af því að við erum í sífelldu kapphlaupi við tímann, og þeir menn, sem bezt til þekkja og hafa mesta trú á framtíð landsins, bera hvað mestan kvíðboga fyrir því, að vatnsaflið okkar kunni e.t.v. ekki að nýtast nema að litlu leyti vegna seinagangs og vegna úrtölumanna eins og hv. 6. þm. Reykv. og annarra hans líka.