Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (SB) : Þá er dagskrá þessa fundar lokið, en þar sem þetta mun vera síðasti fundur þessarar deildar, áður en þingi er frestað, þá vildi ég í því tilefni óska hæstv. ríkisstj. og hv. þingdeildarmönnum gleðilegra jóla og nýárs með þökk fyrir samstarf á liðnu ári. Utanbæjarþingmönnum óska ég góðrar heimferðar og góðrar heimkomu og vænti þess, að við megum hittast hér heilir til starfa að liðnu jólaleyfi.



Herra forseti. Ég mæli fyrir munn allra þingdeildarmanna, er ég þakka jóla og árnaðaróskir forseta til okkar, um leið og ég fyrir okkar hönd óska honum gleðilegra jóla og nýárs með þökk fyrir samstarfið, það sem af er þessu þingi, og vona að sjá hann heilan aftur eftir jólafrí. Ég vil biðja hv. þm. að taka undir þessar óskir mínar með því að rísa úr sætum. - Dm. risu úr sætum.



Herra forseti. Mér er svo sem ekkert keppikefli að hefja umr. um þetta mál, en það stóð umr. um það í Ed. í nótt, sérstaklega um tvær till., sem ég flutti við 1. gr. Aðalbreytingin, sem í þeim felst, er það, að í staðinn fyrir, að frá 1. ágúst 1951 skuli laun ekki taka breytingum, skuli koma 1. febr. 1951. Hér er tíminn þannig færður aftur, en um aðrar breytingar er ekki að ræða. Hér er því verkalýðsfélögunum gefin frjáls höndin um að ráða verði vinnu sinnar, en það er það mark, sem þau hafa keppt að, að engar hömlur væru lagðar á rétt þeirra í þessu efni, og nú eru þessar hömlur numdar úr lögum. Ég geri ráð fyrir, að þeir stjórnarandstæðingar muni ræða þessi mál töluvert, eins og í Ed., en ég þekki þeirra rök og ég sé ekki ástæðu til að svara þeim að svo stöddu. Ég vil taka það fram út af því, sem stendur í brtt. við 1. gr., að það kemur til af því, að þegar ríkisstj. sneri sér til hagstofunnar um upplýsingar, þá hafði hún reiknað kaupgjaldsvísitöluna 122 stig, og er sú tala sett inn í fjárlfrv. En þegar kauplagsn. gekk frá vísitölunni, reyndist hún 123 stig, eða 1 stigi hærri en hagstofan hafði reiknað út, og þess vegna er þessi brtt. fram komin.



Það er fyrst og fremst sú breyting, sem orðið hefur á þessu frv. í Ed., sem kom mér til að taka hér til máls, og þó ein önnur ástæða. 1. gr. þessa frv. felur í sér ákvörðun um, að kaupgjald skuli ekki hækka samkv. vísitölu frá 1. febr. n.k. að telja. Í fyrsta lagi bitnar þetta á opinberum starfsmönnum, sem ekki eiga að fá laun sín greidd hærra en miðað við vísitöluna 123, og í öðru lagi gagnvart launþegum, þar sem réttur þeirra til að hækka sitt kaup er felldur burtu. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta koma úr hörðustu átt, að nú, þegar þm. eru að fara í jólafrí, skuli þessar till. koma fram. Hér er búið að liggja fyrir þinginu frv. um breyt. á gengislækkunarl. Eru það aðallega breytingar við 6. gr. l., þær, að kaupgjald skuli reiknað mánaðarlega skv. vísitölu fyrra mánaðar. Þetta frv. er borið fram af okkur 6. þm. Reykv., er það 13. mál þingsins og hefur legið hér allan tímann, það hefur verið afgr. af hv. fjhn., en ekki fengið náð fyrir augum hæstv. ríkisstjórnar. Svo kemur nú ríkisstj. við síðustu umr. í Ed. með þessa breytingu, sem var samþ. þar. Þessi breyting, að banna kaupbreytingar, er í algerri mótsögn við allar óskir og kröfur launþegasamtakanna í landinu og opinberra starfsmanna og brigð á öllum þeim loforðum, sem gefin voru, þegar gengisbreytingarlögin voru til umr. í fyrra. Þá var gert ráð fyrir því, að 6 mánuði þyrfti til að jöfnuður næðist og lítil hætta á hækkandi dýrtíð úr því, og því ekki lengur nauðsyn aukinna kaupgjaldshækkana. En nú virðist ríkisstj. óttast og gera ráð fyrir, að dýrtíðin hækki svo mikið, að hún muni ekki fá við hana ráðið, og þegar er vitað, að hún er orðin tvöföld við það, sem reiknað var með fyrir hálfu ári, því að þá var reynt að fá verkalýðssamtökin til að trúa því, að vísitalan mundi ekki hækka nema 41 –13 stig. Með öðrum orðum, ríkisstjórnin hefur komið fram með þetta frv. af því, að hún hefur gefizt upp við að hafa hemil á þeirri dýrtíð, þeirri sömu dýrtíð og þessi sama stjórn leiddi yfir þjóðina með gengisbreytingarlögunum. Og þetta er sú sama ríkisstjórn og lýsti því yfir, að það, sem launþegar þyrftu að fá, væru ekki kauphækkanir, heldur að krónan væri þeim sem mests virði. Þetta er bótin á dýrtíðinni og vöruskortinum, sem þessi ríkisstjórn ætlaði að ráða. Og þetta kemur því undarlegar fyrir sjónir, þar sem aldrei hefur nokkur ríkisstjórn talað meira um það, hve mikla umhyggju hún bæri fyrir samtökum launþeganna í landinu. Báðir stjórnarflokkarnir hafa tekið þátt í kosningum til Alþýðusambandsþingsins, og báðir hafa þeir boðað, hve mikinn vinarhug þeir bera til verkamanna og hversu mikið öryggi það væri, að þessir flokkar ásamt Alþfl. fengu meiri hl. verkalýðssamtakanna. Verkalýðurinn sér nú, hvað þessir flokkar meintu með þessu fyrir Alþýðusambandskosningarnar, hvað þeir meintu með þátttöku í kosningunum, og hvað mikils þeir meta þær yfirlýsingar, sem þeir gáfu þá. 22. þing Alþýðusambands Íslands gerði einróma samþykkt í kaupgjalds- og dýrtíðarmálum. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það er alger lágmarkskrafa, að þegar í stað fáist kaup í samræmi við útreikning vísitölu hvers mánaðar, og felur þingið væntanlegri sambandsstjórn að fylgja þeirri kröfu vægðarlaust fram við ríkisstjórnina.“ Þessi ályktun var einróma samþ. og borin fram á ábyrgð þess meiri hl., sem þessir flokkar kepptust við að ná. Þessi sami meiri hl. samþykkir að það sé alger lágmarkskrafa, að þegar í stað fáist kaup í samræmi við útreiknaða vísitölu hvers mánaðar. Og það er undirstrikað í allri ályktuninni að hefja baráttu til að vinna upp það, sem tapazt hafi. Það stendur þar, með leyfi forseta: „Því telur þingið, að verkalýðshreyfingin verði nú að spyrna við fótum, stöðva kjararýrnun þá, er af þessu hefur leitt, og hefja sókn fyrir því, sem tapazt hefur, og batnandi lífskjörum. - Felur þingið hinni væntanlegu sambandsstjórn að setja öllu ofar að sameina verkalýðsfélögin til samstilltra átaka í þessu efni.“ Með öðrum orðum, 22. þing Alþýðusambands Íslands gerir ályktun, þar sem ákveðið er að stöðva rýrnun þá, sem á undan hafi farið, og í öðru lagi að vinna upp það, sem tapazt hafi, og í þriðja lagi, að verkalýðsfélögin efni til baráttu til að ná þessu marki. - Hvert er svo svarið, sem verkalýðsfélögin fá eftir þau hlýju orð, sem Framsókn og Sjálfstfl. létu falla í kosningunum til Alþýðusambandsþingsins? Hvert er svarið, sem Alþýðusamb. fær við þessum lágmarkskröfum? Svarið er komið frá hæstv. ríkisstj., og það er: Í fyrsta lagi, ykkur skal ekki aðeins bætt að engu það tjón, sem þið þegar hafið orðið fyrir. Í öðru lagi, ykkur skal heldur ekki veitt sú lágmarkskrafa að greiða laun skv. mánaðarlegri vísitölu. Þvert á móti, þetta skal af ykkur tekið. Er það meining hæstv. ríkisstj., að opinberir starfsmenn séu lausir allra mála og megi hefja verkfall til að knýja fram kjarabætur? Er það meiningin, að þeir megi hefja verkfall, þegar þeim sýnist? - Nei, ég held, að það sé nokkuð djarft af ráðh. að segja, að þetta sé allt gefið frjálst. En óskar ráðh. eftir því, að verkalýðurinn noti þetta frelsi? Hingað til hefur mér nú skilizt, að ráðh. væri heldur á móti svo dýrri baráttu í þjóðfélagsmálum og því heldur kosið að láta undan lágmarkskröfum hans. Nei, þetta frv. virðist hér aðeins fram borið til að ögra verkalýðssamtökunum og í öðru lagi til að binda starfsmenn ríkis og bæja þrælalögum. Ég verð að segja, að það er hart fyrir þá og harðvítugt af ríkisstj. gagnvart þeim. En e.t.v. verður þetta til að sýna þeim, á hverju þeir mega eiga von, þegar þeir kjósa fulltrúa Sjálfstfl. og Framsfl. til að hafa forustu í málum sínum. Formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er einn af varaþm. Sjálfstfl., og það er ekki lengra en frá því í fyrra, að hv. þm. talaði djarft um það, að kjör starfsmanna ríkis og bæja væru allt of slæm, og talaði um grunnkaupshækkanir, hvað þá að þeir ættu að fá greidda fulla vísitöluuppbót. En þetta eru svörin, sem starfsmenn hins opinbera fá, þegar þeir glæpast á að ljá einhverjum fulltrúa Sjálfstfl. eða Framsfl. kjörfylgi. Í öðru lagi á þetta að segja verkalýðssamtökunum: Fyrst þið voruð svo þæg að kjósa fulltrúa Framsóknarog Sjálfstfl., þá skuluð þið vita, að það litla, sem þið höfðuð, skal af ykkur tekið. - Auðsætt er, að stjórn Alþýðusambandsins hefur skilið, hvað í þessum till. felst. Á miðstjórnarfundi, sem haldinn var í nótt, var einróma samþ. þessi áskorun til ríkisstj. með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands samþ. eindregin mótmæli gegn framkomnum brtt. við frv. til l. um breyt. á lögum nr. 22/1950, um gengisskráningu, launabreytingar o.fl., er kveða svo á, að frá 1. febr. 1951 skuli laun ekki taka breytingum skv. ákvæðum gengislaganna um vísitöluuppbót, og telur miðstjórnin, að með þessu sé vinnufriðnum í landinu stefnt að óþörfu í bráða hættu. Miðstjórnin samþykkir enn fremur að skora á Alþingi að samþykkja þegar í stað framkomna brtt. þess efnis, að kauplagsvísitala verði framvegis greidd mánaðarlega á laun eins og verkalýðssamtökin hafa áður krafizt og síðasta Alþýðusambandsþing samþykkti einróma sem lágmarkskröfu sína í þessum efnum.“ Þetta er samþykkt frá miðstjórn Alþýðusambands Íslands, þar sem það er blátt áfram lagt við, að vinnufriðnum sé stofnað í bráða hættu með því að samþykkja þetta frv. Og það er ekki af áhuga ríkisstj. fyrir vinnufriðnum, sem þetta frv. er komið fram. Ég álít, að með þessu sé ríkisstj. alveg að gefast upp við að stjórna atvinnulífinu í landinu, gefast upp við að leyfa nokkrar kjarabætur, allt það, sem sagt var fyrir gengislækkunina, hefur verið svikið af hv. stjórnarflokkum. Og ég lýsi því hér með yfir, að við sósíalistar munum við þessa umr. freista þess, að frv. okkar, 13. mál, nái fram að ganga, og ef hliðstæðar till. koma fram frá öðrum, munum við styðja þær. Og ég lýsi því yfir, að það er ríkisstjórnin ein, sem ber ábyrgðina á því, þó að komi til árekstra, ef þetta frv. hennar verður samþ. Ég hef nú nokkuð lýst mótmælum Alþýðusambandsins gegn þessu máli, og vil ég nú koma nokkuð að öðrum ráðstöfunum í atvinnumálunum. - Það er meiningin, að alþingismenn fari heim í jólafrí í dag, og ekki er enn búið að afgreiða þau mál, sem áttu að vera undirstaðan undir atvinnulífi þjóðarinnar, ekkert hefur verið gert til þess, að vélbátaflotinn geti hafið veiðar strax upp úr nýárinu. Það var að vísu samþ. í gær frv. um skuldaskil bátaútvegsins, þar sem nánast voru samþ. refsiákvæði gegn útvegsmönnum fyrir að hafa nokkurn tíma gert út. En ekkert hefur verið gert til að útgerð gæti hafizt að nýju. Ég man eftir því, að eftir síðustu jól voru samþ. l. af þáv. ríkisstj., sem voru sérstök brbl. um fiskábyrgð, og skyldu þau gilda, þar til búið væri að semja önnur l. um þetta sama efni, og áttu þessi brbl. aðeins að gilda til janúar- eða febrúarloka, og síðan var alltaf verið að framlengja þau. Og ég verð að segja það, að mér finnst rétt að reyna nú á seinasta augnabliki að fá meiri hl. Alþ. til þess að skiljast svo við þetta mál, að útgerðin geti a.m.k. farið af stað eftir nýárið. Ég mun því flytja brtt. við það mál, sem hér er til umr., með brb.- ákvæði á þskj. 459, sem ætti að tryggja það, að vélbátaflotinn verði gerður út. Ætlunin er, að þetta brb.- ákvæði verði aðeins í gildi, þar til hæstv. ríkisstj. er búin að finna sína lausn á þessu máli og fá hana samþ. á Alþ., og þar með væri brb.- ákvæðið afnumið. Það, sem mundi vinnast með þessu brb.-ákvæði, ef samþ. yrði, að svo miklu leyti, sem útgerðarmönnum fyndist það nægur grundvöllur til þess að geta starfað á, er þá það, að þeir gætu gert sínar ráðstafanir strax og hafið sína útgerð. Ef þetta ákvæði skyldi hins vegar ekki reynast raunverulegur grundvöllur, þá er enginn skaði skeður, en ef það skyldi reynast á hinn bóginn, er sá kostur við það, að vélbátaflotinn mundi a.m.k. fara á veiðar og sá fiskur, sem dreginn yrði úr sjó og tekinn til vinnslu þann tíma, sem hæstv. ríkisstj. er að finna sína lausn, er fundið fé fyrir þjóðina. Það er hins vegar algerlega tapað fé, sá fiskur, sem ekki er veiddur á þessu tímabili, og þeir dagar, sem menn ganga iðjulausir í landi af þessum sökum. Ef hægt er að gera vélbátaflotann út á þessu tímabili í krafti þessa brb.- ákvæðis, þá er það m.ö.o. sparað fé fyrir almenning, sem fæst fyrir vinnu við útgerðina, og sá gjaldeyrir sparaður fyrir þjóðina, sem fæst fyrir andvirði þess fisks, sem þannig yrði veiddur, verkaður og fluttur út. Ég mun ekki fara nákvæmlega út í að skýra þessa till. mína, þar sem hv. þm. geta lesið um innihald hennar. En þeim fiski, sem veiðist á því tímabili, sem ríkisstj. er að finna sína lausn, skal varið til kaupa á ýmsum nauðsynjavörum, sem eru taldar upp í till., þannig að þær nauðsynjavörur, sem yrðu fluttar inn fyrir þennan fisk, væru annars algerlega glataðar og sama sem að við hefðum hent þeim í sjóinn. Það væri því hreint tap fyrir þjóðfélagið og hvern einasta borgara þess, ef við sköpum útgerðinni ekki aðstæður til að gera vélbátaflotann út þann tíma, sem líður þar til ríkisstj. er búin að finna sína lausn. Það, sem ég legg hér til, er ekkert út í bláinn, þar sem samþykkt liggur fyrir um það frá útgerðarmönnum, að þeir geri ekki út báta sína fyrr en búið sé að finna lausn á málum þeirra. Þetta er m.ö.o. verkfallsyfirlýsing frá útgerðarmönnum. Og ég er hræddur um, að ef slík yfirlýsing hefði komið frá sjómönnum eða verkamönnum, hefði hæstv. ríkisstj. sagt, að eitthvað þyrfti að gera. Ég fyrir mitt leyti kann ekki við það, að meiri hl. Alþ. geri ekki á síðustu stundu einhverjar tilraunir til að skilja þannig við útgerðina, að henni sé gefinn möguleiki til að gera út, og þótt henni séu að vísu sett þröng skilyrði með mínum till., hygg ég, að hún mundi samt fara af stað, ef þær yrðu samþ. Með till. er ríkisstj. heimilað að setja það að almennu skilyrði fyrir útflutningi, að fyrir fiskinn hafi verið greitt lágmarksverð. Enn fremur er gert ráð fyrir, að um verðlag hinna innfluttu vara gildi venjuleg verðlagsákvæði. Hér yrði ekki um hrognapeninga eða neitt slíkt að ræða. Þegar hæstv. ríkisstj. væri svo búin að finna sína lausn á málinu, hefur hún leið til að afnema þetta brb.- ákvæði. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að meiri hl. Alþ. ber ábyrgð á öllu því þjóðfélagslega tjóni, atvinnuleysi og vöruskorti, sem af því hlýzt, ef útgerðin stöðvast. - Ég álít, að það sé lagalega séð eðlilegt að setja þetta brb.-ákvæði aftan við gengislækkunarl., þar sem þau áttu að tryggja rekstur útgerðarinnar. Enn fremur var því lofað í grg. gengislækkunarfrv., að rýmkað yrði um höftin á verzlun og útgerð og þeim gefnar frjálsari hendur, og það væri því í samræmi við þessi loforð að veita landsmönnum nú þetta frelsi, sem í till. minni felst, þótt það stæði ekki nema í einn mánuð, þar sem hæstv. ríkisstj. hefur rétt til að afnema það, jafnskjótt og hún hefur fundið lausn á málinu. Ég vil þess vegna leyfa mér að vænta þess, að þeir hv. þm., sem hafa einhverja ábyrgðartilfinningu, þar sem Alþ. hefur tekið að sér stj. útgerðarmálanna, komi sér saman um einhverjar ráðstafanir, áður en þ. verður frestað fyrir jól sem gefi útgerðarmönnum einhvern grundvöll til. að starfa á, - a.m.k. eitthvert frjálsræði til að hreyfa sig, þótt ekki sé um neina aðstoð að ræða. Hins vegar er það ljóst, að aðalmálið, sem hér hefur verið deilt um, er brtt. sú, sem hér hefur verið lögð fram og felur í sér kaupbindingu gagnvart opinberum starfsmönnum og er jafnframt ögrun gagnvart öllum almenningi um að leggja út í harðvítugar vinnudeilur til þess að vinna sinn rétt. Ég legg því til, að 1. gr. verði felld og frv. síðan fellt í heild.



Herra forseti. Þótt ég vilji verða við tilmælum hæstv. forseta um að lengja ekki umr., þykir mér þó rétt að láta nokkur andmæla- og aðvörunarorð falla um það frv., sem hér liggur fyrir til lokaafgreiðslu. Ég á þar sérstaklega við 2. mgr. 1. gr. frv., og er efni hennar á þann veg, að árið 1951 skuli greiða verðlagsuppbót á laun opinberra starfsmanna miðað við kauplagsvísitölu 123, og er þetta miðað við launavísitölu 1. des. s.l. Um leið eru felld niður þau ákvæði, sem áður voru í gengislækkunarl. og mæltu svo fyrir, að verkalýðssamtökin og verkamenn fengju uppbætur á laun sín miðað við vísitölu 1. júlí, ef hún hefði hækkað eða lækkað um meira en 5 stig. Um þetta má tvennt segja. Í fyrsta lagi það, að með þessu ákvæði eru laun opinberra starfsmanna algerlega bundin allt árið 1951, hvert svo sem verðlag verður. Þeir hafa engan rétt að l. til þess að leggja niður vinnu og með samtökum sínum að krefjast réttarbóta sér til handa, ef þeir þykjast vanhaldnir út af launagreiðslum. - Í annan stað er það ákvæði afnumið gagnvart verkalýðsfélögunum, sem fjallaði um uppbætur, sem þau kynnu að fá á miðju eða eftir mitt næsta ár vegna hækkaðrar dýrtíðar á fyrri helmingi ársins. En í sambandi við síðara atriðið lýsti hæstv. viðskmrh. yfir því, sem að visu er rétt, að verkalýðsfélögunum væru gefnar frjálsari hendur í sambandi við sín launamál. Ég verð að segja, að mér finnst skjóta nokkuð skökku við, hvað þetta atriði snertir og þær röksemdir, sem voru fram fluttar á sínum tíma í sambandi við setningu gengislækkunarl., þar sem þeim var talið til gildis, að verkalýðurinn fengi að verulegu leyti bættar upp þær verðhækkanir á nauðsynjavörum, sem yrðu vegna gengislækkunarinnar, og fyrir þessar sakir var sagt, að verkalýðurinn gæti beðið rólegur og séð, hvort hún hefði ekki einmitt að geyma hagsbætur þeim til handa með aukinni atvinnu í landinu. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja varðandi þá spádóma og fyrirsagnir, sem fylgdu gengislækkuninni um að hækkunin mundi ekki nema meiru en 11–13%, að nú við þessi áramót nemur hækkunin helmingi meiru en talið var að hún mundi verða mest, og það sem verra er, að ekkert útlit er fyrir - nema síður sé - að stöðvun verði á verðhækkunum. En eins og ég sagði áðan, taldi hæstv. viðskmrh. þessu ákvæði það til gildis, að verkalýðsfélögunum væru gefnar frjálsari hendur í launamálum en þau að nokkru leyti hefðu áður haft. Þetta er rétt í orði kveðnu, og maður hefur því tilhneigingu til þess að spyrja hæstv. ríkisstj., ef hún telur eðlilegt, bæði vegna þess, sem orðið er, og vegna þess, sem búast má við að verði á næstu tímum hvað verðlag á nauðsynjum snertir, að verkalýðssamtökin hafi frjálsari hendur í launamálum og geti því tekið til sinna ráða til þess að fá kaup sitt bætt upp, hvort hún sé með þessu að sækjast eftir, að þessi samtök taki til sinna ráða í þessum efnum. Ég býst við, að þau telji ekki nema eðlilegt að notfæra sér það frelsi, sem hæstv. viðskmrh. var að tala um, en hvort það væri svo ýkja æskilegt frá sjónarhóli hæstv. ríkisstj., það er aftur önnur spurning. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Alþýðusamband Íslands hélt þing sitt í nóvember s.l. og gerði þar ályktanir í samræmi við álit miðstj. þess og síðasta sambandsþ. Þar er lögð áherzla á, að það muni vera bezt fyrir þjóðarheildina að halda verðlagi svo niðri, að ekki þurfi að koma til kauphækkana. Hins vegar finnst verkalýðssamtökunum, að ríkisstj. hafi gengið svo linlega fram í því að halda niðri verðlagi í landinu, að fyrir þær sakir gæti svo farið, að þau þyrftu að grípa til sinna ráða. Ég tel verkalýðssamtökin hafa sýnt mikla þolinmæði í gengislækkunarmálunum, jafnandstæð sem þau voru þeirri löggjöf, og viljað láta koma í ljós, hvort þeir spádómar rættust, sem forsvarsmenn hennar gerðu, þegar þeir sögðu, að það væri verkalýðnum sjálfum fyrir beztu að gera ekkert til þess að setja úr skorðum þær tilraunir, sem þeir þóttust ætla að gera með gengislækkuninni. Það er síður en svo, að verkalýðssamtökin hafi ekki gefið þessari löggjöf tækifæri til að sýna, hvað hún hefði í för með sér. En nú er það svo, með setningu þessarar löggjafar, sem hér er til umr. og ekki er stór eða margorðuð, að hér virðist farið inn á nýja braut, sem mér finnst fela í sér allt að því ögrun fyrir verkalýðinn. Mér virðist hæstv, ríkisstj. með þessu beinlínis segja við verkalýðinn: „Nú getið þið hækkað kaupið, en við ætlum ekki að gefa ykkur launauppbætur, þótt vöruverð hækki.“ Þess vegna verð ég að aðvara hæstv. ríkisstj. um það, að ef svo færi í sambandi við þessa löggjöf og einnig í sambandi við aðrar ráðstafanir hennar, að verðlag hækki enn til stórra muna á næsta ári, að mér þykir ekki líklegt, að verkalýðssamtökin sjái sér fært að sætta sig við slíkt, og frá mínu sjónarmiði er þetta hættuleg pólitík, sem hlýtur að hafa í för með sér eina allsherjarorustu út af kaupgjaldi í landinu. Þá vil ég minnast nokkrum orðum á brtt. á þskj. 459 frá hv. 2. þm. Reykv. (EOl). Því hefur verið spáð, en um það get ég ekkert sagt, að hér ætli hann og hans samherjar að verða fyrri til að boða þá stefnu, sem hæstv. ríkisstj. hyggst fylgja á næsta ári. Ef það reyndist rétt, að það væri að einhverju leyti stefna hæstv. ríkisstj., sem felst í brtt. á þskj. 459, er ég viss um, að slíkt yrði til þess að hækka til mikilla muna verð á mörgum vörum, sem eiga að flytjast til landsins, og gerði þar með launþegum örðugra að lifa við þau lífskjör, sem þeir verða að búa við. Og mér finnst það einkennileg framkoma af hv. 2. þm. Reykv., að samtímis festingu vísitölunnar í 123 stigum vill hann bæta aftan við l. brb.-ákvæði, sem óhjákvæmilega hlýtur að hafa í för með sér stórkostlega hækkun á vöruverði í landinu. Ég vil svo að loknum þessum andmæla- og aðvörunarorðum mínum leyfa mér að bera fram skriflega brtt. um, að síðari mgr. 1. gr. frv. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Frá 1. janúar 1954 mega laun hækka mánaðarlega samkvæmt vísitölu hvers mánaðar.“  Að endingu vil ég endurtaka þau aðvörunarorð mín til hæstv. ríkisstj., að ef 1. gr. frv. verður samþ. eins og hún er nú, er hér lagt út á braut, sem ómögulegt er að sjá, hvaða afleiðingar kann að hafa fyrir þjóðina á næstu árum.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þau atriði, sem hv. 8. landsk. þm. (StJSt) ræddi í sambandi við þetta frv., en vil minnast nokkuð á 2. gr. frv. út af væntanlegu útflutningsgjaldi á síld og síldarafurðum. Í gengislækkunarfrv. var gert ráð fyrir því í 14. gr., að framleiðslugjald skuli lagt á allar síldarafurðir, aðrar en þær, sem fluttar eru út fullverkaðar, og skal það nema 8% af útflutningsverðmæti þeirra, en ef afli er minni en 4000 mál pr. skipshöfn, er ríkisstj. heimilt að fella það niður. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að þessu gjaldi skuli varið til að setja á stofn útlánasjóð, sem rekinn sé aðallega í þágu síldarútvegsins. Framkvæmd þessa máls varð á s.l. sumri sú, að þegar reiknað var út bræðslusíldarverð og saltsíldarverð, var þetta útflutningsgjald dregið frá því verði, sem sjómenn og útgerðarmenn fengu, þannig að á áætlun síldarverksmiðjanna var sérstakur liður, sem nam rúmum 40 krónum á hvert síldarmál, áætlað útflutningsgjald. Í áætlun síldarútvegsnefndar var gert ráð fyrir, að útflutningsgjaldið yrði 20 kr., og þegar gert var upp við síldarútvegsnefnd, var þetta gjald dregið frá. Síðar var ákveðið, að síldarverksmiðjurnar skyldu greiða helming gjaldsins, en hitt skyldi koma frá síldarútvegsmönnum. Ef þetta gjald hefði ekki verið greitt í sumar, hefðu síldarútvegsmenn fengið 10 kr. meira fyrir síldarmálið og síldarsaltendur 20 kr. meira fyrir tunnuna. - Þegar það er athugað, að s.l. sumar var 6. sumarið í röð, sem hallarekstur var á síldveiðunum, þá sýnist það furðu lítil sanngirni að vilja viðhalda þessu gjaldi. Og þetta gjald verður að greiða, áður en nokkur veit, hvort útgerðin ber sig eða ekki. Ég get ekki skilið þetta háttalag, að leggja gjald á hallærisrekstur útgerðarinnar. Og það er ætlun hæstv. ríkisstj. að viðhalda þessu gjaldi með lítils háttar breytingu. Ríkisstj. hlýtur þó að vera ljóst, að gjaldið er tekið af hallærisrekstri útgerðarinnar, áður en vissa er fengin fyrir því, hvort sjámennirnir verði matvinnungar eða ekki. Nú á að halda áfram með þetta gjald, eins og segir í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Framleiðslugjald skal lagt á allar síldarafurðir, aðrar en þær, sem fluttar eru út fullverkaðar í smápökkum til manneldis, og skal nema 8% af útflutningsverðmæti. Ef sumarafli er minni en 6000 mál að meðaltali á skip, skal gjaldið allt endurgoldið útgerðarmönnum um leið og lokið er veiðitíma. Ef sumarafli er meiri en 6000 mál að meðaltali á skip, skal gjaldið innheimt og renna allt til síldardeildar hlutatryggingasjóðs bátaútvegsins.“ Á þennan hátt er verið að viðhalda þessu ósvífna gjaldi, sem mun vera einsdæmi í heiminum, - að leggja gjald á atvinnuveg, sem rekinn er með halla. Það er sem ég sæi upplitið á sumum, ef bændum væri gert að greiða gjald, ef þeir öfluðu meira en meðalheyfeng, - og þeir ættu að byrja að greiða þetta gjald strax og fyrstu stráin kæmust í hlöðu. Ætli það væri ekki eins og að nefna snöru í hengds manns húsi að fara fram á þetta? Það hefur heyrzt eitthvað í sumum í sambandi við umr. um aðstoðina á óþurrkasvæðinu. - Hér vil ég geta þess, að það er til önnur veiði síldar en sumarsíldveiðin. Á þá að leggja þetta 8% gjald á Faxaflóasíldina, sem veidd er í reknet? Er nokkur heimild í þessari lagagrein til að endurgreiða gjaldið? Í þessu sambandi má benda á það, að 8% af útflutningsverðmæti er meira en 8% af fersksíldarafla. Það mun láta nærri, að gjaldið sé 15–16% af fersksíldaraflanum. Það er þá gert ráð fyrir, að þessir, sem ekki hafa verið matvinnungar s.l. 6 sumur, eigi að greiða 16% gjald af afla sínum. Ég sakna þess, að hæstv. atvmrh. skuli ekki vera viðstaddur, - hann hefði sannarlega þurft að fá jólahugvekju hér. - Og hið sama gildir um síldina, sem fer til síldarverksmiðjanna. Þar er gjaldið einnig dregið af þeim mönnum, sem verið hafa á þessum bágbornu síldarvertíðum s.l. 6 ár samfleytt. Ég veit satt að segja ekkert dæmi til slíkrar lagasetningar sem þessarar. Og til að mýkja þetta, þá er því lofað, að ef síldaraflinn nemur meiru en 6000 málum á skip, þá skuli gjaldið renna til hlutatryggingasjóðs bátaútvegsins. Ég vil leyfa mér að segja, að það er harla ólíklegt, að sumarafli síldveiðiskipa verði meira en 6000 mál, og er þá verið að gera leik að því að gera sjómönnum erfiðara lifið, án þess að það komi síldarútveginum að nokkru gagni. - Ég hef áður flutt till. um það, að 4. mgr. 14. gr. falli niður, og get ég því ekki flutt hér brtt., er gengur í sömu átt, og ef þessi brtt., sem hér liggur fyrir, verður ekki samþ., þá standa þau atriði í lögunum, sem eru enn þá ranglátari og vitlausari en ákvæðin í brtt. Af tvennu illu er þó líklega betra að samþykkja þessa brtt., sem hér liggur fyrir, en innheimta gjöldin af sjómönnum áður en þeir eru orðnir matvinnungar, eins og verið hefur. Þar sem ég get ekki flutt brtt. um að fella þetta niður, þá vildi ég mega vænta þess, að þeir, sem hér eru, áttuðu sig á þessu fyrir næsta haust. - Ég vænti þess, að þetta mál verði betur athugað, ef stjórnarflokkunum er það ljóst, að það er verið að innheimta þetta gjald af fólki, sem ekki er matvinnungar. Skal ég þá ekki hafa mál mitt lengra. Ég er algerlega á móti ákvæðum þessarar greinar, en af formlegum ástæðum hefur ekki verið hægt fyrir mig að leggja fram þessa brtt., eins og ég hef lýst. - Þetta er ekki 8% gjald, heldur 16% gjald af verðinu til sjómanna.



Herra forseti. Ég geri ekki ráð fyrir, að það hafi mikið að þýða að færa hér fram rök eða aðvaranir, því að það er búið að ákveða afdrif málsins fyrir utan þingsalina. En eitt atriði vildi ég, að væri athugað. Fyrst þegar brtt. var lögð fram, var vísitalan ákveðin 122, en eftir 4–5 daga er henni breytt í 123. Þetta er forsmekkurinn af því, sem hér hefur komið fyrir. Það væri betra að miða allt við meðalvísitölu ársins, og ef að líkum lætur, verður meðalvísitala seinni helming ársins miklu hærri en hinn fyrri. En svo segir hæstv. viðskmrh., að verkamenn geti hækkað grunnkaup sitt. Með þessu virðist þá vera sagt: Það er búið að ákveða kaup opinberra starfsmanna við vísitölu 123, og verkalýðurinn má krefjast kauphækkana, ef hann þorir. Allt undantekningarlaust í gengislækkunarlögunum hefur verið svikið. Þau áttu m.a. að halda á rétti launafólks og kaup vera greitt skv. vísitölu, en vandræði hafa verið fyrir ríkisstj. að standa við þetta. Lítum til baka. - 1949, þegar kaup verkamanna var hækkað, var svo komið, að ríkisstj. varð að láta undan síga fyrir opinberum starfsmönnum. Þeir ætluðu annars út í ólöglegt verkfall. - En það, sem kom mér til að standa upp, eru mótmæli, sem mér hafa borizt frá verkamannafélaginu Dagsbrún og ég ætla nú að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Verkamannafélagsins Dagsbrúnar mótmælir harðlega þeirri tillögu viðskiptamálaráðherra til breytingar á lögum um gengisskráningu o.fl., er miðar að því að fella niður breytingar á launum samkv. gengisskráningarlögunum vegna aukinnar dýrtíðar frá 1. febrúar 1951. Um leið og stjórnin mótmælir breytingartillögu viðskiptamálaráðherra, skorar hún á Alþingi að samþykkja þá breytingu á gengisskráningarlögunum, að uppbætur á laun verði greiddar mánaðarlega samkv. vísitölu framfærslukostnaðar, en það er einróma krafa allrar verkalýðshreyfingarinnar, sem nýlega hefur verið staðfest af þingi Alþýðusambandsins. Stjórnin lítur svo á, að með því að festa vísitöluna nú sé stefnt að ófriði í landinu, þar sem launþegar munu ekki geta sætt sig við óbreytt kaupgjald jafnhliða því, sem allt verðlag hækkar gegndarlaust, en festing vísitölunnar losar stjórnvöldin við það aðhald til að halda verðlaginu í skefjum, sem felst í hækkandi kaupgreiðslum vegna aukinnar dýrtíðar. Fyrir því skorar stjórnin á Alþingi að fella breytingartillögu viðskiptamálaráðherra, en samþykkja í þess stað, að laun breytist mánaðarlega samkvæmt aukningu dýrtíðarinnar. Virðingarfyllst f.h. Verkamannafélagsins Dagsbrún. Eðvarð Sigurðsson.“ Ég vildi láta þessi mótmæli koma fram. Í hvert skipti þegar alþýðan hefur farið í kjaradeilur, hefur verið sagt, að atvinnuvegirnir rísi ekki undir hærra kaupi, en hvað hefur svo sýnt sig? Nú þarf enginn að afsaka sig með því, að þeir hafi ekki verið aðvaraðir, og þeir gera þetta á sína ábyrgð. Þeir bera ábyrgð á því, ef ekki helzt vinnufriður í landinu. Enginn getur haldið því fram, að viðkomandi valdhafar hafi ekki verið aðvaraðir. - Þessi orð vil ég láta falla, áður en þetta frv. fer í gegn, - og býst ég við, eins og ég tók fram, að það þýði ekki mikið að bera fram þessi mótmæli.



Herra forseti. Við fyrri hluta þessarar umr. var aðallega rætt um brtt., sem þá lá fyrir skrifleg, en er nú komin hér prentuð frá hv. heilbr.- og félmn. Ég er eiginlega hissa á, að nokkrir menn, sem töluðu um þetta mál, virtust hafa ímugust á þessari till. og mæltu gegn henni, og meðal þeirra eru menn, sem hafa talið sig mjög fylgjandi þessari löggjöf um almannatryggingar og talið hana merka og sagt, að Tryggingastofnunina þyrfti að efla og tryggja, svo að hún gæti haldið áfram störfum á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í lögunum. Það munu hafa verið nokkur brögð að því með einstök sveitarfélög, sérstaklega kaupstaði, að þau hafa ekki staðið í skilum við Tryggingastofnunina að undanförnu, og safnast þannig töluverðar skuldir hjá ýmsum sveitar- og bæjarfélögum. Mér er sagt, að einstaka kaupstaðir hafi, í stað þess að greiða Tryggingastofnuninni það, sem henni ber, notað féð til ýmissa framkvæmda, sum jafnvel varið fénu til skipakaupa og önnur til vatnsveitna, sem að vísu eru nauðsynlegar framkvæmdir, og mörgum sveitarfélögum hefur gengið illa að fá lán til þess að undanförnu. Ég þekki hreppsfélag, sem nauðsynlega þarf að koma upp vatnsveitu og vantar fé, en þetta hreppsfélag hefur ekki aflað fjár til framkvæmdanna á þann hátt að vanrækja að greiða Tryggingastofnuninni það, sem henni ber. Sem betur fer eru margir enn í þessu landi, sem meta það mest að standa í skilum með það, sem þeir eiga að greiða, meðan þess er nokkur kostur, og fresta heldur ýmsum framkvæmdum, þó að nauðsynlegar séu. Ég óttast það mjög, ef það verður látið viðgangast, að einstök sveitar- og bæjarfélög geti látið safnast skuldir hjá Tryggingastofnuninni ár eftir ár, og nota féð til annars; ég óttast, að mörg af þeim sveitarfélögum, sem nú standa í fullum skilum, fari að leika sama leikinn, og verði vanskilin því meiri áður en langt um liður en þau eru nú. Mörg sveitarfélög eiga erfitt með þessar greiðslur. Það hefur heyrzt og er kunnugt mál, að mörg sveitarfélög, sem þó hafa staðið í skilum við Tryggingastofnunina, hafa átt erfitt með að ná inn þeim tekjum, sem þarf til að mæta öllum gjöldum, en ég er viss um, að mörg hin smærri sveitarfélög, sem hafa staðið í skilum, hafa ekki átt betra með það en mörg hinna stærri. Ég held, að ef það verður látið viðgangast, að skuldir safnist í stórum stíl, þá sé verið að grafa grunninn undan Tryggingastofnuninni, og það eigum við ekki að gera, heldur leggja áherzlu á, að gjöldin séu innheimt. Það er hægt að létta þessum gjöldum af sveitarfélögunum og draga úr útgjöldum Tryggingastofnunarinnar að sama skapi. Það yrði vafalaust vel þegið af ýmsum. Þetta gæti sem sé komið til mála. En hitt er alveg ófært, að láta það viðgangast, að ýmsir safni skuldum í stórum stíl, sem verða óviðráðanlegar, því að þá mun svo fara, að mörg byggðarlög, sem nú standa í skilum, leika sama leikinn. Ég geri ekki ráð fyrir því, að það sé hættulegt að samþykkja þessa till., því að þessu ákvæði verður tæpast beitt nema í ýtrustu nauðsyn af hæstv. ríkisstj., heldur verði farið eins vægilega í sakirnar og hægt er, án þess þó, að skuldasöfnun verði leyfð.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér nauðsyn, að Tryggingastofnunin fái þá peninga, sem henni ber í lögum og miðað hefur verið við, að hún þurfi á að halda til að standa undir þeim greiðslum, sem henni ber að greiða. Þess vegna vil ég ekki mæla því ástandi bót, sem skapazt hefur í ýmsum bæjar- og sveitarfélögum, sem ekki hafa getað staðið í skilum. Vitanlega verður að fást á því einhver lausn, en þetta mál er bara flóknara en þessi till. virðist gera ráð fyrir. Það er ekki þannig, að bæirnir hafi neitað að greiða af því fé, sem þeir höfðu, heldur hefur annað tveggja orðið, að útsvarsinnheimtan í bæjunum hefur ekki verið eins góð og hún ætti að vera vegna atvinnuástandsins, eða að áföll hafa orðið til að rýra aðrar tekjur eða valda nýjum útgjöldum. Ég veit t.d. um Siglufjörð. Bæjarfélagið þar hefur orðið fyrir ákaflega stórfelldum útgjöldum og ákaflega stórfelldum tekjumissi, og ég geri ráð fyrir, að illa hafi gengið að innheimta þær útsvarsupphæðir, sem á hafa verið lagðar, t.d. hafa útsvörin af síldarverksmiðjum ríkisins brugðizt, og síldarleysið hefur komið fram í því, að almenningur hefur haft mjög lágar tekjur. Þetta hefur haft tvöfalda verkun, 1) illa hefur gengið að innheimta útsvörin, 2) lítið er til að leggja á næsta ár. Ríkið hefur alltaf gengið lengra og lengra í að innheimta sínar tekjur sem tolla og gengur því alltaf fyrir, svo eiga bæjarfélögin að ná í sínar tekjur af því, sem eftir er hjá almenningi. Það er því ekki að furða, þó að það gangi misjafnlega, t.d. þegar síldarleysi hefur líka verið, og þá er ekki að undra, þó að til svona vandræða komi. Þess vegna held ég, að það þurfi að rannsaka tekjustofna bæjarfélaganna, bæjarstjórarnir eru fúsir til að athuga þetta sjálfir, þ.e. hvernig þetta stendur af sér og hvers vegna þeir hafa ekki greitt þessi gjöld. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um, að bæjarfélögin vilja standa í skilum, þetta eru ekki viljandi vanskil, og mér finnst það tæpast sæmandi af hv. þm. V-Húnv. að segja, að bæjarfélögin hafi viljandi tekið þessa peninga og notað þá til annars. Það getur verið, að í einstökum og aðkallandi tilfellum hafi verið óhjákvæmilegt að grípa til þeirra í stórvandræðum, en bæjarstjórarnir reka varla þá fjármálapólitík. Nei, þetta er miklu meira vandamál en svo. Ef það væri ekki annað en það, að peningarnir væru yfirleitt notaðir til annars, þá væri hægt að .leysa vandræðin með þessari brtt. Mér virðist liggja beinast við, að ríkisstj. ætti fyrst viðræður við bæjarstjórana og þeir athuguðu möguleikana á að bæta um tekjustofninn, sem bæjarfélögin hafa, og tækju þá kannske upp löggjöf í því skyni að fá nýjan tekjustofn, ef sú verður niðurstaðan. En áður en Alþingi fer að gera svona ráðstafanir, finnst mér sjálfsagt, að rætt verði við bæjarstjórnirnar. Það er ofstæki að halda fram, að bæjarstjórnirnar noti þessa peninga til annarra hluta. Ég held þess vegna, að það væri langbezta lausnin á þessu, að þessi till. verði tekin aftur og ríkisstjórnin ræði við bæjarstjórnirnar, sem hlut eiga að máli, og leitazt verði við að fá lausn á þessu án þess, að til slíkra ráðstafana komi, sem hér er talað um. Ég vil benda á, að ef farið verður inn á þessa braut, sem kannske er ekki óeðlileg frá sjónarmiði þeirra manna, sem telja, að þetta hafi verið gert vísvitandi, - en það er áreiðanlega undantekning, ef slíkt hefur komið fyrir -, þá er hætt við, að bráðlega verði farið að halda svona áfram við innheimtu á mörgum fleiri gjöldum. Verður það þá ekki næsta skrefið að taka ákveðinn hluta af útsvörunum í bæjunum, og þannig verður svo haldið áfram. Hver verður svo útkoman? Útkoman verður sú, að ríkið fær þessi bæjarfélög á sína könnu, ef það vill ekki lita á þá hlið, hvernig tekjum bæjarfélaganna er varið og vill ekki, að þessir aðilar snúi bökum saman til að reyna að finna heppilega lausn, heldur setja hnefann í borðið og segja, að það taki svo og svo mikið af útsvörunum. Þá er viðbúið, að ríkið fái á sig þungann af þessum bæjarfélögum, og það er ekki víst, að það verði heppileg útkoma fyrir ríkið. Mér finnst, að þeir menn, sem að þessari brtt. standa, geti gert sig ánægða með að vera búnir að sýna hana í þinginu, og geti því tekið hana aftur og hæstv. ríkisstjórn eða félmrh. ræði síðan við þau bæjarfélög, sem hlut eiga að máli, um þetta, og þeir geta athugað þessa till. í sambandi við þær umr. Þingið kemur saman aftur eftir nýár og stendur eitthvað, svo að það er engin hætta á ferðum með, að ekki sé hægt að koma þessu fram, ef það verður talin óhjákvæmileg nauðsyn að koma þessu í lög. Mér finnst það óneitanlega heppilegri aðferð, að þessu sé ekki skellt yfir nú í skyndi, heldur sé gefinn umhugsunarfrestur og viðræður látnar fara fram milli ríkisstj. og þeirra aðila, sem hafa safnað skuldum, og svo, ef ríkisstjórnin kemst að þeirri niðurstöðu, að ekki sé um annað að gera eftir þær viðræður, má setja þetta ákvæði á. Mér finnst dálítið fruntalegt að koma með þetta nú, því að það er fullur vilji hjá þessum bæjarfélögum að standa í skilum og losa sig við skuldirnar og lenda ekki aftur í vanskilum. Ég vil þess vegna mjög eindregið fyrir hönd þess kjördæmis, sem ég er fulltrúi fyrir, fara þess á leit við hæstv. félmrh. og hv. heilbr.- og félmn., að þessi till. verði að svo stöddu dregin til baka og ekki verði gripið til ráðstafana svipaðra þessum, fyrr en annað er óhjákvæmilegt, og þá mundi vafalaust vinnast tími til þess, er þingið kemur saman að loknu jólafríi.



Herra forseti. Ég er dálitið hissa á þeirri andstöðu, sem hér hefur komið fram gegn þessari brtt. Hv. þm. vilja fyrst fara þá leið að láta rannsaka fjárhagsástand bæjarfélaganna. En þetta er eingöngu heimild fyrir ráðh. að gera þetta, þegar honum sýnist, og vitanlega býst ég við, að hver, sem því embætti gegnir, muni fyrst ræða við viðkomandi bæjarfélag, ég er þess alveg fullviss. Þetta eru bara heimildarlög fyrir ráðh. ef allt annað þrýtur, og ég veit, að hann muni leita viðræðna áður en hann beitir þeim. Ég vil enn þá einu sinni benda á, af því að það hefur verið mjög véfengt, að bæjarstjórnirnar hafi misnotað féð, að ég get nefnt þess ótal dæmi. Árið 1947 höfðu þegar safnazt skuldir hjá ýmsum sveitarfélögum, og var það ekki af því þá, að erfiðleikar væru á innheimtu, það var bara látið ganga í annað.

Þetta er ekki rétt.

Það eru til fleiri staðir en Siglufjörður. Við vitum ósköp vel, að það liggur í því, að það hefur verið erfitt að fá lán í bönkum, og því hefur þetta fé verið tekið, bæði til skipakaupa og vatnsveitna. Ég ætla að vara við þeirri hættu. Þetta hefur tryggingaráði lengi verið ljóst. Við höfum reynt að kippa þessu í lag, en það hefur gengið erfiðlega. Sum bæjarfélög hafa á þessu ári verið í erfiðleikum, það hefur verið örðugra um atvinnu en fyrr, og reynslan er sú, að þegar harðnar í ári, verður ásóknin á tryggingarnar meiri en nokkru sinni fyrr. Manni, sem er veikur, batnar oft seinna, þegar hann á að litlu að hverfa. Þetta getur snert sálarlegu hliðina. Vitneskjan um að hafa að góðu að hverfa, lyftir manninum ekki lítið upp og getur haft áhrif á heilsu hans. Mér virðist hv. þm. Ísaf. telja nóg að ausa með annarri hendinni úr þessum potti, en minna hirða um, hvað í hann kemur aftur. Hann taldi mig harðýðgisfullan og einsýnan. Ég held, að hann sé meira einsýnn, að vilja bara ausa úr pottinum, hvort sem nokkuð kemur í hann aftur eða ekki. Ef sveitarfélögin komast upp með það ár eftir ár að inna þessi gjöld ekki af höndum, þá koma hin á eftir. Þau hljóta að gera það, af því að mörg þeirra, sem hafa staðið í skilum, hafa orðið að láta ýmislegt biða, sem þau hafa þó þörf og löngun til að framkvæma. Þau hafa reynt að borga þetta undan blóðugum nöglunum, ef svo mætti segja, og ef þau sjá, að sumum bæjarfélögum ár eftir ár líðst að safna skuldum, þá taka þau upp sömu aðferð. Og hvar stöndum við þá? Einmitt nú á svona tímum fullreynir á tryggingarnar. Þær voru stofnaðar á góðum tíma og hafa gengið vel fram að þessu, en þegar fer að harðna í ári, reynir meira á þær, og þá vitanlega ríður á því, það er höfuðnauðsyn, að þeir menn, sem vilja, að þetta haldi áfram, og ég vona, að það séu sem flestir, að reyna að sjá um, að hægt sé að ná þeim tekjum, sem þær eiga samkv. l. Ég held, að ég sýni engum harðýðgi, heldur sé þetta nauðsynleg leið, sem valin er að vandlega athuguðu máli af þeim, sem um þetta mál eiga að fjalla. Ég vil benda hv. þm. Ísaf. á, að mín harðýðgi er sú, að ég er að reyna að milda þá till., sem flutt var í Ed. af hv. 4. þm. Reykv., og ég held, að óþarfi sé að bregða honum um harðýðgi. Hann hefur reynt að liðka til fyrir sveitarfélögunum eins og hann hefur getað. En við, sem viljum, að tryggingarnar haldi áfram, viljum gera þessar varúðarráðstafanir til þess að reyna að koma þessum málum í lag. Þetta er eingöngu heimild, og ráðh. er ekki skyldugur til að nota hana, og hann mun tala við viðkomandi bæjarstjórnir fyrst. Þetta er aðhald, sem ég tel, að þurfi að koma frá Alþingi og mun ef til vill verða til þess, að bæjarstjórnir reyni að standa í skilum og safna ekki skuldum, eins og sumar þeirra hafa gert undanfarin ár. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en vænti þess, að till. verði samþ.



Ég hef mótmælt þessari brtt. á þeim grundvelli sérstaklega, að ekki væri gert ráð fyrir, að nein athugun færi fram á fjárhag viðkomandi sveitarfélaga, áður en slíkar aðgerðir væru gerðar. Að vísu var því lýst yfir af hv. frsm., að sjálfsagt væri, að fjmrh. talaði við viðkomandi sveitarfélög, áður en þessum aðgerðum væri beitt. En þá tel ég viðkunnanlegra, að Alþingi setti ákvæði um, að slík athugun færi fram. Það má vel vera, að það megi skipta þessum vanskilasveitarfélögum í tvennt, félög, sem alls ekki geta innt af hendi þessi gjöld, vegna þess að þau hafa ekki bolmagn til þess, vegna þess, að atvinnuástandið sé orðið þar svo slæmt, m.a. vegna síldarbrests og aflabrests, að þau geti ekki innt af hendi þessar skuldbindingar eða aðrar. Það er svo um Ísafjörð, að ég hef enga trú á, að hægt sé að innheimta þessi gjöld þar með því ástandi, sem þar er nú, því að kaupstaðurinn skuldar m.a. föstu starfsfólki fimm mánaða laun og er búinn að veðsetja útsvör næsta árs meira og minna fyrir útgjöldum á þessu ári. En það kunna að vera til einhver önnur félög, sem hefðu magn til að greiða þessi gjöld og efla aðkallandi framkvæmdir og eru í rauninni ekki í neinni fjárþröng. Það mætti ef til vill skipta þessum sveitarfélögum þannig í tvennt. Ég hef aðeins verið að mótmæla að ganga of hart eftir að innheimta fyrir tryggingarnar. Ég hef bent á, að það þyrfti að gera mun á eftir því, hvort um er að ræða sveitarfélög, sem hafa getu, en lítinn vilja til að greiða, og hinum, sem hafa góðan vilja, en enga getu vegna yfirstandandi atvinnuvandræða og aflaleysis. Ég tel, að engu sveitarfélagi á landinu sé um of að inna af hendi þessi gjöld til trygginganna, sem þeim er gert að greiða, með þeim hlunnindum, sem þau fá frá tryggingunum, svo framarlega sem eðlilegt atvinnuástand er í sveitarfélaginu. En af því að ég tel nauðsynlegt, að hagur þessara sveitarfélaga sé athugaður og það sé fram tekið í l., vil ég leyfa mér að leggja fram skrifl. brtt. við 1. málsgr., að á eftir orðunum „og er þá ráðherra heimilt að ákveða“ komi: komi það í ljós, að um vanskil sé að ræða, er ekki stafa af getuleysi. - Þessi málsgr. hljóðar þá þannig, verði brtt. samþ.: Virði sveitarfélag að vettugi fyrirmæli ráðherra um að skila tilteknum hluta útsvara til lúkningar skuld sinni við Tryggingastofnun ríkisins, er ráðherra heimilt að ákveða, komi það í ljós, að um vanskil sé að ræða, er ekki stafa af getuleysi, að á útsvör tiltekinna stofnana, fyrirtækja og einstaklinga í sveitarfélaginu skuli lagt hald - o.s.frv. Ég vænti þess, að hv. n. og d. geti fallizt á þessa till. Mér virðist, að hún sé í þeim anda, sem á að framkvæma eftir, og þá er skaðlaust að taka hana upp í frv.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt hina skrifl. brtt. hv. þm. Ísaf. Hún er skrifleg og of seint fram komin, og þarf tvöföld afbrigði, til þess að hún megi komast hér að.



Herra forseti. Ég verð að segja, að mér kemur á óvart, hvað hart er sótt af hálfu framsóknarmanna í heilbr.- og félmn. að fá þessa till. samþ. og reyndar fleiri framsóknarmanna, sem hér hafa talað um þetta mál. Ég er satt að segja dálítið undrandi yfir þessari mjög harðvítugu afstöðu. Satt að segja eigum við frekar að venjast því þó, þegar sveitarfélög eiga í hlut, að framsóknarflokksþingmenn vilji þar í orði kveðnu frekar halda uppi rétti sveitarfélaga. Mér finnst þetta skjóta dálítið skökku við. Í öðru lagi finnst mér einkennileg afstaða, sem kemur fram um skyldur sveitarfélaganna annars vegar og ríkisins hins vegar, þegar um það er að ræða að standa við sínar löglegar skuldbindingar. Þótt Alþingi sé handhafi ríkisvaldsins gagnvart almenningi, þá er það ekki skylda okkar þm. að hugsa um hagsmuni ríkisins sem fyrirtækis gagnvart almenningi frekar en hagsmuni almennings gagnvart sveitarfélögum. En hvernig fer nú ríkið að, þegar það er að einhverju leyti í vandræðum með atvinnulífið? Hvernig stendur það við þær skuldbindingar, sem Alþingi hefur lagt því á herðar með samþykkt ýmissa l.? Fyrir nokkrum árum voru samþ. l., sem lögðu ríkinu á herðar að hjálpa bæjar- og sveitarfélögum að útrýma heilsuspillandi íbúðum. Þau lögðu ríkinu á herðar að greiða ákveðna fjárhæð til bæjar- og sveitarfélaga í þessu skyni. Nokkru seinna segir ein ríkisstj., að hún geti ekki staðið undir þessum skuldbindingum. Hvað gerir ríkið þá? Það losar sig við þessa skuldbindingu. Þá var ekki verið að tala um harðýðgi gagnvart ríkinu. Þá var ekki verið að tala um að taka part af sköttunum, sem innheimtir voru hjá almenningi, eða part af tollunum og láta þá fara til að hjálpa til að útrýma heilsuspillandi íbúðum. Þá var ekki verið að taka part af því, sem ríkið á að fá, og segja: Þessi partur skal ganga til að útrýma heilsuspillandi íbúðum. - Ef löggjöfin hefði ætlað að verja héruðin gegn ríkissjóði, eins og stefnt er að með þessari tili. að gera gagnvart bæjarfélögunum, þá hefði átt að leggja fram till. um það, svipaða þessari. En ríkið gerir sér hægt um hönd. Það segir bara: Það hefur að vísu ekkert breytzt. Húsnæðið er jafnslæmt og áður og þörfin eins mikil og fyrr. En ríkið getur bara ekki staðið undir þessu. Við gætum það, ef við vildum taka meira af gróðafyrirtækjunum og nota það til að auka tekjur ríkisins, en við bara viljum ekki gera það. Þess vegna losum við ríkið við að standa við þessi l. og setjum l., sem fresta þessum framkvæmdum. - Þannig hefur ríkið það, þegar það þarf að fara í sjálfs sín vasa. Hér er um annað að ræða. Hér er um sveitarfélög að ræða, sem ríkið sjálft ræður, hvort hefur tekjustofna aðra en útsvörin. Hér er um aðila að ræða, sem hafa margsinnis farið fram á það við ríkið að fá einhverja aðra tekjustofna, en fá það ekki. Hér er enn fremur um skyldu að ræða, sem ríkið hefur lagt bæjarfélögunum á herðar, samhliða því sem ríkið hefur séð um að afla sjálfu sér tekna og á sjóði til að standa undir sínum skuldbindingum, en skeytir ekkert um, hvort bæjarfélögin hafa nokkrar tekjur til að standa undir sínum. Bæjarfélögin hafa reynt að fá ríkið til að endurskoða þessa afstöðu sína og hafa sent samþykktir, sem hafa verið meira og minna þýðingarlausar. Ég vil minna á í þessu sambandi, að það hafa komið saman fulltrúar frá bæjarfélögunum víðs vegar um land til að biðja stjórn og þing að breyta til um það kerfi, sem verið hefur um innflutnings- og útflutningsverzlun og atvinnulíf. Þetta hefur verið einróma samþ. af þeim til þess að fá einhver ofurlitið meiri réttindi til sín, svo að þeir ættu auðveldara með að efla sitt atvinnu- og verzlunarlíf, svo að það sveitarfélag gæti orðið sterkara en ella. Ríkisstj. hefur engu sinnt af því, sem fram hefur komið af slíkum óskum frá bæjarfélögunum. Hún hefur skellt skolleyrunum við öllu slíku, svo að bæjarfélögin eiga erfitt, eins og nú er, og eiga kannske erfitt vegna ráðstafana, sem ríkissjóður og ríkisvaldið gerir, en sumpart af óviðráðanlegum orsökum. En þá segir ríkið: Það þýðir ekki annað en að ganga að þessum skuldaþrjótum. Það verður að beita því harðasta til að láta þessa þrjóta borga. - Þá er ekki verið að tala eins og þingið væri að tala við ríkissjóð, þegar það er að skjóta honum undan skuldbindingum sínum. Nei, það er eins og harðvítugur sýslumaður ætti að halda uppboð vegna vanskila hjá fátæklingum. Ég kann ekki við, að þingið hafi þannig tvo mælikvarða. Ef ríkið, sem er ríkt og hefur nóga möguleika og nóg vald til að hafa nóg fé og á miklar skuldlausar eignir, sem skipta hundruðum milljóna, og ræður yfir stofnunum, sem eiga svo að skiptir hundruðum milljóna, skýzt undan skuldbindingum sínum, en ætlar að beita svona harðýðgi fátæk bæjarfélög, sem það meinar að standa undir sér, þá er farið að beita tveimur ólíkum mælikvörðum. En hverjir ætla að byrja á þessu, og hverjir vilja beita því? Það eru framsóknarmenn, sem ætla að byrja og beita því í sambandi við tryggingarnar. Er það af umhyggju fyrir alþýðutryggingunum? Ef það á að beita þessari aðferð við sveitarfélögin, sem vegna aðgerða ríkisvaldsins og þess, hvernig minnkandi framkvæmdir þar standa atvinnulífinu fyrir þrifum, og ef bæjarfélögin eru að reyna að halda við atvinnu hjá sér, reyna að standa undir fátækraframfærinu á þessum stöðum, sem fer vaxandi, ef það á þá að ganga að útsvörum þessara bæjarfélaga, ef gjöldin nást ekki inn, og ef það á að taka af mönnum það litla, sem þeir eiga, upp í ógreidd gjöld, eins og nú er verið að auðvelda með nýrri löggjöf, og svo er því skellt við, að þessar harðvítugu ráðstafanir séu gerðar vegna trygginganna, hver verður afleiðingin þá? Hún verður sú, að reynt verður að koma óvinsældunum af slíkum aðgerðum yfir á alþýðutryggingarnar. Framsóknarmenn hafa ekki staðið svo vel að verki, þegar verið var að berjast fyrir endurbótum á alþýðutryggingunum upp á síðkastið, að það sé vegna einlægrar umhyggju, að svona hart er fram gengið nú. Afleiðingarnar af þessum aðgerðum mundu koma óvinsældum á alþýðutryggingarnar. Ég kysi heldur frá trygginganna sjónarmiði, ef á að byrja á svona innheimtu, að það væri byrjað nú á einhverju áður. Alþýðutryggingarnar eru fjárhagslega öruggar, meðan ríkið stendur í ábyrgð fyrir þeim, og ríkið er nógu ríkt til að standa undir öllum skuldbindingum, sem á það kynnu að koma vegna einhverra sveitarfélaga, sem brotna kynnu saman fyrir þeirra tilstilli. Ég held þess vegna, að það eigi ekki að samþ. þessa till. nú, vegna alþýðutrygginganna eigi ekki að samþ. hana. Hitt álit ég ákaflega heppilegt, að athuga og helzt undirbúa undir framhald þessa þings eftir nýár að útvega sveitarfélögunum nýja tekjustofna. Þetta ástand getur ekki gengið lengur. Það er enginn efi á því, að ef því væri lýst yfir prinsipielt, að vilji væri til að veita sveitarfélögunum nýja tekjustofna, þá mundi ekki skorta till. um slíkt. Hv. 1. þm. Rang. talaði um, að ekki mætti gera of miklar kröfur til trygginganna, þær væru stofnaðar á góðum tíma, en það væri að harðna í ári. Ég fæ ekki séð stoð í þessari röksemd 1. þm. Rang. Tryggingarnar eru stofnaðar á góðum tíma, og það er því meiri nauðsyn fyrir fólkið, að þær séu því fullkomnari, sem kynni að verða harðara í ári. Ég kann ekki við þessa gömlu íhaldsröksemd hv. þm., að menn, sem eru tryggðir, séu lengur veikir en þeir, sem ótryggðir eru. Það er gamaldags mótbára gegn tryggingunum, sem maður þekkir frá fyrstu tímum alþýðutrygginganna. Ég get ekki samþ. þá röksemd hv. þm., að það sé að harðna í ári, eins og hann segir. Hitt er annað mál, að það er verið að gera mönnum erfiðara fyrir að lifa nú en var fyrir nokkrum árum. Það er verið að þjarma að þjóðinni. Það er verið að svipta hana fleiri og fleiri réttindum, sem hún hefur aflað sér. Það er verið vitandi vits að taka af henni atvinnuna. Það er verið með ofríki ríkisvaldsins að taka af henni ráðin, hvar hún verzlar. Það er verið að gera vaxandi kúgunarráðstafanir í þágu lítillar auðmannastéttar í Reykjavík, á kostnað almennings. Það er verið að gera harðvítugar ráðstafanir, að sem þrengst verði í búi hjá almenningi og reyna að brjóta niður hans efnahagslega styrkleika. Það er engin þörf að kenna það versnandi árferði, sem beinlínis stafar af ákveðinni pólitík, sem rekin er af hæstv. ríkisstj. og hv. þm. ásamt sínum samflokksmönnum á ekki sízt sök á. Ég vil því mótmæla eindregið þeim rökum, sem fram komu hjá hv. 1. þm. Rang. í því tilliti, að þessa till. ætti að taka til baka. Það eru vissulega möguleikar fyrir hendi til að gera þær ráðstafanir eftir jólahléið, sem meiri hluti Alþingis og ríkisstj. telja óhjákvæmilegt, að þurfi að gera. Mér finnst það ekki viðfelldið að skella þessari till. allt í einu fram við 6. umr., þegar búnar eru 5 umr. í deildunum, og afgreiðsla málsins var mjög fljót í Nd., og ætla að knýja þetta í gegn á skömmum tíma. Ég mælist því til, að till. verði tekin til baka, og ríkisstj. veit, að hún hefur nægilega möguleika að taka þetta upp, er Alþingi kemur saman eftir nýár, ef hún telur óhjákvæmilegt að setja þessa breytingu.



Herra forseti. Ég hef ekki verið viðstaddur umr. síðan þær hófust að nýju, en mér hefur skilizt, að till., sem um er að ræða og hæstv. forsrh. vakti máls á í gær, yrði e.t.v. tekin aftur. Og hjá hv. frsm. n. heyrðist mér engin hugarfarsbreyting hafa orðið síðan í gær. En ég hef orðið fyrir vonbrigðum, því að ég hélt, að til mála kæmi, að fresta að setja þessar ströngu innheimtuaðferðir. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri eingöngu innheimtuatriði. En það getur haft margvísleg áhrif, hvaða innheimtuaðferðir eru notaðar, og ég lagði áherzlu á það í gær, að sú aðferð, sem farið er fram á, væri svo ströng, að bæjarfélögin gætu ekki sætt sig við hana. Það væri verið að skera á þá einu tekjuöflunaraðferð, sem bæjarfélögin hafa, sem þó hefur verið skert á þann hátt í fyrsta lagi, að gjaldþol þegnanna hefur minnkað, í öðru lagi, að gjöld til ríkisins hafa verið hækkuð, í þriðja lagi, að verið er að færa yfir á bæjarfélögin útgjöld, sem áður tilheyrðu ríkissjóði, í fjórða lagi, að ríkissjóður skuldar bæjarfélögunum fé, sem þau hafa ekki fengið greitt, og í fimmta lagi, að ómögulegt er fyrir bæjarfélögin að fá bráðabirgðalán, hvaða trygging sem í boði er. Allt þetta gerir það að verkum, að bæjarfélögunum er gert óhægt um vik, og það veit á verra, ef tekjuhagurinn verður einnig skertur, eins og hér er farið fram á. Ráðh. sagði, að það væri missögn í því að vilja hækka framlögin til einstaklinga samtímis því, að við teldum öll tormerki á því, að bæirnir gætu staðið við skuldbindingar sínar. Þetta er misskilningur. Framlögin nægja ekki til að menn geti lifað sómasamlegu lifi, og þarf viðbótar úr bæjarsjóðunum. Hækkun á framlagi Tryggingastofnunarinnar þýðir, að það þarf ekki þetta viðbótarframlag úr bæjarsjóðunum. Svo að hér er ekki um neitt ósamræmi að ræða; - meiri hækkun mundi hjálpa bæjarfélögunum. Enn fremur sagði ráðh., að með þessu væri frelsið ekki tekið af bæjarfélögunum, eins og ef þau væru sett undir opinbert eftirlit. Þetta er rétt aðeins að formi til og ekki meir. Því að ef tekjuöflunarmöguleikarnir eru skertir, eins og ráð er fyrir gert í till., þá er frelsið tekið af þeim. Og ég legg lítið upp úr þeim mismun, sem hér um ræðir, og þeim að taka frelsið af þeim með opinberum aðgerðum. Eftir allar þær aðgerðir ríkisstj. og Alþingis, sem miða að því að torvelda möguleika sveitarfélaganna til þess að sinna hlutverki sínu, finnst mér það koma úr hörðustu átt, er svona till. sem þessi er borin fram. Ef þessi till. verður samþ., eru engin takmörk fyrir því, hve mikinn hluta af óinnheimtu útsvari má taka. Það mætti jafnvel taka 100%, helming eða 1/4, - það er alltaf á valdi ráðherra, hve mikið hann telur heppilegt að útfæra hverju sinni. Ég hefði talið eðlilegt, sanngjarnt og sjálfsagt að þessi till. væri dregin til baka eða felld, en e það er ætlun ríkisstj. að þvinga þessari till. í gegn þá vildi ég til vara bera fram skrifl. brtt. þess efnis, að aftan við fyrri meginmálsgreinina bætist: „enda sé sá hluti ákveðinn í hlutfalli við greiðslur sveitarfélagsins til Tryggingastofnunarinnar af heildarupphæð útsvaranna“. Þannig að ekki yrði lagt hald á meira af útsvörum, sem innheimt eru, en sem svarar greiðslu af álögðum útsvörum. Þetta er lágmarkið. En helzt vildi ég, að till. væri dregin til baka eða felld og málið endurskoðað áður en það er ákveðið. - Ég er sízt með því að setja fótinn fyrir, að Tryggingastofnunin fái sín gjöld, en mér finnst aðferðin, sem nota á, svo harkaleg, að það er ekki hægt annað en að mótmæla henni.



Herra forseti. Það gæti verið full ástæða fyrir mig til að tala hér langt mál vegna þeirra ræðna, sem hv. 2. þm. Reykv, og þm. Hafnf. o.fl. hafa flutt hér, en ég mun þó ekki gera það nú. - Það er, eins og hv. þm. vita, nauðsynlegt, að Alþingi ljúki störfum í dag vegna brottfarar þeirra margra með einu strandferðaskipanna kl. 8. Nú hefur verið að rigna yfir brtt. skriflegum og tekur nokkra stund að athuga þær. Að vísu get ég tekið fram um till. hv. þm. Ísaf., að mér finnst óhugsandi að samþ. hana, því að í henni er raunar sagt, að ekkert skuli innheimta, ef illa árar, þ.e.a.s. ef fjárhagsgetan er ekki góð. En hins vegar tel ég, að það mætti vel athuga till. hv. þm. Hafnf. En það er aðeins útúrsnúningur hjá þessum hv. þm. að segja, að það megi taka 100% hluta af óinnheimtu útsvari, því að 100% er ekki hluti, og mér þætti gaman að sjá, hvað hv. þm. ætti marga hluta eftir, ef hann tæki 100%, svo að þetta er einungis útúrsnúningur, enda er ekki ætlazt til, að allt sé tekið. Ég undrast mjög ummæli hv. þm. þess efnis, að gengið sé í þessari till. hart að frelsi sveitarfélaganna, því að frelsi þeirra var áreiðanlega skarðara áður, þar sem hægt var að setja sveitarfélög undir opinbert eftirlit. Og ég er viss um það, að ekki er hægt að ganga lengra í því að gera sveitarfélögin ómyndug en með því að setja þau undir opinbert eftirlit. En í þessari till. hér er verið að brúa þetta millibil. Ég ætla mér ekki að hefja almennar umr. um þetta mál nú, því að ég vil ekki setja afgreiðslu frv. í hættu, þar sem svo stuttur tími er til stefnu, og hér er eftir að ræða mál, sem taka mun að öllum líkindum nokkurn tíma. Ég vil leyfa mér að leggja til við hæstv. heilbr.- og félmn., að hún taki till. sína aftur, og vil ég lýsa yfir í þessu sambandi, að ég mun strax eftir þinghléið bera fram frv. til laga um þetta mál. Ég mun svo ekki segja meira um þetta, en vil heyra, hvað hv. frsm. n. hefur um þetta að segja.



Herra forseti. Nefndarmenn hafa heyrt tilmæli hæstv. forsrh. viðvíkjandi brtt. okkar, og þar sem ráðh. hefur gefið fyrirheit um það, að till. verði tekin til nýrrar athugunar strax eftir nýár, get ég sagt, að nefndin í fallist á að taka till. til baka og væntir þess, að málið verði tekið til rækilegrar yfirvegunar eftir nýár.