Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 59 flyt ég ásamt hv. 1. þm. Vesturl., Alexander Stefánssyni, og hv. þm. Níels Á. Lund svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skipa nefnd til þess að undirbúa löggjöf um samræmda stefnu í málum er varða eflingu og vernd fjölskyldunnar með tilliti til mikilvægis hennar í þjóðfélaginu og til þess að gera henni kleift að sinna vel uppeldis- og umönnunarhlutverkum sínum. Þessi till. var flutt í örlítið öðru formi á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Er mér kunnugt um að allshn., er fékk till. til meðferðar, sendi hana nokkrum aðilum til umsagnar, m. a. Jafnréttisráði, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Kvenréttindafélagi Íslands og Félagi einstæðra foreldra. Í umsögnum þessara aðila kom fram jákvæð afstaða til till., og þessi mál hafa einnig komið til umræðu hjá stjórnmálaflokkunum. Virðist mér skilningur á mikilvægi þeirra fara vaxandi. Till. er nú flutt á ný í þeirri von að hið háa Alþingi samþykki hana nú í vetur. Þær miklu þjóðfélagsbreytingar, sem átt hafa sér stað á Íslandi á þessari öld, hafa gerbreytt hlutverkum ýmissa þjóðfélagsstofnana og skapað nýjar. Iðnaður og framleiðsla hafa í ríkum mæli færst út af heimilunum og æ meira er keypt að af varningi og þjónustu. Mikilvægir þættir menntunar fara fram utan heimilanna, öfugt við það sem áður var, er menn öðluðust menntun og verkþekkingu á heimilinu eða í sínu nánasta umhverfi. Sú þjóðfélagsstofnun, sem útbreiddust er og líklega hin elsta í mannlegu samfélagi, er fjölskyldan. Hérlendis var hún í senn framleiðslueining, uppeldisstofnun og tryggingastofnun hvers og eins. Iðnaður, matvælaframleiðsla og uppeldi fór fram í skauti fjölskyldunnar á heimilum sem voru sér næg um flest það sem við þurfti í fátæku landi. Þrátt fyrir þær miklu breytingar, sem orðið hafa, er þó margt enn í höndum fjölskyldunnar. Ýmislegt, er áður var einkamál heimilisins og fjölskyldunnar, er nú í verkahring opinberra aðila. Innan fjölskyldunnar mótast börn og unglingar og þar fer fram afdrifaríkasti hluti uppeldis þeirra, sá hluti sem mestu skiptir að vel takist til um. Samskipti manna og hæfileikinn til samstarfs við aðra mótast af heimilunum og í tengslum við eldri og yngri er menn alast upp með. Framtíðarheill hvers og eins er að verulegu leyti undir því komin, hvaða veganesti hann fær á bernskuheimili sínu. Þar geta skólar og uppeldisstofnanir lagað til það sem mjög hefur farið úrskeiðis, en geta ekki gert að engu illan arf frá sundruðum og óhamingjusömum fjölskyldum. Með till. þeirri, sem hér er flutt, er áhersla lögð á að stuðlað verði að því, að fjölskyldan verði efld og vernduð. Það, sem við er átt, er að fjölskyldan verði áfram mikilvægur kjarni þjóðfélagsins og henni gert fært að sinna hlutverkum sínum eins vel og kostur er. Mikilvægur þáttur allra fjölskyldumála er að stuðla að jafnri aðstöðu allra án tillits til kynferðis, stöðu, efnahags eða búsetu. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, eins og áður sagði, að meðal þjóðarinnar er vaknaður áhugi á fjölskyldumálum og mikilvægi þess, að fjölskyldan geti sinnt sínum hlutverkum. Flm. telja að nauðsynlegt sé að samræma hin ýmsu sjónarmið flokka og hópa um fjölskyldumál með því að kanna m. a. hvaða lagaákvæði hugsanlega stuðla fremur að upplausn fjölskyldunnar en samheldni hennar eða geri henni erfitt fyrir að sinna hlutverkum sínum. Leggja þarf drög að heildaráætlun að löggjöf um fjölskyldumál. Starf nefndar þeirrar, er lagt er til að sett verði á laggirnar, verður fyrst og fremst að kanna hvað neikvætt er í ríkjandi lögum að því er snertir fjölskylduna, en jafnframt að benda á úrræði til að gera hana sterkari og hæfari í starfi sínu. Margt þarf að athuga í þessu sambandi. Kanna verður tryggingamál, framfærsluskyldu, dagvistunartíma, skólatíma, sifjalöggjöf, atvinnumál og vinnu. Spyrja verður hvort eitthvað sé í tryggingalöggjöfinni sem veldur því, að einhverjum aðilum er hagur í því að leysa upp fjölskylduna. Er heppilegt að nema úr gildi ákvæði um gagnkvæma framfærsluskyldu barna og foreldra? Á að leggja alla áherslu á að fjölga dagvistunarstofnunum eða á að gera foreldri eða foreldrum fært að annast börn sín heima? Á hvern hátt spillir sundurslitinn skólatími hagkvæmu heimilishaldi og fjölskyldulífi? Er ekki kominn tími til að ræða í alvöru um nauðsynina á skólamáltíðum? Þarf ekki að athuga hver áhrif langur skólatími hefur á börn og aðstandendur þeirra? Og ber ekki að leggja áherslu á að börn og unglingar geti sótt sem flestar tegundir skóla á skyldunámsstigi í grennd við heimili sín? Getur sveigjanlegur vinnutími auðveldað fjölskyldulífið? Á hvern hátt stuðla skattalög að hnignun eða viðgangi fjölskyldunnar? Og síðast en ekki síst, ber ekki að taka upp þá meginstefnu í launamálum, að einföld dagvinna nægi til framfærslu meðalfjölskyldu? Þetta eru nokkur af þeim fjölmörgu atriðum sem kanna verður. Jafnframt því að fjölskyldan er efld opnast möguleikar á að færa margt af því, sem er falið stofnunum af ýmsu tagi, aftur til fjölskyldunnar. Margar velferðarstofnanir - eða réttara sagt stofnanir sem sjálfsagðar þykja í velferðarríki - eru næsta þarfar og hafa unnið ómetanlegt gagn. En því má ekki gleyma, að þær eru fyrst og fremst hjálparstofnanir sem eiga að taka við þegar önnur úrræði þrýtur. Þróunin hefur hins vegar orðið sú, að þær taka að sér æ meira af verkefnum fjölskyldunnar. Draga verður í efa að slíkt uppeldi á stofnunum sé að öllu leyti hollt fyrir þjóðfélagið og þegna þess. Það er brýnt verkefni að stuðla að því, að heimilum verði gert kleift að annast ýmsa þætti umönnunar sem nú fer fram að mestu á stofnunum eða hælum. Sem dæmi skal nefnt að taka verður til rækilegrar athugunar á hvern hátt öldruðum verður gert fært að dveljast á eigin heimili eða í umsjá aðstandenda sinna. Til þess þarf m. a. að efla heimilisaðstoð og heimahjúkrun, lækka þarf eignarskatt á öldruðu fólki og gefa því kost á að kaupa íbúðir sem hannaðar eru með þarfir aldraðra í huga. Margar þeirra, er nú dvelja í stórum íbúðum eða einbýlishúsum, mundu fúslega skipta á þeim og íbúðum sem betur henta og þar sem þeir geta fengið nauðsynlega aðstoð. Einnig ber að taka til athugunar hvort ekki er hægt að veita einhverjar ívilnanir þeim sem hafa aldraða ættingja sína á heimilinu. Gera verður foreldrum og uppalendum kleift að vera eins mikið með börnum sínum og unnt er. Til þess að svo geti orðið þarf mjög viða að endurskoða vinnutíma og vinnuálag. Enn skal minnt á nauðsyn þess að gera skólabörnum mögulegt að fá máltíðir í skólum. Slíkt er brýn nauðsyn. Aðstaða til frístundastarfs og íþrótta er mikilvægt atriði í þessu sambandi. Varla ætti að þurfa að minna á hvað starf að bindindismálum er gífurlega mikilvægt fyrir þjóðfélagið allt. Áfengi er e. t. v. það sem veldur börnum þessa lands hvað mestu böli. Óhófleg áfengisneysla leggur fleiri heimili í rúst en allt annað samanlagt. Skólinn, kirkjan og félög verða að sameinast í baráttunni við áfengisbölið. Þetta eru nokkur atriði sem athuga verður þegar stefna í fjölskyldumálum er mörkuð. Megintilgangur með flutningi þessarar till. er að ýta undir umr. um þessi mál, hvetja til aðgerða til verndar og eflingar fjölskyldunni. Allar hamingjusamar fjölskyldur eru eins, en óhamingjusamar fjölskyldur eru það hver á sinn hátt, sagði Tolstoj. Um hamingjusamar fjölskyldur er ekki margt að segja, þær sjá yfirleitt um sig sjálfar. Það eru óhamingjusömu fjölskyldurnar sem huga þarf að og finna leiðir til að koma í veg fyrir að þær verði til. Uppeldi barna og unglinga leggur grunninn að lífshamingju þeirra. Góð uppeldisskilyrði skapa hamingjusama einstaklinga. Það hlýtur að vera eitt mikilvægasta hlutverk löggjafans að stuðla að góðu mannlífi í landinu. Tryggja verður efnahagslegt og félagslegt öryggi foreldra og annarra uppalenda, en jafnframt að gera fólki ljósa þá ábyrgð sem því fylgir að ala upp börn. Herra forseti. Á hverju þingi eru flutt ýmis mál er til umbóta og framfara horfa. Mörg þeirra snerta með einum eða öðrum hætti þau mál sem hér er fitjað upp á. Ég tel að þó skorti enn nokkuð á að litið sé í samhengi á þessi mál og það haft í huga, að tilgangurinn með löggjafarstarfinu á að vera að stuðla að betra mannlífi, fegurra og fjörugra þjóðlífi, og byggt á þeirri skoðun, að slíkt verði aðeins gert með því að auka möguleika hvers og eins til að nýta hæfileika sína. Það er á heimilunum sem grunnurinn er lagður, það er fjölskyldan sem mótar einstaklinginn og þess vegna ber að efla hana og gera henni fært að annast það hlutverk sitt. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að málinu verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þó að þessi till. láti ekki mikið yfir sér er henni þó ætlað að steypt sé í eina löggjöf málefnum sem spanna raunar yfir mjög stóran hluta þeirra viðfangsefna sem fjallað er um bæði í bæjarstjórnum og á Alþingi. Í tillgr. er talað um að undirbúa löggjöf um samræmda stefnu í málefnum er varða eflingu og vernd fjölskyldunnar með tilliti til mikilvægis hennar í þjóðfélaginu, og í grg. eru nefnd í þessu sambandi tryggingamál, framfærsluskylda, dagvistarmál, skólatími, sifjalöggjöf, atvinnumál, vinnutími, skattamál, launamál, húsnæðismál, íþróttaiðkanir og frístundastarf og vandamál aldraðra sem þurfi að taka til athugunar varðandi þessa löggjöf. Þegar til þessa er litið, að till. spannar raunar yfir allan þennan fjölda málaflokka, þá hlýtur að vera nauðsynlegt að fá fram hvernig flm. hugsa sér að taka eigi á þessum málum. Án skilgreiningar á því er till. marklaus. Í tillgr. er talað um löggjöf um samræmda stefnu og nefndir til í grg. 12–15 stórir og raunar ólíkir málaflokkar. Hvernig hugsa flm. sér útfærslu á slíkri löggjöf? Er hugmyndin að samræma í eina heildarlöggjöf alla þá þætti, öll þau viðfangsefni á pólitíska sviðinu sem stuðla að eflingu og vernd fjölskyldunnar? Þurfum við þá ekki að tína til fleiri þætti en hér eru upp taldir í grg.? Hvað með skipulagsmál, umhverfismál, snerta þau ekki einnig málefni fjölskyldna? Hvað með foreldrafræðslu, fjölskylduráðgjöf, fullorðinsfræðslu? Eigum við að taka þessa þætti inn í samræmda löggjöf til að vernda og efla fjölskylduna, eins og segir í grg.? Hvernig getum við verndað og eflt hag fjölskyldna sem þurfa að fást við hin ýmsu vandamál sem af fötlun einstaklinga innan fjölskyldna leiðir? Eigum við að taka vandamál þeirra upp í samræmda löggjöf til að efla og vernda hag fjölskyldunnar? Af hverju eru þessum málaflokkum ekki einnig gerð skil í grg. ef samræma á í löggjöf málefni er snerta hag fjölskyldna í þessu landi? Þm. hljóta að verða að fá svar við því og nánari skilgreiningu, hvað við er átt í þessari till., sem einungis kveður á um að koma á löggjöf um samræmda stefnu er varðar eflingu og vernd fjölskyldunnar með tilliti til mikilvægis hennar í þjóðfélaginu, án þess að fram komi nokkur skilgreining á hvernig ná eigi því marki. Bæði félagssamtök og stjórnmálaflokkar hafa sett fram marktæk stefnumið og hugmyndir sem hafa þann tilgang að treysta fjölskylduna í sessi. Ljóst er að þessir aðilar hafa mismunandi sjónarmið á því, hvernig skipan þessara mála eigi að vera, hvaða leiðir séu heppilegastar til þess að vernda hag fjölskyldna. Viðhorf manna og stjórnmálaflokka eru mismunandi og margvísleg í þessu efni og kannske ekki síður ólík í þessum málum en öðrum og taka fyrst og fremst mark og mið af lífsviðhorfum fólks og stefnumálum hinna ýmsu flokka. Reynt hefur verið að koma á félagsmálalöggjöf t. d. og nefnd starfað að því að sameina í eina löggjöf hin ýmsu viðfangsefni á félagsmálasviðinu. Það hefur ekki enn tekist, og skilst mér að sú nefnd hafi klofnað í afstöðu til þess máls. Ef von á að vera um að koma á samræmdri löggjöf um öll þau mál, er snerta málefni fjölskyldna og taka til enn fleiri þátta en beint snerta hið félagslega svið, þá hlýtur að vera lágmarkskrafa að þeir, sem leggja það til, geri þingheimi grein fyrir því, hvernig þeir vilja ná því markmiði, skilgreini að hverju beri að stefna í þeim málaflokkum sem upp eru taldir. Hlýtur það einnig að vera nauðsynlegt fyrir þá nefnd, sem fær þetta verkefni til úrlausnar og ráð er fyrir gert í þessari þáltill., að fá fram skilgreiningu á hver sé vilji löggjafans í þessu efni með tilliti til hvers málaflokks um sig sem miðar að því að vernda og efla hag fjölskyldna. Á flokksþingi Alþfl. í síðasta mánuði var einmitt fjallað um þessi mál. Þar var nákvæmlega skilgreind stefna Alþfl. í hverjum þeirra málaflokka fyrir sig sem snerta fjölskyldumálefni. Í hverjum málaflokki fyrir sig var skilgreind stefnan um að hverju bæri að keppa til að vernda og efla hag fjölskyldna. Þegar rætt er um stefnumörkun í fjölskyldumálum hljóta stjórnmálaflokkar að viðhafa slík vinnubrögð ef þeir vilja láta taka sig alvarlega í þeim málum. - Þetta vildi ég láta koma fram við 1. umr. um þetta mál.



Herra forseti. Á þskj. 98 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um skipun nefndar til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna, sem orðist þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. skipun þriggja manna nefndar til að gera heildarathugun á fiski- og farskipahöfnum landsins með tilliti til slysahættu sjómanna og annarra sem um hafnir fara. Í nefndinni sitji einn fulltrúi tilnefndur af Slysavarnafélagi Íslands og skal hann jafnframt vera formaður nefndarinnar, annar tilnefndur af Siglingamálastofnun ríkisins og sá þriðji tilnefndur af Hafnamálastofnun ríkisins. Skal starf nefndarinnar miða að því: a) að benda á kunnar eða hugsanlegar slysagildrur við hafnarmannvirki og landgang skipa og báta, b) að benda á við hvaða hafnir landsins og á hvaða sviði sé helst og brýnust þörf úrbóta, c) að kanna aðbúnað til björgunar og slysavarna við hafnir landsins, d) að gera tillögur um leiðir til úrbóta í ofangreindu efni, sjómönnum og öðrum, sem um hafnir fara, til aukins öryggis. Ofangreind athugun og tillögugerð skal liggja fyrir eigi síðar en í árslok 1982“. Svo sem fram kemur í grg. með till. er kunnara en frá þurfi að segja sú mikla slysatíðni sem ár hvert á sér stað við hafnir landsins. Eru hafnarmannvirki, bryggjur og landgangar skipa og báta í mörgum tilvikum illa útbúin og bjóða í sumum tilvikum beinlínis hættunni heim. Stigar á bryggjum eru og oft illa merktir, þeim illa fyrir komið og stundum jafnvel huldir dekkjum, sem gera notkun þeirra illmögulega, og einnig útbúnir handföngum, sem oft eru það fjarri að erfitt er að ná til þeirra víð slæm skilyrði, svo sem í vondum veðrum og í hálku. Þá eru lausabryggjur, flotbryggjur, borðstokkströppur, landgangar og annar algengur öryggis- og tækjabúnaður sums staðar alls ekki til eða þá svo óhönduglega fyrir komið, að ekki kemur að gagni. Sjást alls þessa glögg merki er farið er um hafnir landsins, þó að vissulega sé þar misjafnlega búið að eftir stöðum. Loks eru þekkt þau umferðarslys sem orðið hafa við hafnir landsins og stundum má rekja beint og óbeint til vanbúinna bryggjukanta sem vafalaust hefði mátt koma í veg fyrir við frumhönnun og byggingu hafnarmannvirkja. Þannig mætti halda áfram að telja upp einstök dæmi um orsakavald slysa eða meðvald. Staðfestingu hinnar miklu slysatíðni má m. a. einnig finna í töflu þeirri sem ég hef tekið saman um fjölda slysa við hafnir landsins og landgang skipa frá árinu 1975 til miðs árs 1981 og fram kemur'í grg. með till. Eru þessar tölulegu staðreyndir, sem segja meira en mörg orð, byggðar á upplýsingum frá Slysavarnafélagi Íslands, þ. á m. Árbókum félagsins 1976–1981. Einnig hefur verið stuðst við skýrslur Rannsókarnefndar sjóslysa árin 1975–1980. Samkv. þessum upplýsingum voru sjóslys og drukknanir, þ. e. dauðaslys í höfnum hér við land árið 1975 fimm talsins, 1976 tólf, 1977 sjö, 1978 átta, 1979 fjögur, 1980 átta og fram til miðs árs 1981 tvö, eða samtals 46, og í höfnum erlendis 1976 eitt, 1979 tvö, 1980 eitt og til miðs árs 1981 eitt, eða alls fimm. Umferðarslys, þar sem ekið eða hjólað hefur verið út af bryggju, voru tvö árið 1975, eitt árið 1976, eitt 1977, fjögur 1979, þrjú 1980 og eitt til miðs árs 1981, eða alls 12 á þessu tímabili. Á sama tímabili voru drukknanir alls með skipum. í ám, vötnum, við fall útbyrðis, við útafakstur og fleira alls 179, þar af 21 1975, 38 1976, 18 1977, 21 1978, 33 1979, 35 1980 og 13 til miðs árs 1981. Vekur athygli við þessa upptalningu hversu hátt hlutfall dauðaslysa við hafnir landsins er af heildarfjölda drukknana nefnt tímabil, eða 58 af 179. Er hér um að ræða um það bil þriðjung allra slíkra slysa, en eins og kunnugt er eru það sjóslys skipa og báta sem til þessa hafa verið talin mannfrekustu slysin hvað drukknanir snertir hérlendis. Slysfarir einstaklinga í höfnum og við land hérlendis eru þó miklum mun tíðari en þessar tölur gefa til kynna, svo sem allar þær giftusamlegu bjarganir, sem tekist hafa, bera vott um. Tókust 9 bjarganir árið 1975, 24 1976, 22 1977, 11 1978, 14 1979, 23 1980 og 7 til miðs árs 1981, eða alls þetta tímabil 110. Einnig vekur sérstaka athygli fjöldi drukknana í höfnum erlendis eða alls fimm nefnt tímabil. Fullyrða sjómenn að öryggisbúnaði sé víðast hvar erlendis mun betur fyrir komið en hér tíðkast, a. m. k. í Evrópu og Bandaríkjunum. enda mjög strangar reglur víða um aðbúnað og landgang skipa. Er máske í því að finna skýringu á því, að slysin eru ekki fleiri en hér kemur fram, þó að talan sé vissulega nægilega há. Þá er einnig umhugsunarverður hinn mikli fjöldi slysa á sjómönnum við ferðir að og frá skipi. Á tímabilinu 1975–1980 voru þau sem hér segir og eru þá dauðaslys ekki meðtalin: Árið 1975 32, 1976 26, 1977 l7, 1978 29, 1979 6 og árið 1980 18, eða alls 128. Ekki hefur tekist að afla upplýsinga um hversu mörg þess konar slys hafa átt sér stað til miðs árs 1981, en munu þó vera nokkur, og ætti því tala þessi vafalaust að vera nokkru hærri. Er hér aðallega um að ræða slys vegna falls úr eða í landgangi, á bryggju, við að klöngrast á milli skipa og báta eða við að komast á eða af bryggju úr stiga, svo nokkuð sé nefnt. Hvað þennan flokk slysa snertir er þó rétt að taka fram að talan um fjölda slysa er byggð á skýrslum Tryggingastofnunar ríkisins varðandi bótaskyld tjón sjómanna, en til að slys sé bótaskylt þarf viðkomandi að hafa verið frá vinnu í 10 daga eða lengur, svo sem kunnugt er. Er í mörgum tilvikum um smávægileg meiðsl að ræða sem eigi að síður verða þó talin til slysa. Annarra slysa, sem ekki ná þessu, er hér ekki getið, enda erfitt að fá um þau upplýsingar, þó að vitað sé að nokkuð sé um meiðsl sem ótvírætt mundu falla undir það sem almennt er kallað slys. Ef tekinn er saman sá fjöldi einstaklinga, sem orðið hefur fyrir slysum við hafnir eða við land hérlendis það tímabil sem hér hefur verið gert að umtalsefni, og bjarganir eru þar taldar með, kemur í ljós að alls hafa 296 einstaklingar orðið fyrir slysum. Er slík tala allt of há og gefur því að mínu mati fulla ástæðu til athafna og aðgerða. Gefa öll þessi tilvik jafnframt ástæðu til að ætla að öryggisbúnaði við hafnir landsins sé víða mjög ábótavant. Virðist það eiga við um hvers konar öryggisútbúnað. Þó er í hafnarreglugerðum og öðrum sambærilegum reglum um búnað skipa kveðið á um ótvíræða skyldu til að gæta aukins öryggis og sjá um betri búnað en nú tíðkast. Eru t. d. kunn ákvæði hafnarreglugerða þar sem segir m. a. að fyllsta öryggis skuli gætt. Einnig er að finna í reglum um vinnuöryggi á fiskiskipum frá 1980 og reglum um vinnuöryggi á flutningaskipum og farþegaskipum, einnig frá 1980, sem settar hafa verið samkv. lögum um eftirlit með skipum, ýmis ákvæði um búnað skipa, svo sem landgang og fleira. Eru allar þessar reglur góðar og gildar svo langt sem þær ná. Ég vil þó leyfa mér að efast um að eftirlit sé hér nægilegt og reglum fylgt til hlítar. Kemur þar ýmislegt til, svo sem peningaleysi hafnarsjóða, útgerðarfélaga og einstaklinga, að ógleymdu athugunarleysinu, sem oft vegur kannske hvað þyngst. Ástandið í þessum efnum er þó vafalaust nokkuð misjafnt eftir því hvar á landinu er. Segja mér t. d. sjómenn á Akranesi að ástandið sé víða á Austfjarðahöfnum mjög bágborið og langt frá því að vera fullnægjandi. Þá þurfum við ekki að ganga lengi um Reykjavíkurhöfn til þess að merkja augljósar slysahættur, t. d. hvað bryggjukanta snertir og aðbúnað smábátaeigenda á Grandagarði. Tilefnið er því nægilegt til sérstakrar heildarathugunar á þessum málum. Miðar till. að slíkri úttekt og tillögugerð til fyrirbyggjandi aðgerða og úrbóta. Lagt er til að nefnd sú, sem till. gerir ráð fyrir, hljóti hún samþykki hv. Alþingis, verði skipuð þremur fulltrúum stofnana: Slysavarnafélags Íslands, Siglingamálastofnunar ríkisins og Hafnarmálastofnunar ríkisins, en þær tengjast allar máli þessu, hver um sig þó á sína vísu. Þekkja allir hlutverk og starf Slysavarnafélags Íslands. Hlutverk Siglingamálastofnunar ríkisins er samkv. 2. gr. laga um stofnunina frá 1970 m. a. að annast eftirlit með nýsmíði skipa, búnaði, breytingum og innflutningi og annað almennt eftirlit skipa samkv. lögum um eftirlit með skipum og reglugerðum settum samkv. þeim. Loks er hlutverk Hafnamálastofnunar ríkisins samkv. lögum frá 1973 m. a. yfirumsjón með hafnaframkvæmdum og hafnamálum, svo sem gerð hafnargarða, bryggja, viðlegukanta o. fl. Þykir því óhjákvæmilegt að fulltrúar þessara stofnana sitji í nefndinni. Vissulega hefði jafnframt verið æskilegt að í nefndinni hefði átt sæti fulltrúi frá sjómannasamtökum landsins og jafnvel Rannsóknarnefnd sjóslysa. Þá hefði ekki verið unnt að komast af með fámennari nefnd en fimm manna, sem að minni hyggju er of stór og of þung í vöfum sem vinnunefnd af því tagi sem hér er gert ráð fyrir. Þá má einnig fullyrða að innan Slysavarnafélags Íslands er mikil þekking til á högum og öryggisbúnaði sjómanna, enda eru þar starfandi fyrrverandi sjómenn með mikla reynslu á því sviði sem hér um getur. Er því engin ástæða til að óttast að hagsmuna sjómanna og annarra, sem um hafnir eiga leið, verði ekki gætt í hvívetna. Er reyndar viðbúið að Slysavarnafélagið muni hafa samráð við sjómannasamtök landsins, ef félaginu þykir þess þörf, eins og þess er háttur í öllum viðameiri málum sjómanna. Verður að ætla nefndinni nokkurn tíma til athugana sinna og tillögugerðar, þar sem ljóst er að verkið er tímafrekt ef að gagni á að koma, erfitt og illframkvæmanlegt við vetrarskilyrði, einkum á landsbyggðinni. Því er nefndinni gefinn nokkuð rúmur tími til starfa, en þó ætlast til að störfum hennar verði lokið í síðasta lagi í árslok 1982. Sú tillaga, sem hér liggur frammi, snertir ekki aðeins líf og limi þeirra einstaklinga sem erindi eiga um hafnir landsins, heldur snertir hún einnig almennt vinnuöryggi í undirstöðuatvinnugrein okkar, sjávarútvegi og fiskvinnslu. Er því sannarlega ástæða til þess að taka á máli þessu af festu ef verða má til þess að auka öryggi og fækka slysförum. Heyrir maður stundum meðal sjómanna að þeim finnst stór hluti Alþingis og ríkisstofnana þeirra, sem með málefni þeirra fara, sinni öryggismálum sínum af litlum áhuga. Enginn dómur skal á það lagður. En ef svo er, þá er sannarlega kominn tími til að þar verði breyting á. Það er því von mín að till. fá atfylgi hv. alþm. Að endingu, herra forseti, vil ég leyfa mér að ós:ca þess, að till. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég vil nú segja nokkur orð í tilefni af þessari þörfu og ágætu þáltill. sem hér er flutt og flm. hefur fylgt skörulega úr hlaði. Ég fagna því, að þessi mál skuli vera flutt inn á Alþingi í ályktunarbúningi. Ég fagna því m. a. vegna þess að það er nú meira en fjórðungur aldar síðan ég byrjaði að taka þátt í bæði að smíða áskoranir og kröfur á hendur borgaryfirvöldum - bæjaryfirvöldum þá og borgaryfirvöldum Reykjavíkur síðar- á vegum þess stéttarfélags sem ég hef unnið í þennan sama tíma, og reyndar á hendur aðilum sem hér eru nefndir bæði í till. beint og hv. flm. ræddi um og minntist á. Því miður er það rétt sem kom fram hjá honum, að á okkur hefur verið afskaplega lítið hlustað á liðnum árum hér í Reykjavík um öryggismál þeirra sem um Reykjavíkurhöfn þurfa að fara. En hv. flm. benti réttilega á það líka, að þessu er því miður mjög illa farið annars staðar á landinu, víða annars staðar, þótt sumar hafnir eigi hins vegar hrós skilið - eða þeir sem þar stjórna eigi hrós skilið fyrir þann öryggisbúnað sem þeir hafa komið þar upp vegna þeirra sem þar þurfa að ferðast til skips og frá og um bryggjurnar sjálfar. Hvort það sé frekar á Austfjörðum en annars staðar skal ég ekki fara orðum um. En ég þekki til í minni heimabyggð og ég veit að þar má margt gera til úrbóta enn, þótt nokkuð hafi vissulega verið gert þar til úrbóta. En ósköp virðast þykk eyrun á þeim sem stjórna borginni, að ég tali nú ekki um hafnamál Reykjavíkurborgar, þegar rætt er um öryggi sjómanna við umferð í Reykjavíkurhöfn. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram hér um leið og ég þakka flm. fyrir. Það er eitt atriði sem hér hefur komið fram, sem ég er ekki alveg sammála honum um og bið að sjálfsögðu viðkomandi nefnd um að athuga. Ég tel að það þurfi ekki að vera til skaða að nefndarmenn verði fimm, einfaldlega vegna þess að þó ég treysti engum félagsskap betur en Slysavarnafélagi Íslands, sem hefur, eins og flm. réttilega gat um, hina ágætustu menn innan sinna vébanda sem hafa vit á viðkomandi málum bæði frá sjónarhorni þeirra, sem í landi starfa, og eins frá sjónarhorni sjómannanna sjálfra, þá finnst mér kannske of mikið í lagt að þessi áhugamannasamtök séu látin standa ein sem sóknaraðili gagnvart þeim tveim aðilum, sem þarna eiga hlut að máli og eru í raun varnaraðilar. Þar ætti sá þriðji að vera líka, þ. e. sveitarstjórnirnar. Samtök sveitarstjórna ættu því að eiga þarna mann og með Slysavarnafélagi Íslands ætti að vera einn fulltrúi t. d. frá Sjómannasambandi Íslands, en bæði Sjómannasambandið og félög innan þess hafa látið sig þessi mál hvað mestu skipta. Að vísu höfum við sem slíkir flutt þessi mál inn á þing Alþýðusambandsins og í sjálfu sér væri ekkert að því þótt fulltrúi frá ASÍ tæki sæti í fimm manna nefnd sem fjallaði um þetta mál. Ég sé ekki að það verði til skaða, ég tel það af hinu góða og einmitt að sú mikla þekking og góði vilji, sem er til hjá Slysavarnafélagi Íslands, muni nýtast enn betur ef það fái með sér mann til að vinna að þessum úrbótum. bæði tillögugerð og kröfugerð sem sjálfsögð er.



Herra forseti. Það er full ástæða til að fagna þessari till., en ég hafði ekki reiknað með henni í umr. nú. Þetta er 23. mál á dagskránni og ég verð þrátt fyrir allt að átelja það - ekki hæstv. forseta, ég tek það skýrt fram - hve einkennilega menn standa hér að málum. Annaðhvort eru menn ekki tilbúnir með framsögu sína, þegar að málunum kemur, hafa ekki tíma til að sinna því að flytja framsögu fyrir þeim, eru þá komnir út og suður, og sýnir það ekki mikinn áhuga flm. fyrir sínum þáltill., eða þá að hæstv. ráðh. koma og biðja endilega um að mál séu ekki tekin fyrir nema þeir séu viðstaddir, og síðan sjást þeir ekki. Það er sannarlega ekki auðvelt fyrir hæstv. forseta að skipuleggja starf hér í Sþ. þegar að málum er staðið eins og við verðum vitni að núna - og reyndar ærið oft og allt of oft. Ég hlýt að beina því til hæstv. forseta, að hann geri a. m. k. tilraun, þótt ég viti að hann hafi oft gert það, eina tilraunina enn til að fá menn til að sýna örlítinn áhuga á sínum þáltill. þannig að þeir flytji framsögu fyrir þeim, og eins að þeir ráðh., sem hafa gífurlegan áhuga á að fylgjast með málum og halda að eitthvað komi við þeirra kaun kannske í sambandi við tillöguflutninginn, séu þá ekki roknir úr þingsalnum áður en nokkur veit af. En nóg um það. Ég fullyrði að það mál, sem hér er til umr., er þarfasta mál sem þingið fjallar um nú. Það er því fyllsta ástæða til að taka undir með hv. 1. landsk. þm. að þakka hv. flm. fyrir þetta framtak og mjög vel unnið mál. Ég var að vitna hér í annan hv. þm. sem var að tala um það, að hér kæmu stundum varamenn inn sem væru hreinir vormenn, en aðrir væru eins konar fulltrúar haustsins eins og kom hér fram í umr. fyrir skömmu um aðra þáltill. En það er þó víst og satt, að hér kemur varamaður inn með mál sem er fullrar athygli vert og ástæða er til að fagna. Við mig hafa talað menn sem eru þessum málum gjörkunnugir, m. a. menn úr Sjóslysanefnd. Þeir hafa rætt ýmis þau mál sem þeim þykir betur mega fara, sem eru allt of mörg, eins og reyndar kom fram í máli hv. 1. landsk. þm. sem hefur haft af þessum málum mikil og - þó að hann segist hafa talað mjög fyrir daufum eyrum - þrátt fyrir allt farsæl afskipti. Það, sem þessir menn minnast kannske hvað oftast á, er einmitt það atriði sem snertir hafnirnar. Ég er auðvitað viss um að það er misjafnlega vel að verki staðið um allan öryggisútbúnað og gæslu við hafnir landsins. En mörg hörmuleg dæmi, m. a. nýleg, sanna áþreifanlega og óþyrmilega að ekki er svo að þessum málum hugað sem vera skýldi. Og ég get tekið undir það, að ástand á ýmsum Austfjarðahöfnum er því miður alls ekki gott. Ég er hins vegar ekki dómbær um hafnir annars staðar eða hvort ástand þar sé lakara. En ástandið er ekki gott, það er hægt að taka undir það fyllilega. Gæsla við hafnir landsins er áreiðanlega í lágmarki almennt, og þá komum við að Austfjörðum aftur. Eitt' hef ég oft undrast þegar svo mikill floti hefur legið þar inni við bryggju sem raun ber vitni, síldar- eða loðnuflotinn, og síðan fara menn í landi að hugsa til að græða svolítið á þessum loðnusjómönnum eða síldarsjómönnum og slá upp miklum dansleik, sem hefur vissar afleiðingar óhjákvæmilega. Menn fara síðan til skips að sjálfsögðu að lokinni skemmtan, og þrátt fyrir hin verstu skilyrði oft og tíðum og hin verstu veður held ég að það heyri til undantekninga að um nokkra gæslu sé að ræða við þessar hafnir. Eins fer ekki hjá því að maður undrast oft hve illa er staðið að sjálfsögðum öryggisbúnaði við hafnirnar. Frágangurinn við hafnirnar, á hafnarköntum. eins og hér var komið inn á, er líka allt of víða í lágmarki. Víða er þar um hörmulega vanrækslu að ræða, svo að í raun og veru er mesta furða að það skuli ekki verða miklu tíðari slys en raun ber vitni. Og vanræksla hafnaryfirvalda eða öllu heldur andvaraleysi, eflaust er þarna andvaraleysi fyrst og fremst, það vekur undrun mína. Ég nefni það aðeins hér sem eitt dæmi, án þess að vera nokkuð að fara nánar út í það, að eftir mjög hörmulegt dauðaslys í höfninni heima var mjög úr ýmsu bætt við þá höfn. Þó er ómögulegt að segja, þrátt fyrir þær umbætur sem þá urðu, að það sé neitt sérstaklega til fyrirmyndar. En til þess að þær úrbætur yrðu þó gerðar þurfti því miður slys til, hörmulegt dauðaslys. Það er eflaust rétt, að eftirlitsaðilar og ýmsir hagsmunaaðilar í þessu efni tala oft fyrir daufum eyrum. En ég held líka að um þá aðila, sem eiga þarna að vera til eftirlits, megi segja að að einhverju leyti sé andvaraleysi þeirra um að kenna einnig. Vissulega koma svo inn fjárhagsleg atriði, við skulum ekki líta fram hjá því. Hér er um kostnaðarsamar aðgerðir að ræða og menn bera við peningaleysi, eins og reyndar hv. flm. kom inn á. Hafnarsjóðirnir hafa ekki efni á því að sjá um þennan útbúnað. Hafnarsjóðirnir hafa ekki efni á því að vera með þá gæslu sem þarf. Hafnarsjóðirnir geta ekki gengið almennilega frá hlutum. Það er líka hörmulegt að horfa upp á það, hvernig verktakar, t. d. Vita- og hafnamálastofnun, skilja oft við framkvæmdir að hausti við hafnir landsins. Það er hreint með ólíkindum hvað þar er oft illa skilið við og hvernig slysagildrur eru beinlínis búnar til af þessum verktökum. Um þetta þekkja ábyggilega allir hv. þm. fjöldamörg dæmi. Síðast í sumar, þegar ég kom á 2–3 staði á Austurlandi þar sem Hafnamálastofnun var með verk, blöskraði mér viðskilnaðurinn við verk. Öryggisbúnaður var enginn. Menn áttu bara hreinlega að detta í sjóinn, án þess að ég sæi að nokkur leið væri að koma þessum mönnum skjótlega til bjargar. Þeir hafa sjálfsagt verið allvel syndir flestir sem þar unnu. Þó efa ég að svo hafi verið. Ég var sannast sagna ekkert óskaplega ánægður með það, þegar verkstjórinn teymdi mig fram á eina þessa bryggju. Mér fannst einhvern veginn að líf mitt væri í allmikilli hættu, enda er ég ekki vel syndur, og var vissulega ekki óhræddur um líf mitt meðan á þeirri skoðunarferð stóð. En að öllu gamni slepptu í þessu efni, enda er þetta ekki gamanmál, þá var öryggisútbúnaðurinn vegna manna, sem þarna unnu, aldeilis enginn. Og þegar ég spurði verkstjórann hvernig á þessu stæði, þá sagði hann: Ja, þeir bjarga sér nokk. - Ætli það sé ekki meginhugsunin einmitt að baki því andvaraleysi sem hefur verið um þetta allt saman? Jú, menn bjarga sér nokk, ætli það ekki? En stundum ekki, því miður. Ég held því að það sé mjög þarft að hreyfa þessu máli hér. Bara það, að málið er komið hér á hreyfingu í Alþingi með þessum hætti, vekur menn áreiðanlega til einhverra dáða. Og nefndin, sem vonandi verður skipuð og fær þetta mál til meðferðar, mun einnig í störfum sínum ýta við mönnum svo að þeir herði róðurinn. Ég vil svo að lokum taka undir með hv. 1. landsk. þm. Ég álít að þeir aðilar, sem hann nefndi hér til viðbótar í nefndina, séu sjálfsagðir.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég ætla bara að lýsa ánægju minni með þessa till. Ég held að þetta sé ein af gagnlegri till. sem hafa komið inn á þetta þing. Það er svo kannske athyglisverðara að það er varaþm. sem flytur till. Ég verð að segja það að þær tölur sem koma fram í grg. með þessari till., koma mér gersamlega á óvart. Það hefur ekki hvarflað að mér að hér væri á ferðinni eins alvarlegt mál og þessar tölur bera með sér, t. d. ef menn hugleiða það, að á 6 ára tímabili verða l28 slys hér á landi við það að fara að og frá skipi, - aðeins það, og að 110 manns hafi verið bjargað frá drukknun í höfnum við landið á sama tímabili kemur mér líka á óvart. Það er líka mjög athyglisvert að hvorki fleiri né færri en 179 drukkna með skipum, í ám, vötnum og við það að falla útbyrðis og vegna útafaksturs á bryggjum á 7 ára tímabili. Þetta er hár tollur, mikil blóðtaka. Það mál, sem hv. þm. Jón Sveinsson hefur vakið hér athygli á, hlýtur að njóta stuðnings allra þeirra manna sem eitthvað hugsa um þetta. Má í þeim efnum hugleiða m. a., eins og hefur raunar komið fram hjá öllum hv. ræðumönnum, hvernig hægt sé að bæta bryggjukanta, umferð við hafnir og bryggjur, frágang á landgöngum og fleira af þeim toga spunnið. Herra forseti. Erindi mitt var eingöngu að lýsa fyllsta stuðningi við þessa till. Ég vænti þess, að hún fái hraða og skjóta meðferð í þinginu vegna þess að hún er allra góðra gjalda verð.



Herra forseti. Ég skal ekki vera margorður um þessa ágætu till., en ég taldi skylt að koma hér upp og þakka fyrir flutning hennar. Ég fagna því, að það skuli vera varamaður úr Vesturlandskjördæmi sem flytur jafngóða till. inn á þing sem þessi till. er. Ég er ekki að segja að það hefði ekki verið jafngott að það hefði verið aðalmaður. En það er gaman að því, að það skuli vera varamaður, því að ýmsir láta þau orð falla, eins og kom fram í ræðu Helga Seljans, að varamannatillögur séu með ýmsu bragði. Það eru því miður næg og allt of mörg tilefni til þess, að till. sem þessi sé flutt. Og það má undarlegt heita, að ekki skuli hafa verið tekið á þessu máli miklu fyrr, að þetta mál skuli ekki hafa komið hér inn á hv. Alþingi fyrr. Mér finnst líka dálítið sérstætt að þessi málefni skuli ekki heyra undir Vinnueftirlit ríkisins eða Öryggiseftirlit ríkisins, en mér hefur virst að svo væri ekki. Ég hef verið í hafnarnefnd í rúm 20 ár, og ég man ekki eftir að þangað hafi komið athugasemdir frá Öryggiseftirliti ríkisins eða neinni eftirlitsstofnun um aðbúnað við þá höfn sem ég hef verið hafnarnefndarmaður í. Það virðist því sem þetta stóra vinnusvæði, þ. e. hafnirnar, sé undir mjög takmörkuðu öryggiseftirliti. Ef maður lítur aðeins í kringum sig við eina höfn, þá eru þar ýmsir hlutir sem stinga í augun strax. Það er t. d. bara lýsing í venjulegri höfn. Yfirleitt er öll lýsing inni á miðjum bryggjum þannig að kantar meðfram bryggjum eru í myrkri við þær aðstæður sem slysin eiga sér oftast stað, þ. e. að næturlagi. Við vitum einnig, eins og tekið var fram af einum ræðumanni, að gæsla við hafnir er víða mjög bágborin. Stigar til þess að komast úr skipi eða í eru yfirleitt illa búnir við hafnir og svo mætti lengi telja. Eins og frsm. benti á eru bryggjukantar mjög víða illa útbúnir, og það snertir ekki aðeins ferð úr skipi og að, heldur líka umferð um hafnarsvæði. Hafa mörg hörmuleg slys átt sér stað af þeim sökum. Ég vil enn undirstrika það, að ég fagna mjög þessari till., en tek undir till. hv. þm. Péturs Sigurðssonar um það, að ég teldi eðlilegt að fulltrúi Sjómannasambandsins kæmi í þessa nefnd. Ég sé ekki ástæðu til þess að álíta að fimm manna nefnd yrði nokkuð þyngri né verri í störfum en þriggja manna nefnd. Og ég held að það sé nauðsynlegt að fulltrúi sjómanna komi í nefndina, því að einmitt eru það þeir sem þeir annmarkar, sem hér um ræðir, brenna fyrst og fremst á. Ég vil endurtaka að ég fagna þessari till. og ég vænti þess, að málið fái hér á hv. Alþingi fljóta afgreiðslu og samþykkt.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þá þáltill. sem hér liggur fyrir. Hefur maður kannske það helst við hana að athuga að hafa ekki flutt hana sjálfur. Hér er sannarlega gripið á efni sem full þörf er að taka vel og fast á. Ég minnist þess frá því að ég var barn, að þá var maður hvað smeykastur í lífinu - og var maður þó kjarkmeiri þá en nú - þegar maður var að reyna að komast um borð í togara að taka á móti föður sínum. Maður var í beinni lífshættu og maður var handlangaður um borð af 2–3 mönnum. Þessi þáttur, öryggismál í höfnum, er örlagaríkur. Það er talað um að komast heill í höfn og sagt: hann komst heill til hafnar. Svo kemur það bara upp úr kafinu, að mjög víða er höfnin sjálf aðalhættusvæðið. Ég veit að einstaka hafnir hafa gert átak í þessu, en hvergi nægilega nóg. Sannarlega er þörf á því - ekki aðeins að vekja athygli á þessu máli, heldur að gera rækilega úttekt á ástandi þessara mála, því að það er ótrúlegur fjöldi slysa og mannsláta sem auðveldlega hefði mátt forðast. Ég styð jafnframt brtt. Péturs Sigurðssonar um að samtök sjómanna eigi fulltrúa í nefndinni og Samband sveitarfélaga, sem mundi þá verða Hafnasamband sveitarfélaga væntanlega. Þeir mundu vísa því þangað. En umfram allt samtök sjómanna. Sannleikurinn er sá, að sá slysafjöldi og sú dánartíðni, sem á sér stað í höfnum hér í kringum allt land og auðveldlega hefði mátt afstýra, má ekki viðgangast lengur. Ég vil aðeins flytja flm. þökk fyrir þessa till., en jafnframt óska eftir því, að þessu máli verði fylgt eftir. Fari það til nefndar verði því skilað hingað aftur og gengið rösklega til starfa. Við höfum ekki efni á að þessi slysafjöldi haldi áfram og sú dánartíðni haldi áfram sem verið hefur, því að í ótrúlega mörgum og kannske flestum tilfellum hafði auðveldlega mátt afstýra slysi. Það verður að hraða þessu máli gegnum þingið og taka rösklega til starfa. Ég þakka flm.



Herra forseti. Ég vil aðeins hér í lokin þakka hv. alþm. fyrir þær undirtektir sem till. þessi hefur fengið. Ég þakka einnig hv. I. landsk. þm. fyrir ábendingar hans. Ég get vel tekið undir sjónarmið hans, sem fram komu, enda er hugmynd hans að mörgu leyti eðlileg breyting. Geri ég hugmynd mína um fjölda nefndarmanna ekki að neinu aðalatriði hér og skal að sjálfsögðu ræða það frekar við allshn. þegar málið kemst til nefndar. Fagna ég því, að till. hefur fengið hér umræðu, og ég vonast sannarlega til þess að hún hljóti viðeigandi afgreiðslu.



Herra forseti. Við höfum, hv. þm. Helgi Seljan, Eiður Guðnason, Guðmundur Bjarnason og ég, leyft okkur að flytja till. til þál. um eflingu almannavarna á þskj. 101, sem er 98. mál þingsins. Það er óþarfi fyrir mig að hafa mörg orð um þetta mál. Þetta er endurflutt mál, sem ekki hlaut afgreiðslu á þinginu í fyrra vegna þess hve seint það var lagt fram. Hv. þm., sem standa að þessari till., eru úr öllum stjórnmálaflokkum. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera áætlun um eflingu almannavarna í landinu, m. a. með eftirfarandi markmið í huga: 1. Almannavarnir ríkisins verði efldar og þeim tryggður nægur mannafli til að annast aðalverkefni í almannavörnum, þ. e. upplýsingastarfsemi, skipulagsmál, áhættumál, fræðslu- og þjálfunarmál og birgðahald. 2. Þjálfaðir verði umsjónarmenn Almannavarna í hverju kjördæmi landsins, er verði fulltrúar Almannavarna ríkisins í viðkomandi kjördæmi. 3. Komið verði á fót birgðastöðvum Almannavarna í hverju kjördæmi landsins fyrir neyðarbirgðir á sviði slysahjálpar, vistunar heimilislausra, fjarskipta og neyðarlýsingar. 4. Lokið verði við uppsetningu á viðvörunar- og fjarskiptakerfi Almannavarna ríkisins. 5. Með aðstoð ríkisfjölmiðlanna verði skipulögð almenningsfræðsla um varnir gegn náttúruhamförum og annarri vá. 6. Starfs- og hjálparlið Almannavarna verði þjálfað á kerfisbundinn hátt samkv. nánari áætlun þar um. 7. Endurskoðuð verði lög um verkefna- og kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna almannavarna.“ Varðandi uppsetningu á viðvörunar- og fjarskiptakerfi Almannavarna ríkisins skal það tekið fram. að að þessu verkefni er unnið og hefur verið unnið á síðustu árum. Nú þegar hefur orðið talsvert gagn og nokkur árangur af því að hafa slíkt fjarskiptakerfi óháð símakerfi landsmanna. Má í því sambandi nefna nokkur dæmi nýleg frá þessu ári: 1. Þegar víðtækar rafmagns- og sírítabilanir urðu í Vestur-Skaftafellssýslu í janúar s. l. var almannavarnakerfið notað til að samkeyra raforkukerfið og tengja byggðina á ný. 2. Við bæði skipsströndin á Eyjafjalla- og Landeyjafjörum í vetur sem leið var almannavarnakerfið notað til sambands björgunarflokka við heimastöðvar. 3. Alvarleg veikindi nú í september urðu þess valdandi að flytja varð sjúkling flugleiðis í skyndi frá Kirkjubæjarklaustri. Var símasambandslaust við Klaustur. Fjarskiptakerfi Almannavarna var notað til að koma hjálparbeiðnum á framfæri og veita sjúkraflugmanninum leiðbeiningar. 4. Flugvél Ómars Ragnarssonar fréttamanns hlekktist á við Lakagíga nú í október eins og menn muna. Hjálparliði var leiðbeint með flugvél um talstöðvakerfi Almannavarna. 5. Við björgun á líkum bandarískra flugmanna, sem fórust fyrir 28 árum á Mýrdalsjökli og fundust nú í haust, var talstöðvakerfi Almannavarna eina samband björgunarmanna til byggða og var því notað. 6. Í ofsaveðrinu 16. febr. s. l. var haldið sambandi milli almannavarnastjórna, þar sem stöðvakerfi var komið upp þá, og hélst það órofið allan tímann. Má ætla að þær byggðir, sem þá einangruðust, hefðu haldið öruggu sambandi við kerfið ef það hefði verið komið upp þar. 7. Maður hrapaði nú fyrir nokkru úr háspennumastri og slasaðist. Landsvirkjun greip til almannavarnakerfisins og maðurinn var sóttur samstundis í þyrlu. Hér hafa verið talin ein sjö dæmi þess, að viðvörunar- og fjarskiptakerfi Almannavarna ríkisins hafi verið notað, ekki eingöngu þegar um hefur verið að ræða vá, þegar Almannavarnir láta til sín taka fyrst og fremst, heldur bent á að slíkt kerfi hafi gagn langt umfram það. Í fimmta atriðinu, sem nefnt er í ályktunargreininni, er minnst á samband ríkisfjölmiðla og Almannavarna. Þess ber að geta, að það eru til reglur um slík samskipti þegar óveður skellur á eða önnur vá ber að dyrum. Hins vegar er miklu minna urri að ríkisfjölmiðlarnir séu nýttir þess á milli til að kenna fólki og leiðbeina því hvernig bregðast skuli við þegar vá verður. Í grg., sem er nokkuð breytt frá því að till. var flutt í fyrra, er bent á að Almannavarnir hafi nú starfað nálægt 20 árum. Þá er á það minnst sem oft vill gleymast, að hlutverk Almannavarna er mun viðtækara og flóknara en hlutverk áhugamanna í svokölluðum björgunarsveitum, en stundum er Almannavörnum ruglað saman við slíkar björgunarsveitir. Ég vil taka það fram, að björgunarsveitir áhugamanna hafa gegnt veigamiklu hlutverki hér á landi. Eru ótaldar þær vinnustundir sem menn hafa lagt af mörkum, bæði á kostnað atvinnurekenda og eins er til fjöldi dæma um það, að menn hafi tekið sér frí úr vinnu og borið sjálfir kostnað þegar um hefur verið að ræða störf sem björgunarsveitirnar hafa unnið. Þessi till. fjallar ekki um þessar björgunarsveitir. Og ég vil taka það fram, að mér sýnist augljóst að gera verði ráðstafanir til þess, t. d. með breytingum á lögum um viðlagatryggingu, að tryggt sé að slíkar björgunarsveitir geti lifað af verðbólgutíma og óróatíma í efnahagsmálum. En nú er svo komið, að ýmis tækjabúnaður slíkra sveita er svo dýr að vart er hægt að ætlast til þess að samtök áhugamanna geti staðið undir slíkum kostnaði. Í þriðja lagi vil ég benda á að það gleymist oft að Ísland er eitt þeirra landa í heiminum þar sem náttúruhamfarir eru tíðastar og mestar. Nú fyrir örfáum dögum vorum við minnt á það að við búum hér á eldfjallaeyju. Ekki þarf mikið út af að bregða til þess að erfiðleikar skapist og þá þarf auðvitað viðbúnaður að vera fyrir hendi. Í fjórða lagi vil ég minna á atriði í grg. þar sem rifjuð eru upp náttúruumbrot alls konar, gos í Vestmannaeyjuml973, snjóflóð í Neskaupstað 1974 og Kröflueldar 1975, sem dæmi um það, að atburðir geti gerst þar sem Almannavarnir og viðbúnaður þeirra koma að góðu gagni. Til að ná sem mestum árangri í starfi Almannavarna ríkisins er talið æskilegt að stefna að eftirfarandi: Að samhæfa rannsóknarstarfsemi vísindastofnana með tilliti til upplýsingasöfnunar vegna náttúruhamfara og aðvarana um hættuástand. Enn fremur störf þeirra við áhættumat og nauðsynlegar upplýsingar og ráðgjöf um viðbúnað fyrir almannavarnanefndir héraða. Að hafa forgöngu um, að áhættumat fari fram, og stuðla að því, að skipulag byggða þróist með tilliti til þess að fyrirbyggja tjón. Er eðlilegt að slík starfsemi fari fram í samvinnu við Viðlagatryggingu sem tekur til allra mannvirkja sem eru brunatryggð. Að undirbúa, viðhalda og æfa áætlanir um samhæfingu ríkisstofnana, byggðastofnana, félaga og fyrirtækja á neyðartímum. Að upplýsa almenning um öryggisráðstafanir á einkaheimilum og varnir og hegðun fólks í náttúruhamförum. einnig að þjálfa í sama skyni starfsmenn og hjálparlið. Þar með er átt við hjálparlið björgunarsveitanna, því að auðvitað geta Almannavarnir haft mikilvægu hlutverki að gegna sem samhæfingaraðili fyrir björgunarsveitirnar sem eru nokkrar í landinu. Oft hefur verið bent á það, að of lítið er gert að því að sameina þann kraft sem í þeim býr. Að koma upp og starfrækja viðvörunar-og fjarskiptakerfi og annan sérhæfðan tæknibúnað vegna almannavarna. Að lokum vil ég geta þess, að í texta grg., 3. línu að neðan, hefur orðið ritvilla. Þar stendur að nauðsynlegt sé að endurskoða lögin um „hlutverkaskipti“ ríkis og sveitarfélaga, en á að vera: kostnaðar- og verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Hér er vikið að máli sem er afar nauðsynlegt að athuga í núverandi lögum. skiptingu kostnaðar. Er gert ráð fyrir að ríkissjóður beri allan kostnað vegna Almannavarna, en geti krafið sveitarsjóð um helming eða þriðjung í undantekningartilvikum. Þetta atriði þarf að endurskoða þannig að tryggt sé að sveitarfélögin í landinu taki þátt í þessari mikilvægu fyrirbyggjandi starfsemi eins og starfsemi Almannavarna er. Alls staðar í heiminum er skilningur á störfum almannavarna og áætlanir gerðar um það efni. Því miður verður að segja eins og er, að hér á landi er lítið rætt um þessi mál nema rétt þegar þeir atburðir gerast sem valda miklu tjóni, mannskaða eða tjóni á mannvirkjum. Það er ekki nóg fyrir okkur að ræða þessi mál á slíkum tímum. Við verðum að leggja í þann kostnað sem fylgir því að fyrirbyggjandi starf sé unnið með þeim hætti, að hægt sé að bjarga mannslífum og mannvirkjum þegar sú stund kemur að veður eða náttúruhamfarir verða til þess að mannslíf og mannvirki lenda í voða. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta. Litlar umr. urðu á þinginu þegar þessi þáltill. var lögð fram á s. l. ári. Þó tók einn hv. þm. til máls og tók undir þessi sjónarmið. Eins og ég sagði í upphafi á þetta stuðning í öllum stjórnmálaflokkum. Ég geri því ráð fyrir að málinu verði vel tekið í þeirri nefnd sem fær það til meðferðar og ég geri að till. minni að það verði hv. allshn.



Herra forseti. Ég lýsi stuðningi mínum við þá till., sem hér er fram komin, og kem hér upp fyrst og fremst vegna þess, að mér finnst að í þessari till. eða grg. hennar og í þeirri framsöguræðu, sem flutt var um hana, komi of lítið fram og sé jafnvel frekar lítið gert úr því starfi sem unnið hefur verið í almannavörnum hér á undanfarandi áratugum. Mér finnst hlutur Slysavarnarfélags Íslands og annarra björgunaraðila, sem hafa starfað hér undanfarinn áratug eða áratugi með miklum sóma, ekki koma nógu vel fram. Frsm. sagði m. a.: „Stundum er almannavörnum ruglað saman við björgunarsveitir“ o. s. frv., og nánast í þeim tón að það væru hálfgerðir aukaaðilar í þessu máli. Mín skoðun er sú, að almannavarnir á Íslandi verði aldrei byggðar upp almennilega nema í samstarfi við þessa aðila, við þessa frjálsu aðila sem hafa starfað og gert kraftaverk á þessum vettvangi á undanförnum árum. Og þegar frsm. taldi upp þau atriði sem hefðu nýst af vettvangi Almannavarna í Vestur-Skaftafellssýslu, þá hefðum við getað á sama tíma talið upp marga þætti sem hafa verið gerðir á svipuðum vettvangi á vegum Slysavarnafélags Íslands og björgunarsveita hinna frjálsu samtaka Ég vil sem sagt undirstrika það, að ég tel að ef Almannavarnir eigi að byggjast vel upp þá sé nauðsynlegt að þær verði byggðar upp í samvinnu við Slysavarnafélag Íslands og þær björgunarsveitir sem starfað hafa hér á landi undanfarandi ár og unnið þarft verk. Uppbygging á vegum sveitarfélaganna þarf að vissu leyti að vera á ýmsa vegu. Þau þurfa að koma inn í þetta og ríkið. En hið virka starf björgunarsveitanna nýtist ekki nema með því móti, að það sé þáttur af almannavörnum, hið frjálsa starf sem þegar er skipulagt í landinu. Ég get líka sagt það, að mér ofbýður hálfpartinn að koma inn á sveitarskrifstofur úti um land og sjá þar fjórar, fimm eða sex möppur frá Almannavörnum ríkisins, sem sjaldan eða aldrei eru opnaðar, en vita aftur á móti að við hliðina á þessari stofnun eru kannski frjáls samtök sem hafa lítinn eða engan ríkisstyrk til sinna starfa. Ég vil sem sagt undirstrika það, að ég tel að um leið og við byggjum upp almannavarnir á þeim vettvangi, sem hér er lagt til, verði hinum þættinum ekki gleymt, hann verði styrktur og efldur.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður kom nokkuð inn á það mál sem ég ætla að ræða hér um. En áður en að því kemur vona ég að mér leyfist, bæði fyrir sjálfan mig og aðra sem eiga mál á dagskrá þessa fundar, að bera af mér sakir, ef ég mætti orða það svo. Hér hefur verið nokkuð að okkur vegið fyrir að vera ekki tilbúnir að mæla fyrir þeim málum. sem við höfum flutt, og látið í það skína, að við höfum ekki nægan áhuga á þessum málum. Ég á sjálfur þáltill. sem er á dagskrá síðari fundar, að loknum 22. fundi, og er þar nr. 12. Ég hef beðist undan að flytja framsögu fyrir þeirri till. vegna þess að það mál varðar launamarkaðsmál og þau eru einmitt mjög í sviðsljósinu um þessar mundir og margt þar að ske sem ég tel að varði það mál sem ég vil ræða hér á hv. Alþingi. Þar sem þm.sjálfir, sem flytja mál hér í Sþ., ég held nær allir, verða að vinna sín mál sjálfir, þá tekur það auðvitað nokkurn tíma. Auk þess er kannske ekki von að menn séu tilbúnir að ræða efnislega mál sem er nr. 46 á dagskrá þessara funda sem hafa nú staðið í aðeins tæpar þrjár klukkustundir. Vegna þess að við fáum strangar áminningar og ákúrur, óbreyttir þm., þá vil ég taka undir með þeim sem hafa fundið að því, að ráðherrar geta hlaupist hér á brott og geta afsakað sig ítrekað þegar þeir eru krafðir svara um einstök mál, en staðið síðan í ræðustól lengi dags og vafið tungu um höfuð og vita í raun ekki hvað þeir hafa verið að tala um eða hvað þeir ættu að segja þegar þeir hafa verið beðnir um svör við spurningum.  Ég verð að biðja hv. flm. sem hér eru staddir - 1. flm. sem mælti skörulega að venju fyrir sínum málum - afsökunar á því að geta ekki rætt málið nú jafnefnislega og ég hefði viljað. Skal ég þó ekki biðjast neitt undan því að afgreiða málið til nefndar nú eða ljúka umr. um það, en vil nota tækifærið til að benda einmitt á það sem kom fram í ræðu hv. þm. Skúla Alexanderssonar, að mér þykir þessi tillöguflutningur efnislega nokkuð skara störf annarra aðila sem eru að vinna að þeim málum sem þarna er bent á. Hv. 4. þm. Vesturl. benti réttilega á þau samtök sem hafa unnið hér að slysavörnum, almannavörnum, um áratugaskeið og hafa getið sér hið besta orð í hvívetna. Það er ekki aðeins Slysavarnafélag Íslands, sem mér hefur löngum fundist sjálfsagður aðili til að samhæfa störf þeirra sem fást við slíkt björgunarstarf, eins og Slysavarnafélagið hefur gert bæði á sjó og landi og farið nokkru víðar í sínu starfssviði. En það eru auðvitað fleiri aðilar en Slysavarnafélag Íslands. Hér er minnst á áhlaupaveður og talað um að setja jafnvel upp nýtt kerfi og auka við störf ríkisstofnunar, opinberrar stofnunar, frá því sem var rætt og samþykkt hér á Alþingi á síðasta þingi, er við óskuðum eftir að það væri kannað ítarlega hvort ekki mætti flytja slíkt enn frekar undir störf Veðurstofu Íslands. Veðurstofa Íslands hefur að sjálfsögðu innan sinna vébanda þá aðila sem hæfastir og bestir eru til þess að koma frá sér nauðsynlegum upplýsingum, ef slík veður skella á, og hefur til þess fjarskiptakerfi bæði til móttöku og útsendingar og er þá auk þess með útsendingu í samvinnu við þá aðila sem um þau mál fjalla. Ég fæ því ekki séð að það þurfi að fara að kalla til nýjan aðila á því sviði. Það verður að sjálfsögðu miklu ódýrara fyrir þjóðina að búa betur að starfi þeirra ágætu vísindamanna sem þar vinna svo að Veðurstofa Íslands geti fullnægt því sem um er talað í sambandi við það mál í þáltill. Þá vil ég einnig benda á það, að í lögum um Landhelgisgæslu Íslands er einmitt sagt að hún eigi að gæta ákveðinna þátta sem hér er fjallað um. Ég sé enga ástæðu til að flytja verkefni frá Landhelgisgæslu Íslands þegar hér er að störfum mþn. sem er að leitast við að renna frekari stoðum undir starf Landhelgisgæslunnar. Ég vil enn fremur benda á það, að Landhelgisgæslan og Slysavarnafélag Íslands hafa haft hið ágætasta samstarf á liðnum árum og hafa skipst á nauðsynlegum upplýsingum þegar hættu hefur borið að, þegar leita hefur þurft bæði í lofti og á láði að bæði skipum og fólki, að ég tali nú ekki um á landi að flugvélum. Kemur þá enn einn aðilinn til viðbótar sem er að störfum og er opinber aðili, en það er Flugmálastofnunin sem einnig sér, að ég held, algerlega um samhæfingu á leit þegar um er að ræða leit að flugfari. Á þessu má sjá að við höfum fjölmarga aðila, opinbera aðila og aðra sem eru þegar með sterkar rætur í íslensku þjóðlífi og vinna að öryggismálum og almannavörnum. T. d. er Slysavarnafélag Íslands með þrautskipulagðar deildir um allt land, sem er náttúrulega hinn sjálfsagði grundvöllur að byggja á, ef sett verður á stofn eitthvert fast kerfi sem alltaf er í viðbragðsstöðu, eins og þær deildir í raun eru. Við höfum næga vitneskju um það, að svo hefur verið um áratugaskeið hjá Slysavarnafélaginn og deildum þess. Mér virðist í fljótu bragði að hér sé verið að hlaupa langt yfir skammt, þegar lagt er til að við ályktum að fela ríkisstj. að gera áætlun um eflingu almannavarna í landinu með eftirfarandi markmið í huga. Ég tel t. d. sjálfsagt að sú þingnefnd, sem málið fær til meðferðar, kalli strax til sín þá sem hafa unnið að þessum störfum á liðnum árum. Og kannski er ekki síður ástæða til þess að láta þá mþn., sem nú hefur um nokkurra mánaða skeið unnið að endurskoðun laga um Landhelgisgæsluna, líta á málið í heild og benda á ýmsa annmarka, sem ég sé þegar á því að samþykkja till. í því formi sem lagt er til að gert verði. Ég vara við því, að við förum að slá á hendur þeirra sem hafa lagt fram fórnfúst starf í sjálfboðavinnu á liðnum áratugum til þess að koma upp launuðu starfsliði. Við megum ekki við því. Ég tel að meginstefnan eigi að vera sú, að við byggjum á því sem hefur reynst vel í okkar þjóðlífi hjá þeim grónu samtökum og stofnunum sem við höfum byggt þessi mál á til þessa, Starf Almannavarna ríkisins hefur beinst nokkuð einhæft að náttúruhamfaraþættinum. Ég geri mér hins vegar fyllilega ljóst að meðan þau lög eru eins og þau eru þarf með frekari breytingum að tengja starf þeirra öðrum stofnunum. Við skulum ekki fara endilega að flytja undir Almannavarnir allt það starf sem þegar er fyrir á þessu sviði í landinu.



Ég vil taka undir það sem mér finnst vera efni þessarar till., þ. e. fyrst og fremst að leggja áherslu á þörfina á að auka almannavarnir. Ég skal ekki leggja dóm á það, hvort till. megi vera eitthvað öðruvísi, eins og kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns. En ég skil a. m. k. þennan tillöguflutning ekki þannig, að þarna sé verið að gera lítið úr því, sem aðrir hafa unnið, eða draga úr því, heldur undirstrika þörfina á að starfið sé samræmt og gert betur á þessu sviði. En ég vildi einmitt sérstaklega taka undir það sem hefur komið fram í máli ræðumanna hér á undan mér, að við þurfum að nýta sem best þau áhugasamtök sem að þessum málum vinna. Það tel ég að sé hægt að gera og hafi reyndar verið gert af Almannavörnum ríkisins, því þurfi efling þeirra ekki að draga úr því, að slík áhugasamtök vinni vel. Ég vil sem sagt taka sérstaklega undir og leggja áherslu á það, að reynt sé að nýta þau sem allra best og að samstarf Almannavarna við þau sé sem best, eins og ég held að Almannavarnir hafi reynt að gera. Hér var af flm. rakið hvernig tæki Almannavarna hefðu verið notuð við björgunarstörf í Vestur-Skaftafellssýslu og þar í kring. Ég veit að þar eru það áhugamenn í björgunarsamtökum sem hafa verið stoð og stytta Almannavarna í þeim störfum. Þar er því um að ræða góða samvinnu, en ekki neina árekstra. Ég vil leggja áherslu á það, að reynt sé að styðja þessi samtök þannig að áhugi þeirra og dugnaður nýtist til fulls. Þannig held ég að þeim fjármunum, sem í þessu skyni er varið, sé varið á bestan hátt. En vitanlega þarf að koma heildarskipulagning og samræming milli þessara aðila.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þær umr., sem hér hafa orðið, og sér í lagi góðar undirtektir undir efni till. Það kemur sjálfsagt ekki á óvart þó ekki séu allir alveg 100% ánægðir með þann texta sem í ályktunartillögunum er. Og auðvitað er sjálfsagt að sú nefnd, sem fær hana til meðferðar, íhugi vel hvort ekki beri að breyta þeim texta. Ég stend aðallega upp aftur til þess að fjalla um þær ábendingar sem komu fram í umr. um svokallaðar björgunarsveitir. Mér fannst vera gefið í skyn í umr. að með þessum tillöguflutningi væri verið að gera lítið úr starfi þeirra. Hafi það komið fram í ræðu minni, þá er það mér að kenna. Ég hef ekki verið nægilega skýr, sem ugglaust stafar af því að ég átti ekki von á að þetta mál, sem er 46. dagskrármálið í dag, kæmi hér fyrir. Vona ég að menn virði mér það til vorkunnar. Sannleikurinn er sá, að ég er gamall sveitarforingi Hjálparsveitar skáta í Reykjavík og þekki líklega manna best hvernig slíkar björgunarsveitir starfa og hvað þær þurfa að leggja á sig. Það er síður en svo að verið sé að gera lítið úr störfum björgunarsveitanna, því að enginn maður ætti síður að gera lítið úr því en sá sem hér stendur. En það breytir ekki því, að Almannavarnir ríkisins verða að vera til og samfélagið verður að hafa til þá starfsemi sem þar er gert ráð fyrir. Hitt er svo annað mál, að ég hef kynnt mér nokkuð rækilega hvernig hægt er að koma til móts við starfsemi björgunarsveitanna, sem eru fyrst og fremst björgunarsveitir Slysavarnafélags Íslands, flugbjörgunarsveitirnar og hjálparsveitir skáta, auk þess sem kannske má segja að Rauði kross Íslands hafi með svipuð málefni að gera. Í því sambandi hef ég boðað á minn fund fulltrúa þessara sveita og í samráði við stjórn Almannavarna varpað fram þeirri hugmynd, hvort ekki sé kominn tími til að þessar sveitir fái sérstakan styrk til fræðslu- og þjálfunarstarfsemi. Slíkur styrkur gæti komið frá Viðlagatryggingu Íslands. Viðlagatrygging Íslands starfar samkv. lögum frá 1. sept. I975. Þar er fyrst og fremst gert ráð fyrir að tryggingin taki til brunatryggðra verðmæta, en í 19, gr. þessara laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn stofnunarinnar er heimilt að veita fé til að styrkja framkvæmdir sem ætlað er að varna tjóni af völdum náttúruhamfara.“ Mér finnst ekki óeðlilegt - og hef rætt það við suma þm. - að þarna verði sett til viðbótar ákvæði sem veiti heimild til þess, að björgunarsveitirnar fái greiddan þjálfunarkostnað að nokkru leyti, því að ljóst er að til þeirra er kallað þegar mannvirki eru í hættu, þ. á m. þau mannvirki sem þessi tiltekinn lög ná til. Þær vinnustundir eru ómældar og það vinnuframlag sem björgunarsveitirnar hafa lagt á sig til þess að bjarga slíkum verðmætum án þess að fá nokkuð í staðinn. Hafi það því komið upp í hug einhvers þm., að með þessari tillögugerð um Almannavarnir sé verið að kasta rýrð á björgunarsveitirnar, þá er það hinn mesti misskilningur. Sannleikurinn er sá, að að því verkefni þarf að vinna og að því verkefni er unnið. Nú hafa björgunarsveitarforingjarnir komið sér saman um að reyna að vinna að þessu verkefni, og ég held að það sé einstætt fyrirbrigði, vegna þess að þeir, sem þekkja til þessara mála, vita að sjálfstæði sveitanna er mjög mikið. Ég vil að sjálfsögðu halda því sjálfstæði og þeirri samkeppni sem á sér stað á milli björgunarsveitanna. Ég tel það vera hollt og gott. En það verður auðvitað að reyna að fræða og þjálfa sveitirnar með þeim hætti sem krafist er nú á tímum. Þar verður ríkisvaldið að koma á móti, eins og gert er í fjárlögum á hverjum tíma. En til viðbótar finnst mér sjálfsagt að Viðlagatryggingin komi jafnframt inn í þennan leik og taki þátt í kostnaði. Þetta mál er komið á rekspöl og ég vænti þess, að þegar það kemur hér inn í þingið með einum eða öðrum hætti, þá verði viðtækur stuðningur við það. Það, sem ég lagði hins vegar áherslu á í mínu upphafsmáli, var að það er oftsinnis ruglað saman starfsemi Almannavarna ríkisins og þessara björgunarsveita. En það sagði ég síður en svo til að kasta rýrð á björgunarsveitirnar. Það er hins vegar athyglisvert, að þessi félög, þ. á m. Slysavarnafélag Íslands, eiga í samanburði við ríkisstofnanir æðimikið fjármagn. Ég er ekki að sjá eftir því. Ég skal taka það fram, að ég sé ekki eftir því fjármagni. En í frv. hæstv. ríkisstj. til fjárlaga er gert ráð fyrir að Slysavarnafélag Íslands fái 970 þús. kr. á meðan Almannavarnir ríkisins fái 1234 þús. Slysavarnafélagíð fær því frá ríkinu heilmikla fjármuni. En auk þess byggist starfsemi Slysavarnafélagsins á miklu sjálfboðaliðastarfi, sem ber að virða og þakka og ég skal fyrstur manna gera, enda eiga forráðamenn Slysavarnafélagsins og allir þeir, sem þar taka þátt í störfum. heiður og þökk skilið fyrir starf sitt. Og auðvitað verða almannavarnastörf í framtíðinni að byggjast á slíkum einingum sem starfa um allt land. En það er athyglisvert, að þegar hæstv. ríkisstj. leggur fram till. um Almannavarnir ríkisins, þá er niðurskurðurinn gífurlegur. Nefna má sem dæmi að rekstrargjöld Almannavarna ríkisins hækka aðeins um 13.9% frá fjárl. til fjárlagafrv., og ég get ekki ímyndað mér að jafnvel bjartsýnustu niðurtalningarmenn álíti að verbólgan eigi eftir að fara niður á þetta stig. Það sama er um viðhald. Það hækkaði á milli ára um 15.6%. Svona get ég haldið áfram að telja. Og sumt af því, sem talið var einna nauðsynlegast, hefur hreinlega verið strikað út, þ. á m. til fyrirtækja vegna Suðurlandsjarðskjálfta, sem Almannavarnir réðu til, en fékk ekki náð fyrir augum hæstv. ríkisstj. Þetta eru auðvitað allt mál sem eru til umr. í hv. fjvn. og ég veit að verða tekin þar upp. En það breytir því ekki, að það þýðir ekkert fyrir okkur að tala um að ekki hafi verið brugðist við sem skyldi þegar vá ber að dyrum. ef við gerum ekki nægilegar fyrirbyggjandi ráðstafanir með því að efla Almannavarnir. Ég get ekki séð að nokkurs staðar í tillgr. sé minnst á það, að farið sé inn á starfssvið annarra. Almannavarnir eiga auðvitað fyrst og fremst að nýta þá starfsemi sem fyrir er í landinu, opinberra stofnana og frjálsra félagasamtaka. Og varðandi 4. liðinn, þar sem minnst er á uppsetningu viðvörunar- og fjarskiptakerfis Almannavarna ríkisins, þá er það kerfi nánast upp komið og það tengist auðvitað öðrum kerfum sem til eru í landinu, og Almannavarnir ríkisins hafa að sjálfsögðu fullt samstarf við þær stofnanir sem hér hafa verið nefndar í umr., enda eiga forstjórar þeirra stofnana sæti í almannavarnaráði ríkisins, eins og ég veit að hv. þm. þekkja. Ég vil ítreka það, að ég er ánægður með þessar umr. Ég er sér í lagi ánægður með það, að hér á Alþingi skuli vera menn sem eru mér sammála um að gera þurfi meira fyrir björgunarsveitirnar. Ég er þeim hjartanlega sammála jafnframt um að þær sveitir hafi unnið mikið og gott starf. Fyrir það getum við öll verið þakklát. En ég held að áætlun um eflingu Almannavarna eigi fyrst og fremst að vera af hinu góða. Þar koma inn þættir, sem allar björgunarsveitir og allar stofnanir ríkisins eiga að hafa aðgang að, og ég vona að þessi till., annaðhvort óbreytt eða í breyttu formi, fái náð fyrir augum hv. allshn. og verði samþykkt sem þál. á þessu þingi.



Herra forseti. Aðeins örstutt. - Það að koma með samanburðartölur á fjárlögum, í sambandi við Slysavarnafélag Íslands og Almannavarnir held ég að sé mjög vafasamt. Sú upphæð, sem fer til Slysavarnafélagsins, rennur sjálfsagt að einhverju leyti til Tilkynningaskyldunnar, þó að ég viti það ekki, en fyrst og fremst til höfuðstjórnstöðvar þeirra hér, en til hinna almennu frjálsu samtaka úti um landið er ekki styrkur fyrir hendi. Ég veit ekki til þess, að hinar mörgu og góðu björgunarsveitir Slysavarnafélagsins, sem eru starfandi í hverju byggðarlagi úti um landið, hafi neinn ríkisstyrk. Ég held því að það sé ekki rétt að koma með einn eða neinn samanburð í sambandi við ríkisframlög til þessara tveggja stofnana. Aftur á móti vil ég taka undir flest af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Péturs Sigurðssonar í sambandi við að ýmsar stofnanir, sem eru í gangi, haldi áfram sinni starfsemi og ekki verði farið að taka þá starfsemi og færa hana yfir til einhverrar nýrrar stofnunar, t. d. það sem Landhelgisgæslan hefur sinnt og Flugmálastjórn í sambandi við þessi mál á sjó og í sambandi við flug. Varðandi þann þáttinn, sem hv. þm. Friðrik Sophusson nefndi, að Viðlagatrygging Íslands veiti styrk til þjálfunar björgunarsveita, að slíkt mál komi hér inn á Alþingi, þá líst mér vel á það og sjálfsagt þarf einhvern slíkan þátt til að starfsemi björgunarsveita verði tryggð.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Ég var ekki á nokkurn hátt að leggja þau orð í munn hv. 1. flm., að hann hefði verið á einn eða annan hátt að gagnrýna eða finna að því mikilsverða starfi sem unnið væri hér á landi af hinum ýmsu björgunarsveitum sem eru að langmestu leyti skipaðar sjálfboðaliðum. Hins vegar kom það fram í ræðu hv. þm., að hann hefði eitt sinn verið foringi í björgunarsveitinni í Reykjavík og þá skil ég af hverju hann er kominn núna í forystulið björgunarsveitar Sjálfstæðisflokksins. Það, sem ég vildi í mínu máli aðallega benda á, er að sjálfsögðu það sem kom fram í ræðu hv. 4. þm. Vesturl., þ. e. að við verðum að hafa í huga að mikið af starfi, sem að vísu kemur stjórnskipulega séð, ef ég mætti orða það þannig, undir hatt Almannavarna vegna þátttöku forstjóra viðkomandi stofnana í stjórnunarstörfum þar, mikið af þessu starfi er unnið innan viðkomandi stofnana, sem talað er um að samhæfa. Ég bendi, eins og hér hefur reyndar komið fram og ég endurtek, t. d. á fjarskiptin. Ég geri ráð fyrir að það, sem er til í dag, mætti jafnvel samhæfa enn betur og reka ódýrar en gert er. Að vísu er allt það, sem unnið er, afskaplega þýðingamikið. Og það hefur verið vel unnið og vel að því staðið. Ég bendi á það sem ég átti minn þátt í á sínum tíma að komst á, tilkynningarskyldu skipanna, sem er í höndum Slysavarnafélagsins. Hér hefur verið minnst á Flugmálastjórnina í sambandi við loftferðaeftirlitið eða við skulum segja heldur við leit og björgunarstarfsemi ef á þarf að halda. Landhelgisgæslan er með ákaflega fullkomið kerfi. Og svo er Veðurstofan. Það sem ég á við fyrst og fremst er það, að við förum ekki að setja upp eitthvað nýtt þegar við höfum þetta til. Ég vildi enn fremur draga það fram mjög sterklega, að ég hef lengi haft þá skoðun, að mikið af því, sem er unnið hjá Almannavörnum eða við vitum að við þurfum að láta vinna hér ú landi, finnst mér að eigi heima hjá Landhelgisgæslunni. Landhelgisgæslan hefur núna um áratugaskeið ekki verið rekin sem einhver herskipadeild úr dómsmrn. aðeins til þess að gæta okkar fiskimiða. Landhelgisgæslan hefur verið alhliða hjálparstofnun ekki aðeins fyrir íbúa á þessu landi, heldur og þá starfsmenn íslenska ríkisins sem hafa verið að störfum í hundraða sjómílna fjarlægð. Bendi ég t. d. sjómenn á fiskiflotanum þegar þeir stunduðu veiðar á miðum við Jan Mayen og kannske enn fjær, þegar settar voru upp sjúkrastofur um borð í varðskipunum. m. a. til þess að þjóna þeim, en líka til þess að geta þjónað stöðum á landinu þar sem ekki varð náð til læknis á neinn hátt undir erfiðum kringumstæðum vegna veðurs og árstíma. Þá voru þessi skip og eru þannig búin að þau geta komið til bjargar, þótt við verðum að sjálfsögðu að hafa það í huga, að hraðinn verður ekki sá sami og ef um flugvél er að ræða. Og fleira og fleira getum við nefnt. Við getum nefnt þátt þeirra í margs konar hjálparstarfsemi, og á ég þá ekki við flutninga ráðh. né þingmanna milli kjördæma.  Alþingi hefur ályktað að fela nefnd að vinna að því að styrkja stoðir Landhelgisgæslu Íslands og ég vil sérstaklega í sambandi við þetta mál árétta að það verði gert. Það eru mörg svið, ekki aðeins í öryggis- og björgunarmálum og slysavarnamálum. þar sem Landhelgisgæslan getur haft forustu og forgöngu í samráði við ágætan samstarfsaðila um áratugaskeið, Slysavarnafélag Íslands. Það er ekki aðeins að þeir geti verið þar að verki, heldur á fjölmörgum öðrum sviðum sem við þurfum að láta vinna að á næstu árum. Og við eigum þar hið ágætasta lið manna. Því miður hefur núv. hæstv. ríkisstj. ekki séð sér fært að halda þessum skipum öllum úti, þótt ég telji það nauðsynlegt, ekki síst ef á að fela þeim enn eitt verkefnið, að fylgjast með kjarnorkukafbátum í allri fiskveiðilögsögunni. Þá er ég hræddur um að það mætti fara að kaupa olíu til tveggja, þriggja skipa í viðbót. Ég vildi aðeins vekja aftur athygli á þessum atriðum sem ég var með, ekki vegna þess að ég væri á móti því, að við endurskoðuðum lögin um Almannavarnir og eflum Almannavarnir á þeim sviðum sem ég tel nauðsynlegt að efla þær. Það er enginn vafi á því, að ágætur ungur maður, sem þar hefur verið við stjórn og í forustu fyrir þeim á undanförnum árum, hefur unnið hið ágætasta starf. Við þurfum að efla það starf - við þurfum fyrst og fremst að reyna að fá betri og meiri nýtingu út úr þeim ágætu stofnunum og samtökum sem við höfum í landinu, efla þær um leið og styrkja þeirra störf.