Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Jónsson) Mál þetta hefir fengið svo rækilegan undirbúning, að ekki þyrfti nema góðan vilja til þess að það fengi að sigla beggja skauta byr í gegnum þingið. Það kemur fyrst fram frv. um málið á þingi 1924, þá samið af stjórn Landsbankans og flutt af fjhn.Ed., eftir ósk stjórnarinnar. Því næst var málið undirbúið af stjórninni, er leitaði álits sjerfræðings í Danmörku og álits Jóns Krabbe um það, og var það þá lagt fyrir Ed. og fjekk þar rækilega meðferð. Þá var milliþinganefnd skipuð í málið, og leitaði hún um það álits allra þjóðbankastjóra Norðurlanda og fjekk umsögn þeirra. Gaf nefndin síðan út mikið nál., og lagði svo stjórnin málið fyrir Nd. í fyrra. Nú hefir hæstv. landsstjórn undirbúið málið enn og lagt það fyrir hv.Ed., og hafa þar um það verið skrifuð ekki minna en 3 nál., og hefir málið verið athugað og rætt þar meiri hl. þingtímans og gerðar margar brtt. við frv. Auk þess má geta þess, að málið hefir ekki fengið einhliða meðferð, heldur verið rætt og rannsakað frá ýmsum hliðum, og má sjá það á því, að 1924 er stungið upp á annari leið um seðlaútgáfuna en nú er lagt til af hendi stjórnarinnar, og milliþinganefndin klofnaði um málið, og enn hefir málið fengið meðferð frá annari hlið. Er því hætt við, að Alþingi bæti sig ekki mikið á málinu úr því sem komið er. Er það auðvitað, að hversu lengi sem þingið hefir mál sem þetta til meðferðar, þá verður það aldrei afgreitt svo öllum líki. Í nál.fjhn. er gerð grein fyrir helstu brtt., sem samþ. voru í hv.Ed., og geri jeg ráð fyrir, að hv.þm. hafi kynt sjer nál., svo óþarfi sje að rifja það upp. Fjhn. hefir komið fram með allmargar brtt. við frv., en það má segja um þær allar, að þær sjeu smáar, sumar aðeins orðabreytingar og aðrar smáar efnisbreytingar, svo að ólíklegt er, að þeir, sem gátu felt sig við frv. eins og það kom til þessarar hv. deildar, geti ekki eins greitt frv. atkvæði sitt, enda þótt brtt. yrðu samþyktar. Jeg vil þá aðeins fara nokkrum orðum um brtt. og skal jeg ekki gefa tilefni til langrar umræðu. Það er þá fyrst að geta þess, að það hafa slæðst tvær prentvillur inn í brtt., sem hvorug mun valda misskilningi; er það í 10. brtt. a, þó gefur í stað getur, og í sömu brtt. b, - þar hafa gæsalappir fallið niður. Geta hv.þm. lesið það í málið. Fyrstu 3 brtt. og b-liður 5. brtt. eiga allar við hið sama, sem sje, að í frv. stjórnarinnar er gert ráð fyrir því, að útibú sjeu bæði frá seðlabankanum og sparisjóðsdeildinni. En meiri hluti nefndarinnar taldi þetta óþarfa, þar sem hann álítur, að seðlabankinn þurfi ekki á útibúum að halda. Vildi hann því taka útibúin út úr kaflanum um seðlabankann og láta þau fylgja ákvæðunum um sparisjóðsdeildina. Er vitanlega mikið til í þessu. En einn hv. nefndarmaður taldi rjett að láta ákvæðin halda sjer, taldi þau saklaus. En þá þurfa að koma bráðabirgðaákvæði um það, hverjir ráða skuli, hvaða útibú fylgi hvorri deild bankans um sig. 2. brtt. a-liður er aðeins orðabreyting. 2. brtt. b-liður er efnisbreyting í þá átt að færa hlutfallið fyrir gulltryggingunni úr 40% í Milliþinganefndin lagði til. að hlutfallið yrði ákveðið 1/3 og erlendu bankastjórarnir töldu það hæfilegt. Það má auðvitað segja, að gott sje, að seðlarnir sjeu sem best trygðir, en það eru þó tvær hliðar á því máli. Það kostar altaf mikið, ef tryggingin er óþarflega há. Ef hægt er að hafa trygginguna sjerstaklega háa án kostnaðar, þá er það ekki nema sjálfsagt, en því fylgir jafnan kostnaður - óþarfakostnaður - að setja trygginguna hlutfallslega hærri en þörf er á. Hlutfallið er vitanlega altaf álitamál, en yfirleitt eru menn að hverfa frá gömlu oftrúnni á að hafa trygginguna sem hæsta. Það er alt annað, sem tryggir seðlana, en sem mestur gullforði. Það er stefna bankastjórnarinnar, sem veldur því, hvort seðlarnir álítast tryggir eða ekki. Það er forvaxtastefnan og útlánsstarfsemi bankans, sem er trygging seðlanna engu síður en gullforðinn. Það má segja eins og sagt er í nál.hv.Ed., að það er gott að hafa gull, þegar ekki annað er gjaldgengt en gull utan landssteinanna. En ef allar lindir ættu að stöðvast nema gulllind bankans, þá er hætt við, að hana þrjóti fljótt. Enda er ómögulegt að hugsa sjer þá atburði, að ekkert gildi utan landsteinanna nema gull. Það eru afurðir landsins og framleiðsla, sem landsmenn verða að treysta á. Ef það þrýtur, þá duga skamt 2–3 miljónir gulls til innkaupa, enda stæðu þá seðlarnir ótrygðir eftir, eða yrðu að dragast inn í skyndi, sem óhugsandi er. Hvort sem tryggingin er 3/8 eða 40%, þá er það svo lítil upphæð, að hún mundi ekki nægja fyrir landið nema í 2–3 vikur fyrir vistir. Um tryggingarhlutfall Frakklandsbanka eru engin ákvæði í lögum, en stjórn bankans hefir sjeð um, að seðlarnir eru vel trygðir. Það er algerlega í þágu bankans, að seðlarnir sjeu vel trygðir, og er því engin hætta á, að bankastjórnin sjái ekki um það, að gulltryggingin sje næg. Nefndin hefir nú ekki viljað halda til streitu hlutfallinu 1/3, en stingur upp á til samkomulags 3/8 Það er það tryggingarhlutfall, sem Íslandsbanka var ákveðið, og svo var það í bankafrv. 1924 og 1925. Ed. hefir felt niður síðari hluta greinarinnar, um að gulltrygginguna skyldi hækka eftir því, sem seðlaútgáfan færi vaxandi. Var það sett í frv. sem verulegur hemill á of mikilli seðlaútgáfu. En nú hefir hv.Ed. felt það í burtu með þeim forsendum, að hvergi í lögum um seðlabanka, nema á Spáni, sje um slíkt ákvæði að ræða. Mjer er samt kunnugt um það, að þetta mun þó gilda um flesta seðlabanka, að minsta kosti í nágrannalöndum vorum, enda þó reglan sje ekki beint orðuð í lögum. Þeir hafa sem sje leyfi til þess að gefa út ákveðna upphæð seðla fram yfir gullforða, en þá hækkar tryggingarhlutfallið að sama skapi sem seðlaveltan eykst. Er það sama hugsun, sem liggur til grundvallar ákvæði stjfrv. Jeg get játað, að mjer virðist lakara, að þetta var felt í burtu í hv.Ed. En mjer skilst, að hjer sem annarsstaðar verði seðlabankastjórnin að hafa höfuðið á rjettum stað í stjórn sinni á bankanum, því erfitt er að girða fyrir þetta með lagafyrirmæli. En úr því að ákvæðið er felt niður, þá er fyllilega sanngjarnt að hækka tryggingarhlutfallið upp í 3/8. Brtt. 4,a er aðeins smávægileg. Er þar aðeins um að ræða verðbreytingu á kauphöllum, hvort heldur eru íslenskar eða erlendar. Út frá því má skilja sambandið milli a- og b-liðs 10. gr. þannig, að í a. sje átt við íslensk og í b. við erlend verðbrjef, en það má líka líta þannig á, að í a. sje átt við opinber verðbrjef, en í b. við önnur, er skráð skyldu í kauphöllum, erlendum eða íslenskum. C-liður er aðeins orðabreyting, en orðalag e-liðs er óviðkunnanlegt, og brtt. miðar að því að girða fyrir það, að snúið verði út úr orðalaginu. 5. brtt. a. er tekin upp aftur. Var hún feld niður í hv.Ed. Er hún um það, að seðlabankinn megi taka við fje á „dálkinn“, sem svo er kallað. Hefir þessi aðferð til þess að geyma fje ekki verið notuð hjer fyr, en hún er náskyld hlaupareikningsaðferðinni. Munurinn er sá, að greiddir eru lægri vextir en við hlaupareikning. Mætti bjarga þessu við með tvenskonar hlaupareikningi, en hinsvegar var óþarfi að fella þetta burtu úr frv. Á 5. brtt. b. mintist jeg í sambandi við 1. brtt. í 6. brtt. er lagt til, að sú málsgrein 14. gr. falli burt, þar sem ákveðið er, að seðlabankinn geti gefið út ávísanir, er lúti sömu reglum og víxlar. Er þessi breyting gerð eftir að talað hafði verið um þetta við mikilsmetna lögfræðinga, sem töldu þetta ákvæði óheppilegt og varla geta staðist nema með því móti að kveða nánar á um form ávísananna, og kváðu þeir varla hægt að gefa þeim allan víxilrjett. Og þar sem bankinn getur á margan hátt trygt sig í þessu efni, þá virðist ekki rjett að setja þetta ákvæði, sem getur valdið glundroða. Það er þegar fyrir löngu búið að ákveða form víxla og gefa þeim ákveðinn rjett, og virðist þá óþarfi að vera að rugla þá skilgreiningu aftur með því að gefa fleiri ávísunum sama rjett. 7. brtt. fer fram á það að fella niður ákvæði 21. gr. frv. um, að endurskoðendur sjeu skipaðir eftir tillögum bankaráðs. Eftir stjfrv. var skipunin verk Landsbankanefndarinnar, en hún var með öllu afnumin í hv.Ed. og störfum hennar skift upp, og þá ákveðið, að endurskoðendur skyldu skipaðir eftir tillögum bankaráðs. En þar sem bankaráðið er yfirstjórn bankans, þá virðist ekki rjett að láta það ráða, hverjir eru endurskoðendur bankans, því með því eru þeir gerðir háðir bankaráðinu. Þykir nefndinni því rjettara, að landsstjórnin ein skipi þessa menn. Þá hefir nefndin ennfremur lagt það til, að endurskoðendurnir sjeu skipaðir til þriggja ára, í stað þess að í stjfrv. er það óákveðið. Ef þeir eru skipaðir til óákveðins tíma, þá verður, ef stjórnin vill losna við einhvern endurskoðanda og hann fer frá, litið svo á, sem hann hafi verið settur af, en menn vita, hve mikið er lagt í það hjer og hve miklum erfiðleikum það er bundið að framkvæma slíkt. Er því betra að skipa endurskoðendurna til ákveðins tíma, til þess að komast hjá óþægindum. Í 8. brtt., við 24. gr. frv., er farið fram á það, að varasjóður fái 1/2 arðs seðlabankans eftir að hann er orðinn 4 miljónir króna, í stað 14 í stjfrv. Er þetta heppileg ráðstöfun, þegar litið er á ákvæði 1. gr. frv. um, að ríkið beri ekki ábyrgð á bankanum. Er því best að búa sem tryggilegast um bankann, og er það gert ríflega með þessari brtt. 9. brtt., við 34. gr., fer fram á það, að bankaráðsmennirnir 4 skuli kosnir í sameinuðu þingi, í stað þess, að samkvæmt frv. eins og það kom frá hv.Ed. er ætlast til þess, að 2 þeirra sjeu kosnir af hvorri deild. Sá nefndin ekki ástæðu til þess að hafa deildaskifti í þessu efni. Er eðlilegast, að þeir sjeu kosnir af sameinuðu þingi. Virðist ákvæði frv. stafa af endurminningunni um það, er deildirnar kusu hvor sinn gæslustjóra. En nú er fyrirkomulag bankans svo breytt, að ekki virðist ástæða til að halda fast við hið gamla í þessu efni. Þá hefir nefndin felt niður það ákvæði, að bankaráðið skuli skipað utanþingsmönnum. Er ekki þægilegt að benda á ástæðuna fyrir þessu ákvæði, þar sem þingið á að kjósa fulltrúana í æðstu stjórn bankans. Ef sú hugsun liggur á bak við, að það eigi með ákvæðinu að útiloka bitlinga, þá er það augljóst, að það er eins hægt að útdeila bitlingum til utanþingsmanna sem þingmanna. B-liðurinn gengur út á það, að eigi bankaráðsmaður heima utan Reykjavíkur, þá beri honum að sækja bankaráðsfundi endurgjaldslaust. C-liðurinn fer í þá átt að færa niður þóknunina til bankaráðsmannanna, þannig að hún verði 4 þús. og 2 þús. kr., í stað 5 og 2 þús. kr. í frv. Sýnist augljóst, að þóknunin verður að fara eftir því, hve mikil störf bankaráðsmönnunum er ætlað að rækja. Eins og bankaráðinu nú er fyrir komið, þá verður að gera þá kröfu til þess, að það vinni dagleg störf í bankanum, þar eð það á að fylgjast með daglegum rekstri hans. Þóknunin getur auðvitað altaf verið álitamál, enda var nefndin ekki sammála um upphæð hennar. 4 nefndarmenn bera fram till. um lækkunina, en 3 nefndarmenn eru henni andvígir og vilja láta upphæðina í frv. halda sjer. Hærri upphæðin, sem við höfum, er vegna þess, að við ætlumst til, að nauðsynlegt sje, að bankaráðsmennirnir þurfi ekki að hafa annað starf á hendi en þetta, auk aðalstarfs síns, og að það sje meira virði en hvort það kostar meira eða minna. Þessi borgun er í stjfrv. ákveðin þannig, að álíta má sæmilega þóknun. 10. brtt. a. er orðabreyting, en b- liður er fyrirkomulagsbreyting. Þótti rjettara að hafa dýrtíðaruppbótina í bráðabirgðakaflanum, vegna þess, að öll dýrtíðaruppbót er bráðabirgðafyrirkomulag. Þá kem jeg að 11. brtt. Þetta ákvæði frv. er óþarft, ef samþykt verður brtt. nefndarinnar um breyting á bankaráðinu; þá má gera ráð fyrir því, að verði bankaráðsmaður fjarverandi um lengri tíma, þá verði tekinn varamaður í hans stað, og því ekki ástæða til, að hann firri sig ábyrgð, ef hann bókar ekki ágreining. 12. brtt. a. er orðabreyting, en b. er nýmæli, eftir ósk bankastjórnarinnar. Í frv. er ákvæði um það, að gefa megi einstaka starfsmönnum bankans heimild til þess að skuldbinda bankann með einum bankastjóranna, en þessi brtt. fer fram á það að gefa tilteknum starfsmönnum heimild til þess eins að skuldbinda bankann um tiltekin atriði, t. d. ef löggilda á sparisjóðsbækur og fleira. Fara oft heilir dagar í nafnaskriftir bankastjóranna án þess að nokkur vandi fylgi því, eins og t. d. við það, sem jeg nefndi áður, og er því sjálfsagt að gefa tilteknum starfsmönnum umboð til þess að annast þetta upp á eindæmi sitt. C-liðurinn er orðabreyting. 13. brtt. a-liður fer í þá átt að taka af allan efa um það, hver gegna eigi störfum aðalbankastjóra í fjarveru hans, ef hinir bankastjórarnir hafa verið skipaðir samtímis. Er það engan veginn trygt, að sá, sem eldri er að árum, sje hæfari til þess, og ekki heldur, að sá sje það, sem eldri er í stöðunni. En til þess að eitthvað sje ákveðið um þetta, þá hefir nefndin borið fram þessa breytingu. B-liður er lítilsháttar breyting á málsgr. um framkvæmdarstjórn bankans og fer í sömu átt og gengið var út frá í breytingu hv.Ed., að eigi stjórn bankans að fara vel, þá verði bankastjórarnir að vera vel samhentir. Þótt einn bankastjóranna sje einhverju ekki fullkomlega samþykkur, þá á hann ekki að geta gert alt að ágreiningsatriði. Breytingin hjer er þess efnis, að að jafnaði beri ekki að framkvæma meiri háttar ráðstafanir, ef einn bankastjóranna er á móti því, og að enga ráðstöfun megi framkvæma án vilja aðalbankastjóra, t. d. um að taka að sjer nýtt fyrirtæki o. s. frv. Er ekki hægt að heimta meira af aðalbankastjóranum en hinum, ef hann ekki getur einn hindrað slíkt. Er með brtt. numin burt heimildin til þess fyrir bankastjórnina að skjóta ágreiningi sínum til bankaráðsins. Það gæti liðið heill mannsaldur án þess að heimildin yrði notuð, og er hún að því leyti óþörf, en hún gæti orðið til þess að kveikja óánægju og sundurþykkju innan stjórnar bankans. Er ekki rjett að gefa undir fótinn með það. C-liðurinn er afleiðing af 12. brtt. b-lið. Þá hefir mikið verið talað um 1. málsgr. 42. gr. frv., bæði í hv.Ed., hjer og utan þings, um það, að bankastjórar megi ekki vera alþingismenn, og eins og það nú er orðað, að alþingismenn megi ekki vera bankastjórar. Hefir því verið haldið fram, að þetta ákvæði ríði í bág við ákvæði stjórnarskrárinnar um kjörgengi til Alþingis. Nefndin var ekki fyllilega sammála um þetta, en þó varð það að samkomulagi að bera fram till. um að fella þetta ákvæði niður. Var það álit nefndarmanna, að þar eð merkir lögfræðingar hjeldu því fram, að þetta riði í bág við stjórnarskrána, þá væri ekki rjett að leggja á tæpasta vaðið í þessu efni. Þó skal það tekið fram, að nefndarmenn voru ekki allir með að fella þetta niður. Hv. form. nefndarinnar (KIJ) var á móti því, þar eð hann taldi ákvæðið heyra undir úrskurð hæstv. forseta. Jeg skal geta þess, að það var rætt í nefndinni, hvort ákvæðið væri heppilegt, og virtust allir sammála um, að það væri í sjálfu sjer heppilegt, að bankastjórar væru ekki þingmenn. 15. brtt., við 44. gr. frv., er aðeins orðabreyting. 16. brtt. a-liður er aðeins um það, að dýrtíðaruppbótin, sem nefndin leggur til, að feld sje úr 36. gr., sje tekin hjer upp. - B-liður er smávægileg orðabreyting. Þar stendur: „Jafnskjótt sem núverandi bókari, aðalfjehirðir og fjehirðir láta af stöðum sínum, fer um ráðningu manna í staðinn eftir ákvæðum laga þessara.“ Þessi breyting er gerð til þess að taka af allan efa um, að það er hvenær sem einhver þeirra fer frá, sem á að skipa í hans stað, en ekki, að það eigi að bíða eftir því, að allar þessar stöður losni. Þá er lokið að fara gegnum þessar brtt. frá nefndinni, og skal jeg ekki fjölyrða frekar um þær. En jeg á hjer eina brtt. á þskj. 562, sem jeg reyndar hefi minst á hjer áður í sambandi við það, sem jeg hefi áður talað um það, að í bráðabirgðaákvæðum í 56. gr. er kveðið á um það, að bankaráðið skuli ákveða, hver af útibúunum skuli fylgja seðlabankanum og hver sparisjóðsdeildinni. Brtt. þessi á að koma til atkvæða, ef brtt. nefndarinnar verður feld, því að öðrum kosti kemur hún ekki til mála. En jeg hefði talið það heppilegra að láta þetta vera kyrt í frv., því að bankaráðið getur ákveðið, að þau fylgi öll sparisjóðsdeildinni, ef þurfa þykir. Jeg sje ekki annað en að bankaráðið geti sjeð þetta eins vel og hv.þm., og tel því algerlega skaðlaust að láta þetta standa í frv. Eins og sjá má, hefir einn hv.þm. skrifað undir nál. með fyrirvara, en hefir þó unnið að frv. með nefndinni, en mun halda fast þeirri skoðun sinni að óska, að seðlaútgáfunni sje öðruvísi fyrir komið, og mun því greiða atkvæði á móti frv. Tveir aðrir nefndarmenn hafa líka skrifað undir með fyrirvara. Fyrirvari þeirra er kominn vegna brtt., sem þeir hafa borið fram á þskj. 568, og þó að jeg kannist vel við þær ástæður, sem þeir hv.þm. munu færa fram, þá ætla jeg ekki að taka fram fyrir hendur þeirra með því að fara að ræða brtt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil þakka hv. nefnd fyrir afgreiðslu hennar á málinu, og sjerstaklega fyrir það, að mjer virðist, að nefndin í brtt. sínum hafi lagt stund á það að reyna að koma til móts við hv.Ed. um þær breytingar, sem þar voru gerðar á frv., og hefir hv. nefnd þannig getað fallist á tvær veigamestu breytingarnar, sem gerðar voru í hv.Ed., sem sje það, að kippa landsbankanefndinni úr frv. og breytinguna á tilhögun um starfsemi bankaráðsins. Þá skal jeg minnast á nokkrar af brtt.hv. nefndar, á þskj. 561, og byrja þá á fyrstu brtt., sem jeg hefi einna mest við að athuga, og þá í sambandi við þær aðrar tvær brtt., sem beinlínis fylgja henni. Þessi brtt. við 7. gr. fer fram á það, að niður falli síðasti málsliður þar, svo hljóðandi: „Útibúum bankans er eigi skylt að leysa inn seðla eða kaupa gull nema bankaráðið mæli svo fyrir“. Í staðinn fyrir þetta vill svo háttv. nefnd setja: „Bankaráðið getur falið útibúum sparisjóðsdeildar að innleysa seðla og kaupa gull“. Ástæðan fyrir þessari brtt.háttv. nefndar mun fyrst og fremst vera sú, að við skiftin á milli seðlabankans og sparisjóðsdeildarinnar eigi öll núverandi útibú Landsbankans að falla til sparisjóðsdeildarinnar. Jeg hefi borið mig saman um þetta við núverandi stjórn Landsbankans, og það er líka hennar álit, að þannig muni þessi skifti eiga að verða. En þar með er í sjálfu sjer ekki neitt sagt um það, hvort seðlabankinn fái útibú, en í kaflanum um seðlabankann er beinlínis sagt, að honum sje heimilt að setja upp útibú eða hafa í framtíðinni. Þetta frv. er þannig gert, að í framtíðinni má skilja sparisjóðsdeidina alveg frá seðlabankanum og setja hana undir aðra stjórn, og það gæti þá að minsta kosti hugsast, að menn vildu, að seðlabankinn sjálfur hefði einhversstaðar útibú. Jeg teldi þó ekki í rauninni nauðsynlegt að gera ráð fyrir slíku útibúi í frv. nú þegar, því að náttúrlega má á eðlilegan hátt bæta því við seðlabankalöggjöfina, hvenær sem þurfa þykir, að seðlabankinn megi setja upp útibú. Jeg gæti þess vegna fallist á það til samkomulags, að niðurlagsorð 7. gr. falli niður, en vil þá leiða athyglina að því, að þá þyrfti ýmislegt fleira að falla burt, sem hv. nefnd hefir ekki stungið upp á, því að í ýmsum ákvæðum frv. er gert ráð fyrir útibúum frá seðlabankanum, þótt sparisjóðsdeildin sje frá honum skilin. Það er sem sje í 2. gr. frv., síðar í 38. gr. og máske á fleiri stöðum, sem gert er ráð fyrir þessum útibúum, án þess þó að neinstaðar sje það orðað þannig, að skylt sje, að seðlabankinn hafi útibú. En hv. nefnd hefir orðað sína brtt. við 7. gr. á þá leið, að bankaráðið geti falið útibúum sparisjóðsdeildar að innleysa seðla og kaupa gull. Þetta hygg jeg, að ekki geti staðist, af þeirri ástæðu, að nefndin leggur til, að 9. gr. frv. verði þannig orðuð, að gullforði bankans samkvæmt a- og b-lið skuli ávalt vera til staðar í bankanum. Eftir þessu verður það ekki heimilt að hafa gullforða í útibúum sparisjóðsdeildar, enda hygg jeg enga þörf á því. Það mundi yfir höfuð ekki verða vegna gullinnlausnarskyldu þörf á neinni útibúastarfsemi fyrir seðlabankann. Það er raunar ein hlið á hans starfsemi, sem sjerstaklega getur gert það æskilegt, að til sjeu útibú, og það er það, að seðlar sjeu fyrirliggjandi annarsstaðar en í Reykjavík, þannig að aðrar peningastofnanir geti fengið seðla án þess að þurfa að sækja þá til Reykjavíkur. Þetta, að hafa seðlana fyrirliggjandi, er náttúrlega hægt að gera án þess að til komi útibú frá seðlabankanum, en mjer finst, eins og þetta ber að hjá nefndinni, að rjettara væri að fella 1. brtt.hv. nefndar, nema hún vilji fallast á að taka hana aftur; en jeg fyrir mitt leyti skyldi ekki setja mig á móti því, að numin væru úr seðlabankakaflanum öll ákvæði, sem gera ráð fyrir því, að seðlabankinn hafi útibú, án þess þá að neitt sje sett þar í staðinn. Það er líka af annari ástæðu, sem ekki fer vel á því að samþykkja þessa brtt., að kaflaskiftin í þessu frv. eru að minni hyggju svo hrein, að í 2. kafla er ekkert ákvæði um sparisjóðsdeildina, en brtt. fer fram á, að þar sje sett inn ákvæði um hana, sem getur staðist á meðan deildirnar eru saman, en sem fer illa í seðlabankalögunum eftir að aðgreining er komin á. Í samræmi við það, ef 1. brtt.hv. nefndar fellur, þá á brtt. við 9. gr. að fylgja þar með, þó að hún geti staðist, ef þá verður feld niður síðasta málsgrein í 7. gr. Aftur er það svo um 5. brtt. b., við 13. gr., um það, að síðasta málsgrein þeirrar greinar falli niður, að hún getur staðist út af fyrir sig, þótt hún snerti þetta málefni. Þessi grein kveður svo á, að útibú seðlabankans skuli og taka við innlánsfje með sparisjóðskjörum, ef svo verður ákveðið í reglugerðum þeirra. Þetta má náttúrlega fella burtu, og með því er þá slegið föstu, að öll þau útibú, sem Landsbankinn hefir nú, verði að teljast til sparisjóðsdeildar, og jeg hygg, að með þeirri breytingu einni myndi hv. nefnd komast að því, sem hún óskar eftir, án þess að komast í ósamræmi í ákvæðum frv. Svo ætla jeg að hlaupa yfir allar þær brtt.hv. nefndar, sem jeg hefi ekkert annað að segja um en að jeg fyrir mitt leyti get fallist á þær, og kem jeg þá næst að 9. brtt., við 34. gr., sem er um kosningu í bankaráðið. Þar er ekkert verulegt, sem jeg hefi að athuga; sjerstaklega get jeg verið samþykkur c-liðnum, um það að færa laun bankaráðsmanna í það horf, sem var í stjfrv., 4000 og 2000 krónur. Mjer finst það nægilegt, en það er náttúrlega álitamál, hvort rjettara er. Eins er það með uppástungu háttv. nefndar um, að sameinað Alþingi kjósi 4 bankaráðsmenn, eða að þingdeildirnar kjósi sína tvo hvor, en það er náttúrlega eðlilegt, að sú deildin, sem fámennari er, kjósi heldur að vera út af fyrir sig, því að í sameinuðu þingi gætir hennar atkvæðamagns minna. En jeg er ekki að gera þetta að neinu deilumáli. Í 36. gr. vill hv. nefnd fella niður ákvæðið um dýrtíðaruppbót til bankastjóranna og setja þar bráðabirgðaákvæði inn í frv., og jeg tel það til bóta, því að þau eiga betur heima í bráðabirgðaákvæðum; en þá furðar mig á, að hún hefir ekki gert sömu uppástungu um dýrtíðaruppbót bankaráðsmanna, í 34. gr., því að það virðist, sem það ætti þá líka betur heima í bráðabirgðaákvæðum. Þá ætla jeg næst að minnast ofurlítið á.13. brtt., við 39. gr., þar sem nefndin stingur upp á öðru orðalagi í ákvæðunum um starfsemi framkvæmdarstjóranna. Það er ekki mikil efnisbreyting í þessu frá frv. eins og það er nú, og jeg fyrir mitt leyti skal sjerstaklega taka það fram, að jeg get fallist á það, sem hv. nefnd stingur upp á viðvíkjandi afstöðu bankastjóranna hvers til annars og til þeirra ákvarðana, sem teknar eru að jafnaði, að það sje ekki gert neitt verulegt, ef einn bankastjórinn er því mótfallinn, og alls ekkert, ef aðalbankastjórinn er því mótfallinn. En það hefir fallið burt við þessa nýju orðun ákvæðisins málsgr., sem stendur í 39. gr., um það, ef ágreiningur verður á milli bankastjóranna, þá skuli ágreiningsatriðið lagt fyrir bankaráðið. Það getur vel verið, að þetta sje fullfast ákveðið í frvgr., en af því að ekkert tilsvarandi ákvæði stendur í till.hv. nefndar, vil jeg taka það fram, að það leiðir af stöðu bankaráðsins, að sá framkvæmdarstjóri, sem krefst þess, að eitthvað sje lagt fyrir bankaráðið, hann getur líka borið það þar upp, þó að ekki standi neitt um það í þessari grein. En það er náttúrlega í sjálfu sjer æskilegast, að sem sjaldnast þurfi að koma til þess, að ágreiningur milli bankastjórnarinnar um hennar framkvæmdarstjórnaratriði þurfi að koma til bankaráðsins, því að það fer náttúrlega best á því, að framkvæmdarstjórn og það eftirlit, sem bankaráð á að hafa, sje nokkuð mikið aðgreint; en rjettinn til að koma með mál til bankaráðsins, það hygg jeg að hver bankastjóri hafi. Þá kem jeg að 14. brtt.hv. nefndar, við 42. gr., að burt falli orðin: „Alþingismenn mega ekki vera bankastjórar“. Þetta er ákvæði, sem talað hefir verið ákaflega mikið um utanþings, og þar á meðal í blöðunum, en raunar verið mjög lítið minst á við umr. í þinginu, enda er það í fyrsta skifti, sem liggur fyrir till. um að nema þetta ákvæði burt, eða till., sem sjerstaklega snertir efni þessa ákvæðis. Jeg vil nú minna á, að þetta ákvæði er óbreytt að efni til eins og það var upphaflega sett í frv. milliþinganefndar í bankamálum, sem tveir hv.þm. þessarar deildar, hv.frsm. nefndarinnar (MJ) og hv.þm.N.-Þ. (BSv), áttu sæti í, og formaður þessarar nefndar var enginn ómerkari maður en sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, Sveinn Björnsson, og vera hans í nefndinni sýndist vera sæmileg trygging fyrir því, að frá nefndinni kæmu ekki uppástungur, sem færu í bág við stjórnarskrána. Þess vegna tók stjórnin þetta ákvæði upp í sitt frv., sem hún lagði fyrir þingið 1926, og hún tók það ennfremur upp vegna þess, að hún var sammála því, sem frsm. þá sagði fyrir munn hv. meiri hl. nefndarinnar, að þetta ákvæði væri hentugt að efni til og að það væri æskilegt, að alþingismenn væru ekki bankastjórar. Og með þessu ákvæði gekk frv. svo gegnum þrjár umr. í þessari hv. deild á síðasta þingi og var samþykt við allar umr., án þess að nokkur maður orðaði það, að þetta ákvæði kynni að fara í bág við stjórnarskrána. En svo þegar stjórnin lagði þetta frv. fyrir þingið í vetur, þá hafði því verið bætt inn í eina frvgr., að þetta ákvæði skyldi líka taka til hinna stjórnskipuðu bankastjóra Íslandsbanka, en þegar búið er að setja það samræmi inn í frv., að láta það taka til þeirra sem hinna, þá breyttist skyndilega veður í lofti. Háværar raddir, bæði utanþings og innan, heyrðust um það, að þetta ákvæði stríddi á móti stjórnarskránni; en jeg geri nú, satt að segja, heldur lítið úr þeim lögskýringum, sem koma upp úr kafinu, þegar einhverjum þykir sjálfs sín vegna eða sinna sjerstöku vina þægilegt að grípa til þeirra, en enginn kom auga á þær, þegar málið ekki snerti hann eða hans vini sjerstaklega. Jeg ætla hinsvegar ekki að fara út í neinar deilur út af þessu, því að jeg get sagt það, að þótt jeg sje sammála hv. meiri hl. nefndarinnar um, að ákvæðið sje heppilegt að efni til, þá ætla jeg mjer ekki að leggja svo mikla áherslu á það að fá þetta ákvæði inn í frv., að jeg að svo stöddu vilji gera það að deiluatriði við hv. nefnd, sem þó hefir stungið upp á því að nema ákvæðið burtu. Jeg get sem sje vel litið svo á, sem það væri eiginlega nægileg leiðbeining fyrir bankaráðið, sem á að ráða eða skipa bankastjórana, þegar það kemur hjer fram í umr., að menn fella ákvæðið burt eingöngu vegna þess, að tvímæli hefir komist á um það, hvort það gangi of nærri stjórnarskránni, en nefndin hinsvegar lýst yfir því, að hún álítur, að ákvæðið að efninu til sje heppilegt. Í þessu finst mjer vera nægilegt aðhald fyrir bankaráðið til þess undir öllum venjulegum kringumstæðum að reyna að afstýra því, að saman fari þingmenska og bankastjórn, því að mjer hefir skilist það, að þótt einstakir menn telji það stjórnarskrárbrot, að löggjöfin nái yfir þetta, þá telji enginn það stjórnarskrárbrot, þótt vinnuveitendur í landinu geri þessa ákvörðun gildandi gagnvart þeim mönnum, sem þeir ráða til starfa fyrir sig. En jeg vil þó gjarnan bæta því við, að ef ákvæðið, þegar það er sett í lög, þykir stríða á móti stjórnarskránni, þá leiðir væntanlega þar af, að ekki má setja það í lög um nokkra aðra menn en hæstarjettardómara, sem stjórnarskráin tiltekur, að skuli vera utanþingsmenn, eða að það skuli vera skilyrði fyrir neinu verki, sem löggjöfin talar um, að sá, sem vinnur það, skuli vera utanþingsmaður. Jeg skal jafnframt benda á það, að hjá öðrum þjóðum, sem hafa svipuð ákvæði um kosningarrjett og kjörgengi og annað þessu líkt, eru menn ekki svo viðkvæmir fyrir slíku. Jeg sje það t. d. í dönskum lögum, að menn eru ekkert að hlífast við því að setja ákvæði um, að það skuli vera utanþingsmenn, sem skipaðir eru til ýmsra starfa, t. d. nefndarstarfa, svo að jeg verð að álíta, þegar því er haldið fram hjer, að þetta ákvæði stríði á móti stjórnarskránni, þá sje sú skýring svo tæp, að aðrar þjóðir treysta sjer ekki til þess að taka hana upp, - en jeg ætla sem sagt ekki að gera þetta ákvæði að neinu ágreiningsatriði. Þá er loks síðasta, 16. brtt.háttv. nefndar, um dýrtíðaruppbót á laun bankastjóranna. - Af því að jeg hefi heyrt, að það hafi einnig verið talin tvímæli á því, hvernig bæri að skilja tilsvarandi ákvæði í núgildandi löggjöf okkar, þá vil jeg gjarnan segja, hvernig skilning jeg legg í þetta ákvæði um dýrtíðaruppbót eins og það nú er orðað í brtt.hv. nefndar; þar stendur: „Bankastjórar, aðrir en aðalbankastjóri, fá dýrtíðaruppbót af allri launaupphæðinni; dýrtíðaruppbótin reiknast með sömu vísitölu og dýrtíðaruppbót starfsmanna ríkisins“. Það er kannske ekki alveg ljóst, hvað þetta þýðir, en jeg tel, að það þýði það, að á yfirstandandi ári ættu bankastjórarnir að hafa í dýrtíðaruppbót 44% af allri launaupphæðinni, og jeg geri ráð fyrir, að nefndin skilji það þannig.

Já, jeg gleymdi aðeins að geta um það áðan

. Það hefir grilt í þann skilning, að eftir orðalagi þessarar gr. í launalögunum, sem fjallar um dýrtíðaruppbótina, þá mætti líta svo á, að vísitala þessa árs sje ekki 44, heldur 66, þannig að ákvæðið þýddi það, að launauppbótin ætti að vera 66%. Þannig skil jeg það ekki, og óska að fá það staðfest af nefndinni, að sama gildi um ákvæðið í núgildandi lögum, sem sje að með vísitölunni sje átt við þá vísitölu, er ákveður dýrtíðaruppbót fyrir alt að 4500 kr. launum, eða 2% af þeirri vísitölu, er hagstofan reiknar út til ákvörðunar á viðauka þeim, er kemur á 2/3 launanna, alt upp að 3000 kr. Þá er hjer brtt. frá háttv. 2. þm. Reykv. (MJ), á þskj. 562, og er um það, að við 56. gr. skuli bæta ákvæði um það, að bankaráðið ákveði, að fengnum tillögum framkvæmdarstjórnar, hver af útibúum Landsbankans skuli fylgja seðlabankanum og hver sparisjóðsdeildinni. - Jeg lít svo á, að brtt. þessi sje meinlaus, en alveg óþörf, því að í 56. gr. felst ákvæði um skiftingu milli sparisjóðsdeildar og seðlabankans, og þá um leið, að útibúunum skuli skift á milli þeirra og ákveðið, hvorri deildinni hvert útibúið fyrir sig tilfalli. En mjer kom ekki til hugar, fyr en jeg heyrði þennan skilning nefndarinnar, að það gæti komið til mála, að einhverju útibúinu yrði kannske skift, þannig að í því þyrfti að vera bókhald fyrir 2 deildir. Það var heldur ekki meiningin. En jeg hefi ekkert á móti því, að þessu sje slegið föstu með þessari brtt., þó að ekki hafi verið ætlast til, að útibúunum verði skift, heldur að hvert heilt útibú gangi til annararhvorrar deildarinnar, eftir því sem bankaráðið og framkvæmdarstjórnin koma sjer saman um og að fengnu samþykki ráðherra. Um aðrar brtt., sem fram eru komnar, ætla jeg ekki að segja neitt að sinni, meðan ekki hefir verið gerð grein fyrir þeim.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg get tekið undir það með hv.frsm., að það sje lítil þörf að ræða meginatriði frv. nú. Það hefir verið gert áður hjer í deildinni, og því ekki þörf að ræða um annað en brtt. þær, sem fyrir liggja. Fjhn. er sammála um flestar brtt., en þeirra, sem nefndin fylgir ekki öll, þarf jeg að geta að nokkru. Fyrsta brtt. á þskj. 568 er þess efnis að nema burt úr frv. ákvæðin um það, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans. - Eins og mönnum er kunnugt, var því haldið fram af meiri hl. milliþinganefndarinnar, að rjett væri, að ríkið bæri ábyrgð á bankanum með þeim hætti, að stofnfje hans væri jafnan haldið óskertu. Þetta gat landsstjórnin ekki fallist á og kaus heldur, að ekkert stæði um þetta í frv. Það gátum við meirihlutamenn í nefndinni sætt okkur við, með því að við vorum þess fullvissir, að Alþingi mundi á hverjum tíma gera nauðsynlegar ráðstafanir til öryggis bankanum, ef nokkuð kæmi fyrir hann, án tillits til þess, hvort nokkuð stæði um það í lögum. Svo mun enn verða, þrátt fyrir hið nýja ákvæði, að Alþingi mun á hverjum tíma gera viðeigandi ráðstafanir bankanum til viðrjettingar, ef einhverntíma skyldi að slíku reka. Ákvæði frv. eru því gagnslítil og lítil trygging fyrir þá menn, sem leggja aðaláhersluna á það, að ríkið taki ekki ótakmarkaða ábyrgð á bankanum. Í 40 ár hefir Landsbankinn nú starfað, og allan þann tíma hafa engin óhöpp viljað til, sem áhrif gætu haft á tilveru bankans. Erlend reynsla um seðlabanka sýnir líka, að þeirra starfsemi fylgir ekki mikil áhætta fyrir ríkið, og það eins frá þeim tímum, þegar ríkisbankarnir ráku almenna bankastarfsemi. Að vísu verður okkar seðlabanki frábrugðinn flestum öðrum seðlabönkum, sem nú eru við lýði, að því leyti, að hann hefir við hlið sjer allstóra sparisjóðsdeild. En alt fram að lokum síðustu aldar, og sumstaðar lengur, var það svo um flesta erlenda seðlabanka, að þeir ráku innlánsstarfsemi samhliða hinu, og þrátt fyrir innlausnarskylduna var lítið um óhöpp hjá þeim. Enda var það svo um þann manninn í milliþinganefndinni, sem ekki fjelst á það, að ríkissjóður bæri ábyrgð á bankanum, að hann lagði ekki aðaláhersluna á áhættuna fyrir ríkissjóð, heldur á hitt, að með því að takmarka ábyrgð ríkissjóðs mætti halda sparifje landsmanna frá seðlabankanum og beina því til annara banka og sparisjóða. En ef áhættan er engin, þá er ekki hægt að halda sparifje frá bankanum með neinni takmörkun á ríkisábyrgð. Jeg fyrir mitt leyti geri þetta ekki að svo stóru atriði, að jeg telji ástæðu til að vera með eða móti frv. eftir því, hvernig fer um þetta ákvæði, eða eftir því, hvort 1. gr. verður eins og hún er nú eða ekki. Jeg sje ekki ástæðu til að óttast það, þó að 1. gr. verði eins og hún er, að það hái bankanum eða að sparifje verði tekið út. Jeg legg miklu fremur áherslu á hitt, að hvort sem þetta ákvæði stendur í lögunum eða ekki, þá munu landsmenn hafa það á tilfinningunni, að Landsbankinn sje öruggasta peningastofnunin í landinu, og ef það kæmi fyrir, að einkastofnanir yrðu taldar tortryggilegar, þá líti almenningur svo á, að þessi stofnun, sem er ríkisstofnun, sje altaf trygg. Að ætla að gera ráðstafanir til, að almenningur álíti seðlabanka ríkisins eins ótrygga stofnun eins og einkastofnanir kunna að vera eða verða, til þess að beina sparifje frá honum til einkabanka, álít jeg óviðeigandi og óeðlilegt. Seðlabankinn á að vera tryggur og sparisjóðsdeildin á að vera trygg. Á annan veg má ekki frá þessu ganga. Til þess að beina sparifjenu frá bankanum eru alt aðrar leiðir, og í raun og veru aðeins eitt ráð, sem dugir, og það er lækkun innlánsvaxta. Þyki bankastjórninni of mikið innlánsfje streyma til sín, getur hún á hverjum tíma bandað hendinni á móti því, með því að lækka vextina, þangað til menn vilja heldur fara annað með sparifje sitt. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að bankastjórnin geti farið með vextina niður í 0, ef þörf krefur til þess að takmarka innlánsfje hæfilega. Það er yfirleitt mjög óviðfeldið að hafa þetta ákvæði í lögunum, að ábyrgð ríkisins sje takmörkuð. Aðrar þjóðir leggja einmitt áherslu á það, að ríkið beri ábyrgð á þjóðbankanum. Í Svíþjóð, til dæmis, er það tekið fram í 72. gr. sjálfrar stjórnarskrárinnar, að ríkið beri ábyrgð á þjóðbankanum, svo mikil áhersla er á það lögð, enda er þar enginn ágreiningur um það, að ríkið eigi að bera ábyrgð á seðlabankanum. Þá kem jeg að brtt. II. á þskj. 568. 1. brtt. er þess efnis, að bankinn sje ekki skyldur til að innleysa seðla sína með myntuðu gulli, heldur sje honum skylt, ef þess er krafist, að selja gull í miltum fyrir seðla þá, sem hann hefir gefið út, þó aldrei minna í einu en eitt gullmilti, 12,4414 kílógr. að þyngd, sem jafngildir 28283,42 krónum í seðlum. Þetta mundi takmarka að miklum mun eða draga til fulls úr notkun gulls sem gjaldeyris í landinu, en gullinnlausnin gerði eigi að síður sama gagn og áður. Það er ástæða fyrir okkur að fara líkar brautir og aðrar þjóðir í þessum efnum. En það er nú pólitík stórveldanna að setja gullið ekki í umferð, heldur halda því inni í bönkunum. Þetta er gert til þess að verðfesta gullið og gera grundvöll gjaldeyrisins stöðugri. Þjóðirnar hafa sjeð nauðsynina á þessu eftir ófriðinn, og um þetta hefir náðst gott samkomulag og smáþjóðimar hafa fengið áskoranir um það að skerast ekki úr leik í þessu efni. Það mun nú ekki hafa mikil áhrif á verðbreytingar gullsins, hvernig við Íslendingar förum að í þessu efni. En það er nauðsynlegt fyrir okkur sem aðra, að stórþjóðirnar hafi þessa gullpólitík, þessa festingarstefnu á sviði gullsins. Því er það ekki viðeigandi, að við skerumst úr leik, og það því síður, sem það verður okkur aðeins til kostnaðar, en einskis gagns. Því fylgir myntunarkostnaður, vaxtatap, tap á sliti gullsins í umferð, en hinsvegar fylgja því engir kostir. Þegar þetta fer saman, að við getum tekið þátt í heimspólitíkinni og sparað fje, þá er það fljótsjeð, að okkur ber að fara þá leiðina, fremur en hliðargötur, er valda okkur óþarfa kostnaði. Þá er annar liður þessarar brtt., en hann er bein afleiðing af þessum fyrsta lið. Þá er þriðji liður þessarar brtt. þess efnis að skipa bankaráðsformanninn til 3 ára, í stað 5 ára. Hefi jeg fallist á þá tillögu til samkomulags við þá, sem telja nauðsynlegt, að meiri hluti hvers kjörtímabils geti fengið tækifæri til að hafa áhrif á skipun bankaráðsformanns, ef það þykir nauðsynlegt. Sje jeg ekkert því til fyrirstöðu. Tel, að hver flokkur eigi svo mikið undir framkomu annara flokka síðar um skipun bankaráðsformanns, að það aðhald eigi að nægja til að tryggja, að rjettvísir menn verði skipaðir í þá stöðu, en engir flokksberserkir. Þá er 4. liður brtt. við 37. gr. Við þrír, sem berum fram þessar brtt., teljum það óþarft, að tveir bankaráðsmenn, auk formannsins, komi daglega í bankann. Við álítum, að ekki sje alt fengið með því, þótt þeir sjeu að ráfa þar daglega, enda er ákvæðið um þetta loðið. Það er sagt, að þessir menn skuli „að jafnaði“ koma þarna daglega. Það er meira undir því komið, að bankaráðsmennirnir sýni elju og samviskusemi í því að kynna sjer hag bankans og stjórn hans og meira vert um „karakter“ þeirra heldur en hitt, að þeir komi daglega í bankann. Úr því yrði fremur ráf en starf. Þá er brtt. III. á þskj. 568. Hún er alþekt hjer í deildinni og þinginu, þess efnis, að allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir, sem hafa fje á vöxtum, skuli geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema öðruvísi sje ákveðið í stofnskrám og skipulagsskrám. Sama á að gilda um ríkisfje og fje, sem opinberir starfsmenn hafa undir höndum. Rökin með og móti þessari tillögu hafa svo þráfaldlega verið borin hjer fram, að jeg hirði ekki um að rifja þau upp að nýju, og skal ekki fara lengra út í þá sálma. Tel jeg nægilegt, að menn sýni nú með atkvæðagreiðslunni afstöðu sína til tillögunnar. Þá er síðasta brtt. á þessu þskj. við 55. gr., um það, að ráðherra sjái um, að eftirlitsmaðurinn með bönkum og sparisjóðum framkvæmi úttektabankanum í hendur bankaráðsins. Þessi brtt. er einnig kunn frá hv.Ed., og liggja að henni þau rök, að eftirlitsmaðurinn hlýtur að vera hæfastur allra manna til þess að framkvæma þetta mat. Svo sem kunnugt er, hefir Landsbankinn viðskifti við ýmsar stofnanir, þar á meðal Íslandsbanka, en engum manni er eins vel kunnur hagur Íslandsbanka sem bankaeftirlitsmanninum. Því mun það vera nokkuð örðugt fyrir aðra að framkvæma þetta mat. Úr því að til er sjerstakur embættismaður á þessu sviði, þá liggur beint við að fela honum þetta starf. Vænti jeg því, að hv.þdm. taki þessari brtt. vel og greiði henni atkvæði sitt, sem og hinum, sem jeg nú hefi nefnt.

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt. nefndarinnar og athugasemdir þær, sem fram hafa komið um þær. Það má nú segja, að hæstv.forsrh. hafi ekki tekið illa í þær. Hann mintist á 9. brtt., við 34. gr. Hann hafði ekki mikið við það að athuga, að bankaráðsmennirnir væru kosnir af sameinuðu þingi, en taldi þó eðlilegast, að Ed. og Nd. kysu sinn helminginn hvor. En jeg verð nú að halda því fram, að flokkaskifting ráði meira í þessum efnum en deildaskifting. Það er aldrei neinn rígur hjer á milli deildanna. Þó að þær sjeu oft ekki á sama máli, þá eru þær aldrei skoðaðar sem tvö ríki. Við þessar kosningar bankaráðsmannanna verður það auðvitað flokkaskiftingin, sem mestu ræður, og er því eðlilegast, að kosning þeirra fari fram þar, sem flokkarnir mætast í heild, sem sje í sameinuðu þingi. Þá taldi hæstv.forsrh. sig samþykkan því, að rjett sje að lækka laun bankaráðsmannanna. En þess er þó að gæta, að hafi verið sanngjarnt að borga bankaráðsmönnum 2000 kr. samkv. frv. stjórnarinnar og frv. milliþinganefndarinnar, þá eru 3000 kr. síst of hátt eftir starfi því, sem bankaráðsmönnunum er ætlað samkv. þessu frv. eins og það liggur nú fyrir. Nú er starfið orðið daglegt embættisstarf, líkt og kenslustarf, enda hefir hv.Ed. sett hækkun launanna inn í sambandi við aukningu starfsins. Mjer finst meira um það vert, að bankaráðsmennirnir leggi vinnu og áhuga óskert í starf sitt en hitt, hvort bankinn leggur nokkru meira eða minna fje fram til starfsins. Þá sagði hæstv.forsrh., að þegar ákvæðin um dýrtíðaruppbót bankastjóranna væru flutt yfir í bráðabirgðaákvæðin, þá væri rjett að hafa þar líka ákvæðin um dýrtíðaruppbót bankaráðsmannanna. Þetta er rjett og verður tekið til athugunar. Þá sagði hæstv.forsrh., að það leiddi af stöðu bankaráðsins, að bankastjóri gæti skotið máli sínu til þess. Það væri yfirstjórn bankans. En þess er að gæta, að í 38. gr. frv. er starfsvið bankaráðsins afmarkað mjög nákvæmlega og verður, að jeg hygg, að álíta þá upptalningu tæmandi. Það er mjög vafasamt t. d., að bankaráðið gæti tekið sjer úrskurðarvald um eina lánveitingu eða lánssynjun. Þá kom hæstv. ráðh. að hinu margumtalaða ákvæði í 42. gr. frv., um alþingismennina og bankastjórana. Hæstv. ráðh. benti á það, að 2 þm. hjer í deild hefðu átt sæti í milliþinganefndinni og væru því meðal höfunda þessa ákvæðis. Þessir þm. eru hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og jeg. En jeg segi fyrir mig, að jeg varpaði öllum mínum áhyggjum um þetta atriði upp á formann nefndarinnar, sem var lögfræðingur. Jeg taldi þetta hreint lögfræðispursmál. - Jeg skal ekki segja, hvaða úrskurð við, eða formaður nefndarinnar, hefðum lagt á þetta, ef það hefði beinlínis verið fyrir okkur lagt. Okkur þótti þetta heppilegt, og jeg álít enn, að svo hafi verið, en það, hvort gengið hafi verið nærri stjórnarskránni, kom ekki til álita í nefndinni, og jeg fyrir mitt leyti hugleiddi það alls ekki, enda get jeg ekki fallist á, að svo sje. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, komst þetta atriði alls ekki á dagskrá, fyr en stjfrv. bætti við hinum stjórnskipuðu bankastjórum Íslandsbanka, eingöngu af því, að engum var kunnugt um, að bankastjórar Landsbankans hugsuðu til þingsetu, en hinsvegar var það vitanlegt, að annar af hinum stjórnskipuðu bankastjórum Íslandsbanka er mjög við stjórnmál riðinn og hefir hvað eftir annað boðið sig fram til þings. Annars er það mjög lítið, sem ber á milli nefndarinnar og hæstv.forsrh. Það er aðeins smávægilegur skoðanamunur. Um brtt. á þskj. 568 get jeg sagt það, að mjer var kunnugt um, að þær mundu koma fram. Það var rætt um það í nefndinni. Einkum er alkunnugt það mál, hvort ríkissjóður skuli bera ótakmarkaða ábyrgð á bankanum, eða ábyrgð, sem sje takmörkuð við stofnfje og varasjóð bankans. Um þetta má lengi deila. Þetta atriði varð strax valdandi ágreiningi í meiri hluta milliþinganefndarinnar. Mjer finst í raun og veru ekki vera mjög mikið úr þessu gerandi, en frá því fyrsta hefi jeg hallast eindregið að því, að rjett sje að taka það skýrt fram í lögunum, hvor leiðin er farin. Jeg er einmitt mjög mótfallinn þeirri afstöðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að geta ekkert um þetta. Jeg veit ekki, hvort jeg á að fara langt út í mínar ástæður fyrir því, að jeg er með ákvæði um að takmarka ábyrgð ríkissjóðs við stofnfje bankans. Flestir álíta, að ekki sje heppilegt, að seðlaútgáfubanki hafi mikið sparifje með höndum, og sumir álíta, að slíkur banki eigi alls ekkert sparisjóðsfje að hafa. Vitaskuld er það svo, að ef þetta ákvæði verkar nokkuð, þá verkar það í þá átt að draga sparisjóðsfje að bankanum, og það, sem lakast er, er það, að sparisjóðsfje dregst helst að bankanum, þegar hann vill vera laus við það. Þegar alt er á hverfanda hveli og menn vilja peninga sína trygga í bankanum, þá er ótryggast að lána út og koma fjenu vel fyrir. Að ætla sjer að hafa mismunandi innlánsvexti, eins og hv.þm. V.-Ísf. vill, dugir ekki, þegar menn eru orðnir hræddir um fjeð og vilja hafa það á tryggum stað. En með því að færa innlánsvextina niður í núll, þarf bankinn ekki að lána fjeð út, en getur geymt það í hvelfingum sínum. En jeg held, að það sje hætt við, að erfitt sje fyrir bankastjórana að fylgjast svo vel með því, hvenær er hættulegt að lána út, að þeir geti ekki verið búnir að gera tjón þegar þar að kemur. - Ef til þess kæmi, sem jeg vona, að aldrei verði, að svo sje komið fyrir bankanum, að eitthvað af innstæðufje sje tapað, þá vil jeg, að Alþingi sje óbundið og geti gert þær ráðstafanir, sem það vill. Sennilega mundi það gera þær ráðstafanir, að enginn tapaði neinu, en þó gæti hagur ríkissjóðs verið svo, eftir undangengna erfiða tíma, að menn skoðuðu huga sinn um, hvort hægt væri að standa við allar skuldbindingar. - Jeg held, að sú rjetta aðferð sje höfð, nefnilega sú, að leggja bankanum til ríflegt stofnfje. Stofnfjár- og varasjóðsákvæði eru mjög rúm, með tilliti til þess, hvað bankinn getur lagt mikið til hliðar áður en hann borgar út vexti til ríkissjóðs. Varasjóður getur komist upp í 4–5 miljónir króna. Þá er bankinn svo tryggur, að ekki er ástæða til að hlaupa frekar undir bagga með honum með aukinni ábyrgð. Það hefir verið sagt, að reynsla Íslandsbanka sýndi, hvað fjeð væri fljótt að fara. En það er ekki alveg hægt að fara eftir þeirri reynslu. Undanfarin ár hafa verið bernskuár íslenskra bankamála, og þó að við sjeum raunar enn börn í þeim málum, er þó nokkur reynsla fengin nú. Undangengin erfið ár hafa verið skóli fyrir þá, sein stjórna bankanum, svo að ekki virðist ástæða til að óttast, að bankinn þurfi í framtíðinni að steyta á þeim sama steini og áður. Það er best fyrir ríkið, eins og fyrir einstaka menn, að vita, að hverju það gengur. Þá kem jeg að brtt. II.1, sem er þess efnis, að bankanum sje skylt, ef þess er krafist, að selja gull í miltum fyrir seðla þá, er hann hefir gefið út. Jeg vil ekki leggja mig í framkróka á móti þessu, því að persónulega er jeg sammála hv.þm. V.-Ísf. um það, enda lagði meiri hl. milliþinganefndarinnar það til. En fyrir mjer er þetta ekkert aðalatriði. Jeg skil það svo, að gullmilti sje eini áfanginn á þeirri braut, frá því að seðlarnir eru óinnleysanlegir og alla leið upp í fulla gullinnlausn. En þó að bankar víðsvegar um heim hafi tekið upp þennan gullvíxilfót, er þó stefnt að því að taka upp gullinnlausn beinlínis með peningum. Að minsta kosti hefir „governor“ Englandsbanka sagt, að Englandsbanki stefndi að því, en að það gæti orðið langt þangað til takmarkinu yrði náð. Það skaðar sem sagt ekki, þó að svo sje ákveðið, að innlausnin sje með gullmynt, en það má alveg eins fyrir því taka upp gullmiltisinnlausn áður. Jeg er sammála hv.þm. V.-Ísf. um, að formaður bankaráðsins sje í sinni stöðu meðan hann reynist vel, en mjer finst brtt. ekki miða áð þessu, þar sem kjörtími hans er styttur. Það er einmitt mjög hætt við því, að einhver af mismunandi stjórnum noti vald sitt til þess að skipa nýjan mann. Ef heppilegt er, að sami maðurinn sje lengi í þessari stöðu, er ekki gott að leggja vald til að skipa hann í hendur hvaða stjórnar sem er. Till. kemur því í bága við röksemdir hv.þm. V.-Ísf. Jeg ætla ekki að fara út í brtt. II.4. Ákvæði hennar eru að mestu leyti í sama formi og er í stjfrv. Jeg hefi skýrt frá því áður, að það, að meiri hl. nefndarinnar hefir ekki gert fleiri breytingar á frv. eins og það kom frá Ed., er af því, að hún vildi hvetja til samkomulags á milli deildanna um frv. Mun jeg því ekki greiða þessari tillögu atkvæði mitt, þó að jeg í sjálfu sjer sje henni ekkert mótfallinn. Brtt. III. er jeg alveg mótfallinn, en jeg tek sama ráðið og hv.þm. V.-Ísf., að eyða ekki tíma í að ræða hana. Það hefir þegar verið talað mjög mikið um hana, meðal annars hjer, þegar þetta mál var til umr. í fyrra. Það hefir oft verið bent á, hver ósanngirni er í því að draga þannig fje frá lánsstofnunum úti um land eingöngu að þessum eina banka. Ef menn eru á því, að alt það starfsfje streymi til bankans, sem hann þarf að nota, er honum enginn akkur í því, að svo og svo miklu fje sje bætt við. Enda er það svo, að það er nærri ómögulegt að fá þessu ákvæði hlýtt. Síðasta brtt. er um það, að úttekt sje framkvæmd af bankaeftirlitsmanni. Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, að bankaeftirlitsmaðurinn annaðhvort sje í þeirri nefnd, sem framkvæmir starfið, eða vinni að minsta kosti með henni, því að hann er eini maðurinn, sem hefir verulega þekkingu á báðum stofnununum. Mikið er undir því komið, að þessi úttekt njóti sem mests trausts manna, og er því betra, að hún sje framkvæmd af fleiri mönnum en einum. Auk þess held jeg, að þetta verði svo mikið verk, að ofviða sje einum manni að framkvæma það. Þó að bankaeftirlitsmaðurinn sje manna liðtækastur, bæði hvað snertir æfingu og kunnugleika, er ómögulegt annað en að 2–3 færir menn aðrir geti flýtt fyrir úttektinni. Þegar matið á að fara fram, verður það ákaflega mikið verk. Eins og hv.þm. V.-Ísf. tók fram, þarf ekki aðeins að skoða bankann, heldur einnig að athuga hans viðskiftamenn, og þá ekki síst þann stærsta, nefnilega hinn bankann. Út af ákvæði 5. gr. um stofnfje bankans skal það tekið fram, að nefndin lítur svo á, að bankinn skuli hafa stofnsjóð sinn, 5 milj. kr., fullan og óskertan í upphafi. Þó að svo sje að orði kveðið, að „þar af“ sjeu 2 milj. innskotsfje ríkissjóðs samkvæmt lögum nr. 50 1913, þá er ekki með því átt við það, að stofnsjóður skuli bíða neinn halla af því, þó að nokkuð af því kynni að vera talið tapað, þegar bankinn verður metinn í hendur bankaráðsins, heldur er aðeins átt við það, að þessar 2 miljónir greiðist stofnsjóði eftir sömu reglu og áður, með 100 þús. kr. á ári. Vildi jeg beina þeirri spurningu til hæstv. forsætis- og fjármálaráðherra, hvort hann líti ekki einnig þannig á þetta ákvæði.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg hefi leyft mjer að afhenda brtt. við fyrstu brtt.hv. nefndar, sem jeg vona, að hv. nefnd geti fallist á. Hún er sú, að í stað þess, að nefndin vill láta koma ákvæði um, að bankaráðið geti falið útibúum sparisjóðsdeildar að innleysa seðla og kaupa gull, falli sá málsliður niður. Mjer sýnist brtt.hv. nefndar ekki geta staðist, af því að 9. gr. ákveður, eins og hún verður með brtt. nefndarinnar, að gullforði bankans skuli ávalt vera fyrir hendi í bankanum. En það er ekki hægt að fela neinu útibúi sparisjóðsdeildar að innleysa seðla, nema til sje þar gullforði til innlausnar. Það er ekki þörf á að gera ráð fyrir, að innleysa þurfi seðla með gulli annarsstaðar en í aðalbankanum. Ef gull kemst í umferð hjer, skiftir hver peningastofnun seðli og seðli fyrir menn. Ef þessi breyting verður gerð á 1. brtt. nefndarinnar, má samþ. þær aðrar brtt. við 9. gr. og 13. gr., sem snerta útibú seðlabanka, og þá verður fult samræmi innan annars kafla laganna. Út af ummælum háttv.frsm. um stofnfjeð skal jeg taka það fram, að jeg get fallist á þá skoðun hv. nefndar, að ákvæði 5. gr. þýði það, að bankinn eigi að byrja með því stofnfje óskertu, en um greiðslu innskotsfjár megi fara eftir núgildandi lögum. Með þessum skilningi áskil jeg þó landsstjórninni, úttektarmönnum og bankaráðinu rjett til að ákveða nánar þann tíma, sem úttektin er miðuð við, þó þannig, að hún fari ekki fram seinna en í árslok 1930, þegar skiftin milli sparisjóðs og seðladeildar eiga að vera komin í framkvæmd. Það verður hvort sem er að miða við einhver áramót í bankanum, því að óframkvæmanlegt er að miða mat á bankanum við þann dag, sem lögin ganga í gildi. Jeg vil vekja athygli á því, að þessi skilningur og þetta ákvæði um stofnfjeð felur það í sjer, að ríkissjóður hefir með þessum lögum tekið fulla ábyrgð á því, að til sje óskert það innstæðufje, sem nú er í Landsbankanum, eða verður, þegar skiftin koma til framkvæmda, þannig að þeir, sem nú eiga innstæður í bankanum, þurfa ekkert að óttast af því ákvæði, sem um er deilt í 1. gr. og í framtíðinni takmarkar ábyrgð ríkissjóðs við stofnfje og það, sem að öðru leyti kann að verða ákveðið með lögum. Jeg skal svo koma að því, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði um þetta ákvæði 1. gr. Hann sagði, að meiri hluti meiri hlutans í milliþinganefndinni vildi hafa til frambúðar ábyrgð ríkissjóðs á öllum skuldbindingum bankans, og að hvenær sem stofnfje bankans væri skert, ætti ríkið að bæta það upp jafnóðum. Hv. þm. vísaði um þetta atriði í seðlabankalög annara ríkja. Það er alveg rjett, að þetta er til, en það er mjög fágætt. Þegar við mig var talað af mönnum í milliþinganefndinni um þetta, sagði jeg, að jeg gæti tekið það til athugunar, að ríkið bæri ótakmarkaða ábyrgð á seðlabanka, en hitt gæti jeg ekki fallist á, að til frambúðar bæri ríkið ótakmarkaða ábyrgð á öllum skuldbindingum stærsta sparisjóðs landsins. Ástæðan til þessa er ekki svo mjög sú, að með þessu sje verið að halda sparisjóðsfje frá bankanum, eins og hv.þm. V.-Ísf. heldur, heldur hitt, að gefa ekki mönnum undir fótinn á erfiðum tímum að hlaupa með peninga úr öðrum sparisjóðum til Landsbankans, í skjóli ríkisábyrgðar. Þessu er rjett að sneiða hjá. Jeg vil geta þess, að af þeim bankastjórum Norðurlanda, sem hafa látið í ljós álit sitt á þessu, kemur það skýrast fram hjá Rygg, bankastjóra Noregsbanka, að hann hefir augun opin fyrir þessu, og að ekki má haga löggjöfinni þannig, að aðrar bankastofnanir kyrkist. Nú hefði jeg vel getað sætt mig við, að um þetta hefði verið þagað, eins og gert er í stjfrv., og látið sitja við það, sem var, en af viðburðum, sem kunnir eru af þingskjölunum, er ekki annað fært en að setja þetta ákvæði beinlínis í 1. gr. frv. Það er náttúrlega rjett hjá hv.þm. V.-Ísf., að þetta ákvæði út af fyrir sig heldur ekki sparifje frá Landsbankanum. En hitt er ekki nægilega ljóst, hvaða aðstöðu þessi stofnun hefði til þess að bægja frá sjer óeðlilegu aðstreymi á sparifje. Það er rjett, að seðlabanki getur gert þetta með lágum vöxtum. Hann getur lækkað vextina og sett þá niður í ekki neitt, ef honum sýnist svo eða telur það nauðsynlegt til að verjast útstreymi frá öðrum peningastofnunum til sín. En þetta getur sparisjóðsdeild Landsbankans ekki gert. Hún getur ekki sett vextina takmarkalaust niður á krepputímum. Hún verður að hafa sína föstu og rólegu vexti. Hún getur að vísu haft þá lægri á einum tíma en öðrum, en hún getur ekki gripið til þess á erfiðum tímum að færa þá niður í ekki neitt til þess að verjast innstreymi af of miklu fje. Það var rjett til getið hjá sama hv.þm., að andstaðan gegn ríkisábyrgð stafar af því, að menn vilja ekki hafa ríkisábyrgð fyrir því fje, sem geymt er í sparisjóðsdeild Landsbankans, og sú andstaða byggist á því, að menn telja það hættulegt fyrir aðrar peningastofnanir í landinu, sem mundu þá missa af sparifje manna. Hitt er eflaust líka rjett hjá honum, að menn munu samt sem áður álíta þennan sparisjóð vel tryggan og að þangað leiti menn með sparifje sitt þrátt fyrir þessa takmörkun á ábyrgð ríkissjóðs. Þá er næsta brtt. á sama þskj., um að ákveða gullmilti til innlausnar seðlum bankans, í stað mótaðs gulls eða gullpeninga. Jeg get ekki fallist á, að rjett sje að taka þetta ákvæði í lögin, og það vegna þess, að jeg veit ekki betur en að álit flestra fjármálamanna víðsvegar um heim sje á sömu lund, að gullmiltainnlausn í stað gullpeningainnlausnar sje aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Og hvað sem annars líður Genúafundinum 1922, sem vitnað hefir verið í, þá munu flestir fjármálamenn orðnir þeirrar skoðunar nú, að gullpeningar hljóti að koma aftur í umferð, og það kannske áður en langt um líður. Það er því að minsta kosti alveg saklaust að láta 7. grein standa eins og hún er í frv., því að samkvæmt 57. gr. kemur þetta ekki til framkvæmda fyr en Alþingi ákveður það, enda gæti Alþingi hvenær sem er ákveðið að taka upp sem millibilsástand þá tegund innlausnar, sem í brtt. felst. Það sýnist ekki rjett að slá því föstu, að þetta sje endanleg ráðstöfun, þar sem vitanlegt er, að þetta hefir aðeins verið tekið upp til bráðabirgða; þess vegna þarf jeg ekki að fara út í það, sem hv. aðalflm. till. (ÁÁ) sagði um ókosti þá, er því fylgdu að hafa gull í umferð manna á milli. Reynslan verður að skera úr því, hvort gull kemur aftur í umferð á Norðurlöndum eða ekki, en við hjer úti á Íslandi ráðum vitanlega engu þar um. Um þá brtt. að færa skipunartíma bankaráðsformannsins úr 5 árum niður í 3 hefi jeg lítið að segja. Jeg þykist vita, að allir sjeu sammála um, að þessi maður eigi að standa fyrir utan dægurþrasið og vera laus við áhrif frá hinum pólitísku flokkum, er deila í landinu. Vænti jeg því, að hv.þdm. leggi ekki mikið upp úr þessu atriði um skipunartímann, en hallist fremur að því, sem í frv. stendur og er upp í það tekið samkv. till. milliþinganefndarinnar, beint með það fyrir augum að verjast betur pólitískum áhrifum flokkanna. Þá kem jeg nú að lengstu brtt. á þessu þskj. (568), II.4, sem er um verkaskifting og starfsemi bankaráðsins. Því hefir verið haldið fram, að ákvæði frv. væru betri og ítarlegri og feli í sjer meiri tryggingu fyrir góðu eftirliti í bankanum heldur en brtt. gerir ráð fyrir. Mjer skildist, að hv.þm. V.-Ísf. teldi, að eftir frv. væru bankaráðsmennirnir á daglegum flækingi innan um afgreiðslusal bankans og jafnvel að blanda sjer þar í dagleg störf. En þetta er mikill misskilningur. Bankaráðsmennirnir hafa sjerstakt herbergi í bankabyggingunni, þar sem þeir gera athuganir sínar, og þangað eru þeim færðar bækur bankans, svo að engin hætta er á, að þeim verði sjerstaklega tíðförult um bankann. Enda skal jeg játa, að óviðkunnanlegt væri, að bankaráðið væri á daglegu rápi um afgreiðslusal bankans, en til þess kemur ekki, þó að ákvæðin um starfsemi bankaráðsins standi óbreytt eins og frá þeim er gengið með frumvarpinu. Þá er það þriðja brtt. á þessu sama þskj., og er fyrri liður hennar gamall kunningi, um það, að opinbera sjóði, svo og handbært fje ríkissjóðs, skuli geyma í Landsbankanum og útibúum hans. Að vísu tók hv. aðalflm. (ÁÁ) það fram, að það gæti legið eins nærri, að þetta fje ætti að geymast í sparisjóðsdeild bankans og útibúum hans. En um sumt af þessu fje gæti staðið svo á, að eðlilegt væri að geyma það einmitt í seðlabanka, eins og t. d. um handbært fje ríkissjóðs. Hitt verð jeg að telja óviðeigandi, að veita bankanum þau sjerrjettindi, eins og honum er ætlað að vera, að ákveða með lögum, að allir opinberir sjóðir feli honum fje sitt til geymslu. Hinsvegar er eðlilegt, eins og hagar til hjá okkur, að ríkið skifti við seðlabankann eins og kleift er. En það leiðir af sjálfu sjer, að hvaða stjórn sem er verði að taka upp viðskifti við fleiri banka en Landsbankann, hvort sem heldur er innanlands eða utan. Þá er það síðari liðurinn, um að eftirlitsmaður með bönkum og sparisjóðum framkvæmi úttekt á bankanum í hendur bankaráðs. Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, eins og frv. er nú, að bankaeftirlitsmaðurinn eigi sæti í þessari nefnd, og sje ef til vill formaður hennar, eða að minsta kosti, að hann eigi sæti í henni. En þegar um jafnstóra úttekt er að ræða og hjer á sjer stað, og byggja á á henni, hvað mikið stofnfje ríkissjóður leggur fram, þá tel jeg rjettara, að það sje bygt á traustara grundvelli en svo, að einum manni sje falið þetta starf. Þegar fer að velta á hálfri eða heilli miljón, þá virðist mjer að minsta kosti, að tryggara sje um alt búið með því að fleiri meti. Þess vegna held jeg, að þessi till. eigi ekki að komast fram.

Björn Líndal Þó að jeg hafi átt sæti í þeirri nefnd, sem þetta mál hefir haft til meðferðar bæði í fyrra og eins nú, þá er það í fyrsta sinn, að jeg kveð mjer hljóðs um það. Ástæðan til þess, að jeg hefi ekkert látið til mín heyra, er sú, að jeg hefi ekki talið mig vera neinn sjerfræðing í bankamálum, en vitað hinsvegar, að nefndin hafði færari mönnum á að skipa en mjer til þess að halda uppi vörnum fyrir sig. Það er heldur engan veginn svo, að jeg ætli að fara að halda langa ræðu um þetta mál í heild sinni, heldur er það hitt, að jeg vildi ekki láta frv. fara svo framhjá mjer, að jeg mintist ekki lítilsháttar á eitt atriði þess, og það atriði, sem valdið hefir allmiklum deilum og er þannig vaxið, að jeg verð að líta svo á, að jeg geti nokkurnveginn eins vel um það dæmt og allur þorri hv. deildarmanna. Og þetta atriði er ákvæðið í 42. gr. frv. um það, að alþingismenn megi ekki vera bankastjórar, en það tel jeg í raun og veru það sama og að svifta bankastjórana kjörgengi. Því hefir verið haldið fram, að þetta væri brot á stjórnarskránni. Um það skal jeg ekkert segja að svo stöddu. En á það vildi jeg benda, að ef þetta verður samþ., þá hefir Alþingi þar með slegið föstu, að með einföldum lögum megi útiloka menn frá þingsetu, og er ekki ósennilegt, að fleiri stjettir komi á eftir, sem verði að beygja sig undir þetta ok. Ef þetta verður gert nú, finst mjer komið inn á þá braut, að Alþingi geti hvenær sem er svift menn kjörgengi, og þegar svo er komið, verður ómögulegt að segja, hvað langt það getur gengið. Í fyrra bar einn af hv.þm.Ed., sem sjálfur telur sig aðalforingj á næststærsta flokksins í þinginu, fram till. um það að svifta sýslumenn og bæjarfógeta kjörgengi, og allir vissu, að ástæðan til þess var sú, að flm. var persónulega í nöp við einn af bæjarfógetunum, sem átti og á sæti á þinginu. Að vísu var till. þessi steindrepin, sem sjálfsagt var líka, en komist nú þessi flokkur í meiri hluta, er ekkert sennilegra en að þessi till. eða önnur samskonar stingi aftur upp höfðinu og verði samþ. í lagaformi. Jeg get líka bent á, að þessi sami flokksforingi, sem flutti till. í fyrra, hefir þrásinnis bæði í ræðu og riti hamrað á því, að íslenskir kaupmenn væru slíkir skaðræðisgripir þjóðfjelagsins, að þeir ættu að hverfa úr sögunni sem allra fyrst. Um þessa hættulegu menn hafa staðið langar árásargreinar í blöðum flokksins og tímariti, sem hann gefur út. Nú er vitanlegt, að innan kaupmannastjettarinnar eru sumir nýtustu og bestu synir þjóðarinnar og að slíkar árásir, sem bornar hafa verið á þá, eru með öllu ómaklegar. En fari nú svo, að þessi flokkur, sem hefir það á stefnuskrá sinni að ganga milli bols og höfuðs á kaupmannastjettinni, komist í meiri hluta á Alþingi, má búast við, að það verði eitt af fyrstu frægðarstrikum hans að svifta alla kaupmenn kjörgengi. Hver takmörk verði fyrir þessu, er ómögulegt að segja, ef gengið verður inn á þá braut að banna með einföldum lögum ákveðnum mönnum þingsetu. Þess vegna mun jeg greiða atkv. þeirri till. nefndarinnar að nema þetta ákvæði úr frv., því að jeg tel stórhættulegt til frambúðar að skapa það fordæmi, að svifta megi menn slíkum rjettindum með einföldum lögum.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg ætla ekki að fjölyrða um málið að þessu sinni, en aðeins benda á tvent í sambandi við það, sem hæstv.forsrh. (JÞ) sagði. Hið fyrra er það, sem hann benti á, að með lögum þessum væri tekin ábyrgð á öllu innstæðufje í Landsbankanum. Það var skoðun meiri hl. milliþinganefndarinnar í bankamálum, að þessi ábyrgð ætti sjer ekki stað eftir lögunum frá 1886. En hvernig stendur þá á því, að svo auðveldlega hefir gengið að fá hv.þm. til þess að samþ., að ríkið taki ábyrgð á lánum bankans, og það ár eftir ár og á verstu tímum, sem yfir bankann hafa gengið? Það stendur svo á því, að á bak við slíkar samþ. liggur það, að þjóðinni beri siðferðiskylda til að ábyrgjast um lán bankans að því leyti, að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Hitt atriðið, sem jeg vildi spyrjast fyrir um, er það, hvers vegna sparisjóðsdeildin getur ekki breytt sínum innlánsvöxtum, úr því seðladeildin getur það. Ef þetta hvorttveggja er rjett, þá skilst mjer, að ekkert vald sje til, sem geti ráðið því, hve mikið fje streymir að bankanum. Jeg hafði litið svo á, að sparisjóðsdeildin hefði vald til þess að haga vaxtakjörum eftir þörfinni, til að draga fje að eða frá bankanum - og svo er það! Staðreyndum er ekki vert að neita. Fólk er ekki vant við vaxtabreytingar hjer eftir sömu reglum og sumstaðar annarsstaðar. Vaxtabreytingar hafa hingað til farið eftir því hjer, hvort bankarnir tapa eða græða. Og þegar hjer kemur sparisjóðsdeild, sem veit, að hún á ekki að draga að sjer alt sparifje landsmanna, þá hygg jeg, að henni mundi fljótt takast að temja menn við þetta fyrirkomulag.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg veit ekki, hvort það hefir komið nógu skýrt fram í ræðu minni, það sem jeg vildi sagt hafa um ábyrgð ríkissjóðs á stofnfje bankans. En um stofnfje hans fer vitanlega eftir mati úttektarmanna, hve mikið ríkissjóður leggi til. Þess vegna mátti ekki leggja þann skilning í orð mín, að þeir menn, sem nú eiga sparifje í bankanum, ættu ríkissjóðsábyrgð á öllu því fje, sem liggur í bankanum um aldur og æfi. Þá spurði hv.þm. (ÁÁ), hvers vegna sparisjóðsdeild gæti ekki breytt sínum innlánsvöxtum eftir vild, svo sem henni þætti þurfa til þess að verjast óeðlilegu aðstreymi innlánsfjár. Það er af því, að sparisjóðsdeildin getur ekki gert sjer neinn mannamun um sína innlánsvexti. Það liggur í allri tilhögun sparisjóðsstarfsemi, að þar verður að vera föst regla um innlánsvexti, svo að allir, sem láta fje sitt þar inn upp á sömu skilmála, t. d. upp á það að mega taka það eftir svo og svo marga daga, fái sömu vexti á sínum tíma. Það er ekki framkvæmanlegt fyrir sparisjóð, sem hefir 30 milj. lnnstæðufje, að fara að gera stóra breytingu á vöxtum á allri þeirri fúlgu fyrir það, að hann fær svo sem 1/2 milj. meira eða minna. - En seðlabankinn hefir eftir starfrækslu sinni aðra aðstöðu, því að hann getur haft mismunandi innlánsvexti fyrir hvern sinn viðskiftamann, eins og honum býður við að horfa. Þótt fje manna sje síðast tekið á hlaupareikning fyrir 2–3%, þá getur seðlabankinn í dag neitað að borga þeim nokkra vexti, sem koma með innlán, og það án þess að þurfa neitt að breyta innlánsvöxtum á fje, sem fyrir er í seðlabankanum. Þessi mismunur er það, sem gerir seðlabankanum mögulegt með sinni vaxtapólitík að verjast innlánsfje, eða draga það til sín, eftir því sem við á. En þetta getur sparisjóður ekki gert, og þar af leiðandi ekki sparisjóðsdeild bankans. Það liggur í allri tilhögun slíkra stofnana.

Forseti (BSv): Útbýtt hefir verið í deildinni brtt. á þskj. 590 og 591. Til þess að tillögur þessar geti komið til umr. og atkv. verður að leita afbrigða frá þingsköpum.

Hjeðinn Valdimarsson Örfá orð vildi jeg segja út af brtt. mínum. A-liður 1. brtt. hefir áður komið fram í Ed. sem brtt. við 14. gr., að seðlabankinn veiti lán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga, og virðist hann mjög sjálfsagður, þar sem bankanum er heimilt að kaupa og selja skuldabrjef slíkra bæjar- og sveitarfjelaga. Þá er b-liður till., að bankinn geti annast öll nauðsynleg bankastörf eins og upprunalega var í frv. Jeg álít rjettara að hafa verksvið bankans rýmra. 2. brtt. er um það, að endurskoðendur bankans verði kosnir af þinginu, eða þeirri deild, sem fjárveitingavaldið hefir, sem er Nd., þótt nú á síðari tímum virðist svo, sem hin deildin ætli að taka sjer það vald. Tel jeg miklu heppilegra, að þingið ráði vali mannanna en að stjórnin skipi þá. Það má ef til vill segja, að ef Alþingi færi að kjósa endurskoðendur, þá sje hættara við, að pólitík komist inn í málið. En eins og jeg benti á áðan með háttv. 2. þm. Reykv., þá getur pólitík jafnt komið til greina, þótt stjórnin skipi þá, og er jafnvel engu líkara en þeir sjeu skipaðir mjög einhliða úr flokki stjórnarinnar. Ef Nd. kysi endurskoðendurna, yrði án efa hvor af sínu sauðahúsi, og gætu leyst störf sín jafnvel af hendi og þótt þeir væru skipaðir af stjórninni einni úr flokki hennar. Brtt. við 34. gr. er þess efnis, að í stað þess, að bankaráðsmenn hafa verið kosnir 2 úr Ed., 2 úr Nd. og formaður skipaður af stjórninni, þá verði þeir allir kosnir með hlutfallskosningu af Nd. Alþingis. Sama gildir um varamenn. Þá hefi jeg ætlast til með brtt., að kosningin gilti til þriggja ára, í stað 4–5 ára. Álít jeg það heppilegra, og þyrftu ekki að verða mikil mannaskifti af þeim sökum, ef mennirnir stæðu vel í stöðu sinni, en mikill kostur að geta skift um á skemmri tíma, ef þess gerðist þörf. Þá sje jeg ekki ástæðu til þess, að stjórnin skipi formann bankaráðsins, og eru fyrir þeirri skoðun minni sömu ástæður og fyrir kosningu endurskoðenda. Þá eru eftir 2 brtt.; hin fyrri, að kosning í bankaráð fari fram í fyrsta skifti á Alþingi 1928, og hin síðari, að lög þessi öðlist gildi 1. mars 1928, en ekki þegar í stað. Jeg álít, að þegar ráðist er í slík stórmál eins og að gera nýja löggjöf um Landsbankann, eða í raun og veru að stofna nýjan banka, þá megi ekki ráða því til lykta fyr en eftir að kosningar til Alþingis hafa farið fram. Þá má stjórnin heldur ekki hafa rjett til þess að skipa bankaráðsmenn til 5 ára. Mjer finst of langt gengið, ef þetta verður samþykt, að tefla svo á tæpasta vaðið síðustu dagana hjer á Alþingi, að gera svo alvarlegar ráðstafanir sem þær, hverjir fara með yfirstjórn peningavaldsins í landinu. Jeg get skilið, að stjórninni sje það kappsmál að geta skipað bankaráðsformann, en það verður að taka meira tillit til þess, að nýjar kosningar eru fyrir dyrum, og önnur stjórn mun að líkindum setjast í valdasessinn innan skamms.

Jón Auðunn Jónsson * Að jeg hefi skrifað undir nál. án fyrirvara, þýðir ekki það, að jeg hafi skift um skoðun, að svo sje málinu best fyrir komið, að seðlabankinn hafi ekki með önnur bankastörf að ræða. En jeg sje þess enga von, að slík stofnun verði lögfest, hvorki á þessu ári eða þeim næstu, þar sem meiri hluti þingmanna er þessu fyrirkomulagi fylgjandi. Flestir þingmenn munu gefa kost á sjer við næstu kosningar, og mun meiri hluti þeirra ná þeim, og þarf því ekki að búast við því, að málið taki nokkrum breytingum, þótt kosningar sjeu á milli. Það ber að játa, að frv. hefir tekið stórum stakkaskiftum frá till. milliþinganefndarinnar í bankamálinu, og þau stakkaskifti eru að mun til bóta. Með því fyrirkomulagi, sem nú er hugsað, er hægt að aðskilja seðlafje bankans og sparisjóðsdeild hans, og þannig verður bankinn seðlabanki með sama fyrirkomulagi og seðlabankar annarsstaðar hafa. Jeg vænti þess, að málum bankans verði þannig stýrt í náinni framtíð, að þessi aðskilnaður reynist ekki torveldur. Á öðrum sviðum hefir frv. líka tekið bótum frá því, sem milliþinganefndin stakk upp á, bæði um fyrirkomulag og stjórn bankans. Lögð hefir verið niður nefnd, sem fyrirsjáanlegt var, að aldrei yrði annað en ábyrgðarlaust og þekkingarlítið hrófatildur, og í stað hennar sett bankaráð með því valdsviði, sem venja er til annarsstaðar, að bankaráð hafi. Flestar breytingarnar, sem hv.fjhn. leggur til, tel jeg fremur til bóta á frv., og þótt ýmsir nefndarmenn sjeu ekki algerlega sammála, vænti jeg þess, að flestar þeirra nái samþykki hv. þingdeildar. Að öðru leyti ætla jeg ekki að minnast á einstök atriði frv. að öðru en því, að jeg tel ekki rjett að draga úr valdi bankaráðs, sem því er ætlað eins og er, og ekki vert að stofna til bankaráðs, sem vinni minna í bankanum en ráð er fyrir gert, og hafi þannig minni þekkingu á starfsemi bankans, ef bankaráðið á að geta starfað eftir tilgangi sínum og venju í öðrum löndum.

Frsm. (Magnús Jónsson) Brtt. þær, sem nú hefir verið útbýtt á þskj. 591, frá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), hafa ekki verið bornar undir fjhn., og er það óheppilegt, að þeim skuli vera útbýtt svo seint, og get jeg því engu skilað frá nefndinni um þær. En mjer líst svo á, að jeg muni greiða atkv. á móti þeim. Mjer sýnast þær allar svo vaxnar. Annars hefir mjer ekki gefist neitt tilefni til að svara. Jeg gæti, ef jeg vildi, út af orðum háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) reynt að bera í bætifláka fyrir milliþinganefndina. Það stendur mjer nærri. Jeg verð aðeins að segja það, að frv. milliþinganefndarinnar liggur til grundvallar fyrir þessu frv., sem hæstv. stjórn hefir lagt fyrir þetta þing. Háttv. þm. (JAJ) taldi sjerstaklega tvo kosti, sem þetta frv. hefði fram yfir hitt. Kosturinn sá, að skilja deildir bankans sundur, er þó frá milliþinganefndinni. Hún stakk fyrst upp á að halda deildum bankans aðskildum, þótt hún vildi ekki ganga svo langt að aðskilja þær algerlega, heldur aðeins bókfærsluna, í þeim tilgangi, að hægt væri að kljúfa bankann, ef rjettara þætti að láta seðlabankann starfa óháðan. Jeg skal ekki um það segja, hvort það væri til bóta að kljúfa bankann alveg, en að milliþinganefndin gekk ekki lengra, var af því, að hún var ekki viss um, að hægt væri að skilja á milli þannig, að það ekki hreint „tekniskt“ rækist á. Hinn kosturinn var sá, að dómi hv.þm.N.-Ísf., að lögð hefir verið niður Landsbankanefndin og sett bankaráð í staðinn. Hefði það fyrirkomulag, sem nefndin stakk upp á, staðið óbreytt, er jeg þess fullviss, að það hefði reynst betur; en hitt er satt, að nefndin leggur ekki svo mikið upp úr þessari Landsbankanefnd, að hún setji tilvist hennar á oddinn sem deiluatriði. En nú er það komið á daginn, er skifta á niður á aðra aðilja störfum hennar, þá er fult af deilum um það, hver eigi að taka að sjer þessi störf. T. d. er nú sundurþykkja um skipun endurskoðenda, hvort rjettara sje að leggja það starf á herðar Alþingi eða ráðherra. Annars ætla jeg ekki að deila um þessi atriði. Einn lítur svo á, að þau sjeu til bóta, en annar ekki, eins og gengur. Jeg vildi aðeins minnast á, að þetta um skifting bankans er upphaflega frá milliþinganefndinni. En jeg vil ekki gefa ástæðu til að tefja umr., og læt því máli mínu lokið.

Jakob Möller Jeg stend aðeins upp til að skýra frá, að jeg hefi skrifað undir nál. um þetta frv. með fyrirvara, er snertir málið í heild sinni. Jeg mun ekki gera grein fyrir þeim fyrirvara nú. Á betur við að láta það bíða til 3. umr.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Út af brtt. á þskj. 591, frá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), verð jeg að segja fáein orð. Brtt. við 14. gr., um það, að af seðlabankanum verði heimtuð útlán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga, hefir komið til athugunar í hv.Ed., og var ekki álitið rjett, að seðlabankinn annaðist slík lán, heldur sparisjóðsdeildin. Er það heimilað í 28. gr. 3. lið, að sparisjóðsdeildin veiti slík lán gegn þeirri ábyrgð, sem greind er í till. Þetta eru venjulegast löng lán, sem seðlabankinn getur ekki veitt, nema með því að binda fje sitt til langs tíma, en það er ekki tilætlunin, að hann geri. Hinsvegar er ekki útilokað, að seðlabankinn geti veitt bæjar- eða sveitarfjelögum lán með því að kaupa af þeim skuldabrjef, enda er það heimilt samkvæmt 14. gr. Seinni liður 1. brtt. er málsgrein, sem feld var burt úr frv. í Ed., af því að rjettara þótti að hafa tæmandi upptalningu á störfum seðlabankans, sem nú eru greind í 14. gr. Þótti þá ekki viðeigandi að hafa þar almenn og óákveðin ákvæði, sem ef til vill gætu skilist á ýmsan veg og leitt til þess, að bankinn teldi sjer heimila margvíslegri starfsemi en til var ætlast. Um hinar brtt. ætla jeg ekki að tala út af fyrir sig. Jeg get sagt það sama og hv.frsm.fjhn. (MJ), að jeg er þeim öllum mótfallinn. Þær eru aðeins til þess að slá málinu á dreif. Jeg held, að ekki sje hætta á neinni hlutdrægni um skipun endurskoðenda, þótt stjórninni sje falið að skipa endurskoðendur eins og brtt.hv.fjhn. fer fram á, vegna þess, að endurskoðendur eiga að vera bókhaldsfróðir menn, sem eiga að framkvæma bókhalds- og reikningsendurskoðun í bankanum. Það er ábyrgðarmikið starf, þar sem þeim ber að líta eftir, að ekki sjeu misfellur á bókhaldi og afgreiðslu starfsmanna í bankanum. Háttv. þm. (HjV) sagði, að stjórninni væri kappsmál að fá að skipa formann bankaráðsins. Það er fjarri sanni. En stjórninni er það kappsmál, að þetta frv., sem legið hefir fyrir þinginu ár eftir ár, fái afgreiðslu á þessu þingi. Færi vel á því, að hv.þm. reyndu að taka rögg á sig og gangi ekki svo til kosninga, að hafa ekki bundið enda á þetta mál, sem svo langt er komið. Síst ætti nokkrum að detta í hug að gera sjer leik að því að tefja það.

Tryggvi Þórhallsson Jeg þarf að segja örfá orð út af. því, sem hæstv.forsrh. (JÞ) sagði síðast. En áður en jeg geri það, ætla jeg að gera grein fyrir atkvæði mínu um sjerstakt atriði í frv. Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að jeg legði ríka áherslu á, að breytt yrði einu atriði í 1. gr. frv., þar sem tekið er fram, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans, nema sjerstaklega sje ákveðið með lögum. Jeg tel ófært og óforsvaranlegt, að landið reki stofnun og taki ekki afleiðingunum, sem þeim rekstri fylgja, og þar sem ríkissjóður hlýtur hagnaðinn, ef einhver er, verður hann líka að bera áhættuna. Út frá þeim forsendum mun jeg fylgja eindregið brtt.hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 1. þm.N.-M. (HStef), á þskj. 568, og jeg verð að telja þetta slíkt aðalatriði, að verði þessi brtt. ekki samþ., treysti jeg mjer ekki til að greiða atkv. með 1. gr., en það táknar ekki, að jeg hafi ákveðið að greiða atkv. á móti frv. í heild sinni. Gefst tækifæri til að athuga það við 3. umr., því að þangað til er opin leið að breyta þessu. Um fleiri einstök atriði ætla jeg ekki að tala, fyr en þá við 3. umr. Eins og í fyrra sakna jeg eins þýðingarmikils ákvæðis, en það er um það, hvernig fje bankans skuli skiftast milli atvinnuveganna. Jeg er ekki ánægður með afgreiðslu þessa máls, nema svo sje kveðið á, að fengin sje trygging fyrir því, að hið sama eigi sjer ekki stað áfram sem hingað til, að nálega alt veltufje bankans beinist til atvinnurekstrar í kaupstöðum. Jeg legg áherslu á, að ákveðinn hluti af veltufje bankans gangi til landbúnaðarins, og mun koma með brtt. um það við 3. umr. En annað var það, sem olli því, að jeg stóð upp, sem sje síðustu orð hæstv.forsrh., er hann var að tala um afgreiðslu þessa máls. Var sú meining orða hans, að þingmenn, allir þeir, er hjer eiga sæti, mættu blygðast sín, ef þetta frv. væri ekki afgreitt nú á þessu þingi. Er það mjög óvarlega mælt. Jeg vil benda hæstv.forsrh. á það, að þetta mál er nú mjög komið í eindaga og það er algerlega á ábyrgð hæstv. landsstjórnar, að þetta alvarlega og þýðingarmikla mál ber svo að. Það er svo sorglegt, hversu komið er, að jeg get ekki annað en haft samvisku af því að þurfa að leggja hendur á afgreiðslu þessa máls undir slíkum kringumstæðum. Málið er ekki afgreitt frá Ed. fyr en 84 dögum eftir að Alþingi kemur saman. Því er haldið svona óhæfilega lengi í Ed., og þó hefir hæstv. landsstjórn fullkominn meiri hluta bæði í deildinni og nefnd þeirri, er um það fjallaði. 1. umr. í Nd. stendur ekki yfir nema einn dag og málinu vísað til 2. umr. strax í Nd. Afleiðingin er sú, að þótt höfð verði hröð afgreiðsla á þessu máli, þá er fyrirsjáanlegt, að halda verður þinginu nokkrum dögum lengur þess vegna. Og það er á ábyrgð hæstv. landsstjórnar og meiri hluta hennar í hv.Ed. Tvö atriði í meðferð málsins vil jeg sjerstaklega benda á. Frv. kemur til Nd. ákaflega breytt og nefndin, sem fær það til afgreiðslu, getur ekki haft það til athugunar nema í 6–7 daga, og þegar svo er liðið á þingið, eru allir hlaðnir störfum og þreyttir eftir margra vikna þingsetu og geta því ekki lagt þá alúð við málið sem skyldi. Og svo þegar málið er loks afgreitt frá nefndinni, eftir þennan stutta tíma, eina 6 daga, eru bornar fram við það hvorki fleiri nje færri en 42 brtt.; frá hv. meiri hl. fjhn. og öðrum nefndarmönnum 35 brtt. og frá öðrum þm. 7 brtt. Á öllum þessum brtt. á maður að átta sig nú í lok þingsins, er órói og umrót er komið á hugi manna. Jeg álít það næstum frágangssök að þurfa að gera það. Þar við bætist, að brtt., sem samþ. var í háttv.Ed., en orðuð af hæstv.forsrh., er talin fela í sjer brot á stjórnarskrá landsins. Að minsta kosti er svo talið af sumum. Og jafnvel af eindregnum fylgismanni hæstv. stjórnar, sem er lögfræðingur, hefir því verið lýst yfir, að þar væri fullkomlega um stjórnarskrárbrot að ræða. Og sama var að skilja á hæstv. forseta (BSv), er hann var beðinn úrskurðar um, hvort málinu skyldi ekki vikið frá fyrir þær sakir. Ofan á alt þetta á að ráða fram úr þessu nú á þessum flaustursfundi, þar sem kastað er fram 7 brtt. skriflegum og vjelrituðum og afbrigði veitt á síðustu stundu, tveim dögum eftir að fjárlög eru afgreidd og allir eru að búast til brottfarar. Þar sem þetta verður að teljast hið alvarlegasta mál fyrir þjóðina, sem þinginu er því skylt að ganga frá með gætni, er slík meðferð og afgreiðsla með öllu óforsvaranleg. Og jeg lýsi því hjer með á hendur hæstv. landsstjórn, að hún ber alla ábyrgð á, hversu óverjandi þessi afgreiðsla er á slíku stórmáli.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg hefi ekki mörgu að svara hæstv.forsrh. Hann gat þess, að hann gæti ekki fyrir sitt leyti gengið inn á brtt., og hv.Ed. hefði heldur ekki fallist á að heimila seðlabankanum að veita lán gegn ábyrgð sýslu- og sveitarfjelaga, og það væri vegna þess, að slík lán væru oft löng og því ekki hentug fyrir seðlabankann sem slíkan. En þar sem gert er ráð fyrir, að seðlabankinn geti veitt löng lán undir öðru formi, þ. e. a. s. með því að gefa út skuldabrjef, þá ætti það ekki að útiloka hitt. Og sveitar- og bæjarfjelög hjer á landi, t. d. Reykjavík, taka ekki svo lítið af bráðabirgðalánum. Með þessu er verið að neyða Reykjavík og aðra kaupstaði, sem slíkra lána þurfa með, til þess að ganga fram hjá seðlabankanum og taka lán með verri kjörum en seðlabankinn býður. Þar sem nú bankinn er opinber stofnun og tryggingin, sem á bak við er, sú besta, sem hægt er að gefa, fyrir utan ríkissjóðsábyrgð, þá finst mjer þessi meinbægni satt að segja ástæðulaus. Viðvíkjandi b-lið 1. brtt., við 14. gr., sagði hæstv.forsrh. ekki annað en það, að háttv.Ed. hefði þóknast að hafa það svo, að taka upp í 14. gr. tæmandi upptalningu á þeim bankastörfum, er seðlabankinn skyldi annast. En hjer er þá aðeins skoðanamunur, sem jeg skal ekki fara lengra út í, því að jeg álít ýms störf hagkvæm fyrir bankann, sem eru þó ekki talin upp í 14. gr. Hæstv. forsrh. sagði, að sjer virtist ekki hætta á hlutdrægni, þótt landsstjórnin skipaði endurskoðendur, þar sem þeir ættu aðeins að vera bókhalds- og reikningsendurskoðendur. Ef svo er, þá má eins búast við, að þeir menn, sem Alþingi kysi til þessara hluta, væru heldur ekki skipaðir með hlutdrægni. Því að báðar þessar stofnanir, Alþingi og landsstjórn, standa að því leyti jafnt að vígi, að hvortveggja er pólitísk. Spurningin er sú, hvort Alþingi á að hafa rjettinn eða landsstjórnin, hvort endurskoðendurnir eiga fyrst að svara til saka fyrir Alþingi eða stjórninni. Það finst mjer líka í samræmi við anda frv. að öðru leyti, að Alþingi kjósi endurskoðendur, þar sem gert er ráð fyrir, að það fylgist með gangi bankans. Hæstv. forsrh. gat þess, að þetta frv. hefði legið fyrir mörgum þingum, og því væri rjett fyrir háttv. þingmenn núna fyrir kosningarnar að sýna kjósendum, að þeir gætu lokið afgreiðslu þess. Jeg álít einmitt rjett að bíða fram yfir kosningar. Ýms atriði frv. eru svo vanhugsuð, að dómur kjósenda mun vera mjög misjafn um þau, t. d. það, að opinbert fje skuli ekki þurfa að ávaxtast í Landsbankanum og ábyrgð ríkissjóðs á sparifje bankans falli burt. Hvorttveggja er gert til þess að veikja banka ríkisins, í því skyni að gera lífvænlegra fyrir einkabanka, sem hjer kynni að rísa upp. Raunar er það ekki óttinn við ábyrgðina, sem veldur þessu. Það hefir komið í ljós í orðum hæstv.forsrh., að hann býst við, að ábyrgð ríkissjóðs muni gera það að verkum, að fje muni frekar leita til Landsbankans en annað, og bankinn fái þannig betri aðstöðu en aðrir bankar. Við það er óttinn. Með öðrum orðum: hæstv. stjórn er með frv. og brtt. sínum að veikja ríkisstofnun gagnvart einstakra manna fyrirtækjum. Sá skoðanamunur, sem um þetta er, býst jeg við, að mundi hafa ekki lítið að segja við næstu kosningar. Verður ekki annað sjeð en það sje ábyrgðarhluti fyrir stjórnina að vilja knýja lögin fram, ekki síst, ef hún ætlar sjer að ná yfirráðum í bankanum um lengri tíma en næsta kjörtímabil.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það er alt annað, að seðlabankinn kaupi skuldabrjef, eða hitt, að hann veiti löng lán. Skuldabrjef, sem hjer er átt við, eru handhafaskuldabrjef, sem stærri bæjarfjelög gefa út. Þau eru auðseld og veðhæf. Þau eru því seðlabankanum óbundið fje, ef hann hefir þau í vörslum sínum, því að fyrir þau getur hann altaf útvegað reiðufje, ef á þarf að halda. En slíku er ekki til að dreifa um þau lán, sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) vill heimila seðlabankanum að veita. Starf endurskoðendanna verður ekki aðallega þess eðlis, að þeir þurfi að standa ríkisstjórn eða Alþingi reikningsskap. Það verður aðallega bankaráðið, er tekur við skýrslum þeirra. En því hefir hv.fjhn. þótt varhugavert, að bankaráðið hefði vald um, hverjir mennirnir væru, að endurskoðendurnir geti þurft að fara yfir gerðir bankaráðsins, þótt ekki muni verða mikið um það. Það er ekki rjett hjá háttv. 4. þm. Reykv., að málstaður ríkisstjórnarinnar, að vilja ekki ótakmarkaða ábyrgð á bankanum, sje sjerstaklega í því skyni tekinn að gera lífvænlegra fyrir einkabanka, heldur er það miklu frekar til þess að gera lífvænlegt fyrir aðra sparisjóði heldur en sparisjóðsdeild Landsbankans. Jeg get ekki sjeð, að það sje nein veiking á aðstöðu seðlabankans, þó að hlynt sje að því, að upp komi einkabankar í landinu. Með því er hreint og beint verið að hlynna að honum; með því verður komist nær því, að hann skifti eingöngu við peningastofnanir í landinu. Hjer er því um að ræða eflingu, en ekki veikingu á aðstöðu bankans. Hv. þm. Str. (TrÞ) er nú á því, að ríkið eigi að bera að lögum ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans, en hann var þó á annari skoðun fyr á þinginu. Hv. þm. færði þau rök fyrir þessari síðari skoðun sinni, að ríkið fengi hagnaðinn af rekstri bankans. Þetta er nú, að því er snertir sparisjóðinn, algerlega rangt. Þar á allur hagnaðurinn að leggjast í varasjóð. Um seðlabankann er það að segja, að ríkið leggur honum til 5 miljónir króna, stofnfje, sem það á á hættu, að það fái enga vexti af. En það getur komið að því, að þegar varasjóður bankans er orðinn yfir 4 miljónir, þá fái ríkissjóður og varasjóður helmingaskifti. Jeg verð nú að segja það, að þessi von ríkissjóðs um eitthvað af arðinum er ekki meira en uppbót fyrir það vaxtatap, sem hann verður fyrir af innskotsfje sínu til bankans. Það er þannig líka algerlega ranglega túlkað, að ríkið eigi að fá arðinn af seðlabankanum. Í 38. gr., staflið i, er það falið bankaráðinu að ákveða, hve mikið af starfsfje bankans skuli vera bundið í hverri atvinnugrein á hverjum tíma. Jeg held nú líka, að þetta ákvörðunarvald sje best komið hjá bankaráðinu og að það sje ekki heppilegt að gera neina ákvörðun um þessa skiftingu, sem ekki er að vænta, að geti staðist í framtíðinni. Hvað heppilegt er í því efni, hlýtur altaf að fara eftir ástandinu á hverjum tíma. Um það, að þm. mættu blygðast sín fyrir að afgreiða ekki þetta mál, sagði jeg ekki neitt, en hitt sagði jeg, að það færi ekki vel á því, að kjörtímabilið liði svo, að það yrði ekki afgreitt. Þá var hv.þm. Str. með pólitískar bollaleggingar, og ætla jeg ekki að fara mikið út í þær. Hann vísar ábyrgðinni á hendur stjórnarinnar á því, hvernig málin ganga gegnum þingið. En hv.þm. veit það vel, að eftir þingsköpum eru það forsetar og vinnunefndir þingsins, sem þar ráða mestu um. Þær breytingar, sem hv.Ed. gerði á frv., og þær brtt., sem hjer liggja fyrir, eru engar stórvægilegar og raska í engu þeim grundvelli, sem frv. var upphaflega bygt á. Sjerstaklega eru þær brtt., sem hjer liggja fyrir, hvorki stórvægilegar eða flóknar. Mjer finst ekki, að þær feli í sjer neina afsökun fyrir því, að ekki sje hægt að afgreiða málið nú.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi getið þess áður, að það er ekki fyrst og fremst af því, að ríkið ætti að fá ágóðann af rekstri bankans, að jeg áliti, að það eigi að bera ábyrgð á skuldbindingum hans. Jeg gat þess þegar við 1. umr. þessa máls, að eins og jeg áliti það siðferðilega óverjandi, að einstaklingar bæru ekki, eftir getu, ábyrgð á sínum skuldbindingum, eins áliti jeg það óforsvaranlegt, að ríkið beri ekki ábyrgð á Landsbankanum. Landsbankinn býður mönnum að taka við fje af þeim til geymslu, og ríkinu, sem er eigandi hans, er skylt eða á að vera skylt að bæta þeim tjónið, ef fjeð tapast. Jeg vil ekki karpa við hæstv.forsrh. um skiftingu veltufjárins milli atvinnuveganna í landinu. Það atriði liggur ekki fyrir hjer nú. En það mun liggja fyrir við 3. umr.brtt. um þetta. En í ljósi þeirrar reynslu, sem fengin er, þori jeg ekki að treysta neinu bankaráði eða neinni bankastjórn til að skifta þar rjett af sjálfsdáðum, því að það er kunnugt, að landbúnaðurinn hefir hingað til verið mjög svo afskiftur. Hæstv. forsrh. talaði um pólitískar bollaleggingar hjá mjer. Jeg vil heldur kalla það játningar. Það er alvara, sem kemur upp hjá mjer yfir því hroðvirknislega flaustri, sem haft er á afgreiðslu þessa máls. Málið kemur fyrst hingað til 2. umr. 2 dögum eftir að fjárlög hafa verið afgr. og þegar að því er komið, að þm. fari að pakka niður í poka sína og halda heimleiðis. Þá fyrst kemur málið fyrir til 2. umr. með 42 brtt. og þá á. að knýja það áfram með afbrigðum. Hæstv. forsrh. hjelt því fram, að breytingar þær, sem nú hafa orðið á frv., sjeu ekki stórvægilegar. Um það ætla jeg ekki að deila, en jeg ætla að láta hans eigin flokksmenn vitna á móti honum. Þar til vil jeg nefna þá hv.þm.N.- Ísf. (JAJ), hv.þm. Ak. (BL) og hv.þm. Barð. (HK). Þessir hv.þm. voru allir mjög eindregið á móti frv. í fyrra, en telja sig nú geta fylgt því, vegna hinna miklu breytinga, sem orðið hafi á því til bóta. Þessir menn vitna þannig allir á móti hæstv. ráðh. í þessu efni.

2079Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Því er nú alls ekki til að dreifa, að ríkið beri enga ábyrgð á því fje, sem lagt er inn í bankann. Ef þetta frv. verður samþ., leggur ríkið fram 5 miljónir til tryggingar því fje, sem bankinn tekur við. Af þessari fúlgu er sparisjóðsdeildinni ætlaður nokkur hluti, þangað til varasjóður hennar hefir náð þeirri stærð, sem núgildandi almenn sparisjóðslöggjöf telur nægilega til tryggingar, sem sje 10% af innstæðuupphæðinni.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vil láta örfá orð fylgja till. úr garði, þótt ýmsir liðir hennar hafi komið inn á þing áður. Þannig flutti jeg 1922, ásamt núv. forsrh., till. um að mæla upp svokallaða „Grunnleið“ á Húnaflóa. vestan Vatnsness. Árið 1923 kom hún aftur fram, og var þá gerð góð grein fyrir því af núv. 1. þm. Rang. (KIJ), þáv. atvrh., hvað gert hafði verið í málinu. Kom þá í ljós, að leitað hafði verið til flotamálastjórnarinnar dönsku og fengin áætlun um uppmælingu á þessari leið ásamt fleirum. Upplýsingar þær, sem fengust, hvað snertir þessa leið, voru þannig, að þurfa mundi til mælinganna 6–8 daga í góðu veðri, en aftur voru sumar uppmælingamar svo erfiðar, svo sem undir Strandafjallgarði, að talið var, að til þeirra þyrfti 48 daga, þótt ekki væri nema 16 daga verk í góðu veðri. Uppmælingar á innsiglingu Kollafjarðar og Bjarnarfjarðar var áætlað að tæki 10 daga. Allur kostnaður við þessar uppmælingar var áætlaður 60 þús. kr., og var þá auðvitað gengið út frá því, að fleiri uppmælingar kæmu til greina. Síðan hefir till. enn komið fyrir þingið, en ýmist verið óútrædd eða vísað til stjórnarinnar, svo sem á síðasta þingi, en ekkert verið gert í málinu frá hennar hendi. Nú vil jeg mælast til þess, að að því verði horfið svo fljótt sem auðið er að mæla þessa leið. Get jeg drepið á helstu ástæðuna fyrir því, sem er sú, að stytta mjög mikið leið þeirra skipa, sem sigla um Húnaflóa og þurfa inn á Miðfjörð. Till. þessa flutti jeg fyrst að beiðni skipstjórans á ,,Goðafossi“, sem kvaðst þess fullviss, að leið þessi væri fær. Hann kvaðst ekki mundu hika við að fara þessa leið, ef hann hefði minna skip í förum, en á svo stóru skipi sem „Goðafoss“ væri áhættan of mikil, þar eð leiðin væri ekki mæld. Svo hagar til, að þegar komið er austan að, verður fyrst að sigla til Grímseyjar, til þess að fá glögg mið af landi. En þótt siglt sje þangað, er ekki altaf hægt að ná Miðfirði, vegna þess, að landmiðin eru hulin þoku. Til Grímseyjar er tveggja tíma sigling, og væri því mikill sparnaður, ef hægt væri að taka af sjer þennan krók. Annað er þó, sem hefir enn þá meiri þýðingu. Vestan með ströndinni og fyrir vestan þessa siglingaleið legst oft mjög mikil þoka, þótt heiðskírt sje á austurflóanum og sömuleiðis á grynnri leiðinni. Hafa bæði „Goðafoss“ og önnur skip oft orðið að bíða 3–4 daga við þokuvegginn og engu getað áorkað, en að öðrum kosti farið grynnri leiðina, ef hægt hefði verið. Þetta er því ekki sjerstaklega gert fyrir Miðfjörð eða aðrar hafnir, sem hlut eiga þar að máli, heldur fyrir öll þau skip, sem þarna eiga leið um, og þó sjerstaklega fyrir skip Eimskipafjelags Íslands. Þá er 2. liður till., um uppmælingu á innsiglingu á Hindisvík á Vatnsnesi. Var í fyrra drepið á, hve mikil nauðsyn væri á, að þarna væri löggilt höfn, þar sem þarna er ef til vill einhver besti staðurinn til þess að gera höfn við Húnaflóa. Ef gert verður eitthvað í þá átt, verður þarna örugg og góð höfn og afdrep fyrir þau skip, sem stunda fiski á þessum slóðum. Þá hefir aðalsíldveiðin undanfarin ár verið þarna vestur frá, og ef snögglega kemur óveður, er það eins og að fara í næsta hús fyrir skip þau, sem fyrir utan liggja, að leita sjer afdreps í Hindisvík. Kostnaðurinn við þessa uppmælingu ætti ekki að vera mikill. 3. liður, um uppmælingu á leiðinni frá Horni austur að Norðurfirði, er settur af hv.þm.N.-Ísf. Jeg er ekki eins kunnugur þar, en jeg tel víst, að mjög mikil nauðsyn sje til þeirrar uppmælingar, þótt vera kunni örðugra að mæla þar. 4. liður, að rannsókn sje gerð á lendingar- eða hafnarbótum á Hvammstanga við Miðfjörð og gerð áætlun um. Við þetta hefir verið gerð lítilsháttar rannsókn og uppdráttur, en jeg hefi ekki grenslast svo nákvæmlega eftir því, að jeg geti farið nánar út í það atriði. En jeg tel víst, að það, sem gert hefir verið, sje góð undirstaða undir verkið, sem ætti því að verða ódýrara. Jeg vænti þess, að hæstv. stjórn og atvrh. taki till. vel og sjái, að hún er aðeins flutt af nauðsyn, sem snertir öll skip, er þarna þurfa um að fara. Jeg vil líka taka það fram, að þótt verkið væri svona mikið eftir áætlunum flotamálastjórnarinnar, þá er önnur aðstaða nú. Jeg býst við, að varðskipin gætu framkvæmt þessar mælingar, og hægt væri að taka þau öðru hverju frá landhelgisgæslunni að skaðlausu. Ætti verkið þá ekki að verða jafndýrt og áætlað var. Jeg ætla ekki að byggja á því, sem sagt hefir verið hjer, að varðskipin lægju inni 12 daga í mánuði. En þrátt fyrir það ætti að vera hægt að haga þessu svo, að ekki væri til tjóns fyrir vörsluna. Mjer finst eins mikill greiði gerður Eimskipafjelagi Íslands, ef uppmælingar þessar verða framkvæmdar og fjelagið hugsar sjer að hafa skipaviðkomur á Húnaflóa, eins og ef ríkissjóður legði fjelaginu fje til styrktar á annan hátt. Fjelagið mundi fljótt komast að raun um, að þeir peningar og fyrirhöfn, sem lagðir voru í uppmælingarnar, mundu borga sig. Vona jeg svo, að till. fái góðar undirtektir. - Um brtt. get jeg ekkert sagt, en býst við, að þær sjeu fram komnar af sömu nauðsyn og till.

Tryggvi Þórhallsson Á þskj. 539 á jeg brtt. um að skora á stjórnina, að samhliða þeim uppmælingum, sem getið er um í þáltill., verði framkvæmd mæling á tveim stöðum í mínu kjördæmi, í Bjarnarfirði og hafnarstaður við Kaldrananes og innsigling á Kollafjörð. Engum getur komið á óvart það, sem brtt. mín fer fram á, því að það hefir áður fram komið á Alþingi og þá jafnan samferða því, er þáltill. ræðir um. Eins og aðalflm. gat um, liggja fyrir áætlanir um hvorttveggja, og eins samþ. frá fyrri þingum. Tilgangur minn er sá, að ítreka þá ósk, að þessi leið verði mæld, þar sem þetta er á sömu slóðum, eða rjettara sagt framhald af leið þeirri, er mæla á eftir þáltill. Jeg legg áherslu á, að þessar mælingar fari fram samhliða hinum. Jeg þarf ekki að gera grein fyrir því, hvað þetta er nauðsynlegt, vegna þess, að áður hafa legið fyrir þinginu rökstuddar áskoranir um þetta. Nú hefir enn á ný komið fram mjög eindregin áskorun frá þingmálafundum í mínu kjördæmi, að þessar leiðir verði mældar. Skildist mjer á hv.flm. (ÞórJ), að hann hefði ekkert við þessa brtt. að athuga. Vegna þess, að hv.flm., sem er þm. eins kjördæmisins við Húnaflóa, hefir bæði nú og fyr á þinginu látið í ljós óánægju yfir því, hvernig Eimskipafjelag Íslands hefir búið við íbúa þess hjeraðs, vil jeg um leið taka undir þær umkvartanir. Í mínu kjördæmi ríkir mjög mikil óánægja af sömu sökum. Jeg býst ekki við því, að menn grípi til neinna sjerstakra ráða út af þessu, enda vonandi, að hægt verði að setja niður óánægjuna án þess.

Jón Auðunn Jónsson *) Jeg þarf ekki að segja margt út af þeim lið þáltill., sem jeg hefi komið með, vegna þess, að hann er þegar kunnur af því, er hv.flm. sagði. Sá liður fer fram á að mæla leiðina frá Horni austur að Norðurfirði. Svæði þetta er mjög hættulegt skipum, þar sem það er mjög skerjótt, en þar er fiskisæld mikil. Þar er einnig stunduð mikil síldveiði. Nú hvessir oft fljótlega norður frá, og er þá erfitt að komast fyrir Horn. Þarna er ein góð höfn, en lítil, og ekki hægt að komast þangað, nema fyrir þaulkunnuga menn. Veit jeg, að Ísfirðingar leita oft þangað, vegna þess, hve kunnugir þeir eru. En enga veit jeg aðra, sem það hafa gert. Jeg veit af upplýsingum þeim, sem fengist hafa, að talsverður kostnaður er við þessa uppmælingu. En hann mundi fljótt borga sig í auknum afla þeirra skipa, sem stunda fiski á þessu svæði. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Guðnason *) Jeg á litla brtt. við þessa þáltill., á þskj. 547, þar sem farið er fram á, að gerð verði rannsókn á lendingarbótum við Salthólma á Gilsfirði og gerð áætlun um. Jeg hafði áður minst á þetta fyrirtæki við umr. fjárlaganna og fór fram á, að gerð væri bryggja við Salthólma, en fjell frá till., þar sem málið var ekki rannsakað til fulls. Nú hafa komið fram till. um uppmæling siglingaleiða og rannsókn hafnarbóta, og vildi jeg, að þessi staður fylgdi með, þar sem hann liggur ekki mjög langt frá þeim stöðum, er þáltill. og brtt. fjallar um. Hjer er um atriði að ræða, sem hefir mjög mikla þýðingu fyrir samgöngur þessa staðar og mundi gera gagngerða breytingu á því, hve hægt væri fyrir skipin að koma þangað og fá sig afgreidd. Í Salthólmavík í Gilsfirði hagar þannig til, að þar er mjög mikið útfiri, svo að uppskipun verður að bíða marga tíma um fjöru, og er ekki hægt að koma henni við nema um hálffallinn sjó. En 200–300 faðma undan landi er hólmi nokkur, og er það hugmynd manna þar vestra að gera „bólverk“ við hólmann og byggja þar vörugeymsluhús. Gætu skipin þá komið þar upp að og fengið affermingu hvernig sem stæði á sjó. Þó eru menn nokkuð hikandi við þetta og vilja ekki leggja út í slíkan kostnað fyr en þetta hefir verið athugað af verkfróðum mönnum. Vænti jeg þess, að enginn hafi neitt á móti þessari till. minni, því að kostnaður við rannsókn og gerð bryggjunnar mun bráðlega fást endurgoldinn í því, hve miklu greiðara og kostnaðarminna verður fyrir skip að fá sig afgreidd þarna. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Hákon Kristófersson *) Það er ekki til þess að andmæla þáltill. eða brtt., að jeg kvaddi mjer hljóðs. Jeg vil beinaþví til hæstv. stjórnar, þótt jeg telji sjálfsagt, að till. verði samþ., að jeg lít svo á, að framkvæmdir þessa verks geti ekki farið fram á undan slíkum mannvirkjum, er áður hafa verið samþ. fyrir fleiri árum. Fyrir nokkrum árum flutti jeg, ásamt Magnúsi Pjeturssyni, þá þm. Str., þáltill. um uppmælingu á siglingaleiðum á Húnaflóa og Breiðafirði. En framkvæmdir á þessu hafa farist fyrir, sumpart af fjárhagslegum ástæðum og sumpart vegna þess, að stjórnin hafði ekki verkfróðum mönnum á að skipa. Jeg hafði hugsað mjer að bera fram brtt., en sá þess ekki þörf, þar sem áður liggur fyrir áskorun til stjórnarinnar. Aftur á móti vil jeg beina þeirri ósk minni til hennar, að úr framkvæmdum verði hið allra fyrsta. Vil jeg um leið geta þess, að rannsókn á lendingar- og hafnarbótum og uppmæling siglingaleiða má fela sitt hvorum, og má því framkvæma þetta í tvennu lagi.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer kemur ekki annað til hugar en að taka till. vel. En út af þeim ummælum hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), að mál þetta hafi verið lengi á döfinni, vil jeg upplýsa, að það er sjerstaklega vegna þess, hve uppmælingin er dýr. Jeg vil þó segja, að langt sje frá því, að ekkert hafi verið gert til framgangs þessu máli. Hv. þm. upplýsti, hvað gert hafði verið 1922–23. En síðan málinu var vísað til stjórnarinnar í fyrra, hefir ýmislegt verið gert til þess að hrinda því í framkvæmd. Þegar yfirmaður flotastjórnarinnar dönsku kom hingað í sumar, átti jeg tal við hann um þetta mál. Hann skoðaði vitaskipið, og jeg ráðgaðist um það við hann, hvort hægt mundi að nota varðskipin til þessara uppmælinga. Hann kvað svo vera, ef hægt væri að taka þau til þess 2–3 mánuði samfleytt, því að þarna verður að sæta góðu veðri, og skipin þurfa altaf að vera til taks. Eftir skoðun vitaskipsins komst hann að þeirri niðurstöðu, að hægt væri að nota það, ef því væri breytt. Þá breytingu var ákveðið að gera í sumar, þar sem kostnaður við hana mundi ekki nema meiru en 4–5 þús. kr., og það er tiltölulega lítil fjárupphæð. Ennfremur lofaði yfirmaður flotastjórnarinnar að lána hingað vana menn, til þess að starfa að uppmælingunum, gegn því, að þeim væri greitt venjulegt kaup, og auk þess látinn vjelbátur, sem gæti verið skipinu til aðstoðar. Hann kvaðst verða að krefjast þess að hafa skipið til afnota 2–3 mánuði, því að verkið er mjög seinunnið. Hann benti og á, að ef á annað borð á að fá menn hingað upp frá Danmörku, þá mundi það ekki borga sig fyrir stuttan tíma. Nú stendur svo á í sumar, að reisa á stóran vita eystra, og verður skipið upptekið við flutning til þess vita. Það varð því ofan á að fresta þessu til næsta árs. En það er loforð fyrir því að fá mennina næsta ár, með þeim skilmálum, að við kostuðum skipið og mótorbát. Jeg hefi talað um þetta við vitamálastjóra, og hvort hann gæti sjeð af skipinu um tíma næsta ár, svo að uppmælingarnar gætu farið fram, og hefir hann tekið því fremur vel. Forstjóri flotamálaráðuneytisins danska áleit, að uppmælingin á Húnaflóa einum mundi taka 2 sumur, og áleit, að það gengi vel, ef hægt væri að ljúka því á þeim tíma. Kostnaðurinn mun ekki verða minni en 30–40 þús. kr. Enda þótt hjer sje ekki höfð sú aðferð, sem venja er til um till., sem fara fram á fjárútlát, þá verður samt að líta svo á, þar sem uppmælingin hefir verið samþ. þing eftir þing, að stjórnin hafi heimild til þess að láta fje af hendi í þessu augnamiði. Eftir því sem jeg nú hefi sagt, vona jeg, að hægt verði að byrja á uppmælingunum næsta ár. En jeg veit ekki. hvenær þeim mun verða lokið. Af því að jeg er kunnugur, hvernig til hagar á Húnaflóa, þá skal jeg taka það fram, að það er mitt álit, að rjett sje að byrja á því að mæla grunnleiðina inn á Miðfjörð. Því eins og hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) tók fram, þá er það geysikrókur, sem skip verða að taka á sig, á meðan sú leið er ekki mæld upp. Það má að vísu vera, að svo reynist við uppmælinguna, að ekki verði hægt að komast þar inn á stórum skipum. En sjómenn halda þó, að hægt sje fyrir stór skip að sigla þar, ef gott er veður. Nú er skipum bannað að fara þarna um, enda þótt skipstjórar treysti sjer til þess. Eru það vátryggingafjelögin, sem banna það, meðan leiðin er óuppmæld. Út af því, sem hv.þm. Barð. (HK) sagði, þá skal jeg geta þess, að enda þótt hann hafi ekki komið með till. um uppmælingu á Breiðafirði, þá álít jeg það ekki neitt verða til þess að seinka fyrir mælingu þar, vegna þess, að það liggja fyrir stjórninni ákveðnar óskir hjeraðsbúa um það, og svo samþyktir þingsins.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vildi aðeins þakka hæstv. atvrh. (MG) fyrir undirtektir hans í þessu máli og fyrir það, hversu hann hefir aflað sjer upplýsinga um það. Það má vel vera, að best sje að taka þetta alt fyrir í einu, að minsta kosti úr því að fengnir verða til þessa menn frá Danmörku. En það var álit mitt, að ef hægt væri að taka varðskipin í þetta, þá mundu vera menn á þeim, sem kynnu til þessa og gætu tekið eina uppmælingu í senn – en það er 6–8 daga verk - og gætu þeir gert þetta, þegar tækifæri væri best til þess. En jeg skal fúslega játa það, að úr því fengnir verða menn frá Danmörku til þess að annast þessar mælingar, þá er það rjettasta leiðin að taka þetta alt fyrir í einu. Og þetta ber einnig að athuga í sambandi við vitaskipið. Annars hjelt jeg, að það mundi nú verða notað minna til flutninga að vitunum en hingað til, þar eð stjórnin telur það svo kostnaðarfrekt að halda skipinu úti. En út í þetta skal jeg ekki fara. En jeg vænti, að hæstv. atvrh. (MG) haldi málinu vakandi, svo að byrjað verði á framkvæmdum þegar næsta sumar. Jeg gleymdi að taka það fram í fyrri ræðu minni, að vitanlega er það meining okkar flm., að till. heimili fjárgreiðslu úr ríkissjóði, ef hún verður samþ., enda þótt hún hafi ekki gengið í gegnum fleiri en eina umr.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg gleymdi að taka það fram áðan, að vitanlega er uppmæling tilgangslaus, nema búið sje til sjókort um leið. En til þess þarf „fagmenn“ og dýr tæki. Með kleifum kostnaði sje jeg því ekki annað ráð en að við setjum okkur í samband við flotamálastjórn Dana, sem hefir yfirstjórn sjókorta-„arkivsins“.

Frsm. (Árni Jónsson*): Allshn. hefir haft þetta mál til meðferðar og orðið ásátt um að mæla með því. Viðvíkjandi sjálfri till. hefi jeg engu við að bæta þá ítarlegu grg., sem henni fylgir. En um síðari lið till. hefir nefndin átt tal við vitamálastjóra, og er hann vonlítill um árangur af því starfi, sem þar er talað um. Við fyrri lið till. hefir nefndin borið fram brtt., að komið verði á hafnarbótum á Vopnafirði í Norður-Múlasýslu, og er það samkv. óskum, sem komu fram á þingmálafundi þar eystra síðastliðið haust, og raunar oftar. Það er líkt á komið með Vopnafjörð eins og Hnífsdal, að höfnin þar er ekki góð og liggur að nokkru leyti fyrir opnu hafi. Það hefir lengi verið áhugamál manna á Vopnafirði að bæta höfnina og koma þar helst upp hafskipabryggju. Var mál þetta vel undirbúið, áætlun gerð, og hefði að líkindum komist í framkvæmd, ef stríðið hefði ekki skollið á. Nú hefir áætlun verið gerð að nýju, og kostnaður við að gera bátabryggju er talið að muni nema eins miklu og kostað hefði að gera hafskipabryggju fyrir stríð. Það er líka svo, að hæpið þykir, að hægt verði að koma þessari bátabryggju svo fyrir, að hún komi að fullu gagni. S. l. haust lá t. d. skip inni á aðalhöfninni, en vegna brims og storma var ekki hægt að athafna sig við það, vegna þess að bátarnir gátu ekki komist að því. Með þessari till. er því tilætlunin, að láta rannsaka, hvort ekki sje hægt, án alt of mikils kostnaðar, að gera varnargarð úr skeri, er liggur í miðju sundinu milli Skipshólmans og lands. Jeg get að svo stöddu ekkert sagt um þann kostnað, því að vitamálastjóri gat ekkert um hann vitað. En tækist þetta, er jeg viss um, að það yrði til mikilla hagsbóta fyrir sveitirnar, sem sækja þangað í kaupstað, auk þess sem útgerð mundi vaxa þar til stórra muna. Fyrir 20–30 árum var Vopnafjörður einhver stærsti útgerðarstaðurinn á Austurlandi, en hefir hnignað, meðal annars vegna þess að höfnin er svo slæm og þykir ekki tryggileg fyrir vjelbátaútgerð. Að endingu skal jeg geta þess, að vitamálastjóri hefir tekið vel í þetta, og vænti jeg því, að hv.þdm. geti fallist á till., með þeirri breytingu, er nefndin leggur til. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Þessi þáltill. fer fram á að láta rannsaka hafnarbætur í Hnífsdal og á Vopnafirði, þegar á þessu sumri, auk þess, sem rannsaka á jafnhliða snjóflóðahættuna í Hnífsdal. Nú er það öllum vitanlegt, að stjórnin hefir ekki ótakmarkaðri aðstoð á að skipa í þessu efni. Það er aðeins vitamálastjóri og aðstoðarmaður hans. Að vísu var ráðinn aukamaður s. 1. ár til bráðabirgða. En af því að stjórnin hefir úr svo litlu fje að spila, hefir verið reynt að borga honum með því, að hlutaðeigandi hjeruð, sem óskuðu eftir aðstoð hans, hafa greitt að nokkru leyti laun hans. Þess vegna vildi jeg skjóta því til nefndarinnar, hvort nokkrar líkur sjeu til, að þessi hjeruð vilji greiða þennan kostnað við rannsóknina. Það á að byggja stóran vita í sumar, og við það verður aðstoðarmaðurinn upptekinn, og vitamálastjórinn á ferðalagi til þess að líta eftir vitum landsins og sjómerkjum. Það verður því ekki um annað að gera en að hafa þennan bráðabirgðamann áfram, en það verður því aðeins hægt, að hjeruðin leggi eitthvað fram til þess að launa honum. Auk þess þarf þessi maður á meiri eða minni aðstoð að halda við mælingarnar, sem vanalegt er, að hjeruðin leggi bæði til og kosti. Sem sagt: jeg vildi heyra álit hv.allshn. um þessa kostnaðarhlið málsins.

Frsm. (Árni Jónsson*): Fyrirspurn hæstv. atvhr. (MG) um það, hvort hlutaðeigandi hjeruð muni taka að sjer að greiða kostnaðinn við rannsóknirnar, get jeg að svo stöddu ekki svarað, enda hefir um þá hlið málsins ekki verið rætt í nefndinni. En mjer er kunnugt um, að þegar þessa var óskað á þingmálafundinum á Vopnafirði í haust, þá var engum vitanlegt, að í beinan kostnað mundi þurfa að leggja vegna rannsóknarinnar. Þess vegna get jeg ekkert um það sagt, hvernig Vopnfirðingar muni taka í það, að greiða kostnaðinn við mælingarnar. Annars finst mjer, að þessi kostnaður þurfi ekki að vera mikill. Úr því að maður fer þarna austur til þess að líta eftir vitum, ætti honum að vinnast tími til, í sömu ferðinni, að framkvæma þessar mælingar. - Viðvíkjandi hinni spurningunni, um aðstoð við mælingarnar, þá þori jeg að svara henni játandi, að hjeraðið muni láta hana í tje eftir þörfum og ókeypis. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.