Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinbjörn Högnason) Ég flyt hér ásamt nokkrum öðrum þm.till. til þál. um heimild handa ríkisstj. til að veita fé til lagningar Suðurlandsbrautar um Krýsuvík. - Ég þarf í rauninni ekki að fara mörgum orðum um þessa till., þar sem aðalatriðin henni viðvíkjandi eru fram tekin í grg. Ég vil aðeins benda á, að þetta er mál, sem ekki þolir neina bið, er aðkallandi fyrir upp undir helming landsmanna. Það þarf því að taka það fastari tökum en gert hefur verið undanfarið. Annars vegar er fjölmennasti kaupstaður landsins, sem þarf að fá nauðsynlegar neyzluvörur, og hins vegar eru framleiðendur á stærsta landbúnaðarsvæði landsins, sem þurfa að tryggja daglega sölu afurða sinna. Um tvær leiðir hefur verið að ræða, Hellisheiði og Þingvallaleiðina. En báðir þessir vegir liggja hátt og eru þannig lagðir, að þeir gerast torveldir, ef nokkuð snjóar, og eru oft ófærir með öllu. Það gefur að skilja, hve miklum örðugleikum þetta veldur á alla vegu, og sýnist næstum einkennilegt, að þessi leið skuli ekki hafa verið betur tryggð, eins og lögð hefur verið mikil stund á samgöngur í landinu undanfarið. Því er ekki að leyna, að þessu virðist mikið valda ágreiningur og sundrung þeirra, sem hlut eiga að máli. Margar raddir hafa verið uppi um lausn málsins, og þess vegna hefur lent í því einu, að allt hefur farið í tómar rannsóknir, sem hafa verið tiltölulega gagnslitlar. Hins vegar eyðist daglega stórfé í þetta kák að undirbúningi, og er þegar búið að verja í það 240 þús. kr., eins og tekið er fram í grg. Þar að auki fer nú daglega forgörðum fé, er skiptir tugum þúsunda, í framleiðsluvörum og flutningatækjum. Mjólkurbílarnir hafa verið 12–18 stundir yfir fjallið undanfarið, ef þeir hafa á annað borð komizt, og aðeins fáir hafa komizt óskemmdir. Aftur á móti er nú fullreynt, að vegur sá um Krýsuvík, sem byrjað er á, kemur til með að tryggja samgöngur mun betur að vetrarlagi og leysa þennan vanda að mjög miklu leyti. Hitt er auðvitað, að hann gæti orðið ófær í miklum snjóum, það geta allir vegir, þótt í byggðum séu. Þriðjungur þessarar leiðar hefur nú verið undir eftirliti í þrjú ár, og búið er að leggja hæsta hlutann og hættulegasta í snjóum. Það hefur sýnt sig, að þessi kafli hefur verið hér um bil alveg snjólaus, þótt báðar flutningaleiðirnar austur yfir fjall væru ófærar. Síðast er það vitað núna undanfarið, er vegir hafa verið illfærir austur, að þá hefur þessi vegur verið snjólaus og greiðfær eins og vegir í byggðum eða göturnar í Reykjavík. Síðast er vegir tepptust austur, fórum við nokkrir saman upp í Vatnsskarð, en það er hættulegasti kaflinn á Krýsuvíkurleiðinni. Þar mátti þá heita alveg snjólaust, enginn skafl, sem hver fólksbíll hefði ekki komizt hindrunarlaust gegnum. Vegurinn mátti því heita eins og hér á götunum, og er þetta þó versti kaflinn. Ef snjóþungir vetur kæmu, mundi það kosta þjóðfélagið milljónir kr. að halda þeim leiðum opnum, sem nú eru farnar, auk afar mikilla óþæginda fyrir framleiðendur og neytendur. Mér er það raunar alveg óskiljanlegt, hvílíkt óskaplegt skeytingarleysi það hefur verið að tryggja ekki þessa langþýðingarmestu leið landsins. Menn hafa reynt að moka fjallvegina með skóflum og snjóýtur hafa verið reyndar, síðan herinn kom, svo að ekki hafa þær verið útvegaðar af vegamálastjórninni. Ekki hafa verið gerðar tilraunir með fleiri tæki nema snjóbíla, enda eru þeir engin framtíðarlausn fyrir flutningaleið, sem 100 smálestir eru fluttar um daglega, þar sem öll héruð í Árnessýslu, Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu þurfa að nota þessa leið til allra aðdrátta og flutninga framleiðsluvara, því að það eru engar hafnir í þessum sýslum, eins og allar vita. Ég held því, að öllum hljóti að vera ljós nauðsyn þessa máls, enda er hér ekki um neina gífurlega upphæð að ræða. Vegamálastjóri hefur áætlað hana 5 millj. kr. og viðurkennt, að það væri ónákvæm áætlun. Og þegar leitað hefur verið eftir að framkvæma vegarkafla í ákvæðisvinnu á þessari leið, þá hefur ekki þótt rétt að taka því, þótt miðað væri við þessa áætlun. Þetta sýnir, að vegamálastjóra þykir, að áætlun þessi muni fremur of há, því að öðrum kosti hefði hann ekki neitað um ákvæðisvinnu á vegarköflum eftir þessari áætlun eða miðað við hana. Ég gæti ímyndað mér, að drægist þessi framkvæmd enn í tvö ár og þau væru snjóþung, þá færu ekki minna en 2 millj. kr. í að halda núverandi leiðum opnum, í mannafla, í tækjum og eyðilögðum flutningatækjum. Það er því allsendis óverjandi að draga lengur að hefjast handa í þessu máli. Það hefur verið um það rætt og flestir því samþykkir, að sem fæst mál væru flutt á þessu þingi fyrir utan stjskrbreyt. En hér hafa samt komið fram mál, sem ég tel þessu máli miklu ónauðsynlegri, og sannast það nú áþreifanlega daglega. Vænti ég, að það fái fulla afgreiðslu á þessu þingi og að hún verði góð. Að svo mæltu óska ég eftir, að till. verði vísað til síðari umr. og fjvn.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Ég skal ekki blanda mér inn í umr. þessa máls, hvort leggja skuli þennan veg eða ekki. En þar sem þessi till. fer fram á, að stj. verði veitt heimild til útgjalda úr ríkissjóði upp á 2 millj. kr., þá vildi ég spyrja hv.flm., hvernig þeir hugsi sér, að þessi upphæð verði útveguð, þar eð ekki lítur út fyrir tekjuafgang á þessu ári.

Flm. (Sigurður Thoroddsen) Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 8 ásamt hv.þm. Siglf. till. til þál. um rannsókn á möguleikum til magnesíumframleiðslu úr sjó. Við fluttum þáltill. á síðasta þingi samhljóða þessari, en hún var ekki útrædd. Okkur þótti málið þess virði að flytja þáltill. nú á ný. Ég skal ekki hafa um þetta mörg orð. Eins og segir í grg.till., þá hefur notkun magnesíums aukizt mikið á síðustu árum. Það er nú farið að búa til mörg áhöld úr þessu efni, sem áður voru búin til úr þyngri málmum. Og margir telja, að magnesíum eigi mikla framtíð fyrir sér. Aðalframleiðsla á magnesíum fyrir stríð var í Þýzkalandi. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku voru fyrir stríð framleiddar af þessu efni 2000 smálestir á ári, en framleiðsla þar á þessu efni hefur margfaldazt síðan, þó að mér hafi ekki tekizt að fá neinar nákvæmar upplýsingar um þá framleiðslu síðan, vegna þess að því er haldið leyndu. Fyrir tveim árum var gerð breyt. á framleiðslu þessa efnis. Það var verksmiðja í Ameríku, sem tók upp á því að framleiða magnesíum úr sjó. Það er kunnugt, að sjórinn inniheldur svo mikið af magnesíum, að í einum teningsmetra af sjó mun vera rúmt kílógramm af magnesíum. Þarna er því langstærsta náman til að vinna úr þennan málm. Mér er ekki fullkunnugt um kostnað við þessa framleiðslu. Hún er talin 45 cent á kg á móti fimmföldum kostnaði áður. Hráefni þau, sem nota þarf til þessarar framleiðslu, eru, eins og sagt er í grg.till., fyrst og fremst sjór, en því næst kalk, og hefur verið notað til þessa kalk af skelfiski, sem er skyldur ostrum og er í Ameríku í lögum; og svo þarf til framleiðslunnar rafmagn. Hér er nóg af kalki, t. d. fyrir vestan og víðar. En ég skal ekki fullyrða, að sá kalksandur, sem hér er, sé eins góður og sá, sem þarf til þessara nota. En þetta þarf að rannsaka. Og talið hefur verið, að hér á landi væru óvenjulega góð skilyrði til þess að framleiða rafmagn, svo að frá því sjónarmiði virðist svo sem þessi framleiðsla væri tilvalin hér á landi. Nú er aðalframleiðsla okkar Íslendinga sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir. Og afkoma okkar er algerlega háð markaði fyrir þessar vörur. Framleiðsla okkar er því einhæf. Og ef það mætti ske, að þarna gæti verið um byrjun að ræða á nýrri framleiðslu hjá okkur, þar sem væri magnesíumframleiðsla, þá mundi það verða til þess að auka fjölbreytni í framleiðslunni, og þá ætti afkoma okkar þar með að verða tryggari. Það bendir allt í þá átt, að hér mætti framleiða magnesíum og að sú framleiðsla gæti átt framtíð fyrir sér. Og ef svo er, finnst mér, að ekki ætti að hika við að verja til þess, - jafnvel þó að allálitleg fjárhæð væri, að athuga, hvort möguleikar eru fyrir hendi til þessarar framleiðslu hér eða ekki. Mér finnst þetta mál varða svo miklu, að það skipti ekki máli, þó að þessi athugun kostaði nokkra tugi þús. kr. Mér virðist svo mikið vera í húfi. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til síðari umr. og allshn.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Eins og nægilega er kunnugt, fór svo hér í landi, að verðbólgan fékk að flæða yfir landið nokkurn veginn óhindrað um langan tíma, og varð það til þess, að verðlag hækkaði mjög mikið og er nú orðið margfalt við það, sem það var fyrir stríð. Allur framleiðslukostnaður hefur líka hækkað jöfnum höndum og kaupgjaldið. Kapphlaupið að ná sem mestu af þeim peningum, sem um landið hafa flotið, hefur orðið til þess, að kaupgjald og verðlag er orðið margfalt við það, sem áður var. Nú er það líka kunnugt, að margir landsmenn eiga afkomu sína undir sölu úr landi og geta því ekki tekið þátt í þessu kapphlaupi innan lands, sem er um verðlag og kaup. Hér eiga þeir hlut að máli, sem reka sjávarútveg og stunda sjó og taka fyrir vinnu sína hlut í afla, og líka bændastéttin að því leyti, sem hún selur vörur á erlendan markað. Framan af styrjöldinni var mjög góð afkoma fyrir þá, sem stunda fiskveiðar og seldu fisk úr landi. Meðan verðlagið hafði ekki hækkað mjög í landinu, var afkoma þeirra mjög góð. En eftir því, sem verðbólgan óx, hefur aðstaðan auðvitað versnað hjá þeim, sem þurfa að byggja á erlendu verðlagi á fiski. Raunar hafði fiskverðið verið hækkað með samningum, t. d. síðast þegar um það fékkst til þokazt, þá var það hækkað úr 35 aurum upp í 45 aura, en síðan þessi hækkun átti sér stað, hefur verðbólgan í landinu vaxið svo mjög, að menn voru miklu verr settir en þeir höfðu áður verið með lægra verðinu. Síðan hefur ekkert fengizt um þokazt í þessum efnum þrátt fyrir ítrekaðar umleitanir. Hvað sem afkomu einstakra útgerðarfyrirtækja líður, þá er það víst, að afkoman í heild hefur versnað mjög frá því, sem var um tíma, og það er víst, að tekjur margra fiskimanna, sem taka hlut í afla, eru ekki orðnar í samræmi við kaupgjald í landinu og tekjur manna af atvinnurekstri. Þó að menn viti ofur vel, að þessu er þannig varið, verður að játa, að það liggja ekki fyrir um þetta glöggar skýrslur, en það finnst mér mikill skaði, því að öll þau atriði hljóta mjög að dragast inn í málið, þegar um það er rætt, hvernig ráða skuli fram úr þeim vandkvæðum, sem þjóðin hefur ratað í. Mér finnst því mjög nauðsynlegt, að nú fari fram athugun á því, hversu nú er háttað um þessi mál, um afkomu sjávarútvegsins og þeirra, sem sjó stunda. Enn fremur þarf að rannsaka, hvernig lækkun dýrtíðar í landinu mundi verka á verðþarfir sjávarútvegsins og atvinnu þeirra, er hann stunda. Ég sé ekki eins og nú horfir, að það megi dragast að hefja þessa rannsókn. Árangur þessarar hlutlausu athugunar þarf að liggja fyrir, þegar að því kemur, að ómögulegt verður að draga að gera ráðstafanir til að koma atvinnuveginum aftur á fastari grundvöll en nú. Án hennar verður enginn grundvöllur fundinn, þegar fast þarf á þeim málum að taka. Nú má ýmislegt um það segja, hvernig heppilegast sé að velja menn í n. til slíkrar rannsóknar. Ég sting upp á fjórum mönnum, sé ekki þörf á oddamanni. Fyrst og fremst á þar að vera hagstofustjóri til þess að tryggja vísindalega vinnuaðferð ásamt hlutlausri athugun. Í öðru lagi er fulltrúi samkv. tilnefningu Fiskifélags Íslands, og má gera ráð fyrir, að hann hafi ýmiss konar sérþekkingu á sjávarútvegi, en í þriðja lagi fulltrúi Alþýðusambands Íslands, og má ætla, að hann hefði nokkra kunnleika á viðhorfi fiskimanna. Loks yrði einn skipaður af ríkisstj. án tilnefningar og mundi hafa hina sömu hlutlausu afstöðu til málanna og hagstofustjóri. Um þessa tilhögun mætti deila, en mér virðist því þannig vera allvel fyrir komið. Ég óska, að till. verði að lokinni umr. vísað til allshn.

Sigurður Bjarnason Herra forseti. - Ég ætla ekki að sinni að ræða efni till., heldur það, á hvaða grundvelli hún er réttlætt og hvernig hún og fyrsta dagskrármálið (6. mál, Sþ.) eru borin hér fram. Flm. þessarar og 1. flm. þeirrar till. eru ásamt fleirum í mþn. í sjávarútvegsmálum til að vinna einmitt svo að segja alveg sama verkið, sem nú á að setja nýja n. eða nefndir til að vinna. Þetta er svo fáheyrð aðferð þar, sem skynsamleg vinnubrögð eiga að ráða, að tortryggni hlýtur að vakna og verður ekki látið óátalið. Ég hélt, að flestum þm. þætti nú þegar nóg komið af n., þótt ekki væri þarna hlaðið ofan á. Því fer fjarri, að ekki geti oft verið ástæða til að skipa n.N. eru starfandi í ýmsum vandamálum atvinnuvega, menntamálum, launamálum o. s. frv. En fyrri till., frá hv. 6. landsk. (6. mál), er um rannsókn þess, hvernig tryggja megi hlutarráðningasjómönnum og smáútvegsmönnum öruggari afkomu og sambærileg launakjör við aðrar stéttir, og þessi till., frá hv. 2. þm. S-M., er um rannsókn þess, hvernig tryggja megi þessum aðilum lífvænlega afkomu og ekki lakari en öðrum stéttum, og athugun þess, hver áhrif sveiflur stríðsáranna og viðhorf næstu ára hafi á þá afkomu. Það, sem þessir hv.þm. leggja til, sinn í hvoru lagi, að nýjar n. fjalli um, er einmitt hlutverk mþn., sem þeir sitja í. Flutningur slíkra tillagna er hreinn skrípaleikur. Mþn. var skipuð á síðasta þingi samkv. þáltill., er hv. 2. þm. S-M. var meðflm. að og gaf henni vítt verksvið. Hann verður að skýra, hvað rekur hann til að flytja nú þessa till. í slíkri mótsögn við þál., sem hann fékk samþ. í fyrra, - annars verður þetta ekkert kallað nema skrípaleikur. - Ef það á að vera tízka í Alþ. að setja n. yfir nefnd endalaust, þar sem engin þjóðfélagsnauðsyn krefst, og eyða til þess ærnu fé, er kominn tími til að spyrna við fótum. Ég er því sammála, að rannsóknirnar þurfi að gera, en það er mþn., sem á að láta gera þær.

Flm. (Eysteinn Jónsson) Ég vil ekki trúa öðru að óreyndu en að þessar mótbárur hv.þm. N-Ísf. hafi sprottið, eins og vant er, af fljótfærni hans og hvatvísi, en ekki illvilja til málsins. Hann telur nefndarskipun óþarfa, af því að til sé sérstök mþn. í sjávarútvegsmálum og ekki komi annað til mála en hún leysi þessi vandamál og vinni áður þessar rannsóknir. Það er nú svo. Og til áréttingar þessu hefur hann stóryrði sín og málblóm eins og skrípaleikur, og væri ekki verra fyrir hann að venja sig af slíku í þingræðum. En ég verð að minna hann á, að mþn. hefur svo mörg og flókin viðfangsefni og þýðingarmikil, að efasamt er, að tími hennar leyfi að sinna þessum sérstöku verkefnum á þessu ári, þótt hún sé þegar búin að halda 51 fund. Og möguleikar hennar til að fá sér aukna starfskrafta eru takmarkaðir. Í öðru lagi álít ég, að þessi hlutlausa grundvallarrannsókn sé betur komin í höndum hagfræðilegrar, ópólitískrar n. en hinnar pólitísku mþn. Nokkuð svipuð leið var farin í fyrra til að reikna út verðþarfir landbúnaðarins, og má hér styðjast við þá reynslu. Oft hefur mþn. fengið hagfræðingum verkefni til úrlausnar fyrir sig og það gefið góða raun. En þessi verkefni eru stærri en svo, að hægt sé að heimta þau leyst nema af nm. með óskertri ábyrgð. Hefði hv.þm. N-Ísf. óskað eftir umbótum á till., sem fyrir liggur, mátti það koma að gagni og koma fram hjá honum skætingslaust. Ég trúi því satt að segja ekki, að hann líti svo smátt á þessi mál, að hann láti sér í augum vaxa, þótt fjórir menn séu settir þar til nauðsynlegra rannsókna. Álíti hann, að það sé of dýrt, finnst mér það lýsa hjá honum óhæfilegri þröngsýni. Og málið er brýnt. Þeir, sem stunda sjávarútveg kringum land, geta ekki snúið við til ástands friðartíma án aðstoðar, sem byggjast verður á þessari rannsókn.

Lúðvík Jósefsson Hv. þm. N-Ísf. undraðist mjög, að till., sem ég er einn af flm. að (6. mál), gæti verið flutt af manni úr mþn. í sjávarútvegsmálum, þar sem verkefni n., sem þar er ráðgerð, félli alveg undir svið mþn. - Þetta er alrangt hjá honum. Enginn nm. í mþn. hefur látið sér detta í hug, að til mála kæmi, að hún hefði það með höndum að skapa sjómönnum og útvegsmönnum launakjör. Verkefni n., sem till. mín fjallar um. er algerlega annað en verkefni mþn., og þarf raunar ekki annað en bera þáltill. saman við þál. um mþn. til að sjá það. Hér er um algeran misskilning að ræða hjá hv.þm. Hitt er rétt hjá honum, að till.hv. 2. þm. S-M. nær inn á það svið, sem mþn. varðar, í verulegum atriðum, og hefur flm. (EystJ) skýrt tilgang sinn með rannsókn, er gerð yrði af sérfróðum mönnum, og skal ég ekki blanda mér í það á þessu stigi máls. Hitt vildi ég benda þm. á nú þegar, að ástæðulaust er að blanda svo saman verkefnum ólíkra n. sem hann gerði í ræðu sinni.

Sigurður Bjarnason Herra forseti. - Ég skil ósköp vel önuglyndi hv. 2. þm. S-M. út af þeim undirtektum, sem till. hans mætti og hann kennir hvatvísi minni og fljótræði. Honum hefði komið betur, að ekki væri bent á þann leik, sem hann er að leika í þessu máli. En mér hefði þótt mannlegra af honum að játa, af hverjum ástæðum þessi till. hans er sprottin. Það vita allir og sjá, að till. er ekkert annað en aumlegur eltingaleikur við hv. 6. landsk. (LJós), aumleg tilraun til að líkja eftir þál.hugmynd hans, sem er keppinautur hans í kjördæmi. Hv. 2. þm. S-M. taldi, að mþn. gæti ekki sinnt þessu verki. En henni er a. m. k. skylt að sinna því, hvort sem hún ætlar að gera það eða ekki. Henni var fyrir lagt að starfa að því að endurskoða og gera till. um löggjöf, sem sjávarútveginn varðar. - Varðar kannski verkefni till. sjávarútveginn ekkert? - Einnig skyldi hún athuga, á hvern hátt stuðningi ríkisins við þann atvinnuveg yrði bezt fyrir komið. Getur mönnum blandazt hugur um, að verkefni þessarar n. liggur allt á sviði mþn.? Þegar mþn. eru skipaðar, kveðja þær auðvitað kunnáttumenn til aðstoðar eftir þörfum. Ég skil vel, að þessi mþn. hefur mikla þörf á því, enda hefur hún gert það. - Í sambandi við ummæli hv. 2. þm. S-M. um verkefni n. yfirleitt má segja, að það sé enginn vandi að finna verkefni fyrir þúsund n., ef menn settu sig út til að grafa upp handa þeim verkefni, og ég veit vel, að þessi hv.þm. er fundvís á þau verkefni. - Um till. hans skal ég ekki fjölyrða. Ég tel sjálfsagt, að hún fái að ganga til n., en fásinna að samþ. hana að mínu áliti. Hv. 6. landsk. var mér sammála um, að verkefni þessarar n. félli undir verkefni mþn. þeirrar, er nú er starfandi í sjávarútvegsmálum, en taldi sig þó standa á breiðari grundvelli. Ég bendi á, er hann talar um, að þessi mþn. eigi ekki að ræða launakjör sjómanna og útvegsmanna, að ég tel, að hún eigi að fjalla um allt varðandi þann atvinnuveg, og hygg ég, að allir sjái, að launin eru honum ekki óviðkomandi. Auk þess bendi ég á, að þessi mþn. hefur haft til meðferðar tryggingamál sjómanna og útgerðarmanna, og á síðasta þingi voru samþ.l. um hlutatryggingar, er mþn. hefur fjallað um. Og svo á að skipa aðra n. til að vinna að þessum málum. Ég hygg því, að ég hafi sannað, að hv. 6. landsk. hefur með þessari till. sinni seilzt inn á svið þeirrar n., sem hann er sjálfur starfandi í. Sannleikurinn er sá, að sumir þm. eru eins og haldnir nefndafári, eru eilíflega að peðra úr sér till. um n. og ný útgjöld í sambandi við þær án þess að líta á þörf þjóðfélagsins. Ég þykist nú hafa fært rök fyrir því, að báðar þessar till. séu ófyrirsynju fram komnar, þar eð verkefni þeirra falla undir verksvið þeirrar mþn., er báðir flm. eru starfandi í.

Lúðvík Jósefsson Ég sé, að hv.þm. N-Ísf. reynir eftir megni að spilla fyrir nefndarskipun þeirri, sem lögð er til á þskj. 6. Ég verð að líta svo á. Hann segir starfandi n. um það verkefni. Ég held, að þetta verði greinilegast upplýst með því að lesa upp hið tilgreinda verksvið þeirrar mþn., er nú starfar, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna milliþinganefnd, er endurskoði og geri tillögur um löggjöf, er sjávarútveginn varðar, og athugi, á hvern hátt stuðningi ríkisins við þann atvinnuveg verði heppilegast fyrir komið. Nefndin skal m. a. taka til athugunar félagsmál útvegsmanna, verzlunarmál þeirra, bæði kaup á nauðsynjum til rekstrarins og sölu afurðanna, möguleika til aukinnar vinnslu á afurðum sjávarútvegsins, starfsemi fiskimálanefndar og fiskimálasjóðs, hvernig bezt verði fullnægt lánaþörf útvegsins, og tryggingarmál útgerðarinnar; enn fremur, hvernig heppilegast verði fyrir komið stuðningi við endurnýjun fiskiflotans, byggingu og viðgerð báta og skipa hér á landi og útvegun á vélum til þeirra, ásamt því, hvar mest sé þörf fyrir hafnargerðir og lendingarbætur vegna fiskveiðanna.“ Þetta eru hin sundurgreindu verkefni. Mþn. er ekki ætlað að fjalla um launakjör sjómanna, og kæmi till. fram um það í þessari n., þá er ég hræddur um, að flokksbræður þessa hv.þm. þar tækju því ekki fegins hendi. Nei, verkefni mþn. eru greinilega bundin við útgerðina sjálfa og falla ekki saman við verkefni þau, sem talað er um í till. minni. Þetta má öllum vera fullljóst, hvaða skekkjur sem hv.þm. N-Ísf. bítur sig í. Ég vænti þess því, að sú n., er fær þessa till. til meðferðar, taki henni vinsamlega og taki ekki tillit til rökvillna þessa hv.þm. og hafi þær að engu.

Flm. (Lúðvík Jósefsson) Herra forseti. - Við flm. þessarar þáltill. fluttum á síðasta þingi þáltill., sem var að kalla samhljóða þessari, en hún náði þá ekki fram að ganga vegna tímaleysis. Við höfum flutt þessa till. nú aftur sökum þess, að við álítum, að efni það, sem till. fjallar um, sé þess eðlis, að það megi ekki dragast, að sérstakar ráðstafanir séu gerðar í þessu efni, sem till. fjallar um. Við vitum, að hlutarsjómönnum, sem hér eiga aðallega hlut að máli, leikur hugur á því, að þær ráðstafanir verði gerðar, sem till. fjallar um, og þeir hafa sjálfir lýst sig því fylgjandi í samþykktum sínum. Aðalefni þessarar till. er um það, að skipuð skuli þriggja manna n., sem geri till. um, hvernig bezt megi fyrir koma tryggingastarfsemi, sem gæti tryggt fiskimönnum, sem ráðnir eru fyrir aflahlut, og smáútvegsmönnum lágmarkslaun. Það er svo ráð fyrir gert í till., að starf þessarar n. sé aðallega tvíþætt: Í fyrsta lagi geri n.till. um tryggingastarfsemi, sem kostuð sé með fjárframlögum frá útgerðinni og ríkinu til þess að tryggja hlutarfiskimönnum- og smáútvegsmönnum ákveðin lágmarkslaun, eins og segir í till., og í öðru lagi, að n. geri till. um framlög úr ríkissjóði til að tryggja fiskimönnum lágmarkslaun, þar til tryggingarnar taka til starfa, og reglur um, hvernig greiðslum þessum skuli hagað. Þessu verki skal n. hafa lokið og ríkisstj. hafa lagt þær till. hennar, sem að því lúta, fyrir Alþ. eigi síðar en 1. maí 1944. Áður en ég fer frekar inn á efni þáltill., þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um aðalástæðurnar til þess, að þáltill. er fram komin. Það mun nú flestum vera orðið ljóst, að launakjör hlutarráðinna fiskimanna og svo smáútgerðarmanna eru nú orðin einhver lélegustu launakjör, sem vinnandi menn í landinu eiga við að búa. Samkv. athugunum nokkrum, sem fram hafa farið á þessu, sýnir sig, að víða hefur útkoman orðið sú síðasta ár, að þessir menn hafa haft frá 4000 til 8000 kr. í kaup yfir árið, og geta menn af þeim tölum séð, að launakjör þeirra eru orðin mun lakari en flestra annarra vinnandi manna í landinu. Ástæðurnar til þess, að launakjör þessara manna eru orðin svona léleg, eru ýmsar, en m. a. þær, að fisksölusamningur sá, sem gilt hefur um alllangan tíma, er í raun og veru smáútgerðinni óhagstæður, auk þess sem sá samningur gerir ráð fyrir, að fiskverðið sé fastbundið þrátt fyrir sívaxandi útgerðarkostnað. Og því hafa launakjör þessara manna farið versnandi. Þá hefur einnig verið gengið þannig frá þessum samningi, að verðið á aflafiski smáútgerðarinnar er í raun og veru og hefur verið miklum mun verra en á fiski stórútgerðarinnar, miðað við gæði. Samningurinn gerir ráð fyrir, að um fisktegundir, sem smáútvegurinn framleiðir, svo sem þorsk og ýsu, skuli gilda sama verð og ufsa, sem stórútgerðin framleiðir sérstaklega. Með fisksölusamningnum er þannig gerð verðjöfnun á fiskinum smáútveginum í óhag. - Þessar ástæður liggja til þess, hve launakjör þessara manna eru slæm. Auk þess býr smáútvegurinn við ófullkomnari framleiðslutæki, og á einnig þess vegna erfiðara með að veita samsvarandi lífskjör og aðrir sjómenn hafa. Samtök sjómanna hafa haft talsvert með þessi mál að gera upp á síðkastið, og þeim hefur verið ljóst, að svona getur þetta ekki haldið áfram til lengdar, að sjómenn þeir, sem stunda aðalatvinnuveg þjóðarinnar, séu orðnir mun lægra settir á bekk um launakjör en aðrar vinnandi stéttir í landinu. Og því hafa samtök sjómanna fjallað um þessi mál og gert sínar samþykktir um þau. Á síðasta hausti var hér á vegum Alþýðusambands Íslands fjölmenn ráðstefna fulltrúa frá samtökum sjómanna víðs vegar af landinu, og sú ráðstefna gerði m. a. ályktun þá, sem ég skal nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðstefnan lítur svo á, að framar öllu beri að keppa að því, að sjómönnum sem öðrum launþegum í landinu verði sem bezt tryggð lífvænleg atvinna og að ekki endurtaki sig það ófremdarástand frá síðustu kreppuárum, að hlutarsjómenn gangi slyppir og snauðir frá borði í lok vertíða eftir erfitt og áhættusamt úthald. Telur ráðstefnan, að lágmarkskauptryggingin sé eina öryggisleiðin, sem fær getur talizt í þessu efni, eins og nú horfir málum. Jafnframt gerir ráðstefnan sér ljóst, að smáútvegurinn hér á landi getur komið til með að berjast mjög í bökkum, hvað afkomu snertir, en verður þó að teljast ómissandi þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar. Fyrir því telur ráðstefnan sanngjarnt, að ríkissjóður létti áhættu vegna lágmarkskauptryggingar af herðum smáútvegsmanna að nokkru og taki á sig greiðslu hennar að svo miklu leyti sem útgerðinni væri sannanlega um megn að rísa undir henni. - Þetta gæti talizt nauðsynleg ráðstöfun til viðhalds atvinnulífinu í landinu og gegn atvinnuleysinu, á meðan ekki hafa gengið í gildi l. um hlutar- eða kauptryggingu, sem samtök alþýðunnar geta sætt sig við.“ Eins og menn sjá, er aðalkrafa samtaka sjómanna í þessu efni sú að reyna að koma á fót sérstöku tryggingakerfi, sem geti tryggt sjómönnum lágmarkskaup. Mér er kunnugt um það, að samtök sjómanna hafa sett sér það markmið að reyna að fá lágmarkskauptryggingu, sem ekki væri lægri en svaraði ¾ af fullum launum verkamanna, meðan á úthaldinu stendur. Og ég hygg, að flestir gætu orðið sammála um það, að sú krafa sjómanna sé ekki óeðlileg og ekki ósanngjörn, að þeim séu tryggð laun, sem nemi ¾ af því, sem verkamenn fá í laun, samkv. kaupsamningum sínum, meðan á úthaldstímanum stendur. En jafnframt því, sem sjómannasamtökin hafa gert sér ljóst, að þau geta í mörgum tilfellum komið fram þessari lágmarkstryggingu, - og hafa fengið hana á ýmsum stöðum viðurkennda, - þá hafa sjómannasamtökin séð, að smáútgerðin í landinu er víða þannig á sig komin efnahagslega, að hún á erfitt með að standa undir þessari lágmarkstryggingu í ýmsum tilfellum. Og því er ekki óeðlilegt, að ríkið aðstoði smáútveginn að einhverju leyti, t. d. með því að skipuleggja tryggingastarfsemi, sem hlaupi þarna undir bagga og leggi fram einhvern hluta til slíkrar tryggingastarfsemi, til þess að smáútvegurinn geti einnig tryggt sínum mönnum einhver sæmileg lágmarkskjör. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir, er flutt alveg í þeim anda, sem ályktun sjómannaráðstefnunnar var samþ.s. l. haust og ég gat um. Við flm. þessarar þáltill. gerum ráð fyrir, að n. sú, sem kosin yrði samkv. þáltill., hefði sem aðalhlutverk að grundvalla sérstakt tryggingakerfi, sem haldið væri uppi fjárhagslega þannig, að útgerðin greiddi ákveðinn hundraðshluta og ríkið einnig í þennan tryggingasjóð, sem svo hlypi undir bagga, til þess að sjómenn hafi sæmilega lífsafkomu í öllum tilfellum. En vegna þess að við flm. búumst við því, að það geti tekið n. nokkurn tíma að koma fram till. sínum um þetta tryggingakerfi, þá höfum við lagt til, að n. gerði sérstakar till. um það, hvernig fyrir mætti koma stuðningi ríkisins við þá aðila, sem hér um ræðir, þangað til tryggingakerfið sjálft tæki til starfa, og er það von okkar, að n. gerði þær till. sínar til ríkisstj. og þingsins hið allra fyrsta. Ég býst við því, að hv.þm. verði að viðurkenna það, út frá því, hvernig nú er málum komið, að þingið hefur haft að mjög miklu leyti forystu til að tryggja bændum landsins ákveðin laun, og þar sem hins vegar liggur fyrir, að verkamenn hafa nú í flestum tilfellum allmikla vinnu og sæmileg launakjör vegna þess, þá sé ekki nema rétt, að hæstv.Alþ. hugsi um að tryggja sjómönnum, sem drýgstan auð bera í land, samsvarandi kaupkjör á við aðra vinnandi menn í landinu. Slík krafa er mjög eðlileg, og það verður varla komizt hjá því að verða við henni. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till. nú að sinni, en vil óska þess, að till. verði vísað til hv.allshn. og að hún verði afgreidd til síðari umr. nú.

Flm. (Þóroddur Guðmundsson) Herra forseti. - Ég sé ekki ástæðu til að bæta miklu við það, sem segir í grg. fyrir þeirri till., sem er á þskj. 21. - Þessi till. er í fjórum liðum: 1) að fella niður tolla á nauðsynjavörum; 2) að lækka og fella niður tolla á ýmsum þeim vörum, sem atvinnuvegir landsmanna þarfnast; 3) að fella niður tolla á þeim vörum, sem hafa áhrif á verðlag í landinu, og 4) að ríkisstj. sé falið að nota heimild í gildandi tollalöggjöf og hætta að heimta tolla af stríðsfarmgjöldum. Það hefur verið svo mikið rætt um þessi dýrtíðarmál, að ég tel, að það mundi vera sú bezta leið til þess að vinna bug á dýrtíðinni, sem hér er stungið upp á. Því er þessi till. flutt, að það hefur verið bent á ýmsar aðrar leiðir. Ég álít, að þær séu allar verri en þær leiðir, sem hér hefur verið bent á til þess að lækka dýrtíðina. - Ein af þeim leiðum, sem bent hefur verið á, er sú, að það beri að lækka grunnkaupið hjá launþegum og jafnhliða afurðaverðið til bænda. Ég álít, að það þýði ekki að tala um þessa leið, hana sé ómögulegt að fara. Það er ekki þýðingarlítið í því máli, að það er mjög óréttlátt, eins og nú standa sakir. Fyrir skömmu voru samþ. ekki svo lítil fjárútlát, upphæðin ekki nefnd, heldur heimild fyrir ríkisstj. að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar með fé úr ríkissjóði. Ég skal ekki fullyrða, hvað það mundi vera mikið, en líklega ekki minna en 15 millj. kr., og það er rakið í grg., hvað það er mikið, sem dýrtíðin fæst niður með þessum greiðslum, og líka bent á, að með því að fara þá leið að afnema tolla á nauðsynjavörum mundi hvert vísitölustig, sem dýrtíðin færist niður, kosta ríkissjóð meira en helmingi minna samanborið við það, sem fæst með þeim ráðstöfunum, sem nú eru gerðar, með því að greiða hana niður. Það sér því hver maður, að ef verja á fé úr ríkissjóði til þess að greiða niður dýrtíðina, þá er það miklu eðlilegri leið, sem hér er bent á. Þegar sú þál., sem ég gat um áðan, var til umr., tók ég til máls og gerði grein fyrir henni. Tel ég því ekki ástæðu til að ræða hana aftur, þar sem svo stutt er um liðið, en legg til, að þessu verði vísað til síðari umr. og fjvn. til athugunar.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Herra forseti. - Ég ætla ekki að ræða neitt um þá breyt., sem hér er farið inn á með þessari ályktun, en ég get ekki annað en leiðrétt missögn, sem kom fram í grg.till., þar sem því er haldið fram, að ríkissjóður hafi notað 15 millj. króna til þess að lækka vísitöluna um 14–15 stig. Þetta er ekki rétt, því að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, þá hefur kostnaður ríkissjóðs við dýrtíðarráðstafanir á s. l. ári verið um 10 millj. kr., og þó að við vitum ekki, hversu áfram verður haldið á þessu ári, má vel vera, að um svipaða upphæð verði að ræða. Hér er því vafalaust af vangá tekið fram, að um 15 millj. kr. sé að ræða og að ríkissjóður kaupi þar niður dýrtíðina um 14–15 stig. Ef hætt væri þessum niðurgreiðslum nú, mundi vísitalan hækka um 15 stig, en auk þess verður niðurgreiðslan til þess að lækka dýrtíðina enn um 5–6 stig, ef tekin eru með þau óbeinu áhrif sem slíkar niðurgreiðslur hafa, svo að þar er um 20–21 stig að ræða. Það er líka tekið fram í nál. sex manna n., að það mundi kosta 8½ millj. kr. í niðurfærslu á tollum að ná svipuðum árangri. Eftir nákvæmum útreikningum þess hagfræðings, sem við þetta átti, er um 13,7 stig að ræða, en þar er ekki um nein óbein áhrif að ræða í þessu sambandi, því að óbein áhrif eru þegar komin í ljós með þeirri niðurfærslu, sem nú er. Til þess að óbein áhrif kæmu í ljós, þyrfti að hækka vísitöluna um 20 stig og lækka hana svo aftur, til þess að þessi áhrif kæmu í ljós. Því er þetta mjög vandasamt, sem hér er sótt fram. Það er líka tekið fram og mun tekið eftir nál., að þetta sé um 8½ millj., en hagfræðingurinn, sem áætlunina gerði, segir, að þar sé nánast um ágizkun að ræða. Ég vildi bara vekja athygli á þessu. Hins vegar skal ég geta þess í sambandi við 1. lið till., að það sé látin fara fram endurskoðun á lögum tollskrárinnar og þá sér í lagi með það fyrir augum, hvaða breyt. beri að gera í ljósi þeirrar reynslu, sem fengizt hefur, síðan tollskráin var sett, og með þörf allra framleiðenda fyrir augum. Ég held, að niðurstaða þeirrar n. muni koma bráðlega, og er þá gert ráð fyrir, að slíkar till. verði lagðar fyrir Alþ.

Flm. (Þóroddur Guðmundsson) Það voru örfá atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem ég vildi minnast á. - Hann gengur út frá því, að ef þessum niðurgreiðslum væri haldið áfram, mundi það nema um 10 millj. kr. Það er nú svo, að það getur enginn sagt um það með vissu, hvað þetta getur orðið mikil upphæð að lokum. Fer það mikið eftir því, hvað magnið er mikið, sem endurgreiðslan nær til. Ég skal ekki fara út í neinar deilur um þetta, en eftir þeim upplýsingum, sem ég get aflað mér, mundi þetta verða um 15 millj. kr. Reynslan sker úr því, hve stór þessi upphæð verður, en jafnvel þótt þetta reyndist rétt hjá hv. fjmrh., þá raskar það ekki því, að ef velja ætti milli þess að hætta þessum niðurgreiðslum og afnema tolla á nauðsynjavörum, er það engum vafa bundið, að það síðara yrði miklu betra fyrir ríkissjóð. Þó þarf ekki að vera um annað hvort að ræða. Það væri hægt að gera hvort tveggja. Er því óþarft að tala eins og það sé ekki hægt að gera neinar aðrar ráðstafanir. Þá var það annað atriði, þar sem gætti misskilnings hjá hæstv. fjmrh. Hann segir, að þarna sé um beina lækkun, 15 stig, á vísitölunni að ræða og þar á eftir eigi að koma þau óbeinu áhrif, sem orsaki meiri lækkun. Ég álít, að þetta sé mjög hæpin fullyrðing. Þá er það viðvíkjandi þeim útreikningi, sem hagstofan gerði og sá hagfræðingur, sem þar átti hlut að máli. Það er rétt hjá hæstv. fjmrh., að hagfræðingurinn áætlaði, að tap ríkissjóðs með því að afnema tolla á nauðsynjavörum mundi nema um 15 millj. kr. Það er tala, sem að nokkru leyti er ágizkun, en á sínum tíma er hægt að fá það útreiknað, og það skal viðurkennt, að svo gæti farið, að tap ríkissjóðs við þessar ráðstafanir yrði eitthvað meira en þetta, en þó ekki miklu meira. Og ég hygg, að það, sem hagstofan hefur fengið út með þessari áætlun, sé það, hvað tollar af nauðsynjavörum séu mikill hluti af öllum tolltekjum. Ég get svo lýst ánægju minni yfir því, að hæstv. fjmrh. er því samþykkur, að fram fari sú athugun, sem áformuð er í þessari till., og þakka honum fyrir það, að hann tekur vel á því, að þessi till. verði samþ.