Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft frv. þetta tilathugunar, en hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Þeir hv. 3 þm. Reykv. og hv. 1. landsk. ásamt mér legg,ja til, að frv. verði samþ. óbreytt, en hv. 11. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Norðurl. v. eru andvígir frv. og skila séráliti. Álit meiri hl. er á þskj, 60, og ég mun ekki rekja það frekar hér í þessari framsöguræðu. Mál það, sem hér um ræðir, var flutt af hæstv. forsrh. fyrir hönd ríkisstj., og gerði hann mjög ýtarlega grein fyrir því í sinni framsöguræðu, og við 1. umr. málsins ræddu einnig hæstv. menntmrh. og hæstv. dómsmrh. ýtarlega um málið og gerðu einnig grein fyrir þeim sjónarmiðum, sem hafa ráðið um flutning þess. Ég mun því ekki sjá ástæðu til að ræða málið sjálft frekar hér en gert hefur verið, en vil hins vegar með fáum orðum víkja nokkuð að nokkuð sérstæðu atriði í sambandi við viðbrögð stjórnarandstöðunnar gegn þessu frv. Það er margviðurkennt sem mikilvægt grundvallaratriði í lýðræðisþjóðskipulagi, hver viðbrögð stjórnarandstöðunnar eru á hverjum tíma. Það hefur því miður oft viljað brenna við í okkar landi, að stjórnarandstöðuna hefur skort ábyrgðartilfinningu í málflutningi sínum, og mun enginn stjórnmálaflokkanna mælast undan því að eiga einhvern hlut í þeirri sök. Mér þykir þó ástæða til að minna á viðbrögð stjórnarandstöðunnar haustið 1956, þegar vinstri stjórnin sat að völdum. Þá hafði sú stjórn ekki aðeins fest laun og verðlag í 4 mánuði eða um helmingi lengri tíma en þetta frv. gerir ráð fyrir, heldur og bannað greiðslu vísitölu á laun, sem nam 6 stigum. Þar var sem sé um að ræða beinar kauplækkunaraðgerðir. Einmitt með tilliti til viðbragða stjórnarandstöðunnar nú er fróðlegt að rifja þetta upp. Bezt er afstöðu þáv. stjórnarandstöðu, sem þá var Sjálfstfl., lýst með því, sem þáv. hæstv. félmrh. og núv. 5. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, sagði við umr. um brbl. í þinginu. Í lok ræðu, sem hann hélt þá, sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Ég endurtek þakkir minar til hv. stjórnarandstöðu út af því, að hún viðurkennir þetta sem raunhæft byrjunarskref, þangað til varanlegar ráðstafanir verða fundnar til þess að halda áfram stöðvun verðbólgu og dýrtíðar.“ Þannig viðurkenndi hæstv. þáv. félmrh., að þáv. stjórnarandstaða hafi tekið ábyrga afstöðu í mikilvægu máll. En hver eru svo viðbrögð þessa hv. þm. nú, þegar farið er fram á tveggja mánaða frest, ekki fjögurra mánaða, eins og hann skammtaði sér sjálfur, og ekki til að lækka kaup, eins og hann gerði einnig þá með brbl., heldur til athugunar á því, hvernig unnt sé að koma í veg fyrir launalækkun eða gengisfall, en trygg,ja jafnframt raunhæfar kjarabætur til handa þeim, sem lægst eru launaðir? Það er ekki aðeins, að hann leggist gegn því hér á hv. Alþingi, að þessi stutti frestur verði veittur, heldur hyggst hann misnota þau almannasamtök, sem honum hefur verið trúað fyrir, til þess að hindra það utan þings, sem hann hefur ekki fengið kjörfylgi þjóðarinnar til að ráða á þingi. Hann ætlar sýnilega að framkvæma hótunina, sem hann slöngvaði framan í þjóðina strax að loknum alþingiskosningunum í sumar. Þetta má segja, að sé stjórnarandstaða á glapstigum. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, er verið að gera tilraun til þess að stöðva verðbólgukapphlaupið, sem efnt hefur verið til með ótímabærum kaupkröfum. Árið 1955 stóðu þessir sömu aðilar, sem nú berjast gegn þessu frv., fyrir og knúðu í gegn kauphækkanir, sem útflutningsatvinnuvegirnir gátu ekki staðið undir, og þegar þeir svo náðu völdunum árið eftir og settu upp sína vinstri stjórn, þá létu þeir það verða sitt fyrsta verk að taka aftur þær kauphækkanir, sem þeir höfðu með ofbeldi knúið fram árið áður og sett dýrtíðarskrúfuna þá í gang. Báðir núv. hæstv. stjórnarandstöðuflokkar áttu hér hlut að máli. Enn langar mig að vitna í ummæli hv. 5. þm. Vestf. til að sýna þann blekkingaleik, sem hann nú leikur. Í ræðu, sem hann hélt hér á hinu háa Alþingi haustið 1956 í umr, um brbl. um kauplækkun og kaupbindingu, rakti hann nokkuð viðræður, sem hann taldi sig hafa átt við formenn nokkurra verkalýðsfélaga, og segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þeir voru spurðir um það, hvort þeir mundu fremur telja verkafólkinu vera það til hagsbóta að láta dýrtíðarskrúfuna ganga sinn gang, þ.e.a.s. að 1. sept. fengi verkafólkið 6 stiga kauphækkun, við miðjan þann sama mánuð kæmi síðan 11.8% verðhækkun á landbúnaðarafurðir og margs konar hækkanir aðrar, sem þá strax var vitað um að mundu fylgja í kjölfarið, og svo ætti verkafólkið að fá nokkra kauphækkun 1. des. og svo koll af kolli á víxl fram á næsta ár. Það, sem þá var spurt um, var, hvort verkafólk vildi, að stjórnin léti þessa þróun eiga sér stað eða gera tilraun til stöðvunar á öllu verðlagi og festa þá jafnframt vísitöluna í 178 stigum næstu 4 mánuði, þ.e. til næstu áramóta.“ Síðar í þessari sömu ræðu sagði svo þessi þáv. hæstv. félmrh. svo um svör þessara verkalýðsfélagaformanna, með leyfi hæstv. forseta: „Svörin voru öll á einn veg: Við viljum ekki flóðið, við viljum heldur stöðvun. Einn formaður sagði afdráttarlaust, ég man það vel: Ég held, að fólkið ætlist til þess af ykkur, að þið stöðvið verðhækkunarskrúfuna. Svo mörg eru þau orð. Og þarna er einmitt hárrétt lýst afstöðu ábyrgrar verkalýðsforustu. Launþegarnir í landinu hafa alltaf viljað stöðva dýrtíðarskrúfuna, því að þeirra afkomu hefur verið ógnað mest og þá mest afkomu hinna lægst launuðu. Ef menn bera nú þetta saman við það, sem þessi hv. þm. og flokksmenn hans aðhafast nú, þegar verið er að gera heiðarlega tilraun til þess að stöðva dýrtíðarskrúfuna, þá er sagt við þessa sömu verkalýðsfélagaformenn, að þeir eigi að berjast gegn stöðvun dýrtíðarskrúfunnar og það ekki aðeins með lögleg.. um aðferðum, heldur eru hafðar uppi hótanir um, að það skuli gert, þótt ólöglegt væri. Um hinn hv. stjórnarandstöðuflokkinn gildir raunar í öllu hið sama og um Alþb: Ábyrgðarleysi stjórnarandstöðunnar er þar alveg botnlaust, og það er oft svo með ólíkindum, að mér kemur stundum í hug stuttorð, en gagnorð lýsing í einni af fornaldarsögum Norðurlanda, Áns sögu bogsveigis, en sú lýsing er af Áni, þegar hann var 18 ára. Þar segir svo: „Hvorki hafði honum þó enn vaxið vit né kurteisi.“ Íslenzka þjóðin stendur nú á krossgötum. Undanfarin 4 ár hefur henni tekizt að reisa efnahagslíf sitt úr rústum. Henni hefur tekizt að skapa grundvöll að farsælli þróun innanlands og ávinna sér traust út á við. En allt þetta er nú í hættu, ef ekki er staldrað við. Ef haldið verður áfram þeirri kröfugerð, sem nú hefur verið um skeið, og knúðar fram óraunhæfar launahækkanir, er enginn mannlegur máttur, sem getur hindrað það, að allur sá efnahagslegi ávinningur, sem þjóðin hefur áunnið sér undanfarin 4 ár, muni brenna upp í eldi verðhólgunnar, og mun þá þjóðin verða fátækari eftír og það ekki aðeins að veraldlegum gæðum, heldur mun hún þá einnig glata virðingu sinni út á við. En það er enn tækifæri til að staldra við og gera ráðstafanir til að bjarga því, sem aflað hefur verið, og þetta frv., sem hér liggur fyrir, er skref í þá átt, nauðsynlegt skref til undirbúnings að frekari aðgerðum síðar.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. þd. hefur ekki getað orðið sammála um afstöðu sina til þessa frv., sem hér er til umr., frv. um launamál o. fl. Meiri hl. n., það eru stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., leggur til, að frv. verði samþykkt óbreytt, og við höfum nú hlýtt á frsm. meiri hl. gera grein fyrir þeirri afstöðu. ég legg hins vegar ásamt hv. 1. þm. Norðurl. v. fram nál., þar sem lagt er til, að frv. verði fellt, og skal ég nú leyfa mér að rökstyðja þá afstöðu okkar að nokkru. Allmiklar umr. hafa þegar farið fram í þessari hv. d. um þetta frv., og því er ekki þörf á því, að ég gerist langorður, en það eru þó nokkur atriði í þessu sambandi, sem mig langar til þess að minnast hér á. Að undanförnu hefur hæstv. ríkisstj. boðað, að nýjar ráðstafanir væru væntanlegar af hennar hálfu til úrlausnar því óheillaástandi, sem viðurkennt er að ríki í efnahagsmálum þjóðarinnar. Og hér eru þá fyrstu bjargráð hæstv. ríkisstj. á ferðinni, síðan þjóðin endurkaus hana til trúnaðarstarfanna, og verður tæplega sagt, að rösklega sé riðið úr hlaði. Það frv., sem hér er til umr., gengur út á það að banna kauphækkanir til n. k. áramóta, og í aths. frv. segir, að það sé borið fram til þess, að Alþingi og ríkisstj, gefist tóm til að undirbúa þær aðgerðir í efnahagsmálunum, sem nauðsynlegar séu til varanlegri lausnar vandamálanna, eins og þar segir. Þá segir enn fremur í aths., að á undanförnum dögum og vikum hafi þeir atburðir orðið, sem óhjákvæmilega kalli á svipaðar ráðstafanir og þær, sem hér eigi að gera. Flutningur þessa frv., rökstuðningur þess og þær afleiðingar, sem lögfesting þess mundi hafa, gefur tilefni til þess að staldra hér ofurlítið við og rifja upp gang þessara mála um nokkurt skeið. Þegar hæstv. ríkisstj. kom til valda á árinu 1959, birti hún stefnuyfirlýsingar sínar. Þær stefnuyfirlýsingar voru svo áréttaðar, ekki hvað sízt með flutningi frv. um efnahagsmál, sem lagt var fyrir hv. Alþingi 1959-60. Í aths. með því stjfrv. er stefnan áréttuð og henni lýst. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í stefnuyfirlýsingu þeirri, sem ríkisstj. birti, þegar hún tók við völdum í nóvembermánuði s.1., taldi hún það höfuðverkefni sitt að koma atvinnulífi þjóðarinnar á traustan og heilbrigðan grundvöll: Og enn fremur: „Er það megintilgangur þeirrar stefnubreytingar, sem ríkisstj. leggur til, að framleiðslustörfum og viðskiptalifi landsmanna sé skapaður traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöllur en atvinnuvegirnir hafa átt við að búa undanfarin ár: Og enn segir þar: „Það er stefna ríkisstj., að það sé og eigi að vera verkefni samtaka launþega og atvinnurekenda að semja um kaup og kjör." Þegar þetta efnahagsmálafrv. var til afgreiðslu á Alþingi, var því fylgt úr hlaði og hæstv. forsrh. hafði þá framsögu um þetta efni. Í þeirri ræðu sagði hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar eru engin ákvæði nm að lögbinda grunnkaup, enda telur ríkisstj., að það eigi að vera hlutverk samtaka launþega og atvinnurekenda að semja um kaup og kjör.“ Í sömu ræðu segir hann það vera höfuðtilgang allra þessara aðgerða að leitast við að krefjast þeirra einu fórna af þjóðinni, sem með öllu eru óumflýjanlegar til að sporna gegn atvinnuleysinu, og gæta þess jafnframt gaumgæfilega, að þeim verði alls ekki íþyngt, sem minnst hafa burðarþolið. Hæstv. viðskmrh. talaði einnig við þessa sömu umr. og sagði m.a., með leyfi forseta: „Meginefni heildartill. ríkisstj. er því annars vegar að leggja traustan grundvöll að heilbrigðu atvinnu- og viðskiptalífi og hins vegar að endurskipta þjóðartekjunum þannig, að byrðarnar, sem bera verður í bráð vegna endurskipulagningar efnahagskerfisins, dreifist af fyllsta réttlæti á þjóðfélagsþegnana. Þetta er sumpart alger þjóðarnauðsyn og sumpart fyllsta réttlætismál: Þegar efnahagsmálafrv, kom úr athugun hjá hv. fjhn. Nd. 1960, sagði frsm. meiri hl. þeirrar nefndar m.a.: „Okkar markmið er frelsi, þeirra" - og þá átti hann við stjórnarandstæðinga „markmið eru ríkisafskipti. Milli þessara markmiða og leiða á þjóðin að velja.“ Þessar voru yfirlýsingarnar. í kosningabaráttunni á s.l. vori gengu hv. frambjóðendur stjórnarflokkanna enn hnakkakerrtir fram til bardaga og lýstu því með miklum glæsibrag, hve þar væri um samhent lið að ræða og að nú í fyrsta skipti í marga áratugi a.m.k. vissi fólk í raun og sannleika, hvað það væri að kjósa. Kjósið okkur, sögðu þeir, kjósið áframhaldandi viðreisn. Allt skal verða framvegis eins og hingað til. Og enn sem fyrr var það ótakmarkað viðskiptafrelsi, sem var ein aðalskrautfjöðrin, nægur gjaldeyrir skyldi vera til allra hluta, allir skyldu geta haldið áfram að fá lán erlendis eftir vild o.s.frv. Þá var samningum um kaup og kjör ekki heldur gleymt. Allt skyldi verða frjálst í þeim efnum. Það er verkefni samtaka launþega og atvinnurekenda að ákveða þau mál. Ríkisstj. mun engin afskipti hafa af þeim. Við, sem vorum í framboði fyrir Framsfl. í síðustu kosningum, sögðum frá því, að ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar væri hvergi nærri eins glæsilegt og talsmenn stjórnarflokkanna vildu vera láta, og við færðum fram mörg rök og þung þessu máli okkar til stuðnings. Því var af hálfu stuðningsmanna stjórnarflokkanna svarað þannig, að málflutningur okkar var kallaður ósannindi, rök okkar falsrök. Og út á þann málflutning héldu stjórnarflokkarnir meiri hl. sínum í kosningunum. Eftir kosningar hefur hins vegar brugðið svo við, að ráðamenn stjórnarflokkanna eru sjálfir farnir að tala um það, að ekki sé allt sem sýnist í glæsiheimi íslenzkra efnahagsmála. Þeir eru jafnvel farnir að tala um mikinn vanda og heita á þegnskap landsmanna til að þola harðleiknar ráðstafanir og skírskota til dómgreindar þjóðarinnar. Og byrjað er að gera ráðstafanir, sem miða að því að draga úr hinu ótakmarkaða frelsi. Nú eru ekki sömu lýsingarorðin notuð og gert var í vor, heldur allt önnur. Um það efni er skemmst að minnast þeirra lýsinga, sem ríkisstj. gaf við 1. umr, hér í hv. þd. Þær lýsingar voru þannig, í stuttu máli, að innflutningur hefur vaxið of mikið, gjaldeyrisjöfnuður fer stórlega versnandi, bankarnir hafa lánað allt of mikið út, og í júnímánuði voru þeir aðvaraðir og það ítrekað í september með ströngum viðurlögum, ef út af væri brugðið. Það er óheillaþróun í launamálum, er nú sagt, eins og segir í aths. frv.: ,Að undanförnu hefur skapazt misræmi í efnahagslífinu vegna launakapphlaups milli starfshópa og víxlhækkana kaupgjalds og verðlags: Neyzla og fjárfesting er meiri en framleiðslan. Það er of mikið framkvæmt. Sparifjáraukning er minnkandi, lánsfjáreftirspurnin er vaxandi, og horfur ern á því, að gjaldeyrisvarasjóður minnki þrátt fyrir hækkandi verð á útflutningsvörum. Þetta eru þær lýsingar, sem nú eru gefnar á ástandinu, eftir þennan 41/2 mánuð, sem liðnir eru, síðan kosið var, og þá var ástandinn lýst með öðrum hætti, eins og ég hef hér nokkuð rakið. Það sést greinilega af þessu og mörgu fleira, sem fram kom við 1. umr. þessa máls, að jafnvel ríkisstjórnin sjálf lítur alvarlegum augum á ástandið; sem stefna hennar hefur skapað. Það er enn fremur ljóst af þessu, að hæstv. ríkisstj. hefur mistekizt það algerlega, sem hún taldi höfuðverkefni sitt og ég gat um í upphafi minnar ræðu. Hún kvaðst ætla að koma atvinnulífi þjóðarinnar á traustan og heilbrigðan grundvöll. Það hefur ekki tekizt. Hún kvaðst ætla að stöðva verðbólguna og halda dýrtíðinni í skefjum. Efndirnar hafa ekki orðið þær, heldur þvert á móti, að dýrtíðin hefur stóraukizt og verðbólgan leikur lausum hala. Hún sagðist ætla að hafa vextina þannig, að hægt væri að fullnægja eðlilegri eftirspurn eftir lánsfé án strangrar skömmtunar. En lánastofnanirnar hafa aldrei verið fjær því en nú að fullnægja eftirspurn þrátt fyrir hina háu vexti, sem eru búnir að vera hér í gildi á fimmta ár. Og hæstv. ríkisstj. sagði, að það skyldi vera verkefni launþegasamtaka og atvinnurekenda að semja um kaup og kjör. Hverjar eru efndir þessa loforðs? Þær eru það frv., sem hér er flutt, um að banna kauphækkanir. Þegar málflutningur stjórnmálaflokkanna fyrir kosningarnar í vor er því skoðaður í ljósi þeirra staðreynda, sem fram hafa komið síðan, þá er allt auðveldara um að átta sig á því, hvað rétt er, hver þá hefði rétt fyrir sér, hverra rök það væru, sem falsrök mættu kallast. Sannleikurinn er sá, að það hefur frá upphafi legið nokkuð ljóst fyrir, hvert viðreisnarstefnan mundi leiða, og ég hygg nú, að það sé nokkuð langt síðan núv. hæstv. ráðh. sáu, að þjóðarskútan mundi fara að hallast ískyggilega alveg á næstunni. Ég hygg, að þeir séu nokkuð margir, sem bjuggust við alvarlegum tíðindum strax í fyrra, sérstaklega að því er snertir gjaldeyrismálin, og það var fyrst og fremst óvenjumikill sjávarafli og þá síldarafli alveg sérstaklega á árinu 1962, sem bjargaði því, að allt gat flotið eins og það gerði fram yfir kosningarnar 1963. En þrátt fyrir góðan afla á þessu ári og hækkandi verðlag útflutningsframleiðslunnar er mjög skipt um til hins verra með afkomuna, eins og hæstv. ráðh. hafa sjálfir lýst, og dreg ég þær lýsingar ekki í efa. Þar tala þeir, sem gerst mega vita, og þetta sannar auðvitað fyrst og fremst það, sem við framsóknarmenn hófum haldið fram nm fánýti viðreisnarinnar til lausnar efnahagsvandamálum Íslendinga. Ein meginástæðan fyrir þeirri lögbindingu, sem hér er ráðgerð, er talin vera sú, að með henni eigi að veita Alþingi og hæstv. ríkisstj. tóm til þess að athuga þessi mál og finna á þeim varanlega lausn. Ég held, að alveg sé tilgangslaust að halda því fram, að ekki hafi unnizt tími til að leita að færum leiðum út úr efnahagsógöngunum. Nú er þegar liðinn 41/2 mánuður, því að það var um miðjan júní s.1., sem gert var samkomulag við verkalýðssamtökin, sem gilti til 15. okt. s.1., og ekkert hefur nú gerzt enn. En þann 41/2 mánuð, sem liðinn er síðan þeir bráðabirgðasamningar voru gerðir, hefði mátt nota betur og hefði átt að nota betur en gert var til nýrrar samningagerðar. Auk þess var, eins og ég hef nokkuð rakið, augljóst þegar alllöngu fyrir kosningar, hvert stefndi. Einnig þann tíma hefði mátt nota og hefði átt að nota til þess að átta sig á þeim leiðum, sem taldar voru færar til lausnar efnahagsvandamálunum, því að sú þróun, sem orðið hefur í kaupgjaldsmálunum, er í rauninni ekkert öðruvísi en búast mátti við löngu áður. Það helzta, sem gerzt hefur, er það, að kjaradómur hefur birt úrskurð sinn um laun opinberra starfsmanna. Sá úrskurður er þó engan veginn hærri en búast mátti við að hann yrði, strax og báðir aðilar höfðu lagt fram sínar kröfur og sinar till. Því er alveg óhugsandi annað en hæstv. ríkisstj. hljóti að hafa gert ráð fyrir einhverjum svipuðum hækkunum, að kjaradómurinn mundi komast að svipaðri niðurstöðu, þegar hún gerði úttekt á verkum sínum í lok síðasta kjörtímabils og þegar hún framkvæmdi mat sitt á næstu framtíð. Samt var, eins og allir muna, hennar dómur algerlega ótvíræður. Það er bjart framundan, stóð í blöðunum fyrir kosningarnar, ekkert að óttast. Nú kveður hins vegar við allt annan tón. „Að undanförnu hefur skapazt misræmi í efnahagslífinu vegna launakapphlaups milli starfshópa og víxlhækkana kaupgjalds og verðlags," eins og svo hógværlega er komizt að orði í aths. með lagafrv. því, sem hér er til umr. Ein af rauðustu rósunum í hnappagati viðreisnarinnar á sínum tíma var stöðvun dýrtíðarinnar, og lengi vel var því haldið fram, að sú stöðvun hefði tekizt, þótt tölur bentu til annars. Nú er því raunar alveg hætt, og þetta glæsilega fyrirheit hefur eins og svo mörg önnur hlotið sinn örlagadóm, m.a. í aths. með lagafrv. og ræðum hæstv. ráðh. Það var ekki vonum fyrr, að sú staðreynd væri viðurkennd, því að sjaldan eða aldrei mun önnur eins dýrtíðarholskefla hafa gengið yfir landið og í tíð núverandi valdhafa. Þetta er alveg ljóst og raunar alveg viðurkennt, en til frekari glöggvunar vil ég aðeins rekja, hvernig sú þróun hefur orðið, í örstuttu máli. Verðgildi íslenzkra peninga hefur rýrnað mjög mikið á valdatíma núv. ríkisstj. Hún byrjaði á því að framkvæma óhóflega mikla gengislækkun snemma á árinu 1960, og í kjölfar hennar fylgdu alls konar aðrar ráðstafanir, sem stórlega juku dýrtíðina í landinu. Þá voru stórhækkaðir vextir, sem síðan hafa hvílt eins og mara á atvinnufyrirtækjunum og á öllum, sem þurfa lánsfé til nauðsynlegra framkvæmda. Þá voru hækkaðir tollar til ríkissjóðs. Og þá var settur á nýr söluskattur, miklu hærri en áður hafði þekkzt. Þær álögur, sem áður fóru í útflutningssjóð, voru tekjur í ríkissjóð, í stað þess að láta þær falla niður, um leið og lögin um sjóðinn voru felld úr gildi. Móti þessu komu fjölskyldubæturnar, en þær sögðu auðvitað lítið á móti þessum ósköpum öllum. Skattar, tollar og önnur innflutningsgjöld eru í fjárlfrv. fyrir árið 1964 áætluð þrisvar sinnum hærri en þau voru 1958. Í þeirri grg. um lagafrv. um efnahagsmál, sem ég gat um áðan, 1960, var sagt; að hækkun framfærslukostnaðar vegna gengisbreytingarinnar yrði aðeins 3%. Síðan þetta var útgefið, hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað, ekki um 3%, heldur um 44%. Þó er þess að gæta, að framfærslukostnaður er miklu meiri hjá öllum þeim. sem þurft hafa að byggja eða eignast húsnæði, keypt eða byggt hús á síðustu árum, því að eftir skýrslum hagstofunnar hefur byggingarkostnaðurinn á tímabilinu, þ.e. frá febr. 1960 til júní 1963, hækkað um 38,6%, en í vísitölu framfærslukostnaðar er hækkun húsnæðiskostnaðar á sama tímabili aðeins talin 8,5%. Síðan þessi gengislækkun og þessar ráðstafanir árið 1960 voru gerðar, hafa svo, eins og kunnugt er, margvíslegar ráðstafanir aðrar komið til, þ. á m. gengislækkunin 1961, sem ég mun leyfa mér að víkja örlítið að síðar. Nú er gefið í skyn og látið líta svo út, að aðalorsök þess, hvernig komið er, sé sú, hvernig fólkið hafi hagað sér, það hafi gripið um sig kaupæði í landinu vegna ótta við nýja gengisfellingu, eins og mig minnir að ég hafi heyrt þetta orðað hér á hv. Alþingi nú ekki alls fyrir löngu. Eins og ég hef áður sagt, tel ég, að vandinn eigi miklu dýpri rætur en þetta, en þó má viðurkenna, að þessi ummæli séu ekki algerlega ástæðulaus. En ef svo væri, mundi þá ekki fróðlegt að athuga það aðeins, hvaða orsakir gætu aðallega legið til þess, að fólk hefur óttazt þær aðgerðir af hálfu valdhafanna, að þeir mundu grípa til nýrrar gengislækkunar. Við athugun á því gæti svo farið, að mönnum yrði nokkuð hugsað til þeirra atburða, sem gerðust sumarið 1961, þegar samningar höfðu tekizt milli verkalýðsfélaganna og fyrst Vinnumálasambands samvinnufélaganna og síðar Vinnuveitendasambands Íslands um hóflega hækkun kaups, lága kauphækkun væri vist nær að segja, þegar borið er saman við það, sem síðar hefur orðið, og vinnufriður tryggður til lengri tíma en venjulega hefur tíðkazt. Þessa samninga, sem voru algerlega frjálsir, algerlega í anda stefnu hæstv. valdhafa, gerðir með frjálsum samningum milli launþegasamtakanna og atvinnuveitendasamtakanna og hefðu tryggt vinnufrið í landinu í tvö ár með óverulegum kauphækkunum, notaði ríkisstj. sem ástæðu til þess að fella gengið. Ég veit, að innihald þessara samninga er öllum hv. alþm. í fersku minni, en til glöggvunar vil ég samt leyfa mér að rif,ja upp í örstuttu máli, hvað það var, sem samið var um, og hver þróun launamálanna var um þetta leyti. Í októbermánuði 1958 var dagvinnukaup verkamanna hér í Reykjavík kr. 21.85 á klst. Í marz 1959, skömmu eftir að ríkisstj. Alþfl. kom til valda, var tímakaupið hins vegar lækkað í kr. 20.67, og það hélzt óbreytt í rúmlega tvö ár. Með þeim samningum við verkalýðsfélögin, sem ég gat um áðan að samvinnufélögin höfðu forgöngu um og Vinnuveitendasambandið samþykkti stuttu síðar, í júní 1961, hækkaði tímakaupið upp í kr. 22.74 á klst. Á þeim nærri þremur árum, sem liðið höfðu frá því í okt. 1958, hafði þá kaupið hækkað með þessum samningum um 4.1%. Ég held, að óhætt sé að segja, að þessari kauphækkun, sem þarna var samið um, hafi því verið mjög í hóf stillt, og í þeim samningum var, eins og ég áðan sagði, lagður grundvöllur að góðum vinnufriði næstu árin: Þetta voru þeir samningar, sem nú er sagt og raunar alla tíð síðan að hafi verið orsök þess, að nauðsynlegt var að lækka gengið sumarið 1961. Þeir menn, sem muna þessar aðgerðir og fylgdust með því, að kaupið nú á þessu ári hefur í mörgum starfshópum hækkað miklu meira en það gerði 1961 og að verðlagið er á hraðri leið upp úr öllu valdi, - þeir hafa kannske talið sig hafa ástæðu til þess að búast við svipuðu svari frá hæstv. ríkisstj. og hún gaf af minna tilefni sumarið 1961, þ.e. gengislækkun. Þetta er þó, þegar allt kemur til alls, sama hæstv. ríkisstj., sömu hæstv. ráðh., sama yfirlýsta stjórnarstefnan, - eða er ekki svo? Því hefur verið haldið fram hér í þessum umr., að ákvæði þessa frv. um launabindingar væru ekkert nýmæli í íslenzkri löggjöf, þótt þau yrðu samþ. Hafa í því sambandi verið nefnd ýmis lög um efnahagsráðstafanir allt frá árinu 1939 og fram á valdaskeið vinstri stjórnarinnar. Ég skal ekki hætta mér út í samanburð á þessum tilvikum við það, sem hér er á ferðinni, það munu sjálfsagt aðrir gera, sem þessum málum eru kunnugri og lengur hafa átt sæti hér á hv. Alþingi. En ég hygg þó, og það er mín skoðun, að þessi tilvik séu á engan hátt sambærileg við það, sem hér er verið að gera. Ég hygg, að hér sé gengið lengra en nokkru sinni fyrr í þá átt að svipta verkalýðsfélögin samningafrelsi sínu, og ég hygg, að það sé einsdæmi, sem hér stendur til. Og við það bætist svo, að aliar vinnustöðvanir félaganna í því skyni að koma fram lagfæringum á kjörum sínum skulu vera ólöglegar, ekki aðeins þær, sem framkvæmdar kunna að verða á gildistíma laganna, heldur einnig þær, sem stofnað er til, áður en frv. verður að lögum. En hvernig sem um þetta er, þá er annað, sem er ekki síður alvarlegt, og það er það, að ekki er hægt að skilja ummæli hæstv. ráðh. hér öðruvísi en svo, að hér eigi að fara inn á alveg nýja braut, þar sem líkur benda til þess, að lausn hæstv. ríkisstj. á efnahagsvandamálunum sé einmitt sú að halda áfram að hafa kaupið bundið, einnig eftir að gildistíma þessa frv. lýkur, ef að lögum verður. Hér við 1. umr. í þessari hv. deild um þetta mál bar hv. 1. þm. Austf. (EystJ) fram áskorun til ríkisstj. um það, að hún lýsti því yfir skýrt og afdráttarlaust, að eftir 31. des. 1963 skyldi kaup og kjör ákveðin með frjálsum samningum milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekendanna í samræmi við skýlausar yfirlýsingar og hátíðleg loforð hæstv. ríkisstj. frá því í upphafi stjórnarferils sins. Þessu svaraði hæstv. forsrh. svo við 1. umr., að ekkert vit væri í að lýsa þessu yfir, meðan málið er í rannsókn, og taldi, að óvarlegt væri að fullyrða nokkuð á þessu stigi, og auðvitað vill hann, sem rétt er, ekki fullyrða neitt, sem hann er ekki alveg hárviss um að geta staðið við. En þetta sýnir, að hæstv. ríkisstj. treystir sér a.m.k. ekki til að útiloka þann möguleika, að þessum málum verði eftir áramót ráðið til lykta með lagaboðum til frambúðar. Samkvæmt þessu virðast því sterkar líkur benda til þess, að með þessu lagafrv. sé aðeins fyrsta sporið stigið á langri göngu mikilla aðgerða, - aðgerða, sem eru nýmæli í samskiptum verkalýðsins og ríkisstj. á Íslandi, og því væri enn meiri ástæða til fyrir hv. þm. að staldra við, áður en þeir rétta upp hönd til samþykktar því frv., sem hér er til umr., heldur en jafnvel í fljótu bragði kann að virðast. Að mínum dómi er mjög varhugavert að byggja framtíðarlausn efnahagsvandamálanna á því að svipta launþegana samningsrétti sínum og verkfallsrétti. Þessi réttur, að hafa sjálfir íhlutunarrétt um kaup sitt og kjör og þar með um lífsafkomu sína, er ein af þeim dýrmætustu réttindum, sem verkalýðshreyfingin hefur aflað sér á áratuga og árhundraða löngu baráttuskeiði, og þau eru ekki aðeins ein þau dýrmætustu, heldur einnig og ekki síður ein þau dýrkeyptustu. Það ætti að vera óþarfi að rifja það upp hér, hvaða baráttu það hefur kostað verkalýðinn að komast þangað, sem hann stendur í dag, að hafa þau réttindi, sem hann hefur nú til þessa íhlutunarréttar. Sú saga er öllum kunn, enda er hún snar þáttur í sjálfri mannkynssögunni. Meira að segja hér á okkar landi kostaði sigur verkalýðshreyfingarinnar fórnir og baráttu við þeirra tíma atvinnurekendur, og vorum við þó alllangt á eftir frændþjóðum okkar í næsta nágrenni að koma þessum sjálfsögðu mannréttindum á hér, og hefði því mátt segja, að brautin hefði átt að vera greiðfærari, þar sem aðrir voru búnir að varða veginn, og sjálfsagt hefur hún líka verið það. Samt kostaði það mikla baráttu og miklar fórnir. Þess vegna tel ég það vægast sagt mjög ólíklegt, að verkalýðssamtökin muni baráttulaust láta taka þessi réttindi af sér, og miðað við samtakamátt verkalýðshreyfingarinnar, eins og hann er nú, þá held ég, að það sé óráðlegt, mjög óráðlegt fyrir nokkra ríkisstj. að reyna að gera það, enda eru viðbrögðin þegar að nokkru komin í ljós. Hvaðanæva drífa að fregnir af mótmælum verkalýðsfélaganna við þeirri lagasetningu, sem hér er ráðgerð. Hæstv. forseti las hér áðan upp langa skrá yfir þau félög, sem sent hafa Alþingi mótmæli sin, og mörg voru komin áður. E.t.v. eiga fleiri eftir að koma. Ég tel það sennilegt. Og svo almenn er andstaðan gegn þessu ráði, að það eru ekki einungis þau verkalýðsfélög, sem stjórnarandstaðan hefur meiri hlutann i, sem senda inn mótmæli, heldur eru það einnig og ekkert síður þau félög, sem vitað er að fram til þessa a.m.k. hafa ekki átt í neinum útistöðum við ríkisstj. og hafa stutt hana með ráðum og dáð, svo sem eins og þau mótmæli, sem borizt hafa frá fulltrúaráði verkalýðsfélaganna hér í Reykjavík, Iðju, félagi verksmiðjufólks, Verzlunarmannafélagi Reykjavíkur, Landssambandi ísl. verzlunarmanna, svo að aðeins fáein og þau stærstu séu nefnd. Þessi félög, sem hafa viljað veita hæstv. ríkisstj. allan þann starfsfrið, sem þau hafa átt yfir að ráða, jafnvel stundum gengið lengra í því en almennir félagsmenn í þeim félögum hafa talið rétt að gera, þau hafa samt núna séð síg knúin til þess að senda hv. Alþingi mótmæli sin við þessari fyrirhuguðu lagasetningu. Því held ég, að það sé ekki ofmælt, þótt ráð sé fyrir því gert, að þessi breyting muni kosta mikla baráttu, og; ég held, að það væri ráðlegt fyrir þá, sem með völdin fara, að gera sér grein fyrir því og hugsa sig betur um, áður en áfram er haldið á þeirri braut. Fúslega skal ég viðurkenna, að það er sjálfsagt margt, sem þarf að lagfæra viðkomandi þessum málum. Það er t.d. ekki gott, að samningar einstakra stéttarfélaga skuli gerðir til mislangs tíma, skuli ekki renna út á sama tíma. Það mundi tryggja vinnufrið í landinu til mikilla muna, ef hægt yrði að koma þeirri tilhögun á, að allir samningar eða sem allra flestir væru lausir á sama tíma. Með heildarsamningum sem allra flestra starfshópa mundi fást gott yfirlit um það, hvað sanngjarnt væri, að hver bæri úr býtum hlutfallslega af því, sem til skiptanna kann að vera þá og þá, og draga úr þeim óheillavænlega samanburði, sem vissulega einkennir um of þessi mál hjá okkur. Þar með mundi draga úr launakapphlaupi milli starfshópa, svo að enn séu notuð orðin úr aths. lagafrv. En ég tel, að stefna verði að þessu marki með frjálsum samningum við verkalýðssamtökin, en ekki með valdboðum, ekki með kaupbindingu. Þær ráðstafanir, sem hér er verið að undirbúa, eru ekki til þess fallnar að auka líkurnar fyrir góðum árangri af þeim samningaviðræðum, sem boðaðar eru og fram eiga að fara í kjölfar þessarar lagasetningar. Ég held þvert á móti. Hér hefur verið sagt við fyrri umr. þessa máls, að meginorsök þess greiðsluhalla, sem nú er orðinn á viðskiptunum við aðrar þjóðir, sé of mikil neyzla og of mikil fjárfesting einstaklinga, og þessi of mikla neyzla og of mikla fjárfesting á fyrst og fremst að vera hækkuðum taunum að kenna. Jafnframt var hér sagt, hæstv. viðskmrh. sagði hér við 1. umr., sem rétt er, að breytingar hafi orðið á tekjuhlutföllum í þjóðfélaginu, þannig að raunverulegar tekjur þeirra tekjuhærri hafi vaxið og að launajöfnuður sé hér minni en verið hefur. Þessi'. lýsing er vissulega alveg rétt. Og hæstv. viðskmrh. bætti því við: Þeir láglaunuðu hafa dregizt svo aftur úr, að sérstakar ráðstafanir þarf að gera. - Og hverjar eru svo þær sérstöku ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að gera til að leysa úr þessum knýjandi vanda? Þær liggja nú hér fyrir í formi þessa frv., sem hér er til umr., að banna með lögum, að þetta fólk geti fengið nokkra leiðréttingu sinna mála í næstu tvo mánuði a.m.k. Eftir að þetta er orðið að lögum, þá er það ólöglegt að láta t.d. verkamanninn njóta þess, þótt vel gangi í atvinnurekstrinum. Sá vinnuveitandi, sem gerði sig sekan um sifkan glæp, mundi umsvifalaust vera látinn sæta refsingu. Það á sem sagt að lögfesta það ástand, að fyrir 8 stunda vinnudag alta virka daga fái verkamaður 67 200 kr. árslaun, á sama tíma sem opinberar skýrslur sýna, að hann þarf 95 496.85 kr., sem er lágmark til þess að lifa af, og það dugir honum aðeins, ef hann hefur orðið þess happs aðnjótandi, að hæstv. ríkisstj. hafi tekizt að útvega honum húsnæði fyrir aðeins 922 kr. á mánuði, en það er sú upphæð, sem hinir vísu feður áætla húsnæðiskostnaðinn í vísitöluútreikningum sínum. Sé hins vegar reiknað með raunverulegum húsnæðiskostnaði, eins og vitanlega allir verða að gera, þá ber enn þá miklu meira á milli. Þetta á að lögfesta, á sama tíma sem laun ýmissa annarra stétta eru ákveðin mjög há, 250 þús. kr. og þar yfir. Þetta þykir mér vont réttlæti og einkennileg framkvæmd þeirra loforða, sem gefin voru í upphafi valdatímabils hæstv. ríkisstj., þ. á m. og ekki sízt þess, sem ég gat um hér áðan, að til stóð að endurskipta þjóðartekjunum þannig, að byrðarnar, sem bera verður í bráð vegna endurskipulagningar efnahagskerfisins, dreifist af fyllsta réttlæti á þjóðfélagsþegnana. Þá eru þessar ráðstafanir að mínum dómi sérstaklega harðleiknar gagnvart verzlunarfólki. Verzlunarfólk hefur í marga mánuði búizt við því, svo að segja á hverjum degi, að nýir samningar um laun þess sæju dagsins ljós. Forustumenn þeirra samtaka hafa hvergi dregið úr því, að leiðréttingar muni fást, og þeirra tal um það efni lét þeim mun betur í eyrum sem alkunna var, að þar voru í þeim félögum við völd þeir menn, sem fólk hélt að treysta mætti, að þeir vissu, hvað þeir mættu sín, vegna sambands sins við hæstv. ríkisstj. Þessir forustumenn þessara samtaka hafa æ ofan í æ lýst því yfir, að ekki kæmi annað til greina en verzlunarfólk fengi góða leiðréttingu sinna mála, og hafa talað um háar prósentur í því sambandi. Þessi aðferð gagnvart verzlunarfólkinu verður sérstaklega óhagstæð því, þegar hún er skoðuð í ljósi þeirrar staðreyndar, að hinn 3. júlí s.l. kvað kjaradómur upp úrskurð um laun opinberra starfsmanna. Þar var metið af hlutlausum dómurum, hvað væru hæfilegar launagreiðslur til ríkisstarfsmanna. Að sjálfsögðu hafa þeir, dómararnir, ákveðið launin m.a. með hliðsjón af gildi krónunnar tilkaupa á lífsnauðsynjum um þær mundir, sem dómurinn var kveðinn upp. En eftir að laun skrifstofumanna hjá ríkisstofnunum og verzlunarfólks h,já ríkisverzlunum hafa verið ákveðin með þessum hætti, væri þá ekki eðlilegt, að einkafyrirtækin fengju á sama hátt að gera sínu fólki sams konar úrlausn? Það finnst mér. En það finnst ekki hæstv. ríkisstj. Hún ákveður þess í stað, að laun þessa fólks megi ekki hækka, þ.e. eftir að þetta frv. er orðið að lögum, bannar einkafyrirtækjum að greiða sínu verzlunar- og skrifstofufólki sömu laun og ríkisstarfsmenn fá fyrir sömu vinnu. Þetta er einkennileg framkvæmd, og ég hygg, að hún sé óvenjuleg og mundi óviða geta átt sér stað annars staðar en hér. Okkur, sem stöndum að því nál., sem ég er hér að greina frá, mér og hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG), finnst, að þar sem sjávarafli hefur verið meiri hér á landi síðustu árin en nokkru sinni áður og þar sem vitað er og viðurkennt, að sala á útflutningsvörum gengur mjög greiðlega og verð þeirra er hækkandi, – okkur finnst, að í slíku árferði ætti að vera hægt að borga fólki viðunandi laun, og okkur finnst, að sé það ekki mögulegt, þá hljóti menn að verða að draga þá ályktun, að stjórnin á málefnum þjóðarinnar sé öðruvísi en hún ætti að vera. Í stað þeirrar lögfestingar á kaupi, sem hér er stefnt að, teljum við, að fara beri samningaleiðina. Það er óhjákvæmilegt að bæta kjör verkamanna og annars láglaunafólks, og ráðstafanir þarf að gera til þess að tryggja það, að atvinnufyrirtækin geti borgað hærra kaup. Til þess eru ýmsar leiðir, og talsmenn Framsfl. hafa bent á nokkrar þeirra, m.a. hér við þessar umr., og ég skal ekki endurtaka það. Ég skal aðeins leggja áherzlu á,að það þarf að taka vísindi og tækni í auknum mæli í þjónustu atvinnuveganna og gera þeim á þann hátt kleift að auka framleiðsluna og bera hærra kaup, auka þannig þjóðartekjurnar. Við teljum, að mikill fjöldi manna sé með þessari lagasetningu, sem ráðgerð er, beittur rangindum, ef frv. verður að lögum, og að sú aðferð, sem þar er viðhöfð, muni torvelda og tefja fyrir sanngjarnri lausn í kaupgjaldsmálunum. Þess vegna er það niðurstaða okkar og till. í nái., að lagafrv. verði fellt.



Herra forseti. Af því að hv. síðasti ræðumaður vék nokkuð að ummælum mínum í sambandi við þetta mál, þykir mér rétt að láta þegar koma fram nokkrar aths. í beinu framhaldi af ummælum hans. Hin harðvítuga andstaða Framsfl. gegn þessu frv. hlýtur að teljast jafngilda fyllsta stuðningi við þær kröfur, sem nú eru uppi af hálfu stéttasamtaka um mjög verulega launahækkun, en svo sem öllum hv. alþm. er kunnugt, eru nú uppi kröfur um allt að 40% launahækkun til handa launþegum í landinu, a.m.k. til handa meðlimum A. S. Í. Það er rétt, áður en lengra er haldið, að gera sér örlitla grein fyrir því, þótt hv. málsvörum Framsfl. finnist það varla vera ómaksins vert, hvaða þýðingu slíkar kröfur hafa fyrir útflutningsframleiðsluna og þá fyrst og fremst fyrir íslenzkan sjávarútveg. Greidd laun í sjávarútvegi munu nú nema um 800 millj. kr. á ári, og eru þá greidd laun til sjómanna samkv. hlutaskiptum einnig talin þar með. En að sjálfsögðu verður visst hlutfall að haldast milli launa sjómanna og milli þeirra, sem vinna við sjávaraftann í landi. Þetta eru opinberar tölur og þær einu, sem fyrir liggja um þetta efni. M.ö.o.: launagreiðslur sjávarútvegsins nema um 1800 millj. kr. Ef nú kaupgjald í landinu yrði hækkað um 40%, eins og hæstu kröfur eru uppi um, mundi þetta þýða aukin útgjöld fyrir íslenzkan sjávarútveg, sem næmu 700 millj, kr. Leiðtogar Framsfl. hafa hér á hinu háa Alþingi ekki bent á nein úrræði til þess að gera sjávarútveginum kleift að inna af hendi aukin launaútgjöld að upphæð u.þ.b. 700 millj. kr. Við því er kannske ekki heldur að búast. Hér eru á ferðinni pólitískir spekúlantar, sem gefa því meiri gaum að hafa áróður í frammi heldur en hinu, að benda á raunhæf úrræði. En svo vill nú til, að aðrir menn, sem eru í mjög nánum tengslum við hina pólitísku forustumenn Framsóknar hér á hinu háa Alþingi, hafa nýlega haldið fund með sér í Reykjavík, og á ég hér við framkvstj. á vegum Sambands ísl, samvinnufélaga við fiskiðnað samvinnuhreyfingarinnar í landinu. Þessir menn komu saman til fundar hér í Reykjavík dagana 23. og 24. okt. s.l., þannig að ekki er hálfur mánuður síðan þessir menn sátu á fundi hér í Reykjavík til þess að ræða vandamál fiskiðnaðarins og þá í raun og veru sjávarútvegsins alls. Maður er löngu hættur að gera þær kröfur til foringja Framsfl., að þeir bendi á raunhæf eða ábyrg úrræði í nokkru máli, enda hefur það sannarlega ekki átt sér stað í umr. um þetta mál hér á hinu háa Alþingi. En auðvitað gerir maður aðrar kröfur til framkvstj. í fiskiðnaði á vegum helztu almannasamtaka í landinu, samvinnuhreyfingarinnar. Þá kröfu verður að gera til þeirra, að þeir bendi á raunhæf úrræði til lausnar vandanum, sem að steðjar, og það hafa þeir líka gert. Þeir hafa ekki brugðizt því trausti, sem almenningur í landinu hlýtur að bera til manna í ábyrgðarstöðum. Á fundi sínum bentu þeir á ákveðin úrræði til lausnar á vandamálum fiskiðnaðarins. Og nú skal ég, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa þá till., sem samþykkt var í lok fundarins 23.-24. okt. s.1., um þær ráðstafanir, sem þessir menn, sem ábyrgð bera á fiskiðnaði íslenzku samvinnuhreyfingarinnar, vilja gera til lausnar aðsteðjandi vanda, því að þeim er sannarlega ljóst, að um mikinn vanda er að ræða nú í íslenzku efnahagslífi, þó að það virðist að mestu hafa farið fram hjá pólitískum leiðtogum Framsóknar hér á hinu háa Alþingi. En ályktunin er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Fundur framkvæmdastjóra við fiskiðnað á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga, haldinn í Reykjavík dagana 23.-24, okt. 1963, ályktar, að þær hækkanir, sem orðið hafa á vinnulaunum, verði hráefnis sem og öðrum vinnukostnaði, hafi þegar raskað svo mjög rekstrargrundveili fiskiðnaðarins, að þau rekstrarvandamál, sem við er að etja, séu alvarlegri og erfiðari en svo, að við verði ráðið án sameiginlegs átaks og samræmdra aðgerða í samvinnu við ríkisvaldið. Fundurinn telur eftirtalin úrræði geta komið að nokkru gagni til þess að leysa úr þessum erfiðleikum og væntir þess, að eftirgreindar till. mæti skilningi viðkomandi yfirvalda: 1) Vextir á fjárfestingarlánum og afurðalánum verði lækkaðir um 3%. 2) Afurðalán til framleiðslu verði hækkuð í 85% af útflutningsverðmæti og verði þau lán veitt sjálíkrafa út á framleiðsluna eftir skýrslum, sem viðkomandi viðskiptabanki tekur gildar. 3) Útflutningsgjald, 7.4% af framleiðsluverðmæti fob., verði fellt niður að hálfu fyrir árið 1963 frá 1. 1. og gjaldið allt fellt niður frá 1. 1. 1964. 4) Aðstöðugjald á fiskvinnslu verði fellt niður - eða til vara, að álagning gjaldsins verði samræmd og sá rekstrarkostnaður, sem rekja má til óhagstæðrar aðstöðu og staðsetningar, verði metinn frádráttarbær. 5) Rafmagnsverð tilfiskiðnaðar verði lækkað og samræmt. 6) Fiskvinnslustöðvar fái aðgang að lánsfjármagni til þess að endurskipuleggja vinnslukerfið og til kaupa á nýjum tækjum og búnaði, sem stuðlað geti að aukningu á nýtingu vinnuafls og hráefnis. 7) Greiðslu afborgana af stofnlánum til fiskvinnslustöðva verði frestað um eitt ár. 8) Niður verði felldir tollar af öllum vélum og tækjum, sem notuð eru til vinnslu sjávarafurða, frá og með 1. jan. 1963. 9) Skattfríðindi í einhverri mynd verði veitt fólki, sem vinnur í fiskiðnaði, þar eð tilfinnanlegur flótti virðist ríkjandi úr fiskiðnaði í önnur störf. Verði hins vegar hækkun á fiskverði, vinnulaunum og öðrum kostnaði frá því, sem nú er, telur fundurinn, að óhjákvæmileg stöðvun vinnslustöðvanna sé yfirvofandi og augljós, nema aðrar og sérstakar ráðstafanir séu gerðar af hálfu hins opinbera til þess að mæta þeim. Að því leyti sem framangreindar ráðstafanir ekki duga til þess, að fiskiðnaður losni við taprekstur, verði gerðar samhliða ráðstafanir af hálfu ríkisvaldsins með fjárstuðningi, þar til jafnvægi næst.“ Hér lýkur ályktuninni. Nú er rétt að fara yfir það, - það er hægt að gera það mjög fljótlega, - hvaða sparnaður mundi verða í rekstri sjávarútvegsins, ef þessar ályktanir yrðu framkvæmdar. Fyrsta og aðaltill. er sú að lækka vexti af fjárfestingarlánum og afurðalánum í 3%, og skil ég þetta þannig þeim víðtækasta skilningi, að ætlazt sé til þess, að bókstaflega allir vextir sjávarútvegsins séu lækkaðir ofan í 3%, en þar er um að ræða meir en helmingslækkun á þeim vöxtum, sem sjávarútvegurinn nú greiðir. Vextir af stofnlánum eru sem kunnugt er mun lægri en vextir af rekstrarlánum, ekki nema 61/2 %. Þeir vextir, sem sjávarútvegurinn greiðir nú í heild, bæði vegna rekstrarlána og stofnlána, munu nema um 170 millj. kr. Vaxtagreiðslur sjávarútvegsins munu nema um 170 millj. kr., þannig að helmingslækkun á vöxtunum mundi spara sjávarútveginum 85 millj. kr. Þessi aðaltill. sjálfra framkvæmdastjóra Sambands ísl. samvinnufélaga fyrir hinum stóra frystiiðnaði samtakanna mundi spara sjávarútveginum um 85 millj. kr. Þá gera þeir ráð fyrir því, að afurðalán séu hækkuð nokkuð. Þar mundi ekki vera um beinan peningasparnað að ræða, heldur auðvelda reksturinn eitthvað í framtíðinni, þó að það mundi að sjálfsögðu bitna á öðrum. hað er ekki unnt að meta þetta tilbeinna peninga fyrir sjávarútveginn. Ég mun taka tillit til þess á eftir. Útflutningsgjaldið, 7.4%, á að falla niður. Það má segja, að það nemi nú um 250 millj. kr. á ári, en hver einasti eyrir af þessu gjaldi rennur aftur til sjávarútvegsins. Það er því ekki hægt að spara sjávarútveginum í heild einn einasta eyri með því að fella þetta gjald niður, af því að hann fær það allt saman aftur til baka. Og það er ekki sagt hér, að til þess sé ætlazt, að almenningur í landinu eigi að borga þær 250 millj. kr., sem útflutningsgjaldið nemur, enda mundi það af sjálfu sér koma einhvers staðar fram. Þá er sagt, að aðstöðugjald til fiskvinnslu eigi að fella niður og rafmagnsverð eigi að lækka. hað eru 4. og 5. liðurinn. Samkv. 6. liðnum átti að auka almennt aðgang fiskvinnslustöðvanna að lánsfé, sem mjög erfitt er að meta til peninga, fresta greiðslu afborgana af stofnlánum, sem er í raun og veru aðeins frestun á mjög litlum hluta vandans, en engin lausn á honum. Um 8. liðinn, að niður séu felldir tollar af öllum vélum og tækjum, er það að segja, að þar er ekki um rekstrarkostnað að ræða, heldur um fjárfestingarkostnað, sem mundi vera, þegar á langan tíma er litið, aðeins bót, sem í raun og veru er sjálfsagt að taka til vinsamlegrar athugunar að framkvæma og er reyndar í undirbúningi að gera. Og 9. og síðasti liðurinn er að veita fólkinu, sem vinnur, skattfríðindi, sem auðvitað mundi ekki spara sjávarútveginum grænan eyri, heldur vera kjarabót í sérstöku formi til þeirra, sem vinna við sjávarútveginn. Það er ekki hægt að segja alveg með vissu, hvað niðurfelling aðstöðugjalds mundi nema miklu, né heldur, hvað meint er með till. um lækkun á rafmagnsverði, þó að allir eigi nú raunar að vita, að rafmagnsverðið er lægra en svarar framleiðslukostnaði rafmagnsins. En það má segja, að mjög vel sé í lagt, að niðurfelling aðstöðugjaldsins, einnig lækkun á rafmagnsverði og mat til fjár á aukningu afurðalánanna mundi nema á ári um 15 millj. kr., þannig að sá beini fjárhagslegi sparnaður, sem mundi geta leitt af framkvæmd till. þessara ábyrgu manna í Framsfl., - flestir þeirra munu tilheyra honum, - hinn fjárhagslegi sparnaður fyrir sjávarútveginn af framkvæmd þessara till. mundi nema um 100 millj. kr. M.ö.o.: þegar ábyrgir menn samvinnuhreyfingarinnar, menn, sem þekkja til vandamála s,jávarútvegsins, vandamála atvinnulífsins, koma saman til fundar fyrir 1–2 vikum, benda þeir á úrræði til þess að spara s,jávarútveginum í heild um 100 millj. kr. En hér á hinu háa Alþingi standa leiðtogar Framsfl. uppi í ræðustólnum hver á fætur öðrum og heimta og lýsa yfir stuðningi við kauphækkanir, sem þýða 700 millj. kr. útgjaldaaukningu fyrir sjávarútveginn. M.ö.o.: pólitíkusarnir hér á Atþingi innan Framsfl. heimta, að s,jávarútvegurinn beri 700 millj. kr. útgjöld, en framkvæmdastjórarnir, sem standa fyrir Samhandi ísl. samvinnufélaga, benda á sparnaðarúrræði, sem nema 100 millj. kt. Það er 1/7. Þeir telja unnt að spara fyrir sjávarútveginn 1/7 af því, sem flokksbræður þeirra og pólitíkusarnir hér á Alþingi telja sjávarútveginn geta borið. Það er svo annað mál, að jafnvel till. framkvæmdastjóranna, sem eru þó það ábyrgasta, sem úr þessum herbúðum yfirleitt hefur heyrzt, væru mjög torframkvæmanlegar. Jafnvel þessi 100 millj. kr. lækkun á útgjöldum sjávarútvegsins yrði mjög torframkvæmanlegt, því að væntanlega sjá allir menn, að ef lækka ætti vexti sjávarútvegsins um meira en helming, er ekki hægt til frambúðar a.m.k. að láta iðnað og verzlun bera jafnháa vexti og nú á sér stað. Og ef allir vextir eru lækkaðir um helming, þá missa sparifjáreigendur helminginn af þeim tekjum, sem þeir nú hafa af sínum sparifjárinnstæðum í bönkum og lánsfjárstofnunum, og það má geta nærri, haða áhrif það mundi hafa á sparifjármyndun í landinu, ef slíkt væri gert. Ekki mundi það auðvelda framkvæmd tillöguliða nr. 2 og 7, sem eru um það, að sjávarútvegurinn skuli fá aukið lánsfé til umráða, ef sparifjáreigendur eru sviptir meira en helmingi af vaxtatekjum sínum. Ekki mundi það verða aukin hvatning til þess að þeir spöruðu. Sparnaðurinn mundi eflaust minnka og geta bankakerfisins til þess að láta sjávarútveginn og aðra fá lánsfé mundi stórminnka frá því, sem nú á sér stað. Þá má og segja um till., sérstaklega um lækkun rafmagnsverðsins, að sú till. er náttúrlega mjög hæpin vegna þess, sem ég gat um stuttlega áðan, að framleiðslukostnaður rafmagns í landinu er nú mun hærri en svarar til söluverðs þess, svo að ekki virðist geta verið skynsamleg ráðstöfun til frambúðar að lækka rafmagnsverðíð frá því, sem nú á sér stað, og ekki unnt öðruvísi en einhver annar borgi. - Hitt er svo auðvitað engin lausn til frambúðar að fresta greiðslum afborgana af stofnlánum og öðrum skuldum, og till. um skattfríðindi handa fólki, sem vinnur við sérstakan atvinnurekstur, þyrfti a.m.k. mjög rækilegrar athugunar við, áður en hún yrði talin lausn á nokkru vandamáli til frambúðar. Eftir þessa tillögugerð segja framkvstj. og eru allir alveg sammála, þá komast þeir að þessari mjög athyglisverðu niðurstöðu, að verði hins vegar hækkun á fiskverði, vinnulaunum og öðrum kostnaði frá því, sem nú er, sé stöðvun fiskiðnaðarins yfirvofandi. Ef stöðvun fiskiðnaðarins er yfirvofandi, ef þessum í hæsta lagi 100 millj. kr. er ekki létt af sjávarútveginum, hvers konar stöðvun er þá ekki yfirvofandi, ef honum er ætlað að bera 700 millj. kr. útgjaldaaukningu frá því, sem nú er? Svo kemu,r botninn, siðasta setningin í ályktuninni, þar sem sagt er, að að svo miklu leyti sem þessar ráðstafanir dugi ekki, verði ríkisvaldið að gripa til fjárstuðnings, til þess að jafnvægi náist. M.ö.o.: þrautavaratill. framkvstj. Sambands ísl. samvinnufélaga er, að bótakerfið sé tekið upp aftur að nýju, að ríkissjóður fari beinlínis að greiða hallann af rekstri hraðfrystihúsanna. Það er úrræði, sem leiðtogarnir hér á Alþ. hafa ekki viljað gera að beinni till. sinni, a.m.k. ekki enn þá. Ég held, að þetta, sem ég nú hef sagt, og þessi tilvitnun í ályktun framkvstj. Sambandsins í fiskiðnaðinum, sé í svo æpandi mótsögn við allan málflutning framsóknarmanna hér á hinu háa Alþingi, að frekari vitna þurfi í raun og veru ekki við, að ekki stendur steinn yfir steini í því, sem framsóknarmenn segja um þetta mál hér á hinu háa Alþingi. Það er eitt annað, að vísu minni háttar atriði, sem fram kom í ræðu hv. siðasta ræðumanns og kom raunar fram hjá mörgum ræðumönnum stjórnarandstöðunnar við 1. umr. málsins, sem mig langar til að fara um fáeinum orðum, því að þar er um mjög almenna, en þó alvarlega villu í málflutningi að ræða. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að vísitöluútreikningur hagstofunnar sýndi að meðalfjölskylda þyrfti nú 91 þús. til að geta lifað, en kaup Dagsbrúnar væri, - ég man ekki, hvort hann nefndi ákveðna tölu í þessu sambandi, en hv. 1. þm. Austf. nefndi ákveðna tölu í þessu sambandi við 1. umr. málsins, - hann sagði: Kaup Dagsbrúnarmanna fyrir dagvinnu er 77 þús., og þá geta menn séð, hvað mikið vantar á, að Dagsbrúnarmaðurinn geti lifað, fyrst hagstofan hefur fellt þann úrskurð, að það sé nauðsynlegt að hafa 91 þús. kr. 

Kannske ráðh. geti kennt mönnum að lifa á 67 þús. kr.

Það er 91190 kr., það er nýjasta talan, sem fyrir liggur.  Í fyrsta lagi eru vísitöluútgjöld, eins og þau eru í vísitölugrundvellinum, ekki og hafa aldrei verið hugsuð sem mælikvarði á það, hve mikið menn þyrftu til að lifa. Ef menn halda því fram, má ég -  
             Það kemur í ljós, að hv. 1. þm. Austf. og líklega fleiri vita alls ekki, hver er tilgangurinn með útreikningi vísitölu framfærslukostnaðar, virðast ekki hafa hugmynd um það. Hafi hann hugmynd um það, er hann svo ósvifinn, að hann lætur sem hann hafi það ekki. Sannleikurinn er sá, að útgjöldin í vísitölu framfærslukostnaðar sýna, hvernig útgjöld fólks með ákveðnar tekjur skiptast milli einstakra útgjaldaliða. Vísitölugrundvöllurinn er meðaltal af útgjöldum ákveðinnar tölu fjölskyldna hér í Reykjavík, sem hafa haft ákveðnar tekjur. M.ö.o.: vísitölugrundvöllurinn sýnir hlutfallslega skiptingu útgjalda fjölskyldna með ákveðnar tekjur. Hann er dæmi, útreikningur á skiptingu raunverulegra tekna ákveðinna fjölskyldna, en alls enginn dómur, hvorki hagstofunnar né nokkurs annars, um það, hvað menn þurfi að hafa til að fleyta fram lífinu. Þetta er það, sem vísitölugrundvöllurinn hefur átt að sýna og sýnir enn. Það, sem útgjöldin í sept. eða okt. nú sýna, er hvað þær vörur, sem þessar ákveðnu fjölskyldur notuðu tekjur sínar til að kaupa fyrir ákveðinni tölu ára, mundu kosta nú, ef nákvæmlega sama vörumagn væri keypt. En hér er legið á því lúalagi að mistúlka þessar tölur gersamlega. Það er alltaf verið að halda því fram, að hér sé um eitthvert opinbert mat á því að ræða, hvað menn þurfi sér til framfæris, sem aldrei hefur verið meiningin, og því skal ég aldrei trúa, að maður, sem hefur verið fjmrh. jafnlengi og Eysteinn Jónsson, viti þetta ekki. Þess vegna eru öll framíköll hans um þetta efni honum til lítils sóma. Hitt er svo annað mál, að ef við viljum athuga, hvort verkamaður í Reykjavík geti keypt sér þær vörur, sem nú er gert ráð fyrir, að svokölluð vísitölufjölskylda noti tekjur sinar til að kaupa, þá er auðvitað ekki gáð að því, hvað verkamaðurinn mundi hafa í tekjur, ef hann ynni 8 tíma á dag 300 daga ársins, heldur á að gá að því, hvað verkamaðurinn hefur í tekjur, hafði í tekjur í fyrra og hefur í tekjur í ár. Samkv. skattaframtölum höfðu verkamenn í fyrra 89 þús. kr. í árstekjur, og samkv. þeim töxtum, sem nú gilda í dag, hefur verkamaður í Reykjavík rúmlega 100 þús. kr. í árstekjur, og á því geta menn séð, hversu mikið vit er í þeirri staðhæfingu, að vísitöluútreikningurinn sýni, að verkamaður í Reykjavík geti alls ekki lifað. Tekjur hans í ár eru meira en 10 þús. kr. hærri en núgildandi vísitölugrundvöllur sýnir að séu meðalútgjöld vísitölufjölskyldunnar. Í þessu sambandi verður líka að hafa það í huga, að vísitölufjölskyldan er ekki dæmi um meðalfjölskyldu verkamanns, útgjöld hennar, heldur er um að ræða meðaltalsútgjöld hjá verkamönnum, iðnaðarmönnum, sjómönnum og opinberum starfsmönnum. Hinar stéttirnar þrjár hafa hærri tekjur og nokkuð aðra útgjaldaskiptingu en verkamaðurinn. En jafnvel þótt miðað sé við meðaltekjur verkamannsins eins, kemur greinilega í ljós, að hans árstekjur í ár verða meira en 10 þús. kr. hærri en sá grundvöllur, sem miðað var við í sept. s.l. Og fyrst svo er sem ég hef sagt, að vísitöluútgjöldin eru miðuð við tekjur launastétta og skiptingu þeirra, en engin áætluð útgjöld þeirra, þá er auðvitað eini samanburðargrundvöllurinn, sem hægt er að hafa, raunverulegar tekjur verkamanna eða helzt launþegastéttanna allra á því sama ári. Blekkingarnar, sem hér er beitt, verða enn þá augljósari, þegar þess er gætt, að í sept. s.l. eru bændum ætlaðar árstekjur á grundvelli meðaltekna verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna á s.l. ári. Hvaða tala var sett inn í grundvöll landbúnaðarverðsins sem tekjur bænda á næsta ári, byggð á meðaltekjum launamanna við sjóinn á undangengnu ári? Hvaða tala var það? Ætli þessir menn viti það ekki? 119 þús. kr. er bændum ætlað í meðlatekjur á n.k. ári, byggt á rannsókn á meðaltekjum verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna við sjávarsiðuna á undangengnu ári. Samt sem áður er því enn haldið fram hér, að rétt sé að taka samanburð af 67 þús. kr. árstekjum verkamanna og bera það saman við útgjöld vísitölufjölskyldunnar svokölluðu. Nei, ef 67 þús. kr. væru þær tekjur, sem verkamenn raunverulega yrðu að lifa af, ættu bændur ekki skilið 119 þús. kr. tekjur. Og hvernig gætu framsóknarmenn þá réttlætt það að heimta enn þá meiri tekjur handa bændum en 119 þús. kr.? Sjá ekki allir, að hér er um hrópandi misræmi í málflutningi að ræða. Annaðhvort hlýtur að vera algerlega ósatt og rangt, að verkamenn verði raunverulega að lifa af 67 þús. kr. eða hitt, að bændum nægi ekki 119 þús. kr. Ég skal svo að síðustu víkja nokkrum orðum, þótt það verði ekki í beinum dellum eða ádeilutón við hv. stjórnarandstöðu, að öðru máli, sem ég tel miklu máli skipta í sambandi við það, hvað nú er eðlilegt að gera í þeim vanda, sem að steðjar, en það er varðandi það, hvort ríkisstj. sé of seint á ferðinni með þær ráðstafanir, sem hún nú hefur lagt fyrir Alþ. En þess hef ég orðið mjög var, að ýmsir aðilar, sem annars mega teljast hafa til að bera fulla ábyrgðartilfinningu og meira að segja góðvild í garð ríkisstj., sem ekki verður sagt um hv. Framsfl. eða hv. Alþb., þeir spyrja sjálfa sig: Hvernig stendur á því, að ríkisstj. greip ekki fyrr til þeirra róttæku ráðstafana, sem hún hefur nú séð sig til neydda að gera tillögu um við hið háa Alþ.? Á þessu vildi ég leyfa mér að freista að gefa stuttar skýringar. Um það er áreiðanlega ekki ágreiningur milli skynsamra manna, hver er höfuðorsök þess vanda, sem nú steðjar að. Orsökin er í fyrsta lagi fólgin í því, að kaupgjald hækkaði á fyrri hluta þessa árs um 13-15% til viðbótar 9-12% lauphækkun á s.l. ári. Þá kvað kjaradómur upp úrskurð um, að kaup ríkisstarfsmanna skyldi hækka mjög verulega í júlí s.l. Grundvöllur þess úrskurðar var ekki nein ákvörðun ríkisstj., heldur ber Alþ. allt ábyrgð á þeirri lagasetningu, og kröfur ríkisstarfsmannanna fengu stuðning launþegasamtakanna yfirleitt og alveg sérstakan stuðning hv. stjórnarandstöðu, beggja stjórnarandstöðuflokkanna. En í framhaldi af kjaradómnum varð að framkvæma breytingar á kaupgjaldi ýmissa annarra opinberra starfsmanna, bankastarfsmanna, bæjarstarfsmanna, og það tók margar vikur, 2–3 mánuði. Í þriðja lagi varð svo gífurleg hækkun á verðlagi innlendra landbúnaðarafurða í sept. s.l. Sú hækkun var ekki samkv. ákvörðun ríkisstj. Hún var samkv. 20 ára gömlum lögum, sem allt Alþ. bar ábyrgð á á sínum tíma og allt Alþ, ber ábyrgð á enn. í fjórða og síðasta lagi hefur svo á þessu ári orðið gífurleg aukning á framkvæmdum, sérstaklega á framkvæmdum einkaaðila, og á innflutningi, sem valdið hefur mjög versnandi gjaldeyrisstöðu, miðað við það, sem var á árunum 1961-62. Og nú vil ég leyfa mér að spyrja þá menn, sem á annað borð kæra sig um að taka ábyrga og skynsamlega afstöðu til þess vanda, sem nú er á ferð: Gátu menn búizt við, að ríkisstj. gripi til ráðstafana eins og festingar kaupgjalds og verðlags, rétt áður en kjaradómur átti að kveða upp sinn úrskurð, þegar sérstök hliðsjón er höfð af því, að ekki aðeins þurfti að gera margs konar leiðréttingar á kaupgjaldi í landinu, lögmætar breytingar í beinu framhaldi af kjaradómnum, heldur er líka tekið tillit til hins, að mörg verkalýðsfélög höfðu ekki lokið sínum samningum um leiðréttingu í samræmi við 5% kauphækkun í jan. og 71/2% kauphækkun í júní, höfðu ekki lokið þeim fyrr en í lok ágúst, mjög stór verkalýðsfélög, - gátu menn búizt við því, að ríkisstj. gripi inn í með brbl., áður en verkalýðshreyfingin sjálf var búin að framkvæma þær leiðréttingar, sem hún taldi nauðsynlegar í framhaldi af allsherjarsamningunum í júní s.1.? Eins og allir vita, var ein af höfuðniðurstöðum samninganna í júní, að launþegasamtökin og samtök atvinnurekenda skyldu setja á stofn kjararannsóknaráð, sem athuga skyldi greiðslugetu atvinnuveganna. Það ráð tók raunverulega ekki til starfa fyrr en í ágúst. Fannst mönnum kannske, að ríkisstj. hefði með brbl. átt að gripa inn í þróun launamálanna og verðlagsmálanna, áður en kjararannsóknaráðið settist niður, byrjaði að starfa? Hvað hefðu menn sagt þá? Og finnst mönnum, að ríkisstj. hefði hagað sér skynsamlega, ef hún hefði með brbl. gripið inn í þróun verðlags og kaupgjalds, rétt áður en ákveða átti verðlag landbúnaðarafurðanna? Er það kannske það, sem hv. Framsfl. hefði fundizt skynsamlegast í málinu? Nei, af þessu öllu saman er það alveg augljóst, að í raun og veru var algerlega ótímabært fyrir ríkisstj. að grípa til nokkurra heildaraðgerða í kaupgjalds- og verðlagsmálunum fyrr en í allra fyrsta lagi í seinni hluta septembermánaðar. Og þá spyr ég hv. þingmenn, hv. alþm.: Hefðu þeir talið það vera skynsamlegt eða réttmætt, að ríkisstj. gripi með setningu brbl. inn í þróun verðlags og kaupgjalds hálfum mánuði áður en sjálft Alþ., meira að segja nýkjörið þing, átti að koma saman til skrafs og ráðagerða? Nei, ég held, að allir, sem um þetta mál vilja hugsa af skynsemi og velvild, hljóti að sjá, að ríkisstj. átti einskis annars úrkosta, eins og þróun mála var, en að biða samkomudags Alþ., og það gerði hún. Ríkisstj. gat hins vegar ekki vitað, að fyrir dyrum stæði, að prentarar hæfu verkfall 1. nóv. s.l. og að verzlunarmenn hæfu verkfall í dag. Ríkisstj. hafði fulla og fullskynsamlega ástæðu til þess að ætla, að Alþ. mundi hafa starfsfrið svo sem 3–4 vikur í upphafi Alþ. til að fjalla um þennan vanda og finna á honum lausn. Svo reyndist því miður ekki vera, og þess vegna sá ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar sig til knúin til að leggja fram till. um bráðabirgðalausn, þó ekki lengur en í 8 vikur, meðan verið væri að vinna að þessari heildarlausn, því að um það voru menn sammála í ríkisstj, og stuðningsflokkum hennar, að það væri hvorki meira né minna en þjóðarógæfa, ef ný verkfallsalda risi nú í landinu. Þess vegna hefur þróun málanna gagnvart hinu háa Alþ. verið eins og hún hefur raunverulega verið. Og ég hef fulla trú á, að þegar menn athuga þessa málavexti, sjái menn, að ríkisstj. hefur ekki vanrækt þá skyldu, sem vissulega hvílir á henni, að stjórna landinu, meðan hún á annað borð situr. Þróun málanna hefur verið þannig, að ríkisstj. hefur ekki getað í neinu aðalatriði hegðað sér öðruvísi en hún hefur gert. Því vildi ég vænta, að fyrir þessu gerðu sér allir góðviljaðir menn grein, okkur má einu gilda, hvernig hinir hugsa.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að víkja hér nokkuð að þeim umræðum, sem hér hafa farið fram um þetta mál, m.a. þeim umræðum, sem fram fóru hér s.l. föstudag, þegar málið var hér til 1. umræðu, en þá gafst ekki tími eða aðstaða til þess að ræða ýmislegt af því, sem kom fram í ræðum manna, þegar leið á þá umræðu. En í tilefni af þeirri ræðu, sem hér var nú verið að ljúka við að flytja af hæstv. viðskmrh., langar mig til að gera sérstakar aths. við hana, áður en ég sný mér nú að því, sem hann sagði fyrr í umr. um málið og þeir aðrir ráðh., sem þá töluðu. Hæstv. viðskmrh. sagði, að reiknað væri með því, að launagreiðslur til allra þeirra aðila í landinu, sem tekjur taka af sjávarútvegi á einn eða annan hátt, væru í kringum 1800 millj. á ári, og sagði svo, að 40% launahækkun mundi þar af leiðandi þýða í aukin útgjöld fyrir sjávarútveginn í kringum 700 millj. kr. Ég verð að lýsa undrun minni yfir því, að hæstv. viðskmrh. skuli enn einu sinni koma hér með slíka fjarstæðu sem þessa og það í sambandi við þær umræður, sem hér fara fram. Hann hefur nefnilega áður farið svipað að ráði sínu og fengið leiðbeiningar, sem ég ætlaði þá að hann hefði hreinlega skilið. Í fyrsta lagi er það nú, að þessi tala, sem hann nefnir, er algerlega röng, og það hefur ekki verið sýnt fram á það með nokkrum rökum, að hún fái staðizt. Í öðru lagi er það, að á þennan hátt er ekki hægt að ræða um þessi mál, að setja hér upp eina tölu í þessum efnum og reikna svo út launahækkun á hana og segja, að slik hækkun, sem þar kemur út, mundi hvíla á sjávarútveginum og af þeim ástæðum sé ekki hægt að mæla með 40% launahækkun til þeirra, sem nú hafa sett fram kröfu um slíka launahækkun. Hæstv. ráðh. veit mætavel, það eru engar deilur um það, að ýmsir aðilar, sem fást við sjávarútvegsstörf, geta nú í dag borið 40% kauphækkun. Ég veit, að hæstv. ráðh. dettur ekki í hug að bera á móti því. Það væri aðeins að lemja höfðinu í múrvegginn að neita slíku. Heldur t.d. hæstv. ráðh., að síldarverksmiðjurnar í landinu hefðu ekki getað borgað 40% kauphækkun á s.l. sumri? Heldur hann það? Nei, ég veit, að hann heldur það ekki. Hann hlýtur að vita betur. Hann veit, að það var um stórkostlegan gróða hjá síldarverksmiðjunum að ræða, og þær hefði sannarlega ekki munað um að greiða 40% hærra kaup en þær gerðu. Það væri mjög fróðlegt, ef hæstv. ráðh. hefur ekki áttað sig á því, að hann gái að því, hve stór hluti af heildarútgjöldum síldarverksmiðjanna er kaup og hversu aðrir liðir í útgjöldunum eru háir. Það er heldur enginn ágreiningur meðal þeirra, sem til þekkja, um það, að síldarsöltunin í landinu getur og hefur staðið undir kauphækkun upp undir það að vera miðuð við þessi 40%, sem nú er farið fram á. Það þekkja allir, sem nærri þessum málum hafa komið, að síldarsöltunarstöðvarnar í landinu hafa veiflestar borgað 35–40 kr. á venjulega klukkutímavinnu hjá verkamanni. Þetta liggur fyrir, og ég ætla, að afkoma þeirra sé allgóð þrátt fyrir það. Þá er vitanlega allra mesta skekkjan í þessu að tala um, að 40% kauphækkun til þeirra lægst launuðu, sem vinna að framleiðslu sjávarafurða í landinu, þurfi nauðsynlega að þýða 40% kauphækkun á allar greiðslur hlutaskiptakjara á fiskveiðiflotanum. Ég veit ekki betur en það hafi þótt sjálfsagt af núv. hæstv. ríkisstj. að stuðla að því, að hlutaskiptakjörin á síldveiðiflotanum væru lækkuð, á sama tíma sem aðrir, sem unnu að sjávarútvegsstörfum, fengu þá nokkra kauphækkun. Það þýðir því vitanlega ekki að kasta fram svona fullyrðingum, að segja, að þó að verkamenn, sem vinna í frystihúsum landsins, fengju 40% kauphækkun, menn, sem vinna tvímælalaust á lægsta kaupinu við þessi framleiðslustörf, þá þýddi það nauðsynlega, að allar aðrar launagreiðslur til þeirra, sem vinna í sjávarútvegi, þyrftu um leið að hækka nákvæmlega um 40%. Nei, svona villu getur hæstv. viðskmrh. ekki gert sig sekan um að endurtaka hér á Alþ. æ ofan í æ. Þetta fær ekki staðizt. Hitt hefði verið miklu nær fyrir hann að segja: Hvernig stendur þetta dæmi t.d. í sambandi við þann þátt sjávarútvegsmálanna, þar sem menn viðurkenna almennt að sé um þrengsta aðstöðu að ræða til að taka á sig kauphækkun, en þó einn gildasta þáttinn, en það er rekstur hraðfrystihúsanna í landinu, sem vinna að frystingu á fiskflökum? Það mun láta nærri, að heildarframleiðsla frystihúsanna, útflutningsverð, hafi verið í kringum 1000 millj, og þó heldur undir þeirri upphæð nú í nokkur ár, miðað við verðgildið, sem er í dag. Því er haldið fram af frystihúsamönnum, að það megi reikna með því, að allt kaupgjald, sem frystihúsin greiða, í hvaða formi sem er, jafnt til fastlaunamanna þar sem til verkamanna, sé í kringum það að vera 25% af útflutningsverðinu, brúttó-útflutningsverðinu. Eins og ég hef sagt hér áður, hef ég haldið því fram og ýmsir aðrir, sem lagt hafa fram reikninga máli sínu til sönnunar, að þarna sé heldur ofreiknað, hvað hlutur kaupsins sé mikill. Ég tel, að hlutur kaupsins miðað við útflutningsverð sé varla meiri en 20%. En það skiptir engu aðalmáli í þessu efni, við skulum bara reikna með 25%. Þá væru launagreiðslurnar hjá frystihúsarekstrinum í landinu í kringum 250 millj. kr. samkv. því, sem þeir segja sjálfir. Og það er rétt, 40% hækkun á þessu, ef gengur jafnt yfir alla, mundi auðvitað þýða allálitlega upphæð eða í kringum 100 millj. kr. En þarna er um langstærsta þáttinn að ræða í útflutningsframleiðslunni. Hinar aðrar greinar, sem standa eitthvað svipað að vígi að geta staðið undir auknum útgjöldum, eins og bæði skreiðarframleiðsla og saltfiskframleiðsla, þeir þættir eru báðir miklu þýðingarminni og vega ekki eins mikið, og þar er ekki um eins mikla upphæð að ræða. Hitt er svo vitað, að þegar menn hafa verið að búa til þessa feiknarlega háu upphæð, 1800 millj. kr., sem séu heildarlaunagreiðslur til þeirra, sem taka laun sín á einn eða annan hátt frá sjávarútveginum, þá er verið að reikna með því, sem alls ekki er hér í framkvæmd. Þá er verið að reikna með öllum þeim taunum, sem til geta fallið, t.d. við að smíða fiskiskip, sem segja má að bitni á sjávarútveginum á einn eða annan hátt. Þarna er um að ræða laun erlendra manna að langmestu leyti - og annað eftir þessu. Svipað fannst mér vera um rök hjá hæstv. ráðh. varðandi þær till., sem hann gerði hér að umtalsefni, sem bent hefur verið á að gæti verið útflutningsatvinnuvegunum til hagsbóta, ef breytingar væru gerðar á, þ.e.a.s. í sambandi við lækkun á vöxtum og lækkun á útflutningsgjaldi og aðstöðugjaldi, lækkun tolla o.fl. þ.h. Það er enginn vafi á því, að útreikningarnir hjá hæstv. ráðh. voru fjarri öllu lagi og fá ekki staðizt á nokkurn hátt. Og ég mun kannske víkja nokkuð að því síðar, þegar ég ræði um þær leiðir, sem mér sýnist að séu miklu fremur tiltækilegar. Þá langar mig til þess að víkja örfáum orðum að ræðu hæstv. viðskmrh. viðvíkjandi vísitölunni. Það fannst mér alveg furðulegur ræðumáti, og ég vildi í þessu tilfelli eins og hinu kjósa hæstv. ráðh. annað hlutskipti en endurtaka það að halda slíka ræðu sem þessa. Hvernig er raunverulega núverandi vísitala til komin? Við vitum, að það gekk hér í gildi nýr vísitöluútreikningur á árinu 1959, í marzmánuði 1959, vegna þess að gamla vísitalan, sem hafði þá gilt um margra ára skeið, þótti orðin nokkuð gömul í búningi og það væri rétt að gera hér á bragarbót. Og því var lýst yfir af þeim aðilum, sem stóðu að útreikningi á þessari nýju vísitölu, að rétt væri að skipta um og taka upp hina nýju vísitölu, vegna þess að hún sýndi réttari samsetningu á raunverulegum útgjöldum meðalfjölskyldunnar. Þá, 1959, þótti hér vera um miklu réttari útgjöld að ræða hjá meðalfjötskyldunni í landinu, eins og hún var þá, heldur en meðan gamla vísitalan var uppi. En nú sýnir samanburðurinn, að leggi maður til grundvallar tímakaup verkamanns, sem í gildi var, þegar vísitalan var tekin í gildi í marzmánuði 1959, og tímakaup verkamanns aftur á móti nú, þá sýnir það sig, að verkamanninn vantar með alveg hliðstæðum samanburði miklum mun meira til þess að hafa fyrir öllum útgjöldum samkv. vísitölunni nú heldur en hann vantaði þá. Þessi staðreynd sýnir það, að það hefur hallað á í kjörum hjá verkamanninum í þessu tilfelli. Það hefur auðvitað enginn verið að halda því fram, að verkamaðurinn verði nú að lifa af 67 þús. kr. kaupi, þótt það sé raunverulega ekki hægt að gera það samkv. því, sem reiknað er með í vísitölunni. Það hefur enginn haldið því fram, að verkamaðurinn verði að gera þetta. Það hefur hins vegar verið bent á það, að verkamenn hafa neyðzt til þess að haga vinnu sinni á allt annan hátt til þess að fá nægilega mikið kaup. Og um það segja einmitt opinberar skýrslur þetta, sem hér hefur verið getið um áður í umr., að árið 1961 var svo komið, að verkamenn hér í Reykjavík urðu að leggja á sig svo mikla eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu, að rösklega þriðji hlutinn af öllu þeirra árskaupi var til kominn vegna eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu. Það heldur því enginn þessu fram, sem hæstv. ráðh. var hér mikið um að ræða, að verkamenn verði að lifa af 67 þús. kr. tekjum. Við vitum, að tekjurnar eru í mjög mörgum tilfellum hærri en þetta. En sú tekjuhæð byggist á þessu, að verkamaðurinn verður að vinna lengri tíma en áður, hann verður að leggja á sig meira af eftir og nætur- og helgidagavinnu en hann áður gerði. Í umr. um þetta mál s.l. föstudag talaði hér hæstv. dómsmrh., formaður Sjálfstfl., Bjarni Benediktsson. Hann lagði sérstaka áherzlu á það í ræðu sinni, að það, sem verið væri að gera nú með flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir um kaupbindingu, væri algerlega hliðstætt því, sem gerðist á tímum vinstri stjórnarinnar í ágústmánuði 1956, þaðan væri fordæmið sótt og því væri í rauninni óeðlilegt, að þeir aðilar, sem stóðu að þeirri lagasetningu, sem þá var út gefin í formi brbl., skyldu taka ákvæðum þessa frv. illa. Mér þykir full ástæða til að víkja nokkuð nánar að þessu, hvað raunverulega var gert með setningu brbl. í þessum efnum haustið 1956. Hér er ekki um sambærileg mál að ræða, heldur mætti miklu fremur segja, að hér væri um tvær algerar andstæður að ræða, eins og ég skal sýna fram á. Í frv., sem var gert að lögum í ágústmánuði 1956, var verðlag allt í landinu bundið í 4 mánuði undantekningarlaust. Er verðlagið bundið í landinu með þessu frv. eða með þeim lögum, sem hér er ráðgert að setja? Nei, síður en svo. Hér er beinlínis gert ráð fyrir því, að verðlag geti farið hækkandi á næstu tveimur mánuðum. Það er beinlínis talað um það í grg. frv., að í öllum þeim tilfellum, þar sem svo stendur á, að um einhverja tilkostnaðarhækkun hefur orðið að ræða, sem ekki er komin inn í verðlagið nú, þá sé eðlilegt að taka tillit til þess. Verðlagið er ekki bundið fast nú, það var bundið fast þá. Með þeirri lagasetningu, sem nú er ráðgert að fram komist, er gert ráð fyrir því að binda kaupið og banna verkföll og banna nýja kaupgjaldssamninga. Með brbl. frá 1956 var kaupið ekki bundið. Stéttarfélögin gátu tekið upp samninga þá, því að þau höfðu frjálsa samninga. Þau gátu gert verkfall, það var enginn réttur af þeim tekinn þannig. Á þessu er því grundvallarmunur. En hvað var það þá, sem var að gerast í ágústmánuði 1956, og hvað er það, sem er að gerast nú? Í ágústmánuði 1956 voru sett brbl. um það, að 6 vísitölustig, sem áttu að koma til framkvæmda þá eftir nokkra daga inn í kaupgjaldsvísitöluna, skyldu falla niður og kaupgjaldsvísitalan skyldi síðan verða óbreytt til áramóta, enda allt verðlag í landinu bundið. Þar var því um að ræða að fella niður 6 vísitölustig, það er rétt. Segja mátti auðvitað, að hér virtist vera um nokkra kauplækkun að ræða,. þar sem 6 vísitölustig áttu að falla niður og kaup átti ekki að hækka samkv. því. En á það var bent, að málin lágu þannig fyrir, að eftir aðeins 15 daga, þegar þessi brbl. voru sett, áttu samkv. samningum og lögum, sem voru í fullu gildi, að koma til framkvæmda ákveðnar verðhækkanir. Þá áttu landbúnaðarvörurnar að hækka í verði. Og kaupið gat þann, 1. des. þar á eftir ekki hækkað samkv, gerðum samningum að öllu leyti á móti hækkandi landbúnaðarvöruverði, því að kaupið átti ekki að hækka að þeim hluta til, sem afurðaverðshækkunin stafaði af hækkandi kaupi bænda. Það var því um reikningsdæmi fyrir forsvarsmenn launþeganna í landinu að ræða, hvort það borgaði sig fyrir þá að gefa eftir þessi 6 vísitölustig gegn því, að þær verðhækkanir á landbúnaðarvörum og öðrum vörum, sem um var samið að ættu að koma til framkvæmda, þessar verðhækkanir yrðu látnar falla niður. Og það var auðvelt að reikna dæmið.  Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég frestaði ræðu minni hér í kvöld, var ég í miðju máli að gera nokkurn samanburð á því, sem gerðist í ágústmánuði 1956. með setningu brbl. þá um kaupgjaldsog verðlagsmál, og svo því, sem hæstv. ríkisstj. leggur til að gert verði nú í launamálum. Ég hafði þá þegar bent á, að hér er um tvennt alveg gerólíkt að ræða. Þá var ekki um að ræða að binda kaup með lögum. Þá var ekki heldur tekinn neinn réttur af launþegum til að semja um kaup sitt við vinnuveitendur. Og þá var ekki heldur tekinn neinn réttur af launþegasamtökunum um að mega efna til verkfalla, ef þau teldu það nauðsynlegt til að fá breytingar á sínum samningum. En nú er hins vegar gert ráð fyrir því að banna öll verkföll, banna alla nýja samningagerð og ógilda jafnvel samninga, sem gerðir kunna að hafa verið á því tímabili, frá því að frv. er lagt fram og þar til það verður að lögum. Ég hafði bent á það einnig, að frá hálfu launþegasamtakanna litu þessi mál þannig út haustið 1956, að hér var um bein hagsmunaatriði að ræða. Það var hægt að reikna það út, hvort það borgaði sig fyrir launþegana í landinu þá að halda sér við samningsákvæði og fá kaupgjaldsvísitöluna hækkaða um 6 vísitölustig 1. sept. eða hvort hitt væri þeim hagstæðara, að gefa eftir þessi 6 vísitölustig með þar tilgreindum skilyrðum, gegn þeim skilyrðum, að verð á landbúnaðarvörum hækkaði þá ekki eins og það átti þó að gera samkv. réttum reglum, heldur skyldi ríkissjóður taka á sig að greiða n,iður landbúnaðarvöruverðið að verulegu leyti, og gegn því skilyrði, að aðrar verðhækkanir, sem þá voru alveg fyrirsjáanlegar, yrðu stöðvaðar. Og eins og ég hafði sagt, þá höfðu forustumenn verkalýðsfélaganna í landinu séð alveg greinilega, að það var hagstæðara með tilliti til kaupmáttar launa að láta þessi 6 vísitölustig niður falla þennan tíma gegn því, að hin skilyrðin yrðu uppfyllt. Það var þetta, sem var gert. Annað var það, sem var í grundvallaratriðum á annan veg í ágústmánuði 1956, þegar brbl. voru sett um kaupgjald og verðlag, heldur en það, sem nú er verið að gera. Í fyrra tilfellinu var beinlínis af ríkisstj. leitað eftir samkomulagi víð launþegasamtökin í landinu, eftir því sem mögulegt var, og setning brbl. þá byggðist því á samkomulagi við launþegasamtökin. Þá var leitað eftir umsögn allra fjórðungssambanda Alþýðusambands Íslands, og stjórnir fjórðungssambandanna svöruðu allar á eina lund, að þær væru samþykkar setningu brbl. Sams konar samþykki fékkst frá stjórn A.S.Í, einróma samþykkt, og sams konar samþykki fékkst þá frá fulltrúaráði verkalýðsfélaganna í Reykjavík, sem einnig gaf samþykki sitt til setningar laganna. Það var einnig haft samband við stjórnir flestallra stærstu verkalýðsfélaga í landinu, sem þá var hægt að ná til með góðu móti, m.a. allra þeirra stærstu, og stjórnir félaganna samþykktu fyrir sitt leyti, að brbl. yrðu sett. Auk þessa alls var svo boðað til fundar hér í Reykjavík með öllum stjórnarmeðlimum verkalýðsfélaganna hér í borginni til þess þar að ræða efni brbl., og á þeim fundi var samþykkt með 94 atkv. gegn 15, en 17 sátu hjá, að mæla með setningu brbl. Það voru einu atkv., sem fram komu í allri þessari könnun innan verkalýðshreyfingarinnar, sem voru á móti setningu laganna. Það var því ekkert um að villast, að það var búið að bera málið undir rétta aðila, í þessum efnum og þeir höfðu goldið samþykki sitt við því, sem til stóð að gera. En núna er unnið að þessu á gersamlega annan hátt. Nú veit hæstv. ríkisstj., að hún getur ekki fengið neitt samþykki verkalýðshreyfingarinnar í landinu eða launþegasamtakanna yfirleitt fyrir þeirri lagasetningu, sem hér stendur til að koma fram. Þvert á móti hefur ríkisstj. fundið, að launþegasamtökin í landinu yfirleitt, þar í hópi einnig hennar trúustu stuðningsmenn til þessa, mótmæla setningu þessara laga. Það, sem því liggur fyrir, er þetta, ef maður ber það saman, sem gert var með setningu brbl. haustið 1956 og með flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir, þá liggur málið þannig fyrir, að í öðru tilfellinu er um kaupbindingu að ræða, en í hinu var ekki um kaupbindingu að ræða. Í öðru tilfellinu er um það að ræða, að verkföll eru bönnuð, en í hinu tilfellinu voru verkföll heimiluð. í öðru tilfellinu er launþegasamtökunum bannað að semja um kjörin, en í hinu tilfellinu voru allir samningar opnir, menn gátu samið um ný launakjör, ef þeir óskuðu eftir því. Og í öðru tilfellinu var haft fullt samkomulag, samráð og fengið samkomulag við rétta aðila, en nú er gengið beint gegn vilja þeirra, sem hér eiga hlut að máli. Það er því í rauninni alveg furðulegt, að hæstv. dómsmrh. skuli í umr. um þetta mál halda því fram, að með setningu brbl. í ágústmánuði 1956 hafi verið skapað fordæmi fyrir því, sem ríkisstj. hér leggur til að gert verði. Þá hélt hæstv. dómsmrh. því einnig fram, að með brbl. í ágústmánuði 1956 hafi verið framkvæmd raunveruleg kauplækkun, en þetta er rangt. Skýrslur sýna, að kaupmáttur launa var hærri á árinu 1956 en hann var á árinu 1955 og einnig 1957, bæði fyrir og eftir. Kaupmáttur tímakaups verkamanna var árið 1955 talinn 96.5 stig, árið 1956 var hann 97.2 stig, en árið 1957, árið á eftir, 95.8 stig. Það er algerlega rangt, að með þeim lögum, sem þá voru sett, hafi verið framkvæmd nokkur kauplækkun. Annað atriði, sem mjög miklu máli skiptir svo, var þarna einnig til staðar, sem þýddi, að það, sem var verið að gera í launamálunum í ágústmánuði 1956, var vitanlega á allt öðrum grunni en það, sem nú er hugsað að gera. í frv. frá 1956 var ákveðið að stöðva allt verðlag fullkomlega í 4 mánuði. Og ýmsir af forustumönnum Sjálfstfl., sérstaklega úr verzlunarstétt, mótmæltu frv. þá sem skerðingu á sínum hagsmunum. Þeir vildu koma fram ýmsum verðhækkunum. Það kom greinilega fram í umr. hér á Alþingi, og það var vitanlega ekkert um það að efast, að það gat orðið svo í vissum tilfellum, að verðlagsbindingin, sem þá var ákveðin, gat bitnað eitthvað á verzluninni í landinu. En nú er þessu allt öðruvísi farið. Nú er beinlínis gert ráð fyrir því, að um verðlagshækkanir geti verið að ræða. Ég minnist þess frá þeim umr., sem fóru hér fram um setningu brbl. haustið 1956, að núv. hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, lagði einmitt alveg sérstaka áherzlu á þetta, að eina virkilega nýmælið í þeim lögum, sem þá var verið að setja, væri einmitt þessi verðbinding. Þá sagði hæstv. viðskmrh. orðrétt á þessa leið í umr. um þetta mál haustið 1956: „Mergurinn málsins er auðvitað sá, og það, sem er nýmæli við þessa lagasetningu, er, að hér er í fyrsta skipti gerð tilraun til að stöðva verðlagið og láta kaupfestingu sigla í kjölfar verðlagsstöðvunarinnar.“ Það hafði einmitt verið þannig, að bæði Alþfl: menn og við Alþb: menn höfðum haldið því fram um langan tíma, að ástæðan fyrir hækkandi verðlagi í landinu væri einmitt, að tilteknar stjórnarráðstafanir þá um nokkurt skeið og kauphækkanirnar, sem þá voru, hafi yfirleitt siglt í kjölfar hækkandi verðlags. Við bentum þá alltaf á það, að leiðin til að draga nokkuð úr kauphækkunum væri einmitt sú að stöðva verðlagshækkanirnar, þá mætti búast við því, að kauphækkanir yrðu miklu minni a.m.k. Þarna var einmitt með setningu þessara brbl. reynt að feta nýjar slóðir. Þar var ákveðið að binda verðlagið, jafnvel þótt það þýddi nokkur útgjöld fyrir verzlunina í landinu. Og þá samþykktu launþegasamtökin í landinu undireins að fallast á að búa við óbreytta kaupgjaldsvísitölu á meðan. Ég held nú, að þegar þessi mál eru rifjuð upp, sjái hæstv. dómsmrh., að það er lítil sanngirni í því af honum að halda því fram, að það, sem hér stendur til að gera í launamálum nú, eigi eitthvert fordæmi í aðgerðunum frá haustinu 1956. Þar er staðreyndum beinlínis snúið við. En það er svo aftur út af fyrir sig heldur litið karímannlegt af hæstv. dómsmrh. og hans flokki að reyna að afsaka það, sem hann er að gera nú í þessum málum, með því, að hann heldur því fram, að einhver annar hafi gert hliðstætt áður. Karlmannlegra væri fyrir hann að reyna að hleypa eðlilegum rökum undir, að það sé réttmæt ráðstöfun, sem hann er að gera, að það, sem til stendur að gera, sé réttlátt og það nái tilgangi sínum. Annað atriði var það í ræðu hæstv. dómsmrh., sem ég vildi víkja að nokkrum orðum. Hæstv. ráðh. sagði, að á það væri oft bent, að kaupmáttur tímakaups verkamanna væri ekki hærri nú en hann hefði verið fyrir mörgum árum. Og ráðh. sagði, að í rauninni væri þetta þungur áfellisdómur yfir kaupgjaldsbaráttunni frá þessu tímabili og þeir, sem hefðu markað stefnuna í kaupgjaldsmálunum, ættu að viðurkenna, að þeirra baráttuaðferðir hefðu verið rangar, fyrst útkoman hefði orðið þessi. Og í þessum efnum rifjaði svo hæstv. dómsmrh. það nokkuð upp, hvernig ýmsar ríkisstj. hefðu brugðizt við á undanförnum árum, þegar þær þurftu að glíma við vanda efnahagsmálanna, minnti þar á allmargar gengislækkanir, sem samþykktar hefðu verið, niðurfærslur á kaupi, gerðardóma í vinnudeilum o.s.frv. Það er nú alveg augljóst mál, að það er vitanlega ekki hægt að kenna verkalýðssamtökunum í landinu um það, hvernig miðað hefur í þessum málum, þegar ríkisvaldið hefur gripið inn í og gert sérstakar ráðstafanir til þess að lækka kaupið með lögum. Sannleikur málsins er sá, að hefðu verkalýðsfélögin ekki andæft á móti og gert sinar gagnráðstafanir, þá væri kaupmátturinn líka miklu minni en hann er í dag. Það er ekkert um það að villast, að það eru til almenn rök fyrir því, að kaupið á Íslandi ætti að vera hærra en það er í dag. Ég tók eftir því, að í skýrslu þeirri um efnahagsmál, sem ríkisstj. lagði hér fram á s.l. ári eða e.t.v. fyrr á þessu ári, - ég man það ekki nákvæmlega, - en það var skýrslan um þjóðhags- og framkvæmdaáætlun, þar segir ríkisstj., eflaust eftir hagfræðingum sínum í efnahagsmálum, að í ljós hafi komið, að þjóðartekjur Íslendinga á hvert mannsbarn séu, eins og þar stendur, fyllilega eins háar og í nálægum löndum hér við ísland og tilnefnt er sérstaklega í löndum Norður-Evrópu. Þetta eru staðreyndir, sem liggja fyrir. Þjóðartekjurnar á íslandi á hvern mann eru fyllilega eins háar og þær eru t.d. í Noregi og Danmörku, og þetta var meira að segja miðað við árið 1961, en síðan hefur okkur vegnað betur en þeim samkv. opinberum skýrslum. Við öflum því á hvern einstakling í landinu eins mikils og þeir. En hver er þá ástæðan fyrir því, að við þurfum að greiða okkar lægst launaða vinnufólki, verkamönnum, iðnaðarmönnum, miklu lægra kaup en þessar þjóðir greiða sínum starfsmönnum? Hvernig stendur á því? Hvernig stendur á því, að kaup verkamanna skuli vera lægra hér en er í Danmörku og Noregi, að kaup iðnaðarmanna í Danmörku og Noregi skuli vera miklu hærra en það er hér, fyrst við sannanlega öflum, þegar á heildina er litið, fyllilega eins mikið og þeir gera á hvert mannsbarn? Ætli það sé þá ekki vegna þess, að við skiptum heildartekjunum eitthvað öðruvísi? Einmitt af þessum ástæðum og öðrum hafa launþegasamtökin í landinu á undanförnum árum gert kröfur um að fá a.m.k. að halda þeim kaupmætti launa, sem menn höfðu búið hér við um nokkurra ára skeið. En núv. ríkisstj. alveg sérstaklega hefur verið að gera stjórnarráðstafanir, sem hafa miðað í þá átt að skerða kaupmátt launanna. Þegar svo verkalýðshreyfingin hefur gert sínar ráðstafanir og hækkað kaupið nokkuð til móts við vaxandi dýrtíð, hefur ríkisstj. komið aftur til skjalanna og fært kaupið niður á nýjan leik. Og svo, þegar hún er búin að gera þetta nógu oft, þá kemur hér hæstv. dómsmrh. og segir: Sjá nú ekki allir, hvernig þessi leikur hefur gengið? - Mönnum hefur ekkert miðað áfram af því að hann hefur alltaf verið að færa aftur á bak, þegar aðrir hafa verið að færa áfram, og vill svo kenna þeim um, hvernig til hefur tekizt, sem hafa verið að færa áfram, en ekki hinum, sem hafa verið að færa aftur á bak. Í mínum augum er þetta alveg hliðstætt því og menn segðu nú í dag við íbúana t.d. í Angola í Afríku, að það væri alveg sýnilegt, að þeirra barátta væri alröng, ætti engan rétt á sér. Þeim hefði ekki miðað betur áfram en svo, að enn þá væru þeir í hnappheldunni hjá þeim í Portúgal. Það væri alveg sýnilegt, að þetta væri röng stefna, sem þeir væru að berjast fyrir. Þó að einhver aðili hafi ekki mátt til þess að koma sínu máli fram, vegna þess að annar máttarmeiri getur haldið óréttinum við, þá þýðir það ekki, að barátta hins, sem var í þá átt að leiðrétta misréttið, sé í eðli sínu röng. Á því er enginn vafi, að það hafa verið skilyrði í okkar landi til þess, að hægt væri að greiða t.d. verkamönnum og öðru láglaunafólki í okkar landi hærra kaup en gert hefur verið. En til þess hefur auðvitað þurft að gera ýmsar aðrar ráðstafanir, sem menn hafa ekki verið allir á einu máli um, hvort gera ætti. Ég er á þeirri skoðun, að á því leiki enginn vafi, að í okkar landi hafi verið ýmsir aðilar, sem á undanförnum árum hafa grætt allálitlega. Ef menn væru að vísu á þeirri skoðun, að enginn í okkar landi hafi grætt á undanförnum árum, öllu því, sem hægt hafi verið raunverulega að skipta upp milli þegnanna, hafi verið skipt og það á réttlátan hátt til verkamanna, iðnaðarmanna og annarra, þá gætu menn auðvitað haldið þessu fram. En ég er á allt annarri skoðun. Ég get því svarað hæstv. forsrh., sem hér spurði í sinni ræðu: „Hverjir eru það, sem hafa grætt?“ Og hann lézt ekkert um það vita. Ég skal nefna nokkra, sem hafa verið að græða, sem hafa fengið meira en þeim ber. Fyrst vil ég nefna banka landsins. Þar leikur enginn vafi á, reikningar þeirra eru til frásagnar. Ég hygg, að gróði þeirra, sem auðlesinn er út úr reikningum bankanna allra, hafi verið á milli 200 og 250 millj. á ári nú síðustu árin. Ég segi: Þessi gróði, sem þarna safnast upp, er óeðlilegur, hann á engan rétt á sér. Bankarnir eru í eðli sínu ekki til þess að safna fé, til þess að græða fé. Þeirra hlutverk á að vera allt annað. Þeir þurfa auðvitað, viðskiptabankarnir, að hafa tryggan rekstur, það er rétt, en það þýðir ekki, að það sé nein ástæða til þess, að þeir græði stórfé, eins og þeir hafa verið látnir gera hér á síðustu árum. Ég skal nefna fleiri aðila. Ég efast ekkert um, að það hefur verið nú á síðustu árum verulegur gróði hjá flutningaskipunum í landinu, þeim sem hafa flutt afurðir landsmanna út úr landinu og vörur inn í landið aftur. Þessir aðilar hafa tvímælalaust grætt vel. Það er engin tilviljun, að menn þjóta í það að byggja upp ný skipafélög núna einmitt þessa dagana. Það auðvitað stendur vel á núna, því að það er nýbúið að samþykkja um 40% farmgjaldahækkun, sem á eftir að koma inn í verðlagið, auðvitað hjá einu stærsta skipafélaginu, sem þó hefur sýnt mikinn hagnað á undanförnum árum. Ég hef nokkrum sinnum áður bent á, að það er mjög augljóst dæmi í þessum efnum, að einn aðili, en það er Samband ísl. samvinnufélaga, hefur eignazt á nokkrum árum álitlegan skipaflota, þ. á m. stærsta skip landsmanna, ég hygg 9 skip, án þess að þurfa nokkurn tíma að leggja nokkurn skatt á meðlimi sina til að eignast þennan skipastöl, og þeir eiga hann mjög vel afskrifaðan miðað við það verðlag, sem hann stendur í i dag. Eitt tiltölulega nýtt skipafélag, nokkurra ára gamalt, það er eins og mig minni, að ég hafi einhvern tíma heyrt, að hæstv. landbrh, þekkti eitthvað til þess eða væri eitthvað við það riðinn, - ég held, að þetta unga skipafélag eigi 3 skip strax. En þrátt fyrir það, þó að auðveldlega hafi mátt sjá, að skipafélögin högnuðust vel á sínum rekstri á undanförnum árum, leit hæstv. ríkisstj. þannig á málið, að nú einmitt á þessu sumri samþykkti hún að heimila skipafélögunum að ákveða farmgjöld eftir því, sem þau óskuðu sjálf að gera, að gefa alla álagningu í þeim efnum frjálsa, en eigendur skipafélaganna höfðu oft einmitt kvartað undan því, að verðlagseftirlitið vildi ekki leyfa þeim alla þá hækkun, sem þeir höfðu óskað eftir. En ríkisstj. sem sagt leit þannig á málið: Þó að skipafélögin væru sýnilega að græða, máttu þau græða meir, þó að það kostaði hækkandi verðlag í landinu, minnkandi kaupmátt launa eða þá verkföll ella. Ég er ekki heldur í nokkrum vafa um það, m.a. af því, að nokkur þau félög hafa gefið frá sér opinbera reikninga, að vátryggingarfélögin í landinu, sem eru margfalt fleiri en gott hóf er á að hafa í þessu litla landi, þau hafa dregið til sín drjúgan gróða á undanförnum árum. Þá efast ég ekkert um það, að olíufélögin þrjú í landinu hafa stórgrætt, en það er rétt, að það hefur oft þurft að standa í talverðum stímpingum við þau félög varðandi þá þóknun, sem þau vildu taka. Ég minnist þess, að þann tíma, sem ég var í ríkisstj., kom það fyrir í eitt skipti, að olíufélögin gerðu kröfu um það að fá að hækka verðlag á olíu, sem nam 30 millj. kr. hækkun á þóknuninni til þeirra, hefðu kröfur þeirra verið samþykktar. En hann náðu ekki fram kröfum sínum þá, en ég efast ekkert um það, að undir verðlagseftirliti núv. ríkisstj. hefur verið búið betur að þeim en þá var gert. Svipað er líka hægt að segja um ýmsar greinar iðaðarins. Það fer ekki á milli mála, að ýmsar greinar íslenzka iðnaðarins hafa grætt á undanförnum árum. Þessir aðilar og margir fleiri hafa tekið of mikið til sin, og það hefði verið auðvelt að gera ráðstafanir til þess, að þessir aðilar tækju minna, en laun t.d. þeirra lægst launuðu í landinu mættu í staðinn hækka nokkuð. Og siðast, en ekki sízt, má svo nefna heildsalana. Þeir þeirra, sem eru stærstir og búa við beztu umboðin, efast nokkur hv. alþm. um, að þeir raki saman fé? Ég held, að það efist enginn alþm. um það. Þeir hafa stórgrætt, heildsalarnir, sem búa við beztu umboðin, hafa stórgrætt á undanförnum árum. Gróðinn er því til. Hann er tekinn af vissum aðilum, og það má bæta einum aðila enn þá við. Það er ekkert að efast, að ríkissjóður hefur líka tekið til sin allt of mikinn hagnað. Það eru aðeins nokkrir dagar síðan skýrt var frá því hér á Alþingi, að afkoma ríkissjóðs hafi verið svo góð á árinu 1962, að ríkissjóður hafi haft í rekstrarafgang 295 millj. kr. og í beinan greiðsluafgang, þegar búið var að greiða upp alla fjárfestingu, sem ríkið stóð í, um 174 millj. kr. Og svo stóð þetta vel hjá ríkissjóði, að það var ákveðið að taka a.m.k. 100 millj. af þessu og leggja inn á sérstaka sparisjóðsbók hjá ríkinu. Og þó er upplýst núna, að afkoma ríkissjóðs sé miklum mun betri í ár en hún var 1962. Tekjuafgangurinn mun verða miklu meiri. Þarna er verið að safna upp í gróða. Ríkið er að taka of mikið í tollum af þeim varningi, sem fluttur er inn til landsins, eða leggja á of háan söluskatt, hækka verðlagið í landinu fram yfir það, sem þörf var á. Þessum hagnaði vitanlega væri hægt að ráðstafa á annan hátt, m.a. á þann hátt að bæta kjör þeirra, sem aftur úr hafa dregizt. Hæstv. dómsmrh. sagði hér í umr. á föstudaginn, þegar hann ræddi um kjaradóm, að það mætti ekki kenna ríkisstj. um kjaradóm, hún bæri ekki meiri sök á honum en alþm. almennt. Hæstv. ráðh. lýsti því að vísu yfir, að hann teldi ýmislegt miður farið í niðurstöðum dómsins, hann væri ekki á niðurstöðuna sáttur í öllum greinum og að ætlunin hafi í rauninni aldrei verið sú að samþykkja með kjaradómi neinar launahækkanir til opinberra starfsmanna. Ekki vil ég nú sérstaklega kenna hvorki einum né neinum um kjaradóm, en ég held hins vegar, að ríkisstj. sleppi ekki svona auðveldlega frá því, sem gerðist í þeim málum varðandi niðurstöðu kjaradóms, þannig að það hafi aldrei staðið til að hækka kaup opinberra starfsmanna um eitt eða neitt og hún eigi enga sök á í sambandi við launahækkun, sem þar hefur komið fram. Ég man ekki betur en það hafi verið fjmrh. sjálfur fyrir hönd ríkisstj., sem gerði opinberum starfsmönnum ákveðið launatilboð, og ég man vel eftir því, að ég las það í Morgunblaðinu m.a. fyrir kosningar, að þar var sagt, að ríkisstj. hefði boðið þeim launakjör, sem mundu þýða um 30% launahækkun að meðaltali. Ríkisst,j, hafði því gert þarna alveg ákveðið tilboð. Það mun hins vegar vera, að kjaradómur hafi hækkað allt saman og ákveðið meðaltalshækkunina meiri. En frá hinu verður ekki hlaupið, ríkisstj. hafði gert þetta, hlöð ríkisstj. höfðu skýrt frá þessu. Og ég geri ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi gert þetta á sínum tíma, ,ja, hvort tveggja líklega til þess að gera sig svolitið góða fyrir opinberum starfsmönnum rétt fyrir kosningar, af því að þeir vildu fá launahækkun og þeir töldu sig eiga rétt á að fá launahækkun og töldu eins og aðrir, að málin hefðu þróazt þannig í landinu, að þeir þyrftu að fá launahækkun. Einnig býst ég við því, að ríkisstj. hafi miðað eitthvað við það í sínu tilboði, að þjóðarbúskapurinn stæði undir þessu. Ekki hefur ríkisstj. verið að gera þetta tilboð alveg að óhugsuðu máli eða t.d. til þess að reyna að steypa öllu fjárhagskerfinu um koll, það er útilokað. Hæstv. dómsmrh. sagði, að eini ágreiningurinn, sem við Alþb-menn hefðum haft varðandi setningu l. um laun opinberra starfsmanna, hefði verið sá, að við hefðum viljað ganga enn þá lengra en gengið var, og vildi láta orð að því liggja, að við hefðum m.a. viljað hækka kaup þeirra hæst launuðu enn meira en gert var. Þetta er alger misskilningur. Okkar sérstaða kom greinilega fram við setningu þessara laga, og hún var fólgin í því, að við töldum eðlilegast að ganga þannig frá samningamálum á milli opinberra starfsmanna og ríkisvaldsins, að opinberir starfsmenn hefðu nákvæmlega sama rétt til að semja um kjör sín og berjast fyrir breytingum á kjörum sínum og allir aðrir starfsmenn í landinu hafa samkv. l. og þeir gætu einnig haft verkfallsrétt, ef samningar tækjust ekki eftir eðlilegum leiðum. Við lýstum því yfir, að við værum á móti kjaradómi sem slíkum, við teldum það mjög vafasama leið og vildum ekki styðja hana, að efna til þess að kveða upp dóm um það, hver skyldu vera laun hinna ýmsu stétta í landinu. Sjálfstfl. hins vegar hefur lengi barizt fyrir því og gerði það mjög dyggilega í sambandi við setningu þessara laga. Hann vildi endilega fara þessa leið, að ef ekki tækjust samningar, þá skyldi kveða upp dóm, eins og þar segir, óvilhallra manna um kaupið. Og svo, þegar dómurinn kemur, rétta menn upp höndina og segja, að þetta sé vafasamur dómur og nú þurfi eiginlega að gera sérstakar efnahagsráðstafanir í landinu til að hnekkja dómnum. Og hæstv. ráðh. spurði nokkrum sinnum í sinni ræðu, hvort launþegar aðrir í landinu, t.d. verkamenn og iðnaðarmenn og aðrir slíkir, vildu samþykkja á sig kjaradóm. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að það er afstaða verkalýðshreyfingarinnar almennt að vera á móti slíku fyrirkomulagi. Stefnan þar er sú, að menn vilja hafa rétt til að semja við sína atvinnurekendur um launakjörin og ef ekki takast samningar með eðlilegum hætti, þá eigi launþegar rétt á því að standa saman félagslega og neita því að vinna upp á þau kjör, sem þeir telja að séu of lág fyrir sig. Svo kom hæstv. forsrh. og talaði hér alllangt mál til viðbótar sinni framsöguræðu og drap á ýmislegt af því, sem fram hafði komið hér í umr., og það voru nokkur atriði, sem hann minntist hér á, sem mig langar til að víkja að. Hæstv. forsrh. lagði á það sérstaka áherzlu að ástæðan til þess, að ríkisstj. flytti nú þetta frv. um launabindingu, væri m.a. sú, að það hefði vofað yfir sú hætta, að ýmsir starfshópar kynnu að semja um svo hátt kaup, að þeir lægst launuðu hefðu orðið út undan og farið illa út úr leiknum að lokum. M.ö.o.: ástæðan til þess, að frv. er flutt, er sérstök umhyggja fyrir láglaunamönnum í landinu. Er þetta nú ekki heldur mikið, hæstv. forsrh., að reyna að fitja upp á þessu? Sem sagt, eftir að þeir menn í landinu, sem helzt er hægt að flokka undir hátekjumenn, þeir hæst launuðu hjá ríkinu, þeir hæst launuðu í bönkunum, þeir hæst launuðu hjá Reykjavíkurbæ, ásamt svo með blaðamönnum við Morgunblaðið, sem gerðu verkfall s.l. sumar og fengu sína hækkun, þegar búið er að smokra þessu inn fyrir, þá á að loka á og segja: Hingað og ekki lengra. - En þá er komið að þeim láglaunuðu, að þeir vilja fara að fá sinn hlut, og þeim er svo sagt: Þetta er bara gert fyrir ykkur, til þess að þið farið ekki illa út úr því. Nei, ég held, að svona röksemdir verði ekki metnar mikils hjá neinum. Það er ábyggilega ekki af neinni umhyggju fyrir afkomu þeirra láglaunuðu, sem þetta frv. er flutt. En í sambandi við þetta er einmitt rétt að athuga alveg sérstaklega það, sem kom fram í þessum umr. hjá hæstv. forsrh. og hjá hæstv. viðskmrh., sem talaði fyrir hönd Alþfl. í málinu, hvað það er, sem ríkisstj. hyggst raunverulega gera, þegar hún kemur með sjálf bjargráðin í málinu, þegar fresturinn á að vera liðinn. Hæstv. viðskmrh. sagði, að samþykkt hefði verið á miðstjórnarfundi Alþfl., að þeir Alþfl.-menn skyldu styðja þetta frv. á Alþingi, en þó í trausti þess, að eftirtaldar ráðstafanir yrðu gerðar í launamálum. Og hvaða ráðstafanir átti að gera? Í fyrsta lagi átti að setja lágmarkskaup, í öðru lagi áttu að koma skatta og útsvarsívilnanir fyrir þá lægst launuðu, í þriðja lagi átti að færa tekjur frá þeim hæst launuðu yfir til þeirra lægst launuðu. Og svo sagði hæstv. forsrh. og það margsinnis í sinni ræðu, að það yrði að koma í veg fyrir frekari kauphækkanir en orðið væri. Hvernig á nú að koma þessu öllu saman? Jú, það er enginn vafi á því, hvernig dæmið er hugsað. Frekari kauphækkanir en orðið er má ekki samþykkja. Af því þurfti að stöðva. Hvernig á þá að fara með þessa láglaunuðu? Jú, það á að taka af þessum hálaunuðu og færa yfir til hinna, án þess þó að hækka kaupið þeirra. Hvernig á að gera það? Jú, það á að gera á þann hátt, og þar koma til einmitt skatta- og útsvarsfríðindin, að það á að segja við þessa, sem hafa fengið þegar háa kaupið, þessa, sem hafa 22 þús. eða 24 þús. kr. í mánaðarkaup: Nú látum við skattstigann og útsvarsstigann taka kúfinn ofan af hjá ykkur. Þið skuluð lenda í skattamaskinunni. Ríkissjóður tekur þennan háa skatt af svona háu kaupi, og bæjarsjóðirnir taka í útsvör sinn hluta af þessu háa kaupi. - Þannig verður vitanlega sagt við þá, sem hafa fengið háa kaupið: Þið fúið auðvitað að halda háa kaupinu, sem hefur verið samið um, en við tökum eftir þessum leiðum nokkuð til baka. - Þá eru peningarnir komnir í allríkum mæli í bæjarkassann og ríkiskassann frá þessum hátekjumönnum. Þá er að koma þeim yfir til þeirra láglaunuðu, og það á að gera þannig, að það verður sagt við þá láglaunuðu: Nú sníðum við neðan af skattstiganum og útsvarsstiganum þannig, að þið þurfið ekki að borga ýkja mikinn skatt eða útsvar. Þannig hefur ykkur verið ívilnað, og svo fáið þið einhverjar tryggingabætur til viðbótar, og þetta verður sem sagt fært á milli á óeiginlegan hátt, án þess að kaupið sjálft hafi hækkað. M.ö.o.: menn hugsa sér þá fjarstæðu að ætla að framkvæma þessa hluti þannig, að kaupbindingin standi raunverulega áfram. Venjulegur bókari, sem vinnur bjá ríkinu, getur haft 12 þús. kr. á mánuði. Sams konar bókari, sem vinnur hjá bæjarfélaginu í Reykjavík, getur líka haft 12 þús. kr. á mánuði. En bókari af sömu gráðu í einkarekstri á að hafa 6–7 þús. kr. á mánuði, og svo á að segja við þennan mann: Þú hefur það raunverulega alveg eins gott og hinir, því að við tökum ofan af launum hinna með sköttunum, en þú færð tryggingabætur, og svo skaltu bara una við þinn hag. - Og eins á að fara með bæjarstarfsmenn á ýmsum stöðum. Nokkur bæjarfélög hafa þegar sloppið inn fyrir og samþykkt þessa miklu kauphækkun. Önnur bæjarfélög hafa ekki fyrir frestinn samþykkt kauphækkunina hjá sér, og þar eiga menn í sams konar störfum áfram - ekki bara til áramóta, heldur út næsta ár að búa við lága kaupið. Það er enginn vafi á því, að það er þessi hugsun, sem liggur á bak við hjá hæstv. ríkisstj. Hún er að bögglast við að ætla sér ekki aðeins að fresta í tvo mánuði þessu ástandi, sem nú er, hún er að bögglast við að ætla að lögfesta þennan mismun áfram. En það er enginn efi á því, að þetta er óvinnandi verk, þetta er óframkvæmanlegur hlutur. Þetta mundi aldrei standast í framkvæmd. Ef bæjarstarfsmennirnir í Reykjavík eiga að fá tiltekna launahækkun, þá er ómögulegt að koma í veg fyrir það, að hliðstæðir starfsmenn í öðrum byggðarlögum landsins fái líka hliðstæða kauphækkun, og það er engin leið heldur að standa á móti því, að ef skrifstofumenn hjá ríkinu eða Reykjavíkurbæ hafa fengið tiltekna kauphækkun, þá verða hliðstæðir skrifstofumenn, sem vinna hjá öðrum, að fá hliðstæð laun. Það verður ekki heldur, eins og ég benti á í umr. á föstudaginn, hægt að framkvæma slíka fjarstæðu, að síldarkonurnar hér við Faxaflóa eigi að salta hverja síldartunnu fyrir allt annað verð en síldarkonurnar á Norður- og Austurlandi söltuðu í sumar. Samningarnir, sem gerðir voru um alveg hliðstæð kjör við síldarsöltun, voru ekki gerðir hér fyrir sunnan fyrr en 10-12 klukkutímum eftir að ríkisstj. lagði sitt frv. fram hér á Alþingi, og því eru þeir samningar ógildir. Það á að reyna að knýja það fram, að þessar síldarkonur hér fyrir sunnan vinni upp á lægra kaup en aðrir hafa unnið fyrr á árinu nákvæmlega hliðstæð störf. Þetta er óframkvæmanlegt. Það er auðvitað hægt að reyna að framkvæma þetta, en það hlýtur að mistakast. Það getur vel verið, að í nokkra daga verði þetta þannig, að t.d. atvinnurekendurnir, sem láta salta síld, byrji bara þegjandi og hljóðalaust á að borga sama kaup og greitt var fyrir austan og norðan, brjóti lögin í trausti þess, að ríkisstj. fari ekki að gera sig hlægilega með því að stefna þeim, að lögsækja þá. Það getur verið, að þetta verði framkvæmt þannig. En allt um það, þá hefur slík lagasetning sem þessi ekkert gildi. Að ætla sér. að lögbinda misrétti á þennan hátt, það fær ekki staðizt. Það, sem á að gera í þessum efnum, er vitanlega að viðurkenna staðreyndir, en staðreyndirnar eru þær, að á fjölmörgum vinnustöðum í landinu er nú svo um hið umsamda lágmarkskaup verkamanna og verkakvenna og iðnaðarmanna, að það er ekki farið eftir því. Samningarnir eru yfirborgaðir. Það er alkunna, að á flestum stöðum hér í Reykjavík, þar sem unnið er að byggingarframkvæmdum, þar eru borgaðar milli 40 og 50 kr. á tímann fyrir venjulega verkamannavinnu. Og það mætti segja mér það, að þegar ríkisstj. tekur svona á vandamálunum eins og gert er í þessu frv. og skapar í rauninni panik-ástand í landinu, þá verði þeir æðimargir, sem hafa byggingar undir hér í Reykjavík, sem koma til með að bjóða betur næstu daga, af því að þeir telja sér lífsnauðsyn að reyna að flýta verkunum, áður en meira óveður skellur á í þessum efnum. Það er líka, eins og ég hef sagt, alveg vitað, að á ýmsum stöðum varðandi sjálfa framleiðsluna, eins og t.d. í síldariðnaðinum, hefur verið um allverulegar umframlaunagreiðslur að ræða frá hinum skráðu kauptöxtum. Og hvernig ætli það sé hérna í iðnaðinum? Ég hygg, að þeir séu ekki ýkjamargir, sem vinna hér hjá vélsmiðjunum í landinu og trésmiðjunum, sem ekki fá a.m.k. 15–20% yfir skráð kaupgjald eða yfir þá kauptaxta, sem um hefur verið samið. Það þarf að viðurkenna staðreyndir í þessum efnum, beygja sig fyrir þeim. Kaup hinna lægst launuðu verður að aðlagast því ástandi, sem orðið er í landinu. Það verður að hækka. Dýrtíðin er orðin það mikil og ýmsir aðrir hafa fengið þannig launahækkun, að það er ekki hægt að láta þá lægst launuðu liggja eftir, það er útilokað. Þáttur Alþfl. í þessu máli er býsna merkilegur. Sú var tíðin lengi, að Alþfl. hafði það sem yfirlýsta stefnu, að hann gæti ekki verið með því að binda kaupgjald eða afnema samningsréttinn og verkfallsréttinn. Það kom hér fyrir á Alþingi nokkrum sinnum, að Alþfl. dró ráðh. sína út úr ríkisstj. vegna deilna um þessi efni, en það ber ekkert á neinum útdrætti ráðh. núna. Núna virðist það vera fullkomið samkomulag, að þeir sitji áfram í ríkisstj., þrátt fyrir það að þetta gamla stefnumál Alþfl. sé brotið á þann hátt, sem hér er ráðgert að gera. En það er nú kannske ekki meira en í ýmsum öðrum greinum varðandi stefnuna í efnahagsmálunum almennt. Ég minnist þess, að fyrir örfáum árum lýsti hæstv. núv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, yfir hér á Alþingi hvað eftir annað, að það væri eitt af meginstefnumálum Alþfl. að hafa strangt verðlagseftirlit og að berjast gegn hinni svonefndu frjálsu verzlun Sjálfstfl., eins og Sjálfstfl. raunverulega túlkaði hana. En hvað hefur þessi hæstv. ráðh. verið að gera einmitt í efnahagsmálunum að undanförnu, varðandi einmitt þessi mál? Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, er yfirmaður verðlagseftirlitsins. Hann er sá ráðh., sem fer með þessi mál. Hann hefði því getað staðið fast á stefnu Alþfl. En hvað hefur hann gert? Hann hefur verið að samþ. það æ ofan í æ að undanþiggja hvern vöruflokkinn á fætur öðrum öllu verðlagseftirliti eftir kröfu Sjálfstfl. Og nú siðast í sumar, eins og ég sagði í byrjun minnar ræðu, samþykkti þessi hæstv. ráðh. að heimila skipafélögum að ákveða flutningsgjöld á vörum, eftir því sem þau vildu. Meginhluti flutningsgjaldsins skyldi verða frjáls þvert ofan í yfirlýsta stefnu Alþfl. Hæstv. viðskmrh. sagði hér í umr. haustið 1956, þegar brbl. þá voru sett um verðlag og kaupgjald, eins og ég las upp fyrr í minni ræðu, að það væri einmitt eitt meginatriði þá og það merkilegasta í þeirri lagasetningu, að þá var gert ráð fyrir því að binda verðlagið, heimila engar verðhækkanir, til þess að kaupið gæti staðið óbreytt á meðan. En nú, hvernig er stefna Alþfl. nú? Nú er stefnan þessi: að standa að frv., sem heimilar verðlagshækkanir, en bannar kauphækkanir. Þannig hefur sem sagt þessu mikilvæga stefnuskrármáli Alþfl. verið gersamlega snúið við og Alþfl. eltir nú stefnu íhaldsins í þessum efnum. Sjálfstfl. var á þeirri skoðun haustið 1956, að það ætti ekki að banna allar verðhækkanir. Hann lýsti því hins vegar yfir, að hann væri samþykkur því að festa kaupið, en nú er sem sagt Alþfl. kominn inn á þessa stefnu Sjálfstfl. að vilja standa að því að festa kaupið, þó að verðlagið megi halda áfram að hækka á meðan. Hæstv. viðskmrh. sagði í umr. á föstudaginn ýmislegt, sem sannarlega hefði gefið tilefni til að ræða við hann um, varðandi efnahagsmálin almennt. Hæstv. ráðh. sagði, að vandinn, sem við væri að glíma í efnahagsmálunum nú, stafaði af því, að eyðsla þjóðarinnar hefði orðið of mikil á þessu ári, neyzlan hefði vaxið of mikið og fjárfestingin hefði vaxið of mikið, og hann sagði, að sérstaklega hefði fjárfesting einkaaðila vaxið langt fram úr gerðum áætlunum. En hæstv. viðskmrh. sagði: Ástæðan til þess, að þetta hefur farið svona, eyðsla þjóðarinnar hefur orðið of mikil, neyzlan hefur vaxið of mikið og fjárfestingin hefur vaxið of mikið hver var orsökin? - orsökin var sú, að það hefðu arðið of miklar kaupgjaldshækkanir á árinu 1962. Það var nú það. Sem sagt, það er þá auðvitað enginn vafi á því, að það er skoðun þess manns, sem þetta segir, það hlýtur að vera hans skoðun, að það þurfi að lækka kaupið frá því, sem það er núna. Hann virðist ekki einu sinni ætla að sætta sig við að festa það þar, sem það er, heldur beinlínis að lækka það, til þess að áframhaldandi umframeyðsla geti ekki átt sér stað. Nú var það svo, að kauphækkanir t.d. verkamanna á árinu 1962 voru sérstaklega litlar. Það var samið seint í júnímánuði eða byrjun júlí, þá var samið um kauphækkun, sem nam 9.6%, þar sem kauphækkunin var mest, á nokkrum liðum í kauptöxtunum, en í mörgum tilfellum var kauphækkunin ekki nema 4-6%. En það hafði verið samið um þessi 4%, að þau skyldu koma inn, það var samið um það árið á undan. En þrátt fyrir þetta segir hæstv. viðskmrh., að kauphækkanirnar á árinu 1962 séu orsök vandamálsins núna. Ég efast ekkert um það, að eins og hæstv. viðskmrh. setur upp þessi mál, þá er engum blöðum um það að fletta, að þegar neyzlan í landinu hefur vaxið mikið og fjárfestingin hefur vaxið mikið, þá hefur sem sagt þjóðin sem heild haft úr miklu að spila. En hún hefur úr fleiru að spila en því, sem kemur aðeins í gegnum kaupgreiðslur samkv. lægstu kanptöxtum. Hæstv. viðskmrh. hlýtur að gera sér grein fyrir því, að þó að við lækkuðum kaupið í einni verksmiðju um t.d. 10–15%, þannig að launþegarnir þar færu með 10–15% minna kaup frá borði, þá eru allar líkur til þess, að eigandi verksmiðjunnar fari þá með jafnháa upphæð umfram sér til handa frá borði, og hann getur vissulega haldið áfram að eyða í þjóðfélaginu eða ráðstafa eða fjárfesta ekkert síður en launþegarnir. Og það er líka hægt að koma fjármunum yfir til ýmissa aðila eftir öðrum leiðum en bara efbir kaupleiðinni. Ég skal nefna eitt dæmi, og ég óska eftir því, að hæstv. viðskmrh. ræði um það alveg sérstaklega, þegar hann tekur hér næst til máls. Hann veit, að hæstv. ríkisstj. hefur gert þær ráðstafanir í efnahagsmálunum, að hún hefur heimilað innflutningsverzluninni í landinu að taka stór svonefnd vörukaupalán til stutts tíma erlendis. Þessi vörukaupalán hafa numið nú á þessu ári í kringum 600 millj. kr. M.ö.o.: það er varningur fluttur inn í landið fyrir lánsfé, verzlunin getur selt þetta út til aðila í landinu og lánað það líka, eins o,g hún hefur gert. Hún hafði fengið svigrúm til þess með þessari lántöku að setja þessa vöru út og lána hana. Heldur hæstv. viðskmrh., að þessi stjórnarráðstöfun varðandi heimildina til verzlunarinnar að mega taka þessi lán hafi ekkert haft að segja varðandi þenslu í landinu? Ég spyr hæstv. ráðh.: Heldur hann það? En ástæðurnar til þess, að ríkisstj. heimilaði þessar lántökur verzlunarinnar, voru auðvitað þær, að verzlunin í landinu vildi hvort tveggja fá aukið umráðafé til sinnar starfsemi frá því, sem áður var, og hún vildi líka fá féð með lægri vöxtum en viðreisnarvöxtunum í landinu. Þessi lán gat hún tekið erlendis og fengið þau með 4-5% vaxtakjörum, í staðinn fyrir 9-10% vaxtakjörum í bönkunum. Aðrir landsmenn, ef þeir þurfa að taka lán, máttu borga viðreisnarvextina, en verzlunin mátti fá þessi sérhlunnindi og taka þessi lán. Og reyndar var þetta enn hagstæðara fyrir verzlunina, því að hún fékk að leggja þessa vexti af þessum stuttu vörukaupalánum inn í vöruverðið og velta því yfir í verðlagið í landinu. í þessum tilfellum var verið að dekra við verzlunina, það var verið að aðstoða verzlunina við að græða meira, og þá var ekki hirt um það, þó að þetta hefði kannske nokkuð vafasamar afleiðingar í efnahagslífinu. En hitt þurfti að passa, að þeir lægst launuðu í landinu fengju ekki of margar krónur á milli handa. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það væri staðreynd, að fjárfestingin í landinu hefði orðið sérstaklega mikil á þessu ári hjá einkaaðilum, vaxið um 28% á þessu ári. Hvernig skyldi nú standa á þessu, að fjárfestingin varð svona mikil hjá einkaaðilum? Eru það bara launþegar í landinu, sem standa undir þessari fjárfestingu með sínu of háa kaupi, eða skyldu einhverjir aðrir standa undir þessari fjárfestingu? Við vitum, að sú fjárfesting, sem hinir almennu launþegar í landinu aðallega standa undir, það er sú fjárfesting, sem tengd er við íbúðarhúsabyggingar. Hún er auðvitað allmikil, og þó hefur hún verið að flestra dómi minni en þörf hefur verið á miðað við þarfir þjóðarinnar. En nú vil ég spyrja hæstv. viðskmrh.: Telur hann, að fjárfesting einstaklinga í íbúðarhúsabyggingum hafi verið of mikil? Er það stefna Alþfl. nú og ríkisstj., að minnka beri þá fjárfestingu, sem orðið hefur á þessu ári í íbúðarhúsabyggingum, en ég vil ætla, að allmikið af launþegum í landinu eigi þar hlut að máli? Eða vill kannske hæstv. ráðh. viðurkenna það, að t.d. heildverzlunin hér í Reykjavík hafi fjárfest nokkuð mikið á þessu ári? Vill hann kannske viðurkenna það, að þeir hafi byggt nokkuð stórt hérna inn með Suðurlandsbrautinni, að þeir hafi byggt nokkuð mikið? Það þarf auðvitað stór hús og myndarleg til þess að taka við mikilli bílasölu og geta sýnt þetta, látið bílana standa þar innanhúss öllum til sýningar. Þeir hafa ekki dregið neitt af sér að byggja slík hús. Hvaðan hafa þessir aðilar, sem hafa fjárfest svona mikið á vegum einstaklinga, t.d. í slíkum byggingum, en opinberar skýrslur segja, að fjárfestingin í verzlunarhúsnæði og iðnaðarhúsnæði hafi orðið sérstaklega miklu meiri en áður, - hvaðan hafa þessir aðilar fengið peninga til þess að fjárfesta svona mikið? Ríkisstj. segist hafa stjórn á peningamálum þjóðarinnar, hafa látið Seðlabankann hafa þar glöggt auga á, hvað fram færi, og hann hefur líka refsað hinum bönkunum með allt að 18% vöxtum, ef þeir lánuðu út of mikið. Skyldi það vera, að það hafi samt lekið út úr bankakerfinu til verzlunarinnar hér í Reykjavík, svo að hún gæti staðið undir þessari óeðlilegu fjárfestingu. Skyldi það vera? Já, það leikur enginn vafi á því. Skýrslur Seðlabankans sýna þetta. Þær sýna, að á fyrstu 7 mánuðum ársins 1963 hafði verzlunin, í landinu aukið við fyrri lán sin um 234 millj. kr. á 7 mánuðum, eða hærri upphæð en sjávarútvegur, landbúnaður og iðnaður til samans höfðu aukið sín lán. Það hafði nefnilega lekið til verzlunarinnar allverulega í gegnum alla fjármálastjórnina, til þess að hún gæti haldið áfram að fjárfesta of mikið. En það er nú ekki aðeins það, að verzluninni hafi verið heimilað að taka mikil erlend lán með sérstökum vildarkjörum, svo að hún hefði meira svigrúm, og ekki það, að hún hefði fengið riflegri lán en aðrir úr bankakerfinu, heldur er enginn vafi á því, að verzlunin hefur verið að fjárfesta svona mikið, af því að hún hefur grætt mikið, af því að þar hefur safnazt fé og þeir vildu koma fénu fyrir. Þetta hefur verið þróunin í þessum efnum. Við höfum sagt það hér, Alþb.-menn, að vísasta ráðið í þessum efnum sé hreinlega að ákveða í stórum dráttum fyrir fram, hvað skuli fjárfesta mikið á árinu, hvað fjárfestingin í íbúðarhúsabyggingum skuli vera mikil, hvað fjárfestingin á vegum sjávarútvegs, iðnaðar og landbúnaðar skuli vera mikil í aðalatriðum, og svo ákveða, að verzlunin í landinu og aðrir þeir, sem lengi hafa möguleika til að græða mikið fé, fái ekki að ráðast í fjárfestingu nema eftir þar til settum leiðum. Það er út af fyrir sig hart, ef verzlunin í landinu setur allt úr skorðum hjá ríkisstj., því að það ætla ég, að hafi núv. ríkisstj. verið nokkrum aðila í þessu landi góð, þá hefur hún verið það við innflutningsverzlunina í landinu. Hæstv. viðskmrh. sagði svo, að hann teldi, að vegna þess kapphlaups, sem iðulega hefði gert vart við sig milli einstakra starfshópa í landinu um launakjör, þá væri sýnilegt, að ríkisvaldið yrði að koma til, ef bæta ætti launakjör verkafólks eða hinna lægst launuðu. Er þá svona komið; að það sé orðin stefna Alþfl., að það eigi að vera ríkisstj., sem á að ákveða kaup verkamanna og verkakvenna og þeirra lægst launuðu í landinu, að það eigi að vera ráðh., hvort sem þeir eru heldur 6 eða 7, sem eiga að skammta þessum aðilum? Þetta jafngildir auðvitað því að segja, að þessir aðilar hafi ekkert við samningsrétt að gera og þar af leiðandi ekki heldur verkfallsrétt, þeir geti engu komið fram á þann hátt. Eina leiðin til þess að bæta kjör þeirra sé, að ríkisvaldið komi þeim til hjálpar. Og það er svo gert á þennan sérkennilega hátt, sem lýsir sér nú í flutningi þessa frv. Í frumræðu sinni um málið sagði hæstv. forsrh. nokkur orð um ástand efnahagsmálanna, eins og það hefði verið, þegar viðreisnarstefnan hófst. Og hann, eins og frsm. meiri hl, í fjhn., sagði, að nauðsynlegt hefði verið að taka upp hina nýju stefnu viðreisnarinnar, m.a. vegna þess, að atvinnuvegir landsins hafi á tímabilinu þar næst á undan þróazt í svo óheppilegan farveg. Ég vil nú spyrja hæstv. forsrh. eða frsm. meiri hl. í fjhn., sem var Davíð Ólafsson, sem jafnframt er fiskimálastjóri landsins og þekkir því talsvert mikið til varðandi þýðingarmesta atvinnuveg þjóðarinnar: Að hvaða leyti hafði þróunin verið óheppileg, þróun atvinnumála á Íslandi, t.d. á árabilinu frá 1956 og til 1960? Hvaða þættir uxu þá hér upp í íslenzku atvinnulífi, sem höfðu arðið akkar þjóðarbúskap til ills og hefur þurft að uppræta? Hvaða greinar voru þetta, sem blómguðust þá, sem uxu þá upp? Að hvaða leyti varð þróunin þá í atvinnumálum landsins óhagstæð þjóðhagslega? Opinberar skýrslur sýna, að á þessu tímabili óx fiskiskipastóll landsmanna alveg sérstaklega mikið. Var það óheppileg þróun? Síldarverksmiðjur voru byggðar í þeim landsfjórðungum, þar sem þær voru ekki til áður, og einmitt þar sem aðalframleiðslan hefur orðið síðan? Var það áheppileg þróun? Skýrslur þær, sem Fiskifélagið m.a. gefur út, sýna, að það hefur aldrei verið meiri þátttaka í fiskveiðum og framleiðslustörfum okkar, miðað við þau atvinnutæki, sem þjóðin átti, heldur en á árunum 1957 og 1958. Nýting fiskiskipastólsins varð meiri og betri þá en hún hefur orðið síðan. Frystihús landsmanna voru þá miklu betur nýtt og framleiðslan varð meiri hjá þeim. Við fluttum þá minna út úr landinu af óunnum fiski en við gerum nú. Við unnum meira af honum. Mig langar til að fá að vita það, m.a. frá fiskimálastjóra og auðvitað hæstv. forsrh. líka, hvað það var í þróun atvinnuveganna, sem var svona óhagstætt upp á verðmætasköpun í landinu. mínum augum er það svo, að það er nákvæmlega sama, hvort litið er til landbúnaðar eða sjávarútvegs, þá átti sér stað á þessum tíma mjög þýðingarmikil og gagnleg þróun í rétta átt. Hitt er svo allt annað mál, hvort það fyrirkomulag, sem í gildi var varðandi ýmsar greiðslur eða skráningu á gjaldeyrinum, var til frambúðar eða var það æskilegasta að öðru leyti. Hinu verður ekki neitað, hvernig staðreyndirnar liggja fyrir um vöxt atvinnutækjanna og notkun atvinnutækjanna og þjóðarframleiðslunnar. Og við vitum það einmitt, að sá grundvöllur, sem lagður var í þessum efnum einmitt á þessum árum, árunum áður en nýsköpunarstefnan kom til, það er einmitt sá grundvöllur, sem byggt hefur verið á nú og skilar mestum árangri nú í verðmætasköpun hjá þjóðinni. Það hefði orðið stutt í síldveiðum okkar á árunum 1961-1962, ef við hefðum þá búið að sama fiskiskipaflotanum og við áttum á árunum 1955-1356, svo að við tökum það sem dæmi. Það hefði líka orðið heldur lítið um nýtingu veiðinnar, ef við hefðum staðið þar í sömu sporunum á árunum 1961-62 og við stóðum á árunum 1955-56. Nei, þróunin í þessum efnum var æskileg. Hún var heppileg. Á henni einmitt lifum við núna. Það er sannleikur málsins. En menn eiga ekki að endurtaka einhvern svona frasa, sem einhver hefur sagt. Ég hef séð þennan frasa, frá hagfræðingunum, þeir hafa slöngvað þessu út fyrir nokkrum árum, að þetta hafi verið svo. Enginn þeirra hefur vitanlega getað svarað því, hvað bak við þennan frasa liggur. Það eina, sem ég heyrði, var það, það kom einhvern tíma fram hér á Alþingi, að þá hefðu verið í gildi reglur um sérstakar smáfiskuppbætur og af því hefðu menn auðvitað sótzt eftir því að veiða smáfiskinn, að því að hann var vel bættur, alveg sérstaklega. Þetta er auðvitað hlægilegt. Sérstaklega er það hlægilegt í augum þeirra, sem eitthvað þekkja hér til mála, ef þeir halda, að menn hafi gert út á smáfisk hérna á árunum, af því að það hafi verið hin hagstæðasta útgerð. Auðvitað var það þá eins og nú,að það var óhagstæðasta útgerðin. Hæstv. forsrh. sagði, að fyrir viðreisnina hefði verið ráðizt í ýmsar framkvæmdir, sem hefðu gefið lítið í aðra hönd. Hvaða framkvæmdir var ráðizt hér í áður, t.d. á tíma vinstri stjórnarinnar, sem gáfu litið í aðra hönd, þannig að það þurfti að brjóta við blað og skipta um stefnu? Það er rétt, að það komi fram. Hæstv. forsrh. sagði, að þá hefði verið, fyrir tíma viðreisnarstefnunnar, skortur á erlendu lánsfé í landinu. En sagði ekki einmitt ríkisstj., að búið væri svo að segja að sökkva þjóðinni í botnlausar skuldir með því að taka of mikið af erlendum lánum? Allt stangast þetta hvað við annað. Þetta er auðvitað hrein fjarstæða. Það stóð ekkert á því á þessum tíma að fá erlend lán. Sannleikurinn var sá, að þá voru fjölmargir aðilar, sem óskuðu eftir því að fá að taka erlend lán, t.d. til fiskiskipakaupa, en þeim var beinlínis neitað um að taka þessi erlendu lán, vegna þess að þá ríkti sú stefna, að við ættum í aðalatriðum að borga þann innflutning, sem væri til landsins á hverju ári. En nú hefur verið hafður allt annar háttur á þessum efnum, því að nú hefur verið leyft að flytja inn almennar nautnavörur, sem étast upp á stuttum tíma, og þær hafa verið teknar að láni líka. En þau lán hafa svo bara ekki verið talin með í almennu uppgjöri á því, hvernig ástatt væri í landinu. Þegar kom að síðari gengislækkun ríkisstj. í ágústmánuði 1961, sagði hæstv. forsrh., að sú gengislækkun hafi verið alveg óhjákvæmileg vegna of mikilla kauphækkana, því að útflutningurinn hefði ekki getað risið undir þessari kauphækkun. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig stóð á því, að þessi gengislækkun, sem þá var samþykkt, var framkvæmd með þeim hætti, að ríkisstj. tók 150 millj. kr. af útflutningnum í sérstakan skatt sem beinan gróða af gengislækkunarráðstöfununum? Það lágu hér fyrir birgðir í landinu af útflutningsvörum, sem auðvitað áttu að hækka í krónum talið eftir hina nýja gengisskráningu, og auðvitað var ekkert einfaldara en annaðhvort að hafa gengislækkunina minni og láta útflutninginn hafa þennan hagnað eða þá láta útflutninginn hafa allan hagnaðinn, ef hann virkilega þurfti á því að halda. En ríkisstj. framkvæmdi gengislækkunina þannig, hafði hana svo mikla, að ríkissjóður græddi 150 millj. beint á gengislækkuninni, tók þessa upphæð og skákaði henni í sérstakan sjóð. Þetta eitt út af fyrir sig sannar algerlega, að það var engin þörf af efnahagslegum ástæðum fyrir gengislækkunina í ágúst 1961. Það, sem verst er af öllu við þetta frv., sem hér liggur fyrir, er að mínum dómi það misrétti, sem frv. felur í sér, og sú réttindasvipting, sem í frv. felst. Eins og ég hef bent á, er beinlínis gert ráð fyrir því að mismuna launasamtökunum í landinu. Einum er leyft það, sem öðrum er bannað í algerlega hliðstæðum tilfellum. Þetta una menn aldrei við. Svo er hitt, að það er engin von til þess, að launþegasamtökin í landinu geti sætt sig við það, að undirstöðuréttindi þeirra séu skert á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sem er samningsrétturinn og verkfallsrétturinn. Hæstv. ríkisstj. hefur auðvitað líka séð, hvernig málinu er tekið. Hún hefur þegar heyrt allmikið af því. Hún hefur fengið mótmæti úr öllum landshlutum frá tugum félaga, og ég trúi því varla, að það knýi ríkisstj. ekki til umhugsunar um málið, þegar hún fær mótmæli skipti eftir skipti frá þeim aðilum, sem hún veit að hafa verið hennar stuðningsmenn. Ég ætla, að ríkisstj. hafi t.d. veitt því athygli, að stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur nýlega gert einróma samþykkt um mótmæli gegn frv. Þar er um að ræða mótmæli, eins og ég segi, frá ýmsum landsþekktum stuðningsmönnum stjórnarinnar, sem verið hafa. Ég þori ekki að kalla þá stuðningsmenn hennar lengur. En getur það verið, að ríkisstj. veiti þessu ekki athygli, að hún fari ekki að hugsa sinn gang, þegar hún sér, að málin snúa svona við? Hefur ekki ríkisstj. misreiknað sig í þessu dæmi? Er hún ekki að sjá það núna, að hún hefur gert rangt? Og væri nú ekki hyggilegast að fara að þeim ráðum, sem ég ráðiagði hæstv. ríkisstj. hér við 1. umr. málsins, að hún endurskoði þessa ákvörðun sína og hætti við að láta lögfesta þetta frv., hún beygi af og setjist að samningaborðinu með fulltrúum launþegasamtakanna í landinu, eins og henni var boðið upp á, áður en hún flutti frv., og reyni á þann hátt að finna lausn á þeim vanda, sem við er að glíma, á þann eina hátt, sem framkvæmanlegur er? Ríkisstj. verður að átta sig á því, að sú stefna hennar að ætla að leysa efnahagsvandamálin án þess að hafa samkomulag um lausnina við launþegasamtökin í landinu er röng. Það er einmitt þýðingarmesta atriðið fyrir ríkisstj. að ná samkomulagi við þessi stóru stéttasamtök.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði í fyrri hluta ræðu minnar gert hér nokkuð að umtalsefni ýmislegt af því sem fram hafði komið fyrr í þessum umr. af hálfu ríkisstj. En ég hafði ekki lokið að fullu og öllu að svara því, sem fram hafði komið í ræðum ráðh., og mun nú halda áfram, þar sem frá var horfið. Ég veitti því athygli, að í umr. á föstudaginn lagði hæstv. dómsmrh. nokkra áherzlu á það, að vissulega væri hér við mikinn vanda að glíma í efnahagsmálum landsins. En hann sagði, að í rauninni ættum við öll við þennan vanda að glíma, þetta væri ekki vandi ríkisstj. einnar, heldur allra landsmanna, og hliðstæð vandamál hefðu legið fyrir þjóðinni æðioft áður á undanförnum árum. Hann vildi svo halda því fram, að ríkisstj. ætti ekki meiri sök á þessum vanda en ýmsir aðrir aðilar í landinu. Það skal játað með hæstv. dómsmrh., að vissulega stöndum við hér allir á Alþingi frammi fyrir þessu vandamáll. Vandamálið er auðvitað ekki ríkisstj. einnar, það er rétt, að við höfum stundum áður þurft að glíma við nokkuð hliðstæð vandamál í efnahagsmálum. En til þess að einhver leið eigi nú að verða út úr vandamálunum, er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, hvaða orsakir liggja til vandans. Það er engin leið til þess að skapa samstöðu um það, sem gera á til lausnar vandamálinu, ef ekki tekst að átta sig á því sameiginlega, hvað er, sem veldur vandamálinu. Og hvers vegna er þessi vandi svo mikill nú í dag í okkar efnahagsmálum? Eins og bent hefur verið á hér áður, er ekkert um hað að deila, að síðustu ár hafa verið mjög hagstæð fyrir þjóðarbúið sem heild. Árið 1961 var mikið framleiðsluár, útflutningsvörur þjóðarinnar fóru mjög hækkandi í verði og verð á innfluttum vörum lækkaði einnig, svo að viðskiptakjörin voru sérstaklega hagstæð. Árið 1962 varð þó framleiðslan enn þá meiri en árið 1961 og tekjuöflun þjóðarinnar sem heildar var enn þá meiri en hún hafði nokkurn tíma áður orðið á einu ári. Og ég hygg, að allir játi, að árið í ár, það sem af því er, hefur verið mjög hagstætt framleiðsluár. Og það er játað af ríkisstj., að enn þá standa málin þannig, að aðalútflutningsvörur þjóðarinnar fara fremur hækkandi í verði heldur en hitt. Þegar svona stendur á, er a.m.k. ekki hægt að kenna árferðinu um eða því, að lítið hafi aflazt. Orsakanna er ekki að leita þar. En liggur þá ekki beinast við að halda, að sú stjórnarstefna, sem gildandi hefur verið, sem mörkuð hefur verið af ríkisstj. nú um 4 ára skeið í þessu góðæri, sé eitthvað röng, fyrst útkoman er þessi, að við stöndum í þessum miklu vandamálum? Er ekki eitthvað bogið við stefnuna? Ég veit, að ríkisstj. segir, að fólkið í landinu hafi heimtað of mikið, launastéttirnar hafi tekið of hátt kaup, kaupgetan hafi reynzt of mikil. En þá kemur hin spurningin: Er mögulegt fyrir ríkisstj. að halda áfram völdum í landinu, ef hún getur ómögulega sansað landsmenn á þennan hátt, að þeir verði að láta sér nægja það, sem hóflegt er, ef ríkisstj. getur ekki komizt að neinu eðlilegu samkomulagi t.d. við launþegana í landinu? Verður það ekki að vera grundvöllur að stjórnarstefnu, að ríkisstj. geti haft vald á þýðingarmestu málum þjóðarinnar, að hún geti verið svo mikið í takt við þjóðina, að hún fallist þó a. m. k. á lágmarksráðstafanir í þýðingarmestu málum? En nú slendur sem sagt ríkisstj. frammi fyrir því, að svo að segja allir launþegar í landinu segja: Við erum óánægðir með það, sem okkur er skammtað. Við álitum, að við eigum rétt á hærri launum. Verðlagið í landinu hefur þróazt þannig, að við teljum, að við þurfum að fá hækkað kaup. En ríkisstj. virðist samt halda sig við að segja: Þetta er rangt hjá öllum launþegum landsins, þeir hafa ekki ástæðu til að taka sér svona mikið kaup þrátt fyrir þá verðlagsþróun, sem verið hefur í landinu. Ég er fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um það, að í þessum efnum er ríkisstj. að stangast við staðreyndir. Hún getur ekki neitað launþegum í landinu um rétt til hækkaðs kaups, á meðan beinar stjórnarráðstafanir leiða til þess, að dýrtíðin í landinu eykst. Ríkisstj. veit, að tvennar gengislækkanir á s.l. 4 árum hafa vitanlega leitt til stórhækkandi verðlags. Hún veit líka, að nýir söluskattar, sem hún hefur lagt á, hafa leitt til hækkandi verðlags. Ríkisstj. veit, að hinir háu vextir, sem hún hefur ákveðið sem einn lið í sinni stjórnarstefnu, hafa leitt til hækkandi verðiags. Og ríkisstj. veit líka mætavel, að stefna hennar í verðlagseftirlitsmálum og verðlagningarmálum hefur leitt til þess, að álagningin hefur hækkað og þjónustukostnaður milliliðanna hefur farið vaxandi. Þetta allt hefur leitt til þess, að dýrtíðin hefur aukizt, og kröfur launastéttarinnar koma svo á eftir um hækkað kaup. Mér finnst, að þetta liggi svo augljóslega fyrir, að það sé útilokað, að ríkisstj. reyni lengur en orðið er að neita þessum staðreyndum, að hún hljóti að verða að viðurkenna þetta, að leiðir hennar í efnahagsmálum hafa leitt til svo vaxandi dýrtíðar, að kallað hefur beinlínis á hækkandi kaup á móti, og þar í liggur höfuðvandinn. Ég vil því segja, að það er þungur áfellisdómur, svo að ég noti orð hæstv. dómsmrh., - það er þungur áfellisdómur, sem hlýtur að vera kveðinn upp yfir stjórnarstefnunni, að nú mitt í góðærinu skuli vera svona komið eftir fjögurra ára viðreisnarstefnu, að ríkisstj. stendur frammi fyrir meiri og alvarlegri vandamálum en hún stóð frammi fyrir í upphafi tímabilsins. Það er þungur áfellisdómur yfir þessari stefnu. Það er svo aðeins að lemja höfðinu við steininn að skilja undirtektir launþegasamtakanna í landinu við þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., á þann hátt, að vissir forustumenn í samtökum launþega séu að misnota launþegasamtökin til að vera á móti þessu frv. Frsm. meiri hl. fjhn. viðhafði þessi orð hér í umr. nú í dag, að forseti Alþýðusambandsins væri að misnota þau samtök og hann beitti sér nú fyrir því, að forustumenn verkalýðsfélaganna í landinu snerust öndverðir gegn þessu frv. ríkisstj. Hér er um mikinn misskilning að ræða. Auðvitað láta forustumenn verkalýðsfélaganna um allt land og annarra launþegasamtaka í landinu engan einn mann skipa sér neitt fyrir eða segja sér neitt fyrir. Staðreyndin er hins vegar sú, að fólkið í launþegasamtökunum, það er það, sem rís upp og neitar fyrir sitt leyti að fallast á stefnu þá, sem ríkisstj. er nú að reyna að knýja fram í þessu frv. Og eins og hér hefur verið bent á áður, kemur greinilega fram, að það ern ekki aðeins pólitískir andstæðingar núv. ríkisstj., sem standa að þessum mótmælum öllum, heldur eru það einnig ýmsir þeir, sem hingað til hafa verið taldir dyggir stuðningsmenn stjórnarstefnunnar. Ríkisstj, á því að skilja þessi mótmæli, sem nú berast úr öllum áttum, hún á að skilja mótmælaaðgerðirnar, sem líka birtast úti á vinnustöðunum, og hún á að taka tillit til þeirra á eðlilegan hátt. Stjórnin bætir á engan hátt sína stöðu með því að neita þessum staðreyndum. Ég hafði sagt hér áður í þessum umr., að mér sýndist enginn vafi leika á því, að hugmyndir ríkisstj. væru þær að festa ekki aðeins kaupgjaldið eins og nú er í dag um tveggja mánaða tímabil, meðan málið væri til athugunar, heldur væri ætlunin sú, að festa kaupgjaldið, eins og það nú er, um lengri tíma. Mér sýnist líka, þegar ég les yfir nál. meiri hl., að þar séu tekin af öll tvímæli í þessum efnum. Í nál. segir m.a. orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Undanfarið hafa þeir atburðir gerzt, að kröfur hafa komið fram um miklar kauphækkanir og vinnustöðvanir verið boðaðar. Augljóst er, að ef orðið yrði við þeim kröfum, þótt ekki væri nema að hluta, væri hætt við því, að ókleift reyndist að leiðrétta það misræmi, sem skapazt hefði, án þess að breyta genginu: Þótt ekki væri nema að hluta. Það er sem sagt alveg greinileg áherzla á því, að það má ekki verða við þessum kaupkröfum, ekki einu sinni að litlum hluta. Ef bað yrði gert, þá er gengislækkunin óhjákvæmileg. Mér sýnist, að þetta ásamt öðru, sem ég hef hér tilfært áður, sýni, svo að ekkert er um að villast, að hugmyndir ríkisstj. í dag eru þær að binda kaupið eins og það nú er, með öllu því misrétti, sem þar er ríkjandi, binda það ekki aðeins í tvo mánuði, heldur binda það við þetta stig áfram. En þetta er, eins og ég hef sagt, með öllu útilokað. Við þetta fær ríkisstj, ekki staðið. Hún getur ekki framkvæmt þessa stefnu. Hitt er svo aftur annað mál, hvort leikurinn er gerður til að leggja fram þessar óviturlegu till., búast jafnvel fyrir fram við því, að þær verði sigldar um koll af því fólki, sem vill ekki sætta sig við slik ólög, ag þegar staðreyndin liggur fyrir, að ekki verður farið eftir þessum till. í framkvæmd, þá eigi að snúa við blaðinu og segja: Nú er ekkert nema gengislækkunin eftir, og nú verðum við því miður að samþykkja gengislækkunina. Og það er auðvitað þeim að kenna, sem hrutu niður okkar ágætu lög. E.t.v., segi ég, er þetta tilgangurinn. Ég veit það ekki. En það er sitt hvað, sem beinlínis bendir til þess, að svona sé málið hugsað. En sé það ekki, held ég, að málið sé komið nægilega langt áieiðis til þess, að ríkisstj. ætti að læra af því, sem fram er komið í málinu, og snúa til baka aftur, láta ekki samþykkja þetta óviturlega frv., en snúa sér að því að ná samkomulagi við launastéttirnar í landinu um kaupið og nauðsynlegustu ráðstafanir í efnahagsmálunum. Ríkisstj. á þennan möguleika enn. Það er hægt að leysa málið á þennan hátt. Mig langar svo að lokum að minnast hér á nokkur atriði, sem ég álit að gera ætti í efnahagsmálunum, eins og sakir standa nú. Í fyrsta lagi álít ég, að skipta eigi um stefnu í þessum málum hvað það snertir, að ríkisstj. eigi að ganga til samninga við launþegasamtökin í stað þess að ætla að reyna að leysa málin án alls samkomulags. Þetta er fyrsta atriðið, sem menn þurfa að vera sáttir um af nýrri stefnu. Mér er það alveg ljóst, að samkomulag við launþegasamtökin, eins og málin standa nú, tekst ekki nema á þeim grundvelli, að kaup hinna lægst launuðu verði eitthvað hækkað. Það er alveg útilokað annað. Í öðru lagi mundi ég segja, að gera ætti nokkrar ráðstafanir til að bæta hag útflutningsframleiðslunnar, sem stendur höllustum fæti í dag, og gera henni kleift að taka á sig talsverða kauphækkun. Þetta er hægt t.d. með eftirtöldum ráðstöfunum : Það er hægt í fyrsta lagi að lækka útflutningsgjöldin á sjávarafurðum úr 7.4%, sem þau eru nú, t.d. niður í 2.4%, eða í svipaða hæð og þau voru um langan tíma. Á þennan hátt væri hægt að létta af útflutningsframleiðslunni skatti, sem nemur 6% af útflutningsverðinu. Miðað við útflutninginn, eins og hann er nú, má reikna með, að þetta nemi í kringum 200 millj. kr. Ég hygg, að útflutningurinn fari nú að nálgast um 4000 millj. Ég veit, að sagt verður: Nú gengur þessi skattur að talsvert verulegu leyti í sérstakan vátryggingarsjóð fiskiskipa, og þannig rennur þetta núna til útgerðarinnar aftur, þessi skattur. - En ég tel, að það eigi að taka upp nýtt kerfi, og um það höfum við Alþb.-menn flutt till. áður, en það er í meginatriðum þannig, að ríkið á að taka í sínar hendur vátryggingarnar á öllum fiskiskipastólnum og það á að ákveða tiltölulega lág iðgjöld þar, ekki hærri en 2%, eða svipuð iðgjöld og eru gildandi hjá fiskibátaflotanum í Noregi. Og við eigum að hafa vátryggingarkjörin í höfuðatriðum svipuð og þar gilda. Það er hugsanlegt, að það yrði í byrjun einhver halli á þessari tryggingastarfsemi á vegum ríkisins, en þá verður bara að greiða hann til að byrja með af almannafé. En ég hygg, að miklar líkur standi til þess, að hægt verði að reka þessar tryggingar án nokkurrar meðgjafar. Það væri mjög eðlilegt, að ríkissjóður tæki þarna á sig talsverða áhættu, þannig að vátryggingarupphæðin yrði ekki öll endurtryggð. Ég hygg, að hægt væri á þennan hátt að aðstoða veikasta þáttinn í útflutningnum allverulega. Í öðru lagi á að aðstoða útflutninginn með því að lækka vextina, og alveg sérstaklega á að lækka vextina á afurðalánum mikið frá því, sem nú er. Það er engin ástæða til þess að hafa vextina á afurðalánum hærri en t.d. 21/2-3%. Með slíkum vaxtakjörum væri Seðlabankanum fyllilega borgið, hann væri ekki í neinni hættu, enda er það margviðurkennt, m.a. af efnahagssérfræðingum ríkisstj.., að þetta er framkvæmanlegt, fyllilega framkvæmanlegt. Einu rökin, sem færð voru fram á móti þessari miklu vaxtalækkun, voru þau, að afleiðingin mundi verða sú, að afurðalán landbúnaðarins mundu njóta þessarar vaxtalækkunar líka. En það er ekkert stórmál, þó að landbúnaðurinn fengi að njóta þessarar vaxtalækkunar líka, og breytir engu um afkomu Seðlabankans. En almenn vaxtalækkun mundi vera mikill stuðningur fyrir sjávarútveginn sem heild, því að þar með mundu stofnlán öll verða á hagstæðari kjörum en þau eru nú og rekstrarlán líka, en auk þess mætti svo lækka vextina á afurðalánum enn meir. Í þriðja lagi má fella niður tolla á ýmsum rekstrarvörum útgerðarinnar, og það er síður en svo nokkuð óeðlilegt, það er fyllilega í samræmi við það, sem er hjá flestum öðrum þjóðum varðandi einmitt þau kjör, sem útflutningsatvinnuvegirnir þar búa við. Í fjórða lagi væri svo að mínum dómi nauðsynlegt til stuðnings útflutningsframleiðslunni að breyta allverulega um stefnuna í markaðsmálum. Það á ekki að knýja útflutningsframleiðsluna eins mikið inn á óhagstæða markaði og nú er gert. Þessar ráðstafanir, sem ég hef bent á, og vissulega mætti telja hér upp miklu fleiri, gætu allar gagnað útflutningsframleiðslunni allverulega, enda hafa útgerðarmenn sjálfir bent á allar þessar till. Í þriðja lagi tel ég, að breyta eigi um stefnu í efnahagsmálum frá því, sem nú er í þeim efnum, og taka ákveðna stjórn á innflutningsmálunum og stjórn á fjárfestingarmálunum. Það verður að hafa fullkomið vald á því, að innflutningur til landsins hverju sinni verði ekki úr hófi fram eða óeðlilega mikill af ýmsum þeim vörum, sem þjóðinni er engin þörf á að eyða gjaldeyri sínum í. Stjórnin á fjárfestingarmálunum er þó enn þá nauðsynlegri, því að það nær vitanlega ekki nokkurri átt, að það geti verið á valdi peningamannanna í landinu fullkomlega, í hvaða fjárfestingu ráðizt er hverju sinni. Lítið þjóðfélag eins og okkar þolir þetta ekki undir neinum kringumstæðum. Það var verið að skýra frá því nú fyrir stuttu, að ýmsir áhugasamir peningamenn hefðu myndað með sér félag til að kaupa eitt flutningaskip enn þá í hópinn. Þetta varð af sérstökum ástæðum nokkuð sögulegt, hvernig þetta gekk fyrir sig, og ætla ég ekki að fara út í það. En þetta gera þessir áhugasömu menn á þeim tíma, þegar talið er af öðrum, sem reka þessa starfsemi, að við höfum nægilega mikið af skipum til að annast okkar flutninga. En ég vil bæta því við, að það voru engar hömlur í gildi í dag í fjárfestingarmálum okkar Íslendinga, sem hefðu komið í veg fyrir, að þarna hefði ekki verið um einn hóp að ræða, eins og var, þeir hefðu alveg eins getað verið 10, þeir hefðu getað skrapað saman fé og slegið svo út úr bönkum hér og þar viðbótarfé til þess að kaupa ný flutningaskip. Það voru engar reglur, sem bönnuðu þetta. Þeir gátu gert þessa ráðstöfun. Auðvitað hefði þetta ekki verið neinn happafengur fyrir rekstur okkar þjóðarbús. Þetta hefði verið röng ráðstöfun, óheppileg, líklega leitt til hækkandi flutningsgjald almennt séð í landinu. En afrek eins og þetta gætu gerzt í því stjórnleysisástandi, sem nú er ríkjandi hjá okkur, og þetta og margt fleira sýnir okkur, að við þurfum einmitt að hafa ákveðna og fasta stjórn á fjárfestingarmálunum. Þessi sjálfvirku ráð efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar nú, sem í gildi eiga að vera, reynslan hefur sýnt, að þau duga ekki. Í fjórða lagi tel ég, að lækka eigi vexti almennt hér í landi, og það kæmi auðvitað fleirum til góða en bara útflutningsframleiðslunni, sem ég minntist á áðan. Almenna vaxtalækkun á að samþykkja, og hún kæmi að verulega miklu ragni varðandi verðlagsmálin almennt. Í fimmta lagi á að gera ráðstafanir í húsnæðismálum, til þess að hægt sé hér á landi að lána út nokkurt fé til íbúðarhúsabygginga með ekki hærri vöxtum en 2-3% og þar sem lánstíminn væri 50–60 ár. Með því að gera slíkar ráðstafanir, þá værum við að gera hliðstætt og nágrannar okkar í Noregi og Danmörku hafa gert löngu áður. Og við eigum auðvitað að gera ákveðnar ráðstafanir til þess, að tiltekinn hluti af sparifjármynduninni á hverjum tíma gangi til íbúðarhúsabygginga. Ef slíkar ráðstafanir væru gerðar, sem auðvitað kosta nokkurt fé, og kann að vera, að ríkissjóðurinn yrði þar nokkuð að hlaupa undir bagga í byrjuninni, þá er enginn vafi á því, að við stefndum í áttina til þess að lækka húsnæðiskastnaðinn, og þar með gerðum við kleift að bæta lífskjör launþega í landinu án beinna kauphækkana að verulegu leyti. Í sjötta lagi tel ég, að gera eigi sérstakar ráðstafanir til að lækka hið almenna vöruverð í landinu, eða a.m.k. ráðstafanir, sem þýddu, að vöruverðið þyrfti ekki að hækka eins og allt stefnir að nú. Þessar ráðstafanir gætu verið fólgnar í því í fyrsta lagi að fella niður 3% söluskattinn, a.m.k. á öllum þeim vörum, sem eitthvað telja í daglegri lífsframfærslu almennings. Hitt skiptir minna máli, þó að þessi skattur héldi áfram að hvíla á ýmsum minna nauðsynlegum varningi, sem gengur kaupum og sölum í landinu. En það á að aflétta þessu gjaldi á öllum nauðsynjavörum. Það á t.d. að hætta að innheimta þennan 3% skatt af fiskmeti, sem menn borða daglega hér á landi. Slíkt nær vitanlega engri átt, að ætla að nota þann fisk, sem menn kaupa sér daglega í matinn, sem einhvern skattstofn fyrir ríkissjóð. Söluskatturinn mun gefa nú í kringum 300 millj. kr. eða þar um bil. Ég geri ráð fyrir því, að niðurfelling .þessa skatts gæti þýtt tekjutap fyrir ríkið upp á 200 millj. kr. Það má vel vera. í öðru lagi þá álít ég, að það sé hægt að lækka vöruverð í landinu með því að lækka tolla allverulega á brýnustu lífsnauðsynjum líka. Þær á ekki að tolla neitt verulega. Þetta er hægt, það mundi auðvitað þýða einhverja tekjuskerðingu fyrir ríkissjóð, en það er hægt að bæta þá tekjuskerðingu á annan hátt. Í þriðja lagi á svo að gera beinar ráðstafanir til þess að skera niður álagninguna í heildsölu og í ýmsum tilfellum einnig í smásölu, þannig að álagningin sé alls ekki hærri en hún var um það leyti, sem hér var í gildi sæmilegt verðlagseftirlit. En álagningin hefur einmitt verið hækkuð í tíð núverandi ríkisstj, í mörgum greinum. M.a. álít ég, að það eigi að færa niður aftur þá flutningsgjaldahækkun, sem hefur verið að ganga í gildi nú síðustu dagana. Það er rétt, ríkið mundi tapa einhverjum tekjum við ráðstafanir eins og þessar, en það er hægt að bæta ríkinu þetta upp. Í fyrsta lagi er þess að geta, eins og ég hef minnzt hér á áður í þessum umr., að afkoma ríkissjóðs er mjög góð. Þar er um beinan tekjuafgang að ræða. Allmyndarlegur afgangur var frá árinu 1962, og enn þá meiri afgangur verður frá þessu ári. Það sýnir, að ríkið hefur tekið of mikla tolla, of mikinn söluskatt, haldið uppi óþarflega háu verðlagi. En auk þess nefur svo ríkið möguleika til að fá inn miklu meiri tekjuskatt samkv. gildandi tekjuskattslögum en innheimtur er nú, ef eðlilegt skattaeftirlit væri ríkjandi í þessu landi. Það hefur margsinnis verið bent á það, m.a. af ýmsum þekktustu hagfræðingum landsins, að það mundi skipta mörgum hundruðum milljóna króna af sannanlegum tekjum manna í landinu, sem fer fram hjá skattaeftirliti ríkisins. Ég man ekki annað betur en hér á Alþ. nefndi m.a. núverandi hæstv. viðskmrh. í þessu sambandi einu sinni 500 millj. kr., og hef ég þó heyrt annan hagfræðing nefna enn þá hærri tölur. Á því leikur enginn vafi, að ýmsar greinar rekstrarins í landinu búa við þá aðstöðu samkv. skattalögum, að þar eru möguleikar á að skjóta undan framtölum verulegum tekjuupphæðum. Eftirlitið í þessum efnum er sáralítið. Með því að herða á þessu eftirliti mundu koma fram miklu meiri tekjur en nú koma fram, og tekjur ríkisins af beinum sköttum mundu þannig fara verulega hækkandi og gætu þannig jafnað upp að nokkru leyti tekjuskerðingu, sem ríkið yrði fyrir, með því að lækka toll af nauðsynjavörum og með því að fella niður 3% söluskattinn á nauðsynjavörum. Auk þess tel ég svo, að ríkið gæti hæglega skapað sér auðveldan tekjustofn með því að taka í sínar hendur verzlun með ýmsar þær vörur, sem teljast lúxusvörur eða lítt þarfar vörur og tvímælalaust gefa nú mikinn gróða í aðra hönd. Við skulum t.d. taka alla gosdrykkjaframleiðslu í landinu og sölu á gosdrykkjum. Það er enginn vafi á því, að í þessari grein er um stórkostlegan gróða að ræða. Mér var sagt, að nýlega hefði það verið upplýst, að tiltekið smágjald, sem er lagt á hverja gosdrykkjaflösku í landinu, sem seld er, en gjald þetta gengur til styrktar fávitum, hafi gefið um 17 millj. kr., þetta tappagjald, aðeins tappagjaldið eitt. Það er enginn vafi á því, að ef ríkið tæki í sínar hendur sölu á þessari vöru og hirti þar allan þann gróða, sem nú gengur í vasa milliliða, þá væri þar um álitlegan tekjustofn að ræða. Og það eru ekki aðeins gosdrykkjavörurnar, heldur mætti bæta við þennan hóp fjöldamörgum öðrum vörutegundum, sem auðvelt væri fyrir ríkið að hirða hagnaðinn af. Vandinn er því ekki fólginn í því að bæta ríkissjóði upp þann tekjumissi, sem hann kynni að verða fyrir á því að létta nokkuð tollum af nauðsynjavörum eða söluskatti af nauðsynjavörum. En með því að vinna í þessa átt, þá mætti, eins og ég segi, lækka nokkuð vöruverð í landinu, en það mundi að sjálfsögðu jafngilda kauphækkun fyrir launþega í landinu almennt. Í sjöunda lagi tel ég, að breyta eigi um stefnu frá því, sem verið hefur, að því leyti til, að sjá þurfi um, að bankakerfið allt í landinu sé notað skipulega til að stuðla að eðlilegri uppbyggingu á framleiðsluatvinnuvegunum, alveg sérstaklega útflutningsframleiðslunni, að fjármagni í bönkunum sé beint til hags fyrir útflutningsframleiðsluna til að örva þannig framleiðsluna og bæta þar með hag þjóðarinnar sem heildar, og auk þess eigi svo að heita bankakerfinu skipulega að því að leysa t.d. húsnæðisvandamálin, svo brýn sem þau eru. Núna er bankastarfinu ekki beitt að mínum dómi í þessa átt. Þessar sjálfvirku stjórnaraðgerðir, sem eiga að vera í gildi eftir viðreisnarkenningunni, verka svona eins og ég hef bent á áður í þessum umr. Þær verka þannig, að bankarnir halda áfram í auknum mæli að dæla peningum til verzlunarinnar. Það sýna reikningar bankanna sjálfra, svo að því verður ekki neitað. En það að dæla sífellt meira og meira fjármagni til verzlunarinnar, það eykur ekki framleiðsluverðmæti þjóðarinnar á nokkurn hátt, en þvert á móti truflar margt í okkar efnahagsmálum. Ef horfið væri að því ráði, sem ég hef nú drepið hér á í nokkrum orðum og talið hér upp, þá væri að mínum dómi skipt hér um stefnu í grundvallaratriðum og þá væri hægt að komast að verulegu leyti út úr þeim vanda, sem við erum að fást við nú í okkar efnahagsmálum. En grundvallaratriðið er það, að ríkisstj. viðurkenni, að það þarf að skipta um stefnu og að hún þarf að reyna að ná samkomulagi við launastéttirnar í landinu um lausn á þessum vandamátum. Leið hennar, sem hún hefur farið allan tímann, að ætla að leysa þetta gegn vilja launastéttanna og þvert gegn hagsmunum þeirra, slíkar leiðir fá ekki staðizt í framkvæmd. Það er aðeins spurningin um það, hvað það tekur langan tíma að hleypa þessu öllu í slíkan hnút, að hann verði ekki leystur og það verði að höggva á hann. Og satt að segja sýnist mér málið standa þannig í dag, að ríkisstj. sé rétt að komast að þeim punkti, að hún fái ekki lengur haldið áfram á þessari alröngu braut, hún sigli sig í þá sjálfheldu, þegar svo að segja öll launþegasamtökin í landinu rísa upp og neita að hlíta stefnu stjórnarinnar - og þar með ýmsir stjórnarstuðningsmenn líka, - þá sigli hún sig inn í þá sjálfheldu, að hún eigi enga aðra leið út úr þessu en að gefast hreinlega upp eða höggva á hnútinn, sem vitanlega er engin lausn. Eina leið stjórnarinnar, úr því sem nú er komið, er þetta: Að játa nú staðreyndir í þessum efnum, fallast á það að draga þetta frv. til baka, af því að hún hlýtur að sjá það nú þegar í dag, að hún leysir ekki vandann eftir þessari leið, og taka upp þá stefnu, sem þýðir vinsamlega stefnu við verkalýðssamtökin í landinu, stefnu um að leysa vandamálin með samkomulagi. Það er eina leiðin, sem til er fyrir hæstv. ríkisstj. út úr þeim vanda, sem nú er við að glíma.



Herra forseti. Af hálfu hæstv. ráðh. hefur ýmislegt komið fram í þess um umr., sem ástæða væri til að gera aths. við og ég mun líka víkja nokkuð að seinna. En áður en ég kem að því, sem verður aðalefni máls míns, finnst mér rétt að víkja að tveim atriðum alveg sérstaklega, sem mér finnst vera gott dæmi um þær furðulegu fjarstæður, sem hæstv. ráðh. hafa haft frammi í málflutningi sínum. Fyrra atriðið er það, sem kom fram hjá hæstv. forsrh., þegar hann mælti upphaflega fyrir þessu frv. Hann tók það fram, að þetta frv. væri sérstaklega flutt í þágu láglaunastéttanna. Ég held það sé nú ekki hægt að komast öllu lengra í fjarstæðum en þetta, því að eitt aðalefni þessa frv. er að synja láglaunastéttunum um bætur, sem aðrir eru búnir að fá. Þessu frv. er þess vegna fyrst og fremst beint gegn láglaunastéttunum. Samt kemur forsrh. hér fram og ein hans aðalfullyrðing er sú, að þetta frv. sé flutt í þágu launastéttanna. Hæstv, forsrh. hefur vissulega oft á sinni löngu stjórnmálaævi tekizt að vera æðilangt frá sannleikanum, en ég held, að hann hafi þó sett algert met í þeim efnum með þessum ummælum sínum. Þá er það, sem hefur komið fram í ræðu hæstv. ráðherra, að þeir hafa verið að reyna að gera samanburð á þessu frv. og gerðardómslögunum, sem sett voru 1942. Finnst nú hæstv. ráðh., að ástandið í dag sé sambærilegt við það, sem var 1942? Muna hæstv. ráðh. ekki eftir því, að þegar gerðardómslögin voru sett í ársbyrjun 1942, þá stóð yfir einhver sú ægilegasta styrjöld, sem nokkru sinni hefur verið háð, og Ísland var þá á miðju styrjaldarsvæðinu. Við gátum átt von á því hvenær sem var þá, að flutningar til landsins eða frá landinu stöðvuðust, að framleiðsla stöðvaðist vegna þess, að það yrði gerð árás á landið. Hefði það verið ráðlegt undir þeim kringumstæðum, sem þá voru, að láta skip safnast í stórum stíl í höfninni í Reykjavík vegna verkfalla, í staðinn fyrir það að reyna að koma vörunum sem fyrst upp og dreifa þeim út um landið? Hefði verið eðlilegt undir þeim kringumstæðum að láta slíkt tefjast vegna stórra verkfalla? Fjöldamargar þjóðir á þeim tíma, sem nokkuð svipað var ástatt um og okkur, gerðu margháttaðar ráðstafanir, tóku upp margháttuð boð og bönn, sem ekki þykja við eiga undir öðrum kringumstæðum. T.d. í Svíþjóð voru þá gerðar margháttaðar ráðstafanir og margháttuð bönn sett vegna styrjaldarinnar, sem engum dettur í hug að nefna nú. Það er þess vegna hin fullkomnasta fjarstæða að ætla að bera saman ástandið í dag með tilliti til verkfallsmála og ástandið, sem var hér á styrjaldarárinu 1942, þegar herveldi Þjóðverja stóð hæst og verst horfði hjá bandamönnum. Undir þeim kringumstæðum var óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir, að verkföll ættu sér stað. Við gátum ekki átt það á hættu þá, að samgöngur og framleiðsla stöðvaðist vegna verkfalla. Þær kringumstæður, sem nú eru í landinu, eru vitanlega allt aðrar og gefa enga slíka ástæðu til þess, að hamlað sé verkföllum, eins og styrjaldarástandið 1942 gerði. Þess vegna er það hin fullkomlegasta fjarstæða að vera að bera saman þessi tvö mál, gerðardómslögin 1942 og það frv., sem hér liggur fyrir, því að aðstæðurnar voru svo gerólíkar í þessi tvö skipti. Mér þykir leitt, að hæstv. viðskmrh. skuli ekki vera mættur hér, því að ég hefði gjarnan viljað vik,ja að honum nokkrum orðum vegna þeirrar ræðu, sem hann hélt hér í dag. Ég vissi það reyndar, að Alþfl. var djúpt sokkinn, en ég hafði samt ekki látið mér til hugar koma, að hann væri eins djúpt sokkinn og þessi ræða hæstv. viðskmrh. gaf tilefni til að halda. Sú var tíðin, að Alþfl. taldi það eitt af helztu baráttumálum sínum að koma á átta stunda vinnudegi. Ég hygg, að það sé óhætt að segja, að hann hafi talið það eitt af sínum allra fremstu baráttumálum, eins og bræðraflokkar hans á Norðurlöndum gerðu þá. En raunar eru þeir komnir langt fram úr í þessum efnum, því að nú er ekki lengur á Norðurlöndum barizt fyrir 8 stunda vinnudegi, heldur fyrir miklu styttri vinnudegi. En hvað var það, sem hæstv. viðskmrh. hafði fyrst og fremst að segja, þegar hann kom hér upp í ræðustólinn í dag? Aðalboðskapur viðskmrh. var sá, að það væri hrein fjarstæða hjá framsóknarmönnum að vera með útreikning um það, að verkamenn ættu að hafa lífvænlega afkomu eftir vinnu í 8 klst. á dag. Það væri hrein fjarstæða að vera með þvílíka útreikninga. En það er staðreynd, sem ekki verður móti mælt, að verkamaður, Dagsbrúnarverkamaður, sem vinnur 8 klst. á dag alla virka daga ársins, hann ber ekki nema 67 þús. kr. úr býtum. Og þetta teljum við framsóknarmenn vera fjarri öllu lagi, eins og ástandi dýrtíðarmálanna er nú komið. En hæstv. viðskmrh. segir, að það sé hrein fjarstæða af okkur að halda slíku fram. Og hvers vegna telur hann fjarstæðu af okkur að halda slíku fram? Jú, hann segir, að niðurstaðan muni að öllum líkindum verða sú, að verkamenn muni bera úr býtum til jafnaðar á þessu ári um 100 þús. kr. Ég skal ekki fara nánar út í þessa útreikninga hæstv, viðskmrh., en ég hygg, að það sé erfitt á þessum tíma, þegar tveir mánuðir eru eftir af árinu, að fullyrða nokkuð ákveðið um það, hverjar meðaltekjur verkamanna verða á þessu ári. En við skulum bara setja sem svo, að þessir útreikningar viðskmrh. séu réttir og verkamenn muni bera 100 þús. kr. úr býtum á þessu ári. En hvað þýðir það í vinnutíma? Það þýðir það, að verkamenn verði ekki aðeins að vinna 8 tíma á dag venjulegan dagtíma alla daga ársins, þeir verða líka að vinna 2 tíma í eftirvinnu alla daga ársins, og það nægir ekki heldur, heldur verða þeir að vinna einn klukkutíma í næturvinnu þriðja hvern virkan dag ársins. Eða m.ö.o., til þess að ná þessu kaupi, sem hæstv. viðskmrh. talar um, verða verkamenn að vinna 10-11 klst. á dag. Og það virðist vera þetta, sem hæstv. viðskmrh. þykir vafalaust sérstaklega hagstætt fyrir verkalýðinn og sé til fyrirmyndar, og það sé þetta ástand, sem eigi að haldast áfram, og þetta ástand muni haldast áfram, ef atvinna nægir, ef þetta frv. verður samþykkt. Það má því með nokkrum rétti segja, að þetta frv. sé að nokkru leyti frv. um að innleiða 10-11 stunda vinnudag hjá verkamönnum. Það er það, sem Alþfl. telur að sé forsvaranlegt að bjóða verkamönnum upp á í dag, eftir að hafa á undanförnum árum barizt fyrir því, að hér væri 8 klst. vinnudagur. Ég vissi, að Alþfl. var djúpt sokkinn, að hann var horfinn frá sínum fyrri stefnumálum, en mig hafði þó ekki órað fyrir því, að hann væri svona langt kominn í þeim efnum. Þá fór hæstv. viðskmrh. nokkrum orðum um dýrtíðarvísitöluna eða framleiðsluvísitöluna, sem hagstofan reiknar út. Og hann sagði, að það væri alger fjarstæða, að þessir útreikningar væru miðaðir við það, sem meðalfjölskylda þyrfti að hafa til að lifa fyrir, hún væri fundin út á allt annan hátt. Og af því skildist manni, að þessar 95 þús. kr., sem hagstofan ætlar meðalfjölskyldunni, væru allt of hátt áætlaðar að dómi viðskmrh. Ég er reiðubúinn til að fara í gegnum framfærsluvísitöluna með hæstv. viðskmrh. og fá það upp hjá honum, hvaða liðir það eru í framfærsluvísitölunni, sem hann álíti vera of hátt áætlaða og hann álítur að meðalfjölskyldan gæti sparað sér. Ég verð að segja það, að hvað mig sjálfan snertir, þá treysti ég mér ekki til með mína fjölskyldu að lifa fyrir þær 95 þús., sem þar eru ætlaðar, og ég treysti mér ekki til að komast af með það, eins og þar er áætlað, að þurfa ekki að borga nema sem svarar 900 kr. á mánuði í húsaleigu. Og ég held, að þó að hæstv. viðskmrh. sé kannske miklu sparsamari en ég, þá mundi hann eiga mjög erfitt með að komast af fyrir sig og sína fjölskyldu með þessi 95 þús., sem framfærsluvísitalan ætlar meðalfjölskyldunni. Og mér sýnist, að á þeim launum, sem hann ætlar sjálfum sér á komandi ári, telji hann ekki, að þessar 95 þús. muni hrökkva. Ég held, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, að ef hæstv. viðskmrh. verður áfram í því starfi, sem hann gegnir nú, og heldur þeim bitlingum, sem hann gegnir nú, muni hans árslaun á næsta ári nálgast hálfa milljón, og ég sé ekki nein merki hjá honum um það, að hann ætli að afsala sér einhverju af þessari upphæð, þó að hann telji það vera ofrausn fyrir meðalfjölskylduna í landinu að lifa fyrir 95 þús. kr. Ég sé svo ekki ástæðu að sinni að víkja fleiri orðum að hæstv. viðskmrh., vegna þess að hann er hér ekki staddur, en það gefst þá kannske tækifæri til að gera það siðar. Ég mun þá næst víkja nokkru að hæstv. forsætisráðherra. Mér fannst, þegar hæstv. forsrh. flutti hér sína framsöguræðu og eins þegar hann flutti hér sína svarræðu aðfaranótt laugardagsins, að hann væri að ýmsu leyti brattari og frískari en hann hefði oft áður verið á undanförnum þingum, og það væri jafnvel nærri því ástæða til að halda, að hann væri orðinn ungur í annað sinn. Ég held t.d., að það sé langt síðan hæstv. forsrh. hafi tekizt öllu betur á þinginu í svarræðu en aðfaranótt laugardagsins, þó að ég væri nú síður en svo sammála því, sem hann hafði þá að segja, en frá hans sjónarmiði var þetta ein með hans betri ræðum um langt skeið. Ég hef verið að velta því fyrir mér síðan, hvað muni valda því, að þessi breyting hefur orðið á hæstv. forsrh., að það bendi nú ýmislegt til, að hann sé eins og - a.m.k. þessa dagana - ungur í annað sinn. Mér hefur helzt dottið í hug í þessu sambandi sú skýring, sem oft er til um gamla menn, að þegar gamlir menn þykjast sjá fram á það, að þeirra æskuhugsjónir séu að rætast, þá verða þeir ungir í annað sinn. Og út frá þessu hef ég farið að rifja það upp fyrir mér með því að líta - að vísu lauslega - í Alþingistíðindin, hverjar þær voru þessar æskuhugsjónir hæstv. forsrh. Það eru nú liðin um 40 ár, síðan hæstv. forsrh. tók sæti hér á Alþingi, og það er þess vegna ekki óeðlilegt að líta nokkuð aftur til þess tíma til að sjá, hvaða mál það voru, sem hæstv. forsrh. sem ungur þm. beitti sér fyrir, til að gera sér grein fyrir því, hverjar voru hans æskuhugsjónir. En það var nú þannig um hæstv. forsrh., þegar hann kom fyrst á þingið, að þó að hann væri alveg eins og nú, mjög vaskur og áheyrilegur ræðumaður, þá lét hann ekki svo mjög til sin taka á þessum fyrstu þingum. Hann hafði sig ekki neitt sérstaklega mikið í frammi og talaði ekki í mjög mörgum málum. Hann virðist ekki hafa tekið til máls í öðrum málum en þeim, sem voru honum sérstaklega hjartfólgin. Og hvaða mál voru það nú, sem hæstv. forsrh. voru sérstaklega hjartfólgin á þessum tíma og voru hans æskuhugsjónir? Jú, það gerðist á þessum árum t.d., að Héðinn Valdimarsson og fleiri þm. Alþfl. lögðu fram frv. um að banna næturvinnu, og þegar frv. kom fyrir þingið, þá fékk hæstv. forsrh. málið, og hann sagði, að það kæmi ekki til mála að banna næturvinnu, því að þetta væri einmitt sú vinna, sem verkamenn sæktust þá mest eftir. En af hverju ætli verkamenn hafi sótzt mest eftir næturvinnu á þessum tíma? Ætli það hafi verið vegna þess, að kjör þeirra voru svo góð? Og hæstv. forsrh. hafði mörg fleiri orð fram að færa gegn því, hvílík ólög það væru að banna næturvinnu. Svo komu þm. Alþfl. með annað mál, annað frv., og þá var hæstv. forsrh. enn þá mælskari en þegar hann var að mæla með næturvinnunni. Þetta frv. var um það, að sjómenn á togurum skyldu hafa 8 klst. hvíldartíma. Hæstv. forsrh. talaði mjög eindregið á móti þessu máli, og hann sagðist hafa kynnt sér það mjög vel og hann hefði ekki séð neinar sannanir fyrir því að sjómenn þyrftu þessa hvíld. Og þegar Héðinn Valdimarsson vék að því í umr., að margir sjómenn hefðu orðið að gefast upp fyrir aldur fram vegna þess, hve vinnutíminn væri langur á togurunum, þá sagði hæstv. forsrh., að hann hefði ekki séð þessa veikluðu og útslitnu sjómenn, sem Héðinn Valdimarsson hafði verið að tala um. Og hann barðist gegn því, að sjómenn fengju 8 stunda hvíldartíma á sólarhring, eins lengi og hann gat. Það var líka á þessum árum, sem kom fram frv., einnig flutt af Alþfl.-mönnum, um þá löggjöf, sem nú fjallar um verkamannabústaði. Hæstv. forsrh. fékk einnig málið, þó að hann talaði ekki mjög mikið í þinginu, þegar þetta mál kom þar til umr. Talaði hæstv, forsrh. kannske til þess að mæla með því, að verkamenn fengju þessa aðstoð? Nei, hann kom ekki upp í þeim tilgangi. Hann sagðist ekki aðeins álfta þetta frv. gagnslaust, heldur væri það blátt áfram skaðlegt að fara að styrkja menn á þennan hátt, þetta drægi úr framtaki manna. Og svo varð hann allt í einu mikill vinur sveitanna og sagði, að svona aðstoð við Reykvíkinga mundi verða til þess að ýta undir fólksflóttann úr sveitunum. En þó var það nú ekkert af þessum málum, sem var hið stóra hugsjónamál hæstv. forsrh. á þessum tíma. Nú kem ég að því, sem var stærsta hugsjónamál hans á þessum tíma, sem var hans stóra æskuhugsjón. Í ársbyrjun 1925 var hér alllangt verkfall á togurum. Ég hygg, að það hafi staðið í eina tvo mánuði. Og það leystist að lokum þannig, að Tryggvi Þórhallsson, sem þá var forsrh., beitti sér fyrir því, að sjómenn fengju 15% kauphækkun, og um það var samið. Það virðist svo, að í sambandi við þetta mál hafi mönnum hitnað nokkuð í hamsi, og það varð m.a. þess valdandi, að það var lagt fram á Alþingi frv. um dóm í kaupdeilum. Aðalefni þessa frv. var það, að ef ekki næðist samkomulag milli atvinnurekenda og launþega og ef starf sáttasemjara bæri ekki heldur árangur, þá skyldi sérstakur dómur ákveða, hvert kaupgjaldið ætti að vera. Frv. þetta var á ýmsan hátt mjög losaralega samið, og fim. voru því sjálfir ekki alveg sammála um það, hvernig bæri að skýra ákvæði þess. Sumir héldu því t.d. fram, að í þessu frv. fælist algert bann við verkföllum og launþegar yrðu að hlíta úrskurði gerðardómsins, en aðrir töldu vera hæpið, hvort það væri svo langt gengið með frv. En það var einn maður á Alþingi, sem var alveg ákveðinn í því, hvernig þetta frv. ætti að vera. Og það var hæstv. núv. forsrh. Hann talaði mjög mikið í þessu máli, þegar það lá fyrir þinginu, frv. um dóm í vinnudeilum.  Hæstv. forsrh. reyndi að hafa það sér til afsökunar, að þó að verkfölt væru bönnuð, samtakarétturinn við verkföll væri bannaður, þá mættu þó verkamenn alltaf leggja niður vinnu, því að þeir væru ekki beinlínis skyldaðir til að vinna, þó að þeir mættu ekki hafa samtök um vinnustöðvanir. Við þessum fullyrðingum sínum fékk hæstv. forsrh. eitt hið allra bezta svar, sem nokkru sinni hefur verið gefið í þingsögunni, eitt hið bezta svar, sem þingtíðindin geyma. Og sá þm., sem gaf þetta svar, var þáv. þm. V-Ísf., núv. forseti íslands, Ásgeir Ásgeirsson. Hann svaraði hæstv. forsrh., þáv. þm. G–K., á þessa leið: „En að svipta einstaklingana samtakaréttinum er sama sem að svipta þá öllum öðrum rétti en réttinum til að svelta hver út af fyrir sig.“ Ég hygg, að þetta svar sé eitthvert hið bezta, sem nokkru sinni hefur verið gefið hér í þingsölunum. En að þessari ágætu ræðu Ásgeirs Ásgeirssonar mun ég koma nokkru síðar, ég tel hana hiklaust með einhverjum þeim beztu ræðum, sem nokkru sinni hafa verið fluttar hér á Alþingi. Við erum nú búnir að gera okkur - með því að rifja upp nokkur mál - nokkra grein fyrir því, hverjar hafa verið æskuhugsjónir hæstv. forsrh. Og það er alveg auðséð á þessu, að stærsta hugsjón þessa unga manns og stóratvinnurekanda var þjóðfélag, þar sem verkalýðsfélög höfðu ekki verkfallsrétt, það var sú paradís stóratvinnurekendanna, sem hann dreymdi um. En þetta var fyrir nær 40 árum. Nú er hæstv. forsrh. orðinn gamall maður, en nú telur hann sig hins vegar vera kominn upp á það fjall, eins og Móses, að hann sjái inn í fyrirheitna landið, það er þetta frv., sem hér liggur fyrir. Þetta frv. beinist að því að banna verkfallsréttinn og afnema verkfallsréttinn, að vísu í fyrstu ekki nema til tveggja mánaða, en það er augljóst af öllum ummælum hæstv. forsrh. hér í þinginu og sérstaklega þegar hann svaraði fsp. Eysteins Jónssonar, að það er stefnt að því að afnema verkfallsréttinn í miklu lengri tíma. Já, hæstv. forsrh. er nú eins og ungur maður í annað sinn, vegna þess að eftir langa baráttu telur hann sig vera kominn upp á fjallið og sjá inn í hið fyrirheitna land, þar sem verður verkalýðshreyfing án verkfallsréttar, og hæstv. forsrh. er enn sannfærður um, að þetta muni heppnast honum, vegna þess að nú mætir hann ekki sömu mótspyrnunni að öllu leyti í þessum þingsölum og hann gerði 1929. Þá voru hér til andsvara á móti honum Héðinn Valdimarsson, Sigurjón Á. Ólafsson, Haraldur Guðmundsson. Þessir menn eru ekki hér í dag. Alþfl. hefur öðrum foringjum á að skipa í dag, og þeirra afstaða er önnur. Hæstv. forsrh. lítur á foringja Alþfl. í dag sem eina af sínum tryggustu liðsmönnum. Í dag þarf hann ekki að kljást við menn í Alþfl. eins og Harald Guðmundsson, Héðin Valdimarsson og Sigurjón Á. Ólafsson. Nú telur hann sig hafa þessa menn alveg í vasanum. En nú mun ég koma að því, sem ég tel aðalefni máls míns og mér finnst að mörgu leyti leiðinlegt að þurfa að segja, því að það er alltaf leiðinlegt að þurfa að valda gömlum mönnum vonbrigðum. Ég fullvissa hæstv. forsrh. um það, að þetta fyrirheitna land hans verður aldrei að veruleika. Það frv., sem hér liggur fyrir, ber dauðann í sjálfu sér. Það er dæmt til að misheppnast. Og hvers vegna er það dæmt til að misheppnast? Ég hygg, að til þess liggi tvær meginástæður, og ég mun reyna að gera hæstv. forsrh. grein fyrir þeim í sem stytztu máli, vegna þess að ég ætla mér ekki að eyða hér óþarflega löngum tíma. Ég hygg, að önnur meginástæðan, sem til þess liggur, að þetta frv. ber dauðann í sér og það sé dæmt til að misheppnast, sé falin í þeim orðum, sem einn af eldri þm. hér lét falla við mig fyrir nokkrum dögum. Honum fórust orð eitthvað á þessa leið: „Íslendingar geta sætt sig víð harðrétti, en misrétti una þeir ekki Og ég hygg, að íslenzk saga sýni það frá upphafi alda, að þessi ummæli byggjast á fullum rökum. Íslendingar hafa getað unað harðræði og sýnt það hvað eftir annað. Við kunnum þá sögu, hvernig þessi þjóð hefur sigrazt á eldi og ís og öðrum erfiðleikum, sem henni hafa mætt. En það er eitt, sem Íslendingar hafa jafnan átt erfitt með að sætta sig við, og það er misrétti af manna völdum. Í okkar fornu sögum finnum við andúðina á þeim húsbændum, sem skiptu ójafnt hjúum sínum. En við finnum líka andúðina á þeim mönnum, á þeim forustumönnum, sem deildu kjörum með liðsmönnum sínum og þó sérstaklega þegar erfiðleika bar að höndum. Og hin fyrsta löggjöf Íslendinga í félagsmálum, sem var sett snemma á öldum, fól í sér meira jafnrétti en löggjöf nokkurrar annarrar þjóðar á sama tíma. Jafnréttishugsjónin hefur frá upphafi verið eitt af aðalsmerkjum íslenzku þjóðarinnar. Þetta frv. er dæmt til að misheppnast vegna þess, að það ris gegn þessari fornu og nýju réttlætiskennd þjóðarinnar. Þetta frv. er dæmt til að misheppnast, vegna þess að það skiptir rangt, vegna þess að það skiptir ójafnt. Þetta frv. er um það, að þeir, sem hafa bezta aðstöðuna í þjóðfélaginu og eru búnir að fá miklar uppbætur, skuli halda sínum hluta. Hinir, sem lakar eru settir og engar uppbætur eru nú búnir að fá, skulu engar frekari uppbætur hljóta. Þetta frv. skiptir þess vegna rangt og eins ójafnt og nokkurt mál getur gert, og það er af þessum ástæðum, sem þetta mál - þetta frv. er dæmt til að misheppnast. Það má vel vera, að það takist að láta það standa einn eða tvo mánuði, e.t.v. einhvern lengri tíma, ég skal ekkert um það segja, hvernig þau viðbrögð takast, sem því verða veitt, - en ég er sannfærður um, að stefnan í þessu frv. mun mistakast, vegna þess að hún rís gegn réttlætiskennd þjóðarinnar, vegna þess að annað meginefni þessa frv. er að skipta rangt. Það hefur líka komið glöggt á daginn, eða a.m.k. get ég fullkomlega borið það, að andúðin gegn þessu frv, er ekki aðeins hjá þeim, sem það bitnar sérstaklega á, láglaunastéttunum. Andúðin gegn þessu frv. nær langt inn í raðir hinna, sem eru búnir að fá sínar bætur. Og ég hef heyrt marga atvinnurekendur meira að segja, sem telja þetta frv. ranglátt, telja stefnuna í þessu frv. rangláta. Og ríkisst,j. á eftir að finna það miklu betur, ef hún heldur þessu frv. til streitu, að þeim mun fara fjölgandi, sem risa gegn þessu frv., vegna þess að það skiptir rangt. En það er önnur veigamikil ástæða, sem veldur því einnig, að þetta frv. ber dauðann í sér. Þetta frv. ber dauðann í sér vegna þess, að það rís gegn einum hinum dýrmætasta rétti, sem alþýðustéttir landsins hafa unnið sér, og ég vil segja þeim rétti, sem hefur reynzt vestrænum þjóðum bezt. Sá réttur, sem hér er ráðizt á, verkfallsrétturinn, er ekki aðeins einn dýrmætasti eða dýrmætasti réttur verkalýðsins, hann er líka sá réttur, sem hefur reynzt vestrænum þjóðum betur en nokkur réttur annar. Og til þess að rökstyðja þetta mál mitt nokkuð mun ég nú lesa upp kafla úr ræðu Ásgeirs Ásgeirssonar, sem hann flutti hér á Alþingi, þegar rætt var um frv. um dóm í kaupdeilum á þingi 1929. Með leyfi hæstv. forseta, hljóðar sá kafli á þessa leið : „Við verðum að sætta okkur við þau sannindi, að verkföll og verkbönn eru samgróin skipulagi stórrekstrarins. Slik meðul eru notuð og hljóta að verða notuð í hverjum þeim atvinnurekstri, þar sem fjármagnið hefur einkarétt á arðsvoninni og einveldi - misjafnlega vel upplýst - um yfirstjórn fyrirtækjanna. Hvarvetna þar, sem einveldi hefur átt sér stað, hefur gengið á uppreisnum, byltingum og borgarastyr,jöldum. Hér hefur mjög verið rætt um böl það, er leiddi af verkföllum. En órói verkalýðsins er þó ekki einungis af hinu illa. Samtök verkamanna hafa ekki eingöngu boðað þjóðfélögum hættu, tjón og tap. Með samtökum og kaupkröfum hafa verkamenn bætt lífskjörin og aukið menningu sína. Það eru samtökin og þar af leiðandi bætt lífskjör, sem hafa gert „hinn heilaga“ Marx að falsspámanni um þá höfuðkenningu sina, að gjáin milli verkamanna og atvinnurekenda yrði stöðugt breiðari og breiðari, verkamenn sykkju dýpra og dýpra í örbirgð, en auðurinn hlæðist upp hinum megin, unz ötlu lenti saman í blóðugri byltingu. Þeir, er barizt hafa fyrir bættum kjörum verkalýðsins, hafa gert mest til að koma í veg fyrir, að þessi spádómur Marx rætist. Með baráttu sinni hafa þeir hafið nokkurn hluta verkalýðsins upp í millistéttina og ýta þangað stöðugt fleirum og fleirum. Með bættum lífsskilyrðum dregur úr byltingarhug. Þótt verkföllin hafi sina svörtu hlið, þótt tapið, sem af þeim teiðir, verði talið í millj, kr., þá er ekki réttmætt að geta að engu þeirra gæða, sem barizt er fyrir. Þau eru barátta verkalýðsins til betri lífsskilyrða.“ Hér lýk ég að sinni tilvitnun í ræðu hæstv. núv. forseta Íslands, sem var flutt á Alþingi 1929. En ég hygg, að það sé hverju orði sannara, sem felst í þessum ummælum forseta Íslands, að það er verkfallsrétturinn meira en nokkuð annað, sem á þátt í því, hve lítilli útbreiðslu og ítökum kommúnisminn hefur náð á vesturlöndum og kenningar Marx hafa ekki reynzt réttar þar, því að það er með verkfallsréttinum, sem verkalýður og launþegar þessara landa hafa knúið fram bætt kjör sín og fengið til sínhæfilega hlutdeild í þjóðartekjunum. Og ég hygg að það sé ekkert öfugmæli, þó að sagt sé, að einmitt verkfallsrétturinn sé hinn bezti og áhrifamesti andkommúnismi, sem til er, því að ef hans hefði ekki notið við, ef atvinnurekendur hefðu verið sjálfráðir um kjör verkamanna, þá er ég hræddur um, að svo hefði farið, að kenningar Marx hefðu reynzt réttar á vesturlöndum, að þá hefði auðurinn safnazt óhæfilega mikið á eina hlið, örbirgð verkamannanna orðið of mikil og það hefði skapað kommúnismanum góðan jarðveg í þessum löndum. Með verkfallsréttinum og hvernig honum hefur verið beitt af verkamönnum og launþegum vestrænna landa hefur tekizt að koma í veg fyrir þessa þróun. Það er fullkomlega rétt, sem kemur fram í þessum ummælum forseta Íslands, að einmitt verkfallsrétturinn er áhrifamesti og bezti andkommúnisminn, sem enn hefur verið fundinn upp. Nú kunna einhverjir að spyrja, og það er rétt að hugleiða það nokkru nánar: Hefur verkfallsrétturinn gefizt þeim þjóðum illa, sem við hann hafa búið? Hefur hann ekki orðið til tálmunar á uppbyggingu atvinnulífsins í þessum löndum, stöðvað framfarir og framleiðni í þessum löndum? Eru ekki lífskjörin miklu verri í þeim löndum, sem hafa búið við verkfallsrétt, en hinum, sem hafa ekki búið við hann? Ég held, að það sé full ástæða til þess að íhuga vel svörin við þessum spurningum. Og svörin við þessum spurningum eru í stuttu máli þau, að hvergi hafa framfarirnar orðið meiri, hvergi er framleiðnin meiri í dag heldur en einmitt í þessum löndum, sem hafa búið við verkfallsrétt. Það er staðreynd, sem ekki verður mælt á móti. En nú kunna menn að segja: Er þetta nokkuð verkfallsréttinum að þakka? Það er ekki eingöngu verkfallsréttinum að þakka, en ég vil hins vegar segja, að verkfallsrétturinn á einn meginþátt í því, að þróunin hefur orðið á þennan veg. Og hvers vegna hefur verkfallsrétturinn átt sinn þátt í þessu? Því er auðsvarað. í fyrsta lagi vegna þess, að hátt kaupgjald, sem hefur leitt af verkfallsréttinum, hefur knúið atvinnurekendur til þess að vinna að bættri framleiðni og framleiðsluafköstum hjá sínum fyrirtækjum. Til þess að ná góðri afkomu hjá sínum fyrirtækjum, þegar kaupið var orðið hátt, hafa þeir orðið að leggja aukna stund á það að auka framleiðnina og framleiðsluafköstin. Þannig hefur hið háa kaupgjald átt þátt í því að knýja framleiðnina og framleiðslugetuna áfram. En jafnframt þessu hefur hátt kaupgjald átt sinn þátt í því að skapa stóraukinn markað fyrir þær vörur, sem atvinnurekendur hafa framleitt, og þannig lagt grunninn að því, að framleiðslan gæti aukizt í sívaxandi mæli. Við skulum þess vegna gera okkur grein fyrir því, að þegar verið er að ráðast á verkfallsréttinn, þá er verið að ráðast á einhvern hinn þýðingarmesta rétt til að knýja fram aukna framleiðni og framleiðslugetu atvinnuveganna, því að verkfallsrétturinn hefur framar flestu eða öllu öðru verið ein helzta driffjöðrin í þeirri framvindu. Aftur á móti í þeim löndum, þar sem verkfallsréttur hefur ekki verið, þar sem atvinnurekendur eða ríkisvaldið hafa getað skammtað launþegunum eins og þeim hefur sýnzt, eins og gerist í kommúnistaríkjunum, eins og nú gerist á Spáni og í Portúgal, þar eru framfarirnar miklu minni í þessum efnum, vegna þess að þegar kaupgjaldið er lágt, þá þurfa atvinnurekendurnir ekki að leggja neitt á sig um það að auka framleiðnina og framleiðsluafköstin, og vegna þess líka, að þegar stór hluti launþeganna býr við léleg kjör, þá er miklu minni markaður fyrir framleiðsluvörurnar. Það er oft verið að tala um það, og maður heyrir það oft talað, að þau séu hvimleið, þessi verkföll, og það þurfi að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir þau og tryggja vinnufrið. Ég held, að bezta svarið við þessari spurningu eða þessu tali sé einmitt að lesa upp annan kafla úr ræðu Ásgeirs Ásgeirssonar, sem ég las hér upp áðan. Hann hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Menn þrá vinnufrið, sumir svo mjög, að þeir kalla allt frið, ef ekki eru verkföll, hvað sem býr í djúpunum undir hinu slétta yfirborði. Þeir munu sætta sig við slíkan frið, sem nú ríkir í Hússlandi og Ítalíu. Þeir eru ekki svo fáir, sem þrá frið Stalins eða Mússolínis. En slíkan frið er úti um þá og þegar. Þar þarf ekki nema kúlu gegnum höfuðið á einum einasta manni, til þess að allt fari í uppnám. Nei, slíkt er ekki varanlegur friður. Vilji menn frið, dugir ekki að biðja um hann með hvaða móti sem er. Það er ekki hægt að skapa hann með dómstólum og lögregluvaldi. Það verður að grafast fyrir rætur óánægjunnar, ef friður á að koma í hennar stað og velþóknun. Ef deilurnar eiga rót sina í skipulagi stórrekstrarins, þá fæst ekki varanlegur friður nema með breyttu skipulagi. En slíkri breytingu verður ekki komið á með einni þingsamþykkt, frekar en vinnufriður er tryggður með því að samþykkja lög um nauðungardóm. Sú breyting, sem kemur, er það, að fjármagnið verður ekki eins einvalt yfir arði og stjórn fyrirtækjanna og verið hefur. Það er áreiðanlegt, að þessi breyting verður. Það er áreiðanlegt, að hið lifandi starf, vinnan, fær sinn arðsrétt og yfirráða fyrr eða síðar við hlið hins dauða starfs, fjármagnsins.“ Ég hygg, að það sé hverju orði sannara, sem felst í þeirri tilvitnun í ræðu forseta Íslands, sem ég nú las. Ég hygg, að það sé fullkomlega rétt, að það er ekki hægt að skapa frið í þessum efnum með alþingissamþykktum, með dómstólum og lögregluvaldi. Það verður að leita að réttlætinu í þessum efnum, og það verður að skapa þeim, sem vinnuna annast, jöfn yfirráð og eins mikil og þeim, sem leggja til fjármagnið. En það er annað merkilegt, sem kemur fram í þessari ræðu forseta Íslands frá 1929. Hann minnist þar á dæmi þess eða segir frá dæmi þess, þar sem verið hefur reynt að tryggja frið með lögregluvaldi og með dómum. Í Noregi var á áratugnum frá 1920-1930 reynt að tryggja vinnufriðinn með dómum og lögregluvaldi. Það var settur á sérstakur dómstóll, sem dæmdi í vinnudeilum. Og hver var reynslan af þeim dómstól? Ég skal lofa hv. þm. að heyra hér nokkur ummæli úr ræðu forseta Íslands frá 1929, þar sem hann lýsir því, hvernig þessar vinnuaðferðir hafa gefizt í Noregi. Með leyfi hæstv. forseta, þá hljóðar sú lýsing á þessa leið „Nauðungardómurinn gæti beinlínis orðið til að auka vandræði.“ - hér á forseti við þann dóm, sem felst í því frv., sem verið er að ræða í þinginu, svo að ég megi lesa þessi ummæli hans aftur, en þau hljóða á þessa leið: „Nauðungardómurinn gæti beinlínis orðið til að auka vandræði og vinnudeilur í landinu, eins og reyndin hefur orðið á í Noregi. Þar hafa verkföli risið beinlínis út af nauðungardómnum og staðið svo mánuðum skipti. Þar hefur þó verið gripið til allra bragða - fimmtugasti hver og hundraðasti hver verkfallsmaður sektaður, og þegar sektirnar ekki innheimtust, voru þeir settir í fangelsi hundruðum saman og allt hefur orðið til einskis. Slik eru vandkvæðin, þar sem annar hvor aðilinn er ekki gerðardómnum fylgjandi.“ Önnur ummæli er að finna í þessum þingtíðindum, þar sem nokkru nánar er lýst þessu ástandi í Noregi. Þau er að finna í þingræðu, sem Haraldur Guðmundsson flutti og hljóðuðu á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í Noregi var það þannig, svo að ég vitni í „tugthúslögin“ frægu, að með þeim var bannað að gera verkfall. En það var nú samt gert. Verkfallið var dæmt ólöglegt. En allt kom fyrir ekki. Þúsundir manna tóku þátt í verkfallinu. Þá var bannað að veita þeim fjárhagslegan stuðning, sem í verkfallinu voru, og sektir lagðar við. En þrátt fyrir allar ráðstafanir hins opinbera hélt verkfallið áfram. Menn þeir, sem tóku þátt í því, voru styrktir með stóru:m upphæðum hvaðanæva frá. Þá var reynt að beita „tugthúslögunum“. Margir dómar voru dæmdir og þúsundir manna í sektir og fangelsi, þ. á m. flestir eða allir þingmenn jafnaðarmannaflokksins. Nokkur hundruð voru settir í fangelsi, en fleiri þúsund dæmdra manna komst ekki að, fangelsin voru allt of fá og smá. Að lokum varð ekki lengur við neitt ráðið, og varð þá að hætta við að framfylgja dómunum. Síðan eru lögin aðeins dauður bókstafur, enda er sá tími að renna út, sem þau gilda, og fáum eða engum kemur vist til hugar að framlengja þau" Þetta var reynslan af því í Noregi á áratugnum 1920-30, þegar átti að fara að á svipaðan hátt og stefnt er að í þessu frv., að afnema verkfallsréttinn og láta menn beygja sig fyrir dómum Alþ. eða gerðardóma. Út af þessum dómi urðu einhver hin hörðustu átök, sem átt hafa sér stað í Noregi, átök, sem enduðu þannig, að verkalýðurinn norski braut þessi lög á bak aftur. En hann gerði meira en að brjóta þau á bak aftur, því að þessi átök lögðu slíkan grundvöll að verkamannaflokknum norska, að hann hefur verið ósigrandi síðan í öllum kosningum. Slík varð afleiðingin af þeirri löggjöf í Noregi, sem hæstv. ríkisstj. vinnur nú að því að innleiða hér á landi, og ég held, að hæstv, ríkisstj. ætti að staldra við og hugleiða þessa reynslu, áður en hún heldur miklu lengra. Við höfum líka þau dæmi fyrir augunum á allra síðustu árum, að það er ekki hægt að beygja verkalýðinn með nauðungariögum, með nauðungardómum eða með ríkisvaldi. Við minnumst þess fyrir ekki löngu, að þá háðu námumenn á Spáni langt verkfall, þrátt fyrir bönn stjórnarinnar og þrátt fyrir alls konar aðgerðir af hennar hálfu til að kveða þessi verkföll þeirra niður, og það fór þannig að lokum, að spánska stjórnin varð að láta undan og fallast á nokkra kauphækkun til handa þessum mönnum. Við minnumst líka frá s.l. vetri, að þá áttu sér stað hörð átök í Frakklandi. Námumenn þar gerðu verkfall, sem var ekki löglegt, og einræðisherrann þar í landi hugðist að beita harðræði til þess að brjóta þessi verkföll á bak aftur. Hann hafði meira að segja í undirbúningi og var fengin heimild til þess að kalla alla verkamennina í herinn. En þessi maður, sem er einn hyggnasti stjórnmálamaður og mikilhæfasti, sem nú er uppi, sá sig um hönd, áður en kom til framkvæmda í þeim efnum. Eftir að verkfallið hafði staðið í nokkrar vikur og námumenn létu ekki neinn bilbug á sér finna, var það sá sterki maður, de Gaulle, sem sá sitt óvænna, hætti við að beita þvingunarráðstöfunum, tók upp samninga við verkamenn og samdi um verulega kauphækkun þeim til handa. Nei, það er ekki hægt að brjóta verkalýðshreyfinguna á bak aftur með því að banna verkföll, með því að gripa til þvingunarlaga eins og þessara, sem hér liggja fyrir. Saga verkalýðsins og saga verkalýðssamtakanna kennir okkur, að slíkt er ekki hægt. Fyrstu samtök verkamanna urðu í mörgum löndum að heyja sína baráttu ræð því að gera ólögleg verkföll, og forustumenn þeirra urðu að sæta fangelsisdómum og hvers konar ofsóknum. En þessi alda; sem þeir reistu, var svo sterk, að það dugðu ekki neinir dómar, ekki nein lögregla, ekki neinar þingsamþykktir til þess að brjóta hana á bak aftur. Og ég er alveg sannfærður um það, að hæstv. ríkisstj. á eftir að reyna slíkt hið sama hér á landi, ef hún ætlar að halda áfram á þeirri braut, sem hún markar með þessu frv. Þó að menn haldi, að verkalýðshreyfingin sé klofin og sundruð í dag, þá eiga menn eftir að sjá það, þegar út í alvöruna er komið og ef á að fara að taka hana þrælatökum, að þá mun hún vera sameinuð og sterk. Nú kunna einhverjir að segja, eftir að ég er búinn að mæla jafnsterklega með verkfallsréttinum eins og ég hef gert: Hefur það kannske aldrei átt sér stað, að verkfallsrétturinn hafi verið misnotaður, hefur honum aldrei verið misbeitt? Ég skal fullkomlega viðurkenna það. Það gildir hið sama um verkfallsréttinn og annan rétt, að honum er iðulega misbeitt, að vísu mismunandi mikið. En á það að vera mælikvarði á það, hvort á að afnema einhvern rétt eða ekki, hvort honum hafi einhvern tíma verið misbeitt eða ekki eða hvort hann hafi ekki borið alltaf þann árangur, sem til var ætlazt? Eigum við kannske að afnema lýðræði vegna þess, að við höfum einhverja ríkisstj., sem reynist illa? Eigum við að afnema kosningarrétt í þessu landi vegna þess, að niðurstöður seinustu kosninga urðu þær, að við fengum lélega og rangláta ríkisstj.? Ég segi nei. Við eigum ekki að afnema kosningarréttinn, þó að hann hafi misheppnazt hjá okkur að þessu leyti. Við eigum að halda honum áfram. Og hið sama gildir um verkfallsréttinn. Þó að það komi öðru hverju fyrir, að honum kunni að vera misbeitt, þá er hann þrátt fyrir allt svo mikilsverður og svo þýðingarmikill, að við eigum að halda í hann. Hins vegar er að sjálfsögðu rétt að gera þær skynsamlegar ráðstafanir, sem réttar eru taldar, til þess að koma í veg fyrir, að sú misbeiting, sem við teljum að kannske sé hægt að laga, eigi sér stað. En það, sem við getum lært af þeirri reynslu, sem ég hef minnzt á, og reynslu þeirra landa, sem lengst hafa búið við verkfallsrétt, er það, að við eigum ekki að afnema þennan rétt, við eigum ekki að sækja málið gegn launastéttunum með dómum, eða þvingunarlögum eða með lögregluvaldi, heldur eigum við að fara samningaleiðina. Þar sem samningaleiðin hefur verið farin milli atvinnurekenda og launþega, þar ríkja nú beztir stjórnarhættir í heiminum. í nágrannalöndum okkar, Norðurlöndum, hygg ég að finnist ekki sá flokkur, sem lætur sér til hugar koma að vilja afnema verkfallsréttinn. Þar hafa nokkur átök átt sér stað um nokkra áratugi milli atvinnurekenda og launþega, og þá hefur komizt á svo að segja fullkomin sætt á milli þessara aðila, og þar er samningaleiðin jafnan farin í öllum þeim meiri háttar deilumálum, sem þessir aðilar eiga aðild að, og þetta gefst vel. Og það er öruggt, að það er samningaleiðin ein, sem skapar þann gagnkvæma skilning, sem skapar þann gagnkvæma drengskap, sem þarf til þess, að þessir aðílar geti búið saman á friðsamlegan hátt. Og ég er líka sannfærður um það, að sambúð þessara aðila hér á landi á undanförnum árum hefði orðið miklu betri, ef hvað eftir annað hefðu ekki komið í spilið óviðkomandi öfl og reynt að eyðileggja samstarf þessa aðila. Ég er alveg sannfærður um það, að t.d. atvinnurekendur hefðu ekki svarað hinum sanngjörnu kröfum verkamanna eða launþega vorið 1961, að þeir gætu enga kauphækkun látið af hendi, ef það hefði ekki verið ríkisstj., sem stóð þar á bak við og lagði þeim þessi orð í munn. Og ég er líka sannfærður um það, að ef þeir samningar, sem atvinnurekendur og launþegar voru búnir að gera sumarið 1961, hefðu fengið að standa og ríkisstj. ekki blandað sér inn í það mál með gengisfellingunni, þá stæðu okkar mál nú með góðum blóma og þá ríkti góð samvinna áfram milli atvinnurekenda og launþega. Og ég er líka sannfærður um það, að á þessu hausti eða þessu sumri væru búnir að nást mjög hóflegir samningar milli launþega og atvinnurekenda, ef ríkisstj. hefði ekki lagt atvinnurekendum þau orð í munn, að þeir mættu ekki semja um neinar hækkanir. Ég veit það, að fyrir áhrif ríkisstj. eru þau boð látin út ganga frá samtökum atvinnurekenda, að þeir geti ekki á neina kauphækkun fallizt. En ég veit það, að í hjarta sínu eru mjög margir atvinnurekendur algerlega á öndverðri skoðun. Og það eru líka mjög margir atvinnurekendur í dag, sem greiða miklu hærra kaup en hina umsömdu taxta. Ég er sannfærður um það, að ef þessir ráðamenn hefðu fengið að vera óháðir af ríkisvaldinu, samtök atvinnurekenda og samtök launþega, þá væru nú komnir heillavænlegir samningar í þessum málum. En það eru afskipti ríkisstj., sem eiga sinn þátt í því fyrst og fremst, að þetta samkomulag hefur ekki komizt á. Og ég er líka sannfærður um það, að ef þetta frv. væri kallað til baka og launþegar og atvinnurekendur látnir vera einir um sín mál án íhlutunar hins opinbera, þá mundu fljótt nást samningar um þessi mál, sem þjóðin mætti vel við una. Það er hægt að vinna mörg ill verk í þjóðfélaginu, en ég efast um, að það sé hægt að vinna verra verk en það, þegar ríkisvaldið skerst í málin með þessum hætti og spillir því, að þeir aðilar, sem þurfa að vinna saman og eiga að vinna saman, eins og atvinnurekendur og launþegar, skuli geta náð saman, eins og átt hefur sér stað að undanförnu. Í tilefni af þeim efnahagsvandræðum, sem nú er rætt um, finnst mér rétt að ræða það nokkuð, hvort það sé hægt að kenna verkfallsréttinum eða samtökum verkamanna um það, hvernig komið sé, hvort þessir erfiðleikar reki rætur til þess, að verkfallsréttinum hafi verið illa beitt á undanförnum árum. Ég hygg, að ef við lítum yfir þetta tímabil í stórum dráttum, þá sjáum við, að verkalýðssamtökin hafa á valdaferli núv. ríkisstj. haldið á þessum málum með óvenjulega mikilli sanngirni, og ég vil segja: með óeðlilega mikilli sanngirni. Á öllu tímabilinu frá 1. jan. 1959 og fram á mitt ár 1961, eða 21/2 ár, voru engin verkföll gerð hér á landi og engar meiri háttar kaupkröfur bornar fram. Ríkisstj. fékk á þessum tíma einhvern hinn bezta og ákjósanlegasta vinnufrið, sem nokkur ríkisstj. hefur fengið. Hvað tók svo við, þegar þessu friðartímabili lauk? Það tók við, að sumarið 1961 voru gerðir nýir samningar milli atvinnurekenda og launþega, sem giltu til 2 ára, mjög hóflegir samningar, sem giltu til 2 ára. Það hefði þess vegna haldizt mjög góður vinnufriður áfram á þessum tíma, ef ríkisstj. hefði ekki blandað sér í málið, eins og ég áðan sagði, með gengislækkuninni 1961. Þetta, sem ég hef nú rifjað upp, sýnir það svart á hvítu, að verkalýðssamtökunum og verkfallsréttinum er ekki um að kenna, hvernig komið er. Það eru aðrar ástæður, sem liggja þar til grundvallar, og það er fyrst og fremst sú stefna, sem ríkisstj. hefur fylgt, það er stefna ríkisstj., vaxtaokrið, hinir háu skattar, hinir háu tollar og þó fyrst og fremst gengisfellingarnar, sem hafa orsakað þá dýrtíð, sem er meginvaldurinn í þeim erfiðleikum, sem nú er glimt við. Það er ríkisstjórnin og hennar stefna, sem hér er um að kenna, en ekki verkalýðssamtökin eða verkfallsrétturinn. Það er fullkomlega rangt að halda slíku fram, að hér sé um að kenna verkalýðssamtökunum eða verkfallsréttinum. Ég hygg, að ég hafi með því, sem ég hef nú sagt, gert hæstv. forsrh. nokkra grein fyrir því, vegna hvers þetta frv. hans ber dauðann í sér og hvers vegna það er dæmt til að misheppnast, á hvað löngum tíma, það skal ég ekki segja, en það er dæmt til að misheppnast. Það er í fyrsta lagi vegna þess, að það ris gegn réttlætiskennd þjóðarinnar, vegna þess, að það skiptir ójafnt, vegna þess, að það skiptir rangt, - og í öðru lagi, vegna þess, að það ræðst gegn þeim rétti, sem er launþegastéttunum dýrmætastur allra réttinda, verkfallsréttinum, sem er jafnframt sá réttur, sem hefur gefizt vestrænum þjóðum langbezt á undanförnum áratugum. Þegar að því kemur að ætla að afnema þennan rétt og ráðast jafnharkalega á hann og gert er í þessu frv., þá mun hæstv. ríkisstj. sanna það, að sú hreyfing, sem er sundruð í landinu í dag, verkalýðssamtökin, þau eiga eftir að vera sterk og sameinuð, ef því verki verður haldið áfram, sem byrjað er á með þessu frv. Ég skal svo láta þessum þætti ræðu minnar lokið, en víkja að nokkrum atriðum, sem hafa komið fram í þessum umr. Og ég vil þá fyrst víkja að því, sem hefur komið hvað eftir annað fram mjög ákveðið í ræðum hæstv. forsrh. og ræðum hæstv. viðskmrh. Þeir hafa hvað eftir annað verið að segja: „Ef við fáum ekki þetta fram, þá verður gengið lækkað: Ég held, að það sé erfitt, að það sé alveg útilokað að finna dæmi um slíkar fullyrðingar af hálfu valdhafa í nokkru vestrænn landi. Ég hygg, að þessar yfirlýsingar séu alger undantekning hvað Ísland snertir. Og það liggur einfaldlega í því, að þó að valdhafar, t.d. í nágrannalöndum okkar, hafi við efnahagserfiðleika að glíma, þá dettur þeim aldrei í hug að tala um það, jafnvel þó að þeir hugsi það, að gripa til gengislækkunar. Vegna hvers? Vegna hvers hafa þessir valdhafar það fyrir fasta reglu, t.d. í Bretlandi, í Danmörku, í Noregi, í Svíþjóð o.s.frv., -vegna hvers hafa þeir það fyrir fasta reglu að minnast aldrei á það, að gengislækkun standi fyrir dyrum? Vegna þess, að ef valdamenn færu að tala þannig, ef forustumenn ríkisstjórna færu að tala þannig, þá yrði það til þess að ýta strax undir stórkostlega verðbólgu, vantrú á peningana, og skapa þenslu, sem þeir réðu ekki við. Engum ábyrgum manni dettur í hug að tala þannig, eins og valdhafar Íslands gera, að ef þeir fái ekki þetta og þetta fram, þá muni þeir fella gengið. Og satt að segja, þá skil ég ekki þetta tal hjá hæstv. ráðh. Hvað eru þeir að fara með þessu tali. Ég get ekki litið á þetta öðruvísi en þeir séu einmitt, þó að þeir þykist vera með því, að gengið sé ekki fellt, að ýta undir það, að gengið verði fellt, og fá átyllu til að fella það. Hvað er líklegra til að skapa þenslu, hvað er líklegra til að skapa vantrú á peningana en einmitt þetta stöðuga tal valdhafanna um, að það verði að fella gengið, ef þetta og þetta fáist ekki gert? Ég fullyrði alveg hiklaust, að það þekkist ekki í nágrannalöndum okkar, jafnvel þó að valdamenn kunni þar að hugsa um gengisfellingar, að þeir láti í neitt slíkt skína. Og ef það væri gert, þá þætti það einhver hinn versti verknaður, sem nokkur ráðherra gæti framið. En þetta tal hæstv. ráðherra er þó enn þá meiri fjarstæða vegna þess, að það liggur ekkert fyrir um það - bókstaflega ekkert fyrir um það, að gengisfelling sé nauðsynleg. Það hefur verið bent í þessum umræðum, í mörgum þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar, á úrræði, sem gera það mögulegt að bæta launakjör þeirra, sem enn eru eftir, og að bæta svo aðstöðu atvinnuveganna, að engin ástæða sé til að hverfa að gengislækkun. Með því að lækka vextina, með því að fella niður mestöll eða öll útflutningsgjöldin og með því að lækka tollana hjá ríkissjóði er fultkomlega hægt að leysa þessi mál öll án þess að láta sér detta gengislækkun í hug og án þess að til hennar þurfi að gripa. Enda er sannleikurinn sá, og við höfum fullkomna reynslu fyrir því, að gengislækkun mundi ekki aðeins skilja okkur eftir í sömu sporunum, heldur í enn þá verra ástandi en við erum í í dag. Við höfum þá reynslu af gengisfellingu, og það er hverjum manni augljóst, að t.d. útflutningsatvinnuvegirnir græða ekki neitt á gengisfellingu. Vaxandi hluti af þeirra rekstrarkostnaði verður að greiðast í erlendum gjaldeyri, og að sjálfsögðu hefur það ekki nein áhrif til bóta á þann hluta rekstrarkostnaðarins, þó að gengið sé fellt. Útgerðin verður líka að greiða sjómönnunum stóran hluta af sínum tekjum, og það hefur heldur ekkert að segja í þessum efnum, vegna þess að þeir hafa sinn aflahlut og gróðinn væri þá þeirra, en ekki útgerðarinnar, ef gengisfelling verður. Auk þess er fullkomin reynsla fyrir því, bæði í gengisfellingunni 1960 og 1961, að launþegasamtökin una ekki þeirri kjaraskerðingu, sem í gengisfellingunni felst, og knýja þess vegna fram tilsvarandi kjarabætur. Eftir eitt eða tvö missiri eða ,jafnvel skemmri tíma er allur sá litli ávinningur, sem útgerðin kann að hljóta af gengislækkun, farinn út í veður og vind. Það er þess vegna fullkomin fjarstæða, þegar hæstv. ráðh. láta skina í það eins og einhverja lausn að lækka gengið. Það er engin lausn, það er aðeins til þess að gera erfiðleikana meiri. En hitt er það, að þetta stöðuga, ábyrgðarlausa kjaftæði ráðh. um, að það þurfi að lækka gengið, verður til þess, að menn missa trúna á peningana, að menn reyna að koma þeim í alla aðra hluti en að eiga þá í sparisjóðum eða bönkum, og það veldur m.a. þeirri þenslu, sem við búum við í dag. Þess vegna eiga hæstv. ráðh. að leggja þetta skraf sitt algerlega til hliðar. Og ég held, að það sé líka hverjum einum ljóst, sem gerir sér grein fyrir þeim afleiðingum, sem gengislækkanir að undanförnu hafa haft, að það er í raun og veru ekki hægt að hugsa sér meiri glæframennsku og meira glæfraspil heldur en að ráðast í nýja gengislækkun. Og ég verð satt að segja að lýsa því yfir, að þó að ég hafi ekki mikið álit á hæstv. ráðh., þá á ég erfitt með að trúa því, að þeir séu slikir glæframenn, að þeim detti í hug að leggja út í þriðju gengislækkunina, það að þeir séu að tala um hana. Ég held, að ein allra furðulegustu ummæli, sem hafa verið látin falla í þessum umr., hafi verið þau, sem féllu hjá hæstv. dómsmrh. hér aðfaranótt laugardagsins. Hæstv. dómsmrh. var að tala um kröfur láglaunastéttanna og hann taldi að þessar kröfur láglaunastéttanna væru að verulegu leyti sprottnar af því, að kaup síldarsjómanna hefði hækkað og kaup opinberra starfsmanna hefði hækkað, og láglaunastéttirnar sæju eiginlega hálfgerðum ofsjónum yfir þessum kauphækkunum og vildu fá eitthvað tilsvarandi, sem sagt, að þessar kröfur láglaunastéttanna stöfuðu af hálfgerðri öfund eða afbrýðisemi út í síldarsjómenn og opinbera starfsmenn. Ég verð að segja það, að mér finnst alveg furðulegt þekkingarleysi felast í þessum ummælum hæstv. ráðh. Það stafar ekki af neinni öfund. Það stafar ekki af neinni afbrýðisemi, að láglaunastéttirnar vilja fá laun sin bætt. Það stafar einfaldlega af því, að það er þessum stéttum lífsnauðsyn að fá kjör sín bætt. Það lifir engin fjölskylda á 70 þús. kr. árslaunum, eins og t.d. Dagsbrúnarmaðurinn hefur, ef hann hefur ekki nema 8 stunda vinnudag. Það er útilokað, fullkomlega útilokað. Og sama gildir um verzlunarmanninn, sem býr við svipuð kjör. Nei, það stafar ekki af afbrýðisemi eða öfund, að þessar stéttir vilja fá hag sinn bættan, það stafar einfaldlega af því, að það er hrein lífsnauðsyn þeirra, að kjörin verði bætt, og þess vegna verða þessar kröfur ekki kveðnar niður með einhverri fullyrðingu um það, að þetta stafi bara af afbrýðisemi og öfund. Þessar kröfur verða ekki kveðnar niður, vegna þess að það er lífsnauðsyn fyrir láglaunastéttirnar að fá þeim framgengt. Hæstv. dómsmrh. var mjög hnakkakerrtur hér aðfaranótt laugardagsins, þegar hann var að tala um, að það væri þjóðin, sem hefði valið núv. ríkisstj., og menn ættu þá að kenna þjóðinni um, ef ríkisstj. væri ekki góð. Og hann talaði mikið um það, að hæstv. ríkisstj. hefði þjóðina að baki sér og hefði fengið meiri hl. kjósenda að baki sér í kosningunum í sumar. Þetta er algerlega rangt hjá hæstv. dómsmrh. Það stendur ekki meiri hl. kjósendanna að baki núv. ríkisstj. Núv. ríkisstj. hefur minni hl. kjósendanna að baki sér. Samkv. upplýsingum hagstofunnar voru á kjörskrá í seinustu kosningum 100500 kjósendur. Stjórnarflokkarnir samanlagt fengu hins vegar ekki nema 49900 atkv. Þetta þýðir það, að ríkisstj. hefur ekki bak við sig nema rúmlega 49% kjósenda þeirra, sem voru á kjörskrá, og að sjálfsögðu er rétt að miða við þá tölu. Þess vegna er það ekki rétt, þegar hæstv. dómsmrh. er að halda því fram, að stjórnin hafi meiri hl, kjósendanna að baki sér, því að óyggjandi tölur hagstofunnar sýna, að það eru ekki nema 49% kjósendanna, sem standa að baki ríkisstj: En þessar tölur eru þó engan veginn réttar, því að það verður að sjálfsögðu að taka tillit til þess, að ríkisstj. lagði málin allt öðruvísi fyrir í seinustu kosningum en hún gerir nú. Ef ríkisstj. hefði fyrir kosningar lagt málin fyrir á svipaðan hátt og hún gerir nú, þá hefðu þessar tölur áreiðanlega orðið á allt annan veg. Þá hefði ríkisstj. ekki fengið nein 49% kjósenda til þess að aðhyllast sína stefnu, því að kjósendum var sagt þá, að viðreisnin hefði heppnazt, að allt væri í stakasta lagi og það væri greið gata fram undan, aðeins ef menn kysu ríkisstj. Og það var út á þessar fullyrðingar sinar, sem ríkisstj. fékk 49% atkvæða. Ef ríkisstj. hefði hins vegar sagt það, sem hún segir í dag og er miklu nær lagi, að erfiðleikarnir séu eins miklir og hún heldur fram, sem fyrst og fremst er hægt að rekja til sjálfrar stjórnarstefnunnar, þá hefði stjórnin eða hennar flokkar ekki fengið nein 49% atkvæða, ég efast um, að hún hefði fengið 30%. Og ég efast fullkomlega um það, ef ríkisstj. gengi nú til kosninga með þetta frv. sitt, að hún mundi fá 30% atkvæða. Þess vegna ætti hæstv. dómsmrh. ekki að vera með nein stóryrði um það, að hann hafi þjóðina að baki sér. Meiri hluti þjóðarinnar veitti stjórnarflokkunum ekki brautargengi í seinustu kosningum, og það er áreiðanlegt, að síðan hafa stjórnarflokkarnir stórtapað fylgi, eftir að komið hefur í ljós, hverjar eru afleiðingar af þeirra stjórnarstefnu. Það hefur verið bent á í þessum umræðum, að það væri engin nauðsyn fyrir hæstv. ríkisstj. að gripa til þess úrræðis, sem felst í þessu frv., eða gengislækkunar, því að það væri auðvelt að leysa málið á annan og betri hátt. Það hefur verið sýnt mjög rækilega fram á, að það er auðvelt að veita launþegunum, sem eftir eru, þær hækkanir, sem þeim ber, og bæta jafnhliða svo aðbúnað atvinnuveganna, að þeir geti risið undir þessum kauphækkunum. Það hefur verið bent á það, að vaxtalækkunin mundi reynast þeim atvinnugreinum bezt, sem nú eiga helzt í erfiðleikum. Og það hefur verið bent á það, að með lækkun útflutningsgjaldanna mætti stórlega bæta aðstöðu útflutningsatvinnuveganna. En áreiðanlega eru þó möguleikarnir langsamlega flestir með því að lækka tollana, sem ríkið leggur á. Það er svo ljóst sem vera má, að tollarnir eða tollstigarnir eru allt of háir í dag. Á s.l. ári gáfu tollstigarnir svo miklar tekjur, að ríkissjóður hafði 300 millj. kr. rekstrarafgang, en 300 millj. kr. rekstrarafgangur svarar til 10% almennrar kauphækkunar í landinu. Samkvæmt útreikningum, sem hagfræðingar ríkisstj. birtu fyrir nokkrum missirum, svarar eitt vísitölustig, 1% almenn kauphækkun, til 30 millj. kr., og 10% almenn kauphækkun í landinu jafngildir þess vegna 300 millj. kr. eða þeirri upphæð, sem ríkissjóður hafði í afgang á siðasta ári. En þó að afgangurinn væri svona mikill hjá ríkissjóði á seinasta ári, er það þó augljóst og upplýst af þeim, sem kunnugir eru, að tekjuafgangur ríkisins verði miklu meiri á þessu ári, að umframtekjurnar eða rekstrarafgangurinn hjá ríkinu verði miklu meiri á þessu ári, miklu meiri en þessar 340 millj., sem hann varð á seinasta ári. Það er fullkomlega ljóst, að á næsta ári hljóta tolltekjurnar hjá ríkinu að verða miklu meiri en á þessum tveimur árum, í fyrra og í ár, og það er augljóst vegna þess, að svo miklar kauphækkanir og verðhækkanir hafa orðið í landinu á þessu ári, að veltan í þjóðarbúskapnum hlýtur að aukast mjög stórkostlega á næsta ári, og það gefur stórauknar tekjur í ríkissjóð. Það er jafnframt augljóst, að á næsta ári hljóta útflutningstekjurnar að verða miklu meiri en í ár. Þetta stafar af því, að skipastóll hefur aukizt verulega á þessu ári og afli mun þar af leiðandi aukast, og svo jafnvel öllu frekar af því, að verðlag á svo að segja öllum útflutningsvörum Íslendinga fer stórhækkandi. Auknar útflutningstekjur munu hins vegar valda því, að innflutningurinn eykst, og tolltekjurnar af innflutningnum hljóta þess vegna að verða miklu meiri á næsta ári en í ár að óbreyttum tollstigum. Það er að vísu rétt, að útgjöld ríkissjóðs koma til með að aukast nokkuð vegna k,jaradóms eða hækkunar á launum opinberra starfsmanna, en sú upphæð mun þó ekki verða nema brot af þeirri upphæð, sem tolltekjurnar hljóta að aukast á næsta ári að óbreyttum tollstigum. Þess vegna er það víst, að það er vel forsvaranlegt að lækka tollstigana sem nemur mörgum millj. kr. án þess að stofna afkomu ríkíssjóðs í nokkra hættu. Það væri þess vegna ekki hægt að hugsa sér öllu meira ábyrgðarleysi en það, ef ríkisstj. neitaði að lækka vextina, neitaði að lækka útflutningsgjöldin, neitaði að lækka tollana og gripi annaðhvort til þeirra fantabragða, sem felast í þessu frv., eða til gengisfellingar. Meira óráð og meiri fantabrögð væri ekki hægt að hugsa sér, vegna þess að það er greinilega hægt að leysa málið með allt öðrum hætti og á þann hátt, að þjóðin, jafnt launastéttir og atvinnurekendur, megi vel við það una. Og ríkisstj. hefur enn ekki, a.m.k. ekki í þessum umræðum, fært nein rök á móti því, að þetta sé ekki hægt, því að ég tel það engin rök, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. hér um nóttina, að ef kaupgjald láglaunastéttanna yrði hækkað, þá mundi sú hækkun nema 1200 millj. kr. Sannleikurinn er sá, að heildarkaup þessara stétta í dag, verkamannanna og verzlunarmannanna, nemur alls ekki þessari upphæð samanlagt, hvað þá heldur þótt það væri hækkað um 20 eða 30%, að þá mundi það nema 1200 millj. kr. Sú upphæð, sem slík launauppbót mundi hafa í för með sér, launauppbót til verkamanna og verzlunarmanna, er miklu lægri en þær lækkanir, sem atvinnuvegirnir mundu fá, ef vextirnir væru færðir niður, ef útflutningsgjöldin væru afnumin og tollstigarnir lækkaðir hjá ríkissjóði. Þess vegna er fullkomin fjarstæða að halda því fram af hæstv. ríkisstj., að það sé ekki hægt að leysa málið á þennan hátt, og það er alveg furðulegt, að ráðherrarnir skuli leyfa sér að halda slíku fram. En maður er hins vegar vanur því, að hæstv: ráðh. haldi ýmsu fram, sem ekki stenzt raunveruleikann. Ég minnist þess t.d., að þegar þeir voru að mæla með fyrri gengisfellingunni 1960, þá var því haldið fram hér af hæstv. forsrh., viðskmrh, og ég held af öllum ráðherrunum, að það yrði alveg stórkostlegur halli á útflutningssjóði, sem þá var, og vegna þess halla þyrfti að lækka gengið svona mikið. Hver varð svo reyndin í þessum efnum, þegar útflutningssjóðurinn var gerður upp? Í staðinn fyrir það, að ríkisstj, og hagfræðingar hennar höfðu reiknað út, að það yrði eitthvað 120 millj. kr. halli á útflutningssjóði, þá kom hann út með eitthvað 60-70 millj. kr. tekjuafgang. Þannig voru útreikningarnir þá. Og þeir útreikningar, sem hæstv. forsrh. er með hér, virðast vera fundnir út á nákvæmlega sama hátt, eða a.m.k. þessar 1200 millj., sem hann vár að tala um. Hæstv. forsrh. var að tala um það, að sínir sérfræðingar væru búnir að reikna það út, að ef þetta frv. næðist ekki fram, þá þyrfti að lækka gengið. Vill ekki hæstv. forsrh. leggja þessa út reikninga fyrir þingið? Vill hann ekki lofa alþingismönnum að sjá þessa útreikninga? Ég get alveg fullyrt það fyrir fram, að þótt það sé skylda hæstv. forsrh. að láta þingmenn fá þessa útreikninga, þá mun hann ekki gera það, hann mun halda þessum útreikningum leyndum fyrir þinginu. Vegna hvers? Vegna þess að þessir útreikningar eru svo helber vitleysa, að hæstv. forsrh. þorir ekki að sýna þá. Víð skulum sjá, hvort hæstv. forsrh. kemur með skýrslu um það, að útflutningurinn þurfi svona og svona mikið og atvinnuvegirnir þurfi svona og svona mikið. Mér er sagt það, að fyrir nefnd, sem sett var niður í samráði við ríkisst,j. og þar sem fulltrúar frá atvinnurekendum og launþegum eiga sæti, þar gangi það mjög erfiðlega, mjög erfiðlega, þótt eftir því hafi verið gengið, að atvinnufyrirtækin vildu leggja nokkra útreikninga fram um það, hver þeirra hagur væri. Nei, það vantar algerlega enn, að það séu lögð fram nokkur sönnunargögn, nokkrir útreikningar um, að það, sem hæstv. ríkisstj. er að halda hér fram, sé að einhverju leyti sannleikanum samkvæmt. En það er hins vegar bent á það með fullum rökum, að þær aðferðir, sem við höfum nefnt hér, lækkun vaxta, lækkun útflutningsgjalda og lækkun tolla, styðjast fullkomlega við veruleikann. Við bendum bara á áþreifanlegar staðreyndir. Hæstv. forsrh. er eingöngu með fullyrðingar, útreikninga, sem hann þorir ekki að sýna eða hvernig þeir eru fengnir út. Og atvinnufyrirtækin, sem hafa verið beðin um að leggja sína reikninga í þá nefnd, sem á að finna þjóðartekjurnar út að tilhlutan hæstv. ríkisstj., eru mjög treg til að leggja sína útreikninga fram. Og getur nokkur ætlazt til þess, þó að öllu öðru sé sleppt og það væri bara þetta atriði eitt, að launþegar sætti sig við þær aðgerðir, sem fyrirhugaðar eru, þegar röksemdir fyrir þeim og undirbyggingin er ekki betri en þessi? Það gerir áreiðanlega enginn launþegi. En við skulum nú sjá, hvort hæstv. forsrh. kemur með útreikningana frá sínum athugunum og sýnir, hvernig þeir eru fengnir út, sem hann byggir á þessar fullyrðingar sinar, að annaðhvort verði að grípa til þeirra þvingunarlaga, sem hér liggja fyrir, eða til gengisbreytingar. Ég hefði gaman af líka að spyrja hæstv. forsrh., vegna hess að hann hefur talað svo mikið um gengislækkun: Hefur hann trú á því, hefur hann raunverulega trú á því, að gengislækkun muni koma að nokkru gagni? Hefur hæstv. forsrh. virkilega trú á því eftir reynsluna af þeim tveimur gengislækkunum, sem hann hefur gengizt fyrir á undanförnum árum, að ný gengisfelling muni koma að einhverju gagni? Og hefur hann virkilega trú á því, að það sé hægt að beygja launastéttirnar undir þá kúgun, sem felst í þessu frv.? Hefur hann virkilega trú á því? Nei, ef hæstv. forsrh. vildi vera vitur, þá á hann að íhuga þessi mál upp að nýju, og þá á hann að gera sér grein fyrir því, að sú lausn, sem andstæðingar hans benda hér á, er eðlileg og réttlát, en sú lausn, sem hann er að tala um, er ranglát og óraunhæf. Hæstv. dómsmrh. var mjög að tala um það í sinni ræðu hér á dögunum, að þeir erfiðleikar, sem hér væri glímt við, væru sameiginlegt vandamál, þetta væri sameiginlegt vandamál þjóðarinnar, sameiginlegt vandamál stéttanna, sameiginlegt vandamál flokkanna og sameiginlegt vandamál þingmanna. Þetta er alveg rétt hjá hæstv. dómsmrh. Hér er um sameiginlegt vandamál að ræða. En hvernig á að fara með sameiginleg vandamál, hvernig á að ræða sameiginleg vandamál, hvernig á að leysa sameiginleg vandamál? Á að leysa þau þannig, að stjórn, sem styðst við minni hl. þjóðarinnar, stjórn, sem styðst við gróðastéttir þjóðarinnar, taki það upp á sitt eindæmi að leysa slíkt mál án þess að ræða við nokkurn aðila annan? Á að leysa sameiginleg vandamál með slíkum hætti? En það er með slíkum hætti, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að leysa þessi mál, - ríkisstj., sem hefur minni hl. kjósenda að baki sér, og ríkisstj., sem aðeins styðst við gróðastéttirnar fyrst og fremst, hún ætlar að leysa þetta mál, sem hæstv. dómsmrh. segir réttilega að sé sameiginlegt vandamál, með því að gera þetta upp á sitt eindæmi. Það kann að vera, að hæstv. forsrh. vilji svara því, að hann hafi nú talað við fulltrúa frá launþegasamtökunum. Hann mun hafa gert það í eitt eða tvö skipti nú í haust, talað við fulltrúa frá launþegasamtökunum, og hann mun hafa látið í það skína, að hann mundi reyna samningaleiðina í þessum efnum, án þess að tala nokkuð um það, hvað það væri, sem hann vildi gera. Svo gerist það bara einn góðan veðurdag, áður en þessum samtölum er formlega lokið, að hæstv. forsrh. skellir þessu frv. fram. Telja menn, að það sé með slíkum hætti, sem eigi að vinna að því að leysa sameiginleg vandamál, hafa bara hreina málamyndasamninga við annan aðila í þessari deilu, launþegana, en hafa svo öll samráðin við atvinnurekendurna? Nei, það er ekki með slíkum hætti, sem sameiginleg vandamál verða leyst. Hæstv. dómsmrh. var einnig að tala um, að það ætti að beita góðvild og það ætti að beita sanngirni í deilumálum, breiddi sig ákaflega mikið út yfir það, að það ætti að beita góðvild og sanngirni í deilumálum. Finnst mönnum, að sú aðferð, sem hér er í frammi höfð, byggist á góðvild og sanngirni? Ég hygg, að ég þurfi ekki að útlista það neitt nánar, ég held, að hver maður geti gert sér fullkomna grein fyrir því, hvort sú lausn, sem hér er stungið upp á, byggist á sanngirni eða góðvild. En ef hins vegar hæstv. dómsmrh. og hæstv. ríkisstj, kann nú að meina þetta þrátt fyrir allt, að hún áliti þetta sameiginlegt vandamál og hún geri sér hins vegar nú grein fyrir því, hvernig komið er og hvert glappaskot hún hefur framið, þá á hún ekki nema eina sæmilega lausn í þessu máli, og lausnin er sú að draga þetta frv. til baka og taka upp samvinnu við launastéttirnar um að reyna að leysa þessi mál á skynsamlegan hátt. Það er sú eina sæmilega lausn, sem stjórnin á í þessu máli. Að vísu mundi ég telja, að stjórnin ætti enn aðra betri og heiðarlegri lausn, en ég treysti henni hins vegar ekki til þess að framkvæma þá lausn, ég held hún hafi ekki manndóm til þess, og sú lausn væri sú, að stjórnin segði af sér og legði málin í vald kjósendanna. Það væri að sjálfsögðu hin eina drengilega og heiðarlega lausn, úr því sem komið er. Ríkisstj. sagði kjósendum rangt fyrir seinustu kosningar, hún blekkti kjósendur fyrir seinustu kosningar, enda lýsir hún ástandinu núna á allt annan veg, og ef hún drægi réttar ályktanir af því, þá ætti hún hreinlega að leggja málin nú undir dóm kjósendanna og láta kjósa um þau eins og þau standa í dag. En ég hygg, að hæstv. ríkisstj, hafi hvorki manndóm né drengskap til að fara þá leið. Og næstskástu leiðina tel ég vera þá, ef hún meinar það fullkomlega, eins og ráðherrarnir vilja vera láta, að hér sé um sameiginleg vandamál að ræða, þá á hún að draga þetta frv. til baka og taka upp í alvöru samninga við launastéttirnar um að reyna að leysa þetta mál á skynsamlegan og heilbrigðan hátt. Ef hæstv. ríkisstj. hafnar hins vegar báðum þessum kostum, ef ríkisstj. heldur áfram með þetta frv., sem hér liggur fyrir, og ef hún ætlar að reyna að þvinga það fram, þá er það hún, sem velur stríðsleiðina í þessum málum, þá er það hún, sem segir vinnandi stéttum landsins, launastéttum landsins, stríð á hendur, og það er hún, sem ber afleiðingarnar af því, sem á eftir kemur. Það er á hennar ábyrgð, það sem eftir kemur, ef reynt verður að knýja þá stefnu fram, sem felst í þessu frv. Það er hún, sem hefur hafnað samkomulagsleiðinni. Það er hún, sem hefur ekki viljað samkomulag. Það er hún, sem hefur talað um, að hér væri um sameiginleg vandamál að ræða, en neitað að fjalla um málin á þann hátt. Það er hún, sem velur þá stríðsleiðina í þessu máli. Og það er hún, sem ber ábyrgð í þeim afleiðingum, sem á eftir koma. Og ég vil láta það vera mín seinustu orð hérna, að ég skora á hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðherra að íhuga þetta mál vel, að gera sér fulla grein fyrir því, hvar þeir standa, áður en þeir velja endanlega stríðsleiðina í þessu máli.



Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstj. kom til valda fyrir fjórum árum, gaf hún mörg og glæsileg loforð um heilbrigða stjórnarhætti og eflingu atvinnulífsins í landinu. Það mun næsta sjaldgæft, með hvílíku yfirlæti forsvarsmenn ríkisstj. fluttu boðskap sinn um þau markmið, sem að væri stefnt. Það var ekki í einu, heldur í öllu, sem hæstv. ríkisstj. ætlaði að gera betur en fyrirrennarar hennar hefðu gert frá upphafi innlendrar stjórnar. Hvað efnahagsmálin snertir var uppbóta- og styrkjakerfið bannsungið og talið aðallega runnið undan köldum rifjum framsóknarmanna, þó að bæði sjálfstæðismenn og Alþfl: menn hefðu ekki síður en aðrir komið því kerfi á og viðhaldið því um langa hríð. Setti ríkisstj. sér það mark að afnema þetta kerfi með öllu í einu vetfangi og beita í því skyni „samræmdri“ peninga- og fjármálastefnu, sem fæli í sér lausn alls vanda og væri grundvöllur undir heilbrigðri efnahagsstarfsemi og vaxandi þjóðartekjum. Gömul vigorð um frjálsa efnahagsstarfsemi, frjálsa verzlun og frjálst framtak einstaklinganna glumdu í eyrum þjóðarinnar úr munni hæstv. ráðh. og voru feitletruð á siðum stjórnarblaðanna. Markmið ríkisstj. var í fáum orðum sagt að afnema uppbótakerfið og láta framleiðsluna bera sig styrkja- og hallalaust. En framar öðru var það loforð stjórnarflokkanna að stöðva verðbólguna innanlands og bæta lífskjör almennings. Að vísu varð það strax ljóst, að hæstv. ríkisstj. valdi þær leiðir í efnahags- og fjármálum eða beitti þeim aðferðum, sem næstum mátti telja útilokað að leiddu til þeirra markmiða, sem hún kvaðst stefna að. Einkum var það augljóst, að hæstv. ríkisstj. hirti ekki um það, hvort lífskjörin fóru batnandi eða versnandi, enda var það veigamikill þáttur í boðskap stjórnarherranna og alls konar útsendara, sem þeir höfðu á sínum snærum og ýmist voru kallaðir sérfræðingar í efnahagsmálum eða hlutlausir áhorfendur, að íslenzkur almenningur lifði of hátt, hefði of mikið að bita og brenna, ynni of litið og gerði of miklar kröfur. Það varð því augljóst í upphafi ferils þessarar hæstv. ríkisstj., að hún ætlaði að lækka neyzlustig íslenzks almennings, rýra kjörin, en bæta þau ekki. Hvað snertir atvinnuvegina og það yfirlýsta markmið stjórnarinnar að koma t.d. útgerðinni á heilbrigðan grundvöll, er það síður en svo gleymd staðreynd, að það, sem sérstaklega átti að bæta hag hennar sem útflutningsatvinnuvegar, reyndist hin mesta hefndargjöf sakir vaxandi framleiðslukostnaðar, sem leiddi beinlínis af gengisfellingunni og var miklu meiri en sú aukning á krónutölu, sem átti að bæta hlut útvegsins. Gengisfellingardæmið var því allt skakkt reiknað eins og oft áður, þegar gengisfellingu hefur verið beitt til lausnar á efnahagsvandanum. En auk gengisfellingarinnar komu svo hinar aðrar „samræmdu“ aðgerðir í peningamálum, eins og vaxtahækkun og ströng lánsfjárskömmtun, sem bitnaði hvað harðast á útgerðinni. Það muna allir eftir fyrsta viðreisnarsumrinu 1960, þegar verið var að undirbúa síldarflotann undir veiðar fyrir Norðurlandi og ljóst var, að efnahagsaðgerðirnar höfðu gersamlega kippt rekstrargrundveltinum undan síldveiðiflotanum, einmitt þær aðgerðir, sem aðallega voru þó taldar í því skyni gerðar að koma rekstri fiskiflotans á heilbrigðan grundvöll. Þetta kom þó kannske enn skýrara í ljós í vertíðarbyrjun næsta vetur á eftir, þegar bátaflotinn í öllum landshlutum, þar sem vetrarvertíð er stunduð, var stöðvaður um lengri eða skemmri tíma vegna okurráðstafana ríkisstj. Það var þá, sem mikilsvirtir forustumenn útgerðarmanna, þ. á m. hv. 7. landsk. þm., Sverrir Júlíusson, töluðu um hina „lamandi hönd“, sem lögð væri á bátaútveginn. Og ég minni á það enn þá, að þessar efnahagsaðgerðir voru gerðar, að því er sagt var í fyrstu, í þágu útvegsins. Hvað skyldi þá um aðrar atvinnugreinar og efnahagsstarfsemi? Það lætur að líkum, hvernig framvinda mála hefur verið á ýmsum öðrum sviðum. Og það fór ekki á milli mála þá, að rætur kyrrstöðunnar og efnahagstruflana þessara fyrstu missira viðreisnartímabilsins lágu beinlínis í efnahagsaðgerðunum sjálfum. Það var sýnt, að ríkisstj. stefndi að samdrætti í atvinnulífinu og hefði trú á honum sem tæki í öðrum stærri tilgangi. Því fer víðs fjarri, að á þessu tímabili viðreisnarinnar hafi kaupkröfur átt þátt í því að gera atvinnuvegunum erfitt fyrir eða íþyngja framleiðslukostnaði útflutningsatvinnuveganna. Kaupbreytingar voru engar og gátu því engin áhrif haft. Það var viðreisnin sjálf, sem þarna var að verki. Og það kom líka í ljós, að nauðsynlegt var að breyta um stefnu gagnvart útveginum, ef hann átti að geta borið viðreisnarbyrðarnar og fyrirsjáanlegar og eðlilegar kröfur frá verkamönnum og sjómönnum um bætt kjör, því að það var útilokað, að þessar stéttir og aðrir launþegar sætu aðgerðarlausir til lengdar án þess að fá bætt kjör sín. Það er vist rétt að víkja nokkuð að þessum þætti sérstaklega og minna á samskipti ríkisvaldsins og launþegasamtakanna undanfarin ár. Vinstri stjórnin, sem sat að völdum rúmlega 21/2 ár, á tímabilinu 1956-1958, byggði stefnu sína að langmestu leyti á því, að sem nánast samstarf væri milli ríkisvaldsins og stéttasamtakanna og sér í lagi milli Alþýðusambands Íslands og samtaka bændanna og ríkisstj. Því miður varð skemmra í þessu samstarfi en vonir stóðu til og æskilegt hefði verið, og sú saga verður ekki rakin hér nánar að þessu sinni, þó að hún sé ærið lærdómsrík. En ég vil þó aðeins geta þess, að þá voru að verki öfl, sem frjálslyndir menn hefðu betur staðið skár á verði gegn, í stað þess að gefa þeim tækifæri til þess að ná saman og sundra því stjórnarsamstarfi, sem byggt hafði verið á einna skynsamlegustum grunni um langa hríð. En eins og menn vita, þá voru þessi öfl borin uppi af tveimur meginfylkingum, annars vegar af Sjálfstfl. og hins vegar af Moskvukommúnistum. Vinstri stjórnin féll fyrir þessum öflum, og þar með var brautin rudd fyrir íhaldsstjórn, þá íhaldsstjórn, sem nú situr að völdum í landinu. Á tímum vinstri stjórnarinnar tókst að halda hér uppi fullri atvinnu, og framkvæmdir voru miklar í höfuðatvinnugreinum þjóðarinnar og afkoma þeirra yfirleitt góð. Sama er að segja um afkomu launþega. Hún var öll þessi ár tiltölulega góð, og þegar vinstri stjórnin fór frá í desemberbyrjun 1958, þá var það álit erlendra hagfræðinga, sem mjög er til siðs að vitna til, að lífskjörin á Íslandi væru með því bezta, sem þekktist í allri Evrópu, og þá er raunar ekki til lítils jafnað, því að vitanlega er Evrópa í fremstu röð hvað lífskjör almennings snertir. Enda var það stefna þessarar ríkisstj. að halda lífskjörunum í sem hæstu marki, svo háum sem frekast mátti, án þess að það leiddi til ofþenslu í efnahagslífinu. Til samanburðar á afkomu almennings á tímum vinstri stjórnarinnar og síðan á dögum viðreisnarinnar má geta þess, sem rakið er í nál. minni hl. fjhn., að almennt tímakaup verkamanna var 21.85 í nóv. 1958, en var aðeins 20.67 kr. í febr. 1960 og hélzt þannig óbreytt fram í júní 1961. M.ö.o.: kaupið á fyrstu missirum viðreisnarinnar var beinlínis 1.18 kr. lægra á tímann en það var á dögum vinstri stjórnarinnar. Nú muna menn það gerla, að í nóv. 1958 barðist Morgunblaðið og allur Sjálfstfl. af kappi fyrir því, að kaup yrði hækkað. Sjálfstæðismenn sögðu, að kaupið, sem þá var 21.85 kr., væri allt of lágt og það yrði að hækka. En hvað skeði, þegar Sjálfstfl. náði valdaaðstöðu með Alþfl. að vinstri stjórninni fallinni? Ekki annað en það, að þessir háu herrar lækkuðu kaupið niður í 20.67 kr. snemma árs 1959, og þannig hélzt það ársins 1959, 1960 og hálft árið 1961, þ.e. í 21/2 ár. 1959-1961 var almennt kaupgjald í landinu lægra í krónutölu en það var á tímum vinstri stjórnarinnar. Þannig framhvæmdi Sjálfstfl. kauphækkanir þær, sem hann barðist fyrir haustið 1958. En Sjálfstfl. gerði meira. Hann lét sér ekki nægja að lækka kaupið beinlínis í krónutölu. Efnahagsaðgerðir ríkisstj. í febr. 1960 leiddu þegar í stað stórkostlegar verðhækkanir yfir almenning, sem að sjálfsögðu rýrðu lífskjörin og kaupmátt launanna stórkostlega. Fyrstu áhrif viðreisnarráðstafananna voru einmitt verðhækkanir á öllum sviðum. Nauðsynjar almennings, matvara, fatnaður, húsbyggingarkostnaður, námskostnaður og yfirleitt hvað eina, sem þurfti til framfærslu og heimilishalds og menntunar, óx allt gífurlega. Auk þess kom fleira til, þ. á m. nýjar álögur af hálfu ríkisins í formi nýrra skatta og stóraukinna vaxta. Þessar byrðar ætlaði ríkisst,j. fólkinu í landinu að bera án nokkurra teljandi hagsbóta, sem ríkisvaldið beitti sér fyrir til þess að draga úr sárasta sviðanum. Það komu að vísu til auknar fjölskyldubætur, sem léttu dálítið viðreisnarbyrðina hjá þeim, sem þeirra nutu, en auðvitað voru það ekki allir, sem urðu þeirra aðnjótandi. Aðrar hliðarráðstafanir voru ekki umtalsverðar. Hæstv. ráðh. mega auðvitað, ef þeir endilega vilja, breiða sig út yfir aukningu tryggingakerfisins á valdatíma sínum á öðrum sviðum, svo sem í sambandi við ellilaunin og afnám skerðingarákvæðanna. Það er allt gott, svo langt sem það nær, en fráleitt er, að þar sé um að ræða almennar hagsbætur fyrir fólkið í landinu, heldur einvörðungu um sérstakar undantekningar, sem auðvitað eru mikilvægar fyrir þá, sem þeirra njóta, og er skylt að viðurkenna það. En það stendur óhaggað eftir sem áður, að viðreisnin hefur lagt þungar byrðar á almenning í landinu. Er þar m.a. um að ræða allt efnalítið fólk og ungt fólk, sem er að búa sig undir lifið, sumt með dýru námi, sumt með því að koma yfir sig eigin húsnæði eða eignast eitthvert atvinnutæki sér og sínum til lífsafkomu. Viðreisnin hefur lagt unga fólkið framar öðru í einelti og alveg sérstaklega alla hina mörgu einstaklinga, sem vildu ver,ja fé og kröftum til arðvænlegra fyrirtækja eða framtíðaruppbyggingar, svo sem í húsnæðisbyggingum. Viðreisnarráðstafanirnar hafa t.d. leikið landbúnaðinn þannig, að unga fólkið sér litla framtið í því að set,jast að í sveit, eins og nú háttar í efnahags- og fjármálastjórn. Stefna ríkisstj. í íbúðarhúsbyggingum hefur leitt til algers öngþveitis í húsnæðismálum. Hinar „samræmdu“ fjármálaaðgerðir voru þannig hugsaðar, að sem mest tæki fyrir íbúðabyggingar á vegum einstaklinga í eigin þágu. Þetta tókst líka með þeim vafasömu ágætum, að húsbyggingar drógust saman strax fyrsta viðreisnarárið og náðu lágmarki árið 1961, þegar aðeins var byrjað á 789 íbúðum í öllu landinu, í stað þess að algert lágmark til þess að koma í veg fyrir neyð í húsnæðismálum hefði átt að vera um 1500 íbúðir. En þeir, sem stóðu í byggingum árin 1960 og 1961, urðu að sætta sig við hærri vexti en nokkurs staðar eru þekktir í víðri veröld, og þar að auki var sköpuð hatrömm lánsfjárkreppa með hinum víðfrægu „samræmdu“ efnahagsaðgerðum ríkisstj. Þessi lánsfjárkreppa var fyrst og fremst látin bitna á fátækum húsbyggjendum og öðrum, sem ráða ekki yfir teljandi eigin fjármagni, en hins vegar virtist ekki skortur á fjármagni til þeirra, sem í náðinni voru hjá ríkjandi stjórn og bankayfirvöldum. Milljónahallir hafa risið í Reykjavík yfir starfsemi heildsala og annarra máttarstólpa íhaldsins, á meðan ungt fólk hírist í ónýtu og þröngu húsnæði og er neitað um aðstoð til byggingar hóflegra íbúða. Þannig hefur það gengið til allan viðreisnartímann. Í einu og öllu var miðað að kjaraskerðingu og engu skeytt, hverjar afleiðingarnar yrðu. Ríkisstj. kærði sig síður en svo um að eiga gott samstarf við launþegasamtökin í landinu, og leit svo út sem hún teldi sig hafa ráð þeirra fullkomlega á sínu valdi, sem kom einna skýrast í ljós í sambandi við kaupgjaldsmál. Eins og ég benti á áðan, lækkaði núv. stjórnarsamsteypa almennt laun í landinu frá því, sem var 1958, en hækkaði hins vegar verðlag stórlega með efnahagsaðgerðum sínum. Það var vissulega heimskulegt af stjórnarvöldunum að hegða sér þannig í upphafi stjórnarferils sins. Með framkomu þeirra var auðvitað fyrirsjáanlegt, að þau voru að magna á sig óvild almannasamtakanna, einkum þegar þess var gætt, að það varð ekki dulið, að hæstv ríkisstj. vann að því að efla auðvaldið í landinu og gefa gróðamönnum sem frjálsast svigrúm og sem mest olnbogarými. Samt sem áður gerðist ekkert sérstakt í kaupgjaldsmálum allt árið 1960. Almenningur undi við það kaup, sem verið hafði, áður en hækkanirnar hófust, og launþegasamtökin fóru fram á það eitt við ríkisstj., að kjörin yrðu bætt með því að lækka verðiag og vexti. En ríkisstj. slakaði ekki í neinu á okuraðgerðum sínum. Hún fylgdi þeim eftir með harðneskju og fullum þunga gagnvart launþegum. Ríkisstj. neitaði auðvitað líka um kauphækkanir, og þessi óbilgirni leiddi smám saman til vaxandi árekstra í kaupgjaldsmálunum, sem enduðu með allsherjar vinnudeilum og vinnustöðvunum í maí og júní 1961. Saga kaupgjaldsbaráttunnar í maí og júní 1961 og þeir atburðir, sem á eftir fóru, gefa tilefni til sérstakra hugleiðinga, þó að aðrir hafi minnzt á það áður. Ríkisstj. hafði lýst yfir því sem stefnuskráratriði sínu, að deilur um kaup og kjör skyldu leysast í frjálsum samningum milli launþega og vinnuveitenda, enda ráð fyrir því gert í vinnulöggjöfinni sjálfri. Með þessu voru vinnuveitendur að sjálfsögðu frjálsir að öllum sínum samningum við launþegasamtökin. Samkomulagsvilji virtist almennt mikill meðal vinnuveitenda. En þrátt fyrir það og yfirlýsta stefnu ríkisstj. um, að hún mundi ekki skipta sér af kjarasamningum, fór þó svo, að ríkisstj. beitti áhrifum sínum gegn því, að samið yrði, og hótaði hverjum þeim bannfæringu, sem dirfðist að hegða sér öðruvísi en hæstv. ríkisstj. lagði fyrir. Það voru samvinnufélögin á Norðurlandi, sem fyrst urðu til þess að rjúfa múrinn og gerðu samkomulag um nokkra kauphækkun. Þetta samkomulag milli samvinnufélaganna og launþegasamtakanna á Norðurlandi varð fyrirmynd að almennum samningum um allt land, og með því var komið í veg fyrir yfirvofandi framleiðslustöðvun um hábjargræðistíma íslenzku þjóðarinnar. Samkomulagið bjargaði þjóðinni frá þeim voða, sem langvarandi vinnustöðvun er og hlýtur raunar alltaf að verða, ekki sízt, þegar um er að ræða svo víðtæk verkföll eins og hér voru 1961. Eitt mikilvægasta ákvæði samninganna var það, að þeir skyldu gilda til tveggja ára, að því tilskildu, að verðlagi væri haldið niðri. Þetta ákvæði um óbreytt verðlag var auðvitað bein áskorun á ríkisvaldið um að sjá svo um, að almennar verðhækkanir ættu sér ekki stað á tímabilinu. Með því móti gat ríkisstj. bezt stuðlað að jafnvægi í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Það var fásinna að ætla það, og það var einnig fásinna að halda því fram, að þær kauphækkanir, sem samið var um á Akureyri og Húsavík og síðar um allt land, væru gjaldþoli atvinnuveganna um megn. Árferði var gott á Íslandi og hafði verið að undanförnu, svo og almenn aflabrögð og afurðaverð, sem hvort tveggja fór batnandi, að undanskildum afla togaranna einna. Afli hafði t.d. stórvaxið úti um land, svo að bátar voru farnir að stunda fiskveiðar frá útgerðarstöðum á Norður- og Austurlandi allan ársins hring. Bjartsýni ríkti í upphafi síldarvertíðar vegna góðra veiðihorfa og þess, að síldarflotinn var nú betur undir síldveiði búinn en nokkru sinni áður. Að vísu hefur menn þá ekki órað fyrir, að sumaraflinn yrði svo stórkostlegur sem síðar átti eftir að koma í ljós, en flestir munu hafa gert sér grein fyrir, að gott sumar fór í hönd. Það var heldur engin ásæða til þess að kviða fyrir afkomu síldarsaltendanna og síldarverksmiðjanna, og iðnfyrirtækin í landinu voru almennt vel megnug þess að taka á sig kauphækkun. Þrátt fyrir samdrátt í mikilvægum greinum efnahagslífsins, svo sem í íbúðarhúsabyggingum og í ræktunarframkvæmdum sveitanna, var eigi að síður að myndast að nýju bjartsýni og trú á framtíðina, og þrátt fyrir skipulagða kreppustefnu í upphafi ferils síns hafði ríkisstj. þó orðið að láta undan á sumum sviðum, þannig að atvinna var mikil í landinu. Þó að ríkisstj. legði líka allar hugsanlegar hömlur á byggingu hóflegs íbúðarhúsnæðis, þá leyfði hún gæðingum sínum að ráðast í dýrar og fjárfrekar stórbyggingar, og heildsalar og bankar og ýmiss konar iðnfyrirtæki kepptust um að byggja mikil húsbákn, einkum í Reykjavík, en sömu þróunar gætti í ýmsum öðrum bæjarfélögum, t.d. á Akureyri. Það varð því ekki séð, að það vantaði peninga. En nú voru þeir til valda komnir í þessu landi, sem skömmtuðu sjálfum sér veltufé þjóðarinnar og lánsfé og notuðu það til þeirra framkvæmda, sem þeim sýndust arðvænlegastar. Og þeir hafa ekki skorið þessar framkvæmdir neitt við neglur sér. Þeir hafa látið fjármagnið leika lausum hala í skrifstofu- og verzlunarbyggingum, og þeir hafa sprengt upp kaupgjaldið með yfirboðum til verkamanna og iðnaðarmanna, og þeir hafa þótzt græða vel á þessu samt. En svo að ég víki aftur að árinu 1961, þá var það minnisstæðast frá því ári, að hæstv. ríkisstj. virtist umhverfast, eftir að samvinnufélögin og verkalýðsfélögin á Norðurlandi tóku frumkvæðið í lausn kaupgjaldsmálanna. Hæstv. ríkisstj. bar ekki gæfu til þess að rækja sinn hlut í því máli, sem var það að varðveita jafnvægið milli kaupgjalds og verðiags, sem samningarnir voru ótvírætt grundvöllur undir og traustur grundvöllur, ef vel var á haldið af hálfu ríkisstj. Í stað þess að gera ekkert, sem leiddi til röskunar á þessu jafnvægi, lækkaði ríkisstj. gengi krónunnar um 13%. Af augljósum ústæðum var gengislækkunin 1961 skoðuð sem hefndarráðstöfun gagnvart launþegum. Hún gat ekki átt sér neinn skynsamlegan tilgang. Rökin fyrir gengislækkuninni voru líka í algeru ósamræmi við fyrirhugaða ráðstöfun gengishagnaðarins. Samkv. forsendum þeim, sem fram komu í brbl. um gengislækkunina, var þess getið, að útflutningsframleiðslan gæti ekki borið nýorðnar kauphækkanir og yrði því að lækka gengið af þeim sökum. En ákvæðin um ráðstöfun gengisgróðans fólu það í sér, að verulegur hluti hans rann beint til ráðstöfunar ríkisvaldsins, og það kostaði langvinna baráttu, bæði hér á Alþingi og utan þess, að fá þessum ákvæðum breytt. Slók var framkoma hæstv. ríkisstj. á þessum tíma. Hún var svo óskammfeilin að lækka gengi íslenzku krónunnar í blóra við það, að það væri nauðsynlegt fyrir útgerðarmenn og síldarsaltendur, til þess að þeir gætu staðið undir kaupgjaldinu, en í þess stað tekur ríkisstj. í sinn eigin vasa stóran hluta gengishagnaðarins og notar hann í þágu ríkissjóðs. En hitt var þó kannske enn verra, að með gengisfellingarævintýrinu 1961 hefst verðbólguskriðan fyrir alvöru. Með gengisfellingunni voru kaupgjaldssamningarnir frá því í júní gerðir óvirkir. Launþegar töldu sig lausa allra mála. Og hver dýrtíðarbylgjan hefur skollið á eftir aðra síðan. Það er þetta, sem líkja má við það að skvetta olíu á eld, sem á að slökkva. Með gengisfellingunni var verðbólgudraugurinn vakinn upp, og það var verk hæstv. ríkisstj. og ekki annarra. Hún hefur sjáif magnað á sig þessa vofu, sem hún á í höggi við og fær ekki losnað undan eða umflúið. Hún ber sjálf ábyrgð á öllum draugagangi í íslenzku efnahagslífi um þessar mundir. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur sýnt andstæðingum sínum óvenjulegt tillitsleysi í einu og öllu og beinlínis lagt sig í framkróka um að virða einskis gott samkomulag við stjórnarandstöðuna almennt. Í það hefur hún sett stolt sitt og þótzt góð af því allan tímann. Hún hefur ávallt sýnt óbilgirni í sambandi við kaupgjalds- og kjaramál og almenn þingmál og hegðað sér í kjaramálunum sérstaklega svo óhyggilega, að varla er einleikið. Eftir það, sem þannig er á undan gengið í samskiptum núv. stjórnarflokka við launþega í landinu, er e.t.v. ekki ástæða til að undrast það frv., sem hér liggur fyrir nú og hefur að geyma bann við því, að launþegar og vinnuveitendur semji um kaup og kjör. Slíkt frv. er næstum því eðlilegt þróunarstig í löngum styrjaldarrekstri þessarar hæstv. ríkisstj. gegn frjálsu samkomulagi milli launþega og vinnuveitenda. Þessi árátta kom greinilega fram í sambandi við samningana í júní 1961, og það hefur bólað á henni æ síðan, og hún hefur leitt ríkisstj. til aðgerða, sem hún hefði átt að vita að voru algerlega óverjandi og eru óverjandi miðað við ríkjandi réttarhugmyndir meiri hl. fólks í þessu landi, fólks í öltum stjórnmálaflokkum. Þá má enn minna hæstv. ríkisstj. á það, að hún lýsti yfir því við valdatöku sina fyrir 4 árum, að stefnt væri að því að leysa kaupdeilur með frjálsu samkomulagi aðila, sem í hlut ættu. En það má líka minna hæstv. ríkisstj. á það, að þetta atriði stefnuskrárinnar hefur aldrei verið haldið. Hæstv. ríkisstj. hefur aldrei virt samningsréttinn um kaup og kjör, þegar á hefur reynt, heldur ævinlega gripið inn í með sínum eigin aðgerðum. Og hámarkið í rofum þessa sjálfsagða stefnuskráratriðis, raunar hverrar ríkisstj., er þetta frv., sem nú er til 2. umr. Lengra verður ekki gengið en að afnema samningsfrelsið. Það er ekki bara verið að afnema verkföll sem slík, það er verið að afnema samningsfrelsið, afnema rétt aðila til að komast að samkomulagi og gera það virkt. Og það er einnig gengið inn á nýja braut með þessu frv., þar sem er ákvæðið um afturvirkni laganna. Slíkt ákvæði er svo óvenjulegt, að það verður með engu móti réttlætt. Yfirleitt virðast allar réttarfarshugmyndir hæstv. ríkisstj. endanlega af göflunum gengnar. Þó að ekki væri nema af þeirri ástæðu einni, að með slíku ákvæði er skapað fordæmi fyrir áframhaldandi brotum á viðurkenndum réttarhugmyndum og reglum við lagasmið, þá hljóta allir heilbrigðir menn, sem hér eiga sæti á hv. Alþingi, að sjá ástæðu til að fella þetta frv., hvað þá ef virt er sjálft meginefni frv. Það er auðvitað hárrétt, sem fram hefur komið í ræðum hæstv. ráðh. hér í þessum umr., að efnahagsmál landsins eru komin í öngþveiti og óðaverðbólga er ríkjandi í landinu fremur en nokkru sinni fyrr. En slik meinsemd verður ekki læknuð með þeirri harðneskju, sem hæstv. ríkisstj. beitir og beitir raunar alltaf og náð hefur hámarki með þessu lagafrv., sem hér er til umr. Það eru allir sammála um nauðsyn þess að stöðva verðbólguna. En þá verður líka að leitast við að finna orsakir hennar og samstilla öll ráðandi öfl í þjóðfélaginu til úrbóta á vandanum. Um það á ríkisstj. að hafa forustu, en því miður bregzt hún algerlega þeirri skyldu sinni, ekki aðeins nú, heldur hefur hún gert það frá fyrstu tíð. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að launþegasamtökin hafi fyrr og síðar verið til viðtals um kjarabætur, sem ekki einvörðungu væru fólgnar í beinum kauphækkunum. Það hefur verið bent á réttlátari skattamálastefnu sem úrræði til bættra lífskjara. Því hefur hæstv. ríkisstj. svarað með því að gerbreyta á sínum valdaferli skattheimtuaðferðum og gera duldu skattana, fyrst og fremst almenna söluskatta, að megintekjulind ríkissjóðs. Allir vita, hvaða áhrif sú breyting hefur haft. Atlir vita, að duldu skattarnir leggjast með meiri þunga á efnaminna fólkið en beinu skattarnir. Þessu vill hæstv. ríkisstj. auðvitað ekki breyta í neinu. Það hefur verið bent á þá leið að lækka vexti t.d. af húsbyggingarlánum. Þeirri ábendingu hefur hæstv. ríkisstj. ekki viljað sinna, og það hefur verið bent á mörg fleiri atriði, sem miða til kjarabóta, en þeim hefur heldur aldrei verið sinnt af hæstv. ríkisstj., hvorki fyrr né síðar. Harðneskja og óbilgirni hæstv. ríkisstj. hefur því átt meginþáttinn í að skapa það ástand, sem nú ríkir hér. Hæstv. viðskmrh. hélt hér ræðu við 1. umr., og hélt hann fram því meginsjónarmiði, að nú yrði að bæta kjör láglaunafólksins. Það þarf að jafna kjörin, sagði hæstv. ráðh. Vissulega er hægt að fallast á þessa yfirlýsingu. En hvernig hefur hæstv, viðskmrh. og flokkur hans framkvæmt þessa ágætu stefnu nú undanfarin ár? Ég hef rakið það stuttlega í þessum fáu orðum mínum hér á undan. Hæstv. viðskmrh. og samflokksmenn hans hafa ráðið úrslitum á Alþingi og í ríkisstj. undanfarin ár, og þeir bera ábyrgð á því, hvernig komið er kjaramálum í landinu. Það er flokkur hæstv. ráðh., sem ber ábyrgð á því, að undanfarin 4 ár hefur stefnt óðfluga í ójafnaðarátt í landinu. Það er hans flokkur, sem borið hefur ábyrgðina á því, að auðvaldið í landinu hefur verið látið leika lausum hala á kostnað almennings. Sú ofþensla, sem nú ríkir í efnahagslífinu, stafar ekki af því, að nú sé svo mikið unnið að framkvæmdum í þágu almenningsheilla. Það er ekki fyrir það, að það sé svo mikið byggt af skólum, sjúkrahúsum, unnið að vegalagningu, hafnaframkvæmdum eða íbúðarhúsabyggingum. Í öllum þessum dæmum er um samdrátt að ræða, bæði beinlínis og hlutfallslega. Hæstv. forsrh. talaði í framsöguræðu sinni um kapphlaupið í eyðslunni, og það er að mörgu leyti rétt. En hver er undirrót þessarar eyðslu? Hún er sú, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki haft hina minnstu stjórn á fjárfestingu og innflutningi og lagt áherzlu á að styðja innflutning, sem hvetur til sóunar, m.a. í bílum, í sjónvörpum og ýmsum öðrum kjánalegum munaði, sem heildsalastéttin og ýmsir fjármagnseigendur hirða af aðalgróðann. Hins vegar hefur bankapólitíkin verið slík, að bankarnir hafa verið lokaðir almenningi fyrir lánveitingum til framtíðaruppbyggingar, t.d. í húsnæðismálum. Á sama tíma sem hver sem er fékk rífleg lán til bílakaupa í bönkunum, auk gjaldfrests hjá sumum bilaumboðum, og lán út á bíla hjá ýmsum tryggingafélögum þar á ofan, þá var þessum sömu mönnum neitað um lánsaðstoð til húsbygginga eða lagfæringar á húsnæði eða til húsakaupa. Með slíkri peningapólitík er auðvelt að skapa eyðsluvenjur í uppgripaárferði. En það er ekki þetta, sem fólkið vill í raun og veru. Það vill auðvitað fyrst og fremst skapa sér varanleg verðmæti og verja til þess fé sínu. En hæstv. ríkisstj. hefur ekki viljað koma til móts við slíkar óskir almennings. Liggur næst við að álykta, að ástæðan sé sú, að hæstv. ríkisstj. telji mikilvægara að auka verzlunarveltu heildsalanna en að skapa hér heilbrigðar framfarir og uppbyggingu í þágu framtíðarinnar, í þágu unga fólksins, sem vantar húsnæði, og efnalitla fólksins, sem skortir aðstöð til nauðsynlegra framkvæmda á svo mörgum sviðum. Hæstv. ríkisstj. lofaði mörgu fögru í upphafi ferils síns og þá ekki sízt að stöðva verðbólguna og bæta lífskjörin. Það væri auðvitað rangt að halda því fram, að ekkert nýtilegt sæist eftir þessa ríkisstj. eftir 4 ára valdaferil. En hitt er jafnvíst, að í veigamestu atriðum hefur henni mistekizt með öllu. Verðbólgan leikur lausum hala og kjörin hafa verið skert. Og stærri getur ósigur hæstv. ríkisstj. ekki orðið. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, ætti í raun réttri að verða siðasta andvarp þessarar ellimóðu ríkisstj., sem er vissulega komin að niðurlotum. Og það væri vel gert af stuðningsflokkum hennar hér í hv. d. að hjálpa til þess að fella þetta frv. og leysa upp það vandræðaheimili, sem nefnist ríkisstjórn Íslands í dag. Það sjá allir og stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. ekki síður, að stjórnarstefnan hefur nú beðið endanlegt skipbrot. Þær þvingunarráðstafanir, sem nú eru fyrirhugaðar, eru alger uppgjöf á því að reyna að leysa vandamálin með lýðræðislegum vinnubrögðum. Ríkisstj. hefur færzt meira í fang en hún ræður við. Hroki hennar og skortur á samkomulagsvilja allt kjörtímabilið hefur leitt hana í ógöngur og vandræði, sem ekki sér fyrir endann á, og það er ekki til neins nú fyrir hæstv. ráðh. að vera með einhver ólíkindalæti gagnvart stjórnarandstöðunni um, að þeir vilji samkomulag, því að það er einmitt það, sem hún ekki vill og hefur aldrei viljað. Hæstv. ríkisstj. er að undirbúa löggjöf, sem leggur bann við kaupgjaldssamningum og verkföllum, að vísu um takmarkaðan tíma, en þó með fyrirætlunum um að framlengja þetta bann um enn lengri tíma, ef henni tekst að koma þessum þvingunarráðstöfunum fram, eins og þær birtast hér í frv. Hæstv. ríkisstjórn sver a.m.k. ekki fyrir það, að hún mundi framlengja lögin. Það er ekki annað sýnna en að með þessu sé hæstv. ríkisstj. að leiða algert stjórnleysi yfir landið. Hún beitir sér fyrir lagasetningu, sem ekki er í samræmi við ríkjandi réttarhugmyndir, og slíka lagasetningu er auðvitað mjög auðvelt að hafa að engu, enda bendir flest til þess, að svo muni verða. En hverju ætlar ríkisstj. að svara mótaðgerðum, sem felast í því, að ein höfuðgrein laganna, ef lög verða, verður brotin, þannig að ótal verkalýðsfélög boða til verkfalls, hvað svo sem lögunum liður? Ætlar hún að knýja fólk til vinnu með lögregluaðstoð? Ætlar hún að sækja forustumenn félaganna tilsaka fyrir dómstóli og krefjast refsingar? Hún getur auðvitað reynt hvort tveggja, en vandséð er, að slíkt verði til þess að auka hróður hæstv. ríkisstj., og einkum vildi ég óska hæstv. forsrh. annars en þess að enda sinn pólitíska feril með slíku. 



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem mig langaði til að segja út af ýmsu, sem fram hefur komið í þessum umr. Ég hef áður, við 1. umr. þessa máls, látið í ljós skoðun mína á þessu frv. í heild og rætt það nokkuð almennt, en mig langaði til þess að fara dálítið inn á ýmis atriði, sem hafa komið fram í þeim ræðum, sem haldnar hafa verið. Frsm. hv. meiri hl. í fjhn., hv. 6 landsk., talaði hér nokkur orð. Hans ræða var að vísu ekki töng, og hefði þó af stjórnarinnar hálfu átt að reyna að verja eitthvað dálitið þetta frv. hennar, en líklega er nú enginn af þm. stjórnarinnar svo mikið fylgjandi þessu frv., að hann hafi nokkra löngun til þess að standa hér upp og verja það. En það litla, sem þessi hv. þm. sagði og ég hlustaði á, sýndist mér þannig, að það væri bókstaflega ekkert einasta atriði af því, sem gæti staðizt. Þessi hv. þm. fór að tala um ábyrgðartilfinningu stjórnarandstöðunnar og virtist vilja gera lítið úr henni. Ég veit nú ekki betur en það hafi vart nokkur stjórnarandstaða, sem ég man eftir, sýnt aðra eins ábyrgðartilfinningu gagnvart ríkisstj. og stjórnarandstaðan hefur sýnt gagnvart þessari hæstv. ríkisstj., allt frá því að ríkisstj. komst tilvalda. Þó að það væri vitanlegt, að þetta væri stjórn, sem auðmannastéttin í landinu fyrst og fremst stóð á bak við og ætlaði að fara að innleiða gamaldags baráttuaðferðir sínar hér, þá sýndi verkalýðurinn slíka hófsemi í sínum aðgerðum, að hann vildi bókstaflega láta kerfi þessarar ríkisstj. fá að sýna sig og gaf henni tækifæri til þess. Stjórnin komst til valda undir kjörorðinu: Leiðin til betra lífskjara. - Og verkalýðurinn á íslandi gaf henni tækifæri til að sýna, hvert leið hennar lægi. Hún fékk frið 1959, hún fékk frið 1960; hún fékk frið fram á mitt ár 1961. Og hvernig var þá komið? Hvernig var komið með þann kaupmátt, sem hafði verið, þegar hún tók við og var á árinu 1959 100, þegar miðað er við 1945, kaupmátt lægsta Dagsbrúnarkaups? 1961 var hann í maí kominn niður í 84 stig. Það var orðin meira en 16% lækkun á raunverulegum launum á þessu 21/2 ári, sem ríkisstj. hafði setið að völdum, og allt þetta hafði stjórnarandstaðan, hafði verkalýðshreyfingin þolað án þess að gripa til aðgerða. Og ef ég man rétt, þá var yfirlýsingin, sem var gefin af flokksráði Sjálfstfl. í des. 1958, þegar flokksráðið ákvað að styðja stjórn Alþfl., sú, að það mundi þurfa um 6% launalækkun. En verkalýðshreyfingin beið og lét stjórnina fá að sýna sig í 21/2 ár, stjórnina eða stjórnarsamsteypuna, þangað til það var yfir 16% launalækkun komin fram. Þá fyrst greip verkalýðshreyfingin til verkfalls, og með því verkfalli var kaupið ekki hækkað meira en það, að þessi kaupmáttarvísitala fór úr 84 upp í 92 stig, 92 stig, það var allt saman. Meira var ekki að gert. Það var vissulega hófsemi. Og hvernig var þessari hófsemi svarað? Henni var svarað, eins og allir muna, með gengislækkunargerræðinu í ágúst 1961, stjórnarskrárbrotinu, sem þá var framið. Og ég þarf ekki að rekja söguna síðan. Það var beðið í heilt ár, áður en því var svarað. Og svo dirfist hv. þm. að koma hér upp og segja þessa stjórnarandstöðu hafa skort ábyrgðartilfinningu. Ábyrgðartilfinningu hefur vantað annars staðar, og hana hefur kannske ekki sízt vantað hjá fylgi stjórnarinnar hér á Alþingi. Og ég held, að þeir hv. þm., þá sjaldan þeir koma hér upp til að tala og reyna að verja stjórnina, ættu að stinga hendinni í eigin barm og athuga, hvort þeir ættu ekki að sýna dálítið meiri ábyrgðartilfinningu í að vara sína eigin ríkisstj. við að fara inn á þá braut, sem hún er að fara inn á nú. Þá talaði hv. 6. landsk., frsm. meiri hl. fjhn., um kauplækkunaraðgerðir 1956. Mér finnst það vera það minnsta, sem hægt er að heimta af þm., jafnvel þótt þeir séu nýir á þingi, að áður en þeir fara að tala um hluti, hafi þeir einhverja hugmynd um þá. Þessi hv. þm. sagði, að kauphækkanir hafi verið bannaðar og að verkföll hefðu verið bönnuð haustið 1956, og ef hann hefur nokkra minnstu þekkingu, þá veit hann, að hvort tveggja er ósatt, og ef hann hefur ekki þekkingu á þessu, þá á hann ekki að tala um það. Það, sem var gert, var, að það var ákveðið í ágústlok í samráði við verkalýðsfélögin, að 6 stigum, sem kaupið gat hækkað um 1. sept. og hefðu horfið aftur í landbúnaðarvöruverðshækkun seinni hlutann í sept., var jafnað út, þannig að það var ekki látið hækka um þessi 6 stig og landbúnaðarvörurnar voru ekki látnar hækka. M.ö.o.: það, sem hefði orðið aðeins víxlhækkun, það var afnumið, án þess að verkamenn misstu nokkurs í við það. Og ef þennan hv, þm. vantar að vita það, þá getur hann athugað, hvernig kaupmáttarvísitalan var á þessu ári. Hún var að meðaltali 1956 97.2 stig, það hæsta, sem hún var á nokkrum árum þarna í kring, 97.2 stig. Það fór engin kauplækkun fram, það var ekkert verkfall bannað, verkamenn gátu, ef þeir vildu, farið í eins miklar grunnkaupshækkanir og þeir vildu. Þess vegna á ekki að ræða á þennan máta. Það er hægt að deila á, hvort það hafi ekki verið réttara að skapa dálítið meiri verðbólgu og annað slíkt, en þá er bezt að ræða það þannig, út frá því sjónarmiði, hvort það væri ekki mjög heppilegt að skapa meiri verðbólgu. Það var það, sem spurningin stóð um. Og ég segi þetta vegna þess, að ég hef sjálfur deilt á vinstri stjórnina fyrir ýmislegt, sem hún hefur gert, og þorað sjálfur, þegar ég var hennar fylgjandi, að taka afstöðu á móti vissum hlutum, sem hún gerði, en þegar hún gerði það, sem ég áleit vera rétt eða vera praktískt, þá ver ég það. Þá sagði hv. 6. landsk., að þessi ríkisstj. hefði kjörfylgi til þess að gera það, sem hún væri að gera. Hún hefur ekki kjörfylgi til þess. Hún hefur kjörfylgi út á það, sem hún lofaði fyrir kosningar, en hún hefur ekki kjörfylgi til þess að gera hluti, sem eru þveröfugir við það, sem hún lofaði fyrir kosningar. Og við verðum að muna það, að ef við ætlum að reyna að halda einhverjum sómasamlegum bardagaaðferðum í okkar lýðræðisþjóðfélagi, þá verður að vera eitthvert ofurlítið samræmi á milli þeirra loforða, sem menn gefa fyrir kosningar, og þeirra efnda, sem eru framkvæmdar eftir þær, Ég hef að vísu í flestum kosningum, sem ég hef tekið hér þátt í, aðvarað kjósendur um það, að hættulegasti tími fyrir alþýðuna væri fyrsta og jafnvel annað árið eftir kosningarnar, vegna þess að þá væri venjulega gerð öli sú svívirðing og framin öll þau svik, sem viðkomandi stjórnir treystu sér til. Á síðustu árum fyrir kosningar, sérstaklega seinasta árið fyrir kosningar, væru menn venjulega farnir að verða dálítið hræddari og hefðu dálítið hitann í haldinu af komandi kosningum. Og það, sem er að gerast núna, er það, að þegar ein ríkisstj. allt í einu er sloppin í gegnum kosningar með alls konar fölskum loforðum, þá er hún að svíkja þessi loforð á eftir, og það er það, sem á að ráðast á móti. Ríkisstj. hefur ekki kjörfylgi til að gera það, sem hún er að gera í dag, og það vita þessir flokkar sjálfir. Enda vitum við það allir saman, að það er enginn maður í þingliði Sjálfstfl. né Alþfl. né ríkisstj. hans, sem mundi detta í hug að gera þetta, sem þeir nú eru að gera, ef það væru kosningar næsta ár, ef þetta væri siðasta árið fyrir kosningar. Þá held ég, að hv. frsm. meiri hl. fjhn. hafi farið að tala um árið 1955 og sagt, að núv. stjórnarandstöðuflokkar hefðu gert eitthvað ljótt þá, jafnvel sprengt upp kaupið. - Það er mikill misskilningur, - ef ég hef tekið rétt eftir, en ég bið afsökunar á því, ef ég hef ekki tekið rétt eftir, - að núv. stjórnarandstöðuflokkar hafi staðið að einhverju ljótu 1955. Þeir flokkar, sem þá stóðu saman og stóðu þá í löngu verkfalli, voru þá Sósfl. og Alþfl. Ef á að fara að álasa mönnum fyrir eitthvað, sem þá hafi verið gert, er þess vegna bezt að beina spjótunum innan ríkisstj. Það voru jafnvel menn, sem nú eru hér á Alþingi, sem stóðu sig vel í þeim verkföllum, í þeim löngu, hörðu verkföllum, sem þá voru háð, og sigruðu í þeim verkföllum, og það var mjög gott og þarft verk, því að sú stjórn Sjálfstfl. og Framsfl., sem þá hafði setið að völdum raunverulega um fimm ár, það var ein af verstu stjórnum, sem við höfum haft hér, og það var sannarlega gott með því verkfalli að brjóta þá stjórn á bak aftur, svo að þessir flokkar sundruðust og hættu því ljóta samstarfi, sem þeir höfðu þá. Þá sagði hv. 6. landsk., að launþegarnir hafi alltaf viljað stöðva dýrtíðarskrúfuna, og þar er ég honum algerlega sammála. Launþegar hafa alltaf viljað stöðva dýrtíðarskrúfuna. En hver er það, sem hefur haldið dýrtíðarskrúfunni gangandi? Það er það, sem hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn, - þeir, sem treysta sér til að verja hana, - vilja ógjarnan ræða. Launþegar hafa alltaf viljað stöðva dýrtíðarskrúfuna. Þeir hafa í 20 ár núna staðið í að reyna að bæta sér upp dýrtíðarskrúfuna, sem auðvaldið í landinu hefur komið á, og hafa aldrei haft við. Auðvaldið hefur skrúfað dýrtíðina alltaf miklu, miklu hærra en launþegarnir nokkurn tíma hafa komizt. 1945 stöndum við með kaupmátt tímakaups, sem við höfum sett sama sem 100, og allan þennan tíma höfum við, að undanteknum einum eða tveim mánuðum, aldrei nokkurn tíma komizt upp í þetta aftur, vegna þess að auðmannastéttin í landinu hefur notað sitt ríkisvald til að auka dýrtíðina allan tímann, ýmist með verðbólgu, með gengislækkunum eða verðhækkunum. Og af hverju hefur auðmannastéttin í landinu gert þetta? Af því að auðmannastéttin í landinu hugsar sér fyrst og fremst gengislækkanir og verðbólgu sem gróðaaðferð. Höfuðaðferðin hjá auðmannastéttinni íslenzku hefur alltaf verið sú að nota sitt pólitíska vald til að útvega sínum gæðingum lán út úr bönkum, láta sina gæðinga setja þessi lán í fasteignir, alls konar fyrirtæki, láta síðan sína pólitísku fulltrúa á Alþingi lækka gengið, hækka verðlagið, auka verðbólguna og skapa þannig sínum stóratvinnurekstri gróða. Þetta hefur verið aðalgróðaaðferð auðmannastéttarinnar í þjóðfélaginu nú í 20 ár, og við þessa gróðaaðferð hefur verkamannastéttin orðið að berjast með því að reyna að hækka sitt kaup, og hún hefur alltaf verið á eftir. Launþegarnir hafa alltaf viljað stöðva dýrtíðarskrúfuna. En hvernig stendur núna með dýrtíðarskrúfuna? Hvar eru launþegarnir í dag? Þeir eru með kaupmátt tímakaupsins í 82, miðað við 100 1945. Eftir sautján ár eru þeir meir en 18% lægri en þeir voru 1946. Svona hefur auðmannastéttin í landinu skrúfað dýrtíðina upp, og svona hafa launþegarnir raunverulega verið allt of hófsamir í því að skrúfa kaupið upp á eftir. En það þarf að komast inn í meðvitund manna, að það er höfuðaðferð braskaravaldsins í landinu til að græða að skrúfa dýrtíðina upp, og það er sú skrúfa, sem verður að hætta. Hv. 6. landsk. sagði, að það væri allt í hættu núna. Hvað er í hættu? Lífskjör verkalýðsins eru í hættu, ef kaupið er ekki hækkað og það stórum. Ástandið í þjóðfélaginu annars, - ég sé ekki, að það sé hægt að tala um annars, að það sé neitt lengur raunverulega í hættu þar. Það er allt komið í vitleysu. Hættan, sem var einu sinni, er löngu, orðin að veruleika núna. Hæstv. forsrh. gaf sjálfur ágæta lýsingu á því, hvers konar ástand væri í þjóðfélaginu. Það er ekki við neina hættu að glíma lengur. Það er við veruleikann að glíma. Svo talaði hv. 6. landsk. um virðingu þjóðarinnar. Já, það var ágætt. Ég er hræddur um, að virðingu þjóðarinnar verði nokkuð mikið misboðið með því að fara að setja þrælalög nú gegn íslendingum. Það vex ekki virðing þjóðarinnar út á við af því. Það vex ekki virðing þjóðarinnar af því að borga lægsta kaup af öllum okkar nágrannalöndum og ætla svo þar að auki að binda það með þrælalögum. En til allrar hamingju eru til menn, sem finna til og hafa virðingu fyrir sínum eigin réttindum, og það er verkalýðurinn á Íslandi. Hann hefur virðingu fyrir sínum eigin mannréttindum, og hann mótmælir skerðingunni á þeim mannréttindum, og hann hefur mótmælt henni kröftuglegar núna tvo síðustu dagana en gert hefur verið nokkru sinni fyrr í sambandi við nokkur þrælalög, sem fyrir Alþingi hafa legið. Það er heiður og það er sæmd verkalýðsins, sem er í húfi. Það er virðing alþýðunnar í landinu, sem er í húfi, að hún brjóti svona frv. á bak aftur. Hv. 6. landsk. orðaði það svo, ef ég tók rétt eftir, að ríkisstj. hefði beðið um tveggja mánaða frest og þm. hennar hefðu viljað veita hann. Ég mundi skilja það ákaflega vel; ef ríkisstj. hefði beðið um tveggja mánaða frest, að hennar þm. hefðu viljað veita henni hann. Og hún hefði e.t.v. geta talað við fleiri og beðið um slíkan frest. En hún hefur ekki beðið um neinn frest. Hún er að taka sér vald, hún er að beita ofbeldi, hún er að svipta menn mannréttindum. Hún er að taka sér vald til að hneppa verkamenn í þrældóm í tvo mánuði, og það er á móti því, sem verkalýðurinn á Íslandi ris. Hann veit, að ef hann þolir það, að fjötrunum sé smeygt upp á hann í tvo mánuði og þeir fjötrar séu látnir vera þar og hann slíti þá ekki, þá muni þeir verða þar lengur. Það er ein dýrkeyptasta reynsla verkamanna í öllum löndum, að svo framarlega sem þeir una þrælafjötrum, þá losna þeir ekki við þá þrælafjötra. Þess vegna hefur ríkisstj. farið algerlega rangt að. Hún hefur einmitt ekki beðið um neinn frest. Hún er að taka sér vald. Hún er að reyna að sýna, að hún sé svo sterk, að hún sé svo voldug, hún sé svo óhrædd við að beita ofbeldi, að fólk eigi að vera hrætt við hana. Það eru Íslendingar ekki. íslendingar eru ekki hræddir við slíkt ofbeldi. Þeir munu svara valdi með valdi, ef á að fara að beita þá slíku. Hitt aftur á móti, ef það hefði verið farið að þeim og þeir beðnir, það er allt annað mál. Þessi hæstv. ríkisstj. þarf sannarlega ekki að kvarta yfir því, að verkalýðshreyfingin á Íslandi hafi ekki svarað henni kurteislega og vel, þegar hún hefur beðið um eitthvað. Ef ég man rétt, bað hún seinast í vor, rétt fyrir kosningar, og það er þó sannarlega til mikils mælzt að fara rétt fyrir kosningar fram á það, að menn fresti aðgerðum, því að það er venjulega sigurvænlegast að fara í aðgerðir rétt fyrir kosningar, þá er nefnilega meira að segja oft Sjálfstfl. reiðubúinn til að hækka kaup. En verkalýðshreyfingin sýndi slíka hófsemi, að hún frestaði aðgerðum, að undantekinni smáhækkun, þegar ríkisstj. bað um það, til 15. okt. Verkalýðshreyfingin hefur sýnt slíka ábyrgðartilfinningu og slíka hófsemi, þegar ríkisstj. hefur komið til hennar og beðið hana, að það eru fáar ríkisstjórnir, sízt af öllu hreinar auðmannsríkisstjórnir hér á Íslandi, sem hafa mætt öðru eins umburðarlyndi. Þess vegna er það, sem verkalýðurinn á Íslandi rís svona ákaft, svona kröftuglega upp, af því að honum finnst honum misboðið, ekki bara með því, sem nú eigi að fara að gera, hneppa hann í þessa þrælafjötra, heldur með hinu, að það er verið að svíkjast aftan að honum. Eftir að hann hefur sýnt mestu hófsemina, er einmitt farið að misnota þetta, og það er ein stærsta pólitíska skyssa, sem menn gera, að halda, að þegar einhver aðili sýnir hófsemi, þá sé hann þess vegna veikur. Verkalýðshreyfingin á Íslandi er ekki veik, þegar hún sýnir hófsemi. Hún gerir það af styrkleika. Og þegar á að misnota þá hófsemi, slær hún til baka. Hæstv. viðskmrh. talaði hér í dag. Hann var að ræða m.a. um 40% hækkun, sem verkamenn höfðu krafizt. Jú, verkamenn hafa krafizt hækkunar. Þeir hafa tekið hann og aðra hálaunamenn sér til fyrirmyndar. Það er gömul íslenzk venja: hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það. En það er ekki það, sem er slegizt um í dag. Það er ekki það, sem menn eru að berjast um í dag, hvort hækkunin eigi að verða 30 eða 40%, eða hvað hún eigi að vera. Hún stendur um annað. Hún stendur um „prinsip“-mál, og það er það, sem hæstv. viðskmrh., væri hann hér einhvers staðar nærri, svo að hann mætti heyra mitt mál, - það er það, sem hann þyrfti, ekki sízt af því að hann er nú menntmrh. líka, að fara að hugsa ofur lítið um. Honum hættir við upp á síðkastið að gangast fullmikið upp í því, að vera viðskmrh. og gleyma því, að hann á líka í ríkisstjórn að vera fulltrúi íslenzkrar menningar. Og það eru þau menningarlegu atriði, sem verið er að berjast um. Það er um þau atriði, sem heita frelsi og mannréttindi, sem verið er an berjast. Verkalýðurinn á íslandi, þótt hann sé ákveðinn í sinni hagsmunabaráttu mundi hann ekki rísa upp eins og hann hefur gert núna um allt land eingöngu út af hagsmunaatriðum, en hann gerir það vegna þess, að það er frelsi hans og það eru mannréttindi hans, sem eru í húfi. Og hæstv. viðskmrh. mætti athuga ofur lítið sinn gang í því sambandi. Hann er tiltölulega ungur í Alþfl., og hann þekkir máske of litið erfð þess flokks, og það væri gott fyrir hann að rifja hana ofur litið upp, sérstaklega frá hinum eldri tímum. Ég gekk sjálfur í Alþfl. 1921 og þykist þekkja nokkuð baráttu hans frá þeim tímum sem hann var eini baráttuflokkur alþýðunnar á Íslandi. Það, sem þá var einkennandi fyrir hann, stafaði ef til vill að nokkru leyti af þeim háttum, sem þá voru á hans skipulagi. Verkalýðsfélögin og jafnaðarmannafélögin voru eitt í Alþýðusambandinu og Alþfl., sem var eitt og hið sama. Og við, sem vorum í Alþfl. þá, við vorum í verkalýðsfélögunum og við vorum margir, þó að við værum ekki verkamenn kannske nema á sumrin, þá vorum við í forustu þeirra félaga, og við stóðum með verkamönnunum og við börðumst með þeim og við unnum með þeim, þannig að þeir menn, sem voru þá að verða forustumenn Alþfl., voru um leið menn, sem stóðu í verkamannafélögunum og börðust með verkamannafélögunum í verkföllum. Þess vegna fékk sú kynslóð Alþfl., sem þá ólst upp, sína skólun í baráttunni, verkalýðsbaráttunni, verkfallsbaráttunni og baráttunni fyrir mannréttindum verkamanna og þeim helgu réttindum verkalýðsfélaganna. Þau sambönd, sem menn þá fengu, líka þeir, sem urðu eftir í Alþfl., þegar ég fór úr honum, entust lengi. Menn, sem ég hef oft deilt hér á og deilt við hér á Alþ., menn eins og Stefán Jóh. Stefánsson og Haraldur Guðmundsson, voru í Alþfl. á þessum tíma, þegar verkalýðshreyfingin og Alþfl. voru enn eitt, og fengu sína skólun á þeim tímum. Þess vegna var óhugsandi annað fyrir Harald Guðmundsson og þá, sem stjórnuðu Alþfl. hér 1938, þegar Framsfl. kom með gerðardómslögin á sjómenn, en segja og slá í borðið: „Við tökum okkar mann út úr ríkisstjórninni, við rjúfum ríkisstjórnina," - og það var vinstri stjórn þá, Framsóknar og Alþfl., - „svo framarlega sem þetta verður samþykkt“. Það var ekki spursmálið þá um að fjötra allan verkalýðinn á Íslandi. Það var ekki einu sinni verið að banna öll verkföll. Það var aðeins verið að beita gerðardómi, aðeins við eitt félag, við Sjómannafélag Reykjavíkur. Það var út af „prinsipinu", sem verið var að berjast. Það var út af því, að Alþfl. gat ekki þolað, að þeir settu gerðardóm. Þess vegna varð nokkurt hark, eins og varð hér í dag, þegar sjómennirnir komu hérna út úr Listamannaskálanum af sínum fundi í Sjómannafélagi Reykjavíkur og komu hérna upp. Þá var háskólinn hér enn þá niðri og rúðurnar brotnuðu hérna frammi, og það var tekið að útvarpa frá þinginu, til þess að það væri hægt að útvarpa á Austurvöll, og útvarpað mestalla þá nótt. Það var þess vegna, að Alþfl. gat þá ekki hugsað sér að standa með gerðardómi, að hann rauf vinstri stjórnina þá. Þetta eru hlutir, sem hæstv. viðskmrh. ætti að fara að rifja upp. Það var af sömu ástæðu 1942, þegar Framsókn og Sjálfstfl. bjuggu til gerðardómslögin alræmdu 8. jan. 1942. Stefán Jóh. Stefánsson var þá með í ríkisstj., og hann fór úr henni á þessu spursmáli. Alþfl. gat ekki þolað, að það væri settur almennur gerðardómur gegn verkalýðshreyfingunni. Þá lifði þetta enn þá í Alþfl., þá voru þessi tengsl enn þá við verkalýðshreyfinguna, og þessir ungu menn, eins og hæstv. viðskmrh., mega vara sig og það alvarlega. Það er ekki nóg að vera menntamaður, vel að sér um ýmsa hluti, halda góðar ræður, menn verða að hafa tengsl við fólkið til að geta verið leiðandi í flokki, sem á að heita verkalýðsflokkur, ella eyðileggja menn þann flokk, sem þeir hafa forustu fyrir. Og það er það, sem ég vil segja við þennan hæstv. viðskmrh.: Hann er á leiðinni að gera það, ef hann sér ekki að sér í tíma. Það er hættan, eftir að öll þessi sambönd rofnuðu og menn fóru að láta bera á sér í Alþfl., sem engin sambönd hafa við verkalýðinn, aldrei hafa unnið með honum, aldrei stjórnað verkföllum, aldrei verið í stjórn verkamannafélaga, aldrei þess vegna staðið með verkamönnunum í þeirra daglega stríði, - þegar slíkir menn eiga að fara að stjórna og bera ábyrgð, þá gera þeir aðrar eins skyssur og Alþfl. undir hans forustu er að gera í dag. Og það eina, sem mér hefur þótt vænt um í sambandi við framkomu þess flokks nú, þó að hún sé öll leiðinleg hér á þingi, er, að það skuli enginn maður hafa fengizt til að tala nema hann. Það hefur verið rætt nokkuð um það hér, hvort eigi að fara kúgunarleið eða samningaleið. Og það undarlega ber hér við, að hvað eftir annað koma menn hér upp, m.a. hæstv. dómsmrh., og segja: Við viljum endilega fara samningaleiðina. Það er einmitt það, sem við viljum. - Og því í ósköpunum eru þeir þá að ganga hina leiðina? Eru þeir að villast? Sjá þeir ekki, hvert þeir eru að fara? Ég er hræddur um, að ef hæstv. dómsmrh. vili virkilega samningaleiðina, þá sé um að gera fyrir hann, - og hann er voldugur maður í sínum flokki, - að stöðva flokkinn og stöðva stjórnina á þessari leið, sem hún er á núna. Hæstv. viðskmrh. hefur áður haft tækifæri til að tala út af dálítið svipuðum málum, þó að þau hafi ekki verið eins slæm og það, sem hér liggur fyrir núna. Við stóðum hér saman og vorum þá báðir í fjhn. þessarar hv. d. og skiluðum hvor sínu áliti, þó að við værum annars sammála um margt, á þingi 1951 og 1952, eftir að ríkisstj. Framsóknar og Sjálfstfl. hafði lækkað gengið. Þá var nefnilega komið á dálítið svipuðu efnahagslegu alræði verzlunarauðvaldsins í landinu og nú hefur verið komið á. Það voru braskararnir, sem fengu að ráða. Framleiðslan var hneppt í fjötra. Þróun sjávarútvegsins var stöðvuð. Afturför hafði verið í honum þau 6 ár, sem sú stjórn sat að völdum. En braskararnir undu lífinu vel og skiptu til helminga á milli sin, og hæstv. viðskmrh. var mjög duglegur í baráttunni þá. Ræðurnar hans frá þeim tíma á móti verzlunarauðvaldinu í Reykjavík, þegar hann var að reikna út gróðann hjá heildsölunum hér í Reykjavík, bæði útvarpsræðurnar hans og aðrar ræður, það voru alveg skínandi ræður. Hann lagði mikla vinnu í þetta, eins og hann gerir oft. Hann beitti miklu af tölum, og það voru heldur ljótar tölur, þegar hann var að sýna fram á, hvað heildsalarnir væru búnir að græða mikið. Ég held, að hæstv. viðskmrh. ætti að taka sig til og lesa dálítið af ræðum sínum frá þeim tíma, fara síðan að reikna dálítið út af gróðanum, sem þá var, og gróðanum, sem nú er, og bera það saman. Þeir græddu vel þá, heildsalarnir í Reykjavík. En þeir byggðu ekki aðrar eins lúxusbyggingar og þeir hafa verið að byggja nú við Suðurlandsbrautina. Þeir slógu ekki eins mörg hundruð millj. kr. og þeir eru, búnir að slá erlendis núna. Þeir hrúguðu ekki inn, þó að þeir flyttu inn þá 3000 bíla á 6 árum, þá slógu þeir ekki öll heimsmet, eins og þeir gerðu núna með 3000 bíla innflutningi á rúmu hálfu ári. Og ég hef grun um, að hæstv. viðskmrh. megi nú fara að skoða sjálfan sig í spegli, speglinum frá 1951, og lesa það, sem hann sagði þá. Hv. 5. þm. Reykv. hélt hér mjög góða ræðu áðan. Mikil lifandis skelfing þykir mér alltaf vænt um, þegar framsóknarmenn halda svona ræður. Ég tekst alveg upp, þegar ég heyri framsóknarmenn verja svona skínandi vel verkfallsréttinn. Ég verð að segja, að það er ákaflega ánægjulegt, og ég vil alveg sérstaklega óska þessum samþingismanni mínum hér til hamingju með þá ræðu, sem hann flutti. Ég vil um leið vonast til þess, að það eigi aldrei fyrir hann að koma, að það yrði lesið upp eitthvað úr þessari ræðu til þess að hrella Framsfl., álíka og hann var að hrella, þegar hann las upp ræðurnar eftir Ásgeir Ásgeirsson, hæstv. forseta Íslands, frá 1929. Það er smáatriði í sambandi við ræðuna, sem mig langaði þó til að gera aths. við, af því að hann var að mæla með verkfallsréttinum sem svo sérstaklega heppilegum sem andkommúnistísku tæki. Hann sagði, að verkfallsrétturinn væri svo upplagður til að hindra, að kommúnisminn yrði sterkari á Vesturlöndum. Lifandi skelfing þætti mér nú vænt um, ef þessi hv. þm. vildi taka það að sér fyrir okkur að fara til eins ágætis lýðræðislands, sem hann hefur verið með í að gera bandalag við, t.d. til Portúgals, og flytja vinum sínum þar, hinum indælu forustumönnum Atlantshafsbandalagsins í Portúgal, þær kveðjur, að þeir þurfi endilega að koma á verkfallsrétti í Portúgal til þess að slá kommúnismann alveg niður. Mér þætti ákaflega vænt um, ef hann vildi taka að sér að sannfæra há um það. Hins vegar til að fræða hann, af því hann kom nú inn á, hvað verkföllin væru sterk, þá skal ég taka mjög undir það með honum. Eftir að borgaraflokkarnir höfðu farið heldur illa út úr því í viðureigninni við de Gaulle og meira að segja sjálf Bandaríkin orðið að láta í minni pokann fyrir honum, þá voru það verkamennirnir í Frakklandi, eins og hann gat réttilega um, þó að hann sleppti því að minnast á, að það hefði verið undir forustu kommúnistaflokks Frakklands, sem sýndu de Gaulle í tvo heimana, þannig að hann varð að láta í minni pokann. Það er nefnilega svo, að þarna, sem verkfallsrétturinn hefur verið alllengi, þar eru einmitt kommúnistaflokkarnir, sem hafa haft forustuna. í Frakklandi hefur kommúnistaflokkurinn um fjórða hluta þjóðarinnar á bak við sig. Á Ítalíu er hann jafnvel enn þá sterkari, stærstu verkalýðssamtökin í þessum löndum eru alveg undir þeirra forustu. Þess vegna, um leið og hann lofsyngur verkfallsréttinn, og það þakka ég honum mjög fyrir, þá má hann þó ekki vera að blekkja aumingja vesalings auðmennina hérna allt of mikið á þessu. Verkfallsrétturinn getur verið ágætis vopn fyrir kommúnistana líka. Hitt aftur á móti er vert að minna hann á, að alþýðan í vesturlöndum hefur orðið að berjast fyrir verkfallsréttinum á sama hátt og hún hefur orðið að berjast fyrir lýðræðinu. Það er alþýðan í vesturlöndum, það er verkamannastéttin í Englandi, Frakklandi, öllum þessum löndum, sem hefur orðið að knýja fram bæði þann almenna kosningarrétt, borgaralega lýðræðisskipulagið og verkfallsréttinn, orðið að berjast fyrir þessu allan tímann með sína sósíalistísku flokka í broddi fylkingar. Meðan auðmannastéttin réð ein í þessum löndum, voru verkalýðssamtökin bönnuð. Verkalýðssamtökin urðu í Englandi, þessu fyrirmyndar þingræðislandi, eins og það hefur verið kallað, að heyja harða og langa baráttu, og um tíma lá dauðahegning við því að berjast fyrir verkföllum, skipuleggja verkföll, rétt eins og er á Spáni í dag. Þess vegna skulum við gera okkur ljóst, að verkfallsrétturinn, það eru réttindi, sem verkalýðurinn hefur knúið fram. Það er ekki það borgaralega lýðræði, sem skóp hann. Það var stóriðjan í þessum löndum, sem skóp verkalýðinn, og það var verkalýðurinn í þessum löndum, sem reis upp á móti þeim kapítalistum, sem stóriðjunni réðu, og skóp sér verkfallsréttinn eins og almenna kosningarréttinn sem eitt af þeim tækjum, sem hann barðist með. Það var ekki nema eðlilegt og mjög fallega gert hjá hv. 5. þm. Reykv., þegar hann var að sýna Sjálfstfl. og hans forustumönnum fram á, hvað það væri ljótt af þeim að vera að skerða verkfallsréttinn. En satt að segja skulum við ekki vera neitt hissa á því og við skulum ekki taka þetta of alvarlega, þegar þeir eru að tala um lýðræði hérna, auðmannaflokkarnir. Við skulum ekkert vera hissa á því, þótt aðalflokkur kapítalistanna á Íslandi, aðalflokkur auðmannastéttarinnar á Íslandi og aðalforingjar auðmannastéttarinnar á Íslandi séu að skerða verkfallsréttinn öðru hverju. Við erum ekkert hissa á því. Við, sem teljum okkur fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar, höfum átt við þetta að stríða hér í ein 30-40 ár. Við höfum aldrei orðið neitt hissa á því, að íhaldið væri að reyna að skerða verkfallsréttinn. Okkur hefur satt að segja fundizt það frekar sjálfsagt, af því að við höfum gengið út frá því, að þetta lýðræði væri að mestu í nösunum á þeim. En hvernig í ósköpunum getur staðið á því, að svona indæll flokkur, svona alþýðlegur flokkur, svona lýðræðissinnaður flokkur, svona bændaflokkur eins og Framsfl., að honum skuli detta í hug að vera með íhaldinu í því að skerða þennan helga rétt? Hvernig stendur á, að það skuli geta komið fyrir? Það er það, sem við höfum ástæðu til þess að vera hissa á, sérstaklega eftir svona ræðu, svona hjartnæma ræðu. Hvernig stendur á því, að ég skuli hafa orðið að upplifa það hér í þinginu, að það er Framsfl. með Alþfl. í ríkisstj. og Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, sem setur gerðardóm á móti sjómönnum? Ég gaf nýlega lýsingu á því hérna, þeirri nótt, 17. marz 1938, þegar Alþfl. var hrakinn út úr ríkisstj. af Framsfl., af því að Framsfl, gerði það að úrslitaatriði, að það yrði settur gerðardómur í sjómannadeilunni, og náttúrlega var Sjálfstfl., þótt hann væri þá í stjórnarandstöðu, fullur ábyrgðartilfinningar og stóð náttúrlega með Framsfl. í slíku. Hvernig stendur á slíku? Og þá stóð nú þannig á, að Jón Baldvinsson, en þessi hv. þm. tekur sér nafn hans í munn, Jón Baldvinsson lá banaleguna og dó þá sömu nótt. Og einmitt þá hrekur Framsfl. Alþfl. út úr ríkisstj. á því að heimta gerðardóm á móti sjómönnum. Það er gott að halda hjartnæmar ræður. En það er nauðsynlegt að stinga hendinni í eigin barm. Þessi hv. þm. er nú ungur og man ekki eftir, hvað Framsfl. hefur gert hér í gamla daga, og það, sem ég vildi ráða honum, er að láta þá menn, sem gerðu þá hluti, sem Framsfl. hefur gert hérna áður fyrr, aldrei fá að ráða neinu í Framsfl. oftar. Þeir tóku sig til líka 1942 og settu almennan gerðardóm, hröktu Alþfl. aftur út úr ríkisstj. Ég held, að það ætti að lesa yfir þeim, einmitt þessum herrum, hvað verkfallsrétturinn er mikils virði og þeir megi ekki brjóta hann. Hv. 5. þm. Norðurl. e. talaði hér nokkur orð í sambandi við fall vinstri stjórnarinnar, og ég get ekki stillt mig um að leiðrétta hann. í fyrsta lagi, vinstri stjórnin féll ekki. Það fór aldrei fram nein atkvgr. hér á þingi, þar sem hún féll. Framsfl. sundraði henni, Framsfl. sleit henni. Framsfl. sleit því stjórnarsamstarfi og sveik þá stefnuskrá, sem hann hafði fallizt á að framkvæma, þegar sú stjórn var sett. Framsfl. sleit vinstri stjórninni á því augnabliki, sem tveir samstarfsflokkar hans, Alþfl. og Alþb., höfðu náð samstarfi á Alþýðusambandsþingi. En áður hafði Framsfl, kvartað yfir því, að þeir kæmu sér ekki nógu vel saman. En á því augnabliki, sem Framsfl. sá, að þessir tveir flokkar ætluðu að fara að koma sér saman, þá sleit hann stjórnarsamstarfinu. Samstarfinu við Alþýðusamband íslands var neitað þá. Alþýðusambandi Íslands var stillt frammi fyrir úrslitakostum, en því var ekki boðið upp á samstarf. Framsfl. skal ekki komast upp með að segja, að það hafi verið einhverjir aðrir, sem slitu því stjórnarsamstarfi. Það gerði hann einn, og því ber hann einn ábyrgð á. Og því er borið við, eins og sá hv. þm. sagði, 5. þm. Norðurl, e., að það hafi verið einhver slæm öfl að verki, sem hafi hækkað svo mikið kaupið og kaupmáttinn á síðustu þrem mánuðum ársins 1958, að þess vegna hafi allt farið út um þúfur. Ég skal reikna fyrir hv, þm. kaupmáttinn þessi ár. Kaupmáttur tímakaups lægst launuðu Dagsbrúnarmannanna var 1956 97.2, miðað við 100 1946. Árið 1957 var hann 95.8. Árið 1958 var hann 96.9. Hann var mjög svipaður allan þennan tíma, rétt í kringum 97. Hvað var þessi sami kaupmáttur 8 síðustu mánuði ársins 1955? Hann var 99.7. Hann var heldur hærri allan seinni hluta þess árs, eftir 6 vikna verkfallið um vorið, heldur en var á þeim tíma vinstri stjórnarinnar. En það munaði ekki miklu, það var engin veruleg lækkun, aðeins 2 stig. Hver var kaupmáttur tímakaupsins síðustu 3 mánuði ársins 1958, þessa 3 mánuði, sem alltaf er verið að reyna að útbásúnera, þannig að þeir hafi eyðilagt allt saman? Hann var 99. Það er allt saman. Hann var 2 stigum hærri en hann var að meðaltali þessi 3 ár. Og Framsókn mundi þykja það lítil kauphækkun í dag á 3 árum. Það dugir þess vegna ekki að vera með neinar blekkingar í þessu sambandi og engar ávítur á okkur t.d. í Alþb. eða verkalýðshreyfingunni, sem stóð að því að hækka þá kaupið. Hún átti fullan rétt á þeim kauphækkunum, enda var komið svo, að það var fulltrúi Framsóknar í bæjarstjórn Reykjavíkur, sem haustið 1958 lagði til, að gengið yrði að öllum kröfum Dagsbrúnar þá. Þess vegna á ekki að vera að blekkja í þessum efnum, sízt af öllu að bera verkalýðnum í Reykjavík, sem nú stendur í harðri baráttu, á brýn og reyna að væna hann um ýmislegt slæmt í sambandi við það, sem þá gerðist. Hann var að berjast fyrir fullkomlega sanngjörnum kröfum, sem þjóðfélagið gat leikið sér að að fullnægja, þótt hærri hefðu verið, svo framarlega sem Framsfl. hefði nokkurn tíma þorað að taka upp almennilega efnahagspólitík og hefði ekki látið þá sömu menn ráða sinni efnahagspólitík, sem hafa ráðið pólitík viðreisnarstjórnarinnar síðan. Hann arfleiddi vinstri stjórnina að sínum sérfræðingum. Og hvað gerði Framsfl., þegar hann fór út úr þessari vinstri stjórn? Hann fór beint til Sjálfstfl. og bauð honum að mynda stjórn með honum með því að lýsa því yfir, að hann vildi mynda stjórn allra flokka um 8% launalækkun. Hann vissi, að við urðum ekki með í þeirri stjórn. Hann vissi, hverja hann bjóst við að fá með í þá stjórn, alveg eins og 1944. Hann reiknaði bara skakkt, eins og hann reiknar stundum. Þetta vildi ég nú aðeins segja, af því að verið var að hnýta í okkur. Ég vil segja það við hv. framsóknarmenn, sem standa sig svona framúrskarandi vel í baráttunni með okkur núna, sem mér þykir alltaf ákaflega vænt um að berjast með, þegar þeir eru í stjórnarandstöðu, þeir eru alltaf svo skemmtilega róttækir, þegar þeir eru í stjórnarandstöðu, - ég vil segja við þá, að þeir eiga ekki að vera að rifja þessa hluti upp, því að við þurfum ekki að fara að deila innbyrðis núna. Það er betra að standa saman. Þess vegna eiga þeir ekki að vera að tala um þessa hluti, vegna þess að þeir tala rangt um þá. Hér hefur því verið haldið fram af hálfu hæstv. ríkisstj., ég held jafnvel, að hæstv. viðskmrh. hafi komið inn á það, hvernig í ósköpunum ætti nú sjávarútvegurinn að fara að bera 40% hækkun á kaupi. Já, sjávarútvegurinn ber nú miklu, miklu meira en þótt væri 40% hækkun á kaupi hjá verkamönnunum, sem skapa hann og vinna við hann og framleiða fiskinn. Hann ber miklu, miklu meira. Sjávarútvegurinn ber alla auðmannastéttina hér í landinu, allt braskið, sem hér er framkvæmt, á sínum herðum. Og það mætti losa hann við eitthvað af því braski, áður en farið væri að tala um, að verkamennirnir hefðu of mikið. Ég held, að hæstv. viðskmrh. hafi látið orð að því liggja, að okkar sjávarútvegur mundi ekki vera samkeppnisfær, ef hann hækkaði kaupið um 40%. Ég er hræddur um, að við þurfum alvarlega að rannsaka sjávarútveginn og allt okkar þjóðfélag; alla þess yfirbyggingu. Helztu keppinautar okkar eru Norðmenn. Hvernig er kaupið, sem sjávarútvegurinn og íslenzkir atvinnurekendur verða að borga, og hvernig er kaupið, sem sjávarútvegurinn norski og norskir atvinnurekendur verða að borga? Kaupið hér er núna, lægsta Dagsbrúnarkaupið 28 kr. um tímann. Kaupið, sem norski verkamaðurinn hefur, meðaltalskaupið hjá honum, ófaglærða verkamanninum, er 48 kr. Svo að við lítum á sjávarútveginn, hvernig eru afköstin, hvernig er aðstaðan, sem kapítalistunum í báðum löndum er sköpuð. Seinast þegar ég vissi til, að samanburður var tekinn á okkur og Noregi um afköst við aflabrögðin, það var í Marshall-skýrslunum frá 1948, ef ég man rétt, framleiddi íslenzkur sjómaður á ári 70 tonn af fiski, og næstur honum kom í veröldinni sá norski sjómaður, sem framleiddi 10 tonn af fiski. Íslenzki sjómaðurinn afkastaði sjö sinnum meira en sá næsti, sem kom á eftir honum í veröldinni. Og núna held ég, að á síðasta eða næstsiðasta ári voru afköstin, ef ég man rétt, hjá íslenzka sjómanninum 120 tonn á ári, og þá held ég, að talið hafi verið, að sjómenn í Bandaríkjunum væru næstir með 25 tonn. M.ö.o.: afköstin í sjávarútveginum, sjálfum aflabrögðunum á Íslandi eru meiri en annars þekkist í veröldinni. Íslenzkur sjávarútvegur ætti þess vegna að vera allra sjávarútvega samkeppnisfærastur, strax hvað afköstin snertir, með okkar auðugu mið, okkar duglegu sjómenn, okkar fullkomnu tæki, sérstaklega svo framarlega sem skipulagningin og vinnan í landi væri framkvæmd með álíka hagsýni og ég býst við að ýmsir kapítalistar erlendis framkvæmi. Ég hef sjálfur einu sinni átt ofur lítinn þátt að því að reyna að leiðbeina, þó að ég þekki lítið inn á þetta, okkar íslenzku kapítalistum um hagsýni í slíku. Við lögðum til við þá í nýbyggingarráði, að það yrði byggð á Grandagarðinum hérna í Reykjavík bæði stórt hraðfrystihús og fast við það fiskimjölsverksmiðja, þannig að þegar fiskurinn væri flakaður, dytti hann niður á færibönd, sem færu beint yfir í fiskimjölsverksmiðjuna. Það var búið að gera teikningar af þessu og allt slíkt, nýbyggingarráði í gamla daga og útvegsmönnum leizt vel á þetta. Það var praktískt, það þurfti aldrei að setja neinn fisk á bíl, það var hægt að taka hann beint upp úr skipunum, og beinin fóru sjálíkrafa og úrgangurinn yfir í fiskimjölsverksmiðjuna. En hvað gerðist? Það gerðist, að bankarnir og allir mögulegir spekúlantar fóru að sletta sér fram í þessa hluti. Landsbankinn neitaði að lána útvegsmönnunum fyrir þessu, nema því aðeins að þeir færu í kompaní við vissa fiskimjölsverksmiðju, sem stendur nú hér inni á Kletti, og þessum málum var með afskiptum bankavaldsins þá stjórnað þannig, að hraðfrystihúsin voru byggð úti á Seltjarnarnesi, eins og Ísbjörninn, og fiskimjölsverksmiðjurnar endurreistar inni á Kletti, og hvern fisk varð að keyra fyrst út á Seltjarnarnes til að flaka hann þar og síðan beinin og úrganginn 5 km í gegnum alla Reykjavík inn á Klett til að vinna úr beinunum þar. Þetta er hagsýni íslenzkra kapítalista. Svo koma þeir, ef það ber sig ekki allt saman, og segja: Það verður að lækka kaup hjá verkalýðnum, - menn, sem ekki kunna að stjórna sínu verki og ættu þó sannarlega að hafa betra vit á því en einhverjir og einhverjir, sem aldrei hafa lesið um þetta nema í bókum. En það er ekki til neins að skipuleggja allt hringlandi vitlaust og koma svo á eftir og segja, að verkalýðurinn eigi að borga. Ég sagði það einu sinni, þegar verið var að ræða hér um efnahagsbandalagsmálin, við okkar íslenzku kapítalista, að það væri svo sem engin tilhlökkun að sjá það, þegar Findus eða Unilever færu að setja upp stór hraðfrystihús í Sandgerði og annars staðar, og sjá kanaska 7 hraðfrystihús í Keflavík verða að engu fyrir það, að þetta hefur verið byggt eins og af kjánum. Ég sagði við þá, að þrátt fyrir allt, hve þeir stjórnuðu þessu illa, þá vildum við þó heldur hafa þá en fá þessa útlendu hringa. En það þýðir ekki um leið, að við viljum þola það, að vegna þess að þessu er óskynsamlega stjórnað af okkar íslenzku kapítalistum á þessu sviði, þá viljum við sætta okkur við, að þeir fari að lækka launin hjá verkamönnunum þess vegna. Nei, þeir verða að læra að stjórna atvinnurekstrinum, sem - bankarnir og þjóðin hafa lánað þeim fé í, af einhverju viti. Og það á að byrja þar. Svo er annað, sem þeir mega líka læra. Þeir þurfa að hafa dálitinn manndóm í sér gagnvart þeim aðilum, sem þeir láta tæta allt af sér núna. Hvað eru þessir kapítalistar okkar í sjávarútveginum að láta bankana setja sér stólinn fyrir dyrnar og heimta af sér okurvexti? Geta þessir kapítalistar okkar einhverjir í sjávarútveginum ekki sagt við bankana: Við látum ykkur ekki fá neinn fisk, þið heimtið hann af okkur, við látum ykkur ekki fá hann? - Það er á þessum fiski, sem bankarnir græða allt, sem þeir græða. Hvað þurfa þessir kapítalistar að beygja sig undir einhverja hrottavexti hjá bönkunum? Eða hvað þurfa þeir að láta olíuhringana vera að græða á sér? Eins og þeir geti ekki sagt við þessa hringa: Við myndum okkar eigin olíufélög og kaupum allt inn sjálfir. Hvað þurfa þeir að láta vátryggingafélög vera að græða á sér? Það er nauðsynlegt, að sjávarútvegurinn og þeir, sem honum stjórna, manni sig upp í að segja við aðra aðila í íslenzkri auðmannastétt: Þið skuluð ekki græða einn eyri, fyrr en sjávarútvegurinn ber sig sjálfur, því að það, sem íslenzku þjóðfélagi er nauðsynlegt, á meðan það er kapítalistískt þjóðfélag, er fyrst og fremst, að sjávarútvegurinn beri sig. Allir heildsalar og olíuhringar eða hverjir sem það eru geta komið á eftir. Það má þjóðnýta bæði olíuna og vátryggingafélögin og allan innflutninginn til landsins, og sjávarútvegsmennirnir ættu að segja það, að það skuli þeir gera, svo framarlega sem ekki sé séð um, að sjávarútvegurinn fái að græða. En þeim skal ekki haldast uppi að ganga á verkalýðinn í landinu. Verkalýðurinn í landinu veit ósköp vel, hvernig hægt er að stjórna þessu landi miklu betur en því er stjórnað núna. Hann treystir sér fullkomlega til að standa undir hærra kaupi en 40 kr. á tímann til Dagsbrúnarmanna. Og látið okkur bara stjórna því, við skulum sýna ykkur það. En við látum ekki bjóða okkur að segja í sífellu: Allir skulu halda sínu. Bankarnir skulu fá að reyta af sjávarútveginum, olíuhringarnir skulu fá að reyta af sjávarútveginum, heildsalarnir skulu fá að reyta af sjávarútveginum, bílabraskararnir skulu fá að reyta af sjávarútveginum, þeir skulu fá að byggja umboðshallir eins og þeim þóknast. - Það er þetta, sem verður að stöðva, og það er þarna, sem verður að byrja. Og þess vegna segjum við: Það verður ekki byrjað á verkalýðnum, við þolum það ekki undir neinum kringumstæðum. Þið verðið að beina ykkar geiri þangað, sem þörfin er fyrir. Það þarf að losa sjávarútveginn við þessar afætur, sem eru á honum. Það er hlaðið á sjávarútveginn, og það er verið að brjóta hann niður undir þessum þunga braskaravaldsins í Reykjavík, og það er sá þungi, sem hann þarf að feykja af sér, og verkalýðurinn er reiðubúinn að hjálpa honum til þess. Hann hefur gert það áður, þegar þetta braskaravald, Coca-colastjórnin í gamla daga ætlaði að fara álíka að og hæstv. ríkisstj. er að fara að nú. Það, sem gerir, að verkalýðurinn hefur risið upp núna, er, að hans réttlætistilfinningu er ofboðið. Það verkafólk, sem starfar við framleiðsluna á íslandi, það verkafólk, sem vinnur mestu erfiðisvinnuna, það verkafólk, sem ber allt þjóðfélagið á sínum herðum, það er það, sem heimtar sitt réttlæti, og það er það, sem heimtar sitt frelsi, og það er það, sem sættir sig ekki við þessi lög. Það sættir sig ekki við að vera skilið út undan, þegar allir aðrir eru búnir að taka sitt, og láta henda í sig roðunum. Það eru liðnir þeir tímar, að við beygjum okkur undir eitthvert harðstjóravald þannig. Það er ástand, sem íslenzk alþýða ætlar ekki að horfa framan í oftar. Allir þessir gammar skulu ekki fá að reyta þannig af henni. íslenzkur verkalýður sér það, að ef hann unir þessu, er verið að gera hann að sérstakri undirstétt, sérstakri þrælastétt hér í þjóðfélaginu, og það einmitt stéttina, sem vinnur öll þörfustu verkin. Þess vegna hefur verkalýðurinn risið upp á Íslandi, eins og hann hefur gert í dag. Hann sættir sig ekki við þrælalög. Þess vegna á hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn að sjá að sér í tíma. Sú réttláta reiði fólksins, sem nú þegar hefur brotizt út og kemur til með að magnast, er svona sterk, vegna þess að hún er réttlát. Það tjáir ekki að berjast á móti þessu. Þeir menn, sem hafa einhverja skynsemi, eitthvert stjórnmálavit, eiga að læra að láta undan t tíma. Það er hægt að stíga eitt feilspor, sem getur orðið hættulegt, en það er hægt að leiðrétta það með því að stíga spor til baka.



Herra forseti. Ég held, að það megi nú öllum vera orðið ljóst, að það frv., sem hér er til umr., felur í sér stríðsstefnu gagnvart verkalýðshreyfingunni. Eftir þær viðtökur, sem þetta frv. hefur fengið, þau viðbrögð, sem verkalýðshreyfingin hefur haft gagnvart því, þá held ég, að þetta ætti öllum að vera ljóst. Það má svo segja, að verkalýðshreyfingin hafi einhuga risið gegn frv., og afleiðingar þess, ef það yrði að lögum, held ég, að ættu nú að blasa við hverjum manni og vera alveg augljósar. Ég ætla ekki að fara að mála það hér upp, ég veit, að hver maður, sem hér er staddur; og hv. þm. geta vel gert sér grein fyrir því, hvert slíkt muni leiða. Ég held þess vegna, að það sé ekki um að villast, að það eina rétta í málinu, eins og nú er komið, sé það, að frv. verði dregið til baka og tafarlaust verði teknir upp samningar við verkalýðshreyfinguna. Verkalýðshreyfingin hefur ekki kosið þennan ófrið, síður en svo. En hann er knúinn fram af hæstv. ríkisstj. með því að setja þetta frv. á dagskrá. Við buðum frest, áður en málið kom fyrir þing. Við buðum frest í allt að hálfan mánuð til þess að ræða málin alvarlega. Hæstv. forsrh. sagði hér í framsöguræðu sinni, að slíkan frest hefði hann ekki getað þegið, hann hefði verið of stuttur. En mér er nú spurn: Ef sá tími, sem síðan er liðinn, hefði verið notaður jafnvel og hér hefur verið á Alþingi og raunar utan Alþingis, hvað hefði þá getað áunnizt, ef hann hefði verið notaður til samninga við verkalýðshreyfinguna, en ekki til að efla þetta stríð? Mér er nær að halda, að við hefðum komizt töluvert áleiðis og málin stæðu betur í dag en þau nú standa. Það er ekki aðeins það, að þetta hljóti að leiða til átaka, stórra átaka, sennilega meiri átaka en við höfum þekkt áður, heldur ættu menn líka að reyna að gera sér ljóst, hvers konar andrúmsloft það verður, sem menn ættu svo að setjast í að samningaborði á eftir. Ég held, að þeir, sem mest prédika friðinn og að samningaleiðirnar eigi alltaf að fara, þeir ættu að íhuga þetta vandlega. Verkafólk, sem væri búið að reita til reiði á þann hátt, sem þetta frv. stefnir að og gert væri, ef að lögum verður, það verður áreiðanlega ekki kröfuminna við samningaborðið en það hefur verið áður. Ég mundi vilja segja, að enn væri ekki of seint að snúa við. En verði því ekki sinnt, þá er alveg augljóst, að baráttan, sem nú er fram undan, kostar áreiðanlega bæði atvinnuvegina og þjóðfélagið allt miklu meira en það mundi kosta að verða við kröfum verkalýðsfélaganna í dag. Ég vildi í upphafi máls míns segja þessi varnaðarorð, og vænti ég þess, að menn hugsi sig vel um, áður en þetta frv. verður gert að lögum á Alþingi. Áður en ég ræði sjálft efni frv., vildi ég aðeins minnast á þróun launamálanna á undanförnum árum. Þessi mál hafa að vísu verið rakin hér í þessum umr., en ég held engu að síður, að það sé rétt að minna enn á þau. Í desember 1958 var almennt verkamannakaup 23.86 kr. í febrúarmánuði 1959 var þetta kaup lækkað um 13.4%, að krónutölu í 20.67 kr. Þannig hélzt kaupið óbreytt fram í júnímánuð 1961, en eins og allir muna, þá var í febrúarmánuði 1960 framkvæmd stórfelld gengislækkun og um leið afnumið það ákvæði úr samningum allra verkalýðsfélaga, að vísitölu mætti greiða á kaup. Jafnframt því sem verðlag fór að sjálfsögðu stórhækkandi vegna gengisfellingar, var vísitalan numin úr lögum. Þessi athöfn, að taka vísitöluna úr sambandi, hefur leitt til þess, að samningar hafa verið tíðari en nokkurn tíma hefur gerzt áður í þessu landi og ókyrrðin á vinnumarkaðinum meiri en við munum dæmi um áður. Það gefur auðvitað auga leið, að þegar farið er að semja um kaup og kjör tvisvar, þrisvar á ári og meiri hluta ársins er allt samningalaust, hvers konar ástand það er, ekki aðeins fyrir launþegana, heldur miklu frekar fyrir atvinnureksturinn, hvers konar öryggisleysi allt slíkt hlýtur að skapa í öllum atvinnurekstri. Ég held, að það væri mál til komið, að það mál yrði íhugað í fullri alvöru að taka upp verðbætur á kaupið aftur. Ef menn vilja forðast að einhverju a.m.k. allan þann óróleika, sem verið hefur á vinnumarkaðinum undanfarin ár og sérstaklega kannske s.1. 2-3 ár, þá sé ég ekki, að það sé nein leið önnur til en að tengja aftur saman kaupið og verðlagið. Í júnímánuði 1961 var kaupið hækkað um 10%, kaup verkamannanna. Þær tölur, sem hér hafa verið nefndar, þó aðallega af hæstv. ráðh., um kauphækkanir, sem hafi átt sér stað, - ég man þær nú ekki nákvæmlega, en það hefur verið talað um, að kauphækkunin 1961 væri 13, 14 til 17%, og ég held, að hæstv. forsrh., ef ég man rétt, segði hér í sinni annarri ræðu, að meðaltalið mundi vera um 15%. Hvernig þessar tölur eru fundnar, veit ég ekki, en hitt er staðreynd, að bein kauphækkun til verkamanna sumarið 1961 var ekki nema 10%. Þá var einnig samið um, að kaup skyldi hækka ári síðar um 4%, og á þennan hátt áttu samningar að geta gilt í 2 ár ost vinnufriður að vera tryggður í 2 ár. Það var engan veginn með góðu, sem þessi kauphækkun náðist fram 1961, mjög fjarri því. Bein afskipti hæstv. ríkisstj. af þeim málum urðu til þess, að þá kom til mjög hatramms verkfalls, einkum hér í Reykjavík, verkfalls, sem stóð nærri 5 vikur, og var þó séð í fyrstu viku verkfallsins, hver endalokin hlutu að verða. Þá voru með samningunum við fyrirtæki samvinnufélaganna markaðir þeir samningar, sem hlutu að koma. Um annað gat ekki verið að ræða. En þrátt fyrir það var verkamönnum hér í Reykjavík haldið í nær 4 vikna verkfalli á eftir. Fyrir því, sem síðan fylgdi á eftir, þ.e.a.s. gengislækkuninni 1961, sem varð hrein hefndarráðstöfun gagnvart verkalýðshreyfingunni, bókstaflega ekkert annað, voru engin rök. Það var sagt strax, og þetta sjá allír í dag að var rétt. Og mér er nær að halda, ef hæstv. ríkisstj. ætti þess kost að lifa upp aftur þá tíma, að henni dytti ekki í hug að fara í gengisfellingu, eins og þá var gert. Þessi kauphækkun, sem þá náðist fram, var engin röksemd fyrir gengisfellingu, mjög langt frá því. Með kauphækkuninni 1961, 10% kauphækkuninni þá, var kaupið samt sem áður rösklega einni krónu lægra á klst. en það var í desembermánuði 1958. Það var öll kauphækkunin, sem knúin var fram sumarið 1961. Kauphækkunin, sem síðan var samið um 1962, var hæst á verkamannakaupinu 9.5 % og þar innifalin þau 4%, sem samið var um á árinu áður, að til framkvæmda skyldi koma í júnímánuði árið eftir. Ég man nú ekki tölur, sem nefndar voru um þá gífurlegu kauphækkun, sem orðið hefði á árinu 1962, en það var einnig langt fyrir ofan það, sem þessar tölur segja. Taxtar verkamannanna hækkuðu mjög misjafnlega. Sumir taxtarnir hækkuðu ekki nema aðeins rösklega um þau 4%, sem hafði verið samið um árinu áður, svo til ekkert fram yfir það. Síðan hafa svo orðið kauphækkanir á þessu ári, 5% í janúarmánuði og 7.5% í júnímánuði. Þetta eru kauphækkanir, sem verkamenn hafa knúið fram á þessu tímabili, sem liðið er, síðan hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum, og ég held, að það verði að segja, að mjög hóflega og sennilega allt um of hóflega hafi verið farið í sakirnar af hálfu verkalýðshreyfingarinnar. Fyrst og fremst fékk ríkisstj. langan umhugsunarfrest, frá því að hún kom til valda og þar til fyrsta kauphækkunin varð, og síðan hafa kauphækkanirnar verið mjög litlar og langt fyrir neðan það, sem verðlagið hefur sagt til á hverjum tíma, að kaupið hefði þurft að hækka um til þess einvörðungu að halda í við þær verðhækkanir, sem orðið hafa. Og þá skulum við aðeins líta á þróun verðlagsmálanna á þessu tímabili. Frá því í marz 1959 hefur vísitala vöru og þjónustu, sem ég tel að sé sú eina vísitala, sem nokkurt vit sé nú að miða við, hækkað um 63%, og vísitala matvörunnar hefur hækkað meira, hún hefur hækkað um 75%. En það gefur auðvitað auga leið, að með jafnlágu kaupi og verkamenn hér hafa hlýtur mjög stór hluti þess að fara beinlínis til að kaupa brýnustu nauðsynjar. Þess vegna er einmitt vísitala matvörunnar kannske réttasti mælikvarðinn, sem hægt er að leggja á kaupmátt launanna. En sú vísitala hefur sem sagt hækkað um 75%. Á sama tíma hefur verkamannakaupið aðeins hækkað um 35%, og vit ég þá minna á, að það er miðað við 20.67 kr., eins og það lækkaði í febr. 1959, þ.e.a.s. það kaup, sem þá var búið að lækka um 13.4% að krónutölu, það lága kaup hefur aðeins hækkað um 35%, meðan vísitala vöru og þjónustu hefur hækkað um 63% og vísitala matvörunnar um 75%. 1959 í marzmánuði hafði verkamaðurinn 1287 kr. afgangs af árskaupi sínu, þegar miðað er við þá upphæð, sem vísitalan reiknar í a-liðnum, þ.e.a.s. í útgjöld fyrir vöru og þjónustu. Hann hafði þá í afgang 1287 kr. Þennan sama verkamann vantar í dag 11550 kr. tæpar til þess, að árskaup hans hrökkvi fyrir sömu útgjaldaupphæð með vísitölunni. Ég held, að þetta sýni gleggst þann gífurlega mun, sem orðið hefur annars vegar á þróun verðlagsmálanna og hins vegar á kauphækkunum til verkamanna. Síðan í júnímánuði í vor, að samið var síðast, hefur vísitala matvörunnar hækkað um 22 stig og vísitala vöru og þjónustu hefur hækkað - ég man ekki þá tölu svo glöggt, en það er eitthvað örlítið minna, sem hún hefur hækkað um. Það er þess vegna sjáanlegt, að sú kauphækkun, sem varð í vor, er löngu sokkin í verðhækkanirnar. Það er þessi þróun verðlagsmálanna, sem er önnur höfuðröksemdin fyrir kröfum verkalýðshreyfingarinnar núna. Hæstv. menntmrh. sagði hér í einni ræðu sinni, að þessi þróun málanna væri mesti áfellisdómur á stefnu verkalýðshreyfingarinnar í launamálum, sem hugsazt gæti. Þessi þróun er ekki áfellisdómur á stefnu verkalýðshreyfingarinnar í launamálum. En það má segja, að verkalýðshreyfingin hafi ekki verið viðbúin að fylgja stefnu sinni eftir og því hafi svona farið. Verkalýðshreyfingin hefur á þessum árum yfirleitt borið gæfu til þess að standa harðlega sameinuð að kröfum sínum, en hins vegar hefur allmjög skort á, að hún hefði getað gert það pólitískt, en það er einmitt pólitíska valdið í landinu, sem hefur verið notað til þess að magna verðbólguna, og það má segja, að einmitt þessi verðbólguþróun og gengisfellingarnar séu bókstaflega eini gróðavegur, sem auðmenn og atvinnurekendur þessa lands hafa komið auga á og farið. Það er einmitt vegna þess, að verkalýðshreyfingin hefur ekki staðið pólitískt sameinuð til að fylgja eftir kröfum sínum, hörðum kröfum, og sjá til þess með pólitískum styrk sínum, að þær væru ekki að engu gerðar, eins og reyndin hefur orðið. Fyrir það má áfellast verkalýðshreyfinguna, en ekki hitt að hafa barizt fyrir þessum kauphækkunum, sem orðið hafa, því að hver maður gæti sagt sér, hvar við værum staddir, ef það hefði ekki verið gert. Hin höfuðröksemdin fyrir kröfum okkar nú í dag er sú, að mjög mikil hækkun hefur orðið á öllum hálaunum í landinu að undanförnu. Ég ætla ekki að fara að rekja það mál hér, en það er auðvitað öllum augljóst mál, hlýtur að vera það. Ég skal fyllilega játa, að það er nauðsynlegt að launa bæði vísindamenn og vel tæknimenntaða menn betur en almennt verkafólk. Það er nauðsynlegt, og það er verkafólkinu sjálfu nauðsynlegt, því að við sjáum það auðvitað mjög vel, að við stöndumst ekki samkeppni annarra þjóða, ef við höfum ekki þennan kvalifíseraða vinnukraft, og kjör verkamanna eru einmitt kannske mjög því háð, að þessi vinnukraftur sé fyrir hendi. En misræmi hefur verið innleitt, ekki bara varðandi kjör þessara manna, heldur annarra, sem eru þjóðfélaginu miklu ónauðsynlegri og ég vil segja langtum ónauðsynlegri en hinn ófaglærði verkamaður, sem ekki kann annað en vinna með sínum höndum, en það eru þó þeir menn, sem nú standa undir því að bjarga milljónaverðmætum nótt með degi. Ef á að innleiða þann stórkostlega launamismun, sem nú stefnir að, á milli þessara manna og ég vil segja mjög ónauðsynlegra hálaunamanna í þjóðfélaginu, þá getur ekki farið vel. Þess vegna er það, að verkafólk með óbrenglaða réttlætiskennd lítur ekki aðeins á þetta frv. sem hatramma árás á helgustu réttindi verkalýðshreyfingarinnar, samningsfrelsið, verkfallsréttinn, heldur telur það líka hafa í sér fólgið misrétti og ranglæti gagnvart kjörum þeirra, sem verst eru settir. Með þessu frv. á að banna kauphækkanir og verkföll til áramóta, eftir að þeir hálaunuðu hafa fengið sin laun hækkuð jafngífurlega og orðið hefur, eftir að verðhækkanir hafa dunið yfir og að engu gert þær kauphækkanir, sem fram náðust í sumar, og eftir að séð var í raun og veru í sumar, að hverju stefndi. Það var öllum vitanlegt, að verkalýðshreyfingin frestaði þá sínum samningum til haustsins af tveim ástæðum aðallega: í fyrsta tagi, við óttuðumst þróun verðlagsmálanna, og í öðru lagi vildum við úrslit kjaradómsins, áður en samningar yrðu teknir upp aftur. Þetta vissu atvinnurekendur í sumar. Þetta vissi ríkisstj., þegar hún gekkst í því að fá verkalýðshreyfinguna til að fresta aðgerðum sínum. Um það að hafa ekki notað þennan tíma, sem síðan er liðinn, er ekki hægt að hafa önnur orð en þau, að hér hafi algerlega verið látið fljóta sofandi að feigðarósi. Það var öllum vitanlegt, að friðurinn hlyti að verða úti nú, þegar samningar runnu út sjálíkrafa, eins og um var samið. Og eftir það, sem á undan er skeð, að ætla sér þá að koma með frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, sem á að banna þeim, sem verst eru settir, að hækka kaupið um einn eyri, banna að nota þann eina rétt, sem verkalýðshreyfingin hefur yfir að ráða, þegar allt um þrýtur, þ.e.a.s. verkfallsréttinn, það eru hlutir, sem verkalýðshreyfingin litur mjög alvarlegum augum. Menn telja einnig fullvíst, að hér sé aðeins um byrjunina að ræða, því að í frv. sjálfu og grg. þess er það beinlínis tekið fram, að áður en þessi lög gangi úr gildi, þ.e.a.s. fyrir n. k. áramót, eigi að setja ný lög til að ráða þessum málum. Ef ekki vinnst tími til þess, áður en Alþingi fer í jólafríið, þá yrði sennilega gripið til brbl. og málum skipað á þann veg. Hæstv. forsrh. sagði berlega í sinni framsöguræðu, að það væri ætlunin að bæta kjör hinna lægst launuðu eftir öðrum leiðum en kauphækkunum. Menn telja því af eðlilegum ástæðum, að það sé ekki ætlunin, að þetta bann við kauphækkunum eigi aðeins að gilda til áramóta, heldur og lengur. Það er ekki aðeins hæstv. forsrh., sem hefur látið orð falla á þessa leið, ekki síður einnig hæstv, menntmrh. Það virðist þess vegna sem það eigi áfram að banna kauphækkanir, ef þetta frv. verður gert að lögum og lögin fá staðizt. Það er látið svo heita, að með þessu frv. eigi einnig að banna verðhækkanir. Hins vegar ber það fyllilega með sér, að verðhækkanir geta orðið nokkurn veginn á sama hátt og þær hafa orðið. Hæstv. forsrh. sagði einnig hér í sinni framsöguræðu berum orðum, að verðhækkanir gætu orðið, í fyrsta lagi vegna þeirra verðlækkana, sem kynnu að verða á erlendum vörum, og í öðru lagi vegna hækkana á tilkostnaði, sem orðið hefði á undanförnum mánuðum. Nú vita allir, að fyrir dyrum hefur staðið að hækka ýmsa vöru í verði, m.a. rafmagn, hitaveitu, strætisvagna o.s.frv. Allt þetta er sjálfsagt vegna hækkunar á tilkostnaði, sem orðíð hefur á undanförnum mánuðum. Það virðist þess vegna vera augljóst, að öllum dyrum á að halda opnum fyrir áframhaldandi verðhækkunum, en kaupið má ekki hækka, þó að tilkostnaður verkamannsins hafi hækkað gífurlega á undanförnum mánuðum. Þær aðalröksemdir, sem færðar eru fyrir frv., eru kannske í fyrsta lagi þær, að neyzla og fjárfesting hafi aukizt meira en sem því nemur, sem þjóðarbúið gæti staðið undir, verzlunarjöfnuðurinn sé orðinn mjög óhagstæður, um 700 millj., og hæstv. menntmrh. vildi í sinni ræðu halda því fram og sagði berum orðum, að þessi þróun málanna, þessi gífurlega neyzluaukning og fjárfesting væri vegna kauphækkana, sem orðið hefðu í fyrra og á þessu ári. Það er náttúrlega fjarstætt að halda því fram, að kauphækkun, sem verkamenn og verkafólk hefur fengið fram á árinu í fyrra og á þessu ári, hafi orsakað þessa þróun. Það eru visvitandi og hreinar blekkingar. Ætli það sé ekki þetta fólk og kaupmáttur þessa fólks, sem hefur kallað á innflutning 3000 bíla á þessu ári? Ætli það sé ekki þetta fólk og kaupmáttur þess, sem hefur byggt verzlunarhallirnar hér inn með Laugaveginum? Nei, það er ekki kaupmáttur þessa fólks, sem hefur ráðið þróun þessara mála. Þetta fólk hefur þrátt fyrir kauphækkunina haft úr minna að spila í fyrra og á þessu ári en það hafði áður. Það hefur verið séð um það með þróun verðlagsmálanna. Í öðru lagi er sagt, að útflutningsatvinnuvegirnir beri ekki hærra kaup. Það má vera, að t.d. frystihúsin beri ekki hærra kaup í dag. En þá er líka skylt að geta þess, að kaupið, launaliðurinn, er ekki eini útgjaldaliður þessara fyrirtækja og mjög langt frá því. Launaliðurinn er litill hluti í útgjaldakostnaði frystihúsanna, sennilega ekki nema um fimmti hluti tilkostnaðarins, ef hráefniskostnaðurinn er ekki reiknaður með. Hins vegar mun stærri hluti en launakostnaðurinn er vera háður meira og minna beinum stjórnarráðstöfunum, og stór hluti tilkostnaðarins er auðvitað háður því, hvernig rekstur þessara fyrirtækja er. Mér skilst, að ef útflutningsgjaldið eitt væri afnumið, mætti hækka kaup verkafólksins í frystihúsunum um 38% a.m.k. Þetta sýnir, hve raunverulega lítill liður kaupgjaldið sjálft er. Verkamenn vita ósköp vel, hvernig rekstur margra þessara fyrirtækja er. í sumum frystihúsum hefur reksturinn batnað allverulega á undanförnum árum. Önnur eru enn illa rekin, og öll eru þau rekin áreiðanlega miklu lakar en hægt væri að gera. Og það eru auðvitað fjöldamörg önnur rök, sem hér mætti fram færa í þessu sambandi. Það þýðir þess vegna ekki að segja verkafólki, að framleiðslan geti ekki staðið undir hærra kaupi en nú er greitt. Ef það er staðreyndin með t.d. frystihúsin í dag, þá er ekki um neitt annað að ræða en finna leiðir til þess, að þessi fyrirtæki geti borið hærra kaup, því að án hærra kaups verða þau ekki rekin. Þetta er atriði, sem allir þurfa að gera sér ljóst. Ég ætla ekki að fara hér í nein maraþon-ræðuhöld. En ég vil enn minna á það, sem ég benti á í upphafi máls míns, að þetta mál er nú komið á það stig, að það hljóta allir alvarlega hugsandi menn að staldra við, og ef menn gera það ekki, þá verða þeir að vera við því búnir að taka afleiðingum gerða sinna. Ef þetta frv. verður keyrt í gegn hér á Alþingi og gert að lögum, þá eru alveg ófyrirsjáanlegar þær afleiðingar, sem það hlýtur að hafa í för með sér. Þess vegna vil ég enda mál mitt núna með því að skora eindregið á ríkisstj. að draga frv. til baka aftur, taka upp í fullri alvöru samninga við verkalýðshreyfinguna tafarlaust, eyða ekki orkunni í lengra þras um málið hér á Alþingi, heldur taka tafarlaust upp samninga við verkalýðshreyfinguna. Það eitt er áreiðanlega það, sem þjónar bæði atvinnuvegunum miklu betur en þetta frv. og stefna þess hlýtur að marka - og þjóðfélaginu í heild.



Herra forseti. Það má með sanni segja, að mikið ofviðri geisi hér á sviði efnahagsmálanna nú um þessar mundir. Dýrtíðin hefur magnazt og þenslan aukizt gífurlega. Kjaradómurinn, sem er hlutlaus og ópólitísk stofnun, komst að þeirri niðurstöðu á s.l. sumri, að laun embættismanna þyrftu mjög að hækka, svo að þeir gætu uppfyllt lífsþarfir sínar með svipuðum hætti og var fyrir þann tíma, er dýrtíðarofviðrið skall á. Kjaradómurinn hækkaði því laun starfsmanna ríkisins mjög mikið, eða eftir því sem sagt er um 45% til jafnaðar. Starfsmenn Reykjavíkurborgar hafa síðan siglt í kjölfarið, og starfsmenn annarra bæjarfélaga munu flestir hafa tryggt sér hliðstæð kjör. En það er víðar, sem óveður þetta gengur yfir hér, því að eyðsla ott óhóf hefur stóraukizt. Hallinn á viðskiptunum við útlönd er sagður vera orðinn geigvænlegur, og ég hef heyrt talað um, að þar hafi sigið á ógæfuhliðina um 700 millj. á fyrstu 9 mánuðum þessa árs. Úlán bankanna hafa aukizt stórkostlega. Sparifjársöfnun hefur minakað. Og þar að auki hafa stórlán verið tekin erlendis. Þetta, sem ég hef nú nefnt, eru allt upplýsingar frá sjálfri hæstv. ríkisstj. nú í þessum umr. hér á hv. Alþingi. Það skipast stundum veður skjótt í lofti, og skjótt getur sól brugðið sumri. Það er ekki lengra síðan en í júní s.l. að þá sögðu frambjóðendur, flokksblöð og ráðh. stjórnarflokkanna, að allt væri hér í himnalagi. Þá sögðu þeir, að spariféð ykist, bankarnir væru fullir af peningum, og sagt var yfirleitt þá um þær mundir, að fólki gengi vel að fá víxla og fyrirgreiðslu hér í bönkunum. Þeir sögðu þá, að viðreisnin hefði heppnazt, en þó væru skammt fram undan enn þá stórkostlegri höpp og hamingja, ef stjórnarflokkarnir fengju meiri hl. Hins vegar mundi auðvitað allt fara strax í hundana og í kaldakol og hrynja, ef stjórnin fengi ekki meiri hl. Meiri hl. þjóðarinnar trúði þessu, og stjórnarflokkarnir héldu meiri hl. sínum á Alþingi, þótt að vísu þeim fækkaði þar um einn mann. 
             Þeir voru vígreifir, stjórnarflokkarnir, fyrir kosningar. Hin gullnu loforð þeirra og alæsilegu fyrirheit hleyptu kappi í kinn hjá ýmsum vinum þeirra og þeir tóku fjörkipp mikinn og drifu sig í að flytja inn bíla í þúsundatali, byggja stórhýsi og kaupa inn í landið alls konar varning. Stjórnin hafði gert vini sína ölvaða af gleði og bjartsýni. Þeir trúðu á viðreisnarhjalið, og þó að stjórnin sjálf hafi auðvitað séð, að viðreisnarhagkerfið gæti ekki lengi þolað slíka Jörfagleði, fannst henni það svik við góða stuðningsmenn að lofa þeim ekki að njóta uppskeru af hinni ímynduðu viðreisnarhagsæld. Stjórnin hugsaði sem svo, að það kæmu dagar og það kæmu ráð, þegar óveðursskýin færu að nálgast á efnahagsmálaviðreisnarhimninum. Og hvert er svo ráðið? Það er nú komið í ljós. Þegar óveðrið nálgaðist, voru vinir viðreisnarinnar komnir í hið hlýja hús og búnir að tryggja sér skjól og yl. Þá vildu einnig þeir, sem með líkamlegri orku sinni erja mold og mið og sinna hinum grófari verkum í landinu, komast í nánd við hina og fá að njóta með þeim ávaxtanna, sem ríkisstj. sagði fyrir kosningar að viðreisnin hefði fært landinu. En þá var hurðinni lokað, og nú er ekki meira til að láta í té. Þið verðið, segir stjórnin nú við almenning, að standa úti og horfa á reykinn af réttunum og láta ykkur nægja það, sem þið hafið haft, því að ef allir fá allt, þá fær enginn neitt. Það er nefnilega þannig, að þá verður ekkert úr því, sem þeir eru búnir að fá, sem inn fyrir dyrnar komust í sumar. Það er nú það. En það mætti kannske athuga, ef tími gefst, hvort ekki væri hægt að láta einhverja ölmusu í té, t.d. lækka skatta og útsvör af ykkur o.s.frv. Þetta er gefið í skyn. Þetta eru þá úrræðin: binding kaupgjalds hjá þeim, sem langlægst eru launaðir og höllustum fæti standa í lífsbaráttunni. Það er sagt, að framleiðslan þoli ekki hærra kaupgjald en nú er greitt til verkamanna. Þetta er sjálfsagt rétt, ef miðað við óbreytt ástand atvinnuveganna. En hvaðan eru teknar tekjurnar til að greiða þær launahækkanir, sem embættismenn hafa þegar fengið? Hvaðan eru þær tekjur fengnar? Ætli það verði ekki í einhverri mynd sótt til atvinnuveganna eins og hingað til? Ég geri ráð fyrir því. Mér er sagt, að í einu bæjarfélagi hér eigi alllangt frá Reykjavík nemi kaupgjaldshækkanir þær, sem orðið hafa hjá bænum og stofnunum hans, um 1 mill,j. kr. Auðvitað verða atvinnuvegirnir, sem fólkið í bænum vinnur við og lifir á, að standa undir þessum auknu útgjöldum. Aðrar uppsprettur eru þar ekki til að ausa af, og vitanlega hvergi annars staðar. Við verðum allt að sækja til atvinnuveganna. Og þess vegna er það vitanlega frumskilyrði þess, að við getum haft góð lífskjör, að þessum atvinnuvegum sé vel stjórnað og þeir vel reknir, því að alla okkar eyðslu, þarfa og óþarfa, verðum við að sækja til framleiðslunnar og hún verður að bera það beint og óbeint. Lýðræði hjá svo litilli þjóð, sem við Íslendingar erum, hefur byggzt á því og mun byggjast á því, að stéttaskipting sé ekki mikil í landinu og efnahagur sé hér nokkuð jafn, en þjóðin greinist ekki í auðmenn og öreiga. Þess vegna hljóta allir, sem vilja styrkja lýðræði í landinu, að vilja einnig hafa lífskjör manna sem allra jöfnust. Það hlýtur að verða að fara saman. Og hvaða vit er eiginlega í því, að lífskjörin séu ójöfn,, að sumir safni auði, en aðrir séu fátækir? Ég hygg, að þeir séu fáir, sem í alvöru vil,ja slíka þróun. Ég trúi því ekki, að það séu margir, sem hana vilja og eftir henni óska.. Í nútímaþjóðfélagi eru menn mjög háðir hver öðrum, það orsakast af hinni miklu tækni og fjölbreyttu atvinnulífi, þar sem hver þjóð greinist í ótalmargar starfsstéttir, sem eiga og verða að þjóna hver annarri, svo að hjólið geti snúizt, þ.e.a.s. daglegt líf manna og sköpun verðmæta, andlegra og efnislegra, geti gengið að eðlilegum og nauðsynlegum hætti. Ef einhver ein stétt kippir að sér hendinni um störf, hver svo sem þau eru, þá fer þjóðfélagsvélin, ef svo má að orði komast, fljótt að ganga skrykkjótt og stöðvast fyrr en varir. Þetta er orðið nokkuð öðruvísi en var áður fyrr, þegar íslendingar voru bændaþjóðfélag og hvert heimili var eins konar smáríki út af fyrir sig og sjálfu sér nægt að flestu og oftast öllu leyti. Í ræðu hæstv. menntmrh. hér í þessari hv. d. við 1. umr. um þetta mál komu fram mjög athyglisverðar upplýsingar um þá ískyggilegu þróun, að launamismunur hefur vaxið allört á síðustu árum, þ.e.a.s. viðreisnartímanum. Ég gat ekki betur heyrt en hæstv. ráðh. væri farinn að fá eftirþanka og dálitlar áhyggjur af þessu ástandi, og það er vel farið að mínum dómi. Ég held, að það muni fara svo og þróunin muni verða sú í því velferðarríki, sem við sjálfsagt allir viljum byggja upp, að öll æðri menntun a.m.k. verði talin sem hver önnur vinna hjá þeim, sem menataveginn ganga, og þeir muni af þjóðfélagsins hálfu fá laun, meðan þeir stunda sitt nám, eins og þeir væru við dagleg störf í þjónustu ríkisins. Og þess vegna held ég, að þeir muni ekki verða launaðir með eins miklum mun og nú er, þ.e.a.s. margföldum launum móts við fólk í öðrum stéttum, þegar þeir hafa lokið námi sínu og geta tekið til starfa í sínu fagi. Með þessu má ekki skilja mig þannig, að ég haldi því fram, að allur launamismunur eigi að hverfa. Það hefur mér aldrei dottið í hug. En ég tel, að lífskjörin verði að jafna og umfram allt verði að koma í veg fyrir stéttamun af því tagi, að sumir séu mjög fátækir, en aðrir mjög auðugir. Þjóðfélag, sem samanstendur af slíkum þegnum, mun aldrei geta orðið farsælt né verðskulda það nafn að vera kallað velferðarríki. Þar yrði aldrei almenn farsæld né friður með mönnum, það er óhugsandi. Frv. þetta, sem hér er til umr., er um það að binda kaupgjaldið fast, eins og það er nú, um tveggja mánaða skeið. Það bannar kaupdeilur, verkföll og vinnustöðvanir og verðhækkanir aðrar en þær, sem sannað verður að orðið hafa af verðhækkun efnisvara og annarra kostnaðarliða. Þetta frv. er lagt hér fram af þeirri ríkisstj., sem boðaði það, þegar hún settist að völdum, að hún mundi aldrei skipta sér af kaupgjaldsmálum, þau yrðu vinnuveitendur og launþegar að útkljá sjálfir. Ríkisvaldið ætlaði ekki að hafa nein afskipti af slíku. Ég verð nú að segja það, að ég undraðist mjög, þegar ég heyrði þessi fyrirheit hæstv. ríkisstj., að hún skyldi láta slíka fjarstæðu frá sér fara, þ.e.a.s. að hún mundi ekki á nokkurn hátt hafa afskipti af slíkum málum, vegna þess að það veit hver maður, að slik mál eru einhver viðkvæmustu og hættulegustu mál á hinu efnahagslega sviði hjá flestum, ef ekki öllum þjóðum, og þá ekki sízt hjá svo lítilli þjóð sem við Íslendingar erum. Flestar ríkisstj. gera sér mikið far um það að liðka til og greiða fyrir samningum, þegar kaupdeilur verða, og telja slíkt skyldu sína gagnvart þeirri þjóð, sem þær hver og ein hafa forræði fyrir. Þetta fávislega fyrirheit sitt efndi ríkisstj. á þann hátt, þegar launþegar og vinnuveitendur náðu samkomulagi um dálitla kauphækkun 1961, að þá rauk hæstv. stjórn til og sló úr hendi alþýðu manna þessa kjarabót með því að fella gengi íslenzkra peninga. Þannig efndi hún fyrirheitið um að skipta sér ekki af kjaramálum. Hún réðst þar, að mínu viti, á garðinn, þar sem hann var lægstur, og svipti að ósekju þá, sem náð höfðu í frjálsum samningum dálitlum tekjuauka, þessum vinningi þeirra. Þetta var áreiðanlega versta og óviturlegasta verk þessarar hæstv, ríkisstj., þar til nú, að hún er að vinna annað verk ekki betra að mínum dómi. Þessi hæstv. stjórn sagðist vilja efla og auka frelsi á öllum sviðum. Hún sagðist ekki vilja nein höft á frelsi manna og hún hefur haft mörg og ljót orð um pólitíska andstæðinga sína og borið á þá, að þeir séu haftapostular og vilji skerða frelsi fólks. Það nýja efnahagskerfi, sem núv. hæstv. stjórn kom hér á 1960, átti að skapa þjóðfélag fárra voldugra, sem réðu fjármagninu og drottnuðu yfir almúganum, verkafólki og bændum. Þó að ekki sé langt liðið síðan hið svokallaða viðreisnarhagkerfi tók til starfa, þá er nú þegar að verða ljóst, að sú stefna getur ekki þróazt hér til að koma á því þjóðfélagi, sem höfundar viðreisnarinnar vilja fá, nema gripið verði til valdbeitingar, m.a. fyrst og fremst af því tagi einmitt, sem lagafrv. það gerir ráð fyrir, sem hér er nú til umr. Hefði þessi hæstv. stjórn núna þessa dagana gengizt fyrir því að rétta hlut láglaunafólksins og sýnt góða viðleitni í þá átt að jafna lífskjörin, þá gat hún að loknu slíku verki krafizt þess að fá frið um kjaramálin um sinn. En þessa leið vill stjórnin ekki. Hún vill heldur sýna vald sitt og fara því einu fram, er henni sjálfri sýnist. Stjórnin vissi það strax í vor, að þessi kaupgjaldsvandamál biðu úrlausnar nú um veturnæturnar, því að í vor var sætzt á það af verkalýðsins hálfu að láta þá sitja við lítilfjörlega hækkun, en samningar væru lausir um miðjan október. Og hvað hefur svo verið gert í allt sumar og haust til að undirbúa þá lausn, sem látið var í vor skína í, að stjórnarvöldin mundu hafa forgöngu um? Það er nú komið í ljós, að þessi tími hefur verið notaður til að undirbúa það að binda hendur verkalýðsins. Það er sagt, að haftið verði leyst eftir tvo mánuði, en líklega eru fáir svo bjartsýnir að trúa því loforði eða öðrum loforðum hæstv. stjórnar. Nú dettur mér ekki í hug, að það hafi verið eða sé yfirleitt nokkurn tíma mjög auðvelt að ráða fram úr málum eins og þeim, sem hér er um að ræða. Ég er hins vegar viss um, að það er erfitt og krefst mikillar vinnu og samstarfs ríkisvaldsins við marga aðila. Það er náttúrlega miklu fljótlegra að gefa út pennastrik og skipanir, eins og gert hefur verið að þessu sinni með þessu frv., heldur en leggja fram vinnu og leita eftir samstarfi við fólkið, sem byggir landið. En í lýðræðislandi er það nú samt sú eina leið, sem forráðamönnum þjóðarinnar er sæmandi að fara, og engin önnur leið getur leitt til góðs árangurs fyrir alla aðila, það er útilokað. Því hefur verið lýst hér af ýmsum ræðumönnum, sem talað hafa, að verkamaður, sem vinnur alla virka daga ársins 8 stundir á dag, getur ekki haft meira upp úr sér en innan við 70 þús. kr. Nú skulum við hugsa okkur, að þessi verkamaður leigi íbúð fyrir ca. 3000 kr. á mánuði, sem ég hygg að sé þó nokkuð algengt. Þá er fullur helmingurinn af kaupi hans farinn í húsnæði. Eftir á hann aðeins rúmlega 30 þús. til að standa undir öðrum þörfum heimilisins. Þessi verkamaður tekur auðvitað það fyrir til þess að bjarga sér að reyna að vinna miklu meira en 8 stunda vinnudag. Ef hann vinnur t.d. 2 tíma í eftirvinnu á hverjum virkum degi og 1 tíma í næturvinnu alla virka daga, þá geta tekjurnar komizt upp í 110–115 þús. kr. En hvað haldið þið nú, hv. alþm., að starfsþrek og heilsa manna endist lengi með slíkri vinnu? Náttúrlega yrði það misjafnt eftir þreki manna og þoli, en hætt er við, að ekki liði á löngu, þar til þjóðfélagið stæði frammi fyrir þeim vanda, að fjöldi manna væri orðinn útslitinn á bezta aldri og þyrfti á hælisvist að halda. Við skulum gera okkur þetta ljóst. Ég tók eftir því í afmælisblaði Vikunnar, sem kom út núna 31. okt. s.1., að þar var viðtal við 3 þekkta menn hér í bænum. Og þetta viðtal var um landsins gagn og nauðsynjar og víða komið við þar. Einn þessara manna er mjög þekktur, prófessor Jóhann Hannesson. Meðal annars, sem hann segir í þessu viðtali, er þetta, hann segir: „Menn vinna of mikið, leggja of mikið á sig verða taugaveiklaðir og detta niður einn góðan veðurdag dauðir á götunni: Þetta voru hans orð, prófessorsins. Þessi ofboðslega vinnuþrælkun, sem fólk verður að leggja á sig, er ekki eingöngu bundin við verkamannastéttina. Þetta á ekki síður við um bændurna, sem flestir eru einyrkjar, því að hvorki er fólk að fá til starfa né heldur aðstaða landbúnaðarins þannig, að hann geti borgað hið algenga kaupgjald. Þá má minna einnig og ekki hvað sízt á þá miklu vinnu, sem fjöldi húsmæðra í landinu leggur fram utan heimilanna í viðbót við húsmóðurstörfin. Nú má enginn skilja mig þannig, að ég telji eftir fólki að vinna, reyna að bjarga sér, eftir því sem hver og einn hefur heilsu og getu til, það fer fjarri því. Ég tel slíkt eðlilegt og sjálfsagt að vissu marki og ekkert við því að segja, þó að menn þurfi að taka spretti við og við, þegar með þarf, þeir sem geta. En ég er algerlega andstæður því, að vinnan verði að oki, aldrei megi líta upp. Það er allt í lagi, þótt fólk þurfi, eins og ég sagði, að taka spretti, ef það getur þá orðið til þess að bæta svo hag manna, að þeir við það fari að sjá fram úr erfiðleikunum. En eins og nú er leysir hinn langi vinnudagur verkamanna þá ekki frá vandræðaafkomu. Þeir sjá ekki fram úr erfiðleikunum, og það rofar ekkert til, það er meinið. Sömu sögu er að segja frá bændum. Það er þetta, sem þarf að breytast. Tæknin eykur afköst við störfin á öllum sviðum. Hér við bætist, að þessi árin er aflinn mjög mikill á sjónum og markaðir ágætir. Það er gert ráð fyrir því, að tæplega 6 þús. bændur, sem munu vera í landi okkar og flestir eru einyrkjar, framleiði vörur á einu ári, sem séu að verðmæti um 1600 millj. kr. virði. En þrátt fyrir allt þetta er það stefna ríkisvaldsins að halda niðri tekjum þeirra, sem með starfi sínu raunverulega skapa þessi óhemjuverðmæti. Hinir, sem vinna áhættuminnstu störfin í þjóðfélaginu, fá hækkanir, sumir svo miklar, að þær nema meira en árslaunum verkamanns. Það er vitað mál, að hinir háu vextir og svokallaðar viðreisnarráðstafanir hafa mjög torveldað sjávarútvegi og landbúnaði að efla fjárhagsgrundvöll sinn á undanförnum árum. Hins vegar er ekki annað að sjá, a.m.k. hér í hófuðborginni, en að verzlanir hafi dágóða útkomu, ef dæma má af þeim miklu byggingarframkvæmdum, sem hér eru á vegum slikra aðila og ekki virðist þurfa neitt til að spara. Ég álít nú, þó að það sé gaman að hafa stór og falleg verzlunarhús og gnægð hvers konar varnings, þá er ég samt hræddur um, að fallvölt verði sú dýrð, þegar framleiðslan hættir að rísa undir óhófinu og hinn vinnandi maður fær ekki að hafa þau lífskjör, að hann geti notið sæmilegrar velmegunar. Ætli það verði þá ekki valtur grunnurinn undir óhófstildri, sem hér á sér stað í framkvæmdum kaupmannastéttarinnar og sparifé þjóðarinnar er ekki að svo litlu leyti bundið í? Sannleikurinn er sá, að það ætiar að fara fyrir viðreisnarhagkerfinu eins og margir spáðu þegar í upphafi, að það eyðir sér sjálft, það rotnar sundur vegna sinnar eigin spillingar, en eftir verður reynslan, dýrkeypt að vísu, en dýrmæt og til viðvörunar fyrir þá, sem eiga að lifa og starfa í landinu á komandi tímum. Þeir, sem vildu fá viðreisnarhagkerfið, voru ekki og verða ekki færir um að nota kerfið, því að þeir kunna sér ekki hóf. Þeir eru svo veiðibráðir að kúga þá, sem þeir telja máttarminni, og gróðahyggja þeirra er svo gráðug, að þeir sprengja sitt eigið kerfi. Íslenzkir alþýðumenn eiga að láta þessa reynslu kenna sér, og vonandi þrýstir þessi reynsla hinu vinnandi fólki saman til þess að vinna með einhug á þjóðlegum grundvelli að því að koma hér á, áður en langt um líður, stjórn, sem metur mest hagsmuni alþýðu manna í sveitum og bæjum og setur efst á málefnaskrá sína hagsmuni þessa fólks og vinnur eftir slíku leiðarljósi að því að treysta menningu og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Þar verður samningsréttur borgaranna, bæði sem einstaklinga og félagsheilda, um kjör sín og viðskipti að vera frjáls og studdur af ríkisvaldinu og markmiðið að bæta aðstöðu hinna fátæku og efla aðstöðu manna, hvar í stétt sem þeir eru, til að geta á hóflegan hátt notið lífsgæðanna, sem landið og hófleg vinna geta boðið okkur á hverjum tíma. Ég tel, að ég hafi með þessum fáu orðum sagt hug minn til þess frv., sem hér er á ferðinni, og þeirra þvingunarráðstafana, sem það hefur að bjóða. Ég harma það, að hæstv. ríkisstj. skyldi bera fram þetta mál, sem ég er viss um, að á eftir að draga illan dilk á eftir sér. Að vísu finnst mér réttlátt, að stjórnin og hennar lið hafi af þessu máli þá erfiðleika, sem þeir hafa til stofnað og til unnið, en þjóðin mun þar að einhverju leyti öll gjalda, og það er sú hlið á málinu, sem ég og ótalmargir aðrir menn hafa áhyggjur af. Eins og málefnum þjóðarinnar er nú komið, er það djarft tiltæki hins veika meiri hl. hér á hv. Alþingi að ætla að knýja þetta mál fram eftir það, sem skeð hefur um kaup og kjör þeirra hæst launuðu í landinu, og á þeim tíma, þegar atvinnulífið og framleiðslan þarf á hverri vinnandi hendi að halda. Samningsréttur verkafólks, félagsfrelsi þess og nauðsyn þjóðarinnar fyrir frið eru svo þýðingarmiklir þættir í því að tryggja og efla þann grunn, sem þjóðfélag okkar hvílir á, að þar má með engu móti losa um nokkurn stein, því að þá getur allt riðað til falls, og ekki sízt þegar svo háttar nú til, eins og hér gerir, að yfirbyggingin á fleytunni er fullmikil. Það er því á engu meiri þörf en því að skapa sem víðtækast samstarf verkalýðs og annarra starfsstétta þjóðarinnar, og það er auðvitað skylda hæstv. ríkisstj. að gera ekkert, sem vekur tortryggni og réttmæta reiði þeirra, sem verst hafa lífskjörin.



Herra forseti. Með meirihlutavaldi Sjálfstfl. og Alþfl. hefur skipulega verið unnið að því á Alþingi, allt frá því um áramótin 1958–1959, að framkvæma flokksstjórnarsamþykkt Sjálfstfl., sem birt var í Morgunblaðinu 17. des. 1958, sex dögum áður en Sjálfstfl. lét verulegan hluta þingflokks Alþfl. taka sér sæti í ráðherrastólunum. Þá þegar var tekið að feta fyrstu sporin á þeirri braut, sem nú hefur verið svo langt troðin, að komið er að því, að þessir flokkar samþykki lögbindingu á kaupi hinna lægst launuðu og algert bann við því, að verkalýðsfélögin geri tilraun til að hækka þau laun, sem að kaupmætti hafa hrapað um rúm 20% síðan í des. 1958, þrátt fyrir stórauknar þjóðartekjur. Flokksstjórnarfundur Sjálfstfl. veturinn 1958 boðaði þjóðfélag hins óhefta kapítalisma, þar sem allt skyldi miðast við að skapa handhöfum fjármagnsins gróða, en ríkisvaldinu skyldi beitt að hinu leytinu til að halda niðri þeim hluta rekstrarkostnaðar hvers fyrirtækis, sem nefndur er tímakaup starfsmanna. Sú barátta, sem ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. hafa haldið uppi síðan í des. 1958 til að skapa það óskaþjóðfélag gróðaliðsins, sem lýst var í flokksstjórnarsamþykkt Sjálfstfl., hefur verið háð undir ýmsum fögrum kjörorðum, á svipaðan hátt og krossmark kristninnar hefur oft og tíðum verið notað sem gunnfáni við hvers kyns hryðjuverk. Og þessi skipulagða barátta til að auka hlut þeirra, sem gróðans njóta af vinnu launþega, hefur verið háð með mörgum áhlaupum. Eitt áhlaupið var gert í því skyni sérstaklega að koma í veg fyrir, að þann gróða þyrfti að greiða til baka með skattgreiðslum til ríkisins. Það áhlaup var gert undir kjörorðinu: „afnám skatta á lágtekjum". Þar var krossmarkið hreint og óflekkað borið í fararbroddi í þeirri aðför, sem þá var gerð, ekki til þess að bæta hag láglaunamanna, eins og kjörorðið benti til, heldur til þess að firra auðmenn því að þurfa að sjá á eftir gróða sínum í fjárhirzlu ríkisins. Árangurinn af breytingum þeim, sem gerðar voru á tekjuskattslögunum, var að sjáifsögðu í samræmi við flokksstjórnarsamþykkt Sjálfstfl. ótvíræður sigur hátekjumanna, sem nú losnuðu við kúfinn af tekjuskattinum, en bættu ríkissjóði um leið skaðann með auknum neyzlusköttum, sem fyrst og fremst skullu yfir þá, sem stærst hafa heimilin og lítils sem einskis nutu af lækkun tekjuskattsins. Það er einfaldast að láta tölurnar tala í þessu efni. Siðasta árið, áður en nýju tekjuskattslögin tóku gildi, höfðu tveir ráðh. Alþfl. og einn forstjóri úr sama flokki, allir búsettir í Hafnarfirði, samtals 96 752 kr. í tekjuskatt, en þrír daglaunamenn með venjulegar tekjur greiddu þá samtals 4286 kr. í tekjuskatt. Þegar viðreisnarflokkarnir höfðu leitt til lykta hina heilögu krossferð sína í tekjuskattsmálunum undir kjörorðinu: „afnám skatta á lágtekjum“, höfðu þessir þrír verkamenn verið losaðir við sinn 4286 kr. tekjuskatt og greiddu árið 1961 samkv. skattskrá engan tekjuskatt, en höfðu í staðinn fengið inn í sinn búrekstur hækkun verðlags á öllum nauðsynlegustu neyzluvörum. En réttlæti hinna nýju tekjuskattslaga hafði ekki farið fram hjá dyrum ráðherranna og forstjórans. Þeirra tekjuskattur lækkaði ekki samtals um 4286 kr. frá 1959 til 1961, heldur um 58 763 kr. samkv. skattskrá. Tekjuskattur þessara forustumanna Alþfl, lækkaði þannig um nærri 14 sinnum hærri upphæð en hjá þeim, sem verkamannatekjurnar höfðu. Þetta var sannkallað og ómengað viðreisnarréttlæti. Þetta einfalda dæmi úr raunveruleikanum sýnir hið sanna eðli viðreisnarstefnunnar. Það veitir sýn inn í kjarna þeirrar stefnu, sem auðvaldið í landinu hefur verið að framkvæma síðustu árin. Það sýnir mönnum einn þáttinn í þeim skipulögðu breytingum, sem íhaldið með tilstyrk þess, sem enn er kallað Alþfl., er að framkvæma á þjóðfélaginu í þá átt að auka hlut þeirra, sem betur mega sín, á kostnað hinna efnaminni. Enn er haldið áfram í sömu átt, og þessa dagana er ætlunin að ná mikilvægum áfanga á þessari braut með samþykkt þess frv., sem hér liggur fyrir. Allar þessar skipulögðu aðgerðir, sem viðreisnarflokkarnir hafa haft í frammi undanfarin ár til þess að auka hlut stóreignamanna þjóðfélagsins á kostnað vinnandi alþýðu, hafa verið framkvæmdar undir hinum fegurstu kjörorðum. Við sáum af dæminu, sem ég tók áðan, hið raunverulega inntak kjörorðsins: „afnám tekjuskatts á lágtekjum". Þar var um að ræða fjórtánfalda lækkun skatts á hátekjum miðað við skattalækkun á lágtekjum og samhliða stórauknum neyzluskatti á nauðsynjavörum, sem bitnar á stærstu fjölskyldunum. Eitt kjörorð hefur þó verið öllum öðrum vinsælla og mest notað af ríkisstjórnarflokkunum í skipulögðum aðgerðum þeirra við að skapa það þjóðfélag á Íslandi, sem íslenzka auðstétt dreymir um. Það er kjörorðið: „barátta gegn dýrtíðinni, stöðvun verðbólgunnar“. Í nafni kristilegrar mannúðar hefur, sem öllum er kunnugt, margt óhappaverkið verið unnið, og með það að skálkaskjóli, að verið væri að stöðva dýrtíð og hemja verðbólgu, hafa viðreisnarflokkarnir með hverri aðgerðinni á eftir annarri þrýst kjörum íslenzkrar alþýðu neðar og neðar, án þess að þess sjáist vitaskuld nokkur merki, að sú verðbólga, sem er gróðalind stóreignamanna, láti hið minnsta undan siga. Öðru nær, enda tilgangurinn með aðgerðunum ekki sá, heldur hafa aðgerðir ríkisstj. þvert á móti kynt undir dýrtíðinni og aukið verðbólguna. Alþýða manna, sem hefur séð laun sin fuðra upp á dýrtíðarbálinu, en auðmenn og gróðafélög stórauka eignir sínar á sama tíma, hefur á því einlægan vilja, að hamlað sé gegn verðbólgunni. Þann vilja hafa viðreisnarflokkarnir skipulega og vísvitandi misnotað til þess eins að þrýsta launakjörum verkafólks sífellt neðar og neðar, svo að lækki sá kostnaðarliður, sem launin eru hjá fyrirtækjum. Þegar Sjálfstfl. hafði komið Alþfl.-foringjunum fyrir í ráðherrastólunum í des. 1958, var hafin sú barátta, sem enn stendur yfir, að breyta þjóðfélaginu í átt við kröfur flokksstjórnar Sjálfstfl. haustið 1958, en þar var fyrsta krafan bein lækkun á launum verkafólks. Þá kröfu uppfyllti Alþfl. með því að lögfesta lækkun á kaupi launþega um 600-800 kr. á mánuði. Þá framkvæmd auðveldaði Alþfl. sér með því að bendla þessa lífskjaraskerðingu, sem eingöngu bitnaði á launþegum, við baráttu gegn verðbólgunni og aukinni dýrtíð. Með þessum aðgerðum skyldi bundinn endir á víxlhækkun kaupgjalds og verðlags og allar frekari hækkanir stöðvaðar í eitt skipti fyrir öll. Þessum blekkingum trúði of margt alþýðufólk þá, þótt það sjái nú í gegnum þær. í marz 1959 var verkafólk skyldað til þess að fórna um 14% af launum sínum beint í hendur atvinnurekendum, þá skyldi verðbólgan stöðvast, meira þyrfti ekki að krefjast, og Alþfl. gekk til kosninga 1959 undir því kjörorði, sem hann hafði notað við kauplækkunaraðgerðirnar: „barátta gegn dýrtíð, óbreytt verðiag“. Út á þessa blekkingariðju fékk Alþfl. nægilegt fylgi til þess að tryggja íhaldinu meirihlutavald á Alþingi næsta kjörtímabil, 1959–1963, og eftir kosningarnar kom sannleikurinn vitaskuld í ljós. Með gengislækkunarlögunum dundu verðhækkanirnar yfir launþega, sem nú bjuggu við skert kaup, kaup, sem skert hafði verið undir því yfirskini, að með því fengist fast verðlag. En gróðastéttirnar höfðu á hinn bóginn fengið hvort tveggja, kauplækkun hjá verkafólki og áframhaldandi verðbólgu, sem tryggði þeim sem fyrr stórfellda eignaaukningu. Og um leið og stofnað var til verðhækkana og olíu hellt á dýrtíðarbálið með sjálfri gengislækkuninni, var enn hert á verðhækkununum með stórfelldri vaxtahækkun. En viðreisnarflokkarnir létu ekki við það sitja að svipta þannig blekkingunum af þeim kauplækkunaraðgerðum, sem þeir framkvæmdu 1959 undir kjörorðinu: „barátta gegn dýrtíðinni, stöðvun verðbólgunnar“, heldur hófu þeir blygðunarlaust aftur á loft sama kjörorðið og báru það fyrir þeirri nýju kröfu og fyrirskipun til launþega, að afnumin yrði vísitöluuppbót á laun. Nú var því haldið fram, að vísitölubætur á taun verkafólks væru bölvaldurinn, nú væri hann fundinn, honum þyrfti að útrýma. Eftir það gæti almenningur búið við stöðugt verðlag. Með því yrði endanlega unninn bugur á verðbólgunni. Fram til þessa hefði baráttan gegn dýrtíðinni að engu haldi komið vegna vísitölubótanna, sem hleyptu öllu verðlagi af stað og gerðu ókleift að stöðva verðhækkanir. Enn treystu viðreisnarflokkarnir á það, að vegna þess að alþýða manna vill stöðva dýrtíðina, væri hún fús til að fórna sínum hlut enn einu sinni og sæist yfir það, að það væri blekking, að þessar ráðstafanir leiddu til stöðvunar verðbólgunnar. Enn þá tókst viðreisnarflokkunum í krafti illa fengins meiri hluta á Alþingi að stiga enn eitt spor í átt til þeirrar þjóðfélagsskipunar, sem máluð var upp á landsfundi Sjálfstfl. 1958 sem draumsýn íhaldsins. Enn var stigið eitt spor í þá átt að umbylta þjóðfélaginu auðstéttinni í hag, í þeim tilgangi að koma smátt og smátt á algerri yfirdrottnun hennar. Eftir að alþýða manna hafði þannig verið blekkt til að veita þingmeirihl. þeim flokkum, sem lækkuðu kaupið um nær 14% 1959 undir yfirskini baráttunnar gegn dýrtíðinni, stóð almenningur nú frammi fyrir stórfelldu verðhækkunarflóði, og enn, með sömu blekkingarnar á vörunum um stöðvun verðbólgu, heimtaði auðstéttin afnám vísitölubóta á laun. Fyrir tilstilli viðreisnarstjórnarinnar fékk auðstéttin enn sem fyrr hvort tveggja. Hún fékk afnám vísitölubóta á laun, og hún fékk sína áframhaldandi verðbólgu. Þegar stjórn Alþfl. lækkaði einhliða launin 1959, var sagt við verkafólk: Ef þið aðeins látið atvinnufyrirtækjunum eftir 600-800 kr. á mánuði af launum ykkar, þá stöðvast verðbólgan, þá búið þið hér eftir við fast verðlag og njótið vaxandi kaupmáttar launa af aukinni framleiðslu. - Út á þetta fékkst hinn illa fengni þingmeirihl., sem viðreisnarstjórnin studdist við síðasta kjörtímabil. Og sá meiri hl. færði verkafólki efndirnar í stórfelldustu verðhækkunum, sem yfir hafa dunið á Íslandi. Og enn var sagt við verkafólk: Að vísu hefur verðlagið ekki stöðvazt, en til þess að vinna bug á verðbólgunni vantar eitt: Það þarf að afnema vísitöluuppbætur á kaup, þá fáið þið verðlagsstöðvun. Ef einhver atvinnurekandi semur um kauphækkun, þá verður hann að bera hana sjálfur, henni verður ekki hleypt út í verðlagið. Það eru nú nærri 5 ár síðan kaupið var lækkað með lögum og nærri 4 ár síðan vísitölubætur á laun voru teknar af verkafólki. Þessum vísitölubótum, sem af verkafólki voru teknar, hafði jafnan verið kennt um verðhækkanirnar. En hver varð árangurinn af þessum fórnum launþega? Aldrei í Íslandssögunni hefur verkafólk orðið að mæta öðrum eins hækkunum vöruverðs, og kaupmáttur tímakaups hefur stöðugt rýrnað. Þetta er árangurinn af þeim fórnum, sem verkafólk hefur verið krafið um. En á sama tíma hrúgast upp milljónahallir banka og sparisjóða, innflutningsfyrirtækja og stóriðnaðarfyrirtækja, þangað hefur arðurinn runnið. Þangað hefur runnið arðurinn af stóraukinni þjóðarframleiðslu, sem leitt hefur af afbragðs aflabrögðum og óheyrilegum vinnutíma daglaunamanna. Einasta vörn verkafólks, sem atvinnurekendur og ríkisvaldið hefur tekið gilda, er, að það lengi vinnutíma sinn, þræli sífellt lengur og lengur við rýrnandi kaupmátt launanna. Jafnvel börnin eru í sívaxandi mæli send út á vinnumarkaðinn. Á þeim vinnustað, þar sem ég vann í sumar og unnið var að jafnaði 10-12 klukkustundir á sólarhring, var það haft í flimtingum, að það væri aðeins á einum vinnustað á Íslandi, sem 8 stunda vinnudagur væri látinn nægja, það væri á Litla-Hrauni. Þeir, sem þar dveldust, gætu nefnilega vitnað til þess, að þeir væru aðeins dæmdir í betrunarhúsvist, en ekki þrælkunarvinnu, það væri allt annar dómur, sem sakamenn á Íslandi væru ekki dæmdir í. Og barnavinnan hefur verið svo hóflaus, að þess eru dæmi, að 10 ára börn hafa verið við vinnu niðri í lest í togara um miðnætti, löngu eftir að þau máttu ekki samkv. lögreglusamþykkt vera utan húss. Sú lögreglusamþykkt var gerð, þegar börnunum var leyft að vera börn, en ekki vinnuafl. Sú lögreglusamþykkt var gerð, þegar viðreisnartímar hvörfluðu ekki að neinum. Þetta er það, sem viðreisnin hefur fært launþegum: Sífellt lægri kaupmáttur tímakaups þrátt fyrir aukna þjóðarframleiðslu vegna góðra aflabragða, sífellt lengri vinnutími og stöðugt aukin barnavinna. Þegar viðreisnarflokkarnir tóku við stjórninni um áramótin 1958–1959, var kaupmáttur tímakaupsins meiri eftir 14 ára síldarleysi en hann er í dag, eftir að annars vegar hafa komið til afbragðs aflasumur á síldveiðum norðanlands og austan og algerlega nýr þáttur í þjóðarframleiðslunni, þar sem eru hin gífurlegu verðmæti haust- og vetrarsíldveiðanna við Suðurland. Það er hægt að geta sér til, hver kjörin væru í dag, ef síldarleysið hefði haldizt. Eftir allt þetta: kaupskerðingu 1959 í nafni baráttunnar gegn dýrtíðinni, eftir gengislækkanir og afnám vísitölubóta á laun, líka í nafni baráttunnar gegn verðbólgunni, eftir stórfelldustu verðhækkanir, sem þekkzt hafa hér á landi, eftir að kaupmáttur tímakaups hefur stórlega rýrnað í beztu góðærum, sem þjóðin hefur lifað, eftir meiri kauphækkanir til launahæstu starfsmanna í þjóðfélaginu en nokkru sinni hafa áður þekkzt, eftir að alþýðu manna er fullkomlega ljóst, hve stórkostlega hún var blekkt við kaupskerðinguna 1959 og afnám vísitölubótanna 1960, gerist viðreisnarstjórnin svo djörf að hef,ja enn við hún það kjörorð, sem hún hefur haft að skálkaskjóli við hverja árás á lífskjör almennings: „baráttuna gegn dýrtíðinni“, og krefst þess nú, að hinir lægst launuðu verði sviptir grundvallarréttindum samtaka sinna, samningsréttinum og verkfallsréttinum, til þess að fullkomnað verði það þjóðfélag stéttaskiptingarinnar, sem mestu íhaldsöflin hafa jafnan látið sig dreyma um. Atvinnurekendur fengu fram kauplækkunina 1959, og atvinnurekendur voru leystir undan aðhaldi vísitölubótanna 1960, og nú á að fullkomna verkið og losa þá undan öllum áhyggjum af kaupkröfum verkafólks og bægja frá þeim því afli, sem í samtökum launþega felst. Eftir að verkafólk var svikið um stöðvun verðbólgunnar, þegar vísitölubæturnar höfðu verið afnumdar 1960, og eftir að ljóst er hverjum manni, að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum hafa fyrst og fremst verið í þá átt að auka verðbólguna, svo að hún er nú meiri en nokkru sinni hefur áður þekkzt, - hvernig getur þá ríkisstjórnarflokkunum til hugar komið, að það sé til nokkurs að koma nú og ætla að knýja fram með lagasetningu bindingu kaups hinna lægst launuðu, afnám samningsréttar og verkfallsréttar? Það eitt hefur ríkisstj. sér til afsökunar að hafa flutt slíkt frv. sem hér liggur fyrir, að íslenzkur verkalýður hefur, þar til þetta frv. var flutt, um of látið undan árásum hennar á lífskjörin og tekið það of trúanlegt, að ríkisstj. hafi raunverulega áhuga á því að stöðva verðbólguna og ráðstafanir hennar gætu leitt til þess. Alþfl.-stjórninni var ekki svarað nógu kröftuglega 1959, þegar hún lækkaði kaupið og afhenti atvinnurekendum 600-800 kr. af mánaðarlaunum hvers launþega, og almenningur tók um of gilda þá blekkingu, að þá væri verið að stöðva dýrtíðina. Verkafólk snerist of linlega móti þeirri kjaraskerðingu, sem fólst í gengislækkuninni 1960 og afnámi vísitölubóta af launum, og lét um of ginnast til þess að álita, að sú ráðstöfun væri gerð til þess að draga úr verðbólgunni. Launþegar á Íslandi létu þó fyrst og fremst um of blekkjast af þvættingi stjórnarflokkanna um viðhorf mála í síðustu alþingiskosningum, - viðhorfum, sem stjórnarflokkarnir keppast nú sjálfir við að lýsa á allt annan veg en í vor og ætla nú að nota sem rök til þess að þrengja enn meir að almenningi en fyrr. Verkalýðurinn hefur til þessa hikað gagnvart þeirri stjórnarstefnu viðreisnarflokkanna, sem frá upphafi hefur miðazt við að tryggja hag einkagróðans og koma á varanlegri stéttaskiptingu í landinu, þar sem alþýða manna, sem framleiðslustörfin vinnur, skuli búa við skömmtuð laun án réttinda til þess að berjast fyrir bættum kjörum. Og vegna þessa hiks halda þeir flokkar, sem að ríkisstj. standa, að óhætt sé að stiga eitt stórt skref í viðbót. En þeir gæta þess ekki, að í dag er öllum almenningi ljósara en fyrr, hvernig málum er komið og að hverju er stefnt. Gjaldþrot viðreisnarstefnunnar blasir við öllum. Öllu verkafólki er nú ljóst, hversu herfilega það var blekkt með kauplækkuninni 1959, með afnámi vísitölubóta 1960 og með gengislækkununum báðum. Það sér nú betur en áður, til hvers og í hvers þágu þær ráðstafanir voru gerðar, og því er fullkomlega Ijóst, að hverju er stefnt með því frv., sem hér liggur fyrir. Það er ekki til neins fyrir ríkisstj. að setja upp sparlandlitið einu sinni enn og segja: Við viljum endilega stöðva verðbólguna, þess vegna leggjum við þetta til. - Viðbrögð verkafólks um land allt síðustu daga sýna, að nú segir íslenzkur verkalýður: Hingað og ekki lengra. - Almenningur tekur ekki lengur mark á hjali ríkisstj. um, að aðgerðir hennar séu gerðar til þess að hindra verðbólgu og stöðva dýrtíð. Ríkisstj. er búin að beita þessum blekkingum of oft, til þess að nokkur taki mark á þeim lengur. Almenningur er búinn að fórna of oft og sjá þær afleiðingar einar, að verðbólgan hefur vaxið hraðar og hraðar og misskipting auðsins farið vaxandi, í hvert skipti sem hinir fátækustu eru látnir fórna. Almenningur gerir sér ljóst, að ráðstafanir ríkisstj. hafa verið til þess eins gerðar, í samræmi við flokksstjórnarsamþykktir Sjálfstfl., að auka hlut hinna ríku á kostnað hinna efnaminni, og í því einu skera þær ráðstafanir sig úr, sem nú er lagt til að gerðar verði, að þær eru stórfelldari og svívirðilegri, þær eru óréttlátari og ómanneskjulegri en áður hefur sézt. Þess vegna heyrist nú frá launþegum um allt land, hvar í flokki sem þeir standa: Nú er nóg komið. Svona verður landinn ekki stjórnað. Alltaf skyldu hinir fátækustu fórna, til þess að verðbólgan yrði stöðvuð. Og hinir fátæku fórnuðu, en verðbólgan óx aldrei hraðar, og hinir ríku græddu aldrei meir en eftir að hinir fátæku höfðu verið látnir fórna. Það fólk, sem tekið hefur á sig hverjar álögurnar eftir aðrar að undanförnu og hefur ekki getað bætt sér það upp á neinn hátt annan en þann að lengja vinnudaginn til þess að drýgja tekjurnar, það segir nú: Ef einhverjir þurfa að fórna, þá skuluð þið í þetta skipti snúa ykkur til þeirra, sem hafa undanfarin ár hirt það, sem af hinum lægst launuðu hefur verið tekið. - Verkafólk segir einfaldlega við stjórnarvöldin: Þið hafið skert kaup hinna lægst launuðu, þið hafið tekið af þeim vísitölubæturnar, þið hafið velt yfir launþega meiri verðhækkunum en nokkru sinni hafa þekkzt hér, þið hafið veitt hátekjumönnum stórivilnanir í skattgreiðslum, þið hafið stórlega skert kaupmátt tímakaupsins í mestu góðærum, sem yfir Ísland hafa komið, þið hafið stóraukið neyzluskatta, sem þyngst bitna á stærstu heimilunum, þið hafið hækkað laun þeirra, sem hæst voru launaðir fyrir, en ef þið ætlið nú að klykkja út með því að binda okkar kaup og svipta okkur samnings- og verkfallsrétti, þá er mælirinn fullur, svo að út af flóir, og ekki seinna vænna, að þið valdhafar verðið látnir skilja það. Þetta eru viðbrögð almennings í dag, og það er enginn vafi á því, að þegar íslenzk alþýða hefur talað svo sem hún nú hefur gert undanfarna daga, eiga stjórnarvöldin að hlusta og hafa vit á að reyna ekki að knýja fyrirætlun sina fram. Til þess skortir þau það vald, sem til þess þyrfti, og af því hlytist tjón fyrir þjóðina alla. Ef nú er ætlunin að binda kaup hinna lægst launuðu og svipta verkalýðsfélögin samnings- og verkfallsrétti, svo sem lagt er til með þessu frv., þá er það stríðsyfirlýsing ríkisstj. á hendur verkalýðssamtökunum. Og í því stríði, sem þá er fram undan, stendur verkafólk saman án tillits til þess, hvort það hefur kosið stjórnarflokkana eða ekki. Í augum verkafólks er hér ekki um að ræða einfalda flokkapólitík, heldur er um það að ræða að verja sameiginlega og sem einn maður helgustu réttindi alls vinnandi fólks í landinu. Það er aldeilis furðulegt, að ríkisstj. skuli hafa vanmetið svo íslenzkt verkafólk og verkalýðssamtök, sem þetta frv. ber vitni um. Og það er jafnfurðulegt, að hún skuli ekki gera sér ljóst, að til þess að koma fram þeirri réttindasviptingu og kaupbindingu, sem felst í þessu frv., skortir hana vald. Ríkisstj. skortir sjálfsagt ekki vald til að fá þetta frv. samþ. hér innan veggja Alþingis, en sú handaupprétting kemur fyrir ekki. Til þess að fylgja því fram sem lögum, þarf vald, sem ríkisstj. hefur ekki. Ákvæði þessa frv. eru svo fjarlæg allri réttarvitund og réttlætiskröfum almennings í landinu, sérstaklega þegar hafður er í huga sá bakgrunnur, sem ríkisstj. hefur sjálf gefið því með því að hlaupa til og hækka laun sumra hæst launuðu manna í þjóðfélaginu daginn áður, en loka verkalýðinn úti, að það ætti að vera jafnvel hæstv. ráðh. ljóst, að þau eru óframkvæmanleg. Hversu heitt sem Vinnuveitendasambandið og Verzlunarráðið óska eftir því, að íslenzk verkalýðssamtök afhendi þegjandi og hljóðalaust þau réttindi, sem barizt hefur verið fyrir frá stofnun þeirra, og hversu ákaft sem þessir aðilar fara fram á það, að verkalýðshreyfingin sætti sig við, að það fólk, sem skapar allan auð í þjóðfélaginu með vinnu sinni, verði með pappírsblaði gert að annars flokks fólki í þjóðfélaginu, með skömmtuð laun og svipt öllum réttindum til að berjast fyrir kjörum sínum, þá gerist slíkt ekki, og þótt ríkisstj. kjósi nú að leggja til úrslitabaráttu til að knýja þetta fram, þá er sú barátta ríkisstj. fyrir fram töpuð. Hvorki þessi ríkisstj. né nokkur önnur getur sigrað í úrslitabaráttu við sameinaðan verkalýð landsins um helgustu réttindi hans. Ríkisstj. gæti eins reynt að fyrirskipa landsmönnum með lagasetningu að anda aðeins einu sinni í viku. Það yrði lítið erfiðara fyrir hæstv. ríkisstj. að tryggja framkvæmd slíkra laga en þeirra, sem hún er nú í skilningsleysi sínu að reyna að fá samþykkt á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég held, að ég hefði ekki kvatt mér hljóðs, ef það hefði ekki verið vegna þess, að hæstv. viðskmrh: kom hér fram með kenningu í ræðu sinni í dag, sem ég hef aldrei heyrt áður. En hún var um vísitölu framfærslukostnaðar, hvernig hún væri orðin til og í hvaða tilgangi. Ég skal víkja ofur lítið að öðru áður, en þar á ég við þær kenningar hæstv. ráðh. og ríkisstj. allrar reyndar, að lífskjörin hafi alltaf verið að batna, síðan þessir flokkar tóku höndum saman. Ég held, að það hafi lent miklu meira á hæstv, viðskmrh. að túlka þessa kenningu frammi fyrir þjóðinni en nokkrum öðrum, því að mér hefur heyrzt hann vera með hana við öll möguleg og ómöguleg tækifæri utan þings og innan, hvar sem hann hefur getað komið henni að. Þetta er reyndar ekkert hégómamál, hvort lífskjörin eru að batna eða þau eru ekki að batna. Það er sannarlega gott að fá sem ýtrastar sannanir fyrir þessu núna, hvort þetta er svona, að lífskjörin hafi verið að batna undanfarin 4-5 ár. Við höfum hingað til litið svo á, að vísitala framfærslukostnaðar væri mælikvarði á lífskjörin. Og það er óneitanlegt, að hún var það, hún hefur verið það fram að 1. marz 1959, því að hvort sem litið er á vísitölu framfærslukostnaðar eða vísitölu verðiags vöru og þjónustu allt þangað til, þá fara þær nokkuð saman. Vísitala framfærslukostnaðar er að vísu ofur litið lægri, frá 2-3% lægri, aðallega vegna húsnæðisins, en það er ekki meiri munur á þeim, þótt maður reki þetta aftur á bak. En svo verður breyting á 1. marz 1959. Og sú breyting er í fyrsta lagi á þann veg, að vísitala framfærslukostnaðar, sem þá var 202 stig, er látin heita 100. En það var gerð meiri breyting á þessari vísitölu þá. Hún var sú, að inn í útreikning hennar voru teknar fjölskyldubætur, en þær höfðu aldrei verið teknar inn í vísitölu áður, og voru þó fjölskyldubaetur greiddar í fjöldamörg ár þar áður. Með þessari breytingu, að taka fjölskyldubæturnar inn, var hægt að hindra hækkun vísitölunnar. En hún fór á stað fyrir það, vísitalan, ekki hratt að vísu, en hækkaði þó. Hún var komin í 105 stig í sept. 1960, en 105 stig var jafnt og 210 stig áður. Hún hafði þá hækkað um 10 stig á þessu tímabili. Þetta þótti stjórnarvöldunum ekki gott, og þá fann einhver, sennilega hagfróður maður, nýja aðferð við vísitöluna. Hún var sú að taka alla beinu skattana inn í hana líka. Og þetta gerði strik í reikninginn, því að þetta eitt lækkaði vísitöluna um 4 stig, þ.e. gömlu vísitöluna um 8 stig, og þannig var hægt að þræla henni niður í 101 stig aftur. Hún var m.ö.o. rekin aftur á bak. Þetta dugði ekki lengi, vísitalan hélt áfram að hækka þrátt fyrir allar þessar aðgerðir. Menn vita, að hún er núna, eða var 1. október, 144 stig, en það samsvarar því, að gamla vísitalan væri 291 stig. Menn skyldu nú halda, að þetta væri rétt mynd af hækkun verðlagsins í landinu, mynd af dýrtíðinni. Nei, það er það ekki. Vilji maður sjá mynd af dýrtíðaraukningunni í landinu, þá þýðir ekkert lengur að vera að horfa á vísitölu framfærslukostnaðar. Hún sýnir alls ekki hækkunina, vegna þessarar hagræðingar á henni, sem ég var að nefna. En hvað halda menn þá, að vísitalan væri núna 1. okt., ef henni hefði aldrei verið breytt, hvorki breytt í 100 og ekki heldur breytt reikningsaðferðinni? Hún væri 331 stig. Það væri sú sambærilega vísitala við vísitölu vöru og þjónustu áður. Ekki bendir þetta til þess; að lífskjörin hafi batnað hvað snertir verðlagið, en svona hefur nú verðlagið hækkað á lífsnauðsynjum manna, þegar ekki er verið að blanda inn í það hlutum, sem aldrei voru hafðir með í útreikningi vísitölunnar áður. Nú hef ég aldrei heyrt hæstv. viðskmrh. nefna vísitölu fyrir vöru og þjónustu. Ég held helzt, að hann vilji ekki heyra hana nefnda. Aftur á móti hefur hann nefnt vísitölu framfærslukostnaðar, þessi 144 stig, en það er sitt hvað eða 331 stig. Nú hefur hæstv. ráðh. lagt sig mjög fram um það, eins og ég sagði áðan, og alveg eins og hann hafi verið dæmdur til þess af meðráðh. sínum, að túlka það fyrir þjóðinni, hvað lífskjörin hafi batnað. Mér finnst, að einna gleggst hafi þetta komið fram hjá hæstv. ráðh. í grein í Alþýðublaðinu núna fyrir skömmu, eða 19. okt. s.l. Þar talar hann um þetta mjög ýtarlega, hvernig lífskjörin hafi batnað, og segir m.a., að um þetta hafi verið gerð mjög ýtarleg athugun, að hækkun á kauptöxtum verkalýðsins hafi numið 45% frá ársbyrjun 1960, hækkun á kauptöxtum verkalýðsfélaganna að meðaltali síðan í ársbyrjun 1960 hafi numið 45%, en vísitala framfærslukostnaðar sé 144 stig. Þetta á þá að ganga upp, þetta á þá að vera svo að segja jafnt. Þá hafa menn staðizt dýrtíðina, er það ekki? - eða maður á að skilja það svo, fyrst hvort tveggja hækkar um jafnmarga hundraðshluta. En ég hef hér áður sýnt fram á, að það er ekkert að marka þessa vísitölu 144, svo að það er ekki hægt að bera hana saman við hækkun kauptaxta. En hann segir líka, að kaupið hafi hækkað misjafnlega mikið, og nefnir sem dæmi, að lægsti kauptaxti Dagsbrúnarverkamanna hafi hækkað um 36%, en meðaltalið sé samt 45%. Nú hef ég athugað það, að lægsti kauptaxti Dagsbrúnarverkamanna hefur ekki hækkað minna en aðrir taxtar í Dagsbrúnarsamningum, síður en svo. Það eru sumir taxtarnir aðrir hjá Dagsbrún, sem hafa hækkað minna. Þó að þetta sé lægsti kauptaxtinn, þá hefur hækkunin ekkert verið minni á honum heldur en öðrum. En hvernig hæstv. ráðherra fær út þessi 45% að meðaltali, það hef ég ekki minnstu hugmynd um. Ég get ekki fengið það út. Ég er hræddur um, að hann taki eitthvað af opinberum starfsmönnum þar inn i, því að það er ekki hægt að fá þetta út úr Dagsbrúnartöxtunum.

Þetta eru allir launþegar Alþýðusambandsins, allir taxtar Alþýðusambandsins.

Nú, í öllum félögum?

Auðvitað.

Og kvenfólkið líka. Já, það voru nefnilega fyrir þremur árum afgreidd lög hér á Alþingi um launajöfnun milli karla og kvenna, og þar hefur hæstv. ráðh. fengið hækkun, sem hann gat notað þarna. Samkv. þeim lögum eiga konur að fá sama kaup og karlmenn fyrir sömu vinnu, í áföngum. Þó að engin dýrtíðaraukning hefði orðið, þó að engin aukning þjóðartekna hefði orðið, þó að vísitala framfærslukostnaðar hefði ekki hækkað, þá fengju konurnar þetta, því að það stendur ekki í sambandi við neina dýrtíð, neinar kaupkröfur né neitt annað. En það er hægt að nota þetta til þess að fá hærra meðaltal, þegar verið er að reikna út kauptaxta í Alþýðublaðinu. Ég hef þá í fáum orðum greint frá því, að vísitala framfærslukostnaðar er ónothæfur mælikvarði á dýrtíðaraukninguna, ef maður ætlar að bera hana saman við þá vísitölu, sem var fyrir 1959. Hún getur sýnt aukninguna, með sköttunum og fjölskyldubótunum, síðan 1. marz 1959, en hún getur ekkert sýnt, ef á að bera saman við þáð, sem áður var. Eins og ég sagði, er eini nothæfi mælikvarðinn á dýrtíðina vísitala vöru og þjónustu. Ég hef fyrir framan mig yfirlit yfir hækkun á vísitölu neyzluvöruverðlags, þ.e. vöru og þjónustu, undanfarin 7 ár, þ.e.a.s. 1. okt. hvert ár um sig. Þá er vísitalan 1. okt. 1956 táknuð með 100, og útkoman er sú, að þessi hækkun á neyzluvöruverðinu á þessum 7 árum er 80%, eða nákvæmlega 79.9%. Af þessari 80% hækkun á neyzluvöruverðinu koma 101/2 % á fyrstu 3 árin, þ.e. frá 1. okt. 1956 til 1. okt. 1959. Það eru aðeins 101/2 % af hækkuninni, sem koma á þau þrjú ár. En hin 4 árin, frá 1. okt. 1959 til 1. okt. 1963, koma 691/2%. Ekki bendir þetta til batnandi lífskjara. Allt eru þetta tölur, sem ekki er hægt að rengja og mér dettur ekki í hug, að hæstv. ráðh. fari að rengja, enda hefur hann þær sennilega allar hjá sér. En það er ekki nóg að vita aðeins hækkun neyzluvöruverðsins, menn verða þá líka að vita hækkun kaupgjaldsins til þess að vita, hvernig fólk hefur getað mætt vaxandi dýrtíð. Ég hef fyrir framan mig tölur um hækkun á kaupi Dagsbrúnarmanns í 1. vinnuflokki, þ.e. í almennri verkamannavinnu, og það skiptir í raun og veru litlu máli, hvaða flokk maður tekur úr Dagsbrúnartaxta, hækkunin er svipuð, sumir eru fyrir ofan, aðrir fyrir neðan meðaltalið. Hækkunin á kaupgjaldinu þessi sömu 7 ár er 53%, þegar neyzluvöruverðlagið hækkar um 80%. Eru þetta ekki nokkurn veginn nægar sannanir fyrir því, að lífskjörin hafi versnað, þegar ég hef bent hér á tölur yfir 7 ára hækkun, annars vegar verðlagsins, hins vegar kauphækkanir verkamanns? Ég skal koma með þriðja plaggið. Það er kaupmáttur launanna hjá verkamönnum. Og það er ekki reiknað eftir mig, það er reiknað eftir Efnahagsstofnunina. Sú tafla er aðeins frá 1958, frá 1. jan. það ár. Mesti kaupmáttur launa 1958 er í des. 104 stig, og er þá miðað við 100 1945, en minnstur er hann 95 á þessu ári. Árið 1959 er mesti kaupmátturinn 109, minnsti 97. En svo fer það að lasna, því að þá er viðreisnin byrjuð. 1960 er mesti kaupmátturinn 99, en minnsti 85. 1961 er mesti kaupmátturinn 92 og minnsti 83. 1962 er mesti kaupmátturinn 89 og minnstur 82, og það hefur hann orðið lægstur frá því í ársbyrjun 1958. Það var í maí 1962, apríl og maí, að kaupmátturinn fór niður í 82. Og loks kemur yfirstandandi ár. Mesti kaupmáttur á þessu ári er 90, en minnstur 82, eins og árið áður, þegar verst var. Hvað á maður nú að nefna fleira til að sanna það, að lífskjörin hafa versnað og það stórkostlega? Þá kom hér fram ný kenning hjá hæstv. ráðh. í dag, sem mér væri ákaflega mikil þökk á, ef hann gæti gefið mér betri skýringu á, það er nóg, að hann geri það í fáum orðum, af því að það er orðið svo framorðið, en ég hef aldrei heyrt kenninguna fyrr. Og ef ég hef ekki misheyrt, sem ég held ekki, það er svo stutt á milli okkar, þá var efnislega það, sem hann sagði í ræðu sinni í dag, á þessa leið: Það er blekking, að útgjöld vísitölufjölskyldu í útreikningi hagstofunnar á vísitölu framfærslukostnaðar hafi nokkurn tíma átt að sýna raunveruleg útgjöld vísitölufjölskyldunnar. Það er blekking. Það hefur útreikningurinn aldrei átt að sýna. En hvað halda menn að vísitalan hafi átt að sýna, eftir því sem hæstv. ráðh. segir? Hún hefur átt að sýna, hvernig tekjur verkamanna skiptast á einstaka útgjaldaliði fjölskyldunnar. Ef ég hef misheyrt, þá vona ég, að hæstv. ráðh. leiðrétti þetta. Ég gat ekki heyrt þetta betur en svona hjá honum í dag, vísitala framfærslukostnaðar hafi aldrei átt að vera neinn mælikvarði á það, hvað fjölskyldan þyrfti að greiða, hvað þeir kostuðu mikið hjá fjölskyldunni allir útgjaldaliðirnir, heldur aðeins átt að sýna, hvernig ákveðin tekjuupphæð skiptist á milli hinna einstöku liða, þ.e.a.s. hvað mikið þarf fyrir mjólk, hvað mikið fyrár brauð, hvað mikið í fatnað o.s.frv. af einhverri tölu, sem hagstofan hugsar sér fyrir fram. Mér þykir hagstofan vera nákvæm, þegar hún er að hugsa sér þessar tölur, þessar tekjur verkamanna, og fer svo að skipta þeim, þegar hún er að hugsa sér tölur upp á nokkra aura. Ég hef það hérna. 1. okt. eru útgjöldin hjá þessari vísitölufjölskyldu, sem eru 4.24 menn, 95 496.85 kr. þá hefur hagstofan hugsað sér, að einhver verkamaður kynni nú að hafa þetta í laun yfir árið, upp á 85 aura. Já, það er trúleg saga, þetta. En þetta eru talsvert miklar fréttir samt. Þetta eru óneitanlega miklar fréttir, að vísitala framfærslukostnaðar hafi aldrei átt að sýna, hvað þær kosta fyrir fjölskylduna, lífsnauðsynjarnar. Ég held, að þetta sé hrein fjarstæða út í loftið hjá hæstv. ráðh. Ég veit ekki, af hverju hann segir þetta eða hvaðan hann getur haft þetta. En nú hef ég hér fyrir framan mig Hagtíðindi í apríi 1959, þar sem er gerð grein fyrir því, hvernig vísitala framfærslukostnaðar verður til, og er þar gerð grein fyrir því, hvernig það var 1939 og svo síðar. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Í gengisskráningarl. nr. 10 4. apríl 1939 og síðar í l. nr. 2 1940 voru ákvæði um, að skipuð skyldi þriggja manna nefnd„ kauplagsnefnd, er hefði það hlutverk að gera yfirlit um breytingar á framfærslukostnaði í Reykjavík að fengnum till. hagstofunnar. Á vegum þessara aðila voru 50 launþegar fengnir til að halda búreikninga eitt ár, frá júlíbyrjun 1939 til júníloka 1940. Af hinum 50 heimilisfeðrum, sem hér var um að ræða, skiluðu 40 nothæfum búreikningum, sem urðu grundvöllur vísitölu framfærslukostnaðar í Reykjavík." Svona er vísitala framfærslukostnaðar orðin til. Hún er byggð á búreikningum. Hún er byggð á raunverulegum útgjöldum fjölskyldumanna hér í Reykjavík og rannsakað af ákveðinni nefnd. Síðan segir einnig í þessu sama hefti Hagtíðinda, með leyfi hæstv. forseta: „Á árinu 1952 lagði kauplagsnefnd það til við ríkisstj., að hafin yrði rannsókn á neyzluvali almennings til undirbúnings því, að tekinn yrði upp nýr grundvöllur vísitölu framfærslukostnaðar, þegar það yrði ákveðið af Alþingi og ríkisstj. Samþykkti ríkisstj. þessa till. kauplagsnefndar og lagði fram fé til rannsóknarinnar. Fór hún fram á árunum 1953 og 1954. Það tók langan tíma að vinna úr frumgögnum rannsóknarinnar og gera ýmsar sérstakar athuganir, sem með þurfti. En þessum störfum var að mestu lokið á árinu 1956, og lá þá fyrir nýr grundvöllur vísitölu framfærslukostnaðar, sem nú hefur verið látinn koma til framkvæmda. Hér á eftir verður gerð nánari grein fyrir honum og þeirri neyzlurannsókn, sem á er byggt. Hinn nýi grundvöllur er í meginatriðum byggður á búreikningum launþegafjölskyldna, sem haldnir voru á árunum 1953 og 1954. Þessar fjölskyldur voru þannig fundnar, að valdir voru af handahófi 300 framteljendur í Reykjavík, er svo var ástatt um, er nú skal greina: Voru kvæntir og höfðu a.m.k. eitt barn á framfæri sínu, voru verkamenn, sjómenn, iðnaðarmenn, skrifstofumenn eða verzlunarmenn samkv. uppgjöf skattframtals, höfðu verið búsettir eitt ár eða lengur í Reykjavík, höfðu ekki haft óvenjulega háar eða lágar tekjur miðað við algengar tekjur manna í sömu stétt. Þessum 300 mönnum var skrifað og þeir beðnir að taka þátt í neyzlurannsókninni. Eins og vænta mátti, sinntu ekki nærri allir tilmælum kauplagsnefndar og aðrir hurfu frá þegar í byrjun, vegna þess að þeir uppfylltu ekki við nánari athugun þau skilyrði, sem við var miðað, og sumir, sem uppfylltu skilyrðin, heltust úr lestinni af ýmsum ástæðum. Hafði verið gert ráð fyrir þessu í upphafi, er talan 300 var ákveðin. Lokaniðurstaðan varð sú, að frá 80 fjölskyldum fengust nothæfar skýrslur um ársútgjöld þeirra.“ Og nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Er framfærsluvísitalan þannig til komin, að það sé miðað við tekjur einhverra verkamanna og hún eigi aðeins að sýna skiptingu milli hinna einstöku útgjaldaliða fjölskyldunnar? Eins og ég sagði áðan, hefur hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisst,j. yfirleitt notfært sér vísitölu framfærslukostnaðar, ef þeir á annað borð hafa talið sig þurfa að nefna nokkrar vísitölur, en forðazt að nefna vísitölu vöru og þjónustu, og er það mjög skiljanlegt, hvers vegna þeir gera það. En þar sem þeir vilja nota vísitölu framfærslukostnaðar, þá vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Sér hann ekkert athugavert við kostnaðinn af húsnæðinu, sem reiknaður er í vísitölunni? Hefur hann nokkuð við hann að athuga? Finnst honum hann eðlilegur og sýna rétta mynd af því, sem hann á að sýna? Eru þessar 920 kr. á mánuði nákvæm spegilmynd af kostnaði fjölskyldunnar núna, eins og verðlagið er? Nú eru birtar vísitölur byggingarkostnaðar, eins og menn vita, þrisvar sinnum á ári, og hefur verið gert í langa tíð. Vísitala byggingarkostnaður fyrir hvern rúmmetra í húsi er núna, eða var í júní í sumar, um 1706 kr. Hún mun vera að koma þessa dagana, vísitala byggingarkostnaðar í október. Ég hef fengið þær upplýsingar frá Efnahagsstofnuninni, að meðalstærð íbúða á öllu landinu, sem byggðar voru á s.l. ári, hafi verið 375 rúmmetrar. Eftir þessu að dæma hefur meðalibúðin þá kostað 640 þús. kr. Hvað ætli kosti að búu í þessari 640 þús. kr. íbúð? Ég vil helzt ekkert fara út í að reikna það. Ef ég fer að reikna það, er ég undireins kominn upp í 50 þús. kr. á ári. En við skulum nú seg,ja, að menn ætlist ekki til, að allur almenningur búi í meðalhúsi, hafi eitthvað þrengra um sig. Og ég er þeirrar skoðunar, að það sé of mikið lagt í íbúðir, að það skuli vera 375 rúmmetra meðalstærð íbúða. Mér finnst það vera hálfgerð sóun. En þó að við lækkum þetta, t.d. um fimmta part, förum niður í 300 rúmmetra, og varla getum við ætlazt til, að fólk búi þrengra en það, þ.e.a.s. í 75 rúmmetrum minna húsnæði en meðalibúð er, þá kostar íbúðin samt um 512 þús. kr., og þau verða varla undir 40 þús., árlegu útgjöldin af henni. Hvað á að fara langt niður með íbúðastærðina til að komast að einhverri viðunandi tölu, sem bæta þarf við útgjöld vísitölufjölskyldunnar frá því, sem hagstofan reiknar þau? Er það fjarri sanni að segja, að útgjöldin séu a.m.k. 2500 kr. á mánuði, eða 30 þús. kr. yfir árið? Það er rúmur helmingurinn af því, sem meðalíbúðin kostar áreiðanlega í rekstri, með því þó að reikna enga vexti af eigin framlagi og að það sé um 200 þús. kr. Ég ætla ekki að setja húsnæðiskostnaðinn hærri en þetta. En ef það kostar 2500 á mánuði að búa í svona íbúð, eða 30 þús. kr. á ári, þá verðum við að bæta 19 þús. kr. við þessi 95500 kr. útgjöld, sem hagstofan telur að vísitölufjölskyldan þurfi að greiða, og þannig eru þau komin í 114500 kr. yfir árið. Þetta verða óhjákvæmileg gjöld manns, sem vilt búa í viðunandi húsnæði, en þó litlu og þröngu. Það er þetta tvennt, sem mér þætti vænt um að heyra, ef hæstv. ráðh. hefði tíma til þess. Það er annars vegar um vísitöluna, að hún hafi aldrei átt að sýna það, sem mér skilst, að hún hafi verið að sýna og átt að sýna. Hitt er það, að heyra frá honum, hvort hann telur það hæfilegt að reikna fjölskyldunni 920 kr. á mánuði í húsnæðiskostnað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, vegna þess að tveimur fsp. var til mín beint. Ég skal reyna að haga svari mínu þannig, að það gefi ekki hv. fyrirspyrjanda né heldur neinum öðrum tilefni til að lengja þessar umr., úr því sem orðið er, enda nú orðið áliðið nætur. Ég verð að segja það, gera þá játningu, að frá því að ég kynntist hv. 3. þm. Vestf., hefur mér persónulega alltaf verið hlýtt til hans, eiginlega sérstaklega hlýtt til hans, ekki hvað sízt vegna þess, að okkar kunningsskapur á rót sína að rekja til þess, er við tveir ásamt fyrrv. formanni Framsfl., Hermanni Jónassyni, lögðum land undir fót sumarið 1956 og lögðum okkur alla fram, allir þrír sameiginlega, um það að tryggja honum kosningu til Alþingis á því sumri.

Ja, nú fer ég að tala aftur.

Og það tókst að tryggja hv. þm. kosningu. Ég var lengi vel mjög stoltur af þeim þætti, sem ég átti í því að tryggja hv. 3. þm. Vestf. sæti á Alþingi, og hef satt að segja ekki fyrr séð neina ástæðu til að sjá eftir því, fyrr en ég heyrði ræðu hans hér áðan og sá, að hún bar vitni um minni skilning á ýmsum grundvallaratriðum í efnahagsmálum en ég hefði vænzt af manni, sem er búinn að eiga sæti á Alþingi í 7 ár, og ég vil einkum og sér í lagi segja: en ég hefði búizt víð eftir þeim ágætu kynnum, sem ég hafði af okkar hörðu, sameiginlegu kosningabaráttu sumarið 1956, því að það verð ég að segja, að þar stóð hv. þm. sig sérstaklega vel á hverjum kosningafundinum á fætur öðrum, var hinn vígfimasti og gunnreifasti, og mér fannst hann þar yfirleitt bera mikið sigurorð af sínum andstæðingum í í þeirri kosningabaráttu.  Hann spurði: Skildi ég viðskmrh. rétt, að hann hefði haldið því fram, að vísitalan, eins og hún hefði verið reiknuð alveg síðan hér var farið að reikna út vísitölu, eigi ekki að sýna, hvað launþegar þurfi til þess að standa straum af sínum framfærslukostnaði? - Það er alveg rétt hjá hv. þm. Það var og er skoðun mín, að þetta eigi vísitala framfærslukostnaðar ekki að sýna og hafi aldrei átt að sýna. Sú vísitala, sem nú er reiknuð út mánaðarlega, var fyrst reiknuð út í ársbyrjun 1960. Þá var grundvöllur vísitölunnar 66 182 kr. Þessar 68 182 kr. voru meðaltekjur þeirra manna, sem fengnir höfðu verið til að halda búreikninga, og vísitölugrundvöllurinn sýnir, hvernig þessar 66 182 kr. tekjur skiptast samkv. nákvæmum búreikningum milli hinna einstöku útgjaldaliða þessara fjölskyldna að meðaltali. M.ö.o.: þessar 66 182 kr. eru hlutfallsleg skipting á útgjöldum, sem eru sama og tekjur þessara fjölskyldna, sem fengnar voru til þess að halda búreikningana, tekjuskiptingin samkv. búreikningum, M.ö.o.: hér er um að ræða, eins og ég sagði í dag og hef áreiðanlega sagt oftar, hlutfallslega skiptingu á ákveðnum tekjum, sem ákveðinn fjöldi fjölskyldna hefur haft á ákveðnu ári, sem við er miðað. 1. okt. s.l. nam þessi útgjaldaupphæð, kostuðu þessar sömu vörur og þessi sama þjónusta, ef allt er tekið með, 95 496 kr. M.ö.o.: nákvæmlega sömu vörurnar og sama þjónustan, þegar tekið til tillit til alls, sem kostaði 66 182 kr. 1. jan. 1960, kostuðu 1, okt. s.l. 95 496 kr. Í hvorugri tölunni er fólgið nokkurt mat hagstofunnar eða nokkurs annars aðila á því, að nein ákveðin fjölskylda þurfi nákvæmlega þetta sér til lífsviðurværis. Þannig hefur talan aldrei verið hugsuð. Annars staðar í heiminum eru til slíkar vísitölur, þar sem útgjöld fjölskyldunnar eru búin til, reiknuð, þar sem gerð er tilraun til að meta, hvað menn þurfi sér til lífsviðurværis. Mjög víða um lönd eru slíkar vísitölur til. En það hefur aldrei verið gerð tilraun til þess að semja neina slíka vísitölu hér á landi. Þegar slíkar vísitölur eru reiknaðar út, er tekið tillit til neyzluvenjubreytinga, sem verða frá ári til árs eða á hverju 3–5 ára tímabili, vegna þess að miklar breytingar verða á neyzluvenjum manna, og þess vegna telja sumir hagfróðir menn slíkar vísitölur, eins og hv. þm. gerði að umtalsefni, að mörgu leyti réttari og æskilegri til viðmiðunar heldur en þá tegund vísitölu sem við höfum hér, þar sem ekkert tillit er tekið til þeirra breytinga, sem verða á neyzluvenjum, og þar sem ekkert tillit er tekið til þeirra hlutfallslegu breytinga, sem verða á útgjöldum fjölskyldnanna frá ári til árs, eða á 5 eða 10 ára tímabili. Einmitt þetta veldur því, að núv. vísitala er án efa orðin eitthvað röng á því tímabili, sem hún hefur verið í notkun, einmitt vegna þess að, tekjur manna hafa breytzt mjög mikið og í kjölfar þess hafa neyzluvenjur manna breytzt. Þetta eru höfuðrökin fyrir því, að vísitalan er áreiðanlega ekki eins réttur mælikvarði á raunveruleaar verðlagsbreytingar og þess vegna ekki eins réttur mælikvarði til notkunar við mat á rannverulegum tekjum og æskilegt væri. Í sambandi við þetta stendur einnig það, sem hv. þm. sagði og beindi fsp. til mín um, hvernig háttað væri vísitöluliðum í vísitölunni. Það er auðvitað alveg rétt, að ef menn leggja þann mælikvarða, sem hann vill leggja á vísitöluna, þá er það auðvitað fjarri öllu lagi að reikna húsnæðiskostnaðinn 900 kr. á mánuði í vísitölunni. En einmitt að því er þennan vísitölulið snertir kemur greinilega fram þýðing þess, að vísitalan er ekki og á ekki að sýna. hver útgjöld eru nauðsynleg til framfærslu þeirrar fjölskyldu, sem í hlut á, heldur sýnir hún hlutfallslegu breytinguna, sem verður á kostnaði hvers einstaks liðar í vísitölugrundvellinum. Þess vegna skiptir ekki höfuðmáli, hvort húsaleigan er nú metin á 900 kr., 1000 kr. eða 2000 kr. Það, sem skiptir máli í sambandi við mat á því, hvort vísitalan er rétt eða röng, er það, hver hefur orðið hlutfallslega breytingin á húsaleiguliðnum í framfærsluvísitölunni frá 1960 til dagsins í dag. Þess vegna er það villandi að gera vísitöluna stöðugt tortryggilega á þeim grundvelli, að húsaleiguliðurinn í henni sé í beinum tölum of lágur. Það skiptir ekki höfuðmáli í sambandi við það, hvort vísitalan er rétt eða hvort hún er röng. Hitt skiptir meginmáli, hver breyting hefur orðið á tölunni, sem gilti 1. jan. 1960, og þeim tölum, sem gilda 1. okt. 1963, nú í ár. Ég hef því miður ekki vísitölugrundvöllinn hér hjá mér bæði árin, svo að ég get ekki nefnt þessar tölur, en ég vona, að allir hv. þm., að meðtöldum hv. 3. þm. Vestf., hafi gert sér ljóst, að þetta er mergurinn málsins, en ekki hitt, sem hann og svo margir aðrir hafa áður vitnað til í þessu sambandi. Svo er hin fsp., sem hann beindi til mín, hvernig ég gæti fengið það út, sem ég hafi sagt í tíma og ótíma, að lífskjör launastétta á undanförnum árum hefðu verið að breytast til batnaðar, þegar ég hefði sjálfur sagt frá því nú síðast í grein í Álþýðublaðinu, að því er hann sagði, að kauptaxtar, - hann virtist hafa skilið það þannig, að það væru kauptaxtar Dagsbrúnarmanna að meðaltali, það, sem ég sagði, var auðvitað, að kauptaxtar verkalýðsfélaganna yfirleitt hefðu hækkað um 45% síðan í ársbyrjun 1960, en vísitalan 1. okt. hefði verið 44% hærri en hún hafði verið í ársbyrjun 1960. Þetta hafði ég sagt í grein í Alþýðublaðinu og hef sagt við ýmis tækifæri önnur til þess að undirstrika, að sú hækkun, sem launþegar hafa fengið með taxtahækkun, hefur étizt upp af verðlagshækkununum á sama tímabili. Þetta eru ómótmælanlegar tölulegar staðreyndir. Þessar tölur hef ég ekki reiknað út, heldur liggja þær fyrir í opinberum skýrslum. Hvernig stendur þá á því, að ég hef leyft mér að staðhæfa, að þrátt fyrir þetta hafi lífskjör launþega batnað síðan í ársbyrjun 1960? Ef hv. þm. hefði lesið svolitið meira í greininni, sem var ekki nema sem svarar tveimur dálkum í Alþýðublaðinu, stendur það, sem ég hef sagt við ýmis tækifæri önnur, að auðvitað eru breytingar á kauptöxtum enginn mælikvarði á tekjur manna, hvorki á peningatekjur manna né heldur á raunverulegar tekjur manna, og hélt ég satt að segja, að óþarfi væri að beina til manns sérstakri fsp. varðandi þetta atriði. Það stendur í greininni, 5 eða 6 línum neðar en tölur þær, sem vitnað er til, að athugun hefði leitt í ljós, að áratekjur verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna samkv. eigin skattaframtölum þessara stétta mundu samkv, gildandi töxtum í ár vera um 65% hærri á árinu 1963 heldur en þær voru á árinu 1959, m.ö.o. peningatekjurnar hafa vaxið mun meira en taxtarnir, og þetta er staðreynd, sem ég hélt að öllum hv. þm. og öllum almenningi í landinu væri yfirleitt alveg fullljós og fullkunn. Það er vegna þessa, að árstekjurnar hafa vaxið um 65% á því sama tímabili, sem taxtarnir hafa ekki hækkað nema um 44%, sem ég hef leyft mér að staðhæfa, að lífskjör þessara launastétta: verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna, hafi batnað mjög verulega á undanförnum 4 árum. Í þessu vona ég að megi teljast svar við fsp. hv. þm. og að hann þurfi ekki að tortryggja þessar tölur, vegna þess að það á ekki að vera tortryggnisatriði í hans augum, að ég hafi reiknað þessar tölur út, þær liggja allar saman fyrir í opinberum skýrslum og ég hef engan hlut átt að þeim átreikningi, sem þar er um að ræða, heldur er hann gerður af öðrum, sérfróðum mönnum. Það, sem ég hef gert, er það eitt að skýra frá þessum niðurstöðum. Það hef ég gert með því að fara rétt með þær tölur, sem opinberlega liggja fyrir, og það vona ég að verði ekki talin goðgá.



Herra forseti. Þó að ég ræddi nokkuð um þetta mál við 1. umr. og líti á það frá ýmsum hliðum, þá taldi ég rétt að segja okkur orð einnig við þessa umr. og þá ekki sízt vegna þess, að þegar ég hafði lokið máli mínu við 1. umr., komu hér - ég held tveir hæstv, ráðh. í ræðustól og gerðu það mál, sem ég hafði flutt, nokkuð að umtalsefni. Það var fyrst og fremst hæstv. dómsmrh., sem tók til máls og gerði mína ræðu að umræðuefni, og skal ég nú víkja nokkuð að hans máli. Ég tók eftir því og þótti það dálítið merkilegt af þeim harða málafærslumanni sem hann er, að hann forðaðist eins og heitan eld að víkja að efni þess frv., sem hér er til umræðu. Það vildi hann forðast. Hann var ekkert að því að nefna efnisatriði eins og samningabann verkalýðsfélaga til kauphækkana, bann við verkföllum verkalýðsfélaganna. M.ö.o.: honum fannst ekki taka því að gera að umtalsefni það meginefni frv., að það væri verið að ráðast á félagafrelsið í landinu, sem hann á að hafa gæzlu og vörzlu um að varðveita sem dómsmrh. öllum öðrum fremur, ásamt þá félmrh., sem hefur verið ákaflega þögull við þessar umr. En það var annað, sem hæstv. dómsmrh. hafði orð á, og það var, að ég hefði á sínum tíma verið í ráðherrastóli og þá sett lög, sem hefðu verið alveg sama eðlis og þetta frv., sem hér lægi fyrir og ætlunin væri að lögfesta. Og þá var hann kominn á það strákskaparsvið í sínum málflutningi, sem hvorki hæfði honum sem dómsmrh. né sem lögfræðingi, að ætla að verja þessa lagasmíð hér, þessi óþurftarlög, sem við erum hér að ræða um, með því að segja: Þú ert ekkert betri, þú hefur gert það sama, þú hefur flutt sams konar frv. til laga. - Þetta er vitanlega enginn málflutningur. Þó að hann hefði getað fundið einhvern jafnargan sér, þá var það engin bót fyrir hann. Og það á líka sízt að verða skjól fyrir þessa hæstv. ríkisstj., þó að hún gæti vitnað til þess, að önnur eins ólög hefðu einhvern tíma verið samin á Alþingi eins og þau, sem þeir eru núna að reyna að þvæla í gegnum Alþingi Íslendinga. Hann nefndi heiti þeirra laga, sem ég gaf út 1956, en það var það einkennilega, að hæstv. ráðh. lét ekki svo litið til þess að sanna sitt mál, að hér væri um sams konar löggjöf að ræða, að lesa eitt einasta orð eða staf úr þeirri löggjöf, það forðaðist hann. Af hverju? Af því að hann hefði ekki getað sannað mál sitt um, að hér væri um svipaða eða sams konar löggjöf að ræða. Ef hann hefði vikið eitthvað að efni þeirra laga, hefði komizt upp um strákinn Tuma, að hann var ekki að fara með sannleikann. Hins vegar greip hann ofan í ræðu mína, framsöguræðu mína, þegar ég flutti þessi lög fyrir Alþingi, og vildi þar með gefa í skyn, að hér væri um sams konar löggjöf að ræða. En öllu skýrara hefði það nú verið, ef hann hefði vitnað í lögin sjálf. Um hvað eru þessi umræddu lög frá 1956, sem ég setti sem félmrh., og eru þau sams konar lög og það frv., sem hér er til umr.? Ég skal nú fyrst víkja að því, hvers vegna þessi lög voru sett og hvaða skynsemisrök lágu til þess. Öll verðlagsmál voru á ferð og flugi, voru eins og á færibandi upp á við, þegar ríkisstj. Ólafs Thors gafst upp á miðju sumri 1956 og hafði þá, eins og stundum áður, misst einmitt verðlags- og efnahagsmálin úr böndunum.  Þá var vísitölukerfið í gangi, þá var það í gildi. Bændur áttu þá um haustið 1966 að fá hækkun á afurðaverði vegna kaupbreytinga, sem orðið höfðu á liðnu ári, frá haustinu áður, og síðan áttu verkamenn í ársfjórðungslok að fá kauphækkun samkv, vísitölu sem afleiðingu af þessari afurðaverðshækkun bændanna. Það var hægt að gera bændur skaðlausa af þeirri greiðslu, sem þeir áttu að fá sem umbun hækkaðs afurðaverðs, með því að greiða niður með fjárframlögum úr ríkissjóði þá hækkun á verði einstakra landbúnaðarvara, sem leiddi af nýjum grundvelli haustið 1966, þannig að smásöluverð þessara vara héldist óbreytt frá því, sem var 1. ágúst 1956. Ef bændurnir voru þannig gerðir skaðlausir af þeim hlut, sem þeir áttu heimtingu á, þá var spurningin: Vill verkalýðshreyfingin sætta sig við það að fá þá ekki þá kauphækkun, sem átti að koma fram í vísitöluhækkun um haustið, ef verðlagið á landbúnaðarvörum hefði ekki verið niðurgreitt? Þetta var borið undir verkalýðsfélögin almennt. Og þau svöruðu því undantekningarlaust, að þau hefðu aldrei fengið meiri bætur með vísitöluuppbótum heldur en dýrtíðaraukningunni hefði numið og alltaf hefði að þeirra áliti heldur vantað eitthvað á, að vísitöluuppbæturnar skiluðu því fulla verðmæti, sem þurfti að standast í aukinni dýrtíð. Þeir töldu sig því ekki verða fyrir skaða eða tjóni þó að orsökin væri numin burt og þeir fengju ekki vísitölubæturnar á eftir, því að það gæfi aldrei fullt. Og þá var það m.a., sem ég fékk það frá einum góðum og gildum Alþfl.- manni, sem stjórnaði stóru og myndarlegu verkalýðsfélagi: Við viljum ekki aðeins una því, að þetta sé gert, heldur ætlumst við til þess af þér. - Það var svo gert, að bændunum voru bætt þau vísitölustig, sem þeir áttu að fá í hækkuðu afurðaverði, með greiðslu úr ríkissjóði, og verkamennirnir fengu ekki þá hækkun á kaupi, sem afurðaverðshækkunin hefði annars leitt til. Þeir menn, sem halda því fram, - og það hefur því miður hæstv. forsrh. gert, og það gerði frsm. meiri hl. fjhn. hér í dag, - og fullyrða, að ég hefði með þessum lögum lækkað kaup verkamanna, þeir hafa, þessir mætu menn báðir, því miður, farið með ósannindi, og þykir mér leitt að seg,ja það um hinn hærum krýnda forsrh., kominn á grafarbakkann næstum því. En þetta hefur hent hann. Það verður hvergi fundið orð eða stafur fyrir því, að l. frá 1956 séu um neina kauplækkun. Það hefur hæstv. forsrh. missagt, og það hefur hv. 6. landsk., Davíð Ólafsson, einnig missagt, annaðhvort af því, að þeir hirtu ekki um að segja satt, eða af því, að þeir vissu ekki betur og fóru þannig með rangt mál óafvitandi. En fyrir því mættu þeir gjarnan gera grein, hvort heldur var, hvort þeir fóru þarna með sannleikann á svona léttúðugan hátt, af því að þeir kærðu sig ekki um að hafa það nákvæmara, eins og maðurinn sagði, eða hvort þeir vissu ekki betur. Þá kemur að hinu, hvort nokkuð öðruvísi hafi verið búið um hnútana í l. frá 1966, að því er snerti það atriði að fyrirbyggja möguleika til verðhækkana, meðan á þessu stöðvunartímabili stæði, eða hvort það muni vera betur um það búið nú að fyrirbyggja verðhækkanir í þessu frv. Í þessu frv., sem við erum að ræða hér, er leyfilegt að hækka verð á vörum. Ef tilkostnaður frá liðnum tíma fram að þessu gefur tilefni til þess, aukinn tilkostnaður, erlendur eða innlendur, hækkað verð á erlendum markaði eða innlendir kostnaðarliðir hafa hækkað, þá má hækka verðið og það mun hækka. Það einasta, sem sagt er í frv. - og þykir mér ekki mikið - til þess að stöðva verðlag, er, að það megi ekki hækka álagningu í hundraðshlutum, en hún má hækka greinilega í krónutölu, ef einhverjir kostnaðarliðir, innlendir eða útlendir, hafa hækkað. Þá mun álagningin líka hækka í krónutölu í því frv., sem við erum að ræða. En hvernig var þetta í l. frá 1956? Bannað var til ársloka 1956 að hækka söluverð innanlands á öllum vörum í heildsölu og smásölu, svo og á hvers konar verðmæti og þjónustu frá því, sem var l5. ágúst 1956, og engar undantekningar þar frá. Lögin, sem ég setti, voru því um algera verðstöðvun á stöðvunartímabilinu. Þá kem ég að samanburðinum, að því er snertir að brjóta niður samningsrétt og verkfallsrétt verkalýðsfélaganna og þar með félagafrelsið allt að því er verkalýðshreyfinguna snertir. Ég skora á hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. og hv. 6. landsk. þm., Davíð Ólafsson, að finna einn einasta staf eða stafkrók í l. frá 1956, þar sem skertur sé samningsréttur verkalýðsfélaganna eða verkfallsrétturinn eða á nokkurn hátt gengið á hinn félagslega rétt samtakanna. í l. frá 1956 er ekkert til í þessa átt, en hins vegar er það meginefni þess frv., sem við erum hér að ræða. Það hefði verið strákslegt að reyna að afsaka þetta frv., sem hér er til umr., með því, að einhver hefði einhvern tíma áður á Alþingi flutt svipað frv., en það er fyrir neðan allar hellur og langt fyrir neðan virðingu þessara hæstv. ráðh. að reyna að hafa þessa aðferð, þegar enginn fótur er þar að auki til fyrir þeirra staðhæfingum. Þetta tiltæki verður algerlega ósæmilegt af þeirra hendi, þegar litið er til þess, að það er með engu móti hægt að halda því fram, að lögin, sem ég setti 1966, séu nokkur hliðstæða við það frv., sem hér er til umr. Áður en ég skilst við þetta atriði, vil ég líka skýra frá því, sem ég vék að nú í upphafi, að verkalýðsfélögin voru í fyllsta samráði um setningu þessara laga 1956 og voru því samþykk, að verðhækkuninni á landbúnaðarvörum væri ekki hleypt inn 1956 og að vísitöluhækkun á kaup kæmi þar af leiðandi ekki í þeirra hlut. Verkalýðshreyfingin mælti þannig með frv. og lagasetningunni. Hefur hæstv. ríkisstj. núv. haft þann háttinn á að leita til verkalýðshreyfingarinnar og spyrjast fyrir um afstöðu hennar til þessa máls? Nei, eftír að ræðzt hafði verið við í bróðerni nokkrum sinnum við nokkra forustumenn verkalýðssamtakanna, þá er okkur á síðustu stundu skýrt frá því, að ríkisstj. ætli að leggja fram það frv., sem við höfum verið hér að ræða, og þá var svo komið þrátt fyrir aðvaranir okkar, að það var engu hægt þar um að þoka. Það var búið að ákveða það af báðum stjórnarflokkunum, að málið skyldi flutt í því formi, sem þeir þá höfðu fært það f. Og ég held nú, að þeir ættu að spyrja verkalýðsfélögin, hvernig þeim litist á þetta frv., reyna að fá samþykki einhvers stéttarfélags við þessa lagasmíð. Í raun og veru þurfa þeir þess ekki héðan af, því að það hafa dunið á Alþingi íslendinga mótmæli verkalýðsfélaganna úr öllum áttum, úr öllum landshlutum, gegn þessu frv. Þau þykjast þar ekki aðeins þurfa að verjast því, að það á að lögbinda kaup verkamanasins og verkakonunnar óbreytt, eftir að stjórnarvöldin hafa á liðnu sumri haft forustu fyrir að hækka laun annarra stétta, margra hverra allt upp í 90%, en það er ekki það, sem verkalýðsfélögunum þykir þó verst við þessa löggjöf, það er réttindasviptingin, það er misréttið, það er ranglætið, sem þeim þykir verst við að una. Lögin frá 1956 réðu við sitt hlutverk, þan stöðvuðu allt verðlag fram til áramóta 1956-57, og áður en sá tími var liðinn, vora komnar þær till. í efnahagsmálum, sem vinstri stjórnin stóð að og fékk afgreiddar á Alþingi, og það varð mjög mikið jafnvægi í verðlagsog efnahagsmálum í full tvö ár, á fyrri hluta valdatímabils vinstri stjórnarinnar. Á síðasta hálfa árinu, sem vinstri stjórnin sat að völdum, varð aftur á móti nokkur hreyfing á verðlagi, en þó aðeins sem smámunir að telja á við þann skrið, sem hefur verið á verðlagsmálunum núna á liðnu og liðandi sumri. Þá þóttust menn sjá fram á, að verð mundi hækka á næstu mánuðum um 17 visítölustig, sem nú mundu ekki vera nema 8 stig, ef það væri mælt með núverandi mælikvarða vísitölunnar, og þætti þannig ekki nema smávægileg hreyfing. Ég hygg, að það hafi einnig verið hæstv. dómsmrh., sem vék svo að endalokum vinstri stjórnarinnar og vék að komu Hermanns Jónassonar á fund A.S.Í. þá um haustið, í nóvember. Það er saga, sem þeir endurhaka oft, og er það þó aðeins sagan um það, að forsrh. ríkisstj. taldi sig ekki lengur hafa þinglegan meiri hl. traustan að baki sér, af því að Alþfl., sem var hluti af Hræðslubandalaginu frá kosningunum 1956, hafði bilazt og fengið nokkra ást á Sjálfstfl., þó að sú ást hafi hitnað allnokkuð á þeim tíma, sem liðinn er síðan. En þá var þetta ástríki byrjað, og það vissi forsrh., hann var búinn að missa stuðningsflokkinn, Alþfl., og þá sagði hann hreinskilnislega: Við höfum ekki lengur þinglegan meiri hluta. Við höfum ekki þingræðislegan rétt til þess að sitja og ekki heldur lýðræðislegan rétt. - Og hann sagði af sér fyrir hönd sinnar stjórnar. Þeir hafa oft þulið ræðu Hermanns Jónassonar, þáv. forsrh., sjálfstæðismennirnir og Alþfl.-mennirnir, en það er einmitt ræðan, sem hæstv. núv. forsrh., Ólafur Thors, ætti að halda. Hann ætti að halda ræðuna um það, að hengiflug sé fram undan í efnahagsmálum Íslendinga. Hann hefur haldið þá ræðu að þeim hluta, en hann á að halda áfram: Ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. koma sér nú ekki saman um úrræði, sem dugi, og við segjum því af okkur. - Það væri eðlilegt. Það væri að lúta og virða lýðræði og þingræði. En það geta þessir núv. hæstv. stjórnarflokkar ekki. Þeir ætla sér að lafa. Þeir eru búnir að segja okkur það, að þeir ætli að hanga á merinni, hvort sem þeir geti lafað á henni með því að halda sér í faxið eða taglið á henni. Það er einna fruntalegast við það að flytja þetta frv., sem hér er til umr., fyrir Alþingi, að það er flutt áður en almennu verkalýðsfélögin höfðu svo mikið sem boðað verkfall. Samningar almennu verkalýðsfélaganna voru á algeru byrjunarstigi. Ég held, að verkalýðsfélögin hafi verið búin að halda 1 eða 2 viðræðufundi við Vinnuveitendasambandið, þegar frv., sem átti að taka með dularfullum hætti lagagildi strax frá byrjun, um leið og það væri lagt fyrir Alþingi, var komið í þingsalina. Það hefði verið miklu skiljanlegra, að þessu frv. hefði verið kastað fram á Alþingi, eftir að samningar hefðu verið þrautreyndir milli aðila, milli verkalýðssamtakanna og Vinnuveitendasambands Íslands, og ekkert hefði gengið, og verkföll hefðu verið boðuð og verkföll hefðu verið byrjuð og þannig útséð um það, að samningar tækjust og málin yrðu leyst með þeim venjulega og eðlilega hætti, þ.e.a.s. við frjálsa samninga. Þá hefði verið miklu afsakanlegra, þó að stjórnin hefði gripið til einhverra lagasetningaraðgerða til að reyna að bjarga slíku máli, sem í óefni var komið. En þetta var ekki svona. Það blasti tvennt við, sem margsinnis hefur verið minnt á í þessum umr. Í fyrsta lagi voru samningamálin á byrjunarstigi og í annan stað, á þeirri stundu, sem við í verkalýðshreyfingunni vissum um, að til stæði að setja slík þvingunarlög, buðum við forsrh. það, að við skyldum leggja okkur fúslega í allt erfiði nætur og daga til að leysa þessi mál með eðlilegum hætti á næsta hálfum mánuði, leggja þar okkar verk ásamt með fulltrúum vinnuveitenda og ríkisstj., en því var hafnað. Lögunum er kastað fram á byrjunarstigi samninga og eðlilegu tilboði um að leysa vandamálin með eðlilegum hætti er hafnað og kastað fram ofbeldislöggjöf. Þetta eru engan veginn fögur vinnubrögð og sízt af öllu til þess fallin að auðvelda lausn vandamálsins á eftir. Ég hef margoft sagt, að það sé algerlega öfug stefna í kaupgjalds- og launamálum, sem hæstv. ríkisstj. hefur farið, að ákveða launin í toppinn, síðan ákveða þau niður eftir í þjóðfélaginu, vitandi svo ekkert um það, hvort grundvöllur atvinnulífsins beri það kaupgjald, sem búið sé að ákveða ofan frá. Þannig á auðvitað ekki að fara að. Vitanlega er hitt rétta leiðin, að ákveða því fólki, sem vinnur framleiðslustörfin við helztu framleiðsluatvinnuvegi þjóðarinnar, lífvænleg kjör, þannig að frumatvinnuvegirnir fái nægilegt og umfram allt nýtilegt vinnuafl, af því að það þyki ekkert neyðarúrræði að þjóna grundvallaratvinnuvegunum. Síðan gæti það verið hlutverk talnaspekinga og hagfræðinga að reikna út af sínum vísdómi, hvað þjóðfélagið hefði efni á að borga milliliðaþjónunum í þjóðfélaginu alla leið upp í ráðherrastól, og ef þeir útreikningar sýndu, að þar yrðu launin að vera jafnvel öllu knappari en til fólksins við framleiðslustörfin, þá yrði að hafa það og þá yrði að gera einhverjar sérstakar neyðarráðstafanir, ef enginn fengist til þess að vera forsrh. eða enginn fengist til þess að vera menntmrh. eða viðskmrh. og enginn fengist til þess að vera landbrh. og ekki heldur utanrrh., - gera einhverjar sérstakar neyðarráðstafanir til þess að leysa það. En í slíkum vanda veit ég aldrei til, að íslenzkt þjóðfélag hafi lent. Ég veit aldrei til þess. Þetta er mín skoðun um, að hæstv. ríkisstj. hafi í raun og veru ákveðið þarna algerlega að fara öfuga leið í mótun launamála í þjóðfélaginu, og ég hygg, að flestir muni taka undir það með mér, að það væri sýnu hyggilegra að byggja launamálakerfi þjóðfélags neðan frá og byggja það fyrst og fremst á bæði getu framleiðsluatvinnuveganna sem grundvelli og því, að tryggt yrði, að það fólk, sem þar þjónaði, hefði lífvænleg kjör. Þá langar mig þessu næst til að fara nokkrum orðum um þá kenningu núv. stjórnarflokka, að verkalýðshreyfingin viðhafi sýnilega röng vinnubrögð, sem ekki séu árangursrík, þar sem það sé nú staðreynd, að þrátt fyrir alla kauphækkunarbaráttu verkalýðsfélaganna um árabil sé kaupmáttur launanna sízt meiri nú en hann var löngum áður. Þetta er villukenning. Hvað er, sem veldur því, og hverjir eru það, sem valda því, að það tekst að ná aftur því, sem verkalýðnum áskotnast með kaupgjaldsbaráttu sinni? Það eru stjórnarherrar landsins, sem reka fjandsamlega verkalýðspólitík, sem reka þá pólitík, sem við það miðast fyrst og fremst, að fólkið við framleiðsluatvinnuvegi þjóðarinnar skuli ekki hafa lífvænleg kjör. Hefur hæstv. ríkisstj., sem nú situr, farið nokkrar leiðir til þess að reyna að níða niður það kaup, sem verkalýðshreyfingin hefur með baráttu getað áunnið sér? Kannast menn við gengislækkanirnar og þá alveg sérstaklega gengislækkunina 1961, sem beint var til þess framkvæmd að reyna að sýna verkalýðshreyfingunni í tvo heimana, að henni þýddi ekki að vera að fara fram á hækkað kaup, hún ætti og yrði og skyldi sætta sig við þá kaupskerðingu, sem hún þá bjó við, því að ef hún hreyfði legg eða lið, þá skyldi það, sem hún knúði fram með hækkuðu kaupi, vera af henni tekið með gengislækkun. Og það var gert í það skipti. En verkalýðshreyfingin er ekki auðbeygð. Það er neyðin, sem rekur verkafólkið áfram, og ég hef sagt það áður, og ég segi það enn: Það er fávíslegt af einni ríkisstj., hvort sem það er þessi eða einhver önnur, að halda, að hún geti sífellt svarað kauphækkunum verkalýðssamtaka með gengisfellingu. Það er miklu, miklu þunglamalegra, þótt maður líti á ekkert annað en bara formið, að framkvæma gengislækkun slag í slag heldur en að knýja fram kauphækkun slag í slag. Það er auðveldara að skrá kaupið en að skrá gengið, jafnvel þó að Seðlabankanum sé falið einræði til þess. Það er meira að segja nú svo komið, að núv. hæstv. ríkisstj. treystist ekki til að framkvæma þriðju gengislækkunina á skömmum tíma. Bæði er það af því, að hún sér fram á það, að kjósendur mundu varla una því, að ríkisstj. gripi sífellt til gengislækkana, malaði niður gjaldmiðil íslenzku þjóðarinnar með stórkostlegum álitsspjöllum út á við og inn á við, sem núv. hæstv. ríkisstj. virðist fyrst vera að gera sér grein fyrir nú að sé afleiðingin. Og svo er það í annan stað, að húsbændurnir við Alþjóðabankann eru farnir að verða tregir til að veita íslenzku ríkisstj. heimildir til að framkvæma gengislækkun eftir gengislækkun. Ef hv. stjórnarflokkar kynnu nú einhverjar aðferðir í verkalýðsmálum, sem væru árangursríkari fyrir verkafólkið heldur en sú verkalýðsbarátta, sem háð er í öllum þeim löndum, sem ég þekki til, þar sem verkalýðshreyfing er á annað borð, þá þætti mér afskaplega vænt um, ef einhverjir af þeim verkalýðsmálasérfræðingum hæstv. ríkisstjórnar settu nú ekki sitt ljós undir mæliker, heldur kenndu mér og öðrum þessar nýju, árangursríku aðferðir sínar í verkalýðsbaráttu. Ég mundi reyna að verða góður nemandi að læra þetta hjá þeim, ef þetta væri einhver forláta aðferð, sem skilaði hinum snauðu, sem vinna við framleiðsluatvinnuvegina, betri árangri og skapaði þeim betri lífskjör. Og ég skil ekkert í þessum góðu mönnum, að þeir skuli vera að luma á þessari sérþekkingu sinni. Hæstv. dómsmrh. komst við, þegar hann gerði sér grein fyrir því, að það væri svo sorglegt með árangurinn af þessari röngu verkalýðsbaráttu verkalýðssamtakanna, að þeir verst settu yrðu alltaf aftur úr, þ.e.a.s. þeir lægst launuðu, þeir yrðu alltaf aftur úr. Ef þetta væri svo, þá ætti að vera orðinn hér alveg gífurlegur munur á kaupi ófaglærðra verkamanna og hinna faglærðu og þeirra, sem eru aftur í hærri launastigum í samningum stéttarfélaganna. En hvort sem við berum okkar stéttarfélagasamninga saman við stéttarfélagasamninga nágranna okkar í Danmörku, í Noregi eða í Svíþjóð, þá er þó niðurstaðan sú, að það er minni munur hér á landi á kaupi faglærðra iðnaðarmanna og almennra verkamanna heldur en í hverju þessara landa, sem ég nefndi. Það er meira bil á milli kaups hins ófaglærða verkamanns í Danmörku, Noregi og Svíþjóð samanborið við kaup iðnaðarmannsins heldur en hér er, svo að staðreyndin er þó sú, þrátt fyrir þessar fullyrðingar hæstv. ráðh., að hér hefur ekki myndazt meira bil, heldur minna milli kaups ófaglærðra verkamanna og faglærða verkamanna eða iðnaðarmanna. En það, sem mig rak í rogastanz yfir hjá hinum rökvísa hæstv. dómsmrh., var það, að úr því að hann hafði komizt við út af hinum aumu kjörum hinna ófaglærðu verkamanna á Íslandi, þá var þó aðstoðin, sem hann ætlaði að veita þeim, sú og sú ein að binda kaup þeirra, að mikilli hækkun launa hjá öllum öðrum undangenginni. Það fannst mér vera nöturlegt, úr því að hjarta hans hafði komizt við og hann hafði meðaumkun með þessu fólki, sem svona hafði orðið hart úti í verkalýðsbaráttunni, að þá ætlaði hann að koma til hjálpar á þennan hátt, að lögbinda þetta auma og vesæla kaup hinna verst launuðu. Ég hefði getað vænzt hins af honum, að hann hefði viljað skörulega hækka kaup hinna lægst launuðu til þess að bæta úr um það, sem úrskeiðis hafði farið vegna hinna röngu vinnubragða í verkalýðsbaráttunni. Ég varð undrandi á því, þegar ég heyrði það, að hæstv. dómsmrh. átti engin góð orð til um sitt afkvæmi, kjaradóm. Það var ljóta fyrirtækið, sagði hann. Hann var mjög á móti verkum kjaradóms. Það er þó víst og satt, að á það lagði hæstv. ríkisstj. mikið kapp, að í l. um samningsrétt opinberra starfsmanna væri einmitt tekið upp þetta fyrirkomulag um kjaradóm. Það var ekki hugmynd frá stjórnarandstöðunni. Það er því algerlega ómögulegt að koma ábyrgðinni á kjaradómi yfir á stjórnarandstöðuna. Þetta er hugsun núv. ríkisstj., að í staðinn fyrir verkfallsrétt aðila, sem hafa frjálsan samningsrétt um launamál, sé miklu affarasælla að setja dóm, gerðardóm, til að ákveða það, sem á milli ber, og skera þar úr. Hvað sem hæstv. dómsmrh. segir um kjaradóminn og andúð sína á honum, þá er kjaradómurinn skilgetið afkvæmi núv. ríkisstj. og þá líklega fyrst og fremst dómsmrh. Og það er hart að bera þetta barn út. Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann teldi sig þurfa undan því að kvarta, að við í Alþb. hefðum hrakið stjórnarflokkana til að hækka laun langskólamanna, alveg sérstaklega verkfræðinga, og að við hefðum verið miklir talsmenn þess, að laun þessara manna væru hækkuð. Hann sagði: Við urðum fyrir hörðu höggi, vegna þess að við værum að reka langskólamenn úr landi. - Það, sem við í Alþb. gagnrýndum í viðureign hæstv. ríkisstj. við verkfræðingana, var, að það var ekki skorið úr þeirra málum við frjálst samningaborð, þeim var neitað um samninga, og þeir voru ekki einu sinni, heldur tvisvar, beittir gerðardómsharðræði. Þetta gagnrýndum við. Þessi hörkubrögð leiddu til þess, að sumir verkfræðingar vildu ekki una þessu og fóru heldur úr landi. Og það verð ég að segja, það er mín skoðun, að það sé tjón fyrir íslenzku þjóðina að missa vel menntaða menn úr landi til annarra þjóða og það alveg sérstaklega menn hámenntaða á verklega sviðinu, þar sem við megum engan mann missa. Og ég fullyrði það, að hæstv. ríkisstj. var ekki nógu glöggskyggn á þetta og lagði sig ekki nóg í líma við að leysa þann vanda, sem þarna skapaðist. Hún gafst þar upp og eigi góðu heilli, gafst þar upp fyrir verkfræðingunum, því að niðurstaðan varð sú, að þegar hlaupizt var frá samningum við þá, þá var farið að eiga við þá skipti upp á kröfur þeirra. Þeir skyldu taka að sér verkin í eins konar ákvæðisvinnu, þeir reiknuðu verkin út samkv. sínum kröfum, eins og þær höfðu verið fram bornar, án afsláttar, og það var kaupið, sem verkfræðingarnir síðan fengu og búa við það, nema þeir verkfræðingar, sem síðar komu undir kjaradóm og fengu sin laun ákveðin þar, vafalaust með hliðsjón af verkfræðingunum, sem unnu í sambandi við sinar eigin kröfur. Þegar ríkisstj. var komin í hörkudeilu við læknana við sjúkrahúsin hér í Reykjavík, er það einnig rétt, að við gagnrýndum það, Alþb.-menn, hvernig að var farið í þeim málum. Það var beitt valdi, alls ekki lausu við fruntaskap, og ekki sýnd sú samningalipurð og það þolgæði í samningum, sem verður að beita, þegar hagsmunaárekstrar gerast, eins og iðulega í slíkum málum. En það tók ég a.m.k. alltaf skýrt fram, að ég teldi, að hæstv. ríkisstj. væri á villigötum, þegar hún þættist vera að stímpast við þessar stéttir manna, eins og verkfræðinga og lækna, út af því, að ef samið yrði við þá um allhátt kaup, þá væri það hættulegt fordæmi vegna verkamanna. Ég veit aldrei til þess, að verkamenn hafi mælt sinar kaupkröfur við kaupkröfur verkfræðinga eða lækna, og ég held, að hæstv. ríkisstj. hefði ekki verið í neinni hættu, þótt hún hefði sýnt bæði læknum og verkfræðingum sanngirni í samningum, með tilliti til þess, að það yrði ekki fordæmi til almennra kauphækkana verkamanna í neinu hlutfalli við það. Eitthvað vék hæstv. dómsmrh. að því, að ég hefði sem forseti Alþýðusambands íslands verið óhollur lýðræðinu. Ég mundi nú vilja biðja hæstv. dómsmrh. að nefna þess einhver dæmi, að ég hafi viðhaft ólýðræðisleg vinnubrögð í Alþýðusambandi íslands, ef hann hefur þekkingu til og getur nefnt þess nokkur dæmi. Mér er ekki kunnugt um, að ég hafi þar beitt neinum öðrum vinnubrögðum en þeim, sem lýðræði samrýmast, og stjórnað t.d. alþýðusambandsþinginu eftir réttum þingsköpum okkar stofnunar, þegar ég hef setið þar í fundarstjórasæti, og engin mál þar vitað afgreidd öðruvísi en eftir réttum lýðræðisog þingræðisreglum. Svívirðingar órökstuddar um þetta þoli ég hvorki hæstv. dómsmrh. né öðrum, og ég fullyrði, að hann fer með rangt mál, byggt sjálfsagt á frásögnum óhlutvandra manna, sem honum væri þó nær að sannprófa, áður en hann kastar þessu fram sem ásökunum í sölum Alþingis, það er honum ekki sæmandi, án þess að vita fyrst, hvort hann er að fara með rétt mál eða rangt. Eitt af því, sem hæstv. dómsmrh. taldi vera orsök þess, að kjaradómur hefði kveðið upp þann dóm, sem hann gerði, voru tekjur síldarsjómanna. Tekjur síldarsjómanna voru neistinn, sagði hann. Háir hlutir síldarsjómanna ollu því, að kjaradómur hækkaði kaup hæst launuðu embættismannanna í landinu um 90%. Þetta er alrangt, áreiðanlega rangt. Ég veit nokkuð um orsakir þess, að kjaradómur komst að þessari niðurstöðu, að það væri ekki út í hött að hækka laun hálaunaðra embættismanna ríkisins svo mjög sem dómurinn gerði. Það var nefnilega búið af stjórnarstefnunni á undanförnum árum að hlynna allnotalega að kaupsýslustéttunum. Það var orðið kunnugt tvö s.l. ár, að kaupsýslumenn og kaupsýslufyrirtæki í Reykjavík voru farin að yfirkaupa fólk, bæði úr þjónustu Reykjavíkurborgar og ríkisins og ríkisstofnana. Það var ekkert óalgengt um unga menn, sem höfðu einhvers konar trúnað eða forstöðu fyrir verzlunarskólum hér inni á Laugaveginum, með verzlunarskóla- eða samvinnuskólaprófi, ef þeir voru álitnir álitlegir starfsmenn, að þeir væru með 14-16 þús. kr. á mánuði, þegar menn í opinberri þjónustu voru með 7-8-9 þús. kannske. Á þetta var áreiðanlega horft af kjaradómsmönnunum miklu fremur en á hluti síldarsjómanna á fáeinum skipum í aflagóðæri eins sumars. Það er og vitað, að einn forstjóri hafði verið með laun, sem námu eitthvað 1 millj. kr. í íslenzkum krónum, - einn forstjóri hjá íslenzku fyrirtæki. Og þau laun voru greidd af hinum þrautpínda sjávarútvegi íslendinga. Þegar hann svo var leystur frá störfum, þá er kunnugt, að þá voru ráðnir þar þrír forstjórar, hver um sig með 30 þús. kr. á mánuði og allmikil fríðindi að auki. Þetta dæmi var kunnugt og fleiri, áður en kjaradómurinn kvað upp sinn dóm, svo að hann hafði a.m.k. á fleira að líta úr því gósenlandi misskiptingarinnar, sem núv. hæstv. ríkisstj. hafði skapað. Það var neistinn, segi ég. Svo mikið er víst, að ég held, að það sé ákaflega fjarlægt verkafólki að miða kaupkröfur sínar við ákaflega mismunandi háa eða rýra hluti sjómanna. Það er fullkomlega viðurkennt af verkafólki, að stéttarbræður þess á sjónum eigi að bera meira úr býtum en verkamaðurinn í landi, og það er á því fullur skilningur hjá verkafólki, að hlutur sjómannsins fari eðlilega langt upp fyrir kaup verkamanns annað slagið, en það er líka vitað af þeim, að hlutur sjómanasins getur líka orðið öllu rýrari en kaup verkamannsins í landi, sem hefur þó undir flestum kringumstæðum allverulega betri vinnuaðsstöðu en sjómaðurinn. Ott að þessu athuguðu finnst mér furðuleitt, ef háembættismenn þjóðarinnar hafa byggt kröfur sínar nm 90% kauphækkun á því, að það hafði hent á einu sumri, að nokkrir tugir skipa höfðu skilað allgóðum síldarhlut, og að dómararnir hafi ætlað að byggja launakerfi á því, því trúi ég ekki, og mér finnast þetta vera of fáránlegt til þess að geta ímyndað mér, að hæstv. dómsmrh. hafi þessa skoðun, að háir síldarhlutir á einn sumri hafi orðið grundvöllurinn fyrir dómi kjaradóms. Hæstv. forsrh. talaði nokkuð um, að það væri áform og ásetningur ríkisstj. að bæta kjör hinna lægst launuðu, án þess að til gengislækkunar þyrfti að koma. Af hverju geta þessar bætur á kjörum hinna lægst launuðu ekki komið fyrr en eftir 2 mánuði? Af hverju gátu þessar bætur til hinna lægst launuðu ekki komið nú sem einn liður í þessu frv.? Hálaunamenn þjóðfélagsins eru búnir að fá kjarabætur frá 1. júli s.l. Verkafólkið á samkv. þessu frv. að lifa í voninni um það að fá einhverjar kjarabætur eftir hálft ár. 41/2 mánuður er liðinn síðan þeir hálaunuðu fengu sínar kjarabætur, og ekki var hirt um það á öllum þessum tíma að undirbúa neina kjarabót til hinna lægst launuðu, þeim aðeins gefin lausleg fyrirheit og þó engin grein gerð fyrir því, í hverju þær launabætur eigi að vera. Þetta vekur tortryggni. Það eru vafalaust fáir í verkalýðsstétt, sem trúa því, að þarna sé af heilindum mælt, að þarna sé ekki verið að blekkja. Ég fæ engum rökum skotið undir það, að ekki sé hægt að koma með þessar kjarabætur nú, ef það á að vera hægt innan tveggja mánaða. Svo mikið er vist, að þess sér engin merki á þessu frv., sem hér er um að ræða, í hverju þessar væntanlegu kjarabætur til láglaunafólksins eigi að vera fólgnar. Ég hafði skrifað orðrétt eftir hæstv. forsrh., að hann sagði: Hannibal Valdimarsson lækkaði kaupið og festi það svo í fjóra mánuði. - Ég ræddi um þetta áðan í sambandi við fullyrðingar hæstv. dómsmrh. og skal því ekki víkja að því frekar. En rangt hefur hann þarna farið með og tekið dýpra í árinni en hæstv. dómsmrh. þó gerði. Ein var sú athugasemd, sem hæstv. forsrh. gerði við mína ræðu við 1. umr. þessa máls, og hún var sú, að ég hefði fullyrt, að gengislækkunin 1960 hefði verið hin mesta í sögunni, og um það sagði hann, að svo hefði ekki verið, um þetta skyldi ég fara heim og læra betur: Nú get ég sagt hæstv. forsrh., hverju þessi gengislækkun nam. Hún var 59-79%. Er það lítil gengislækkun að áliti hæstv. forsrh.? Að mínu áliti er þetta gífurlega mikil, stórfelld gengislækkun, upp undir 80%. En ég mátti náttúrlega vita það, að þegar gengislækkanir eru til umr., þá kallar hann ekki allt ömmu sina, þessi okkar viðkunnasti gengislækkunarráðherra fyrr og síðar. Og það er út frá því, sem hann kallar þetta smávægilega gengislækkun. Sama var niðurstaðan hjá hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., að hann hafði ekkert nema heldur kuldaleg orð að flytja fram um kjaradóm, fordæmdi hann nánast. Niðurlag ræðu hans var það, að hann vonaðist til þess, að verkafólkið vildi una óbreyttu kaupi. Ég verð að segja, að eftir þeim undirtektum, sem verkalýðsfélögin hafa nú þegar veitt þessu frv., þá held ég, að hann megi vera frekar vondaufur um það. Því gengur einhvern veginn erfiðlega að skilja, að það sé betra að vera með óbreytt, lágt kaup heldur en að fá það hækkað, t.d. í réttu hlutfalli við það, sem aðrar stéttir hafa talið nauðsynlegt að taka sér eða þeim verið dæmt, og því hlutskipti vilja verkamenn frekar una. Hér hefur því verið haldið fram, að það séu ofsalegar kröfur, sem verkalýðshreyfingin hafi nú borið fram. Hverjar eru þessar ofsalegu kröfur? Það er krafan um það, að tekjur 8 stunda vinnudags nægi til að framfleyta meðalfjölskyldu, standi undir nauðsynlegum útgjöldum meðalfjölskyldu. Við erum sem sé þeirrar skoðunar í verkalýðshreyfingunni, að það sé alger lágmarkskrafa, sem aldrei megi hvika frá eitt andartak, að verkamaðurinn geti lifað nokkurn veginn mannsæmandi lífi af þeim launum, sem hann fær fyrir 8 stunda vinnudag. Og þetta er ekki óbilgjörn krafa. Raunar er krafan um 8 stunda vinnudag orðin úrelt krafa. Nágrannalönd okkar hafa lögfest og fest í samningum milli heildarsamtaka atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna 45 stunda vinnuviku, og það þykir hafa gefizt vel. í Danmörku, Noregi og Svíþjóð er nú stefnt að 42 stunda vinnuviku. 40 stunda vinnuvika er orðin algeng í mörgum löndum, og dæmi eru um 36 stunda vinnuviku við ýmiss konar erfið eða áhættusöm störf. Við erum á pappírnum með, 48 stunda vinnuviku og gerum kröfur um, að hægt sé að lifa af því kaupi fyrir það vinnuframlag, sem þannig er látið í té. Og þetta þykja á Íslandi óbilgjarnar kröfur. Hér má verkalýðshreyfingin ekki slaka á klónni. Þetta er krafa, sem er alger lágmarkskrafa, og ætti þó í raun og veru að gera strangari kröfur. Það er ekkert nýtt, að barizt sé á móti kröfum verkalýðsins. Það var barizt á móti því, þegar togarasjómönnum var helguð 6 tíma hvíld á sólarhring, Það var líka barizt á móti því sem ósanngjarnri kröfu, sem mundi binda endi á alla togaraútgerð hér við land, ef sjómenn ættu að fá 8 stunda hvíld. Og þá voru rekin upp óp hér á Alþ. fyrir nokkrum árum, þegar sjómönnum tókst loks að löghelga sér 12 stunda hvíld á togurunum. Alltaf hafa þetta verið taldar óbilgjarnar kröfur og sagt, að atvinnuvegurinn væri í voða, ef þetta gengi fram. Verkalýðsfélögin almennu gera kröfu um, að kaupið verði 40 kr. á klst., og ég hef áður bent á það, að 2400 vinnustundir á ári, og fleiri eru þær ekki til á einu ári, ef miðað er við 8 stunda vinnudag og unnið alla virka daga, þá gefur það ekki nema 96 þús. kr. tekjur. Og ykkur mun, hv. alþm. og hæstv. ráðh., ganga erfiðlega að framfleyta ykkar fjölskyldum á því, 96 þús. kr., það er ég sannfærður um, það veit ég. Og þó hyggizt þið, sem skipið hér meiri hluta, standa gegn því, að verkafólk geti fengið a.m.k. um sinn breytt kaupi sínu úr 28 kr. á tímann, sem gefa ekki nema 67 200 kr. á ári, og af því skal verkafólkið lifa. Það er a.m.k. ætlun þeirra, sem þessu frv. geta fylgt. Það er staðreynd, að að óbreyttu kaupi, eins og þetta frv. kemur til með að skammta íslenzkum verkamanni, ef það verður að lögum, þá vantar 40 300 kr. til, að meðalfjölskylda verkamanns hafi fyrir viðurkenndum útgjöldum vísitölufjölskyldunnar, og það er hvorki meira né minna en 16.83 kr. á tímann, sem þarna vantar til. Í ræðu minni við 1. umr. sýndi ég nokkuð fram á það, að verkamenn hefðu fengið tiltölulega smávægilegar bætur í hækkuðu kaupi móts við vöxt dýrtíðarinnar, og var þá nokkurn veginn sama, við hvaða ár var miðað, hvort það var 1956 eða 1958 eða bara tekin þrjú árin frá 1960 og nú til 1963. En niðurstaðan er þessi, ef miðað er við árið 1959, þá hafa laun verkamanns hækkað 35%, en sé miðað við árslok 1958, áður en Emil Jónsson, þáv. hæstv. forsrh., hafði lækkað kaupið, þá hefur kaup verkamannsins þangað til í dag aðeins hækkað um 17%. Þegar litið er á skýrslur yfir tekjur verkamanna og hvernig þeirra er aflað, kemur í ljós, - ég mun hafa getið þess við 1. umr., en ég endurtek það, - þá kemur í ljós, að verkamaðurinn hafði aflað sér meir en þriðjungs tekna sinna í næturvinnu og á helgidögum, þ.e.a.s. þessi hluti teknanna var fenginn með vinnu á þeim tíma, sem menn eiga að hvílast, eiga að nota til hvíldar. Þetta er óræk sönnun þess, að verkamenn búa við óviðunandi launakjör og verða að gangast undir þrældóm til þess að geta framfleytt sér og sínum. Ein af ástæðunum til þess, að verkamenn bera nú fram hærri kröfur um kjarabætur en þeir hafa áður gert, er, að þeir vilja ekki una því, að í þjóðfélagi okkar skapist sá reginójöfnuður í launum hinna hæst launuðu og lægst launuðu, sem mótaður er með kjaradómnum. Við höfum oftlega stært okkur af því, að hér væri ekki til staðar stórkostlegur launamunur launastéttanna, og á undanförnum árum, t.d. tímabilinu frá 1950–1958, mátti heita, að innbyrðis samræmi væri nokkurn veginn viðunandi til staðar. En á þeim tíma, sem síðan er liðinn, og einkanlega á stjórnartímabili núv. hæstv. ríkisstj., hefur orðið stórkostleg gerbreyting á þessu, svo að það er engin eldri hliðstæða til. Það var áreiðanlega tilgangurinn með niðurstöðu kjaradóms og að minni hyggju að vilja og vitund ríkisstj., að hér yrði gerð tilraun til að mynda nýja stéttaskiptingu í þjóðfélaginu meðal launastéttanna eins og á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Ég álít það vera hagsbótamál fyrir verkalýðshreyfinguna að hindra þau áform, að hér skapist slíkt regindjúp á milli hinna hæst launuðu og hinna lægst launuðu. Ef verkalýðshreyfingin sættir sig við það, þá væri hún að taka þátt í því að afmá eitt bezta einkenni íslenzks þjóðfélags, sem sé þann launajöfnuð, sem hér hefur verið, og með því væri verið að gerbreyta skiptingu þjóðarteknanna. Frá fornu fari þótti það vera eðlilegt, að maður, sem hafði nokkra sérþekkingu, bar ábyrgð jafnvel á lífi manna, sem hann vann með, hefði tvo hluti á móts við starfsmanninn, sem undir hans stjórn vann. Það var talið hæfilegt hlutskipti formanns eða skipstjórnarmanns, og þetta var svo um aldir, allt þangað til kjaradómur kvað upp sinn dóm. Þá urðu laun hinna hæst launuðu hæfilega metin fimmföld til sexföld á við þá lægst launuðu. Hér er mjög hafður uppi sá málflutningur, að verkafólkið verði að sætta sig við óbreytt kaup, því að ef - það ekki geri það, þá komi gengislækkun, það verði allir góðir Íslendingar að slá skjaldborg um krónuna, vernda krónuna. Ef maður ætti að taka þessa kenninau trúanlega, þá held ég, að það væri æskilegt að fá nánari útskýringar á þeirri hættu, sem sé á nýrri gengislækkun. Við höfum heyrt það sagt, að núv. ríkisstj. langi ekkert til þess að fella krónuna einu sinni enn. Ég hef heyrt það orðað svo, að nýtt gengisfall nú væri heilt helvíti og það verði að forðast þetta víti auðvitað eins og unnt sé. Hve mikil mundi nú þessi gengislækkun verða? Við skulum segja, miðað við það, að orðið væri við kröfum hinna almennu verkalýðsfélaga um 40 kr. á klst. eða þannig, að heildarárstekjur verkamanns stæðu nokkurn veginn undir vísitölufjölskylduútgjöldum, hvað mundi þá krónan hrapa mikið? Geta ekki reikningsmeistararnir sagt það? Hvað mundi hún hrapa mikið, ef þessi kauphækkun ætti sér stað, ef það er eins beint og krókalaust samband milli launagreiðslna verkafólks og gengislækkana, sem ég efa stórlega? Og mundum við ekki geta fengið svar við annarri spurningu líka: Hve lengi dygði gengislækkun, hve lengi væri hún bjargráð? Hafa undanfarnar gengislækkanir ekki reynzt vera skammvinn bjargráð? Mér heyrist það a.m.k. á útgerðarmönnum, að verkanir gengislækkunarinnar 1960 hafi ekki dugað þeim nema fram á árið 1961, og gengislækkunin frá árinu 1961 dugi ekki lengur, því að nú vanti þá 56% til að standast launagreiðslurnar, þá vanti meir en helminginn til að geta borgað þau laun, sem núna eru greidd. Útgerðarmann hitti ég á liðnu sumri, sem sagði: Ja, gengislækkun, hún hjálpar bara í bili, kannske eitt ár eða rúmt ár, en svo er það búið, þá hafa allir tilkostnaðarliðir orðið fyrir slíkri hækkun og launin auðvitað fylgt með, að það er ekkert auðveldara að ná endum saman en áður. - Þetta er sem sé eftir þessum vitnisburði ákaflega svipuð aðgerð og að pissa í skó sinn í frosti. En e.t.v. geta þeir sagt okkur, að næst ætli þeir að framkvæma gengislækkun, sem hafi varanlegra gildi en þær, sem þeir hafa framkvæmt á þessu stjórnartímabili, sem eiginlega ber að lita á sem eitt. Og ég mundi vilja bæta þriðju spurningunni við og spyrja: Telur hæstv. núv. ríkisstj. ítrekaðar gengislækkanir vera færa, þjóðholla og raunhæfa leið í efnahagsmálum þjóðarinnar? Eru þeir enn þá trúaðir á gengislækkun sem bjargráð í efnahagsmálum? Mig furðar á því, ef svo er. Ég held, að við séum búnir að fá næga reynslu af gengislækkunum og vitum það ósköp vel, hvers eðlis þær eru. Þær eru tilfærsla á verðmætum milli stétta, hafa verið notaðar til misskiptingar á þjóðartekjunum, og þær hafa alltaf rýrt álit þjóðarinnar út á við og því meira sem þær eru oftar framkvæmdar, og af tvennum gengislækkunum á seinustu árum er íslenzka þjóðin búin að fá nóga vansæmd erlendis, svo að þeirri þriðju er áreiðanlega ekki við bætandi. Eitt af þeim vandamálum, sem framleiðsluatvinnuvegirnir eiga nú við að búa, er skortur á vinnuafli. Hvernig á atvinnulífið að leysa þann vanda? Verkafólkinu væri áreiðanlega ekkert kærara en það, ef atvinnurekendur væru jafnvel ötulli í því en þeir eru að efla og bæta tækni við öll framleiðslustörf og framkvæma hagræðingaraðgerðir til betri nýtingar véla og vinnuafls og til viturlegri og hagkvæmari vinnubragða á sérhvern hátt, og það er áreiðanlegt, að þetta verða atvinnurekendurnir fyrst og fremst að hafa forustu um. Þetta gæti áreiðanlega sparað vinnuafl, en það mundi ekki nægja. Það, sem mundi helzt nægja til þess, að atvinnureksturinn fengi nægilegt vinnuafl, væri hækkað kaup, bætt kjör þess fólks, sem framleiðsluatvinnuvegunum á að þjóna. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef verkalýðshreyfingin færi nú að beiðni hæstv. ríkisstj. og segði: Gott og vel, við skulum sætta okkur við óbreytt kaup verkafólks, 28 kr. á klst., að óbreyttu öllu launakerfinu, sem búið er að skapa á liðnu sumri, - þá mundi stórkostlega versna aðstaða sjávarútvegs og fiskiðnaðar að fá fólk til starfa. Margar starfsgreinar í þjóðfélaginu hafa aðstöðu til að yfirborga verkafólk, kaupa til sín vinnuafl og mundu enn ganga á það lagið, auka yfirgreiðslur, tryggja sér þannig fólk, toga það frá sjávarútvegi og fiskiðnaði, toga það frá gjaldeyrisöfluninni, og þá gæti svo farið, að launakerfi hálaunamannanna hvíldi áður en langir tímar liðu á hálfgerðum brauðfótum. Ég fullyrði það, að þetta væri engin þjóðholl starfsemi. Ef kenningin um sambandið milli launagreiðslu verkafólks og gengis krónunnar er rétt, þá væri kannske nokkuð unnið við það að halda launum verkafólksins niðri, en það mundi a.m.k. koma harðlega niður á frumatvinnuvegum þjóðarinnar að öðru leyti, og það væri þó að minnsta kosti neikvætt við það. Ég hefði miklu fremur haldið, að það væri nú eins og sakir standa hlutverk ríkisstj., sem eitthvað hugsaði um framleiðslustörfin, sem eitthvað hugsaði um gjaldeyrisöflunina, þótt ekki væri nema bara vegna gjaldeyrissjóðanna blessaðra, sem eru að rýrna, að koma frumatvinnuvegunum til liðs einmitt á þann hátt, að þeir gætu fengið meira og betra vinnuafl, en að mínu áliti verður það vandamál ekki leyst nema með því að bæta kaup og kjör verkafólksins. Það kom fram hér hjá einhverjum hv, alþm. í umr. í kvöld eða í nótt, að yfirbyggingu í þessu þjóðfélagi okkar væri þegar orðin fullmikil. Ef það launakerfi verður ríkjandi, sem stjórnarvöld landsins hafa skapað á liðnu sumri, og ef þau koma þeirri breytingu í gegn, fá hana viðurkennda til langframa, þá verða það fleiri, sem sækjast eftir milliliðastörfum í hinum hálaunuðu starfsgreinum. En það er áreiðanlega röng bygging okkar þjóðfélags, að það séu miklu, miklu fleiri, sem stunda skrifstofu og verzlunarstörf í þessu landi, heldur en sjómannastéttin og bændastéttin til samans, og það er röng samsetning þjóðfélagsins. Stjórnarvöld geta á hverjum tíma haft áhrif á þessa skiptingu þjóðfélagsins og eiga að gera það. Þessi þróun launamálanna, sem ég hef hér verið að ræða um, mundi hins vegar gera þessa skiptingu þ,jóðfélagsins millí starfsgreina, milli fram leiðslustarfa og milliliðastarfa, enn þá óskynsamlegri. Það er mín sannfæring, og ég hef gert mitt til að reyna að sannfæra ráðh. í hæstv. ríkisstj. um það, að eitt sé óumflýjanlegt, úr því sem komið er, og það er, að þær launahækkanir, sem hafa verið látnar fara yfir hvern starfshópinn og hverja starfsstéttina á fætur annarri á liðnu sumri, verði, úr því sem komið er, að fara yfir alla línuna. Það ranglæti að skilja hina lægst launuðu eftir verður aldrei þolað, og það er á engrar ríkisstj. færi að knýja það ranglæti í gegn. Það má vel vera, og þó er ég ekki handviss um það, að hæstv. ríkisstj. hafi afl til að koma þessu frv, gegnum Alþingi og gera það þannig að lögum að nafninu til. Það getur vel verið, en ég efa það. En hitt er ég sannfærður um og það veit ég, að þótt þetta frv. komi til með að heita lög, þá verður það aldrei annað en aumt pappírsgagn, og þá segi ég: Væri þá ekki allt eins gott fyrir hæstv. ríkisstj. að losna við þá smán og lögin, sem hún fái samþ. á Alþingi, verði aldrei lög, eins og þurfa kannske eins og eitt dæmi er til áður í þingsögunni að ganga þá Kanossagöngu að biðja þingið að afnema þau aftur. Það er alveg áreiðanlegt, að þessu máli verður ekki ráðið til lykta þannig hér innan þingsalanna, að það hafi nein áhrif í íslenzku þjóðfélagi. Það gerist ekki, þó að hæstv. ríkisstj. takist að fá alla sína stuðningsmenn til að rétta upp hendurnar með því. Það verður aldrei virkt afi í íslenzku þjóðfélagi, þótt það fái laganafn. Örlög þess ráðast í veruleikanum, úti í atvinnulífinu, og ég er sannfærður um það, að eins og ástandið er á íslenzkum vinnumarkaði, þá verður það svo, hvað sem lagastafnum liður, hvaða refsing sem skv. lögum á að vofa yfir atvinnurekendum, að þegar þeir sjá, að verðmætin, sem sjómennirnir koma með að landi, eða varan, sem þeir eru búnir að hafa til verkunar og gera margfalt verðmætari en hún var, þegar hún kom á land, en þeir koma henni ekki frá sér, geta ekki losnað við hana vegna skorts á vinnuafli, þá fara þeir hvorki eftir samningsbundnu né lögbundnu kaupi. Þeir geta það ekki. Og þeir bjóða í vinnuaflið það, sem þeir þurfa að bjóða í það, til þess að geta aukið gjaldeyrisverðmæti framleiðslunnar og komið þeirri framleiðslu, sem þeir þegar hafa, af höndum sér og fengið greiðsluna fyrir hana. Það mundi ekkert þýða að segja atvinnurekendunum á Austfjörðum, sem eru með síldina óafskipaða þar og þurfa að fá fólk til að vinna nótt og dag, þangað til búið er að koma síldinni í skip, þó að það væri að viðlögðum sektum og refsingum, að segja þeim, að þeir mættu ekki borga nema 28 kr. á tímann. Þeir eru löngu hættir því. Þeir borga núna um 40 kr. á tímann og frítt fæði, og þá fer þetta að nálgast 50 kr. á tímann, og ef þeir ekki með því móti fá nægilegt fólk til að koma þessum verðmætum frá sér, þá vita þeir, að það er aðeins eitt úrræði til, og það er að borga meira, fá þá fólk úr öðrum byggðarlögum til að annast þessa vinnu, og þetta verður hæstv. ríkisstj. að skilja. Það þýðir ekkert að vera með refsivönd reiddan á loft yfir atvinnurekendum, sem eru í því þjóðholla hlutverki, að bjarga verðmætum og byggja grundvöllinn, sem íslenzkt þjóðfélag hvílir á, í samstarfi við verkafólkið. En það getur annað leitt af því, ef engir nýir samningar takast um greiðslu vinnulauna og lögin eiga að halda öllu kaupi í þeim skorðum, sem nú er skv. samningum. Það getur farið svo, einmitt af því að samningar væru ekki fyrir hendi, að kauphækkunin verði miklu tilviljanakenndari og ofsafengnari og þjóðfélaginu þannig bundnir þeir baggar á herðar, að kaupgreiðslurnar verði meiri en ella, einmitt af því, hvernig ástatt er á íslenzkum vinnumarkaði. Og ég er alveg sannfærður um það, að þannig fer um fyrsta vinnuhópinn, sem mér er sagt að lögin hafi sérstaklega verið sett til þess að bremsa, prentarana. Þeir eru þannig staddir núna, að bókaútgefendurnir, prentsmiðjueigendurnir, þeir eru með sína höfuðvertið yfirstandandi, þeir eru að gefa út bækurnar undir jólamarkaðinn og þeir láta ekki eyðileggja þetta fyrir sér, hvorki með löggjöf né neinu öðru. Þeir munu til þessarar fámennu stéttar, sem þarna er um að ræða, hækka þær yfirgreiðslur, sem verið hafa, sem hafa verið 25–30%, í 60, 70 eða 80% til þess að fá prentara til að vinna, svo að þeir komi bókunum sínum út fyrir jólamarkaðinn. í þessu verða þeir ekki hindraðir með neinu, en fyrir vikið, að ekki verður frjálsræði til að ganga þarna frá heildarsamningum með eðlilegum hætti um kaup og kjör milli prentsmiðjueigenda og prentara, þá er það algerlega tilviljun háð, hvort þarna verður ekki niðurstaðan miklu ofsafengnari kauphækkanir en ella. Ég veit ekkert, hvort núv. hæstv. ríkisstj. trúir mér um þetta, og á enga heimtingu á því, en ég veit, að þetta getur alveg eins orðið afleiðingin af frv. hennar, vanhugsuðu á allan hátt. Og það eitt er vist, að það mun ganga miklu erfiðlegar að ná hófsömum og sanngjörnum samningum við verkalýðshreyfinguna í heild eftir þau hörkubrögð, sem við eru höfð með að koma slíkum lagafjötrum á þá lægst launuðu í landinu. Það vekur gremju, það vekur heift, sem erfitt verður kannske að draga úr, a.m.k. á næstunni. En hjá þessu var öllu hægt að komast, ef það hefði verið tekið í framrétta hönd verkalýðssamtakanna um að leggjast allir á eitt, atvinnurekendur, ríkisstj. og verkalýðssamtök, að koma heildarskipulagi á kaupgjaldsmálin núna t.d. á næsta hálfum mánuði. Hefðum við t.d. verið komnir langt á leið, en ekki búnir að hálfum mánuði liðnum, þá er ég alveg sannfærður um, að þá hefði ekki verið gefizt upp við þá lausn málsins, heldur veittur nokkurra daga frestur í viðbót til þess að ganga frá málinu að eðlilegum hætti. Það var einhver hér í kvöld, ég hygg, að það hafi verið 3. þm. Reykv. (EOl), sem sagði, að menn ættu að sjá sig í spegil. Þá datt mér í hug bók, sem ég heyrði oft lesið i, þegar ég var ungur drengur, og ég síðar hafði mikið yndi af að lesa í, það er Húspostilla Jóns meistara Vídalíns, og þar er einmitt klausa, sem ég hef ekki getað gleymt, sem er um spegil og um vissa menn, sem eigi að skoða sig í spegli. Klausan er svona, a.m.k. nokkurn veginn orðrétt, þó að ég ha£i nú ekki Húspostillu Jóns Vídalíns hér við höndina: Skoðið þér yður í spegli, ó, þér stoltu gæðingar veraldar þessarar, og hugleiðið, hversu fánýtir þér eruð, nær þér viljið troða lítilmagnann undir fótum. - Já, skoðið þér yður í spegil, þér stoltu gæðingar í hæstv. ríkisstj., og hugleiðið, hversu fánýtir þér eruð, nær þér viljið troða lítilmagnann undir fótum. Og nú er það einmitt áform ykkar að troða lítilmagna Íslands, íslenzka erfiðismenn undir fótum, undir járnhæl ofbeldis, réttarskerðingar og kúgunar. En ég öfunda ykkur ekkert af spegilmyndinni ykkar, ef þið hafið hugrokki til að skoða ykkur í spegli við þessa iðju.