Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er alkunnugt, hvílíkum búsifjum sauðfjárpestirnar hafa valdið og að þær hafa kostað ríkissjóð mikið fé. En auk hins beina tjóns og kostnaðar fylgja í kjölfarið ýmiss konar leiðindi og árekstrar í sambandi við varnarráðstafanirnar, svo sem fjárskiptin og varnargirðingarnar. Þessar varnarráðstafanir eru ill nauðsyn og því ekki um þær að sakast, jafnvel þótt þær hafi stundum komið hart niður á einstökum mönnum eða heilum sveitum. En þegar svo þar við bætist, að aukið er á erfiðleikana að óþörfu, hvort heldur er af einstökum mönnum eða vissum stjórnarvöldum, þá virðist ástæða til þess, að ríkisvaldið taki í taumana, t.d. með nýjum lagaákvæðum, og í þeim tilgangi er frv. það, sem hér liggur fyrir, flutt. Eins og sjá má á grg., stöndum við báðir þm. Eyf. að frv., þó að samþingismaður minn, hv. 2. þm. Eyf., geti ekki flutt það með mér, þar sem hann á ekki sæti hér í d., en frv. er flutt í tilefni af því, að hreppsnefndin í Hrafnagilshreppi í Eyjafirði og bændur þar hafa borið upp fyrir okkur þingmönnum þau vandkvæði sín, að ekki er annað sýnna en þeir verði að hætta við alla sauðfjárrækt og lóga hinum nýja fjárstofni sínum, ef ekkert er að gert. Stafar þetta að sumu leyti af varnargirðingunum í Eyjafirði, sem útiloka bændur í Hrafnagilshreppi frá að reka fé sitt á hina litlu heimaafrétti þar eða á nokkurn afrétt í suðri, vestri eða norðri. Ekki er heldur viðlit að sleppa nema sárafáu fé í heimahaga jarðanna í Hrafnagilshreppi, því að bæði eru þeir litlir og svo hefur féð þar ekkert næði, því að vörður er við girðingarnar, og er fénu sigað frá þeim, þegar það nálgast, svo að það getur ekki hafzt þar við nema á mjög litlu svæði, sem mundi fljótt verða uppurið með öllu, ef mörgu fé væri sleppt til sumarbeitar í þessa heimahaga. Aðalvandræðin stafa þó af því, að hreppsnefndin í Hálshreppi í Suður-Þingeyjarsýslu hefur amazt við því og hefur til þess stoð í fjallskilareglugerð sýslunnar, sem ég vík síðar að, að bændur í Hrafnagilshreppi og raunar líka í Öngulsstaðahreppi fái að nota þann afrétt, sem hefur verið þeirra aðalafréttur frá ómunatíð, en það er vestri Bleiksmýrardalur vestan Fnjóskár, en það land átti Hrafnagilskirkja, en nú Akureyrarkirkja, eftir að kirkjustaðurinn fluttist þangað. Virðist mér það ekki breyta neinu um eignarréttinn á þessu landi, þótt það skeði fyrir nokkrum árum, að með einhverju ráðherrabréfi voru umráðin yfir afréttinum fengin hreppsstjóra Hálshrepps, en tekin af hlutaðeigandi presti á Akureyri. Þegar séra Friðriki Rafnar var veitt Akureyrarprestakall, þá var í veitingabréfinu talið til heimatekna hans afgjald af Bleiksmýrardal, og þegar áðurnefnt ráðherrabréf kom, sem auðvitað hefur ekki beint gildi, þá mótmælti hann þeirri ráðstöfun. En vandkvæðin stafa nú ekkí af þessu, heldur af því, eins og ég aðeins vék að áðan, að í fjallskilareglugerð Suður-Þingeyjarsýslu er hreppsnefndum þar í sýslu heimilað að banna utansveitarmönnum að reka fé í afrétti í sýslunni, og það er vitað, að hreppsnefnd Hálshrepps hugðist að beita þessu ákvæði gagnvart fé úr Eyjafirði. Út af þessu sneri hreppsnefndin í Hrafnagilshreppi sér fyrst til sauðfjársjúkdómanefndar, og samkv. till. hennar kvað landbrn. upp úrskurð, samkv. heimild í 7. og 43. gr. l. um sauðfjárveikivarnir, um það, að hreppsnefnd Hrafnagilshrepps skyldi heimilt að láta reka á afrétt í landi Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal sumarið 1953 allt að 1200 sauðfjár, þar í talin lömb. Og enn hefur sauðfjársjúkdómanefnd látið álit í ljós með bréfi, sem ég hef undir höndum, dags. 23. sept. s.l., að ekki muni verða hjá því komizt að viðhalda varnargirðingum í Eyjafirði og hafa vörzlu með þeim að sumrinu næsta ár eða næstu ár, og telur því sömu ástæður fyrir hendi eins og voru á s.l. vori, þegar landbrn. gaf út áðurgreindan úrskurð. En hins vegar mun rn. ekki telja ákvæðin í 7. og 43. gr. l. svo óyggjandi, að það vilji, a.m.k. ekki nema í ýtrustu nauðsyn, endurnýja þann úrskurð, sem það gaf um þetta efni 20. maí s.l. Til þess að bæta úr þessu ástandi er þetta frv. fram komið, en með frv. er lagt til, að á meðan upprekstrarfélög eða einstakar jarðir eru að einhverju leyti svipt aðgangi að beitilöndum sínum, skuli þeim heimil afnot annarra þeirra afréttarlanda, sem þau hafa til þessa haft afnot af, enda þótt lönd þessi liggi innan annars upprekstrar- eða sýslufélags, nema þau afnot komi í bága við nauðsynlegar sauðfjársjúkdómavarnir að dómi sauðfjársjúkdómanefndar. Nú mætti spyrja, hvort Hálshreppi eða Fnjóskdælingum sé gert nokkuð rangt til með þessu frv., þó að það yrði að lögum. Ekki get ég séð það, enda hefði ég ekki flutt frv., ef ég liti svo á. Í fyrsta lagi ber aldrei að gera mönnum rangt til, og í öðru lagi er ég nú kunnugur flestum Fnjóskdælingum og líkar vel við þá og hef enga löngun til að gera þeim skaða. Hér er í fyrsta lagi ekki farið fram á annað en það, að nokkrir menn í Eyjafirði fái að halda þeim rétti um takmarkaðan tíma, ef til vill aðeins eitt eða tvö ár, sem þeir hafa haft um aldir, þeir og þeirra fyrirrennarar. Og raunverulega er aðeins farið fram á það, að þeir fái enn um sinn að nota sína eigin eign, því að auðvitað er það söfnuðurinn í Akureyrarsókn, sem á Akureyrarkirkju og þar með allar hennar eignir, Bleiksmýrardal einnig, en töluverður hluti Hrafnagils er í Akureyrarsókn. Í öðru lagi leyfi ég mér að fullyrða það, að Fnjóskdælingar hafi enga þörf fyrir þetta afréttarland, a.m.k. ekki í fyrirsjáanlegri framtíð. Undanfarin ár hafa þeir ekki rekið neitt fé á vestri Bleiksmýrardal, ekki heldur austan Fnjóskár, og litið sem ekki á eystri dalinn. Það þarf ekki annað en að líta á landabréf af þessum landshluta til að sjá það, að Fnjóskdælingar eiga mikla og góða afrétti, bæði í suðri og norðri, og mundi fjáreign þeirra þurfa að margfaldast frá því, sem nú er, til þess að afréttarlönd þeirra nægðu ekki. Hér í hv. d. liggur og frv. fyrir, sem gengur í þá átt að auka við afréttarland þeirra. Þar sem ég sé ekki, að það frv. komi í bága við hagsmuni nokkurs manns, þá mun ég fyrir mitt leyti fylgja þessu frv. og finnst það sanngjarnt, og þá auðvitað, þegar það er orðið að lögum, er enn síður ástæða til að óttast um afréttarleysi í Fnjóskadal eða fyrir Fnjóskdælinga. Ég hef líka orðið þess var, að sumum, sem kunnugt er um þetta mál, finnst, að frv. gangi allt of skammt. Menn hafa talið réttara, að Hrafnagilshreppur og Öngulsstaðahreppur eignuðust þetta gamla afréttarland sitt og að það verði síðan lagt undir lögsagnarumdæmi Eyjafjarðarsýslu. Menn hafa sagt sem svo, að Eyfirðingar þurfi á þessu landi að halda hér eftir sem hingað til, en Fnjóskdælingar hafi ekkert með landið að gera, og auðvelt væri að sjálfsögðu að breyta sýslumörkunum að þessu leyti, því að landið liggur að Eyjafjarðarsýslu. Ég fyrir mitt leyti hef þó ekki viljað fara út á þessa braut, heldur legg aðeins til að gera tímabundnar ráðstafanir, á meðan bændum í Hrafnagilshreppi eru allar aðrar bjargir bannaðar í þessu efni. Ég óska ekki að koma af stað neinu stríði á milli Eyfirðinga og Þingeyinga. Þvert á móti hefði ég talið æskilegast, að þetta mál hefði leystst með samningum á milli aðila og ekki þurft að koma til kasta Alþingis. Þeir samningar hafa verið reyndir, en ekki tekizt. Og forsvarsmaður íbúa Hrafnagilshrepps telur vonlaust, að þeir samningar muni geta tekizt. Þess vegna er frv. fram borið. Eins og ég hef nú skýrt,. er þetta frv. borið fram vegna þeirra ástæðna, sem fyrir liggja í Eyjafirði og þá sérstaklega í Hrafnagilshreppi, en eftir að hafa átt taf við framkvæmdastjóra sauðfjárveikivarnanna, þá er mér nú kunnugt um það, að viðar um land stendur svipað á og þarna. Og ég veit, að hann telur því af almennum ástæðum í landinu gagnlegt að fá þessa lagabreyt. gerða. Ég vil svo vona, að hv. d. taki vel undir þetta mál, og meira að segja vil ég vona, að hv. þm. S-Þ. geri það einnig. Ég legg til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Gamalt máltæki segir, að sjaldan sé nema hálfsögð sagan, þegar einn segir. Þó að hv. flm. þessa frv., 1. þm. Eyf., flytti mál sitt af mikilli hógværð og lýsti yfir, að það væri alls ekki flutt vegna þess, að hann vildi gera Fnjóskdælingum óleik, þá virðist mér samt, að máltækið eigi við, að sagan sé hálfsögð, þegar annar segir. Og mér þykir rétt, áður en málið fer til n., að það komi fram, hvernig Fnjóskdælingar líta á þetta mál, sem sé þeirra helmingur sögunnar. Fyrst vil ég minnast á það, sem hv. flm. sagði, að land þetta, vestri Bleiksmýrardalur, var með ráðherrabréfi 1928 lagt undir umráð hreppsstjórans í Hálshreppi, en hafði áður verið undir umráðum prestsins, sem þjónaði fyrst Hrafnagilskirkju og síðan Akureyrarkirkju. Flm. sagði, að þetta hefði verið gert þrátt fyrir mótmæli prestsins. Mér virðist þetta vera misskilningur. Ég hef hér í höndum ráðherrabréfið frá 28. jan. 1928, og það er til sóknarprestsins í Akureyrarprestakalli og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir móttöku bréfs frá biskupi, dags. 24. þ. m., viðvíkjandi umráðum yfir hálfum Bleiksmýrardal inn af Fnjóskadal“ - það er sagt hálfum Bleiksmýrardal, því að Fnjóská skiptir Bleiksmýrardal í eystri og vestri dal og hér er um vestri dal að ræða - „er Akureyrarprestur hefur til þessa notið eftirgjalds af og honum hefur verið reiknað í heimatekjum, hefur ráðuneytið að fengnu samþykki yðar, herra sóknarprestur, ákveðið, að téð ítak verði framvegis, frá 1. júní 1928, talið undir umsjón og yfirráðum hreppsstjóra Hálshrepps og hverfi þannig úr heimatekjum sóknarprestsins á Akureyri frá nefndum tíma, en hins vegar verði tekjur yðar úr prestlaunasjóði hækkaðar frá nefndum tíma og út þetta heimatekjumatstímabil sem eftirgjaldi ítaksins nemur, sem eru 40 krónur. Þetta tilkynnist yður hér með. F.h. ráðherra eftir umboði, Sigfús M. Johnsen.“ Mér virðist ljóst af þessu bréfi, að presturinn hafi samþykkt þetta, og mér þykir mjög eðlilegt, að hann hafi gert það, því að hvað á prestur að vera að vafstrast í landleigum. Sá tími er löngu liðinn, að talið sé eðlilegt, að kirkjan fari með slík mál. Mér finnst þess vegna, að þetta ráðherrabréf hafi í raun og veru verið mjög eðlilegt og enginn geti sett út á þá ráðstöfun, enda hefur það, held ég, ekki opinberlega verið gert fyrr en nú, að ágreiningur þessi hefur orðið og einhverjum mönnum úr söfnuðinum þætti þægilegt að gera samninga við prestinn, þótt ég hins vegar búist ekki við, að þessi söfnuður frekar en aðrir kæri sig um, að prestur sinn fari mikið með mammonsmál í þjóðfélaginu. Í fyrra var það, að árekstur varð um notkun þessa lands og samningar tókust ekki með mönnum í Hrafnagilshreppi og íbúum Fnjóskadals um framhaldsleigu til beitar á vestri Bleiksmýrardal. Ástæður fyrir því voru allmargar, og er ofur litið drepið á þær í bréfi, sem oddviti Hálshrepps skrifaði mér í fyrravetur. Ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkrar setningar upp úr bréfinu, því að þær skýra afstöðu manna heima í Fnjóskadal til þessa máls. Oddvitinn segir: „Ávallt síðan fjárskipti fóru fram hefur okkur verið illa við að hafa í okkar löndum sauðfé vestan fyrir Eyjafjarðará. Þaðan mátti alltaf búast við garnaveiki og fleiri kvillum, svo sem riðu, sem þar var áberandi, enda mun þessi garnaveiki“ - sem nú er rætt um - „þaðan komin og óhætt að segja, að ekki hefur verið varlega farið, sérstaklega í heyflutningum, af garnaveikisvæðum.“ Þetta var ein ástæðan fyrir því, að Fnjóskdælir voru á móti því að lána landið, að þeir töldu, að með því væri breikkað það áhættusvæði, sem þeir töldu vera við girðinguna í Eyjafirðinum, ef Hrafnagilshreppsbúar fengju að reka austur fyrir Eyjafjarðará og austur á Bleiksmýrardal áfram. Þá væri hættara við því, að til þeirra bærust kvillar þeir, sem þeir gátu átt von á vestan fyrir girðinguna, garnaveiki, og mæðiveiki. Svo heldur oddvitinn áfram: „Sannleikurinn er sá, að fé Eyfirðinga, hefur til langs tíma gengið svo á heimalöndum Fnjóskdæla, að óþolandi hefur verið, enda þótt þeir hafi ekki rekið til afréttar.“ Eyjafjarðarsýsla á allstóran hrepp austan Eyjafjarðarár, Öngulsstaðahrepp, sem hefur notað þennan afrétt ekki síður en Hrafnagilshreppur og notað hann þannig, að féð hefur sjálft farið á dalinn, því að það liggur þannig við landið, þó að ekki hafi verið rekið á það. - Þá segir oddvitinn enn fremur: „Eyfirðingar eru um aldir búnir að eyðileggja gróðurlendi í Fnjóskadal og áreiðanlega tími til þess kominn, að því fari að linna.“ Hv. frsm. lagði áherzlu á það, að Fnjóskdælingar gætu vel staðið af þessu landi, eins og þeir hefðu gert lengi, en Fnjóskadalur er nú, eins og kunnugir vita, þannig, að hann hefur orðið fyrir miklum uppblæstri, og dalbúar kenna það ofbeit. Og þeir telja, að þessi ofbeit hafi stafað frá réttindum Eyfirðinga til að nota land í Fnjóskadal. Þá hefur annað komið til, að fjölgun fjár hefur átt sér stað í hreppnum, einkum nú síðan fjárskipti voru þar gerð, og þörfin fyrir beitina aukizt mjög. Fnjóskdælir telja og, að vænleikur fjárins hjá sér sé miklu minni fyrir það, að þeir hafi um of notað heimalönd til þess að rýma til fyrir aðkomufénu. - Þá segir oddvitinn: „Engin frambærileg ástæða er til, sem forsvarar það, að bændur beztu mjólkurframleiðslusveitar norðanlands útníði og eyðileggi gróðurlendi rýrustu framleiðslusveitar Suður-Þingeyjarsýslu. Áreiðanlega er nóg fyrir Fnjóskadalsbændur að búa við þann ágang, sem þeir hafa af fé austan Eyjafjarðarár, sem mjög erfitt er að koma í veg fyrir, þótt fénaður vestan yfir á sé ekki þar í ofanálag. Fái það framgang með aðstoð ríkisvalds, að stórbændur vestan Eyjafjarðarár, sem hafa 30–50 kúa fjós og engin nauðsyn er á að eigi margt sauðfé, reki það í land Fnjóskdælinga framvegis, þá er það yfirgangur og kúgun. Ég heyri sagt, að því sé af sumum Eyfirðingum haldið fram, að reki bændur úr Hrafnagilshreppi ekki sauðfé sitt í Bleiksmýrardal, sé hann ekkert notaður. Þetta er alls ekki rétt. Að vísu er það rétt, að síðan fjárskiptin fóru fram, hafa Fnjóskdælingar ekki rekið á dalinn. Fé hefur verið fátt að þessu, en er alltaf að fjölga, svo að nú þurfa þeir framvegis að reka á dalinn. Þess vegna mega þeir ekki með nokkru móti tapa rétti til hans. Svo hefur mönnum þótt tilgangslítið að hreinsa sitt eigið fé úr heimalöndum til þess að hafa þau eftir sem áður full af fé frá Eyfirðingum. Í öðru lagi hafa bændur úr Öngulsstaðahreppi rekið á dalinn að undanförnu. Það þykir skárra, vegna þess að þeirra fé gengur í okkar löndum hvort sem er, enda engin garnaveiki verið þar.“ - Þetta er skrifað í fyrravetur. - „Og í þriðja lagi hafa bændur úr Hrafnagilshreppi haft á dalnum nokkra tugi af stóðhestum að sumrinu, og mun ekki amazt við því að svo stöddu. Dalurinn hefur því framvegis nóga notkun, þótt fé úr Hrafnagilshreppi sé þar ekki.“ - Og enn segir oddvitinn, að hann sjái ekki, að frá þjóðhagslegu sjónarmiði geti talizt vit í því að láta feitu bændurna í Eyjafirði éta upp mögru bændurna í Fnjóskadal. Ég hef lesið þetta upp úr bréfi oddvitans til að sýna, að Fnjóskdælingar líta öðruvísi á þetta mál heldur en Eyfirðingar, og ég fyrir mitt leyti tei, að afstaða Fnjóskdælinga sé mjög eðlileg. Frsm. gat þess, eins og satt var, að í fyrra var með ráðherraúrskurði leyft, að Hrafnagilshreppsbúar rækju fé á Bleiksmýrardal, og við það sat, þeir notuðu dalinn. Hins vegar gat hann þess einnig, að ráðuneytið mundi ekki vilja nema í ýtrustu nauðsyn endurtaka úrskurð sinn. En ég álít, að í raun og veru eigi ekki við að taka land til notkunar gegn vilja hreppsins og sveitarfélagsins, sem landið liggur í, nema ýtrasta nauðsyn sé fyrir hendi. Ég skil það ekki, að ef eitt sinn hefur verið rétt að úrskurða í þessu efni, þá sé ekki hægt að gera það aftur. Hins vegar held ég, að ráðuneytið muni líta svo á, að það sé hæpið að kveða upp þennan úrskurð á ný, af því að réttmæti hans gagnvart Fnjóskdælingum sé svo vafasamt. Spurningin er þá, hvort það sé ekki líka vafasamt, að hið háa Alþingi eigi að setja lög, sem heimili það, að framkvæmt sé þetta, sem ráðuneytið híkar við að úrskurða í annað sinn, þótt lagaákvæði séu til, sem veiti ráðuneytinu rétt til úrskurðarins. Hv. frsm. benti á það, að fyrir þessari hv. d. lægi frv. um það að heimila ríkisstj. að selja Fnjóskdælingum eyðibýli á Flateyjardalsheiði, viðurkenndi, að það væri sanngjarnt, en taldi, að það mundi líka gera það að verkum, að þeir ættu léttara með, Fnjóskdælingar, að standa af Bleiksmýrardal. Nú er það svo, að þó að ég hafi flutt frv. um þessi eyðibýli og telji eðlilegt, að þau verði eign Hálshrepps, þá hafa Hálshreppsbúar notað land þeirra að undanförnu sem afrétt, því að lönd þessara eyðibýla liggja inni á milli landssvæða, sem hreppnum tilheyra sem eign, og féð spyr ekki að landamerkjum á heiðinni, heldur notar eftir lyst sinni öll lönd, þar sem það gengur. Og svo kemur annað til: Sveitin er þannig sett, að norðurhluti hennar notar Flateyjardalsheiði, en suðurhlutinn þarf að sækja afrétt suður fyrir sig, getur ekki fengið afrétt norðan við sig, því að norðurhlutinn getur ekki staðið af henni. Það eru ekki þau rýmindi á Flateyjardalsheiði. Höfuðrök Fnjóskdælinga eru þessi: Við þurfum á dalnum að halda. Heimalöndin hafa verið ofbeitt að undanförnu, fé hjá okkur er að fjölga, og við þurfum að fara að reka til afréttar. Byggð hefur þétzt í dalnum; það hafa verið stofnuð 8 nýbýli á síðustu árum. Dalurinn er þannig byggð, að hann hlýtur að hafa sem aðalatvinnuveg sauðfjárrækt. Hins vegar hefur breyting orðið í Eyjafirði, að sauðfjárrækt hefur þar mjög minnkað, og eðlilegt, að hún minnki, en í staðinn er komin mjólkurframleiðsla mikil, og þau svæði, sem liggja næst Akureyri, svo sem Hrafnagilshreppur, hafa bezta aðstöðu bænda í Norðurlandi til þess að stunda mjólkurframleiðslu. Fnjóskdælir halda því þess vegna fram, að íbúar Hrafnagilshrepps þurfi ekki á þessum afrétti að halda, þeir þurfi ekki að hafa sauðfjárrækt í stærri stíl heldur en svo, að heimalönd þeirra leyfi, jafnvel þótt af beitilandinu hafi verið sniðið með varnargirðingunni, og þeir telja, að þeir geti meira að segja rýmt til í þessum heimalöndum með því að hafa ekki eins margt hrossa þar á sumrin og þeir hafa. Þess vegna er það mikil spurning, þegar um frv. eins og þetta er að ræða, hvort það þarf ekki að setja í það ákvæði um að meta og það rækilega, hvort um brýna nauðsyn sé að ræða. Þetta frv., sem lagt hefur verið hér fram, hefur að flestu leyti yfirbragð sanngirninnar, því að það gerir ekki ráð fyrir, að hér sé annað tekið heldur en það, sem áður hefur verið notað, og ekki um lengri tíma heldur en þann, sem meinuð eru not af landi því, sem hefur skorizt frá Hrafnagilshreppi með varnargirðingunni að vestan. En það eina, sem frv. gerir ráð fyrir að komi til mats í þessum efnum, er, að sauðfjársjúkdómanefnd skuli meta, hvort afnotin komi ekki í bága við nauðsynlegar sauðfjársjúkdómavarnir. Það á aðeins að meta það, hvort þetta er nauðsynlegt vegna sauðfjársjúkdómavarna. Ég held, að ef ætti að beita fullri sanngirni í þessari lagasetningu, þá ætti a.m.k. að vera líka gert ráð fyrir mati á því, hvort það er búskaparleg nauðsyn að hafa þann sauðfénað í Hrafnagilshreppi, sem þar er hafður, og hvort Fnjóskdælingar líta ekki rétt á það, að þeirra þörf fyrir Bleiksmýrardal sé svo mikil sem lýst er í bréfi oddvitans og ég veit að þeir telja. Ég vil því biðja hv. n. að taka það til athugunar fyrst og fremst, hvort það er ekki óþarfi að setja lög um þetta efni, hvort það er ekki eðlilegra, að það heyri undir stjórnarráðið að kveða á með úrskurði um það, sem hér á að binda með sérstökum lögum, kveða á um það með úrskurði, eins og gert var á árinu, sem er að líða, og ef n. þó hallast að því, að ekki sé óeðlilegt að setja um þetta lög, þá hvort ekki er sjálfsagt að taka upp, að lönd skuli þó ekki tekin til uppreksturs án vilja þeirra, sem hafa umráð yfir þeim, ef hinum, að mati einhverra tilkvaddra manna, telst ekki brýn búskaparnauðsyn á því, svo að það komi fleira til greina heldur en sóttvarnir, þegar dæma á um svo alvarlegt efni eins og það að taka af mönnum land til nytja móti vilja þeirra.



Herra forseti. Hv. þm. S-Þ. sagði, að ég hefði ekki sagt nema hálfa söguna. Nú ætlaði hann að segja hinn helminginn, sjálfsagt í þeim tilgangi, að þegar báðir helmingarnir væru lagðir saman, þá yrði sagan rétt. En ég býst nú við, að ég þori vel að leggja minn söguhelming á móti hans, sem ég mun nú nokkuð rekja nánar. Ég er ekki að segja það, að hann fari hér vísvitandi með rangt mál, en það kom fram í hans ræðu, hvaðan hans aðalheimildir eru, og ég hygg, að þar a.m.k. geti verið nokkurt vafamál um sanngirnina. Fyrst minntist hann á það ráðherrabréf, sem ég gat um áðan, og hann las það upp, og það stendur í bréfinu, að ákveðið sé að fela hreppsstjóranum í Hálshreppi umráð yfir þessu afréttarlandi, og stendur „með yðar samþykki, herra sóknarprestur“. Ég verð nú að segja það, að mér kemur það mjög á óvart. Ég hef núna fyrir örfáum dögum séð bréf frá þessum sama sóknarpresti, þar sem hann getur þess, að hann hafi mótmælt þessu, en að biskup muni hafa samþykkt það án þess að bera undir sig. Ætli að það hafi ekki misritazt þarna í ráðherrabréfinu, að þeir hafi tekið samþykki biskupsins þáverandi fyrir samþykki prestsins? En hvað sem um það er, þá er höfuðmisskilningur í þessu ráðherrabréfi. Það er sá misskilningur, að þar er talað um ítak og hv. þm. talaði um ítak.

Nei, ég talaði ekki um ítak í þessu sambandi.

Jú, það stóð a.m.k. þarna í ráðherrabréfinu orðið ítak, en þetta er ekki nokkurt ítak, þetta er eign, og það er ekki sams konar eign eins og almennar kirkjujarðir og getur því ekki heyrt undir sömu lagaákvæði og þær. Þessi afréttur, Bleiksmýrardalur fyrir vestan Fnjóská, var beinlínis hluti af heimajörðinni Hrafnagili. Hann var fyrst og fremst ætlaður fyrir jörðina til sumarbeitar, eða þannig lít ég á það, enda hefði ekki, þegar séra Friðriki Rafnar var veitt embættið, afgjaldið af þessum afrétti verið sérstaklega talið til heimatekna hans, því að svo er ekki almennt um kirkjujarðir og ekki nema því aðeins, að svo hefði verið litið á, að þetta beinlínis tilheyrði prestssetrinu. Hér er því um það að ræða raunverulega, að ef á að meina þeim, sem notað hafa þennan afrétt hingað til, að gera það áfram, þá er það að meina mönnum að nota sína eign. Þá fór hv. þm. að telja fram rök Fnjóskdælinga eða sérstaklega oddvitans í Hálshreppi, því að ég efast um, að allt það, sem fram kemur í bréfi hans og samtölum, sé nú almennt skoðun hans hreppsbúa, og þá átti það að vera ein aðalástæðan, að það væri ótti um, að sauðfjárpestir bærust með eyfirzku fé til þeirra í Fnjóskadal, vegna þess að féð gengi saman. Við þessu er nú það að segja, að ef hætta væri talin á þessu, þá þýðir ekkert eða a.m.k. mjög lítið að meina íbúum Hrafnagilshrepps að reka fé í Bleiksmýrardal, því að eins og þm. tók sjálfur fram, þá gengur fé úr Eyjafirði og Fnjóskadal saman. Það þyrfti þá nýja varnargirðingu eftir Vaðlaheiði og kannske langt inn á öræfi, ef ætti að tryggja þetta. Hrafnagilshreppur, Öngulsstaðahreppur og Þingeyjarsýsla austur að Skjálfandafljóti eru í sama hólfinu, og það er engin trygging fyrir því, að fé gangi ekki saman á þessu svæði og það einnig úr Hrafnagilshreppi, þegar þess er gætt, að það er brú á Eyjafjarðará, sem fé getur hæglega farið yfir, og jafnvel getur nú fé oft komizt yfir Eyjafjarðará án þess að fara á brú. Ég get því ekki gert neitt úr þessari ástæðu og ekki sízt vegna þess, að garnaveikin kom upp í Þingeyjarsýslu.  Að eyfirzkt fé hafi mjög gengið í heimalöndum Fnjóskdælinga, dreg ég mjög í efa. Nokkuð er það, að á haustin í réttunum verður þess ekki vart, að margt eyfirzkt fé komi þar fyrir í heimalöndum Fnjóskdælinga. Ég er nú ekki heldur viss um það, að það séu Eyfirðingar eða þeirra skepnur, sem aðallega hafi eyðilagt gróðurinn í Fnjóskadal, t.d. skógana, ef hv. þm. á við það. Ætli það hafi ekki verið Fnjóskdælingar sjálfir, sem hafa höggvið upp skógana í eldinn hér fyrr á árum? Og einkennilegt er það, ef gróður er þar mjög að spillast af sauðfé, að þeir skuli þá ekki, Fnjóskdælingar, reka á afréttinn, en það er mér vel kunnugt, líklega betur kunnugt en hv. þm. S–Þ., að fram að þessu hafa Fnjóskdælingar yfirleitt sleppt fé sínu heima í heimahagana, þó að þeir hafi næg afréttarlönd. Hann sagði nú reyndar, að þeir gerðu þetta til að rýma fyrir fé úr Eyjafirði. Því má nú hver trúa, sem vill. Ég geri nú ekki ráð fyrir, að það séu margir hér í hv. d., sem trúa því, að þetta hafi verið tilgangur bænda með því að sleppa fé sínu heima og þverbrjóta með því fyrirskipun hreppsnefndarinnar, sem hefur fyrirskipað þeim að reka á afrétti. Sem betur fer, þá er það rétt hjá hv. þm., að fé hefur fjölgað í Fnjóskadal, en það er bara ekki orðið svipað því eins margt fé þar og var hér fyrr á árum, fyrir allan niðurskurð, - og ég tala nú ekki um fyrr á öldum, - og þá stöfuðu engin vandræði af því, svo að vitað sé, þó að Hrafnagilsprestur hefði og ætti Bleiksmýrardal og tæki fé á hann af nágrönnum sínum í Hrafnagilshreppi. Síðan kom hv. þm. að því, sem kannske er aðalatriðið frá sjónarmiði oddvitans í Hálshreppi, að bændur í Hrafnagilshreppi og í Eyjafirði gætu stundað kúabú, framleitt mjólk, og þeir þyrftu ekki að vera að stunda sauðfjárrækt. Í því sambandi talaði hann um feitu bændurna í Eyjafirði og mögru bændurna í Fnjóskadal, Ja, ég hef nú séð bændur marga úr Eyjafirði og úr Fnjóskadal; ég hef nú ekki tekið eftir þessu, að fitan færi eftir sveitum, það eru feitir menn til í Eyjafirði, og það er líka sömuleiðis í Fnjóskadal. En svo að farið sé nánar út í þetta, þá má benda á það, að Fnjóskdælingar stunda ekki eingöngu sauðfjárrækt. Þeir flytja mjólk í mjólkursamlag Eyfirðinga. Það getur vel verið, að hægt væri að semja um þetta mál þannig, að Fnjóskdælingar hættu því að flytja mjólk í mjólkursamlag Kaupfélags Eyfirðinga, þá létti á markaðinum, en Eyfirðingar í staðinn hættu við sauðfjárrækt. En ég er ekki viss um, ef það ætti að greiða atkvæði um það í Fnjóskadal, að þá yrði það samþykkt. Hv. þm. þótti það hart, ef tekið væri land til notkunar án vilja sveitarinnar, sem landið liggur að. En hann gekk alveg fram hjá því, að þetta land er raunverulega eign Eyfirðinga, og það er ekki nema algengt, að menn noti sína eign. Hann taldi það ekki neina nauðsyn fyrir Eyfirðinga að fá að reka á þennan afrétt. Það má alltaf deila um það. Ég geri ráð fyrir, að það mætti segja sem svo, að það væri ekki nauðsyn, ef markaður fyrir mjólk og mjólkurafurðir væri ótæmandi, en það vita allir, að það er að verða offramleiðsla á mjólk, vegna þess að ekki er um annan markað að ræða en innlendan markað. Og hvað á þá að gera? Mér sýnist, að þar sem því er hægt að koma við án þess að skaða aðra, þá sé þó ráðið einna helzt það að fjölga greinum landbúnaðarins og jafnvel þó að ein sveit sé vel fallin til nautgriparæktar, þá geti það verið réttmætt að hafa þar einnig sauðfé. Hv. þm. sagði, að höfuðrök sín væru það, að Fnjóskdælingar þyrftu á dalnum að halda. Þessu vil ég alveg neita, að enn sem komið er þurfi þeir á dalnum að halda. Þeir hafa, eins og ég sagði, nægileg afréttarlönd. Ég vonast eftir því, að hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, geri sér það ómak að líta á landabréfið, og ef hún gerir það, þá skil ég ekki annað en að hún komist að þeirri niðurstöðu, að Fnjóskdælingar einir eða íbúar Hálshrepps hafi eins mikil afréttarlönd eða meiri heldur en allur Eyjafjörður innan Akureyrar, þ.e.a.s. þrír hreppar, sem hver um sig er fjölmennari en Hálshreppur. Hv. þm. hélt því fram, að Eyfirðingar eða íbúar Hrafnagilshrepps gætu sleppt fé sínu í heimahaga. Þetta er mælt af algerum ókunnugleika á ástæðum og jafnvel landslagi í Hrafnagilshreppi. Það á að heita svo, að Hrafnagilshreppi fylgi ofur lítill afréttur, sem heitir Skjálgdalur, í daglegu tali kallaður Skjóldalur, og svo er annað dalverpi, sem reyndar er nú heimahagi, sem heitir Finnastaðadalur. En varnargirðingin liggur alveg fyrir neðan Skjóldalinn og þannig upp í Finnastaðadalinn, að hvorugt þetta dalverpi er hægt að nota. Það eru því ekki nema heimahagar jarðanna þarna í þrengstu merkingu, sem um er að ræða, og það er áreiðanlega rétt, sem ég sagði áðan, að það land yrði strax uppurið, ef sauðfé gengi þar á sumrin að nokkru ráði; það er ekki stærra en það, eins margir bæir og þarna eru. Að hrossaeign komi þessu máli mikið við, sé ég ekki, vegna þess að ég veit ekki til, að bændur í Hrafnagilshreppi hafi stóð heima yfir sumarið. Þeir koma því eitthvað á Bleiksmýrardal og einhverju af því lengra inn í fjörðinn, inn á afdali, sem þar eru. Stóð gengur þar alls ekki í heimahögum og ekki önnur hross en þau, sem þarf að nota við vinnu. Hv. þm. sagði, að á minni ræðu hefði verið yfirbragð sanngirninnar, en það er þó gott, að það var a.m.k. yfirbragðið, því að ég gat ekki einu sinni fundið það yfirbragð í ræðu hv. þm.



Herra forseti. Örfáar athugasemdir vil ég gera út af ræðu hv. 1. þm. Eyf. - Það virðist svo sem hann hafi fengið skakkar upplýsingar hjá presti um afstöðu hans til þess, að Bleiksmýrardalur var lagður undir umráð hreppsstjórans. Mér finnst ekki vera hægt að hugsa sér, að það geti verið um misritun í bréfi því að ræða, sem ráðstafaði þessari eign. Mér finnst fráleitt að halda, að prestur hefði ekki leiðrétt þá misritun, - undarlegt og óskiljanlegt, óþarft að trúa því, að hann hefði ekki mótmælt því, ef honum hefði verið sagt það í bréfinu, um leið og landinu var ráðstafað, að hann væri búinn að samþykkja það. Hér hlýtur að vera um misskilning eða gleymsku að ræða, enda 25 ár liðin síðan. Þá lagði hv. framsögumaður áherzlu á það, að hér hefði verið um heimatekjur prestsins að ræða. Satt var það. En úr því að var um heimatekjur hans að ræða, sem hann fékk bættar með gjaldi, sem hann samþykkti, þá virðist mér ástæðulaust að gera athugasemdir við þessa ráðstöfun, einmitt vegna þess að Akureyrarprestur hefur ekkert með umráð yfir löndum að gera. Hann þarf peningatekjur og fær þær. Þá benti frsm. á það, sem rétt er og ég var búinn að taka fram áður og kom fram í bréfi oddvitans, sem ég las, að fé gengur saman úr Öngulsstaðahreppi og Hálshreppi, af því að lönd liggja þar saman. Við því er ekkert að gera, og um það er ekki heldur fárazt, en hitt þykir athugavert, að fé vestan fyrir Eyjafjarðará skuli vera flutt yfir á Bleiksmýrardal, af því að það fé er næst girðingunni, sem hætta er á að smitun eigi sér stað yfir, en Eyjafjarðará er ekki svo óveruleg varzla, að víðs vegar í landinu sé ekki stuðzt við slíkt, þegar verið er að reyna að hindra það, að samgangur fjár valdi smitun. Það er stuðzt við slíkt, því að það gefur líkur til þess, að ef smitun á sér stað, þá kunni að vera hægt að hlaupa veiki uppi, eins og kallað er, með niðurskurði. Og það setja Fnjóskdælingar sérstaklega út á, hvernig brugðizt var við, að þegar garnaveiki kom upp í Hrafnagilshreppi, sem þeir halda fram að hafi breiðzt út austur fyrir, þá var ekki framkvæmdur sams konar niðurskurður og á Svalbarði, þegar garnaveikin kom þar upp, eins og hv. frsm. vitnaði til. Þar var gerður gagnger niðurskurður. Frsm. tók fram, að það sýndi ekki, að Fnjóskdælingar teldu sér brýna nauðsyn á notkun dalsins, að þeir sleppa fé sínu í heimalönd. En þeir halda því aftur fram, að þeir sleppi fé sínu í heimalönd af því, að dalurinn sé upptekinn af aðkomufé. Og enn kemur annað til greina, þegar talað er um það, hvort þörfin fyrir þetta land hafi aukizt eða ekki í Fnjóskadal, að menn hafa gert sér grein fyrir því, alveg sérstaklega nú í sambandi við fjárskiptin, að þrif fjár fara miklu meira en menn höfðu hugsað eftir landrýminu. Það kom sem sé í ljós í Fnjóskadal elns og annars staðar, þegar skipt var um fé, að vænleikur þess, meðan það var fátt, var miklu meiri en áður var, svo að ofseta landsins blasti við. Þá vitnaði frsm. í það, að mjólkurframleiðsla væri í Fnjóskadal, og það er rétt, að bændur gera dálítið að því að selja mjólk úr Fnjóskadal til Akureyrar að sumrinu. En að vetrinum notast þetta ekki vegna þess, hve fljótt fennir á vegina. Vaðlaheiði hindrar þessa flutninga. Mjólkurframleiðslan er í smáum stíl og hlýtur að verða það. Og raunar var hún upp tekin aðallega vegna þess, að þegar fjárskipti fóru fram, þá þurftu bændur að hafa á tímabili hjálparbústofn, meðan fénu var að fjölga. Þá lagði hv. frsm. áherzlu á það, að Akureyrarkirkja ætti landið. En mér er það mikil spurning, hvort er hægt að líta svo á, eftir að ráðherrabréfið hafði skákað þessari eign til, að Akureyrarkirkja eigi landið. Mér virðist miklu frekar, að þarna sé um þjóðareign að ræða, þetta land sé í þeim flokki, sem kallaður er þjóðjarðir, enda hefur kirkjan sem slík ekkert með landið að gera. Hv. frsm. bað n. þá, sem á að fjalla um málið, að líta á landabréfið. Mér þykir mjög æskilegt, að n. geri það. Og þá mun hún sjá, hvernig viðhorfið er, hvað eðlilega liggur við, að Fnjóskdælir vestan Fnjóskár hreinsi heimalönd sín og reki féð fram með Fnjóskánni fram á Bleiksmýrardalinn. Og um leið munu þeir líka sjá, hve opið er af dalnum út í heimalöndin og hve réttmætt hlýtur að vera þess vegna, að Fnjóskdælingar kvarta undan ágangi af aðkomufé, sem á dalinn er rekið. Enn fremur veit ég, að þeir munu lita á það, um leið og þeir líta á landakortið, að heimalöndin eru ákaflega þröng og léleg. Allir hljóta nefndarmennirnir að hafa farið yfir Vaðlaheiði, - þar eru heimalöndin vestan árinnar, - og séð, hversu hrjóstrug hún er og litill hagi fyrir fé. En um leið og þeir athuga landabréfið, þá vona ég, að þeir hafi líka fyrir því að athuga atvinnuskýrslur úr þessum sveitum, sem hér er um að ræða, - athuga atvinnuskýrslur úr Hrafnagilshreppi og úr Hálshreppi til þess að fá hugmynd um það, hvaða atvinnuvegir það eru, sem eru stundaðir í þessum byggðarlögum, og hversu afkoma bændanna er mismunandi í þessum tveimur sveitum. Þá held ég, að það hljóti að fara svo, að þeir sjái, að Fnjóskdælingar þurfa að auka bústofn sinn og hafa varla önnur úrræði en að fjölga sauðfé. Hins vegar munu þeir sjá, að bændur í Hrafnagilshreppi munu vera með tekjuhæstu bændum í landinu og hafa sínar höfuðtekjur af mjólkurframleiðslu. Sauðféð er aukaatriði hjá þeim. Annars er það svo þetta, sem ég óska sérstaklega eftir, að n. athugi það spursmál, hvort þörf er á lagasetningu, og ef hún kemst að þeirri niðurstöðu, að þörf sé á lagasetningu, þá hvort ekki er rétt að hafa í sambandi við lagasetninguna ákvæði um það, að hlutaðeigandi bændur, sem mundu þá verða fyrir því, að afrétt ætti af þeim að taka, gætu haft rétt til þess að krefjast álits dómkvaddra eða tilkvaddra manna um þörf sína og mótaðilans fyrir að nytja landið, svo að það verði ekki aðeins sjónarmiðið, hvort sauðfjársjúkdómanefnd telur rétt að heimila upprekstur til þess að forða sýkingu, heldur hitt, hvort fjárhagsleg nauðsyn er á upprekstrinum. Hv. frsm. taldi, að ég hefði vafasamar heimildir; þar sem ég hef aðallega vitnað til orða oddvitans í Hálshreppi og lesið upp úr bréfi frá honum. Mér þykir þetta ómaklega mælt í garð oddvitans, því að hann er merkur maður, áhugasamur um hag sinnar sveitar, eins og oddvitar eiga að vera, og til greina tekinn í sínu héraði.



Herra forseti. Hv. þm. S–Þ. byrjaði ræðu sína nú áðan á því að tala um þá breytingu, sem gerð var með ráðherrabréfi á umráðunum yfir vestri Bleiksmýrardal. Ég fór ekki með annað í þessu efni heldur en það, sem ég vissi sannast og réttast, og mér hefur nú borizt í hendur bréf sóknarprestsins á Akureyri, sem er að vísu prívatbréf, skrifað til frænda hans, sem á sæti hér á Alþ., og ég mun því ekki lesa allt, en ég skal lesa þó hér byrjunina á því og nokkuð fram eftir því, og þá geta menn séð, að það, sem ég sagði, er nákvæmlega það sama og kemur hér fram hjá sóknarprestinum. Bréfið er dagsett á Akureyri 22. okt. s.l. og hljóðar svo, það sem ég ætla úr bréfinu að lesa: „Út af Bleiksmýrardalnum er þetta að segja: Hrafnagilskirkja forna átti Bleiksmýrardal hálfan. Ekki veit ég, hvernig hún hefur eignazt hann. Líklega hefur eignarhald kirkjunnar verið síðan í kaþólskum sið, sektir, erfðir eða dánargjöf. Þegar Hrafnagilskirkja var niður lögð og byggð upp á Akureyri, voru allar eignir hennar færðar undir Akureyrarkirkju samkvæmt konungsbréfi, að mig minnir frá 1859, þó með því móti, að prestur Grundarþinga nyti ókeypis upprekstrar á Bleiksmýrardal. Svoleiðis var það að minnsta kosti praktíserað. „Pabbi“ - þ.e.a.s., fyrrverandi prestur á Hrafnagili var faðir núverandi sóknarprests á Akureyri - „rak alla sína búskapartíð á Hrafnagili á Bleiksmýrardal. Í brauðamatinu frá 1910 er séra Geir Sæmundssyni metið í heimatekjum ítakið á Bleiksmýrardal kr. 40.00, en ég held hann hafi endurleigt það bóndanum á Reykjum fyrir kr. 80.00 með þeim skilyrðum, að bændur úr Hrafnagilshreppi fengju þar upprekstur. Gengur nú svo til 1927. Þá deyr séra Geir, og Akureyrarþrestakall er auglýst til umsóknar. Auglýsingin í Lögbirtingi var heimatekjumatið frá 1910 orðrétt. Heimatekjur voru metnar á 710 kr. Þær voru prestsmata af Möðruvöllum kr. 364.50, Grund og Miklagarði kr. 262.80, Glerá og Lögmannshlíð eftir verðlagsskrá, hálfur Bleiksmýrardalur 40 kr. Alls metið prestinum kr. 710.00. Þannig er mér veitt Akureyrarprestakall frá 1. des. 1927 og ekki minnzt á neina breytingu á heimatekjum. Adam var þó ekki lengi í Paradís. Skömmu eftir að ég kom norður í desember 1927, fæ ég tilkynningu frá kirkjumrh., sem þá var Jónas frá Hriflu, um, að hann hefði tekið Bleiksmýrardal undan Akureyrarkirkju og lagt hann undir Hálshrepp, sömuleiðis að heimatekjumatið á Akureyrarprestakalli hefði verið lækkað um eftirgjaldið af dalnum, kr. 40.00. Því miður finn ég ekki þetta bréf. Það er einhvers staðar í pakka niðri í kjallara. Ég skrifaði kirkjumálarn. aðfinnslur við þessari ráðstöfun, en því var engu anzað. Ég ákvað því að bíta í það súra epli að hafast ekki að.“ Ég hygg, að þetta nægi til að sýna það, að ég fór með rétt mál, og ég er sannfærður um, að presturinn fer það líka.  Þá skal ég víkja að ræðu hv. þm. S-Þ., með örfáum orðum þó. Hann taldi, að það, sem Fnjóskdælingar hefðu mest á móti því, að þetta héldist, að Hrafnagilshreppsbúar rækju á Bleiksmýrardal, væri ótti við sýkingarhættu, vegna þess að Hrafnagilshreppur væri næstur varnargirðingunum að vestan. Það er rétt, að Hrafnagilshreppur liggur að varnargirðingunum, sem liggja um þveran Eyjafjörð, og Akureyrarbæjarland liggur svo að nyrðri varnargirðingunni, sem er lítið eitt fyrir norðan Akureyri. En það eru engar sauðfjárpestir fyrir handan þessar varnargirðingar, svo að vitað sé, a.m.k. ekki mæðiveiki. Þessar varnargirðingar eru aðeins hafðar til varúðar. Og það er ekki einasta það, heldur er ekki vitað um neina mæðiveiki í hólfinu þar fyrir vestan og sem betur fer hvergi í landinu. Meira að segja hefur mæðiveiki aldrei verið hvorki inni í Saurbæjarhreppnum fyrir innan þessa varnargirðingu né heldur norðan við hina girðinguna í Eyjafirði. Ekki veit ég til þess, að hún hafi nokkru sinni komið þar, svo að ég held, að þessi hætta á sýkingu, að því er mæðiveiki snertir, geti ekki verið fyrir hendi, a.m.k. ekkert meiri af fé úr Hrafnagilshreppi heldur en hvar annars staðar, t.d. af Svalbarðsströnd eða úr Fnjóskadal sjálfum o.s.frv. Ef mæðiveiki kemur þannig upp, án þess að menn geti vitað nokkuð, hvernig hún á að hafa borizt, þá er ekki hægt að fullyrða neitt, en það getur ekki verið neitt meiri hætta. En um garnaveikina er það að segja, að þar er ekki um neina nýja sýkingarhættu að ræða, því að við rannsókn, sem fram fór í haust, hefur það sýnt sig, því miður, að garnaveiki á sér stað í Fnjóskadal. Og mér finnst nú miklu líklegra, að hún hafi borizt frá Svalbarði og af Svalbarðsströnd heldur en innan úr Hrafnagilshreppi, því að það vissi enginn til, að hún væri þar, ef ég man rétt, fyrr en eftir að hún kom upp á Svalbarði. Hv. þm. talaði um það, að það væri lítil mjólkurframleiðsla í Fnjóskadal og ekki nema á sumrin og þess vegna, að mér skildist, kæmi það lítið þessu máli við. En það er nú svo samt, að vitanlega eykur það þær mjólkurafurðir, sem mjólkursamlag Eyfirðinga verður að selja, og gerir þar með örðugra fyrir um mjólkurframleiðslu. Ég er ekki að telja það eftir, að þeir fái að nota mjólkursamlag Kaupfélags Eyfirðinga, en mér finnst bara, að þeir eða þeirra forsvarsmaður ætti þá ekki að vera jafnóbilgjarn í þessu máli og hann hefur verið. Skrýtin þótti mér sú kenning hv. þm., þó að hann virtist viðurkenna; að þetta hefði verið eign Hrafnagilskirkju og síðan Akureyrarkirkju, að með ráðherrabréfinu hefði sú eign verið upphafin. Ég velt ekki til þess, að ráðherra hafi nokkurn tíma haft eða hafi heimild til þess án laga að afhenda eignir kirkna eða prestssetra. Ég þekki það ekki. Hafi það verið meiningin að breyta um eignarrétt á þessu landi með ráðherrabréfinu, þá er það vitanlega markleysa. En ég skil nú ekki ráðherrabréfið svo, að það hafi nokkurn tíma verið meiningin að breyta eignarréttinum, heldur er aðeins ákveðið að breyta umráðaréttinum. Þá sagði hv. þm., að kirkjan hefði ekkert með landið að gera. Það er auðvitað rétt, að kirkjan sem slík á ekki sauðfé, og það þarf ekki að reka til afrétta. En eins og ég gat um í minni framsöguræðu, þá er allmikill hluti af Hrafnagilshreppi í Akureyrarsókn, og svo er ekki hægt að sjá, að gamall réttur, sem fylgt hefur alveg sérstaklega Hrafnagili, sem er ekki nú í Akureyrarsókn, verði tekinn af með einn ráðherrabréfi.  Svo um þennan mikla ágang, sem hv. þm. talaði um að Fnjóskdælingar yrðu fyrir af Eyfirðingum. Ef þessi mikli ágangur á heimalönd þeirra á sér stað af fé úr Eyjafirði, þá þykir mér það nú undarlegt, að þeir skuli þá bæta á heimalönd sín með því að sleppa fénu heima á sumrin. Það er nú orðið allt öðruvísi en áður var um ágang af sauðfé. Það eru flestir nú, og svo mun einnig vera í Fnjóskadal, sem girða bæði tún og a.m.k. beztu engjarnar. Ágangurinn ætti þá að vera á beitilöndin, og þá sýnist mér það alveg fráleitt út af ágangi úr Eyjafirði að bæta í heimalöndin með því að sleppa þar fénu. Ég held þeir ættu þá frekar að reyna að koma bæði sínu fé og fé annars staðar frá inn á afréttinn. Hv. þm. bað nefnd þá, sem fær málið til meðferðar, að athuga um breytingar á því, þannig að hann hugsaði sér einhvern dómstól, sem ætti að meta það, hvort búskaparleg þörf krefðist þessara áframhaldandi réttinda, ellegar þá búskaparleg þörf Fnjóskdælinga krefðist þess, að frá þessu væri horfið. Ég fyrir mitt leyti mundi ekki setja mig upp á móti því, þótt einhver slík ákvæði væru sett í frv., ef tryggilega væri um þann dómstól búið, að hann væri óhlutdrægur í þessu efni. Ég mundi ekki telja þann dómstól óhlutdrægan, sem skipaður væri t.d. tómum Þingeyingum eða tómum Eyfirðingum. En ef hægt væri að finna leið til þess, að það væru óhlutdrægir menn í þessu efni, sem ættu að meta þetta, þá mundi ég ekkert hafa á móti slíku, og ekki sízt ef hv. þm. S–Þ. og hans umbjóðendur, íbúar Fnjóskadals, gætu þá sætt sig við frv. á eftir. Hv. þm. minntist á orð, sem ég hafði viðhaft um oddvitann í Hálshreppi. Ekki var það ætlun mín að fara neitt niðrandi orðum um hann. Ég þekki hann vel, og ég veit, að það er heiðursmaður, en ég veit líka, að hann er kappsmaður, og það er nú svona, að málfærslumenn geta verið út af fyrir sig heiðarlegir menn, þó að þeir dragi nokkuð stíft fram málstað sinna umbjóðenda í málafærslu sinni. Það er síður en svo, að ég vilji draga sæmd þessa heiðursmanns nokkuð í efa, en hitt finnst mér, að hann hafi sýnt nokkra óbilgirni í þessum viðskiptum, eftir því að minnsta kosti, hvað mér er tjáð um þær samningatilraunir, sem farið hafa fram á milli oddvita Hálshrepps og oddvita Hrafnagilshrepps.

Forseti (GíslJ): Hv. þm. S-Þ. hefur talað tvisvar, og þó að þetta sé 1. umr. málsins, þá vil ég nú samt sem áður leyfa honum að gera stutta aths., einkum ef hann vildi þá nota hana til þess að ræða um kjarna málsins. Hv. þm. tekur til máls.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa þetta nema örfá orð og reyna að halda mig við kjarnann, en annars finnst mér nú, að við höfum, hv. frsm. og ég, gefið ýmsar upplýsingar; sem er nauðsynlegt fyrir þá að vita, sem eiga að meta kjarnann seinna. Hv. frsm. las hér upp bréf frá presti Akureyrar og af því vona ég að hv. dm. hafi heyrt, að presturinn hefur a.m.k. sætt sig við og samþykkt ráðstöfunina á yfirráðum landsins, svo að þess vegna þarf ekki að vera neinn ágreiningur eða ímyndun um, að hér hafi verið beitt langvinnu ofbeldi. Hins vegar getur margt misminnzt á 25 ára tíma, og t.d. kom það í ljós, að presturinn man ekki nákvæmlega, hvenær bréf vorn út gefin. Ég hygg óumdeilanlegt, að það sé réttara, þegar á að miða við það, sem gerzt hefur fyrir 25 árum, að halda sig þá við það, sem stendur svart á hvítu eins og bréf það, sem ég hef hér í höndum frá ráðuneytinu. Hv. frsm. taldi, að það hefði verið kjarni málsins hjá mér, að Fnjóskdælingar óttuðust, að sauðfjársýki gæti borizt með fé úr Hrafnagilshreppi austur í Fnjóskadal hraðar en ella, en hann vildi leiða rök að því, að þetta væri ekki. Nú skulum við sættast á það, að við séum að tala um orðinn hlut að því er garnaveiki snertir, þó að á ýmsan hátt megi vitanlega tefja för hennar milli sveita. Hún er komin á þetta svæði að meira og minna leyti, en um mæðiveikina gegnir öðru máli, og ég vil segja frá því hér, að þegar rn. úrskurðaði, að Hrafnagilshreppsbúar mættu reka á Bleiksmýrardal í vor sem leið, þá byggði rn. úrskurð sinn á bréfi frá sauðfjársjúkdómanefnd, sem ég því miður hafði ekki með mér hingað á fundinn, en á afrit af. Og þar rökstyður sauðfjársjúkdómanefnd þarfirnar fyrir áframhaldandi vörnum vestan Hrafnagilshrepps með því, að enn sé ekki fullséð, hvort mæðiveiki hafi ekki getað borizt inn á svæðið, og hún rekur sögu til fjárkaupa, sem hafi veríð gerð inn á svæðið, frá Hólmavík. Ég mun lána hv. landbn. þetta bréf, því að það sannar, að mergurinn málsins fyrir úrskurðinum var einmitt hætta, sem gæti stafað af mæðiveiki vestan við girðinguna. Það skiptir ákaflega litlu máli, hver er eigandi landsins, eins og nú er. En mér virðist, að þó að ráðherrabréfið hafi kannske ekki upphafið samstundis eignarrétt Akureyrarkirkju, þá hefur það þó fært þessa eign yfir í flokk þann, sem kallaðar eru þjóðjarðir, og þar sem þetta hefur nú gilt í 25 ár, þá finnst mér ákaflega óvenjulegt að líta svo á, að kirkjan hafi eignarlegan umráðarétt yfir þessu landi eftirleiðis. Hún hefur heldur ekkert með hann að gera, og sjálfsagt hefur hún fengið eignarréttinn á sínum tíma, löngu liðnum, af þeirri ágirnd til fjármuna, sem við nú orðið viljum ekki telja eðlilegt að kirkjunnar menn hafi fyrir hennar hönd.



Herra forseti. Frv. þetta um Kirkjubyggingasjóð á þskj. 120, sem hér er til 1. umr., flutti ég á s.l. Alþ., þegar mjög var liðið á þingtímann. Var lokið 1. umr. um frv. og því vísað til nefndar, en tími vannst ekki til þess að taka það þar til meðferðar. Nú flyt ég, ásamt hv. þm. Mýr., þetta frv. á ný, lítið breytt rá því sem það var áður. Mér þykir hlýða að fylgja frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands segir svo: í 62. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hin evangeliska lútherska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.“ Í samræmi við þetta ákvæði stjórnarskrárinnar ver ríkið árlega fé til kirkjumála. Er því fé varið til að launa presta þjóðkirkjunnar, kosta biskupsembættið, launa söngmálastjóra þjóðkirkjunnar o.fl. Upphæð sú, sem ríkið ver til kirkjumála samkv. fjárlögum þessa árs, er tæpar 6 millj. kr. En það er athyglisvert, að ekkert af þessu fé fer til kirkjubygginga, og er það af þeim ástæðum, að ríkisvaldið, sem samkv. stjórnarskránni skal þó vernda og styðja þjóðkirkjuna, hefur engin afskipti af kirkjuhúsunum, byggingu þeirra eða viðhaldi. Það viðfangsefni er fengið í hendur söfnuðum landsins, sem í flestum tilfellum eru eigendur kirknanna nú orðið. Söfnuðir landsins eru misfjölmennir, en öllum er þeim lögð sú skylda á herðar að hafa innan sinna vébanda kirkjuhús, þar sem guðsþjónustur og önnur kirkjuleg starfsemi geti farið fram, halda kirkjunum við og kosta rekstur þeirra að öllu leyti, ásamt því að bera allan annan kostnað, sem af hinni kirkjulegu starfsemi innan safnaðarins leiðir, og má nefna m.a. laun organista, söngfólks og margt fleira. Til að standast þennan kostnað er söfnuðum heimilt, lögum samkvæmt, að leggja nefskatt, sóknargjald, á hvera gjaldskyldan meðlim safnaðarins, en gjaldskyldir í þessu tilfelli eru þeir sóknarmenn, sem náð hafa 16 ára aldri og ekki eru komnir yfir 67 ára aldur. Nemur þetta gjald með núverandi vísitölu nálægt 27 kr. á ári af hverjum manni. Þá er sóknarnefndum og heimilt að innheimta hundraðsgjald af útsvörum sóknarmanna, ef sóknargjöldin hrökkva ekki fyrir óhjákvæmilegum útgjöldum. Það, sem ég hér hef bent á, sýnir, að tekjur safnaðarins, sem ákveðnar eru með lögum, gera ekki betur en hrökkva fyrir óhjákvæmilegum útgjöldum til guðsþjónustuhalds í sóknunum. Sé um meiri háttar kostnað að ræða, t.d. byggingu nýrra kirkna, mikla viðgerð þeirra eða endurbyggingu, ber viðkomandi söfnuði upp á sker hvað fjárhaginn snertir. Þetta er öllum ljóst, sem þessum málum eru kunnugir. Þessum málum er því þannig varið nú, að því leyti sem söfnuðum landsins viðkemur, að ríkið launar prest safnaðarins, en skyldar söfnuðinn að kosta allt guðsþjónustuhald að öðru leyti, þar með að byggja kirkjurnar, en ákveðið er um leið, hverjar tekjurnar skuli vera, og eins og ég hef áður minnzt á, hrökkva þær ekki nema fyrir allra nauðsynlegustu útgjöldum og tæplega það. Þegar einn söfnuður ræðst í að byggja kirkju, þá er í fæstum tilfellum fé fyrir hendi, nema aðeins til byrjunarframkvæmda. Við framhald byggingarinnar er þá safnað fé innan safnaðarins og utan, eftir því sem möguleikar eru á. Um föst, ákveðin lán til kirkjubyggingar er ekki að ræða, nema frá Hinum almenna kirkjusjóði, en þau eru mjög takmörkuð og lág miðað við hinn mikla núverandi byggingarkostnað. Það liggur því í augum uppi, að við það að byggja eða endurbyggja kirkju lenda viðkomandi söfnuðir óhjákvæmilega í fjárhagslegum vandræðum þrátt fyrir framlög safnaðarfólks og annarra í peningum, ókeypis vinnu og ýmissi annarri fyrirgreiðslu, sem í fjölmörgum tilfellum hefur sýnt sig að vera ótrúlega mikil, þó að það hrökkvi ekki til. Þegar þetta, sem ég nú hef bent á, er haft í huga og tillit er tekið til þess ákvæðis stjórnarskrárinnar, sem kveður á um, að ríkisvaldið skuli styðja þjóðkirkjuna og vernda, ber ekki að líta á það sem fjarstæðu, heldur sem eðlilegan hlut, þegar söfnuðir landsins snúa sér til ríkisvaldsins með fjárbeiðnir og fyrirgreiðslur, þegar um er að ræða kirkjubyggingar, sem í öllum tilfellum eru verkefni, sem þeim eru fjárhagslega ofviða, en skylt að inna af hendi, og sú skylda er þeim á herðar lögð af ríkisvaldinu, enda hefur orðið sú raunin á, að fyrir hv. Alþ. hafa legið fjárheiðnir frá ýmsum söfnuðum, sem hafa staðið í kirkjubyggingum, þó að þeim beiðnum hafi í flestum tilfellum ekki verið sinnt. En það verður ekki endalaust staðið á móti þessum óskum safnaðanna um land allt, því að þær munu halda áfram að berast í stærri og stærri stíl, eftir því sem lengur er staðið á móti þeim, og allt eru þetta beiðnir um fjárstyrki, óafturkræft framlag frá ríkinu, sem halda áfram að berast, og endirinn hlýtur að verða sá, að ríkið kemst ekki hjá því áð styrkja kirkjubyggingar í landinu á einhvern hátt. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir að leysa þetta vandamál safnaða landsins, kirkjubyggingarnar, á þann hátt, að myndaður verði sjóður, sem hefur það verkefni að lána fé til kirkjubygginga. Ég vil nú fara nokkrum orðum um frv. og leitast við að gera grein fyrir því, hvaða hjálp það ætti að veita við kirkjubyggingar, ef það næði fram að ganga. Í 1. gr. er svo fyrir mælt, að stofna skuli sjóð, er hafi það hlutverk að veita söfnuðum landsins vaxtalaust lán til kirkjubygginga og til varanlegra endurbóta á eldri kirkjum. Síðar segir, að ríkissjóður greiði í sjóðinn 1 millj. kr. á ári í næstu fimm ár og síðan árlega 500 þús. kr. í næstu 15 ár. Þegar þessum greiðslum er lokið, hefur ríkissjóður greitt í sjóðinn 121/2 millj. kr. Miða skal lánsupphæð til kirknanna við stærð þeirra, og má lán nema 200 kr. á hvern rúmmetra kirkju, þó aldrei meiru en 1000 kr. á hvern fermetra gólfflatar. Lánið endurgreiðist sjóðnum með jöfnum afborgunum á 50 árum. Til endurbóta eldri kirkna má ekki veita úr sjóðnum hærri lán en sem svarar 1/4 stofnkostnaðar. Þau lán séu til 20 ára. Í frv. er miðað við, að lánið nemi nálægt 1/5 til 2/5 af byggingarkostnaði kirknanna. Má segja, að þetta sé hóflega í sakirnar farið, þegar einnig er tekið tillit til þess, að ekki er um styrk áð ræða, heldur lán, sem söfnuðirnir endurgreiða að fullu í hinn sameiginlega Kirkjubyggingasjóð, og kemur þannig hið sama fé til nota nýbyggingar kirkna, eftir því sem söfnuðirnir, þar sem kirkjur hafa verið reistar, endurgreiða Kirkjubyggingasjóði lánin. Auk þess sem telja verður höfuðtakmark sjóðsins að styðja að nýbyggingu kirkna, ber honum einnig að veita þeim kirkjum stuðning, sem viðgerðar eða varanlegra endurbóta þarfnast, með því að lána þeim vaxtalaust lán til 20 ára. Er þetta ákvæði sett til þess, að fremur verði látin fara fram viðgerð á kirkjunni, þar sem það telst hagfellt, heldur en að krefjast endurbyggingar á henni að öllu leyti, en á slíku væri nokkur hætta, ef til endurbyggingar fengjust hagkvæm lán, en engin til endurbóta eldri kirkna. Þá er gert ráð fyrir, að úr Kirkjubyggingasjóði verði greiddir vextir af lánum, sem söfnuðirnir hafa tekið til kirkjubyggingar og endurbyggingar á eldri kirkjum síðan dýrtið tók að vaxa. Þykir eðlilegt að hlaupa undir bagga með þessum söfnuðum, sem mjög eru skuldugir vegna þessara framkvæmda. Það hefur lauslega verið athugað og gerðar áætlanir um, hvað byggja þyrfti af kirkjum á næstu 20 árum. Sú athugun hefur leitt í ljós, að aðkallandi þörf væri á að byggja 130 kirkjur í sóknum með innan við 300 íbúa, 25 kirkjur í sóknum utan Reykjavíkur með yfir 300 íbúa og 5 kirkjur í sóknum í Reykjavík. Við athugun á mannfjölda í þessum sóknum og nauðsynlegum sætafjölda í kirkjunum kom í ljós, að rúmmál þeirra allra þyrfti að vera 57200 m3. Sé gert ráð fyrir, að byggingarkostnaður sé um 500–550 kr. fyrir hvern rúmmetra, yrði heildarkostnaður þessara kirkna rúmlega 30 millj. kr. Miðað við þessar áætlanir mundi framlag ríkisins í vaxtalausum lánum til kirkjubygginganna verða 11 millj. kr. eða nálægt því, og er það sem næst 1/3 af byggingarkostnaðinum að meðaltali. Til þess að gefa hugmynd um kostnað við byggingu hinna smærri kirkna og hve mikill hluti þess kostnaðar yrði lán samkv. ákvæðum frv. um Kirkjubyggingasjóð, skulu nefnd nokkur dæmi. 1) Sóknarmenn eru 100. Kirkja, sem tæki riflega helming sóknarmanna í sæti, verður um 50 m2 að gólffleti og um 1503 að stærð. Byggingarkostnaður um 500 kr. á rúmmetra yrði 75000 kr. Þar af verður lán úr sjóðnum 200 kr. á rúmmetra eða um 30000 kr. Þetta er að vísu ekki mikil hjálp, og getur verið erfitt fyrir 100 manna söfnuð að leggja fram 45 þús. kr. Þó er þess að gæta, að framlög ættu að geta orðíð í vinnu eða annarri fyrirgreiðslu, sem hægara væri að inna af hendi en beinar peningagreiðslur. Þá ætti einnig að fást nokkurt lán úr Hinum almenna kirkjusjóði, ef til vill 10–15 þús. kr. 2) Sóknarmenn 150. Kirkja, er tæki 75 í sæti, yrði um 65 m2 að gólffleti og um 227 m3. Byggingarkostnaður um 113500 kr., þar af lán úr sjóðnum 45400 kr. Framlag safnaðarins 68000 þús. kr., eða um 450 kr. á mann, sama upphæð og í hundrað manna sókninni. 3) Sóknarmenn 600. Kirkja, er tæki 200 manns í sæti; yrði um 200 m2 að gólffleti og um 1000 m3. Byggingarkostnaður 550 kr. á rúmmetra, 550 þús. Lán úr sjóðnum yrði 200 þús. Þurfa þá safnaðarmenn að leggja fram 350 þús. kr., eða um 600 kr. á mann. 4) Kirkja í Reykjavík. Sóknarmenn 5 þús. Kirkjan tekur 400 menn í sæti. Gólfflötur 440 m2. Rúmmetrar 2640. Byggingarkostnaður 1 millj. 452 þús. kr. Lán úr sjóðnum 440 þús. Safnaðarmenn yrðu að leggja fram 1012000 kr., eða 202 kr. á mann. Af dæmum þessum er sýnt, að enda þótt ekki sé farið fram á nema lítinn hluta af byggingarkostnaðinum, þá verði þetta eigi að síður nokkurn veginn nægilegt hjálp, til þess að söfnuðir landsins mundu á næstu árum sjá sér fært að byrja á nauðsynlegum kirkjubyggingum. Ég vil að síðustu láta þá ósk í ljós, að hv. alþm. taki þessu frv. með skilningi og velvild. Ég efast ekki um, að þeim, eins og öllum öðrum, er ljóst, að nái það fram að ganga, leysir það mikinn vanda á sínu sviði, vanda, sem að dómi okkar flm. og fjölmargra annarra verður ekki leystur á öllu heppilegri hátt en þann, sem hér er bent á. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Þegar maður lítur á þetta frv., þá koma ákaflega margar spurningar fram í hugann: Ein sú fyrsta er náttúrlega sú, hvort ríkið eigi að vera að skipta sér af kirkjunni. Ég skal ekki fara neitt út í það núna, en það er náttúrlega mál, sem er þó þess vert, að því sé gaumur gefinn, og í raun og veru á að hugleiða í sambandi einmitt við þetta, sem nú liggur fyrir. Þar næst er það, hvort sú sóknarskipting, sem er í landinu, sé á nokkru viti byggð. Landið hefur skipzt í sóknir - nærri því að segja af handahófi. Langoftast hefur ráðið þar fjárgræðgi presta og preláta; sem að því hafa staðið á einn og. annan hátt, og hefur endað með þeim ódæmum, að til er hér á landi bær, sem er annað árið í þessari sókninni og hitt árið í hinni, af því að prestarnir á sínum tíma sættust á það. Á öðrum stöðum eru til bæir, sem eiga að sækja yfir ófær vatnsföll til að komast á sinn kirkjustað, þó að rétt hjá þeim sé annar kirkjustaður, sem þeir geti gengið til þurrum fótum allan ársins hring. Á þann hátt hafa sóknirnar orðið til. Það er því ekkert vit í sóknaskiptingunni, sem núna er, bæði af því, að hún hefur aldrei verið gerð af viti hingað og þangað um landið, en líka af því, að aðstæðurnar hafa breytzt með brum og vegum og öðrum aðstæðum, svo að kirkjurnar standa alls ekki á þeim stöðum, sem maður vildi staðsetja þær á í dag og taka tillit til þess, að sem haganlegast væri að sækja þangað kirkju fyrir söfnuðinn. Ég fullyrði, að enginn, sem kynnti sér legu kirknanna nú, mundi láta sér detta í hug að láta þær standa þar áfram, ef hann ætti að segja til um, hvar þær væru bezt settar, til þess að fólk gæti sótt þangað prestsþjónustu: Hann mundi færa margar þeirra til og hafa þær á allt öðrum stöðum, fækka þeim og breyta alveg sóknaskipulaginu, sem núna er ríkjandi í landinu. Af því leiðir þá aftur, að það er ekki hægt að ætlast til þess, að alþm. fari að samþ. frv. um það að stofna hér sjóð, sem hver sókn geti hlaupið í og fengið lán úr til að byggja kirkjur, sem allir heilvita menn sjá að ekkert vit er að hafa á þeim stöðum í landinu, sem þær stenda nú á. Áður en byrjað er á því að búa til sjóð og veita öllum sóknarnefndum landsins aðgang að honum til þess að fá úr honum lán til sinnar kirkju, þá þarf að vera búið að ákveða, að kirkjan sé þar, sem hún á að vera, og hafi það umdæmi í kringum sig, sem er hæfilega stórt, miðað við þörf landsmanna, til að reisa kirkjur og borga prestum. Mér finnst ekki koma til mála að sinna þessu frv. fyrr en búið er að athuga þessa hlið málsins, og ég vil biðja n. að athuga þetta vel. Það hafa flestir farið norður á Akureyri og séð í Miðfirði Staðarbakka- og Melstaðarkirkjur standa hvora við hliðina á annarri, enginn bær er á milli, en um 2–3 km. Það væri dálítið vit í því að fara að veita þeim báðum lán af almannafé til að byggja upp kirkjurnar þarna. Ég tek þetta dæmi af því, að flestir hafa séð þetta, en dæmin eru mjög svipuð víða annars staðar á landinu. Þess vegna þarf, áður en hægt er að samþ. svona frv. á Alþingi, að vera búið að ákveða, hvernig landið skiptist í sóknir og hvar kirkjurnar eigi að vera. Það er það fyrsta, sem þarf að gera í þessu máli, og að þessu vilja þeir náttúrlega vinna, sem vilja hafa kirkjuna áfram og ríkið í einu sálufélagi, hinir, sem ekki sjá neitt sérstakt eftirsóknarvert. við það, fara sér náttúrlega hægt. Annars er það dálítið einkennilegt við málið, sem var hér á dagskrá næst á undan, að þá deildu þeir mikið um það, þm. S–Þ. og hv. 1. þm. Eyf., hver hefði umráð yfir þessu afréttarlandi á Bleiksmýrardal, sem þeim bar nú saman um að kirkjan á Hrafnagili hefði átt. Já, kirkjan á Hrafnagili átti afréttina, og það upplýstist í umræðunum, að presturinn á kirkjustaðnum hafði hana til afnota, og honum var hún metin sem heimatekjur, eftirgjald kr. 40.00, en hann leigði hana á 80 kr. öðrum. Hann var ekki að láta kirkjuna græða á að leigja hana hærra út; nei, hann stakk því í eigin vasa. Og þær fáu kirkjujarðir, sem enn þá heyra undir prestana, eru hver einasta eln leigðar á tvöföldu til fimmföldu verði hærra en prestunum eru metin afnotin af þeim sem heimatekjur. Og enginn af prestunum er sá guðsmaður að láta kirkjuna njóta þess til að byggja sig upp eða koma henni í lag. Nei, ónei, þeir hafa það sjálfir sem aukatekjur fyrir sig: Svoleiðis er nú áhuginn á stöðunum þeim, þar sem þær enn þá eru. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að yfirráð í þessu efni séu dregin undan kirkjunni og í stjórnarráðið og tekjurnar renni beint í kirkjujarðasjóð. Og þeir eru þá ekki meiri okrarar í þessu heldur en rokrarar á íbúðum, eins og þeir gera enn; þar sem þeir hafa það á sínu valdi. Ég ætla að biðja n. mjög að athuga þetta, athuga það, að ég tel algerlega fráleitt, frá hvaða sjónarmiði sem litið er á málið, að það eigi að stofna almennan sjóð, sem allar sóknir gefi gengið í og fengið lán úr, þegar þær þurfa að endurbyggja sína kirkju, áður en búið er að ákveða, að kirkjan sé á þeim stað, sem hún eigi að vera í framtíðinni, og hæfilega margar fyrir þjóðfélagið að standa undir og byggja.



Herra forseti. Það eru nú aðeins nokkur orð. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um ræðu hv. þm., sem hér talaði síðast. Hann byrjaði ræðu sína á því, að það væri rétti, að velta þeirri spurningu fyrir sér, hvort ríkið ætti yfirleitt að skipta sér af kirkjum. Ég benti í framsöguræðu minni á stjórnarskrárákvæði, sem er í núgildandi stjórnarskrá íslenzka ríkisins, og meðan það stendur óbreytt, þá þarf hv. þm. ekki að vera í vafa um það, hvort ríkið eigi ekki að skipta sér af þessum málum. Þá var það atriði í ræðu hv. þm., að ekki sé vit í að styrkja kirkjubyggingar eða mynda sjóð til þess að styðja kirkjur í landinu, fyrr en búið sé að endurskoða og þá væntanlega að breyta núverandi sóknaskipun. Það eru nú ekki mörg ár síðan hér fyrir hv. Alþingi lá frv: um skipun prestakalla. Ég geri ráð fyrir því, að flestir hv. þm., sem hér eiga sæti í þessari hv. d., muni eftir þeim umr., sem fram fóru um málið bæði hér í þessari hv. d. og hv. Nd. Þessi hv. þm., sem hér talaði, átti einmitt sæti í mþn., sem fjallaði um þetta mál, og er þessum málum vitanlega mjög kunnugur. En það er sýnilegt, að hann álítur, að þau lög, eins og þau urðu í meðferð þings, þ.e.a.s. lögin um skipun prestakalla, nái ekki nokkurri átt og eigi alls ekki að vera eins og þau eru núna og þess vegna eigi að koma í veg fyrir, að kirkjur landsins, þó að þær væru á réttum stöðum að dómi hv. þm., væru byggðar eða endurreistar, og þar með á að gera viðkomandi söfnuðum, sem þær kirkjur eiga, ómögulegt að koma þeim upp, vegna þess. að hætta geti verið á, að einhverjum kirkjum annars staðar, sem ekki standa á þeim stöðum, sem hv. þm. álítur vera hina réttu, sé ef til vill rétt hjálparhönd. Ég vil benda á í þessu sambandi, að í 3. gr. frv. um Kirkjubyggingasjóð segir: „Ekki má veita lán úr sjóðnum samkvæmt 1. gr., nema teikning af kirkjubyggingu eða endurbót eldri kirkju hafi verið samþykkt af þriggja manna n., er í skulu eiga sæti biskup landsins, húsameistari ríkisins og þriðji maður, sem kirkjumrh. skipar.“ Þetta ætti að vera nokkurt aðhald að því, að lán úr sjóðnum yrði ekki veitt út í bláinn eða í hreina vitleysu. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ummælum hv. þm. um prestastétt landsins ætla ég ekki að svara hér á þessum vettvangi.



Herra forseti. Ég ætla bara að benda hv. síðasta ræðumanni og flm. þessa máls á það, að það er allt annað prestakallaskipun landsins eða sóknaskipun landsins. Prestakallaskipun landsins heyrir beint undir Alþingi, og þau lög höfum við verið að rifast um núna fyrir stuttu og ekki orðið sammála. Um sóknaskiptingu landsins hefur aldrei verið rætt á Alþingi, enda heyrir það ekki undir Alþingi, eins og þeim málum er nú komið, heldur undir safnaðarfundi og héraðsfundi.