Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Björn Kristjánsson Meiri hluti nefndarinnar í Nd. hefir leyft sér að koma fram með breyt.till. við 2. gr. þannig, að í stað síðasta málsliðs komi : »Frumbók skal vera gegnumdregin og innsigluð af notarius plublicus«. Það kann nú að virðast í fljótu bragði, að breyting þessi hafi litla þýðingu, en við nánari athugun verður nefndin þó að halda fast við þessar brt. sínar. Það sem greinir á er það, að þar sem við nefndin höfum viljað hafa frumbókina löggilta, hefir Ed. fallizt á »copíu«-bókartilhögunina, að frumbókin sé þannig, að gefa megi stafrétt afrit af henni, og til þess sé brúkaður pappír, sem liti frá sér, »kalkerpappír«. Frumbók þessi, sem veitir mest sönnunargildi, þarf að vera vel og glögt færð, en það mun þó verða eftir frumvarpinu, eins og það nú er, að færa hana með blýant eða stýl, < háttv. Ed., eru ekki heppileg í þá átt. Já, eg vil leggja áherzlu á, að ef frumbókinni yrði þannig fyrir komið, sem háttv.Ed. hefir lagt til, þá mundi útlit hennar og frágangur vera svo óskýr og ógreinilegur, að útlendingar, sem verzla við okkur, og sem komast kynnu að þessari bókfærslu, mundu reka augun í það, og það gæti orðið til þess að hnekkja lánstrausti okkar erlendis. Þess má líka geta, að fyrir marga kaupmenn, sem verzla út á útkjálkum þessa lands yrði oft allörðugt að ná í hentugan pappír, »kalkerpappír«, sem nota verður við afritin. Það væri þeim allerfitt að birgja sig upp með hann fyrir alt árið; jafnvel hér í Rvík er það miklum erfiðleikum bundið að fá almenn bréfhylki. Nefndin í Nd. gerir þetta ekki að neinu kappsmáli, en vill þó benda fastlega á þessa galla, og álítur, að verði breytingar hennar ekki samþyktar, þá eigi frumvarpið að falla, og það því fremur, sem nefndin hefir ekki farið þess dulin, að ýmsir aðrir gallar væru á frumv., sérstaklega t. d. 8. gr., þar sem svo er fyrirskipað, að löggilt verzlunarbók missi sönnunargildi sitt eftir eitt ár. Slíkt ákvæði er mjög óheppilegt og ósanngjarnt, en við, meiri hluti nefndarinnar, unnum það til samkomulags, að gera það ekki að ágreiningsatriði, enda þótt að sönnunargildi vel færðra verzlunarbóka hefði að sjálfsögðu átt að endast eins lengi og bókin, eins og venja hefir verið. Og að minsta kosti hefði sönnunargildið þó átt að gilda fram að því, að skuldir firnast samkvæmt skuldafyrningarlögunum.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er upphafl. höfundur þessa frumv. og var framsögumaður málsins í Nd. En er málið kom til nefndarinnar aftur í Nd., varð eg svo óheppinn að lenda í minni hluta; því eg vildi að frumv. yrði samþykt óbreytt eins og það kom frá Ed. Eg er viss um, að þótt frumv. sé samþ. eins og Ed. hefir látið það frá sér fara, þá er það bezta lagabót, en alveg ótækt að fella það, eins og hinn háttv. 1. þm. G.-K. vildi. Sami þm. hafði það á móti, að ekki væri hægt að skrifa í þessar bækur með bleki. En það er misskilningur hjá háttv.þm. Það er jafnhægt að skrifa með bleki eins og stýl, og kemur mjög greinilega út á hinu blaðinu, sem í bókinni verður eftir. Þar sem því er haldið fram, að þetta fyrirkomulag sé með öllu óþekt út um land, og að kaupmönnum muni veita erfitt að ná sér í slíkar bækur, þá hygg eg, að það geti ekki náð nokkuri átt. Það mun naumast sá kaupmaður, að hann geti ekki á 1-2 mán. útvegað sér ársforða af slíkum bókum; bækurnar eru ódýrar og skipaferðir svo tíðar, að það mun varla vera sú verzlunarhola, sem ekki eigi tök á að fá þessar bækur - að minsta kosti fyrir næsta nýár. Eitt var það enn, er háttv. 1. þm. G.-K, sagði. Hann bjóst við því, að ef útlendingar kæmu hér og sæu frumbækurnar, þá mundi þeim ekki finnast til um fráganginn á þeim; en þetta gæti rýrt lánstraust vort meðal þeirra. Eg vil nú leyfa mér að spyrja: Hve mörg eru þau lönd, þar sem frumbækur eru löggiltar? Mér er ekki kunnugt um þau séu mörg; að vísu veit eg til þess, að svo er í Danmörku, en þá mun líka að mestu upptalið. Það er að minsta kosti svo, að það tíðkast ekki í enskumælandi löndum, svo sem Englandi, Kanada, Bandaríkjunum, Ástralíu o. fl., og munu þær þjóðir þó ekki njóta minna lánstrausts fyrir þá sök. Þær þjóðir nota nær einvörðungu þess leiðis bækur, sem hér er fram á farið. Þá þótti hinum háttv.þm. það ekki gott, að bækurnar gætu ekki verið sönnunargagn nema eitt ár, í stað fjögurra. En þetta er samkvæmt því, sem tíðkast í löggjöf annara Norðurlanda, og þarf ekki annað en fletta upp í verzlunarbók Hages til að sjá þetta. Þá gat sami háttv.þm. þess, að þessi tilhögun (um afritin) væri óþekt úti um land, og að menn myndi ófúsir á að breyta til. En hún er þegar tíðkuð á ýmsum stöðum út um land, og reynslan hefir sýnt, að aðferðin hefir hepnast mjög vel; ef viðskiftamaðurinn fær afrit í hvert sinn, er hann hefir einhver viðskifti við verzlunarmanninn, þá getur hann rólegur synjað með eiði fyrir alt annað en það, er á því afriti stendur, þótt krafinn yrði frekar. Eg vil því ráða háttv. samein. þingi til að samþykkja frumv. óbreytt, - og fella það að minsta kosti ekki, þótt breyt.till. yrði samþykt, því að eg tel í því felast mikla réttarbót, ekki einungis í eiginlegum verzlunarefnum, heldur einnig í öllu viðskiftalífi manna yfir höfuð.

Björn Kristjánsson Eg skal geta þess, að eg hefi reynt að skrifa með bleki og penna, en það verður ólæsilegra en ef skrifað er með blýant eða stýl. Eins og sjá má hér (á þessu blaði), þá verður skriftin ekki greinileg með bleki og penna, þótt skrifað sé með töluvert feitu letri. Eg hygg því, að óheppilegra sé, að hafa til þessa penna og blek, með því að þá verður skriftin óljósari. Það mun að vísu vera rétt, er háttv. 2. þm. S.-M. gat um, að ekki væri það venja í öðrum löndum að löggilda verzlunarbækur, en hér á landi hefir það þó tíðkast, og kostnaðurinn er ekki mikill við það - að eins 2 kr. fyrir hverja bók. Enda er það í rauninni ekki of mikil trygging, úr því að bækurnar eiga að vera sönnunargögn á annað borð. Um venjuna í öðrum löndum skal eg að vísu ekki fullyrða, en þó mun það tíðkast í nágrannalöndunum, t. d. Þýzkalandi, Danmörku og jafnvel í Englandi (eg hefi sjálfur séð það þar), og úr því að svo er, þá virðist ekki óviðeigandi að sníða vort fyrirkomulag í þessu efni eftir þeim nágrannalöndunum, þar sem varla mun vera um neitt ófullkomið að ræða í þeirri grein, og þar sem við rekum aðalviðskifti vor. Og það mundi ekki vekja traust útlendinga, ef þeir sæju einhvern ómyndarbrag, t. d. á bókum þrotabús. Það myndi fremur spilla lánstrausti voru. Skal eg ekki þrátta neitt um þessa tilhögun; og þykist eg vita, að háttv. sameinað þing geri það sem því sýnist í þessu efni. En eg vildi að eins benda á þessa tilraun, er meiri hluti nefndarinnar hefir gert til þess að ekkert þyrfti að óttast.

Pétur Jónsson Eg ræð heldur til að samþykkja frumv. eins og það kom frá Ed. Eg hefi minst á það áður (við nefndarmenn), að mér þætti heppilegra að hafa í búð kopíubók en löggilta höfuðbók. Mín reynsla er sú, að oft hafa orðið villur í höfuðbókunum, og getur þá hallast á þann, er kvartar, þegar kaupm. t. d. hefir hag af villunni og full sönnun er þá ófáanleg oft og tíðum. En full sönnun fæst aftur með því að »kopíera«. Nú eru líka komnar svo hentugar kopíubækur, að það má nota blek og penna við þær.

Ágúst Flygenring Eg vildi með nokkrum orðum andmæla br.till. (688), enda þótt háttv. 2. þm. S.-M. hafi þar að mestu tekið af mér ómakið; hann hefir sýnt með rökum, á hverju mótbárumar eru bygðar. En þar sem háttv. 1. þm. G.-K gat þess, að þetta fyrirkomulag, er háttv.Ed. hefir haldið fram, muni verða til þess að vekja vantraust útlendinga á oss, ef t.d. erlend verzlunarhús færu að leita sér upplýsinga um þrotabú o. s. frv. og sæu þá bókfærzluna, þá myndi þeim ekki lítast á blikuna. Út af þessu vil eg geta þess, að þá er að eins um þessa einu bók að ræða, en ekki status- bók. Eftir reynslu manna munu blöð árituð gegnum kalkerpappír geta enzt 10-12 ár, og það var rétt hjá hinum háttv. 2. þm. S.-M., að skriftin er alveg eins glögg og vanaleg skrift. Það var meining hinnar háttv.Ed. að tryggja viðskifti kaupanda og seljanda með því að gefa afrit af viðskiftunum í hvert sinn til þess þar með að girða fyrir misklíðir, þrætur og málaferli milli kaupmanna og viðskiftamanna. En eg man ekki til þess að nokkum tíma hafi heyrzt, að frumbækur hafi verið falsaðar eða yfir þeim kært, en brt. miðar að því, að koma í veg fyrir fölsun. En með því að engin reynsla er fyrir því, að þörf sé á brt., álít eg ekki rétt, að samþykkja hana, heldur frumv. óbreytt. Ákvæði 2. gr. um samritin venja menn á reglusemi. Þótt löggilding eigi sér stað í Danmörku, erum vér ekki bundnir. Í Bretlandi tíðkast hún ekki, svo sem hinn háttv. 2. þm. S.-M. tók fram. Eg skal líka geta þess, að nefndin í Ed. hefir gert sínar breytingar eftir hinum beztu upplýsingum og yfirleitt reynt að koma frumv. í það horf, sem tíðkast í umheiminum.

Björn Kristjánsson Eg skal að eins benda hinum háttv. 3. kgk. þm. á það, að samritin þurfa alls ekki að fyrirbyggja deilur eða málaferli. Það er undir mönnum sjálfum komið, hvort þeir viðurkenna að hafa fengið þessi samrit, og veita þau því alls ekki neitt sönnunargagn.

Jón Ólafsson Eg get þess út af ræðu hins háttv. 1. þm. G.-K., að hann mun ekki hafa reynt þær bækur, sem hér er ætlast til að nota. Eg gekk til hans yfir að sæti hans rétt áðan og skoðaði hjá honum bók þá, er hann hafði reynt að rita með bleki í, en það var ekki von að það hefði tekist, því að bókin var ekki til þess gerð, heldur var það blýants-kopíubók.

Gunnar Ólafsson Eg gat þess við 2. umr. að eg væri óánægður með ýmsar greinar frumvarpsins. Höfuðgallinn, sem mér þótti vera á, er nú að vísu lagaður. En annar galli er við frumv. enn þá, sá, að eftirlaun, sem ætluð eru núverandi bankastjóra, eru alt of há. Þess vegna hefi eg leyft mér að koma með breytingartillögu því viðvíkjandi á þingskjali 742. Það er ekki í samræmi við stefnu þings og þjóðar, að stofna til 4000 kr. eftirlauna, og það handa manni sem hefir ekki gengt embætti sinu lengur en 16 eða 17 ár. Það er auðsætt að þetta eru alt of há eftirlaun; þau eru hærri en svo að nokkur embættismaður landsins gæti fengið þau lögum samkvæmt eftir jafn stuttan tíma, jafnvel eftir gömlu eftirlaunalögunum. Eg viðurkenni dugnað þessa manns, en eg get þó ekki álitið það æskilegt eða rétt að ákvarða honum svo há eftirlaun, að þjóðin jafnvel teldi þau eftir. Vilji þjóðin veita þessum manni einhverja sérstaka sæmd, þá ætti það ekki að koma fram sem gífurlega há eftirlaun, því að þeirra þarf hann varla með, heldur á einhvern annan hátt. Eg hefi lagt það til, að eftirlaun þessi væru færð niður í 3000 kr., og vona að háttv. deild samþykki þá breytingartillögu.

Lárus H. Bjarnason Eftir samráði við framsögumann nefndarinnar, sem lagði það til við síðustu umr., að upphæðin standi óbreytt, vil eg geta þess, að það er ekki rétt að kalla þetta eftirlaun. Konunglega útnefndir embættismenn fá eftirlaun úr landsjóði, eftir að þeir hafa látið af embætti. En hér stendur alt öðru vísi á. Þessi maður hefir gengt ótal mörgum launalausum en nytsömum störfum í þarfir landsmanna, og því er ætlast til, að þessi upphæð, 4000 kr. árlega, sem honum er veitt á efri árum, verði skoðuð að nokkru leyti sem heiðurslaun. Enda er það ekki kallað eftirlaun, heldur lífeyrir í frumvarpinu. Neðri deild hefir samþykt þessa upphæð, og það er því síður ástæða til að gera þetta að kappsmáli milli deildanna, sem frumvarpinu verður þá ekki lokið á þessu þingi, nema með afbrigðum frá þingsköpum, og það er vafasamt, að þau afbrigði verði leyfð. Það er heldur ekki rétt að þetta sé hærri lífeyrir en ráðherra er ætlaður. Ráðherra fær 3000 kr. eftirlaun minst, þó að hann gegni ekki embættinu nema eitt ár eða einn mánuð. En þau geta stigið miklu hærra, geta farið upp í 6000 kr. á ári. Eg geri þetta ekki að kappsmáli. En mér þykir leiðinlegt, að þessi brt. hefir komið fram, bæði mannsins vegna og þeirra, sem atkvæði eiga að greiða um hana. Því vil eg mælast til þess af háttv. flutningsmanni tillögunnar, að hann taki hana aftur.

Gunnar Ólafsson Það er satt, að það er leitt að hafa langar umræður um þetta, vegna mannsins, sem í hlut á. En hitt er ekki rétt, að það þurfi að verða lögunum til tafar, þó að breytt. verði samþykt. Frumvarpinu hefir verið breytt hér í deildinni, svo að það verður að fara aftur til neðri deildar hvort sem er. Hvað það snertir að þessi maður hafi gegnt mörgum störfum kauplaust fyrir landsmenn, þá sýnist mér það ekki koma þessu máli við. Eg sé ekki ástæðu til að taka breytingartill. aftur og óska að hún verði borin undir atkvæði.

Framsögum. (Jósef Björnss.): Frumvarp það, sem hér liggur fyrir og nefndarálit, er hvorttveggja stutt. Frv. fer fram á, að landstjórninni veitist heimild til að kaupa bankaskuldabréf eða 3. flokks bankavaxtabréf fyrir alt að 2 milj. kr., og ennfremur að stjórnin taki lán fyrir landsjóð, 2 milj. kr., og það lán afborgist á 30 árum. Eins og frumvarpið kom frá Nd. og eins og sölu bankavaxtabréfa er nú komið, lítur nefndin svo á, að ástæða sé til að breyta því nokkuð, en telur það þó rétt og gott í sjálfu sér og vill að það nái fram að ganga. Breytingu þá, sem nefndin hefir gert við 1. gr. hefir hún gert af því að henni fanst ekki koma nógu skýrt fram í frumv. hvaða bankaskuldabréf væri um að ræða, en það eru þau ein bréf, sem bankinn á óseld og einkum þriðja flokks bréf. Af öðrum en bankanum sjálfum hefir og víst enginn ætlast til að bréfin væri keypt. Þess vegna hefir nefndin bætt inn í orðunum: »af landsbankanum« til að taka af öll tvímæli. Eftir upplýsingum sem nefndin hefir fengið hjá öðrum gæzlustjóra bankans, sem sæti á í nefndinni, er lítið óselt af fyrri flokkum bankavaxtabréfanna um fram það, sem bankinn þarf að hafa fyrirliggjandi sem tryggingu, og að gefa landstjórninni leyfi til að kaupa þessi bréf er því engin brýn þörf, en eigi að síður á heimildin þó að ná til þeirra bréfa líka. Þá vill nefndin taka fram að sú er meiningin, að landsjóður þurfi ekki að kaupa af bankanum skuldabréf fyrir 2 milj. í einu, heldur kaupi smátt og smátt, eða hlaupi undir bagga með bankanum, og kaupi af honum eftir peningaþörfum hans. Af því það er meiningin að landsjóður hvorki tapi né vinni á þessum skiftum, þá finst nefndinni ástæða til að bæta inn eftir 2. gr. að kaupverðið fari eftir lánskjörunum. Því kjörin gætu verið þannig löguð að landsjóður t. d. yrði að taka lánið með nokkrum afslætti, og kæmi þá fram milligjöf, en það álítur nefndin ekki hent. 3. br.tillagan er afleiðing af hinum tillögunum, nfl. að orðin »bankaskuldabréf eða þriðja flokks« falli burt úr fyrirsögninni. Nefndin vill, eins og eg hefi áður bent á, að ákvæðin nái líka til fyrri flokka bankavaxtabréfanna ef bankinn ætti eitthvað eftir af þeim umfram það sem hann sjálfur þarf á að halda. Með því að þetta frv. er svo stutt og brt. við það svo ljósar og stuttar, skal eg ekki orðlengja meir um það og vona að háttv. þingd.menn átti sig á því.

Steingrímur Jónsson Eg er að mestu leyti samþykkur nefndinni um br.tillögur hennar, en þó get eg ekki verið samdóma henni um að fella burt ákvæðið um að eins megi kaupa 3. flokks bankavaxtabréf. - En eg er á móti frv. í heild sinni. Nú. er nýlega búið að selja bankaskuldabréf fyrir 2 milj. kr.; landsjóður hefir þannig aukið ábyrgð sína fyrir landsbankann um 2 milj. kr. Eg var með þessu frv. áður, en þegar landsbankinn nú hefir fengið þessar 2 milj., er öðru máli að gegna og síður ástæða til að útvega nýtt fé. Eg efast að vísu ekki um að bankinn myndi nota þetta fé vel. En eg álít að þessi aðferð sé ekki hættulaus, því eg álít að þessi bankavaxtabréf geti ekki orðið til á annan hátt en þann, að ný hús verði bygð til þess að veðsetja bankanum. Og eg lít svo á, að fyrir hverjar þúsund kr., sem bankinn lánaði til þeirra hluta, yrði að, borga meir en því nemur út úr landinu. Nú hlýtur að verða mjög lítið um lán út á aðrar fasteignir t. d. jarðir, því flestar jarðir eru veðsettar; það er því eini vegurinn að bæta við húsin, og eg fyrir mitt leyti vil ekki örfa til þess, því eg álít að það hafi í för með sér mikla hættu á því að menn hleypi sér í of miklar bankaskuldir og þar að auki skuldir við útlenda viðskiftamenn.

Eiríkur Briem Af því sem háttv. framsögum. tók fram, skal eg geta þess að bankinn á meir eftir af 2. flokks bankavaxtabréfum, en ætla mátti af orðum hans; það er jafnvel enn eftir að gefa út nokkuð af þeim. Þess gat eg líka þegar eg lagði frumvarpið um þriðja flokk bankavaxtabréfa fyrir deildina, en gat þess jafnframt, að það væri ekki svo mikið að það myndi duga til næsta þings. Viðvíkjandi því sem háttv. 4. kgk. sagði, þá er það rétt, að ekki er útlit fyrir að önnur eins aðsókn verði að bankanum um lán út á fasteignir og verið hefir. En ekki eru jarðir þó svo mjög veðsettar enn að ekki séu nokkrar eftir. Og þar við er líka þess að geta, að út á margar jarðir sem lán hefir verið veitt út á áður, má fá viðbótarlán. Það kemur til af því að töluvert er búið að borga af eldri lánum, og svo hafa jarðirnar víða verið bættar og þá hækkað í verði síðan lánið var tekið. Þess utan eru heimildir til þess að veita sýslum og sveitarfélögum lán, t. d. í sambandi við fræðslulögin, þar sem skylda er lögð á um að byggja skólahús. En að bankinn þurfi á svo miklu fé að halda sem nefnt er í frv., er auðvitað ekki hægt að segja um, en eins og eg sagði, er þó nokkuð af bankavaxtabréfum enn óselt.

Steingrímur Jónsson Það er að vísu rétt, að það getur verið um dálitil viðbótarlán út á jarðir að ræða. Að minni hyggju er þó mest af jörðunum full veðsett, og verða því viðbótarlánin ekki mikil. En eg vil leiða athygli að því að þessi lán verða að miklu leyti yfirfærsla. Bankinn var áður strangari og lánaði minna; á síðustu árum hafa eignir ef til vill hækkað í verði, svo að meir fæst út á þær nú. Þá borga menn gömlu lánin og fá svo önnur stærri. Svo vildi eg minnast á þau eldri bréf sem bankinn hefir. Getur ekki verið athugavert að landsjóður kaupi þessi bréf, sem eru þau einu af okkar verðbréfum, sem ganga kaupum og sölum á útlendum markaði og gefa því bendingu um hag vorn í útlöndum?

Framsögum. (Jósef Björnss.): Eg vildi að eins svara háttv. 4. kgk. þm. nokkrum orðum, því að mér virtist hann fara fram hjá því í athugasemdum sínum, sem er aðalatriði í þessu, og það er að hjálpa landsmönnum til þess að fá peninga. Háttv. þm. dró í efa að svo mikið væri sótt eftir lánum, en það er þó á allra manna vitorði, að í seinni tíð hefir verið svo mikil ekla á peningum í bönkum hér, að lán hafa alls ekki fengist þó að jarðir hafi verið boðnar í veð. Vegna ýmsra fyrirtækja, sem verið er að koma á fót, t. d. skólabygginga o. s. frv, þarfnast einstakir menn og mörg hreppsfélög fjár, og þeim eru veitt hlunnindi með þessari sölu, því að bankinn getur miklu betur hjálpað ef hann fengi fé milli handa með þessari sölu, sem hann svo gæti lánað eftir vild á eftir. Þannig lítur nefndin á þetta mál, og eg skal láta í ljós fyrir hennar hönd að hún sér ekkert athugavert við frv., og ræður háttv. deild eindregið til þess að samþykkja það.

Jens Pálsson Þegar verið er að fjalla um þetta mál, þá finst mér beri að taka tillit til peningavandræðanna í landinu - líta á hvað mikið er til af peningum. Og það er sárlítið. Íslandsbanki hefir aðallega skift sér nær eingöngu af verzlun landsins - birgt hana með peninga, og haldist það, verður landsbankinn að taka alla aðra peningaþörf á sínar herðar. Og þó að hann nú fengi 2 milj., þá yrði víst nóg að gera við þær. Það er hart, að menn skuli ekki geta fengið lán út á veðbærar eignir. Hér er heldur ekki verið að tala um að kaupa fyrir alla þessa upphæð í einu, heldur að eins um heimild til að kaupa svo og svo mikið, t. d. að byrja með að kaupa fyrir eins og ¼ milj. í einu; í því verður þörf manna að vera mælikvarði. Það heftir mjög framkvæmdarhug manna, þegar menn vita það, að þeim er ómögulegt að nota lánbærar eignir sínar til þess að framkvæma þau fyrirtæki, sem þeir hafa sett í vinnu sína og fé. Það má líka búast við að sú peningakreppa, sem við höfum lifað undir að undanförnu, hafi kent bæði bönkunum og eins almenningi að fara varlega. Það ætti því ekki að vera nein hætta að gera þetta frumv. að lögum. Því að peningalausir getum vér ekki þrifist, frekar en vér getum þrifist matarlausir.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eins og háttv. þingdeildarmönnum er kunnugt, þá var sambandslaganefndinni falið að íhuga frumv. um breytingar á stjórnarskránni. Nefndin leggur til, að málið sé ekki afgreitt á þessu þingi, heldur samþykt þingsályktunartillaga þess efnis, að skora á stjórnina að búa málið undir, og leggja það síðan fyrir næsta þing. Ástæður nefndarinnar til þess að leggja þetta til, eru þær, að það væri óviðfeldið, að þingið samþykti breytingu á stjórnarskránni, sem er samtvinnuð sambandslagafrv., þar sem nauðalitlar líkur eru til þess, að það nái fram að ganga, og yrði þá samþykt stjórnarskrár-frumvarpsins þýðingarlaus, frumv. sjálffallið. Að samþykkja breytingar á stjórnarskránni að þessu sinni, væri því að eins til þess, að stofna til þingrofs og nýrra kosninga, án þess til nokkurs árangurs leiddi. Að þessu sinni telur nefndin því réttast, að málið sé afgreitt með þingsályktun, sem fyr segir, en telur heppilegt, að stjórninni sé gefin bending um nokkur helztu atriðin, sem stjórnarskrárbreytingafrumvarp, er hún leggur fyrir næsta þing ætti að hafa inni að halda. Í þingsályktunartillögunni er fyrst bent á, að í frumv. ætti að vera ákvæði þess efnis, að heimilt sé að fjölga ráðherrum. Ef þeir eru fleiri en einn, þá er síður hætt við því, en meðan ráðherra er að eins einn, að gerðar verði fljótfærnislegar ráðstafanir, og ábyrgðin skiftist þá og á fleiri. Ef ráðherrar væru t. d. þrír, þá er og enginn vafi á því, að verkaskiftingin milli þeirra leiddi til þess, að atvinnumáfum o. fl. yrði að mun betur sint en nú, er allur undirbúningur þingmála hvílir að eins á einum ráðherra, eða byggist að minsta kosti einungis á tillögum hans og vilja. Kostnaðurinn, sem leiddi af þessu fyrirkomulagi, þyrfti ekki að verða afarmikill, því auðvitað yrðu þeir hver um sig að hafa minni laun en hinn núverandi ráðherra hefir. Þá er annað atriðið, og er það afnám konungkjörinna alþingismanna. Þjóðin telur það óþarft og óeðlilegt, að konungkjörnir þingmenn séu, og enga hættu á því, að þinginu veljist eigi nógu hæfir starfskraftar, eins og nú er komið menningarástandinu, hvað sem áður kann að hafa verið, og þýðir eigi að fara um þetta frekari orðum. Þá kemur þriðja atriðið, er fer í þá átt, að konur fái kosningarrétt og kjörgengi til alþingis, sem og að rýmkað verði að öðru leyti um kosningarréttinn, og mun það tæpast verða að ágreiningi. Þá er fjórða atriðið, að gera megi þá breytingu með almennum lögum, að ríki og kirkja verði skilið, enda hafa ýmsar raddir heyrst hjá þjóð vorri í þá átt. En nefndin hefir, eins og þingsályktunartillagan ber með sér, eigi ætlað sér annað, en að benda á það helzta, og því als eigi minst á sumt, t. d. hvort heppilegra væri að þingið sé tvískift sem nú, eða myndi að eins eina málstofu, og það og fleira er þá búist við að stjórnin íhugi, áður en næsta alþingi fjallar um málið. Eg þarf svo ekki að mæla með þessari þingsályktunartillögu, eða ræða hana frekar, en vænti þess, að stjórnin sinni henni, nái hún, sem eg tel víst, samþykki þingdeildarinnar.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg geri ráð fyrir, að þessi þingsályktunartillaga verði samþykt. Eg fyrir mitt leyti verð að greiða atkvæði með henni, úr því sem komið er. En þó ætla eg að tala fáein orð um þetta mál. Fyrst verður mér fyrir að spyrja: Hvað á þessi leikaraskapur að þýða? Þetta mikla áhuga- og velferðarmál þjóðarinnar er þó meira vert en svo. Þessi nefnd, sem starfað hefir lengri tíma en dæmi eru til um nokkra þingnefnd, hefir þó ekki afkastað öðru allan þennan óratíma, en að koma fram með þessa þingsályktunartillögu, þar sem skorað er á stjórnina, að leggja stjórnarskrárfrumv. fyrir næsta þing. Nefndinni hefði þó átt að vera vorkunnarlaust, að vinna betur að þessu máli. Það hefði mátt ætlast til, að eftir allan þennan tíma gæti hún verið komin að einhverri niðurstöðu, að hún gæti lagt til að samþ. frv. eða hafna því, eða þá að breyta því. En ekkert af þessu gerir hún. Og svo taka þeir fram nokkur atriði, sem þeir ætlast til að standi í þessu væntanlega stjórnarfrumv. En öll þau atriði standa greinilega í þessu frumv., sem virðul. nefnd hefir legið á síðan í þingbyrjun, og hví hefir nefndin ekki viljað koma þessu fram nú? Varla getur háttv. nefndarmönnum komið til hugar að halda því fram í alvöru, að stjórnin sé líkleg til að gera sér mikið far um að koma stjórnarskrárbreyting fram á næsta þingi. Engum dettur víst í hug, að þessi stjórn muni vilja stofna til þess fyrir sitt leyti, að kosningar fari fram, fyr en í síðustu lög. Meiri hlutinn óskar þess máske ekki heldur. Altsaman er þetta einber leikaraskapur, ekkert annað. - En liggur annars nokkuð á þessum stjórnarskrárbreytingum? Á síðasta þingi, 1907, bar þáverandi minni hluti, með háttv. framsm. í broddi fylkingar, fram frumv. til laga um breytingar á stjórnarskránni, og fylgdi því mjög fast fram. Þá var verið að setja millilandanefndina á laggirnar, og héldum við, sem þá vorum í meiri hluta, því fram, að réttast væri og hentugast að bíða með stjórnarskrárbreyting, til þess er séð yrði, hvernig gengi með sambandsmálið. En nærri því var ekki komandi við minni hlutann. Framsm. hélt því fram, bæði í nefndaráliti og í þingræðunum, að fylstu ástæður væru til að hraða málinu sem mest. Ein aðal-ástæða hans var sú, að með því að nema burt ríkisráðs-ákvæðið svo nefnda, fengi íslenzku nefndarmennirnir hinn bezta bakhjarl og stuðning í sjálfstæðiskröfum vorum gegn Dönum. Og um kosningarrétt og kjörgengi kvenna og sömul. um afnám konungkjörinna þm. fórust framsm. svo orð, að það »þyldi enga bið«. Menn geta séð í þingtíðindunum, að eg fer hér rétt með. Nú skýtur nokkuð skökku við. - Ríkisráðs-ákvæðið er ekki nefnt á nafn, og er svo að sjá, að það sé ekki talið mikilsvert lengur. Annars hefði nefndin líklega talið það upp með öðrum aðalatriðum í tillögum sínum, og nú má kvenréttur bíða og konungkjörnir þingmenn sitja sem fastast. Nú þykir framsm. ekkert liggja á. Þessi aðferð öll er ósamboðin þinginu og ósamboðin málinu. Það er, eins og eg sagði áðan, leikaraskapur og ekkert annað.

Jón Ólafsson Herra forseti! Vinur minn, háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefir verið nokkuð harðorður. Eg minnist þess, að hann kallaði það leikaraskap að koma með þingsályktunartillögu, í staðinn fyrir breytingu ástjórnarskránni. Eg vil svara því á þann hátt, að skýra frá því, að það var ekki á valdi minni hlutans í nefndinni, að koma með breytingar, því eins og sést í nefndarálitinu var ósk hæstv. ráðherra (B. J.) um að ræða málið ekki tekin til greina. Það voru engin tiltök að koma fram með frumvarp. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. hélt fram, að nefndin álíti að ekkert liggi á þessum nauðsynlegu umbótum, þá ætla eg að tilfæra það, að tvívegis er tekið fram í nefndarálitinu, að þetta megi ekki dragast, en verði að komast í framkvæmd sem allra fyrst, og meira að segja, er skorað á stjórnina að leggja fyrir næsta alþingi frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingar á hinum sérstaklegu málefnum Íslands o. s. frv. Háttv. þm. þótti þau atriði fá, sem upp eru talin, en nefndinni þótti réttast að taka að eins nokkur helztu aðalatriði og það þau, er öllum kæmi saman um að samþykkja. En mjög óvíst, að till. yrði samþ., ef fleira væri upp talið. Hinum háttv.þm. fanst mest um, að við hefðum eigi viljað afnema ríkisráðs-ákvæðið, en eins og allir sjá, er engin von til þess, fyr en hinn háttv. meiri hluti hefir tekið sinnaskiftum eða séð sig um hönd, og vill láta Ísland verða sjálfstætt ríki; fyr mun vera árangurslaust að koma með ákvæði, er ekki geta átt sér stað, fyrri en betri skipun kemst á réttarstöðu landsins.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. ÓL.) hefir nú svarað hinum háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) að nokkuru, og þarf eg því að eins fáu við að bæta. Hann skoraði á mig, að gera grein fyrir því, hvernig stæði á drætti þeim, er hefði orðið á meðferð málsins í nefndinni. Eg þóttist hafa gert það í fyrri ræðu minni, en skal þó víkja fám orðum að því aftur. Nefndinni þótti þýðingarlaust, og að eins tvíverknaður, að samþykkja nú stjórnarskrárbreytingar sem samtvinnaðar væru sambandsmálinu, þar sem ekki væri von um að fá sambandsmálið leitt til lykta, slæmur þröskuldur að líkindum á vegi þess, er til Danmerkur kemur. En á hinn bóginn vildi meiri hlutinn láta sambandsmálið ná fram að ganga, til þess að Danir fengju séð kröfur vorar ótvírætt. Það er ekki rétt af hinum háttv.þm. að kalla þetta leikaraskap, þvert á móti er þetta alvörumál. Það er satt hjá hinum háttv.þm., að tíminn hefði verið nægur til þess að útkljá stjórnarskrármálið á þessu þingi, en það hefði einmitt verið leikaraskapur að eyða tíma þingsins, til þess að ræða stjórnarskrármálið, eins og nú standa sakir, að því er til sambandsmálsins kemur, sem ekki verður vitað um, hversu reiðir af. En samþykt þingsályktunartillaga hefir mikið að segja, því að þjóðin á þess þá von, að málið verði tekið fyrir á næsta þingi, og gefst kostur á að láta í ljósi skoðun sína á einstökum atriðum þess; það verður rætt í blöðum og á þingmálafundum, og stjórnin getur þá haft það til hliðsjónar við undirbúninginn. Að stjórnin muni ekki sinna þessari þingsályktunartillögu, eru getsakir í garð stjórnarinnar, sem eg get hjá mér leitt. En á annað benda þó ummæli hæstv. ráðherra (B. J.) ný skeð, þegar stjórn Kvenfélagsins leitaði til hans, til að ýta undir, að flýtt væri fyrir kosningarrétti kvenna, því að þá ráðgerði hann að leggja stjórnarskrárfrv. fyrir næsta þing. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði um það, að eg hefði á þingi 1907 lagt fram frumv. um breytingar á stjórnarskránni, og væri eg því nú í mótsögn við sjálfan mig. En málið horfir nú öðru vísi við en þá. - Þá var ekki að ræða um stjórnarskrárbreytingar, miðaðar við sambandsmálið, eins og nú, og þótt leiðinlegt sé, að láta málið bíða næsta þings, þá verður svo að vera, vegna þess, hve þessi mál eru samtvinnuð. Vér vitum og allir vel, að fráfarandi stjórn lét sér ekkert ant um, að koma á breytingum á stjórnarskránni meðan hún sat að völdum. - En nú vil eg spyrja hinn háttv. 1. þm. S,-Múl. (J. J.), hvers vegna bráð-liggur honum svo á þessum breytingum, hversvegna vill hann nú hafa nýjar kosningar? Til þessa gefur framkoma hans og flokks þess, er hann telst til árið 1907 mér fylstu ástæðu til að spyrja. - Að eg á þingi árið 1907 hafi talið stjórnarskrárbreytingar geta miðað til styrktar sambandsmálinu, ef ákvæðinu um ríkisráðið væri kipt burt, mun rétt hermt, þótt eg muni það ekki nú; enda tel eg lítinn vafa á því, að hefði svo verið gert, þá værum vér nú lausir við ríkisráðs-ákvæðið, eftir undirtektum Dana í millilanda-nefndinni, að því er til þess atriðis kemur. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) spurði, hvers vegna ekki hefði verið tekið upp í þingsályktunartill., að nema burt úr stjórnarskránni ríkisráðs-ákvæðið. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. ÓL.) hefir nú svarað þessu frá sínu sjónarmiði. En fyrir mína hönd og nefndarinnar, skal eg svara því, að það var ekki meiningin að telja upp öll einstök atriði, sem breyta þurfti. Það má því ekkert byggja á því, þótt svo væri eigi gert, að því er skoðun mína eða einstakra nefndarmanna um það atriði snertir. - Það atriði, meðal annara, er stjórninni þá ætlað að taka til íhugunar. Það er rétt hermt hjá háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að eg hafi á þingi 1907 tekið fram, að áríðandi væri að veita konum sem fyrst kosningarrétt, og sömu skoðunar er eg enn, þó að atvikin neyði til að fresta því, með því að eigi færi vel á því - þótt vonlítið sé um fullnaðar-framgang sambandsmálsins - að samþykkja nú stjórnarskrárbreytingu, er gerði ráð fyrir, að Danir sinni að engu kröfum vorum í sambandsmálinu. - Biðin verður og að líkindum ekki löng, ef þingsál.till. verður samþykt, að eins í 2 ár, eða þar um. Viðvíkjandi störfum nefndarinnar, skal eg geta þess, að eg varð ekki formaður, fyr en hæstv. ráðherra fór utan, og réð því engu um þau fremur en hver einstakur nefndarmaður. - Eg ympraði á því, þegar á fyrsta nefndarfundi, að nefndin skildi, meiri og minni hlutann, að því er til sambandsmálsins kemur, án þess að eyða tímanum í þýðingarlaust hjal; þá mundi hafa unnist meiri tími til þess að íhuga breytingar á stjórnarskrárfrv.; en væntanlega hefir næsta þing nægan tíma til undirbúnings, og mun þá frv. að öllum líkindum verða fremur að skapi meiri hlutans, heldur en frumv. það, er fráfarandi stjórn lagði fyrir alþingi að þessu sinni.

Pétur Jónsson Eg get tekið undir það með háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að hin háttv. nefnd hefir ekki unnið að þessu máli eins og æskilegt hefði verið og búast mátti við. Það er auðvitað rétt hjá nefndinni, að frumvarp þetta getur ekki gengið fram í því horfi, sem það hafði af stjórnarinnar hálfu, eftir að sambandsmálið nú er komið í það horf, að ekki getur verið neins framgangs að vænta um það - því hefir sem sé verið teflt til ónýtingar. Eg verð nú samt að halda því fram, að það stingi nokkuð í stúf um framkomu hins háttv. framsm. (Sk. Th.) og þeirra manna, sem honum fylgdu 1907 í þessu máli. Þá voru þeir ákafir í því að knýja fram stjórnarskrárbreytingar, og töldu, að sumar þeirra þyldu enga bið. Nú er þeim ætlað það að bíða fram í óvissuna. - Þá var alveg sjálfsagt að bíða; þá var rísandi von um það, að lagður yrði annar betri grundvöllur undir sambandið milli Íslands og Danmerkur en var og er, og á þeim væntanlega grundvelli var nauðsynlegt að geta bygt rækilega endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þá var því ekki ástæða til þess að hraða þessu máli. Nú er hnignandi von um það, að sá grundvöllur komist á, eftir því sem horfur eru á um sambandsmálið, bæði samkvæmt skýrslum ráðherra og forsetanna af málaleitun þeirra við Dani og öðrum líkum. - Það gæti því orðið langur tími, ef bíða ætti eftir því með stjórnarskrárbreytingar. Eg hygg, að 1907 hafi öllum komið saman um það, að breytingar þær á stjórnarskránni, sem nefndar hafa verið, væru alveg nauðsynlegar. En þeim mun meiri furða er það, að hinum háttv. meiri hluta virðist nú ekki framar ant um það mál. - Það er þessi hvarflandi, sem endurtekst svo oft í því er stjórnarbótarmál vort snertir. Það vantar ekki stór orð í köflum; menn tala um það, að þessu og þessu beri að fylgja hiklaust og röggsamlega fram o. s. frv., en svo þegar til kastanna kemur, þá kemur svignunin, og þeir sem ákafastir voru verða nú linastir. Í þessu kemur fram svo mikill skortur á þrautseigju og staðfestu, að það horfir eigi vel við, að leggja út í langsama baráttu fyrir sjálfstæðismálinu með slíkt hverflyndi í blóðinu, og þá er heldur ekki mikils sigurs að vænta í baráttunni. En sleppum nú því, þó þetta frv. gæti ekki náð fram að ganga nú - af einhverjum ástæðum, - þá var það þó annað, sem nefndin gat gert og átti að gera: Hún átti að ræða málið í einstökum atriðum, sem ekki komu sambandsmálinu við, og koma með tillögur sínar rökstuddar í nefndaráliti og leggja þannig málið til hæfis fyrir umræður milla þinga. Það mundi hafa verið mikil fyrirgreiðsla. Nefndin hefir haft þetta mál með höndum í eins langan tíma og milliþinganefndir hafa venjulega haft; hún hefði því haft tækifæri til þess, að leggja fram rökstutt álit í málinu, enda þótt ekki væri ætlast til þess, að það yrði samþykt í frumvarpsformi nú. Það hefir verið minst á nokkur atriði (háttv. 1. þingm. S.-Múl. (J. J.) nefndi ýms ágreiningsatriði), sem hefði mátt taka með og mestan undirbúning hefðu þurft. Hæstv. ráðherra (B. J.) mintist á það, meðan hann átti sæti hér sem þingm. Barðstrendinga, að æskilegt gæti verið, að breyta til um skipun þingsins, og mælti með einskiftu þingi. Um þetta atriði hefði nefndin átt að láta í ljósi álit sitt, því að það er mikilsvert atriði. Enn fleira hefði mátt koma til greina, og eg get ekki annað en lýst óánægju minni yfir störfum hinnar háttvirtu nefndar í þessu máli.

Jón Jónsson, (S.-Múl.): Það eru að eins örfá orð, sem eg ætlaði að segja. Hinn háttv. framsm. (Sk. Th.) gat þess, að meiri hlutinn hirti ekki um að fá þessum stjórnarskrárbreytingum framgengt nú, og tilfærði þar sem ástæður, að ekki væri hægt að hafa þær í samræmi við sambandsmálið, er litlar líkur væru til, að næði fram að ganga að þessu sinni. En hinn háttv. meiri hluti hefði getað lagað stjórnarskrárbreytinguna eftir sambandslagafrumv. því, er hann vill fá framgengt. Og ef hinum háttv. meiri hluta þykir ekki líklegt, að sambandslagafrumv. gangi fram í þessu formi, þá hefði verið ofurauðvelt að haga stjórnarskrárbreytingunni eftir því stjórnarástandi, sem nú er, og þeir ótvíræðlega hafa látið í ljósi, að muni verða framvegis. - Nei, þetta eru engar verulegar ástæður, til að slá þessu máli á frest, þar sem um jafnnauðsynlegar og sjálfsagðar breytingar er að ræða, og sem framsm. (Sk. Th). lagði svo afarmikla áherzlu á í hitt eð fyrra. Hinn háttv. framsm. (Sk. Th.) gat þess, að eg hefði verið að gera núverandi stjórn getsakir  Sumt af því er háttv. framsm. (Sk. Th.) nefndi, var als ekki rétt eða áreiðanlegt, t. d. það, að fráfarandi stjórn hafi ekki látið sér svo ant um að fá þessar breytingar. En hvernig getur nú háttv. framsm. (Sk. Th.) borið slíkt fram, þar sem allir eru á eitt sáttir um það, að breyting sé æskileg á þessum atriðum, sem nefnd hafa verið - og þar sem fráfarandi stjórn hefir lagt fyrir þingið frumv., þar sem einmitt allar þessar stjórnarskrárbreytingar eru settar fram? Nei, nú er það háttv. meiri hluti, er ekki vill fá neinar breytingar, svo sem um kosningarrétt kvenna, afnám konungkjörinna þm. o. s. frv. Um ríkisráðsákvæðið sagði hann það, að til þess væri ætlast, að stjórnin tæki það til greina. En einmitt það, að ekki er minst á þetta atriði í nefndarálitinu, bendir í þá átt, að það þyki nú ekki lengur svo miklu máli skifta sem áður. Þess gat hann einnig, hinn háttv. framsm. (Sk. Th.), að 1907 hefðu kosningar staðið fyrir dyrum, og því hefði verið ástæða til að flýta fyrir því, að konur gætu öðlast kosningarrétt. En nú vita allir, og þá ekki sízt jafnvitur maður og háttv. framsm. (Sk. Th.) er, að ef nú yrði samþykt stjórnarskrárbreyting - þá myndu líka nú standa kosningar fyrir dyrum. Þessi ástæða eða mótbára hins h. framsm. (Sk. Th.) er því með öllu einskisverð. Þar sem hann ennfremur gat þess, að hann hefði orðið svo seint formaður nefndarinnar, og því ekki getað ráðið neinu um fyrir þann tíma, þá get eg vel fallist á, að það sé rétt, en samt er það hinn háttv.frsm. (Sk. Th.) og flokkurinn hans í heild sinni, er ber ábyrgð á því, eins og öðru á þessu þingi. Og einkennilegt er það, er nefndin þykist hafa komið með einhverja speki, þar sem hún þó hefir ekki annað gert, en að taka fáein atriði upp úr þessu frumv., og skora á stjórnina að setja þau í annað frumvarp!

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) 1. þm. S.-Múl. (J. J.) lét í ljósi óánægju sína yfir störfum nefndarinnar. Það er rétt, að nefndin hefir ekki gert breytingar við frumv., eða yfirleitt tekið það til nokkurar verulegrar íhugunar, en eg hefi fært rök að því, hvers vegna hún hefir eigi gert það. Alt fram að páskum gekk mestur tíminn í þref og þjark um sambandsmálið; en síðan hefir tíminn til nefndarstarfa verið naumar, vegna þingfunda, þó að vilji nefndarinnar hefði verið nægur, sem ekki var. Nefndin ætlaði sér aldrei að starfa af þeim ástæðum, sem eg hefi áður tekið fram. Þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að nefndin hefði haft eins góðan tíma, eins og milliþinganefndir; en eg skil ekki, hvernig hann fer að tala af slíkri ósanngirni. Hann veit, að þm. eru hér á þinginu önnum kafnir við ýms störf, en milliþinganefndirnar geta hagnýtt allan tímann, til að starfa að þeim málum, sem þeim er ætlað að fjalla um. Viðvíkjandi ræðu 1. þm. S.-Múl. (J. J.), vil eg taka það fram, að nefndin ætlaði sér aldrei að koma með neina speki. Hún vildi að eins benda á nokkur einstök atriði, sem stjórnarskrárbreytingin yrði fyrir hvern mun að lúta að, og það hefir hún gert. Hvað því viðvíkur, er þm. var að tala um, að fráfarandi stjórn hefði sýnt máli þessu mikla rækt, þá tel eg réttast, að þm. séu hverir öðrum einlægir, og segi hverir öðrum, sem þeim sýnist vera. - Fyrir mitt leyti, skal eg geta þess, að mér virðist mega líta á málið á þá leið, að þegar stjórnin sá, að hún yrði að fara frá, þá fór henni að skiljast, að heppilegt myndi vera, að nýjar þingkosningar færu sem fyrst fram, og þá var stjórnarskrárbreyting eini vegurinn, því yrði frumv. samþykt var skylt að rjúfa þingið og láta nýjar kosningar fram fara. Að segja að meiri hlutinn sé móthverfur þeim umbótum, sem 1. þm. S.-Múl. (J. J.) mintist á, svo sem afnámi konungkjörinna þm., kosningarrétti kvenna o. fl., það er eigi svaravert. - Meiri hlutinn sér sig að eins, af þeim rökum, er eg gat í fyrstu ræðu minni, knúðan til þess að fresta framgangi málsins á þessu þingi, þar sem samþykt þess færði oss engu nær takmarkinu, og væri því að eins leikaraskapur, og bakaði þjóðinni óþarfa kosningabaráttu. En líti maður til þingsins 1907, er hægt að sjá, hvernig meirihlutinn, sem þá var, tók í stjórnarskrármálið, og því verður maður síður hrifinn af áhuga hans nú; annars efast eg ekkert um, að minni hlutinn hagnýti sér þessa þingsályktun, sem vopn á stjórnina, ef hún sinti henni að engu, og reyndist eins ófús á að efna til nýrra kosninga, eins og 1. þm. S.-Múl. (J.J.) gaf í skyn, að hún myndi verða. Minni hlutanum ætti því að þykja vænt um tillöguna.

Jón Ólafsson Herra forseti! Frsm. (Sk. Th.) talaði fyrir munn meiri hlutans, þegar hann sagði, að nefndin hefði ekki kært sig um, að málið gengi fram á þessu þingi. Minni hlutinn gat vitanlega engu um það ráðið. Eg get tekið það fram, úr því að þm. talaði um nefndina, að meiri hlutinn, með því að starfa ekki meðan ráðherrann var utan, hindraði minni hlutann í því að koma málinu fram, svo snemma að það yrði rætt. Eg veit, að vilji minni hlutans var, að málið gengi fram á þinginu.

Pétur Jónsson Þó að vér minni hlutinn hefðum nú þá tilhneigingu, sem háttv. framsm. nefndarinnar (Sk. Th.) segir, tilhneigingu til að reyna að fá nýjar kosningar, og vér vildum að eins koma stjórnarskrármálinu fram af þessum hvötum, sem ekki yrðu nú taldar fagrar, þá býst eg við, að vér minni hluta menn séum taldir svo vitrir menn, að vér færum ekki að sýna þessar ljótu hvatir, þar sem það væri alveg þýðingarlaust fyrir oss, úr því vér gætum ekki komið þeim fram í verki; en slíkt er ekki hægt minni hluta. - Svo að eg víki að nefndinni, þá hefðu þeir, sem voru svo heitir í hitt eð fyrra að koma stjórnarskrármálinu áfram, átt að sýna meiri rögg af sér. Nefndin hefði gert það, ef ekki hefði verið þetta gamla hverflyndi um að ræða í málinu. En hvað sem þessu líður álít eg, að það hefði verið afarnauðsynlegt fyrir málið hefði ítarlegt nefndarálit verið lagt fyrir, þó svo aldrei stjórnarskrárfrumv. næði nú fram að ganga.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Út af orðum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól), er hann sagði, »að meiri hlutinn hefði hindrað starf minni hlutans í nefndinni«, þá skal eg geta þess, að eg get als ekki kannast við, að þetta sé satt. - Eg verð að játa, að eg minnist ekki annars, en að háttv.þm. minni hlutans í nefndinni hafi tekið þar gangi málsins með kristilegri rósemi, og aldrei rekið eftir því nema als einu sinni, og það var þegar eg, er eg var kosinn formaður nefndarinnar, meðan »forseta-utananförin« stóð yfir, ákvað, sem slíkur, að sambandsmálið yrði að ganga fyrir, til að flýta fyrir því, svo að naumleiki tímans yrði því eigi til tálma á þinginu. Annars man eg ekki eftir, að minni hlutinn í nefndinni léti sér neitt óðslega, og þori að fullyrða, að svo var als ekki. Ef þeir hefðu viljað flýta fyrir stjórnskipunarlagabreytingunni, hefðu þeir líka getað lagt álit sitt fyrir þingið. Annars er alveg þýðingarlaust að vera að þrefa um þetta frekar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að gera dálitla athugasemd. Það hefir komið fram þingsfyrirdæmi um það, að minni hluti nefndar hefir ekki komið fram sínu máli hafi meiri hlutinn staðið í móti. Það hefir sem sé komið fyrir, að minni hlutinn hefir lagt sitt nefndarálit fram, en þingið neitað að taka það til greina, fyr en meiri hlutinn hefði komið með sitt álit á málinu.

Pétur Jónsson Má eg leyfa mér að gera fyrirspurn til háttv. forseta (H. Þ.). Hvort verður frumv. talið felt eða óútrætt?

Forseti (H. Þ.) Ef þingdeildinni þykir það viðkunnanlegra, að málið sé ekki talið fallið með samþ. þessarar þingsályktunartill., þá skal eg bera undir atkvæði, hvort deildin vill vísa málinu til 2. umr., svo að málið geti skoðast sem óútrætt.

Benedikt Sveinsson Við komum hér fram með þingsályktunartillögu, þess efnis, að háttv. deild skori á stjórnina, að leggja fyrir næsta þing frumv. um eiðatökur hér á landi. - Eins og háttv. þingmenn mun reka minni til, kom hér fram frumv. í deildinni á þessu ári um breyting á eiðstafnum og um drengskaparorð. - Fékk það góðar undirtektir, var íhugað í nefnd og afgreitt frá deildinni með all-miklum atkvæðamun, að mig minnir, en svo féll það í efri deild. Þar sem nú málið fékk svo góðar undirtektir hér í deildinni, þá viljum við flutningsmenn ekki láta það niður falla með öllu, heldur ýta undir það með þessari tillögu, því að óvíst þykir okkur það, að stjórnin búi það í hendur á næsta þingi annars kostar. Eg vona, að deildin sjái, að málið er þess vert, að tillagan sé samþykt. En þar sem talað hefir verið hér áður um málið svo rækilega við þrjár umræður, þá sé eg ekki frekari umræðu þurfa við af minni hendi.

Jón Magnússon Mér sýnist ekki vera vanþörf á því að setja hér á laggirnar nefnd til þess að unga út þingsályktunartillögum, Það er eins og menn séu orðnir óðir og hugsi, að lífið liggi á því að unga út þingsályktunartillögu á hverjum einasta degi, og það nægir jafnvel ekki ein á dag. - Meðferð þessarar háttv. deildar á valdi sínu til þess að skora á stjórnina um framkvæmdir er í ár alveg óforsvaranleg. Það kann að vera ástæða til þess einstöku sinnum fyrir þingið að brúka þetta vald sitt, en sé það gert oft, þá er það mjög skaðlegt, jafnvel heimskulegt. Þetta ætti hverjum manni að vera ljóst, sem skilur einhverja ögn í því, hverja aðstöðu þing á að hafa og hefir gagnvart þingbundinni stjórn.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Hinum háttv.þm. Vestm. (J. M.) hefir eitthvað ekki liðið vel hér á þingi í vetur. Það hefir jafnan verið haldið, að hann kynni vel að stilla geði sínu, en á þessu þingi hefir hann hvað eftir annað gerst hálf-leiðinlega stórorður yfir því, að þingmenn skuli ekki hafa spurt hann leyfis um, hvaða tillögur þeim sýndist að koma með. Og nú er hann enn einu sinni tekinn til að »straffa« þingdeildina fyrir framkvæmdarsemi sína, og vill fara að setja henni skamt og reglur um það, hvað hún megi gera og hvað ekki. Annað veifið þykir honum þingmenn hafa verið aðgerðalausir, - ekki hvað sízt sambandslaganefndin, sem og hvað meiri hluta hennar snertir gat þó frætt hann um, að hefir starfað mikið -, en hitt kastið vítir hann þá fyrir það, að þeir geri alt of mikið, hrúgi inn alt of miklu af tillögum inn á þingið. Það gæti verið réttmætt í sjálfu sér, að finna að aðgerðaleysi, þó að mér þyki reyndar þennan þingmann varla standa það sérstaklega, því að hann hefir í þetta sinn ekki afrekað hér á þingi meira en aðrir. En hitt mætti vera vítavert að ámæla þingmönnum fyrir það, að þeir væri starfsamir og hefðu einurð á að koma fram með tillögur sínar. En þó að þingmaðurinn hefði unnið hér til nokkurs um- og tiltals er eg þó ekki að svo stöddu viðlátinn að gera honum þá áminningu, sem kanske væri efni til. - Eg er þess utan viss um það, að hann er þegar hann gætir sín samdóma oss um öll meginatriði þessarar tillögu. En honum þykir kanske eitthvað að forminu á henni, eins og vant er. Þeir eru svo vandfísa þessir lagamenn. Hann var áður á móti frumvarpi um þetta efni, af því að það kom þá ekki frá stjórninni, heldur frá einstökum þingmönnum, og hygg eg þó, að frágangurinn á frumvarpinu hafi verið full-boðlegur bæði háttv.þm. Vestm. (J. M.) og öðrum. En nú skyldi maður halda, að við hefðum gert þingmanninum til fulls hæfis, þar sem við skorum á stjórnina, að gera frumvarp úr garði um þetta efni, og leggja fyrir þingið, einmitt eins og háttv. þingm. Vestm. (J. M.) sjálfur sagði, að vera bæri. En samt er þingmaðurinn ekki ánægður. Og það verður að hafa það: Eg gefst upp við það að gera honum til hæfis. Hann verður að forláta.

Jón Jónsson S.-Múl.: Mér þótti gaman að heyra, að háttv. sessunautur minn 1. þm. Rvík. (J. Þ.) varð hálfvondur. Og eg stóð upp til þess að halda því við eða auka á það. Eg vil sem sé taka í sama strenginn og háttv.þm. Vestm. (J. M.). Það ætti öllum að vera ljóst, að þingsályktunartillögur eru til þess gerðar, að ýta undir stjórnina að gera það, sem bráð-nauðsynlegt er talið, en stjórnin annars er ófús á að gera. Menn verða því að vera varfærir í þessu efni. - Þetta þing hefir misbrúkað þetta góða vopn, svo að það mun reynast sljórra, þegar á liggur síðar að beita því og ástæða er til. Það sýnir sig líka, að hæstv. ráðherra virðir þessar þingsályktunartillögur ekki svo mikils, að vera hér við í deildinni, þegar þær eru ræddar. Eg ætlaði að eins að taka þetta fram. En þótt það sé nú raunar sagt á elleftu stund, þar sem þingtímanum er næstum lokið, þá þykir mér rétt, að vekja athygli háttv. þingd. á því.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg vil geta þess, að háttv. þingmenn hafa ekki tekið það til greina, að þingtíminn er hér svo stuttur, að fjöldi nauðsynlegra mála verður eigi ræddur til hlítar, og mörgum málum er hér sökum tímaleysis ekki hægt að hreyfa í frumvarpsformi, svo að annað hvort er þá að gera að hreyfa þeim als ekki eða þá að vekja athygli stjórnarinnar á þeim með þingsályktunartillögum. Sú aðferð hefir verið marg-notuð hér á hverju þingi, stundum meira og stundum minna, enda er það alveg sjálfsagður hlutur, að þingið verður að neyta hverra þeirra ráða, sem hentugust eru í hvert sinn til þess að hreyfa málum og hrinda þeim áfram. Það er blátt áfram skylda þingmanna, því að þeir eru ekki komnir á þing til þess að sitja aðgerðalausir. Hér er því ekki að tala um neina vanbrúkun á valdi eða vopnum þingsins. Svo lengi sem þingið ekki skorar á stjórnina að gera einhverjar vitleysur eða skaðræði, er þessi aðferð ekki misbrúkuð, heldur rétt notuð. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði, að hæstv. ráðherra virti ekki þingsályktunartillögurnar þess, að vera hér viðstaddur. Eg legg ekki mikið upp úr því, af því að bæði fær hann tillögurnar sjálfar allar sendar frá þinginu, og svo getur hann kynt sér umræðurnar um þær, þegar þær eru komnar út í þingtíðindunum, svo að návist hans er als ekki nauðsynleg hér fyrir hann, og við komumst um sinn af, án þess að hann sé hér viðstaddur. Eg skal líka benda háttv. 1. þm. S,-Múl. (J. J.) á, að það hefir sjaldnast verið, að ráðherrann hafi verið viðstaddur við umræður hér á þessu þingi. Það stafar eðlilega af því, að hann er ný-búinn að taka við vandasömu embætti, og þarf að setja sig inn í margt og margvísleg störf, og hefir því lítinn tíma. Hæstv. ráðherra var t. d. ekki viðstaddur í efri deild í gær, þegar annað eins mál og sambandsmálið var þar rætt, svo það er ekkert undarlegt, þó að hann sé ekki hér staddur nú. Annars er það hart að heyra minni hluta þingmenn á þessu þingi vera að brigsla meiri hlutanum um aðgerða- og afkastaleysi, og undir þeim brigslafossi höfum vér þó orðið að standa frá minni hlutanum hér í deildinni, sem þó mest tafði fyrir sambandsmálinu. - Efri deild hefir og sungið sama sönginn; mönnum gafst kostur á því að heyra þar um mörg orð digurbarkalega töluð í gær. Það, sem eftir þingið liggur í ár, er meira hlutans verk, en ekki minna hlutans. Og vanbrúkun sé eg ekki, að þingið hafi neina haft á þingsályktunartillögum.

Jón Magnússon Það hefir verið um það talað, að meiri hlutinn hafi sýnt meiri dugnað við það að koma frá sínu nefndaráliti í sambandslagamálinu, en minni hlutinn. Mikið var, þótt meiri hlutinn gæti orðið eitthvað lítið eitt á undan. Háttv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.) hefir frá því þing byrjaði haft sérstaka skrifstofu hér á þinginu með aðstoð utan þings til þess að búa til álit meiri hlutans, en við höfðum eina 2 eða 3 daga, og enga aðstoð utan frá. Eg skal annars ekki fara meira út í þessa sálma. Að eins skal eg geta þess, að eg er ekki alveg viss um, að það sé rétt sagt að betra sé ilt að gera en ekkert. Út af þessari skæðadrífu af þingsályktunartillögum, sérstaklega frá háttv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.), þá skal eg enn taka það fram, að þá er ólag mikið á, ef nauðsynlegt er, þar er meiri hlutinn stjórnar í landi, að þingið sé stöðugt að hotta á stjórnina; það er stjórnin, sem yfirleitt á að bindast fyrir framkvæmdunum, hafa frumkvæðið, og búa málin í hendur þinginu, en ekki þvert á móti, eins og nú virðist eiga að fara að tíðkast. Svo er eitt afaróheppilegt og óhyggilegt við þessar tillögur, og það er þetta, að í þeim eru oft fólgin ákvæði um einstök atriði, sem þingið er svo látið samþykkja umhugsunarlaust og út í bláinn, án þess að vita hvað það gerir. Hvað sérstaklega snertir þá þingsál,till., sem hér er um að ræða, þá verð eg að líta svo á, að það sé rangt, að hún sé lögð fyrir háttv. neðri deild eina. Mál það, er hún er um, hefir verið hér fyrir þinginu í frumv.formi, og hefir verið felt í háttv.Ed., sem hlýtur að hafa atkvæði einnig um tillöguna. Yfir höfuð raskar það jafnvæginu milli deildanna, er önnur deild þingsins út af fyrir sig er að samþykkja þingsál.till. Skal eg svo ekki orðlengja meira um þetta, en vona, að menn vitkist áður en langt um líður.

Jón Jónsson S.-Múl.: Það, sem eg vildi benda á, er að eins það, að eg get ekki betur séð, en að allar þessar þingsályktunartill. meiri hlutans hljóti að koma af því, að háttv. meiri hluti ekki treystir stjórninni. Og háttv.þm. ættu að geta séð og skilið það, að alt þetta áskorunar-fargan er á næstu grösum við reglulega vantraustsyfirlýsing.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Eg skal láta mér nægja að vísa til þess sem sagt var við fyrri umr. málsins, og þess sem í nefndarálitinu stendur. Skal að eins leyfa mér að lesa upp rökstudda dagskrá, er hljóðar svo: »Deildin treystir því, að stjórnin kosti kapps um, að hið bráðasta verði samdar og gefnar út hentugar kenslubækur á vandaðri íslenzku handa öllum undirbúningsskólum í landinu, þar sem þær vantar, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá«. Óska eg eftir að þessi rökstudda dagskrá verði borin upp í stað tillögunnar.

Ráðherra (Björn Jónsson) Það sem hér liggur fyrst fyrir er að kjósa forseta í minn stað, því að eg tel embættisstöðu mína koma í bága við forsetamenskuna, og að því beri að kjósa nýjan forseta nú þegar. Eg geng út frá því sem vísu, að þm. séu mér samdóma um þetta. Hitt getur verið álitamál, hvort eg skuli stjórna fundinum, þangað til hinn nýi forseti er kosinn, eða hvort varaforseti skuli stýra kosningunni. En af því háttv. varaforseti hefir heldur haft á móti því, þá skal eg leggja það alveg á vald þingsins, hvort eg skuli stýra fundi, þangað til forseti er kjörinn, og hafi enginn neitt á móti því, álít eg óþarft að bera það undir atkv.

Jón Ólafsson Herra forseti! Af því þetta er afbrigði frá þingsköpunum, þá álít eg réttara að það sé borið undir atkvæði, hvort þingið vilji veita núverandi forseta lausn frá því starfi, og varaforseti stýri síðan forsetakosningu.

Lárus H. Bjarnason Eg get ekki kannast við, að Magnús Blöndahl sé rétt kosinn, en beygi mig þó undir úrskurð hæstv. forseta. En þess vildi eg að getið yrði í gjörðabókinni, að 5-6 seðlar af atkvæðum þeim, sem féllu á Magnús Blöndahl, tilgreindu ekki rétt nafn hans, sleptu A-inu, og auk þess 2-3 stöðu hans. Fyrrum hefir það samþykt verið hér á þingi, að seðill sé ógildur, nema getið sé rétts nafns og stöðu.

Forseti: Eg hefi þegar kveðið upp úrskurðinn. Annars vita menn það, að hér eru 2 flokkar, sem kjósa, og að engum vafa er undirorpið, hvern átt er við á seðlunum. Þess má líka geta, að á mörgum seðlum minni hlutans stóð að eins Jón Jónsson í eða frá Múla, en þeir geta verið margir, sem það nafn hafa, svo að ástæðulaust er að gera rekistefnu út úr þessu.