Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eins og kom fram í máli forseta í gær og einnig bréflega til þingmanna hafði forseti gert ráð fyrir því að fundur gæti staðið lengur í dag en venjulega, eitthvað fram á kvöld en þó ekki lengur en til miðnættis. Forseti ber því upp eftirfarandi spurningu: Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu forseta? - Svo er ekki. Þá skoðast hún samþykkt.

Frú forseti. Í umræðum um störf þingsins í gær lét hv. 9. þm. Norðvest. Ásmundur Einar Daðason falla ummæli í minn garð sem ég tel ástæðu til að gera athugasemdir við og mótmæla. Þar sagði hann meðal annars að ég hefði verið í hópi þeirra sem hefðu ætlað að koma Icesave-samningnum óséðum í gegnum Alþingi og ég væri einn þeirra sem hefði beitt félaga mína mjög grimmilegum aðferðum, án þess að skýrt væri með nokkrum hætti hvað þar væri átt við. Ég vil lýsa því að þetta eru ósönn og ósmekkleg ummæli. Hv. þingmaður veit að á þeim tíma sem þetta mál var til umfjöllunar á Alþingi 2009 var ég starfandi varaformaður fjárlaganefndar, var vakinn og sofinn yfir þessu máli og lagði mikla vinnu á mig til að afla gagna og fjalla um það þannig að þessi ummæli eru rakalaus. Þau eru rógburður og illmælgi og ég vísa þeim aftur í þau iður úr hverjum þau eru runnin.

Frú forseti. Það var ekki ætlun mín að særa nokkurn mann. En hins vegar liggur algerlega ljóst fyrir að á þessum tíma sem Icesave-samningarnir voru til meðferðar í þinginu, og sá sem hér stendur átti m.a. sæti í fjárlaganefnd sumarið 2009, var gríðarlegum þrýstingi beitt til að reyna að ná því máli út án þess að meiri hluti væri fyrir því á þinginu. Það var ekki vilji til þess, meðal annars af hálfu hv. þingmanns á sínum tíma, til að setja nokkra fyrirvara við málið.  Saga þessa Icesave-máls 

Forseti hyggst ekki hefja umræðu um Icesave-samningana. Hér er að hefjast dagskrárliður sem heitir óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra og forseti biður þingmenn um að virða það.

Hæstv. forseti. Ég get ekki látið hjá líða að blanda mér í umræðuna og vekja athygli á því þegar menn í umræðu um fundarstjórn forseta eru að skrá söguna og reyna að búa sér til nýjar túlkanir á því sem gerðist á sínum tíma. Á þeim tíma var ég formaður fjárlaganefndar og það lá fyrir frá upphafi í fyrsta lagi að við tókum ekki málið fyrir fyrr en búið var að upplýsa um og þýða alla samninga. Það var gengið í það á þeim tíma að birta öll skjöl sem var leyft að birta á netinu jafnóðum. Það voru önnur vinnubrögð í sambandi við þetta mál á þeim tíma þannig að ég bið hæstv. forseta að við fáum að skoða þetta í forsætisnefnd ef menn hafa unnið með þeim hætti sem hér var verið að lýsa. Það var gefinn nægur tími til að tala við alla þá sem óskað var eftir að fá inn í nefndina, tekinn langur tími í það og til eru ræður þar sem sérstaklega var þakkað fyrir það hversu góður tími var gefinn og hversu ítarlega málið var tekið fyrir og hverjir voru fengnir og kallaðir til. Við skulum ekki búa til svona söguskýringar eða fara í karp hér um þetta. 

Forseti mun leggja sig fram um að sérstök umræða verði um þetta mál ef óskað verður eftir því, en hyggst nú taka fyrir óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. Einn hv. þingmaður hefur óskað eftir að taka til máls undir liðnum um fundarstjórn forseta og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson tekur nú til máls. Forseti biður þingmenn síðan um að gefa forseta tóm til að ganga til dagskrár.

Forseti. Það er óþarfi að vera að karpa mikið um þetta mál. Ég minni á þá tillögu sem þáverandi hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson flutti um rannsókn á þessu máli öllu og ég tel einboðið að við munum flytja hana aftur og vænti þá, í ljósi þeirrar orðræðu sem hér hefur orðið, öflugs stuðnings við hana.

Eftirtaldir ráðherrar sitja fyrir svörum í dag: Utanríkisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, innanríkisráðherra og velferðarráðherra.

Frú forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra í tilefni af framkomnu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Í utanríkismálakaflanum segir að ástæða sé til að tryggja stjórnskipulegan grundvöll fyrir frekari þróun EES-samningsins og lagt til að opnað verði fyrir framsal ríkisvalds til stofnana sem við Íslendingar eigum ekki aðild að. Það er látið að því liggja af hálfu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í greinargerð að nauðsynlegt sé að gera þetta. Í fylgiskjölum með nefndarálitinu eru rakin ýmis dæmi úr sögunni um að Evrópusambandið hafi knúið fram framsal ríkisvalds, t.d. er minnt á hvernig þetta gerðist við setningu nýrra samkeppnislaga árið 2005. Þá er nauðsynlegt að hafa í huga að í lögfræðiáliti um það framsal kom fram að það gengi upp gagnvart stjórnarskrá þar sem byggt væri á samningi sem kvæði á um gagnkvæm réttindi og skyldur. Sama má segja um fjölmörg önnur tilvik þar til við komum að skráningarkerfi fyrir losunarheimildir þar sem nýlega reis ágreiningur í þinginu um það hvort verið væri að ganga of langt. En enginn ágreiningur er í þinginu um að eftirlit með fjármálamörkuðum, þ.e. banka-, trygginga-, lífeyrissjóða-, verðbréfa- og fjármálaeftirlitið sem Evrópusambandið hyggst núna koma á fót, krefst framsals sem er utan heimilda núverandi stjórnarskrár. Þetta virðist hafa gefið meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tilefni til að leggja til að í stjórnarskrá komi nýtt ákvæði þar sem við Íslendingar föllumst á, að kröfu Evrópusambandsins, að hverfa frá tveggja stoða kerfinu. Nú vil ég spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvers vegna í ósköpunum eigum við að gera breytingar á stjórnarskrá okkar út af kröfu Evrópusambandsins sem á sér engan samningslegan grundvöll í EES-samningnum? Sá samningur er tveggja stoða samningur þar sem við gerum áskilnað um að engin völd verði færð til stofnana annarra en þeirra sem við eigum fulla aðild að. Er ekki stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á algerum villigötum 

Frú forseti. Ég tel ekki að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé á rangri leið, síður en svo. Ég held miklu frekar að hún taki mið af því að EES-samningurinn, eins og Evrópusambandið, hefur breyst verulega frá því að við gerðum hann fyrir hartnær 20 árum. Ég er viss um að formaður Sjálfstæðisflokksins sem á sæti í utanríkismálanefnd hefur kynnt sér vinnuskjal ráðsins frá því í desember síðastliðnum því það hefur mörgum sinnum komið til umræðu, að ég hygg, innan utanríkismálanefndar og margoft á fundum EFTA-nefndarinnar. Þar er farið vel yfir það hvernig hlutirnir hafa breyst og þróast á síðastliðnum 20 árum. Það er algerlega rétt hjá hv. þingmanni að þar er talað um framsal valds vegna ákvarðana sem við sáum ekki fyrir þegar við stóðum í þessum sal og samþykktum aðild að EES. Í því tilviki sem hv. þingmaður ræðir um, þ.e. um fjármálaeftirlitskerfið, er ég þeirrar skoðunar að það sé mjög hallkvæmt fyrir Íslendinga að taka það upp. Ég tel reyndar að ef við hefðum haft slíkt kerfi fyrir 2008 hefði hrunið a.m.k. ekki orðið með þeim hætti sem síðar varð. Ég nálgast þetta þannig: Er gott fyrir Ísland að hægt sé að þróa EES-samninginn með þessum hætti? Mitt svar er já og þess vegna er ég þeirrar skoðunar og af sjálfu leiðir að það sé þá líka hallkvæmt fyrir Ísland og efnahagslega velferð þess, stöðugleika og öryggi að framselja vald með þessum hætti. En þetta er val. Ef hv. þingmaður er annarrar skoðunar hygg ég að hann verði líka að velta fyrir sér hvernig hann vill láta EES-samninginn þróast og hvort hann vilji að Ísland taki upp umræðu um að við stígum út úr því samstarfi. Ég hygg að ef við heimilum ekki framsal með þessum hætti kunnum við að standa frammi fyrir ákvörðun af því tagi.

Frú forseti. Það sem hæstv. utanríkisráðherra er að segja er að það sé í lagi fyrir okkur að eiga í alþjóðasamstarfi þar sem ekki gilda gagnkvæm réttindi og skyldur, að við eigum að taka þátt í alþjóðasamstarfi þar sem við stöndum ekki jafnfætis þeim sem með okkur starfa, að það sé ásættanlegt fyrir okkur að taka þátt í alþjóðasamstarfi þar sem við höfum á engan hátt aðkomu að ákvörðunum og ekki einu sinni aðild að þeim stofnunum sem fara með endanlegt vald í málum sem við höfum undirgengist samkvæmt samningunum. Þetta er grundvallarbreyting á EES-samstarfinu og það er rangt að mínu mati hjá hæstv. utanríkisráðherra að EES-samningurinn hafi þróast þannig. Það sem hefur gerst er að Evrópusambandið fer í auknum mæli fram á að allt vald verði fært til stofnana þess en það er fráhvarf frá samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, það er meiri háttar breyting 

Frú forseti. Á sínum tíma þegar EES-samningurinn var samþykktur í þessum sal var teflt fram mjög sterkum rökum gegn því að hann samrýmdist ekki stjórnarskránni. Nefnd fjögurra vísra manna var fengin til að skoða það og menn komust að þeirri niðurstöðu að hann væri á gráu svæði. Eigi að síður voru það flokkur hv. þingmanns og minn flokkur sem höfðu forgöngu um að samþykkja aðildina. Síðan hefur EES-samningurinn breyst verulega og ég er þeirrar skoðunar að í mörgum atriðum sé hann kominn út fyrir það sem heimilt er samkvæmt stjórnarskránni. Það er skoðun sem ég hef flutt þinginu mörgum sinnum. Ég hef sérstaklega varað utanríkismálanefnd við í tveimur tilvikum þar sem ég hef bókstaflega verið ósammála stjórnskipunarsérfræðingum sem nefndin og hv. þingmaður tóku hins vegar gilda. Hv. þingmaður veit mitt svar við þessu. Ég tel, vegna þess hvernig þetta hefur þróast, að það sé miklu hreinlegra fyrir okkur að ganga í Evrópusambandið. En að síðustu er spurningin sem hv. þingmaður beindi til mín í grundvallaratriðum þessi: Er þetta veruleg breyting  
            

Virðulegi forseti. Við munum það líklega öll þegar tveir flóttamenn komust óséðir um borð í flugvél á Keflavíkurflugvelli, í millilandavél. Það er mjög merkilegt að alþjóðasamfélagið skyldi ekki hafa gripið inn í þá atburðarás og jafnvel lokað Keflavíkurflugvelli, en það eru ekki bara flugvellirnir sem eru opnir heldur er þróunin sú að í kringum áramótin 2009/2010 fór að bera mjög á því að hælisleitendur hér á landi gerðu skipulagðar tilraunir til að komast um borð í skip í Sundahöfn, sem halda uppi áætlanasiglingum milli Íslands og Norður-Ameríku, til þess að komast óleyfilega þangað. Þrátt fyrir ítrekaða fundi með yfirvöldum hérlendis um fyrirbyggjandi aðgerðir af hálfu stjórnvalda hefur nánast ekkert áunnist í því að stöðva flóttatilraunir flóttamanna héðan. Þann 24. janúar síðastliðinn sá Amerísk-íslenska viðskiptaráðið sig knúið til þess að senda út fréttatilkynningu varðandi þessi mál. Má lýsa því í sem fæstum orðum sem svo að það hafi verið ákall um breytingar, ákall til stjórnvalda um að aðhafast í málinu. Því spyr ég hæstv. innanríkisráðherra: Hvernig ætlar ríkisvaldið að bregðast við því vandamáli að Ísland sé í raun orðið stökkpallur flóttamanna héðan til annarra ríkja í von um betra líf?

Hæstv. forseti. Stutta svarið er þetta: Við höfum brugðist við og ætlum að bregðast við hvað þetta snertir en munum að sjálfsögðu aldrei gera það á kostnað mannréttinda. Við viljum tryggja öryggi í flutningum á milli Íslands og annarra landa og þá ekki síst Bandaríkjanna þar sem mjög stífar kröfur eru reistar hvað þetta snertir. Það eru miklir hagsmunir í húfi fyrir Ísland að vel sé að verki staðið og ég tel að við séum að gera það. Þrátt fyrir ítrekaða fundi hefur ekkert gerst, segir hv. þingmaður. Það er rangt. Það hefur verið farið yfir alla verkferla. Við höfum átt í viðræðum við bandarísk yfirvöld, sent frá okkur erindi til þeirra og bíðum nú svara. Auk þess hefur löggjöf sem lýtur að refsingum hvað varðar óheimilan aðgang að höfnum og flugvöllum verið endurskoðuð. Ég geri þar tillögu um að samræma refsingar hvað þetta snertir en það er engin lína dregin á milli fólks, hvort sem eru hælisleitendur eða aðrir einstaklingar, heldur er eitt látið yfir alla ganga. Við tökum á þessum málum af mikilli ábyrgð. Við eigum í ágætum viðræðum við bandarísk yfirvöld. Það er því rangt að andvaraleysi sé sýnt í þessum málum. Það er vel haldið á málstað Íslands.

Virðulegi forseti. Staðreyndin er samt sú að bandaríska strandgæslan hótar að krefjast hækkunar vástigs í íslenskum höfnum og að lokað verði fyrir Ameríkusiglingar skipafélaganna frá landinu. Ég spyr vegna þess að ráðherrann fjallar hér um mannréttindi: Eru það ekki mannréttindi að fá að reka fyrirtæki á Íslandi í eðlilegri samkeppni við alþjóðasamfélagið í þessum atvinnugeira? Hver nýtur mannréttinda þegar svona vandamál kemur upp og alþjóðasamfélagið ætlar raunverulega að loka á heila þjóð vegna þess að stjórnvöld í viðkomandi ríki bregðast ekki við vandanum? Hér fjallar ráðherrann um að það sé verið að endurskoða löggjöf um þessi málefni. Ég minni á að málið kom til 1. umr. í þinginu, þ.e. málefni útlendinga, í þessari viku og lítil von er til þess að það frumvarp verði að lögum á þeim fáu dögum sem eftir eru. 

Hæstv. forseti. Ég fullvissaði hv. þingmann um að gripið hefði verið til aðgerða. Það hafa verið teknar upp viðræður við bandarísk yfirvöld. Við höfum sent frá okkur erindi og skýrt frá því hvernig þessum málum er hagað. Sannast sagna hafa mér þótt þær kröfur sem komið hafa úr þeirri átt að sumu leyti byggðar á misskilningi. Við tökum ekki við skipunum frá erlendum ríkjum, hvort sem það eru Bandaríkin eða önnur, en við horfum á hverjir hagsmunir okkar eru í málinu. Eins og ég gat um í fyrra svari mínu þá eru það hagsmunir okkar að tryggja siglingar og flutninga milli Íslands og Bandaríkjanna og það erum við að gera. 
            

Frú forseti. Eftir hrun hef ég tekið eftir því að utanríkisþjónustunni hefur bæst ötull liðsmaður, þ.e. forseti Íslands. Í baráttunni við Icesave, sem er utanríkismál, dáðist ég oft að því hvernig hann kom fram í erlendum fjölmiðlum og varði málstað Íslands. Ég varð ekki var við slíka tilburði hjá hæstv. utanríkisráðherra eða hjá utanríkisþjónustunni. Svo gerist það nú að forsetinn lýsir því yfir í viðtali við Bloomberg 14. desember að hann ætli að stofna olíusjóð á Íslandi. Mér þótti það ekki slæm hugmynd. Svo kemur hann í Davos og ræðst á Gordon Brown og segir að Íslendingar muni aldrei fyrirgefa honum. Það segir hann í viðtali við Sky. Ég var í sjálfu sér ósköp sáttur við það. En ekki hefur heyrst neitt frá hæstv. utanríkisráðherra. Svo segir hann 23. janúar í Bloomberg að aðild að ESB sé ekki forsenda hagsældar. Ég er hjartanlega sammála því. Ég er að mörgu leyti sammála þessum ötula liðsmanni hæstv. utanríkisráðherra. Spurningin er hvort þetta fari saman, stefna þessa ötula liðsmanns sem hefur náð meiri dreifingu á boðskap sínum en nokkur annar kjörinn fulltrúi á Íslandi, að ég fullyrði, og stefna ríkisstjórnarinnar. Hvernig líst hæstv. utanríkisráðherra á þennan ötula liðsmann í utanríkisþjónustunni? Er þessi stefna í samræmi við utanríkisstefnu Íslands og íslensku ríkisstjórnarinnar? Ég vil spyrja að því. Nú vill svo til að forseti Íslands virðist hafa þjóðina á bak við sig í öllum sínum málum. Ég minnist ekki á Icesave, ég þarf þess ekki, þar stóð þjóðin einhuga að baki forseta Íslands. Ég tel í sambandi við Evrópusambandið að við græðum ekkert á því að fara þangað inn og að við munum aldrei fyrirgefa Gordon Brown 

Ég ætla að minna hv. þingmann á það að þegar hans flokkur var í stjórn og hrunið varð þá var það ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem rak héðan bresku þoturnar sem áttu að koma í loftrýmisgæslu, það var annar ráðherra. Það var ekki forsætisráðherra Sjálfstæðisflokksins heldur var það utanríkisráðherra Samfylkingarinnar, sem þá var starfandi, sem sagði úr þessum stól: Ég kyssi ekki á vönd kvalara minna. 
             Ég vil líka segja að mér þykir miður að hv. þingmaður skuli með þessum hætti sneiða að starfsmönnum utanríkisþjónustunnar. Sjálfsagt er að hann ráðist með pólitískum hætti að utanríkisráðherra en það sem hann sagði hér um starfsfólk þess ágæta ráðuneytis er ómaklegt og rangt og það veit hv. þingmaður. Ég ætla ekki að fara frekar yfir það. Ég vísa því algjörlega til föðurhúsanna að utanríkisþjónustan hafi ekki staðið í stykkinu þegar þau leiðindamál sem Sjálfstæðisflokkurinn leiddi meira og minna yfir þjóðina stóðu yfir. Hins vegar, um forseta Íslands, vil ég segja að ég lít svo á að hann sé góður liðsmaður í utanríkismálum Íslands. Hann hefur langhæsta rödd allra þeirra sem tala á Íslandi. Hann er þjóðhöfðinginn. Hann hefur til dæmis tekið þátt í því að setja málefni norðurslóða á dagskrá og það hefur skipt miklu máli. Ég er þeirrar skoðunar að margt það sem forseti Íslands hefur sagt um utanríkismál sé ekki af semingi slegið heldur af djúpu mannviti mælt. Ég sagði það hér í gær í umræðum um ný drög að stjórnarskrá, sem liggja fyrir, að ég teldi óviturlegt að draga aðra ályktun en þá að það hefði í fyrsta lagi verið alveg rétt af Indefence-hópnum að fara í herferð sína og sömuleiðis væri óviturlegt í ljósi atburðarásarinnar að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að það hefði verið rétt af forseta Íslands að beita málskotsréttinum. Þetta hef ég sagt, bara svo að það liggi algjörlega fyrir, og sagði það síðast í gær. Ég hef aðrar skoðanir en forseti Íslands á Evrópumálum en ég hef aldrei heyrt forsetann tala um að það eigi að slíta viðræðunum. Ég hef aldrei heyrt hann tala um það. Það hefur ekki nokkur maður gert það nema örfáir í þessum sal. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Ég fékk reyndar ekki á hreint hver það er sem mótar stefnu Íslands í utanríkismálum, hvort það er forseti Íslands með sínum áhrifum eða hvort það er hæstv. utanríkisráðherra. Í ræðu við setningu Alþingis 2011 sagði forseti Íslands að með nýrri stjórnarskrárbreytingu mundi vald hans aukast. Það virðist líka vera álit sérfræðinga að vald forseta aukist á kostnað valds Alþingis. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann styðji þær breytingar sem er verið að gera á stjórnarskránni sem veikja Alþingi með tvennum hætti, gagnvart forsetanum og eins gagnvart þjóðaratkvæðagreiðslum. Er hann sáttur við það að Alþingi sé veikt á þennan hátt? Telur hann að það hafi verið vandamál hvað Alþingi hafi verið öflugt á undanförnum árum? En ég vildi sérstaklega spyrja hann hver móti stefnu Íslands í utanríkismálum.

Stefnu Íslands í utanríkismálum mótar Alþingi og forseti Íslands fer að þeirri stefnu. Þannig er stjórnarskráin. Að því er varðar þær breytingar sem við höfum rætt á stjórnarskránni og hvernig þær hafa áhrif á vald forseta Íslands þá liggur það fyrir að hin upphaflega gerð stjórnarskrárdraganna sem forseti Íslands gerði að umræðuefni í ræðu sinni hér fól alveg óumdeilanlega í sér að vald forsetans yrði aukið. Það er ekkert leyndarmál. Ég hef sagt það opinberlega í fjölmiðlum. Ég tók undir þá skoðun og túlkun forseta Íslands sem þar kom fram, svo að það liggi algjörlega ljóst fyrir. Ég tel hins vegar að þær breytingar sem liggja núna fyrir í formi tillagna frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd séu mjög til bóta varðandi það. Hitt lá alveg kýrskýrt fyrir í mínum huga, að við myndun ríkisstjórna til dæmis yrði forseta Íslands fært mjög mikið vald og hugsanlega meira en rétt væri, en frá því er horfið með þeim breytingartillögum sem liggja fyrir.

Frú forseti. Icesave-málið hefur verið talsvert til umræðu upp á síðkastið eftir glæsilegan dóm sem féll Íslandi í hag sl. mánudag. Ég veit að hæstv. innanríkisráðherra tengist þessu máli töluvert og kom mikið við sögu þess. Ef við flettum upp fréttum sem tengjast þessu máli sl. ár þá kemur hans nafn æðioft upp í tengslum við ýmislegt. Hæstv. ráðherra sagði meðal annars af sér sem heilbrigðisráðherra vegna þessa máls á sínum tíma. Nú hafa margir forustumenn ríkisstjórnarinnar tjáð sig um þetta mál og síðast í gær hv. þm. Árni Þór Sigurðsson sem sagði, með leyfi forseta: „Röð atvika, atburðarás yfir langan tíma, hefur leitt til þeirrar ánægjulegu stöðu sem við erum í í þessu máli nú. […] Gæfa þjóðarinnar er hins vegar hvernig atburðarásin varð fyrir tilviljun í fullkominni óvissu að við sýndum í verki vilja til lausna …“ Þarna er látið að því liggja að einhver tilviljun hafi valdið því að Ísland fékk svo glæsilegu niðurstöðu sl. mánudag. Hæstv. innanríkisráðherra sagði af sér embætti sem heilbrigðisráðherra á sínum tíma, eins og ég sagði áðan. Mig langar að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort hann sé sammála því að þetta hafi verið tilviljun og hvort það hafi verið tilviljun að hæstv. innanríkisráðherra sagði af sér og fór úr ráðuneyti heilbrigðismála á sínum tíma. Ef ekki, hvaða aðrar ástæður bjuggu þá þar að baki?

Hæstv. forseti. Það réð því engin tilviljun að ég sagði af mér embætti heilbrigðisráðherra haustið 2009 og því síður er ég sammála því að tilviljun hafi ráðið þessu ferli, því fer fjarri. Niðurstaðan í úrskurði EFTA-dómstólsins á ekki að þurfa að koma á óvart. Þingmenn á Evrópuþinginu, sem tóku þátt í smíði tilskipunarinnar um tryggingarsjóð innstæðueigenda, höfðu marglýst því yfir, m.a. í íslenskum fjölmiðlum, að ríki bæru ekki ábyrgð í þeim mæli sem Bretar og Hollendingar fullyrtu enda er það þess vegna sem Bretar og Hollendingar vildu aldrei láta reyna á þetta fyrir dómstólum og kröfðust þess að samningar við þá yrðu staðfestir með lögum frá Alþingi. Sumarið 2009 var ekki síst tekist á um það hvernig fyrirvarar Íslands hvað þetta varðar yrðu orðaðir. Á endanum var málið tekið úr þessu ferli. Það var þjóðin sem gerði það og þar með var það komið upp úr þeim farvegi sem Bretar og Hollendingar, Evrópusambandið og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn höfðu þröngvað því niður í.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta, en vil þó ítreka spurningu mína áðan því að hæstv. ráðherra kom ekki inn á það í máli sínu. Var það tilviljun sem olli því að hæstv. ráðherra sagði af sér sem heilbrigðisráðherra á sínum tíma? Hvaða ástæður bjuggu að baki því? Var það vegna þrýstings af hálfu samstarfsfélaga í ríkisstjórn? Hvaða ástæður bjuggu að baki því að hæstv. ráðherra sagði af sér sem heilbrigðisráðherra á sínum tíma? Er það ekki rétt sem kom fram í fjölmiðlum á sínum tíma að það hefði verið vegna þess að forustumenn í ríkisstjórninni settu hæstv. ráðherra stólinn fyrir dyrnar og sögðu að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarliðar yrðu að hafa eina skoðun í þessu máli og yrðu allir sem einn að styðja Icesave-samningana?

Hæstv. forseti. Svarið er játandi. Sú krafa var reist að allir ráðherrar í ríkisstjórninni yrðu að vera samstiga í þessu máli, ella mundi ríkisstjórnin fara frá. Ég vildi hvorki beygja mig undir það né sprengja ríkisstjórnina eða verða þess valdandi að hún færi frá. Ég vildi halda stjórnarsamstarfinu áfram en ég vildi ekki samþykkja Icesave-samninginn og af þeim ástæðum varð niðurstaðan sú að ég sagði af mér ráðherraembætti.

Virðulegi forseti. Nú berast okkur daglega fréttir af mjög alvarlegu ástandi á Landspítalanum. Þó er rétt að taka fram að bæði starfsfólk og stjórnendur spítalans hafa staðið sig afskaplega vel við mjög erfiðar aðstæður. Það kemur fram í viðtali við forstjóra Landspítalans í Morgunblaðinu á mánudaginn að hætta hefur þurft við tugi aðgerða og meðferða á hverjum degi á undanförnum vikum. Það kemur jafnframt fram í úttekt Morgunblaðsins þar sem er viðtal við Ólaf Baldursson, framkvæmdastjóra lækninga á Landspítalanum, að nú sé búið að virkja viðbragðsáætlun spítalans og hann settur á svokallað grænt óvissustig í samráði við almannavarnir og að staðan sé það alvarleg að hún sé metin daglega. Það kemur líka fram í þessari úttekt að í raun liggja 47 einstaklingar á Landspítalanum sem þegar eru komnir með vistunarmat en þurfa að bíða eftir að komast að á hjúkrunarheimilum. Viðræður hafa verið á milli stjórnenda sveitarfélagsins Snæfellsbæjar og hæstv. ráðherra og velferðarráðuneytisins í alllangan tíma eða frá því að nýtt glæsilegt hjúkrunarheimili var tekið í notkun þar á síðasta ári. Þar voru byggð tólf hjúkrunarrými en einungis heimild fyrir tíu. Það segir sig sjálft að skynsamlegra er að nýta þau hjúkrunarrými sem þegar eru til og klár til notkunar vegna þess að það kostar margfalt minna, um tvöfalt eða þrefalt minna, að nýta þau en láta viðkomandi einstaklinga liggja á Landspítalanum, ég tala nú ekki um í því ástandi sem þar er. Því vil ég spyrja hæstv. velferðarráðherra: Er þess að vænta að hæstv. ráðherra geti gefið skýr svör um þetta mál, hvort tekin hafi verið ákvörðun um að nýta þau hjúkrunarrými sem eru ónýtt á Jaðri í Ólafsvík?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður vekur athygli á óvissustigi á Landspítalanum vegna innlagna út af flensu og raunar voru sýkingar þar líka. Sem betur fer virðist ástandið vera að jafna sig en eftir sem áður hefur þetta reynt mjög á. Ríkisstjórnin gaf alveg klár fyrirmæli, og ég sem velferðarráðherra, að þar yrði gert allt sem hægt væri til að taka inn opnar viðbótardeildir til að tryggja að fólk fengi þjónustu óháð því hvað það mundi hugsanlega kosta. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að halda því til haga að starfsfólk hefur sinnt þessu af einstakri natni og dugnaði og gert allt til að láta hlutina ganga. Þetta er ástand sem hefur því miður fylgt flensunni, ekki bara hér á landi heldur líka í Danmörku og Bandaríkjunum eins og við vitum. Það er líka rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að það hefur verið vandamál að koma fólki sem er búið að fá sjúkrahúsmeðferð yfir á hjúkrunarheimili vegna plássleysis. Vandamálið við það er að fólk á rétt á að velja sér pláss, það á möguleika á að velja milli þriggja stofnana. Eitt af vandamálunum hefur verið að fólk hefur neitað að fara inn á ákveðin heimili. Það er nokkuð sem við erum að reyna að vinna bug á, þ.e. að fólk geti valið um að vera í sjúkrahúsplássi á móti hjúkrunarrými. Það er ekki vegna þess að það vanti hjúkrunarrými úti á landi, þau pláss eru í sjálfu sér til, en við höfum ekki getað farið í slíka flutninga. Til dæmis af því að hv. þingmaður nefnir Snæfellsbæ þá hefur verið boðist til að taka við fólki til viðbótar á Blönduósi. Leitað hefur verið til kragasjúkrahúsanna, Selfoss, Akraness og Suðurnesja. Þau hafa verið að taka á móti fólki og hjúkrunarheimilin á höfuðborgarsvæðinu hafa líka verið að taka inn fólk. Ein af ástæðunum fyrir því að aftur hefur myndast stífla, eins og oft hefur gerst áður, er að menn hafa einmitt verið að fækka rýmum örlítið á sama tíma og þeir hafa verið að bæta aðstöðuna. Það er ljóst að við þurfum að grípa til aðgerða til að fjölga rýmum á 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en vil fá að bregðast við að því leyti að staðreyndin er sú að á Jaðri í Ólafsvík, hinu nýja glæsilega hjúkrunarheimili sem hefur verið byggt þar, hefur sveitarfélagið verið að taka inn sjúklinga umfram tíu rými og í raun og veru gert það á eigin kostnað. Það er mikilvægt að hafa það í huga. Við vitum auðvitað að brugðist hefur verið við ástandinu með því að fjölga hjúkrunarrýmum á sumum stöðum. Í ljósi þess að sveitarfélagið hefur verið að taka inn fleiri sjúklinga en þau rými sem eru fyrir hendi gefa kost á, tíu rými samkvæmt ráðuneytinu en til eru tólf glæsileg rými þar sem ekki er verið að nýta tvö þeirra, hlýtur að vera eðlileg spurning til hæstv. ráðherra, þar sem þetta mál er búið að vera mjög lengi til umræðu milli sveitarfélagsins og stjórnvalda, hvort þess sé ekki að vænta og hvort hæstv. ráðherra muni ekki bregðast við því núna að bæta við tveimur rýmum á þetta heimili.

Hæstv. forseti. Varðandi akkúrat þessi tvö rými þá treysti ég mér ekki til að svara þessu hér. Það er búið að fara heildstætt yfir landið í tengslum við undirbúningsvinnu á yfirfærslu á málefnum aldraðra til sveitarfélaganna til að greina þörfina á hverju svæði og þegar þörfin var greind í Ólafsvík á sínum tíma, eða Snæfellsbæ, var reiknað með að þessi tíu rými mundu duga. Þetta snýst að sjálfsögðu um fjármagn, hvert rými kostar um 8–9 milljónir á ári, og það er mikil eftirspurn eftir viðbótarrýmum í kringum landið. Kannski er erfiðasta staðan í augnablikinu á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að við komum ekki fólki út af spítalanum, eins og kom fram í upphafi máls hv. þingmanns. Það fólk er ekki tilbúið að fara hvert sem er á landinu og ekki hafa verið uppi hugmyndir um að nauðungarflytja það á staði úti um landið. Eftir stendur að það er rétt sem hv. þingmaður segir, sveitarfélagið hefur verið að nýta þessi pláss með eigin greiðslum. Það er því miður búið að vera viðvarandi í mörg ár að sveitarfélög hafa verið að þessu á einstöku stöðum, en þetta mál verður skoðað eins og öll önnur í sambandi við það hvar við bætum við rýmum og hvernig.

Virðulegur forseti. Lítil og meðalstór fyrirtæki skapa mikinn meiri hluta starfa í hverju landi og það á ekki hvað síst við á Íslandi þar sem yfirgnæfandi meiri hluti, líklega yfir 90%, vinnandi fólks á almennum markaði starfar hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Hagvöxtur er drifinn áfram af litlum og meðalstórum fyrirtækjum og nýja framleiðslan sem við þurfum á að halda verður til hjá slíkum fyrirtækjum sem svo vaxa og dafna. Til þess að sú geti orðið raunin þarf stefna stjórnvalda að vera til þess fallin að ýta undir stofnun og rekstur slíkra fyrirtækja, ýta undir nýsköpun. Sú hefur því miður ekki verið raunin á Íslandi undanfarin ár, þvert á móti er stöðugt verið að innleiða neikvæða hvata, það er verið að innleiða hindranir og koma í veg fyrir uppbyggingu og fjárfestingu með þeim afleiðingum að fjárfesting hefur haldist í sögulegu lágmarki á Íslandi allt þetta kjörtímabil. Efnahagshrunið 2008 varð ekki jafnmikið á Íslandi og í Finnlandi. Í Finnlandi varð meiri samdráttur í landsframleiðslu árið 2009 en á Íslandi. Það varð samdráttur í öllum norrænu ríkjunum en öll norrænu löndin nema Ísland náðu fljótt töluverðri uppsveiflu vegna þess að eins og oft gerist eftir skarpa niðursveiflu fóru hlutirnir af stað þegar menn endurheimtu sjálfstraustið og stjórnvöld hvöttu til fjárfestingar. Mest varð uppsveiflan ekki í Noregi heldur í Svíþjóð og þeim árangri var náð með sérstakri áherslu á að gera skattumhverfi lítilla fyrirtækja til þess fallið að hvetja til ráðninga á starfsfólki og stofnunar nýrra fyrirtækja. Hér á landi hafa menn hins vegar farið þveröfuga leið. Það er meira að segja gengið það langt að skattar á störf hafa verið hækkaðir hvað eftir annað, tryggingagjaldið. Þetta bitnar oft á tíðum sérstaklega á litlu fyrirtækjunum sem eru eðli málsins samkvæmt með langmest af kostnaði sínum í launagreiðslum á meðan stærri fyrirtæki, t.d. stóriðjufyrirtæki, eru með mjög lágt hlutfall heildarkostnaðar í launum. Þar af leiðandi bitnar þessi skattur, þessi gjaldheimta, síður á þeim. Þetta er því sérstakur skattur á lítil fyrirtæki og á störf. Við sjáum afleiðinguna í því að störfum hefur fjölgað mjög lítið, svo að segja ekki neitt, á undanförnum árum þó að dregið hafi úr atvinnuleysi með endurskilgreiningu á því og útflutningi starfa. Við þessu þarf að bregðast og það er orðið býsna aðkallandi vegna þess að í nýjustu skýrslu Alþjóðaefnahagsráðsins um samkeppnishæfni landa er Ísland komið niður í 119. sæti þegar kemur að skattumhverfinu. Íslenskt skattumhverfi er orðið svo óaðgengilegt að Ísland er komið niður fyrir Haítí, Íran og Simbabve í þeim efnum. Við þær aðstæður er ekki líklegt að margir treysti sér til að fjárfesta, byggja upp ný fyrirtæki og ráða fólk. Ég ætlaði í þessari stuttu ræðu að fara aðeins yfir reglugerðarfarganið, öll starfsleyfin og útgjöldin sem þeim fylgja sem lítil fyrirtæki standa frammi fyrir. En ég mun því miður ekki hafa tíma til þess vegna þess að ef ég ætlaði bara að lesa listann sem ég er með hérna yfir gjöld sem þarf að greiða og leyfi sem menn þurfa á að halda þegar stofna á lítið fyrirtæki tæki það miklu lengri tíma en ég á eftir af ræðunni, svoleiðis að ég verð að gera ráð fyrir því að hæstv. ráðherra þekki þann lista. Það væri fróðlegt að heyra hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála því að einfalda þurfi starfsumhverfi lítilla fyrirtækja, það verði að gera mönnum kleift að stofna fyrirtæki án þess að þurfa að ráða mann í heilt starf bara við það að fást við kerfið eins og nú virðist vera orðin raunin. Menn verða að geta einbeitt sér að sínu fagi í rekstri lítils fyrirtækis án þess að megnið af vinnutímanum fari í baráttu við kerfið. Er ekki hæstv. ráðherra sammála um að sú uppbygging, sú atvinnusköpun og sú aukna framleiðsla sem við þurfum á að halda að verði til í litlum fyrirtækjum og til þess að sú getið orðið raunin verði að eiga sér stað stefnubreyting, það þurfi að einfalda skattumhverfi þessara fyrirtækja og gera mönnum kleift að stofna slík fyrirtæki á einfaldari hátt en nú er?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu efni í sérstakri umræðu. Það er þarft og gott mál að skoða reglulega eftirlitskerfi og starfsumhverfi fyrirtækja á Íslandi og ég tala ekki um eins og núna þegar við erum búin að ganga í gegnum jafnmiklar breytingar og raun ber vitni. Það er rétt að gerðar hafa verið breytingar á starfsumhverfi fyrirtækja á þessu kjörtímabili en það skal þó tekið fram að þær hafa ekki nærri því allar verið til þyngingar heldur hefur ríkisstjórnin líka ráðist í mjög margar ívilnandi breytingar á skattumhverfinu til þess að örva fjárfestingar og vöxt í samfélaginu. Til að geta rætt um réttmæti og árangur ýmissa skattbreytinga sem við höfum þurft að ráðast í á þessu kjörtímabili verðum við líka að skilja umfang verkefnisins sem blasti við. Það var náttúrlega ekkert smágat í fjárlögunum sem var hér eftir fjármálahrunið og einhvern veginn þurfti að brúa það. Fjárlagahallinn á árunum 2009–2012 var áætlaður um 350 milljarðar kr., við vorum með skuldatryggingarálag sem flaug töluvert yfir 1.000 punkta og spár um atvinnuleysi voru ógnvænlegar. Það var því alveg ljóst að grípa þurfti til einhverra aðgerða. Við þær aðstæður var það eðlilega kjarnaverkefni í endurreisn hagkerfisins að ná tökum á ríkisfjármálunum, að öðru leyti væri útséð um að ríkissjóður gæti endurgreitt skuldir sínar með tilheyrandi afleiðingum fyrir alla fjármögnunarmöguleika alls íslensks atvinnulífs. Sú blandaða leið tekjuöflunar og niðurskurðar ríkisútgjalda sem ríkisstjórnin réðst í teljum við að hafi verið farsæl. Í breytingum á skattumhverfinu var ákveðið að fara ekki mjög hart í ákveðnar greinar heldur að reyna frekar að vera með litlar hækkanir og víða þannig að tekjuöflunarleiðirnar kæmu ekki mjög þungt niður á einstaka hópum. Eitt mikilvægasta markmið okkar er auðvitað að viðhalda samkeppnisstöðu Íslands hvað atvinnulífið varðar og það hefur verið markmið þessarar ríkisstjórnar. Á hverju ári kannar Alþjóðabankinn hvernig það sé að reka sama fyrirtækið út frá sömu forsendum í 185 löndum og raðar þeim svo upp eftir því hversu auðvelt er að stunda viðskipti á hverjum stað. Þetta verkefni er kallað Doing Business. Þar eru eftirlits- og skattamál skoðuð auk fleiri þátta er snerta starfsumhverfi fyrirtækja. Þar er Ísland núna í 14. sæti af 185. Ef við getum gripið til líkingamáls sem við flest þekkjum úr knattspyrnunni má segja að Ísland sé svo sannarlega í úrvalsdeild og það er árangur sem við getum verið stolt af. Við erum enn í vanda vegna skulda en Ísland er þó ekki í fallhættu í úrvalsdeildinni og við erum að spila sæmilega fyrir miðja deild. OECD ber líka saman skattgreiðslur fyrirtækja sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Árið 2011 var þetta hlutfall aðeins 1,6% hér á landi sem er afar lágt samanborið við nágrannaríki okkar. Í Noregi var þetta hlutfall í kringum 11%, um 2,8% í Danmörku og Bretlandi, þannig að öll umræða um óeðlilega skattpíningu og ofurskattlagningu íslensks atvinnulífs er því beinlínis röng og villandi. Lítil og smærri fyrirtæki eru íslensku atvinnulífi afar mikilvæg og þar erum við hv. þingmaður hjartanlega sammála. Einhver besti mælikvarði á stöðu íslensks atvinnulífs er þó atvinnustig í landinu. Nú erum við komin með atvinnuleysið niður í rúm 5% og er það mun lægri tala en bjartsýnustu spár gerðu ráð fyrir á árinu 2008. Könnun Samtaka atvinnulífsins meðal félagsmanna sinna gerir ráð fyrir að störfum fjölgi verulega á þessu ári. Eins og ég nefndi áðan hafa skattbreytingarnar ekki eingöngu verið til þyngingar, verið til hækkana, heldur höfum við ráðist í verulegar ívilnandi aðgerðir á þessu kjörtímabili. Ber þar fyrst að nefna rammalöggjöf um ívilnanir vegna nýfjárfestinga hér á landi. Vel á annan tug verkefna hefur fengið fjárfestingarsamning í gegnum þá lagasetningu. Í öðru lagi hafa lög um endurgreiðslu skatta vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar verið lyftistöng fyrir mjög mörg fyrirtæki úti um allt land. Í þriðja lagi vil ég líka nefna að hvatning til fjármögnunar nýsköpunarfyrirtækja í gegnum skattafslátt vegna hlutabréfakaupa eru í vinnslu í fjármálaráðuneytinu eftir athugasemdir ESA við fyrri útfærslur. Þá má nefna verkefnið Allir vinna og einnig verðum við að nefna 20% endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar sem hefur aldeilis skapað hreyfingu í samfélaginu og laðað að stór erlend verkefni. Tryggingagjaldið, af því að hv. þingmaður minntist á það, lækkar um 0,1% á þessu ári, þannig að leiðangurinn til lækkunar á tryggingagjaldinu er hafinn. Þá eru ónefndir allir þeir sjóðir sem við höfum aukið töluvert í, upp á fleiri milljarða, til að stuðla að vexti í hinum skapandi greinum og í nýsköpunargeiranum. Þarna nefni ég Tækniþróunarsjóð, Kvikmyndasjóð, Rannsóknasjóð og Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Allt stuðlar þetta að því að hér geti orðið vöxtur í samfélaginu og verkefni geti farið af stað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp. Staðreyndin er nefnilega sú að íslenskt efnahagslíf byggir á litlum og meðalstórum fyrirtækjum, þaðan kemur drifkrafturinn. Eitt af því sem við höfum ekki rætt hér, með ákveðnum undantekningum þó, ég held að ég hafi tekið þetta tvisvar upp í sérstakri umræðu í upphafi þessa kjörtímabils, er hvaða skilaboð við erum að gefa til minni fyrirtækja og til atvinnulífsins almennt. Skilaboðin sem við gáfum með því hvernig við fórum með skuldir fyrirtækja og endurvakningu fyrirtækja voru þau að ráðdeild, sparsemi og skynsemi borguðu sig ekki. Það voru ekki allir yfirskuldsettir, það voru ekki allir sem flugu hér með himinskautum fyrir hrun, en þeim var refsað. Þeir máttu keppa við þessi fyrirtæki fyrir hrun og það var mjög ójöfn samkeppni. Eftir hrun, þegar þessir aðilar héldu kannski að þeir mundu uppskera fyrir að hafa verið skynsamir fengu þessi sömu fyrirtæki, oft í eigu banka og lífeyrissjóða, fyrirgreiðslu. Ef það var erfitt að keppa við þau fyrir hrun varð það nokkurn veginn ómögulegt eftir hrun. Í ofanálag, virðulegi forseti, hefur skattstefnan miðað að því að fækka störfum. Á skattadegi Deloitte 10. janúar síðastliðinn flutti Sigurjón M. Egilsson, smáatvinnurekandi, ræðu og tók dæmi af sínu fyrirtæki. Hann og kona hans voru í vinnu með 370 þús. kr. í mánaðarlaun. Tryggingagjaldið var hækkað úr 475 þús. kr. á ári í 770 þús. kr. Ef maður er með lítinn atvinnurekstur sem byggir á mannaflsfrekri starfsemi er þessi skattstefna til þess gerð að drepa niður nýsköpun og atvinnustarfsemi. Í ofanálag voru þau vinnumarkaðsúrræði sem menn hreykja sér af ekki fyrir lítil fyrirtæki, virðulegi forseti. Ef þau eru of lítil mega þau ekki ráða inn atvinnulaust fólk. 
             Virðulegi forseti. Þetta er ein af ástæðunum og kannski stærsta ástæðan fyrir því að við höfum ekki náð sama árangri og aðrar þjóðir. Við horfum upp á hvorki meira 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk sem eru tvær mínútur í þessari umræðu.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem á að snúast um lítil og meðalstór fyrirtæki, umhverfi þeirra og möguleika. Þeim hefur ekki verið sérstaklega vel sinnt hér á Íslandi um allt of langan tíma. Við munum eftir því að atvinnustefna síðustu ára beindist ekki að litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem svo sannarlega, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, eru þau fyrirtæki sem bera uppi atvinnulífið á Íslandi. Áherslan var á stærri fyrirtæki, helst alltaf stærri og stærri eftir því sem árin liðu en litlum og meðalstórum fyrirtækjum var gert ókleift eða erfitt að fóta sig, öfugt við það sem gerðist á Norðurlöndunum, sem dæmi, í erfiðleikum þeirra á þeim tíma. Enda var það svo að á árinu 2009 lá fyrir alþjóðleg könnun, mat á því hjá hvaða þjóðum væri best að koma upp litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þar skoraði Ísland ekki hátt, var í neðsta sæti með núll, ekkert fyrirtæki í þeirri könnun gat hugsað sér að hefja rekstur á Íslandi. Vegna hvers? Það var auðvitað vegna efnahagsástandsins þá og þarf ekki að fara mörgum orðum um það og ekki síst vegna þess viðhorfs - og það ástand var búið að ríkja 2006, 2007, 2008 og til 2009 - sem stjórnmálamenn á Íslandi höfðu til efnahagsmála, þ.e. að þeir lásu ekki í efnahagsstöðuna á Íslandi eins og aðrir. Viðhorf íslenskra ráðamanna til atvinnulífsins sneri fyrst og fremst að stórum fyrirtækjum en ekki litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem bera uppi atvinnulífið. Núna er verið að snúa af þessari braut sem betur fer, eins og kom fram í máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra áðan, með ýmsum ráðum sem vonandi fara að skila sér og ég mun 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Ég er sammála frummælendum hér í dag um að lítil og meðalstór fyrirtæki skipta gríðarlega miklu máli og ættu að fá miklu meiri athygli í samfélaginu. Það er miklu auðveldara að skapa störf í litlum og meðalstórum fyrirtækjum en t.d. í stóriðju þar sem þarf að virkja og allt er miklu þyngra á bak við hvert starf. Ég er þingmaður Suðurkjördæmis og þar hafa menn verið að baksa við að reisa álver í Helguvík. Það er gríðarstórt mál og við sjáum ekki alveg fyrir endann á því enn þá. Ég hef oft velt fyrir mér hvað við værum búin að skapa mörg störf ef við hefðum einbeitt okkur að því að skapa störf í litlum og meðalstórum fyrirtækjum í staðinn fyrir að eyða allri þessari orku í að búa til eitt stórt fyrirtæki. Flest stór fyrirtæki voru líka einu sinni lítil, gleymum því ekki. 
             Fjöldi starfsmanna í áliðnaði er t.d. um 1% af vinnuafli á Íslandi. Það þýðir að 99% vinna við eitthvað annað. Þar eru litlu og meðalstóru fyrirtækin stór hluti en þetta þýðir líka, ef við ætlum að einbeita okkur að þeim, sem ég held að sé gott, að minnsta kosti í bland við annað, að við ættum að hlusta minna á t.d. Samtök atvinnulífsins sem tala aðallega fyrir hönd stóru fyrirtækjanna. Hagsmunir stóru fyrirtækjanna fara ekkert alltaf saman við hagsmuni minni fyrirtækja. Ég get vel tekið undir það að skattumhverfi lítilla og meðalstórra fyrirtækja mætti einfalda og við ættum líka að gera enn meira af því að setja fram hvata og ýta undir nýsköpun og hugsa grænt og skapandi þegar kemur að atvinnulífinu. Það hefur verið gert hér síðustu fjögur árin og við ættum að gera enn meira af því. 
            

Virðulegur forseti. Á Íslandi er of lítill gaumur gefinn að litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Í McKinsey-skýrslunni svokölluðu kom fram að við búum við mjög einhæft og fábreytt atvinnulíf og því þurfum við að breyta. Um 90% íslenskra fyrirtækja eru skilgreind sem svokölluð örfyrirtæki, þ.e. með á bilinu einn til níu starfsmenn. Í fyrra voru 62 þús. lítil fyrirtæki skráð og er talið að um helmingur þeirra sé með virka starfsemi eða um 30 þús. talsins. Við þurfum að huga betur að þessu. Á erlendum vettvangi er það gert. Innan Evrópusambandsins er hlutfallsleg skipting fyrirtækja svipuð því sem gengur og gerist á Íslandi. Evrópusambandið hefur hins vegar gert sér grein fyrir því að lítil og meðalstór fyrirtæki eru burðarásinn í evrópsku atvinnulífi og leggur áherslu á að ríki innan sambandsins vinni markvisst að því að styrkja rekstrarumhverfi lítilla fyrirtækja. Í efnahags- og atvinnumálum hefur sambandið tileinkað sér regluna „think small first“ og miðað við að taka tillit til sérstöðu og þarfa lítilla fyrirtækja við gerð laga og reglugerða. Aðgerðirnar hafa meðal annars miðað að því að einfalda regluverk, draga úr samkeppni ríkisrekinna fyrirtækja við lítil fyrirtæki, auka markvisst aðgengi fyrirtækjanna að fjárfestum og fjármögnun, skapa almennt rekstrarumhverfi sem hvetur til nýsköpunar, koma á samvinnu milli stjórnsýslunnar og lítilla fyrirtækja við gerð reglugerða og flýta greiðslum hins opinbera til fyrirtækja sem þeir kaupa þjónustu af, sem er mjög mikilvægt vegna þess að það getur skipt sköpum fyrir fyrirtæki vegna þess að ríkið hagar sér stundum eins og maddama í þessum efnum og dregur greiðslur sem getur komið litlum fyrirtækjum mjög illa. Auk þess beitir Evrópusambandið sér fyrir því að samræma virðisaukaskattsþrep. Fjöldamörg önnur atriði væri hægt að telja upp. Það er nauðsynlegt fyrir Ísland að móta sér stefnu í þessum efnum og hafa ávallt hugfast við allar breytingar á regluumhverfi fyrirtækja hvaða áhrif þær kunni að hafa á 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að taka upp þetta mikilsverða mál. Lítil og meðalstór fyrirtæki eru þau mikilvægustu í íslensku hagkerfi og það er augljóst og mál allra þeirra sem vinna innan þess geira að markmið ríkisstjórnarinnar um að ýta undir vöxt, nýsköpun og að fjölga störfum hjá þessum fyrirtækjum hefur mistekist. Það er líka umhugsunarefni hvort ekki vanti öflugan hagsmunagæsluaðila á þessu sviði - Samtök atvinnulífsins eru kannski ekki best til þess fallin. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að það hafa komið verkefni frá ríkisstjórninni sem eru jákvæð hvað þetta varðar. Til að mynda er verkefnið Allir vinna mjög jákvætt verkefni, en í hverju fólst það? Það fólst einmitt í að lækka skatta. Þar kemur hvatinn fram og þess vegna er verkefnið jákvætt og hefur haft góða þýðingu fyrir mjög marga iðnaðarmenn. Ég ætla að nefna hérna tvö atriði þar sem ríkisvaldið hefur haft mjög neikvæð áhrif á akkúrat þessi fyrirtæki. Hækkun á almannatryggingagjaldinu kemur sérstaklega illa niður á litlum fyrirtækjum þar sem launakostnaður er mjög hár. Það er því spurning hvort ríkisvaldið hafi hreinlega ýtt undir vöxt stóru fyrirtækjanna með þeirri aðgerð og horft fram hjá því að hún kæmi illa niður á fyrirtækjum þar sem launakostnaðurinn er 60–80% en ekki á stóriðjufyrirtækjunum þar sem launakostnaðurinn er á bilinu 10–20%. Það er rétt að í McKinsey-skýrslunni kom fram að arðsemi og framleiðni þessara litlu fyrirtækja er ekki nægilega öflug. Þess vegna ætti að ýta undir hana. Það verkefni snertir núverandi ástand og vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í það. Verkefni snýst um að fá atvinnulausa í vinnu hjá fyrirtækjum. Sett hefur verið sú regla að ekki megi fara yfir eitthvert 25%-hlutfall, það megi ekki vera stærra. Það þýðir að minnstu fyrirtækin, sem gætu bætt við sig manni, hefðu kannski verið með hálft starf, 

Virðulegi forseti. Besta leiðin til þess að styrkja og styðja lítil og meðalstór fyrirtæki er að bæta almennan aðbúnað þeirra og ytra umhverfi viðskiptalífsins. Þar má nefna að lækka vaxtakostnað, fjármagnskostnað fyrirtækjanna, bæta aðgengi að mörkuðum og minnka sveiflur. Í því sambandi bendi ég formanni Framsóknarflokksins á að hyggilegt væri að skipta um gjaldmiðil í landinu vegna þess að besta leiðin til að bæta ytri skilyrði viðskiptalífsins er að skipta út krónunni en sveiflur hennar, hátt vaxtastig sem leiðir af henni og gjaldeyrishöft eru eitt stærsta meinið sem íslenskt viðskiptalíf stendur frammi fyrir, lítil, meðalstór og stór fyrirtæki. Vilji menn í raun og sann bæta aðbúnað íslenskra fyrirtækja tel ég að halda eigi áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Mig langar að taka eitt dæmi í því sambandi vegna þess að við höfum áhyggjur af dreifðum byggðum landsins og þeirri atvinnuþróun sem þar á sér stað og fábreytni í atvinnulífinu. Það mun koma í ljós í aðildarviðræðum hvernig styrkjum til byggðastefnu verður háttað ef af aðildarsamningi verður. Það mun sem sagt koma í ljós hversu mikla fjármuni Evrópusambandið er tilbúið að veita inn í íslenska byggðastefnu til viðbótar við þá fjármuni sem Ísland veitir nú þegar í byggðastyrki. Við munum sem sagt fá það á hreint í aðildarviðræðum hvort hægt verði að margfalda þá styrki sem við veitum til atvinnulífs landsbyggðar því að fyrst og fremst munu þeir fjármunir beinast í nýsköpun, rannsóknir og þróun og atvinnuþróun í hinum dreifðu byggðum. Þetta eitt finnst mér næg ástæða til að við höldum áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Ég skora á formann Framsóknarflokksins, sem oft hefur litið á sig sem talsmann hinna dreifðu byggða landsins, að koma með í þann leiðangur að finna út úr því hvort við getum margfaldað þann stuðning sem við veitum atvinnuþróun á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað bábilja að hér hafi verið rekin sú stefna á undanförnum áratugum að ýta bara undir rekstur stórra fyrirtækja. Það sést best á því hversu mikið vægi lítil og meðalstór fyrirtæki hafa í íslensku atvinnulífi þar sem þau eru burðarásinn. Stefnan sem hér er alltaf talað um sem stóriðjustefnu stenst enga skoðun. Það er ekki síst samspil þessara stóru og öflugu fyrirtækja sem skapar tækifæri fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Þetta höfum við oft séð gerast í sjávarútvegi og í kringum orkufrekan iðnað. Þar hefur ein helsta nýsköpunin orðið í íslensku atvinnulífi, og verður. Okkar vandamál er lítil fjárfesting, sú minnsta sem um getur á lýðveldistímanum, 13–14% til móts við um 20% sl. áratugi. Það þýðir enginn vöxtur og engin fjölgun starfa. Þetta er engin tilviljun. Það að við skulum ekki hafa tekið við okkur á þessum fjórum árum sem eru liðin frá því að núverandi ríkisstjórn tók við er engin tilviljun. Stefna þessarar ríkisstjórnar ræður þar mestu. Það er því hlálegt að heyra hæstv. ráðherra halda því fram að ýmislegt jákvætt hafi verið gert, m.a. í skattalegu umhverfi og í hvötum til fjárfestinga þegar fjárfestingar hér eru í algjöru lágmarki, og að Ísland spili í einhverri úrvalsdeild. Störfum er ekki að fjölga í landinu, þeim er enn að fækka. Það er vandamál okkar vegna þess að engin fjárfesting á sér stað. Það mikilvægasta gagnvart því er stöðugleiki í skattalegu umhverfi og pólitískur stöðugleiki en það er ekki fyrir hendi hér. Við sáum eitt helsta tækifærið til að stíga alvöruskref áfram og laða hingað erlenda fjárfestingu fara frá okkur um daginn við afgreiðslu rammaáætlunar sem stoppar vöxt í þeim geira sem helst er horft til til þess að laða 

Virðulegur forseti. Sem betur fer eru þeir til sem sjá heiminn með öðrum augum en síðasti ræðumaður reyndi að teikna upp fyrir okkur. Þar á meðal eru Samtök sprotafyrirtækja hér á landi sem sendu frá sér eftirfarandi fréttatilkynningu vegna lagabreytinga á skattumhverfi fyrirtækja þeirra, með leyfi forseta: „Endurgreiðsla 20% af rannsóknar- og þróunarkostnaði nýsköpunarverkefna skiptir miklu máli fyrir íslensk sprotafyrirtæki. SSP lýsir yfir mikilli ánægju með þennan stuðning sem íslenska ríkið veitir sprotafyrirtækjum og nýsköpun á Íslandi. Fullyrða má að þessi stuðningur mun hafa góð áhrif á þróunarstarf og áframhaldandi vöxt fyrirtækjanna hér á landi og spornar við brotthvarfi fólks og fyrirtækja frá landinu.“ 
             Virðulegi forseti. Þetta er yfirlýsing þeirra sem málið varðar og sjá heiminn í því ljósi sem þau starfa í. Nokkrar staðreyndir: Fimm OECD-ríki eru með lægra skatthlutfall en Ísland - fimm ríki. Þeir sem tala um að lækka skatta á fyrirtæki aftur niður í það sem þeir voru hér á svokölluðum góðæristíma eru að tala um að fara niður fyrir þessi fimm ríki, vera lægst í heimi. Hvernig skilaði skattur af fyrirtækjum sér í ríkissjóð samanborið við önnur lönd? Þar vorum við í fjórða neðsta sæti með lága tekjuskattinn á fyrirtæki. Við vorum ekki einu sinni samanburðarhæf. Alls staðar annars staðar á Norðurlöndum er tekjuskattur á fyrirtæki fjórðungi og upp í nærri 50% hærri en á Íslandi. Það gengur bara býsna vel þar, sérstaklega við að byggja upp lítil og meðalstór fyrirtæki. Erlend fjárfesting, staðreynd: Erlend fjárfesting sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á Íslandi var um og innan við 1% lengst af í sögunni með einni óþægilegri undantekningu fyrir ekkert of mörgum árum sem hafði sín áhrif. Hvar var erlend fjárfesting á Íslandi? Í litlum og meðalstórum fyrirtækjum? Nei, hún var ekki þar. Það var engin eftirspurn af erlendum aðilum 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu. Hæstv. ráðherra nefndi umfang verkefnisins sem ríkisstjórnin hefði staðið frammi fyrir og að það þyrfti að taka með í reikninginn og nefndi að farin hefði verið blönduð leið tekjuöflunar og niðurskurðar. Það sem vantar inn í þetta hjá hæstv. ráðherra og hjá ríkisstjórninni er þriðji þátturinn sem er verðmætasköpunin. Það er vandamálið. Menn hafa gleymt að huga í nægjanlegum mæli að mikilvægi verðmætasköpunar þegar kemur að því að fást við það verkefni sem hæstv. ráðherra lýsti. Hæstv. ráðherra nefndi verkefnið Allir vinna og árangurinn af því. Eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson benti á hlýtur það að vera staðfesting þess að æskilegt sé og það geti jafnvel skilað ríkinu meiri tekjum að einfalda skattkerfið og í sumum tilvikum að lækka skatta. Fyrst átakið Allir vinna virkaði, á það sama þá ekki við annars staðar? Er ekki hægt að útfæra þetta og láta það ná til fleiri fyrirtækja og fleiri tegunda rekstrar? Hæstv. ráðherra nefndi ákveðna sjóði til nýsköpunar og endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Ég er alveg sammála ráðherranum um það að mikilvægt sé að viðhalda slíkum styrkjum og ívilnunum enda eru þær allar í samræmi við það sem framsóknarmenn hafa lagt áherslu á og innleitt í gegnum tíðina. Þetta er í rauninni bara spurning um að fylgja því eftir sem framsóknarmenn hafa komið á varðandi nýsköpun og ívilnanir. Hér hlær hv. þm. Magnús Orri Schram og kemur þar upp um fávisku sína þegar kemur að stjórnmálasögunni og fyrri ríkisstjórnum. Fulltrúar núverandi ríkisstjórnar virðast ekki einungis hafa gleymt því að þeir sátu í hrunstjórninni heldur hafa þeir líka gleymt öllu sem gerðist þar á undan eða misskilið það að minnsta kosti. Það er þá í samræmi við gríðarlegan misskilning 

Frú forseti. Ég ætla ekki að taka af framsóknarmönnum það sem þeir eiga og mega eiga. Ég held að allir stjórnmálamenn sem einhvern tíma hafa komið að stjórn landsins og verið í stjórnarandstöðu vilji gera vel og framsóknarmönnum tókst sumt ágætlega og annað ekki. Svo tökumst við á um leiðirnar en ég held að við séum öll með sömu markmiðin. Það er mikilvægt að taka fram í þessari umræðu að fólki á vinnumarkaði hefur fjölgað. Atvinnuleysi hefur minnkað. Hér er beinlínis farið rangt með í ræðustól Alþingis þegar menn halda öðru fram. Þessi ríkisstjórn hefur umfram annað hugað að aukinni verðmætasköpun í landinu enda er Ísland líklega eitt af fáum ríkjum í Evrópu sem er með einhvern hagvöxt af viti, hagvöxt sem telur. Þannig er staðan hér á landi. 
             Frú forseti. Við erum búin að leggja allan okkar kraft í það að ná tökum á ríkisfjármálunum og það hefur tekist. Hvers vegna höfum við lagt svo mikið kapp á það? Vegna þess að það er forsenda þess sem koma skal, forsenda þess að atvinnulíf í landinu geti haft aðgang að góðum lánskjörum til þess að geta starfað og stækkað og til þess að koma fjárfestingum af stað hér. Það er forsenda þess að menn geti farið í losun fjármagnshafta. Það er forsenda þess að þétt vaxtarplan geti farið af stað fyrir Ísland allt. Þess vegna hefur verið lögð svona mikil áhersla á að ná tökum á ríkisfjármálunum og það hefur tekist og það verður ekki af þessari ríkisstjórn tekið. Það hefur verið erfitt en það hefur tekist. Frú forseti. Hv. þm. Magnús Orri Schram kom að öðru atriði sem er algjört lykilatriði. Okkur hefur tekist að ná tökum á ríkisfjármálunum en við erum enn í vanda út af gjaldmiðlinum. Þetta er umræðuefni sem mér finnst stjórnmálaflokkar á Íslandi, aðrir en Samfylkingin, við höfum þó lagt fram einhverjar tillögur í því efni, skauta býsna létt fram hjá. Þetta atriði, sterkur gjaldmiðill, er líka meðal grundvallarþátta í hagstæðum skilyrðum fyrir íslenskt atvinnulíf og 

Frú forseti. Ég gaf umsögn um frumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands sem 1. minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar. Ég mun í ræðu minni hér í dag gera grein fyrir þessari umsögn. Fyrst örstutt um forsögu málsins. Það var með bréfi dagsettu 23. nóvember 2012 sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd óskaði eftir umsögn umhverfis- og samgöngunefndar á þeim ákvæðum frumvarps til stjórnarskipunarlaga sem varða málasvið nefndarinnar, þ.e. 33.–36. gr., um náttúru, umhverfi, dýravernd og fleira, og VII. kafla frumvarpsins, um sveitarfélög. Einnig fjallaði nefndin um 32. gr., um menningarverðmæti. Óskað var eftir því í bréfinu að umsögn bærist stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eigi síðar en á hádegi 10. desember 2012. Það blasti þegar við að fresturinn var allt of stuttur miðað við mikilvægi þeirra málefna sem nefndinni var ætlað að fjalla um og útilokað var að leita skriflegra ábendinga og athugasemda sérfræðinga og annarra sem málið varðar. Gestum sem komu á fund nefndarinnar var gefinn afar takmarkaður tími til að útlista skoðanir sínar. Haldnir voru átta fundir um málið í nefndinni, sá fyrsti 27. nóvember 2012 og sá síðasti 18. janúar 2013. Nefndin tók á móti gestum á sjö þessara funda. Boðað var af stjórnarmeirihlutanum í nefndinni að fundur yrði haldinn til að ræða viðkomandi frumvarpsákvæði og leita samkomulags nefndarmanna. Af honum varð ekki. Þá var einnig boðað að send yrðu út drög að umsögn stjórnarmeirihlutans til umræðu innan nefndarinnar meðal allra nefndarmanna til að þeir gætu skipst á skoðunum, lagt fram hugmyndir sínar, gagnrýni og hugmyndir um úrbætur. Þessi umsögn umhverfis- og samgöngunefndar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var send til mín með tölvupósti laust fyrir kl. 12 föstudaginn 18. janúar og boðað til fundar klukkustund síðar, eða kl. 13. Í póstinum kom fram að nefndarmenn ættu að kynna sér umsögnina ítarlega á þessum klukkutíma. Á fundinum 18. janúar var málið tekið út umræðulaust og án þess að farið væri yfir umsögnina eða hún lesin. Ekki var gerð tilraun til að leita samkomulags. Ég greiddi atkvæði gegn því að málið yrði tekið út eins og í pottinn var búið. Mér varð ljóst, og hafði reyndar verið það ljóst í nokkurn tíma, að málið var rekið sem hvert annað stjórnarfrumvarp, stjórnarskipunarfrumvarp ríkisstjórnarinnar en ekki þjóðarinnar. Það er miður og brýtur gegn þeirri hefð að stjórnarskránni sé ekki breytt nema um þær breytingar sé þokkaleg samstaða milli þings og stjórnmálaflokka. Ég leyfi mér í því efni að vísa til breytinga sem gerðar voru á stjórnarskránni á síðasta áratug 20. aldar undir forustu þingmannanna Geirs H. Haardes, Ragnars Arnalds o.fl. Þessi vinnubrögð vísa þann veg að Alþingi megi hugsanlega horfa upp á stjórnarskrárbreytingar á hverju þingi, með hverri nýrri ríkisstjórn. Það væri full ástæða til að rifja upp forsögu málsins allt frá vordögum 2009 en að henni verður ekki vikið að þessu sinni. Því skal þó haldið til haga að á þjóðfundi um málið og hjá stjórnlagaráði komu fram ótal góðar hugmyndir og tillögur sem eru til þess fallnar að leggja grunn að skynsamlegum breytingum á núgildandi stjórnarskrá. Því miður virðist stefna í að nauðsynlegum breytingum verði mjög ábótavant í meðförum Alþingis eins og málið er statt í dag. Í stað þess að vinna að málinu í samstöðu og sátt og með málamiðlunum virðist blasa við að málið verði sett í hnút málþófs á næstu vikum. Það stefnir jafnvel í að engar breytingar nái fram að ganga ef marka má reynslu af stjórnarskrárumræðum á vorþingi 2009 þar sem ég sat allan tímann, undir 700 ræðum, sem stuðningsmaður stjórnarskrárbreytinga. Þær voru þó fáar en afgerandi og þær voru nokkuð skýrar. Það er því miður betur heima setið þegar staðið er að málum eins og nú en af stað farið í þessa flokkspólitísku ferð. Stjórnarskráin er mál þjóðarinnar, til hennar verður að vanda í hvívetna. Sú er ekki raunin með það frumvarp sem Alþingi hefur nú til umfjöllunar. Ég hef spurt mig hvort það sé undirliggjandi vilji stjórnarmeirihlutans að stefna málinu í hnút og slá síðan pólitískar keilur um það í komandi alþingiskosningum. Það væri afar miður þegar stjórnarskráin á í hlut. Ég hef rakið það að nefndinni gafst ekki tóm til að kalla eftir skriflegum umsögnum og tíminn til að taka á móti gestum og heyra sjónarmið þeirra var afar takmarkaður. Það var varla að nokkur gestur gæti tæmt sitt mál og komið á framfæri öllum þeim athugasemdum sem viðkomandi hafði um breytingartillögurnar eða nýju stjórnarskrána. Það var ekki orðið við óskum um að kalla fyrir fleiri gesti. Ég vísa þar til beiðni minnar um að Ágúst Þór Árnason, deildarformaður lagadeildar Háskólans á Akureyri, kæmi á fund nefndarinnar og óskar hv. þm. Birgis Ármannssonar um gesti. Þessari hraðsuðu málsins verður best lýst með tilvísun í bréf Sambands íslenskra sveitarfélaga sem dagsett er 29. nóvember 2012. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Sambandið vill hins vegar taka fram að í raun er það fyrst núna, þegar frumvarp til stjórnskipunarlaga er lagt fram á Alþingi, sem talist getur tímabært að vinna heildstæða umsögn um þær tillögur sem felast í frumvarpinu. Til að vinna slíka umsögn þarf að fara yfir sjálft frumvarpið, skýringar við það og önnur gögn sem liggja til grundvallar frumvarpinu, þar á meðal álit sérfræðinganefndar sem falið var að yfirfara frumvarpstillögur stjórnlagaráðs. Vegna umfangs og mikilvægis málsins er hér ekki um að ræða verkefni sem hægt er að vinna á örfáum dögum, allra síst í því mikla annríki sem jafnan er í nóvember og desember vegna þingmála og lagafrumvarpa sem unnið er að í ráðuneytum.“ Síðar segir í bréfinu, með leyfi forseta: „Að áliti Sambandsins er raunhæfur umsagnarfrestur um svo viðamikið mál sex til átta vikur, jafnvel þótt verkefnið verði sett í forgang, en ljóst er að starfsmenn sambandsins geta ekki lagt öll önnur verkefni til hliðar á meðan málið er til umsagnar.“ Í bréfi Bjargar Thorarensen, prófessors við lagadeild Háskóla Íslands, til allsherjar- og menntamálanefndar, dagsettu 3. desember 2012, kveður við sama tón. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Ítrekað er að frestur sem veittur var til undirbúnings fyrir fundinn er óhæfilega stuttur þegar jafnmikilvægt og margþætt mál á í hlut.“ Í bréfi Bjargar Thorarensen til umhverfis- og samgöngunefndar, dagsettu 9. desember 2012, segir enn fremur, með leyfi forseta: „Ekki reyndist mögulegt í ljósi hins stutta tíma til undirbúnings að útbúa skriflegar athugasemdir um öll þessi ákvæði frumvarpsins.“ Síðar segir í sama bréfi: „Áréttað er að engin tök hafa verið á að greina þessi ákvæði til að geta svarað spurningum nefndarinnar með viðhlítandi hætti eða gera tæmandi athugasemdir við efni þeirra.“ Þrátt fyrir þessa fyrirvara Bjargar Thorarensen, sem hún ítrekaði á fundi umhverfis- og samgöngunefndar 10. desember 2012, segir orðrétt í umsögn meiri hluta nefndarinnar, með leyfi forseta: „Björg Thorarensen lagaprófessor sendi umhverfis- og samgöngunefnd minnisblað sem hún afhenti einnig atvinnuveganefnd Alþingis um þær greinar sem nefndirnar höfðu til umfjöllunar. Hún gerir ekki efnislegar athugasemdir við 34. gr. frumvarpsins en telur ekki fullljóst hver séu „áhrif ákvæðisins á eignarréttindi bæði einstaklinga og sveitarfélaga, bæði bein eða óbein í náttúruauðlindum eða áhrif á afnotarétt auðlinda miðað við núverandi skipan“.“ Þetta er beinlínis röng ályktun í umsögn meiri hlutans út frá fyrirvörum Bjargar um tímaskort og pressu og skýringum hennar á áðurnefndum fundi með nefndinni 10. desember 2012. Þegar umsögn hennar er hins vegar skoðuð kemur í ljós að hún gerir fjórar veigamiklar efnislegar athugasemdir við ákvæðið. Innlegg hennar er því rangtúlkað. Það er rík ástæða til að kalla eftir ítarlegri umsögn Bjargar Thorarensen, eins fremsta stjórnskipunarsérfræðings þjóðarinnar, um öll ákvæði frumvarpsins, greina þau til hlítar og áhrif þeirra á réttarskipan okkar. Sama gildir fullkomlega um afar ítarlega umsögn helsta trúnaðarmanns þingsins, umboðsmanns Alþingis, sem skrifaði á fimmta tug blaðsíðna umsögn skömmu áður en málið var tekið úr nefnd. Hér hef ég nefnt nokkur dæmi til sögunnar um gagnrýni á málsmeðferð. Þau eru mörg fleiri. Stjórnarskráin á það ekki skilið að fá slíka meðferð. Ég ítreka að fyrirhugað frumvarp til stjórnarskipunarlaga hefur hlotið mikla og ástæðuríka gagnrýni fræðasamfélagsins frá fremstu sérfræðingum landsins í lögfræði og öðrum samfélagsfræðum, gagnrýni sem verður að taka alvarlega, staldra við og gaumgæfa í þaula. Frú forseti. Um þessa gagnrýni leyfi ég mér að vísa að mestu leyti til umsagnar Bjargar Thorarensen til allsherjar- og menntamálanefndar, dagsettrar 3. desember 2012, til utanríkismálanefndar, dagsettrar 10. desember 2012, og til umhverfis- og samgöngunefndar, dagsettrar 9. desember 2012. Einnig vísa ég, sem er brýnt, til ítarlegrar umsagnar trúnaðarmanns Alþingis, umboðsmanns okkar, Tryggva Gunnarssonar. Þau skjöl sem ég hef hér vísað í eru fylgiskjöl með umsögn minni og ég geri þessar umsagnir og athugasemdir að mínum. Við blasir af umsögnum Bjargar Thorarensen og reyndar einnig umboðsmanns Alþingis og annarra sérfræðinga að frumvarpið þarf verulegrar skoðunar við og endurbóta á efni en ekki síður framsetningu, orðalagi, kaflaskipan o.fl. Sú endurskoðun verður að mínu mati ekki gerð af viti á þeim skamma tíma sem eftir lifir af þessu þingi nema um atriði sem þokkaleg sátt er um og því skal haldið til haga að þau eru allnokkur. Frú forseti. Frumvarpið er eins og fyrr segir alvarlega gagnrýnt fyrir framsetningu og orðalag einstakra ákvæða. Mjög mörg ákvæði þess eru að orðalagi matskennd og óljós að efni. Það skortir mjög á skýrleika og gagnort orðalag. Orðalagsbreytingar eru gerðar á mörgum ákvæðum gildandi stjórnarskrár en tekið fram um leið að þær feli ekki í sér efnisbreytingar. Þetta á meðal annars við um mannréttindakafla frumvarpsins. Þær virðast margar gerðar breytinganna vegna og því miður valda margar orðalagsbreytinganna, sem ekki eiga að vera efnisbreytingar, réttaróvissu. Það er miður í ljósi þess að flest núgildandi mannréttindaákvæði eru skýr og auk þess hafa dómar gengið um mjög mörg þeirra og skýrt til hlítar efni þeirra. Með þeim matskenndu ákvæðum sem ég er að vísa til og óskýrt orðuðum ákvæðum er dómstólum í raun falið löggjafarvald sem þeir hafa ekki með að gera, almennt séð, nema hvað varðar útskýringar og túlkanir. Frú forseti. Það er af mörgu að taka en ég tek aðeins dæmi hér af handahófi. Ég spyr til dæmis: Af hverju er ákvæðinu breytt í þá veru að Ísland eigi að vera lýðveldi með þingræðisstjórn? Hvað var að orðunum þingbundinni stjórn? Er stefnt að einhverri breytingu með þessu? Það hafa allir skilið í áratugi hvað þingbundin stjórn þýðir. Hvað þýðir að einkaaðilar skuli eftir því sem við á virða þau réttindi sem kveðið er á um í II. kafla, um mannréttindi og náttúru? Er verið að gefa afslátt á mannréttindum? Að virða stjórnarskrána eftir því sem við á. Það gildir sama um lokamálslið 2. mgr. 9. gr. Það er lítt skiljanlegt ákvæði. Einnig vekur það umtalsverðar áhyggjur að gildandi eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, um heimild til að takmarka eignarréttindi, hafi verið fellt niður í 13. gr. frumvarpsins. Í því fólst auðvitað framsal á fullveldi og við blasti að Nubo-ar Íslands gætu keypt landið. Sem betur fer hefur þessu verið kippt í liðinn af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd með breytingartillögu sem nefndin leggur fram og því ber að fagna. Sama gildir um skýringar í greinargerð um félagafrelsisákvæði frumvarpsins, 20. gr. Þar var vakið upp deilumál sem leyst var farsællega við breytingar á mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar síðasta áratug. Í greinargerðinni eins og hún lá fyrir var vegið að launamönnum og samtökum þeirra og svokölluðu neikvæðu félagafrelsi gert hærra undir höfði en mannréttindabundnu samningsfrelsi. Núverandi tilhögun brýtur í engu gegn mannréttindum. Hver og einn launamaður og atvinnurekandi er frjáls að standa utan samtaka. Greinargerð með frumvarpinu gekk gegn mannréttindum, samningsrétti launamanna og atvinnurekenda og fól í sér atlögu gegn samtökum þeirra og farsælu skipulagi á íslenskum vinnumarkaði. Þetta hefur meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar séð og gert um það tillögur. Ég leyfi mér að vísa í rökstuðning fyrir því sjónarmiði. Það var mikil deila um þetta þegar stjórnarskránni var breytt á síðasta áratug síðustu aldar og eftir þær deilur sem risu milli launþegasamtaka og fleiri var sett inn ný skýring í stjórnarskrána þar sem sagt var að ekki mætti hrófla við neinu í gildandi fyrirkomulagi á vinnumarkaði og ég hygg að svo verði eftir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur gert breytingartillögur fyrir 2. umr. Frú forseti. Það er fleira sem ég get tekið hér. Í 23. gr. er notað orðalagið „að hæsta marki sem unnt er“. Þetta er um heilsu og heilbrigðisþjónustu. Þetta er fallegt markmið, ég deili ekki á það. Hvað þýðir það? Hver er viðmiðunin? Er viðmiðunin það besta í Bandaríkjunum eða annars staðar í heiminum? Frumvarpið kveður í 24. gr. á um að menntun á skólaskyldualdri sé án endurgjalds. Þegar ég las þetta ákvæði spurði ég mig: Falla þar með niður öll gjöld sem nú eru innheimt af skyldunemum, m.a. fyrir pappír, námsgögn og bækur? Gott ef svo væri. Ef svo er ekki þá er þetta vopn í hendur þeirra foreldra sem vilja berjast gegn því að börnum þeirra sé gert að greiða fyrir ýmis námsgögn, hjálpargögn o.fl. Þarna þarf að taka af öll tvímæli. Það þarf að vera samræmi á milli laga og framkvæmdar í dag og stjórnarskrárinnar. Þarna er alla vega mikill vafi. Ákvæðin um alþingiskosningar eru umdeild og byggja að hluta til á opnum heimildum. Það er ekki gott mál. Þessar opnu heimildir gætu þýtt það í mínum augum að stjórnarskránni yrði breytt, þ.e. fyrirkomulagi alþingiskosninga, með hverri nýrri stjórn eftir heimildaákvæðum. Hér þarf að vera festa, að mínu mati, og setja ákvæðið þannig að stjórnarskráin mæli skýrt fyrir um þetta. Ákvæði um persónukjör og margt fleira eru líka óljós og til þess fallin að valda deilum. Ákvæðin um alþingiskosningar eru líka að mínu mati og eftir minni reynslu verulega andstæð, þar hallar á landsbyggðina án þess að jafnræðis hennar sé gætt að öðru leyti gagnvart höfuðborgarsvæðinu og það sé tryggt. Greinin er um margt mjög óljós. Sjáum hvað gerðist í kosningum til stjórnlagaþings á sínum tíma, sem varð stjórnlagaráð. Sjáum hver skipunin varð þar. Þrír fulltrúar voru af landsbyggðinni í því landskjöri, og þeir komu úr Norðausturkjördæmi. Málskotsákvæði 65. gr. og þingmál að frumkvæði kjósenda, samkvæmt 66., og 67. gr., þarfnast mun betri útfærslu að mínu mati. Sama gildir um 89. gr., um ráðherra og Alþingi. Ákvæði um framsal ríkisvalds, samkvæmt 111. gr., eru að mínu mati beintengd umsókn um aðild að ESB. Þau eru óútskýrð og galopin. Hvað felst í verulegu valdframsali samkvæmt ákvæðinu? Felst verulegt framsal í einu frumvarpi eins og loftslagsfrumvarpinu sem að mínu mati fól í sér brot á stjórnarskránni og var fullveldisframsal? Nei, væntanlega ekki. En fela þá tíu frumvörp í sér verulegt framsal? Getur maður bara skoðað þetta í heild en ekki frá máli til máls? Verði kosið um stjórnarskrárbreytingar í vor má vera ljóst af þessu ákvæði að kosningarnar muni snúast um aðild eða ekki aðild að ESB. Ég hygg að full rök séu fyrir að snúa kosningunum upp á það. Tvö ákvæði enn vildi ég nefna. Annað er í 96. gr., um skipun embættismanna, og hitt í 102. gr, um skipun dómara. Þau eru mér lítt skiljanleg. Á forsetinn að taka að sér hlutverk dómnefnda um hæfni og hæfi dómara? Á að kollvarpa nýlegri skipan mála sem reynst hefur vel? Ég man ekki betur en að á þessu þingi höfum við breytt ákvæðum um skipun hæstaréttardómara með þeim hætti sem ég met mjög farsælan. Núverandi kerfi er því gott. Það kveður á um að veiting dómaraembættis við Hæstarétt fari til Alþingis undir ákveðnum skilyrðum. Frú forseti. Ég hef hér tekið dæmi af handahófi. Þau eru mun fleiri. Aðalatriðið er að gaumgæfa þarf öll ákvæði frumvarpsins, orðalag þeirra sérstaklega. Frumvarpið verður að vera gagnort og það má ekki valda neinum misskilningi, alla vega sem minnstum misskilningi. Það verður að vera gagnort þannig að það skapi ekki vafa og veki ekki upp deilumál, dómsmál. Miðað við frumvarpið í dag, verði það samþykkt óbreytt eins og það liggur núna fyrir, er það vopnabúr dómsmála vegna þess að það þarf útskýringar, dómstólstúlkun og þýðingu margra ákvæðanna. Það er vont. Það verður að hyggja að því hvort dómstólar geti dæmt um þau matskenndu og um margt óljósu ákvæði sem nefnd hafa verið og vikið var að hér að framan. Þá kem ég að einum þætti enn sem veldur réttaróvissu og túlkunarvanda. Greinargerð með frumvarpinu er villandi og mótsagnakennd og veitir ekki þá lögskýringarleiðsögn sem brýn þörf er á gagnvart óljósum og matskenndum ákvæðum frumvarpsins. Virtir fræðimenn hafa gengið svo langt í umfjöllun á fundi umhverfis- og samgöngunefndar að fullyrða að greinargerðin sé ónothæf og að hana þurfi að endursemja. Ég tek mark á þessum fræðimönnum og ekki síður tek ég mark á trúnaðarmanni Alþingis, umboðsmanni. Það þyrfti að gefa sér mun meiri tíma en átta daga til að gaumgæfa hans ítarlegu og faglega unnu umsögn. Ég vík næst að ákvæðum sem snúa að umhverfis- og samgöngunefnd. Fyrst um 32. gr. sem var aukaafurð í umfjöllun nefndarinnar. Það er mín skoðun að greinin sé vanhugsuð og stangist á við eignarréttarákvæðið í 13. gr. Hugtakið þjóðareign er ekki skilgreint. Eigi greinin að taka til dýrmætra þjóðareigna í einkaeign - það er töluvert af dýrmætum menningarverðmætum í einkaeign, sérstaklega fornrit í höndum safnara, fræðimanna og annarra - á að vera hægt að taka þessar eignir eða banna viðkomandi að ráðstafa þeim, að veðsetja þær og annað slíkt? Mér finnst aðalatriðið þær óskilgreindu kvaðir sem lagðar eru á einkaeigendur fornrita, sem falla undir greinina. Þau bannákvæði sem þar koma fram falla beinlínis undir 13. gr. Þar eru lagðar óskilgreindar kvaðir. Ég hygg að meginhugsunin ætti að vera sú að koma í veg fyrir að dýrmætar þjóðareignir yrðu fluttar úr landi og lagðar hömlur eða sett bann við því. Jafnframt ætti að setja almenn lög um að skylda menn sem eiga í einkaeignarrétti menningarminjar til að fara með þær með hætti sem sómi er að fyrir þessar eignir. Ég vil líka segja varðandi þetta ákvæði, frú forseti, að staða þessara mála er nokkuð vel tryggð í dag, bæði í alþjóðasamningum og lögum. Ákvæðið er, ef eitthvað er, til þess fallið að draga úr því öryggi. Fræðimenn gagnrýna þetta ákvæði harðlega og ég hygg að skoða þurfi vandlega hvort þörf sé á því. 33. gr. er í heild óljós og matskennd, samanber umfjöllun mína hér að framan. Ég nefndi orðalagið í 1. mgr., um að fyrri spjöll skuli bætt eftir föngum. Ég lít svo á að hér sé um að ræða brot á mengunarbótareglu stjórnarskrárinnar. Hér er mælt fyrir um að stjórnarskrárbinda undantekningu, ekki þá aðalreglu að öll spjöll skuli bæta. Hér er undantekningarregla, það á að bæta eftir föngum. Samkvæmt gildandi lögum og alþjóðasamningum höfum við Íslendingar einsett okkur að varðveita, vernda og bæta umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi, einkum á grundvelli meginreglunnar um sjálfbæra þróun og þeirrar meginreglu að grípa skuli til varúðarráðstafana og fyrirbyggjandi aðgerða. Þessar meginreglur ættu að endurspeglast í stjórnarskránni en ekki undantekningarreglan, að bæta eftir föngum. Um þessa undantekningarreglu má mæla fyrir í almennum lögum. Það er reyndar gert í dag. Orðalagið „bætt eftir föngum“ er verulega vont lagalega séð. Ég spyr mig hvað það þýði á mannamáli sem er svo oft vísað til. Það er eins og þeir sem tali um lögfræði tali ekki mannamál. Ég hef verið lögfræðingur frá 1974 og veit ekki betur en að fólk hafi almennt skilið mig þó að ég tali um lögfræði. Það er sagt að 3. mgr. greinarinnar feli í sér meginregluna um sjálfbæra þróun eins og hún er skilgreind í svonefndri Brundtland-skýrslu. Það er ekki rétt að orðalagi til. Lagt er til að meginreglan um sjálfbæra þróun verði sett fram orðrétt í nýrri stjórnarskrá og skilgreind rækilega í greinargerð út frá þeim grunnstoðum sem þessi regla byggir á og er til og skýrð. Orðalagið í greininni „að þau skerðist sem minnst til langframa“ er að mínu mati ónothæft. Hvað þýðir það? Þetta orðalag er bæði lagatæknilega, fyrst menn nota það orðalag, og mannamálslega vont. Hvernig geta dómstólar túlkað þetta orðalag án þess að setja lög? Í umsögn minni hef ég lýst því að umsemja þurfi 34. gr. frá grunni og skilgreina í greinargerð til að varpa lögskýringarljósi á hana. Það þarf að skilgreina rækilega hugtökin varanleg afnot, venjulega hagnýtingu fasteignar - hvað þýðir venjuleg hagnýting? - gegn fullu gjaldi o.fl. Mér fannst sérkennilegt í upphaflegu greinargerðinni að auðlindir sjávar virtust settar í forgang í stað þess að setja allar auðlindir okkar á sama stall. Það fannst mér varhugavert. Mér fannst deilan úr fiskveiðistjórnarmálinu allt í einu koma fram í tillögu að nýrri stjórnarskrá. Auðlind til sjávar er ein af mörgum. Ég minni líka á að andrúmsloftið er auðlind, það mætti gjarnan minnast á það í stjórnarskránni. Í 34. gr. er endurtekin reglan um sjálfbæra þróun sem er tvítekning. Ég hefði talið betra að skipa henni á einn stað. Ég vísa til sambærilegra athugasemda sem ég gerði við 33. gr. Að öðru leyti er vísað til athugasemda fræðimanna. Ég vek athygli á því að svonefndur sérfræðingahópur forsætisráðherra gerði efnisbreytingar á tillögum stjórnlagaráðs um greinina og fleiri greinar þar sem margar voru að mínu mati ekki til bóta. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leggur til breytingar en enn er verk að vinna til að greinin verði fyllilega skiljanleg og túlkanleg. Þá um 35. gr. Ég vísa til umsagnar meiri hlutans eftir því sem við á. Orðalagið „umtalsverð áhrif“ er umdeilanlegt og ekki samkvæmt 1. mgr. Orðið umtalsvert er óþarft og um of þrengjandi. Í 3. mgr. færi líka betur á, eins og ég hef orðað, að tiltaka meginreglur umhverfisréttar og skýra þær í greinargerð, samanber fyrri athugasemdir, þ.e. tiltaka hverjar þessar reglur eru í staðinn fyrir að vísa í meginreglur. Greinin sætti gagnrýni gesta sem komu fyrir nefndina. Þá um 36. gr. Ég tel að ákvæðið sé óskýrt, eins og það er nú orðað, misvísandi og í raun óþarft líka. Dýravernd er afar vel tryggð í dag í almennum lögum og ekki síður í alþjóðasamningum sem við erum bundin af. Frú forseti. Loks er VII. kafli, um sveitarfélög. Ég tek undir athugasemdir og ábendingar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar þarf að bæta orðalag, svo sem „nægilega burði“; „undir staðbundinni stjórn“ er annað sem ég hnaut um og „með beinum hætti“ er varðar að leita umsagna sveitarfélaga, það má falla út. Það er fjöldi mikilvægra mála sem varða sveitarfélög með óbeinum hætti sem sjálfsagt er að leita umsagna sveitarfélaga um og það hefur oftsinnis verið gert. Mér finnst þetta þrengjandi. Ég hefði fellt út orðalagið „með beinum hætti“. Í greinargerðinni um þennan þátt eru fleiri þættir ruglandi. Þar er til að mynda í þrígang talað um að festa sveitarstjórnarstigið í sessi, en raunin er sú að það er verið að staðfesta gildandi lög. Í tillögum þjóðfundar og stjórnlagaráðs felast, sem fyrr segir, margar hugmyndaríkar og gagnmerkar hugsjónir og tillögur. Tillögur þjóðfundar og stjórnlagaráðs verður að útfæra mun betur en raun ber vitni eins og málefnaleg, fagleg gagnrýni fræðasamfélagsins ber með sér. Þar nægir að vitna enn og aftur í umsagnir Bjargar Thorarensen og umboðsmanns Alþingis. Hér er mikið verk að vinna. Það er kominn grunnur sem er hægt að byggja fullkomlega á. Það þarf að gaumgæfa hvert orð. Það þarf að gaumgæfa kaflaskipan. Það þarf að gaumgæfa hugsanlegar afleiðingar hvers ákvæðis. Það verður að mínu mati ekki gert svo vel sé á þeim stutta tíma sem eftir lifir vorþings. Ég minni á reynsluna af vorþingi 2009, eftir að bráðabirgðastjórn Vinstri hreyfingar – græns framboðs og Samfylkingar tók við 1. febrúar, þar sem voru fluttar ef ég man rétt á áttunda hundrað ræður og ekkert varð úr neinu sem er miður því að það var ekki svo mikill ágreiningur nema kannski pólitísk áfallastreita. Full ástæða er einnig til að bíða niðurstöðu svonefndrar Feneyjanefndar sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur leitað til um umsögn. Það var vel gert. Engu að síður, eins og ég hef áður sagt, er að finna ákvæði í frumvarpinu sem ástæða er til að ætla að samstaða geti náðst um fyrir þinglok 2013. Ég vísa þar aftur til tillagna sem lágu frammi á vorþingi 2009, á þingskjali 648., 385. mál. Þar vísa ég sérstaklega til 2. gr. frumvarpsins um aðferð til að breyta stjórnarskránni. Þar er kveðið á um sjálfstæða þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingar í stað þess að kjósa um stjórnarskrárbreytingar samhliða alþingiskosningum, sem er reyndar uppi núna í tillögunum. Náist samstaða um þennan þátt málsins, þó að það væri ekki nema um þennan þátt málsins, þá hefur mikið áunnist, þá er miklu auðveldara verk að fara í stjórnarskrána ef hún liggur ekki undir í alþingiskosningum og þarf samþykki tveggja þinga. Ég held því enn til haga að frumvarp það sem hér er til umfjöllunar opnar fyrir aðlögun og aðild að ESB sem brýnt er að þjóðin kjósi um í sjálfstæðri þjóðaratkvæðagreiðslu og ég minni aftur á frumvarpið um loftslagsmál og vísa þar til ítarlegrar greinargerðar minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar upp á einar 17 blaðsíður. Að endingu lýsi ég þeirri eindregnu von minni að frumvarp þetta til stjórnarskipunarlaga hljóti vandaða og málefnalega umfjöllun Alþingis og að stjórnarskráin verði ekki þolandi stjórnmálaómenningar sem gagnrýnd er með veigamiklum rökum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndar sem um hana fjallaði, skýrslu sem samþykkt var með öllum 63 greiddum atkvæðum þingmanna hér á þingi. Þessi ummæli hafa margsinnis verið rifjuð upp en ég leyfi mér að lesa stuttan kafla, með leyfi forseta: „Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sett fram gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis sem mikilvægt er að bregðast við. Meginniðurstöður þingmannanefndarinnar varðandi Alþingi eru þær að auka þurfi sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja beri meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Þingmannanefndin telur brýnt að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, verji og styrki sjálfstæði sitt og marki skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki vera verkfæri í höndum framkvæmdarvalds og oddvitaræðis. Þingmannanefndin telur fulla ástæðu til að taka alvarlega gagnrýni í umfjöllun vinnuhóps um siðferði um íslenska stjórnmálamenningu og leggur áherslu á að draga verði lærdóm af henni. Alþingi á að vera vettvangur umræðu sem tekur mið af almannahagsmunum. Góð stjórnmálaumræða næst fram með því að láta andstæð sjónarmið mætast þar sem byggt er á staðreyndum og málin eru krufin til mergjar. Íslensk stjórnmál hafa ekki náð að þroskast nægilega í samræmi við það. Stjórnmálaumræður á Alþingi hafa einkennst um of af kappræðum og átökum og því þarf að efla góða rökræðusiði á Alþingi. Mikilvægt er að Alþingi ræki umræðuhlutverk sitt og sé vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta.“ Frú forseti. Við skulum sýna stjórnarskránni þá virðingu að fjalla um hana í þessum anda, með faglegum og málefnalegum hætti. Tökum líka mark á helsta trúnaðarmanni Alþingis, umboðsmanni þess, sem hefur sett fram eins og ég sagði áður veigamikla og ítarlega gagnrýni. Ég vil líka taka það fram að um þennan þátt málsins þarf tvo til, í þessum efnum þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu, en ábyrgð ríkisstjórnarinnar og stuðningsmanna hennar er mikil í þessu máli. Miklu veldur sá sem upphafinu veldur. Frú forseti. Ég hef í ræðu minni vísað til nefndarálits míns í umhverfis- og samgöngunefnd. Því fylgdu, eins og ég sagði áðan, fylgiskjöl sem ég vísa til og geri málefni þeirra að mínum. Það er í fyrsta lagi umsögn Bjargar Thorarensen til allsherjar- og menntamálanefndar, umsögn þeirrar sömu til utanríkismálanefndar, umsögn hennar til umhverfis- og samgöngunefndar og enn fremur til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Síðast en ekki síst vísa ég í umsögn umboðsmanns Alþingis til nefndasviðs. Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Virðulegi forseti. Það var gagnlegt að hlusta á hv. þingmann fara yfir viðhorf sín til hinna ýmsu greina frumvarpsins. Það sem ég vildi þó spyrja hv. þingmann sérstaklega um er að nú erum við á seinni hluta ferils sem hófst á sínum tíma með þjóðfundi, síðan var unnið áfram með það, 24. maí 2012 samþykkti Alþingi að vísa til þjóðarinnar tillögum stjórnlagaráðsins sem skyldu lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 20. október greiddu 64,2% atkvæði með því að frumvarpið skyldi lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Getur, eftir þessa afdráttarlausu niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslunni, vilji eða viðhorf einstakra þingmanna til einstakra greina gengið framar vilja þjóðarinnar í málinu? Hann er sá að þetta liggi til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Við getum öll skrifað okkar eigin útgáfu af stjórnarskrá, öll 63, en það er vilji þjóðarinnar sem hlýtur að verða ofan á eftir jafnafdráttarlausa niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu og fyrir liggur.

Frú forseti. Það er rétt, það er mikil vinna að baki og ég lýsti því í ræðu minni, hugmyndaríkum tillögum sem fram hefðu komið, bæði frá þjóðfundi og stjórnlagaráðinu sem slíku. Málið er hér núna í fyrsta sinn í þinginu sjálfu sem er stjórnarskrárgjafinn með þjóðinni, leggur fyrir þjóðina tillögur sínar. Ganga viðhorf einstakra þingmanna framar? spyr hv. þingmaður. Ég er ekki að leggja mína ræðu upp með þeim hætti. Því fór fjarri. Ég vísaði til fræðimanna og ég leyfi mér í þessu stutta svari mínu til hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar að lýsa því yfir að mér líður eins og ég sé í sömu stöðu og Samband íslenskra sveitarfélaga um aðkomu mína að þessari vinnu á síðustu dögum. Það er hún sem þarf að bæta, það er það sem Samband íslenskra sveitarfélaga gagnrýnir og ég tek undir þá gagnrýni.

Frú forseti. Eins og ég nefndi áðan var ræða hv. þingmanns fín, efnisleg og mörg góð viðhorf sem þar komu fram. Margt af því er búið að fara í gegnum og skoða í þeirri vinnu sem nú er að ganga til enda á Alþingi. Ég get tekið sem dæmi að sú nefnd sem ég veiti forstöðu, allsherjar- og menntamálanefnd, hafði til umsagnar 36 af þessum greinum, rúman þriðjung frumvarpsins. Það var mjög gagnlegt og mikil vinna að fara í gegnum það allt en sú vinna sannfærði mig líka um að frumvarpið frá stjórnlagaráði eftir þjóðaratkvæðagreiðslu og sérfræðingahópinn og allt væri svo sannarlega þess vert að ganga hér til enda. Svo er það alltaf þjóðin sem á aftur síðasta orðið í þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskipunarlögin sem Alþingi samþykkir á hverjum tíma. Við gerum nokkrar breytingartillögur sem við teljum að rúmist innan ramma tæknilegra breytinga og einhvers sem rúmast í þjóðfundi. Þess vegna spyr ég hv. þingmann aftur: 

Spyrja má, frú forseti, hvort í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu hafi birst þjóðarvilji. Spyrja má hvort stjórnlagaráð hafi endurspeglað þjóðina. Þátttaka í þessum atkvæðagreiðslum var mjög slök. Meginmálið 

Forseti. Þetta frumvarp var meginefnið hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í allan fyrravetur. Þar kom fjöldi fræðimanna og var farið gaumgæfilega í hinar ýmsu greinar. Það komu ummæli um að frestur til umsagna í desember væri of stuttur og allir þeir sem komu þar að máli fengu strax að vita að ef fólk treysti sér ekki til að svara innan tilsetts tíma mundi það gera það við fyrsta tækifæri. Samband íslenskra sveitarfélaga skilaði ítarlegri umsögn í fyrra og annarri núna. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hefur hann ekki lesið breytingartillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem kemur frá utanríkismálanefnd um 111. gr. og framsal ríkisvalds?

Frú forseti. Jú, ég hef gert það.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að í þeirri breytingartillögu er ekki talað um verulegt eða óverulegt framsal og síðasta málsgrein hennar tekur af allan vafa um að þegar samningur um aðild að Evrópusambandinu liggur fyrir verði hann borinn undir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Það er enginn vafi þar á. Ég vil líka vekja athygli á því sem hv. þingmaður kom þó inn á en nokkru af því sem hann gagnrýndi hefur þegar verið breytt með breytingartillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, svo sem eins og um eignarréttinn og félagafrelsið. Ég vil líka segja að mér finnst skrýtið að það sé óskýrt fyrir lögfræðinga eða dómara þegar talað er um að eitthvert orðalag sé ekki efnisbreyting, það séu notuð nútímalegri orð, nútímalegri framsetning 

Frú forseti. Um það síðasta vil ég segja að þar eru sett fram, eins og ég lýsti ítarlega í ræðu minni, matskennd ákvæði sem kalla á nýja túlkun. Ég spurði fyrst og fremst: Til hvers er verið að breyta breytinganna vegna ef það er ekki efnisinntak í því? Það var megingagnrýni mín. Við vitum að auðvitað verður samningur við ESB borinn undir þjóðina. En ég upplifði það hér fyrir jól á næturfundi á síðasta degi þings að samþykkt voru lög um loftslagsmál sem stakt mál að mínu mati, þar var augljóslega gengið gegn fullveldi landsins. Þessi breyting sem nú hefur verið gerð eða er lögð til felur í sér að mínu mati að slíkar breytingar geti náð fram að ganga, stakar breytingar, en auðvitað verður hugsanlegur ESB-samningur borinn undir þjóðina, það hefur alltaf staðið til. Það nægir mér ekki. Ég vil að það sé hægt að bera einstök frumvörp sem fela í sér aðlögun og inngrip í stjórnarskrána undir þjóðina.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir ágæta yfirferð yfir frumvarpið, reyndar alls ekki yfir það allt enda er ekki við því að búast. Hann nefndi hérna 39. gr. og ræddi um að kosningalögunum yrði væntanlega breytt í þágu þeirra flokka sem eru með stjórnarmeirihluta og það finnst mér góð framtíð fyrir Sjálfstæðisflokkinn. En hann ræddi ekki um breytingar á stjórnarskránni sjálfri, 113. gr., sem verða afskaplega auðveldar. Það þarf einfaldan meiri hluta á Alþingi til að breyta til dæmis kosningalögum og það er stjórnarmeirihlutinn sem getur breytt því, með 35 eða 40 þingmönnum eða einhverju slíku. Síðan fer það í kosningu hjá kjósendum og þar þarf einfaldan meiri hluta. Þetta verður mjög lipurt. Óttast hv. þingmaður ekki að stjórnarskránni verði breytt einu sinni, tvisvar á kjörtímabili eða jafnvel árlega?

Frú forseti. Ég nefndi að það gæti orðið sá raunveruleiki að hver ný ríkisstjórn gerði sínar breytingar eða breytti túlkuninni  Ég nefndi örfá dæmi en mín umsögn er alls ekki tæmandi um öll ákvæði frumvarpsins. Það var óvinnandi vegur á þeim stutta tíma sem ég hafði. Mitt megininnlegg hér snerist þó um verkefni umhverfis- og samgöngunefndar, að fjalla um þá málaflokka sem sneru að henni. Talað er um að skoða afleiðingar frumvarpa, réttaráhrif, áhrif á stjórnskipan okkar, og eitt af þeim ákvæðum sem ég hygg að þurfi að grandskoða og gefa sér betri tíma í er það hvernig stjórnarskránni er breytt.

Frú forseti. Hér kom til tals áðan málfar ýmissa stétta. Nú er það þannig að þegar pípulagningamaður talar skil ég ekki nema nokkuð af því og ég geri ráð fyrir að þegar ég hlusta á lögfræðinga eigi svipað við. Ég geri einnig ráð fyrir því að lögfræðingunum sjálfum finnist þeir tala íslensku. Ég vildi spyrja hv. þingmann, þar sem nú hafa margir sérfræðingar komið að þessu, lögfræðisérfræðingar: Finnst honum hafa verið tekið tillit til sjónarmiða þeirra sérfræðinga, þessara menntuðu manna, eða er menntunin í rauninni lögð til hliðar, horft fram hjá henni og hún jafnvel til óþurftar þegar verið er að fjalla um mál eins og stjórnarskrá, sem mun fara í dómsmál fyrir Hæstarétti, fyrir lögfræðikerfinu eða dómskerfinu þar sem verið er að tala lögfræðingamál og þar sem eru sérfræðingar? Ég tek undir með hv. þingmanni um að sérhver breyting á stjórnarskránni, þó að hún sé lítilvæg, jafnvel bara kommubreyting, breytir öllum forsendum hæstaréttardóma.

Frú forseti. Ég vísa til þess sem ég sagði í ræðu minni um lagamál og mannamál. Aðalatriðið er að stjórnarskráin sé gagnorð og skýr og skiljanleg þjóðinni, bæði í því hvernig á að skilja einstök ákvæði og einstakar málsgreinar og orð. Ég sagði að málið væri unnið í hraðsuðu og ég færði rök að því. Sterkustu rökin í þeirri gagnrýni minni er að finna í aðkomu umboðsmanns Alþingis sem skilaði ítarlegri greinargerð á undraskömmum tíma, fékk eftir einhvern tíma að koma á fund nefndarinnar, einn fund, en úr þeim athugasemdum hefur ekki verið unnið. Virtur fræðimaður sagði í mín eyru: Til hvers er ég að koma á fundi, til hvers er ég að skila umsögnum ef ekkert mark er tekið á þeim?

Frú forseti. Ég hlustaði grannt eftir umfjöllun hv. þingmanns um auðlindaákvæðin, náttúruverndarákvæðin í 33.–36. gr., vegna þess að þegar við vorum síðast saman í þessum sal að ræða þau ákvæði, ég og hv. þm. Atli Gíslason, stóðum við bak í bak, vorum sammála og börðumst fyrir því að í stjórnarskrá lýðveldisins yrði tekið inn ákvæði um vernd íslenskrar náttúru og um þjóðareign á auðlindunum. Nú sýnist mér hv. þingmaður ekki skilja orðið þjóðareign. Ég vil spyrja hv. þingmann og vekja athygli á því, af því að hann segir að umsemja þurfi greinina frá grunni og bendir á að þær breytingar sem voru gerðar á vegum sérfræðinefndarinnar séu ekki til bóta, að í þeim tillögum sem nú liggja fyrir við 2. umr. málsins hefur þeim í veigamiklum atriðum verið snúið til baka til þess sem áður var, bæði hvað varðar þjóðareign á auðlindum undir tiltekinni dýpt frá yfirborði jarðar og ákvæðið um að það sem ekki er í einkaeigu skuli vera ævarandi eign þjóðarinnar. Loks hafa netlög verið lögð út. Þar að auki er búið að setja þar inn áréttingu um hverjir skuli fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt auðlindanna. 
             Ég hlýt að spyrja í ljósi þessa álits hv. þingmanns: Er hann þá ekki orðinn sammála okkur aftur? Er þá ekki búið að umsemja og endurskrifa 

Forseti. Ég vil taka fram í upphafi máls míns að skoðanir mínar á því að lögbinda eigi náttúru- og auðlindaákvæði inn í stjórnarskrána eru óbreyttar frá því að við áttum samleið, algjörlega óbreyttar. Ef hv. þingmaður hefði hlustað grannt eftir ræðu minni hefði hún mátt skilja það. Ég tel mjög mikilvægt að þær greinar komi inn. Ég sagði líka að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði gert breytingar á greininni sem ég taldi um margt til bóta en þyrfti nánari skoðunar við hvað varðar orðalag og fleira. Þannig að ég ítreka það, hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sem veit að ég er umhverfissinni og eindreginn stuðningsmaður þess að sett verði ákvæði um auðlindir, náttúru o.fl. í stjórnarskrána.

Frú forseti. Ég taldi mig vita það og þá bíð ég eftir tillögum til áréttingar þeirri skoðun hv. þingmanns. Ég vil aðeins vekja athygli á því sem segir í áliti hv. þingmanns um 32. gr. í ljósi þess að hér hefur verið vísað til orða fræðimanna og sérstaklega til trúnaðarmanns Alþingis, umboðsmanns Alþingis. Í áliti þingmannsins segir: „Eigi greinin að taka til dýrmætra þjóðareigna í einkaeign …“ Það sem er í einkaeign getur ekki verið þjóðareign fyrr en viðkomandi hefur afsalað sér eignarréttinum, annaðhvort með gjöf, sölu eða arfi, þannig er nú það. Þessari grein er alls ekki ætlað að taka til bókasafns í einkaeigu, eins og rætt var fjálglega á fundum hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Það er einn allsherjarmisskilningur og því miður hafa fjölmargir fræðimenn dottið ofan í þann pytt og þeirra á meðal umboðsmaður Alþingis, sem er leitt að þurfa að segja. Þarna rugla menn saman tveimur hugtökum, þjóðarverðmæti 

Frú forseti. Ég taldi að þessi grein væri óþörf út frá öðrum alþjóðasamningum. Það sem ég tel hins vegar mikilvægast eða mikilvægasta ágallann á greininni er að hún skuli ekki taka til dýrmætra menningarverðmæta eða þjóðareignar í einkaeigu, þ.e. ég vildi koma í veg fyrir að það sem eru viðurkennd fornrit og eru í einkaeigu á Íslandi séu flutt úr landi. 

Virðulegi forseti. Ástæða er til að fagna því að við höfum náð þeim áfanga að vera komin hingað til 2. umr. um frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Málið er nú til efnislegrar umræðu og að mínu mati er mikilvægt að þingheimur taki faglega og efnislega á því. Ég er afar sáttur við þá umræðu sem fram hefur farið hér, bæði í gær og það sem af er þessum degi; mörg álitaefni hafa verið reifuð og málefnalega farið yfir þessa hluti. Það skiptir máli og hjálpar til við þessa yfirferð, sem þarf auðvitað að vera ítarleg, að allar þingnefndir hafa komið að málinu. Þingmenn eru vel upplýstir og inni í málinu eins og þeir hafa haft tækifæri til. Umsagnir eru margar og margbreytilegar og málið vel unnið í alla staði. Eðlilega hafa komið fram athugasemdir og ábendingar. Eins og sjá má á þeirri yfirferð og því nefndaráliti sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur lagt fyrir hefur tillit verið tekið til fjölmargra þeirra. Málið hefur tekið nokkrum breytingum. Sérstaklega hefur verið horft til skýrleika og innra samræmis í þeim greinum sem hér eru til umfjöllunar. Rétt er að horfa til lykilþátta málsins þegar tekist er á um einstök atriði. Í þeim tillögum sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur lagt fram, og unnið á grundvelli þeirrar tillögu sem stjórnlagaráð vann og þjóðin hefur sagt álit sitt á, er lagt upp með þá áherslu að sækja fram með breytingar. Við erum ekki að fara fram með stjórnarskrá í nánast óbreyttu ástandi eða með einhverjum lítils háttar breytingum. Það er skýr vilji þjóðarinnar að gerðar verði breytingar. Auðvitað hlýtur frumvarpið og sú tillaga sem fyrir liggur, ef hún á að vera í anda þess vilja sem þjóðin hefur látið í ljós, að taka mið af því, annars væri ekki um neinar breytingar að ræða. Rétt er að taka fram, eins og ítrekað hefur verið í þessari umræðu, að það hefur verið og er vilji stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, í það minnsta meiri hluta hennar, ég gat ekki skilið það öðruvísi en svo, að um það hefði verið samkomulag og samhljómur að nefndin nýtti tímann vel því að vissulega er hann takmarkaður, það gera sér allir grein fyrir því. Takmarkaður tími kallar á það að menn skipuleggi tímann vel og nýti hann vel. Samhljómur var um að menn nýttu tímann, eins og kemur fram í nefndarálitinu, til að yfirfara efnisatriði sem sérstaklega höfðu verið tekin til hliðar milli 2. og 3. umr., að nefndin nýtti tíma sinn í vinnu við þá þætti sem lúta að stjórnkerfinu sjálfu og Feneyjanefndin er með til úrvinnslu - við fáum mat hennar og umsögn einhvern tímann á næstu dögum - og önnur atriði sem einnig hafa tekið ýmsum breytingum í yfirferð og umræðu í nefndinni. Ég nefni sérstaklega kosningakaflann. Við hann höfðu verið gerðar ýmsar athugasemdir sem lutu að því að verið væri að færa inn í stjórnarskrá allt of ítarlega og djúpa útfærslu á kosningafyrirkomulaginu og að nær væri að þeir þættir kæmu fram í kosningalögum. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur tekið fullt tillit til þess. Ég hef ekki skynjað annað en að um það sé góð sátt og samkomulag í nefndinni, að rétta leiðin hafi verið lögð til, þ.e. að takmarka textann í 39. gr. við lykilþætti málsins en gefa sér hins vegar tíma milli umræðna til að átta sig betur á því hvað sá rammi sem þar er teiknaður upp, varðandi jöfnun atkvæða, varðandi kjördæmaskipan, varðandi persónukjör og ýmsa aðra þætti, gæti innihaldið í útfærslu á kosningalögunum. Útfærslan getur auðvitað verið margbreytileg en ljóst er að verið er að teikna ákveðinn ramma utan um það hvernig slík lög geta litið út og hvaða svigrúm Alþingi hefur til að útfæra þau í lagasetningu. Ég tel mjög mikilvægt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem er með þetta mál í fanginu, hafi tíma og tækifæri til að fara yfir það á næstu dögum og vikum í þingsal á meðan málið er í frekari yfirferð og umræðu hvað aðra þætti snertir. Ég nefndi stjórnskipunarþáttinn. Það er mikilvægt að við fáum viðbrögð Feneyjanefndar við þeim þáttum sem að því lúta. Vissulega er tíminn takmarkaður, eins og ég nefndi áðan, en hann er nægur ef vilji er fyrir hendi til að fara í gegnum þessi mál og ljúka umræðunni með sóma. En það reynir auðvitað á vilja meiri hluta þingsins til að halda hér uppi málefnalegri umfjöllun um málið. Í því ljósi er kannski ástæða til að renna aðeins yfir það hvernig þessi umræða hefur verið, bæði á þingi og í samfélaginu, þar sem menn hafa tínt til ýmsa gagnrýnisþætti. Auðvitað eiga menn að leggja við eyru og hlusta þegar slík umræða fer fram en það þýðir ekki að sjálfsagt sé að fara eftir allri gagnrýni því að hún sé sett þannig fram að ekki sé annað hægt en taka mark á henni. Það hefur verið sagt að málið sé óreifað, það er mjög vinsæll frasi í umræðunni. Segja hverjir? Fyrst og fremst þeir sem hafa hvorki vilja né áhuga á því að þessi umræða fari fram, hvorki með eðlilegum hætti né að hér verði einhverjar þær breytingar gerðar á stjórnarskránni og stjórnskipaninni sem umræddar tillögur gera ráð fyrir. Það er líka vinsælt í umræðunni að halda því til streitu að enginn tími sé til umræðu. Deilt er um form og vinnuferli, skipulag og í raun allt annað en efni og innihald, fyrr en loksins nú þegar við erum komin í hina efnislegu umræðu sem skiptir auðvitað öllu máli. Það hefur því miður sýnt sig á þeim langa tíma sem málið hefur verið hér til umfjöllunar að hægt er að eyða tímanum í annað en umræður, kannski fyrst og fremst til að koma í veg fyrir að umræðan eigi sér stað. Talað er um of mikinn hraða. Staðreyndin er sú að málið hefur verið til skoðunar og yfirferðar í vel á annað ár. Allir þingmenn og allar þingnefndir hafa haft tækifæri til að koma skoðunum sínum á framfæri og taka þátt í yfirferð, að ég tali ekki um aðkomu almennings sem hefur verið mjög virkur í þessu máli og virkari en nokkru sinni áður í nokkru því máli sem Alþingi hefur haft til umfjöllunar. Rætt hefur verið um að ekki sé um vandaða yfirferð að ræða, að hún sé ófagleg. Það er þetta gamla trikk í bókinni: Ef ég er á móti einhverju og rökin eru ekki öll til staðar þá er um að gera að sá fræjum tortryggni og hafa þau sem flest. Þetta er allt gamalkunnugt. Mér fannst það endurspeglast í upphafi þessarar umræðu, áður en hún fór af stað hér í þingsal í gær, þegar gert var upphlaup út af því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði boðað til fundar til að fara í frekari úrvinnslu og yfirferð á svigrúmi og möguleikum varðandi 39. gr. sem ég vék að áðan. Hverjir óskuðu eftir þeirri umræðu? Hverjir voru það sem höfðu kallað sérstaklega eftir því að nefndin fengi tækifæri til að átta sig betur á því hvað þessar breytingar sem meiri hlutinn leggur fram gætu falið í sér? Það voru fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem óskuðu eftir þeirri yfirferð í nefndinni. Daginn eftir rjúka þingmenn sama flokks upp og gera stórfelldar athugasemdir við það að fara eigi í slíka umræðu. Auðvitað eru svona hlutir ekkert annað en ákveðinn leikaraskapur, það er ekki hægt að segja neitt annað. Í þessari umræðu er mikið rætt um gagnrýni fræðasamfélagsins. Auðvitað er ekki nema eðlilegt að skoðanir séu skiptar í fræðasamfélaginu. Fræðasamfélagið er ekki eitthvert einhlítt skoðanamótandi yfirvald í einu og öllu. Við vitum að þeir sem telja sig sérfróða í ýmsum þeim þáttum sem þessar breytingar og tillögur taka til hafa eindregið lýst því yfir að þeir vilja halda sem mest í óbreytt skipulag, forðast stórbreytingar og óvissu. Það er auðvitað afstaða út af fyrir sig en það þarf ekki að þýða að allar breytingar séu til hins verra, síður en svo. Ég held að menn geti ekki horft til þeirrar gagnrýni sem kemur fram undir þeim merkjum að vera ættuð úr hinu svokallaða fræðasamfélagi eins og hún sé algildur sannleikur. Sú gagnrýni er auðvitað eðlilegt og sjálfsagt innlegg í umræðuna sem ber að hlusta og hlýða á, en allir fyrirvarar á því hvernig menn vega og meta þá gagnrýni sem fram kemur eru eðlilegir. Ýmsir þættir sem nefndir hafa verið eiga fullan rétt á sér og hafa verið teknir til yfirferðar og endurskoðunar, bæði í vinnu einstakra þingnefnda á undanförnum vikum og í breytingartillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem snúa að orðalagi og að sumu leyti efnisbreytingum, um 50 liðir. Það er ekki eins og ekki hafi verið hlustað á eitt eða neitt í þeirri umræðu sem staðið hefur yfir á undanförnum mánuðum og missirum. Þvert á móti hefur verið farið yfir þessa þætti fram og til baka og því hefur jafnframt verið lýst yfir að fullur vilji sé til að halda þeirri gagnrýnu umræðu áfram og gefa svigrúm og tækifæri til þess að ræða þau mál í nefnd samhliða því að umræðan fer fram í þingsal til að nýta tímann sem best. Í tillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur eðlilega verið vísað til þess skýra vilja sem kom fram í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þjóðin hefur aldrei fengið eins virka aðkomu og þátttöku í nokkrum breytingum sem þingið hefur fjallað um. Málið hefur í grunninn verið unnið á forsendum og eftir vilja þjóðarinnar. Það er holur hljómur í því þegar sú gagnrýni heyrist í umræðunni að það sé ekkert að marka slíka þjóðaratkvæðagreiðslu og að ekki sé mark takandi á slíkum þjóðarvilja. Einnig er lagt upp með í umræðunni að ekki sé hægt að fara í stjórnskipunarbreytingar eins og þær sem hér eru til umræðu nema um þær sé einróma sátt, breið og almenn sátt. Auðvitað er það æskilegast af öllu ef tekst að ná slíkri sátt, en hefur það alla tíð verið með þeim hætti í þeim breytingum sem gerðar hafa verið á stjórnarskrá Íslands frá því að við settum okkur þá fyrstu 1944? Ýmsir stilla málinu upp á þann veg að það sé einn og sami farvegurinn sem þessi mál hafa alltaf farið í, en það er öðru nær. Það þekkja þeir sem hafa sett sig inn í þessi mál að oftar en ekki hafa verið harðar deilur og skiptar skoðanir um þær meginbreytingar sem gerðar hafa verið á stjórnarskránni, eins og 1944 þegar hún var sett upphaflega og aftur á sjötta áratugnum. Á stundum hefur tekist að ná breiðri samstöðu um ákveðnar breytingar, stórar og smáar. Spurningin hlýtur líka að vera: Á stór eða lítill minni hluti þingsins að geta haldið málum föstum frá þjóðarvilja og því að sá þjóðarvilji fái að koma fram? Ég tala nú ekki um þegar það liggur skýrt fyrir, eins og í þessu tilfelli, að þjóðin hefur verið spurð og hennar álit liggur fyrir varðandi alla megindrætti málsins. Í umræðunni hefur einnig verið ýjað mjög að því að ekki hafi farið fram nein yfirferð á umsögnum. Ég nefndi það kannski áðan hvað það er sérstakt í þessu máli að allir þingmenn hafi verið virkjaðir til umfjöllunar og yfirferðar og að allir þingmenn hafi haft tækifæri til að kynna sér ítarlega og leggja fram álit sitt og mat á því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur allt frá því í fyrravetur verið farið yfir og ræddar á breiðum grunni þær fjölmörgu ábendingar og athugasemdir sem bárust frá nefndum þingsins og komu fram í nefndarálitum. Málið var í sjálfu sér ekkert á byrjunarreit þegar einstakar þingnefndir fengu það til sérstakrar yfirferðar og umfjöllunar á aðventu, heldur var það til þess að fá enn dýpri og breiðari yfirferð yfir einstaka þætti málsins til viðbótar við þá vinnu sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafði farið yfir á síðastliðnu þingi og aftur á þinginu núna frá því í haust. Ýmsar nýjar ábendingar hafa komið fram og álitaefni sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur skoðað sérstaklega og þess sér berlega stað í breytingartillögum og nefndarálitum. Það sem mér hefur fundist athyglisverðast eða sérstakast í þeirri gagnrýni sem beint hefur verið að þessu máli og öllu sem að því snýr er að kerfið og samfélagið muni ekki þola þær breytingar sem svo stórtæk uppstokkun á stjórnarskránni felur í sér, það sé ekki undirbúið og breytingarnar kalli á mikla óvissu í öllu samfélaginu. Ég gat ekki betur heyrt en að sérstök fréttatilkynning sem þingflokkur Sjálfstæðisflokksins sendi frá sér við upphaf þessarar umræðu í gær hefði gengið út á það sama, að hér væri lagt af stað í stjórnskipulega óvissuferð. Það segir sig sjálft að ekki er hægt að meta áhrif af öllum hlutum sem breytt er. Við höfum kallað eftir ákveðnu mati og álagsprófi hjá Feneyjanefndinni varðandi stjórnskipunarþáttinn. Það er eðlilegt að við horfum til þess þegar við fáum þau svör og þær umsagnir í hendur. Um það erum við sammála. En maður hlýtur að spyrja: Á þá engu að breyta af því að við getum ekki séð til framtíðar hvað gerist mögulega eða hugsanlega eða gerist ekki? Þetta hlýtur að vera spurning um ákveðna skynsemi og vilja til þróunar og breytinga. Það er líka rétt að hafa í huga að stórir þættir í því sem lýtur að mannréttindakafla stjórnarskrárbreytinganna felast í því að verið er að færa inn í stjórnarskrá orðalag og útfærslu á hlutum sem Alþingi hefur á undanförnum árum fært inn í lagatexta samfélagsins. Það má segja að þar komi stjórnarskráin á eftir lagasetningu þingsins. Í öðrum tilfellum er vissulega verið að móta nýjar áherslur og stefnur, sem menn geta deilt um, í nýrri stjórnarskrá en það þýðir um leið að kallað er eftir því að þingið bregðist við með útfærslu í lögum til að koma í veg fyrir að óvissa skapist umfram það sem þörf er á. Í einhverjum tilfellum, eins og sérstaklega er vikið að í sambandi við 15. gr., að mig minnir, í stjórnskipunartillögunum, sé rétt að horfa til þess að jafnvel verði sett inn bráðabirgðaákvæði til að gefa tímafrest svo að samfélagið og stjórnkerfið geti brugðist við þeim tillögum og þeim nýju áherslum, rétti sem verið er að tryggja þjóðinni með þeim breytingum sem lagðar eru til. Staðreyndin er sú að allir vita að ekki er hægt að gera breytingar á stjórnarskrá án þess að það skapi tímabundna óvissu, það segir sig sjálft. Málið snýst miklu frekar um það hvernig menn bregðast við og vinna með þær breytingar sem samþykktar eru. Það er auðvitað verkefni Alþingis og engra annarra að taka á því máli og sinna því. Alþingi þarf alltaf svigrúm til að laga löggjöf að breyttum stjórnarskrárákvæðum og stjórnsýslan þarf líka við vissar aðstæður tíma og svigrúm til að mæta breytingum. Ég spyr enn og aftur vegna þess að svo er eðlilega í pottinn búið: Þýðir það að við eigum ekki að sækja fram með breytingar af því að það hefur rask og fyrirhöfn í för með sér? Er það þess vegna sem hluti fræðasamfélagsins leggst svo eindregið gegn því að farið sé fram með breytingar, af því að það kallar á fyrirhöfn, það kallar á eitthvert rask? Í mínum huga eru það engin rök, það er undansláttur. Breytingar þurfa og eiga að fá að þróast eðlilega og við eigum að vera óhrædd við að sækja fram með aukin réttindi og betra samfélag. Virðulegi forseti. Í yfirferð og vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á undanförnum vikum og mánuðum hefur, eins og ég nefndi áðan, verið horft til þess að halda sem mest í þann anda og þær tillögur sem stjórnlagaráð lagði fyrir Alþingi. Við höfum yfirfarið þau atriði og horft til ábendinga og tillagna frá fastanefndum og í umsögnum sérfræðinga. Við frekari yfirferð höfum við í ákveðnum tilfellum fært aftur inn upphaflega tillögu stjórnlagaráðs sem hafði verið breytt í fyrri yfirferð málsins og við höfum auk þess skerpt á tillögum stjórnlagaráðs og bætt orðalag. Mikilvægast í þeim þætti þessa máls sem hafinn er með umræðum í þingsal er að hlusta á þá gagnrýni sem sett er fram með málefnalegum hætti og geta lagt málið inn til efnislegrar umræðu og málsmeðferðar hvað varðar innihald. Frekari vinnsla fyrir 3. umr. í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er mikilvægur þáttur í framhaldi verksins þegar fyrir liggur hvað við lesum út úr þeirri efnislegu umræðu sem mun fara fram í þingsal. Ég vék áðan að mannréttindaákvæðum og það er rétt að nefna þau sérstaklega, af því að þau vega mjög þungt í þeim lykilbreytingum sem verið er að gera í nýrri stjórnarskrá og eru að mínu mati einn allra mikilvægasti þátturinn í þeim breytingum sem við erum að fara yfir. Í þeim eru fólgin margháttuð nýmæli, svonefnd þriðja kynslóð mannréttinda. Kallað hefur verið eftir heildstæðu mati á áhrifum þess að taka slíkar nýjungar inn í stjórnarskrá. Það er ljóst að aldrei verður hægt að meta nákvæmlega hvaða breytingar á mannlegri hegðun nýjungar sem þessar munu hafa í för með sér, og það er rétt að hafa það í huga. Í stjórnarskránni er þegar að finna ákvæði um að með lögum skuli tryggja rétt manna til aðstoðar vegna sjúkleika, atvinnuleysis og sambærilegra atvika. Í kjölfar þess hefur verið sett löggjöf, m.a. á sviði heilbrigðisþjónustu og menntunar. Á sama hátt þarf að laga núgildandi löggjöf að hinum nýju stjórnarskrárvörðu réttindum. Þau eru hins vegar tryggð í almennum lögum að verulegu leyti nú þegar. Má þar nefna ný upplýsingalög, sem þingið afgreiddi fyrir örfáum vikum, fjölmiðlalög og önnur eldri lög sem snerta þennan málaflokk. Í lögum um heilbrigðisþjónustu frá 2007 segir meðal annars að markmið laganna sé að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem tök eru á að veita á hverjum tíma til verndar andlegu, líkamlegu og félagslegu heilbrigði í samræmi við ákvæði laga um sjúkratryggingar, um réttindi sjúklinga og önnur lög eftir því sem við á. Á sama hátt er markmið laga nr. 112/2008, um sjúkratryggingar, að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði og jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag, svo sem nánar er kveðið á um í lögum þessum. Ekki verður því annað séð en að hér sé um að ræða ágætt samræmi í frumvarpinu sem hér liggur fyrir og gildandi löggjöf. Hins vegar kann að vera rétt að árétta í ákvæðum sem um ræðir að réttindi skuli tryggð með lögum eftir því sem við á. Ég vek athygli á því að í breytingartillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eru 14., 15., og 16. gr., sem lúta að tjáningar- og upplýsingafrelsi, að aðgangi að opinberum gögnum og frjálsri og upplýstri þjóðfélagsumræðu, færðar inn að nýju frá því sem var upphaflega í frumvarpi stjórnlagaráðs. Fram kom skýr gagnrýni, með réttu, á þær breytingar sem svokölluð sérfræðinganefnd gerði á umræddum greinum þess efnis að þær væru efnislegar og drægju úr vægi þess sem upphaflega hafði verið lagt til í frumvarpi stjórnlagaráðs. Allsherjar- og menntamálanefnd fór ítarlega yfir þetta mál og vekur athygli á þessum þáttum. Ég vísa til umsagnar nefndarinnar sem er mjög tæmandi og góð. Þar er sérstaklega vikið að ákvæði varðandi tjáningar- og upplýsingafrelsi sem heimili til dæmis að sett séu lög sem hamli aðgengi að einstökum vefsvæðum og því sé mikilvægt að tryggja að aðgengi almennings að neti sé opið í þágu upplýstrar umræðu og lýðræðis. Skerðing á þessu aðgengi yrði einungis gerð í undantekningartilfellum í samræmi við 2. mgr. 9. gr. þar sem mjög rík sjónarmið væru fyrir hendi til að takmarka slíkan aðgang, til að mynda að vefsíðum sem dreifa eða veita aðgang að barnaklámi. Mjög mikilvægt er að þessir þættir séu skýrir. Ég tek heils hugar undir þá breytingartillögu sem kynnt hefur verið, að taka þessa grein óbreytta inn að nýju eins og stjórnlagaráð lagði til. Varðandi aðgang að opinberum gögnum er vissulega um nokkuð flóknara mál að ræða. Þar er verið að setja fram ákvæði um mjög aukinn rétt til aðgangs að opinberum gögnum. Það er mjög jákvætt að hafa slík ákvæði í stjórnarskrá. Við höfum nýlega, eins og ég nefndi áðan, fjallað um og afgreitt upplýsingalög þar sem tekið er á þessum málum á mun opnari og víðari hátt en áður var. Um það atriði náðist breið sátt, bæði í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og í þingsal. Það liggur hins vegar fyrir að með vísan til þeirra markmiða sem sett eru fram í 15. gr. er horft til þess að stjórnkerfið, eins og það er í dag, er ekki undir það búið að geta veitt almenningi þann rétt sem þar er veittur. Það er eðlilegt að gefið sé ákveðið svigrúm og tími til að mæta þeim verkum og skyldum og að á sama hátt sé horft til þess við lagasetningu hvar undantekningarákvæði þurfi að vera til staðar, til að mynda gagnvart dómstólum. Þess vegna er ekki óeðlilegt að ákveðið bráðabirgðaákvæði sé með gildistíma rétt eins og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var sammála um að setja, að mig minnir, þriggja ára aðlögunartíma í nýjum upplýsingalögum varðandi stöðu smærri sveitarfélaga þar sem íbúatala er 1.000 eða lægri til að geta mætt skyldu sinni til að veita upplýsingar úr skjalasöfnum sínum og erindum með sama hætti og gerð er krafa um gagnvart almennum ákvæðum upplýsingalaga. Mig langar að ræða aðeins frekar um 39. gr., um alþingiskosningar. Það er ljóst að sú grein, eins og hún var fram sett af hálfu stjórnlagaráðs, hefur vakið margvíslegar umræður. Þar var reynt að ná í nokkuð löngu máli utan um ýmsa þætti til breytingar, að mínu mati til framfara, varðandi kosningalöggjöf. Ákvæðið var hins vegar þannig útfært að auðvelt var að skapa um það djúpa umræðu og ágreining. Ég samsinni þeim áherslum sem komið hafa fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að eðlilegra sé að draga út í 39. gr. lykilatriði sem lúta að þeim efnislegu þáttum og þeim ramma sem menn telja rétt að sé til staðar í kosningalöggjöf, lykilforsendurnar, en Alþingi hafi hins vegar það verkefni að teikna endanlega upp það kosningakerfi innan þess ramma sem menn geta náð góðri sátt um. Lykilatriði í þeim áherslum sem stjórnlagaráð setur fram varðandi kosningalög er að tekið sé á þeim þáttum sem lúta að misvægi atkvæða. Gerðar hafa verið alvarlegar athugasemdir við stöðu okkar hvað þetta snertir og er rétt að rifja upp að þrátt fyrir þær breytingar sem gerðar voru á kosningalögum 1987, þegar tryggt var nær fullt jafnvægi milli flokka, hefur á engan máta tekist að ná sambærilegu jafnvægi milli kjördæma. Rétt er að hafa í huga að lengi framan af kaus þriðjungur kjósenda meiri hluta þingmanna. Ég geri mér hins vegar fyllilega grein fyrir því að þetta er atriði sem skiptir máli að breið sátt náist um. Þau sjónarmið eiga fyllilega rétt á sér líka er varða aðstöðumun og að hægt sé að mæta þessu ákvæði með útfærslu sem tryggi að landsbyggðarkjördæmi eigi ákveðna stöðu og tryggingu í þessum efnum varðandi hlut sinn á Alþingi. Ég tel rétt að Alþingi fái til þess svigrúm og tíma að fara ítarlega yfir þetta en innan þess ramma sem settur er upp í tillögum stjórnlagaráðs verði reynt að ná sem mestri jöfnun á vægi atkvæða, horft verði til þess hvernig útfæra skuli persónuval og persónukjör því að þar er verið að auka rétt og bæta stöðu kjósenda. Ég tel einnig eðlilegt að gefinn sé tími í að fara nánar yfir þá þætti sem lúta að þröskuldi til að öðlast rétt á kjörnum fulltrúum, þröskuldi sem miðast í dag við 5%. Uppi hafa verið ólík sjónarmið um hvort slíkur þröskuldur eigi yfir höfuð að vera eða hvort færa eigi hann í lægri prósentu. Markmiðið með kosningarammanum er að draga úr misvægi og auka valfrelsi. Virðulegi forseti. Ég sé að tíminn líður. Mig langaði að nefna VII. kafla, um sveitarfélög, þar sem mér er málið skylt. Ég fagna því að þessi ákvæði séu komin inn og sveitarfélögin eigi að fá sess og stöðu í stjórnarskránni umfram það sem áður hefur verið. Hér eru mörg merk nýmæli og í heild sinni stendur þessi kafli vel undir sér og á ekki að þarfnast mikilla breytinga. Ég tel hins vegar rétt að 106. gr. verði skoðuð frekar varðandi nálægðarregluna, þar sem segir: „Á hendi sveitarfélaga, eða samtaka í umboði þeirra, skulu vera þeir þættir opinberrar þjónustu sem best þykir fyrir komið undir staðbundinni stjórn þeirra …“ Hér er ákveðið orðalag sem ástæða er til að menn hugi betur að. Hvað er nákvæmlega átt við með samtökum í umboði sveitarfélaga? Hversu víðtækt er það? Ég vek athygli á umsögn umboðsmanns Alþingis hvað þetta atriði varðar en vísa um leið til ítarlegrar umsagnar Sambands íslenskra sveitarfélaga varðandi ýmsa þætti málsins, þar á meðal þetta atriði þó að vísu sé ekki tekið undir þau sjónarmið og þær áherslur sem koma fram hjá umboðsmanni Alþingis. Ég tel rétt að menn gefi sér tíma til að fara aðeins betur yfir þessi atriði. Það snýr líka að 72. gr., sem ekki er inni í þessum kafla, varðandi skuldbindingar ríkis og einfaldar ábyrgðir. Það þarf að horfa á það atriði, sérstaklega varðandi túlkunina á því, með hvaða hætti, þ.e. hvort það nái á einhvern hátt til sveitarfélaganna vegna þess að annar lagarammi gildir gagnvart sveitarfélögunum varðandi slíkar ábyrgðir sem vert er að hafa í huga og skoða sérstaklega. Ég tel líka rétt, virðulegi forseti, að víkja aðeins að 113. gr. sem er mjög mikilvæg og ástæða til að þingheimur ræði ítarlega sem hann mun væntanlega gera varðandi það hvernig standa eigi að breytingum á stjórnarskrá. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur farið ítarlega yfir þetta mál og átt samræður við ýmsa fræðimenn. Þar hafa sjónarmið verið ólík. Einn helsti talsmaður okkar og fræðimaður á þessu sviði, Björg Thorarensen prófessor, hefur verið þeirrar skoðunar, eins og komið hefur fram í áliti og umsögnum, að setja eigi mjög háa þröskulda í þeim efnum. Horft hefur verið til Danmerkur í því tilfelli þar sem krafa er um samþykki 40% þeirra sem eru á kjörskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu og jafnframt ákvæði um tvö þing eins og við þekkjum hér heima. Slíkt ákvæði gæti haft það í för með sér, miðað við 50–60% þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslu, að allt að 80% þjóðarinnar þyrftu að samþykkja breytingu svo að hún næði í gegn. Mér þykja það ansi háir og miklir þröskuldar. Ég veit að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur haft ákveðnar skoðanir í þessum efnum og hef ég tekið undir margt hjá honum. Ég tel rétt að skoða þennan þátt sérstaklega. Það er mikilvægt að um þetta náist samkomulag. Sumir eru þeirrar skoðunar að engir þröskuldar eigi að vera, það eigi bara að vera einfaldur meiri hluti í þingsal og einfaldur meiri hluti í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er tilbúinn að skoða það að hugsanlega verði tilgreind einhver lágmarksþátttaka varðandi þjóðaratkvæði. Ég tel hins vegar að það gangi engan veginn, ef við viljum horfa til þess að breytingar verði ávallt staðfestar með þjóðaratkvæði, að minni hluti þings, lítill eða stór, geti komið í veg fyrir að þjóðin fái að segja álit sitt á málinu. Mér finnst skipta meira máli að endanlegur úrskurður sé hjá þjóðinni, það er sú niðurstaða sem á að ráða að lokum. Það er þá frekar spurning hvort sett sé ákvæði um að einhver lágmarksþátttaka sé í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu svo að hún hafi fullt gildi. Virðulegi forseti. Það eru söguleg tímamót í starfi þjóðar og þings að við skulum vera að ræða þetta mál. Það mun reyna á vilja, þrek og þor þingsins. Þjóðin vill breytingar og kallar eftir þeim. Þjóðin mun einnig hafa lokaorð í þessum efnum. Það er ekki þingsins að hafa vit fyrir þjóðinni né heldur að koma í veg fyrir að þjóðin fái að taka endanlega ákvörðun í þessu máli. Það er heldur ekki þingsins að halda þessum málum frá þjóðinni. Skýr vilji þjóðarinnar liggur fyrir í mörgum lykilmálum þeirra breytinga sem hér eru til umfjöllunar. Eðlilega eru skoðanir skiptar um einstakar útfærslur en að mínu mati er víða verið að gera úlfalda úr mýflugu. Stjórnarskrármálið hefur fengið vandaða og ítarlega umfjöllun. Fleiri hafa komið að umræðunni, bæði utan og innan þings, en nokkru sinni áður í stjórnarskrárumræðu hérlendis. Þjóðin hefur jafnframt verið virkur aðili í umræðu og stefnumótun og hún mun fylgjast vel með því hvernig málinu vindur fram hér á næstu dögum og vikum. Alþingi hefur það nú í hendi sér að fara að vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar. Gerum okkur grein fyrir því, hv. þingmenn, að nú hefur Alþingi tækifæri til að ná fram langþráðum breytingum á stjórnarskránni. Það er alls óvíst að sambærilegt tækifæri gefist aftur í bráð.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Lúðvík Geirssyni fyrir ágæta ræðu, sérstaklega seinni hlutann. Hann var dálítið önugur í fyrri hlutanum en batnaði. Það sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um var í fyrsta lagi aðkoma Feneyjanefndarinnar. Nú er hún hvergi í þingskjölum en ég fann hana á heimasíðunni, bréf til Feneyjanefndar, og þar stendur að hún eigi að skoða eitt stykki stjórnarskrá. Það var fyrsta verkefnið. Því vil ég spyrja: Er ekki ástæða til að bíða eftir skoðunum hennar á flestum atriðum, eins og eignarréttinum sem hv. nefnd er að breyta sínum hugmyndum í, þ.e. að eignarréttinum fylgi skyldur, sérstaklega auðlindaákvæðinu sem er nýmæli í heiminum? Ég hugsa að Feneyjanefndin hefði mikinn áhuga á því. Væri ekki betra að bíða eftir umsögn hennar? Síðan lagði ég fram tillögu 27. febrúar sl. til hv. nefndar. Ég fullyrði, herra forseti, að enginn hefur lesið hana. Þar talaði ég til dæmis um Lögréttu og það er ekki tekið neitt mið af þeim tillögum sem ég kom með þar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið í umræðuna. Eins og ég nefndi ítrekað í ræðu minni tel ég mjög mikilvægt að fá þá umsögn og þá yfirferð sem Feneyjanefndin mun gefa um þetta mál. Hún fékk ákveðið verkefni að okkar ósk um að skoða sérstaklega stjórnarskipunarhluta frumvarpsins, Alþingi, ríkisstjórn, forseta og hvernig samspilið er í þeim efnum. Nefndin fór yfir frumvarpið að ég best veit í heild sinni og mun þá væntanlega gefa álit sitt á öðrum þeim þáttum sem hún telur ástæðu til. En við töldum rétt, og það hefur verið lagt upp þannig, að taka málið inn til umræðu á þeim grunni sem við höfum getað farið yfir að öðru leyti, og geyma þennan þátt. Þess vegna eru engar breytingartillögur gerðar við þau atriði fyrr en við höfum þá umsögn þannig að við höfum allt á borði til að vinna það endanlega.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni líka að breytingar þyrftu að fá að þróast eðlilega. Ég er hjartanlega sammála því og ég er honum meira að segja sammála um að gera þurfi töluverðar breytingar á stjórnarskránni. Það er hins vegar ekki eðlilegt þegar hlutir eru ekki ræddir í hörgul eins og athugasemdir mínar um Lögréttu og ekkert gert með þær. Þjóðin mun aldrei greiða atkvæði um þessa stjórnarskrá, aldrei, ekki eins og ferlið er hugsað. Kosið verður til Alþingis næst og þá kjósa menn um eitthvað allt annað en stjórnarskrá. Ég lofa því, herra forseti. Það verður kosið um efnahagsstefnu næstu ára, hvað eigi að gera við heimilin, hvernig bæta eigi atvinnu og annað slíkt. Síðan samþykkir nýtt Alþingi, ef svo ber undir, stjórnarskrána og þjóðin hefur aldrei greitt um hana atkvæði. Ég spyr hv. þingmann: Finnst honum það góð hugmynd eða vill hann fallast á mína hugmynd um að fyrst verði breytt ákvæðinu um hvernig eigi að breyta? Varðandi eignarréttinn, þar tekur nefndin aftur inn að eignarrétti fylgi skyldur. Hvað þýðir það eiginlega? Ef ég á íbúð einhvers staðar, ber mér að leigja hana ef hún stendur auð? Ef ég á herbergi 

Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að þingmenn hafi sínar skoðanir á ýmsum þáttum og áhersluatriði í þessu, eins og hv. þm. Pétur Blöndal talar mikið um Lögréttu. Ég lít svo á að umræðan í þingsal sé vettvangur til að koma áherslum og sjónarmiðum á framfæri til að ýta undir slíka þætti. Þeir hafa kannski ekki allir fengið þá yfirferð og umfjöllun og vigt í umræðunni sem menn hafa óskað eftir í nefndum. Tækifærið er í þessari ítarlegu 2. umr. og rétt að vekja athygli á því að við höfum lagt áherslu á að 3. umr. verði engin málamyndaumræða í þessu máli, heldur verði hún líka ítarleg. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur einmitt tækifæri til að koma þá fram með frekari efnislegar breytingar og tillögur inn í 3. umr. eftir þá yfirferð sem við fáum hér og þær umsagnir og annað innlegg sem kemur meðal annars frá Feneyjanefndinni. Það er það sem skiptir máli.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór í það að reyna að verja hlut meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og gerði það á margan hátt ágætlega. Ég get auðvitað gert ýmsar efnislegar athugasemdir við það sem hv. þingmaður sagði, ég hef ekki tíma til þess núna, mun vonandi komast í það í ræðum mínum við umræðuna hér síðar, en ég vil gera mjög alvarlegar athugasemdir við söguskýringu hv. þingmanns. Hv. þingmaður segir sem svo: Auðvitað eigum við að líta á sjónarmið sérfræðinga en þeir hafa ekki alltaf lög að mæla. Það er út af fyrir sig alveg rétt. En það sem einkennir hins vegar þessar breytingartillögur er að nánast í engu var tekið tillit til þeirra alvarlegu athugasemda sem komu frá sérfræðingum. Í annan stað vísaði hv. þingmaður til þess að þingmenn hefðu allir haft aðkomu að málinu. Það sem er hins vegar gagnrýnivert við það er að þetta var meira og minna til málamynda. Við sjáum að nefndirnar fengu ekki tækifæri til að koma á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum. Við sjáum það birtast í mjög alvarlegum ábendingum sem koma fram til dæmis í áliti meiri hluta atvinnuveganefndar. Ekki er tekið tillit til þeirra. Ekki er hægt að sjá það á lestri meirihlutaálits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að tekið hafi verið tillit til þeirra sjónarmiða sem þar komu fram.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni varðandi það að störf þingnefndanna hafi verið til einhverra málamynda í þessu efni, síður en svo. Ég get ekki betur séð en að umsagnir þingnefndanna séu mjög ítarlegar, málefnalegar og umfangsmiklar og margt fróðlegt sem þar er dregið fram. Kallaður var fyrir fjöldinn allur af lykilaðilum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég get alveg fullyrt og upplýst það, eins og ég reyndi að gera í umræðunni áðan, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók mið af mörgu því sem kom fram í þeim umsögnum sem sérmerki í þeim breytingartillögum sem hafa verið kynntar, og eru yfir 50 talsins, við þann texta sem áður lá fyrir. Það er fullur samhljómur á milli breytingartillagna sem þar birtast og þess sem kom út úr umsögnum og yfirferð viðkomandi þingnefnda.

Virðulegi forseti. Við munum náttúrlega öll hvernig hugmynd stjórnlaganefndarinnar var varðandi það hvernig átti að fara með umsagnir fagnefndanna. Það átti einfaldlega að afgreiða málið frá nefndinni áður en fagnefndirnar hefðu tækifæri til að skila af sér sinni afurð. Síðan gripu einhverjir fram fyrir hendurnar á meiri hlutanum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þannig að hún komst ekki upp með það. Það er út af fyrir sig ágætt. Við sjáum hins vegar þegar við lesum í gegnum umsagnir til dæmis fagnefnda, ég nefndi áðan atvinnuveganefnd, og berum saman þann texta sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að ekki hefur verið farið að þeim ábendingum sem meiri hluti atvinnuveganefndar var með. Meiri hlutinn kaus það verklag að vinna þannig í nefndaráliti sínu að draga fram ýmsar ábendingar sem hefðu komið fram í starfi nefndarinnar en voru ekki með beinar tillögur, og voru í sjálfu sér með þeim hætti að skilja málið þá eftir nokkuð opið fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég gagnrýni ekki vinnubrögðin í þeim nefndum sem ég sat í, hvorki atvinnuveganefnd né velferðarnefnd. Það sem ég er að gagnrýna er að ég tel að þessi vinna hafi verið unnin án þess að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd 

Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að þingnefndirnar fengu í raun og veru þann tíma sem þær þurftu. Það er rétt að athugasemdir komu fram við það á aðventu að sá tími væri naumur. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og formaður hennar brást strax við því og sagði að nefndir og aðrir aðilar fengju þann tíma sem þeir teldu sig þurfa til að geta komið athugasemdum sínum og ábendingum á framfæri. Við vorum að fá umsagnir frá þingnefndum vel fram yfir miðjan janúarmánuð. Það sem mér hins vegar finnst skorta úr þeim ágætu umsögnum sem komu fram, meðal annars frá minni hluta þeirra nefnda sem komu fram með sérálit, til að mynda í atvinnuveganefnd, er að fram kæmu skýrar og ákveðnar breytingartillögur við þau ákvæði sem menn gerðu athugasemdir við. Ég hef ekki séð þær birtast. Vakin hefur verið athygli á að skoða þurfi ýmsa þætti betur, við erum sammála um það, til að mynda 34. gr., varðandi auðlindaákvæðið. Þar eru ákveðnir þættir, til dæmis orðalagið „fullt gjald“ og annað slíkt sem við skiljum eftir opið fyrir umræðuna til þess einmitt að geta haldið 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Lúðvík Geirssyni fyrir yfirgripsmikla og prýðilega ræðu. Það var eitt atriði sem hann kom inn á undir lok ræðu sinnar sem mig langar að eiga orðastað við þingmanninn um. Það er 106. gr. undir kaflanum um sveitarfélög þar sem fjallað er um svokallaða nálægðarreglu. Á einum fundi í umhverfis- og samgöngunefnd sem ég sat og þetta atriði kom til umfjöllunar var rætt við fulltrúa frá Háskólanum á Akureyri, sérstaklega um orðalagið, þar sem segir: „Á hendi sveitarfélaga, eða samtaka í umboði þeirra, skulu vera þeir þættir opinberrar þjónustu sem best þykir fyrir komið undir staðbundinni stjórn þeirra …“ Þetta kom þingmaðurinn inn á. Í mínum huga er þetta svolítið óskýrt, sérstaklega í skýringum stjórnlagaráðs, talað er um að þetta séu ekki bara samtök sveitarfélaga, eins og hefði mátt hugsa sér að skilja þetta, byggðasamlög eða annað slíkt, heldur jafnvel einkaréttarlegir aðilar. Ég vil spyrja þingmanninn hvort ekki sé hætta á að ákveðinn lýðræðishalli verði ef þetta er skilgreint með svona víðum hætti, að kjósendur eigi ekki 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir að taka þetta mál upp. Ég hef einmitt verið dálítið hugsi yfir því atriði sem hann vék að. Það er með nokkuð margvíslegum hætti hvernig þessi útvistun er í verkefnum eins og reyndin hefur verið. Sum sveitarfélög hafa sameiginlega myndað byggðasamlög sem hafa þá verið með ákveðinn stjórnunarstrúktúr. Sum þau byggðasamlög hafa í raun og veru verið í formi fyrirtækja, dæmi á höfuðborgarsvæðinu er Sorpa, sem er komin beinlínis á samkeppnismarkað og lýtur ákveðnum lögum og reglum hvað það snertir. Síðan eru núna varðandi yfirfærslu á stórum verkefnum, til að mynda málefni fatlaðra, gerðar ákveðnar kröfur um hversu stórar einingar þurfi til að geta haldið utan um slíkt, sveitarfélögin verða að fara sameiginlega í verkefnið ef þau geta ekki haldið utan um það hvert fyrir sig. Það mætist því með mjög ólíkum hætti miðað við að hverju þetta snýr. Við náum kannski að fara frekar yfir það í seinni hálfleik.

Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að hér eru álitamál á ferðinni sem þarf að skoða betur. Þingmaðurinn nefndi að þetta væri eitthvað sem kæmi til álita að fara aðeins betur yfir. Það er auðvitað þannig, eins og í byggðasamlögum sem við þekkjum báðir af reynslu á höfuðborgarsvæðinu, að verið er að færa ákveðin verkefni til byggðasamlaga þar sem sitja bara fulltrúar meiri hlutanna á hverjum stað og fulltrúar minni hluta í sveitarstjórnum hafa þar af leiðandi ekki aðkomu að umræðum og stefnumörkun og ákvörðunum sem eru teknar á þeim vettvangi. Ég tel að þetta kalli á ákveðinn lýðræðishalla og mér finnst það vandmeðfarið. Mér finnst sérstaklega vandmeðfarið að binda það í stjórnarskrá með þeim hætti sem hér er gert, að heimilt sé að færa valdið með því móti. Ég tel að það þurfi að gerast með mjög miklum takmörkunum og tryggja þurfi með einhverju móti að það sé alltaf hægt að kalla málin til viðkomandi sveitarfélaga eða þá að búa til einhvern strúktúr þar sem kosið er beint til þeirra stofnana, samlaga eða samtaka sem fara með ákvörðunarvald í málefnum íbúanna.

Virðulegi forseti. Í framhaldi af þessu, ég get tekið undir þær áhyggjur sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson nefndi um lýðræðishallann. Við þekkjum það sem höfum starfað í sveitarfélögunum, ég tala nú ekki um á höfuðborgarsvæðinu þar sem eru stór og mikil byggðasamlög sem stjórnunarlega lokast inni í meirihlutavaldi og aðkoman er takmörkuð fyrir hina kjörnu fulltrúa inn í það starf. Ég skildi líka frá hinni hliðinni af hálfu umboðsmanns að hann hefði áhyggjur af því að verið væri að útvista verkefnum til jafnvel einkaaðila og utanaðkomandi aðila, einhverju af þjónustuverkefnum sem ætti að vera á opinberri hendi. Vera má að þetta orðalag sé það víðtækt að hægt sé að lesa ýmislegt út úr því og túlka það á ýmsa vegu. Við þurfum þá að fara betur yfir það og tryggja að slíkt sé ekki uppi. Ég hef þau orð frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að þar hafi menn ekki beinar áhyggjur af þessu en geri sér grein fyrir að þetta eru þættir sem þarf að horfa til.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Lúðvík Geirssyni fyrir ágæta ræðu þó að ég sé um margt ósammála því sem fram kom í máli hans en ég get ekki gert grein fyrir því hér í stuttu andsvari. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í jöfnun atkvæðavægis í landinu. Ég er einn af þeim sem hafa verið talsmenn þess að hinar dreifðu byggðir eigi fulltrúa sína hér á þingi, á því bágt með að sjá að menn geti gengið alla leið í þeim efnum. Hins vegar varð hv. þingmanni tíðrætt um jafnræði og jafnrétti landsmanna hvað það varðar. Ef hv. þingmaður vill jafna þetta algjörlega þannig að heilu landsvæðin eigi jafnvel ekki sína fulltrúa á Alþingi Íslendinga, er þá ekki rétt að við jöfnum stjórnsýsluna hvað þetta varðar? Hún er nær öll á suðvesturhorni landsins, þúsundir starfa. Er þá ekki rétt, ef þingmaðurinn ætlar að vera samkvæmur sjálfum sér í þeim efnum, að menn geri þá grundvallarbreytingar á því hvar við höfum ráðuneytin í landinu og ýmsar stofnanir? Það er ýmislegt hægt að gera með nútímatækni. Verður þá ekki að fara í einhverja uppstokkun samhliða þeirri breytingu sem hv. þingmaður mælir hér með?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni innleggið. Ég orðaði það ekki þannig að jafna ætti þetta algjörlega. Ég geri mér grein fyrir að þess er ekki kostur. Menn þurfa hins vegar að finna ásættanlegar leiðir um að ná sem mestum jöfnuði eins og kostur er. Við verðum að horfa til þess að gerðar hafa verið alvarlegar athugasemdir af hálfu eftirlitsaðila, opinberra alþjóðlegra aðila, sem sjá að við erum ekki að útfæra þessa hluti með þeim hætti sem talið er eðlilegt að sé innan normalmarka. Til ýmissa þátta er að líta í þessu, ég geri mér grein fyrir því. Við búum í allt öðru samfélagi í dag en var fyrir 20, 30 árum, ég tala nú ekki um 50, 100 árum. Aðgengi að þjónustu og upplýsingum er með allt öðrum hætti en þá var. En það er líka hægt að byggja það inn í kosningakerfið sjálft, að tryggja jöfnuð og að opið sé fyrir það hvaðan fulltrúar eru kjörnir. Það er líka í höndum flokkanna sjálfra, og ekki síst þá líka kjósenda með persónuvali hvernig menn tengja 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Hann endaði á því að ræða um persónukjör, sem er vinsælt orð núna. 39. gr., eins og hún er í breytingartillögum meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, er dálítið opin hvað varðar alþingiskosningar. Ég hef vaxandi efasemdir um að rétt sé að færa persónukjörið inn í kjörklefann. Í raun og veru er því verið að færa prófkjör flokkanna úr þeim farvegi sem það er í núna inn í kjörklefann. Maður veltir fyrir sér: Í hvaða trú fara þá kjósendur inn í kjörklefann? Þeir geta fengið einhvern allt annan lista en þeir höfðu hugsað sér að kjósa. Væri ekki nær að reyna að gera þetta með samræmdari hætti þremur mánuðum fyrir kosningar, að menn hafi einhverja helgi þar sem þeir koma saman og stilla upp þeim listum eins opið og hægt er, þannig að fólk viti í raun og veru að hverju það gengur þegar það fer inn í kjörklefann að kjósa sína lista? Með því fyrirkomulagi sem opnað er á hér vita kjósendur í raun og veru ekkert hvaða lista þeir kjósa á endanum.

Virðulegi forseti. Persónukjörið gengur auðvitað út á það að menn kjósa ýmist og, bæði lista og einstaklinga, þannig að þeir geta kosið sinn lista og listinn tryggir það með kosningu að viðkomandi framboðslisti fær ákveðið vægi og fjölda fulltrúa út úr lokatölum. Hitt atkvæðið er í raun og veru persónuatkvæðið og það má nýta á margvíslegan hátt. Menn geta valið einn einstakling eða upp í 10–20 eftir því hvernig menn vilja útfæra það. Að setja fram þetta ákvæði í 39. gr. eins og við erum að gera tillögu um opnar fyrir það að fá tækifæri til þess að gera margvíslegar opnanir í kosningakerfinu,  Við eigum ekki að byggja þetta á þeim grunni heldur opna þetta fyrir íbúana og almenning og þjóðina, að hún hafi aukið val og frelsi.

Herra forseti. Mig langar að beina sjónum mínum að mannréttindakafla þessara tillagna og þess þáttar nefndarálits okkar hv. þm. Birgis Ármannssonar sem snýr að þeim kafla. Áður en ég hef þann meginþátt ræðu minnar langar mig þó að koma inn á nokkur atriði þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað. Sér í lagi langar mig til að ræða orð hv. þm. Lúðvíks Geirssonar um að það væri gagnlegt að ná samkomulagi en ekki alltaf hægt. Hann nefndi það vegna kosningalöggjafarinnar, að þar væri brýnt að ná samkomulagi og að ekki væri útilokað að svo yrði þegar kosningalögum yrði breytt á grundvelli þessara tillagna sem hér liggja fyrir og eru vægast sagt óljósar. Mig langar af því tilefni að beina sjónum okkar að því hvernig við gætum hugsanlega breytt stjórnarskránni til að ná fram meiri samstöðu í þingsalnum um slíkar breytingar. Við sjálfstæðismenn höfum allan tímann sagt að ekki sé hægt að fara í breytingar á stjórnarskipun landsins án þess að það sé gert að mjög yfirveguðu ráði. Menn byrja á því að kanna hvað það er sem þarf að breyta og menn þurfa að halda sig við það sem hefur verið lengst af við lýði á Alþingi, að leita þverpólitískrar sáttar um það hvaða breytingar skal fara í. Virðulegi forseti. Nú þarf ekkert að orðlengja það og ég ætla ekki að nýta þennan ræðutíma minn í að fara yfir forsögu þessa máls í löngu máli heldur langar mig til að einbeita mér að því málefni sem er fyrir framan okkur núna. Ég vil þó segja að það sem hefur einkennt þetta ferli alveg frá 2009, í þeirri miklu ólgu sem hér var eftir stjórnarskipti, og ný ríkisstjórn, minnihlutastjórn, tók við er að hún hafði það mjög ákveðið á sinni stefnuskrá að breyta tilteknum þáttum stjórnarskrárinnar. Reyndar átti að breyta tilteknum þáttum stjórnarskrárinnar í aðdraganda alþingiskosninga en síðan átti einnig að kjósa til stjórnlagaþings. Það lá að sjálfsögðu fyrir þá að Sjálfstæðisflokkurinn var andsnúinn þessum hugmyndum og var þá einn flokka á Alþingi með aðra skoðun á þessum málum. Hann hélt sig við þá stefnu sem hann hefur ávallt haft, að menn skyldu reyna að ná breiðri sátt. Síðan hefur þetta mál verið þannig að nánast á hverju stigi þess hefur verið mikill ágreiningur. Þó má segja að á tilteknu tímabili í vinnu allsherjarnefndar náðist samkomulag meðal allra flokka í nefndinni um tiltekið vinnulag vegna þjóðfundar og fleiri atriða af því tagi. Það náðist. Við skulum hafa það í huga, en meginþemað í allri þessari vinnu hefur verið ágreiningur og, ég verð að segja alveg eins og er, töluverður asi í því að það þurfi að koma svo umfangsmiklum breytingum í gegn. Þá vaknar spurningin: Eigum við bara að sætta okkur við það? Eigum við að hafa það þannig að framvegis sé hætta á því að stjórnlögum landsins verði breytt með minnsta mögulega þingmeirihluta? Finnst okkur það eðlilegur framgangur? Viljum við að umfangsmiklar breytingar í hinar ýmsustu áttir geti átt sér stað? Við getum séð fyrir okkur alls konar annað ríkisstjórnarmunstur. Viljum við þá að stjórnlögum sé aftur breytt? Við skulum átta okkur á því að í tillögum stjórnlagaráðs er einungis gert ráð fyrir því, þegar talað er um mannréttindakaflann, að fara eigi eftir núgildandi stjórnarskrá um það hvernig henni skuli breyta, að tvö þing þurfi til. Annars dugar eitt þing til að breyta stjórnarskránni. Það getur alveg farið svo að stjórnarskránni verði miklu tíðara breytt. Hún verði miklu meira pólitískt þrætuepli en hún er núna og við getum verið að horfa upp á að á komandi árum verði viðvarandi ágreiningur um stjórnskipunarþætti okkar ágæta lands. Ég get ekki sætt mig við þetta. Það er svo sem alveg vitað mál að þetta er mitt síðasta þing hér og mér þætti mjög dapurlegt ef það síðasta sem gerðist hér á meðan ég sit yrði að stjórnarskránni yrði breytt þannig að við hefjum nýjan kafla í breytingum á stjórnarskrá sem geti orðið miklu pólitískari en áður hefur verið, af því að menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé sjálfsagt að beita meirihlutavaldi. Við getum hins vegar breytt stjórnarskránni núna til að þvinga Alþingi til þess að ná betri samstöðu. Við þingmenn getum ákveðið að það sé verkefnið sem þetta þing ætti að enda á, að þvinga Alþingi til að vinna betur saman og reyna þannig að koma í veg fyrir að stórfengleg átakamál verði á nánast hverju einasta þingi. Þetta kjörtímabil hefur að sjálfsögðu verið mjög stórviðrasamt en það má alveg hugsa sér að til þess að ná samstöðu í breytingum á stjórnarskránni ákveði stjórnarskrárgjafi sjálfur að aukinn meiri hluta þurfi til. Það þurfi hreinlega aukinn meiri hluta á Alþingi og þá er sú skylda lögð á þá sem fara með völd hverju sinni að tala við minni hluta þingsins um þær breytingar. Ég tel að þetta sé nokkuð sem væri vert fyrir okkur að hugleiða. Ég held að það væri ágætt fyrir okkur að ræða þetta hér í þessari umræðu, hvort kannski sé heppilegt og gott fyrir það Alþingi sem nú situr að koma sér saman um slíkar breytingar. Þetta vil ég benda á á þessu stigi umræðunnar og eftir því sem ég hef hugleitt þetta meira undanfarið þá er ég hrifnari af því. Mér finnst þetta vera það sem réttast væri að gera á þessu stigi. Nú vil ég fjalla nokkuð um mannréttindaþátt málsins. Það hefur margoft komið fram og er mönnum kunnugt að mannréttindakafli núgildandi stjórnarskrár kom inn í hana árið 1995 að mjög vel yfirlögðu ráði eftir mikla vinnu, margra ára undirbúning og svo framvegis. Ég hygg að núverandi prófessor í stjórnskipunarrétti, Björg Thorarensen, sem er einn þeirra sérfræðinga sem hefur sent inn umsagnir og komið að vinnslu þessa máls, þekkir þá sögu hvað best allra hér í landi. Það er nefnilega þannig að þó að meiri hlutinn segi að skiptar skoðanir séu um frumvarpið og að það sé kannski ekkert skrýtið að menn séu ósammála um hluti kann að vera að það skipti máli hverjir eru ósammála. Þegar það eru hverjir á fætur öðrum sérfræðingar í stjórnskipunarrétti þá hefði maður haldið að álit þeirra skipti einhverju máli og að ástæða væri til að taka einhverjar af breytingartillögum þeirra upp í þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til. Maður hefði haldið að einhver þeirra væri nokkurn veginn nothæf, en það fer mjög lítið fyrir því. Þegar þetta mál var til umfjöllunar í gömlu allsherjarnefndinni og þegar meiri hlutinn var að undirbúa þetta mál til þjóðfundar stjórnlaganefndar og síðan til stjórnlagaþings var það ekki álitið meginverkefni þeirra aðila að ræða breytingar á mannréttindakaflanum. Hvers vegna? Af því að um hann hafði ekki staðið styr. Menn hafa heilt yfir verið nokkuð ánægðir með mannréttindakaflann eins og hann hefur verið. Í vinnu stjórnlaganefndar var ekki fjallað um hann sérstaklega. Ég hefði haldið að af hálfu stjórnlagaráðs þyrfti sérstaklega sterk rök fyrir því að fara í breytingar á kaflanum. Ég hefði haldið að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefði þá líka þurft að meta hvort virkilega væri þörf á að skrifa kaflann algjörlega upp á nýtt. Þeirri spurningu er ósvarað í mínum huga, af hverju það var gert. Ég er enn þeirrar skoðunar að miklu betra hefði verið að menn kæmu sér saman um hverju þyrfti að breyta. Í mínum huga var það ekki á sviði mannréttindakaflans. Ég hef sjálf verið þeirrar skoðunar að nær væri að ræða embætti forseta Íslands, þjóðaratkvæðagreiðslur og auðlindaákvæði. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur í gær, auðlindaákvæðið hefur verið mjög mikið til umræðu innan allra flokka mörg undanfarin ár. Það eru meira að segja til tillögur frá okkur sjálfstæðismönnum í þá veru að setja inn ákvæði um auðlindamál. Það má hins vegar ekki orða það hvernig sem er. Það er ekki hægt að ákveða í upphafinu að ekki sé hægt að ná um það samstöðu. Virðulegi forseti. Mig langar að ræða lögskýringargögnin. Greinargerðin sem fylgir frumvarpinu hefur verið, eins og við þekkjum, afar mikið gagnrýnd og af hálfu fjölmargra umsagnaraðila. Það hafa verið gerðar gríðarlegar athugasemdir við greinargerðina, hún hefur verið talin takmörkuð, óskýr, skýringar misvísandi og stundum hafa umsagnaraðilar hreinlega talið hana ónothæfa. Ég kalla eftir því að meiri hluti nefndarinnar segi frá því hvernig hann hyggist bregðast við þessari gagnrýni. Nú vitum við auðvitað að lögskýringargögn eru meira en greinargerð, þau eru líka nefndarálit og önnur þingskjöl. Það nefndarálit sem nú liggur fyrir af hálfu meiri hluta nefndarinnar er ekki það lögskýringargagn sem hér er kallað eftir. Hvenær sjáum við það og hvað ætlar meiri hlutinn að gera til að bregðast við þessari miklu gagnrýni sem komið hefur fram á greinargerð frumvarpsins og gildi hennar sem lögskýringargagns? Hvernig rímar þessi óljósa greinargerð við þá skoðun hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur sem fram kom þegar hún greindi frá nefndaráliti meiri hlutans í gær, að það geti ekki verið að dómstólar ættu að lenda í svo miklum erfiðleikum með að túlka lögin af því að þau væru nokkuð skýr? Um það eru afar skiptar skoðanir. Flestir fræðimenn okkar á sviði lögfræði telja þvert á móti að hér sé verulegur túlkunarvafi þegar kemur að þessum ákvæðum. Þegar til viðbótar kemur að greinargerðin er talin svona óskýr hljótum við að bíða frekari lögskýringargagna. Það hlýtur að vera meiri hlutans að svara því hvernig hann ætli að svara þessu kalli. Ef það nefndarálit kemur síðan með frekari vafa, þ.e. ef lögskýringargögnin tala í ólíkar áttir, verður auðvitað verkefni dómstóla að dæma samkvæmt orðanna hljóðan. Það er þá sem ég hygg að dómstólar muni hafa mjög mikið svigrúm til að túlka þessi stjórnarskrárákvæði. Þess vegna held ég að því sé ekki andmælt að veruleg réttaróvissa kunni að vera fram undan nái þessi ákvæði fram að ganga. Það kann vel að vera að afstaða manna sé, eins og hér hefur komið fram, að ekkert sé skrýtið að svo sé. Það sé eðlilegt þegar ný löggjöf taki gildi að menn þurfi að fara með hana fyrir dóm og dæma eftir henni. Það er svo sem kunnugt þegar um löggjöf er að ræða en þetta er dálítið umfangsmikil og mikilvæg löggjöf og það er galli að þessi gagnrýni liggi fyrir í vinnslu málsins og að á hana eigi ekki að hlusta svo neinu marki nemi. Ég vil líka nefna það hér vegna lögskýringargagna og nefndarálits meiri hlutans að afstaða meiri hluta nefndarinnar var að afgreiða málið til 2. umr. án þess að bíða eftir áliti Feneyjanefndarinnar. Ég veit ekki hvenær álitið liggur fyrir, en ég hygg að formaður nefndarinnar muni greina okkur frá því strax og hún fær um það vitneskju. Það liggur fyrir að þess álits mun ekki sjá stað í skjölum þingsins fyrir 3. umr. Í gögnum hér í Alþingi mun þess ekki sjá stað fyrr en í 3. umr. þegar framhaldsnefndarálit meiri hlutans verður gefið út, væntanlega með þeim athugasemdum og breytingartillögum sem felast hjá Feneyjanefndinni, hvernig sem þær kunna nú að vera sem ég auðvitað veit ekki. Í nefndaráliti meiri hlutans fyrir 2. umr. er ekki fjallað um þann mikilvæga þátt sem stjórnskipunin er. Auðvitað getum við hér í þingsal gert það sem okkur sýnist. Við getum rætt einstaka þætti sem varða stjórnskipunina í þessari umræðu, ég hyggst gera það, en þeim hefur hálfpartinn verið vísað frá í bili. Umræðan hefur verið sett í biðflokk á meðan niðurstöðu Feneyjanefndarinnar er beðið. Ég held á hinn bóginn að við ættum að draga hér fram þá ágalla sem nefndir hafa verið vegna stjórnskipunarinnar og ég verð að segja það hér í þessum stól, ég hef sagt það áður og mér finnst það skipta máli, að auðvitað er það athugunarefni þegar forseti lýðveldisins hefur komist að þeirri niðurstöðu að þessar tillögur gefi honum óskaplega mikið svigrúm til að túlka hlutina eftir sínu höfði. Ég er ekki sátt við það, ég veit ekki hvort meiri hluti Alþingis er mjög sáttur við að eftir kosningar geti forseti lýðveldisins í krafti einhverra breytinga farið að túlka þetta eftir sínu höfði. Hvernig verður það þegar um stjórnarmyndun er að ræða? Hvernig ætlar forsetinn að líta á það allt saman? Auðvitað eigum við aldrei að líta á stjórnarskrá eða slíka þætti út frá persónu, en meðan menn sitja í ákveðnum embættum og hafa sínar persónulegu skoðanir og lýsa þeim eins og herra Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi prófessor í stjórnmálafræði, hefur gert héðan úr þessum stól, meira að segja við þingsetninguna hygg ég 2011, þá held ég að það sé alveg einnar messu virði að fara yfir það hvort túlkun hans standist. Það er alveg rétt að á hana hefur komið gagnrýni en það hefur líka komið fram hjá virtum aðilum í þessu samfélagi að hann hafi töluvert til síns máls. Við getum ekki afgreitt stjórnarskrána hér með slíkan vafa undir. Það kemur ekki til greina. Forsetaembættið er eitt af því sem ég persónulega hef alltaf litið á sem efni til breytinga á í stjórnarskránni. Fram að þessu hefur það verið eitt af þeim atriðum sem margir flokkar hafa nefnt og í síðustu endurskoðun stjórnarskrárinnar áður en þessi byrjaði var það, hygg ég, Samfylkingin sem var mest á móti því að gerð yrði breyting á embætti forseta Íslands. Þessu hefur ekki verið svarað í tillögunum og ég kalla eftir því að það verði gert. Ég vil vera sanngjörn og segja að auðvitað getur ýmislegt komið fram í tillögum Feneyjanefndarinnar en ég kalla þá eftir því að þeir sem bera málið uppi taki líka þátt í þeirri umræðu sem varðar embætti forseta Íslands. Annað vil ég líka nefna fyrst ég fór inn á þessar brautir. Það er alltaf vandasamt að ræða mál sem er svona umfangsmikið. Jafnvel þótt hér sé tvöfaldur ræðutími er þetta mál slíkt að vöxtum að tíminn líður ansi hratt. Nefndarálit okkar sjálfstæðismanna, sem ég er ekki enn þá komin í þótt ég hafi ætlað að verja mínum tíma í það, er einnig töluvert umfangsmikið. Ég vil einnig benda á eitt sem ég hygg að við þurfum að taka til umræðu og það er ábyrgð ráðherra og sú hugsun að ráðherra sé á ákveðinn hátt bundinn ríkisstjórn í því að framfylgja sínum embættisfærslum en engu að síður ber hann ábyrgð, um leið og hann er einhvern veginn ekki með ábyrgðina. Þetta er mjög ruglingslegt, það er eiginlega dálítið erfitt að útskýra þetta. Það er auðvitað alveg ófært að þegar við erum að tala um ráðherra í ríkisstjórn sem fara með mikilvæg mál fyrir borgarana í landinu þá liggi ekki fyrir hvernig ábyrgðinni er háttað. Það gæti verið þannig að ráðherra sem vill koma ákveðnu máli í gegn geti það ekki vegna einhverra aðstæðna í ríkisstjórn, en er engu að síður ábyrgur fyrir því að hafa ekki getað gert það. Þetta hefur verið rætt lítillega í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ég veit að ég er ekki ein um að velta þessu fyrir mér. Það hefur ekkert að gera með meiri hluta eða minni hluta, ég veit að fleirum finnst að þarna sé atriði sem við verðum að skoða nánar. Það eru einnig fleiri atriði, að sjálfsögðu, eins og samspil þjóðaratkvæðagreiðslu og frumkvæðisréttur, alls kyns slíkir þættir og ég mun taka á þeim eftir því sem þessari umræðu vindur fram. Það er ómögulegt að fara í nema afmarkaða þætti en mér finnst brýnt í ljósi umræðunnar og vegna tímans að ég komi inn á tiltekna þætti úr nefndaráliti okkar og eins og ég segi þá eru það mannréttindaákvæðin. Björg Thorarensen prófessor hefur á öllum stigum málsins komið fyrir nefndina, hún hefur komið fyrir nefndina nokkuð oft og hún hefur skilað umsögn, bæði hefur hún komið til okkar, einnig kom hún fyrir þær þingnefndir sem óskað var eftir að tækju málið til umfjöllunar. Ég er þakklát Björgu Thorarensen fyrir að hafa sent inn umsögn þó að tími til þess hafi verið allt of knappur. Ég er henni og öðrum fræðimönnum þakklát fyrir að hafa gert það. Ég veit að það var dálítið mismunandi innan þingnefnda hvernig stjórn nefndanna leit á þessa tímafresti en það er alveg ljóst að afskaplega mikilvægt hefur reynst að fá þá umsögn fram. Ég vil einnig nefna umsögn frá Skúla Magnússyni og Ágústi Þór Árnasyni. Þeir voru báðir í stjórnlaganefndinni. Mér finnst stjórnlaganefndin og sú mikla skýrsla sem þar er að baki alls ekki hafa verið nýtt nógu mikið í þessu máli. Það er margt í þeirra tillögum sem ég vildi gjarnan gera að mínum. Það voru reyndar fleiri en ein tillaga því að þar var komið með a- og b-lið, mér fannst það skynsamlegt af þeirra hálfu. Það var umræðugrundvöllur fyrir menn og ég sakna þess að við skyldum ekki hafa tekið meira til athugunar þá miklu vinnu sem þar fór fram. Ég vil nefna þá einstaklinga sérstaklega því að þeir sendu Alþingi síðan viðamikla umsögn um þetta mál. Umboðsmaður Alþingis sendi núna á síðustu stigum málsins gríðarlega greinargóða umsögn en mér þykir ekki hafa verið nógu mikið undir tillögur hans tekið. Í krafti bjartsýni minnar ætla ég að vonast til þess að meiri hlutinn reyni að gera annars konar bragarbót á því fyrir 3. umr. Það er tekið fram í umsögn okkar og ég vil benda sérstaklega á það að löndin í kringum okkur hafa haft töluvert annan hátt á við breytingar á stjórnarskrá en við gerum hér nú. Við bendum á að þegar við lítum til dæmis til Noregs, sem við Íslendingar gerum oft, bæði þegar litið er til löggjafar og eins höfum við litið til Noregs í mörgu tilliti núna undangengin ár, þá liggur fyrir að endurskoðun Norðmanna á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar hefur verið í nefnd sem hefur staðið fyrir undirbúningi þeirra breytinga í mörg ár. Þrátt fyrir að þessi nefnd hafi verið að störfum allan þennan tíma er ekkert vont við það, herra forseti. Það er ekkert endilega betra og það á ekki að vera tilgangur okkar í Alþingi að vinna hlutina hratt. Ég er sammála því að oft er hægt að vinna hlutina hratt og vel, en stundum er betra að þeir gerist hægt. Það er betra fyrir málið og fyrir umræðuna að hlutirnir gerist hægt og menn íhugi hvern áfanga. Það er bjargföst skoðun mín að þegar kemur að stjórnarskrá lands eigi í fyrsta lagi að vera nokkuð flókið að breyta henni og það sé eðlilegt að slíkar breytingar taki tíma. Þá vil ég enn og aftur benda á það sem ég sagði í upphafi: Ég held að við eigum að gera þá breytingu að krefjast aukins meiri hluta til að breyta stjórnarskránni. Ég er ánægð með hvernig Norðmenn hafa gert þetta núna, í rólegheitum. Þrátt fyrir þessar miklu umræður sem voru í nefndinni héldu umræður um einstök atriði áfram og fagleg rök komu fram um að þeim þyrfti að breyta. Slíkt er enda eðlilegt í svo stóru máli sem hér um ræðir. Að sama skapi er mikilvægt að hlusta á slík fagleg rök, vega þau og meta. Afstaða meiri hlutans í þessu máli virðist helst vera sú að engu megi breyta frá tillögu stjórnlagaráðs, þrátt fyrir að sérfræðingar séu sammála um nauðsyn breytinga. Þá kemur að því sem oft hefur verið rætt hér, ég hef heyrt í dag og heyrði í gær og hef heyrt oft, að Alþingi hafi ekkert leyfi til að breyta neinu, Alþingi sé bundið í þessu máli, það sé búið að binda Alþingi. Ég fellst ekki á að hægt sé að binda stjórnarskrárgjafann sjálfan með þeim hætti áður en umræða hefst um málið á Alþingi. Lítum hins vegar á hvað það er sem menn telja að búið sé að binda hann á. Hvað er það? Í umræðunum í haust eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna, þegar vinna sérfræðingahópsins var í gangi, þá sagði hæstv. forsætisráðherra úr þessum stól að breytingar yrðu gerðar á frumvarpinu á grundvelli sérfræðingahópsins og frumvarp yrði lagt fram fljótlega í þeirri mynd. Það var gert, en það sem hefur gerst síðan er að mörgum tillögum sérfræðingahópsins hefur verið hafnað í vinnu nefndarinnar eftir 1. umr. og horfið til baka til upphaflegrar tillögu stjórnlagaráðs. Ekki með rökstuðningi frá sérfræðingum heldur virðist mér oft og tíðum það vera af því að menn telja þann texta betri. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í þetta, en í niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar var áberandi að langtum fleiri voru sammála um að setja auðlindaákvæði í stjórnarskrána en greiddu atkvæði með því að þetta frumvarp yrði grundvöllur að nýrri stjórnarskrá. Nota bene, ekki óbreytt heldur grundvöllur að nýrri stjórnarskrá. Ég skil það þannig að þetta sé þá hluti af því að breyta stjórnarskrá. Svo margir greiddu atkvæði með því að setja auðlindaákvæði í stjórnarskrána. Þýðir það að þeir hafi allir samþykkt það að þetta tiltekna orðalag stjórnlagaráðsins verði lagt til grundvallar?  Hörð gagnrýni hefur komið á áhrif þeirra breytinga sem lagðar eru til, að þær hafi ekki verið metnar og að ekki hafi ekki verið metið hvort þörf sé á eða nauðsynlegt hafi verið að breyta svo verulega frá ákvæðum gildandi mannréttindakafla. Það hefur látlaust verið á það bent að heildarmat verði að fara fram á þessum tillögum. Síðast kom það í álitum sem nefndinni bárust í síðustu viku, að ég hygg frá laganefnd Lögmannafélags Íslands og umboðsmanni. Feneyjanefnd er auðvitað ekki að vinna slíkt heildarmat eða skoða heildaráhrif. Sú rannsókn hefur ekki farið fram. Ég verð að skjóta því að hér að ég hefði kosið að Alþingi hefði ákveðið að breyta tilteknum þáttum og verja fé í rannsóknir á stjórnarskrármálefnum, í stað þess að fara í allt þetta sem hér er, eins og ég nefndi reyndar á sínum tíma líka, að setja fé til háskólanna og vísindasamfélagsins í stjórnskipulegar rannsóknir. Ég er sjálf lögfræðingur og lærði stjórnskipunarrétt í Háskóla Íslands. Nú eru fleiri háskólar sem kenna lögfræði en þegar ég var að læra, þá var bara ein deild sem kenndi lögfræði. Við lásum Stjórnskipunarrétt Ólafs Jóhannessonar, mikið grundvallarrit. Við vísum enn þá til þess og það er mikið til þess merka rits vísað en ég held að það hefði verið verulega gott fyrir Alþingi ef menn hefðu sett fé í rannsóknir á því hvernig þessi stjórnarskrá hefur reynst, hvað það er sem menn vilja líta til og hvernig þetta er í öðrum löndum. Hversu miklu skipti stjórnarskráin í þeim atburðum sem hér urðu? Ég er þeirrar skoðunar að það hafi ekki verið stjórnarskráin sem brást, það voru aðrir hlutir sem brugðust illilega. Hæstv. utanríkisráðherra er búinn að komast að því að stjórnarskráin hafi farið í sérstakt álagspróf um daginn, gamla stjórnarskráin fór sem sagt í álagspróf í Icesave-málinu. Þar hafi hún sýnt mikinn teygjanleika, svo ég leggi nú hæstv. ráðherra orð í munn, en þetta sagði hann og var athyglisvert í sjálfu sér. Ég vil ekki að við gefumst upp á því að enn er ráðrúm fyrir okkur til þess að gera þetta með öðrum hætti. Þegar við skiptumst á skoðunum í 2. umr., sem við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum margoft talað um að væri bráðnauðsynlegt, þá eru einmitt atriði af þessum toga sem skipta líka máli þegar við lítum til stjórnskipunarmála. Virðulegi forseti. Ég sé að tíminn flýgur frá mér, ég er ekki einu sinni komin í gegnum fyrstu málsgreinina af þessu nefndaráliti. Ég verð bara að vísa til þess og hleyp yfir það eftir því sem mér hentar. Nefndarálitið liggur auðvitað hér frammi og menn geta kynnt sér það. Ég mundi ekki vilja afgreiða þetta mál, sæti ég í þessum meiri hluta, með alla þá gagnrýni sem fram hefur komið frá sérfræðingum og aðilum sem gerst þekkja á þessu sviði. Við höfum alla jafna á Íslandi talið mikilvægt að líta til sérfræðinga í einstökum málum, ekki bara þegar lögfræði er annars vegar heldur í ýmsum málum. Mér þykir mjög undarlegt ef það má ekki hlusta á þá sem best kunna þegar kemur að því sem kannski er innsti kjarninn í lögfræði. Mér þykir það mjög furðulegt, ég bara skil það ekki. Þegar við erum komin algjörlega inn að kjarna, herra forseti, þá á ekki að hlusta á raddir sérfræðinga. Þá er bara búið að ákveða að þeir séu tréhestar og að ekki sé hægt að tala við þá, þeir séu fastir í gömlu stjórnarskránni og vilji engu breyta. Það getur ekki verið afstaða. Það verður auðvitað að fara yfir þær athugasemdir sem hér hafa komið fram og það skiptir máli hverjir það eru sem gera þær. Þá er ég ekki að tala um að ágætir þingmenn, virðulegir, lesi bara umsagnirnar, ég er að tala um að menn velti fyrir sér af hverju þessi gagnrýni er sett fram og taki jafnvel mark á henni. Höfum við ekki margoft sagt að við hefðum stundum betur hlustað á varnaðarorð? Ég skal taka það til mín, herra forseti, maður hefði stundum átt að hlusta betur á varnaðarorðin, það hefði kannski verið betra fyrir okkur í aðdraganda falls bankanna. Það hefði kannski verið betra fyrir okkur í Icesave-málinu líka ef við hefðum hlustað á varnaðarorðin. Af hverju má ekki hlusta á varnaðarorðin þegar kemur að þessu hér? Af hverju má ekki fara betur yfir þetta? Af hverju þarf endilega að klára þetta svona? Af hverju á það að vera síðasta verk þessa þings hér, sem hefur verið í þvílíkum deilum allan tímann, að afgreiða þetta mál með minnsta mögulega mun? Hvernig getur það verið afstaða okkar hér á Alþingi að það sé gott? Hvernig getur það hreinlega verið eftir allt sem á undan er gengið og þá atburði sem hér hafa orðið að það sé í lagi að afgreiða þetta með minnsta mögulega mun af því að minni hlutinn sé svo leiðinlegur og stífur og þver? Þrátt fyrir öll þessi varnaðarorð sem fyrir liggja. Herra forseti. Væri þá ekki betra að við litum til þess sem ég nefndi hér í upphafi og hugsuðum með okkur: Hvernig getum við kallað samstöðuna fram? Hvernig getum við fengið okkur til að ná henni betur fram? Hvernig getum við gert það? Eigum við ekki að breyta stjórnarskránni á þann hátt að það verði að vera samstaða og leggja það á komandi þingmenn að þeir neyðist til að tala sig niður á niðurstöðu? Herra forseti. Mér finnst þetta mikið umhugsunarefni og af því að mér, eins og okkur öllum hér í þessum sal, er annt um það hvernig hlutunum vindur fram, þá finnst mér þetta vera nokkuð sem við ættum að líta sérstaklega til. Í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafa margar fínar umræður átt sér stað. Ég ætla ekki að standa hér og segja að allt sem gert hefur verið hafi verið ómögulegt, en núna er tækifæri til þess að gera þetta betur og það eigum við að gera. Þess vegna töldum við þingmenn Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd rétt að leggja fram ítarlegt nefndarálit við þessa umræðu og við reyndum að draga fram þær athugasemdir sem fram hafa komið, þau álitamál sem nauðsynlegt er, og nefndin hefði þurft, að skoða betur. Við drögum það fram á yfir 60 blaðsíðum og tökum síðan til viðbótar aðrar umsagnir sem komu frá öðrum þingnefndum. Það er til að varpa ljósi á þetta mál eins og það er búið, allt frá upphafi hefur það hlotið gagnrýni af hálfu okkar færustu sérfræðinga. Mikilvægir fundir hafa verið haldnir undanfarið á vettvangi háskólanna. Það voru líka fundaraðir fyrir ári síðan sem komu mikilvægar inn í þessa umræðu. Þar eru menn að leggja gott til í því að koma með athugasemdir um það hvað betur megi fara. Allir vilja leggja gott til. Það getur vel verið að það sé eitt og eitt atriði sem hefur reynst sérstaklega erfitt en það er þá bara til að sigrast á því. Það er ekki til að ákveða að það þurfi bara að keyra það í gegn með minnsta mögulega mun. Mér finnst hreinlega ekki koma til álita að gera það með þeim hætti. Herra forseti. Það líður nú að lokum þessarar ræðu minnar. Ég sé tímans vegna að það er ekki praktískt fyrir mig að taka nýja þætti til umfjöllunar. Það eru nokkrir þættir sérstaklega sem mig langar að ræða í komandi ræðum, einstök ákvæði sem ég sé úr því sem komið er. Það eru mannréttindakaflinn, forsetaembættið svo ég nefni það enn og aftur, stjórnskipunin sjálf, sem að sjálfsögðu skiptir gríðarlega miklu máli, og utanríkismál. Utanríkiskaflinn er í fyrsta skipti kynntur í þessum drögum sem efni í stjórnarskrá. Það hefur margoft verið rætt að það þurfi að taka þar á einstökum þáttum, en við heyrðum strax í fyrirspurnatíma í morgun að verulegur ágreiningur er um hvað er þar í raun og veru á ferðinni. Þar virðist í fyrsta skipti, svo ég þekki til, vera sett ákvæði í stjórnarskrá um að hægt sé að framselja vald til stofnana sem við höfum ekki aðild að. Það er eitt af þeim atriðum sem við verðum auðvitað að skoða. Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið til siðs að fullvalda þjóðir afsali fullveldi sínu eða framselji það til stofnunar sem það hefur ekki aðild að. Það er auðvitað mikið grundvallaratriði og grundvallarbreyting, herra forseti, sem 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólöfu Nordal kærlega fyrir ræðuna. Málið er umfangsmikið eins og hún kom inn á, það sést á hinu yfirgripsmikla nefndaráliti sem 1. minni hluti hefur skilað um málið. Í ræðu sinni komst hún aðeins inn í fyrsta efniskaflann þannig að mikið efni er enn órætt hér við 2. umr. Mig langar aðeins að fara yfir það efni sem þingmaðurinn fór yfir varðandi ákvæði um breytingar á stjórnarskránni. Eins og það ákvæði hljóðar í frumvarpinu, að einungis þurfi einfaldan meiri hluta þingmanna og svo meiri hluta í þjóðaratkvæðagreiðslu, tel ég það vera of auðvelt í framkvæmd að breyta stjórnarskrá. Með þessu ákvæði er hægt að mynda stemningu strax eftir kosningar, nái til dæmis róttækir flokkar völdum og fái til þess meiri hluta atkvæða í alþingiskosningum getur sá meiri hluti jafnframt farið strax af stað með stjórnarskrárbreytingar og farið með þær í þjóðaratkvæðagreiðslu - komið þeim í gegnum þingið með einfaldri atkvæðagreiðslu og svo í þjóðaratkvæðagreiðslu og þá hafa stjórnarskrárbreytingar tekið gildi. Þetta er algjörlega óásættanlegt því að ég tel að það eigi að vera mjög erfitt að breyta stjórnarskránni. Þetta eru grundvallarlög, þetta er samfélagssáttmáli. Þingmaðurinn fór aðeins yfir það hvernig þetta er gert í Noregi og svo hefur lagaprófessorinn, Björg Thorarensen, komið fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og verið með hugmyndir. Ég spyr þingmanninn: Hugnast henni að fara hina erfiðari leið, sem Björg Thorarensen leggur til 

Herra forseti. Eins og ég hef áður sagt þá finnst mér að rök hnígi til þess að það eigi að vera erfitt að breyta stjórnarskránni. Ég er orðin mun hrifnari af því núna að nálgast þetta út frá þeim vanda sem við höfum verið í undanfarin ár, í þeim ágreiningi sem við höfum verið, að líta þá líka á tillögur um breytingar á stjórnarskrá út frá því að reyna að komast út úr því og ná betri samstöðu, nota stjórnarskrárgjafann líka í því. Mér finnst það vera nokkuð sem við ættum að hugleiða hvert og eitt með sjálfum okkur, hvort það sé ekki eitthvað sem væri reynandi. Varðandi breytingar á stjórnarskránni almennt og þessa reglu sem er í núgildandi stjórnarskrá þá hefði mér alveg fundist koma til greina að breyta því á einhvern hátt, mér finnst ekki endilega alveg augljóst að ekki megi hugsa hvort sú leið geti verið annars konar. Ég skil hins vegar ekki alveg tillöguna sem kom frá sérfræðingahópnum til þess að breyta tillögum stjórnlagaráðs, að það væri orðið of auðvelt að breyta stjórnarskránni, að taka bara mannréttindakaflann út sem kafla sem fara eigi eftir gömlu aðferðinni. Út úr mannréttindakaflanum hefur til dæmis verið tekið ákvæðið sem varðar skattana. Stjórnskipunin sjálf, Alþingi, er ekkert í mannréttindakaflanum eins og við þekkjum að sjálfsögðu. Mér finnst alveg eðlilegt þegar litið er til þeirra grundvallaratriða, herra forseti, að þá gildi nákvæmlega sömu rök og sérfræðingahópurinn notar þegar hann nefnir að erfitt eigi að vera að breyta mannréttindaákvæðunum. - Það skiptir verulega miklu máli að við spyrjum okkur: Af hverju ætti að vera mjög auðvelt að umturna grundvallarþáttum í stjórnskipaninni?

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Já, þetta er eitt af mörgum undarlegum atriðum sem birtast í frumvarpinu, að þetta sé slitið í sundur. Ég tel að stjórnarskráin sé heildstætt plagg og eins og þetta er núna þurfa breytingar á stjórnarskrá að fara fyrir tvö þing til að þær taki gildi í óbreyttu formi og frumvarpið þarf að samþykkja á báðum þingum. Það er því einstaklega ruglingslegt þetta ákvæði um að sumar breytingar á stjórnarskrá þurfi að fara eina umferð og aðrar aðra umferð. Ég tek undir með þingmanninum varðandi það að kaflinn um Alþingi er ekki jafnrétthár í þessum tillögum stjórnlagaráðs og til dæmis mannréttindakaflinn. Svo það sé nú ekki misskilið þá er ég mjög fyrir mannréttindi, en ég tel að þetta sé heildstætt plagg. Getur hv. þm. Ólöf Nordal ekki tekið undir það með mér að hvora leiðina sem við förum, hvort sem við höldum því ákvæði sem er í núverandi stjórnarskrá eða breytum því til þyngingar, á það að ná yfir stjórnarskrána alla?

Jú, í sjálfu sér hef ég ekki miklu við það að bæta. Ég tel að svo sé. Í mínum huga á það að vera þannig að þegar stjórnlögum er breytt þá gildi það sama um öll ákvæðin í henni, þegar á að breyta þá á það sama að ganga yfir þau öll. Það er mjög vandasamt að segja hvaða ákvæði í stjórnarskránni eru mikilvægari en önnur. Af hverju? Af því að ég er þeirrar skoðunar að öll ákvæði í núgildandi stjórnarskrá séu mikilvæg. Vissulega er hægt að tala um ákveðin grundvallaratriði en öll eru ákvæðin mikilvæg. Stjórnarskráin er ekki mikil að vöxtum, hún er frekar knöpp. Og í mínum huga er alveg ljóst að þegar stjórnarskrá er breytt á að krefjast þess að Alþingi nái um það samstöðu og það sama á að gilda um öll ákvæðin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólöfu Nordal fyrir hennar ræðu og vænti þess að hún eigi eftir að koma aftur upp í þessari umræðu og fara ítarlegar yfir einstök atriði í áliti fulltrúa sjálfstæðismanna í nefndinni. Ég kem hingað upp til að mótmæla því harðlega, sem hv. þingmaður gaf í skyn, að það skipti máli hvaðan eða frá hvaða fræðimönnum tillögur kæmu þegar að því kæmi að taka afstöðu til þeirra. Í orðum hennar mátti því miður lesa það að þær tillögur sem kæmu frá Björgu Thorarensen prófessor nytu ekki verðugrar athygli nefndarinnar. Ég mótmæli þessu. Það er rétt sem fram kemur í nefndaráliti minni hlutans að Björg Thorarensen er ein þeirra sem hefur lýst efasemdum um að hafa náttúruverndina og auðlindirnar í mannréttindakaflanum. Það eru líka til mótrök við því og hér er vísað til tillögu hennar um að þessi ákvæði yrðu færð í sérstakan kafla og að endurröðun færi fram á þessum ákvæðum. Hér segir að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafi ekki rætt sérstaklega endurröðun ákvæða þrátt fyrir þessar athugasemdir og ábendingar og hyggist fjalla um það síðar og skilur það eftir óafgreitt. Ég tel nauðsynlegt að það komi fram að ítarlega er fjallað um þetta atriði í áliti meiri hlutans, og í dag barst nefndarmönnum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd álitsgerð eða minnisblað frá Oddnýju Mjöll Arnardóttur prófessor sem hefur tekið þetta atriði til sérstakrar athugunar fyrir okkur. Með því að álitið er dagsett í dag hefur nefndinni ekki tekist að fjalla um það og mér hefur ekki gefist færi á að lesa það yfir.

Herra forseti. Að sjálfsögðu skiptir álit allra fræðimanna máli, ég vil ekki að hv. þingmaður misskilji mig á þann veg að ég hafi verið að gefa til kynna að sumir fræðimenn séu betri en aðrir. Það sem ég var að benda á er að við höfum í landinu tiltekna stjórnskipunarsérfræðinga og ég hlusta mjög grannt eftir því þegar þeir koma með gagnrýni sína fram. Það er mín skoðun að þegar stjórnskipunarsérfræðingarnir koma og ræða efni stjórnarskrárinnar sé ástæða til að líta svo á að orð þeirra hafi meira vægi af því að þeir hafa hreinlega meiri kunnáttu í þessu en aðrir, það er ósköp eðlilegt og ég held að við hljótum öll að vera sammála um það. Ég hef ekki lesið þetta álit frá Oddnýju Mjöll Arnardóttur. Ég sá það í símanum hjá mér að við erum búin að fá það, ég hef ekki kynnt mér efni þess. Að sjálfsögðu veit ég að hún er líka mikilvægur sérfræðingur á þessu sviði. Ég bendi hins vegar á, og ég vil hafa sagt það, að Björg Thorarensen hefur sett fram mikla gagnrýni, hún hefur gert það. Ég veit alveg að meiri hlutinn hefur í einhverjum einstökum tilvikum tekið tillit til einhvers af því sem hún hefur sagt. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þær ábendingar sem hún kemur fram með, meðal annars um óskýrleika tillagnanna, séu þess eðlis að fara verði rækilega yfir það hvað það þýðir. Þá erum við líka að tala, herra forseti, um lögskýringargögnin til dæmis. Við þekkjum þá gagnrýni sem þar hefur komið fram, bæði af hennar hálfu og líka frá þeim sem voru í sérfræðingahópnum, Oddný Mjöll Arnardóttir var ein þeirra sem settu fram gagnrýni og gerði bragarbót á. Þetta er allt saman liður í því að bæta þau ákvæði sem þarna eru undir og sýna fram á að það er svo fjarri því að málið sé tilbúið, það er svo fjarri því og það er það sem ég er að draga fram. Það er sú afstaða sem ég hef haft í þessu máli.

Herra forseti. Ég ítreka að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur brugðist við athugasemdum, ábendingum og tillögum eins og mögulegt er en auðvitað alltaf innan ramma þeirra tímamarka sem við höfum. Nú háttar svo til að minnisblað upp á fjórar blaðsíður, um áhrif þess að færa ákvæðin um náttúruverndina og auðlindirnar út úr mannréttindakaflanum í sérstakan kafla eða endurraða þessum ákvæðum, berst ekki fyrr en í dag. Þess vegna er eðlilegt, og það segir sig sjálft, að við höfum ekki gert breytingartillögu að þessu leyti heldur ákváðum við að bíða eftir þessu áliti. Ég tel það bara góð vinnubrögð og rétt. Það sem liggur fyrir nefndinni er auðvitað þá að fara yfir þetta. Hvað varðar gildi einstakra fræðimanna þá segi ég fyrir mig að ég tel alla þá sem skilað hafa okkur álitum góðra gjalda verða. Það er ljóst að þar eru sumir fremstir meðal jafningja, þeir sem hafa sérstaka þekkingu á stjórnskipunarrétti, ég tek undir með þingmanninum um það.

Herra forseti. Ég tel einfaldlega að það hefði verið miklu betra fyrir virðulegan meiri hluta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að bíða þar til þessar umsagnir lægju fyrir áður en málið yrði afgreitt í 2. umr.

Fara bara í sund eða eitthvað?

- Það er bara mín afstaða. Það hefði verið hægt að bíða eftir því, það var nóg að gera í hv. nefnd, að fjalla um einstaka þætti málsins meðan beðið var eftir niðurstöðu Feneyjanefndarinnar. Herra forseti. Hver er asinn? Er það ekki það að menn hafa einsett sér að afgreiða verði þetta mál, hvað sem það kostar, á þessu þingi með svona naumum þingmeirihluta? Ég lýsi mig ósammála því og ég held að það sé vont fyrir málið. Ég held að það sé hreinlega vont fyrir stjórnarskrá okkar, vont fyrir borgarana sem þurfa að fara eftir henni og sem eiga að njóta verndar hennar í þessu þjóðfélagi. Stjórnarskráin er fyrir okkur, hún er fyrir borgarana en ekki fyrir stjórnmálamenn að leika sér að.

Hæstv. forseti. Það er einmitt út af síðustu orðum hv. þingmanns sem ég kem hingað upp. Mér fannst mjög margt gott í þessari ræðu og ég var býsna sammála ýmsu í henni og ég er ekki að gera lítið úr álitum sérfræðinga í stjórnskipunarrétti sem eru nauðsynlegir á öllum stigum þessa máls, það er hins vegar tekið tillit til þeirra. Hv. þingmaður mætti líta veröldina aðeins bjartari augum og horfa líka á þann nýja veruleika sem blasir við þegar menn eru að reyna að vinna þessa stjórnarskrá. Í margar aldir voru það nánast bara prestar, sýslumenn og stórbændur sem höfðu eitthvað um málin að segja. Mér er til efs að saman hafi komið fjölbreyttari hópur fólks til að setja sér stjórnarskrá. Við lifum nefnilega á tímum þar sem sífellt litríkari og fjölbreyttari hópur hefur æ breiðari þekkingu til að standa á. Því eigum við að fagna og við getum ekki sætt okkur við það að notast við þær aðferðir sem við höfum hingað til gert við breytingar á stjórnarskrá, að einskorða þær við mjög einsleitan hóp fólks sem býr við mjög svipuð skilyrði jafnvel og lífssýn og bakgrunn í menntun. Á sama tíma og ég held að eðlilegt og sjálfsagt og gott sé að taka tillit til þeirra athugasemda sem hv. þingmaður setur fram á hún líka að fagna því að allur þessi stóri, fjölbreytti hópur fær nú loksins að segja skoðun sína.

Virðulegi forseti. Ég sagði í ræðunni að ég væri afskaplega bjartsýn á að menn áttuðu sig á því að hægt væri að ná samstöðu um að ljúka þessu máli ef menn vildu með öðrum hætti en hér er lagt upp með. Ég held að ég hafi einmitt tekið það fram að ég er sérstaklega bjartsýn manneskja að eðlisfari. En það er fjarstæðukennt, og ég vil mótmæla því og leiðrétta, að halda því fram að ég sé að gera lítið úr þeim Íslendingum sem hafa haft áhuga á stjórnarskipunarmálum. Það er ekki svo. Ég stóð sjálf fyrir því hér á Alþingi, og nefndi það í ræðu minni, í gömlu allsherjarnefndinni, að þjóðfundur yrði settur á. Ég tel enn að hann hafi verið mjög merkilegt fyrirbæri. Ég taldi það hins vegar nægilegt til að svara því kalli og eftir það átti að koma að Alþingi af því að hér inni situr reyndar þverskurður þjóðarinnar líka. Hvaðan komum við? Erum við áskrifendur hér? Er það ekki fólk sem kýs okkur hingað, alls konar fólk, héðan og þaðan? Erum við ekki ólík? Erum við ekki þverskurður? Það finnst mér. Og mér finnst að við eigum líka að taka það alvarlega þegar við tölum um þessi mál.

Hæstv. forseti. Nei, því miður held ég að við séum nefnilega enginn þverskurður þjóðarinnar, þeir sem sitja hér inni. Ég held að þetta sé því miður býsna einsleitur hópur. 

Virðulegi forseti. Ég sé að við eigum eftir að eiga mjög áhugaverðar umræður í þingsal um þessi mál á komandi dögum og vikum. Að sjálfsögðu eru þeir sem sitja hér inni fulltrúar þjóðarinnar. Er það sem sagt skoðun hv. þingmanns að það sé ekki lýðræði í landinu, að menn geti ekki boðið sig fram og hægt sé að kjósa eftir listum? Er það sem sagt niðurstaðan? Við getum talað um persónukjör en það er fjarstæðukennt að halda því fram að á Alþingi Íslendinga sé bara eitthvert fólk sem hafi fallið af himni ofan, fólk sem sé allt eins. Ég bara get ekki fallist á að við séum öll eins hér. Við höfum afskaplega ólíkar skoðanir og komum héðan og þaðan í þjóðfélaginu. Við skulum ekki gera lítið úr því sem hér fer fram, það þjónar ekki neinu í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna, hún er fróðleg og athyglisverð. Það er mikilsvert að standa hér og tjá sig um þetta stóra og mikla mál. Hv. þm. Ólöf Nordal kom reyndar með mjög góða hugmynd, þ.e. að neyða þingheim til þess að vinna saman og komast að sameiginlegri niðurstöðu. Það væri vissulega eftirsóknarvert að breið sátt næðist um nýja stjórnarskrá. Öll dýrin í skóginum eiga að vera vinir, skrifaði Thorbjørn Egner í frægu leikriti, en eins og fram hefur komið höfum við nú ekki valið okkur saman sjálf inn á hið háa Alþingi, það eru kjósendur sem velja það fólk eftir ýmsum tæknilegum aðferðum og lögum. Engu að síður er það góð tilfinning að standa hér og ræða þetta mál, það hefur brunnið á mér lengi. Þjóðin fékk ágætisfréttir í upphafi vikunnar og þær fréttir sannfærðu okkur um að réttlætið geti stundum náð fram að ganga og er það vel, en við megum heldur ekki gleyma því að réttlætinu er ekki úthlutað til borgaranna. Það hefur aldrei verið þannig. Fyrir því hafa menn þurft að berjast. Á sama hátt hefur brunnið á þjóðinni það brýna réttlætismál að semja og skrifa sína eigin stjórnarskrá og tryggja sér mannréttindi, lýðræði, frelsi og réttlæti til framtíðar. Í drögum stjórnlagaráðs og því frumvarpi sem hér liggur fyrir er um margt svipaður tónn sleginn og er að finna í þeirri gömlu, þ.e. um göfug gildi, jafnrétti gagnvart lögunum, réttindi og skyldur borgaranna og flest það sem stjórnarskrá á að innihalda. Því miður hefur ekki tekist á undanförnum áratugum að ná sátt um að endurnýja í heild sinni stjórnarskrá íslenska lýðveldisins þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir og þótt gerðar hafi verið breytingar á einstaka greinum hér og þar. Hér er því um að ræða stórt mál sem öll þjóðin lætur sig miklu varða. Það fer enginn í grafgötur um það. Hér er á dagskrá sjálfur samfélagssáttmálinn, sáttmálinn um það í hvernig samfélagi við viljum lifa. Orðalag þessa sáttmála er öllum skiljanlegt. Margar greinar hans eru vandaðar og fallegar og sem betur fer lausar við það sem við stundum köllum stofnanamál eða þann þurra blæ sem einkennir hefðbundinn lagatexta. Þær eru gildishlaðnar og allt að því ljóðrænar, eins og til að mynda 8. gr., með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður réttur til að lifa með reisn. Margbreytileiki mannlífsins skal virtur í hvívetna.“ Fyrst og síðast finnst mér skína þar í gegn tærleiki og skýrleiki. Blásið var til þjóðfundar um málið þar sem þúsund manns skiptust á skoðunum á heilbrigðan hátt í góðri sátt. Það væri óskandi að Íslendingar æfðu sig betur í því að skiptast á skoðunum, að hafa heilbrigð skoðanaskipti og tala saman jafnvel þó að þeir séu ósammála, að þeir fyndu sér leið að markmiðunum, jafnvel þó að þeir séu ósammála um leiðirnar. En hér var skipst á skoðunum um innihald stjórnarskrár íslenska lýðveldisins. Úrtöluraddir létu auðvitað í sér heyra, töluðu þjóðfundinn niður og lögðu sig í framkróka um að gera sem minnst úr fundinum þar sem allt lék í lyndi og fólk talaði saman. Fólk var þarna samankomið af trúmennsku og áhuga og fannst það þjóna göfugum tilgangi og allt að því æðri tilgangi. Ferlið sem fór af stað í kjölfarið þekkja auðvitað allir. Vilji þeirra sem vildu raunverulega breyta stjórnarskránni til samræmis við breytta tíma og breyttar aðstæður dugði til þess að stjórnlagaráð fékk tíma og ráðrúm til að vinna drög að nýrri stjórnarskrá sem var síðan kosið um, eins og við þekkjum. Hér er talað um að hlutirnir séu gerðir á miklum hraða, séu hraðsoðnir, að ekki sé gefinn tími. En góðir hlutir gerast hægt, það vitum við. Það hefur farið gríðarlegur tími í stjórnarskrána. Í mörg ár hefur verið talað um breytingar á stjórnarskrá, um réttarbætur, um aukið lýðræði, um aukið vægi kjósenda í vali á fulltrúum, um eitt og annað sem viðkemur mannréttindum og lýðfrelsi. Upplýsingakaflinn er til dæmis afskaplega góður í þessu plaggi. En þjóðaratkvæðagreiðslan um stjórnarskrá var töluð niður á sama hátt og þjóðaratkvæðagreiðslurnar um Icesave, en niðurstaða þeirra kosninga færðu okkur fullnaðarsigur í því máli. Aukið vægi þjóðaratkvæðagreiðslna í nýrri stjórnarskrá ættu því ekkert að þvælast fyrir vel meinandi og hugsandi fólki. Hér hefur verið uppi hávær krafa um lýðræðisumbætur, nýja kosningalöggjöf, skýrari ákvæði um náttúruauðlindir þjóðarinnar og hér stöndum við með drög að nýrri stjórnarskrá sem er um margt hið ágætasta plagg. Þjóðin bíður þess með óþreyju að þetta mál verði klárað. Ég held að það sé alveg hægt að klára málið með vönduðum vinnubrögðum og það sé tími til stefnu til að koma því í höfn í góðri sátt ef til þess skapast vilji. Þjóðin kaus um málið í október síðastliðnum og hvernig sem menn reyna að toga og teygja og túlka niðurstöður þeirrar atkvæðagreiðslu er alveg dagljóst að þorri þjóðarinnar vill að drögin verði höfð til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Því miður var niðurstaða þeirrar atkvæðagreiðslu bara ráðgefandi en ekki bindandi. Hreyfingin var á sínum tíma stofnuð í kringum brýn verkefni sem hún taldi að þyrfti að leysa og var eitt aðalbaráttumálið einmitt að þjóðin fengi að skrifa sína eigin stjórnarskrá, leggja þeirri sem við fengum frá kónginum og alls ekki láta stjórnmálamenn skrifa hana. Það hugnaðist ekki alveg öllum. Við þurfum ekki að rifja hér upp ógildingu stjórnlagaþingskosningar og aðrar hindranir á þessari vegferð en stjórnlagaráði tókst þó að lokum að koma frá sér plaggi sem drögum að nýrri stjórnarskrá og það plagg hefur hlotið ágætisumsögn víða, en síðustu dægrin hafa pólitískir andstæðingar frumvarpsins fundið því allt til foráttu. Það er hins vegar brýnt að hagsmunir allrar þjóðarinnar verði hafðir að leiðarljósi. Nú er nauðsynlegt að samfélagssáttmáli Íslendinga endurspegli þau gildi sem urðu niðurstaða þjóðfundarins. Þá á ég við gildi eins og heiðarleika, réttlæti, kærleika, sanngirni, réttsýni, lýðræði, frelsi og jafnrétti. Í 22. gr., sem fjallar um félagsleg réttindi, segir að öllum skuli tryggður réttur til almannatrygginga. Okkur þykja það sjálfsögð mannréttindi í dag en við megum aldrei gleyma því að það þurfti mikla, langa og stranga baráttu til að koma hér á almannatryggingum. Í 25. gr. segir að öllum skuli tryggður réttur til sanngjarnra launa. Við megum heldur ekki gleyma því að ef aldrei hefði verið háð verkalýðsbarátta á Íslandi væru dagvinnulaunin talsvert lægri en þau eru í dag og enn stendur yfir verkalýðsbarátta sem snýst nú um stundir meira um sanngirni og réttlæti í því að fá að greiða af lánum sínum með sama gjaldmiðli og dagvinnulaunin eru greidd út í. Það væru að mínu viti hrapalleg mistök að nýta ekki tækifærið sem við höfum til að klára stjórnarskrármálið fyrir kosningar. Við skuldum þjóðinni það og við þurfum að hafa það hugrekki að standa við það. Þjóðin hafði hugrekki til að segja nei við Icesave. Af hverju? Af því að óréttlætið í því að leggja skuldir einkafyrirtækis á herðar almenningi var óásættanlegt. Á meðan ógnin af Icesave-skuldinni vofði yfir almenningi kulnaði vonin og trúin á endurreisn landsins eftir hrun og að sama skapi trúin og traustið á Alþingi og stjórnsýslu landsins vegna þess hvernig haldið hefur verið á málum. Almenningur í þessu landi hefur að öllum líkindum meiri áhyggjur af því hvort hann á fyrir mjólkinni og brauðinu og hvort hann getur greitt af lánunum en því hvort stjórnarskrármálið kemst í gegnum þingið fyrir kosningar. Í því skjóli skáka andstæðingar stjórnarskrármálsins og er rekinn áróður um ágalla hinna ýmsu greina. Vissulega þarf fólk að tala saman og vissulega þarf að taka tillit til athugasemda. Ég hef fulla trú á því að allir sem hér eru inni séu vel meinandi og vel hugsandi og beri hag þjóðarinnar fyrir brjósti. Þeir hljóta því að vera tilbúnir til að setjast niður og ræða málin, skoða nefndarálitin í þaula, hlusta á sérfræðingana, fræðimennina og fræðifólkið. Það má ekki hindra framgang málsins með smásmugulegum fundarskapa-terrorisma. Það er skiljanlegt að menn spyrji sig til hvers öllum þessum peningum sé eytt í að semja plagg sem þingheimur virðist ætla bara að togast á um og svo hilli undir að það verði á endanum rifið í tætlur. Ætlum við virkilega að vera svona smásmuguleg að elta ólar við hreintrúarstefnu í fundarsköpum og hindra það að þjóðin fái sína eigin frumsömdu stjórnarskrá sem hún hefur svo lengi beðið eftir? Ég tek undir orð hv. þm. Loga Más Einarssonar. Hann talaði um mannval á Alþingi, fjölbreytni, þ.e. þverskurðinn af þjóðinni. Honum fannst mannvalið einsleitt hér á þingi. Ég held að fjölbreytnin geti orðið miklu meiri ef við fáum persónukjör í gegn. Ég held að það sé gott fyrir okkur. Jú, jú, það er vissulega fjölbreytni hér og við erum ólík, komum úr ólíkum áttum með ólíkan bakgrunn og ólíka menntun, en ég held að við getum gert enn betur. Það er eðlilegt að þeir sem starfa hér skiptist á skoðunum og sjónarmiðin eru auðvitað ekki alltaf þau sömu, en í ferlinu hefur verið leitast við að hlusta og taka tillit og gera breytingar og sætta sjónarmið og gera málamiðlanir. Og nú er málið loksins komið á það stig að það hillir í raun undir það eftir áratugalanga bið að ný stjórnarskrá íslenska lýðveldisins líti dagsins ljós, stjórnarskrá sem þjóðin sjálf hefur átt þátt í að skapa. Ef alþingismenn hafa sama kjark og þjóðin sýndi í Icesave-málinu og greiða leiðina fyrir málið þannig að það klárast mundi það að mínu mati blása þjóðinni nýja von í brjóst og við fengjum kannski aftur trú á lýðræðið og trú á Alþingi og ráðamenn. Kannski getur þá fólkið í landinu, sem kýs fólk til starfa hér, farið að treysta því sem þingmenn segja og trúa á framtíðina. Okkur skortir trú á framtíðina. Mikið bölsýnisraus hefur verið í gangi og skort hefur á að skapa trú á framtíðina, að við séum leidd inn í ljósið þar sem við getum farið að trúa aftur á bjarta framtíð. Það eru tækifæri og ýmis teikn á lofti. Talað hefur verið um það hér í ræðustóli hvort þingmenn mundu breytast. Ég hef nú ekki alltaf haft mikla trú á íslenskum stjórnmálum en ég held að stjórnmálamenningin og stjórnmálamennirnir í framtíðinni sem munu hugsanlega veljast hingað inn með nýju kosningakerfi eða öðruvísi kosningalöggjöf geti breytt einhverju. Það eru bara viðhorf okkar sem breytast. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur sem þjóð að hér verði alvöruviðhorfsbreyting. Eitt svona plagg, sem er að sönnu mjög mikilvægt, er samfélagssáttmáli. Það er mikilsvert og mikilvægt fyrir alla að um stjórnarskrána náist eins víðtæk sátt og hægt er. Herra forseti. Ég vona að við náum að sigla þessu fleyi í höfn fyrir kosningar. Ég fagna frumvarpinu og ég fagna þeim umræðum sem eru hér. Ég vona að þær haldi áfram og verði líflegar og uppbyggilegar og muni að lokum leiða til þess að við náum sátt, að dýrin í þessum skógi geti að lokum orðið þokkalegir vinir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða og að ég vil kalla uppbyggilega ræðu. Hann fór yfir þann langa, grýtta feril og löngu grýttu götu sem þetta mál hefur farið allt frá hruni, yfir vegferð þess. Hann notaði orð sem ég tel rétt að taka undir um verkið og um þá sem komu að vinnunni hér á fyrri stigum og voru orðin trúmennska og vandvirkni. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að taka undir þau orð og nota tækifærið til að þakka öllum þeim gríðarlega mikla fjölda sem hefur lagt hönd á plóg svo við kæmumst í reynd þangað sem við erum núna. Það var gert lítið úr aðkomu almennings að þessu máli í ræðu í morgun. Ég er sem betur fer búin að gleyma hvaða hv. þingmaður það var en það er ástæða til að muna að yfir 80 þúsund manns kusu í stjórnlagaþingskosningunni, sem seinna var úrskurðuð ógild, og yfir 100 þúsund manns í þjóðaratkvæðagreiðslunni núna í október. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að minna mig á það og gefa mér tækifæri til að rifja það upp. Það kann vel að vera að við séum ekki nógu sundurleitur hópur hér á Alþingi en mér finnst við stundum alveg nógu sundurleit, ég verð að segja alveg eins og er. Mörg hundruð þúsund manns hafa komið að þessu, ég gleymdi að nefna þjóðfundinn og allar þær athugasemdir og ábendingar sem stjórnlagaráði bárust. Það er ljóst að það hafa margir lagt hönd á plóginn. Ég tek undir það með hv. þingmanni að beðið er eftir því að við skilum okkar vinnu núna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Valgeiri Skagfjörð fyrir hans innlegg í umræðuna. Ég held að það sé mjög brýnt að fá þann tón, hvatningu og áherslu sem kom fram í máli hans einmitt í þessa umræðu þannig að menn skynji þann veruleika og bakgrunn sem býr að baki því að við erum stödd hér í dag. Við erum með þetta verkefni á lokasprettinum og þótt við heyrum ýmsar gagnrýnisraddir - sumir hafa í raun og veru verið ósáttir við að nokkuð sé hreyft við þessu máli, að breytingar á stjórnarskrá séu ræddar - er það þjóðin fyrir utan þessi salarkynni sem fagnar því að málið sé komið í þann farveg sem raun ber vitni í dag. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um nýja stjórnarskrá sem samfélagssáttmála. Hann notaði það orð og talaði um gildi texta, skýrleika og í raun og veru þann blæ sem er yfir orðafarinu sem einkennir og kannski greinir þessa tillögu að nýrri stjórnarskrá frá þeirri sem við höfum haft. Að sama skapi heyrum við gagnrýni og athugasemdir þeirra sem andmæla tillögunum sem eru settar fram hér, að orðalagið einmitt skapi svo mikla óvissu gagnvart túlkun fyrir dómstólum og öðru að það setji þetta mál allt í uppnám. Mig langar að heyra hvernig hv. þingmaður bregst við þeirri gagnrýni og hvort hann telur að það sé stóri vandinn sem við stöndum frammi fyrir í málinu sem við erum að takast á við.

Frú forseti. Ég veit ekki alveg hvernig ég á að svara því. Það er ábyggilega nóg til af lögspekingum sem geta fundið út úr því hvernig hægt er að yfirfæra hugsun og hugblæ þessarar stjórnarskrár yfir í flókinn lagatexta og reglugerðir og því um líkt. Ég óttast það ekki. Ég treysti því að lögmannastéttin á Íslandi og dómarar og aðrir sem koma að dómsmálum hér á landi hafi til að bera greind og brjóstvit til að skynja þetta. Ég óttast það ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og er honum sammála í þessu. Ég ber einmitt engan sérstakan kvíðboga fyrir því að hlutir hér séu orðaðir svona og settir fram með þeim gildum og áherslum sem við orðum í texta í stjórnarskrá, og að það sé það sem setji allt á annan endann eða skapi þá stórkostlegu óvissu sem af er látið af hálfu sumra sem ræða þau mál, síst með vísan til þess að við höfum á undanförnum þingum skrifað margvíslegan lagatexta sem í raun og veru hefur skilgreint þessi réttindi og ákvæði og almenningur hefur notið þess réttar án þess þó að hann hafi verið stílfærður í stjórnarskránni sem slíkri. Mig langar í framhaldi af því að spyrja einkennilegrar spurningar vegna þess að það er kannski hin gagnrýnin sem kemur fram í umræðunni: Hvers vegna erum við að ræða stjórnarskrármál núna á síðustu vikum þessa kjörtímabils? Af hverju er málið á dagskrá núna? Af hverju skiptir máli að við ræðum það og knýjum á um að það nái fram?

Ég hef þá skoðun að þjóðin sé orðin mjög óþreyjufull, óþreyjan er mjög mikil. Það hefur verið kallað eftir þessu í mörg ár og það voru miklar vonir bundnar við ferlið sem hófst með þessum þjóðfundi og síðan allt það sem fylgdi í kjölfarið. Ég man eftir því sjálfur. Ég var staddur úti á landi og stoppaði bílinn minn á planinu uppi á heiði. Ég horfði á Herðubreið og heyrði viðtal við stjórnlagaráðsmann í útvarpinu þar sem hann lýsti því yfir að búið væri að klára plaggið, allir voru sáttir við það og það var sterkur andi og mikil ástríða í máli viðkomandi. Ég sat í bílnum og ég klökknaði þegar ég heyrði þetta. Þegar maður verður fyrir svona áhrifum bendir það til einhvers, að það sé verið að gera eitthvað sem er gott og skiptir máli. Ég held að þetta skipti miklu máli fyrir okkur og fyrir fólk í því ljósi sem ég var að tala um áðan, að skapa von og trú í þessu samfélagi á land og þjóð, ráðamenn og stjórnsýsluna alla. Við erum ekki að kalla á breytingar af því að okkur finnist þær svo skemmtilegar. Breytingar eru kannski það erfiðasta sálfræðilega og tilfinningalega sem maðurinn gengur í gegnum á ævinni. Það er kannski þess vegna sem þessar breytingar eru svona erfiðar. Við þurfum ef til vill að fara á námskeið í breytingastjórnun til að komast í gegnum þetta. Ég óttast ekki breytingarnar. Eitt er víst og það er að lögmál lífsins er að það breytist.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hjó eftir því að hann sagði að þegar Borgarahreyfingin var stofnuð hefði verið eitt af málunum að semja stjórnarskrá og að það væru ekki stjórnmálamenn sem ættu að gera það. Ég velti þeim fyrir mér sem fara í að semja stjórnarskrá, þeir breytast kannski óvart í einhvers konar stjórnmálamenn en þeir breytast ekki í þingmenn. Ég held nefnilega að miðað við það sem var sagt hérna áðan um að við kæmum öll hvert úr sinni áttinni og værum voðalega ólík, sem við erum, og eitthvað svoleiðis verðum við öll svolítið samdauna þegar við komum hingað inn. Við höldum að þessi salur og það sem við, 63 manns, erum að gera alla daga sé það eina sem skipti máli. Ég held að við öll þurfum stundum að klípa okkur svolítið í handlegginn og átta okkur á því að þetta snýst ekki um okkur heldur um fólkið fyrir utan þetta hús. Mér finnst það svolítið hafa gleymst í umræðunni um stjórnarskrána að málið snýst ekki um hvort við gerum þetta eða einhverjir í sérfræðinganefndum heldur um að hér var kosið fólk sem sat og vann, kom alls staðar að og var ekki að hugsa um að verða endurkosið á næsta kjörtímabili, það gerði þetta allt. Það er það sem er merkilegt við þetta og við skuldum okkur öllum að klára þetta efni. Auðvitað er ég ekki sammála öllu í þessu, það er náttúrlega alveg ljóst því enginn skrifar sína eigin stjórnarskrá nema við eldhúsborðið heima. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um frumkvæði kjósenda, 

Ég fagna öllu sem færir fólkið nær því að geta haft áhrif á gang mála og að það geti fengið að hafa áhrif á sína eigin velferð og farsæld. Ég held að 2% sé fulllágt hlutfall, það mætti kannski hækka þröskuldinn örlítið en ég held að þetta sé gott mál.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um frumvarp til stjórnarskipunarlaga, um nýja stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, bæði í gær og í dag. Ég tel að þrátt fyrir að höfð hafi verið uppi orð um að málið væri vanreifað eða ekki tilbúið til umræðu og ekki vandlega unnið hafi umræðan sýnt að menn hafa almennt verið tilbúnir til að taka þátt í þessari umræðu. Umræðan hefur verið málefnaleg, hér hafa sjónarmið verið reifuð. Það hefur verið skipst á skoðunum, það hefur verið vísað í nefndarálit, sem eru mörg og ítarleg, bæði meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og einnig frá 1. og 2. minni hluta nefndanna, og hinar fjölmörgu umsagnir sem fylgja nefndaráliti í málinu frá einstökum þingnefndum, bæði frá meiri hlutum og minni hlutum einstakra þingnefnda. Hér var reyndar rifjað upp að undir í þessu máli er í frumvarpinu og greinargerð og í nefndarálitum sennilega texti upp á um 500 blaðsíður eða þar um bil. Það er því mjög mikið efni á bak við það mál sem er til umfjöllunar og eins og ég segi tel ég að umræðan um málið til þessa sýni að málið var tilbúið og tækt til umræðu af hálfu nefndarinnar sem um það hefur fjallað og þingmenn voru almennt reiðubúnir og tilbúnir til þess að koma í málefnalega umræðu um efni frumvarpsins. Ég ætla, virðulegur forseti, fyrst og fremst að einbeita mér að umfjöllun um utanríkismál í þessari stjórnarskrártillögu. Um það mál var fjallað ítarlega á vettvangi utanríkismálanefndar og meiri hluti utanríkismálanefndar sendi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd umsögn sína og einnig komu ítarleg nefndarálit frá 1. og 2. minni hluta í utanríkismálanefnd. Ég verð að segja það að ég sakna þess aðeins, virðulegur forseti, að hér skuli ekki vera viðstaddur þessa umræðu núna til að mynda hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, sem hefur farið hér í andsvör og reyndar líka í óundirbúnar fyrirspurnir um utanríkiskafla stjórnarskrárinnar. Mér finnst það miður vegna þess að hefði gjarnan viljað eiga orðastað við hann eða bregðast við ýmsu af því sem hann hefur látið frá sér fara. Ef hann er í húsi þætti mér vænt um að hann yrði látinn vita um það að óskað væri eftir því að hann væri í þessari umræðu. Það er kannski fyrst að taka til að í frumvarpi til stjórnarskipunarlaganna er sérstakur kafli sem fjallar um utanríkismál og það eru nýmæli. Það er að sjálfsögðu líka til marks um aukið vægi þessara mála og þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi. Ég hygg að fullyrða megi að allir nefndarmenn í utanríkismálanefnd, og ég fæ ekki betur séð en að það eigi líka við um alla nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, séu sammála um að rétt sé að utanríkismálum sé helgaður sérstakur kafli í stjórnarskránni með þeim hætti sem hér er gert. Það getur síðan verið álitamál hvað eigi nákvæmlega að vera í þeim kafla og hvernig þeir þættir eru þar orðaðir en ég fagna því að almenn samstaða er um það að þeim sé sýndur sá sómi og gefið það vægi sem raun ber vitni í þeim tillögum sem fyrir liggja. Það er í fyrsta lagi vikið að því að nauðsynlegt sé að treysta aðkomu Alþingis í gegnum utanríkismálanefnd og að meðferð utanríkismála og stjórnarskrárbinda þann hátt sem kveðið er á um í 24. gr. þingskapalaga um samráð ríkisstjórnar við utanríkismálanefnd í mikilvægum utanríkismálum. Þetta tel ég vera mikilvægt og er mjög sáttur við það hvernig á því er haldið í tillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Í umfjöllun utanríkismálanefndar um þetta mál má segja að ekki sé mikill ágreiningur um það mál sérstaklega, og er ég þá að vísa til 109. gr. frumvarpsins nema þá einkum og sér í lagi um 3. mgr. sem ég mun koma betur að sérstaklega. Umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar er þannig byggð upp að þar er fyrst almenn reifun á þeirri umræðu sem fram fór á vettvangi nefndarinnar, þeim sjónarmiðum sem komu fram í umsögnum sem eftir var leitað og í máli þeirra gesta sem komu fyrir nefndina. Þannig er reynt að ná utan um öll þau viðhorf og álitaefni sem takast þurfti á við og kryfja til mergjar í meðferð nefndarinnar. Sömuleiðis eru settar fram í vissum tilvikum hugmyndir um orðalag einstakra greina, fleiri en ein hugmynd um orðalag einstakra greina, sem gætu komið til álita og skoðunar við endanlega ákvörðun. Meiri hluti nefndarinnar leyfir sér síðan að birta sérstaklega sérstaka afstöðu þar sem í raun og veru er tekin afstaða til þeirra hugmynda sem reifaðar eru í umsögninni í heild sinni og lýsir þar sínum sjónarmiðum alveg þá með sama hætti og bæði 1. og 2. minni hluti hafa gert í umsögnum sínum. Ég vil reyndar nota þetta tækifæri til að þakka bæði 1. og 2. minni hluta, þ.e. fulltrúum Sjálfstæðisflokks annars vegar og fulltrúum Framsóknarflokks hins vegar, fyrir þeirra ítarlegu nefndarálit, því að þau eru það sannarlega. Þar er tekið á þeim álitamálum og sjónarmið þeirra reifuð þó að það sé kannski ekki nema í einu sérstöku tilviki hægt að finna beina tillögu um orðalagsbreytingar á efni frumvarpsins. Þó má við lestur þeirra álita ætla hvað þeir sem standa að þeim álitum eru sérstaklega að hugsa og gætu fellt sig við í sambandi við orðalag. Ég ætla að fara yfir þær einstöku greinar sem hér eru undir, það eru 109.–112. gr. og gefa þeim mismunandi mikinn tíma af því sem ég hef til umráða eftir eðli máls. 109. gr. fjallar um meðferð utanríkismála og þar er í fyrsta lagi kveðið á um að utanríkisstefna og almennt fyrirsvar ríkisins á því sviði sé á hendi ráðherra í umboði og eftirliti Alþingis, í öðru lagi að ráðherrum sé skylt að veita utanríkismálanefnd Alþingis upplýsingar um utanríkis- og varnarmál, og að ráðherra skuli hafa samráð við nefndina áður en ákvörðun er tekin um mikilvæg utanríkismál og í þriðja lagi að ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem fela í sér beitingu vopnavalds, aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af samkvæmt þjóðarétti, skuli háð samþykki Alþingis, eins og segir í frumvarpinu. Nefndin er almennt sammála um það sem hér kemur fram eins og ég gat um áður, nema um 3. mgr. Þær hugmyndir sem hafa komið fram og sjónarmið á vettvangi nefndarinnar eru þau að kveða eigi á um það í stjórnarskránni með þeim hætti sem lagt er til að utanríkisstefnan og almennt fyrirsvar sé á hendi utanríkisráðherra, það er sem sagt tillaga frá utanríkismálanefnd sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur undir og gerir að sinni, að utanríkisstefnan sé á hendi utanríkisráðherra en ekki bara ráðherra eins og var í upphaflegu frumvarpi. Ástæðan fyrir því að í tillögum stjórnlagaráðs með breytingum frá sérfræðinganefndinni er einungis talað um ráðherra en ekki utanríkisráðherra er sú að því hefur verið breytt almennt í lögum hjá okkur að ekki er vísað sérstaklega í tiltekið starfsheiti ráðherra heldur einungis í ráðherra og þá átt við þann ráðherra sem fer með viðkomandi málaflokk. Ástæðan fyrir því að við teljum mikilvægt að það sé tekið til að um utanríkisráðherra sé að ræða sérstaklega í 109. gr. byggir á stöðuumboði þess ráðherra að þjóðarétti sem er sérstakt, en í Vínarsamningi er kveðið á um að þeir sem geta skuldbundið ríki að þjóðarétti séu þjóðhöfðingi, forsætisráðherra og utanríkisráðherra. Síðan er almennt ákvæði um það að í landslögum sé að sjálfsögðu hægt að hafa ákveðnar takmarkanir á því með hvaða hætti þetta er gert, og til dæmis á það yfirleitt við um þjóðhöfðingja, að minnsta kosti í löndunum sem eru okkur næst, eins og t.d. annars staðar á Norðurlöndunum og hér á Íslandi, að þjóðhöfðingi bindur ekki Ísland að þjóðarétti en það er fyrst og fremst utanríkisráðherra sem gerir það. Það er ástæðan fyrir því að við teljum mikilvægt að ekki sé neinn vafi á ferðinni. Hið sama má segja um 2. mgr. þar sem segir að ráðherrum sé skylt að veita utanríkismálanefnd upplýsingar um utanríkis- og varnarmál. Við tökum undir þetta orðalag, bætum reyndar inn orðinu „mikilvæg“, þ.e. mikilvæg utanríkis- og varnarmál, að sjálfsögðu má færa rök fyrir því að ekki síst utanríkisráðuneytið sé að fást við alls konar utanríkismál á hverjum einasta degi. Það að veita nefndinni upplýsingar um utanríkis- og varnarmál óskilgreint gæti verið að æra óstöðugan þannig að við leggjum til að orðalaginu mikilvæg utanríkis- og varnarmál sé haldið þar. Sömuleiðis leggjum við til að ríkisstjórnin skuli hafa samráð við utanríkismálanefnd áður en ákvörðun er tekin um mikilvæg utanríkismál í staðinn fyrir að vísa einungis til ráðherra. Það helgast af því, sem ég ætla þá að koma að, að þrátt fyrir að að þjóðarétti sé það utanríkisráðherra sem einn getur skuldbundið ríkið þýðir það ekki að aðrir ráðherrar geti ekki verið að fást við utanríkismál af ýmsum toga. Ég nefni dæmi um sjávarútvegsmál. Gerðir eru alls konar fiskveiðisamningar við nágrannaríkin og þeir eru yfirleitt á hendi þess ráðherra sem fer með sjávarútvegsmál en skuldbindingarnar geta ekki átt sér stað öðruvísi en af hálfu utanríkisráðherra eða eftir umboði hans. Þess vegna teljum við mikilvægt að vísa hér til ríkisstjórnarinnar í heild, að hún eigi að hafa samráð við utanríkismálanefnd áður en ákvörðun er tekin um mikilvæg utanríkismál. Í 3. mgr. er fjallað um að ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem feli í sér beitingu vopnavalds, aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af að þjóðarétti, skuli háðar samþykki Alþingis. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerir, eins og meiri hluti utanríkismálanefndar, tillögu um að þetta sé óbreytt frá frumvarpinu. Hér hafa komið upp vangaveltur, m.a. í nefndarálitum beggja minni hlutanna og eins í umræðum um málið, um hvaða áhrif þetta gæti hugsanlega haft á aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Mikilvægt er að hafa í huga hvað þetta atriði varðar sérstaklega að samkvæmt þjóðarétti eru það fyrst og fremst tvær ástæður sem geta réttlætt beitingu vopnavalds. Það er vegna þess að almennt bann við beitingu vopnavalds er grundvallarregla í samskiptum samkvæmt þjóðarétti og er meðal annars skrifað í 4. mgr. 2. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Frá þessu geta sem sagt verið tvær viðurkenndar undantekningar. Það er annars vegar til sjálfsvarnar samkvæmt 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hins vegar til valdbeitingar samkvæmt heimildum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna sem fjallað er um í VII. kafla stofnsáttmálans. Þetta eru hinar viðurkenndu undantekningar að þjóðarétti. Þegar í 3. mgr. 109. gr. er talað um að ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem fela í sér beitingu vopnavalds, aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af samkvæmt þjóðarétti, skuli háð samþykki Alþingis er verið að vísa til þessara tveggja viðurkenndu grundvallarundantekninga frá beitingu vopnavalds að þjóðarétti, þ.e. að ekki þurfi samþykki Alþingis til sérstaklega ef Ísland er bundið af þjóðarétti. Það á þá við ef ákvörðun um beitingu vopnavalds hefur verið tekin af öryggisráði Sameinuðu þjóðanna eða ef um er að ræða beitingu vopnavalds til sjálfsvarnar. Hvað gæti þar verið undir hvað Ísland varðar? Jú, það er þá fyrst og fremst 5. gr. Atlantshafssáttmálans, þ.e. aðildarsáttmála okkar að Atlantshafsbandalaginu, NATO, sem segir að árás á eitt ríki sé árás á þau öll. Þessi 5. gr. Atlantshafssáttmálans á stoð í 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, þannig að ef Atlantshafsbandalagið teldi sig þurfa að grípa til vopnavalds vegna þess að ráðist væri á eitt aðildarríki, hvort sem það væri Ísland eða eitthvað annað, væri Ísland skuldbundið að styðja slíkar aðgerðir samkvæmt þjóðarétti. Þessi tvö tilvik mundu því ekki kalla á samþykki Alþingis. Hvað er þá þarna fyrir utan? Það eru þá fyrst og fremst aðgerðir sem eitt ríki eða hópur ríkja ákvæði að fara í án heimildar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og sú spurning kæmi upp hvort Ísland ætlaði að lýsa yfir stuðningi við slíkar aðgerðir. Það væri þá háð samþykki Alþingis samkvæmt þessari grein. Eins ef Atlantshafsbandalagið hygðist grípa til vopnavalds gagnvart ríkjum sem ekki væri byggt á 5. gr. Atlantshafssáttmálans og óskað væri eftir því að það væri heimilað og þar með mundi Ísland sem aðildarríki NATO standa að því. Samkvæmt þessari grein yrðu íslensk stjórnvöld að bera slíkt undir Alþingi. Því er haldið fram að þetta sé viðurhlutamikið en ég tel í raun að það geti ekki talist það við þessar aðstæður sérstaklega þar sem farið er út fyrir hinar viðurkenndu grundvallarreglur í þjóðarétti, að það geti talist það viðurhlutamikið að Alþingi þurfi að samþykkja slíkt. Ég fellst ekki á þær röksemdir þegar horft er til þess hvaða dæmi eru um þetta á umliðnum árum, þar sem Ísland stóð frammi fyrir þessu - það eru á undanförnum áratugum, tveimur kannski, fyrst og fremst tvenns konar aðgerðir. Það er annars vegar stuðningur við aðgerðir NATO gegn Serbíu í mars til júní 1999, þar lá ekki fyrir umboð frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, og hins vegar stuðningur við innrásina í Írak 2003. Þau tilefni sem hafa gefist á undanförnum árum til þess að þessu ákvæði hefði þurft að beita, ef það hefði verið í gildi, eru nú ekki ýkja mörg og hefði ekki að mínu viti verið viðurhlutamikið að kalla eftir samþykki Alþingis í þeim tilvikum. Það var langur aðdragandi þannig að það voru ekki ákvarðanir sem menn þurftu að taka einn, tveir og þrír og ekkert svigrúm til. Því hefur verið haldið fram í umræðunni að slík tilfelli gætu komið upp. Það er hugsanlegt en ég get ekki fallist á að það sé viðurhlutamikið að óska eftir samþykki Alþingis í slíkum tilfellum. Alþingi starfar alltaf og alltaf er hægt að kalla Alþingi saman til fundar með mjög skömmum fyrirvara. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram hvað þetta atriði snertir. Varðandi 110. gr., um þjóðréttarsamninga, er þar í raun ekki um miklar athugasemdir að ræða. Þar er fyrst og fremst gert ráð fyrir því, í umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar, sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur tekið undir, að það sé utanríkisráðherra sem geri þjóðréttarsamninga fyrir hönd Íslands í staðinn fyrir að það sé sagt ráðherra óskilgreint, en að öðru leyti er ekki um mikilvægar breytingar að ræða. Þó er ein innskotssetning í lokamálslið 110. gr. frumvarpsins, þar sem segir um ráðherra, með leyfi forseta: „Þó getur hann enga slíka samninga gert ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi, innsævi, landhelgi, efnahagslögsögu eða landgrunni, eða kalla á breytingar á lögum, eða eru mikilvægir af öðrum ástæðum, nema samþykki Alþingis komi til.“ Þar höfum við lagt til að orðin „eða eru mikilvægir af öðrum ástæðum“ falli brott og það eru rök fyrir því í umsögninni að þetta sé óþarft. Þarna séu mikil fordæmi fyrir hvað þetta atriði snertir og er meðal annars bent á Kyoto-bókunina við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem var borin undir Alþingi enda þótt ekki væri stjórnskipunarleg skylda til þess að gera það. Við teljum því að þetta sé óþarfi og gæti frekar valdið misskilningi eða ágreiningi um túlkun hvað væri mikilvægt af öðrum ástæðum. Ég ætla ekki að dvelja lengur við 110. gr. en fara hér í 111. gr. sem er mjög mikilvæg grein í þessu sambandi og fjallar um framsal ríkisvalds. Þar er fjallað um heimildir til þess að gera þjóðréttarsamninga sem feli í sér framsal ríkisvalds til alþjóðlegra stofnana sem Ísland á aðild að í þágu friðar og efnahagssamvinnu. Þar er líka fjallað um það að með lögum skuli afmarka nánar í hverju framsal ríkisvalds samkvæmt þjóðréttarsamningi er falið og feli lögin í sér verulegt framsal skuli það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna til samþykktar eða synjunar. Um þetta var mikið fjallað og auðvitað eru hér stór álitamál á ferðinni og ekki ástæða til að gera lítið úr því. Ég hef lesið gaumgæfilega álit 1. og 2. minni hluta utanríkismálanefndar eða umsögn þeirra þar sem um þetta er fjallað og ég tel að þar séu ýmsar ábendingar sem vert er að fara betur yfir og skoða. Í afstöðu meiri hluta utanríkismálanefndar er fjallað um framsal ríkisvalds, að það séu nokkur grundvallaratriði sem verði að hafa að leiðarljósi í því efni. Það er í fyrsta lagi að framsal ríkisvalds í þjóðréttarsamningi skuli ávallt ákveða og afmarka með lögum, að framsal ríkisvalds skuli heimila í tilteknum tilgangi, þ.e. að það sé í þágu friðar, efnahagssamvinnu eða réttarvörslu, að framsal ríkisvalds sé ávallt háð mati og endurmati æðstu stofnana Íslands á efni og umfangi þeirra valdheimilda sem framseldar eru og á lögmætisgrunni framsalsins, að framsal ríkisvalds skuli óheimilt ef það breytir stjórnarskránni eða mörkum íslensks yfirráðasvæðis eða er til takmörkunar á mannréttindum, að framsal ríkisvalds skuli heimilt til alþjóðastofnunar sem Ísland á aðild að. Síðan segir þar einnig, með leyfi forseta: „Við teljum að til álita komi að víkja megi frá aðildarkröfunni, t.d. ef um er að ræða alþjóðasamvinnu sem Ísland tekur þátt í, en yrði það niðurstaðan ætti að áskilja 2/3 hluta þingmanna eða samþykki þjóðarinnar í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Af því að hv. þm. Ólöf Nordal er komin hér í salinn, og hún sagði í ræðu sinni um framsalsmálin að engin fordæmi væru fyrir því, svo að hún vissi til, að framsal væri heimilað í stjórnarskrám annars staðar til stofnana sem viðkomandi ríki ætti ekki aðild að þá vil ég árétta að það er undantekning að framsalsheimildir í stjórnarskrám séu bundnar við stofnanir sem viðkomandi ríki á aðild að. Það er að finna í norsku stjórnarskránni en til dæmis hvorki í þeirri dönsku, sem íslenska stjórnarskráin byggir á, né þeirri sænsku. Þessi afmörkun er því frekar undantekning en regla. Það breytir ekki því að þetta er algerlega gilt álitaefni og um það eru uppi ýmis sjónarmið og það þarf að kryfja það mjög rækilega hvort setja eigi fram slíka afmörkun. Þetta var rætt í nefndinni og ég vil halda því til haga að á vettvangi nefndarinnar og líka innan meiri hluta nefndarinnar komu fram bæði sjónarmiðin í þessu efni og þau eru enn þá uppi í málinu. Við teljum sem sagt að fullkomin ástæða sé til þess að fara betur yfir það hvort þrengja eigi takmarkanir frá því sem lagt er til í breytingartillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, meiri hluta hennar, um takmörkun á framsali valds, binda það þannig við stofnanir sem Ísland á aðild að, eða hugsanlega að ef um væri að ræða alþjóðasamvinnu sem Ísland tæki þátt í en ekki væri um að ræða stofnanir sem við ættum aðild að, að slíkt þyrfti að fara í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, það er ein leið. Ég sé að í umsögn 1. minni hluta utanríkismálanefndar, Sjálfstæðisflokksins, er einmitt fjallað um þetta efni og þar segir, með leyfi forseta: „Fyrsti minni hluti bendir að lokum á að samkvæmt tillögum meiri hlutans er ekki skýlaus áskilnaður um þjóðaratkvæðagreiðslu, þegar um er að ræða jafnveigamikil mál sem framsal á valdi til stofnana sem Ísland á ekki aðild að.“ Þar er 1. minni hluti með breytingartillögu sem ég tel að skoða eigi gaumgæfilega og ég fæ ekki betur séð en að 1. minni hluti telji það ekki útilokað að unnt sé að framselja vald á grunni alþjóðasamvinnu sem Ísland tekur þátt í án þess að eiga beina aðild að viðkomandi stofnunum en vilji þá búa öðruvísi um hnúta, t.d. með bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta sjónarmið er reifað í umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar. Ég vil bara halda því til haga að þetta er álitamál sem ég tel að við þurfum að skoða betur og ekki sé ástæða til að verða ósammála um, ég tel það ekki. Ég tel að hægt eigi að vera að ná samstöðu um það hvernig fara á með þessi atriði. Það er hins vegar bent á það ítarlega í umsögn utanríkismálanefndar að það sem hér getur auðvitað átt við er t.d. EES-samningur, þróun hans. Það er alveg ljóst að hann hefur verið að þróast þannig á undanförnum missirum og árum, má kannski segja, að sífellt eru nýjar og nýjar valdheimildir með einhverjum hætti að flytjast. Hingað til hefur verið hægt að koma þeim fyrir innan hins svokallaða tveggjastoðakerfis EES-samningsins og innan stofnanakerfis EFTA þá okkar megin, og það eru þá stofnanir sem við eigum aðild að. Það hefur verið talið innan marka 21. gr. núverandi stjórnarskrár að gera það þó að við höfum stundum, eins og hér hefur þegar komið fram í umræðunni, talið okkur vera á gráu svæði eða að leiða mætti líkum að því að menn væru kannski farnir að teygja svolítið á stjórnarskránni. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það hafi verið mistök 1993 að gera ekki breytingar á stjórnarskránni til að byggja undir EES-samninginn og þrátt fyrir lögfræðiálit sem þáverandi ríkisstjórn byggði á í því efni. Það var ágreiningur um það mál, lögfræðilegur ágreiningur. Ég tel að menn hefðu átt að hafa varúðarsjónarmiðin þar að leiðarljósi og gera þá nauðsynlegar breytingar til að byggja undir EES-samninginn. Í umsögnum var meðal annars sagt að jafnvel þó að menn teldu að EES-samningurinn rúmaðist innan stjórnarskrárinnar eins og hún var mætti færa rök að því að hann kynni að þróast þannig að menn færu út fyrir stjórnarskrána, og það er akkúrat það sem við höfum séð gerast á umliðnum árum. Þess vegna hef ég oft talað um það hér í þingsal í tengslum við EES-samninginn, og ekki fengið mikla athygli satt að segja, að við þurfum að eiga umræðu um EES-samninginn, ekki bara um tengsl okkar við Evrópusambandið gegnum hugsanlega aðild eða ekki aðild, heldur um EES-samninginn líka, hvernig við viljum sjá hann þróast og það samstarf. Eftir þessari umræðu hefur til dæmis verið kallað í Noregi og ég tel að það skorti umræðu um þetta mál hér, því miður. Ég tel meira að segja, ég ætla að segja það hér, að þegar menn eru núna að ræða um þjóðaratkvæðagreiðslu um tengsl okkar við Evrópusambandið, t.d. um það hvort hafa eigi þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort halda eigi áfram viðræðunum eða ekki, ljúka þeim eða ekki, eða bara þjóðaratkvæðagreiðslu um endanlegan samning, þá tel ég að menn eigi að velta því fyrir sér hvort í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu þyrfti ekki þá líka að spyrja um aðra hluti. Ef menn vilja til dæmis ekki halda áfram viðræðum við ESB um aðild og ljúka samningum, á þá ekki að spyrja þjóðina: Hvað viljið þið með EES-samninginn? Viljið þið að við höldum honum eða viljið þið að við þróum samskiptin við ESB yfir í tvíhliða samskipti á afmörkuðum sviðum? Ég tel að þarna vanti mjög mikið grundvallarumræðu um þessa þætti, af því að í þessum samningi um EES felst auðvitað framsal á valdi, það er ekkert ágreiningsefni. Þetta er stórt álitamál og við erum tala um það hér í tengslum við stjórnarskrána en við erum nánast daglega að glíma við það t.d. í utanríkismálanefnd og hér í þingsal um alls konar tilskipanir sem koma frá Evrópusambandinu sem fela í sér framsal á valdi og renna hér í gegnum þingið nánast umræðulaust. Ég tel að það vanti mikið í þá umræðu. Meiri hluti utanríkismálanefndar leggur til að heimilt sé að gera þjóðréttarsamninga í þágu friðar, efnahagssamvinnu eða réttarvörslu sem feli í sér framsal tiltekinna þátta ríkisvalds sem íslensk stjórnvöld fara með samkvæmt stjórnarskrá þessari til alþjóðlegra stofnana sem Ísland á aðild eða á grundvelli alþjóðasamvinnu sem Ísland tekur þátt í. Þetta er sem sagt stóra álitamálið í þessari grein: Á að takmarka framsalsheimildir við stofnanir sem Ísland á aðild að eða alþjóðasamvinnu sem Ísland tekur þátt í? Ég beini því sérstaklega til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hún fjalli ítarlega um þetta mál og það væri mjög fróðlegt, tel ég, að nefndin og utanríkismálanefnd fjölluðu saman um nákvæmlega þetta álitaefni og fengju til sín sérfræðinga. Við höfum gert það og alls konar sjónarmið eru uppi um hvernig túlka eigi það sem hér er á ferðinni. Eins og ég segi, innan nefndarinnar og jafnvel innan meiri hlutans hafa komið upp sjónarmið á báða bóga hvað þetta snertir og þetta er þýðingarmikið mál. Ég ítreka bara það sem ég sagði, að í sérstakri afstöðu fulltrúa Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs kemur meðal annars fram að við teljum að til álita komi að víkja frá aðildarkröfunni ef um er að ræða alþjóðasamvinnu sem Ísland tekur þátt í, en ef það yrði niðurstaðan ætti að áskilja að minnsta kosti 2/3 þingmanna eða samþykki þjóðarinnar í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta tel ég að þurfi bara frekari umfjöllunar við. Í 2. málslið 1. mgr. 111. gr. er síðan fjallað um að framsal ríkisvalds skuli ávallt vera afturkræft en að dómstólar geti ávallt endurmetið efni, umfang og lögmæti framsals í ljósi meðferðar alþjóðastofnunar á framseldum valdheimildum á hverjum tíma. Þetta tel ég að sé í sjálfu sér ekki stóra ágreiningsefnið, að framsalið skuli vera afturkræft. Það er að vísu reifað álitaefni um þetta í umsögn fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálanefnd, hvort framsalið sé afturkallanlegt, og ég fæ ekki betur séð en að minni hlutinn sé sammála því í meginatriðum en vekur þó athygli á því að ákvæðið kunni að vera óljóst um efni sitt og þarfnist nánari skýringa og útfærslu. Ég áskil mér nú rétt til þess að fara betur yfir það hvað þar er nákvæmlega átt við. Það kann að vera að skýra þurfi það frekar í greinargerð eða í framhaldsnefndaráliti og það má þá bara skoða það. Síðan hefur meiri hluti utanríkismálanefndar lagt til, og meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tekur það einnig upp, að afmarka skuli framsal ríkisvalds samkvæmt þjóðréttarsamningi með lögum og að slík lög þurfi alltaf að hljóta 2/3 atkvæða á Alþingi. Náist sá meiri hluti hins vegar ekki en þó einfaldur meiri hluti fari slík lög í þjóðaratkvæðagreiðslu til samþykktar eða synjunar. Þetta á sér fordæmi í dönsku stjórnarskránni. Lagt var upp með það að skilgreina ætti verulegt valdframsal eða lítils háttar valdframsal. Við teljum í meiri hluta utanríkismálanefndar að það bjóði bara hættunni heim á alls konar ágreiningi um túlkun, hvað er verulegt og hvað er lítils háttar framsal á valdi, og miklu einfaldara og skýrara sé að segja einfaldlega: Þegar lög fela í sér framsal á valdi þarf aukinn meiri hluta á Alþingi. Náist hann ekki en þó meiri hluti fari málið til þjóðarinnar. Þetta er einfalt, þetta er skýrt, þetta kallar ekki á ágreining um túlkun, en menn geta hins vegar sagt, eins og vikið er að í nefndaráliti frá minni hlutanum, að þetta geti orðið viðurhlutamikið. Ef til dæmis um er að ræða framsal sem er ekki mikilsvert í sjálfu sér, t.d. á grundvelli EES-samningsins í einhverri EES-tilskipun, en það væri umdeilt og fengi ekki 2/3 hluta á Alþingi þá gæti það verið viðurhlutamikið að þurfa að fara með slíkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. En þar er vafi á ferðinni sem ég tel að þjóðin verði að fá að njóta með því að fá málið þá til sín. Ég er ekki sannfærður um að þetta yrðu mörg tilvik, þegar við sjáum hvernig EES-gerðir hafa fengið afgreiðslu hér á þinginu í gegnum árin, en þau geta auðvitað komið upp. Ég tel að vafinn eigi þá að vera þeim megin að við slíkar aðstæður færu málin í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við gerðum hins vegar líka tillögu um það að við bætist ný málsgrein sem segi að við gerð þjóðréttarsamninga, um aðild Íslands að alþjóðastofnunum sem fara með yfirþjóðlegt vald og falla undir 1.–3. mgr., skuli heimildarlög borin undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar. Hér er um að ræða aðild að nýjum alþjóðastofnunum, sem Ísland er ekki aðili að í dag, og fái þær að fara með yfirþjóðlegt vald að einhverju leyti þurfi alltaf þjóðaratkvæðagreiðslu skilmálalaust. Þetta á bersýnilega við í því tilfelli að við værum að bera upp spurninguna um aðild að Evrópusambandinu, skilmálalaust. En það gæti líka átt við um aðrar stofnanir sem Ísland væri að gerast aðili að og fengju yfirþjóðlegt vald. Þá er almenna reglan þessi, þá liggur hún fyrir í stjórnarskrá og er skýr og við færum sömuleiðis fram þau sjónarmið í umsögn okkar að þetta tæki líka til þeirra aðstæðna að grundvallarbreytingar yrðu gerðar á EES-samningnum sem krefðust aukins framsals valdheimilda. Ef alveg nýjar skuldbindingar ættu til dæmis að koma inn í EES-samninginn, með nýjum stofnunum sem ættu að fara með yfirþjóðlegt vald, þá ætti þetta við, að fara beint í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel að þetta gæti til dæmis átt við um það sem hér hefur verið rakið aðeins, og meðal annars komið upp í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar þar sem hann hefur fjallað um þetta mál, og það er sem sagt eftirlit með fjármálamörkuðum, bankatrygginga-, lífeyris-, verðbréfa- og fjármálaeftirlit þar sem hugsunin er að setja á laggirnar nýja stofnun á vegum Evrópusambandsins sem starfa ætti á grundvelli EES-samningsins. Þetta væri stofnun sem við ættum ekki beina aðild að en hún væri á grundvelli alþjóðasamvinnu sem við tækjum þátt í og hún væri ný og væri að fá yfirþjóðlegt vald. Ég tel að 111. gr., eins og hún er hér lögð til, eigi við í þessu tilfelli. Hafi menn efasemdir um það að sá skilningur sé réttur tel ég rétt að við förum betur yfir það. Ef árétta þarf hann með lögskýringargögnum er hægt að gera það. En það er minn skilningur að það ætti við í þessu tilfelli, sem sagt að þá þyrfti það að fara beint í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég viðurkenni að önnur sjónarmið kunna að vera uppi í því efni sem aðrir hafa og þá þarf bara að ráða fram úr því. Frú forseti. Ég sé að tíminn er rokinn frá mér og ég er ekki alveg búinn, en ég er þó búinn með öll grundvallaratriðin sem hér eru til umfjöllunar á vettvangi utanríkiskaflans, þ.e. sérstaklega 109. gr. og 111. gr., þó að ég gæti talað lengra mál um þær báðar sérstaklega. Ég vil þess vegna bara að lokum, það kann vel að vera að ég komi aftur í umræðu um þetta mál á síðari stigum ef tilefni gefst til, nota þetta tækifæri og þakka félögum mínum í utanríkismálanefnd fyrir samstarfið við umfjöllun um þennan utanríkiskafla, það hefur verið mjög lærdómsríkt og gefandi. Við höfum öðlast djúpa þekkingu á málum er varða þjóðréttarsamninga og meðferð utanríkismála, framsal á ríkisvaldi o.s.frv. þó að skoðanir kunni að hafa verið skiptar um einstök atriði. Ég vil þakka fyrir málefnalega og góða vinnu, þakka fyrir þau nefndarálit sem fyrir liggja og þakka stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir hennar umfjöllun um þetta mál þar sem hún gerir ítarlega grein fyrir þeim sjónarmiðum sem komu fram hjá utanríkismálanefnd og hefur tekið tillögur meiri hluta utanríkismálanefndar og gert að sínum í meginatriðum.

Frú forseti. Ég vildi byrja á að þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir ágæta yfirferð á utanríkiskaflanum en mér sýnast þeir einnig fjalla um eignarréttarákvæðið. Ég sé ekki nafnið hans undir nefndarálitinu en það má vel vera að ég sé ekki með réttu skjölin á réttum stað því að þetta er orðið ansi viðamikið efni að fletta í gegnum, nefndarálit einstakra nefnda til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um og hann kom ekki inn á er ákvæði í 3. mgr. 109. gr. um meðferð utanríkismála þar sem stendur, með leyfi frú forseta: „Ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem fela í sér beitingu vopnavalds, aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af samkvæmt þjóðarétti, skal háð samþykki Alþingis.“ Því er ekki breytt í meðförum nefndarinnar og ekki lögð fram breyting frá meiri hluta utanríkismálanefndar. Þá er það spurningin: Hvað gerist ef ráðist er beint á Ísland? Ef hryðjuverkasamtök koma hingað með 100 manns, vélbyssur og skotvopn og við þurfum að grípa til hernaðaraðgerða? Mér sýnist að það megi ekki nema Alþingi fjalli um það á fundi. Auðvitað gætum við beitt vissum neyðarrétti. Ég lagði nefnilega til við hv. nefnd þann 25. febrúar í fyrra að þarna yrði bætt inn ákvæðinu „til þess að verjast innrás“ og því yrði bætt inn að það væri líka í hinu tilfellinu sem hægt væri að grípa til hernaðaraðgerða án þess að leita samþykkis Alþingis. Það sýnir að nefndarálitið mitt sem var upp á 35–40 síður var aldrei lesið. Það hefur ekki verið tekin nein afstaða til þess eða margra hugmynda sem þar komu fram og það finnst mér miður.

Frú forseti. Það er alls ekki rétt að ég hafi ekki fjallað um þá málsgrein sérstaklega, ég fjallaði ítarlega um 3. mgr. 109. gr.  Heimildin til sjálfsvarnar er því augljós, hún er til staðar og það þarf ekki sérstaka heimild Alþingis til þess að grípa til ráðstafana í þeim tilvikum sem það gæti átt við.

Frú forseti. Ég er ekkert sáttur við þetta svar. Það er nefnilega þannig að við erum að setja stjórnarskrá fyrir Ísland og hún á ekki að þurfa að grípa til einhverra heimilda í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það á að standa skýrum stöfum „eða til varnar landinu“ í stjórnarskrá Íslands svo Alþingi þurfi ekki að fara að fjalla um hernaðaraðgerðir þegar ráðist er beint á landið. Það er bara lapsus, þetta vantar. Ég skora á hv. nefnd að skoða það að setja inn „eða til varnar landinu“. Auðvitað mundu menn í slíku tilfelli grípa beint til hernaðaraðgerða en þá mundi einhver segja að verið væri að brjóta stjórnarskrána með vísan í ákvæði í einhverjum samningum úti í heimi. Við eigum að sjálfsögðu að hafa þetta í okkar eigin stjórnarskrá. Ég saknaði einmitt þessa í ítarlegri umfjöllun hv. þingmanns um greinina. Við getum ekki gengið svo langt í því að vísa í alls konar sáttmála úti í heimi að við gleymum að setja ákvæðin í íslenska stjórnarskrá sem er okkar grunnplagg. Svo vildi ég spyrja hv. þingmann um eignarréttinn. Í tillögum stjórnlagaráðs kom fram að eignarréttinum fylgdu skyldur. Lögfræðinganefndin tók það út og meiri hluti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar flutti frumvarp um að það yrði tekið út, hún flutti frumvarpið sjálf. Síðan kemur þessi nefnd aftur með breytingartillögu um að taka inn ákvæðið um að eignarrétti fylgdu skyldur. Nú vil ég spyrja hv. þingmann: Hver er munurinn á því að hafa þetta ákvæði inni eða úti? Er kannski enginn munur á því? Þá vildi ég gjarnan sleppa því af því að það veltir upp efasemdum um hvort eignarrétturinn sé eins sterkur eftir sem áður, og hann hefur verulega mikið vægi. Ég vil spyrja: Maður sem á íbúð og notar hana ekki, er það skylda hans vegna annarra hópa, samkvæmt 2. mgr. 9. gr. þar sem réttindi annarra geta veikt mannréttindi, að hann skuli leigja íbúðina? Og hvað gerist með mann sem á íbúð með tómu herbergi? 

Frú forseti. Fyrst varðandi 109. gr. aftur og 3. mgr. þar verður að hafa það í huga að í þeirri grein er verið að fjalla um meðferð utanríkismála  Mér finnst ekki að það megi blanda saman annars vegar því sem við erum að fjalla um um meðferð utanríkismála og heimildir okkar til stuðnings við aðgerðir sem aðrar þjóðir eru að grípa til, og svo því sem við gerum sem þjóð gagnvart okkur sjálfum. Varðandi eignarréttarákvæðin verð ég að segja við hv. þingmann að ég hef ekki fjallað um það álitamál í þeirri vinnu sem ég hef komið að í stjórnarskránni. Ég hef fjallað um 13. gr. í utanríkismálanefnd að því er varðar takmarkanir á eignarhaldi útlendinga og við lögðum fram ákveðna tillögu í því. Eftir því sem mér skilst hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gert þær breytingar sem þingmaðurinn nefndi að tillögu þriggja þingnefnda. Það eru ekki þingnefndir sem ég hef starfað í þannig að ég þekki ekki umræðuna um það og get ekki svarað þingmanninum hér „på stående fod“, eins og maður segir. Af því að þingmaðurinn spurði af hverju nafn mitt væri ekki undir umsögn utanríkismálanefndar vil ég taka fram að ég var farinn út af þingi þegar málið var afgreitt út úr nefndinni og varamaður minn hafði tekið sæti en ég átti fullan þátt í undirbúningi málsins af hálfu nefndarinnar allan 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst byrja á að þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir þessa ítarlegu ræðu. Mér sýnist að nú sé árangurinn að skila sér af því að hafa beðið fastanefndir þingsins um að fjalla um þau atriði sem koma þeirra sérsviði sérstaklega við. Ég hlakka til að heyra ræður frá öðrum þingmönnum sem hafa tekið þátt í nefndarvinnunni og farið mjög svo auðsjáanlega ítarlega ofan í hinar ýmsu greinar því að auðvitað, eða kannski ekki auðvitað, erum við sem sitjum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd svolítið meiri generalistar, ef þannig má að orði komast. Ég vil því þakka sérstaklega þessa yfirferð. Svo vil ég segja varðandi utanríkismálanefndina að við fórum að öllum tillögum þeirra í nefndaráliti og breytingum á utanríkismálakaflanum og líka þeirri að fella 112. gr. niður. Það voru ekki alveg allir á því að það væri rétt að fella niður alla greinina þótt það væri fullt samkomulag um að fella niður síðari málsgreinina. Það eigum við því eftir að fjalla um nánar og það gæti verið að það yrði einhver breyting þar á.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá til 2. umr. Það er mikilvægt að fá umræðu í þingsal um þetta mál sem er örugglega eitt það mikilvægasta sem fjallað verður um á yfirstandandi kjörtímabili. Ég studdi það að þetta mál yrði tekið úr nefnd og ástæðan er einmitt sú að mér finnst mikilvægt að fleiri þingmenn komi að umræðunni. Ég treysti mér ekki til að vera á nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar þó að ég sé eindreginn stuðningsmaður þessa máls og reyndar einn af flutningsmönnum þess. Það er vegna tveggja atriða, tveggja greina, sem ég kem aðeins betur að síðar. Virðulegi forseti. Ég vil líka segja að það er miður að ekki skuli vera almennari þátttaka í þessari umræðu vegna þess að til hennar er efnt til að fá fleiri sjónarmið inn í umræðuna. Tíminn er orðinn naumur til að ljúka þessu máli, alla vega þeirri lotu sem hægt er að ljúka fyrir kosningar, og mjög mikilvægt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti samhliða þeirri umræðu sem hér fer fram haldið áfram umfjöllun sinni og fengið til sín gesti, reynt að draga saman það sem fram fer og nýta sem best þann tíma sem fram undan er. Því miður er það svo að þeir sem eru viðstaddir þennan fund eru vel flestir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hafa því fjallað töluvert mikið um þetta mál saman. Kannski stendur það til bóta eftir því sem umræðum fleytir fram og það er rétt að við erum ekki komin mjög neðarlega á mælendaskrána. Mig langar aðeins að fara í upphaf þessa máls og velta því upp af hverju við erum að gera þetta. Það er vegna þess að við stöndum sem þjóð, og höfum staðið á þessu kjörtímabili, á ákveðnum tímamótum, gengið í gegnum gríðarlega erfiða tíma. Ég held það hafi verið forseti Íslands sem sagði að ekkert þing hefði sennilega horft framan í þjóð sína með viðlíka hætti og það þing sem nú starfar og ég held það sé sannleikur í því. En svo eru það margir sem benda á að það hafi ekki verið stjórnarskránni að kenna að hér varð bankahrun. Ég held að það hafi að mörgu leyti verið vegna stjórnskipunarinnar, vegna kosningalöggjafarinnar, vegna flokkakerfisins og vegna þeirrar stjórnmálamenningar sem upp var komin hér á Íslandi að hrunið var með þeim hætti sem það varð. Kannski var það óumflýjanlegt en ákveðnir veikleikar í kerfinu komu í ljós og við höfum verið, í misstórum skrefum, að reyna að bæta það sem aflaga fór á þessu kjörtímabili, ekki bara með vinnunni í stjórnarskrármálinu heldur líka í öðrum málum eins og til dæmis með breytingum á lögum um Stjórnarráðið, með breytingum á lögum og reglum um það hvernig við aukum formfestu í stjórnkerfinu o.s.frv. Ýmislegt bendir til þess að það hafi ekki bætt stöðuna hvernig stjórnmálakúltúrinn er á Íslandi. Ég held að stjórnmálakúltúrinn sé alltaf summa þess umhverfis sem hann starfar í, hann tekur mið sitt af og verður til vegna kjördæmaskiptingarinnar. Flokkarnir eru eins og þeir eru út af henni. Sú staða sem þeir eru komnir í með prófkjör sín, með mjög dræmri þátttöku, þau átök sem eru innan gömlu flokkanna, til dæmis átök um fjármagn, hvernig þeir bítast á á milli kjördæma, átök á milli landsbyggðar og höfuðborgar - þetta eru allt atriði sem eiga rætur sínar að rekja til stjórnskipunarinnar sem við búum við. Með endurskoðun á stjórnarskránni erum við líka að reyna að lagfæra marga þá kvilla sem komu í ljós og urðu augljósir í hruninu og í kjölfar þess. Ég held að þetta sé liður í ákveðinni þróun sem stjórnmálakerfið, þjóð okkar er byrjuð á. Ég held að sú þróun muni leiða til grundvallarbreytinga á flokkakerfinu, hún mun leiða til breytinga á því hvernig stjórnmálin fara fram og vonandi þannig að stjórnmálin hætti að vera keppni í því að vera með bestu hugmyndina eða keppni í því að vera með bestu stefnuna, heldur verði miklu frekar einhvers konar samstarfsvettvangur þar sem hugmyndafræði sem stundum er kennd við þjónandi forustu er miðpunkturinn. Hvernig birtist hún? Hvernig er hún öðruvísi en það stjórnmálakerfi sem við búum við í dag? Jú, hún er öðruvísi að því leytinu til að þá keppast menn um að verða að gagni, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þeir sækjast að sjálfsögðu eftir áhrifum en stunda ekki valdabrölt. Hver er munurinn á þessu? Jú, það er nefnilega hægt að hafa mikil áhrif í stjórnarandstöðu, það skiptir máli hvernig er unnið og það skiptir máli hvernig stjórnarmeirihluti og stjórnarminnihluti tala saman. Ég held að í upphafi þessa máls hafi okkur gengið ágætlega. Þetta mál var töluvert rætt í allsherjarnefnd í byrjun þessa kjörtímabils. Meiri hluti nefndarinnar og meiri hluti hér á þingi fór þá leið á þeim tímapunkti að spyrja minni hlutann hvað hann vildi, hvað hann sæi fyrir sér að hægt væri að gera í þessu máli til að koma til móts við sjónarmið þeirra. Úr því varð til dæmis hugmyndin um þjóðfundinn og það var að kröfu Sjálfstæðisflokksins að þjóðfundur var haldinn. Það var líka að kröfu og beiðni Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks að við skipuðum sjö manna stjórnlaganefnd sem skilaði mikilli skýrslu fyrir bráðum tveimur árum, skýrslu stjórnlaganefndar sem rekur meðal annars það sem fram fór á þjóðfundinum og öll allsherjarnefnd kom saman að því að skipa þá stjórnlaganefnd. Hver einasti nefndarmaður hafði neitunarvald, það var samkomulagsatriði milli allrar nefndarinnar að búa til nefndina eins og hún var. Það var samkomulagsatriði hér í þinginu að boða til þjóðfundarins og þess vegna skiptir það miklu máli á þeim tímapunkti sem við erum á núna að við skoðum aðeins upphafið, hvernig þetta fór af stað og hvaðan sumar af þeim hugmyndum eru komnar sem mesti styrinn stendur kannski um hér í dag. Ég ætla ekki að fara yfir allt frumvarpið. Mig langar að ræða nokkrar greinar sérstaklega en að öðrum kem ég í 3. umr. vegna þess að það á eftir að taka nánari snúning á þeim í nefndinni og fá til að mynda álit Feneyjanefndarinnar. Mig langar þó að taka fram að við getum ekki búist við því að búa til ný vinnubrögð hér á þingi eða nýjan stjórnmálakúltúr með því að nota þann gamla. Ný vinnubrögð verða ekki fengin með gömlum vinnubrögðum. Þess vegna er líka miður að það skuli stundum vera töluvert herskár tónn í umræðunni og töluvert um vænisýki gagnvart þeim sem hreyfa við sjónarmiðum um það að tíminn kunni að vera orðinn takmarkaður, að menn eigi ekki að láta tímaskort hafa áhrif á vinnuna. Í mínum huga skiptir það fyrst og fremst máli að það sem við vinnum hér með og það sem við vonandi náum að samþykkja fyrir þinglok sé eins gott og nokkur kostur er. Þá langar mig aðeins til að fara yfir nokkur atriði varðandi þær greinar sem meðal annars er verið að leggja til breytingar á og þær greinar sem eru í frumvarpinu. Ég vil fyrst segja um 33. gr. að ég hef haft ákveðna skoðun á upphafssetningu hennar þar sem segir að náttúra Íslands sé undirstaða lífs í landinu. Í sjálfu sér er ég vel sammála þeirri fullyrðingu og finnst sjálfsögð en mér finnst hún líka dálítið ofsögð að því leytinu til að mér finnst aðfaraorð stjórnarskrárinnar ná ágætlega yfir þetta. En þetta er ekki frágangssök af minni hálfu, bara sjónarmið sem ég vil koma að. Þá langar mig til að fjalla um 34. gr. þar sem fjallað er um náttúruauðlindir og það er mikilvægt að rifja það upp að við höfum ekki haft nein ákvæði um eignarhald á náttúruauðlindum í stjórnarskrá hér á Íslandi þrátt fyrir mikla umræðu. Það er líka mikilvægt að rifja það upp að það var þjóðfundurinn sem lagði á það mikla áherslu að í stjórnarskrá væri um eignarhald á auðlindum. Það var þjóðfundurinn, sem Sjálfstæðisflokkurinn lagði til að yrði haldinn, sem lagði mikla áherslu á að ákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindum væri í þessari stjórnarskrá. Af hverju lögðu menn til að haldinn yrði þjóðfundur ef menn ætluðu ekki að fara eftir því sem hann legði til? Stjórnlaganefnd komst að þeirri niðurstöðu að formlega hefði stjórnarskrárgjafinn frjálsar hendur við setningu reglna um eignarhald, meðferð og nýtingu náttúruauðlinda en engu að síður væri gengið út frá því að ekki stæði til að hagga við grunnreglum íslenskrar stjórnskipunar um jafnræði, friðhelgi, eignarrétt eða atvinnufrelsi við setningu slíkra reglna. Í sjálfu sér er hægt að halda því fram að það sé ekki gert í greininni eins og hún lítur út núna. Það er hins vegar mjög stórt atriði sem við eigum eftir að fjalla um og það er hugtakið „fullt gjald“ en í áliti meiri hluta stjórnskipunarnefndar segir að það hafi komið fram að tilvísun stjórnlagaráðs til eignarnámsákvæðis stjórnarskrárinnar sé villandi þar sem eignarnámsbætur eru bætur fyrir missi eignar en ekki gjald vegna nýtingar hennar. Að mati nefndarinnar felst ákveðin mótsögn í skýringu stjórnlagaráðs þar sem annars vegar virðist vera vísað til bóta eignamissis og hins vegar til markaðsverðs. Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að skýra ákvæðið nánar hvað þetta varðar en á þessu stigi leggur nefndin ekki til breytingar á orðalaginu. Ég vil bara taka það fram að mér finnst þetta meðal þess sem við þurfum að vera alveg klár á. Í greinargerð með frumvarpinu, frumvarpi okkar sem lögðum fram frumvarp um stjórnarskrána, er vitnað í ákvæði gildandi stjórnarskrár; engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji, þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. - Með fullu verði er samkvæmt skýringum við ákvæðið átt við verðgildi eignarinnar fyrir eigandann, það er markaðsverð hennar á þeim tíma sem eignarnám fór fram. En skýringartexti stjórnlagaráðs virðist einkum miðast við fiskveiðiheimildir en ekki fjalla almennt um möguleika á gjaldtöku fyrir nýtingu annarra þeirra auðlinda sem lýstar eru þjóðareign samkvæmt frumvarpinu. Þar sem annað kemur ekki fram í skýringum stjórnlagaráðs verður að gera ráð fyrir því að sama regla gildi um þær. - Nú er ég að lesa, virðulegur forseti, upp úr greinargerð frumvarpsins. - Varðandi skýringu hugtaksins „fullt gjald“ vísar stjórnlagaráð til viðmiða við útreikning eignarnámsbóta, en þess ber að geta að sá eðlismunur er á að þar eru greiddar bætur fyrir missi eignar en ekki gjald vegna nýtingar hennar eða hlutdeild í arði þar af. Þetta er eitthvað sem þarfnast yfirlegu. Heilt yfir vil ég líka segja að skýringartextinn sjálfur í frumvarpinu eins og hann er orðinn - og það hefur margoft komið fram í þessum umræðum, að skrifa þarf hann frá grunni. Þar þarf að tala einni röddu og það gengur ekki, eins og er í dag, að þarna talist stjórnlagaráð og sérfræðinganefndin á. Það er löggjafinn í þessu tilfelli, samspil auðvitað þjóðfundar, stjórnlaganefndar, stjórnlagaráðs og Alþingis en endanlega Alþingi, sem á að útskýra hvað þarna er átt við. Ég vil samhliða þessu greina frá því að ég er þeirrar skoðunar varðandi 36. gr. um dýravernd þar sem segir að með lögum skuli kveða á um vernd dýra gegn illri meðferð og vernd dýrategunda í útrýmingarhættu - nú erum við með löggjöf þar sem þetta er tryggt og sú ábending hefur komið fram að þessari setningu sé ef til vill ofaukið í stjórnarskránni. Ég er sammála því. Skoðanir mínar á breytingum á textanum miða að mörgu leyti að því að mér finnst að stytta mætti hann og einfalda mjög víða. Ég ætla ekki að fjalla meira um þetta, er aðeins búinn að hreyfa við skoðunum mínum á þessum köflum þarna. Ég tek næst til umfjöllunar þær greinar sem lúta að beinu lýðræði, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslur, málskot til þjóðarinnar í 65. gr., 66. gr. um þingmál að frumkvæði kjósenda og framkvæmd undirskriftasöfnunar og þjóðaratkvæðagreiðslu í 67. gr. Þetta eru greinar sem þarfnast vinnu. Greint er frá því í áliti þingskapanefndar, sem barst stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að sá möguleiki sé fyrir hendi að frumkvæði kjósenda verði dregið til baka en óljóst sé hver hafi umboð til að taka slíka ákvörðun. Það ferli sem lagt er til í ákvæðinu getur þannig væntanlega orðið nokkuð þungt í vöfum og hugsanlega tekið langan tíma. Af lokamálsgrein ákvæðisins má líka ætla að frumvarp að frumkvæði kjósenda geti lifað lengur en eitt löggjafarþing og við lestur ákvæðisins vakna ýmsar spurningar. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi geta kjósendur skorað á þingið og/eða einstaka þingmenn að taka upp mál með ýmsum hætti. Sú spurning vaknar því hvort sú heimild kjósenda að leggja fram mál hafi efnislega þýðingu. Í ákvæðinu kemur heldur hvergi fram hver mæli fyrir þingmáli að frumkvæði kjósenda á Alþingi. Sé enginn þingmaður viljugur til að taka málið upp í þinginu eða því samþykkur verður væntanlega erfiðleikum bundið að finna aðila sem er tilbúinn að mæla fyrir málinu en það eru aðeins þingmenn og ráðherrar sem hafa málfrelsi á Alþingi. Þá getur forseti Alþingis væntanlega ekki heldur mælt fyrir þingmáli þar sem hann lætur af almennum þingstörfum þegar hann tekur við embætti forseta. Þar sem Alþingi virðist vera í sjálfsvald sett hvort þjóðaratkvæðagreiðsla sé bindandi má einnig efast um hver þýðing ákvæðisins verður. Ef Alþingi ákveður að þjóðaratkvæðagreiðsla sé bindandi vaknar líka sú spurning hvað verði um frumvarpið. Fer það óbreytt til staðfestingar forseta Íslands án þinglegrar meðferðar og getur hann þá beitt synjunarheimild sinni o.s.frv. Það er tekið fram í áliti þingskapanefndar að þau atriði sem hér hafa verið nefnd og raunar fleiri til þarfnist frekari skoðunar við. Það var einnig niðurstaða sérfræðingahópsins en í skilabréfi hans segir að rétt væri að meta betur áhrif þess að auka möguleika almennings á að koma þingmálum á framfæri og knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu um þau. Útfærslan og samspil þings og forsvarsmanna þjóðarfrumkvæðis væri heldur ekki að öllu leyti skýr. Þessari afstöðu sérfræðingahópsins er meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sammála og fara þarf mjög vandlega yfir þessi ákvæði í nefndinni. Þetta eru að mörgu leyti mjög heillandi hugmyndir sem þarna eru settar fram og endurspegla veruleikann eins og hann er í Sviss. Ég hef orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að fylgjast með þessu ferli að einhverju leyti, að minnsta kosti þjóðaratkvæðagreiðsluferlinu í praxís, í Sviss fyrir um einu og hálfu ári. Það er mjög gaman að sjá hvernig þetta er gert þar. En það sem kemur manni mest á óvart og rennur upp fyrir manni, þegar maður verður vitni að því ferli, er að þar er gríðarmikið traust á ferlinu öllu og mikil reynsla samankomin í því hvernig þetta er gert. Þar eru líka innbyggðir ákveðnir tímarammar sem koma í veg fyrir að teknar séu skyndiákvarðanir eins og hætt væri við þegar upp koma mjög stór mál sem geta skipt miklu og geta komið þjóðarpúlsinum á hreyfingu. Það er mikilvægt að innbyggðir séu varnaglar þannig að skyndiákvarðanir séu ekki teknar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Til dæmis má nefna að flutt var tillaga í Sviss um lokun kjarnorkuvera, um þá yfirlýsingu að Sviss mundi ekki nýta sér orku úr kjarnorkuverum, eftir kjarnorkuslysið í Fukushima í Japan. Þá var innbyggt í það ferli að það yrði að líða, ef ég man rétt, ár áður en atkvæði yrðu greidd um það. Það held ég að sé mjög ákjósanlegt. Ég vil aðeins víkja að þeim greinum sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson fjallaði hvað mest um í ræðu sinni og voru um framsal fullveldis, þær greinar sem lúta að utanríkismálum. Ég var að gamni mínu í dag að fletta upp í skýrslu stjórnlaganefndar og fara yfir skýringarnar í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga sem kom frá stjórnlagaráði. Það er mjög greinilegt á lestrinum á skýrslu stjórnlaganefndar og samantektinni þaðan að þjóðfundurinn er mjög fámáll um utanríkismál, hann fer ekki náið ofan í þetta. Ég vil einfaldlega taka undir margt af því sem kom fram í máli hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar hér áðan. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að fara vel yfir þessi mál. Á lokasprettinum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var verið að vinna með þrjár ólíkar útgáfur af 111. gr., ef ég man rétt, sem lýtur að framsali fullveldisins til alþjóðastofnana sem Ísland á aðild að. Það sem varð til þess að ég vildi ekki skrifa undir þá endanlegu tillögu sem nefndin leggur til er ekki það að ég sé andvígur hugsuninni sem þar er, mig vantar endurgjöf, mig vantar annað álit, álit sérfræðinga á því hvert við erum að fara þarna. Það er eitthvað sem við eigum að gera og ég treysti því að það verði gert samhliða þeirri umræðu sem nú stendur yfir. Það rifjaðist upp fyrir mér, þegar ég fór í gegnum skýrslu stjórnlaganefndar í dag, að þjóðfundurinn lagði á það gríðarlega mikla áherslu, og því eigum við að taka mið af í þessum greinum, að það væri enginn einn eða engir tveir ráðherrar sem tækju ákvarðanir um það fyrir hönd íslensku þjóðarinnar að vera stuðningsaðilar hernaðarátaka. Við vitum að það er vilji þjóðarinnar að þegar til slíks kemur þá eigi það að fara til umfjöllunar hér á vettvangi þingsins. Tvö mál eru gjarnan borin saman í þessu efni sem ég jafna reyndar ekki saman, annars vegar þátttaka í hefndaraðgerðum Georges Bush, Bandaríkjaforseta, svona heldur flausturskenndum, á árinu 2003 og svo loftárásir NATO í Líbíu nýverið, sem eru allt annars eðlis. Engu að síður væri mjög gott að slíkar ákvarðanir væru ekki teknar nema með aðkomu þingsins, það yrði fjallað um það hér á vettvangi þingsins. Ég vil að endingu fjalla um 113. gr. í frumvarpinu sem fjallar um breytingu á stjórnarskránni. Ég er mikill áhugamaður um þetta mál og hef verið viðloðandi það allt þetta kjörtímabil. Mér þykir mjög vænt um ferlið allt og er mjög umhugað um að því verði ekki klúðrað á síðustu metrunum í tímapressu, að það leysist upp og verði að engu. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að við eigum að láta einskis ófreistað í því að reyna að ljúka þessu máli, þeim áfanga sem við getum lokið hér, en ég legg líka áherslu á að þetta mál verður ekki klárað fyrir kosningar. Ekki er hægt að ljúka breytingu á stjórnarskrárferlinu fyrr en á næsta þingi. Þess vegna verða menn að íhuga það mjög vandlega, þegar þeir skila þessu máli af sér, í hvaða stöðu næsta þing verður gagnvart því. Það er ekki ásættanlegt, eins og sést í opinberri umræðu, að segja: Ja, það er vandamál næsta þings. Það verður þá að taka ákvörðun um það hvort það samþykkir þetta eða synjar. Eftir fremsta megni á að tryggja, hvernig sem sá meiri hluti verður samsettur sem tekur við eftir næstu kosningar, að staðan verði opin til þess að halda áfram á grunni þeirrar gríðarlegu vinnu sem lögð hefur verið í þetta og á grunni þess mikla kostnaðar sem þetta hefur haft í för með sér, ekki bara í þjóðfélagslegri umræðu líka í peningum talið. Það verður að tryggja að hægt verði að halda áfram með málið og þess vegna hef ég lagt á það áherslu, bæði í nóvember síðastliðnum og nú í síðustu viku, að samhliða frumvarpi til stjórnarskipunarlaga verði flutt frumvarp um breytingu á 79. gr. núgildandi stjórnarskrár sem felur í sér breytingarákvæði um það hvernig stjórnarskrá skuli vera breytt og henni verði þá breytt þannig að meiri hluti þings geti samþykkt breytinguna sem verði svo staðfest af meiri hluta kjósenda. Það er flókin aðferð til að breyta stjórnarskrá. Í frumvarpinu eins og það lítur út núna er gert ráð fyrir tveimur mismunandi aðferðum, annars vegar með auknum meiri hluta sé verið að gera breytingu á mannréttindakaflanum og hins vegar með einföldum meiri hluta í öðrum köflum. Ég vil ekki hafa tvær aðferðir við að breyta stjórnarskránni. Ég held að mannréttindakaflinn eigi að vera þannig að algjör sátt ríki um hann þannig að engin ástæða sé til að breyta honum, hann sé þannig að hann sé því sem næst algildur. Þetta er varnagli sem ég legg til. Þetta er trygging fyrir því að á næsta kjörtímabili, burt séð frá samsetningu stjórnarmeirihlutans, sé hægt að halda áfram vinnslu þessa máls og leggja þá til breytingu á stjórnarskránni, leggja frumvarpið í dóm þjóðarinnar allrar, t.d. á 70 ára afmæli lýðveldisins 17. júní 2014, þar sem þjóðin sjálf mundi staðfesta að þetta sé hennar nýi samfélagssáttmáli. Það er framtíðarsýn sem í mínum huga gæti orðið til þess að sameina þjóðina um þetta verk og við eigum að fara úr vegi okkar við að reyna að ná sem mestum samhljómi um þetta, ef nokkur möguleiki er á því. Þetta er svo mikilvægt mál að mér liggur við að segja hér í lok ræðu minnar, virðulegur forseti, að í raun ættum við ekki að gera neitt annað það sem eftir lifir þessa þings en að vera hér fleiri þingmenn, að minnsta kosti fleiri en eru hér í þessum sal, að vinna í þessu máli og einbeita okkur að því öll sem eitt að gera þetta eins vel og nokkur kostur er.

Forseti. Ég þakka þingmanninum Róberti Marshall fyrir góða ræðu, það var gaman að hlusta á hana. Hann var að tala um sáttina og hvað það væri mikilvægt að finna þennan samhljóm eins og við lögðum af stað með í þessa ferð og ákveðið var með „consensus“ að halda þjóðfundinn og velja fólk í stjórnlaganefnd. En hvað á að gera ef minni hlutinn, sem oft er kallaður því gildishlaðna orði stjórnarandstaða, vill ekki koma að borðinu eins og mér hefur virst vera, t.d. á þeim fundum þegar við boðuðum stjórnlagaráð aftur saman í fjóra daga og minni hlutinn, stjórnarandstaðan, vildi bara ekki mæta á þann fund og ekki taka þátt í því samtali? Á þessi minni hluti að hafa neitunarvald í málinu? Annað sem mig langar að nefna er að stjórnarskrá er gríðarlegt hagsmunamál. Sennilega er þetta stærsta hagsmunamálið sem við erum með í þinginu. Við erum að fjalla um auðlindir landsins og hvernig skipting þeirra á að vera. Við erum að fjalla um hluti sem koma við okkur þingmenn, t.d. kjördæmin, jafnt vægi atkvæða. Við skulum til dæmis gera okkur grein fyrir því að jafnt vægi atkvæða þýðir að margir landsbyggðarþingmenn sem hér eiga sæti detta út af þingi og einhverjir aðrir úr öðrum landshlutum koma inn í staðinn. Af hverju í ósköpunum ætti að nást sátt um þessi atriði?

Virðulegur forseti. Ég held að það hafi verið í einu ævintýri, ég man ekki hvort það er eftir H.C. Andersen, sem úlfurinn borðaði krít til að reyna að blekkja kiðlingana og komast inn til þeirra. Í mannlegum samskiptum og stjórnmálum verður maður stundum að borða dálitla krít og gera sig svolítið blíðan í röddinni til að ná árangri. Þetta mál er þannig vaxið að við þurfum öll að gera svolítið af því. Í gær þegar formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mælti fyrir þessu máli sagði hún að nú yrði Sjálfstæðisflokkurinn að hætta að standa í vegi fyrir öllum þjóðþrifamálum eins og hann hefði gert allt þetta kjörtímabil. Það er ofsagt og ég gagnrýni slíka framsetningu í þessu máli. Við eigum ekki að vera í pólitísku karpi þegar við erum að tala um stjórnarskrána. Það skiptir máli í þessu að kalla eftir efnislegum sjónarmiðum stjórnarandstöðunnar, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, og það stendur upp á þingmenn þeirra flokka að koma með efnisleg sjónarmið 

Ég held að sagan um úlfinn og kiðlingana sjö sé úr Grimmsævintýrum, mig minnir það en þyrfti að fletta því upp. Úlfurinn borðaði krít, en ég minni á að hann hafði ekkert gott í huga þannig að þetta er kannski ekki heppileg samlíking. Mitt sjónarmið og markmið er að minnsta kosti að við skiptum kökunni jafnt. Þá er ég að tala um jafnt vægi atkvæða, auðlindirnar og allt saman. Mér finnst ekki annað heiðarlegt en að segja það bara með minni eðlilegu krítarlausu röddu.

Virðulegur forseti. Það að vilja ekki breyta stjórnarskránni er skoðun og það er skoðun sumra hér inni. Hún er ekki ráðandi, það er ekki meiri hluti fyrir þeirri skoðun, en það þýðir ekki að það beri ekki að hlusta á hana. Þegar við ræðum stjórnarskrána er ég þeirrar skoðunar að menn eigi að ræða við þá sem vilja ekki breyta stjórnarskránni á nokkurn hátt og spyrja: Hvað viljið þið þá gera? Hver er þá ykkar tillaga? Það er nefnilega ekki valmöguleiki fyrir stjórnarandstöðuna, fyrir minni hlutann á þinginu, fyrir þann minni hluta sem ekki vill breytinguna, að stjórnarskránni verði ekki breytt. Veruleikinn er sá að það er verið að gera það, það er meiri hluti fyrir því á þessu þingi. Þá er val þeirra sem eru í minni hlutanum að vera algerlega áhrifalausir af því sem hér fer fram eða hvort þeir komi til móts við atburðarásina. Það gerðu þeir í upphafi kjörtímabilsins þegar þeir komu með hugmyndina að þjóðfundinum. Það gerðu þeir þegar þeir hjálpuðu til við að manna stjórnlaganefndina 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir bæði góða ræðu og hófstillta sem gerir það að verkum að við sem erum ekki alltaf hófstilltir í þessum ræðustól verðum að vera það að minnsta kosti í andsvarinu. Mér finnst alveg rétt sjónarmið sem hv. þingmaður setti fram, að þetta mál er slíkt grundvallarmál að við verðum að reyna að vanda okkur í umræðunni og ræða það efnislega. Við getum deilt um forsöguna, deilt um það hverjir séu sökudólgarnir, en hitt er alveg óumdeilt að við stöndum hér í þeim sporum sem við erum í í dag. Það er liðið á kjörtímabilið, við erum með þetta stóra og erfiða mál fyrir framan okkur. Við ætlum að reyna að finna á því þá úrlausn sem við teljum heppilegasta og besta fyrir þjóðina og við sjáum það öll af þessari umræðu að ekkert okkar, ekkert einasta okkar, hefur í rauninni þá nauðsynlegu yfirsýn sem við þurfum að hafa yfir þetta mikla plagg. Ég skal játa það fyrir mína parta og ég fullyrði að það á við um aðra. Ég fullyrði líka að það hefur aldrei staðið á því, til að mynda í Sjálfstæðisflokknum, að við værum tilbúin að skoða breytingar á 

Virðulegur forseti. Ég hef ekki mikla þingreynslu eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, en ég þykist vita að það sé afar sjaldgæft að nokkurt mál sé tekið til umfjöllunar með þeim hætti sem þetta mál hefur verið tekið til umfjöllunar að því leytinu til að hver einasta nefnd hefur skilað inn umfangsmikilli umsögn. Ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður segir, það eru ábyggilega fáir hér inni sem hafa heildarsýn yfir öll málin. Maður hefur komið að því á þeim sviðum þar sem maður hefur sæmilega þekkingu og sú þekking byggir þá kannski fyrst og fremst á störfum manns í fastanefndum á þinginu. Þess vegna er líka svo mikilvægt að málið sé til umfjöllunar í þingsalnum samhliða því sem það er í umfjöllun nefndarinnar vegna þess að við bætum hvert annað upp. Það er svo mikil þekking sem býr í þessu þingi öllu og það er nauðsynlegt fyrir okkur að leggja hana saman í púkkið og reyna að fá bestu mögulegu niðurstöðuna.

Virðulegi forseti. Ég held að það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni áðan hafi verið grundvallaratriði, við þurfum að leitast við að ná sem mestum samhljómi í þessu máli. Nú stöndum við hér og það hefur greinilega ekki tekist. Við getum farið í að kenna hvert öðru um, stjórnarandstaðan stjórninni, stjórnin stjórnarandstöðunni, en þetta er bara staðan. Ef við ætlum að reyna að ná einhverjum samhljómi í þessu máli er augljóst að við erum komin á villigötur. Það blasir við í fyrsta lagi að við höfum ekki þá yfirsýn sem við þurfum. Það er alveg ljóst af lestri meirihlutaálitsins að gríðarlega margt er óunnið, t.d. í auðlindaákvæðinu sem er risavaxið ákvæði þar sem menn eru greinilega ekki búnir að ná landi. Ég held þess vegna að það sé alveg augljóst að þar sem við erum komin í þessari aðferðafræði erum við komin á villigötur. Þá verðum við að horfast í augu við það, viðurkenna það og sjá með hvaða hætti við getum haldið áfram. Ég fullyrði að það er ríkur vilji til ákveðinna breytinga 

Virðulegur forseti. Það er það sem ég rakti í ræðu minni, að það ætti ekki að láta tímapressuna verða til þess að við skiluðum af okkur verki sem við værum ekki sátt við. Ég er þeirrar skoðunar að sé farið yfir auðlindaákvæðið í 34. gr., kosningalöggjöfina í 39. gr., 63.–65. gr. um beint lýðræði og svo utanríkismálakaflann séu menn komnir býsna nálægt landi. Það er ekki mikið eftir þannig séð. Þó að spurningarnar séu risavaxnar í þessum ákvæðum held ég að það sé búið að vinna það mikla vinnu og að það mikið af gögnum liggi til grundvallar að það sé hægt að ráðast til atlögu við þau. Ég held að það sé enn hægt, ég held að það sé enn möguleiki að ljúka þessari vinnslu á þessu kjörtímabili, en það skiptir auðvitað mjög miklu máli með hvaða hugarfari menn nálgast það og það sem eftir stendur.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir hófstillta ræðu og koma fyrst inn á það vandamál að þegar lögfræðingar og dómarar leita að lögskýringargögnum fara þeir í greinargerð með viðkomandi frumvarpi. Það er því ekki hægt að skipta út greinargerð sisvona, sýnist mér, ekki svona rökfræðilega. Það yrði í rauninni að flytja nýtt mál til að breyta greinargerðinni þannig að hún yrði rökrétt. Ég fellst alveg á það með hv. þingmanni að hún sé ekki rökrétt af því að hún er út og suður, hún tekur inn sjónarmið stjórnlagaráðs og síðan sjónarmið hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar,  Málið er flutt af meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hún ber ábyrgð á því sem hún flytur. Þess vegna finnst mér dálítið undarlegt þegar maður les greinargerð nefndarinnar sjálfrar um eigið frumvarp að hún skuli stundum gagnrýna það sem hún flutti áður, eins og hún hafi verið meðvitundarlaus þegar hún flutti það. Ég tek líka undir - nú er ræðutíminn búinn. Mér sýndist hann vera miklu lengri, frú forseti.

Virðulegur forseti. Ég tel að með greinargerðinni sé verið að skýra ferlið að mörgu leyti. Ég held að það sé enn hægt að breyta þessari greinargerð eins og ég kom að í ræðu minni. Ég held að það sé hægt að búa hana þannig úr garði að við séum með skýringar á hverju ákvæði. Þær þurfa ekki að vera mjög langar. Þær geta verið töluvert einfaldari en þær eru. Eins og hv. þingmaður kom inn á er greinargerðin mjög mikilvægt lögskýringargagn fyrir framtíðina. Það er mjög mikilvægt að það sé alveg skýrt hver vilji löggjafans er, ég tala nú ekki um þegar menn vinna með jafnstór hugtök og um ræðir í sjálfri stjórnarskránni.

Frú forseti. Ég er ansi hræddur um að við breytum ekki hugsunarhætti dómara og lögfræðinga í landinu sisvona og ekki með lögum eða stjórnarskrá vegna þess að þeir fara í upphaflegu greinargerðina með frumvarpinu til lögskýringar jafnvel þó að í nefndaráliti komi eitthvað annað fram. Þeir munu þá rekast á þversagnir sem gera þeim erfitt um vik. Ég ætlaði líka að ræða við hv. þingmann um framhaldið. Mér finnst það eiginlega athyglisverðari þátturinn. Ég hef flutt um það frumvarp, eins og hv. þingmanni er kunnugt um, að breyta eingöngu 79. gr., þ.e. hvernig stjórnarskránni sjálfri er breytt. Ég tel að menn ættu að ræða það mjög ítarlega vegna þess að það verður að gera fyrir næstu kosningar ef menn ætla yfirleitt að láta þjóðina greiða einhvern tíma atkvæði um stjórnarskrá sína með bindandi hætti. Ég vildi gjarnan að hv. þingmaður svaraði því hvort það kæmi til greina. Síðan eru ýmis atriði sem ég held að allir þingmenn verði sáttir við, t.d. að setja ákvæði um Hæstarétt inn í stjórnarskrá. Það er eiginlega til vansa að það skuli ekki vera ákvæði um Hæstarétt í stjórnarskrá og Lögréttu líka eins og ég vildi reyndar útfæra hana.

Virðulegur forseti. Ég mundi styðja breytingu á 79. gr. eins og ég kom inn á í ræðu minni.  Ég held reyndar að það mætti gera þetta enn einfaldara en hv. þingmaður leggur til. Ég er þeirrar skoðunar að einfaldur meiri hluti þings og einfaldur meiri hluti þjóðarinnar eigi að geta breytt stjórnarskránni, það sé nógu flókið. Það á að vera erfitt að breyta stjórnarskránni og það að gera það í þinginu og síðan með þjóðaratkvæðagreiðslu er töluvert meira en að segja það.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að koma í andsvar við hv. þm. Róbert Marshall vegna þess að hann er flutningsmaður frumvarpsins en sá sér ekki fært að skrifa undir nefndarálitið sem fylgir því nú. Hann var samþykkur því að taka málið úr nefnd til að það færi hér í efnislega umræðu en þingmaðurinn hefur orðið miklar efasemdir um allt þetta mál þrátt fyrir að vera flutningsmaður þess. Nú virðist fuglinn vera að fá vængi. Hv. þm. Róbert Marshall greiddi atkvæði með Icesave-samningunum og flokksmaður hans í Bjartri framtíð, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, sat hjá í Icesave-samningunum og nú er sú staðreynd komin í ljós að við sem vorum á móti samningunum höfðum rétt fyrir okkur á lögfræðilegum grunni og hefur alþjóðadómstóll kveðið upp um það okkur í hag. Þess vegna spyr ég þingmanninn: Getur verið að eftirgjöf hans í þessu máli í þinginu minni of mikið á hina slæmu Icesave-samninga sem dæmdir voru ógildir nú á dögunum og þess vegna sé hann farinn af málinu?

Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður hefði hlustað á ræðu mína hefði hún heyrt skýringarnar á því hvers vegna ég var ekki á nefndarálitinu og skýringar mínar á því að ég er á þessu frumvarpi. Ég held að það sé mikill plagsiður í íslenskri umræðuhefð og stjórnmálum að reyna að setja sig inn í höfuðið á einhverjum öðrum en sjálfum sér og útskýra hvað viðkomandi er að hugsa, eins og hv. þingmaður gerði hér áðan. Það er til algjörrar óþurftar, það skilar engum árangri. Er ekki besti maðurinn til þess að lýsa skoðunum mínum á stjórnarskrárferlinu ég sjálfur? Þarf hv. þingmaður að gera nokkuð annað hér í þessum þingsal en að lýsa eigin skoðunum á stjórnarskránni? Fjölmiðlar í landinu búa til fréttaskýringar og greina frá skoðunum manna og flestir sem starfa hér eru fullfærir um að koma þeim á framfæri. Fullyrðingar hv. þingmanns um skoðanir mínar í þessum efnum standast enga skoðun.

Virðulegi forseti. Ég var ekki að reyna að koma sjálfri mér inn í höfuð hv. þingmanns Róberts Marshalls. Fyrirspurnatíminn á eftir ræðu þingmanna er til þess að spyrja út í skoðanir þeirra og eru ekki skoðanamyndandi fyrir þann sem spyr, svo að það sé sagt hér. Auðvitað höfum við fjölmiðla í landinu, ég tek undir það, en það vekur sannarlega athygli að hv. þingmaður hafi ekki verið á nefndarálitinu sem kemur frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem hann var flutningsmaður. Mér finnst því mjög eðlilegt að það verði upplýst hvers vegna það var. Fram hafa komið miklar efasemdir hjá þingmönnum með framhald málsins í þessum búningi. Hv. þingmaður var jú flutningsmaður svo að ég segi það nú einu sinni enn. Nú leggur hann til að fara leið Framsóknarflokksins, að teknir verði einhverjir kaflar eða einhverjar greinar og reynt að gera lítils háttar breytingar á stjórnarskránni nú fyrir vorið og geyma vinnuna fram á næsta kjörtímabil. Þess vegna tel ég spurningu mína mjög eðlilega, 

Virðulegi forseti. Ég útskýrði þetta allt saman í ræðu minni. Hv. þingmaður var ekki í salnum þegar ég flutti ræðuna. Ég bendi henni á að fá útprent af ræðunni og lesa þar það sem ég sagði.

… svara …

Því ætti ég að vera að svara einhverju sem ég er þegar búinn að fara yfir? Hv. þingmaður virðist vita nákvæmlega hvað það er sem fer í gegnum huga mér, af hverju ég tek ákvarðanir í þessu máli,  Eins og ég sagði hér áðan: Eigum við ekki bara að hætta þeim plagsið að gera fólki upp einhver annarleg sjónarmið í þessu máli? Er ekki tími til kominn að við einbeitum okkur einfaldlega efnislega að þeirri umræðu sem hér fer fram? Ég fjallaði í nokkuð ítarlegu máli um nokkrar greinar frumvarpsins sem hv. þingmaður hefur engan áhuga á að ræða.

Frú forseti. Ástæða er til að byrja á að nefna að ég tel að það vinnulag sem valið var að viðhafa eftir 1. umr. málsins þegar það kom til nefndarinnar aftur, að fela fagnefndum þingsins að fjalla um tiltekna þætti frumvarps til stjórnarskipunarlaga, hafi verið mjög heppilegt. Með því gafst þinginu öllu tækifæri til að koma að ferlinu, þingmönnum í hinum ýmsu þingnefndum - margir sitja í tveimur - gafst tækifæri til að koma að ítarlegri og dýpri vinnu við einstakar greinar frumvarpsins en áður hafði gefist kostur í þessu einstaka ferli sem hefur staðið yfir í nokkur ár. Þetta vinnulag reyndist mjög vel, það sjáum við í afurðinni sem er nefndarálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með umsögnunum öllum sem fylgiskjölum og í þeirri umræðu sem þegar hefur átt sér stað í dag og í gær. Sú umræða hefur mestan part verið efnisleg og mjög góð og vönduð. Ég tel að þessi yfirferð hafi dýpkað málið. Sjálfur fékk ég mjög eindregna sannfæringu fyrir málinu hafandi þann starfa að vera formaður allsherjar- og menntamálanefndar sem fékk með bréfi frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umsagnar 32 greinar frumvarpsins eða nær 1/3 hluta þess. Áður en ég kom að þeirri vinnu hafði ég fylgst með málinu eins og hver annar þingmaður, lesið frumvörpin og hlustað á umræðuna, en þarna gafst mér og öðrum þingmönnum tækifæri til að koma með allt öðrum hætti að vinnunni, kalla til þá sérfræðinga sem við töldum að væri heppilegt að fá sjónarmið frá og fara mjög ítarlega og vandlega yfir málið. Þetta tókst alveg ágætlega að ég held og er liður í því sérstaka lýðræðislega ferli sem núna hefur staðið yfir meira og minna allt þetta kjörtímabil í því að endurskoða stjórnarskrána. Rétt til að undirstrika það ferli þá er fyrirliggjandi frumvarp til stjórnarskipunarlaga byggt á tillögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá sem voru afhentar forseta þingsins 29. júlí 2011. Ráðið var skipað 25 einstaklingum í fjóra mánuði til endurskoðunar á stjórnarskránni. Stjórnlagaráði var með lögunum falið að fjalla sérstaklega um ákveðna þætti sem tóku mið af niðurstöðu 950 manna þjóðfundar um stjórnarskrármálefni. Þá fékk stjórnlagaráð undirbúningsgögn frá stjórnlaganefnd sem hafði það með höndum að standa að þjóðfundinum, vinna úr upplýsingunum, afhenda þær stjórnlagaþingi og auk þess hafði stjórnlaganefnd það hlutverk að safna og vinna úr ýmsum fyrirliggjandi gögnum og leggja fram hugmyndir um breytingar til ráðsins. Forseti lagði tillögur ráðsins fram á þinginu í formi skýrslu sem fór til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þessu ferli vatt ágætlega fram. Stundum dimmdi kannski yfir því en alltaf rættist úr. Það sem mér þótti persónulega algjör vendipunktur í þessu mjög svo lýðræðislega og einstaka ferli þar sem þúsundir hafa komið að var þjóðaratkvæðagreiðslan. Þann 24. maí í fyrra samþykkti þingið að vísa því til þjóðarinnar hvort tillögur stjórnlagaráðsins skyldu lagðar til grundvallar að nýrri stjórnarskrá og jafnframt að leita álits almennings, kjósenda, á tilteknum málefnum. Ég tel að það hversu þjóðaratkvæðagreiðslan tókst vel til og hversu afdráttarlausar niðurstöður fengust þar hafi skapað algjör þáttaskil í ferlinu. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október greiddu 64,2% kjósenda atkvæði með því að frumvarp stjórnlagaráðs yrði lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Að mínu mati var ekki með neinum hætti hægt að snúa til baka eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þar lá fyrir svo skýr vilji allra þeirra kjósenda sem sáu ástæðu til að segja álit sitt á málinu um að frumvarpið skyldi liggja nýrri stjórnarskrá til grundvallar. Þar var einnig spurt um einstök álitaefni. Besta dæmið um skýran vilja kjósenda var að í einu atriði voru fyrirmæli þeirra sú að breyta því ekki sem laut að kirkjuskipan. Að sjálfsögðu verður stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og Alþingi við því. Það er besta og skýrasta dæmið um það hve mikill þungi var í þjóðaratkvæðagreiðslunni, þessi afdráttarlaus vilji í báðar áttir - í hinum spurningunum fimm var alls staðar sagt já. Þarna voru fyrirmæli frá fólkinu í landinu um að halda því horfi sem er í núgildandi stjórnarskrá. Eins og ég upplifi þetta er það svo að hver einasti þingmaður, við öll 63, hefur skoðanir á hverri einustu grein, hverju þurfi að breyta og hverju þurfi ekki að breyta og hvernig breytingarnar mega og skyldu bestar vera. En vilji einstakra þingmanna gengur ekki framar þjóðarviljanum þegar búið er að setja málið í dóm kjósenda með þeim beina og milliliðalausa hætti og þingið ákvað 24. maí í fyrra að gera. Það voru þáttaskil. Þar settum við málið í dóm kjósenda, sem greiddu því atkvæði. Við getum rakið upphaf málsins alveg aftur til ársins 2009 þegar það var skilyrði Framsóknarflokksins fyrir stuðningi við minnihlutastjórnina að skipað yrði stjórnlagaþing og að þetta ferli yrði sett af stað. Því hefur svo undið fram eins og við þekkjum. Nú erum við komin í lokakaflann þar sem Alþingi vinnur úr öllu því ferli og eftir að við höfum klárað þetta mál fyrir kosningar er endapunkturinn þjóðaratkvæðagreiðsla um nýju stjórnarskipunarlögin sem Alþingi hefur þá afgreitt frá sér. Þingið afgreiðir það frá sér til þjóðarinnar aftur og það er þjóðin sem hefur síðasta orðið um málið. Ég ætla að tæpa á allra helstu atriðunum sem allsherjar- og menntamálanefnd fjallaði um. Eins og ég sagði voru það 32 greinar, tæpur þriðjungur frumvarpsins. Útilokað að gera allri þeirri umfjöllun tæmandi skil hér enda liggur hún fyrir í umsögninni í nefndarálitinu. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur unnið úr henni og það sem hún tók upp er komið í tillögur hennar. Ég vildi samt skýra nokkur atriði sérstaklega sem voru allra þyngstu atriðin að mínu mati, þau sem snúa að íslenskri tungu, eignarhaldi útlendinga á auðlindum og fasteignum og fleiri atriðum. Fyrst að samantekt og ábendingum um það sem við vísuðum til nefndarinnar. Meiri hlutinn hefur við vinnu sína gengið út frá því að breyta sem minnstu frá tillögum stjórnlagaráðs, það var vinnulagið. Við settum okkur ákveðinn ramma og reyndum að halda okkur innan hans, sem var að fara ekki út í efnislegar breytingar sem ættu sér ekki stoð í tillögum frá þjóðfundinum eða annars staðar í ferlinu. Þannig náðum við að halda fínni samstöðu í ágætum meiri hluta í nefndinni og það markaði alla okkar lokaniðurstöðu. Við töldum brýnt að niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar væru virtar í hvívetna um að frumvarp stjórnlagaráðs væri lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Við töldum, eftir að hafa rýnt þær breytingar sem sérfræðingahópurinn gerði, að í flestum tilfellum væri um að ræða lagatæknilegar breytingar eða breytingar sem væru gerðar til að tryggja innra samræmi í frumvarpinu eða samræmi þess við alþjóðlega sáttmála. Þetta var fínstillingarvinna. Í einstökum tilfellum teljum við þó að sérfræðingahópurinn hafi farið út fyrir umboð sitt og leggjum til að gengið verði til baka frá breytingum sérfræðihópsins og að tillögur ráðsins fái að halda sér. Þó svo að við í meiri hlutanum teljum brýnt að hrófla ekki að meginstefnu við tillögum stjórnlagaráðs teljum við að í fáeinum tilvikum hnígi rök til þess að leggja til breytingar sem ekki eru upprunnar í tillögum stjórnlagaráðs og er því beint til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að gera þær. Í áliti okkar voru jafnframt tiltekin einstök atriði eða ákvæði sem við töldum að þyrfti að skoða frekar. Sumt af því hafði þá þegar verið skoðað, við höfðum ekki ýtrustu yfirsýn yfir það en vildum frekar láta það fylgja með en ekki. Í umsögn okkar fylgir listi yfir þau atriði sem við teljum að þurfi að skoða og þær breytingar sem við leggjum til að eigi að gera við málið. Að öðru leyti vísum við til ítarlegrar umfjöllunar um málið annars staðar í umsögninni. Aðeins um þau atriði sem við teljum að þurfi nánari skoðunar við. Eins og kom til dæmis fram í ræðu fyrri ræðumanns, hv. þm. Róberts Marshalls, hefur greinargerð frumvarpsins verið gagnrýnd fyrir óskýrleika á stöku stað. Við bendum á í nefndarálitinu að nauðsynlegt sé að skýringar séu afdráttarlausar og aðgengilegar við einstök ákvæði í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við teljum að við því hafi verið brugðist. Við bendum á að meta þurfi sérstök áhrif einstakra breytinga. Þær breytingartillögur sem við leggjum til eru þessar í réttri röð: 1. Á eftir orðunum „íslenskum ríkisborgararétti“ í 2. mgr. 4. gr. komi: sem öðlast hefur slíkan rétt með löglegum hætti. 2. Á eftir 4. gr. komi ný grein ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Íslensk tunga. Íslenska er þjóðtunga á Íslandi og skal ríkisvaldið styðja hana og vernda. Þetta er nýmæli, efnislegt nýmæli sem við teljum að eigi að bæta inn í frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Þetta nýmæli á sér aftur á móti stoð í tillögum frá þjóðfundi og innan ferlisins sjálfs. Þó að nefndinni hafi ekki verið falið sérstaklega að fjalla um aðfaraorð frumvarpsins töldum við samt rétt, eins og segir í umsögn okkar, að draga fram gagnrýni sem kom fram um tiltekinn þátt þeirra er varðar málefnasvið hennar, þ.e. íslenska tungu. Við töldum að huga þyrfti sérstaklega að stöðu aðfaraorða frumvarpsins og gildi þeirra og brýnt væri að ríkari skýringar yrðu gerðar um þann þátt málsins. Vísuðum við þar til þeirra sjónarmiða sem komið var á framfæri um að tilgangur aðfaraorðanna væri leiðsögn við túlkun á stjórnarskránni. Þjóðfundurinn lagði áherslu á að staðinn yrði vörður um sameiginleg þjóðareinkenni Íslendinga, þar með talið tungumálið. Niðurstaða þjóðfundarins var að vernda og efla bæri íslenska tungu sem þjóðtungu, að standa ætti vörð um hana í ræðu og riti og tryggja þyrfti sérstaklega stöðu íslenskrar tungu í skólum landsins. Hvergi var að finna skírskotun um íslenska tungu í frumvarpinu, þrátt fyrir niðurstöðu þjóðfundar. Þeim sjónarmiðum var komið á framfæri við nefndina að brýnt væri að ráða bót á þessu og setja inn í frumvarpið ákvæði um þetta efni. Slíkt ákvæði þyrfti að vera efnisákvæði frumvarpsins en ekki í aðfaraorðum enda væri óljóst hvort þau hefðu efnislegt gildi eða tilgang. Við teljum brýnt að þetta þjóðareinkenni Íslendinga sé varið og tökum undir niðurstöðu þjóðfundar um að íslensk tunga feli í sér verðmæti fyrir Íslendinga sem beri að vernda og efla. Leggur meiri hlutinn þess vegna til við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd - sem varð við því í nefndaráliti sínu - að gerð verði breyting á fyrirliggjandi frumvarpi þess efnis að framangreindu ákvæði um íslenska tungu verði bætt við sem nýju ákvæði við frumvarpið. Við bendum á að um efnisbreytingu sé að ræða, eins og ég nefndi áðan, en hún sé hins vegar í góðu samræmi við vilja þjóðfundar og eigi sér stuðning í greinargerð þeirri sem fylgdi tillögum stjórnlagaráðs. Þá bendum við líka á að skoða eigi sérstaklega stöðu íslenska táknmálsins, m.a. með tilliti til þeirra sjónarmiða sem lágu að baki því að færa í lög nr. 61/2011 sérstakt ákvæði um stöðu þess. 3. Í stað orðanna „Öllum skal tryggður réttur“ í 8. gr. komi: Allir hafa rétt. 4. Á eftir orðinu „lagaheimild“ í 2. mgr. 9. gr. komi: og sé nauðsynlegt. 5. Við 13. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Með lögum má takmarka rétt erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi. Þetta er mjög veigamikið atriði sem við vörðum heilmiklum tíma til að fjalla um og vil ég aðeins varpa ljósi á þá umræðu sem varð um það. Í nefndaráliti okkar segir meðal annars að í ákvæði 13. gr. sé ekki að finna ákvæði 2. mgr. 72. gr. núgildandi stjórnarskrár um að takmarka megi með lögum rétt útlendinga til að eiga fasteignir eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi. Fyrir nefndinni kom jafnframt fram að yfirráð yfir landi væri mikilvægur þáttur í fullveldi hvers ríkis. Því væri að finna sérreglur um fjárfestingar í stjórnarskrám margra Evrópuríkja, m.a. í 2. mgr. 44. gr. dönsku stjórnarskrárinnar en það ákvæði væri fyrirmynd þess íslenska. Það var mjög almenn skoðun í nefndinni strax þegar við fórum að fara yfir þetta að mjög mikilvægt væri að halda þessu ákvæði í stjórnarskrá. Í skýringum við ákvæðið kemur fram að þrátt fyrir að það verði fellt brott úr stjórnarskrá verði áfram heimilt að takmarka með lögum fjárfestingar útlendinga hér á landi. Við töldum þó að ákvæðið þyrfti að vera inni og það skýrði heimild löggjafans enn frekar. Svo virðist sem þeirri breytingu sem stjórnlagaráð gerði með því að fella heimildina brott hafi ekki verið ætlað að hafa efnisleg áhrif, þ.e. að stjórnlagaráð hafi litið svo á að heimildin væri áfram til staðar í lögum, að sjálfsögðu. Löggjöf sem takmarkar réttindi útlendinga til að eiga eignir hér á landi yrði áfram heimil en hún yrði ekki studd sérstakri heimild í stjórnarskrá. Þetta er alveg hárrétt, við tökum undir það, en teljum eigi að síður að ástæða sé til og til þess standi almennur vilji að slík lagagrein sé studd ákvæði í stjórnarskrá. Það var bent á að óvíst væri að unnt væri að takmarka réttindi útlendinga til fjárfestinga yrði ákvæðið óbreytt að stjórnarskipunarlögum enda lægi ekki fyrir hvort slík takmörkun gæti fallið undir skerðingarákvæði 2. mgr. 9. gr. Hugsanlegt yrði að löggjöf af þessu tagi mundi brjóta gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. En fyrir nefndinni kom fram að svo yrði ekki ef ólík meðferð yrði réttlætt með hlutlægum og málefnalegum ástæðum og að gættu meðalhófi. Þeim sjónarmiðum var komið á framfæri að brottfall ákvæðisins sem hér um ræðir úr stjórnarskrá gæti dregið úr vægi slíkrar löggjafar, þ.e. um takmarkanir á heimildum erlendra aðila til að eiga fasteignarréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi gagnvart jafnræðisreglu og skert möguleika löggjafans til að hafa hönd í bagga með þróun mála á þessum mikilvægu sviðum. Þetta töldum við mjög veigamikil og þung rök til framtíðar litið ef slíkar aðstæður sköpuðust að með einhverjum hætti væri vefengd heimild löggjafans til að setja slíkar takmarkanir. Þess vegna telur meiri hluti nefndarinnar brýnt að löggjafinn hafi heimild til að setja lög sem takmarka fjárfestingar útlendinga hér á landi en áréttar að það er löggjafans að ákveða hverju sinni hvort sú heimild verði nýtt. Í ljósi þeirrar óvissu sem virðist uppi um hvort áfram verði heimilt að setja lög af þessu tagi sé ekki til staðar ákvæði í stjórnarskrá sem heimili það með skýrum hætti lögðum við til breytingu á frumvarpinu í þá veru. Við bentum á að þrátt fyrir að hér væri um að ræða breytingu sem fæli í sér að efnisreglu væri bætt við frumvarpið teldum við breytinguna samræmast vilja stjórnlagaráðs um að löggjafanum verði áfram heimilt að takmarka fjárfestingar útlendinga hér á landi. Við töldum það liggja afdráttarlaust fyrir að stjórnlagaráð hefði litið svo á að nóg væri að hafa þetta í lögum og þar af leiðandi væri enginn efnislegur ágreiningur við ráðið um það mál. Þetta var ein almikilvægasta breytingartillagan sem við gerðum að okkar mati og lýsum yfir mikilli ánægju með að við henni var orðið af meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. 6. 14. gr. ásamt fyrirsögn orðist svo: Skoðana- og tjáningarfrelsi. Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eiga rétt á að tjá hugsanir sínar. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Þó má setja tjáningarfrelsi skorður með lögum til verndar börnum, öryggi, heilsu, réttindum eða mannorði annarra, svo sem nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi. Stjórnvöld skulu tryggja aðstæður til opinnar og upplýstrar umræðu. Óheimilt er að skerða aðgang að netinu og upplýsingatækni nema með úrlausn dómara og að uppfylltum sömu efnisskilyrðum og eiga við um skorður við tjáningarfrelsi. Hver og einn ber ábyrgð á framsetningu skoðana sinna fyrir dómi. 7. Við leggjum til að 15. gr. ásamt fyrirsögn hljóði svo: Upplýsingaréttur. Öllum er frjálst að safna og miðla upplýsingum. Stjórnsýsla skal vera gegnsæ og halda til haga gögnum, svo sem fundargerðum, og skrásetja og skjalfesta erindi, uppruna þeirra, ferli og afdrif. Slíkum gögnum má ekki eyða nema samkvæmt lögum. Upplýsingar og gögn í fórum stjórnvalda skulu vera tiltæk án undandráttar og skal með lögum tryggja aðgang almennings að öllum gögnum sem opinberir aðilar safna eða standa straum af. Listi yfir öll mál og gögn í vörslu hins opinbera, uppruna þeirra og innihald, skal vera öllum aðgengilegur. Söfnun, miðlun og afhendingu gagna, geymslu þeirra og birtingu má aðeins setja skorður með lögum í lýðræðislegum tilgangi, svo sem vegna persónuverndar, friðhelgi einkalífs, öryggis ríkisins eða lögbundins starfs eftirlitsstofnana. Heimilt er í lögum að takmarka aðgang að vinnuskjölum enda sé ekki gengið lengra en þörf krefur til að varðveita eðlileg starfsskilyrði stjórnvalda. Um gögn sem lögbundin leynd hvílir yfir skulu liggja fyrir upplýsingar um ástæður leyndar og takmörkun leyndartíma. 8. 16. gr. ásamt fyrirsögn orðist svo: Frelsi fjölmiðla. Frelsi fjölmiðla, ritstjórnarlegt sjálfstæði þeirra og gegnsætt eignarhald skal tryggja með lögum. Vernd blaðamanna, heimildarmanna og uppljóstrara skal tryggja í lögum. Óheimilt er að rjúfa nafnleynd án samþykkis þess sem veitir upplýsingar nema við meðferð sakamáls og samkvæmt dómsúrskurði. Þannig hljóðar 16. gr. eftir þá breytingu við teljum að eigi að gera og orðið er við. 14., 15. og 16. gr. eru allt tengdar greinar og fjalla um skoðanafrelsi, upplýsingarétt og frelsi fjölmiðla. Við leggjum til að 14.–16. gr. verði aftur breytt til þess sem stjórnlagaráðið lagði til en ekki eins og sérfræðingahópurinn lagði til. Samstaða var um það innan meiri hluta nefndarinnar að færa þær greinar til baka til þess sem stjórnlagaráð lagði til. Það væri betur um þær búið svo og þessum markmiðum miklu betur náð fram þannig heldur en eins og sérfræðingahópurinn lagði til. 9. Orðin „í landinu“ í 3. mgr. 19. gr. falli brott. 10. Við 2. mgr. 20. gr. bætist við málsliður svohljóðandi: Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt að félag geti sinnt lögmætu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. 11. 4. mgr. 24. gr. falli brott. Er ég þá búinn að fara yfir tillögurnar sem við gerðum. Í köflunum um skipan embættismanna og dómsvaldið fjöllum við ítarlega um þær röksemdir sem komu þar fram og vangaveltur um ýmislegt annað. Mikilvægt væri, svo dæmi sé tekið, að fyrir lægi að heimilt væri að stofna millidómstig og við fjöllum nokkuð ítarlega um það. Töluvert var rætt um 31. gr. sem snýr að banni við herskyldu. Ákvæðið er nýmæli en markmið þess er að ekki verði herskylda á Íslandi þótt Íslendingar erlendis geti þurft að þjóna í her. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að ákvæðið eigi sér stoð í túlkun á viðhorfi þjóðfundar gegn þátttöku Íslands í hernaði og Ísland væri herlaust og hernaðarlega hlutlaust friðarríki. Við bendum á að tillaga um bann við herskyldu kom ekki berum orðum fram á þjóðfundinum heldur var talið ljóst að í þeirri afstöðu sem þar birtist væri hið minnsta falin afstaða gegn rekstri á íslenskum her og þar með stuðningur við bann við herskyldu. Við tökum undir þau sjónarmið sem koma fram í ákvæðinu en bendum jafnframt á að ákvæðið eigi ekki og geti ekki komið í veg fyrir beitingu neyðarréttar til að kveðja landsmenn til varnar landi og þjóð og bjargar samfélagslegum verðmætum sem og innviðum í neyðartilfellum ef öryggi þjóðarinnar er ógnað. Við vildum taka það sérstaklega fram í umsögninni að við hefðum fjallað ítarlega um þetta og gerðum skýran greinarmun á að banna annars vegar herskyldu en hins vegar að kveðja þjóðvarðlið eða sjálfboðaliða til verkefna, annaðhvort til varna eða verndar verðmætum þegar mikið lægi við og neyðarréttur knýði á um. Þetta töldum við nauðsynlegt að kæmi skýrt fram í okkar áliti ef einhvern tímann þyrfti að skera úr um það. Þá vildi ég nefna að 30. gr. um bann við afturvirkni refsiákvæða byggist á ákvæði 1. mgr. 69. gr. gildandi stjórnarskrár. Fyrir nefndinni kom fram að fyrirsögn ákvæðisins væri of þröng, það mætti útvíkka hana til samræmis við 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Fyrirsögn ákvæðisins er: Bann við afturvirkni refsiákvæða, en fyrirsögn sambærilegs ákvæðis sáttmálans er: Engin refsing án lagafyrirmæla. Bendum við á að þrátt fyrir þetta verður efnisinntaki ákvæðisins í raun betur lýst með tilvísun til banns við afturvirkni refsiákvæða enda felst í því að engin refsing sé gerð án laga. Jafnframt er almennt vísað til banns við afturvirkni refsiákvæða í umfjöllun um sambærileg ákvæði, þar á meðal 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Teljum við í meiri hlutanum því fyrirsögnina vera í samræmi við efni ákvæðisins. Við nefndarmenn ákváðum að skipta því með okkur í 2. umr. að fara yfir hina ýmsu kafla, þá næðum við betri og dýpri yfirferð. Við fjölluðum til dæmis heilmikið um 24. gr. sem snýr að menntun. Markmið ákvæðisins er að tryggja rétt allra til náms í grunnskóla og framhaldsskóla, þó ekki sérskóla, sem uppfylli ákveðin efnisleg viðmið varðandi inntak, og að tryggja öllum sem skólaskylda nær til aðgang að menntun án endurgjalds. Vildum við benda á í því samhengi að í skýringum stjórnlagaráðs segir að í ákvæðinu felist að menntun er ekki aðeins ætlað að bjóða upp á tilsögn í hefðbundnum námsgreinum heldur einnig að þjálfa nemendur í gagnrýnni hugsun og kenna þeim að þekkja samfélagsleg réttindi og skyldur. Fjallað var heilmikið um hvað fælist í hugtakinu og þeim sjónarmiðum var hreyft fyrir nefndinni að óljóst væri hvort ákvæðið fæli í sér almenna menntun eða menntun á skólaskyldustigi. Bendum við á að ákvæðinu sé einkum beint að grunnskóla- og framhaldsskólastigum til að skýra það. Auðvitað hefur menntun og umfang hennar breyst mikið á umliðnum árum. Fólk er sem betur fer margt hvert meira og minna að mennta sig, endurmennta og símennta langt fram eftir ævinni allri. En þessu ákvæði er sérstaklega beint að börnum og ungmennum og menntun þeirra, skólaskyldu og framhaldsskólanum, og við töldum ástæðu til að taka það sérstaklega fram. Aðeins almennt um málið. Það er mjög mikilvægt að það ferli sem var sett af stað á sínum tíma gangi til enda. Það væri mikill skaði af því ef málið færi forgörðum og festist inni í þinginu rétt áður en kjörtímabili lyki og við næðum ekki að ljúka þeirri vinnu sem okkur var svo sannarlega falið að gera, bæði í síðustu þingkosningum og aftur með þjóðaratkvæðagreiðslunni þann 20. október síðastliðinn. Að hunsa þann afdráttarlausa vilja sem þar kom fram um að tillögur stjórnlagaráðs lægju til grundvallar nýrri stjórnarskrá væru mjög dapurleg endalok á þessu glæsilega ferli. Það er erfitt að hugsa sér þann skaða sem yrði ef öll þessi mikla vinna og ferli færi forgörðum og frysi hér inni rétt fyrir lok kjörtímabilsins. Ástæða er til að heita því á Alþingi að alþingismenn allra þingflokka leggi sig fram um að ljúka málinu með sóma og gangi til atkvæða eftir 2. umr. þegar umræða er tæmd. Hvort sem sú umræða tekur tvo, þrjá, fjóra eða fimm daga í viðbót er ekki meginmálið, hún þarf auðvitað að taka þann tíma sem þarf þannig að allir þingmenn sem vilja geti tjáð sig. Hér erum við að vinna að því að endurskoða samfélagssáttmálann okkar, og þetta er heildstætt lýðræðisferli. Það er gífurlega mikilvægt að það gangi óslitið og óhindrað til enda. Hér hafa allir sem að málinu hafa komið lagst á eitt um að það megi verða sem best. Við erum að fjalla um þau mikilvægustu mál sem hvern og einn snerta; ákvæði um réttindi borgaranna, beint lýðræði, auðlindirnar og yfirráðin, stjórnskipanina sjálfa, jafnt vægi atkvæða, eða a.m.k. stór skref í áttina að því, skipan æðstu embættismanna, réttarstöðu hvers og eins. Auðvitað verður frumvarp til stjórnarskipunarlaga og síðan ný stjórnarskipunarlög aldrei óskalisti hvers og eins þingmannanna 63 sem hér eru. Það eru að sjálfsögðu átök um ýmis álitaefni í stjórnarskipunarlögum rétt eins og öllum öðrum stjórnmálum. Fyrr má nú aldeilis fyrr vera. Við skipumst í flokka því að við höfum ólík sjónarmið. Okkar er að ná sem mestri samstöðu og sem mestum samhljómi um niðurstöðuna, eins og rætt var um fyrr í dag, að það sé meiri en ásættanleg málamiðlun um nýjan samfélagssáttmála, að það sé sem breiðust samstaða um nýja stjórnarskrá þó svo að auðvitað sé aldrei hægt að tryggja að allir séu sáttir við allt í slíku. Í mestallri þeirri umræðu sem ég hef fylgst með í þinginu í kringum þetta mál hafa þingmenn meira og minna haldið fram málefnalegum og sannfærandi sjónarmiðum um ýmis álitaefni og atriði. Ég ber virðingu fyrir öllum þeim ábendingum og skoðunum sem hér koma fram. En við þurfum alltaf eins og í öllum öðrum málum að ná saman að lokum um niðurstöðuna. Ég held að við séum langt komin með það hér. Eftir allt þetta ferli þar sem þúsundir Íslendinga og síðan þjóðin í þjóðaratkvæðagreiðslu komu að - og eins og ég nefndi í upphafi minnar ræðu markaði þjóðaratkvæðagreiðslan 20. október síðastliðinn algjör þáttaskil í ferlinu, þá urðu straumhvörf í ferlinu - ber þinginu ótvíræð skylda til að ljúka þessu máli. Frá og með þjóðaratkvæðagreiðslu sem og áður hefur þingið unnið hörðum höndum með mjög yfirveguðum og vandvirkum hætti að því að ljúka þessu mikilvæga máli. Það var auðvelt að mikla ferlið og verkefnið fyrir sér og leggja það bara til hliðar, en það var sem betur fer ekki gert. Í öllum aðalatriðum hefur mjög vel tekist til að mínu áliti. Við getum lengi rökrætt um einstakar tillögur, álitaefni og einstakar breytingar, en við erum komin hér að niðurstöðu sem við teljum viðunandi eða heppilega í langflestum atriðum. Ég held að umræðan þessa tvo daga hafi líka sýnt að vel hafi til tekist og nefndarálit um frumvarpið frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, ber svo sannarlega með sér að þetta mikla lýðræðisferli sem hefur staðið óslitið yfir á kjörtímabilinu öllu um endurskoðun á stjórnarskránni er að bera þann ávöxt sem getur verið og á að verða ný stjórnarskrá. Þjóðin mun að sjálfsögðu hafa síðasta orðið í þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá eftir að Alþingi hefur, nú á næstu dögum og vikum, klárað málið og greitt um það atkvæði í þinginu.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður flutti hér efnislega ræðu og fór yfir það málasvið sem sú nefnd sem hann veitir formennsku fór yfir í sambandi við aðdraganda þessa máls. Ég tel að hv. þingmaður hafi lagt allt of mikið í útskýringar og ályktanir af því sem gerðist annars vegar á þjóðfundinum og hins vegar í þjóðaratkvæðagreiðslunni, sem sumir hafa raunar kallað skoðanakönnun. Það hefur verið á það bent, m.a. af prófessor Gunnari Helga Kristinssyni, að valið á þjóðfundinn sé ekki endilega sú endurspeglun á þjóðarvilja sem menn hafa verið að reyna að draga ályktanir af, það sé hægt með miklu einfaldari og markvissari hætti að laða fram hugmyndir manna í þessum efnum á grundvelli skoðanakannana. Nú vil ég taka fram að ég var ekki andvígur því nema síður sé að þjóðfundur færi fram. Ég taldi hann hluta af því mikla mósaíki sem við vildum stilla upp áður en við færum að vinna af alvöru að endurskoðun á stjórnarskránni. Ég held hins vegar að mjög varhugavert sé að draga of miklar ályktanir af niðurstöðu þjóðfundarins, m.a. með skírskotun til álits prófessors Gunnars Helga Kristinssonar sem ég var að vitna til. Sama vil ég segja varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna að hún var nokkuð skýr að sumu leyti. Hún var t.d. skýr varðandi afstöðu manna til kirkjuskipaninnar. Tökum annað dæmi, afstaðan til þjóðareignar á auðlindum. Ég hygg að ekki sé mikill ágreiningur um að menn vilja hafa ákvæði í þessa veru inni í stjórnarskránni, en þegar kemur að því að útfæra það vandast hins vegar málið. Sú útfærsla sem við sjáum hérna í þessu frumvarpi er að mínu mati algjörlega ónothæf. Ég geri ráð fyrir því að einhverjir aðrir muni halda því fram að með skírskotun til þjóðaratkvæðagreiðslunnar sé einmitt búið að uppfylla þann vilja sem hafi komið fram þar. Það sem ég er einfaldlega að segja er þetta: Við erum komin alveg ótrúlega stutt. Þrátt fyrir alla þessa vinnu, þrátt fyrir að menn þykist hafa sótt umboð sitt til þjóðarinnar með margvíslegum hætti erum við komin ótrúlega stutt, sem við sjáum af því að útfærslan, kjötið á beinunum, er ekki til staðar í svo mörgum veigamiklum atriðum.

Frú forseti. Það er einmitt kjarni málsins að við ákváðum á hverjum tíma að beita tilteknum aðferðum í ferlinu til að ná fram næsta áfanga. Það var ákveðið að kalla eftir þjóðfundi með þeim hætti sem það var gert. Það mátti alveg örugglega gera þetta einhvern veginn öðruvísi, eins og prófessorinn sem vísað var í nefndi, ég geri alls ekki lítið úr því. Kannski var það jafngóð aðferð, kannski var það betri aðferð, ég veit það ekki, en við ákváðum á sínum tíma að tiltekinn þáttur í ferlinu yrði viðhafður. Þjóðfundurinn, úrvinnslan úr honum, kosningin til stjórnlagaþingsins o.s.frv. Ég held að summa alls þess sem við ákváðum að ferlið innihéldi hafi skilað okkur þeirri niðurstöðu sem var borin fyrir þjóðina 20. október síðastliðinn. Eins og ég nefndi áðan þótti mér verða algjör þáttaskil í málinu þegar þjóðin var spurð beint að því hvort tillögur stjórnlagaráðsins ættu að liggja til grundvallar nýrri stjórnarskrá eða ekki. Svarið var svo afdráttarlaust og yfirgnæfandi já. Síðan voru tiltekin stór álitaefni lögð beint fyrir eins og ég nefndi áðan með kirkjuskipan. Þar var ákveðið að halda henni í því horfi sem hún er í dag, það var mjög klár niðurstaða og skýr líka. Margt mátti örugglega gera öðruvísi á flestum stigum ferilsins, en við komumst alltaf að tiltekinni niðurstöðu á hverjum tíma. Ég held að hún hafi alltaf verið farsæl, alltaf verið heppileg, í sjálfu sér alltaf verið rétt, þótt alltaf sé hægt að velta því upp eftir á hvort við hefðum getað haldið öðruvísi á þessu með skoðanakönnun í stað þjóðfundar. Ég bara veit það ekki. Ég held að það komi alveg til álita, en við gerðum þetta svona þá. Niðurstaðan var viðunandi. Hér erum við stödd núna með fullbúið og þroskað mál í höndunum sem Alþingi er með núna á lokasprettinum.

Virðulegi forseti. Ekki get ég tekið undir með hv. þingmanni að þetta sé fullbúið og þroskað mál. Mér finnst þetta vera mál sem við erum komin ótrúlega stutt með. Ég tók áðan dæmið um auðlindaákvæðið. Nú ætla ég að taka annað dæmi sem snertir það málasvið sem hv. þingmaður var að fara yfir, það er 15. gr. varðandi upplýsingarétt. Mjög alvarlegar athugasemdir hafa komið fram um þá grein, t.d. frá umboðsmanni Alþingis þar sem hann bendir á að fyrirmynd þess fyrirkomulags sem verið er að reyna að teikna inn í stjórnarskrána sé sótt frá Svíþjóð. Þar hafi meðferð þessara mála og réttur almennings til aðgangs að gögnum mótast á mjög löngum tíma, sem sé eins konar forsenda fyrir því að hægt sé að innleiða þetta ef menn vilja gera það með þeim hætti sem ákvæðið kveður á um. Björg Thorarensen prófessor bendir á að þetta ákvæði leggi skyldur á stjórnvöld sem þau geti ekki uppfyllt við núverandi aðstæður. Það er líka vakin athygli á því að til að mynda hin nýsamþykktu upplýsingalög ganga miklu skemur en þetta ákvæði mælir í raun og veru fyrir um. Þarna erum við enn á ný komin með ákvæði sem menn þurfa ekki endilega að vera mjög ósammála um í aðalatriðum, en er óframkvæmanlegt við þær aðstæður sem við búum við í dag. Við erum ekki búin að undirbyggja það og það kallar á ákveðna hefð, reynslu og vinnu, sem ekki hefur farið fram. Það er þetta, virðulegi forseti, sem ég er að vísa til þegar ég segi að málið sé komið svo ótrúlega stutt. Þrátt fyrir að menn séu að vísa í þjóðfundinn, þjóðaratkvæðagreiðsluna og stjórnlagaráðsvinnuna þá erum við komin alveg ótrúlega stutt í þessu mikla máli.

Frú forseti. Ég geri ekki lítið úr því að menn dragi það fram að einhverjir hnökrar geti komið á kerfið við innleiðingu nýmæla, rétt eins og hv. þingmaður tók dæmi um með upplýsingaréttinn. Hann gerir ráð fyrir því að opinber skjöl verði sjálfkrafa aðgengileg og opin, með því verði aðgangur að skjölunum auðveldaður sem mundi stuðla að meira aðhaldi og fleiru sem er talið upp sem meginröksemdir fyrir honum. Eðlilegt er að viðbrögð komi fram frá kerfinu um að við innleiðinguna geti þurft að grípa til bráðabirgðaákvæða, seinkunar, viðbragða og undirbúnings margs konar, það er bara eðlilegt. Ég held að það sé vel undir það sett og vel undir það búið. Við erum að ræða þetta akkúrat núna. Það er verið að benda á álitaefnin í greinargerðum og bregðast við þeim með bráðabirgðaákvæðum og fleiru. Ég held að í rauninni sé brugðist við öllu sem hefur verið bent á að geti horft til trafala í þessu ferli, svo langt sem það nær.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir ágæta ræðu, en reyndar er ég dálítið uggandi yfir ofurtrú hans á þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ég hlustaði á viðtal í sjónvarpinu að kvöldi kosningadags við konu sem hafði greitt atkvæði, hún var spurt hvort það hefði verið erfitt. Nei, það hafði ekki verið erfitt. Þau ræddu þetta um morguninn yfir kaffibollanum og tóku ákvörðun um að styðja stjórnarskrána. Það vill svo til að ég eyddi öllum janúar í fyrra í að lesa þessa sömu stjórnarskrá. Ég komst ekki alveg til botns í henni. Ég er ansi hræddur um að það hafi ekki allir tekið ígrundaða og djúpa ákvörðun af þessum 80 þús. kjósendum sem þó greiddu atkvæði. Mér líður þess vegna illa þegar ég heyri hv. þingmann vísa til þess að þjóðaratkvæðagreiðslan bindi hendur stjórnlagaþingsins, sem er Alþingi, í því að setja sér stjórnarskrá. Síðan er það spurningin um frumvarpið sem hv. þingmaður flutti. Hann flutti frumvarp um nýja stjórnarskrá. Hún er ekki í samræmi við þessa frægu þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún er ekki í samræmi við tillögur stjórnlagaráðs. Helling var breytt að ráðleggingu lögfræðinganefndarinnar. Af hverju í ósköpunum flutti ekki hv. þingmaður tillögu stjórnlagaráðs óbreytta fyrst þjóðaratkvæðagreiðslan hafði svona ógurlega mikið að segja? Svo gerist það merkilega að sama nefnd, sama fólk, kemur með breytingartillögu við sínar eigin tillögur og breytir aftur baka. Það segir: „Fyrirgefið, ég skildi ekki alveg það sem þjóðin var að fara.“ Eða: „Ég hlýddi of mikið á lögfræðinganefndina.“ Þetta er náttúrlega alveg með ólíkindum. Alveg með ólíkindum. Þegar maður les nefndarálit nefndarinnar um það hvernig hún vingsar fram og til baka, maður verður ekkert voðalega klókur af því. En varðandi það að þjóðin greiði svo að lokum atkvæði um stjórnarskrána með bindandi hætti, það mun hún aldrei gera. Aldrei. Það veit hv. þingmaður. Í næstu kosningum mun þjóðin greiða atkvæði um nýja ríkisstjórn fyrir næsta kjörtímabil, síst af öllu mun hún greiða atkvæði um stjórnarskrána.

Frú forseti. Ég átti við að þegar Alþingi hefur afgreitt frumvarpið frá sér og ný lög um stjórnskipan hafa verið samþykkt á Alþingi gengur þjóðin til sérstakrar þjóðaratkvæðagreiðslu, að sjálfsögðu. Það mun fylgja með ákvörðun Alþingis og hefur marg verið sagt og lýst yfir að þjóðaratkvæðagreiðsla verði haldin um niðurstöðuna sem hér verður samþykkt áður en við hættum seinni partinn í mars. Það liggur alveg ljóst fyrir að sjálfstæð þjóðaratkvæðagreiðsla verður haldin um hana. Hvað varðar trú eða ofurtrú á þjóðaratkvæðagreiðslum vitum við öll hvernig það er. Við ákváðum að setja það í hendur þjóðarinnar hvort tillögur stjórnlagaráðsins ættu að liggja til grundvallar nýrri stjórnarskrá eða ekki. Það er kjarni málsins. Það var kjarninn í þjóðaratkvæðagreiðslunni, ásamt því að spyrja um einstök efnisatriði. Niðurstaðan úr atkvæðagreiðslunni var svo dúndrandi skýr, hún var svo afdráttarlaus. Rúm 64% af þeim sem komu á kjörstað  Það er ekki spurning um blinda trú á þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þetta er spurning um að við ákváðum að fara þessa leið, síðan eru engin mannanna verk yfir skoðun eða gagnrýni hafin. Þess vegna var það bara sjálfsagt mál að fara ítarlega yfir tillögur stjórnlagaráðsins til að stilla þetta allt saman af, gæta að samræmi og ýmsu slíku þegar upp var staðið.

Frú forseti. Ekki jókst trú mín á frumvarpið og ferlið þegar hv. þingmaður sagði að næsta þing mundi ákveða að senda þetta til þjóðaratkvæðagreiðslu, þetta sama stjórnarskrárfrumvarp. Það er í gildi stjórnarskrá. Hún segir að þegar Alþingi hefur samþykkt breytingar á stjórnarskrá verði þing strax rofið og boðað til kosninga, það verður væntanlega gert í vor, síðan komi nýtt þing og ef það samþykkir breytinguna er hún orðin að stjórnarskipunarlögum. Því fær ekkert breytt. Ætlar hv. þingmaður því þingi að láta þá stjórnarskrá aftur í þjóðaratkvæðagreiðslu? Hvað skyldi það gera, frú forseti, ef þjóðin hafnar stjórnarskránni í þeirri kosningu? Hún hlýtur að hafa leyfi til þess. Þá er engin stjórnarskrá í gildi. Hvað er eiginlega að gerast í rökhugsuninni?

Frú forseti. Það er undarlegt að heyra að hv. þingmaður dragi það í efa að ný stjórnarskrá fullbúin og í endanlegri gerð gangi til þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er bara svo sjálfsagt mál. Því hefur margoft verið lýst yfir af forustumönnum, eins og ég sagði áðan, að frumvarp til laga um stjórnskipun sem þingið hefur afgreitt frá sér sem stjórnarskipunarlög gangi til þjóðaratkvæðagreiðslu. Því hefur margoft verið lýst yfir af forustumönnum stjórnarflokkanna og mörgum öðrum þingmönnum og aldrei mótmælt svo ég viti af neinum. Það er sjálfsagt mál að einhver hafi aðra skoðun, að ekki eigi að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um endanlega gerð hinnar nýju stjórnarskrár. Mér finnst það sjálfsagt mál og á það hafa aldrei verið bornar brigður hér þegar fram hefur komið afdráttarlaus vilji stjórnarmeirihlutans til að slík atkvæðagreiðsla fari fram. Það liggur bara í hlutarins eðli. Það er endirinn á hinu langa og ítarlega lýðræðisferli sem hefur staðið yfir við endurskoðun stjórnarskrárinnar.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að svindla mér inn í andsvör hv. þingmanna Björgvins G. Sigurðssonar og Péturs H. Blöndals, en meðal annars hefur verið spurning í þinginu hvort sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla verði um nýja stjórnarskrá eða stjórnarskrárfrumvarp samhliða þingkosningum í vor eins og sumir talsmenn ríkisstjórnarinnar lýstu stundum yfir hér á fyrri stigum. Mér heyrðist hæstv. forsætisráðherra draga í land í síðustu viku. Yfirlýsingar hafa verið misvísandi og ef ætlunin er að gera nýja stjórnarskrá þannig úr garði að hún þurfi samþykki þjóðaratkvæðagreiðslu til að ná gildi þyrfti að koma fram breytingartillaga við frumvarpið sem fæli það í sér en slík breytingartillaga hefur ekki enn sést þó að hún kynni auðvitað að koma á síðari stigum. Að þeirri umræðu slepptri velti ég fyrir mér atriði sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar. Ég tek það fram að ég held að allsherjarnefnd hafi að mörgu leyti unnið gott starf þó að nokkuð snöggt yrði um lyktir þess nefndarstarfs eins og fram kom hér í umræðum á sínum tíma. Það er ljóst að menn hafa velt ýmsu fyrir sér í nefndarstarfinu. Ég vildi spyrja hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, formann allsherjarnefndar, hvort hann sé ekki sammála því sem fram kemur í nefndarálitinu í kaflanum „Atriði sem þurfa nánari skoðunar við“ þar sem er fjallað um óskýrleika greinargerðar og að brýnt sé að ráða bót á því og eins þar sem segir: „Brýnt er að meta áhrif frumvarpsins verði það samþykkt. Á þetta meðal annars við um fjárhagsleg áhrif þess, raunveruleg réttaráhrif og ávinning breytinga og nýmæla og mögulega ókosti þeirra eða afleidd áhrif. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að meta þarf hvaða lögum þurfi að breyta …“ Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður sé ekki sammála þeim ábendingum 

Frú forseti. Fyrst um fyrra atriðið þá veit ég ekki til þess að lögð hafi verið fram tillaga um tímasetningu á margboðaðri þjóðaratkvæðagreiðslu um lögin, en margir hafa talið heppilegt að hún yrði samhliða þingkosningum. Það má vel vera að það sé enn þá hugmynd og tillaga hæstv. forsætisráðherra, mér er ekki kunnugt um það, en ég held að mjög heppilegt væri að klára málið þá. Það hefur margoft verið sagt að lyktir ferilsins séu þær að þjóðin greiði aftur atkvæði um málið í endanlegri gerð frá þinginu. Það finnst mér algjörlega sjálfsagt mál og engin önnur leið að ljúka því mikla lýðræðisferli sem átt hefur sér stað. Það er einstakt í heiminum með hvaða hætti endurskoðun á stjórnarskránni hefur farið fram hérna á Íslandi, á sér enga líka, og við munum örugglega verða stolt af því lengi í framtíðinni. Hvað varðar hitt sem þingmaðurinn nefndi, um þau atriði sem þarf að skoða, þá fjölluðum við ítarlega um þessar 32 greinar og fengum marga til samtals og samræðu við okkur um þær. Margir voru mjög gagnrýnir á ýmislegt og komu með margar ábendingar. Við vildum að sjálfsögðu árétta það að við teldum að einstök áhrif, sem við vissum ekki og höfðum ekki yfirsýn yfir hvort væri verið að skoða í hinni nefndinni eða væri búið að því o.s.frv., þurfi að meta sérstaklega. Stjórnskipunarnefnd hefur að sjálfsögðu unnið úr þessum tillögum og farið ítarlega yfir alla þætti málsins. Breytingartillögurnar sem við gerum held ég að séu allar settar fram sem í áliti stjórnskipunarnefndar nema hugsanlega ein sem snýr að menningarminjum.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson ætti að nota landsfund Samfylkingarinnar sem hefst á morgun til að ræða við aðra forustumenn í flokki sínum um það hvaða stefnu þeir ætli eiginlega að taka varðandi þessa þjóðaratkvæðagreiðslu, hvenær hún eigi að vera og hvernig þeir ætli að fara að því framkvæma hana, vegna þess að ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla sem ætti að fara fram samhliða alþingiskosningum þyrfti að byggja á einhverjum nýjum lögum því að sá frestur sem greindur er í lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna er liðinn þannig að ekki yrði farið eftir þeim lögum. Þarna er því greinilega, miðað við misvísandi yfirlýsingar einstakra forustumanna í Samfylkingunni, einhver vafi sem hv. þingmenn og forustumenn Samfylkingarinnar geta notað landsfundinn til að skerpa á. Hitt er annað mál, ég get sagt að þær ábendingar sem ég vísaði til áðan og er að finna á bls. 68 neðst í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, ábendingar um óskýrleika greinargerðar og brýna þörf á að meta áhrif frumvarpsins, eru góðar ábendingar frá meiri hluta allsherjarnefndar. Það verk er 

Fyrir liggur ákvörðun um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Tímasetningin á henni hefur einfaldlega ekki, svo mér sé kunnugt um, verið lögð til. Það er annarra að leggja hana til og hefur ekki komið enn þá inn í þessa umræðu hér. Það á því eftir að koma í ljós hvenær hún verður nákvæmlega. Það sem hefur margoft verið heitið er að þetta ferli gangi óslitið til enda og endirinn á því er þjóðaratkvæðagreiðsla um endanlega gerð tillagnanna. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur verið að vinna og mun vinna og er að vinna mjög nákvæmlega úr umsögnunum og álitunum sem til hennar var beint. Það er fullyrt hér að hún hafi ekki gert það í einhverjum tilfellum. Ég efast um að það sé rétt og dreg ekki í neinn efa að ferlið sé í gangi, það sé verið að meta það sem þarf að meta eða hafi ekki verið metið áður, af því að ég veit að í nefndinni var farið mjög nákvæmlega yfir allar umsagnir og brugðist við öllu sem þar kom fram.

Frú forseti. Við ræðum nefndarálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá meiri hluta og minni hluta. Ég vil óska eftir því að formaður nefndarinnar, hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, verði viðstödd umræðuna, hún hefur reyndar verið mjög þaulsetin. Þessi umræða hefur einmitt kallað eftir því að hér fari fram málefnaleg umræða um breytingarnar. Fyrst af öllu langar mig til að fara í gegnum rökfræðina, og það væri ágætt ef hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson gæti verið viðstaddur og hlustað á rökfræðina út frá því sem hann er að leggja til. Það þyrfti að kalla hann til salarins.

Forseti getur ekki kallað einstaka þingmenn í sal, hv. þingmaður, það er þeirra val.

Nei, en hann ræddi áðan ákveðna rökfræði um áframhaldandi ferli, en ég hef miklar efasemdir um þá rökfræði og ætla að koma inn á það núna. Hann sagði að nú verði samþykkt eitt stykki stjórnarskrá. Þing verður rofið samkvæmt gildandi stjórnarskrá og boðað til almennra kosninga. Þá fara kjósendur og kjósa sér flokka og fólk til að stýra landinu næstu fjögur árin, til að taka á efnahagsmálum og öðru slíku. Svo kemur nýtt þing saman og miklar breytingar væntanlega í farvatninu. Því þingi, samkvæmt því sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sagði, er ætlað að leggja stjórnarskrána í þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú skulum við hugsa okkur að það gangi eftir, að nýtt þing hlýði þeim forustumönnum stjórnmálaflokkanna sem sitja núna í meiri hluta. Gefum okkur það að nýtt þing setji tillöguna í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við skulum hugsa okkur í fyrsta lagi að hún verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem ekki er bindandi, frú forseti, vegna þess að þá þarf Alþingi að taka ákvörðun um hvort það samþykki þessa stjórnarskrá. Ef Alþingi hafnar henni, hið nýja, þá gerist ekki neitt, þá er öll þessi vinnan farin. En ef Alþingi samþykkir hana, hvað gerist þá? Þá verður hún að nýrri stjórnarskrá, sem þjóðin hefur aldrei greitt bindandi atkvæði um. Þetta er ekki gott ferli. Ég hef lagt til miklu einfaldara ferli. Við breytum bara 79. gr. einni sér, og þá er hægt strax í upphafi næsta þings að setja nýja stjórnarskrá, eða þá stjórnarskrá sem þáverandi þingi dettur í hug að samþykkja, í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem er þá bindandi, frú forseti. Ég hef lagt þetta til allan tímann. Það hefur ekkert verið hlustað á það. Við getum farið þá leið að þingið samþykki breytingu á 79. gr. og við lagt fram þessa hugmynd sem hefur verið rædd ítarlega í dag og í gær og verður rædd áfram í þarnæstu viku, og á eftir að gera heilmiklar breytingar á. Sú tillaga verði þá lögð fram á næsta þingi ef því þingi sýnist svo. Það getur að sjálfsögðu komið með enn eina breytingu á þessum tillögum. Ég ætla að vona að menn nýti þá gífurlegu vinnu sem lögð hefur verið í þetta, bæði af hendi stjórnlagaráðs, lögfræðinganefndarinnar, háskólasamfélagsins, alþingismanna, einstakra nefnda o.s.frv. Ég vona að menn nýti þá vinnu og flytji nýtt frumvarp með almennilegri greinargerð sem sagt er frá einni hlið en ekki að í henni séu margar mismunandi og misvísandi tilvísanir og skoðanir. Greinargerðin með því frumvarpi til stjórnarskrárbreytingar verði þá rökrétt og breytingarnar séu í sjálfu sér þannig að hægt sé að nota þær sem lögskýringargögn. Sem stendur er ekki hægt að samþykkja þetta frumvarp vegna þess að lögskýringargögnin eru mótsagnakennd. Gögn frá stjórnlagaráði, lögfræðinganefnd, nefndinni sjálfri sem flutti þetta, eru mótsagnakennd, maður les í gegnum þau og þau eru virkilega mótsagnakennd. Og þó að menn vildu semja núna mjög gott nefndarálit, sem væri mjög skýrt og skorinort, þá mundi það aldrei taka til baka þau lögskýringargögn sem dómarar og lögmenn mundu nota úr hinu frá stjórnlagaráði og frá lögfræðinganefnd. Mér sýnist því að besta lausnin á þessu sé sú að samþykkja breytingar á 79. gr. og koma svo með nýtt frumvarp frá hinu nýja Alþingi sem nýti alla þá miklu vinnu sem hér hefur verið unnin. Ég skrifaði umsögn 21. febrúar 2012 og hafði lagt í hana mikla vinnu. Mér segir svo hugur, frú forseti, að það hafi bara alls ekki verið lesið, álit upp á 30–40 síður. Mér segir svo hugur að það hafi hvergi verið lesið. Ég hef til dæmis ekki heyrt nokkurn mann taka á því sem ég benti á í nefndarálitinu að á 80 stöðum í þessu frumvarpinu til stjórnarskipunarlaga er vísað í það að Alþingi skuli setja lög. Ég ætla að nefna nokkur slík dæmi, bara nokkur til skýringar. Í frumvarpinu stendur: „Friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu skal tryggð.“ Af hverjum? Af hverju stendur einfaldlega ekki í stjórnarskránni: Einkalíf, heimili og fjölskylda okkar eru friðhelg? Af hverju stendur það ekki? Það liggur þá alveg á tæru, enginn er að tryggja það. Það stendur einfaldlega í stjórnarskránni og hún er grundvöllurinn undir bæði lagasetningu og dómsvald. Í breytingartillögu við frumvarpið er sagt: „Frelsi fjölmiðla, ritstjórnarlegt sjálfstæði þeirra og gegnsætt eignarhald skal tryggja með lögum.“ Hvað gerist ef engin lög yrðu sett? Hvað gerist ef lögin eru ekki alveg í samræmi við það sem menn töldu að ætti að standa þarna? Hver á að dæma um það hvort þetta sé í samræmi við stjórnarskrá eða ekki þegar þetta stendur svona í stjórnarskránni? Ef Alþingi setur lög um frelsi fjölmiðla, hver á að dæma um það hvort það standist stjórnarskrá þegar það er Alþingi sjálft sem á að fylla upp í stjórnarskrána? Ég tel að það hefði verið miklu betra að segja: Fjölmiðlar skulu vera frjálsir, ritstjórnir þeirra sjálfstæðar og eignarhald gegnsætt. Þá er það alveg á tæru. Þá stendur það í stjórnarskránni. Ekki er hlustað á þetta. Ég hef heldur ekki fengið mótbáru við því að það sé allt í lagi. Síðan stendur hér: „Vernd blaðamanna, heimildarmanna og uppljóstrara skal tryggja í lögum.“ Af hverju stendur ekki: Starf fréttamanna skal verndað sem og heimildarmanna þeirra. Af hverju stendur það ekki? Þá er stjórnarskráin sem undirstaða búin að segja það og dómstólar geta strax dæmt. Þetta eru meðal fjölda annarra dæma. Til dæmis segir í 17. gr.: „Tryggja skal með lögum frelsi vísinda, fræða og lista.“ Aftur skal Alþingi vera virkt til að stjórnarskráin verði gild. Hún er ekki gild fyrr en Alþingi er búið að gera eitthvað. Af hverju stendur ekki: Vísindi, fræði og listir skulu vera frjáls. Af hverju stendur það ekki bara? Þá yrði það alveg á tæru. „Öllum skal tryggður réttur til að stofna félög í löglegum tilgangi.“ Af hverju stendur ekki: Við megum stofna félög? Ekki var hlustað á þetta. Það er ekki mikið mál að laga þessi 80 atriði. Stjórnarskráin yrði miklu skýrari þegar búið væri að orða hlutina með þeim hætti að ekki þyrfti að setja þá í lög. Þá ætla ég að tala örlítið um dýravernd. Það er sérstakur kafli um dýravernd í stjórnarskránni. Mér finnst menn vera að þynna út stjórnarskrána. Það eru heilmikil og góð lög um dýravernd og eflaust má bæta þau. En að setja þau í stjórnarskrá sem á aðallega að fjalla um mannréttindi finnst mér þynna út mannréttindi og gera lítið úr þeim. Svo lendir maður náttúrlega í spurningum og vandamálum með hvað fellur undir dýravernd. Til dæmis geitungar, falla þeir undir dýravernd? Má ég drepa geitung? Eða nýtur hann sérstakra réttinda? Hvað með bakteríur? Hvar endar þetta? Ég hef talað við kjósendur um þetta og einn taldi að þetta ætti við um gæludýr en ekki húsdýr af því að þeim er slátrað. Gæludýrin eru reyndar líka tekin af lífi. En hvar ætla menn að afmarka þetta? Mér finnst þetta alger óþarfi. Við getum bara treyst á þau ágætu lög sem við höfum um dýravernd en það má kannski bæta þau. Svo gerist dálítið merkilegt með forseta Alþingis. Hann er kosinn á þing sem löggjafi. Hann býður sig fram til að stunda löggjafarstarf. En ef hann skyldi nú lenda í því óláni að vera kosinn forseti Alþingis þá er hann ekki lengur löggjafi. Hann hefur ekki atkvæðisrétt á Alþingi. Hann hverfur úr hlutverki löggjafarsamkundunnar og fer í einhverja furðulega tóma stöðu. Hann er alla vega ekki löggjafarvald. Ég skil þetta ekki. Svo er hann auk þess staðgengill forseta Íslands. Hvers lags staða er þetta eiginlega? Og hvaða hlutverk hefur þessi maður eða kona sem hvorki er löggjafarvald né framkvæmdarvald og staðgengill forseta Íslands? Ég held að menn þyrftu nú að skoða þetta allítarlega.

Það er búið að gera það, það er breytingartillaga ...

ja, það er breytingartillaga. Það er þá mín sök að hafa ekki lesið allar breytingartillögurnar, en ég þakka fyrir þessa ábendingu og mun kanna það strax og ég hef lokið ræðu minni. Þá er það spurningin um persónukjör. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerir algera breytingu á persónukjöri, þ.e. á 39. gr. Það sem menn eru að reyna að gera, og ég er í sjálfu sér mjög hlynntur, þ.e. að það sé meira um persónukjör á Íslandi. Reyndar er minn flokkur með nokkuð gott kerfi í persónukjöri, sem eru prófkjörin. Þau eru reyndar á mismunandi tímum út og suður og taka orku frá mönnum meðan Alþingi situr. En af reynslu minni af prófkjörum þá er ekki gott að færa þau inn á kjördaginn. Það er ekki gott að frambjóðendur segi á kjördag: Heyrðu, kjóstu nú Sjálfstæðisflokkinn en ekki kjósa þennan mann af því að hann er í samkeppni við mig, þ.e. sem er líka sjálfstæðismaður. Ekki kjósa þennan sjálfstæðismann. Það er náttúrlega ekki nógu gott. Ég hef lagt fram tillögu og kem væntanlega með breytingartillögu til hv. nefndar af því að þetta er nú enn þá í vinnslu, að fjórum mánuðum fyrir kosningar séu allir flokkar - ég vil helst geta talað um hóp kjósenda eins og það er kallað, það er eins og menn vilji ekki tala um flokka, en flokkur í mínum huga er hópur kjósenda - ég mundi vilja að allir flokkar hafi tilkynnt framboð fjórum mánuðum fyrir kosningar. Þá færi í gang þriggja vikna prófkjörsvika eða prófkjörstími og á þeim tíma væri þinghlé til þess að sumir frambjóðendur noti ekki ræðustól Alþingis. Þá færu allir flokkar sameiginlega á kjörstað og menn gætu kosið bara persónu á listum. Ég gæti þess vegna kosið tvo lista, gefið jafnvel öðrum 60% og hinum 40% og síðan gæti ég krossað við fólk á þeim listum og það fengi þá mín atkvæði hlutfallslega eða eftir öðrum aðferðum, þannig að því verði lokið þrem mánuðum fyrir kosningar. Þá yrði sameiginlegt prófkjör allra flokka og sá persónulegi rígur sem myndast og leiðindi í prófkjörum, sem því miður fylgja alltaf, er þá kannski kominn sæmilegt í lag þegar kosningarnar sjálfar eiga sér stað þrem mánuðum seinna. Þetta er hugmynd mín við að leysa það vandamál með persónukjörið. Ég tel þá hugsun góða að koma á persónukjöri, enda hefði ég sennilega aldrei komist í pólitík nema í gegnum prófkjör. Síðan ætla ég að ræða pínulítið um samskipti við þjóðina, mjög skemmtileg hugsun og ágæt, þ.e. 65. og 66. gr. og eiginlega 67. gr. líka. Það eru mjög athyglisverðar breytingar sem stjórnlagaráð kom með. Og nefndin líka, hún flutti þetta óbreytt að mig minnir og ekki eru gerðar breytingar við það í tillögum nefndarinnar. Það er reyndar dálítið undarlegt hvað nefndin gerir miklar breytingar við sitt eigin frumvarp, það er mjög athyglisvert. Ég held að hún hafi hlustað of mikið á lögfræðingana að eigin mati og svo hafi hún bakkað með það. Í fyrsta lagi stendur í 65. gr.: „Tíu af hundraði kjósenda geta krafist þjóðaratkvæðis um lög sem Alþingi hefur samþykkt.“ Jú, þetta gæti verið ágætishugsun, léttir ábyrgðinni af Alþingi, það gæti þá verið í dálítið glannalegri lagasetningu ef sá varnagli væri til staðar. Og þetta á að leggja fram innan þriggja mánaða frá samþykkt laganna. Ég hugsa að það næðist nú yfirleitt en það er örugglega mikil vinna að ná 10% kjósenda til að greiða atkvæði. Spurningin væri reyndar um hvort menn gætu gert það rafrænt eða ekki. Ég mundi leggja til að við nefndum það í nefndaráliti að hægt væri að gera það rafrænt í gegnum til dæmis skattinn. Lögin falla úr gildi ef kjósendur hafna þeim. Það á sem sagt að leggja fram kröfuna en síðan getur Alþingi ákveðið að fella lögin úr gildi áður. Svo stendur: „Þjóðaratkvæðagreiðslan skal fara fram innan árs frá því að krafa kjósenda var lögð fram.“ Fyrst eru lögin samþykkt, síðan hafa menn kannski þrjá mánuði til að bera fram kröfu, segjum að það náist á einum mánuði, en þá getur Alþingi frestað um heilt ár að láta málið ganga fram. Segja má að lunginn af kjörtímabilinu fari í þetta út af einu lagafrumvarpi, fram og til baka, Alþingi getur lagt fram nýtt frumvarp eða ákveðið að fella lögin úr gildi o.s.frv. Þetta er það fyrsta og mér finnst þetta ekki sniðugt. Það fer eiginlega að myndast mikið vantraust á milli kjósenda og Alþingis. Síðan segir: „Tveir af hundraði kjósenda geta lagt fram frumvarp til laga eða tillögu til þingsályktunar á Alþingi.“ Hér hefur verið nefnt hver ætti að mæla fyrir því og allt það, en ég er nærri viss um, frú forseti, að ef svo stór hluti kjósenda kæmi hingað á þing með fullbúið frumvarp, það væri undarlegt ef sá hópur fyndi engan þingmann sem vildi flytja það. Það væri undarlegt því að hver einasti þingmaður gæti flutt málið og ef ekki einn einasti þingmaður finnst til að flytja fullbúið frumvarp þá geri ég mér ekki miklar vonir um að það yrði samþykkt. Mér finnst því þetta vera tómt mengi vegna þess að ef svona stór hluti kjósenda kemur með fullbúið frumvarp til þings þá er nokkuð öruggt að hann fengi það flutt, sá hópur. Þetta ákvæði finnst mér vera tómt mengi, segi bara ekki neitt. Síðan kemur enn athyglisverðara í 66. gr.: „Tíu af hundraði kjósenda geta lagt frumvarp til laga fyrir Alþingi. Alþingi getur lagt fram gagntillögu í formi annars frumvarps.“ Nú fara merkilegir og skemmtilegir hlutir í gang, sem sagt að Alþingi geri gagntillögu, eins og í kjarasamningum. „Hafi frumvarp kjósenda ekki verið dregið til baka“ - ég veit nú ekki hver ætti að gera það, hver á að draga það til baka? Hópurinn? Er hann með einhvern leiðtoga eða er þetta orðinn flokkur? Þá er það spurningin, hver fer fyrir hópnum? Hver gefur honum andlit? - „skal bera það undir þjóðaratkvæði, svo og frumvarp Alþingis komi það fram.“ Þá verða kjósendur að fara að greiða á milli. Það er mjög athyglisvert. „Alþingi getur ákveðið að þjóðaratkvæðagreiðslan skuli vera bindandi. Atkvæðagreiðsla um frumvarp að tillögu kjósenda skal fara fram innan tveggja ára frá því að málið hefur verið afhent Alþingi.“ Allt kjörtímabilið verður undirlagt af einhverjum slagmálum milli þjóðarinnar og Alþingis. Ég vil að í staðinn fyrir öll þessi ákvæði komi eitt mjög einfalt: Ef 15%, eða 17% eða annað sem menn eru sammála um, af kjósendum óska eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um þingrof þá skuli hún fara fram innan tveggja mánaða. Þetta er miklu skynsamlegra. Ef traustið milli þjóðarinnar og þingsins er orðið svo veikt að menn ætla að fara í einhver slagsmál sem taka allt kjörtímabilið þá er miklu betra að boða til kosninga. En segjum að niðurstaðan yrði 15%, ég hef komið með breytingartillögu um það, ef 15% kjósenda óskar eftir því að fram fari bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla um þingrof þá fari hún fram innan ekki mjög langs tíma, mín vegna eins eða tveggja mánaða. Ef það þingrof yrði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu þá yrði boðað til kosninga, það er svo einfalt, og þjóðin fengi að kjósa sér nýtt þing. Í staðinn fyrir allar þessar þrjár hugsanir um að kjósendur geti greitt atkvæði um lög frá Alþingi, um að þeir geti lagt fram frumvarp, það yrði miklu betra að sameina þetta allt í einni hugsun, þ.e. að þjóðin geti greitt atkvæði um þingrof. Þetta var um samskipti Alþingis og þjóðarinnar. Ég verð að segja eins og er að mér finnst það á margan hátt skynsamlegt að kjósendur geti haft eitthvað um Alþingi að segja á öllu kjörtímabilinu en ekki eins og núna að þeir hafi í rauninni ekkert um það að segja, nema fara að berja potta og pönnur úti á Austurvelli og koma Alþingi þannig frá eins og gerðist hérna og hefur svo sem gerst áður. Það hefur líka gerst með allsherjarverkfalli o.s.frv. en mér finnst miklu snyrtilegra og minna ofbeldi fólgið í því að þjóðin geti greitt atkvæði um það eða safnað undirskriftum, friðsamlega, jafnvel í gegnum ríkisskattstjóraembættið. Og ef 17% eða 15%, eða einhver þröskuldur sem menn vilja hafa svo ekki alltaf sé verið að greiða atkvæði um þingrof, ef sæmilegur meiri hluti óskar eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um þingrof þá fari hún fram fljótlega og verði bindandi. Nú, þetta var um samskipti við þjóðina. Ég segi eins og er að ég er hlynntur hvoru tveggja, auknu persónukjöri og slíkum áhrifum, en mér finnst útfærslurnar ekki vera góðar eins og þær eru í tillögum stjórnlagaráðs og frá hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd flutti frumvarp um eignarrétt og það er 13. gr. Það er mjög athyglisverð tillaga, hún er reyndar eiginlega alveg óbreytt frá stjórnarskránni nema búið er að taka út að hægt sé að hamla því að útlendingar eigi eignir á Íslandi.  Sumir viðmælendur - við höfum heyrt það á Alþingi, ég held að hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, hafi sagt það nokkrum sinnum að eignarréttinum sé gert of hátt undir höfði í stjórnarskránni og í allri hugsun í vestrænum þjóðfélögum. Ef þeir sem svona tala hafa rétt fyrir sér þá er þetta einhvers konar skerðing á eignarrétti frá því sem er í dag. Ég sé svo sem alveg fyrir mér hvað gerist. Segjum að einhver maður eigi íbúð sem stendur auð og fjölda fólks vantar húsnæði. Það er kannski staða sem er einmitt uppi í dag, að margir eru að fjárfesta í íbúðum en þeir þora ekki að leigja þær af ótta við skemmdir og alls konar hluti. Það er því miður þannig að mjög lítill hluti leigjenda fer illa með orðspor flestra leigjenda. Segjum að sett verði í lög að maðurinn sem á auðu íbúðina skuli leigja hana. Er það hugsunin að það sé skylda að nýta eignir, nýta heiðalönd, nýta vötn, það skuli veiða í þeim eða eitthvað slíkt? Þetta les maður nefnilega saman við 2. mgr. 9. gr. þar sem stendur, með leyfi forseta: „Mannréttindi tryggð með stjórnarskrá þessari má því aðeins skerða að það sé gert með lagaheimild í þágu almannahagsmuna“ - það er ekki sem á við hérna - „eða til verndar réttindum annarra“ - og þá ekki með tilliti til almannahagsmuna - „svo sem samræmist lýðræðishefðum.“ Allt í einu er komið eitthvert hugtak sem heitir lýðræðishefðir. Ég veit ekki hvað það er, en það er kannski aðeins takmörkuð greind mín og þekking sem kemur þar inn í. En það eru einhverjar lýðræðishefðir sem þarf að samræma og þá er hægt að skerða mannréttindi til verndar réttindum annarra. Segjum að einhver maður hafi réttindi til að búa í íbúð hér á Íslandi, hinu kalda, en hann sé húsnæðislaus. Annar maður á íbúð sem stendur auð. Og þá er spurningin: Er með samspili þessara tveggja greina stjórnarskrárinnar hægt að skylda með lögum þann sem á íbúðina sem stendur auð til að leigja hana hinum sem er húsnæðislaus, eða jafnvel láti hana endurgjaldslaust til afnota? Það er ekki einu sinni rætt um það. Mér finnst að þetta þurfi að vera á hreinu. Svo kemur næsta spurning: Nú vill svo til að ég er með eitt herbergi sem ég nota ekki í íbúðinni minni. Getur þá verið að einhver muni segja að sá sem sé húsnæðislaus eigi rétt á því? Túristi sem kemur til Íslands að sumri og fær hvergi hótelherbergi, ber mér þá skylda til að skjóta yfir hann skjólshúsi, bláókunnugan mann? Hann skuli koma inn í íbúð mína og búa í því herbergi? Ekki veit ég hvort ég á að sjá um rúmföt og slíkt. Þetta er allt óljós. Fjöldi fólks á Íslandi treystir á eignarréttinn. Menn hafa lagt mikið á sig til að kaupa sér íbúð, menn hafa lagt mikið á sig, t.d. opinberir starfsmenn, til að byggja upp lífeyrisréttindi í B-deild LSR, sem er reyndar ekki einu sinni tryggð með ríkisábyrgð, en hún er tryggð með eignarréttinum. Hvað gerist ef eignarrétturinn er skertur, ef svona óljós réttindi eins og lífeyrisréttur sem er háður því að menn séu lifandi, maka, hjónabandsstöðu, börnum og öðru slíku, hvað gerist með slíkan rétt þegar búið er að veikja eignarréttinn? Getur verið að þetta sé atlaga að því kerfi öllu saman? Mér finnst þetta ekki koma fram í nefndaráliti nefndarinnar, þegar hún flytur þessa tillögu og setur hana inn. Hún segir reyndar að þetta sé í rauninni lítils háttar breyting. Því þá að setja hana inn ef þetta er lítils háttar breyting og ef þetta skiptir ekki máli? Ég ætla einmitt að spyrja hv. formann nefndarinnar að þessu. Það getur vel verið að varaformaður nefndarinnar geti svarað því og mjög ánægjulegt væri ef hann gæti gert það. Þetta eru áhyggjur mínar af eignarréttinum. Ég tek fram að ég er mikill eignarréttarsinni, svo það sé á tæru, og ég tel ekki að eignarrétturinn sé orðinn allt of sterkur. Hann er frekar veikur, mjög veikur, vegna þess að ráðist er að honum alls staðar frá með skattlagningu, skipulagslögum o.s.frv. Alltaf er verið að ganga lengra og lengra að eignarréttinum, sérstaklega með skattlagningu. Svo kemur verðbólgan náttúrlega sem rýrir eignir þeirra sem dettur í hug að eiga sparifé, sem eru svo vitlausir að vilja það, vil ég meina. Verðbólgan, rýrnandi króna étur upp spariféð, eignir þeirra sem eiga sparifé og innlánin. Og enginn virðist hafa neinar áhyggjur af því neins staðar. Það sem ég ætla að ræða um næst er annað eignarréttarhugtak og það er hugtakið sameign þjóðar og auðlind, mjög athyglisvert og áhugavert efni. Ég bíð spenntur eftir áliti Feneyjanefndar á því fyrirbæri. Það er held ég einsdæmi í sögunni, um heimsbyggðina, að í stjórnarskrá standi eitthvað um auðlind og sameign þjóðar. Mér er alla vega ekki kunnugt um að það sé annars staðar og væri gott að heyra það frá varaformanni nefndarinnar ef svo væri. Það sem við köllum auðlind í dag - aðallega er alltaf einblínt á þorskinn og heimildina til að veiða hann, var ekki auðlind langt fram eftir öldum. Þjóðin var bláfátæk og sjósóknin kostaði ótal mannslíf á hverju einasta ári. Mikill fjölda ungra karlmanna og eldri dóu við sjósókn. Þetta getur því varla verið auðlind, enda var þjóðin ekki rík. Hún var bláfátæk með þessa auðlind í næsta nágrenni. Svo þetta var ekki auðlind. Sama er að segja um jökulárnar. Þær voru til bölvunar í hverri sveit, menn komust ekki yfir þær, það þurfti ferjumenn og jökulárnar tóku hest, mann og hund og voru ekki vel séðar í heimabyggð. Þetta var ekki auðlind. Hvenær varð þetta auðlind? Hvenær varð sjósóknin að auðlind og hvenær varð orkan að auðlind? Það var þegar mannauðurinn kom að og verkfræðivitið breytti til dæmis jökulánum í orku. Það er tiltölulega ný þróun, um 100 ára gömul, og raunveruleg auðlind var þetta ekki fyrr en fyrir um 40–50 árum. Við erum því ekki að tala um neitt voðalega gamalt fyrirbæri, auðlind. Og sjósóknin varð ekki auðlind fyrr en aðgangurinn að auðlindinni var takmarkaður 1984, það er nú ekki lengra síðan. Þangað til var hún ekki auðlind. Það var ekki sérstaklega hagkvæmt að gera út skip. Það var ekki fyrr en aðgangurinn var takmarkaður að hún varð auðlind. Og það gerist nefnilega það merkilega að allt sem er takmarkað myndar auðlind, hvort sem það eru skipulagslög, eitthvert land sem verður gífurlega verðmætt vegna þess að það er skipulagt þannig af sveitarfélögum, og menn geta orðið svakalega ríkir vegna skipulags eða vegna orkunnar sem aðeins ríkið á og menn komast ekki í. Menn geta ekki eignað sér orku núna. Það er ekki hægt, þannig að það er mjög takmarkaður aðgangur að orkuauðlindum. Eins er það með til dæmis rafsegulbylgjur - sem er ekki einu sinni talið upp sem auðlind í lagatextanum eða textanum sem á að fara í stjórnarskrá. Það er ekki einu sinni talið upp. Samt eru auðlindirnar taldar upp með tæmandi hætti. Til dæmis verslun með kolefnislosun og tún bænda, það er auðlind. Þar vex gras upp úr engu. Menn geta fengið gras úti á túni án þess að bera á það áburð. Það er reyndar ekkert sérstaklega gott en með því að bera áburð á það er hægt að ná heilmikilli auðlind úr grasi. Það er ekki talið upp heldur. Ég held að skoða þurfi hugtakið auðlind miklu nánar og vita hvað það er. Segjum sem svo að menn komist að því hvað auðlind er, og það er væntanlega einhver atvinnustarfsemi sem gefur meiri arð en gengur og gerist, alla vega hefur það komið fram í umræðum um sjávarútveginn, þá kemur inn vandinn: Hvað er þjóð? Ef maður les þessar tillögur er talað um: „Við sem byggjum Ísland …“ byrjar þarna í fororði mjög fallega, við sem byggjum Ísland. En, frú forseti, það eru líka útlendingar. Þeir byggja Ísland. Fjöldi útlendinga hefur búið á Íslandi í 30–40 ár og þó að þeir séu með erlent ríkisfang þá eru þeir „við sem byggjum Ísland“. Spurningin er: Eru þeir þjóðin? Því er ekki svarað. Hvað þurfa þeir að hafa búið lengi? Ferðamaður sem kemur hingað til landsins eða kom í morgun og byggir Ísland, er hann við sem byggjum Ísland, er hann þjóðin? Ég held varla. En það er ekki skýrt heldur. Svo er ákvæðið um ríkisfang sem segir að allir sem eiga íslenska foreldra skulu fá íslenskt ríkisfang, sem er mikil verðbólga í ríkisfangi. Ég hef bent á það, gerði það 21. febrúar í fyrra, og vildi leggja til að þeir sem eru 18 ára þyrftu að velja sér ríkisfang ef þeir lentu í því að vera með tvö ríkisföng, sem er orðið mjög vaxandi og verður í framtíðinni mikið vandamál, sérstaklega þegar menn verða komnir með 10 eða 20 ríkisföng. Það er ekki einu sinni á hreinu hvað þjóð er, alls ekki. Ég vildi gjarnan að menn segðu mér hvað þjóð er, það eru svo margir sem vitna alltaf í þjóðina. Þjóðin vill þetta og þjóðin vill hitt, og ég hef stundum spurt þá hvert símanúmerið er hjá hinni ágætu þjóð. Svo er ýmist talað um sameign eða eign þjóðar. Mér skilst að þjóðgarðurinn á Þingvöllum sé eign þjóðarinnar, ekki sameign. Það er eign. En hér er talað um sameign. Hver er munurinn á sameign og eign? Ekki rætt heldur, þetta er allt saman galopið. Þetta skiptir náttúrlega verulegu máli af því að það virðist vera vilji hjá flestum að koma þessu inn í stjórnarskrá, en betra væri að búið væri að skilgreina betur hvað auðlind er. Ég held að það sé miklu víðtækara hugtak en gert er ráð fyrir í tæmandi upptalningu og við eigum eftir að sjá auðlindir sem verða miklu stærri en þær sem við sjáum í dag. Það er mín spá, sérstaklega á orkusviðinu eða rafsegulsviðinu þar sem rafsegultíðni og rafsegulbylgjur eru notaðar til að flytja upplýsingar. Þar verða verðmætin í framtíðinni, sem núna er verið að úthluta nánast fyrir ekki neitt. Nú er tíma mínum að ljúka en ég ætla rétt aðeins að klára með því að ræða um Hæstarétt og Lögréttu. Þegar ég las tillögur stjórnlagaráðs um jólin í fyrra og í janúar fyrir ári síðan, ég las þær ítarlega, þá var ég eiginlega mjög hrifinn af hugmyndinni um Lögréttu. Lögrétta átti að vera fyrirbæri sem var kosið af Alþingi - ég var reyndar ekki hrifinn af því en ég var hrifinn af hugtakinu lögrétta - ég er að leita að því hérna, það er undir kaflanum um Alþingi, þar sem stendur í 62. gr.: „Alþingi kýs í Lögréttu fimm menn til fimm ára.“ Ekki eru neinar kröfur um að þeir kunni að lesa eða nokkurn skapaðan hlut, hvað þá að þeir séu löglærðir. Mér þætti betra ef þeir væru löglærðir. Svo finnst mér mjög slæmt ef Alþingi sjálft er að kjósa nefnd þar sem gætu verið þingmenn sjálfir, það er ekki einu sinni undanskilið. Þetta gætu allt verið þingmenn, það stendur: „Þingnefnd eða fjórðungur alþingismanna getur óskað eftir áliti Lögréttu um hvort frumvarp til laga samrýmist stjórnarskrá …“ Þetta er í rauninni stjórnlagadómstóll, frú forseti, eins og Þýskaland hefur. Það hefur reynst alveg frábærlega vel að mínu mati. Af hverju í ósköpunum höfum við þetta ekki stjórnlagadómstól? Af hverju höfum við þetta ekki þannig að bæði þingnefnd eða ákveðinn hluti þingmanna geti vísað máli til Lögréttu eða stjórnlagadómstóls, ef menn vilja kalla það svo? Og af hverju köllum við ekki fullskipaðan Hæstarétt Lögréttu? Af hverju er ekki fullskipaður Hæstiréttur Lögrétta, allir dómarar Hæstaréttar myndi Lögréttu og mætti hugsanlega bæta við lagaprófessorum við háskóla eða eitthvað slíkt til að fá meiri dýpt? Og Lögrétta, þessi nýja, tæki afstöðu til lagafrumvarpa - ég held að það væri mjög til bóta. Ef einhver efi kæmi upp um að frumvarp standist stjórnarskrá er eins gott að fá það á hreint strax og Lögrétta tæki líka afstöðu til mála sem kæmu upp í gegnum dómskerfið til Hæstaréttar, þar sem aðilar héldu því fram að ákveðin lög stæðust ekki stjórnarskrá. Eins og var með öryrkjadóminn og kvótadóminn Þá hefði verið skemmtilegra að fullskipaður Hæstiréttur hefði tekið á því en ekki bara hluti hans. Ég legg því til þá breytingartillögu og mun væntanlega koma með hana, þetta er allt saman enn þá í vinnslu, til nefndarinnar að Lögréttu verði breytt þannig að hana skipi fullskipaður Hæstiréttur og hún sé ekki tilnefnd af Alþingi og til hennar sé hægt að vísa frumvörpum sem einstakir þingmenn eða þingnefndir hafa efasemdir um að standist stjórnarskrá og síðan gætu mál sem kæmu upp í gegnum dómskerfi, um þau gæti líka verið fjallað í þessum stjórnlagadómstól eða Lögréttu. Mér finnst Lögrétta vera ansi gott nafn, eitthvað sem réttir af lög og setur þau í réttan takt við stjórnarskrána. Það finnst mér ekki slæmt. Ég er ekki farinn að ræða um mannréttindi, ég er ekki farinn að ræða um hvernig stjórnarskráin er uppbyggð og annað slíkt, en vil benda aftur á hugmyndir mínar um að breyta breytingaákvæðinu einu sér og síðan gætu menn farið í það strax á næsta þingi að flytja annaðhvort heila nýja stjórnarskrá, ef mönnum sýnist svo sem færi þá í bindandi atkvæðagreiðslu, eða ekki. Það sem menn gætu líka gert væri að koma með breytingar á 79. gr. einni sér og algerlega sjálfstæðar eða sjálfsagðar breytingar. Mér finnst alveg sjálfsagt og ég efast um að nokkur þingmaður sé á móti því að ákvæði sé um Hæstarétt í stjórnarskrá. Það er ekki talað um Hæstarétt í gildandi stjórnarskrá og mér finnst það vera mikill ljóður á henni. Svo mætti að sjálfsögðu taka út ýmis ákvæði sem eru villandi eins og það að forseti Íslands geri samninga við erlend ríki. Hann gerir það ekkert því að 13. gr. gildandi stjórnarskrár tekur það út, 13. gr. sem segir: „Forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt.“ Sem veldur því að menn geta aldrei túlkað 26. gr. Í 26. gr. getur forsetinn neitað að skrifa undir lög en samkvæmt 13. gr. á hann að láta ráðherra framkvæma vald sitt. Hann ætti því í rauninni að láta ráðherra neita að skrifa undir lög. Hvað gerist ef ráðherrann vill það ekki? Þá stendur það að hann láti ráðherra framkvæma vald sitt. Þetta er mjög mótsagnakennt, 13. gr., 26. gr. og sú grein sem ég nefndi rétt áðan um að forseti lýðveldisins geri samninga við erlend ríki. Þetta eru ábendingar mínar. Ég átti von á að þetta yrði málefnaleg umræða og formaður nefndarinnar mundi hlýða á mál mitt en kannski gerir hann það einhvers staðar annars staðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og mjög yfirgripsmikla. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem hv. þingmaður er mjög virkur bæði í umræðum og tillögugerð um stjórnarskipun landsins. Hann boðar hér fleiri tillögur, er býsna hugmyndaríkur og veltir upp ýmsum mögulegum áhrifum þeirra ákvæða sem hér eru lögð til, svo sem að hér sé um að ræða lögleiðingu hústökutilskipana eins og við þekkjum til að mynda frá Hollandi. Það er þó aldeilis ekki svo. Mig langar á þessum stutta tíma að nefna aðeins eitt af þeim örfáu atriðum sem þingmaðurinn kom inn á, 13. gr., um eignarréttinn, og þá staðreynd að meiri hluti nefndarinnar leggur til að bæði sé tekið inn í 13. gr. það sem áður var og varðar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga og það sem stjórnlagaráð lagði til, að eignarrétti fylgdu skyldur. Mig langar að vekja athygli hv. þingmanns á bls. 68 í frumvarpinu þar sem segir í greinargerð frá forsendunni að baki því að taka fram að eignarrétti fylgi nokkrar skyldur. Í lögum eru og hafa verið margvíslegar takmarkanir á eignarrétti og hv. þingmaður nefndi eina slíka, skipulagslög. Það má nefna fleiri, eins og hér er gert, lög um mannvirki, vatnalög og annað þess háttar, og eignarrétti eru þess utan settar talsverðar skorður með nábýlisréttinum. Í raun er röksemdin sú að hér er fyrst og fremst um ákveðna formbreytingu að ræða. Það er árétting á núverandi réttarástandi með þessari viðbót við 13. gr., um að eignarréttindum fylgi skyldur eins og við þekkjum. Hv. þingmaður nefndi þýsku stjórnarskipunina og stjórnlagadómstólinn þar og meira að segja í þýsku stjórnarskránni segir að eignarréttinum fylgi skyldur og að notkun eigna skuli jafnframt þjóna almannaheill. Þetta kom líka til umræðu í stjórnlagaráði. Ég hygg, frú forseti, að ég sé búin með tímann.

Tölvan telur upp á við.

Hún telur upp þannig að ég á eftir smástund. Þetta eru þær skýringar, hv. þingmaður, sem er að finna í frumvarpinu sjálfu og hafa verið áréttaðar í fjölmörgum umsögnum og athugasemdum sem hafa komið það eina og hálfa ár sem nefndin hefur haft málið til skoðunar. Ég kem svo að fleiri athugasemdum og spurningum þingmannsins 

Frú forseti. Þá spyr maður: Til hvers er verið að setja inn breytingu á eignarréttinum fyrst hann er þegar takmarkaður með ýmsum hætti eins og ég nefndi? Hv. þingmaður nefndi fleira. Af hverju er verið að breyta eignarréttinum yfirleitt? Í 13. gr. stendur: Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Er þetta ekki alveg nóg? Þarf að taka fram að honum fylgi skyldur? Þarf að taka það fram? Það sem ég óttast mest er þetta ákvæði í tengslum við 2. mgr. 9. gr. þar sem verið er að búa til rétt annarra sem getur ekki bara skert eignarrétt heldur mannréttindi einstaklings. Þar stendur, með leyfi frú forseta: „Mannréttindi tryggð með stjórnarskrá þessari má því aðeins skerða að það sé gert með lagaheimild í þágu almannahagsmuna eða til verndar réttindum annarra svo sem samræmist lýðræðishefðum.“ Þegar maður opnar á þessar tvær greinar saman sýnist mér að hústökuhugsun gæti komið til. Það væri hægt að setja lög á Alþingi um að menn skyldu nýta ónýttar eignir, t.d. til útleigu, það yrði sem sagt að leigja þær út. Réttur fólks til að búa í húsnæði, sérstaklega á Íslandi, hlýtur að vera mjög ríkur. Ef menn komast hvergi í húsnæði held ég að þessi opnun á eignarréttinum gæti veikt hann mikið. Þar fyrir utan gæti þetta raunverulega veikt eignarréttinn því að það gerir ekkert annað, það styrkir hann ekki að segja að honum fylgi skyldur. Ég vara við þessu ákvæði sem lögfræðinganefndin tók út einmitt með vísan í 2. mgr. 9. gr., ef ég man rétt, og hv. nefnd fór eftir í fyrsta frumvarpi sínu.

Frú forseti. Hv. þingmaður óttast að breytingarnar á 13. gr. séu til þess að skerða eignarrétt. Ég ítreka að röksemdirnar sem fylgja þessari tillögu frá upphafi og í gegnum ferlið allt eru þær að hér sé um formbreytingu að ræða en ekki eðlisbreytingu og áréttingu á núverandi réttarástandi. Það er síðan stutt með þeim rökum sem við fórum yfir áðan. Ég hygg að við getum verið sammála um að ofurtrúin á eignarréttinum sem hefur verið í stjórnarskránni allan þennan tíma, að hann skuli vera friðhelgur, er óvenjulega sterkt orðað í íslenskri stjórnarskrá, miklum mun sterkar en í öðrum þeim stjórnarskrám sem við höfum skoðað. Við í þessum sal vitum að við viljum frelsi til athafna en það frelsi má ekki nota til þess að skerða frelsi annarra. Við lifum í samfélagi og það er á grunni þeirra lýðræðishefða sem til er vísað í takmörkununum hér. Frú forseti. Þetta var yfirgripsmikil ræða. Ég ætla aðeins að koma að því sem hv. þingmaður sagði um að nefndin væri að breyta eigin tillögum. Já, nefndin hefur hlustað bæði á tillögur og umsagnir úr nefndum og á þær umsagnir og tillögur sem bárust frá gestum. Við lögðum fram þetta frumvarp eins og heitið var og niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 20. október var að frumvarp skyldi lagt fram og það byggt á þeim grunni sem stjórnlagaráð lagði. Það var samþykkt í atkvæðagreiðslunni. Við fylgdum þeirri leiðbeiningu út í ystu æsar, tókum aftur inn þjóðkirkjuna, m.a. vegna þess að það var ákveðið í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þess vegna höfum við hlýtt á og farið eftir tillögum. Eitt af því sem við höfum breytt er að taka ekki atkvæðisréttinn af forseta þingsins. Ég held að það hafi komið tillögur frá þremur nefndum, a.m.k. tveimur, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá ábendingu að búið sé að gera forseta Alþingis aftur virkan í löggjafarstarfi, en hv. þingmaður segir að þetta sé bara formbreyting og að það sé undirstrikað. Þá er það spurningin: Hvernig lítur dómari á að yfirleitt hafi verið gerð breyting á stjórnarskránni? Hvernig lítur dómari á það þegar einhver segir: Já, en þetta stóð ekki áður, nú er það komið? Svo flytur til dæmis einhver þingmaður frumvarp um að fólk sem er á götunni eigi rétt á því að nota ónotaðar íbúðir. Þá mun hann halda því fram að gerð hafi verið sú breyting að nú fylgi skyldur eignarrétti. Af því að sumt fólk hefur ekki húsnæði er húsnæðiseiganda skylt að eftirláta húsnæðið - með lögum - leigja það út eða eitthvað slíkt vegna þess að stjórnarskránni hafi verið breytt. Þetta er ekki formbreyting. Það er verið að setja nýtt ákvæði í stjórnarskrána sem ekki var þar áður og það hlýtur að hafa einhvern tilgang. Það getur ekki verið að menn séu að gera það að gamni sínu eða bara út í bláinn. Varðandi það að eignarréttur sé mjög virtur á Íslandi er það bara alls ekki rétt. Ég nefndi nokkur dæmi, m.a. verðbólgu, ég nefndi reyndar ekki hrunið á hlutabréfum þar sem 50 þús. manns töpuðu 80 milljörðum. Það virðist öllum vera sama, eignarrétturinn hvarf bara þar. Ég nefndi líka gífurlega skattlagningu, auðlegðarskatt og annað slíkt, á eignum og verðbólgu sem étur upp sparifé. Lífeyrissjóðirnir sem menn eru skyldaðir til að borga í töpuðu miklu fé og þessu þurfa menn að hlíta þó að það standi í stjórnarskránni að eignarrétturinn sé friðhelgur.

Virðulegi forseti. Alþingi stendur núna frammi fyrir gríðarlegum vanda, ekki bara vegna þess að við erum í þeirri stöðu að við erum að fjalla um þýðingarmestu lagasetninguna sem við tökumst á hendur á þessu kjörtímabili og kannski þótt miklu lengra sé leitað, og örugglega, heldur einkanlega vegna þess að þegar við förum yfir málið blasir við öllum sem vilja sjá það og skoða með opnum huga að við erum komin í hreinar ógöngur með málið. Það vantar ekki að aðdragandinn að því er langur. Það má segja að aðdragandinn að þessu máli sé allar götur frá því að núverandi ríkisstjórn var sett á laggirnar um mitt ár 2009 þannig að í sjálfu sér má segja að þegar við skoðum þetta í því ljósi komi í raun algjörlega á óvart að við skulum vera stödd í þeim sporum sem við erum í í dag og komin með þetta mikla mál í þær miklu ógöngur sem ég held að flestum séu algjörlega ljósar. Það hefur komið fram í máli fjölmargra, m.a. í dag, að ýmsar þær tillögur sem þó er teflt fram í breytingartillögum meiri hlutans eru hálfkaraðar í mjög veigamiklum atriðum. Þegar við berum málið síðan saman við þær athugasemdir sem hafa borist frá nánast öllum sérfræðingum sem láta sig þessi mál einhverju varða er ljóst að við erum stödd á alvarlegum krossgötum með málið og þurfum að reyna að átta okkur á því með hvaða hætti hægt verður að ljúka því áður en við stefnum í enn meiri ógöngur ef það verður samþykkt. Í raun er staðan einhvern veginn svona: Annars vegar höfum við tillögur meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar ásamt því frumvarpi sem fyrir liggur og hins vegar höfum við álit nánast allra sérfræðinga sem hafa tjáð sig um málið. Ég hljóp yfir lista þeirra sérfræðinga sem skiluðu áliti til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og annarra þingnefnda sem höfðu um þetta mál að segja. Ég fór yfir þessi álit, sum hver býsna vel, yfir önnur skautaði ég, en öll áttu þau eitt sammerkt með munnlegum ábendingum á fundum háskólasamfélagsins sem hafa verið einir fimm eða sex á þessu hausti; að þetta frumvarp nái ekki máli og sé óbrúklegt sem stjórnarskrá. Samt erum við núna, þegar innan við 20 þingdagar eru eftir samkvæmt starfsáætlun Alþingis, í þeim sporum að við erum að ræða málin. Við erum ekki komin lengra en þetta þrátt fyrir að hafa haft hér um bil allt kjörtímabilið til að fara yfir málið og þrátt fyrir fjöldamargar vísbendingar frá sérfræðingum á fyrri stigum sem hefðu að öllu jöfnu átt að vera nægilegur leiðarvísir fyrir okkur til að gera okkur grein fyrir því að sú aðferðafræði sem þessi lagasmíð byggir á gat ekki gengið upp. Þau stórkarlalegu áform að ætla að endurskoða stjórnarskrána með þeim hætti að endurrita hana alveg ganga augljóslega ekki upp. Við getum og verðum að horfast í augu við þá staðreynd að núna, þegar svo skammt er til kosninga, mun þetta verk einfaldlega ekki takast. Það er alveg rétt sem hv. þm. Róbert Marshall benti á í dag í að mörgu leyti ágætri ræðu, þetta er staðan. Við verðum að horfast í augu við staðreyndirnar, sama hversu sárar og erfiðar þær kunna að vera fyrir þá sem trúðu að hið mikla og stóra verkefni okkar væri að færa íslenska lýðveldinu nýja stjórnarskrá og það með þeim vinnubrögðum sem hafa verið ástunduð. Ég geri út af fyrir sig ekki lítið úr þeirri trú. Nú geta menn farið í skotgrafir og sagt: Ja, þetta er vegna þess að stjórnarandstaðan hefur þvælst fyrir málinu. En er það þannig? Hefur stjórnarandstaðan þvælst fyrir þessu máli? Við höfum einfaldlega kallað eftir efnislegri umræðu um þetta mál meira og minna allt kjörtímabilið en það hefur ekki verið hægt vegna þess að plaggið, sem hlaut að vera grundvöllur þeirrar umræðu, frumvarpið að nýrri stjórnarskrá, var ekki lagt fram fyrr en á haustdögum. Því var vísað til þingnefndar á aðventunni. Það átti upphaflega að klára málið í fagnefndum á fimm eða sex dögum. Auðvitað tóku skynsamir menn völdin í þessum efnum og sáu að það gat ekki gengið. Það blasti við öllum. Þá var ætlunin að afgreiða málið, eins og við munum, eftir áramótin án þess að fagnefndirnar hefðu lokið störfum. Það var einbeittur vilji, en aftur tóku skynsamari öfl fram fyrir hendurnar á þeim sem svona ætluðu að vinna enda hefði það ekki litið mjög vel út í umræðunni sem hefur gengið út á að það sé hið lýðræðislega ferli, hin vönduðu vinnubrögð, hið gagnsæja ferli og það allt saman, allir þessir frasar sem við þekkjum. Það hefði ekki litið mjög vel út að koma fram með þingmál án þess að því fylgdu athugasemdir eða ábendingar þeirra sem höfðu fengið málið til umfjöllunar í öðrum þingnefndum. Eins og við vitum hófst þetta með þjóðfundi. Fræðimenn hafa bent á að það sé mjög varhugavert að túlka niðurstöðu þjóðfundarins of djarft. Í fyrsta lagi var hún á margan hátt almenns eðlis. Í öðru lagi byggðist hún á slembiúrtaki sem er ekki endilega vísbending um þverskurð af þjóðinni, eins og til að mynda Gunnar Helgi Kristinsson hefur bent réttilega á. Eins og við vitum var stjórnlagaþingið á sínum tíma kosið ólögmætri kosningu og síðan var skipað stjórnlagaráð sem lagði fram tillögur. Þær tillögur lágu hins vegar býsna lengi í salti. Frumvarpið sem stjórnlagaráðið skilaði af sér lá í salti og var síðan tekið til meðhöndlunar, eins og við vitum, hjá sérstakri sérfræðinganefnd sem lagði málið fyrir. Það er rétt að fylla aðeins inn í þessa umræðu og vekja athygli á því að þegar málið var síðan borið fram á Alþingi var gert ráð fyrir því að það yrði sent til umsagnar í einstökum þingnefndum. Það var að mínu mati mjög áhugaverð nálgun í málinu, en þá hefði hugur algjörlega þurft að fylgja máli í þeim skilningi að menn ætluðu að gera eitthvað með ábendingar eða niðurstöður þingnefndanna sem hefðu haft með málið að gera. Ég sit í tveimur nefndum Alþingis, atvinnuveganefnd og velferðarnefnd. Ég finn ekkert að vinnubrögðum þessara nefnda miðað við þann tímaramma sem okkur var fenginn. Við kölluðum til okkar sérfræðinga. Forustumenn nefndanna voru tiltölulega jákvæðir fyrir því að kalla til þá sérfræðinga sem eftir var leitað. Við fengum síðan að vísu mjög takmörkuð skrifleg gögn, en margt af því sem þar kom fram var hins vegar áhugavert og gott til þess að styðjast við. Það sem gerðist í framhaldinu og skapar þann vanda sem við erum að glíma við er að málinu var ekki lokið. Þessar nefndir höfðu hvorki tóm né tækifæri til þess að skila álitum sem í raun og veru fælu í sér nægilega leiðsögn fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég ætla að taka dæmi af atvinnuveganefnd. Meiri hluti þeirrar nefndar nálgaðist málið þannig að í stað þess að leggja fram breytingartillögur ákvað meiri hlutinn að skila áliti sínu þannig að það voru rakin efnisatriði í munnlegum og skriflegum umsögnum sem höfðu komið fyrir nefndina. Þar komu fram gríðarlega margar athugasemdir. Ég fullyrði að jafnvel í nefndinni höfðum við ekki nægilega yfirsýn yfir allar þær athugasemdir sem bárust í þessu ferli öllu saman. Þetta hefði átt að gefa okkur fullt tilefni til þess að fara mjög rækilega efnislega ofan í þessar athugasemdir og sjá hvort við gætum einfaldað myndina fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem síðan hefði getað unnið heillegan texta á grundvelli upplýsinga og athugasemda sem hefðu borist. Það var ekki hægt. Plagg meiri hluta atvinnuveganefndar var lagt fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en þó ekki þannig að þeir sem höfðu staðið að því að skrifa textann hefðu tækifæri til að fylgja honum úr hlaði til að útskýra út frá hverju þeir væru að leggja, heldur var þetta bara kynnt almennt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það var öll umfjöllunin. Í fjárlaganefnd höfðum við til dæmis þann háttinn á að fagnefndir fengu einstaka þætti fjárlagafrumvarpsins til meðhöndlunar og fjárlaganefnd kallaði síðan þessa fulltrúa, meiri hluta og minni hluta eftir atvikum, á sinn fund þar sem þeir gátu fylgt úr hlaði sjónarmiðum sínum og útskýrt hvað fyrir þeim vakti. Það er ekki gert í hinni nefndinni og fyrir vikið erum við, eins og ég hef áður sagt, komin alveg ótrúlega stutt með þetta mál. Það mætti segja að við værum með vinnsluskjal í höndunum. Það sem gerir málið síðan enn flóknara er þegar við skoðum þetta og berum saman þau þrjú vinnuskjöl sem fyrir okkur liggja. Við erum í fyrsta lagi að tala um frumvarp stjórnlagaráðsins. Í öðru lagi erum við að tala um frumvarpið sem liggur núna til grundvallar þeirri vinnu sem við erum að vinna. Loks erum við með nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þegar við skoðum frumvarpstextana og greinargerðir þeirra frumvarpa stendur upp úr öllum þeim sem hafa skoðað þessi mál, öllum sérfræðingunum sem við kölluðum til okkar, að greinargerðirnar sem annars vegar fylgja frumvarpi stjórnlagaráðsins og hins vegar því frumvarpi sem lagt var fyrir Alþingi eru ekki tækar sem greinargerðir með frumvörpum. Til að mynda er greinargerðin sem fylgir frumvarpinu sem hér er til umræðu meira og minna þannig útbúin að þar er fjallað um efnismeðhöndlun stjórnlagaráðsins og útskýrðar síðan tilteknar breytingar sem gerðar voru á frumvarpinu. Í greinargerð frumvarps stjórnlagaráðsins er um að ræða einhverja sagnfræði um það hvernig hlutirnir urðu til, en því fer fjarri að þar sé að finna einhvern leiðarvísi eða túlkun. Hið sama sjáum við þegar við lesum nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar fáum við ekki þann leiðarvísi sem svona greinargerðir eiga auðvitað að bera með sér. Þetta er nógu alvarlegt, en hitt er enn alvarlegra að við verðum að ganga út frá því að textinn í frumvarpinu sjálfu tali sínu máli. Það er hlutverk dómstóla að dæma út frá lagatextanum og lögskýringargögnin koma þar til viðbótar en almenna reglan hlýtur að vera sú að menn dæmi út frá lagatextanum. Þá vandast málið. Það sem bent hefur verið á í þessu sambandi er að ekkert af því sem kalla má heildstætt mat á málinu hefur farið fram. Sagt hefur verið fyrr í umræðunni að slíkt heildstætt mat þyrfti að fara fram. Það er alveg rétt. Allir eru sammála um það. En, virðulegi forseti, hvenær í dauðanum á það að fara fram? Eftir að 2. umr. er lokið? Eftir að búið er að gera frumvarpið að lögum? Það liggur að minnsta kosti fyrir að það hefur ekki enn farið fram þegar meginefnisumræðan er á dagskrá. Heildstætt mat á frumvarpinu liggur ekki fyrir. Þetta er ekki eitthvert nöldur í stjórnarandstöðunni, þetta er meginþunginn í gagnrýni allra sérfræðinganna sem hafa komið fyrir hinar aðskiljanlegu nefndir, m.a. atvinnuveganefnd og velferðarnefnd. Umboðsmaður Alþingis sem heyrir beint undir Alþingi bendir líka á að hið heildstæða mat vanti. Hvaða löggjöf þarf að breyta ef þessi stjórnarskrá verður samþykkt? Vita það einhverjir? Við vorum að breyta upplýsingalöggjöf. Svo sjáum við í umfjöllun hinna færustu sérfræðinga að nýja upplýsingalöggjöfin sé ekki í samræmi við hina áformuðu stjórnarskrá. Það kallar þá á breytingar á upplýsingalöggjöfinni sem menn stærðu sig af og töldu horfa svo mjög til framtíðar. Það er ekki hægt að segja að hún sé á vetur setjandi, hún lifir væntanlega ekki einu sinni fram á vorið ef þetta frumvarp verður niðurstaðan varðandi stjórnarskrána. Því miður verður að segjast eins og er að við erum hér með óskaplega fátæklegan búning í kringum stjórnarskrána okkar ef þetta verður niðurstaðan. Ég hlustaði vandlega þegar formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar talaði um mikilvægi þess að færa þetta vald til þingnefndanna og gefa öllum þingmönnum kost á einhverri aðkomu að málinu. Ég margspurði hvort raunverulegt mark yrði tekið á því sem þaðan kæmi. Ég held að það sé búið að svara því þannig að það er alveg ljóst að svo er ekki nema í einhverjum tilteknum atriðum. Þess vegna erum við, því miður, stödd í þessum mikla vanda. Við í minni hluta atvinnuveganefndar fórum mjög rækilega yfir þessi mál eins og auðvitað nefndin öll. Okkar hlutverk var að veita umsögn um 13. gr., þar sem fjallað er um eignarrétt, 25. gr., um atvinnufrelsi, og 34. gr., um náttúruauðlindir. Okkur til leiðsagnar setti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fram sex atriði sem hún taldi að við ættum að rannsaka en lokaði ekki á möguleika okkar til að fjalla efnislega um önnur atriði eftir því sem við teldum þörf á. Það má fullyrða að ný eða breytt ákvæði stjórnarskrár eru almennt háðari túlkun en þau ákvæði sem tekin eru óbreytt úr gildandi stjórnarskrá. Við þekkjum það af fyrri reynslu, til dæmis þegar menn settu mannréttindaákvæðið sem þó var býsna mikill samhljómur um sáu ýmsir sig knúna til að láta reyna á réttmæti einstakra atriða. Öryrkjadómurinn frægi er gott dæmi um það. Þegar við sjáum núna að við erum ekki með einstaka kafla stjórnarskrárinnar undir, heldur stjórnarskrána í heild, blasir þessi réttaróvissa strax við. Við hv. þingmenn erum við þessa vinnu eingöngu bundnir af sannfæringu okkar en auðvitað hvílir líka á okkur, eins og öllum öðrum, aðgæsluskyldan til að vinna að þessu verkefni. Þegar við skoðum þessi mál í því ljósi að við erum gæslumenn stjórnarskrárinnar sem stjórnarskrárgjafar og höfum fengið mjög alvarlegar athugasemdir í mjög veigamiklum atriðum hljótum við að taka þau alvarlega. Það er alveg rétt sem ýmsir hv. þingmenn hafa sagt hér. Okkur ber engin skylda til að taka mark á sérfræðingum, þeir hafa oft og tíðum haft á röngu að standa, en að skella skollaeyrum við athugasemdum þeirra er aftur á móti býsna alvarlegt mál. Ég nefndi áðan að eitt af því sem við hefðum fjallað um í þessari vinnu okkar í atvinnuveganefnd væri 13. gr., um eignarrétt, 25. gr., um atvinnufrelsi, og 34. gr., um náttúruauðlindir. Ég ætla aðeins að leyfa mér að fara yfir nokkur atriði sem ég tel að skipti miklu máli í þessu sambandi. Eignarrétturinn er gríðarlega mikilvægur, hann er heilagur í stjórnarskránni okkar og hefur skipt miklu máli til þess að verja réttindi borgaranna. Eignarrétturinn gegnir líka margvíslegu öðru hlutverki sem lýðræðislegt tæki og er jafnframt mikilvægur í efnahagslegu tilliti. Við þekkjum það frá öðrum löndum þar sem eignarréttarhugmyndin er veikari, þá stendur það bókstaflega efnahagslegum umsvifum fyrir þrifum og þess vegna er gríðarlega mikið mál í öllu þessu tilliti að hugtakið eignarréttur sé eins vel skilgreint og mögulegt er. Sú ábending kom fram á fundi atvinnuveganefndar að heimild til skerðingar mannréttinda á grundvelli réttinda annarra væri umvafin óvissu og í tilviki eignarréttarins var sérstaklega bent á að ekki væri hægt að útiloka að með heimildinni sem hér væri kveðið á um í frumvarpinu væri opnað á heimild til þess að löggjafinn geti gert einkaaðilum að framkvæma lögmætt eignarnám án þess að almannahagsmunir krefjist þess. Þetta er býsna alvarlegur hlutur og að okkar mati fáheyrð skerðing á eignarréttarvernd í þessari breytingu. Þetta er í raun aðför að friðhelgi eignarréttarins. Það er óhætt að fullyrða að sú staðreynd að efni 2. mgr. 72. gr. gildandi stjórnarskrár er ekki að finna í frumvarpsgreininni veki mikla furðu. Sem betur fer kaus meiri hlutinn að falla frá upphaflegum hugmyndum sínum. Í umsögn meiri hlutans er rætt um að margir gesta hafi gert athugasemdir við þetta ákvæði. Það er hins vegar ekki nægilega skýrt kveðið að því að fullyrða má að hver einasti gestur sem kom á fund okkar nefndar hafi verið þeirrar skoðunar að það væri rangt að taka þetta skref. Að minnsta kosti sögðu það allir þeir gestir sem voru inntir álits á greininni. Þannig kom fram að rökstuðningur brottfallsins í skýringu stjórnlagaráðs byggði á röngum ályktunum og röngum forsendum. Þó virðist matið á áhrifum brottfallsins að mörgu leyti mjög misvísandi. Aagot Óskarsdóttir skilaði nefndinni minnisblaði þar sem hún fór ítarlega ofan í forsögu og ástæður þess að ákvæðið var tekið í stjórnarskrá á sínum tíma. Að mati okkar hafa aðstæður ekki breyst og það er enn þörf á þessu ákvæði. Ekki verður séð að þjóðréttarlegar skuldbindingar geri það að verkum að leiðin sé ekki fær. Það kom nokkuð á óvart þegar við fórum að skoða málið hversu djarft þetta frumvarp var þegar kom að ákvæðum sem lutu að vinnumarkaðnum sjálfum. Hér er ég að tala um 25. gr., um atvinnufrelsið. Það var eftirtektarvert að það var algjör samhljómur í álitum Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins sem fjölluðu um atvinnufrelsisákvæðið í umsögnum sínum til okkar og áréttuðu það á fundum nefndarinnar og einnig á fundum velferðarnefndar sem ég sit í. Í fyrsta lagi var á það bent að almenn takmörkunarheimild 2. mgr. 9. gr. frumvarpsins hittir þetta ákvæði mjög illa fyrir. Það vildi enginn útiloka að hún hefði í för með sér meiri skerðingu en kveðið er á um í gildandi stjórnarskrá. Í annan stað virðast skýringar greinargerðar frumvarpsins gefa bæði óljósa og bjagaða mynd af efni ákvæðisins og inntaki gildandi verndar atvinnuréttar. Í þriðja lagi eru skýringar lykilhugtaka verulega takmarkaðar og villandi. Þannig virðist litla leiðbeiningu að finna um merkingu orðasambandsins „mannsæmandi vinnuskilyrði“ og engan veginn hægt að átta sig á skyldum ríkisins til að tryggja þau. Hvað eru mannsæmandi vinnuskilyrði? Þetta er fullkomlega matskennt hugtak eins og kom fram, ekki bara í álitum þessara ágætu samtaka heldur nær allra þeirra sem komu fyrir nefndina og fjölluðu um málið, m.a. þeirra sérfræðinga sem við okkur töluðu. Á nákvæmlega hið sama var bent varðandi orðasambandið „sanngjörn laun“. Það virðist ranglega tengt við annars konar réttindi í skýringum greinargerðarinnar. Mér er mjög minnisstætt þegar á fund nefndarinnar kom lögfræðingur samtaka og vék að þessari hugtakanotkun, „mannsæmandi vinnuskilyrðum“ og „sanngjörnum launum“. Hann tók lítið dæmi sem var svona: Í morgun klukkan sjö mætti til vinnu sinnar á einni af deildum Landspítalans hjúkrunarfræðingur sem þurfti að axla mikla ábyrgð, meðhöndla og hjúkra og líkna mjög veikum sjúklingi. Tveimur klukkutímum síðar mætti til vinnu sinnar lögfræðingur einhverrar skilanefndarinnar sem hafði um hádegið unnið sér inn laun sem svöruðu til mánaðarlauna hjúkrunarfræðingsins sem ég vitnaði til áðan. Þetta var efnisleg umfjöllun þess ágæta fulltrúa sem kom fyrir nefndina. Þá vaknar spurningin: Hvar eru sanngjörnu launin? Eru þetta hin sanngjörnu laun hjúkrunarfræðingsins? Eru þetta hin sanngjörnu laun skilanefndarmannsins? Ég geri ráð fyrir að skilanefndarmaðurinn telji sig ekkert ofhaldinn í launum, en frá sjónarhóli hjúkrunarfræðingsins kunna að vakna ýmsar spurningar. Þetta segir okkur að í lagatexta eins og þessum þar sem við erum að tala um stjórnarskrána sjálfa gengur ekki að hafa þessi matskenndu hugtök í grundvallaratriðum þegar við erum að tala um til að mynda vinnumarkaðinn í landinu. Í fjórða lagi gagnrýndu aðilar vinnumarkaðarins það mikla inngrip í fyrirkomulag íslensks vinnumarkaðar sem þetta ákvæði fæli í sér. Íslenskur vinnumarkaður hefur þróast með nákvæmlega sama hætti og norræni vinnumarkaðurinn. Tiltölulega stórt hlutfall launþega á Íslandi starfar innan vébanda verkalýðshreyfingarinnar. Hún semur fyrir hönd umbjóðenda sinna um kaup og kjör, hin „sanngjörnu“ laun og hin „mannsæmandi“ vinnuskilyrði að svo miklu leyti sem löggjöfin tekur ekki til þeirra þátta. Þetta hefur þróast um áratugaskeið. Um þetta snerist verkalýðsbaráttan á fyrri hluta 20. aldar og virkir þátttakendur í þeirri umræðu og þeim átökum voru fulltrúar sem sátu í forverum þeirra stjórnmálaflokka sem núna bera þetta mál fram á Alþingi. Þegar frumvarp til stjórnarskipunarlaga er hins vegar skoðað er það mat þeirra sem velta þessu fyrir sér, m.a. aðila vinnumarkaðarins, að það megi túlka þau ákvæði þannig að horfið sé frá þessu norræna módeli. Og í hvaða átt? Jú, þá átt sem þekkist í Bandaríkjunum. Sá vinnumarkaður hefur mjög verið gagnrýndur, t.d. af ýmsum þeim sem hafa talað fyrir hinu norræna módeli. Í áliti Samtaka atvinnulífsins sem velferðarnefnd Alþingis barst undir lokin víkja þau sérstaklega að þessu og hafa af því mjög miklar áhyggjur. Þau vekja athygli á því að með því breytta orðalagi sem þetta ákvæði felur í sér kunni að verða eðlisbreyting á réttinum til frjálsra kjarasamninga og þau telja mjög mikilvægt að í ákvæðinu verði mælt fyrir um að í lögum sé kveðið á um rétt manna til að semja um starfskjör sín. Í frumvarpinu er orðalagið hins vegar þannig að öllum skuli tryggður réttur til að semja um starfskjör sín og það orðalag má skilja þannig að verið sé að flytja kjarasamningaréttinn frá stéttarfélögum og gera hann einstaklingsbundinn sem þó er sagt í greinargerð með frumvarpinu frá stjórnlagaráði að hafi ekki verið tilgangurinn og er síðan í andstöðu við vilja aðila vinnumarkaðarins. Það kann að vera sjónarmið að hið norræna módel sé ekki mjög gott, það sé miklu eðlilegra að færa þennan rétt frá verkalýðshreyfingunum og gera það líkara því sem við þekkjum í Bandaríkjunum. Við getum þá skoðað reynsluna og borið félagsleg kjör manna í Bandaríkjunum saman við félagsleg kjör manna á Norðurlöndunum. Við getum borið saman launaþróun í einstökum hópum, stöðu láglaunafólks í Bandaríkjunum og stöðu láglaunafólks á Norðurlöndunum. Við getum rifjað upp ríkisstjórn sem einu sinni var sett á laggirnar og kallaði sig norræna velferðarstjórn. Við getum velt þessu fyrir okkur efnislega. Við ættum kannski að gera það. Ef minnsta hætta er á að það kerfi vinnumarkaðarins sem hefur tekið áratugi að þróast og kostaði átök á sínum tíma verði veikt eða því kollvarpað er það að minnsta kosti einnar messu virði að leita frekari umsagna. Nú veit ég að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir bara: Þetta er ekki svona. Það þýðir ekki þetta. Stjórnlagaráðsmenn segja: Ja, okkar meining er ekki sú að breyta vinnumarkaðnum. En hafa menn þá engar áhyggjur? Aðilar vinnumarkaðarins sem hugsa um þessa hluti þegar þeir vakna og hætta ekki fyrr en þeir fara að sofa hafa miklar efasemdir um þetta mál. Þetta er enn eitt dæmið um það sem ég sagði áðan, að málið er óþroskað. Það er komið alveg ótrúlega stutt. Hefði ekki verið þörf á því að róa fyrir allar víkur og ganga úr skugga um það í eitt skipti fyrir öll að það sem menn meina í greinargerð segi þeir í frumvarpstextanum? Það hefur ekki verið gert og þess vegna er alveg augljóst, eins og var til að mynda bent á í einhverjum umsagnanna, að einhver mun láta reyna á þennan rétt. Ég er ekki að segja að Samtök atvinnulífsins geri það. Mér er til efs að verkalýðshreyfingin muni gera það, en það kunna að vera ýmsir aðrir. Það búa rúmlega 300 þús. manns í landinu. Einhverjum gæti dottið í hug að láta reyna á þennan rétt og þá væri athyglisvert að velta fyrir sér hvað þetta þýðir, það ákvæði sem ég geri hér að umtalsefni. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gerast dómarinn í þessu. Ég deili hér bara miklum áhyggjum af málinu. Mér finnst menn ekki hafa svarað fullnægjandi í raun og veru hvort hér sé verið að gera grundvallarbreytingu. Mér nægja í sjálfu sér ekki einhverjir svardagar ef texti frumvarpsins sjálfs er þannig að þeir sem gleggst þekkja til í þessum málaflokki skilja hann öðruvísi en þeir ágætu hv. þingmenn sem skipa meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hafa skrifað texta um þessa hluti eða kunna að hafa einhverjar aðrar skoðanir í þessum efnum. Þá ber okkur einfaldlega að leita af okkur allan grun og komast að hinu sanna um þetta mál. Það er dálítið farið að halla í ræðutíma minn og ég er ekki kominn að því sem var stærsta umfjöllunarefnið í atvinnuveganefnd, 34. gr. sem oft hefur verið kennd við yfirlýsinguna um þjóðareign á náttúruauðlindum. Þar er að mörgu að hyggja. Mjög oft hafa menn glímt við það að komast að niðurstöðu í þessum efnum. Það sem ég held að trufli þetta mál dálítið mikið er að þegar verið er að fjalla um þetta ákvæði eru menn alltaf með annað augað á umræðunni um fiskveiðistjórnarmál. Þetta mál er hins vegar ekki bara bundið við fiskveiðiauðlindina. Við verðum að horfa á þetta í miklu víðara samhengi við allar mögulegar aðrar náttúruauðlindir sem við teljum að ríkið eða þjóðin eigi í einhverjum skilningi sem menn eru að reyna að koma í orð. Við erum dálítið bundin í umræðunni um fiskveiðistjórnarmál sem hefur tekið mikinn tíma, orku og athygli og það hefur að mínu mati komið mikið niður á frumvarpstextanum sjálfum. Í fyrsta lagi er mjög umdeilt hvað hugtakið „þjóðareign“ þýðir. Sá merki fræðimaður Sigurður Líndal telur það merkingarlaust, að í raun og veru þýði þetta hugtak ekki neitt, það geti ekki verið andlag einhverrar eignar og þess vegna sé til tiltölulega lítils að velta þessu upp með þeim hætti sem þarna er gert. Þetta er ekki óumdeilt sjónarmið hjá þessum mæta fræðimanni en engu að síður nauðsynlegt að reyna að komast að því hvort við getum notað eitthvert annað hugtak en þjóðareign. Getur hugtakið „ríkiseign“ átt við? Það er ekki alveg augljóst að það nái utan um það sem menn eru hér að velta fyrir sér. Eignarréttarhugtak í þessum efnum þar sem sagt er að eitthvað sé þjóðareign - eign lýtur viðskiptum og felur í sér verðmæti en engu að síður er hér sagt að þessa þjóðareign megi láta af hendi eða veðsetja með einhverjum hætti, að enginn geti fengið réttindi þeim tengd til eignar eða varanlegra afnota og aldrei megi selja þær eða veðsetja eins og segir í þessu frumvarpi. Í raun má segja sem svo að hugtakið „eign“ í þessum skilningi sé ekki eign. Andlag eignarinnar í öllum venjulegum skilningi er einmitt það að menn geta selt hana og veðsett því að hún er eign þeirra. Þarna erum við að reyna að búa til nýtt hugtak sem ég geri út af fyrir sig ekki athugasemd við að við reynum að skilgreina en þá vaknar strax spurningin um hugtakanotkunina. Þetta er það fyrsta. Þegar Björg Thorarensen prófessor dregur saman í fáeinum punktum það sem hún telur athugunarefni varðandi þetta mál mælir hún með því að, með leyfi virðulegs forseta, „leitast verði við að ná betur kjarnanum að baki reglunni um náttúruauðlindir í þjóðareign og gera ákvæðið hnitmiðaðra. Þar sem aðstæður og viðhorf geta breyst í tímans rás er ekki mælt með að náttúruauðlindir í þjóðareign séu taldar upp í ákvæðinu, heldur verði það gert í almennum lögum. Auk þess er óljóst hvort ákvæðið nær í heild sinni til hvers konar náttúrugæða í sinni víðtækustu merkingu“. Þetta er alveg hárrétt. Ég held að þetta sýni það og sanni að menn eru dálítið mikið staddir í núinu og reyni að telja upp eftir minni það sem maður gæti ímyndað sér að gætu verið þær náttúruauðlindir sem mögulega féllu undir það sem menn ætla sér að kalla þjóðareign sem er þetta óskýra hugtak og mótsagnakennda á margan hátt sem ég fór hérna aðeins yfir. Þess vegna tek ég undir með Björgu Thorarensen prófessor í þessum efnum. Í annan stað dregur hún þetta saman og segir, með leyfi virðulegs forseta: „Á sama tíma er óljóst hvort í ákvæðinu felst sjálfstæð heimild til að breyta þeim auðlindum sem taldar eru í ákvæðinu og eru ekki háðar einkaeignarrétti í þjóðareign eða hvort þær verða lýstar þjóðareign með almennum lögum. Mælt er með því síðarnefnda, þ.e. að ákvæðið veiti löggjafanum fyrst og fremst heimildir til lagasetningar um efnið, sem sækir þá stoð í stjórnarskrárákvæðið og útfærir nánar markmið þess.“ Síðan er frekari umfjöllun um þetta. Fleiri ábendingar hafa komið fram, til dæmis er vakin athygli á því í umsögn sem Arnór Snæbjörnsson, lögfræðingur í atvinnuvegaráðuneytinu, lét okkur í té að ýmislegt í frumvarpinu stangist mjög á við gildandi lög um stjórn fiskveiða þar sem því er lýst yfir að sameign þjóðarinnar á nytjastofnum Íslands sé til staðar, þ.e. að þjóðin eigi nytjastofnana á Íslandsmiðum. Í þessu frumvarpi er hins vegar talað um að þessi þjóðareign taki til nytjastofna og annarra auðlinda hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu utan netlaga. Og þá spyr maður: Er verið að þrengja þetta hugtak miðað við það sem á við í gildandi lögum? Kallar þetta á sérstaka breytingu á lögum um stjórn fiskveiða sem lýtur að þessu? Slíkt frumvarp var að detta inn á borð okkar þingmanna. Þetta er dæmi um það sem þarf að rýna mjög rækilega þegar farið er yfir þessi mál, þegar hið heildstæða og óhjákvæmilega mat verður lagt á þetta frumvarp og þegar menn fara að átta sig á því á hvaða lagabreytingar frumvarpið kallar. Ég hef aðeins tæpt á örfáum atriðum sem hefur rekið á fjörur okkar í atvinnuveganefnd og velferðarnefnd. Ég á heilmikið eftir. Þetta sýnir okkur og sannar í þessum efnum að í þeim atriðum einum saman sem ég hef nefnt hérna er gríðarlega mikið verk óunnið og kallar þess vegna á það, eins og ég sagði áðan, að þetta mál verði unnið betur og með öðrum hætti. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að við erum komin í miklar ógöngur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir ræðu hans. Hann fór yfir þau atriði sem hefur verið fjallað um og það eru náttúrlega í fyrsta lagi mannréttindakaflarnir og breytingar á þeim og svo auðlindaákvæðið. Þingmaðurinn fór vel yfir það í ræðu sinni hvaða breytingar eru boðaðar þar, t.d. á atvinnufrelsisgrein stjórnarskrárinnar. Það sem kemur fram á bls. 43 í frumvarpinu er svolítið einkennilegt í ljósi þess hvað var ákveðið með þingsályktunartillögu sem 30 þingmenn samþykktu, að stofna skyldi til stjórnlagaráðs eftir að Hæstiréttur var búinn að ógilda þær kosningar en í þeirri þingsályktun kom fram að stjórnlagaráði væri falið að endurskoða stjórnarskrána þar sem þess væri þörf en ekki að skrifa nýja. Eins og allir vita - og þingmaðurinn sjálfur því hann sat á þingi þegar mannréttindaákvæðin voru endurskoðuð í stjórnarskrá okkar sem kom 1995 - þegar gluggað er í frumvarpið á bls. 43, eins og ég fór yfir áðan, stendur þar, með leyfi forseta: „Stjórnlagaráð ákvað á einum af sínum fyrstu fundum að endurskoðun mannréttindakafla stjórnarskrárinnar væri eitt þeirra meginverkefna sem ráðið vildi einbeita sér að.“ Telur þingmaðurinn ekki að byrjað hafi verið á öfugum enda þar sem stjórnlagaráð ákvað á sínum fyrsta fundi að ráðast á nýjasta kafla stjórnarskrárinnar? Okkar góðu stjórnarskrá hefur helst verið fundið það til foráttu að hún væri svo gömul, frá árinu 1944, en þarna var ákveðið að byrja á því að umbylta þessum mannréttindaköflum. Komist þetta til framkvæmda skapast hér mikil réttaróvissa, sérstaklega í ljósi þess, virðulegi forseti, að nú hefur komist góð dómaframkvæmd 

Virðulegi forseti. Það var einmitt hluti af minni ræðu að gagnrýna þá aðferðafræði sem hefur verið beitt einfaldlega vegna þess að ég tel að það hafi verið svo risavaxið verkefni að ætla sér að skrifa heila nýja stjórnarskrá fyrir utan það að í raun og veru var ekki tilefni til þess. Alveg eins og hv. þingmaður sagði var auðvitað í fyrsta lagi búið að endurskoða ýmsa kafla stjórnarskrárinnar. Í öðru lagi er það ljóst mál að mjög margir hlutir í stjórnarskrá okkar eru í prýðilegu lagi og hafa reynst vel, t.d. reynst skjól fyrir borgara landsins í hruninu. Það lá hins vegar fyrir að mjög ríkur vilji var fyrir því í þinginu, og hefur verið, að taka tiltekna hluta stjórnarskrárinnar til efnislegrar meðferðar og það hefði verið það skynsamlega sem hægt var að gera. Eins og verið er að tefla málinu sýnist mér hins vegar núna að æ erfiðara verði að fara í þá aðferð vegna þess að ákvæðin eru hvert um sig risavaxin verkefni í sjálfu sér, eins og til að mynda þjóðarnáttúruauðlindirnar, valdaframsalið og hlutverk forsetans, og við erum komin svo ótrúlega stutt í öllum þeim efnum að leiðsögnin sem við þyrftum að fá er ekki komin nema að svo takmörkuðu leyti. Þegar mannréttindaákvæðið var sett kallaði það á heilmikla vinnu. Það kallaði á samstöðu. Það var auðvitað unnið út frá mannréttindasáttmála Evrópu, mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna o.s.frv., miðað við það sem þá lá fyrir. Engu að síður kallaði það á málaferli þótt við værum bara að fjalla um það afmarkaða mál, þótt við hefðum haft þennan langa aðdraganda og náð svona mikilli pólitískri samstöðu. Samt sem áður urðu málaferli á grundvelli þess þar sem menn vildu láta reyna á þennan mögulega nýja rétt sinn. Hvað halda menn að gerist í því sem við erum með núna? Það blasir auðvitað við öllum.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar því það er mikilvægt að það komi fram að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sat á þingi þegar mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar var breytt síðast og þá var líka víðtæk sátt um þær breytingar í þinginu. Það var víðtæk sátt um að setja mannréttindakaflann inn í stjórnarskrána eins og hann lá fyrir og var byggður á mannréttindasáttmála Evrópu, eins og hann kallast í daglegu tali. Þess vegna er örugglega mjög einkennilegt fyrir þingmanninn að upplifa nú að það eigi að fara fram með splunkunýja stjórnarskrá í fullkomnu ósætti við þingmenn í þinginu og ég leyfi mér að segja, virðulegi forseti, við meginþorra þjóðarinnar. Það er ekki hægt að troða heilli stjórnarskrá ofan í kok á þjóð sem vill ekki nýja stjórnarskrá. Eins og þingmaðurinn kom að í ræðunni stóðst stjórnarskráin okkar bankahrunið og eins og hæstv. utanríkisráðherra hefur viðurkennt stóðst hún Icesave-deiluna. Það hefur komið fram í ræðu hæstv. utanríkisráðherra. Málið er komið allt of langt. Því miður fóru þeir einstaklingar sem sátu í stjórnlagaráði fram úr sér með því að skrifa splunkunýtt plagg frekar en að gera tillögur að endurbótum á stjórnarskránni eins og þeim var falið í upphafi. Vegna andsvarsins sem ég fékk frá hv. þingmanni segi ég það að auðvitað á eftir að skapast gríðarleg réttaróvissa verði þetta að lögum, sem ég hef ekki trú á. Það er einkennilegt að verið sé að taka upp þennan mannréttindakafla sem byggist á löggjöf frá Evrópusambandinu og sækja fordæmi alla leið til Suður-Afríku meira að segja og á fleiri staði sem við berum ekki saman við. Það er að mínu mati algjörlega óboðlegt.

Virðulegi forseti. Það hefur svolítið verið reynt að dæma okkar góðu stjórnarskrá úr leik með því að segja að þetta sé ekki íslensk stjórnarskrá. Stjórnarskráin er íslensk. Hún var samþykkt á Þingvöllum 1944 á grundvelli þjóðaratkvæðagreiðslu sem fór fram og þar sem hér um bil hver einasti atkvæðabær maður sem tók þátt í henni galt jáyrði við stjórnarskránni. Það er rangt sem segir reyndar í nefndaráliti að við höfum fyrst fengið stjórnarskrá þegar einveldi var afnumið í Danmörku árið 1849. Það er mjög mikill misskilningur. Gekk ekki sjálfstæðisbarátta Íslendinga og barátta Jóns Sigurðssonar einmitt út á að við fengjum stjórnarskrá? Þetta var einhliða tilskipun konungs og var auðvitað ekki stjórnarskrá í þeim skilningi fyrir okkur. Áhyggjuefni mitt í þeim efnum, svo ég ítreki það enn og aftur, er einfaldlega sú staða sem málið er svo bersýnilega komið í. Við skulum leggja til hliðar deilur um það hverjum sé um að kenna, hvort sem það er stjórninni eða stjórnarandstöðunni. Það sem blasir við okkur er eftirfarandi: Það er mikill ágreiningur um málið. Ágreiningurinn er innan þingsins. Það er ekki bara einhver óbilgjarn minni hluti eins og menn segja hér heldur hafa komið fram miklar athugasemdir til að mynda frá þingnefndunum sem hefur ekki verið tekið tillit til nema að hluta til, jafnvel ekki frá meiri hlutanum. Við sjáum það einnig, sem er líka gríðarlegt áhyggjuefni, að við erum komin svo ótrúlega stutt í mörgum efnum í hinni efnislegu vinnu. Það á til dæmis við um auðlindaákvæðið og ýmis önnur ákvæði þar sem við erum, ég segi nú ekki alveg á byrjunarreit en við erum komin ótrúlega stutt. Þess vegna finnst mér það, og ég vil ekki segja orðið sem kemur upp í hug minn, ótrúleg dirfska að láta sér detta í hug að fara í svona tilraunaferð með stjórnarskrána okkar á síðustu dögum þingsins.

Virðulegi forseti. Það er ótrúleg dirfska að fara af stað með þetta mál á lokadögum þingsins en það eru kannski vinnubrögðin sem við höfum þurft að taka þátt í í þinginu á þessu kjörtímabili. Hér er raunverulega verið að þvinga stjórnarskrá Vinstri grænna og Samfylkingarinnar í gegnum þingið. Ég var boðuð á fund í hádeginu í dag hjá samtökum sem kalla sig Ferðafrelsi. Þar eru aðilar innan borðs sem láta sig útivist mjög miklu skipta. Þeir bentu til dæmis á að frumvarpið sem liggur nú fyrir þinginu, frumvarp til laga um náttúruvernd, byggi algjörlega á því að það eigi að alfriða hálendið. Það á ekki að vera hægt að fara upp á hálendið og njóta víðernisins nema fótgangandi. Þegar leið á kynninguna fór ég að hugsa hversu einkennilegt það er að hægt sé að koma svona fram, að þegar stjórnmálaflokkar komist til valda í ríki skuli þeir ætla að breyta ríkinu eftir eigin höfði í ósátt við alla aðra. Það er stór hópur Íslendinga sem er ósáttur við þetta og undirskriftasöfnun er farin af stað. Á meðan á þessum klukkutímafundi stóð í hádeginu söfnuðust á milli 400 og 500 undirskriftir, bara til þess að mótmæla þeirri valdbeitingu sem birtist til dæmis í því frumvarpi. Virðulegi forseti. Það er ekki einungis frumvarpið sem liggur fyrir hér og er nú til umræðu, það eru meira og minna þau frumvörp sem þessi ríkisstjórn hefur komið með inn í þingið. Þetta byggist allt á hugmyndafræði Vinstri grænna og Samfylkingarinnar, Vinstri grænna í umhverfismálum enda náðu þeir rammaáætlun sinni í gegnum þingið eftir 14 ára samningaferli og sáttaferli og nú eru náttúruverndarlögin það nýjasta. Virðulegi forseti. Ég hef ekki enn haft tíma til þess að kíkja á fiskveiðistjórnarfrumvarpið sem var dreift af hæstv. atvinnumálaráðherra síðdegis í dag, en mig grunar að þegar ég hef tíma til að lesa það á morgun sé það með svipuðum hætti, að þarna komi kosningaloforð og stefnuskrár vinstri flokkanna til framkvæmda í frumvarpinu. Fiskveiðistjórnarfrumvarpið er sjálfsögðu blekking. Það vita allir í þinginu að það verður ekki fullrætt og er einungis lagt fram til að friða kjósendur þessara flokka því að þeir gáfu út miklar yfirlýsingar fyrir kosningar um að það ætti að breyta kvótakerfinu fyrir hádegi daginn eftir kosningar kæmust þeir til valda. Nú er að verða liðin fjögur ár og lítið hefur gerst í þeim efnum nema, eins og við vitum, að þeir náðu gjaldtökunni á sjávarútveginn í gegnum þingið. Breytingin á fiskveiðistjórnarkerfinu situr enn föst þannig að það er líklega frumvarp sem á að nota í kosningabaráttunni. Hvað um það. Við ræðum frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem er þingmannafrumvarp lagt fram af þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna, þ.e. þeir hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, Álfheiður Ingadóttir, Róbert Marshall, Lúðvík Geirsson, Magnús Orri Schram og Margrét Tryggvadóttir. Þegar ég segi þá þingmenn ríkisstjórnarflokkanna er ég ekki að ýkja neitt þótt þarna séu tveir þingmenn sem eru ekki í Samfylkingunni og Vinstri grænum, en þeir þingmenn styðja málið. Það er athyglisvert að þessi flokksbrot í þinginu skuli ganga fram í lok kjörtímabilsins og verja ríkisstjórnina falli þannig að þeir missi ekki völd sín. Það er athyglisvert að Róbert Marshall hefur skipt um skoðun síðan hann skrifaði undir frumvarpið en hann hefur kynnt að hans ósk sé sú að taka út einhverja nokkra kafla, ná sátt um það og halda svo vinnunni áfram á næsta kjörtímabili og er þar með kominn á skoðun okkar framsóknarmanna. Það tínast því einn og einn úr stjórnarliðinu á okkar skoðun. Þó dugir það ekki til að Björt framtíð ætli að verja ríkisstjórnina vantrausti þannig að vinnan er svolítið tvíbent sem þessi flokksbrot í þinginu eru að fara fram með núna þegar landsmenn kalla á kosningar til að koma ríkisstjórninni frá. Sem betur fer geta landsmenn kosið ríkisstjórnina burt á auglýstum kjördegi. Þá verður stóra þjóðaratkvæðagreiðslan, virðulegi forseti. Nú þegar hafa farið fram tvær þjóðaratkvæðagreiðslur og í raun og sanni hefði ríkisstjórnin átt að fara frá strax í þeirri fyrri, en þessir háu herrar sitja hér enn á bekkjunum fyrir aftan mig og halda í völdin fremur en að hugsa um þjóðarhag. Það sem mér finnst kannski vanta í umræðuna hjá þeim sem styðja þetta frumvarp er sú hugsun hvað eigi heima í stjórnarskrá. Ég hef svo oft farið yfir það að stjórnarskrá eru grunnlög hvers ríkis, þjóðarsáttarplagg sem ber að virða. Ég ítreka að það á að vera mjög erfitt að breyta stjórnarskrá svo að ákveðin stemning eða bylgja sem myndast í þjóðfélaginu geti ekki skyndilega farið fram með stjórnarskrárbreytingar. Við þurfum ekki að horfa langt frá okkur og ekki langt aftur í tímann heldur þegar Evrópa logaði í stríði. Það getur alltaf komið upp að eitthvað slíkt gerist, að einhver ákveðin öfl eða stjórnmálaflokkur nái það miklum undirtökum í kosningum. Þá er þetta vörn gegn því - neyðarhemill - að erfitt sé að breyta stjórnarskrá þannig að svona afl geti ekki komið fram og breytt grundvelli ríkisins. Vissulega er þessi vinstri stjórn að reyna að breyta grundvelli ríkisins í einu og öllu. Það er ekki bara verið að skuldsetja þjóðina, leggja miklar og þungar byrðar á herðar íslensku þjóðinni, eins og gerðist með Icesave-samningunum, heldur er líka ruðst inn í sjálfa stjórnskipun landsins því svo virðist sem þau hafi talið að þeirra tími væri kominn, sem betur fer er hann að líða. Ég heiti því að stjórnarskránni verður ekki breytt eins og lagt er til í frumvarpinu því það er verið að setja allt stjórnkerfið í loft upp. Það kom best fram í áliti umboðsmanns Alþingis sem hann skilaði til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að það væri um grundvallarbreytingu á íslenska þjóðríkinu að ræða. Ég tek undir þau orð. Ég viðurkenni að þetta var ekki orðrétt tilvitnun, ég er ekki með umsögnina hér en það var eitthvað í þá veru. Það er hættulegt þegar stjórnarmeirihlutinn beitir sér af slíku afli til að breyta stjórnarskrá með þessum hætti. Virðulegi forseti. Ég fer akkúrat yfir ríkisstjórnarmeirihlutann í mínu örstutta nefndaráliti sem ég skilaði eða við skulum kalla það ríkisstjórnarminnihlutann því samkvæmt tölum frá deginum í dag er ríkisstjórnin með 30 þingmenn innan borðs. Svo fer það eftir því hvernig gengur að semja við flokksbrotin hvað það eru margir sem styðja ríkisstjórnina á hverjum degi, þetta fer eftir veðrum og vindum. Ég þreytist ekki á að benda á að það er brýnt að mikil sátt ríki um breytingar á stjórnarskránni því það er eins og þessir aðilar séu ekki enn búnir að átta sig á því að stjórnarskránni verði ekki breytt nema tvö þing samþykki frumvarpið óbreytt. Það kemur fram í nefndaráliti mínu og það skyldi þó ekki vera að þingmenn þurfi að grípa til þess neyðarúrræðis, nota þann neyðarhemil, að þurfa að fella frumvarp til stjórnarskipunarlaga á nýju þingi. Þá væri það í fyrsta sinn í lýðveldissögunni sem þyrfti að grípa til svo róttækra aðgerða. Ég skil raunverulega ekki hvers vegna ríkisstjórnin gengur ekki að því sáttatilboði okkar sem gengur út á að velja ákveðna þætti sem við getum breytt tímalega séð og eru nauðsynlegir í núgildandi stjórnarskrá og fara þá fram með þær breytingar í sátt svo ekki þurfi að nota neyðarhemilinn á nýju þingi. Það er alveg klárt miðað við dóm þessarar viku að ríkisstjórnin kemur ekki til með að halda meiri hluta í þinginu og líka alveg ljóst að nýr meiri hluti kemur til með að fella það, ég held þeir sem mest vilja að koma frumvarpinu í gegnum þingið ættu að hugsa aðeins um það. Það er búið að þvæla því fram og til baka í umræðunni í dag, einn þingmaðurinn boðar þjóðaratkvæðagreiðslu, annar vill meina eitthvað annað. Nú eru flokkarnir að reyna að finna út úr því hvernig eigi að þvæla því hér í gegn svo það hafi eitthvert gildi. Ég minni á að fræðimaður í háskólanum talaði um að ráðgefandi skoðanakannanir um stjórnarskrá væru raunverulega tilraun til að skoðanakúga þingmenn þannig að verið væri að ná fram einhverjum meiri hluta svo þingmenn teldu sig knúna til að fara að þeim vilja sem birtist í viðkomandi ráðgefandi skoðanakönnun eða þjóðaratkvæðagreiðslu. Þau ummæli féllu eftir atkvæðagreiðsluna 20. október þegar spurt var svo galopinna spurninga - það var farið fram með stefnu ríkisstjórnarflokkanna og eina spurningu frá Hreyfingunni - að það var ekki nokkur leið að lesa neinn þjóðarvilja út úr svörunum. Ég verð að segja að þetta er nokkur sorgarsaga. Það verður fróðlegt fyrir lögfræðinema framtíðarinnar að reyna að átta sig á vilja löggjafans í þessu máli því ég hef aldrei séð fyrr, hvorki í námi mínu í lögfræðinni né í lagasetningu frá Alþingi, að greinargerð frumvarpsins sé boðuð fyrir 3. umr. Það er verið að setja stjórnarskipunarlög, stjórnarskrá, sem öll önnur löggjöf á að byggja á til nútíðar og framtíðar og þá er notuð ný aðferð í lagasetningu sem er óþekkt hér á landi. Það eitt ætti að leiða til þess að þetta mál væri slegið út af borðinu. Þess vegna hvet ég þá sem er annt um góða lagasetningu í þinginu að standa með stjórnarskránni okkar sem er nr. 33/1944 og hrinda því áhlaupi sem vinstri flokkarnir eru að gera að henni. Hún hefur sannað gildi sitt. Hún stóð af sér bankahrunið og Icesave-samningana. Hún hefur staðið tímans tönn frá 1944. Það er ástæðulaust að ráðast á stjórnarskrána líka þótt stjórnarflokkarnir ráðist á grunnstoðir samfélagsins, kunni ekki að forgangsraða og leggi aðallega áherslu á gæluverkefni. Það sem á heima í stjórnarskrá og það sem á heima í almennum lögum er tvennt ólíkt. Í frumvarpinu er verið að hræra því tvennu saman því að í það eru komin efnisatriði sem eiga heima í almennum lögum. Það sem á að tryggja í stjórnarskrá eru réttindi borgaranna gegn ríkisvaldinu, en svo eru nánari útfærslur eins og t.d. kosningalög sem útfæra þá grunnhugsun sem kemur fram í stjórnarskrá. Það er til dæmis ákvæði um þjóðkirkjuna í núgildandi stjórnarskrá, svo er það útfært nánar í lögum og ákvæði um það, en hér hefur verið búið til mjög ítarlegt plagg sem hefur fengið á sig mikla gagnrýni vegna þess að þar er verið að hræra þessum tveimur þáttum saman. Í skilabréfi sérfræðingahóps um tillögu stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá sem var skilað 12. nóvember 2012 - það sem hefur hingað til verið kallað lögfræðingahópurinn, en hann var fenginn til að lesa yfir frumvarpið til að reyna að koma því heim og saman að setja lögfræðina inn í það - kemur fram, með leyfi forseta: „Stjórnarskrá er öðrum þræði lagalega bindandi skjal sem kveður á um réttindi einstaklinga, uppsprettu valds, handhöfn þess og samspil milli valdastofnana. Stjórnarskráin er einnig táknrænt skjal sem endurspeglar grunngildi samfélags og menningu þess. […] Megineinkenni stjórnarskrár sem réttarheimildar samanborið við almenna löggjöf eru einkum að ákvæðum stjórnarskrár er erfiðara að breyta en almennum lögum og að stjórnarskráin bindur hendur löggjafans. Því þarf að vega og meta hvort um sé að ræða svo mikilvæga grundvallarreglu, sem muni eiga við um aðstæður í þjóðfélaginu um langa framtíð, að rétt sé að ljá henni sess í stjórnarskrá. Almennt séð leiðir af þessu mati að í stjórnarskrá eiga ekki að vera nákvæm útfærsluatriði og ekki ákvæði sem líklegt er að taki tíðum breytingum. Í einhverjum tilfellum kann að vera réttlætanlegt að útfæra tiltekin atriði nákvæmlega, ekki síst ef ætlunin er sú að tryggja að almenni löggjafinn fari ekki á svig við grundvallaratriði. Stjórnarskránni er ætlað að kveða með tiltölulega almennum hætti á um grundvallarreglur réttarkerfisins. Óhjákvæmileg afleiðing þessa er sú að efnislegt inntak stjórnarskrárákvæða þarf gjarnan að mótast nánar og skýrast í framkvæmd og með hliðsjón af túlkun dómstóla. Með tímanum skjóta þannig stjórnarskrárákvæðin dýpri rótum í réttarkerfinu og óvissa um inntak þeirra minnkar. Í ljósi þessa er almennt séð ástæða til þess að fara varlega í breytingar á ákvæðum stjórnarskrár, er mótast hafa í framkvæmd, ef ekki liggur skýrt fyrir að slíkar breytingar séu til bóta.“ Virðulegi forseti. Þarf að segja meira? Þetta er beint upp úr skilagrein lögfræðiteymisins sem var fengið til að lesa yfir frumvarpið sem var lagt fram í þinginu. Þarna er varað við öllum þeim þáttum sem birtast í þessu frumvarpi. Sérstaklega er ákvæðið að stjórnarskráin skuli binda hendur löggjafans mjög mikilvægt. Það er gert til að löggjafinn geti ekki farið út um víðan völl og sett almenn lög sem stangast á við stjórnarskrána. Það er munurinn á því sem ég var að fara yfir áðan, hvað á heima í stjórnarskrá og hvað á heima í almennum lögum. Það hafa fallið hæstaréttardómar þar sem löggjafinn hefur farið fram úr sér og sett lög í þinginu sem stangast á við stjórnarskrána. Nú síðast var þessi ríkisstjórn dæmd í Hæstarétti nákvæmlega fyrir það að setja afturvirk lög með vaxtaákvæðum Seðlabankans þegar gengislánadómarnir féllu. Meiri hlutinn í þinginu fór þá fram með lög sem stönguðust á við stjórnarskrána - ríkisstjórnin sat samt af sér þann dóm og situr enn - og Hæstiréttur dæmdi að lögin virkuðu afturvirkt sem er óheimilt samkvæmt stjórnarskránni. Stjórnarskráin er því mikilvægt plagg til að vernda réttindi borgaranna í landinu en því er öllu hrært saman í frumvarpinu og lögfræðiálitið að engu haft. Þeir segja einmitt líka í kaflanum hér í lokin að með tímanum skjóti stjórnarskrárákvæðin dýpri rótum vegna þess að það er komin dómaframkvæmd á ákvæðin. Eins og ég fór yfir í andsvari áðan við hv. þm. Einar K. Guðfinnsson er það óskiljanlegt að stjórnlagaráð skyldi hafa ráðist fyrst í að umbylta og umskrifa mannréttindakaflann sem hefur fengið á sig góða dómaframkvæmd, að vísu með ærnum kostnaði t.d. fyrir einstakling sem hefur sótt mál á hendur ríkinu þegar hann telur að brotið hafi verið á rétti sínum gagnvart stjórnarskrá en þau mál eru nokkur og allt saman er það með þessum hætti. Það er ekki tekið tillit til þess þótt það hafi verið meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem ákvað að kalla þennan hóp saman til að fara yfir lagatæknilegt álagspróf eins og það var kallað en ég hef aldrei heyrt af því fyrr en það var fundið upp af meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Svo eru það líka orð hæstv. forsætisráðherra þegar hópurinn var búinn að skila af sér, að þarna hafi frumvarpið staðist lögfræðilegt skoðanapróf en samt hefur meiri hlutinn lagt fram breytingartillögur upp á 40 liði fyrir 2. umr. Ég ætla að nefna tvö dæmi um það sem er líka alvarlegt í frumvarpinu og algjörlega órætt í samfélaginu. Það er hægt að gera breytingartillögur við allar greinar, út af því gerði ég það ekki því ég tel það ekki mitt hlutverk að skrifa nýja stjórnarskrá frekar en hlutverk stjórnlagaráðs, en ég ætla að nefna tvö dæmi því að tími minn er farinn að styttast. Það sem kemur fram í 5. gr. er alveg splunkunýtt. Þar er sett inn í frumvarpið, órætt í samfélaginu, að einkaaðilar skuli eftir því sem við á virða þau réttindi sem kveðið er á um í II. kafla frumvarpsins, sem er algjörlega nýtt ákvæði. Stjórnlagaráð telur að markmið þessa ákvæðis kveði á um gildissvið stjórnarskrárinnar og þar með skyldur almennings gagnvart henni. Það veldur því að einkaaðilar geta farið í mál hver gegn öðrum á grundvelli réttinda sem byggjast á stjórnarskránni, sem er hugsanafeillinn í þessu vegna þess að einkaaðilar eru verndaðir af stjórnarskrá gagnvart ríkinu en geta svo farið í málsókn hver gegn öðrum samkvæmt almennum lögum. Þetta ákvæði var sótt hvorki meira né minna en til Suður-Afríku. Svo er verið að tala um að stjórnarskráin okkar sé ekki íslensk. Það eru margar lagagreinar sem eru sóttar til Suður-Afríku og landa í heimsálfum sem við höfum aldrei borið okkur saman við í löggjöf. Við horfum mjög til Norðurlandanna. Við höfum horft til Evrópusambandsins eftir að við tókum upp EES-samninginn en þetta er alveg ný lagatúlkun. Þá spyr ég, virðulegi forseti, þegar mannréttindakaflinn byggir meira og minna á lagastjórnarskrám Suður-Ameríkuríkja, hvað er íslenskt við þessa stjórnarskrá? Þetta er alveg hreint ótrúlegt. Það á að setja þetta inn þegar það er algjörlega órætt í samfélaginu hvort það sé vilji til þess að gera það svona. Manni er svo sem hætt að koma á óvart hvernig þetta er keyrt áfram og að þær ábendingar og viðvaranir sem hafa komið frá fræðimönnum varðandi hvaða duldu hættur er að finna í frumvarpinu skuli vera hunsaðar. Annað sem er athyglisvert er að búið er að setja inn hin svokölluðu þriðju kynslóðar réttindi. Þau eru alveg órædd í íslensku samfélagi eins og það að einkaaðilar geti höfðað mál á hendur öðrum einstaklingi á grundvelli réttinda sem byggjast á stjórnarskránni einni saman. Til að útskýra hvað þriðju kynslóðar réttindi eru verð ég að lesa hvað þessar þrjár kynslóðir mannréttinda þýða, á hverju þau byggja, hvernig fyrstu kynslóðar mannréttindi og annarrar kynslóðar mannréttindi eru nú varin í stjórnarskrá og svo þá breytingu þegar þriðju kynslóðar réttindi koma inn að tillögu stjórnlagaráðs og hver þau eru. Með leyfi forseta stendur á bls. 44 í frumvarpinu: „II. Þrjár kynslóðir mannréttinda. Stjórnlagaráð fjallaði um greiningu mannréttinda í þrjár kynslóðir. Samkvæmt henni tilheyra borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi fyrstu kynslóðinni. Oft er vísað til þeirra sem frelsisréttinda eða neikvæðra réttinda. Þeirra á meðal má t.d. telja tjáningarfrelsi, trúfrelsi og kosningarrétt, sem og frelsi undan pyndingum. Þessi réttindi eru meðal mikilvægustu réttinda í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá 1948, en þeim er m.a. einnig lýst í mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi teljast til annarrar kynslóðar mannréttinda. Með þeim er lögð áhersla á rétt allra til viðunandi lífsskilyrða og réttindi ólíkra hópa til sambærilegrar meðferðar. Þessi réttindi eru stundum kölluð jákvæð réttindi sem vísar til þess að þau leggi athafnaskyldur á ríkið í ríkari mæli en fyrstu kynslóðar réttindi. Til þeirra teljast t.d. rétturinn til atvinnu og mannsæmandi vinnuskilyrða, heilbrigðisþjónustu og menntunar. Þessum réttindum er m.a. lýst í 22.–27. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, í félagsmálasáttmála Evrópu og í alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi.“ Þessi réttindi þekkjum við öll og til dæmis er vísað í þegar er verið að leggja skyldu á ríkið, að allir eigi rétt á heilbrigðisþjónustu og það er til að mynda í núgildandi stjórnarskrá að öllum skuli tryggð framfærsla. Þá er ég komin að þeirri skýringu sem snýr að þriðju kynslóð mannréttinda sem ég fór yfir áðan og er algjörlega órædd í samfélaginu, hvort við eigum að binda þau í stjórnarskrá eða hafa þau með sem stefnumarkmið til framtíðar því þriðju kynslóðar réttindi eru meira jákvæðar yfirlýsingar, stefnumörkun stjórnmálaflokka. Þetta er svona hlaðborð með fallegri framtíðarsýn og er lýst svona í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Þriðja kynslóð mannréttinda er sennilega minnst þróuð og á sér enn sem komið er litla beina stoð í texta alþjóðlegra mannréttindasáttmála. Þessi flokkur réttinda er ekki síður talinn tilheyra hópum manna og samfélögum en einstaklingum. Þá eru þau ólík þeim réttindum sem heyra til hinna kynslóðanna að því leyti að vernd þeirra tengist ekki aðeins skyldum ríkisvaldsins og eftir atvikum einstaklinga, heldur getur hún einnig verið háð alþjóðlegri samvinnu. Til þessarar kynslóðar heyra t.d. réttur til þróunar, friðar, heilbrigðs umhverfis og jafnréttis kynslóðanna.“ Þegar maður skoðar stefnuskrá Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar hljómar þetta kunnuglega, að það sé byggt á þessum grunni, þeirri framtíðarsýn að allir eigi sér hugsanlega rétt. Ég vil minna á það stendur í frumvarpinu að þau réttindi eigi enn sem komið er litla beina stoð í texta alþjóðlegra mannréttindasáttmála, hvað þá í stjórnarskrá ríkja og hvað þá í stjórnarskrá norrænna ríkja sem eru tæpast farin að huga að þeim réttindum því að við getum uppfyllt þau með stefnuyfirlýsingu með þingsályktunartillögum og þau eiga tæpast heima í stjórnarskrá. Ég minni á að með þessari tillögu er verið að setja nýjar byrðar á herðar íslenska ríkinu, ákvæði sem líklega verður látið reyna á fyrir dómstólum. Ég spyr á móti: Hver er gagnaðilinn í þessu máli? Ekki getur heilbrigt umhverfi sjálft farið í mál við ríkið, ef þið skiljið hvað ég meina. Þetta á ekki heima í stjórnarskrá því henni er fyrst og fremst gert að verja mannréttindi þegnanna í því landi sem viðkomandi stjórnarskrá er í gildi. Virðulegi forseti. Svona get ég lengi haldið áfram. Ef ég ætti að fara nákvæmlega í gegnum þetta frumvarp lið fyrir lið mundi árið líklega tæpast duga því svona athugasemdir eru við nánast hverja einustu grein frumvarpsins. Ég ákvað að skila örlitlu nefndaráliti því ég eins og ég sagði áðan treysti mér ekki til að fara í það á svo stuttum tíma. Stjórnarandstöðunni var gefinn kostur á því að skila nefndaráliti á tveimur dögum og það er ekki hægt að skrifa nýja stjórnarskrá á tveimur dögum, enda ætlaði ég mér aldrei að gera það. Það eru svo miklir gallar á frumvarpinu að það er brýnt að það verði lagt til hliðar. Ég ítreka þann vilja minn og þá skoðun að það verði sest niður í þinginu sem fyrst og komist að samkomulagi um hvað þurfi að fara í stjórnarskrá fyrir komandi kosningar. Ég lýsi því yfir og hef sagt áður að ég er tilbúin til að vera meðflutningsmaður þingsályktunartillögu sem kveður á um að það fari fram vinna við að endurskoða okkar góðu stjórnarskrá á komandi kjörtímabili, þannig að vinnan sem fer fram á því kjörtímabili verði í samfellu við að við þurfum að breyta stjórnarskránni eins og hún stendur í dag en ekki að skrifa nýja.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu ræðu. Hv. þingmaður fór yfir mjög mörg atriði og vakti athygli á því að þeim hefði ekki verið svarað. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara efnislega yfir ræðu hennar að öðru leyti en þessi ræða eins og margar aðrar sem hafa verið fluttar í dag vekur athygli okkar á því hvað við erum sárlega og sorglega komin skammt áleiðis við þá vinnu sem við eigum að framkvæma varðandi sjálfa stjórnarskrána. Eins og við vitum hefur verið talsverður aðdragandi að þessu máli og ýmsir komið að því. Þjóðfundurinn á sínum tíma, stjórnlagaráðið á sínum tíma, sérfræðinganefnd sem vann þar í millitíðinni, síðan sérfræðingahópur sem fór yfir tillögur stjórnlagaráðsins og nú er frumvarpið komið hingað. Það er búið að senda málið til umsagnar í ótal nefndum og öllum nefndum Alþingis og þær hafa skilað mismunandi álitum. Í öllum tilvikum hafa komið fram athugasemdir mjög margra sérfræðinga sem allar lúta að hinu sama. Niðurstaða sérfræðinganna er sú að þetta mál sé mjög ófullburða og mjög mikið þurfi að gerast til að hægt sé að segja að það sé í raun tækt til atkvæðagreiðslu, að við getum tekið afstöðu til málsins eins og það liggur fyrir núna. Þess vegna er svo mikilvægt að við áttum okkur á hver staðan er. Ég held að við eigum ekki að fara í skotgrafir um það hverjum sé um að kenna. Þetta er einfaldlega staða málsins. Nú vil ég spyrja hv. þingmann hvernig hún sjái fyrir sér að málið geti haldið áfram Það er augljóst í mínum huga og blasir við öllum sem skoða frumvarpið að við getum ekki afgreitt það eins og það liggur fyrir núna, það hlýtur öllum að vera ljóst að er algjörlega ótæk aðferð. Við verðum að finna einhverja aðra lendingu. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hún var einmitt í lok ræðu sinnar að víkja að þessu, hvernig hún sjái fyrir sér að málið geti haldið áfram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir andsvarið því ég var ekki búin að fara yfir hvað kemur fram í minnihlutaáliti mínu orðrétt. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa upp það sem stendur um miðbik nefndarálitsins, því ég tel að það svari spurningunni varðandi vinnubrögðin. Það hljóðar svo: „Annar minni hluti telur þetta þingmannafrumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands svo gallað að ekki sé gerlegt að leggja fram breytingartillögur við það án þess í raun að skrifa nýtt frumvarp með fullbúinni greinargerð.“ Þetta lýsir ástandinu frumvarpsins svo ósköp vel. Ég tel að það sé ekki þingtækt til 2. umr. Ég hef talað um að þetta sé eins og áfangaskýrsla í vinnu á löngu ferli. Það sést líka á því að flutningsmenn frumvarpsins hafa boðað að koma með greinargerð með frumvarpinu í þingið fyrir 3. umr. Þetta er alveg galið og það er svo sorglegt að ekki skuli vera til stofnun í þinginu sem gæti komið í veg fyrir slíkt. Þingmanninum er kunnugt um að ég hef lagt fram frumvarp um að stofna lagaskrifstofu Alþingis. Það er sorglegt að ekki skuli vera einhver neyðarhemill í þinginu sem tekur frumvörp til efnislegrar og lagatæknilegrar yfirferðar svo að þingmenn þurfi ekki að eyða tíma sínum og kröftum í að ræða dag eftir dag ónýt frumvörp. Þetta er ekki fyrsta frumvarpið sem kemur þannig í þingið frá ríkisstjórninni. Við skulum bara taka nýjasta dæmið, Icesave-samningana. Því miður hefur þetta mál algjörlega sömu einkenni og Icesave I, Icesave II og Icesave III, en samt er þjösnast áfram með málið. Ég held að ríkisstjórnin viti innst inni að þetta mál 

Virðulegi forseti. Ég vona að það sé rétt sem hv. þingmaður sagði í lok ræðu sinnar að ríkisstjórnin og stjórnarliðar geri sér grein fyrir því að málið sé ekki tækt til þeirrar afgreiðslu sem því er ætlað að fá á grundvelli þessa frumvarps með breytingartillögum sem núna liggja fyrir. Samt sem áður sér maður það ekki, hvorki í umræðunni né í þeim viðbrögðum sem hafa komið fram hjá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hann virðist ekki líta svo á að málið sé ekki tækt til efnislegrar afgreiðslu. Við tökum eftir því að þegar reynt hefur verið að ræða þessi mál og velta upp hvort ekki gæti orðið á einhverjum tímapunkti samkomulag um að taka fyrir einstaka þætti sem ætla megi að þingið telji mikilvægasta til afgreiðslu í þessum efnum hefur því verið einfaldlega svarað þannig að í boði sé að taka frumvarpið eins og það liggur fyrir með breytingartillögum til efnislegrar niðurstöðu. Þetta finnst mér að geti kallast að gera sér ekki grein fyrir því í hvaða stöðu málið er komið. Það hefur vakið athygli mína þegar ég hef farið yfir þessi mál í nefndum sem ég sit, velferðarnefnd og atvinnuveganefnd, að fyrir utan ýmsar alvarlegar athugasemdir um einstaka efnisgreinar frumvarpsins eru gerðar mjög alvarlegar athugasemdir við greinargerðina. Þegar maður hugsar til baka held ég að ekki sé mjög algengt að athugasemdir frá umsagnaraðilum eða sérfræðingum lúti svona mikið að greinargerðinni. Greinargerðir eru yfirleitt skrifaðar með það í huga að reyna að varpa ljósi á viðkomandi frumvörp. Því er hins vegar ekki til að dreifa hérna. Þetta er einhver lýsing á forsögu málsins, sagnfræðileg skráning á því sem hefur gerst í stjórnlagaráði og hvernig sérfræðinganefndin síðan leit á sín mál. Það er rétt sem prófessor Björg Thorarensen segir til að mynda um 34. gr. að greinargerðin með henni sé ónothæf sem lögskýringargagn 

Virðulegi forseti. Það er einmitt þetta sem þingmaðurinn fór yfir sem ég hef verið að gagnrýna. Greinargerð með lagafrumvarpi getur ekki byggst á söguskýringum, heimspeki og sagnfræði. Greinargerð er lögskýringargagn og verður að byggja á lögfræði. Það er líklega vegna þess sem flutningsmenn frumvarpsins eru núna að bregðast við á milli 2. og 3. umr., að koma einhverri lögskýringargreinargerð á einhvern hátt inn í öll þessi plögg, en bara í þessari umræðu fylgja málinu tæpar 600 síður Ég hef spurt: Hvar á slík greinargerð að koma inn í frumvarpið? Hjá dómstólum, ef mál kemur fyrir dóm, er fyrst litið til lögfræðitextans sjálfs, því sem stendur í lögunum. Dugi það ekki fara dómarar í greinargerð, því að greinargerð er lögskýringargagn. Finnist ekki úrlausn á málinu þar og eitthvað er óskýrt er farið í nefndarálit meiri hlutans til að reyna að finna út hver vilji þingsins var þegar lagasetningin fór fram. Það er tekið tillit til minnihlutaálita og svo þarf stundum að fara í þingræður. Það er með ólíkindum að ekki skuli einu sinni vera til tæk greinargerð með frumvarpinu sem er hægt að nota sem lögskýringargagn fyrir dómstólum. Það gengur ekki. Þingmaðurinn spurði í fyrra andsvari hvaða leið ég sæi út úr þeim ógöngum sem þessir flokkar hafa komið þinginu í eina ferðina enn. Ætla ég að lýsa því enn einu sinni yfir að tilboð okkar Framsóknarflokksins stendur um að setjast niður með ríkisstjórnarflokkunum, finna út hverju þarf að breyta og er nauðsynlegt að breyta og vinna að þeim málum og endurskoða svo stjórnarskrána á næsta kjörtímabili. Halda áfram að endurskoða stjórnarskrána á næsta kjörtímabili. Það er eina leiðin út úr þessari ófæru að mínu mati.

Hæstv. forseti. Í ræðu minni í gær náði ég rétt að drepa á nokkur helstu atriði sem fram koma í nefndaráliti okkar hv. þm. Ólafar Nordal á þskj. 958 sem var lagt fram í gær. Við ræddum í því nokkur álitamál sem fram koma í einstökum köflum og einstökum greinum. Þau eru fjölmörg og yfirferðin var þar af leiðandi mjög yfirborðskennd en ég vísa nánar á þetta nefndarálit. Ég vil líka vísa hv. þingmönnum nánar á þau gögn sem fyrir liggja í málinu. Fyrir utan nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og tveggja minni hluta liggja fyrir umsagnir fjöldamargra nefnda þingsins. Í mörgum þeirra eru reifuð fjöldamörg álitamál sem upp hafa komið í yfirferð þessara einstöku nefnda. Á stöku stað er að finna beinar breytingartillögur frá nefndunum en í miklu fleiri tilvikum er um að ræða ábendingar um þætti sem þarf að skoða betur. Ég beini því til þeirra þingmanna sem áhuga hafa á málinu að fara í gegnum þetta vegna þess að umsagnir einstakra nefnda eru mjög vel til þess fallnar að varpa ljósi á þau fjöldamörgu álitamál sem eru fyrir hendi. Það eru álitamál sem snúa að mörgum mismunandi þáttum. Þau snúa að formi málsins, framsetningu ákvæða, efnisatriðum eða þeim efnisreglum sem ætlunin er að setja fram með frumvarpinu og þær snúa líka að greinargerð. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson og Vigdís Hauksdóttir ræddu nokkuð um greinargerð og gildi hennar og ætla ég ekki að bæta neinu við það nema hvað þegar fram koma ítrekaðar ábendingar um að texti ákvæða sé óskýr og texti greinargerða sé óskýr þá ætti það að hringja töluvert mikilvægum og miklum viðvörunarbjöllum hjá þingmönnum og ætti að gefa tilefni til að málið verði skoðað miklum mun betur. Það hefur stundum heyrst í þessari umræðu að það sé eðlilegt að fram komi mismunandi sjónarmið og ólíkar skoðanir en þegar um er að ræða slíkar ábendingar frá einstaklingum sem hafa mikla reynslu af að túlka texta af þessu tagi, túlka stjórnarskrártexta - háskólaprófessorar í lögfræði, umboðsmaður Alþingis o.fl. - þá er veruleg ástæða fyrir menn að staldra við. Það er ekki að ástæðulausu sem umboðsmaður Alþingis sendi þinginu fyrr í þessari viku rúmlega 40 blaðsíðna greinargerð með athugasemdum, það er ekki að tilefnislausu, í síðustu viku. Það er ekki að tilefnislausu að prófessorar í lögfræði við Háskólann í Reykjavík, Háskóla Íslands og aðra skóla, Háskólann á Bifröst og Háskólann á Akureyri, gera athugasemdir við fjöldamarga þætti, einmitt atriði sem eru kannski ekki endilega efnisþættir eða efnisatriði heldur benda þeir einfaldlega á að framsetning ákvæðanna sé ekki nægilega skýr, framsetningin sé þannig að hægt sé að túlka hana með mismunandi hætti, ekki sé víst að ákvæðin nái þeim tilgangi sem að sé stefnt og að greinargerðin sé ekki til þess fallin að hjálpa til við skýringar. Þetta eru alvarlegar athugasemdir þegar um er að ræða grundvallarlög þjóðarinnar sem önnur löggjöf á að byggja á. Þetta eru alvöruathugasemdir sem þörf er á að fara vandlega yfir. Þrátt fyrir að það hafi að nokkru leyti verið gert í einstökum nefndum - misvel en alls staðar eitthvað, og síðan verið farið yfir það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, reyndar á töluvert mikilli hraðferð, verð ég að segja - eru athugasemdirnar og spurningarnar enn viðeigandi, þær eiga enn þá við og þeim hefur ekki verið svarað. Þegar við veltum fyrir okkur túlkun ákvæða þá er það ekki bara svo að þingið geti gert það af léttúð að setja fram einhvern texta og tekið þá ákvörðun að sjá svo bara til hvernig hann verði túlkaður. Fara þarf ofan í það hvernig líklegt er að einstök ákvæði verði túlkuð. Það þarf að velta því fyrir sér hvaða túlkunarmöguleikar eru fyrir hendi og hvernig orðalag verður sem best úr garði gert til að tryggja að stjórnarskrárgjafinn eða löggjafinn nái fram þeim markmiðum sem að er stefnt. Bara svo ég taki dæmi þá höfum við séð - varðandi það ákvæði sem margir hafa mikinn áhuga á og skiptir miklu máli, 34. gr., - margar og í mörgum tilvikum mjög misvísandi túlkanir á því orðalagi, annars vegar það sem kom frá stjórnlagaráði og hins vegar það sem kom frá sérfræðinganefndinni og var grunnurinn að því frumvarpi sem hér er til umræðu. Ég sé ekki að við séum komin að endastöð varðandi það hvernig á að túlka það og ég held að það orðalag sem er að finna í nefndaráliti meiri hlutans skýri það ekki frekar. Ég held að þau álitamál sem komu upp í meðferð málsins - og hafa komið upp, bæði eftir að stjórnlagaráð skilaði tillögu sinni og eins eftir að sérfræðingahópurinn og síðan meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gekk frá frumvarpinu - verði enn þá fyrir hendi. Í sumum tilvikum eru álitamál af því tagi léttvæg en í jafnmikilvægum greinum og hér um ræðir, þar sem verið er að fjalla um náttúruauðlindir landsins, eignarhald þeirra og eftir atvikum ráðstöfunarrétt, þá er um að ræða gríðarlega mikilvægt ákvæði. Óskýrleiki getur valdið, og mun óhjákvæmilega valda, vandræðum í framkvæmd, bæði fyrir löggjafann í framhaldinu og eins fyrir þá sem þurfa að túlka þetta fyrir dómstólum. Það er líka atriði sem þarf að huga að í þessu sambandi og það eru ábendingar um að ákvæðin nái ekki endilega þeim tilgangi sem þeim er ætlað, að reglur sem settar eru fram í tilteknum tilgangi í frumvarpinu séu ekki þannig úr garði gerðar að þær nái þeim markmiðum sem að er stefnt. Við getum tekið dæmi um þetta. Við getum tekið dæmi um ákvæði sem hefur reyndar minna verið rætt í þessu sambandi en ella vegna þess að það er í nokkurs konar biðstöðu þangað til niðurstaða kemur frá Feneyjanefnd. Það er ákvæði sem felur í sér að ráðherrar skuli ekki sitja á þingi. Síðast í gær var fundur í Háskóla Íslands þar sem Ragnhildur Helgadóttir, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík, lýsti mjög miklum efasemdum um það nákvæmlega að þetta ákvæði næði þeim tilgangi sem því væri ætlað, þ.e. að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hún komst eiginlega að gagnstæðri niðurstöðu, að þrátt fyrir að ákvæðið væri að sönnu alveg örugglega sett fram í þeim tilgangi að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu þá kynnu áhrif þess að verða öfug, þá kynnu áhrif þess, þvert á móti því sem ætlunin var, að verða þau að styrkja stjórnarmeirihluta á þingi gagnvart stjórnarandstöðu, auka þyngdina ríkisstjórnarmegin í samanburði við stjórnarandstöðuna. Þetta er ekkert nýtt sjónarmið. Þetta er sjónarmið sem áður hefur komið fram í umræðum hér á Alþingi, einmitt út af tillögum sem ganga í þessa sömu átt. Að mínu mati eru þetta alvarlegar og ágætlega rökstuddar athugasemdir sem vert er að skoða. Við getum sagt sem svo: Kannski hefur þetta þau áhrif að stjórnarmeirihlutinn styrkist og stjórnarandstaðan veikist en þá erum við jafnframt að segja að ákvæðið muni ekki ná þeim tilgangi sem notaður er sem helsta röksemdin fyrir því að koma því í gegn. Jafnvel þótt ákvæði séu sett fram í einhverjum ákveðnum tilgangi þá getur verkun þeirra verið í aðra átt en ætlunin er. Annað atriði sem hefur fengið umfjöllun af sama tagi er ákvæði um það meginsjónarmið, sem komið hefur fram í sambandi við kosningaákvæði, að auka eigi vægi persónukjörs. Í gegnum árin hefur það ekki síst verið rökstutt með því að það eigi að auka sjálfstæði þingmanna, draga úr flokksræði, draga úr foringjaræði - það er rótin að því að menn hafa gert kröfu um aukið persónukjör, draga úr flokksræði, draga úr foringjaræði. En þegar málið er skoðað, bæði af okkur hér í þinginu og eins af háskólaprófessorum á sviði stjórnmálafræði sem um þetta hafa fjallað, kemur í ljós að kannski er ekkert samhengi þarna á milli. Það er engin almenn regla að í löndum þar sem persónukjör er meira en hér á landi sé flokksræðið minna, alls ekki. Hægt er að nefna dæmi um hvort tveggja. Hægt er að nefna dæmi um lönd þar sem persónukjör er mjög mikið, alla vega miðað við hvernig kosningareglurnar eru upp byggðar, en flokksræði er miklu meira en við þekkjum hér á landi. Samstaða flokka í þinginu og áhrifavald forustumanna, foringja flokka, er jafnvel meira en við þekkjum hér. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvort líklegt sé að þau markmið náist sem ákvæðin eru sett fram til að ná. Og hvað varðar samhengi milli persónukjörs og flokksræðis þá getur vel verið að allt önnur öfl, allt aðrar ástæður en beinlínis kosningareglurnar, ráði úrslitum í því sambandi, að breyting á kosningareglum og aukinn möguleiki á persónukjöri í kosningum muni með engum hætti draga úr flokksræði. Þegar horft er til annarra landa í því sambandi er engin ákveðin lína í því, ekkert ákveðið samhengi milli þess að hafa mikið persónukjör og þess að flokksræði sé lítið. Það er helst að hægt sé að benda á Bandaríkin þar sem er persónukjör í formi einstaklingskjörs í einmenningskjördæmum ef svo má segja, það er helst að hægt sé að benda á að þingmenn þar séu harla sjálfstæðir. En við getum nefnt lönd eins og Írland þar sem persónukjör er mikið en flokksræði líka mikið. Við getum nefnt Norðurlöndin þar sem kosningareglurnar eru í mjög mörgum tilvikum þannig að þær gera ráð fyrir meira persónukjöri en við þekkjum hér á landi en flokksræði er engu að síður mjög mikið. Sjálfstæði einstakra þingmanna er kannski ekki mikið og möguleikar þeirra til að láta skoðanir sínar í ljós eða fylgja þeim eftir á þjóðþinginu kannski litlir jafnvel þó að reglurnar um persónukjör séu fyrir hendi. Þetta eru atriði sem hafa ekki verið skoðuð ofan í kjölinn. Menn hafa gengið út frá því að þau markmið sem stefnt er að séu einhvern veginn sjálfgefin, að með því að auka persónukjör muni draga úr flokksræði en ekki liggja fyrir neinar rannsóknir, neinn samanburður eða neinar rökstuddar forsendur fyrir því að draga slíka ályktun. Því miður, það er bara ekki svo. Svo að ég staldri við þetta tiltekna efni, persónukjör, get ég verið þeirrar skoðunar að æskilegt væri að auka vægi persónukjörs frá því sem nú er. Ég get vel haft þá skoðun. En ég er ekki viss um að frumvarpið muni endilega hafa þau áhrif. Ég er ekki viss um að það form sem virðist vera hugsað á þessu muni hafa slík áhrif. Ef við ætluðum að fara í kerfi þar sem þingmenn væru raunverulega sjálfstæðir og þyrftu að standa augliti til auglitis gagnvart kjósendum sínum og bera ábyrgð gagnvart þeim þyrftum við að fara í einmenningskjördæmakerfi sem er kerfi sem mér finnst að mörgu leyti áhugavert og heillandi. En það hefur einn stóran galla sem hefur gert það að verkum að ég hef ekki verið, hvorki nú né nokkru sinni fyrr, flutningsmaður tillagna í þá átt. Þó að mér finnist einmenningskjördæmakerfið á margan hátt áhugavert hefur það einn stóran galla og það er að mjög erfitt er að ná fram bæði jöfnun atkvæðisréttar en þó ekki síður að erfitt er að skapa jafnvægi milli mismunandi stjórnmálaflokka á þjóðþinginu með þeim hætti. Í Bretlandi þar sem þetta kerfi er praktíserað mjög skýrt, einmenningskjördæmakerfið, er mjög mikill munur á hlutfallslegri útkomu flokka í kosningum og þeim þingmannafjölda sem flokkarnir fá kjörinn. Lengi vel var dæmið þannig að stóru flokkarnir tveir, Verkamannaflokkurinn og Íhaldsflokkurinn, fengu að jafnaði fleiri þingmenn en atkvæðatölur þeirra sögðu til um en Frjálslyndi flokkurinn galt sérstaklega fyrir kerfið, stundum með um og yfir 20% atkvæða í kosningum en kannski bara 5% þingmanna; frambjóðendur þess flokks urðu oft í 2. eða 3. sæti í einstökum kjördæmum, fengu fylgi sem telja verður umtalsvert en ekki nægilega mikið til að fá mann kjörinn. Til eru leiðir til að reyna að laga þetta eins og þekkjast í sumum löndum þar sem er eins konar blanda af einmenningskjördæmakerfi og síðan eins konar landslistakerfi með því þá að flokkar bjóða fram frambjóðendur í einstökum kjördæmum sem fara fram sem einstaklingar í nafni sinna flokka. Til þess að ná jöfnuninni, til að þingið endurspegli hlutfallslegan styrkleika flokka í meira mæli en einmenningskjördæmakerfið gefur möguleika á, eru nokkurs konar landslistar notaðir til að jafna það út. Ég teldi áhugavert að skoða slíkt. Þegar ég horfi á kosningaákvæðið í 39. gr. frumvarpsins, eins og það lítur nú út, velti ég því fyrir mér að einhvers konar kerfi af þessu tagi kunni að geta rúmast innan orðalags þess ákvæðis, en ég er ekki viss. Ég tel að skoða þurfi töluvert betur hvernig ákvæðið er orðað til að velta upp möguleikum um það hvort tiltekin kosningakerfi passi inn í skapalónið, passi inn í formið, eða ekki. Ég held að við getum ekki samþykkt svona ákvæði nema vera með þokkalega mótaðar hugmyndir um það hvernig það er. Ekki þannig að við þurfum í stjórnarskrárumræðunni endilega að taka endanlega afstöðu til þess hvernig við ætlum að hafa útfærslu kosningakerfisins en við þurfum þó að hafa skýra hugmynd af því hvers konar kerfi það heimilar og hvers konar kerfi það útilokar. Það geta verið margir mismunandi kostir í því sambandi. Þetta er svona dæmi. Ég nefni þriðja dæmið um atriði þar sem breytingar sem verið er að gera munu ekki endilega ná þeim tilgangi sem að er stefnt. Ég bendi til dæmis á frelsisréttindaákvæðin í mannréttindakaflanum, þar sem ætlun þeirra sem semja tillögurnar, hvort sem það er í stjórnlagaráði, síðan sérfræðingahópi eða í meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar - það hvarflar ekki að mér að ætlunin sé að draga úr þeirri réttarvernd sem þessi ákvæði veita, ég held að enginn ætli sér það. En hins vegar hafa komið fram alvarlegar ábendingar frá málsmetandi fræðimönnum á þessu sviði um það að áhrifin geti óvart orðið þau að svigrúm löggjafans til að takmarka frelsisréttindi á borð við tjáningarfrelsi, fundafrelsi og félagafrelsi geti orðið meiri en ætlunin var. Ábendingar af því tagi eru í mínum huga ekki léttvægar, virðulegur forseti, heldur mikilvægar. Við hljótum líka að velta því fyrir okkur, af því að ég nefni mannréttindaákvæðin sérstaklega, hvaða tilgangi það þjóni, sem virðist vera uppi á borðinu í mjög mörgum tilvikum, að breyta orðalagi ákvæða sem hafa tiltölulega skýra merkingu og fyrir liggur tiltölulega skýr réttarframkvæmd um það hér á landi hvernig ber að túlka þau - hvers vegna erum við að breyta þeim? Hvers vegna erum við að breyta orðalaginu? Hvers vegna erum við að skapa hættu á því sem kallað hefur verið merkingarusl, það að merkingin fer einhvern veginn á flot þegar orðalaginu er breytt? Þetta eru atriði sem við þurfum að velta mjög fyrir okkur. Í mjög mörgum tilvikum er farið í breytingar á orðalagi á ákvæðum mannréttindakafla án þess að ætlunin sé endilega að breyta merkingu eða inntaki þeirra réttinda sem þar er fjallað um. En af hverju að taka áhættuna af því að fara í þessar breytingar, orðalagsbreytingar, breytingar á framsetningu, ef ekki er ætlunin að ná fram einhverri efnisbreytingu? Og ef ætlunin er að ná fram efnisbreytingu þá held ég að menn verði að vera býsna skýrir á því hver tilgangurinn á að vera. Í þessari umræðu hefur verið vikið að eignarréttarákvæðinu. Er til dæmis ætlunin með breytingum á orðalagi á eignarréttarákvæði að ná fram efnisbreytingu? Er það ætlunin? Ætla menn sér að draga úr, hvað eigum við að segja, þeirri réttarvernd sem eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar veitir, er það ætlunin? Er það ætlunin að auka svigrúm löggjafans til að setja eignarréttindum skorður? Ef það er ætlunin, sem getur alveg verið pólitísk skoðun, það getur alveg verið pólitísk ætlun manna að draga úr vernd eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar, þá verða menn að setja það fram með skýrum hætti. Í því tilviki, hvað varðar eignarréttarákvæðið, þá er það svolítið misvísandi og í mínum huga að minnsta kosti hefur það ekki enn þá skýrst hvort ætlunin með breyttri framsetningu er að halda eignarréttindum óbreyttum miðað við þá stöðu sem er í dag eða hvort ætlunin er að draga úr eignarréttarverndinni. Það væri mjög mikilvægt í þessu sambandi að fá þetta skýrt fram vegna þess að, bara svo dæmi sé tekið, eignarréttarákvæði er ákvæði sem mjög mikið reynir á fyrir dómstólum og hefur mikið reynt á, menn geta ekki gert ráð fyrir því að ekki muni reyna á túlkun ákvæðis af þessu tagi. Það verður verkefni dómstóla, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að túlka það og þá er eins gott að stjórnarskrárgjafinn sé nokkuð skýr um ætlun sína. Ég varpa þessari spurningu til hv. þingmanna varðandi eignarréttarákvæðið: Er ætlunin að breyta inntaki ákvæðisins eða er ætlunin að halda því óbreyttu? Er ætlun manna að eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar verði annað, nái þetta frumvarp fram að ganga, en það er í dag? Ég óska eftir því að menn séu skýrir með þetta. Ég held að þegar stjórnlagaráð gekk frá því þá hafi, að minnsta kosti í þeim hópi sem átti þátt í að semja upphaflega orðalagið, verið ákveðnar hugmyndir um að það ætti að fela í sér einhverja efnislega breytingu. Ég held það. Ég tel mig meira að segja hafa fengið staðfestingu á því á fundum  Hæstv. forseti. Það eru fjöldamörg atriði í þessu frumvarpi sem ég hef áhyggjur af. Ég nefndi í gær önnur atriði sem væru léttvægari í mínum huga þar sem álitamálin eru kannski frekar smekksatriði, eins og varðandi orðalag, uppröðun ákvæða, kaflaheiti og eitthvað þess háttar, það eru smekksatriði og ég ætla ekki að verja miklum tíma í það, menn geta haft mismunandi skoðanir á því. En ég bendi þó á það sem ég nefndi hér áðan að vilji menn breyta eiga menn að vera sæmilega skýrir í því og ef menn ætla sér ekki að breyta, ef ekki er ætlunin að breyta réttarstöðunni, er full ástæða til að velta fyrir sér hvort ekki eigi að láta ákvæðin standa eins og þau eru, ef það er ekki mat manna að þörf sé á breytingum. Hvað það varðar þá eru mjög ofarlega í mínum huga réttindaákvæði stjórnarskrárinnar eins og þau voru mótuð 1995, sé ekki ætlunin að breyta efnislegu inntaki þeirra þá held ég að menn ættu bara að láta þau í friði. Hæstv. forseti. Óvissuþættirnir eru margir. Í sumum tilvikum er viðurkennt af aðstandendum málsins að óvissa sé vissulega fyrir hendi og að reynt geti á túlkun og annað þess háttar. Við þá sem nálgast málin með þeim hætti vil ég segja að það hlýtur að vera æskilegt að draga úr óvissunni svo sem kostur er. Öll lagasetning, ég tala nú ekki um stjórnarskrárbreytingar, getur kallað á mismunandi túlkanir, getur kallað á óvissu, getur kallað á spurningar. En því meiri sem breytingarnar eru þeim mun meiri verður óvissan. Þegar farið er í það verk að breyta stjórnarskránni með jafnróttækum hætti og hér um ræðir þá er augljóst að óvissan verður mikil. Ekki er nein ástæða til að ætla að ekki verði dómsmál, ágreiningsmál, málaferli vegna breytinga á ákvæðum sem til dæmis eru í mannréttindakaflanum. Ekki er ástæða til að ætla að ekki verði breytingar, dómsmál, málaferli, málarekstur og ágreiningur sem tengist kaflanum um náttúru og náttúruauðlindir. Varðandi æðstu stjórn ríkisins, sem við höfum lítið komið inn á í þessari umræðu en munum alveg örugglega taka fyrir síðar þegar ábendingar eða bráðabirgðaniðurstöður Feneyjanefndarinnar verða komnar til þingsins, eru líka afar skiptar skoðanir um það hvaða áhrif þær breytingar sem ráðagerðir eru um munu hafa á stöðu forsetans, á stöðu ríkisstjórnar, á ábyrgð ráðherra og ríkisstjórnar. Það er atriði sem hefur verið nefnt mjög oft í þessu sambandi, það sérstaka fyrirkomulag að blanda annars vegar saman persónulegri ábyrgð ráðherra og hins vegar sameiginlegum ákvörðunum ríkisstjórnar. Varðandi samspil æðstu handhafa ríkisvaldsins, þingsins, ríkisstjórnar, og aðkomu þjóðarinnar, í formi þjóðarfrumkvæðis, þjóðaratkvæðagreiðslna o.s.frv., þá erum við, eins og fram hefur komið í þessari umræðu, að fara inn á alveg nýjar brautir. Það getur verið nokkuð erfitt fyrir okkur að átta okkur á afleiðingunum, sérstaklega vegna þess að nái tillögur frumvarpsins fram að ganga eins og þær eru, einkum í 65., 66. og 67. gr., þá er hér ráðagerð um mun opnari leið fyrir almenning eða hópa úti í samfélaginu til að hafa áhrif á dagskrá þingsins og þau mál sem þar eru tekin til meðferðar og síðan að kalla til þjóðaratkvæðagreiðslna. Ég hef áður í þessum ræðustól lýst því að ég telji eðlilegt að við skoðum vel skref í þá átt að auka möguleika almennings á því að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslu en mér sýnist hins vegar að leiðirnar séu fullmargar og þröskuldarnir fulllágir þegar þessi tilteknu ákvæði eru skoðuð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ræðuna. Þar sem fyrri hluti ræðunnar fjallaði aðeins um kosningakaflann langar mig örlítið til að spyrja þingmanninn út í breytingartillögurnar sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur lagt fram varðandi þann kafla því að mér finnst gæta mikilla andstæðna í honum. Að mínu mati, svo það sé sagt strax, þá á að vera einfalt ákvæði um kosningar til Alþingis í stjórnarskránni en útfærsla alþingiskosninga á að vera í sérlögum. Mig langar til að spyrja þingmanninn að því sem birtist í þessari breytingartillögu. Í fyrsta lagi skal atkvæði kjósenda alls staðar á landinu vega jafnt eftir því sem frekast er unnt þannig að þar er verið að jafna atkvæðisrétt. Í öðru lagi á kjósandi að geta valið á lista eða einstaka frambjóðendur í persónukjöri þannig að þar er komið inn á persónukjör. Í þriðja lagi skal úthlutun þingsæta vera í sem fyllsta samræmi við atkvæðisstyrk stjórnmálasamtaka, lista og frambjóðenda. Í fjórða lagi skal kveðið á um í kosningalögum að sem jafnast hlutfall kvenna og karla skuli vera á Alþingi. Spurningin er því þessi: Þar sem atkvæðavægi á að vera jafnt og fara í kosningar með það, það á að vera persónukjör og jafnvel á að þurrka út kjördæmamörk þá er kjósandi búinn að fara í gegnum mikla síu í vali á þann lista sem hann kýs, hvernig er þá hægt að breyta úrslitum alþingiskosninga í lokin með því að jafna hlut kvenna og karla á listunum þegar kjósendur eru búnir að gefa skýrt upp hverja þeir vilja sjá?

Hæstv. forseti. Á fyrri stigum í þessari málsmeðferð hafði ég einmitt áhyggjur af því að verið væri að setja fram í kosningaákvæði 39. gr. ansi mörg markmið sem færu hugsanlega illa saman, þ.e. það gæti orðið töluvert flókið að samræma öll þessi mismunandi markmið. Ég tek alveg mark á því þegar menn segja að það kunni að vera hægt varðandi marga af þessum þáttum. Ég held að tæknilega sé hægt að útbúa kosningakerfi sem geri ráð fyrir þáttum eins og tiltölulega jöfnu vægi atkvæða, tiltölulega réttri hlutfallsútkomu, þ.e. að styrkur flokka á þingi sé í samræmi við hlutfallslegt fylgi þeirra í kosningum, og að hægt sé að útbúa leiðir þar sem persónukjör komi við sögu. Einhvers konar sambland kjördæmakjörs og landskjör er ekki óþekkt en þegar svona margar mismunandi breytur eru komnar inn í reikningsdæmið verður dálítið flókið að útfæra það þannig að öll markmiðin náist. Það sem snýr hins vegar að sem jafnastri útkomu karla og kvenna er svolítið flóknara vegna þess að það snýr ekki með sama hætti að kosningareglunum sjálfum heldur að úrslitunum. Ég held að það sé erfiðara að setja fram reglu sem gerir ráð fyrir úrslitum sem fela í sér tiltölulega jafna stöðu karla og kvenna. 

Virðulegi forseti. Já, ég get alveg tekið undir að það hefur orðið vakning hvað varðar að reyna að jafna sem frekast er unnt hlutfall kvenna og karla á framboðslistum flokkanna. Þá verðum við líka að láta þann vilja speglast í kosningum og treysta kjósendum fyrir því að kjósa á þann hátt þegar persónukjör er að valið á milli kynjanna verði nokkuð jafnt. Á þeim grunni, miðað við hvað það er orðin almenn hugsun að velja á þennan hátt, er þá ekki afar einkennilegt að stjórnarskrárbinda þessa reglu, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpi þessu, vegna þess að stjórnarskrá verður ekki breytt? Standi þetta ákvæði óhaggað og fari inn í stjórnarskrá og mikill meiri hluti kvenna tekur síðan sæti á Alþingi - þetta stendur þarna og á að vera stjórnarskrárbundið eftir þessa sorteringu, fyrst jöfnun atkvæðisréttar, svo persónukjör, því næst hlutfall landslista, kjördæmalista o.s.frv. - á þá fara að breyta kosningaúrslitunum eftir á? 

Hæstv. forseti. Þetta er nokkuð snúið. Reglurnar sem eru tilteknar í fyrri hluta þessa ákvæðis í 39. gr. snúa að því hvernig kosningakerfið er upp byggt. Gert er ráð fyrir að kosningakerfið verði þannig upp byggt að í því endurspeglist tiltölulega jafnt vægi atkvæða, tiltölulega jöfn útkoma flokka í samræmi við kjörfylgi þeirra og að kosningakerfið geri ráð fyrir persónukjöri, landslistum og kjördæmalistum. En þar sem talað er um jafna stöðu kynjanna, eða jafnari stöðu kynjanna, er að því er virðist ekki verið að vísa til kosningakerfisins heldur hugsanlega annarra laga sem geta haft áhrif þar á. Ég hef heyrt sjónarmið meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að það eigi með annarri löggjöf að hafa áhrif í þessa átt, ekki í kosningakerfinu sjálfu. Þá mundi maður segja sem svo að staða þessa tiltekna atriðis, þessarar tilteknu meginreglu í ákvæðinu, vekti auðvitað spurningar því að eins og þetta ákvæði er lesið í 39. gr., svo breytt, má ætla að það fjalli um kosningakerfið og að jafnt vægi kynjanna, eða jöfn staða kynjanna, eigi að endurspeglast í kosningakerfinu. Ég á dálítið bágt með að átta mig á því hvernig það á að gera það þó að það séu vissulega til leiðir með löggjöf, fjárframlög til stjórnmálaflokka eða hvað annað sem kemur kosningakerfinu 

Frú forseti. Það er aldeilis furðulegt að forseti skuli hugsa sér að fresta nú fundi og halda ekki áfram umræðum um þetta mikla og stóra mál þegar mælendaskrá er löng og umræðan rétt nýhafin. Það er enn furðulegra í ljósi þess að á morgun er ekki fundað á Alþingi og næsti fundur Alþingis verður að tíu dögum liðnum. Ég geri ekki athugasemd við það þegar fundartími er úti og mælendaskrá er löng að umræðum sé frestað en hér var tilkynnt í morgun án þess að nokkur mótmælti því að fundað yrði lengur en þingsköp leyfa, þó ekki lengur en til miðnættis. Nú er klukkan rétt rúmlega tíu og ég hvet til þess að staðið verði við það sem forseti sagði hér í dag og haldið áfram fundi enda er næsti maður á mælendaskrá í salnum og þess albúinn að taka til máls, sýnist mér.