Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Guðmundsson Jeg á brtt. á þgskj. 750. Er hún í sama anda og sú brtt., er nýlega var feld hjer, um laun yfirsetukvenna, svo jeg býst ekki við, að hún eigi upp á háborðið hjá hv. deild. Jeg get ekki fallist á þá stefnu, sem hv. deild virðist vera að taka upp og fer í þá átt, að demba sem mestu af sveitarsjóðum yfir á ríkissjóðinn. Það er ekki svo lítil byrði, sem er lögð á herðar ríkissjóðnum með þessu frv., því jeg býst við, að það nemi um 100 þús. kr. Svo koma yfirsetukonurnar, með 30–40 þús. kr., og svo kemur það, að ríkissjóði er gert að borga hluta af framfærslu manna á sjúkrahúsum, og nemur það um 60 þús. kr. á ári. Ef mín brtt. verður feld, held jeg, að það væri miklu hreinlegra að láta ríkissjóðinn bera allan kostnaðinn við barnafræðsluna það gæti ekki munað miklu, því eftir fjárlögunum, sem samþ. voru í gær, borgar ríkissjóður 192,200 kr. af þessum kostnaði á fjárhagstímabilinu. Ef þessi stefna heldur áfram sigurför sinni, sje jeg ekki annað en að nýja tekjustofna verði að finna. Jeg býst við, að það sýni sig hjer sem oftar, að þessi veslings ríkissjóður á fáa formælendur. Vildi jeg benda á þetta og láta það álit í ljós, að þessi stefnubreyting er alls ekki til bóta, enda mun það sýna sig, að það verður miklu meira gætt hófs, t. d. um fjölda kennara, þegar sveitarsjóðir borga, heldur en þegar það er ríkissjóður.

Gísli Sveinsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt., sem fer í líka átt og sú, sem ekki náði fram að ganga við síðustu umr., sem sje að nokkuð sjeu hækkuð laun kennara og forstöðumanna skóla utan kaupstaða. Þessi till. er á þgskj 710, og sem framhald á þgskj. 746. Jeg geri ráð fyrir, að hv. deildarmenn fallist á, að í stað 1500 kr. komi 1600 kr.; það munar að eins einu hundraði, og jeg býst við, að mörgum þyki jafnvel of vægt farið í sakirnar. Þegar þess er líka gætt, að einfaldir kennarar í kaupstöðum hafa 1500 kr., þá virðist ekki nema sanngjarnt, að forstöðumenn skóla utan kaupstaða hafi 100 kr. meira í kaup fyrir þá ábyrgð, er á þeim hvílir fram yfir hina. Starf þessara manna er líka oft meira, vandasamara og erfiðara heldur en starf kaupstaðakennara, eins og jeg hefi áður sýnt fram á. Svo er hin brtt., á þgskj. 746, þar sem farið er fram á, að 12. gr. frv. verði breytt. Fyrsti liðurinn á þgskj. er settur til skýringar, svo að ekki geti orkað tvímælis, að þjónustualdur þeirra skuli vera reiknaður frá þeim tíma, er þeir urðu fastir kennarar, en ekki frá þeim tíma er þeir voru ráðnir við skólann, eftir að lögin koma í gildi. Annar liðurinn er efnisbreyting, um að launahækkunin fari ekki fram 4. hvert ár, heldur 3. hvert ár, og er það í samræmi við launahækkun annara starfsmanna, samkvæmt launafrv. embættismanna. Þriðji liðurinn er í beinu sambandi við brtt. mína á þgskj. 710, er jeg fyr talaði um. Þar er gert ráð fyrir, að launin hækki 3. hvert ár, ekki um 100 kr., heldur um 150 kr., og að hámarkið verði ekki 500 kr., heldur 750 kr. Þessi hækkun á ekki að koma frá hjeraðinu, heldur frá ríkissjóði, eftir því sem frv. sjálft gerir ráð fyrir. Býst jeg við, að ef það er talið rjettmætt, að ríkissjóður greiði eitthvað að mun til uppihalds fræðslu barna, þá verði þetta talið rjettlátt, hvað sem svo dýrtíðaruppbót stjórnarinnar líður. Annar hluti brtt. er orðabreyting, að niður falli „til stjórnarráðsins“. Þessu mun sem sje vera ofaukið. þar sem áður hefir verið ákveðið, að kennarar skuli ekki skipaðir af stjórnarráðinu. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) á brtt. á þgskj. 750 og fer þar fram á að losa landssjóð við gjöld, sem hann yrði annars að greiða samkvæmt frv. Hann vill að kotnaðurinn greiðist úr bæjar- eða sveitarsjóðum. Til andsvara má geta þess, að um svo mikla hækkun er að ræða, að sveitarsjóðum yrði algerlega ókleift að klífa þann kostnað, eins takmarkaðar og tekjulindir þeirra eru. Það verður því ekki hjá því komist, og er enda í alla staði sanngjarnt, að landssjóður taki hlutdeild í þeim kostnaði. Ef alt þetta ætti að dembast á sveitarsjóðina, þá væri það í mörgum tilfellum það sama og að leggja alla kenslu niður, ekki síst þegar þetta á að koma til framkvæmda þegar í stað. Það er viðurkend skylda þjóðfjelagsins að annast fræðslumál, þó einstaklingar og sveitarfjelög beri þar bróðurpartinn. Það getur því engri átt náð, þegar farið er fram á að hækka laun kennara, að ljetta því öllu af ríkissjóði. Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum að þessu enda býst jeg ekki við, að hv. deild geti fallist á till.hv.þm. (M. G.).

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg þarf ekki að vera margorður, því hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir tekið flest það fram, sem jeg vildi segja. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) taldi, að útgjöldin ykjust við það, að ríkissjóður greiddi fje til kennaranna; sveitarsjóðir yrðu sparsamari.  (M. G.: Þetta sagði jeg ekki)  . Jeg skildi hv.þm. svo, en það getur verið, að hann hafi ætlast til, að annar skilningur væri lagður í orð sín. En launin verða nú fastákveðin með lögum, verði þetta frv. samþykt, og því jafnhá, hvort sem sveitarsjóðir og bæjar greiða þau að öllu leyti, eða ríkissjóður að nokkru leyti. Hjer er ekki um nýja stefnu að ræða, því ríkissjóður greiðir nú þegar fje í þessu skyni, og er þá eðlilegt, að það aukist eftir verðfalli peninga, þó að eigi sjeu hjer rjett hlutföll á milli. Jeg skal taka það fram, að nefndin hefir fallist á till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), á þgskj. 710, um hækkun á lágmarkslaunum kennara utan kaupstaða. Hún er líka öll meðmælt till. á þgskj. 746, frá sama hv.þm. (G. Sv.), nema 3. lið hennar, um að 150 kr. komi í stað 100 kr.; þar hafa nefndarmenn óbundin atkv. Nefndin lítur svo á, að óhæfilegur munur sje gerður á launum kennara í og utan kaupstaða, og er því þakklát hv.þm. fyrir till. hans um að gera þann mun minni. Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 730, frá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), er það að segja, að öll nefndin hefir fallist á hana, enda er annar liður hennar sá sami og standa átti í brtt. nefndarinnar, en fjell niður af vangá. Brtt. við 17. gr. er eðlileg afleiðing þess, að ýmsar brtt. nefndarinnar voru feldar, og er því að eins sjálfsögð orðabreyting.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg ætla ekki að tefja hv. deild með langri ræðu um þær brtt., sem komnar eru fram við þetta frv. Nefndin hefir haldið fund með sjer í morgun, síðan brtt. komu, og athugað þær. Vill hún nú reyna að miðla málum milli sín og tillögumanna. Jeg hefi síðan talað við suma hv. flutningsmenn brtt. á þgskj. 678, og hefi jeg eftir það samtal góðar vonir um, að samkomulag náist. Jeg skal taka það fram fyrir hönd nefndarinnar, að hún getur til samkomulags gengið inn á fyrstu brtt. a. á þgskj. 678. Enn fremur vill nefndin til samkomulags fallast á 2. brtt.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) á þgskj. 677. Hún er mitt á milli þess, sem nefndin lagði til, og brtt. á þgskj. 678, sem launaupphæð yfirsetukvenna. Jeg vænti þess, að hv.flm. þessarar brtt. sýni lipurð frá sinni hálfu og gangi móti nefndinni, til þess að samkomulag verði, eins og hún hefir gengið móti þeim. Mjer hefir líka skilist það á hv.flm., að þeir muni geta fallið frá á sinni brtt. staflið b., e og d., en munu aftur á móti halda fast við e.-lið. Jeg vil geta þess, hvað mig snertir og jeg hugsa að hið sama megi segja um samnefndarmenn mína, að við viljum ekki fara að gera neitt hark út af þessum atriðum. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta mál að sinni. En ef tilefni gefst, er jeg reiðubúinn að færa skýr og góð rök fyrir því, að nauðsynlegt er að hafa góðar yfirsetukonur og láta þær eiga við sæmilega góð kjör að búa.

Gísli Sveinsson Það lítur svo út, sem ekki muni þurfa langar umræður um þetta mál, því að nefndin hefir í aðalatriðunum gengið inn á rjettmæti þeirra brtt., sem jeg og fleiri hv.þm. hafa gert við frv. Hún hefir fyrst og fremst fallist á það, sem við nokkrir flm. fórum fram á í brtt. á þgskj. 678, að laun yfirsetukvenna skuli goldin að eins að 2/3 úr sýslusjóði, en að 1/3 úr ríkissjóði, og fari greiðsla þeirra fram, eins og verið hefir, einu sinni á ári, á manntalsþingum. En auk þessa felur brtt. í sjer annað atriði. Þó að gengið sje inn á, að laun yfirsetukvenna skuli að nokkru leyti greidd úr ríkissjóði, þá nær það ekki til kaupstaða. Þar skulu þau greidd að öllu úr bæjarsjóði, og gjaldast mánaðarlega Þetta hefir nefndin fallist á. Enn fremur hefir hún gengið inn á aðra brtt. á þgskj. 677, sem er miðlunartll., um að launin skuli færð niður úr 250 kr. í 200 kr. Till. okkar fór fram á, að launin yrðu 150 kr. í mannfæstu hjeruðunum. Það þótti okkur vera sæmilegt kaup. En hins vegar viljum við ekki gera það að neinu kappsmáli, heldur sættum við okkur við þessa miðlunartill., kaupið sje 200 kr., og sleppum tilkalli til, að okkar 150 kr. till. verði samþykt. - Þó vil jeg taka fram, að ef svo færi, að þetta breyttist eitthvað í meðferð málsins síðar, þá áskiljum við okkur óbundnar hendur með atkvæði okkar. Ef t. d. ætti að fara að hækka þetta aftur, mundum við ef til vill koma með brtt. okkar eins og hún var. Viðvíkjandi hinum liðunum, c. og d., að fyrir 1000 kr. komi 800 kr., skal jeg geta þess líka, að við leggjum heldur ekki kapp á þau atriði. Það áhærir svo fáa, sem víst eingöngu kaupstaðina, en þau hjeruð, sem undir það koma, munu sætta sig við það. Eins og sakir standa, höfum við flm. því fallist á að taka aftur b., c. og d.-lið á þgskj. 678. - Aftur á móti er dálítið öðru máli að gegna um síðasta liðinn á þgskj. 678, um launahækkunina, að í staðinn fyrir, eins og það er hjá nefndinni, að launin hækki um 50 kr. fimta hvert ár, sem sje á 10 árum upp í 100 kr., þá viljum við, að þau hækki að eins um 25 kr. á fimm ára fresti, upp í 75 kr., og kemur það þá niður á 15 ár. Þetta fanst okkur flutningsmönnum vera fullsæmileg hækkun. Hjer er um meiri uppbót að ræða en farið hefir verið fram á í tillögum þessa þings um nokkra opinbera starfsmenn ríkisins, hvort sem þeir eru æðri eða lægri, að jeg ekki tali um suma þá starfsmenn, sem ekki hefir verið farið fram á neina uppbót til, t. d. hreppstjóra, sem hafa einar 80 kr. En hjer er lagt til, að laun yfirsetukvenna hækki úr 70 kr. upp í 250 kr., hjá nefndinni, svo er miðlunartillaga með 200 kr., og okkar till. með 150 kr. Miðlunartill., sem verða mun samþykt að líkindum, fer þannig fram á hækkun, sem nemur meiru en tvöföldum launum, og það gerir líka frumtillaga okkar. En það er meira en nokkur annar starfsmaður hins opinbera hefir fengið, eða nokkrum hefir verið gefið undir fót með að til mála kæmi Jeg býst við, að eins og sakir standa, þá verði ofan á, að fyrsta till. okkar verði samþykt, og sú síðasta. Og auk þess miðlunartill. á þgskj. 677, 2. tölul. Jeg þykist svo ekki þurfa að fjölyrða um þetta frekar. Þó vil jeg að síðustu taka það fram, að eftir því, sem næst verður komist og mjer er kunnugt um eru kröfurnar um þessa hækkun ekki runnar frá yfirsetukonum alment, heldur munu þær bornar fram fyrir áeggjan einstakra úr þeirra hópi. Hins vegar skal jeg fúslega játa, að launin voru of lág. Enda munu þau hafa verið bætt upp með dýrtíðaruppbót í sumum hjeruðum, eða mörgum, að einhverju leyti.

Magnús Guðmundsson Jeg gat þess við 2. umr., að jeg myndi bera fram brtt. um greiðslu á launum yfirsetukvenna. Jeg gat þess líka, að sú brtt. myndi fara í þá átt, að öll laun þeirra yrðu greidd úr sýslusjóði. Mjer finst undarlegt að vera að breyta þeirri reglu, sem gilt hefir hingað til um greiðslu þessara launa. Ástæður geta ekki verið aðrar en sú eina, að sýslusjóðir geti ekki launað þessum starfsmönnum. En sýslusjóðir eru einmitt þannig settir, að þeir þurfa ekki annað en að jafna niður eins mikilli upphæð og þarf til að standast gjöldin. Að því leyti eru þeir betur settir en ríkissjóður. Þeir gætu borið meiri gjöld, ef svo vildi verkast. Hvað snertir miðlunartill. á þgskj. 678, þá sýnist mjer hún ekki bæta mikið úr. Það skiftir ekki mjög miklu í þessu efni, hve stór hluti er tekinn úr ríkissjóði, hvort þaðan er tekið einu þúsundi króna meira eða minna. Það er meginreglan, sem er aðalatriðið. Annaðhvort eru yfirsetukonurnar starfsmenn sýslufjelaganna eða ríkissjóðs. Ef þær eru starfsmenn sýslufjelaga, á að greiða þeim að fullu úr sýslusjóði, en sjeu þær starfsmenn ríkisins, á ríkissjóður að launa þeim. Það er því óheppilegt og rangt að blanda þessu saman, og ekki verður þetta betra fyrir það, að undantekning er svo aftur gerð um kaupstaðina, þannig að þeir skuli borga öll launin til sinna yfirsetukvenna. Ef það er sanngjarnt, að kaupstaðirnir borgi að öllu leyti, þá er jafnsanngjarnt, að sýslufjelögin borgi. En aðaltilgangur minn er sá, að reyna að koma í veg fyrir, að farið sje inn á þá braut, að ýta yfir á landssjóð að borga laun þeirra, sem eru starfsmenn sýslu- og sveitarfjelaga. Það virðist alveg nóg, að ríkissjóður kosti kenslu yfirsetukvenna að öllu leyti. Um 2. brtt. þarf jeg ekki að ræða, þar sem nefndin hefir gengið inn á hana, og 3. brtt. er sjálfsögð leiðrjetting.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi ósköp litlu við það að bæta, sem jeg sagði áðan og við síðustu umr. Það var ekkert í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem jeg þarf að athuga, nema þetta, að hann lagði áherslu á, að kröfurnar um launahækkun yfirsetukvenna myndu vera orðnar til fyrir forgöngu nokkurra einstaklinga í þeirri stjett, Jeg býst nú við, að það sje svo hjá fleiri embættismannaflokkum, að ekki hafi allir átt upptökin að slíkum kröfum. En það er fullvíst, að víða vantar ljósmæður, og þó engar kröfur hefðu verið gerðar um launahækkun, er þó það eitt nóg til þess, að Alþingi ætti að telja sjer skylt að bæta kjör þessara starfsmanna. Mjer þykir leiðinlegt, að það skuli vera vefengt, sem við segjum, er stöðu okkar vegna hljótum að vera þessu kunnugastir, um skortinn á ljósmæðrum. Jeg talaði við starfsbróður minn í morgun, og sagði hann mjer, að í sínu hjeraði væru allar yfirsetukonur farnar, nema ein, og henni hefði honum tekist að halda með miklum eftirtölum og gegn því, að henni væru greiddar 600 kr. í laun  (G. Sv.: Hvar er það?)  . Á Austurlandi. Í mínu hjeraði vantar oftast tvær eða þrjár. Þetta er ljós vottur um þörf endurbóta á þessu sviði. Þá var það hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), sem auðvitað mælti með till. sinni. Hjelt hann því fram, að hann vildi ekki breyta því skipulagi, sem nú væri á. Vildi jeg sjerstaklega athuga það, sem hann sagði, að annaðhvort væru yfirsetukonur starfs menn ríkisins eða hjeraðanna, og eftir því ætti að greiða þeim að fullu úr sjóði annarshvors. Jeg sje ekki nokkurn hlut á móti því að breyta þessu, þó þetta hafi verið svo áður. En það er alls ekki eins dæmi, að landssjóður og hjeraðasjóðir skifti á milli sín að borga starfsmönnum. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er að minsta kosti kunnugt, að svo hagar til um starfsmenn símanna, t. d., að þeim er borgað að nokkru leyti úr ríkissjóði og að nokkru leyti úr sveitarsjóði. Vjer vitum um kennarafrumvarpið, sem hjer er á ferð. Þar er gert ráð fyrir hinu sama, og þó jeg viti, að hv. sami þm. vilji breyta þessu einnig, þá býst jeg ekki við, að hann fái því framgengt. Annars verð jeg að segja, að mjer finst, sem þessir starfsmenn ættu fult svo mikla heimtingu á því að heita starfsmenn ríkisins eins og ýmsir aðrir. Vjer getum lítinn mun gert á verksviði þeirra og verksviði lækna. Væri það því fullsamræmilegt, að því leyti, þótt alt væri sett á ríkissjóð.

Hákon Kristófersson Jeg býst við, að það nái hjer fram að ganga, sem örlátu mennirnir í deildinni vilja vera láta. Mjer þykir mjög leitt um hv.þm. V,- Sk. (G. Sv.), sem annars er ekki vanur að láta snúa sjer frá því, er hann hefir tekið fyrir, að hann hefir nú alveg snúist frá brtt. á þgskj. 678. Hann hefir alveg kúfvent fyrir meiri hluta launamálanefndar. Jeg lít svo á þessa brtt.hv.þm. V.-Sk. og okkar meðflutningsmanna hans, að hún sje svo sanngjörn og á rökum bygð, að hún eigi að ná fram að ganga. Það virðist svo, sem þingið ætli ekki að kynoka sjer við að skapa sýslusjóðum útgjaldabyrðar, án þess að nokkrar óskir eða áskoranir hafi fram komið í hjeruðunum. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) mintist á, að sjer væri illa við, að nokkur hluti launanna væri goldinn úr ríkissjóði. Hann benti á, hve sýslusjóðir stæðu miklu betur að vígi en ríkissjóður. Þeir þyrftu ekki annað en bara leggja á. Þessa visku hefir víst hver einasti þingmaður átt heima hjá sjer. Og vjer vitum líka, að ríkissjóður þarf heldur ekki annað en leggja á skatta fyrir útgjöldum sínum. Eins og nú er komið, aðhyllist jeg frv. eins og það er, og brtt. á þgskj. 628 að nokkru leyti. En annars vildi jeg helst, að frv. yrði samþ. óbreytt, eins og það liggur fyrir, því að jeg geng þess ekki dalinn, að hitt verður ofviða sýslusjóðunum.  (E. A.: En brtt.!)  . Veit jeg það, að jeg var meðflutningsmaður brtt. á þgskj. 678. en þegar hún á að falla, sje jeg, að gagnvart sýslusjóðunum er frv. miklu betra en ef brtt. þær, sem fyrir liggja, verða samþyktar. Hv. frsm. (M. P.) benti á, að nú vantaði yfirsetukonur í mörgum hjeruðum. Býst jeg við, að það sje rjett. En í sambandi við það vil jeg benda á, að þó launin hafi verið lág áður, þá eru þau nú hækkuð um helming. Hjer við bætast svo daglaun, og verður þá ekki annað sagt en að þetta sje mikil bót. Þá má ekki ganga fram hjá ákvæðum síðustu málsgr. 1. gr. frv., sem eru mjög þýðingarmikil gagnvart yfirsetukonum, en hv.frsm. (M. P.) og aðrir hafa alveg gengið fram hjá þeim ákvæðum. Sem sagt, þótt allir hv.flm.till. á þgskj. 678 hafi gengið frá henni, þá hefi jeg þó ekki frá henni gengið. Og get jeg alveg eins sjeð hana felda og ýmsar aðrar jafnsjálfsagðar till.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vildi að eins mæla móti brtt. á þgskj. 678, þótt jeg búist ekki við, að það hafi mikla þýðingu, þar sem að henni standa 6 flutningsmenn, og nefndin þar að auki fallist á hana. Skal jeg þó ekki leggja svo mjög upp úr tölu flutningsmannanna, því að mjer heyrðist á ræðu hv. síðasta ræðumanns, sem er einn flutningsmanna, að hann kærði sig ekki um till., og má það heita eðlilegt. Þessi skifting á greiðslu launanna, að greiða til sveita nokkuð úr landssjóði, en láta kaupstaði greiða algerlega sjálfa, finst mjer ekki rjettmæt. Mjer finst það ósköp nánasarlegt að flokka landsmenn þannig eftir því, hvar þeir eru búsettir. Jeg held, að kaupstaðirnir eigi ekki svo miklu minna tilkall til landssjóðs en sveitirnar, að vert sje að vera að þessari skiftingu. Jeg vænti því, að hv. deildarmenn greiði ekki slíkri till.atkv. Það yrði landssjóði lítt til búningsbóta, og er síst flutningsmönnum till. til vegs.

Gísli Sveinsson Nokkur orð í framhaldi af því, sem hv.þm. hafa sagt um þessa skiftingu á greiðslunni. Er þá fyrst hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), sem taldi, að ekki myndi ástæða til að tvískifta þessu. Enda hefir hann lagt til, að öll laun sjeu greidd úr sýslu- eða bæjarsjóði, svo að allir sjeu jafnt settir. En jeg verð nú að láta þess getið, að það getur oft verið full ástæða til að skifta þannig. Í kaupstaðaumdæmum er miklu meira að gera, miklu meiri mannfjöldi og miklu meira ónæði. Má að vísu segja, að þá komi dagkaupið og önnur þóknun, sem ætlað er að greiða yfirsetukonum, frá einstaklingunum, sem vitja þeirra. En svo er og hitt, að það er siður að gera eitthvað fyrir miklu argi og umbrotum. En víða í sveitaumdæmum er aftur tiltölulega lítið að gera. Sumsstaðar jafnvel svo, að ekki þarf að vera nema ein vitjun á ári, eins og hjer var tekið fram fyrir skemstu. Mönnum kann að virðast þetta ótrúlegt, en það er satt, að til eru þau umdæmi, þar sem jafnvel gæti hugsast, að engin ljósmóðurvitjun væri í heilt ár. Þegar þessa er gætt, og borið saman við það, sem á sjer stað um aðra, þá sjá menn, að launakjör þeirra eru yfrið há, saman borið við það, sem sagt, er aðrir eiga við að búa, sem uppteknir eru alt árið, hafa starfið fyrir lífsstarf. Engum einasta manni mun detta í hug að halda því fram, að yfirsetukonur alment til sveita hafi ljósmóðurstarf sitt að lífsstarfi Þær stunda bú sitt, og verður enginn þess var, að þær vanræki það vegna þess starfs. Nema þá einstöku umdæmi við sjávarsíðuna, og þá helst í kaupstöðum og kauptúnum. Þar er þá aftur komið að því, að þar, sem mest er að gera, er ekki óeðlilegt, að meira sje borgað. Það er þá heldur ekki annað en það, sem viðgengist hefir. Breytingin er að eins sú, að ríkissjóður tekur að sjer og ljettir af sýslusjóðunum nokkrum hluta kauphækkunarinnar. Frv. gerir ráð fyrir, að launin verði í lægstu umdæmum 250 kr., þar sem áður voru 70 kr. Af því er ríkissjóði ætlað að greiða helming, eða 125 kr., eða alls ekki alla sjálfa kauphækkunina. Hjer er því að eins um það að ræða, hvort það sje ekki ofviða, eins og sakir standa, að demba allri hækkuninni á sýslusjóðina. Annars hafa sýslufjelögin alls ekki verið um spurð. Þessu hefir verið dembt á að þeim fornspurðum. Þetta bendi jeg á til svars hv.þm. Barð. (H. K.), ef hann má vera að því að hlýða á mál mitt fyrir umhugsun um brtt., sem hann er horfinn frá, en við ekki. Við höfum að eins gengið inn á miðlun á einu atriði. Það var komist svo að orði, að hún væri smásálarleg eða nánasarleg, þessi tvískifting. Svo sagði hv.þm. Barð. (TI. K.) sem þannig er sá eini af flm., sem fellur frá kappsmáli sínu og telur það nánasarlegt, sem hann áður taldi rjettmætt og telja verður rjettmætt. Nú skal jeg svara því, er hv.þm. Barð. (H. K.) sagði, að frv. væri þá betra en till,. ef miðlun yrði gerð úr 150 upp í 200. Sagði hann, að sýslusjóðir væru þá betur settir eftir frv. Þetta er rangt, því að hjer eru alveg áhöld um. Ef miðað er við 250 kr. eftir frv., þá áttu sýslusjóðir að bera 125 kr. Eftir till. okkar, þar sem sýslusjóðir bera 2/3, eru það nálægt 130 kr., miðað við 200 kr. laun. Er því að eins ofurlítill munur, en hann jafnast á því, sem síðasta brtt. gerir ráð fyrir um lækkun hækkunarinnar úr 100 kr. í 75 kr. Sýslusjóður græðir á þessu frá því sjónarmiði sjeð, ef hann ætti að bera alt. Hins vil jeg geta, sem fremur en hitt er kostur við till. En það er það ákvæði, að launin skuli hækka á hverjum 5 árum um 15 kr., eða á 15 árum upp í 75 kr. Þessi munur frá frv. er að vísu svo sáralítill, að ekki er hægt að tala um hann langt mál. Með það fyrir augum, að launin hækki, höfum við gengið inn á, að 2/3 sjeu greiddir úr sýslusjóði. Annars væru sýslufjelögin ekki jafnvel sett og eftir frv. Það kemur víst öllum saman um, að ef launin hækka, geti ekki komið til mála, að sýslufjelögin taki að sjer að greiða þau að öllu leyti. Mjer er óhætt að lýsa því yfir, að fari svo ólíklega, að till.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) verði samþykt, teljum við flutningsmenn okkur ekki lengur skylduga til að halda okkur við miðlunartill. En jeg geri ekki ráð fyrir, að það komi til. Hv. 1. þm. Skagf. virðist skoða sig sem sjálfkjörinn vörð ríkisfjárhirslunnar. Er það sjálfsagt vegna stöðu hans utan þings. En þó ósanngjarnt sje að demba of miklu á ríkissjóð, þá er þó enn ósanngjarnara, með þeim tekjustofnum, sem sýslusjóðir hafa, að demba öllum hækkunum, jafnvel til þessara starfsmanna, á þá. En svo er enn fremur á það að líta, að þessir starfsmenn, yfirsetukonurnar, eru alls ekki eingöngu starfsmenn hjeraðanna í þeim skilningi, sem lagður er í þesskonar störf. Þess vegna er það rjett, sem hv.frsm. tók fram, að þessi störf eru mjög skyld læknisstarfinu, sem þjóðfjelaginu er talið skylt að greiða fyrir og halda uppi á sinn kostnað að mestu. Við höfum nú viljað láta haldast kaup þeirra frá einstaklingunum, svo sem frv. ákveður, svo að ekki væri á þær lagst á því sviði. Hv. frsm. (M. P.) sagði, að engu síður í öðrum embættismannaflokkum myndu einstaklingar innan flokkanna hafa staðið fyrir kröfum þeirra. Þetta er að formi til rjett, en þó að miklu rangt. Það er víst, að þeir hafa allir, starfsmenn landsins, kveinað, hver í sínu horni, þótt þeir hafi eðlilega ekki getað allir komið fram í einu lagi. Þeir urðu auðvitað að hafa fulltrúa til framkvæmdanna. En svo er alls ekki þessu máli farið með yfirsetukonurnar. Þær hafa alls ekki kveinað á líkan hátt og aðrir „embættismenn“, svo að vart hafi orðið við, eða gert gangskör að því að gera samband sín á milli, til þess að koma kröfum sínum á framfæri. Í heilum hjeruðum hafa þær engar kröfur gert, þótt auðvitað sje upplýst, að öðruvísi hafi verið á ýmsum öðrum stöðum. En alt ber að sama brunni. Einhver kauphækkun á að verða, og við flutningsmenn höldum fast við till. okkar á þgskj. 678, svo sem jeg hefi lýst, og miðlunartill. á þgskj. 677, að 200 kr. komi í stað 150 og 250 kr.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla ekki út í deilur út af þessum brtt. En hv þm. Barð. (H. K.) vildi jeg benda á, að hann er að þyngja á sýslusjóðunum með till. á þgskj. 678, alveg eins og jeg. Það er ekki ýkjalangt á milli okkar. Þess vegna er undarlegt, að hann skuli leggja mjer það til lasts, að jeg er á sömu skoðun og hann.  (H. K.: Svo er ekki!)  . Við erum báðir á því, að hv. nefnd hafi tekið fullmikið af sýslusjóðum og skelt á landssjóð. Og þegar hv.þm. talaði um það sem jeg hefði sagt um niðurjöfnun. þá tók hann ekki nema nokkurn hluta þess, sem jeg sagði. Jeg sagði, að sýslusjóðir væru betur settir en landssjóður til að taka gjöldin og jafna þeim niður eftir vissum reglum, sem sje að 2/3 á saman lagða tölu ábúðar- og lausafjárhundraða og að á verkfæra menn, en þá aðferð getur ríkissjóðurinn ekki haft. Þetta er verulegur munur, og því undarlegra er að vera að demba þessu á ríkissjóð nú, þegar menn eru í vandræðum með að finna tekjustofna. En það er öðru máli að gegna um sýslusjóðina, því að í sýslunum eru tekjustofnarnir fyrir hendi. Jeg sje því enga ástæðu til breytingar, en ef hún væri nokkur, þá væri það helst sú, að yfirsetukonurnar væru engu síður starfsmenn ríkissjóðs heldur en sýslusjóðs, en hingað til hefir ekki verið litið svo á, því yfirsetukonulögin frá 1912 bera það með sjer, að þær sjeu starfsmenn sýslusjóðs, en ekki ríkissjóðs. Hvað snertir það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) segir, að jeg skoði mig í þessu máli sem talsmann ríkissjóðs samkvæmt stöðu minni utan þings, þá vil jeg fræða hv.þm. (G. Sv.) um, að jeg skoða mig einmitt sem þingmann vörð ríkissjóðs, og það ætti þessi hv.þm. (G. Sv.) líka að gera. Tilraun hv.þm. Barð. (H. K.) um að slá sig til riddara á orðum mínum þarf ekki að svara, því að það mistókst fyrir honum, eins og svo oft, af því að þekkinguna vantaði alveg.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg vildi að eins gera ofurlitla athugasemd, aðallega út af ræðu hv.þm. Barð. (H. K.) Mig furðar sem sje á, hversu grimmur hann er orðinn í garð yfirsetukvenna.  (E. A.: Er hann hættur að eiga börn?)  . Hann var að tala um kúfvendingar sumra hv.þm., og finst mjer það furðu skrítið af honum. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að þegar þetta mál var fyrst til umr. í samvinnunefnd launamálanna, þá var sett í það undirnefnd, og skipuðum við hana, jeg og hv.þm. Barð. (H. K.) og hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.). Jeg samdi að vísu frv. það, sem lagt var fyrir nefndina, og vissi jeg ekki betur en bæði hv.þm. Barð. (H. K.) og hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) gengju inn á það, að öðru leyti en því, að hv.þm. Barð. (H. K.) var á móti hámarkinu, vildi hafa 800 kr. í stað 1000 kr. Í þessu frv. var ákveðin sama launaupphæð og nefndin ætlar nú að sætta sig við, sem sje 200 kr. lágmark. Það er því ekki rjett af hv.þm. Barð. (H. K.) að vera að ásaka með þingmenn sína um vindhanaeðli. Furðar mig að jafn mætur maður“ og hv.þm. (H. K.) er skuli vera svona harðorður í garð þeirra. 1. þm. Reykv. (J. B.) vil jeg benda á það að þessi till. um að skilja kaupstaðina út úr er komin frá þingmanni úr einum kaupstaðanna, og það frá samþingismanni hans, hæstv. forsætisráðh. (J. M.), en það skiftir auðvitað litlu máli. Vil jeg þó benda hv.þm. (J. B.) á, til þess að fá atkvgr. um þetta sjerstaklega, að það mætti skifta brtt. í tvent.  (J. B.: Það er ekki hægt)  . Menn tala hjer um, að sýslunefndirnar hafi ekki verið spurðar að því hvort mætti hækka. Jeg veit ekki til, að það hafi verið gert heldur 1912.  (H. K.: Það var ekki svona óskapleg hækkun)  . Þá var hækkað á þeim um helming, og þær ekki að spurðar, og var sú hækkun miklu gífurlegri, borin saman við verðgildi peninga. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) er altaf að klifa á því, að ekki hafi komið fram neinar kröfur um hækkun frá yfirsetukonum. Þetta er ekki annað en staðhæfing hjá hv.þm. (G. Sv.), og þessa staðhæfingu getur hann að eins bygt á andanum á þeim stöðum, sem hann þekkir til. Og jeg staðhæfi hið gagnstæða, eftir því sem jeg þekki til. Þar stöndum við því báðir jafnt að vígi.  (G. Sv.: Hvorum fylgja fleiri?)  . Yfirsetukonur? 

Hákon Kristófersson Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að jeg hefði verið með þessu frv. Þetta er, eins og við var að búast, að nokkru leyti satt og að nokkru leyti ósatt Þá sagði sami háttv.þm., að jeg hefði ráðist á yfirsetukonur. Þetta eru staðlausar öfgar, því jeg veit ekki betur en að jeg hafi verið meðal þeirra manna, sem hafa viljað veita þessum heiðurskonum fullkomna sanngirni í launahækkuninni. En jeg vil ekki ganga of langt, hvorki í þessu nje öðru. En mig undrar ekki, þótt hv.þm. Stranda. (M. P.) vilji það, því hann vill auðvitað vinna sjer inn vinfengi yfirsetukvenna, eins og annara launamanna, er hann hefir barist fyrir á þessu þingi. Slíkt hefi jeg ekki ætlað mjer, enda finn jeg mig enga heimild hafa til þess að afla mjer vinsælda á kostnað almennings.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg býst við, að mjer verði ljett verk að mæla með till. á þgskj. 652. Er jeg reyndar ekki undir það búinn og ekki kunnugur þessum málum sem skyldi. En jeg vænti aðstoðar hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), ef til kemur, því að hann er kunnugri því, er í I. lið greinir, en jeg. Ástæður mentamálanefndar til að bera fram þessa till eru meðal annars þær, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) skrifaði nefndinni brjef, dags. 29. júlí þ. á., og í því brjefi óskaði hann eftir viðtali við nefndina um fræðslumál. Nefndin átti síðan tal við hæstv. forsætisráðherra, og ljet hann þá í ljós, að nauðsynlegt væri að athuga öll fræðslumál í einu lagi, og þá helst að skipuð yrði nefnd milli þinga. Nefndin var á því, að athuga þyrfti öll fræðslumálin, en hún sá ekki ástæðu til að skipa milliþinganefnd í málið, taldi nægilegt að fela stjórninni það, og í því skyni er þessi till. fram komin. Till. greinist í þrjá aðalliði. Í I. lið eru taldir lægri skólarnir, barna- og unglingaskólar, gagnfræðaskólar og alþýðu- og kennaraskólar. Um I. lið get jeg verið fáorður. Launanefndin hefir haft það mál til meðferðar og komist að þeirri niðurstöðu, að endurskoða þyrfti alla löggjöf og fyrirkomulag þessum skólum viðvíkjandi. Hún hefir fært rök fyrir sínu máli í nál sínu á þgskj. 581, og get jeg vísað til þess. Sama nefnd hefir aðallega fjallað um launamálið, og vil jeg ekki blanda því í þessar umr. Þá er einnig minst á það í nál., að fullkomna þyrfti kennaraskólann, og þarf jeg ekki að eyða orðum að því; jeg ætla að eins að benda á, að mentamálanefndin talar um endurskoðun þessa skóla í till. í 1. undirlið (I.). Það er einkennilegt, að þessar tvær nefndir hafa starfað óháðar, en komist þó að sömu niðurstöðu. Í 2. undirlið (II.) eru taldir aðrir skólar, alþýðuskólar. Það er skorað á stjórnina að athuga, hvort heppilegt væri að stofna slíka skóla í einum eða fleirum fjórðungum, á landsjóðskostnað að einhverju leyti eða öllu. Það er til einn slíkur landsskóli, þar sem er Eiðaskólinn, og mætti þó eflaust telja fleiri í sama flokki. Jeg tel t. d. skólann á Akureyri alþýðuskóla þó hann sje kallaður gagnfræðaskóli, en nafnið skiftir minstu. Þá er líkur skóli í Hafnarfirði, en hann er að eins styrktur af opinberu fje, en ekki algerlega haldið uppi af því. Það eru ýmsir fleiri alþýðuskólar, og man jeg ekki nöfn á þeim öllum, en þó má geta skólans á Hvítárbakka, unglingaskólans á Núpi og á Hvammstanga. Þessir skólar eru styrktir af landsfje. En ekkert landseftirlit er með þessum skólum. Á sýslufundi Árnesinga hefir nýlega verið samþykt till. í þá átt, að hrinda af stað lýðskóla á Suðurlandsundirlendinu, og hefir sú hugmynd lengi verið í hugum manna. Þrátt fyrir þessa og fleiri skóla verður að reyna að koma samstæðu kerfi á skipulag alþýðuskóla. Kensla og reglugerðir eru mismunandi, og sumum er algerlega haldið uppi af landsins fje, en sumir styrktir meira eða minna. Virtist nefndinni vera nægileg ástæða til að taka þessa grein kenslumálanna upp til rækilegrar athugunar og vita, hvort eigi væri rjett, að löggjafarvald og landsstjórn sæju um alþýðuskólana yfirleitt. Nefndin getur að sjálfsögðu á þessu stigi málsins ekki sagt um, að hverju hún mundi hallast, er málið væri rannsakað til fullnustu alt í heild sinni. Jeg gleymdi að minnast á búnaðarskólana og kvennaskólana. Um kvennaskólana get jeg þess, að frá mínu sjónarmiði er það mikið efamál, hvort halda skuli uppi sjerstökum skólum fyrir konur í þeim greinum, sem karlar læra jafnt sem konur. Jeg skýt því fram, hvort eigi muni rjettara að hafa samkenslu í þessum greinum; ódýrara mun það reynast, bæði húsnæði, kensluáhöld, ljós, eldiviður o. fl., auk þess sem það mun oftast reynast haganlegra að því er kenslukraftana snertir. Aftur á móti þurfa konur að fá sjerkenslu í nokkrum einstökum greinum, svo sem hús- og bústjórn, hannyrðum o. fl., ef rækt skal leggja við þær greinar. En slíkt má vel lánast, þótt samskóli sje að öðru. Þá kemur 3. undirliðurinn, og er hann bein afleiðing af því, sem áður er komið. Hann fer fram á að skorað verði á stjórnina að undirbúa lagasetning um þau efni, sem í I., 1. og 2. lið segir, svo fljótt, sem því verður við komið. Það er auðvitað ekki tilætlun nefndarinnar, að þar sje að neinu hrapað, enda bendir orðalag 3. liðsins á það. Jeg býst við, að rannsókn á öllu þessu máli og frumvarpagerð um það verði alllangsótt og torveld. En tilætlunin er, að stjórnin með hjálp skynsamra manna og fróðra um kenslumál ráðist í þetta og framkvæmi það svo fljótt sem unt er. Þá kem jeg að II. lið till., og lýtur hann allur að hinum almenna mentaskóla, sem svo er nefndur. Árið 1904 var lagður grundvöllur að gerbreyting hins gamla latínuskóla með bráðabirgðareglugerð fyrir hinn almenna mentaskóla, eða rjettara sagt gagnfræðadeild hans. Höfuðgreinar skólans voru latína og gríska. Latneskum stíl og grísku var með öllu bygt út úr skólanum, og latínu úr gagnfræðadeild hans líka. Hætt var og að sjálfsögðu að gera latínu að inntökuskilyrði í skólann. Jeg skal ekki fara út í, hvort þetta hefir verið til bóta eða ekki. En apað mun það hafa verið eftir svipuðum breytingum sem þá höfðu nýlega gerst og voru að gerast í nágrannalöndunum Nú mun vera að verða töluverð skoðanabreyting hjá mentamönnum nágrannaþjóða vorra, og margir vera að hverfa að því, að rjett sje að kippa latínuskólunum í líkt horf og áður var. Í stað skólareglugerðarinnar frá 1877 eða 1878 kom þessi reglugerð frá 9. sept. 1904, þar sem svo segir í 2. gr., að gagnfræðadeildin skuli veita nemendum sínum „hafilega afmarkaða almenna mentun“, og jeg geri ráð fyrir, að það hafi ekki brugðist í framkvæmdinni, að þessi mentun hafi verið „hæfilega afmörkuð“, því að gagnfræðadeildin er í raun rjettri ekki annað en framhald af barnaskóla; það eru flest 12 ára unglingar, sem í hana fara, margir komnir beint úr efri bekkjum barnaskóla. Það snjallræði var þá og tekið upp, að afnema daglegar einkunnir. En mjög hefir verið deilt um, hve heppileg sú ráðstöfun hafi verið. Í minni skólatíð veit jeg það, að daglegar einkunnir þóttu auka kapp nemenda. Að vísu voru þeir kallaðir „karaktersjúkir“ af sumum, sem ljetu sjer ant um að fá góða vitnisburði. Slíkt tel jeg enga sneypu, heldur þvert á móti, það sýndi áhuga á því, að komast áfram á braut sinni, og vott um, að þeir vildu ekki vera eftirbátar annara. Þá var og breytt tölugildi einkunna. Í stað þess, sem áður voru gefnar einkunnirnar 6, 52/3, 51/3, 5 o. s. frv., var nú ákveðið, að einkunnirnar skyldu vera í heilum tölum, 8, 7 o. s. frv. niður í 0. Þessi eldri einkunnagjöf, sem kend er við Örsted, er komin frá Danmörku hingað. En er henni var breytt í Danmörku, þótti sjálfsagt að breyta henni hjer. Hefi jeg aldrei heyrt neinn geta gert grein fyrir því, hví þessi breyting var gerð eða hverjir væru kostir hennar. Við burtfararprófin var og hætt að gefa aðaleinkunn, sem áður hafði tíðkast, enda segir í reglugerðinni, að aðaleinkunn sje afnumin. Þessi breyting kemst á smátt og smátt, fyrst í neðsta bekk gagnfræðadeildar haustið 1904, síðan næsta ár í tveim neðstu bekkjunum, og var fullkomlega komin á á 6 árum. Bráðabirgðareglugerð fyrir lærdómsdeildina var gefin út 13. mars 1908, og prófreglugerð fyrir hana 20. maí 1910. Fyrsta stúdentsprófið eftir hinni nýju reglugerð var haldið vorið 1910. Gengur sú saga, að rektor skólans, Steingrímur skáld Thorsteinsson, hafi látið svo um mælt við skólauppsögnina, að í það sinn útskrifuðust margir góðir efnismenn, en vitanlega hefðu þeir ekki fengið jafngóða mentun sem stúdentar áður. Eins og jeg gat um áður, var grísku með öllu bygt út úr skólanum með hinni nýju reglugerð, en latínu haldið þar að nafni til, í lærdómsdeild svonefndri. Þó var felt niður latneskur stíll og skriflegar þýðingar úr latínu á íslensku. Í munnlegri latínu var veitt dálítil kensla í hinni svokölluðu lærdómsdeild. Í henni átti að lesa vandlega 170 bls. í óbundnu máli, og 2000 vers í bundnu máli, og auk þess hraðlesa lítið eitt í latneskum ritum. Til stúdentsprófs áttu þeir að hafa einungis um 70 bls. í óbundnu máli og 1000 vers í skáldritum latneskum. Þeir, sem gengið hafa í latínuskólann áður en breytingin varð, munu geta gert sjer í hugarlund, að þessi latínukensla getur ekki orðið annað en kák, enda verða þeir, sem við kenslu fást í háskólanum, þess varir, að flestir, sem þangað koma, eru lítt að sjer í latínu, þótt greindir sjeu og góðir námsmenn. Um þetta væri lítt að fárast, ef eitthvað jafngott hefði komið í stað latínunnar og grískunnar. í minni tíð voru það tvær námsgreinir, sem teljast máttu þungamiðja alls námsins í skólanum: latína og gríska annars vegar og stærðfræði hins vegar. Það eru þær greinir, sem að flestra dómi efla mest þroska manna. Stærðfræðin skerpir skilninginn, og skapar rökrjetta hugsun; geta allir óvitlausir menn lært hana (og jafnvel hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) líka, þótt hann brosi að), en játað skal það, að sumir eru hneigðari fyrir hana en aðrir, og þeim sýnna um nám hennar. Aftur eru aðrir hneigðir fyrir málanám, og fyrir þá voru gömlu málin prófsteinninn, og þau gáfu seglfestuna. Jeg sje ekki, að neitt hafi komið í staðinn fyrir þau. Í stærðfræði er kent líkt og áður, að eins bætt við ofurlitlu í þríhyrningsfræði. En svo var aftur við fyrri hluta prófið bæði skrifleg og munnleg stærðfræði, en nú er hún að eins munnleg við burtfararpróf, og prófið að því leyti gert ljettara en það var; því að áður kom stærðfræðin mörgum á kaldan klaka, þeim er eigi stunduðu hana vel. Þýska og franska er síst meir kendar en áður, nema minna sje, og eigi sje jeg, að öllu meira sje kent í náttúrufræði nú en áður. Það er ein námsgrein, sem kensla hefir mjög verið aukin í, enskan; en þótt það sje mál af mörgum talað og auðugt að bókmentum, þá er jeg í engum vafa um, að hún getur ekki komið í staðinn fyrir latínu og grísku sem þroskameðal fyrir nemendur; til þess er hún ekki fallin. Vjer verðum að gæta þess, að hlutverk mentaskólans er ekki að ala menn upp til að verða vörubjóðar eða skrifstofuþjónar, heldur á hann að búa þá undir frekara nám og gera þá færa um að leggja stund á vísindanám. Hitt er hlutverk verslunarskóla, að menta kaupsýslumennina. Enn er ótalið eitt atriði, sem gerir það að verkum, að trygging í prófum er margfalt minni nú en fyr. Jeg mintist áður á einkunnagjafir í okkar tíð, sem miðaldra eru og þar yfir, en þó ekki til fulls. Þá var einkunnagjöfum háttað eins og er í háskólanum nú, að lágar einkunnir gátu beinlínis dregið frá aðaleinkunninni. Þannig dró 1 frá 23 stig, og verkaði það, að erfitt var að ná prófi, þegar svo fór; en nú er hægt að hoppa í gegnum prófin með 1 í fleiri námsgreinum en einni, því hann dregur ekki frá, heldur hækkar hann aðaleinkunn um 1. Meira að segja, þótt einhver fái 0 í einni námsgrein, getur hann náð prófi með sæmilegum vitnisburði; hann þarf að fá tvö 0 til þess að falla við próf. Enskan er nú þungamiðjugrein í skólanum, og þó getur nemandi náð prófi með 0 í henni, munnlegri eða skriflegri. Í einu blaði var reiknað út, hvað lítið þyrfti til að komast gegnum mentaskólann, og fanst mörgum það undrum sæta. Þeir, sem að skólanum standa, hafa líka fundið þetta og að þörf væri að herða á kröfunum. Vottur um þetta er brjef frá rektor mentaskólans 2. júlí 1919, sem legið hefir fyrir nefndinni. Í því talar hann um þörfina á tvískiftingu lærdómsdeildar skólans í stærðfræðisdeild og máladeild, enda munu flestir honum sammála um hana. Verkfræðingafjelagið hefir líka látið í ljós í brjefi 4. apríl þ. á., að óhjákvæmilegt muni að skifta skólanum þannig, því að stúdentar frá mentaskólanum geti ekki, eins og hann er nú, fengið inngöngu í verkfræðingaskóla, heldur þurfi þeir að eyða heilu ári í undirbúning til þess að vera teknir þangað. Þetta er bæði dýrt og erfitt, og í minni tíð hurfu ýmsir frá því ráði, sem þó höfðu ætlað sjer að stunda verkfræðinám og voru byrjaðir á undirbúningi undir það. Tveir menn hjer í bæ, þeir dr. Ólafur Daníelsson og Þorkell Þorkelsson kennari, sendu stjórninni erindi, er miðaði að því að bæta úr þessu, þar sem þeir sóttu um styrk til að koma upp skóla, er rækti það starf, að búa menn undir verkfræðinám við æðri skóla. Erindi þetta var sent til mentaskólans til umsagnar; lagði rektor skólans það til, að í stað þess að stofna sjerstakan skóla til þessarar kenslu, skyldi lærdómsdeildinni skift í tvær deildir, þar sem önnur kendi stærðfræði og náttúrufræði, líkt og ráð var fyrir gert í áðurnefndu erindi; enda mun það og heppilegra; það mundi reynast ódýrara og auðveldara að afla góðra kenslukrafta í öllum greinum, og þar á meðal mundi verða hægt að hagnýta sjer hina ágætu hæfileika þeirra tveggja manna, sem hreyfingu komu á málið. Fyrsti undirliður í þessum kafla tillögunnar er, að tvískifta skuli þegar í haust þremur efstu bekkjum hins almenna mentaskóla. Þetta má ekki misskilja. Tilætlunin getur ekki verið, að tvískifta skuli þegar í haust öllum bekkjum lærdómsdeildarinnar, heldur að eins 1. bekk hennar, og svo koll af kolli, þannig að tvískiftingin verði komin á til fulls eftir þrjú ár. Þeir, sem nú eru komnir upp úr 4. bekk, halda allir áfram náminu á sama hátt sem nú tíðkast. Eins og flestum mun kunnugt, er bekkjum í lærdómsdeildinni, fleiri eða færri, tvískift, sökum þess, hve aðsókn að þeim er mikil, þótt hið sama sje kent í báðum bekkjadeildunum. Þetta útheimtir aukna kenslukrafta, aukið húsnæði, ljós og hita. Mundi því ekki verða mjög mikill aukakostnaður við tvískiftinguna, og líklega mundi ekki þurfa að auka kenslukraftana meira en svaraði 1½ eða 2 kennurum. Tvískiftingin er heppileg að fleiru leyti en á hefir verið minst; hún er og heppileg að því leyti, að þá fær hver og einn betur að njóta einstaklingseðlis síns en ella. En í neðri bekkjunum mundu nemendur halda áfram að fá þessa „hægilega afmörkuðu almennu mentun“, sem reglugerðin talar um, meðan núverandi skipulag stendur. Ef skift er, gætu þeir, sem sjerstaka köllun finna hjá sjer til stærðfræði, eðlisfræði, stjörnufræði og ýmissa greina náttúrufræðinnar, farið þá leið. Nú er það vafalaust að stærðfræðinámið eykur þroska manna og veitir þeim aðallega seglfestu. Þessir menn fá því sitt, sem þá leiðina fara. Þá eru hinir, sem hneigðir eru fyrir mál og sögu; þeir fara þá leiðina og fá að njóta sín þar. Það virðist því svo, sem einstaklingseðlið muni fá betur að njóta sín með þessu skipulagi heldur en því, sem nú er, eða því, sem var í gamla daga, og það eins þótt neðri deild skólans væri færð í samt lag og áður var. Þá er 2. undirliður í II. Það er mjög varlega orðað, þar sem stjórninni er að eins falið að rannsaka, hvort ekki muni heppilegast, að kenslugreinir í þremur neðstu bekkjum mentaskólans verði hinar sömu og þær voru áður en núverandi skipulag komst á skóla þennan o. s. frv. Ef sú yrði niðurstaðan, að það yrði talið heppilegt, þá yrði auðvitað að breyta inntökuskilyrðunum. Það væri sjálfsögð afleiðing. Enn fremur á að rannsaka það, hvort ástæða sje til að halda einkunnum þeim, sem nú eru. Skal jeg benda á það, að skólanefnd sú, sem nú situr á rökstólum í Danmörku, hefir að sögn, lagt það til að taka upp aftur gömlu einkunnirnar. Þar var komin fram fyrirspurn um það, hvers vegna hætt hafi verið við þær, en enginn var svo vitur, að hann gæti svarað því, sennilega af því, að það hefir verið gert ástæðulausu. Þá er 3. undirliður í II. Um hann er hið sama að segja og 3. undirlið í I. Þar er að eins lagt til, að breytt verði því, sem nauðsynlegt er samkvæmt niðurstöðu rannsóknanna. Ef rannsóknin leiðir það í ljós, að engu þurfi að breyta, þá er ekki um neina breytingu að ræða, en ef svo fer, sem jeg vænti, að breyting þyki nauðsynleg, þá er líka sjálfsagt að framkvæma hana. Þá er loks III. aðalliður till. Um hann þarf jeg ekki að fara mörgum orðum. Það væri mjög ósanngjarnt að krefjast þess, að kenslumálaráðherrann einn saman ætti að taka að sjer þetta starf, að leysa úr þessum spurningum, enda er það ekki á eins manns færi, því að til þess þarf mikla sjerstaka þekkingu og kunnugleika. Kennslumálaráðherrann hefir líka ýmsu öðru að gegna, þar sem hann um leið hefir á hendi dómsmál, kirkjumál o. fl. Hann verður því að fá sjer aðstoðarmenn, fleiri eða færri, til þessa starfs, og ekki verður við því búist, að þeir vinni fyrir ekkert. Þess vegna er það sjálfsagt að leyfa stjórninni að greiða sanngjarna borgun fyrir þau störf, sem unnin verða í þessu augnamiði. Auk þess hlýtur tvískifting lærdómsdeildarinnar að hafa nokkurn útgjaldaauka í för með sjer, eins og fyr segir, og er ætlast til, að stjórnin greiði það fje úr landssjóði. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um till. þessa, en vona, að henni verði vel tekið af hv. deild.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get látið nægja að lýsa því yfir, að það er rjett, sem hv.frsm. (E. A.) hefir sagt, að fyrsta ástæðan til þess, að till. þessi er fram komin, er brjef frá mjer, þar sem jeg fór þess á leit við hv. tillögumenn að mál þetta yrði tekið til athugunar, á líkan hátt og nú hefir gert verið. Hjelt jeg þá, að best væri að skipa í það milliþinganefnd, og held það reyndar enn. En jeg hefi ekki neitt á móti till. þessari, því það er þá á valdi stjórnarinnar að fá menn sjer til hjálpar. Jeg hefi því síður ástæðu til að tala mikið um þetta mál, þar sem jeg er hv.frsm. (E. A.) sammála í mörgum atriðum. Það getur vel verið, að byrja megi á því strax í haust að tvískifta lærdómsdeildinni, en auðvitað verður það ekki nema einn bekkur í einu, sem skift verður. Neðsta bekk hennar mætti þá skifta í vetur, öðrum næsta vetur og síðan öllum þremur. Um kostnaðinn þarf jeg engu við að bæta, og jeg tel líklegt, að mögulegt verði að framkvæma þetta. Jeg vil því að eins taka undir með hv.frsm. (E. A.), að jeg vona, að hv deild taki þessu vel, og það ekki síst vegna laga, sem samþ. eru á þessu þingi, sem gera það að verkum, að nauðsynlegt er að koma föstu skipulagi á öll fræðslumál sem fyrst, svo að ekki verði sitt í hverri áttinni, heldur einhver festa og eining í fræðslumálum öllum, frá hinu lægsta til hins efsta. Jeg vil því leggja það til með þessari athugasemd, að till. verði samþ., því að jeg tel það sjálfsagt að taka málið upp á þessum grundvelli og vinna að því sem best og hraðast.

Pjetur Jónsson Jeg ætla ekki að ræða mikið um skólamál. Að eins vildi jeg þakka hv. mentamálanefnd fyrir till. þessa, sjerstaklega 1. lið hennar. Hefir sú hugsun vakað fyrir mjer og fleirum, að betra skipulag þurfi að komast á alþýðuskólamálin en verið hefir, sjerstaklega um afstöðu skólanna til landssjóðs. Þar hefir alt verið sitt á hvað; skólarnir eru ýmist landsskólar, eða skólar stofnaðir af einstökum mönnum eða fjelögum, en styrktir af landsfje. Hjeraðsskólar hafa einnig verið stofnaðir, og hefir litið svo út í fyrstu, sem hjeruðin hafi ætlað að halda þeim uppi, en þegar til kemur, hefir rekstur þeirra nærri því alveg lent á landssjóði. Þetta fyrirkomulag er því mjög á reiki, og auðsætt er, að ekki er það rjett, að landið kosti þá skóla að mestu eða öllu, sem það hefir engin umráð yfir. Þetta tel jeg víst að vakað hafi fyrir hv. nefnd. Hins vildi jeg spyrja hv. nefnd, hvort henni hafi ekki fundist vert að minnast á kvennaskólana og taka þá upp í till. þessa. Í 2. lið I. aðalliðs till. eru taldir upp kennaraskólinn, gagnfræðaskólar, búnaðarskólar og alþýðuskólar. Nú geri jeg ráð fyrir, að kvennaskólar verði ekki heimfærðir undir neitt af þessu. Þeirra hefði því átt jafnframt að minnast sjerstaklega. Kvennaskólar eru aðallega tveir hjer á landi; er annar hjer í Reykjavík og er „prívat“-skóli, en hinn á Blönduósi og er hjeraðsskóli, en báðir kostaðir að mestu af landsfje. Þá er líka einn enn, sem ekki er reyndar til nema á pappírnum. Það er húsmæðraskólinn á Norðurlandi. Þessa skóla verður einnig að hafa í huga í því skólakerfi, sem tilvonandi nefnd á að íhuga og gera tillögur um. Þá langaði mig til að minnast á skólahugmynd, sem menn hafa borið fyrir brjóstinu í Þingeyjarsýslu nú um undanfarin ár. Var jeg beðinn um að flytja það mál hjer á þingi, en hefi ekki fengið tækifæri til þess enn. Hjer hefir líka legið frammi erindi um styrk úr landssjóði til að koma á stofn skóla þessum, sem á að verða alþýðuskóli. Vil jeg leyfa mjer að lesa upp kafla úr umsókn þessari og greinargerð fyrir skólahugmyndinni. Það er á þessa leið: „Stofnun hins fyrirhugaða alþýðuskóla í Þingeyjarsýslu er bygð á þeirri grundvallarhugsun, að alþýðumenn geti notið góðra mentastofnana í sveitum, er efli íslenska þjóðmenningu, hamli á móti fólksstraumnum til kaupstaðanna, en hlynni að hollum innlendum sveitarlífsáhrifum.“ Þetta er þá aðal-„prógram“ skólans. Enn fremur segir svo í erindi þessu: „Alþýðuskólinn þarf aðsetur á góðri bújörð, og skólaheimilið að sníðast eftir fyrirmyndar sveitarheimilum. Hann á að styðjast við bú, sem rekið er af búfróðum manni, annaðhvort á ábyrgð skólastjóra, eða fyrir eigin teikning, með sjerstökum skilyrðum við skólans hæfi.“ Þetta er grundvallarhugmyndin. Skólinn á hvorki að vera bænda- eða búnaðarskóli í eiginlegum skilningi, en miðaður sem mest við almennar andlegar þarfir sveitamanna, sem skólann munu sækja. Hefir aðallega verið barist fyrir þessari hugmynd af ungmennafjelögunum, en sveitirnar og hjeraðið hafa stutt hugmyndina. Hugsunin er sú, að þetta yrði með tímanum landsskóli, á borð við Eiðaskólann. En jafnframt er búist við því, að hjeraðið yrði að leggja nokkuð til, sjerstaklega um stofnkostnaðinn. Áætlunin er því sú, að hjeraðið leggi til 1/3 stofnkostnaðar, og eru þegar gerðar nokkrar ráðstafanir til þess, svo að ekki mun á því standa, þegar til kemur. Síðan sje skólanum haldið uppi af hjeraðinu, fyrstu árin með styrk úr landssjóði, er nemi 2/3 rekstrarkostnaðar, en svo taki landssjóður rekstur skólans að fullu. Þessu vildi jeg að eins skýra frá, þar sem tækifæri gafst, og vona jeg því, að þessi skólahugmynd verði tekin til greina, engu síður en hugmyndin um skólann hjer á Suðurlandi, sem sjálfsagt fer í svipaða átt. Jeg hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja, en vil að eins vona, að hæstv. stjórn taki til greina þetta, sem jeg nú hefi sagt.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það er að eins örstutt athugasemd. Það á ekki við að fara út í einstakar skólastofnanir. En þessi skóli, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) mintist á, fellur undir 2. undirlið I. aðalliðs till. og verður sjálfsagt tekinn til athugunar. Um kvennaskólana get jeg vísað til þess, sem jeg sagði í framsöguræðu minni. Jeg tel þá falla undir liðinn um búnaðarskóla og gagnfræða- og alþýðuskóla. Þeir eru í rauninni ekki annað en sambland af gagnfræðaskólum og búnaðarskólum. En þó jeg telji þá hjer undir í till., þá hefi jeg ekkert á móti því, að orðinu „kvennaskóla“ verði skotið inn í. Hins vegar finst mjer það ekki nauðsynlegt.