Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (J.M.): Þá hefir hans hátign konungurinn beðið mig að bera Alþingi konunglega kveðju sína, og væntir hann þess, að sjer og hennar hátign drotningunni auðnist að heimsækja Ísland á þessu ári. Að svo mæltu er Alþingi sett. Þá stóð upp Sigurður Stefánsson, þm. N.-Ísf., og mælti: Lengi lifi konungur vor, Kristján hinn tíundi! og tóku þingmenn undir það með níföldu húrrahrópi.

Aldursforseti (S.J.): Fundurinn er settur aftur. Til umræðu er gildi kjörbrjefa, og hefir frsm. 1. kjörbrjefadeildar (S. St.) orðið.

Frsm. meiri hl. 1. kjörbrjefadeildar (Sigurður Stefánsson) 1. kjörbrjefadeild hefir borist kæra frá einum kjósanda í Reykjavík. Hann kærir út af kosningunni yfirleitt, og er kæran í 4 atriðum. Fyrsta atriðið er um kosningu þingmanns í stað Sveins Björnssonar. Kærandi heldur því fram, að hún hafi dregist of lengi og farið fram með ólöglegu móti. Það hefði átt að vera óhlutbundin kosning, ekki hlutbundin, og hafi þetta getað haft mikil áhrif á úrslit kosninganna. Það er að vísu satt, að bókstafur laganna virðist benda í þá átt, að þingmann í stað Sveins Björnssonar hefði átt að kjósa á undan hinum og með öðru móti. Á þessu byggir kærandi, en færir ekki frekari rök fyrir máli sínu en þau, að þetta sje sinn skilningur. Í þeirri grein laganna, sem þetta atriði fellur undir, er svo kveðið að orði, að þegar autt verður sæti þingmanns, skuli kosning fara eins fljótt fram og henta þykir. Þetta er rúmt lagaákvæði. Það er skiljanlegt, að stjórnin hafi notfært sjer það, þegar svo stóð á sem hjer. Kosning tveggja nýrra þingmanna stóð fyrir dyrum, og þá var eðlilegt að láta kosningu þriðja mannsins fylgjast með. Það verður ekki sagt, að slíkt sje á móti anda laganna, heldur gagnstætt. En það, sem aðallega mælir með þessari aðferð, er hagkvæmi hennar. Hjer Reykjavík kostar hver kosning kjósendur og þingmannaefni mikið. Kosningabáknið er orðið stórt og kostnaðarsamt, og það er ekki vert að setja það oftar á hreyfingu en brýn nauðsyn krefur. Stjórnin hefir steypt saman þessum kosningum, til þess að firra Reykvíkinga of miklum kostnaði og fyrirhöfn. Og þetta er mikilsvert atriði. Þegar hjer við bætist, að þessi aðferð er í anda laganna og að öllu hagkvæmari, þá má þingið vel við una. þó ekki sje hún í strangasta skilningi eftir lagabókstafnum. Þá er annað atriði kærunnar, að aukakjörskrá hafi verið ólögleg. Kjörbrjefadeildin var hjer á einu máli. Aukakjörskráin var ekki lögleg. Á hana voru teknir nýir kjósendur, rjett á undan kosningunum, en löglegra hefði verið að þeir hefðu fylgt sömu reglu og aðrir, verið teknir á kjörskrá í maímánuði. En hjer er þó á það að líta, að úr því sem komið var, voru aðeins tvær leiðir færar, að svifta fjölda manna kosningarrjetti, eða taka þá á ólöglega aukakjörskrá. Og þá leiðina verð jeg að álíta heppilegri, þótt ekki geti jeg mælt henni bót að öðru leyti. Þá er komið að þriðja atriði kærunnar, að kosningu hafi verið lokið meðan óslitinn straumur kjósenda gekk að kjörborði og kaus. Um þetta atriði verður ekkert sagt með vissu. Upplýsingar vantar. Ef þetta atriði ætti að rannsakast til hlítar, yrði að fresta úrskurði um gildi kosningarinnar. Oss þingmönnum er ókunnugt um, hve margir kjósendur hafi mist atkvæði sitt á þennan hátt, en þar sem hvorki kjósendur nje þingmannaefni eiga hjer sök á máli, sje jeg ekki ástæðu til að fresta úrskurði þess vegna. Um fjórða atriðið, að marga hafi vantað á kjörskrá, og þar hafi verið menn, sem ekki höfðu atkvæðisrjett, er sama að segja og um þriðja atriðið. Upplýsingar vantar. Það er áreiðanlegt, að þessi kosning hefir marga og mikla galla. Það verður að víta. En hitt er annað mál, hvort þessir gallar sjeu þess eðlis, að kosningu eigi að ógilda þeirra vegna. Engir þessara galla hafa haft áhrif á úrslit kosninganna, nema fyrsta kæruat riðið. Það getur hafa haft áhrif, en jeg lít svo á, að þar hafi stjórnin haft rjeit fyrir sjer, því það á að leggja meiri áherslu á anda laganna en bókstaf þeirra. Þess vegna er ekki ástæða til að ógilda kosninguna. Annað er það, að kjósendur og þingmannaefni eiga hjer enga sök á máli. Það væri hart að hegna þeim fyrir yfirsjónir bæjarstjórnar og landsstjórnar, og þessvegna er ekki rjett að ógilda kosninguna. Það er enginn efi á því, að bæjarstjórn hefir kastað mjög höndum að samningu kjörskrár; hundruð kjósenda vantaði þar. Að vísu eru kærur teknar til greina, en það er aðgætandi, að kjósendur hjer í Reykjavík standa þar ver að vígi en aðrir. Þeir eru margir ekki í bænum til þess að gæta rjettar síns og heimta nafn sitt á kjörskrá. Þeir eru út og austur, á sjó og landi, að leita sjer atvinnu, eða stunda atvinnu. En þegar svo í skömmina er komið fyrir bæjarstjórn, þá er von að hún verði „liberal“ og setji á kjörskrá, með ólöglegu móti, þá, sem eiga þar heima að lögum. Það væri ef til vill ekkert á móti því, að þingið beindi áskorun til landsstjórnarinnar um að víta aðferð bæjarstjórnarinnar. Jeg ber það ekki upp hjer, jeg er málinu of ókunnugur. Jeg vona, að málið skýrist hjer við umræðurnar, og þá er hægt að taka afstöðu eftir því, sem rjettast þykir.

Frsm. 2. kjörbrjefadeildar (Karl Einarsson) Það var samþ. í þeirri deild, sem jeg mæli fyrir, að taka kosningu háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) gilda. Sumir vildu að vísu fresta úrskurði um kosninguna. aðrir vildu ógilda hana, en það varð ofan á að taka hana gilda. Jeg þarf ekki að færa rök fyrir þessu. Það hefir háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) gert, og vísa jeg til orða hans.

Frsm. minni hl. 1. kjörbrjefadeildar (Benedikt Sveinsson) Herra forseti! Fyrsta kjörbrjefadeild klofnaði um það atriði, er hjer liggur fyrir. - Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir nú lýst áliti meiri hluta deildarinnar, og verð jeg þá að gera grein fyrir áliti minni hlutans. Kjörbrjefadeildin var sammála um ýms hin einstöku atriði málsins, en um niðurstöðuna gat hún ekki orðið sammála. Í fyrsta lið kærunnar er það til fundið, að kosið hafi verið í öll þrjú þingsætin með hlutfallskosningu, en að ekki hafi mátt viðhafa þá aðferð um þann mann, sem kosinn var í stað Sveins Björnssonar. Nú var nýja stjórnarskráin ekki gengin í gildi, þegar Sveinn Björnsson lagði niður þingmensku og tók við sendiherraembættinu. En samkvæmt 53. gr. kosningalaganna á kosning, þegar svo ber undir sem hjer, að fara fram sem fyrst, eða svo fljótt sem henta þykir, og hefði því að sjálfsögðu átt að kjósa mann í sæti Sveins Björnssonar skömmu eftir að hann tók við sendiherraembætti. Þetta kom til umræðu hjer í bænum þegar í haust, bæði manna á milli og jafnvel í blöðum, þótt það væri lítið rætt opinberlega. En jafnvel þótt hin nýja stjórnarskrá væri gengin í gildi, og einnig hin nýju kosningalög fyrir Reykjavík, er mjög vafasamt, hvort rjett var að beita þeirri kosningaraðferð, sem viðhöfð var. Því að í 11. gr. laga um þingmannakosning í Reykjavík segir svo: „Ef um uppkosningu eða aukakosningu á einum þingmanni er að ræða, skal um kosningu hans fara að á sama hátt sem um kosningu þingmanna í sjerstökum kjördæmum“. Hjer er nú vafalaust um uppkosningu að ræða, í stað Sveins Björnssonar, og átti því að fara um þá kosning sem kosning þingmanna í sjerstökum kjördæmum. Það er skýlaust, að þetta er mjög mikilsvert atriði, sem bersýnilega gat haft áhrif á öll kosningaúrslitin. Ef fylgt hefði verið ákvæðum 11. gr. þessara laga, sem jeg nefndi, við kosningu í stað Sveins Björnssonar, þá hefði ekki verið nema um tvö þingsæti að ræða við síðari kosninguna. En við það hefði hlutfallið orðið alt annað, og aðrir komist að. Mesti hlutinn einn hefði ráðið kosningu hins eina mannsins, og því ekki komið nema tveir flokkar til greina við síðari kosninguna. Hjer virðist því hafa verið brotið í bág við stjórnarskrána og gildandi lagaákvæði, á þann hátt, að áhrif hafi haft á úrslit kosninganna. Að vísu mun mega finna það til málsbóta, að þessi aðferð hafi verið í anda þeirra laga, sem í vændum voru, um það, hvernig haga skyldi framvegis kosningum í Reykjavík. En harla hæpið er það, að láta anda þeirra laga ráða meir, sem ekki eru í gildi komin, heldur en bein fyrirmæli gildandi laga, - og svo var hjer, þegar kjósa átti í stað manns, sem kosinn var eftir öðrum lögum og eldri ákvæðum. Rjettara virðist að fara eftir ákvæðum þeirrar stjórnarskrár, sem þá var í gildi, og þau hin nýju lögin nutu sín í fullum mæli, þótt svo hefði verið gert. En eins og jeg sagði áðan, hefir þessi meðferð málsins haft bein áhrif á úrslit kosninganna. Eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) tók fram, er það og vitanlegt, að aukakjörskrár þær, er kosið var eftir við þessa kosningu, voru ekki bygðar á löglegum heimildum. Það er þegar viðurkent, enda augljóst mál. Þinginu hefir verið legið á hálsi fyrir að setja ekki sjerstök bráðabirgðalög um þetta. En það var með öllu óþarft. Kosningalögin frá 1915 eru í þessu öldungis einhlít. Því að í 11. gr. þeirra laga stendur, að „í fyrri hluta maímánaðar ár hvert skal semja aukakjörskrá, og skulu á hana settir þeir, sem að vísu hafa ekki kosningarrjett. þegar kjörskráin öðlast gildi (1. júlí), en vitanlegt þykir, að fullngja muni skilyrðum fyrir kosningarrjetti einhverntíma á árinu, er kjörskrá gildir fyrir, og skal um leið tilgreina þann dag, er hver þeirra öðlast kosningarrjett.“ Nú var það vitanlegt, að stjórnarskráin gengi í gildi 1. janúar, og því vitanlegt hverjir fengi kosningarrjett samkvæmt henni. Það var því ekki einungis heimilt heldur og skylt að taka þá á aukakjörskrá í maí. Þetta var ekki gert, og hefir bæjarstjórnin þar með framið lagabrot. Hún hefir síðan reynt að klóra í bakkann á síðustu stundu og semja kjörskrá yfir hina nýju kjósendur. En að tilbúningi þeirrar skrár var kastað höndunum, eigi síður en að samningu aðalkjörskrár, og allir frestir ólöglegir - ekki nógu langir - og eins sá tími, sem skrá þessi lá frammi. En eins og kunnugt er, mega frestir allir, þegar um aukakjörskrá er að ræða, ekki vera meira en 1/3 skemri en við aðalkjörskrá. Nú er svo ákveðið, að auglýsa skuli hálfum mánuði fyr, hvenær aðalkjörskrá verði lögð fram, en síðan á hún að liggja frammi aðra 14 daga. En kærufrestur er þangað til þrem vikum eftir að kjörskrá var lögð fram. Þetta verða því 5 vikur alls, frá því auglýst er, hvar kjörskrá verði lögð fram og þar til kærufrestur er liðinn. Hjer vill nú svo til, að kjörskrá er auglýst sama dag sem hún er lögð fram. Hún liggur frammi fjóra daga og kærufrestur er ekki lengri en þessir í dagar. Hjer er því framið gífurlegt lagabrot. Bæjarstjórnin reyndi að vísu að gera bragarbót, og lengdi kærufrestinn, svo að hann varð alls 9 dagar, enda dengdi kærum svo niður, að þær urðu um 1500, að því er jeg hefi heyrt. Þó voru margir, jafnvel þingmenn hjer búsettir, sem ekki gátu neytt kosningarrjettar síns, af því að þá vantaði á kjörskrá, þegar til kom, og er þetta rjett til dæmis um frábæra hroðvirkni við samning kjörskrárinnar. Þegar svo farið er að kjósa, er kosið eftir fimm kjörskrám: aðalkjörskrá og aukakjörskrá, og viðbótarskrá við þær hvora í sínu lagi, og loks sjerstakri skrá yfir þá kjósendur, sem kosningarrjett fengu samkvæmt hinni nýju stjórnarskrá. Jeg veit ekki, hvort menn þekkja þess dæmi, hjer eða annarsstaðar, að kosið sje eftir 5 kjörskrám við sömu kosninguna. Þá er þriðja atriði kærunnar, að kjördeildum væri lokað, meðan óslitinn straumur kjósenda gekk að kjörborðinu. Eins og kunnugt er, var kjósendum, fyrir fjölmennis sakir, skift í 8 kjördeildir. Það er staðhæft í kærunni, að „kjördeildum var lokað, meðan óslitinn straumur kjósenda gekk að kjörborðinu“. Það er ekki tekið fram í kærunni, hvort þetta á að skilja alveg bókstaflega, þannig, að þeirri kjördeild hafi verið lokað, er hafði óslitið aðstreymi. En það er víst, og enda viðurkent, að kjördeild var lokað meðan óslitinn straumur var að öðrum kjördeildum. Það er hvergi heimilað, enda bersýnilega alrangt, að loka kjördeildum og meina einstökum kjósendum á þann hátt að neyta atkvæðis síns, meðan aðrir borgarar geta óhindrað kosið. T. d. er það um 7. kjördeild, að hægt er að sanna um marga, sem þar ætluðu að kjósa, eftir að búið var að loka henni og innsigla skjölin, en var meinað að kjósa annarsstaðar þótt kosning hjeldi þar áfram. Aftur á móti hafði 8. kjördeild flutt plögg sín yfir í Báruna, svo að þeir, sem þar áttu að kjósa, gátu neytt kosningarrjettar síns. Allir sjá, hve ranglátt þetta er, og mjög verulegt misrjetti. í 4. lið kærunnar er kært yfir því, að „kjörskrárnar voru að ýmsu leyti mjög gallaðar. Þar sem á þær vantaði ýmsa kjósendur, sem fullan kosningarrjett höfðu“. Þetta eru auðvitað almenn atriði, og ekki hægt að byggja á þessu einu ógildi kosningarinnar. Því að vanti mann á kjörskrá, á hann rjett á að kæra. Hitt er annað, þegar heila hópa vantar á kjörskrá, og fjölda manna á þann hátt bægt frá að kjósa. - samning kjörskrár svo hræmuleg, að hundruð manna vantar. Jeg verð að leggja áherslu á það, að allur tilbúningur kjörskrárinnar hefir verið meira eða minna ólöglegur, og það svo, að mönnum var jafnvel ekki unt að tryggja rjett sinn. Hjer eru 7–8 þúsund kjósendur, og geta þeir ekki allir kært á fám dögum, og það þessa síst, ef svo mikil þröng er um kjörskrána, að menn eiga undir högg að sækja að komast inn, til þess að líta í hana, eða komast það alls ekki, eins og í vetur. Það er að vísu ekki nýtt, þótt framin sje lagabrot við kosningar hjer í Reykjavík. En svona stórkostleg hafa þau aldrei áður verið. Síðasta Alþingi ónýtti kosning fyrsta þm. Reykv. (Jak. M.), sem nú er. Það var mikil ástæða til að ætla, að bæjarstjórnin mundi taka sjer fram. En ef marka má það, sem Alþýðublaðið segir fyrir fám dögum, er svo að sjá, sem þessi kosning sje verri en nokkurntíma áður, og hafi alla galla fyrri kosninga, en í stærra mæli. Jeg veit ekki, hvernig Alþingi líst á blikuna, ef svo heldur fram. Það mun ekki geta látið slíkar lögleysur óátaldar. En fyrir þá, sem staðið hafa að samningu kjörskránna, væri það eftirminnilegast, að kosningin væri gerð ógild með öllu, og þá væri farið að lögum. Jeg vil því, fyrir hönd minni hluta 1. kjörbrjefadeildar, leggja það til, að kosningin verði gerð ógild, en til vara, að frestað verði úrskurði um gildi kosningarinnar, til að rannsaka nánar kæruatriðin. Kjörbrjefadeildin var öll samhuga um það, að þingið skyldi víta þau lagabrot, sem framin hafa verið, og að tekin skyldi ákvörðun um það.

Forsætisráðherra (J.M.): Það er að eins eitt atriði kærunnar, sem snertir mig, eða þá deild stjórnarráðsins, sem hefir með alþingismálin að gera. Það er 1. liður kærunnar. Bæði háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafa talið það að minsta kosti óvíst, hvort löglegt hafi verið að láta dragast að kjósa mann í stað Sveins Björnssonar. Háttv. frsm. meiri hluta 1. kjörbrjefadeildar (S. St.) áleit það þó fullkomlega afsakanlegt, og virtist ekki viss um, að það væri ólöglegt. En jeg skildi háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) svo, að hann teldi það með öllu ólöglegt. En þeir skýrðu báðir dálítið rangt frá orðalagi þessarar lagagreinar. Því í 53. gr. kosningalaganna stendur ekki „svo fljótt sem henta þykir“, heldur þurfa þykir. Og það er alt annað. Það hlýtur að þýða það, að kjósa eigi svo fljótt, að maður geti mætt á þingi. Því fyr en á þingi hefir enginn nýkosinn þingmaður rjett. Nú gat hugsast, að þyrfti að kalla saman þing fyr en 15. febrúar. En þá var altaf hægurinn hjá að kjósa einn þingmann hjer í Reykjavík, og engu spilt, þótt kosningin drægist. Það þurfti ekki lengri tíma til kosningarinnar í Reykjavík en til þess að kalla þingmenn annarsstaðar að til þings. Þá kemur önnur ástæða, sem að vísu hefir ekki verið nefnd hjer í þinginu, en oft utan þings, en hún er sú, að sömu kjósendur, sem kusu fráfarandi þingmann, hefðu einnig átt að kjósa þann nýja, og skil jeg ekki vel, hvað meint er með því. Þá talaði háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) um eldri heimildir, og að þennan eina þingmann hefði átt að kjósa eftir sömu heimildum og giltu, þegar hinn fráfarandi var kosinn. Eins og breytt stjórnarskrá væri einhver alveg ný heimild. Nei, stjórnarskráin er og verður lifandi heild, og í aðalatriðunum hin sama, þótt nokkrar breytingar sje á henni gerðar. Jeg verð því að segja, að jeg skil ekki þá ástæðu. En um hitt atriðið er það að segja, að ómögulegt er að vefengja það, að full heimild væri til að fresta kosningunni. Í lögum er alls ekkert því til fyrirstöðu. Og það var ekki einasta heimilt, það var líka í rauninni lögskylt. Því hvað er meint með hlutfallskosningu annað en það, að rjettur hlutanna, minsta og mesta hluta og miðhluta, komi sem best fram. Þingið var búið að segja það ótvírætt, að það vildi fá fram hlutföllin hjer í Reykjavík, og því betur koma þau fram, sem fleiri eru kosnir. Jeg hefði getað haft tilhneigingu til að láta kosninguna fara fram á hinn veginn, eftir því sem mjer var flutt af einstökum mönnum í haust. Jeg ljet kosninguna á manni í stað hins fráfarna þingmanns bíða, af því að það var rjett, og það eitt rjett að rjettum lögum. Svo er annað. Því hefir verið haldið fram, að lögin um þingmannakosning í Reykjavík hindri þetta. Það er satt, að í 11. gr. þeirra stendur, að ef um kosningu á einum þingmanni sje að ræða, þá skuli farið að sem í sjerstökum kjördæmum. En jeg hygg, að öllum þingmönnum sje það í minni, hvernig stóð á því, að þetta ákvæði var sett, að það var eingöngu af þeim misskilningi, að ekki væri hægt að kjósa einn þingmann listakosningu. En það er einber misskilningur, því engu síður er hægt að kjósa einn á þann hátt. En þegar skýra á lög, er ekki rjett að lesa bókstafinn eingöngu, heldur verður engu síður að fara eftir anda laganna, eða finna það, sem löggjöfin vill sagt hafa. Þessi ástæða gegn því að taka kosninguna gilda er því alveg rakalaus, eða verri en það, því það hefði verið beinlínis rangt að fara öðruvísi að. Það hefði mátt fóðra það, með bókstaf laganna, en þó, eftir þeim æðri lögum, rjettara að fara að á þann hátt, sem gert var. Jeg hefði ekki látið þennan kærupóst koma fram. Það vill svo til að þetta er svo skýrt sem frekast má verða, og jeg hefði óskað þess, þingsins vegna, að önnur eins ástæða hefði ekki verið hjer fram borin. Hin atriði kærunnar eru mjer óviðkomandi.

Jakob Möller Það er langt síðan að menn heyrðu, að þessi kæra, sem fram er komin, mundi vera á leiðinni, en það er skamt síðan menn gátu trúað því, að nokkur mundi verða til að bera hana fram. Menn hjeldu, að varla mundi talað um slíkt í alvöru. Það var mesta furða, að nokkur skyldi fást til að bera slíka kæru fram, og það hefir líka sýnt sig, að það varð ekki nema einn maður, sem gat fengið sig til þess að ljá nafn sitt undir hana. Annars er það um kæruna að segja að hún staðfestir þá reglu, að hjer í Reykjavík kærir hver sá, sem undir verður í kosningu. Kæran er komin fram að undirlagi aðstandenda þess listans, sem ekki kom til greina, og nú er málið sótt af þeim. Annað atriðið í kærunni er því furðulegra, þar sem efsti maðurinn á þessum umrædda lista átti drjúgan þátt í því í bæjarstjórninni, að aukakjörskráin var gerð svo úr garði sem segir í kærunni og að er fundið. Mjer dettur í hug, að þeir hafi hugsað sem svo, að allur væri varinn góður, að hafa kosninguna gallaða, í von um ógildingu, ef illa færi. Annars eru allir sammála um, að aukakjörskrárnar hafi verið ólöglegar, og ætti því ekki að þurfa að orðlengja um það, eða að telja gallana upp í mörgum liðum, svo sem of stutta fresti og önnur smáatriði. Hitt er meginatriði, að ekki er upplýst, að neinir hafi fengið að kjósa eða verið settir á þessar aukakjörskrár, sem ekki áttu kosningarrjett að lögum. Það er rjett, að með samningu aukakjörskrárinnar er framið lagabrot. En um það lagabrot stendur svo sjerstaklega á, að lögin eru brotin til þess að bæta úr ranglæti, sem margir menn hefðu annars orðið fyrir. Nú er skiljanlegt, að kært hefði verið yfir þessu, ef ástæða væri til að halda, að það hefði breytt úrslitum kosningarinnar. En svo er alls ekki. Viðbótin við kjósendatöluna mun hafa komið hlutfallslega niður á flokkana. Kærurnar yfir því, að menn vantaði á kjörskrá, komu nokkurnveginn jafnt frá öllum kosningaskrifstofunum. Enn fremur er á það að líta, að hjer er rætt um að ógilda kosningu fyrir þá hluti, sem yfirkjörstjórn á sök á. Vitanlega lætur bæjarstjórnin semja viðbótarkjörskrána, en það er kjörstjórnin, sem lætur menn kjósa. Og yfirkjörstjórn hefir samþykt þessa ólöglegu kjörskrá. Í fyrra stóðu hjer nokkrir menn og vörðu kosningu mína rjettilega, með þeim rökum, að gallarnir á kosningunni væru kjörstjórn að kenna. Jeg vænti þess nú, að þeir hinir sömu standi nú og með mjer, er svo líkt stendur á. Um fyrsta atriði kærunnar tel jeg óþarft að tala. Það er eins og hitt, stjórnarvöldunum að kenna, ef þar væri um lögleysu að ræða. En jeg tel það rjett, sem gert hefir verið. Á síðasta þingi voru samþykt lög um hlutfallskosningu í Reykjavík, og tilgangur þeirra laga er að verja rjett minni hlutans. Það var sjálfsagt, að taka þau lög til greina strax. Hitt hefði verið óforsvaranlegt af stjórninni, ef hún hefði látið kjósa einn þm. fyrst fyrir nýár, og tvo síðar. Það hefði rjettilega mátt telja tilraun til að traðka rjetti minni hl. Og gildir einu, hver sá minni hluti hefði verið. Þá er 3. atriði kærunnar, um að kosningu hafi verið slitið meðan óslitinn straumur kjósenda kom til að kjósa. Jeg tel víst, að frsm. minni hl. 1. kjörbrjefadeildar (B. Sv.) hljóti að vita, að það var að eins ein kjördeild, sem þetta kom fyrir í. Annars er kæran svo ógreinilega orðuð, að þm. eru þess vegna að ráða til að fresta úrskurði um gildi kosningarinnar, svo að hægt væri að fá betri upplýsingar. Þetta væri mjög hættuleg braut að leggja út á. Með því væri mönnum gefið undir fótinn að koma fram með ógreinilegar kærur, til þess að bægja mönnum frá þingsetu um stundarsakir. Slíkt væri algerlega óforsvaranlegt. Nú er það upplýst, að þessari einu kjördeild var lokað kl. 11. Vitanlega var það ólöglegt, að þeir, sem eftir áttu að kjósa þar, gátu ekki fengið að kjósa annarsstaðar. En það hefir engin áhrif á úrslitin. Til þess að svo hefði farið, hefðu 439 kjósendur þurft að kjósa í þessari einu kjördeild eftir kl. 11 - og allir að kjósa sama listann. En jeg býst ekki við, að neinn háttv.þm. geri ráð fyrir því, að það furðulega fyrirbrigði hefði komið fyrir, þó að kosningunni hefði verið haldið áfram. 4. atriði kærunnar er hlægilegt. Það er vanhirðu kjósenda að kenna, ef þá vantar á kjörskrá, og í hverju einasta kjördæmi landsins kemur það fyrir við hverja kosningu, að einstakir menn missa atkvæðisrjett, af því að þá vantar á kjörskrá, og hefir aldrei fyr verið krafist ógildingar á kosningu fyrir þá sök. Jeg verð að halda því fram, að það væri hreint gerræði að ógilda kosninguna fyrir formgalla eina, þar sem úrslitin eru svo skýr. Vjer vitum, að þrír listarnir komu hver að einum manni, og munurinn á atkvæðatölum þeirra var ekki svo mikill, að gallar þeir, sem á kosningunni kunna að vera, geti nokkur áhrif haft þar á. En 4. listinn fjekk svo fá atkvæði, að úrslitin gátu ekki raskast svo, að hann kæmi manni að. Jeg veit, að þessi kæra er komin fram vegna vonbrigða, sem menn urðu fyrir, ekki að eins í kosningunni, heldur einnig eftir að komið var hingað til þings. Ef nú á að láta stærsta kjördæmi landsins missa þingmenn sína af þingi um lengri eða skemri tíma, og gjalda þannig vonbrigða eins flokks, þá þykir mjer skörin vera farin að færast upp í bekkinn. Jeg á rjett til að tala aftur, og þá mun jeg, ef þess verður óskað, gera frekari grein fyrir þeim ástæðum, sem jeg hygg, að valdið hafi kærunni.

Sigurður Eggerz Mjer virtist ræða hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) benda á nokkurn óróa í sálinni, en í málum eins og þessu er meiri þörf á kaldri ró, því í þeim málum sitja þingmenn í dómarasæti. Háttv. þm. (Jak. M.) sagðist furða sig á því, að kæran kom fram. Jeg verð að segja, að bæði mig og marga fleiri furðaði á þessum orðum hans. Allir virðast sammála um það, að kosningin er svo stórgölluð, að hana má telja alveg ólöglega. En þegar svo er, er varla ástæða til undrunar, þótt kæra komi fram. Jafnvel þótt kosningin yrði tekin gild, á kjósandinn, er kærði, þakkir skilið fyrir að hafa gefið þinginu tækifæri, þó ekki væri til annars en að víta lögleysuna. Um það virðist ekki einu sinni ágreiningur, að lögleysur hafi verið framdar. Framsögumenn 1. og 2. kjörbrjefadeildar töldu sjálfsagt að víta aðgerðir bæjarstjórnar og kjörstjórnar, og þm.N.-Þ, (B. Sv.) lagði svo mikla áherslu á gallana, að hann taldi þá fullkomna ógildingarsök. Það er öllum vitanlegt, að aukakjörskráin var samin á ólöglegum tíma. Þetta er alvarlegt atriði og gat vel breytt úrslitum kosningarinnar, þar sem það breytti kjósendatölu að miklum mun. Jeg vil víkja að einu atriði, sem mjer virðist mjög vítavert, og jeg er viss um, að Alþingi vill ekki láta koma fyrir aftur. Það er hægt að sanna, að ýmsir kjósendur fengu ekki að greiða atkvæði, enda þótt kosningu væri ekki lokið. Einn kjósandi kom til mín og kvaðst ekki fá að kjósa, þar eð hans kjördeild (8. kjördeild) væri lokuð, en þær, sem opnar væru, hefðu ekki kjörskrár úr hans deild. Og bað maðurinn mig reyna að fá þetta leiðrjett. Jeg sneri mjer til 8. kjördeildar, sem var í Iðnaðarmannahúsinu. Formaður kjörstjórnar þar var Klemens Jónsson, fyrv. landritari. Landritari snerist vel við og bað mig fara með kjörskrárnar yfir í Bárubúð. Það gerði jeg, og þar fjekk maðurinn að kjósa. Annar kom til mín úr 7. kjördeild með sömu málavöxtu. Þar var búið að innsigla kjörskrárnar, og varð engu um þokað, en sá maður kaus ekki. Nú kunna menn ef til vill að segja, að það hafi aðeins verið fáir, sem þannig voru útilokaðir frá að kjósa, en um hvað margir þeir hafi verið er ekki hægt að fullyrða neitt, því að fregnin barst út um allan bæ, að menn fengju ekki að kjósa, og veit enginn um, hvað margir þess vegna hafa verið fjarverandi. Þá geta hlutdrægar kjörstjórnir tekið þann sið upp að loka eftir geðþótta og útiloka andstæðinga sína. Vjer megum ekki skapa fordæmi, sem getur orðið hættulegt í framtíðinni. Jeg vona, að háttv. Alþingi sje mjer sammála um það. Það skein í gegn um ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að hann var deigur í því að ráða til að kosningin væri samþykt. Hann er vanur að tala fastara í þeim málum, sem hann fylgir af fullum hug. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sneri sjer að mjer, og var að tala um vonbrigði. Jeg veit ekki við hvað hann á. Ef hann á við væntanlegt kosningabandalag sitt við stjórnina, þá verð jeg að segja það, að mig undrar það alls ekki. Það er áframhald frá í fyrra. Og jeg býst við áframhaldi. Kosningarnar, sem fram eiga að fara hjer í Sþ. í dag, munu sýna, að hv. þingm. er einn með í því, að gefa stjórninni nokkurs konar traustsyfirlýsingu. Og mjer eru það engin vonbrigði. Annars geri ég nú ráð fyrir, að háttv.þm. (Jak. M.) hætti að telja sig stjórnarandstæðing. Kosning forseta sameinaðs þings, sem bráðum mun fram fara, verður traustsyfirlýsing til núverandi stjórnar, og býst jeg við, að háttv.þm. eigi drjúgan þátt í henni. Háttv. þm. (Jak.M.) sagði, að jeg hefði sagt, að kæra þessi skyldi koma fram, en ekki sagði jeg það. En í samtali við hann og Jón Baldvinsson sagði jeg, að kosningin væri svo gölluð, að hún ætti að ógildast ex officio. í málum eins og þeim, sem hjer er um að ræða, hefi jeg aldrei látið flokksfylgi ráða. Get jeg með tilvísun til fyrri atkvæðagreiðslu sýnt, að jeg hafi í þeim málum greitt atkvæði með andstæðingum mínum. Að endingu vil jeg leyfa mjer að mælast til, að frestunartill. í máli þessu verði fyrst borin upp. Það er nauðsynlegt, að þingmönnum gefist sem best tækifæri til að rannsaka öll málsatvik, en enginn má byggja atkvæði sitt á órökstuddum söguburði.

Aldursforseti (S. J.) Nú er komin fram tillaga, undirskrifuð af 9 þingmönnum. um að ljúka umræðum.

Bjarni Jónsson Má þjóðin ekki vita umræður í þessu máli?

Aldursforseti (S. J.) Þingsköpin mæla svo fyrir, að tillaga þessi skuli borin upp.

Sigurður Eggerz Á þá að banna þeim mönnum að tala, sem þegar hafa beðið um orðið?

Aldursforseti (S. J.) Jeg leyfi mjer þá að lesa till., og hljóðar hún svo: „Undirskrifaðir þingmenn krefjast þess, að greidd sjeu atkvæði um hvort umræðum skuli lokið. Sigurður H. Kvaran, Sveinn Ólafsson, Þorsteinn Jónsson, Einar Árnason, Jóh. Jóhannesson, M. J. Kristjánsson, Björn Kristjánsson, Guðm. Ólafsson, Jón A. Jónsson“. Og verður till. þá borin upp.

Bjarni Jónsson Hv. frsm. meiri hlutans í 1. kjörbrjefadeild (S. St.) biður mig um að vera stuttorðan, og mun jeg reyna að verða honum að skapi. Á síðasta þingi varði jeg rjettmæta kosningu, sem þingið sá sjer þó fært að ógilda. Þá voru kæruatriðin svo smávæg, að firnum sætti, að þau skyldu verða tekin til greina, og úrslitin þau, sem raun varð á. Þá var og kært yfir kosningu annars þingmannsins, en hinn ekki nefndur, og virtist því undarlegt, að annar þingmaðurinn gæti verið rjettilega kosinn, en hinn ekki. Nú er kært yfir allri kosningunni og lagt til, að kosning þessara þriggja þingmanna Reykjavíkur sje ógild dæmd. Virðast og kæruatriðin það merkileg, og ágallar kosningar þessarar það margir og miklir, að undarlegt má þykja, að þingheimur vilji ekki um það ræða og telji kæru þessa markleysu eina. Mjer finst hún merkileg, og jeg er þakklátur manni þeim, er bar hana fram, svo bæði mjer og öðrum gæfist ástæða til að fara nokkrum orðum um kosningaundirbúning hjer í höfuðborg ríkisins. Hefði kæran ekki komið, hefði alþjóð aldrei fengið að sjá, hversu vel bæjarstjórn vandar til kosninga Alþingis og tryggir rjett kjósendanna. Því er það furðulegt, að þingmönnum skuli hrjóta slík orð um kæru þessa og raun hefir á orðið, og að nokkrir þeir menn skuli finnast inni hjer, er telja hana svo ómerka, að ekki taki að ræða um hana. Ekkert skal jeg um það fullyrða, hvaða flokkur eða listi stendur bak við kæru þessa. Þó finst mjer ekki ótrúlegt, að hún sje að einhverju leyti runnin undan rifjum sumra þeirra manna, er C-listann studdu, og þá líklega helst þeirra, er Jóni Ólafssyni fylgdu að málum.  (Jak. M.:)  Þetta er rangt!) Jeg fullyrði heldur ekkert um það. En mjer finst óþarfi af þingmönnum að undrast það, að kæran skyldi fram koma, svo hægt væri að víta það landshneyksli, að nefnd, er semja á kjörskrá, dreymi ekki um í maí allan þann fjölda nýrra manna, sem hljóta að komast á kjörskrá, er ný stjórnarskrá gengur í gildi. Og þegar svo afglöp slíkrar nefndar eru auðsæ, er stráknum Tuma um kent. Því vil jeg telja það yfirsjón Alþingis, að hafa ekki í lögum sínum ákvæði, er heimili að refsa mönnum þeim, er afglöp fremja í samningi kjörskráa, eins og t. d. hefir átt sjer stað við undirbúning þessarar kosningar, sem yfir er kært. Vildi jeg þessvegna að því styðja, að hægt væri að sækja slíka menn til sekta, að þeir yrðu t.d. látnir greiða alt að 20 þús. krónum, er þeir hafa sýnt að þeir eru ekki starfinu vaxnir. Slíkir menn seilast djúpt í vasa bæjarbúa, og hefðu gott af því að vera refsað fyrir lögleysur sínar og afglöp. Því það ættu menn að skilja, hvorum fremur ber að refsa, þeim, sem vitlausar kjörskrár semja og ólöglegar, eða hinum, sem kjósa eftir slíkum kjörskrám. Enda er það kunnugt orðið, að svo er kastað höndum til við samning kjörskránna, að margir, sem á þeim eiga að vera, finnast þar ekki, en aðrir innskráðir, sem engan rjett hafa til að vera þar. Það er svo kunnugt hjer í Reykjavík, að ábyrgðarlausir glamrarar, sem í nefndum sitja, láta sig engu varða rjett einstaklinga og hirða ekkert um, þótt brotin sjeu lög landsins og að engu höfð. Því er maklegt, að slíkir menn verði fyrir refsingu og þeir sjeu víttir. Hinsvegar skil jeg líka þá þm., sem taka vilja gilda kosningu þessa, þótt ólögleg sje, svo ekki komi niður á saklausum mönnum og að kjördæmið sje þingmannslaust um tíma. Jeg vil heldur ekki refsa þeim mönnum, sem jeg veit að enga sök eiga á lögleysum þessum, en jeg heimta að hart sje gengið að þeim seku, og að kjörskrárnefndinni verði engin grið seld. Jeg þykist sjá, að slík áskorun muni þegar komin fram, og þykir mjer vænt um það. Fyrir mjer er aðalatriðið, að þetta geti ekki endurtekið sig oftar. Mjer er þegar kunnugt hvernig máli þessu muni lykta. Jeg veit það um hugi margra hv.þm., að jeg þykist mega fullyrða, að kosningin verði tekin gild. En þrátt fyrir það var það nauðsynlegt að kæra þessi kom fram, eins og jeg hefi þegar bent á. Og minna hefði mátt stjórnina á fleiri atriði í þessu sambandi en nefnd voru, eða hverju myndi það sta, hvernig menn leyfa sjer að fara með lög og rjett þessarar þjóðar? En hjer varð fljótt yfir sögu að fara, enda þykist jeg hafa orðið við ósk þess háttvirts þm., sem mæltist til við mig í upphafi að vera stuttorður.

Aldursforseti (S. J.) Margir vildu hætta umræðum fyrir lítilli stundu, svo þess vegna beini jeg þeirri ósk minni til þeirra háttv.þm., sem þegar hafa beðið sjer hljóðs, að vera sem orðfæstir í ræðum sínum. Ættum við þá að geta lokið þessum rammaslag áður en langt er á kvöldið liðið, og þessi (fyrsti fundur sameinaðs þings lokið störfum sínum í dag.

Jón Þorláksson Af því að jeg tel mig kunnugri flestum háttv.þm. undirbúningi kosningar þessarar, sem kært er yfir, þykir mjer hlýða að skýra frá ýmsu, er mál þetta upplýsir. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt því fram, er hann var að finna að samningi aukakjörskrárinnar, að nýju kjósendurnir hefðu átt að komast á aukakjörskrá þá, er samin var í maí, og vitnaði í kosningalögin frá 1915, en kosningalögin frá 1915 reyndust ekki einhlít í þessu efni. Aukakjörskrá skal samin fyrri hluta maímánaðar, en stjórnarskráin var staðfest 18. maí, svo að þótt staðfesting stjskr. hefði frjest þá þegar til Reykjavíkur, sem ekki mun hafa verið, þá er ekki hægt að ámæla nefndinni fyrir það, þó að hún tæki ekki á þessa aukakjörskrá kvenkjósendur þá, er kosningarrjett öðluðust með stjórnarskránni. Enda átti slíkt ekkert að gera til. Aukakjörskráin lá frammi, kjósendum til athugunar, hinn lögskipaða tíma. Þeir, sem töldu sig hafa rjett til að vera á henni, gátu kært, en engin kæra kom fram frá þeim, sem öðlast höfðu kosningarrjett samkvæmt stjórnarskránni. Hjer held jeg að nefndin eigi ekkert ámæli skilið, en sje nú samt svo, þætti mjer trúlegt, að sama ámælið hitti fleiri kjörskrárnefndir á landinu, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) tók fram. Þegar svo að leið fram yfir nýár og stjórnarskráin var í gildi gengin og farið var að athuga kjörskrárnar frekar, í sambandi við kosningar þær, er þá stóðu fyrir dyrum, þótti óhæfa að meina þeim mönnum að kjósa, er öðlast höfðu kosningarrjett samkvæmt nýju stjórnarskránni. Var mikið um það rætt, hvaða leið skyldi fara, svo að þessi fjöldi nýrra kjósenda gæti notið rjettar síns. Kom þá til mála að leita til stjórnarráðsins og kveðja það til bjargar máli þessu, á þann hátt, að stjórnarráðið gæfi út bráðabirgðalög, er heimiluðu nýjum kjósendum að komast á viðauka kjörskrá, svo þeir gætu kosið. Þó varð það ekki, heldur tók bæjarstjórnin til sinna ráða og ljet taka þessa nýju kjósendur upp á viðaukakjörskrá. Við samning þessarar kjörskrár var alls þess gætt, er lög mæla fyrir því til tryggingar, að þeir einir kæmust á kjörskrá, sem kosningarrjett eiga, en óhjákvæmilegt var að stytta fresti, þar á meðal kærufrestinn: hann var færður niður í 9 daga, en lögin munu mæla svo fyrir, að hann skuli vera 11/2 vika. Þegar alls þessa er gætt, er naumast hægt að átelja það, þó að semja yrði viðauka við aukakjörskrána, um fram það, sem lög mæla fyrir, til þess að gefa þessum fjölda kjósenda kost á að neyta rjettar síns, samkvæmt hinni nýju stjórnarskrá, og einnig þó að upp væru teknir á skrá þessa þeir menn, sem fallið höfðu úr á aðalkjörskrá, en einhverra hluta vegna ekki komið því við að kæra, eins og lögin mæla fyrir, að gera skuli við samningu aukakjörskrár. Þannig var nú undirbúningur þessarar kjörskrár, sem svo mjög er um deilt, og get jeg ekki annað sagt en að mjer finst hann engra ámæla verður. Í bæjarstjórn átti sæti helmingur frambjóðenda, þar af þrír efstir. Hver á sínum lista, og tveir á fjórða listanum. Öllum þessum frambjóðendum kom saman um það, að óhæfilegt væri að meina hinum nýju kjósendum að neyta rjettar síns, og voru þannig allir flokkar sammála uni að fara þá leið, er jeg hefi nú skýrt frá. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði, að kosið hefði verið eftir 5 kjörskrám. Þetta er ekki rjett. Segja má, að kjörskrárnar hafi verið 9. ein fyrir hverja kjördeild. En þar sem venjulega eru í hverjum kjörstað tvær kjörskrár, eða hlutar af kjörskrá, sem sje aðalskráin og aukaskráin, þá bætist hjer við þriðji hlutinn. framhaldsaukakjörskráin. Það, sem hjer skiftir aðallega máli, er þetta, hvort Alþingi vill fallast á það, að kjósendum var leyft að njóta rjettar síns við kosningarnar, þó formgallar hafi verið á undirbúningi kjörskránna. Svo vil jeg ennfremur skjóta því fram hjer, til skýringar og skemtunar, að maðurinn, sem undirskrifað hefir kæruna, er einmitt einn af þeim, sem teknir voru á viðaukann við aukakjörskrána. Þá er annað kæruatriði, að einni kjördeild hafi verið lokað meðan enn var óslitinn straumur kjósenda. Það er satt, að einni kjördeild var lokað, áður en kosningin í heild var á enda - en þó ekki fyr en að liðnum lögskipuðum fresti. Orðalag kærunnar er óljóst í þessu efni, og mætti máske skilja það svo, sem þessari kjördeild hefði verið lokað meðan óslitinn straumur kjósenda var að henni, en svo var alls ekki, heldur kann að hafa verið óslitinn straumur kjósenda að öðrum kjördeildum. Formaður þessarar undirkjörstjórnar, sem er einn þektasti lögfræðingur bæjarins, heldur því fram, að skoða beri hverja kjördeild bæjarins á sama hátt og hreppana í sýslunum, og ef svo er (Bjarni Jónsson-. En það er ekki!) - en ef svo er - segi jeg - án þess að fullyrða nokkuð um það, virðist framkoma kjörstjórnarinnar lögleg. Annars get jeg þessa atriðis aðeins í sambandi við þau ummæli, sem komið hafa frá öðrum um lagabrot í þessu atriði, og til þess að sýna, að lögfræðingarnir sjálfir eru ekki sammála um þetta atriði. Að öðru leyti get jeg fullvissað hv.þm. um það, að tiltölulega mjög fáir kjósendur hafi orðið að hörfa frá fyrir þessar sakir. Það getur ávalt komið fyrir, að menn komi of seint, en það er ekki kjörstjórnanna sök, hafi þær á annað borð fylgt fyrirmælum laganna um biðir og fresti, áður en lokað var.

Jakob Möller Jeg verð að byrja á því að leiðrjetta það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, að kærumál þetta væri risið út af því, að einn flokkur hefði orðið fyrir vonbrigðum. Það hefir líklega aðeins verið einn maður, sem orðið hefir fyrir vonbrigðunum, og verður því víst að taka vægt á þeim óróa sálarinnar, sem þar er, og ræða það atriði ekki frekar. Þó vil jeg geta þess aftur, að vitanlegt er, að þessi kæra er runnin frá stuðningsmönnum D-listans, eins og einnig hefir komið greinilega fram í umræðunum hjer. Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) fór að blanda inn í þetta afstöðu minni til stjórnarinnar. Út í það mál er óþarfi að fara langt að þessu sinni, það mun skýrast á sínum tíma, auk þess, sem jeg hefi margskýrt það á fundum hjer í bænum. En hins vil jeg þó geta, að þessi háttv.þm. muni sjálfur ekki hafa verið ófúsari en hver annar á það að styðja stjórnina í fyrra, svona með vissum skilyrðum. Að því er aðalatriðið snertir, að öðru leyti, er mjer það ekki ljóst, hvaða gildi nýjar kosningar ættu að hafa, eða hvernig ætti svo sem að koma þeim fyrir öðruvísi en þeim síðustu. Yrðu þær kosningar ekki hlutbundnar eins og áður? Yrði ekki kosið eftir sömu kjörskrám? Eða á að svifta kjósendurna kosningarjettinum rjett á meðan verið er að kjósa, og gefa þeim hann svo aftur á eftir. En ef kosningin fer fram á sama hátt og eftir sömu kjörskrám, þá væri ógildingin ekkert annað en skrípaleikur, enda þykist jeg þess nú viss, að mikill meiri hluti geti fallist á að taka kosninguna gilda, þrátt fyrir formgallana.

Gunnar Sigurðsson Þótt jeg vildi ekki fyrirvaralaust slíta umræðunum, var það ekki af því, að jeg væri í hópi þeirra, sem teygja vilja þetta mál á langinn. Það er sannanlegt, að á kosningunni voru vítaverðið formgallar. Hins vegar virðast mjer þeir, út af fyrir sig, ekki geta varðað ógildingu, þegar þess er gætt, að atkvæðamunurinn við kosninguna var svo mikill, sem raun var á. Því þótt formsatriðin við kosningar sjeu að vísu mikils virði, þá legg jeg meiri áherslu á efnisatriðið, þau raunverulegu atkvæði, sem greidd eru. Jeg var einn af stuðningsmönnum D-listans, og mótmæli því, sem látið hefir verið hjer í ljós, að sá listi standi bak við kæru þá, sem hjer liggur fyrir, enda sýnir það sig á því, að stuðningsmenn hans eru hver á sinni skoðun hjer í deildinni.

Bjarni Jónsson Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vildi verja aðgerðir bæjarstjórnar í þessu máli með því, að ekki hefði verið unt að setja margnefnda menn á aukakjörskrá, af því að stjórnarskráin hefði verið óstaðfest. En þetta er hlægilegur „formalismus“. Það var fyrir fram fullvíst, samkvæmt öllum þingræðisreglum, að stjórnarskráin yrði staðfest, og þess vegna er þessi vörn háttv.þm. engin vörn.

Frsm. meiri hl. 1. kjörbrjefadeildar (Sigurður Stefánsson) Jeg gat þess í upphafi þessa máls, að kjördeildina hefði að ýmsu leyti brostið upplýsingar í öndverðu. En þær umræður, sem seinna hafa farið fram, hafa sannfært mig um það, að æðimikil formsástæða hafi verið til þess að taka þetta umrædda fólk ekki á kjörskrá í upphafi, þó seinna hafi komið við þetta formgalli. En í minni þingtíð hefir það tíðkast, að Alþingi hefir ávalt verið „liberalt“ í svona kringumstæðum, sem sje þar sem formgallar eru, sem ekki geta ráðið úrslitum. Og út af því skal jeg geta þess, að eftir þeim upplýsingum, sem fram eru komnar, get jeg fyrir mitt leyti horfið frá ákúrum til bæjarstjórnarinnar út af málinu, enda legg jeg ekki mesta áherslu á formið í þessu máli, heldur á óhagræðið, sem stærsta kjördæmi landsins væri skapað með endurkosningu, þegar ekki er meiri ástæða til hennar en nú er. (Sig. Eggerz hlær). Hv. 2. landsk.þm. (S. E.) má hlæja; jeg er ekki fæddur með þeim ósköpum að geta aldrei látið sannfærast, og þykist heldur ekki vera orðinn svo gamall, að jeg sje vaxinn upp úr því.

Frsm. minni hl. 1. kjörbrjefadeildar (Benedikt Sveinsson) Jeg skal ekki lengja mjög umræðurnar; það er orðið svo áliðið.  (G. Björnson: Og allir orðnir leiðir)  . Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði um það, að það mundi hafa getað verið vænlegra til fylgis fyrir stjórnina að láta kosninguna fara fram í tvennu lagi, en þó hefði hún ekki gert það, af því að það væri rangt. Þetta sýnir nú ekki annað en það, hvað hæstv. forsætisráðherra (J. M.) getur enn þá verið spaugsamur, þrátt fyrir alt það, sem á dagana hefir drifið. Kemur það ekki sem best heim við nýafstaðna kosningabaráttu, er það þótti vænlegast hverju þingmannsefninu til kjörfylgis að vera öðrum eindregnari andstæðingur stjórnarinnar. Það verður ekki varið, að kærufresturinn var miklu styttri en lög heimila. Fyrst fjórir dagar, en síðan var bætt við fimm dögum. Að lögum á hann að vera 23 dagar frá því er aukakjörskrá er auglýst. Varnir háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) eru því gripnar úr lausu lofti, enda vildu hinir þingmenn Reykvíkinga lengja frestinn, og var það nokkur bót í máli. Fyrir bragðið komust allmiklu fleiri á kjörskrá en ella hefði kostur verið, og þótt ekki væri að lögum farið, þá var þó betra fyrir þessa menn að komast á ólöglega kjörskrá en að fara á mis við rjett sinn með öllu. Þm. (Jak. M.) kvað það ekki upplýst, að nokkrir hefðu kosið, sem ekki hefðu kosningarrjett. Svo var þó - það veit jeg með vissu, og get sannað hvenær sem vill. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að kosningalögin frá 1915 væru alls ekki einhlít, til að búa til kjörskrá eftir þeim. Þau mæla svo fyrir, að taka skuli þá á kjörskrá, sem vitanlegt þykir, að fái kosningarrjett á árinu. Nú var það vitanlegt, að þessir menn mundu fá kosningarrjett á árinu. Því að engum datt í hug að efast um, að konungur mundi staðfesta stjórnarskrána. - En það er sitt hvað: lagaákvæði og framfylgd laga. Það má brjóta öll lög, svo að það er enginn ljóður á lögunum frá 1915, þótt kjörstjórn færi ekki eftir þeim. Þá vildi háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) enn fremur bera í bætifláka fyrir það, að einni kjördeild hefði verið lokað. Bar hann þar fyrir sig skoðun eins lögfræðings. En skoðun þessa lögfræðings mun víst vera einsdæmi, og sannast þar hið fornkveðna, að einsdæmin eru verst. Það hefir verið venja í Reykjavík, þegar einni kjördeild hefir verið lokað, að þá hafa menn átt kost á að kjósa í annari kjördeild, enda ekki hægt að líkja kjördeildum hjer við kosningar í einstaka hreppum í öðrum kjördæmum. Að skift er í kjördeildir, er að eins gert kjósendum til hægðarauka. Það er hvergi heimilað að loka svo kjördeild, að ekki fái allir að kjósa jafnlengi, enda væri það undarlegt misrjetti þeirra manna, sem allir eru á einni og sömu kjörskrá. Viðvíkjandi því, sem sami háttv.þm. (J. Þ.) sagði, að kjörskrárnar hefðu ekki verið 5, heldur 9, þá vil jeg geta þess, að mjer finst þetta síst til málsbóta. Hitt er vafasamt, hvað kalla skal sjerstaka kjörskrá. Annars munu þær hafa verið 7: Aðalkjörskrá, viðauki við hana, aukakjörskrá, viðauki við hana, ný viðaukakjörskrá og tvennir viðaukar við hana. Þurfti því að leita í sjö kjörskrám, er nöfnum hverrar um sig var raðað sjerstaklega eftir stafrófsröð. Hitt tel jeg ekki sjerstakar kjörskrár, þótt aðalkjörskrá sje hlutuð sundur meðal kjördeilda, ein fái t. d. A–C, önnur D–G o. s. frv. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að þetta fordæmi, að loka einni kjördeild, drægi ekki neinn dilk á eftir sjer í öðrum kjördæmum. En það er ekki rjett að láta mönnum hjer í Reykjavík haldast uppi að gefa fordæmi að löglausri kosningu. Þingið á að stuðla að því, að lögin sjeu ekki brotin. Jeg vil í þessu sambandi benda á nýtt, mjög mikilvægt atriði, er ekki hefir verið minst á áður, en enginn getur neitað, að svo miklu skiftir, að kosningaúrslitin gátu orðið alt önnur, ef farið hefði verið um það efni að tilætlun laga. Vissulega er það tilætlun laganna, að allir kjósendur geti notið kosningarrjettar síns á kjördegi. En með fyrirkomulagi kosningarinnar var fyrir það girt, að meira en þrír fjórðu hlutar kjósenda gata notið rjettar síns. Fjórða hluta allra kjósenda var fyrirfram bægt frá að taka þátt í kosningunni! Skal jeg nú leiða rök að þessu. Samkvæmt kosningalögunum má kosningaathöfnin ekki byrja fyr en kl. 12 á hádegi, en vegna þess, að kjörstjórnin þurfti tíma til undirbúnings, áður en hægt var að byrja kosningu, þá var ekki opnað fyr en kl. 123/4. Nú var kosið til kl. 11 í einni kjördeild, en í hinum til kl. 12 eða 121/2. 5400 manns nutu kosningarrjettar síns, en ca. 8000 voru á kjörskrá. Það má kalla að kosning gangi greiðlega, ef 60 kjósendur komast að í hverri kjördeild á klukkustund. Þetta er gömul og ný reynsla. - Nú voru kjördeildirnar aðeins átta. Þótt kosning hefði staðið í þeim öllum til kl. 12 á miðnætti - og lengur er ekki hægt að ætla kjósendum að bíða þess að fá neytt rjettar síns - þá hefðu ekki, frá kl. 1 miðdegis getað kosið fleiri en 5280. En á þeim fjórðung stundar, sem kosningin stóð fyrir kl. 1 miðdegis, gátu kosið 120 kjósendur. Kemur þá út talan 5400, eða nákvæmlega sú tala. sein kosningar neytti. Og þennan tíma, sem næst, stóð kosningin til jafnaðar í öllum kjördeildum, því að það, sem vantaði upp á tímann í einni kjördeildinni, vanst upp við það, sem kosningin stóð fram yfir miðnætti í sumum hinna. Hvenær gátu nú þær 2–3 þúsundir kjósenda, sem eftir voru, neytt kosningarrjettar síns? - Aldrei, því að til þess, að kosningaathöfnin stæði ekki óhóflega langan tíma, hefðu kjördeildirnar þurft að vera 12 í stað 8. En með svona fáum kjördeildum var gersamlega ómögulegt annað en bægja minst hálfu þriðja þúsundi frá kosningu. Hjer er ekki hægt að kenna um áhugaleysi þeirra, er ekki gátu neytt kosningarrjettar síns. Nógu mikið var kappið, nógu margir flokkarnir, blöðin, smalarnir og bifreiðarnar, og þó var kosningin miklu ver sótt hjer heldur en oft gerist úti um land í strjálbygðum hjeruðum. Ástæðan var sú, að menn komust ekki að til að kjósa, og hver neitar, að það hafi haft áhrif á kosningarúrslitin? Það er að vísu ekki hægt að sanna, hve margir það voru, sem hurfu frá, en hitt er víst, að fólkið fór í straumum fram og aftur; fjöldi varð frá að hverfa hvað eftir annað, sumir komust að seinna, en aðrir ekki, og einatt hlutu tvær til þrjár þúsundir að verða útundan. Hvernig sem atkvgr. fer í þessu máli, þá skýt jeg því til þingmanna Reykjavíkur að bera fram frumvarp þegar á þessu þingi, sem varnar því, að margar þúsundir kjósenda hjer í bæ verði framvegis sviftar atkvæðisrjetti sínum á þennan hátt. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) kvað það vera gamla reglu í þinginu að taka gilda kosningu, þótt gallar væru á henni, ef sannanlegt væri, að þeir gallar hefðu ekki haft nein áhrif á kosningarúrslitin. Háttv. þm. (S. St.) sjest hjer yfir, heldur en ekki, því að tekin hefir verið gild kosning, þótt þeir gallar væru á, sem algerlega breyttu kosningarúrslitum. Það eru jafnvel dæmi til þess, að þingmaður hafi verið kosinn, þótt hann byði sig aldrei fram. Annað dæmi get jeg nefnt af kosningu, sem fór fram á Vesturlandi. Þar voru tvö þingmannaefni, og hafði annað þeirra meiri hluta atkvæða. Nú er regla að einbrjóta atkvæðamiðana, en á einum kjörstaðnum höfðu þeir verið tvíbrotnir. Meiri hluti Alþingis taldi ógilda tvíbrotnu miðana, og sá var talinn þingmaður kjördæmisins, sem í raun og veru hafði mun færri atkvæði. Hann flaut inn á þing vegna tvíbrotnu seðlanna. Það var því rjett, sem í gamni var sagt, að sá þingmaður væri þá einsdæmi á Alþingi, er hann var hvorki þjóðkjörinn nje konungkjörinn, heldur þingflokkskjörinn. Jeg verð að halda því fram, að þar sem um margvísleg, gömul og ný og sívaxandi lagabrot er að ræða í svo mikilsverðu máli, sem þingkosningar eru, þá verði að gera það eftirminnilegt þeim mönnum, er því valda. Og því hefi jeg verið svo harður í tillögum mínum hjer í dag.

Aldursforseti (S. J.) Það er nú nokkuð langt liðið á tímann, en jeg ætla þó að prófa, hve stuttorðir menn geta verið, og held því fundinum áfram.

Halldór Steinsson Það hefir verið venja hjá Alþingi að fara mjúkum höndum um kosningakærur og láta ráðast, hvort úrslitin hefðu getað orðið önnur. Þetta er ekki rjettur siður. Það er skoðun mín, að Alþingi eigi að taka til greina kærur, ef kæruatriðin eru á rökum bygð. Hjer stendur sjerstaklega á, því að eitt atriðið er þannig, að það hefði getað ráðið kosningaúrslitum. Annars er enginn vafi á því, að þessi 4 atriði eru lagabrot, og sannanlegt, að þau eru á rökum bygð. Það átti að kjósa eftirmann Sveins Björnssonar eftir gömlu stjórnarskránni. Það var engin heimild til að semja nýja kjörskrá og bæta inn á hana fjölda manna, heldur átti að kjósa eftir aðalkjörskrá frá í vetur, og aukakjörskrá frá því í vor. Hvert einstakt kæruatriði er að mínu áliti nóg til að vísa kosningunni frá. Kæruna verður að taka til greina, því að hjer er um það að ræða, hvort kosningar til Alþingis eigi yfir höfuð eftirleiðis að fara fram samkvæmt lögum, eða ekki. Jeg held að það væri betra, ef svo á að ganga framvegis, að rökstuddar kærur eru ekki teknar til greina, að taka úrskurðarvaldið af þinginu og fela það t. d. hæstarjetti.

Bjarni Jónsson Það kom undarlega við hjá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), er hann sagðist hafa sannfærst af hlut, sem hann gat alls ekki sannfærst af. Stjórnarskráin var lögð fyrir tvö þing. Eftir fyrra þingið fór ráðherra með hana til konungs, og því næst var hún lögð fyrir næsta þing. Það var vitanlegt, að hún yrði staðfest. Einasti möguleikinn fyrir því, að svo yrði ekki, var sá, að konungaskifti yrðu, og að sá konungur, sem á eftir kæmi, teldi sig ekki bundinn af staðfesting fyrirrennara síns. Jeg hygg, að engin skynsöm ástæða geri ráð fyrir slíku, enda var slík ástæða þá fyrst fundin upp, þegar á henni þurfti að halda til skálkaskjóls. Ekki nema það bara, að halda að nefndin hefði bundið sig við þetta. Jeg tel það móðgun við mig, að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) skuli hafa snúist á svo mjóum prjóni.

Sigurður Eggerz Jeg ætla að eins að gera stutta athugasemd. Mig furðar á því, að háttv. þni. N.-Ísf. (S. St.), sem talaði með svo miklum þunga um það, hve kosningin væri gölluð, skuli hafa látið sannfærast svona fljótt. Því verður ekki neitað, að kjörskráin var búin til á ólöglegum tíma, eins og sjest á því, að 1500 kærur komu fram. Óvenjulega margir kjósendur, og það gamlir borgarar, voru ekki á kjörskrá. Margir gleyma að athuga, hvort þeir eru á kjörskrá, en það er skylda stjórnarvaldanna að sjá um, að þeir sjeu ekki útilokaðir frá að gæta rjettar síns. Þótt háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) vildi láta líta svo út, sem það væru aðallega D-menn, sem fyndu gallana á kosningunni, þá er það rangt. Allir flokkar, einnig A. B og C, telja kosninguna ólöglega. Það er enginn vafi á því, að kjósendur hjer í bæ myndu kunna Alþingi þakkir, ef það sæi um, að svo væri frá kjörskrá gengið, að trygt væri, að ótal kjósendur mistu ekki kosningarrjett sinn. Það er sjálfsagt að víta bæjarstjórnina fyrir framkvæmdir hennar í þessu máli. Jeg vil minna forseta á, að jeg óska þess, að till. um frestun kærunnar verði borin fyrst upp. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) var svo hógvær í þessari síðustu ræðu sinni, að jeg finn ekki ástæðu til að bæta við það, sem jeg sagði í fyrstu ræðu minni. Hann sagði, að á síðasta þingi hefði jeg viljað styðja stjórnina. Sá flokkur, sem jeg er í, var sá, sem tók skýrasta afstöðu til hennar, og var í beinni andstöðu við hana. Á þinginu var stór flokkur, annar en sjálfstæðisflokkurinn, sem skoraði á mig að vera áfram í stjórninni, en jeg vildi það ekki, og má því háttv.þm. (Jak. M.) ekki halda því fram, að fyrir eigin vonbrigði hafi jeg snúist á móti stjórninni.

Jón Þorláksson Það var háttv.þm.N.Þ. (B. Sv.), sem sagði, að í janúarmánuði hefðu verið teknir menn á kjörskrá, án kosningarrjettar. Þetta er ekki rjett. Þess var gætt mjög vandlega að taka ekki á kjörskrá aðra en þá, sem kosningarrjett áttu. Þau ummæli, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hafði um þetta, tel jeg hann ekki geta staðið við. Það er talað um 1500 kærur, en það er enginn mælikvarði á það, hvort kjörskrá sje illa samin. En 670 voru teknir inn á kjörskrá, og það er sá rjetti mælikvarði. Hann sagði, að óslitinn straumur kjósenda hefði verið að öllum kjördeildum til kl. 11, og á því bygði hann það, að margir hefðu orðið frá að hverfa. En það var að eins í einni kjördeild óslitinn straumur til kl. 11, í hinum komu kjósendur dræmt frá kl. 8, og voru því lítil brögð að því, að menn yrðu frá að hverfa, án þess að geta kosið.

Frsm. minni hl. 1. kjörbrjefadeildar (Benedikt Sveinsson) Að eins örstutt athugasemd til skýringar. Það er alls ekki ofsagt, að mörgum hafi verið gert ókleift að neyta kosningarrjettar síns. Kosningin hófst ekki fyr en kl. 1, og síðan var kosið látlaust til kl. 11–12, en samt áttu um 3 þús. kjósendur eftir ókosið. Þessir kjósendur hefðu ekki getað kosið, þó þeir væru allir af vilja gerðir, tíminn leyfði það ekki. Það er að vísu vitanlegt, að sumir þessara manna hafa ekki hirt um að neyta rjettar síns, en hinir hafa líka verið margir, sem ekki gátu, þótt þeir vildu. Jeg kom fjórum sinnum til að kjósa og varð frá að hverfa, en kl. 8 komst jeg loks að. Þá var kjósendastraumurinn strjálari, en þó var kosið stanslaust. Það er víst, að margir hafa ekki verið jafnúthaldsgóðir, enda var komið drápsveður um kvöldið og illfært gangandi mönnum, þótt fullröskir væru, en ófært konum og gamalmennum. Það er með öllu óhæft að haga kosningum svo, að fólk þurfi að vera á rölti langt fram yfir háttatíma, enda vilja fáir svo mikið á sig leggja. Jeg hefi tekið það fram áður, að nær þrjár þúsundir kjósenda neyttu ekki rjettar síns og gátu ekki neytt hans. Þetta verður ekki kent áhugaleysi, því að kosningaundirbúningur hafði verið mjög mikill. Í öðrum kjördæmum er kosningaþátttakan yfirleitt miklu meiri, og má það undarlegt heita, þar sem hjer mun þó mest um fjör og áhuga við kosningar, og menn eru fluttir hjer ókeypis á kjörstað, en í öðrum stöðum tíðkast slíkt ekki, heldur verða menn sumstaðar jafnvel að fara heilar dagleiðir, um fjöll og annað torleiði, til þess að komast á kjörstað. Um kjörskrárnar þarf jeg ekki að tala langt mál. Allir virðast sammála um, að þeim hafi verið mjög ábótavant, og þó að ekki væru teknar til greina af 1500 kærum nema 670 - sem að vísu er allálitleg tala og sýnir, hve vandlega hefir verið í pottinn búið, - þá er það engin sönnun þess, að ekki hafi vantað fjölda kjósenda annara. Jeg veit um marga merka og mæta menn, sem vantaði á kjörskrá, og þar á meðal einn háttv.þm., sem hjer er staddur, og má eftir því geta sjer til um vandvirkni þá, sem þar hefir átt sjer stað.

Forsætisráðherra (J.M.): Þá vil jeg biðja elsta þingmanninn, háttv. 3. landsk.þm. (S. J.), að ganga til forsetasætis og gegna forsetastörfum, þar til kosning hefir farið fram á forseta sameinaðs þings. Aldursforseti (S.J.) gekk þá til forsetastóls og kvaddi sjer til aðstoðar, sem fundarskrifara, þá Guðmund Björnson, 6 landsk.þm. og Benedikt Sveinsson, þm.N.-Þ. Rannsókn kjörbrjefa. Skiftust nú þingmenn í kjördeildir og urðu í 1. deild: Benedikt Sveinsson, Björn Kristjánsson, Halldór Steinsson, Hjörtur Snorrason, Jakob Möller, Jón Baldvinsson, Pjetur Þórðarson, Sigurður Hjörleifsson Kvaran, Sigurður Jónsson, Sigurður Stefánsson, Þorleifur Jónsson og Þorsteinn Jónsson. 2. deild: Einar Árnason. Eiríkur Einarsson, Guðjón Guðlaugsson, Guðmundur Guðfinnsson, Guðmundur Ólafsson, Jóhannes Jóhannesson, Karl Einarsson, Magnús Kristjánsson, Ólafur Proppé, Pjetur Jónsson, Stefán Stefánsson, Sveinn Ólafsson og Þorleifur Guðmundsson. 3. deild: Bjarni Jónsson, Björn Hallsson, Guðmundur Björnson, Gunnar Sigurðsson, Hákon Kristófersson, Jón Auðunn Jónsson, Jón Þorláksson, Magnús Guðmundsson, Magnús Jónsson, Magnús Pjetursson, Pjetur Ottesen, Sigurður Eggerz og Sigurjón Friðjónsson. Kjörbrjefadeildir skiftu með sjer kjörbrjefum þann veg, er lög mæla fyrir, að fyrsta deild fjekk annari, önnur þriðju og þriðja fyrstu. Var nú fundi frestað. Kl. 3 var fundinum fram haldið, og höfðu þá kjörbrjefadeildir lokið störfum sínum.