Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[10:34] Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess að stefnt er að því að hefja umræðu um 7. dagskrármálið, viðaukasamning um álbræðslu við Straumsvík, að loknu matarhléi um kl. hálftvö. Hér stóð til að færi fram atkvæðagreiðsla en það vantar aðeins á að nægilega margir þingmenn séu mættir í Alþingishúsinu þannig að atkvæðagreiðslunni verður frestað þar til síðar í dag.

[10:35] Herra forseti. Fyrir hönd forsn. Alþingis mæli ég fyrir starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 1994. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 12/1986, um Ríkisendurskoðun, ber henni að semja árlega heildarskýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Í samræmi við þessa lagaskyldu skilaði stofnunin skýrslu um starfsemi sína á árinu 1994 og birti hana í maímánuði sl. Ég mun gera grein fyrir því helsta úr skýrslu stofnunarinnar og þá fyrst og fremst því sem lýtur að almennri starfsemi stofnunarinnar og verkefnum á liðnu ári. Ríkisendurskoðun er í raun falið tvíþætt endurskoðunarhlutverk samkvæmt lögum. Hefðbundið verkefni hennar er endurskoðun á lögmæti og reglusemi fjármálastjórnunar og reikningshalds. Til viðbótar hefðbundinni endurskoðun eru verkefni sem snúa að könnun á hagkvæmni og skilvirkni í opinberri stjórnsýslu, svokölluð stjórnsýsluendurskoðun. Skipulag stofnunarinnar tekur mið af skiptingunni en innan hennar eru þrjú endurskoðunarsvið og eitt stjórnsýslusvið auk lögfræðisviðs. Verkefni endurskoðenda ríkisins er í raun viðameira en tíðkast hjá ytri endurskoðendum fyrirtækja. Ríkisendurskoðun er ekki einungis falið að sannreyna hvort reikningsskil gefi glögga mynd af starfsemi viðkomandi ríkisaðila og að þau séu gerð í samræmi við reglur þar um heldur er henni jafnframt ætlað að kanna hvort fjármálalegar ráðstafanir ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja, sem stofnað hefur verið til, samrýmist lagaheimildum, starfsreglum og viðteknum starfsvenjum. Samkvæmt lögum hefur stofnunin mjög ríkar heimildir til upplýsingaöflunar, ekki aðeins um bókhald eiginlegra ríkisstofnana heldur frá ýmsum þeim sem eiga umtalsverð viðskipti við ríkið. Vinnubrögð við að staðfesta réttmæti ársreiknings eru að flestu leyti þau sömu hvort sem endurskoðun fer fram hjá ríkisstofnun eða einkaaðila. Að því leyti ríkja sömu endurskoðunarvenjur hjá Ríkisendurskoðun og hjá þeim sem fást við að endurskoða einkafyrirtæki. Víðtækara hlutverk stofnunarinnar við endurskoðun kallar á viðbótarþekkingu starfsmanna. Ársreikningar fæstra ríkisstofnana eru birtir opinberlega nema í ríkisreikningi. Ríkisendurskoðunin áritar ríkisreikning svipað og tíðkast með áritun endurskoðenda á reikningsskil einkafyrirtækja. Í árituninni er þó vísað til fyrrgreindra laga um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Jafnframt er í áritun vísað til sérstakrar skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings þar sem settar eru fram ýmsar athugasemdir og ábendingar. Yfirskoðunarmenn ríkisreiknings árita einnig ríkisreikninginn og birta þá um leið skýrslu með athugasemdum sínum. Þegar stofnanir ríkisins gefa út sérstakan ársreikning áritar Ríkisendurskoðun hann sérstaklega. Stofnunin gerir að öðru leyti grein fyrir niðurstöðum fjárhagsendurskoðunar með sérstökum skýrslum sem sendar eru þeim aðilum sem endurskoðunin var gerð hjá svo og viðkomandi ráðuneyti. Í sambandi við hina hefðbundnu fjárhagsendurskoðun má minna á að undanfarin ár hafa alþjóðasamtök ríkisendurskoðana unnið að gerð alþjóðlegs endurskoðunarstaðals. Honum er ætlað að tryggja samræmd og fagleg vinnubrögð þeirra sem fást við endurskoðun hjá opinberum aðilum. Staðallinn var gefinn út 1. júní 1992 en samtímis gáfu samtökin út leiðbeiningareglur um innra eftirlit. Þrjú síðustu ár hefur Ríkisendurskoðun unnið markvisst að því að koma á verklagsreglum sem styðjast við þennan staðal. Í megindráttum hefur það falist í gerð nýrrar endurskoðunarhandbókar eða leiðbeiningarhandbókar fyrir starfsmenn stofnunarinnar og aðra er vinna í umboði hennar. Á árinu 1994 var mikilvægum áfanga náð en þá komu út tvö af þremur bindum handbókarinnar. Í handbókinni er að finna víðtækar leiðbeiningareglur fyrir endurskoðendur ríkisins. Í þeim bindum sem út komu á síðasta ári er fjallað um endurskoðunar- og reikningsskilastaðla annars vegar og hins vegar um fyrirmæli ýmissa laga og reglugerða. Síðasta bindi handbókarinnar mun geyma upplýsingar um innri starfshætti Ríkisendurskoðunar og vinnureglur. Stefnt er að því að ljúka gerð hennar á þessu ári. Með tilkomu handbókarinnar er lagður grundvöllur að ákveðnari vinnubrögðum hjá Ríkisendurskoðun og stigið þýðingarmikið skref til að skapa meira öryggi og festu við endurskoðun og eftirlit með fjárreiðum ríkisins. Í svokallaðri stjórnsýsluendurskoðun felst að könnuð sé meðferð og nýting á ríkisfé. Tilgangurinn með slíkum athugunum er að hvetja til aukinnar hagsýni og girða fyrir sóun í opinberum rekstri. Einnig getur falist í slíkum athugunum mat á því hvort stofnanir rækja lögbundið hlutverk sitt. Skýrslur sem stofnunin semur um þetta efni eru sendar Alþingi og eru þar af leiðandi opinber gögn. Sumir liðir í stjórnsýsluendurskoðun eru skyldir ýmiss konar rekstrarráðgjöf sem tíðkast í vaxandi mæli að endurskoðendur veiti fyrirtækjum. Eins og aðrar endurskoðunarstofur veitir Ríkisendurskoðun stofnunum iðulega ráðgjöf í sambandi við ýmis mál sem tengjast starfsemi þeirra. Með virkri upplýsingagjöf er stuðlað að aukinni rekstrarhagkvæmni og um leið betri nýtingu á fjármunum skattborgaranna. Ríkisendurskoðun hefur einnig veitt þingnefndum og yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings ýmsa aðstoð í sambandi við fjárhagsmálefni ríkisins og svarar ýmsum fyrirspurnum frá þingmönnum og ráðuneytum. Umfang þessa þáttar í starfsemi stofnunarinnar hefur aukist mikið á undanförnum árum. Einn helsti gallinn við reikningsskil ríkisins er sá að þau segja oft harla lítið um árangur starfseminnar og gæði þeirrar þjónustu sem veitt er á sama hátt og hjá einkafyrirtækjum sem rekin eru í ágóðaskyni. Í nágrannalöndunum hefur á undanförnum árum verið lögð aukin áhersla á athuganir á hagkvæmni í ríkisrekstrinum. Hvati að þessari þróun hefur verið auknar kröfur um gæði og afkastamælingar hjá hinu opinbera sem m.a. má rekja til viðleitni til að draga úr halla í opinberum rekstri. Hagkvæm nýting fjármuna og forgangsröðun verkefna byggir á því að fyrir liggi mælikvarðar og upplýsingar um gæðin. Ríkisendurskoðun hefur unnið að því að marka sér stefnu og vinnureglur á þessu sviði á undanförnum árum. Mun aukin áhersla verða lögð á þennan þátt stjórnsýsluendurskoðunarinnar á næstunni. Þá langar mig að vekja athygli á nýju verkefni sem opinberar erlendar eftirlitsstofnanir á borð við Ríkisendurskoðun eru farnar að fást við í æ ríkari mæli. Hér er um að ræða endurskoðunarverkefni á sviði umhverfismála. Sem dæmi um þessa þróun má nefna að á 15. þingi alþjóðasamtakanna í Kaíró haustið 1995 var umhverfisendurskoðun eitt meginviðfangsefnið. Ríkisendurskoðendur fjölmargra ríkja hafa talið nauðsynlegt að gefa umhverfismálum vaxandi gaum vegna þess hve málaflokkurinn hefur mikilsverð áhrif á athafnir og ákvarðanir stjórnvalda. Af þessum sökum hafa umhverfismál og auðlindanýting komið við sögu í vaxandi mæli varðandi endurskoðun hjá hinu opinbera. Flest umhverfismálefni eru alþjóðleg í eðli sínu. Margar þjóðir eru aðilar að alþjóðasamningum þar sem gengist er undir tilteknar skuldbindingar varðandi umhverfismálin. Erlendar stofnanir á borð við Ríkisendurskoðun hafa metið hversu vel hinu opinbera hefur tekist til við að framfylgja ákvæðum tiltekinna alþjóðasamninga og má í því sambandi nefna kanadísku ríkisendurskoðunina. Þá er í vaxandi mæli farið að meta til fjár ýmsa þætti sem snerta umhverfismál þar sem slíkt mat er notað t.d. sem almennar upplýsingar með ársreikningum eða ríkisreikningi. Slíkar upplýsingar eru m.a. einnig notaðar við ákvarðanir stjórnvalda og jafnvel við stefnumótun í umhverfismálum. Mat eins og hér um ræðir krefst víðtækrar gagnaöflunar og snertir oft gögn sem eru trúnaðarmál. Erlendis eru gerðar auknar kröfur til nákvæmrar skýrslugerðar um umhverfismál og auðlindanýtingu. Ríkisendurskoðanir í nokkrum löndum hafa verið fengnar til að endurskoða og staðfesta mat og útreikninga sem aðrir opinberir aðilar hafa unnið. Sem dæmi um kostnað má nefna kostnað eða tekjutap vegna mengunar vatnsbóls, kostnað vegna losunar hættulegra úrgangsefna, losunar sorps eða verksmiðjuúrgangs nálægt eða á vinsælum ferðamannastöðum. Þessi atriði og reyndar fleiri vekja upp þá spurningu hvort ekki sé að verða tímabært að endurskoða lögin um stofnunina. Í þessu sambandi nægir að nefna að með þeim breytingum á stjórnskipunarlögum sem áttu sér stað sl. vor var starf yfirskoðunarmanna ríkisreiknings lagt niður, en þeir voru sem kunnugt er kosnir af Alþingi. Þess í stað er mælt svo fyrir um í stjórnarskránni að endurskoðun á fjárreiðum ríkisins, stofnana þess og ríkisfyrirtækja skuli fara fram á vegum Alþingis og í umboði þess eftir nánari fyrirmælum í lögum. Nú sinnir Ríkisendurskoðun þessu starfi að stærstum hluta sem ein af stofnunum þingsins. Þá má minna á þörfina á því að kveða nánar á um hvaða meðferð skýrslur sem Alþingi berast frá Ríkisendurskoðun skulu fá á hinu háa Alþingi. Síðast en ekki síst ríkir nokkur óvissa um heimildir stofnunarinnar á sviði stjórnsýsluendurskoðunar. Einkum lýtur hún að því við hvaða stofnanir og fyrirtæki ríkisins heimildir til slíkra úttekta takmarkast. Má í því sambandi nefna fyrirtæki sem eru sameign ríkisins og annarra aðila, svo sem sveitarfélaga. Í ljósi þess sem ég hef nú rakið sýnist eitt og annað mæla með því að hugað verði á næstunni að endurskoðun laganna um stofnunina. Svo vikið sé nánar að starfseminni á sl. ári má til þess að gefa hugmynd um umfang þeirra endurskoðunarstarfa nefna að stofnanir og verkefni á fjárlögum eru alls um 550 talsins. Velta þeirra stofnana og fyrirtækja sem Ríkisendurskoðuninni bar að endurskoða var samanlögð hátt í 200 milljarðar kr. á árinu 1993. Í samræmi við lögbundið hlutverk sitt sendi stofnunin frá sér skýrslu ásamt yfirskoðunarmönnum ríkisreiknings um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1993. Var hún lögð fram á Alþingi í desember síðastliðnum. Þá voru gerðar tvær skýrslur um framkvæmd fjárlaga á árinu 1994 og skýrsla um skuldbreytingar opinberra gjalda árið 1992 og 1993. Á síðasta ári var lokið við átta skýrslur um tiltekin viðfangsefni. Tilefni þess að viðkomandi skýrslur voru gerðar voru annars vegar beiðnir sem stofnuninni bárust og svo hins vegar ákvarðanir stofnunarinnar sjálfrar um athuganir. Niðurstöður þessara athugana voru allar lagðar fram á Alþingi. Auk þessa sendi stofnunin eða endurskoðendur í þjónustu hennar frá sér yfir 150 endurskoðunarskýrslur eða greinargerðir um ýmis fjárhagstengd og lögfræðileg málefni. Þessar álitsgerðir eru að jafnaði ekki gerðar opinberar nema að því marki sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings. Í starfsskýrslunni er að öðru leyti nákvæm grein gerð fyrir skiptingu vinnunnar innan stofnunar á milli verkefna, áætlunargerð í því sambandi og samanburði á raunverulegu vinnumagni við áætlanir. Ég tel óþarft að fjalla sérstaklega um þessi atriði og læt því nægja að vísa til skýrslunnar. Ég vil þó geta þess að á árinu skiluðu starfsmenn Ríkisendurskoðunar 55.549 vinnustundum sem skráðar voru beint á einstök endurskoðunarverkefni. Samsvarandi tímafjöldi árið 1993 var 55.511 stundir. Heildarkostnaður stofnunarinnar á hverja unna vinnustund á árinu 1994 nam 2.368 kr. í samanburði við 2.400 kr. árið áður. Kostnaðurinn lækkaði þannig um 1,3% milli ára. Á árinu 1994 voru samtals 162 skýrslur og greinargerðir unnar í samanburði við 150 á árinu 1993. Sá tími sem notaður er til endurskoðunar á einstökum ráðuneytum fer í aðalatriðum eftir fjárhagslegu umfangi þeirra. Þannig fór mestur tími í fjárhagsendurskoðun stofnana og verkefna heilbr.- og trmrn. á árinu 1994 eða 23%. Eru þá bæði A- og B-hluta aðilar meðtaldir. Hjá fjmrn. var samsvarandi hlutfall 20%, hjá menntmrn. 17% og hjá dóms- og kirkjumrn. 9%. Hlutdeild annarra ráðuneyta var nokkru minni. Í heildina tekið var þeim tíma sem stofnunin varði til fjárhagsendurskoðunar skipt með líkum hætti milli ráðuneyta og gert var á árinu 1993, enda eru þessi verkefni í nokkuð föstum skorðum frá ári til árs. Breytingar mátti einkum sjá í endurskoðun heilbr.- og trmrn., en nokkru meiri tíma var varið til endurskoðunar á ráðuneytinu á síðasta ári. Auk þeirrar vinnu sem hér er getið fer fram endurskoðun á stofnunum, sjóðum og fyrirtækjum utan ríkisreiknings í umboði Ríkisendurskoðunar. Þessi endurskoðun er iðulega framkvæmd af löggiltum endurskoðendum. Stofnunin hefur ekki upplýsingar um umfang þessarar vinnu, enda kostnaður við hana greiddur beint af viðkomandi aðilum. Fjárlög fyrir árið 1994 gerðu ráð fyrir að veittar yrðu 151,5 millj. kr. úr ríkissjóði til reksturs stofnunarinnar. Greiðsluheimildir voru síðan hækkaðar um 10,2 millj. kr., að stærstum hluta vegna rekstrarafgangs frá árinu 1993 sem fluttur var milli ára. Heildarfjárheimild ársins nam þannig samanlagt 161,7 millj. kr. Útgjöld á greiðslugrunni urðu 13,8 millj. kr. undir heimildum eða sem nemur tæpum 3%. Guðmundur Skaftason, löggiltur endurskoðandi, annast sem fyrr endurskoðun á reikningsskilum stofnunarinnar, en hann var ráðinn til þess starfa af forsetum Alþingis árið 1989. Að lokum vil ég aðeins, herra forseti, flytja fyrir hönd forsætisnefndar Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.

[10:53] Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði varðandi þessa ársskýrslu Ríkisendurskoðunar sem ég vil gera að umtalsefni. Það fyrra snertir þær ábendingar sem fram koma í skýrslunni sem hæstv. forseti las upp áðan og kynnti okkur og snerta umhverfisendurskoðun. Það er auðvitað mjög stórt atriði og í raun og veru nauðsynlegt að forsætisnefnd geri sér grein fyrir því sem allra fyrst hvernig þessari umhverfisendurskoðun á að vera háttað og það er stór spurning hvort ekki væri rétt að hv. umhvn. Alþingis fjallaði um það sérstaklega hvernig ætti að koma að máli af þessu tagi. Í þeim ábendingum sem hæstv. forseti flutti okkur áðan var m.a. minnst á það að þessi umhverfisendurskoðun gæti t.d. beinst að því að Ísland er aðili að fjölmörgum alþjóðlegum umhverfissáttmálum og það ætti að kanna hvernig t.d. stofnanir eða fyrirtæki uppfylla þessa alþjóðlegu umhverfissáttmála. Ég held að það sé nauðsynlegt að hugleiða þetta núna að gefnu tilefni. Nú er í undirbúningi framkvæmdaáætlun vegna Ríó-samningsins um loftlagsbreytingar sem ríkisstjórnin hefur reyndar verið að fjalla um en hefur ekki verið birt opinberlega svo að mér sé kunnugt um enn þá en væri auðvitað mjög nauðsynlegt að hafa til hliðsjónar við umræður um 7. dagskrármálið á þessum fundi í dag sem er viðbótarsamningur um stækkun álversins í Straumsvík. Þetta nefni ég í fyrsta lagi, hæstv. forseti. Ég tel að þetta sé mikilvægt atriði og það eigi í raun og veru að taka um það ákvörðun sem allra fyrst að Ríkisendurskoðun fái einhverja aðstöðu til að þróa þetta verkefni, annaðhvort með heimild til að ráða þar inn fólk sem sinnir þessum umhverfismálum sérstaklega eða með öðrum hætti að móta stefnuna fyrir það hvernig Ríkisendurskoðun kemur að þessari sérstöku umhverfisendurskoðun. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna hefur reyndar áður verið nefnt í þessari stofnun og það snertir það hvað á að gera við skýrslur Ríkisendurskoðunar, þar á meðal starfsskýrslu, í framtíðinni á Alþingi. Staðreyndin er sú að það er engin mynd á því núna hvernig farið er með þessar skýrslur. Þeim er svo að segja hent hér inn. Það er ekki ítarlega fjallað um þær í nefndum. Það er ekki ítarlega fjallað um þær í fjárln., ekki í fagnefndum þingsins og jafnvel þó það væri ítarlega fjallað um þessar skýrslur í þessum nefndum, þá er vandséð hvað yrði gert við þá umfjöllun. Eitt gleggsta dæmið sem ég man eftir í þessu sambandi er t.d. skýrsla Ríkisendurskoðunar um málefni Hrafns Gunnlaugssonar sem komu hér við sögu fyrir tveimur árum eða svo. Hún fékk umfjöllun í fjárln., fékk umfjöllun í menntmn. en svo datt botninn úr málinu. Það var hvergi settur neinn punktur í það mál af hálfu Alþingis. Það er engin mynd á þessu og það má auðvitað segja að þessir skýrslubunkar allir séu til lítils þegar Alþingi fylgir þeim ekki eftir eða afgreiðir þessi mál með einhverjum myndarlegum hætti. Ég held þess vegna að á þessum vetri þurfi að ákveða, með breytingu á lögum um Ríkisendurskoðun og breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, hvernig verður farið með þessi mál í framtíðinni. Eins og hæstv. fjmrh. benti á fyrir nokkrum dögum, þá er það auðvitað algerlega út í hött að fjárln. fjalli um skýrslur t.d. um framkvæmd fjárlaga og um ríkisreikninginn. Það er ekki hennar hlutverk. Þar með er hún að fjalla um sjálfa sig í raun og veru. Það ætti að vera sérnefnd í þessu verki eins og er í öllum þingum sem hafa tekið skipulega á þessum málum. Þannig hefur það verið í breska þinginu í áratugi. Þar hefur mótast sú hefð að stjórnarandstaðan hefur forustu í þessari sérstöku endurskoðunarnefnd sem fjallar um ríkisreikningana og þar hafa þróast lýðræðisleg vinnubrögð sem að mínu mati eru til fyrirmyndar að því er þessa hluti varðar. Í þessu sambandi hafa menn líka verið að ræða um, m.a. úr þessum ræðustól eins og ég heyrði fyrir nokkrum dögum að það væri gott kerfi sem gilti í þessum efnum í Danmörku og það er nokkuð til í því. Þar er um að ræða ákveðna nefnd í danska þinginu sem fer yfir allar skýrslur sem koma frá ríkisendurskoðuninni og í framhaldi af þeirri umfjöllun kemst hún stundum og reyndar oftast að þeirri niðurstöðu að hlutirnir séu í lagi og ekkert þurfi að gera við þá frekar. Stundum kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að eitthvað þurfi að gera frekar og þá snýr hún sér beint til viðkomandi ríkisstofnunar og biður um nánari útskýringar eða þá til þjóðþingsins ef hún telur sérstaka þörf á því. En ég tók líka eftir því fyrir nokkrum dögum að hæstv. fjmrh. vitnaði til þess fyrirkomulags sem er í Noregi í þessum efnum þar sem um er að ræða sérstaka stjórn sem kosin er af þinginu og taldi að það fyrirkomulag væri að mörgu leyti til fyrirmyndar. Ég er ósammála því. Ég er ósammála þessu norska kerfi vegna þess að formaður endurskoðunarnefndarinnar er pólitískt valinn aðili, þ.e. ríkisendurskoðandi eins og hann er. Pólitíkus sem hefur verið á vettvangi um árabil, bæði sem stórþingmaður fyrir jafnaðarmannaflokkinn norska og sömuleiðis ráðherra í norskum sjávarútvegsmálum eins og menn þekkja hér, Bjarne Mørk Eidem. Þetta kerfi er ekki heppilegt. Það þarf að tryggja að um sé að ræða algerlega óháðan aðila í þessu efni og það þurfum við að gera með þeim ákvörðunum sem hér verða teknar. Þess vegna nefni ég þetta, hæstv. forseti, að ég er hræddur um að þetta mál lendi í útideyð. Ég sé ekki að við séum neitt að gera í því að reyna að koma þessum hlutum í eðlilegt horf varðandi meðferð ríkisreiknings. Hverju skiptir svo meðferð ríkisreiknings og hverju skiptir það svo að Ríkisendurskoðun er til? Það skiptir miklu máli. Það skiptir miklu pólitísku máli að það sé vel farið með almannafé og það sé greitt aðgöngu fyrir alla, fyrir kjósendur, fyrir þingmenn og alla hvernig með þessa hluti er farið og það sé fylgt viðurkenndum faglegum leikreglum. Þess vegna er hér um að ræða mikilvægt pólitískt mál, ekki aðeins fyrir Alþingi heldur fyrir alla þá sem hér eiga um að véla. Þess vegna finnst mér að um sé að ræða miklu stærra mál en menn yfirleitt virðast gera sér grein fyrir, þegar þessi mál eru til meðferðar því að yfirleitt fá þau enga umræðu þegar þau eru sett á dagskrá í þessari virðulegu stofnun. Ég er ekki að tala um innihald ríkisreikninga, það er ekki á dagskrá núna, heldur er ég að tala um meðferð þessara mála sem skipta miklu pólitísku máli, að þau séu í lagi. Kjósendur eiga það skilið að þessar reglur séu skýrar. Við erum að fara með peninga kjósenda og engra annarra. Þess vegna hvet ég til þess að á þessum málum verði tekið á þessum vetri þannig að þegar yfirskoðunarmenn ríkisreikninga hætta að lesa þá yfir, eins og þeir hafa gert, þá takið við annað kerfi vegna ríkisreikningsins fyrir árið 1995. Við erum núna að ganga frá ríkisreikningnum fyrir árið 1994. Honum verður dreift á borð þingmanna á næstunni, eða öllu heldur er það skýrslan sem verður dreift hér á borð þingmanna á næstunni. Þar er um að ræða mjög viðamikla og merkilega úttekt, t.d. á aðalskrifstofum allra ráðuneytanna, þar sem mjög margt fróðlegt og gagnlegt kemur í ljós, sérstaklega um ráðuneytin sjálf. Það skiptir náttúrlega langmestu máli að þar sé vel á hlutunum haldið því að eftir höfðinu dansa limirnir. Ég tel að það sé líka nauðsynlegt fyrir hv. Alþingi að íhuga stöðu sína í þessu sambandi gagnvart fjmrn. Ég tel að fjmrn. hafi haft allt of mikil völd í þessu máli um árabil. Þó tókst okkur að skerða þau völd verulega þegar við breyttum lögunum um Ríkisendurskoðun og tókum hana undan fjmrn. Menn þurfa að gera sér grein fyrir því, ekki síst nýir þingmenn sem hér eru, að Ríkisendurskoðun var undir fjmrn., hún var undir hæl fjmrn. en átti samt að endurskoða fjmrn. Það var svo vitlaust. Þessu var sem betur fer breytt fyrir nokkrum árum og ég tel alveg fulla ástæðu til að geta þess sem vel er gert. Þar átti forustu og þakkir skildar hæstv. núv. utanrrh., sem beitti sér mjög fyrir því að flutt var þingmál um þetta efni. Ég held satt að segja að hann hafi fyrstur flutt frv. til laga um breytingu á lögum um Ríkisendurskoðun sem á þessu snertir, og hafi fyrst lagt það fyrir efri deild Alþingis þegar hann var þar á sínum fyrstu þingmannsárum. Ég tel að það hafi í raun og veru verið mjög skynsamlegt og mér finnst að þessir hlutir séu allir að þróast í rétta átt. Ég tel að tök Alþingis á þessum málum séu að lagast, þau eru ekki eins tilviljunarkennd og þau voru. Eitt sem breytir miklu í því er auðvitað það að okkur hefur tekist að taka niður verðbólguna. Þetta voru auðvitað alveg ólæsilegir textar meðan verðbólgan var, vegna þess að menn vissu aldrei hvaða tölur þeir voru að lesa frá ári til árs. Það skiptir auðvitað gríðarlegu máli í þessu samband. Og fleira hefur gerst sem er jákvætt og á að auðvelda okkur að tryggja það að þessir hlutir séu gagnsæir og það sé vel um þá gengið. Þetta vildi ég nefna, hæstv. forseti, um leið og ég þakka hæstv. forseta Alþingis fyrir þá ræðu sem hann flutti áðan.

[11:03] Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. síðasta ræðumanns að það þarf að koma þessum málum í ákveðinn farveg hér innan þingsins hvað varðar meðferð á skýrslum sem Ríkisendurskoðun er að vinna, yfirleitt að beiðni opinberra aðila. Í því samhengi langar mig að minna á það að félmn. tók að eigin frumkvæði upp eina af skýrslum Ríkisendurskoðunar um Brunamálastofnun eftir umræðu hér í þinginu. Það var nokkuð ný reynsla hvernig þar var að málum staðið. Þar sem þing var ekki starfandi varð að vísa því til forseta þingsins og forsætisnefndar hvernig með málið skyldi farið. Úrskurður forsætisnefndar var sá, að það væri á valdi nefndarinnar að ákveða hvernig farið yrði með niðurstöðurnar og hverjum ætti að senda skýrslu nefndarinnar. Svo fór að þeirri skýrslu var dreift í hólf allra þingmanna og jafnframt var hún send til viðkomandi ráðuneytis. Það er því aðeins komin reynsla á að að nefndir taki skýrslur upp sjálfar, en auðvitað ætti þetta að vera í ákveðnum farvegi. Það ætti að vísa skýslunum alveg markvisst til viðkomandi fagnefnda, þær ættu að gefa sitt álit og koma jafnframt með ábendingar um það hvernig eigi að fylgja málunum eftir, ef ástæða er til. Mér fannst ástæða til að minna á þetta hér í þessu samhengi, hæstv. forseti.

[11:05] Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ábendingu. Þetta er alveg rétt hjá hv. þm. að félmn. hafði þarna frumkvæði að því að taka fyrir ákveðna skýrslu. Ég er þeirrar skoðunar að varðandi meðferð á þessum skýrslum komi í raun og veru tvennt til greina. Bæði það að þetta fari til fagnefnda eftir ákveðnum farvegi, en líka að þetta fari til sérnefndar sem taki fyrir þessi mál. Síðan vil ég minnast á það sem hv. þm. nefndi, sem mér finnst aðeins örla á í seinni tíð, og það er að fagnefndir líti svo á að forsætisnefnd sé yfirnefnd fagnefnda. Það tel ég að hún sé ekki. Ég tel að í þessu máli hafi nefndirnar sjálfstæði til þess að ákveða sína starfshætti. Og ég hef orðið var við þetta, t.d. í sambandi við spurninguna um það hvort flokkar eigi áheyrnaraðild að nefndum. Þar er forsætisnefnd spurð. Auðvitað getur forsætisnefnd haft almenna skoðun á þessu máli, en hún ræður því ekki fyrir hönd nefndarinnar. Það er í raun og veru pólitískt atriði hvort þetta er samræmt eða ekki. Það er svo annað mál. En samkvæmt þingsköpum er nefndin sjálfstæður corpus í þessu efni og það er mjög mikilvægt að menn hafi það í huga. Með að sjálfsögðu fullri virðingu fyrir forsætisnefnd, þá liggur málið bara svona.

[11:06] Hæstv. forseti. Ég tek undir það að auðvitað eru nefndirnar sjálfstæðar og eiga að hafa sjálfstæði í störfum sínum. En í þessu tilviki kom upp sú spurning hvernig ætti að koma skýrslunni, eða áliti nefndarinnar, með formlegum hætti inn í þingið. Við leituðum til sérfróðra starfsmanna innan þings sem álitu að nefndin ætti að senda skýrsluna til forseta þingsins, þar sem þing væri ekki starfandi. Þegar forseta barst skýrslan lagði hann það fyrir forsætisnefnd hvernig með hana skyldi farið. Niðurstaðan varð sú að senda skýrsluna aftur til nefndarinnar. Þar með má segja að þar með hafi það sannast sem hv. þm. sagði, það er á valdi hverrar nefndar að ákveða hvernig með skuli farið. Ég álít að það hafi að mörgu leyti verið gott að fá einfaldlega skýringu á því, hvernig þessi mál eigi að ganga fyrir sig. Jafnframt vil ég koma því að að ég tek undir það sjónarmið að ástæða sé til þess að hér sé sérnefnd sem fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar. En aðalatriðið er auðvitað að það sé tryggt að um þær sé fjallað og þeim sé fylgt eftir.

[11:08] Herra forseti. Ég þakka athugasemdir og ábendingar sem komið hafa fram í máli hv. þingmanna. Við erum áreiðanlega sammála um öll þessi atriði, ekki síst um það sem ég ræddi í ræðu minni um svonefnda umhverfisendurskoðun og hversu mikilvægur þáttur hún hlýtur að verða í framtíðinni. Það er enginn vafi á því að Ríkisendurskoðun þarf að fá ákveðnar heimildir til þess að sinna þessu sérstaka viðfangsefni. Það mál mun áreiðanlega verða rætt í forsætisnefnd Alþingis og í sambandi við afgreiðslu fjárlaga nú fyrir árið 1996. Spurningin um hvað á að gera við skýrslur Ríkisendurskoðunar er auðvitað nokkuð áleitin. Það er rétt hjá hv. 8. þm. Reykv. að það er ekki nægilega góð mynd á þessu eins og þetta er nú. Ég minnti í ræðu minni áðan á þörfina á að ákveða nánar hvernig fara ætti með skýrslur Ríkisendurskoðunar. Og raunar á það kannski við um fleiri skýrslur sem lagðar eru fyrir Alþingi, hvaða meðferð þær eigi að fá á hv. Alþingi. Ég er sammála hv. 8. þm. Reykv. að það þarf að ákveða þetta núna á þessum vetri, ekki síst vegna þeirra breytinga sem við gerðum á stjórnarskrá að fella niður starf yfirskoðunarmanna ríkisreinings. Þetta er nokkuð sem hlýtur að koma inn í endurskoðun á þingskapalögum sem rædd hefur verið á undanförnum missirum, bæði í hópi þingflokksformanna á síðasta ári og forsætisnefndar, bæði núverandi og hinnar fyrri. Það verður tekið til við það mál af auknum krafti nú á næstunni. Mér þykir eðlilegt að í ný þingskapalög, eða breytt þingskapalög, komi ákvæði einmitt um hvernig fara skuli með skýrslur Ríkisendurskoðunar. Að lokum vil ég segja að það er heldur enginn ágreiningur á milli okkar um stöðu fagnefnda gagnvart forsætisnefnd eða öfugt. Það er alveg ljóst að forsætisnefnd er engin yfirnefnd fagnefndanna. Hún veitir hins vegar leiðbeiningar ef óskað er eftir. Hvað áheyrnaraðildina varðar, þá er það alfarið í verkahring hinna einstöku nefnda að ákvarða hvort áheyrnaraðild verður veitt. En þar sem þetta bar á góma vil ég geta þess, sem þingmönnum er kannski kunnugt, að forsætisnefnd hefur nýlega sett reglur um stöðu áheyrnarfulltrúa í nefndum, réttindi þeirra og skyldur. Þótt sett yrði upp sérnefnd til þess að fara yfir skýrslur Ríkisendurskoðunar og aðrar skýrslur sem kunna að berast þinginu má vel hugsa sér, þrátt fyrir slíkt ákvæði sem kynni að koma inn í þingskapalög, að einstakar skýrslur Ríkisendurskoðunar færu til fagnefnda þingsins. Sérnefnd mundi alls ekki útiloka það. Ég ítreka þakkir fyrir athugasemdir og ábendingar sem hér hafa komið fram.

[11:12] Herra forseti. Skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1994 var tekin fyrir á fundi allshn. þann 21. nóvember sl. Á fundinn kom til viðræðna við nefndina um efni skýrslunnar umboðsmaður Alþingis, Gaukur Jörundsson, ásamt Þórhalli Vilhjálmssyni, lögfræðingi umboðsmanns. Umboðsmaður starfar á grundvelli laga um umboðsmann Alþingis, nr. 13/1987. Hlutverk hans er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Heimild umboðsmanns til eftirlits með stjórnsýslu sveitarfélaga er þó takmörkuð í 3. gr. laganna við það að honum er aðeins heimilt að fjalla um stjórnsýslu sveitarfélaga ef um er að ræða ákvarðanir sem skjóta má til ráðherra eða annars stjórnvalds ríkisins. Fram kom á fundi nefndarinnar að umboðsmanni þykir óeðlilegt að aðrar reglur gildi um sveitarfélög en ríkið í þessu. Í skýrslunni er m.a. bent á að í Danmörku hefur verið lagt fram frv. til laga sem felur í sér að sambærileg takmörkun og í 3. gr. íslensku laganna verði felld brott. Í þessu sambandi tekur umboðsmaður fram að með hliðsjón af því að á undanförnum árum hafa mörg verkefni verið flutt frá ríki til sveitarfélaga, þurfi jafnframt að huga að tilhögun eftirlits með stjórnsýslu sveitarfélaga. Skortur hafi verið á að það hafi verið gert hingað til. Benti umboðsmaður á það á fundinum að þetta eftirlit væri t.d. mjög virkt í Danmörku, þar sem starfandi eru sérstök stjórnvöld í hverju amti sem hafi slíkt hlutverk. Hann tók það fram að taka þyrfti mið af kostnaði þegar metið væri réttmæti þess hversu víðtækt eftirlitskerfi eigi að vera til staðar. Hins vegar beinir umboðsmaður þeirri spurningu til Alþingis hvort ekki beri að fela æðri stjórnvöldum að endurskoða alla þætti kærðrar ákvörðunar, ef ætlun löggjafans sé að framkvæmd laga á sviði sveitarstjórnarmálefna sé samræmd hjá öllum sveitarfélögum í landinu. Málafjöldi jókst verulega á milli áranna 1993 og 1994, en umboðsmaður upplýsti nefndina um að málafjöldi í ár væri svipaður og á sama tíma í fyrra. Það gefur von um að ákveðið jafnvægi sé að myndast í þessum efnum. Einn nefndarmaður spurðist fyrir um af hverju málafjöldi hjá umboðsmanni Alþingis væri hlutfallslega miklu meiri en annars staðar á Norðurlöndum, sbr. töflu á bls. 20 í skýrslunni. Umboðsmaður taldi skýringuna á því aðallega tvíþætta, þ.e. annars vegar væri hefðin fyrir slíku embætti mun meiri ytra sem skapaði ákveðið jafnvægi og hins vegar væru sérstakar kærunefndir á einstökum málefnasviðum sem menn gætu leitað réttar síns hjá mun algengari í þessum löndum. Umboðsmaður benti á að það væri vafalaust mjög til bóta ef löggjafinn gerði meira af því að koma upp slíkum kærunefndum á einstökum réttarsviðum hérlendis. Á töflu á bls. 17 í skýrslunni kemur fram skipting mála eftir ráðuneytum. Dóms- og kirkjumrn. er þar með hlutfallslega mestan fjölda mála. Það helgast mikið til af því að undir það ráðuneyti heyrðu málaflokkar sem almennt væri mikið tekist á um, t.d. sifjamál. Á öðrum sviðum, t.d. þeim sem heyra undir félmrn., væri minna um að borgararnir gerðu gangskör að því að tryggja rétt sinn gagnvart stjórnvöldum. Slíkt hlýtur að vera umhugsunarefni og eðlilegt að huga að því hvort löggjöf og stjórnvaldsreglur á þeim sviðum séu óskýrari eða geri borgurunum á annan hátt erfiðara fyrir að tryggja rétt sinn. Af skýrslu umboðsmanns má ráða að enn er margt sem betur má fara í störfum framkvæmdarvaldsins. Einstök ráðuneyti og þær stofnanir sem undir þau heyra þurfa að taka stjórnsýsluframkvæmdina til endurskoðunar og jafnframt að skoða hvort ekki sé ástæða til að bæta þá löggjöf sem gildir á hlutaðeigandi sviði. Í þessu sambandi bendir umboðsmaður á að í bréfi samgrn. til hans, dags. 4. júlí 1995, komi fram að ráðuneytið hyggist taka öll lagaákvæði um gjaldtökuheimildir sem falla undir það og stofnanir þess til endurskoðunar. Um þetta segir í skýrslunni: ,,Ég tel þessa ákvörðun samgrn. mikilvæga enda er almenn þörf á að farið verði skipulega yfir heimildir opinberra aðila til gjaldtöku og gengið úr skugga um að skýr heimild sé til gjaldtöku og fjárhæð gjalds ekki hærri en lagaheimild þess leyfir. Komi í ljós að annmarkar séu á gjaldtökuheimild ber að leita atbeina Alþingis til að úr verði bætt.`` Hægt er að taka undir það með umboðsmanni að of mörg dæmi finnast um að innheimtur hafi verið skattur af aðilum í skjóli þess að um einhvers konar þjónustugjöld væri að ræða. Annars kom fram hjá umboðsmanni að almennt hefði hann átt góð samskipti við einstök ráðuneyti og yfirleitt fengið jákvæð viðbrögð þegar bent hefur verið á hvað betur mætti fara hjá stjórnsýslunni þó stundum hafi viðbrögð dregist nokkuð á langinn. Þá kemur umboðsmaður í skýrslu sinni inn á að stundum skorti nokkuð á þegar breyting verður á störfum ríkisstarfsmanna að stjórnvöld taki þegar í upphafi skýra afstöðu til þess á hvaða lagagrundvelli ætlunin er að breyta störfum eða stöðu starfsmanna. Slíkt athugunarleysi getur leitt til þess að ákvörðun teljist ógildanleg og í sumum tilvikum jafnvel til bótaskyldu ríkissjóðs. Fram kom fyrirspurn á fundinum um það hvort ekki væri rétt að senda umboðsmanni þingmál til umsagnar og jafnframt hvort fastanefndir þingsins ættu ekki að geta leitað til umboðsmanns um lagatúlkun í einstökum málum. Umboðsmaður lagði áherslu á að hlutverk umboðsmanns væri að vera eftirlitsaðili sem tæki mál til skoðunar á grundvelli laga sem þegar hefðu verið sett. Það væri í ósamræmi við tilgang embættisins að umboðsmaður færi að skipta sér af sjálfri lagasetningunni. Jafnframt var spurt hvort eðlilegt væri að skipta embætti umboðsmanns meira upp en nú er, t.d. með því að koma á fót sérstökum umboðsmanni neytenda eða þá að fjölga starfsmönnum embættisins þannig að meiri sérhæfing yrði til staðar. Umboðsmaður taldi rétt að fara varlega í að taka einhverja málaflokka undan embættinu. Þá taldi hann ekki ástæðu til að fjölga starfsfólki að svo stöddu. Verkefnum væri í dag skipt á milli manna eftir eðli þeirra og jafnframt væri stundum leitað eftir aðstoð sérfróðra manna utan embættisins ef einstök mál gæfu tilefni til þess. Lög um umboðsmann barna, nr. 84/1993, tóku gildi 1. jan. á þessu ári. Hlutverk hans er að vera talsmaður barna á almennum grundvelli. Umboðsmaður benti á að ekki mætti rugla þessum tveimur embættum saman. Hlutverk umboðsmanns Alþingis er eins og áður hefur komið fram að hafa eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og úrskurða í einstökum ágreiningsmálum. Hann getur eftir sem áður eftir kvörtun eða að eigin frumkvæði tekið til meðferðar mál sem snúast um að tryggja rétt einstakra barna gagnvart stjórnvöldum landsins. Umboðsmaður skal samkvæmt 11. gr. laganna tilkynna Alþing um meinbugi á lögum. Árlega berast forseta Alþingis allnokkur fjöldi slíkra ábendinga umboðsmanns og hefur allshn. að jafnaði fengið þau mál til skoðunar. Sú venja hefur skapast hjá nefndinni þegar hún hefur lokið yfirferð yfir málin að senda þar sem við á tilmæli til hlutaðeigandi ráðuneyta þar sem óskað er eftir skriflegum upplýsingum um hvað þau hafi aðhafst í málinu. Umboðsmaður lýsti yfir mikilli ánægju með vinnubrögð nefndarinnar og sagði þau gefa störfum umboðsmanns meira vægi. Eins og fram kemur á bls. 9 í skýrslunni eru dæmi um að ábendingar umboðsmanns hafi leitt til þess að Alþingi hafi haft frumkvæði að því að bætt hefur verið úr slíkum meinbugum með lagasetningu. Herra forseti. Að lokum vil ég þakka umboðsmanni fyrir mjög greinargóða skýrslu og taka undir orð margra nefndarmanna í allshn. sem lýstu yfir mikilli ánægju með störf umboðsmanns á þeim árum sem liðin eru frá því að embættið tók til starfa.

[11:21] Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur fyrir greinargerð hennar. Ég hjó eftir því sérstaklega að hún talaði um að umboðsmaður Alþingis hefði getið þess að stundum gætu mál dregist óeðlilega á langinn vegna þess að honum bærust svör seint og illa. Í 9. gr. laga um umboðsmann Alþingis frá 20. mars, nr. 13/1987, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nú ákveður umboðsmaður Alþingis að taka til meðferðar kvörtun á hendur stjórnvaldi og skal þá strax skýra stjórnvaldinu frá efni kvörtunarinnar nema hætta sé á að rannsókn kunni að torveldast af þeim sökum. Jafnan skal gefa stjórnvaldi, sem kvörtun beinist að, kost á að skýra málið fyrir umboðsmanni áður en hann lýkur málinu með álitsgerð skv. b-lið 2. mgr. 10. gr.`` Ég vildi gera að uppistöðu í máli mínu það sem ekki var sagt en ýjað aðeins að, það eru svör frá því stjórnvaldi sem umboðsmaður beinir máli sínu til bréflega eins og kemur fram í lögunum. Ég fullyrði að inn í þessi lög vanti ákvæði um tímafrest stjórnvalda til að skila umboðsmanni greinargerð við þeim athugasemdum, ábendingum eða umkvörtunum sem umboðsmaður sendir viðkomandi stjórnvaldi. Ég veit að það hefur dregist á langinn og vildi þess vegna koma með þá fyrirspurn til hv. þm. sem flutti framsögu um skýrslu umboðsmanns, hvort þetta mál hafi borið á góma þá rætt var við umboðsmanninn, hvort ekki sé ástæða til þess að bæta um betur og gera líka kröfu á hendur þeim aðilum og stjórnvöldum sem umboðsmaður Alþingis beinir máli sínu að eða bréfum.

[11:24] Herra forseti. Ég gat þess í ræðu minni áðan að umboðsmaður tjáði okkur í allshn. að almennt hefði hann átt góð samskipti við einstök ráðuneyti og yfirleitt fengið jákvæð viðbrögð þegar bent hefur verið á hvað betur mætti fara í stjórnsýslunni þó viðbrögð hafi stundum dregist nokkuð á langinn. Þetta kom vissulega til umræðu enda þótt ekki hafi verið rædd einstök dæmi og það er vissulega rétt að hafa þessa ábendingu hv. þm. í huga og sjá hvort einhver ástæða er til breytinga eða a.m.k. að ræða það mál nánar við embætti umboðsmanns.

[11:25] Herra forseti. Ég læt í ljós ánægju mína með skýrslu umboðsmanns Alþingis og þakka hversu ítarleg og skýr hún er. Ef einhverjir hafa einhvern tíma efast um mikilvægi þessa embættis hljóta þeir að hafa skipt um skoðun í ljósi þeirrar góðu reynslu sem þegar er fengin af embættinu. Ekki síst er mikilvægt að það vinnulag sem haft hefur verið á í tengslum við 11. gr. laganna um umboðsmann Alþingis, nr. 13/1987, að tilkynna Alþingi um meinbugi á gildandi lögum. Hv. allshn. berast reglulega minnisblöð með ábendingum um slíka meinbugi sem gefa löggjafanum tækifæri til að bæta jafnóðum löggjöfina Efnislega geri ég þrjú atriði að umræðuefni sem vöktu athygli mína við skoðun á nefndri skýrslu umboðsmanns fyrir árið 1994. Í fyrsta lagi vekur það athygli mína að af 370 aðilum, sem kvarta til umboðsmanns, eru 328 einstaklingar og 42 lögaðilar og af þessum 328 einstaklingum eru 84 konur en 244 karlar. Ég hef haft tækifæri til að spyrja umboðsmann Alþingis um skýringar á þessum mun í hv. allshn. þar sem hann kom sem gestur og hann taldi skýringuna ekki liggja í því að karlar teldu frekar á sér brotið, t.d. í einkarétti, heldur væri þetta frekar merki um meiri umsvif þeirra í atvinnulífinu. Það finnst mér mikið áhyggjuefni þó að það komi kannski ekki mikið á óvart. Í öðru lagi fannst mér mjög athyglisverð sú staðreynd sem hv. þm. Sólveig Pétursdóttir nefndi hér áðan að það koma mun fleiri mál hlutfallslega til umboðsmanns Alþingis hér á landi en t.d. á Norðurlöndum þar sem sambærileg embætti eru til staðar. Helstu skýringar umboðsmanns eru þær að stjórnsýslan sé mun þróaðri á Norðurlöndum og sterkari og því sé minna um svona óskýr ákvæði og umkvartanir. Þá var nefnd sú skýring að stjórnsýslulögin, sem tóku gildi 1. jan. 1994, hafi verið ein orsök þess að svo mörg mál koma fram. Það var einnig nefnt að á Norðurlöndum tíðkast umboðsmenn í afmarkaðri málum, t.d. umboðsmaður jafnréttismála er til í Noregi og víðar á Norðurlöndum. Mér finnst virkilega umhugsunarvert hvort það sé betri leið en sú sem við höfum í okkar jafnréttislöggjöf með kærunefnd og allt annars konar kerfi. Í þriðja lagi vil ég gera að umtalsefni ábendingu umboðsmanns Alþingis, sem kemur fram á bls. 12 í skýrslunni, um það hvort við Íslendingar ættum að gera svipaða breytingu á lögum okkar og Danir hafa lagt til, þ.e. að málefni þar sem sveitarstjórnir eru hið endanlega úrskurðarvald heyri meira undir umboðsmann Alþingis en þau gera nú. Ég tel mjög mikilvægt að þetta verði skoðað vandlega á Alþingi, ekki síst í ljósi þess að æ fleiri málefni eru að flytjast frá ríki til sveitarfélaganna. Það er vissulega rétt eins og fram kom hjá hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur að embætti umboðsmanns Alþingis er eðlisólíkt embætti t.d. umboðsmanns barna en ég tel verulega umhugsunarvert fyrir okkur hvernig embætti umboðsmanns Alþingis þróast, hvort það er æskileg þróun að búa til fleiri embætti umboðsmanns svipað og umboðsmanns barna eða umboðsmanns sjúklinga, sem hefur komið til umræðu. Ég nefni umboðsmann jafnréttismála sem hugsanlegt dæmi. Eða hvort æskilegra væri að slíkir sérhæfðir starfskraftar ynnu og væru á vegum embættis umboðsmanns Alþingis. Það eru mörg umhugsunarefni sem þessi skýrsla kallar á. Ég þakka hana og vil láta í ljósi ánægju mína með þessa vinnu.

[11:31] Hæstv. forseti. Það er alltaf viðburður þegar skýrsla umboðsmanns Alþingis er rædd á hinu háa Alþingi vegna þess að í henni er yfirleitt að finna margt mjög athyglisvert. Mig langaði aðeins af þessu tilefni og vegna þess að nú er að hefjast nýtt kjörtímabil og hér eru margir nýir þingmenn að rifja það upp að fyrir nokkrum árum gafst mér kostur á því að hlusta á umboðsmanns fólksins á Spáni, eins og hann heitir þar. Það vakti athygli mína hvað hann naut gífurlegrar virðingar á Spáni og það var ekki bara vegna þess að hann var gamall andófsmaður sem hafði orðið að flýja land undan einræðisstjórn Francós heldur hafði hann látið verulega til sín taka í sínu embætti. En það sem ekki síst vakti athygli mína var það að þingið á Spáni sýnir þessu mikilvæga embætti þá einstöku virðingu að umboðsmaðurinn fær að ávarpa þingið. Hann gerir grein fyrir skýrslu síns embættis í sölum þingsins á Spáni. Slíkt tíðkast ekki í okkar kerfi. Það fær enginn að koma í þessa sali nema forseti Íslands og svo kjörnir þingmenn á einhverjum formlegum fundum. En mér þótti þetta afar athyglisvert og sýna hvað þetta embætti þótti mikilvægt enda kom það fram í þeirri greinargerð sem þarna var flutt, þetta var á nefndarfundi einnar nefndar Evrópuráðsins, að hans úrskurðir höfðu haft veruleg áhrif á þróun stjórnkerfisins á Spáni enda þurfti mjög að taka þar til. Mig langar aðeins að vekja athygli á því þegar að þingmenn eru að velta því fyrir sér hvers vegna svo miklu fleiri mál komi hlutfallslega hér til okkar umboðsmanns en á hinum Norðurlöndunum þá er það nú einu sinni svo að þessi embætti eru miklu eldri á Norðurlöndunum en hér. Ég held ég muni það rétt að embætti umboðsmanns í Svíþjóð hafi verið stofnað einhvern tímann á þriðja áratugnum, milli 1920 og 1930. Þetta er mjög gamalt fyrirbæri þar en kom reyndar seinna til á hinum Norðurlöndunum og þar af leiðandi hafa áhrifin á stjórnkerfið varað miklu lengur. Það vakti líka athygli mína sem fram kom í ágætri ræðu framsögumanns að þingmenn í allshn. hefðu verið að spyrja um það hvort ekki mætti leita álits umboðsmanns á lagasetningu sem hér var á ferð. Það mætti stundum taka þingmenn svolítið í kennslustund hvað varðar aðskilnað valds á Íslandi og hver hefur hvaða stöðu. Og að umboðsmaður Alþingis er fyrst og fremst til þess að verja rétt einstaklinganna, fólksins í landinu, gagnvart stjórnvöldum. Þó hann heyri undir Alþingi þá er Alþingi hluti af því stjórnvaldi. En að lokum, hæstv. forseti, af því hér var verið að ræða um viðbrögð stjórnvalda þá var það aðalástæðan fyrir því að ég ákvað að fara upp í ræðustólinn að á okkar borðum liggur einmitt frv. sem flutt er af hæstv. fjmrh. vegna athugasemdar sem fram kom hjá umboðsmanni Alþingis árið 1993. Ég vona svo sannarlega og held að stjórnvöld séu farin að taka miklu betur við sér hvað varðar ábendingar umboðsmanns Alþingis. Það hefur komið fram að það ríkti nokkur tregða fyrst til að byrja með, menn voru ekkert mjög hressir með að fá þetta vald yfir sig. En sem betur fer hefur það breyst og hér er einmitt dæmi um tiltölulega skjót viðbrögð stjórnkerfisins við sjálfsögðum ábendingum þar sem einstaklingar hafa leitað réttar síns og fengið úrskurð. Það kemur ábending til stjórnvalda og hér er það komið í frumvarpsformi á okkar borð.

[11:36] Virðulegi forseti. Ég vil aðeins árétta tvö atriði sem fram koma í skýrslu umboðsmanns og hafa reyndar komið fram áður og mér finnst ástæða til að vekja sérstaka athygli á í því skyni að vinna því fylgi að þörf er á að fá stjórnvöld til að bregðast við. Þegar ég ég nota orðið stjórnvöld í þeim málum sem umboðsmaður gerir sérstaklega að umtalsefni þá er ég fyrst og fremst að tala við framkvæmdarvaldið eða ráðherrana. Það vakti reyndar athygli mína að þegar umræðan um skýrslu umboðsmanns Alþingis hófst, sem er auðvitað fyrst og fremst skýrsla um mál sem umboðsmaðurinn hefur fengið til meðferðar vegna samskipta þegnanna við framkvæmdarvaldið, hvort heldur er á stigi ráðuneyta eða sveitarstjórna, þá var aðeins einn ráðherra í þinghúsinu, níu ráðherrar voru ekki í húsinu og því engan veginn hægt að segja að þeir séu viðstaddir þessa umræðu. Mér finnst ástæða til að fara fram á það að minnsta kosti næst þegar skýrslan verður rædd að ráðherrar verði hér til svara því þingmenn þurfa auðvitað að krefja ráðherra um svör við því hvers vegna þegnar landsins þurfa svo oft að leita réttar síns í viðskiptum sínum við stjórnvöld og leita þá til umboðsmanns Alþingis. Og eins líka hinu hversu oft það gerist, sem raun ber vitni, að stjórnvöld verða seint og illa við niðurstöðum af áliti umboðsmanns Alþingis. Það afbrigðilega finnst mér hversu félmrn. hefur í gegnum árin verið tregt til þess að laga starfshætti sína að alvarlegum ábendingum umboðsmannsins. Í skýrslum tekur umboðsmaður enn og aftur á sveitarfélagastiginu og skorti á eftirliti með því og minnir sérstaklega á þetta atriði og upplýsir um fyrirkomulag þess í Noregi og Danmörku þar sem farin hefur verið sú leið að setja á fót alveg sérstök stjórnvöld sem íbúarnir geta leitað til með ágreiningsefni sín í samskiptum við sveitarstjórnir eða embættismenn þeirra og fengið niðurstöðu og aðstoð við úrlausn mála með skjótum hætti ef niðurstaðan er á þann veg. Í núgildandi lögum um sveitarstjórnir er gert ráð fyrir því að það sé ráðuneytið sem hafi þetta hlutverk með höndum þannig að í íslenskri löggjöf er gert ráð fyrir því að íbúarnir eigi sér leið að vísa máli til ráðuneytis telji þeir sig þurfa að leita réttar síns gagnvart sínum stjórnvöldum. Það er því ekki hægt að segja að á skorti í lagasetningu. Það hefur verið gert ráð fyrir þessu í lögunum um sveitarfélög frá 1986. Vandinn hefur hins vegar verið sá að ráðuneytið hefur ekki viljað sinna þessu hlutverki sínu og í raun og veru vísað því meira og minna frá sér með því að þrengja svo mjög túlkun sína á lögunum um eftirlitsskyldu sína gagnvart sveitarfélögunum. Það hefur ekki aðeins haft þann annmarka í för mér sér að íbúarnir hafa í mun minna mæli en ætlast var til getað leitað til ráðuneytisins heldur hefur þessi túlkun jafnframt gert það að verkum að íbúarnir hafa heldur ekki getað leitað til umboðsmanns Alþingis með þessi sömu mál. Því aðeins geta íbúarnir leitað til hans að um sé að ræða ákvarðanir sem unnt sé að skjóta til æðra stjórnvalds, þ.e. frá sveitarstjórnum eða sveitarfélögum til félmrn. Ég tek mjög undir athugasemdir sem fram koma í skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1994 og reyndar í fyrri skýrslum, hvað varðar þetta efni. Ég hygg að það þurfi verulega að bæta úr og eðlilegast er að ætlast til þess að félmrn. fari að lögum, fari að sinna þessu verkefni sínu af fyllstu alvöru. Þær upplýsingar hafa komið fram í dagsljósið á undanförnum vikum varðandi málefni sveitarfélaga sem gera það að verkum að það er ástæða til þess fyrir félmrn. til að sinna þessari lögboðnu skyldu sinni í ríkari mæli en verið hefur. Hinu er ekki að neita að ég hef dálítið brotið heilann um það hvers vegna ráðuneytið veigrar sér við því að taka á þessum eftirlitsþætti sínum. Það kunna að vera fyrir því ákveðin rök og skýringar sem gera það að verkum að það er kannski ekki endilega réttast að reyna að halda hlutunum í því formi sem þeir eru í dag, að hafa þennan þátt hjá ráðuneytinu. Ég hef satt að segja verulegar efasemdir um að félmrn. sé hæft til þess að standa undir þessu hlutverki sem er ákaflega þýðingarmikið. Mér finnst samgangurinn á milli ráðuneytisins og sveitarstjórnarmannanna vera að sumu leyti eðlilega það mikill að ráðuneytið eigi í verulegum erfiðleikum við að taka á erfiðum málum sem upp koma hjá þessum sömu aðilum sem þeir eiga svo mikil samskipti við. Ég hef æ meira hallast að þeirri skoðun að taka eigi þessi eftirlitsmál úr höndum ráðuneytisins og setja þau í sérstakan farveg eins og vakin er athygli á í skýrslunni að er gert í tveimur Norðurlandanna. Ég tel því að við eigum að íhuga það í fyllstu alvöru hvort ekki sé rétt að taka upp þennan hátt mála. Það er nefnilega afar þýðingarmikið að þessi eftirlitsþáttur sé í góðu lagi því ef svo er ekki þá er hætt við því að hlutur íbúanna sem eiga ansi mikið undir verkum sveitarstjórna og samskiptum við sína sveitarstjórnarmenn sé fyrir borð borinn umfram það sem eðlilegt má teljast eins og málum er skipað. Ég vil benda á ýmis atriði sem mér finnst standa miklu verr en á að vera. Félmrn. er í þessum eftirlitsþætti gert skylt að fylgjast með fjárreiðum sveitarfélaga. Þau eiga að senda inn ársreikninga, fjárhagsáætlanir og þriggja ára áætlanir en það er afar slælega fylgst með þessu að mínu viti. Ég hef satt að segja ekki orðið var við það að ráðuneytið hefði uppi einhver samræmd viðbrögð eða athuganir á þeim gögnum sem þeim eiga að berast til þess að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Í öðru lagi þá eiga sveitarstjórnir að uppfylla ákveðin skilyrði laganna um upplýsingaskyldu til íbúanna. Þessu er ákaflega slælega framfylgt svo ekki sé meira sagt. Enn tíðkast það víða um land að hreppsnefndir eru að halda fundi án þess að þeir séu auglýstir eins og áskilið er í lögum. Dagskrá er ekki kynnt og fundir jafnvel haldnir í heimahúsum. Almenningur á þess hvorki kost að vita af fundinum né mæta á hann, þótt menn vissu af honum. Auðvitað á ráðuneytið að hafa forgöngu um að fá sveitarstjórnarmenn til þess að tileinka sér það viðhorf sem er í núgildandi sveitarstjórnarlögum. Sem dæmi um algerlega fráleit viðhorf, sem eru í gangi í fullri alvöru á sveitarstjórnarstiginu, get ég nefnt að sveitarstjórnarmaður í nokkuð stóru sveitarfélagi liggur undir ámæli fyrir að rjúfa trúnað, fyrir það eitt að afhenda fundargerð bæjarráðs íbúa í sínu sveitarfélagi. En eins og menn vita, þá eru fundargerðir ráða og nefnda opinber skjöl sem allir íbúar eiga aðgang að jafnskjótt og fundi er lokið. Enn eru því uppi forneskjuleg viðhorf í þessu efni og ráðuneytið á auðvitað að gera gangskör að því að útrýma þeim sem allra fyrst. Togstreita af þessu tagi, þegar menn þurfa að standa í deilum um sjálfsögð réttindi og upplýsingar til íbúa, greiðir auðvitað ekki fyrir störfum sveitarstjórna. Því betur sem fólk er upplýst um þessi efni, því greiðar ættu störfin að ganga. Mér virðist líka að íbúarnir í sveitarfélögunum séu afar lítið meðvitaðir um rétt sinn gagnvart stjórnvaldi sínu. Fundarsókn er ákaflega lítil og íbúar virðast yfirleitt vita lítið um það sem fram fer. Þessu þarf að breyta. Það er auðvitað óviðunandi að slíkt áhugaleysi ríki um þessi mál. Ég held satt að segja að þarna sé ekki um áhugaleysi fólksins gagnvart þessum málum að ræða, heldur hitt að það fær ekki að vita hvað er um að vera. Það vantar að koma upplýsingum á framfæri um störf sveitarstjórnanna. Ég hygg að það verði að gera verulegt átak í þessum efnum. Þá vil ég líka taka undir annað atriði sem fram kemur í skýrslu umboðsmanns og mér finnst satt að segja orðið býsna alvarlegt. Það er sú ríka tilhneiging að fara ekki að lögum um gjaldtöku og skattheimtu. Það er orðið ansi mikið um það að sveitafélög fari ekki fullkomlega að lögum þegar ákveðin eru gjöld á þegna sveitarfélagsins. Ég hef nokkrum sinnum áður vakið atygli á því héðan úr þessum ræðustóli að lögum um vatnsgjald er ekki framfylgt sem skyldi. Sveitarfélög fara ekki að þeim lögum og félmrn., sem á að hafa eftirlit með sveitarfélögunum, aðhefst ekkert í því skyni að fá þau til að fara að þeim lögum. Ég minni á svar við fyrirspurn sem ég bar fram á þingi á síðasta kjörtímabili þar sem fram kom að um 25 kaupstaðir innheimtu í vatnsgjald á árinu 1993 u.þ.b. 250 millj. kr. meira en þeim var heimilt að innheimta samkvæmt lögunum. Lög um vatnsgjöld voru sett í desember 1991 og leystu af hólmi lög um vatnsskatt og það er verulegur munur að leggja niður skatt og taka upp gjald. Gjald er einungis heimilt að innheimta til að mæta tilteknum kostnaði, sem er skilgreindur í lögunum. Óheimilt er að innheimta árlega meira gjald en nemur þeim kostnaði sem gjaldið á að standa undir. Sveitarstjórnir hafa í raun haldið áfram að innheimta sinn vatnsskatt óbreyttan, sem áður var almennur skattur, almenningsútsvar. Þrátt fyrir nýju lögin hefur framkvæmdin verið óbreytt. Meira að segja er þetta stundum enn kallað vatnsskattur, þótt hann sé ekki lengur til. Þarna finnst mér að yfirstjórn sveitarstjórnarmála hafi fullkomlega brugðist í að kynna þessi nýju lög og fylgja því eftir að sveitarstjórnir virtu þau. En það leysir sveitarstjórnir þó ekki undan þeirri skyldu sinni að framfylgja lögum. Auðvitað á þeim að vera ljóst hvernig lögin eru og þær eiga að fara eftir þeim. Ég nefndi þetta síðast fyrr á þessu þingi í umræðunum um nýtt frv. um gatnagerðargjald, sem er auðvitað af sama toga, og svar hæstv. félmrh. var einfaldlega það að sveitarfélögin væru blönk, þau vantaði meiri peninga til þess að standa undir almennum rekstri sínum. Það kann út af fyrir sig að vera rétt. En það breytir því ekki að ef sveitarfélög skortir tekjur til að standa undir almennum útgjöldum, þá eiga þau að sækja þær tekjur eftir lögum í almenna skatta. Það er engin afsökun fyrir því að menn megi þá brjóta lög varðandi vatnsgjald og innheimta meira. Með sömu rökum og félmrh. notaði gætu sveitarfélögin bara hækkað útsvarið úr 9% upp í 12%, sem er auðvitað brot á lögum, og sagt sem svo: ,,Við rökstyðjum það með því að það vantar peninga í sveitarsjóð.`` Það er auðvitað ekki boðlegt að á Alþingi skuli menn þurfa að standa í rökræðum um það við yfirmann málaflokks, félmrh. í þessu tilviki, að það eigi að fara að lögum og ráðherrarnir séu að verja það að það sé ekki farið að lögum. Þetta er algerlega óviðunandi ástand. Telji menn lögin ófullnægjandi, á að leggja fram frv. til að bæta þar úr. En það á ekki að brjóta lögin og verja það að þau séu brotin. Virðulegi forseti. Ég tek undir málflutning sem fram kemur í skýrslu umboðsmanns Alþingis hvað þessi atriði varðar og nota tækifærið til þess að minna á þessi tvö atriði sem ég hef áður gert að umfjöllunarefni við sama tækifæri á síðasta þingi.

[11:52] Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vildi gera að umtalsefni í tilefni skýrslu umboðsmanns Alþingis. Við fulltrúar í allshn. höfðum tækifæri til að hitta umboðsmann og ræða við hann um skýrsluna og hans viðhorf til þeirra mála sem þar koma fram. Og ég tel ástæðu til þess að nefna nokkur atriði sem þar koma fram. Í fyrsta lagi vekur það athygli, eins og aðrir hv. þm. hafa nefnt, hversu fjöldi mála hefur aukist á milli ára, sérstaklega 1993 og 1994. Menn hafa velt því fyrir sér hvað skýrði það. Það kom fram að hugsanleg skýring væri meiri Evrópusamvinna og lög og reglur sem koma til setningar á Alþingi í kjölfar aukinnar Evrópusamvinnu. Þá má gera ráð fyrir að slíkt muni aukast í framtíðinni. Það kom einnig fram að sú mikla kynning og umræða sem umboðsmaður hefur fengið á síðustu árum hefur óneitanlega vakið athygli á rétti borgaranna til að leita til umboðsmanns, telji þeir á sér brotið. Það hlýtur að vera af hinu góða að sjá að borgarnir nýta sér þessa leið í auknum mæli. Það vakti líka athygli hversu hátt hlutfall íbúa leitar til umboðsmanns hér á Íslandi miðað við önnur Norðurlönd. Ég held að það skýrist að hluta til af þessu sama, þetta er tiltölulega nýtt embætti, það er mikið um nýja og umdeilda löggjöf sem tekið hefur gildi og á síðustu árum hefur kynning og umræða um umboðsmann farið mjög vaxandi. Það eru nokkur atriði sem koma fram í skýrslunni sem ég tel ástæðu til þess að nefna, sérstaklega varðandi þjónustugjöld. Það eykst stöðugt að gerðar séu athugasemdir við umboðsmann vegna þeirra þjónustugjalda sem hafa verið innheimt, bæði hjá ríki og öðrum opinberum stofnunum. Ég, sem mikill stuðningsmaður þjónustugjalda, tel að það sé ástæða til þess að fara í gegnum þessi mál og tryggja að ekki sé verið að innheimta hærri þjónustugjöld en raunverulegur kostnaður við þjónustuna er. Ég held að það sé mjög mikilvægt, vilji menn halda þessari stefnu til streitu, að tryggja að eftir því sé farið að raunverulegur kostnaður sé sá kostnaður sem endurspeglist í þjónustugjöldunum. Um leið og menn fara að stilla þessum gjöldum óeðlilega hátt, skilar það sér í því að tiltrú manna á þessari leið minnkar og það verður í auknum mæli horfið frá því að beita þessari aðferð, þ.e. innheimta gjöld fyrir þá þjónustu sem raunverulega er veitt. Það kemur einnig fram í skýrslunni varðandi skatta að athugasemdir við skattheimtu hins opinbera hafa aukist. Ég held að það endurspegli að það hefur verið hringlað of mikið með þessa hluti hjá ríkinu. Of margar breytingar hafa verið gerðar á ýmsum lögum og reglum um skatta á undanförnum árum sem skila sér auðvitað í því að borgararnir telja í auknum mæli á sér brotið. Það kom einnig fram í þessum umræðum að hugmyndir eru uppi um að fjölga umboðsmönnum víðs vegar í stjórnkerfinu. Það hafa komið fram hugmyndir um umboðsmann neytenda, umboðsmann kvenna, umboðsmann umhverfis, umboðsmann barna, sem reyndar hefur tekið til starfa. Það fóru fram töluverðar umræður um hvort þetta væri æskileg þróun. Það hlýtur að sjálfsögðu að teljast gott að menn geti leitað til aðila í stjórnkerfinu sem bera ábyrgð á því að fylgja eftir og gera athugasemdir við hið opinbera á ýmsum sviðum. En það hlýtur að draga úr vægi umboðsmanns Alþingis ef umboðsmenn á hinum ýmsu sviðum taka til starfa. Það var rætt um að umboðsmaður Alþingis héldi titlinum umboðsmaður, en í öðrum tilvikum yrði talað um talsmann, t.d. talsmann barna eða talsmann neytenda, til að gera skýrari skil á milli umboðsmanns Alþingis og annarra slíkra aðila. Umboðsmaður starfar á mjög breiðum grundvelli. Hann hefur t.d. með að gera allt hið opinbera kerfi og alla lagasetningu. Það hlýtur því að skekkja svolítið myndina ef umboðsmenn eru komnir víðs vegar í stjórnkerfinu, sem hafa ekki eins víðtækt valdsvið. Og ég er sammála því að ég tel að það ætti að spara notkunina á orðinu ,,umboðsmaður`` og tala þá frekar um talsmann. Það kom einnig fram sú spurning hvort rétt væri að umboðsmaður yrði í auknum mæli umsagnaraðili um lög frá Alþingi. Ég held að það sé ótækt. Ég tel mjög óeðlilegt að sami aðili taki þátt í að semja lögin og koma með umsagnir um þau lög sem sett eru á Alþingi, og lendi svo í því síðar að gagnrýna eða gera athugasemdir við lagasetninguna eða framkvæmd hennar. Þess vegna tel ég að það sé ekki rétt að umboðsmaður verði sérstakur umsagnaraðili um flest þau lög sem samþykkt verða á Alþingi. Það kom einnig fram varðandi sveitarfélög, hvort rétt væri að sveitarfélög kæmu undir starfssvið umboðsmanns. Ég held að það sé varhugaverð þróun að taka það stjórnsýslustig einnig undir umboðsmanninn. Þar sem heimild er víða í lagafrumvörpum til að gera athugasemdir við félmrh., tel ég eðlilegra að hafa sviðið alveg skýrt og menn geti þá leitað til umboðsmanns vegna þess að þeir hafi ekki fengið úrlausn sinna mála hjá ráðuneytinu. Að lokum þetta: Ég held að umboðsmaður sé mjög þarft embætti og sé mjög mikið framfaraskref í íslenskri stjórnsýslu. Það sýnir sig best í því hversu aukin ásókn hefur verið í að leita til umboðsmanns eftir úrlausnum á hinum ýmsu málum.

[11:59] Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka hv. þingmönnum fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram og jafnframt þær ábendingar sem hafa komið fram. Í sjálfu sér sé ég ekki ástæðu til þess að ræða skýrsluna frekar efnislega, en vildi þó fá að benda á atriði sem fram komu áðan í umræðum, annars vegar frá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur um fjölgun mála og hins vegar frá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur. Það var haft á orði að stjórnsýslulögin hafi kallað á fjölgun mála. Ég man ekki eftir að það hafi komið fram í nefndinni enda var gildistaka laganna 1. jan. 1994. Ég sagði einmitt í framsögu minni: Málafjöldi jókst verulega milli áranna 1993 og 1994 en umboðsmaður upplýst nefndina um að málafjöldi í ár væri svipaður og á sama tíma í fyrra. Það gefur von um að ákveðið jafnvægi sé að myndast í þessum efnum. Umboðsmaður lýsti því einmitt yfir að hann væri mjög ánægður með setningu stjórnsýslulaganna og að þau hefðu komið að mjög miklu gagni, hafi sett stjórnsýsluna í fastari skorður. Mér þykir rétt að rifja upp nokkrar af þeim reglum sem voru lögfestar í þessum lögum. Með leyfi virðulegs forseta vil ég benda á leiðbeiningarskyldu, málshraða, rannsóknarreglu, jafnræðisreglu, meðalhófsreglu, andmælarétt o.s.frv. þannig að ég held að ekki sé spurning að setning stjórnsýslulaganna hafi einmitt komið að mjög miklu gagni. Ég held reyndar að hv. þm. hafi alls ekki verið að draga úr því atriði. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hafði orð á því að verksvið umboðsmanns væri alveg skýrt og honum bæri alls ekki að gefa þinginu umsagnir um frumvörp. Auðvitað er það alveg skýrt. En þessi fyrirspurn kom m.a. fram í kjölfarið á því að verið var að ræða um umboðsmann barna og það embætti hefði sent umsögn vegna frv. Ég sé hins vegar ekki annað en það sé sjálfsagt mál að greina frá umræðum í nefndinni á eins nákvæman hátt og hægt er. Ég vil þó nota tækifærið að gefnu tilefni til þess að fullvissa hv. þm. um að nefndarmönnum í allshn. er auðvitað fullkunnugt um þrígreiningu ríkisvaldsins og að umboðsmanni ber fyrst og fremst að gæta réttar einstaklinganna gagnvart stjórnvöldum. Til þess að forða frekari misskilningi tel ég rétt að benda á 2. gr. laganna um umboðsmann Alþingis og með leyfi virðulegs forseta les ég hana upp: ,,Hlutverk umboðsmanns er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum þessum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Skal hann gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og að hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti.`` Virðulegi forseti. Að lokum ítreka ég þakklæti mitt til hv. þm. fyrir umræðurnar.

[12:03] Herra forseti. Ég tek skýrt fram vegna fyrri ummæla minna um stjórnsýslulögin að það er alveg skýrt að veruleg aukning varð á málum sem vísað var til umboðsmanns árið 1994 og ástæðan fyrir því að ég nefndi stjórnsýslulögin var ekki sú að ég teldi að þau hefðu verið slæm lög. Ég er alls ekki þeirrar skoðunar, heldur að hugsanlega hafi hugmyndir manna skýrst og breyst um réttarstöðu sína. Það kom fram hjá umboðsmanni að hann teldi ef einhverjar breytingar ættu sér stað á lögum valdi það í sjálfu sér fjölgun mála. Það var fyrst og fremst það sem ég meinti en ekki að stjórnsýslulögin væru ekki góð lög.

[12:05] Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um till. til þál. um mótmæli við kjarnorkutilraunum Frakka og Kínverja. Eins og þingheimi er kunnugt hefur gríðarleg mótmælaalda risið víða um heiminn vegna tilraunasprenginga Frakka og raunar Kínverja líka. Margar ríkisstjórnir, m.a. sú íslenska, hafa mótmælt þessum tilraunum Frakka og Kínverja. Hér á þinginu hefur verið lögð fram þáltill. Hún hefur verið tekin til ítarlegrar umfjöllunar í utanrmn. og þar er fullkomin samstaða um að leggja til að Alþingi ítreki frekar þau mótmæli sem íslensk stjórnvöld hafa sett fram við kjarnorkutilraunum Frakka og Kínverja. Herra forseti. Stjórnvöld og almenningur í flestum ríkjum heims hafa lýst yfir miklum vonbrigðum og haft uppi mikil mótmæli við þessum tilraunasprengingum. Þau hafa að engu verið höfð af hálfu franskra stjórnvalda og í þessari viku sprengdu Frakkar fjórðu tilraunasprengju sína. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur samþykkt mótmæli gegn þessum tilraunum með 95 atkvæðum gegn 12 og þess er að geta að Ísland greiddi þar atkvæði með tillögunni. Á þingi Alþjóðaþingmannasambandsins í Búkarest á þessu hausti var jafnframt samþykkt harðorð ályktun gegn kjarnavopnatilraunum þessara ríkja og þar kom fram að hún naut yfirgnæfandi stuðnings þingmanna hvaðanæva að úr heiminum. Á ráðstefnu um bannsamninginn gegn dreifingu kjarnavopna, sem fór fram fyrr á árinu, var mælst til þess að kjarnavopnaveldin gerðu sitt ýtrasta til þess að forðast tilraunir með kjarnavopn. Þess vegna er ekki unnt annað en líta á tilraunasprengingarnar sem afturför enda er ljóst að þær gætu torveldað viðræður um samning um algert bann við kjarnasprenginum í tilraunaskyni sem nú standa yfir í Genf. Þó er alvarlegast að tilraunir sem þessar geta stofnað heilsu manna og umhverfi í hættu á viðkomandi tilraunasvæði. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er samstaða innan utanrmn. um að ítreka mótmæli íslenskra stjórnvalda og nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt í eftirfarandi formi: ,,Alþingi ályktar að ítreka mótmæli íslenskra stjórnvalda við tilraunum Frakka og Kínverja með kjarnavopn. Alþingi felur ríkisstjórninni að halda áfram að beita sér fyrir og styðja aðgerðir á alþjóðavettvangi sem þrýsta á frönsk og kínversk stjórnvöld að breyta um stefnu og hætta við frekari kjarnorkuvopnatilraunir.``

[12:09] Herra forseti. Ég vil sem 1. flm. þeirrar þáltill. sem er til afgreiðslu færa hv. utanrmn. þakkir fyrir umfjöllun hennar um málið og þá tillögu sem hún leggur til. Ég get prýðilega sætt mig við þær orðalagsbreytingar sem hér eru á ferðinni enda kom það skýrt fram í bæði framsöguræðu minni og allri umfjöllun um málið að tillöguna ber ekki að skoða á nokkurn hátt sem gagnrýni á frammistöðu íslenskra stjórnvalda hingað til. Þvert á móti er það svo og ánægjulegt að um þetta hefur ríkt ágæt samstaða. Það sem hér er á ferðinni er fyrst og fremst að Alþingi taki fyrir sitt leyti af allan vafa um stuðning sinn við þau mótmæli og vilja sinn til að þeim verði haldið áfram sem sett hafa verið fram. Þetta hefur verið málsmeðferðin á mjög mörgum þjóðþingum í kringum okkur að til viðbótar afstöðu ríkisstjórna hafa þjóðþingin sjálf samþykkt sérstakar ályktanir þar sem framgöngu Frakka og einnig Kínverja eftir atvikum er mótmælt. Það er ánægjulegt að um mál af þessu tagi skuli ríkja alger samstaða á Alþingi. Herra forseti. Hitt er óhjákvæmilegt að nefna í þessu sambandi að áframhaldandi ögranir Frakka vekja auðvitað vonbrigði og undrun því það virðist vera nær sama eða algerlega sama hvaða fordæmingu þeirra framganga hlýtur um gjörvalla heimsbyggðina þar með talið yfirgnæfandi stuðning á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna við fordæmingu á framgöngu þeirra. Þeir halda sínu striki eftir sem áður og hafa í enn eitt skiptið sprengt tilraunasprengju í Kyrrahafinu. Einnig er athyglisvert að viðbrögð þeirra við mótmælum til að mynda margra hverra bandalagsþjóða þeirra í Evrópu eru fyrst og fremst þau að beita þá þvingunum af ýmsu tagi, stjórnmálalegs eðlis eða jafnvel af öðrum toga á móti. Af slíkri óbilgirni og hörku hyggjast Frakkar greinilega verja kjarnorkuvígbúnaðarstefnu sína. Í því sambandi er einnig ástæða til að hafa nokkrar áhyggjur af framhaldi viðræðnanna um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Það er jafnvel orðrómur uppi um að Bandaríkjamenn muni freistast til þess að taka upp tilraunir og Kínverjar hafa sprengt nokkrar sprengjur. Er það auðvitað mikið áhyggjuefni ef stór hluti kjarnorkuveldanna stendur fyrir kjarnorkutilraunum einmitt á þessum viðkvæma tíma sem nú er uppi í þessum viðræðum. Að síðustu vil ég nefna að það er líka rétt að halda til haga þeim upplýsingum sem hafa verið að koma fram eða leka út öllu heldur á síðustu vikum um að skaðsemi neðanjarðarkjarnorkusprenginga Frakka á Muroroa-rifi og annars staðar í Kyrrahafinu sé til muna meiri heldur en hingað til hefur verið talið. Það hafa lekið út upplýsingar um það að hjá franska hernum liggi fyrir skýrslur um miklu meira tjón á lífríkinu á þessum slóðum heldur látið hefur verið uppi. Þeim sé haldið leyndum af pólitískum ástæðum meðan þessar tilraunir fara fram og bætist þá auðvitað við hneykslanleg framganga þeirra að þessu leyti þar sem á undan er gengið í formi þessara sprenginga og ögrana við þau ríki sem þarna búa. Auðvitað vonar maður að þar sem sagt er í orði kveðnu af hálfu Frakka og fleiri að þeir muni þegar kemur að undirritun samningsins um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn að sjálfsögðu láta af slíkum tilraunum og jafnframt staðfesta Rarotonga-samninginn um kjarnorkufriðlýsingu Suður-Kyrrahafsins. Framganga þeirra um þessar mundir vekur hins vegar ekki mikla bjartsýni um að þetta gangi eftir og takist. Satt best að segja skilur maður ekki tilganginn með því að standa fyrir þessum tilraunum og baka sér þessar óvinsældir um alla heimsbyggðina ef eftir sem áður stendur til að fullgilda eða undirrita samning um endanlegt bann við tilraunum með kjarnorkuvopn og fallast á kjarnorkufriðlýsingu þessa svæðis sem nú er undirlagt af tilraunum Frakka. Það er ánægjuefni að á Alþingi Íslendinga ríkir eindregin samstaða um að mótmæla þessari framgöngu og fordæma hana og ég fagna því og styð þá tillögu sem hér er flutt um breytingu á þskj. 222 í nál. hv. utanrmn.

[12:14] Herra forseti. Mig langar til þess að spyrja hv. þm. hvaða skilning hann leggi í mótmæli íslenskra stjórnvalda í málum sem þessum, hvort þau séu þá ekki að mótmæla fyrir hönd þjóðarinnar allrar og Alþingis.

[12:15] Hæstv. forseti. Þegar ríkisstjórn mótar pólitíska stefnu og ráðherrar koma henni á framfæri, hvort heldur er í formi mótmæla eða einhverra aðgerða, gera þau það væntanlega í nafni þess meiri hluta sem styður viðkomandi ríkisstjórn nema annað liggi fyrir. Að því leyti er ástæða til þegar um stefnumótandi mál af þessu tagi er að ræða að fyrir liggi jafnframt ótvírætt að allur þingheimur standi einhuga að baki slíkri stefnu en það sé ekki eingöngu gert í krafti þess meiri hluta sem ríkisstjórn sækir umboð sitt til á hverjum tíma. Að vísu er ekki ástæða til að ætla annað en að þetta sé í góðu lagi hvað þetta mál snertir en það er ekki sjálfgefið að ríkisstjórn tali fyrir hönd þingmanna allra með framgöngu sinni og í tilvikum sem þessum getur verið fullkomin ástæða til að það liggi ótvírætt fyrir að um þetta sé þverpólitísk samstaða. Jafnframt getur verið ástæða til þess að Alþingi sem stofnun hafi sína sjálfstæðu rödd þó hún fari saman við það sem áður hefur komið fram af hálfu stjórnvalda eða ríkisstjórna.

[12:16] Herra forseti. Það er m.a. ástæðan fyrir spurningu minni að ég tek eftir því að hv. utanrmn. hefur breytt þessari þáltill. og upphaf tillögugreinarinnar orðast svo: ,,Alþingi ályktar að ítreka mótmæli íslenskra stjórnvalda.``

[13:35] Mér hefur borist einn listi með jafnmörgum nöfnum og kjósa skal. Lýsi ég að réttkjörin í sérnefnd um stjórnarskrármál eru: Sólveig Pétursdóttir, Guðni Ágústsson, Geir H. Haarde, Ragnar Arnalds, Tómas Ingi Olrich, Ólafur Örn Haraldsson, Lúðvík Bergvinsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín Halldórsdóttir.

[13:37] Borist hefur eftirfarandi bréf til forseta Alþingis, dags. 23. nóv. 1995: ,,Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska eftir því fyrir hönd þingflokks Alþb. að umræðutími við 1. umr. um frv. til laga um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse-Lonza Holding Ltd. um álbræðslu við Straumsvík verði tvöfaldur vegna mikilvægi málsins. Svavar Gestsson, formaður þingflokks Alþb.``

[13:37] Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse-Lonza Holding Ltd., um álbræðslu við Straumsvík, sem er á þskj. 213 og er 171. mál þingsins. Nánar tiltekið er lagt til að lögfestur verði fimmti viðauki við aðalsamning aðila. Samninginn undirritaði ég 16. nóv. 1995 fyrir hönd ríkisstjórnarinnar með fyrirvara um staðfestingu Alþingis sem hluta af heildarsamningnum um stækkunina. Meginatriði þeirra heildarsamninga eru: Í fyrsta lagi hefur náðst samkomulag um að stækka álbræðslu Ísals. Nauðsynleg aðstaða vegna stækkunar er umsamin. Í samkomulagi við Hafnarfjarðarbæ er samið um byggingu og rekstur nýrrar hafnaraðstöðu vegna stækkunarinnar, tækniaðstoð vegna stækkunarinnar og áframhaldandi rekstur er tryggður með sérstökum samningi milli Ísals og Alusuisse. Starfsleyfi fyrir rekstri stækkaðs álvers þ.e. allt að 200.000 tonna framleiðslugetu hafði verið útgefið 7. þessa mánaðar í samræmi við mengunarvarnareglugerð og lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Í öðru lagi er samið um að laga nokkur ákvæði aðalsamnings um álbræðslu að breytingum á íslenskum lögum og viðskiptaumhverfi, m.a. vegna aðildar Íslands að EES. Um er að ræða breytingar á starfsheimildum, forgangsréttarákvæðum, fjárhæð hlutafjár, reglum um sölu hlutabréfa í Ísal auk ákvæða um samningstíma og starfsréttindi við lok aðalsamnings. Í þriðja lagi er samið um breytingar á ákvæðum rafmagnssamnings Landsvirkjunar og Ísals, um viðbótarorkusölu, um verðlag á raforku til stækkunar álbræðslunnar og aðrar tengdar breytingar. Viðaukinn við raforkusamninginn hefur hlotið fullnaðarafgreiðslu í stjórn Landsvirkjunar. Í fjórða lagi er samið um tiltekna aðlögun skattareglna Ísals að gildandi skattareglum hér á landi, m.a. varðandi skattþrep, álagningu lágmarksgjalds, varasjóðstillag og rétt til að færa tap milli ára. Í tengslum við breytingar á skattlagningu er samið um framtíðarhlutdeild Hafnarfjarðarbæjar í framleiðslugjaldi og tengd atriði. Herra forseti. Áður en vikið er að hverjum þessara meginþátta vil ég stuttlega rifja upp aðdraganda málsins. Á liðnum árum hafa allmargir kostir varðandi aukna álframleiðslu við Straumsvík verið til athugunar án þess að þær athuganir hafi leitt til niðurstöðu. Þessar athuganir komust á nýtt stig í byrjun árs 1995 þegar Alusuisse-Lonza lýsti yfir vilja til að kanna með íslenskum stjórnvöldum hagkvæmni þess að auka álframleiðslu í Straumsvík. Niðurstaða sameiginlegra athugana varð sú að stækkun Ísals með þeim meginkostum um tækni sem kannaðir voru væru mjög hagstæðir. Stækkunin bætti nýtingu, aðstöðu og mannvirki sem fyrir væru. Alusuisse ákvað að halda áfram undirbúningi á þeim grundvelli að Ísal yrði stækkað og félagið stæði eitt að stækkuninni. Í maí sl. hófust síðan formlegar viðræður milli fulltrúa íslenskra stjórnvalda, Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarbæjar annars vegar og Alusuisse og Ísals hins vegar um stækkun álversins í Straumsvík. Niðurstaða viðræðna aðila lá fyrir í aðalatriðum um miðjan október sl. og fjallaði ríkisstjórnin um þá meginniðurstöðu á fundi 20. okt. 1995. Í kjölfar umfjöllunar í ríkisstjórn og stjórn Alusuisse-Lonza átti ég fund með aðalforstjóra og framkvæmdastjóra áldeildar Alusuisse-Lonza Holding Ltd. í Reykjavík 7. nóv. 1995. Á fundinum var undirritað sameiginleg yfirlýsing til að staðfesta annars vegar ákvörðun stjórnar Alusuisse-Lonza Holding Ltd. um að heimila Ísal að fjárfesta í nýjum 62.000 árstonna kerskála við Straumsvík og hins vegar ákvörðun ríkisstjórnar Íslands um að staðfesta fimmta viðauka við aðalsamning um álbræðslu í Straumsvík. Í yfirlýsingunni var staðfest að umhvrh. hefði gefið út starfsleyfi fyrir stækkun Ísals 7. þessa mánaðar. Fyrirtækinu var því heimilt að hefja þegar nauðsynlegar undirbúningsframkvæmdir við stækkunina. Samkvæmt samkomulagi í samningum þeim um stækkun Ísals, sem undirritaðir voru á undirskriftafundi í Reykjavík 16. nóv. 1995, er stefnt að því að nýi kerskálinn og önnur tengd aðstaða verði fullbyggð innan 24 mánaða og að rekstur kerskálans hefjist á síðasta ársfjórðungi ársins 1997. Uppbygging samninga um álbræðslu við Straumsvík frá 1966 hefur verið eftirfarandi: Í fyrsta lagi var í aðalsamningi milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse, sem hefur lagagildi hér á landi, kveðið á um starfsréttindi Ísals, byggingu og rekstur álbræðslunnar, fyrirheit og ábyrgðir af hálfu ríkisstjórnarinnar og Alusuisse, skipulag Ísals, skattamál, meðferð fjárfestingar, lausn deilumála, lagalega stöðu samninga og samningstímabil. Í öðru lagi voru síðan á grundvelli aðalsamnings gerðir samningar milli Landsvirkjunar og Ísals um orkusölu og milli Hafnarfjarðarbæjar og Ísals um lóðar- og hafnarmál. Loks voru á grundvelli aðalsamnings gerðir samningar milli Alusuisse og Ísals um sölu á afurðum, öflun hráefna, tæknilega og rekstrarlega aðstoð, auk samnings um hönnun og byggingu álbræðslunnar. Aðalsamningnum hefur áður verið breytt með fjórum viðaukum og hefur þeim verið veitt lagagildi hér á landi í samræmi við ákvæði staðfestingar laganna frá 1966. Hér er lögð til sambærileg málsmeðferð og að ákvæðum fimmta viðauka verði veitt lagagildi hér á landi. Við umfjöllun um frv. tel ég nauðsynlegt að greina á milli efnisatriði sem eru til staðfestingar Alþingis annars vegar og annarra ákvarðana vegna stækkunarinnar hins vegar sem þegar eru teknar samkvæmt lögum og krefjast ekki frekar lagalegrar staðfestingar. Staðfestingar er leitað á eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi er leitað staðfestingar á umsömdum breytingum á aðalsamningi en meginatriði þeirra verða breytingar á skattareglum, víðtækari starfsheimildir Ísals og framlenging samningstímabils. Í öðru lagi að staðfesta að skuldbindingar Hafnarfjarðarbæjar í samkomulagi um hafnaraðstöðu verði efndar. Efndir bæjarins á að nýr viðlegukantur verði tilbúinn til notkunar eigi síðar en í árslok 1997 séu jafngildar og þær væru skuldbindingar samkvæmt hafnarsamningi frá 1966. Í þriðja lagi að veita heimild til að semja við Hafnarfjarðarbæ um skiptingu framleiðslugjaldstekna af Ísal. Fyrir liggja ákvarðanir um eftirgreint: Í fyrsta lagi hefur fjórði viðauki rafmagnssamnings verið afgreiddur af stjórn Landsvirkjunar og er sá þáttur málsins ekki lengur til efnislegrar samþykktar eða synjunar af hálfu Alþingis. Í öðru lagi hefur starfsleyfi verið gefið út samkvæmt mengunarvarnareglugerð. Ég mun því víkja að þessum atriðum síðar í máli mínu. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að afmarka þau efnisatriði sem Alþingi fjallar beint um. Herra forseti. Samningar um stækkun Ísals eru mikilvægustu samningar sem gerðir hafa verið um erlenda fjárfestingu hér á landi frá því að aðalsamningur um álbræðslu í Straumsvík var undirritaður 1966. Framleiðslugeta álbræðslunnar er með samningnum nú aukin um 62.000 tonn af áli á ári og það er sama og framleiðslugeta álversins var í upphafi. Með samningnum er náð mikilvægum áfanga í frekari uppbyggingu iðnaðar hér á landi og í nýtingu orkuauðlindarinnar til atvinnusköpunar. Á liðnum tveimur áratugum hefur erlend fjárfesting verið lítil hér á landi samanborið við nágrannaríkin. Á þessu tímabili hefur erlend fjárfesting hér á landi verið um 0,1% af landsframleiðslu. Til samanburðar má nefna að erlend fjárfesting á Norðurlöndunum var á sama tímabili 0,7--0,9% af landsframleiðslu en nokkru hærri í ýmsum Evrópuríkjum eða á bilinu 2--3%. Fjárfesting í um 60.000 árstonna stækkun Ísals þýðir að erlend fjárfesting hér á landi verði um 0,7% af landsframleiðslu næstu árin og yrði sambærileg því sem gerist í nágrannaríkjunum. Með samningnum er því stigið mjög mikilvægt skref í aukningu erlendrar fjárfestingar hér á landi. Ýmislegt bendir til þess að áhugi erlendra aðila á að fjárfesta hér á landi sé að aukast. Bæði er þar um að nýja aðila að ræða svo sem Colombia Aluminium og Atlantsálaðilana en einnig er verið að vinna að lokaathugun á hagkvæmni þess að stækka Járnblendiverksmiðjuna. Mikilvægt er að vel takist til í þessum efnum og að kynning möguleika á að fjárfesta í orkufrekum iðnaði hér á landi sé rétt. Hún byggist á því mati að þar sé samkeppnisstaða Íslands best. Fyrirtæki í þessari grein eru yfirleitt stór á íslenskan mælikvarða, skapa mörg störf og þjóðhagsleg áhrif einstakra fjárfestinga eru mjög mikil. Víðtæk samstaða er um gildi erlendra fjárfestingar hér á landi. Meginmarkmið með aukinni erlendri fjárfestingu er augljós en rétt er að rifja stuttlega upp þau helstu. Í fyrsta lagi er markmiðið að styrkja eiginfjárstöðu íslensks atvinnulífs en eiginfjárstaða íslenskra fyrirtækja er að meðaltali lægri en í nágrannaríkjunum. Í öðru lagi að skapa ný störf. Í þriðja lagi að afla hlutafjár, þ.e. áhættufjár í atvinnuuppbyggingu í stað erlendra lána. Í fjórða lagi er mikilvægt markmið að flytja með fjármagni til landsins erlenda sérþekkingu, bæði stjórnunarlega og tæknilega. Í fimmta lagi má nefna að erlend þátttaka tryggir oft beinan aðgang að mörkuðum sem erlendur hluthafi ræður þegar yfir en slíkur aðgangur tryggir best fjárhagslegan grundvöll nýrra fjárfestinga. Þegar fjallað er um erlenda fjárfestingu er rétt að hafa í huga að átak varðandi erlenda fjárfestingu er aðeins einn þáttur í aðgerðum til að styðja við nýsköpun í atvinnulífinu. Mikilvægust þeirra aðgerða er að örva nýsköpun innan starfandi fyrirtækja og styðja við innlenda frumkvöðla og smærri atvinnurekstur. Unnið er ötullega að þeim málum á vegum ríkisstjórnarinnar, m.a. með sérstöku átaki til atvinnusköpunar á vegum iðnaðarráðuneytisins sem kynnt verður fjótlega. Ný erlend fjárfesting kemur því til viðbótar og styrkir í raun aðrar aðgerðir til nýsköpunar. Stækkun Ísals er þjóðhagslega mjög mikilvæg. Stækkun álversins skapar 90 varanleg störf. Margfeldnisáhrifin leiða til þess að um 300 ný störf skapast. Velta stækkaðs álvers eykst um rúmlega 6 milljarða kr. og miðað við spár til lengri tíma um verð á áli gæti útflutningur áls orðið yfir 16 milljarðar á ári. Fjárfesting eykst um 7,5 milljarða kr. árið 1996 og 9 milljarða kr. árið 1997 miðað við núverandi áætlanir eða um 10--11% frá því sem orðið hefði að óbreyttum horfum. Þar af eru alls tæplega 14 milljarðar kr. vegna stækkunar álversins og hafnaraðstöðu en um 3 milljarðar vegna fjárfestingar í raforkumannvirkjum. Rúmlega þriðjungur þessarar eftirspurnar eða sem svarar til 0,6--0,7% af landsframleiðslu hvort ár fer til innlendra aðila. Ársverk vegna framkvæmdanna verða alls um 750 sem bætir 2--3% við ársverk í byggingarstarfsemi árið 1996--1997 þar sem framleiðsluþættir hafa verið vannýttir að undanförnu. Tímasetning framkvæmdanna er því hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Skal nú vikið að efni frv. og meginatriðum fimmta viðaukans. Þær breytingar sem samið er um eru þessar helstar: Samkomulag er um að laga skattareglur Ísals að þeim breytingum á íslenskum skattalögum sem tekið hafa gildi frá því aðalsamningur var endurskoðaður árið 1985. Jafnframt er samkomulag um að hluti af þeirri aðlögun komi til framkvæmda vegna yfirstandandi tekjuárs. Aðrir þættir koma til framkvæmda í áföngum á árunum 1997, 1998 og 2004. Þannig er samið um að gildandi skattprósenta Ísals sem er stighækkandi á bilinu 35--55% verði aðlöguð gildandi skatthlutfalli og að tekjuskattsprósenta Ísals verði frá og með tekjuárinu 1995 jafnhá og nú er hjá íslenskum hlutafélögum eða 33%. Fyrirtækið mun þó ekki hafa heimild til þess að greiða út skattfrjálst arð allt að 10% af nafnverði hlutafjár svo sem er um íslensk hlutafélög. Jafnframt þessu er samið um að réttur Ísals til að leggja 20% í varasjóð falli niður í árslok 1996 en félagið fái frá 1. jan. 1997 rétt til að færa tap milli ára í allt að fimm ár svo sem er hjá íslenskum hlutafélögum. Félagið fær aðeins rétt til að yfirfæra tap sem kynni að myndast frá og með árinu 1997 en ekki tap vegna fyrri ára. Þá er samkomulag um að fastagjald Ísals verði eftir stækkun lækkað úr 20 dollurum á framleitt tonn í 10 dollara á tonn. Komi sú breyting til framkvæmda í upphafi fyrsta heila rekstrarárs stækkaðs álvers eða frá 1. jan. 1998. Samkomulag er um að tilhögun á greiðslu gjaldsins verði óbreytt til ársloka 2004, frá 1. jan. 2005 er samið um að gjaldið verði aðeins frádráttarbært frá tekjum svo sem er um fasteignagjöld og gjöld sem nú leggjast á veltu hlutafélaga en ekki frádráttarbær frá tekjuskattsgreiðslum eins og nú er. Skatttekjur á Íslenska álfélaginu hf. eru aðallega þríþættar. Í fyrsta lagi gjöld sem leggjast á launagreiðslur og Ísal greiðir samkvæmt ákvæðum aðalsamningsins. Þær greiðslur eru sambærilegar því sem íslensk fyrirtæki greiða almennt og munu skatttekjur þessar aukast í réttu hlutfalli við fjölgun starfa. Í öðru lagi lágmarksframleiðslugjald sem lagt er á sem fast gjald í Bandaríkjadollurum á hvert framleitt og útskipað tonn af áli frá Ísal. Þetta gjald er mjög hliðstætt því sem innlend fyrirtæki greiða í fasteignagjöld og þau smærri gjöld sem leggjast á veltu fyrirtækja nú. Í þriðja lagi tekjutengt framleiðslugjald sem lagt er á sem ákveðinn hundraðshluta af nettóhagnaði hvers árs. Samkvæmt áætlunum, sem gerðar hafa verið um rekstur Ísals eftir stækkun, mun beinn framleiðslukostnaður í stækkun álversins verða allnokkru lægri en í núverandi álveri. Afkoman mun því batna og skattgreiðslur líklega aukast verulega. Með hliðsjón af því að mestur hluti fjárfestingarinnar, um ¾ hlutar, eru tæki og vélar sem afskrifast á fyrstu sjö rekstrarárum stækkunarinnar koma jákvæð áhrif stækkunarinnar á reiknaða afkomu, þó fyrst og fremst til eftir sjöunda heila starfsár nýja kerskálans. Eftir það verður afkoma stækkaðs álvers betri og líkur á mun hærri tekjuskattsgreiðslum en af rekstri Ísals í óbreyttri mynd. Miðað við álverð á bilinu 1.600--1.700 Bandaríkjadali á tonn gætu tekjuskattsgreiðslur eftir árið 2004 orðið á bilinu 1,3--2 milljarðar kr. Til þess tíma yrðu tekjuskattsgreiðslur nokkuð lægri miðað við sama álverð. Áætlanir sýna að skattbyrði Ísals verður sambærileg og skattbyrðin hefði orðið ef félagið hefði verið skattlagt samkvæmt íslenskum skattareglum. Samhliða breytingum á skattlagningu Ísals hefur tekist samkomulag við Hafnarfjarðarbæ um hlutdeild bæjarins í framleiðslugjaldi Ísals. Samkomulagið er fylgiskjal með frv. Með samkomulaginu hefur náðst sátt milli ríkisins og bæjarins um hlutdeild hans í tekjum af þessu stærsta iðnfyrirtæki í Hafnarfirði. En hlutdeild bæjarnins hefur verið tilefni deilna milli aðila á liðnum árum. Framtíðarhlutdeild bæjarins í lágmarksframleiðslugjaldi tryggir bænum sambærilegar tekjur og ef Ísal hefði greitt fasteignagjald álagt sem 0,75% gjald af gildandi fasteignamati. Auk skattamála eru aðrar breytingar á aðalsamningi milli aðila þessar helstar: Ákvæði aðalsamnings um framleiðsluafköst álbræðslunnar eru einfölduð þannig að fjárhagslegar og tæknilegar rekstrarforsendur ráði framleiðsluafköstum á hverjum tíma. Ákvæðum aðalsamnings, sem takmarkar starfsréttindi Ísals, er breytt þannig að starfsréttindi Ísals verða hér eftir háð ákvæðum laga um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi eins og þau eru á hverjum tíma. Í ljósi breyttra rekstrarforsendna og ákvæða laga hér á landi eru ákvæði aðalsamnings um lágmarksrekstrarfé á Íslandi felld niður. Ákvæði aðalsamnings um lágmarkshlutfall hlutafjár af bókfærðu verði fastafjármuna er fellt niður. Þess í stað er vísað til ákvæða hlutafélagalaga um lágmarkshlutafé og skilyrði til hlutafjárlækkunar. Ákvæði aðalsamnings um rétt til að selja hlutabréf í Ísal eru rýmkuð þannig að heimildin takmarkist ekki við 50% af heildarhlutafé eins og nú er. Formlegt samþykki ríkisstjórnarinnar er áskilið en það skal að jafnaði veita ef um er að ræða traust fyrirtæki innan OECD-ríkjanna. Ákvæðum aðalsamnings um forgangsrétt starfsliðs og verktaka til vinnu og íslenskra verktaka til verktöku er breytt og skýrð í ljósi aðildar Íslands að samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Í tengslum við stækkun álversins er jafnframt samið um framlengingu aðalsamnings og fylgisamninga um 10 ár, þ.e. til 1. okt. árið 2014. Þá er samið um viðbótarrétt til framlengingar aðalsamnings um önnur 10 ár frá 1. okt. árið 2014 en þá ætti aðalsamningurinn í síðasta lagi að renna út samkvæmt gildandi ákvæðum. Samið er um starfsréttindi Ísals að loknum umsömdum samningstíma aðalsamnings en félagið verður eftir það alfarið háð íslenskum lögum. Kveðið er skýrt á um hvað verði um eignir Ísals í lok starfsemi félagsins. Eðlilegt þykir að leggja þá kvöð á Ísal að eignir verði fjarlægðar ef starfsemi álbræðslunnar verður hætt og svæðið rýmt þannig að aðstöðuna megi nýta til nýrrar framleiðslu eða annarrar starfsemi. Herra forseti. Ég hef nú rakið efni frv. og fjallað í stuttu máli um fyrirhugaða stækkun. Ég mun ekki fjölyrða frekar um einstök efnisatriði. Að lokum vil ég fara nokkrum orðum um tvo mikilvæga þætti málsins. Í fyrsta lagi varðandi umhverfisstarfsleyfi. Í tengslum við stækkunina er ekki gerð tillaga um breytingu á meginákvæðum aðalsamnings um mengunarmál. Ákvæðin sem eru í 12. gr. aðalsamnings leggja á Ísal þá skuldbindingu að gera ráðstafanir til að draga úr mengun í samræmi við góðar venjur í iðnaði og í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Þrátt fyrir þessi ótvíræðu ákvæði þótti eðlilegt að fyrirtækið mundi sækja um umhverfisstarfsleyfi samkvæmt lögum. Félagið lagði inn umsókn sem fékk venjubundna meðferð að lögum. Starfsleyfi var síðan gefið út 7. þessa mánaðar í samræmi við ákvæði mengunarvarnareglugerðar nr. 48/1994, með áorðnum breytingum, sem sett er samkvæmt lögum nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, með áorðnum breytingum. Starfsleyfið uppfyllir þau skilyrði sem þar eru sett. Starfsleyfið verður birt í B-deild Stjórnartíðinda. Starfsleyfið og málið í heild hefur nú fengið lögmæta og eðlilega fullnaðarafgreiðslu þar til bærra stjórnvalda að lögum. Við umfjöllun um starfsleyfi vegna stækkunar er rétt að minna á að ál hefur verið framleitt í rúman aldarfjórðung á Íslandi. Mengun frá framleiðslunni var nokkuð lengi framan af, en engin minnstu óþægindi hafa orðið af því frá upphafi. Mikilvægt er að hafa þetta í huga með tilliti til þess að magn af flúoríðum og ryki sem fer væntanlega út í umhverfið eftir stækkun verður minna en fór út í andrúmsloftið öll árin fyrir 1992. Útblástur brennisteinstvíoxíðs mun allt að því tvöfaldast. Brennisteinstvíoxíðsmengun hefur hins vegar ekki verið vandamál á Íslandi og ekkert bendir til þess að hún verði það þrátt fyrir þá aukningu sem hér er gert ráð fyrir. Nýi kerskálinn verður byggður í samræmi við þá tækni sem nú er notuð í eldri kerskálum. Þetta þýðir að mengun upp um kerskálaþakið verður sambærileg við það sem er í eldri skálum. Ný þurrhreinsistöð verður byggð eftir bestu tækni og mun skila mun betri heinsun á flúoríðum en eldri hreinsunarstöðvar. Losun flóríða í andrúmsloftið frá viðbótarframleiðslunni verður því mun minni en frá núverandi framleiðslu. Í öðru lagi varðandi orkusölusamning. Útreikningar Landsvirkjunar staðfesta að núvirtur hagnaður af fjórða viðaukanum við rafmagnssamninginn verður um 8 milljarðar kr. miðað við grundvallarforsendur og um 80% líkur eru á því að arðsemi af nauðsynlegum fjárfestingum Landsvirkjunar vegna viðaukans verði 15% eða meira og nánast engar líkur á því að fjárfestingin skili minni arði en 5,5%. Samkvæmt þessu telur Landsvirkjun að samningurinn uppfylli skilyrði 13. gr. laga um Landsvirkjun, nr. 42/1983, um að þeir megi ekki að dómi ráðherra valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið. Að fenginni jákvæðri umsögn Þjóðhagsstofnunar staðfesti ég niðurstöðu Landsvirkjunar og staðfesti samninginn samkvæmt 13. gr. laga um Landsvirkjun, nr. 42/1983, með sérstöku bréfi til Landsvirkjunar, dags. 15. nóv. 1995. Fjórði viðauki við orkusölusamninginn hefur því hlotið fullnaðarafgreiðslu lögum samkvæmt. Herra forseti. Ég ítreka þjóðhagslegt mikilvægi þessa máls og vonast eftir að góð samstaða verði um málið. Legg ég til að frv. þessu verði eftir 1. umr. vísað til hv. iðnn. sem mun verða veitt öll nauðsynleg aðstoð og viðbótarupplýsingar til að leggja lokamat á málið.

[14:03] Virðulegur forseti. Nýlega var sagt frá nýju rækjuskipi sem væri að bætast í flota Íslendinga.  Hér erum við hins vegar að fjalla um staðfestingu á samningi sem er nú loks á borðinu eftir mikla vinnu og mikinn fjáraustur úr ríkissjóði, eftir margar atrennur, ferðalög stjórnskipaðra nefnda og fundahöld heima og erlendis árum saman. Við þekkjum þennan feril sem er varðaður yfirlýsingum og jafnvel undirskriftum af mörgu tagi, ekki endilega í tengslum við þetta álver heldur eitthvert annað álver, að ekki sé verið að rifja upp málmblendi eða annað frá enn lengra liðnum árum. Það er í rauninni með ólíkindum hversu mikið hefur verið haft fyrir þessum áfanga í atvinnusögu landsins sem nú er til umræðu, áfanga sem skapar þó ekki fleiri störf til lengdar en fyrrgreind rækjuskip eða áðurnefnd aukin umsvif Flugleiða í millilandaflugi. Til skamms tíma var sagt að eftir stækkun álversins hefði varanlegum störfum í álverinu fjölgað um 72, en nú hef ég séð í greinargerð með frv. að þau eru talin verða 90. Auk þess eru svo auðvitað margfeldisáhrif, en svo er vissulega einnig með önnur aukin umsvif á öðrum sviðum atvinnulífsins. Það er ekkert leyndarmál að kvennalistakonur hafa ekki verið sáttar við áherslur stjórnvalda í atvinnumálum og það ofurkapp sem lagt hefur verið á að auka mengandi stóriðju í landinu. Ástæðan er vitanlega umhyggja fyrir náttúru landsins og umhverfi og ekki síst sú ástæða að við erum sannfærðar um það að möguleikar okkar í atvinnusköpun og eflingu atvinnulífsins eru miklu meiri á öðrum sviðum og að stóriðjustefnan gæti beinlínis spillt fyrir þeim möguleikum. Sérstaða okkar Íslendinga felst fyrst og fremst í tiltölulega óspilltu umhverfi sem við ættum raunar að leggja miklu meira á okkur við að bæta og vernda. Þessi sérstaða gefur okkur margvísleg tækifæri á sviði matvælaframleiðslu og í ferðaþjónustu, svo eitthvað sé nefnt, og þarf ekki að tala um nokkra tugi starfa heldur störf í þúsunda tali. Það er ólíku saman að jafna hvað stjórnvöld eru tilbúin að leggja á sig til að efla stóriðju í landinu eða t.d. til að stuðla að eflingu ferðaþjónustu. Í öðru lagi er svo verulega gagnrýnisvert hversu íhaldssamir ráðamenn eru á úrræði og sjá skammt fram á veginn þegar um er að ræða stóriðju og nýtingu vatnsorkunnar sem er sjálfsagt að virkja og nýta á skynsamlegan hátt eftir því sem hægt er. Við kvennalistakonur höfum t.d. ítrekað reynt að vekja athygli þeirra og áhuga á framleiðslu vetnis, en allt bendir til þess að vetni verði eldsneyti framtíðarinnar og ekki er minna um vert að framleiðsla og notkun vetnis veldur ekki umhverfismengun. Íslendingar gætu náð forskoti á því sviði ef áhugi og vilji væri fyrir hendi og einhvern tíma kemur að því að flestir vildu þá Lilju kveðið hafa. En framtíðarsýn af þessu tagi á líklega ekki upp á pallborðið hjá núverandi valdhöfum frekar en hinum fyrri sem við höfum reynt að ýta við, en vel má vera að við gerum frekari tilraun til þess áður en langt um líður. Það verður hins vegar að bíða betri tíma og mun ég nú snúa mér að málefni dagsins í dag eða eigum við að segja atvinnukosti gærdagsins með tilvísun til þess sem ég sagði hér áðan. Það er þá fyrst til að taka að ég tel stækkun álversins í Straumsvík skásta kostinn af þeim hugmyndum sem til umræðu hafa verið á undanförnum árum. Þessi kostur hefur að mínum dómi minnst umhverfisspjöll í för með sér, þ.e. vegna byggingarframkvæmda og framkvæmda sem nauðsynlegar eru á vegum Landsvirkjunar til þess að tryggja nægilega orku til álframleiðslunnar. Hitt er svo aftur verulega gagnrýni vert að í því starfsleyfi til álversins sem umhvrh. hefur nú þegar gefið út og er margítrekað tekið fram í greinargerð og fylgiskjölum að sé endanlegt eru ekki gerðar ýtrustu kröfur um varnir gegn mengun sem framleiðslan óhjákvæmilega veldur. Þetta er þeim mun furðulegra þar sem forráðamenn álversins í Straumsvík eru yfirlýstir umhverfisverndarsinnar og ættu því ekki að hafa neitt á móti því að uppfylla slíkar kröfur sem væru a.m.k. á svipuðu róli og það besta í nágrannalöndum okkar. Þessi afstaða var alls ekki fyrir hendi fyrr á árum, enda kunnu Íslendingar lítið fyrir sér í umhverfismálum og gerðu litlar sem engar kröfur þegar álverið hóf rekstur sinn á 7. áratugnum og mengun í Straumsvík var gríðarlega mikil mörg fyrstu árin. Á síðari árum hefur hins vegar markvisst verið unnið að því að draga úr mengun og náðst verulegur árangur. En auðvitað hefur framleiðslan alltaf mengun í för með sér, það er óhjákvæmilegt og því er brýnt að halda vöku sinni og slaka hvergi á kröfum. Skipulag ríkisins kynnti á sl. sumri fyrirhugaða stækkun álversins í Straumsvík og mat á umhverfisáhrifum vegna hennar og Hollustuvernd ríkisins kynnti nokkru síðar tillögu sína að starfsleyfi til álversins vegna stækkunarinnar. Þingflokkur Kvennalistans nýtti rétt sinn í báðum tilvikum til að gera athugasemdir eins og nokkrir aðilar aðrir gerðu. Ég ætla með leyfi hæstv. forseta að vitna í athugasemdir Kvennalistans til Hollustuverndar ríkisins þar sem sagði m.a.: ,,Í tillögu að starfsleyfi sem nú liggur fyrir frá Hollustuvernd ríkisins eru hins vegar ekki gerðar jafnítarlegar kröfur um mengunarvarnir og víða annars staðar þar sem sífellt er verið að herða kröfur um mengunarvarnir í samræmi við nútímaviðhorf í umhverfismálum. Sú niðurstaða vekur undrun og vonbrigði þar sem ástæða var til að ætla að öðruvísi yrði staðið að málum. Vísast þar m.a. til yfirlýsingar ráðherra í tengslum við undirbúning undir rekstur álvers á Keilisnesi, en þá var ítrekað staðhæft að kröfur yrðu jafnstrangar og gilda um ný álver í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum.`` Rétt er að minna sérstaklega á skriflegt svar Guðmundar Bjarnasonar, þáv. heilbrrh. og núv. umhvrh., sem hann gaf árið 1989 við fyrirspurn um mengunarvarnir í nýju álveri. Hann sagði þá m.a.: ,,Að mati ráðuneytisins þarf að gera þær kröfur sem almennt eru gerðar vegna rekstrar nýrra álvera í heiminum í dag.`` Af því tilefni hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort hæstv. umhvrh., Guðmundur Bjarnason, hefur ekki kynnt sér þær kröfur sem almennt eru gerðar vegna rekstrar nýrra álvera í heiminum í dag, en hann hefur nú eins og fram er komið gefið út stafsleyfi vegna stækkunar álversins í Straumsvík þar sem ekki eru gerðar jafnstrangar kröfur um mengunarvarnir og víða annars staðar. Og maður spyr sig hvernig hæstv. ráðherra ætlar að verja það á alþjóðavettvangi að hann skuli ekki sýna meiri metnað þegar hann fær gullið tækifæri til þess. Afstaða hans og gerðir í þessun efnum hafa valdið okkur miklum vonbrigðum. Í þessum athugasemdum okkar til Hollustuverndar töldum við líka ástæðu til þess að minna á afstöðu Hollustuverndar ríkisins sem kom fram í bréfi til iðnn. neðri deildar Alþingis í maí 1990 þar sem Hollustuvernd var að fjalla m.a. um vothreinsibúnað fyrir brennisteinsdíoxíð og bendir þar m.a. á að vothreinsibúnaður yki hreinsun flúoríðsambanda úr afsogslofti frá kerum. Hollustuvernd lagði áherslu á það að brennisteinsdíoxíðmengun gæti haft skaðleg áhrif á umhverfið ef ekki kæmi til vothreinsun og að líkur væru á auknu brennisteinsinnihaldi í forskautum, en samkvæmt upplýsingum áliðnaðarins mundi í framtíðinni reynast erfitt að fá skaut með lágu brennisteinsinnihaldi. Það var einnig tekið fram að á hinum Norðurlöndunum væri krafist vothreinsunar kergasa í álverksmiðjum og ef reist yrði 200 þús. tonna álver án vothreinsunar mundi losun brennisteinsdíoxíðs út í andrúmsloftið á Íslandi aukast verulega eða um 50% þó aðeins væri miðað við 2% brennisteinsinnihald í skautum og þar var þó reyndar undanskilin brennisteinsmengun frá millilandaskipum. Með leyfi hæstv. forseta vitna ég beint áfram í þessar athugasemdir þar sem segir: ,,Í ljósi þessara ábendinga er tillaga Hollustuverndar um starfsleyfi fyrir stækkað álver lítt skiljanleg. Í lið 2.1.7 er lagt til að magn mengunarefna í útblásturslofti frá kerskálum megi vera allt að 1,2 kg/tonn af heildarflúoríði, 1,5 kg/tonn af ryki og 21 kg/tonn af brennisteinstvíoxíði. Að undanskildu rykmagni eru þessi mörk miklu hærri en krafist er í Noregi og víðar. Í Noregi eru mörkin 0,4 kg á tonn af flúoríði og 2 kg/tonn af brennisteinstvíoxíði að því er fram kemur í umsögn Náttúruverndarráðs um mat á umhverfisáhrifum vegna stækkunar álvers í Straumsvík frá 21. ágúst sl. Í tillögu Hollustuverndar að starfsleyfi er ekki gerð krafa um vothreinsibúnað og þessi gríðarlegu háu mörk fyrir brennisteinstvíoxíð eru byggð á því að árlegt meðaltal brennisteinsinnihalds í rafskautum sé 2% en fyrir fimm árum taldi stofnunin að skaut með svo lágu brennisteinsinnihaldi yrðu torfengin.`` Í lokin sögðum við í þessum athugasemdum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þingflokkur Kvennalistans telur nauðsynlegt að herða kröfur um mengunarvarnir frá því sem gert er ráð fyrir í tillögu Hollustuverndar að starfsleyfi fyrir stækkaða álverksmiðju í Straumsvík, lækka leyfileg mörk fyrir heildarflúoríð og brennisteinstvíoxíð og setja skilyrði um vothreinsun. Það er fullkomlega óeðlilegt að gera minni kröfur í þessum efnum en t.d. Norðmenn gera til minni og endurnýjaðra álverksmiðja þar í landi.`` Embættismenn Hollustuverndar létu sér hins vegar því miður ekki segjast þrátt fyrir háværa gagnrýni, og þar voru vitanlega fleiri að verki heldur en þingflokkur Kvennalistans, t.d. Náttúruverndarráð o.fl. Og það undarlega var að þeir fengust ekki til að skýra það á skiljanlegan hátt hvers vegna þeir höfðu skipt um skoðun í þessu efni á þessum tíma. Hæstv. umhvrh. trúir og treystir sínum embættismönnum, sem kannski er ekki að undra, og samþykkir því miður allt saman. Ég hlýt að harma þetta metnaðarleysi íslenskra stjórnvalda, sem mér finnst tæpast verða skýrt með öðru en því að þau hafi látið löngun sína í þessar framkvæmdir bera alla skynsemina og metnaðinn ofurliði, þau hafi sem sagt gefið fyrirtækinu, sem er þó margyfirlýst sem sérstaklega áhugasamt um verndun umhverfisins, afslátt af kröfunum um mengunarvarnir. Þetta atriði vegur þyngst í mínum huga þegar reynt er að vega og meta kosti og galla þessa samnings og tilheyrandi aðgerða. Það er ýmislegt fleira að athuga í sambandi við þetta mál sem við vitum þó miklu minna um, svo sem um skattamál og önnur gjöld, sem samið hefur verið um. Ég get ekki sagt að ég sé stórum fróðari eftir lestur greinargerðar og fylgiskjala eða af því að hlýða á hæstv. iðnrh., en vonandi fæst einhver botn í það á næstu dögum. Orkuverðið er náttúrlega kapítuli út af fyrir sig. Um það er hins vegar dálítið erfitt að tala þar sem það er algert leyndarmál enn þá, nema að því leyti að við vitum að það er verulega lægra en núverandi verð og það á algerlega að fylgja heimsmarkaðsverði á áli. Auðvitað er hverjum manni það skiljanlegt að Landsvirkjun vilji fyrir hvern mun selja orkuna sem hefur beðið beisluð árum saman eins og prinsessa í álögum og haldið fyrirtækinu í skuldafjötrum. En það er út af fyrir sig stórmál að það á að tengja það algerlega heimsmarkaðsverði á áli og að það á að fylgja því. Það getur auðvitað haft í för með sér alvarlegar sveiflur í efnahagslífinu. Við þekkjum mætavel hvernig sveiflur í sjávarútveginum geta leikið okkar efnahagslíf og nú verðum við sem sagt sett í þá stöðu að verða enn háðari sveiflum í álverði en verið hefur. En Landsvirkjun hefur væntanlega gert þennan samning með opin augun, ef hægt er að orða það svo, og skiljanlegt að hún vilji fyrir hvern mun selja orkuna. Hún fagnar því auðvitað að fá tækifæri til frekari framkvæmda, en leyndin sem hvílir yfir raforkuverðinu til Ísals vekur upp tortryggni og spurningar. Það er eðlilegt að draga þá ályktun af þessari leynd að verðið sé svo lágt að aðrir orkukaupendur megi ekki frétta af því. Og það er vitanlega sannleikurinn. Það eru ekki nokkur líkindi til þess að nýir orkukaupendur fengju sömu kjör, því að nýjar virkjanir gefa ekki tilefni til neinna útsölukjara. Ég dreg það út af fyrir sig ekki í efa að Landsvirkjun meti það rétt að hún hafi hagnað af þessari orkusölu til Ísals miðað við núverandi aðstæður, en það hvarflar naumast að nokkrum manni að aðrir gamlir og góðir viðskiptavinir Landsvirkjunar séu að greiða verð sem er eitthvað í námunda við þau kjör sem Ísal nýtur. Og víst er að Rafmagnsveitur ríkisins telja sig ekki of sælar af þeim viðskiptum og gætu áreiðanlega hugsað sér að sitja við sama borð og Ísal. Reyndar sá ég einhvers staðar haft eftir upplýsingafulltrúa Landsvirkjunar að það væri ljóst að þessir samningar gerðu Landsvirkjun hæfari til að þjóna almenningi og bjóða hagstæðari kjör á rafmagni í framtíðinni. En slíkar yfirlýsingar minna á hefðbundnar fullyrðingar um að efla þurfi fyrirtækin í landinu svo að þau geti greitt hærri laun, sem er auðvitað rétt út af fyrir sig. En það kemur bara aldrei að síðari liðnum í þessari fullyrðingu því að þá má ekki hreyfa þann lið af einhverjum öðrum orsökum. Annað í þessu sambandi er sannarlega áhyggjuefni. Ísal kaupir nú um 37% allrar raforku frá Landsvirkjun, en eftir stækkun álversins verður það hlutfall komið yfir 60%. Og það finnst mér ekki hyggilegt. Svo eru menn að gæla við hugmyndir um fleiri álver, enda eru nú í tísku hópferðir hingað frá ýmsum löndum til þess að kynna sér möguleika á framleiðslu áls hér á landi. Þessar áherslur eru satt að segja ekki sérlega gáfulegar, því að það hafa aldrei þótt búhyggingi að bera öll eggin í sömu körfu. Ég hugsa til þess með ugg ef sumum yrði að þeirri ósk sinni að hér spryttu upp ein þrjú álver til viðbótar, eins og virðist vera í umræðunni. Þá yrðu þessi hlutföll raforkukaupenda enn óhagstæðari. Er það í raun og veru það sem við viljum? Ég teldi það afar hættulega þróun. Ég tel að við eigum að stefna að aukinni fjölbreytni í íslensku atvinnulífi, skjóta undir það fleiri stoðum eins og klisjan hljómaði til skamms tíma, sem er reyndar ágætis klisja að mínum dómi. Herra forseti. Mér hefur orðið tíðrætt um ókostina við stækkun álversins í Straumsvík, enda finnst mér nauðsynlegt að menn séu meðvitaðir um þá og geri sér fyllilega grein fyrir afleiðingum þess sem hér er lagt til að samþykkja. Vissulega munu framkvæmdir við stækkun álversins, svo og framkvæmdir á vegum Landsvirkjunar hennar vegna, örva a.m.k. tímabundið efnahags- og atvinnulíf þjóðarinnar og verða umtalsverður búhnykkur, eins og ég las einhvers staðar haft eftir þjóðhagsstjóra. Að framkvæmdum loknum hafa þær leitt til fjölgunar varanlegra starfa. Þau verða í álverinu sjálfu um 90, að því að nú er fullyrt, og margfeldisáhrif gætu að mati Byggðastofnunar leitt til varanlegrar heildaraukningar um allt að 300 ársverka. Sannarlega munar um það, þótt hér sé að vísu aðeins um brot af heildarmannafla að ræða sem er áætlaður um 132 þúsund ársverk. En hvert eitt starf er hins vegar mikilvægt í því ástandi sem við er að búa í atvinnulifinu um þessar mundir. Á það legg ég áherslu og vil skoða þetta allt saman með jákvæðum huga með tilliti til þess. Framkvæmdirnar sjálfar taka að vísu stuttan tíma, en vegna þeirra skapast alls um 750--800 ársverk næstu tvö árin og þar er því um tímabundna aukningu að ræða. Hins vegar skal ekki vanmeta líkleg jákvæð áhrif þessa samnings á þróun og eflingu atvinnulífsins. Mönnum eykst væntanlega bjartsýni og áræði til aukinna umsvifa á ýmsum sviðum og það er ekki lítils virði. Skuggahliðin í því dæmi er sú að hér er um staðbundna þenslu, ekki bara tímabundna heldur staðbundna þenslu að ræða, og jafnframt þessum framkvæmdum er talin ástæða til að vara við þenslu á öðrum sviðum og væntanlega einnig á öðrum svæðum. Það er lögð mikil áhersla á nauðsyn áframhaldandi aðhalds í framkvæmdum og rekstri á vegum ríkisins til þess að vega upp á móti þensluáhrifum. Menn eiga reyndar eftir að átta sig á heildaráhrifum, sem koma væntanlega mjög misjafnlega fram eftir landshlutum. Herra forseti. Ég hef áheyrnaraðild að iðnn. og á því kost á að fá þar upplýsta einhverja leyndardóma og fá svör við ýmsum spurningum sem hafa vaknað, en miðað við það sem hér og nú liggur fyrir er mat mitt þetta: Jákvæðu hliðar málsins eru fyrst og fremst þær að þessar framkvæmdir munu verka sem vítamínsprauta fyrir efnahags- og atvinnulíf okkar nú um stundir, en að vísu að stærstum hluta tímabundið. 200--300 varanleg störf munu skapast vegna þessara framkvæmda, sem eru reyndar tiltölulega fá störf miðað við allan tilkostnaðinn. Neikvæðu hliðar málsins eru m.a. þær að það er óhyggilegt að eitt fyrirtæki verði svo gríðarlega stór kaupandi að orkunni frá Landsvirkjun, þ.e. að rúmlega 60% eins og verður að stækkun lokinni. Það er erfitt að meta hvort fullyrðingar Landsvirkjunar standast um ágæti orkuverðssamningsins ef tillit er tekið til allra þátta, en þar munar væntanlega mest um þá staðreynd að orkan yrði annars áfram óseld. Veigamesta atriðið er þó að mínu mati það, að enda þótt stækkun álversins í Straumsvík sé skásti kosturinn af þeim möguleikum sem hafa verið til skoðunar á sviði stóriðju og líklegastur til að valda minnstum umhverfisspjöllum, þá eru ekki gerðar nægilega strangar kröfur til mengunarvarna. Það veldur miklum vonbrigðum og er að mínu mati grafalvarlegt mál.

[14:26] Herra forseti. Ég tel að hér sé komið á dagskrá Alþingis viðamikið mál sem krefjist allítarlegrar umræðu. Af þeim ástæðum óskuðum við þingmenn Alþb. og óháðra eftir því að umræðutíminn yrði tvöfaldaður vegna þess að hér er um að ræða allflókið mál. Hins vegar verð ég að segja að ég get því miður ekki skrifað upp á það að hér séu á ferðinni þau kaflaskil í íslensku atvinnulífi sem mér finnst að hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstjórn tali gjarnan um í þessu samhengi. Það er þess vegna villandi, að ekki sé meira sagt, að tala t.d. um mikilvægustu samninga frá 1966, þjóðhagslega mjög mikilvæga samninga og annað af því tagi, vegna þess að þar með er verið að gefa í skyn að þetta mál sé stærra efnislega fyrir hina atvinnulausu eða atvinnulitlu á Íslandi en það raunverulega er. Þess vegna er ég alveg sammála hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur um innganginn í hennar ræðu. Ég held að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að tíðindin atvinnulega í þessu dæmi eru ekki eins stór og ríkisstjórnin vill vera láta. Engu að síður hafa ummæli hennar og einstakra ráðherra til þessa vakið upp væntingar út um allt þjóðfélagið. Maður hefur heyrt dæmi um það að menn séu að festa kaup á atvinnutækjum, á bílum eða jafnvel íbúðum eða jafnvel að flytja til Reykjavíkur um langan veg til þess að eiga aðild að hinni miklu veislu sem hæstv. iðnrh. kveðst vera að boða til í landinu með þessum samningi. Ég held að sú uppsetning mála verði að flokkast undir hreina blekkingarstarfsemi vegna þess að þannig liggja hlutirnir í raun og veru ekki. Staðreyndin er auðvitað sú að núna, mörgum mánuðum eftir að ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. kemur til valda, ríkisstjórn með flokkinn innan borðs, Framsfl., sem lofaði 12 þúsund nýjum atvinnutækifærum. Nú er staðan þessi, hæstv. forseti. Atvinnuleysi hefur aldrei verið meira á Íslandi en í dag. Og það er því miður augljóst mál að þessi samningur slær ekki á þá bylgju atvinnuleysis sem við höfum horft á að undanförnu. Þess vegna er nauðsynlegt að draga þetta fram, hæstv. forseti, og skora á hæstv. ríkisstjórn að taka öðruvísi á uppsetningu þessara mála en hún hefur gert, tala ekki um þetta sem endanlega frelsun og lausn fyrir Íslendinga. Auðvitað má segja, hæstv. forseti, að ríkisstjórninni sé að vissu leyti vorkunn í þessu efni. Í fyrsta lagi vegna þess að hún hefur ekkert verið að gera í atvinnumálum. Hún verður því að reyna að sýnast í þessu máli þó lítið sé. Í öðru lagi vegna þess að heilu iðnaðarráðherrarnir hafa hrökklast frá og jafnvel alla leið til Finnlands, fyrst upp á Arnarhól og svo til Finnlands, vegna þess að þeir gátu ekki einu sinni gert samning eins og þennan. M.a. sprengdi Alþfl. stjórnarsamstarf vinstri flokkanna 1991 vegna þess að hann vildi leggja svo mikla áherslu á álver sem annars væri kannski ekki í boði. Það er búið að byggja upp langtíma pólitískar væntingar í kringum þetta mál og þannig séð er þeim auðvitað nokkur vorkunn, þeim ráðherrum sem tala fyrir málinu en ég segi eins og er, ég held að það sé skynsamlegt að tala á lægri og hófsamari nótum um þetta mál en mér finnst að hæstv. ráðherrar hafi gert í þessu máli. Ég hafði hugsað mér í þessari ræðu minni að fara yfir nokkur almenn atriði málsins sem ég tel að sé að séu kannski fjögur eða fimm talsins. Því miður er ekki kostur á því að gera grein fyrir málinu með eins ítarlegum hætti og maður hefði viljað, vegna þess eins og ég sagði áðan, að þetta mál á sér langan aðdraganda en líka að því leytinu til að hluti af málinu á rætur í gömlum pólitískum deilumálum sem hafa staðið hér yfir uppstyttulítið, allt frá árinu 1964--5 og 6. Það er ekki lengra síðan en u.þ.b. 12 ár eða svo að heil ríkisstjórn sprakk meira og minna vegna þess að menn höfðu aðrar áherslur í þessum málum heldur en einn stjórnarflokkurinn hafði, þ.e. Alþb. Það er gaman að rifja það upp, hæstv. forseti, hvaða áhrif málafylgja Alþb. hafði á sínum tíma til þess að hækka orkuverðið. En þannig var að heilu stjórnmálaflokkarnir voru í raun og veru á móti því að krafa um hækkun orkuverðsins yrði tekin upp. Ég hef fengið fjármála- og markaðssvið Landsvirkjunar til að gera á því úttekt fyrir mig hverju hækkunin árin 1983 og 1984 hefur skilað í þjóðarbúið, hverju deilurnar við Alusuisse, á sínum tíma hafa skilað. Og hverju þau verkefni hafa skilað sem þá var efnt til en maður sem er ekki fjarri okkur hér í dag hefur verið gagnrýndur mjög mikið fyrir að hafa efnt til þeirra átaka, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Samkvæmt niðurstöðu fjármála- og markaðssviðs Landsvirkjunar er um að ræða ávinning fyrir þjóðarbúið upp á 10--15 milljarða kr. vegna þeirra hækkana sem hafa orðið á raforkuverðinu á þessum tíma frá 1983--1984. Þessi mál er enginn tími til að ræða og því miður er heldur ekki tími til að ræða það hvernig deilur hafa stöðugt verið við þetta fyrirtæki af hálfu verkalýðshreyfingarinnar og starfsmanna. Fannst mönnum t.d. geðugt sl. sumar þegar var verið að reyna að knýja fram breytingar á vinnulöggjöfinni í kjarasamningum um kaup og kjör þess fólks sem þarna vinnur? Það eru hlutir sem voru ekki smekklegir og full ástæða til að ræða. Það væri líka ástæða til að ræða, hæstv. forseti, rækilegar en kostur er hér, umhverfisþáttinn sérstaklega. Ég ætla ekki að fara út í það en segi eins og er, ég tel ekki nóg að iðnn. fái þetta mál til meðferðar. Ég tel að það sé nauðsynlegt að umhvn. fái það líka. Ég tel að það sé nauðsynlegt reyndar líka að efh.- og viðskn. fái málið en hún er skattanefnd málsins. Ég vil fara fram á það við hæstv. ráðherra líka, hæstv. iðnrh. sérstaklega, að hann tryggi að iðnn. fái öll gögn þessa máls. Hér hefur verið uppi alveg ótrúleg uppsetning mála varðandi verðið á raforkunni en ég ætla að koma aðeins að því á eftir. Það hefur verið tekin ákvörðun um það að halda því leyndu, eins og sakir standa m.a. vegna viðræðna sem Landsvirkjun á í við önnur fyrirtæki. Það er útilokað að gefa þetta verð upp og verðformúlurnar í einstökum atriðum eins og sakir standa. Það er algerlega útilokað. Það er eingöngu af viðskiptalegum ástæðum. En m.a. vegna þess að þessar raddir hafa heyrst og vegna þess líka að það er eðlilegt þá hljótum við að ætlast til þess að hv. iðnn. fái þessi gögn til meðferðar í einstökum atriðum og ég vil byrja á því að spyrja hæstv. iðnrh. hvort hann sé ekki tilbúinn til þess að tryggja að svo verði. Ég vil einnig segja það, hæstv. forseti, að ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að umhvn. fái þetta mál til meðferðar, bæði málið sjálft, þ.e. mengunarvarnirnar sem slíkar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur m.a. gert að umtalsefni opinberlega og sömuleiðis þingflokkur Kvennalistans og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir hér áðan en líka vegna þess að Íslendingar hafa gert tiltekna alþjóðasamninga varðandi koldíoxíð-útblástur sem eru takmarkandi í þessu efni. Það verður að gera grein fyrir því eins nákvæmlega og mögulegt er, hvernig þessi samningur rímar við loftslagsbreytingasáttmálann frá Ríó. Og ég vil spyrja hæstv. umhvrh. sem er hér: Hvað segir hann um það mál? Hefur verið gerð, og það mun hafa verið gerð, framkvæmdaáætlun á grundvelli loftslagsbreytingasáttmálans frá Ríó? Hvernig metur hann stöðu þessa samnings með hliðsjón af þeim samningsdrögum við Alusuisse- Lonza sem við erum hér að ræða? Ég held að það sé líka til nokkurrar umhugsunar, hæstv. forseti, í þessu dæmi, að við höfum á undanförnum vikum orðið vitni að því að ákveðinn einstaklingur hér á landi hefur óskað eftir að fá tiltekna meðferð mála varðandi mengunarmál hjá yfirvöldum hér í þessu landi. En því hefur verið vísað frá á þeim forsendum að hann sé ekki aðili málsins. Þessi þáttur málsins er mjög merkilegur og er núna til meðferðar í sérstakri úrskurðarnefnd samkvæmt lögum. Ég vil spyrja hæstv. umhvrh. líka hvenær hann gerir ráð fyrir því að þessi nefnd felli sinn úrskurð. Það er mjög mikilvægt að fá að vita hvenær þessi úrskurðarnefnd mun að líkindum fella sinn úrskurð þannig að það verði sem fyrst hægt að gera sér grein fyrir því hvort að þessi málsmeðferð er í lagi og eðlileg miðað við allar aðstæður. Í framhaldi af þessu hlýt ég þess vegna, hæstv. forseti, að fara fram á mjög rækilega umfjöllun þessa máls í hv. umhvn. Ég kem síðan að aðalþætti þessa máls eins og hann snýr að þessum samningsdrögum hér. Það er orkusalan. Það er náttúrlega alveg ljóst að Landsvirkjun á nóg rafmagn. Hún er að framleiða 750 gígavattstundir á ári sem hún hefur ekki getað selt. Og Landsvirkjun er auðvitað, eins og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sagði hér áðan, fegin að geta selt eitthvað af þessu. Það liggur auk þess fyrir að þessi framkvæmd sem hér er um að ræða þarf meira en 750 gígavattstundir á ári. Hún þarf um 950 gígavattstundir. Og í þriðja lagi er það þannig að almenni markaðurinn þarf að bæta við sig á ári 40--50 gígavattstundum. Þannig að út af þessum samningi þarf að virkja eða bæta við í orkuframleiðslu 900--1000 gígavattstundum fyrir þann tíma þegar stækkunin tekur gildi, þ.e. í nóvember, desember 1997. Auðvitað hefði verið langhagstæðast fyrir Landsvirkjun ef þessi stækkun hefði tekið nákvæmlega jafnmikið og til er af umframorku. En það er dálítið meira sem þarna er um að ræða og þess vegna er leitað ýmissa virkjanakosta og breytinga á þeim virkjunum sem fyrir eru. Það er auðvitað rétt sem sagt er: Þetta eru ódýrir kostir sem þarna eru á ferðinni í orkuframleiðslu. En ég vil líka láta það koma fram þannig að það liggi fyrir sem mín skoðun, að ég tel að í þessum samningi felist það að Landsvirkjun sé tryggt endurstofnverð eða flýtingarkostnaður þeirra virkjana sem eru inni í þessari mynd vegna stækkunarinnar í Straumsvík. Ég held að það væri ekki skynsamlegt að setja hlutina þannig upp að menn séu að gera vondan samning að því er þetta varðar, það er ekki þannig. Ég bendi á hvað Landsvirkjun hefur augljósa hagsmuni af því að selja þetta þrep á eins góðu verði og mögulegt er og staðreyndin er sú að fyrirtækið er líka að ræða við aðra aðila og verður að tryggja það að viðspyrnan sé einhver í þeim samningaviðræðum og hún er það. Þannig að ég tel að miðað við allar aðstæður þá geti þarna talist vera um þokkalega lendingu að ræða. Út af fyrir sig hafa ekki komið fram neinar tölur um þessi mál, engar tölur aðrar en heildartölur, t.d. hjá hv. ráðherra. Ég hygg að hann hafi nefnt heildarnettóávinning Landsvirkjunar á samningstímanum, þ.e. 8 milljarðar kr. sem er núvirt tala en ekki brúttótala. Ég held að það sé nauðsynlegt að menn festi þá tölu sér í huga. Það munar um hana dálítið. Og ég held að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að þessar tekjur fara til að styrkja hina almennu stöðu Landsvirkjunar gagnvart almenna markaðinum líka, þ.e. þeim sem kaupa rafmagn af Landsvirkjun úti í þjóðfélaginu. Ég held að það sé líka hægt að segja það fullum fetum og ég geri það, að sú orkuverðsformúla sem stuðst er við í þessum samningi er mun hagstæðari en í gildandi samningi og þá er ég að tala um orkuverðsformúluna sem tekur við að afsláttartímabilinu loknu. Sú formúla sem menn eru hér að tala um hefði gefið meira en núgildandi samningur hefur nokkurn tíma gefið eins og hún er sett upp og ég tel að það sé mjög mikilvægt að það liggi fyrir þó aðeins sé í orði hér úr þessum ræðustól. Ég vil hins vegar leyfa mér að spyrja hæstv. iðnrh., hvort hann sé ekki tilbúinn til þess hér úr þessum stól að fara út í fleiri einstök atriði þessa máls en hann gerði áðan. Ég endurtek áskorun mína á hann um það að hann leggi þetta fyrir iðnn. hv. í einstökum atriðum og ég endurtek líka að ég skil að það þarf að halda þannig á vissum hlutum í þessu máli að þeir séu trúnaðarmál. En það eru þó nokkur einstök atriði í þessu efni sem ég tel að hæstv. iðnrh. ætti að geta birt alþjóð hér úr þessum stól þó það sé ekki á annarra manna færi. Ég tel, hæstv. forseti, að það sé nauðsynlegt að taka tvennt fram. Eftir að hafa rakið kosti þessa orkusölusamnings fyrir Landsvirkjun eru tveir fyrirvarar sem ég vil hafa sjálfur varðandi orkusölusamninginn. Sá fyrri er að auðvitað má það orkuverð sem um að ræða og byggist á tilteknum forsendum og tilteknum aðstæðum, ekki verða endanlegt fordæmi fyrir næstu skref og ég vil spyrja hæstv. iðnrh. hvort að hann er sammála mér um það atriði. Og í öðru lagi vil ég leyfa mér að nefna það sem fyrirvara af minni hálfu að í þessum samningi eins og hann liggur hér fyrir Alþingi, er ekki bara verið að tala um 162 þús. tonna framleiðslu, heldur 200 þús. tonna framleiðslu. Orkusölusamningurinn er bara um 162 þús. tonna framleiðslu. Það sem að Landsvirkjun hefur tekið afstöðu til er sala á orku til 162 þús. tonna framleiðslu. En samningurinn eins og hann liggur hér fyrir gerir ráð fyrir 38 þús. tonnum í viðbót eða 200 þús. tonna ársframleiðslu í Straumsvík sem yrði framkvæmd með þeim hætti að einum kerskála yrði bætt við á svæðinu upp að veginum, auk þess sem allir fjórir kerskálarnir yrðu í framhaldi af því lengdir í áttina að Straumi. Engin afstaða liggur fyrir á hvaða verði sú orka er sem á að fara til að framleiða þessi 38 þús. tonn. Ég tel það mikið álitamál hvort það sé rétt að afhenda Alusuisse þannig viðspyrnu inn í orkuframleiðslu framtíðarinnar og það sé þarna með möguleika á því að kalla til þess að það eigi rétt á að hefja 38 þús. tonna framleiðslu í viðbót án þess að það mál sé nokkurn tíma lagt fyrir Alþingi. Það er það sem menn eru í raun og veru að segja: Hér er tillaga um 200 þús. tonna framleiðslu, 100 þús. í viðbót í þessu frv. Og það finnst mér ekki hafa komið nægilega skýrt fram í málflutningi hæstv. ráðherra. Ég vil taka það fram, hæstv. forseti, að ég tel að orkusölusamningurinn sem slíkur, miðað við aðstæður, gagnvart þessum 62 þús. tonnum, sé brúklegur miðað við allar aðstæður fyrir Landsvirkjun. Það tel ég vera. En ég nefni tvennt, annars vegar má ekki vera fordæmi fyrir næsta skref að því er verðið varðar, í öðru lagi segi ég: Ég vil hafa fyrirvara og a.m.k. ræða þýðingu þess að þarna er um að ræða heimild upp í 200 þús. tonn en ekki 162 þús. tonn. Þetta er um orkuverðið. Í næsta lagi, hæstv. forseti, eru það skattarnir. Ég hef ekki haft aðstöðu til að reikna þá út sjálfur í einstökum atriðum. En ég verð að gagnrýna að það skuli ekki vera gert í plagginu. Af hverju er ekki í grg. farið betur ofan í þessa hluti? Af hverju er ekki líka í grg. farið eitthvað ofan í umhverfismálin? Það er ekkert minnst á þau í raun og veru, nema í mjög litlum kafla á bls. 46 og 47. Það er ekki ítarleg yfirferð á þeim gagnrýnisaðferðum sem fram hafa komið í þessu máli, bæði af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og hv. þm. Kvennalistans. Eins er það með skattana, ég hefði viljað sjá menn reikna þetta betur út. Ég sé þó eitt sem liggur í augum uppi. Það er það að menn segjast vera að aðlaga þetta íslenskum skattalögum. Og það er skynsamlegt. Ég bendi á að þegar við áttum í viðræðum við Atlantsáls-hópinn hér fyrir mörgum árum, þá lögðum við á það áherslu að hann yrði settur undir íslensk skattalög. Um það varð samstaða. Í rauninni eru menn að segja hér: Færum skattprósentuna niður í það sem tekjuskatturinn er hér. En hann hefur verið stighækkandi hjá álverinu úr 35 upp í 55%, ef ég man rétt. Síðan er um að ræða ákveðið lágmarksgjald sem gefur í dag, miðað við reikningsforsendur og 100 þús. árstonn, um 2 millj. dollara á ári. Það er fast gjald á tonnið. Svo stendur einhvers staðar í skjalinu: Þetta verður alveg eins, þrátt fyrir stækkunina. Það er nokkuð til í því. Það er að segja þannig séð, það er sama talan, 2 millj. dollara, fyrir 200 þús. árstonn líka. Vegna þess að lágmarksgjaldið, fasta lágmarksframleiðslugjaldið, er lækkað um helming frá því sem er í dag. Og út úr því kemur auðvitað sama tala, þegar fyrirtækið er stækkað um helming, þ.e. 50%. Ég vil inna hæstv. iðnrh. eftir því hvaða rök eru fyrir þessari breytingu sérstaklega. Síðan tek ég eftir því að hlutur Hafnarfjarðarbæjar er aukinn nokkuð frá því sem verið hefur. Ég hef ekkert á móti því. Það hafa heyrst fregnir af því að það veiti nú ekki af að styrkja fjárhag Hafnarfjarðarbæjar. En mér þætti gaman að vita hvaða rök eru fyrir því að þessi breyting á sér stað. Ég verð að segja það sem mína almennu skoðun að þegar um er að ræða stóriðjufyrirtæki, þá á það ekki að vera þannig að viðkomandi sveitarfélag hagnist sérstaklega á því, umfram þann hagnað sem það hefur af því fólki sem býr í sveitarfélaginu og vinnur hjá fyrirtækinu. Þetta hefur hins vegar verið þannig á undanförnum árum, sveitarfélögin þar sem fyrirtækin eru staðsett hafa hagnast sérstaklega. Hafnfirðingar halda því fram að þetta sé greiðsla fyrir kostnað. Ég er sammála því, það á að borga kostnað. Er þetta þannig, hæstv. ráðherra? Ef það er þannig, þá stendur það og allt í góðu með það. En ég bendi t.d. á þá ótrúlegu stöðu sem kom upp þegar járnblendiverksmiðjan var reist og til varð ríkasta sveitarfélag í heimi, Skilmannahreppur á Hvalfjarðarströnd, vegna þess hvernig skattamálum var fyrirkomið á þessu fyrirtæki. Ég hygg reyndar líka að Skútustaðahreppur hafi haft sæmilegt upp úr fyrirtækinu við Mývatn, til að byrja með, þó svo að það hafi í raun og veru verið nokkuð snúið fyrir það sveitarfélag að laga sig að hugsanlegum samdrætti verksmiðjunnar við Mývatn, sem jafnvel gæti blasað við. Ég held þess vegna að það verði því miður að fara mjög rækilega yfir skattaþáttinn í þessu máli og ber það undir hæstv. iðnrh. hvort hann telji ekki eðlilegt að skattaþáttur málsins fari til meðferðar í hv. efh.- og viðskn. Hvað almenn áhrif varðar, hæstv. forseti, skiptir vissulega máli að á tveimur árum mun fjárfesting aukast um 7 milljarða á fyrra ári ári og 9 milljarða á seinni ári. Það mun hafa áhrif hér í hagkerfinu. Satt að segja get ég ekki séð að þetta muni þýða einhverja ógnarlega þenslu. Þetta er ekki svo mikið í raun og veru. En einhverjir efnahagshöfðingjar hafa reiknað það út að einhver voðaleg þensla sé yfirvofandi út af þessu. Ég átta mig, satt best að segja, ekki á því, en kannski er það svo. Það er mál sem þarf að skoða. Ég bendi þó á að fjárfesting sem er orðin óhugnanlega lágt hlutfall af landsframleiðslu hér á landi, er komin niður í 16--17%, hefur farið í 15,5%, held ég. Mér sýnist að hún fari svona í 17--18% með þessu, það er nú ekki meira. Auðvitað munar um það, en það er samt ekki nægilega hátt hlutfall. Í eðlilegu efnahagskerfi á Íslandi þarf fjárfestingin að vera í kringum 20%. Ég tel því ekki ástæðu til að stökkva upp til handa og fóta vegna þess að hér sé um að ræða einhvern ógnarlegan þensluvald í hagkerfinu, m.a. með hliðsjón af því að hér er gríðarlegt atvinnuleysi, meira atvinnuleysi en við höfum nokkru sinni haft hér. Það er því í rauninni fráleitt að byrja á þensluóttaræðunum út af þessari framkvæmd sem þarna er um að ræða. Það er í rauninni alveg fráleitt. Vandinn er ef til vill sá, hæstv. forseti, ef ég má bæta því við, að þetta er einstakt verkefni vegna þess að það er ekki verið að gera neitt annað. Að öðru leyti eru menn að skrifa í skýin þessar venjulegu stóriðjuþulur sínar, eins og hæstv. ráðherra rakti hér áðan. Það er ekki um að ræða neina atvinnustefnu af hálfu núv. ríkisstjórnar. Enga. Það hefði þó verið brýnast af öllu að mynda stjórn hér sl. vor sem hefði aðallega lagt áherslu á að rífa hér upp atvinnu og bjartsýni í þessu landi eftir fjögurra ára stjórn vonleysis og svartsýni, þar sem allt var gert til að berja því inn í hausinn á mönnum að það væri ekkert hægt að gera og engu hægt að bæta við af neinu tagi. Þess vegna hefði þurft hér sl. vor sterka ríkisstjórn sem hefði farið í atvinnumálin númer eitt, tvö og þrjú og haft stefnu í atvinnumálum. Horft yfir sviðið, sett málin í heildarsamhengi, eins og t.d. þessi mál hér. Ég segi alveg eins og er, að það hefði verið allt annað að koma að þessu máli ef það hefði verið tekið sem hluti af heildaratvinnumálastefnu, frekar en að kynna það eitt og sér og blása það í raun og veru upp umfram efni málsins, eins og ég rakti hér fyrr. Ársverk í framkvæmdunum verða um 750 talsins, það er mjög gott. Það munar mjög mikið um það. Sérstaklega hér á þessu svæði atvinnuleysisins, sem er eitt versta atvinnuleysissvæði landsins. 750 ársverk árið 1996 og 1997, þar af eru að vísu 30 ársverk sem eru reiknuð vegna þess að verksmiðjan eða stækkunin komi í gagnið í nóvember 1997, þannig að þar reiknast 30 ársverk. Að öðru leyti eru menn að tala um rúmlega 700 ársverk sem þetta skilar. Það er alveg rétt sem hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sagði hér áðan að ýmislegt sem við höfum verið að frétta af að undanförnu, án mikilla hátíða, undirskrifta eða blaðamannafunda, er líka að skila ánægjulegum árangri hér inn í hagkerfið og fleiri atvinnutækifærum. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að ræða það í þessu samhengi, hæstv. forseti, að í tengslum við það hvernig málið hefur verið sett upp munu m.a. vakna verulegar væntingar í kringum málið, ekki bara hér á Suðvesturlandi, heldur líka annars staðar. Ég held að það sé nauðsynlegt að hafa það í huga að þetta er að gerast hér á sama tíma og það er tiltölulega dapurt yfir framtíðarhorfum víða annars staðar á landinu. Ég er eiginlega sannfærður um að þeir sem fjalla um þau mál munu skoða þau í byggðasamhengi, eins og gjarnan hefur verið gert þegar mál af þessu tagi koma upp, þó svo að það verði auðvitað að viðurkenna að í rauninni er hér ekki um það stórverk að ræða að það sporðreisi einu eða neinu. Ég held, hæstv. forseti, að það sé líka nauðsynlegt, í síðasta lagi við þessa almennu yfirferð, að spyrja aðeins um samskiptin við verkalýðsfélögin. Það er ekki gott hvernig þessi mál hafa þróast. Þegar álsamningurinn var gerður fyrir 30 árum, þá gerði einn stjórnmálaflokkur það að skilyrði fyrir stuðningi sínum við álsamninginn að fyrirtækið yrði ekki aðili að Vinnuveitendasambandinu. Það var Alþfl. Til að byrja með var þessum skilyrðum hlýtt en síðan var því breytt nokkru seinna, allmiklu seinna, að ég hygg, a.m.k. nálægt 15 árum. Ég held ég verði að segja það hér úr þessum ræðustóli, eftir það sem á undan er gengið varðandi fjölmiðlafréttir og annað um þessi mál á liðnu sumri, að það er ekki gott hvernig fyrirtæki þetta hefur stundum komið fram við verkalýðsfélögin. Ég held að ég verði að biðja hæstv. iðnrh. að fara um það mál nokkrum orðum, hvernig honum sýnist að þau mál hafi þróast. Sjálfsagt má margt um þetta segja og sjálfsagt geta menn í raun og veru sagt sem svo að sjaldan veldur einn þá tveir deila. En hitt er engu að síður augljóst mál að hér hafa komið til átök sem eru ekki heppileg, hafa leiðinlegan svip. Og mér finnst að fyrirtækið hafi stundum sett sig í óþarflega mikla stórveldisstöðu gagnvart verkalýðsfélögunum og verkalýðsforingjunum á undanförnum árum, það er ekki bara núna á undanförnum mánuðum, það hefur oft gerst á undanförnum árum. Ég held að það sé ástæða til þess að vara við því, vegna þess að hér er um að ræða mál sem hefur sett mikinn svip á þjóðlífið á undanförnum árum. Ég vil segja það að síðustu, hæstv. forseti, að ég tel að þetta mál megi ræða í fimm meginþáttum. Í fyrsta lagi er það orkuverð, þ.e. það frv. sem liggur hér fyrir. Ég tel að það sé þolanlegt fyrir okkur að því er varðar stækkunina upp í 162 þús. tonn. En ég verð að segja að þetta er ekki fordæmi fyrir næsta skref og ég hef fyrirvara varðandi þessa stækkun upp í 200 þús. tonn. Í öðru lagi snýst þetta mál um umhverfismál. Í þriðja lagi um skattamál, sem við þurfum að fara yfir, í fjórða lagi almenn áhrif málsins í samfélaginu og í fimmta lagi spurninguna um þetta mál sem hluta af heildarstefnu í atvinnu- og efnahagsmálum. Ég held að það sé í raun og veru nauðsynlegt að fara fram á það, hæstv. forseti, að það verði þannig haldið á þessu máli, að því verði tryggð vönduð yfirferð þingnefnda, auðvitað fyrst og fremst hæstv. iðnn. og síðan einnig umhvn. og efh.- og viðskn. Og ég skora á hæstv. ráðherra að halda þannig á málinu að nefndirnar fái upplýsingar um málið í einstökum atriðum. Annað er ekki hægt gagnvart Alþingi. Spurningin er svo sú: Er það í raun og veru þannig að Íslendingar hljóti að því er varðar atvinnumál, að takmarka hugmyndir sínar, áherslu og stefnu við mál af þessum toga? Eigum við kannski ekki annarra kosta völ? Eigum við ekki annarra kosta völ en að takmarka framtíðarsýn okkar við stóriðjufyrirtæki af ýmsu tagi sem kaupa raforku hjá okkur? Eða hvað? Það er a.m.k. skoðun mín og okkar alþýðubandalagsmanna að möguleikar þjóðarinnar til uppbyggingar lífskjara á komandi árum og áratugum séu í það heila tekið afar góðir. Ég ætla að benda á þrennt. Í fyrsta lagi á sjávarútveg og möguleika hans ef við höfum vit á því að umgangast fiskstofnana af skynsemi en göngum ekki á þá heldur byggjum upp höfuðstól fiskstofnanna. Í öðru lagi bendi ég á ferðaþjónustu þar sem hefur verið raunaukning upp á 8, 9 og 10% á ári og getur orðið svo án þess að við aðhöfumst mjög mikið vegna hreyfinga í heiminum almennt. Í þriðja lagi bendi ég á orkuna. Þar eru líka gríðarlegir möguleikar. Að vísu held ég að sæstrengshugmyndirnar séu ekki uppi á borðinu eins og er en að því er varðar orkuna eigum við gríðarlega möguleika. Allir þessir þættir eru hins vegar háðir einum og sama grunnþættinum sem eru umhverfismálin. Það á við fiskimiðin, það á við orkumálin og það á við ferðamennsku. Það er liðin tíð að við getum stokkið á hvaða ný tækifæri sem er í þessum málaflokkum með einhverjum gleypugangi heldur verðum við að spyrja okkur í leiðinni hvaða áhrif hefur þetta á umhverfi okkar og aðstæður, ekki bara í augnablikinu heldur líka í langri framtíð. Það höfum við alþýðubandalagsmenn reynt að leggja áherslu á í uppsetningu mála okkar þar sem við höfum þróað stefnu sem er í senn jöfnunarstefna og umhverfisstefna, rauð og græn allt eftir því hvernig menn vilja horfa á þá hluti. Hæstv. forseti. Með hliðsjón af öllu þessu legg ég á það áherslu að menn meti málið í heild rólega og yfirvegað, geri ekki of mikið úr því og heldur ekki of lítið en vandi sig við meðferð málsins.

[15:03] Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna því að náðst hefur samkomulag um að stækka álbræðslu Ísals sem hefur verulega þýðingu fyrir efnahagslíf okkar. Í samningnum eru þó bæði kostir og gallar sem nauðsynlegt er að Alþingi skoði gaumgæfilega áður en þessi samningur öðlast lagagildi. Þingmenn Þjóðvaka munu greiða fyrir umræðu og afgreiðslu málsins eins og kostur er en nauðsynlegt er að kryfja ákveðna þætti til mergjar meira en gert hefur verið og fá fram ýmsar upplýsingar frá hæstv. iðnrh. áður en samningurinn verður lögfestur. Kostir samningsins eru þeir að þeir koma hreyfingu á efnahags- og atvinnulíf okkar þó vara beri við því að ofmeta áhrif þeirra á atvinnustigið í landinu eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni þó vissulega sé rétt að samningurinn mun glæða efnahagslíf. Það er líka einn af stærstu kostum samningsins að við nýtum alla okkar umframorku strax við gangsetningu verksmiðjunnar auk þess sem stækkunin leiðir til þess að við þurfum að ráðast í verulegar fjárfestingar við nýjar virkjanir. Þegar til lengri tíma er litið virðist samningurinn líka geta orðið hagstæður Landsvirkjun ef spár standast en samkvæmt útreikningum Landsvirkjunar reikna þeir hreinan hagnað af samningnum á um 8 milljarða króna. Það væri líka sérstakt fagnaðarefni ef þessi samningur mundi leiða til lækkunar á verði til almenningsrafveitna sem sumir tala um að geti orðið en þó ekki fyrr en eftir aldamótin. Af því að hæstv. iðnrh. kom ekki inn á það í máli sínu væri ástæða til að hann mundi gera þinginu nánari grein fyrir því hvers megi vænta í því efni, hvort samningurinn geti leitt til lækkunar á verði til almenningsrafveitna og einnig þá hvort áformaðar eru aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar á kjörtímabilinu til að lækka verð til almenningsrafveitna eða jafna orkukostnað landsmanna. Eins og fram hefur komið hefur Þjóðhagsstofnun lagt mat á þjóðhagsleg áhrif stækkunar álversins í Straumsvík. Þar kemur fram að fjárfesting eykst verulega á árunum 1996 og 1997 miðað við núverandi áætlanir eða um 14 milljarða vegna stækkunar álversins og hafnaraðstöðu en um 3 milljarða vegna fjárfestinga í raforkumannvirkjum. Þjóðhagsstofnun áætlar ársverk vegna framkvæmdanna um 750--800 og varanleg störf eru áætluð um 90 þegar álbræðslan hefur starfsemi sína en þó ber þess að geta að það hefur auðvita margfeldisáhrif eins og fram hefur komið. Því má vænta þegar verksmiðjan verður gangsett að um 300 manns hafi af þessu vinnu. Það er þó ekki nema brot af því sem framsóknarmenn sögðu fyrir kosningar. Þeir sögðu að kæmust þeir í ríkisstjórn þá mundu þeir sjá til þess að hér yrðu til 12.000 störf í landinu þannig að þetta er einungis brot af því og einungis fáir þeirra sem eru atvinnulausir munu fá störf vegna þessara framkvæmda. Framlag til stækkunarinnar til vergrar þjóðarframleiðslu er einungis áætlað á bilinu 2,4--3,5 milljarðar kr. sem líkt hefur verið við umfang Smuguveiða eða það sem áætlað er að aukning í ferðaþjónustu gefi árlega næstu árin. Þannig er ljóst að þó þessir samningar rjúfi vissulega þá kyrrstöðu sem verið hefur í efnahags- og atvinnulífi okkar um langan tíma er engin ástæða eins og reyndar hefur komið fram í máli fyrri ræðumanna að ofmeta samninginn. Engu að síður áætlar Þjóðhagsstofnun að áhrifin á þjóðarframleiðslu séu um 3 milljarðar kr. og að hagvöxtur aukist á árinu 1996 um 0,7%. Þó vekur athygli mína í lauslegri áætlun Þjóðhagsstofnunar að þeir gera ekki ráð fyrir neinni aukningu kaupmáttar launa. Finnst mér nokkuð sérkennilegt að reikna með því að kaupmáttur launa verði óbreyttur á næsta ári. Virðulegi forseti. Full ástæða hefði verið til þess að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur umræðuna vegna þess að nauðsynlegt væri að fá hann til þess að svara ýmsum spurningum við þessar umræður, m.a. um skattalegan þátt samningsins. Þar sem fjmrh. er ekki viðstaddur mun ég beina þeim spurningum sem ég hef varðandi skattalegan þátt samningsins og fleirum atriðum, sem fjmrh. ætti með réttu að svara, til iðnrh. og hafi hæstv. iðnrh. ekki svör við þessum spurningum sem ég mun leggja fyrir hann í því efni mun ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. mæti við umræðuna. Er hæstv. iðnrh. sammála því mati Þjóðhagsstofnunar að þessi samningur, sem menn láta mikið með að sé mikil innspýting í efnahagslífið, eigi að skila auknum hagvexti og auka þjóðarframleiðsluna? Ekki er gert ráð fyrir því að hann hafi nein áhrif til að auka kaupmátt launatekna á næsta ári heldur er gert ráð fyrir því að kaupmáttur launataxta verði óbreyttur. Það hefði mátt ætla að þessi búbót inn í þjóðfélagið auðveldaði t.d. verkalýðshreyfingunni þá kjarasamninga sem í hönd fara. Það er líka ástæða til að spyrja hæstv. iðnrh. --- sem fjmrh. hefði kannski reyndar átt að svara --- að því sem fram kemur hjá Þjóðhagsstofnun að það komi til álita eins og stendur í grg. með frv. að fresta opinberum framkvæmdum vegna þessa samnings og þá væntanlega meira en fjárlagafrv. á næsta ári gerir ráð fyrir þar sem gert er ráð fyrir verulegum samdrætti. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir verulegum samdrætti í opinberum framkvæmdum en í grg. með þessu frv. kemur fram að það komi til álita að fresta enn frekar opinberum framkvæmdum.  Herra forseti. Samningarnir segja okkur betur en margt annað hvað við þurfum að kosta til til að fá erlenda fjárfesta inn í landið sem margir héldu að yrðu á hverju strái með tilkomu EES-samningsins. Upplýsingarnar, sem komu fram í máli hæstv. iðnrh., voru athyglisverðar að því er þann þáttinn varðar en hæstv. iðnrh. upplýsti að miðað við erlenda fjárfestingu hér á landi sem hlutfall af landsframleiðslu væru hin Norðurlöndin með 0,7--0,8% af landsframleiðslu, hjá öðrum Evrópuþjóðum 2--3% en á Íslandi aðeins 0,1% af landsframleiðslu. Mér finnst þetta athyglisverð tölur sem menn þurfa að hafa í huga vegna þess að margir héldu að með þeirri breytingu sem varð með tilkomu EES-samningsins stæðu erlendir fjárfestar hér í biðröðum. Hæstv. iðnrh. Enda þótt ástæða sé til að fagna þeirri innspýtingu í efnahagslífið sem samningurinn gefur þá eru nokkrar augljósar ástæður fyrir því að hann tókst og þær heldur dapurlegar. Segja má að ástæðurnar séu þrjár eða jafnvel fjórar. Ísland er láglaunasvæði enda hafa lág laun og launatengd gjöld verið notuð til að freista útlendinga til að fjárfesta hér á landi. Markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar hafa t.d. einmitt sent frá sér plagg þar sem sagt er frá því að hér bjóðist mjög lágt raforkuverð, það lægsta sem þekkist í Evrópu fyrir nýja samninga. Sett er upp tafla þar sem tilgreind eru 14 lönd að því er varðar launakostnað, hvað vinnuaflið hér á landi sé ódýrt miðað við aðrar þjóðir. Af þeim 14 löndum, sem eru talin upp, er erlendum fjárfestum bent á að þeir þurfa að borga langlægst að því er varðar kostnað við vinnuaflið miðað við þessi 14 lönd. Það er sama hvort um er að ræða laun eða launatengd gjöld, þau eru lægst á Íslandi. Lág laun hér á landi eru notuð til að freista erlendra fjárfesta til að koma til Íslands til að fjárfesta. Það er heldur dapurlegt, hæstv. iðnrh., að þurfa að nota slíka gulrót. Ég nefndi að ástæðurnar væru þrjár til fjórar. Ein ástæðan er ódýrt vinnuafl eog það er kannski dapurlegast og lítt til sóma fyrir íslensku þjóðina. Önnur ástæða er skattaumhverfi fyrirtækjanna sem á margan hátt má segja að sé skattaparadís umfram önnur lönd enda er skattaþunginn hér á landi á einstaklingum. Skattapakkinn í samningnum var viðsemjendum okkar ákaflega hagstæður. Þriðja ástæðan fyrir því að samningarnir tókust er orkuverðið, sem samið var um, sem er snautlega lágt, hæstv. iðnrh., og nánast á útsölu, a.m.k. fyrstu árin. Fjórða ástæðan til að samningarnir tókust, sem mikið hefur verið rætt í umræðunni, m.a. af hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur og Svavari Gestssyni, er að samið var um minni kröfur til mengunarvarna en gerðar eru kröfur um hjá nýjum álverum. Þetta eru þær fjórar meginástæður sem urðu til þess að samningurinn tókst sem menn hafa verið að bíða eftir áratugum saman. Ég vil fara nokkrum orðum um þessi atriði og byrja á skattamálunum. Forsendan sem gengið er út frá er að laga skattareglur Ísals að þeim breytingum á íslenskum skattalögum sem hafa tekið gildi frá því að aðalsamningurinn var endurskoðaður. Þannig er verið að lækka þá skattprósentu sem Ísal býr nú við sem er stighækkandi skattur á bilinu 35--55% í 33% eins og er hjá íslenskum fyrirtækjum, ef ég skil rétt bæði varðandi nýju og gömlu álbræðsluna og það er það sem ég geri athugasemd við. Það eru ekki svo lítil skattahlunnindi, hæstv. iðnrh. Að auki er gert ráð fyrir að lækkun á sköttum komi til framkvæmda miðað við 1. jan. 1995 eða vegna yfirstandandi tekjuárs. Út af fyrir sig tel ég eðlilegt að ný álbræðsla gangi inn í það skattaumhverfi sem fyrir er en ég tel langt í frá sjálfgefið og reyndar vafasamt að núverandi álbræðsla njóti þeirrar lækkunar sem var að ég best veit samningsbundin við 35--55% skatt fram til ársins 2004, að það njóti þeirrar skattalækkana sem orðið hafa frá og með 1. jan. 1995. Fyrirtækið hefur þó ekki heimild til að greiða út skattfrjálsan arð og réttur Ísals til að leggja 20% í varasjóð er felldur niður við árslok 1996 en á móti því fær Ísal rétt til að færa tap milli ára í allt að fimm ár sem er verulegt skattahagræði fyrir fyrirtækið. Hagstæðari orkusölusamningar verða fyrst á gildandi orkusamningi við Ísal á árinu 2004 en þá koma til breytingar á orkusölusamningum. Frá 1. okt. 2004 er gert ráð fyrir að sama orkuverð gildi fyrir núverandi orkusölu og eins og til stækkunar Ísals. Þá hefðu eldri skattareglur átt að gilda fyrir núverandi álbræðslu Ísals til þess sama tíma eða til 2004 en nýjar skattareglur einungis að gilda vegna nýju álbræðslunnar. Ég vil fá upplýst, hæstv. iðnrh., hvað það hefði gefið ríkissjóði ef þessar skattareglur gagnvart núverandi álveri hefðu verið í gildi út þennan samningstíma, ef þeim hefði ekki verið breytt yfir í hagstæðari skattakerfi. Þá er ég að tala fyrst og fremst um núverandi álver.  Mér sýnist að aukin framleiðsla muni engu skila umfram það sem verið hefur. Þetta sýnir enn hve hagkvæmar skattalegar niðurstöður samningsaðilar okkar hafa fengið í málinu enda getur vel verið með öðru að það sé það verð sem við þurfum að gefa fyrir samninginn. Þá er ágætt að átta sig á því þó að það virðist litlu hægt um það að breyta nú þegar samningurinn er kominn fyrir Alþingi. Kannski segir samningurinn okkur þá sögu, eins og ég hef hér sagt, hve miklu við þurfum að kosta til að fá erlenda fjárfesta til að fjárfesta hér á landi, þvert á það sem margir héldu, að þeir biðu í röðum til að geta fjárfest hér á landi. Það er ódýra vinnuaflið. Það er ódýra orkan og það eru hagstæð skattakjör sem hafa laðað þennan erlenda fjárfesti til þess að stækka álbræðsluna. Ég spyr líka að því hvort þær skattareglur, sem Ísal fær í þessum samningum, sem eru miðaðar við núgildandi skattalegt umhverfi íslenskra fyrirtækja, geti haldist óbreytt út allan samningstímann ef Ísal kýs svo. Þótt skattar á íslensk fyrirtæki breytist, til að mynda til hækkunar á öllum samningstímanum, getur Ísal haldið þeirri hagstæðu skattalegu stöðu sem þeir fá nú með samningnum, að þeir haldi henni út allan samningstímann? Það er mikilvægt að það komi fram hvort svo geti farið á samningstímanum að íslensk fyrirtæki þurfi að búa við óhagstæðara skattalegt umhverfi en fyrirtæki í eigu erlendra aðila. Ég ítreka þá spurningu mína, hæstv. iðnrh., að fá fram upplýsingar um hverjar væru tekjur ríkissjóðs af álbræðslunni ef ekki hefði komið til þessi breyting á skattareglunum samningsaðilum okkar í hag Hæstv. iðnrh. Mér sýnist að það komi fram á bls. 45, ef ég skil málið rétt, að þrátt fyrir þetta verði ekki verulegar breytingar á þeim heildartekjum sem ríkissjóður hefur haft af rekstri álbræðslunnar þrátt fyrir þessa stækkun og ég held að það sé brýnt að það komi fram. Áður en ég vík frá skattahlið samningsins spyr ég um það sem kemur fram á bls. 40 í frv. undir lið 4.4. Þar er talað um samkomulag um framkvæmd tiltekinna þátta í skattakafla aðalsamnings. Þar stendur með, leyfi forseta: ,,Jafnframt því að undirrita fimmta viðauka við aðalsamninginn var sérstakur samningur undirritaður milli Alusuisse og ríkisstjórnarinnar um skýringu á framkvæmd nokkurra skattaákvæða, m.a. um vinnslu brotamálms, verðlagningu fullunnins áls, afskriftastofns og skattalega meðferð langtímasölusamninga á áli. Samningurinn kveður á um nánari viðmiðun á viðskiptaháttum milli óskyldra aðila um þau nýju viðskipti sem heimiluð eru með fimmta viðaukanum, þ.e. vinnslu brotamálms, verð á fullunnu áli og meðferð langtímasölusamninga.`` Ég hef ekki séð að þetta samkomulag hafi verið sett með þessum samningi sem viðauki eða fylgiskjal þannig að ég spyr sérstaklega um þennan þátt málsins, hvað samningurinn inniheldur nákvæmlega og hvernig standi á því að hann hafi þá ekki verið birtur til upplýsinga fyrir Alþingi sem fylgiskjal með þessu frv. Því spyr ég nánar um innihald samkomulagsins sem kemur hér fram. Herra forseti. Eins og fram hefur komið í máli mínu tel ég að útsöluraforkan fyrstu árin, verulegt skattalegt hagræði og ódýrt vinnuafl, vegi örugglega þyngst í því að þessir samningar náðust enda kemur fram í þessu frv. að eftir stækkun muni beinn framleiðslukostnaður í stækkuðu álveri verða verulega lægri en í núverandi álveri. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. iðnrh. óski eftir því að sem minnst verði fjallað um orkusölusamninginn í umræðunni miðað við þá leynd sem óskað hefur verið eftir að hvíli yfir þeim samningi. Ég verð að segja að mér finnst þessi viðskiptaleynd sem svo er kölluð nokkuð sérkennileg og hljóti að vekja upp þá tortryggni að menn hafi samið af sér varðandi orkuverðið. Það er erfitt að sjá að þó orkuverðið verði gert opinbert að það þurfi að hafa nokkurt fordæmisgildi varðandi aðra samninga í framtíðinni. Við hljótum, virðulegi ráðherra, að ráða því sjálf hvenær við lokum þessari útsölu og hvort við opnum hana nokkuð aftur. Þetta þarf því ekki að hafa neitt fordæmisgildi þó að þessir samningar yrðu opinberir. Það væri fróðlegt að fá upplýst hjá hæstv. iðnrh. án þess að ég sé að biðja hann um að upplýsa nákvæmlega um orkusölusamninginn, hvort hann viti til þess að annars staðar þar sem samið hefur verið um álbræðslur, hafi verið gerðir viðlíka hagstæðir orkusölusamningar og Íslendingar hafa nú gert við Alusuisse-Lonza. Ég held að það væri fróðlegt að fá það upplýst í umræðunni. Til þess að hafa einhvern samanburð því að það virðist vera mjög viðkvæmt að ræða raforkuna, sem hlýtur að vekja upp mikla tortryggni, tel ég rétt að við fáum upp hjá hæstv. ráðherra í umræðunni hvert raforkuverðið er nú til álversins, til járnblendiverksmiðjunnar og Áburðarverksmiðjunnar. Ég vænti að hæstv. ráðherra sé að hlýða á mitt mál vegna þess að ég er að beina fyrirspurn til ráðherrans.  Virðulegi ráðherra. Það vakna margar spurningar við það að lesa 60 síður í samningnum og ráðherra verður að hafa þolinmæði til að sitja hér inni og svara þeim spurningum sem fyrir hann eru lagðar. Ég spyr ráðherrann að því nú þegar ráðast þarf í þessar nýju virkjanaframkvæmdir upp á meira en 3 milljarða, sem ljúka þarf á árinu 1997, m.a. að flýta endurbótum á Sogsvirkjun, hvaða orkuverð við þurfum að fá til að standa undir þeim kostnaði eða með öðrum orðum um það orkuverð sem við fáum fyrstu árin meðan á framkvæmdatímanum stendur til að standa undir nýjum virkjunarframkvæmdum? Ég held að ráðherrann hljóti að geta svarað því jafnvel þó hann upplýsi ekki hér og nú um orkuverðið sem slíkt. Það er þó a.m.k. lágmark að fá fram að þær virkjunarframkvæmdir, sem þarf að ráðast í, hvort að það orkuverð sem við fáum fyrstu árin standi undir þeim nýju virkjunarframkvæmdum sem þurfum að ráðast í. Ég bið ráðherrann að svara því á eins skýran hátt eins og hann getur gert við þessa umræðu. Meðan ég dvel við orkuverðið er líka ástæða til að spyrja ráðherrann um tiltekin óbein áhrif af þessum samningi. Landsvirkjun og rafveitur selja rafmagn oft á svokölluðum rofnum taxta, þ.e. kaupandi kaupir rafmagn á tiltölulega hagstæðu verði en býr við það óöryggi að það má rjúfa rafstraum til hans fyrirvaralaust eða fyrirvaralítið ef raforkusalinn telur nauðsyn á því. Það er t.d. fiskvinnslan og garðyrkjan sem hafa fengið slík kjör. Ég spyr ráðherra hvort það sé hætta á því að til rofs komi þar sem eftirspurnin eykst jú í kerfinu við þennan nýja samning. Það eru margir sem hafa verulegar áhyggjur af þessu þannig að ég held að það væri ágætt ef ráðherrann myndi upplýsa það hér í þessari umræðu. Eins vil ég spyrja ráðherrann um áhrif þessa samnings á aðrar rafmagnsveitur en Landsvirkjun, þar með talið verð til almennings eins og fram kom í upphafi máls míns. Herra forseti. Ég vil að öðru leyti geyma mér að ræða orkuverðið þar til í iðnn. sem fær málið til meðferðar, þar sem mér virðist í reynd ógerningur að ræða um það út frá forsendum samningsins hér í þessum virðulega sal þar sem öll þessi leynd hvílir yfir málinu og ég ætla að ítreka að ég tel mjög óeðlilega. Varðandi umhverfisþáttinn og mengunarvarnir þá hefur það mjög ítarlega verið rætt hér að vonum af síðustu tveim ræðumönnum. Ég get tekið undir það sem fram kom m.a. hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að það er full ástæða til þess að umhvn. fjalli um þennan þátt málsins meðan það er til meðferðar í þinginu. Mér finnst, virðulegi forseti, þessum stóra þætti málsins vera gerð harla lítil skil á þessum 60 síðum í frv. sem við höfum fengið til aflestrar. Það er eðlilegt að það sé spurt: Er svo um hnútana búið að við höfum traustustu mengunarvarnir sem völ er á og hefur sú krafa verið gerð að þær miðist við það sem best þekkist og ýtrustu kröfur sem gerðar eru til nýrra álvera, til nýrra álvera? Ég held að það sé ekki gert ef mark er takandi á því, sem ég ætla nú ekkert að draga í efa, sem iðnrh. sagði hér sjálfur í sinni framsöguræðu. Hann sagði: Það er ekki tillaga um breytingu á meginsamningi varðandi mengunarvarnir. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að ekki séu gerðar ýtrustu kröfur eins og gerðar eru til nýrra álvera ef þetta hefur verið uppleggið? Ég vil líka spyrja hv. ráðherra hver beri ábyrgð á því eftir að starfsemin er hafin að hafa eftirlit með að mengunarvörnunum sé framfylgt. Hverjir bera ábyrgð á því? Þó það mál hafi fengið fullnaðarafgreiðslu þar til bærra stjórnvalda að lögum eins og segir í frv. þá hlýtur iðnn. við meðferð málsins og umhvn. að skoða sérstaklega þennan mikilvæga þátt samningsins. Örfáum atriðum vil ég í lokin beina til hæstv. iðnrh. Það kemur fram í frv. að samhliða undirritun fimmta viðauka við aðalsamning hafi tveir samningar um tækniaðstoð verið undirritaðir. Annars vegar um tækniaðstoð vegna hönnunar og byggingar nýja kerskálans og tengdra mannvirkja og hins vegar um áframhaldandi rekstraraðstoð eftir stækkun. Ég spyr ráðherrann: Við hverja voru þessir samningar gerðir? Það er ekki upplýst í þessu frv. Hvað innihalda þessir samningar? Hvaða útgjöld hafa þeir í för með sér og hver ber kostnaðinn af þessum samningum? Ég held að það sé nauðsynlegt að fá einhverjar gleggri upplýsingar um þennan þátt málsins en fram kemur í frv. Í annan stað kemur fram í frv. að heildarfjárfestingarkostnaður vegna stækkunarinnar sé um 13,5 milljarðar kr. Einungis þriðjungur eða 4,5 milljarðar kr. er innlendur kostnaður, þ.e. vinnulaun, íslenskt byggingarefni og verktakakostnaður en tveir þriðju hlutar eða um 9 milljarðar kr. eru erlend aðföng. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. hvort um sé að ræða erlend aðföng sem ekki eru fáanleg hér á landi því það er vitanlega mikilvægt að sem mest af umsvifunum vegna þessa samnings komi inn í íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Einnig væri fróðlegt að fá upplýst hvort þessi erlendu aðföng séu flutt inn á einhverjum sérstökum kjörum, þ.e. hvort einhver sérstök innflutnings- eða tollakjör af þeim hafi verið boðin eða með öðrum orðum hvað mikið kemur í ríkiskassann vegna þessara 9 milljarða kr. í erlendum aðföngum. Ég vænti þess að hæstv. iðnrh. geti svarað þessum spurningum og það þurfi þá ekki að kalla hæstv. fjmrh. hingað til að vera viðstaddan þessar umræður. Það er brýnt að fá fram hvort samningar hafi verið gerðir um að hluti aðfanga skuli vera innlendur. Var gerður einhver samningur um að hluti skuli vera innlend aðföng? Slík viðskipti, svokölluð ígildisviðskipti eru að ryðja sér til rúms um allan heim þegar gerðir eru samningar um gagnkvæm kaup á vörum og þjónustu við stóra opinbera aðila. Síðan er í lokin ein spurning til ráðherrans og það skal vera mín síðasta spurning. Hún fjallar um starfsmannamál. Spurningin er sú: Fengu starfsmannafélögin í Ísal að fylgjast með samningsgerðinni og er gert ráð fyrir að einhverjar breytingar fylgi þessum samningum í samskiptum við verkalýðsfélögin? Nefni ég þar sérstaklega til verktakastarfsemi. Ég held að það sé rétt að fá það upplýst við þessa umræðu. Virðulegi forseti. Ég hef í stuttu máli farið yfir helstu atriðin sem ég tel rétt að fá upplýst í þessari umræðu og ég ítreka að þingflokkur Þjóðvaka mun eins og efni standa til greiða fyrir afgreiðslu þessa máls á þingi þó eins og fram hefur komið í mínu máli ýmsar athugasemdir og spurningar hafi vaknað við yfirferð þessa máls og ég treysti að hæstv. iðnrh. hafi náð þeim niður og svari skilmerkilega hér við þessa umræðu.

[15:38] Forseti hefur að gefnu tilefni nokkrum sinnum á þessu þingi og hinu síðasta bent hv. þm. á ákvæði 54. gr. þingskapa. Nú verður forseti að gera það einu sinni til að gefnum mörgum tilefnum í ræðu hv. síðasta ræðumanns. En ákvæðið er svohljóðandi: ,,Ræðumaður skal jafnan víkja ræðu sinni til forseta eða fundarins en eigi ávarpa nokkurn einstakan þingmann.`` Þess vegna gengur ekki að segja: Ég vil fá það upplýst, hæstv. iðnrh., eða ég ítreka spurningu mína, hæstv. iðnrh. Forseti mun halda áfram að minna á þetta ákvæði þar til hv. þm. hafa lært þessar einföldu reglur.

[15:38] Virðulegi forseti. Í mjög athyglisverðri grein í Morgunblaðinu í morgun rekur Sigurður B. Stefánsson hagfræðingur hvernig framleiðni á Íslandi allt frá árinu 1987 hefur ýmist staðið í stað eða hrakað. Þetta helst í hendur við það að sjálfsögðu að hagvexti á Íslandi hefur á þessum sömu árum ýmist hrakað eða hann staðið í stað. Það er líka athyglisvert að hugleiða það að ef við skoðum okkur í samanburði við önnur Evrópulönd þá erum við eina Evrópulandið þar sem engin erlend fjárfesting hefur átt sér stað á þessum tíma. Hvað er orsök og hvað er afleiðing í þessu sambandi treysti ég mér ekki til að fullyrða, þ.e. hvort skortur á erlendri fjárfestingu er orsökin að því að hér hefur enginn hagvöxtur verið og framleiðni hrakað eða hvort efnahagsástandið á Íslandi er orsökin fyrir því að erlendir fjárfestar hafa ekki hingað til haft áhuga á að fjárfesta hér. Það er umhugsunarvert að á árunum 1990--1993, á aðeins fjórum árum hefur eigið fé útlendinga, þ.e. erlent eigið fé í atvinnulífi á Íslandi minnkað úr 7.418 millj. kr. í 5.857 millj. kr. Með öðrum orðum hefur orðið neikvæð erlend fjárfesting á Íslandi af ýmsum ástæðum, m.a. vegna tapreksturs hefur eigið fé útlendinga minnkað á Íslandi sl. fjögur ár. Ef við berum okkur saman, til þess að skoða hreyfingar á þessum árum en því miður eru ekki til tölur frá eldri tíma en 1990 sem sambærilegar eru við þjóðir sem nota sömu uppgjörsaðferðir og við þá má segja að erlend fjárfesting hjá þeim sé á þessu sama tímabili u.þ.b. 20-falt meiri í hlutfalli af vergri landsframleiðslu en hjá okkur. Hvernig stendur á þessu? Hver er ástæðan fyrir því að útlendingar hafa ekki viljað fjárfesta á Íslandi? Ég held að við getum rakið skýringarnar allt aftur til áranna 1964, 1965 og 1966 eins og hv. þm. Svavar Gestsson sagði hér áðan. Það vildi þá svo til að ég fylgdist nokkuð með störfum Alþingis þó ég væri ekki orðinn alþingismaður á þeim tíma og mér eru þær umræður enn í fersku minni. Það voru umræðurnar um það þegar álver var reist í Straumsvík. Og við skulum gera okkur fulla grein fyrir því að sú ákvörðun sem var svo stór í huga Íslendinga þá að um hana ríkti nánast stríðsástand hér innan veggja Alþingis mánuðum saman var aðeins um að reisa einn kerskála, jafnstórt álver og nú er verið að tala um þegar rætt er um stækkunina á Ísal í Straumsvík. Framkvæmdin var álíka stór þá eins og nú. En mér er enn í minni hverju var haldið fram, m.a. í þingsal á þeim tíma. Því var haldið fram að mengunin af álbræðslunni yrði svo mikil að það yrði ekki búandi í Hafnarfirði og barnadauði í Hafnarfirði yrði svo skelfilegur vegna áhrifa mengunarinnar að fólk mundi flytjast þaðan á brott þar til auðnin ein blasti við. Þessu var haldið fram héðan úr þessum ræðustól. Það var fjöldinn allur af fólki, herra forseti, sem trúði þessu. Því var líka haldið fram að ef þessi erlendi fjárfestir kæmi til Íslands þá mundi hann svo að segja á einni nóttu breyta Íslandi í varanlegt láglaunasvæði, þ.e. tilkoma álvers í Straumsvík yrði til þess að Ísland yrði varanlegt láglaunasvæði. Nú eru vissulega lág laun borguð á Íslandi en eiga þau fyrirmynd sína í launagreiðslum álversins í Straumsvík? Því var líka haldið fram úr þessum ræðustóli að ef til þess kæmi að erlendur fjárfestir eins og Alusuisse settist að hér á Íslandi þá gætu menn hætt að hugsa um að kjósa hér alþingismenn eða velja sér ríkisstjórn á Íslandi því bæði þingi og þjóð yrði eftir það stjórnað frá Sviss. Þessu var líka haldið fram héðan úr þessum ræðustól og fjöldinn allur af fólki trúði þessu.

Það var nú annar ræðustóll.

Það er alveg rétt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að það má rekja sögu deilnanna um erlenda fjárfestingu á Íslandi og ástæðurnar fyrir því að hún hefur ekki orðið meiri aftur til þessa tíma. Deilurnar hafa verið af þessum toga alveg fram á síðustu ár. Hræðslan hefur annars vegar ráðið ferðinni, þessi íslenska minnimáttarkennd sem brýst gjarnan fram í þjóðrembingi, hræðsla Íslendinga við að eiga samskipti við þegna annarra þjóða. Þessi hræðsla er ekki gleymd. Menn urðu síðast varir við hana þegar umræðan um Evrópska efnahagssvæðið var hér á dagskrá. Þá var því haldið fram af málsmetandi mönnum, m.a. formanni eins stjórnmálaflokksins, næststærsta þingflokksins, að ef við gengjum í EES þá mundi það taka við að útlendingar mundu kaupa upp allar helstu hlunnindajarðir og fegurstu jarðir Íslands og var Laxárdalurinn sérstaklega nefndur í því sambandi. Hann yrði nú fljótt kominn í hendurnar á útlendingum. Því var líka haldið fram af sömu aðilum, að ef að þetta gerðist, mundi Ísland fyllast af fólki frá suðrænum löndum sem mundi undirbjóða íslenskt vinnuafl og taka af því atvinnuna ellegar leggjast upp á félagslega velferðarkerfið á Íslandi. Og enn voru margir sem trúðu þessu. Þannig að hræðslan við útlendingana, íslenska minnimáttarkenndin sem kemur oft fram sem þjóðrembingur, tilheyrir ekki bara árunum 1964-1965 og 1966. Hún tilheyrði líka árinu 1993. En það voru líka aðrar ástæður sem komu til. Ástæður sem ekki tengdust hræðslunni við samskipti við útlendinga, heldur viljanum til þess að velja þá útlendinga sem samskiptin átti að hafa við. Þ.e. vilji þeirra manna sem ekki vildu horfa á þá þróun að Ísland tengdist viðskiptaumhverfinu í Vestur-Evrópu þar sem þeir töldu að aukin tengsl Íslands við viðskiptaumhverfið í Vestur-Evrópu festi í sessi það þjóðskipulag sem við Íslendingar höfum búið við og búum við enn og þeir vildu breyta. Þetta var hin ástæðan fyrir því að deilurnar hafa staðið hér um hvort Ísland hefði áhuga á því að fá erlenda fjárfesta til liðs við sig eða ekki. Það er vissulega, og hefur alltaf verið, pólitísk ástæða, ekki þjóðrembingsástæða. Ekki minnimáttarkennd heldur pólitísk ástæða. Eins og hv. þm. Svavar Gestsson tók hér fram, spratt afstaða þeirra manna, sem hafa verið á móti öllum tengslum Íslands við viðskiptaumhverfi Vestur-Evrópu, af því að þeir vildu ekki festa í sessi það þjóðskipulag hér á Íslandi sem ríkir og ríkti í löndum Vestur-Evrópu og ríkti hér. Það er líka skiljanlegt miðað við afstöðu þeirra manna til stjórnmála almennt að þeir skyldu hafa haft þá skoðun en á því kann að hafa orðið breyting síðan. Þessar deilur hafa vissulega haft af okkur Íslendingum lífskjör. Ég er t.d. sannfærður um, þótt ég geti ekki sannað það, að á árunum í kringum 1980, þegar deilur voru milli þáv. stjórnarherra og Alusuisse, voru þeir Alusuisse-menn alvarlega að hugsa um að stækka álverið úr þeirri afkastagetu sem það náði árið 1976 með þeirri viðbótarafkastagetu sem hefur orðið síðan upp á rúmlega 100 þús. tonna framleiðslugetu á ári. Ef þær deilur hefðu ekki komið til í kringum árið 1980 er ég sannfærður um að álverið við Straum hefði verið stækkað á þeim árum. Þegar samkomulag náðist hins vegar á milli stjórnvalda og fyrirtækisins árið 1983 eða 1984, að því að mig minnir, höfðu orðið breytingar á vegna fjárhagserfiðleika Alusuisse. Þá hafði stjórn fyrirtækisins og stefnu þess verið breytt þannig að fyrirtækið dró saman seglin á sviði áliðnaðar, einkum í sambandi við framleiðslu á hrááli, t.d. með sölu dótturfyrirtækja. Í staðinn var ákveðið að efla aðra þætti í rekstri fyrirtækisins, svo sem efnaiðnað og umbúðaframleiðslu. Það varð því ekki af þeim ráðagerðum sem uppi voru hjá stjórnendum fyrirtækisins um þetta leyti að auka álframleiðslu við Straum. Sama má segja um stjórnarárin fram til 1991. Þá tel ég í tíð þeirra stjórnar að það hefði náðst samkomulag um auknar fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi ef þau mál hefðu getað gengið eðlilega fyrir sig, sem ekki varð. Og þar á Sjálfstfl. nokkra sök. Hann lýsti því þá yfir, m.a. í blöðum og hér á Alþingi, að hann mundi ekki greiða fyrir þeim málum vegna þess að hann hafði meiri áhuga á að sú ríkisstjórn sem þá sat endaði sinn feril, heldur en að standa með þeim sem vildu koma á auknum fjárfestingum erlendra aðila hér á Íslandi. Það má segja að næsti kapítuli hafi hafist í mars 1992 þegar vísbendingar komu frá Alusuisse um að það væri fýsilegt að stækka álbræðsluna í Straumsvík ef viðunandi samningar næðust. En sá áhugi var fyrst og fremst hjá yfirmönnum þeirrar deildar fyrirtækisins sem fór með álframleiðslu. Þá voru haldnir nokkrir fundir seint á árinu 1992 og m.a. rætt við bæði þáv. forsrh. og þáv. iðnrh. En málið strandaði á því að forsvarsmenn Alusuisse töldu ekki hyggilegt að fara út í stækkun álversins í Straumsvík á sama tíma og þeir voru að loka álverksmiðjum annars staðar í heiminum, t.d. í Noregi, sem voru í eign þessa fyrirtækis. En það lá þegar fyrir í nóvember 1992 að stækkun álversins í Straumsvík væri einhver hagkvæmasti kostur sem hægt væri að sjá, ef stæði til að auka álframleiðslu í heiminum með einhverjum hætti. Áður en ég kem að síðasta þætti málsins sem nú er farsællega til enda rakinn, þá vil þá drepa niður í nokkrum atriðum sem fram komu á þessum árum um afstöðu einstaklinga, stjórnmálamanna og flokka. Fyrir aðeins fimm árum var gerð svofelld samþykkt af framkvæmdastjórn Sambands ungra framsóknarmanna sem birtist í Tímanum undir fyrirsögninni: ,,Ekkert álver verði reist``. Framkvæmdastjórn Sambands ungra framsóknarmanna ályktaði orðrétt m.a. með þessum hætti, með leyfi forseta:  ,,Framkvæmdastjórn ungra framsóknarmanna ítrekar þá skoðun stjórnar Sambands ungra framsóknarmanna að stóriðja eigi ekki að rísa á suðvesturhorni Íslands vegna þeirrar gífulegu byggðaröskunar sem slík staðsetning veldur.`` Og áfram. ,,Réttlætanlegt hefði verið að reisa álver utan suðvesturhornsins til að hamla gegn þeirri óæskilegu byggðaþróun sem orðið hefur undanfarin ár, ef slíkt bryti ekki í bága við umhverfissjónarmið. Nú er komið í ljós að umhverfisspjöll vegna álvers eru töluverð. Glæpurinn er því tvöfaldur verði álverið reist.`` Virðulegi forseti, þetta stendur í ályktuninni. ,,Glæpurinn er því tvöfaldur verði álverið reist.`` Ég vildi biðja hæstv. forseta um að koma þessari ábendingu áleiðis til hæstv. iðnrh. því hæstv. forseti hefur bannað mér að ávarpa hann beint. Svo ef að hæstv. forseti vildi vekja athygli hæstv. iðnrh. á þessari ályktun, þá væri það mér mjög kærkomið. Hæstv. forseti. Það var sagt meira í þessari ályktun. Með leyfi hæstv. forseta, segir svo: ,,Nær væri að veita því fjármagni sem Íslendingar leggja til álvers, beint eða óbeint, til að byggja upp atvinnustarfsemi á landsbyggðinni og stuðla þannig að jafnvægi í byggðaþróun á Íslandi. Samband ungra framsóknarmanna vekur einnig athygli á að með byggingu álvers veikjum við hina hreinu ímynd Íslands. Sú ímynd, hin hreina ímynd Íslands, er forsenda uppbyggingar Íslands sem ferðamannalands og framleiðslulands ómengaðra afurða.`` Þar með lauk þessari ályktun, virðulegi forseti. Það er bara fimm ár síðan þetta var gert. Það eru bara fimm ár síðan Samband ungra framsóknarmanna lýsir einróma þessari afstöðu sinni til byggingar álvers. Þá var hæstv. iðnrh. a.m.k. í mjög nánum tengslum við framkvæmdastjórn SUF, í stjórn SUF eftir því sem ég best veit. Og nú spyr ég: Hver skyldi vera afstaða Sambands ungra framsóknarmanna í dag? Hefur sambandið miklar áhyggjur af þeirri gífurlegu byggðaröskun sem staðsetningin veldur? Hvernig er með glæpinn? Er hann einfaldur, tvöfaldur eða þrefaldur að þessu sinni? Og hvað um hina hreinu ímynd landsins, virðulegi forseti? En þeir voru fleiri, virðulegi forseti, sem höfðu nú heldur betur skoðanir á málunum, fyrir aðeins fimm árum. Hv. þáv. þm., Guðmundur Bjarnason, var hvorki meira né minna en heilbrrh. í stjórninni sem fjallaði um nauðsyn þess að auka fjárfestingar útlendra aðila á Íslandi. Hvað bað hann um, sá virðulegi þingmaður og þáv. og núv. ráðherra? Hann sagði að hér væri að eiga sér stað þenslusprenging og byggðaröskun. Hvað vildi hæstv. þáv. ráðherra að yrði gert? Hann vildi að ríkisstjórnin setti fram einhvers konar áætlun og mat á því óhagræði sem hlytist af því að efna til þenslusprengingar og byggðaröskunar. Ég spyr hæstv. forseta og bið hann að koma þeirri spurningu áleiðis til virðulegra ráðherra: Hvenær er þess að vænta að slík áætlun verði lögð fram, þá væntanlega af félmrh. sem er framsóknarmaður? Varla er það verkefni hæstv. umhvrh. að gera það. En það voru fleiri, virðulegi forseti. Hæstv. núv. félmrh. lét svo ummælt  ,,Páll telur að til verði að koma ákvæði um endurskoðunarrétt vegna harðræðissjónarmiða því ef spár um verðþróun ganga ekki eftir og álverð verði lægra um árabil, hljóti Landsvirkjun að verða að hækka verð til almenningsveitna. Þess vegna vill hann að gólf verði sett í samninginn því annars sé áhættan óbærileg.`` Hann vill sem sagt gólf. Nú er ekkert gólf. Hann sagði þá að áhættan væri ella óbærileg. Allsendis óbærileg. Ég mundi biðja hæstv. forseta að koma því á framfæri við hæstv. iðnrh. að þeir, hann og hæstv. félmrh., spjölluðu nú saman um þessa óbærilegu áhættu. Þetta eru aðeins nokkur dæmi um það hvað getur gerst á litlum fimm árum. Og umræður um þessi mál eins og hefur komið fram hér, m.a. í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar, sem er aðili að málinu sem stjórnarmaður í Landsvirkjun og hefur greitt atkvæði, eftir því sem ég best veit, í stjórn Landsvirkjunar með þeim orkusamningi sem liggur að baki. Hann hefur a.m.k. lýst yfir samþykki sínu við þann orkusamning, hann telur hann hagstæðan, hagstæðari en ekki og málflutningur hans allur hér í þessu máli áðan ber líka vitni um það hvað afstaða manna hefur breyst á skömmum tíma. Er það ekki rétt munað að fyrrv. alþm. Kristín Einarsdóttir sitji í stjórn Landsvirkjunar? Er ekki rétt að stjórn Landsvirkjunar hafi einróma fallist á og verið sammála um að þessi samningur um orkusölu sé skynsamlegur? 

Við höfum ekki heyrt í Páli Péturssyni enn þá.

Við höfum ekki heyrt í Páli Péturssyni, hv. þm., það er rétt. Við höfum ekki heldur heyrt í Hjörleifi Guttormssyni, en við eigum eftir að heyra í honum hér á eftir. Það má segja að lokakafli málsins hafi verið farsællega til lykta leiddur og ég vil óska hæstv. ráðherra til hamingju með það. Það er gott að ljúka því máli með þeim hætti sem hann hefur gert. Það má segja að síðasta lotan hafi hafist í ágústmánuði 1994 og það var ekki síst vegna tilkomu þess möguleika að Íslendingar hefðu sjálfir milligöngu um að byggja þriðja kerskálann við álverið í Straumsvík með því að kaupa kerskála sem boðinn var til sölu frá fyrirtækinu VAW Aluminium Technology frá Þýskalandi í samræmi við það mat sem áður hafði farið fram um hagkvæmni þess að reisa þriðja kerskálann. Það má eiginlega segja að sá atburður hafi valdið nokkrum breytingum í málinu, ekki síst þegar viðsemjendur Íslendinga gerðu sér ljóst að Íslendingar voru reiðubúnir til þess sjálfir að hafa frumkvæði að því með öðrum fjárfestum að kaupa þennan skála, reisa hann sem þriðja kerskála við álverið í Straumsvík og hefja þar starfrækslu. Það lá á borðinu að það var fjárhagslega hagkvæmt og skynsamlegt að gera þetta. Ég held að það hafi orðið til þess að sannfæra fulltrúa Alusuisse-Lonza um að það væri rétt af þeim að taka frumkvæði í málinu sem þeir og gerðu nokkru seinna, eða í byrjun árs 1995, með því að tilkynna að þeir væru reiðubúnir til þess að hefja samningaviðræður við Íslendinga um að byggja þriðja kerskálann. Þeir tilkynntu skömmu síðar að þeir væru reiðubúnir til þess að fjármagna það sjálfir, eftir að þeim var orðið ljóst að Íslendingar voru tilbúnir til þess að leysa það verkefni af hendi í samvinnu við aðra aðila, ef Alusuisse-Lonza vildi ekki taka frumkvæði í málinu, sem það svo gerði. Hæstv. iðnrh. hefur síðan fylgt málinu eftir og gert það skynsamlega að mínu mati og niðurstaðan liggur nú fyrir. Menn hafa rætt um ýmsa þætti þessara mála, svo sem orkuverð, skattamál og fleira. Menn hafa gert lítið úr áhrifum á atvinnustig vegna þessara framkvæmda o.s.frv. Ég vil í lokin víkja nokkrum orðum að þeirri gagnrýni. Í fyrsta lagi langar mig til að vekja athygli á því, hvað búið er að gerbreyta rekstrarumhverfi fyrirtækis eins og þessa, sem við erum að ræða um hér. Það var gert af hálfu fyrri ríkisstjórnar, ekki síst með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði sem tryggir þessum aðilum tollfrjálsan aðgang að öllu markaðssvæði hins Evrópska efnahagssvæðis og er, eins og fram kemur í greinargerðinni, ein af forsendum þess að þessi ákvörðun er tekin. Í öðru lagi var það verk fyrrv. ríkisstjórnar að gerbreyta bæði banka- og gjaldeyrismálum á Íslandi. Við gerðum gjaldeyrisviðskiptin algerlega frjáls, við komum á sambærilegri skipan bankamála eins og gerist og gengur í ríkjunum í kringum okkur, þannig að þessi viðskiptalegu atriði eru orðin þau sömu og í okkar helstu markaðslöndum. Það er annar stór þáttur í þeirri ákvörðun erlendra fjárfesta að koma hingað með fé sitt. Í þriðja lagi voru gerðar algerar breytingar á skattalegu umhverfi atvinnurekstrarins á Íslandi. Áður fyrr var það fyrsta krafa erlendra fjárfesta sem höfðu áhuga á því að koma hingað, fyrir utan kröfu um hagstætt orkuverð o.s.frv., að fá sett um sig sérstök skattalög vegna þess að þeir gátu ekki fellt sig við það skattalega umhverfi í atvinnulífi sem var á Íslandi og var gerólíkt skattalegu umhverfi í atvinnulífi í löndunum í kringum okkur. Þessu var gerbreytt á síðasta kjörtímabili, þannig að þeir aðilar sem rætt er við og hafa áhuga á að fjárfesta á Íslandi, eða við Íslendingar höfum áhuga á að fjárfesti hér, orða það ekki einu sinni þegar þeir hafa fengið upplýsingar um skattalegt umhverfi atvinnurekstrar á Íslandi. Þeir orða það ekki að þeir þurfi á því að halda að fá einhverjar sérstakar skattalegar afgreiðslur eins og menn gerðu áður. Eitt af megintriðum þessa samnings er að gera þá breytingu á skattalegri meðferð Ísals að það lúti sömu skattalegum aðstæðum í öllum meginatriðum og íslensk fyrirtæki gera. Þetta er gerbylting á því umhverfi sem atvinnulífið á Íslandi þarf að búa við og í mínum huga vafalaust eitt af sterkustu atriðum þess að gera Ísland að eftirsóknarverðari kosti fyrir erlenda fjárfesta en það hefur verið. Menn hafa gagnrýnt orkuverð. Ég veit ekkert um það annað en það sem fram hefur komið. En ég hlýt að leggja áherslu á að benda mönnum á að það er ekki um það deilt í stjórn Landsvirkjunar að þetta sé hagstæður samningur fyrir fyrirtækið, og það skiptir auðvitað meginmáli. Það er hins vegar mjög eðlilegt að fyrirtæki vilji ekki láta koma fram hvert verðið er á þessari umframorku, vegna þess að það hefur það eitt í för með sér að gera samningsaðstöðu Íslendinga gagnvart hugsanlegum orkukaupendum í framtíðinni verri. En í því sambandi vildi ég aðeins taka eitt efnisatriði fram og vildi gjarnan að hæstv. iðnrh. væri viðstaddur, ef það væri hægt, virðulegi forseti, að biðja hæstv. ráðherra að ganga í salinn. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma. Það var eitt atriði sem mig langaði til þess að nefna í hans áheyrn. Ég var, virðulegi forseti, að tala um að mér fyndist mjög eðlilegt af hálfu stjórnar Landsvirkjunar að gefa ekki nákvæmlega upp það orkuverð sem hún hefur samið um vegna stækkunar álversins í Straumsvík, þar sem verið er að ráðstafa umframorku sem engar tekjur hafa ella komið fyrir. Það setti íslenska aðila einfaldlega í erfiðari stöðu í samningum við hugsanlega orkukaupendur erlendis frá sem síðar kæmu. En í því sambandi vildi ég aðeins drepa á eitt atriði sem ég vildi gjarnan að hæstv. iðnrh. hlustaði á. Ég varð þess áskynja undir lok veru minnar í iðnrn. að erlendir áhugamenn um viðræður við Íslendinga um orkukaup áttu greiðan aðgang að öllum upplýsingum um kostnaðarverð hjá Landsvirkjun við framleiðslu raforku eftir ýmsum virkjunarkostum. Þeir virtust geta keypt þessar upplýsingar hjá aðilum sem hafa unnið að slíku mati fyrir Landsvirkjun sem verktakar. Þeir aðilar sem ég komst í tæri við voru sumir kannski ekki af A-flokki í viðskiptum og ekki líklegir til stórræða. Það eina sem þeir vissu var allt um þetta. Þeir höfðu fengið nákvæmar upplýsingar um framleiðslukostnað Landsvirkjunar á raforku miðað við ýmsar leiðir sem Landsvirkjunarmenn höfðu látið kanna. Þetta vissu þeir upp á sína tíu fingur. Þetta er mjög óeðlilegt og gerir samningsaðstöðu Íslendinga gagnvart orkukaupendum mjög erfiða. Ég vildi því beina því til hæstv. ráðherra og spyrja hann að því hvort hann hafi orðið þess sama áskynja og ég, að svo virtist vera sem útlendir áhugamenn um virkjanasamninga við Íslendinga gætu keypt slíkar upplýsingar af verktökum sem unnið hafa fyrir Landsvirkjun. Sé svo, hvernig hyggst hæstv. ráðherra þá taka á málinu? Að lokum vil ég segja að mér finnst ósköp lítið til um þá röksemd að þessar framkvæmdir, sem nú standa fyrir dyrum, skapi ekki fleiri atvinnutækifæri en lýst hefur verið. Stóriðjuframkvæmdir og rekstur stóriðjuvera, allir vita að þar er ekki verið að gera út á rekstur sem er mjög vinnuaflsfrekur. Það sem við erum að selja með þessum hætti er ekki fyrst og fremst íslenskt vinnuafl. Við erum að selja íslenska orku. Menn verða að líta á tekjumöguleikana sem þetta skapar okkur, þjóðarbúinu í heild, því að tekjumöguleikarnir á bak við hvern einstakling sem stundar atvinnu hjá viðkomandi fyrirtæki eru að sjálfsögðu mjög miklir. Þótt þessi framkvæmd skapi ekki mörg atvinnutækifæri út af fyrir sig, skapar hún íslenska þjóðarbúinu feikilega miklar tekjur og það er mergurinn málsins. Ég vona svo að ákvörðun þessa erlenda aðila sem hefur langa reynslu af samskiptum við íslensk stjórnvöld sem fjárfestir verði til þess að vekja meiri áhuga annarra erlendra fjárfesta á möguleikum þess að fjárfesta á Íslandi í orkukaupum og geti þannig velt þyngra hlassi þegar fram í sækir en bara því sem við erum að ræða um nú, þ.e. að auka álframleiðsluna í Straumsvík um þriðjung. Auðvitað er sjálfsagt að skoða mjög vandlega öll þau gögn sem fram verða lögð í málinu, en við alþýðuflokksmenn munum gera það með jákvæðum hætti. Við teljum þetta þarft spor, en auðvitað getur verið að það séu kannski einhver atriði í samningnum sem ástæða er til að skoða betur. Og það verður að sjálfsögðu gert.

[16:15] Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. til laga til staðfestingar á samningum vegna ráðgerðrar stækkunar álbræðslunnar í Straumsvík. Þó að mál þetta sé kannski ekki mjög stórt að vöxtum miðað við áhrif á þjóðarhag, eða hvað varðar fjölda starfa í landinu, þá tengist það ýmsum þáttum sem þörf er á að ræða og það ítarlega á Alþingi Íslendinga, ekki síst vegna þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin hefur boðað í sambandi við stóriðjumál og ráðstöfun íslensks vatnsafls í því samhengi. Einnig er þörf á að ræða þetta mál með tilliti til umhverfismálanna og þau mun ég gera að sérstöku umræðuefni og hef haft af því nokkur afskipti við undirbúningsþátt þessa máls og vil í því sambandi beina orðum til hæstv. umhvrh. Einnig er þörf á að ræða þetta mál í tengslum við stöðu atvinnumála almennt í landinu og þá annars staðar en við Faxaflóa sérstaklega þó að víða sé það ástand bágt. Virðulegur forseti. Ég rifja það upp í upphafi að 1978 þegar ég kom að málefnum álbræðslunnar í Straumsvík í iðnrn. var raforkuverðið til þeirrar verksmiðju 6,8 mill eða þar um bil. Það var með þeim hætti að það stefndi í stórfelldan halla og stórfelldan vanda hjá Landsvirkjun sem hafði þá og var sýnilega knúin til þess í framhaldinu að velta meðgjöfinni af raforkusölunni til Ísals á almenna raforkukaupendur í landinu. Ekki var nokkur leið að fá sanngjarna leiðréttingu á stöðu viðskiptavina Landsvirkjunar og þeirra fyrirtækja sem Landsvirkjun seldi orku á þeim árum án þess að það væri tekið á orkusölunni til þessa stórfyrirtækis. Niðurstaðan sem fékkst, og ekki var gefið mikið fyrir af talsmanni Alþfl. í umræðunni að mér heyrðist, var sú að 1984 var þó samið um það að orkuverðið til þessa fyrirtækis yrði á bilinu 12,5--18,5 Bandaríkjamill fyrir kílóvattstundina. Það er á þeim grunni sem Landsvirkjun hefur tekist lengst af síðan að halda í horfinu rekstrarlega vegna þeirrar stökkbreytingar á raforkuverði til þessa stóra viðskiptaaðila en þó hefur að vísu verið taprekstur þar síðustu tvö árin. Ég staldra við þetta, virðulegi forseti, vegna þess að nauðsynlegt er að læra af þessari sögu, einnig nú þegar menn eru að gera raforkusamning um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík með þeim hætti sem hér er verið að gera, og ég tala ekki um í sambandi við þau áform sem uppi eru um stóriðju við Faxaflóann í ríkum mæli. Allir sem fylgst hafa með þessum málum þekkja hver aðstaðan var á sínum tíma til að fá leiðréttingu á raforkuverðinu. Hún var ekki eingöngu erfið vegna þess hvernig búið var um samninga 1966 heldur var það ekki síður vegna þess að í landinu var verulegur hópur fólks sem leit á þennan samning sem eitt af sínum gildustu verkum og tók alla gagnrýni á þennan samning inn á sig að það væri risið til varnar fyrir hann í staðinn fyrir að taka á til sóknar. Þetta gerði þungt undir fæti að fá fram leiðréttingu og það var ekki fyrr en fyrirtækið í Straumsvík stóð frammi fyrir töpuðu gerðardómsmáli í alþjóðlegum gerðardómi í New York að opnað var fyrir það að verða við kröfum Íslendinga um stórfellda hækkun á raforkuverðinu. Virðulegur forseti. Ég held að einnig sé þörf á því að hafa þetta í huga í tengslum við þau ákvæði sem varða raforkusölu og eru í þessum samningi þó að ég hafi ekki möguleika á að fjalla um þau í einstökum atriðum. Ég sé það af þessu frv., sem var lagt fram á Alþingi í gær eða í fyrradag og mér hefur gefist í rauninni mjög takmarkaður kostur á að fara í gegnum vegna þess að ég tók sæti á þinginu í morgun --- ég kom til landsins erlendis frá í gær --- að gert er ráð fyrir bindingu á raforkuverðinu með ákveðnum hætti á samningstímanum þannig að það er í rauninni ekki fyrr en á árinu 2014 sem opnað er fyrir verulega endurskoðunarmöguleika á orkuverðinu ef ég hef lesið rétt í málið. Þarf að koma til eitthvert sérstakt harðræði að mati samningsaðila og það er þá gagnkvæmur réttur til að taka raforkuverðið upp til endurskoðunar á þessum tíma. Ég staldra við þjóðhagslega þáttinn í málinu sem er orkusalan og sérstaklega skattgreiðslurnar fyrir utan launagreiðslur. Hin varanlegu störf eru hins vegar svo fá að ekki er þörf á að fjalla mikið um þann þátt málsins í almennu samhengi. En ég held að það sé mikil nauðsyn á því að iðnn. þingsins fari vandlega ofan í þessa þætti, þar á meðal ofan í skattamálin því að mér sýnist satt að segja að þar geti verið um að ræða létti á skattgreiðslum fyrirtækisins miðað við þau ákvæði sem hafa verið í gildi. Því er óhjákvæmilegt að farið verði vandlega ofan í saumana á því þannig að menn fái heildarmynd af raforkuverðinu, þ.e. ef iðnn. fær orkusölusamninginn til umfjöllunar sem og skattgreiðslurnar. Virðulegur forseti. Mér finnst satt að segja ekki boðlegt að við séum að ræða um þetta mál án þess að alþingismönnum hafi verið gefinn kostur á því að fá raforkusamninginn í hendur í heild sinni. Ég spyr hæstv. ráðherra að því: Er hann ekki reiðubúinn til þess að veita Alþingi Íslendinga, hverjum einasta alþingismanni, gögn málsins þannig að menn hafi möguleika á að meta málið? Sennilega hefði ég átt að byrja ræðu mína á því að neita að ræða þetta mál fyrr en hæstv. ráðherra hefði afhent samninginn. Það nær auðvitað engri átt þar sem um opinbert fyrirtæki er að ræða sem er Landsvirkjun að þingið sem á að fjalla um málið hafi ekki fengið gögnin á borðið. Það kunna að vera ástæður fyrir því og það er sjálfsagt að skoða þær og hafa umburðarlyndi gagnvart ástæðum sem varða viðskiptaleynd, ekki síst þegar þannig er um hnútana búið sem mér skilst vera að verið sé að afhenda þessa raforku á útsöluverði framan af tímabilinu og það þyki kannski ekki mjög þægilegt að presentera þau efni opinskátt í tengslum við þau áform sem uppi eru um frekari stóriðjusamninga af hálfu ríkisstjórnarinnar. Mér finnst ekki ná neinni átt að alþingismönnum sé mismunað í þessum efnum. Alþingismenn í stjórn Landsvirkjunar hafa væntanlega fengið þennan samning og hvers eigum við að gjalda, aðrir þingmenn, að fá ekki að skoða þessi mál og fara yfir þau út frá gögnum málsins? Þetta nær ekki nokkurri átt. Þetta veldur eðlilegri tortryggni og þetta gerir þinginu mjög erfitt fyrir að annast þá gæslu íslenskra hagsmuna sem felst í því að fara vandlega yfir efni málsins. Það má lesa í fylgiskjölum með málinu og ráðherra hefur haft það yfir við framsögu sína að mikið sé upp úr þessum raforkusölusamningi að hafa fyrir Landsvirkjun. Einir 8 milljarðar kr. eða svo á tímabilinu, ef ég hef tekið rétt eftir, miðað við þær forsendur sem eru ekki traustari en spádómsgáfa þeirra nær sem hafa reitt þær fram. Virðulegur forseti. Er alveg víst ef við lítum á raforkuverðið eitt út af fyrir sig að þetta sé slíkur kostur fyrir Landsvirkjun að það beri að grípa hann, þetta sé sú gæs sem beri að grípa hér og nú? Það er sagt að afgangsorka í kerfinu sé upp á 730 gígavattstundaframleiðslu á ári, það er mikil orka. Hún er búin að vera þarna nokkuð lengi, en í því sambandi hljótum við að rifja það upp að þegar grunnur var lagður að Blönduvirkjun á sínum tíma var sú virkjun ekki rökstudd sem stóriðjuvirkjun. Af þeim sem reiknuðu forsendurnar í Blönduvirkjun á sínum tíma var það borið fram, og það liggja fyrir gögn um það, að Blanda væri hagstæð virkjun og hagstæðasta virkjunin sem völ væri á á þeim tíma fyrir almenna orkuöflun fyrir landið, fyrir hinn almenna markað í landinu. Vissulega voru þá aðrar orkuspár sem miðað var við sem reyndust mjög fjarri lagi þegar tímar liðu en samt ekki svo að forsendurnar fyrir Blöndu voru þessar þegar ráðist var í framkvæmdirnar og þeim var frestað um skeið og orkuspánni hafði þá verið breytt. Það er rangt að ræða þessi mál á þeim forsendum að það sé einhver stórkostlegur vandi að hafa umframorku í landskerfinu ef virkjunin, sem framleiðslugetan byggir á, hefur verið metin sem hagkvæmur virkjunarkostur og sá hagkvæmasti sem kostur er á. Menn bentu á það þegar Blönduvirkjun var til skoðunar að aðra leið bæri að skoða, það væri smávirkjanaleiðin, þ.e. að raða upp virkjunum sem dygðu fyrir hinn almenna vöxt í landinu í 1--2 ár, virkjanir af stærðinni Villinganes. Bessastaðavirkjun mætti nefna í því sambandi. Virkjanir af þessari stærð. En því var hafnað, ekki á stóriðjuforsendum heldur af almennum kostnaðarástæðum. Nú er vöxtur í innanlandskerfi okkar ekki nema um 50 gígavattstundir á ári. Hann var metinn yfir 100 þegar þessar áætlanir voru gerðar um 1980 og árin þar á eftir var gert ráð fyrir tvöfalt örari vexti í landskerfinu. Síðan kemur spurningin um það hvort ekki sé möguleiki á að ráðstafa þessari orku þannig að meira fáist fyrir hana en þarna er í boði. Hafa menn farið yfir það? Síðan spurningin um það, hæstv. iðnrh.: Hver verða áhrifin af orkusölusamningi eins og hér um ræðir gagnvart þeim aðilum sem ríkisstjórnin hefur áhuga á að semja við um raforkusölu? Hver verða áhrif fordæmisins? Hvernig verður staðið að því af hálfu stjórnvalda, meiri hluta í stjórn Landsvirkjunar þegar þar að kemur, ef svo ber til, að semja um annað 200 þús. tonna álver? Hver verður staðan? Ætli verði ekki freistandi fyrir ýmsa, m.a. í formi atvinnuástands, að gera samninga þar sem teflt verður á orkuna sem auðlind og teflt á tæpt vað í þeim efnum? Ég óttast það og ég vil að málið sé skoðað í ljósi þeirrar stöðu, sem ég skal fara að koma að, virðulegi forseti, því að þar liggur mér nokkuð á hjarta. Hæstv. umhvrh. hefur gefið út starfsleyfi fyrir stækkun álbræðslunnar í Straumsvík upp í 200 þús. tonn þar sem gert er ráð fyrir því í grunninum að það er verið að heimila 200 þús. tonna framleiðslu þó að hér sé aðeins verið að semja um 162 þús. tonn eða nálægt 60 þús. tonna aukningu. Hvernig stendur á því að það er verið að hafa slíkt hlaup sérstaklega þegar þannig er staðið að verki í sambandi við starfsleyfið? Það er vissulega ekki verið að gefa það endanlega út upp í 200 þús. tonn en þegar þannig er staðið að verki að ekki er farið eftir almennum alþjóðlegum viðmiðunum eins og þær liggja nú fyrir varðandi almennar mengunarvarnir er þá eitthvert vit í því að binda sig í þessum efnum --- og það á reyndar við um raforkusöluna líka --- gagnvart Ísal upp á 200 þús. tonn? Mér finnst meira en vafasamt að gera það og það eru fjölmörg atriði sem ég þarf að nefna í sambandi við þau mál. Virðulegur forseti. Það er ekki aðeins að mengunarviðmiðunin varðandi mengunarvarnir sé með þeim hætti sem ég nefndi heldur er það svo að í málsmeðferðinni hefur verið haldið á þessu máli þannig að það stangast á við alla þróun í þessum efnum, þ.e. að opna almenningi aðgang að því hvað er að gerast í sambandi við umhverfismál fyrirtækja. Hæstv. umhvrh. hefur látið hafa sig í það að slást í hóp þeirra sem vilja þrengja aðgang almennings að upplýsingum um umhverfismál og að möguleikum að koma þar að athugasemdum. Það ofan á annað er stórkostlega ámælisvert að mínu mati og ekki séð fyrir endann á því. Kannski eru einhverjar sérstakar ástæður, virðulegi forseti, sem valda því að hæstv. iðnrh., sem ber fram frv., tvítekur í þessu plaggi að staðfesting ráðherra á starfsleyfi felur í sér endanlega afgreiðslu málsins. Virðulegur forseti. Við skulum nú stikla á nokkrum atriðum sem varða starfsleyfið. Ég kem þá fyrst að því sem varðar tækni þá sem álbræðslan í Straumsvík byggir á og sem hugmyndin er að nýta áfram í sambandi við þessa stækkun. Þessi tækni, sem kölluð er Ísal-tækni í starfsleyfi, uppfyllir ekki skilyrði alþjóðasamninga um bestu fáanlega tækni. Hún stenst ekki mælikvarða sem er skammstafaður BAT á enskunni, Best Available Technology, og þess vegna er ekki vísað í bestu fáanlega tækni í starfsleyfi ráðherrans heldur í Ísal-tækni. Á hverju byggir þetta? Það byggir m.a. á því að ekki er hægt að tappa álinu í Straumsvík úr lokuðum kerum með rana heldur þarf að brjóta þau upp og af þeim sökum eykst mengunin, af þeim sökunin verður útblástur flúors meiri heldur en hann yrði með annarri tækni, við getum nefnt pechinay-tækni. Við getum nefnt ýmsa aðra tækni sem um er að ræða. Þetta varðar umhverfismálin. En spurningin um hvaða tækni er beitt hefur fleiri hliðar, virðulegi forseti, og það var rætt lítillega í opinberri umræðu á síðasta sumri sem ég vil leyfa mér að tengja aðeins við þetta atriði málsins. Það er hættan á því, svo ég taki ekki dýpra í árinni, að sú bræðsla sem verið er að leyfa tvöföldun á, verði ekki samkeppnisfær og það geti reynt á þau skilyrði þessa samnings að fyrirtækið leggi upp laupana á leiðinni innan gildistíma samningsins. Ég geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. hafi tekið eftir því sem var til umræðu í blöðum í sumar þar sem Pálmi Stefánsson, tæknilegur framkvæmdastjóri hjá Hydro Equipment í Noregi, fjallaði um þessi efni og varaði mjög sterklega við. Þessi efnaverkfræðingur, sem starfaði hjá Alusuisse í Sviss og Austurríki 1968--1969, stjórnaði uppsetningu tækjabúnaðar hjá Ísal í Straumsvík á árunum þar á eftir og var verkefna- og þróunarstjóri hjá Ísal 1973--1989, varar mjög sterklega við því að þarna sé verið að framlengja tækni sem sé orðin úrelt. Auðvitað brást forstjórinn í Straumsvík við, Christian Roth, og svaraði og færði rök að því að það væri hagkvæmast fyrir fyrirtækið að byggja á Ísal-tækninni. Ein af ástæðunum sem forstjórinn nefnir, og það er rétt að rifja það upp --- það er í grein í Morgunblaðinu frá 7. sept. --- að með því aðeins að beita Ísal-tækni verði hægt að selja ódýrt ál í framtíðinni. Þannig er það orðað í Morgunblaðinu. En það vill þannig til að það er álverðið sem allt veltur á í sambandi við hvernig raforkuverð kemur út. Ég hvet til þess að þetta efni verði athugað sérstaklega af iðnn. þingsins, þ.e. hin úrelta Ísal-tækni, bæði að því er varðar umhverfismálin en einnig að því er varðar samkeppnisstöðu fyrirtækisins. Virðulegur forseti. Síðan er það starfsleyfið sjálft, hinar endurskoðuðu tillögur um starfsleyfi sem hæstv. umhvrh. hefur staðfest og segir að hann sé búinn að staðfesta endanlega þannig að engu verður um hnikað. Ég verð að fara fljótt yfir sögu en varðandi það efni sem menn hafa haft hvað mestar áhyggjur af í nágrenni verksmiðjunnar, þ.e. losun flúors, er verið að heimila fyrirtækinu í heild að losa þrefalt meira flúor en miðað er við í nágrannalöndum okkar, í stórveldi í áliðnaðinum eins og í Noregi en einnig í Svíþjóð og víðar um lönd þar sem hugsað er um umhverfismálin. Þrefalt meiri losun og ekki er notað tækifærið núna að binda fyrirtækið gagnvart stækkuninni og miða þar við alþjóðlega staðla. Ó nei, allt er sett í einn pott og það eru engin tök á því að halda fyrirtækinu sérstaklega við efnið varðandi nýja hlutann, ekki einu sinni miðað við þau slöku mörk sem sett eru sem viðmiðun inn í starfsleyfið. Bara til að nefna þetta er losunin á flúor 1,4 kg/tonn á árgrundvelli. Viðmiðun í Noregi er 0,4 eða þar undir og ég hef bréf undir höndum frá álfyrirtæki í Noregi frá því fyrir fjórum árum eða svo sem segist komast niður í 0,35 í sambandi við það. Þar er jafnframt á ferðinni vothreinsibúnaður sem gerir kleift að lækka einnig losunina á flúor. Virðulegur forseti. Í gildi er alþjóðlegur samningur undir merki Parcom eða Parísarkommissjónarinnar sem gerður var 1994 og í tillögunum að þessum Parcom-samningi, sem er nr. 94/1 Parcom Recommendation, gera Norðmennirnir tillögur um það að fara niður í 0,4 í þessari alþjóðlegu viðmiðun varðandi flúor og ef ekki er um að ræða vothreinsun verði mörkin 0,5. Auðvitað komu ýmsir og sögðu: Þetta er allt of strangt og það var rætt um þetta í Parísarnefndinni sem gengur frá eða fer yfir þessi mál og þar komust menn að samkomulagi um að hámarkið í losun yrði 0,6 kg/tonn. Hvað gerir hæstv. umhvrh. Íslands sem er aðili að Parísarsamþykktinni? Hvað setur hann inn í starfsleyfið sem viðmiðun fyrir hinn nýja áfanga? Er það 0,6? Nei, það er 0,65 + 0,2 tonn vegna svokallaðrar hreinálvinnslu eða 0,85 kg/tonn sem losun fyrir flúor. Haldið þið að það sé ekki efnilegt fyrir fyrirtækin að koma í kjölfarið og vísa í þetta starfsleyfi? Fyrirtæki sem hæstv. iðnrh. ætlar að draga að landi uppi í Keilisnesi eða í Hvalfirði, Columbia Aluminium og hvað þetta heitir, að geta gengið að starfsleyfi sem er svona útbúið að því er varðar flúor. Hvernig er staðið að málum varðandi brennisteinsdíoxíð? Það er í rauninni sama og núll. Það stendur að vísu viðmiðunin 21 kg/tonn heimild til losunar en það er enginn möguleiki að verjast því að hækka þessi mörk ef rafskautin, sem valda brennisteinsmenguninni, innihalda meira af brennisteini. Þannig er frá þessu gengið ef það er til óþæginda fyrir fyrirtækið að það getur ekki aflað sér rafskauta sem eru með lægra innihaldi þannig að þau standist þessi mörk að þá er bara slakað til vegna alþjóðlegrar samkeppni. Þetta er vel um hnútana búið. Í Skandinavíu er vothreinsun sem gerir kleift að lækka þessi mörk niður í um 2 kg/tonn og svo fær hæstv. umhvrh. uppáskrift frá Hollustuvernd ríkisins um að það sé svo sem allt í lagi. Hollustuvernd ríkisins 1990, þegar við fjölluðum um stækkun álbræðslu í Straumsvík og verið var að afgreiða sérstakt frv. um raforkuver vegna væntanlegrar stóriðju, rökstuddi það skýrt að það væri mjög æskilegt frá umhverfissjónarmiðum að hreinsa brennisteininn. Núna er engin þörf á því. Er þetta trúverðugt? Virðulegur forseti. Þörf væri að vekja athygli á mörgum fleirum atriðum sem snerta mengunarmálin og ég hef gert það í þeim erindum sem ég hef sent til Hollustuverndar ríkisins, til skipulagsstjóra ríkisins sem er að fjalla um mat á umhverfisáhrifum, til hæstv. ráðherra og til stjórnar Hollustuverndar ríkisins. Ég hef viljað láta á það reyna að menn tækju á í þessum efnum en færu ekki bara að ganga erinda fyrirtækisins og taka því sem fyrirtækinu þykir gott. Ekki bara út af þessari stækkun núna, heldur vegna þeirrar ábótar, sem menn eru að óska sér sem hafa völdin á Íslandi í dag, eru að óska sér í sambandi við stóriðju. Er mönnum sama um loftgæðin á aðalþéttbýlissvæði landsins? Orð og hátíðarræður duga ekki í umhverfismálum. Það eru aðeins aðgerðir, að girða fyrir mengun, að gæta þess að spilla ekki umhverfinu. Það er það sem gildir. En mér finnst málið liggja þannig að þessir heiðursmenn, hæstv. ráðherrar sem eru hér, virðulegi forseti, og hlýða á mál mitt hafi í raun ekki miklar áhyggjur af þessu. Ég trúi því ekki að þeir gerðu þetta ef þeir hefðu farið yfir málin og athugað þau af gaumgæfni. Koltvísýringurinn, sem hv. þm. Svavar Gestsson vék að, og sem veldur gróðurhúsaáhrifunum sem æ meiri líkur eru á að séu á því ferli sem menn hafa spáð fyrir um. Það er að koma ný alþjóðleg skýrsla um það efni, það er náttúrlega ekkert snert við því og það er bara allt í lagi, segir hæstv. umhvrh., vegna þess að ella væri brennt meiri kolum úti í löndum. Það á ekki að gæta að sínu nágrenni, það á ekki að gæta að því sem við höldum á. Þetta er auðvitað almennt stórt vandamál fyrir okkur Íslendinga sem höfum gert alþjóðlega skuldbindingu um það að valda ekki meiri mengun koldíoxíðs árið 2000 en var hér á landi árið 1990. Virðulegur forseti. Það er verið að framleiða skýrslur og álitsgerðir á vegum ríkisstjórnarinnar hvernig eigi að sniðganga þetta. Það er hetjuskapurinn. Hvernig eigi að sniðganga þetta, hvernig eigi að leita raka fyrir því að við þurfum ekki að taka á þessum málum. Og hreinálskaflinn sem ég gat um finnst hvergi í alþjóðlegum samþykktum. En af því að fyrirtækið óskar eftir því að fá tilslökun út á svokallaða hreinálsframleiðslu þá er hún bara veitt. Síðan er það, virðulegur forseti, sem að mínu mati ekki síður alvarlegt í þessu máli að því er varðar umhverfið, að það á að gera mismunandi kröfur til fyrirtækja á þessu sviði eftir því hvar þau eru staðsett í landinu, eftir því hvernig aðstæðurnar eru. Að mati Hollustuverndar ríkisins, og það er víða í skjölum, eru líkur á því að það verði að gera mun harðari kröfur til umhverfisverndar og mengunarvarna í álbræðslu og hliðstæðum fyrirtækjum norður í Eyjafirði en hérna á Faxaflóasvæðinu þar sem loftar vel um og menn vona að vindurinn beri þetta frá þeim. Hvað þýðir þetta fyrir uppbyggingu slíkra fyrirtækja annars staðar en við Faxaflóa eða við hliðstæðar aðstæður? Hvað þýðir þetta, hæstv. umhvrh., gagnvart Eyjafirði þar sem menn hafa eðlilega verið að skoða það? Er hægt að koma þar upp einhverjum iðnaði sem nýtir orku? Hvað þýðir þetta? Hvað segja hinir erlendu fjárfestar? Vilja þeir kosta því til sem þarf til þess að koma fram með mengunarvarnir? Ég er ansi hræddur um að það verði fátt um svör eða réttara sagt að þeir verði fljótir að svara í þeim efnum og eins varðandi aðstæður austur á fjörðum. Það er stórkostlega alvarlegt mál að standa svona að verki og það á ekki að þekkjast í nokkru landi nú á dögum að þannig sé staðið að að segja: Við mismunum í kröfum til umhverfisverndar eftir því hvar fyrirtækið er á landi að því er varðar lágmarksskilyrði. Ég hefði gaman af að sjá hæstv. umhvrh., virðulegi forseti, standa fyrir þessu máli hér. Hvernig ætlar hann að svara fólki norður í sínu kjördæmi þegar það fer að spyrja um það hvernig standi á því að haldið er á þessum málum með allt öðrum hætti heldur en t.d. er gert í grannlöndum okkar þar sem menn hafa samræmdar reglur um þessi efni. Virðulegur forseti. Þá ætla ég að leyfa mér að koma að því sem ég tel mikið alvörumál einnig og það er hvernig reynt er að útiloka eðlilega málsmeðferð í tengslum við umhverfismálin að því er varðar þetta fyrirtæki og veitingu starfsleyfis. Hvað hefur gerst í þeim efnum? Ég leyfði mér, aumur þingmaður, að vísa athugasemdum sem ég hafði gert og Hollustuvernd ríkisins sem stofnun og þeir starfsmenn sem þar eru vildu ekki fallast á til stjórnar Hollustuverndar ríkisins samkvæmt reglugerð frá 1994. Í aðdragandanum höfðu embættismenn í Hollustuverndinni kallað mig til fundar eftir fund og rætt málin með mér og fjallað um þessi efni, en nú datt einhverjum snillingi það í hug, ég vona að það hafi ekki verið fjartengsl uppi í umhvrn. á ferðinni, að það væri kannski hægt að stinga upp í þennan gemling. Það mætti kannski reyna það og það var leitað eftir áliti lærðs prófessors uppi í háskóla, Eiríks Tómassonar, til þess að meta það hvort umræddur vandræðamaður væri eðlilegur kæruaðili að þessu máli til stjórnar Hollustuverndar ríkisins. Auðvitað bjó prófessorinn til lærða álitsgerð um það sem stangast á við alla réttarþróun í sambandi við umhverfisrétt að það væri mjög óeðlilegt að maður sem virtist ekki hafa neinna alveg sérstakra hagsmuna að gæta í þessu máli, væri sennilega svona upp við verksmiðjuvegginn, væri að skipta sér af þessu. Það væru bara ekki góðir siðir. Og meiri hluti stjórnar Hollustuverndar ríkisins taldi að þar með væri málið dagljóst og vísaði þessum athugasemdum til föðurhúsanna og vildi ekkert á málinu taka. Einn stjórnarmaður hafði aðra skoðun og bókaði um það. Sá sem stýrði fundum var aðstoðarmaður hæstv. landbrh. og réði þessari afgreiðslu. Nú er það svo að næsta ráð í þessu efni af minni hálfu var það að nota rétt minn til þess að vísa úrskurði stjórnar Hollustuverndar ríkisins til sérstakrar úrskurðarnefndar. Þessi nefnd er núna að fjalla um kröfu mína um það að stjórn Hollustuverndar ríkisins verði gert að taka efnislega á mínum athugasemdum eins og reglugerð gerir ráð fyrir. Það er ekki séð fyrir um það, málið er í rekistefnu fyrir þessari úrskurðarnefnd, en hæstv. ráðherra undirstrikar hér: Staðfesting ráðherra felur í sér endanlega afgreiðslu málsins, les ég á bls. 47. Svo les ég hér, hæstv. umhvrh., svofellt: ,,Stjórn Hollustuverndar ríkisins afgreiddi endanlegar tillögur að starfsleyfi til umhvrh. á fundi þann 2. nóv. 1995``, stendur á bls. 48. Ég hef ekkert heyrt um það mál, hæstv. ráðherra, fyrr en ég kem að þessu frv. í morgun og ég bið um svar hið skjótasta. Hvar er þessi afgreiðsla stjórnar Hollustuverndar ríkisins til til umhvrn. um endanlegar tillögur að starfsleyfi? Það ætti ekki að standa á svörum. Það sem ég hef verið að rekja hér gerist þrátt fyrir það að í öllum alþjóðlegum rétti sé verið að opna fyrir aðgengi almennings að umhverfismálum í sambandi við atvinnurekstur sem á öðrum sviðum, þrátt fyrir það að Alþingi Íslendinga lögfesti nýlega sérstök lög um upplýsingaskyldu varðandi umhverfismál að tillögu fyrrv. umhvrh. og þrátt fyrir það sem lesa má í þeim lögum sem varða mat á umhverfisaðstæðum. Á sama tíma er verið að beita bolabrögðum til þess að koma í veg fyrir eðlilega umræðu um þessi efni. Er ekki alveg nóg komið sorasögunni í sambandi við umhverfismál þessa fyrirtækis sem hér er verið að leggja til stækkað verði þó að menn reyni að standa í fæturna að því er varðar almenna mannasiði í þessum efnum? Ég óttast það mjög ef það verður niðurstaða kerfisins að almenningur og sá sem hér talar falli ekki undir ákvæði mengunarvarnareglugerðar um það að hafa rétt til athugasemda.Það er eitthvað einkennilegt, það er eitthvað meira en bogið, virðulegur forseti. Síðan eru það byggðamálin í sambandi við þetta mál. Stefna ríkisstjórnarinnar er ekki bara þessi stækkun í Straumsvík. Það er álbræðsla á Keilisnesi sem fyrst, kannski Colombia Aluminium verksmiðja uppi í Hvalfirði fyrir áramótin þar sem menn eru að fara að ráðast í göng undir Hvalfjörð til þess að auðvelda þetta, stækkun járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og sinkverksmiðja á Faxaflóasvæðinu og magnesíumverksmiðja suður á Nesjum. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar í stóriðjumálum eins og hún blasir við okkur. Hvaða skilaboð er verið að senda til byggðanna í landinu frá Framsfl. sem stendur fyrir þessum málaflokki með þessari stefnu? Og hverjar, hæstv. iðnrh., eru kröfurnar um orkuverð í þessar fabrikkur? Hvert er lágmarkið? Er það 22 mill eins og Landsvirkjun gaf út 1982? Eða er það spottprís af því tagi sem á að fara að afhenda raforku á til ársins 2004 til þessarar stækkunar í Straumsvík? Ég held, virðulegur forseti, að það sé verk að vinna fyrir Alþingi Íslendinga að skoða þetta mál, ekki út frá skammsýnum sjónarmiðum., það er nóg af þeim. Alþingi á að líta á mál af þessu tagi í allri þeirri breidd sem varðar málið, þar á meðal ráðstöfun vatnsorkuauðlinda Íslands til atvinnuuppbyggingar í framtíðinni og gæta þess að feta ekki, virðulegi forseti, þá óheillaslóð sem haldið var við á 8. áratugnum þangað til tækifæri gafst til að breyta þar um og leiðrétta aðeins kúrsinn. Við Íslendingar höfum ekki efni á því að fara í sama farveg aftur.

[16:56] Virðulegi forseti. Að sitja undir ræðum stjórnarandstöðunnar í dag er svolítið sérstök tilfinning. Það virðist ríkja töluverð tilvistarkreppa í hugum einstakra þingmanna og það er líkt því að klukkunni hafi verið snúið við og hún hafi haldið til baka 30 ár þegar maður situr hér og hlýðir á ræðu eins og hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Að sjálfsögðu vitum við það að þjóðin styður nýframkvæmdir, hún styður fjölgun starfa og hún er hlynnt þeirri vítamínsprautu sem við erum nú að fá inn í þjóðfélagið. Þetta veit stjórnarandstaðan. En á sama tíma verður stjórnarandstaðan að vera á móti málinu vegna þess að það er Sjálfstfl. og Framsfl. sem ná loksins að landa stóra laxinum. Það var helst í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar sem stuðningur kom fram við málið þrátt fyrir að nauðsynlegt hafi verið að hverfa aftur í tímann og rannsaka ummæli einstakra ráðherra og þingmanna sem nú sitja. Stjórnarandstaðan leitar nú logandi ljósi að einhverjum ásteitingarsteini í þessu máli og þeir reyna að sá mikilli tortryggni og gera lítið úr þeirri gríðarlegu jákvæðu þýðingu fyrir þjóðina sem þetta mál hefur. Það er þýðing sem jafngildir öllum Smuguveiðum Íslendinga á síðasta ári. En það er samt sem áður leitað að einhverjum málum. Það er leitað að einhverju sem hægt er að gera andstöðu um til þess að tortryggja málið. Það er spurt: Hvað um umhverfismálin? Hvað um 38 þús. tonnin sem eftir eru af samningnum? Hvað um skattana? Hvað um verkalýðsfélögin? Og hvað um Hafnarfjarðarbæ? Á hann að verða ríkasta sveitarfélagið í Reykjaneskjördæmi? Og hvað um þetta lága orkuverð? Þrátt fyrir tilraunir til þess að gera málið tortryggilegt þá neyðist sérstaklega Kvennalisti og Alþb. að gefa samþykki sitt. Eftir að hafa hlustað á ræður Kristínar Halldórsdóttur og Svavar Gestssonar þá finnur maður þá erfiðleika sem þau standa frammi fyrir að dansa hinn fína línudans á milli þess að lýsa yfir ánægju sinni og lýsa yfir andstöðu sinni. En hvað er að gerast? Hvað er að gerast hjá Alþb. og Kvennalista í þessu máli? Hvernig stendur á þessum miklu mótsögnum sem við verðum vitni að í málinu? Þau segja að það hafi aldrei verið meira atvinnuleysi en í október 1995 eins og var í síðasta mánuði. En á sama tíma er það ekkert sérstakt umræðuefni að verið sé að koma með mestu vítamínsprautu inn í efnahagslífið í 20 ár og skapa þar með varanleg störf. Það er ekkert tiltökumál. Það má ekkert ræða það og helst á að hafa sem allra lægst um það þrátt fyrir að aldrei hafi verið meira atvinnuleysi en í síðasta mánuði. Kvennalisti og Alþb. segja: Það er rétt að Landsvirkjun hefur verið í miklum vandræðum með að losna við umframorku sína á síðustu árum, það er rétt. En samt má alls ekki hoppa hæð sína í loft upp þegar tekst að selja stóran hluta umframorkunnar. Það má ekki. Einnig kemur fram hjá Alþb. og Kvennalista: Hagvöxtur og erlend fjárfesting er í hættulegu lágmarki. En samt er slæmt að fá inn í þjóðfélagið stærstu erlendu fjárfestingu á Íslandi síðustu áratugi. Eru þessar mótsagnir ekki aumkunarverðar og er það ekki hroðalegt að vera í þeirri aðstöðu að þurfa að halda fram málflutningi eins og þessum. Það hefur einnig komið fram í umræðum að það hafi verið hroðalegt, það reyndar kom ekki fram nú en við urðum vitni að því á síðasta kjörtímabili, hvernig sú ríkisstjórn dró kjarkinn úr þjóðinni með bölsýni, ragni og niðurdrepandi tali. En í dag er það líka rangt að auka áræði og kjark þjóðarinnar með jákvæðri umræðu umræðu um stækkun álversins. Nú er það orðið slæmt. Það var hroðalegt hvernig síðasta ríkisstjórn kom fram gagnvart þjóðinni, hvernig hún dró kjarkinn úr henni, og það er einnig hroðalegt hvernig er verið að blása málið upp eins og stjórnarandstaðan segir, hvernig er verið að vekja athygli á þessu jákvæða máli, það er líka orðið hroðalegt. Hæstv. forseti. Það er svolítið undarlegt að sitja í ræðusal hv. Alþingis og hlusta á ræður stjórnarandstöðunnar og finna að það er viðurkennt að málið sé vissulega gott, en samt sem áður verður að leita að neikvæðu punktunum.

[17:02] Herra forseti. Það var efnismikil og athyglisverð ræða sem var flutt síðast um þetta frv., eða hitt þó heldur. Satt best að segja finnst mér alltaf afar brjóstumkennanlegt þegar menn koma fram með málflutning af því tagi að það sé mestur ljóður á ráði manna ef þeir vilja sjá bæði kost og löst á hlutunum, ef þeir vilja reyna að ræða þá efnislega út frá því að þeir séu hvorki svartir né hvítir, heldur gjarnan eitthvað þar á milli. Það var útgangspunkturinn í stuttri en efnismikilli ræðu síðasta ræðumanns. Aðalbrotalömin í málflutningi allra sem hér hafa talað af hálfu stjórnarandstöðunnar í dag væri sú, að menn hefðu leitast við að sjá bæði kosti og lesti á hlutunum. Ég tek ekki undir slíkan málflutning. Ég held að þetta mál sé eins og svo mörg önnur þannig vaxið að á því megi bæði sjá kosti og lesti. Það eru plúsar og mínusar í þessu dæmi. Við getum svo endalaust rætt um það og sjálfsagt seint orðið sammála um vægi þeirra út af fyrir sig. En það er einmitt það sem málið snýst um þegar menn eru að gera upp hug sinn og taka afstöðu til hlutanna. Þeir vega og meta kosti og galla og taka afstöðu út frá því. Er það ekki nákvæmlega þannig sem menn eiga og mynda sér skoðun og ræða málið? Það hélt ég og fagna því þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar í dag. Flestar, ef ekki allar, hafa hnigið í þann farveg, nema þá helst framsöguræða hæstv. ráðherra og nú þessi síðasta, að á þessu máli væru margir fletir, það hefði ýmislegt jákvætt með sér, en því fylgdu einnig aðrir hlutir sem væru miður jákvæðir. Og þrátt fyrir þessa miklu ádrepu ætla ég að ræða málin nákvæmlega undir þessum formerkjum. Það er mín tilfinning hafandi skoðað þetta eftir því sem ég hef haft aðstöðu til. Hún er svo sem ekkert sérstök, þetta frv. kom inn á þingið fyrir tiltölulega fáum klukkutímum síðan og að öðru leyti höfum við óbreyttir þingmenn haft litla aðstöðu til að kynna okkur málið og höfum fá gögn í höndum. Ég tel það auðvitað vera alveg nauðsynlegt að við ræðum þetta mál allt saman út frá þeim aðstæðum sem ríkja í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Að sjálfsögðu verðum við að einhverju leyti að setja málið í það samhengi sem því ber. Ég vil þó ekki horfa fram hjá því að þegar teknar eru ákvarðanir um langtímafjárfestingu eða ráðstöfun orkulinda eins og hér á í hlut, verða menn öðrum þræði að hefja sig upp yfir skammtímahagsmuni og aðstæður eins og þær blasa við akkúrat í augnablikinu. Þær breytast, en eftir standa svo kannski ákvarðanir sem binda hlutina í formi samninga og fjárfestinga um áratuga skeið. Þess vegna verður að gera hvort tveggja, að líta til þeirra aðstæðna sem við erum nú stödd í, en líta einnig til framtíðarinnar og þess hversu skynsamlega við erum að taka á málum til lengri tíma litið. Ef við lítum nær okkur og horfum á aðstæðurnar eins og þær eru í þjóðfélaginu í dag, þá eru þær ekki björgulegar. Það er nýbúið að birta okkur ljótustu atvinnuleysistölur fyrir októbermánuð sl. sem nokkurn tíma hafa sést í þeim mánuði í samanlagðri mælingu atvinnuleysis á Íslandi. Það er viðurkennt að hér ríkir mikil kyrrstaða, ef ekki má segja stöðnun í atvinnulífinu og hefur gert um alllangt skeið. Fjárfestingar eru mun minni en þær þyrftu að vera til viðhalds mannvirkja og tækja, hvað þá heldur til einhverrar nýsköpunar og uppbyggingar. Af þessum sökum er fullkomlega eðlilegt að menn taki fagnandi fréttum um það að nú hafi loksins tekist að semja um ráðstöfun á einhverjum hluta eða reyndar rúmlega allri þeirri umframorku sem legið hefur ónotuð í raforkukerfinu um nokkurt árabil. Menn binda auðvitað vonir við það að þetta sé a.m.k. að einhverju leyti sú vítamínsprauta sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um. En ég held að það sé nauðsynlegt að ræða þetta eftir sem áður með báða fætur á jörðinni. Fyrir það fyrsta er kannski ástæða til að átta sig á því hversu stór sá vítamínskammtur er, sem menn eru að fá þarna. Hve margar töflur eru þetta þegar upp er staðið? Er þetta í raun og veru nokkuð nema nokkrar teskeiðar af lýsi, borið saman við þann vanda sem við stöndum frammi fyrir? Hvað dregur þetta til að mynda langt upp í 12 þúsund störfin Framsfl. fram að aldamótum? Eigum við ekki aðeins að staldra við það? Erum við að landa hér einhverjum stórlaxi? Nei, ég held, herra forseti, að þetta sé í besta falli silungur, a.m.k. á þeim mælikvarða að þarna er talað um rúmlega 70 störf til lengri tíma í verinu sjálfu. Auðvitað fylgja því einhver margfeldnisáhrif og slík störf hlaða eitthvað utan á sig. Það vex þjónusta og umfang í kringum viðskipti við þetta fyrirtæki o.s.frv. En þetta er allt og sumt sem þarna fæst í formi varanlegra starfa. Þau eru ansi dýr þessi 70 eða 75 störf sem þarna falla til fyrir u.þ.b. 15 milljarða fjárfestingu, ef lögð er saman fjárfesting fyrirtækisins og Landsvirkjunar og annarra aðila, t.d. Hafnarfjarðarbæjar. Einhvern tíma hefði verið sagt: Dýr mundi Hafliði allur ef svo skal hver limur. Ef öll 12 þúsund störfin Framsóknar fram að aldamótum verða keypt þessu verði, þá verða það ansi margir milljarða og reikningsglöggir menn geta reynt að leggja það saman. Ég held því að það sé í fyrsta lagi nauðsynlegt að hafa báða fætur á jörðinni hvað það snertir að hér er a.m.k. ekki í atvinnusköpun á ferðinni nein þau stórtíðindi sem sumir vilja vera láta. Þetta er enginn stórlax í þeim skilningi. Þegar 6--8 þúsund Íslendingar ganga atvinnulausir á hverjum degi, kannski verða þeir ef svo heldur sem horfir 10 þúsund í svartasta skammdeginu. Miðað við þá árstíðasveiflu sem þar er venjulega, gætu atvinnuleysistölurnar núna í september og október þýtt upp undir 10 þúsund manns þegar verst lætur í vetur. Í öðru lagi er líka nauðsynlegt að ganga hægt um gleðinnar dyr hvað það snertir að hér hefur rækilega komið fram í dag að orkuverðið, sem þarna er að semjast um, er ekki mikið til að hrópa húrra fyrir. Ég hygg að það hafi verið leiðarahöfundur Dagblaðsins sem notaði beinlínis orðið útsala á orku. Ég held að þjóðin hafi alveg skilið þetta mál réttum skilningi og leiðarahöfundar og fréttamenn ekkert verið í vandræðum með að átta sig á því hvað hefur gerst. Það hefur í raun og veru verið haldin útsala, rýmingarsala á þeirri orku sem hefur verið óseld í kerfinu um langt árabil. Hitt er svo allt annað mál hvað menn eiga að gera þegar þeir sitja uppi ár eftir ár með vöru sem ekki selst. Er þá um nokkuð annað að ræða en að halda útsölu? Hvað gerir maður sem á fulla búð af sumarklæðum og það er komið haust? Hann heldur útsölu. Frekar en að sitja uppi með allt draslið og þurfa að henda því, selur hann það fyrir hálfvirði. Þetta er einfaldlega lögmál í viðskiptum og við Íslendingar verðum að horfast í augu við það að það er það sem hefur gerst. Við höfum neyðst til að halda hálfgerða rýmingarsölu á umframorkunni sem búin er að vera ónotuð í kerfinu um langt árabil. Það er slæmt. En það er kannski skárra en ekki neitt að fá þá peninga fyrir það, sem þar gefast. Ég er í sjálfu sér ekki í neinum færum um og hef enga ástæðu til að rengja þá menn sem lagt hafa á þetta mat frá sjónarhóli fyrirtækisins, Landsvirkjunar, að það sé mun betra fyrir fyrirtækið að ná þessum samningum en búa áfram við óbreytt ástand. Ég vefengi ekki þá reikninga. Ég trúi því mjög vel að málið liggi þannig vegna þess að sjálfsagt má segja að hvað lítið sem er sé betra en ekki neitt fyrir fyrirtækið Landsvirkjun. Hins vegar er í þessu samhengi óhjákvæmilegt að staldra aðeins við stöðuna í ljósi þess hvað var sagt þegar ráðist var til að mynda í Blönduvirkjun. Margir gagnrýndu það og vöruðu við því að menn færu í slíka fjárfestingu upp á annan tug milljarða kr., hafandi enga trygga sölu eða ráðstöfun á orkunni. Þá var beinlínis sagt að það væri skynsamlegt, mundi jafnvel styrkja samningsstöðu okkar að eiga orkuna tilbúna. Þá þyrfti ekkert að bíða eftir því að virkja ef einhverjir kæmu og vildu setja upp stóriðju eða orkufrekan iðnað af einhverju tagi. Þá ættum við þetta á lager, gætum bara selt orkuna af lager. En hver er niðurstaðan? Hún er sú að þetta hefur ekki styrkt samningsstöðu okkar heldur hefur það orðið okkur myllusteinn um háls vegna þess að viðsemjendur okkar hafa vitað að þarna sátum við uppi með ónýtta orku sem hlóð á sig kostnaði. Og hver er ábyrgð þeirra manna sem tóku þessar ákvarðanir á sínum tíma, gegn ráðleggingum og aðvörunum manna? Það væri fróðlegt að vita hvað þessi framkvæmd hefur í raun og veru kostað okkur. Ég minnist þess að á árunum 1983--1987 lagðist minni hlutinn sem þá var í til að mynda efh.- og viðskn., eða hvað sem hún hét nú á þeim árum, á hverju einasta ári gegn því að veita Landsvirkjun lánsheimildir til þess að flýta framkvæmdum við Blöndu. Menn óttuðust einmitt að nákvæmlega þetta mundi gerast, sem nú hefur komið á daginn. Er þá ekki nauðsynlegt að menn viðurkenni það að svona hefur tekist til og reyni að læra af því? Eða eru menn enn þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegt og góð samningsstaða að eiga orku á lager? Ætlar e.t.v. hæstv. iðnrh. að beita sér fyrir því að í kjölfar stækkunarinnar við Straumsvík verði rokið til og virkjað, þannig að við eigum þá aftur orku á lager? Það væri fróðlegt að heyra mat hæstv. iðnrh. á þessu í ljósi reynslunnar, þeirrar stöðu sem við stöndum nú frammi fyrir, að hér verður að semja um verulegan afslátt og orkuverð sem er langt undir framleiðslukostnaðarverði úr nýrri virkjun sem þyrfti að koma til í dag. Ég held að það sé ekki um það deilt að það verð sem Landsvirkjun þyrfti fyrir nýjar virkjanir, sem nú þyrfti að ráðast í, þurfi að liggja einhvers staðar á bilinu 18--24 mill til að það sé sæmilegt dæmi fyrir Landsvirkjun. En hér eru menn að tala um afsláttartímabil upp á 10--11 og meðalverð kannski 16 eða eitthvað því um líkt, ef svo ber undir miðað við gefnar forsendur um álver. Þetta, herra forseti, er mér nokkurt umhugsunarefni. Staðan er þessi og menn neyðast til þess að réttlæta samninga um þetta tiltölulega slaka verð í ljósi þessara aðstæðna sem við höfum komið okkur í. Í öðru lagi hefur verið rætt um umhverfismálin og þar get ég farið fljótt yfir sögu. Aðrir ræðumenn hafa gert því máli mjög ítarlega skil. Svo ég vitni aftur í sama leiðarahöfund, þá minnir mig að þar hafi verið komist svo að orði að á umhverfisþætti þessa máls væri þriðja heims bragur. Það væri þriðja heims blær á því sem Ísland léti bjóða sér í sambandi við umhverfiskröfurnar sem hér væru gerðar. Og hvað var þá átt við? Það er ósköp einfaldlega átt við að hér er verið að leyfa fyrirtækinu fjárfestingar og halda áfram starfrækslutækni sem er úrelt og langt frá því að vera sú besta sem þekkt er í dag. Það eru ekki gerðar kröfur um fyllsta hreinsunarbúnað sem nú er þekktur fyrir svona starfsemi. Menn geta svo endalaust farið í umræðu um að hvort hér sé nógu hvasst á Reykjanesi til að þess þurfi ekki og hvort við Íslendingar stöndum svo vel að vígi og séum með svo hreina og ómengaða náttúru enn þá að við getum leyft okkur að hafa lægri kröfur en annars staðar. En er það þá sá rismikli og metnaðarfulli málstaður sem við viljum verja í þessum efnum almennt talað? Er okkar aðferð til þess að eiga hreint og ómengað land til að selja erlendum ferðamönnum að standa frammi fyrir því að við setjum okkur lægri kröfur í þessum efnum en t.d. nágrannalöndin eins og Noregur? Mér finnst það dapurlegt og ég tek undir með leiðarahöfundi Dagblaðsins, á því er þriðja heims blær að við skulum þurfa að lúta svona lágt. Enn einn vinkill á því máli er svo sú niðurstaða að gera mismunandi kröfur til hreinsibúnaðar eða mengunarmarka eftir því hvar starfsemin er í landinu. Með öðrum orðum, gefa þessu svæði eða öðrum sambærilegum forskot umfram önnur þar sem menn af landfræðilegum ástæðum yrðu sammála um að gera strangari kröfur. Þar erum við að lenda úti á mikilli óheillabraut og hefðum betur fylgt til að mynda fordæmi Norðmanna sem hafa samræmt kröfurnar fyrir allt landið að þessu leyti. Hver ætlar að taka á sig mismuninn? Er þá íslenska ríkið jafnframt tilbúið til að horfast í augu við að það eru yfirgnæfandi líkur til þess að kæmi til samninga um staðsetningu á einhverri orkufrekri starfsemi sem hefði umtalsverð umhverfisáhrif, til að mynda á Austfjörðum eða Mið-Norðurlandi, þá yrðu uppi kröfur af hálfu þeirra aðila um að ríkið tæki á sig mismuninn því að auðvitað má þá spyrja: Hvers vegna eigum við að taka á okkur viðbótarkostnað umfram samkeppnisaðila kannski í sömu tegund starfsemi, þ.e. annarri álbræðslu, meiri en íslenska ríkið hefur gert kröfur um annars staðar? Er þetta hin nýja byggðastefna Framsfl. sem m.a. birtist í þessum þáttum? Þá er ég, herra forseti, kominn að þriðja atriðinu sem ég ætlaði að ræða lítillega um og það eru áhrif þessara framkvæmda eða áhrif þeirra hluta sem við okkur blasa í þessu samhengi á atvinnu- og efnahagslíf og byggðaþróun í landinu. Ég vil taka það fram að ég er ekki þeirrar skoðunar að þessi framkvæmd ein og sér, stækkun álversins í Straumsvík um þessi 60 þús. tonn eða hvað það nú er, sé svo stórt mál í sjálfu sér að það mundi skekkja mikið í þessum efnum ef ekki kæmi annað til. Það held ég ekki og allra síst þegar framkvæmdirnar væru um garð gengnar og eftir stæðu þessi tiltölulega fáu störf sem þetta skapar varanlega. Það er miklu frekar hitt sem virðist vera í farvatninu og er jafnvel komið á ákvörðunarstig og það andrúmsloft sem í kringum þetta gæti skapast og virðist jafnvel vera að skapast, sem getur haft umtalsverð áhrif. Í farvatninu eru fleiri stórframkvæmdir til skoðunar af hálfu ráðuneytis og stjórnvalda eins og álver á vegum Bandaríkjamanna á Grundartanga, viðbótarofn á Grundartanga. Þar eru áform um stórt álver á Keilisnesi sem einmitt hefur verið upplýst að séu áfram uppi og það eru jarðgöng undir Hvalfjörð. Og einhverjir Kínverjar munu hafa verið hér á ferð, hvar sem þeim hefur verið hugsaður staður eða þeim líst best á sig. En ætli þeir myndu ekki þiggja það að fá að sleppa með minni mengunarvarnir eins og aðrir ef þeir byggja einhvers staðar á vindasömu útnesi. Hvað má segja um þessar framkvæmdir, allar nema þá eina, þ.e. Kínverjana, þegar eða ef þær kæmu til? Þær eru á einu og sama atvinnusvæðinu við suðvestanverðan Faxaflóa sem heitir eftir hinum ágæta förunauti Hrafna-Flóka. Enn frekar verður þetta allt saman að einu atvinnusvæði verði Hvalfjarðargöngin byggð og ákvörðun um það tekin jafnvel núna strax í næsta mánuði. Vissulega er það svo að hér er mikið atvinnuleysi og það er þörf á nýjum störfum eins og víða annars staðar í landinu. En það er ekki þannig að það sé bara hér sem skórinn kreppir. Ég leyfi mér nefna það svæði sem lengst og mest hefur búið við atvinnuleysi af öllum í landinu, Eyjafjarðarsvæðið. Þar hafa menn verið að binda vonir við að tækist að skapa sterkt mótvægi við hið gífurlega þunga þéttbýli á suðvesturhorni landsins sem virkar eins og öflugur segull í margföldu tilliti. Er líklegt að þetta auðveldi mönnum þá baráttu ef þetta er framtíðarmyndin sem við okkur á að blasa varðandi allar mestu framkvæmdir í landinu á næstu árum? Enn eitt bætist svo við, hæstv. forseti. Og hvað er það? Það er fjárlagafrv. með grimmilegum niðurskurði á framkvæmdum sem helst skipta þó einhverju máli í því tilliti úti á landsbyggðinni, þ.e. samgönguframkvæmdunum. Á borðum hv. þm. liggur frv. frá ríkisstjórninni, nánar tiltekið fjárlagafrv., þar sem samgönguframkvæmdirnar eru skornar niður um um það bil milljarð kr. Þar eru allmörg ársverk sem þar fara fyrir lítið. Er þetta myndin sem við mönnum blasir? Er þetta byggðastefna? Eru þetta þær áherslur sem framsóknarmenn voru að boða kjósendum sínum fyrir kosningar til að mynda í kjördæmum landsbyggðarinnar? Hvað segir stórvinur minn, hæstv. landb.- og umhvrh., um þetta mál sem fyrir nokkrum árum síðan taldi ekki koma til greina að byggja svo mikið sem eitt álver á suðvesturhorni landsins nema því fylgdu umtalsverðar aðgerðir í jafnvægisskyni í atvinnumálum. Ég hef lítið heyrt frá hæstv. ráðherra í þessum efnum nema það eitt að gefa álverinu starfsleyfi greiðlega. Ég segi, herra forseti: Mér finnst þetta ekki koma til greina. Það getur ekki verið að það sé ætlun manna á Alþingi að standa svona að málum, að samþykkja hvort tveggja í senn jafnvel seríu af stórframkvæmdum á þessu atvinnusvæði og grimmilegan niðurskurð á helsta framkvæmdaflokki landsbyggðarinnar, samgöngumálunum á sömu dögunum nú í skammdeginu. Ég held að það sé líka ástæða til þess, herra forseti, að hafa fáein orð um það að við Íslendingar höfum fyrir því margfalda og býsna bitra reynslu að jafnvægi í okkar efnahagslífi og atvinnumálum er afar fínstillt. Það virðist þurfa afar lítið, því miður, til að út af beri. Ég held þess vegna að það eigi að fara með mikilli gát í að raða þessum framkvæmdum inn í aðrar ákvarðanir í sambandi við efnahags- og atvinnumál, til að mynda á þessu svæði. Og komi til fleiri stórframkvæmdir hér sem ráðist verður í samtímis, hlýtur að koma til álita að breyta að einhverju leyti áherslum í opinberum framkvæmdum á þeim tíma. Og segjum sem svo að hér hilli undir til að mynda þrjár stórframkvæmdir samtímis á suðvesturhorni landsins. Út af fyrir sig er það ánægjulegt ef slíkir hlutir geta gerst og reynst okkur hagfelldir ef það verður ákveðið til viðbótar stækkun í Straumsvík að ráðast í Hvalfjarðargöng og annað tveggja, álver á Grundartanga eða stækkun járnblendiverksmiðjunnar, þá grípi menn til jafnvægisaðgerða á móti. Þær gætu falist í því að draga úr stórfelldum framkvæmdum, opinberum eða hálfopinberum, svo sem eins og nýbyggingum, viðhaldi mannvirkja, samgönguframkvæmdum og öðru slíku á þessu svæði til þess að forðast ofþenslu og jafnvægisleysi, en auka þær í staðinn á landsbyggðinni. Ég er að tala í fúlustu alvöru. Ég tel að svona hluti eigi menn að skoða ef menn vilja forðast hvort tveggja, stórfellda búseturöskun og jafnvægisleysi að því leyti og jafnvægisleysi í efnahagslífinu almennt, með öðrum orðum það skapist ekki hætta á þenslu og einhverju fylleríi af því tagi. Þetta hljómar kannski fjarstæðukennt við þær aðstæður að atvinnuleysið er eins og raun ber vitni, en við vitum og höfum fyrir því margfalda reynslu að hlutirnir geta tekið skarpar dýfur hér, líka sveiflur upp á við og það er að mínu mati fullkomin ástæða til þess að fara fram með mikilli gát. Ef það er eitthvað sem við þurfum ekki á að halda, þá er það að missa tökin á þeim stöðugleika og því jafnvægi sem þó hefur náðst með ærnum tilkostnaði og sársaukafullum aðgerðum, ekki síst gagnvart lífskjörum almennings í landinu, að fórna honum á einhverju svona altari. Herra forseti. Mín niðurstaða er sem sagt sú að í þessu máli eins og svo mörgum fleirum séu bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar á ferðinni. Það er að sjálfsögðu gott ef hér getur komið til fjárfesting, nýting á þeirri orku sem okkur hefur ekki tekist að nýta og illu heilli legið ónotuð í orkukerfinu um langt árabil. Það er gott ef þetta verður að einhverju leyti til þess að rjúfa þá kyrrstöðu og stöðnun sem hér hefur verið um árabil og fyrrv og núv. ríkisstjórn hafa satt best að segja ekki gert nokkurn skapaðan hlut til að reyna að komast út úr fyrr en þetta mál kemur til sögunnar og auðvitað lítur maður með ánægju til starfa sem skapast og þeirra tekna sem þarna verða fyrir viðkomandi bæjarfélag og ríkissjóð. Á hinn bóginn er neikvætt að þarna er á ferðinni mjög lágt orkuverð. Það er afar dapurlegt að á umhverfisþætti málsins skuli vera sá vanþróunarblær sem raun ber vitni og það er mikil ástæða til að taka til rækilegrar skoðunar áhrif þessa og þess sem kann að vera í farvatninu í formi stórframkvæmda á einu svæði í landinu á byggðaþróun og jafnvægi í efnahags-, atvinnu- og byggðalegu tilliti. Það tel ég að Alþingi eigi að gera samfara umfjöllun um þetta mál. Herra forseti. Ég spurði hæstv. forsrh. aðeins út í þessi mál í umræðum um ársskýrslu Byggðastofnunar og það var satt best að segja ekki mikið um svör ef ég má leyfa mér að orða það svo þannig að ég hefði gjarnan kosið að einhverjir talsmenn hæstv. ríkisstjórnar fjölluðu eitthvað um þennan þátt málsins því að hann er sá sem kemur fyrst til umfjöllunar Alþingis. Nú vænti ég þess fleiri tækifæri gefist til að ræða þessa hluti á Alþingi en mér finnst eðlilegt við þessa fyrstu aðalumræðu um mál sem tengist þessum stóriðjuframkvæmdum og stækkun álversins í Straumsvík, að ríkisstjórnin geri að einhverju leyti grein fyrir viðhorfum sínum í almennu samhengi til þessara hluta, hvort sem það kemur í hlut hæstv. iðnrh. eða hvort hæstv. forsrh. ómakar sig til umræðunnar sem forsvarsmaður eða ábyrgðarmaður byggðamála í ríkisstjórninni. Ég vænti þess að tækifæri gefist til þess að skoða þessi mál öll ítarlega á þingi. Hér eru vissulega stór mál á ferð og það eru óneitanlega tíðindi þegar mál af þessu tagi eru tekin fyrir og þeim mun meiri ástæða til þess að öll gögn verði reidd fram sem málinu tengjast. Ég sé ekki nokkra ástæðu fyrir feluleik eða einhverjum leyndarhjúp umhverfis þetta mál, hvorki orkuverð né aðra hluti, allra síst ef Landsvirkjun er á sama tíma útbær á allar upplýsingar um framleiðslukostnaðarverð frá virkjunum eins og hér kom fram í máli hv. þm. Sighvatar Björgvinssonar, þá er náttúrlega enn fáránlegra að vera að læðupokast með það sem samið hefur verið um í formi orkuverðs þó að maður geti vissulega skilið að Landsvirkjun og eða hæstv. iðnrh. reyni að láta eins lítið á þessum samningi bera og kostur er og verja sig fyrir því með öllum tiltækum ráðum að hann hafi eitthvert fordæmisgildi. En það er varla hægt að ætla mönnum að taka efnislega afstöðu til svona hluta nema upplýsingar liggi á borðinu og þá á ég við upplýsingar um alla þættina, orkuverðið, umhverfismálin, hvaða áherslur hæstv. ríkisstjórn hyggst móta í byggðamálum í samhengi við þessi mál og annað sem ég hef gert að umræðuefni.

[17:29] Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir ágæta ræðu. Það er hárrétt hjá honum að það er vert að meta kosti og galla á hverju máli og miðjan reynist oft best. Hv. þm. segir að engum stórlaxi hafi verið landað enn þá. Það kann að vera hárrétt. Ég vil spyrja hv. þm. sem áreiðanlega er góður veiðimaður hvort honum þyki það ekki gott kl. 9 að morgni að hafa landað litlum laxi sem gefur vonir allan daginn því sannarlega er ríkisstjórnin rétt að hefja sinn starfsferil. Klukkan er svona rétt 9 að morgni á starfsferli hennar eftir 6 mánaða starf þannig að við bindum vonir við að fleiri laxar muni fylgja í kjölfarið og þetta muni vera vítamínsprauta eins og minnst hefur verið á. Hins vegar kemur fram í þessari umræðu að Alþb. er hinn sanni íhaldssflokkur þjóðfélagsins. Ég hef stundum sagt að eitt sinn var ég ungur og róttækur framsóknarmaður, barðist gegn stóriðju og her með vini mínum, hv. þm. Ólafi Ragnari og fleirum. Nú er ég miðaldra raunsæismaður og tek ofan hattinn minn fyrir því afreki hæstv. iðnrh. að hafa landað þessum laxi um leið og auðvaldið stingur hér niður fæti sínum. Ég er sannfærður um að sá samningur sem hefur tekist mun hafa áhrif á íslenskt samfélag á mörgum sviðum, ekki bara að fleiri munu vilja semja við okkur, heldur einnig að framtak í landinu sjálfu mun fylgja eftir. Ég legg á það áherslu og tek undir það í umræðunni að auðvitað verður að gera samhliða þessu öfluga áætlun um sterka byggðastefnu, framkvæmdir úti á landsbyggðinni.

[17:31] Herra forseti. Vonandi fáum við þá eitthvað um það að heyra. Mér duga ekki góð orð frá þessum miðaldra raunsæismanni sem er nú tekinn til við að faðma fætur auðvaldsins og hrósa nývaknaður kl. 9 að morgni hæstv. iðnrh. fyrir það að hafa náð þessu faðmlagi við auðvaldið. Ég vil fá að sjá eitthvað á borði í þeim efnum. Ég vil fá að sjá eitthvað annað en fjárlagafrv. með niðurskornum samgöngumálum til þess að trúa, hv. þm. Hvort hér er á ferðinni stórlax eða silungur, ég gæti kannski reynt að skjóta á svona sæmilegum sjóbirtingum ef maður tæki líkingamál úr veiðunum. Það er í rauninni ekkert merkilegt að landa laxi kl. 9 að morgni. Það er gjarnan byrjað að veiða kl. 7 eins og hv. þm. á að vita og oft gefur morgunstundin gull í mund, einnig í þessu tilviki. Ég segi hins vegar að þetta er ekki stórlax með sínum 70--80 langtíma störfum í þessu iðjuveri borið saman við loforð Framsfl. um 12 þúsund fyrir aldamót. Ég held að hv. þm. Framsfl. væru ekki borubrattir í umræðunni hafandi nýfengið þessar atvinnuleysistölur fyrir októbermánuð ef ekki væri þetta eina mál sem þeir setja allt traust sitt á. Einhvern tíma hefðu þótt tíðindi að þingmenn Framsfl. úr landsbyggðakjördæmum ættu erindi í ræðustólinn af því tagi sem hv. þm. Guðni Ágústsson átti áðan.

[17:33] Hæstv. forseti. Mönnum verður eðlilega tíðrætt um 12 þúsund störf sem Framsfl. hefur heitið þjóðinni að berjast fyrir á þessu kjörtímabili. Ef við skoðum áætlun Þjóðhagsstofnunar er miðað við að halda stöðugleika og fjárlögunum kannski í því formi sem áætlunin gerir ráð fyrir. Þá sér Þjóðhagsstofnun fyrir sér milli 9--10 þúsund störf, þar eru allar stóriðjuframkvæmdir utan við. Mér sýnist að við þessar aðstæður sé Framsfl. þegar farinn að vinna heilmikil afrek í því að efna samning sinn við þjóðina og þetta mun hafa mikil áhrif. Hitt er annað mál og Framsfl. þarf að fylgja því vel eftir og ekki síst hæstv. viðskrh., ég á við í peningamálum, vaxtamálum og fleira, enda hefur hann einnig hafið þá sókn. En við hv. þm. vil ég segja það að oft þegar ég byrja veiði kl. 7 að morgni og er búinn að berja til 9 og hef engum náð er ég orðinn leiður en fái ég hann klukkan 9 gleðst ég og vinn af helmingi meiri krafti það sem eftir er dagsins. Ég er sannfærður um að ég sé áhrif þessa litla lax í því að hingað leita nú fleiri framkvæmdamenn utan úr heimi eftir 20 ára deyfð þar sem menn hafa í rauninni verið að fiska á þess að vera með öngul á línunni. Nú er Framsfl. kominn til valda, menn eru byrjaðir að landa og ég ætlast til þess að framkvæmdasamir Íslendingar muni í framhaldi af þessu finna að sóknin er þeirra, tækifærin eru þeirra. Það er ríkisstjórn Framsfl. sem er að störfum sem mun gefa þeim nýjan kraft í atvinnumálum.

[17:35] Herra forseti. Það er gaman að hv. þm. þegar hann kemst á flug og þetta var nokkuð merkileg ræða sem hann flutti síðast, sérstaklega þetta að nú væri Framsfl. kominn til valda eftir 20 ára deyfð. Þetta er nokkuð athyglisverð söguskýring. Það er eins og einhverja rámi í það að Framsókn hafi eitthvað komið við sögu á þessum 20 árum. Síðan hafa aðrir menn samtímis gert það sér til dundurs hér í salnum að reikna út hversu langt Framsókn sé komin með að efna loforðin og mér er tjáð að það séu 0,75% sem þessi störf gefa upp í 12 þúsundin á 6 mánuðum. Það lætur nærri að vera einn áttundi af kjörbímabilinu, ekki satt, hv. þm. þannig að eitthvað mega veiðimennirnir bæta sig. Það lætur nærri að þeir hafi barið árangurslaust fyrri part dags án þess að fá nema litla sjóbirtinginn núna og það er enginn mokafli. Ef veiðin sem er hugsanlega í vændum verður því marki brennd sem ég gerði að umtalsefni er ég ekki viss um að framsóknarmenn víða um landsbyggðina muni fagna með þeim hætti sem ætla mætti af hástemmdri lofræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar áðan.

[17:36] Virðulegi forseti. Það hafa verið erfiðir tímar í atvinnulífi og efnahagsmálum Íslendinga á undanförnum árum. Því miður er það þannig að okkar ríka þjóð hefur ekki getað nýtt þau margvíslegu tækifæri sem hún á í auðlindum sínum. Auðlindir okkar eru í stórum dráttum ferns konar: Það er hafið sem hefur auðvitað gefið mest af sér í gegnum tíðina þó þar hafi verið samdráttur á undanförnum árum. Það er í öðru lagi fallvötnin, þar hefur því miður verið stöðnun um langt árabil að við höfum getað fengið viðbótartekjur af þessari auðlind. Það er í þriðja lagi landið sjálft sem skapar margvísleg tækifæri, bæði fyrir framleiðslu matvæla og ferðamannaiðnað og það er í fjórða lagi þjóðin, mannfólkið, hugvit okkar, þekking, tækni. Það er athyglisvert að þeir sem fjalla um atvinnuþróun á komandi tímum, sérstaklega nýrri öld, leggja höfuðáherslu á það að þær þjóðir sem rækta auðlindina, sem felst í mannfólkinu sjálfu, munu geta skapað sér bjartasta framtíð á nýrri öld. Nú hefur það gerst að tekist hefur að skapa grundvöll fyrir því að áfanga er náð í viðbótarnýtingu einnar af þessum auðlindum, þ.e. orkuna sem felst í fallvötnum þjóðarinnar. Það sem meira er, virkjanir sem fjárfest var í á síðasta áratug og hafa að mestu leyti verið vannýttar á undanförnum árum verða nú fullnýttar með þessum samningi. Mér finnst þess vegna einsýnt að það beri að fagna þessari samningsgerð og það beri tvímælalaust að styðja það frv. sem hefur verið lagt fram á Alþingi um að staðfesta samninginn. Það er vissulega mikilvægt að sú ónýta orka sem við höfum verið með í orkukerfi landsins fái verðgildi og skapi íslensku þjóðarbúi viðbótartekjur. Nokkuð hefur verið rætt um það í þessum umræðum hvort sá orkusamningur sem gerður hafi verið sé hagstæður eða óhagstæður, hvort orkan sé á útsöluprís eða viðunandi verði. Jafnframt hefur komið fram að stjórn Landsvirkjunar, og í henni sitja fulltrúar flokka, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, hefur einum rómi lýst yfir stuðningi við samninginn. Ég get alveg látið koma fram við þessar umræður að mér finnst það orkuverð sem náðst hefur í þessari samningsgerð vera hærra og meira en ég átti von á. Ég hef satt að segja óttast það um nokkurt skeið að vegna þess að við vorum í þeirri bóndabeygju að hafa virkjað án þess að eiga viðskiptavin að orkunni á næstu árum fram að næstu öld yrði Landsvirkjun, eitt okkar stærsta fyrirtæki, að sætta sig við mun lakara orkuverð en fæst með þessum samningi. Auðvitað er ávallt hægt að setja fram kröfur um hærra orkuverð en mín afstaða er sú að að orkuverð sem fæst með þessum samningi sé fyllilega viðunandi og jafnvel meira en það, það er hærra en ég bjóst við. Ég held þess vegna að þeir samningamenn sem hafa staðið að þessu verki eigi nokkurt hrós skilið fyrir það að hafa getað knúið fram þó þetta verð miðað við þær aðstæður sem skapaðar voru af þeim sem ákvarðanir tóku, sérstaklega á síðasta áratug, að fara út á þá hættulegu braut að virkja áður en kaupendur að orkunni væru tryggðir. Nú er það þannig að talsmenn Framsfl. í umræðunni, sérstaklega hv. þm. Guðni Ágústsson --- og er nú leitt að hann skuli hafa yfirgefið salinn  Auðvitað er það þannig að sigling getur mistekist þegar menn eru að koma að bryggjunni og það er þakkarvert að þeir stímdu ekki á og komu skipinu þannig í höfn að farsællega var staðið að verki. En mér finnst það hvorki vera drengskapur né réttur málflutningur að viðurkenna ekki þá hlutdeild sem fyrrv. iðnrh. og orkuráðherra á í þessum málum.  Afstaða mín er eindregið skýr. Ég tel að þessi samningur sé mikilvægur áfangi í því að nýta þær orkulindir sem hér hafa verið vannýttar, hann sé jákvætt skref í því að renna traustari stoðum undir íslenskt efnahagslíf og það beri tvímælalaust að samþykkja hann hér á Alþingi. Hins vegar held ég að það sé líka mikilvægt að allir sem mæla með því að samningurinn sé afgreiddur jákvætt á Alþingi lesi ekki falskar vonir eða rangar ályktanir um atvinnuþróun Íslendinga á komandi árum inn í þá umræðu. Staðreyndin er sú að framtíðaruppbygging atvinnulífs Íslendinga á 21. öldinni getur ekki byggst á orkufrekum iðnaði þó að að sé mikilvægt að hafa hann með. Framtíðaruppbygging atvinnulífs á Íslandi á 21. öldinni hlýtur að byggjast á störfum sem sótt eru í upplýsingaiðnað, þjónustugreinar, hátækni af því tagi þegar við nýtum hugvit og þekkingu þjóðarinnar sjálfrar og annað af því sem slíkar atvinnugreinar byggjast á. Það er mjög mikilvægt að þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á atvinnuþróuninni skilji þetta. Við getum ekki vænst þess að halda góðum lífskjörum á nýrri öld með því að vera fyrst og fremst hráefnisútflytjendur annars vegar í sjávarútvegi og hins vegar í orkufrekum iðnaði. Ef það verður hlutskipti okkar í auknum mæli á nýrri öld er nánast vonlaust að íslensk þjóð geti í aukinni alþjóðlegri samkeppni haldið traustum lífskjörum og styrkt þau. Ég bið þess vegna hæstv. iðnrh. og viðskrh. að huga rækilega að þessari hlið málsins í málflutningi sínum. Annars er hann að mínum dómi að bregðast hlutverki sínu sem iðnrh. og viðskrh. í ríkisstjórn á síðustu árum þessarar aldar þegar við eigum að vera að búa okkur undir vaxtarskeið þeirra atvinnugreina sem munu fyrst og fremst ráða alþjóðlegri samkeppni í hagkerfi 21. aldarinnar. Það er ekki stóriðja, hæstv. iðnrh., það er ekki hráefnisframleiðsla af öðru tagi. Í umræðunni hefur nokkuð verið vikið að umhverfisþættinum. Vissulega er hann vandmeðfarinn og ég tel mjög mikilvægt að hæstv. umhvrh. geri á Alþingi í meðferð málsins skýra grein fyrir rökum sínum og ákvörðunum varðandi starfsleyfi. Ég nefni það sérstaklega vegna þess að það er ekki gott, hæstv. umhvrh., að það liggi í loftinu án þess að því sé svarað mjög ítarlega að horfið hafi verið frá eðlilegum umhverfisverndarkröfum í þessu máli. Í þessum efnum geri ég greinarmun á annars vegar ýtrustu kröfum og hins vegar eðlilegum kröfum. Ég held þess vegna að í umræðunni um umhverfisþáttinn verði menn að átta sig á því að það er þó nokkur munur á því sem í alþjóðlegri umræðu um umhverfismál er hægt að telja ýtrustu kröfur og svo hins vegar það sem eru eðlilegar kröfur. Hér hefur verið notað hugtakið ,,Best Available Technology`` og haldið fram því sjónarmiði að tvímælalaust eigi að gera kröfur um það að í álverinu í Straumsvík og öðrum slíkum verksmiðjum sem hér kunna að verða reistar eigi að nýta mest af ,,Best Available Technology`` eins og það heitir í almennri umræðu og bið ég forláts á því að nota enska heitið en það sýnir kannski hve lítt töm þessi umræða er okkur að allir þeir sem það hafa rætt hér hafa brugðið fyrir sig því enska heiti. Ég ætla að vera í hópi þeirra manna sem síðastir leggjast gegn því að slík tækni sé notuð. Hins vegar set ég líka fram það sjónarmið að ég tel það ekki vera úrslitaatriði hvort hún er notuð eða ekki heldur hljóti menn þá að skoða ef hún er ekki notuð hvaða önnur tækni er notuð og hvort hún felur þá í sér það sem hægt er að fallast á að sé viðunandi og eðlileg kröfugerð á sviði umhverfismála. Ég held þess vegna, hæstv. umhvrh., að það sé mjög mikilvægt að um þessi mál ...

Forseti þarf að minna enn einu sinni á af því að hann hefur gert það þegar í dag að menn beina ekki ræðum sínum beint til einstakra þingmanna eða ráðherra.

Nei. Ég vil, virðulegi forseti, þá leggja áherslu á það að hæstv. umhvrh. geri skýra grein fyrir því í meðferð þingsins hvernig hann sér þetta mál í víðtæku samhengi. Mér sýnist hins vegar fljótt á litið, en skal taka það fram að ég tel að það mál þurfi nánari skoðun, að sá grundvöllur sem starfsleyfið er byggt á sé með þeim hætti að það geti ekki orðið grundvöllur fyrir því að menn taki afstöðu á móti málinu á Alþingi. Vissulega er hægt að halda því fram að meiri kröfur hefði átt að gera og það geti verið æskilegt en eins og starfsleyfið liggur fyrir er ekki grundvöllur fyrir því að hafna málinu á Alþingi. Virðulegi forseti. Eins og þegar hefur komið fram í þessari ræðu mun ég styðja það frv. sem er til umræðu. Ég tel það vera mikinn áfanga að því að nýta orkulindir, sem við höfum lagt mikla fjárfestingu í að nýta, en ég vara hins vegar við því að menn leggi of djúpan skilning í það að þessi framkvæmd muni valda einhverjum straumhvörfum í atvinnuuppbyggingu Íslendinga á næstu árum, það mun hún ekki gera. Það er mikill misskilningur af hálfu hæstv. ríkisstjórnar ef hún telur að með samþykkt þessa frv. á Alþingi sé búið að ná þeim áfanga í baráttunni gegn atvinnuleysi að fleira þurfi ekki að gera á næstunni. Það verk er að mestu óunnið.

[17:52] Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu er það eðlilegt, eins og fram kom í ræðu hv. síðasta þm., að umhvrh. geri nokkra grein fyrir málunum sem hann varðar eða snúa að umhverfisþáttum þess veigamikla máls sem hér er rætt. Ég valdi þann kost þó að bíða eftir umræðunni og sjá hvað kæmi fram í henni sem þyrfti að svara sérstaklega og auðvitað hefur nokkrum atriðum verið beint til mín. Svo hefur verið almenn umræða um skoðanir manna á því hvernig staðið hefur verið að umhverfisþættinum en ég mun fyrst og fremst fjalla um hann í orðum mínum. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sagði í upphafi umræðunnar að það væru sér mikil vonbrigði að ekki skyldi fastar kveðið að í sambandi við umhverfismálin og að ekki skyldu vera gerðar strangari kröfur um að nota bestu tækni sem fáanleg er talin nú í dag við útgáfu starfsleyfisins. Auðvitað getur mönnum sýnst sitthvað um það, en afstaða umhverfisyfirvalda, Hollustuverndar ríkisins, umhvrn. og að lokum umhvrh., þegar hann gefur út starfsleyfið, er að taka tillit til ákveðinna þátta eða ákveðinna staðreynda. Nú er í fyrsta skipti gefið út starfsleyfi fyrir rekstur álverksmiðju Ísals, þ.e. bæði fyrir gamla og nýja hlutann, því að það hefur verið svo að við höfum orðið að sæta því að undanförnu að ákvæði í aðalsamningi hafa gilt. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt mál. Ég tel að það sé stórt skref sem er stigið með því að nú er þessari glímu lokið og fyrirtækið undirgengist að starfsleyfi fyrir alla verksmiðjuna er gefið út af hálfu umhverfisyfirvalda. Í framhaldi af þessu legg ég áherslu á að ekki er verið að ræða um nýtt álver heldur stækkun á álveri sem fyrir er. Þar er forsenda þess að ákveðið er að heimila að nota sömu kertækni í nýja hlutanum og í eldri hluta verksmiðjunnar. Þetta atriði hefur mikið verið gagnrýnt, þ.e. að það skuli vera niðurstaðan að við sættum okkur við að nota sömu tækni og er í verksmiðjunni. Ég tel að besta fáanlega tækni sé notuð til hreinsunar án vothreinsibúnaðarins miðað við að sætta sig við þurrhreinsunarbúnaðinn. Ég tel að fullyrða megi að það þjóni ekki neinum tilgangi að krefjast vothreinsibúnaðar í nýja hlutanum en ekki í þeim eldri sem er reyndar stærri hluti verksmiðjunnar og rekinn samkvæmt lögum hingað til og menn hafa orðið að sætta sig við það. Einnig má fullyrða að kröfur um hreinsun miðað við tækni verksmiðjunnar séu þær bestu sem hægt er að uppfylla miðað við að sætta sig við þá kertækni sem þar ríkir. Þó skiptir mestu máli hver eru líkleg áhrif óumflýjanlegrar mengunar frá stækkuninni. Allar kröfur mengunarvarnareglugerðar um umhverfisgæði eru uppfylltar í starfsleyfinu. Ég vil svara því sem hv. seinasti ræðumaður, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, beindi til mín um hvort horfið væri frá eðlilegum umhverfisverndarkröfum. Með því að við teljum að með starfsleyfinu séu uppfylltar þær kröfur sem mengunarvarnareglugerðin gerir ráð fyrir, erum við í raun að gefa út starfsleyfi sem við getum verið ásátt með. Með því ríkir líka meiri vissa um áhrif verksmiðjunnar allrar, eftir stækkun, á umhverfið en miðað við núverandi starfsemi. Á undanförnum árum hafa verið stundaðar mengunarmælingar í lofti í nágrenni verksmiðjunnar þannig að safnast hefur upp mikilvæg viteskja sem nýtt hefur verið og hægt verður að nota í framtíðinni til þess að meta áhrif verksmiðjunnar á umhverfið. Þess má geta að mælingar á flúor í jarðvegi og gróðri í nágrenni verksmiðjunnar, sem staðið hafa yfir frá því að verksmiðjan tók til starfa, sýna í dag svipað magn og var áður en hún tók til starfa. Af því má draga þá ályktun að um sé að ræða óveruleg áhrif af völdum flúors á umhverfið. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að þetta komi fram og ég hygg að það hafi verið hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sem spurði um hvort við gerðum ekki ýtrustu kröfur. Spurning hennar er náttúrlega að hluta til svarað með því að það er til betri kertækni sem er þannig að ekki þarf að opna kerfin við áltöku. Það hefur áhrif á það magn mengunarefna sem losuð eru út um kerskálarjáfur eða þak en ástæða þess að ekki er gerð krafa um þessa tækni er eins og áður segir sæst er á sömu kertækni og í núverandi hluta álversins og þurrhreinsibúnaðurinn verður samkvæmt bestu tækni eins og ég hef áður nefnt. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði m.a. um áhrifin af samningsdrögunum við Ríó-sáttmálann um loftslagsbreytingar og hvernig þetta starfsleyfi samrýmdist þeim samningsdrögum sem þar liggja fyrir og þeirri stefnu sem þar er verið að móta. Og ég vil í því sambandi segja við hv. þm. að við vitum að koltvísýringurinn er efni sem losað er út í andrúmsloftið í miklu magni og kemur auðvitað fyrst og fremst af brennslu á kolum og olíu. Okkar vandi í þessu efni er kannski ekki síst okkar stóri fiskiskipafloti, sem við eigum auðvitað erfitt með að finna aðra tækni fyrir til að draga úr þessari mengun. En varðandi álverið og þær framkvæmdir, þ.e. framleiðslu á rafmagni til álversins, er auðvitað ljóst að þær aðferðir sem þar er beitt, þ.e. að framleiða rafmagn eins og við gerum, hefur minni áhrif til mengunar en ef það væri gert með öðrum hætti, eins og reyndar kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Ég tel að það sé veigamikill þáttur í þessu máli. Menn hafa ekki eingöngu áhyggjur af koltvísýringi vegna svæðis- eða staðbundinnar mengunar, það er náttúrlega vegna heimsáhrifa, eða það sem menn kalla nú stundum á slæmu máli glóbal-áhrifa. En raforkan sem hér er framleidd er þá þess eðlis að við erum að leggja til betri aðferð við framleiðslu áls, heldur en ef það væri gert með rafmagni sem framleitt væri við kol eða olíu. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði um störf úrskurðarnefndar, sem reyndar kom einnig fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Ég verð að segja að hvorki tel ég mig geta né heldur vil ég svara neinu um það hvernig sú nefnd vinnur sín störf. Ég hygg, án þess að ég hafi getað aflað mér nákvæmra upplýsinga á meðan umræður hafa staðið yfir hér, að hún hafi í raun ekki ákveðin frest til þess að vinna sín störf, það sé ekki í reglugerðinni kveðið á um það að hún skuli hafa lokið störfum fyrir einhvern ákveðinn tíma. En það má sjálfsagt reikna með því að það taki einhverja vikur, kannski allt að þremur mánuðuðum. Um það þori ég ekki að fullyrða. Ég blanda mér ekki að öðru leyti í þau mál. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var síðan með ýmsar athugasemdir og hefur einnig fjallað um málið á öðrum vettvangi, eins og fram kom í hans máli. Hann spurði m.a.: ,,Er mönnum sama um loftgæði hér í þéttbýlinu? Er mönnum sama um það hvernig kröfur við gerum og hvernig við stöndum að því að fylgjast með því sem er að gerast?`` Þess vegna vil ég að það komi fram að gerðar hafa verð nokkuð miklar mælingar á ástandinu varðandi brennisteinsdíoxíðið. Það hafa verið mæld gildi sem eru langt undir viðmiðunarmörkum. Það er rétt að taka fram að samkvæmt leiðbeiningum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er talið að viðkvæmt fólk, fólk með öndunarfærasjúkdóma, fari að finna fyrir mengun af völdum brennisteinsdíoxíðs þegar styrkleiki þess er orðinn um 250 míkrógrömm á rúmmetra að meðaltali yfir sólarhringinn, eða 100 míkrógrömm að meðaltali á heilu ári. Mörk eru sett fram í mengunarvarnareglugerðinni sem taka mið af viðkvæmum lággróðri í þessu sambandi og er talið að hann þoli um 30 míkrógrömm á rúmmetra. Einnig var mældur styrkur loftkennds flúors og heildarflúors yfir sex mánaða tímabil á Hvaleyrarholti. Meðalstyrkur loftkennds flúors yfir þetta tímabil mældist 0,08 mígrógrömm á rúmmetra og hæsta sólarhringsgildi mældist 1,19 míkrógrömm. Það má auðvitað telja upp fleiri tölur í þessu sambandi en þetta sýnir að mæld mengun er langt innan þeirra marka sem talin er hættuleg heilsu manna og jafnframt innan marka fyrir gróður. Við teljum því að með þeim kröfum sem gerðar eru og starfsleyfum sem gefin eru út, séum við langt innan við þau mörk sem mengunarvarnareglugerð okkar gerir ráð fyrir. Hv. þm. ræddi nokkuð um mörkin 0,65 kg/tonn áls sem gæti hækkað, eins og hér kemur fram og vitað er ef um hreinál er að ræða um 0,2 samkvæmt okkar leyfi í 0,85 kg/tonn samtals, en sagði að viðmiðun sem kemur fram í Parísarsáttmálanum væri 0,6 kg á tonn áls. Það er auðvitað rétt að það komi einu sinni enn fram að þar er verið að miða við ný álver, það er sú krafa sem gerð er til nýrra álvera. Við erum hins vegar að tala um nýjan hluta álversins sem er viðbygging eða stækkun á eldra fyrirtæki. Og þá varð það niðurstaðan að sætta sig við mörk sem eru þó örlítið hærri, 0,65 á móti 0,6. Hvað spurningu hv. þm. um fordæmi fyrir aðra álframleiðendur varðar, vil ég að það sé skýrt af minni hálfu í þessari umræðu að það er ekki verið að gefa fordæmi fyrir ný álver þegar við erum að tala um stækkun á álveri sem hér er fyrir og hefur starfað lengi. Í því sambandi má kannski vitna til þess sem kom fram í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar þegar hann ræddi um orkuverð að hann taldi að þó hann sætti sig við það orkuverð sem nú er samið um varðandi þetta fyrirtæki, þá teldi hann það ekki fordæmisgefandi fyrir raforkuverð til annarra fyrirtækja. Ég vil líka að það komi fram, hæstv. forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði m.a. í ræðu sinni að viðmiðunarmörk hér hjá okkur væru eftir stækkunina í álverinu 1,4 kg fyrir tonn áls. Það er til skemmri tíma, markið er 1 kg fyrir allt álverið. Hann bar þetta saman við 0,4 í Noregi, sem eru þau mörk sem Norðmenn hafa hugsað sér að setja, en það er ekki enn komið á í neinu álveri sem þar starfar. Þar er markið hærra, þótt þeir kunni að ætla sér þetta mark þegar frá líður. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson benti á það í greinargerð með frv., þar sem fjallað er um að stjórn Hollustuverndar hafi sent umhvrh. endanlegar tillögur sínar. Það verður að koma hér fram af minni hálfu að það er stofnunin sem slík. Það er auðvitað Hollustuvernd ríkisins sem sendir umhvrh. sínar tillögur. Hér er um ónákvæmt orðalag að ræða. Umhvrh. gefur auðvitað út hið endanlega starfsleyfi, en þetta eru tillögur stofnunarinnar sem það starfsleyfi byggir að sjálfsögðu á. Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort það eru mörg atriði í viðbót sem ég á að taka til varðandi það sem fram hefur komið hjá mönnum. Hv. þm. hafa margir sett fram hér skoðanir sínar á ýmsum hlutum. Ég held að ég hafi reynt að svara því sem hefur verið beint til mín beinlínis í spurningarformi, þótt ýmislegt fleira mætti auðvitað fjalla um í umræðunni sem gæti verið álitamál. En ég vil undirstrika og ítreka að ég tel útgáfu þessa starfsleyfis fyllilega ásættanlega. Hún uppfyllir þær kröfur sem við gerum í löggjöf okkar og mengunarvarnareglugerð, og það skiptir okkur höfuðmáli. Þar er tekið tillit til þess að hér er um að ræða stækkun á eldra fyrirtæki og í mínum huga hefur það ekki fordæmisgildi fyrir ný álver sem kynnu að fylgja í kjölfarið. Þá verða umsóknir þeirra skoðaðar sjálfstætt. Það var kannski aðeins eitt, hæstv. forseti, sem ég vildi segja vegna spurningar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem hann beindi til síns ágæta vinar, eins og ég held að hann hafi orðað það, landbúnaðar- og umhvrh., varðandi atvinnumál, atvinnustig og byggðaþróun og ræddi hann þar sérstaklega um samgöngumálin. Ég vil líka að það komi skýrt fram að ef fleiri sýna því áhuga að reisa hér álver, þótt ég ætli ekki að reikna með því fyrir fram að úr því verði, þá tel ég að stjórnvöld verði auðvitað að taka tillit til þess í sínum verkefnum, hafa það fyllilega í huga og framkvæmdir eiga að taka mið af því. Ég lít svo á að það sé fyllilega réttlætanlegt, ef mikið er um að vera á vissu svæði í einum landshluta, að stjórnvöld grípi inn í hvað varðar fjárfestingu og þá ráðstöfun fjármuna sem ríkisvaldið eða jafnvel sveitarfélög hafa með að gera í því samhengi. Hvað stækkun álversins í Straumsvík varðar er það trúlega ekki stórt áhyggjuefni. Hún er auðvitað mikilvægur áfangi í því að auka hér atvinnu og styrkja efnahagslífið, en ekki svo að það valdi umtalsverðri þenslu í þjóðfélaginu. En það gæti auðvitað orðið ef framhald verður á og þá verða stjórnvöld vissulega að taka tillit til þess.

[18:13] Virðulegur forseti. Það er eitt atriði í máli hæstv. ráðherra sem ég ætla að koma hér að í andsvari. Í greinargerð með þessu frv. stendur að stjórn Hollustuverndar ríkisins hafi afgreitt endanlegar tillögur að starfsleyfi til umhvrh. á fundi 2. nóv. 1995. Hæstv. ráðherra fór yfir þetta og viðurkenndi að þetta væri ekki rétt. Hann sagði það að vísu ekki berum orðum, hann reyndi að snúa sig út úr þessu með loðnum svörum varðandi útgáfu starfsleyfis. En hér stendur í greinargerð með þessu stjórnarfrv.: ,,Stjórn Hollustuverndar ríkisins afgreiddi endanlegar tillögur að starfsleyfi.`` Hér er um að ræða fölsun, ef maður tekur þetta eins og það stendur hér. Ráðherrann hefur þegar upplýst að þetta sé rangt. Mér finnst þetta mjög alvarlegt atriði sem hér er á ferðinni. Þetta tengist annarri málsmeðferð af hálfu þessarar stjórnar sem á fundi nefndan dag hafnaði að taka fyrir efnislega athugasemdir sem ég hafði beint til hennar í samræmi við heimild í reglugerð. Ég spyr hæstv. umhvrh.: Hvernig getur hann réttlætt vinnubrögð af þessu tagi? Ef hér hefði ekki verið gengið eftir þessu þá hefði þetta staðið hér eftir með þessum hætti. En það vill svo til vegna málafylgju fyrir þessari nefnd, úrskurðarnefnd, þá fékk ég afrit af fundargerð stjórnar Hollustuverndar ríkisins nefndan dag og þar er ekki orð að finna um þetta. Og af þeim ástæðum spurði ég.

[18:15] Virðulegur forseti. Ég hef út af fyrir sig ekki miklu við að að bæta sem ég sagði áður um þessa setningu. Ég tel að það sé fullmikið upp í sig tekið að tala um að þetta sé fölsun. Í mínum huga er það alls ekki og ég lít frekar á að hér sé um að ræða missögn. Hér ætti auðvitað að standa Hollustuvernd ríkisins afgreiddi þessar tillögur og sendir þær umhvrh. til endanlegrar afgreiðslu. En það er sem sagt ekki rétt sem hér segir að stjórn Hollustuverndar hafi afgreitt tillögurnar endanlega.

[18:15] Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að deila við hæstv. ráðherra um hvaða túlkun beri að leggja í þetta, hvaða orð beri að velja þessu. Hér er um rangfærslu að ræða, rangfærslu sem skiptir miklu máli í sambandi við hvernig staðið er að mótun tillagna og síðan útgáfu á grundvelli þeirra. Í lögum um Hollustuvernd ríkisins stendur í 14. gr.: ,,2. Stjórnin hefur undir yfirstjórn ráðherra æðsta vald í málefnum stofnunarinnar, mótar stefnu hennar og ber ábyrgð á fjárhagslegum rekstri.`` Svo er vísað í starfsmenn þessarar stofnunar, að þeir hafi skilað þessum tillögum til ráðherra. Ég tel fyllstu ástæðu til þess að farið verði yfir allt það svið hvernig haldið er á málum með tilliti til laga um þessa stofnun og þetta atriði verður auðvitað að skoða nánar. Öll þessi málafylgja er núna fyrir úrskurðarnefnd eins og fram hefur komið og skýrist kannski í meðferð hennar. Ég vara hæstv. ráðherra við vinnubrögðum af þessum toga og ég vænti þess að ráðuneyti hans gæti sín betur í sambandi við mál af þessu tagi og það sé full þörf á að vanda formlega þætti í sambandi við slík mál því að það varðar miklu um stöðuna í heild sinni. Ég gat þess í ræðu minni að ráðherra hefði kveðið fast að orði að starfsleyfi sé endanlegt eins og það liggur fyrir. Ég mundi ekki vera svo viss, virðulegi forseti. Ég mundi ekki vera svo viss í ljósi þess sem fram hefur komið í umræðunni.

[18:18] Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágæta umræðu og málefnalega. Ég finn að þetta mál hefur nokkuð víðtækan stuðning þó svo ég geri mér grein fyrir því að það séu að nokkru leyti skiptar skoðanir um einstaka þætti málsins. Það örlar örlítið á því hjá einstökum hv. þm. stjórnarandstöðunnar sem hafa talað um að hæstv. ríkisstjórn væri ríkisstjórn kyrrstöðunnar og stöðnunar en með samningnum sem íslenska ríkisstjórnin hefur gert við Alusuisse-Lonza hefur sú kyrrstaða verið rofin sem hefur ríkt í áratugi og því er kannski sárt fyrir stjórnarandstöðuna að þurfa að viðurkenna að svo sé. Hjá hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur kom fram að menn væru fullmikið að gera úr þessum áhrifum og þessum samningi. Ekki væri jafnmikið viðhaft þegar einstök rækjuskip bættust í flotann eða þegar menn hefðu í huga þau miklu umsvif sem Flugleiðir væru að ráðast í. Þetta er allt saman hárrétt. Sem betur fer er það svo að mjög mikil batamerki eru í íslensku atvinnulífi einmitt um þessar mundir. Fyrirtækin eru að fara út í fjárfestingar, auka umsvif sín af miklum krafti og því ber auðvitað sérstaklega að fagna. Dæmi um þetta er að á níu fyrstu mánuðum ársins 1995 hefur útflutningur iðnaðarvöru hefur aukist um 48%. Í hvaða greinum er þetta að gerast? Það er í nýjum iðngreinum eins og hugbúnaðinum eins og hv. þm. Ólafur Rangar Grímsson kom inn á áðan að menn mættu ekki gleyma í þeirri miklu umræðu sem fer nú fram um stóriðjuna. Það er í lyfjaframleiðslunni, það er í ýmiss konar tækjabúnaði og tæknibúnaði á sviði matvælaframleiðslu. Þetta eru þessir nýju vaxtabroddar sem núna eru að koma upp í iðnaðinum og þessu ber auðvitað að fagna. Ef mönnum tekst að hlúa að þessum vaxtarsprotum sem þarna eru til staðar trúi ég því að við verðum betur staddir að fjórum árum liðnum. Við skulum ekki verða með hrakspár í upphafi kjörtímabils en ég skynja það hjá einstökum hv. þm. stjórnarandstöðunnar að þeir vonast til þess að Framsfl. takist ekki í þessari ríkisstjórn í samstarfi við Sjálfstfl. að skapa þau 12 þúsund nýju störf sem menn tala um að þyrfti að stefna að fram til aldamóta. Ég trúi því ekki að það sé von stjórnarandstöðunnar að þetta ætlunarverk muni ekki takast. Það eru grafalvarlegar tölur sem hv. þm. Svavar Gestsson veifaði um atvinnuleysið og það er full ástæða til þess að hafa miklar áhyggjur af slíku. En ríkisstjórnin hefur ekki starfað nema í um það bil hálft ár. Hún er að leggja grunninn að nýrri atvinnustefnu til framtíðar, hún er að leggja grunninn í fjárlagagerðinni fyrir árið 1996. Eins og hv. þm. Guðni Ágústsson kom inn á áðan, og ég ætla ekki að endurtaka, að gangi það eftir að lækka vextina, auka hagvöxtinn, auka framleiðsluverðmætin í þjóðfélaginu mun það ganga eftir að menn munu geta þegar upp er staðið í lok kjörtímabilsins losnað við atvinnuleysið að langstærstum hluta. Ég tek undir með hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að menn verða auðvitað að horfa á fleiri þætti í þessu en bara stóriðjuna. Því miður hafa menn gert allt of mikið af því á undanförnum árum að blína einvörðungu á stóriðjukostina og kannski álið alveg sérstaklega. Þess vegna er á vegum viðskrn. og iðnrn. farið af stað öflugt starf í sérstöku átaki til atvinnusköpunar þar sem við leitum samstarfs við iðnaðinn í landinu, þar sem við leitum samstarfs við verkalýðshreyfinguna, sjóðina, Iðnlánasjóð, Iðnþróunarsjóð. Við erum vonandi núna um næstu mánaðamót að setja af stað öflugt átak um næstu mánaðamót í útflutningi á sælgæti sem hefur ekki verið reynt áður. Viðskrn. er núna að skipa nefnd um þessar mundir til að móta framtíðarstefnu fyrir íslenska upplýsingasamfélagið sem hefur ekki verið gert fram undir þetta. Við verðum með öfluga herferð í gangi gagnvart litlum og meðalstórum fyrirtækjum, til að koma upplýsingum á framfæri út í þessi fyrirtæki, hvernig þessi fyrirtæki geta nýtt sér þau tækifæri sem búa að baki samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, þá kosti sem þar eru, á sviði markaðsmála, á sviði rannsókna, tækni og vísinda. Þetta starf er allt saman í gangi og fleira gæti ég tínt til aðeins til þess að róa hv. þm. Það er verið að vinna að fleiri kostum, hv. þm., en bara álmálum og stóriðjukostum en þar þurfa menn auðvitað að hafa opin augun líka. Ég held að ekki sé skynsamlegt að deila um hver eigi upphafið að þessu öllu saman, þessum stóra samningi sem markar tímamót í iðnsögu þjóðarinnar því að þetta er stærsti einstaki fjárfestingarsamningur við erlenda aðila sem gerður hefur verið síðan 1966 þegar samningurinn um byggingu álversins var gerður. Ég ætla ekki að deila við hv. þm. og hæstv. fyrrv. um ráðherra um það hver hafi verið upphafsmaðurinn að þessu öllu saman. En eitt held ég að sá sem hér stendur og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson getum verið sammála um. Það er það að hefðu þeir stjórnarandstæðingar, sem hafa talað í dag og látið í það skína að þeir væru á móti samningnum, setið í stól iðnrh. þennan tíma sem ég hef gegnt því embætti þá hefði samningurinn ekki verið gerður vegna þess að það hefur komið fram hjá þessum hv. þm. að þeir eru á móti samningnum en þora því miður ekki almennilega að láta það koma fram við umræðuna. Um það var spurt hverju það sætti að það væri ýmist talað um 90 framtíðarstörf í álverinu eða 72. Ástæðan er sú að beinum störfum í álverinu mun fjölga um 72 en 18 störf eru staðbundin störf verktaka á svæðinu. Það er skýringin á því að menn tala ýmist um 72 eða 90 varanleg störf. Það er ljóst að ekki er hægt að skattleggja Ísal öðruvísi en gera það í heild sinni. Það er ekki hægt að skattleggja viðbygginguna eða stækkunina annars vegar og svo eldra fyrirtækið hins vegar. Það er rétt að heildargreiðsla lágmarksgjaldsins mun ekki hækka eftir stækkunina á fyrstu árum. Það er hárrétt eins og fram kom hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur áðan. Hitt er jafnmikilvægt að líkur eru á því að tekjuskattsgreiðslurnar tvöfaldist miðað við það sem ella hefði orðið. En við verðum að horfa á það að fastagjaldið er ekki heldur að lækka. Það stendur í stað vegna þess að það er greitt af fleiri tonnum en áður var. Hefðu menn ekki farið út í stækkun hefði ekki orðið um neina viðbót að ræða. Hins vegar er gert ráð fyrir því að árið 2014 verði fastagjaldið hækkað samkvæmt verðbreytingum sem orðið hafa á tímabilinu. En árið 2004 breytist eðli fastagjaldsins úr því að dragast beint frá tekjuskattinum áður en hann er greiddur út yfir í það að verða kostnaðartengt og fer inn í reksturskostnaðinn og dregst frá tekjunum áður en hagnaður er reiknaður. Á því er talsvert mikill eðlismunur þannig að tekjurnar af fastagjaldinu munu í raun hækka árið 2004. Á fyrstu sjö árunum er gert ráð fyrir því að skatttekjurnar hækki ekki þrátt fyrir stækkunina. Aftur á móti eftir sjö árin er gert ráð fyrir því að skatttekjurnar af álverinu geti allt að því tvöfaldast þrátt fyrir að ekki sé um helmingsstækkun að ræða heldur er aðeins um 60% stækkun en það leiðir af því að hagnaður fyrirtækisins mun verða mun meiri vegna þeirrar hagkvæmni sem kemur út úr þessu. Hins vegar ræðst þetta auðvitað allt af því hver þróunin verður á álmörkuðunum vegna þess að afkoma fyrirtækisins ræðst algerlega af því hvernig verð á áli mun þróast. Heildarskatttekjur fyrirtækisins á næstu 20 árum aðrar en launaskattur eru á föstu verðlagi áætlaðar þessar: Lágmarksskattar gætu verið 2--2,4 milljarðar. Tekjuskattsgreiðslurnar gætu orðið á þessu tímabili 15--25 milljarðar.

Á hvaða tímabili?

Á næstu 20 árum. Þá gætu lágmarksskattarnir orðið 2--2,4 milljarðar en tekjuskattsgreiðslurnar gætu orðið 15--25 milljarðar og þá er auðvitað verið að reyna að áætla hvert álverðið gæti verið. Ég þori að fullyrða að menn fara mjög varlega í þeim efnum, kringum 1.700--1.750 dollarar fyrir tonnið. Hins vegar verður tekjuskattsaukinn fyrir ríkissjóð vegna stækkunarinnar 7,5--12,5 milljarður vegna þessara samninga. Ef ekki hefði verið ákveðið að ráðast í þessa stækkun hefði ríkissjóður orðið af þessum væntanlegu tekjum sem þarna verða til. Varðandi orkusamninginn er það ósk fyrirtækisins, ósk stjórnar Landsvirkjunar, að vegna viðskiptalegra hagsmuna fyrirtækisins hvíli leynd yfir því hvert orkuverðið er sem samið hefur verið um, þ.e. hver sú orkuformúla er sem samið hefur verið um. Og það er algerlega út í loftið að fullyrða eitthvað varðandi orkuverð, hvort sem menn tala þar um 12, 15, 16 eða 10 mill. Orkuverðið mun ráðast af því hvert álverðið verður á þeim tíma þegar álverksmiðjan fer af stað, þannig að á þessari stundu er ekki hægt að segja nákvæmlega hvert það orkuverð muni verða. Stjórn fyrirtækisins hefur óskað eftir að yfir þessu hvíli þessu leynd og ég vil halda trúnað við það. Ég hef hins vegar sagt, bæði við forstjóra fyrirtækisins og einstaka stjórnarmenn þess, að mér þyki eðlilegt að iðnn. Alþingis verði upplýst nákvæmlega um það hver orkuformúlan er, vegna þess að enn er ekki hægt að segja nákvæmlega til um það, hvert orkuverðið verður. Ég hef rætt við forstjóra fyrirtækisins um að iðnn. verði gerð nákvæm grein fyrir þessu og fái ítarlega kynningu á orkusamningnum, þannig að það verði með eins glöggum og góðum hætti af hálfu þingsins hægt að leggja mat á þetta og nokkur kostur er. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði hvort ég teldi að það orkuverð sem nú væri verið að semja um væri fordæmisgefandi um aðra samninga sem hugsanlega yrðu gerðir. Ég tel að svo sé alls ekki, þetta hlýtur alltaf að verða ákvörðun stjórnarfyrirtækisins. Við verðum að hafa greinilega í huga að það er stjórn fyrirtækisins sem semur um orkuverð og tekur ákvarðanir um það sem hún telur eðlilegt verðlag á orkueininginu. Það er stjórn fyrirtækisins sem tekur endanlega ákvörðun um það orkuverð sem samið er um. En það orkuverð hlýtur auðvitað að taka mið af þeim kostnaði sem þá hefur fallið til, þeim flýtingarkostnaði sem nauðsynlegt er að fara út í, ef til aukinnar stóriðju kemur. Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði hvort ég treysti mér til að gefa upp framleiðslukostnaðarverð fyrirtækisins, eins og Landsvirkjun teldi það vera í dag. Það hlýtur að ráðast af því hvernig menn raða upp virkjunarkostunum, hvaða orkuöflunarkosti menn ráðast í. Því er ekki á þessari stundu hægt að segja til um hvert kostnaðarverðið muni vera. Það kom fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni áðan að kaupendur og viðsemjendur Landsvirkjunar hefðu haft orkukostnað Landsvirkjunar á reiðum höndum í samningum áður fyrr. Landsvirkjun gaf út á sínum tíma upplýsingar sem hún vildi að lægju fyrir til þess að auðvelda erlendum fjárfestum að meta stöðuna og hver þau orkukostnaðartilboð væru sem stofnunin byði upp á. Ég hef þá trú að eftir að stjórn fyrirtækisins hefur óskað eftir því að leynd hvíli yfir gerð þessa orkusamnings, þá muni slíkar upplýsingar a.m.k. ekki verða á reiðum höndum fyrir þá sem ætla sér í samninga við fyrirtækið. Hv. þm. Svavar Gestsson hóf mál sitt á því að rifja upp þann árangur sem Alþb. hefði náð á árum áður í því að hækka orkuverðið. Ég geri ekkert lítið úr því að orkuverð hækkaði á þeim tíma og var full ástæða til. Séu menn hins vegar ánægðir með það orkuverð sem menn hafa getað pínt út og náð í samningum við álverið eins og það er núna, þá hljóta menn að vera enn ánægðari með það orkuverð sem nú hefur verið samið um, vegna þess að það er talsvert miklu hærra. Ef sá samningur sem við höfum nú náð um orkuverð flyttist yfir á Ísal eins og það er rekið í dag, skilaði hann mun meiri tekjum til Ísals en nú er. Þessir samningar verða sameinaðir 2004, og þar af leiðandi mun arður fyrirtækisins enn aukast. Það er auðvitað full ástæða til að þakka þeim samninganefndarmönnum sem að þessu verki hafa komið, eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kom inn á áðan. Ég tek undir það með hv. þm. að ég gat alveg eins átt von á því að við þyrftum að semja um lægra orkuverð en raunin varð, vegna þess að auðvitað vissu allir sem leituðu eftir samningum við okkur um þá miklu umframorku sem hér er að hafa. Hins vegar er gleðilegt að flestallir stjórnmálaflokkar hafa lagt áherslu á það í kosningastefnuskrám sínum og almennt í samþykktum sínum, hvort sem það eru kallaðir landsfundir, miðstjórnarfundir eða annað, að það sé réttlætanleg skammtímalausn að selja orkuna á lægra verði. Þá er ég ekki að tala um undir kostnaðarverði, heldur að selja hana tímabundið á lágu verði til þess að draga að erlenda fjárfesta og nýta auðlind sem fram að þessu hefur verið ónýtt. M.a. kemur þetta skýrt fram í gagnmerkri bók Alþb., Útflutningsleiðinni, að þetta sé sé sú leið sem Alþb. vill fara í þessum efnum. Það hefur líka komið fram hjá mörgum stjórnmálaflokkum að það geti verið skynsamlegt að veita fyrirtækjum tímabundinn skattafslátt til þess að draga að erlenda fjárfestingu, auka hagvöxtinn, auka framleiðsluverðmætin og skapa ný atvinnutækifæri. Þetta kemur líka fram á bls. 80 í þessari ágætu bók Alþb. Sem betur fer eru því allir stjórnmálaflokkar sammála um að þetta sé leið til að draga að erlenda fjárfesta. Og ég held líka að við séum flestöll sammála um þörfina á þeim. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði um orkuverðið til Ísal. Ég treysti mér ekki til þess að greina frá því hér hvert það er.

Ég spurði hvort það væri einhver lönd sem byðu sambærilegt verð á orku.

Já, það má fullyrða að það orkuverð sem samið er um er mjög sambærilegt og t.d. í Kanada. Hafi ég hins vegar skilið hv. þm. rétt, var spurt um orkuverðið til Áburðarverksmiðjunnar og járnblendiverksmiðjunnar í samanburði við Ísal. Ég tel að stjórn fyrirtækisins ætti sjálf að gera grein fyrir slíku, ef hún telur það eðlilegt, þar sem ég tel að stjórn Landsvirkjunar hafi nú breytt um stefnu í þessum efnum með ályktun sinni. Það verður ekki lengur svo að orkusamningar, sem fyrirtækið gerir, liggi sem þingskjöl eða séu í umræðum á þingskjölum. Hins vegar get ég sagt það að Áburðarverksmiðjan greiðir lægra verð en Ísal í dag og járnblendiverksmiðjan greiðir lægra verð en Áburðarverksmiðjan, þótt munurinn sé lítill. En við verðum að hafa það í huga að það eru sennilega ekki nema tæp þrjú ár síðan Íslenska járnblendifélagið rambaði á barmi gjaldþots og með sérstökum afsláttarsamningum sem þá voru gerðir af hálfu Landsvirkjunar við það fyrirtæki tókst að bjarga því. Nú græðir það verulega fjármuni og þess vegna verðugt að velta því fyrir sér hvort ekki getið verið skynsamlegt að fara út í aukna fjárfestingu, stækka fyrirtækið. Engar ákvarðanir hafa verið teknar í þessum efnum, en þetta er eitt af því sem stjórn fyrirtækisins er núna að skoða. Og fari ég rétt með, það veit reyndar hv. þm. Svavar Gestsson mun betur vegna þess að hann situr í stjórn Landsvirkjunar, þá er Íslenska járnblendifélagið farið að endurgreiða þann afslátt sem Landsvirkjun veitti fyrirtækinu á sínum tíma til að bjarga því út úr þeim erfiðleikum sem það lenti í. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og hv. þm. Svavar Gestsson spurðu um hlut Hafnarfjarðarbæjar í framleiðslugjaldinu. Þegar til framtíðar er litið, eða frá 1. janúar 1998, verður sambærileg hlutdeild af framleiddu áli um sex Bandaríkjadollarar á tonn. Hafnarfjarðarbær fær því hækkun á lágmarksgreiðslunni í beinu hlutfalli við stækkunina, en fær ekki eftir þetta hlutdeild í tekjuengda framleiðslugjaldinu. Það er meginbreytingin. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði um samskipti verkalýðshreyfingarinnar og Ísals. Það hefur ekki nein umræða í þessum samningum átt sér stað á milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse-Lonza varðandi þau mál. Þar er fyrst og fremst um að ræða bein samskipti fyrirtækisins við verkalýðshreyfinguna og í þeim farvegi held ég að hljóti að teljast eðlilegt að málin séu. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir dró fram fjóra meginþætti í því sem gerði Ísland að vænlegum kosti til þess að fjárfesta. Eitt af því voru lág laun. Það kemur skýrt fram í öllum þeim kynningarritum sem gefin hafa verið út á vegum iðnrn., viðskrn., markaðsskrifstofunnar og nú síðast á vegum samstarfsverkefnis markaðsskrifstofunnar, iðnrn., viðskrn., Útflutningsráðs, Hitaveitu Suðurnesja og sveitarfélaganna á Suðurnesjum um sérstakt kynningarátak á Reykjanesi sem vænlegum fjárfestingarstað fyrir erlenda fjárfestingu að lág laun eru ekki notuð sem sérstök beita til að draga að erlenda fjárfestingu. Hins vegar er lögð áhersla á að miðað við það dýrmæta og velmenntaða vinnuafl sem hér er í boði, þá eru launin tiltölulega lág. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði um samkomulag sem gert var um framkvæmd tiltekinna greina í skattakaflanum og lýst er í þætti 4.4 í greinargerðinni. Þar er um tæknileg útfærsluatriði að ræða og þau mál verða nákvæmlega kynnt í iðnn. Þetta fjallar fyrst og fremst um reglur til að tryggja að um eðlileg viðskipti sé ávallt að ræða milli þeirra sem í hlut eiga, þ.e. ef við lítum bara á aðstoðarsamningana sem þarna eru gerðir og hv. þm. vitnaði til, þá eru það samningar á milli Ísals og Alusuisse-Lonza. En þeir samningar verða að vera staðfestir af iðnrh. vegna þess að það er gert ráð fyrir því að sérfræðingar á vegum ráðuneytisins meti á hverjum tíma hvort þarna sé um eðlileg viðskiptatengsl að ræða og hvort þarna sé um það að ræða að tekjur Alusuisse af samningunum séu með þeim hætti að fyrirtækið sé ekki að skjóta sér undan sköttum eða öðru slíku svo menn tali alveg hreint út um það. Þessu er nákvæmlega fylgst með og byggir á framlögðum reikningum og eru í samræmi við kostnaðaráætlun þar að lútandi. Gert er ráð fyrir því að tækni- og hönnunarkostnaður í kringum þetta geti verið í kringum 2% af fjárfestingunni sem þarna um ræðir og telst það að ég hygg frekar lágt. Herra forseti. Ég vonast til að ég hafi náð að svara flestum þeim spurningum sem hv. þm. hafa til mín beint. Sé svo ekki er ég tilbúinn til þess að taka það til athugunar og reyna að gera betur. Ég legg á það áherslu að ég tel að allar þær upplýsingar sem hv. iðnn. þarf á að halda verði lagðar fyrir nefndina þannig að hún geti lagt eins traust mat á málið og nokkur kostur er.

[18:46] Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra ræddi um orkuverðssamninginn og kom þar með ákveðnar staðhæfingar, m.a. miðað við tímann fram að 2004 og eftir 2004. Finnst hæstv. ráðherra það frambærilegt gagnvart Alþingi að verið sé að ræða málið með þessum hætti þegar ekki er upplýst gagnvart þinginu hver er orkuverðsformúlan? Hér stendur ráðherrann með staðhæfingu sem er ekki hægt að leggja mat á af þingheimi. Mér finnst gersamlega óviðunandi að svona sé haldið á málum. Mér finnst furðulegt að hæstv. ráðherra skuli leggja málið fyrir þingið með þessum hætti. Hvað veldur því að þinginu er ekki gerð full grein fyrir þessu í heild sinni við upphaf málsins? Þetta er gersamlega óviðunandi og ég mótmæli, virðulegi forseti, að þannig sé á málum haldið. Hæstv. ráðherra ræddi svo um umframorku, nú væri verið að selja þessa miklu umframorku í kerfinu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra til viðbótar við það sem fram kom hjá mér áðan um aðstöðuna sem við erum í. Er það hugmynd ráðherra að hér verði ekki virkjað í framtíðinni þannig að það sé umframnotkun hverju sinni? Ég held að þetta tal um umframorku sé á mjög hálli braut nema menn ætli að taka upp smávirkjanaleið og ráðast í virkjanir í framtíðinni að gerðum orkusölusamningum en ekki þannig að það sé eitthvert borð fyrir báru eins og full rök geta verið fyrir vegna hins almenna markaðar að virkja umfram ef það eru metnir hagkvæmir kostir í samanburði við minni virkjanir.

[18:48] Herra forseti. Það er dálítið vandlifað þar sem endalaust er spurt hvort ekki sé hægt að fá frekari upplýsingar um það sem er í orkusamningnum. Þegar ég reyni að gera eins glögga grein fyrir því og nokkur kostur er en ganga þó ekki svo langt að brjóta þann trúnað sem stjórn fyrirtækisins hefur óskað eftir að yrði á þessum orkusamningi þá koma menn í ræðustól og kvarta yfir því að þessar upplýsingar skuli hafa komið fram og væru kannski til þess að setja málið í enn erfiðari stöðu. Ég vil spyrja hv. þm.: Telur hv. þm. það eðlilegt að þegar stjórn fyrirtækisins óskar einróma eftir því að það verði farið með þennan orkusamning sem viðskiptaleyndarmál að iðnrh. standi þá í ræðustól á Alþingi og brjóti þann trúnað?

[18:50] Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra kemur með staðhæfingar, hann svarar útleggingum, sem hafa komið fram í umræðunni með staðhæfingum, sem þingheimur hefur enga möguleika til þess að leggja mat á. Það er auðvelt að hreykja sér með þeim hætti, það er býsna auðvelt. Það sem ég hef fram að færa í þessu er að það á að veita þinginu þann trúnað. Brýtur hæstv. ráðherra ekki leyndina að því er varðar þingnefndina með sama hætti? Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Hinu hefur ráðherrann látið ósvarað hvort hann ætli að taka upp smávirkjanaleiðina eða gæta þess að virkja aldrei umfram í framtíðinni þannig að eitthvað sé afgangs í kerfinu í sambandi við raforkumarkaðinn.

[18:51] Herra forseti. Ég var að lýsa skoðun minni áðan, hv. þm., á því að ég teldi eðlilegt að iðnn. þingsins fengi allar upplýsingar um málið. Ég hef rætt það við forstjóra fyrirtækisins. Ég hef rætt það við einstaka stjórnarmenn í Landsvirkjun. Því hefur verið vel tekið af stjórn fyrirtækisins og af forstjóra fyrirtækisins. Hins vegar er eftir að ákveða af hálfu stjórnar fyrirtækisins vegna þess, hv. þm., að stjórn fyrirtækisins fer með valdið í þessu efni. Hún er kjörin af Alþingi. Hún er kjörin af borgarstjórn Reykjavíkur og af eigendum fyrirtækisins. Hvort sem okkur líkar betur eða verr í þessum efnum þá er það stjórnarinnar að ákveða, hv. þm., hvort þetta skuli gert og með hvaða hætti. Varðandi síðari spurningu hv. þm. er það svo að ef ekki hefði komið til þessi samningur um stækkun álversins hefði umframorkan sem ég kalla svo dugað okkur sennilega miðað við eðlilega aukningu á þeim markaði sem við vorum með til staðar til ársins 2010. Við hefðum ekki þurft að fara út í alvöruvirkjanir fyrr en árið 2010. Nú þurfa menn hins vegar að stilla upp nýjum kostum með það fyrir augum hvernig menn ætla að sinna aukningunni á almenna markaðnum sem mun verða á næstu árum og hvaða virkjunarkostir verða þá teknir inn. Ég treysti mér ekki til á þessari stundu að segja nákvæmlega til um það með hvaða hætti það muni gerast. Það er hins vegar nefnd á vegum iðnrn. í samvinnu við markaðsskrifstofuna og Landsvirkjun að vinna að því að stilla þessum virkjunarkostum upp og hugsanlegum iðjukostum á móti. Þetta verk er að verða tilbúið og það verður afhent hv. iðnn. einnig til umfjöllunar þannig að nefndin geti enn betur áttað sig á því hvað er fram undan í virkjunum og í sölumálum Landsvirkjunar.

[18:53] Herra forseti. Ég vek athygli á því í þessu andsvari að það eru nokkrar spurningar sem hæstv. ráðherra hefur ekki svarað og það varðar það hvaða áhrif samningurinn hefur varðandi verð til almenningsveitna sem ég spurði um. Ég spurði um hvort einhver áform væru uppi um að fresta opinberum framkvæmdum eins og fram kemur í áliti Þjóðhagsstofnunar að hún telur að sé rétt að gera. Ég spurði um skattalega umhverfið, hvort það mætti túlka þennan samning þannig að það væri raunverulega verið að frysta ef samningsaðilinn kýs svo það skattaumhverfi sem við höfum út allan samningstímann jafnvel þó að skattar hækkuðu almennt á fyrirtæki. Ég spurði líka um rofna taxta. Ráðherrann veit hvað ég er að tala um. Og ég spurði um aðföngin líka, þessa 9 milljarða. Hvaða skatttekjur hefur ríkissjóður af þeim? Hafa verið gerðir einhverjir sérstakir samningar um sérstök kjör til þeirra varðandi þessi aðföng? Var ekki hægt að fá meira af þessum aðföngum inn í innlend umsvif? Svo að ég veki athygli á öllum þeim spurningum sem ráðherrann svaraði ekki þá spurði ég um samningana sem hæstv. ráðherra hefur undirirtað, um hönnun, byggingu og rekstur. Þetta eru tveir samningar. Ég spurði um kostnaðinn við þá, ég spurði um innihaldið og hver borgaði kostnaðinn og hverjir hefðu fengið þessa samninga.

[18:55] Herra forseti. Ég bið afsökunar á því ef ég hef ekki svarað öllum þeim spurningum sem hv. þm. bar fram. Í þessu stutta andsvari get ég reynt að svara nokkrum þeirra. Varðandi samningana var ég að reyna að skýra það út áðan milli hverra þessir samningar væru. Þeir eru milli Ísals og Alusuisse-Lonza, hvert innihaldið er og hvernig er fylgst með því hvert fjármagnsstreymi á sér stað þar á milli. Ég treysti mér ekki til, hv. þm., að fullyrða neitt varðandi aðföngin. Það mál verður sérstaklega kannað og ég skal koma því til iðnn. þannig að þær upplýsingar liggi fyrir. Hv. þm. spurði um verð til almennings eftir samninginn. Það er áætlun Landsvirkjunar að meðalverð til almenningsrafveitna muni haldast óbreytt á föstu verði fram til ársins 2000. Síðan muni það fara lækkandi, raunlækkun muni verða um 3% árlega frá þeim tíma. Þetta er kannski gleggsta dæmið um það hversu mikill ávinningur er að orkusamningnum sem þarna hefur verið gerður. Menn eru að horfa á það að á næstu árum geti raunverð til almenningsrafveitna farið lækkandi.

[18:57] Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að nýta mér þetta síðara andsvar til að reyna að fá svar við fyrirspurninni um áform við frestun opinberra framkvæmda og hvort verið sé að frysta þá skatta sem þeir fá núna út allan samningstímann og einnig um þessa rofnu taxta.

[18:57] Herra forseti. Engin áform eru uppi hjá ríkisstjórninni um frestun opinberra framkvæmda. Það er auðvitað svo að það má áætla að tekjur ríkissjóðs af þessum samningi gætu orðið á bilinu 500 millj. til 1 milljarður. Nákvæmar tölur í þeim efnum hef ég ekki en það er verið að reikna út áhrifin af samningnum nú um þessar mundir, með hvaða hætti tekið verður á því, þ.e. þótt tekjur ríkissjóðs muni sem betur fer aukast við samninginn hafa ekki verið uppi nein áform í því að skera niður opinberar framkvæmdir, engin ákvörðun af hálfu ríkisstjórnar verið tekin í þeim efnum. Með þessu skattafyrirkomulagi sem um hefur verið samið er ljóst að það er verið að festa það í ákveðnum farvegi, a.m.k. til ársins 2014  Varðandi spurninguna um rofnu taxtana er það svo að þar er ekki við Landsvirkjun eina að sakast í þeim efnum. Það eru samningar sem gerðir hafa verið við Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Rafmagnsveitu ríkisins og það er í engu sambandi við þann samning sem núna hefur verið gerður um sölu á þeirri umframorku sem verið hefur í kerfinu heldur er fyrst og fremst um það að ræða að álagstoppar eru mismunandi eftir árstímum og í þeim samningum sem hafa verið gerðir við þær atvinnugreinar sem um ræðir hafa menn vitað að þetta gæti gerst og verið undir það búnir og eru ekki að berast bara í þessi skipti á þessu ári. 

[19:00] Virðulegur forseti. Ég ætla að nota minn rétt til að tala öðru sinni við þessa umræðu, fyrst og fremst til að ræða mál sem hæstv. umhvrh. kom að í sínu máli og ég vænti þess að hæstv. ráðherra sé hér ...

Hann er í húsinu.

hið næsta og bið um að honum sé gert viðvart. Út af fyrir sig á ég ekki margt vantalað í bili við hæstv. iðnrh. þó að af nógu væri að taka ef út í það væri farið. Við eigum þess kannski kost að skoða þessi mál í eitthvað fyllri vitneskju við 2. umr. málsins, en ég ætla sem sagt ekki að fara út í þau efni í löngu máli hér í annarri ræðu minni. Ég vil þó nefna það fyrst að hlé gefst og hæstv. umhvrh. er ekki kominn í þingsal að ég held að mjög stór þáttur í þessu máli sé það fordæmisgildi sem þessi samningur getur gefið og hlýtur í rauninni að gefa öðrum fyrirtækjum sem hér kunna að leita hófanna um raforkukaup. Það fer auðvitað ekkert hjá því að slík fyrirtæki munu vísa til þess sem hér er á döfinni og mér þætti nú ekkert ólíklegt þó að þau væru þegar komin með vitneskju um það nokkurn veginn hvers eðlis þessi samningur er sem hæstv. ráðherra hefur undirritað fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands án þess að ég viti nokkuð um það. En ég held að menn séu í rauninni í feluleik sem ekki gengur upp í sambandi við raforkuverðssamninginn. Það þykir mér mjög ósennilegt og ég segi það við hæstv. ráðherra, með leyfi forseta, að ég held að þessi stefna að ætla sér að halda leynd yfir raforkusamningi af þessum toga sé í rauninni barátta við vindmyllur. Aðstæður eru þannig, a.m.k. eins og ég þekkti þær fyrir ekki mörgum árum síðan að samningar af þessum toga liggja á lausu víða um heim og við drógum á sínum tíma í iðnrn. þegar ég kom þar við sögu fram allnákvæmar upplýsingar og kortlögðum hvert söluverðið á raforkunni væri í öllum heimshlutum þar sem um er að ræða einhvern orkufrekan iðnað. Því óttast ég satt að segja að það sé meira af tilliti til innanlandsumræðunnar sem stjórn Landsvirkjunar er að biðja um að það sé ekki verið að nefna þau afsláttarkjör sem verið er að bjóða til að laða þessa stækkun fram og þessi viðskipti við Ísal sem um er að ræða frekar heldur en hitt því að það mun áreiðanlega liggja fyrir fljótlega á borðum þeirra sem eru að spá í þessa hluti. Satt að segja er þessi stóriðjuheimur miklu smærri almennt séð á veraldarvísu heldur en svarar til stærðar fyrirtækjanna og það er ekkert erfitt að fylgjast með í þeim heimi ef menn leggja sig eftir því og þar eru auðvitað upplýsingabankar sem veita allnákvæmar upplýsingar um þau efni. Af því að það er tækifæri til þess, þá vil ég nefna eitt atriði sem hv. 4. þm. Vestf., Sighvatur Björgvinsson kom að í sínu máli þar sem þingmaðurinn staðhæfði að það hefði legið nánast á borðinu árið 1980 eða þar um bil að hægt væri að fá samning við Íslenska álfélagið um stækkun. Þessu sló hv. þm., fyrrv. ráðherra iðnaðarmála, fram í umræðunni. Mér þætti mjög gaman að sjá hv. þm. standa fyrir máli sínu að þessu leyti. Mér er ekki kunnugt um að á þessum tíma hafi legið fyrir einhver tilboð eða óskir af hálfu Alusuisse sem eiganda Ísals um að stækka. Það er algerlega fyrir utan mína vitneskju um málin og ég taldi mig þó vera nokkuð nálægt þessu. En þetta hefur komið fram til þess að reyna að setja stoðir undir þær staðhæfingar sem lesa má í leiðurum dagblaða þessi missirin að þess gæti enn að sá voðamaður sem var að verki við gæslu iðnaðarmála fyrir 15 árum hafi gert stóriðjurisana svo felmtri slegna að þeir væru ekki búnir að jafna sig enn í dag, virðulegi forseti, og það væri skýringin á því að þá hefði ekki borið hér að landi á þeim tíma sem síðan er liðinn. Þessu geta menn auðvitað reynt að trúa sem vilja leggja hlustir við slíkum fullyrðingum. Virðulegi forseti. Nú er hæstv. umhvrh. kominn í salinn og ég sé mig knúinn til þess að gera athugasemdir við málflutning hæstv. ráðherra þar sem hann var að réttlæta starfsleyfið sem við höfum rætt um fyrr við umræðuna og þá í fyrsta lagi það að hér sé um að ræða stækkun á fyrirtæki en ekki nýtt álver. Mér finnst þetta afar hæpin röksemdafærsla sem er þarna á ferðinni. Hér er um að ræða algerlega nýjan kerskála í fyrirtæki sem vissulega var fyrir. Hver er munurinn á því hvort raðað er upp kubbum með þessum hætti eða hvort verið er að stofna til fyrirtækis af nýjum aðila upp á 60 þúsund tonna álframleiðslu? Röksemdafærsla af þessum toga gengur ekki upp. Að sjálfsögðu er fyrirtækið sem er þarna að bæta við sig ekki að breyta því framleiðsluferli sem fyrir er. Það er ekki það sem verið er að semja um. Það er verið að semja um þriðjungsstækkun fyrirtækisins eða þar um bil, í sérstakri einingu og þá er auðvitað í lófa lagið að taka upp nýja búskaparhætti í þessari nýju einingu. Þetta er það sem kalla mætti, virðulegur forseti, ég vona að mér leyfist að nefna orðið hundalógík. Það er orð sem stundum er borið fram þegar menn eru á tæpu vaði í röksemdafærslunni og ég geri ekki ráð fyrir því að forseti sem nú situr hafi á móti því að þessi dýrategund sé nefnd jafnkær og hún er forsetadæminu að mér best er kunnugt, sérstaklega hinn íslenski. Ég vísa sem sagt röksemdafærslu hæstv. ráðherra á bug sem réttlætingu fyrir þessu starfsleyfi. Hæstv. ráðherra sagðist telja að notuð sé besta fáanleg tækni að frágengnum vothreinsibúnaði. Ég held að ég hafi skrifað það nokkurn vegin orðrétt upp eftir hæstv. ráðherra. Hugtakið ,,besta fáanleg tækni`` er ekki eitthvað sem menn bara búa til eftir hentugleikum. Það er það besta sem hægt er að fá til mengunarvarna. Það kemur vothreinsibúnaðinum út af fyrir sig ekki við. Það er spurningin um tilteknar mengunarvarnir að uppfylltu hinu skilyrðinu, bestu fáanlegri tækni sem varðar framleiðslutæknina við framleiðslu álsins svo að ég hélt að um það væri ekki deilt og þess vegna er í starfsleyfi hæstv. ráðherra talað um Ísal-tækni en ekki bestu fáanlega tækni. Svo telur hæstv. ráðherra þetta vera í besta lagi vegna þess að það sleppi undir staðla mengunarvarnareglugerðar. Ég mundi, virðulegur forseti, í sporum ráðherrans ekki vera viss um að þetta séu fullgild rök. Mengunarvarnareglugerðin frá 1994 er ekki fullkomin smíð. Á það var bent þegar til skoðunar var starfsleyfi fyrir álbræðslu á Keilisnesi að það skorti mikið á að okkar mengunarvarnareglugerð væri eins og eðlilegt mætti teljast í sambandi við kröfur til stóriðjufyrirtækja og því miður var ekki orðið við því sem fram kom í nefndaráliti fjögurra fulltrúa í umhvn. 1992. Þar stóð m.a. að máli núv. þingflokksformaður Framsfl. sem undirritaði allítarlegt minnihlutaálit þar sem stjórnvöld voru hvött til þess að endurskoða mengunarvarnareglugerðina. Um þetta geta menn lesið í skýrslu til Alþingis. Ég held að til einföldunar í þessu efni sé hæstv. ráðherra að tala um þynningarmörk eins og menn módelreikna þau varðandi andrúmsloftið að gefnum ákveðnum forsendum. Það sem ég tel vera meginatriði í þessu er það sem kveðið er á um í starfsleyfinu sem hæstv. ráðherra hefur gefið út og er miklu höndlanlegra gagnvart tilteknu fyrirtæki heldur en þessi mengunarblanda í andrúmsloftinu sem hæstv. ráðherra var að vitna til í míkrógrömmum á rúmmetra og menn námu sem á hlýddu væntanlega hvað þar var verið að segja. En ákvæði í grein 2.1.7 í mengunarvarnareglugerð er það sem skiptir máli gagnvart tilteknu fyrirtæki. Andrúmsloftið er pottur sem hægt er að bæta í. Þar getur komið til mengun frá öðrum fyrirtækjum. Þar kemur til mengun frá bifreiðum o.s.frv. Og menn geta lengi leikið sér að því að segja að þetta valdi ekki svo miklum búsifjum í þessum potti að gefnum ákveðnum forsendum. Aðalatriðið er að gera fyrirtækjunum að standast ákveðnar kröfur eins og ráðherrann hefur verið að gera fyrir sitt leyti í 2.1.7 í reglugerðinni og þar skortir verulega á að staðið sé að verki eins og eðlilegt væri. Hæstv. ráðherra gleymdi því í sínu máli, ég geri ráð fyrir að það sé frekar gleymska en viljandi gert, að í mengunarvarnareglugerð er ekki kveðið á um mengun af völdum flúors. Síðan er spurningin um Parísarsáttmálann varðandi mengunargildi. Það er ljóslega gengið gegn ákvæðum hans og ekki er um að ræða sértæk ákvæði gagnvart nýja kerskálnum heldur er allt sett undir eitt. Ég nefndi aldrei töluna 1,4 sem hæstv. ráðherra var að víkja að. Ég nefndi töluna 1,2 því að mér er fullljóst að það er ársmeðaltalið sem um er að ræða. Þetta geta menn lesið í þingtíðindunum og það er það gildi sem þarna er best sem heildargildið en ekki 0,65 sem er bara viðmiðunargildi, óskuldbindandi gagnvart hinum nýja kerskála sett fram til að hugga þá sem voru réttilega að gera athugasemdir við það að ekki skuli vera sjálfstæð mörk að því er varðar nýja kerskálann. Síðan ætla ég að lokum, virðulegur forseti, aðeins að nefna það sem hæstv. ráðherra var að bera fram í sambandi við koltvísýringinn. Það voru ljótu fræðin. Það var ekki viðleitni til þess að standa fyrir máli sínu sem íslenskt stjórnvald. Það var bara farið út á víðan völl með málið. Menn áttu að hugga sig við það að þetta væri nú víða verra og verra ef menn væru hér að framleiða orkuna með kolum. En það eru íslensk stjórnvöld og Alþingi Íslendinga sem hafa staðfest markmið loftlagssamningsins í Ríó sem um hefur verið spurt í umræðunni og það verður ekkert gert með því að flýja út í heim til að smjúga frá því að standa við þau ákvæði, nema menn ætli sér að brjóta þau.

[19:14] Hæstv. forseti. Það eru bara örfá atriði sem ég ætla að reyna að koma að í andsvari því að ég veit ekki hvort ég mundi mikið breyta skoðunum hv. þm. á þessum málum þó ég reyndi að svara ítarlega. Hann hefur sett sínar skoðanir mjög ítarlega fram, bæði í sínu máli áðan og fyrr eins og ég nefndi, en kallar það hundalógík að taka tillit til þeirra aðstæðna sem þarna ríkja. Það verður að vera hans skoðun og ég ítreka það sem kom fram í mínu máli áðan að við höfum fallist á þetta vegna þess, ekki af því bara, heldur vegna þess að við teljum að það sé ásættanleg staða sem næst. Það er auðvitað aldrei gaman að þurfa að sætta sig við mengun og að það verði mengun. En við sættum okkur við þetta fyrirtæki eins og það er og að sömu kertækni verði beitt og þeir nota nú. Rannsóknir og mælingar sem gerðar hafa verið hafa sýnt að við getum, innan okkar reglugerða og staðla og miðað við þær kröfur sem við gerum sjálfir, sætt okkur við þá tækni sem er miðað við að notuð verði, þ.e. sama kertækni í hinum nýja hluta og hinum eldri. Og hvað varðar það að mengunarvarnareglugerðin sé e.t.v. ekki fullkomin smíð þá má sjálfsagt segja að það eru auðvitað alltaf að gerast breytingar í heiminum og viðhorf manna eru stöðugt að breytast. Við teljum að mengunarvarnareglugerðin fullnægi öllum þeim samningum og þeim skilyrðum sem við höfum undirgengist og nú þegar gert samkomulag um við aðrar þjóðir þannig að reglugerðin sé að því leytinu til fullkomin. Ef þessar kröfur okkar í starfsleyfinu uppfylla skilyrði reglugerðarinnar þá tel ég líka að það sé ásættanlegt. Þetta er því aðeins ítrekun á því sem hafði áður komið fram í máli mínu, virðulegur forseti, sem ég vil láta koma fram hér.

[19:17] Virðulegur forseti. Það er ljóst að okkur hæstv. ráðherra greinir á um hvað séu eðlileg mörk í sambandi við kröfur til umhverfisverndar og loftmengunar sem hér er aðallega til umræðu. Af hálfu hæstv. ráðherra kom ekki fram nein frekari réttlæting á því er varðaði koltvísýringinn og hvernig á málum er haldið að því leyti og hversu haltur rökstuðningurinn var hjá hæstv. ráðherra að því leyti. Ég tel, virðulegur forseti, að þessi umræða hafi verið gagnleg til að upplýsa frekar en orðið er stöðuna í þessum málum. En það er alveg ljóst að því er varðar umhverfisþáttinn að við erum ekki komnir á endastöð.

[19:18] Virðulegi forseti. Ég hafði í sjálfu sér ekki hugsað mér að flytja hér langt mál að þessu sinni en þó eru nokkur atriði sem mér finnst full ástæða til að taka aðeins nánar fyrir. Ég vil fyrst segja það félaga mínum Hjörleifi Guttormssyni út af orðum hans áðan um að orkuverð og leyndin að ósk stjórnar Landsvirkjunar, sem var reyndar ákveðin af mér fjarstöddum en ég hlíti að sjálfsögðu sem stjórnarmaður þrátt fyrir það, hafi verið ákveðin vegna innanlandsumræðunnar er rangt. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að það væri mikið þægilegra fyrir mig að halda á málinu ef ég gæti rakið það í smáatriðum. Ég er hins vegar ekki í stöðu til þess vegna þeirrar leyndar sem stjórn fyrirtækisins hefur óskað eftir. En ég fullyrði að hver sá maður sem stendur fyrir þessum samningi út á verðlagið á orkunni eitt væri betur staddur í umræðu um málið ef tölurnar lægju á borðinu. Þetta er ekki verra en það. Og ég get líka sagt það fyrir mitt leyti við þá þingmenn sem telja ástæðu til að taka mark á því að ég hefði ekki staðið að þessu öðruvísi að ég gerði það með tiltölulega mjög góðri samvisku. Málið liggur þannig. Ég tel, eins og ég sagði í ræðu minni í dag að orkuverðið tryggi endurnýjunarkostnað og er yfir flýtingarkostnaði. Hitt er líka rétt að það er lágt af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar, m.a. í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Hérna eru 750 gwst. frá Blönduvirkjun sem menn fá ekkert fyrir eins og er. Og það er verið að draga inn í þessa mynd tiltölulega hagstæða orkuviðbót í ýmis orkuver landsins, m.a. Blönduvirkjun og fleiri. Það er út af fyrir sig alveg ljóst. En eftir sem áður er staðan þannig að hér er um að ræða tiltölulega ríflega stöðu fyrir Landsvirkjun að mínu mati og ég ætla bara að leyfa mér að nefna eina tölu í þessu sambandi. Hún er sú að ef við í dag værum með það verð sem gert er ráð fyrir að taki við að afsláttartímabilinu loknu þá væri verðið á kwst. 21,5 mill en er núna 17,5 mill samkvæmt þeim samningum sem liggja fyrir. Þessi nýi samningur nær ekki bara til stækkunarinnar heldur nær hann líka til orkunnar sem fer til gamla álversins eftir að þessu afsláttartímabili lýkur. Ég er ekki að segja þetta, hæstv. forseti, til að miklast yfir þessari niðurstöðu því ég tel enga ástæðu til þess. Ég tel að margt sé þannig að samningsstaða okkar hafi að ýmsu leyti verið mjög erfið miðað m.a. við þær pólitísku væntingar sem menn hafa búið til hér í þjóðfélaginu langt umfram efni á undanförnum árum. En ég segi þetta vegna þess að ég held að það sé nauðsynlegt að menn geri sér alveg skýra grein fyrir því að það er ekki verið að leggja þetta fram og ekki verið að hafa hér uppi leynd af því að það séu einhverjir hlutir sem menn skammist sín fyrir. Nú kann það vel að vera að það sé misskilningur að setja á leyndarákvæði af hálfu t.d. stjórnar Landsvirkjunar. Það eru aðallega tvö atriði sem stjórnin er væntanlega að óska eftir að ríki trúnaður um. Það kann vel að vera að það sé vitleysa og það kann vel að vera að upp komi fljótlega allt það sem menn eru að þykjast leyna eins og sakir standa, það bara gerist einhvern tímann á næstunni, ég bara veit það ekki. En mér finnst að ég geti alla vega ekki sem einn úr þessum hópi rofið þann trúnað. Hitt skil ég alveg hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og fleirum sem hér hafa talað að þetta er auðvitað ólánsstaða. Hún er óþægileg fyrir Alþingi en hún er líka óþægileg fyrir okkur sem erum í stjórninni og örugglega fyrir alla aðila málsins. Þess vegna finnst mér sjálfsagt að velta því fyrir sér hvort það er flötur á því að koma þessum upplýsingum betur á framfæri en gert hefur verið til þessa með einhverjum hætti. Hæstv. iðnrh. hefur lýst því yfir að iðnn. fái öll gögn þessa máls og ég tel í rauninni að þar með sé það á ábyrgð þeirra sem þar eru hvernig þeir meðhöndla þau, m.a. gagnvart sínum þingflokkum. Þó þau séu ekki birt með upplestri eða í prentuðu formi úr þessum ræðustól þá tel ég að málið ætti að liggja þannig að þegar það kemur til 2. umr. þá eigi allir þingmenn, sem á annað borð hafa áhuga á að kynna sér það, að vera upplýstir um einstök atriði þessa máls. Og ég er alveg sannfærður um að þá komast menn að því að stjórn Landsvirkjunar var ekki að óska eftir þessari leynd vegna innanlandsumræðunnar. Hitt er alveg rétt að þótt hæstv. iðnrh. og reyndar hæstv. umhvrh. líka segi að þetta sé ekki fordæmi þá getur auðvitað verið að þetta verði notað sem fordæmi. Ég meina að við vitum ekkert um það og það er engin trygging fyrir neinu í þessum efnum. Það eru dæmi þess að ríkisstjórnir hafi ákveðið að leggja út í stórfelldar virkjanir, t.d. jafnvel í atvinnubótaskyni. Ég nefni í því sambandi t.d. Quebec í Kanada þar sem er um að ræða verulegt magn af virkjunum þar sem menn hófu virkjunarframkvæmdir í atvinnubótaskyni og ákváðu síðan að selja orkuverðið nánast á útsölu alveg niður í 5 mill í dag. Auðvitað viðurkenni ég það og það sér hver maður að það getur verið hætta á því að stjórnvöld, mér liggur við að segja freistist til þess, í hrikalegu atvinnuástandi að gera eitthvað af þessu tagi. Mér er það algerlega ljóst. Ég tel að fordæmishættan í þessu máli sé ekki gagnvart erlendum fyrirtækjum heldur aðallega gagnvart innlendum pólitíkusum framtíðarinnar sem vegna erfiðs atvinnuástands telji sig jafnvel beygða til þess að ganga inn á þessa braut með mjög hæpnum hætti eins og menn hafa t.d. gert í Kanada og fleiri dæmi eru um. Það hafa verið teknar saman fyrir mig í stjórn Landsvirkjunar upplýsingar um orkuverð til álvera í heiminum. Þar er meira og minna byggt á getgátum en þó eru þær upplýsingar býsna fróðlegar. Þar kemur fram að þetta hleypur alveg frá 5 mill á kwst. og rétt u.þ.b. sýnist mér og reyndar hef ég séð tölu sem er 30 mill á kwst. hjá Boneville Power Administration í Bandaríkjunum. Það er auðvitað margs konar verð og margs konar forsendur sem ákveða verð í þessu efni og þetta segir ég út frá ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. En miðað við það sem við erum vön þá held ég að málið liggi þannig að ekki sé hægt að telja þetta verð vont. En ég endurtek að ég hef fyrirvara. Annar er þessi með fordæmið, sem ég vil að liggi fyrir sem pólitísk afstaða af minni hálfu hvort sem hún heldur í framtíðinni eða ekki. Það kæmi mér á óvart að hún héldi sem eitthvert heilagt orð en ég vil alla vega að það liggi fyrir að því er mig varðar. Hitt atriðið sem ég hef fyrirvara um er þessi stækkun í 200 þús. tonn sem er ekki búið að taka ákvörðun um af hálfu stjórnar Landsvirkjunar og um það hef ég pólitískan fyrirvara. Og mér finnst að það mál sé það stórt að þegar ég ber það saman t.d. við umhverfismálin og skattamálin þá mundi það í heild geta haft þau áhrif á það að atkvæði mitt hér í þessari virðulegu stofnun félli öðruvísi en það mundi hafa gert t.d. í stjórn Landsvirkjunar. Þrátt fyrir þetta með fordæmið þá verð ég að segja að mér finnst það betra að hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. skuli hafa gefið þessar yfirlýsingar. Betra fyrir þjóðina inn í framtíðina, það er þá hægt að hanka þá á því ef þeir reyna að fara einhvern veginn öðruvísi í þessa hluti pólitískt. En mér finnst það heldur skára.  Síðan vil ég aðeins víkja að því sem fram kom í umræðum í dag hjá hv. þm., m.a. Sighvati Björgvinssyni, Ólafi Ragnari Grímssyni o.fl. hverjum þetta væri að þakka. Ég held því miður að þetta sé ekki þannig að pólitíkusarnir geti skreytt sig mikið með þessu máli til eða frá. Nema þeir vilji skreyta sig með að hafa tekið ákvörðun um virkjun Blöndu og hafa það þannig að allt of mikið sé af rafmagni sem ekki hefur verið hægt að selja. Þeir geta skreyt sig með því ef þeir vilja. En veruleikinn er sá að þegar þær aðstæður eru uppi að annars vegar er umframorka hjá Blönduvirkjun og hins vegar er álverð hækkandi í heiminum eftir að útsölunni á áli frá Rússlandi er lokið þá lenda menn þessu. Ég held að hlutirnir séu oft þannig að við þessir blessaðir pólitíkusar séum oft að skreyta okkur með hlutum sem við eigum ósköp lítið í. Það er í mesta lagi að menn séu kannski lítið til bölvunar. En oft er það þannig að það eru aðstæðurnar sem skrúfa hlutina saman. Það getur auðvitað skipt einhverju máli hvernig á þessu er tekið t.d. að því er varðar segjum umhverfismálin, ég tel að það skipti mjög miklu máli, en að því er varðar t.d. verðið á orkunni eins og hún er í dag þá ræðst þetta af aðstæðum sem eru ekki á okkar valdi. Og ég tel þess vegna enga ástæðu til þess að þakka hæstv. iðnrh. fyrir að hann hafi unnið vinnuna sína, hvorki núv. né heldur fyrrv. En ég man eftir iðnrh. sem hrökklaðist frá af því hann kom þessu ekki á á sínum tíma. Af því að það var búið að byggja upp svo miklar væntingar í kringum málið sem hann gat ekki risið undir þá fór hann til Finnlands. Þannig að ráðherrar sem ekki skila einhverju þó lítið sé fara til Finnlands. Það má kannski segja að það sé út af fyrir sig allt í lagi, hæstv. forseti, a.m.k. ef þeir gera ekki mjög mikla bölvun þar. Ég ætla ekki heldur að ræða um atriði eins og þau sem fram komu hjá hæstv. iðnrh. varðandi iðnaðinn og þróun iðnaðarins. Það er ekki mál sem mér finnst ástæða til að fara hér rækilega út í. Það er alveg rétt að útflutningur iðnaðarvöru hefur aukist, t.d. hugbúnaðariðnaður. Útflutningsverðmæti hugbúnaðariðnaðar á sl. ári var 300 millj. kr. Það er talsvert mikil aukning, líklega 50% aukning eða meira frá árinu þar á undan. Og það er nú eiginlega óendanleg aukning ef maður tekur fimm eða sjö ára tímabil. Og það er alveg augljóst mál að svona snillingar eins og fjölmargir af okkar vísindamönnum, að ekki sé minnst á galdrakarlana í Oz sem hafa gert garðinn frægan, er fólk sem er að skila okkur gífurlegum verðmætum. Við eigum að gera allt sem hægt er til að styðja við bakið á þessu fólki, skapa aðstæður til þess. Um það er full samstaða. Það er enginn ágreiningur um það í þessari virðulegu stofnun. Hvort Framsókn skapar 12 þús. störf til aldamóta, ég er viss um að hún gerir það ekki. Framsókn gerir það ekki. Hvort þjóðin gerir það, það er svo aftur annað mál. Vonandi verður það þannig. Vonandi spillir Framsókn ekki fyrir því. En að Framsókn skapi störf, það er alveg fjarstæðukennt. Í besta falli er þetta þannig að menn hjálpa kannski aðeins til. Það er hægt með ýmsum áherslum, t.d. áhættulánasjóði eða t.d. með því að efla vísindi og rannsóknir með skipulegum hætti. Þá uppskera menn af því í framtíðinni. En að menn skili einhverju svona eftir einhverjum pólitískum ákvörðunum --- það var þannig, en það er það ekki lengur. Þess vegna finnst mér ekki rétt að tala um að þetta mál marki tímamót í sögu þjóðarinnar, eins og hæstv. iðnrh. nefndi hér áðan. Þótt ég skilji vel að hann langi til að marka tímamót, þá eru þau nú ekki komin. Það verður að gera það með einhverjum öðrum hætti. Varðandi ýmis svör sem fram komu, m.a. í sambandi við Hafnarfjörð, þá þakka ég fyrir þau. Þau skýrðu það mál fyrir mér. Ég hef nefnt hér eina tölu um það hvert verðið væri, ef við fylgdum núna endanlegu formúlunni. Það væri 21,5 mill kwst. Ég ætla að nefna tvær tölur í viðbót. Það eru heildatekjur af þessum samningi. Það er talað um að hann mundi gefa, miðað við spár, 70 millj. dollurum meira vegna þess að hann nær til gamla álsversins líka. Bara sá veruleiki að gamla álverið kemur inn í þessa mynd, skilar þjóðinni 70 millj. dollurum í viðbót frá því sem ella væri. Munurinn sýnist mér vera liðlega 70 millj. dollara á tímabilinu. Það er í raun og veru það sterka við samninginn eins og hann liggur fyrir að mínu mati að hann dregur gamla álverið og gamla samninginn inn í þessa mynd að því er varðar orkusöluna. Það er út af fyrir sig hægt að fjalla með ýmsum hætti um umframorkuna, eins og fram kom hjá hv. 4. þm. Austurl. Ég tel að það megi margt um það segja, en auðvitað er ekki heppilegt eða ekki þægilegt að vera með fjármagnskostnað af kannski 400--800 gwst. orkuframleiðslu liggjandi á bakinu á fyrirtækinu, Landsvirkjun. Því verður ekki neitað að það er erfitt. Það er náttúrlega af þeim ástæðum sem menn ákveða að hrista þennan samning áleiðis eins og við erum að gera hér. Hæstv. iðnrh. hefur svarað þessu varðandi verð til almenningsveitnanna. Ég vil bara bæta því við að hér er um að ræða 3% árlega raunlækkun sem þetta getur gefið, ef menn vilja. Við eigum eftir að ákveða það og það er auðvitað umhugsunarvert hvort orkuverð á endilega að vera miklu lægra en það er í dag. Það er svo annað mál sem miðast við umhverfisforsendur, efnahagsforsendur og allt það. Menn eru að tala um 3% lækkun hér um skeið, eftir að meðalverð til almenningsrafveitna hefur verið að lækka stöðugt núna um nokkurt árabil á föstu verðlagi. Hér er ég með yfirlit frá Landsvirkjun frá 1971 til 1995 þar sem fram kemur að allt frá árinu 1986 hefur verið um að ræða verulega lækkun, auðvitað að nokkru í takt við við lækkun á olíumörkuðum heimsins, en lækkun engu að síður. Ég ætlaði aðeins að víkja að því sem hér hefur verið talað um að víst er það áhyggjuefni hvað Alusuisse verður stór viðskiptaaðili Landsvirkjunar við þennan samning. Því verður ekki neitað. Hann verður geysistór og að sumu leyti óþægilega stór. Í því sambandi hefur orkuframleiðslan verið nefnd, eða öllu heldur orkukaup fyrirtækisins, hversu stórt hlutfall þau eru af heildarorkusölu Landsvirkjunar. Það eru milli 60 og 65% þegar þessi samningur verður kominn á. En það segir þó ekki allt. Peningar eru þar t.d. mun stærra mál. Það kemur í ljós að t.d. á þessu ári borgar Ísal um 22,5% af öllum tekjum Landsvirkjunar. En á árinu 2014, þegar samningurinn er að fullu kominn til framkvæmda, þá er þetta hlutfall orðið um 37%. Það er mjög hátt. Þetta er í rauninni ekkert þægilegt og þegar fyrirtækið hefur til viðbótar aðgang að stækkun upp á 38 þús. tonna ársframleiðslu, þá segir sig sjálft að þetta mál er ekki að öllu leyti nægilega gott. M.a. af þeim ástæðum hafa menn verið að ræða við aðra, án þess að hafa tekið neina ákvörðun. Ég endurtek að ég mun leggja mjög mikla áherslu á að málið fái eins vandaða meðferð og mögulegt er í viðkomandi þingnefndum og ég er viss um að þegar að málinu kemur í 2. umr. hafa flestir þingmenn sem vilja það, fengið þær upplýsingar sem þeir telja óhjákvæmilegar til að taka afstöðu í málinu. Að lokum vil ég endurtaka að leyndin stafar ekki af því að menn vilji fela eitthvað, heldur vegna þess að menn voru vinsamlegast beðnir um það. Og ég vil ítreka að það væri betra að losna við það.