Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 242, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 222, um málsmeðferðartíma kynferðisbrotamála, frá Gísla Rafni Ólafssyni.

Herra forseti. Í fréttum í gær var sagt frá því að 13 hross í Borgarfirði hefðu verið aflífuð af Matvælastofnun vegna vanrækslu. Íbúar á svæðinu höfðu ítrekað kvartað yfir slæmum aðbúnaði sem endaði með fyrrgreindum afleiðingum. Af og til berast sambærilegar fréttir af hræðilegum atvikum, um slæman aðbúnað húsdýra, misþyrmingar og vanrækslu. Viðbrögðin eru mikil í samfélaginu og maður sér að það skiptir máli að vel sé hugsað um dýr, og það er góð tilfinning. Það er alveg skýrt í mínum huga að við þurfum að fara í kerfisbreytingar til að tryggja velferð dýra á Íslandi. Það er ótækt og brýtur niður trú almennings á kerfinu þegar ítrekað er bent á vanrækslu og slæman aðbúnað dýra en ekkert gerist. Ef Matvælastofnun þarf rýmri heimildir til að koma í óboðnar eftirlitsferðir og grípa til aðgerða þurfum við að laga það. Miðað við þær fregnir sem okkur berast af vanrækslu dýra í íslensku samfélagi þá virðist of seint gripið inn í með þeim afleiðingum sem við sáum í gær að 13 dýr voru tekin af lífi eftir að hafa lifað við hræðilegan aðbúnað. Herra forseti. Við megum ekki fórna dýravelferð á altari skrifræðis.

Virðulegur forseti. Vandinn við skort á þjónustu er ekki á ábyrgð þess sem þarf þjónustuna heldur þess sem á að veita þjónustuna. Þannig er vandinn sem talað er um að sé í heilbrigðiskerfinu ekki vegna þeirra sem eru sjúkir, vandinn í þjónustu við fatlað fólk ekki vegna þeirra sem eru með fötlun né vandinn á landamærunum vegna þeirra sem þurfa að fara um landamærin. Vandinn sem blasir við okkur er vegna ríkisstjórnar Íslands sem velur að vanfjármagna innviði okkar. Þannig hefur umræða síðustu vikna snúið að því að vandinn á landamærunum sé vegna þeirra sem þangað koma og óska verndar en á með réttu að snúa að því að ríkisstjórnin hefur ekki tryggt nægan mannafla til að annast þá öryggisþætti sem þarf á landamærum hringinn í kringum landið. Áður en hæstv. dómsmálaráðherra lagði fram frumvarp um landamæri hefði hann fyrst átt að leggja til við hæstv. fjármálaráðherra að fjármagna nauðsynlega löggæslu í landinu. Lögreglan annast landamæravörslu en það er henni ómögulegt vegna undirmönnunar. Færri lögreglumenn eru að störfum í dag en árið 2007. Á fimm flugvöllum og 25 höfnum landsins ber lögreglan ábyrgð. Fjöldi ferðafólks hefur margfaldast undanfarinn áratug sem þýðir umtalsvert álag á landamærum. Og það er ekki bara í Keflavík, þótt mest mæði þar á, heldur þarf líka að vakta hafnir sem hafa tekið á móti nærri 700.000 ferðamönnum og áhöfnum á þessu ári og ferðafólk með flugi er nærri 1.300.000 fyrstu níu mánuði ársins. Virðulegur forseti. Það er ekki fólk sem óskar eftir þjónustu eða vernd sem skapar hættu á Íslandi í dag heldur ríkisstjórn sem ákveður að tryggja ekki nauðsynlegt öryggi okkar og velferð.

Virðulegi forseti. Læknafélagið lýsir yfir neyðarástandi í heilbrigðiskerfinu. Landspítalinn segist þurfa að skerða þjónustu á næsta ári og áfram siglir hæstv. ríkisstjórn. Fjárheimildir eru uppfærðar kerfislægt í þröngum ramma fjármálaráðuneytisins, borgað er fyrir skýrslur og vinnuhópa. Ekkert af þessu er nýtt, ekkert breytist. Við erum föst í spennitreyju sem þrengist og þrengist. Ótti við að stíga alvöruskref í fjármögnun heilbrigðismála er augljós. Ráðamenn hafa misst sjónar á heildarmyndinni. 110 einstaklingar liggja á legudeild þjóðarsjúkrahússins vegna plássleysis á hjúkrunarheimilum. Fólk sem byggði landið eyðir nú síðustu dögum sínum á spítalagöngum. Orka starfsfólks á þjóðarsjúkrahúsinu fer í umönnun utan starfssviðs þess á sama tíma og rekstur hjúkrunarheimila er vanfjármagnaður. Starfsfólk á spítala er gagnrýnt fyrir minnkandi framleiðni þegar afgerandi skortur á heildarsýn í heilbrigðiskerfinu gerir fólki beinlínis ókleift og ófært að sinna sínum verkefnum. Það er ekkert í fjármögnunaráætlunum stjórnvalda sem veitir heilbrigðisstarfsfólki von um að þessi klemma leysist í bráð. Lausn hæstv. fjármálaráðherra á þessum vanda er að horfa til einkareksturs. Höfum eitt á hreinu, virðulegi forseti: Einkarekstur er fjármagnaður af skattfé almennings. Þetta er ekki fundið fé. Hvað er planið hjá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar, heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra? Á núna að endurskilgreina hlutverk þjóðarsjúkrahússins sem legudeild ríkisins og beina aðgerðum og klínískri þjónustu annað? Það mun kosta að rjúfa þennan vítahring fjármögnunar á heildarsýn fyrir heilbrigðiskerfið í formi hjúkrunarheimila, heimahjúkrunar og sjúkrastofnana, en það sem hæstv. ríkisstjórn þorir ekki að segja þjóðinni eða skilur e.t.v. ekki sjálf er að þetta mun kosta, hvort sem við tökum ákvörðun um það eða ekki. Spurningin er bara sú hversu marga þjóðfélagsþegna hæstv. ríkisstjórn ætlar að brenna á leiðinni til að hlífa sjálfri sér frá ákvörðunum.

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur náð að fullkomna nýja tegund sinnuleysis, sinnuleysis sem birtist í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það er ekki hægt að kalla þetta aðgerðaleysi þótt þetta sé það eiginlega. Í næsta mánuði verður haldinn samráðsfundur um aðgerðir gegn ofbeldi í fyrsta sinn á Íslandi. Þessu fagnar allt fólk sem vill vinna gegn ofbeldi í samfélaginu. Alþingi samþykkti fyrir þremur árum að slíkur fundur yrði haldinn haustið 2019. Núna er árið 2022. Við samþykktum þingsályktun um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess sem er að renna sitt skeið á enda á þessu ári og það er fyrst núna sem árlegur landsamráðsfundur er haldinn. Þetta skeytingarleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart grasrótarsamtökum, einstaklingum, þolendum, aðstandendum, öllu fólkinu sem hefur hrópað á aðgerðir árum saman, birtist í þessu. Það birtist líka í því að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hafi mætt á mótmæli fyrir utan MH þar sem nemendur voru að kalla eftir aðgerðum til að berjast gegn kynferðisofbeldi innan veggja skólanna. Hann var mættur til að hlusta og hann hljómaði dálítið eins og hann hefði verið með lokuð eyrun síðustu fimm ár þegar hver metoo-bylgjan á fætur annarri skall hér á þinginu og við brugðumst við. Ráðherranum hafði meira að segja gengið svo illa að hlusta í öll þessi fimm ár að hann hlustaði ekki einu sinni á sjálfan sig þegar hann flutti tillöguna um aðgerðir gegn ofbeldi þar sem vísað er til metoo-bylgjunnar og það er meira að segja ein aðgerð þar sérstaklega um að efla kynjafræði og kynfræðslu innan skólakerfisins. Sú aðgerð átti að vera komin að fullu til framkvæmda árið 2020. Hvað er ráðherrann búinn að gera? Hvað er ríkisstjórnin búin að gera til að uppfylla þá aðgerð? Skipa starfshóp og fá skýrslu. Þannig sýnum við þolendum ofbeldis ekki þá virðingu sem þau eiga skilið.

Virðulegi forseti. Tal síðustu mánaða um hallarekstur á Strætó bs. og skerðingu á þjónustu vekur upp margar spurningar. Það vekur upp spurningar um skipulag, innviðauppbyggingu og hver raunverulegur gróði af bættum og betri almenningssamgöngum er. Það vekur upp spurningar um þá gríðarlegu áherslu sem einkabíllinn fær enn þann dag í dag í samfélaginu okkar þrátt fyrir aukna áherslu á fjölbreytta og vistvæna ferðamáta. Það vekur upp spurningar um hvort almenningssamgöngur ætti ekki að skilgreina sem grunnþjónustu. SKREF er samstarfsverkefni Vistorku og Orkuseturs um hvernig draga megi úr notkun á einkabílnum með breyttum ferðavenjum. Það er ein af lykilaðgerðum þegar kemur að árangri í loftslagsmálum á Íslandi. Orkuskipti nægja ekki þar heldur þarf að fækka bílum á götunum. Það minnkar svifryksmengun, eykur umferðaröryggi og dregur úr kostnaðarsömu viðhaldi gatna ásamt því að vera stórt umhverfis- og loftslagsmál því að akstur bíls er eitt en framleiðsla og förgun annað. Hugarfarslegar hindranir eru einn af þeim þáttum sem standa í vegi fyrir því að minnka notkun einkabílsins. Við ofmetum ferðatíma göngu og hjólreiða og vanmetum ferðatíma á bíl. Hugsum okkur um áður en við notum bílinn sem úlpu. Gæti verið að það sé fljótlegra að ganga, hjóla eða nýta almenningssamgöngur? Hér í þingsal í gær var mikið talað um frelsi, en á hverju byggjum við frelsi ef það eru engar undirstöður? Þetta er ekki spurning um að það sé einhver sérstök aðför að einkabílnum í gangi heldur er þetta spurning um að gefa fólki raunverulegt val, raunverulegt frelsi til að geta valið sér samgöngumáta. Þá þurfa uppbygging innviða og fjárfestingar að vera í takti við það.

Virðulegur forseti. Samfélag sem útskúfar fátækum börnum er ömurlegt og það er svívirðilegt hvernig það samfélag kemur fram við börn og fjölskyldur þeirra og setur þau jafnvel í sárafátækt. Hvernig haldið þið að þeim börnum líði sem hafa ekki efni á að taka fullan þátt í samfélaginu og þá einnig að þurfa að útskýra fyrir jafnöldrum sínum aðstæður sínar? Okkur ber sem samfélagi að huga vel að velferð barna og framtíð þeirra og ekkert hlutverk okkar er mikilvægara. Það að hafa í samfélaginu þúsundir barna í fátækt með brostnar vonir um jafnan rétt á við önnur börn í okkar ríka samfélagi er ríkisstjórn á hverjum tíma til háborinnar skammar. Að vera með fátæk börn sem eru áhorfendur að möguleikum annarra barna í samfélaginu er gróft brot á lögbundnum réttindum þeirra um jafnan rétt í samfélagi okkar. Öll börn eiga rétt á jöfnum tækifærum í lífinu. Hvaða skilaboð eru það til þeirra barna sem fá ekki alla þá þjónustu í kerfinu sem er sjálfsögð fyrir önnur börn? Hvers lags þjóðfélag er það sem gerir ráð fyrir að flest börn fái eðlilega þjónustu en ekki öll? Okkur hér á Alþingi ber að tryggja öllum börnum jöfn tækifæri og það án aðgreiningar vegna fátæktar eða annara ástæðna. Að barn geti ekki farið til tannlæknis, talmeinafræðings eða fengið aðra sjálfsagða þjónustu í heilbrigðiskerfinu vegna kostnaðar eða langra biðlista er óboðlegt og á ekki að eiga sér stað. Að vera með aðskilnaðarstefnu í málefnum barna og fjölskyldna vegna fátæktar þeirra segir allt um stefnuleysi stjórnvalda í málefnum fátækra barna. Markmið ríkisstjórnar númer eitt, tvö og þrjú á að vera að hlúa að velferð barna á Íslandi og það með því að útrýma fátækt strax. Þá eru fátæk fötluð og langveik börn enn verr sett í samfélagi okkar og foreldrar þeirra glíma við viðvarandi kvíða þeirra vegna og þá eru einnig fjárhagsáhyggjur að sliga fjölskyldurnar. Mánudagurinn síðasti, 17. október, var baráttudagur til útrýmingar fátækt. Hvað er ríkisstjórnin að gera í málinu? Ekkert.

Herra forseti. Fyrir skömmu sótti ég fund flóttamannanefndar Evrópuráðsins. Hann var haldinn í Grikklandi. Á fundinn kom framkvæmdastjóri stofnunar Sameinuðu þjóðanna um málefni farandfólks. Ég spurði hann að því hvort það væri rétt að aðstæður flóttamanna í Grikklandi væru slæmar. Hann svaraði því til að flóttamannabúðir í Grikklandi stæðust evrópska staðla. Hann bætti því síðan við að á síðastliðnum tveimur árum hefðu aðstæður flóttamanna í Grikklandi lagast mjög; aðbúnaður bættur og starfsfólki fjölgað, og hrósaði framkvæmdastjórinn sérstaklega grískum stjórnvöldum hvað þetta varðar. Að fundinum loknum skoðaði ég flóttamannabúðir sem eru skammt utan við Aþenu. Fyrst kom ég í móttökustöð þar sem flóttamenn dvelja í þrjá til fjóra daga. Þar fer fram skráning, læknisskoðun og viðtal við lögreglu. Fólkið býr í íbúðagámum sem litu ágætlega út. Í hverjum gámi eru tvö svefnherbergi, eldhús og bað. Leikaðstaða er fyrir börn. Óheimilt er að yfirgefa þessa móttökustöð fyrr en viðkomandi hefur fengið skilríki. Þegar viðkomandi hefur fengið skilríki fer hann í aðrar búðir þar sem hann dvelur í þrjá til 12 mánuði meðan mál hans er til skoðunar. Hann hefur ferðafrelsi og getur farið út og inn í þessar búðir. Ég skoðaði einnig þessar búðir og voru þær snyrtilegar. Þar voru ýmist íbúðagámar eða íbúðir, ágæt aðstaða fyrir börn, leikskóli og íþróttahús og börn á skólaaldri eru sótt í skólabíl og fara í gríska skóla. Mikið átak hefur verið gert í því að bæta aðstöðu flóttamanna í Grikklandi. Verið er að loka búðum sem þykja ekki nógu góðar og þangað fer enginn nýr flóttamaður. Verið er að endurnýja fjölmarga íbúðagáma og bæta afþreyingu. Í umræðunni um flóttamenn hér á landi síðustu daga hefur ýmislegt verið alhæft um Grikkland. Það er skoðun mín, herra forseti, eftir þessa upplýsandi ferð að flóttamenn í Grikklandi búi við mannsæmandi aðstæður.

Forseti. Í málefnum flóttafólks hefur verið talað um nauðsyn þess að tala um staðreyndir málsins og hafa yfirvegaða umræðu. Meðal þess sem þar er notað er að verið sé að misnota hælisleitendakerfið. Það er rangt. Það er verið að misnota hælisleitendur. Sönnunarbyrðin er á flóttafólki sem kemur hingað. Það þarf að sanna nauðsyn sína fyrir vernd og sú sönnunarbyrði er mjög þung. Ríkið leggst í mikla rannsóknarvinnu, t.d. staðhátta- og tungumálapróf sem er alls ekki auðvelt. Þau sem hafa fengið vernd hafa því náð að útskýra aðstæður sínar það vel að íslensk stjórnvöld eru sannfærð um neyð viðkomandi. Hér áðan var tekið dæmi um Grikkland. Flóttamannabúðirnar þar eru vissulega þokkalegar en eftir að fólk fer úr flóttamannabúðum hefur það í færri skjól að venda. Það fer ekki aftur þangað inn. Við erum í þeim aðstæðum núna að þau sem tala einna mest um að það þurfi að vera staðreyndamiðuð umræða á yfirveguðum nótum eru líka að tala um „misnotkun á hælisleitendakerfinu“ og eru líka að tala um „neyðarástand á landamærum“. Að sjálfsögðu er það vegna stríðs í Úkraínu. Á undanförnum árum, fyrir stríðið í Úkraínu, hafa u.þ.b. 300 verið að sækja um hæli hérna sem hafa ekki fengið það en rúmlega 800 hafa fengið hæli. Það voru 96% þeirra sem sóttu um árið 2020 sem fengu hér hæli. Þau voru búin að sanna það fyrir íslenskum stjórnvöldum, íslensk stjórnvöld voru sannfærð um að þetta fólk þyrfti á neyðarhjálp að halda, þyrfti á vernd að halda. Samt er einhvern veginn verið að tala um neyðarástand vegna 300 manns sem vegna ýmissa ástæðna,  Við þurfum að tala um staðreyndir en flestir þeir 

Forseti. Istanbúl-samningurinn, alþjóðlegur samningur um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, var fullgiltur á Íslandi árið 2018. Samningurinn er ekki síst formleg staðfesting á því, alþjóðleg, að konur séu beittar ofbeldi fyrir það eitt að vera konur, að kynbundið ofbeldi sé til. Í samningnum er að finna sérstakt ákvæði um kynbundnar hælisumsóknir. Þar segir að aðilum Istanbúl-samningsins beri að tryggja að kynbundið ofbeldi teljist til ofsókna í skilningi samnings um réttarstöðu flóttafólks og að kynjasjónarmiða sé gætt í móttöku og umsóknarferli fyrir hælisleitendur. Með öðrum orðum ber íslenska ríkinu að tryggja að konur á flótta undan kynbundnu ofbeldi hljóti vernd gegn slíkum ofsóknum. En svo virðist sem við séum að bregðast konum á flótta undan kynbundnu ofbeldi. Í nýútkominni meistararitgerð í lögfræði er staða mála á Íslandi með tilliti til Istanbúl-samningsins könnuð til hlítar og niðurstaðan er því miður ekki falleg. Þrátt fyrir að Istanbúl-samningurinn hafi verið fullgiltur af Íslands hálfu virðist sem íslensk stjórnvöld líti ekki svo á að ákvæði Istanbúl-samningsins gildi um konur á flótta. Í jafnréttisparadísinni Íslandi getur það ekki talist ásættanlegt að konur sem flúið hafa gróft og jafnvel viðvarandi ofbeldi séu ekki taldar hafa orðið fyrir kynbundnum ofsóknum og séu ekki í þörf fyrir vernd þegar fyrir liggur að stjórnvöld í þeim ríkjum sem þær hafa flúið hafa sýnt að þau séu annaðhvort ekki viljug eða þess megnug að veita þeim vernd. Það er alls ekki nóg að kvitta undir mannréttindasamninga og láta þá einungis gilda um sumt fólk og ekki annað. Konur á flótta eru líka menn.

Herra forseti. Inni í hv. atvinnuveganefnd er þingmál mitt um tímabindingu veiðiheimilda til 20 ára til umfjöllunar. Tímabundinn afnotaréttur er að mati flutningsmanna tillögunnar forsenda þess að ná megi tveimur mikilvægum markmiðum, annars vegar að lagareglur endurspegli með ótvíræðum hætti eignarrétt þjóðar og hins vegar að þær stuðli að sem mestri þjóðhagslegri hagkvæmni veiðanna. Í vikunni birtist svar hæstv. matvælaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Viðreisnar, Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur, varðandi nýtingarrétt aflahlutdeildar. Afstaða ráðherrans var að taka ætti upp auðlindaákvæði í stjórnarskrá og í framhaldi af því þyrfti að útfæra betur í lögum um stjórn fiskveiða til hversu langs tíma hægt væri að fá afnotarétt af auðlindum í eigu þjóðar - sem sagt tímabindingin. Þetta er afstaða ráðherra VG. Sjálfstæðisflokkurinn hefur hvorki farið leynt með andúð sína á hugmyndum um tímabindingu veiðiheimilda né andstöðu sína við slíkt fyrirkomulag og slíkar breytingar yfir höfuð. Ég vil þakka Stefáni Vagni Stefánssyni, hv. þingmanni Framsóknarflokks og formanni atvinnuveganefndar, fyrir að taka vel í ósk mína um að eiga hér orðastað. Mér finnst nefnilega mikilvægt að fá staðfestingu á afstöðu þriðja stjórnarflokksins til þessa máls. Í sumar sagði formaður Framsóknarflokksins, hæstv. innviðaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, að aðstæður í sjávarútvegi hlytu að kalla á annars konar gjaldtöku. Það er í sjálfu sér í anda frumvarps sem hæstv. innviðaráðherra, formaður Framsóknar, lagði fram þegar hann var sjávarútvegsráðherra sem og tillögu sem fulltrúi Framsóknarflokksins lagði inn í nefnd Þorgerðar K. Gunnarsdóttur um framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku af fiskveiðiauðlindinni. Þetta var árið 2017 en orð ráðherra og formanns Framsóknar frá því í sumar endurspegluðu það. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson situr með mér í sjávarútvegsnefnd matvælaráðherra sem ætlað er að skoða mögulegar breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu, m.a. til að ná fram langþráðri sátt. 

Virðulegur forseti. Spurningin snýr að tímabindingu veiðiheimilda til útgerða. Ég hef þá skoðun að það kerfi sem við erum með í sjávarútvegi í dag sé í grunninn gott kerfi. Það er litið til okkar og þess kerfis sem við höfum sett í kringum okkar mikilvægu grein, sjávarútveginn, frá öðrum ríkjum þar sem staða sjávarútvegs er með allt öðrum hætti, þar sem veiðistýring er lítil eða öðruvísi, ósjálfbærni, fiskstofnar ofveiddir og í mörgum tilfellum ríkisstyrkt, ólíkt því sem gerist hér þar sem sjávarútvegur skilar ríkissjóði arði. Að þessu sögðu er hins vegar ljóst að ekkert kerfi er fullkomið og kvótakerfið er þar engin undantekning. Við eigum á hverjum tíma að aðlaga kerfið að breyttu samfélagi og breyttum tíðaranda. Við erum mjög reglulega að breyta kerfinu hér á Alþingi, mismikið, en heildarendurskoðun hefur ekki farið fram eða bylting á kerfinu. Það er mín skoðun að byltingar á okkar kerfum eigum við ekki að gera nema að mjög ígrunduðu máli. Það á einnig við um þetta mál. Ég hef talað fyrir því hér að það þurfi að nást betri sátt í sjávarútvegsmálum í samfélaginu. Atvinnugreinin hefur líka talað í þá átt, en sátt snýst ekki um það eðli málsins samkvæmt að kerfinu verði einhliða breytt í aðra hvora áttina. Sáttin felst í því að finna leið sem brúar bil beggja. Því bind ég vonir við þá vinnu sem við málshefjandi hér stöndum í og hefur verið sett í gang að frumkvæði hæstv. matvælaráðherra Svandísar Svavarsdóttur og rímar það sömuleiðis við það sem kemur fram í sáttmála ríkisstjórnarinnar um að kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi. Í þessari umræðu vil ég þó minna á að árið 2013 setti þáverandi sjávarútvegsráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, af stað starfshóp til að vinna að sáttatillögu í sjávarútvegi sem byggði á vinnu sáttanefndar 

Hv. þingmaður fór rúmlega hálfa mínútu fram yfir sem er umtalsvert þegar ræðutíminn er aðeins tvær mínútur.

Virðulegi forseti. Ég tel mig knúna til að benda hér á þá grafalvarlegu stöðu sem er í samgöngumálum Vestmannaeyinga. Það voru margir Eyjamenn sem hlökkuðu mikið til í síðustu viku, enda haustfrí í skólum að hefjast og margir hugðu á ferðalög og langa helgi. Börnin hlupu heim úr skólanum á fimmtudag full eftirvæntingar, enda ætluðu margir upp á land sama dag. En þegar síst skyldi bilaði Herjólfur og siglingar lágu niðri. Eina tenging íbúa Vestmannaeyja við fastalandið bilaði og fólk komst hvorki lönd né strönd. Þetta er ekki flókið. Samgöngur til og frá Vestmannaeyjum eru ekki boðlegar eins og staðan er. Nú er siglt á gamla Herjólfi enda er sá nýi að fara í slipp. Sá gamli ristir dýpra og því er ekki hægt að sigla honum með sama hætti og þeim nýja og þess vegna fjölgar nú ferðunum í Þorlákshöfn. Og til að bæta gráu ofan á svart er ekkert áætlunarflug í boði lengur. Ekkert áætlunarflug hefur verið til Eyja síðan í lok maí á þessu ári. Innviðaráðuneytið styrkti flugið en telur ekki forsendur til að gera það áfram. Virðulegi forseti. Við þekkjum öll sérstöðu Vestmannaeyja. Það er lágmarkskrafa íbúa eyjanna að það séu öruggar samgöngur til og frá eyjunum. Helst myndi maður vilja sjá reglulegt flug einhverja daga í viku og bind ég miklar vonir við að innan tíu ára verðum við farin að fljúga til Eyja á rafmagni. En nú þarf að bregðast við og ég skora á Vegagerðina að gera áætlun um viðbrögð þegar ekki er hægt að sigla í Landeyjahöfn. Það mætti hugsa sér að varaplanið væri að þá myndi flug taka við. Með öðrum orðum: Þegar skipið siglir ekki í Landeyjahöfn þá er gripið inn í með flugi þann tíma sem höfnin er úti.

Virðulegi forseti. Undanfarin ár hefur orðið hröð fólksfjölgun á Suðurnesjum með tilheyrandi vaxtarverkjum, þ.m.t. í aðgengi að heilsugæslu. Við þessu hefur verið brugðist og heilbrigðisráðherra fól Sjúkratryggingum Íslands á dögunum að auglýsa eftir rekstraraðila til að reka nýja heilsugæslustöð í Reykjanesbæ. Sjúkratryggingar hafa nú gengið að tilboði heilsugæslunnar Höfða í rekstur nýrrar einkarekinnar heilsugæslustöðvar í Reykjanesbæ. Samkvæmt útboðsgögnum skal heilsugæslustöðin vera opnuð fjórum til sex mánuðum eftir undirritun samnings. Því er ljóst að ný heilsugæslustöð mun líta dagsins ljós á vormánuðum. Hér er um að ræða fyrstu einkareknu heilsugæslustöðina utan höfuðborgarsvæðisins og má svo sannarlega segja að um sé að ræða lyftistöng fyrir alla heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum. Mikilvægt er að tryggja heilsugæslu fyrir alla, enda er heilsugæslunni ætlað stórt hlutverk í heilbrigðisþjónustunni við landsmenn samkvæmt lögum. Samhliða þessu mikilvæga skrefi hefur verið tekin ákvörðun um byggingu nýrrar heilsugæslustöðvar í Innri-Njarðvík í Reykjanesbæ sem á að þjóna um 15.000 íbúum. Reynslan af einkareknum heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu hefur verið góð og njóta þær trausts meðal notenda sinna. Ég tel það vera skynsamlega þróun að hafa einkareknar heilsugæslustöðvar samhliða ríkisreknum. Má því tryggja að fleiri læknar sæki sér menntun sem heilsugæslulæknar og aukin þjónusta verði í boði. Erfitt hefur verið að fá lækna til að fara í sérnám í heimilislækningum, m.a. vegna þess að þeir hafa bara eitt form til að fara inn í og það er að starfa á ríkisreknum heilsugæslustöðvum á meðan aðrir sérgreinalæknar hafa farið í rekstur með ólíkum hætti. Mikilvægt er að horfa heildstætt á allan rekstur í heilbrigðiskerfinu en þó mikilvægast af öllu að allir geti sótt sér heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Ég vil meina að um sé að ræða mikið framfaramál fyrir Suðurnesin.

Herra forseti. Góðar almenningssamgöngur skipta máli og það segir sig sjálft að þegar stórir hópar ferðast á sama tíma milli sömu staða þá er hagkvæmast að samnýta ferðir. Það dregur úr umferð og mengun. Þessar aðstæður skapast alla virka morgna þegar fólk fer í vinnu og síðan aftur síðdegis þegar það fer heim á leið og sömuleiðis í miðbænum um helgar þegar allir eru á leiðinni heim eftir að hafa skemmt sér á öldurhúsum borgarinnar eða bæjanna sem um ræðir. Þjóðhagsleg arðbærni almenningssamgangna er öllum ljós og var staðfest í skýrslu um borgarlínu sem sýndi fram á um 25,5 milljarða kr. samfélagsábata af fyrstu lotu uppbyggingar borgarlínunnar. Þjónusta á borð við almenningssamgöngur þarf ekki að standa undir eigin kostnaði til að verða arðbær en hún þarf að vera notuð af nógu mörgum til þess. Það er arðbært að draga úr mengun frá umferð, það er arðbært að stytta þann tíma sem fer í ferðalög milli heimilis og vinnu og það er arðbært að tryggja fólki sem tekur þátt í skemmtanalífinu örugga og áreiðanlega för heim til sín og kemur vonandi í veg fyrir að sumt fólk freistist til að keyra undir áhrifum, sérstaklega nú um stundir þegar bið eftir leigubílum virðist vera mæld í klukkustundum. Hver yrðu eiginlega áhrifin á morgunumferðina ef allir notendur strætó væru á eigin bíl? Hver eru rök fyrir því að fella niður næturstrætó þegar 3.000 farþegar nýttu sér þjónustuna í júlí og ágúst? Ég hvet hæstv. ráðherra samgöngumála til að veita almenningssamgöngum stuðning í samræmi við mikilvægi þjónustunnar.

Virðulegi forseti. Eftir Covid og nú eftir að stríð hefur brotist út í Evrópu og efnahagsþrengingar hafa orðið víða í heiminum sjáum við að víða er vegið að réttindum kvenna. Við sjáum það mjög hratt að þegar efnahagslegt svigrúm er minna þá þrengist líka það rými og það svigrúm sem konur hafa til að athafna sig í. Á sama tíma hefur því miður einnig það vaxið sem ég vil kalla ákveðna óbilgirni í því hvernig við tölum um fólk eða hvernig er talað um fólk. Ég held að þetta sé hættuleg þróun og eitthvað sem við stjórnmálamenn eigum að vera vakandi fyrir alls staðar þar sem við erum í okkar vinnu, hvort sem er hér á Íslandi eða í þeim alþjóðlegu störfum sem við tökum þátt í. Það er vegið að réttindum kvenna víða um heim, eins og ég minntist á, en einnig að réttindum hinsegin fólks. Við höfum hreinlega séð bakslag í umræðunni hér á Íslandi. Eitt af því sem ég hef verið stolt af og finnst við hafa gert vel í utanríkismálum er að í utanríkisstefnu Íslands, þar á meðal í áherslu í þróunarsamvinnu, höfum við lagt áherslu á þessi mál; á réttindi kvenna og hinsegin fólks. Oft var þörf en nú er alveg gríðarlega mikil nauðsyn. Ég vil brýna okkur öll í því að alls staðar þar sem við tölum sem þingmenn ræðum við um þessi mál, höldum þeim á lofti og stöndum vörð um réttindi kvenna og annarra hópa sem eiga undir högg að sækja.  
            

Virðulegur forseti. Ég ætla nú aðallega að óska forseta alls hins besta í þeirri atkvæðagreiðslu sem við ætlum að gera aðra tilraun til að halda. Í gær var ekki mannskapur til að við gætum verið með atkvæðagreiðslu um skýrslubeiðnina sem er hér fyrst á dagskrá og munaði væntanlega töluvert um að ekki einn einasti ráðherra mætti í salinn. Metfjöldi ráðherra í íslensku ríkisstjórninni þýðir að það er dálítið erfitt að halda atkvæðagreiðslu þegar þau skrópa öll. En hér tínast þau inn eitt af öðru með sömu viðveruskyldu og við hin þótt ekki sýni þau það alltaf í verki. Ég ætla bara að hvetja forseta áfram til dáða og vonast til þess að hann nái að halda betri stjórn á stjórnarliðinu þegar kemur að atkvæðagreiðslum í framtíðinni, svo við stöndum ekki frammi fyrir þeirri fáránlega vandræðalegu uppákomu sem varð hér í gær að hætta þurfti við einfalda atkvæðagreiðslu vegna þess að fólk var einhvers staðar úti að frílysta sig.

Herra forseti. Alþingi greiðir nú atkvæði um þessa skýrslubeiðni mína öðru sinni svo að ég geri fastlega ráð fyrir því að vinna sé þegar hafin í dómsmálaráðuneytinu og að skýrslunni verði skilað einhvern tímann á næsta ári. Við skulum tala hreint út um efni þessarar skýrslu. Það liggja fyrir dæmi úr íslenskum samtíma um að stjórnvöld þvingi barn til að umgangast foreldri sem hefur verið dæmt fyrir kynferðisofbeldi gegn viðkomandi barni eða gegn systkini þess. Það liggja fyrir fleiri en eitt og fleiri en tvö dæmi um þetta úr íslenskum samtíma. Þetta kemur okkur við hérna á Alþingi. Það bendir sitthvað til að lagaframkvæmd í þessum málum sé of foreldramiðuð og geti bitnað á réttindum barnsins. Þess vegna er þessi skýrslubeiðni lögð fram. Við þurfum að fá fram greinargóðar upplýsingar um það hvernig lagaframkvæmdinni hefur verið háttað, sérstaklega síðan lögum var breytt árið 2012. 

Herra forseti. Tvennt vil ég nefna hér. Í fyrsta lagi þakka ég hv. þm. Jóhanni Páli Jónssyni fyrir að leggja fram þessa beiðni um skýrslu. Þetta er brýnt mál sem þarf að skoða og eðlilegt að þessar upplýsingar liggi fyrir. Hins vegar bara til að benda honum á, því að mér heyrðist hann tala um að hann vonaðist til að skýrslan skilaði sér á næsta ári, hefur ráðherra samkvæmt þingsköpum 10 vikur til að skila af sér skýrslu og það eru 11 eftir af þessu ári. Þannig að hafi vinna verið farin af stað uppi í ráðuneyti á síðasta löggjafarþingi til að bregðast við skýrslubeiðni sem var samþykkt hér í þingsal, og ekki verið brugðist við innan tíu viknanna sem lög kveða á um, þá ætti að vera hægur leikur að skila skýrslu til þingsins, ekki á næsta ári heldur á þessu ári.

Ég er ekki svona bjartsýnn.

Það er nú óvenjulegt að nýliðinn sé minna bjartsýnn en sá sem er hokinn af biturri reynslu. 

Herra forseti. Hér er lögð fram beiðni um skýrslu sem lýtur að því að fara yfir þann árangur sem orðið hefur eftir að hegningarlögum var breytt á þann veg að tekin voru af öll tvímæli um það að ef ekki er samþykki fyrir kynferðismökum þá sé um nauðgun að ræða. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því hvort þetta hafi skilað tilætluðum árangri, hvort kerfið sem sýslar með þessi mál hafi tekið mark á þessari lagabreytingu og síðast en ekki síst að bera árangur okkar saman við önnur ríki sem hafa farið svipaðar leiðir. Þannig að það er mjög mikilvægt að ná þessari skýrslu fram og ég bíð spenntur eftir niðurstöðum hennar sem ég efast ekki um að verði vandaðar og skili sér á réttum tíma. Þetta er mjög mikilvægt mál því að við verðum að hafa sannfæringu fyrir því að þegar við erum að lýsa yfir vilja okkar  
            

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, fyrir að koma hér og ræða hvernig mögulegt sé að nýta tæknina og störf óháð staðsetningu til að dreifa opinberum störfum betur um landið en nú er gert. Í stjórnarsáttmálanum koma fram göfug markmið um störf óháð staðsetningu og þar segir að sett verði markmið um hlutfall opinberra starfa utan höfuðborgarsvæðisins og að stefnan sé að störf hjá ríkinu verði ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega. Í gegnum tíðina hefur verið tilhneiging til að líta á verkefni af þessu tagi sem afmörkuð byggðaverkefni en ég lít þannig á að ef þessi sýn og markmið eigi að verða að veruleika til framtíðar þurfi stofnanir fjármálaráðuneytisins að vinna mjög markvisst að framgangi þeirra, t.d. kjara- og mannauðssýsla ríkisins, skrifstofa stjórnunar og umbóta og Umbra. Mér leikur því forvitni á að vita hvernig vinnu að þessum markmiðum miðar í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og hvaða stofnanir eru þar í lykilhlutverki. Þá væri einnig áhugavert að fá upplýsingar um mismunandi hlutverk stofnana við að framfylgja sýninni um að fólk eigi raunverulegt val um hvar það býr. Hvernig er stefnunni til að mynda fylgt eftir þegar störf eru auglýst? Fleiri störf óháð staðsetningu kalla á mun meiri sveigjanleika í húsnæðismálum opinberra stofnana, hvar svo sem þær eru staðsettar. Velta má upp þeim möguleika að nýta betur það opinbera húsnæði sem er til staðar á hverju svæði, t.d. þegar staðbundinn starfsmaður getur bætt á sig verkefnum sem eru óháð staðsetningu. Blanda staðbundins hlutastarfs og fjarvinnu gæti bæði sparað og opinberum aðilum fé, vinnuaðstöðu og ferðalög. Áskorunin sem fylgir dreifingu starfa er alltaf aðgengi að aðlaðandi vinnuumhverfi og vinnuaðstöðu. Starfsstöðvaklasar eða samvinnuhús hafa gefist vel víða um land og ánægjulegt er að einnig er kveðið á um áframhaldandi uppbyggingu þeirra í stjórnarsáttmálanum. Dæmi um slík hús eru Múlinn í Neskaupstað, Gígur í Mývatnssveit og eldri hús eins og Nýheimar á Höfn og Vonarland á Egilsstöðum. Þar eru starfsstöðvar, útibú eða aðstaða fyrir starfsmenn frá opinberum aðilum eða einkaaðilum. Hæstv. ráðherra. Hefur vinnan kallað á breytta hugsun í húsnæðismálum opinberra stofnana? Hafa t.d. Ríkiseignir og Framkvæmdasýslan skilgreint hlutverk í þessu sambandi? Þá langar mig að spyrja hvernig vinnu miði við skilgreiningu starfa sem þurfa áfram að vera staðbundin. Það er mikilvægt að vanda nálgunina við skilgreiningu staðbundna starfa. Ég tel að byrja þurfi á að skilgreina störf sem eru staðbundin í dreifbýlustu samfélögunum en ekki öfugt, störf þar sem hægt er að nota fjarvinnu til að efla og styrkja þjónustu sem eðlilegt er að sé boðið upp á dreift um landið, t.d. með því að færa verkefni til innan stofnana og milli stofnana til staðbundinnar starfsmanna. Fyrst þarf að greina þessi verkefni sem krefjast viðveru starfsmanna á tilteknum stað á landinu án þess að þörf sé þar á fullu starfi. Þarna býður tæknin upp á ótal tækifæri til að skapa eftirsóknarverð störf, þar sem staðbundin þjónusta er tryggð og viðkomandi starfsmaður nýtir vinnuaðstöðu við að leysa fleiri verkefni. Þannig má ná árangri í byggðamálum, nýta sérþekkingu og opinbera innviði betur. Við eigum dæmi um lausnir af þessu tagi, vel heppnuð dæmi, t.d. hefur starfsmaður sýslumannsins á Norðurlandi eystra á Þórshöfn lokið rafrænni skönnun fjölskyldumála á landsvísu samhliða því að þjónusta íbúa Langanesbyggðar. Smærri framhaldsskólar hafa lengi nýtt fjarkennslu til að miðla sérhæfðri þekkingu milli skóla og þannig nýtt sérþekkingu starfsmanna og aukið um leið námsframboð. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig er staðan og hver er árangur við dreifingu opinberra starfa metinn? Hver er framtíðarsýnin? Er framtíðarhugsun í verkefninu þar sem markvisst verður byggt ofan á reynsluna ár hvert og farið yfir aðgerðir til að yfirstíga hindranir ef á móti blæs? Ef það er eitthvað sem síðustu ár hafa kennt okkur þá er það það að við höfum hæfileika til að aðlaga okkur hratt og örugglega að breyttum aðstæðum og því velti ég því fyrir mér hvort það standi nokkuð í vegi fyrir því að öll þau markmið sem við erum að ræða hér náist á tiltölulega stuttum tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða mikilvægt mál. Aukin fjarvinna og fjarfundir síðustu tveggja ára hafa opnað nýjar leiðir í vinnufyrirkomulagi hjá ríkinu og gildir eitt um ríki og sveitarfélög í sjálfu sér í því efni. Skýr áhersla ríkisstjórnarinnar er nú á að störf séu auglýst án staðsetningar nema sérstakar ástæður krefjist annars. Stefnan er mikilvægur liður í því að styðja við byggðaþróun og valfrelsi um búsetu, eins og málshefjandi hefur komið hér inn á, og getur á sama tíma aukið hagkvæmni og sveigjanleika í ríkisrekstrinum. Ég hlýt að vilja geta þess að byggðamálin eru í sjálfu sér á forræði innviðaráðherra en ég ætla hér eftir fremsta megni að svara þeim spurningum sem að mér snúa og vil byrja á því að segja að það má líta þannig á að allar stofnanir ríkisins beri ábyrgð á að viðeigandi störf séu auglýst án staðsetningar þar sem ríkið er ekki með miðlægar ráðningar. Þó bera Kjara- og mannauðssýsla og Fjársýsla ríkisins ábyrgð á stefnumörkun og upplýsingagjöf, en á nýju mannauðstorgi ríkisins er lögð sérstök áhersla á upplýsingagjöf til forstöðumanna og mannauðsfólks á þessu sviði. Ýmsar leiðir eru farnar til að koma stefnu stjórnvalda á framfæri í þessum efnum. Í reglum um auglýsingar lausra starfa skal taka fram staðsetningu eða hvort starfið sé án staðsetningar, en samkvæmt upplýsingum frá Fjársýslu ríkisins er búið að auglýsa 41 starf án staðsetningar í ráðningarkerfi ríkisins það sem af er ári. Þau kunna þó að vera nokkuð fleiri þar sem einhverjar stofnanir standa enn utan ráðningarkerfisins. Upplýsingarnar gefa altént til kynna að gera megi enn betur í að auglýsa störf án staðsetningar. Í áherslum í ríkisrekstri sem allar stofnanir fá sendar samhliða fjárveitingabréfi ár hvert er því enn fremur beint til stofnana að auglýsa að jafnaði störf án staðsetningar. Segja má að eitt stærsta tækifærið á þessu sviði felist hins vegar í einfaldara og sveigjanlegra stofnanakerfi eins og ég vék stuttlega að í upphafi. Sá veruleiki að stofnanir eru nú margar og smáar þýðir að erfiðara er að bjóða upp á fjölbreytt vinnufyrirkomulag, en með auknum sameiningum og samrekstri verður þetta auðveldara, og þá um leið auðveldara að skilgreina störf án staðsetningar. Undanfarin ár höfum við m.a. sameinað stofnanir Skattsins undir einn hatt, sameinað Framkvæmdasýsluna og Ríkiseignir, Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið, svo nokkur dæmi séu tekin. Fjölmörg tækifæri eru enn fyrir hendi á þessu sviði en vinna við einföldun stofnanakerfisins stendur yfir undir forystu fjármálaráðuneytisins sem gegnir ákveðnu samhæfingarhlutverki en sjálfstætt eru ráðuneytin hvert fyrir sig að skoða þau mál. Sömuleiðis má nefna að með aukinni stafvæðingu þjónustu, sem er á mikilli siglingu hjá Stafrænu Íslandi, stóraukast tækifærin til að fækka störfum sem eru háð tiltekinni staðsetningu og við þekkjum alveg dæmin um þetta. Framkvæmdasýslan – Ríkiseignir gegnir einnig mikilvægu hlutverki í því að húsnæði hjá ríkinu styðji við fjölbreytt vinnufyrirkomulag og að bjóða megi vinnuaðstöðu um allt land. Í því samhengi má nefna þróunarverkefni undir vinnuheitinu Deiglan sem snýst um verkefnamiðað vinnuumhverfi þar sem fleiri ríkisaðilar geta unnið saman á einum stað. Þar er horft allt í senn til sveigjanleika í rými og staðsetningu og horft til þeirra sem eru mögulega í nágrenninu með aðstöðu. Í stuttu máli erum við óðum að hverfa frá niðurnjörvuðum og básaskiptum ríkisstofnunum fyrri tíðar og færast nær nútímanum. Ég leyfi mér að vísa til fjórðu spurningar hv. þingmanns. Henni má upp að einhverju marki svara með vísun í skýrslu fjármálaráðuneytisins frá ágúst 2021. Þar var farið yfir þá möguleika sem stofnanir telja fyrir hendi til að ná markmiðum um hlutfall starfa án staðsetningar. Að mati þeirra 100 stofnana sem skiluðu greiningu væri mögulegt að auglýsa 840 störf án staðsetningar eða 10% stöðugilda þeirra stofnana samanlagt. Þetta er í takt við markmið gildandi byggðaáætlunar en þrátt fyrir þetta töldu 71% forstöðumanna frekar eða mjög ólíklegt að 10% auglýstra starfa hjá þeirra stofnunum yrðu án staðsetningar fyrir árslok 2024. Ein augljós fyrirstaða í því efni er sú að störfin þurfa að vera laus til að verða auglýst og þannig hægt að uppfylla skilyrðið. En mig langar til að geta þess sérstaklega að þessi könnun var gerð áður en við fórum í gegnum heimsfaraldurinn, áður en það hafði reynt jafn mikið á notkun fjarfundarbúnaðar og fjarvinnslu af ýmsu tagi, eins og við höfum öll upplifað. Því kunna viðhorfin að hafa breyst í átt til frekari möguleika í þessu efni, eins og við finnum öll fyrir.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir að fá að taka þátt í þessari umræðu hér í dag. Mér finnst mikilvægt að við temjum okkur að hugsa alltaf um það hvernig mál snerta ólíka hópa sem jafnvel standa höllum fæti í samfélaginu, sama hvort það er vegna búsetu, kyns, fötlunar, veikinda eða annarra þátta. Störf án staðsetningar eru hluti af þessum málum. Þetta er stórt jafnréttismál og aukinn sveigjanleiki á vinnumarkaði er algjörlega eðlileg krafa í nútímasamfélagi. Í Covid-faraldrinum, eins og hæstv. fjármálaráðherra fjallaði um áðan, sáum við að það var ekkert mál að mæta þessum kröfum fólks, að geta unnið heima, geta unnið á sínum stöðum án þess að vera njörvuð niður á þeim stað sem þeirra kjarnavinnustaður var á. Eftir faraldurinn þurftum við einfaldlega að finna út úr þessu en fyrir þann tíma hafði fólk á landsbyggðinni, fatlað fólk og aðrir hópar, kallað eftir því að fá að vinna heima, fá að vinna í sínum heimabyggðum, fá aukinn sveigjanleika, en þá var alltaf þessi ómöguleiki til staðar. Núna vitum við að þetta er hægt. Þess vegna er ljóst að þetta er mikilvægt jafnréttismál. Mér finnst mjög mikilvægt að við horfum líka á þetta í samhengi við skerta starfsgetu því að auðvitað fer þetta svo oft vel saman, störf án staðsetningar í samblandi við skerta starfsgetu. Ég vil því hvetja stjórnvöld til að hugsa um þetta í samhengi því að við vitum að ríkið þarf að keyra af stað varðandi skertu starfsgetuna. Eftir því sem ég best veit eru mjög fáir sem vinna t.d. í ráðuneytunum og hjá ríkisstofnun með skerta starfsgetu, þannig að það er mikilvægt að við hugsum um þetta í þessu samhengi.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mikilvægt mál að ræða, í upplýsingabyltingunni, og ég vil taka undir með hv. þm. Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur að þetta er mikið jafnréttismál fyrir þá sem eru með skerta starfsgetu og öryrkja sem eiga erfitt með að sækja vinnustað. Þetta er gríðarlegt réttlætismál á alla lund fyrir þá. Mig langar að brjóta þetta mál upp í þrjá hluta. Í fyrsta lagi er hér talað um störf án staðsetningar. Í öðru lagi tel ég að hér sé líka, heyrðist það á málshefjanda, verið að fjalla um réttinn til fjarvinnu. Í þriðja lagi er verið að fjalla um flutning verkefna til landsbyggðarinnar. Störf án staðsetningar eru mikið réttlætismál fyrir landsbyggðina að vissu leyti, það er alveg hárrétt. En þau geta líka leitt til þess að starfsfólkið flytji til útlanda. Ég var staddur í Ósló á síðasta ári og hringdi í sveitarstjórnarráðuneytið. Þar svaraði lögfræðingur mér, og hvar var hann staddur? Jú, hann var staddur í Stokkhólmi, hann var væntanlega í starfi án staðsetningar og var staddur í Stokkhólmi. Þannig að störf án staðsetningar eru ekki bara fyrir landsbyggðina, þau geta líka þýtt að starfsfólk flytji til útlanda og þá eru ýmiss konar tryggingamál sem tengjast því. Varðandi réttinn til fjarvinnu þá er mjög mikilvægt að sá réttur sé fyrir hendi. En það eru líka ákveðin atriði sem tengjast þessu, tryggingamál og slíkt og hvar viðkomandi er staðsettur. Það er mjög mikilvægt, eins og kom fram í máli málshefjanda, að það séu starfsstöðvar úti á landi, ég nefni t.d. Blábankann á Þingeyri við Dýrafjörð, og þar sé aðstaða fyrir fólk til þess að sinna fjarvinnu eigi það kost á því. Það er mjög mikilvægt að ríki leiði þá vinnu, að starfsfólk sem er kannski í fjármálaráðuneytinu vilji vinna í fjarvinnu úti á landi eða jafnvel erlendis. Í þriðja lagi er það flutningur verkefna til landsbyggðarinnar. Hér var t.d. komið inn á það að starfsmaður sýslumannsins á Norðurlandi eystra væri að vinna ákveðna vinnu fyrir ríkið. Ég tel að stóra málið í þessu sé að auka flutning verkefna til landsbyggðarinnar 

Virðulegi forseti. Til að tryggja trausta innviði og nauðsynlega opinbera þjónustu í öllum byggðarlögum þarf í senn að horfa til þess að tryggja góða dreifingu opinberra starfa um landið og sveigjanleika í ljósi þeirra verkefna sem þarf að sinna staðbundið, ekki síður en á landsvísu. Það er því sárt að sjá oft og tíðum störf án staðsetningar snúast upp í andhverfu sína með því að opinber störf á landsbyggðinni flytjist í stórum stíl til höfuðborgarsvæðisins en síður þaðan út um landið. Þannig hafa margar starfsstöðvar opinberra stofnanna á landsbyggðinni veikst. Margar starfsstöðvar Vegagerðarinnar hafa verið að tærast upp og sinnuleysi hefur ríkt hjá Hafrannsóknastofnun að halda úti öflugum starfsstöðvum á landsbyggðinni þar sem verkefni sannarlega eru. Ríkisfyrirtækið Rarik kýs að staðsetja flesta sína starfsmenn í Reykjavík, fjarri þeim byggðarlögum sem það þjónar og viðskiptavinir þess eru staðsettir. Margar stofnanir eiga ónýtt eða vannýtt húsnæði á landsbyggðinni sem hægt er að nýta betur fyrir þær sjálfar eða fleiri. Samkvæmt samantekt Byggðastofnunar um mögulegt húsnæði fyrir óstaðbundin störf eru vel yfir 100 starfsstöðvar fyrir einstaklinga til reiðu á landsbyggðinni. Það er því ljóst að landsbyggðin er nú þegar vel í stakk búin að taka á móti fleiri störfum og ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að ráðuneyti og stofnanir ríkisins gerði betur í að nýta þessi tækifæri. Það er hægt að gera svo miklu betur í að nýta þann sveigjanleika og þá kosti sem störf án staðsetningar geta boðið upp á til að efla landsbyggðina og gera atvinnulífið og um leið samfélagið fjölbreyttara. Þá vil ég nota tækifærið og vekja athygli á öðrum frábærum valkosti sem eru samvinnurými sem komið hefur verið upp víðs vegar um landið eins og Skúrinn á Flateyri, rými sem eru hugsuð fyrir fólk sem er að vinna að hinum ýmsu verkefnum, ýmist sjálfstætt eða í fjarvinnu. Þessi rými skapa einnig samfélagslegan stað þar sem fólk getur hist á kaffistofu, hitt aðra sem eru að vinna í ólíkum verkefnum, fætt og þróað nýjar hugmyndir.

Forseti. Í nafni kannski einhverrar skilvirkni hefur opinberri starfsemi verið þjappað saman, aðallega á höfuðborgarsvæðinu, sem er svolítið merkilegt. En það sem tapast við það er samvinna og það er, held ég, eitthvað sem við þurfum að snúa til baka með. Í öllum byggðum þarf opinbera starfsemi, af því að þar býr fólk og það þarf á þjónustunni, sem við setjum lög um hérna á þingi, að halda. Það er heilbrigðisþjónusta, það er löggæsla, félagsþjónusta og ýmiss konar þjónusta sem er hluti af ákveðnum grunninnviðum, samfélagslegt öryggisnet. Til þess að það samfélagslega öryggisnet sé virkt þá þarf opinbera starfsemi alls staðar þar sem er byggð. Það er ekkert flóknara en það. Við ættum í rauninni að hugsa byggð upp frá ákveðnum kjarna þar sem er starfsstöð fyrir opinbera stjórnsýslu, óháð því nákvæmlega hvernig sú starfsstöð er merkt, heldur er þarna einfaldlega húsnæði þar sem opinberri þjónustu er sinnt. Það er aðkoma og aðstoð fyrir fólk sem þarfnast aðstoðar hins opinbera. Þarna væri aðstaða fyrir t.d. barnateymi sýslumanns sem þarf að fara til annarra byggðarlaga til að sinna málum en endar með því að geta illa sinnt þeim af því að það er ekki með húsnæði til að sinna málinu nægilega vel. Það er rosalega erfitt. Þess vegna þurfum við mjög sveigjanleg svæði þar sem opinber stjórnsýsla getur flakkað á milli á landinu, þar sem opinberir starfsmenn í mismunandi stofnunum geta unnið undir sama þaki eða jafnvel heima hjá sér. Það getur verið mjög mismunandi. Við þurfum að vera sveigjanlegri til þess að hið samfélagslega öryggisnet gildi alls staðar á landinu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram um störf án staðsetningar, þörf umræða, ekki síst um sveigjanleika vinnumarkaðar og sveigjanleika þeirra starfa sem verið er að vinna. Við lærðum margt í Covid-faraldrinum, m.a. það að hægt er að vinna fjölda starfa á annan hátt en gert hafði verið áður. Við héldum samfélaginu gangandi þrátt fyrir breyttar aðstæður og mikla einangrun og við eigum að nýta okkur þessa reynslu sem gafst vel og kenndi okkur nýjar aðferðir við að vinna vinnuna okkar. Í gegnum tíðina hafa mál þróast þannig að flest opinber störf hafa orðið til á höfuðborgarsvæðinu og þannig er það enn þrátt fyrir vilja til að staðsetja þau utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vil hins vegar nefna aðra hlið á þessu sem ég tel rétt að við skoðum alvarlega, en það er að nýta fjarvinnu til að flytja þjónustuna út á land en ekki endilega störfin. Það er hægt að sinna alls konar þjónustu hvar sem er með allri þeirri tækni sem nú er til staðar. Heilbrigðisþjónustu ýmiss konar væri t.d. hægt að sinna í gegnum fjarfundabúnað, sálfræðingar eða talmeinafræðingar, svo eitthvað sé nú nefnt, gætu sömuleiðis boðið upp á þjónustu með sama hætti. Í raun er þess háttar flutningur þjónustu líklega undirstaða þess að við getum haldið áfram haldið uppi blómlegri byggð og að störf án staðsetningar snúist ekki upp í andhverfu sína, þ.e. staðsetningar án starfa. Virðulegi forseti. Horfum ekki endilega til þess að flytja stofnanir í heilu lagi þvers og kruss heldur horfum til þess að veita þá þjónustu sem þarf að veita út í landsbyggðirnar með þeirri tækni sem við nú þekkjum. Þar sem þjónustan er, þar vill fólk búa.

Virðulegi forseti. Framsókn hefur í áraraðir talað með því að við séum með skýra stefnu um fjarvinnu eða störf án staðsetningar. Það er skýrt í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar hver viljinn er og þar er kveðið á um að störf hjá ríkinu verði ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega. Störf án staðsetningar eru ný hugsun í stofnanakerfi ríkisins, hugsun sem skilur starfsemi frá steinsteypu og veitir fólki tækifæri til að starfa í heimabyggð, þeirri byggð þar sem einstaklingum og fjölskyldum þeirra líður best. Störf án staðsetningar eru hugmyndafræði sem veitir byggðum landsins stórkostleg tækifæri til að vaxa og dafna. En við þurfum að líta til tækifæra í hverri byggð fyrir sig. Það er mikilvægt að tryggja atvinnumöguleika utan höfuðborgarsvæðisins og einnig þarf að tryggja að það sé ekki hægt að taka þessi störf með sér af viðkomandi stað og færa þau aftur til Reykjavíkur ef fólk flytur. Það skiptir máli að við séum með öfluga og skýra stefnu í þessum málum og að hún sé ekki hverful eftir því hver tekur við viðkomandi stofnun. Það verði sett ákveðin skylda á stofnanir ríkisins þegar kemur að því að tryggja framboð starfa án staðsetningar. Ég tek undir með hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur þegar hún segir að ef þessi sýn og markmið eigi að verða að veruleika þurfi stofnanir fjármálaráðuneytisins að vinna mjög markvisst að framgöngu þeirra. Við þurfum öll að taka höndum saman ef við ætlum að tryggja þetta mikilvæga byggðaverkefni.

Virðulegi forseti. Síðustu áratugi höfum við verið í mikilli varnarbaráttu varðandi fólksfækkun íbúa á landsbyggðinni. Það hefur sýnt sig að fólk vill búa úti á landi. Ungt fólk vill setjast að og ala upp börn sín í fjölskylduvænu og rólegu umhverfi. Því er gríðarlega mikilvægt að fólki standi til boða spennandi og vel launuð störf. Um langan tíma höfum við reynt að færa stofnanir út á land með misjöfnum árangri. Það hefur verið erfitt að færa heilu stofnanirnar með manni og mús en nú hefur tæknin séð fyrir þessu. Það hefur því verið ævintýralega spennandi að fylgjast með nýju ráðuneyti hæstv. ráðherra Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, ráðuneyti iðnaðar, háskóla og nýsköpunar, en þar eru nær öll störf auglýst án staðsetningar. Ráðuneytið er fyrsta ríkisstofnunin til að gefa skýrt út að nær öll störf verði án staðsetningar. Það er til eftirbreytni fyrir allar opinberar stofnanir að feta í fótspor hæstv. iðnaðar-, háskóla- og nýsköpunarráðherra og fjölga störfum án staðsetningar. Höfum það samt í huga að það er tómt mál um að tala að ætla að flytja störf út á land nema til staðar séu góðar gagnatengingar. Því er nauðsynlegt að klára ljósleiðaravæðingu landsins. Úti um allt land býr nú fólk sem hefur valið sér búsetu vegna þeirra gæða sem búsetan býður upp á og starfar hjá fyrirtækjum eða stofnunum í borginni eða hjá fyrirtækjum úti um allan heim. Fólk velur hvar það vill búa og ræðst því ekki búsetan af því hvar vinnu er að fá. Framtíðin liggur í því að vinnan fylgi manneskjunni en manneskjan elti ekki vinnuna. Í raun snýst þetta um frelsi, frelsi til að búa og starfa þar sem maður helst óskar.

Frú forseti. Það er mikilvægt að verkefnum hins opinbera sé dreift meira um landið. Því fylgja aukin atvinnutækifæri og fjölbreytni eykst í mannlífi og atvinnulífi í hinum dreifðu byggðum. Það eykur lífsgæði fólks að geta valið sína búsetu óháð menntun og starfsumhverfi. Valdið færist nær fólkinu og ákvarðanir framkvæmdarvaldsins eru teknar nær því fólki sem þessar ákvarðanir hafa áhrif á. Slík valdefling byggðanna er þannig hvort tveggja mikilvæg og jákvæð. Við þekkjum öll þá þróun sem hefur orðið í þá átt að gera fólki kleift að sinna alls konar störfum að heiman, jafnvel milli landa. Skrifstofan okkar er í tölvunni og við erum sítengd. Þessu fylgja miklir möguleikar til að dreifa störfum um landið óháð staðsetningu en það er líka ástæða til að vera vakandi fyrir þeim skuggahliðum sem slík sítenging og slíkt óhefðbundið starfsumhverfi getur haft. Þær geta birst í auknu álagi á fólk sem fylgir því að mörk einkalífs, frítíma og atvinnu verða óljósari og vinnuveitendur geta gengið á lagið og krafist sífellt meira framlags á ólíkum tímum sólarhrings allan ársins hring án þess að fólk sé á sérstökum yfirvinnulaunum. Það er ástæða til að vera á varðbergi gagnvart þeirri þróun um leið og við fögnum fjölbreyttum störfum um allt land. Það þarf að tryggja með lögum rétt starfsfólks til nauðsynlegrar starfsaðstöðu til takmarkaðs vinnutíma og til öryggis sem fylgir því að mæta til einhverrar vinnu og eiga í samskiptum við annað fólk. Við þurfum að draga ákveðinn lærdóm af Covid-tímanum og þeim kostum en líka ókostum sem fylgdu heimavinnunni á þeim tíma. Höfum það líka í huga þó að við fögnum fjölbreyttum störfum um allt land.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu og hún er mjög þörf. Tökum bara dæmi: Í morgun var á fundi velferðarnefndar verið að fara yfir fyrstu drög að þeirri áætlun sem er uppi um endurskoðun almannatrygginga, sérstaklega er varðar öryrkja og starfsumhverfi þeirra. Það segir sig sjálft að fjarvinna gæti að stórum hluta hentað öryrkjum og líka fólki sem hefur t.d. félagsfælni, geðsjúkdóma, og hentað fyrir fatlaða einstaklinga. En á sama tíma getur það líka verið hættulegt vegna þess að einmitt þessi hópur þarf á því að halda að komast út á meðal fólks og geta rofið einangrun sína. Á sama tíma þarf starfið að vera sveigjanlegt þannig að viðkomandi geti bara valið og því sveigjanlegra sem það er, því betra. Þetta verður gífurleg áskorun vegna þess að ef við ætlum okkur að taka upp starfsgetumat eða eitthvað í þeirri mynd - sem ég vona að verði ekki nema það verði sett upp þannig að þeir sem treysta sér til að vinna geti farið að vinna á sínum forsendum, án nokkurrar aðgreiningar og þeir geti líka snúið til baka og jafnvel farið í fjarvinnu ef þeir treysta sér ekki til að vera á viðkomandi vinnustað. Þá erum við á réttri leið vegna þess að við vitum að yfirleitt, því miður, er svar vinnuveitenda það að jú, þeir vilja hjálpa fötluðu fólki til vinnu, gefa þeim tækifæri, en einhvern veginn vantar þessi störf og eru oft fyrstu störfin sem eru tekin í burtu þegar að kreppir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þessa umræðu. Ég vil byrja á því að segja að vinnumarkaðurinn er einn stærsti þáttur í búsetuvali einstaklinga. Hlutur stjórnvalda hvað það varðar er að styrkja atvinnusókn á svæði og uppbyggingu innviða. Hvað slíkri uppbyggingu líður þarf hún að taka til nútímalegra starfa og atvinnu og störfum sem unnin eru án staðsetningar. Þetta er mikilvægur liður í nýsköpun og fjölgun starfa þar sem þeirra er helst þörf. Á vef Byggðastofnunar kemur fram að vel yfir 100 starfsstöðvar eru til staðar fyrir einstaklinga og er það fagnaðarefni að sú uppbygging sé þegar farin af stað og að Byggðastofnun telji landsbyggðina vel í stakk búna til að taka á móti nýjum störfum, svo sem á vegum ríkisins og stofnana þess. Ótal tækifæri felast í því að auka hlut starfa án staðsetningar innan hins opinbera. Mikilvægt er að greina áhrif kynjasjónarmiða fyrir stefnumótun í málaflokknum og byggja upp tækifæri með tilliti til kynskipts vinnumarkaðar úti um land og á landsbyggðunum sérstaklega. Það er mikilvægt að öll ákvarðanataka og stefnumótun gæti að áhrifum þess en störf án staðsetningar geta vegið þungt hvað þetta varðar. Það þarf að snúa við byggðaþróun síðustu áratuga og efla þéttbýliskjarna utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vil líka bæta því við að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tekið fram að mótuð verði stefna um svæðisbundið hlutverk Akureyrar sem stærsta þéttbýliskjarnans á landsbyggðinni. Partur af því er að efla stjórnsýslu á Akureyrarsvæðinu og að skoðað verði að staðsetja nýja starfsemi á vegum ríkisins þar ásamt því að halda áfram að skapa störf án staðsetningar.

Forseti. Tvö atriði sem ég vildi leggja inn í þessa umræðu. Annars vegar er þetta mál skattamál, útsvarsmál fyrir sveitarfélögin. Það þekkist alveg að fólk vinni hjá einni stofnun en býr í öðru sveitarfélagi, býr jafnvel á höfuðborgarsvæðinu en vinnur hjá stofnunum í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og hvað þá þegar verið er að vinna í fjarvinnu annars staðar. Með áherslu á þessi atriði sem er verið að ræða hérna um væri kannski hægt að snúa þessu á einhvern hátt við, alla vega að jafna aðgengi þarna á milli. Við þurfum að hugsa einmitt meira um skattamálin og þá sérstaklega útsvarstekjur sveitarfélaganna og í samhengi við það að byggja upp opinbera þjónustu úti um allt land, sérstaklega ef við erum að nota fjarvinnu til þess. Það gæti orðið áhugavert vandamál í tengslum við þessa stefnu sem er í gangi hérna. Hitt sem mig langaði til þess að minnast á: Hæstv. ráðherra talaði um að það væri verið að færa hlutina til nútímafyrirkomulags en það er stöðug áskorun. Þetta er síkvikt umhverfi. Það þýðir ekki endilega að þetta fyrirkomulag verði það sem mun verða til framtíðar og því vil ég leggja áherslu á það að við þurfum sífellt að hafa nýsköpunarhugsunina til staðar. Við þurfum alltaf að hugsa hvernig við getum gert hlutina öðruvísi og betur. Þetta er vissulega skref núna og við sjáum ekki endilega fyrir hvað verður næsta skref þar á eftir en við þurfum bara að vita að það verður örugglega næsta skref á eftir. Það skiptir alveg rosalega miklu máli, finnst mér, í allri opinberri stjórnsýslu að gleyma ekki nýsköpun í opinberri stjórnsýslu. Nýsköpun á ekki bara heima í atvinnulífinu, hún á líka heima hjá hinu opinbera.

Frú forseti. Já, þetta er dálítið spennandi viðfangsefni og kannski ekki alveg endilega einfalt. En ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að setja þetta á dagskrá og ég held að það sé líka gott fyrir okkur að muna, sem ég veit að við svo sem flest erum alveg klár á, að það er ekki samasemmerki á milli starfa án staðsetningar og fjarvinnu. Það getur verið sitthvor hluturinn. En ég held að það séu mörg atriði sem þarf að hafa í huga og ég held að það sé líka skynsamlegt að líta ekki þannig á að þarna höfum við fundið einhverja allsherjarlausn á því að jafna stöðu landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis, ef við viljum líta á það þannig, og að þegar þetta kemst í gagnið höfum við þar með leyst viðfangsefnið með hinar dreifðari byggðir og að fólk muni vilja og geta verið þar. Þetta gengur í báðar áttir, eðlilega, eðli málsins samkvæmt. Síðan eru auðvitað alls konar áskoranir, eins og hv. þingmenn hafa komið hér inn á og ég er ekki að finna neitt upp í því, sem fylgja þessu varðandi bara félagslega þætti þess að stunda vinnu ef maður á að gera það einn, sem getur haft slæmar afleiðingar. Það er mjög mikilvægt að það sé horft til þeirra þátta og passað upp á það að við séum ekki að einangra fólk með þessum aðferðum því að við þurfum félagsskap, við erum félagsverur. Eins líka það sem hefur verið komið inn á, með þessa blessuðu sítengingu, ef við erum að horfa á það þannig að menn eigi að sitja einir fyrir framan tölvuna og sinna sínum verkefnum. Það er nauðsynlegt að setja ramma utan um þetta. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og öllum þeim þingmönnum sem lögðu mismunandi sjónarmið til umræðunnar. Það kom mjög margt gagnlegt fram og margt sem rann í gegnum hugann meðan umræðan fór fram og ég nefni hér nokkur atriði. Fyrst auðvitað að framboð á störfum óháð staðsetningu er jafnréttismál í mun víðari skilningi en ég kom inn á í minni inngangsræðu og getur skapað sveigjanleg störf. Í svörum hæstv. ráðherra var sérstaklega nefnt hlutverk mannauðstorgsins og Deiglunnar sem ég held að sé mikilvægt að þróa áfram en auðvitað líka að fylgja því fast eftir að allar stofnanir beri ábyrgð og ég brýni ráðherra í að fylgja þessum málum eftir. Eru t.d. til leiðbeiningar eða er reynslu markvisst miðlað á milli stofnana um leiðir til að bregðast við áskorunum varðandi starfshætti sem auðvelda samstarf á mörgum starfsstöðvum til að byggja upp starfsanda, starfsumhverfi og jákvæðan stofnanabrag þar sem starfsmenn vinna dreift um landið? Þá var áhugavert að heyra af skýrslunni sem byggði á svörum frá því fyrir faraldurinn en ég trúi ekki öðru en að viðhorfin hafi breyst og ég veit a.m.k. um eina stofnun sem telur að 90% starfa sé hægt að vinna óháð staðsetningu. En það eru áskoranir og tækifæri. Hið opinbera gæti haft úr stærri hóp að velja, en ef við viljum fjölga virkilega störfum á landsbyggðinni þá gæti þurft jákvæða mismunun eða einhverja lágmarksstýringu. Eru einhver störf t.d. sem ekki er hægt að sinna erlendis frá? Þessu þarf að velta fyrir sér. Ég velti líka fyrir mér hvort markmið um dreifingu starfa verði einungis sett fram milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis eða greint frekar niður á byggðir eða landshluta og hafa eitthvert mælaborð til að halda utan um þróunina.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki komið inn á það hvernig við framkvæmum árangursmat á dreifingu starfa en það mat fer fram hjá Byggðastofnun sem heldur úti mælaborði um fjölda stöðugilda ríkisstarfsmanna eftir landshlutum, flokkað niður á sveitarfélög sömuleiðis og málaflokka ráðuneyta og Byggðastofnun starfar undir innviðaráðherra til að þessar helstu upplýsingar skili sér þangað og auðvitað út í samfélagið. Mig langar aðeins að láta þess getið hér undir lok umræðunnar, sem hefur verið fróðleg, að við þurfum að hafa það í huga að störf án staðsetningar eru auðvitað engin trygging fyrir því að störfin verði til úti á landi, þvert á móti getum við alveg eins búist við því að það verði enn meiri ásókn í að sinna störfum nær höfuðborgarsvæðinu, sem aftur tengir okkur við þá umræðu sem við höfum oft tekið hérna í þinginu um mikilvægi þess að færa fýsískt staðsetningu stofnana út á land til þess að tryggja og festa störfin þar. En hvert erum við komin ef við segjum síðan í beinu framhaldi af þeirri umræðu allri að í sjálfu sér sé okkur sama hvar störfin eru. Þá þurfum við augljóslega að vera meðvituð um að það er engin trygging fyrir því. En ég kýs hins vegar að líta þannig á að þetta séu ofboðslega mikil tækifæri fyrir fólk af landsbyggðinni og ég vakti athygli á því í minni framsögu hér að það er ofboðslegt tækifæri fyrir aukna framleiðni og hagræðingu hjá hinu opinbera að nýta stafrænu tæknina sem á endanum getur skilað sér í mun betri opinberri þjónustu. Það er enginn vafi á því að það er fólk út um allt land, starfandi víða í landsbyggðunum, sem getur lagt ríkinu lið við að veita framúrskarandi þjónustu. En þetta hefur verið fróðleg umræða hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Um er að ræða endurflutt mál sem lagt var fyrir Alþingi á 152. löggjafarþingi. Í umræðum á Alþingi um það mál kom fram almennur stuðningur við málið en ekki náðist að ljúka afgreiðslu þess fyrir þinglok vorið 2022. Minni háttar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu frá því að það var lagt fram í fyrra skiptið og eru þær raktar í samráðskafla frumvarpsins. Frumvarpið felur í sér tillögur að rýmkun á heimildum lífeyrissjóða til fjárfestinga í erlendum gjaldmiðlum. Í frumvarpinu er lagt til að möguleikar lífeyrissjóða til áhættudreifingar fjárfestinga verði auknir og geta þeirra til þess að standa undir lífeyrisskuldbindingum framtíðarinnar þannig styrkt. Þá er í frumvarpinu lagt til að í lögunum verði kveðið á um skyldu lífeyrissjóða til að upplýsa nýja sjóðfélaga um helstu réttindi sem ávinnast við greiðslu iðgjalda. Loks er í því fjallað um heimildir lífeyrissjóða til rafrænnar birtingar á greiðsluyfirlitum iðgjalda sjóðfélaga og upplýsingum um væntanleg lífeyrisréttindi en gildandi lagaákvæði bindur rafræna birtingu við samþykki sjóðfélaga. Breytingar er varða gjaldmiðlaáhættu lífeyrissjóða eru eftirfarandi: 1. Að lágmark eigna lífeyrissjóðs í innlendum gjaldmiðli lækki úr 50% í 35% í nokkrum skrefum og að ráðherra verði skylt að leggja mat á þörfina fyrir aðra áfangaskiptingu eigi síðar en árið 2027. 2. Að lífeyrissjóður þurfi ekki að bregðast við ef gjaldmiðlaáhætta hans fer umfram leyfileg mörk sökum breytinga á gengi íslensku krónunnar eða verðhækkana á erlendum eignamörkuðum en á meðan það ástand varir verði honum óheimilt að auka við gjaldmiðlaáhættu sína með kaupum á eignum í erlendum gjaldmiðlum. 3. Að lífeyrissjóðum verði gert að eiga eignir í innlendum gjaldmiðli sem jafngilda væntum lífeyrisgreiðslum sameignarhluta næstu þriggja ára. 4. Þá eru þrjár breytingar lagðar til varðandi afleiður, sem eru eftirfarandi: a. Að skilmálar afleiðusamninga sem ekki eru skráðir á skipulegan markað skuli vera í samræmi við rammasamning Alþjóðasamtaka um skiptasamninga og afleiður. b. Að ekki verði lengur gerðar kröfur til uppgjörs afleiðusamninga sem ekki eru skráðir á skipulegan markað samdægurs á raunvirði. c. Að gert verði skýrara að lífeyrissjóðum sé heimilt að gera afleiðusamninga sem geti myndað skuld á efnahagsreikningi þeirra. Virðulegi forseti. Með tilliti til nýlegrar hækkunar iðgjaldaprósentu, úr 12% í 15,5%, og þess hvernig líklegt er talið að aldurssamsetning þjóðarinnar þróist mun íslenska lífeyrissjóðakerfið halda áfram að vaxa þar til á sjötta áratug þessarar aldar. Stærra lífeyrissjóðakerfi eykur þrýsting sjóðanna á innlendan fjármálamarkað og ruðningsáhrif í þjóðarbúinu. Þá hafa lífeyrissjóðir sagt að gildandi hámark gjaldmiðlaáhættu setji sumum sjóðum það miklar hömlur í fjárfestingum að örðugt sé að setja og fylgja hagkvæmustu fjárfestingarstefnu fyrir sjóðfélaga. Svo koma megi til móts við þessi sjónarmið er í frumvarpinu lagt til að lögbundið lágmark innlendra eigna lífeyrissjóða verði lækkað úr 50% í 35%, fyrst um 1,5 prósentustig frá 1. janúar 2024 til 1. janúar 2027, en eftir það lækki lágmarkið um eitt prósentustig 1. janúar ár hvert þar til það nær 35% 1. janúar 2036. Í ljósi þess að strax við gildistöku frumvarpsins eiga breytingar á gengi og verðhækkanir á erlendum mörkuðum ekki að hafa þau áhrif að lífeyrissjóðum beri að grípa til ráðstafana til að koma gjaldeyrisáhættunni í það horf að hún sé innan lögbundinna viðmiða, var ekki talið ráðlegt að stíga stærri skref í rýmkuninni að svo stöddu. Þetta tvennt spilar sem sagt saman. Hins vegar er í frumvarpinu lagt til að ráðherra verði skylt að leggja mat á þörf fyrir breytingar á hlutfallinu og aðlögunartímabilinu eigi síðar en á árinu 2027. Virðulegi forseti. Tillögur frumvarpsins um breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða eru byggðar á greiningu og skýrslu sem Már Guðmundsson, fyrrverandi seðlabankastjóri, vann að beiðni ráðuneytisins. Skýrslan hefur verið birt opinberlega í samráðsgátt stjórnvalda. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað um meginniðurstöður skýrslunnar og einnig eru raktar helstu greiningar annarra sérfræðinga á fjárfestingarþörf lífeyrissjóða á undanförnum árum. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Við getum verið sammála um að það sé nauðsynlegt fyrir lífeyrissjóðina að fjárfesta erlendis, sérstaklega þegar þeir eru búnir að fjárfesta það mikið á heimamarkaði að það liggur við að þeir séu að kaupa af sjálfum sér. Það er ekki gott vegna þess að maður sér ekki hvernig þær eignir eiga að standa undir því verðmati sem á þær er sett. Mig langar að velta fyrir mér: Nú erum við að fara með gífurlega fjármuni, bæði innan lands og erlendis. Alltaf er farið með hærri fjárhæðir til útlanda og af þeim er gífurlega há upphæð skatttekjur, framtíðarskatttekjur. Ég spyr mig því: Erum við ekkert farin að læra af hruninu, að taka þessar skatttekjur fyrir fram og leyfa ekki að gamblað sé með þær á markaði. Erum við þá ekki alltaf að taka ákveðna áhættu og sérstaklega 

Virðulegi forseti. Ég fagna undirtektum við frumvarpið almennt séð og við það sjónarmið að við þurfum að dreifa áhættunni betur. Ég held að það sé mikið atriði fyrir vel fjármagnað lífeyrissjóðskerfi sem er að verða rúmlega tvöföld landsframleiðsla að stærð, einfaldlega vegna þess, eins og þingmaðurinn rakti, að fjárfestingarkostir hér innan lands geta verið takmarkaðir. En að því gefnu að vel takist til við að stýra eignasafninu og dreifa áhættunni, eins og ég nefni hér, þá hef ég ekki áhyggjur af framtíðarskatttekjunum, enda færu hagsmunir ríkisins sem innheimtuaðila skattsins í framtíðinni í þessu efni algerlega saman með hagsmunum lífeyrisþeganna sem vænta þess 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Við erum að tala um á þriðja þúsund milljarða skatttekjur af heildinni, 6.000 milljörðum. Við þekkjum þetta úr hruninu. Í Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var birt niðurstaða um hversu mikið tapaðist af skatttekjunum. Miðað við upplýsingarnar þá er það gífurlegt. Við vitum að þetta hvarf bara á, liggur við, á einni nóttu. Við vitum að það er stríðsástand en við vitum líka að gjaldmiðill getur hrunið algerlega. Við sjáum það t.d. bara í dag í gjaldeyrinum. Þess vegna spyr ég mig: Er ekki skynsamlegra að taka þennan skatt strax og nýta hann? Ekki veitir af í heilbrigðiskerfið og almannatryggingakerfið. Þetta er í hendi, hitt er í skógi.

Virðulegi forseti. Það má segja sem svo að það sem þú getur skattlagt í dag sé í hendi, já, og hv. þingmaður lítur þannig á að hitt séu skatttekjur í skóginum, í framtíðinni. En ég ætla að benda á þann þátt málsins sem snýr að því að virkja þessa peninga til góðs í hagkerfinu í millitíðinni, sem getur orðið til þess að hleypa góðum hugmyndum af stað, fjármagna verkefni sem fjölga störfum í landinu, auka við hagvöxt og stækka hagkerfið. Stærra hagkerfi í framtíðinni mun skila meiri skatttekjum, bæði með beinum hætti vegna þeirrar starfsemi en líka í gegnum þær lífeyristekjur sem geta verið afleiddar af slíkum fjárfestingum í framtíðinni. Ég hallast að því að það sé varfærnari leið að bíða og hafa trú á því að yfir lengri tíma verði fjárfestingarstefna 

Forseti. Eins og hæstv. ráðherra sagði er lífeyrissjóðskerfið orðið tvöföld landsframleiðsla sem þarf að ávaxta á hverju ári til að viðhalda gildi sínu. Það er 3,5% ávöxtunarkrafa á þessa 6.000 milljarða sem er ansi stór biti og kemur einungis af hagvextinum. Hann þarf að vera 3,5% til að standa undir ávöxtun, í rauninni meira af því að þetta er tvöfalt þegar allt kemur til alls. Ofan á það erum við með þá gjaldeyrisáhættu sem er hérna. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra hver kostnaður okkar við þessa gjaldeyrisáhættu er. Erum við að græða á henni eða þurfum við að kosta til hennar?

Virðulegur forseti. Það er eðlilegt að spurt sé um áhrif á gjaldeyrinn okkar þegar er verið að auka við erlendar fjárfestingar. Það er aðeins komið inn á þetta í skýrslu fyrrverandi seðlabankastjóra. Hérna skiptir töluvert miklu máli að þetta eru þó ekki það háar fjárhæðir sem við erum að tala um að auka við á næstu árum og sá mikli gjaldeyrisvaraforði sem við höfum byggt upp undanfarin ár stendur á móti sem mjög traust stoð vegna þess. Það er því ekki ástæða til að hafa sérstakar áhyggjur af þessu, fyrir utan það að við höfum verið með ágætis viðskiptajöfnuð alveg fram á hið síðasta. Þar af leiðandi má segja að samfélag okkar sé orðið miklu öflugra. Við erum ríkari. Við erum með nettó eignastöðu í dag í útlöndum, ólíkt því sem áður var. Að öllu þessu virtu er ekki ástæða til að hafa áhyggjur af neikvæðum afleiðingum þessa 

Forseti. Ég held að það sé ágætt að bera þetta saman við lífeyrissjóðskerfið í Hollandi. Það er að nokkru leyti andstaðan við kerfið hérna á Íslandi þar sem meiri hluti eigna hollenska lífeyrissjóðskerfisins er erlendis. Ég held að ég sé ekki að fara með rangt mál. 70% eigna er erlendis, 30% innan lands, eitthvað þar um bil. Við erum í rauninni með þetta nákvæmlega öfugt og erum núna að stefna í hina áttina. Ástæðan fyrir því er kannski ágæt en ef allir væru með svona fyrirkomulag þá væru allir með eignir í öðrum löndum og það myndu verða krosseignatengsl á þann hátt og myndu núllast út þegar allt kemur til alls. Ástæðan fyrir því að ég segi þetta er að í núverandi ástandi hjá okkur eiga lífeyrissjóðirnir allt hér innan lands og það hefur verið kvartað undan samkeppnisvandamáli þess vegna. Lífeyrissjóðirnir eiga í rauninni - þótt þeir séu ekki virkir eignaraðilar hafa þeir samt áhrif á samkeppnisstöðu fyrirtækja í sama rekstri sem er mjög áhugavert 

Virðulegur forseti. Þegar við berum okkur saman við önnur lönd verður m.a. að horfa til þess hvernig gjaldmiðlamálum er háttað. Í Hollandi eru menn að vinna með evruna sem hefur áhrif í því samhengi sem við höfum verið að tala um hér, sem er gjaldmiðilsáhættan. Varðandi hitt atriðið tek ég mjög undir með hv. þingmanni, að fyrirferð lífeyrissjóðanna er gríðarlega mikil. Á þeim tíma sem ég var í forsætisráðuneytinu fyrir nokkrum árum lét ég einmitt vinna skýrslu um áhættu sem varðar umfang lífeyrissjóðanna í íslensku hagkerfi. Sú skýrsla kom að lokum út, ef ég man rétt, á árinu 2018. Þar var hvatt til þess að við myndum endurmeta stöðuna að nokkrum árum liðnum, gott ef það átti ekki einmitt að skoða þetta aftur árið 2022, en eins og sakir stóðu á þeim tíma sem skýrslan var skrifuð þá þótti ekki ástæða til að hafa of miklar áhyggjur af þessu. En að mínu áliti hefur þetta breyst. Ávöxtun lífeyrissjóðanna hefur verið mjög mikil, þeir hafa stækkað verulega og við höfum séð þá þróun t.d. 

Herra forseti. Af hverju var ekki hlustað á óskir lífeyrissjóðanna sem vildu fá aukningu upp á 2–3 prósentustig á hverju ári? Af því að hæstv. ráðherra kennir sig við flokk sem talar sífellt um frelsi, af hverju var ekki boðið upp á það frelsi gagnvart lífeyrissjóðunum og þeim heimilað að fjárfesta þar sem þeir töldu besta kostinn vera? Af hverju er verið að skera þetta niður úr óskum sem voru 2–3% niður í 1,5 eða 1%?

Virðulegi forseti. Eftir samráðsferlið var gerð breyting á frumvarpinu og þessar heimildir voru að nokkru víkkaðar, þó að ekki hafi verið gengið jafnlangt og var óskað eftir af sumum umsagnaraðilum. Svarið við þessu er í raun og veru um leið ástæðan fyrir því að við létum taka þetta sérstaklega út. Það er ástæða fyrir því að við gripum ekki bara til þess með skömmum fyrirvara að mæla með stórauknum heimildum til erlendrar fjárfestingar. Við vildum fara ofan í saumana á áhrifum þess að gera það og létum þess vegna útbúa þessa skýrslu og fylgjum í öllum megindráttum þeim ráðleggingum sem við fengum frá skýrsluhöfundi eftir að hafa lagst mjög gaumgæfilega yfir þetta að teknu tilliti til ýmissa annarra þátta sem varða framtíðaráhættu í kerfinu en líka hagrænna þátta sem getur verið skynsamlegt að taka tillit til. 

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Kannski til að halda áfram með þetta: Hagræn áhrif. Er ekki verið að nýta eignir vinnandi fólks á Íslandi til að verja íslensku krónuna? Er það ekki ástæðan fyrir því að ekki er verið að hleypa út þessum eignum eins og stjórnendur lífeyrissjóðanna kjósa, vegna þess að það er verið að nýta þetta fjármagn til að standa með og styðja við íslensku krónuna sem myndi hugsanlega geta fallið ef lífeyrissjóðirnir færu of skarpt út? Er þetta ekki bara hugsunin? Er ekki verið að nýta fjármagn sem íslenskur almenningur á í lífeyrissjóðunum til að verja íslensku krónuna?

Virðulegi forseti. Auðvitað hafa lífeyrissjóðirnir áhrif á greiðslujöfnuð þjóðarbúsins en nákvæmlega hver þau áhrif eru getur verið breytilegt frá einum tíma til annars. Á meðan lífeyrissjóðirnir eru í því ferli að auka við erlendar eignir sínar þá er útstreymi. Á einhverjum tímapunkti næst hins vegar jafnvægi og sá tímapunktur mun koma að lífeyrissjóðirnir fái minna inn í sjóðina heldur en þeir greiða út. Þá getur aftur tekið við hið gagnstæða, þ.e. mikið innflæði eigna að utan. Það eru breytur eins og þessar sem þarf að hafa í huga þegar við tökumst á við þá áskorun sem það vissulega er að halda úti frjálsum gjaldmiðli í tiltölulega litlu hagkerfi sem er svona vel fjármagnað eins og okkar, sérstaklega í þessu lífeyristengda samhengi. Mér finnst ástæða til að nota tækifærið hér og minna á að við erum í raun og veru að ræða hér um ákveðið lúxusvandamál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Ég tel nú að þetta sé um margt áhugavert frumvarp og ég hef nú bara eina mínútu til að spyrja hæstv. ráðherra. Það segir í frumvarpinu á bls. 5, 1. punktur „Að lágmark eigna lífeyrissjóðs í innlendum gjaldmiðli lækki úr 50% í 35% í nokkrum skrefum.“ En síðan segir í 3. punktinum: „Að lífeyrissjóðum verði gert að eiga eignir í innlendum gjaldmiðli sem jafngilda væntum lífeyrisgreiðslum sameignarhluta næstu þriggja ára.“ Hvort er það? Ég hef ekki nægilega mikla þekkingu á þessu. Hvort er það? Annaðhvort þrjú ár eða þessi 355%? Síðan finnst mér vera gert rosalega mikið úr gjaldeyrisáhættunni í þessu frumvarpi. Mér finnst vanta umfjöllun um þá áhættu að hafa þetta eingöngu innan lands, að við séum í þessu pínulitla hagkerfi með þessa risasjóði. Ég veit að það er stórkostlegur munur á þessu, en ég vil bara benda á hvað norski olíusjóðurinn heitir raunverulega, hann heitir „The Government Pension Fund Global“. Ég veit að hann er út af auðlind 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi hlutföllin og inneignirnar þá eru þetta tveir ólíkir hlutir sem fjallað er um í frumvarpinu. Annars vegar að menn hafi lausar inneignir til að mæta skuldbindingum næstu ára en þar er í raun og veru verið að tryggja að menn séu mjög vel varðir gagnvart skammtímaskuldbindingum. Hins vegar er fjallað um hlutfallið á milli innlendra og erlendra eigna. Ég held að ég sé að svara spurningunni með því að skýra þetta svona. Já, það er bara mjög gott sjónarmið að það sé áhættudreifingaratriði að hleypa lífeyrissjóðunum úr landi. Ég er algjörlega sammála því. Ég minnist þess að hér var prófessor við skóla í Reykjavík fyrir ekki svo mörgum árum, gestaprófessor frá Boston sem var þar að kenna í MBA-námi. Hann sagði eftir fjármálahrunið að sér þætti mjög skrýtið að Íslendingar hefðu bundið alla peningana sína hér innan lands. Hann sagðist ekki myndu hafa bundið allan sinn sparnað í Boston þótt þar byggju álíka margir og á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið sem var að mörgu leyti mjög gott, sérstaklega undir lokin. Það er annað sem ég vek athygli á og mér finnst svolítið sérstakt, þ.e. ef lífeyrissjóðirnir fara fram yfir markið. Það stendur hérna á bls. 6, með leyfi forseta: „Sjóðirnir sem hafa hæsta hlutdeild erlendra eigna telja sig ekki geta farið nær efri mörkum um fjárfestingar í erlendum gjaldmiðlum þótt þeir myndu vilja það.“ En svo er sagt að til að draga úr áhættunni er lagt til að lífeyrissjóðirnir þurfi ekki að vera undir hámarkinu á hverjum tíma, heldur verði það að koma fram í kaupum og sölum að þeir séu innan leyfilegra marka. Gefum okkur tilvik. Núna eru miklar eignahækkanir erlendis, kannski á gulli eða þessum erlendu eignum. Er það ekki bara hið besta mál? Kannski eru áfram fyrirsjáanlegar hækkanir. Er ekki bara hið besta mál að þær séu að hækka? Það er raunverulega verið að takmarka lífeyrissjóðina í því að fjárfesta og halda eignum erlendis, það er verið að takmarka kaup og sölu ef það er mikil eignahækkun erlendis. Varðandi þessa gjaldeyrisáhættu þá finnst mér sjónarhornið svolítið þröngt. Ég er alveg sammála því sem segir um afleiðuviðskiptin og það allt. En mér finnst að lífeyrissjóðirnir eigi að fá að ávaxta pund sitt erlendis, það eigi alltaf að vera þannig. 

Virðulegi forseti. Ef hv. þingmaður myndi skoða þetta aðeins nánar þá held ég að hann sjái að það er akkúrat þetta sem við erum að reyna að vernda. Það er vandamál ef lífeyrissjóður er t.d. akkúrat við viðmiðið eins og það er lögbundið í dag og það gerist ekkert annað en það verður gengisbreyting á íslensku krónunni. Þá getur lífeyrissjóðurinn lent í því að hann er kominn upp fyrir það hámark sem hann má eiga í erlendum eignum og verður strax að selja. Með þeirri lagabreytingu sem við leggjum til hér þá þarf hann hins vegar ekki að selja. Hann getur bara haldið því sem hann átti þrátt fyrir gengisbreytinguna. Sama gildir ef miklar virðisbreytingar verða á eigninni. Þá er honum heimilt að halda en hann á ekki að bæta við þannig að hann auki á misvægi milli innlendra og erlendra eigna, heldur bíða þess að þetta finni sér jafnvægi að nýju.

Virðulegur forseti. Við erum hér enn að ræða frumvarp til laga um lífeyrissjóði, um gjaldmiðlaáhættu og upplýsingagjöf til sjóðfélaga. Eins og hefur komið fram vel og vendilega er gífurlegur auður í lífeyrissjóðunum, hann er kominn yfir 6.000 milljarða. Áttum okkur á því að ef við tökum um 37% skatt af því þá erum við að tala um 2.000 milljarða sem er gífurleg upphæð í skattheimtu sem liggur þarna inni. Ef við tækjum okkur til núna og myndum skattleggja inngreiðslurnar bara eins og þær eru í dag og segðum: Nú ætlum við að skatta inngreiðslurnar frá og með deginum í dag og nýta þær, þá erum við að tala um nálægt 100 milljörðum kr. í skattgreiðslur. Hvað segir það okkur á sama tíma og við erum með heilbrigðiskerfi sem er að líða gjörsamlega undir lok? Læknafélagið sendir út tilkynningar, á bráðavaktinni er allt í óefni. Og hvað segja þessir aðilar að sé aðalþröskuldurinn í þeirri stöðu sem er í dag? Jú, fjármagnsskortur. Það vantar fé inn í kerfið. En þarna eru þeir, við liggjum á gífurlegum fjármunum. Horfum á þetta frá öðru sjónarmiði: Á hverjum er þetta að bitna verst? Við skulum taka einstaklinga, eldra fólk sem er á lægstu lífeyrissjóðslaunum í kerfinu. Það fær einhverja hungurlús frá Tryggingastofnun en það er auðvitað allt skert, fyrst skattað og svo skert um 45%. En síðan er þetta fólk að borga skatta í dag. Við gætum á augabragði, með því að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóð, nýtt þessa fjármuni fyrir þetta fólk og tekið af því þessa skattbyrði. Það myndi strax bæta hag þeirra verst settu um 50.000–60.000 kr. á mánuði. Spyrjið þið fólk þarna úti, gamla fólkið og eldri borgara sem eru að láta okkur heyra það. Þeir sem eru verst settir lifa við fátækt. Það myndi skipta þetta fólk svo miklu máli ef það fengi bara þessar 50.000–60.000 kr., ég tala nú ekki um, eins og Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp um, 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Fjármunirnir sem við náum þarna inn sem skatttekjum myndu duga vel til að halda því þannig að flestallir gætu fengið 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við erum ekkert að finna upp hjólið þar, eins og ég hef margoft sagt og ætla að segja einu sinni enn, því að 1988 þegar staðgreiðsla skatta var tekin upp þá var ellilífeyrir skattlaus og þá var meira að segja persónuafsláttur inni í til að setja upp í lífeyrissjóð. Þetta sýnir að sett hefur verið gífurleg skattheimta inn í kerfið. Ég set bara spurningarmerki við þetta. Lærum við ekkert? Við lentum í bankahruni, við lentum í gífurlegu fjármálahruni og þá kom skýrt fram hvað tapaðist af skattpeningum og hvað tapaðist úr lífeyrissjóðum. Ætlum við að stinga hausnum í sandinn og segja: Nei, við dælum bara peningunum áfram í þetta, leyfum lífeyrissjóðunum að fara með þessa peninga og gambla með þá á markaði, það er allt í lagi, það skeður ekki neitt? Við þurfum ekki að horfa nema til Úkraínu til þess að vita að það er draumur í dós að halda að kerfið virki algjörlega. Það þarf ekki nema eitthvert smotterí aftur til að láta þetta kerfi hrynja. Við vitum líka að í kerfinu eru gildrur sem hefur verið bent á, eins og kom fram hjá ráðherra sjálfum þegar hann benti á að fyrir hrun voru um 20% af því sem var í Kauphöllinni eignir lífeyrissjóðanna. En nú eru þær komnar í 50%. Við erum að stefna eiginlega í það að við verðum í mjög slæmum málum ef eitthvað skeður. En við getum lágmarkað skaðann með því að nýta þessa peninga. Við horfum líka á það að stór hluti af þessum fjármunum er það sem kynslóðir núna eru að safna í lífeyrissjóði og ég er sannfærður um að ef þeir sem eru að safna núna í lífeyrissjóði sæju það og vissu af því að inngreiðslan í lífeyrissjóði yrði skattlögð og komið þannig fyrir að það yrði notað til þess að útrýma fátækt, koma heilbrigðiskerfinu í lag, við værum ekki með fátækt fólk og börn á biðlistum eftir aðgerðum, væru þeir sammála þessu. Við værum ekki að skatta fátækt eða sárafátækt, við værum virkilega að taka til í samfélaginu og nýttum þessa peninga í það, eyrnamerktum þessa peninga í það. Þá værum við í mun betri málum. Ég er eiginlega sannfærður um það. Þetta sýnir auðvitað líka hversu gífurleg áhættan er, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á. Þessi ávöxtunarkrafa, 3,5%, setur svakalegan þrýsting á kerfið og gerir hlutina eiginlega líka að mörgu leyti verri vegna þess að það gerir meiri kröfu um áhættu til að ná ávöxtuninni. Það getur kannski þar af leiðandi valdið því, ég veit ekki, með aukinni ávöxtunarkröfu og með auknum gróða í kerfinu, að það verði meiri hætta á að eitthvað gefi sig og eitthvað tapist. Við værum svolítið græn ef við ímynduðum okkur það, ef við færum með alla þessa fjármuni út úr landinu, líka þá sem eru í landinu, og við tryðum því bara statt og stöðugt að við fengjum þessa fjármuni til baka, við fengjum til baka 6.000 milljarða. Það er ekki neitt sem tryggir það, ekki nokkur skapaður hlutur. Við höfum ekki hugmynd um það vegna þess að við vitum ekkert hvenær við ætlum að leysa þetta út. Við vitum ekkert hver staðan verður þá. Og síðan er það auðvitað, eins og hefur komið fram hérna, gjaldeyrisáhættan. Hún er til staðar. Svo er annað í þessu sem sýnir líka hvernig við virðumst vera komin á stað eins og maður fékk tilfinningu um fyrir hrunið, þegar það stendur hérna í frumvarpinu: „Í öðru lagi að breytt verði ákvæði um að afleiðusamningar (og aðrir fjármálagerningar) skuli vera innan við 10% heildareigna …“ Í bankahruninu kom þetta einmitt fram, um afleiðusamninga og stöðu gegn genginu og gjaldmiðlaáhættu og allt saman. Einhvern veginn virðumst við vera að sigla inn í svipað ástand sem gerir okkur að mörgu leyti berskjölduð ef annað hrun kemur og ég vona bara heitt og innilega að ég hafi rangt fyrir mér. En ég er sannfærður um það að ég hef rétt fyrir mér og að við eigum að nýta núna tækifærið og skattleggja þetta og fá skattpeningana til að nýta þá í dag vegna þess, eins og ég segi, að ef við nýtum þá í dag þá erum við að nýta þá að stærstum hluta fyrir það fólk sem hefur greitt í kerfið. Við erum þá alla vega að sjá til þess að peningarnir hafi nýst 100% og séu að gera góða hluti, en við erum ekki einhvers staðar að gambla með þá á markaði með þeirri áhættu sem fylgir og við höfum ekki hugmynd um hverju hún skilar í framtíðinni eða hvort hún skilar sér bara yfir höfuð einhvern tímann í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Ég verð nú að lýsa því yfir hér að mér þykir þetta vera skrýtin ræða hjá hv. þingmanni. Við erum að tala um lífeyriskerfi sem er í raun og veru búið þannig til að þetta eru tekjur dagsins í dag sem við fáum ekki greiddar fyrr en við erum orðin gömul. Þetta eru sem sagt frestaðar atvinnutekjur sem eru greiddar út eftir að við verðum 65, 67 eða sjötug, eftir atvikum eða hvernig sem því verður háttað. Hv. þingmaður nefndi að kerfið væri sirka 6.000 milljarðar - þetta eru margföld fjárlög. Ég held að inngreiðslur í lífeyrissjóði séu sirka 400 milljarðar á hverju ári eða alla vega að fjárfestingarþörf lífeyrissjóðanna sé einhver sú upphæð. Skatturinn af þessum 400 milljörðum gæti þá verið 150 milljarðar. Ég velti fyrir mér: Telur þingmaðurinn eðlilegt að rýra lífeyriskerfið sem nemur þeirri tölu, hver sem hún er, gagnvart þeim sem eiga eftir að ávinna sér lífeyrisréttindi á næstu 30–40 árum, skerða möguleika lífeyrissjóðanna til ávöxtunar allan þennan tíma, sem eru áratugir? Það veldur því að lífeyrissjóður þessara einstaklinga verður miklu minni en annars hefði orðið af því að hv. þingmaður ætlar að nýta hann í dag til að þjóna okkur vegna afglapa stjórnmálamanna á þessum tímapunkti. Er ekki nær að afla skatttekna með einhverjum öðrum hætti?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel það bara sjálfsagt vegna þess hvernig kerfi erum við með í dag? Hvernig virkar kerfið í dag? Hverjir eru ánægðir með kerfið í dag? Ég hugsa að þeir einu sem eru ánægðir með lífeyrissjóðskerfið í dag séu þeir sem eru ekki inni í almannatryggingakerfinu, sleppa við það og þurfa ekki einu sinni að koma nálægt því. Þeir sem eru verst settir eru hundóánægðir með kerfið í dag. Hvers vegna? Jú, vegna þess að eins og hv. þingmaður var að segja þá er nú þegar verið að skerða lífeyrissjóðsgreiðslur illilega. Lífeyrislaun framtíðarinnar, sagði hann. En hvað er gert við lífeyrislaun nútíðarinnar? Jú, þau eru skattlögð um 37% og skert um 45%. Hver ætlar að segja mér það að eftir 20, 30, 40 ár, að þau verði þá ekki skattlögð um 60% og skert um 70%? Það verður verk þeirrar ríkisstjórnar þegar þar að kemur. Það sem ég er að biðja um er að við séum að nýta peningana fyrir fólkið í landinu í dag. Ég er t.d. að tala um að nota fjárhæðina til að skatta ekki fátækt og sárafátækt fólk. Við getum t.d. séð til þess að 400.000 kr. séu skatta- og skerðingarlausar. Er það ofrausn? Við vitum að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sem hefur verið við völd dettur ekki í hug í eina mínútu að sjá til þess að fólk á lægstu bótum, sem er í fátækt, verði skattlaust. Það er verið að skattleggja fátækt. Það er enginn sem stefnir að því að hafa það ekki þannig.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr mig nokkurra spurninga. Hvort það sé ofrausn að fólk hafi í sig og á. Nei, ég er sammála hv. þingmanni um að þetta kerfi er ekki gott. Ég ætla að styðja hann í því að vinna að bótum á þessu kerfi. Ég er ósammála öllum þeim skerðingum sem viðgangast í þessu kerfi en hef áhyggjur af því ef það á að nýta lífeyrisgreiðslur framtíðarinnar til að þjóna hagsmunum okkar sem nú erum við að glíma við þetta kerfi sem er svo sannarlega ranglátt. Ég vil bara nefna hér að þjóðin er að eldast. Þeim fjölgar sem eru að verða gamlir og þeim fækkar sem eru á vinnumarkaði og það eru enn þá meiri líkur á að það muni gerast í framtíðinni að ríkið muni ekki gera það sem það þó er að gera í dag, að borga einhverjar grunnbætur. Það gæti alveg orðið niðurstaðan í framtíðinni að ríkið myndi hreinlega leggja af einhverjar grunnbætur og segja bara að lífeyriskerfið eigi að sjá um þetta. Maður hefur svo sem heyrt það á mörgum hér sem eru að ræða þetta að menn vilji helst losna við þessi tilfærslukerfi og grunnbætur og færa þetta yfir til lífeyrissjóðanna. Ég myndi hafa áhyggjur af því að ef það á að fara að taka fjármuni út úr lífeyriskerfinu, sem eru til ávöxtunar í marga áratugi, og skerða þannig rétt fólks í lífeyrissjóðum, að þessi hópur verður til framtíðar miklu verr staddur heldur en annars væri. Ég myndi aldrei undir nokkrum kringumstæðum styðja það að taka skattinn af lífeyrisgreiðslum fyrir fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir hans andsvar. Ég virði hans skoðanir en verð að vera algerlega og innilega ósammála honum. Það er hægt að eyrnamerkja þessa peninga. Ég er ekki að fara fram á annað en jafnvel bara það einfalda mál að þessir peningar séu nýttir fyrir þá sem eru að borga í kerfið og eiga þá. Eldri borgari í dag sem er með 300.000 kr. útborgaðar og fær ekki krónu annars staðar, hann fær 50.000–60.000 kr. skatt og á að reyna að lifa af einhverjum 250.000 kalli. Hvað er hann búinn að borga lengi í sjóðinn, 40 ár? Er þetta þakklætið? Af því hann var láglaunamaður, kannski á einhverjum 350.000–400.000 kr. launum, þá fær hann 100.000–150.000 út úr lífeyrissjóðum, 56%. Það er engin ofrausn. Þetta er fólkið sem er að lepja dauðann úr skel og kallar á að það séu gerðar einhverjar breytingar. Ríkisstjórnin gerir það ekki. Þess vegna er ég a.m.k. að reyna að finna fjármuni til þess, fjármuni sem þetta fólk á líka. Og af hverju á að vera að „gambla“ með skattpening þess á markaði? Af hverju þarf lífeyrissjóðurinn allt í einu 100%? Dugir honum ekki 70% af því sem hann er að fá inn? Er þá áhættan ekki minni? Það er ekki eins og það sé verið að taka frá lífeyrissjóðunum í sjálfu sér vegna þess að ef það er skattað inn þá segir það okkur líka að það verði ekki skattað aftur, þá verður að tryggja að það verði ekki tvískattað. Ég er bara að reyna að finna lausn á því að fólkið í dag sem á liggur við ekkert í lífeyrissjóðskerfinu og lifir í fátækt, hreinlega þeir verst settu sem eru í þessu kerfi, eigi þó alla vega möguleika á að lifa með reisn núna í dag.

Forseti. Mér finnst þetta áhugaverð tillaga hjá hv. þingmanni en stærðfræðin í henni gengur ekki alveg upp. Ef við lítum þannig á það að lífeyrissjóðakerfið haldist núvirt til framtíðar, sem við vonumst eftir a.m.k., þá er það sama upphæð sem er tekin í skatt fyrir og eftir. Það er engin breyting, það er nákvæmlega sama upphæð sem er tekin fram og til baka. Ef við hins vegar gerum ráð fyrir því að lífeyrissjóðakerfið sé að skila ávöxtun þá er alltaf betra að ávaxta stærri upphæð, það skilar okkur betri lífeyrisréttindum seinna. Ef hins vegar staðan er sú að lífeyrissjóðakerfið nær ekki að ávaxta sig þá erum við bara algerlega í djúpum, óháð því hvort við tökum skattinn fyrir eða eftir. Þá ættum við ekki að vera með svona uppsöfnunarkerfi heldur einmitt gegnumstreymiskerfi sem er stöðugt núvirt. Þannig að áhættan í þessu er sú að ef við tökum skattinn fyrir fram núna þá erum við að rýra í rauninni ávöxtunina seinna á ævinni, fá minni lífeyrisréttindi á þeim tíma. Þá hefur fólk það enn verr en það hefur núna. Þannig að það er ekki lausnin við lífeyrisvandanum eins og hann er í dag, alls ekki. Með því að gera þetta eins og hv. þingmaður leggur til þá erum við bara að gera vandann enn þá verri seinna meir af því að við höfum ekki náð að ávaxta hærri upphæð heldur en við byrjuðum með. Ég átta mig því ekki á því hvernig Flokkur fólksins nær að láta þetta ganga upp, að við séum að fá einhverjar meiri tekjur til þessa hóps núna á annan hátt en að fórna framtíðarkynslóðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanni fyrir andsvarið. Maður verður að líta á þetta frá tveimur hliðum. Það er ekkert tryggt í framtíðinni, við þekkjum það. Við höfum bankahrunið sem viðmið. Þar töpuðust, uppreiknað í dag, örugglega yfir 1.000 milljarðar, bara í skatttekjum. Það er enginn sem segir að það muni ekki ske í framtíðinni en það ætti alla vegana að miða við að við skattleggjum í nútíðinni, þá eru þeir skattpeningar alla vega öruggir, þeir tapast ekki. En því miður má alveg reikna með því að ákveðinn lífeyrir tapist frá lífeyrissjóðunum. En við erum að tala um að ef það er búið skattleggja þetta einu sinni þá sé það ekki skattlagt aftur. Við getum aldrei ráðið því hvort ávöxtunin verður hærri eða lægri og það gildir þá nákvæmlega sama í framtíðinni. Það verður enginn munur í sjálfu sér. Ég get ekki séð að það verði neinn munur í framtíðinni hvort það er góð eða slæm ávöxtun. Við getum ekki spáð fyrir um það. Ég tala nú ekki um þegar við erum komin með allar áhættuþætti inn í; stríð í heiminum, gjaldmiðla, orkukreppu og ég veit ekki hvað sem getur sett strik í reikninginn. Þá erum við alltaf að gambla á markaði. Markaðurinn er áhættufjárfesting. Hann er hálfgert spilavíti, það er bara staðreynd. Og við erum þarna með skattpeninga sem við gætum nýtt núna fyrir fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar í dag, vegna þess að við lifum í nútímanum. Við vitum ekkert hvernig framtíðin verður en við vitum hvernig nútíminn er og við vitum hvað við þurfum að gera í nútíðinni til að fólk geti lifað með reisn.

Forseti. Þetta breytir samt málinu ekki neitt. Með því að taka skattinn þarna af á undan þá erum við einungis að auka á sama vandamál seinna meir. Það er einfaldlega tilfærsla frá lífeyrisréttindum seinna yfir á lífeyrisréttindi núna. Lausnina er að finna annars staðar, hlýtur að vera annars staðar, því að rökin gilda hvort sem þú, eins hv. þingmaður sagði, tekur skattinn núna eða eftir á, það er áfram áhætta á markaði með þá fjármuni sem eru þá með eða án skatts. Það breytir engu um röksemdafærslu hv. þingmanns hvort skatturinn er tekinn fyrir fram eða á eftir. Ef hann segir að áhættan sé á þann veg að það sé óásættanlegt að fara með þá áhættu á markað þá ættum við bara að sleppa því yfirleitt og vera með algjört gegnumstreymiskerfi. Þannig að spurningin er: Erum við að ávaxta þessa fjármuni til lengri tíma? Það er hægt að taka eitt og eitt dæmi um bankahrun hér og WOW-fall þar og faraldur en yfir lengri tíma, hvert erum við að fara? Erum við að tapa eða erum við að hagnast? Eru lífeyrisréttindi að aukast eða eru þau að minnka? Það er stóra spurningin. Ef þau eru þannig, og við erum bara almennt þannig í heiminum að ávöxtun á svona fyrirkomulagi er að lækka, þá eigum við að taka þetta uppsafnaða lífeyriskerfi algjörlega burt. Þá er það bara glatað. Þá var spurningin aldrei um það hvort við tökum skattinn fyrir eða eftir þegar við setjum inn í sjóðinn. En ef þau eru hins vegar að aukast þá er alltaf betra að taka eftir á. Það þýðir meiri lífeyrisréttindi og meiri tekjur fyrir ríkissjóð út af því að skatturinn var ávaxtaður líka. Lausnin á vandanum í dag er ekki að taka hagnaðinn úr lífeyriskerfinu seinna. Ef lífeyriskerfið er þannig að það er að tapa 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið og verð bara að segja að ég er innilega ósammála honum. Í sjálfu sér getum við haft ýmis rök fyrir því hvernig við gerum hlutina en við erum að tala um að nýta peningana strax. Við erum að taka ákveðna upphæð og ætlum síðan að eyrnamerkja hana fyrir ákveðinn hóp  Varðandi ávöxtunina, hvort þú ert með 100 milljarða í ávöxtun eða 70 milljarða í ávöxtun - það er bara sama málið 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða Frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997 (gjaldmiðlaáhætta og upplýsingagjöf til sjóðfélaga). Það lætur lítið yfir sér, þetta eru fimm greinar sem við erum að fjalla um, en þær eru veigamiklar og geta haft talsverðar breytingar í för með sér. Við erum auðvitað í grunninn alltaf að velta fyrir okkur hvernig lífeyriskerfi við viljum hafa. Á ríkið að sjá um að borga lífeyri eða á launþeginn að safna upp í sérstakan sjóð? Við höfum valið það kerfi að launþeginn safni í sérstakan sjóð með framlagi af vinnu sinni, með framlagi frá atvinnurekanda, og þannig er búinn til höfuðstóll sem verður svo greiddur út á einhverjum tíma sem getur verið mislangur eftir því hversu lengi viðkomandi lifir. Kerfið okkar er þannig að við búum til skuldbindingu í lífeyrissjóðnum þannig að ef ég fer á lífeyri 67 ára þá þarf lífeyrissjóðurinn að borga mér þangað til ég hrekk upp af, hvort sem það verður þegar ég er 69 ára eða 109 ára. Lífeyrissjóðurinn ber þessa skuldbindingu gagnvart mér til æviloka. En minn lífeyrissjóður hefur líka tekið að sér ýmsar aðrar skuldbindingar. Hann hefur tekið að sér m.a. að borga konunni minni ekknabætur og ef ég er svo fjörugur að ég eignast börn fram á gamalsaldur þá er greiddur út sérstakur barnalífeyrir. Síðast en ekki síst er samtrygging í þessu kerfi okkar sem snýr að örorkubyrði lífeyrissjóðanna, sem er talsverð. Það var auðvitað ákveðið á sínum tíma þegar lífeyrissjóðir urðu til í gegnum kjarasamninga að í þeim ætti að vera samtrygging þannig að við værum að verja hvert annað fyrir áföllum. Það hlutverk lífeyrissjóðanna er ekkert oft til umræðu. Þessi samtrygging sem er í lífeyrissjóðunum hefur virkað vel fyrir marga. Okkur getur greint á um hversu háa upphæð lífeyrissjóðirnir eru að greiða en þeir eru oft skammaður fyrir skerðingarnar frá ríkinu, því miður. Þær eru oft, eins og margir hafa nefnt, bara 100%. Þannig eru lífeyrissjóðirnir gerðir að blóraböggli vegna lélegrar þátttöku ríkisins í greiðslu bæði örorkulífeyris og ellilífeyris. Lífeyrissjóðakerfið okkar er alltaf að stækka og stækka og eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi hér gætum við verið að horfa á kerfi sem verður að vaxa fram á sjötta tug þessarar aldar, allt til 2050, 2060. Allan þennan tíma mun kerfið vaxa af því að það eru fleiri að borga inn í kerfið heldur en eru að taka út úr því. Þjóðin hefur verið tiltölulega ung en hún er að eldast og skuldbindingar lífeyrissjóða til lengri tíma munu bara vaxa og vaxa. Á einhverjum tímapunkti, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, verða færri að borga inn í þá heldur en eru að taka út úr þeim. Þá skiptir máli að við höfum farið vel með fjármunina og ávaxtað okkar pund. Það skiptir máli. Þetta frumvarp er væntanlega fram komið vegna þess að lífeyrissjóðir hafa óskað eftir því að hafa fleiri ávöxtunarmöguleika, fleiri kosti til að ávaxta peningana. Við vitum hversu fyrirferðarmiklir lífeyrissjóðirnir eru orðnir á innlendum markaði þegar eignir þeirra eru orðnar meiri en 6.000 milljarðar. Það eru margföld fjárlög íslenska ríkisins. Væntanlega eru upphæðin orðin meira en 6.000 milljarðar og fjárfestingarþörf þeirra er metin á vel yfir 400 milljarða á hverju ári sem lífeyrissjóðirnir þurfa að koma í vinnu til þess að geta staðið við þær skuldbindingar sem þeir hafa. Miðað við áætlaða útreikninga þurfa þeir 2,5% ávöxtun a.m.k. á hverju ári til þess að geta staðið við skuldbindingar sínar. Væntanlega þarf ávöxtunin að vera meiri vegna hækkandi lífaldurs þjóðarinnar. Sú staða blasir við. Vegna þess að þjóðin er að eldast þarf ávöxtun lífeyrissjóðanna að verða meiri eða þá að fólk fari seinna á lífeyri, sem hefur verið til umræðu lengi. Það eru ýmsar áskoranir sem lífeyrissjóðir standa frammi fyrir og þurfa að vinna með. Lífeyrissjóðirnir, til þess að vera ekki of fyrirferðarmiklir á innlendum markaði, hafa óskað eftir því að fá að fara út með meira en bara helminginn af því sem þeir eru með í höndunum hverju sinni. Þetta frumvarp er leið til að bregðast við því ákalli lífeyrissjóðanna að hafa fleiri ávöxtunarmöguleika. Í lok þess tíma sem hér um ræðir í þessu frumvarpi, sem er til 2036, sjáum við að lífeyrissjóðirnir geta ávaxtað sitt pund upp á 65% erlendis. Krafa lífeyrissjóðanna sjálfra var ekki að þeir fengju 1% á ári til 2036 heldur að þetta yrði gert þannig að þeir fengju 2–3% og þetta yrði búið til á kannski fimm til tíu árum í mesta lagi, en við því var ekki orðið. En það var þó komið til móts við lífeyrissjóðina þannig að það væri ekki bara 1% allan tímann heldur er verið að tala um 1,5% fyrstu árin sem síðan breytist og fer niður fyrir 1% seinni hlutann. Þetta er bara hið ágætasta mál í sjálfu sér þó að einhverjir hafi viljað ganga lengra. Það er ágætt mál að lífeyrissjóðirnir fái möguleika til aukinna fjárfestinga erlendis. Það er annað sem mig langar að nefna hér er gjaldmiðlaáhættan sem er nefnd í þessu öllu saman. Það eru allir skíthræddir við lífeyrissjóðina af því að þeir geta með framferði sínu bæði styrkt krónuna og líka fellt hana. Við erum með þennan gjaldmiðil og það er auðvelt að hringla með hann og lífeyrissjóðirnir vegna sterkrar stöðu sinnar geta svo sannarlega gert það. Og þetta hefur verið þannig að ef lífeyrissjóður er búinn að fjárfesta upp í 50% og svo verður gengisfelling þá þarf hann að selja. Og ef ávöxtun lífeyrissjóðsins erlendis er betri en menn reiknuðu með þá þarf hann líka að selja. Lífeyrissjóðirnir hafa aldrei þorað að nýta sér þessa möguleika sem boðið er upp á, að fjárfesta allt að 50% erlendis, heldur hafa þeir verið fyrir neðan þetta mark. Þeir sem hæst hafa farið, hafa farið upp í sirka 45% af því að ef þeir færu upp í 50% markið væru þeir alltaf í þeirri stöðu, vegna breytinga á gengi krónunnar eða hækkandi hlutabréfaverðs í útlöndum, að vera neyddir til að selja. Þetta er eitthvað sem er verið að skoða í þessu frumvarpi en þó ekki eins og lífeyrissjóðirnir hefðu kosið. Lífeyrissjóðirnir telja að það hefði mátt gera þetta með öðrum hætti. Ef lífeyrissjóðirnir eru komnir upp í markið, 65%, og svo gerist eitthvað og krónan fellur, þá mega þeir heldur ekki kaupa á þeim tímapunkti. Það getur gert það að verkum að lífeyrissjóðirnir missa af góðum fjárfestingartækifærum af því að krónan hefur fallið eða af því að ávöxtun lífeyrissjóðanna var svo góð á hlutabréfunum. Það þarf bara að stoppa fjárfestingar sem gætu verið góðar. Lífeyrissjóðirnir bentu á þetta m.a. í umsögnum í fyrra. Þetta er málsliður í frumvarpinu sem hljóðar svona: „Meðan svo stendur á er lífeyrissjóði óheimilt að auka við gjaldmiðlaáhættu sína skv. 1. og 2. mgr. 36. gr. d með kaupum á eignum í öðrum gjaldmiðli en skuldbindingar hans eru í þar til leyfilegum mörkum um gjaldmiðlaáhættu er náð.“ Þarna er alltaf verið að hugsa um gjaldmiðlaáhættu. Það er alltaf verið að hugsa um krónuna. Landssamtök lífeyrissjóða sögðu í áliti sínu: „Æskilegt væri að í skýringum með breytingunni kæmi fram að markmið hennar sé að tryggja lífeyrissjóði, sem almennt er með skuldbindingar í íslenskum krónunum, fullt svigrúm til að eiga áfram viðskipti með erlendar eignir í eignasafninu.“ Það skiptir auðvitað lífeyrissjóði máli að þeir fái á hverjum tímapunkti að meta hver sé hagstæðasta fjárfesting sem þeir geta farið í. Það finnst mér eitthvað sem þurfi að taka tillit til, það megi ekki stoppa lífeyrissjóðina bara vegna þess að það gæti falist í því einhver gengisáhætta. Þá er verið að nota lífeyrissjóðum í öðrum tilgangi en þeim að bæta lífeyrisréttindi fólks til lengri tíma. Ég held, virðulegur forseti, að við verðum að horfa á stöðu lífeyrissjóðanna hér innan lands sem er rosalega bólgin. Einhvern tíma heyrði maður nú slagorðið „Hverjir eiga Ísland?“ Ég held að lífeyrissjóðirnir eigi orðið stóran hluta af Íslandi vegna þess að við erum með þetta söfnunarkerfi sem gerir að verkum að lífeyrissjóðirnir hafa þurft að koma fjármagni í vinnu og það hefur ekki verið gert nema með fjárfestingum, annaðhvort í skuldabréfum eða hlutabréfum eða með því að kaupa aðrar eignir þannig að fyrirferð lífeyrissjóðanna innan lands hefur verið mikil og í mörgum tilfellum haft neikvæð áhrif á aðra sem hafa verið t.d. í fjárfestingum. Lífeyrissjóðirnir eru sterkir og hæstv. ráðherra nefndi einmitt ruðningsáhrif, orð sem stundum notað í orðræðu um það að hinn stóri getur rutt hinum minni frá. Þannig hafa t.d. stór og sterk fyrirtæki rutt smáfyrirtækjum í burtu vegna þessara ruðningsáhrifa. Þau hafa haft mikil áhrif á markaði og þannig hafa lífeyrissjóðirnir verið. Þeir hafa verið stóri bróðir á markaði. Þeir eiga stóran hluta af íslenskum hlutabréfamarkaði. Þetta hefur stundum haft áhrif á möguleika t.d. almennings til að fjárfesta í hlutabréfum og gert það að verkum að hlutabréf hafa kannski hækkað meira en góðu hófi gegnir vegna háttsemi lífeyrissjóðanna á markaði, sem er auðvitað bara eðlileg vegna fjárfestingarskyldu þeirra, þeir þurfa að fara í fjárfestingar. Þetta þarf allt að skoða og þess vegna óskuðu lífeyrissjóðirnir eftir því að þetta myndi gerast örar og hraðar til að þeir gætu farið að nýta peningana á stærra sviði heldur en á íslensku sviði. Ég skil óskir lífeyrissjóðanna. En ég held, eftir allt sem sagt hefur verið, að ég sé að verða kominn á þá skoðun að styðja þetta frumvarp þó að það gangi ekki eins langt eins og ég hefði kosið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans ræðu. Við tókumst aðeins á um andstæðar skoðanir okkar á lífeyriskerfinu og ég heyri að hv. þingmaður styður þetta kerfi vel og innilega. Því langar mig að spyrja hann, vegna þess að við vorum að tala um ávöxtun og alls konar hluti: Núna eru nærri 30 lífeyrissjóðir í landinu með tilheyrandi stjórnum og kostnaði, finnst honum eðlilegt eða væri ekki eðlilegra að það væru færri lífeyrissjóðir og minni kostnaður í kringum þá? Nú fara margir lífeyrissjóðir á erlenda markaði og það hefur alltaf verið svolítill huliðshjálmur yfir kostnaði lífeyrissjóðanna við erlendan eignarhlut þeirra, ógagnsæi varðandi hversu mikill þessi kostnaður er. Hann virðist vera settur þannig fram að það er eiginlega vonlaust að átta sig á því hver fær kostnaðinn, hvernig viðkomandi er valinn og hversu mikill kostnaðurinn við þetta er. Finnst honum þetta eðlileg vinnubrögð og finnst honum ekki kominn tími til að allt er varðar kostnað lífeyrissjóða sé gagnsætt og uppi á borðum, þannig að það fari ekki á milli mála þegar verið er að gambla á markaði erlendis með eignir almennings og að þeir sem eru í sjóðunum hafi fyrir framan sig á ársfundi lífeyrissjóða nákvæma útlistun á því hver kostnaðurinn er fyrir viðkomandi lífeyrissjóð, á allri umsýslu sjóðanna? Og finnst honum eðlilegt að þessum kostnaði sé skipt niður á svona marga lífeyrissjóði?

Virðulegur forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum í grunninn ekkert ósammála um lífeyriskerfið. Við viljum báðir hafa sterkt lífeyriskerfi sem getur þjónað þeim sem það á að þjóna. Okkur getur greint á um tiltekin atriði en ég held að í grunninn séum við nokkuð sammála um hlutverk og tilgang lífeyriskerfis. Varðandi fjölda lífeyrissjóða þá verðum við líka í grunninn að gera okkur grein fyrir hvaðan við komum. Lífeyrissjóðir voru stofnaðir af vinnandi fólki á sínum tíma, í gegnum stéttarfélög og kjarasamninga. Lífeyrissjóðir voru starfsgreinaskiptir, verslunarmenn bjuggu til Lífeyrissjóð verzlunarmanna, eða svæðisskiptir. Það var til eitthvað sem hét Lífeyrissjóður Suðurnesja sem var stofnaður af verka- og iðnaðarmönnum á Suðurnesjum og gekk síðan inn í stærri sjóð sem heitir Festa lífeyrissjóður. Hreyfingin hefur verið að búa til þetta lífeyriskerfi smátt og smátt. Ég held að við séum ekkert komin á leiðarenda í þeirri þróun að sameina lífeyrissjóði, ekki frekar en að sameina stéttarfélög eða sveitarfélögin. Við erum á þessari vegferð, að sameina lífeyrissjóði. Þeir hafa sameinast. Ég ætla ekki að tjá mig endilega um það hvort þeir séu of margir en ég held það gæti verið ákveðið hagræði í að sameina fleiri lífeyrissjóði. Þeir eru margir hverjir orðnir ansi stórir en það eru svona starfsgreinasjóðir sem hafa ekki haft bolmagn til að þjóna félagsmönnum sínum. Varðandi kostnaðinn þá held ég að ég hafi aldrei farið á ársfund lífeyrissjóðs. Ég hef aldrei fengið boð um það og aldrei verið fulltrúi þar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og verð bara að benda öllum á það að þeir sem borga í lífeyrissjóði eiga rétt á að mæta á ársfund viðkomandi lífeyrissjóðs. Það eru allir velkomnir þangað. Því miður er staðreyndin sú að ákveðinn kostnaður, t.d. umsýslukostnaður lífeyrissjóða erlendis, er bara ekki gagnsær. Hann er hvergi uppgefinn. Ég hef aldrei fengið að sjá hverjir eru að sýsla með þetta, hverjir borga og hvernig þetta er. Ég veit að það hefur verið reynt að finna út úr þessu sem sýnir bara ógagnsæið. Við vorum líka að tala um að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði og þá var bent á að það myndi hafa áhrif á ávöxtun framtíðar og þar af leiðandi skerða getu kerfisins til að borga lífeyri og annað. En hvað segir hæstv. hv. þingmaður um þetta: Nú höfum við orðið vitni að því að lífeyrissjóðakerfið gengur vel, góð ávöxtun og nú ætla þeir að borga viðkomandi einstaklingi 10.000 kr. aukalega á mánuði af því svo vel hefur gengið. Ef viðkomandi er inni í almannatryggingakerfinu þá borgar hann skatt af þessu og síðan skerðingar. Því má viðkomandi þakka fyrir að fá 3.000 kr. af þessum 10.000 kr. En ef þessi einstaklingur er fyrir utan almannatryggingakerfið, hálaunamaður sem þarf ekki að vera inni hjá Tryggingastofnun ríkisins, og fær líka þennan 10.000 kall þá skilar það honum ekki undir 5.500 kr. Finnst hv. þingmanni þetta sanngjarnt? Talað er um að það sé svo mikilvægt að fá þessa ávöxtun erlendis, en hún skilar sér ekkert í vasa þeirra sem þurfa á að halda heldur að stærstum hluta í ríkissjóð. Finnst honum það í lagi?

Virðulegur forseti. Ég styð hv. þingmann í að berjast gegn miklum skerðingum í þessu kerfi. Mér þykja þær vera ótækar. Ég hef lýst því yfir innan Viðreisnar að ég standi fyrir og vilji berjast fyrir því að skerðingar í tilfærslukerfum verði a.m.k. minnkaðar. Þær eru að mínu mati fáránlegar. Ég er bara þeirrar skoðunar að ég tel ekki rétt að við fjármögnum greiðslur til ellilífeyrisþega eða öryrkja dagsins í dag með greiðslum sem eiga vera til staðar fyrir ellilífeyrisþega og öryrkja framtíðarinnar. Eins og ég benti á hér áðan er eldra fólki að fjölga og þeim sem standa undir greiðslum inn í tilfærslukerfin, þeim sem greiða skatta í framtíðinni, mun fækka. Ef við ætlum að taka af og nýta skattana fyrir fram sem eiga að greiðast kannski eftir 40 ár, þá verður ríkissjóður í enn verri stöðu til að mæta þeim kröfum að standa við tilfærslukerfin sem þá verða til staðar. Ég er ekki til í að styðja slíkar tillögur en ég styð hv. þingmann svo sannarlega í þeirri baráttu sinni sem hann hefur háð alveg frá því ég kynntist honum. Það eru nokkrir áratugir síðan. Þegar ég kynntist honum innan verkalýðshreyfingarinnar þá hélt hann þessar sömu ræður. Hann er staðfastur í þeirri vegferð sinni að bæta þetta og ég styð hann í því.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeim skrefum sem hér eru lögð til til að rýmka heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga erlendis og auka þannig möguleika þeirra til áhættudreifingar. Fyrir lítið, opið hagkerfi eins og Ísland er alþjóðleg eignadreifing algjör frumforsenda þess að hægt sé að hámarka arðsemina af eignum sjóðfélaga og þar með í raun forsenda þess að sjóðsöfnunarkerfið skili þeim árangri sem við ætlumst til af því. Hér er verið að liðka fyrir áhættudreifingu og það er gert af ákveðinni varfærni. Hugsanlega hefði mátt ganga lengra en hér er verið að hækka heimildirnar í áföngum með tilliti til greiðslujöfnuðar og þá til að raska ekki efnahagslegum stöðugleika. Ég held að það sé skynsamleg nálgun sem hér er farin. Það er líka fagnaðarefni að verið sé að gera það heimilt að birta yfirlit og upplýsingar til sjóðfélaga rafrænt í stað pappírssendinga. Ég held að fáir muni sakna þess að fá þetta inn um lúguna og að þetta sé bara löngu tímabær breyting. Ég flutti ítarlega ræðu um þetta mál þann 23. maí síðastliðinn þegar hæstv. fjármálaráðherra flutti það í fyrsta sinn og ég stend við og vísa til þeirra sjónarmiða sem þar komu fram. Ég vil hins vegar nota tækifærið núna, vegna þess að við erum að ræða hér sjóðsöfnunarkerfi lífeyrisréttinda, til að minnast aðeins á það sem ég held að sé kannski mest óánægja með í þessu kerfi og það er samspil kerfisins við greiðslur almannatrygginga og við skattkerfið. Þetta samspil hefur þær afleiðingar að aukin uppsöfnun réttinda í lífeyrissjóðum hefur í mjög ríkum mæli verið nýtt fyrst og fremst til þess að spara ríkinu útgjöld til lífeyrisgreiðslna almannatrygginga, þ.e. frá Tryggingastofnun ríkisins, og þá á kostnað þess að þessi uppsöfnun nýtist sem raunverulegur ábati fyrir sjóðfélaga. Hér felst í mínum huga óréttlætið fyrst og fremst í því hvað greiðslur almannatrygginga byrja að skerðast neðarlega í tekjustiganum. Við erum að tala um frítekjumark upp á 25.000 kr. og allar lífeyrissjóðstekjur umfram þessar 25.000 kr. koma til skerðingar á greiðslum frá Tryggingastofnun. Og hvað þýðir þetta? Tökum bara dæmi um eldri konu sem hefur alið, segjum þrjú, fjögur börn, borið hitann og þungann af heimilishaldinu eins og oft er og var hjá þessari kynslóð og unnið svo slítandi störf þess á milli á allt of lágum launum. Segjum að þessi kona hafi náð að safna sér réttindum upp á 150.000 kr. Ég held að það sé reyndar akkúrat miðgildi lífeyrissjóðstekna hjá konum, ef ég man rétt, eftir að hafa skoðað mælaborð Tryggingastofnunar. 150.000 kr. og nú fer konan á eftirlaun með þessi réttindi úr lífeyrissjóði. Þá situr aðeins þriðjungur eftir af þessum lífeyrissparnaði sem auknar ráðstöfunartekjur í hverjum mánuði, 50.000 kr. 100.000 kr. renna til ríkisins vegna skatta og skerðinga. Hér er ég sem sagt að lýsa jaðarskattbyrðinni. Þetta er 67% jaðarskattbyrði. Og ábatinn af þessari lífeyrissjóðsöfnun er sem sagt étinn upp með þessum hætti í formi skatta og skerðinga. Ég held að þetta stríði gegn réttlætisvitund fólksins í landinu og ég er sannfærður um að við verðum að gera gangskör að því að hífa upp þetta frítekjumark vegna lífeyristekna. Það er aðgerð sem myndi skila hlutfallslega mestum ábata til tekjulægra eftirlaunafólks og fela í sér lækkun á jaðarskattbyrði þessara hópa. En þetta er nú svona útúrdúr og snertir kannski ekki beint það frumvarp sem hér er til umræðu en þetta snertir þó lífeyrissjóðakerfið okkar og samspil þess við annars vegar skattkerfið og hins vegar lög um almannatryggingar. Ég vil benda á að lífeyrissjóðirnir sjálfir, Landssamtök lífeyrissjóða, gera sérstaka athugasemd við þessa miklu jaðarskattbyrði sjóðfélaga, nú síðast í umsögn um fjárlagabandorm ríkisstjórnarinnar vegna ársins 2023. Þar er talað um háværar raddir sjóðfélaga sem telja að hér ríki hrópandi óréttlæti sem taka verði af. Þetta er tilfinning fólks. Það er bara mjög almenn óánægja með þetta meðal eldra fólks og það er eitthvað sem við getum ekki horft fram hjá, þ.e. ef við viljum viðhalda hér góðri sátt og skapa fyrirkomulag eftirlauna sem er sátt um. Að því sögðu þá styð ég eindregið, eins og kom fram í upphafi ræðu minnar, þær breytingar sem eru lagðar til í þessu frumvarpi og ég vona bara að málið fái vandaða og góða umfjöllun í þinginu á næstu mánuðum svo það geti orðið að lögum sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um margt mjög gott frumvarp sem eykur heimildir lífeyrissjóða til að fjárfesta erlendis. Ég er með nokkrar athugasemdir sem mig langar að reifa hér. Hér er verið að auka heimildir eða við getum sagt frekar að lágmark eigna lífeyrissjóða í innlendum gjaldmiðli sé lækkað úr 50% í 35% í nokkrum skrefum. Þetta er mikilvægt skref. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt skref, að það sé verið að auka heimildir. Það er vissulega tekið hinum megin frá, sem sagt að eign lífeyrissjóða að lágmarki í innlendum gjaldmiðli sé lækkuð úr 50% í 35%. Það þýðir að verið sé að hækka erlenda eign þeirra, eignir í erlendum gjaldmiðli, úr 50% í 65%, þ.e. um 15%. Ég veit að það er búið að rannsaka þetta og fræðimenn búnir að fjalla um þetta hérna og það á að fara að gera þetta í skrefum. Ég hef litið svo á, og ég tel þetta mikilvægt atriði, að það felist áhætta í því hve mikið lífeyrissjóðir eru að fjárfesta innan lands. Mér finnst vanta inn í þetta frumvarp, sem er að mörgu leyti mjög gott, að það sé fjallað nægilega þar um áhættu íslenskra lífeyrissjóða af því að vera hérna í þessu pínulitla hagkerfi með þessar gríðarlegu fúlgur fjár til fjárfestinga einungis á Íslandi, sem er 50% af eignum þeirra. Sú hætta er ekki nægilega vel reifuð í frumvarpinu. Mér finnst að það ætti að nálgast þetta mál meira þannig, þ.e. mikilvægi þess að lífeyrissjóðir fari út fyrir landsteinana og ávaxti pund sitt til að dreifa áhættunni. Þetta er grundvallaratriði. Ísland er lítið hagkerfi og með lítinn gjaldmiðil, einn minnsta gjaldmiðil í heimi, og við í okkar litla hagkerfi getum ekki haft svona risastóra aðila til að fjárfesta í hagkerfinu. Við þurfum að hafa dreifða samsetningu fjárfesta og við sjáum líka að það eru kvótaeigendur og lífeyrissjóðirnir sem eru stærstu fjárfestarnir og þeir fyrrnefndu eru jafnvel að kaupa í hinum ýmsum greinum og ryðja öðrum aðilum út. Það er mjög mikilvægt að við höfum fjölbreytta samsetningu af fjárfestum og að ekki sé verið að keyra upp eignaverð að óþörfu vegna þess að lífeyrissjóðirnir hafa ekki möguleika á að fjárfesta erlendis. Þetta er grundvallaratriði. Varðandi gjaldmiðilinn þá tel ég mjög mikilvægt að við höldum okkar gjaldmiðli, bara út af sveiflujöfnun og sjálfstæði þjóðarinnar og sjálfstæði hagkerfisins, að við séum með sjálfstæðan gjaldmiðil. Hann hefur vissulega verið óstöðugur en við erum vonandi að komast út úr því. Við vorum á opnum fundi með seðlabankastjóra í gær í efnahags- og viðskiptanefnd, sem ég sat í fjarveru aðalmanns míns flokks. Þá greinilega vísaði hann til sögunnar, verðbólgusögunnar, Seðlabanki Íslands í dag ætlar að koma í veg fyrir að við munum lifa verðbólgutíma eins og þá sem við lifðum á níunda áratug síðustu aldar, svo dæmi sé nefnt. Hann tók líka dæmi, minntist á það varðandi verðbólgu, svo að ég komi inn á það líka, að í dag er verðbólgan í Eystrasaltsríkjunum 20%. Hún er miklu lægri hér. Eystrasaltsríkin búa við evruna, það er 20% verðbólga þar. Ef þau ætla að skera niður geta þau ekki farið í gengisfellingu, þau þurfa að fara í innri gengisfellingu, þ.e. lækka laun og kostnað innan lands, alveg sama og þau gerðu eftir hrun. Það var mjög sársaukafullt eftir hrun, það voru þúsundir manna, tugþúsundir manna, sem fluttu frá þessum ríkjum af því að þau þurftu að lækka laun ríkisstarfsmanna og lækka útgjöld ríkissjóðs til að geta haldið í við evruna. Þau gátu ekki fellt gengið þannig að þau gerðu samfélagið fátækara með einu pennastriki, eins og gengisfelling er raunverulega. Ég er búinn að fjalla um áhættuna af því að hafa svona mikið af eignum lífeyrissjóðs erlendis og ég vil benda á hvað þetta varðar að þegar við erum að tala um að leyfa þeim að fara að fjárfesta, auka um 15% í nokkrum skrefum, þá er t.d. norski olíusjóðurinn - ég veit að það er gjörólíkur sjóður hvað varðar tekjur, sjóðurinn kemur af olíuauðlind Norðmanna en auðlind okkar er líka - við geymum mikinn auð í lífeyrissjóðunum. Hvað heitir norski olíusjóðurinn á norsku? Jú, hann heitir Statens pensjonsfond. Hvað heitir hann á ensku? Hann heitir, með leyfi forseta: Government pension fund global. Þeir nota norska olíusjóðinn, hann má einungis fjárfesta erlendis, hann má ekki fjárfesta í Noregi svo að hann ryðji ekki öðrum atvinnugreinum út, af því að ef norski sjóðurinn færi að fjárfesta innan lands myndi gengi norsku krónunnar rjúka upp úr öllu valdi og norskur iðnaður væri ekki samkeppnisfær og allar fjárfestingar myndu hækka upp úr öllu valdi. Ef ég tek þennan samanburð varðandi Ísland, að lífeyrissjóðir séu að fara að fjárfesta erlendis, þá tel ég mjög mikilvægt að það mætti jafnvel vera hærra hlutfall sem þeir fjárfesti erlendis. Í frumvarpinu er mjög mikið fjallað um gjaldeyrisáhættuna. Jú, það er gjaldeyrisáhætta af því að vera með tekjur í erlendum gjaldmiðli af hinum erlendu fjárfestingum en útgjöld einungis í íslenskum krónum. Það skilja allir. Útgjöld lífeyrissjóðanna, lífeyrisréttindi, eru greidd út í íslenskum krónum. En ef við skoðum síðan varðandi þessa gjaldeyrisáhættu sem fær mikið rými í umfjöllun frumvarpsins - er mikil gjaldeyrisáhætta að því að eiga eignir í dollurum t.d.? Tökum bara dollarann sem dæmi. Dollarinn er heimsgjaldmiðillinn. Þetta er „reserve currency“, þetta er sem sagt gjaldeyrisforðagjaldmiðillinn. Flest hrávara og vara í heiminum er greidd og verðlögð í dollurum, gríðarlega djúpur markaður. Það er minnsta mál í heimi að selja dollara og kaupa krónur. Það er alltaf hægt að gera það. En það er hins vegar spurning um verðið á gjaldmiðlinum, dollara og öðru slíku, þannig að gjaldeyrisáhættan er raunverulega þessi: Ef íslenska krónan mun rjúka upp úr öllu valdi eða þá að dollarinn muni hrynja. Ef við horfum bara á dollarann, segjum að það komi niðursveifla í hagkerfinu eins og er núna. Hvað gerist þá? Jú, þá fara allir að kaupa dollara og gull. Þetta er gjaldmiðillinn sem mun alltaf standa fyrir sínu. Menn kaupa dollara og gull til að fara í skjól þegar illa árar þannig að sá gjaldmiðill mun ekki hrynja þegar illa árar þannig að gjaldeyrisáhætta af dollaranum er ekki mikil ef við horfum fram á það, þ.e. hún er ekki mikil hvað varðar niðursveifluna. Mér finnst svolítið að takmarkanirnar í þessu frumvarpi séu of miklar hvað varðar það þegar lífeyrissjóðirnir eru að ávaxta pund sitt erlendis og við getum sagt að það séu miklar hækkanir á erlendum eignum þeirra, eignum þeirra í erlendum gjaldmiðli. Við getum tekið dæmi. Annaðhvort hækkar dollarinn eða evran og þá geta þeir farið upp fyrir þetta 65% þak. Er það svo hræðilegt? Nei, ég myndi ekki telja það. Segjum að það yrðu miklar hækkanir erlendis á erlendum eignum eða eignum lífeyrissjóðanna í erlendum gjaldmiðli, þær færu upp í 70% kannski, 75%. Er það ekki bara hið besta mál? Ég myndi telja að það væri bara mjög gott mál ef erlendar eignir lífeyrissjóðanna hækkuðu en þá væri verið að brjóta regluna um að þeir mættu bara eiga 65%. Það er mjög áhugaverð umfjöllun í frumvarpinu á bls. 6 þar sem fjallað er um þetta. Þar segir, með leyfi forseta: „Sjóðirnir sem hafa hæsta hlutdeild erlendra eigna telja sig ekki geta farið nær efri mörkum um fjárfestingar í erlendum gjaldmiðlum þótt þeir myndu vilja það. Er það annars vegar vegna óvissu um ávöxtun á erlendum mörkuðum og hins vegar vegna óvissu um gengi íslensku krónunnar, tveir áhættuþættir sem kynnu að fleyta þeim yfir 50% markið og gera þá brotlega við gildandi ákvæði.“ Það er sem sagt óvissuþáttur um gengið og ávöxtunina. Þá virðist vera að ef hækkunin er svo mikil fari lífeyrissjóðirnir upp fyrir 50% markið. Mér finnst það ekki nægjanleg rök til að takmarka lífeyrissjóðina til fjárfestinga erlendis. Auðvitað þarf að tryggja að það verði ekki hrun. Það er það sem þarf að gera. Ég held hérna áfram, það segir á bls. 6, með leyfi forseta: „Sjóðum sem gerast brotlegir við ákvæðið er gert að lagfæra stöðuna innan tiltekins tíma sem kann að hafa í för með sér óhagstæð viðskipti fyrir þá.“ - Frumvarpið á að taka á þessu. - „Til þess að draga úr þessari áhættu er lagt til að lífeyrissjóðir þurfi ekki að vera undir hámarki erlendra eigna á hverjum tíma heldur skuli þeir við kaup og sölu á eignum ganga úr skugga um að þeir séu innan leyfilegra marka þannig að viðskiptin sem slík geri þá ekki brotlega við hámarkið.“ Segjum að það séu miklar hækkanir erlendis og þeir fari upp fyrir 65% markið. Þá geta þeir ekki verið að kaupa meira erlendis. Það finnst mér ekki nægilega gott. Það er raunverulega líka verið að takmarka það að þeir geti aukið fjárfestingar erlendis þegar erlendir markaðir eru í mikilli uppsveiflu. Það finnst mér ekki nógu gott. Þá verða þeir að halda peningum hérna innan lands þar sem eru kannski fá fjárfestingartækifæri, lítil ávöxtun, en ekki fara út í hinn stóra heim og kaupa meira. Það finnst mér ekki nægilega gott. Ég myndi telja að það væri hægt að hafa rýmra ákvæði þarna, jafnvel undanþáguákvæði, bara byrja á því að hafa undanþáguákvæði, að lífeyrissjóðirnir gætu sótt um undanþágu þar sem staðan á erlendum mörkuðum sé þannig að þeir geti haldið áfram að kaupa erlendis þótt þeir séu komnir upp fyrir 65% markið. Svo er líka hægt að taka þetta yfir lengri tíma. Svona prósentureglur eru ekki góðar þegar kemur að fjárfestingum og auðvitað eiga íslenskir lífeyrissjóðir að ávaxta pund sitt erlendis eins mikið og hægt er til að dreifa áhættu og líka að við tengjumst þá betur hinu alþjóðlega hagkerfi sem við ættum að gera í mun meira mæli. Annað sem mér finnst vanta í þetta frumvarp er varðandi dreifinguna erlendis, það er bara talað um erlendis og málið búið. Ég tel að það mætti vera í lögunum hérna að það væri þá samsetningin á hinni erlendu dreifingu, samsetningin á hinni erlendu fjárfestingu, segja kannski að hluti ætti að vera í bandaríkjadollar, hluti í evru, hluti á Asíumarkaði og svo ákveðið á Bretlandsmarkaði kannski, sérstaklega varðandi þessa þrjá aðila eða ríki, Bandaríkin, dollarainneignir, og svo evruinneignir - sem er reyndar að hrynja núna og margir spá algjöru hruni á evrunni út af því sem er að gerast þannig að það er nú ekki tryggur gjaldmiðill, margir spá því að Suður-Evrópa gæti jafnvel bara ekki tollað þar inni lengur - og svo varðandi Asíu, ég hefði viljað sjá þannig áhættudreifingu, ekki bara „útlönd, erlendis“ og málið búið. Það er nefnilega mismunandi áhætta erlendis. Ég tel það alltaf sterkt að vera í dollara ef það kæmi mikil kreppa. Annað sem mætti vera væri t.d. varðandi gull, silfur og aðrar hrávörur. En mér finnst þetta svolítið einblína of mikið á gjaldeyrisáhættuna og það er of þröngur stakkur sniðinn hvað varðar - mig langar að nota orðið, virðulegur forseti, „upside“ á markaðnum, þegar uppsveifla er á markaðnum, en það sem þarf miklu meira að einblína á er að tryggja að það verði ekki hrun á mörkuðum erlendis. Að sjálfsögðu þarf lífeyrissjóður alltaf að eiga nægilegt fjármagn til að standa við skuldbindingar innan lands en ég tel að það sé alltaf auðvelt að selja dollara fyrir íslenskar krónur. Ég held að enginn myndi fúlsa við honum. Mér finnst að vissu leyti margt gott í þessu frumvarpi en ég efast ekki um, og ég held því fram hér og nú, að það eigi eftir að koma annað frumvarp eftir nokkur ár sem mun fara enn dýpra ofan í þessi mál og gefa lífeyrissjóðum enn meiri heimild til að fjárfesta erlendis. Ég ætla ekki hafa þetta lengra að svo stöddu en ég vildi koma þessum sjónarmiðum á framfæri og ég tel að þetta séu mikilvæg sjónarmið hvað varðar gjaldeyrisáhættu og varðandi áhættu af því að eiga eignir í erlendum gjaldmiðli sem ég tel að sé svolítið ofaukið í þessu frumvarpi. Það er alveg jafn hættulegt að eiga eignir í íslenskum krónum og í erlendum gjaldmiðli, og jafnvel meiri áhætta. Þetta er raunverulega eignadreifingarfrumvarp og það er í sjálfu sér að takmarka áhættu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu hér. Ég veit að hann hefur ágæta þekkingu á þessum málaflokki og hefur starfað í þessum geira og fjármálageiranum. Við heyrðum það sérstaklega þegar hv. þingmaður ræddi ávöxtunina að þar talar hann af þekkingu og var ánægjulegt að hlusta á hans ræðu. Þar sem ég vildi aðeins koma inn á er einmitt ávöxtunin erlendis. Hér er verið að greiða fyrir því að lífeyrissjóðirnir fjárfesti meira erlendis, ávaxti fé sjóðsmanna meira erlendis. Það er margt jákvætt við það og frumvarpið er jákvætt að mínum dómi og ég fagna því. Ef hv. þingmaður gæti farið aðeins nánar út í það sem hann var að ræða um, hvernig þessari ávöxtun ætti að vera háttað erlendis. Nú veit ég að hv. þingmaður hefur t.d. ágæta þekkingu á norska olíusjóðnum og hefur búið í Noregi og þekkir það samfélag ágætlega. Norðmenn hafa verið yfirleitt frekar íhaldssamir í fjármálum, held ég, og þekktir fyrir sparsemi og ráðdeildarsemi í fjármálum. Þekkir hv. þingmaður t.d. hvaða reglur gilda, bara örstutt, varðandi norska olíusjóðinn og með hvaða hætti hann ávaxtar fé sitt erlendis? Hann ávaxtar allt erlendis, eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns. Ég tek að mörgu leyti undir það sem hv. þingmaður sagði, að það væri hugsanlega ágætt að vera með einhverjar hugmyndir um með hvaða hætti þeir ráðstafa sínum ávöxtunum erlendis, eins og hv. þingmaður nefndi, hvort það er í dollurum, hvort það er í hrávöru o.s.frv. Ef hv. þingmaður gæti farið aðeins nánar yfir þetta þá væri það mjög fróðlegt og sérstaklega með tilliti til norska olíusjóðsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hlý orð í minn garð. Jú, vissulega, ég hef unnið í tveimur stórbönkum í Noregi, DMB og Nordea, sem eru tveir stærstu „shipping“-bankar heims, og hef kynnt mér aðeins olíusjóðinn. Ég fór meira að segja í starfsviðtal einu sinni á sínum tíma. Olíusjóðurinn á um 1% af öllum hlutabréfum í heiminum í kauphöllum. Í Evrópu eiga þeir um 2% af öllum hlutabréfum þar. Þeir eiga mikið safn fasteigna um allan heim og þykir það mikill akkur fyrir fyrirtæki ef norski olíusjóðurinn er að kaupa hlut í þeim, ég tala nú ekki um að fá stjórnarmann, það þykir vera mikill gæðastimpill fyrir þau fyrirtæki, stórfyrirtæki. Samsetningin hjá þeim - þetta snýst líka svolítið um lausafé hjá þeim. Þetta er lífeyrissjóður í grunninn, þetta heitir Statens pensjonskasse. Þeir þurfa náttúrlega eiga lausafé fyrir skuldbindingar framtíðarinnar. Ég þekki ekki í sjálfu sér þær reglur. Ég veit hins vegar varðandi ávöxtunina að þeir leggja fram fjárlög með og án peninga frá olíusjóðnum vegna þess að það er millifærslukerfi, ákveðnar prósentureglur, þar sem þeir færa yfir á fjárlögin og geta sett þar inn til að fjármagna ríkissjóð. Það sem mér finnst líka vera mikilvægt í þessu er samsetningin, ég kom kannski ekki nógu vel inn á hana, það er samsetningin varðandi lausafé. Sem sagt: Nú ætlarðu að fjárfesta erlendis og þá er mjög mikilvægt að geta haft fjárfestinguna þess eðlis að það sé auðvelt að losna út úr henni. Það er miklu meira mál að selja fasteign en bandarísk ríkisskuldabréf og hlutabréf eru að vissu leyti áhættusamari að mörgu leyti en bandarísk ríkisskuldabréf. Það geta að sjálfsögðu verið meiri hækkanir á hlutabréfum. Ég hefði viljað sjá þannig samsetningu á þessum erlendu fjárfestingum, að segja: Heyrðu, ókei, þið verðið að hafa svona mikinn hluta, sem er þá lausafé eða fé sem er auðvelt að leysa út, og kaupa íslenskar krónur. Það er stóra vandamálið. Og fjármálakreppan 2008 var fyrst og fremst lausafjárkrísa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég þóttist vita að hann hefði góða þekkingu á norska olíusjóðnum, sem er náttúrlega stærsti einstaki fjárfestingarsjóður í heiminum, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega. Þar er lið valinkunnra sem stúderar það dag og nótt hvar best sé að ávaxta fé sjóðsins. Það er nákvæmlega það sem við eigum að gera kröfu um hér varðandi lífeyrissjóði okkar, að það ríki mikil fagmennska í því að ákveða hvernig best sé að að ávaxta fé sjóðanna, sem eru náttúrlega orðnir gríðarlega stórir hér á landi. Það hafa verið gerðar greiningar. Mig minnir að það hafi verð árið 2018 sem gerð var greining á ávöxtun sjóðanna hér á landi, hvernig þeir stæðu sig, og það kom á óvart í þeirri greiningu að ávöxtun sjóðanna var afskaplega misjöfn. Hún var frá því að vera 6,6% niður í 1,25%, minnir mig, þegar við erum að tala um þessa lögbundnu ávöxtunarkröfu upp á 3,5%. Þetta sýnir að sjóðirnir standa sig misjafnlega vel þegar kemur að því að ávaxta féð og fjárfesta í skuldabréfum eða öðru slíku. Þess vegna held ég að sé afar mikilvægt að í þessu frumvarpi var lögð áhersla á og sett ákvæði um að auka gagnsæið gagnvart hinum almenna sjóðfélaga vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að fólk viti nákvæmlega hvernig hlutirnir eru og geti tekið upplýstar ákvarðanir og annað slíkt. Auk þess ætti að mínum dómi að auka valfrelsi fólks þegar kemur að því að velja sér sjóði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt, sem var mjög fróðlegt og gott innlegg. Ég tek alveg heils hugar undir að það sé mjög mikilvægt að auka gagnsæi varðandi lífeyrissjóðina. Ég hef ekki rannsakað það sérstaklega en mér hefur alltaf þótt þeir allt of margir og að yfirbyggingin sé of kostnaðarsöm. Ég velti því hér upp að jafnvel núna þegar á að fara að auka erlendar fjárfestingar, hvort þeir gætu gert það sameiginlega af því að það þarf mjög mikla sérfræðiþekkingu til að fara inn á erlenda markaði. Hvort þeir geti þá - ég nota mjög slæmt orð hérna, „púllað sína rísorsa“, sem sagt tekið saman, búið til sérfræðiþekkingu, sérfræðieiningu, til að stunda þessar erlendu fjárfestingar. Og það er nákvæmlega það sem olíusjóðurinn gerir. Ég get tekið dæmi í kringum 2008-krísuna, þá fóru þeir í krísu-„mode“, þ.e. fóru í það sem er kallað „emergency mode“ á ensku og stórgræddu raunverulega. Af hverju var það? Jú, af því að í krísu, í efnahagskreppu, efnahagsniðursveiflu, þá er lausafé kóngurinn. Þeir sem eiga lausafé eða pening geta keypt eignir á ódýru verði, og þeir rokgræddu á kreppunni. Það voru margir sem græddu mikinn pening af því að eignaverð hrynur niður og þá geturðu keypt ódýrt. Það er það sem lífeyrissjóðirnir eiga að gera, að stíla inn á það, þeir eru það öflugir, að nota lausafé sitt í niðursveiflum og vera tilbúnir til þess að grípa tækifærið þegar það gefst. En það þarf að byggja upp mikla þekkingu á erlendum mörkuðum og ég vonast til þess og vona innilega að lífeyrissjóðirnir beri gæfu til að byggja upp þessa þekkingu og gera þetta sjálfir, ekki að vera útvista þessum kaupum og þekkingu á erlendum mörkuðum. Það er langbest að gera það sjálfur. Þeir sem hafa annað sjónarhorn, annan bakgrunn, gengur rosalega vel af því að þeir eru ekki fastir í hjarðhegðuninni. Ég held að þetta sé að mörgu leyti gott frumvarp en ég held og ég spái því að það eigi eftir að koma aftur fram svona frumvarp sem verður enn þá öflugra þar sem verður skipt bæði varðandi lausafé, fasteignir og fastafé og líka eitthvað varðandi skiptingu áhættu á mörkuðum. Og þekking á mörkuðunum, það er ekki bara eitt „júnit“ erlendis, það eru margir markaðir erlendis og þar þurfa allir ákveðna sérþekkingu.

Forseti. Bara örfá orð um lífeyriskerfið yfirleitt og það sem ég legg áherslu á þegar það er rætt hér á þingi. Lífeyriskerfið sem slíkt er í raun byggt ofan á þetta séreignarkerfi sem við erum með í húsnæði. Ef fólk almennt séð er ekki með séreign sem það á skuldlaust þegar það fer á lífeyri, þá hefur það, á venjulegum lífeyri, ekki efni almennt á að borga af húsnæði. Þess vegna eru áhugaverðar ábendingar sem hafa komið fram um aukningu lífeyrissjóða á leigumarkaði. Ef svo væri þá væri það smá breyting frá séreignarhlutanum, nema um sé að ræða kaupleigu eða eitthvað því um líkt, eða fyrirkomulag þar sem leiguákvæðið væri þannig að þegar lífeyristaka hefst sé lífeyrisþegi einfaldlega með það húsnæði sem hluta af sínum lífeyrisréttindum. Mér finnst nauðsynlegt að benda á þetta, þennan ákveðna galla í lífeyrissjóðakerfinu. Þar er búist við því að allir séu komnir á góðan stað og með skuldlaust húsnæði til að lífeyririnn hafi sitt virði, sem eru ekkert rosalega margar krónur. Þær duga tvímælalaust ekki til að greiða af húsnæði almennt séð þó að sumir séu í betri stöðu en aðrir hvað það varðar. Ég vildi bara leggja áherslu á það í umræðunni að lífeyrissjóðakerfið sé skoðað í samhengi við húsnæði. Það að fólk eignist húsnæði er hinn hluti lífeyriskerfisins. Það er sá hluti sem fólk sér um sjálft að mestu leyti og það er ekki sagt nægilega skýrt í rauninni. Mér hefur aldrei fundist skilaboðin vera nægilega skýr um það hvernig lífeyrissjóðakerfið virkar í heild sinni. Það er hluti sem er almannatryggingakerfi, sá lífeyrir sem við greiðum samkvæmt lögum í lögbundna lífeyrissjóði, atvinnutengda lífeyrissjóði, og síðan er hins vegar það að til þess að lífeyririnn dugi fyrir framfærslu þá þarf maður að eiga skuldlaust húsnæði. Ég vildi bara bæta því enn og aftur inn í umræðuna í tengslum við lífeyrismál. Það er held ég atriði sem við þurfum að huga betur að. Ef það á að fara út í aukna þátttöku lífeyrissjóða á húsnæðismarkaðnum, sérstaklega til þess að byggja upp öflugan leigumarkað, þá hefur það áhrif á lífeyrissjóðakerfið í heild sinni og við þurfum þá að pæla í því hvernig það spilast upp í framfærslu fólks sem fer á lífeyristökualdur og leigu á íbúðum, sem kannski lífeyrissjóðir eiga, hvort það dugi til nauðsynlegrar framfærslu, lágmarksframfærslu, sem er eitthvað sem vantar betri skilgreiningar á. Eins og er er t.d. umboðsmaður skuldara og ráðuneytin með framfærslureiknivél og þar er ekki reiknað með húsnæðiskostnaði í þeirri framfærslu, sem er mjög áhugavert því að það er mjög nauðsynlegur hluti af því að búa hérna, að hafa þak yfir höfuðið og þarf að reikna með því. Ég hvet til þess að nefndin skoði lífeyrissjóðakerfið með kannski smá frumkvæðisathugun sjálf með tilliti til þessa.

Frú forseti. Ég sagði hér áðan í andsvari að ég væri þeirrar skoðunar að þetta væri gott frumvarp og ég styð heils hugar þær breytingar sem þar er kveðið á um. Þær eru af hinu góða. Ég tel það vera af hinu góða að auka vægi erlendra fjárfestinga á vegum lífeyrissjóðanna. Auk þess eru hér ákvæði um gagnsæi og upplýsingaskyldu, það er mjög jákvætt og ég kem nánar inn á það á eftir. Landsmenn greiða háar fjárhæðir inn í lífeyriskerfið til að safna fyrir efri árunum þegar vinnu er lokið og þess vegna er afar mikilvægt að sjóðirnir standi vel og ávaxti féð eins vel og mögulegt er og það ríki fullkomið gagnsæi í þeim efnum. Það er lagaskylda að greiða í lífeyrissjóð, það er ekkert val hvað það varðar, og þess vegna er ákaflega mikilvægt að sjóðfélagar fái greinargóðar upplýsingar um sjóðinn, árangurinn, ávöxtun og aðra frammistöðuþætti þannig að sjóðfélagar geti borið saman lífeyrissjóði, náttúrlega bæði til að taka upplýsta ákvörðun, sjá hvaða sjóðir eru að standa sig vel og auk þess til að efla gagnsæið og aga og samkeppni þessara sjóða. Ég fagna því að í frumvarpinu er lagt til að lífeyrissjóðum verði skylt að upplýsa sjóðfélaga um helstu réttindi sem felast í aðild að sjóðnum og um skipulag hans og stefnu. Eins og segir: „Betri skilningur sjóðfélaga á lífeyrissjóðakerfinu er til þess fallinn að þeir taki upplýstari ákvarðanir um lífeyrissparnað sinn, þar sem það er mögulegt. Lífeyrissparnaður er ein af stærstu eignum hvers Íslendings og samfélagið allt hefur gagn af aukinni þekkingu á lífeyriskerfinu.“ Þar bera sjóðirnir sjálfir fyrst og fremst ábyrgð. Það hefur því miður verið þannig að gagnsæi í upplýsingagjöf sjóða hefur stundum verið ábótavant og lýtur það sérstaklega að langtímaávöxtun. Sú upplýsingagjöf hefur ekki alltaf verið nægileg. Almenningur á erfitt með að bera svona sjóði saman til langs tíma því að þær upplýsingar liggja í raun og veru ekki nægilega vel fyrir í kerfinu og í aðgengilegu formi, þ.e. hvernig sjóðirnir hafa verið að standa sig í langtímaávöxtun því að það skiptir náttúrlega verulegu máli. Þessar upplýsingar eru vissulega birtar með ákveðnum hætti en þetta er tæknilegt og það þarf í raun sérfræðikunnáttu til að átta sig á því nægilega vel. Í því sambandi er athyglisvert að skoða ýmislegt efni frá sjóðunum sjálfum; ársreikninga, vefsíður og auglýsingar o.s.frv., og það orðalag sem notað er til að lýsa gengi sjóðanna. Það þarf ákveðna þekkingu bara að ná yfirliti yfir þessa hluti. Það eru dæmi um að talað sé um að tiltekinn sjóður sé traustur og öruggur og ávöxtun sé mjög góð þegar reyndin er kannski í einhverjum tilfellum að um sé að ræða frekur slaka ávöxtun, slakan árangur þegar til lengri tíma er litið. Ég held að það sé líka ákveðin tilhneiging til að sýna ávöxtun þegar hún er góð og síður þegar hún hefur verið misgóð og þá kannski á löngu tímabili. Það er eitt að hafa góða ávöxtun yfir sérvalið tímabil en það er mikilvægara að geta þess hvernig hefur gengið á ársgrunni eins langt aftur og sjóðurinn eða forveri hans hefur starfað. Þetta er ákaflega mikilvægt og eykur á aga og eykur á samkeppni. Í einhverjum tilfellum eru dæmi um að menn séu að nota stór lýsingarorð eins og t.d. að árangur sjóðs sé einsdæmi og um einstakan árangur sé að ræða o.s.frv., en þegar þetta er skoðað í kjölinn og af þekkingu þá er ávöxtunin kannski ekki eins góð þegar skoðað yfir langt tímabil. Allt skiptir þetta máli og þess vegna fagna ég þessu ákvæði í frumvarpinu um gagnsæi og upplýsingaskyldu. Við sem sjóðfélagar eigum náttúrlega ekki skilið að fá loðnar upplýsingar, þetta þarf að vera einfalt en sýna engu að síður fullkomlega hvernig ávöxtunin stendur yfir langt tímabil. Upplýsingarnar þurfa að vera skýrar og greinilegar og samanburðarhæfar. Það er mjög mikilvægt. Auk þess eiga hér óháðir aðilar að koma að mínum dómi þar sem raunávöxtun er borin saman við aðra sjóði. Frú forseti. Það verður bara að segjast eins og er að það hefur ríkt of lengi skortur á gagnsæi hvað varðar upplýsingar um ávöxtun sjóðanna. Ég sagði það hér áðan að auðvitað eiga lífeyrissjóðirnir sjálfir að hafa frumkvæði að vandaðri upplýsingagjöf til félagsmanna um ávöxtun sjóðanna. Í Þýskalandi t.d., Sviss og Austurríki, held ég, og víðar er ávöxtun sjóða birt mjög mörg ár aftur í tímann, stundum jafnvel áratugi. Allt er þetta gert aðgengilegt almenningi. Menn hafa oft sagt að það eigi ekki að bera sjóði hér á landi saman af því að þeir hafi mismunandi fjárfestingarstefnu. En ef slík rök halda þá ætti í raun og veru aldrei að bera saman neinn árangur íslenskra lífeyrissjóða og það væri ekki verið að hugsa um eðlilega upplýsingagjöf til almennings. Það má vera að sjóðir hafi mismunandi fjárfestingarstefnu, ég held að það sé alveg ljóst, en það gildir einu, almenningur á réttláta kröfu á að fá þessar upplýsingar betur upp á borðið en verið hefur. Það er einmitt kveðið á um það í þessu frumvarpi og ég fagna því sérstaklega. Ég nefndi Þýskaland og Sviss áðan og þar eru sjóðir víða sem setja óháða aðila í það að meta ávöxtunina. Það eru óháðir ráðgjafar sem fara yfir þessa frammistöðuþætti gagnvart tilteknum sjóði og svo er ákveðið orðspor í húfi hjá þessum ráðgjöfum, að fólk treysti þeim í þeim efnum og þá leggja menn sig náttúrlega alla fram til þess að gera þetta vel og gefa almennar skýringar og upplýsingar. Það er þeirra hagur að birta gagnsæja útgáfu af ávöxtuninni og almenningur öðlast traust á þessum ráðgjöfum og þetta held ég að skipti miklu máli. Það hefur verið ágætisfyrirkomulag sem eykur gagnsæi í upplýsingagjöf til almennings að það séu sérstakir ráðgjafar sem sérhæfa sig í þessu og við ættum að horfa svolítið í það. Hér eru til mjög fróðir einstaklingar um lífeyrissjóðina á Íslandi og hafa gefið góð ráð. En þetta lýtur allt að því að hafa þetta ákveðna aðhald gagnvart sjóðunum sem ég tel vera mikilvægt. Árið 2018 var gerð áhugaverð skýrsla um ávöxtun lífeyrissjóðanna af Hallgrími Óskarssyni verkfræðingi og Gylfa Magnússyni, dósent við Háskóla Íslands. Þar kom fram, sem var mjög athyglisvert, að 70% lífeyrissjóða á Íslandi hafa ekki náð þeirri ávöxtun til langs tíma sem sjóðirnir hafa sett sér að markmiði. Það er býsna há tala. Samkvæmt núgildandi lögum, hvað snertir upplýsingaöflunina, þá er lífeyrissjóðunum ekki heimilt að birta sjóðfélögum sínum upplýsingar rafrænt nema þeir óski sérstaklega eftir því. Sjóðirnir þurfa því að senda upplýsingar um stöðu lífeyrissparnaðar, sem er lögbundinn eins og við vitum, út á pappírsformi til allra sjóðfélaga sem hafa ekki lagt fram slíka ósk. Þessi kostnaður hefur verið umtalsverður eða u.þ.b. 200 millj. kr. á ári. Í þessu frumvarpi, verði það samþykkt, er lagt til að sjóðfélagar þurfi að biðja um þessar pappírssendingar í stað þess að óska sérstaklega eftir að þeim verði hætt. Þetta hefur að sjálfsögðu jákvæð umhverfisáhrif og dregur úr kostnaði. Svo voru aðilar sem gerðu athugasemdir, sem kemur m.a. fram í frumvarpinu og þar er einmitt talað um athugasemdir sem Arion banki gerði, þess efnis að hann vildi rukka þá sem óskuðu eftir pappírsyfirlitum. Það var ekki tekið tillit til þessara athugasemda bankans og mér finnst það bara vera vel vegna þess að mér finnst þjónustugjöld bankanna vera ansi há. Tekjurnar sem þeir hafa skipta milljörðum á ári. Það er lögbundið fyrirkomulag að vera í lífeyrissjóði og ég get ekki séð að það eigi að fara að rukka fyrir þessi yfirlit sérstaklega. Ég held að það sé nokkuð ljóst að sjóðfélagar yfir höfuð eigi ekki að þurfa að greiða fyrir það. Frú forseti. Það eru fleiri athugasemdir sem ég vildi aðeins nefna hér að lokum. Það kemur t.d. fram í umsögn Landssambands lífeyrissjóða að aðlögunartímabilið úr 50% í 65% sé of langt og það sé brýnt að heimildir lífeyrissjóða til að fjárfesta í erlendum gjaldmiðlum verði rýmkaðar hraðar. Það eru fleiri sem taka undir þessar athugasemdir. Alþýðusamband Íslands kemur fram með þá athugasemd að það sé yfirlýst stefna sambandsins að auka hlutdeild erlendra eigna í eignasafni lífeyrissjóða og hvetur sambandið ráðuneytið til að skoða hvort ekki megi stytta innleiðingarferlið. Og sama er að segja um Bandalag háskólamanna, það telur að of varlega sé farið í að rýmka erlendar eignir lífeyrissjóðanna og leggja til að ferlinu verði flýtt. Hér eru a.m.k. þrír aðilar sem telja eðlilegt að þessu ferli verði flýtt. Ég held að það sé ljóst, frú forseti, að það verði að skoða það í nefndarvinnunni sem fram undan er hvort það eigi að flýta þessu ferli. Það er náttúrlega verið að taka hérna varfærniskref en mikilvæg og ég fagna því að sjálfsögðu. Síðan er Seðlabankinn með athugasemdir sem eru meira lagalegs eðlis. Samkeppniseftirlitið lýsir því yfir í umsögn sinni að rýmkun á heimildum lífeyrissjóða falli vel að áhyggjum eftirlitsins um möguleg áhrif þess á samkeppni að lífeyrissjóðir eigi veigamikla eignarhluti í fleiri en einum keppinaut á sama markaði og eftirlitið kallar eftir frekari umræðu um það hvaða breytingar séu best til þess fallnar að draga úr mögulegum skaðlegum áhrif þess á samkeppni. Þetta er að sjálfsögðu athugasemd sem ætti að skoða í nefndarvinnunni sem fram undan er því að allt lýtur þetta að því ávöxtun sjóðs sé sem best, það ríki agi í þessum efnum, gagnsæi og samkeppni. Ég held þetta sé allt svona hugtök sem skipta okkur máli í þessu. Að þessu sögðu, frú forseti, þakka ég fyrir þetta frumvarp sem er mikilvægt og vona að nefndin skoði þær athugasemdir sem þarna koma fram og að hinn almenni sjóðfélagi muni njóta góðs af þessum breytingum, sem eru fyrir þá, ég er sannfærður um að svo verði og ég fagna þeim.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2021 í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál. Ríkisreikningur er gerður á grundvelli alþjóðlegs reikningsskilastaðals fyrir opinbera aðila, svonefnds IPSAS-staðals. Áritun ríkisendurskoðanda er án fyrirvara en með ábendingu um innleiðingu á breyttum reikningsskilum. Rekstrarafkoma ársins 2021 samkvæmt ríkisreikningi var neikvæð um 130 milljarða kr. Tekjur námu samtals 871 milljarði kr., þar af voru skatttekjur 709 milljarðar kr. Gjöld ríkissjóðs fyrir fjármagnsliði námu 1.078 milljörðum. Þar af voru rekstrartilfærslur 473 milljarðar og laun og launatengd gjöld 319 milljarðar. Fjármagnsgjöld umfram fjármunatekjur námu 60 milljörðum kr. Matsbreytingar eigna námu 76 milljörðum. Hér er um að ræða virðismatsbreytingu eignarhluta í Landsbankanum og Íslandsbanka sem nú eru metnir á innra virði samkvæmt ársreikningi félaganna fyrir árið 2021, en voru í ársbyrjun metnir á 80% af innra virði. Hlutdeild í afkomu félaga og samrekstrar var jákvæð um 61 milljarð kr. Heimsfaraldur kórónuveiru hafði töluverð áhrif á afkomu ársins líkt og árið áður. Ríkisstjórnin fylgdi eftir ákvörðun fyrra árs og kynnti ný úrræði til þess að styðja beint við efnahagslega vernd og viðspyrnu heimila og fyrirtækja. Þessi úrræði fólu í sér 68 milljarða útgjöld fyrir ríkissjóð á árinu. Virðulegi forseti. Efnahagsreikningur ríkissjóðs hefur tekið umtalsverðum breytingum síðustu ár. Samkvæmt efnahagsreikningi voru eignir samtals 2.784 milljarðar kr., skuldir og skuldbindingar samtals 2.618 milljarðar og eigið fé 166 milljarðar. Þrír stærstu eignaliðirnir eru eignarhlutir í félögum upp á 1.188 milljarða, samgöngumannvirki upp á 668 milljarða og fasteignir upp á 268 milljarða. Rekstrarafkoma ríkisreiknings er birt samkvæmt reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila, IPSAS, eins og ég hef áður nefnt, en heildarafkoma í fjármálaáætlun og fjárlögum er birt samkvæmt hagskýrslustaðli, svonefndum GFS-staðli. Báðum aðferðum er ætlað að tryggja samkvæmni og alþjóðlega samanburðarhæfni. Þess ber að geta að afkoma ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi er því ekki sambærileg við afkomumarkmið fjármálaáætlunar og fjárlaga. Í ríkisreikningi er birt séryfirlit þar sem niðurstaðan er flokkuð í samræmi við GFS-flokkun fjárlaga og reyndist neikvæð um 225 milljarða. Afkoman samkvæmt GFS-staðlinum er 101 milljarði kr. betri en fjárlög ársins 2021 gerðu ráð fyrir. Frávik frá uppfærðum áætlunum eins og þær voru birtar með fjáraukalögum fyrir árið 2021 voru kynntar hér á þinginu á haustmánuðum 2021. Frávikið var jákvætt um 69 milljarða. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir áhrif heimsfaraldurs sýnir ríkisreikningur sterka stöðu í árslok 2021 fyrir ríkissjóð. Afkoma ársins var betri en áætlað hafði verið og við erum með skýra áætlun um að treysta grunninn á ný til að bregðast við óvæntum áföllum komandi ára. Þar erum við því svo sannarlega á veg komin. Allar áætlanir sem við höfum gert undanfarin ár hafa staðist og gott betur, þ.e. við höfum farið fram úr væntingum okkar hvað afkomuna varðar. Þetta hefur birst í fjármálaáætlun, fjárlögum, fjáraukalögum, og hefur verið til umræðu hér, m.a. í tengslum við fjárlög næsta árs. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að varpa því upp hér hvernig túlka megi fjárfestingarátak ríkisstjórnarinnar í þeim faraldri sem gekk yfir fyrir ári síðan. Í ríkisreikningi er talað um 30 milljarða átak 2021, heildarheimildin sem var veitt til fjárfestingar var 120 milljarðar. Af því gekk helmingur út. Hver var það sem ákvað hjá fjármálaráðuneytinu að það væri átaksupphæðin sem gekk út en ekki eitthvað annað? Ég átta mig ekki alveg á hvernig á að túlka þessar upphæðir. Það liggur auðvitað fyrir að eitthvað hefur misfarist vegna þess að helmingurinn af samþykktri fjárhæð fór ekki út. Við sjáum það líka í ríkisreikningi 2020 en þar er talað um að hafi verið 15 milljarða átak. Heimildin fyrir fjárfestingu á árinu var hins vegar 85 milljarðar en aðeins rúmlega helmingur gekk út. Því varpa ég þeirri spurningu til hæstv. fjármálaráðherra: Hvar er fjárfestingarátakið eiginlega í þessum tölum miðað við allar þær upphæðir sem voru samþykktar en gengu ekki út? Mér finnst þetta mikilvæg spurning vegna þess að í yfirstandandi fjármálaáætlun, fyrir 2023–2027, er vakin athygli á því að stefnt sé að 100 milljarða fjárfestingu árlega á því tímabili. Hins vegar tókst okkur ekki að fara upp í þá fjárfestingu 2021, ég veit ekki enn sem komið er hver staðan er 2022. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig ber að túlka þessar tölur? Gekk þetta fjárfestingarátak upp í ljósi þess að gífurlega háar upphæðir falla dauðar niður á milli ára?

Virðulegi forseti. Já, hér er snert á mjög mikilvægu máli og það er alveg hárrétt að við höfum ekki náð að framkvæma fyrir allar fjárheimildir sem veittar hafa verið á fjárlögum og það birtist okkur í uppgjöri viðkomandi árs, sem er ríkisreikningurinn. Hvað verður um viðbótarfjármagnið? Það fellur ekki allt niður dautt heldur stóðu mjög háar fjárhæðir vannýttar um áramót og fluttust á milli ára. Það er alveg sérstakt umræðuefni og er kynnt fyrir fjárlaganefnd hvernig það gerist fyrir einstaka fjárheimildir. Við getum tekið sem dæmi vilja Alþingis frá árinu 2020 til að ráðast í fjárfestingarátak vegna hjúkrunarheimila sem hljóðaði upp á 1350 milljónir á sínum tíma, síðla árs 2020 var það ákveðið hér á þinginu. Þær heimildir náðu ekki að ganga út á árinu 2021 og samt sem áður tekur þingið ákvörðun um að bæta aftur við, þannig að í upphafi þessa árs vorum við í raun og veru með uppsafnaðar 2.700 milljónir í fjárfestingarátak í hjúkrunarheimilum sem við vonumst að sjálfsögðu til að geta komið hraðar út en reynslan hefur sýnt. Í því samhengi má nefna að verkefni sem hefur verið í byggingu undanfarin ár var loks að opna og við sáum það í fréttum vikunnar að nú er risið glæsilegt hjúkrunarheimili í Árborg. Önnur verkefni eru stærri. Ég nefni sem dæmi nýja Landspítalann, meðferðarkjarnann. Þar erum við með uppsafnaðar heimildir upp á um 10 milljarða sem gengu milli ára og það er vegna þess að við erum að ræða þetta hérna á þessum GFS-staðli að jafnaði. Þegar við erum að velta fyrir okkur áhrifum ríkisfjármálanna á hagkerfið þá hafa þessar stóru tölur raunverulega þýðingu. Það skiptir máli að við séum með góðar upplýsingar um framkvæmdagetuna, framkvæmdahraðann og hver hin endanlegu áhrif verða af - já - fjárfestingarátakinu sem við höfum verið í. Í mínum huga skiptir það ekki alveg öllu máli hvort fjárfestingar sem hefðu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég velti því upp hér hvort það væri ekki ágætis hugmynd að fjármálaráðuneytið færi í alvöru greiningu á þessu fjárfestingarátaki þannig að þjóðin myndi raunverulega átta sig á hvað leitaði út, vegna þess að hér hefur verið talað um mjög háar upphæðir sem hafa verið samþykktar en ekki gengið út. Það er líka mikilvægt að horfa á þetta í samhengi þess að hin hliðin á opinberri fjárfestingu er sveitarfélagafjárfestingin sem hefur hrunið. Þar var fjöldinn allur af verkefnum sem voru „skóflutilbúin“, ef svo má segja, sem fengu ekki fjármagn vegna þess að sveitarfélögin þurftu að beina fjármagni í vanfjármagnaða þjónustusamninga og til að standa undir stórum málaflokkum sem ríkið fjármagnaði ekki. Mig langaði því kannski að beina tvíþættri fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra: Er vilji til að fara í frekara samstarf með sveitarfélögunum þegar kemur að fjárfestingarátaki og gera þetta ekki svona einhliða? Í því felst auðvitað að ríkið standi við ákveðnar skuldbindingar, t.d. á sínum samningum í tengslum við málaflokk fatlaðs fólks, um hjúkrunarheimili og rekstur þeirra, til að svigrúm sé fyrir sveitarfélögin að taka þátt og vinna þau verkefni sem ríkissjóði hefur ekki tekist að koma af stað. Hvaða áhrif telur hæstv. fjármálaráðherra síðan að þessi reynsla af vanfjárfestingargetu í kerfinu geti haft á áætlanir núna á þessari fjármálaáætlun? Mun þetta 100 milljarða plan á ári hverju standast, þar með talið mikilvægar uppbyggingar í húsnæðismálum, þjóðarsjúkrahúsi og stórum þjóðarinnviðum?

Virðulegi forseti. Það er í mínum huga einn af kostunum við lög um opinber fjármál að við verðum að þvinga okkur til að horfa yfir hið opinbera í heild, þar með talið hlutafélög ríkisins sem við, til skamms tíma, vorum ekkert að velta fyrir okkur hvaða hlutdeild áttu í heildarfjárfestingu hins opinbera. En við erum orðin betri í þessu núna. Í því samhengi nefni ég sem dæmi mjög miklar fjárfestingar sem Isavia er að ráðast í eftir að við jukum hlutafé þar um 20 milljarða. Spurt er hvort við séum tilbúin til að skoða þetta í samhengi við sveitarfélögin og svarið við því er: Já, að sjálfsögðu. Það skiptir verulega miklu máli að fjárfesting hjá sveitarfélögunum falli ekki niður vegna rekstrarþrenginga, það væri alvarlegt mál. Það er einmitt hugmyndin með samtalinu við sveitarfélögin sem er skrifað um í lögum um opinber fjármál að við horfum líka sameiginlega yfir rekstrarþættina af fjárfestingunni. En ég er mjög hugsi yfir því hvað við erum í raun og veru að standa okkur illa í áætlanagerð og mati á því hvað sé raunhæft að við getum framkvæmt mikið á hverju ári. Eitt af því sem við ættum að læra af þessum undanförnum árum er að það er eitt að vera mjög bjartsýnn og ákveðinn hér í þingsal og tryggja háa fjárheimild, 

Forseti. Við glímum við það á hverju ári að áætlanir í fjárlögum standast ekki á einn eða annan hátt. Hérna er þó nokkuð mikið frávik frá fjárlögum og meira að segja frá fjáraukafrumvarpi, sem er svo sem að einhverju leyti eðlilegt. Við gerum áætlanir og þær standast aldrei 100%. Það sem ég tel hins vegar vera svolítið ámælisvert er hvernig við erum einhvern veginn að elta þjóðhagsspá sem er einnig ónákvæm. Til að byrja með erum við með ónákvæma þjóðhagsspá sem fjárlögin og fjármálaáætlunin reynir að elta. Sú áætlun er líka ónákvæm og þá erum við með tvöfaldri ónákvæmni að reyna að hitta á réttu tölurnar. Þá langaði mig til að velta upp með hæstv. ráðherra hérna hvort það væri ekki ráðlegra - þó að við horfum á þjóðhagsspá og veltum fyrir okkur fram og til baka hvernig horfur á næsta ári eða tveimur geta gengið, nær ekki mikið lengra en það - að ríkisfjármálin hætti að reyna að hitta á þjóðhagsspána og nýti einfaldlega langtíma meðalhagvöxt, að bæði útgjöld og tekjur miðist við meðalþróun á efnahagskerfinu til lengri tíma? Það þýðir að eitthvert árið hittum við ekki og hagvöxturinn verður langt umfram eða langt undir. Það skiptir ekki máli til lengri tíma. Þar kemur stöðugleikinn inn. Þar erum við alltaf á meðaltalinu og ef við græðum eitt árið umfram það sem var búist við þá fer það bara til hliðar fyrir hin árin sem við hittum í ranga átt. 

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það eru mjög margir óvissuþættir og jafnvel þó að hagspáin væri fullkomin þá er hún samt byggð á forsendum. Það getur verið að þetta sé eins vel gert miðað við forsendurnar og hægt er en síðan bresta forsendurnar. Örstutt varðandi framkvæmdirnar. Auðvitað heyra þær undir ólík ráðuneyti og það þarf að skoða hvert tilvik fyrir sig. Hvað er að gerast í hjúkrunarheimilum, byggingu Landspítala, í vegamálum, lagningu á sæstreng, framkvæmdum, Landsvirkjun, Isavia eða annars staðar? Við þurfum að velta því fyrir okkur frá hverju máli til þess næsta hvað hefur orðið um nýtingu þeirra fjármuna sem við ætluðum verkefnunum. Varðandi fjármálaáætlunina og uppstillingu fjárlaga þá held ég að ég skilji ágætlega hvað hv. þingmaður á við, að til lengri tíma ættum við að vera með einhver langtímamarkmið um það hvernig vöxtur útgjaldahliðar og tekjuhliðar væri að breytast. En ég held hins vegar að það sé óframkvæmanlegt að gera þetta. Tökum sem dæmi: Ef við værum að miða við liði eins og atvinnuleysi og við ætluðum bara að greiða út atvinnuleysisbætur miðað við eitthvert langtímameðaltal en síðan skylli á mjög alvarlegt atvinnuleysi þá myndi sá fjárlagaliður strax lenda í lás. Jafnvel þótt við myndum ekki nota slíkan lið, sem við erum vön að leiðrétta undir lok árs, þá gæti þetta átt við svo víða í kerfinu. Framkvæmd er í raun þannig að við veitum framkvæmd fjárlaga aðhald með því að stöðva fjárveitingar ef menn eru búnir með allar fjárheimildir. Þess vegna held ég að það myndi ekki ganga að notast bara við meðaltal og sjá svo til hvernig úr spilast.

Forseti. Það er galdurinn við meðaltalið að þótt við förum undir það í einhvern tíma þá förum við yfir það á einhverjum öðrum tíma í staðinn. Hvað atvinnuleysisbætur varðar eða eitthvað svoleiðis, ef við fáum aukið atvinnuleysi, þá erum við annaðhvort búin að safna fyrir því eða munum safna fyrir því á árunum á eftir. Þannig erum við stöðugt að fylgja og elta meðaltalið, meðaltalshagvöxtinn og meðaltalsefnahagskerfið en ekki dýfurnar og toppana sem við erum að gera núna. Það gerir það að verkum að við erum einhvern veginn með svona tvöfalt sveiflukerfi sem eltir hvort annað og endar á því að ýfa hvort annað upp frekar en að stuðla að stöðugleika. Mér fannst þetta áhugavert svar hjá hæstv. ráðherra því að vandinn sem við horfum á er einmitt sá að það er settur einhver núllpunktur við áramót, eitthvert almanaksár, eins og hann svaraði í fyrirspurn áðan. Lög um opinber fjármál gera í raun ekki ráð fyrir því, 

Virðulegi forseti. Já, það er alveg rétt að áramótin eru ekki úrslitaþáttur í þessu enda erum við með svigrúm til þess að færa fjárheimildir á milli sem ekki hafa nýst. En ég hef ekki enn þá komið inn á annan þátt sem skiptir ekki síður máli í þessu. Það er hlutverk ríkisfjármálanna í hagstjórnarlega samhenginu. Í því efni getum við t.d. nefnt að við ákváðum um mitt þetta ár, vegna vaxtahækkana Seðlabankans og hættunnar á ákveðinni ofhitnun í hagkerfinu, að auka aðhaldsstigið í fjárlagagerðinni vegna 2023. Ef við værum alltaf að vinna á meðaltali værum við í raun bara búin að yfirgefa það hlutverk að skipta máli. Ef við værum alltaf að láta útgjalda- og tekjuhliðina fylgja einhverjum langtíma meðaltölum værum við í raun og veru að segja: Við ætlum að sigla í gegnum hagsveifluna, bara leyfa henni að ganga yfir ríkisfjármálin og hagkerfið heilt yfir. Við sumar aðstæður er ekki annað hægt 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir áhyggjur sem komið hafa fram varðandi fjárfestingar. Ég tel það samt ekki hundrað í hættunni þar sem ég tel að hér sé einungis um kerfislegt vandamál að ræða sem sýni að fjárfestingar ríkisins sem hagstjórnartæki til að örva hagvöxt séu ekki alveg sem skyldi. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um kafla 2.3, Þróun skulda. Á bls. 4 segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt ríkisreikningi voru skuldir alls 2.618 milljarðar kr. þar af voru vaxtaberandi skuldir 1.468,5 milljarðar kr. …“ Svo segir áfram, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021 var áætlað að vaxtaberandi skuldir ríkissjóðs mundu hækka um 268 milljarða kr. …“ Það er 50,5 milljörðum lægra en áætlað var. Spurningin er þessi: Gæti hæstv. fjármálaráðherra upplýst hversu mikla vexti við erum að borga af þessum vaxtaberandi skuldum, hversu margir milljarðar það eru? Annað sem mér er hugleikið á er að samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði mér rétt áðan þá eru skuldir okkar 74,6% af vergri landsframleiðslu. Ríki eins og Eistland, eitt af Eystrasaltsríkjunum þar sem búa 1,3 milljónir, skuldar sem nemur 16,7% af vergri landsframleiðslu. Mín spurning er þessi: Eru ekki skuldir íslenska ríkisins, miðað við stærð eða smæð þjóðarbúsins, allt of háar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu? Og ættum við ekki að reyna að nálgast ríki eins og Eistland hvað varðar erlendar skuldir? Ég er ekki að tala um að þessi lækkun ætti að bitna á velferðarkerfinu. Það er ekki gott að vera með hátt skuldahlutfall í ríki sem býr við auðlindahagkerfi þar sem geta verið sveiflur. Erum við að keyra niður skuldir nógu hratt miðað við fjármálaáætlun og fjármálastefnu ríkisins? 

Virðulegi forseti. Fjármagnsjöfnuðurinn var sem sagt 60 milljarðar eins og ég vék að áðan. Það er mismunurinn á fjármagnsgjöldum og fjármunatekjum og ég er ekki með þetta sundurliðað frekar hérna við höndina. Varðandi skuldirnar þá er ég alveg sammála því sem hv. þingmaður segir að við eigum að leggja áherslu á það sem tiltölulega lítið og mjög opið hagkerfi að hafa skuldir lágar. Við erum dálítið sveiflukennt hagkerfi vegna þess að hér erum við ekki með jafnmargar stoðir undir verðmætasköpuninni eins og á við í stærri hagkerfum. Þegar áföll verða í einstaka greinum, eins og við höfum nýlega upplifað í ferðaþjónustu eða gæti orðið í sjávarútvegi eða eftir atvikum í orkufrekum iðnaði, þá getur það haft hlutfallslega mikil áhrif að ein atvinnugrein verði fyrir áföllum. Þetta leiðir til þess að við getum verið sveiflukenndara hagkerfi en mörg önnur og vegna þess er rík ástæða fyrir okkur til að halda skuldum lágum. Þetta er ein ástæða þess að ég mælti á sínum tíma fyrir nokkuð ströngum fjármálareglum, ekki síst í skuldalega tillitinu þar sem við smíðuðum skuldareglu um 30%. Upphaflega hafði ég mælt fyrir frumvarpi um 45% skuldahlutfall en það frumvarp dagaði uppi á þinginu og síðan þróuðust hlutir með þeim hætti að mér fannst full ástæða fyrir okkur að setja okkur háleitari markmið. Við vorum komin langt undir 30% þegar kórónuveirufaraldurinn skall á. Skuldahlutföll ríkisins eru enn undir 40% sem er mjög hagstæð staða í evrópsku samhengi. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum alltaf að stefna að því að vera undir 30% og það muni tryggja getu okkar til að veita hagkerfinu stuðning ef áföll koma upp á.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Hann talaði um skuldaregluna og að skuldahlutfallið ætti að vera undir 30%. Við ætlum að byrja að greiða niður skuldir 2026, ef ég man rétt. Erum við að gera það nógu snemma? Þurfum við ekki að byrja strax? Núna er nánast ofhitnun í hagkerfinu og ef ég skil það rétt þá eru meiri tekjur af ríkissjóði í ár en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þurfum við ekki að nýta þann pening sem kemur í ríkissjóð til að lækka þetta skuldahlutfall enn frekar og hafa það sem eitt af kjarnamarkmiðunum. Kjarnamarkmiðið að lækka skuldir og síðan efling heilbrigðis- og velferðarkerfisins - gæti þetta ekki farið saman? Á endanum mun það leiða til þess að vaxtaberandi skuldir verði miklu lægri, við greiðum minna í vexti og verðum líka tilbúin fyrir næstu áföll. Mér finnst við ekki vera tilbúin fyrir næstu áföll sem gætu komið í framtíðinni miðað við þetta háa skuldahlutfall, svo það sé sagt. 

Virðulegi forseti. Já, það sem hv. þingmaður sagði hljómar allt eins og tónlist í mínum eyrum. Ég fékk þá hugmynd að við gætum kannski stofnað með okkur félag, Vinir ríkissjóðs, og myndum hafa þetta sem okkar fyrsta mál á stefnuskrá. Þarna er kominn annar meðlimur í samtökin. Við gætum gert það að okkar efsta máli á dagskrá að gæta að langtímagreiðslugetu ríkissjóðs. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að ríkissjóður þarf að geta tekist á við áföll. Viðnámsþróttur hjá mörgum þjóðríkjum í Evrópu er afskaplega lítill núna í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru, ekki síst vegna þess að fyrir faraldurinn höfðu skuldirnar vaxið svo mikið. Við erum hins vegar með lág skuldahlutföll. Í dag erum við ekki að sjá skuldahlutföllin hækka. Það er vegna þess hversu hratt hagkerfið er að vaxa. Því er það ekki bara nafnvirði skuldanna sem skiptir máli heldur hjálpar stærð hagkerfisins. Vöxtur hagkerfisins hjálpar okkur mjög mikið við að lækka skuldahlutföll og fást við skuldirnar.  
             Svo verð ég að nefna líka að við erum sérstaklega að sýna gagnsæi um hvaða byrði fylgir skuldum þar sem við birtum sérstaklega reiknaða vexti.

Forseti. Ég vil örstutt fjalla um það sem ég talaði um í andsvörum við hæstv. ráðherra áðan, að ríkissjóður sé í rauninni rekinn með tilliti til langtímaþróunar efnahagsins. Það hefur að sjálfsögðu ekki áhrif á það hvernig ríkissjóður ákveður að leggja á skatta eða lækka skatta 

Forseti biður þingmenn að hafa hljóð í salnum.

að það séu þessi langtímamarkmið sem ráði því hvernig ríkissjóður virkar. Ef ríkissjóður er stöðugt að elta uppsveiflur og skera niður þegar það eru niðursveiflur þá hefur tilhneigingin verið sú að ríkissjóður einfaldlega eykur á vandann í aðra hvora áttina. Ef ríkissjóður er stöðugur í þeim verkefnum sem hann er sinna þá býr hann einmitt til þann stöðugleika sem lög um opinber fjármál eru með sem grunngildi. Hann er þá ekki að bæta sérstaklega í reiknaðar tekjur og útgjöld þegar það er uppsveifla í gangi heldur er það bara einfaldlega auki sem við vitum að verður notaður þegar niðursveifla kemur á móti. Mér fannst áhugavert að heyra svör hæstv. ráðherra um þessa hugmynd því að hún kom fram á fundi fjárlaganefndar með fjármálaráði, fjármálaráð varpaði fram þessari hugmynd út af þessum ófyrirsjáanleika sem við sjáum í langtímaspám, langtímaefnahagsspám. Þær eru gjörsamlega gagnslausar til lengri tíma, þær enda alltaf hvort eð er á einhverjum meðal langtímahagvexti. Af hverju ekki að gera þá bara ráð fyrir því? Ef efnahagurinn skýst upp eða droppar niður, þá bara gerist það og ríkissjóður heldur áfram á sinni siglingu. Mér finnst alla vega vert að skoða þetta á umfangsmeiri hátt heldur en að hæstv. ráðherra kasti þessu svona út um gluggann, sérstaklega þegar hugmyndin kemur frá fjármálaráði sem hefur veitt okkur einstaklega góð ráð í meðhöndlun fjármálastefnu og fjármálaáætlunar á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Já, þetta er náttúrlega mál sem á sér margar víddir. Hér í andsvörum áðan vorum við að ræða það hvort við ættum að byggja tekju- og gjaldaáætlun ríkissjóðs á langtímahagvexti frá einu ári til þess næsta. Ég held að það væri of ströng viðmiðun að fylgja, þá væri í raun og veru búið að taka úr sambandi nánast fjárstjórnina á ríkissjóði. Hins vegar er ég sammála því að þegar það gerist að það kemur sprettur í hagkerfið, ef það verður mjög mikill hagvöxtur í tvö, þrjú ár sem er langt umfram meðaltalshagvöxtinn, þá þurfa menn að gæta sín á því, sem ég held að sé hér undirliggjandi hugsun, að ráðstafa ekki öllum slíkum ávinningi þá þegar í varanlega útgjaldaliði sem menn sitja uppi með þegar hagvöxturinn hættir og þannig steypa ríkissjóði um leið í mjög mikinn halla. Það er þetta sem ég held að fjármálaráð hafi dálítið verið að vara við. Þau hafa verið að einblína á útgjaldahlið ríkisfjármálanna og spyrja sig hvort þær tekjur sem standa undir vexti útgjaldahliðarinnar séu varanlegar og vaxandi í sama mæli og þær eru kannski akkúrat þá stundina þegar þessi nýju útgjöld eru ákveðin. Þegar við erum að ræða þetta þá ættum við kannski helst að vera að hugsa um stóru kerfin okkar. Við ættum að vera að hugsa um almannatryggingar, um heilbrigðiskerfið, um félagsmálin heilt yfir. Þetta eru kerfin sem við þurfum að passa okkur á að stækka ekki of mikið á toppi hagsveiflunnar og sitja uppi með gríðarlegan útgjaldavöxt vegna þeirra þegar kannski minna er um að vera í hagkerfinu.

Virðulegur forseti. Fjárstjórnin er einmitt þessi stöðugleiki og fyrirsjáanleiki. Hæstv. ráðherra segir að við verðum að passa okkur á auknum útgjöldum í uppsveiflu, að þess vegna sé fjármálaráð að vara við svona notkun á langtímaspám, og þá eiga sömu rök við um niðurskurð í niðursveiflu. Við erum enn þá að súpa seyðið af niðurskurðinum eftir hrunið. Kerfin okkar eru fjársvelt og sannanlega svo. Það er mjög auðvelt að benda á það hvar við erum ekki að sinna þeirri þjónustu sem við ætlumst til lögum samkvæmt. Það er fullt af dæmum um það, t.d. varðandi NPA-þjónustu, þjónustu í heilbrigðiskerfinu, í félagslega kerfinu o.fl. Við erum enn að súpa seyðið af því að eðlilegum útgjöldum var ekki viðhaldið í rauninni og þá tekjum þegar þær komu til baka. Þessi rök um að maður verði nú að passa sig á því, þegar hagsveiflan fer á fleygiferð, að eyða ekki umfram efni eiga líka við þegar það er niðursveifla, að þá sé ekki skorið niður umfram þörf og nauðsyn á þjónustu. Og ef við gerum þetta svona þá erum við alltaf að deila um rétta hlutinn sem er: Hver er viðeigandi þjónusta? Ekki það hvort við þurfum að skera niður eða bæta í statt og stöðugt heldur sjáum við einfaldlega hver viðeigandi þjónustuþörf er að meðaltali - að meðaltali er kannski ekki alveg rétt orðað heldur bara viðeigandi þjónustuþörf, rétt að segja það þannig - miðað við meðalefnahag, efnahaginn. Við sjáum það í afkomunni, plús og mínus, hvernig efnahagurinn er að þróast. En þá er talan sem fer í þjónustukerfin, sem við erum þá sammála um að séu fullfjármögnuð eða ekki, eitthvað sem við erum að rökræða um óháð því hvernig efnahagssveiflan er.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hér er sagt. Ég held samt að þetta sé ekki alveg svona klippt og skorið. Ég er sammála því að menn eigi að gæta sín í niðursveiflu að gefa sér ekki að hagkerfið verði í lægð um alla framtíð og ég held að núverandi ríkisstjórn hafi sýnt það í verki, hún bara tók á sig hallann og sagði: Þetta er tímabundið ástand og þetta er ekki til að hafa áhyggjur af. Ég er alveg sammála því að hér hafi verið beitt á margan hátt allt of aðhaldssamri ríkisfjármálastefnu eftir fjármálaáfallið. Það er nú kannski einn lærdómurinn af þeim árum. Þá geta menn borið saman Evrópusambandið og þá stefnu sem almennt var keyrð í Evrópusambandinu og svo hins vegar Bandaríkjunum sem fóru í gríðarlega mikla örvun á hagkerfinu. Þegar stóru stærðirnar eru skoðaðar kemur bandaríska hagkerfið mun betur út úr þeim samanburði hvað varðar endurheimt landsframleiðslu og sköpun nýrra starfa. Hins vegar eru fleiri þættir sem maður þarf að taka með í þessu og þess vegna segi ég að þetta sé kannski ekki alveg svona klippt og skorið vegna þess að stundum eru menn að fara í einskiptisátak eða einskiptisútgjaldaliði sem getur verið skynsamlegt að gera þegar t.d. er niðursveifla og þá fylgir það ekki sem viðvarandi útgjaldaliðir inn í alla framtíð. Svo er hitt sem ég vildi nefna sem er samspilið milli samneyslunnar annars vegar og fjárfestingar hins vegar og tilfærslurnar í þessu samhengi sem eru t.d. almannatryggingarnar. Ef við skoðum tilfærslukerfi okkar og berum saman við fjárfestingu og skoðum þetta sem hlutfall af heildarútgjöldum þá hafa tilfærslurnar verið að taka til sín meira og meira á undanförnum árum sem hefur þrengt að fjárfestingargetunni. Það eru svona ákvarðanir líka sem maður þarf að taka með og spyrja sig: Hvernig viljum við að fjárfestingargeta ríkissjóðs sé yfir tíma? Þá má ekki þrengja of mikið að henni með stækkun annarra útgjaldaliða. 

Forseti. Já, vissulega er það svo, ég tek undir orð hæstv. ráðherra um þetta. En við söfnum líka fyrir einskiptisútgjöldum. Þegar það er uppsveifla í gangi þá erum við ekki að leggja eins mikið í svona einskiptisverkefni og þá eigum við afgang í þau þegar niðursveiflan kemur á móti. Alveg nákvæmlega eins og með almannatryggingakerfið, þá værum við að borga aukalega þegar það er niðursveifla og safna aukalega í þann lið þegar það er uppsveifla og lítið atvinnuleysi. Þetta eru bara liðir sem ganga upp og niður eftir hagsveiflunni og sjálfvirku sveiflujafnararnir sjá til þess að grípa þá. Einskiptisverkefni eru nákvæmlega eins, þau eru ekkert öðruvísi hluti af verkefnum ríkisins þannig að ég sé ekki vandamálið í þessu nema það að við verðum að vera betri í rauninni í greiningum á því hvort við séum með rétt meðaltal, hvort við erum til lengri tíma að horfa á 2% hagvöxt, 2,5% hagvöxt, það getur munað alveg um 0,1 prósentustig til eða frá í stærðunum. Þá þurfum við að elta mun minni sveiflur heldur en við erum að gera núna þar sem við erum að elta 5% sveiflur fram og til baka, en langtímahagvöxtur er kannski upp á 2,5% eða 3,5% eða eitthvað svoleiðis sem langtímaspárnar enda alltaf í. Í staðinn fyrir að vera í samdrætti og fjármögnun á t.d. einskiptisverkefnum með tilliti til hagsveiflunnar, taka lán fyrir þeim í niðursveiflu og borga lánin upp í uppsveiflu, þá hugsum við um þetta sem bara langtímaverkefni og þá allt í einu breytist, myndi ég halda, áherslan og stöðugleikinn sem ríkisfjármálin eiga að hafa.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að drepa á nokkrum hlutum sem komu fram í umræðunni hér áðan. Fyrir mér sýnir þessi ríkisreikningur sem hér liggur fyrir að ríkissjóður er undirfjármagnaður. Ef við skoðum töflu 2 á blaðsíðu 3 þá sjáum við að heildartekjur samkvæmt reikningsskilum aðlöguðum að fjárlagagerðinni eru 883,2 milljarðar. Heildarútgjöldin eru 1.108 milljarðar. Ef við skoðum fjárlögin þá eru heildartekjurnar 773,9 milljarðar, heildarútgjöldin tæpir 1.100 milljarðar. Ég á sæti í fjárlaganefnd og þá sér maður þetta aftur og aftur: Heilbrigðiskerfið er undirfjármagnað, Landspítalinn er undirfjármagnaður. Við eyðum sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu minna til heilbrigðismála en aðrar þjóðir. Það er það sem er stóra vandamálið. Þetta kemur fram í fréttum af bráðamóttökunni og ástandinu þar, núna er fólk hreinlega farið þaðan, að við leggjum ekki nægilega mikla rækt við grunnstoðir heilbrigðiskerfisins og meira að segja eru um 100 manns á Landspítala sem ættu að vera annars staðar, ættu að vera í ódýrara rými. Þegar fjármálaráðherra talar um að við ættum að nota góðærið, aukapeninginn sem kæmi þar, til fjárfestinga - vissulega ættum við að gera það en ekki að setja það inn í tilfærslukerfi sem rekstur, venjulegan rekstur. Vandamálið er að hinn venjulegi rekstur ríkissjóðs er undirfjármagnaður, það er stóra vandamálið, og það er að molna undan heilbrigðiskerfinu. Á bráðamóttöku Landspítalans eru hjúkrunarfræðingarnir einfaldlega farnir. Ég þekki það vel, systir mín var hjúkrunarfræðingur þar og hún er búin að gefast upp, farin annað og þær eru fleiri farnar. Það er það sem er hættulegt. Ásakanir á flokk hæstv. fjármálaráðherra eru þær að verið sé að svelta til einkavæðingar, sem er alls ekki nógu gott. Ef það kemur góðæri þá eigum við að sjálfsögðu að nota fjárfestingarkerfið, fjárfestingarnar af peningunum til að auka tekjugrunninn. Það er það sem á að gera. Tekjugrunninn í dag er ekki nógu breiður. Hann er ekki nógu öflugur og það er af því að við erum að undirfjármagna grunnstoðir kerfisins, svo það sé sagt. Mig langar aðeins að koma að einu. Það var mjög áhugaverð umræða hérna varðandi fjármálakerfið, krísuna, 2008, en þá höfðu Bandaríkin staðið sig mun betur en Evrópusambandið. Það er alveg rétt að þeir gerðu það á fjármálasviðinu en þeir gerðu það ekki á pólitíska sviðinu. Hvað var það t.d. sem gerðist í Bandaríkjunum? Það var ekki ein sála ákærð þar eftir ástandið 2008, ekki einn einstaklingur. Við settum hér á fót embætti sérstaks saksóknara sem stóð sig með prýði og ákærði fólk. Ég tel að Bandaríkin séu núna, miðað við ástandið í dag, að súpa seyðið af því hvernig þeir tóku á fjármálakrísunni pólitískt séð, sérstaklega varðandi ákærur og annað slíkt. Þess vegna var síðasti forseti þar kjörinn sem bein afleiðing óánægju út af því hvernig tekið var á málum árið 2008. Þannig að þó að þeir hafi brugðist vel við efnahagssviðinu þá þurfti líka að gera það rétt á pólitíska sviðinu. Ég tel að við eigum að reyna að læra betur af bæði krísunni 2008 og ekki síst af Covid. Ég hef það á tilfinningunni, ég veit það ekki, en ég held að íslenska ríkið hafi verið of duglegt að sprauta út peningum í hagkerfið, sett of mikið. Það sem gerist líka eftir 2008 er að ef þú dælir út peningum í hagkerfið þá hækkar eignaverð, þá hækka hlutabréf. Það sem er að gerast. Það þarf að rannsaka það og ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að standa fyrir - ég hef bara ekki haft tíma til þess, mig langar að gera það, það er ein af af þessum hugmyndum sem hefur …  (19:19:55)  hér, að rannsóknarnefnd Alþingis skoði breitt hvernig við stóðum okkur í Covid; hvernig þríeykið stóð sig, hvernig hagstjórnin stóð sig og hvernig samfélagið kom út úr kófinu, til að læra af því. Það er ekki til að finna sökudólg eða eitthvað slíkt heldur til að læra af því. En ég veit það ekki, mín tilfinning er sú að við höfum komið rosalega vel út úr Covid, það var 65 milljörðum meira í ríkissjóði í fyrra en við töldum að yrði. Það var af því við hleyptum fleiri erlendum ferðamönnum hér inn, sem gerði hagkerfinu mjög gott. En ég er ekkert svo viss um að ríkið hafi staðið sig rosalega vel á efnahagssviðinu. Tilfinning mín er sú að það hafi verið jafnvel gengið of langt, svo það liggi fyrir. En að þessu slepptu þá tel ég þetta með undirfjármögnunina - hún kemur fram í stöðu ríkisreiknings, ég get ekki sagt annað og ég finn það vel eftir setu mína í fjárlaganefnd að við erum að vanfjármagna heilbrigðiskerfið, grunnstoðina í heilbrigðiskerfinu, og það er ekki nógu gott. Af einu ríkasta samfélagi heims þá erum að baksa við að reka eitt hátæknisjúkrahús og það eru búnar að vera ár eftir ár, 10–15 ár, bráðum 20 ár, fréttir af ástandinu á Landspítalanum. Ég vona bara að þessi ríkisstjórn beri gæfu til þess í eitt skipti fyrir öll að fjármagna spítalana rétt og við getum verið stolt af okkar Landspítala. Þetta er eina hátæknisjúkrahúsið á landinu. Þegar ég var yngri og fjármálaráðherra var yngri þá var þetta ekkert í fréttunum. Ég man ekki eftir því að talað væri um ástandið á Borgarspítalanum eða Landspítalanum, þetta er algjörlega nýtilkomið. Þetta kom eftir 2008. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni en þakka fyrir góðar umræður.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um peningamarkaðssjóði. Frumvarpið er á þskj. 339, 328. mál. Frumvarpið var áður flutt á 152. löggjafarþingi (570. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt að mestu óbreytt. Frumvarpið kveður á um innleiðingu í íslenskan rétt á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/1131, um peningamarkaðssjóði, en meginefni frumvarpsins er lögfesting reglu¬gerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um hvernig eftirlit fari fram, viðurlög og setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Reglugerðin um peningamarkaðssjóði gildir um sjóði um sameiginlega fjárfestingu sem annaðhvort eru verðbréfasjóðir eða sérhæfðir sjóðir sem fjárfesta í skammtímaeignum og hafa sem markmið að bjóða ávöxtun í samræmi við peningamarkaðsvexti eða ávöxtun sem varðveitir virði fjárfestingar. Í reglugerðinni er kveðið á um skilyrði þess að mega reka peningamarkaðssjóði, en þau skilyrði varða m.a. starfsleyfi rekstraraðila peningamarkaðssjóðs, form sem heimilt er að reka sjóðina á, fjárfestingarheimildir, áhættustýringu og verðmat eigna sjóðanna, innlausnir og ytri stuðning við peningamarkaðssjóði. Eina efnisbreytingin sem lögð er til á frumvarpinu frá fyrri flutningi þess varðar fjárhæðamörk vegna sekta sem heimilt er að leggja á einstaklinga, en þar er lagt til að hámarksfjárhæð sekta verði 800 millj. kr. í stað 65 millj. kr. Sú tillaga er til samræmis við sambærileg ákvæði í öðrum lögum á fjármálamarkaði. Einnig er lögð til sú viðbót frá fyrri framlagningu að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2021/2261, sem breytir tilskipun um verðbréfasjóði að því er varðar notkun rekstrarfélaga á lykilupplýsingaskjölum, verði innleidd í íslenskan rétt með breytingu á lögum um verðbréfasjóði og lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu koma einungis til með að hafa áhrif á þá rekstraraðila sem ákveða að bjóða upp á peningamarkaðssjóði. Ekki er vitað hver eftirspurnin eftir stofnun nýrra peningamarkaðssjóða á grundvelli löggjafarinnar kemur til með að verða og erfitt er að áætla hvað margir sjóðir eru nú þegar í rekstri hér á landi sem koma til með að falla undir reglurnar. Auknar skyldur bætast við rekstraraðila sjóða sem koma til með að hafa peningamarkaðssjóði í rekstri, svo sem í tengslum við umsókn um staðfestingu fyrir sjóðina og eftirlit með fjárfestingarstefnu þeirra, áhættustýringu, verðmat eigna o.fl. Gert er ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlitsins vegna fyrirhugaðrar lagasetningar, en talið er að áhrif innleiðingar reglugerðarinnar og undirgerða hennar rúmist innan núverandi rekstraráætlana Fjármálaeftirlitsins og áhrif á ríkissjóð verði því engin. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Þetta er mikilvægt frumvarp og mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra. Núna er verið að innleiða tilskipun Evrópusambandsins frá 2017, nr. 1131, og fleiri ákvarðanir frá ESB. Er ekki eðlilegt að við í ljósi reynslunnar af hruninu setjum inn sérreglur hvað Ísland varðar, í ljósi þess sem gerðist með peningamarkaðssjóðina? Þeir voru auglýstir sem trygg fjárfesting, eins og innstæður, og íslenskur ríkissjóður lenti í mikilli krísu. Ef ég man rétt þurfti ríkið að hlaupa undir bagga varðandi peningamarkaðssjóði í Landsbankanum og margir töpuðu stórum fúlgum í öðrum bönkum út af peningamarkaðssjóðum og hvernig þeir voru markaðssettir. Mig langar að drepa á nokkrum atriðum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem ég fann meðan hæstv. ráðherra var að flytja framsöguna, með leyfi forseta: „Eigendur bankanna fengu verulegar fyrirgreiðslur í gegnum dótturfélög bankanna sem ráku peningamarkaðssjóði. Rannsókn á fjárfestingum peningamarkaðssjóða á vegum rekstrarfélaga stóru bankanna þriggja leiddi í ljós að sjóðirnir fjárfestu mikið í verðbréfum tengdum eigendum bankanna. Vandséð er að tilviljun ein hafi ráðið þeim fjárfestingaákvörðunum.“ Ég tel óþarfa að fara meira út í þetta, en þarf ekki að setja strangari reglur á Íslandi um meðferð peningamarkaðssjóðanna, um þá peninga sem fara inn í peningamarkaðssjóðina í ljósi reynslunnar af hruninu svo að við endurtökum ekki leikinn? Það var alveg með ólíkum hvernig eigendur bankanna fóru með þessa peninga í peningamarkaðssjóðunum. Þetta er eitt mesta svindl Íslandssögunnar sem átti sér þarna stað, svo ekki sé nefnt Icesave og það allt þar sem þeir reikningar voru bara notaðir sem peningamarkaðssjóðir erlendis í ljósi „Ponzi scheme“ vegna hárra vaxta. En a.m.k. að við setjum strangar reglur um Evrópusambandið hvað varðar peningamarkaðssjóði en kemur fram í þessu frumvarpi í ljósi sögulegrar reynslu okkar.

Virðulegi forseti. Já, það er alveg hárrétt að vísbendingar um of náin tengsl við eigendur fjármálafyrirtækja eru alvarlegt mál og á því var tekið. Við höfum sem sagt verið að uppfæra regluverkið sem á að koma í veg fyrir slík óeðlileg hagsmunatengsl. En það er erfitt að alhæfa almennt um alla þessa ólíku peningamarkaðssjóði í umræðu vegna þessa frumvarps. Það er kannski alveg sérstök umræða. Það var þegar upp var staðið ekki jafn mikið högg á peningamarkaðssjóðunum og mörgum verðbréfasjóðum sem þurftu að afskrifa mun hærri fjárhæðir og við þekkjum hvernig fór með bæði hlutabréf og skuldabréf og annað þess háttar. En þetta eru í sjálfu sér alveg réttmætar ábendingar. Ég held hins vegar að þetta mál snúi í raun og veru að því að auka aðhaldið með rekstri sjóða sem myndu vilja markaðssetja sig á okkar markaðssvæði og að því leytinu til er verið að færa sig í þessa átt sem hv. þingmaður kallar eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Ég tel að Ísland þurfi að hafa sérreglur á fjármálamarkaði, aðrar en eru í öðrum Evrópuríkjum. Það er mín skoðun. Ég hef unnið í Fjármálaeftirlitinu, ég hef unnið í efnahagsbrotadeild og í tveimur norrænum bönkum í Ósló og ég tel satt að segja viðhorf banka á Íslandi gagnvart íslenskum stjórnvöldum vera algerlega með ólíkindum. Það kemur bráðum skýrsla Ríkisendurskoðunar um þetta, en það hvernig Íslandsbanki hagaði sér í sölunni á hlutabréfum Íslandsbanka er algerlega með ólíkindum, að þeir skuli hafa leyft starfsmönnum að selja sjálfum sér bankann. Svona myndi enginn annar í heiminum þora að gera, aldrei. Af hverju? Af því að þeir eru hræddir við stjórnvöld, fjármálaeftirlitin. Hér er það ekki þannig, hér er það nánast öfugt, alla vega var það þannig þegar ég var í Fjármálaeftirlitinu fyrir hrun. Þess vegna tel ég að það þurfi að vera strangari reglur hvað þetta varðar á Íslandi, í ljósi sögunnar. Ég beini þessum orðum líka til hæstv. fjármálaráðherra sem fulltrúa eigenda og handhafa hlutabréfs ríkisins í Íslandsbanka og Landsbankanum. Hann fer með eignaryfirráð í bönkunum og það er hann sem ber ábyrgð á eigninni. Ég ætla rétt að vona að hann grípi í taumana ef hlutinn um Íslandsbanka í skýrslunni verður þess eðlis að eigandi þarf að taka grípa í taumana. Hver einasti eigandi úti í heimi myndi alla vega láta gera breytingar á stjórn og æðstu stjórnendum fyrirtækisins ef það kæmi eitthvað mjög neikvætt þar. Ég hefði haldið að þeir mættu jafnvel að vera búnir að gera það. Ég ítreka að íslenskt miðstjórnarvald er frekar veikt og hérna virðast bankar og fleiri aðilar, sterkir aðilar, fara sínu fram, algerlega. Saga peningamarkaðssjóðanna er sú allra svartasta, sérstaklega gagnvart almenningi. Ríkið saup seyðið af þessari framgöngu gagnvart almenningi og það má ekki koma fyrir aftur. Við eigum að setja lög og reglu í ljósi þessarar sögu.

Virðulegur forseti. Ég er bara sammála því að það þurfi að gilda strangar reglur um þessi efni og það þarf sömuleiðis að vera búið þannig um hnútana að eftirlitsaðilar geti sinnt sínu hlutverki. Ég get ekki í sjálfu sér getið mér til um það nákvæmlega hvernig athugun t.d. Fjármálaeftirlitsins á þessum aðilum, sem tóku þátt í söluferlinu með Íslandsbanka, lýkur og við ætlum heldur ekki að fara að þjófstarta hérna umræðu um bankasöluna sem Ríkisendurskoðun er að fara að skila. En í tilefni af þeim orðum að fjármálaráðherra hljóti að grípa inn í þá vil ég bara vekja athygli á því að það eru ákveðin hlutverkaskipti líka milli ráðuneytisins og Bankasýslunnar hvað varðar það að stjórn bankans er komin í ákveðna armslengd og það er sérstök tilnefningarnefnd og annað þess háttar. En þetta getum við allt saman rætt og er efni í umræðu, svo sannarlega, sem ég efast ekki um að verður tekin hérna áður en langt um líður.