Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég vil leggja það til, að þessari umr. verði frestað, úr því að enginn hæstv. ráðh. er viðlátinn. Mér finnst bæði hv. d. og málefnið sjálft verðskulda það, að málinu sé fylgt úr hlaði hér í d. með framsöguræðu.



Herra forseti. Frv. þessu um breyt. á l. nr. 31 4. febr. 1952, um skipun prestakalla, fylgir grg., og kemur þar fram, að frv. er flutt skv. ósk biskups Íslands, og eru færð allglögg rök fyrir því, að æskilegt sé að skipa það embætti, sem hér er farið fram á. Hv. alþm. hafa frv. fyrir framan sig ásamt grg., og er því ljóst, hver tilgangur frv. er. En til frekari áréttingar vil ég gjarnan lesa hér upp kafla úr bréfi frá biskupi Íslands til rökstuðnings fyrir þessu máli, en bréf þetta sendi biskupinn yfir Íslandi hv. menntmn. Nd., þegar hún fjallaði um málið. Biskup Íslands segir: „Sérstök æskulýðsstarfsemi hefur farið fram á vegum þjóðkirkjunnar mörg undanfarin ár, og er hún að verða margþætt. Í flestöllum söfnuðum er einhver vísir kirkjulegrar starfsemi fyrir börn og unglinga, fyrir utan það, sem beinlínis heyrir til embættisskyldu presta, og sums staðar er sú starfsemi atkvæðamikil og blómleg. Aðstaða til slíkrar starfsemi er auðvitað mjög mismunandi. Sums staðar bagar fámenni og strjálbýli, annars staðar eru söfnuðir svo fjölmennir og ört vaxandi, að hvergi sér út yfir verkefnin og allt skipulag og aðstaða til félagslegrar starfsemi innan safnaðanna á byrjunarstigi. Gildir þetta einkum um Reykjavík. Það þarf ekki að rökstyðja, að þær miklu breytingar, sem orðið hafa á íslenzku mannfélagi á liðnum áratugum og eru að verða, krefjast nýrra viðbragða og vinnuhátta af hálfu kirkjunnar. Sú aðstaða, sem hún hafði áður til áhrifa á æskulýð landsins með samstarfi við heimili og skóla, er ekki lengur einhlít. Það má hiklaust fullyrða, að það sé mjög almenn ósk mikils þorra þjóðarinnar, .að kirkjan geti á virkari hátt en verið hefur um sinn beitt uppeldis- og mótunaráhrifum kristindómsins meðal uppvaxandi fólks í landinu. Á síðustu árum hefur æskulýðsstarf kirkjunnar mjög færzt í aukana. Æskulýðsfélög eru starfandi í ýmsum söfnuðum. Fjölmenn æskulýðsmót hafa verið í öllum fjórðungum landsins s.l. sumur. Sumarbúðir fyrir unglinga hefur kirkjan rekið á Löngumýri í Skagafirði, og sams konar sumarstarf er í undirbúningi víðar. En öll æskulýðsstarfsemi kirkjunnar má teljast á byrjunar- og tilraunastigi enn sem komið er hér á landi, miðað við gerbreyttar þjóðfélagsaðstæður. Það er mikið í húfi fyrir kirkjuna og þjóðina, að þessi starfsemi komist á traustan grundvöll og geti orðið eins markviss og verða má. Að öðrum kosti notast ekki sem skyldi að þeim áhuga og kröftum, sem fyrir eru í söfnuðum landsins til þess að styðja að hollum trúar- og siðgæðisþroska æskulýðsins með félagslegu sjálfboðaliðsstarfi. Æskulýðsfulltrúa þjóðkirkjunnar er ætlað að vera ráðunautur og leiðbeinandi í þessum efnum. Um mörg undanfarin ár hefur íþróttafulltrúi starfað á vegum fræðslumálaskrifstofunnar. Er engum blöðum um það að fletta, að sá starfsmaður hefur unnið fyrir launum sinum, ef miðað er við það, að íþróttaáhugi og líkamsrækt sé einhvers virði fyrir þjóðina. Og ef gengið er út frá því, að andlegir .hagir og mótun íslenzks æskulýðs skipti verulegu máli og að þjóðkirkjan sé líkleg til þess að geta. þar einhverju góðu til vegar komið, þá getur ekki orkað tvímælis, að sú umbót á starfsaðstöðu kirkjunnar, sem farið er fram á með frv. um æskulýðsfulltrúa, er eðlileg og sjálfsögð.“ Ég tel, að þessi kafli úr bréfi biskups skýri það bezt, hver tilgangur þessa frv. er, en hann er sá að fá - sérstakan æskulýðsfulltrúa, sem starfi á vegum kirkjunnar og hafi áhrif á mótun og uppeldi æskunnar í landinu. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um frv. að sinni, en legg til, að því verði vísað til 2. umr, og hv. menntmn.



Herra forseti. Allshn. hefur haft frv. þetta til meðferðar og skilað nál. á þskj. 293. Er n. sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Er þar alveg um sömu afstöðu að ræða og allshn. Nd. tók til frv., þegar það var til meðferðar í þeirri deild. Í þessu frv. felst sú breyting á gildandi útsvarslögum, að bæjar- og sveitarfélögum verði heimilað að leggja útsvar á alla síldarverkun og verzlun með síldarafurðir, sem á sér stað innan viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags. Þetta hefur ekki verið heimilt fram til þessa, nema síldarverkun eða verzlun hafi verið talin heimilisföst atvinnustofnun á þeim stað, þar sem hún hefur farið fram. Nú er það svo í mörgum tilfellum, að þeir, sem t.d. salta síld, hvort sem það eru einstaklingar eða félög, telja heimilisfang sitt ekki á þeim stað, þar sem söltunin fer fram. Hafa dómstólar í slíkum tilfellum talið, að síldarsaltandi væri ekki heimilisfastur á söltunarstaðnum og honum sé því ekki skylt að greiða útsvar á þeim stað. Þetta byggja dómstólarnir á því, að síldarverkunin standi yfir svo skamman hluta úr árinu og yfirstjórn starfseminnar sé að jafnaði þar, sem síldarverkandinn telur sitt heimilisfang. Hafa mjög oft orðið málaferli út af útsvarsskyldu í slíkum tilfellum. Síðasta dæmi þess er hæstaréttardómur, sem kveðinn var upp fyrir um það bil mánuði, þar sem einstaklingur, sem saltaði síld á Húsavík, en var búsettur annars staðar, var sýknaður af kröfu Húsavíkurkaupstaðar um útsvarsskyldu vegna söltunarinnar. Með þeim skilningi, sem dómstólar hafa lagt í ákvæði útsvarslaganna að þessu leyti, eru þau alls ófullnægjandi fyrir þá staði, sem byggja tilveru sína atvinnulega séð að miklu leyti á síldarsöltun og síldarvinnslu, þar sem mikill hluti þessa atvinnurekstrar ber enga útsvarsskyldu gagnvart viðkomandi bæjar- eða sveitarfélagi. Úr þessu er frv. ætlað að bæta. Það eru einkum kaupstaðir og kauptún á Norður- og Austurlandi, sem gætu orðið hart úti í þessum efnum að óbreyttum lögum. Má þar til nefna Siglufjörð, Dalvík, Húsavík og Raufarhöfn auk ýmissa kauptúna á Austurlandi. Það getur ekki talizt réttlátt, að aðkomumenn og aðkomufyrirtæki geti gerzt þátttakendur í aðalatvinnurekstri síldarbæja án útsvarsskyldu til bæjarins og án þess að þurfa að greiða þar nokkuð til bæjarfélagsins fyrir þá aðstöðu, sem veitt er. Samkvæmt núgildandi útsvarslögum er að vísu heimilt að skipta útsvörum, þegar tiltekin skilyrði eru fyrir hendi. Þær reglur eru þó ærið flóknar og erfiðar í framkvæmd. Í sumum tilfellum gæti þessi heimild bætt lítils háttar úr fyrir atvinnustaðnum, þar sem síldarvinnsla fer fram. Þessi heimild er þó miklu minna virði en rétturinn til að leggja útsvör á beint, m.a. fyrir þá sök, að mismunandi álagningarreglur geta gilt á heimilisstaðnum og atvinnustaðnum. Hugsum okkur t.d., að hlutafélag, skrásett einhvers staðar uppi í sveit, ræki síldarsöltun á Siglufirði. Réttur Siglufjarðarbæjar til að fá hluta af útsvarinu frá heimilissveitinni væri þá mjög lítils virði, en að óbreyttum lögum yrði Siglufjarðarbær að una við þetta og það eins, þótt allar tekjur hlutafélagsins væru fengnar vegna síldarsöltunarinnar. Að lokum má benda á, að í frv, er kveðið svo á, að ekki skuli leggja útsvar á aðila í heimilissveit hans af þeim atvinnurekstri við síldarverzlun og síldarvinnslu, sem útsvarsskyldur er annars staðar. Er hér um eðlilegt og sjálfsagt ákvæði að ræða til þess að koma í veg fyrir tvísköttun.



Herra forseti. Það er ofur skiljanlegt, að það komi tilmæli eða kröfur frá slíkum bæjarfélögum eins og Siglufirði, þar sem síldariðnaðurinn og síldaratvinnan er jafnmikill þáttur í athafnalífi bæjarfélagsins og þar er, og þetta mál hefur komið oftar en í þetta skipti inn á Alþ. og hefur þá ekki náð samþykki. Ég held, að enda þótt það verði að viðurkenna, að það sé réttlætismál að nokkru leyti í þessu sambandi, sem felst í þessu frv., þá séu samt sem áður annmarkar á því, að efni frv. verði framkvæmt. Vil ég sérstaklega benda á í þessu sambandi, að sagt er, að það skuli dregið frá útsvari í heimasveitinni, sem lagt sé á slíkan rekstur annars staðar. Ég held, að það væri aðeins hægt að ná þessu með einu móti, og það væri það, að veltuútsvarið næði til þess hluta af umsetningu fyrirtækjanna, er færi fram á viðkomandi stað, því að það er ýmislegt í sambandi við sjávarreksturinn, sem verður ekki aðgreint hjá fyrirtæki, sem rekur ýmsar greinar sjávarútvegsins, t.d. þorskveiðar, söltun og annað og svo síldarútgerð að sumrinu. Það er yfirstjórn fyrirtækisins og ýmis kostnaður, sem örðugt yrði að greina í sundur. Þess vegna finnst mér, að það verði mjög miklum erfiðleikum háð hverju sinni að meta það, hvað séu raunverulega tekjur af síldarsöltuninni, vegna þess að það fer ekki hjá því, að svo og svo mikið af heildarkostnaðinum verður sameiginlegt í báðum tilfellunum. Ég held þess vegna, að það væri nauðsynlegt, að þetta yrði athugað nánar fyrir 3. umr. frv. hér í d., hvort ekki væri rétt að skilgreina þetta þannig og koma þá á móti þessum stöðum, sem veita þessa þjónustu, svo sem Siglufirði og fleiri síldarútgerðarbæjum, að þeir fengju sinn hluta sérstaklega í veltuútsvari, en tekjuútsvarið væri undanskilið, með því að ég tel, að það verði mjög miklum erfiðleikum háð að kveða þar rétt á um, hvað mikill hluti sé tekjur fyrirtækjanna í sambandi við síldarsöltunina.



Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni af því, sem fram kom hér hjá hv. 4. þm. Vesturl. (JÁ), segja nokkur orð. Það mun vera rétt, að þetta mál eða önnur því skyld hafi áður komið fram á Alþ. En þó hefur mér verið tjáð, að það hafi ekki verið í því formi, sem málið er núna, áður fyrr hafi verið gerðar kröfur um meiri breytingar á útsvarslögunum en farið er fram á í þessu frv. Ég held, að það sé ekki mikil hætta á því, eins og hv. þm. var að tala um, að það sé erfitt að gera upp á milli, hverjar séu tekjur atvinnurekandans af síldarsöltun á atvinnustað og svo tekjur hans af öðrum atvinnurekstri annars staðar eða í heimasveit, því að í fjöldamörgum tilfellum er það svo, að síldarsaltendur eða fyrirtæki, sem reka síldarsöltun, reka alls ekki aðra atvinnu, en eingöngu síldarsöltun. Þó munu auðvitað vera dæmi um hið gagnstæða. Hv. þm. var að tala um, að það væri eðlilegt að leysa þetta með því, að atvinnusveitinni væri eingöngu heimilað að leggja á veltuútsvar. Nú mun það vera svo í reynd, að þar, sem hefur verið lagt á slík fyrirtæki, hefur yfirleitt eingöngu verið lagt á veltuútsvar, enda má segja, að það sé að mörgu leyti eðlilegast. Þannig eru ekki neinar líkur til þess, að það yrði breyting á því, þó að þetta frv. yrði samþ., því að það hefur í reyndinni verið svo, að á þessi fyrirtæki, sem þó flest hafa sloppið við útsvarsskyldu, hefur ekki verið lagt annað en veltuútsvar.



Herra forseti. Með frv. þessu á þskj. 78 er farið fram á lítils háttar breyt. á 1. mgr. 10. gr. sjúkrahúsalaga, en sú mgr. hljóðar svo: „Ríkissjóður greiðir bæjarfélögum, sem hafa 3000 íbúa eða fleiri, allt að 2/5 kostnaðar, en öðrum sveitarfélögum allt að 2/3 kostnaðar af að reisa almenn sjúkrahús, sjúkraskýli eða læknisbústaði, sem reistir verða samkvæmt ákvæðum laga þessara, enda fallist ráðh. á þörf þeirra framkvæmda og meti þær við hæfi.“ Í frv. er gert ráð fyrir, að við upptalninguna „almenn sjúkrahús, sjúkraskýli eða læknisbústaði“ bætist elliheimili, og um aðra breyt. er ekki að ræða. Elliheimili eru og eiga fyrst og fremst að vera stofnanir handa lasburða gamalmennum, sem eru orðin ósjálfbjarga og eiga ekki lengur athvarf í heimahúsum. Þannig eru elliheimilin í reynd hjúkrunarheimili þeim, sem meira eða minna þjást af ellisjúkdómum og ekki fá samastað annars staðar. Bæði sjúkrahús og elliheimili eru óhjákvæmilegar stofnanir, og það bæri vott um mikla vanhugsun að segja, að önnur tegund þessara stofnana væri nauðsynlegri en hin almennt talað. Ríkissjóður hleypur undir bagga með sveitarfélögunum að byggja sjúkrahús og læknisbústaði. Sé ástæða til þess, og um það mun varla nokkur efast, þá er jafnrík ástæða til að aðstoða sveitarfélögin við byggingu hjúkrunar- og elliheimila, eða sú er mín skoðun a.m.k. Sveitarfélög hafa, eins og kunnugt er, mjög takmarkaða tekjustofna, og því þykir hlýða, að ríkissjóður hjálpi þeim, þegar þau þurfa að koma upp sjúkrahúsum. Sama má og á að gilda um hjúkrunar- og elliheimili, enda sú reyndin á, að elliheimili verða fyrst og fremst dvalarstaður sjúkra gamalmenna. Síðustu árin hefur þeirrar stefnu líka orðið vart hér á landi að hafa almenn sjúkrahús og elliheimili undir sama þaki. Án þess að dæma um, hversu heppilegt það er, má þó benda á, að rekstrarlega kann sú tilhögun að hafa sína kosti á vissum stöðum, enda margt sameiginlegt í þeim rekstri, svo sem læknisþjónusta og hjúkrun. Hafa þegar ein eða fleiri stofnanir verið reistar í landinu, stofnanir, sem eru í senn almenn sjúkrahús og elliheimili, og ein mun nú vera í smíðum. Þessar byggingar eru reistar með styrk úr ríkissjóði samkv. 10. gr. sjúkrahúsalaganna. Mér finnst liggja mjög nærri að láta ákvæði þessarar greinar einnig ná til elliheimila almennt, og sýnist mér ekkert mæla því í mót. Ég tel sjúkrahús nauðsynleg, og á sama hátt tel ég elliheimili nauðsynleg. Báðar tegundir stofnana eru ætlaðar fólki, sem misst hefur heilsuna, og ég geri ekki upp á milli þess, hvort það fólk er ungt eða gamalt. Skilningur á veikindum ungs fólks og miðaldra er sem betur fer vakandi hér á landi, og eins á að vera, þótt um gamalt fólk sé að ræða. Heilbr.- og félmn. sendi landlækni þetta frv. að sjálfsögðu til umsagnar. Umsögn barst frá landlækni, og í henni ræðir hann um þörfina á að vista sjúk gamalmenni í sjúkrahúsum eða hjúkrunarheimilum og í öðru lagi um vistun einstæðra og tiltölulega hraustra gamalmenna á elliheimilum. Til þessa hafi hlutverk elliheimila hér á landi ekki verið skýrt markað, segir landlæknir, og flest verið hvort tveggja í senn dvalarstaðir handa sjúklingum og þeim einstæðingum, sem þangað hafa orðið að leita af félagslegum ástæðum. Þróunin sé þó í þá átt að gera hér mun á, vista sjúk gamalmenni á hjúkrunardeildum og hress gamalmenni á elliheimilum. Þá vekur landlæknir athygli á því, að nú séu allmörg sjúkrahús í byggingu og fjárveiting til þeirra sé allt of lág miðað við þörfina, einnig vanti fjárframlag með öllu til hjúkrunarkvennaskólans. Og að lokum segir landlæknir svo orðrétt : „En svo að horfið sé aftur að frv. því, er hér liggur fyrir, tel ég eðlilegt, að ríkissjóður styrki á sama hátt og sjúkrahús og læknisbústaði hjúkrunarheimili eða deildir, sem vista sjúk og örvasa gamalmenni. En meðan fjárframlög ríkisins ná eigi lengra en raun er á til þess að uppfylla þegar samþykktar og áætlaðar framkvæmdir, sé ég mér eigi fært að mæla með því, að sams konar styrkur sé tekinn upp og veittur til þess að reisa almenn elliheimili, og þó að nefna megi eitthvert dæmi þess, að fá gamalmenni dveljist í einhverri þeirra stofnana, sem á undanförnum árum hafa verið reistar með ríkisstyrk, án þess að vera sjúk eða lasburða, vil ég eindregið vara við því að nota slíkt sem rök fyrir því að taka upp almenna fjárveitingu í þessu skyni og tefja þannig aðrar enn nauðsynlegri framkvæmdir. Af ofangreindum ástæðum sé ég mér eigi fært að mæla með frv. því, sem hér liggur fyrir.“ Samkv. þessu er það ráð landlæknis, að úr ríkissjóði sé veitt fé til þess að reisa sjúkrahús og hjúkrunarheimili handa sjúkum gamalmennum, en ekki handa þeim, sem eingöngu þarf að vista af félagslegum ástæðum. Ég tel ekki fráleitt að gera þennan greinarmun á pappírnum og enda ekki óframkvæmanlegt heldur í stórum sveitarfélögum, eins og t.d. Reykjavík. Annars staðar á þetta langt í land. Þar verða að dveljast undir sama þaki gamalmenni, hvort heldur er vegna krankleika eða einstæðingsskapar. Lítil sveitarfélög hafa ekki tök á að reisa nema eitt elliheimili, og þar verður að vista þá, sem nauðsyn ber til að vista yfirleitt. Hitt er svo annað, að á elliheimili á engan að setja, nema brýn nauðsyn krefji, og gildir þar hið sama um elliheimili og sjúkrahús að þessu leyti. Það er einnig hverju orði sannara hjá landlækni, að fjárveiting til byggingar heilbrigðisstofnana þarf að aukast. En það er mál fyrir sig. Hverja tegund þeirra byggja skuli á hverjum tíma, fer eftir mati heilbrigðisyfirvalda. Samkv. 10. gr. sjúkrahúsalaga er það á valdi ráðh. að ákveða, hverra stofnana sé mest þörf hverju sinni og á hverjum stað, og veita fé í samræmi við þá þörf. Þótt elliheimili nytu sama réttar í þessu efni og sjúkrahús, sjúkraskýli og læknishús, þá fer það eftir mati á þörf, hvenær og hve mikils styrks þau nytu, og þar yrði einmitt landlæknir æðsti ráðunauturinn. Heilbr.- og félmn. hefur að athuguðu máli talið rétt að mæla með því, að þetta frv. verði samþykkt. Þörf sveitarfélaganna er sú sama, hvort sem reist er sjúkrahús eða elliheimili. Á elliheimilum dvelst að mestu leyti sjúkt fólk og farlama, eða svo er það í reyndinni hér á landi. Loks þarf eitt ekki að verða á annars kostnað hvað byggingu þessara stofnana snertir, heldur verður eftir sem áður af ráðh. metið, hvað fyrir skuli taka hverju sinni. Með því, sem ég hef sagt nú, hef ég túlkað mína persónulegu skoðun, og ég fullyrði ekki, að ég túlki nákvæmlega skoðanir hv. meðnm. minna, þótt niðurstaðan sé sú, að n. mæli einróma með samþykkt frv. Einn nm., hv. 2. þm. Reykv., var að vísu ekki viðstaddur, þegar málið var afgreitt úr nefndinni.



Herra forseti. Ég hafði fyrirvara um afgreiðslu á þessu máli. Hann var þó ekki af því, að ég skildi ekki nauðsyn á byggingu elliheimila víða um landið, því að ég tel eðlilegt, að leitað verði eftir því, að ríkið styrki þau með einhverjum hætti, heldur var hann fyrst og fremst bundinn við það, að nú er verið að endurskoða löggjöf um elliheimili. Að því starfar milliþinganefnd, sem m.a. við hv. 9. þm. Reykv. eigum sæti í, og ég vonast til, að við getum þar komizt að samkomulagi um, hvernig hægast verður að stuðla að því, að nægilega mörg og stór elliheimili rísi í landinu til þess að fullnægja þeirri þörf, sem ómótmælanlega er fyrir hendi. Ég er alveg sömu skoðunar og hv. 9. þm. Reykv. um, að það er eðlilegt og sjálfsagt nauðsynlegt að gera nokkurn mun á elliheimilum þar, sem fjölmenni er nokkurt, reisa fleiri tegundir en eina. Til þessa höfum við aðeins getað reist elliheimili fyrir þá, sem það er bráðust nauðsyn, fyrir einstæðinga og fyrir þá, sem eru sjúkir að einhverju leyti, og þó varla fullnægt þeirri þörf. En eins og kemur fram í bréfi landlæknis, þá er þörfin í sjúkrahúsamálum okkar mjög brýn víða og nauðsynlegt að meta það á hverjum tíma, hvað mest kallar að, og stuðla að lausn þess, sem bráðust nauðsyn er á í hvern svip, ef við getum ekki gert allt í einu, eins og við höfum rekið okkur á, að við getum ekki. En ég vildi þó ekki vera meinsmaður þess, að þetta frv. næði fram að ganga. Mér skilst það vera nú eins og oft er, þegar svona frv. koma fram, að flm. hafa þá fyrst og fremst í huga það, sem þeim er næst og mest kallar að, þar sem þeir eru kunnugastir, og ég vil ekki vera meinsmaður þess, að þetta geti orðið til að stuðla að því, að leystur verði vandinn, þar sem menn eru tilbúnir að leysa hann með þessu móti. Ég mun þess vegna greiða atkv. með því, að þetta frv. gangi áfram. En fyrirvarinn var sem sagt bundinn við það, að fyrir þessu þingi liggja fleiri breytingar á sjúkrahúsalögunum og enn fremur till. til breyt. á l. um styrk fyrir vinnuheimili, þannig að mögulegt verði að styrkja vinnuheimili, sem kynnu að verða reist fyrir aldrað fólk.