Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég hef áhuga á því að spyrja hæstv. forsætisráðherra að því hvort til standi að breyta reglum um þjóðfánann, t.d. um fánadag og hve lengi dags halda megi fánanum við hún og þannig auka svigrúmið til þess að hafa fánann uppi við, sérstaklega yfir sumartímann. Þann 17. júní árið 1944 var íslenski fáninn tekinn opinberlega í notkun hér á landi og lögin um fánann hafa tekið ótrúlega litlum breytingum frá þeim tíma. Það má því færa rök fyrir því að fánalögin séu nokkuð gamaldags og hafi kannski ekki alveg fylgt tíðarandanum. Þó hafa menn verið að ræða um ýmsar breytingar. Ég get nefnt það, fyrst við stöndum hér á hinu háa Alþingi, að þjóðfáninn hangir hér uppi forseta á hægri hönd, vinstri hönd séð frá sal, og það var árið 2007 sem við ákváðum það, það eru bara þrjú ár síðan. Grænlendingar settu þjóðfánann sinn inn í sinn þingsal fyrir 22 árum. Mér finnst það mjög merkilegt hvað þeir voru fljótir til, Grænlendingarnir. Þeir afgreiddu það ekki einu sinni með atkvæðagreiðslu í þingsal heldur ákvað bara forsætisnefnd grænlenska þingsins að koma fánanum fyrir, það eru 22 ár síðan. Við gerðum þetta fyrir þremur árum með atkvæðagreiðslu. Það var hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson sem flutti um það þingsályktunartillögu sem var svo samþykkt hér, eða það frumvarp, ég man ekki hvort var, alla vega samþykktum við það. Færeyingar ákváðu fyrir stuttu á sínu þingi að greiða atkvæði um hvort þjóðfáni þeirra ætti að hanga uppi í færeyska þinginu. Hann var settur upp 19. janúar þannig að það er hálft ár síðan það var. Við erum með til umfjöllunar í þinginu að breyta fánalögunum á þann veg að við getum merkt íslenskar búvörur með íslenska fánanum. Ég vona að það verði samþykkt. Bændasamtökin hafa lagt mikla áherslu á þetta mál. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að auka notkun fánans á sumrin sérstaklega, þannig að ekki þurfi að gera eins og nú er að taka fánann niður um miðnætti. Ég hef mikinn áhuga á því að athuga hvort ekki sé hægt að koma því þannig fyrir að á sumrin, yfir bjartasta tímann, getum við haft fánann uppi allan sólarhringinn. Maður þarf þá ekki að taka hann niður fyrir miðnætti eða fyrir sólarlag. Sumir vilja að við afnemum reglurnar með öllu, þ.e. að við gætum haldið fánanum við hún allan sólarhringinn allt árið, líka í mesta skammdeginu. Ég er ekki tilbúin til að ganga svo langt í fyrsta skrefinu, það getur vel verið að það komi til greina síðar. Ég held alla vega að við verðum að hafa rýmri fánalög og því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Kemur til greina að mati forsætisráðherra að koma því þannig fyrir að við getum haldið fánanum við hún allan sólarhringinn, t.d. í sumarbústaðahverfum, 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um hvort til standi að breyta reglum um þjóðfánann, t.d. um fánadaga og hve lengi dags halda megi fánanum við hún og auka m.a. svigrúm til að hafa fánann uppi yfir sumartímann. Þessu er til að svara að af hálfu forsætisráðuneytisins hafa ekki verið uppi áform um að breyta þeim reglum um notkun þjóðfána Íslands sem hv. þingmaður vísar til. Ég tel á hinn bóginn sjálfsagt að það verði tekið til skoðunar hvort tilefni sé til að taka þessar reglur til endurskoðunar, m.a. samanborið við þau sjónarmið sem þingmaðurinn nefnir og rakin eru í þingsályktunartillögu sem hv. fyrirspyrjandi hefur lagt fram um rýmri fánatíma. Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram á þinginu frumvarp til laga um breytingar á lögum um þjóðfána Íslands sem nú er til meðferðar í allsherjarnefnd. Þar er lagt til að heimildir til að nota íslenska fánann í vörumerki eða söluvarning, umbúðir og auglýsingar á vöru eða þjónustu sem er íslensk að uppruna, verði rýmkaðar mjög frá því sem nú er. Þeim tillögum var vel tekið við 1. umr. um málið hér á Alþingi en við þá umræðu var jafnframt rætt um hugmyndir hv. fyrirspyrjanda um rýmri fánatíma og var þeim hugmyndum einnig vel tekið enda má segja að það sé í takt við þá hugsun sem frumvarpið byggir á um aukið frjálsræði á þessu sviði. Ég hef haft þær spurnir af því máli sem ég hef flutt í allsherjarnefnd að óvíst sé hvort það verður afgreitt fyrir lok þessa þings, en við sjáum til. Ég ítreka að ég er tilbúin að skoða jákvætt þá leið sem hv. þingmaður leggur til með frumvarpinu.

Frú forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vekur máls á hér um þjóðfánann okkar sem við berum að sjálfsögðu öll mikla virðingu fyrir. En ég hef velt því mikið fyrir mér á undangengnum árum hvort ekki mætti rýmka reglurnar í kringum þjóðfánann okkar og hvort við eigum ekki að nota hann meira en við höfum gert. Ekki síst á tímum sem þessum er fáninn sameiningartákn okkar og ég tel að við eigum að huga að því að rýmka þessar reglur og hvet hæstv. forsætisráðherra til þess að setja þá vinnu af stað. Ég held að breyting á slíkum reglum gæti einungis orðið til góðs, hún gæti enn aukið virðingu okkar gagnvart því sameiningartákni sem íslenski þjóðfáninn er. Þess vegna tel ég rétt og tek undir með þeim þingmönnum sem hafa mælst til þess að við tökum þessar reglur upp og reynum að rýmka þær þannig að við getum notið þjóðfánans okkar í meira mæli en nú er.

Virðulegur forseti. Það er hægt að spyrja sig hví sú er hér stendur tekur þetta mál yfirleitt upp. Það er vegna þess, og það kom fram í svari hæstv. forsætisráðherra, að í allsherjarnefnd er frumvarp um að rýmka reglurnar varðandi það að merkja t.d. búvörur með íslenska fánanum. Menn geta farið út í búð, keypt íslenska vöru og séð strax hvað er íslenskt og hvað ekki, af því að þá er íslenski fáninn á þeirri íslensku. Ég skil málin þannig, virðulegi forseti, að hæstv. forsætisráðherra geti sett reglugerð um notkun þjóðfánans í því skyni að rýmka fánatímann þannig að það sé á hendi hæstv. forsætisráðherra. Ég fagna því sem hæstv. forsætisráðherra sagði hér áðan að vilji sé til þess að skoða það að rýmka reglurnar á þann hátt sem ég hef lagt til í þingsályktunartillögu. Í þingsályktunartillögunni er verið að falast eftir því að forsætisráðherra setji reglugerð. En ef hæstv. forsætisráðherra vill setja reglugerðina er henni ekkert að vanbúnaði að mínu mati. Eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson sagði hér áðan er mikilvægt að auka notkun þjóðfánans almennt og ég held að vel fari á því. Þá þarf að hafa reglurnar þannig að líklegt sé að fólk noti þjóðfánann. Það virðist hafa verið að einhverju leyti hamlandi að flagga. Menn hafa áhyggjur af því að brjóta lög og vilja taka fánann niður á réttum tíma. Ég held að þetta sé sérstaklega áberandi yfir sumartímann, fólk hefur áhyggjur af því að gleyma að taka niður fánann á kvöldin. Virðulegur forseti. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að hafa fánann við hún allan sólarhringinn, sérstaklega yfir bjartasta tímann. Þess vegna skora ég á hæstv. forsætisráðherra að breyta reglugerð þannig að frá 15. maí til 15. ágúst verði heimilað 

Virðulegi forseti. Þegar við ræddum þetta mál hér í þingsal fyrir nokkru í tengslum við það frumvarp sem ég flutti varð ég vissulega vör við það að þessi hugmynd hv. þingmanns hlaut mjög jákvæðar undirtektir hjá þeim sem tóku til máls undir því máli sem ég flutti. Ég hafði haldið að allsherjarnefnd mundi skoða þetta mál í tengslum við það mál en eins og ég sagði hér áðan verður það væntanlega ekki afgreitt fyrir þingfrestun. Ég tek eftir því sem hv. þingmaður segir, og það kemur fram í þingsályktunartillögunni sjálfri, að forsætisráðuneytið eða forsætisráðherra geti sett reglur í þá veru sem hv. þingmaður óskar eftir. Ég mun að sjálfsögðu skoða það. En ég hefði haldið að þar sem hv. þingmaður hefur lagt málið fyrir þing og þar sem þingið er með breytingar á fánalögunum til meðferðar væri eðlilegt að þingið fengi að taka afstöðu til þess máls. Ég mun að sjálfsögðu íhuga það sem hv. þingmaður segir vegna þess að ég er sjálf opin og jákvæð fyrir að þessi leið verði farin. En ég hefði talið að það mundi styrkja málið ef þingið mundi líka taka afstöðu til þessa máls. Ef hægt er að afgreiða það núna fyrir þinglok, með þeirri breytingu sem hv. þingmaður talar um, mun ég styðja það mál.

Frú forseti. Það er nokkuð um liðið síðan ég lagði þessa fyrirspurn fram og verður að setja það fyrst og fremst á reikning þess sem hér stendur að málið kom ekki fyrr á dagskrá. Það var í tvígang þannig að ég gat einfaldlega ekki verið viðstaddur þá umræðu, en hæstv. ráðherra hefur fyrir nokkru síðan verið tilbúinn með svarið. Ástæða fyrirspurnarinnar er sú að við höfum horft upp á tilboð í vegagerð og byggingariðnaði sem hafa að margra mati keyrt úr hófi fram þar sem þau eru svo lág að rétt rúmast til efniskaupanna. Við höfum séð tilboð sem eru undir 60% af kostnaðaráætlun. Ég og margir aðrir, og þá sérstaklega aðilar í verktakaiðnaðinum, höfum velt því fyrir okkur hvernig á því standi að fyrirtæki, jafnvel fyrirtæki sem voru í eign m.a. ríkisbanka á þeim tíma, hafa staðið að mjög lágum tilboðum. Hvert mun sú þróun leiða okkur ef aðilar á verktakamarkaðnum undirbjóða samkeppnisaðila síendurtekið, jafnvel heiðarleg fyrirtæki sem bjóða með eðlilegum hætti í verk, jafnvel 80–90% af kostnaðaráætlun? Eins og áður sagði höfum við séð mörg tilboð sem eru jafnvel undir 60% af kostnaðaráætlun. Ég held að þetta leiði okkur í þær ógöngur ef fram heldur sem horfir, að bærilega vel stæð og vel rekin fyrirtæki á þessum mörkuðum muni einfaldlega keyra í þrot. Menn af Héraði á Austurlandi hafa mikið haft samband við mig og lýst áhyggjum sínum af þessum undirboðum og kannski ekki síst vegna þess að menn fá ekki verkin. Þegar þeir leita til viðskiptabanka síns um fjármögnun og geta ekki sýnt fram á að þeir hafi verk út árið, fá þeir ekki fyrirgreiðslu í viðkomandi bankastofnun. Að mínu viti hefur alvarlegt ástand ríkt á þessum markaði. Ég vil beina því til hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvort hann hafi skoðað það sérstaklega að óeðlileg undirboð eigi sér stað í vegagerð og byggingariðnaði. Það er mjög mikilvægt núna, þegar við erum að horfa til framtíðar og viljum byggja nýtt samfélag á öðrum grunni en var, að þessi mál séu í lagi, þ.e. að menn bjóði í verk á eðlilegum forsendum. Ég hef heyrt um allt of mörg dæmi frá aðilum í þessum bransa um að mikil undirboð séu í gangi og þeir aðilar sem bjóða í verk með eðlilegum hætti 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina sem er vissulega um mál sem er alvarlegt og snertir marga. Í upphafi er þó rétt að gera grein fyrir því að löggjöf er varðar opinber útboð fellur formlega undir fjármálaráðherra en málið er mér vitaskuld einnig skylt sem efnahags- og viðskiptaráðherra. Leitað var upplýsinga hjá Samkeppniseftirlitinu til að svara fyrirspurninni og fengust þær upplýsingar að Samkeppniseftirlitið hefur ekki haft til rannsóknar mál sem beinast að ætluðum undirboðum í vegagerð og byggingariðnaði. Þá hafi engum erindum verið beint til eftirlitsins hvað þetta varðar. Mál af þessu tagi geta hins vegar komið upp í tengslum við opinber útboð. Af þeim sökum gaf Samkeppniseftirlitið þann 23. desember sl. út álit nr. 4/2009, opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir, þar sem þeim tilmælum var beint til opinberra aðila að fylgjast með því að við framkvæmd útboða væri farið að samkeppnislögum. Í álitinu er m.a. fjallað um möguleikann á því að markaðsráðandi fyrirtæki misbeiti stöðu sinni í útboðum, t.d. með skaðlegri undirverðlagningu. Þá eru rakin dæmi frá fyrri tíð um misnotkun á markaðsráðandi stöðu við útboð. Með álitinu fylgir sérstakur gátlisti sem ætlað er að auðvelda opinberum aðilum að greina ólögmætar samkeppnishindranir í tengslum við útboð á opinberum innkaupum á vöru, þjónustu og verklegum framkvæmdum og þar á meðal þeim viðskiptum sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson gerir hér sérstaklega að umtalsefni. Gátlistinn miðast fyrst og fremst við að greina og bregðast við hugsanlegu ólögmætu samráði tilboðsgjafa. Við þetta er því að bæta um bakgrunn þessarar umræðu almennt, sem er bæði þörf og mikilvæg, að vitaskuld hefur eftirspurn eftir þjónustu aðila í þessum geira, vegagerð og byggingariðnaði eða mannvirkjagerð almennt, dregist mjög mikið saman á allra síðustu árum. Þess má geta að fjárfestingar á Íslandi eru nú vel innan við helming þess sem þau voru þegar mest var á árunum 2005–2007. Við þær kringumstæður er ekki að undra þótt seljendur þessarar þjónustu, hvort sem það eru fyrirtækin sjálf eða starfsmenn sem selt hafa starfskrafta sína í þessa starfsemi, eigi mjög á brattann að sækja. Hins vegar eru kaupendur væntanlega í betri stöðu en að minnsta kosti á undanförnum árum, hafi þeir á annað borð fjármagn til að kaupa hvort heldur er tilbúin mannvirki eða kaupa þjónustu þeirra sem taka að sér að reisa mannvirki. Við aðstæður sem þessar, þegar afkastageta í greininni er miklu meiri en þarf til þess að anna eftirspurn, er vitaskuld ekki við öðru að búast en að verð sé almennt lágt. Raunar má halda því fram með tiltölulega einföldum hagfræðirökum, sem ég veit að hv. fyrirspyrjandi þekkir vel enda vel menntaður í þeim fræðum, að þegar afkastagetan er miklu meiri en þörf er á geti verð nálgast það sem kallað er breytilegur kostnaður. Það er þá efniskostnaður en einnig annar tilfallandi kostnaður en hann nægir ekki til að borga ýmsan fastan kostnað sem fyrirtæki verða þó vitaskuld að fá eitthvað upp í þegar til lengdar lætur. Við aðstæður sem þessar er við því að búast að rekstur fyrirtækja sé almennt mjög erfiður og tekjur dugi varla fyrir breytilegum kostnaði, sem er vitaskuld miklu minna en þarf til þess að fyrirtæki geti haldið áfram starfsemi til lengdar. Það þarf því ekki að vera um óeðlileg undirboð að ræða í þeim skilningi að fyrirtæki geri tilboð sem eru óhagstæð fyrir þau en vissulega er afar óþægilegt fyrir fyrirtækin að vera í þannig stöðu. Það er erfitt að sjá nákvæmlega hvernig hið opinbera getur leyst þennan vanda með því að breyta útboðsreglum sínum. Það er t.d. erfitt að sjá að reglur um lágmarksverð leysi vandann allan en vitaskuld má skoða þær leiðir eins og ýmsar aðrar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þær upplýsingar sem hér komu fram. Ég tel miðað við orð hæstv. ráðherra að það hefðu verið full efni til þess af hálfu samkeppnisyfirvalda að skoða þessi mál til hlítar. Nú er það svo að mikil breyting hefur orðið á eignarhaldi margra fyrirtækja á markaðnum í dag og mörg fyrirtækja í þessari grein eru tengd ákveðnum viðskiptabönkum með beinum eða óbeinum hætti. Þá veltir maður fyrir sér hver staðan er á samkeppnismarkaði þar sem við horfum jafnvel upp á að fyrirtæki sem tengjast ákveðnum fjármálafyrirtækjum með beinum hætti, gera mjög lág tilboð á þessum markaði, og önnur fyrirtæki í eigu einstaklinga sem hafa verið vel rekin í gegnum tíðina þurfa að keppa við þau. Eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan bjóða fyrirtæki í sumum tilvikum í verk sem getur augljóslega ekki borgað sig. Þegar sú regla gildir innan fjármálakerfisins í dag að fyrirtæki þurfi að sýna fram á ákveðið greiðsluflæði og ákveðin verkefni út árið til að fá fyrirgreiðslu í bönkunum er hætt við því að þetta vindi æ meira upp á sig þannig að menn sjái hag sínum best borgið með því að bjóða mjög lágt. Hvað leiðir það af sér? Jú, í framhaldinu, eftir nokkra mánuði, þarf viðkomandi bankastofnun mögulega að afskrifa eitthvað á viðkomandi fyrirtæki vegna þess að menn fóru einfaldlega of lágt í tilboðsgerð sinni. Ég hvet hæstv. ráðherra og reyndar samkeppnisyfirvöld í landinu til að skoða þetta mál. Verktakar í byggingariðnaði og vegagerð mynda mjög stóran atvinnuveg. Það er mikilvægt að utanumhald um þennan markað sé skýrt 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum aftur, þetta var ágætisádrepa sem ég er að mörgu leyti ef ekki öllu sammála. Ég vil bæta því við að vitaskuld er sú staða uppi núna, eins og hv. þingmaður vék að í máli sínu, að sum fyrirtæki eru undir verndarvæng fjármálastofnana sem eðli máls samkvæmt eru mjög fjársterkar, en önnur ekki. Það getur skapað mjög óþægilega samkeppnisstöðu fyrir hin síðarnefndu. Að þessu verða fjármálafyrirtækin vitaskuld að huga og reyndar einnig þeir sem hafa eftirlit með þeim, hvort sem það er Samkeppniseftirlitið eða stofnanir sem hafa sérstaklega eftirlit með fjármálageiranum. Það má ekki gerast að fyrirtækjum sé haldið á lífi umfram það sem eðlilegt má teljast vegna þess eins að þau eru komin í skjól hjá fjármálafyrirtækjum vegna fyrri hremminga og það verði til þess að fyrirtæki sem halda sjálfstæði sínu lengur lendi einnig í vandræðum. Það er mjög mikilvægt að bankarnir hegði sér með þeim hætti að þeir skekki ekki, umfram það sem óhjákvæmilegt er, samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem eru þó ekki komin í fangið á fjármálafyrirtækjunum með því að halda samkeppnisaðilum þeirra á floti með fjármagni umfram það sem eðlilegt getur talist.

Hæstv. forseti. Eins og alþjóð veit hefur Ísland lagt inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Í ljósi þess er rétt að fara enn einu sinni yfir helstu röksemdir stuðningsmanna aðildar Íslands að Evrópusambandinu sem þeir héldu á lofti fyrir ári síðan þegar aðildarumsóknin var til umræðu. Eina leiðin til að tryggja efnahagslegan stöðugleika á Íslandi væri að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru, þá mundi það takast. Nú er ljóst að hvorki aðild að Evrópusambandinu né evran hefur tryggt efnahagslegan stöðugleika í Grikklandi, Ítalíu, Spáni, Portúgal, Írlandi og fleiri löndum. En vegna þess að það hefur verið notað sem ein helsta röksemdin fyrir því að Ísland skuli ganga þarna inn er rétt að fá það fram hvort og þá hvenær við Íslendingar munum uppfylla hin svokölluðu Maastricht-skilyrði um upptöku evru. Ég er talsmaður þess að fara málefnalega yfir þetta mál þrátt fyrir að ég sé þeirrar skoðunar að hagsmunum okkar sé betur borgið utan Evrópusambandsins en innan. Þess vegna er rétt að beina fyrirspurn til efnahags- og viðskiptaráðherra, þar sem skilyrðin eru upptalin. Ég hlakka til að heyra hvaða svör ráðherrann hefur. Hérna er m.a. spurt hvenær gera megi ráð fyrir að Ísland uppfylli Maastricht-skilyrðin samkvæmt þeim efnahagsspám sem ríkisstjórnin styðst við og talin eru upp. Samkvæmt þeim efnahagsspám sem ríkisstjórnin styðst við, hvenær er þá gert ráð fyrir að Ísland nái því marki að hafa verið aðili að gengissamstarfi Evrópu í a.m.k. tvö ár án gengisfellingar og að gengi krónunnar hafi á þeim tíma verið innan tiltekinna vikmarka, sem eru skilyrði þess að ríkið geti tekið upp evru? Í umræðunni finnst enn fólk sem heldur því fram að þegar við höfum fengið grænt ljós á að ganga inn í Evrópusambandið, þá sé ekki eftir neinu að bíða að taka upp evru. Þess vegna er mjög mikilvægt að það komi skýrt fram í umræðunni með hvaða hætti það verði gert. Hvaða skilyrði eru fyrir því að við tökum upp evru? Þá fyrst getum við farið að ræða hvenær það væri mögulegt. Þá getum við einnig rætt hvort þetta eigi að vera einhver ákvörðunarástæða fyrir íslenska þjóð, þ.e. að taka ákvörðun um það í fyrsta lagi að sækja um aðild að Evrópusambandinu og í öðru lagi að samþykkja að ganga þar inn. Ég, ásamt öðrum hv. þingmönnum, legg fram tillögu um það að umsóknin verði dregin til baka. Ég tel að það sé farsælast fyrir íslenska þjóð. Ég tel einnig að verið sé að veifa villuljósum framan í okkur Íslendinga með því að lofa því að efnahagsástandið muni verða betra þegar við göngum til aðildarsamninga.

Virðulegi forseti. Mér sem efnahags- og viðskiptaráðherra hefur borist fyrirspurn í allmörgum liðum á þskj. 804, sem er 464. mál þingsins, frá hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur. Mun ég leitast við að svara öllum spurningunum. Efnahagslegur stöðugleiki sem næst þegar ríki uppfyllir Maastricht-skilyrðin svokölluðu er meginmarkmið efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, enda er stöðugleiki í efnahagsmálum forsenda sjálfbærs hagvaxtar. Þrátt fyrir að verðbólga sé enn nokkuð há á Íslandi hefur hún lækkað allhratt undanfarna mánuði. Búast má við að verðbólgan lækki hratt næstu mánuði, að því gefnu að gengi krónunnar haldist stöðugt eða haldi áfram að fara upp á við eins og það hefur gert undanfarnar vikur. Samkvæmt flestum spám gæti verðbólga verið undir lok árs 2011 nærri 3% og þá innan við 1,5 prósentustig frá óopinberu verðbólgumarkmiði Seðlabanka Evrópu. Hins vegar er verðbólguþróun í nokkrum aðildarríkjum ESB mikilli óvissu háð, sem gerir nákvæmari tímasetningu óvissa. Reynsla annarra ríkja sem tekið hafa upp evru sýnir svo ekki verður um villst að langtímavextir aðlagast vöxtum evrusvæðisins hratt þegar ljóst er að viðkomandi ríki munu ganga í myntbandalagið. Engin ástæða er til þess að halda að reynsla Íslands verði önnur. Árangur á sviði efnahagsstefnunnar, ákvörðun um inngöngu í Evrópusambandið og upptöku evru munu ráða mestu um hvenær Ísland mun uppfylla vaxtaákvæði Maastricht-skilyrðanna. Varðandi hallarekstur hins opinbera, hefur ríkisstjórnin birt áætlun í ríkisfjármálum til millilangs tíma. Samkvæmt henni og skuldbindingum Íslands gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum verður halli hins opinbera orðinn innan við 3% af landsframleiðslu þegar árið 2012. Hrun bankakerfisins hefur valdið mikilli skuldaaukningu ríkissjóðs með miklum útgjöldum vegna falls bankanna, endurfjármögnunar Seðlabanka Íslands og hallarekstri á ríkissjóði. Af þessum sökum er gert ráð fyrir því að skuldir hins opinbera verði hæstar um 120% af landsframleiðslu 2010. Líkt og í mörgum ríkjum innan myntbandalagsins verður skuldastaða hins opinbera hér á landi nokkuð yfir skuldamarkmiðum Maastricht-skilyrðanna næstu árin vegna þessa. Hins vegar skiptir grundvallarmáli að skuldirnar munu fara minnkandi ef ríkisstjórnin og Alþingi halda sig innan áætlunar í ríkisfjármálum og verða nærri 85% af landsframleiðslu árið 2014, sem verður nokkuð nálægt eða jafnvel undir meðaltali í Vestur-Evrópu. Nauðsynlegt er að lækka skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu. Það næst bæði með ábyrgri stjórn fjármála hins opinbera og öflugum hagvexti. Það er ljóst að grundvallarverkefni stjórnvalda næstu mánuði verður að tryggja að við höldum áfram á þeirri braut. Við verðum að sýna að við erum þess megnug að taka á fjárhagsvanda hins opinbera og byggja upp traust til framtíðar. Við þetta má bæta að þótt viðmiðin miðist við vergar skuldir eða brúttóskuldir er staða Íslands enn betri í erlendum samanburði ef eingöngu er horft til hreinna skulda. Það er fyrirsjáanlegt að árið 2014 verði staða Íslands líklega betri en landa Evrópusambandsins. Raunar verður hún betri en í öðrum löndum sem við horfum oft til, t.d. í Bandaríkjunum svo ekki sé nú minnst á Japan sem á við mestan vanda allra landa að stríða núna. Þá er ekki horft til þess að skuldbindingar utan efnahagsreiknings eru litlar hérlendis. Í mörgum löndum eru þær verulega íþyngjandi og raunar má halda því fram með góðum rökum að íslenska ríkið eigi eignir utan efnahagsreiknings. Ljóst er að hugsanleg innganga Íslands í Evrópusambandið og þátttaka í gengissamstarfi Evrópu mun ráðast af fjölmörgum þáttum sem þær efnahagsspár sem ríkisstjórnin styðst við ná ekki til. Efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar er ætlað að koma á stöðugleika og sjálfbærum hagvexti til frambúðar. Ísland verður reiðubúið til þess að taka þátt í gengissamstarfi Evrópu þegar pólitískt tækifæri gefst. Ef efnahagsstefnunni verður framfylgt af framsýni og krafti mun Ísland líklega aðeins vera þátttakandi í svokölluðu ERM2-samstarfi í tvö ár, áður en hægt verður að taka upp evru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina til hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra. Ég verð að segja það að mér þykir ráðherrann vera bjartsýnn fram úr hófi. Hann notar sama bragðið og ríkisstjórnin og ber okkur saman við hinn versta kost, samanber það að staða Íslands árið 2014 verði langtum betri en staða landa Evrópusambandsins. Hann rekur þó sérstaklega að skuldir utan efnahagsreiknings ríkisins séu lágar. Ég minni á að ríkisstjórnin ætlar að fara þá leið að byggja nýtt hátæknisjúkrahús. Komið hefur fram tillaga um að byggja vegakerfið upp sem er akkúrat krafa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að hafa það utan efnahagsreikninga ríkisins. Mig langar til að varpa fram spurningu til ráðherrans, úr því að ég er komin hér upp: Telur hann að ESB slaki á Maastricht-skilyrðunum vegna þess hve bágborið ástandið í Evrópu er? Þar riða a.m.k. fimm þjóðir á barmi þjóðargjaldþrots, 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa fyrirspurn og tek upp þráðinn þar sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir endaði. Ekki alls fyrir löngu kom fram stjórnmálafræðingur sem hefur kynnt sér málið vel og tók undir sjónarmið þeirra sem hafa haldið því fram að Ísland fengi að öllum líkindum ekki þær undanþágur sem haldið var á lofti að það fengi fyrir síðustu alþingiskosningar um einhvers konar hraðferð inn í evruna. Þetta var Auðunn Arnórsson stjórnmálafræðingur. Í þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins er gert ráð fyrir því að það taki Ísland um 30 ár að uppfylla Maastricht-skilyrðin þegar kemur að skuldum ríkissjóðs. Ég kalla eftir því að hv. efnahags- og viðskiptaráðherra sem og aðrir þingmenn sjái nú ljósið í þessu og átti sig á því að það er enginn vilji hjá þjóðinni til þess að halda ferlinu áfram. Hér hefur ávallt verið haldið uppi rómuðum málflutningi þess efnis að okkur byðust 

Hæstv. forseti. Mig langar að þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. þingmönnum sem hafa blandað sér í hana fyrir framlag þeirra. Mig langar að nota seinni ræðu mína til þess að segja að að sjálfsögðu eru Maastricht-skilyrðin ekkert annað en heilbrigðisvottorð á að efnahagslíf þjóðarinnar sé gott. Ég tel alveg rétt að vinna að því að uppfylla skilyrðin um heilbrigt efnahagsumhverfi. Vegna þeirrar þungu áherslu á að evran muni leysa vandamál okkar er ljóst að við verðum að fá skýr svör frá ráðamönnum ríkisstjórnarinnar um hvenær það verður. Ég skil hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra þannig að hann telji það verða árið 2014 ef við uppfyllum öll skilyrði. Mig langar enn fremur að varpa þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort það sé rétt skilið. Ef ekki árið 2014, hvenær þá? Í umræðunni, sem hefur verið mjög villandi, er hægt að draga menn inn á rangar brautir með falsvonum, eins og þeirri að ef við göngum í Evrópusambandið náum við fljótlega að taka upp evruna og þar með muni hagur efnahagslífsins vænkast. Ég tel að þetta séu rangar fullyrðingar. Ég vil að umræðan um aðild að Evrópusambandinu fari fram á málefnalegan hátt og tel að þessi fyrirspurn sé innlegg í þá umræðu. Ég er algjörlega sannfærð um að ef menn hlusta á málefnin, hlusta á hin efnislegu rök í málinu, muni þjóðin sannfærast um það eins og ég að hag okkar sé betur borgið utan Evrópusambandsins en innan, líkt og kannanir hafa sýnt. Sérstaklega vil ég vísa í nýja könnun sem birtist á 

Virðulegi forseti. Þetta er um margt áhugaverð umræða. Ég vil nú ekki ganga svo langt að fullyrða að Íslendingar eða íslenska hagkerfið muni uppfylla öll Maastricht-skilyrðin þegar árið 2014. Það er hins vegar mitt mat að við munum uppfylla öll skilyrðin fyrir þann tíma nema það sem snýr að vergum skuldum hins opinbera. Þar verðum við eitthvað yfir mörkum. Ég tel ekki raunhæft að gera ráð fyrir því að við tökum upp evru árið 2014. Ég held að það muni taka lengri tíma, ekki eingöngu vegna skilyrðanna um opinberar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu. Ég var jafnframt spurður af hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur hvort ég teldi að Evrópusambandið mundi slaka á skilyrðum gagnvart efnahagsstjórn í aðildarríkjum eða ríkjum sem sækja um aðild. Svarið við því er nei. Ég tel að menn muni draga þá ályktun af reynslu undanfarinna missira að það þurfi að hafa meiri aga en minni í ríkisfjármálum og efnahagsmálum innan Evrópusambandsríkjanna. Ég leyfi mér að benda á að þegar horft er til opinberra skulda hefur Evrópusambandið, og reyndar ýmsir aðrir, horft aðeins á einn mælikvarða af nokkrum sem til greina koma. Að mínu mati er það of þröng sýn. Þar hafa menn horft sérstaklega á vergar skuldir hins opinbera. Ég get fært sterk rök fyrir því að það er gagnlegra að horfa á hreinar skuldir þótt vergar skuldir gefi ákveðnar vísbendingar. Jafnframt þarf að taka tillit til bæði skuldbindinga og eigna utan efnahagsreiknings. Ég gengst við því að Íslendingar eru með ákveðnar skuldbindingar utan efnahagsreiknings, en í samanburði við önnur Evrópuríki eru þær mjög litlar.

Frú forseti. Líkt er með þessa fyrirspurn og fyrri fyrirspurn mína til hæstv. ráðherra, hún var lögð fram þann 16. mars sl. og ég spyr hæstv. ráðherra tveggja spurninga: Í fyrsta lagi hvort hæstv. ráðherra telji að viðskiptabönkum eigi að vera heimilt að taka sérstakt gjald fyrir ónýttar yfirdráttarheimildir. Í öðru lagi hvort ráðherrann hyggist beita sér fyrir því að fjármálastofnunum verði gert óheimilt að innheimta slíkt gjald. Kveikjan að fyrirspurninni var frétt þar sem rætt var við Jóhannes Gunnarsson, formann Neytendasamtakanna, þar sem hann vísað til þess að fjármálastofnanir væru á þeim tímapunkti að innheimta heimildargjald þrátt fyrir að viðkomandi viðskiptavinur nýtti sér ekki heimildina. Ég sá það í frétt frá 22. mars, þ.e. sex dögum eftir að fyrirspurnin var lögð fram, að Íslandsbanki hafði ákveðið að fella þetta heimildargjald niður þannig að ég er a.m.k. með upplýsingar um það að einn af stóru bönkunum þremur hafi ákveðið að fella þetta niður. Ég tel að hér sé um ákveðið réttlætismál að ræða. Íslenskur almenningur borgar í dag himinháa vexti vegna yfirdráttarlána, eina hæstu vexti í heimi. Látum það nú vera í þessari umræðu en þegar viðkomandi fjölskyldur, eða íslensk heimili, nýta sér ekki yfirdráttarheimildir hafa þær eftir sem áður þurft að greiða sérstakt heimildargjald. Ég hlýt því að velta því fyrir mér, og spyr hæstv. ráðherra að því, hvort honum finnist þetta eðlilegt og hvort við hér á vettvangi þingsins, eða hæstv. ráðherra í einhverjum reglugerðum, getum ekki komið í veg fyrir að þessi gjaldtaka sé viðhöfð með þessum hætti. Fólk borgar allt of mikinn fjármagnskostnað. Fólk borgar allt of mikil gjöld vegna viðskipta við viðskiptabanka sína eða aðra aðila í þessu samfélagi. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki reiðubúinn að slást í lið með heimilunum í landinu, sem í dag borga gríðarlega háar upphæðir í fjármagnskostnað og alls konar gjöld, og koma í veg fyrir að viðskiptabankar innheimti heimildargjald, jafnvel þótt viðskiptavinurinn skuldi viðkomandi banka ekki krónu.

Virðulegi forseti. Ég get byrjað á því að flytja góðar fréttir því að könnun meðal þriggja stærstu viðskiptabankanna sem hér starfa hefur leitt í ljós að þeir eru annaðhvort hættir að taka það gjald sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson gerir að umtalsefni eða hafa aldrei innheimt það. Þannig hætti Landsbankinn með heimildargjald á reikningum einstaklinga sumarið 2009 og það sama átti við um flesta reikninga fyrir fyrirtæki. Innheimtunni var svo alfarið hætt nokkrum dögum eftir að hv. þingmaður lagði fram fyrirspurnina, eða 21. mars þessa árs. Það sama á við um Arion banka, sem ákvað að innheimta ekki heimildargjald af einstaklingum frá og með 21. apríl í ár, og Íslandsbanki innheimti ekki heimildargjald af einstaklingum. Við þetta má bæta að ef ráðherra hyggst beita sér með þeim hætti að hann geri fjármálastofnunum óheimilt að innheimta slíkt gjald kallar það á lagabreytingar því að hvergi er að finna ákvæði í gildandi lögum um starfsemi fjármálafyrirtækja sem kveða á um að ekki megi innheimta fyrir tiltekna þjónustu eða hvernig það skuli gert. Aðeins er miðað við að starfsemi fjármálafyrirtækja skuli vera heilbrigð og eðlileg, eins og það er kallað í lögunum, og í samræmi við það sem á ensku kallast „good practice“ sem þýða má á íslensku sem góðar viðskiptavenjur eða heilbrigðar viðskiptavenjur. Við þetta er því að bæta að yfirdráttarheimildir, hvort heldur er einstaklinga eða fyrirtækja, eru öðru nafni lánalínur. Það er í eðli sínu ekki endilega óeðlilegt að lánveitandi taki gjald fyrir lánalínur. Það tíðkast víða um heim, hvort heldur er í viðskiptum við fyrirtæki, við banka, í viðskiptum banka við aðra banka, eða jafnvel viðskiptum seðlabanka eða ríkisvalds við banka. Íslenska ríkið eða Seðlabankinn greiðir t.d. í einhverjum tilfellum gjald fyrir lánalínur þannig að þetta eru alþekktir viðskiptahættir. Þeir eru að nokkru marki skiljanlegir í ljósi þess að lánveitandi sem opnað hefur lánalínu þarf að liggja með talsvert laust fé til að vera viðbúinn því að dregið verði á lánalínuna fyrirvaralaust eða fyrirvaralítið og því fylgir alla jafna meiri kostnaður að vera með laust fé en bundið. Hvort þessar almennu staðreyndir réttlæti að innlendar fjármálastofnanir innheimti heimildargjald af reikningum einstaklinga vil ég hins vegar ekki fullyrða. Það hlýtur að fara eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Almennt ætti samkeppni um viðskiptavini að hafa áhrif á þessa gjaldtöku eins og aðra og líklega má lýsa því sem gerðist nú í vor, þegar þessari gjaldheimtu var hætt, á þann veg að þar hafi allir bankarnir viljað laða til sín viðskiptavini eða fæla þá ekki frá sér með því að falla frá innheimtu heimildargjalds. Ég vil jafnframt taka undir það með hv. þingmanni að íslenskir einstaklingar og fyrirtæki greiða vitaskuld mjög háa vexti nú um stundir og yfirdráttarvextir eru einhverjir hæstu vextir sem í boði eru. Það er því ansi blóðugt að tryggja sér lánalínu sem teknir verða mjög háir vextir af ef dregið verður á hana og þurfa að auki að borga fyrir þau forréttindi að hafa lánalínuna. Sem betur fer eru einstaklingar nú lausir við þá gjaldtöku en ég þori ekki að fullyrða að svo verði um aldur og ævi. Ef menn vilja bregðast við því að bankarnir vilji innheimta heimildargjald einhvern tímann í framtíðinni þarf atbeina Alþingis því að ráðherra hefur, eftir því sem okkur í ráðuneytinu sýnist, ekki heimild til þess að grípa þar inn í á grundvelli gildandi laga.

Frú forseti. Þetta voru gleðileg svör frá hæstv. ráðherra um að bankastofnanir séu hættar að taka heimildargjald. Sú síðasta gerði það nokkrum dögum eftir að fyrirspurn mín var lögð fram. Ég held að þetta sýni fram á að Neytendasamtökin hafa verið að vinna vinnuna sína hvað þessi mál áhrærir því að það voru að mínu viti þau sem vöktu athygli á þessu ósanngjarna máli á sínum tíma. Hæstv. ráðherra kom hér inn á lykilþátt sem er samkeppni um viðskiptamenn á milli fjármálastofnana. Nú er staðreyndin sú að Alþingi Íslendinga hefur verið ákveðinn flöskuháls þegar kemur að samkeppnisumhverfi viðskiptabankanna. Er ég að vitna til þess að við leggjum hér á gjald eða skatt fyrir fólk sem vill skipta um viðskiptabanka með stimpilgjaldinu sem við höfum svo oft rætt um. Ég held því að við þurfum hér á þinginu að fara að horfa á þetta umhverfi í heild sinni og skoða hvort við getum ekki gripið til einhverra aðgerða til að auðvelda fólki að skipta um viðskiptabanka. Ef fólk sér fram á betri kjör í öðrum viðskiptabanka en sínum eigin verður viðkomandi, eins og staðan er í dag, að greiða lán sín upp og tekin eru ákveðin gjöld af færslu á fjármunum eða fjárskuldbindingum. Ég held því að við þurfum að halda vöku okkar í þessu efni, hafa virkt eftirlit með þessum markaði og reyna að koma á raunverulegri samkeppni þar á milli og hlutast til um að auðvelda fólki eins og kostur er að skipta um banka til þess að viðhalda þessari samkeppni þannig að fólk borgi lægri fjármagnskostnað en ella. Eins og hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra nefndi réttilega hér áðan borga íslensk heimili hvað hæsta gjald fyrir fjármagn í víðri veröld og eru heimilin skuldug fyrir.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Birki Jóni Jónssyni að hið opinbera má ekki með neinum hætti leggja hindranir í veg fyrir þá sem vilja skipta um hvort heldur það er viðskiptabanka eða tryggingafélag eða önnur slík fyrirtæki sem menn bindast oft langtímaböndum með langtímaviðskiptasambandi. Sá skattur sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni, stimpilgjald, er vissulega umhugsunarefni í því samhengi. Nú heyra skattar almennt undir fjármálaráðherra en ekki efnahags- og viðskiptaráðherra en sem ráðherra samkeppnismála ætla ég þó að leyfa mér að halda því fram að þessi skattur sé frekar óheppilegur frá samkeppnissjónarmiði, einmitt af þeim ástæðum sem hv. þingmaður ræddi. Ef hægt væri að breyta tilhögun þessarar skattheimtu þannig að hún kæmi ekki í veg fyrir að menn flyttu viðskipti sín á milli fjármálafyrirtækja vegna þess kostnaðar sem hlýst af því að greiða upp lán og taka lán að nýju, m.a. vegna stimpilgjalds, mundi ég fagna því. Ég bara vona og treysti að hv. þingmaður muni starfa með mér og öðrum að því að leita leiða til þess að fá því framgengt.

Virðulegi forseti. Ég ber upp fyrirspurn sem ég kom með í þingið 26. apríl og varðar hreindýraveiðar. Hreindýraveiðar eru umfangsmikil starfsemi á Austfjörðum og það eru hvorki meira né minna en 1.300 leyfi sem veitt eru til hreindýraveiða á hverju ári. Þó að þetta mál sé ekki eitt af þeim stóru málum sem blasa við okkur í þinginu er það samt þannig að það snertir bæði öryggi þeirra sem taka þátt í hreindýraveiðum og þeirra sem eru á þessu svæði, sem er ansi víðfeðmt, og sömuleiðis snertir það ferðaþjónustuna sem er mikið hagsmunamál í þessum landshluta. Hreindýraveiðar hafa gengið vel, leyfi ég mér að fullyrða, og hafa farið fram nokkurn veginn án slysa sem betur fer. Hins vegar má bæta mjög margt í umhverfinu varðandi hreindýraveiðar og það hefur vantað mikið upp á frumkvæði frá stjórnvöldum hvað þetta varðar. Væri æskilegt að heyra sjónarmið hæstv. umhverfisráðherra hvað þessa hluti varðar og sömuleiðis almennt en það er mjög langt síðan reglugerð um hreindýraveiðar var endurskoðuð. Í stuttu máli er það tveggja mánaða tímabil sem hreindýraveiðarnar standa yfir en langmesta álagið er hins vegar á stuttum tíma, 25 dögum. Ekki hefur verið haldið námskeið fyrir hreindýraleiðsögumenn síðan árið 2001. Með öðrum orðum, það hefur ekki fjölgað í hópi hreindýraleiðsögumanna frá þeim tíma, sem er að verða áratugur. Um 80 leiðsögumenn eru starfandi núna, þeir eru á ýmsum aldri og eiga það auðvitað sameiginlegt með öðrum landsmönnum að þeir yngjast ekki. Það er því ekki þannig að þeir sem eru búnir að vera í þessu lengi fari að bæta meiru á sig. Dæmi eru um að þeir sem eru virkastir í þessu og halda þessu mest uppi taki frá 10–50 veiðimenn á tímabilinu og á ákveðnu tímabili eða frá ágústlokum og fram í miðjan september er álag mikið, sérstaklega á fjölmennasta svæðinu, sem er svæði tvö. Mjög margir veiðimenn hafa spurt mig að þessu og ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna hafa ekki verið haldin námskeið fyrir hreindýraleiðsögumenn síðan árið 2001 og hvenær stendur til að halda námskeið næst?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina um námskeið fyrir hreindýraleiðsögumenn. Það er skemmst frá því að segja að Umhverfisstofnun ber ábyrgð á því að halda námskeið fyrir leiðsögumenn fyrir hreindýraveiðimenn en stofnunin fylgist með og hefur eftirlit með framkvæmd hreindýraveiða eins og kunnugt er. Undanfarin ár hefur stofnunin ekki talið þörf á því að haldin yrðu námskeið fyrir leiðsögumenn við hreindýraveiðar og því hafa námskeið ekki verið haldin og fer ég yfir rök stofnunarinnar til að svara fyrirspurn hv. þingmanns. Umhverfisstofnun metur í lok hvers veiðitímabils hreindýra hvernig til tókst og skoðar hvort ástæða sé til að breyta einhverju fyrir næsta tímabil. Það er gert á hverju ári. Almennt hafa hreindýraveiðar gengið vel undanfarin ár, eins og kom fram í máli þingmannsins, og mestur hluti kvótans náðst á hverju ári. Ýmsar ástæður geta legið að baki þegar hreindýrakvóti hefur ekki náðst, t.d. að veiðimenn hafa ætlað seint til veiða en svo ekki komist þegar á reynir. Sumir veiðimenn sem ekki hafa mætt til veiða hafa ekki skilað inn veiðileyfi sínu til að hægt væri að úthluta því til annarra aðila á biðlista. Einnig geta skapast vandamál þegar sumir landeigendur hafa lokað löndum sínum fyrir hreindýraveiðum eins og gerst hefur á svæði níu sem er Hornafjörður eða það sem áður var Mýrahreppur og Borgarhafnarhreppur eða Suðursveit, og stundum hefur staðið tæpt að kvóti hafi náðst af þeim sökum. Umhverfisstofnun hefur ekki dæmi um að veiðimaður hafi ekki komist til veiða vegna skorts á leiðsögumönnum og því hefur stofnunin metið það svo að ekki hafi verið brýn nauðsyn á námskeiðum fyrir leiðsögumenn. Það var þó til skoðunar hjá Umhverfisstofnun að halda námskeið fyrir leiðsögumenn í vor, vorið 2010, en vegna yfirstandandi vinnu að breytingum á lögum nr. 64/1994, um hreindýraveiðar, var ákveðið að bíða með námskeiðið þar til eftir að þær breytingar hafa gengið í gegn þar sem nauðsynin þótti ekki brýn. Ég vona að þessi yfirferð svari spurningu hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni kærlega fyrir fyrirspurnina. Mig langar aðeins til að árétta að við tölum um Austurland en ekki Austfirði, sérstaklega þar sem hreindýr eru. Ég hugsa að hreindýraeftirlitsmenn verði dálítið fúlir þegar talað er um hækkandi aldur þeirra því að þeir yngjast verulega í hvert skipti sem þeir fara á veiðar. Ég held að þeir líti þannig á að þeir séu eilífir að minnsta kosti, ef ekki enn meira. Ég þekki svolítið til málaflokksins sem er okkur á Austurlandi afar mikilvægur og skapar heilmiklar tekjur og ég held að það sé alveg rétt að það þurfi að fara að hugsa fyrir því að einhver endurnýjun verði meðal leiðsögumanna. En mig langar til að ítreka að ég held að það sé afar nauðsynlegt að við höldum áfram eins og nú er að vera með staðkunnugt fólk sem þekkir aðstæður, því að oftar en ekki er verið að veiða í slæmu skyggni og oft hefur þoka verið ástæðan fyrir því að kvótinn hefur ekki náðst. Ég legg því áherslu á að mikilvægt er að leiðsögumenn séu staðkunnugir á þessum slóðum.

Virðulegi forseti. Ég heyrði að hæstv. umhverfisráðherra sagði að ekki væri þörf á að halda þessi námskeið og svo væri reyndar líka verið að breyta reglunum þannig að þetta tvennt hafi orðið til þess að námskeið var ekki haldið. Mér finnst svolítið merkilegt að matið á þessu máli er mismunandi. Í grein sem Sigmar B. Hauksson skrifaði ekki fyrir löngu síðan, en hann hefur verið í forsvari fyrir skotveiðimenn um langt skeið og hefur fylgst með þeirra málum og verið einn af framámönnunum í Skotveiðifélagi Íslands, segir að það hafi dregist úr hófi að halda nýtt námskeið og að mikil þörf sé á að fjölga leiðsögumönnum. Mér finnst því merkilegt að menn hafi svona mismunandi sýn á þessa hluti. Ég vildi því gjarnan heyra, ef hæstv. umhverfisráðherra getur í seinna svari sínu lagt mat á það, hvort það sé mjög mikil þörf á að endurskoða lögin um störf, nám og hæfniskröfur fyrir hreindýraleiðsögumenn, sem alla vega Sigmar B. Hauksson telur að séu ófullkomin eins og þau eru núna.

Virðulegur forseti. Sem nýliða á þingi kom það mér mjög spánskt fyrir sjónir að sjá þetta mál á dagskrá á næstsíðasta degi þingsins en fékk síðan skýringu á því sem er góð og gild, þ.e. að verið sé að safna saman öllum fyrirspurnum. Hins vegar er ljóst að hreindýraveiðar og atvinnuvegur í kringum þær skipta Austlendinga mjög miklu máli. En það sem kom mér á óvart í máli hæstv. umhverfisráðherra er að Umhverfisstofnun skuli bera ábyrgð á leiðsögunámi fyrir hreindýraveiðimenn vegna þess að mér þætti þetta mál miklu betur komið hjá þeim sem standa því næst, þ.e. hjá Fræðsluneti Austurlands. Ég mundi leggja til að það yrði skoðað hvort ekki væri nær að Fræðslunetið tæki þetta að sér. Síðan var á þjóðfundi sem haldinn var á Austurlandi í lok janúar sl. alveg ljóst að Austlendingar eða Austfirðingar á sóknarsvæði Austursvæðis telja þessa atvinnugrein geta skapað fjöldamörg störf og hliðarstörf og ýmiss konar þjónustu í kringum þessa grein.

Virðulegi forseti. Það er gaman að vera í þessum mikla kvennafans og ræða hreindýraveiðar. Ég þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni. Ég ætla ekki að fara að karpa um hvaða landshluti þetta er, við þekkjum það öll, en ég lít svo á að þetta sé, ég segi kannski ekki vannýtt auðlind en að hægt sé að gera miklu betur hvað varðar hreindýraveiðar, bæði varðandi faglega þáttinn og sömuleiðis þjónustuna og atvinnutækifæri fyrir Austurland. Það er enginn vafi í mínum huga. Ég, eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, furða mig aðeins á svörum hæstv. ráðherra og vek athygli á því að hæstv. ráðherra hefur alla vega ekki tilgreint hvenær næsta námskeið verður haldið. Ég held að það sé sjálfsagt að fara yfir alla þætti, m.a. hæfniskröfur. Staðbundin þekking er afskaplega mikilvæg, en það gengur mikið á, ef maður getur orðað það þannig, það er mikið að gerast á þeim dögum þegar álagið er mest. Þá er gríðarlegt álag á leiðsögumönnum sem sem betur fer leggja það á sig að sjá til þess að kvótinn náist. Það væri auðvitað hægt að ná betri árangri með því að dreifa álaginu og það er mikilvægt, en ég sé engin efnisleg rök fyrir því að halda ekki námskeið þótt ekki væri nema einu sinni á fimm ára fresti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða þessi mál vel og skoða þetta með heimamönnum sérstaklega. Mér finnst athyglisverð hugmyndin sem kom frá hv. þm. Önnu Margréti Guðjónsdóttur. Aðalatriðið er að menn vinni þetta með fólkinu sem býr þarna og á hvað mestra hagsmuna að gæta. Auðvitað eiga allir Íslendingar hagsmuna að gæta að vel sé farið með þá dýrastofna sem hér eru og að við nýtum þau tækifæri sem eru í ferðaþjónustu og þarna eru mjög spennandi tækifæri. 

Frú forseti. Ég þakka enn ágæta umræðu. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að taka þær ábendingar til skoðunar sem hér koma fram og held raunar að það, eins og fyrirspyrjandi tók saman í lokin, sé prýðileg hugsun sem næsta skref í málinu, þ.e. að skoða og fara yfir stöðu mála með heimamönnum. Ég held að þeir séu best til þess fallnir að skoða málið. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi greinaskrif Sigmars B. Haukssonar varðandi þörfina á námskeiðum. Ég tek undir það sem hún veltir hér upp að þetta eru þær upplýsingar sem ég fæ frá Umhverfisstofnun að ekki sé þörf á því að halda námskeið og hafi ekki verið þörf á því. Ég held hins vegar að fullur sómi sé að því að halda námskeið þegar tíu ár eru liðin frá því síðasta. Ég held að við getum því sagt það hér að það er vilji minn að halda námskeið vorið 2011 og það verði þannig. Hv. þm. Anna Margrét Guðjónsdóttir nefndi möguleika á aðkomu Fræðslunets Austurlands sem mér finnst afar spennandi og full ástæða til að kanna það mál sérstaklega. Það er, eins og hún bendir réttilega á og hefur náttúrlega komið fram á þjóðfundum víða um land, mjög mikilvægt að nýta bæði þá þekkingu og þá möguleika á störfum og uppbyggingu sem eru heima í héraði sem farveg fyrir starfsemi af þessu tagi. En það er gríðarlega mikill slagkraftur og sóknarkraftur í hreindýraveiðunum sem ég held að við eigum að horfa til og nota og einn hluti af því er auðvitað að halda reglulega námskeið fyrir leiðsögumenn.

Virðulegi forseti. Sú stefna hefur verið mótuð af hæstv. ríkisstjórn að laun í ríkiskerfinu eigi ekki að vera hærri en sem svarar heildarlaunum hæstv forsætisráðherra. Við höfum breytt lögum á Alþingi m.a. til að reyna að ná fram þessu stefnumiði og það er ekkert óeðlilegt að þessi mál séu rædd með einhverjum hætti í sölum Alþingis. Nú liggja fyrir skjalfestar upplýsingar, m.a. í þingskjölum í þinginu, um það hverjir það eru og hvaða starfsstéttir það eru sem einkanlega fá laun sem eru hærri en sem svarar heildarlaunum forsætisráðherra. Það birtist í svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Skúla Helgasonar um hálaunastörf á vegum ríkisins. Í því svari kemur fram að 402 einstaklingar hafi hærri heildarlaun en forsætisráðherra og það sem vekur athygli við lestur á þeirri samantekt er að í þessum hópi 402 einstaklinga eru u.þ.b. 90% innan heilbrigðisstéttanna. Innan Læknafélags Íslands 301 einstaklingur, innan Skurðlæknafélags Íslands 34, innan Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga 13 og í hópi þeirra stéttarfélaga þar sem fimm eða færri einstaklingar hafa þessi heildarlaun er m.a. Ljósmæðrafélag Íslands, svo dæmi sé tekið. Mér finnst ástæða til að setja þetta í samhengi við það sem ég er að spyrjast fyrir um. Hæstv. heilbrigðisráðherra greindi frá því í tengslum við ársfund Sjúkrahússins á Akureyri fyrr í vetur að það væri ætlun hennar. að ná fram sparnaði í heilbrigðiskerfinu með því að lækka laun þeirra sem hefðu hæst laun í heilbrigðiskerfinu. Þá er auðvitað ljóst að þar með er hæstv. ráðherra að beina athygli sinni að þeim starfsstéttum sem ég vakti máls á. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvaða fyrirætlanir séu um að lækka laun lækna og annars heilbrigðisstarfsfólks og hvernig hæstv. ráðherra hyggist ná fram ásetningi sínum um að lækka þau laun. Ég spyr líka hvort hæstv. ráðherra hafi látið leggja mat á það hvort slíkt hafi áhrif á möguleika á að manna læknastöður og stöður annars heilbrigðisstarfsfólks. Ástæðan fyrir því að ég spyr þessarar spurningar er einfaldlega sú að við vitum að læknar eru mjög hreyfanlegir í þeim skilningi að þeir geta sótt sér vinnu annars staðar. Það eru þegar allmörg dæmi um að læknar, t.d. á landsbyggðinni og ég hygg örugglega líka á stofnunum á höfuðborgarsvæðinu, séu farnir að leita sér að vinnu og hafi þegar hafið störf erlendis. Þess vegna hlýtur að koma upp sú spurning hvort ákvörðun eða vilji hæstv. ráðherra kunni að hafa þau áhrif að það verði erfiðara en ella að manna læknastöður. Mér er kunnugt um að þrátt fyrir hremmingarnar og harðindin í landinu er erfitt á mörgum sviðum að manna stöður heilbrigðisstarfsmanna og því vaknar sú spurning hvort ákvörðun af þeim toga sem hæstv. ráðherra kynnti gæti ekki haft þau áhrif að þetta yrði enn erfiðara og að við stæðum uppi án lækna og heilbrigðisstarfsfólks í ýmsum héruðum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir þessa fyrirspurn. Hann spyr fyrst hvaða fyrirætlanir séu uppi um að lækka laun lækna og annars heilbrigðisstarfsfólks. Því er til að svara, frú forseti, að heilbrigðisráðherra hefur gefið skýr fyrirmæli til forstjóra heilbrigðisstofnana að draga úr rekstrarkostnaði stofnananna með því m.a. að lækka hæstu laun. Leiðarljósin hafa verið skýr í því aðlögunarferli sem við erum í til að ná endum saman í fjárlögum ríkisins, að verja lægstu launin og lækka þau hæstu í því skyni að vernda störfin. Þetta er þríþætt verkefni sem er lagt fyrir forstjórana. Í bréfum sem rekja má allt aftur til ársins 2009, nánar tiltekið 26. júní, og fram á þetta ár er ítrekað að við lækkun launa skuli kjarajöfnun höfð að leiðarljósi og að laun þeirra sem mest bera úr býtum skuli lækkuð hlutfallslega meira en þeirra sem lægri laun hafa. Jafnframt að endurskoða skuli allar greiðslur umfram kjarasamninga, m.a. er bent á að leggja skuli af fasta yfirvinnu og endurskoða álagsgreiðslur vegna vaxta, leita samstarfs við aðrar stofnanir um hagræðingu í rekstri, hætta akstursgreiðslum o.s.frv. Sem sagt, áherslan á kjarajöfnun hefur verið í fyrirrúmi þegar til kjaraskerðingar hefur þurft að koma. Þessi leiðarljós hafa ítrekað verið kynnt öllum forstöðumönnum heilbrigðisstofnana með bréfum eins og ég sagði áðan en einnig hefur sú sem hér stendur haldið fjölmarga fundi með starfsmönnum, með forstjórum og með formönnum og stjórnum þeirra fagfélaga sem eru í heilbrigðisstétt á Íslandi. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður hvernig ráðherra hyggist ná fram þessum ásetningi. Ég hef nú lýst þeim leiðbeiningum sem hafa verið gefnar og vil þess vegna snúa mér aðeins að eftirfylgni, því að það er ljóst að eitt af verkefnum heilbrigðisráðuneytisins núna er að fylgjast með því hvernig til hefur tekist m.a. með þessa launalækkun. Niðurstaðan er sú samkvæmt nýjum upplýsingum sem ég hef fengið að laun allra heilbrigðisstétta hafa nú þegar lækkað en það verður því miður að segjast að lækkun hæstu launa hefur orðið minni sums staðar en vænst var. Það eru því enn tækifæri til lækkunar og eins gott því að fyrirséð er að áframhaldandi samdráttur verður í útgjöldum í ár og næstu árin. Ég hef nefnt það áður að eftir að bönkunum sleppti hefur mestur launamunur á landinu verið í - mætti ég kannski biðja um hljóð í hliðarsal, hæstv. forseti. - Ég hef nefnt það áður, frú forseti, að það er tækifæri til launajöfnunar sérstaklega hjá heilbrigðisstéttum þar sem launamunur hefur verið hvað mestur og er því miður enn þá í landinu að bönkunum slepptum en þar var launamunurinn auðvitað gríðarlegur eins og allir þekkja. Frá síðasta ársfjórðungi ársins 2008 og fram til fyrsta ársfjórðungs á þessu ári, 2010, hafa meðallaun lækna lækkað um 6,9% en stöðugildum þeirra hefur fækkað um 6,2%. Meðallaun hjúkrunarfræðinga hafa lækkað um 9,7% á sama tíma og stöðugildum þeirra fækkað um 2,5%. Meðallaun ljósmæðra hafa lækkað um 8,4% en því miður hef ég ekki upplýsingar um breytingar á fjölda stöðugilda í þeirri stétt. En á þessu tímabili hafa meðallaun sjúkraliða lækkað um 10,3% og stöðugildum fækkað um 7,5%. Á þessu mega hv. þingmenn sjá hver þróunin hefur verið að lækkunin hefur verið mest hjá sjúkraliðum en þar hefur fækkun starfa einnig verið hvað mest. Spurt er hvort lagt hafi verið mat á áhrif slíkra launalækkana. Því er til að svara að það hefur ekki verið gert en það er ljóst að læknar og hjúkrunarfræðingar hafa í auknum mæli leitað út fyrir landsteinana í launalausum leyfum og hefur orðið vart áhuga á því að taka frí í stað vaktagreiðslna og nota tímann til starfa annars staðar bæði hérlendis og erlendis. Ég vona að þetta svari hv. fyrirspyrjanda að nokkru leyti en ég gæti þá bætt um betur í síðara svari mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir spurningar þeirra og svör. Ég tel að þetta sé upphafið að frekari umræðum þar sem menn fara nánar í þetta. Stóra einstaka málið er að við þurfum að halda uppi þjónustunni með minni fjármunum en við höfum verið með áður. Við breytinguna á genginu lækkuðu laun heilbrigðisstarfsfólks gríðarlega í samanburði við nágrannalöndin. Við þurfum, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að hafa í huga að heilbrigðisstarfsfólk hefur tækifæri til að vinna annars staðar. Við verðum að líta til þess sérstaklega. Við höfum hér nokkurn veginn alla þjónustu sem við getum hugsað okkur á heilbrigðissviðinu og við megum ekki verða eins og sum nágrannalönd okkar sem þurfa að senda sjúklinga til annarra landa vegna þess að þau geta ekki sinnt þeim heima 

Virðulegur forseti. Hv. fyrirspyrjandi fór yfir lista yfir þann hóp sem væri með hærri laun en hæstv. forsætisráðherra. Á honum eru yfir 400 manns á og stór hluti þeirra er í heilbrigðiskerfinu. Maður veltir fyrir sér hvort það sé yfirleitt gerlegt að ná launum þessara aðila niður fyrir laun forsætisráðherra og ég hef miklar efasemdir um það. Mér skildist að hæstv. heilbrigðisráðherra hefði gefið út fyrirmæli um að það ætti að ná þessu, reyndar var orðið leiðarljós notað líka en mér heyrðist orðið fyrirmæli vera notað, og mér heyrðist líka að þetta hefði verið gert bréflega. Þá spyr ég: Stendur til eftir einhvern ákveðinn tíma, hálft ár, eitt ár, að gefa út nýjan lista og megum við þá búast við því að enginn verði á honum? Ég hef miklar efasemdir um að þetta sé hægt, virðulegur forseti, en ég styð alla viðleitni í þessa átt. Ég held bara að raunveruleikinn sé sá að þetta náist ekki fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra og þær umræður sem spruttu hér í kjölfarið. Svör hæstv. ráðherra voru mestanpart mjög upplýsandi við spurningunum sem voru lagðar hérna fram. Þó vil ég segja að eftir að hafa hlýtt á hæstv. ráðherra er mér ekki alveg ljóst hvert hið raunverulega markmið er. Hæstv. ráðherra segist vilja lækka laun þeirra sem hafa hærri laun í heilbrigðisgeiranum en mér er ekki ljóst hvort hæstv. ráðherra stefnir þar með að því að hæstu launin í heilbrigðisgeiranum fari niður í það sem hæstv. forsætisráðherra er með. Það væri gott ef hæstv. heilbrigðisráðherra greindi okkur frá því hvort það væri hið endanlega markmið í viðleitni hennar til að lækka launin í heilbrigðiskerfinu að stefna að því að hæstu laun í heilbrigðiskerfinu yrðu ekki hærri en laun hæstv. forsætisráðherra. Í annan stað vil ég segja að ég hef alveg skilning á því að það þurfi að reyna að lækka launakostnaðinn í heilbrigðiskerfinu eins og annars staðar. Menn gera sér alveg grein fyrir því að við þær aðstæður sem við búum við núna þarf að huga að öllum þáttum, m.a. launakostnaðinum, það er alveg óhjákvæmilegt. Kjarni málsins er hins vegar sá sem ég nefndi áðan og hæstv. ráðherra áréttaði mjög í ræðu sinni, markmiðið með heilbrigðiskerfinu hlýtur alltaf að vera númer eitt, tvö og þrjú að tryggja þjónustuna. Við verðum að reyna að gera það núna á ódýrari hátt, en til þess ber að líta, eins og hér hefur komið fram, að heilbrigðisstéttirnar eru mjög hreyfanlegar. Mjög margir hafa sótt sér menntun og þjálfun til útlanda, þekkja mjög vel til í þeim ranni og við sjáum nú þegar þá þróun að margir læknar fara til útlanda til að leita sér að viðbótarstörfum, gera það m.a. með þeim hætti sem hæstv. ráðherra talaði um áðan. Jafnvel þó að viðleitnin til að lækka launakostnaðinn sé skiljanleg getur afleiðingin orðið sú að okkur takist ekki að tryggja þjónustuna vegna þess að heilbrigðisstarfsmennirnir eru ekki til staðar. Það er það sem ég var að segja 

Frú forseti. Markmiðið í þessu aðlögunarferli sem bitnar því miður á heilbrigðisþjónustunni eins og annarri starfsemi ríkisins er auðvitað fyrst og síðast að tryggja öryggi sjúklinga. Í niðurskurðinum er markmiðið fyrst og síðast að verja störfin, eins og ég nefndi áðan, og til þess er fær sú leið sem ég benti á, að ástunda launajöfnun. Það er munur á því eftir stofnunum hvernig laun hafa lækkað. Þannig hafa til að mynda laun lækna á sjúkrahúsum lækkað um 6,9%, í heilsugæslunni um 7,9% en á heilbrigðisstofnunum úti um land um 2,7%. Ég vil líka nefna sem dæmi um þær breytingar sem orðið hafa á launakjörum að vaktaálag hjúkrunarfræðinga hefur hækkað, en yfirvinna hefur lækkað um 51% og önnur laun um 19,2%. Laun sem eru utan flokka, eins og sagt er í skráningu, hafa lækkað um 59%. Það er mikil breyting orðin á starfseminni á sjúkrahúsunum. Það er minna um hlutastörf og meira um heilsdagsstörf. Ég tek undir með hv. þingmanni að þegar læknar sérstaklega og hjúkrunarfræðingar líka taka sér frí og leita að vinnu bæði innan lands og erlendis getur það leitt til þess að erfiðara verði að manna vaktir og það gæti þess vegna skert þjónustu og gæði. Þess vegna er mjög rækilega fylgst með þessu, ekki aðeins á vegum heilbrigðisráðuneytisins heldur einnig af hálfu landlæknisembættisins sem gerir það ekki bara í samráði við forstjóra heilbrigðisstofnananna heldur einnig  Ég vil bæta einu við, frú forseti, í heilbrigðisráðuneytinu hefur sérstökum starfsmanni verið falið að 

Virðulegi forseti. Í þeim miklu raunum sem ríkissjóður hefur ratað í upp á síðkastið hafa menn reynt ýmislegt til að rétta af þann mikla halla sem orðið hefur á rekstri ríkisins. Sú tekjuminnkun sem varð, og hefur fylgt sérstaklega fjárlögum 2009 og 2010, sýnir að menn urðu að grípa til margs konar aðgerða bæði á útgjalda- og tekjuhlið og í sjálfu sér ætla ég ekki að hefja mikla umræðu um það mál. Eitt af því sem gert hefur verið er að hækka verulega skatta á bensín og dísilolíu og það hefur verið gert með ýmsum hætti. Að hluta til, og að mestu leyti, er þetta viðleitni til að auka tekjur ríkisins og það er svo sem ekki nýtt af nálinni, við þekkjum það frá fyrri tíð. Að hluta til hefur þetta verið klætt í búning grænna skatta en hins vegar er augljóst að það er ekki meginmarkmiðið með þeim breytingum sem hafa orðið á skattheimtu og gjaldheimtu á eldsneyti frá ársbyrjun 2009. Skattar hafa verið hækkaðir, svo sem vörugjöld, flutningsjöfnunargjald er væntanlega svipað og hefur verið en það hefur verið lagt á nýtt gjald sem heitir kolefnisgjald, bensíngjaldið hefur verið hækkað og síðast en ekki síst hefur virðisaukaskattur almennt verið hækkaður og þar með hefur virðisaukaskattur á eldsneyti líka hækkað sem þessu nemur. Bensín og dísilolía skipta miklu máli fyrir rekstur ýmissa fyrirtækja. Tökum útgerð sem dæmi, landbúnaðinn og auðvitað fjölmargar aðrar atvinnugreinar, verktakastarfsemi og ýmiss konar þjónustustarfsemi, leigubíla o.fl. Það er ljóst að hækkun á gjöldum á þessum eldsneytisgjöfum hefur heilmikil áhrif á rekstrarafkomu ýmissa fyrirtækja, stórra sem smárra, en þetta hefur líka mikil áhrif á hag heimilanna. Heimilin eru mjög háð rekstri einkabílsins. Margir hafa gripið til þess að reyna að losa sig við bensínhákana og olíuhákana og nota minni bíla en það er hins vegar eins og allir vita hægara um að tala en í að komast að selja og kaupa bíla við þær aðstæður sem ríkja núna á markaðnum. Það gefur augaleið að hækkun á eldsneytisverði hefur bein áhrif á hag heimilanna og það er ástæða til að reyna að átta sig dálítið á því. Þess vegna hef ég spurt hæstv. fjármálaráðherra tveggja spurninga. Sú fyrri er þessi: Hversu mikill hluti af hækkun eldsneytisverðs frá ársbyrjun 2009 á rætur sínar að rekja til aukinna skatta og gjalda á eldsneyti á þessu tímabili? Hin spurningin er svona: Hvað er áætlað að verð á bensíni og dísilolíu væri nú án þessara breytinga á skattheimtu og gjaldtöku?

Frú forseti. Það er rétt og skylt að glíma við að svara spurningum hv. þingmanns eftir bestu getu. Rétt er að hafa í huga að tekjuöflunaraðgerðir sem þessu tengjast hófust með því að fyrri ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar hækkaði bensín og olíugjöld í desember 2008. Síðan var upphæð þessara gjalda breytt í tvígang vorið 2009 og aftur um síðustu áramót. Þá var svonefnt kolefnisgjald tekið upp sem hluti þeirrar hækkunar á allt jarðefnaeldsneyti. Vorið 2009 var útfærslan þannig að olíugjaldi var hlíft við hækkuninni að hluta og gripið til mótvægisaðgerða varðandi flutningskostnað gegnum þungaskatt og það hefur skilað þeim árangri að verð á dísilolíu er nú lægra en á bensíni eins og alltaf var ætlunin. Um leið hafa menn sætt færis og gert nokkrar lagfæringar á kerfinu, sem ég hygg að séu til bóta. Hagstofan skráir eingöngu verð á bensíni en ekki á dísilolíu. Hún birtir upplýsingarnar á vefsíðu sinni, líklega fyrir fjórar tímasetningar á ári hverju, og nýjustu upplýsingar eru frá því í maí. Af þeim sökum sneri ráðuneytið sér til FÍB sem hefur góðfúslega veitt aðgang að reglubundinni vöktun á útsöluverði bæði bensíns og dísilolíu en þau samtök reikna út meðalverð fyrir hvern mánuð. Í desember 2008 kostaði bensín 141,44 kr. lítrinn í sjálfsafgreiðslu, væntanlega á mönnuðum stöðvum. Skattur nam þá 73,59 kr. og var slétt 52% af útsöluverðinu. Nú í júní kostar bensín í sjálfsafgreiðslu, væntanlega sömuleiðis á mönnuðum stöðvum, 202,71 kr. og það verð er hér haft til viðmiðunar þó að það breytist nánast á hverjum degi. Reyndar er mikið verðbil í útsöluverði bensíns, eins og við sjáum þessa dagana, allt frá 190 kr. lítrinn á ódýrustu ómönnuðum stöðvum og upp í líklega 206 kr. á mönnuðum stöðvum með fullri þjónustu. Ef við notum töluna 202,71 kr. er skatturinn þar af 104,61 kr. eða 51,4% af útsöluverði, sem sagt ívið lægra hlutfall en í desember 2008. Bensínverðið hefur því hækkað um 61,27 kr. en skattar um 28,12 kr. og hlutur skattahækkunarinnar er 46% af þessari verðhækkun. Í desember 2008 kostaði dísilolía 167,28 kr. og þar af voru skattar 77,77 kr. eða 46,5% af útsöluverði. Nú í júní kostar dísilolían á sama mælikvarða 199,71 kr. Þar af eru skattar 97,03 kr. eða 48,6% af útsöluverði. Hækkunin nemur 32,43 kr. en skattar hafa hækkað um 19,26 kr. og eru um 59% af hækkuninni. Það er erfitt að segja til um hver verðþróunin hefði orðið nákvæmlega, þ.e. hvort hún hefði orðið eitthvað að ráði önnur ef þessi gjöld hefðu ekki verið hækkuð. Verðlag á eldsneyti er frjálst og verð breytist mjög mikið vegna breytinga á heimsmarkaðsverði, gengi og álagningu auk skattkerfisbreytinganna sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Fyrirspyrjanda til upplýsingar má geta þess að hlutfall skatta af útsöluverði bensíns var hærra en það er nú allar götur fram til desember 2008 þegar heimsmarkaðsverð hafði hækkað svo mikið að skatthlutfallið féll niður fyrir 50% af útsöluverði. Þegar þeirri hækkun linnti hækkaði skatthlutfallið á ný og hefur núna verið um 50% af útsöluverði. Skatthlutfall miðað við útsöluverð er því síst hærra og heldur lægra en það hefur verið að langtímameðaltali. Hvað dísilolíuna varðar er að mestu leyti sömu sögu að segja allt frá því að olíugjaldið var tekið upp. Skattar voru yfir 50% af verði allt fram í desember 2008 en frá því í apríl 2009 hafa þeir verið innan við 50% af útsöluverði dísilolíunnar. Þetta hygg ég að svari því að hlutföllin þarna á milli hafa haldist nokkuð og eru í raun ívið hagstæðari notendum ef svo má að orði komast, þ.e. skatturinn er heldur lægra hlutfall en hann hefur lengst af verið að meðaltali undanfarin ár, að frátöldu stuttu tímabili þegar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru greinargóð og á margan hátt athyglisverð. Það sem hefur valdið mestu um þróun eldsneytisverðs allra síðustu missirin á Íslandi er auðvitað þetta mikla fall gengisins sem varð á síðasta hluta ársins 2008. Á sama tíma lækkaði samt sem áður eldsneytisverð erlendis í dollurum talið en hin mikla gengislækkun gerði það að verkum að við neytendur nutum þess ekki. Það sem hefur síðan gerst er að menn hafa hækkað gjaldtöku á eldsneyti og það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði, það var gert í desember 2008 af ástæðum sem þá blöstu við. Það hafði orðið tekjufall hjá ríkissjóði og menn voru auðvitað að leita leiða til þess að brúa það bil sem orðið hafði á milli tekna og gjalda ríkissjóðs á því ári og stefndi í á næsta ári. Með þeim breytingum sem gerðar voru haustið 2008 var verið að undirbúa árið 2009. Hins vegar hefur verið haldið áfram á sömu braut og hækkanirnar sem hér er verið að tala um komu á hærri krónutölu vegna þessa, sem veldur því að þó að hlutfallstalan hækki ekki hefur krónutalan hækkað sem þessu nemur miklu meira. Það hefur mjög íþyngjandi áhrif á hag almennings sem, eins og við vitum, hefur ekki fengið þetta upp borið með launahækkunum. Þvert á móti hafa orðið launalækkanir og atvinnuleysi enn fremur sem hefur rýrt hag almennings. Það er ljóst að ef við skoðum þetta í samhengi við ráðstöfunartekjur almennings er engin spurning að eldsneytiskostnaður er núna hærra hlutfall af ráðstöfunartekjum almennings en áður var.

Frú forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við fyrra svar mitt að bæta. Ég hygg að það gefi tæmandi upplýsingar um það hver hlutdeild skattanna er og hver hlutdeild hækkunar þeirra á þessu tímabili er í núverandi útsöluverði. Ég vil láta það sjónarmið mitt koma fram í tengslum við þetta að fram undan er það verkefni að endurskoða fyrirkomulag skattlagningar á umferð meira og minna í heild sinni og það er af mörgum ástæðum orðið löngu tímabært. Við þurfum að tryggja að það séu innbyggðir skattalegir hvatar til að stuðla að sparneytni og sem minnstum umhverfisáhrifum umferðarinnar, tryggja að endurnýjun bílaflotans verði í þeim farvegi að sparneytnir bílar og farartæki sem nota umhverfisvæna orkugjafa verði sem hæst hlutfall af endurnýjun í bílaflotanum. Það mun að óbreyttu kerfi draga umtalsvert úr tekjum ríkissjóðs en slíkir bílar þurfa eftir sem áður vegi. Ef við tökum bara þá miklu framþróun sem orðið hefur t.d. í dísilhreyflum er það ævintýri líkast hversu aflmiklir og sparneytnir nýjustu dísilhreyflar eru sem skila sama afli og ágætisspyrnu þó að eyðslan sé kannski komin niður í fimm lítra á hundraðið. Eftir því sem bílum og farartækjum fjölgar á vegunum sem alls ekki nota jarðefnaeldsneyti, og eru þar af leiðandi meira og minna undanþegin núverandi skattlagningu, nálgast það vandamál æ meir að svara spurningunni hvernig sú umferð eigi að leggja sitt af mörkum til að byggja og reka umferðarmannvirkin. Þetta viðfangsefni blasir við okkur og að því er verið að huga í fjármálaráðuneytinu, og hefur reyndar verið gert á undanförnum árum. Ýmsar ágætar skýrslur liggja fyrir um framtíðarfyrirkomulag skattlagningar í þessum efnum, hvernig menn geta hlúð að almenningssamgöngum og annað í þeim dúr. 

Frú forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra og hún varðar hvaða úrræði starfsmenn dómstóla hafa sem telja brotið á sér í starfi, hvort þeir geti leitað til dómstólaráðs, umboðsmanns Alþingis eða eitthvað annað. Í 2. mgr. 2. gr. laga um umboðsmann Alþingis, nr. 85/1997, segir að umboðsmaður sé í störfum sínum óháður fyrirmælum frá öðrum, að meðtöldu Alþingi, og í 3. gr. laganna er gerð grein fyrir starfssviði hans. Umboðsmaður Alþingis getur sjálfur ákveðið hvort hann tekur mál til meðferðar og það er ekki á valdi annarra, hvorki Alþingis eða ráðuneytis, að skipa svo fyrir um, taka afstöðu til eða skipta sér af starfssviði umboðsmanns. Í frumvarpi til laga um dómstóla, sem varð að lögum nr. 15/1998, kemur einnig fram í almennum athugasemdum við I. kafla að þeirri stefnu hafi verið fylgt að tryggt væri í sem ríkustum mæli að dómstólar yrðu óháðir löggjafar- og framkvæmdarvaldinu og að þeir væru jafnframt sjálfstæðir varðandi stjórn innri málefna. Í 4. mgr. 16. gr. laga um dómstóla segir að dómstólaráð hafi eftirlit með störfum dómstjóra og er því gengið út frá því að beina skuli kvörtunum um stjórnsýslu héraðsdómstólanna til dómstólaráðs. Frú forseti. Aðili sem starfar hjá dómstólum og telur á sér brotið virðist samkvæmt þessu ekki geta skilað eða beint kvörtunum sínum til umboðsmanns Alþingis heldur þarf hann að beina þeim til dómstólaráðs. Satt best að segja þykir mér að svo náin tengsl séu með dómstólaráði, starfsmönnum og dómurum að vart sé hægt að ímynda sér að þar sé hlutdrægnislaust tekið á málum. Sá aðili sem starfar hjá dómstólum og telur brotið á sér í starfi virðist samkvæmt þessu ekki geta borið t.d. ráðningar, framhaldsráðningar eða það að hann telji á sér brotið undir æðra stjórnvald heldur verður hann, hæstv. forseti, að beina málum sínum til dómstóla. Ég spyr hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra, og ég legg áherslu á mannréttindaráðherra, hvort hún sjái einhver önnur úrræði fyrir starfsmenn til að leita með kvartanir sínar, telji þeir á sér brotið í starfi, annað en til dómstólanna sjálfra og hvort hún sjái í hendi sér að hægt sé að breyta lögum svo að til þess komi.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Hv. fyrirspyrjandi hefur reifað í öllum aðalatriðum það fyrirkomulag sem gildir um starfsmenn dómstólanna en ég ætla að fá að fara aðeins yfir það líka því að á því byggist svar mitt. Það þarf varla að minna á að dómsvaldið er þriðja grein ríkisvaldsins og þróun löggjafar síðustu ár hefur verið í þá átt að efla sjálfstæði dómstólanna gagnvart framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu. Við setningu laga um dómstóla, nr. 15/1998, var þessari stefnu fylgt og leitast við að tryggja að dómstólarnir væru í sem ríkustum mæli sjálfráðir um stjórn innri málefna sinna. Dómstjórarnir gegna mikilvægu og afgerandi hlutverki í starfsmannamálum dómstólanna. Auk þess að gegna dómstörfum hefur dómstjóri með höndum stjórn héraðsdómstóls og ber ábyrgð á starfsemi hans. Í því felst að dómstjóri skiptir verkum milli dómara og annarra starfsmanna, þar á meðal að ráða aðra starfsmenn dómstóls en héraðsdómara og slíta ráðningu þeirra. Honum ber að fylgjast með störfum dómara og annarra starfsmanna og gæta aga gagnvart þeim að því leyti sem ekki kemur í hlut nefndar um dómarastörf. Starfsmenn dómstóla njóta líkt og aðrir starfsmenn hins opinbera verndar starfsmannalaganna, og þar á ég við lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, en þó gilda í þessu tilliti ákveðnar takmarkanir sem ráðast af sjálfstæði dómsvaldsins. Þannig hefur ráðuneytið almennt litið svo á að ekki sé hægt að kæra eða kvarta undan ákvörðun dómstjóra til ráðuneytisins telji starfsmenn dómstóla brotið á sér í starfi. Þessi túlkun byggir á ákvæðum laga um dómstóla að því er varðar sjálfstæði dómstóla og hlutverk dómstjóra. Starfsmenn dómstóla sem telja á sér brotið í starfi eiga að geta leitað til síns yfirmanns með umkvörtunarefni gagnvart öðrum starfsmönnum dómstólsins sem svo tekur málið til meðferðar. Dómstólaráð hefur eftirlit með störfum dómstjóra, samanber 4. mgr. 16. gr. laga um dómstóla. Dómstólaráð hefur hins vegar litið svo á að því sé ekki heimilt að endurskoða störf dómstjórans og í því felist að ráðið geti ekki fjallað um upphaf eða endi ráðningar. Eina leið starfsmanns sé því að höfða dómsmál til að ná fram rétti sínum eins og hv. fyrirspyrjandi kom réttilega inn á áðan. Ef dómstjóri hefur hins vegar brotið af sér í starfi, svo sem gagnvart öðrum starfsmanni, getur dómstólaráð tekið slík mál til meðferðar. Dómstólaráð getur síðan veitt dómstjóra skriflega áminningu telji það hann hafa brotið af sér í starfi og ef sakir eru miklar eða brot ítrekað getur dómstólaráð lagt til í rökstuddu erindi að dómstjóra verði veitt lausn frá starfinu. Rétt er að taka fram að almennt er gengið út frá því að beina skuli kvörtunum um stjórnsýslu héraðsdómstólanna til dómstólaráðs. Hvað varðar umboðsmann Alþingis segir í 2. mgr. 2. gr. laga um umboðsmann Alþingis, nr. 85/1997, að umboðsmaður sé í störfum sínum óháður fyrirmælum frá öðrum, þar með töldu Alþingi, og í 3. gr. laganna er fjallað um starfssvið hans eins og komið var inn á áðan. Þannig ákveður umboðsmaður Alþingis sjálfur hvort hann taki málið til meðferðar en umboðsmaður hefur litið svo á að uppi sé réttaróvissa um hvort ákvarðanir í almennri stjórnsýslu dómstóla falli undir valdsvið hans. Því er staðan sú að ef umboðsmaður Alþingis telur að hann geti ekki fjallað um þessi mál virðast starfsmenn dómstóla njóta heldur lakari réttinda en aðrir ríkisstarfsmenn þegar kemur að endurskoðun og ákvörðunum er varða réttindi þeirra og skyldur sem opinberir starfsmenn. Starfsmenn ráðuneyta eru sama marki brenndir þegar kemur að því að njóta ekki kæruréttar til æðra stjórnsýslustigs en þeir geta þó í öllu falli leitað til umboðsmanns Alþingis áður en til dómsmáls kemur. Því tel ég fullt tilefni til að taka þetta brýna málefni upp við dómsvaldið. Reyndar gefst Alþingi tækifæri til að gera bragarbót á við afgreiðslu frumvarps til laga um breyting á lögum um dómstóla sem nú er til meðferðar í allsherjarnefnd. Þar gefst færi á að koma að lagaákvæðum sem varða þessi mál en þá kemur væntanlega líka til greina einfaldlega að breyta lögum um umboðsmann Alþingis þannig að valdsvið hans verði rýmkað til að hann geti fjallað um stjórnsýsluákvarðanir innan dómstólanna. Þannig getur Alþingi skorið úr um þessi atriði með lagasetningu en ég held að það verði að gera það að fengnu samráði við dómsvaldið og líka að teknu tilliti til þess að dómsvaldið er sjálfstæð grein ríkisvaldsins.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmála- og mannnréttindaráðherra fyrir svarið. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það skipti máli að sjálfstæði dómstólanna sé virkt en það er hins vegar ekki hægt að réttindi starfsmanna hjá dómstólum séu lakari en réttindi annarra opinberra starfsmanna. Í 3. gr. laga um starfssvið umboðsmanns Alþingis í b-lið stendur að starfssvið umboðsmanns Alþingis taki ekki til starfa dómstóla. Þá er spurning: Hvað þýðir „starfa dómstóla“? Á að líta einkum á að það sé framkvæmd dómsvaldsins, þ.e. uppkvaðning dóma og úrskurða og þá samskipti dómsvaldsins og almennings almennt? Eða þarf að skoða það að þetta sé víðtækara hugtak eða þarf, frú forseti, eins og hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra sagði, breytingartillögu við ákvæði b-liðar 3. mgr. 3. gr. laga um umboðsmann? Hún þyrfti þá annaðhvort að hljóða með þeim hætti: Starf dómstóla að því er varðar uppkvaðningu dóms og úrskurða, eða eitthvað í þá veru að ákvæði b-liðar 3. mgr. 3. gr. laga um umboðsmann hljóði svo: Það taki til starfa dómstóla, þetta gildir þó ekki þegar starfsmenn dómstóla telja á sér brotið í starfi. Einhvern veginn með þessum hætti, frú forseti, þyrfti að breyta b-lið 3. gr. laga um valdsvið umboðsmanns Alþingis og rýmka það eða túlka nánar eða gera nánar grein fyrir hvað það þýddi sem þar stendur „starfa dómstóla“. Ég bið hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra að velta þessum tilmælum eða tillögum fyrir sér og hvort hún sé sammála að þetta nægi hugsanlega.

Virðulegi forseti. Jú, ég get tekið undir að það sé fullt tilefni til þess að Alþingi hugi að því að endurskoða eða útvíkka valdsvið umboðsmanns í þessu tilliti. Ég vil þó nefna að það geta rök verið gegn því að umboðsmaður Alþingis taki almenna stjórnsýslu dómstóla til endurskoðunar, þ.e. ákvarðanir sem teknar eru þar. Þá er ég að hugsa um sjálfstæði dómsvaldsins. Ég útiloka ekki neitt, ég viðra bara önnur sjónarmið. Þróunin virðist vera í þá átt að valdsvið umboðsmanns Alþingis sé frekar rýmra en þrengra. Það má líka færa rök fyrir því að það sé gott og blessað. Þannig hefur umboðsmaður Alþingis tekið til athugunar ákvarðanir sem teknar eru innan ákæruvaldsins sem ráðuneyti hefur t.d. ekki talið sér heimilt að taka til umfjöllunar en umboðsmaður telur að svo sé. Þarna held ég að sé ákveðin þróun á ferðinni sem við verðum öll að gefa gaum. Hvað varðar starfsmannamál dómstóla almennt tel ég mjög til bóta fyrir starfsmenn dómstólanna ef þeir geta borið fram kæru sína beint innan dómkerfisins, að það sé einhver kærunefnd eða einhvers konar verkferlar sem taka á málinu innan dómkerfisins sjálfs, að ekki þurfi að fara til umboðsmanns með það. En eins og ég segi, ég held að þetta sé allt gott og blessað. Ef Alþingi ákveður að víkka út valdsvið umboðsmannsins þá held ég að það hljóti að koma vel til greina.

Virðulegi forseti. Ég vil beina hér fyrirspurn til hæstv. dómsmála- og mannnréttindaráðherra um ættleiðingar. Þannig er ástand þeirra mála nú að ættleiðingum frá útlöndum til íslenskra foreldra hefur fækkað mjög mikið. Milli áranna 2004 og 2006 fækkaði ættleiðingum um 72% utan frá hingað til Íslands. Það er miklu meiri fækkun en hefur átt sér stað annars staðar á Norðurlöndunum þar sem ég held að þessar tölur séu einhvers staðar undir 10%. Við höfum ekki náð okkur upp úr þessum öldudal. Það hefur verið af ýmsum ástæðum. Við höfum einbeitt okkur mikið að ættleiðingum frá Kína en settar hafa verið skorður þar þannig að það er ekki við íslensk stjórnvöld að sakast. Það sem vakir fyrir mér með þessari fyrirspurn er að athuga hvort hæstv. ráðherra hyggist beita sér fyrir því að fólki verði heimilt að ættleiða á eigin vegum, þó ekki þannig að það sé ekki með velvilja stjórnvalda heldur að hægt sé að nýta undanþáguákvæði í reglugerð og túlka svokallaðan Haag-samning um ættleiðingar með víðari hætti en hefur verið gert hingað til, eins og t.d. er gert og er heimilt í Frakklandi, á Spáni og á Ítalíu sem eru önnur lönd sem hafa undirgengist þennan ákveðna samning, Haag-samninginn, en heimila þetta. Nú vill svo til að þau ættleiðingarfélög sem hér eru starfandi eru t.d. ekki með samning við Rússland. Íslensk pör hafa horft þangað þar sem þar er mikill fjöldi barna sem þarfnast þeirrar ástar og umhyggju sem barnlaust fólk sem leitar að börnum til ættleiðingar getur veitt þeim. Þar eru ekki samningar við íslensk ættleiðingarfélög og því hefur ekki reynst heimilt að ættleiða eða fá samþykki til forathugunar frá ráðuneytinu þrátt fyrir að í 19. gr. reglugerðar ráðuneytisins segi að víkja megi frá ákvæði 18. gr. þar sem þess er krafist að ættleiðingin fari í gegnum félög. Ég velti fyrir mér hvort ráðherrann hyggist breyta túlkun sinni, breyta nálgun ráðuneytisins í þessu máli vegna þess að hér er um mjög alvarlegt mál að ræða þar sem tíminn vinnur bara gegn þeim sem hér um ræðir þar sem á hinum endanum eru svo stíf aldursskilyrði. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina, hún gefur mér kærkomið tækifæri til þess að fara yfir þetta álitaefni sem hefur verið á borðum ráðuneytisins um nokkra hríð. Ég ætla að rifja það upp hér í byrjun að ættleiðingarmálefni fara samkvæmt lögum um ættleiðingar og alþjóðlegum samningum um vernd barna og samvinnu varðandi ættleiðingar milli landa eftir samningi sem gerður var í Haag, Haag-samningnum svonefnda. Ákvæði Haag-samningsins eiga við þegar barn er ættleitt frá heimalandi sínu, sem nefnt er upprunaríki, til annars lands, svokallaðs móttökuríkis. Samningnum er ætlað að tryggja að ættleiðing milli landa fari fram með hagsmuni barnsins í fyrirrúmi og þannig að grundvallarréttindi þess séu virt og að komið sé í veg fyrir brottnám barna, sölu þeirra og verslun með þau, m.a. með því að reyna að koma millilandaættleiðingum í fastar skorður og með samvinnu yfirvalda. Svonefnd miðstjórnvöld hér á landi, þ.e. dómsmála- og mannréttindaráðuneytið, gegna lykilhlutverki við málsmeðferð sérstaks ættleiðingarmáls samkvæmt Haag-samningnum. Miðstjórnvöld beggja ríkja þurfa ávallt að samþykkja sérstaklega að tiltekin ættleiðing megi fara fram og vinna að því saman við meðferð sérhvers máls. Ríki geta falið almennum stjórnvöldum eða löggiltum ættleiðingarfélögum að vinna þau störf sem miðstjórnvöldum eru falin. Við höfum farið síðarnefndu leiðina hér á landi. Það er því ekki ráðuneytið sem annast þá milligöngu sem Haag-samningurinn kveður á um heldur löggilt ættleiðingarfélög. Þannig annast löggilt ættleiðingarfélög milligöngu um ættleiðingar og það er byggt á ákvæðum Haag-samningsins. Þegar rætt er um ættleiðingu á eigin vegum, þ.e. ættleiðingu utan löggilts ættleiðingarfélags, er væntanlega vísað til þess að ríki geta samkvæmt Haag-samningnum ákveðið að stofnanir eða einstaklingar megi undir ákveðnum kringumstæðum vinna þau störf sem miðstjórnvöldum eru falin. Slíkt er þó ávallt háð eftirliti bærra stjórnvalda hvers ríkis. Okkar kerfi eins og það er núna uppbyggt gerir ekki ráð fyrir því fyrirkomulagi, þ.e. ættleiðingar fara hér í öllum meginatriðum í gegnum löggilt ættleiðingarfélög eins og fram hefur komið og ef víkja á frá því þarf skipulagsbreytingar til því að þá þyrfti ráðuneytið að taka að sér það eftirlit sem nú er á hendi ættleiðingarfélaganna. Fjölga þyrfti þeim starfsmönnum í ráðuneytinu sem ættu að sinna ættleiðingum, auk þess sem laga- eða reglugerðarbreytingar yrðu óhjákvæmilegar. Í þessu sambandi vil ég árétta að meðferð ættleiðingarmála hér á landi og umgjörð taka mið af ákvæðum Haag-samningsins og eru í samræmi við það sem þekkist annars staðar á Norðurlöndum. Ísland hefur hingað til ekki miðað framkvæmd sína við það sem gengur og gerist í þeim löndum sem hv. fyrirspyrjandi nefnir, þ.e. Frakklandi, Spáni og Ítalíu. Því er hins vegar ekki að leyna að framkvæmd íslenskra stjórnvalda hefur sætt gagnrýni frá ákveðnum hópum einstaklinga sem óska eftir því að fá að ættleiða barn. Hefur gagnrýnin lotið að því að okkar framkvæmd sé mun þrengri en gerist og gengur á hinum Norðurlöndum og að stjórnvöld hér séu ósveigjanleg og jafnvel ósanngjörn þegar kemur að því að heimila ættleiðingar barna frá öðrum löndum. Er mikill þrýstingur á stjórnvöld og einkum ráðuneytið um að rýmka reglurnar, sér í lagi vegna þess að nú um stundir gengur mjög erfiðlega og seint að ættleiða börn frá öðrum löndum sem áður stóðu okkur og umheiminum opin, eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda. Virðulegi forseti. Vissulega eiga stjórnvöld að vera óhrædd við að endurskoða framkvæmd sína og taka ákvörðun um endurskoðun ef svo ber undir. Það verður að byggjast á ákveðnum forsendum og rökum og það verður að vera alveg klárt að það sé gert með hagsmuni barnanna í fyrirrúmi. Með það að leiðarljósi hef ég að vel ígrunduðu máli og eftir að hafa heyrt sjónarmið hinna löggiltu ættleiðingarfélaga hér á landi ákveðið að fara þess á leit við Rannsóknarstofnun Ármanns Snævarrs um fjölskyldumálefni að gera úttekt á löggjöf um ættleiðingar og framkvæmd ættleiðingarmála hér á landi og skila mér sérstakri skýrslu þar að lútandi. Verður óskað eftir að sérstaklega verði fjallað um íslenskar reglur með hliðsjón af Haag-samningnum og framkvæmdinni á öðrum Norðurlöndum. Þar verður m.a. fjallað um ættleiðingar á eigin vegum og kosti þess og galla að taka það kerfi upp hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra boðar, að þetta skuli verða sett í úttekt. Hins vegar kom ekki fram hjá hæstv. ráðherra hversu lengi sú úttekt eigi að standa yfir. Ég mundi óska þess að hún svaraði því. Að sjálfsögðu skiptir máli að vel verði að verki staðið og ég treysti hæstv. ráðherra fullvel til að ganga úr skugga um að svo verði, en tíminn er líka lykilatriði. Eins og ég sagði í framsögu minni stendur fólk í þessum sporum oft frammi fyrir því að allar leiðir eru lokaðar. Einungis er heimilt að vera á lista í einu landi. Það er kannski bið í þrjú ár. Síðan fá viðkomandi aðilar neitun frá því landi, fara á næsta lista og þá eru þeir orðnir of gamlir og uppfylla ekki lengur aldursskilyrðin þannig að fólk upplifir mikla sálarangist. Ef við getum með einhverjum hætti orðið til þess að liðka fyrir þessu, einmitt með hagsmuni barnsins í fyrirrúmi, það er enginn að tala um að víkja frá reglum Haag-samningsins heldur er einungis verið að fara fram á að það sé skoðað hvort okkar túlkun sé ekki strangari en almennt gerist og allrar sanngirni sé gætt því að það eru dæmi um það. Þess vegna skiptir jafnræðisspursmálið svo miklu máli. Það eru dæmi um að fólk hafi farið utan og fengið leyfi til þess að ættleiða börn á eigin vegum miðað við sérstakar aðstæður. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að flýta þessari úttekt og heiti henni því að ég mun halda áfram að spyrjast fyrir um hvernig því verki miðar. 
            

Virðulegi forseti. Spurt er hversu lengi gert er ráð fyrir að úttektin vari. Ég hafði hug á að stofna nefnd með aðkomu sérfræðinga og ættleiðingarfélaganna. Að íhuguðu máli komst ég að þeirri niðurstöðu að fræðileg úttekt gerð af sérfræðingum væri árangursríkust. Þá yrði líka farið til Danmerkur og viðað að sér upplýsingum um framkvæmdina. Ég hafði gert ráð fyrir tveimur mánuðum en það getur vel verið að það sé óraunhæft með tilliti til þess að nú er sumarið gengið í garð. Alla vega eru þröng tímamörk á þessu og ég geri mér grein fyrir því að tíminn er lykilatriði. Nú er hægt að fá framlengingu forsamþykkis þangað til umsækjandi er allt að 49 ára. Þarna förum við fram úr Norðurlöndunum hvað varðar aldurshámark. En auðvitað er það eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á hér áðan að við höfum ekki sambönd við mörg lönd, þ.e. menn hafa treyst of mikið á ættleiðingarsamband við Kína. Við reynum að styðja ættleiðingarfélögin til að mynda ný sambönd, Rússland er þar á meðal. Ég vil ítreka að stjórnvöld eru undir miklum þrýstingi og ákvarðanataka í einu máli kallar á aðra eins í öllum málum. Þess vegna vil ég fá rök fyrir því hvort kerfisbreytingar séu nauðsynlegar og hvernig þær eiga að vera úr garði gerðar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að spyrja hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra, sem nú gegnir því embætti, um viðkvæmt mál, en það snýr að veikindum barna og ungmenna. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra um bótagreiðslur til foreldra með sameiginlegt forræði. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef eru bótagreiðslur ekki skiptar heldur fara þær á lögheimili viðkomandi barns. Barn getur aðeins átt lögheimili á einum stað en forræði getur hins vegar verið skipt. Það er nú alla jafna talið mjög jákvætt þegar samkomulag milli foreldra er gott þótt þeir hafi skilið að skiptum. Börnin fá þá tækifæri til þess að vera í góðum samskiptum við báða foreldra og eiga í raun heimili hjá báðum. Eins og staðan er núna þá renna bótagreiðslurnar til foreldris sem barnið hefur lögheimili hjá. Það hefur ekkert að gera með aðrar aðstæður viðkomandi foreldris, t.d. ef barnið er með lögheimili hjá foreldri með hærri tekjur fær það samt sem áður bótagreiðslurnar. Ég átta mig á því, virðulegi forseti, að hér er örugglega ekki um einfalt mál að ræða. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að ræða það og fá niðurstöðu. Þess vegna eru þessar tvær spurningar tilkomnar, virðulegi forseti: 1. Hver er ástæða þess að foreldrar með sameiginlegt forræði fá ekki báðir umönnunarbætur og bætur vegna langveikra og alvarlega fatlaðra barna? 2. Stendur til að breyta þessu? Ef svo er, hvenær má vænta slíkra breytinga? Ef ekki, hverju sætir það? Virðulegi forseti. Þetta er gott tækifæri til að hæstv. ráðherra fari yfir fyrirætlanir sínar í málinu. Ég ítreka að þessi mál og önnur sambærileg eru mjög mikilvæg fyrir þá sem þurfa á þessu að halda en að sama skapi viðkvæm. Ég veit að við getum alveg rætt þau málefnalega í þessum sal.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Í upphafi er rétt að nefna að bæturnar sem hér um ræðir eru einkum tvenns konar, annars vegar greiðslur samkvæmt lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna, nr. 22/2006, og hins vegar umönnunargreiðslur samkvæmt 4. gr. laga um félagslega aðstoð sem greiðast framfærendum fatlaðra og langveikra barna sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi. Greiðslur samkvæmt lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna eru fjárhagsaðstoð til foreldra sem geta hvorki stundað vinnu né nám vegna sérstakrar umönnunar barna sinna sem hafa greinst með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun. Greiðslur samkvæmt lögunum eru greiddar til foreldra sem fara með forsjá barns, hvort sem þeir fara einir með forsjána eða sameiginlega með hinu foreldrinu. Einnig er gert ráð fyrir að forsjárlaust foreldri geti átt rétt til greiðslna. Það þarf samþykki þess foreldris sem fer með forsjá barnsins um að forsjárlausa foreldrið hafi umgengni við barnið á meðan greiðslur standa yfir og annist það. Foreldrar geta skipt réttinum til greiðslna sín á milli fullnægi báðir foreldrar skilyrðum laganna. Foreldrar eiga þó ekki rétt á greiðslum fyrir sama tímabil. Því er ekki heimilt samkvæmt lögunum að greiða báðum fyrir sama tímabil, hvort sem foreldrar búa saman eða ekki. Undantekning frá þessu er þegar barn nýtur líknandi meðferðar, þá geta báðir foreldrar átt rétt á tímabundnum greiðslum. Framkvæmd að þessu leyti er í samræmi við lagaákvæðin. Hvað varðar umönnunargreiðslur samkvæmt 4. gr. laga um félagslega aðstoð þá greiðast þær framfærendum fatlaðra og langveikra barna sem dveljast í heimahúsi eða sjúkrahúsi og taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Ekkert útilokar, hvorki í lögunum né reglugerð, að hægt sé að skipta þessum greiðslum á milli foreldra sem fara einir með forsjá og þeim sem fara sameiginlega með forsjá. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun hefur hún hingað til litið svo á að sá aðili sem barn hefur lögheimili hjá sé framfærandi barnsins. Þannig er álitið að framfærandi sé sá aðili sem barnið hefur fasta búsetu hjá og því séu umönnunargreiðslur einungis greiddar til þess foreldris. Þessi framkvæmd er í samræmi við afgreiðslu barnalífeyris sem almennt greiðist foreldrinu sem barnið er skráð með lögheimili hjá. Samkvæmt upplýsingum frá stofnuninni hefur þetta fyrirkomulag reynst mjög vel í framkvæmd. Er þá horft til þess að meginmarkmið með greiðslunum sé að koma til móts við útlagðan kostnað vegna barnsins, svo sem lækna- og lyfjakostnað. Nægjanlegt er að annað foreldrið haldi utan um slíkan kostnað. Til Tryggingastofnunar hefur aðeins einu sinni komið fram beiðni frá foreldri um að skipta umönnunargreiðslunum. Í því tilviki var beiðninni synjað á þeim forsendum að barnið átti lögheimili hjá hinu foreldrinu, sem auk þess hafði lagt út allan kostnað vegna meðferðar og umönnunar barnsins. Þessi ákvörðun var ekki kærð til úrskurðarnefndar Alþingis. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að breytingarlögum nr. 158/2007, á lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna, kemur fram að efna eigi til endurskoðunar á umönnunargreiðslum samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, samhliða greiðslukerfi samkvæmt lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna og að þessar greiðslur verði skoðaðar m.a. með hliðsjón af reynslu af lögunum. Undirbúningur slíkrar heildstæðrar endurskoðunar hefur þegar farið fram. Mikilvægt er að haga vinnunni þannig að hún verði gerð í samráði við hagsmunasamtök foreldra þeirra barna sem hér um ræðir. Hér þarf að skoða alla þætti málsins, eins og kostnað af umönnun og vinnutap foreldra, þannig að samræma megi öll þessi atriði í einni löggjöf sem skýri betur réttarstöðu foreldra. Hluti af þessari endurskoðun mun lúta að réttarstöðu foreldra sem hafa sameiginlega forsjá. Taka verður tillit til greiðslna útlagðs kostnaðar, vinnutaps og umönnunar barna sinna. Það hlýtur að vera aðaláhersluatriðið í þessu tilviki að sjá hvar kostnaður við vinnutap og umönnunin liggur.

Frú forseti. Ég lít svo á að þessi prýðilega fyrirspurn tæpi í rauninni á stærra máli, á stærri veruleika sem þarf að takast á við í íslensku samfélagi. Staðreyndin er sú að það er ekki búið að aðlaga íslenskt samfélag að þeim veruleika að fjölmargir foreldrar sem hafa skilið hafa tekið upplýsta ákvörðun í sátt um að ala saman upp börnin sín. Í kerfinu er almennt sterk tilhneiging til þess að gera minna úr því að foreldrar ákveði, eins og þeir hafa gert í sívaxandi mæli í íslensku samfélagi, að hafa sameiginlegt forræði og meira úr því að barnið hafi lögheimili á ákveðnum stað. Skyndilega sjáum við að lögheimilisforeldri hefur grunsamlega miklu meiri rétt en forræðisforeldrið sem hefur forræðið í sameiginlegri forsjá. Þessu þarf að breyta. Hægt væri að innleiða í kerfið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir málefnalegt og gott svar og sömuleiðis hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir sitt innlegg. Ég skil það svo hjá hæstv. ráðherra að í þessu stutta svari hafi hann farið yfir það að málin sem ég og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson tæptum hér á séu í endurskoðun. Kerfið byggðist upp í allt öðru umhverfi en því sem við erum í núna, eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson vísaði til. Það þarf í það minnsta að skoða þetta með lögheimilið eða uppbygginguna í því að við sjáum sem betur fer meira af sameiginlegu forræði heldur en áður. Við þurfum sérstaklega að skoða hvort þessi lögheimilisskilgreining þvælist eitthvað fyrir þeirri góðu jákvæðu hugsun sem ég held að við séum öll sammála um, að ef fólk ákveður að skilja sé mikilvægt að börnin séu í eins miklum samskiptum við báða foreldra og mögulegt er. Ef foreldrar ákveða sameiginlegt forræði verður að taka mið af því í uppbyggingu kerfis sem við höfum um barnafjölskyldur. Þetta á auðvitað sérstaklega við í þessu tilfelli þegar um er að ræða langveik og alvarlega fötluð börn. Eðlilega hefur það spilað mikið inn í kostnaðinn, enda er hann mikill. Ef við viljum að börn séu eins mikið hjá báðum foreldrum og mögulegt er, þrátt fyrir skilnað foreldra, 

Virðulegi forseti. Já, það er rétt, við munum athuga þetta mál í þeirri endurskoðun sem fram undan er. Þau réttindi sem fylgja lögheimili og réttaráhrif lögheimilisfesti í tilviki barna þar sem foreldrar hafa sameiginlega forsjá eru í verkahring dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins og undir það heyra forsjármál. Þetta tengist því í sjálfu sér þeim réttaráhrifum sem lögheimilisfestin á að hafa og er svo sem hægt að hafa um það mörg orð hvernig því verður best fyrir komið. Það sem fyrir okkur vakir er að tryggja að þær greiðslur sem fara úr ríkissjóði til foreldra vegna veikinda eða fötlunar barna nýtist þeim foreldrum sem bera raunverulega umönnunarbyrðar vegna þeirra barna, þannig að um sé að ræða að fólk fái greiðslurnar til þess að mæta öllu því sem til fellur, útlögðum kostnaði, vinnutapi og öðrum kostnaði tengdum umönnun langveikra og fatlaðra barna, sem er öðruvísi en kostnaður við umönnun annarra barna. Markmið okkar í endurskoðuninni er líka að horfa til þess með nýjum hætti hvernig við getum nálgast þetta verkefni, hvernig við getum tryggt að þeir sem hafa mikinn kostnað fái hlutfallslega meira út úr kerfinu en er í dag. Við höfum verið í samræðum við hagsmunasamtök um málið og munum efna til frekari samræðna um það. Mín von er sú að við getum endurskoðað þetta kerfi á haustdögum.