Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Þorsteinn Pálsson) Frú forseti. Í umræðum hér á Alþingi 29. nóv. sl. lýsti hæstv. fjmrh. og formaður Alþb. ályktun sem sá flokkur hafði gert vegna könnunarviðræðna EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið. Í þeirri ályktun kom fram að þingflokkur Alþb. ítrekaði þá stefnu varðandi samninga EFTA og Evrópubandalagsins að fullur fyrirvari, eins og þar segir, verði hafður um þátttöku og fjárfestingu útlendinga í íslensku efnahags- og atvinnulífi. Hér er hafður af hálfu eins stjórnarflokkanna fullur fyrirvari. Enn fremur segir í ályktuninni að Alþb. hafi almennan fyrirvara við málið í heild sinni. Nú hagar þannig til að þeir samningar sem á döfinni eru byggjast á því að EFTA-þjóðirnar, þjóðir Fríverslunarsamtakanna, gerist aðilar að löggjöf sem Evrópubandalagsþjóðirnar hafa þegar sett um innri markað og frelsi á nokkrum meginsviðum efnahags- og atvinnumála. Þess vegna er nauðsynlegt að fá nánari skýringar á því hvað ,,fullur fyrirvari`` við nokkra meginþætti þessara samninga hefur að þýða, hvað er í raun og veru verið að segja. Í þessari ályktun og í ræðu hæstv. fjmrh. á Alþingi var gerð sú krafa til hæstv. utanrrh. að hann kynnti ráðherrum, bæði Fríverslunarsamtakanna og Evrópubandalagsins, þessa sérstöku ályktun Alþb. og þá fyrirvara sem þar eru gerðir. Þess vegna hef ég leyft mér að bera hér fram fsp. til hæstv. utanrrh. í fyrsta lagi um það hvenær hann kynnti öðrum ráðherrum EFTA og ráðherrum Evrópubandalagsríkjanna þessa sérstöku samþykkt Alþb. gagnvart viðræðum Fríverslunarsamtakanna og Evrópubandalagsins. Hvenær fór sú kynning fram? Og í öðru lagi er nauðsynlegt að upplýsa með hvaða hætti hæstv. utanrrh. lýsti fyrirvörum Alþb. Hversu víðtækir eru þessir fyrirvarar? Samkvæmt orðanna hljóðan mætti gera ráð fyrir því að Alþb. hefði algjöran fyrirvara og væri þar með í raun og veru í andstöðu við málið. En auðvitað er unnt að túlka þetta með mildari hætti. Ég óska eftir því að hæstv. utanrrh. geri hér nánari grein fyrir því hvernig hann túlkaði þessa fyrirvara, hversu víðtækir þeir eru, í hvaða skilningi samstarfsráðherrar okkar innan Fríverslunarsamtakanna og viðsemjendur innan Evrópubandalagsins eru um þessa sérstöðu Alþb. sem hæstv. utanrrh. var falið að kynna. Auðvitað hefði ég helst kosið að utanrrh. hefði með öllu látið vera að kynna þessa ályktun því hún er nú tæpast útflutningsvara en ég geri ráð fyrir því að hann hafi orðið við þeirri kröfu.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Sem svar við þessari fsp. hv. 1. þm. Suðurl. vil ég skýra frá því að ég álít ekki að það sé í mínum verkahring að kynna ályktanir einstakra stjórnmálaflokka og afstöðu þeirra í þessu máli. Það gera þeir sjálfir og á það jafnt við um ályktanir Alþb. sem og annarra flokka. Mitt hlutverk var annað, það var að kynna samþykkt og bókun ríkisstjórnar Íslands um málið sem ég kom að sjálfsögðu á framfæri við samráðherra mína, utanríkisviðskiptaráðherra EFTA-landanna. Bókun ríkisstjórnar Íslands kynnti ég sem afstöðu þeirrar ríkisstjórnar, studda þeim þingmeirihluta sem á bak við hana er.

Fyrirspyrjandi (Þorsteinn Pálsson) Frú forseti. Ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju með þetta svar hæstv. utanrrh. Ég tel það vera mjög góðs vita að hann skuli með öllu hafa hafnað því að verða við kröfu hæstv. fjmrh. og formanns Alþb. um að kynna samstarfsráðherrum í EFTA og viðsemjendum í Evrópubandalaginu ályktun Alþb. Þessi krafa var borin hér fram með talsverðum þunga í umræðum á Alþingi. En ég ítreka það að ég tel ályktun af þessu tagi ekki vera útflutningsvöru og hún hefði verið hagsmunum okkar til tjóns ef hún hefði verið kynnt sérstaklega. Ég hef staðið í þeim skilningi að Alþb. í ríkisstjórn hafi litið á samþykkt ríkisstjórnarinnar og þessa sérstöku samþykkt Alþb. sem eina heild og í þeim tveimur samþykktum fælist í raun stefna hæstv. ríkisstjórnar. En ég fagna því og ítreka það, ég fagna því sérstaklega ef því má treysta að hæstv. utanrrh. hafi vísað þessari ályktun eins stjórnarflokkanna út í hafsauga og ætlar í engu að taka tillit til hennar í þeim viðræðum sem fram undan eru.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að blanda mér inn í málefni ráðherra í ríkisstjórn Íslands eða þeirra samskipti, hvorki varðandi þetta mál eða önnur, að öðru leyti en því sem snýr að mér sem þingmanni og aðila að þingflokki Alþb. Fyrir liggur samþykkt þingflokks Alþb. frá 29. nóv. 1989 þar sem m.a. kemur fram að Alþb. hefur almennan fyrirvara við viðræður EFTA og Evrópubandalagsins á þessu stigi, eins og sagt er, og telur samkvæmt samþykkt þingflokksins 29. nóv. að áður en til þátttöku í beinum og formlegum samningaviðræðum komi verði málið tekið til sérstakrar umfjöllunar og afgreiðslu í ríkisstjórn og stjórnarflokkum. Þetta held ég að varpi skýru ljósi á stöðu málsins að því er aðild Alþb. snertir og það varðar auðvitað stöðu málsins í ríkisstjórn Íslands um leið.

Fyrirspyrjandi (Þorsteinn Pálsson) Frú forseti. Ræða hv. 2. þm. Austurl., aðaltalsmanns Alþb. í utanríkismálum, vekur jafnmikil vonbrigði og svar hæstv. utanrrh. var jákvætt. Hv. þm. ítrekar þá samþykkt sem Alþb. hefur gert í þessu efni og menn hljóta að spyrja: Hvað er að marka samþykktir ríkisstjórnar sem eru háðar gagnstæðum samþykktum einstakra stjórnmálaflokka? Það er greinilega ekki mikið í þær spunnið og óvissan því enn ríkjandi.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Allt þetta mál er náttúrlega dálítið sérkennilegt og svar hæstv. utanrrh. við þessari fsp. Bókun ríkisstjórnarinnar getur ekki gilt að öðru leyti en því hvaða stuðning hún hefur meðal þeirra þingmanna sem styðja þessa ríkisstjórn. Og við það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði hér bætist það að ég hef lýst því yfir að ég telji það alveg út í hött á þessu stigi, eins og mál standa, að vera að stefna að miklum umræðum um þetta mál, a.m.k. á því sviði að stefna að inngöngu í Efnahagsbandalagið.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Nú hefur hæstv. utanrrh. svarað fsp. og til máls hafa tekið tveir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar. Verður málið æ ljósara sem fleiri taka til máls úr þessum herbúðum.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Hæstv. forseti. Fyrir allnokkru var till. til þál. um flugmálaáætlun árið 1990--1993 á dagskrá hér í sameinuðu þingi og þá lýsti hæstv. samgrh. því yfir, ef ég man rétt, og hefur reyndar gert það oft endranær, að ekki kæmi til greina meðan hann væri samgrh. að heimila Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins forkönnun á mögulegri staðsetningu og gerð alþjóðlegs varaflugvallar á Íslandi. Síðan það gerðist hefur till. til þál. um forkönnun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins á alþjóðlegum varaflugvelli á Íslandi komið til umræðu hér í sameinuðu þingi og þá ítrekaði hæstv. utanrrh. fyrri yfirlýsingar sínar um að forræði þessa máls væri í sínum höndum og hann mundi veita heimild til slíkrar forkönnunar nægilega snemma til þess að tryggt yrði að fjárveiting til hennar fengist úr Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Áður hefur hæstv. utanrrh. lýst því yfir að slíkur flugvöllur hefði mikla almenna þýðingu fyrir okkur Íslendinga og stuðlaði að meira öryggi í flugi hér á landi, yrði auk þess mikill hvalreki þeirra byggðarlaga þar sem slíkur flugvöllur yrði lagður. Nú sé ég, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. er genginn í salinn en mér skilst að það sé brtt. einhvers staðar í loftinu í sambandi við nýtt umhverfisráðuneyti um það að ef umhverfisráðherra og landbrh. komi sér ekki saman þá úrskurði forsrh. og má vera að eins verði í þessu máli um forkönnun varaflugvallar hér á landi. En spurning mín til hæstv. utanrrh. er svohljóðandi: ,,Hversu má það vera að ekki hefur verið gefið svar við því hvort Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins verði leyft að gera forkönnun á hagkvæmni þess að fullkominn varaflugvöllur verði lagður hér á landi?`` Ég óskaði sérstaklega eftir því að hæstv. samgrh. yrði viðstaddur þessa umræðu til þess að honum veittist tóm til að gera athugasemdir og var forseti svo elskulegur að verða við því.



Virðulegi forseti. Það vill svo til að fsp. sama efnis hefur verið svarað nýlega á Alþingi, rækilega og ítarlega, en það fór fram í fyrirspurnatíma í sameinuðu þingi þann 8. febr. sl. Í svörum mínum þá, sem ég vísa til, kom fram og ég vil einungis ítreka það að því er varðar þetta mál: Í fyrsta lagi. Það hefur engum dyrum verið lokað í þessu máli. Málið er enn í undirbúningi og það er enn í skoðun og athugun þótt ákvörðun hafi enn ekki verið tekin. Fjárveiting er fyrir hendi í fjárhagsáætlun Mannvirkjasjóðsins fyrir yfirstandandi ár til að standa undir kostnaði við forkönnun ef á þarf að halda. Svar við því hvers vegna ekki hefur verið veitt formlegt leyfi enn? Það liggur fyrir og það svar gaf ég við umræðurnar þann 8. febr. og ég vitna til þeirra. Svarið er þetta: Nú fer fram endurskoðun á mannvirkjaáætlun og langtímaáætlun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins sem getur, að þeirra eigin sögn en ekki minni eins og þá sagði, breytt forsendum forkönnunarinnar. Forkönnunin snýst um þrennt, henni er þrískipt, fer fram í þremur áföngum. Hún snýst um frumkönnun, sem er nánast öflun og úrvinnsla upplýsinga sem fyrir liggja, hún er könnun sem lýtur að staðarvali og hún er verkfræðileg forkönnun. Það ræðst af því hvernig þetta mannvirki er hugsað hvernig á þeirri könnun verður haldið. Það er því ekki af neinum undandrætti út af fyrir sig sem ákvörðun hefur ekki verið tekin, heldur styðst það við eðlileg rök. Ég lít með öðrum orðum svo á að ég bíði enn haldgóðra upplýsinga um það hvort þessi áform eru óbreytt áður en ákvörðun verður tekin. Það hefur svo oft komið fram við þessar umræður að ákvörðun um heimild til forkönnunar og heimild til þess að hefja framkvæmdina sjálfa eru algerlega aðskildar ákvarðanir. Með öðrum orðum, það er unnt að heimila forkönnunina út af fyrir sig þótt ákvörðun um það að hefja byggingarframkvæmdir verði tekin síðar. Þetta eru tvær aðskildar ákvarðanir. Þess vegna er það alveg ljóst að heimild til forkönnunar er ekki brot á núv. stjórnarsáttmála sem kveður einungis á um það að hefja ekki nýjar meiri háttar hernaðarframkvæmdir á starfstíma þessarar ríkisstjórnar. Það hefur legið fyrir frá upphafi að áformin um það að hefja byggingu mannvirkisins snúast um það að upphaf framkvæmda verði á árinu 1994. Virðulegi forseti. Ég vísa enn og aftur í þær umræður að öðru leyti sem fram fóru 8. febr., þar sem ég tel að hafi verið gefnar viðhlítandi upplýsingar í þessu máli.

Vegna orða hæstv. ráðherra vill forseti upplýsa að hinn 8. febr. var hér umræða í sameinuðu þingi um till. til þál. um forkönnun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins á alþjóðlegum varaflugvelli á Íslandi.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Hæstv. forseti. Ég hafði skýrt hæstv. forseta frá því eftir að umræður höfðu orðið um þáltill. um forkönnun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins að full rök væru fyrir því að draga til baka þá fsp. sem hér er til umræðu nema vegna þess að hæstv. samgrh. var ekki við þá umræðu. Nú hefur hæstv. samgrh. hlýtt á svar hæstv. utanrrh. við fsp. minni og ég skil þögn hans svo að hann sé sammála þeirri túlkun hæstv. utanrrh. að það brjóti ekki í bága við stjórnarsáttmála að hæstv. utanrrh. leyfi þá forkönnun sem hér hefur verið lýst og við vitum af fyrri ummælum utanrrh. og raunar þeim sem hann lét sér um munn fara hér áðan að hæstv. utanrrh. er staðráðinn í því að leyfa forkönnunina. Ég vil, hæstv. forseti, lýsa yfir ánægju minni yfir því að hæstv. samgrh. skuli ekki ætla að setja fótinn fyrir þetta mál og sé sáttur við það að forræði málsins sé í höndum utanrrh. og hann þurfi ekki með einum eða neinum hætti að bera það undir ríkisstjórnina.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e. er hjálpfús maður og tekur að sér óbeðinn að leggja öðrum mönnum til orð. Um þetta mál hef ég fyrst og fremst tvennt að segja. Það er verið að leysa með farsælum og fullnægjandi hætti hið svokallaða varaflugvallarmál fyrir okkur Íslendinga og fyrir alla flugumferð hér á þessu svæði. Og það með bæði einfaldari, ódýrari og skjótvirkari hætti heldur en kappsamir menn um hernaðarflugvöll geta boðið upp á, þar sem ljóst er og yfirlýst reyndar að til slíkra framkvæmda yrði fyrst stofnað, eða að þær hæfust fyrst eftir allmörg ár. En innan þriggja ára eða á næstu þremur árum verða a.m.k. tveir íslenskir flugvellir fyrir utan suðvesturhornið þannig í stakk búnir að þeir fullnægja öllum kröfum alþjóðlegra flugvalla í sínum stærðarflokki. Og innan fárra ára til viðbótar munu væntanlega fleiri bætast við. Í öðru lagi hefur sú afstaða mín lengi legið fyrir og er ekkert nýmæli í því að ítreka hana hér en skal þó gert, að bygging hernaðarflugvallar samrýmist ekki ákvæðum stjórnarsáttmálans um engar nýjar meiri háttar hernaðarframkvæmdir. Það er augljóst mál og engin deila um það. Okkur utanrrh. greinir hins vegar á að því er virðist í þeim efnum að ég tel það ótvírætt að um undirbúning undir slíkar framkvæmdir gildi hið sama. Ég geri ekki greinarmun á því að heimila aðgerðir sem eru aðdragandi og undirbúningur að slíkum framkvæmdum. Enda er það að sjálfsögðu rangt séu menn andvígir því að framkvæmdin sjálf fari fram. Og um það getur ekki verið deila að ákvæði stjórnarsáttmálans rúma ekki þessa hernaðarframkvæmd. Þá er að sjálfsögðu rangt að leyfa einhverjar þær aðgerðir sem eru undirbúningur undir slíkar framkvæmdir og væri í rauninni verið að hafa þá menn að fíflum sem ætlast væri til að legðu peninga í slíkt. Ég er þess vegna sömu skoðunar og ég hef verið og hef margsinnis lýst yfir að ég tel það að heimila slíka forkönnun, það að heimila undirbúning undir framkvæmdir sem ekki samrýmast ákvæðum stjórnarsáttmálans, sömuleiðis brot á honum.

Stefán Guðmundsson Virðulegur forseti. Út af þeirri umræðu sem hér er orðin langar mig aðeins að leggja orð í belg, ekki síst vegna þess sem hæstv. samgrh. sagði hér rétt áðan. Mig langar til þess að vita á hvern hátt er verið að fullnægja því að reisa hér varaflugvöll fyrir millilandaflug okkar Íslendinga. Samkvæmt flugmálaáætlun sem dreift hefur verið sé ég ekki að svo sé. Ef ég lít t.d. til þess sem varið er til Alexandersflugvallar við Sauðárkrók sé ég það ekki. Og ef ég les till. til þál. sem flutt var af hæstv. núv. samgrh. um þessi mál, þá segir hann í sinni greinargerð og vitnar þar til tveggja aðila, annars vegar Sigurðar Aðalsteinssonar, flugstjóra Flugfélags Norðurlands, þar sem hann segir í greinargerð með tillögum núv. samgrh.: ,,Ef við lítum á fjóra flugvelli sem oft hafa verið nefndir í þessu sambandi og liggja utan veðursvæðis Reykjanesskagans þá er aðflug og veðurfarsskilyrði líklega best á Sauðárkróki.`` Síðan segir varaflugmálastjóri þá, Hilmar Baldursson, um þetta mál: ,,Ég er sammála þeirri niðurstöðu sem komið hefur fram varðandi samanburð á Akureyri og Sauðárkróki, að flugtæknilega og veðurfarslega er Sauðárkrókur mun betri kostur.`` Þetta eru vopnin sem núv. samgrh. notaði þá til þess að vinna fylgi við byggingu varaflugvallar í sínu kjördæmi. Þess vegna segi ég að það skýtur skökku við, þegar hann leggur fram flugmálaáætlun, hvernig að þessum málum er unnið miðað við þá sem hann vitnar hér til og hafa þekkingu á þeim málum sem þeir eru að fjalla um.

Karl Steinar Guðnason Herra forseti. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði hér áðan. En ég tel líka ástæðu til að vekja athygli á því að beiðni um forkönnun á hugsanlegum varaflugvelli á vegum Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins barst fyrir nokkrum árum, ég held að það hafi verið 1985, í tíð þáv. utanrrh. Matthíasar Á. Mathiesen. Hann hafði með þetta mál að gera í mörg ár og einhvern veginn vafðist það fyrir honum að veita þessa heimild, hann hopaði undan og veitti ekki þessa heimild. 

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Þetta varaflugvallarmál tekur á sig einkennilegar myndir. Ég skil ekkert í málflutningi Sjálfstfl. í þessum efnum. Og það vakna ýmsar spurningar í þessu sambandi. Er Sjálfstfl. á móti því að Mannvirkjasjóður NATO endurskoði sínar langtímaáætlanir í ljósi þeirra atburða sem gerst hafa? Ég fæ ekki skilið þennan mikla áhuga sem er á þessu máli núna og það sé af hinu illa að þessar áætlanir séu endurskoðaðar. Í mínum huga getur sú endurskoðun verið m.a. um það hvort það á að byggja hér stóran herflugvöll eða útbúa einhvern af þeim flugvöllum sem fyrir eru með tækjum, slökkviliði og öðru sem nægir til þess að fullnægja kröfum varavallar. En þetta eru undarlegar umræður sem upp eru hafnar hér trekk í trekk um þetta mál.

Eiður Guðnason Virðulegur forseti. Mín athugasemd er örstutt. Mér þótti ræða hæstv. samgrh. kyndug. Orðið forkönnun getur ekki eftir mínum málskilningi falið í sér ákvörðun um framkvæmd. Það gerir það ekki, engan veginn. Og þess vegna sýnist mér annaðhvort hæstv. samgrh. ekki skilja stjórnarsáttmálann eða ekki íslensku nema hvort tveggja sé.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Fyrir utanrmn. þingsins liggur till. til þál. flutt af þingmönnum Sjálfstfl. um það að fela ríkisstjórninni að heimila án tafar að hefja forkönnun á mögulegri staðsetningu alþjóðlegs varaflugvallar, eins og það er orðað. Ég hef af því tilefni óskað eftir því í utanrmn., ég upplýsi það hér, að ítarleg athugun fari fram á forsögu þessa máls. Eitt af því sem tengist forsögu málsins er viðtal sem Ríkisútvarpið átti við hæstv. utanrrh. 9. febr. sl., þar sem m.a. kom fram, ef ég hef tekið rétt eftir, að engin formleg beiðni hafi borist frá Atlantshafsbandalaginu eða Mannvirkjasjóði þess um þennan hernaðarvaraflugvöll. Og það er auðvitað ástæða til að átta sig á því hverjir það eru sem eru að knýja á um þetta mál. Ég held að staðreyndin sé nefnilega sú að betlistafurinn er á lofti frá aðilum hér á landi og nær alla leið inn á Alþingi Íslendinga og það sér ekki á hvor reiðir hann hærra á loft þingmenn Borgfl. með hv. þm. Ásgeir Hannes Eiríksson í fararbroddi, sem vilja fá herliðið til að leggja hér vegi, eða þm. Sjálfstfl. og Alþfl., sem vilja fá herliðið til að byggja hér varaflugvelli fyrir Íslendinga.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég vil byrja á því að upplýsa hv. þm. Karl Steinar Guðnason um það að það var fyrst í viðræðum sem ég átti við Bagget aðmírál í ágústmánuði 1988 að bandarísk yfirvöld féllust á þau skilyrði sem íslensk stjórnvöld hafa sett fyrir því að slíkur flugvöllur yrði byggður hér, m.a. um borgaralega stjórn á friðartímum, þannig að það var fyrst eftir þann tíma sem efni voru til þess að hefjast handa af hálfu íslenskra stjórnvalda. Það er rétt að hv. þm. viti þetta. Það liggur hins vegar alveg í augum uppi að þau rök sem hæstv. utanrrh. færir núna fyrir því að fresta ákvörðun mæla þvert á móti í þá veru að ástæða væri til að flýta þessari ákvörðun. Það sem gerst hefur í málinu er það að fyrir tæpu ári lýsti Þjóðviljinn yfir því að hæstv. utanrrh. hefði verið beygður í málinu. Nú hefur Alþb. gert formlega samþykkt um það að það muni láta þetta mál varða stjórnarslitum. Hæstv. forsrh. hefur hins vegar lýst því yfir að þetta sé ekki ríkisstjórnarmál heldur alfarið á valdi utanrrh. Niðurstaða málsins er því sú að því miður hefur hæstv. utanrrh. beygt sig fyrir þessari lélegu hótun þeirra alþýðubandalagsmanna og stjórnarliðið er hér allt hvað upp á móti öðru í þessu máli eins og ýmsum öðrum.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Það er nú aðeins til þess að leiðrétta misskilning sem kann að hafa sprottið upp þegar vitnað er til þess að ekki hafi borist formleg beiðni um þetta mál. Erindi hafa borist um það að fá að framkvæma slíka forkönnun frá tveimur aðilum, annars vegar frá Atlantshafsbandalaginu fyrir hönd Mannvirkjasjóðs, --- þau hafa verið kynnt hér að hluta til og vísa ég þá til bréfs aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins --- og hins vegar af hálfu flotayfirvalda bandaríska flotans í Norfolk. Erindin bárust fyrst árið 1985 þegar ráðherrar Sjálfstfl. gegndu bæði embættum utanrrh. og samgrh. Það var því á þeirra valdi að svara þessum erindum. Niðurstaðan var, eins og kunnugt er, að það var samgrh. sem var falið forræði í málinu í tíð þeirrar ríkisstjórnar og það var veitt 1 millj. kr. fjárveiting til málsins og sett af stað könnun á alls óskyldu máli, þ.e. spurningunni um lagfæringar á núgildandi flugvöllum. Í annan stað, það eru alls óskyld mál hugmyndin um að reisa hér fullkominn varaflugvöll eða lagfæringar á þeim flugvöllum sem hér hafa verið á dagskrá, alls óskyld mál og ber ekki að ræða í sömu andránni. Í þriðja lagi vegna ummæla hæstv. samgrh. vil ég taka skýrt fram: Ákvæði í stjórnarsáttmála er um það að í tíð þessarar ríkisstjórnar skuli ekki efna til nýrra meiri háttar hernaðarframkvæmda. Það er með öðrum orðum alveg ljóst og hafið yfir allan vafa að þótt forkönnun væri heimiluð væri það ekki brot á þessum stjórnarsáttmála. Að vísu fara fram framkvæmdir í þágu varnarliðsins með eðlilegum hætti samkvæmt langtímaáætlun þrátt fyrir þetta ákvæði. En það liggur alveg ljóst fyrir að þetta eru tvær aðskildar ákvarðanir, um forkönnun og framkvæmd, að framkvæmdir munu ekki hefjast í tíð þessarar ríkisstjórnar. Og loks er það alveg skýrt að málið er á forræði utanrrh. þannig að þar fer ekkert á milli mála. Þá vænti ég að málið sé skýrt. Dylgjum hv. 1. þm. Suðurl. um eitthvert neitunarvald Alþb. í þessu máli vísa ég gersamlega á bug.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Þær umræður sem hér hafa átt sér stað eru nú býsna fróðlegar og sýna það að ríkisstjórnin er sér sjálfri sundurþykk og rífst um hvert einasta mál. Ekki er samstaða í henni og er því furða að hún skuli enn þá tolla í stólunum og má vera að það sé eingöngu þess vegna sem hún tollir þar. En það kemur skýrt fram að hæstv. ráðherra utanríkismála þorir ekki að fara út í forkönnun af því að Alþb. hefur sett honum stólinn fyrir dyrnar og hótar stjórnarslitum. Svo einfalt er málið. Og það liggur líka ljóst fyrir að það að vefja mál sitt inn í einhverjar umbúðir um einhverjar lagfæringar á flugvöllum hér innan lands eins og hæstv. samgrh. hefur gert er náttúrlega alveg út í loftið. Því hljótum við að krefjast þess að það verði þegar í stað hafin forkönnun á því hvað slíkt mannvirki muni kosta og hvernig hagkvæmast er að gera það.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hæstv. utanrrh. bar það á mig að ég hefði verið með aðdróttanir um það að Alþb. hefði beitt neitunarvaldi í þessu efni. Hann hefur algerlega misskilið orð mín. Ég var þvert á móti að sýna fram á að Alþb. hefur ekkert slíkt neitunarvald, en það hefur hótað að svipta hæstv. ráðherra ráðherrastólnum og hann hefur bognað fyrir þeim hótunum. Það er niðurstaða málsins.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Þetta eru merkilegar umræður sem fara hér fram. Í öðru orðinu er talað um að það þurfi endilega að útbúa varaflugvelli til þess að flug hér um sé öruggt. Þegar fram kemur að það er verið að vinna að því og það er að leysast, þá auðvitað koma þessir hernaðarsérfræðingar upp um sig að það er ekki það sem verið er að hugsa um. Það er verið að hugsa um að byggja herstöð eins og við höfum bent á áður. Ég er alveg sammála hæstv. samgrh. að því leyti til sem hann ræddi þetta mál. Hins vegar hryggir mig afstaða þm. Stefáns Guðmundssonar, sem a.m.k. mætti draga af orðum hans, að hann væri að berjast fyrir herstöð. Þannig kom mál hans fram og ég trúi því ekki og ég vildi að hann leiðrétti sitt mál, ég hygg að það séu fleiri sem hafa skilið hann á þann veg. Það er undarlegt að heyra í hæstv. utanrrh. Hann segir hér á Alþingi að það hafi verið að hluta til sem hafi verið skýrt frá þeirri umsókn sem barst frá Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Hann sagði að að hluta til hafi verið skýrt frá því. Það er eitthvað sem Alþingi Íslendinga má ekki sjá eða ráðherrann veit ekki hvað hann segir hér í þessum ræðustól.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Hæstv. utanrrh. hefur hér enn á ný sagt að það sé sitt hvað, forkönnun og framkvæmd. Rétt er það, en enginn lætur fara fram forkönnun á hugsanlegri framkvæmd án þess að hann hafi a.m.k. áhuga á að gera slíka framkvæmd. Þess vegna eru þetta auðvitað ekki tvö aðskilin mál heldur eins og alþýðubandalagsmenn álíta --- þetta er sama málið. Og þess vegna er það deginum ljósara að það sem nú er að gerast er að hæstv. utanrrh. frestar þessu máli langtímum saman til þess að halda saman þessari ríkisstjórn og stefnir þar með stórkostlegu öryggismáli og hagsmunamáli í samgöngum Íslendinga í hættu til þess að geta haldið saman þessari sundurþykku ríkisstjórn. Þetta sýnist mér vera algerlega augljóst.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég kalla það að bera af mér og öðrum sakir sem lagt hafa grundvöll að þeirri stefnu sem nú er framfylgt í flugmálum okkar Íslendinga, ég kalla það að bera af okkur sakir þegar því er ítrekað haldið hér fram án nokkurs rökstuðnings að öryggishagsmunir séu fyrir borð bornir með því að heimila ekki undirbúning að byggingu flugvallar eftir mörg, mörg, mörg, mörg ár. Það er hins vegar stórkostlega alvarlegt mál og væri að bera öryggishagsmuni fyrir borð ef ekki væri verið að vinna að því að leysa þetta mál eins og nú er gert og það með áformum og flugmálaáætlun sem gerir ráð fyrir því að lausn verði komin í þetta mál mörgum árum fyrr en sú herstöð, sem hér ætti þá að reisa undir dulnefninu varaflugvöllur, liti dagsins ljós. Að lokum, forseti, er auðvitað mjög athyglisverð sú mikla eftirsjá og hryggð sem kemur fram í máli sérstaklega hv. þm. Sjálfstfl. yfir því að kalda stríðinu skuli vera lokið. Öðruvísi þeim áður brá.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Það er mjög nauðsynlegt að leiðrétta þann misskilning að þetta tvennt, að efna til forkönnunar og að taka ákvörðun um framkvæmd, séu ekki tvær aðskildar ákvarðanir. Það fer eftir niðurstöðum forkönnunarinnar hvort ákvörðun verður tekin. Ef forsendur þessarar forkönnunar eru að breytast eins og gefið er til kynna, þá kann það að breyta upphaflegum áformum um framkvæmdina. Þetta eru tvö aðskilin mál. Ákvörðun um framkvæmdina ræðst af niðurstöðum forkönnunarinnar. Þetta verður að vera alveg skýrt. Í annan stað vek ég athygli á því að þeir hv. þm. Sjálfstfl. sem hér tala segja það hið alvarlegasta mál að ekki skuli vera búið að taka ákvörðun í þessu máli. Það er hið alvarlegasta mál að utanrrh. hefur dregið þetta mál, að taka ákvörðun, í meira en ár. Þetta eru þeir hinir sömu menn sem höfðu ábyrgð á þessu máli árið 1985, árið 1986 og árið 1987 og tóku enga ákvörðun í málinu. Þeim ferst.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti hlýtur að hafna frekari athugasemdum, annars er komið hér út fyrir öll þingsköp og þá óttast forseti að hv. 2. þm. Austurl. setji ofan í við forseta svo að reynt mun verða að halda hér þingsköpum að þessu sinni.

Halldór Blöndal (um þingsköp): Hæstv. forseti. Ég tók eftir því þegar hæstv. utanrrh. talaði síðast að hann fékk orðið án þess að hann væri áminntur um að það væri til þess að bera af sér sakir þó á hinn bóginn aðrir þm. verði undir því að sitja sem er eftirtektarvert. Og hann notaði tækifærið til þess að hafa uppi sömu dylgjur og áður um að það hefði staðið á Sjálfstfl. að leyfa forkönnun og er með því að afsaka aðgerðarleysi sitt. Staðreyndin er sú, eins og kom fram í máli hv. 1. þm. Suðurl., að fyrir því voru málefnaleg rök að ekki var hægt að heimila forkönnun á þeim tíma sem dylgjur hæstv. utanrrh. ná til. En ég vil þakka hæstv. forseta fyrir röggsemi hans.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 2. þm. Norðurl. e. misnotaði nokkuð leyfi forseta til að ræða um þingsköp vegna þess að þessi umræða var ekki um þingsköp. Upplýst skal einnig að hæstv. utanrrh. hafði talað tvisvar eins og henn hefur leyfi til skv. þingsköpum. Hann fékk leyfi til að gera örstutta athugasemd.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að það komi fram nú í þessari umræðu vegna síðustu ræðu hæstv. utanrrh. sem gaf það til kynna í sínum orðum að Sjálfstfl. hefði látið undir höfuð leggjast að taka ákvörðun um forkönnun árin 1985, 1986 og 1987 að það er á misskilningi byggt þegar af þeirri einföldu ástæðu að það var ekki fyrr en sumarið 1988 sem fyrir lá að Bandaríkjamenn mundu ganga að skilyrðum Íslendinga varðandi þetta mál sem hér er til umræðu. Þess vegna er þessi fyrirsláttur hæstv. ráðherra algerlega út í hött og árásir hans á fyrrv. utanrrh. eru honum náttúrlega ekki til sóma.

Fyrirspyrjandi (Þorsteinn Pálsson) Frú forseti. Í Oslóaryfirlýsingu Fríverslunarsamtakanna frá því í fyrra kemur fram að samkomulag hafði tekist á milli aðildarríkja samtakanna um að koma á fríverslun með fisk. Sú niðurstaða hefur verið grundvöllur fyrir viðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið að því er varðar útflutning á sjávarafurðum inn á markað Evrópubandalagsins. Nú hafa borist af því fréttir að Norðmenn eru að auka mjög styrki sína til sjávarútvegs. Fyrir því eru sérstakar ástæður vegna þeirra miklu áfalla sem norskur sjávarútvegur hefur orðið fyrir og þeirra miklu erfiðleika sem Norðmenn þurfa að horfast í augu við. Eigi að síður liggur fyrir að Norðmenn munu á næstunni auka styrki til sjávarútvegs en ekki draga úr þeim og falla með öllu frá þeim. Með því sýnast litlar horfur á að raunveruleg fríverslun með fisk verði að veruleika innan Fríverslunarsamtakanna eins og áður hafði verið stefnt að. Því hef ég talið rétt að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann telji að þessir auknu styrkir samrýmist þeirri samþykkt sem Fríverslunarsamtökin hafa gert um þetta efni eða hvort hann hefur gert þar um athugasemdir á ráðherrafundum samtakanna.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Í tilefni af þessari fsp. hv. 1. þm. Suðurl. tel ég rétt fyrst að rifja upp eftirfarandi. Í samþykkt EFTA hinn 14. júní 1989 er kveðið á um að frá og með 1. júlí 1990 taki gildi fríverslun með fiskafurðir með þeim hætti að ákvæði sem gilt hafa um fríverslun með iðnaðarvörur nái einnig yfir fisk og fiskafurðir að öðru leyti en því að ákveðinn var aðlögunartími varðandi þrennt: 1. Ákvæði 13. gr. varðandi ríkisstyrki taka gildi eigi síðar en 31. des. árið 1993. 2. Svíþjóð er heimilt að beita innflutningskvótum á þorsk og síld í fersku eða kældu formi til 31. des. 1993. 3. Finnlandi er heimilað að halda tímabundið núverandi innflutningshöftum á laxi og Eystrasaltssíld en ber að tilkynna fyrir 31. des. 1992 hvenær þau verði afnumin. Þetta eru með öðrum orðum aðlögunarákvæði sem eru hliðstæð við þá aðlögun að fríverslun með iðnaðarvörur sem átti sér stað á sínum tíma innan EFTA. Svar við fsp. hv. þm. sem slíkri og með tilvísun í það sem þegar hefur verið sagt er því þetta: Þar sem ákvæðin um ríkisstyrki í samþykkt EFTA um fríverslun með fiskafurðir taka ekki gildi fyrr en í árslok 1993 er ekki tilefni til þess fyrir utanríkisviðskiptaráðherra Íslands að mótmæla með formlegum hætti þeim ákvörðunum sem norsk stjórnvöld hafa tekið um ríkisstyrki fram að þeim tíma.

Fyrirspyrjandi (Þorsteinn Pálsson) Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Kjarni málsins er hins vegar sá að sú aðlögun, sem hæstv. ráðherra réttilega minnir hér á að er hluti af þessu samkomulagi, hlýtur samkvæmt eðli máls að vera í því fólgin að á þeim tíma dragi þjóðirnar úr styrkjum. Nú liggur hins vegar fyrir að Norðmenn, vegna sérstakra aðstæðna, hafa talið sig þurfa að auka styrkinn á þessum aðlögunartíma. Það er því raunverulega spurningin hvort þetta samrýmist þessum markmiðum og hvort sú staðreynd að ein þjóða Fríverslunarsamtakanna er að auka styrki á sama tíma og við erum að undirbúa og væntanlega hefja formlegar samningaviðræður við Evrópubandalagið, þar sem gerð er krafa um fríverslun á grundvelli þessa samkomulags, hvort þessar aðstæður veiki ekki samningsstöðu Fríverslunarsamtakanna á þeim grundvelli sem lagður hefur verið í þessu efni. Ég minni á að það hefur verið lögð sérstök áhersla á það að Íslendingar gættu sérstaklega að hagsmunum sínum varðandi hindrunarlausan útflutning á sjávarafurðum en af hálfu utanrrh. hefur verið lögð megináhersla á að þessi samþykkt EFTA-ríkjanna ætti að tryggja íslenska hagsmuni. Kjarni málsins er auðvitað sá hvort hæstv. ráðherra telur ekki að þessar ákvarðanir Norðmanna um að auka styrkina á aðlögunartímanum í stað þess að draga úr þeim veiki samningsstöðu EFTA-ríkjanna á þessum grundvelli.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég tel mjög eðlilegt að um þetta efni sé spurt sem hv. 1. þm. Suðurl. hefur haft frumkvæði að. Það liggur fyrir að norska Stórþingið hefur samþykkt hækkun á beinum styrkjum til sjávarútvegs í Noregi úr um 900 millj. nkr. í 1125 millj. nkr. á þessu ári. Stefnir sem sagt í þveröfuga átt við það sem kveðið var á um varðandi aðlögun að samkomulaginu í Osló. Aðlögun hlýtur í reynd að þýða að dregið er úr í áföngum. Hitt er svo annað mál að spurningin um fríverslun með fisk er kannski flóknara mál en látið hefur verið að liggja miðað við íslenska hagsmuni. Fullkomin fríverslun með fisk felur það auðvitað í sér að ekki er hægt að reisa skorður við útflutningi á afla frá Íslandi og það getur haft veruleg áhrif á okkar stöðu í sambandi við fiskvinnslu í landinu.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) Virðulegur forseti. Það er liðið meira en mánuður síðan þessi fsp. var lögð hér fram á hæstv. Alþingi. En ástæðan fyrir því að hún var lögð fram er sú að það fóru fram kjarasamningar og það var krafa aðila vinnumarkaðarins að einn þátturinn í því að slíkir samningar næðust sem að var stefnt væri það að lækka verulega vexti. En þá kemur auglýsing í blöðum frá Verðbréfamarkaði Íslandsbanka þar sem heitið er 8% vöxtum ofan á verðbólgu ef viðskiptavinirnir geymi þar fjármagn og allt upp í 10,5% vöxtum af hlutabréfum sem þar eru í sölu. Allt upp í 10,5%. Af þessari ástæðu lagði ég fram eftirfarandi spurningar til hæstv. forsrh.: ,,1. Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstjórnin gera til þess að vextir og þar með verðbólga lækki verulega? 2. Í auglýsingu Verðbréfamarkaðar Íslandsbanka hf. er fjármagnseigendum boðin ávöxtun allt að 10,5% yfir lánskjaravísitölu. Telur forsrh. líklegt að vextir lækki eftir slík yfirboð? 3. Mun ríkisstjórnin gera ráðstafanir til að hindra að innlánsvextir verði á uppboði eins og þeir voru á árinu 1987 og nú virðist eiga að endurtaka? 4. Ef vextir standa í stað --- og hvað þá ef þeir hækka --- er þá nokkur von að skynsamlegir kjarasamningar verði gerðir?`` Síðan hafa verið gerðir kjarasamningar. Nafnvextir hafa að vísu lækkað ögn en raunvextir ekkert og eru nú á bilinu 7,5% og eins og sést á þessu auglýstir yfir 8% og munu vera í mörgum tilfellum enn hærri.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að það hefur dregist of lengi að svara spurningunni. Stafar það m.a. af því að miklir hlutir hafa verið að gerast sem varða þessa fsp., ekki síst fjórða liðinn. Ég er hér með svar frá Seðlabanka Íslands sem ég ætla að reyna að hlaupa nokkuð hratt yfir, með leyfi forseta, næ líklega ekki að lesa það allt. Þar segir: ,,Ríkisstjórnin hefur þegar stuðlað að lækkun vaxta, m.a. með því að ganga á undan með vaxtalækkun spariskírteina á sl. ári. Í upphafi þessa árs voru vextir spariskírteina 6,8--7% en eru nú á bilinu 6--6,2%.`` Hér segir svo jafnframt: ,,Algengir vextir af vísitölubundnum lánum banka og sparisjóða lækkuðu einnig á sl. ári.`` Þetta kemur miklu nánar fram í töflu sem hér er rakin og ætla ég að fara aðeins yfir hana á eftir. Hér segir einnig: ,,Raunvextir óverðtryggðra lána banka og sparisjóða lækkuðu einnig á sl. ári. T.d. voru þeir 4% af almennu skuldabréfi að meðaltali á árinu samanborið við 12% árið 1988 þegar fært er til sama grundvallar. Nafnvextir hafa einnig verið að lækka undanfarnar vikur. T.d. hafa vextir ríkisvíxla verið lækkaðir úr 27% fyrir skömmu í 16--18%.`` Í þessari skýrslu sem gefin var út 24. nóv. er þetta allt rakið miklu ítarlegar, allt frá árinu 1986, en til að stytta mál mitt fer ég yfir það mjög fljótt. Hér er þess getið að á árunum fram til 1989 er lögð til grundvallar lánskjaravísitalan eins og hún var, en á árinu 1989 er það framfærsluvísitala. Þannig verður samanburðurinn raunhæfari því að framfærsluvísitalan vó 2 / 3 af heild lánskjaravísitölunnar áður. Hér kemur fram að raunvextir allt árið 1986 voru 5,2%, allt árið 1987 7,7%, allt árið 1988 9,2% og þrjá fyrstu ársfjórðunga 1989 4,7%, fært til sama grundvallar, eins og ég skýrði hér í umræðum nýlega en menn virtust ekki skilja. Svo vil ég nefna kannski það allra mikilvægasta í þessu máli að með lögum er nú ábyrgðin á vöxtum færð mjög yfir til bankaráðanna sjálfra, ekki bankastjóranna. Með því eru að sjálfsögðu fengnir þar pólitískir fulltrúar sem gæta þess að vextir lækki, eins og ég veit t.d. að hv. fyrirspyrjandi beitti sér fyrir þegar hann var í bankaráðinu. Um auglýsingu Verðbréfamarkaðar Íslandsbanka hef ég satt að segja ekki mjög miklar upplýsingar því að umrædd auglýsing fannst ekki. En önnur auglýsing sem kom síðar fannst og það er óheimilt að auglýsa vexti svona fram í tímann. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá bankaeftirlitinu gerði bankaeftirlitið þegar athugasemd við Verðbréfamarkað Íslandsbanka og var tjáð að um hrein mistök hefði verið að ræða. Það er sem sagt ekki heimild til að auglýsa vexti þannig. Nú hefur komið fram að það er ekki mikið framboð af svona skuldabréfum, það var m.a. auglýst eftir þeim, og telur Seðlabankinn að ýmislegt bendi til þess að þessir vextir muni fara lækkandi. Þá er enn spurt: ,,Mun ríkisstjórnin gera ráðstafanir til að hindra að innlánsvextir verði á uppboði eins og þeir voru á árinu 1987?`` Það má kannski taka saman 3. og 4. spurningu. Nú hafa nafnvextir lækkað mjög verulega, eða um 7%, um leið og kjarasamningarnir voru gerðir. Og þeir aðilar sem ég hef rætt við um þessi mál telja allir að það séu ekki nokkur líkindi til þess að uppboð geti hafist á innlánsvöxtum því að með þessum móti er mjög verið að draga úr vaxtamun bankanna sem ég veit að hv. fyrirspyrjandi þekkir manna best. Og það væri fullkomið ábyrgðarleysi hjá bönkunum að fara að bjóða upp innlánsvexti. Íslandsbanki gerði það í einu tilfelli þegar hann hafði viðskiptin við Fríhöfnina svonefndu á Keflavíkurflugvelli og það er flestum mönnum óskiljanlegt hvernig bankinn hefur treyst sér til þess. En ég læt nægja að vísa til þess sem fróðustu menn um þá hluti hafa sagt, að það eru engar líkur til annars en að vextir almennt lækki eftir þá samninga sem hafa verið gerðir. Að lokum: Eitt af því allra jákvæðasta í þessu máli er það að á síðasta ári náðist loks aftur jafnvægi í innlánum og útlánum. Það náðist líka að fjármagna skuldahalla ríkissjóðs í langtum ríkari mæli innan lands en áður hefur verið. Og það náðist þrátt fyrir það að vextir af ríkistryggðum skuldabréfum voru lækkaðir eins og ég sagði áðan. Um allt það sem ég hef orðið að rekja hér í mjög hröðu máli mætti vitanlega hafa langa ræðu. Í fyrsta lagi er staðfest að vextir hafa lækkað mjög mikið á síðasta ári, að hluta til vegna þess að lánskjaravísitölugrundvellinum var breytt, og það bendir allt til þess að það jafnvægi sem nú er að nást á lánamarkaðnum verði til þess að vextir lækki enn.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svör hans þó að ég sé nú ekki sammála hvorki honum eða útskýringum Seðlabankans á þeirri vaxtaþróun sem hefur orðið og þeim viðmiðunum sem menn gefa sér í slíkum útreikningum. Ég er hér með aðra auglýsingu í höndum frá Íslandsbanka þar sem er verið að bjóða í sparifé. Og ef slíkar auglýsingar má ekki túlka sem uppboð þá er ég hættur að skilja íslenskt mál. Og hvað sem Seðlabankinn eða aðrir eru hræddir um þá vissum við hvernig fór á árinu 1987 þó að vísu sé dálítið annað útlit í þessum málum vegna þess að a.m.k. sumir bankarnir, en bara sumir, hafa töluvert ráðstöfunarfé handa á milli. En ég held að það sé full ástæða fyrir hæstv. ríkisstjórn að taka fast á þessu máli. Og ég mun reyna að fylgjast með því, eins og ég hef gert áður þó að ég hafi ekki eins góðar aðstæður til þess, hvernig þróun þessara mála verður. Og ég vil bara ítreka það að síðustu að ég tel að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki staðið við sinn stjórnarsáttmála í því er varðar vaxtalækkun. Í henni var miðað við lánskjaravísitölu og við hvað er miðað á hverjum tíma sem er auðvitað umdeilanlegt eins og allt í okkar lífi.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Því miður er það svo að lánskjaravísitala hækkar nú meir en reiknað hafði verið með og er þar um að kenna ýmsum ráðstöfunum sem hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir á jólaföstu. Í öðru lagi þykir mér hálf spaugilegt þegar hæstv. forsrh. er að hrósa sér af því að nafnvextir lækki á sama tíma og verkalýðshreyfingin hefur fallist á að láta það bíða að heimta til baka þá kjaraskerðingu sem launþegar hafa orðið fyrir síðan þessi ríkisstjórn var mynduð. Skárra væri það nú ef nafnvextirnir yrðu þeir sömu nú og áður.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Hæstv. forseti. Ég tel ekki svaravert það sem fram kom hjá síðasta ræðumanni. Ég tók það skýrt fram að með kjarasamningunum voru nafnvextir lækkaðir, það er engin deila um það. Og ber að þakka að það náðist. Lánskjaravísitala er of há núna. Það kom mjög greinilega fram í fjölmiðlum, m.a. af hálfu aðila vinnumarkaðarins. Það stafar af því að uppmælingarmenn hafa tekið sér í raun viðbót sem nemur 0,8% af byggingarvísitölu. Menn geta kennt ríkisstjórninni um það ef þeir vilja. En ég held að það detti nú engum manni í hug. Einu vildi ég bæta við þá málefnalegu umræðu sem hér er á milli okkar hv. fyrirspyrjanda og það er að vitanlega er það mikilvægast að útlánsvextir lækki. Og þeir hafa lækkað og við gerðum það hvorugir. Ef einhver banki treystir sér til þess að greiða sparifjáreigendum hærra þrátt fyrir lækkun útlánsvaxta, þá get ég ómögulega lagst gegn því og ég veit að hv. fyrirspyrjandi getur það varla heldur. Hættan er í því fólgin, sem hann kemur inn á, að það skapist kapphlaup um innlánsfé sem muni síðan hækka útlánsvextina. En það eru margar ástæður til að ætla að hagræðingin í bankakerfinu muni leiða til minni vaxtamunar og kannski gerir hún bönkunum kleift að greiða eitthvað hærra á innlánsfé þótt þeir lækki útlánsvexti. Það er sú þróun sem við viljum vitanlega sjá.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) Virðulegur forseti. Það er aðeins eitt í þessu sem ég vil benda hæstv. forsrh. á. Í gegnum þessa verðbréfasjóði er tekið inn sparifé á mikið hærri vöxtum en annars væri hægt og lánað út á hærri vöxtum. Það er galdurinn. Það er í raun og veru verið að fara í kringum þessa hluti. Þarna þarf hæstv. ríkisstjórn að vera virkilega á varðbergi. Og þarf að skoða starfsemi þessara sjóða. Ég gæti bent á og komið með dæmi um það, ef tími væri til, hvernig þetta hefur verið að þróast og er enn í dag.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Hinn 22. maí 1984 samþykkti Alþingi svohljóðandi þáltill. sem ég vil lesa, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmrh. að skipa fimm manna nefnd er kanni hvernig háttað er rannsókn og meðferð nauðgunarmála og geri tillögur til úrbóta í þeim efnum.`` Þessa till. höfðu þingkonur Kvennalistans lagt fram í kjölfar fsp. frá Kristínu Halldórsdóttur, en svör við henni gáfu til kynna að úrbóta væri sannarlega þörf í þessum efnum. Eftir samþykkt till. skipaði þáverandi dómsmrh., Jón Helgason, nefnd í júlí 1984. Í henni sátu Jónatan Þórmundsson prófessor, sem jafnframt var formaður nefndarinnar, Ásdís J. Rafnar lögfræðingur, Hildigunnur Ólafsdóttir afbrotafræðingur, Sigrún Júlíusdóttir félagsráðgjafi og sú sem hér stendur. Nefndin vann af alúð að því verkefni sem henni var falið og skilaði rannsóknarskýrslum ásamt ítarlegum tillögum til úrbóta í október 1988 í skýrslu sinni sem prentuð var í byrjun árs 1989. Síðan er liðið um eitt ár og fjórir mánuðir og þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að ýta á eftir þessu máli utan þings hefur litlu þokað. Á meðan verður ekkert lát á brotum og vandi brotaþola í kynferðisafbrotamálum er jafnbrýnn og áður og ekki er lengur hægt að bíða eftir úrbótum. Því greip Kvennalistinn til þess ráðs að bera fram ítarlegar fyrirspurnir til fjögurra ráðherra til þess að krefja þá svara um framkvæmd málsins sem sannarlega er nú á ábyrgð þeirra og verður ekki lengur unað við aðgerðarleysi, þ.e. framkvæmd málsins er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Tveir ráðherrar svöruðu fyrirspurnum um málið sl. fimmtudag og kom í ljós af svörum þeirra að næsta lítið hefur verið gert. Daginn eftir birtust fréttir um athæfi kynferðisafbrotamanns sem er síbrotamaður og það vakti óvænta athygli á þessu máli sem fáir höfðu í raun gefið gaum hér í þingsölum. Það vakti líka mikla reiði meðal almennings sem því miður beindist kannski fyrst og fremst að þessum ógæfumanni en þó einnig að stjórnvöldum og vakti spurningu í hugum margra hvernig það gæti verið að slík mál, svo mikilvæg sem þau eru, séu vanrækt á þennan hátt. Það er vegna þessa sofandaháttar stjórnvalda sem ég lagði einnig fram fyrirspurn til hæstv. forsrh. til þess að hann svaraði því fyrir hönd ríkisstjórnarinnar hver eða hverjir ráðherrar bera í raun ábyrgð á því að marka stefnu og skipuleggja úrbætur í meðferð nauðgunarmála í samræmi við tillögur nauðgunarmálanefndar sem skilað var í október 1988.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu fyrirspyrjanda skipaði Jón Helgason dómsmrh. nefnd 1984 til að vinna að þessum málum. Ég held að það sé allra mat að sú nefnd vann hið ágætasta starf og ég held að ég fari rétt með, ég tók ekki eftir því hvort það kom fram, en nefndin skilaði af sér síðla árs 1988. Og ef ég veit rétt, þá var mjög ítarleg skýrsla og athyglisverð prentuð sl. haust. Þetta mál var af núv. dómsmrh. lagt fyrir ríkisstjórnina 13. nóv. sl. ásamt tillögum um fjórar aðgerðir getum við kallað það. Það var nokkuð rætt á þeim fundi og þegar samþykkt fyrsta tillaga dómsmrh. um að leggja fyrir Alþingi frv. Aðrar tillögur eru enn til meðferðar. Í þessu tilfelli eins og öðrum er það viðkomandi ráðherra sem metur hvort þarf að leggja mál fyrir ríkisstjórn, t.d. í framhaldi fyrirspurnar. Það er því algerlega á hans ábyrgð. Mér sýnist að hér sé það dómsmrh., með við skulum segja tilstuðlan heilbr.- og trmrh. því að þeir komu báðir að þessu máli, sem meta það hvað þarf að leggja fyrir ríkisstjórn og hvað þarf samþykki ríkisstjórnar í þessu máli. Núv. dómsmrh. hefur talið að svo þurfi að vera og því lagt það fyrir ríkisstjórnina og ég er honum fullkomlega sammála. Hér er um mál að ræða sem þarf að taka á. Ég er fullkomlega sammála hv. fyrirspyrjanda. Og mér þykir slæmt að dregist skuli hafa frá a.m.k. sl. hausti þegar skýrslan var gefin út eða jafnvel 1988 að koma þessu máli fyrir ríkisstjórn.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Það hefði kannski verið eðlilegra að þessi fyrirspurn hefði verið borin fram um leið og þær ítarlegu fyrirspurnir sem ég lagði fyrir hæstv. dómsmrh. og heilbrrh. voru teknar til umræðu hér sl. fimmtudag, en það er mjög brýnt að fleiri en einn ráðherra taki á þessum málum. Tillögurnar varða ráðuneyti a.m.k. þriggja og líklega fjögurra ráðherra því að menntmrh. er í þeim hópi líka þar sem fræðsla starfsstétta og annarra er brýnn þáttur í þessum tillögum til úrbóta. Þess vegna vona ég að sú athygli sem beinst hefur að málinu hér á Alþingi hafi vakið ríkisstjórnina til meðvitundar um það hversu stór skylda hennar er og ábyrgð til þess að hrinda þessum málum í framkvæmd. Ég vona að þeir víkist ekki undan því en standi við þau loforð og þær fyrirætlanir sem þeir hafa lýst hér úr ræðustól, þeir sem nú hafa svarað spurningum. Enn er eftir að svara fyrirspurn hæstv. menntmrh. en undir hann heyra fræðslumálin sem eru, eins og ég sagði áðan, mjög brýnn þáttur í þeim aðgerðum sem gera þarf.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Á þinginu 1986--1987 var samþykkt þál. um samfélagsþjónustu sem úrræði í viðurlagakerfinu. Málið var flutt af Kristínu S. Kvaran og fleiri þm. Sjálfstfl. og vil ég lesa ályktunina eins og hún var samþykkt, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að kanna hvort endurgjaldslaus vinnuþjónusta í þágu samfélagsins geti við ákveðnar aðstæður komið í stað afplánunar dóma í fangelsi. Verði niðurstaða nefndarinnar jákvæð semji hún frumvarp um nauðsynlegar lagabreytingar sem lagt verði fyrir Alþingi.`` Samfélagsþjónusta felst í því að hinn dæmdi innir af hendi ýmis störf í þágu samfélagsins ákveðinn tíma í viku hverri, oftast utan vinnu- eða skólatíma. Störfin eru unnin undir stjórn og eftirliti og eru oft í tengslum við líknar- eða góðgerðarfélög eða hjá bæjar- og sveitarfélagi. Reglan hjá nágrannaþjóðum okkar er sú að lágmarksdómstími sem leiðir til samfélagsþjónustu eru 3 mánuðir en hámark 12 mánuðir og afbrotin sem höfð eru til hliðsjónar eða viðmiðunar eru einkum auðgunarbrot, bílþjófnaðir, innbrot, skemmdir á eignum o.s.frv. Ölvunarbrot og grófari brot koma yfirleitt ekki til greina fyrir dóma af þessu tagi. Samfélagsþjónusta var tekin upp í Englandi 1973, í Danmörku 1982 og í Noregi 1984. Það sem einkum hefur þótt mæla með þessu úrræði er sá langi tími sem meðferð mála tekur oft í dómskerfinu. Það getur leitt til þess að brotamenn hafa í millitíðinni komist á réttan kjöl og komið undir sig fótunum þegar loks kemur að afplánun og slík röskun getur haft afdrifaríkar og mjög óæskilegar afleiðingar fyrir lífsferil hins dæmda. Annar mikilvægur þáttur málsins er sá að fangelsi og þá ekki síst þau fangelsi sem boðið er upp á hér á landi geta varla talist mannbætandi. Má nærri fullyrða að líklegra sé að margir fangar og þá sérstaklega ungar manneskjur bíði frekara tjón á sálu sinni og leiðist út í óæskilegan félagsskap og vítahring afbrota eftir vistun í þeim fangelsum sem hér eru rekin. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. dómsmrh. um störf nefndar um samfélagsþjónustu: ,,1. Hvað líður störfum nefndar sem skipuð var samkvæmt þingsályktun, sem samþykkt var á Alþingi 5. mars 1987, um samfélagsþjónustu sem úrræði í viðurlagakerfinu? 2. Hvenær mun hún ljúka störfum og skila niðurstöðum?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Á þskj. 566 hefur hv. 6. þm. Reykv. lagt fyrir mig spurningu um það hvað líði störfum nefndar sem skipuð var samkvæmt þál. sem samþykkt var á Alþingi 5. mars 1987, um samfélagsþjónustu sem úrræði í viðurlagakerfinu og hvenær nefndin muni ljúka störfum og skila niðurstöðum. Samkvæmt upplýsingum frá Þorsteini Geirssyni ráðuneytisstjóra sem er formaður nefndarinnar er nefndin að vinna að lokaniðurstöðum í skýrslu sinni og mun væntanlega ljúka störfum fyrir vorið.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Það háttar þannig til að ég hafði sjálf skrifað fyrirspurn sama efnis til að leggja fram í þinginu þegar ég sá að hún var komin hér á dagskrá, en ég var á sínum tíma einn af flm. þessarar þáltill. og lagði jafnframt fram fyrirspurn í nóvember 1987 um hvort búið væri að skipa þessa nefnd. Þá kom fram að hún hafði ekki verið skipuð þrátt fyrir að þál. var samþykkt í mars, en við þá fyrirspurn mína var drifið í því að skipa þessa nefnd. Þess vegna vil ég þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir að vekja athygli á þessu máli og leggja fram þessa fyrirspurn því að ég er sammála henni. Þetta er einn af þeim þáttum sem ætti að geta verið mjög góður liður í því að bæta aðstöðu og hjálpa þeim ógæfumönnum sem lenda í afbrotum. Þess vegna vil ég hvetja hæstv. dómsmrh. til þess að það verði eitthvað gert í þessu máli en að niðurstöður nefndarinnar verði ekki settar aðeins niður í skúffu.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans og fagna því að nefndin skuli í þann veginn að ljúka störfum. Ég vil einnig þakka hv. 6. þm. Reykn. fyrir hennar innlegg í málið. Ég sá af lestri á umræðum um þessa þáltill. á sínum tíma að hún hafði verið einn af flm. Ég vil vekja athygli á því að víða erlendis þar sem dómar hafa tíðkast af þessu tagi, þ.e. um samfélagsþjónustu, hefur lífsferill margra þeirra, sem reynt hafa slíkan dóm breyst umtalsvert til batnaðar, ekki síst vegna þess að hinum dæmdu hefur þótt sem þeir í raun og veru væru að bæta fyrir afbrot sitt á þennan hátt með því að veita samfélaginu endurgjaldslausa þjónustu. Þessa tilfinningu fá menn sjaldan og miklu síður í fangelsi og koma yfirleitt forhertari þaðan en þeir fóru þangað inn, einkum og sér í lagi ef mörgu er ábótavant í fangelsum eins og hér er nú.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Enn geri ég fyrirspurn um fangelsismál til hæstv. dómsmrh. Ný fangelsislöggjöf tók gildi 1. jan. 1989. Þá voru fangelsismál færð undir nýja stofnun, Fangelsismálastofnun ríkisins. Hlutverk hennar er að sjá um fullnustu refsidóma og að annast félagslega þjónustu við fanga og hún hefur einnig með höndum daglega yfirstjórn á rekstri fangelsa. Þetta er ung stofnun og hún tók við verkefnum dómsmrn. annars vegar og skilorðseftirliti ríkisins hins vegar. Undir stofnunina heyra fimm fangelsi, þ.e. Hegningarhúsið við Skólavörðustíg, Síðumúlafangelsið, Litla-Hraun, Kvíabryggja og Kópavogsfangelsi sem er nýjast. Alls er rúm fyrir um 105 afplánunarfanga og svo 13--15 gæslufanga í Síðumúlafangelsinu. Það er skemmst frá því að segja, að aðbúnaður og aðstaða í fangelsum er víða mjög slæm en trúlega verst í Hegningarhúsinu gamla við Skólavörðustíginn sem reyndar er orðið 115 ára gamalt. Þar er rými fyrir 23 fanga en 30 fangar voru skráðir þar um tíma á sl. ári. Þrengslin eru mikil, jafnvel tveir til þrír fangar saman í litlum fangaklefum og verða þeir að matast í herbergjum sínum eða á mjóum gangi þar sem engin önnur aðstaða býðst. Þar er heldur engin aðstaða til tómstundaiðkana eða vinnu og er iðjuleysið mesta kvörtunarefni fanganna og undirrót óánægju um alla mögulega hluti eins og fram kom í bréfi frá fanga þaðan. Síðumúlafangelsið var annaðhvort byggt sem bílageymsla eða bílaþvottastöð fyrir lögregluna í Reykjavík og er ekki hentugt sem fangelsi. Kvartanir hafa borist frá föngum um aðbúnað og húsakost á Litla-Hrauni. Í stuttu máli sagt, húsakostur og aðbúnaður fanga hér á landi er í mesta ólestri. Mjög alvarlegur þáttur þessa vanda bitnar svo á þeim afbrotamönnum sem ekki eru sakhæfir vegna geðveiki og eiga því ekki að vistast í fangelsi. Reyndar skortir lagaheimild til þess að vista þá þar og geðdeildir geta ekki í mörgum tilvikum eða vilja ekki taka við þeim. Engin gæslustofnun eða staður er til hér á landi til að sinna öryggisgæslu slíkra einstaklinga. Mikil þörf er fyrir aukna félagslega og sálfræðilega þjónustu við fanga almennt og verður sú þörf enn brýnni þegar öðrum aðbúnaði er svo ábótavant. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. dómsmrh. fjölmargra og kannski nokkuð ólíkra spurninga undir sömu fyrirspurninni en til þess að taka ekki upp tíma Alþingis með aðskildum fyrirspurnum féllst ég á að setja allar saman á eitt blað þó að ég viti að það verði erfitt fyrir hæstv. dómsmrh. að þurfa að svara þeim öllum í senn. En ég vænti góðra svara frá honum.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Hv. 6. þm. Reykv. beinir hér enn til mín fsp. á þskj. 567 í átta spurningum um félagslegar aðgerðir fyrir fanga og aðbúnað þeirra. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hvaða undirbúningur er veittur í fangelsum þeim sem ljúka refsivistardómi eða losna úr fangelsi gegn skilyrðum?`` Undanfarin missiri hafa um 100 manns verið í afplánun á hverjum tíma og rúmlega 200 manns ljúka afplánun á hverju ári. 60% af föngum afplána að jafnaði þrjá mánuði eða skemmri tíma. Fjölmargir fangar æskja ekki eftir félagslegri aðstoð á meðan á afplánun stendur eða aðstoð varðandi losun úr fangavist. Þrír starfsmenn Fangelsismálastofnunar sinna sálgæslu og félagslegri aðstoð við fanga, m.a. með reglulegum heimsóknum í fangelsin. Aðstoð við undirbúning að losun úr fangavist er fyrst og fremst fólgin í aðstoð við útvegun húsnæðis ef um er að ræða milligöngu um samskipti við félagsmálastofnanir, meðferðarstofnanir og í einstaka tilfellum aðstoð við útvegun vinnu. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvaða félagslegur stuðningur er í boði fyrir þá sem fá ákærufrestun eða skilorðsbundna dóma?`` Á undanförnum árum hefur einungis einum aðila sem dæmdur hefur verið í skilorðsbundna refsingu verið sett það viðbótarskilyrði að hann sé háður umsjón og eftirliti á skilorðstímanum, en það er grundvöllur þess að fullnustuyfirvöld geti haft með mál þessara aðila að gera. Aftur á móti er það almenna reglan varðandi ákærufrestun að viðkomandi sé háður umsjón og eftirliti Fangelsismálastofnunar á skilorðstímanum. Aðstoð við þessa aðila er fyrst og fremst almenn félagsleg þjónusta og aðstoð varðandi samskipti við fjölskyldu viðkomandi, vinnuveitendur og aðila í dómskerfinu. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hvað hefur verið gert til að bæta það ófremdarástand sem ríkir í aðbúnaði fanga?`` Að vísu er ekki alveg ljóst af spurningunni hvað fyrirspyrjandi á við með henni. Það kom hins vegar betur fram þegar hún var borin hér fram í töluðu máli. Það er öllum ljóst sem til þekkja að aðstæður og aðbúnaður í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg í Reykjavík er ekki góður og erfitt úr að bæta þar á staðnum. Það er jafnframt ljóst að ýmislegt má bæta á Litla-Hrauni og á ég þar sérstaklega við klefa í elsta hluta hússins. Þetta þýðir þó ekki að ekkert hafi á undanförnum árum verið gert í málefnum fanga. Á síðasta ári var t.d. tekið í notkun nýtt fangelsi í Kópavogi sem sérstaklega var ætlað kvenföngum og á þessu ári verður fullnaðarfrágangi á því húsnæði lokið og að því loknu verða þar pláss fyrir 12 fanga. Ég veit ekki betur en allur aðbúnaður þar þyki til fyrirmyndar. Á undanförnum missirum hefur markvisst verið unnið að endurbyggingu á Litla-Hrauni og mun ég hér aðeins nefna þrjú atriði. Fyrir tveimur árum var tekin í notkun ný vinnuaðstaða fyrir stjórnendur stofnunarinnar. Fyrir rúmu ári var vinnuaðstaða bætt og vinnuframboð fyrir fanga aukið er hafin var framleiðsla á bílnúmerum. Og nú á þessum dögum er verið að ganga frá samningi við verktaka eftir útboð um áframhaldandi endurbyggingu á húsnæði þar sem gert er ráð fyrir að skóli sá sem rekinn er á Litla-Hrauni fái loks viðunandi húsnæði. Þá má nefna að allt viðhald, sérstaklega í Hegningarhúsinu, hefur verið stóraukið og á þessu ári verður loftræstikerfi í fangelsinu við Síðumúla endurnýjað. Þá hefur verið unnið að því að auka og bæta aðstöðu fanga til tómstundaiðju. Þetta eru allt atriði sem til þess eru fallin að bæta aðstöðu og aðbúnað fanga. Ég á eftir að svara um helmingi fyrirspurna, en það tekur ekki langan tíma, hæstv. forseti. Í fjórða og fimmta lagi er spurt: ,,Hefur verið fundið fangelsishúsnæði í stað Hegningarhússins við Skólavörðustíg? Ef svo er, hvenær verður flutt í það húsnæði?`` Það hefur ekki verið fundið nýtt húsnæði í stað Hegningarhússins við Skólavörðustíg. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á að ég óskaði eftir því við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár að heimild væri sett í þau til að kaupa nýtt húsnæði í þessu skyni. Málið var ekki afgreitt en við 3. umr. um fjárlög sagði hv. formaður fjvn. m.a. um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá eru einnig vissulega ýmis mál sem hefðu þurft betri skoðun hjá fjvn. en tími vannst til. Þar má nefna málefni fangahúss í Reykjavík. Komið hefur fram í blöðum við hvers konar vandkvæði þar er að etja og hefur hæstv. dómsmrh. lýst áhuga sínum á að skoða með hvaða hætti væri hægt að taka þar á málum til lausnar. Erindi frá hæstv. ráðherra barst fjvn., en nokkuð seint þannig að nefndin hafði ekki tíma til þess að skoða það erindi vel.`` Hér á hv. formaður fjvn. vafalaust við sérstakt erindi sem barst í desemberbyrjun, en annað erindi hafði komið við fjárlagagerðina eins og raunar mun hafa verið um árabil. Síðan segir hv. formaður: ,,Nefndin mun hins vegar að sjálfsögðu, þó að hún geri ekki tillögu um lausn málsins að þessu sinni, vera fús til að skoða málið með dómsmrh. áfram á næsta ári [þ.e. 1990].`` Í trausti þessara orða formanns fjvn. við fjárlagaafgreiðsluna hefur verið unnið að því að leita lausnar á þessu máli en endanleg lausn er ekki fundin enn. Í sjötta lagi er spurt: ,,Hvaða úrbætur hafa verið gerðar á fangelsishúsnæðinu að Litla-Hrauni? Hvaða úrbætur eru fyrirhugaðar þar?`` Í svari við þriðju spurningu hef ég rakið nokkur atriði sem varða úrbætur á Litla-Hrauni. Það sem fram undan er þar er að bæta vinnuaðstöðu fyrir fanga, eldhús og mötuneyti, aðstöðu til tómstunda, en það sem þó er e.t.v. stærst er að taka ákvörðun um hvort og með hvaða hætti unnt er að nota áfram klefa í elsta hluta Litla-Hrauns. Í sjöunda lagi er spurt: ,,Hve margir öryggisgæslufangar, sem hafa verið úrskurðaðir ósakhæfir, eru í fangelsum landsins?`` Í fangelsum landsins eru nú vistaðir þrír aðilar sem dæmdir hafa verið til vistar á viðeigandi hæli. Í áttunda lagi er spurt: ,,Hvað hefur verið reynt til að vista þá í viðeigandi stofnun?`` Eins og kunnugt er er ekki til nein sérstök stofnun fyrir þessa aðila, enda má færa rök fyrir því að ekki sé til þess ætlast, heldur að þessir aðilar verði vistaðir á viðeigandi stofnunum sem til eru í landinu. Undanfarin ár hefur ekki tekist að fá þessa aðila vistaða á heilbrigðisstofnunum og fyrir því eru ýmsar ástæður sem ekki verða raktar hér. En frá því að ég kom í dómsmrn. hef ég verið að vinna að viðunandi lausn þessara mála, m.a. í samvinnu við hæstv. heilbrrh. Á þessu stigi liggur ekki fyrir með hvaða hætti unnt er að leysa málið, en ég hef fulla ástæðu til að ætla að á næstu mánuðum finnist viðunandi lausn á málinu.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn en hún er nú það viðamikil og efnismikil að það er ekki hægt að ræða hana efnislega í stuttri athugasemd. Ég vil þó taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá fyrirspyrjanda og einnig þakka ráðherra hans svör. Ég hef sjálfur skoðað öll þau fangelsi sem hér hafa verið til umræðu nema það sem er í Kópavogi og get staðfest það að aðbúnaður allur er í raun í molum og að mörgu leyti ekki mönnum sæmandi. Þess vegna vildi ég nú fá að spyrja hæstv. ráðherra hvað líður því máli og hvar það er statt, þ.e. sá grunnur sem tekinn var uppi á Höfða, að mig minnir, fyrir nýtt og fullkomið fangelsi fyrir allnokkrum árum og gerðar voru teikningar að. Ég vildi gjarnan inna eftir því hvort endanlega hefur verið fallið frá þessu, hvort jafnvel er búið að selja grunninn, hvar það mál er statt í dag.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Vesturl. þetta innlegg hans og vil svara honum fáeinum orðum. Þessi kostur sem hann nefnir, grunnurinn sem til er hér í Reykjavík og er nú raunar kjallari undir hálfu húsinu, málið stendur sem sagt nákvæmlega eins og það hefur gert í mörg ár, er einn af þeim sem verið er að athuga varðandi varanlega lausn fyrir fangelsishúsið á Skólavörðustíg, einn þeirra sem eru í skoðun.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans, en eins og kom fram bæði hjá mér og honum hefur þessi fyrirspurn verið gerð svo viðamikil að það er mjög erfitt að fjalla um hana, einmitt vegna þess að það er svo margt að segja um hvern lið fyrirspurnarinnar. Varðandi svör hans almennt vil ég í raun leggja áherslu á að þau gefa til kynna alvarlegan brest í fangelsismálum okkar Íslendinga og e.t.v. varpa þau líka ljósi á það að heildarstefnu vantar í raun í fangelsismálum hér á landi. Og mig langar að vitna í grein eftir Harald Johannessen sem er forstjóri Fangelsismálastofnunar og skrifaði í Morgunblaðið 19. des. sl. Þar segir hann: ,,Þrátt fyrir að frv. til fjárlaga ársins 1990 geri ráð fyrir um 260 millj. kr. framlagi til alls fangelsiskerfisins má halda því fram að heildarstefnu í þessum málaflokki skorti. Áætlun um brýnar úrbætur og æskilega skipan fangelsismála þarf að ljúka. Þá þarf jafnframt að skoða aðrar leiðir en fangelsisrefsingu einvörðungu.`` Þar vitnar hann einmitt í þá samfélagsþjónustu sem við ræddum í fyrri fyrirspurn. Og hann segir áfram: ,,Á Íslandi er til fiskveiðistefna, landbúnaðarstefna, utanríkisstefna og stefnur í flestum öðrum málaflokkum sem stjórnmálaflokkarnir á Alþingi hafa mótað. Ég get hins vegar fullyrt að enginn flokkur á Alþingi hefur stefnu í fangelsismálum``, og líti nú hver í sinn barm í þessum sal. Varðandi svör hæstv. ráðherra vil ég vekja athygli á því að fangelsið í Kópavogi er fyrst og fremst ætlað fyrir konur og það er ekki síst vegna þess að það var ekkert fangelsi til fyrir konur. Þess vegna vantaði úrbætur í þeim efnum sárlega. Sem betur fer eru ekki margar konur sem bíða afplánunar eða hafa þörf fyrir að fara í fangelsi en þær sem það gera hafa ekki getað fengið vistun hingað til nema með vandkvæðum. Svo vil ég líka vekja athygli á því að Kópavogsfangelsið er sniðið með öðrum hætti en hin fangelsin. Það er opið fangelsi, og þess vegna geta ekki allir fangar dvalist þar jafnvel þó að eitthvað verði fjölgað föngum. Varðandi fangahús í Reykjavík, þá hef ég sjálf farið í heimsókn til þess að kynna mér málin, bæði í Hegningarhúsið á Skólavörðustíg og eins í Síðumúlafangelsið, og séð með eigin augum að þar þarf verulega að taka til hendinni. Þar eru hreint og beint óviðunandi vistarverur fyrir menn og þá sérstaklega í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg. Það er ekki mönnum bjóðandi hvað svo sem þeir hafa af sér brotið, og verður að finna lausn á þeim vanda. Ég vil líka vitna aftur í þessa sömu grein þar sem forstjóri Fangelsismálastofnunar segir um það hús: ,,Vistarverurnar eru slíkar að varla er sæmandi þjóð sem telur sig til vestrænna velferðarþjóðfélaga.`` Hann segir reyndar einnig að það sé óumdeilt að ráða verði bót á húsakosti Hegningarhússins og Síðumúlafangelsisins og væntanlega leysist þau mál ekki fyrr en með tilkomu annarra húsakynna. Ég legg mikla áherslu á að formaður fjvn. og hæstv. dómsmrh. taki þessi mál fyrir og sinni þeim því að það verður ekki lengur við unað að fangelsi séu þeir lélegu geymslustaðir sem þau eru nú. Þau verða að vera staðir sem eru eitthvað í átt að betrunarhúsum þannig að menn fái meðferð og komi út styrkari en þeir fóru inn en ekki eins og nú líklegri til þess að halda áfram á afbrotabrautinni.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Vegna þessara seinustu orða hv. 6. þm. Reykv. vil ég taka það fram að ég er sammála því að það vantar að móta ákveðna stefnu í þessum efnum og það var mér fullkomlega ljóst þegar ég kom til starfa í dómsmrn. á sl. hausti. Þess vegna var það mitt fyrsta verk að skipa, það var að vísu ekki fjölmenn nefnd, þriggja manna nefnd sem var raunar undir forustu Haralds Johannessen sem hér var nefndur fyrr í umræðunum, forstjóra Fangelsismálastofnunar, um eitt ákveðið atriði í þessu efni. Sú nefnd vann mjög hratt og skilaði áliti á fyrstu dögum í desember. Í framhaldi af því fékkst samþykkt í fjvn., síðan hér í þinginu, um 27 millj. kr. sérstakt framlag, að vísu tvískipt, í þessu efni sem annars vegar var vegna öryggisgæslumanna og hins vegar vegna ungra fíkniefnaneytenda sem eru fangar og þess hvernig ætti að taka sérstaklega á þeirra málum. Þarna var ég í rauninni að reyna að leggja grunn að nýrri stefnumótun í þessu efni og held að hún sé fyllilega tímabær.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir fsp. til fjmrh. um nýtingu persónuafsláttar látins maka sem hv. varamaður minn, Kolbrún Jónsdóttir, flutti hér fyrr á þinginu en var þá ekki unnt að svara. Það er um þetta mál að segja að í lögum um tekjuskatt er gert ráð fyrir að hægt sé að veita persónuafslátt fyrir látinn maka, um 80%, sem geta þá orðið um 200 þús. kr. á einu ári. En það sitja ekki allir við sama borð hér að lútandi og fer það eftir því hvenær á almanaksárinu andlát ber að. Það er því nauðsynlegt að reglur séu samræmdar á þessu sviði og réttlátt að aftirlifandi maki sé eins settur á hvaða tíma ársins sem andlát hefur borið að höndum því að auðvitað hlýtur það að vera í anda löggjafarinnar. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Telur fjármálaráðherra eðlilegt að heimild, sem eftirlifandi maki hefur skv. 64. gr. tekjuskatts- og eignarskattslaga til að nýta persónuafslátt látins maka, nái eingöngu til þess almanaksárs er maki lést eða telur ráðherra koma til greina að þegar maki fellur frá sé eftirlifandi maka heimilt að nýta sér persónuafslátt hins látna í tólf mánuði eftir andlátið óháð því hvenær almanaksársins það bar að?``

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég vekja athygli hv. alþm. á því að það fyrirkomulag sem hér er spurt um hefur verið við lýði í rúman áratug. Það hefur nokkuð borið á því í umræðu að ýmsir hafa talið að það væri nýtt ákvæði í skattalögum að binda persónuafsláttinn við almanaksárið hjá eftirlifandi maka. Það ákvæði hefur hins vegar verið í lögum með þessum hætti síðan árið 1978. Á árinu 1978 voru gerðar breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt til að gera það kleift að eftirlifandi maki gæti nýtt persónuafslátt fráfallins maka á andlátsári hans. Það sem e.t.v. kann að valda því að þetta atriði hefur verið umrætt að undanförnu er að við upptöku staðgreiðslunnar árið 1988 hækkaði persónuafsláttur mjög mikið og þess vegna hefur smátt og smátt verið að koma í ljós sá mismunur sem reglurnar og ákvæðin frá 1978 kunna að hafa í för með sér. Ég vil þó vekja á því sérstaka athygli hér, vegna þess að ég hef orðið var við að þau ákvæði skattalaganna hafa farið fram hjá ærið mörgum, að skv. 66. gr. laganna um tekjuskatt og eignarskatt getur skattstjóri lækkað tekjuskattsstofn ef mannslát hefur haft í för með sér röskun á stöðu og högum eftirlifandi maka og er þá tekið tillit til allra þátta, m.a. hvernig persónuafsláttur fráfallins maka nýtist þeim eftirlifandi. Og það er alveg ljóst að það eru mörg dæmi um það að skattstjórar nýti þessa heimild 66. gr. laganna um tekjuskatt og eignarskatt til þess að létta skattbyrði á einstaklingum eða fjölskyldum þegar mannslát hefur orðið í fjölskyldunni. Þetta er atriði sem ég vildi vekja sérstaka athygli á vegna þess að ýmsir einstaklingar eða aðrir sem fjallað hafa um þetta mál virðast ekki hafa áttað sig á því að í núgildandi skattalögum er gert ráð fyrir því beinlínis að skattstjórar meti tilvik af þessu tagi og breyti þá álagningu og auðveldi fólki að nýta þá möguleika, m.a. hvað persónuafsláttinn snertir, sem fyrir hendi eru til þess að létta byrðina ef andlát verður í fjölskyldunni. Ég vil hins vegar geta þess sérstaklega hér að mér finnst vera tími til þess kominn að kanna rækilega hvort ekki eigi að breyta reglunum á þann veg að heimildin gildi óháð því hvenær andlát á sér stað innan ársins. Ég sé í sjálfu sér enga sanngirni í því að heimildin til að nýta persónuafslátt styttist eftir því hvenær á árinu fráfall makans verður. Ég hef því ákveðið að láta vinna í fjmrn. og hjá ríkisskattstjóra athugun á þessu máli og tillögur um breytingar á umræddu lagaákvæði og mun innan tíðar gera Alþingi og ríkisstjórn grein fyrir þeim tillögum. Það er því ljóst að ég hef í hyggju sem fjmrh. að beita mér fyrir breytingum á þessu ákvæði en vil ítreka það sem ég sagði hér áðan að þar til þær breytingar taka gildi hafa skattstjórar skv. 66. gr. núgildandi tekjuskatts- og eignarskattslaga heimild til þess að taka tillit til breytinga sem verða á fjölskyldu- og tekjuháttum vegna fráfalls maka.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umræðu er þannig vaxið að það er afskaplega skiljanlegt að það skuli vera rætt hér og komist að niðurstöðu um það því að eins og nú háttar skiptir miklu í þessu sambandi hvenær fólk deyr, hvort það deyr snemma eða seint á árinu, en það hlýtur að vera hlutverk okkar á löggjafarþinginu að gera ráðstafanir til þess að jafnræði ríki í skattamálum fyrir þá sem eftir lifa. Ég tók því miður ekki eftir þessari fsp. sem lögð hefur verið hér fram fyrr en nú en fyrir fáeinum vikum hafði ég lagt drög að því að samið yrði frv. um þetta mál og það er tilbúið en hefur ekki verið lagt fram. Ég fagna því að hæstv. ráðherra segir hér að ástæða sé til þess að breyta lögum og jafnvel vinna að frumvarpsgerð og ég óska þá eftir því a.m.k. að fá að sjá það til þess að kanna hvort það verði í samræmi við hugmyndir okkar sem höfum nokkuð hugsað um þetta mál sem felst í þessum lagagreinum báðum, annars vegar greininni um réttindi eftirlifandi maka og hins vegar almennu ívilnunargreininni sem vitnað var til hér. Ég vil aðeins, virðulegur forseti, og lýk nú máli mínu, þakka það að athygli skuli vera vakin á þessu máli og vonast til þess að hv. Alþingi geti á þessu þingi afgreitt lög sem verði á þann veg að jafnræði ríki þegar um aðstæður er að ræða eins og hér er verið að tala um.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég þakka fjmrh. fyrir svar hans og tek undir það að hér verði lagt fram frv. á þessu þingi og það fái hraða afgreiðslu til lagfæringar á þessum málum. Ég vil hins vegar aðeins minnast á það í þessu sambandi, vegna þess að hann minntist hér á 66. gr. laganna, um það að eftirlifandi maki geti sótt um ívilnanir vegna dauða maka síns, að mjög fáir hafa notfært sér þetta. Og ekki hafa allir áttað sig á að þessi grein er til. Þar að auki er ekki ljóst hver sú ívilnun er í hvert skipti og væri fróðlegt að fá að vita hver vinnureglan er í þessu sambandi. Betra væri að afdráttarlaus regla væri í lögunum, að ekki þyrfti að sækja um slíka ívilnun því að það er oft erfitt hjá fólki sem hefur misst maka.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Vegna ummæla hv. 1. þm. Reykv. og síðan hv. staðgengils fyrirspyrjanda vil ég geta þess að það er meira en sjálfsagt að hafa samráð og samvinnu við einstaka þingmenn um flutning frv. sem felur í sér breytingar á þessu ákvæði. Ég taldi nauðsynlegt að afla upplýsinga um það hvernig skattstjórar hefðu beitt heimildinni í 66. gr. núgildandi laga vegna þess að eins og eðlilegt er er það kannski nokkuð misjafnt eftir umdæmum hvernig slíkum heimildum er beitt í reynd. Einnig þarf að skoða hvort á að hafa hana nákvæmari eða setja sérstakar reglur um framkvæmd hennar til að tryggja að samræmi sé milli einstakra umdæma og til viðbótar tryggja það að einstaklingum sé ljóst að það séu heimildir í skattalögum til að leita eftir sérstöku mati þegar óvæntar aðstæður ber að hendi. Þessa skoðun vildi ég láta framkvæma áður en frv. væri flutt vegna þess að það gæti verið nauðsynlegt að orða í leiðinni breytingar á 66. gr. um leið og þetta afmarkaða atriði, sem snertir tímasetningu persónuafsláttar og fráfall maka, væri tekið til skoðunar.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta. Ég hef talað við starfsfólk ríkisskattstjóra og mér er sagt þar að það sé misjöfn framkvæmd á þessu máli eftir umdæmum og þess vegna og þess heldur þarf að setja skýrari lagafyrirmæli. Að öðru leyti þakka ég aðeins fyrir að þessi fyrirspurn skyldi koma fram og eins orð hæstv. ráðherra um það að hann vilji eiga samstarf við þá þingmenn sem áhuga hafa á þessu máli og vænti ég góðs af því samstarfi nú á næstu dögum og vikum.

Fyrirspyrjandi (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég spyr hér um olíuhöfn á Íslandi og ástæðan er sú að í viðræðum við mann sem gjörþekkir olíuviðskiptin við Sovétríkin kom það í ljós að floti sovéskra olíuskipa fer það ört stækkandi að þessi Sovétmaður sagði mér að innan nokkurra ára yrðu engar hafnir nógu stórar fyrir þeirra skip hér á landi. Spurningin er því: Er einhver viðbúnaður í gangi til þess að mæta þessum ört stækkandi skipum í flota Sovétmanna eða annar viðbúnaður til þess að mæta þessu á annan hátt?

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Spurt er hvort áætlanir séu uppi um að gera nýja olíuhöfn á Íslandi til að taka á móti ört stækkandi olíuskipum. Því er til að svara að það hefur staðið yfir allveruleg uppbygging á aðstöðu hér í landinu til að taka á móti olíu eða eldsneyti, fyrst og fremst hér í Reykjavíkurhöfn þar sem yfirgnæfandi meiri hluti olíu landsmanna kemur á land eða um 80--90% að mér er tjáð. Þær breytingar hafa þar orðið á helstar að löndunaraðstaða í Skerjafirði hefur verið lögð niður en mikil uppbygging átt sér stað sérstaklega í Örfirisey og er þeirri uppbyggingu nú langleiðina lokið. Aðstaðan er þannig að olíunni er dælt í land af legu þar sem skipin liggja. Það er því ekki í raun og veru um það að ræða að hafnarrými eða viðlegurými takmarki í sjálfu sér stærð skipanna sem hingað geta komið til losunar vegna þess að þau liggja, eins og ég hygg að Reykvíkingar þekki af eigin raun, við bólfæri út af Örfirisey og inni við Laugarnestanga. Það er einnig að því að hyggja að það sem frekar takmarkar stærð olíuskipa sem hingað geta komið með olíufarma er ekki hafnaraðstaða heldur tankarými. Það er í raun og veru meira spurning um það hversu stórum förmum er hægt að taka á móti í senn. Spurningin er frekar um það hversu mikið tankarými er fyrir hendi í senn í hverju einstöku tilviki. Eftir því sem fróðir menn hafa tjáð mér, að vísu ekki Sovétmenn en fróðir menn hér innan lands, þá telja þeir ekki að sérstakra vandkvæða sé að vænta af þessum sökum og sú uppbygging sem staðið hafi yfir eigi að verða fullnægjandi hvað þarfir okkar landsmanna fyrir móttöku á eldsneyti snertir, a.m.k. í fyrirsjáanlegri framtíð. Það er að vísu rétt sem fram kom í máli fyrirspyrjanda að olíuskipaflotinn er að stækka. Það má deila um það hvort þar sé um mjög öra stækkun að ræða því að hann er af mjög blandaðri stærð þó að mörg nýrri skipin séu stór. Það er samt sem áður ekki mat þeirra manna sem fyrir uppbyggingu og endurskipulagningu þessara mála hafa staðið hér að ástæða sé til að ætla að við lendum í vandræðum af þessum sökum á næstu árum. Það er líka rétt að geta þess að olíumagnið eða eldsneytismagnið sem hingað er flutt er ekki vaxandi að neinu ráði og hefur ekki verið um sinn. Kemur þar sérstaklega inn í að olíunotkun til húshitunar hefur verið að dragast saman jafnt og þétt alveg fram á hin síðustu ár og það hefur vegið upp á móti vaxandi notkun á öðrum sviðum. Magnið hefur því ekki breyst ýkja mikið milli ára. Af þessum sökum, virðulegu forseti, held ég að svarið við fyrirspurninni hljóti að verða að ekki séu uppi sérstakar áætlanir um viðbrögð umfram þær aðgerðir sem í gangi eru og hafa verið á þessu sviði.

Karl Steinar Guðnason Frú forseti. Ég vek athygli á því að það er algjörlega óþarft að leggja í fjárfestingar vegna nýrrar olíuhafnar. Hún er til. Það er til fullkomin olíuhöfn í Helguvík sem tekur stærstu skip, tekur skip allt að 45 þús. tonnum, og það er fyllsta leyfi fyrir því að nota þá höfn eins og Íslendingar vilja. Ég á von á því einnig að verði það gert muni það flýta fyrir lagningu nýrrar brautar milli Keflavíkur og Reykjavíkur. Hvað varðar tankarými má sjálfsagt bæta við þar, en þar er fyrir mikið tankarými. Ég held að þetta sé ekki neitt vandamál. Ef það verður vandamál hér í Reykjavík á aðeins að flytja það til þeirrar olíuhafnar sem er stærst í landinu, best búin og við höfum fyllsta leyfi til þess að nýta eins og okkur sýnist.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir ágætt svar, en ég held að því megi bæta hér við að það hefur orðið töluverð breyting á olíuflutningum til landsins að því leyti til að nútímaolíuskip eru miklu hraðskreiðari og búin öflugum dælum sem þýðir að hægt er að taka olíuna oftar til landsins og ekki þarf að liggja með eins miklar birgðir og oft áður, þannig að sú olíuhöfn sem hér er við Örfirisey er alveg fullnægjandi fyrir allt landið. Ég tel líka að ef við lítum á notkunina hér innan lands sem hefur ekki vaxið á síðustu árum sé sú aðstaða sem er í dag til að taka á móti olíu algjörlega fullnægjandi. Þar að auki hefur bæst við fullkomin olíuhöfn í Helguvík, eins og hv. 4. þm. Reykn. kom hér inn á, og það er hægt að nota hana ef á þyrfti að halda sem er ekki sýnilegt í náinni framtíð.

Fyrirspyrjandi (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra greinargóð svör. Mér er miklu rórra. Ég sef núna rólegur út af þessu máli og jafnframt er ég ánægður með að heyra um hið mikla framboð af olíuhöfnum sem hefur komið fram í máli síðustu ræðumanna.

Fyrirspyrjandi (Ragnhildur Helgadóttir) Frú forseti. Á þskj. 593 hef ég leyft mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh., svohjóðandi: ,,Hver er afstaða menntmrh. til tillögu á norrænum vettvangi um að leggja niður Norrænu sjóréttarstofnunina?`` Ástæðan til þessarar spurningar er sú að fyrir dyrum stendur að taka afstöðu til ábendingar embættismannanefndar um það að í sparnaðarskyni skuli sá þáttur norrænna fjárlaga sem er framlög til menningarmála breytast á þann veg að þar verði spöruð sérstaklega framlög til þeirra stofnana sem kalla má fastar stofnanir, og í staðinn verði peningunum veitt til annarra nýrra viðfangsefna. Nú er það svo að Norræna sjóréttarstofnunin sem aðsetur hefur í Osló varðar Íslendinga mjög miklu. Af starfsemi þessarar stofnunar hafa Íslendingar mikla hagsmuni og þangað hafa íslenskir lögfræðingar getað sótt ómetanlega þekkingu sem nýtist okkur vel í hagsmunamálum okkar hér á landi og ekkert virðist benda til þess að úr því dragi á næstu árum. Stofnun þessi er eina samnorræna stofnunin á sviði lögfræði og nýtur orðið alþjóðlegrar viðurkenningar og það svo að verið er að reisa sambærilega stofnun eftir þeirri fyrirmynd í Þýskalandi og sama er uppi á teningnum í Englandi. Á þessum rúmu 25 árum sem stofnunin hefur starfað hafa nærri 20 Íslendingar dvalist þar við nám og rannsóknir með styrk frá henni. Þannig er að aðstaða við þessa stofnun stendur Íslendingum opin, hvort sem þeir eru styrkþegar eða ekki, og Íslendingar hafa unnið þar, bæði í hópi fastra starfsmanna, svo og sem fræðimenn eingöngu. En að sjálfsögðu er það svo við þessa stofnun sem víðar að það fer saman að menn eru starfsmenn stofnunarinnar og leggja stund á fræðilegar rannsóknir. Nýlega hefur verkefni stofnunarinnar verið víkkað nokkuð með því að nú tekur hún einnig til rannsókna á réttarsviðinu að því er varðar auðlindir, m.a. á hafsbotni. Sett hefur verið á fót sérstök olíuréttardeild, sem svo er kölluð, við stofnunina. Sjóréttarstofnunin fæst einnig við ýmiss konar verslunarrétt. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra skýri afstöðu menntmrh. Íslands til þessa máls en afstaða mun væntanlega verða tekin á Norðurlandaráðsþingi í næstu viku og á fundum í framhaldi af því.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég flyt hér fyrir hönd menntmrh. svör við fyrirspurn hv. þm. og í raun og veru í senn svar við tveimur fyrirspurnum, 10. og 11. fyrirspurn á dagskrá fundarins og ég vildi gjarnan mælast til þess að hæstv. forseti sýndi mér umburðarlyndi hvað tíma snertir er ég flyt svar við báðum fyrirspurnunum í einu lagi. Örstutt fyrst um tildrög þessa máls sem fyrirspurnin lýtur að. Í febrúar í fyrra ákvað embættismannanefnd um norrænt menningarmálasamstarf sem skipuð er fulltrúum menntamálaráðuneytanna á Norðurlöndum að skipa vinnunefnd til að fara yfir samstarfsverkefni á gildissviði norræna menningarmálasamningsins, einkum þær stofnanir sem kostaðar eru af menningarmálahluta norrænu samstarfsfjárlaganna. Markmið þessarar endurskoðunar skyldi vera að leggja fram tillögur um hugsanlega niðurfellingu viðfangsefna, breytingar á tilhögun fjármögnunar og forgangsröðun í því skyni að losa um ráðstöfunarfé og skapa aukið svigrúm til að kosta ný og brýn verkefni. Voru þá sérstaklega höfð í huga þau viðfangsefni sem lögð er áhersla á í framkvæmdaáætlun um norrænt menningarsamstarf sem ráðherranefnd Norðurlanda samþykkti árið 1988 eftir umfjöllun í Norðurlandaráði. Fyrirsjáanlegt er að ýmis þeirra samstarfsverkefna munu krefjast umtalsverðra fjárveitinga á næstu árum. Þar má t.d. nefna Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðinn, aukið samstarf um vísindamenntun, styrkjakerfi Nordplus sem á að greiða fyrir nemenda- og kennaraskiptum milli norrænna háskóla og áætlun um aukna tungumálasamvinnu. Þar sem raunaukningu fjárveitinga á norrænu samstarfsfjárlögunum eru eðlilega takmörk sett þótti blasa við að fjármögnun nýrra verkefna yrði nokkrum erfiðleikum háð m.a. vegna þess hversu mikill hluti þess fjár sem rennur til norræns samstarfs á sviði vísinda- og menningarmála er bundinn við rekstur fastastofnana. Vinnunefndin sem áður getur taldi koma til greina að fækka þessum föstu samstarfsstofnunum á sviði vísinda með hliðsjón af því að forsendur höfðu breyst frá því að sumar þeirra voru settar á laggirnar. M.a. hefði í ýmsum tilvikum þeim fræðum sem stofnanirnar eru helgaðar vaxið fiskur um hrygg við háskóla einstakra landa og allar horfur á að eðlilegt og nauðsynlegt samstarf gæti haldið áfram að þróast án milligöngu sérstakra norrænna stofnana. Með því að leggja niður stofnanirnar og losa þannig um fastakostnað ætti að vera unnt að auka ráðstöfunarfé til verkefnasamstarfs á viðkomandi fræðasviðum. Vinnunefndin skilaði áliti í nóvember sl. Tillögur hennar um aðgerðir til að auka fjárveitingasvigrúm er þríþættar. Í fyrsta lagi er lagt til að eftirtaldar fjórar norrænar stofnanir verði lagðar niður: Norræna þjóðfræðistofnunin í Abo í Finnlandi, norræn stofnun í Asíufræðum í Kaupmannahöfn, norræn stofnun í skipulagsfræðum í Stokkhólmi og norræna sjóréttarstofnunin í Osló sem hv. fyrirspyrjandi spyr um. Í öðru lagi lagði vinnunefndin til að átta fastar samstarfsnefndir á afmörkuðum vísindasviðum verði lagðar niður. Í þriðja lagi að þeim samstarfsstofnunum sem eftir standa verði gert kleift að leita aukinnar hagræðingar í starfi með minnkun fjárframlaga til þeirra sem nemur 10% á tveimur árum eftir nánari athugun á forsendum hjá hverri einstakri stofnun. Álitsgerð vinnunefndarinnar var lögð fyrir fund ráðherranefndar Norðurlanda 27. nóv. sl. Þar var ákveðið að senda álitsgerðina til menningarmálanefndar Norðurlandaráðs og taka fram að ráðherranefndin stefndi að því að hafa hliðsjón af tillögunum við undirbúning samstarfsfjárlaganna fyrir árið 1991. Engin afstaða var að svo stöddu tekin til einstakra tillagna, til að mynda þeirra að leggja niður einstakar norrænar stofnanir. Álit menningarmálanefndar Norðurlandaráðs um framangreindar tillögur liggur ekki fyrir enn en þess er vænst að málið verði til umræðu í tengslum við þing Norðurlandaráðs í Reykjavík um næstu mánaðamót. Ekki er því tímabært að marka afstöðu til hugmynda um breytingar á stöðu einstakra samstarfsstofnana fyrr en gefist hefur kostur á að meta þau sjónarmið sem vænta má að fram komi á þeim vettvangi. En staðgengill menntmrh. vill hins vegar taka fram fyrir sitt leyti að hann telur að sé ástæða til þess fyrir okkur Íslendinga að standa fremur vörð um einhverja af þeim stofnunum sem vinnunefndin hefur gert tillögur um eða hefur haft uppi hugmyndir um að leggja skyldi niður, þá sé það einmitt sú stofnun sem hv. fyrirspyrjandi spyr hér um, þ.e. Norræna sjóréttarstofnunin í Osló, af auðskiljanlegum ástæðum.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu máli hér. Ég kynntist þeirri umræðu nokkuð þau ár sem ég var formaður menningarmálanefndar Norðurlandaráðs hvernig spara mætti í rekstri og leggja niður stofnanir. Um það voru gerðar ýmsar tillögur og ég minnist þess sérstaklega að það kom fram tillaga um að leggja niður stofnun sem heitir Norræni sumarháskólinn. Nefndarmenn menningarmálanefndarinnar fóru og heimsóttu þá stofnun og komu til baka þeirrar skoðunar að ef eitthvað væri, þá ætti sú stofnun að fá enn meiri peninga til umráða en hún áður hefði haft. Staðreyndin er sú að fæstar þær stofnanir sem eru á norrænu menningarfjárlögunum, og þær eru margar, fengju annars staðar fé ef þær fengju ekki norræna peninga. Þess vegna hefur reyndin orðið sú að það hefur verið ákaflega erfitt að leggja til atlögu við það að skera niður með þeim hætti að leggja niður stofnanir. Ég held að það væri fráleitt og mikill skaði ef sú stofnun sem hér um ræðir --- hinar þrjár þekki ég öllu minna --- yrði lögð niður vegna þess að ég veit af samtölum við íslenska fræðimenn sem þar hafa dvalið að hún nýtur mikils álits og er beinlínis talin Mekka þessarar fræðigreinar við lagastofnanir og skóla í Evrópu. Hún hefur þar að auki ekki fjallað bara um sjórétt heldur líka í mjög vaxandi mæli um orkurétt og sérhæft sig á því sviði og ég held að það væri mikill skaði í norrænu samstarfi ef sú ákvörðun yrði tekin að leggja þessa stofnun niður. Ég held að það yrði beinlínis röng ákvörðun.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Ég blanda mér í þessa umræðu vegna þess að ég á um þessar mundir sæti í menningarmálanefnd Norðurlandaráðs sem varamaður. Þessi mál hafa verið rædd í nefndinni, síðast á fundi í Stokkhólmi 29. jan. og verða til umræðu á þingi Norðurlandaráðs í næstu viku. Ég er þeirrar skoðunar að við verðum að fara mjög varlega. Ég hef orðið rækilega var við, þó ég þekki ekki beinlínis til starfs þeirrar stofnunar sem um ræðir af eigin raun, að þeim sem hafa unnið í tengslum við hana hér á landi finnst eftirsjá í henni og þannig er með norrænt samstarf að við höfum sem lítil þjóð í þessu samstarfi mjög mikinn hag af samstarfinu þannig að það er mín skoðun að við þurfum að fara varlega í að leggja niður þessar stofnanir. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli hér og ráðherra fyrir svör hans.

Fyrirspyrjandi (Ragnhildur Helgadóttir) Frú forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem tóku til máls. Við eigum það öll sammerkt að hafa verið í menningarmálanefnd Norðurlandaráðs og við höfum því haft nokkuð af þessu máli að segja á ýmsum tímum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans en mér þóttu þau ekki nægilega afdráttarlaus. Mér þótti gott að heyra að hæstv. ráðherra er persónulega þeirrar skoðunar að okkur beri að halda í starfsemi þeirrar stofnunar sem við erum að ræða um. Mér hefði þótt betra að hann vissi til þess að starfsbróðir hans, hæstv. menntmrh., væri ákveðinn í því að berjast gegn þeirri hugmynd að Norræna sjóréttarstofnunin yrði lögð niður. Það skyti skökku við ef fulltrúar Íslands, sem byggja afkomu sína á sjávarútvegi og byggja framtíðarvonir sínar á auðlindum sjávar og hafsbotns, gerðu sér ekki ljósa grein fyrir því hvers virði það er að eiga góða sjóréttarfræðinga og aðferðin til þess er að eiga aðgang að þessari stofnun. Það gildir ekki aðeins um okkur, heldur um hvern þann í veröldinni sem hugsar sér að kynna sér sjórétt. Hann sækir þekkingu sína til Norrænu sjóréttarstofnunarinnar. Þess vegna tel ég það miklu skipta að Íslendingar standi allir sem einn vörð um þessa stofnun, þeir sem á annað borð munu sitja fundi á þeim vettvangi þar sem þetta mál kemur til afgreiðslu.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegi forseti. Mig langar bara rétt aðeins að koma því á framfæri að ég hugðist taka upp þetta mál í umfjöllun um skýrslu samstarfsráðherra sem er á dagskrá á eftir, en þetta mál hefur töluvert borið á góma á fundum okkar samstarfsráðherra.

Fyrirspyrjandi (Ragnhildur Helgadóttir) Frú forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fyrirspurn sem svo hljóðar: ,,Hver er afstaða menntmrh. til tillögu á norrænum vettvangi um að leggja niður Norrænu þjóðfræðistofnunina?`` Stofnunin stendur andspænis hugsanlegum örlögum af því tagi sem við fjölluðum um áðan þegar við töluðum um Norrænu sjóréttarstofnunina, en hér erum við að fjalla um Norrænu þjóðfræðistofnunina sem hét upphaflega og reyndar enn Nordisk Institut för folkdiktning. Hún vinnur að rannsóknum og kynningu á norrænum þjóðháttum, þjóðkvæðum, þjóðlögum og yfirleitt því sem kalla má hluta af hinni norrænu menningarhefð sem sameinar þessar þjóðir og er grundvöllurinn undir öllu norrænu menningarsamstarfi. Ástæða þess að norrænar þjóðir telja sig eiga svo margt sameiginlegt er ekki efnahagslegir hagsmunir, eins og nú gildir víða um veröldina, heldur arfleifð á menningarsviðinu. Og þessi stofnun er næstelsta stofnunin á sviði sameiginlegra norrænna rannsókna, er orðin 30 ára gömul, og hefur unnið mikið og merkilegt starf. Hvað sem líður efnahagsmálum okkar teljum við okkur ekki hafa ráð á því að leggja til hliðar ræktina við menningarlega, sameiginlega arfleið. Þessi stofnun vinnur einmitt að því að rækta og rannsaka hina alþýðlegu menningararfleifð. Hún sameinar vísindamenn á þessu sviði og veitir tækifæri til starfa sem ella væri ef til vill ekki tækifæri til að sinna. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra upplýsi um afstöðu hæstv. menntmrh. og gjarnan sína eigin og ég tala nú ekki um afstöðu ríkisstjórnarinnar . Það verður tekin afstaða til þessa máls á ráðherrafundi í næstu viku á Norðurlandaráðsþingi og í framhaldi af því á ráðherrafundi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að upplýsa að mig rekur ekki minni til að málið sem slíkt hafi komið til umfjöllunar í ríkisstjórn. Sem svar við fsp. hv. fyrirspyrjanda um Norrænu þjóðfræðistofnunina hlýt ég að vísa í það svar sem ég gaf áðan þar sem vitnað var til málsmeðferðarinnar almennt og rakinn aðdragandi málsins. Í niðurlagi þess svars kom fram að afstaða menntmrh. eða menntmrn. er á þessu stigi sú að það sé ekki rétt að taka afstöðu til einstakra tillagna á þessu stigi heldur bíða niðurstöðu menningarmálanefndar þangað til fyrir liggi endanlegar tillögur um sparnað eða ráðstafanir til að skapa aukið svigrúm til útgjalda eða nýrra verkefna á þessu sviði. Það er sem sagt sú afstaða sem ráðuneytið hefur að það sé ekki rétt að tína út úr einstakar tillögur hvorki um að leggja niður einstakar stofnanir né aðrar sparnaðarráðstafanir sem vinnunefndin velti upp og síðan fóru til umfjöllunar í menningarmálanefndinni. En ég hygg að í raun og veru eigi ekki að þurfa um það að deila hvað það hlýtur að vera sem við Íslendingar mundum öðru fremur leggja áherslu á að yrði varið fyrir slíkum sparnaðar- eða niðurlagningaraðgerðum. Ég nefndi það áðan að ég teldi auðsætt að Norræna sjóréttarstofnunin hlyti þar að vera okkur mikilvægari en flest annað og ég vil sömuleiðis nefna þá stofnun sem var spurt um, þ.e. Norrænu þjóðfræðistofnunina í Finnlandi, og leyfa mér að fullyrða að það geti varla verið deilumál að þurfi að fórna einhverju af þessari starfsemi, þá standi þessar tvær stofnanir okkur Íslendingum nær en til að mynda sérstök stofnun í Asíufræðum, svo ágæt sem hún ábyggilega er út af fyrir sig. Hér er annars vegar um að ræða starf sem er okkur ákaflega mikilvægt vegna okkur undirstöðuatvinnuvega og hins vegar menningarstofnun á norrænu sviði sem sömuleiðis hlýtur auðvitað að vera mikilvægt að standa vörð um. Á hinn bóginn verður ekki horft fram hjá því að það verður ekki mikið um nýja starfsemi á vettvangi Norðurlandaráðs á þessu sviði nema annað tveggja gerist, að það verði um auknar fjárveitingar til þess málaflokks að ræða eða mönnum takist að spara útgjöld frá þeim rekstri sem þegar er fyrir. Eins og ég nefndi í fyrra svari mínu eru uppi hugmyndir og hafa verið teknar ýmsar ákvarðanir um að reyna að auka og taka upp starfsemi, og ég nefndi dæmin um Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðinn, samstarf um vísindamenntun, nemenda- og kennaraskipti og fleira af því tagi, og þess vegna hefur sú vinna farið fram sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, að skoða hvar hægt væri að draga úr útgjöldum. Niðurstöður liggja sem sagt ekki fyrir og afstaða ráðuneytisins er sú að það sé ekki rétt að taka, á þessu stigi málsins, afstöðu til einstakra tillagna.

Fyrirspyrjandi (Ragnhildur Helgadóttir) Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Ég verð að láta þá skoðun í ljós að mér þykir með ólíkindum að ekki skuli liggja fyrir afstaða menntmrh. á Íslandi til tillagna um að leggja niður stofnun um sameiginlega norræna rannsóknastofnun í þjóðfræðum, þjóðháttum og þjóðmenningu þar sem einmitt Íslendingar eiga mikið erindi. Það erindi sem við höfum fyrst og fremst átt í hið norræna menningarsamstarf er að leggja fram það séríslenska og þær íslensku hefðir sem við höfum sumpart varðveitt öðrum norrænum þjóðum betur. Nú veit ég að við megum ekki telja okkur trú um að við stöndum okkur betur í varðveislu menningararfleifða en aðrar þjóðir, en nokkuð er það að þetta er það sem einkennir okkur sérstaklega. Engum blandast hugur um það að framlag okkar til norrænnar menningar og heimsmenningarinnar er einmitt á bókmenntasviðinu, á sviði skáldskapar og okkar vel varðveitta tungumáls. Ef við viljum líka halda áfram að láta aðra sýna virðingu okkar séríslensku menningareinkennum, þá megum við ekki láta það koma fyrir að stofnanir sem þessi verði lagðar niður. Eitt enn, frú forseti. Ég veit að ástæðan til þess arna er sú að menn hyggjast spara með því að leggja niður það sem kallað er fastar stofnanir svo hægt sé að losa fjármagn til að kosta nýja starfsemi. Ég tel það illa farið ef sú nýja starfsemi sem verja á fjármagni til verður til þess að leggja af þær stofnanir sem fyrir löngu hafa sannað gildi sitt og við getum illa án verið.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég bið hv. fyrirspyrjanda að leggja enga aðra merkingu í svörin en þau gefa tilefni til, sem sagt nákvæmlega þá að ekki hefur verið tekin afstaða til einstakra tillagna heldur hefur verið valin sú leið að vísa þeim til umsagnar og umfjöllunar í menningarmálanefndinni. Þess vegna ber alls ekki að leggja þann skilning í svör mín að á nokkurn hátt liggi fyrir stuðningur menntmrh. Íslands eða ríkisstjórnar um að leggja þessar stofnanir niður. Þvert á móti hefur engin afstaða verið tekin til slíks. Sá vandi er uppi að Norðurlandaráð hefur á undanförnum árum fjallað um ýmis mikilvæg menningarverkefni sem hugur manna þar hefur staðið til að hrinda í framkvæmd. Til þess vantar hins vegar peninga og það er sá meinlegi galli á hverri krónu að hún verður ekki notuð til að borga hlutina oft heldur aðeins einu sinni og það á við í þessu tilviki. Menn sjá ekki fram úr því að borga meiri starfsemi en nú er á vegum Norðurlandaráðs með þeim fjárveitingum sem þangað renna til menningarmálanna. Þess vegna, eins og ég sagði áðan, verður annað tveggja að gerast, að til koma auknar fjárveitingar og/eða mönnum takast að spara í núverandi starfsemi ef ný starfsemi af þessum toga á að komast á fót. Ég held að málsmeðferðin hafi verið fullkomlega eðlileg og ég vona að það sé alveg skýrt að ekki liggur fyrir á nokkurn hátt stuðningur fyrir fram við neinar af þeim tillögum sérstaklega sem hér hefur verið fjallað um né heldur hafa menn tekið þá afstöðu að taka fyrir fram upp andstöðu við þær heldur hefur málið í heild sinni verið sett í skoðun.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Fyrir stuttu síðan svaraði hæstv. dómsmrh. fsp. frá hv. þm. Eiði Guðnasyni um húsnæðismál lögreglunnar í Stykkishólmi. Í svari ráðherra kom fram að vandi þessi yrði leystur snögglega og það var skilningur þm. Vesturl. að lögreglustöðin mundi flytjast í bráðabirgðahúsnæði á staðnum. Nokkrum dögum síðar kom frétt og viðtal í Dagblaðinu við aðila frá ráðuneytinu þar sem staðhæft er að ráðuneytið hafi tekið þá ákvörðun að lögreglustöðin yrði flutt í einingahús sem staðsett yrði einhvers staðar í bæjarfélaginu. Þessi ákvörðun kom okkur nokkuð á óvart og ekki síður það sem á eftir fylgdi, að þetta hús yrði fengið annars staðar frá en frá bæjarfélaginu sjálfu þar sem á staðnum eru tvær trésmiðjur sem báðar sinna þessum málum. Báðar eru í því að byggja einingahús. Með þetta í huga er sú fsp. lögð fram sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 595 til dómsmrh. um nýja lögregluvarðstofu í Stykkishólmi en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hvaðan kemur það 100 fermetra einingahús sem fyrirhugað er samkvæmt blaðafregnum 10. febr. sl. að reisa fyrir lögregluna í Stykkishólmi? Var leitað tilboða hjá framleiðendum einingahúsa og ef svo er, hjá hverjum og hvert þeirra var hagstæðast? Hver er áætlaður heildarkostnaður við hina nýju lögregluvarðstofu í Stykkishólmi?`` Því má kannski bæta við í lokin að nægilegt húsnæði er til staðar, það er nægilegt húsnæði laust í Stykkishólmi og fékk ég það staðfest síðast í gær hjá bæjarstjóra Stykkishólms. Þar að auki má einnig inna eftir því hvort heimild er fyrir kaupum á slíku húsi yfir höfuð og einnig geta þess að nýrri lóð fylgja að sjálfsögðu ýmis gjöld.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. beinir til mín á þskj. 595 fsp. um nýja lögregluvarðstofu í Stykkishólmi. Fsp. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hvaðan kemur það 100 fermetra einingahús sem fyrirhugað er samkvæmt blaðafregnum 10. febr. sl. að reisa fyrir lögregluna í Stykkishólmi? Var leitað tilboða hjá framleiðendum einingahúsa og ef svo er, hjá hverjum og hvert þeirra var hagstæðast? Hver er áætlaður heildarkostnaður við hina nýju lögregluvarðstofu í Stykkishólmi?`` Eins og hv. þm. er vitaskuld kunnugt er ekki fjárveiting á fjárlögum 1990 til byggingar lögreglustöðvar í Stykkishólmi. Af því leiðir að ekki er önnur leið til lausnar í þessu efni en leiga húsnæðis, eins og raunar hefur komið fram fyrr hér á Alþingi í umræðum um þetta mál. Nokkur hús hafa komið til álita í þessu sambandi en ekkert hefur verið talið nægilega gott til að viðunandi væri. Einn kostur sem til álita hefur komið er leiga á færanlegu einingahúsi sem hugsanlega gæti nýst til bráðabirgða fyrir lögregluna í Stykkishólmi. Þennan kost, sem einingahúsaverksmiðja á Selfossi hefur boðið fram, er nú verið að athuga nánar og möguleika á að hrinda honum í framkvæmd. Af eðlilegum ástæðum hefur tilboða ekki verið leitað í þessu sambandi og kostnaður þessu samfara liggur heldur ekki fyrir.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Mér var að sjálfsögðu ljóst að ekki væri fjárveiting til að fara út í byggingar. Það eru nokkur hús laus í Stykkishólmi nú þegar og nokkur sem henta vel undir þessa starfsemi, að mati bæjarstjórans. Bæjarstjórnin þar er hrædd um að með því að fara þá leið sem nú er verið að fara þýði það verulega frestun á uppbyggingu stjórnsýslustöðvar og lögreglustöðvar í Stykkishólmi. Ég get hins vegar alls ekki séð neitt eðlilegt við það að leita ekki tilboða annars staðar. Á staðnum eru tvö fyrirtæki sem hafa m.a. þá starfsemi að reisa einingahús. Þeim er einfaldlega ekki gefinn kostur á að bjóða í verkið og bjóða þá jafnvel sömu skilmála og framleiðandinn á Selfossi gerir. Ég verð að segja það að mér finnst, svo að maður segi nú ekki of mikið, lykta verulega af þessu. Og ég óska eftir skýringum á því hvers vegna heimamönnum er ekki gefinn kostur á að bjóða a.m.k. sömu kjör, alla vega að leita eftir því hvað þeir hafa að bjóða. Ég held ég þurfi ekkert að minna á það í þessu sambandi að lyktin er náttúrlega vegna þess að hæstv. ráðherra kemur frá Selfossi og ég tel að hann verði að gera grein fyrir því hvernig hann kemst að þeirri niðurstöðu að eðlilegt sé að leita aðeins í sinn heimabæ eftir tilboðum.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Það er ákaflega mikilvægt að menn geri sér grein fyrir aðalatriði þessa máls sem er að tilboða hefur ekki verið leitað.

Á Selfossi.

Tilboða hefur ekki verið leitað. Það kom fram í svari mínu hér áðan að viðkomandi aðili hefur boðið fram þetta húsnæði til leigu ef það getur hentað og það er það sem verið er að athuga ásamt öðrum hugsanlegum leigukostum. En svona til að fara yfir þá staðhæfingu hv. fyrirspyrjanda um að nægilegt framboð væri af húsnæði til leigu eru mér vitanlega fjórir möguleikar sem hafa verið athugaðir. Sá fyrsti er kjallari í húsnæði sveitarfélagsins í Stykkishólmi sem ég taldi raunar að væri í lagi í þessu sambandi við fyrri umræðu hér í þinginu. Komið hefur í ljós að það húsnæði dugar ekki og ástæðan er sú að Vinnueftirlitið samþykkir ekki það húsnæði vegna lofthæðar. Að vísu hefur tannlæknir verið þar til húsa undanfarin ár, en þessi er ástæðan. Annar kosturinn er íbúðarhús sem hefur verið boðið fram til sölu en það dugar ekki í þessu sambandi af þeim ástæðum sem hér hafa fyrr verið raktar. Í þriðja lagi hefur íbúðarhúsnæði verið boðið fram til leigu en það er hálfinnréttað og fjármagn ekki fyrir hendi til þess að leggja í þann kostnað eins og hér hefur fyrr fram komið. Í fjórða lagi hefur verið boðið fram leiguhúsnæði í sláturhúsi staðarins til haustsins. Það er varla boðlegur kostur, en vissulega þó einn af þeim sem eru í athugun ásamt þessum sem ég fyrr greindi frá. En hvaðan einingahús kæmi, ef sá kostur verður framkvæmanlegur, get ég ekki séð að skipti neinu meginmáli í þessu efni frekar en öðrum.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég trúi vel orðum bæjarstjóra Stykkishólms um að til sé húsnæði sem hentar fyrir þessa starfsemi en ég ætla á engan hátt að rengja þá yfirferð sem hæstv. ráðherra fór hér yfir fjóra tiltekna kosti. Ráðherra sagði í lok svars síns að það skipti í sjálfu sér engu máli hvaðan húsið kæmi. Ég er honum innilega sammála og það er nákvæmlega það sem ég er að fara fram á, að heimamönnum verði gefinn sami kostur og utanaðkomandi aðilum. Það er nú ekkert annað. Og það vantar kannski líka í svar ráðherra hvers lags leigu er verið að tala um. Er verið að tala um kaupleigu? Er verið að tala um leigu í hversu langan tíma? Til eins árs, tveggja ára, þriggja ára? Hvað kostar það og verður þá ekki hagkvæmara þegar upp er staðið að fela heimamönnum verkið?

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Rétt vegna seinustu orða hv. þm. um hversu leigusáttmálinn ætti að vera til langs tíma. Það er ekkert farið að ræða þá hluti enn þá vegna þess að verið er að athuga það boð verksmiðjunnar, sem fyrr er greint hér í þessum umræðum, hvort sá kostur er framkvæmanlegur eða ekki. Þá fyrst er hægt að ræða þessi atriði sem hv. þm. vék að í lok máls síns.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir þessari fsp. er frétt sem kom í Dagblaðinu 13. febr. sl. Þar er sagt frá því að Svíar hafi stöðvað sölu á papriku frá Spáni hvað eftir annað frá því í haust. Í fréttinni kemur fram að bæði gúrkur og tómatar eru fluttir inn frá Spáni til Íslands ásamt papriku og í verslunum fáist þessar vörur nú einungis frá því landi. Í fréttinni kemur fram að fimm eiturtegundir, skordýraeiturtegundir hafi fundist í þessum innflutningi til Svíþjóðar. Og í fréttinni er farið nokkrum orðum um það að hér sé ekkert eftirlit með þessu. Ég man ekki betur en að fyrir tveimur árum hafi verið fjallað um þetta ástand í Ed., bæði af þeim sem hér stendur og hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur og þá hafi því verið heitið að á þessum málum yrði tekið. Ég hef svo ekki fylgst með því máli fyrr en þessi frétt barst og ég hrökk heldur betur við. Og ekki batnar það þegar maður les fréttina áfram. Þar segir sölustjóri Ágætis, Sturla Guðmundsson, að nú fari að koma grænmeti frá Hollandi, eins og það séu eitthvað mjög gleðilegar fréttir í þessu sambandi. Ég hafði samband við Svíþjóð, hafði aðstöðu til þess, og bað þá um að athuga þetta. Þeir segja að Holland sé versta landið í Vestur-Evrópu og í Svíþjóð sé beitt mjög ströngu eftirliti ef þeir neyðist til að flytja inn grænmeti frá Hollandi. Það er því ekki beint tilhlökkunarefni fyrir neytendur á Íslandi að það muni vera á næstu grösum innflutt grænmeti frá þessu landi sem er með þennan stimpil. Af þessari ástæðu hef ég leyft mér að koma fram með eftirfarandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,1. Hvernig fer fram eftirlit með innflutningi á grænmeti og jarðávöxtum? 2. Hvernig er eftirlit með innflutningi á matvælum yfirleitt og hafa breytingar orðið á því eftirliti á þessu kjörtímabili, og ef svo er þá hvernig?``

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Virðulegur forseti. Hv. þm. Stefán Valgeirsson hefur beint til mín fsp. í tveimur liðum varðandi eftirlit með innflutningi á grænmeti og öðrum matvælum. Vegna tilvitnunar hans í frétt í dagblöðum nýlega verð ég að segja það strax í upphafi að ég er ekki með svar við því sérstaklega, enda var fyrirspurnin ekki þannig orðuð heldur almennt hvernig að þessu sé staðið og miðast svar mitt við það. Varðandi fyrri lið fsp.: ,,Hvernig fer fram eftirlit með innflutningi á grænmeti og jarðávöxtum?`` er því að svara að Rannsóknastofnun landbúnaðarins annast eftirlit með innflutningi þessara vörutegunda með tilliti til plöntusjúkdóma. Eftirlitið byggir bæði á skoðun vörunnar og heilbrigðisvottorðum sem henni fylgja. Heilbrigðisvottorð veita ekki upplýsingar um efnainnihald, svo sem innihald varnarefna, útrýmingarefna eða annarra aðskotaefna, enda verður eftirlit með efnainnhaldi að mestu að grundvallast á efnarannsóknum sem mikilvægt er að gerðar séu hér á landi. Hollustuvernd ríkisins skal annast eftirlit með hollustu innflutts grænmetis og annarra garðávaxta, sbr. lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Stofnunin vinnur nú að því að skapa aðstöðu til efnarannsókna á þessum vörum með tilliti til innihalds, varnarefna og annarra aðskotaefna. Stefnt er að því að rannsóknir hefjist sem fyrst á þessu ári en enn hafa ekki verið settar reglur um hámarksmagn aðskotaefna í matvælum. Með hliðsjón af því sem að framan greinir er ljóst að viðhlítandi eftirliti með innflutningi garðávaxta hefur ekki verið komið á. Hins vegar hefur á undanförnum árum verið haft eftirlit með innflutningi tiltekinna vörutegunda vegna tilkynninga sem Hollustuvernd hafa borist um hættulegt efnainnihald. Stofnunin er aðili að samnorrænu tilkynningakerfi þannig að henni berast tilkynningar um vörur sem ekki er heimilaður innflutningur á í nágrannalöndum okkar. Slíkar tilkynningar frá aðildarríkjum EB berast einnig til stofnunarinnar frá Danmörku. Þetta sem hér er sagt gæti hugsanlega verið forsenda þess að skoða sérstaklega þau atriði sem hv. fyrirspyrjandi nefndi í framsögu fyrir fsp. sinni varðandi fréttir úr dagblöðum um papriku og aðrar grænmetistegundir frá Spáni og jafnvel Hollandi. Af málefnum sem hafa verið til umfjöllunar á undanförnum árum má nefna eftirfarandi: Eftirlit með innflutningi garðávaxta frá tilteknum Austur-Evrópuríkjum eftir kjarnorkuslysið í Tsjernóbíl. Eftirlit með innflutningi garðávaxta frá Chile vegna blásýrumengunar í vínberjum. Eftirlit með innflutningi á gráfíkjum vegna aflatoxínmengunar. Eftirlit með innflutningi kínverskra sveppa vegna enterotoxínmengunar. Rannsóknakostnaður vegna framangreindra málefna er verulegur auk þess sem tollafgreiðsla hefur tafist þar sem rannsókn sýna hefur að verulegu leyti farið fram erlendis og þá helst í Svíþjóð. Auk efnarannsókna hefur eftirlit að hluta verið byggt á skoðun sérstakra vottorða um efnainnihald. Rétt er að taka fram að vottorð um efnainnihald fylgja venjulega ekki innfluttum garðávöxtum heldur er eingöngu um þau að ræða þegar sérstök mál koma upp. Þá er rétt að fram komi að erfitt er að byggja eftirlit með efnainnihaldi á skoðun vottorða þar sem dreifing efna í hverri vörusendingu er ærið misjöfn og eftirlitsaðili ákvarðar ekki þá tilhögun sýnatöku. Sérstök eftirlitsverkefni eru iðulega unnin í samvinnu Hollustuverndar ríkisins, heilbrigðisfulltrúa sveitarfélaganna og tollyfirvalda. Þá er einnig höfð náin samvinna við systurstofnanir erlendis. Seinni liður fyrirspurnarinnar hljóðaði svo: ,,Hvernig er eftirlit með innflutningi á matvælum yfirleitt``, og ég vildi taka þennan hluta fyrirspurnarinnar sérstaklega. Þá má því svara að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna annast eftirlit með innfluttum matvælum eftir að þau eru komin í dreifingu. Ekki er mikið um gerlafræðilegt eftirlit þar sem innflutningur viðkvæmra vörutegunda er lítill. Eftirlitið byggist því að mestu á skoðun umbúðamerkinga, m.a. með tilliti til innihalds aukefna. Í þeim tilvikum þar sem vörur eru rannsakaðar með tilliti til efnainnihalds hefur rannsóknastofa Hollustuverndar milligöngu um efnarannsóknir. Stofnunin veitir heilbrigðisfulltrúum einnig ráðgjöf um efnainnihald og umbúðamerkingar. Í samræmi við bráðabirgðaákvæði laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, hóf Hollustuvernd ríkisins sérhæft eftirlit með innfluttum matvælum sl. haust. Eftirlit stofnunarinnar er enn í mótun en mun að mestu byggjast á skoðun vörutegunda í tolli og vörugeymslum innflytjenda. Í þessu eftirliti verður megináhersla lögð á ákveðin eftirlitsverkefni sem geta beinst að afmörkuðum þáttum, svo sem tilteknum umbúðamerkingum eða efnasamböndum í matvælum. Fyrsta eftirlitsverkefni stofnunarinnar er nú lokið og er unnið að gagnavinnslu. Verkefni þetta fólst í skoðun umbúðamerkinga og innihalds aukefna í innfluttum frystivörum. Næsta eftirlitsverkefni stofnunarinnar verður skoðun innflutts krydds með tilliti til gerlafræðilegra þátta. Verkefni þessi geta verið unnin að öllu leyti af stofnuninni eða í samvinnu við heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og tollyfirvöld. 
             Virðulegi forseti. Ég á því miður nokkuð eftir af svarinu enn þá við þessari fsp. Hún er það ítarleg og ég held að svo mikilvægt sé að koma þessum upplýsingum á framfæri að ég bið virðulegan forseta um leyfi til þess að halda örlítið áfram þó að það brjóti að einhverju leyti þröng tímamörk. Samvinna tollyfirvalda og Hollustuverndar ríkisins á þessu sviði hefur aukist verulega á undanförnum árum. Nú framkvæma starfsmenn stofnunarinnar vöruskoðanir að beiðni starfsmanna í tolli. Í flestum tilvikum er um að ræða skoðun matvæla sem liggja undir skemmdum vegna langrar geymslu í vöruskálum. Einnig hafa starfsmenn í tolli samband við stofnunina ef þeir telja ástæðu til vöruskoðunar af öðrum ástæðum. Hollustuvernd ríkisins hefur á undanförnum tveimur árum skoðað innflutningsvörur frá nokkrum innflutningsfyrirtækjum með tilliti til umbúðamerkinga og aukefnainnihalds. Jafnframt hefur stofnunin haft milligöngu um sams konar skoðun hjá öðrum innflytjendum sem framkvæmd hefur verið af sjálfstætt starfandi matvælafræðingum. Þá hefur starfsfólk fjölda innflutningsfyrirtækja framkvæmt sambærilega vöruskoðun með tilliti til gildandi reglna. Þessar vöruskoðanir hafa m.a. verið framkvæmdar í góðri samvinnu við Félag ísl. stórkaupmanna. Eftirlitshlutverk stofnunarinnar hefur því einnig byggst á leiðbeiningum og ráðgjafarverkefnum sem hafa skilað miklum árangri. Sum heilbrigðiseftirlitssvæði hafa einnig náð verulegum árangri á þennan hátt. Seinni liður síðari fsp. hljóðar svo: ,,hafa breytingar orðið á eftirliti á þessu kjörtímabili, og ef svo er þá hvernig?`` Mig langar einnig, virðulegur forseti, að fá að fara yfir það með nokkrum orðum. Haustið 1988 voru í fyrsta skipti sett ákvæði í lög um sérhæft innflutningseftirlit með matvælum. Hollustuvernd ríkisins var þá falið að annast þetta eftirlit með gildistöku laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Samkvæmt bráðabirgðaákvæðum laganna átti innflutningseftirlit að hefjast einu ári eftir gildistöku laganna eða haustið 1989. Þá var einnig í bráðabirgðaákvæði laganna fjallað um rannsóknaraðstöðu Hollustuverndar vegna eftirlitsins. Eins og áður hefur komið fram hefur Hollustuvernd ríkisins unnið að undirbúningi og framkvæmd eftirlitsins í samræmi við ákvæði laganna. Þá flutti hluti stofnunarinnar í nýtt húsnæði í Ármúla í desember sl. og mun hún sameinast þar í einu húsnæði. Hingað til hafa rannsóknarstofa og heilbrigðiseftirlit, sem eru þau svið sem hafa starfað við matvælaeftirlit, ekki verið í sama húsnæði. Rannsóknastofur stofnunarinnar eru eina svið stofnunarinnar sem enn hefur ekki flutt í hið nýja húsnæði en af því mun verða um næstu mánaðamót. Í nýju húsnæði er gert ráð fyrir aðstöðu til efnarannsókna en hún hefur ekki áður verið fyrir hendi. Fjármagn hefur verið veitt á fjárlögum ársins 1990 til að hefja uppbyggingu nauðsynlegrar aðstöðu innflutningseftirlitsins og einnig er gert ráð fyrir fjárveitingum til þessa verkefnis á komandi árum. Þá var heilbrigðiseftirliti Hollustuverndarinnar veitt heimild fyrir einu nýju stöðugildi og hefur stofnunin nýlega auglýst laust starf við innflutningseftirlit með matvælum. Grundvöllur að virku innflutningseftirliti með matvælum er að lög og reglur um umbúðir og merkingar, innihald og aðra meðferð matvæla hafi verið settar og að virkt samstarf sé milli eftirlitsaðila, hagsmunaaðila og annarra er eftirlitið varðar. Hollustuvernd hefur unnið að því að koma á tengslum milli þeirra aðila sem tengjast framkvæmd innflutningseftirlitsins. Þá tóku á árinu 1988 gildi nýjar reglur um umbúðamerkingar og innihald aukefna í matvælum. Setning þessara reglna varð kveikjan að umfangsmestu skoðun matvæla sem fram hefur farið hér á landi. Sá árangur sem náðst hefur með tilliti til þessara þátta á undanförnum tveimur árum á mikinn þátt í að auðvelda innflutningseftirlit með matvælum. Nú vinnur Hollustuvernd ríkisins að gerð reglugerðardraga um mesta leyfilega magn aðskotaefna í matvælum. Reglur þessar munu m.a. fjalla um mesta leyfilega magn varnarefna í grænmeti og öðrum garðávöxtum. Þegar þessar reglur hafa verið settar og efnarannsóknaaðstöðu komið á mun Hollustuvernd hefja eftirlit með efnainnihaldi í innfluttum sem og innlendum matvælum. Þrátt fyrir að Hollustuvernd ríkisins hafi verið falið sérhæft eftirlit með innfluttum matvælum með setningu laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, hefur stofnunin ekki sömu heimild til aðgerða og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga þegar hætta er talin geta stafað af neyslu matvöru og/eða þegar hún uppfyllir ekki settar reglur um merkingar eða aðra þætti. Nú er til umræðu á Alþingi frv. um breytingu á áðurnefndum lögum þar sem gert er ráð fyrir að stofnunin hafi sömu heimildir og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga þegar henni er falið að annast sérhæft eftirlit. Samþykkt þessa frv. er ein af forsendum þess að innflutningseftirlit með matvælum á vegum Hollustuverndar ríkisins skili þeim árangri og verði eins skilvirkt og til er ætlast. Því miður greiddu sumir hv. þm. í Nd. atkvæði gegn framgöngu þessa máls en það var þó samþykkt og er nú til umfjöllunar í Ed. Vonandi tekst að lögfesta það fyrir vorið. En þessi málsmeðferð í hv. Nd. er e.t.v. besta dæmið um það viðhorf sem oft kemur fram hér í hv. Alþingi, að ekki vantar kröfur um hert og aukið eftirlit og að Hollustuvernd ríkisins standi í stykkinu en þegar á að gera henni það kleift annaðhvort með styrkari lagaákvæðum eða með fjárveitingum svo að hún geti sinnt hlutverki sínu, þá virðast viðhorf og viðbrögð hv. alþm. vera önnur. Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á því hvað ég hef farið illilega fram úr settum tímamörkum.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseta finnst full ástæða til að beðist sé afsökunar á þessu þar sem hæstv. ráðherra hefur nú talað í tíu mínútur í staðinn fyrir fimm. Forseti vill af þessu gefna tilefni, og reyndar öðrum fyrr, beina því til hæstv. ráðherra að þegar þeir leita eftir svörum við fyrirspurnum til sinna embættismanna þá hafi þeir í huga að einungis eru fimm mínútur til umráða. Ég þykist vita að sú sé ástæðan fyrir því að oft verða hæstv. ráðherrar í vandræðum. Þeir vilja auðvitað svara sem ítarlegast en kannski vantar þarna upplýsingar til þeirra sem undirbúa svörin um að þau eigi ekki að vera lengri en fimm mínútur í senn. Hins vegar mætti reyna að skipta þeim þannig að hægt sé að nýta þessar tvisvar sinnum fimm mínútur. Þetta vill forseti segja, ekki einungis vegna ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. heldur almennt til hæstv. ráðherra þó að því miður séu þeir ekki margir inni til að taka við þessum skilaboðum.

Ólafur Þ. Þórðarson (um þingsköp): Herra forseti. Það hlýtur að vera tímabært hjá forsetum að meta það hvort þeir vilji beita sér fyrir tillöguflutningi á Alþingi um breytingar á þingsköpum eða hvort þeir ætli að koma einhverju vitrænu formi á þessar fyrirspurnir. Mér er ljóst að lengi er hægt að teygja lopann í frásögn eins og hér var gert áðan. Þegar menn telja svo að líka þurfi að hella sér yfir þingmenn ef þeir eru ekki á sama máli allir, því að nú er það svo að þó að einn þingmaður komi með fyrirspurn sannar það ekkert um afstöðu hinna sextíu og tveggja. Ég hef aldrei upplifað það áður að í fyrirspurnatíma teldi Hollustuvernd ríkisins að hún væri komin á það eftirlitsstig að hún ætti að hella svívirðingum yfir þingmenn, ég hef aldrei upplifað það áður. Og ég verð bara að segja eins og er, megum við búast við því að forseti veiti sérstaklega tíma til að messa yfir þingmönnum í fyrirspurnatíma langt fram yfir tímann, að lesa upp slíkar svívirðingar? Mér finnst þetta alveg makalaust, ég segi það eins og er. Og ég tek því ekki þegjandi þegar ríkisstofnun, sem náttúrlega hugsar ekki frekar en aðrar stofnanir, einstakir starfsmenn stofnunarinnar hugsa að sjálfsögðu þar eins og annars staðar, þegar þeir telja sig vera einhverja sérstaka hugsuði fyrir stofnun sem starfar samkvæmt lögum. Þessi stofnun er ekki hugarsmíð þeirra. Hún starfar eftir lögum, lögum sem samþykkt voru á Alþingi. En það er eins og hún hafi gleymt því að hún starfi eftir þeim heldur er þetta komið á það stig að þeir eru farnir að hugsa sjálfsætt, stofnunin er farin að hugsa sjálfstætt. Og stofnunin hefur álit á þessu eða hinu. Stofnunin talar um hvernig þingmenn bregðast skyldum sínum hér í þinginu. Einn segi þetta og annar hitt, það sé ekkert samræmi. Er einhvers staðar skráð í lögum að það eigi að vera samræmi á skoðunum þingmanna? Mér er spurn. Ég held það hljóti að vera lágmark að ráðherrar segi sínum skríbentum að þeir fái ákveðinn tíma og ætlist til þess að sá sem skrifar lesi það inn á segulband. Þá geta þeir tímamælt það þannig að þeir þurfi ekki í ofanálag að lesa hér í belg og biðu og verða sér hreinlega til skammar í framsögn miðað við eðlilega meðferð á íslenskri tungu. Mér er ljóst að það er erfið þraut hjá þessum mönnum að stytta mál sitt. Það er sagt að einu sinni hafi konungur falið ráðgjöfum sínum að útbúa fyrir sig mannkynssögu sem hann ætlaði að kynna sér áður en hann dæi. Þeir komu með ritverk upp á margar bækur. Hann gaf fyrirmæli um að stytta þetta því að sér mundi ekki endast ævin til að lesa. Þegar hann lá banaleguna komu þeir með þetta stytt, mig minnir að þá hafi þetta verið orðin ein bók. En hann sá fram á að enn fengi hann ekki notið þess að kynna sér mannkynssöguna áður en hann yrði allur. Þá var það einn af ráðgjöfunum sem leysti þetta mál með því að segja einfaldlega að mannkynssagan væri falin í þeim sannindum að mennirnir fæðast, þjást og deyja. Og það hlýtur að vera hægt að setja þessa blessaða menn í kennslustund í stílagerð þannig að þeir nái valdi á því efni sem þeim er ætlað að svara.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti telur sig hafa í raun og veru svarað þessum athugasemdum hv. 2. þm. Vestf.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það kann að vera að ég hefði átt að færa þeim þarna í ráðuneytinu þessa frétt en ég óskaði eftir svari við því hvernig grænmetisinnflutningi væri háttað. Og því miður kemur í ljós, bæði í þessari frétt og í raun og veru í máli ráðherrans, því sem ég gat numið af því, að þessi mál eru ekki í lagi, bara alls ekki. Þegar þessi breyting á lögunum var gerð var gefið fyrirheit um að þessum málum yrði kippt í lag. Eitthvað virðist mér hafa þokast í þá áttina í sambandi við matvæli miðað við þá skýrslu sem hæstv. ráðherra las hér upp, en engan veginn viðhlítandi. Það kemur fram í þessari frétt hér að það sé ekkert virkt eftirlit með leifum skordýraeiturs í innfluttum matvælum til Íslands, ekkert. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að athuga þetta. Sturla Guðmundsson, sem er sagður vera sölustjóri Ágætis, stendur í þeirri trú að það sé allt í lagi með grænmeti frá Hollandi. Fylgjast þessir menn ekkert með sem flytja inn þessar vörur? Vita þeir ekki hvernig eftirlitið er, t.d. á Norðurlöndum og þá sérstaklega Svíþjóð? Þetta er stoppað hvað eftir annað og hann viðurkennir það, þessi Sturla, að það grænmeti sem komi frá Spáni sé mjög lélegt. Ég held að það væri ástæða til að láta rannsaka þetta grænmeti í verslunum og bjóða fólki ekki upp á svona matvæli. Ég er að ljúka máli mínu, virðulegi forseti. Ég ætla bara að segja eina setningu í viðbót. Það vantar líka eftirlit með þeim smygluðu matvörum sem berast til Íslands og mér er sagt að hafi aukist mikið eftir að ávinningur af smygli á bjór minnkaði. Ég held það þyrfti að skoða það mál líka og líklega er eftirlitið ekki betra með þeim innflutningi.

Skúli Alexandersson Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra var ekki eingöngu að fjalla um þessa fyrirspurn sem hér liggur fyrir til umfjöllunar heldur fór hann að blanda inn í umræðuna máli sem er komið til umræðu og umfjöllunar í Ed. Máli sem að vísu snertir þetta mál að nokkru leyti en þó ekki á þann veg að ég teldi rétt að hæstv. ráðherra færi að blanda umræðu þingdeildar inn í fyrirspurnamál hér á hv. Alþingi og nota til þess tíma sem er langt umfram það sem ætlað er til að svara fyrirspurnum. Það mál sem hæstv. ráðherra nefndi áðan var um aukin völd Hollustuverndar til að gera ákveðna hluti, loka eða ná meira valdi yfir sinni starfsemi með því að ganga á rétt aðila. Ég vildi benda á að mér fannst þessi aðferð hæstv. ráðherra dálítið sérkennileg. Umræða um það frv. á að vera í deildum en ekki blanda því inn í umræðu eins og hér átti sér stað.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég skal lofa því að syndga ekki upp á náðina aftur enda var það rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að það mátti kannski frekar líkja þessu við skýrslu en svar því þetta var nokkuð langt mál og ítarlegt. Ég las það vissulega nokkuð hratt og kann að vera að ég hafi orðið mér til skammar í framsögn og talað í belg og biðu. Þá verð ég að biðja hv. þm. afsökunar á því. Þó ég telji mig nokkuð vel læsan þá er þetta ekki skemmtileg framsetning á máli og ég tek til mín og undir athugasemdir hæstv. forseta varðandi svarið. Varðandi það sem fram kom aftur hjá hv. fyrirspyrjanda, að málin séu ekki í lagi, þá eru þau það ekki enn þá. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögunum átti innflutningseftirlitið að vera komið í lag seinni hluta árs 1989. Ég gerði í nokkru grein fyrir hvernig á því stæði og hverjar væru ástæður þess og jafnframt að hvort tveggja stendur til bóta. Það er verið að setja reglur um aðskotaefni í matvælum þannig að menn hafi alveg skýrar reglur um það annars vegar og sú rannsóknaraðstaða sem Hollustuverndin á að fá í nýju húsnæði verður vonandi tilbúin í næsta mánuði þannig að þessir tveir þættir ættu að standa verulega til bóta. Og vegna máls hv. 4. þm. Vesturl. verð ég að segja við hann að ef hann hefur lesið fyrirspurnina, þá hljóðar seinni hluti seinni töluliðarins: Hafa breytingar orðið á efirliti á þessu kjörtímabili og þá hverjar? Ég verð auðvitað að gera grein fyrir því hvaða möguleika og hvaða aðstöðu Hollustuverndin hefur til þess að gegna sínu hlutverki og umræðan tengdist fyrst og fremst því, en að sjálfsögðu verður hún tekin upp aftur í Ed. eins og vera ber þegar það þingmál, sem vitnað var til, verður þar á ferðinni.

Fyrirspyrjandi (Ásgeir Hannes Eiríksson) Virðulegi forseti. Ég tel að æðsta skylda Alþingis í öllum málum sé að verja lífið og hvarvetna þar sem líf og dauði takast á á Alþingi að leggjast á árar með lífinu. Í mínum huga er það engin spurning að fóstureyðing er ekki læknisaðgerð. Þó hún sé gerð á spítala og þó hún sé unnin af lækni. Hún er andstæðan. Hún lýtur að því að taka líf en ekki að vernda það eða hlúa að því á nokkurn hátt. En samt sem áður eru fóstureyðingar greiddar úr sameiginlegum sjóðum okkar eins og um hverja aðra læknisaðgerð væri að ræða. Þess vegna spyr ég hvað það kosti þjóðfélagið í beinhörðum peningum að framkvæma fóstureyðingu, fyrir utan þann skaða, það tjón sem þjóðfélagið verður fyrir að fá ekki að taka á móti þessum litla varnarlausa þegni heldur sé honum eytt í móðurkviði.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég skal lofa því að reyna að spara eitthvað af þeim tíma sem ég eyddi áðan við að svara þessari fyrirspurn sem liggur fyrir og er í tveimur liðum. Fyrri liður fyrirspurnarinnar: ,,Hvað kostar ein fóstureyðing (aðgerð og legudagar) þjóðfélagið?`` Langflestar fóstureyðingar hér á landi eru gerðar á kvennadeild Landspítalans og var því leitað upplýsinga þar um kostnað við fóstureyðingu. Nákvæmar tölur liggja ekki fyrir en samkvæmt upplýsingum frá áætlanadeild ríkisspítalanna er áætlað að ein fóstureyðing kosti nú um 26 þús. kr. Innifalið í þessari upphæð eru viðtöl við lækna og félagsráðgjafa fyrir aðgerð, svo og svæfing og aðgerð og lega inni á deildinni ef það er nauðsynlegt. Seinni liður fyrirspurnarinnar hljóðar svo: ,,Hve margar fóstureyðingar voru gerðar árið 1989 á Íslandi?`` Á árinu 1989 voru gerðar 654 fóstureyðingar hér á landi samkvæmt upplýsingum landlæknisembættisins. Þetta er nokkuð lægri tala en á árinu 1988 en þá voru fóstureyðingar 673 og á fimm ára tímabili, 1981--1985, voru þær 670 að meðaltali hvert ár. Miðað við þessar tölur var heildarkostnaður heilbrigðiskerfisins vegna fóstureyðinga um 17 millj. kr. árið 1989.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Virðulegi forseti. Fyrirspurn sú sem hér er til umræðu varðandi fóstureyðingar kallar á aðrar spurningar sem krefjast svara og viðbragða í samfélaginu. Á bak við sérhverja fóstureyðingu er sorgarsaga. Það er mín skoðun að það gangist engin kona undir slíka aðgerð öðruvísi en nauðbeygð. Ástæður þess að grípa þarf til fóstureyðingar geta verið margvíslegar. Sumar eru þess eðlis að því miður er ekki hægt að koma þar við neinum forvörnum. Aðrar hins vegar eru því miður ef til vill með þeim hætti að við gætum með samstilltu átaki og ábyrgð gert samfélagið þannig úr garði að hjá þeim mætti komast með því m.a. að gera samfélagið fært um að taka ætíð vel á móti öllum nýjum samfélagsþegnum en á því er nú misbrestur. Og með bættri kynlífsfræðslu mætti einnig koma í veg fyrir ótímabærar þunganir og þá um leið í veg fyrir fóstureyðingar. Kvennalistinn hefur bæði með þingsályktunartillögu, fyrirspurnum, frumvörpum og breytingartillögum við frv. til fjárlaga margoft lagt til að taka til hendi hér af myndarskap, bæði að því er varðar kynlífsfræðsluna og bætur í samfélagsgerðinni til handa nýfæddum börnum og mæðrum þeirra. En því miður höfum við oftast talað fyrir daufum eyrum annarra þingmanna.

Fyrirspyrjandi (Ásgeir Hannes Eiríksson) Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra góð svör og vænti þess að hægt verði síðar undir öðrum liðum hér á hv. Alþingi að ræða þessi mál öllu nánar. Að mörgu leyti get ég tekið undir það sem síðasti hv. ræðumaður sagði. Þjóðfélagið er á margan hátt vanbúið að takast á við mál af þessu tagi. En þegar talað er um slæmar móttökur í þjóðfélaginu þá get ég ekki ímyndað mér neinar verri móttökur en dauðann.

Þá fer ég út.

Þá fer hv. formaður fjvn. En ef það eru einhverjar verri móttökur í þjóðfélaginu sem bíða fólks en dauðinn, þá hef ég ekki þær upplýsingar undir höndum. Ég vil ítreka þakkir til ráðherra fyrir góð svör.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Hæstv. forseti. Eins og þegar er komið fram er að finna á þskj. 610 skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um starfsemi norrænu ráðherranefndarinnar á sl. ári, nánar tiltekið frá síðasta þingi Norðurlandaráðs sem var það 37. í röðinni og haldið í Stokkhólmi í febrúarlok 1989 og fram til 38. þings Norðurlandaráðs sem verður haldið í Reykjavík í næstu viku. Á þessu starfsári hefur orðið sú breyting að við myndun nýrrar ríkisstjórnar undir forsæti Steingríms Hermannssonar hinn 10. sept. sl. tók ég við starfi samstarfsráðherra Norðurlanda af hæstv. iðnrh. Jóni Sigurðssyni. Hann hafði þá gegnt starfi samstarfsráðherra frá myndun fyrra ráðuneytis Steingríms Hermannssonar á þessu kjörtímabili hinn 28. sept. 1988. Því fellur það í minn hlut að leggja þessa skýrslu fram á Alþingi til umræðu nú. Íslendingar hafa farið með formennsku í öllum meginnefndum Norðurlandaráðs á liðnu starfsári í samræmi við þá hefð að það land sem heldur næsta Norðurlandaráðsþing tekur við formennsku. Þannig hefur samstarfsráðherra Norðurlanda í íslensku ríkisstjórninni verið formaður norrænu ráðherranefndarinnar á starfsárinu. Í formennskutíð hæstv. iðnrh. voru haldnir fjórir fundir norrænu samstarfsráðherranna en aðrir fjórir fundir undir formennsku núv. samstarfsráðherra. Til aðstoðar samstarfsráðherra er skrifstofa Norðurlandamála í utanrrn. Þar eru tveir starfsmenn, Jón Júlíusson skrifstofustjóri sem er staðgengill samstarfsráðherra og Áslaug Skúladóttir deildarstjóri. Hefur Jón verið formaður norrænu staðgenglanefndarinnar seinni hluta starfsársins en Haukur Ólafsson, sendiráðunautur í utanrrn., gegndi störfum fyrir Jón í veikindaforföllum hans fyrri hluta starfsársins. Skýrsla samstarfsráðherra byggir að nokkru leyti á skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar til Norðurlandaráðs um Norðurlandasamstarfið, svokallaðri C1 skýrslu þar sem fjallað er á ítarlegan hátt um hin ýmsu samstarfsverkefni á starfsárinu og fjárhags- og rekstrargrundvöll þeirra. Er sú skýrsla upp á 315 blaðsíður. Til marks um umfang hinnar norrænu samvinnu er niðurstaða fjárhagsáætlunar fyrir árið 1990 fyrir Norðurlandaráð og norrænu ráðherranefndina alls 678 millj. danskra króna. Þá er í fyrsta sinn leitað til hinna ýmsu ráðuneyta innan Stjórnarráðsins eftir upplýsingum um þátt þeirra í norrænu samstarfi. Flest ráðuneytin sendu yfirlit yfir hin ýmsu norrænu samstarfsverkefni sem þau hafa unnið að og eru þeim hér með færðar þakkir fyrir. Í skýrslu samstarfsráðherra er síðan reynt að draga saman meginþættina í starfsemi ráðherranefndarinnar og gefa yfirlit yfir starfsemina séð frá sjónarhóli Íslendinga. Ég mun fara hér yfir helstu verkefnin séð frá okkar sjónarhóli og mig langar fyrst að fjalla um verkefnið Norðurlönd og Evrópa. Sérstök áhersla hefur verið lögð á að halda áfram verkefninu Norðurlönd og Evrópa 1989--1992, sem hófst árið 1988. Í góðri samvinnu við Norðurlandaráð er leitast við að kanna áhrif hins fyrirhugaða innri markaðar Evrópubandalagsins á norræna samvinnu í framtíðinni. Þannig var haldið sérstakt aukaþing Norðurlandaráðs í Maríuhöfn á Álandseyjum 13. og 14. nóv. á sl. ári þar sem starfsáætlun ráðherranefndarinnar, Norðurlöndin í Evrópu 1989--1992, var höfuðmál þingsins. Starfsáætlunin hefur síðan verið endurskoðuð og afhent Norðurlandaráði á nýjan leik til umræðu á 38. þingi þess í Reykjavík. Starfsáætlunin tekur í heild til 82 sviða sem snerta afstöðu Norðurlandanna gagnvart þeim miklu breytingum sem eru í vændum innan Evrópu. Starfsáætlunin á fyrst og fremst við um hinn innri markað Evrópubandalagsins 1992 og væntanlegar samningaviðræður EFTA-landanna og Evrópubandalagsins um samevrópskt efnahagssvæði 18 ríkja Vestur-Evrópu, svo og hina öru þróun sem nú á sér stað í Austur-Evrópu. Á aukaþinginu í Maríuhöfn bar málefni Austur-Evrópu mjög á góma sem eðlilegt er, enda þar fjallað um hugmyndir um hugsanlegt samstarf milli Norðurlandaráðs og Sovétríkjanna, einkum þó Eystrasaltslandanna. Hafa mál þróast þannig að fyrirhugað er að þingmannanefnd á vegum forsætisnefndar Norðurlandaráðs fari til Moskvu innan skamms og eigi viðræður við Æðstaráð Sovétríkjanna. Áður hefur embættismannanefnd á vegum Norðurlandaráðs farið til Moskvu til viðræðna um með hvaða hætti hugsanlegu samstarfi Sovétríkjanna og Norðurlandaráðs, einkum á sviði menningar- og umhverfismála, skuli hagað. Það er ljóst að Norðurlöndin verða að huga vel að málefnum Evrópu. Hlutirnir gerast nú með ógnarhraða og því mikilsvert að Norðurlöndin haldi vöku sinni. Norræna ráðherranefndin mun því fylgjast vel með þróun mála í Evrópu og huga að framtíðarstöðu norræns samstarfs í því samhengi. Norðurlöndin eru sammála um að varðveita það sem áunnist hefur í norrænu samstarfi þótt þau komi til með að tengjast hinu sameiginlega evrópska efnahagssvæði með einum eða öðrum hætti. Þannig hefur m.a. áfram verið unnið að efnahagsáætluninni ,,Öflugri Norðurlönd`` en framkvæmd hennar er þegar hafin á flestum sviðum. Ráðherranefndin gerir m.a. ráð fyrir að í síðasta lagi 1. júlí 1990 verði búið að ryðja burt síðustu hindrununum vegna frjálsra fjármagnsflutninga milli landanna. Íslendingar hafa gert fyrirvara um þetta atriði og á þessi tímasetning því ekki við um Ísland. Þá hefði ég viljað fjalla í nokkru máli um umhverfismál. Norrænt samstarf á sviði umhverfismála verður stöðugt víðtækara. Árið 1989 var gerð tillaga um endurskoðun á framkvæmdaáætluninni um varnir gegn mengun sjávar. Tillögur ráðherranefndarinnar um ráðstafanir til mengunarvarna sjávar og mörkun stefnu í þeim efnum voru lagðar fram og verða áfram til umræðu á þingi Norðurlandaráðs. Sérstök ráðstefna um mengun sjávar var haldin á vegum forsætisnefndar Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í október sl. Hana sóttu fulltrúar 15 þjóðþinga. Þá hefur verið unnið að gerð nýrrar framkvæmdaáætlunar um varnir gegn loftmengun. Felur hún m.a. í sér markmið, leiðir og ráðstafanir til að sporna við loftmengun, einkum hvað varðar aðgerðir til að draga úr útblæstri gastegunda í andrúmsloftið. Í stefnuyfirlýsingu Norðurlandanna í umhverfismálum sem var samþykkt í janúar 1989 er í viðauka gerð grein fyrir þeim áformum að á tímabilinu 1989--1994 skulu allar bifreiðar vera með mengunarvarnabúnaði samkvæmt bandarískum stöðlum. Á Íslandi er gert ráð fyrir samkvæmt mengunarvarnareglugerðinni að frá og með 1992 verði allar nýjar bifreiðar með mengunarvarnabúnaði samkvæmt bandarískum stöðlum. Þá hefur einnig verið gerð framkvæmdaáætlun um úrgang. Gerir hún ráð fyrir að bæta verulega sorphirðu, meðferð og eyðingu hættulegra úrgangsefna. Skal stefnt að því að nota bestu mögulega tækni í því sambandi. Er áætlunin gerð í samræmi við niðurstöður Brundtland-nefndarinnar. Á aukaþingi Norðurlandaráðs í Maríuhöfn í nóvember 1989 var enn fremur fjallað um stofnun norræns fjárfestingarfélags sem taki þátt í fjármögnun aðgerða til umhverfisbóta í Austur-Evrópu. Umhverfisráðherrar Norðurlandanna lýstu stuðningi við þau áform og verður endanlega gengið frá tillögum þar að lútandi á 38. þingi ráðsins í Reykjavík. Umhverfisráðherrarnir samþykktu enn fremur mótmæli við byggingu endurvinnslustöðvar fyrir kjarnorkuúrgang í Dounreay í Skotlandi og var þeim mótmælum komið á framfæri við bresku ríkisstjórnina. Umhverfisráðherrarnir munu einnig leggja þetta mál fyrir Parísarnefndina sem fjallar um mengun í sjó frá landstöðvum og leggja það fyrir fyrirhugaða ráðstefnu um mengunarvarnir í Norðursjó sem verður haldin í Hollandi í marsmánuði. Norðurlandaráð og ráðherranefndin hafa samþykkt að norrænt umhverfis- og líffræðiár verði haldið 1990 til 1991. Er miðað við að umhverfisárið hefjist 5. júní n.k. en það er umhverfisdagur Sameinuðu þjóðanna. Ákveðið hefur verið að norrænu félögin annist framkvæmdina í samráði við ráðherranefndina og var starfsáætlun samþykkt á fundi umhverfisráðherranna í Maríuhöfn. Yfirstjórn þessa verkefnis verður í höndum sérstakrar norrænnar nefndar og verður forseti Íslands, frú Vigdís Finnbogadóttir, formaður hennar. Þá hafa ráðherrar neytendamála tekið ákvörðun um að koma á norrænni umhverfismerkingu á neysluvörur sem sýni að þær séu í samræmi við norræna umhverfismálastefnu. Næst hefði ég viljað fjalla um menningarsamstarf Norðurlanda. Samstarf Norðurlanda á sviði menningar- og menntamála er sem áður hornsteinn norrænnar samvinnu. Í janúar 1989 voru m.a. staðfestar reglur um Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðinn og hefur hann nú tekið til starfa. Hann verður sjálfseignarstofnun með aðild ráðherranefndarinnar fyrir hönd mennta- og menningarmálaráðherra og norrænna sjónvarps- og kvikmyndastofnana. Af Íslands hálfu munu Ríkisútvarpið, Stöð 2 og Kvikmyndasjóður Íslands eiga aðild að Norræna kvikmynda- og sjónvarpssjóðnum. Fyrstu fimm árin mun sjóðurinn fá til ráðstöfunar 45 millj. danskra króna árlega en honum er ætlað það hlutverk að styrkja norræna sjónvarps- og kvikmyndagerð. Mjög fjölþætt starf hefur átt sér stað á sviði skólamála á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. NORDPLUS-verkefnið heldur áfram af fullum krafti en tilgangur þess er að greiða fyrir samskiptum og samstarfi allra æðri menntastofnana á Norðurlöndum. Styrkir til nemenda- og kennaraskipta milli menntastofnana voru alls 700 á árinu og voru veittar samtals 11 millj. danskra krónaí þessu skyni. Nú hefur verið ákveðið að 1 / 10 hluti fjárframlags til NORDPLUS-verkefnisins fyrir árið 1990 sem nemur alls 17 1 / 2 millj. danskra króna renni til samskipta nemenda og kennara á framhaldsskólastigi en það hefur verið kallað NORDPLUS JUNIOR verkefnið. Á sviði rannsókna og æðri menntunar starfar norræna vísindaráðið og hefur það lagt fram tillögur um stefnumörkun fyrir starfsemi sína og þar með áhersluatriði þess í norrænu vísindasamstarfi 1990--1992. Verða þessar tillögur til umræðu og til væntanlegrar staðfestingar á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í næstu viku. Of langt mál yrði að telja upp hin fjölmörgu önnur verkefni á sviði menningar- og menntamála sem ráðherranefndin hefur afskipti af og tengjast norrænu samstarfi. Hins vegar verður ekki undan því vikist að nefna hugmyndir um niðurskurð á fjárframlögum til ýmissa norrænna stofnana. Með hliðsjón af þeim hugmyndum um breytingu á fjárlagagerð Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar sem miða að því að gera fjárlagakerfið skilvirkara og veita betri heildaryfirsýn yfir ráðstöfun fjármuna hefur verið ákveðið að hverfa frá þeirri grundvallarviðmiðun að fjárlögin hækki sjálfkrafa milli ára um 3% að raungildi. Framvegis verður einungis tekið mið af vel rökstuddum tillögum um kostnaðarhækkanir og hinum ýmsu fagsviðum gert að raða verkefnum í forgangsröð og endurskoða þau með reglulegu millibili. Á vegum menningarmálanefndar, embættisnefndar ráðherranefndarinnar fyrir hönd menningar- og menntamálaráðherra, var starfshópi falið að gera tillögur um sparnað og tilsvarandi endurskoðun á ýmsum verkefnum, þar með talinn rekstur ýmissa norrænna stofnana. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum til embættismannanefndarinnar þar sem m.a. kom fram sú hugmynd að leggja niður ýmsar norrænar stofnanir. Þetta hefur vakið áhyggjur margra og sætt mikilli gagnrýni en ég vil geta þess að hér er um að ræða tillögur starfshóps sem var settur á laggirnar af embættismannanefndinni sem fjallar um menningar- og menntamál og það ber að líta á þessar tillögur sem slíkar. Þær hafa alls ekki verið samþykktar endanlega né heldur frá því gengið að þær muni ná fram að ganga. Í tillögum starfshópsins er lagt til m.a. að leggja niður fjórar norrænar stofnanir sem eru Norræna stofnunin fyrir Asíurannsóknir í Kaupmannahöfn, Norræna skipulagsstofnunin Nordplan, Norræna sjóréttarstofnunin í Osló og Norræna stofnunin fyrir þjóðleg fræði í Helsinki. Enn fremur lagði starfshópurinn til að skera niður fjárhagsáætlun nokkurra norrænna verkefna. Í skýrslu sem starfshópurinn skilaði til embættismannanefndarinnar er þetta kallað ostaskurðaraðferðin, þ.e. að tálga utan af fjárlögum með ostaskera. Um eftirfarandi verkefni er að ræða: norræna ráðið fyrir sjávarlíffræði, norræna ráðið fyrir vistfræði, norræna ráðið fyrir haffræði, norræna samstarfsnefndin fyrir læknisvísindi á heimskautssvæðum, norræna samstarfsnefndin fyrir alþjóðastjórnmálafræði, þar með taldar friðar- og átakaathuganir og rannsóknir, norræna samstarfsnefndin fyrir rannsóknir sem tengjast krabbameinsathugunum, norræna samstarfið vegna rannsókna á málefnum Suður-Ameríku og norræna nefndin sem fer með rannsóknir á málefnum Austur-Evrópulanda. Ég vil taka það fram að það hefur ekki verið tekin nein endanleg ákvörðun um hvernig staði skuli að breyttum forsendum í sambandi við fjárlagagerðina, en þau koma til með að byggja á því, eins og áður gat, að fjárlögin munu eftirleiðis ekki gera ráð fyrir sjálfvirkri hækkun milli ára sem hefur verið 3% að raungildi undanfarin þrjú ár heldur verður byggt á forgangsröðun verkefna og á því að nauðsyn hinna ýmsu verkefna verði endurskoðuð árlega. Það fellur því í verkahring ráðherranefndarinnar, þ.e. menningar- og menntamálaráðherranna, að taka endanlega ákvörðun um hvernig þeir vilja verja þeim fjármunum sem þeim verða ætlaðir á norrænu fjárlögunum og gera forgangsröðun um þau verkefni sem þeir vilja að nái fram að ganga. Við bíðum eftir því að fá niðurstöður menningar- og menntamálaráðherranna og embættismannanefndar þeirra um hvernig þeir hyggjast bregðast við hinum breyttu viðhorfum í fjárlagagerðinni. Það er alls ekki þar með sagt að þessar stofnanir sem hér um ræðir verði lagðar niður né að endilega verði tálgað utan af fjárlögum þeirra verkefna sem ég nefndi. Þetta voru aðeins tillögur starfshóps sem var ætlað að fara yfir og athuga þessi mál en það má allt eins vera að við nánari athugun komist menn að allt annarri niðurstöðu og það verði önnur verkefni sem huganlega verði skorin niður og/eða aukin. Þetta vildi ég segja af því að það hefur verið töluverð umræða um einmitt þetta mál og m.a. voru hér tvær eða þrjár fyrirspurnir út af þessu í Sþ. á fundinum í morgun. Þá langar mig til að fjalla um önnur samstarfsverkefni en það yrði of langt mál að gera þeim öllum skil hér í framsögu með skýrslunni. Ég læt mér nægja að vísa til skýrslunnar þar sem þau eru flestöll talin upp. Mig langar þó til að taka sérstaklega fyrir tvö verkefni. Það eru Norræni fjárfestingarbankinn og Norræni verkefnaútflutningssjóðurinn. Norræni fjárfestingarbankinn hefur starfað í 13 ár og hefur tvímælalaust sannað gildi sitt sem einn árangursríkasti vettvangur norræns samstarfs. Íslendingar hafa notið góðs af útlánum bankans en á árinu 1989 veitti bankinn íslenskum aðilum samtals lán að upphæð 68,7 millj. SDR sem er jafnvirði 5,5 milljarða íslenskra króna. Heildarlán bankans til íslenskra aðila nema í árslok 1989 um 18 milljörðum íslenskra króna. Norræni verkefnaútflutningssjóðurinn var stofnaður 1982. Hann hefur það verkefni með höndum að styrkja norræn fyrirtæki og stofnanir til að gera forathuganir og arðsemisathuganir vegna verkefna sem gætu leitt til verk- og sölusamninga utan Norðurlandanna. Er fyrst og fremst haft í huga að ná viðskiptasamningum við löndin utan hins vestræna heims, þ.e. þróunarlönd og Austur-Evrópu. Eftirspurn eftir aðstoð frá sjóðnum hefur farið ört vaxandi og má búast við að íslensk fyrirtæki eigi eftir að njóta góðs af starfsemi sjóðsins. Eitt íslenskt fyrirtæki, Virkir-Orkint hefur fengið fyrirgreiðslu hjá Norræna fjárfestingarbankanum sem er móðurstofnun Norræna verkefnaútflutningssjóðsins vegna jarðhitaframkvæmda í Ungverjalandi í samvinnu við þarlenda aðila. Áframhald slíkra verkefna fellur því vel að starfsvettvangi sjóðsins. Nýlega hefur Þorsteinn Ólafsson, efnahagsráðgjafi forsrh., verið ráðinn forstjóri Norræna verkefnaútflutningssjóðsins. Er hann fyrsti Íslendingurinn sem er ráðinn til forstjórastarfs á vegum ráðherranefndarinnar utan Íslands. Að lokum langar mig til að fjalla um þær tillögur sem ráðherranefndin mun leggja fram á 38. þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í næstu viku. Það er allt of langt mál að gera grein fyrir öllum þeim tillögum í smáatriðum og leyfi ég mér að vísa til skýrslunnar um nánari umfjöllun um tillögurnar, en alls er um að ræða 12 tillögur frá ráðherranefndinni sem eru eftirfarandi: 1. Samningur um gagnkvæma viðurkenningu æðri menntunar. 2. Norrænt fjármögnunarfélag á sviði umhverfismála. 3. Víkkun á lánaramma verkefnalána Norræna fjárfestingarbankans. 4. Stefnumörkun Norræna vísindaráðsins. 5. Framkvæmdaáætlun um norrænt tungumálasamstarf 1991--1995. 6. Breyting á reglugerð menningarmálasjóðsins. 7. Samstarfsáætlun um vinnuumhverfi. 8. Framkvæmdaáætlun um sorphirðu og eyðingu úrgangsefna. 9. Framkvæmdaáætlun um varnir gegn mengun sjávar. 10. Framkvæmdaáætlun um varnir gegn loftmengun. 11. Samstarfsáætlun um byggðamál. 12. Framkvæmdaáætlun um landbúnaðarmál og skógnytjar. Að auki hefur ráðherranefndin á fundi sínum í Kaupmannahöfn hinn 31. jan. sl. fjallað um tillögur jafnréttisráðherra Norðurlanda um að halda nýja kvennaráðstefnu, svokallaða Nordisk Forum á árinu 1994 eða 1995. Þessi tillaga hlaut jákvæðar undirtektir ráðherranefndarinnar en ekki vannst tími til að gera hana að formlegri ráðherranefndartillögu fyrir þing Norðurlandaráðs í næstu viku. Hennar mun þó getið í framsöguræðu formanns ráðherranefndarinnar á þinginu. Þá hafa Svíar komið með tillögu til ráðherranefndarinnar um að halda samnorræna ungmennaráðstefnu með svipuðu sniði og kvennaráðstefnuna. Hefur sú hugmynd hlotið góðar undirtektir hjá samstarfsráðherrunum. Sömu sögu er að segja um tillögu frá Svíum um að koma upp norrænni menningarstofnun, norrænu húsi í Riga, höfuðborg Lettlands. Virðulegi forseti. Ég hef farið í nokkrum orðum yfir inntak þeirrar skýrslu sem ég legg fram á Alþingi um störf norrænu ráðherranefndarinnar. Eins og gefur að skilja er hér um mjög viðamikið mál að ræða, enda eru verkefnin mörg og ekki hægt að gera þeim nákvæmlega skil í stuttu máli. Að lokum vil ég segja eftirfarandi: Oft bryddar á því í almennri umræðu um Norðurlandasamstarfið að það sé gagnslítið, það sé fyrst og fremst mikið málæði og miklar ritsmíðar en lítið gagn höfum við af þessu öllu saman. Ég er samt ansi hræddur um að ef í einu vetfangi yrði kippt í burtu öllum þeim ávinningi sem við höfum haft af Norðurlandasamstarfinu og við vöknuðum upp við það á morgun að við nytum í engu þeirra réttinda sem Norðurlandasamstarfið hefur fært okkur, þá mundu margir vakna upp við vondan draum og verða hissa. Sannleikurinn er sá að við tökum mikið af þessum réttindum sem sjálfsögðum hlut, það sem við eigum hreint alveg sjálfgefið í okkar daglega lífi, m.a. það að við getum farið til hinna Norðurlandanna án þess að sýna vegabréf, við getum leitað að vinnu hvar sem er á Norðurlöndunum, notið þar félagslegrar þjónustu, Íslendingar geti sótt um verkefnalán til Norræna fjárfestingarbankans og margt, margt fleira mætti telja upp. Ég held að það þurfi enginn að skammast sín fyrir að mæla fyrir norrænu samstarfi hvað svo sem menn hafa að segja um þau mál og þá gagnrýni sem oft heyrist um að norrænt samstarf sé fyrst og fremst málþing og pappír. Það er rangt að mínum dómi. Norrænt samstarf hefur skilað Íslendingum miklum og góðum hagsmunum sem við njótum í dag.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. hagstofuráðherra fyrir þá skýrslu sem hann hefur mælt fyrir. Ástæðan til að ég tek þátt í þessari umræðu er sú að ég vildi bæta örfáum orðum inn í þá umræðu sem hér hefur verið og eins í framhaldi af fyrirspurnum í morgun um niðurskurð og sparnað í menningarmálageiranum. Ég tók til máls í stuttum athugasemdatíma í morgun um þetta efni en ég vildi bæta við örfáum orðum. Afstaða mín sem ég hef flutt í menningarmálanefndinni í þessum efnum er sú að ekki sé ástæða til að amast við endurskoðun sem verður til þess að auka sveigjanleika í fjárframlögum til menningarmálageirans, afnema sjálfvirkni sem hefur verið lýst hér. Eigi að síður hef ég lýst ströngum fyrirvörum um fjórar þær stofnanir sem ætlast er til að lagðar verði niður en ekki verið ákvörðun tekin um eins og hér hefur komið fram. Ég tel grundvallaratriði að það fjármagn sem sparast við þessa endurskoðun og breytingar haldist inni í menningarmálageiranum til að auka þar við verkefni sem mönnum finnst vera aðkallandi á hverjum tíma og ég vil undirstrika þetta alveg sérstaklega í sambandi við umræðuna um þessa skýrslu. Ég tel að samstarf Norðurlandanna hvíli á samstarfi í menningarmálum öðru fremur. Það hefur áreiðanlega verið lík menning og líkur hugsunarháttur sem kom þessu samstarfi af stað upphaflega og það er grundvöllurinn að norrænu samstarfi fremur öllu öðru, samstarf í menningarmálum. Að öðru leyti hef ég engu við þessa umræðu að bæta en ég vildi koma þessu á framfæri vegna þess að tími var knappur í fyrirspurnatíma fyrr í morgun til að ræða þessi mál. Ég þakka svo aftur þessa skýrslu sem hér hefur verið lögð fram.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um eflingu löggæslu. Flm. eru Guðmundur H. Garðarsson, Friðjón Þórðarson, Matthías Á. Mathiesen, Matthías Bjarnason, Pálmi Jónsson, Halldór Blöndal, Egill Jónsson, Þorsteinn Pálsson og Salome Þorkelsdóttir. Tillagan hljóðar sem hér segir: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að grípa nú þegar til ráðstafana er fela í sér eflingu löggæslu í landinu.`` Virðulegi forseti. Á síðasta þingi var tillaga sama efnis lögð fram en fékkst ekki afgreidd. Því má segja að löggæslumál séu, að mati flm., enn sem fyrr í ófullnægjandi ástandi og þáltill. er því enn á ný lögð fram í þeirri von að Alþingi taki afstöðu með því að löggæsla í landinu verði efld og viðeigandi ráðstafanir gerðar. En því miður hefur það ekki átt sér stað. Ég vildi, virðulegi forseti, áður en ég fjalla frekar um þetta án þess að taka af tíma mínum spyrjast fyrir um hvort hæstv. ... já, dómsmrh. gengur í salinn. En mér var kunnugt um að hann hafði vilja til þess að vera viðstaddur þegar þetta mál væri til umfjöllunar. Ég var, hæstv. dómsmrh., rétt að byrja að skýra frá efni þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir um eflingu löggæslu og fjalla um efnisatriði í sem stystu máli þar sem ræðutími er takmarkaður. ( Forseti: Forseti vill vekja athygli hv. þm. á því að hann hefur fimmtán mínútur til að skýra tillögu sína.) Eins og ég sagði áðan er þetta endurflutningur þáltill. sem flutt var á síðasta þingi en fékkst ekki afgreidd. Það er mat flm. að þrátt fyrir að tillagan hafi komið fram og þrátt fyrir að meiri umræða hefur verið um þessi mál en áður og þrátt fyrir að með uppstokkun þeirrar vinstri stjórnar sem nú er við völd hafi verið skipaður nýr dómsmrh. þá hafi ekki verið gerðar fullnægjandi né viðeigandi ráðstafanir til eflingar löggæslu í landinu. Þess vegna endurflytjum við tillöguna þar sem við teljum að hér sé um mjög brýnt hagsmunamál að ræða sem snerti sérhvern borgara. Það dylst engum að mikilvægi traustrar löggæslu fer stöðugt vaxandi. Að mati okkar flm. ber að leggja enn meiri áherslu á forvarnarstarf á sviði löggæslumála og m.a. vil ég vekja athygli á því að breytt samskipti þjóða krefjast þessa. Aukið samskiptafrelsi á alþjóðavísu hefur leitt til þess að milljónir manna eru á stöðugum ferli milli landa. Það krefst mikils og stöðugs eftirlits því að lítið þarf út af að bera til að af hljótist mikið slys. Í slíku verndarstarfi gegnir löggæslan mjög mikilvægu hlutverki. Á það við um Ísland sem önnur lönd þar sem fullkomið ferðafrelsi ríkir. Á síðustu árum hafa orðið miklar þjóðfélagsbreytingar á Íslandi sem gera aðrar og meiri kröfur til ýmiss konar þjónustu í þágu borgaranna. Meðal þessara krafna er krafa um aukna löggæslu á ýmsum sviðum svo sem vegna umferðarmála, forvarnarstarfs gagnvart aukinni útbreiðslu fíkniefna og vegna alhliða þjónustu í þágu fólksins, auk þess atriðis sem ég gat um í upphafi máls míns. Heilbrigð og öflug löggæsla er einn af hornsteinum lýðræðislegra stjórnarhátta. Þess vegna er mikilvægt að ætíð sé svo vel búið að löggæslunni að hún geti mætt þeim kröfum sem til hennar eru gerðar. Þörfin fyrir aukna vernd borgaranna eykst stöðugt. Í þeim efnum gegnir löggæslan veigamiklu hlutverki. Enn sem fyrr er þó frumskylda löggæslunnar fólgin í því að veita fólki nauðsynlega vernd og öryggi gagnvart misindis- og afbrotamönnum. Framkvæmd laga og réttar byggist á öruggri og vel uppbyggðri löggæslu. Án þess væri dómsvaldið óvirkt og allt réttarfar í mikilli hættu. Þá hefur hlutdeild löggæslunnar í útfærslu umferðarmála aukist ár frá ári. Sá þáttur hefur vaxið mikið að umfangi og er stöðugt tímafrekari í starfi löggæslumanna. Á síðustu árum hafa önnur atriði komið til skjalanna sem gera eflingu löggæslu enn brýnni. Illu heilli hafa Íslendingar ekki farið varhluta af þeirri alvarlegu þróun sem fylgir mikilli útbreiðslu og neyslu fíkniefna. Vel skipulagðir, ég vil segja glæpahringir teygja anga sína um allan heim og því miður þar af leiðandi einnig til Íslands. Þessir aðilar hafa mikinn fjölda misindismanna á sínum snærum sem dreifa og selja hættuleg fíkniefni. Ágengni þeirra og ófyrirleitni teflir árlega lífi tuga ef ekki hundraða Íslendinga hérlendis í mikla hættu. Þessum aðilum verða nútímalöggæslumenn að mæta með öllum ráðum. Starfssvið löggæslu er orðið gífurlega yfirgripsmikið og krefst mikillar árvekni af hálfu þeirra sem bera þar ábyrgð. Þrátt fyrir það hefur ekki verið búið að löggæslunni sem skyldi og alls ekki í samræmi við þær kröfur sem til hennar eru gerðar. Segja má að flotið sé að feigðarósi í þessum efnum og það er ekki seinna vænna að löggæslumálin verði tekin enn fastari tökum í fullu samræmi við nútímakröfur og aðsteðjandi hættur. Það verður ekki gert nema til komi öflugur stuðningur af hálfu ríkisins og sveitarfélaga en eðli málsins samkvæmt heyra þessi mál undir samfélagið í heild. Hér er því ekki verið að gera tillögu um eflingu ríkisvalds sem slíks heldur þess þáttar er lýtur að nauðsynlegri vernd borgaranna. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið og upplýsinga um ófullnægjandi aðbúnað íslensku löggæslunnar er þessi þáltill. flutt. Aðgerðarleysið af hálfu Alþingis og ríkisstjórnar til eflingar löggæslu setur öryggi borgaranna í mikla hættu og getur veikt framkvæmd laga og réttar í landinu. Við ákveðnar aðstæður gæti lýðræðislegu stjórnarfari einnig verið ógnað ef löggæslan getur ekki veitt borgurunum nægilega vernd og tryggt öryggi þeirra gagnvart afbrotamönnum eða ofbeldisöflum. Að standa gegn eflingu löggæslu jafngildir því að vísvitandi sé verið að grafa undan lýðræðislegu réttarfari og þingræðislegum stjórnarháttum. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, minna á það að á vegum Lögreglufélags Reykjavíkur var árið 1988 gefin út bráðabirgðaskýrsla um stöðu og þróun löggæslumála í Reykjavík. Þessi skýrsla var birt sem fskj. með þáltill. þeirri um eflingu löggæslu sem fyrr er getið, en sú tillaga var lögð fram á 111. löggjafarþingi 1988. Vil ég vísa til þeirrar skýrslu um ástand þessara mála eins og það var þá og hefur því miður ekki batnað neitt sem heitið getur. Þó vil ég taka það fram hér að eftir að nýr dómsmrh. tók við störfum sl. haust er kominn fram annar og ég vil segja betri vilji af hálfu ríkisvaldsins til að sinna þessum málum. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að þessi þáltill. fái þinglega meðferð og henni verði að lokinni umræðu vísað til allshn. og að allshn. sjái nú sóma sinn í því að afgreiða tillöguna. Ég tel að það mundi styrkja þann hæstv. ráðherra sem nú fjallar um dómsmál í því starfi sem ég held að hann hafi vilja til að framkvæma betur en fyrirrennari hans. Þannig að ég vona og treysti því að að lokinni umræðu og eftir að tillagan hefur farið til meðferðar allshn. komi hún aftur hér til afgreiðslu.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka flm. fyrir flutning þessarar þáltill. og þann áhuga sem þeir þar með sýna á þessum mjög svo mikilsverða málaflokki sem hér er um að ræða. Það er alveg rétt að t.d. fjölgun mannafla í lögregluliði hér Reykjavíkursvæðinu á undanförnum árum hefur verið tiltölulega lítil. Ef tillit er tekið til annarrar fjölgunar og aukningar í umfangi þessara verkefna hér á svæðinu er það alveg víst að þetta hefur verið lítil fjölgun. Þar nægir að minna á það að á árunum 1983--1986 fjölgar einungis um fjögur stöðugildi hér á Reykjavíkursvæðinu og raunar um eitt í viðbót árið 1989. Hins vegar verður að halda því til haga að við afgreiðslu fjárlaganna núna fyrir árið 1990 breytti sannarlega um til hins betra í þessu efni. Þá var í fyrsta lagi í fjárlagafrv. lögð til fjölgun um sex stöðugildi, en til viðbótar í meðferð málsins í fjvn. var bætt við tíu stöðugildum og enn tíu stöðugildum eða ársverkum í afleysingastöðum þannig að fjölgun á þessum vettvangi á árinu 1990 verður um 26 stöðugildi miðað við aðeins fimm á árunum 1983--1989. Þarna er vissulega um að ræða verulegt spor í rétta átt og vil ég þó síst undan draga að það er fráleitt nóg að gert því það er meira en mannaflaaukningin ein sem skiptir máli. Það eru ekki síður starfshættirnir sem skipta máli. Og ég vil taka sérstaklega undir það sem kom fram í máli frsm. hér áðan að auðvitað eru það forvarnirnar og samstarf margra aðila á þessum vettvangi sem skiptir meginmáli um það hvernig framvindan verður til bóta á næstu mánuðum og árum. Það eru afbrotavarnir almennt sem eru verkefnið og þar þýðir ekki annað en sækja fram á mörgum sviðum í senn ef árangurs á að vænta. Ég tel að á Reykjavíkursvæðinu bryddi verulega á nýjum vinnubrögðum sem horfi til heilla. Þar á ég við það samstarf sem þegar hefur tekist með lögreglustjóraembættinu og borgaryfirvöldum hér í Reykjavík. Undirbúningsnefnd hefur undanfarið unnið að því samstarfi. Þetta er mjög víðfeðmt samstarf og kemur í rauninni víða við. Ég er hér fyrir framan mig með skrá yfir þá aðila sem þeir menn sem að þessu hafa unnið á undanförnum mánuðum telja að þyrftu að koma inn í þetta samstarf. Mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að fá að lesa þessa skrá í fljótheitum. Það sýnir í örfáum orðum hversu umfangið er mikið. Fulltrúarnir sem mynduðu þennan starfshóp töldu að leita ætti til eftirtalinna aðila í þessu samstarfi: 1. Félagsmálastofnunar Reykjavíkur, Kópavogs, Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness, þ.e. alls þessa svæðis. 2. Íþrótta- og tómstundaráðs. 3. Æskulýðsráðs. 4. Rauða krossins. 5. Borgarstjórnar. 6. Barnaverndarnefndar. 7. Barnaverndarráðs. 8. Samtakanna Vímulaus æska. 9. Kirkjunnar. 10. Samtakanna Gamli miðbærinn. 11. Fræðluskrifstofu Reykjavíkur. 12. Félagssamtakanna Samfok. 13. Slysadeildar. 14. Slökkviliðs Reykjavíkur. 15. Strætisvagna Reykjavíkur. 16. Rannsóknarlögreglu ríkisins. 17. Fangelsismálastofnunar ríkisins. 18. Menntamálaráðuneytisins. 19. Dómsmálaráðuneytisins. 20. Félagsmálaráðuneytisins. Þetta sýnir hversu gífurlega umfangsmikið samstarf af þessu tagi þarf að vera til þess að árangurs geti verið að vænta. Ég vil ekki lengja þessa umræðu en aðeins geta þess hér í framhjáhlaupi að af hálfu dómsmrn. er í þessu sambandi verið að undirbúa að koma á svokölluðum degi lögreglunnar sem er hugsaður þannig að einn ákveðinn dag á ári færi fram kynning á störfum, starfsháttum og aðstæðum lögreglunnar um allt land, ekki síst á þéttbýlissvæðum, til að upplýsa almenning betur um það sem fram fer á vegum þessara aðila og hvernig mál horfa. Það leiðir hugann ekki síst að húsnæðismálum lögreglunnar. Ég tel að þar sé fráleitt búið að gera hlutum skil svo að vel sé, eins og raunar hefur komið fram í umræðum hér fyrr í dag, á fyrri fundi sameinaðs Alþingis. Í lokin langar mig að nefna að fyrirhuguð er á vegum dómsmrn. og yfirstjórnar lögreglumála ráðstefna um fíkniefnamál. Þar geri ég ráð fyrir að verði fjallað sérstaklega um þann vágest sem mestur er á þessum vettvangi hér á landi sem annars staðar í dag. Aðeins í lokin vil ég geta þess að í undirbúningi er samstarf löggæsluaðila og ýmissa annarra sem hafa annast og ætla að annast mótshald ýmiss konar víða um land á komandi sumri til að undirbúa betur og vera í betri viðbragðsstöðu en verið hefur svo mótshaldið megi fara fram í sem bestu lagi sem kostur er eins og víða er út um land á sumrin.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Ég er einn af flm. þessarar till. til þál. og kann því betur við að láta örfá orð falla af minni hálfu þó að gerð hafi verið rækileg grein fyrir tillögunni af hálfu 1. flm. og einnig hafi komið fram upplýsingar af hálfu hæstv. dómsmrh. Tillaga þessi fjallar með öðrum orðum um að efla löggæslu í landinu og dómsmrh. er samkvæmt henni falið að grípa til ráðstafana sem fela það í sér. Það er deginum ljósara að hlutverk lögreglu í lýðræðisríki er mjög mikilvægt og ekki sama hvernig á því er haldið. Það er ekki einungis að halda uppi lögum og reglu. Það er einnig að greiða götu manna þar sem það á við. Það atriði gleymist oft, að lögreglumenn eru almenningi til aðstoðar, til leiðbeininga og þar á almenningur að eiga greiðan aðgang að upplýsingum og aðstoð sem veitt er af fúsum vilja. Þess vegna er menntun löggæslumanna mjög mikilvæg og nauðsynleg. Því ber að fagna að nú hefur verið komið á fót sérstökum lögregluskóla. Að vísu á lögregluskólinn sér langan aðdraganda. En sem betur fer hefur honum verið að vaxa fiskur um hrygg á undanförnum áratugum og er nú orðin merk og mikilvæg stofnun sem lýtur forustu sérstaks skólastjóra. En hlutverk lögreglu er einnig að stemma stigu við ólögmætri hegðun og vinna að uppljóstran brota sem framin eru og vera dómara til aðstoðar í hvívetna. Þess vegna þurfa lögreglumenn að kunna góð skil á þeirri löggjöf sem lýtur að þeirra starfi og hafa í huga að ábyrgð sú sem fylgir starfi þeirra er mjög rík. Það er hægt að leggja lögreglumönnum margar lífsreglur ýmist í löngu máli eða fáum orðum. Ég kom einu sinni inn á lögreglustöð í Bandaríkjunum. Þar voru leiðbeiningar hengdar upp á vegg í þremur setningum. Ég hygg að þær séu mjög lærdómsríkar þó að fram séu settar í fáum orðum og meitluðu máli. En þær hljóða svo í lauslegri þýðingu. Fyrsta regla til löreglumannsins: Hafðu augun opin. Önnur: Hafðu munninn lokaðan. Þriðja: Haltu skildi þínum hreinum. Þó að þessar reglur láti ekki mikið yfir sér hygg ég að þær séu mjög hollar til leiðbeiningar hverjum sem annast löggæslu. En til þess að rækja hlutverkið og skilja þarf bæði menntun og reynslu. Það er einkennilegt að þegar menn vilja fara að spara hjá ríki, borg og bæjum virðist mjög snemma koma upp í hug þeirra hvort ekki sé hægt að spara eitthvað í löggæslu. Þetta er þeim mun einkennilegra þar sem við þurfum engu að kosta til landvarna. Við höfum ekki her, erum lausir við herkostnað, látum aðra verja okkur. Landvarnakostnaður okkar er því mjög lítill. Þess vegna hefur mér oft komið í hug hvort við hefðum ekki efni á að gera vel við löggæslu okkar og byggja hana vel upp, bæði til sjós og lands. Ég held að Nordal segi einhvers staðar í sínum miklu og merku skrifum að við séum ekki skyldug til að fara út á vígvöllinn og láta lífið fyrir föðurlandið, en þá megum við heldur ekki gleyma að lifa fyrir það. Við höfum þá fornu reglu við að styðjast að með lögum skuli land byggja. Ég álít því að þeim aurum sé vel varið sem ganga til þess að byggja upp og kosta og mennta góða löggæslumenn í landinu. Heilbrigð og öflug löggæsla er jafnan einn af hornsteinum lýðræðislegra stjórnarhátta. Þessi staðhæfing stendur enn í fullu gildi. Þess vegna ber okkur að athuga þessi mál vel, efla löggæslu okkar, því að á hana þurfum við að teysta og á henni þurfum við að byggja.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir góðar undirtektir við þessari þáltill. sem var flutt á sínum tíma að frumkvæði sjálfstæðismanna með góðum stuðningi Lögreglufélags Reykjavíkur. Hæstv. ráðherra tók mjög jákvætt undir það að þessi tillaga fengi stuðning hans. Því vænti ég þess að hún verði afgreidd út úr allshn. og verði þá liður í því að efla það starf sem máli skiptir í tengslum við löggæsluna á Íslandi. Það sem vakti athygli mína í ræðu hæstv. dómsmrh. voru tölur um fjölgun í lögreglu á Íslandi á síðustu árum, sérstaklega í sambandi við mannafla í Reykjavík. Hæstv. ráðherra sagði m.a. að á árunum 1983--1989 hefði fjölgun stöðugilda verið fimm á Stór-Reykjavíkursvæðinu á sama tíma sem hér á sér stað mikil fjölgun íbúa, svo ekki sé meira sagt, jafnframt því sem öll umferð gerbreytist á þessum árum svo sem hv. þm. þekkja. Jafnframt sagði hæstv. dómsmrh., sem okkur hv. þm. er kunnugt um, að stöðugildum hefði fjölgað um sextán, m.a. við meðferð fjárlaga um tíu en áður hefði verið ákveðið að fjölga um sex og einnig mundu koma núna tíu afleysingamenn. Hér er um grundvallarafstöðubreytingu að ræða sem við hljótum að fagna, sérstaklega flm. þessarar tillögu sem og þeir aðilar sem eiga mikilla hagsmuna að gæta sem íbúar Stór-Reykjavíkursvæðisins. Það ber að virða og þakka fyrir það sem vel er gert í þessum efnum, en jafnframt vil ég, virðulegi forseti, vekja athygli á því sem hæstv. dómsmrh. sagði um að á Reykjavíkursvæðinu hefðu verið tekin upp ný og betri vinnubrögð og vísaði sérstaklega til aukins samstarfs lögreglustjórans í Reykjavík og borgaryfirvalda. Ég vil undirstrika þetta atriði sérstaklega. Ég tel að þetta samstarf hafi einnig átt mikinn þátt í því að þessi mál fá núna meira og betra brautargengi en áður fyrr. Og ég minni á það að borgarstjóri Reykjavíkur, Davíð Oddsson, tók þetta mál sérstaklega til meðferðar sl. haust og nefndi þá m.a. í ræðu og riti að til greina kæmi að færa lögregluna í Reykjavík aftur inn á framkvæmdasvið Reykjavíkurborgar. Nú er ég ekki að koma með tillögu um það hér á þessu stigi en ég vek athygli á þessu. Sem sagt, gott samstarf þeirra aðila sem eiga að fjalla um þessi mál og geta komið við sögu með áhrifamiklum hætti hefur leitt til þess að nú er fjallað um eflingu löggæslu með allt öðrum og mun betri hætti en áður fyrr.

Frsm. allshn. (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Allshn. Sþ. varð sammála um að samþykkja þessa till. til þál. sem ályktun Alþingis, ekki síst í ljósi þess að nú þegar liggur fyrir að samgrh. og dómsmrh. ætla að skipa nefnd í þetta mál. Nefndin er sammála um að þál. eigi erindi sem gagn í þá vinnu sem fram þarf að fara. Undir þetta skrifa allir nefndarmenn allshn. nema hv. þm. Ingi Björn Albertsson sem var fjarverandi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Svo hefur samist milli forseta þingins að vegna þeirra anna sem nú eru í deildum þingsins og vegna yfirvofandi þings Norðurlandaráðs verði fundi í Sþ. nú slitið og fundur hefjist í hv. Ed.