Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það eru ýmsir dagar í almanakinu sem einhvern tíma voru helgaðir dýrlingum og voru messudagar en vandamál dagsins eru meira hér megin grafar. Þó er það kannski vafamál með þann dag sem nú er, hvorum megin hann er, hvorum megin lífs og dauða, því að það vandamál sem er helgað þessum degi er grafalvarlegt, dauðans alvara. Í dag er forvarnadagur í öllum skólum landsins og ástæða til að Alþingi hugleiði þetta mál líka. Mig langar til að víkja að þessu í spurningum hér til hæstv. heilbrigðisráðherra. Það var mjög athyglisvert viðtal við herra forseta Íslands í Ríkisútvarpinu í morgun þar sem hann vék að mannfalli af völdum fíkniefna og hvort feimni okkar í þessum efnum væri kannski fullmikil. Okkur bæri e.t.v. að setja upp skilti sambærilegt því skilti sem er með tölum um mannfall af völdum umferðarslysa þar sem nú eru 13 fallnir á þessu ári. Við vitum ekki hversu margir eru fallnir af völdum fíkniefnanna en fáum í hverri viku fréttir af fólki sem bíður bana af þessum ömurlega vágesti. Það er vissulega hægt að fagna því sem vel er gert í stefnumótun ríkisstjórnarinnar varðandi aukið fé til forvarnamála en það er líka áhyggjuefni að í hvunndeginum eru vandamálin samt mikil. Við höfum fréttir um það að Vímulaus æska sem hefur verið með mjög gott starf í miðbænum er núna á hrakhólum og húsnæðislaus og ríkisvaldið hefur ekki séð ástæðu til að koma þar inn í. Það er alkunna í þessum geira að því fyrr sem ungmenni smakkar áfengi á lífsleiðinni því meiri líkur eru á að það verði fíkniefnavandanum að bráð og mér er mikið áhyggjuefni að nú skuli vera, og meira að segja með blessan hæstv. heilbrigðisráðherra, uppi um það hugmyndir að fara að selja bjór og léttvín í matvöruverslunum. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að forvarnamál séu til umræðu í þingsölum og ég veit að þingmenn Vinstri grænna hafa boðað slíka umræðu með hæstv. forsætisráðherra. Ég held að það verði í næstu viku og er það mjög vel. Eins og kemur fram hjá hv. þingmanni er vandinn stór. Ég held hins vegar að menn ættu líka að halda því til haga, vegna þess að það skiptir máli og ég vek athygli á því, að þetta mál er fyrsta málið sem ég tók upp sem ráðherra. Við erum frá fyrsta degi mínum í ráðuneytinu búin að vinna að svokölluðum forvarnamálum. Það vill svo til, sem er mjög ánægjulegt, að við Íslendingar höfum náð árangri sem meira en eftir er tekið, hann er hreinlega orðinn útflutningsvara. Við höfum gert það með skipulegum aðgerðum þar sem saman vinna rannsóknaraðilar, stefnumótandi aðilar, fjölskyldur, skólar og frjáls félagasamtök. Það hefur skilað sér í því að árangur okkar varðandi vímuefnanotkun í grunnskólum hefur farið úr 42% niður í 20% á 10 árum, þ.e. hvað varðar drykkju. Sömuleiðis hafa reykingar og notkun á hassi sem betur fer farið niður. Stærsti einstaki vandinn sem við höfum verið að taka á núna - þetta er eilífðarmál og við megum aldrei sofna á verðinum - er að við erum að skoða sérstaklega framhaldsskólana. Sumarið milli grunnskóla og framhaldsskóla er mjög afdrifaríkt, það er mjög örlagaríkt sumar. Þá er aukningin á drykkju 105%, bara yfir sumarið. Þess vegna fórum ég og 

Virðulegi forseti. Ég minni á að fíkniefnavandinn er víðfeðmur. Þetta er stórt mál og þess vegna einmitt hefur hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir beðið um utandagskrárumræðu um þessi mál í næstu viku. Ég held að þetta sé þríþætt og það skiptir máli að við horfum á það að þeir sem neyta fíkniefna hefja yfirleitt neyslu sína á áfengi. Skýr áfengisstefna er auðvitað lykilatriði þegar við ræðum um fíkniefni og forvarnir. Svo eru það forvarnir sem við vitum að skila frestun og það er rétt sem kom hér fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, við höfum náð árangri í því og þurfum að ná enn betri árangri með því að fara upp í framhaldsskólana. Svo eru það meðferðarmálin. Við sjáum bara á tölunum sem tala sínu máli að tæplega 7% allra Íslendinga, eldri en 15 ára, hafa farið í áfengismeðferð. Þetta er ansi há tala. Við vitum líka að meðferð skilar árangri. 70–80% þeirra sem sækja áfengismeðferð hjá SÁÁ þurfa ekki að mæta aftur til meðferðar eftir 2–3 skipti. Meðferð skilar árangri en hins vegar sjáum við því miður allt of mörg dauðsföll og allt of mikil félagsleg vandamál og heilbrigðisvandamál í þessum málum. Mér finnst mikilvægt að við horfum á meðferðarmálin í samhengi því að við sjáum t.d. að hjá SÁÁ eru áætlaðar núna 842 millj. í kostnað fyrir árlegan rekstur en þau eru með 600 millj. á fjárlögum og óvíst hvernig á að dekka það. Ég held að við þurfum að horfa á meðferðarmálin í samhengi við forvarnamálin í þessum efnum. Í umræðunni hér í næstu viku náum við vonandi að ræða þessi mál því að þau eru víðfeðm og við ættum að ræða það hér enn oftar.

Hæstv. forseti. Það er vel við hæfi að ræða forvarnamál í dag á forvarnadeginum. Forvarnir geta verið mikilvægar. Hv. málshefjandi kaus að ræða um baráttuna gegn vímuefnavandanum og það er mjög mikilvægt að á þeim vanda sé tekið heildstætt því að hann heyrir undir fleiri en eitt ráðuneyti. Við munum ræða það málefni mun nánar í næstu viku. Mig langar til að minna á aðrar forvarnir, þá um leið þingmál sem var þverpólitískt mál sem hv. heilbrigðis- og trygginganefnd lagði fram á síðasta kjörtímabili um að bæta heilbrigði Íslendinga með hollara mataræði og aukinni hreyfingu. Hún lagði fram aðgerðir í þeim efnum. Það þingmál var samþykkt á miðju síðasta kjörtímabili og á síðustu dögum þingsins var dreift hér skýrslu frá hæstv. forsætisráðherra um störf faghóps sem hóf vinnu í kjölfarið til að efla lýðheilsu á Íslandi. Í henni voru lagðar fram tillögur um léttara líf, tillögur að fjölþættum aðgerðum til að efla lýðheilsu á Íslandi með hollara mataræði og aukinni hreyfingu. Þessi skýrsla var aldrei rædd og af því að við erum að ræða störf þingsins langar mig að leggja til að hér verði umræða um forvarnir og þá þessa mikilvægu og stóru skýrslu þar sem ýmislegt er lagt til til þess að bæta heilbrigði Íslendinga. Það er ekki minna forvarnamál en hvað annað og mjög mikilvægt. Ég vil vísa því til þingsins að þessi skýrsla verði hér til umfjöllunar á næstunni og þar verði tekið á þessum forvarnamálum, en 

Herra forseti. Eins og hér hefur verið upplýst bíður umræða utan dagskrár um þessi mál, bíður þess að forsætisráðherra geti fyrir hönd ríkisstjórnarinnar svarað fyrir um aðgerðir ríkisstjórnarinnar á þessu sviði. Við ræðum þetta væntanlega þá meira á dýptina þegar sú umræða fer fram hér eftir helgi og þar á meðal hv. málshefjandi sem örugglega verður með okkur í því. Að sjálfsögðu er mikið starf unnið á þessu sviði á vegum skóla og samtaka og einnig er ýmislegt reynt til þess að virkja heimilin með í forvarnastarf, umræðu og fræðslu um þessi mál. Það er þó alveg ljóst að stjórnvöld gætu staðið sig miklu betur í því að búa þeim sem við þetta starfa sómasamlegt starfsumhverfi og leggja einfaldlega meiri fjármuni til virkrar forvarnastefnu, forvarnaaðgerða. Ég hef t.d. flutt mörg undanfarin þing, eða a.m.k. af og til, frumvarp um að sá hluti áfengisgjalds sem rennur til Forvarnasjóðs verði stórhækkaður. Það er alveg hlægilega lítið af tekjum af áfengisgjaldi sem renna til Forvarnasjóðs. Með auknum fjármunum þar mætti gera miklu meira, styrkja t.d. starf ýmissa félagasamtaka og aðila sem vinna það sem kalla má félagslegt forvarnastarf. Að sjálfsögðu verða forvarnirnar ekki slitnar frá heildarstefnunni og heildarsamhengi þessara mála. Það vil ég segja, af því að hér var hæstv. heilbrigðisráðherra til svara, að ekki mun það létta okkur róðurinn ef við slökum á þeirri aðhaldssömu áfengis- og forvarnastefnu sem þó hefur verið við lýði í landinu. Vonandi snýst hæstv. heilbrigðisráðherra hugur og hann hverfur frá hugmyndum sínum um að styðja frumvarp um brennivín í búðir þvert á ráðleggingar undirstofnana sinna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir að taka þetta mál hér upp í tilefni forvarnadags. Fræðsla er besta vörnin og engum blandast hugur um mikilvægi virkrar forvarna- og fjölskyldustefnu í þeim tilgangi að stuðla að heilbrigðu líferni barna og ungmenna, ekki síst í ljósi þeirrar margvíslegu hættu sem steðjar að ungu fólki. Það er ljóst að fjölmargir þurfa að koma að í þessu ágæta landi okkar til að móta hér fjölskylduvænna samfélag. Þar þurfa ríki, sveitarfélög, atvinnulífið og verkalýðsfélögin að taka höndum saman og breyta ýmsu til þess að svo megi verða. Það þarf að skoða sveigjanlegri vinnutíma foreldra til þess að þeir geti betur sinnt þeirri ábyrgð sem því fylgir að vera foreldri, það þarf t.d. að samræma vetrarfrí foreldra og barna sem snýr að skólum. Það er hægt að breyta mörgu til þess að hafa áhrif á velferð fjölskyldna, stuðla að minna álagi þeirra og hafa forvarnagildi og efla lífsgæðin en til þess að svo megi verða þurfa þessi fjögur öfl að koma saman, ríki, sveitarfélög, atvinnulífið og verkalýðsfélögin. „Taktu þátt, hvert ár skiptir máli“ var yfirskrift forvarnadagsins á síðasta ári. Það segir allt sem segja þarf og er fyrst og síðast beint til okkar foreldra og ábyrgðar okkar. Taktu þátt í leik og starfi barna þinna, þekktu vini barna þinna og fjölskyldur, það skiptir máli. Besta forvörnin er fræðsla og hún byrjar heima hjá okkur í samræðum við börnin okkar. Forvarnir og lifandi umræða á meðal barna og ungmenna er þýðingarmikil, ekki síst í ljósi þess að innlendar rannsóknir hafa sýnt að sá tími sem ungmenni verja með foreldrum sínum daglega ræður úrslitum þegar kemur að mótstöðu hinna yngri gagnvart freistingum vímuefnanna. Forvarnadagurinn er glöggt vitni um vilja fjölmargra ólíkra aðila til að veita þessu mikilvæga máli brautargengi. Tökum þátt, hvert ár skiptir máli, og börnin okkar 

Hæstv. forseti. Ég efast hvorki um góðan vilja hæstv. heilbrigðisráðherra, og þakka honum það sem hann hefur þegar gert á stuttum ferli sem ráðherra, né um góðan vilja ríkisstjórnarinnar og þingheims alls. En það er nú svo að það er ekkert til sem heitir unglingavandamál. Unglingavandamál er afleiðing af gjörðum okkar sem erum fullorðin. Ungur nemur, gamall temur, var sagt. Það á við um góða siði og lífsvenjur. Það á líka við um lestina og hinar brotnu lífsvenjur. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði: Við höfum náð árangri. Hann rakti það hér og það er rétt. Baráttan hefur skilað sér og við höfum séð árangur sem vekur athygli. Við þurfum að gera betur. Ég tek undir það hér að við megum engin þau skref stíga í íslensku samfélagi sem skapa meiri hættu. Þingið má ekki leggja til að léttvín og bjór fari inn í matvöruverslanir, það þýðir að allt áfengi fer inn í matvöruverslanir. Það er ný hætta. Það er nýr voði. Hæstv. forseti. Á þessum degi hugsum við til foreldra sem hafa misst ástvini í hendur vímuefnadjöfulsins. Það þýðir ekki að gráta Björn bónda, sagði kvenskörungurinn forðum. Nú ber að safna liði, þétta raðirnar, leggja á ráðin, með fjölskyldum, skólum, félagasamtökum, íþróttahreyfingunni, æskulýðs- og ungmennafélagshreyfingunni, um það hvernig við byrgjum brunninn og bægjum óreglu, eiturlyfjum og áfengi, frá glæsilegri æsku landsins. Það er skylda okkar allra að standa saman og vinna að því stóra verkefni. Það 

Hæstv. forseti. Fyrst örfá orð um formalisma. Nú ræðum við störf þingsins og eins og fram hefur komið á hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir pantaða umræðu utan dagskrár sem hæstv. forsætisráðherra hefur samþykkt að ræða við hana í næstu viku,  Við þingmenn höfum gert með okkur heiðursmannasamkomulag um að stela ekki umræðum hvert frá öðru. Við höfum einnig gert með okkur slíkt samkomulag um að stunda ekki kapphlaup um þessa daga í almanakinu. Það er því kannski ekki nógu drengilegt af hv. þm. Bjarna Harðarsyni að fara af stað með þessa umræðu núna. Ég hvet til þess að hæstv. forseti vinni aðeins meira í því með okkur þingmönnum að halda reglu á þessum málum svo að þau heiðursmannasamkomulög sem við gerum okkar á milli haldi. Forvarnir eru mjög mikilvægt málefni sem þarf að ræða af dýpt. Eitt af því sem hefur kannski ekki verið nefnt í þeim ræðum sem haldnar hafa verið eru orsakirnar. Reyndar kom hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir inn á að það er kannski inni á heimilunum og þegar við tökum á móti nýjum einstaklingi inn í samfélagið sem við þurfum að vera hvað mest á varðbergi. Þá skiptir líka máli að við áttum okkur á því að það tekur heila þjóð að ala upp barn. Það skiptir máli að við sýnum samábyrgð þegar nýtt barn fæðist í heiminum, að frá fyrsta degi viti það barn og þeir sem að því standa að samfélagið er tilbúið að styðja uppeldi þess. Það skiptir verulegu máli að við förum ofan í þessa rót. Þetta er til marks um að málaflokkurinn heyrir undir alla ráðherra, undir alla þingmenn, undir alla þá sem vilja efla samábyrgð í samfélaginu.

Forseti vill þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að vekja athygli á þeim vanda sem forseti stendur frammi fyrir varðandi dagskrármálefni og umræður utan dagskrár. Forseti vill vekja sérstaka athygli á því formi sem við viðhöfum hér í dag. Það beinir kannski sjónum að nauðsyn þess að breyta þingsköpum á Alþingi.

Herra forseti. Það er ágætlega við hæfi að taka þetta mál upp í tilefni forvarnardagsins. Þótt umræðan verði stutt í dag vitum við að í næstu viku höfum við tækifæri til að ræða þetta mál betur í komandi utandagskrárumræðu. Nú eru börn alveg upp í 9. bekk að huga að þeirri ógn sem áfengis- og vímuefnaneysla hefur í för með sér. Það verður stöðugt mikilvægara að renna styrkari stoðum undir forvarnastarf í landinu. Í því efni þarf að kalla sem flesta aðila í þjóðfélaginu að borði, börn, foreldra, menntastofnanir, ríkisvaldið og ekki síst atvinnulífið. Við finnum að fyrirtæki í landinu styðja í vaxandi mæli við forvarnastarf, bæði einstök verkefni á því sviði og einnig annars konar verkefni, t.d. á sviði listsköpunar barna og íþróttastarfsemi sem hefur án efa mikið forvarnagildi. Ég held að alls ekki megi gera lítið úr þætti listsköpunar í uppeldi barns. Vinkonurnar Ragnhildur Ásta Valsdóttir og Sunneva Sverrisdóttir, sem rætt var við í Morgunblaðinu í dag, telja afar mikilvægt að ekki sé fjallað um algert áfengis- og tóbaksneyslubann. Sunneva Sverrisdóttir segir, með leyfi forseta: „Það er ekkert verið að tala um að það eigi aldrei að drekka áfengi eða aldrei að reykja. Það er bara verið að benda okkur á að hvert ár sem við bíðum með að drekka áfengi skiptir máli og minnkar líkurnar á því að neyslan leiði út í eitthvað meira.“ Það er mín skoðun að nauðsynlegt sé að horfa sérstaklega á þann hóp ungmenna sem er að ljúka grunnskóla, hvort sem þau halda áfram skólagöngu eða fara út á vinnumarkaðinn. Þetta er viðkvæmur aldur. Grunnskólinn er ákveðinn hjúpur fyrir börnin og margt nýtt tekur við að honum loknum. Ég held því að við þurfum að huga sérstaklega að forvarnastarfi fyrir þann hóp sem er á bilinu 16 til 20 ára. Hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. menntamálaráðherra stigu ákveðin skref í þessa átt þegar þau settu af stað verkefni um heilsueflingu 

Herra forseti. Ég gleðst yfir orðum hæstv. heilbrigðisráðherra. Hann talaði um það áðan að leggja ætti aukna áherslu á forvarnir í framhaldsskólum. Þar kreppir skórinn. Það er mjög ánægjulegt ef farið verður út í það. Reyndar er þessi málaflokkur svo gríðarlega víðtækur að hann nær yfir öll svið samfélagsins eins og fram kom í máli eins hv. þingmanns. Þessi mál koma inn á svið fangelsismála, inn á svið heilbrigðismála, inn á svið menntamála og fjármála og svo mætti lengi telja,  Við þurfum að velta því fyrir okkur hversu margir aðilar í samfélaginu eru að ræða þessa hluti, einn talar hér og hinn talar þar o.s.frv. Ég er þeirrar skoðunar að koma þurfi á fót einhverju batteríi sem hefur heildarsýn yfir þennan málaflokk og yfirumsjón yfir honum. Við erum ekki einungis að tala um heilbrigðismál heldur líka félagsmál, fangelsismál, dómsmál, lögreglumál o.fl. Við vitum að fangelsi Íslands eru full af fólki sem hefur lent í miklum vandræðum út af vímuefnaneyslu. Á bak við það eru mikil ógæfa og sorg eins og kom fram hér áðan. Það vitum við öll. Þegar fólk kemur síðan út úr fangelsunum eða út af meðferðarheimilum eða sjúkrahúsum þurfum við að geta búið betur að því en nú er gert. Það eru líka forvarnir. Þannig stuðlum við að því að fólk sem hefur verið í ógæfunni losni við hana og öðlist nýtt, heilbrigt og gleðilegt líf án alkóhóls, án eiturlyfja 

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur orðið. Mér þótti reyndar leitt að vera sakaður um ódrengskap að hafa vakið máls á þessu. Ég vil taka fram að mér var ekki kunnugt um þá umræðu sem vinstri grænir höfðu hugsað sér í næstu viku og get því ekki tekið þá ásökun á mig. Ég vil þó vekja athygli á því að vinstri grænir eru meðal þeirra sem oft vekja máls á þörfum málum og ekki er fundið að því með viðlíka hætti. Ég vil taka undir flest af því sem hæstv. heilbrigðisráðherra sagði. Við skulum þó varast að líta á það sem sérstakan árangur þó að Íslendingar geti sagt að þeir standi í fremstu röð. Við þurfum að hafa metnaðinn mjög mikinn í þessum málum því að vandamálið er ekki bara stórt, það er í rauninni algjörlega óásættanlegt. Við erum að tala um ungmenni, oft okkar besta fólk, bráðgreind og vel gerð ungmenni, og ungmenni úr allra handa aðstæðum, sem falla í valinn langt um aldur fram. Þótt þau séu hlutfallslega færri hér en í einhverjum öðrum löndum getum við ekki talið að ástandið sé þar með ásættanlegt. Við skulum líka hafa hugfast að fórnarlömb í þessu stríði eru gríðarlega mörg. Þau eru miklu fleiri en neytendurnir. Fórnarlömbin eru ekki síður aðstandendur, heilu fjölskyldurnar og heilu vinahóparnir, og er mjög mikilvægt að þar sé vel unnið. Ég tek undir orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur, ábyrgðin er okkar allra í þessum efnum. Við þurfum virkilega að beina sjónum að hugarfarsbreytingu og þá út frá 

Virðulegi forseti. Þessi stutta umræða, sem eðli málsins samkvæmt var stutt því að ræðutíminn var stuttur, var að stærstum hluta málefnaleg og góð. Ég held að þetta mál sé þess eðlis að við þingmenn getum verið sammála um hlutina og getum líka vonandi sammælst um að ræða málin á þeim forsendum. Hv. þm. Bjarni Harðarson skildi orð mín á þann veg að ég væri að tala um að árangurinn væri ásættanlegur og við gætum slakað á. Það sagði ég aldrei. Ég lagði ekki út af því með neinum hætti, virðulegi forseti. Ég sagði þvert á móti að um væri að ræða eilífðarmál og við mættum aldrei slaka á. Ég tel hins vegar eðlilegt að skoða það sem hefur gengið vel hjá okkur og hvernig við getum heimfært það yfir á önnur svið. Þess vegna vorum við að taka þessa hluti í gegn í grunnskólunum, setjast yfir það og skoða hvernig við getum unnið í framhaldsskólunum. Ef við höfum náð árangri - og hann er til staðar, hann er vísindalega sannaður, ef þannig má að orði komast - skulum við heimfæra það yfir á fleiri svið. Ég held að við getum verið sammála um þetta. Mjög gott innlegg kom frá hv. þingmönnum Ragnheiði Ríkharðsdóttur, Kolbrúnu Halldórsdóttur, Ólöfu Nordal og fleirum. Þar var komið inn á það grundvallaratriði að við berum ábyrgð. Fjölskyldan ber ábyrgð og við getum ekki vikið okkur undan því. Jafneinfaldir hlutir og það að eiga eins margar samverustundir með börnum okkar og ungmennum og við getum skila árangri. Það skilar árangri að börn og ungmenni séu í heilbrigðum tómstundum og eins og hér kom fram munar um hvert ár sem unga fólkið drekkur ekki áfengi. Menn hafa rætt í þessu sambandi, og finnst einhver ávinningur af því í pólitískum hráskinnaleik, ákveðið frumvarp sem ég hef lýst stuðningi við. Það verður að koma fram, af því að menn fara þessa leið, 

Hæstv. forseti. Þetta er drengileg umræða sem hér hefur farið fram og ágætar ræður hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. Hans síðustu orð voru dónaskapur, óviðeigandi og ódrengileg. 

Forseti vill taka fram að umræður um efni einstakra mála er ekki eðlilegt að viðhafa undir liðnum um fundarstjórn forseta. 

Virðulegur forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Guðna Ágústssonar um að þessi umræða er búin að vera góð og við skulum vona að hún verði á þeim nótum. Það sem ég vísaði til er einfaldlega staðreynd sem sá sem hér stendur getur ekkert gert við. Á undanförnum árum hefur verslun verið færð inn í matvöruverslanir og bensínstöðvar, í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það er bara þannig og það er nákvæmlega ekkert sem sá sem hér stendur getur gert við því, það er bara staðreynd mála. Ég vísa sömuleiðis í umræður sem hafa orðið um þessi mál en er hjartanlega sammála hv. þm. Guðna Ágústssyni og vonast til að við getum rætt þessi mál á öðrum og betri forsendum í nánustu framtíð.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá orðið. Mér er nákvæmlega sama hvort liðurinn heitir um fundarstjórn forseta eða að bera af mér sakir. Ég hlýt að geta blandað mér í þá umræðu sem hér er hafin og það var auðvitað full ástæða til að gera athugasemdir við seinni ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra. Hann hefði betur sleppt henni og ekki mengað umræðuna, sem að öðru leyti var búin að vera málefnaleg um grafalvarlegt mál, með þessari aumkunarverðu málsvörn fyrir vandræði sjálfs sín í brennivínsmálinu og notað tímann í ræðustóli þegar aðrir áttu ekki lengur kost á því að svara fyrir sig - hann varð síðasti ræðumaður í 20 mínútna umræðu um störf þingsins - til að senda skeyti af þessu tagi, órökstudd og röng, í garð annarra. Það var feiknarlega lágt lagst, satt best að segja, hæstv. heilbrigðisráðherra. Þeim áburði sem hæstv. ráðherra var með á Vinstri hreyfinguna – grænt framboð er ósköp einfaldlega til að svara að við erum fylgjandi og höfum stutt aðhaldssama áfengisstefnu. Við teljum að þessi verslun sé best komin í höndum ríkisins og þannig sé hægt að hafa með henni eftirlit og framfylgja þeim markmiðum sem opinber áfengisstefna felur í sér, en að sjálfsögðu þarf þjónustan að þróast í takt við tímann. Við höfum jafnframt stutt að þetta sé þjónusta af því tagi að hún komi til móts við kröfur almennings. Það er engin mótsögn í þessu fólgin, enda augljóst mál að ef þjónustan væri þannig að fólk gæti engan veginn sætt sig við hana í hinum opinberu verslunum yrðu þær náttúrlega hrópaðar af. Það vill liðið sem vill koma brennivínssölu í hendur einkagróðaaflanna, þess vegna er því meinilla við að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins veiti sómasamlega, hvað þá góða, þjónustu. Það passar ekki inn í formúlurnar. Þess vegna ráðast þeir eðlilega á alla þá sem standa vörð um það að þetta opinbera fyrirtæki geti sinnt þessari starfsemi þannig að það samrýmist markmiðum samfélagsins í forvarna-, heilbrigðis- og hollustumálum en komi jafnframt til móts við eðlilegar og réttmætar kröfur um nútímalega þjónustu. Svona eru málin vaxin, herra forseti, svo að ég svari hér og hnekki þar með þessum fráleita málflutningi hæstv. heilbrigðisráðherra sem hefði betur reynt að leggja eitthvað málefnalegt og uppbyggilegt inn til umræðunnar í staðinn fyrir að reyna að ljúka henni svona.

Hæstv. forseti. Ég verð enn og aftur að gera athugasemdir við ummæli hæstv. heilbrigðisráðherra. Mér þykir það sárt eftir jafnágæta umræðu. Auðvitað liggur fyrir að áfengi hefur farið inn í ný og ný byggðarlög, inn í sérverslanir, inn á bensínstöðvar þess vegna, en það er algjörlega afmarkað á þeim stöðum og selt eins og út úr vínbúð. Það er ekki inni í matvöruverslunum, það er ekki almennur aðgangur að því þó að það sé í því húsi. Það er í húsi Áfengisverslunar ríkisins. Afgreiðslutími er ákveðinn þannig að þetta hefur gerst. Þess vegna var það úúrsnúningur af hálfu hæstv. ráðherra að leggjast svona lágt í lok umræðunnar. Hann viðurkenndi þó að hann og hans flokkur hefðu setið í síðustu ríkisstjórn. Hann þarf auðvitað ekki að skammast sín fyrir það því að það var góð ríkisstjórn.  Ég ætla ekki að skamma hæstv. heilbrigðisráðherra í dag fyrir skoðanir hans í því, hann getur í sjálfu sér haft sínar skoðanir en hann skal samt sem áður hvað þetta varðar og annað sem hann hefur sagt hér gá að sér.

Virðulegur forseti. Ég átta mig á því að hæstv. forseti er í nokkrum vanda með þennan lið, fundarstjórn forseta. Það er rétt sem hér kom fram hjá hæstv. forseta, við erum að ræða milli þingflokksformanna og forseta um hvernig við getum haft fyrirkomulagið á umræðum í þinginu til framtíðar. Það er áhugi á að skapa einhvers konar vettvang dagsins sem manni sýnist að þessar umræður hafi þróast út í hin síðari missiri. Ég verð þó að blanda mér í málin, virðulegur forseti, af því að mér fannst satt best að segja mjög ómaklegt af hæstv. heilbrigðisráðherra að leyfa sér í lok umræðunnar að ráðast að bæði Framsóknarflokknum og Vinstri grænum og saka þessa flokka um að vilja koma áfengi í búðirnar þegar hér er verið að ræða um forvarnamál í tilefni forvarnadagsins. Og hæstv. ráðherra er yfirmaður forvarna á Íslandi, hann er það. Það er ekki hægt að líða þessar árásir með nokkrum hætti. Það er ekki eins og hæstv. ráðherra sagði og það veit hann. Á sama tíma er hæstv. heilbrigðisráðherra sem er yfirmaður forvarna á Íslandi að vinna að því að koma áfengi í verslanirnar. Hér er búið að snúa öllu algjörlega á haus, virðulegur forseti, og það er ekki hægt að sitja undir þessu. Ég hlýt að mótmæla því líka að þessi framkoma sé sýnd í lok umræðu þegar viðkomandi flokkar hafa ekki möguleika á að bera hönd fyrir höfuð sér. Þetta nær ekki nokkurri átt og ég vil bara koma hér upp til að segja að ég harma þessa atburðarás, að yfirmaður forvarna á Íslandi skuli á sjálfan forvarnadaginn, ráðherra sem vinnur að því að koma áfengi í búðirnar á Íslandi, ráðast á aðra flokka og saka þá um það sama. Þetta nær ekki nokkurri átt, virðulegur forseti.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem hér hefur verið sagt og hæstv. forseti hefur sagt sjálfur, honum er nokkur vandi á höndum varðandi stjórn þingsins undir þessum lið. Eins og hv. þingmaður sem ræddi á undan mér, Siv Friðleifsdóttir, sagði hefur verið reynt að gera þennan lið um störf þingsins sem fjallað er um sérstaklega í þingskapalögum að einhvers konar vettvangi dagsins en við höfum séð aftur og aftur að kannski er ekki nógu góður bragur á því. Ein vinnuregla sem hæstv. forsetar starfa eftir er sú að ræðumönnum skal gefið orðið í þeirri röð sem þeir biðja um það. Nú hefur hæstv. forseti stjórnað þessari umræðu eins og ígildi utandagskrárumræðu með því að hæstv. forseti gaf hv. málshefjanda orðið á nýjan leik í lok umræðunnar þegar reyndar var liðinn talsvert lengri tími en gert er ráð fyrir í þingskapalögum í þennan lið. Hæstv. forseti gerði annað, hann gaf síðan ráðherranum orðið á eftir síðari ræðu hv. málshefjanda. Þetta segir okkur sem sitjum í þingsal að hæstv. forseti vilji búa til úr þessum lið, um störf þingsins, hálfgildings eða fullgildings utandagskrárumræðu nema bara með pínulítið öðru sniði. Hæstv. forseti hafði orð á því fyrr á fundinum að það væri þörf á því að fara að breyta þingskapalögum. Við erum að ræða um breytingar á þingskapalögum og þá vil ég bara að þau skilaboð komist núna héðan úr þessum ræðustóli að skoðun mín er sú að þessi knappi liður í upphafi hvers dags eigi að fjalla um störf þingsins. Hins vegar eigi hæstv. forseti að koma á umræðum utan dagskrár eins ört og hv. þingmenn biðja um þær. Biðji þingmaður um umræðu utan dagskrár eigi hæstv. forseti að kalla viðkomandi ráðherra í salinn eins fljótt og viðkomandi ráðherra getur komið í salinn og það sé þá háð umræða í hálftíma eða hversu langan tíma sem um semst um viðkomandi mál. Þó að við brjótum upp dagskrána og rjúfum hana með utandagskrárumræðum einu sinni á dag eða tvisvar á dag eða þrisvar á dag hleypir það því fjöri í þingið sem við viljum hafa hérna. Ég brýni hæstv. forseta í þessum efnum, að láta umræður utan dagskrár vera umræður utan dagskrár í föstu formi eins oft og þurfa þykir, eins oft og þingmönnum þykir þurfa, og setja þennan lið um störf þingsins aftur í það horf sem hann var, sem sagt liðinn um störf þingsins.

Forseti vill taka fram að það vakti athygli hans að allir þeir sem báðu um orðið ræddu sama málið, um störf þingsins, þannig að forseti ítrekar að honum er nokkur vandi á höndum hvað þetta varðar.

Herra forseti. Laga- og mannréttindanefnd Evrópuráðsins hefur síðustu tvö til þrjú árin eða svo rannsakað leynifangelsi eða leynda geymslustaði bandarísku leyniþjónustunnar CIA í Evrópu og ólöglega flutninga sama aðila á föngum landa og heimsálfa á milli. Í annarri skýrslu nefndarinnar frá því í vor sem unnin var undir forustu svissneska þingmannsins Dicks Martys er það sagt byggt á staðreyndum, þ.e. á enskunni „factually established“, að slíkir leynigeymslustaðir og slíkir ólöglegir fangaflutningar hafi farið fram og að með þessu hafi átt sér stað gróf alvarleg mannréttindabrot, fólki hafi verið rænt á götum úti, það flutt á laun til landa þar sem ómanneskjuleg meðferð og pyntingar eru leyfðar og fólk jafnvel horfið þannig af yfirborði jarðar missirum eða árum saman án þess að aðstandendur eða aðrir hefðu hugmynd um hvar það væri. Þetta hefur átt sér stað án efa bæði gagnvart fólki sem mögulega kann að hafa brotið af sér eða haft slíkt í hyggju, en sannanlega hefur líka alsaklaust fólk orðið fyrir þessu. Má þar nefna að kanadískur rannsóknardómari hefur kveðið upp úr um það að kanadískur ríkisborgari sem var rænt í New York og fluttur til Sýrlands til pyntinga hafi verið alsaklaus og engin ástæða til að ætla að hann hafi brotið neitt af sér, enda virtist þar hafa verið farið mannavillt. Um þessar aðgerðir gilti viðamikil áætlun Bandaríkjastjórnar. Allt saman fór leynt samkvæmt trúnaðarreglum NATO undir yfirskini þjóðaröryggis. Það er kunnara en frá þurfi að segja að fangaflugvélar hafa ýmist lent eða flogið um íslenska lofthelgi í hundruð skipta þannig að Ísland tengist þessum atburðum bæði sem NATO-ríki og sem land sem varð fyrir barðinu á þessari starfsemi. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: 1. Hver eru tengsl ákvarðana NATO-fundarins 4. október 2001 við þessar aðgerðir Bandaríkjamanna? Ég vek athygli á orðalaginu „tengsl ákvarðana NATO-fundarins og aðgerða Bandaríkjamanna“ því að því er ekki haldið fram í skýrslunni að fundurinn sem slíkur hafi heimilað aðgerðirnar eða fjallað um þær sérstaklega, heldur hafi Bandaríkjamenn túlkað það sem þar var ákveðið sér í hag og til þess að auka olnbogarými sitt. 2. Hyggst ráðherra gera Alþingi grein fyrir málinu og gera opinberar allar upplýsingar? 3. Hafa íslensk stjórnvöld hugleitt að fylgja fordæmi Kanada og Bosníu-Hersegóvínu sem hafa viðurkennt ábyrgð sína í málinu og jafnvel greitt þolendum bætur? 4. Hvernig hefur utanríkisráðuneytið hingað til brugðist við skýrslum laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins um málið og viðeigandi ályktunum?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spyr mig fjögurra spurninga varðandi meint fangaflug og pyntingar á föngum. Í fyrstu spurningu er spurt um tengsl ákvarðana NATO-fundarins í október 2001 við fangaflug og leynifangelsi bandarísku leyniþjónustunnar. Ekkert bendir til að um nein tengsl sé að ræða milli varnaráætlunar NATO gegn hryðjuverkum og meintra fangafluga eða leynifangelsa bandarísku leyniþjónustunnar. Aðalframkvæmdastjóri NATO gaf greinargóða lýsingu á þessari varnaráætlun í yfirlýsingu til fjölmiðla í lok fundarins 4. október 2001 sem birtist þá á heimasíðu Atlantshafsbandalagsins. Ég hef raunar líka afhent fulltrúum í utanríkismálanefnd afrit af fundargerð frá þessum fundi þannig að þeir hafa séð hvað þar var ákveðið. Varnaráætlunin kveður á um almenna heimild til yfirflugs sem háð yrði tvíhliða samkomulagi við hvert aðildarríki fyrir sig, fyrir loftför Bandaríkjanna og annarra bandalagsríkja á grundvelli þeirra innlendu reglna sem gilda í hverju aðildarríki fyrir herflug sem tengist aðgerðum gegn hryðjuverkum. Ekki er með nokkru móti hægt að túlka ákvæðið svo að það veiti heimild til flugs með fanga sem eiga á hættu að verða pyntaðir eða settir í fangelsi án dóms og laga. Íslensk stjórnvöld mundu aldrei samþykkja slíkt og hafa skuldbundið sig samkvæmt alþjóðasamningum til að koma í veg fyrir slík mannréttindabrot innan íslenskrar lögsögu. Í öðru lagi er spurt hvort ég hyggist gera Alþingi grein fyrir málinu og gera opinberar allar upplýsingar sem utanríkisráðuneytið hafi undir höndum um málið, þar með talið þær sem snúa að efni og ákvörðunum NATO-fundarins 4. október 2001. Það er ekki á mínu valdi að gera opinberar trúnaðarupplýsingar frá NATO en ég hef gert það sem í mínu valdi stendur til að utanríkismálanefnd sem er auðvitað eftirlitsnefnd þingsins með þessum málum fái þessi gögn, og þau hefur hún þegar fengið. Þá setti ég niður starfshóp á vegum utanríkisráðuneytisins sem var falið að takast á hendur skoðun á staðhæfingum um að loftför sem liggja undir grun um að hafa verið notuð í meintu ólögmætu fangaflugi hafi lent á Keflavíkurflugvelli og/eða Reykjavíkurflugvelli. Skýrslan hefur þegar verið gerð opinber og henni dreift m.a. til utanríkismálanefndar. Í þeirri vinnu var ekki ætlunin að staðfesta eða kanna frekar hvort um ólögmæta fangaflutninga um íslenskt yfirráðasvæði hafi verið að ræða, einfaldlega vegna þess að ef ólögmætur flutningur fanga hefur átt sér stað er vart mögulegt að sannreyna slíkt eftir á. Hins vegar var farið yfir flugnúmeralista og þeir staðfesta að loftför sem sökuð hafa verið um þátttöku í meintu ólögmætu fangaflugi leyniþjónustu Bandaríkjanna hafa haft viðkomu á Keflavíkurflugvelli og Reykjavíkurflugvelli auk þess að hafa farið um íslenska lofthelgi á því tímabili sem könnunin náði til, frá september 2001 til loka júlí 2007. Utanríkisráðuneytinu er ekki kunnugt um ferðir loftfara um íslenska lofthelgi, Keflavíkurflugvöll eða Reykjavíkurflugvöll, með fanga eða meinta hryðjuverkamenn sem hvorki njóta verndar né meðhöndlunar samkvæmt alþjóðasáttmálum. Pyntingar eru skilyrðislaust og undantekningarlaust bannaðar samkvæmt alþjóðasamningum. Flutningar á föngum um lofthelgi Íslands sem ekki samrýmast alþjóðalögum væru í algjörri óþökk íslenskra stjórnvalda og með öllu óviðunandi. Í þriðja lagi er ég spurð hvort íslensk stjórnvöld hafi hugleitt að fylgja fordæmi Kanada og Bosníu-Hersegóvínu og viðurkenna ábyrgð sína í málinu. Ég lít svo á að þeirri spurningu hafi verið svarað hér á undan. Við tókum þátt í afgreiðslunni hjá NATO og þar er engin heimild veitt til að stunda ólögmætt fangaflug. Ég árétta það sem ég sagði, pyntingar eru mjög alvarlegur glæpur og ég hef því í hyggju að láta skoða með hvaða hætti er hægt að auka eftirlit með loftförum sem hér millilenda, horfa sem sagt til framtíðar í þessu máli. Utanríkisráðuneytið hefur þegar tekið frumkvæði að því að þetta mál verði skoðað af hlutaðeigandi ráðuneytum og farið inn í þær vélar sem bera þessi flugnúmer þegar þær lenda hér. Þá er spurt hvernig utanríkisráðuneytið hafi hingað til brugðist við skýrslum laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins um málið. Utanríkisráðuneytið hefur svarað með fullnægjandi hætti öllum beiðnum um upplýsingar, m.a. beiðni frá framkvæmdastjóra Evrópuráðsins til aðildarríkjanna dags. 21. nóvember 2005. Formaður þingmannasendinefndar Íslands hefur einnig svarað erindi laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins með bréfi dags. 10. október 2007. Í ljósi niðurstaðna skýrslugjafar laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins ákvað ég að stofna starfshóp í ráðuneytinu eins og ég hef þegar drepið á til að fara yfir þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýr og greinargóð svör í þessu efni. Það er mikilvægt að hér sé leitt í ljós að Ísland hefur með engum hætti komið að neinum ákvörðunum sem heimila ólögmætt fangaflug. Bandarísk stjórnvöld hafa kosið að skerast úr leik í samfélagi vestrænna þjóða og heimila meðferð á fólki sem ekki samrýmist grundvallarreglum vestrænna lýðræðisríkja. Það ber að harma. Atlantshafsbandalagið hefur ekki staðið að slíkum ákvörðunum. Íslensk stjórnvöld bera ekki ábyrgð á slíkum ákvörðunum og íslensk stjórnvöld hafa ekkert gert til að heimila slíka framgöngu. Þvert á móti er ánægjuefni að heyra frá ráðherra þann skýra ásetning að standa við þá alþjóðasamninga sem við erum bundin af sem eiga að tryggja að við þolum ekki að hægt sé að fara um íslenska lofthelgi með fólk til að láta það sæta pyntingum eða ómannúðlegri meðferð annars staðar.

Virðulegur forseti. Ég tek líka undir að ég tel að hæstv. utanríkisráðherra hafi komið með nokkuð skýr svör. Það er alveg ljóst að íslensk stjórnvöld hafa ekki komið að neinum heimildum sem heimila fangaflug. Það er líka verið að skoða það að auka hér eftirlit með flugvélum almennt. Í því sambandi nefni ég sérstaklega einkaþotuflug á Reykjavíkurflugvelli. Við þurfum að vera mjög vakandi yfir öllu flugi en það er ekkert, miðað við upplýsingar sem við höfum í höndunum núna, sem bendir til þess að eitthvað hafi misfarist hjá okkur Íslendingum. Ég vil líka nota tækifærið í þessari stuttu athugasemd til að draga fram að mér þótti mjög ánægjuleg nýbreytni þegar hæstv. utanríkisráðherra beitti sér fyrir því að utanríkismálanefnd fékk sérstaka heimild til að skoða fundargerðir NATO og sérstaklega frá þeim fundi sem hér er til umræðu, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau eru greinargóð svo langt sem þau ná en ég get því miður ekki verið sammála því mati að öll kurl séu komin til grafar hvað varðar tengsl NATO-fundarins 4. október 2001 og þessara aðgerða CIA. Þó að ég hafi séð fundargerðirnar og geti staðfest að þar er ekki með neinum beinum hætti fjallað um og þaðan af síður heimilaðar aðgerðirnar sem slíkar - enda hefur enginn haldið því fram. Í skýrslu Dicks Martys og félaga er hins vegar rætt um tengslin og hvernig CIA hafi túlkað þær aðgerðir sem þar var skrifað upp á í svokallaðri baráttu gegn hryðjuverkum, þar á meðal og ekki síst annars vegar trúnaðarreglur NATO í skjóli þjóðaröryggis og hins vegar yfirflugs- og lendingaheimildir. Þingnefndir eru að rannsaka þessi mál ofan í kjölinn í nálægum löndum, t.d. í Þýskalandi, og það verður fróðlegt að sjá hvað þar kemur upp úr pokunum. Varðandi einn afmarkaðan þátt þessa máls sem snýr að því hvort Ísland hafi með beinum hætti komið við sögu finnast mér menn býsna yfirlýsingaglaðir að telja að nú sé nokkuð ljóst að svo hafi ekki verið. Ég hef miklar efasemdir um að allt þetta gríðarlega flug hefði farið hér um og lent hér, þar á meðal í mörgum tilvikum beint frá Rúmeníu þar sem annað leynifangelsið var sannarlega staðsett, í sumum tilvikum á leiðinni vestur um haf til Gvantanamó-fangelsisins illræmda á Kúbu, ef það þjónaði engum tilgangi, ef það hefðu allt verið tómar vélar til að villa um þó að vissulega sé vitað að CIA hefur verið mikið í því að senda vélar fram og til baka, breyta flugleiðum o.s.frv. til að villa um. Ég hef fengið ábendingu um eitt sem við gætum gert til að kanna þessi mál betur hér heima, og ég beini því til utanríkisráðherra að kanna þann mat sem vélarnar fengu um borð þegar þær lentu hér. Ég hef frá aðilum sem eru gjörkunnugir málinu að stundum megi ráða að um borð í vélunum hafi verið mannskapur þegar beðið var um mat og það fylgdi sérstaklega sögunni að hnífapör 

Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umræðu kom nokkuð við sögu í skýrslu minni til Alþingis nýverið þar sem ég ræddi um utanríkismál og ég gat þess sérstaklega hvernig þetta mál sneri við okkur. Ekkert bendir til þess, og ég ítreka það, að NATO hafi með nokkrum hætti veitt samþykki eða heimild fyrir því að slíkt fangaflug væri stundað. Það getur verið spurning um það hvernig CIA hafi túlkað þessa samþykkt NATO-fundarins en um það getum við bara ekkert sagt. Það gerir íslensk stjórnvöld ekki ábyrg fyrir málinu. Það gerir NATO ekki ábyrgt fyrir málinu. Ég held að við verðum að hætta að berja höfðinu við steininn hvað þessa þætti varðar. Við höfum gert það sem í okkar valdi stendur til að skoða þetta mál. Íslensk stjórnvöld bera ekki ábyrgð á meintu fangaflugi eða því sem þrifist hefur í skjóli þess. Við munum fylgjast betur með þessu í framtíðinni og reyna að sjá til þess að við vitum hvaða fólk eða hvaða birgðir eru um borð í þessum einkavélum sem hingað koma til lendingar. Það er alveg sjálfsagt, almennt öryggisatriði að mínu viti að við höfum skrár yfir það eins og í farþegafluginu. Ég held að það þjóni litlum tilgangi að kanna kostinn 

Virðulegur forseti. Eitt af fyrstu verkum nýrrar ríkisstjórnar var að grípa til aðgerða sem áttu að stuðla að því að draga úr þenslunni í efnahagslífinu. Meðal þeirra aðgerða var að lækka lánshlutfall úr Íbúðalánasjóði úr 90% í 80%. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið úr Íbúðalánasjóði eru 90%-lánin að mestu leyti á landsbyggðinni en að mjög litlu leyti á höfuðborgarsvæðinu. Miðað við tölurnar sem ég hef undir höndum voru aðeins um 3% af lánum sem veitt voru á fyrri hluta ársins 2006 90%, þ.e. hámarkslán, á höfuðborgarsvæðinu en 36–39% lánanna á landsbyggðinni. Lánshlutfallið var lækkað í 80% um mitt síðasta ár af sömu ástæðum og núverandi ríkisstjórn ákvað nú, og síðan hækkað aftur mjög snemma á þessu ári. Á tímabilinu mars til júní á þessu ári náðu 6% nýrra lána á höfuðborgarsvæðinu hámarksveðsetningu en 37% lána á landsbyggðinni. Það er alveg augljóst mál, virðulegi forseti, að lækkun lánshlutfallsins bitnar fyrst og fremst á lántakendum á landsbyggðinni. Félagsmálaráðherra kaus að hreyfa hvorki við hámarksfjárhæð lánsins né takmörkun hámarksláns við brunabótamat sem eru þau atriði sem fyrst og fremst takmarka lánveitingar inn á höfuðborgarsvæðið. Áhrifin af þessari breytingu eru hverfandi á höfuðborgarsvæðinu þar sem þenslan er, en áhrifin eru mikil á landsbyggðinni þar sem engin þensla er, virðulegur forseti. Ég hlýt að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra, núna þegar komin er nokkur reynsla á þessar ákvarðanir hennar og hún hlýtur að hafa áttað sig á því hvernig þetta liggur, hvenær ráðherrann hyggist hækka lánshlutfall almennra lána Íbúðalánasjóðs aftur upp í 90%. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að á sumum svæðum landsins er neikvæður hagvöxtur en hér er allt á fleygiferð og vandræði með uppganginn á höfuðborgarsvæðinu hvort ekki sé þá eðlilegt að reyna að beina fólki til búsetu utan höfuðborgarsvæðisins og stuðla að því að það kaupi sér eignir og setjist að utan þess, t.d. á þeim landsvæðum þar sem hagvöxtur er neikvæður. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra telji koma til greina að hækka lánshlutfallið í þeim sveitarfélögum.

Hv. 9. þm. Norðvesturkjördæmis Kristinn H. Gunnarsson beinir til mín spurningu, með leyfi forseta: „Hvenær hyggst ráðherra hækka lánshlutfall almennra lána Íbúðalánasjóðs aftur upp í 90%?“ Því er til að svara að eins og öllum er kunnugt búa Íslendingar við mjög erfiðar aðstæður á húsnæðismarkaði þessi missirin. Húsnæðisverð hefur leitt til hækkun vísitölu neysluverðs og vaxandi verðbólgu og veldur því að Seðlabankinn hefur hækkað stýrivexti sína meðal annars í 13,75. Við slíkar aðstæður er ekki eðlilegt að auka almennar lánveitingar Íbúðalánasjóðs. Það mundi valda auknu aðgengi að lánsfé og ýta undir enn frekari hækkun húsnæðisverðs og þar með verðbólgu. Skuldir íslenskra heimila eru nú yfir 1.400 milljarðar og væri það ekki til þess fallið að greiða fyrir stöðugleika að auðvelda frekari lántökur með vaxandi greiðslubyrði vegna hækkunar vaxta og verðbólgu í kjölfar hækkaðs lánshlutfalls. Í öðru lagi er spurt, með leyfi forseta: „Telur ráðherra koma til greina að hækka lánshlutfallið strax upp í 90% í þeim sveitarfélögum þar sem opinberar skýrslur sýna að hagvöxtur hefur verið neikvæður undanfarin ár?“ Nefnd sú sem nú starfar á mínum vegum og er ætlað að koma með tillögur til eflingar félagslega þáttarins í húsnæðislánakerfinu lítur að sjálfsögðu til landsbyggðarfólks og stöðu þess á húsnæðismarkaði og hvort ástæða sé til að grípa þar til sérstakra aðgerða. Að svo stöddu mun ég ekki tjá mig um tillögur nefndarinnar en vænti niðurstöðu úr vinnu hennar á næstunni. Eins og hv. fyrirspyrjandi benti á er nokkur munur á stöðu fólks á landsbyggðinni varðandi lántöku hjá Íbúðalánasjóði og íbúa þeirra svæða þar sem fasteignaverð hefur hækkað sem mest. Einstaklingar á höfuðborgarsvæðinu með lítið eigið fé fá iðulega ekki nema 50–65% lánshlutfall af kaupverði hjá Íbúðalánasjóði þar sem lánið má ekki vera hærra en sem nemur brunabótamati og lóðarmati. Víða úti um landið er brunabótamatið hærra en kaupverð og því fá kaupendur þar 80% lánshlutfall sem er mun hærra en Íbúðalánasjóður veitir í flestum tilvikum á höfuðborgarsvæðinu og á svæðum þar sem fasteignamarkaður er í uppsveiflu og brunabótamatið oft ekki nema 50–65% af kaupverði. Hinu ber þó að halda til haga, eins og mér fannst hv. þingmaður koma inn á, að á landsbyggðinni hefur fólk frekar getað nýtt sér 90% lánshlutfallið þar sem brunabótamatið er hærra en kaupverð íbúða. Hv. þingmaður benti á tölur máli sínu til stuðnings í því og ég er ekki að vefengja þær tölur og þær upplýsingar sem hv. þingmaður dregur hér fram þó að ég hafi ekki kynnt mér þær. En ég hafði sérstaklega samband við Íbúðalánasjóð út af þessari fyrirspurn og samkvæmt upplýsingum þeirra hafa þeir ekki séð að þetta sé neitt sérstakt vandamál á landsbyggðinni, eins og þeir orðuðu það. Ég ítreka að nefndin sem vinnur að endurskoðun á húsnæðislánakerfinu og er sérstaklega að skoða stöðu fyrstuíbúðarkaupenda og efla félagslega kerfið, er líka að skoða stöðu fólks á landsbyggðinni og við verðum bara að bíða þeirrar niðurstöðu sem þar kemur og sjá hvort þar sé eitthvað sem er þá til hagsbóta fyrir landsbyggðina. Ég hef ekki séð tillögur hennar enn þá og get því ekki svarað hv. þingmanni um það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greinargóð svör. Það er alveg ljóst að í því ástandi sem við búum við núna, þar sem verðbólgumælingin síðasta sýndi yfir 5% verðbólgu og þar af drýgstan hluta vegna hækkunar húsnæðisverðs og þar sem greiningardeildir eru að spá desembermælingunni nærri 6% verðbólgu, þá væri það óðs manns æði að hækka lánshlutfall Íbúðalánasjóðs eins og fyrri hluti fyrirspurnar hv. fyrirspyrjanda hljóðaði. Hvað svo varðar sérstakar aðstæður á landsbyggðinni er það annað mál en þar kemur náttúrlega til að þar er brunabótamatsviðmiðunin ekki að skekkja lánshlutfall eins og hún gerir á höfuðborgarsvæðinu. Aðalatriðið er að aðgerðir hins opinbera í húsnæðismálum verði ekki til að auka á verðþenslu á húsnæðismarkaði til tjóns fyrir alla í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Ja, það er komið annað hljóð í strokkinn, eins og það er stundum kallað, þegar hæstv. félagsmálaráðherra talar hér og réttlætir það að hafa lækkað lánin niður í 80% og hafi haft það sem sitt fyrsta verk nánast sem félagsmálaráðherra því að sömu aðgerð gagnrýndi hún nú heldur betur í tíð Framsóknarflokksins í félagsmálaráðuneytinu. Ekki fleiri orð um það að sinni. Hvað varðar húsnæðismálin þá hafði hæstv. ráðherra hér uppi stór orð í gær og sagði að þau væru komin í þrot og það væri neyðarástand og hún vill gera betur gagnvart íbúðarkaupendum. Hæstv. forsætisráðherra segir hins vegar að það hafi verið gert of vel við íbúðarkaupendur og kennir Framsóknarflokknum um það, heyrist mér, í því samstarfi sem átti sér stað á síðasta kjörtímabili. Því er mjög erfitt að átta sig á því á hvaða leið ríkisstjórnin er í sambandi við húsnæðismál 

Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir það að ég hugsa að hæstv. ráðherra væri dálítið hollt að rifja upp ræður sínar frá því á síðasta sumri, sumrinu 2006, þegar ákveðið var að lækka lánshlutfallið niður í 80%. Ég vil vegna orða ráðherrans upplýsa að í svari Íbúðalánasjóðs til mín, dagsett 18. júlí í sumar um þessa breytingu ráðherrans, segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Í ljós kemur að veðsetningarhlutföll, 90% á höfuðborgarsvæðinu, eru í algjöru lágmarki meðan hún er mikið nýtt á landsbyggðinni eins og oft hefur komið fram í umræðunni, ekki síst af hendi Íbúðalánasjóðs.“ Þetta stangast á við það sem ráðherrann var að bera hér upp á Íbúðalánasjóð áðan og ég vænti þess að ráðherrann íhugi betur þau ummæli sem hún lét falla. Tölurnar liggja fyrir og ég get sent ráðherranum afrit af þeim ef hann hefur ekki fengið þær frá sjóðnum. Það sem er kjarni málsins, virðulegi forseti, og það get ég tekið undir hjá hæstv. ráðherra og hv. þm. Árna Páli Árnasyni sem ævinlega þakkar ráðherrum flokksins fyrir svörin en aldrei fyrirspyrjendunum fyrir að bera spurningarnar fram  Í þessu felst alvarlegur tvískinnungur, virðulegi forseti, og ég held að hæstv. ráðherra ætti að íhuga það alvarlega 

Herra forseti. Ég skal ekki gera lítið úr stöðunni á húsnæðismarkaðnum á landsbyggðinni. En ég held að hv. þingmaður ætti líka að huga að stöðunni á höfuðborgarsvæðinu þar sem fasteignaverð hefur rokið upp úr öllu valdi og hækkað um 140% frá árinu 2000. Þar er vandamálið mjög mikið  
             Herra forseti. Ef ég má nýta svartíma minn hér þá sagði ég og hef sagt margsinnis að það er nefnd á mínum vegum að skoða þessi vandamál. Hún er líka að skoða stöðuna á landsbyggðinni í því samhengi. Það var svar mitt. Ég hef hins vegar ekki niðurstöðuna vegna þess að hún liggur ekki enn fyrir og við skulum vona að það sé þá með einhverjum hætti tekið á málinu að því er varðar landsbyggðina. Ég hef fyrst og fremst áhyggjur af höfuðborgarsvæðinu. Af því að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir spurði um stefnu ríkisstjórnarinnar þá ætti hv. þingmaður líka að hugleiða hvort til séu einhver önnur orð yfir það en ég viðhafði hér í gær, að húsnæðisstefnan, sem fyrst og fremst síðasta ríkisstjórn ber ábyrgð á, er komin í þrot. Það er ekki hægt að segja annað en það þegar þrjú þúsund manns eru hér á biðlista eftir leiguíbúðum og leiguverð er um 100–150 þús. kr. fyrir litla íbúð. Það er ekki hægt að segja annað en að húsnæðisstefnan sé komin í þrot þegar fyrstuíbúðarkaupendur þurfa að borga 4–5 milljónir í útborgun fyrir litla íbúð. Það er þetta vandamál sem ríkisstjórnin glímir við. Það er þetta vandamál 

Herra forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn sem varaþingmaður minn Björn Valur Gíslason lagði fram á meðan hann sat á þingi fyrr í haust. Fyrirspurnin varðar raforkuverð til fiskvinnslu og er að sjálfsögðu beint til hæstv. iðnaðarráðherra. Það er kunnara en frá þurfi að segja að fyrir um þremur árum gengu í gildi lög byggð á Evrópusambandsreglum um framleiðslu, flutning og sölu á raforku. Í kjölfarið urðu talsverðar hækkanir á raforkuverði víðast hvar, einkum þó á landsbyggðinni og ekki síst hjá þeim sem kynda hús sín með rafmagni. Ýmsum aðilum og þar á meðal fiskvinnslu í landinu finnst raforkuverðið tilfinnanlega hátt og bera sig eðlilega saman við stórnotendur, enda eru fiskvinnslufyrirtækin í mörgum tilvikum stórir kaupendur að orku, t.d. fiskimjölsverksmiðjur eða fyrirtæki sem reka aflmiklar frystingarstöðvar í landi. Á fundi Samtaka fiskvinnslustöðva á þessu ári í haust voru leiddar að því líkur að raforkuverð til fiskvinnslunnar væri að meðaltali um 6 kr. og 30 aurar á kílóvattsstund. Á sama stað er talað um að raforkuverð til stóriðju gæti verið nálægt tveimur krónum á kílóvattsstund. Ég leyfi mér því miður að draga í efa að það nái því. Miðað við núverandi gengi á dollara held ég að nær lagi væri að ætla, miðað við verð á mill sem í gangi hafa verið manna á meðal, að það sé á bilinu 1,20 til 1,50. 20 mill, tuttugu sinnum einn þúsundasti úr dollar, er auðreiknaður út miðað við gengi dollarsins rétt yfir 60 kr. og skilar ekki miklu í íslenskum krónum, satt best að segja. Þess vegna hafa þeir félagar hv. þm. Björn Valur Gíslason og Jón Bjarnason, fylgt eftir umræðu á vettvangi samtaka í sjávarútveginum um hið háa raforkuverð með því að leggja fyrir fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra. Hún er í þremur liðum sem eru svohljóðandi: „1. Hvert er verð á raforku til fiskvinnslunnar á Íslandi í dag?“ - Þá er að sjálfsögðu átt við almennt meðaltalsverð fundið út á svipuðum grunni og Samtök fiskvinnslustöðva hafa gert tilraunir til að reikna. „2. Hvert er verð á raforku til álframleiðslu á Íslandi í dag?“ - Ég bið ekki um verðið í einstökum samningum þannig að hæstv. ráðherra þarf hér ekki að skjóta sér á bak við leynd. Ég sætti mig við einhvers konar vegið, og þótt það væri óvegið, meðaltalsverð. Það getur varla, herra forseti, talist brot á trúnaði að gefa slíkar almennar upplýsingar. „3. Mun ráðherra beita sér fyrir því að innlend fiskvinnsla fái rafmagn á hliðstæðum kjörum og áliðnaðurinn?“ - Þótt það væri eitthvað minna. Væri ekki sniðugt hjá hæstv. ríkisstjórn sem verið hefur í miklum vandræðum með handabakalegar mótvægisaðgerðir sínar að grípa til myndarlegra mótvægisráðstafana og aðgerða gagnvart fiskvinnslunni sem væru fólgnar í því að 

Herra forseti. Hv. þingmaður óskaði eftir því að ég svaraði honum um það sem hann skilgreindi sjálfur sem meðaltalsverð á raforku til fiskvinnslu í landinu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, og þær byggjast á upplýsingum frá Rarik og orkusölunum um verð á raforku til fiskvinnslu, þá er meðaltalsverðið, eins og hv. þingmaður orðaði það, 3,71 kr. á kílóvattsstund. Þó ber að taka fram, herra forseti, að inni í þessu meðaltali er lagt saman verðið á ótryggu orkunni og jafnframt forgangsorku og verðið á forgangsorkunni er 5,76 kr. á kílóvattsstundina, þ.e. svolítið lægra en það sem hv. þingmaður hafði eftir samtökum …  Hv. þingmaður spyr mig síðan. Hvert er verð á raforku til áframleiðslu á Íslandi í dag? Þá er það einfaldlega þannig að ég hef engar nákvæmar upplýsingar um það. Ég hef leitað eftir þeim frá þeim fyrirtækjum sem um það véla og svör þeirra eru skýr. Landsvirkjun vísar til samþykktar frá 1995 sem gerð var með atkvæði allra þeirra sem sátu í stjórninni þá. Hún einfaldlega segir að stjórnin veiti ekki upplýsingar um þetta. Hv. þingmaður getur hins vegar hugsanlega lesið það út, eins og hann hefur stundum gert áður fyrir þingmenn, úr skýrslum og ársreikningum Landsvirkjunar, hvert verðið er. En hann er miklu hæfari til að komast að þeirri niðurstöðu heldur en ég. Hins vegar tel ég að það verð sem hv. þingmaður fór með áðan og byggði á slíkum útreikningum sé ekki alls kostar rétt. En einhvers staðar, miðað við stöðu dollarans í dag, á milli þess sem hv. þingmaður sagði og til þess verðs sem hann vísaði til. Að því er varðar annan stóran orkusala sem er Orkuveita Reykjavíkur, þar sem hv. þingmaður hefur miklu sterkari tök en ég sökum tengsla hans við hinn nýja orkukommissar í Reykjavík, þá gæti hann örugglega fengið þær upplýsingar og er líklega betur fær um það en ég. Ég fékk hins vegar afdráttarlausa neitun um upplýsingar um það. Kannski hv. þingmaður gæti, sökum vinfengis við iðnaðarráðherra, hjálpað honum að verða sér úti um þær upplýsingar. Hv. þingmaður spyr mig svo hvort ég vilji beita mér fyrir því að lækka verð á raforku til þeirra sem vinna fisk. Nú er það svo að frelsi ríkir í framleiðslu og sölu á rafmagni. Ég vildi gjarnan taka höndum saman við hv. þingmann til að gera slíkt. Hv. þingmaður hefur verið hér miklu lengur en ég og hef ég þó verið hér töluvert lengi. Hann er ráðsnjall og ráðagóður. Ef hv. þingmaður getur bent mér á góða leið til að stuðla að því þá skal ekki standa á þeim karli sem vermir stól iðnaðarráðherra að beita sér fyrir því.

Herra forseti. Heldur fannst mér þau fátækleg, rýr og veikluleg, svör hæstv. iðnaðarráðherra.

Hann er ekki sterkari en þetta.

Það er bara spurt hvort hann ráði við að gegna því embætti ef hann er ekki sterkari en eins og það birtist í svari hans hér. Orkumálin heyra undir iðnaðarráðherra og dreifing og verðlagning á raforku heyrir undir iðnaðarráðherra. Þessi málaflokkur, aðgerðir í byggðamálum, heyrir undir iðnaðarráðherra. Við erum með í gangi, sem menn hafa montað sig mjög af, sértækar aðgerðir til að mæta niðurskurði á þorskafla. Kannski væri þetta eitt besta ráðið til að lækka raforkuverð til fiskvinnslunnar. Þetta er ein stærsta atvinnu- og útflutningsgrein landsmanna. Hvers vegna skyldi hún ekki fá raforku á áltaxta? Álverin skila miklu minna í 

Herra forseti. Ég get tekið undir það að ég hefði gjarnan viljað efnismeiri svör frá hæstv. ráðherra. Það er óvenjulegt að vísa spurningum til baka til spyrjanda og halda því fram að sá sem spyr sé betur til þess fær að svara en ráðherrann. Ég minnist þess varla að svo hafi verið áður en ég skal svo sem leggja mitt lið í þessu efni eins og ég mögulega get. Ég held að það sé nokkuð vel staðfest að fiskvinnslan í landinu borgar a.m.k. þrefalt til fjórfalt verð á við áliðnaðinn. Það er nokkuð ljóst. Það liggur fyrir, ef við skoðum tölur Samtaka fiskvinnslustöðva, og ef við höfum í huga þær tölur sem ráðherra nefndi um trygga orku og bætum virðisaukaskatti ofan á það verð, að þá erum við komin á þær slóðir að orkuverð til fiskvinnslunnar er þrefalt og sennilega nær því að vera fjórfalt það sem álverin eru að borga, ef þau borga þó það sem hér er lagt til grundvallar þ.e. 1,5 til 2 kr. á kílóvattsstund. Er nema von að stóriðnaður í landinu þykist nokkuð grátt leikinn að geta ekki fengið hina innlendu orku á betri kjörum en þetta, borið saman við áliðnaðinn, sem hann auðvitað keppir við á ýmsan hátt, t.d. um vinnuafl? Honum veitti ekki af, afkomu sinnar vegna, að standa þar sterkar að vígi. Varðandi upplýsingar frá Landsvirkjun og Orkuveitu Reykjavíkur þá hef ég einmitt flutt hér frumvarp til breytinga á raforkulögum um að þessi leynd verði afnumin. Ég skora á hæstv. iðnaðarráðherra að standa með okkur að því að slá leyndina út af borðinu. Þetta er fráleitt, að menn skuli koma sér undan allri upplýstri umræðu um þessi mál í skjóli slíkrar leyndar sem var innleidd af innlendum pólitískum ástæðum og hin erlendu fyrirtæki báðu ekki einu sinni um. Varðandi ítök í Orkuveitu Reykjavíkur þá ætti hæstv. iðnaðarráðherra að minnsta kosti að geta hringt í stjórnarformanninn sem ég veit ekki betur en sé, a.m.k. enn sem komið er, flokkssystir hans, Bryndís Hlöðversdóttir. En að lokum hefði ég gjarnan kosið að hæstv. ríkisstjórn hefði t.d. hugað að þessum þætti í hinum meintu mótvægisaðgerðum sínum vegna niðurskurðar þorskafla sem bitnar mjög tilfinnanlega á fiskvinnslu og veldur þar tekjusamdrætti og hefði ekki af því veitt að koma til móts við hana, t.d. með tímabundnum 

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þingmönnum að ég vildi gjarnan að iðnaðarráðherra hverju sinni væri í betri færum til að gefa nánari og gleggri upplýsingar um orkuverð til stóriðjunnar. En það er einfaldlega þannig að iðnaðarráðherra getur hvorki skipað Hitaveitu Suðurnesja, Orkuveitu Reykjavíkur né stjórn Landsvirkjunar til að gefa upplýsingar af þessu tagi. Ég er sammála því og hef reyndar sagt að ég telji að þessar stjórnir eigi að veita eins nánar upplýsingar um þetta og hægt er frá grundvelli samkeppnissjónarmiða. Ég virði það sjónarmið að ekki sé hægt að fara alla leið. Það er kannski hægt að fikra sig nálægt niðurstöðunni eins og ég hef stundum hlustað á hv. þm. Steingrím J. Sigfússon gera í ræðum á grundvelli útreikninga sem eru byggðar á ákveðnum upplýsingum sem hafa komið fram í ársreikningum þessara stofnana. Hv. þingmenn viðra þá skoðun sína að æskilegt hefði verið að ríkisstjórnin hefði í mótvægisaðgerðum sínum beitt sér fyrir því að lækka raforkuverðið til fiskvinnslu í landinu. Það eru auðvitað sjónarmið. Það er hins vegar þannig að menn verða líka að segja hvernig eigi að gera það. Eru hv. þingmenn að fara fram á að ríkisstjórnin niðurgreiði orkuverð til fiskvinnslunnar sérstaklega? Ef það er svo þá verða þeir að segja frá því. Ég hef ekki skilið hv. þingmenn þannig að þeir óskuðu eftir því. En ríkisstjórnin getur ekki skipað fyrirtækjum, t.d. í eigu ýmissa sveitarfélaga, að gera það. Ég upplýsi síðan aðeins að miðað við árið 1999 virðist nú, ef maður tekur tillit til verðlagsbreytinga, sem raforkuverð hafi snarlækkað til fiskvinnslunnar. Því þá er það að meðaltali 3,89 kr. Nánast það sama í dag. Hverjar ætli verðlagsbreytingarnar hafi verið? Ríflega 40% síðan þá.

Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Evrópusambandið hefur staðið í miklum æfingum hvað varðar skipulag orkumála. Ætlunin hefur verið að markaðsvæða og eftir atvikum einkavæða þá starfsemi eins og ýmislegt fleira á þeim bæ. Og endurteknar tilskipanir eða reglugerðir hafa verið gefnar út í þessu skyni sem við Íslendingar höfum illu heilli innleitt hér á landi án þess að almennilega væri nokkurn tíma farið ofan í saumana á því hvort við þyrftum að gera það. Í umræðum um það í fyrra komu fram nýjar upplýsingar til iðnaðarnefndar um að málin hefðu alls ekki verið vaxin eins og sagt var á sínum tíma af hálfu þáverandi utanríkisráðherra og iðnaðarráðherra. Í ljós kom að fjölmörg aðildarríki Evrópusambandsins hafa fengið mismunandi stig undanþágna eða heimilda til að framkvæma þessi mál með sínum sérstaka hætti, þar á meðal eyjar í Miðjarðarhafinu og jafnvel landlaust ríki inni á miðju meginlandi Evrópu eins og Lúxemborg, ný aðildarríki eins og sum Eystrasaltsríkjanna og þar fram eftir götunum. En nú er svo komið að þeir úti í Evrópu eru lagðir af stað á nýjan leik og 19. september síðastliðinn voru kynnt áform orkumálakommissars og samkeppniskommissars Evrópusambandsins um nýtt regluverk á sviði orkumála. Hér höfum við tækifæri til að fylgja málinu eftir og fylgjast með því frá byrjun. Það hefur verið rætt hér á þessum stað, úr þessum ræðustóli, m.a. fyrir nokkrum dögum, að Alþingi komi of lítið að málum á undirbúningsstigi. Við höfum a.m.k. enga afsökun í þessu tilviki því nú liggur það fyrir og hér með er það vonandi öllum ljóst að slík vinna er nú farin af stað innan Evrópusambandsins og hún mun hafa áhrif á okkur í fyllingu tímans ef þessi nýja regluskipan verður sett. Hún virðist eiga að ganga út á, ef marka má bæði ræður orkumálastjórans og samkeppnisstjórans sem og það sem Barroso sjálfur sagði í Madríd 1. október síðastliðinn, að höggva raforkumarkaðinn enn meira niður og fara í frekari aðskilnað framleiðslu, dreifingar og sölu og höggva þar frekar á eignartengsl eða eignarbönd en núgildandi regluverk gerir. Það mun þá hafa áhrif hér, jafnfáránlegt og það er í raun, enda engar eiginlegar samkeppnisforsendur fyrir hendi á íslenskum raforkumarkaði. Það voru allt saman brandarar frá upphafi. Fyrirtækin nánast öll í opinberri eigu og Ísland afmarkaður og einangraður orkumarkaður með engin tengsl við önnur lönd nema þá þeim óbeinu sem fólgin eru í samkeppninni um staðsetningu fyrirtækja. Þess vegna voru og eru öll rök til þess að Ísland skipi þessum málum á þann hátt sem hagstæðast er fyrir okkur, út frá okkar aðstæðum og okkar hagsmunum, og reyni að leita eftir undanþágum frá því að þurfa að uppfylla ákvæði frá Evrópu sem alls ekkert eiga við hér. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra. Hefur ráðuneytið fylgst með þessari vinnu á vegum Evrópusambandsins? Hvaða áhrif mundu reglur í þessa veru hafa hér á landi? Og kemur til greina að Ísland sæki um undanþágu frá því að þurfa að uppfylla þær?

Herra forseti. Svarið við fyrstu spurningu hv. þingmanns er já. Ráðuneytið hefur fylgst með þessu og starfsmenn ráðuneytisins hafa setið fundi vinnuhópa EFTA, sem ég held reyndar að hafi bara verið einn til þessa um þetta mál. Þar kynnti fulltrúi framkvæmdastjórnarinnar þetta fyrir þessum vinnuhópi. Það er auðvitað ljóst að iðnaðarráðuneytið mun fylgjast með umfjöllun um þessar tillögur og framvindu þeirra innan stofnana Evrópusambandsins. Eins og hv. þingmaður ugglaust veit er uppi ágreiningur meðal aðildarþjóðanna, þ.e. Frakkar og Þjóðverjar eru ósammála ýmsum öðrum þjóðum. Þetta mál er komið í það ferli sem við höfum þýtt sem sáttaferli milli ráðherraráðsins og Evrópuþingsins. Það er því allsendis óljóst hvað út úr því kemur. En það er alveg ljóst að ráðuneytið mun eiga samráð við íslenska hagsmunaaðila sem eiga að gæta íslenskra hagsmuna. Ég nefni t.d. að fyrirhugaður er fundur á næstunni með fulltrúum Samorku til þess að upplýsa það. Út frá því sem hv. þingmaður sagði um yfirlýstan vilja þingsins sem hér hefur komið fram til að fylgjast vandlega með málum á fyrri stigum þá er alveg sjálfsagt, ef eftir því er óskað, að ráðuneytið láti þær upplýsingar í té um framvindu þessa máls gagnvart iðnaðarnefnd eða öðrum nefndum ef eftir því yrði óskað. Hv. þingmaður spyr síðan hvaða áhrif þetta muni hafa hér á landi. Nú er einungis um að ræða breytingartillögur og þær í ferli og allsendis óljóst hver niðurstaðan verður. Það er hins vegar alveg ljóst að ef gildandi tilskipanir yrðu samþykktar óbreyttar þá gætu þær, eins og hv. þingmaður var að segja, gert strangari kröfur um aðskilnað flutningsfyrirtækisins, þ.e. Landsnets í okkar tilviki, frá samkeppnisþáttum. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður var í reynd að segja, að framkvæmdarstjórnin er þeirrar skoðunar að það sé heppilegast frá hennar sjónarhóli að aðskilja í ríkari mæli eign flutningskerfa frá framleiðslueiningunum. Hins vegar er rétt að það komi fram að þessar tillögur, eins og ég þekki þær, bjóða líka upp á aðra valkosti í þessum efnum. Þannig að þegar hv. þingmaður spyr mig hver áhrifin verði af þessari tilskipun þá get ég ekki svarað því á þessu stigi öðruvísi en svo að ég hef lýst að hvaða pólitísku stefnu þessar breytingartillögur hníga. Sömuleiðis þá munu áhrifin ráðast nokkuð af því hvaða leið er valin til þess að innleiða reglur tilskipunarinnar. Síðan spyr hv. þingmaður, í ljósi reynslunnar væntanlega, hvort það komi til greina að Ísland leiti eftir undanþágu frá væntanlegum reglum. Það er alveg ljóst að ef að skoðun stjórnvalda á Íslandi leiðir það í ljós að efni þessara tilskipana geti raskað hagsmunum okkar, sem við skilgreinum sem íslenska hagsmuni, þá kemur að sjálfsögðu til greina að leita eftir undanþágu. Eins og hv. þingmaður benti á er enn þá hægt að leita eftir undanþágum frá ýmsum ákvæðum tilskipunar þessara breytingartillagna, svo fremi sem Íslendingar geti sýnt fram á sterk rök fyrir umsókn um slíkt.

Hæstv. forseti. Mér finnst þetta dálítið skrýtin umræða, ég neita því ekki. Mér fannst hæstv. iðnaðarráðherra tala óskaplega lengi en hef ég bara 46 sekúndur?

Ég talaði 5 tíma.

En það er kannski af því að mér fannst ekki mjög skemmtilegt að hlusta á hann en það er eins og það er. Í fyrsta lagi, út af ræðu fyrirspyrjanda, væri fróðlegt að vita hvað það er í þeirri tilskipun sem við innleiddum sem hentar svona illa fyrir Ísland. Ég geri mér ekki grein fyrir hvað það er satt að segja. Ég held að þetta fyrirkomulag henti ágætlega á Íslandi. Það sem væntanlega er þá á leiðinni frá Evrópusambandinu, til viðbótar því sem við höfum þegar innleitt, er þá fyrirtækjaaðskilnaður. Fyrirtækjaaðskilnaður er mikið lausnarorð í þeirri umræðu sem nú fer fram á Íslandi í orkuiðnaðinum, en ekki náðist að innleiða hann í tíð Framsóknarflokksins í iðnaðarráðuneytinu vegna andstöðu frá orkufyrirtækjunum.

Herra forseti. Við ræðum þetta kannski betur við annað tækifæri en ég hef alltaf áhuga á og ánægju af að ræða við hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur um þá mislukkuðu aðgerð að fara að reyna að markaðsvæða raforkumarkaðinn hér. Svo því sé svarað hvað hentar okkur svona illa, þá hentar það okkur ákaflega illa að þurfa að fara að skipta okkar fyrirtækjum upp. Þar myndast svokölluð öfug samlegðaráhrif með tilheyrandi tilkostnaði. Það hentar okkur líka illa að þvinga opinber fyrirtæki í samfélagslegri eigu til að fara að reikna sér arð. Af hverju mega þau ekki láta arðinn ganga til eigenda sinna, þ.e. fólksins sem nýtur þjónustu þeirra. Þessi markaðsvæðing hentar ekki á orkumarkaði sem er skilgreindur sem almannaþjónusta eins og við höfum fram að þessu gert. En Framsókn var að burðast við að gera þetta hákapítaliskt, markaðsvætt og einkavætt líka, eins og allt annað. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Öfugt við hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fundust mér þau góð. Ég var ánægður með ráðherrann og tel að hann hafi svarað þessu vel miðað við stöðu málsins. Það er ekki hægt að biðja um meira en það. Ráðuneytið hefur þegar sett sig inn í þetta og ætlar að fylgjast vel með því og eiga um það samráð við orkufyrirtækin og eftir atvikum við iðnaðarnefnd Alþingis, sem ég tel alveg einboðið. Nú skulum við ekki sofa á verðinum eins og við gerðum síðast. Árið 1998, ef ég man ártalið rétt, stóð hér maður og varaði við því að það sem þarna væri að fara af stað í Evrópusambandinu kynni að henta Íslendingum illa. Sá maður heitir Hjörleifur Guttormsson. Það hlustaði enginn á hann. Þegar við lögðumst gegn því að Ísland innleiddi þetta, félli frá stjórnskipulegum fyrirvara, ég og nokkrir aðrir þingmenn, tók enginn undir það. En þegar menn stóðu frammi fyrir alvöru málsins, árið 2003–2004, þá allt í einu snarfjölgaði í þeim hópi sem sagði: Heyrðu, við ættum nú kannski að reyna að fá undanþágu frá þessu. En þá var það auðvitað of seint. Þá stóðu m.a. upp margir þingmenn Sjálfstæðisflokksins og sögðu - í borgarstjórn Reykjavíkur var það rætt: Við hefðum kannski frekar átt að fá undanþágu. Nú skulum við ekki endurtaka sömu mistökin. Að síðustu fagna ég því að ráðherra skuli segja að til greina komi að sækja um undanþágu frá þessum ákvæðum ef þau henta okkur illa.

Herra forseti. Það er með hálfum huga að ég hætti mér inn í þessar deilur á milli stjórnarandstöðuflokkanna. Ég vil bæta því við að ég er eiginlega snortinn og mér er orða vant yfir hrósyrðum frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Það hefur ekki gerst í háa herrans tíð að hann hafi borið mér lof með þessum hætti.  Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að á sínum tíma hefði verið hægt að sækja um undanþágu frá tilskipuninni þegar hún kom fram. Það hefðum við getað gert í krafti þess að við erum lítið og einangrað raforkukerfi. Eins og ég skildi það mál allt, og tók þó aldrei til máls um það hér í þinginu, hefðum við ekki getað sótt um undanþágu frá framleiðslukaflanum sjálfum. Það er hins vegar heldur ekki of seint að sækja um þá undanþágu ef við teljum að íslenskir hagsmunir bjóði það. Það liggur alveg ljóst fyrir. Þær tillögur sem þarna eru uppi, og hv. þingmaður gerði að umræðuefni, varða aðallega það að framkvæmdastjórnin hefur lagt til, eða það er hennar vilji, að fyrirtæki sem eiga bæði flutningskerfi og orkuframleiðslu verði skyldug til að selja hluta af sínum eignum. Það hugsa ég að fari svolítið undir hreistrið á hv. þingmanni. Hins vegar eru þar líka aðrir valkostir sem felast í því að flutningskerfið sé rekið af sjálfstæðu fyrirtæki eins og Landsnet er í dag og ekki fari fram sú uppskipting sem er nú boðuð með mestum þunga af framkvæmdastjórn.