Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. um þetta mál hér í deildinni kom fram brtt. frá þm. V-Sk. (JK), sem ég þá mælti á móti. Ég tel, að sú brtt., sem hann var með, muni verða þess valdandi, að mörgum sinnum fleiri menn kæra til yfirskattanefndar og ríkisskattanefndar sín útsvör heldur en ella, og það mun þess vegna út af fyrir sig auka starf nefndanna og tilkostnað við þær. Það er þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að með því móti fá þeir menn, sem hafa löngun til endalausra smáýfinga, möguleika til að taka þær upp, og nefndirnar, sem eiga að dæma um þetta, eru ekkert staðkunnugar. Það eru yfirskattanefndir fyrir heila sýslu, sem eiga að dæma um það, hvort einhverjir tveir menn í Mýrdalnum rífast um 20 kr. á útsvarinu sínu eða ekki, eða menn í Vatnsdalnum, svo að ég nefni staði, þar sem kærur koma svipaðs eðlis eins og þessar til ríkisskattanefndar, þær sem ekki er litið á, - það gefur þeim tækifæri til þess endalaust og stöðugt að kæra og skapa öðrum mönnum og sjálfum sér erfiðleika og fyrirhöfn og óánægju út af því. Nú leit ég að vísu svo á, að úr því að búið var að samþykkja þetta inn hér, mundi ekki vera hægt að taka greinina upp aftur í því formi, sem hún upprunalega var. En mér er bent á það af gömlum þm. og skrifstofustjóranum, að samkvæmt 32. gr. þingskapa má ekki bera brtt. um atriði, sem búið er að fella í deild, upp aftur á sama þingi í sömu deild, en með því að greinin í upprunalegu formi hefur í raun og veru aldrei verið felld, heldur samþykkt önnur, þá hefur þetta ákvæði í þingsköpunum ávallt verið skýrt svo, að það sé heimilt í þessu tilfelli að taka upp aftur till., sem óbeint hefur fallið við samþykkt annarrar till. Það hefur verið gert, og þess vegna leyfi ég mér að leggja fram hér þá brtt., að 1. gr. orðist svo, að í stað 10% í 2. málslið 26. gr. l. komi 3%. Það orkar ekki tvímælis, að ef takmarkinu er sleppt alveg burt, verður það til stórkostlegs óhapps fyrir alla, því að það segir sig sjálft, að yfirskattanefndin, - ja, það kann að vera á einstaka stað, við skulum segja t.d. Ólafsfirði, að yfirskattanefndin þar hafi þau persónulegu kynni af högum manna, að hún geti gert greinarmun á því, hvort útsvar sé 5% eða 10% eða eitthvað ósköp lítið, nokkrum krónum hærra, en það eigi að vera. En þegar komið er í heilar sýslur, eins og t.d. Norður-Múlasýslu eða í Reykjavíkurbæ, þá er bæði yfirskatta- og ríkisskattanefnd gersamlega ókunnugt um þær persónulegu aðstæður, sem geta verið til staðar til þess að niðurjöfnunarnefnd heima í hreppnum hafi haft eitt útsvarið 1% eða 2% yfir einhvern skala, sem hún hefur myndað sér, og annað ögn undir. Ríkisskattanefnd er alveg ókunnugt um það. Það eru ekki nema þeir staðkunnugu menn heima í sveitinni eða á viðkomandi stað, sem geta dæmt um það, og þess vegna er vitleysa - hrein og bein vitleysa - að ætla æðri nefndum, sem vantar staðarkunnugleika, að skera úr um það. Það er komið nógu langt niður með 3%, þó að það sé ekki farið að afnema það alveg. Ég leyfi mér að afhenda forseta þessa brtt., og eftir því sem skrifstofustjóri Alþ. og fleiri segja mér, á hún að geta staðizt, enda þótt mér fyndist fyrst, að hún mundi ekki geta það. En við nánari athugun man ég að minnsta kosti eftir einu eða tveimur tilfellum, þar sem þingsköp hafa verið skýrð á þennan hátt og framkvæmd á þennan hátt í þinginu, t.d. af Gísla Jónssyni, er hann var þingmaður Barðstrendinga og forseti þessarar deildar.

Forseti (BSt): Mér hefur borist svo hljóðandi skrifl. brtt. við frv., sem fyrir liggur, frá Páll Zóphóníassyni, að 1. gr. orðist svo: „Í stað „10%“ í 2. málslið 26. gr. laganna komi: 3%.“ Ég býst við, að það sé rétt, sem hv. þm, sagði, að þingsköpin heimili að bera þessa till. upp, þar sem till. um þetta hefur aldrei verið felld, þótt sama greinarákvæði hafi verið tekið út úr frv. og annað sett í staðinn. En á hinn bóginn verð ég að segja það, að mér finnst það mjög óviðkunnanlegt að bera upp till. nákvæmlega sama efnis og það, sem deildin hefur samþ. áður að breyta. Ég náttúrlega leita afbrigða fyrir þessari till., en mér fyndist það væri þinglegra að hafa einhverja aðra tölu en nákvæmlega 3%. - Hv. þm, V-Sk, talar um þingsköp.



Herra forseti. Ég held, að það sé óþarfi að vera með neinar bollaleggingar um þetta atriði, það er svo ótvírætt í þingsköpum. Í 32. gr. þingskapa segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Brtt. um atriði, sem búið er að fella í deild, má eigi bera upp aftur í sömu deild á sama þingi, en heimilt er að bera hana upp í hinni deildinni og Sþ., ef tækifæri eru til þess.“ Þetta er svo ótvírætt, að mig undrar það, að hæstv. forseti skuli vera í vafa um, hvort slík till. komi til atkv. eða ekki; það er svo fráleitt. Ég krefst þess, að forseti úrskurði brtt. frá.

Forseti (BSt): Ég er hræddur um, að hv. þm. hafi misskilið þetta. Hann vitnaði hér rétt í þingskapagr., 32. gr.: „ Brtt. um atriði, sem búið er að fella í deild, má ekki bera upp aftur í sömu deild á sama þingi.“ Þetta ákvæði hefur ekki verið fellt hér í deildinni, heldur hefur verið annað ákvæði samþ. í staðinn fyrir það. Hv. þm. Vestm. hafði kvatt sér hljóðs, var það um þingsköp?

Það var um þingsköp, já.

En ég óska þess, að flm. breyti tölunni. Hann getur haft það litið. Ég kann ekki við þetta, ég tel það ekki ólöglegt, en ég kann ekki við það.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs rétt á eftir þm. V-Sk. og hef í rauninni ekki að segja annað, en það sama sem hann sagði. Mér hafði líka komið í hug að krefjast úrskurðar hæstv. forseta á því, hvort sé samkv. þingsköpum og anda þingskapanna rétt eða leyfilegt að bera fram hér till., sem óbeint er búið að fella. Það veit maður, að hún var ekki formlega felld, en það var bara skipt um og annað samþ., sem leiddi af sér fall þeirrar upprunalegu 3% till. Maður hefur að vísu orðið var við það, að það eru ýmsir nýir siðir hér á ferðinni um meðferð mála, en ég held, að í þessu tilfelli sé það réttmæt ósk til hæstv. forseta, að hann felli forsetaúrskurð um það, hvort hér sé rétt að farið samkv. anda þingskapanna og hvort sams konar till. og búið er að víkja frá með því að samþ. aðra í hennar stað geti komið til greina aftur. Hv. flytjandi þeirrar nýju brtt. vitnaði í ýmsa menn, sem hefðu sagt sér, að þetta mætti, og þar á meðal skrifstofustjóra Alþ. Ég vil veita forseta þessarar hv, deildar æðsta úrskurðarvald í þessu máli, eins og ég þóttist vita að hv. þm. V-Sk. líka vildi gera, og vil þess vegna taka undir ósk hv, þm, V-Sk. og biðja um forsetaúrskurð um þetta mál.



Herra forseti. Ég var búinn að búa til till. með 3.5%, af því að mér fannst sjálfum, að það væri ekki viðkunnanlegt að koma aftur með 3%. En þegar skrifstofustjóri Alþ. segir mér, að það hafi alltaf verið svona og það hafi hvað eftir annað komið fyrir í Alþ., að svona till. hafi komið upp, alveg nákvæmlega sama eðlis og þessi, þá sá ég ekki ástæðu til að hafa það 3.5, heldur tók bara 3. Þess vegna er hér ekki neitt nýtt á ferðinni, og ef hv. þm. Vestm. er eitthvað að bila minni, þá hefur það a.m.k. komið tvisvar sinnum fyrir, meðan við höfum setið saman á þingi, að svona till. hafa komið upp aftur og verið teknar gildar og álitnar réttar, þannig að það er ekki neitt nýtt hér á ferðinni, heldur er það þingvenja, sem tiltölulega sjaldan er notuð, en hefur verið notuð þó. En ég skal gjarnan gera það forseta til geðs að taka upp till. eins og hún var upprunalega hjá mér með 3.5 í staðinn fyrir 3. Ef honum er það kærara, þá skal ég gjarnan gera það.

Forseti (BSt): Það hefur verið beðið um forsetaúrskurð um, hvort þessi till. fái staðizt samkvæmt þingsköpum og anda þeirra. Það er nú ekki á mínu færi beinlínis að kveða upp úrskurð um það, hvað sé andi laga, heldur hvað séu lög og þá sérstaklega hvað séu þingsköp. Þessi ákvæði þingskapa, sem hér um ræðir, hafa tvisvar verið lesin, ég skal lesa þau enn: „ Brtt. um atriði, sem búið er að fella í deild, má ekki bera upp aftur í sömu deild og á sama þingi, en heimilt er að bera hana upp í hinni deildinni“ o.s.frv. Hér er eingöngu bannað að bera upp till., sem búið er að fella í deild. Till. um þetta atriði, sem hér um ræðir, hefur ekki verið felld í deildinni. Þar af leiðandi er löglegt að bera þessa till. upp. Hitt er annað mál, að ég kann illa við það að bera upp till. um að setja aftur inn í frv. það, sem hv. deild er nýbúin að breyta, og það því síður, sem á þeim fundi, þar sem þetta var gert, voru yfirleitt allir þdm. mættir, þeir sem hér á landi eru, kannske ekki við þessa atkvgr., en það hefur þá verið einhver tilviljun, því að það var samþ. frv. með 16 shlj. atkv. á þessum fundi, og það kom víðar fram. Það komu fram t.d. 10 atkv. gegn 6, þannig að 16 atkv. komu hvað eftir annað fram, þótt ekki væri um þessa tillögu. Ég kveð upp þann úrskurð, að það er ekki ólöglegt að bera upp þessa till. og það er á valdi deildarinnar að veita afbrigði fyrir henni, ef deildinni sýnist, en ég vildi frekar óska þess, að hv. þm. breytti till.

Ég skal gjarnan verða við þeirri ósk og setja þar 3.5.



Herra forseti. Mig satt að segja undrar þessi skýring hæstv. forseta. Hann segir, að það sé ekki beinlínis búið að fella þessa till. hér í deildinni. Hver er munurinn á því að samþ. till., sem vísar einni till. frá, eða fella hana? Ég sé ekki nokkurn mun á þessu, og ég mótmæli þessu algerlega, tel þetta gersamlega ranga skýringu á þingsköpum, sem forseti hefur, ef hann heldur fast við þetta. Það er enginn munur á að fella till. eða koma með aðra, sem vísar hinni frá.

Forseti (BSt): Ég vil nú óska þess eða ég tel mig þurfa þá að fara á annan stað, ef ég á að fara að svara skætingi hér, t.d. eins og ég hafi sagt vitleysu, Hv. þm. V-Sk. er lögfræðingur, en ég ekki. En ég staðhæfði það, að till. um þetta efni hefði aldrei verið felld hér í deildinni. Hvaða munur sé á því að breyta ákvæði og setja annað í staðinn eða fella till., það veit hv, þm., þó að í þessu tilfelli sé ekki mikill efnismunur á því, enda hef ég tekið það fram, að ég kann illa við að bera þetta upp, og flm. hefur fallizt á að breyta till. En það er formlegur munur á því, og annað banna lögin, en hitt ekki. Þau banna að bera upp till., sem búið er að fella, en þau segja ekkert um það, að ekki megi setja aftur inn í frv. ákvæði, sem búið er að taka út úr frv. - Það gleður mig, að hv. þm. N-Ísf. (SB) kveður sér hljóðs um þingsköp, því að hann hefur verið forseti í hv. Nd. lengi. Það er fróðlegt að heyra, hvað hann segir um þetta.



Herra forseti. Á það hefur verið lögð áherzla í þessu sambandi, að heimilt sé að bera þessa brtt. upp, vegna þess að hún fjalli ekki um atriði, sem hafi verið fellt. Það er rétt, svo langt sem það nær. Hins vegar er ekki hægt að ganga á snið við það, að ákvæðið hefur verið fellt niður úr greininni, svo að þarna er um að ræða bitamun, en ekki fjár. Í sjálfri brtt., sem samþ. var við síðustu umr, í hv. þingdeild í þessu máli, stendur: „2. málsliður 26. gr. l. fellur niður.“ Og hver er þá munurinn á því, að till. hafi verið felld eða hún hafi verið felld niður? Hitt er rétt hjá hæstv. forseta, að það hefur komið fyrir, að slíkar brtt., sem svipað hefur staðið á um, hafa verið bornar upp, og ég gæti ekki áfellst hæstv. forseta, a.m.k. ekki harðlega, fyrir að neita að taka til greina kröfu um, að brtt. skuli ekki borin upp. Hins vegar er það rétt, sem hv. þm. V-Sk. og hv. þm. Vestm. hafa bent á, að það er algerlega gegn anda þingskapalaganna, því að það sjá menn greinilegast á því, þegar menn bera saman bara þetta tvennt, muninn á því að fella brtt. um ákveðið atriði og að fella niður ákvæði, sem er í frv. Munurinn er svo að segja enginn. En annars er það auðvitað einfaldast fyrir hv. þingdeild að taka afstöðu til þessa hæpna atriðis í atkvgr. um afbrigði um till., hvort sem till. er borin fram eins og hv. þingmaður lýsti henni upprunalega eða hún er borin fram eins og hann er búinn að breyta henni.

Forseti (BSt): Nú hefur hv. þm. N-Ísf., sem hefur lengi gegnt forsetastörfum, látið í ljós sömu skoðun og ég, þegar ég kvað upp minn úrskurð, að það kemur ekki í bága við þingsköp að bera upp till. eins og hún er borin fram, ekki a.m.k. í bága við bókstaf þeirra. Á hinn bóginn lét ég það í ljós, að ég kynni illa við þetta, og hv. flm. till. hefur tekið það til greina, tekið till. aftur og borið fram aðra, og hún er þannig, er frá sama flm., Páli Zóphóníassyni: „1. gr. orðist svo: Í stað „10%“ í 2. málsl. 26. gr. laganna komi: 3.5%.“ Verður sjálfsagt ekki ágreiningur um það, að þessi till. geti borizt upp. En hún er of seint fram komin og þar að auki skrifleg og þarf tvöföld afbrigði.



Herra forseti. Þegar þetta mál var til 1. umr, hér, lét ég í ljós nokkra undrun yfir þeim hraða, sem hafður var á því að koma málinu til 1. umr., á sama tíma sem því var útbýtt svo að segja, vitandi það, að þm. höfðu yfir höfuð ekki haft tíma til að kynna sér málið. Hæstv. forseti sagði út af þessu nokkur orð og virtist taka það sem ásökun í sinn garð, sem ég hafði látið mér um munn fara, og benti á það, að deildin hefði veitt afbrigði fyrir málinu og væri ekki við sig neitt að sakast. Það var heldur ekki minn tilgangur að sakast neitt við hæstv. forseta um afgreiðslu málsins eða upphaf afgreiðslu þess, heldur var það við þingflokka þá, sem að því standa. Það var til þeirra, sem ég beindi minni ádeilu, en alls ekki til hæstv. forseta, sem í þessu máli sem öðru hagar sér ógjarnan þannig, að þingmenn geti haft ástæðu til þess að setja út á hans störf sem forseta. Ég fór nú ekki að rísa upp við þetta tækifæri til þessa, en ég vildi, áður en málið fer út úr deildinni, m.a. af virðingu minni fyrir hæstv. forseta, láta þess arna getið. Síðan þetta mál kom fram, hefur maður af ýmsum utan þingsala verið spurður um ákvæði þess og gildingu á ýmsa lund, og ég verð að segja það fyrir mitt leyti, þegar það hefur komið fyrir mig, að ég hef ekki getað gefið alveg glöggar upplýsingar um, hvað saknæmt væri og ekki saknæmt samkvæmt ákvæðum frv., og vildi gjarnan að einhverju leyti leita upplýsinga hv. nm., sem um þetta mál hafa fjallað, eða t.d. hv. frsm., t.d. um það atriði, sem um fjallar í 3. gr., þar sem segir: „Óheimilt er með öllu að senda af kjörfundi upplýsingar um það, hvaða kjósendur koma og neyta atkvæðisréttar síns.“ Til þess að hægt sé að senda eða bera út af kjörfundi upplýsingar um það, hvaða kjósendur hafa neytt atkvæðisréttar, verður viðkomandi maður sennilega að hafa verið á kjörfundi og komið á kjörfundarstað. Nú skulum við segja t.d., að ég fer á kjörfund og kýs, og svo verður mér það á að segja frá því, kannske óaðspurður, kannske aðspurður, einhvers staðar úti í bæ. Er þetta saknæmt samkvæmt 3. gr., því að það er óneitanlegt, að það eru upplýsingar af kjörfundi bornar út af manni, sem á kjörfundinn hefur komið? Ég vildi gjarnan vita, hvort kjósanda er samkvæmt þessu, ef að lögum verður eða þegar að lögum verður, heimilt að skýra frá því, að hann hafi kosið, eða hvort það kostar þessar þungu refsingar í fjársektum, sem ákveðnar eiga að vera, skilst mér. Enn fremur vildi ég spyrja að því, hvaða skrár er átt við í 3. gr., þar sem umboðsmönnum frambjóðenda eða lista er óheimilt að hafa með sér á kjörfund kjörskrá eða nokkra aðra skrá.  Ég hef milli umræðna verið svolítið að kynna mér umræður um nefndarskipunina frægu 1954, sem átti að hafa það verkefni að athuga um breytingar á þessum sömu lögum, sem þetta frv. fjallar um, og ég sé hvergi í þeim umræðum, að það komi nokkurs staðar fram, að það þurfi að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir gagnvart þessum atriðum, sem þetta frv. leggur megináherzluna á. Í umr. og raunar í rökstuðningi um hegðun manna á kjörstað eða hvað menn megi þaðan bera eða hafa með sér er það talið vera til þess að hafa meiri frið um kosningarnar, og ég held, að það hafi komið fram í ræðum sumra þeirra, sem talað hafa fyrir málinu, að þetta væri gert, þetta frv. væri mest til fram komið til þess að hafa frið um kosningarnar o.s.frv. En það er einkennilegt, að í umræðunum 1954 er alls ekki á það minnzt, að neinna sérstakra ráðstafana sé þörf til að halda uppi friði á kjördag, frekar en aðra daga. Og vitaskuld er það, að það fylgir lýðræðisfyrirkomulagi, að viðhafður er svokallaður áróður fyrir kosningar, áróður í blöðum og áróður á ýmsum stöðum. Þó hefur það alltaf verið bannað og er bannað í lögum að hafa áróður á kjörstað, og þarf enga nýja löggjöf um það. En þessi röksemd fyrir svona breytingu eins og hér er gerð, sem er aðallega rökstudd með því, að þetta sé til þess að halda friði um málið, gæti alveg eins vel átt við, ef hv. meiri hluti þessarar hv. d. og meiri hluti þingsins færu inn á aðrar, enn ýtarlegri, ráðstafanir í þessu efni, - í friðarins nafni, bara í friðarins nafni. Það er sennilega ekki mikill ófriður í löndunum, sem banna að hafa annað, en einn einasta lista. Það er líklega ekki um mikið að rífast þar. Og auðvitað fylgir því banni, að áróður er líka bannaður eða „agitation“, sem heitir á útlendu máli. Þar er friðurinn, það er sú fullkomna friðarhöfn, sem t.d. einræðisríkin kommúnistísku eru komin í, í þessum efnum, og þetta frv. er spor í áttina til þess að hefta bardagaaðferðir, sem annars í lýðræðislöndum eru taldar leyfilegar. Með því að lögfesta þessi ákvæði, sem hér er verið með, er það spor í áttina að frekari hömlum á rétti kjósendanna í þessu máli heldur en hérna liggja fyrir og spor í áttina að einræði, og það mætti sem sagt með jafnviturlegum og hógværum röksemdum eins og að ég held hv. þm. Ak. beitti í þessu máli, tala fyrir einum lista á friðarins grundvelli. Þó að þetta mál sé að allra skyni borinna manna vitund fram komið hér sem kosningahælkrókur, aðallega Framsóknarflokksins, á Sjálfstfl. í landinu og sérstaklega Sjálfstfl. í þessum bæ núna fyrir bæjarstjórnarkosningar, - þó að maður viti það og það sé öllum ljóst og kemur fram bæði í blaðaskrifum og öðru frá hálfu Framsfl., þá vil ég benda hv. deildarmeirihluta á það, að með þessum hömlum, sem hér eru lagðar á lýðræðislega baráttu fyrir sínum lista eða fyrir manni eða hvað það nú á að heita eða sínum málstað við kosningar, með þessum hömlum er stigið spor í einræðisáttina og liggur beint yfir í kommúnistískt fyrirkomulag, þar sem það er orðið svo fullkomið, að allir listar andstæðinganna og þeirra flokka eru bannaðir og ekki má koma með nema einn lista. Það getur vel verið, að hv. deildarmeirihluti geri sér þetta ekki fullljóst og hafi ekki hugsað svo langt í þessu að sjá, hvert þessar aðferðir liggja, en það er jafnaugljóst fyrir því. Ég held, að það verði erfitt að koma því inn í réttarmeðvitund þjóðarinnar, að það sé bannað að segja frá því, hver hafi kosið eða komið á kjörfund til þess að kjósa, það verði erfitt að koma því inn í réttarmeðvitund þjóðarinnar, að þetta sé athæfi, sem eigi að varða miklum sektum. Það var hér á ferðinni fyrir nokkru í þessari hv. deild frv. um ökuhraða, sem fjallaði m.a. um ökuhraða, leyfilegan eða óleyfilegan, á vegum, og ég man eftir, að ég held, að sérstaklega hv. þm. Ak., sem er nú lögfræðingur, eins og allir vita, hafi lagt á það talsverða áherzlu, að það þýddi ekki að samþykkja ákvæði í lögum, sem almenningur gerði sér ekki ljóst að þyrftu að varða við lög, og var þess vegna fylgjandi meiri ökuhraða en sumir aðrir vildu vera láta, aðallega á þeim grundvelli, að það gengi ekki inn í almenning, að þetta gæti verið refsivert, og væri þess vegna ekki rétt að banna það eða gera það hegningarvert. Þessi röksemd kemur oft fram og jafnvel hjá góðum lögfræðingum, að löggjöfin þurfi að hafa styrk og stoð í réttarmeðvitund þjóðarinnar, sem á við löggjöfina að búa, m.ö.o. í réttarmeðvitund hvers einstaks borgara. Og ég ætla, að það verði talsvert erfitt að koma því fram, að fólk finni til þess, að það hljóti að vera refsivert í sjálfu sér að segja frá því, þó að það viti til, að þessi og þessi maður hefur kosið, farið á kjörfund og notað atkvæðisrétt sinn. Það, sem enn fremur kom fram í þessu máli við 2. umr. í ræðu hv, þm. Ak., var það, að hann sagði, að það gætu verið deildar skoðanir um það, hvort kjördagurinn ætti að standa til kl. 23. til kl. 11 að kvöldi, eða til kl. 12 að kvöldi, og þetta vil ég líka viðurkenna, að um það geta verið deildar skoðanir, ef menn vilja stytta kjördaginn á annað borð. En um hitt getur tæplega verið nein deila, að dagur, hvort það er kjördagur eða annar dagur, er ekki að fullu liðinn fyrr en um miðnætti, fyrr en kl. er orðin 12. Þó að hv. framsóknarmenn berjist fyrir því núna að láta kjördaginn vera liðinn kl. 11 að kvöldi, þá er kjördagurinn í vitund þjóðarinnar ekki liðinn fyrr en kl. 12. Ég veit að vísu, og það kann að vera hv, deildarmeirihluta einhver huggun, að klukkan er sjálfsagt orðin eitt og kannske meira hjá Rússum, þegar hún er 11 hjá framsóknarmönnum á Íslandi.  Sem sagt, frv. er vitanlega flutt fram, eins og ég sagði áður, sem bellibragð af hálfu Framsfl., aðallega með tilliti til bæjarstjórnarkosninganna í Rvík til að byrja með. Það er stigið með frv. spor í einræðisátt, sem vel gæti til þess leitt í framtíðinni, að hér væri uppi sú stefna ráðandi að banna vissum mönnum algerlega að nota kosningarrétt sinn og hafa ekki nema einn lista, allt í friðarins nafni, allt til þess, að allt gæti verið nógu kyrlátt og rólegt. Hv. þm. Ak. minntist líka á það og nefndi tvö þjóðlönd, sem búa við lýðræðisskipulag og hann fullyrti að létu kosningu enda miklu fyrr á kjördegi, en hér er talað um. Ég hef ekki neina ástæðu til þess að halda því fram, að hv. þm. sé að búa þetta til. Hins vegar hef ég ekki séð nein rök fyrir því. En hitt er víst, að hv. þm. lagði engar upplýsingar fram um það, þegar þessi ákvörðun hefur verið tekin í viðkomandi löndum, hvort það hefur verið gert augljóslega til þess að hnekkja einum ákveðnum stjórnmálaflokki í þeirra landi. En það liggur berlega fyrir hér. Það leiðir sem sagt hvort af öðru og er eðlilegt, að hv. Framsfl. villist inn á ofbeldisbrautir í þessu efni. Þegar valdaaðstaða hans í þjóðfélaginu er, eins og vitanlegt er, grundvölluð á misnotkun kosningalaganna, þá er ekki nema eðlilegt, þegar valdið er fengið á þann rangláta hátt, að áfram sé haldið á braut ranglætisins, þó að það sé gert á kostnað lýðræðisins. Kjósendum landsins, sem eiga að búa við þessi lög, er þarna skammtaður þrengri tími til sinna athafna og umhugsunar á kjördaginn, en verið hefur, og ég tel, að með þessu sé gengið á þeirra rétt, sé gengið á rétt hins frjálsa kjósanda í landinu. Já, herra forseti, ég ætla ekki að fara að halda neina lengri ræðu um þetta. Ég vildi óska, að það væri upplýst hreint og skýrt, hvort fyrirsvarsmenn þessa frv. telja, að samkvæmt 3. gr. sé kjósanda leyfilegt eða óleyfilegt að segja frá því úti í bæ, ef hann hefur farið á kjörstað og notað sinn atkvæðisrétt. Hins þurfa þeir, sem standa að þessu máli í þeim hug, sem ég lýsti, hafa haft sérstakar brellur í frammi við kjósendur hér í Rvík. miðað við næstu bæjarstjórnarkosningar, ekki að vænta, að almenningur í þessum bæ og almenningur á landinu yfir höfuð, sé það glámskyggn, að hann sjái ekki í gegnum þetta mál, þótt látið sé í veðri vaka, að það sé flutt í friðarins nafni. Það er falskt flagg, eins og er um margt annað, sem hv. stjórnarflokkar hafa leyft sér að veifa framan í þjóðina, síðan þeir settust hér að völdum í þetta sinn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. á þskj. 154, þannig, að 1. málsgr. 76. gr. l. orðist svo: „Kjörfund skal setja á kjörstað eigi síðar en kl. 12 á hádegi, en í kaupstöðum kl. 9 árdegis, og skal þá viðstödd öll kjörstjórnin.“ Brtt. fjallar um það, að kjörfundi í kaupstöðum skuli setja eigi síðar en kl. 9 árdegis í stað kl. 10, eins og nú er ákveðið í lögum. Við 2. umr. þessa máls felldu hv. stjórnarliðar hér í deildinni brtt. frá mér þess efnis, að kjörfundur mætti standa kjördaginn út, eða til kl. 24. Þeir fylgdu fast frv. ríkisstj., sem tók eina klukkustund aftan af kjördeginum. Samkvæmt 2. málsgr. 2. gr. þessa frv. skal slíta kjörfundi eigi síðar en kl. 23, en með þeirri breytingu, sem ég legg til, vil ég freista þess að bæta nokkuð úr því misrétti, sem þessi stytting kjördagsins hlýtur að baka mönnum. Ég legg með öðrum orðum til, að kjörfundur í kaupstöðum hefjist einni klukkustund fyrr að morgni, en nú er ákveðið í lögum, Ég vænti þess, að hv. þd. geti fallizt á þessa brtt. mína. Um málið almennt er víst þýðingarlítið að ræða mikið úr þessu. Hv. stjórnarflokkar hafa bersýnilega bundizt samtökum um að knýja málið fram. Þar verður vafalaust engu um þokað. Eitt stjórnarblaðanna lét fyrir nokkru orð falla í þá átt, að frv, sé aðallega stefnt gegn sjálfstæðismönnum í Reykjavík, það eigi að torvelda þeim kjörsóknina. Ríkisstj., sem flytur þetta mál, og hv. stjórnarflokkar, sem styðja það, álykta sýnilega sem svo, að vegna þess að Sjálfstfl. er langfjölmennastur hér í höfuðborginni, hljóti afleiðingin að verða sú, ef settar eru hömlur við því, að menn geti sótt kjörfund, að það bitni fyrst og fremst á Sjálfstfl. En það er ekki alveg víst, að þessi von ríkisstj, rætist. Reynslan sker úr um þetta. En hitt er augljóst mál, að frv. þessu er fyrst og fremst stefnt gegn Reykjavík og íbúum höfuðborgarinnar. Hér í höfuðborginni er fjölmennið mest og allar aðgerðir, sem miða að því að torvelda mönnum kjörsókn, hljóta að bitna fyrst og fremst á íbúum Reykjavíkur. Þetta út af fyrir sig er ærið íhugunarefni fyrir Reykvíkinga, að andúð ríkisstj. og stuðningsflokka hennar í garð íbúa höfuðborgarinnar sé svo mögnuð, að breyta þurfi sérstaklega kosningalögunum til þess að torvelda þeim að neyta atkvæðisréttar síns. Illa þekki ég Reykvíkinga, ef þeir ekki minnast á kjördegi slíkrar herferðar á hendur þeim og gjaldi stjórnarflokkunum verðugar þakkir fyrir tilræðið.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að leggja mikið til þessara mála, en af því að hefur dálítið verið heilsað upp á þann flokk, sem ég tilheyri, þykir mér þó rétt að segja örfá orð. Hv. þm. Vestm. (JJós) taldi þessu frv. sérstaklega stefnt á Sjálfstfl. til að gera honum bölvun og til að hindra kjósendur hans í að geta kosið. Hv. þm. V-Sk. (JK) taldi aftur á móti, að þessu frv. væri stefnt gegn Reykvíkingum öllum, til þess að gera þeim erfitt fyrir að kjósa. Ég fæ ekki skilið þessar staðhæfingar, enda var ekki reynt að færa nokkur rök fyrir slíku. Það hefur gengið sá söngur undanfarið, aðallega í blöðum Sjálfstfl., stundum líka í blöðum annarra flokka, að Framsfl. væri óvinur Reykjavíkur, og það er auðséð, að nú á að herða mjög þann áróður, vegna þess að kosningar standa fyrir dyrum. Ef þetta hefði við nokkuð að styðjast, hlyti það að byggjast á því, að Sjálfstfl. notaði allra flokka mest það, sem hér er bannað, Það hlyti að byggjast á því, en ég hef engar sannanir fyrir því, að svo sé, Ég álít, að hér séu lagðar vissar hömlur á áróður kjördaginn og á kjörstaðnum á alla flokka jafnt, en ekkert á Sjálfstfl. sérstaklega, og það, sem hv. þm. Vestm. er að tala um, að það sé ekki nema lítið bíl þar á milli að leyfa yfirleitt ekki nema einn lista og banna allan áróður, þá er þetta auðvitað hrein fjarstæða. Skv. þessu frv., þó að það yrði að l., má hafa allan áróður í frammi, bara ekki á kjörstaðnum, og það hefur verið í l. frá upphafi vega, að kosningar voru hér, að það má ekki hafa áróður í frammi beinlínis á kjörstaðnum og við kosningaathöfnina sjálfa. Ég er það gamall og hv. þm. Vestm. einnig, að ég var á kjörfundi í seinasta skiptið, sem kosið var upphátt, menn urðu að segja upphátt, hvern þeir kysu fyrir alþm. Að vísu var ég ekki kjósandi þá. Í næstu kosningalögum var þetta bannað, og þótti alveg sjálfsagt að banna það, til þess að menn yrðu síður beittir þvingunum, og þetta frv. gengur nákvæmlega í sömu átt og þegar það var bannað að kjósa upphátt. Mér skilst, að það miði eingöngu að því, að fólk sé ekki beitt þvingunum og sízt af öllu á kjörstaðnum sjálfum eða vitneskja sú, sem fæst við kosningaathöfnina sjálfa, sé ekki notuð til þess að þvinga menn til að kjósa, sem ekki vilja kjósa. Ég var nú einu sinni hér í Reykjavík, þegar bæjarstjórnarkosningar fóru fram. Þá ætlaði húsfreyjan í húsinu, sem ég var í, ekki að kjósa, og það kom maður seint um kvöldið, og það vildi svo til, að ég hitti hann fyrstur að máli. Hann sagði: Þessi kona á eftir að kjósa. - Ég sagði henni, að hér væri kominn maður til að sækja hana, og hún vildi ekki fara. Svo kom annar, - ég er ekki viss um, að hann hafi verið af sama flokki, - og vildi fá hana með sér, og hún vildi ekki fara. Svo kom sá þriðji og vakti bara upp. Það stóð nú svo á, að ég átti þægilegast með að fara til dyra og gerði það, og þá var þar maður, sem segir: Ja, frúin á eftir að kjósa, hún verður að koma. - Hann ætlaðist til, að hún færi upp úr rúminu til þess að koma og kjósa. Hann var víst af sama flokki og sá, sem fyrst kom. Ég held, að það sé ekki neitt í einræðisátt, þó að þess konar ágangur sé bannaður. Þess vegna er þetta bara fjarstæða, sem ég er alveg hissa á að jafnreyndur þm. og hv. þm. Vestm. og prúður maður venjulega, skuli taka sér í munn, að með þessu frv. sé stefnt í þá átt að innleiða hér einræði og það, að ekki megi kjósa nema einn lista, því að vitanlega gilda þessi l. fyrir alla lista jafnt og alla frambjóðendur jafnt, og það má hver vinna eins og hann getur að framgangi síns lista utan kjörfundar, alveg eins og áður. Mönnum þykir það m.a. skerða rétt kjósenda, að kjörfundi á að vera lokið kl. 11 í staðinn fyrir, að eftir núgildandi l. er það auðvitað kl. 12, sem kjörfundi á að vera lokið. En það stendur í frv., að þó megi þeir kjósa, sem þá eru komnir á kjörstað. Ákvæðið í frv. þýðir m.ö.o. það, að það á að tryggja, að kjörfundi geti orðið lokið kl. 12, því að ef ekki er lokað kjörklefum fyrr en kl. 12 og þá bíða menn í anddyrinu til þess að kjósa, þá verður annaðhvort að gera að reka þá út eða láta þá kjósa á öðrum degi en kjördegi. Ég hef heyrt, að það hafi hvað eftir annað átt sér stað hér í Reykjavík, að kosið hafi verið fram eftir nóttu, Það hygg ég skv. núgildandi l. sé bara hreint og beint ólöglegt, og ég efast um, að þm. Reykv. séu í raun og veru löglega kosnir þm., því að það er víst, að alþingiskosningin hér í Reykjavík, fór fram lengur en kjördaginn, sem átti að kjósa.  Ég skil ekki, hvernig þetta á að bitna sérstaklega á Reykjavík, eins og hv. þm. V-Sk. hélt fram. Hér er að vísu meiri mannfjöldi, en annars staðar. En það er kosið hér í mörgum kjördeildum, og það er ekki annað, en hafa kjördeildir það margar, að allir kjósendur geti kosið á þeim rúma tíma, sem þeir hafa til þess. Ég hygg, að sá, sem ekki er búinn að kjósa kl. 11, hafi ekki mikinn áhuga á því að kjósa, og ef hann kýs eftir þann tíma, þá mun það vera oftast nær þannig, að hann er þá teymdur til þess. Menn geta haft skiptar skoðanir um þetta frv. og þótt það óþarfi o.s.frv., gert brtt, og allt þess háttar, og um það er ekkert að segja. Mundi ég ekki blanda mér í það. En að vera með brigzlyrði út af því, að hér sé stofnað til einræðis og hér eigi að ofsækja einn sérstakan flokk o.s.frv., það finnst mér heldur langt sótt. Þá er, finnst mér, betra að láta blöðin um þess konar áróður og þá ef mönnum sýnist að hafa hann í frammi í hv. Nd., en mér finnst það ekki eiga við að hafa þess konar áróður í frammi hér í hv, Ed.



Herra forseti. Hv. þm. Vestm. og hv, þm. V-Sk. hefur nú verið svarað, þannig að ég get að mestu leyti leitt hjá mér það, sem þeir sögðu hér í sínum ræðum. Ég vil þó verða við þeim tilmælum hv. þm. Vestm. að svara þeirri spurningu hans, hvort skv. þessu frv., sem hér er til umræðu, sé heimilt fyrir kjósendur að segja til þess, hvort þeir hafi kosið eða ekki. Hann taldi, að þetta væri óljóst í frv., og óskaði eftir upplýsingum um það. Ég held, að þarna sé um misskilning að ræða hjá hv. þm., því að ef hann les 3. gr. og hver sem les 3. gr. í frv. getur naumast verið í vafa um þetta. Upphaf hennar er á þá leið, að frambjóðendum og umboðsmönnum þeirra sé óheimilt í fyrsta lagi að hafa meðferðis á kjörfundi kjörskrá eða aðra slíka skrá og í öðru lagi að rita til minnis á kjörfundi nöfn þeirra, sem atkvæðisréttar neyta, og í þriðja lagi að senda af kjörfundi eða láta í té upplýsingar. Hér er einungis verið að tala um frambjóðendur og umboðsmenn þeirra, sem gert er ráð fyrir að séu viðstaddir kjörfund eða í kjörfundarstofu. Þessum mönnum er skv. frv, óheimilt að senda upplýsingar úr kjörfundarstofunni, sem venja hefur verið víða, í Reykjavík og í kaupstöðum, að senda. En öðrum kjósendum er að sjálfsögðu skv. þessu heimilt að segja hverjum sem hafa vill og hverjum sem þeim sýnist, hvort þeir hafi neytt atkvæðisréttar eða ekki, svo að hér getur ekki neinn vafi verið á ferðum, eftir því sem frv. lítur út nú eftir 2. umr. Þá er það brtt. hv. þm. V-Sk. Breytingin, sem fólgin er í hans till., er sú, að kjörfundir skuli í kaupstöðum hefjast kl. 9 árdegis. Ég sé ekkert við þetta að athuga, og ég tel þetta eftir atvikum rétt og skynsamlegt, þ.e.a.s. í kaupstöðum, þar sem fjölmenni er og margir eru á kjörskrá. Hins vegar mundi ég ekki telja neina þörf á því, að í kjördæmi eins og Seyðisfirði þyrfti að hefja kjörfund kl. 9 að morgni. Þar eru innan við þúsund kjósendur á kjörskrá, - ég man ekki nákvæmlega, hve margir þeir eru, en þeir munu vera álíka margir og í stórum hreppum, þannig að ég sé ekki nokkra ástæðu til þess, að þar sé kjörfundur hafinn kl. 9 árdegis. Sama máli gegnir um aðra kaupstaði, svo sem eins og Siglufjörð og Ísafjörð. Ég geri ekki ráð fyrir, að nein þörf væri á því að hefja kjörfundi í þessum bæjum svo snemma. En ég tel þó, að í Reykjavík sérstaklega og jafnvel í öðrum stærri kaupstöðum gæti þetta vel komið til mála og væri raunar sjálfsagt og eðlilegt. Hins vegar teldi ég réttara, að ákvæðum um þetta yrði þannig hagað, að yfirkjörstjórn á hverjum stað ákveði, hvenær kjörfundur skuli hefjast, þeim sé heimilt að ákveða, að kjörfundur skuli hefjast kl. 9 að morgni, þar sem þær telja ástæður til og heppilegt sé. Ég mun þess vegna leyfa mér að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann leiti heimildar hv. d. um það, að taka megi fyrir hér á þessum þingfundi brtt. við 76. gr. kosningal., sem felur það í sér, að kjörfund skuli setja á kjörstað eigi síðar en kl. 12 á hádegi, eins og nú er ákveðið, en í kaupstöðum kl. 10 árdegis, en yfirkjörstjórn í kaupstöðum geti þó ákveðið, að kjörfundur skuli hefjast kl. 9 árdegis. Ég teldi, eins og ástatt er um kjördæmaskipun, að skynsamlegra væri að haga þessu þannig, að ekki væri skylda að hefja kjörfund kl. 9 í þeim bæjum, þar sem yfirkjörstjórn telur engin rök fyrir því, að slíkt sé æskilegt. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða mál þetta að svo komnu máli, en afhendi hæstv. forseta þessa brtt. með tilmælum um, að hún verði tekin fyrir og leitað um hana afbrigða.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt svo hljóðandi skrifleg brtt. frá Friðjóni Skarphéðinssyni við frv.: „Á eftir 1. gr. kemur ný gr., svo hljóðandi: Í stað 1. málsl. 76. gr. l. komi þrír nýir málsliðir, þannig: Kjörfund skal setja á kjörstað eigi síðar en kl. 12 á hádegi, en í kaupstöðum kl. 10 árdegis. Yfirkjörstjórn í kaupstöðum getur þó ákveðið, að kjörfundur skuli hefjast kl. 9 árdegis. Fullskipuð kjörstjórn skal vera viðstödd, er kjörfundur er settur.“ Þessi tillaga er of seint fram komin og þar að auki skrifleg, og þarf tvöföld afbrigði, til þess að hún geti komizt hér að.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir um breyt. á l. um kosningar til Alþ., hefur nú komið út í ýmsum útgáfum, þær eru orðnar líklega þrjár, að ég ætla. Fyrst er það frv., eins og það var lagt fram hér í hv. þd. Önnur útgáfan var svo sú, sem hæstv. fjmrh. boðaði í sinni framsöguræðu, þ.e. sú breyting, að kjörfundi skyldi lokið kl. 23 í stað 22. Var þetta kallað prentvilla, en mun að vísu ekki hafa verið það. En þriðja útgáfan, stórum breytt, ég vil ekki segja endurbætt, en þó stórum breytt, - hefur svo komið út nú, var útbýtt á þessum fundi eftir breyt. þær, sem gerðar voru í gær í hv. d. eftir þær umr., sem urðu hér við 1. umr. þessa máls, þegar nokkrir af þm. sjálfstæðismanna bentu á ýmsa ágalla frv. Þessi gagnrýni hefur orðið til þess, að stjórnarflokkarnir hafa séð, að ekki var unnt að samþ. frv. óbreytt, eins og í upphafi var ætlað, heldur hefur orðið að umturna því á ýmsa lund. Það kom sem sé í ljós, strax þegar þm. fóru að lesa þetta frv., að sum ákvæði þess voru svo fáránleg, að þau gátu alls ekki staðizt, og hafa stjórnarflokkarnir því tekið það ráð að breyta nú frv. verulega, eins og gert var með brtt. meiri hl. hv. allshn. En þó að þannig hafi verið sniðnir af því nokkrir vankantar, þá er frv. meingallað eftir sem áður. Annars er það í rauninni fróðlegt og til nokkurs skilningsauka á þessu máli öllu saman að rifja upp fyrir sér, hvernig þetta mál er til komið. Eins og öllum er ljóst, sem fylgjast eitthvað með stjórnmálunum, hefur þetta mál verið á döfinni í marga mánuði. Þetta stendur fyrst og fremst í sambandi við þær bæjarstjórnarkosningar, sem eiga að fara fram hér á landi í næsta mánuði. Það var vitanlegt að, að því hefur verið unnið af miklu kappi að koma á samstarfi milli stjórnarflokkanna þriggja í bæjarstjórnarkosningum og sveitarstjórnarkosningum víðs vegar um land, en þó megináherzlan á það lögð að koma á slíku samstarfi hér í Reykjavík, því að nú þykir mikið við liggja að vinna það vígi Sjálfstfl., eins og stjórnarflokkarnir og málgögn þeirra stundum nefna það. Og fyrst og fremst átti að sjálfsögðu að stefna að því og var unnið að því markvisst, að stjórnarflokkarnir þrír ásamt samherjum sumra þeirra í varnarmálunum, þjóðvarnarmönnum, settu saman einn og sama lista við þessar kosningar. En eftir miklar þrautir lauk þeirri viðleitni svo, að allar mistókust þær og sprungu, þær tilraunir og sú viðleitni. Mun það hafa stafað af ýmsum ástæðum, en m.a. þeirri, að ráðamenn eða fulltrúar Alþfl. í Reykjavík munu hafa þvertekið fyrir að eiga slíkt samneyti við hina flokkana. Í fyrsta lagi töldu þeir, að ekki kæmi til mála að vera á einum og sama lista nú við bæjarstjórnarkosningar með kommúnistum, en auk þess töldu þeir sér heldur ekki fært að sitja á sama lista með framsóknarmönnum. Þeir munu hafa talið, að við alþingiskosningar í fyrra hafi þeir fengið nóg af þeirri reynslu og meira en það, svo að þeir treysta sér ekki út í slíkt ævintýri að nýju. Vegna þessarar afstöðu Alþfl., að þverneita sameiginlegum lista með kommúnistum og framsóknarmönnum, a.m.k. hér í Reykjavík, strönduðu þessar tilraunir. En þá var haldið áfram með annað, og það stendur í beinu sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir. Þá voru hafnar umr. um það að hafa kosningabandalag við þessar kosningar milli þessara fjögurra flokka eða a.m.k. stjórnarflokkanna þriggja. Til þess þurfti að sjálfsögðu lagabreytingu, breytingu annaðhvort á lögum um kosningar til Alþingis eða lögum um sveitarstjórnarkosningar. Og þá var hugsunin nokkuð á sömu lund og var í frv, nokkru, sem borið var fram hér af Alþýðuflokksmönnum fyrir þrem árum, að ég ætla, um kosningabandalög, og er þá hugsunin sú, að þó að þessir flokkar beri ekki gæfu til samstarfs í það ríkum mæli, að þeir geti setið saman á einum lista við kosningar, heldur bjóði fram hver í sínu lagi, skuli samt sem áður leggja saman atkvæðatölur þeirra allra og reikna fulltrúasætin þannig út, ef vera mætti, að slík skipan yrði þeim frekar til framdráttar og færði þeim eitthvað aukna bæjarfulltrúatölu frá því, sem yrði, ef þeir eru hver í sínu lagi. Það er vitanlegt, að í þessu frv. um breytingar á kosningalögunum, sem hér liggja fyrir, áttu ný lagaákvæði um heimild til slíkra kosningabandalaga að vera eitt meginatriðið. En það er margt, sem bjátar á hjá blessuðum stjórnarflokkunum, margvíslegur ágreiningur og vandræði, ekki aðeins í hervarnarmálunum, heldur fjöldamörgu öðru, Og þó að sumir hefðu í öndverðu mikinn áhuga á því að lögheimila slík bandalög, rann þetta allt út í sandinn. Eins og Alþfl. hafði þverneitað að vera á sameiginlegum lista hér í Reykjavík með hinum stjórnarflokkunum, fór svo, að hann þverneitaði að vera með í því að lögleiða slíkt kosningabandalag og síðan ganga í það fyrir þessar bæjarstjórnarkosningar, og lágu til þess sömu ástæður, að hann taldi sér lítinn feng í því, þótt ekki væri sameiginlegur listi, að fá þó verandi í kosningabandalagi óorð af sósíalistum og Framsfl. báðum saman. Sósfl., sem í öndverðu mun hafa látið líklega um þetta, mun þó að lokum hafa séð, að þetta mundi ekki sigurstranglegt, sérstaklega eftir að hann hafði nú að nýju dregið upp fánann í varnarmálunum og þykist nú heimta varnarliðið af landi brott, og mundi því ekki sigurstranglegt fyrir hann að ganga á sameiginlegan lista með hernámsflokkunum í ríkisstj. Þannig var viðhorfið. Hins vegar mun Framsfl, hafa látið þetta gott heita og vel getað hugsað sér bæði sameiginlega lista eða þá kosningabandalög, hvort sem væri með Alþfl. eða kommúnistum eða báðum, þótt framsóknarmenn fengju kannske eitthvert óorð af þeim hvorum fyrir sig. En þetta gat Framsfl. hugsað sér samt sem áður, vafalaust út frá þeirri hugsun, að ekki mundi sjá á svörtum, þó að þessu yrði þar bætt ofan á. En sem sagt, þessar tilraunir mistókust, og þar með féll úr sögunni sú fyrirhugaða lagaheimild til þess að gera kosningabandalög. En það var margt fleira, sem eftir var, og eru nú eftirhreyturnar komnar í þessu frv. En í stuttu máli er það allt saman miðað við það að gera kjósendum í Reykjavík eða í fjölmenninu - skulum við segja - sem erfiðast fyrir eða erfiðara fyrir að neyta kosningarréttar síns, heldur en áður. Það vita allir menn, að þessi er höfuðtilgangurinn með frv., og það skiptir engu máli, þó að einhverjir stjórnarliðar komi hér upp í ræðustól og kalli þetta friðarfrumvarp, - á líklega að vera eitt ríflegt spor og framlag hæstv. ríkisstj. til varðveizlu heimsfriðarins. Það á að friða kjördaginn og afnema þann mikla stríðs- og ófriðarblæ, sem á honum hafi verið. Það er hægt að klæða þetta mál í sauðargæru, en úlfshárin gægjast alltaf samt sem áður fram undan. Ég sagði, að þessu væri fyrst og fremst stefnt að því að torvelda íbúum eða kjósendum í fjölmenninu, í þéttbýlinu, að neyta atkvæðisréttar síns, og ég er sannfærður um, að tilgangur frv. er fyrst og fremst sá. Eitt meginákvæði þessa frv. er það, sem er í 3. gr. frv., að banna að gefa upplýsingar um það eða rita niður, hverjir neyta atkvæðisréttar síns og hverjir ekki. M.ö.o.: það á að torvelda það, að frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra geti fylgzt með kosningunni, eins og verið hefur talið heimilt alla tíð áður, það á að torvelda, að þeir geti fylgzt með því, hversu kosningunni miðar áfram, hversu margir eru búnir að kjósa o.s.frv. En þessi ákvæði hafa vitaskuld enga þýðingu utan þéttbýlisins, því að í langflestum kjördæmum í þessu landi, bæði úti um allar sveitir og í flestum sjávarplássum og kauptúnum, þekkir hver maður annan, og frambjóðendur og umboðsmenn flokka og lista vita auðvitað alltaf jafnóðum, hverjir eru búnir að neyta kosningarréttar síns. Ef flokkarnir, umboðsmenn þeirra eða kosningaskrifstofur, vilja örva þá eða hvetja, sem ekki eru búnir að kjósa, þegar líður á daginn, til þess að neyta kosningarréttar síns, þá er það vitanlega í lófa lagið alls staðar í strjálbýlinu, vegna þess að þar vita yfirleitt allir og fylgjast með því, hverjir kjósa. Og mér dettur ekki í hug, að t.d. Framsfl., sem hefur nú verið hvað ötulastur og ágengastur í kosningasmölun hér á landi undanfarna áratugi, muni nokkuð breyta sínum starfsháttum, þó að þetta frv, yrði samþ., vegna þess einfaldlega, að í þéttbýlinu á hann yfirleitt sáralitlu fylgi að fagna og getur yfirleitt talið á fingrum sér t.d. í Reykjavík þá kjósendur, sem hann styðja að málum. Þess vegna mundu starfsaðferðir þess flokks og kosningasmölun, sem ýmsar sögur fara af, vitaskuld verða með alveg sama hætti, þótt þetta frv. yrði samþ. eða ekki samþ. Ef ætti að draga eitthvað úr áróðrinum -skulum við segja - eða kosningasmölun í strjálbýlinu, sem vissulega hefur oft og tíðum verið mjög mikil, þá hefur þetta frv. ekkert gildi í því sambandi. Nei, þessu frv. er stefnt að þéttbýlinu og fyrst og fremst að Reykjavík, vegna þess að það er kunnugt, að í fjölmenninu og þá sérstaklega í höfuðborginni, þar sem kjósendur eru milli 30 og 40 þús., á sá persónulegi kunnugleiki, sá persónulegi kunningsskapur og möguleiki til að fylgjast með, hverjir kjósa, sem á sér stað í strjálbýlinu, ekki við, og þess vegna er það vitaskuld hér eins og annars staðar, að það er annað skipulag og önnur vinnubrögð við kosningar. Því hefur verið haldið fram af stuðningsmönnum þessa frv., að með þessu ætti að friða kjördaginn, og hv. 1. þm. Eyf. (BSt), hæstv. forseta, fannst hlutur sinna manna í þessum umr. ekki betri en svo, að hann taldi ástæðu til þess að risa úr forsetastóll og taka þátt í þessum umr. til að rétta þeirra hlut. En málsvörn hans var sannast sagna ekki mikill fengur fyrir stjórnarliðið. M.a. sagði hæstv. forseti, að hann hefði eitt sinn, þegar kosið var hér í Reykjavík, verið í húsi nokkru, og þá hefði hver maður komið eftir annan um kvöldið og jafnvel eftir háttatíma til þess að ná kvenmanni einum á kjörfund. Mér skilst, að þetta tilræði hafi ekki tekizt. Hvort sem hæstv. forseti hefur staðið þarna svo traustan vörð eða hvernig sem á því stendur, þá tókst víst ekki að draga konuna á kjörstaðinn þrátt fyrir tilraunir þriggja komumanna. Og hæstv. forseti segir, að hann sjái ekki, að það stefni í neina einræðisátt, þótt þess konar ágangur, eins og hann var að lýsa, væri bannaður. En það er bara sá mikli misskilningur hæstv. forseta, þess glögga manns, að þó að frv. yrði samþ., er þessi ágangur alls ekki bannaður. Þessum þremur mönnum og hvaða kosningasmölum öðrum sem væri, er alveg jafnheimilt að koma í hús manna og hvetja fólk til að kjósa og það jafnvel með mikilli ágengni, hvort sem frv. er samþ. eða ekki. Hæstv. forseti hefur gersamlega misskilið frv, sinnar eigin ríkisstj., ef hann heldur, að það séu nokkur ákvæði í því, sem banna þetta.

Það er ekki víst, að sá þriðji hefði vitað um konuna, ef frv, hefði verið lög.

Hæstv. forseti segir, að það sé ekki víst, að þessir starfsmenn listanna eða umboðsmanna hefðu vitað það, að konan var ekki búin að kjósa. Eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, held ég, að frv. muni verka alveg öfugt, þannig að ágangur, ef svo á að kalla það, á heimili eða kjósendur verði meiri en áður því að, að undanförnu, þegar umboðsmenn listanna hafa getað fylgzt með því jafnóðum, hverjir eru búnir að kjósa, er yfirleitt ekki leitað nema til þeirra, sem eiga eftir að greiða atkvæði. En um leið og þetta er bannað, er hætt við, að ýmislegt fólk, sem búið er að kjósa, verði fyrir þessu, sem hæstv. forseti var að lýsa, þannig að frv. muni ekki verka til þess að friða heimili og kjósendur gegn þessum áróðursmönnum, heldur þvert á móti til að auka þann áróður. Það er ein af þeim mörgu hugsanavillum, sem fram hafa komið í þessu frv., og ég ætla, að hér hafi hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar algerlega skotið yfir markið. En það er þá vissulega ástæða til þess að spyrja: Eftir hverra óskum er þetta frv. flutt? Hverjir eru það, sem hafa beðið um þessa svokölluðu vernd eða friðun, sem stjórnarflokkarnir þykjast nú vilja koma á? Mér er ekki kunnugt um það, að kjósendur hafi kvartað yfir þessu eða sent áskoranir til Alþingis eða ríkisstj. um þetta. Mér er ekki kunnugt um það. Ég hef ekki heyrt, að einn einasti félagsskapur í landinu, og eru þeir þó allmargir, hafi skorað á þing eða stjórn að setja þessi lög. Ég held, að það sé um engar áskoranir, engan þjóðarvilja, engan kjósendavilja að ræða, sem stendur á bak við þetta frv. Þetta er aðeins hugarfóstur stjórnarflokkanna sjálfra. Og manni verður að spyrja: Fyrst engar almennar óskir standa á bak við þetta, hvað er það þá, sem vakir fyrir hv. stjórnarflokkum og ríkisstj.? Er það ekki um leið þá til þess að styðja þá skoðun okkar, að hér vaki allt annað fyrir, sem sagt að gera kjósendum fjölbýlisins, þéttbýlisins, erfiðara fyrir en áður, - og vegna hvers? Vegna þess fyrst og fremst, að í langmesta þéttbýlinu, í langsamlega fjölmennasta kaupstaðnum, Reykjavík, er Sjálfstfl. langsamlega fjölmennasti flokkurinn, og allar slíkar kosningahömlur og takmarkanir bitna auðvitað jafnan mest og fyrst og fremst á þeim, sem mest hafa fylgið, fjölmennustu flokkunum. Það skilur hver heilvita maður. En hafa þá kannske einhverjar bæjarstjórnir eða sveitarstjórnir óskað eftir þessu? Ekki er mér kunnugt um það, heldur þvert á móti. Þetta mál, t.d. um lokun kjörstaða fyrr en áður, hefur komið til umr. í bæjarstjórnum tveggja stærstu kaupstaðanna á Íslandi, Reykjavíkur og Akureyrar. Í bæjarstjórn Reykjavíkur kom málið til umr, nú fyrir skömmu. Það var nokkru áður en þetta frv. leit dagsins ljós, og þar var samþ. svo hljóðandi till., að bæjarstjórn Reykjavíkur telur ekki rétt að svipta kjósendur rétti til þess að neyta atkvæðisréttar síns til loka kjördags, þ.e.a.s. til kl. 24, né heldur að meina frambjóðendum að hafa umboðsmenn á kjörfundi, svo sem heimilt hefur verið, síðan leynilegar kosningar voru lögleiddar á Íslandi. Þetta segir í ályktun bæjarstjórnar Reykjavíkur. Bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar fékk þetta mál einnig til meðferðar nú fyrir örfáum dögum. Það kom fram till. í bæjarstjórninni um það, að hún skoraði á Alþingi að breyta lögum á þá lund, að kjörfundi skuli lokið kl. 22, þ.e. kl. 10 að kvöldi. Þessari till. var vísað til bæjarráðs Akureyrar til athugunar. Í bæjarráði Akureyrar varð fullt samkomulag milli allra fimm bæjarráðsmanna um það, að ekki væri rétt að ljúka kjörfundi á þessum tíma, heldur halda sér við lok kjördags, við kl. 24. Í bæjarráði Akureyrar, ef við viljum greina þetta sundur eftir stjórnmálaflokkum, eiga sæti tveir fulltrúar sjálfstæðismanna, einn framsóknarmaður, einn sósíalisti, svo skiptast á um fimmta sætið þjóðvarnarmaður og Alþýðuflokksmaður, og mun það hafa verið þjóðvarnarmaður, sem sat þennan fund. Allir þessir fimm bæjarráðsmenn voru sammála um að mæla á móti þessari till. um að ljúka kjörfundi fyrir miðnætti. Þegar svo á bæjarstjórnarfundinn kom, var sú till. bæjarráðsins einnig samþ., að heimilt væri að halda áfram að kjósa til kl. 24. Að vísu voru þar einhverjir bæjarfulltrúar, sem greiddu atkvæði á móti þessari till., en það var mikill minni hluti þeirra. Sem sagt, málið liggur þannig fyrir: Ekki vitað um nokkurn þjóðarvilja. Engar áskoranir frá fundum eða félögum landsmanna í þessa átt, og bæjarstjórnir tveggja stærstu kaupstaðanna hafa þvert á móti lýst yfir þeim vilja sínum, að rétt sé að heimila, að kjörfundur standi til miðnættis. Manni verður vissulega að spyrja: Hvað er þá það, sem rekur stjórnarflokkana til þess að knýja þetta frv. áfram, demba því inn nú rétt fyrir þinghlé, þannig að það þarf að afgr. það með þeim flýti og þeim hraða, sem hér er, þannig að þó að vitanlega sé að þessu löglega farið, þá er þetta auðvitað allt of skammur tími til þess, að þdm. fái tóm til að átta sig á þessum breytingum. Það kemur líka í ljós, hversu kastað hefur verið höndum til þessa máls og hroðvirkni í þessari málsmeðferð allri, að meiri hl. allshn. verður að umturna frv., og ég mundi nú ætla, að ef einhver mynd ætti að vera á þessu frv., þótt ekki væri nema að formi til og frá lögfræðilegu sjónarmiði, hvað sem efninu líður, þá muni þurfa að gera á því allmiklar breytingar, áður en það yrði afgr, frá þingi, ef það ætti að verða í sómasamlegu formi. Það hefur verið minnzt á það áður og kemur m.a. fram í nál. minni hl. allshn., að enn er ein ástæða til viðbótar þeim, sem hér hafa verið raktar af hv, frsm, minni hl., hv. þm. Vestm. (JJós) og mér, til þess að afgr, ekki þetta mál nú, og hún er sú, að það situr að störfum mþn., sem kosin var í aprílmánuði 1954 til þess að endurskoða lög um kosningar til Alþingis og lög um sveitarstjórnarkosningar, og það eru vissulega furðuleg vinnubrögð að ætla að hespa þá í gegnum þingið nú, rétt fyrir þessar næstu bæjarstjórnarkosningar, hroðvirknislegu frv., sem mikill ágreiningur er um í þingi og meðal landsfólksins, í stað þess að bíða eftir áliti og till. þessarar sjö manna mþn, og þá e.t.v. að skora á hana, ef ríkisstj. beitir sínum áhrifum til þess að skora á n. að hraða störfum, en þar eru hæg heimatökin, því að form. þeirrar n. er og hefur verið einn af þm, Framsfl., hv. þm. A-Sk. Í 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir að breyta 70. gr. laganna um kosningar til Alþingis, en þar segir um utankjörstaðaratkvæðagreiðslu eða atkvæðagreiðslu þeirra kjósenda, sem gera ráð fyrir að verða ekki heima á kjördegi. Nú eru viss ákvæði í gildandi lögum um þetta, m.a. til þess að koma í veg fyrir, að þessi heimild sé misnotuð. Að vísu held ég, að kjósendur hafi yfirleitt ekki neina tilhneigingu eða hvöt til þess að greiða atkvæði fyrir kjördag, nema brýnar ástæður séu til. Ég held, að það sé engin hvöt til þess eða tilhneiging að misnota þetta ákvæði, og það er vant að sjá, hvað ætti að reka menn til þess. Við kosningu fyrir kjördag eru miklu meiri vafningar og skriffinnska og tafir, og ég held, að flestallir kjósi heldur að greiða sitt atkvæði á kjördegi og á venjulegum kjörfundi, heldur en fyrir kjördag. En höfundar frv. hafa fundið eitthvað athugavert við þetta, því að nú er gert ráð fyrir að lögleiða, að hver maður, sem vill greiða atkvæði utan kjörfundar, skuli gera fyrir kjörstjóra sem nákvæmasta grein fyrir því, hvar hann muni verða staddur á kjördegi, og kjörstjóri skal færa þessar upplýsingar í bók, sem yfirkjörstjórn löggildir í þessu skyni. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta ákvæði sé neinum til tjóns eða beinlínis á neins rétt eða hagsmuni gengið með þessu, en ég tel þetta algerlega óþarft, og ég tel þetta óþarfa skriffinnsku. Ég sé ekki nokkra fullnægjandi ástæðu fyrir því að fara að auka þá vafninga, sem eru þegar samkvæmt gildandi lögum við utankjörfundaratkvæðagreiðslu, með því að bæta þessari skriffinnsku við, Það er viðbúið, að mönnum, sem gera ráð fyrir t.d. að fara í ferðalög og fara víða um í ýmiss konar erindisrekstri, verzlunarerindum, opinberum erindum eða hvað sem það er, verði stundum erfitt að gera nákvæma grein fyrir því, hvar þeir verði einmitt staddir þennan dag í sínu ferðalagi. Í framkvæmd verða kannske ekki gerðar svo ákaflega strangar kröfur um það, þó að orðalag laganna ætlist til þess, því að það er heimtað, að gerð sé sem nákvæmust grein um þetta. Síðan á að löggilda sérstaka bók, það er ekki nóg um þær bækur allar og skriftir í sambandi við kosningarnar, það þarf að bæta einni löggiltri bók við í hvert kjördæmi, og ég fæ ekki séð neinar fullnægjandi ástæður fyrir þessari auknu skriffinnsku og tel þetta ákvæði því heldur til hins verra. Í 2. gr. þessa frv. eru svo ákvæðin um það, hvenær kjörfundi skuli slíta, og í stað þess sem upphaflega var í frv, ákveðið, að kjörfundi skuli slíta eigi síðar en kl. 22, þá er, eins og ég gat um, því breytt og frv. prentað með því ákvæði, að það skuli vera kl. 23. Hv. frsm. minni hl. hefur lagt til, gerði það við 2. umr., að miðað yrði við lok kjördags, eins og í rauninni ég ætla að flestir telji eðlilegast, þ.e.a.s. kl. 24. Sú till. var hér felld. Sami hv. þm. hefur nú flutt aðra till. um það, að í stað þess að kjörtíminn verði styttur að kvöldinu til, sé hann lengdur að morgninum, þannig að hann skuli byrja kl. 9 í stað kl. 10. Þetta tel ég til mikilla bóta, og mætti þá nokkuð vinna hitt upp, En því er ekki að heilsa, að þm. stjórnarflokkanna virðist geta gengið inn á þessa eðlilegu og sanngjörnu till. Hv. þm. Ak. (FS) flytur brtt. í þá átt, að þetta skuli vera heimild til handa yfirkjörstjórn að láta byrja kl. 9. M.ö.o.: það á að vera alveg lögbundið, að það má ekki halda lengur áfram en til kl. 23, en hitt á svo að vera á valdi yfirkjörstjórnar á hverjum stað, hvenær byrjað verður. Mér sýnist, að það verði að vera samræmi í þessu. Ef á að lögbjóða, að lokið sé kl. 23, þá á líka að lögbjóða, að það sé byrjað á þessum tíma að morgninum.

Ég verð að biðja hv. þm. að gera hlé á ræðu sinni.

Já, vegna fundar í Sþ.

Já.

- Fundarhlé. Herra forseti. Í 3. gr. þessa frv. var svo ákveðið í upphafi, að óheimilt væri með öllu að senda af kjörfundi upplýsingar um það, hvaða kjósendur koma og neyta atkvæðisréttar síns. Enn fremur er óheimilt að skrifa hjá sér, hverjir greiða atkvæði eða hverjir greiða ekki atkvæði. Þetta bann náði til allra, ekki aðeins til frambjóðenda og umboðsmanna þeirra, heldur var það almennt ákvæði. Allt var þetta því óheimilt samkvæmt frv. og lagðar allþungar refsingar við, ef einhver maður leyfði sér þau býsn að skrifa hjá sér, hver kæmi til að kjósa, eða þótt ekki væri annað, en svara játandi eða neitandi spurningu um það, hvort einhver tiltekinn kjósandi hefði greitt atkvæði. Meiri hl. allshn. hefur þó séð við athugun, að þetta fékk ekki staðizt, og því eftir þá gagnrýni, sem þetta ákvæði fékk við 1. umr., talið rétt að breyta orðalaginu. Og eins og því hefur nú verið breytt samkvæmt till. meiri hl. n., er þetta bundið við frambjóðendur og umboðsmenn þeirra, þ.e.a.s. frambjóðendum og umboðsmönnum er óheimilt að rita til minnis á kjörfundi nöfn þeirra, er neyta atkvæðisréttar, og senda af kjörfundi eða láta í té upplýsingar um, hverjir neyta atkvæðisréttar eða hverjir hafa ekki sótt kjörfund. Ákvæðið hefur því skv. till. n. og samþykkt hv. þd. verið þrengt þannig, að nú er ekki hægt að refsa fyrir þessar upplýsingar öðrum en frambjóðendum og umboðsmönnum þeirra, en ekki hinum almenna kjósanda, og má segja, að það sé þó nokkur framför. En manni verður að spyrja: Hvaða nauður rekur til að setja slíkt lögbann og slík refsiákvæði í lög? Frambjóðanda á að vera óheimilt að láta í té upplýsingar um, hverjir hafa kosið. Þetta er ekki tímabundið, það er ekki aðeins óheimilt að láta þessar upplýsingar í té á kjörfundinum eða meðan kjördagur stendur, heldur og æ síðar. Frambjóðendum og umboðsmönnum þeirra er óheimilt að láta í té upplýsingar um þetta. Frambjóðandi eða umboðsmaður má því ekki, hvorki á kjördegi né síðar, skýra frá því, að hann viti til þess, að tiltekinn kjósandi hafi neytt atkvæðisréttar síns né að tiltekinn kjósandi hafi ekki gert það. Svona ákvæði er náttúrlega fáránlegt og fyrir neðan allar hellur.

Hefur þm. lesið 3. gr.?

Ég var að lesa frv., og það er orðrétt svona eins og ég las það.

Að senda af kjörfundi.

Það segir: að senda af kjörfundi eða láta í té upplýsingar. Hvar segir að, að þetta að láta í té upplýsingar um, hverjir neyta atkvæðisréttar, sé bundið við kjördag eða kjörfund? Það stendur hvergi. Hæstv. forseti hefur vafalaust misskilið þetta ákvæði eins og hitt, sem ég nefndi hér áðan um sendlana þrjá eftir konunni, sem hann var að vernda. En auk þess er svo bannað hér frambjóðendum og umboðsmönnum að hafa meðferðis á kjörfund kjörskrá eða aðra slíka skrá. Í upphafi var bannað að hafa nokkra skrá með sér, hvort sem það var kjörskrá, skattskrá, útsvarsskrá, símaskrá eða hvað sem það var. Það var refsivert. Nú hefur þó n. reynt að bæta um og segir nú „aðrar slíkar skrár“, það mun þýða: sem eru eitthvað sambærilegar við kjörskrár. En mér er spurn: Hvaða skrá er það eða hvers konar skrá? Væri nú ekki nægilegt að -  Enn fremur er ákveðið, að þeim sé bannað að hafa það meðferðis á kjörfund, þeir megi ekki taka það með sér, þegar þeir koma þangað. En ef slík skrá væri þar nú fyrir eða ef hún væri send honum, meðan hann er á fundinum, er þá ætlazt til, að ákvæðið næði til þess? Orðið „meðferðis“ bendir til þess, að svo sé ekki, en það má vera, að tilgangurinn sé annar. Þetta með öðru sýnir, hvað frv. er óvandað að undirbúningi, og það sýnir líka, að hv. meiri hl. allshn. hefur ekki unnizt tími til þess að ganga svo frá óhjákvæmilegum breytingum, að viðunandi sé. Þá er og bannað frambjóðendum og umboðsmönnum að rita til minnis á kjörfundi nöfn þeirra, er neyta atkvæðisréttar. Þeim er bannað að rita til minnis. Þetta var nú orðað þannig áður, að það var öllum óheimilt að skrifa hjá sér, hverjir greiða atkvæði, og mér þætti fróðlegt að fá að vita, hver er hinn lögfræðilegi munur á því að „skrifa hjá sér“ eða „rita til minnis“. Meiri hl. n. hefur talið, að hér væri einhver verulegur efnismunur á, þar sem hann hefur tekið upp hið síðara orðalag. Hins vegar er þó ekki enn gengið svo langi, þó að bannað sé að rita til minnis nöfn kjósenda, að mönnum sé bannað að viðlagðri refsingu að leggja á minnið, hverjir kunna að hafa kosið, en kannske það sé næsta sporið. Eins og ég hef getið um áður, verður það helzt ráðið af öllum þessum málatilbúnaði, að tilgangurinn með þessu frv. sé fyrst og fremst framkvæmdin á þessari 3. gr., vegna þess að þegar það sé bannað fulltrúum eða umboðsmönnum frambjóðenda og lista að fylgjast á þann hátt, sem verið hefur, með því, hverjir kjósa, mundi það torvelda mest kosninguna í mesta fjölmenninu og þá fyrst og fremst stærsta flokknum, og þetta er tvímælalaust tilgangurinn. En ef sá á að vera tilgangurinn, sem hér er látið í veðri vaka, að friða kjördaginn og vernda kjósendur fyrir ásókn og ónæði fyrirgreiðslumanna, eða eins og stundum er kallað kosningasmala frá kosningaskrifstofum, þá verkar þetta alveg öfugt. Ég hef nefnt það hér áður og geri það enn, að ég tel, að ef um slíka starfsemi er að ræða eða verður að ræða af hendi frambjóðenda flokka, mundi hún heldur færast í auka og ekki aðeins þeir, sem vitað er um að ekki hafa kosið, verði fyrir því ónæði, heldur einnig ýmsir þeirra, sem þegar hafa kosið, án þess að frambjóðendum eða skrifstofu þeirra eða umboðsmönnum sé um það kunnugt, þannig að tilgangurinn að þessu leyti með friðunina mundi verka alveg öfugt. Ef 3. lið 3. gr. ber að skilja eins og mér virtist mega ráða af framígripi hæstv. forseta, þá þyrfti að sjálfsögðu að breyta þessu orðalagi. Það stendur: að senda af kjörfundi eða láta í té. Þá þarf að koma skýrt fram, ef það er ætlunin, að einnig sé átt við það að láta í té frá kjörfundinum. En eins og frv. liggur fyrir, þýðir ákvæðið ekki þetta, eins og hæstv. forseti virðist hafa skilið það. Í 5. gr. þessa frv. er svo ákvæði um viðurlög við því að reyna að hafa áhrif á atkvgr, með ýmsum atriðum, sem til voru tekin í lögum áður, m.a. með því „að bera eða hafa uppi flokksmerki, merki lista eða önnur auðkenni á sjálfum kjörstaðnum, þ.e. í kjörfundarstofu, kjörklefa eða annars staðar í eða á þeim húsakynnum, þar sem kosning fer fram, svo og á næstu húsum og í aðliggjandi götu“. Þannig var frv. upphaflega. En nú hefur þessu verið breytt á þá lund, að í stað „önnur einkenni“ komi: önnur slík auðkenni. Er það auðvitað sýnu nær og til bóta, því að eftir frv., eins og það var upphaflega, var bannað að viðlagðri refsingu að hafa nokkurs konar merki eða auðkenni á bifreiðum á kjördegi. Nú er þó talað um flokksmerki, merki lista eða önnur slík auðkenni. En það er sama um þetta eins og ýmis fleiri ákvæði frv., að allshn. hefur ekki haft eða gefið sér nægan tíma vegna eftirreksturs til þess að athuga þetta nægilega eða orða þetta á viðunandi hátt. Ég býst við, að það megi túlka það nokkurn veginn glöggt og greinilega, þannig að ekki sé um að villast, a.m.k. í flestum tilfellum, hvað sé flokksmerki. En það er ekki látið þar við sitja, heldur er talað um „merki“, og ég held, að merki sé nokkuð víðtækt og sé hægt að heimfæra marga hluti undir „merki“, og ég ætla, að það geti orðið erfitt við framkvæmd þessara laga, m.a. fyrir dómstóla, og ef þeir eiga að fara að dæma refsingar fyrir, að einhver maður hafi borið á sér einhvers konar merki, hvort það falli undir þessi ákvæði. Mér sýnist um þetta eins og um sum fyrri atriði, sem ég hef gert hér að umtalsefni, að hér sé allt of losaralega og óljóst að kveðið. Nú er það vitanlegt, að ýmsir menn bera á sér dagsdaglega, t.d. í jakkahorni sínu, ýmiss konar merki, félagsmerki. Sumt er það alveg ópólitískt. Ég veit, að ýmsir bera t.d. á sér að staðaldri merki ágætra félagssamtaka, eins og Rotary-félagsskapar eða annars slíks. Sumir bera á sér að staðaldri flokksmerki. Til hverra merkja þetta á að taka, veit ég ekki, og ég held, að allshn. hefði þurft að gera till. miklu nánari og gleggri skýringar á þessu, en gert var í hennar brtt. Enn fremur er bannað að hafa uppi eða bera nokkurs konar lista. „Listi“ þýðir ákaflega margt og er nokkuð rúmt hugtak og er því afsleppt eins og hitt sem grundvöllur fyrir refsilögum. En það er ekki nóg, að það sé bannað að hafa þetta á sjálfum kjörstaðnum, þ.e.a.s. í kjörfundarstofu og á eða í þeim húsakynnum, þar sem kosning fer fram, heldur einnig á næstu húsum og í aðliggjandi götu. Nú skulum við athuga, hvernig þetta mundi framkvæmt t.d. hérna í Reykjavík. Elzti og lengi aðalkjörstaður hér í Reykjavík er Miðbæjarbarnaskólinn, og það má sem sagt ekki í því húsi né á því húsi né á næstu húsum eða í aðliggjandi götum hafa nein slík merki. Nú hefur Framsfl. unnið að því með öllum ráðum, þó aðallega ólöglegum, að koma sér upp félagsheimili rétt í grennd við Miðbæjarskólann, hefur þar verið að breyta gömlu íshúsi í félagsheimili, og skiptir það ekki máli í þessu sambandi, þó að til þess hafi skort öll leyfi og lagalegar heimildir. En ef ætti að framfylgja þessu, vegna þess að þetta er eitt af næstu húsum og við aðliggjandi götu, þá mætti víst ekki á eða í því húsi, félagsheimili Framsóknar, hafa yfirleitt neitt, sem minnir á kosningar. Annað hús þarna nærliggjandi er Iðnó, þar sem Alþfl. hefur haft sinn samastað, og mundi þá sama máli gegna um hann. Þar yrði vitanlega að fjarlægja bæði íslenzka og rauða fánann, sem stundum hafa þar blaktað, a.m.k. þeir síðarnefndu mundu líklega vera taldir til áróðurs, og af ýmsum öðrum ástæðum þykir nú ekki rétt að nota íslenzka fánann í sambandi við kosningaskrifstofur. Og hvers konar merki, lista eða slík auðkenni mundi því óheimilt að hafa einnig á eða í því húsi. Þriðji stjórnarflokkurinn hefur svo sína bækistöð að vísu hinum megin við Tjörnina, og má vera, að hann sleppi, vegna þess að það verði ekki talið til næstu húsa né við aðliggjandi götu. Nú nefni ég þetta, þó að mér sé ákaflega vel kunnugt um, hver er tilgangurinn með þessu frv. Hann er ekki sá að torvelda á nokkurn hátt kosningastarfsemi stjórnarflokkanna. En ég nefni þetta vegna þess, að það er enn ein sönnun þess, hve hroðvirknislega er hér að unnið og það svo, að það má segja um hæstv. ríkisstj., að „ekki sér hún sína menn, svo hún ber þá líka“. Herra forseti. Ég ætla, að ég hafi gert hér að umtalsefni þau atriði, sem ég helzt hafði ætlað að minnast á og taldi nauðsynlegt á að benda. Og ég held, að í rauninni geti engum manni dottið í hug að taka alvarlega allt það friðarhjal, sem hér er látið heyrast, að þetta sé gert af umhyggju fyrir kjósendunum og til þess að friða kjördaginn. Frá kjósendunum, frá almenningi, frá félögum þeirra eða frá bæjar- og sveitarstjórnum hafa ekki heyrzt neinar óskir í þá átt, sem þetta frv. fer fram á. Ég tel því, að sé ekki minnsti grundvöllur eða nokkur ástæða til þess að afgreiða þetta mál, og ætti að sjálfsögðu að fresta afgreiðslu þess, þangað til mþn., sem kosin var fyrir tæpum fjórum árum, skilar áliti.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ák. (FS) fyrir það, sem hann vildi upplýsa viðvíkjandi þeirri fsp., sem ég bar fram, og skal að vísu tekið fram af mér, að ég hafði meira í huga ákvæði 3. gr., eins og það var í frv. upphaflega, heldur en í þessu síðara plaggi, sem er uppsuða á frv. eftir 2. umr. Annars hafa þessar breytingar og skjölin orðið svo mörg í þessu, að það er varla hægt að átta sig á, hvað er hvað. En það, sem hann virtist þarna vilja segja, að þetta gilti aðeins um frambjóðendur o.s.frv., - ég hafði spurt að því, hvort manni væri heimilt að skýra frá því, að maður hefði sjálfur kosið eða ekki kosið, og hann benti mér á þessa grein, sem segir: frambjóðendur. Nú er það vitað, að t.d. við bæjarstjórnarkosningar og raunar við þingkosningar líka, eru í sumum stöðum á landinu allmargir á lista, sem þá geta allir heitið frambjóðendur, svo að það mun a.m.k. að sjálfsögðu vera ætlazt til af hv. þm., að ákvæðið hitti þá, og svo framarlega sem maður er á einhverjum lista hjá einhverjum flokki, þá sé hann bundinn eða honum skipað að viðhafa fulla þagnarskyldu um það efni undir straff. Að öðru leyti hefur hv. 6, þm. Reykv, farið svo ýtarlega út í þetta mál, að ég hef eiginlega litlu og helzt ekki neinu við það að bæta, sem hann hefur ekki á minnzt. Ég fann til með hæstv. forseta, sem fann hér ástæðu til þess að taka til máls, þegar rifjuð var upp sú átakanlega historía úr húsinu, þar sem hann var - geri ég ráð fyrir - gestur í, þar sem í þrjú skipti var barið að dyrum til þess að fá einhverja blessaða frú á kjörstað, sem virðist hafa verið treg til þess að gera það. Og var hann að segja það sem dæmi um, hvað hann hefði séð og reynt af ófriðnum um kosningar í þessu efni. Hv. 6. þm. Reykv. er búinn að sýna fram á það með skýrum rökum, sem raunar hefur verið drepið á áður, að sá friður, sem hæstv. forseti og aðrir, sem eru líkt hugsandi og hann í þessu efni, stefna að með þessu frv., verður á engan hátt tryggður, þó að frv. sé samþykkt, þar sem það er einmitt, þegar orðin er fullkomin óvissa um, hvort fólk hafi kosið eða ekki kosið, að þá er mjög hætt við, að það aukist heimsóknirnar og smölunin, ef svo má að orði kveða, í húsum, þegar potað er blint í sjó, sem ekki þyrfti að vera, ef það væri vitað, að þessi eða hinn hefði kosið, eins og hingað til hefur verið venja, svo að hæstv, forseti, sá mæti maður, er í rauninni að magna þennan ófrið, sem hann vill forðast, með því að fylgja þessu máli fram. Hv. 6. þm. Reykv. benti hv. meiri hl. n, á það, sem er kannske mjög eðlilegt, að það, sem þeir hafa verið að reyna að lappa upp á frv, með sínum brtt, og sumpart hefur verið samþykkt, er enn þá margt í óvissu og margt óljóst, svo að það er sýnilegt af þeirra vinnubrögðum, að þeir hafa komið að þessu máli jafnókunnugir og aðrir deildarmenn og hefur ekki unnizt tími til þess að gera úr því frambærilegt frv., eins og liggur fyrir á þskj. 153, og taldi hv. 6. þm, Reykv. upp í mörgum liðum, hvað væri óljóst og hvað hefði mistekizt af þessu máli. Hann fór þó ekki svo langt, að hann minntist á 6. greinina, - jú, hann fór svo langt, að hann minntist á 6. greinina, en hann minntist ekki á bannið við að nota gjallarhorn til áróðurs á sama tíma, eins og þar stendur. Þar stendur, í 6. gr., meðal annars, sem er bannað: að hafa flokksmerki, merki lista eða önnur slík auðkenni á bifreiðum, meðan kjörfundur stendur yfir, svo og að nota gjallarhorn til áróðurs á sama tíma. - Það er ekki talað um, hvar þetta gjallarhorn má ekki nota, Það virðist vera, að það megi enginn nota gjallarhorn neins staðar eftir ákvæðum 6. gr. Það getur verið, að tilgangurinn sé sá, að gjallarhorn megi ekki vera á bifreiðum, en það stendur ekki í greininni, og ef einhver maður er að nota gjallarhorn þennan dag, sem um er að ræða, jafnvel þó að það sé í úthverfum bæjarins eða fjarri, þá getur það sennilega fallið undir þann skilning, að það sé þarna verið að fremja ólöglegt athæfi. Þetta veit nú náttúrlega hv. þm. Ak., sem er lögfróður og glöggur, en samt sem áður hefur honum ekki unnizt tími til þess að koma þessu gjallarhornsmáll í það horf, að það væri skiljanlegt, hvar það væri, sem gjallarhornið mætti vera og ekki vera. Eftir greininni, eins og hún er nú, má það hvergi vera í notkun að minnsta kosti. Ég vildi svo óska þess, að frv. yrði lagfært í Nd., úr því að það hefur ekki tekizt hér að lagfæra það svo sem skyldi, til þess að það yrði frambærilegt. Það er enn óframbærilegt. En það er frambærilegra að vísu en það var, þegar það var lagt fram. Og sérstaklega vildi ég vonast til þess, að uppskera hæstv. forseta af friðnum yrði eitthvað meiri í framtíðinni en frv. enn þá gefur tilefni til.



Herra forseti. Hæstv. forseti þessarar d. fann ástæðu hér til þess að koma hér í ræðustólinn til þess að verja þetta frv, og undirstrika þann mikla frið, sem það væri að boða. Hann nefndi eitthvert dæmi um það, að einhvern tíma hefði það átt sér stað, mér skilst hér í Reykjavík, að þrisvar sinnum hefði verið barið að dyrum á sama staðnum og fólk orðið fyrir ónæði. Ég skal gjarnan fræða hæstv. forseta um friðinn í V.-Skaftafeilssýslu og hvernig Framsóknarflokksmenn beita honum þar, - skal segja honum eitt dæmi. Það var í kosningum eitt skipti, að aldraður maður hringir til kunningja síns og biður hann að sækja sig á ákveðinni stundu. Hann kemur, þessi maður, á heimili þessa aldraða manns til þess að sækja hann. En hvað skeður þá? Húsráðandinn, sem var Framsóknarflokksmaður og þessum aldraða manni nákominn, grípur í gamla manninn, hrindir honum innan dyra og segir: „Þú ferð ekki í þennan bíl.“ Er þetta friður?  Þessum aldraða manni var ekki meinað að sækja kjörfundinn. Þegar þessum húsráðanda þóknaðist að setja hann upp í ákveðinn bil, fékk hann að fara. Þetta er máske friður. Þetta er máske sá friður, sem má vera í sveitum landsins. Ég vil þá einnig leiðrétta þann misskilning hjá hæstv. forseta, sem hann sagði hér í sinni ræðu, að ég hefði sagt, að þessu væri beint gegn sjálfstæðismönnum í Reykjavík. Ég sagði það ekki. Ég sagði, að eitt stjórnarblaðanna hefði látið orð falla f þessa átt. En ég taldi hins vegar vafasamt, að þessi von ríkisstj. og stjórnarflokkanna bæri árangur, þann árangur, sem þeir ætlast til. Hitt taldi ég og tel enn augljóst mál, að þessu máli er fyrst og fremst beint gegn Reykjavík, vegna þess að hér er mest fjölmennið og hér óttast stjórnarflokkarnir mest, að kjósendur geti neytt síns réttar. Varðandi þá brtt., sem hv. þm. Ak. (FS) flytur í tilefni af minni brtt., þess efnis að leggja það á vald yfirkjörstjórnar í kaupstöðum að ákveða, hvenær kjörfundur skuli byrja, tek ég undir þau ummæli hv. 6. þm, Reykv. (GTh), að það er óeðlilegt að lögbinda, hvenær kjörfundi skuli slitið, en leggja það á vald yfirkjörstjórnar, hvenær hann skuli hefjast. Hv. þm. nefndi sem dæmi, að það væri óþarfi að fyrirskipa þeim á Seyðisfirði að byrja kjörfund kl. 9. Ég vorkenni Seyðfirðingum ekki neitt að fara það snemma á fætur. Þeir eru fámennir og geta lokið kjörfundi miklu fyrr og fengið þá þennan langþráða frið seinni hluta dags, sem stjórnarflokkarnir eru að boða. Ég sé ekkert við það að athuga. Ég ætla enn á ný að gera eina tilraun til þess að fá hv. stjórnarflokka til þess að íhuga þetta mál betur og vita, hvort þeir fást ekki til að lagfæra það, svo að það verði samboðið Alþingi að fá það fram sem lög. Hv. stjórnarflokkar hafa allir verið að reyna að afsaka sig: það sé ekki meiningin að ofsækja einn eða neinn, nei, síður en svo, það eigi bara að skapa frið, eilífan frið. - En ég hygg, að þeir finni það, að þetta verður ekki til að skapa frið, heldur þvert á móti til þess að auka ófrið, ef þessi löggjöf verður samþ. Ég vil gefa stjórnarflokkunum enn á ný kost á að þvo hendur sínar og leyfi mér því að leggja hér fram till. til rökstuddrar dagskrár. Hún hljóðar þannig: „Þar sem þetta frv. miðar fyrst og fremst að því að gera mönnum erfiðara fyrir, en áður, að neyta atkvæðisréttar síns og eðlilegt virðist, að mþn. um endurskoðun kosningalaganna hraði störfum og lögin í heild verði endurskoðuð sem fyrst, telur deildin ekki ástæðu til að afgreiða frv. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég leyfi mér að afhenda hæstv. forseta þessa till. til rökstuddrar dagskrár.

Forseti (BSt): Mér hefur borizt svofelld till. til rökstuddrar dagskrár út af þessu máli: „Þar sem þetta frv. miðar fyrst og fremst að því að gera mönnum erfiðara fyrir, en áður, að neyta atkvæðisréttar síns og eðlilegt virðist, að mþn. um endurskoðun kosningalaganna hraði störfum og lögin í heild verði endurskoðuð sem fyrst, telur deildin ekki ástæðu til að afgreiða frv. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég vona, að menn afsaki, þó að ég hafi verið dálítið stirður að lesa það, því að það var hv. flm. einnig, þegar hann las þetta. Út af því, að ýmsir hv. dm. hafa minnzt hér á ræðu, sem forseti deildarinnar hafi haldið, þá vil ég taka það fram, að forseti sem slíkur hefur enga ræðu haldið hér og ekkert lagt til þessara mála. En 1. þm. Eyf. sagði hér nokkur orð, og er það að vísu sami maður, en forseti hefur fullan rétt til þess að víkja úr forsetastól og taka til máls eins og hver annar þm., en hann gerir það ekki sem forseti.



Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja þessar umr. mikið, úr því sem komið er, enda hef ég ekki heyrt allar síðustu ræður, sem fluttar hafa verið hér um málið. Ég vil aðeins svara örfáum athugasemdum, sem hv. 6. þm. Reykv. (GTh) gerði að umtalsefni í sinni ræðu. Annars virtist mér flest það, sem hann ræddi hér um, vera meiri og minni hártoganir á frv. og ekki veigamikil atriði. Hann virtist vera í vafa um það, hvað átt væri við með orðinu skrá í 3. gr. frv., en þar segir, að frambjóðendum og umboðsmönnum þeirra sé óheimilt að hafa meðferðis á kjörfundi kjörskrá eða aðra slíka skrá. Ég geri ekki ráð fyrir, að það sé nein nauðsyn á því, að ég fari að reyna að túlka þetta atriði. Hv. þm. veit þetta nákvæmlega eins vel og ég og hver annar. Það er að sjálfsögðu átt við skrá, sem jafngildir kjörskrá eða getur komið í staðinn fyrir kjörskrá, og þarf ekki, að ég ætla, að fara um það fleiri orðum. Þá taldi hann, að ekki væri nægilega skýrt kveðið á í 1. tölulið 3. gr. um bann við því, að frambjóðendur og umboðsmenn þeirra hafi meðferðis á kjörfund kjörskrá, taldi, að líklegt væri, að eftir orðanna hljóðan væri heimilt að senda þeim kjörskrá inn á kjörfund, en þeim væri einungis óheimilt sjálfum að hafa með sér slíka skrá. Þetta er að sjálfsögðu misskilningur hjá hv. þm., enda trúi ég vart, að hann sjái ekki betur en hann þóttist sjá í þessu efni. Í töluliðnum stendur, að óheimilt sé að hafa kjörskrá meðferðis á kjörfundi. Það stendur ekki í gr., að það sé óheimilt að hafa kjörskrá meðferðis á kjörfund, heldur á kjörfundi, og á því er nokkur efnismunur, eins og allir munu sjá, sem kæra sig um það. Þá spyr sami hv. þm. um það, hvaða efnismunur sé á því að skrifa hjá sér, eins og þetta var orðað í 3. gr. frv. eins og það var upphaflega, þegar það var lagt hér fyrir, og hinu, að rita sér til minnis. Raunverulega þarf ekki að svara þessu heldur. Hv. þm. veit það vel. Hér er ekki um efnismun að ræða. Það var einungis það, að betur þótti fara á því að orða þetta með þessum hætti. Meiri hl. allshn. þótti betur fara á þessu orðalagi heldur en hinu, sem var í frv. eins og það upphaflega var, og er því ekki verið að breyta neinum efnisákvæðum frv. með þessu. Þá klifar hv. þm. enn á því, að með frv. sé verið að torvelda kosninguna fyrir stærsta flokknum. Ég á erfitt með að trúa því, að hv. þm. meini þetta í alvöru. Ég fæ ekki séð, að þessi frumvarpsákvæði geti bitnað, ef maður mætti hafa það orðalag, á einum flokki frekar en öðrum. Að vísu vil ég alls ekki orða þetta þannig, að frv. bitni á neinum, því að ég sé ekki að það sé neinum til tjóns, og allra sízt tel ég, að þar sé nokkrum mismunað. Að sjálfsögðu gengur þetta jafnt yfir alla, hvort sem það er stærsti flokkurinn eða minnsti flokkurinn eða aðrir flokkar. Það skiptir engu máli. Allir verða að sæta sömu ákvæðum um kosningalög, eins og vera ber. Þá talaði sami hv. þm. um það, að ef frv. þetta yrði að lögum, mundi það auka kosningasmölun, þannig að mér skildist á honum, að hann gerði ráð fyrir því, að nú mundu kosningasmalar ganga hús úr húsi og kanna allan daginn eða reyna að ná til hvers manns og spyrja þá, hvort þeir hefðu ekki kosið, og drífa þá á kjörstað, ef svo væri ekki. Ég veit ekki, hvort þetta verður reynt, en ég dreg það í efa. En verði þetta einhvern tíma reynt, þá er ég sannfærður um, að það verður ekki reynt oftar, en einu sinni, því að slíkt er nánast óframkvæmanlegt, a.m.k. hér í Reykjavík og í stærstu kaupstöðum, en það eru einmitt þeir staðir, þar sem sú venja hefur verið viðhöfð að fylgjast nákvæmlega með því, hverjir hafa kosið og hverjir hafa ekki sótt kjörfundi, og smöluninni hefur þá verið hagað eftir því. Þá ræddi sami hv. þm. æði mikið um það, að frambjóðendum og umboðsmönnum þeirra væri samkvæmt frv. óheimilt að láta í té upplýsingar um það, hverjir hefðu kosið og hverjir hefðu ekki sótt kjörfund. Þetta ákvæði er tekið hér upp í frv. og er raunverulega eitt af meginatriðum frv., og það þarf ekki að gera frekari grein fyrir en þegar hefur verið gert, til hvers þetta er. Það er skýrt í grg. frv. og hefur komið fram hér í umr. Þetta er gert beinlínis til þess að koma í veg fyrir það, að sú atkvæðasmölun, sem átt hefur sér stað venjulega við kosningar í Reykjavík og kaupstöðum og máske víðar, falli niður, enda eru ekki nein rök fyrir því, að æskilegt sé að smala kjósendum eins og fénaði til kosninganna. Ef þeir kæra sig ekki um að greiða atkv., þá ætti þeim að vera fullkomlega heimilt að sitja heima og fara hvergi. Í samræmi við þetta ákvæði um, að óheimilt sé að senda upplýsingar af kjörfundi, er síðan ákvæði 4. gr. um meðferð kjörskránna, þeirra kjörskráreintaka, sem notuð hafa verið við kosninguna. Það er gert ráð fyrir því, að um þessi kjörskráreintök verði leynd, þau verði innsigluð og enginn geti fengið aðgang að þeim, þannig að ekki verði hægt að rannsaka eftir á, hverjir hafa kosið og hverjir hafa ekki neytt atkvæðisréttar. Slíkt er ekki æskilegt og ástæðulaust, enda á það að vera einkamál hvers og eins, og það er mál, sem aðra varðar ekki um, hvort einhver hefur notað þennan rétt sinn eða ekki notað hann. Ég sé ekki, að hér sé um nein óeðlileg ákvæði að ræða, og þau eru í samræmi við þessa stefnu, sem gert er ráð fyrir í frv. Þá vil ég geta þess í sambandi við ræðu hv. 6. þm. Reykv. um 5. gr., að hann ræddi þar nokkuð um flokksmerki, merki lista eða önnur slík auðkenni sem þar greinir. Ég vil benda hv. þm. á það, að í 5. gr. frv., eins og það er prentað upp eftir 2. umr. í Ed., er prentvilla. Þar er einni kommu ofaukið. Það er komma, sem stendur á milli orðanna „merki lista“. Þar á engin komma að vera, enda er slík komma ekki í tveimur fyrri útgáfum frv., eins og hv. þm, geta gengið úr skugga um, ef þeir bera þetta saman. En þessi komma mundi breyta merkingu þarna og verða til þess að raska því, sem tilætlunin er samkvæmt greininni. Ég held, að ég ræði ekki frekar um þetta. Þetta er þegar orðið augljóst, hvernig þessu máli er háttað, og ætti þess vegna ekki að vera þörf á frekari skýringum um það. Ég vil aðeins að lokum drepa á það, að hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og hv. þm. V-Sk. (JK) hafa andmælt brtt. minni, sem ég flutti hér skriflega fyrr við þessa umr., og telja, að lögbinda eigi það, að kosning í kaupstöðum skuli hefjast kl. 9 árdegis. Ég vil aðeins benda á það aftur, svo að mönnum sé það vel í minni, að ástæðan til þess, að ég flyt mína brtt., var einfaldlega sú, að ég taldi engin rök fyrir því, að kjörfundur þyrfti að hefjast kl. 9 árdegis í kjördæmi, sem hefur nokkur hundruð kjósendur. Það er algerlega ástæðulaust, og yfirkjörstjórninni er fullkomlega treystandi til þess að meta það, hvenær ástæða sé til eða hvenær æskilegt megi teljast. að kjörfundur hefjist fyrr en kl. 10, og þess vegna hef ég lagt til í minni brtt., að þetta sé lagt á vald yfirkjörstjórnar.



Herra forseti. Það er nú búið að ræða þetta frv, það mikið og rekja það sundur lið fyrir lið, þannig að heita má, að nú standi ekki eftir annað, en lítt hugnanleg beinagrind. Þarf ég því ekki að fara mörgum orðum um frv. í heild né einstakar greinar þess. En það var m.a. til þess að taka upp hanzkann fyrir hinn almenna kjósanda, sem ég kvaddi mér hljóðs, áður en umr. yrði lokið, og sérstaklega af því tilefni, að hv. stjórnarsinnar, aðallega hv. 1. þm. Eyf. og hv. þm. Ak., töluðu mikið um það, að gengið væri fast fram í því að þvinga menn til að kjósa, að smala kjósendum eins og fénaði á kjörstað og annað slíkt. Þeir hafa ef til vill ekki athugað, að með því að undirstrika þetta atriði svo mjög sem þeir gerðu, er sneitt að hinum almenna kjósanda í landinu. Það eru ekki ýkja margir menn, sem láta smala sér á kjörstað og láta segja sér fyrir verkum, hvernig á að kjósa. Ég minnist eins atviks vestan úr Dölum frá síðustu kosningum. Þar var svo ástatt, að á einu sveitaheimili hafði fólkið ákveðið að kjósa ekki. Sérlegur útsendari frá Framsfl. fór á það heimili snemma dags, sat yfir fólkinu, en þegar það dugði ekki til, var þm, Dalamanna kvaddur á vettvang. Þessir tveir menn slógu sér til rólegheita nokkrar stundir kjördags og höfðu áróður í frammi, en allt kom fyrir ekki. Fólkið sat við sinn keip, fór hvergi og kaus ekki. Þannig hygg ég, að kjósendur hagi sér, sem á annað borð eru ákveðnir í því að neyta ekki kosningarréttar síns. Hitt, að það sé almennt í lófa lagið að smala fólki á kjörfund og leggja því upp í hendurnar, hvern frambjóðanda það eigi að kjósa, - það held ég að sé langt frá því að vera nokkur meginregla, síður en svo. Þá vil ég vekja athygli á því, að það hefur enginn hv. þdm. mælt með hinum svokölluðu næturheimsóknum, sem dálitið hefur verið rætt um. Það hefur m.ö.o. engin rödd komið fram um það í hv. þd., að kjörfundur ætti að standa lengur en til 12 á miðnætti. Hins vegar hefur því verið haldið fram skýrt og greinilega, að eðlilegt væri, að kjósandi hefði rétt til að neyta þessa mikilvæga réttar til loka kjördags. Það er því aðeins ein klukkustund, sem raunverulega um er deilt í þessu tilliti. En á hinn bóginn, þótt ég sé á engan hátt að mæla því bót, að rekinn sé heiftugur áróður og miklar smalamennskur í sambandi við kosningar, þá verð ég að segja það, að ekkert er eðlilegra í landi, þar sem fólki er frjálst að hafa skoðanir, mynda stjórnmálaflokka, skipa sér í ákveðnar fylkingar fyrir sínum hugðarmálum, - enginn hlutur er eðlilegri, en fólkið sé af og til minnt á, að það á þennan rétt, kosningarréttinn, og einnig, að þessum rétti fylgja nokkrar skyldur. Okkur hættir við að telja ýmis mikilvæg réttindi það sjálfsögð, að við næstum gleymum þeim. T.d. er það svo með andrúmsloftið, að við munum ekki eftir því, hvað það er okkur lífsnauðsynlegt, en flestum verður það þó á að taka andköf, þegar sá lífgjafi er fjarlægður frá þeim. Þannig hygg ég það fyllilega réttmætt að minna fólk einstöku sinnum á það, ekki sízt í kringum kosningar, að kosningarréttinum, þessum heilaga og sjálfsagða rétti, sem okkur finnst í lýðræðislöndum, fylgja einnig nokkrar skyldur, og er það ekki nema sjálfsagt og mjög eðlilegt og má heita nokkurs konar eðlislögmál, að hverjum rétti fylgi nokkur skylda. Ég lít svo á, að þeir, sem á annað borð vilja búa við ríkjandi þjóðskipulag og vinna að endurbótum þess og framtíðarþróun allri, ættu að minnast þess og hafa það hugfast, að það er í raun og veru siðferðisskylda hvers borgara að kjósa rétt eftir sinni beztu sannfæringu. Ef mönnum gleymist þessi skylda, þá er hætt við því, að svo fari með tímanum, að yfir þjóðina færist sinnuleysi og afskiptaleysi af stjórnmálum, en það er, eins og við vitum allir, hinn ákjósanlegasti grundvöllur fyrir einræðisöfl til að halda innreið sína. Eins og ég sagði í upphafi, þarf ég ekki að fara mörgum orðum um frv. né einstakar greinar þess og get því stytt mál mitt. Eins og hv. þdm. vita, hafa komið hér fram nokkrar till. við frv., sem ekki er búið að greiða atkv. um, m.a. sú till. frá hv. þm. V-Sk. að lögbjóða það, að kjörfundur skuli hefjast kl. 9 árdegis á kjördag, en ekki kl. 10, eins og í frv. stendur. Við þessa till. eða vegna hennar hefur hv. þm. Ak, flutt brtt. þess efnis, að yfirkjörstjórn í kaupstöðum geti þó ákveðið, að kjörfundur skuli hefjast kl. 9 árdegis, enda sé þá öll kjörstjórnin mætt, ef ég hermi rétt eftir minni. Í sambandi við þessa till. og í beinu framhaldi af henni hef ég leyft mér að bera fram brtt. við frv. skriflega. Hún er við 2. gr. frv. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Síðari málsgr. 2. Gr. frv. orðist svo: Kjörfundi skal þó eigi slíta síðar en kl. 23 á kjördag. Yfirkjörstjórn í kaupstöðum getur þó ákveðið, að kjörfundur skuli standa til kl. 24. Þeir kjósendur, sem hafa gefið sig fram fyrir þann tíma, eiga þó rétt á að greiða atkv.“ Ég leyfi mér að leggja saman tvo og tvo og gera ráð fyrir því, eftir því sem mál hafa ráðizt hér í vetur, að till. hv. þm. V-Sk. verði felld, en till. hv. þm. Ak. verði samþ. Ég sé því ekki betur en það sé í fullu samræmi við till. hv. þm, Ak, um það, að heimilt sé að flýta kjörfundi um eina klukkustund í vissum tilfellum, að einnig sé heimilt að færa kjörfund aftur um eina klukkustund, ef svo verkast vill. Ég skal vekja athygli á því, að ég hef orðað brtt. mína nákvæmlega eins og hv. þm. Ak. orðaði sína, enda skammast ég mín ekkert fyrir að nota mér svolítið af hans orðalagi. Við erum orðnir kunnugir af samvinnu í n., og hefur farið ágætlega á með okkur. En ég fæ ekki betur séð en nákvæmlega sömu rök liggi til þess að samþ. þessa brtt. mína eins og brtt. hv. þm. Ak. Ég hef svo ekki fleiri orð um þetta, en leyfi mér að rétta hæstv. forseta þessa brtt.



Herra forseti. Það er nú svo búið að fara nákvæmlega yfir þetta frv., sem hér liggur fyrir, að það mun ekki verða mikið, sem ég bæti við það. Hv. 6. þm. Reykv. hefur nú tekið frv. grein fyrir grein og sýnt ljóslega fram á, um hverja lagasmíði er hér að ræða. Það er eitt atriði, sem hann reyndar kom nú inn á, í sinni ræðu, en ég vildi aðeins minnast frekar á. Það er 1. gr. frv., sem fjallar um utankjörstaðaatkvgr. Þar er gert ráð fyrir, að í viðbót við þær reglur, sem nú gilda um atkvgr. utan kjörstaðar, skuli viðkomandi kjörstjóri yfirheyra kjósandann mjög nákvæmlega og fá að vita ástæðuna til þess, að hann óskar að greiða atkv. utan kjörstaðar. Það á þá að byrja á því að yfirheyra kjósandann nákvæmlega um þetta, heimta af honum upplýsingar, að hann geri sem nákvæmasta grein fyrir því, hvar hann verður á kjördag. Allar þessar upplýsingar, sem maður veit nú ekki enn þá, hvað verða heimtaðar miklar, en allar þessar upplýsingar á að færa inn í sérstaka bók, sem yfirkjörstjórn löggildir í þessu skyni. Nú er mér forvitni á að vita, hvernig þetta er hugsað í framkvæmd. Ég geri ráð fyrir því, að meiri hluti þeirrar nefndar, sem um þetta mál fjallaði, hafi athugað þetta atriði og einkanlega hvernig þetta verður í framkvæmd. Við skulum hugsa okkur t.d., að það sé kosið um borð í skipi, og á þessu skipi greiða atkv. menn úr, ja, við skulum segja fjórum kjördæmum. Þeir eru allir yfirheyrðir samkvæmt eðli málsins um það, hvernig standi á því, að þeir ætli að greiða atkv. fyrir kjördag, og sömuleiðis, af hverju þeir ætli ekki að vera heima á kjördag. Við skulum nú segja, að þessar upplýsingar í þessu tilfelli liggi nokkuð ljóst fyrir, þar sem um sjómenn er að ræða, sem verða atvinnu sinnar vegna að vera í burtu. En svo skulum við taka annað dæmi, að hér í Reykjavík eru fjöldamargir menn, sem greiða atkv. fyrir kjördag, vegna þess að þeir verða ekki staddir á kjördegi heima hjá sér eða þar sem þeir eiga lögheimili og þar sem þeir eru á kjörskrá. Nú á að færa allar upplýsingar um þessa menn inn í sérstaka bók. En á kjörstjóri að hafa eina bók fyrir alla þessa menn, eða á hann að hafa bók fyrir hvert kjördæmi og hverja kjördeild? Ég hef verið að veita þessu fyrir mér, og ég fæ það ekki skilið, hvernig þessu verður fram komið. Það segir í lok 1. gr. hér, að aftan við gr. bætist ný mgr., svo hljóðandi, þ.e.a.s. aftan við 70. gr. kosningalaganna: „Frambjóðendur og umbjóðendur framboðslista skulu hafa aðgang að bók þeirri, sem um getur í 1. mgr. þessarar gr.“ M.ö.o.: á hverjum kjörstað, þar sem utankjörstaðaratkvæði kemur fram, á að liggja fyrir bókun um það, hvernig standi á því, að það er komið. Ég get ekki skilið þetta á annan veg. Og þá verða jafnmargar bækur að vera eins og kjörstaðirnir eru margir. Þetta er aðeins eitt atriði í þessum lögum, sem ég hef verið að velta fyrir mér, hvernig á að framkvæma. Ég skal ekki fara fleiri orðum um frv. sjálft, en mér þætti gott að fá upplýsingar um þetta. Ef þetta er einhver misskilningur hjá mér, þá þætti mér gott að fá hann leiðréttan, en ef það er ekki, þá að fá að vita það, hvernig meiri hluti nefndarinnar, sem ekki sá ástæðu til þess að breyta þessu í frv., þó að hann breytti mörgu, hugsar sér, að þetta verði framkvæmt.