Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. flytur brtt. á þskj. 345, þess efnis, að niður falli niðurlag 3. gr. frv. Þau orð, sem þarna er ætlazt til, að falli niður, eru byggð á því, að frv. til l. um breyt. á lögum nr. 54 15. júní 1936, um vörutoll, komist í gegnum þingið, en nú eru engar líkur til þess, að svo verði, og niðurlag greinarinnar á því ekki lengur við.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég vil leyfa mér að byrja á því að leiðrétta, að það er rangt nafn undir nál. Það er nafn Ólafs Thors, sem ekki á sæti í allshn., en það á auðvitað að vera Thor Thors. Þetta hefir misprentazt í nál. Eins og nál. ber með sér, þá leggur n. einróma til, að frv. verði samþ., og sú grg. er færð fram í nál., að það séu litlar líkur til, að aðrar breyt. á alþýðutryggingarl., sem liggja fyrir þinginu, nái fram að ganga. Hinsvegar telur n. nauðsynlegt, að þessi ákvæði, sem gefin voru út í bráðabirgðal. í samráði við alla þingflokka, nái staðfestu hér á Alþingi, þar sem um nokkra leiðréttingu er að ræða í sambandi við úthlutun ellilauna. N. leggur því til, að frv. nái fram að ganga.

*Thor Thors: Þetta frv. er um framlengingu á bráðabirgðal., sem sett voru á síðasta ári af hæstv.atvmrh. Þau eru um sama efni og frv., sem við sjálfstæðismenn fluttum á síðasta þingi, og við erum þess vegna málinu fylgjandi. Ég vil láta þess getið, að við teljum þessar breyt. á alþýðutryggingarl. hvergi nærri nægilegar, og í sambandi við annað frv., sem hér liggur fyrir d., og er 25. mál og borið fram af sjálfstæðismönnum, höfum við hv. 8. landsk. skilað sérstöku nál., þar sem lagt er til, að gerðar verði stærri og meiri breyt. en hér. En þar sem telja má ólíklegt, að þessar breyt. nái fram að ganga á þessu þingi, þá teljum við rétt, að þetta frv. út af fyrir sig verði samþ. og viljum biðja sjálfstæðismenn að greiða götu þess.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég skal aðeins geta þess út af ræðu hv.þm. Snæf., að svo er um fulltrúa Alþfl. í allshn., að þeir hefðu kosið að gera víðtækari og meiri breyt. á alþýðutryggingarl., og við hv. 2. þm. Reykv. höfum þegar afgr.nál., sem er meðmæli með frv., sem ég flutti til breytinga á alþýðutryggingarl. og er á þskj. 156. Að því leyti er allshn. öll sammála um að æskja eftir víðtækari breyt. En þar sem lítið útlit er fyrir, að slíkar breyt. nái fram að ganga á yfirstandandi þingi, hefir n. orðið sammála um þessar smábreyt., sem enginn ágreiningur er um, að samþ. verði.

*Pétur Ottesen: Svo vildi til við 1. umr., að allmikill hraði var á umr., svo að sumir þeirra, sem ætluðu að taka til máls, urðu of seinir. Nú þegar frv. liggur fyrir til 2. umr., vil ég segja, f. h. okkar, sem erum umboðsmenn þeirra bænda, sem harðast urðu fyrir barðinu á því, að þessi mjólkurvinnslustöð var tekin leigunámi, að það er ekki einasta vilji okkar, heldur og skylda að láta koma fram hér í Nd. þær óánægjuraddir, sem risið hafa út af þessu atferli, en þar sem ræður okkar munu verða almenns efnis, en samkv. þingsköpum á aðallega að ræða einstakar gr. frv. við 2. umr., viljum við beygja okkur fyrir þingsköpum og fresta því til 3. umr. að láta koma fram umkvartanir þeirra, sem að okkar dómi hafa verið harðast leiknir í þessu máli. Við fulltrúar þessara manna munum því fresta máli okkar til 3. umr., þegar samkv. þingsköpum er leyfilegt að ræða almennt um málið.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Sjútvn. hefir athugað frv. það, sem hér liggur fyrir. Það er flutt í hv.Nd. af hv.þm. Barð., og efni þess er að framlengja til ársloka 1940 lög um hvalveiðar frá 1928, sem ekki gilda nema til ársloka í ár. N. sér ekkert því til fyrirstöðu, að leyfi þetta sé framlengt, því að hér er um töluvert arðvænlega atvinnu að ræða. En eins og sjá má í nál., þá leggur n. áherzlu á, og beinir því til atvmrh., að hann hlutist til um við félag það, sem leyfi hefir til þessa atvinnurekstrar vestur þar, að svo sé gengið frá úrgöngum, sem ekki eru hagnýttir, að ekki stafi stórhætta af, hvorki fyrir menn eða skepnur, en á því eru taldar miklar líkur, ef ekki er betur gengið um þarna en verið hefir.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Frv. þetta er komið hingað frá Nd. Þar var það flutt af þeim hv.þm. Ísaf. og hv. 1. þm. Rang. Um það var enginn ágreiningur í sjútvn. Nd. eða í deildinni. Hið sama má og segja um undirtektirnar í sjútvn. þessarar deildar. Það, sem farið er fram á í frv. þessu, er, að leyft sé að veiða síld á fjörðum inni með þar til gerðri botnvörpu. Það vill nfl. oft koma fyrir, að síld liggi á fjörðum inni, sem erfitt er að ná í reknet. Hitt þykir nokkurnveginn sannað, að þar, sem þessi veiðitæki eru til, er hægt að ná síldinni, þó að hún liggi í botni og ómögulegt sé að ná henni með öðrum tækjum. Þetta fer frv. fram á. Þegar svo reynsla er fengin fyrir því, að slíkt veiðitæki komi að gagni, og líkur benda til, að hér sé um verulega veiði að ræða, þá er hægt að veita sérstökum félögum leyfi til að hagnýta sér þetta. Eins og nú er ástatt um hag sjávarútvegsins, þá lítum við svo á, að sjálfsagt sé að styðja að þessari nýbreytni, er getur fyrr eða síðar orðið arðvænleg og aukið okkar framleiðslu.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Á nál. á þskj. 329 er það sjáanlegt, að allshn. er því meðmælt, að þetta frv. verði samþ. í þessari hv. d. En í stuttu máli er frv. um það, að það þurfi sérstakt leyfi til að mega selja fæði um borð í farþegaskipum, þar sem þau liggja á endahöfn. En á því hefir borið, að ýms útlend skipafélög hafa haft skipin í höfn sem nokkurskonar gistihús, jafnvel á þeim tímum, er nægilegt rúm hefir verið fyrir farþega í landi. Það er yfirleitt samkomulag um það milli allra manna, sem hlut eiga að máli, að þessi ákvæði nái einnig til skipa eins og gistihúsa í landi. Að svo mæltu hefi ég ekki fleira að segja af n. hálfu og legg til, að frv. verði samþ.

*Pétur Ottesen: Með þessu frv. á að láta ríkissjóð reisa klakstöðvar við laxárnar Grímsá í Borgarfirði og Laxá og Reykjadalsá í Þingeyjarsýslu, en þær tvær ár falla víst saman á nokkuð löngu svæði. Ástæðan til þess, að þetta er lagt til, er vafalaust sú, að með þessu ætti að hrinda áfram klakmálinu að því er snertir laxaklakið, sem gert hefir verið af einstökum mönnum og með þeim félagsskap, sem einstakir menn hafa myndað utan um þessa starfsemi. Ég skal ekkert um það segja, hvort nauðsynlegt er, að ríkisvaldið fari að blanda sér yfirleitt í þessar sakir. En hitt vil ég segja, að því leyti sem þetta frv. tekur til þessara manna í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum, er þetta gersamlega óþarft af þeirri ástæðu, að allir veiðieigendur á þessu svæði hafa myndað með sér fiskiræktarfélag, sem stofnað hefir verið utan um það að koma upp stórri klakstöð, þar sem á að klekja út laxaseiðum, sem svo á að sleppa í allar laxár á þessu svæði. Það er þegar búið að koma þessari klakstöð upp, og allur undirbúningur þessa máls hefir verið gerður í samráði við og eftir till. þeirra manna, sem samkv. laxveiðal. hafa verið skipaðir til þess að hafa eftirlit með þessum málum. Stærð þessarar klakstöðvar er miðuð við það, sem þurfa þykir til að klekja út í þær veiðiár, sem þarna eru, og er þar farið eftir till. sérfræðinga í þessu efni. Svo að ákvæði frv. að því er þetta snertir eru gersamlega óþörf að því er viðkemur Grímsá. Þar sem gert er ráð fyrir að taka þessa á leigunámi til ákveðins tíma, ef ekki fæst samkomulag um þetta, hefir þetta vakið óánægju hjá þeim mönnum, sem eiga veiðirétt í þessari á, auk þess sem þetta yrði vitanlega til þess að skerða þann fjárhagsgrundvöll, sem samtökin um klakið eru reist á þessum slóðum, með því að kippa út úr þeim samtökum öllum stuðningi við þau, sem kæmi frá þeim mönnum, sem eiga veiðirétt í þessari á. Það var af þessum ástæðum, sem eigendur Grímsár héldu fund með sér nýlega, nálega allir, - ég held, að það hafi verið tveir menn, sem gátu ekki sótt fundinn, - og þeir hafa sent mér símskeyti um það, að ég flytti brtt. við þetta frv. um það, að þessum framkvæmdum að því er snertir Grímsá verði kippt út úr frv. Ég ætla, að hv. Alþingi geti verið þeim Borgfirðingum sammála um, að ástæðulaust sé að gera slíkar ráðstafanir, þar sem þeir hafa svo vel og myndarlega farið á stað í þessu máli, eins og raun ber vitni um að því er snertir það klakhús, sem þeir hafa þegar komið upp, og þess vegna sé ekki ástæða til að vera að seilast inn á þetta svið í Borgarfirðinum, þar sem forsvaranlega á að vera séð fyrir þessu máli þarna, ekki aðeins að dómi héraðsbúa, heldur einnig þeirra ráðunauta, sem Alþingi og ríkisstj. hefir falið að hafa eftirlit með þessum málum. Ég hefi þess vegna leyft mér að bera fram skrifl. brtt., sem felur í sér þá breyt. á 4. gr., að Grímsá í Borgarfirði verði kippt út úr frv., og auk þess þá breyt. á gr., sem ég ætla, að sé nægileg til þess að þessi breyt. valdi ekki neinum árekstri í frv. að öðru leyti. Ég vil ennfremur geta þess, að það er í fullu samkomulagi við þá 3 hv.flm. þessa frv. í hv.Ed., að þessi brtt. er flutt, og þeir eru fyrir sitt leyti alveg sammála um, að þessi breyt. verði gerð á 4. gr. Ég vildi aðeins skýra frá þessu til þess að láta hv.þdm. vita um það, að þeir áhugamenn hér í þinginu á þessu sviði, sem hafa beitt sér fyrir þessu, hafa ekkert við þessa brtt. að athuga.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. Borgf., við 4. gr. frv. [Sjá þskj. 373]. - Svo að till. þessi geti komið til meðferðar á fundinum, þarf að veita tvennskonar afbrigði frá þingsköpum.

*Bjarni Ásgeirsson: Þetta frv. er komið frá hv.Ed., og var fullt samkomulag um það af öllum flokkum. Landbn. hefir tvisvar eða þrisvar haft málið til meðferðar, þó að hún hafi ekki skilað áliti. Það var samkomulag um það í n., að hv.þm. Borgf. leitaðist fyrir um það meðal sinna kjósenda, hvernig hugur þeirra stæði til þessa máls, og samkv. símskeyti, sem hann gerði hér grein fyrir, er það svo, að töluverð óánægja er á meðal þeirra um ákvæðin viðvíkjandi Grímsá, og hafa mér borizt samskonar tíðindi úr öðrum áttum um nokkra óánægju þarna út af þessu, og ég held, að ég tali fyrir munn allra landbnm., þegar ég segi, að ég leggi til, að þessi brtt.hv.þm. Borgf. verði samþ. og frv. þannig breytt látið ganga áfram.

*Páll Hermannsson: Eins og ég gat um við 2. umr. þessa máls hér í d., þá hafði í meðferð Nd. fallið niður síðari hluti 13. gr. frv., sem landbn. þeirrar d. ætlaðist til, að stæði þar. Um þetta ber ég fram brtt. á þskj. 295, eftir beiðni Nd.-nefndarinnar. Þegar við svo fórum að athuga þetta í landbn. þessarar d., þá fannst okkur fara betur á því að hafa þetta dálítið á annan veg. Í frv. er gengið út frá því, að loðdýr skuli merkja og ættbókfæra, samkv. reglugerð þar um. Jafnframt er og ætlazt til, að menn geti fengið loðdýr sín merkt löggiltu merki, en það hafi þeir einir, sem eru í Loðdýraræktarfélagi Íslands. Okkur í landbn. þessarar d. finnst réttara að hafa þessi ákvæði, sem nú eru í 13. gr. frv., sundurliðuð og nokkuð fyllri, sérstaklega að því er snertir eignarmerkingu dýranna. Þessu hefi ég viljað ná með brtt. á þskj. 353. Hitt getur verið að sumum finnist ósanngjarnt skilyrðið fyrir því, að geta fengið loðdýr sín merkt löggiltu sérmerki eiganda, að þeir einir geti fengið þetta leyfi, sem eru í Loðdýraræktarfélagi Íslands. En þetta ákvæði er sett til þess að fá sem flesta inn í félagið, sem á að vera þeim sjálfum fyrir beztu. Vitanlega má vera, að ekki sé bráðnauðsynlegt að sérmerkja loðdýr, sem eru í girðingu og eiga ekki að sleppa úr henni. Gegnir þar nokkuð öðru máli en um sauðfé, sem gengur sjálfala í ógirtum högum, en eigi að síður má vel vera, að öruggara sé að hafa dýrin merkt, enda þótt í girðingu sé; það er möguleiki fyrir því, að þær bili og dýrin sleppi út. Till. á þskj. 295 tek ég hér með aftur.

Forseti (EÁrna): Ég skal geta þess viðvíkjandi þessu frv., að því var fyrir skömmu vísað til landbn. og því tæplega von, að nál. sé komið. Ég tók það þó á dagskrá, en ef landbn. óskar, að það sé tekið út af dagskrá og ætlar að skila nál., þá mun ég gera það.

*Páll Hermannsson: Ég get getið þess um þetta frv., að þótt landbn. hafi ekki skilað nál. um það, hafa samt tveir af nm. sérstaklega rætt þetta frv., og má segja, að það hafi komið til orða á milli allra nm., þó að það hafi ekki verið á formlegum fundi. Ég get sagt það fyrir mig, að ég er því meðmæltur, að þetta frv. nái fram að ganga. Hinsvegar leikur mér grunur á því, að hv. 2. þm. Rang. muni ekki vera þessu frv. neitt sérstaklega meðmæltur, ekki af því, að hann beri á móti þeirri þörf, sem er á því að gera fátækum mönnum kleift að halda við lífvænlegum híbýlum á jörðum sínum. Ég hygg, að hann sjái þá þörf, en hann telur þetta frv. ná of skammt og það bæti ekki úr þeirri fjárþröng, sem er fyrir hendi, þegar byggja á í sveitum. Það er með þetta frv., að það gerir ráð fyrir því, að tekinn sé ákveðinn hluti af fé byggingar- og landnámssjóðs og varið að vísu til bygginga, en eftir öðrum reglum heldur en byggingar- og landnámssjóður fer eftir. Ég ætla, að hv. 2. þm. Rang. setji þetta aðallega út á frv., en ekki það, að honum þyki ekki þörf aðgerða í þessa átt. Um þriðja nm. get ég sagt það, að ég færði þetta mál einu sinni í tal við hann, en veit þó ekki, hvort hann er því meðmæltur; geri ég þó ráð fyrir því. Ég óska ekki eftir, að það sé tekið út af dagskrá, heldur að það sé tekið til meðferðar. Þó að þetta frv. gangi ekki langt, er það samt töluverð bót í bili, og hægt að bæta við, ef næsta þing sér sér fært að auka við þau fjárframlög, sem varið er til bygginga í sveitum. Ég legg þess vegna áherzlu á, að málið sé tekið fyrir og fái afgreiðslu á þessu þingi.

*Jón Baldvinsson: Ég vildi aðeins benda á það, að það er farið inn á nýja stefnu í þessu frv., sem ekki hefir gætt áður í löggjöf, þar sem höfuðáherzlan hefir verið lögð á, að því er snertir byggingamál sveitanna, að leggja fé til nýbygginga, bæði með því að koma upp lánsstofnun og eins með því að veita ódýr lán með framlagi ríkissjóðs til þess að reisa nýbýli í sveitum. Hér er farið inn á þá braut að taka af því framlagi, sem lagt er til byggingar nýbýla, og veita mönnum óafturkræft framlag til endurbyggingar á sveitabýlum, þ. e. að leggja fé til viðhalds býlum í sveitum, áður en búið er að koma upp nægilegum býlum á ræktanlegum svæðum, þar sem eðlilegt er, að fólkið flytjist á. Mér finnst þessi stefna varhugaverð meðan fjárframlög til þess að reisa nýbýli eru ekki meiri og ekki er lengra komið í því að taka hin stærri ræktanlegu svæði hér á landi og byggja upp. Á það þarf að leggja meiri áherzlu.

*Þorsteinn Briem: Það er rétt hjá hv. 4. landsk., að hér er nokkuð gengið inn á nýja stefnu, þar sem það hefir ekki verið áður í lögum, að neitt framlag væri lagt til byggingar á jörðum, öðrum en nýbýlum. Hann orðaði það svo, að þetta væri aðeins til viðhalds. En á það verður að líta, að fjöldi jarða er ennþá í því ásigkomulagi bæði að húsum og öðru, að það er ekki næsta mikill munur á þeim og ónumdu landi. Þess vegna verð ég að telja, að sú stefna, sem hér er gengið inn á, sé fullkomlega réttmæt. Það mun líka hafa komið í ljós við framkvæmd nýbýlalaganna, að ýmsir hafi jafnvel freistazt til þess að fara í kringum upphaflegan tilgang nýbýlalöggjafarinnar, með því að byggja að vísu nýjan bæ undir nýbýlanafni, en þó þannig, að grunur leikur á, að svo fari, hvort sem svo er til ætlazt í upphafi, að gamli bærinn verði yfirgefinn og leggist í eyði, en á jörðinni verði aðeins búið frá nýbýlinu. Það er öllum ljóst, að þá er ekki tilganginum náð með nýbýlalöggjöfinni, ef nýbýli eru ekki stofnuð nema að nafninu. Einmitt af þessum ástæðum er það knýjandi nauðsyn, að þessi hugmynd um framlag til bygginga á sveitabæjum nái fram að ganga. Ég verð því að vera þeirri hugmynd, sem á bak við þetta frv. liggur, fyllilega meðmæltur og tel, að hún hafi við gild rök að styðjast. En hitt er annað mál, að það má segja, að eins og frv. er úr garði gert, þá sé næsta lítil stoð í því, þó að ég efist ekki um, að það sé vel meint. Eins og öllum er kunnugt, hefir það verið helzta úrræðið fyrir þá, sem þurfa að byggja upp á jörðum sínum, að fá til þess lán úr byggingar- og landnámssjóði. Um annað hefir vart verið að ræða, því að þótt menn hafi stundum freistazt til þess að leita fyrir sér um önnur lán, svo sem í ræktunarsjóði, þá hafa jafnvel þau lán verið of dýr til þess að hægt væri fyrir fátæka bændur með góðu móti að standa undir þeim. Umsóknir um lán úr byggingar- og landnámssjóði hafa þess vegna orðið miklu meiri heldur en sjóðurinn hefir getað fullnægt, svo að jafnvel svo árum skipti hafa bændur orðið að vera á biðlista. Það hefði því verið nauðsynlegra, ef fjárhagur ríkisins leyfði það, að auka framlag til byggingar- og landnámssjóðs heldur en að takmarka það. En frv. þetta, sem hér liggur fyrir, gerir einmitt ráð fyrir því, að fé það, sem ríkið leggur árlega til byggingar- og landnámssjóðs, sé takmarkað að 1/5 hluta. Er þá ljóst, að aðstaða þeirra bænda, er þurfa nauðsynlega á lántöku úr byggingar- og landnámssjóði að halda, versnar og torveldast í sama hlutfalli. Ég fyrir mitt leyti hefði því talið, að það væri nauðsyn á því að ganga svo frá löggjöf um þetta efni, að framlag til byggingar- og landnámssjóðs væri ekkert skert, þó að lagður væri fram styrkur og óafturkræft framlag til endurbyggingar á íbúðarhúsum á sveitabýlum. Þetta mál var tekið til rækilegrar athugunar á síðasta búnaðarþingi, og samþ. búnaðarþingið till. þessa efnis, sem ég tel, að stefni miklu nær takmarkinu heldur en þetta frv., og hefði ég því, ef ekki væri í vændum þingrof, gert tilraun til þess með brtt. að fá þessu frv. breytt eitthvað í líkt horf. En nú mun þess ekki kostur, og þó að ég telji, að þetta frv. eins og það er bæti að mjög óverulegu leyti úr þeirri þörf, sem það á að bæta úr, þá verð ég þrátt fyrir það að virða viljann fyrir verkið og vera frv. fylgjandi. En ég vildi með tilliti til þess, sem ég nú sagði, sérstaklega skora á landbn. að athuga, að svo miklu leyti sem unnt er héðan af, hvort henni þætti ekki fært að leggja til, að frv. yrði breytt, þó ekki væri að öðru leyti en því, að þetta framlag til endurbygginga og endurbóta á íbúðarhúsum á jörðum verði lagt fram sem sjálfstætt framlag úr ríkissjóði, en ekki tekið af því fé, sem árlega er lagt til byggingar- og landnámssjóðs.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Ég benti á í framsöguræðu minni í gær, að það gæti verið erfitt fyrir Húnvetninga og Mýramenn vestan Norðurár að framkvæma ákvæðin í 5. gr. frv. Ég vil nú mælast til þess við þá hv.þm., sem hér eiga hlut að máli, að þeir athugi þetta frv. vel og láti landbn. í té upplýsingar um það, sem þeir kunna að vilja hafa öðruvísi heldur en er í frv. eins og það er nú. Ég hefi sjálfur tilhneigingu til þess að láta þetta vera meira óbundið heldur en er í frv., sérstaklega hvað Húnavatnssýslur og Mýrasýslu snertir, þar sem veikin er minna útbreidd, og hafa ákvæði 7. gr. þannig, að framkvæmdarstjóri hafi meira óbundnar hendur um allt það, sem kemur í ljós, að gera þurfi, þegar til framkvæmdanna kemur, utan við aðal-sýkingarsvæðið. Ég vil benda á, hvernig ástandið er alltaf að breytast. Nú í dag er vitað um 2 ný sýkt heimili austan Blöndu, sem ekki var vitað um í gær, og eitt nýtt heimili austur í Grímsnesi, svo að þetta þarf að vera dálítið rúmt. Ég ætla svo ekki að orðlengja um þetta, en ég vil mjög ákveðið mælast til, að þeir menn, sem telja sig umboðsmenn fyrir þau héruð, sem þetta snertir sérstaklega, láti okkur landbnm. í té það, sem þeim finnst mega betur fara, svo ekki verði við 3. umr. um brtt. að ræða sitt úr hverri áttinni, sem mundu tefja mjög fyrir framgangi málsins, ef þær kæmu fram. Þetta mál er þannig vaxið, að það má til að leysast á þessu þingi, og eins fljótt og hægt er.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég sé á þessu frv., sem hér liggur fyrir, að hv. landbn. hefir reynt að vanda frágang þess og gera það svo úr garði, að það gæti komið að tilætluðum notum. Sú n., sem hafði málið áður til meðferðar, hefir vafalaust líka gert sitt bezta til þess, að þessar ráðstafanir mættu koma að notum. Ég þarf ekki að fjölyrða um það, hvílíkur vágestur þessi sýki er. Það er orðið svo þjóðkunnugt, að ég sleppi alveg að fara út í þá sálma. Hinsvegar er af hálfu löggjafarvaldsins brýn nauðsyn til, að ráðstafanir séu gerðar, sem menn frekast koma auga á til að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu veikinnar. Og þó það hljóti að vera ærið tilfinnanlegt og kostnaðarsamt fyrir ríkið og einstaklinga, þá dugir ekki að horfa í það, ef aðeins er hægt að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu veikinnar. Það er höfuðatriði þessa máls, og mín skoðun er sú á þessu máli, að það verði að reyna að taka það þeim tökum, að fyrst og fremst sé algerlega komið í veg fyrir frekari útbreiðslu veikinnar, og það þýðir ekki annað en hafa það markmið í þessu máli, að skipta alveg um fjárstofn á þeim svæðum, sem veikin er útbreidd á eða hefir gert vart við sig. Með mínum leikmannsaugum get ég ekki betur séð en að veikinni sé þannig háttað, að hún verði alls ekki læknuð og það verði um þrotlausa baráttu að ræða með öðru móti en því, að koma í veg fyrir útbreiðslu hennar og skipta svo um fjárstofn á sýktu svæðunum. Þess vegna er það, sem fyrir mönnum vakir með þessum ráðstöfunum, að reyna að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu eftir ýtrustu getu. Ég er sammála þessum till., eftir þeirri þekkingu, sem ég hefi á staðháttum, í höfuðatriðum. En þó hygg ég, að ekki hafi verið nógu vel athugað um einstök atriði í þessu máli, og ætla ég að víkja lítið eitt að því, eftir þeim kunnleikum, sem ég hefi, og þá fyrst og fremst þeim atriðum, sem snerta mitt hérað. Ég sé, að gert er ráð fyrir í þessum till. að girða milli afrétta Borgfirðinga og Húnvetninga. Eftir því, sem mér hefir verið tjáð, er þessi veiki mjög útbreidd í Vestur-Húnavatnssýslu og um Borgarfjörð á stórum svæðum. Mér er því ekki alveg ljóst, hvað girðingu milli þeirra héraða er ætlað að vinna. Beggja megin við girðinguna eru sýkt svæði og veikin það mikið útbreidd, að ég hygg, eftir því, sem ég hefi haft spurnir af, að það verði mjög torvelt að gæta þess, að nokkrar sveitir eða jafnvel nokkrir bæir verði verndaðir á þessum svæðum beggja megin við girðinguna. Þessi girðing hlýtur að kosta ákaflega mikla fjármuni, og mér virðist sem það muni vera nokkuð hæpið, hvort hún kemur að nokkrum notum til varnar útbreiðslu veikinnar. Hv. landbn. hefir kannske eitthvað sérstakt í huga frekar en maður getur séð á frv., svo ég ætla ekki að fara frekar út í þetta atriði. Það má vera, að hún hafi það góðar ástæður, að þetta sé vel réttlætanlegt. Og eins og ég sagði áður, þá álít ég allt réttlætanlegt, sem miðar að því að hefta útbreiðslu veikinnar, svo framarlega sem þær varnir svara tilkostnaði, miðað við það verðmæti, sem vernda á. Ég álít þetta fullkomlega réttlætanlegt, ef þessi skilyrði eru til staðar. Í till. er gert ráð fyrir að hafa aðeins verði milli Langjökuls og Hofsjökuls. Nú er veikin komin í Austur-Húnavatnssýslu, svo það er meira en lítið hæpið, hvort heppnast megi að vernda það hérað fyrir frekari útbreiðslu, enda kann veikin að vera komin víðar en kunnugt er enn. Ég ætla, að austan Brúarár í Árnessýslu sé fé alveg heilbrigt. Nú hagar svo til, að Biskupstungnamenn innan Hvítár og þeirra fé og einnig fé úr Hreppum gengur norður á afrétti Húnvetninga. Um Grímsnes og Laugardal er það að segja, að þar eru sýkt svæði, og maður gengur út frá því sem gefnu, eins og þessar till. benda til, að setja girðingu milli Biskupstungna og Grímsness. Vötn verða látin ráða þar, sem þau nægja, en annars sett girðing. Ég er sannfærður um, að þetta ráð verður tekið upp, og í þessum till. er að því vikið, að horfið sé að þessu ráði, og það er líka rétt. Um gæzluna milli jökla er það að segja, að verðir geta ekki nægt. Það er ekki aðeins, að það sé langt svæði milli jöklanna, heldur hagar þannig til, að á því svæði milli jöklanna, sem heppilegast væri að koma vörðum við á, er haglaust fyrir hesta, nema vestur í Tjarnardölum og austur undir Hofsjökli, í Blágnýpuveri. Og ef gæzlan ætti að fara fram um Kjöl, þá er útilokað að mestu leyti, að þessir menn gætu haft not af hestum, því þeir gætu ekki haft þá nema í Tjarnardölum og Blágnýpuveri. Það er útilokað, að mennirnir geti haldið sig þar. Þeir yrðu að vera á ýmsum svæðum á Kjalhrauni og fótgangandi, og það er erfitt starf fram eftir sumri, því fé að sunnan streymir norður um Kjöl svo þúsundum skiptir. Í réttirnar austur við Seyðisá fá Biskupstungnamenn upp undir þúsund fjár, og þó er meginið af því fé, sem fer norður fyrir Kjöl, komið suður fyrir og kemur ekki í réttirnar við Seyðisá. Af þessu sést, að fjárstraumurinn norður um Kjöl er mjög mikill. En þó þessir agnúar væru á gæzlunni, þá vil ég þó ekki segja, að með duglegum vörðum væri þetta alveg óyfirstíganlegt. En þá kemur annað atriði til greina, en það er, að á þessu svæði er afarþokusamt, sérstaklega að vorlagi, og svo að haustlagi, sem náttúrlega reynir minna á. En að vorlagi og fram eftir öllu sumri er þarna mjög mikil þoka, og ekki einn sólarhring í einu, heldur er þarna niðaþoka sólarhring eftir sólarhring, ef veðrátta er þannig, að úrkomusamt er og skýjað loft. Allir, sem komið hafa að fjárgæzlu, vita, hve ströng gæzlan þarf að vera, ef hefta á för fénaðar til stöðva, sem hann er vanur að fara á að sumarlagi. Það er þess vegna útilokað, að varzlan á þessum svæðum með vörðum einum komi að tilætluðum notum. Þá er ekki öðru til að dreifa en færa vörzluna norður um Kjöl, þar sem haglendi er og minni þoka og því auðveldara að hafa gæzluna. Fyrir utan Kjöl kemur ekki til greina að hafa hana nema við Hvítá, og það er þreytandi að halda fé Biskupstungnamanna í hálfgerðu svelti, og það þyrfti þá fjölda manns til gæzlunnar frá Hvítá og upp að Hofsjökli, að austanverðu, til að passa fé Hreppamanna, að það færi ekki norður um. Þetta er ótryggt, m. a. vegna þess, að það er þokusamt á austanverðu svæðinu, og vegna þess, hvað féð leitar mikið norður um. Þetta mundi því ekki koma að tilætluðum notum, og því útilokað að hafa verði eingöngu. Þá er ekki öðru til að dreifa en færa gæzluna norður fyrir Kjöl. Þá kæmi sér bezt að girða frá ármótum Seyðisár og Blöndu og vestur í Búrfjöll, vestur undir sanda, og hafa verði með girðingunum. Svæðið á sandinum og vestur í jökul er mjög auðvelt að passa. Það mætti hafa verði frá Blöndu, þar sem kvíslar hennar enda, og upp í jökul, sem ekki er langt svæði, og þar er miklu minni þoka en á Kili, því þarna er láglendi. Þetta er því eina leiðin til að setja örugga gæzlu þarna. Viðvíkjandi því atriði, sem ég býst við, að borið verði fram, að Húnvetningar þættust missa dálítið af sínu afréttarlandi með þessu móti, þá vil ég segja, að það getur komið þeim að fullum notum, svo að þeir missi einskis í, ef þeir reka stóð sitt suður fyrir girðingarnar og halda því þar. Með því móti missa þeir ekkert af sínum afrétti. Ég vil í fullri vinsemd skjóta þessu til hv. landbn. og biðja hana að athuga þetta atriði mjög gaumgæfilega. Ég skoða þetta mál þess eðlis, að n. en ekki einstakir þm. eigi að bera fram brtt., svo að ekki verði umturnað gerðum n., sem byggir á nákvæmri íhugun og með það eitt fyrir augum, að þetta komi að fullkomnum notum. Þetta sjónarmið virðist mér, að hv. landbn. hafi í þessu máli. Ég óska, að n. taki þetta til athugunar, og mun ég ekki við þessa umr. bera fram brtt., en ég vil eiga von á því, að ég megi eiga tal við hv.n. um þessi atriði milli 2. og 3. umr.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég skal strax taka það fram, að ég vil ekki lengja nema sem minnst umr. um þetta mál, til þess að hefta ekki eða tefja framgang þess, því ég vænti þess, að þetta frv. hv. landbn. nái fram að ganga á þinginu. Það er þó ekki svo, að ég og væntanlega fleiri hv.þm. hafi ekki ýmislegt við frv. að athuga, en mér er það ljóst, að málið er bæði svo aðkallandi og alvarlegt, að ég vil ekki, að höfuðatriði frv. séu tafin frá því að fá lögfestingu. Í stað þess því að bera fram brtt. við frv. vil ég nú beina nokkrum aths. við það til hv. landbn., sem ég vona, að n. taki tillit til við nánari athugun sína á frv. Mér finnst, að takmörk þau, sem um ræðir í 4. gr., séu engan veginn sjálfsögð þannig skorðuð sem þar er gert ráð fyrir, svo að rétt sé að fastákveða þau þannig, að engar aðrar ráðstafanir en þær, sem þar er gert ráð fyrir, geti komið til greina. Í fyrsta lagi af því, að ég tel, að orkað geti tvímælis um það, hvort þau svæði, sem þar er talað um, verði undir öllum kringumstæðum endilega umgirt eins og þar er gert ráð fyrir. Í öðru lagi - og eru fleiri á því máli, eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Árn., - hygg ég, að þær ákveðnu ráðstafanir, sem taldar eru í frv., séu sumstaðar engan veginn fullnægjandi, auk þess sem komið geta til greina, þó ekki sé upplýst nú, fleiri svæði, sem verja þurfi með girðingum. Þess vegna tel ég rétt að fastbinda ekki með lagaákvæðum, hvar girðingar verði lagðar, heldur sé heimild gefin fyrir því að leggja girðingar til varnar. Mætti breyta þessu með því að segja í upphafi 4. gr. frv. „má girða“ í staðinn fyrir „skal girða“. Nú mun þessu verða svarað því, að síðar í frv. séu ákvæði, sem heimili framkvæmdarstjóra að haga girðingunum öðruvísi en segir í 4. gr. Þó mun það aðeins ná til girðinganna á þeim svæðum, sem þær eru ákveðnar, en ekki heimila að flytja þær yfir á önnur svæði. Eins og máli þessu er komið, tel ég, að hver stjórn og framkvæmdaráð, sem fer með þessi mál, skuli hafa heimild til að gera allt, sem í frv. er tekið fram, en fyrirmælin um það, hverjar framkvæmdir skuli gera og hvernig, ættu að vera svo rúm, að hægt væri að haga framkvæmdum eftir hverri nýrri vitneskju, sem fram kann að koma, og heilbrigðum ráðum, hvaðan sem eru. Með þessu vildi ég segja það, að sú stj. og það framkvæmdaráð, sem fara með þetta mál, séu ekki um of bundin af fastákveðnum varnaraðgerðum. Í annan stað tel ég, að í 18. gr. frv. sé ekki rétt skipt þeim kostnaði, sem leiðir af vörnunum. Ég álít, að sá kostnaður eigi að öllu leyti að greiðast úr ríkissjóði, og þá hinum almenna bjargráðasjóði, en að sleppt verði þeirri niðurjöfnun á alla aðra fjáreigendur en þá, sem búa á sýkta svæðinu. Sú hugsun mun vera á bak við þessar till. um niðurjöfnun, að það sé rétt, að þeir beri kostnaðinn, sem verið er að verja, en mér skilst, að sá almenni sjóður landsmanna standi þarna næstur. Í þriðja lagi eru það nokkur atriði, sem telja má, að meir séu meðferðaratriði og 12., 16. og 17. gr. fjalla um. Ég tel réttara, eins og réttarfarsmálum er hér hagað, að binda þá umsjón, sem hreppstjórum er fengin í þessum gr. frv., heldur við vald lögreglustjóra, því ég tel, að hreppstjórar hafi ekki nægilegt vald til að framkvæma það eftirlit, sem gert er ráð fyrir, að þeim verði falið, án þess að þeir þurfi að leita á náðir lögreglustjóra. Bráðabirgðalögin, sem hæstv. landbrh. gaf út í vetur um varnir gegn sauðfjárpestinni og frv. það, er hér liggur fyrir, er að miklu leyti sniðið eftir, höfðu einnig þennan galla, að hreppstjórum er falið eftirlit, sem raunverulega heyrir ekki undir þá. Mun þetta ekki hafa verið athugað af hæstv. ráðh., en brbl. þannig búin honum í hendur af öðrum. Ef þessu verður dembt á hreppstjórana, sem raunar er þó ekki hægt, þá getur orðið álitamál, þegar til framkvæmdanna kemur, hver á að bera þær fram, og getur svo farið, að enginn verði til þess. Þetta vil ég benda hv. landbn. á að athuga.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Ég get verið þakklátur fyrir þær umr., sem orðið hafa um frv. Ég vil fyrst benda hv. 1. þm. Árn. á það, að það er beinlínis gert ráð fyrir því í 4. gr., að þar sem álitið er af framkvæmdarstjóra, að verðir dugi ekki á hinum ákveðnu stöðum, þá skuli þar setja upp girðingar til varnar, hvort sem er milli Hofsjökuls og Langjökuls eða meðfram ánum Eystri-Héraðsvötnum, Jökulsá eystri, Blöndu, Þjórsá, Brúará, Hvítá og Sogi. Viðvíkjandi aths. þeirra hv.þm. V.-Sk. og hv. 1. þm. Árn. skal ég ekki endurtaka, en aðeins vísa til þess, er ég sagði í fyrstu ræðu minni, að ég tel það mjög athugavert, ef ekki er gefin heimild fyrir fleiri framkvæmdum en taldar eru í 4. gr. frv., og í sambandi við kvaðir þær á hreppsfélögin, sem gert er ráð fyrir í 5. gr., vil ég geta þess, að landbn. mælist mjög eindregið til þess, að hv.þm. þeirra kjördæma, sem þessi ákvæði ná til, sem eru Húnavatnssýslur og svo Mýrasýsla, komi til viðtals við n. sérstaklega um þessi atriði. Austur-Húnavatnssýslu má skipta í tvennt um Blöndu með tilliti til veikinnar. Austan Blöndu eru 5 bæir með sýkt fé, svo vitað sé. Var ætlunin að gera þar í sýslunni afgirt svæði fyrir sýkt og grunað fé, og mun sú ráðstöfun vera samþ. af öllum hlutaðeigendum. En AusturHúnavatnssýsla vestan Blöndu er áföst við aðal-sýkingarsvæðið, og horfir þar allt öðruvísi við um varnirnar. Landbn. er ljóst, að þar er um margar leiðir að ræða, sem mér finnst, að við hér á Alþingi getum ekki fyllilega valið á milli, og þess vegna verði að vera í l. heimild til að breyta þeim ráðstöfunum, sem gert er ráð fyrir að gerðar verði á öllu hinu sýkta svæði. Í Austur-Húnavatnssýslu er um 22 þús. fjár lítið sýkt og lítið grunað. Er sýkt fé á 6 til 7 bæjum vestan Blöndu, en menn á þessum bæjum hafa hagað sér allt öðruvísi en annarsstaðar gagnvart veikinni. Hver kind, sem veikzt hefir, hefir verið drepin eða einangruð og sömuleiðis þær kindur, sem komið hafa saman við grunað fé; þær hafa verið einangraðar. Til dæmis get ég nefnt það, að ein kind á einum bæ hefir þannig verið einangruð síðan í haust og þangað til nú fyrir skömmu, að hún var drepin vegna þess hún reyndist sjúk. Þetta gerir það að verkum, að í Austur-Húnavatnssýslu er fátt fé grunað. Þar er um 21 þús. fjár ósýkt í sýslunni og lítið grunað, sem vitanlega verður að gera öflugar ráðstafanir til varnar. Í Vestur-Húnavatnssýslu eru um 29 þús. fjár. Þar eru tveir hreppar á Vatnsnesinu, sem hægt er að girða af með litlum kostnaði, með því að notast má við girðingu, sem þar er, en í þessum hreppum er veikin lítið útbreidd. Í hinum hreppum sýslunnar eru 18 til 19 þús. fjár svo sýkt, að talið er, að veikin sé meir en á öðrumhverjum bæ, sumstaðar miklu meira: í einum hreppi er talið, að veikin sé ekki á 5 bæjum, en þeir liggja inni á meðal hinna bæjanna, og í öðrum hreppi er talið, að veikin sé á hverjum bæ. Að fara að leggja á þessa menn varnarskyldu er mjög tvísýnt, en það er mjög skiljanlegt, að Austur-Húnvetningar vilji ekki vera með Vestur-Húnvetningum, og það gerir málið erfitt til úrlausnar. Í frv. er gert ráð fyrir, að girt verði milli Húnavatnssýslu og Borgarfjarðarsýslu afrétta, en í stað þess gæti komið til mála að girða á takmörkum Austur- og Vestur-Húnavatnssýslu, þannig að Austur-Húnavatnssýsla gati orðið fráskilin sem ósýkt hérað með sérstökum girðingum fyrir sýkt fé, en Vestur-Húnavatnssýsla yrði þá látin vera með Borgarfjarðarhéraði. Þannig þyrftu lögin að vera rúm, að framkvæmdastjórinn gæti breytt vörnunum í samráði við fulltrúa héraðanna. Þess vegna er ég sammála hv.þm. V.-Sk. um það, að binda ekki um of við vissa staði þau takmörk, hvar varnirnar verða settar. Í sambandi við þetta skal ég geta þess, að dýralæknir, sem er að byrja að skoða fé í Mýrasýslu, hefir þegar fundið sjúkt fé á tveimur bæjum í Borgarhreppi. Hve útbreidd veikin er þarna fyrir vestan, er ekki hægt að segja um eins og stendur, en rannsókn gæti leitt það í ljós, að setja verði meira eða minna af sýslunni inn í hið sýkta svæði, og hefir það vitanlega áhrif á legu girðinganna þar í sýslunni. Af þessum ástæðum mundi vera réttara að fastbinda ekki þessar girðingar við vissa staði. Um a-, b- og c-liðina í 4. gr. held ég, að ekki verði deilt. Þær girðingar verður að leggja, þó sjálfsagt sé að ákveða ekki nákvæmlega, hvar girðingarnar eigi að leggja. Það eru útvarnargirðingar, sem eiga að aðskilja sýkt og ósýkt svæði. Ég ætla svo ekki að segja meira um þetta að sinni, en ég vil mjög eindregið óska þess, að hv.þm. Húnv. athugi með landbn., hvernig þessu verði best fyrir komið, en það er mín skoðun, að ekki sé rétt að fastbinda þetta, svo framkvæmdarstjóri geti hagað framkvæmdunum eftir því, sem aðstaðan kann að breytast. Ég er meira að segja hræddur um, að svo geti farið, að telja verði sýkt svæði alla leið norður að Vatnsfjalli. Ég skal ekki um það segja, hvort réttara er, lögfræðilega séð, að fela hreppstjórum eða sýslumönnum eftirlitið. Mér finnst, ef ég væri framkvæmdarstjóri, að ég kysi frekar að snúa mér til hreppstjóranna en sýslumannanna, því þeir standa verr að vígi og yrðu eftir sem áður að fela hreppstjórunum eftirlitið, og yrði það fyrirkomulag fljótvirkara, sem frv. gerir ráð fyrir, en það getur oft haft mjög mikla þýðingu, að eftirlitið sé framkvæmt fljótt og ákveðið.

*Emil Jónsson: Ég er sem landbnm. einn af flm. þessa frv., en ég flyt það með öðrum hætti en önnur mál, þar sem ég get ekki annað sagt en ég flytji það gegn samvizkunnar mótmælum, og þess vegna langar mig til að fara um málið nokkrum orðum. Mér finnst allt málið í svo lausu lofti, að ómögulegt sé eiginlega að gera sér grein fyrir, hvað réttast sé að gera. Það veit enginn, hver þessi veiki er. Það er deilt um, hvort veikin sé gömul eða ný hér á landi, hvort hún sé sérstök veiki eða sérstaklega slæmt tilfelli af áður þekktri veiki. Helzt mun þó vera hallazt að því, að þetta sé ný veiki, en þá veit enginn, hvernig hún berst, enginn, hve langur er meðgöngutími veikinnar. Eru vafapunktarnir svo margir í þessu „spursmáli“, að yfirleitt verður að telja mjög vafasamt gagn af þeim ráðstöfunum, sem hér er gert ráð fyrir. Hver getur t. d. fullyrt, að veikin berist ekki með fuglum? Bæði þetta og ýms fleiri óljós atriði gera það að verkum, að mér finnst afarerfitt að forsvara það fyrir bæði sjálfum sér og öðrum að veita fé til svo vafasamra ráðstafana svo hundruðum þúsunda króna skiptir, - getur jafnvel orðið um hálfa millj., því fjárframlögum til þessa eru lítil takmörk sett í frv. En ástæðan til þess, að ég hefi ekki gert ágreining, er sú, að ég viðurkenni, að brýn og aðkallandi þörf réttlæti það, að gripið sé til örþrifaráða.

Mikið var!

. Mikið var, segir hv.þm. Mýr. Því miður eru það örþrifaráð að þurfa að kaupa fyrir of fjár þær varnir, sem óvíst er, að gefi nokkuð í aðra hönd. Þær aths., sem hér hafa komið fram um að binda ekki um of í frv., hvað gert skuli, get ég fullkomlega fallizt á, því það er naumast hægt á þessu stigi málsins. Mín afstaða hefði frekar verið sú, að reyna að hafa þetta allt sem lausast, mest í heimildarformi fyrir ríkisstj., þannig að hún hefði leyfi til að grípa til þeirra ráðstafana, sem á hverjum tíma eru líklegastar til þess að gefa sem beztan árangur, en skylda fyndist mér, að kæmi einungis til greina sem óumflýjanleg í þeim héruðum, þar sem lítið eða ekkert er sýkt, til þess að koma upp girðingum eða nokkurskonar sóttkví fyrir þær stöku kindur, sem væru sýktar og menn ekki vildu lóga, eins og gert er ráð fyrir í 6. gr. frv. Ef þetta frv. á nú að fara til n. aftur, sem mér skildist, þá vildi ég, að þessar leiðir yrði athugaðar, sem hér hefir verið stungið upp á, um möguleika fyrir því að losa þetta meira en gert er ráð fyrir í frv. Það er að vísu svo, að það þjá landsmenn ýms önnur vandamál heldur en fjárpest, og Alþingi hefir ekki alltaf verið svo fljótt á ferðinni eins og það hefir verið með afgreiðslu þessa máls, og ég gæti, ef því væri að skipta, bent á önnur og ef til vill fullt eins aðkallandi vandamál, sem krefjast eins skjótrar úrlausnar og þetta mál, en þar fyrir sé ég mér ekki fært, af þeim ástæðum, sem ég hefi nefnt, og þrátt fyrir annmarkana á þessu, að vera á móti frv., vegna þeirrar hættu, sem vofir yfir öllum sauðfjárstofni landsmanna, ef þessi pest nær að aukast.

Mikið var!

. Mikið var, segir hv.þm. Mýr., en það má segja, að mikið var, að menn hugsuðu sig um áður en farið er út í ráðstafanir, sem leggja ríkissjóði á herðar þá skyldu, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, án þess að menn viti nokkurn skapaðan hlut, hvort það kemur að notum eða ekki. Það er eðlilegt, að menn hugsi um það. Það hefir komið fram hér í umr., að ekki væri ástæða til, að neinn hluti kostnaðarins yrði greiddur af þeim sauðfjáreigendum, sem búa innan ósýktra svæða. Ég er þessari skoðun mótfallinn, því að þessar ráðstafanir eru fyrst og fremst gerðar til þess að tryggja þá, og þess vegna ber þeim þegar af þeirri ástæðu siðferðisleg skylda til að taka einhvern þátt í þessum kostnaði, en að öðru leyti er ég líka með því vegna þess, að þegar svona pest ber að höndum, er mjög mikil hætta á því, að menn heimti girðingar alstaðar, á líklegum og ólíklegum stöðum, ef þeir geta fengið þær sér að kostnaðarlausu, og það er ekki óeðlilegt, að þeir fari fram á þetta, ef þeir geta fengið það án þess að leggja neitt fram sjálfir. Þess vegna er nauðsynlegt, að menn hafi einhverja ábyrgðartilfinningu í þessu efni, samfara því sem lagt er út í þetta. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég tók það fram í upphafi máls míns, að ég vildi gera grein fyrir minni afstöðu til málsins.

*Jón Sigurðsson: Ég skal ekki lengja umr. mikið. Eins og málið liggur fyrir, verð ég að láta ánægju mína í ljós yfir því, hvað það er komið langt áleiðis, og má vænta þess, að frv. verði afgr. á þessu þingi, enda er þess að vænta, að allir séu sammála um, að ef til vill sé ekkert jafnaðkallandi hér á þinginu eins og einmitt það, að fá afgr. ákvæði á þessa lund. En aftur á móti er ekki nema eðlilegt, að það geti verið nokkur ágreiningur um, hvernig þessu sé bezt fyrir komið og hvaða girðingar ástæða er til, að ríkissjóður setji upp. Eftir þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, verð ég að taka undir það með hv. form. n. og frsm., að það virðist vera vafamál, hvort rétt sé að taka upp sem ákveðnar girðingar þær, sem nefndar eru í e- og f-liðum. Mér sýnist, að það gæti vel komið til mála, að fé Vestur-Húnvetninga og Borgfirðinga yrði látið ganga saman á afrétti og ríkið legði ekki í neinn kostnað þeirra hluta vegna. Aftur á móti sýnist mér það einsætt, að þá yrði að gera ráðstafanir til þess, að Austur-Húnvetningar væru tryggir fyrir því, að sýkillinn bærist ekki til þeirra. En svo er enn ein lína, sem ég veit ekki, hvort minnzt hefir verið á hér í umr.; það er varnarlínan milli Hofsjökuls og Langjökuls. Ég er dálítið kunnugur þar, og ég tel óhugsandi að láta varðmennina eina vera þar og passa fé Árnesinga, sem streymir norður yfir og er mjög áleitið, og þegar þokur eru á heiðunum dögum saman, þá er það vitanlegt öllum, sem þarna hafa verið, að féð getur hæglega komizt framhjá mönnum, þó að þeir séu á verði; vörðurinn er aldrei svo þétt skipaður. Það er þess vegna tilgangslaust að hugsa sér að hafa eingöngu verði á þessum stað, heldur verður að koma þarna girðing á milli. Með því móti væri hægt að tryggja nokkurn veginn Sunnlendinga eða Biskupstungnamenn fyrir því, að fé þeirra færi norður á sýkt svæði eða að fé annara færi suður. Ég skal líka geta þess, að það getur vel farið svo, að við Skagfirðingar og Húnvetningar þurfum girðingarstúf upp með Blöndu, því að þegar nálgast jökla, fellur hún í dreifðum kvíslum um eyrar, og er þar tiltölulega lítil fyrirstaða. Það má því búast við, að féð leiti þangað nokkuð og stöðvist ekki verulega við ána, en á hinn bóginn eru þarna auðnir miklar, svo að ekki er hægt að hafa þar aðsetur vegna hagleysis, og því er nokkur hætta á, að féð sleppi austur yfir, sem gæti orðið til þess að sýkja fé á heiðunum milli Blöndu og Jökulsár vestari. Þetta ætti hv.n. að athuga á milli umr., en að öðru leyti sýnist mér þetta vera komið prýðilega á veg, og það má vænta þess, að ef þessu verður framfylgt samvizkusamlega og vörðurinn gætir fullkomlega skyldu sinnar, þá verði hægt að stöðva veikina, svo að hún fari ekki austur yfir Héraðsvötn og Jökulsá eystri, og að hún stöðvist svo við Hvítá eða a. m. k. Þjórsá hér að sunnan, og þó að það sé stórt svæði, sem veikin hefir farið yfir, þá er samt betri hálfur skaði en allur, ef hægt er að bjarga öllum austurhluta landsins og Vestfjörðum. - Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en ég vona, að þetta gangi greiðlega og verði afgr. með l. frá Alþingi.

Flm. (Hannes Jónsson) Herra forseti! Nú þegar útvarpsumræður hefjast um gengismálið, vil ég byrja á því, að gera stuttlega grein fyrir aðalefni frv. til l. um gengisskráningu, sem hér er til umr. og ég er flm. að. Gert er ráð fyrir, að skipuð verði þriggja manna n., sem hafi á hendi skráningu á gengi erlends gjaldeyris. Landsbanki Íslands tilnefnir einn mann í n., og er hann formaður hennar. Hinir tveir skulu tilnefndir af Búnaðarfélagi Íslands og Fiskifélagi Íslands, sinn frá hvoru félagi. Gengi hins erlenda gjaldeyris skal n. skrá með tilliti til þess, að höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar, landbúnaður og sjávarútvegur, fái endurgreitt tilkostnaðarverð fyrir útflutningsvörur sínar. N. hefir rétt til að krefjast upplýsinga hjá stofnunum og einstökum mönnum um allt það, er henni þykir þörf á til að geta ákveðið meðaltalstilkostnaðarverð þeirrar vöru, sem seld er á erlendum markaði. Á þennan hátt er aðalvaldið um skráningu gengisins fengið í hendur fulltrúum frá tveimur aðalatvinnuvegum þjóðarinnar, landbúnaði og sjávarútvegi, undir yfirstjórn þjóðbankans. Þessum aðiljum ætti að vera bezt trúandi til að finna hið rétta jafnvægi í atvinnu- og viðskiptalífi þjóðarinnar, sem öll framtíð hennar og velmegun byggist á. Ég mun nú í fáum dráttum gera nokkra grein fyrir gangi þessara mála síðustu árin eða síðan heimsstyrjöldinni miklu lauk. Á stríðsárunum fór allt atvinnulíf, viðskipti og fjármálastarfsemi úr réttum skorðum. Afleiðingar þeirrar byltingar komu fyrst verulega í ljós, eftir að stríðinu lauk. Vitanlega var mjög mismunandi ásatt í þessu efni hjá hinum einstöku þjóðum. Þær, sem höfðu tekið þátt í hildarleik ófriðarins, voru með flakandi sárum, en mismunandi mörgum og djúpum. En þær þjóðir, sem utan við stóðu, höfðu orðið fyrir mismunandi áhrifum heimsviðskiptanna og höfðu mismunandi árvekni og þekkingu á því, að stýra fram hjá hættulegustu skerjunum. Á Norðurlöndum mun Svíum hafa tekizt þetta bezt, enda standa þeir nú nágrönnum sínum langtum framar, hvað afkomu atvinnuveganna snertir og um almenna velmegun. Þegar í stríðsbyrjun fylgdu Íslendingar mörgum öðrum þjóðum í því, að hverfa frá gullinnlausn seðlanna, og hefir svo verið æ síðan. Með hverju ári sem leið fór verðlag hækkandi eða gildi peninganna lækkandi. Þetta hvatti til aukinna framkvæmda, og allt sýndist leika í lyndi. Tvö síðustu árin var þó mjög þrengt að atvinnuvegum landsins með viðskiptahöftum stórþjóðanna og óhagstæðu verðlagi framleiðsluvaranna móts við innfluttar vörur. Þegar þessum höftum létti í lok stríðsins, haustið 1918, færðist nýtt líf í allar framkvæmdir. Verðlag framleiðsluvaranna hækkaði og náði bráðlega jafnvægi við verðlag erlendra vara, og í ársbyrjun 1919 mun íslenzka krónan hafa verið í jafnvirði við gull. En Adam var ekki lengi í Paradís. Þjóðin ætlaði sér of mikið. Og enginn varð til þess að benda á hættuna. Krónan fór þegar að falla, og hélt áfram að falla þangað til í árslok, að hún var komin niður í 71,76% af gullverði. Undir árslokin 1919 fór að minnka eftirspurn á íslenzkum afurðum, og var reynt að halda uppi verðinu með því, að draga söluna fram á árið 1920. En það fór öðruvísi en ætlað var. Á árinu 1920 byrjaði hið mikla verðhrun og breiddist síðan út um allan heim. Verð framleiðsluvaranna lækkaði stórkostlega, og varð verðlag þeirra mjög óhagstætt í samanburði við verð innfluttu varanna, og ekki bætti um það verðfall, sem varð á hinum óseldu framleiðsluvörum frá fyrra ári. Krónan fór hraðfallandi, og var í nóv. komin niður í 50% af gullverði. Árið 1921 er haldið uppi hækkandi gengi, og er það orðið síðari hluta ársins 58% af gullverði. Árið 1922 er enn haldið uppi hækkandi gengi. 60,28% af gullverði í ársbyrjun, 66,27% af gullverði í árslok. Strax í ársbyrjun 1923 fellur krónan og heldur áfram að falla fram til 13. marz 1924, en þá er hún skráð á móti £ 33,95. Meðalgengi sterlingspunds í marzmánuði er 33,49, og gullgengi krónunnar er þá aðeins 47,72%. Á árunum 1919–1922 er allt á reiki og engin föst stefna tekin. Gengisfallinu 1919 var varla veitt eftirtekt. Danska krónan var það ár í jafngildi við íslenzku krónuna. Það eitt létu flestir sér lynda. En á árinu 1920, þegar íslenzka krónan er farin að ganga kaupum og sölum undir verði dönsku krónunnar, fóru menn fyrst að vakna. Var ekki trútt um, að sumum fyndist hér vera framin svik gagnvart íslenzku þjóðinni. Föst gengisskráning hefst ekki fyrr en í júlímánuði 1922, og þá tekin upp sú stefna, að reyna að fylgja sterlingspundinu, eins og raunar var gert að mestu leyti árið áður. Sterlingspundið var hækkandi gagnvart gulli, en þá hækkun þoldi ekki íslenzka krónan. Kaup og sala á erlendum gjaldeyri utan við bankana við talsvert hærra verði heldur en skráða gengið sýndi eykst og margfaldast, og fór svo, að Landsbankinn sá sig neyddan til að fella gengi krónunnar í ársbyrjun 1923, og var þá sterlingspundið skráð á 28,50, og helzt það þangað til í júní–júlí, að krónan er enn felld og pundið skráð á 30,00. Vegna vaxandi eftirspurnar á erlendum gjaldeyri fer íslenzka krónan enn lækkandi, þangað til hún nær lágmarki sínu 13. marz 1924, eins og ég hefi áður sagt. Á þessu tímabili er uppi talsvert ákveðin skoðun um það, að krónan verði að hækka upp í sitt upphaflega gullgildi eða a. m. k. verða ekki lægri heldur en krónur hinna Norðurlandaþjóðanna. Mun hin fyrsta hugsun í þessu efni aðallega verið sprottin af metnaði fremur heldur en umhyggju fyrir hagsmunum einstaklinga eða þjóðarinnar í heild. Það er sérstök ástæða til að veita þessu eftirtekt sökum þess, hve margvíslegum breytingum forsendur þeirra manna taka, sem vilja hækka eða halda uppi óeðlilega háu gengi peninganna. Á Alþingi er þetta mál fyrst flutt árið 1923, og eru nú hagsmunir innstæðueigenda mjög bornir fyrir brjósti. Þá er og talað um, að gengishækkun létti greiðslu erlendra skulda. Till. til þál. um hækkun krónunnar í upprunalegt gullgengi náði ekki samþykki þingsins. En frá 1923 til 1931 var á hverju þingi hreyft við þessu máli, en á mismunandi grundvelli og með mismunandi forsendum. Á tímabilinu frá 13. mars 1924 til 27. okt. 1925 er sú stefna ráðandi í gengismálinu, sem varð mjög áhrifarík um alla afkomu atvinnuveganna í landinu. Á þessu tímabili hækkaði krónan gagnvart sterlingspundi þannig, að frá því að vera skráð á 33,95 er pundið 27. okt. 1925 skráð á 22,15. Á sama tíma hækkar sterlingspundið gagnvart gulli úr 88% í rúmlega 99%. Hækkunin á krónunni móti gulli verður því talsvert meiri heldur en hún var gagnvart pundinu, eða úr 47,72% í 81,41% af gullverði. Á sama tíma sem sterlingspundið hækkar gagnvart gulli um 12%, hækkar íslenzka krónan um 70%. Það má nú vera flestum ljóst, hvaða feiknaörðugleika þessi gífurlega gengishækkun hefir leitt yfir atvinnuvegi landsins, enda varð mörgum þetta þegar í upphafi ljóst. Og það eina, sem bjargaði því, að ekki fór allt í rústir þá þegar, og um leið var notað sem ástæða fyrir hækkuninni, var nokkur hækkun framleiðsluvaranna, sérstaklega landbúnaðarafurða, framúrskarandi gott árferði og aflasæld. Það gat ekki farið vel að stýra eftir þessum óvenjulegu ástæðum fyrir bættri afkomu atvinnuveganna inn á brautir hágengisins, enda kom það strax í ljós á árinu 1926. Framleiðslan var sett í spennitreyju, sem ekki leyfði eðlilegan vöxt og þroska. Og þó keyrir fyrst algerlega um þverbak um og eftir 1930. Mótstöðukraftur framleiðenda var gersamlega þrotinn, og þeir flutu út á fen skulda og óreiðu, eins og þjóðin hefir fengið að heyra af þeim útvarpsumræðum, sem hér hafa farið fram á Alþingi í vetur. Hvað mundu nú aðrar þjóðir hafa gert? Hvað gerðu Englendingar? Á árinu 1925 hófst gullinnlausn sterlingspundsins. Danir fylgdust með og nokkrar aðrar þjóðir. Í Noregi var gullinnlausn ekki tekin upp fyrr en 1. maí 1928. Englendingum var það mikið áhugamál að halda pundinu í gullgildi. Þeir höfðu þar mikilla hagsmuna að gæta. Allar inneignir þeirra erlendis skiptu tugum milljarða sterlingspunda, og allar stríðskuldir þeirra við Bandaríkin voru í gulltryggðum dollurum. En samt var gullinnlausnin upphafin í Englandi 21. sept. 1931, og pundið fellt um 22%. Og enn hefir það fallið svo, að gildi þess gagnvart gulli er nú neðan við 60%. Hvers vegna hafa nú Englendingar farið svona að? Það var af þeirri einföldu ástæðu, að atvinnuvegirnir þoldu ekki hið háa gengi, og með samtaka vilja þjóðarinnar er sterlingspundið sjálft látið finna jafnvægið í viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar. Við Íslendingar förum öðruvísi að. Við hnýtum okkur blindandi aftan í aðra þjóð. Gengi peninga okkar er ekki skráð eftir innri þörf, heldur eftir því ástandi, sem nú er ríkjandi í viðskipta- og atvinnulífi Englendinga. Andstæðingar réttlátrar gengisskráningar hafa á undanförnum árum hrökklazt úr einu víginu í annað. Þeir byrjuðu á því, að tala um þann sjálfsagða metnað, sem þjóðin ætti að hafa í því, að hækka gengi krónunnar. Þessi ástæða er löngu horfin, og nú dettur engum í hug, að nokkru sé fórnað fyrir þann metnað, og allra sízt eftir að Englendingar féllu frá gullinnlausn 1931. - Hagsmunir sparifjáreigendanna var næsta vígið. Nú er mönnum farið að skiljast það, að hagsmunir þeirra eru svo nátengdir afkomu atvinnuveganna, að ekki verður á milli skilið. Sparifjáreigendum er enginn greiði gerður með því, að innstæður þeirra týnist í töpum atvinnuveganna. Þau töp gætu orðið svo mikil, að innstæðurnar færu veg allrar veraldar. A. m. k. ætti mönnum að vera minnisstætt, hvernig fór með Íslandsbanka og innstæður manna þar. Það er eftirtektarvert, að síðan 1931 og til ársloka 1935 höfðu innstæður í sparisjóðum aukizt um 25%, meðan stórfelld töp eru að sliga atvinnuvegina. Hvernig eru þessar innstæður tryggðar? Gæti ekki svo farið, að sagan endurtæki sig og þessar innstæður týndust í skuldatöpum bankanna að meira eða minna leyti, ef ekkert væri aðhafzt? Og enginn hreyfir neinni óánægju yfir því, að innstæður manna hafa rýrnað að verulegu leyti síðan 1931 vegna verðfalls sterlingspundsins. - Síðasta vígið eru hagsmunir verkamanna og launamanna. Fulltrúar verkamannanna í Englandi hafa séð betur en stéttarbræður þeirra á Íslandi. Þeim varð það strax ljóst, að því aðeins gat verkamönnunum vegnað vel, að atvinnuvegirnir gætu tekið við þeim og veitt þeim örugga atvinnu, þótt það kostaði hækkandi verðlag fyrir neytendur og framleiðendur. Þetta eru jafnaðarmenn hér farnir að sjá líka, þótt þeir fari hægt og geri ófullnægjandi till. í þá átt. En að þessu mun ég víkja síðar. Fyrir dómstóli þjóðarinnar skal ég nú leiða nokkur vitni í máli þessu og byrja þá á Framsfl. Mun formaður hans sennilega fús að staðfesta framburð flokksins með eiði, ef krafizt verður. Í „ávarpi til þjóðarinnar“, sem birtist í „Tímanum“ 26. marz 1934 bendir flokkurinn á nokkur verkefni, sem hann segist ætla að leysa, ef hann fengi til þess atkvæðamagn hjá kjósendum. Þar stendur m. a.: „Að láta fara fram ýtarlega rannsókn um viðhorf aðalatvinnuveganna (landbúnaðar og sjávarútvegs) til gengismálsins og ákveða síðan verðgildi krónunnar í sem fyllstu samræmi við niðurstöðu þeirrar rannsóknar.“ Og á nýafstöðnu flokksþingi Framsfl. var samþ, svo hljóðandi till.: „Flokksþingið ályktar að Framsóknarflokkurinn beiti sér fyrir því, að skipuð verði n. til að athuga, á hvern hátt því verði bezt fyrir komið, að gildi peninga verði framvegis miðað við framleiðsluvörur landsmanna í stað þess að fylgja peningagengi annara þjóða. Sé lögð áherzla á, að n. skili áliti og tillögum sem fyrst.“ Sem nokkurskonar fskj. með þessum ávörpum flokksins mætti sennilega taka álit sænska hagfræðingsins Lundbergs, sem árið 1935 var fenginn til þess að leiðbeina stj. út úr þeim ógöngum, sem þjóðinni hefir verið siglt í. Hann segir, þar sem hann víkur að gengismálinu, m. a.: „Rökræður leiða að sjálfsögðu skjótlega að mismunandi ráðum um fyrirkomulagsatriði, skipting á tekjum o. s. frv., þar sem ólík pólitísk viðhorf hljóta að gera vart við sig. En þótt þetta sé óhjákvæmilegt, hygg ég, að áður en að þessum efnum sé komið, sé um að ræða stórt sameiginlegt svæði, þar sem beita megi viðræðum, er ólitaðar séu af stjórnmálaviðhorfi, en reistar séu á vísindalegum grundvelli. Og slík greinargerð er nauðsynleg til þess að fá nokkurt vit í stjórnmálaumræðurnar, er á eftir hljóta að koma.“ Ennfremur segir hann: „Fjárhagsvandræði Íslands eru skyldari vandkvæðum landanna, sem miða gjaldeyri sinn við gullgildi - Frakklands, Sviss, Hollands og Þýzkalands. Þau glíma við, hvernig jafnvægi í viðskiptalífinu við aðrar þjóðir verði haldið, þrátt fyrir gjaldeyri, sem er of hátt metinn.“ Ennfremur segir hann, að hér hafi verðmæti útfluttra afurða lækkað um 40–50% frá 1929 til 1935. Í hverju öðru landi en Íslandi hefði þetta leitt til afarmikillar kauplækkunnar, en hér hafi kaupið ekki lækkað, heldur jafnvel hækkað. Enn segir hann: „Eins og drepið hefir verið á, er hið lága erlenda verð að nokkru leyti fólgið í því, að útflytjendur fá minna fyrir hinn erlenda gjaldeyri, er þeir afla, heldur en hann er landinu virði. Afleiðingin er, að bæði landbúnaður og útvegur eru að miklu leyti reknir með tapi. ... Við þetta bætist enn hitt, sem drepið hefir verið á um innflutninginn, að mikils er um vert að koma á verðhækkun á íslenzkum framleiðsluvörum í hlutfalli við erlendar.“ Og að lokum segir hann: „Menn fá mikið meira í raunverulegum verðmætum með því að verja gjaldeyrinum beint ytra en með því, að flytja hann heim og selja þar fyrir íslenzkar krónur, vegna þess að núverandi viðurkennt verð hans er lægra en hið raunverulega verð. Auk þess skekkist öll lánveitingastarfsemi; hún verður ekki starfræn að því leyti, að veitt sé fé til ríkis- eða einkafyrirtækja, er beri arð, heldur verður hún óstarfræn, er féð fer til þess að greiða töp, sem stafa af háum launum og lágu verði erlendis. Bankarnir fjötrast í frosnum lánum, sem afskrifa verður.“ Maður skyldi ætla, að allt, sem Framsfl. hefir sagt um þessi efni, og það, sem hann hefir við að styðjast frá þessum sænska hagfræðingi, væri nægilegt til þess, að hann léti frekar frá sér heyra í málinu heldur en hann hefir hingað til gert. Þó er ekki örgannt um, að hann hafi látið nokkuð til sín heyra í þessu efni. Nú þegar séð er, að stj. hlýtur að hrökklast frá völdum, sendir flokkurinn frá sér þáltill. inn í þingið um skipun mþn. til að endurskoða bankalöggjöf landsins, þar sem segir m. a.: „Jafnframt er fjmrh. heimilt að fela n. sérstaka athugun á því, hvernig verðskráning íslenzkrar krónu verður bezt fyrir komið.“ Og í grg. þessarar till. stendur: „Engin ábyggileg rannsókn hefir heldur farið fram á því, hvaða gengi væri hæfilegt, miðað við vöruverð, framleiðsluverð og þarfir atvinnuveganna yfirleitt, þótt ekki hafi vantað staðhæfingar, lítt eða ekki rökstuddar, um þetta efni.“ Þetta er það eina, sem Framsfl. hefir borið fram viðvíkjandi gengismálinu. Eftir að fyrirsjáanlegt er, að flokkurinn muni hrökklast frá völdum, sendir hann frá sér þessa þáltill. Þá vil ég leiða hér fram annað vitni, hv.þm. V.-Ísf. Hann lét, að því er mér er sagt, nokkur orð falla um gengismálið við umr. hér í gærkveldi, og ég hefi áður deilt nokkuð við hann um þetta mál. Ég hefi heyrt, að hann muni taka þátt í þessum umr., og ætla ég þá að gefa honum tækifæri til þess að glíma við sjálfan sig. Í 63. tölubl. af tímanum árið 1931 segir hann: „En um framleiðslu og afurðaverð féll allt áframhaldandi á ógæfuhlið.“ - Þetta er í Englandi. Hann er búinn að skýra frá, hvernig samsteypustjórnin snerist við fjárhagserfiðleikunum þar í landi. - „Traustið brast, og erlendar kröfur um innlausn skuldbindinga streymdu inn yfir Lundúnabankana. Þá var það, að Englandsbanki og Bretastjórn gerðu tillögu um afnám gullinnlausnar á seðlum, og núverandi foringi jafnaðarmanna, Henderson, reis upp í þinginu og mælti með tillögum stjórnarinnar um ráðstafanir gegn yfirvofandi hættu, þótt afnám gullinnlausnar þýddi hækkandi verðlag jafnt fyrir neytendur sem framleiðendur. Það verður gleggst á krepputímum, að þessir tveir aðiljar eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta. Afurðir landanna og sala þeirra er undirstaðan undir öllu, hvað sem líður deilunni um skiptingu arðsins. Þegar litlum eða engum arði er lengur að skipta, fallast hagsmunirnir í faðma, og þá er þörf sameiginlegra átaka um að blása því lífi í atvinnuvegina, að a. m. k. verði einhverju að skipta milli svangra manna og arðlauss fjármagns.“ Hann segir ennfremur: „En þegar heimskreppan leggur viðjar sínar um öll lönd, þá beygja Englendingar sig heldur en að brotna, og engum stjórnmálaflokki þeirra kemur til hugar að nota ástandið í flokkslegu eiginhagsmunaskyni. Englendingar hafa tekið skjótar ákvarðanir um fjárlög og gengi, og með því aukið álit sitt sem ein hin þroskaðasta þjóð í stjórnmálalegu tilliti.“ Ennfremur segir hann: „Englendingar hafa kippt stoðum gullsins undan gjaldeyri sínum um hríð, og látið pundið sjálft prófa eðlisþyngd sína á úthafi alþjóðaviðskiptanna.“ Og svo endar hann greinina með þessum orðum: „Það er eitt víst þótt sumum kunni að þykja það harður boðskapur, að kreppunni léttir ekki á annan hátt en með hækkandi verðlagi og þarafleiðandi fjörkippum í lömuðum atvinnuvegum.“ Nú geta landsmenn gert það upp við sjálfa sig, hvort þeir vilja heldur trúa Ásgeiri Ásgeirssyni sem ráðh. 1931, sem er fullvitandi um þá ábyrgð, sem á honum hvílir, eða Ásgeiri Ásgeirssyni, hv.þm. V.-Ísf., sem gengur nú á biðilsbuxunum fyrir framan herbúðir sósíalista, þótt hann sé nú allvel genginn úr hárum eftir ekki lengra samstarf við þá. Þá vil ég enn leiða til vitnis þá sósíalistana. Þeir hafa að undanförnu barizt fast gegn allri leiðréttingu á gengismálunum. Nú bera þeir fram frv. á þskj. 131 um verzlunarráðuneyti, utanríkisverzlun og eftirlit með verðlagi. Í 16. gr. þess er komizt svo að orði: „Verzlunarráðuneytinu er heimilt að innheimta gjald af öllum innflutningi til landsins, er getur orðið allt að 15% af innkaupsverði, mismunandi eftir vöruflokkum, og ákveður ráðuneytið gjaldið fyrir hvern flokk til eins árs í senn. Skal af því stofnaður verðlagssjóður, sem varið skal þannig ...“ Svo er talið upp, til hvers á að verja þessum sjóði, og er 3. liður þeirrar upptalningar þannig: „Til verðuppbótar til framleiðenda, og má verja allt að einum þriðja þess, eða 15% innflutningsgjaldsins, til uppbótar á verð útfluttra sjávarafurða, en ?, eða 30% innflutningsgjaldsins, skal varið þannig, að verðlag innlendrar vöru á innlendum markaði geti lækkað móts við verðlag erlendrar vöru, án þess að framleiðendur beri minna úr býtum.“ Hér koma sósíalistar fram með ráðstafanir, sem verka nákvæmlega eins og gengislækkun gagnvart neytendunum, en ekki nema að litlu leyti gagnvart útflytjendunum. Aðeins lítinn hluta af innflutningsgjaldinu á að nota til að bæta upp verð sjávarafurða, en landbúnaðinum er alveg sleppt; bændurnir eiga aðeins að bera byrðarnar af þessari dulbúnu gengislækkun, en ekki njóta hagnaðarins af henni. Ég hefði gjarnan viljað leiða ennþá eitt vitni úr Sjálfstfl., en hann hefir ekki mikið látið til sín heyra. Ég vil þó benda á, að frá útgerðarmönnum hafa komið nú í vetur ákveðnar áskoranir um gengislækkun. Voru þær samþ. á fundi fiskframleiðendafélagsins með langsamlegum meiri hluta atkv. Og ýmsir af leiðtogum og starfandi mönnum Sjálfstfl., þar á meðal formaður flokksins, hafa barizt vel fyrir þessu máli. Formaður flokksins barðist t. d. vel móti gengishækkuninni 1924 og 1925. Háttvirtir þingmenn! Góðir tilheyrendur! Ég hefi nú skýrt þetta frv. mitt um gengisskráninguna. Ég hefi gefið stutt sögulegt yfirlit yfir gang gengismálsins frá stríðsbyrjun. Ég hefi sýnt, hvernig andstæðingar réttlátrar gengisskráningar hafa hrökklazt úr einu víginu í annað og eru nú að veikjast í vörninni í því síðasta. Ég hefi einnig rifjað upp ýmis ummæli innlendra manna og útlendra, sem ég tel einna bezt hafa kynnt sér gengismál okkar. Mér hefir verið það mikið áhyggjuefni undanfarin ár og því meira, sem lengra hefir liðið, hve erfið er og hefir verið afkoma aðalatvinnuveganna, landbúnaðar og sjávarútvegs. Báðir atvinnuvegirnir hafa um mörg ár verið reknir með stórfelldu tapi. Báðir hafa þeir orðið að fá stórfellda uppgjöf skulda. Það, sem er allra alvarlegast, er þó, að þeir eru enn báðir reknir með tapi, og fólkið flýr frá atvinnurekstrinum. Þetta vita allir og viðurkenna, jafnvel skipulagsnefnd atvinnumála (sbr. skýrslu bls. 186, 188 og 494). Sumar af þeim ástæðum, sem þessu valda, eru okkur óviðráðanlegar, svo sem sölutregða erlendis fyrir afurðir okkar, en sumar getum við ráðið við. Það er engin vafi, að aðalatvinnuvegirnir hafa beðið stórtjón af því, að þeir hafa ekki fengið fullt verð fyrir erlenda gjaldeyrinn, sem útfluttu afurðirnar hafa lagt fram. Ég hefi styrkzt í þessari skoðun við álit sænska hagfræðingsins Lundbergs, sem telur, að við fáum 40% of lágt verð fyrir hann. Ég hefi talið mér skylt að gera mitt til að ráða bót á afkomu atvinnuveganna. Ég hefi því borið fram þetta frv. þing eftir þing. Ég get búizt við, að eitthvað í því mætti betur fara til að ná því marki, sem því er ætlað. Þeir, sem betur kunna, munu betur gera. Öllum till., sem til bóta horfa, mun ég taka með þökkum. Ég hefi viljað knýja þingið til að taka málið til alvarlegrar íhugunar og afgreiðslu, en hinir flokkarnir hér á þingi, sem aldrei sitja á sáttshöfði, hafa verið sammála um að þegja þetta mál í hel. Ég hefi því orðið að fá útvarpsumræður til þess að knýja þá til umr. um málið. Það, að koma rekstri atvinnuveganna á fjárhagslega tryggan grundvöll, er mál málanna, sem allt velgengi þjóðarinnar byggist á. Bændafl. stendur óskiptur að þessu máli. Hinir flokkarnir hafa ekki að mínum dómi bent á öruggari leið til lausnar en ég hefi gert hér. Ég legg því óhræddur mál mitt undir dóm þjóðarinnar og skora á alla áheyrendur að kynna sér málið sem bezt og fylgjast með afstöðu flokkanna. Atvinnuvegirnir verða að komast á réttan kjöl. Ég sé ekki aðra beinni leið til þess en hér er bent á, en „heilsa með fögnuði vagninum þeim, sem eitthvað í áttina líður“.

Sigurður Einarsson Herra forseti! Góðir áheyrendur! Hv. þm. V.-Húnv. segir í ræðu sinni, að Bændafl. standi óskiptur að þessu máli. Það fer vel á því, að það sé Bændafl., sem að málinu stendur, og sýnir vel, að mannamunur er ekki átakanlegur í flokknum, þar sem hann stendur óskiptur að öðru eins máli. En þá er líka upptalið hið óskipta fylgi málsins. Íhaldsflokkurinn er klofinn í málinu; stórútgerðarmenn og stórframleiðendur vilja gengislækkun, en verzlunarlýðurinn, sem flokkinn fyllir, og sá hlutinn, sem á að sjá um að veiða atkv. verkamanna og sjómanna fyrir Íhaldið, vill ekki gengislækkun. En óskipta andstöðu á þetta mál meðal allrar alþýðu í landinu, meðal sjómanna, verkamanna, iðnaðarmanna, smáframleiðenda til sjávar og sveita. Alþfl. hefir enga dul dregið á afstöðu sína til þessa máls. Hann er því hreinandvígur. Til þess liggja þau rök, er nú skal greina: 1. Krónulækkunin hlyti að leiða til þess, að öll verkamannasamtök landsins mundu rísa upp sem einn maður og krefjast kauphækkunar sem lækkuninni nemur. 2. Krónulækkunin myndi þannig leiða til stórfelldra deilna innanlands, sem mundi verka lamandi á atvinnulíf og alla framleiðslu landsmanna. 3. Krónulækkunin myndi ennfremur mjög verða til þess, að auka dýrtíðina, spenna upp verð á öllum útlendum varningi, sem mjög mundi íþyngja öllum almenningi við sjávarsíðuna. 4. Sú dýrtíðaraukning lendir einnig þegar í stað óhjákvæmilega á bændum, vegna þess að þeir eru stærri kaupendur á erlendum markaði en þeir eru seljendur. 5. Krónulækkunin stefnir til alvarlegs hruns á innanlandsmarkaðinum, sem tekur nú ca. ? af allri landbúnaðarframleiðslunni og geldur fyrir hana betra verð en unnt er að fá á útlendum markaði. 6. Alþjóðareynsla sýnir, að gengislækkuninni hljóta að fylgja kauplækkanir, og er það þegar margviðurkennt í umr. um gengismál hér á Alþingi. Með gálauslegum gengislækkunum og stöðugu brölti með gengi íslenzku krónunnar er verið að mana út í vinnustríð og kaupdeilur, ekki einungis verkamenn, heldur og alla starfsmenn, svo að vinnufriði landsins mundi verða stórhætta búin. Þetta er frá þjóðhagslegu sjónarmiði stór ábyrgðarhluti og hið mesta glapræði. Alþfl. vill efla framleiðslumöguleika bænda og verzlunarsamtök, svo að þeir beri sem allra mest úr býtum fyrir vinnu sína og afurðir. En hann vill ekki gera það með því, að gera gjaldmiðil landsmanna að dulbúnum fjandmanni bænda og verkamanna í landinu, til þess að bjarga við milljónaskuldum stórútgerðarinnar. Alþfl. hefir bent á önnur ráð haldkvæmari til þess að koma stórútgerðinni á heilbrigðan framtíðargrundvöll. Þau eru réttlátari og traustari til nota fyrir þjóðina. Flm. þessa frv. látast bera það fram vegna bændanna. Þeir gera það vegna hinnar sokknu stórútgerðar, hvort sem þeir gera sér grein fyrir því eða ekki, hvort sem þeir sjá yfir afleiðingar þess og eðli eða látast ekki sjá það. Með þessu er verið að gera krónuna, hinn sameiginlega verðmæli landsmanna, að nokkurskonar flæðarmús, sem dregur gullið undir nokkra örfáa, en aðrir verða að sama skapi fátækari. Kjörorð Alþfl. er „hin heiðarlega króna“, sem er réttlátur verðmælir milli landsmanna, ekki óheiðarleg króna, sem svíkst aftan að yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar og gerir afstöðu hans ennþá verri, krónan, sem er dulbúinn þjónn örfárra einstaklinga, til þess að bæta við þann, sem hefir, og taka frá þeim, sem ekki hefir. Ég skal, ef mér vinnst tími til síðar í kvöld, gera dálitla grein fyrir þeirri gleðilegu verðhækkun, sem orðið hefir á landbúnaðarafurðum á erlendum markaði síðari árin, vegna þess meðal annars, að straumurinn stefnir yfirleitt til verðhækkunar á viðskiptum um landbúnaðarafurðir og almennar neyzluvörur. Benda má aðeins á það, að samkvæmt bráðabirgðatölum hagstofunnar námu landbúnaðarafurðir, seldar erlendis 1936, 7 millj. 294 þús. kr. Freðkjöt seldist þá á 0,91 kr. kg. til jafnaðar, en 0,64 1932. Saltkjöt 0,85 kr. kg. 1936, en 0,54 kr. 1932. Samanlögð vorull hvít og haustull 2,24 kr. kg. 1936, en 1,08 kr. 1932. Gærur saltaðar 4,88 kr. stk. 1936, en 1,43 kr. 1932, og samkvæmt upplýsingum hagstofunnar um sölu á þessu ári hefir þó orðið verðhækkun frá þessu verði, gærur t. d. selzt á 6,56 kr. til jafnaðar. Þetta er afargleðilegt. En að því má gæta, að þessi straumbreyting í verðhækkunarátt, sem hér kemur fram sem hagnaður bændanna, kemur einnig fram í því, sem kaupa þarf frá útlöndum. Þetta bitnar að sjálfsögðu á bændum meðfram. En hjá þeim hefir þó verðhækkun á innlendum og erlendum markaði orðið samferða. En á verkamönnum, sjómönnum og starfsmönnum er ekki slíku til að dreifa. Þeir hafa orðið að taka á sig byrðar verðhækkunarinnar einnar saman. Ég hefi bent á þetta af því, að ég lit svo á, að það hæfi ekki jafnalvarlegu máli eins og þetta er, að ræða það öðru visi en frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar allrar. Ég geri ráð fyrir þeim drengskap hjá öllum þorra manna, að hann álíti, að krónan, hinn sameiginlegi verðmælir landsmanna, eiga að vera heiðarleg króna, sem deili kjörum svo réttvíslega sem auðið er að gera það með gengisráðstöfunum. Og þá hlýtur allur almenningur að taka það til mjög rækilegrar íhugunar, sem nú var sagt, og ekki fallast á, að réttmætt sé að hrapa að því, að steypa yfir sig öllum þeim þjóðfélagslega vanda, sem af stórfelldri krónulækkun myndi leiða, og sífelldu brölti með verðgildi krónunnar, þegar það er einnig tekið með í reikninginn, að sá hagnaður, sem verið er að troða í menn, að þeim fljóti af slíkum ráðstöfunum, er að mestu blekkingar einar og barnaskapur, þegar frá eru teknir örfáir einstaklingar. En þó að Alþfl. einn allra flokka hér á landi hafi tekið upp stefnuna, að viðhalda hér í landinu hinni heiðarlegu krónu, þá leiðir engan veginn af því, að hann hljóti alltaf og undir öllum kringumstæðum að vera á móti breytingum á verðgildi krónunnar. Þvert á móti, það leiðir af þessari afstöðu hans, að hann mun jafnan beita sér fyrir því, þegar verulegs og hættulegs ójafnvægis fer að gæta í þeim efnum, sem hægt er að miðla með peningalegum ráðstöfunum og verðgildisráðstöfunum, að þá verði þær ráðstafanir einmitt gerðar. Það er það, sem felst í stefnunni „heiðarleg króna á Íslandi“. En þó að ekki væri tekið tillit til nema þess eins, hve neyzluvörur landsmanna hafa hækkað mikið, þær sem keyptar eru á erlendum markaði, og svo hins, hve gleðileg hækkun hefir orðið á landbúnaðarafurðum erlendis síðan 1934, jafnframt því sem afurðasöluskipulagið innanlands hefir og stórlétt undir með bændunum, þá væri af þeim orsökum einum óforsvaranlegt gáleysi að hrapa að krónulækkun nú. Það væri aðeins frá því sjónarmiði óréttmætt. Og þar við bætist svo það, sem áður er greint um örðugleika þá, er slíkar ráðstafanir mundu valda á öðrum sviðum, um þann hreinímyndaða ágóða, sem það mundi veita bændum landsins í heild, og þá þungu byrði, sem það mundi baka þeim sjálfum að sumu leyti og öðrum vinnustéttum landsins, öllum undantekningarlaust. Það er aðeins einn hópur manna, sem græðir á krónulækkun. Allir aðrir tapa. Þeir einir tapa ekki, sem reka stórfyrirtæki, kaupa vinnu annara í stórum stíl, borga stór stofnlán og mikil vinnulaun í lágum krónum. Í þeim hópi er enginn verkamaður, enginn sjómaður, enginn verzlunarþjónn eða skrifstofumaður, enginn kennari, enginn starfsmaður hins opinbera og sárfáir bændur. Og þessum mönnum má ekki gleyma. Þeir eru svo óendanlega mikið fleiri en hinir. Og Alþfl. vill einmitt með þessari afstöðu sinni undirstrika það, að hann er í öllum greinum fús til að stuðla að aukinni kaupgetu meðal bænda. En hann vill ekki gera það með aðferðum, sem taka frá bændum með annari hendinni það, sem gefið er með hinni, eins og hér er stuðlað að. Í öðru lagi ekki með því að stofna til þjóðfélagslegra vandræða og stórdeilna, eins og hér er einnig gert. Flokkurinn vill gera þetta með því að halda áfram á þeirri braut, sem þegar er hafin, í styrkveitingum allskonar til eflingar landbúnaðinum, í skipulagningu afurðasölunnar o. s. frv. Hver áhrif mundi niðurfærsla á verðgildi íslenzkrar krónu hafa fyrir aðrar atvinnustéttir? Ég hefi þegar að nokkru lýst þessu í því, sem ég hefi sagt hér á undan. Það mundi verða til þess að skapa mjög mikla dýrtíð í landinu umfram þá, sem skapazt hefir af verðhækkuninni á útlendum mörkuðum. Þessi dýrtíð mundi mylja niður kaupgetu verkamanna og allra þeirra, sem taka kaup sitt í peningum. Það mundi draga úr verzluninni innanlands, brjóta niður þann markað, sem bændur eiga nú innanlands, skapa óvissu og erfiðleika, viðskiptatregðu og vandræði. Afstaða okkar gagnvart útlöndum mundi ekki breytast um hársbreidd, fyrir utan þann skaða, sem það kynni að skapa oss og álitshnekki, að vera að braska með gjaldmiðilinn fram og aftur frá einum tíma til annars. Það er alkunnugt mál og óhrekjanleg staðreynd, að mikil eða tíð röskun á verðgildi gjaldeyris í einhverju landi er ákaflega varhugaverð ráðstöfun, sem allar þjóðir telja sér skylt að gera aðeins með hinni mestu gætni, kapplausri forsjá og nærgætni, Það er æfagömul reynd, að þegar verðgildið er búið að vera svo eða svo um langt árabil, þá er komið innra jafnvægi í hagkerfi þjóðarinnar, sem er mjög viðkvæmt og getur valdið gífurlegu tjóni, ef á því eru gerðar gálauslegar raskanir. Ég vara menn við því, að láta kosningahjal og rómantíska gengisdrauma villa sér sýn um það. Afstaða bændaflokksmannanna í þessu máli minnir mig á söguna um negra einn, sem ólst upp á meðan þrælahald var ekki afnumið í Bandaríkjunum. Líkingin á vel við, því að Bændafl. er líka í ánauð hjá Sjálfstfl. og hefir, því miður, enga von um frelsi. Þessi negrapiltur sá fáa daga glaða, og tilbreytingin í mat var ekki önnur en sú, að hann fékk sírópsslettu í skál á sunnudögum. Þessi vesalingur var svo einfaldur, að hann dreifði sírópinu um allan skálarbotninn. Þá hélt hann, að þetta væri meira síróp. Árangurinn varð sá, að hann náði sírópinu miklu verr úr skálinni en ella myndi hafa orðið. Á nákvæmlega sama hátt fara hv.þm. Bændafl. að í þessu máli. Þeir haga sér eins og hinn ánauðugi svertingjapiltur, er þeir líta á kaupeyri íslenzku þjóðarinnar og hversu með hann skuli fara. Krónulækkun þeirra er í eðli sínu hliðstæð athöfn þeirri, er pilturinn dreifði sírópinu út um alla skálina. En ef þjóðin ætti að búa við aðferð svertingjapiltsins í gjaldeyrisákvörðunum sínum, þá mundi hún fljótlega verða vör við það á hinn sárasta hátt, að það eru þeir einir, sem halda hinum dökka pilti í ánauð, sem græða á fyrirkomulaginu, alveg eins og það var í Bandaríkjunum. Svertingjapilturinn vissi ekki um ánauð sína né hve úrræði hans til að drýgja sírópið voru fánýt. Forvígism. Bændafl. hér á þingi látast ekki vita um sína ánauð og langar ekki í neitt frelsisstríð. Þá dreymir um að geta unnið kosningar þær, sem fyrir dyrum standa, fyrir eiganda sinn og með hans tilhjálp, þótt það kosti jafnfákænar aðgerðir í viðkvæmustu og vandasömustu málum þjóðarinnar eins og meðferð svertingjadrengsins á sírópinu sínu.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þetta frv. má að sjálfsögðu telja fram komið í framhaldi af þeim fullyrðingum bændaflokksmannanna í blöðum og annarsstaðar, að með gengisskráningu krónunnar einni saman sé unnt að sjá hag framleiðendanna borgið. Það þurfi ekki annað en breyta gengi peninganna, lækka það, til þess að fyrir öllum þeirra hag verði séð til hlítar. Í frv. þessu eiga, að dómi bændaflokksmanna, að felast ákvæði, sem tryggi það, sem á þeirra máli nefnist réttlát gengisskráning. Ef dæma á eftir þeim umræðum, sem farið hafa fram hér í þinginu undanfarið og annarsstaðar, þá virðist gengisskráningin vera það mál, sem Bændafl. telur auðveldast að þyrla upp ryki um, og þykist flokksbrot þetta hafa mikla tröllatrú á lækkun krónunnar. Þess vegna hefðu menn fulla ástæðu til að ætla, að í meðferð þessa stórmáls, og eina málsins, sem flokkurinn virðist sjá, hefði flokkurinn sýnt einhverja alveg sérstaka röggsemi. Þessu virðist þó ekki vera til að dreifa í meðferð málsins. Frv. þetta kemur fyrst fram á þingi, þegar heill mánuður er liðinn frá þingbyrjun, eða 16. marz. Og þá virðist flm. þó ekki hafa lagt meiri áherzlu á framgang málsins en svo, að 3 dögum síðar, hinn 19. marz, er það tekið út af dagskrá eftir hans eigin ósk, og fyrst nú, 17. apríl, rúmum 2 mánuðum eftir þingbyrjun, er það til 1. umr. Nú mætti e. t. v. ímynda sér, að hv.flm. hefði sína afsökun í því, að málið væri mjög vandasamt, og að hann hefði því þurft langan tíma til að undirbúa það. En þegar nánar er að gáð, er frv. þetta ekkert annað en endurprentun á frv. um sama efni, sem þessi sami hv.þm. hefir flutt á undanförnum þingum! Þessi málsmeðferð öll af hálfu flm. sýnir raunverulega mætavel, hvað liggur á bak við allt tal þeirra bændaflokksmanna um gengislækkun, og um gengislækkun sem aðalúrræði fyrir bændastéttina. Þeir hafa ekki áhuga fyrir framkvæmd málsins, heldur því, að geta skrafað um það og kastað fram órökstuddum fullyrðingum, sem alls ekki eru samboðnar jafnvandasömu máli. Hvernig eru þá ákvæði þessa merkilega frv., sem eiga að tryggja hag framleiðendanna og vera þess megnug, að láta framleiðsluna bera sig? Ég vil nú fara um þau nokkrum orðum, og af því að ýms ákvæðin eru nokkuð óljós, óska eftir nánari skýringum frá hv.flm., og vona ég, að hann firrtist ekki við. - Samkvæmt 1. gr. frv. á sérstök nefnd að hafa með höndum skrásetningu á erlendum gjaldeyri. Formaður n. á að vera tilnefndur af Landsbanka Íslands, en hinir tveir nm. af Búnaðarfélagi Íslands og Fiskifélagi Íslands, sinn af hvoru félagi. Þessir 3 menn eiga að hafa alræðisvald í þessum málum. Enginn umboðsmaður ríkisvaldsins á að koma þar nærri, og á það sjálfsagt að vera tryggingin fyrir því, að hæfilega sé séð fyrir kosti framleiðendanna. Kem ég nánar að því í sambandi við önnur atriði, hvaða trygging muni vera í slíkri tilnefningu fólgin. Aðalatriði frv. verður að telja, að sé í 2. gr., þar sem svo er ákveðið, að erlendan gjaldeyri skuli skrá með tilliti til þess, að höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar, landbúnaður og sjávarútvegur, fái endurgreitt tilkostnaðarverð fyrir útflutningsvörur sínar. Þetta er sá grundvöllur í málinu, sem nefndin með alræðisvaldinu á að starfa á. Með þessu á sýnilega, að dómi hv.flm. og Bændafl., öllu að vera komið í gott horf. En skyldu nú ekki vera ærið mörg atriði, sem ráðstafa þarf, áður en slíkt væri tryggt, þrátt fyrir þessi ákvæði. - Það er þá fyrst, að ef gengið á að vera miðað við það, að framleiðendur fái endurgreitt tilkostnaðarverð, þá þarf að ákveða, og það á þessi nefnd sennilega að gera, hvert sé tilkostnaðarverðið, eða m. ö. o., hvert sé framleiðsluverð útflutningsvaranna. Skyldi þetta nú ekki geta orðið ærið erfitt hlutverk? Til þess að hægt sé að ákveða þetta, þurfa ekki einungis að liggja fyrir greinilegar skýrslur um allan beinan kostnað við framleiðsluna, kaupgjald og annað þess háttar, sem gera verður ráð fyrir, að unnt sé að afla skýrslna um, heldur einnig, hvað framleiðandinn sjálfur á að bera úr býtum fyrir sína fyrirhöfn, sína vinnu við framleiðsluna, m. ö. o., áður en framleiðslukostnaðurinn verður ákveðinn, þarf nefndin að ákveða, hverjar séu eðlilegar þarfir framleiðendanna. Skyldi nú ekki geta orðið ágreiningur um þetta atriði? Ætli það sé nú alveg víst, að með þessari 2. gr. laganna yrði tryggt, að hlutur framleiðendanna verði ekki fyrir borð borinn? Ég þykist vita, að tryggingin eigi að liggja í því, að meirihlutavald n. á að vera hjá framleiðendunum í gegnum fulltrúa frá Fiskifélagi Íslands og Búnaðarfélagi Íslands. En það er ekki úr vegi að minnast á það hér, að menn hafa séð koma fram mismunandi skoðanir á því, hverjar væru verðlagsþarfir framleiðendanna, og það frá þeim mönnum, sem a. m. k. þykjast vera fulltrúar framleiðenda á Alþingi og annarsstaðar og telja sig bera hag þeirra mjög fyrir brjósti. Það þarf ekki lengra að leita þessu til sönnunar en í hin alkunnu dæmi um álit þeirra Jóns Sigurðssonar á Reynistað og Þorsteins Briems, áður en þeir komust í stjórnarandstöðu, um það, hvað bændur þyrftu að fá fyrir kjötið, til þess að búreksturinn bæri sig. Annar áleit, að þeir þyrftu að fá 40 aura fyrir kg., en hinn áleit engrar verðuppbótar þörf, ef þeir fengju 70 aura fyrir kg. Þessar voru nú kröfurnar fyrir hönd bændanna þá, þótt nokkuð öðruvísi kveði nú við, af því að þeir eru í minnihlutaaðstöðu og bera ekki ábyrgð á úrlausn málanna. En nú vil ég spyrja um eitt. Hver getur tryggt það, að ekki komizt í þessa nefnd menn, sem líta svipað á þarfir framleiðenda og Jón Sigurðsson á Reynistað og Þorsteinn Briem, kosnir annaðhvort af Fiskifélagi eða Búnaðarfélagi? Í ákvæðum 2. gr. frv. felast því alls engar tryggingar fyrir framleiðendur. Auk þess eru ákvæði þessarar gr., að miða við tilkostnaðarverð, ákaflega erfitt í framkvæmd, því að tilkostnaðaðarverðið er afarmismunandi eftir því, hvernig á stendur á hverjum stað. En setjum svo, að það væri framkvæmanlegt, að finna tilkostnaðarverðið, og að í þessa nefnd veldust menn, sem hefðu einhverja aðra hugmynd um þessa hluti en þeir Jón Sigurðsson og Þorsteinn Briem, þá er samt ekki allt fengið með því. Því miður er málið ekki svo auðvelt. Við skulum hugsa okkur, að nefndin kæmist að þeirri niðurstöðu, að útflutningsverðið væri of lágt, að það væri allt of lágt. Myndi hún þá undir öllum kringumstæðum geta rétt hlut framleiðendanna aðeins með gengisbreytingu? Nei, vitanlega alls ekki. Það er mjög miklum takmörkunum bundið, hvað hægt væri að hafa áhrif á slíkt með gengisbreytingum. Gengisbreyting þýðir sama sem breyting á hlutfallinu milli peningagreiðslu og vöruverðs. Þessu hlutfalli er vitanlega alls ekki hægt að breyta ótakmarkað. Það er auðvitað miklum takmörkunum bundið, t. d., hvað hægt er að lækka laun. Það verður að fara eftir kostnaðinum við að lifa. Það er vitanlega heldur engin trygging til frambúðar fyrir því, þótt nefndin, sem hér er gert ráð fyrir, ætlaði að rétta hlut framleiðendanna með því að hækka útflutningsverð með gengisbreytingu, að kaupgjald og aðrar peningagreiðslur hækki ekki nokkurnveginn jafnóðum, eða hér um bil a. m. k. á við það, sem vöruverðið hækkar. Þótt það sé látið í veðri vaka af bændaflokksmönnum, að ekki þurfi að taka tillit til neins annars en framleiðslukostnaðar við gengisskráningu, þá er það auðvitað blekking, það verður líka að taka tillit til framleiðslukostnaðar. Það er því mjög fjarri lagi, að með gengisskráningu sé hægt að lækna öll mein og alla erfiðleika fyrir framleiðendur á hverjum tíma. Hitt er annað mál, að það er undir vissum kringumstæðum hægt að bæta hag framleiðendanna um tímabil, og e. t. v. til frambúðar, einkum ef unnt er að ná samningum um það, að laun hækki ekki, þrátt fyrir gengisbreytingar til lækkunar. Þá vil ég benda á enn eitt dæmi, sem sýnir ákaflega vel, hvaða erfiðleikar væru óyfirunnir í sambandi við mat á framleiðslukostnaðinum, þótt farið væri að samþykkja einhver ákvæði, sem líktust því, sem er í 2. gr. frv. þessa. Árið 1934 var mikil hreyfing uppi um það, að komast að því, hvert væri framleiðsluverð á kjöti, og það var ekki sízt alið á þessu af stjórnarandstæðingum. Vitanlega var það vegna þess, að stjórnarandstæðingar gerðu ráð fyrir, að verðlagið væri ekki þá eins hátt eins og þyrfti að vera, til þess að rekstur búanna svaraði kostnaði, og ætluðu þeir því með útreikningi framleiðsluverðsins að fá grundvöll undir árásir á þingmeirihlutann og ríkisstjórn. Nefnd, sem skipuð var af Búnaðarfélagi Íslands, settist að þessu verki. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að kjötverðið þyrfti að vera, miðað við þáverandi verðlag á ull og gærum, kr. 1,27 pr. kg. Þessari niðurstöðu var tekið með mikilli gleði í herbúðum bændaflokksmanna og óspart bent á aðgerðir ríkisstjórnarinnar og sagt: Þarna sjáið þið, það vantar enn á 3. millj. kr. samkvæmt þessum útreikningi, til þess að kjötframleiðsla og sauðfjárbúskapurinn geti borið sig. Þessa fjárhæð verður ríkisstjórnin að færa bændum í bú sín. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að undirtektir þeirra bændaflokksmanna undir það, að þessi niðurstaða væri rétt, voru byggðar á því, að þeir ímynduðu sér, að þessu marki myndi ekki verða náð í náinni framtíð, og þess vegna væri, ef menn mættu svo að orði komast, óhætt að standa á þessum tölum sem kröfum. Ég hefi nú athugað nokkuð verðlag á sauðfjárafurðum 1934 og 1936 og komizt að þeirri niðurstöðu, miðað við útflutningsskýrslur og fyrirliggjandi tölur um meðalverðlag á kjöti, að með því verðlagi á ull og gærum, sem var síðastl. ár, sé því marki, sem nefnd Búnaðarfélagsins setti um verðlag á sauðfjárafurðum, til þess að búin gætu borið sig, svo að segja náð. Ég skal náttúrlega ekki taka ábyrgð á því, að tölur útflutningsskýrslnanna séu réttar, en þótt þær séu ekki alveg nákvæmar, ættu þær að vera álíka réttar bæði árin og því óhætt að taka mark á breytingunni til hækkunar á verðlaginu, sem þær sýna. Ég ætla nú ekki að fella neinn dóm um það, hvort þessar niðurstöður Búnaðarfélagsnefndarinnar séu réttar eða ekki, eða hvort verðlag á landbúnaðarafurðum nái nú framleiðsluverði. En ég ætla mér að spyrja Hannes Jónsson að því, hvernig samræma eigi það tvennt: Annarsvegar niðurstöður Búnaðarfélagsnefndarinnar um framleiðslukostnaðarverð og ánægju Bændafl. með þá niðurstöðu, og svo hinsvegar hróp Bændafl. nú um það, að vegna ranglátrar gengisskráningar fái bændur ekki nándar nærri tilkostnaðarverð fyrir afurðir sínar, að ég nú ekki tali um hinar barnalegu fullyrðingar um, að ekkert hafi ræzt úr fyrir landbúnaðinum á síðastl. 2 árum. Ennfremur ætla ég að benda á það, að ef miða ætti við tilkostnaðarverðsútreikning Búnaðarfélagsnefndarinnar frá 1934, þá ætti þetta frv. Hannesar Jónssonar ekki að leiða til neinnar gengislækkunar bændanna vegna. Ég vænti líka, að hv.flm. þessa frv. hafi gert sér það ljóst, að ef nokkurt vit á að vera í meginhugsun 2. gr. frv., um að skrá peningana með tilliti til tilkostnaðarverðs, þá ætti að hækka gengi krónunnar í hvert skipti, sem bændur eða aðrir framleiðendur færu að fá meira fyrir sínar afurðir en tilkostnaðarverð, og þannig að plokka af þeim þann ágóða, sem þeir kynnu að geta haft af rekstrinum. Hin illræmda gengishækkun í valdatíð Jóns Þorlákssonar hefði því verið alveg í anda þessa frv., sem nú er flutt af Bændaflokknum. Í 3. gr. frv. er nokkuð nánar talað um tilkostnaðarverð, og er þar talað um, að nefndin eigi aðgang að ýmsum gögnum til þess að geta ákveðið meðaltalstilkostnaðarverð þeirrar vöru, sem seld er á erlendum markaði. Ég hefi skyggnzt í grg. frv. eftir nánari skýringum á þessu ákvæði um meðaltalstilkostnaðarverð, en sé ekki neitt minnst þar á þetta algerlega nýmæli í íslenzkri löggjöf. Nú vil ég beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvað átt er við með þessu „meðaltalstilkostnaðarverði“. Mér þykir sannast að segja nokkuð undarlegt, að þessu skuli ekki fylgja neinar skýringar. Satt að segja finnst mér einu gilda, hvar gripið er niður í þetta frv. Það er vanhugsað kák og flutt eingöngu til þess að sýnast. Ég hefi nú rakið efni þess og sýnt fram á, að hv.flm. hefir ekki einu sinni nennt að leggja vinnu í að undirbúa málið. Ástæðurnar fyrir allri þessari málsmeðferð skiljast þó nokkuð betur, ef fortíð þeirra manna, sem að því standa, er athuguð nokkru nánar. Þeir Hannes Jónsson og Þorsteinn Briem tala um gengislækkun sem sérstakt hagsmunamál bændastéttarinnar eins og á stendur vegna þess, hve verðlagið sé frábærilega lágt, einmitt fyrir þá framleiðendur. Af þessu verðum við að draga þá ályktun, að þeir álíti gengislækkun yfirleitt vera mikið hagsmunamál fyrir bændastéttina. Þorsteinn Briem hefir nú haft þá ánægju, að vera landbrh. á þeim tímum, þegar verðlag á landbúnaðarafurðum var lægra en það hefir orðið fyrr eða síðar á síðari áratugum, og helzt leit úr fyrir, að sauðfjárbúskapur myndi leggjast niður. Greip hann þá til þessarar einu lausnar, sem hann nú telur nokkurs virði fyrir bændastéttina, gengislækkunar, til þess að rétta hlut landbúnaðarframleiðendanna? Nei, hann gerði það ekki. Hann minntist ekki á hana, og ekki nóg með það, hann gerði heldur engar aðrar ráðstafanir til þess að hækka verðlag á afurðum bænda, og í því var ekkert gert, fyrr en eftir að honum var rutt úr ráðherrastóli eftir kosningarnar 1934. Segjum, að hann hafi ekki haft vald til þess að koma fram gengislækkun. Barðist hann þá ekki fyrir henni? Hélt hann ekki snjallar ræður til þess að sannfæra samstarfsmenn sína um hina brýnu nauðsyn á gengislækkun? Nei, hann gerði það ekki heldur. Hann þagði. Hann upplauk ekki sínum munni um þetta eina stóra hagsmunamál landbúnaðarins, að dómi Bændaflokksins, fyrr en hann var búinn að fá þá aðstöðu, að hann réði engu. Ef til vill mætti ganga út frá því, að óathuguðu máli, að verðlag á landbúnaðarafurðum hefði verið óhagstæðara, eftir að Þorsteinn Briem komst í minnihlutaaðstöðu, en það var áður, og að á því séu kröfurnar um gengisbreytingu byggðar, þótt áður væri um þær þagað. En eins og ég gat um áðan, þá er þetta sem betur fer öðru nær. Útflutningur landbúnaðarafurða var árið 1932 3,3 millj. kr. og 1933 4,5 millj. Þetta eru þau árin, sem Þorsteinn Briem er í almætti sínu, en gleymir að sinna lífshagsmunamáli bændastéttarinnar. En árið 1935 nam útflutningur landbúnaðarafurða kr. 6,5 millj. og árið 1936 8,4 millj. kr. Þetta eru þau 2 ár, sem Þorsteinn Briem og Hannes Jónsson hafa verið í minnihlutaaðstöðu og sá tími, sem þeir sí og æ hafa verið að klifa á nauðsyn gengislækkunar til þess að rétta hlut bændastéttarinnar vegna óhagstæðs verðlags. Hér við bætist svo það, að heildarverðmæti mjólkurafurða hefir á þessum sama tíma meir en tvöfaldazt, og kjötverðið innanlands hækkað sem nemur mörgum hundruðum þúsunda króna hvort árið um sig. Ég ætla ekki með þessu að fara að halda því fram, að þessi mikla verðhækkun hafi nú þegar valdið einhverri alsælu í sveitum þessa lands, en hinu ætla ég að halda fram, að það situr illa á þeim mönnum, sem hengu við völdin 1932–1933 gersamlega aðgerðarlausir um allt það, er gat miðað að því, að hækka verðlag á landbúnaðarafurðum, og minntust ekki á gengislækkun sem nokkurt úrræði fyrir landbúnaðinn, að skrafa nú sífellt um gengislækkun sem mál málanna og sérmál landbúnaðarins, eftir að hlutur hans hefir þó verið réttur eins og ég hefi sýnt fram á. Ef við, sem höfum stjórnað undanfarin 2 ár, höfum brugðizt framleiðendunum til sveita með því að fella ekki gengi krónunnar, - hvað ætti þá að þeirra eigin dómi að segja um þá sjálfa, sem létu undir höfuð leggjast að nota þetta úrræði, sem þeir þykjast trúa á, þegar hlutur landbúnaðarframleiðenda var a. m. k. helmingi minni en nú er, og reyndu heldur engin önnur úrræði? Það er ekki að furða þótt þessir menn(!) telji sig eiga að hafa trúnað bændanna og þá einu réttu til þess að taka við forystu í málum þeirra. En hvað segja bændur sjálfir um það? Trúa þeir fagurgala þessara manna eftir þá reynslu, sem þeir hafa haft af störfum þeirra? Þá mun ég þessu næst ræða nokkuð almennt um gengismálið. Af þeim, sem helzt hreyfa gengislækkun nú í augnablikinu, er það mál flutt fyrst og fremst sem sérmál landbúnaðarins. Út af því vil ég fara nokkrum orðum um sérafstöðu landbúnaðarins til gengislækkunar. Samkvæmt áliti skipulagsnefndar atvinnumála er framleiðsla landbúnaðarafurða um 18 millj. kr. til sölu frá heimilum. Af því hafa verið fluttar út afurðir fyrir um 6–8 millj. kr., en seldar innanlands fyrir um 10–12 millj. kr. Af þessu leiðir auðsjáanlega það, að landbúnaðurinn sem heild verður ekki einungis að taka tillit til verðlagsins á þeim vörum, sem seldar eru úr landi, heldur einnig, og öllu fremur, til verðlagsins á innlenda markaðinum. En þar að auki kemur svo hitt, sem gefur landbúnaðinum nokkuð aðra afstöðu til þessa máls en sjávarútveginum, a. m. k. undir vissum kringumstæðum, að landbúnaðarframleiðendur hljóta að meta það mikils, að innanlandskaupgetan sé sem allra mest. Framsfl. var þessi afstaða landbúnaðarins vel ljós fyrir síðustu kosningar, og hans aðaláhugamál var, að fá hækkað verð á landbúnaðarafurðum innanlands og bæta á þann hátt aðstöðu bændastéttarinnar. Flokkurinn tók þó ekki það ráð, að beita sér fyrir lækkun krónunnar, heldur hinn kostinn, að hækka með aðstoð löggjafar verðlagið innanlands og láta útflytjendur landbúnaðarafurða njóta uppbótar, sem tekin var af þessari verðhækkun. Þessi aðferð hafði þann mikla kost umfram gengislækkunina, að hún lamaði ekki kaupgetuna innanlands, og hún hafði einnig þann mikla kost, að verðhækkunin á landbúnaðarafurðunum varð hreinn tekjuauki fyrir bændurna. Gjaldahlið búreikningsins steig ekki, eins og hún hlýtur að gera, ef gengislækkunarleiðin er valin, því að það er kunnara en frá þurfi að segja í löngu máli, að við gengislækkunina hækkar aðflutt vara hlutfallslega jafnt í verði og útflutta varan, og þar að auki hækka ýmsir aðrir kostnaðarliðir ýmist strax eða síðar. Ég held, að það sé ekkert ofsagt, þótt því sé slegið föstu, að með afurðasölulögunum hafi undanfarin 2 ár tekizt að bæta rekstrarafkomu búanna meira en hægt hefði verið að gera með gengislækkun. Auk þess hafði þessi lausn þann stóra kost, að hún gaf ekki tilefni til neinna kaupdeilna eða annara slíkra deilna, sem mjög er hætt við í sambandi við gengisbreytingar. Eins og nú er komið sölu á afurðum íslenzkra bænda innanlands, get ég ekki séð, að gengislækkun sé undir venjulegum kringumstæðum sérmál bændastéttarinnar, ef litið er á hana sem heild. Hún hefir, ef allt gengur sinn eðlilega gang við sjávarsíðuna, aðra möguleika til þess að bæta afurðaverðið, eins og greinilega hefir komið í ljós á undanförnum árum, og vonandi getur enn miðað í sömu átt. Gengislækkun getur heldur ekki að mínum dómi verið stefnumál nokkurs flokks eða manns, af þeirri einföldu ástæðu, að gengislækkun getur aldrei orðið neitt frambúðarúrræði. Hitt er annað mál, að gengislækkun getur verið, undir vissum kringumstæðum, úrræði, sem grípa þarf til, og þá fyrst og fremst, ef framleiðslukostnaðurinn í þeim atvinnugreinum, sem nær eingöngu selja á erlendan markað, er orðinn mjög hár í hlutfalli við afurðaverðið og stórfelld rekstrartöp eiga sér stað, en leiðrétting á kostnaðinum í áttina til þess, sem framleiðslan getur borið, fæst ekki með öðru móti. En það er vitanlegt, að gengislækkun er ekki eina leiðin, sem undir slíkum kringumstæðum kemur til mála. Ef rekstrartöp framleiðendanna við sjóinn eru farin að valda samdrætti í framleiðslunni og þar af leiðandi minnkaðri kaupgetu á mörkuðum bændanna innanlands, þrátt fyrir óbreytt kaupgjald, þá getur gengislækkunin, eða aðrar svipaðar ráðstafanir til að bæta rekstrarafkomuna við sjávarsíðuna, verið sameiginlegt hagsmunamál allra landsmanna. En menn verða að gera sér glögga grein fyrir, að engin trygging er fyrir því, að gagnið af slíkum ráðstöfunum verði til frambúðar fyrir framleiðsluna, vegna þess að kaupgjaldshækkanir og aðrar hækkanir geta étið upp hagnaðinn á stuttum tíma. Öruggasta ráðið til þess að fá samræmi milli tilkostnaðarverðs og afurðaverðs er vafalaust hlutaskipti og aukin samvinna um alla framleiðslu frá því, sem verið hefir. Ef leita á verulegs stuðnings í gengisskráningu fyrir framleiðendurna, verður að athuga rækilega þá leið, sem opinberlega hefir verið bent á og flokksþing framsóknarmanna hefir óskað rannsóknar á, að skapa aukið samræmi milli vöruverðs og peningagreiðslna með því að miða gengi peninganna að einhverju verulegu leyti við verðlag á framleiðsluvörum landsmanna. Það hefir ekki enn verið athugað, hvort sú leið er fær af fjármálalegum ástæðum, en slík athugun þarf að fara fram. Ég tel mig nú hafa á þessum mínútum sýnt fram á það, að frv. þetta er kák eitt, að bændaflokksmenn hafa verið og eru manna óheilastir í gengismálinu, að það eru innantóm orð, að með einni saman lækkun krónunnar sé hægt að tryggja til frambúðar afkomu framleiðendanna. Ennfremur, að með þeim ráðstöfunum, sem Framsfl. hefir fengið framgengt til hækkunar verðlags á landbúnaðarafurðum innanlands, hefir áunnizt meira fyrir bændur en fengizt hefði með gengislækkun, eins og á hefir staðið undanfarin tvö ár.

Ólafur Thors Frumvarp það, er hér er til umr., frv. til l. um gengisskráningu, sem flutt er af hv.þm. V.-Húnv., mælir svo fyrir, að þriggja manna nefnd ákveði verð hinnar íslenzku krónu í hlutfalli við erlendan gjaldeyri. Á höfuðsjónarmiðið að vera það, að landbúnaður og sjávarútvegur geti borið sig, og á n. að ákveða „meðaltalstilkostnaðarverð þeirrar vöru, sem seld er á erlendum markaði“. Mér þykir nú líklegt, að flm. þessa frv., sem eins og kunnugt er, er mjög töluglöggur maður, muni, ef til kemur, telja sig bæran um að finna út þetta „meðaltalstilkostnaðarverð þeirrar vöru, sem seld er á erlendum markaði“, t. d. meðaltalstilkostnaðarverð á rækjum, hrossum, hvalolíu eða prjónlesi, saltfiski og refaskinnum, svo að eitthvað sé nú nefnt af því, sem við flytjum út! En sannast sagna þekki ég engan, sem ég myndi treysta til þess, og eru víst allir sammála um, að þetta er allvandasamt verk. Skal ég að svo stöddu ekki fara nánar út í það atriði. Það er nú öllum ljóst, að frv. þetta verður ekki samþ. á þessu þingi, og ég held, að ég þori að fullyrða, að flestum sé einnig ljóst, að ákvæði þess eru algerlega ónóg til tryggingar því, sem fyrir hv.flm. mun vaka, og verða þess vegna áreiðanlega aldrei lögfest, hvorki á þessu þingi né öðru. Hv. flm., hv.þm. V.-Húnv., hefir nú lýst því yfir, að hann sé reiðubúinn að samþykkja margvíslegar breyt. á frv., ef með því mætti síðar ná samkomulagi um gengisskráningu íslenzkrar krónu. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til að gagnrýna einstök ákvæði frv. til þess þannig að sýna fram á, að þau út af fyrir sig fái ekki staðizt, en læt nægja að segja, að frv. er í mörgum efnum mjög ábótavant, og ber víst fremur að meta það eftir vilja hv.flm. en verkinu sjálfu. Um það mál, sem að forminu til er tilefni þessara umr., þurfum við sjálfstæðismenn í sjálfu sér ekkert annað eða meira en þetta að segja. Hinsvegar þykir mér rétt að nota tækifærið til þess að víkja lítið eitt að einstökum hliðum gengismálsins, enda þótt þess sé að sjálfsögðu enginn kostur, að rekja þetta flókna og margþátta mál til neinnar hlítar í stuttri ræðu. Mun ég leggja áherzlu á að ræða um þetta mál án allra öfga og þætti nokkurs vert, ef aðrir hv. ræðumenn vildu gera hið sama, vegna þess að á því er full nauðsyn, að málið sé skýrt fyrir þjóðinni meira en hingað til hefir verið gerð nokkur tilraun til. Gengismálið, eða verðskráning krónunnar, mun ekki hafa verið gert að flokksmáli hér á landi fyrr en nú, ef svo á að skilja, að Bændafl. krefjist þess sem flokkur, að krónan verði nú þegar og viðstöðulaust verðfelld, sem ég þó ekki hefi ástæðu til beint að ganga út frá, enda hefir engin opinber yfirlýsing komið fram um það frá Bændafl., og allra sízt um það, hvað mikið eigi að verðfella krónuna, en það verður að telja eðlilegt, að sá flokkur, sem krefst þess, að krónan yrði verðfelld, segði jafnframt til um það, hvað mikið á að verðfella hana. Innan allra flokkanna munu nokkuð skiptar skoðanir um málið, ekki sízt þegar kemur út meðal kjósendanna. Sýnist sú skipting oft fara eftir því, hvað hver einstaklingur telur sér sjálfum til hagsbóta, og er það að vísu von, einkum þegar þess er gætt, hve miklum örðugleikum það er bundið að kryfja málið til mergjar. Hitt er svo annað mál, að engan veginn er víst, að menn rati rétt á, með hverju verðlagi íslenzku krónunnar þeirra eigin hagsmunum sé bezt borgið, og skal ég síðar víkja nokkuð nánar að því. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að höfuðatvinnurekstur landsmanna hefir nú um langt árabil átt við mikla örðugleika að stríða. Gildir þetta alveg jafnt um landbúnaðinn sem sjávarútveginn, og raunar um flest það annað, sem landsmenn hafa lífsviðurværi sitt af. Opinberar skýrslur hafa nú á síðari árum verið gerðar í þessum efnum. Þær hafa í opinberum umr. verið margraktar og gefa svo hörmulega mynd af afkomu atvinnulífsins og efnahagsafkomu þjóðfélagsins, að hver einasti hugsandi maður hlýtur að líta með nokkrum kvíða á framtíðina og allar afkomuhorfur þjóðarinnar. Um nokkurt árabil hefir löggjafanum verið ljóst, að allur þorri atvinnurekenda í þjóðfélaginu er sokkinn í óbotnandi skuldir, en efni þeirra fyrir löngu til þurrðar gengin. Löggjafinn hefir þá líka fyrir sitt leyti ótvírætt látið í ljós þá skoðun, að við svo búið mætti ekki standa. Honum hefir verið ljóst, að eitthvað varð að hefjast handa framleiðendum til framdráttar. Hefir sem kunnugt er verið horfið að því ráði, að reiða fram milljónir úr ríkissjóði til greiðslu á skuldum framleiðenda, en til þess að breyta afkomuhorfum sjálfs atvinnurekstrarins hafa núverandi valdhafar lítið annað gert en það, að hlaða nýjum og nýjum sköttum ofan á þá skatta, sem áður voru svo þungir, að þeir höfðu þá þegar sligað framleiðsluna. Framleiðendur eru því óðum á ný að sökkva í sama skuldafenið, eftir að þeim hefir verið skilað úr kreppuhjálp löggjafans. Og það er alveg augljóst, að fyrr en varir verður svo komið, að framleiðendur eru að nýju verr farnir en nokkru sinni fyrr, ef ekki breytist fljótlega til batnaðar um hlutfallið milli tilkostnaðar og afrakstrar í atvinnulífi þjóðarinnar. Það er því ærið umhugsunarefni sérhverjum hugsandi manni, hvað helzt beri að gera til þess að ráða fram úr þeim vanda, er við blasir. því verður nú náttúrlega ekki neitað, að það er hugsanlegt, að hjálpin komi utan að og án allra fórna af okkar hendi sjálfra í bættu verzlunarárferði, þ. e. a. s. með þeim hætti, að verðlag á útflutningsvöru Íslendinga hækkaði á erlendum markaði, án þess að svipuð verðhækkun yrði á aðkeyptum nauðsynjavörum þjóðarinnar. Hefir þegar orðið nokkur eða allmikil verðhækkun á einstökum útflutningsvörum landsmanna, svo sem síldarafurðum, gærum, ull o. fl., en þó er sú verðhækkun hvorki neitt svipað því nægjanlega mikil né víðtæk, til þess að menn geti á henni einni byggt vonir á úrlausn á þessum erfiðleikum framleiðslunnar, enda hafa líka jafnframt ýmsar erlendar notaþarfir þjóðarinnar hækkað í verði, a. m. k. í fullu hlutfalli við verðlagið á framleiðsluvörunni. Enn sem komið er, er það því alveg ljóst, að viðreisnin verður ekki byggð á því, að utan að komandi hjálp ein nægi í þeim efnum, og þess vegna verður, ef nokkra skynsamlega viðleitni á að sýna í þessum efnum, að leita a. m. k. fleiri úrræða. Fyrsta og eðlilegasta krafa framleiðenda til löggjafans er sú, að hann létti á skattabyrðinni. Hver einasti munnbiti, sem almenningur leggur sér til munns, er margskattaður ríkissjóði til framdráttar. Sama gildir um allar þær erlendar vörur, sem framleiðslan til lands og sjávar notar til sinna þarfa. Hafa núverandi valdhafar stórhækkað þessa skatta á hverju þingi kjörtímabilsins, og mundi framleiðendum að því hinn mesti fengur, ef að hægt væri að afnema hinar nýju skattahækkanir, þótt ekki væri nema að litlu leyti, ef jafnframt yrðu afnumdir þeir skattar, sem hvíla þyngst á framleiðslunni. En þess er auðvitað engin von, meðan núverandi valdhafar fara með völdin í landinu. Þess er enginn kostur, að afnema skattana, og lækka þar með tekjur ríkissjóðs, nema samtímis verði gerðar ráðstafanir til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, en til þessa a. m. k. hafa valdhafarnir ekki verið fáanlegir til þess að ræða um slíkar niðurfærslur, hvort sem nú kosningarótti skerpir skilningarvitin, a. m. k. í bili. Sé nú að miklu leyti lokað fyrir þessar leiðir, verður ekki komið auga á önnur úrræði en beina kaupgjaldslækkun eða lækkun á verðgildi krónunnar, til þess að hægt verði að færa niður öll þau innlendu útgjöld, sem á framleiðslunni hvíla og miðað er við krónutölu án tillits til verðgildis krónunnar. Ég hefi ekki ennþá heyrt nokkurn vitiborinn mann halda því fram, að Íslendingar geti rekið framleiðsluna með tapi lengur, úr því sem nú er komið efnahag þjóðarinnar. Enda er það augljóst mál, að þeir, sem lífsframfæri hafa við framleiðsluna, verða, þegar til langframa lætur, að sætta sig við það kaupgjald, sem framleiðslan sjálf getur borið. En ég hefi heyrt marga vitiborna menn, einkum í liði sósíalista, segja, að bein kaupgjaldslækkun komi aldrei til greina án mikilla og skaðlegra átaka í þjóðfélaginn, þótt ekki væri vegna annars en þess, að sósíalistar sjá sér ekki fært vegna samkeppninnar við kommúnista, að segja eða gera það, sem þeim sjálfum er ljóst, að nauðsyn býður í þessum efnum. Ég hefi heyrt þessa sömu menn staðhæfa, að ekki væri hægt að létta af sköttum, svo að neinu næmi a. m. k. Ég hefi séð skína út úr þeim vantrúna á því, að hættandi sé á að treysta á verðhækkun íslenzkra afurða á erlendum markaði, og jafnvel hlustað á játningar þeirra í þessum efnum. Ég hefi heyrt þessa sömu menn viðurkenna, að þá sé í rauninni aðeins tvennt eftirskilið, nefnilega gengislækkun eða samdráttur og hrun framleiðslunnar með því óbotnandi atvinnuleysi og hruni, sem því fylgir. En séu svo þessir menn spurðir, hvora leiðina þeir þá kjósi, ef um tvennt sé að velja, þá hefi ég mjög sjaldan heyrt þá svara, og a. m. k. aldrei nema undir algert þagnarheit. Þetta sýnir betur en margt annað, hversu gengismálið er örðugt viðfangsefni, a. m. k. á meðan þjóðin hefir ekki gert sér fyllri grein fyrir því en nú er, og skoðanir langflestra miðast að mestu við það, hvað hver einstakur óskar, að verða mætti, til þess að hann sjálfur fyrir sitt leyti gæti séð sínum eigin hag sem allra bezt borgið. En sannleikurinn í þessu máli er sá, að þeir eru áreiðanlega hlutfallslega fáir, sem hafa gert sér rétta grein fyrir því, hvernig fyrir þeirra eigin hagsmunum verður bezt séð í þessum efnum, og enn síður fyrir hinu, að verðgildi peninganna fer ekki eftir óskum manna, heldur gilda þar viss og órjúfanleg lögmál, sem að vísu með nokkurri áhættu er hægt að víkja frá um stundarsakir, en aldrei til langframa. Langalgengasta viðhorfið til gengismálsins er, að þeir, sem taka kaup í fastri krónutölu, og þeir, sem eiga fé sitt í peningum, eru andvígir verðlækkun á krónunni, en hinir, sem kaupið gjalda eða féð skulda, þó ekki þeir, er skulda fé erlendis, eru fylgjandi lækkun krónunnar, og flestir út frá sínu eigin ímyndaða hagsmunasjónarmiði. Í þessu gætir þó mikils misskilnings. Við skulum t. d. athuga hagsmuni verkamanns, sem vinnur við framleiðsluna á sjó eða landi og lífsframfæri sitt hefir af ákveðinni krónutölu, sem hann fær fyrir þessa vinnu. Það er að vísu rétt, að viðhorfið, sem beinast liggur við og flestir því einblína á, er, að verði krónan felld í verði, t. d. gegn sterlingspundinu, þá mundi kaupmáttur hennar minnka að sama skapi. Slík verðfelling sé því ekkert annað en kauplækkun. Þetta er að sumu leyti rétt. En það er ekki að öllu leyti rétt, og enn síður þó allur sannleikurinn. Það er rétt, að verðlag í landinu hlýtur að hækka, ef krónan fellur í hlutfalli við gjaldmiðil þeirra þjóða, sem við kaupum notaþarfir okkar frá. Þó er engin ástæða til að ætla, að verðlagshækkun lífsnauðsynja hér á landi verði í réttu hlutfalli við verðfall krónunnar, og sýnir reynsla nágrannaþjóðanna að því fer mjög fjarri, að dýrtíð hjá þeim hafi vaxið neitt svipað í hlutfalli við það verðfall, sem orðið hefir á þeirra gjaldeyri. Og enda þótt það verði að játa, að verðlagið hér á landi mun lúta nokkuð öðru lögmáli en verðlag þeirra landa, þá hygg ég þó, að það standist, sem ég áðan sagði, að engin ástæða sé til að gera ráð fyrir, að verðfelling eða verðfall íslenzku krónunnar í hlutfalli við gjaldmiðil viðskiptaþjóðanna þurfi að koma beinlínis og í fullum mæli fram í aukinni dýrtíð í landinu. En hitt er svo aðalatriðið, að enda þótt verðfall krónunnar skaði að einhverju leyti þá verkamenn, sem fasta atvinnu hafa allan ársins hring, sem þó út af fyrir sig er álitamál og rannsóknarefni, meðal annars vegna þess, að áframhaldandi hnignun framleiðslunnar færir að sjálfsögðu voða um atvinnumissi eða atvinnurýrnun einnig yfir þessa menn. Þá eru þó hinir margfalt fleiri, sem búa við stutta, slitrótta og stopula atvinnu, og fyrir alla slíka menn er verðfall krónunnar beinn og ótvíræður vinningur, sé krónan ekki felld í verði út í bláinn að nauðsynjalausu og eingöngu til þess að hagna vissum stéttum í þjóðfélaginu án hliðsjónar til hagsmuna heildarinnar. Fyrir alla þessa menn þýðir verðfelling krónunnar sama og hækkaðar tekjur. Að vísu ekki hækkað tímakaup, heldur hækkað mánaðarkaup og hækkað árskaup, því með verðfellingu krónunnar mundi þá að sjálfsögðu færast nýtt líf í framleiðsluna, og eftirspurnin eftir vinnuaflinu mundi vaxa að sama skapi. Það er þannig alveg augljóst mál, að sú verðfelling krónunnar, sem á viti er byggð og gerð er af nauðsyn, hlýtur að vera beint hagsmunamál alls þess verkalýðs, er lífsframfæri hefir af framleiðslu útflutningsvörunnar, þó að í nokkuð misjöfnum mæli sé, eftir því hversu langvarandi og trygg atvinna hvers einstaklings er. Hagur framleiðenda af verðfalli krónunnar er að vísu misjafn og fer nokkuð eftir því, hvort framleitt er fyrir erlendan eða innlendan markað. En þó er það svo, að sé verðfelling nauðsynlegt skilyrði fyrir hallalausum rekstri á framleiðslu útflutningsvörunnar, þá liggur það í hlutarins eðli, að hún er alveg jafnt hagsmunamál þeirra, er vörur selja á innlendum markaði, vegna þess að hún er þá eina leiðin til að skapa atvinnu í landinu og þar með kaupmátt á innlendum markaði fyrir þá framleiðsluvöru landsmanna, sem þar á að seljast. Sparifjáreigendur munu almennt líta svo á, sem þeirra hagur í þessu máli sé alveg auðsær. Hann sé sá, að krónan sé alls ekki felld í verði. En þetta er enganveginn eins augljóst mál eins og virðist við fyrstu sýn. Sparifé landsmanna liggur nefnilega ekki í kjöllurum bankanna. Það er dreift um allt landið og er þar starfandi í atvinnurekstri landsmanna. Bankar og sparisjóðir bera að vísu ábyrgð á sparifénu gegn innstæðueigendum, en sú ábyrgð er að sjálfsögðu einskis eða lítils virði, ef lántakendur reynast almennt óbærir um að greiða skuldir sínar, vegna þess að framleiðslan er rekin með tapi. Einasta trygging sparifjáreigenda liggur í greiðslugetu lántakanda, en hún veltur aftur, þegar til lengdar lætur, einvörðungu á því, að framleiðslan beri sig. Sú krónulækkun, sem gerð yrði í þessu skyni, er því, sé hún eina ráðið til að ná því marki, alveg augljóst hagamunamál sparifjáreiganda. Ég hefi nú með fáum orðum leitazt við að sýna fram á, að krónulækkun getur verið hagsmunamál bæði kaupþega og sparifjáreigenda, og er undir flestum kringumstæðum til hagsbóta fyrir framleiðendur og þá, sem skulda. Rétt þykir þó að benda á, að sú krónulækkun, sem er óþörf, skaðar eigi aðeins launaþega og sparifjáreigendur á óréttmætan hátt, heldur getur hún auðveldlega skaðað þá framleiðendur, sem framleiða fyrir innlendan markað, vegna þess að sé verðfellingin ekki nauðsynlegt skilyrði fyrir hallalausum rekstri á framleiðslu útflutingsvörunnar, þá eykur hún ekki kaupmáttinn á innlendum markaði, heldur minnkar hann. Slík krónulækkun á því ekki rétt á sér. Að sjálfsögðu eru mörg önnur hagsmunasjónarmið, sem hægt væri að draga fram og sýna fram á, að margir gera sér skakkar skoðanir um, en ekki þykir þó ástæða til að gera það að þessu sinni, vegna þess að nægjanlegt þykir, að bent sé á, að fullkomin ástæða er fyrir menn að líta á fleira í þessu máli en það, sem beinast blasir við, ef öruggt á að verða, að rétt sé dæmt í málinu, eigi aðeins um alþjóðarhagsmuni, heldur og um eiginhagsmuni. Heildarsjónarmiðið er þetta: Sé gripið til krónulækkunar sem einasta úrræðis, til þess að framleiðsla landsmanna geti borið sig, er verðfellingin öllum til hagsbóta, að meðtöldum sparifjáreigendum og þeim, er taka fasta krónutölu fyrir vinnu sína. Þegar svo stendur á, er verðfellingin eigi aðeins afsakanleg, heldur beinlínis sjálfsögð. Í öllum öðrum tilfellum er verðfellingin álitamál, og verður jafnan undir mati komið, hvað réttmætt sé eða skynsamlegt að gera í hverju einstöku tilfelli. Í þessu sambandi þykir hlýða að benda á, að til langframa er ekki hægt að stýra hjá vissum hagfræðilegum lögmálum, sem ákveða verðgildi gjaldeyrisins, svo sem kaupmáttar og jafngengis. Og hitt er víst, að einn mestur voði, sem yfir sérhverri þjóð vofir, í sambandi við verðgildi gjaldeyrisins, er sá, að of lengi sé látið undir höfuð leggjast að breyta verðskráningu, sem í aðsigi er, hvort heldur er upp á við eða niður á við. Af því geta leitt þau ófyrirsjáanlegu vandræði, meðal annars algert verðhrun gjaldmiðilsins. Ég tel ekki ástæðu til að ræða neitt verulega, hvað núverandi valdhafar hafa gert til að grafa undan verðgildi krónunnar. Þó þykir mér rétt að vekja athygli á því, að frá valdatöku þeirra hefir kaupmáttur krónunnar farið mjög þverrandi, enda hafa þeir gert ýmsar beinar ráðstafanir, sem óhjákvæmilega hlutu að leiða til verðfalls hennar. Leiði ég að sinni hjá mér að ræða þá hlið málsins, er óbeint hlýtur fyrr eða síðar að fella verðgildi krónunnar, svo sem óhóflega mikil útgjöld ríkisins og hallarekstur á allri framleiðslu landsmanna, en bendi á það tvennt, sem beinlínis hefir verðfellt krónuna, - beinlínis er búið nú þegar að verðfella krónuna undir stjórn og handleiðslu núverandi valdhafa, nefnilega skattahækkunina og verðfallshækkun þá, sem af innflutningshöftunum leiðir og öllum var fyrirsjáanlegt, að af þeim hlyti að leiða. Allur almenningur í landinu finnur á sinni eigin pyngju, hvað kaupmáttur krónunnar hefir fallið mikið vegna þessara beinu ráðstafana valdhafanna, og er stjórnin sek um að hafa verðfellt krónuna, án þess að sú verðfelling hafi orðið framleiðslunni að liði, heldur þvert á móti til hins mesta niðurdreps allri framleiðslu í landinu. Gegn slíkri verðfellingu mælir auðvitað öll skynsemi, enda mun óhætt að fullyrða, að eitt örðugasta viðfangsefni stjórnarliða við í hönd farandi kosningar eru einmitt þeirra eigin afbrot á þessu sviði. Að lokum vil ég svo víkja nokkrum orðum að afstöðu Sjálstfl. til verðskráningar krónunnar. Ég leiði þá fyrst athygli að því, að slíkt mál sem verðskráning gjaldmiðilsins getur í framkvæmdinni tæplega verið flokksmál nokkurs stjórnmálaflokks í nokkru landi, beinlínis vegna þess, að menn, sem að öðru leyti hafa sameiginleg hagsmunamál, eða sameiginlegar lífsskoðanir, hljóta alltaf a. m. k. að eiga mjög misjafnra hagsmuna að gæta í þessu máli. Þannig er það innan Sjálfstfl., og þannig er það innan allra annara flokka hér á landi. En þó verður að viðurkenna, að eðlilegt er, að í þessu máli verði vart við tvö grundvallarsjónarmið, nefnilega sjónarmið rauðliða, sem samkv. stefnu sinni neita að viðurkenna eignarrétt einstaklingsins, og sjónarmið hinna, sem efst á sinni stefnuskrá hafa eignarrétt og athafnafrelsi einstaklingsins. Eftir þeim sjónarmiðum væri það eðlilegt, að rauðliðar vildu sæta hverju því færi, sem byðist, til þess að verðfella sparifjáreign landsmanna, og því meir, því betur. Sjálfstfl. hinsvegar telur sig að eðlilegum hætti höfuðmálsvara hinnar síðarnefndu. Sjálfstæðisflokkurinn krefst þess, að virtur sé eignarréttur þeirra manna, sem eiga hús, jarðir, skip eða aðra fjármuni. Sjálfstfl. krefst á alveg sama hátt, að virtur sé eignarréttur þess þjóðfélagsþegns, sem ekkert á nema atvinnu sína, og hins, sem fjármuni sína á geymda í atvinnurekstri þjóðarinnar fyrir milligöngu og á ábyrgð banka og sparisjóða landsins. Sjálfstfl. hefir því alltaf verið, er og mun alltaf verða andvígur sérhverri þeirri krónulækkun, sem ekki grundvallast á óumflýjanlegri nauðsyn þjóðarinnar. Hinsvegar viðurkennir Sjálfstfl. að í þessum efnum sem öðrum verðum við Íslendingar eins og aðrar þjóðir að lúta þeim lögmálum, sem verzlun og viðskipti yfirleitt eru háð, en af því leiðir, að hvenær sem er, jafnt bráðlega sem síðar getur orðið óumflýjanlegt að verðfella krónuna, meðal annars til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi eða algert hrun krónunnar. Slíkar ákvarðanir verða að dómi Sjálfstfl. ævinlega að leggjast á vald þeirra manna, sem þjóðin á hverjum tíma felur æðstu stjórn sinna fjármála, og vill Sjálfstfl. þess vegna, að stjórn þjóðbankans fari með þetta vald í samráði við fjmrh. þjóðarinnar. Innan Sjálfstfl. eru áreiðanlega ríkjandi mjög mismunandi skoðanir um það, hvort nauðsynlegt sé nú, eins og sakir standa, að fella íslenzku krónuna í verði. Sjálfstfl. þarf þá heldur ekki að taka neina ákvörðun um það í bili, vegna þess að hann er innbyrðis ásáttur um það, að fallast á þá tillögu annara stjórnmálaflokka í landinu, að framkvæmd sé rannsókn á því, með hverjum hætti bezt verði fyrir komið verðskráningu íslenzku krónunnar, og þá jafnframt rannsakað, hvort nauðsyn beri til að verðfella krónuna. Sjálfstfl. leggur áherzlu á, að þeirri rannsókn sé hraðað, og mun á sínum tíma reiðubúinn til þess að taka þeim afleiðingum af niðurstöðu rannsóknarinnar, sem skynsamlegastar og farsælastar eru, ekki fyrir neina eina stétt í þjóðfélaginu, og ekki fyrir neinn einn flokk í þjóðfélaginu, heldur út frá heildarhagsmunasjónarmiði allrar þjóðarinnar. Þá og þá eina verðfelling krónunnar viðurkennir Sjálfstfl. réttmæta, sem er nauðsynleg og óumflýjanlegt úrræði til þess að forða hruni framleiðslunnar og þjóðfélagsins frá því, að verða flag kenninga, þar sem enginn á neitt og enginn má eignast neitt.

*Ásgeir Ásgeirsson: Árið 1925 var háð mikil barátta um gengismálið, og sú barátta var háð gegn verðhækkun krónunnar. Framsóknarmenn stóðu þá framarlega í þeirri baráttu og óskiptir. Nú eru gerðar kröfur um lækkun krónunnar, og afstaða mín í því máli er sú, að ég vil standa gegn þessum kröfum um lækkun. Í bæði skiptin er sjónarmiðið það sama, að varðveita þá verðfestingu, sem skapazt hafði á undanförnum árum. Ástandið er nú að ýmsu leyti ólíkt því sem það var 1925 og að ýmsu leyti er það bætt. Það er ólíkt að því leyti, að þá átti svo að heita, að viðskiptin væru frjálsari en nú er, og skráning gengisins varð meiri á þeim tíma, þegar viðskiptin voru frjálsari á milli landanna, lágir tollar og litlar hömlur, en á tímum eins og þessum, þegar tollar og hömlur hefta viðskiptin svo að segja milli allra þjóða. En að hinu leytinu hefir mikið áunnizt frá því 1925, og það er að því leyti, að það dettur engum í hug að tala lengur um hið gamla gullgildi krónunnar, og í huga manna er hin íslenzka króna nú slitin úr samhengi við gull, sem í þessu landi hefir aldrei haft þýðingu fyrir okkar gjaldeyri, nema ef til vill helzt til truflunar. Hitt er mikill vinningur, að þjóðin sættir sig nú við að hafa óskráða bráðabirgðakrónu, sem er verðskráð á hverjum tíma, eftir því sem ákveðið er af ríkisvaldinu. Sú regla gildir nú, að gengisnefnd á að skrá krónuna. Í gengisnefnd hafa bankarnir meirihluta, og ég skal ekki halda því fram, að það sé eðlilegur meirihluti í þessu máli, enda mun gengisnefnd líta svo á, að hún eigi ekki, nema einhver sérstakur vilji sé fyrir hendi, að gera breytingu á gengisskráningunni. Hið raunverulega vald í þessu efni liggur nú hjá þingmeirihlutanum og stj., og þingmeirihl. og stj. hafa ekki beitt þessu valdi til breytinga frá því 1931. Núverandi gengi hefir þann stóra kost, að það hefir haldið innlendu verðlagi óbreyttu nú í mörg ár, og það er almenn regla meðal allra hagfræðinga, að skrá gengið eftir innlenda verðlaginu, þegar ekki er hægt að samræma hvorttveggja, hið innlenda verðlag og verðlag, sem gildir í öðrum löndum. Það er hin raunverulega verðfesting, þegar hið skráða gengi seðlaútgáfunnar og aðrar slíkar ráðstafanir varðveita óbreytt verðlag, því að það er hið óbreytta verðlag, sem skapar mest réttlæti í öllum viðskiptum manna ár frá ári. Hv. þm. V.-Húnv. gat þess hér, að ég hefði árið 1931 skrifað um nauðsynina á verðhækkun framleiðsluvaranna í þessu landi. Ég gerði árið eftir nokkra tilraun til þess að skapa slíka verðhækkun ásamt þáverandi landbrh., hv. 10. landsk. En undirtektirnar voru ekki góðar hjá öllum fulltrúum framleiðendanna, og ekki heldur hjá Ed., eins og hún var þá skipuð. Nú er sú verðhækkun komin á, sem ég talaði um, enda var meiningin aldrei sú, að verðhækkunin ætti að halda áfram endalaust. Það hefir líka orðið verðhækkun á erlendum markaði síðan, landbúnaðinum til mikilla hagsbóta. Þegar þess þar að auki er gætt, að landbúnaðurinn flytur inn vörur fyrir meiri gjaldeyri heldur en landbúnaðurinn flytur út fyrir, þá er það bersýnilegt, að landbúnaðurinn sem heild græðir ekkert á gengislækkun. Innlenda verðið mundi, eins og nú er komið, ekki breytast með gengisskráningu, því að nú gilda þau l. í landi, að innlenda verðið er ákveðið af n., sem þing og stj. hafa sett. Og það mundi verða því erfiðara að hækka verð á innlendum markaði á eftir, ef gengið væri lækkað, þar sem kaupgeta fólksins við sjávarsíðuna yrði rýrð mjög með þeim ráðstöfunum. Landbúnaðurinn er einn sá atvinnuvegur hér á landi, auk iðnaðarins, sem hefir hagsmuna að gæta af því, að halda óbreyttu núverandi gengi. Auk þess hafa verkamenn þá hagsmuni, sjómenn yfirleitt og launamenn allir í landinu, þetta er meginið af landsfólkinu. Það verður ekki heldur annað sagt en sú verðhækkun, sem skapazt hefir nú í seinni tíð, sé ærið nóg. Nægir í því efni að benda á, að á rúmlega ári mun flutningsgjald til landsins á t. d. kolum hafa hækkað um allt að 50%. - Hv. síðasti ræðumaður lagði m. a. áherzlu á, að verðhækkunin, sem orðið hefði, væri orðin nóg, þótt ekki bættist gengislækkun ofan á. Og eftir því, sem hann sagði um þá hluti, þá virðist mér sem ekki muni veita af, að hafa eitthvert eftirlit með álagningu í landinu, t. d. með álagningarskatti, eins og frv. liggur fyrir í þinginu um. Hinu skal ég ekki neita, að útgerðarmenn, a. m. k. hinir stærri, myndu fá nokkrar kjarabætur gegnum kauplækkun sinna manna, sjómanna og þeirra, sem stunda fiskverkun, við gengislækkun. En er trygging fyrir því, að friður haldist um slíka ráðstöfun? Er ekki hætta á því, að kostnaðurinn af þeim deilum og óróa, sem eðlilega myndi af slíkum ráðstöfunum stafa, myndi vega upp á móti þeirri hagsvon, sem þessir menn gera sér? Ég hygg að gengislækkun sé raunverulega óframkvæmanleg, nema hún væri með samkomulagi og samningum milli aðilja, eins og var t. d. í Danmörku. Þar varð samkomulag um kauphækkun og ýms önnur atriði, og náttúrlega er sú leið hugsanleg líka í okkar landi, en aldrei nema fyrir ríka íhlutun verkamanna og bænda í landinu. Þá þyrfti vitanlega að gera nokkra kauphækkun og setja lágmarkskaup í sumum atvinnugreinum og setja lágmarksvinnutíma, enda er sú röksemd mest notuð, að vinnutíminn myndi lengjast við gjaldeyrisbreytinguna. Ég nefni þetta danska dæmi aðeins sem viðurkenningu á því, að slíkur möguleiki er til. En franska dæmið, sem hér hefir verið nefnt, hygg ég ekki ástæðu til að fara út í, vegna þess að Frakkar búa við allt aðrar kringumstæður en við. Þessi gullauðugasta þjóð í Evrópu stritast við að halda gullinnlausn og gullgildi á sínum gjaldeyri, en óþægindin við þá lausn hljóta að verða meiri hjá smáþjóðum. Það er ekki annað að gera í okkar landi heldur en að ríkisvaldið beini sínum kröftum að því, að halda eins föstu verðlagi og verða má, eins og ég sagði áðan. Það er engin leið að hafa frjálsa verzlun með gjaldeyri og það er engin leið að ganga inn á þá meginhugsun þeirra manna, sem halda fram lækkun krónunnar, að gjaldeyrisverzlunin eigi alltaf að vera frjáls, eins og kallað er, hvernig svo sem kringumstæðurnar eru. Ef gjaldeyrisverzlunin væri frjáls, þá myndi úr því koma hin mesta ringulreið og óstjórn, sem yfir íslenzkt atvinnulíf og peningaviðskipti hefir komið. Það verður að stýra gjaldeyrinum og stjórna honum og ráðstafa á þann hátt, að við getum haldið því gengi, sem skapar fast verðlag í landinu, og núverandi skráning hefir, eins og ég hefi sagt, haldið verðlaginu föstu um alllangt skeið. Til þess að hjálpa sjávarútveginum verður að hafa önnur ráð en gengislækkun. Viðvíkjandi landbúnaðinum hafa verið höfð önnur ráð, enda hefði gengislækkun aldrei hjálpað honum, eins og ég hefi tekið fram. Þar hafa verið höfð þau ráð, að skipuleggja markaðinn og skapa verðjöfnuð á stórum svæðum eða um allt landið. Auk þess hefir verðhækkun á hinum erlenda markaði komið til hjálpar. Og líkt þessu verður að fara með sjávarútveginn. Nægir í því efni að vísa til umr., sem fóru fram í gær um ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum. Þá var bent á margar leiðir, sem gætu orðið til að laga hann eftir hinum nýju kringumstæðum og rétta hann við. Ég skal aðeins endurtaka það, sem ég sagði í gær í þessu sambandi, að miklu nær en lækkun gengisins lægi það, að lækka vextina. - Þá bendir margt til þess, að það megi að skaðlausu hækka seðlaútgáfuna frá því, sem verið hefir undanfarin ár, til þess að örva atvinnu- og viðskiptalíf. Seðlaútgáfan hefir haldizt kringum 10 millj. kr., en þetta er eðlilegt, þegar atvinnuhættir breytast og umturnunartímar eru, eins og undanfarin ár, og þegar fólkinu fjölgar og nýjar atvinnugreinar bætast við, eins og iðnaðurinn, sem þyrstir eftir kapitali. Þetta myndi vitanlega nokkuð snerta sjávarútveginn, og ekki sízt smábátaútveginn, því að slíkt má ekki koma fyrir, að tregða sé sýnd í því, að lána byrjunarfé til útgerðar t. d. vélbáta, sem gengið hafa gegnum Kreppulánasjóð einmitt fyrir ráðstafanir ríkisvaldsins. Bæði af þessari og mörgum öðrum ástæðum viðurkenni ég réttmæti ýmsra bankafrv., sem liggja fyrir þinginu, og fylgi þeirri till. um athugun á bankamálum, og einnig á gengismálinu yfirleitt, hlutlausri athugun, sem liggur nú fyrir þinginu. Það er fjarstæða að ætla, að menn geti verið gengislækkunarmenn almennt eða gengishækkunarmenn alltaf, og það sé ósamræmi, ef einhver brigði eru á milli gengislækkunar og gengishækkunar í till. manna. Slík fjarstæða minnir á skilgreininguna á almennri menntun, að það sé að vita alltaf minna og minna um fleira og fleira, þangað til maður seinast veit ekkert um allt, eða hjá sérfræðingum að vita alltaf meira og meira um minna og minna, þangað til maður seinast veit allt um ekkert. Slíkur hugsunargangur endar í fjarstæðu, og sama er að vera alltaf gengislækkunar- eða gengishækkunarmaður. Það, sem hér er um að ræða, er að skapa öryggi og festu, og gengi, sem hefir staðið ótruflað í 12 ár, hefir jafnan mikinn rétt á sér. Þetta gengi byggist á margskonar réttlæti, sem er byggt á ráðstöfunum, sem hafa verið gerðar á þessum tíma, og bundið við alla þá aðlögun atvinnuveganna, sem orðið hefir á þessum langa tíma. Að breyta gengi, þótt óréttmæt gengishækkun hafi farið fram fyrir 12 árum, til baka af þeim ástæðum, myndi fara nokkuð líkt og viðskiptin hjá Svíanum og Gyðingnum, þegar Svíinn kvartaði undan því, að Gyðingurinn hefði snuðað hann, og Gyðingurinn bauð, að kaupin skyldu ganga til baka, en þá svaraði Svíinn, að ef hann gerði það, þá myndi hann aðeins snuða hann aftur. Slík breyting, sem gerð væri eftir langan tíma, myndi snuða þá aftur, sem voru snuðaðir 1925. Það, sem hér er um að ræða, er að skapa festu í verðlagi, og það gengi er það réttasta, sem hægt er að fá á hverjum tíma.

Forseti (JörB): Upphaflega var ætlazt til, að umferðir yrðu 3, en nú verða þær aðeins 2, vegna þess hvað langt er liðið á tímann.

*Flm. (Hannes Jónsson): Þar sem þetta verður síðasta umferðin, þá fæ ég ekki tækifæri til að svara þeim ræðumönnum, sem hér koma á eftir, og ég hefi heldur ekki tíma til að taka nema nokkuð af því, sem þeir ræðumenn hafa haldið fram, sem nú hafa talað. Ég skal strax lýsa því yfir, að ég get verið ánægður með þær umræður, sem hér hafa farið fram. Höfuðtilganginum með flutningi þessa frv. hefir verið náð. Hæstv. ráðh. var undrandi yfir því, að þetta mál skyldi ekki hafa komið til umr. fyrr en nú. Ég á ekki sök á því, hve dregizt hefir, að þessar umr. færu fram í útvarpið, því að ég var fyrir löngu búinn að krefjast þess, að fá útvarpsumræður um málið. En ég skal játa, að ég tók það af dagskránni, þegar það var sett á hana, í upphafi einmitt í þeim tilgangi, að fá útvarpsumræður um málið. Frv. er flutt að þessu sinni einungis til þess að fá umræður um það í útvarpið. Ég hafði reynt á undanförnum þingum að fá þingflokkana til þess að ræða málið, en það hafði ekki tekizt. Þetta var því eina leiðin, sem eftir var, til þess að þjóðin fengi kynnzt því, hvernig hinir einstöku flokkar líta á þetta stórmál. Það, sem þeir ræðumenn, sem komið hafa fram, hafa sameiginlega fundið að frv. mínu, er, að örðugt muni vera að finna það meðaltalstilkostnaðarverð, sem gengisskráningin á að byggjast á. Náttúrlega er hér ekki um það að ræða að finna eitt og sama tilkostnaðarverð fyrir rækjuveiðar og refarækt, eins og hv.þm. G.-K. talaði um. Náttúrlega verður fyrst og fremst að finna það verð, sem er á framleiðsluvörunni í heild sinni. Vel getur verið, að nokkur mismunur verði þar á innan þessara tveggja aðalatvinnugreina, en við því verður ekki hægt að sporna. Ef sumar þessara atvinnugreina gætu ekki fengið hæfilegt tilkostnaðarverð, yrði það e. t. v. til þess, að þær drægjust saman að meira eða minna leyti, en aðrar, sem næðu frekar í tilkostnaðarverðið, ykju starfsemi sína. Ennfremur gæti það komið fyrir, að ekki fengist samræmi í framleiðsluverði landbúnaðar- og sjávarútvegsvaranna, en það var hugsunin, að setja þá verð gjaldeyrisins hæfilega á milli þessara tveggja póla, svo að hægt væri að fullnægja þeim báðum, þannig að sá, sem verr væri settur, fengi uppbót í þeim hlunnindum, sem hinn atvinnuvegurinn ynni með lækkuðu gengi. Náttúrlega yrði það að takast af honum með tollum eða á annan hátt, og yrði að veita það hinum atvinnuveginum sem styrk ef það yrði að teljast þjóðarnauðsyn, að halda þeim atvinnurekstri uppi. Að öðru leyti var það ekki stórvægilegt, sem hæstv. fjmrh. fann að frv. mínu. Hann nefndi það að vísu, að enginn fulltrúi frá ríkisstj. væri í þessari n., en ég vil halda því fram, að þjóðbankinn ætti að hafa þá ábyrgðartilfinningu og ráðh. það vald á stj. hans, að áhrif frá ríkisstj. gætu fullkomlega komið þar til greina. Út af því, að gengismálið sé ekki flokksmál, þá vildi ég gjarnan mega viðurkenna það. En það, sem liggur til grundvallar þessu gengismáli, er, að fundið sé hið rétta jafnvægi í framleiðslukostnaði atvinnuveganna við söluverð afurðanna. Það hlýtur því í raun og veru að vera flokksmál allra stjórnmálaflokka í landinu, að slíkt jafnvægi haldist í þjóðfélaginu, og ef til eru flokkar, sem ekki vilja stuðla að því, að slíkt jafnvægi haldist, þá eru þeir stjórnmálaflokkar fjandsamlegir þjóðskipulaginu og ættu ekki að hafa leyfi til að lifa sínu pólitíska lífi. Út af þeim staðhæfingum, sem komið hafa fram um það, að landbúnaðurinn hefði ekki nema tjón af gengislækkun, ef fram ætti að fara, þá vil ég benda á það, að sænski hagfræðingurinn Lundberg gerði ráð fyrir, að íslenzka krónan væri skráð 40% of hátt. Ég skal nú taka dæmi. Ég þekki leiguliða; búið allt, lifandi peningur og dauðir munir, eru að verðmæti um 6 þús. kr. Búið er 3 kýr, 100 kindur (80 ær) og 7 hross. Bóndinn skuldar 4 þús. kr. Kaupfélagið, sem hann verzlar við, selur allar afurðir hans til útlanda. Hann leggur inn 70 lömb á 15 kr., eða samtals kr. 1050, og 100 kg. af ull, á 2,50 kr., eða kr. 250,00, samtals 1300 kr. Fjölskyldan er kona og þrjú börn, og úr kaupstaðnum fær hann vörur fyrir um 600 kr., en kaupverð þeirra frá útlöndum er ca. 400 kr. Gjöldin verða þessi: landskuld 150 kr., vextir og afborganir 340 kr., útsvar og skattar 50 kr., aðkeypt vinna auk fæðis 300 kr., úttekt 400 kr. + álagning 200 kr. og ýms gjöld 100 kr. Öll gjöldin verða þá samtals 1540 kr. Af þessum 1540 kr. þarf hann að greiða 400 kr. til útlanda. Ég dreg þessar 400 kr. frá verði innleggsins, og þá eru eftir 900 kr., sem bóndinn notar til þess að greiða innanlandsþarfir. Hann vantar þá 240 kr. til að hafa fyrir þörfum. Ef hann hefði fengið 40% meira fyrir afurðirnar, hefði hann 1260 kr. í staðinn fyrir 900 kr., og þá hefði hann 120 kr. afgang, en vantar nú 240 kr. til þess að geta staðið í skilum; í staðinn fyrir 15 kr. fyrir lambið fengi hann 21 kr., og til þess að borga 4000 kr. þarf bóndinn nú að láta 267 lömb, en þyrfti ekki að láta nema 190, ef gengið væri réttlátlega skráð. Þessu dæmi þýðir ekki að mótmæla, ég þekki mörg svipuð. Það er nú búið að svara sumu af því, sem hv. 9. landsk. var hér með, svo að ég þarf ekki að fara mörgum orðum um hans ræðu. Ég skal þó aðeins lítilsháttar víkja að því, sem hann talaði um í negralíkingu sinni. Hann hefir sennilega haft enska verkamannaleiðtogann Henderson í huga, því að hann mælti með því, að slík leið, gengislækkun, yrði farin í Englandi til þess að tryggja verkamönnunum vinnulaun og öruggt starf. En e. t. v. lítur hv. 9. landsk. svo stórt á sig, að hann telji sig hafa meira vit á þessum málum en leiðtogar verkamanna í öðrum löndum. - Það hefir verið minnzt á það, hvaða ráðstafanir Stauning gerði í þessum efnum, en sjálfsagt ætlaði hv. 9. landsk. þessum flokksbróður sínum ytra að smjatta á sírópinu í skálinni, sem hann var að tala um, en síðan festist það nú á hans eigin skolti öðrum til athlægis og skemmtunar. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um afstöðu Bændafl. fyrr á þingi, sérstaklega á því tímabili, sem við hefðum haft aðstöðu til að koma þessum málum áleiðis, þá vil ég minna á það, að á þeim tíma, sem Þorsteinn Briem var ráðh., gerði hann stórfelldar ráðstafanir til viðréttingar landbúnaðinum. Hann undirbjó löggjöf um afurðasöluna og fékk í hendur núverandi stj. Á því þingi voru afgr.l. um Kreppulánasjóð, en okkur var það ljóst, að þetta mál þyrfti úrlausnar við, og héldum fram, að jafnframt þessum ráðstöfunum þyrftu að koma öflugar ráðstafanir til þess að tryggja það, að atvinnuvegirnir gætu verið reknir með góðri útkomu. En hvaða afstöðu hefir Framsfl. tekið í þessu máli? Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að það væri lítið sagt í frv. mínu og að erfitt væri að framkvæma það. En ég hafði lesið upp ályktun, sem flokkurinn hafði gert og birt fyrir þjóðinni, og eins ályktun, sem flokksþingið gerði í vetur. Hvers vegna er flokksþingið að gera samþykktir um gengismálið og leggja áherzlu á, að n. verði skipuð og að hún skili áliti sem fyrst. Flokksþingið hefir sýnilega litið svo á, að þær ráðstafanir, sem hér er að framan getið, hafi ekki komið bændastéttinni að fullum notum, og þess vegna hefir það viljað ýta á það, að hæstv. ráðh. gerði eitthvað frekara í málinu. Ég vil að lokum taka það fram, að það er ekkert keppikefli mitt eða annara, sem mest hafa barizt fyrir réttlátri gengisskráningu, að gengið verði fellt. Það má vera svo hátt sem verkast vill. Við krefjumst þess aðeins, að það sé í samræmi við verðlag framleiðsluvaranna og tilkostnað atvinnurekstrarins; ef slíkt jafnvægi helzt, þá er sama, hversu hátt krónan er skráð. Ég fæ svo ekki tækifæri til að tala hér oftar í kvöld, en ég vænti þess, að menn athugi ræður hv.þm. við þessar umr. og vegi og meti ástæður þeirra með og móti málinu. Ég legg það ótrauður undir dómgreind alþjóðar, hvorir hafi flutt mál sitt af heilli hug, - við, sem erum með réttlátri gengisskráningu, eða hinir, sem vilja berja höfðinu við steininn.

*Emil Jónsson: Hv. þm. G.-K. hóf mál sitt á því, að lýsa yfir, að hann talaði ekki við hv. 9. landsk. um þessi mál. Aftur á móti taldi hann sig gjarnan vilja tala við mig, og er ég honum auðvitað mjög þakklátur fyrir þá upphefð, en vegna þeirra, sem hlusta, en ekki þekkja takta þessa hv.þm., vil ég upplýsa, af hverju hv.þm. G.-K. vildi ekki tala við hv. 9. landsk., heldur mig. Það var af því, að ég hafði ekkert sagt um þessi mál, og þess vegna var auðvelt að tala við mig um þau, en hv. 9. landsk. hafði haldið góða og skýra ræðu, sem erfitt er að vefengja. Þess vegna er það skiljanlegt, að hv.þm. vildi ekki við hann tala. Hv. þm. G.-K. lagði fyrir mig nokkrar spurningar, t. d. þá, hvort verðfelling frankans í Frakklandi undir forustu Leons Blums hefði verið réttlát. Þessu er til að svara, án þess að farið sé langt út í þau stórpólitísku mál, að frankinn féll ekki með sterlingspundinu árið 1931. Svo er annað, sem hér kemur til greina, að ásamt með þessari gengislækkun í Frakklandi hafa fylgt launahækkanir, sem vel hafa fyllt upp þessa gengislækkun. Því höfum við sósíalistar ekki sett okkur á móti gengislækkun, ef á móti kæmi tilsvarandi kauphækkun. Annars hefir hv.þm. V.-Ísf. svarað bæði þessari spurningu og eins spurningunni, sem hv.þm. G.-K. lagði fyrir mig um Stauning og hans gengislækkun, svo að ég tel ekki þörf á að fara frekar út í það, en mun koma að ræðu hv.þm. G.-K. síðar, ef tími vinnst til. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, gengismálið, er að því leyti örðugra viðfangs en flest önnur, að það er miklu flóknara, torskildara og yfirgripsmeira, þannig að það er fáum gefið öðrum en einstaka fagmönnum að hafa fullkomið yfirlit yfir það. Áhrifa og afleiðinga gjaldeyrisskráningarinnar gætir svo að segja í öllum viðskiptum á einhvern hátt, beinlínis eða óbeinlínis, og er það hin mesta nauðsyn að athuga það svo vel, svo rólega og svo gaumgæfilega sem kostur er, til þess að óvæntar afleiðingar fljóthugsaðra ráðstafana verði ekki of dýru verði keyptar og beri ekki ofurliði þann stundargróða, sem menn hyggjast að ná með þessum ráðstöfunum. Þess vegna er kannske meir í þessu máli en öðrum ástæða til að hlusta vel eftir því, hvað sérfræðingar segja, sem hafa kynnt sér málin hér heima. Ég finn þess vegna ástæðu til að rekja hér umsagnir hins eina erlenda hagfræðings, Eriks Lundbergs, sem hér á staðnum hefir kynnt sér fjármál okkar Íslendinga og látið í ljós álit sitt á þeim og gengismálinu sérstaklega. Og það er því meiri ástæða til að gera þetta, þar sem hv.flm. þessa máls og hans flokkur, Bændafl., hefir bæði í ræðu og riti látið liggja orð að því, og beinlínis sagt það, að þessi hagfræðingur hafi verið fylgjandi gengislækkun. Hv. flm. kallaði þetta vitni fram, eins og hann orðaði það í fyrstu ræðu sinni hér í kvöld, en það var eftirtakanlegt, að í öllum þeim fimm köflum, sem hann tók upp úr álitum Lundbergs, var hvergi einu orði minnzt á gengislækkun. Ég vek athygli á þessu, til þess að hv.þm. og hlustendur rugli því ekki saman, sem Lundberg segir um gengið, og því, sem hann segir um gengislækkun. En áður en ég fer út í að greina frá áliti þessa manns, þykir mér rétt að kynna hann nokkuð fyrir hv.þdm. og öðrum hlustendum, þar sem hann er ungur maður og því lítt þekktur. Lundberg var fenginn hingað á vegum skipulagsnefndar atvinnumála, kom hingað haustið 1935 og dvaldi hér þrjá mánuði tæpa og skilaði n., áður en hann fór, ýmsum mjög merkum till. eftir að hafa kynnt sér ástandið eftir föngum. Að valið féll á hann, kom til af því, að prófessor Gunnar Myrdal í Stokkhólmi, sem margir hér kannast við og leitað var til um aðstoð í þessum efnum, gat ekki komið sjálfur vegna annríkis, en mælti með Lundberg sem bezta manninum, sem hann þekkti og völ væri á, en Lundberg var þá starfsmaður í hagfræðideild ríkisbankans sænska og fékk aðeins stutt frí til að fara hingað. - Áður en Lundberg fór hélt hann fyrirlestur á vegum norræna félagsins, sem hann nefndi: „Ísland og viðhorf hagfræðinnar“, og af því að hann kemur þar fyrst inn á þetta mál, sem hér liggur fyrir, skal ég leyfa mér að lesa hér nokkrar línur úr þessu erindi, með leyfi hæstv. forseta: „Séu innflutningsvörur 1929–1930 reiknaðar með núverandi innflutningsverði, mundu þær nema samtals 55–60 millj. kr. Andspænis þessari raunverulegu innflutningsþörf, sem nemur þá eitthvað yfir 55 millj. kr., er gjaldeyrir fyrir eitthvað yfir 40 millj. kr., og til þess að láta þetta fé standast á við eftirspurnina, yrði að hækka erlenda gjaldeyrinn að mati um 40%, og væri það mælikvarði á, hversu íslenzka krónan er nú of hátt metin. – Að sjálfsögðu eru þetta aðeins drög að reikningi, en gæti þó gefið hugmynd um, hversu miklu nemur þessi mismunur á greiðslureikningnum. Og þessar tölur sýna berlega, hversu miklu máli skiptir um starf gjaldeyrisnefndar, og þá jafnframt um þá feiknaörðugleika, sem á því hljóta að vera fyrir henni, að skera niður innflutninginn, þegar verðimegund þrýstingsins er jafnmikil og tölur þessar sýna.“ Síðan bætir hann við: „En þótt reiknað sé á þann hátt sem hér hefir verið gert, þá er ekki sjálfsagt, að í því felist, að rétt sé að lækka verðgildi krónunnar. Fyrir Ísland sem hagfræðilega heild eru slíkar ráðstafanir í sjálfu sér gagnslausar. Hið sama gengi (växelkurs) er falið í hlutfallinu milli verðsins í útlöndum á íslenzkum afurðum og verðsins á innfluttum vörum, og þetta hlutfall kemur ekki við verði krónunnar í hlutfalli við annan gjaldeyri. Hinsvegar skiptir gengið miklu máli innanlands um skiptinguna á tekjunum.“ Og síðar í erindinu segir hann: „Segja má, að í gengislækkun íslenzkrar krónu sé ekki annað falið en há tollvernd, þar sem tollurinn renni þó ekki í ríkissjóð, heldur greiðist útflytjendum.“ Þá segir hann á einum stað í áliti sínu til n.: „Eins og ástandið er nú á Íslandi, mundu - svo framarlega, sem ríkið skærist ekki í leikinn - allar nýbyggingar og ný fyrirtæki vera nærri óhugsandi, skattar mundu lækka og launalækkanir mundu verða knúðar fram. Að öðrum kosti mundi íslenzka krónan lækka um 20–30%, til þess að framleiðslan til útflutnings geti borið sig og verð innflutningsins hækki.“ Svo bætir hann við: „En hvorug þessi leið getur komið til greina, bæði vegna þess, að þetta er allt of mikil blóðtaka fyrir þjóðina félagslega skoðað, eins og reynsla annara landa hefir sýnt og sannað, og líka vegna þess, að búast má við því, að ef lagt er í ýms ný fyrirtæki til framleiðslu (nýja togara, verksmiðjur til þess að vinna úr útlendum hráefnum o. s. frv.), mundi það laga fjármál landsins út á við, þegar til lengdar lætur.“ Þetta er í stuttu máli álit Lundbergs. Og ég get bætt því við, að mér er mjög vel kunnugt um það af persónulegri kynningu minni við hann, en við unnum saman nærri daglega, meðan hann var hér, að það var mjög fjarri því, að hann teldi það vænlegt fyrir íslenzkt fjálmálalíf, að lækka gengi íslenzku krónunnar. Álit hans á íslenzku fjármála- og atvinnulífi var í stuttu máli þetta: Hann viðurkenndi, að íslenzka krónan væri hærra skráð en vera mundi, ef hún væri frjáls, en taldi ekki rétt að lækka hana af ástæðum, sem þegar hafa verið teknar fram. Hann vildi hafa sterka innflutnings- og gjaldeyrisnefnd, sem takmarkaði innflutninginn við gjaldeyri þann, sem fyrir hendi væri. Hann vildi annaðhvort með álagningarskatti eða með sölu gjaldeyrisleyfa eða með ríkisverzlun takmarka kaupmáttinn á útlendu vörunni. Hann vildi, að ríkisvaldið hefði íhlutun um hina aðþrengdu atvinnuvegi og styrkti þá eftir þörfum, bæði með beinum fjárframlögum, rentulágum og jafnvel rentulausum lánum, og með stofnsetningu nýrra atvinnutækja. Hann var loks mikið á móti háu verði á innlendu framleiðsluvörunum, til þess að eftirspurnin eftir þeim ykist á kostnað útlenda varningsins. - Þetta voru í stuttu máli hans till., og skipulagsnefnd hefir tekið þær allar upp og gert að sínum till., enda er þetta sú fjármálastefna, sem núverandi hæstv.ríkisstj. hefir fylgt, að einu atriði þó undanskildu, en það er verðlagning innlendu framleiðsluvörunnar fyrir innlenda markaðinn. Það hefir verið farið inn á þá óheillabraut að mínu áliti og okkar alþýðuflokksmanna, að halda of háu verði á framleiðsluvörum landbúnaðarins með aðstoð ríkisvaldsins, til skaða bæði fyrir neytendur og framleiðendur, en ég skal ekki fara frekar út í það hér; það gefst kannske tækifæri til þess síðar. Ég hefi með vilja verið svona margorður um afstöðu þessa erlenda sérfræðings til þessa máls, bæði vegna þess, að hann er síðasti erlendi fræðimaðurinn, sem hefir kynnt sér þessi mál eins og þau standa nú, og eins vegna hins, að ég er þess fullviss, að hann var fullkomlega hlutlaus í dómum sínum og byggði þá á fræðilegum grundvelli. Og síðast en ekki sízt hefi ég gert það vegna þess, að ýmsir menn, og sérstaklega formælendur þessa máls hér á hv.Alþ. og blað þeirra, hafa verið svo óvandaðir að málflutningi, að þeir hafa talið Lundberg vera fylgjandi gengislækkun, þó að sannleikurinn sé sá, að hann hafi verið ákveðinn andstæðingur hennar. Þá leiddi hv.flm. frv. annað vitni í þessu máli, og það var vitanlega ég sjálfur og það frv., sem ég hefi borið fram um verzlunarráðuneyti o. fl. Taldi hann, að í því frv. fælist ráðstafanir til gengislækkunar. Þetta er þveröfugt, því að í frv. eru gerðar ráðstafanir til þess að hindra það, að til gengislækkunar þurfi að koma, þar er gert ráð fyrir því, að leggja á vöruskatt, sem að nokkru leyti renni til útflytjenda. Þetta hefir engin áhrif á laun launþeganna og afkomu þeirra. Ég þarf að sleppa mörgu, því að mér er sagt, að minn ræðutími sé bráðum á enda, en áður en ég lýk máli mínu, vil ég benda á, að það hefir verið lærdómsríkt fyrir hlustendur að veita eftirtekt afstöðu flokkanna til þessa máls. - Hv. þm. G.-K. hélt því fram, að þetta mál væri ekki flokksmál hjá neinum flokki nema Bændafl. Ég get lýst því yfir f. h. Alþfl., að Alþfl. hefir allur og óskiptur hin síðari ár staðið á móti gengislækkun og gerir það óhikað að sínu flokksmáli. Bændafl. hefir líka tekið afstöðu til málsins, en hinir flokkarnir tveir, Sjálfstfl. og Framsfl., hafa enga heildarstefnu í þessu máli. Það er vitað um marga innan þessara flokka, sem eru ákafir fylgismenn gengislækkunarinnar, og það var ekki laust við, að það skyni út úr ræðu hv.þm. G.-K. hér áðan, að gengislækkun væri ekki svo voðaleg, jafnvel launamenn hefðu gott af henni. En auðvitað voru þetta hrein falsrök, en því miður er ekki hægt að fara út í þau hér. Það verður kannske gert annarsstaðar. Hvor stefnan verður ofan á í báðum þessum flokkum, er algert vafamál. Þeir kjósendur, sem vilja hafa hreina línu í málinu, á móti gengislækkun, tryggja það bezt með því að styðja Alþfl. Hinir geta brugðizt til beggja vona báðir tveir. Annars er náttúrlega eitt öruggt ráð fyrir fulltrúa þessara flokka til þess að hrinda af sér slyðruorðinu, og það er að gefa við þessar umr. skýra og ótvíræða yfirlýsingu um afstöðu flokkanna til málsins. Geta kjósendur reitt sig á, að þeir hafa þá á ákveðnum stað, eða geta þeir það ekki? Eitt af þeim fáu fyrirtækjum, sem mundu græða verulega á gengislækkun, er hlutafélagið Kveldúlfur, sem á þann hátt fengi bætt hlutfallið á milli eigna sinna og skulda. Væri á þann hátt handhægast að framkvæma þá eftirgjöf, án þess að mikið bæri á. Og kemur þetta ekki eftir kosningarnar, ef þeir fá ráðin? Því fær formaður Sjálfstfl. og Kveldúlfs tækifæri til þess að svara hér á eftir. Það, sem gerir þennan grun enn sterkari, er, hvað þessi þm., hv.þm. G.-K., hefir verið hikandi og lítið sagt um þetta mál, en látið Bændafl. beita sér fyrir því, til þess að afstaða hans væri ekki eins áberandi. Ekkert nema skýlaus yfirlýsing gæti hreinsað flokkinn af þessum grun, og væri æskilegt, að sú yfirlýsing væri svo skýr og ótvíræð, að enginn gæti villzt á henni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. G.-K. gerði þetta frv. nokkuð að umtalsefni. En mér er ekki vel ljóst, þrátt fyrir gagnrýni hans á því, hvort hann er með eða móti gengislækkun. Það væri æskilegt, að þetta kæmi greinilega fram við þessa umr.Hv. þm. gaf ekki neina skýra yfirlýsingu um það, hver væri stefna Sjálfstfl. í gjaldeyrismálum. Þó var auðheyrt, að flokkurinn áleit gengislækkun geta komið til mála, ef aðrar leiðir væru ekki nothæfar að hans dómi, sem beindust að sama markinu, sem sé að gera afkomuna í fjármálunum á erlendum markaði betri. Ég get skilið, að það sé ekki hægt að gefa yfirlýsingu um það á þessu stigi málsins, hvort flokkurinn er með gengislækkun eða ekki, sérstaklega vegna þess að ég veit, að innan Sjálfstæðisfl. eru skiptar skoðanir um þetta mál, eins og formaðurinn drap á. Ég ætla ekki að fara langt út í að ræða afstöðu Sjálfstfl. til gengismálsins. En ég ætla að minnast á eitt atriði, sem kom fram í ræðu hv.þm. G.-K., sem þarf leiðréttingar við. Hann sagði, að hinir núverandi stjórnarflokkar hefðu algerlega vanrækt að breyta afkomumöguleikum atvinnuveganna til hins betra. Mér finnst þetta nokkuð stórt til tekið. Ég hygg, að það hafi aldrei á sama tíma verið gert eins mikið til þess að bæta úr sölumöguleikum framleiðslunnar og á þessum árum, sem liðin eru frá síðustu kosningum. Ég hygg, að sjaldan eða aldrei hafi verið sett löggjöf á Alþingi, sem hafi verið meir til bóta fyrir framleiðsluna en afurðasölulögin og aðrar ráðstafanir, sem hafa verið gerðar til þess að styrkja þá atvinnugrein, sem þar um ræðir. Og það hefir aldrei þekkzt fyrr, að sjávarútvegurinn hafi notið beinnar fyrirgreiðslu úr ríkissjóði. En hefðum við náð lengra en hægt var með gengislækkun? Þá minntist hv.þm. á það, að afstaða mín til þessa máls væri ekki í samræmi við skoðun flokksþingsins og það, sem kom fram hjá flokknum. Þetta er mesti misskilningur. Það, sem flokksþingið síðasta samþ. um þetta mál, var ekkert annað en það, að það vildi láta fara fram rannsókn á því, hvort ekki væri hægt að finna heppilegri leið til gengisskráningar en undanfarið, sem sé að miða gengið við framleiðsluverð í staðinn fyrir að miða það við sterlingspundið. Þetta vildi flokksþingið láta rannsaka, ef ske kynni, að hægt væri að finna einhverja reglu, sem mætti fara eftir, hvað þetta snertir, og væri þá fengin meiri trygging fyrir því, að gengisskráningin væri að verulegu leyti í samræmi við það, sem þyrfti að vera fyrir þá atvinnuvegi, sem flytja út vörur. Var ræða mín í samræmi við þetta. Ég tók það fram, að undir vissum kringumstæðum gæti gengislækkun komið til greina, þegar ósamræmi væri mikið á milli framleiðsluverðsins og þess verðs, sem fyrir afurðirnar fengist, og það fengist ekki leiðrétt með neinu öðru móti. Ég benti á, að undir þeim kringumstæðum gæti svo farið, að gengislækkun yrði hagsmunamál fyrir alla landsmenn, en hingað til hefir það ekki verið til hagsbóta fyrir framleiðendurna, að þessi leið væri valin í stað afurðasölulaganna. Þá fór hv.þm. að reyna að verja afstöðu sína og hv. 10. landsk. í þessum málum. Hann sagði, að hv. 10. landsk. hefði gert mikið fyrir bændurna með stofnun kreppulánasjóðs. Það er rétt, að Framsfl. beitti sér fyrir þessu máli, og hv. 10. landsk. var þá ráðh. En hvaða gagn heldur þessi þm., að hefði verið að kreppulánasjóði, ef verðlag á landbúnaðarafurðum hefði verið það sama og hv. 10. landsk. sætti sig við? Hvað margir bændur hefðu þá staðið í skilum með afborganir til kreppulánasjóðs? Þá ætlaði hv.þm. að reyna að bjarga sér út úr þessu með því, að halda því fram, að hv. 10. landsk. hefði undirbúið afurðasölulögin, áður en hann fór frá. Þetta er að sumu leyti rangt og að öðru leyti eitthvað rétt í því. Það var ekki fyrr en flokkurinn var búinn að samþ. afurðasölul., að hv. 10. landsk. vaknaði og lét þau koma fyrir þingið. Nú mætti spyrja: Hvers vegna var hv. 10. landsk. að útbúa afurðasölul.? Hvers vegna tók hann ekki þetta úrræði, að lækka krónuna, í staðinn fyrir að undirbúa þessi l., sem hann álítur einskisvirði? Hann gleymdi að skýra frá því. Það virðist þó eftir hans dómi hafa verið einfalt úrræði, og sennilega ekki þurft mikinn undirbúning, ekki nema eitt pennastrik, til þess að hagur bændanna kæmist í lífvænlegra horf. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að ætla að bjarga sér út úr þessu á þennan hátt. Þessi framkoma þeirra, meðan þeir höfðu völdin, sýnir heilindi þeirra í þessu máli. Það munu vera fleiri en ég, sem hafa grun um, að ekki sé allt heilt með afstöðu Bændafl. til þessa máls. Hv. þm. G.-K. sagði áðan, að hann hefði enga ástæðu til að ætla, að þetta væri flokksmál Bændafl. Þessi þm. þekkir vel til Bændafl., og ætti honum því að vera kunnugt um, hvað mikið er að marka ummæli bændaflokksmannanna um gengislækkunina. Hvernig ætlar nú Bændafl. að koma þessu máli fram? Menn hafa heyrt afstöðu Sjálfstæðisfl. Hún er í raun réttri óákveðin. Þó verður að líta svo á, að sjónarmið heildsalanna ráði mestu í þeim flokki, þegar til úrslitanna kemur. Ætlar hv.þm. V.-Húnv. að koma þessu máli fram með því að gera bandalag við Sjálfstæðisfl? Mér hefir heyrzt á því, sem farið hefir fram undanfarna daga, að það eigi ekki að vera neitt bráðabirgðabandalag, heldur eitt allsherjar bandalag, eða að Bændaflokkurinn ætli að ganga í Sjálfstæðisfl. fyrir kosningarnar. Þeir ætla sem sé að ganga á mála hjá þeim flokki, sem er aðallega stjórnað af heildsalaklíkunni hér í Rvík, með því skilyrði, að þeir komi fram gengislækkuninni, sem þeir þykjast trúa á, að sé eina úrræðið fyrir sveitabændur þessa lands. Það mun nú bráðum, eftir því sem bezt verður vitað, draga til þess, að fram fari kosningar. Ég geri ráð fyrir, að menn verði að gera það upp við sig, hvort þessir sameinuðu flokkar, Bændaflokkurinn og Sjálfstfl., eiga að fá hreinan meirihl., eða hvort Framsóknarfl, á að fá aðstöðu til þess að mynda stj. M. ö. o., bændur þessa lands eiga að velja á milli Framsóknarfl., sem undanfarin ár hefir unnið að því, að hækka verðið á landbúnaðarafurðum, og hv. 10. landsk. og hans fl., undir stj. heildsalaklíkunnar í Rvík, sem hreyfði hvorki legg né lið, þegar hún fór með völdin og verst stóð á fyrir bændunum.

Ólafur Thors Það sýnir alvöruleysi Alþfl. í þessu máli, að maður eins og hv. 9. landsk. er af flokksins hendi sendur til að halda á málinu. Þessi þm. tók að sér að sanna, að verðfelling frankans, sem Alþýðublaðið lofaði og prísaði, ætti ekki skylt við verðfelling ísl. krónu. Rökin voru þau, að í Frakklandi hefðu sósíalistar ráðið þessu, og það vari ávallt hættuminna! Þessu læt ég ósvarað; það svarar sér vel sjálft. En um þau höfuðrök hv. 9. landsk., að barnaskapur sé að halda, að of hátt verðlag krónunnar komi fram í óhagstæðum verzlunarjöfnuði, læt ég nægja að leiða athygli að því, að með slíkum rökum sannar hv. 9. landsk. það, að honum er málið með öllu hulin ráðgáta, því að það veit hver einasti maður, sem þekkir upphafsstaf þessa stafrófs, að fyrsta, beinasta og eðlilegasta afleiðing ofmetins gjaldmiðils er einmitt óhagstæður verzlunarjöfnuður. Ég sá, að menn brostu, þegar hv. 9. landsk. fór að hjala um „hina heiðarlegu“ krónu. Ekki veit ég af hverju. Kannske hafa sumir verið að hugsa um Stauning, sem á einni nótt verðfelldi dönsku krónuna um 20% og bannaði jafnframt verkföll. Öðrum hefir ef til vill dottið í hug, hvernig fer, ef krónunni er haldið of lengi í of háu mati, en líklega var það orðið „heiðarlegur“, sem allt í einu varð hlægilegt. Þessi hv.þm. sagði í dag um hv. 2. þm.N.-M., að hann kynni að hugsa, en ekki að lesa. Myndi ekki ræða hv. 9. landsk. í þessu máli hafa gefið tilefni til að snúa þessu við og heimfæra það svo upp á hann sjálfan? Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að ég hefði barizt fyrir gengislækkun. Ég hefi ekkert látið uppi í þeim efnum. Hitt er rétt, að 1925 barðist ég fast móti gengishækkun og átti mestan þátt í því, að hækkunin var stöðvuð. Hæstv. fjmrh. kvartaði yfir því, að ég gæfi ekki skýra yfirlýsingu um það, hvort Sjálfstfl. er með eða móti gengislækkun. Sagðist hann ekki skilja, að ekki væri hægt að skýra frá stefnu flokksins. En sjálfur sagði hann í sinni fyrri ræðu, að gengislækkun gæti aldrei verið stefnumál nokkurs flokks. Ég tek undir þetta. Út af fyrir sig getur og má enginn flokkur gera gengislækkun að stefnumáli, enda þótt allir flokkar geti neyðzt til að beygja sig fyrir staðreyndum viðskiptalögmálsins og samþykkja gengislækkun. En úr því ráðh. hefir þessa skoðun, - hvað er hann þá að spyrja út í loftið? Hæstv. fjmrh. hældist um af því, að aldrei hefði verið meir gert fyrir atvinnulífið en nú. Verkið lofar þá líka meistarann, því að hér er nú allt í rústum, sem líka er von, bæði vegna skattþungans og ófrelsisins. Ráðh. færði úr lagi ummæli mín um Bændafl. En úr því að ég nú er orðinn svona merkilegt vitni, - vill ráðh. þá ekki færa fram einhver ummæli mín um stjórnarliða? Þau eru mikið skeleggari, og þar skilst allt, þótt ekkert sé úr lagi fært. Rök hv.þm. Hafnf. voru fremur fátækleg. Hann réttlætir fall frankans með því, að það hafi orðið að fella hann til að koma í veg fyrir það, sem verra var. En hver talar um að fella gjaldeyrinn að nauðsynjalausu? Þá sagði hv.þm. Hafnf., að Blum hefði hækkað kaupið sem svaraði verðfalli frankans. En þetta er mikill misskilningur. Kauphækkunin nam aðeins broti af verðfalli frankans. Hv. þm. Hafnf. segir, að Alþfl. sé allur og óskiptur á móti gengislækkun. En hið sanna er, að með aukinni dýrtíð, sem beinlínis stafar frá löggjöf, sem Alþfl. hefir borið fram og samþ., er búið að stórfella krónuna. En auk þess ber hv.þm. Hafnf. sjálfur fram nú á þessu þingi nýtt frv. um 15% gengisfall krónunnar þ. e. a. s. um hinn nýja 15% skatt á allan innflutning. Skýrari og hiklausari yfirlýsingu í þessu máli getur enginn flokkur gefið. En hitt er þá líka heppilegast, að Alþfl. skiljist sem fyrst, að gegn slíkum staðreyndum dugir ekkert kosningahjal eins og það, sem hv.þm. Hafnf. hefir hér í frammi. Það situr alveg sérstaklega illa á hv.þm. Hafnf. að vera að brigzla Kveldúlfi um gróða af gengislækkun vegna skulda félagsins, því að allir vita, að hans eigið félag, Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, er svo margfalt verr stætt. Hv. þm. Hafnf. spurði, hvernig sjálfstæðismenn ætluðu að hindra gengisfall, úr því að flokkurinn væri klofinn í málinu. En hvernig ætla þá sósíalistar að vernda krónuna í samvinnu við Framsókn, sem alveg er klofin í málinu og í hvoruga löppina þorir að stíga í því? Hv. hlustendur, sem hlýddu á umræðurnar hér í hv. deild í gær, fengu nú með öruggri vissu leyst úr þeirri spurningu, sem lengi hefir verið í margra huga og nú síðustu vikurnar á hvers manns vörum: Verður þingrof? Já, það verður þingrof. Hæstv. atvmrh. skýrði frá því, að sósíalistar krefðust, að ríkisrekstrarfrv. þeirra yrðu samþ., ella teldu þeir grundvöllinn vera undan samvinnu stjórnarflokkanna, og hæstv.forsrh. lýsti yfir því, að inn á þá braut myndi Framsfl. aldrei ganga. Báðir minntust hinna stórkostlegu sameiginlegu afreka, sem helzt var að skilja, að bjargað hefðu þjóðinni úr ógöngunum, leitt hana yfir eyðimörkina og í hið fyrirheitna land, þar sem enginn er atvinnulaus og allir skattar hvíla eingöngu á þeim ríku, og það alveg jafnt þótt búið sé að reita allt af öllum, svo að enginn sé ríkur -, eins og lofað var fyrir kosningarnar og í málefnasamningi við stjórnarmyndunina. Báðir þökkuðu klökkir fyrir samvinnuna, virtust ferðbúnir úr sambýlinu, en enn hefir þó hæstv.atvmrh. ekki sagt af sér, og er talið, að þing muni rofið mjög bráðlega, líklega á þriðjudag eða miðvikudag næstkomandi, en stj. þó ekki segja af sér, heldur sitja við völd fram yfir kosningar, hvað sem þá tekur við, og mun margur telja hæpið, að slíkt sé í samræmi við venjur. Ég tel ástæðulaust, að við sjálfstæðismenn blöndum okkur í heimilisástæður á stjórnarbúinu. Okkur skiptir það litlu, hvorum flokknum tekst betur að telja kjósendum trú um sitt eigið sakleysi í samvinnuslitunum. Við vitum, að þar er hvorugum neitt að kenna, því að báðir eru saklausir. Hér er ekki svikið með kossi, heldur er verið að kyssast í laumi, og er allt í bezta bróðerni bak við tjöldin. Við Sjálfstæðismenn höfum lengi vitað um hvað til stóð, og minni ég í því sambandi á skrif blaðs Sjálfstfl. í nóvember og desember síðastl., þar sem skýrt og greinilega var sagt fyrir það, sem nú er orðið. Við höfum líka vitað, hvað liggur til grundvallar fyrir þingrofinu, og nýverið staðfesti einn þm. stjórnarliða mest af því. Stjórnarliðar eru að vísu þreyttir og vonlitlir um sigurvænlega viðureign við örðugleika þá, sem framundan eru. Samt sem áður vilja þeir ekki sleppa völdunum, og getur hver gert sér þá grein fyrir því, sem honum þykir líklegust. Hinsvegar er þeim ljóst, að dragist kosningar í eitt ár enn, verða afleiðingar gerða þeirra komnar í ljós svo berlega, að þeir hafa þá engar sigurvonir. Þetta er hin raunverulega ástæða til þess ósamkomulags, sem nú ríkir á yfirborðinu milli stjórnarflokkanna. Þeir hafa tekið þá sameiginlegu ákvörðun, að enda þótt veikar vonir standi til sigurs, skuli hætta á, hversu til tekst við kosningar nú, beinlínis vegna þess, að þeim er ljóst, að næsta sumar standa ekki allra minnstu vonir til sigurs fyrir þá. Við Sjálfstæðismenn fögnum því, að kosningar eru framundan. Í tíu ár höfum við barizt við rauðliða og lengst af engu ráðið um stjórnarfar og löggjöf, þrátt fyrir það, að atkvæðatala flokksins hefir verið helmingi hærri en nokkurs annars flokks í landinu. Á þessum tíu árum hefir sigið lengra og lengra á ógæfuhliðina. Eignir þegnanna hafa gengið til þurrðar, og jafnframt hafa erlendar skuldir þjóðarinnar margfaldazt. Eignarrétturinn má heita afnuminn, en frelsið til athafna lagt í læðing, svo að vart getur talizt, og raunar allsendis ekki, að nokkur sjálfstæð atvinna verði hér rekin án þess að allt, sem á mestu veltur um afkomuna, sé dregið úr höndum aðilja og lagt á vald opinberra embættis- og sýslunarmanna. Auk þess höfum við sjálfstæðismenn orðið að sæta margvíslegum rangindum og þola það, að önnur lög gangi yfir okkur en fylgifiska valdhafanna. Nú gefst okkur tækifæri til þess að hrista klafann af okkur. Nú gefst okkur færi á að hrinda af höndum okkar þeirri kúgun, sem þjáð hefir okkur og þjakað í áratug. Sjálfstæðismenn um land allt. Baráttan er framundan. Við göngum til kosninga á miklum alvörutímum. Enn sem komið er höfum við hér syðra ekki nægileg gögn utan úr sveitunum um kjörfylgið til þess að geta dæmt um, hversu þær kosningar muni fara. Hitt, hvað við tekur, ef stjórnarliðar sigra, þekkið þið af reynslunni. Það er ennþá hægt að sigrast á örðugleikunum, bæði út á við og inn á við, ef menn þora að mæta þeim með opnum augum og takast á við þá. Það ætlum við Sjálfstæðismenn enn að gera, ef við sigrum. Þess vegna m. a. er sigur Sjálfstfl. sigur þjóðarinnar.

Magnús Guðmundsson Fyrir nokkrum dögum gerði hv. 1. þm. Eyf. fyrirspurn um það, hvað liði frv., er hann flutti á öndverðu þingi um tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarsjóði. Forseti skoraði þá þegar á n., sem hafði málið til meðferðar, að flýta því, og nú hefir hún skilað áliti sínu fyrir nokkru. Ég vildi því spyrjast fyrir um það, hvort hæstv. forseti muni ekki sjá sér fært að taka málið á dagskrá nú sem fyrst. Þetta er mikið nauðsynjamál, og ég hefði haldið, að það mætti koma því fram, eða a. m. k. út úr deildinni, ef það væri tekið á dagskrá strax.

Forseti (EÁrna): Út af ummælum hv. 1. þm. Skagf. vil ég geta þess, að það er rétt, sem hann sagði. Ég ýtti undir n. að skila áliti. En þegar nál. kom, var n. klofin og greindi allmjög á um afgreiðslu málsins. Þar sem mjög var liðið á þingtímann, er nál. kom, og hinsvegar var víst, að miklar umr. mundu verða um þetta umdeilda mál, þá sá ég ekki, að það hefði þýðingu að taka málið á dagskrá; það mundi aldrei geta fengið afgreiðslu nú. Fyrir þinginu liggja líka mörg fleiri mál, sem líkt er ástatt um og þetta.

*Frsm. (Jakob Möller): Ég þarf ekki að hafa langt mál um þessa till., því að eins og hv.þdm. er kunnugt, er till. sama efnis og till., sem samþ. var á síðasta þingi. Rannsóknir fóru fram á síðastl. ári og þykja hafa gefið góðan árangur. - Sjútvn. beggja d. mæla með því, að till. verði samþ., og fjvn. sömuleiðis. N. hefir aðeins gert brtt. um það, hvernig greiða skuli kostnaðinn, og leggur til, að kostnaðurinn verði greiddur að hálfu úr fiskimálasjóði að hálfu úr ríkissjóði. virðist þetta eðlilegt, þar sem þetta verkefni má telja hlutverk fiskimálasjóðs að mestu leyti. N. mælist því til þess, að till. verði samþ. með þeirri breyt., er að framan greinir.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég get fallizt á þessa þáltill. með þeirri breyt., sem hv.fjvn. hefir gert, og vil mæla með því, að hún næði samþykki.

*Frsm. (Pétur Ottesen): N. hefir fallizt á, eftir þeim gögnum, sem fyrir lágu bæði í grg. fyrir þessari þáltill. og einnig í bréfi um þetta efni, sem n. hafði borizt frá atvmrh., að þær ástæður væru fyrir hendi í Vestmannaeyjum, að nauðsynlegt væri, að rannsókn á þessum skemmdum færi fram, og að því væri unnið sem fyrst að reyna að koma í veg fyrir áframhaldandi skemmdir á Eiðinu, sem ver höfnina á þann veginn, sem það liggur að henni. N. hefir lagt til að breyta dálítið orðalagi till., með tilliti til þess, að rækileg rannsókn og athugun fari fram n þessum skemmdum, svo og á því, hvað tiltækilegast væri að gera til þess að koma í veg fyrir þessar skemmdir áður en ráðizt er í þessar endurbætur. - Hinsvegar felur till. það í sér, að nauðsynlegt sé, eftir því sem rannsóknir leiði í ljós, að undið verði að því að fyrirbyggja frekari skemmdir á þessum stað, svo mikið sem er í húfi fyrir Vestmannaeyjakaupstað, að hægt verði að fyrirbyggja frekari landbrot þarna - N. mælir því eindregið með því, að þessi þáltill. verði samþ. með þeirri breyt., sem hún leggur til, að gerð verði á tillgr.

*Sigurður Einarsson: Það er engan veginn til þess að mótmæla því, sem hv.þm. Borgf. sagði, að ég stend hér upp, því að það var fullkomið samkomulag um það í fjvn. að leggja þessu máli hið fyllsta lið með þeirri breyt., sem n. gerði, en mér þykir ástæða til að taka það fram, af því að hv.þm. Borgf. vitnaði til þeirra gagna, sem n. hafði, að svo er að sjá, sem upptök málsins liggi í því, að 18. febr. ritaði hv. 3. landsk.atvmrh. bréf um það, að það væri almenn skoðun Eyjabúa, að hérna væri mikill háski fyrir dyrum. Þetta erindi hv. 3. landsk. var síðan sent vitamálastjóra til umsagnar, og var það ætlun hv. 3. landsk. að taka málið síðan upp að nýju. með þeim gögnum, sem fengjust við þá athugun og umsögn, er vitamálastjóri vildi gera. Í millitíð kemur þessi þáltill. fram, sem fer í sömu átt, og þá er ekki um annað að gera fyrir stuðningsmenn þessa máls en veita því lið. En það vill svo til, að það er hægt að gera sér ljósa grein fyrir því, hvað er að gerast þarna í Vestmannaeyjum um skemmdir á Eiðinu, þegar rannsókn verður látin fara fram í sumar. Það eru til mælingar á Eiðinu frá 1912, sem við samanburð áttu að gefa óyggjandi upplýsingar um það, hver spjöll hafa þarna orðið. Vitamálastjóri telur í bréfinu, sem hann ritar, að það sé ómögulegt að gera áætlun um kostnaðinn, fyrr en rannsókn hefir farið fram, og virðist hún vera fyrsta skrefið í þessu máli.

*Jóhann Jósefsson: Ég tók eftir því, að hæstv. forseti mæltist til þess, að þm. tefðu þessar umr. sem allra minnst. Í því sambandi vil ég taka það fram, að mér þykir ræða hv. 9. landsk. einkennileg. Ég vil þakka hv.fjvn. fyrir afgreiðslu þessa máls. Ég hefi ekkert við það að athuga, þó að orðalaginu á till. sé breytt og rannsókn fari fram, áður en ráðizt sé í það, sem gera skal. Það er rökrétt hugsun, sem liggur þar til grundvallar. Að því er snertir ummæli hv. 9. landsk. um það, hvar þetta mál ætti upptök sín, þá geri ég ráð fyrir, að Alþingi láti sig það ekki miklu skipta. En vegna þess, að hann virtist vera að gera tilraun til að draga málið í sérstakan dilk og vitnaði í blaðagreinar hv. 3. landsk. og bréf, þá vil ég minna á, að á þingmálafundi, sem var haldinn í Vestmannaeyjum fyrri hluta jan., var borin fram till. um þetta, sem var rædd og afgr. og fór síðan þá boðleið, sem hingað til hefir verið álitin rétt í slíkum málum, að þm. hvers kjördæmis leggi málin fyrir Alþingi. Meira hefi ég svo ekki um þetta að segja. En ég vona, að það auðnist að koma þessum frumkvæmdum í verk á næsta sumri, sem fjvn. leggur einróma til, að gerðar verði.

*Frsm. (Pétur Ottesen): Út af því, sem hv. 9. landsk. sagði um það, að ég hefði vitnað í heimildir hér, og í því sambandi gat þess, að fjvn. hefði borizt bréf frá hv. 3. landsk., vildi ég leiðrétta það hjá hv.þm.Fjvn. hefir ekki borizt neitt bréf frá honum. Með þessu bréfi fra atvmrh., sem ég vitnaði í, var sent bréf frá vitamálastjóra, sem er svar við bréfi um þetta efni til atvmrh. út af bréfi, sem hv. 3. landsk. hafði sent því um þetta efni. Þannig eru þessi gögn komin í hendur fjvn., sem ég vitnaði í og gat atvmrh. í sambandi við.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Það er mesti óþarfi að vera að karpa um það, hver hreyfði þessu máli fyrst. En ég vildi aðeins geta þess, að ég tel brtt. á þskj. 270 til bóta og vil mæla með því, að hún verði samþ.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) Mikil líkindi eru til þess, að ýmsar uppsprettur séu heilnæmar, einkum þær heitu, virðist því skynsamlegt að láta rannsaka þær út frá þessu sjónarmiði. Leggur fjvn. til, að till. verði samþ. óbreytt.

*Flm. (Jón Ólafsson): Ég skal verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að halda ekki langa ræðu. Það, sem hefir komið af stað hugleiðingum um, hvernig ræktun á allmörgum jörðum er háttað, eru þær breyt., sem gerðar voru á síðasta þingi og mikið hefir verið rætt um bæði í blöðum og á mannamótum, og er það sérstaklega annar kafli jarðrækarlaganna, sem um þetta fjallar, og það, að því hefir verið haldið fram, að þetta framkvæmdaleysi að því er snertir ræktun allmargra býla stafaði að allverulegu leyti af því, að bændur, sem á þessum býlum búa, hafi fengið tiltölulega of lítinn styrk fyrir það, sem þeir hafa gert, og þess vegna hníga breyt. á jarðræktarl. í þá átt að lækka jarðræktarstyrkinn hjá þeim bændum, sem mikla jarðrækt höfðu með höndum, en láta hina fá 20% hærri styrk, eða m. ö. o., að þeir, sem hafa fengið undir þús. krónum fyrir jarðabætur, skyldu fá 20% meira. Ég held, að fáum hafi dottið í hug, hvað aumt ástandið í þessum efnum er yfirleitt á landinu, og ég verð að segja, að þegar ég fór að hugleiða þetta, sá ég undireins, að þau 20%, sem menn áttu að fá til viðbótar í jarðræktarstyrk, mundu ekki gera nokkurn skapaðan hlut til þess að leysa úr þessum vandræðum. Þegar ég rakst á þessar rannsóknir í „Rauðku“ eftir skipulagsnefnd atvinnumála, varð ég dulítið hissa á því að sjá, hvernig ástandið er. Ég veit ekki til, að Búnaðarfélag Íslands hafi gert sér þá grein fyrir þessu máli, sem að gagni má koma, og yfirleitt hygg ég, að mönnum hafi ekki verið vel kunnugt um, hvernig ástandið í þessum efnum er í raun og veru. Sú bót, sem átti að ráða á þessum vandræðum, kom mest fram í því að lækka styrkinn til þeirra, sem mest höfðu unnið að ræktun landsins; skipulagsnefnd hefir rannsakað þetta allýtarlega, og í skýrslum hennar kemur það fram, að 496 býli á landinu hafa ekki fengið eina krónu í jarðræktartyrk: 753 býli hafa fengið til jafnaðar 4,50 kr. í þessi 10 ár, sem jarðræktarlögin hafa gilt, og 2141 býli, sem unnið hafa að jarðarbótum, hafa fengið frá 100–500 kr. styrk allan tímann, hafa aðeins fengið 25 kr. að meðaltali á ári öll þessi ár, sem jarðræktarlögin hafa verið í gildi. Þegar litið er á það, að meira en helmingur allra býla á landinu hefir ekki notað sér þessi fríðindi jarðræktarlaganna, er það fyrirsjáanlegt, að þau 20%, sem boðin eru fram yfir það, sem verið hefir, munu koma að mjög litlu gagni, því að þau 733 býli, sem ekki hafa fengið nema 4,50 kr. til jafnaðar árlega, mundu aðeins fá um 90 aura hækkun frá því, sem verið hefir. En þau, sem hafa fengið að meðaltali 25 kr., fá 5 kr. hærri árlegan styrk fyrir það, sem þau gera. Og það er engin ástæða til að ætla, að þessi 20% muni hrinda þessum málum svo í framkvæmd, að nokkurt verulegt gagn verði af. Það verður því að leita einhverra annara ráða. En fyrst verður að rannsaka, af hverju þetta stafar. Það getur verið, að þessi býli hafi miklar flæðiengjar, og það getur einnig verið, að fjöldi býla þurfi ekki á jarðrækt að halda vegna þess, að þau hafi nytjar af veiði í sjó eða vötnum, en það getur líka verið, að ábúðarréttur margra bænda sé svo hæpinn og svo festulaus, að þeir þess vegna vilji ekki verja fé sínu til jarðræktar. En ég ætla nú fljótt á litið, að fjöldi bænda sé svo settur, að þeir geti ekki af eigin rammleik lagt fé svo nokkru nemi á móti jarðræktarstyrknum, og ef svo er, þá er sannarlega ástæða til að rannsaka þetta mál og síðan leita ráða til þess að gera býli þessara manna lífvænleg, því þegar um er að ræða fátækt og framkvæmdaleysi, þá er ástæða til að hefjast handa, vegna þess að það er vitanlegt, að það þarf ákveðið ræktað land - a. m. k. þar, sem ekki eru flæðiengjar, - til þess að hægt sé að hafa lífvænlegan bústofn, en ég geri ekki ráð fyrir meira til að byrja með. - Samkv. jarðamatinu 1932 er töluvert á þriðja þúsund grasbýla á landinu, sem hafa minna en 3 ha. ræktaðs lands til að lifa á, og töðufengur á allflestum býlunum er ekki nema 30 kaplar af ha. Ég sé því ekki, hvernig þessir menn eiga að komast af, hvað þá að þeir hugsi um að hafa eitthvað meira en nákvæmlega til hnífs og skeiðar, eins og t. d. að byggja sæmileg húsakynni, bæði fyrir menn og skepnur. Þetta ástand er svo ömurlegt sem hugsazt getur. Annars er hægt að gera um þetta allmargar aths., og það er hægt að fara inn á ýmislegt, sem sýnir enn betur ástandið í sveitunum hvað snertir verðmæti ræktaðs lands og húsakynna, sem menn eiga við að búa. - Samkv. fasteignamatinu frá 1932 eru 4487 býli, eða 78% af öllum býlum landsins, að verðmæti til jafnaðar í kringum 8 þús. kr. á býli. Og ég get ekki skilið, að á því býli, sem er að fasteignamati undir 10 þús. kr., geti verið um sæmileg húsakynni að ræða eða yfirleitt nokkur þægindi. Ég er því sammála þeim, sem nú koma með till. um að lyfta undir það, að býlin verði betur byggð, og er það ekki hvað sízt nauðsynlegt, þar sem sjávarútvegurinn hefir gengið svo illa sem raun er á, að keppt verði að því, að sem flestir tolli á sínum býlum og að þau verði aukin svo, að fleira fólk geti á þeim lifað heldur en að undanförnu hefir verið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta miklu fleiri orðum. Í raun og veru er þetta mál þannig, að það er ekki hægt að segja neitt ákveðið um það. Fyrsta sporið verður því að vera það, að fá rannsókn á þessum atriðum og skýrslur þar að lútandi. Ég hefi lagt til, að Búnaðarfél. Ísl. gerði falið að annast þessar rannsóknir, að svo miklu leyti sem það getur annað því. En vel getur verið - ég er ekki svo fróður um þessa hluti, að ég geti um það sagt, - að eitthvað þurfi að ferðast til þess að kynna sér allar ástæður, því í jarðamatinu stendur aðeins, að hlunnindi séu þessi og þessi, en ekkert hvað mikil þau séu, og ég get vel hugsað, að það þurfi töluvert mikla nákvæmni til að komast að því, af hvaða ástæðum menn hafa ekki hafizt meira handa um jarðrækt heldur en raun hefir verið á. Að svo mæltu vil ég mælast til þess, að málinu verði vísað til síðari umr. að þessari umr. lokinni.

Páll Zóphóníasson Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta og vera stuttorður, enda mun vera liðinn sá tími, sem þessi fundur átti að standa. Þrátt fyrir það, að ræða hv. 1. þm. Rang. gæfi tilefni til þess að segja ýmislegt um þetta mál, þá mun ég ekki gera það, heldur einungis benda á, að ég tel, að þessari till. þyrfti ofurlítið að breyta. Það er talað um það í till., að ef rannsókn leiði í ljós, að 4. liður þess, sem ætlazt er til, að rannsakað verði, sé valdur að framkvæmdaleysi bænda, þá geri Alþ. einhverjar ráðstafanir til úrbóta. En hvers vegna bara að taka þennan eina lið? Því ekki eins að taka 3. liðinn, óhagstæðan leigumála? Ég mun þess vegna leggja fram brtt. um það, að í síðustu málsgr.till. á eftir orðunum „að hér sé fátækt og úrræðaleysi um að kenna“ komi: eða óhagstæðum leigumála. - Og ef niðurstaðan leiðir í ljós, að annaðhvort af þessu tvennu eða hvorttveggja sé valdandi framkvæmdaleysi bænda, þá verði gerðar ráðstafanir til þess að kippa því öðruhvoru eða hvorutveggja í lag. - Ég geri ráð fyrir því, úr því þetta er fyrri umr., að nægur tími sé til þess að koma fram með brtt. síðar, en ég mun sjá um, að hún liggi fyrir við næstu umr. þessa máls.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af fyrri lið þessarar till. skal ég geta þess, að um áramótin síðustu var samkv. l. nr. 28 23. júní 1932, um undirbúning á raforkuveitum til almenningsþarfa, skipuð raforkumálanefnd, og var meginverkefni hennar að rannsaka og undirbúa þau mál, sem lúta að vatnsvirkjun, og jafnframt var henni falið að gera heildartill. um skipun þeirra mála. - Sogsvirkjunin verður sennilega fullgerð á næsta hausti, og það hefir nokkuð verið unnið að rannsókn á raforkuveitum út frá henni, en eftir er að taka ákvörðun um rekstrarfyrirkomulag og eignarumráð yfir þeim veitum, en það er m. a. verkefni raforkumálan. Hinsvegar er nú sýnt, að útilokað er, að hægt sé að fá till. frá henni nú á þessu þingi, þannig að ekki er unnt fyrr en á næsta þingi að ganga frá þessum málum. - En nú er svo ástatt um Hafnarfjarðarkaupstað, að hann hefir þörf fyrir mikið og ódýrt rafmagn, og Sogsveitunni er einnig þörf á að koma orku sinni í peninga. Þess vegna lít ég svo á og er raforkumálanefnd sammála í því, að nauðsynlegt sé að gera ráðstafanir til þess að leggja línu til Hafnarfjarðar, þótt ekki sé búið að ákveða framtíðarskipulag raforkumálanna. - Í till. er gert ráð fyrir því, að Reykjavíkurbær leggi línu frá Vífilsstöðum til Hafnarfjarðar, en ríkissjóður ábyrgist, að línan verði yfirtekin, bænum að skaðlausu, þegar ákveðið verður um framtíðarskipulag veitunnar. - Ég skal geta þess, að ég hefi um þetta rætt við borgartjórann og bæjarráð, og útlit er fyrir, að samningar geti tekizt. Hinsvegar er - ef samningar takast ekki - ríkisstj. gefin heimild til þess að leggja þessa Vífilsstaðalínu, sem áætlað er, að kosta mundi um 80 þús. kr. Annar liður till. fjallar um heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta rannsaka frekar en þegar hefir gert verið raforkuveitur út frá Sogsvirkjuninni sunnanlands og virkjun Laxár norðanlands. - Á þessu þingi liggja fyrir allmargar till. um sérstakar rannsóknir á tilteknum veitusvæðum, en sú till., sem ég flyt hér, nær út yfir þær allar. - Nokkrar línur hafa þegar fengið dálítinn undirbúning og áætlun auk Hafnarfjarðarlínunnar. T. d. er lína til Akraness áætluð kosta um 300 þús. kr., með lögn á nokkra bæi; lína til Eyrarbakka og Stokkseyrar, einnig með lögn á nokkra bæi, um 260– 280 þús. kr., og lína frá Hafnarfirði til Keflavíkur um 320 þús. kr., líka með lögn á nokkra bæi. Þessar áætlanir hafa verið gerðar eftir athugun á landslagi, og skortir ekkert annað en að fullgera nokkrar mælingar og fá endanlegar útboðslýsingar. - þá hefir og verið gerð lausleg athugun á línu um Rangárvellina og þaðan til Vestmannaeyja, og er sá kostnaður lauslega áætlaður um 800 þús. kr., og ennfremur á línu frá Akranesi til Borgarness, sem gert er ráð fyrir, að kosti um 280 þús. kr., einnig lauslega áætlað. - Þá liggja og fyrir till. frá sveitum norðanlands um að láta athuga línustæði frá Eyjafirði yfir til Siglufjarðar og gera samanburð á henni og væntanlegri virkjun í Fljótum, svo og um línu til Húsavíkur frá Laxá í Aðaldal. Ég tel, að hér sé um svo mikið nauðsynjamál að ræða, að sjálfsagt sé, að ríkisstj. hafi heimild til þess að láta framkvæma þessar rannsóknir og að eðlilegra sé að hafa hana í einni heild heldur en að hafa margar þál., sína um hvert atriði þessara almennu rannsókna. Að lokum vil ég mælast til þess, að þessi till. verði samþ. Ég skal ekki setja mig gegn því, að hún fari til fjvn., ef þess er óskað, en þá vænti ég, að n. hraði afgreiðslu sinni.

*Pétur Ottesen: Hæstv. atvmrh. hefir nú lýst, hvað komið er rannsókn þessara mála. - Við 3 þm. flytjum nú þáltill. á þskj. 231, þar sem skorað er á ríkisstj. að hraða sem mest rannsókn og undirbúningi löggjafar um raforkuveitur frá Sogslínunni til Akraness, Borgarness, Keflavíkur og annara sjávarþorpa á Reykjanesskaga - en þessi rannsókn hefir nú eftir upplýsingum hæstv. ráðh. þegar farið fram og að frv. verði lagt um það efni fyrir Alþ. að þeirri rannsókn lokinni. Nú vildi ég, af því að mér skilst, að þetta mál muni eiga að afgr. með samþykkt þessarar till. frá hæstv.atvmrh., aðeins árétta það, sem í till. okkar þremenninganna felst, að undinn verði bráður bugur að því að undirbúa þetta mál undir þingið, þannig að það verði fenginn grundvöllur undir fyrirkomulag þessara raforkuveitna út frá Soginu, því að mér skilst, að það fyrirkomulag, sem hér er talað um viðvíkjandi Hafnarfirði, sé aðeins bráðabirgðafyrirkomulag, vegna þess, hve þörfin fyrir rafmagn sé þar sérstaklega brýn. Ég get gengið inn á það, að þörfin sé brýnni þar heldur en annarsstaðar, með tilliti til þess, hvað mikill markaður þar er fyrir rafmagn og hvað um stuttan veg er að fara frá aðallínu Sogsins til Hafnarfjarðar. Hinsvegar er það vitanlegt, að stærri kauptúnum í nágrenninu er þörfin hvað afnot snertir af rafmagninu alveg jafnbrýn eins og Hafnarfirði, því að þar, sem komið hefir verið upp rafmagnsleiðslu með mótorafli, er rafmagnið fyrst og fremst ákaflega dýrt, og auk þess er það svo, a. m. k. á Akranesi, að það mótorafl, sem þar er til staðar til þess að framleiða rafmagn, er of lítið til þess að fullnægja þörf kaupstaðarins. Það er því brýn nauðsyn á því, ef fjárhagskringumstæður leyfa, að koma rafmagni beint til þessa staðar, og sama er vitanlega að segja um Borgarnes og Keflavík. Ég vænti þess, að þeir, sem með stjórn landsins fara nú á næstunni, neyti allrar þeirrar aðstöðu, sem þeir hafa, til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, þannig að undirbúningur liggi helzt fyrir næsta Alþingi, sem væntanlega kemur saman í haust.

*Flm. (Guðbrandur Ísberg): Ég hefi leyft mér að bera fram till. á þskj. 297, þar sem lagt er til, að heimila stj. að ábyrgjast fyrir Akureyrarkaupstað allt að 1500 þús. kr. lán, eða samsvarandi upphæð í erlendri mynt, til virkjunar á Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu. Þessi till. er borin fram í Sþ., vegna þess að sýnt þótti, að frv. um svipað efni o. fl., sem borin hafa verið fram í Nd., eru nú aðeins komin til n. þar, og því litlar líkur til þess, að þau komist í gegnum þingið að þessu sinni. Hinsvegar er mikil nauðsyn á því fyrir Akureyri, að byrjað verði á virkjun Laxár sem fyrst. Þess vegna þótti rétt að reyna að fá samþ. heimilda handa stj. til þess að ábyrgjast þetta lán. Ég vil benda á það, að Akureyri byggði rafstöð árið 1922, sem þá þegar kom í ljós, að þurfti að auka að afli með mótor. Á annan veg var það ekki hægt á þeim stað, þar sem stöðin var reist. Síðan hafa verið athugaðir möguleikar til virkjunar í námunda við Akureyri, og að fenginni rannsókn hafa menn orðið sammála um, að ekki borgaði sig að reisa slíka frambúðarstöð nær en við Goðafoss í Skjálfandafljóti. En síðasta ár hafa farið fram rannsóknir og áætlanir næstum samtímis á Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu, og við athugun og samanburð á þessum tveim stöðum hafa menn orðið ásáttir um, að miklu hagkvæmara myndi vera að byggja rafstöðina við Laxá. Akureyrarkaupstaður hefir brýna þörf fyrir aukna raforku. Stöðin, sem nú er, er rétt aðeins til ljósa. En í seinni tíð hafa risið upp ýms iðnaðarfyrirtæki, sem þarfnast raforku. Þetta er einnig hagsmuna- og nauðsynjamál þeirra héraða annara, sem gætu hagnýtt sér þessa stöð. Má í því sambandi nefna Hrísey, Dalvík og Ólafsfjörð. Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þessa þál. En ég vil geta þess, að þetta mál er mál allra án alls flokkadráttar, vænti ég þess, að þetta mál verði einnig rekið hér í þingi sem mál allra flokka, sem þar standa að því. Og þess vegna vildi ég einnig vænta þess, að nægilegur vilji sé hér í þingi til þess að koma þessu nauðsynjamáli áfram. Legg ég til, að till. verði samþ. hér til þess að flýta fyrir því, að framkvæmdir geti hafizt.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég hefi kynnzt dálítið þessum raforkumálum þeirra Akureyrarbúa og annara Norðlendinga gegnum viðtöl, sem fulltrúar þeirra hafa átt við mig. Ég er sannfærður um, að það er mikið nauðsynjamál fyrir Akureyrarbæ og gæti komið að notum fyrir fleiri, ef hægt væri að koma upp þessari virkjun. Nú hefir það verið venja hér, a. m. k. fram á síðustu tíma, að veita ríkisábyrgð til slíkra virkjana. En því er ekki að leyna, að ef hugsanlegt væri að koma upp slíkum virkjunum án ríkisábyrgðar, þó væri það stórt spor í rétta átt, því að það er vitanlega slæmt fyrir landið að þurfa að nota ríkisábyrgð eins mikið og gert hefir verið fram að þessu. Ég hygg, að allir muni vera sammála um það. Mér er kunnugt um, að það hefir verið leitazt fyrir um lán erlendis til þessa fyrirtækis án ríkisábyrgðar, og eftir því sem ég bezt veit, er ekki enn fullséð, hvort hægt er að útvega lánið á þann hátt. Ef það mætti takast, þá er enginn vafi á því, að það væri æskilegasta lausnin fyrir alla aðilja. Bæði af þessari ástæðu og eins vegna þess, að það liggur í loftinu, að kosið verði í vor, og þá ekki hægt að segja fyrirfram, hverjir eiga að bera ábyrgðina á þessum málum eftir slíkar kosningar, þá fyndist mér eðlilegast, að þetta mál væri ekki afgr. nú á þeim stutta tíma, sem þingið á eftir að sitja. Ég lít svo á, að það sé varhugavert, þegar svo stendur á, að fara á að kjósa, að þeir þm., sem eru í þann veginn að leggja umboð sín niður, geri stórfelldar ákvarðanir um mikilsverð fjárhagsmál, rétt áður en þeir leggja umboðin niður. Af þessu vil ég leggja það til, að sem allra minnst verði afgr. af stórum fjárhagsmálum, bæði ábyrgðum og fjárveitingum. Ég veit náttúrlega ekki, hvort slíkt myndi koma til með að tefja fyrir rafvirkjuninni fyrir Akureyri, en ég veit það, að ef tækist að fá lán án ríkisábyrgðar, þá myndi það ekki tefja málið neitt. En ef það hinsvegar fengist ekki, þá finnst mér fyllilega möguleikar á því, þó að um svona stórt mál sé að ræða, að þeir flokkar, sem eiga að ráða eftir kosningarnar, taki afstöðu til málsins fljótlega eftir þær, eða jafnvel ef allir flokkar væru sammála um þetta og lánið fengist án ríkisábyrgðar, að þeir tækju þá málið til meðferðar utan þings. En slíkt væri vitanlega ekki hægt að gera utan þings, nema allir flokkar væru sammála. Ég er því meðmæltur, að þetta mál gangi til fjvn. En af þeim ástæðum, sem ég hefi þegar getið um, þá myndi ég sætta mig bezt við, að málið yrði ekki afgr. á þeim stutta tíma, sem þingið á eftir að sitja. Þingið má til með að sýna hina mestu gætni við afgreiðslu slíkra mála og hér um ræðir, rétt áður en til kosninga er gengið, og ég álít, að það eigi að gera sem minnst að hví, að gera stórkostlegar bindandi ákvarðanir fram í tímann. Auk þess er það að segja, að meðan stendur á umleitunum um lán án ríkisábyrgðar og ekki er vonlaust um, að það fáist, þá finnst mér, að það gæti spillt fyrir því, að sú lausn gæti fengizt, ef Alþingi samþ. í ótíma ríkisábyrgð á láninu. Ég vil enda á því sama og ég byrjaði, að mér er ljóst, að þetta er svo stórt nauðsynjamál fyrir Akureyri og aðra staði norðanlands, að málið verður að leysast með einhverju móti. Og ég teldi það miður farið, ef fara ætti að hleypa þessu máli út í pólitískar deilur.

*Finnur Jónsson: Það er ekki nema von, að höfuðstaður Norðurlands geri tilraun til þess að leysa þetta mál á viðunandi hátt. Hitt er sjálfsagt ekki líklegt, að Akureyrarkaupstaður komist af án ríkisábyrgðar, fyrst sjálfur höfuðstaður landsins, Reykjavík, sem hefir miklu meiri tekjumöguleika en allir aðrir kaupstaðir landsins samanlagt, komst ekki af án ríkisábyrgðar fyrir rafveitu handa sér. Nú hefir verið leyst úr þörf Reykjavíkur fyrir raforku með ábyrgð á láni til Sogsvirkjunarinnar, og sömuleiðis Ísafjarðar með ríkisábyrgð fyrir láni til virkjunarinnar þar, en hún hefir orðið allmiklu dýrari en gert var ráð fyrir, og stafar það meðal annars af því, að stöðin var byggð nokkru stærri en upphaflega var áætlað, eða 840 hö. í stað 600 hö., sem áætlað hafði verið. Ég hefi góða von um, að stöðin komi til með að bera sig, en hinu er ekki að leyna, að komizt hefir í nokkur vandræði með stöðina vegna þess, hvað hún hefir farið langt fram úr áætlun. - Þegar Ísfirðingar byggðu þessa stöð, var tekin upp sú regla, að taka ekki ríkisábyrgð á nema 85% af kostnaðarverðinu, og tel ég rétt, að það sama gildi um þær ríkisábyrgðir, sem veittar verða öðrum kaupstöðum. Ég vil leyfa mér að leggja fram brtt., sem fer þess á leit í fyrsta lagi, að ríkisábyrgð verði 85% af kostnaðinum, og í öðru lagi, að stj. sé heimilað að taka viðbótarábyrgð fyrir Ísfirðinga, þó ekki yfir 85% af kostnaði.

Forseti (JBald): Mér hefir borizt svo hljóðandi brtt. frá hv.þm. Ísaf.: [sjá þskj. 370]. - Þessi brtt. er of seint fram komin og þar að auki skrifleg, og þarf því tvennskonar afbrigða, til þess að hún megi koma til umr.

*Flm. (Guðbrandur Ísberg): Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeirri yfirýsingu hæstv. fjmrh., að hann teldi till. þá, sem hér liggur fyrir, fjalla um nauðsynjamál fyrir Akureyrarkaupstað. Ég er honum líka sammála um, að það væri æskilegt, ef hægt væri að fá lán til rafveitunnar án ríkisábyrgðar. En mér finnst það æðiólíkt og varla til þess að ætlast, að akureyri takist að útvega slíkt lán án ríkisábyrgðar, þegar Reykjavík tókst það ekki að því er snertir lán til Sogsvirkjunarinnar. Og þótt slíkt lán væri e. t. v. fáanlegt, þá er nokkurnveginn víst, að það myndi verða með verri kjörum, ef ekki væri ríkisábyrgð fyrir því. En það er ekki svo að skilja, að þótt þessi till. verði samþ., þá sé allt búið þar með. Fyrst þarf að útvega lánið, og í annan stað þarf ráðh. að fást til að nota þá heimild, sem honum er gefin. Ef hann af einhverjum ástæðum telur ekki forsvaranlegt að nota þessa heimild, þá getur hann frestað því þrátt fyrir það, þótt till. liggi fyrir. Ég sé þess vegna ekkert því til fyrirstöðu, að till. verði samþ. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. Ísaf. vil ég taka það fram, að mér finnst dálítið óeðlilegt, að gerðar séu aðrar og strangari kröfur, þegar farið er fram á ábyrgð fyrir lánum til virkjunar á Akureyri en til Sogsvirkjunarinnar. Ríkið mun hafa tekið ábyrgð á öllu því láni, og þar sem eins stendur á með þessa virkjun á Norðurlandi, þá vil ég gera kröfu til þess, að ekki verði farið að klípa af þessari ábyrgð. Og mér finnst það vera fremur óvingjarnlegt af hv.þm. Ísaf., að blanda hér inn í ábyrgðarheimild fyrir Ísafjarðarkaupstað, sem verður að telja óskylt mál þessu, og ég sé ekki betur en að þetta sé gert til þess að spilla fyrir framgangi þessarar till., a. m. k. þykist ég þess fullvíss, að ef ég hefði borið fram brtt. við svipaða þáltill., sem hann hefði verið með hér í þinginu, þá hefði hann ekki talið það neitt vináttumerki við málið. Ég er ekki með þessu að reyna að gera málið að flokksmáli. Ég vil halda því fyrir utan það, og ég vil vona, að þó að þessi hv.þm. hafi borið fram þessa till., þá sé Alþfl. hér í þinginu alls ekki þannig sinnaður, að hann vilji spilla fyrir framgangi málsins. Ég mun þess vegna greiða atkv. á móti till.hv.þm. Ísaf., þ. e. sem brtt. við mína till., en ef hann ber hana fram sem sjálfstæða till., mun ég athuga, hvort ég get ekki fylgt henni, en ég mun greiða atkv. á móti henni eins og hún liggur fyrir, og vænti ég þess, að sama geri einnig þeir, sem eru fylgjandi till. á þskj. 297, sem ég vil vona, að verði samþykkt.

*Finnur Jónsson: Ég vil mótmæla þeim ummælum hv.þm. Ak., að í minni brtt. felist óvinátta í garð þess máls, sem hann flytur með þáltill. sinni. Ég benti á það, að Alþingi hefði tekið upp þá reglu, þegar veitt var ríkisábyrgð fyrir Ísafjörð, að veita ríkisábyrgð fyrir aðeins 85% af kostnaðinum, og sama mun hafa gilt fyrir aðrar ríkisábyrgðir. Það er þess vegna ekkert óeðlilegt, ef veita á lán til virkjunar fyrir Akureyrarkaupstað og nærliggjandi héruð, að þeirri reglu verði fylgt áfram. Hvað það snertir, að ég hefði getað flutt þessa till. sérstaka, er það vitanlega alveg rétt. Ég hefi fram að þessu búizt við, að fjárlög yrðu afgr. á þessu þingi, og þá myndi þessi heimildartill. verða flutt þar við, en ekki sérstök. Ég hefi þess vegna komið með þessa brtt. í þeim tilgangi að reyna að koma henni fram á þessu þingi, ef inn á þá braut yrði farið að afgr. hér eitthvað af stærri ríkisábyrgðum með þáltill. Ég get gert það hv.þm. Ak. til geðs að taka þessa brtt. aftur til síðari umr., í þeirri von, að hv.fjvn. taki hana til athugunar samtímis því, að þessi þáltill. verður afgreidd.

*Stefan Jóh. Stefánsson: Eins og hv.þm. er kunnugt, liggur fyrir hv.Nd. Alþingis frv. til l. um virkjun Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Þetta frv. hefir verið hjá hv.fjhn.Nd., og hún hefir einróma mælt með því, að frv. yrði samþ., en þó hafa 3 nm. áskilið sér rétt til að koma með breyt. við frv., og hafa 2 nm., ég og hv.þm. V.- Ísf., borið fram eina brtt. við þetta frv., og er hún á þá leið, að það sé aðeins heimild fyrir ríkisstj. að veita ábyrgð fyrir virkjun á Laxá, en ekki hitt, eins og það var orðað í frv. upphaflega, að það væri skylda. Nú skilst mér, að ef þingheimur er yfirleitt sammála um að veita þessa ábyrgð, þá væri það fyrir allra hluta sakir heppilegast, að það yrði gert í frumvarpsformi. en ekki með till., þótt ekki væri nema af þeirri ástæðu, að það er vitað um suma erlenda lánardrottna, eins og t. d. Englendinga, að þeir munu ekki láta sér nægja samþykkta ríkisábyrgð í tillöguformi, heldur heimta þeir yfirleitt lög um það. Ég skal ekki segja, hvort lánardrottnar hér á Norðurlöndum t. d. mundu gera samskonar kröfur, en ég teldi rétt fyrir Akureyri, ef hún hefði áhuga, sem es efast ekki um, á að afla sér þessarar ábyrgðarheimildar, að hafa þá það form á þessu, sem fullnægir víðast. Fyrir þær sakir vildi ég bendu hv.flm. þessarar till., hv.þm. Ak., á það, ef möguleikar eru á því að koma fram ábyrgðarheimildum á Alþingi nú, hvort ekki væri heppilegra að reyna að koma áleiðis því frv., sem nú er afgr. frá hv.fjhn.Nd., heldur en að láta samþ. þess till., sem hér er til umræðu. við alþýðuflokksmenn erum fúsir til þess að samþ. frv. með þeirri breyt., sem ég lýsti áðan.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. Ak. sagði, að það væri ólíklegt, að Akureyri tækist að útvega lán án ríkisábyrgðar, þar sem Reykjavík hefði ekki tekizt það. Ég veit ekki, hversu mikið hefir verið reynt að útvega lánsfé fyrir Sogsvirkjunina án ríkisábyrgðar, og get þess vegna ekki um það dæmt, hvort nokkrir möguleikar hafa verið fyrir hendi til þess, en við vitum, að á þeim tímum var yfirleift ekki stungið mikið fótum við því að leita ríkisábyrgða, og það var orðin föst venja, að engin veruleg lán fengust án þess að á þeim væri ríkisábyrgð. Nú er það allmerkileg tilraun, að reyna að útvega lán til þessarar rafveitu á Akureyri án ríkisábyrgðar, og prófa með því, hvort ekki er hægt að komast út af þessari braut, sem gengið hefir verið á hingað til, að veita ríkisábyrgð til allra þessara fyrirtækja, en er hygg, að ef þær umleitanir, sem undanfarið hafa farið fram og ekki er séð fyrir endann á ennþá, reynast árangurslausar, megi telja, að það sé vonlaust, eins og nú standa sakir a. m. k., að fá fjármagn til rafveitunnar án ríkisábyrgðar. Mín skoðun er sú, að það eigi að reyna til þrautar að komast út af þeirri leið, að veita ríkisábyrgð til slíkra fyrirtækja, en ef það reynist ekki hægt, verður vitanlega að meta það í hverju tilfelli, hvort fyrirtækið er svo mikilsvarðandi, að fyrir því skuli veita ríkisábyrgð, og ég fyrir mitt leyti lít þannig á, að ef ekki tekst að útvega lán til virkjunarinnar án ríkisábyrgðar, verði erfitt fyrir þingflokkana að neita Akureyri um slíka ábyrgð, eftir að slíkar ábyrgðir hafa verið veittar til annara kaupstaða landsins, og það er aðeins vegna þess, að ég lít á þetta sem tilraun til þess að komast út af þessari braut, að ég tel rangt að samþ. ríkisábyrgð fyrir þessu, fyrr en hin leiðin er þrautreynd, og svo er hitt, að það er mjög liðið á þingtímann að þessu sinni og kosningar standa fyrir dyrum, svo að mér finnst, að það ætti að gera sem allra minnst að því að afgreiða stórkostleg fjárhagsmál, þegar þannig standa sakir. - Það er sama hægt að segja að verulegu leyti um þá brtt., sem hv.þm. Ísaf. hefir flutt hér, og mér finnst vera vafasamt, hvort rétt sé að afgr. hana, eins og sakir standa. Hv. þm. Ak. drap á það, sem mun vera alveg rétt, að þó að þessi heimild yrði veitt, þá væri eftir að útvega lánið með ríkisábyrgð, og eftir því, sem reynslan hefir sýnt í þessu efni, hygg ég, að það þyrfti ekki að valda bagalegri töf, þótt þetta mál yrði ekki afgr. fyrr en eftir þær kosningar, sem í hönd fara. Ég mun svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en ég er því fylgjandi, að málinu verði vísað til hv.fjvn.

*Flm. (Guðbrandur Ísberg): Ég get tekið undir það með hæstv. fjmrh., að það sé hyggilegt að leitast við að draga úr þeim ríkisábyrgðum, sem venja hefir verið að veita fram að þessu, en þar verður áreiðanlega ekki hægt að byrja á stærstu ábyrgðunum. Það er augljóst mál, að þegar bæir þurfa að fá lán, þá er miklu erfiðara fyrir þá að útvega sér há lán upp á eigin spýtur heldur en lág lán, en nú hefir ríkisábyrgð verið veitt hvað eftir annað fyrir nokkrum tugum þúsunda króna handa bæjarfélögum, sem segja má, að hafi verið vorkunnarlaust að útvega án ríkisábyrgðar, en það er ekki hægt að segja það sama, þegar upphæðin veltur á milljónum. Ef hæstv. fjmrh. vill gera tilraun með það, hvar hægt sé að stinga fótum við í þessu efni, þá hygg ég, að réttara sé að byrja á lægri lánunum. Ég tel mjög litlar líkur til þess, og Akureyringar sjálfir telja það nokkurnveginn útilokað, að hægt sé að útvega Akureyri þetta lán án ríkisábyrgðar, en það verður reynt að útvega lánið, og ef það tekst án ríkisábyrgðar, þá verður ekki um annað beðið, en það er í því tilfelli, sem yfirgnæfandi líkur eru til, að það þurfi ríkisábyrgð, sem þeir óska, að ríkisstj. fái þessa heimild til að ábyrgjast lánið. Viðvíkjandi orðum hv. 1. landsk., að það lægi fyrir frv. um svipað efni, vil ég nota tækifærið til þess að þakka hv.fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls, svo langt sem hún nær, en eins og grg.þáltill. ber með sér, er hún fram borin vegna þess, að einsætt þótti, að frv. mundi ekki ná fram að ganga. Nú mun ég reyna að ýta á eftir frv., þangað til þessi þáltill. kemur til síðari umr., og þá verður enn betur séð, hvernig horfir með möguleikann fyrir því, að koma frv. áfram. En ég hygg, að ef hv. 1. landsk. væri alvörumál að styðja að því á þessu þingi, að ábyrgðin næðist í gegn, þá mundi hann nú styðja þessa þáltill. mína og láta þá skeika að sköpuðu, hvað um frv. yrði á þessu þingi, sem nú er talið vera komið að lokum. - Við hv.þm. Ísaf. vildi ég segja það, að ég tel nokkra bót í því, að hann taki till. sína aftur til síðari umr., og vil ég því þakka honum fyrir það.

1) BSt; Ég játa að vísu, að það er óeðlilegt að vísa slíku máli til fjvn., en mér sýnist horfurnar um þinglokin þannig, að það muni vera sama og að koma málinu í mjög mikla tvísýnu, að vísa því til n., og segi ég því nei.