Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var flutt af hv. allshn. Nd., eftir minni beiðni og er á þá leið, eins og það ber með sér, að reglulegt Alþ. 1949 komi saman 11. okt., eins og nú stendur í frv. Eftir stjskr. á Alþ. að koma saman 15. febr. ár hvert, en þessu má breyta með l. Það er sýnilegt, að Alþ. verður ekki lokið fyrir miðjan þennan mánuð, og þótti því einsýnt, að breyta þyrfti ákvæðunum um samkomudag Alþ. Ríkisstj. lagði til, að samkomudagurinn yrði 1. okt., en því var breytt í 11. okt. í meðferð hv. Nd. Ég lýsti því þá yfir, að ég áliti mig það engu skipta, hvor þessara daga yrði valinn, enda er það eðlilegt, að þm. sjálfir ákveði samkomudaginn eftir því, sem þeim þykir bezt henta. Hins vegar gildir það, að Alþingi má kalla fyrr saman, ef ríkisstj. óskar þess. En þar sem l. um þetta efni þurfa að verða samþ. fyrir miðjan mánuð, geri ég ráð fyrir, að málið fái greiða göngu gegnum hv. d., og flyt ég þá ósk til hæstv. forseta, að meðferð málsins verði hér lokið á þessum degi.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að mig undrar þetta frv. Mig undrar, að hæstv. ríkisstj. skuli viljandi og vísvitandi langa til að viðhalda því ófremdarástandi, sem við höfum búið við undanfarin ár, sem sé því að láta landið vera fjárlagalaust nokkurn hluta úr árinu. Með þessu frv. er, eins og öllum hv. þm. er vitanlegt, lagt til, að Alþingi komi saman 11. okt., en áður hafði ríkisstj. lagt til, að samkomudagurinn yrði 1. okt. Við atkvgr. um málið í hv. Nd. sat hæstv. forsrh. hjá, og finnst mér það ekki sýna mikinn áhuga hæstv. ríkisstj., en ég tel með öllu óviðeigandi, að landið sé fjárlagalaust hluta úr árinu, en að því tel ég stefnt með þessu frv. Það er sem sagt enn lagt til, að þingið komi saman að haustinu, en slíkt hefur undanfarið orðið til þess, að fjárlög hafa ekki verið afgr. fyrir nýár. Hugsanlegt er náttúrlega, að fjárlög verði afgreidd frá 1. okt. til áramóta, en þá þarf ríkisstj. að hafa undirbúið fjárl. rækilega að sumrinu, hvað ekki hefur verið gert undanfarið, og samstæður þingvilji að vera til staðar. Haustið er þó yfirleitt ekki hentugur tími til þinghalds. Ef þá slitnar upp úr stjórnarsamvinnu, verða vetrarkosningar, og er þá allra veðra von, og hygg ég, að allir vilji losna við þær, en vetrarkosningar eru alltaf yfirvofandi, þegar þingið situr að hausti og fyrri part vetrar. Það er vandræðatími, sem þarf að losna við sem þingtíma, en ég býst við, að horfið hafi verið að því að velja þennan tíma vegna þess, að menn hafi þótzt vita of lítið um reynslu síðustu ára og sjá of litið um gang málanna það ár, sem fjárl. áttu að gilda fyrir, 15. febr., þegar hinn reglulegi samkomudagur þingsins er að lögum. En leiðin til að koma þessum málum í rétt horf er að breyta fjárhagsárinu og miða ekki við áramót, heldur t.d. 1. júní, enda eru aðalframkvæmdir sumarsins þá ekki byrjaðar, eða þá að kveðja Alþingi saman svo snemma hausts, að nokkurn veginn sé tryggt, að fjárlög verði afgreidd fyrir áramót, og til þess hefur ríkisstj. vald, hvaða samkomudagur sem í þessu efni verður samþ. hér á Alþingi Varðandi það að miða fjárhagsárið við 1. júní, þá má náttúrlega benda á, að það geti verið erfitt og að undirbúningur hafnargerða og lendingabóta og annarra framkvæmda verði slæmur og afleitt að fá ekki að vita fyrr en rétt áður, í hvaða framkvæmdir fé er veitt. En ég geri ekki mikið úr þessu, því það liggur tiltölulega snemma fyrir, og fyrr en síðustu daga þingsins, hvaða höfuðframkvæmdir það eru, sem leggja á i, svo að undirbúningur þeirra ætti af þeim sökum að geta orðið sæmilegur. En mig langar til að heyra það hjá hæstv. forsrh., hvort ríkisstj. hafi hugsað sér að breyta til í þessum efnum og miða t.d. fjárhagsárið ekki við áramót, og ef svo er, þá skal ég ekki vera á móti frv. eins og það nú er. Ef ríkisstj. aftur á móti ætlar að hafa almanaksárið áfram sem fjárhagsár, þá tel ég það skyldu hennar að kveðja Alþingi svo snemma saman og undirbúa fjárlög það vel, að nokkurn veginn sé tryggt, að þau séu afgreidd fyrir nýár, og losa okkur þannig við það ófremdarástand, sem verið hefur, er landið hefur verið fjárlagalaust tímum saman, en það krefst þess, að hún verji ekki sumrinu í frí, heldur undirbúi setningu nytsamra laga og þá einkum fjári., þannig að á þeim undirbúningi megi byggja. Með samkomudegi um miðjan september og mikilli vinnu ríkisstj. að sumrinu er hægt að afgreiða fjárlög fyrir áramót, en að því er sýnilega ekki stefnt með því að leggja til, að samkomudagurinn verði 11. okt. Og mig langar til að heyra hjá hæstv. ríkisstj., hvort hún muni ætla að breyta fjárhagsárinu, og ef það er, þá get ég sætt mig við frv., en ef á að hafa sama fjárhagsár og áður, þá er frv. óverjandi og til skammar að samþ. það.



Herra forseti. Ég skal játa það með 1. þm. N-M., að ástandið er óheppilegt, þegar nokkuð líður framan af fjárhagsárinu án þess að fjárlög séu afgreidd. En eftir svo hraðfara breytingar, sem orðið hafa í atvinnulífi okkar Íslendinga nú síðari árin, þá var sýnilegt, að ógerningur var að afgreiða fjárlög mörgum mánuðum áður en fjárhagsárið byrjaði, og því var horfið að því að afgreiða fjárlög á haustþingum. Nú má segja, að annað tveggja sé fyrir hendi, að nægur tími sé frá samkomudegi þingsins til áramóta, svo að fjárlög megi verði afgreidd á þeim tíma, eða breyta fjárhagsárinu. Út af spurningu hv. 1. þm. N-M., þá get ég ekki svarað henni á þessari stundu, því að ríkisstj. hefur ekki rætt málið, og þar yrði fyrst og fremst hæstv. fjmrh. að leggja á ráðin, en ég vil benda á, að hvort sem samkomudagurinn er ákveðinn 1. eða 11. okt., þá hefur ríkisstj. vald til að kalla Alþingi saman fyrr, ef hún sæi þá, að hægt væri að afgreiða fjárlög fyrir nýár. Nú hafði ríkisstj. lagt til, að samkomudagurinn yrði 1. okt. Mikill meiri hluti þm. vildi heldur hafa hann 11. okt. en 1. okt., og stóðu einkum að því bændaþm. og þm. utan af landi. Mér fannst eðlilegt, að þeir ákvörðuðu daginn sjálfir og að ríkisstj. ætti ekki að beita áhrifum sínum í þessu máli, einkum þar sem hún getur kallað þingið fyrr saman, ef þörf krefur. En þær almennu yfirlýsingar get ég gefið, að ég tel sjálfsagt, að annaðhvort verði að haga svo undirbúningi fjárl., að líkur - ég segi líkur - séu til, að þau verði afgr. fyrir áramót, þótt lögð séu fram á haustþingum, eða þá að breyta fjárhagsárinu, því að ég er sammála hv. 1. þm. N-M. um það, að núverandi ástand er óheppilegt og má ekki vera, og að því vildi ég vinna, að ef fjárhagsárinu yrði ekki breytt, þá reyndi ríkisstj. að undirbúa svo fjárlög, að þau yrðu afgr. fyrir áramót. Ég held, að ráðherrarnir vinni fullkominn vinnutíma allt árið og hafi yfirleitt ekki stuttan vinnudag. E.t.v. eru þeir sú stétt í landinu., sem hefur einna lengstan vinnudag. Það er því engin ástæða til að hafa þær dylgjur í frammi við stj., að ráðh. vinni ekki. Að öðru leyti mun ástæðulaust að fjölyrða frekar um þessi mál. En af tilefni þeirra ummæla hv. þm., að mál, sem stj. leggur fyrir þ., séu illa undirbúin, vil ég geta þess, að eigi er undir stj. einni komið, hversu vinnubrögðum er háttað. Veit ég til, að stjfrv. hafa legið hjá n. vikum og jafnvel mánuðum saman.

Gísli Jónsson.: Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. forsrh. áðan skal ég upplýsa, að mér er ekki kunnugt um, að neitt stjfrv. liggi hjá þeim n., sem ég er í. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh., hvort rétt sé hermt, það er spurzt hefur til fjvn., að hann hafi sagt í hv. Nd., að afgreiðsla fjárl. væri að kenna n. Ég hefði nú kosið, að orð þessi hefðu heldur verið látin falla hér í þessari hv. d., þar eð ég sem form. fjvn. á hér sæti.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. þm. Barð. skal ég geta þess, að ég minntist ekki einu orði á fjárl. eða afgreiðslu þeirra í Nd.



Herra forseti. Ég vil slá fastri þeirri túlkun hjá hæstv. forsrh., er ég tel mig hafa fengið, í fyrsta lagi, að hæstv. ríkisstj. vilji taka til athugunar, hvort eigi beri að færa fjárhagsárið til, og í öðru lagi tel ég hann hafa lýst því yfir, að hæstv. stj. vilji reyna að leggja fjárlfrv. vel undirbúið fyrir næsta Alþ. og kalla þ. svo snemma saman, að líkur geti orðið til þess, að afgreiðslu fjárl. megi ljúka fyrir áramót. Og megi líta svo á ummæli hæstv. ráðh. sem ég hef skilið þau og skilið rétt, að ég hygg að óviðeigandi sé að vera fjárlagalaus mikinn hluta úr árinu, þá vil ég mælast til þess, að hæstv. ríkisstj. reyni að vinna að því, að afgreiðslu fjárl. geti orðið lokið fyrir áramót, auk þess að hún hafi þau vel undirbúin og kalli þ. snemma saman. Ef þetta er skilið rétt, mun sama á standa, hver dagurinn er hinn síðasti, því að ég veit, að hæstv. ráðh. fer ekki eftir honum. Ég treysti því, að hæstv. ráðh. kalli þ. snemma saman og standi við orð sín.



Herra forseti. Það er nú að vísu verið að ræða um samkomudag reglulegs Alþ., en hér hafa nú komizt inn umr. um afgreiðslu fjárl. Ég tel rétt að segja skoðun mína um þetta mál. Sumir kalla það nú vandræðaástand að draga afgreiðslu fjárl. fram á fjárlagaárið. En það er eigi eingöngu nú, að slíkt á sér stað, heldur hefur það orðið á betri tímum, stríðsárunum, þegar allt virtist leika í lyndi fyrir okkur. En ef taka á þetta ár sérstaklega fyrir, - ég man nú ekki glöggt, hvaða dag fjárl. voru lögð fyrir þ., en hitt veit ég, að allmargir dagar liðu til þess frá þingsetningu. Ég ætla þó eigi að sakast um, að frv. varð svo síðbúið. Ég hygg, að því hafi sá undirbúningur valdið, er þörf var á. Yfirleitt tel ég mjög vendilega frá frv. gengið á marga lund og margar þarflegar athuganir vera í því. En hins vegar væri æskilegt, að eitt af hinum fyrstu frv., sem væru lögð fyrir þ., væru fjárl. Ég býst við því, að tíminn, sem hv. fjmrh. hafði til umráða, hafi verið allverulega skemmri nú en stundum áður. En það, er ég hygg hafa ráðið mestu um það, að ógerlegt var fyrir hv. n. að afgr. l. fyrir áramót, var afgreiðsla dýrtíðarmálanna rétt fyrir jólin í vetur, og hlaut það að kosta mikla fyrirhöfn að komast að sameiginlegum niðurstöðum. Ég beini þessu til hv, þm. N–M., og með allri virðingu fyrir dugnaði hans; a.m.k. í talfærunum, býst ég við, að ekkert vit hefði verið í því að afgr. fjárl. fyrir jól. Ef taka á reynslu undanfarandi árs til samanburðar, verður að ætla hv. fjvn. a.m.k. tvo mánuði til að skila áliti sínu. Stafar það af því, hve ríkisbáknið er orðið umfangsmikið og stórt. Það er ekki lítil vinna fólgin í því hjá hv. fjvn. að fara vandlega í gegnum gjaldapóstana til að leita með logandi ljósi, hvar draga megi úr útgjöldunum. Sú vinna hv. n., sem leiðir af viðleitni hennar að kafa eins djúpt og hægt er niður í einstaka liði, ef hækkun megi koma við, gerist eigi á skömmum tíma, vegna nauðsynlegrar samvinnu við margar stofnanir. Ég bendi á þetta, því að lítillar þekkingar og enn minni góðvildar hefur orðið vart hjá þeim mönnum, er eigi hafa hlotið það hnoss, sem þeir kalla svo, að komast í fjvn. Alþ. Ég er hins vegar á þeirri skoðun, að tvennt geti komið til greina, svo að afgreiða mætti fjárlög fyrir jól. Annaðhvort að þ. komi saman þann 1. sept. eða hitt, að fjvn. sé kölluð saman mánuði áður en þ. sjálft er kallað saman, Það hefur verið gert og er lögum samkvæmt leyfilegt. Á hinn bóginn er mér ljóst, að afgreiðsla fjárl. veldur því, að þ. eru svona löng. Ég segi, að sé Alþ. kallað saman þann 1. sept.; þá eru 31/2 mánuður framundan, sem það getur starfað. Ég reikna með, að það sitji til 15. des. Og hin leiðin er sú, að flokkarnir tilnefni menn til að vinna að fjárl. áður en þ. kemur saman. - Ég bendi á þessar leiðir sem færar til þess að kippa í lag því vandræðaástandi, að fresta þurfi afgreiðslu fjárl. Hins vegar vil ég ekki breyta fjárhagsárinu. Það er svo margt hjá okkur, sem þarf að vera alveg ákveðið um varðandi fjárveitingar, hve mikið fé skuli veita til þessa eða hins. T.d. þarf að hafa fyrirvara um efniskaup, svo að framkvæmdir geti hafizt þegar eðlilegt þykir, vegalagningar svo sem þegar snjóa leysir af fjöllum, vinna við hafnargerðir og lendingarbætur, er tækifæri gefst, o.s.frv. Margt fleira styður og að því, að sá háttur um þetta mál, er hafður hefur verið, hafi við full rök að styðjast. Að lokum vil ég taka það fram, að ég hef ekki hugsað mér að bera fram till. um samkomudag Alþ. Mér er kunnugt um, að frv. var samþ. í hv. Nd. með aðeins tveggja atkv. mun. Rétt er, að það eru fulltrúar byggðanna úti um land, sem vilja draga samkomudag þ. fram á haustíð. En hæstv. ríkisstj. hefur í hendi sinni, hvort hún vill kalla það saman þann 1. eða 11. okt. Fer það að sjálfsögðu eftir því, hversu farið er um undirbúning mála. Sé það eigi talið rétt, hef ég bent á þessar tvær leiðir: að breyta samkomudeginum eða kalla fjvn. saman fyrir þingsetningu. En hér er þó aðeins um ábendingu eina að ræða af minni hálfu.



Herra forseti. Ég vil segja það vegna ummæla hv. 1. þm. N–M., að rétt er, að ég hafi verið sammála honum um, að eigi gæti gengið svo til lengdar sem undanfarið og annaðhvort yrði að Forseti (BSt): Það leiðir af eðli málsins og öllum aðstæðum, að því verður að ljúka með einhverjum hætti hér í hv. d. í dag, sérstaklega ef frv. verður sent aftur til hv. Nd. Án þess að ég vilji á neinn hátt takmarka málfrelsi manna, vil ég þó óska þess, að hv. þdm. hafi þetta í huga.



Herra forseti. Ég verð nú bara að segja það, að mér finnst síður en svo óeðlilegt, að hv. d. taki sér nægan tíma til að ræða mál þetta. Er það e.t.v. eitt af aðalmálum þ., þ.e. varðandi afgreiðslu fjárl. - Ég bar fram fsp. til hæstv. ráðh., og kvaðst hann aldrei hafa látið þau orð falla, er ég nefndi. Ég þakka hæstv. ráðh. En þá vil ég ræða málshliðina sjálfa. Síðan árið 1945 hef ég verið form. fjvn. Þá var frv. lagt fyrir þ. í októbermánuði, og þann 18. okt. var því vísað til n., sem skilaði áliti sínu þann 5. des., og gekk frv. þá til 2. umr. Það var síðan afgr. fyrir jól, þann 20.–21. des. En þá ber að athuga, að á þessum tíma voru annars vegar eigi slíkir örðugleikar sem nú og ekki núverandi hömlur í viðskiptalífi þjóðarinnar, en hins vegar var ríkjandi sáralítill ágreiningur innan þáv. ríkisstj. um afgreiðslu fjárl. almennt. Í sambandi við fjárlagafrv nú minnir mig, að því hafi verið vísað til n. um svipað leyti og þá, og verð ég að segja, að ekkert fjárlagafrv. hefur verið eins vel undirbúið. Eins og hv. 1. landsk. tók fram, eru núna margar nytsamar upplýsingar í grg. frv., þær er hæstv. stj. eru til sóma. Hitt atriðið er það, að aðrir erfiðleikar eru nú á veginum og þeir helzt, sem valdið hafa því, að hæstv. fjmrh. hafði nú sett 33 millj. kr. á 19. gr., til dýrtíðarráðstafana. En þetta gerbreyttist. Fyrir jól voru samþ. l., sem kröfðust hvorki meira né minna en 27 millj. kr. á hina frægu 19. gr. fjárl. Á móti þessu þurfti að afla tekna með sérstökum l. og í samræmi við það breyta fjárl. á mörgum stöðum. Ofan á þetta skapaðist svo það ástand, að í stað 27 millj. kr. hagstæðs greiðslujafnaðar er hann núna eigi nema 8 millj. kr. En þá er hæstv. fjmrh. í þeim vandræðum, að engan veginn er hægt að afgr. frv. með hagstæðum greiðslujöfnuði. Þó er þetta aðeins ein hliðin á málinu. Samfara þessu koma erindi hæstv. ríkisstj. til hv. fjvn. frá tveimur rn., um kröfur útgerðarmanna, sem allar teljast nauðsynlegar. Hér er vandi á ferðum fyrir hv. n., ef eigi er hægt að mæta þeim. En hæstv. ráðh. sér enga aðra leið til þess, en skattaálögur í viðbót. Fjvn. á, á hinn bóginn, enga sök á afgreiðsludrættinum. Það er ástandið í landinu, sem hefur valdið honum. Ég vil benda á, að hæstv. ríkisstj. gerði sér allt far um að undirbúa frv. sem bezt, svo að afgreiða mætti það fyrir jól: Hæstv. fjmrh. óskaði eftir því, að n. yrði kölluð saman þann 6. jan.; en úr því varð ekkert. Komu þar til mikilvæg atriði, sem ná þurfti samkomulagi um. Fjvn. hefði getað verið komin lengra í störfum sínum, ef eigi hefðu orðið umr. um hin stóru mál, sem haft hafa mikil áhrif, t.d., hversu mikið skera skuli niður af verklegum framkvæmdum eða í hve ríkum mæli draga skuli úr hinum opinbera ríkisrekstri. Mikil og einstæð vinna var lögð í þetta, að finna, hvar koma mætti þessu við, enda lýsir hún sér í frv. sjálfu. Og þetta er ein ástæðan til þess, að eigi var unnt að afgr. l. fyrr en raun ber vitni. Ég tel hins vegar mjög vafasamt, hvort heppilegt sé að afgr. fjárl. fyrr en í þinglok. Ég tel óeðlilegt, að þ. haldi áfram störfum við önnur mál, þegar fjárl. hafa verið afgr. Sú krafa er orðin hávær, að mark sé tekið á afgreiðslu fjárl., svo að þau séu ekki 200 millj., en ríkisreikningurinn 300 millj. Tel ég, að eigi megi auka útgjöldin, þó að afgreiðsla l. dragist mánuðum saman. Saman verður að láta fara þetta tvennt, fjárlagaafgreiðsluna og önnur störf þ. Á síðustu stundu dynja oft yfir ýmis erindi. Þá er ekki skemmtilegt fyrir n. að leggja til, að greiddar séu fjárhæðir, svo að milljónum nemur, vegna þessara erinda. Ég vil benda á varðandi ummæli hv. 1. landsk., að ég tel ekkert unnið við, að fjvn. sé kölluð saman fyrir þingsetningu. Samvinna nm. er engin trygging í því efni. Árið 1945 bar fjvn. t.d. fram róttækar till. um niðurskurð á útgjöldunum, en þær voru allar koldrepnar. Hvað þýddi þá, að fjvn. útbyggi slíkar till., þær er eigi mæta samúð þingsins? - Langstærsta atriðið í málinu er þó það, að hæstv. ríkisstj. taki sjálf að reyna að ná innbyrðis samkomulagi um afgreiðslu fjárl., svo að þau sjónarmið komi eigi fram hjá hæstv. fjmrh., sem andstæð eru sjónarmiðum annarra hæstv. ráðh. Það kom fram eitt sjónarmið frá fjmrh. og svo gersamlega allt annað sjónarmið frá öðrum ráðh.,. sem kannske eru í miklum meiri hluta í rn. og knýja fram með sínum meiri hluta og þingfylgi það, sem er þvert ofan í vilja fjmrh. Þetta hefur miklu meiri þýðingu um afgreiðslu fjárl. en það, hvort fjvn. kemur saman einum degi fyrr eða síðar, því að meiri hl. fjvn. er skipaður með sama styrkleika í þinginu og sá meiri hluti er, sem stendur bak við ríkisstj. Og ef fullt samkomulag er innan ríkisstj. innbyrðis og þeirra flokka, sem styðja stj., þá á það ekki að tefja afgreiðslu fjárl., þótt einhverju mjög litlu muni um það, hvenær fjvn. tekur til starfa. Og ég vil tilkynna hæstv. ríkisstj., að fjvn. er tilbúin til að vinna nótt og dag og á sunnudögum líka að afgreiðslu fjárl., ef þess gerist þörf og ef hún fær fullkomið samkomulag um vandamálin frá hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Það er búið að ræða þetta mál allmikið í báðum d., og er því ekki ástæða til að bæta þar miklu við. En örfá orð vil ég segja um málið, sérstaklega ef það fer ekki til n. Svo virðist sem svo að segja allir hv. þm., sem talað hafa, séu sammála um, að þetta ástand, sem síðustu árin hefur verið hér, að fjárlög hafa ekki verið afgr. fyrr en einn fjórði eða einn þriðji hefur verið liðinn af fjárhagsárinu, sé slæmt ástand. Og þá finnst mér því undarlegra, að bæði var í fyrra gerð og nú í hv. Nd. er búið að gera þá breyt. á frv. ríkisstj. að færa samkomudaginn aftur frá því, sem ríkisstj. ætlaðist til um hann bæði þessi ár. Því verður ekki neitað, að þetta ástand kemur sér mjög illa, eins og tekið hefur verið fram hér, sérstaklega gagnvart mörgum stofnunum ríkisins og verklegum framkvæmdum, þar sem vitað þarf að vera nokkrum mánuðum fyrir fram, hversu mikið fé er ætlað til þeirra. Einhver hv. þm. minntist á það áðan, að nokkuð löngu fyrir fram þyrfti að gera áætlanir um verklegar framkvæmdir, því að við vitum, að það tekur nokkra mánuði afgreiðslufresturinn á ýmsum hlutum, sem þarf til hafnargerða, brúarbygginga o.þ.l. Þess vegna fæ ég ekki séð, að þetta mál verði leyst með því að breyta fjárhagsári ríkisins og láta það byrja t.d. 1. júní og miða svo við það, að fjárlög séu ekki afgr. fyrr en rétt um það leyti, að fjárhagsárið á að fara að byrja, sem viðkomandi fjárlög eiga að gilda fyrir. Nú kemur það líka fram í sambandi við verklegar framkvæmdir, að ýmis mistök verða á þeim, og fjvn. og Alþ. hafa komizt í kynni við að þurfa að borga skakkaföll, sem kennd eru því, að ekki sé hægt að byrja á framkvæmdum fyrr en svo seint, eins og t.d. hefur átt sér stað um hafnargerðir. Hvernig á t.d. að framkvæma hafnargerðir, þegar ekki er búið að fá efni til þeirra, fyrr en komið er fram á mitt ár og þeim á svo að vera lokið, þegar haustveður byrja? Þegar tillit er tekið til þessa og annars hliðstæðs, finnst mér það nægilegt til þess að sanna, að lausn á þessu óviðunandi ástandi verður ekki fengin með því að færa til fjárhagsár ríkisins til 1. maí eða 1. júní. Ég sé ekki betur en að lausnin á þessu verði bezt með því að láta þingið koma saman fyrr á árinu en síðustu ár og fyrr en gert er ráð fyrir í frv. hæstv. ríkisstj. og eins og það er komið frá hv. Nd., þar sem því var breytt í Nd. þannig, að færa samkomudaginn til 11. okt. Allt fram að síðustu árum hefur tekizt að ljúka afgreiðslu fjárl. fyrir jól, a.m.k. í nokkur ár, þó að þingið hafi byrjað 1. okt. Hins vegar býst ég við, að færa megi rök fyrir því, að ýmsir erfiðleikar meiri séu á því nú en áður, og því þurfi eitthvað lengri tíma. Þess vegna fæ ég ekki betur séð, en að eðlilegast væri að færa samkomudag þingsins til 1. sept., um einn mánuð fram frá því, er hæstv. ríkisstj. hafði hugsað sér. Og mér þykir ákaflega einkennilegt, að það skuli koma fram hér á Alþ. sú skoðun frá fjölda mörgum hv. þm., að í raun og veru sé þetta ástand, sem ríkt hefur hér síðustu ár um afgreiðslu fjárl., gersamlega ófært, en samt sem áður staðfestir þingið í fyrra og hv. Nd. nú í gær þá viljayfirlýsingu sina, að í raun og veru sé þetta fært til hins lakara með því að seinka samkomudeginum enn þá meira fram yfir það, sem ríkisstj. hefur ætlað um hann. - Ég mun þess vegna leyfa mér að bera fram brtt. við frv. um þetta, að í staðinn fyrir, að samkomudagurinn sé tiltekinn 1. okt., eins og nú er í frv., þá verði hann 1. sept.



Herra forseti. Síðan haustið 1946 að ég kom fyrst á þing, þá hefur þetta alltaf verið á dagskrá um þetta leyti árs, að fresta fundum næsta reglulegs Alþ., af því að fundum yfirstandandi þings væri ekki lokið, og það yrði að búa við það, að fjárlög yrðu ekki afgr. fyrir næsta ár fyrr en komið væri fram á fjárhagsárið, því að það hafa menn horfzt í augu við, þegar þeir hafa gengið frá þessari breyt. á samkomudeginum. En þetta ástand er búið að vera miklu lengur en síðan 1946, ef ég man rétt. Og allir, sem um þetta hafa talað öll þessi ár, hafa talið þetta óviðunandi og að þetta væri í sjálfu sér ófremdarástand, að geta ekki gengið frá fjárl. áður en það fjárhagsár, sem þau eiga að gilda fyrir, byrjar. Og það má segja, að það megi komast af án fjárl. til að stjórna ríkisbúskapnum yfir einn fjórða eða einn þriðja hluta ársins. Og því þá ekki að gera ráðstafanir til þess að kippa þessu í lag um afgreiðslu fjárl., þegar mönnum ber saman um, að ástandið, sem nú ríkir í því efni, sé ekki viðunandi? - Það er tvennt, sem hefur farið úrskeiðis í þessu efni. Það er, að Alþ., sem á að koma saman 15. febr. ár hvert, kemur ekki saman fyrr en síðari hluta ársins, og hitt, að fjárlög, sem eiga undir öllum kringumstæðum að vera fullgerð áður en fjárhagsár það byrjar, sem þau eiga að gilda fyrir, hafa að undanförnu ekki verið fyrir hendi, fyrr en langt hefur verið komið fram á viðkomandi fjárhagsár. Þessu tvennu þarf því að gera ráðstafanir til þess að kippa í lag. Eftir ákvæðum stjskr. á reglulegt Alþ. 1949 að koma saman að örfáum dögum liðnum, eða 15. febr., og þá er auðvitað tilætlunin, að reglulegt Alþ. 1948 sé löngu búið að ljúka störfum. Það ætti því að vera hlutverk þess reglulega þings fyrir 1949, sem kæmi saman þann 15. febr., að afgr. fjárlög fyrir 1950. Það mætti búast við, að það yrði ekki seinna en í marz eða aprílmánuði, skulum við segja, og að þá fyrst gæfist tóm til þess að undirbúa allar framkvæmdir, áætlanir og efnispantanir og annað þess konar, sem nú þarf freklegri tíma til en á normal tíma. Þegar þessar umr. voru að byrja, lagði ég inn hjá hæstv. forseta d. till., þar sem lagt er til, að samkomudagur næsta reglulegs Alþ. 1949 verði 1. sept. Það hefur nú komið fram í ræðu tveggja hv. þdm., að ef það ætti að takast að kippa því í lag, að fjárlög gætu orðið afgreidd fyrir byrjun þessa árs, sem þau eiga að gilda fyrir, þyrfti þingið að koma saman ekki síðar en 1. sept. Það hefur komið fram hjá hv. 1. landsk. þm. (SÁÓ) og hv. 8. landsk. (ÁS). Ég tel, að það sé öruggt, ef sæmileg vinnubrögð eru höfð að því er snertir afgreiðslu fjárl., að ríkisstj., fjvn. og Alþ. eigi að takast að afgr. þau á fjórum mánuðum. Og ekki er rétt að gera ráð fyrir því, að þingsetan sé yfirleitt lengri en fjórir mánuðir og í mesta lagi fimm mánuðir. Með því að ákveða samkomudaginn 1. sept., held ég, að örugglega væri hægt að kippa því í lag að afgr. fjárlög fyrir áramót. Í öðru lagi þurfum við að kippa því í lag, að reglulegt Alþ. geti byrjað á þeim tíma, sem til er tekinn í stjskr., sem sé 15. febr. Og væri hægt að ljúka næsta þingi fyrir áramót, væri hægt að láta þar næsta þing koma saman 15. febr. o.s.frv. Ég held, að það sé hégómaástæða, að þessi frestun á þinghaldinu þangað til í óefni er komið með afgreiðslu fjárlaga sé gerð til þægðar nokkrum þm. utan af landi. Ég er utan af landi, og er þetta ekki mín þægðin, og ég held, að þeir mundu vera fleiri þm. utan af landi, sem vildu láta þingið byrja 1. sept., svo að hægt væri að kippa því í lag í þessu efni, sem um hefur hér verið rætt. Páll Zóphóníasson: Herra forseti. Það var fjarri því, að ég gagnrýndi störf fjvn. Ég minntist bara á þessa staðreynd, að ekki hefur verið búið að afgr. fjárlög fyrir jól. Hins vegar virðist mér hv. 1. landsk. vera að því. En hvað segir svo reynslan? Eftir að hv. 1. landsk. er búinn að segja, að fjvn. geti lokið störfum á tveimur mánuðum, kemur hann með munnlega till. um, að þingið verði látið hefja störf 1. sept. Hvað á þá fjvn. að gera það sem fram yfir er tvo mánuði af þeim tíma til áramóta, ef hún þarf ekki nema tvo mánuði til að afgreiða fjárlfrv.? Það er hann, þessi hv. þm., sem er með þessu að skamma fjvn., en ekki ég, með því að segja, að fjvn. geti unnið sitt verk á tveimur mánuðum, en vill ætla henni fjóra mánuði til þess, en ekki tvo, sem virðist mega skiljast þannig hjá hv. þm., að hann leggi þetta til af því, að hann álíti, að fjvn. vinni illa. En mér er hins vegar ljóst, að fjvn. þarf meira en tvo mánuði til að vinna á hverju þingi. Hæstv. forsrh. var að tala um fríin. Ég sagði þetta um fríin af þeirri ástæðu, að það er sagt, að einn og annar hefði verið í fríi, svo að ekki hefði verið hægt að ná í þá yfir sumarið.

Af starfsmönnum stjórnarráðsins.

Já, eru þeir ekki að undirbúa fjárlögin, má ég spyrja? Það er ekki ríkisstj. ein, sem gerir það. Hæstv. forsrh. fór að draga í land í sinni síðari ræðu, og skildist mér þá, að hann ætlaði ekki að kalla þing saman fyrr en ákveðið væri í frv., því að hann talaði þá um það, að það væri misjafn skilningur manna á því, hve langan tíma þyrfti til þess að afgr. fjárl., sem átti að gera enn meir óákveðið það, sem hann sagði í sinni fyrri ræðu, þegar hann sagðist vilja, að þingið kæmi svo snemma saman, að hægt væri að afgr. fjárlög fyrir áramót. Þetta hefði gefið mér tilefni til þess að koma með brtt. En ég tel, eftir því sem ég þekki vinnubrögð fjvn., að þó að Alþ. kæmi saman 1. sept., væri ekki hægt að afgr. fjárlög fyrir áramót fyrir því, nema betur væri unnið eða samstilltari meiri hl. stæði að fjárl. en enn er til á Alþ.



Herra forseti. Þegar sams konar mál hefur verið á döfinni á undanförnum þ., hef ég gert aths. við þau, sem gengið hafa í svipaða átt og hér hefur komið fram, að ég hef viljað leggja áherzlu á það, að fjárlög yrðu tilbúin á áramótum og enginn tími ársins liði svo, að ekki giltu fjárlög. Ég hef því talið það, að varlegra væri að hafa samkomudag þingsins, þegar haustþing er á annað borð, heldur fyrr en síðar. Og einmitt vegna þessarar afstöðu minnar, sem ég hef látið í ljós á undanförnum þingum, þá hef ég nú kvatt mér hljóðs. Því að það er nefnilega þannig, að þó ég liti svona á, þá álít ég, að í sjálfu sér geti komið annað verra fyrir en það, að einhver tími af árinu liði án þess að hafa fjárlög, og það er að hafa á þingi hér 52 þm. og allt það starfslið, sem því fylgir, aðgerðalaust eða sama sem það, e.t.v. dundandi við það að ræða um hálfgerð hégómamál. Þess vegna er það, að ég get alveg fallizt á það sjónarmið, sem mér finnst hafa komið fram frá hæstv. ríkisstj., að ekki sé í raun og veru ástæða til að kalla þingið saman fyrr en líkur eru til, að fjárlfrv. sé undirbúið. Og eftir því sem verið hefur undanarin ár, þá sé ég nú ekki líkur til, að fjárlfrv. verði undirbúið fyrr en a.m.k. kæmi fram að mánaðamótum sept. og okt., sem er í samræmi við það, sem hæstv. ríkisstj. lagði nú til í fyrstunni viðkomandi samkomudeginum. Náttúrlega skiptir litlu um þessa tíu daga, sem brtt. hefur verið samþ. um í hv. Nd. Þetta hefur nú gengið svona síðan 1942, að fjárlög hafa oft ekki verið afgr. fyrir áramót, þó að svo væri á því þingi, sem hv. þm. Barð. nefndi, 1944. Á flestum öðrum þingum síðan 1942 hefur það dregizt fram á næsta ár að ljúka afgreiðslu fjárl., árið sem fjárl. áttu að gilda fyrir. Og ástæðan hefur m. a. verið sú, - það hafa verið fjórar stjórnir síðan eða a.m.k. þrjár, - að það hefur reynzt svo, að fjárlagafrv. hefur alls ekki verið tilbúið, þegar þing hefur komið saman. Stundum hefur að vísu verið lagt fram fjárlagafrv. í þingbyrjun, en tekið aftur og svo borið fram nýtt frv. Þó að ég leggi því mjög mikla áherzlu á það, að afgreiðsla fjárl. verði lokið fyrir áramót og þingi þar með slitið fyrir áramót, því að ég kann t.d. mjög illa við, að við skulum nú á árinu 1949 vera að halda þingið 1948, þá hef ég nú samt sem áður ákveðið að greiða atkv. með því frv., sem hér liggur fyrir, og eins og það liggur fyrir. En ég vil taka það fram, sem er önnur ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs, að ég geri það með þeim eindregnu tilmælum bil hæstv. ríkisstj. og í trausti þess, að hún geri það, sem hún getur í því efni að hraða undirbúningi fjárlaga eins og hún getur og kalli þingið saman, þrátt fyrir ákvæði l., svo fljótt sem hún hefur lokið undirbúningi fjárlagafrv. Og þá sé ég ekki, að neinu sé sleppt, þó að frv. sé samþ., því að það flýtir í raun og veru ekki neitt afgreiðslu fjárlaga að hafa Alþ. hér starfandi, ef nauðsynlegur undirbúningur undir fjárl. hefur ekki farið fram, og er öllum til leiðinda í sjálfu sér að hafa hér aðgerðalaust þing.



Herra forseti. Það er mikið af því, að hv. þm. geri grein fyrir afstöðu sinni til þessa máls, frv. um samkomudag Alþ., og byggjast þær á aths. um afgreiðslu fjárl., sem hefur verið með áður óvenjulegum hætti á undanförnum nokkrum árum, þar sem við nú t.d. erum að halda þingið fyrir 1948 á árinu 1949 og erum á þeirri sömu stundu, sem við erum að afgr. fjárlög fyrir árið, búnir að stjórna landinu fjárlagalaust nokkuð á annan mánuð. Þetta getur vitanlega komið fyrir af óviðráðanlegum ástæðum, að ekki sé hægt að afgr. fjárlög áður en það ár hefst, sem fjárl. eiga að gilda fyrir. En að það verði að venju, að slíkt ástand ríki í einu landi, er ekki ógeðfellt eða óeðlilegt, eins og hér hefur verið sagt; það er óþolandi. Og það er vegna þess, að fjárl. eru það atriði í löggjöf þingsins, sem langsamlega rammbyggilegast er búið um af stjórnarskrárgjafanum, og það er vegna þess, að stjórnarskrárgjafi sá, sem hefur sett þinginu reglur, telur, að setning þessara laga hafi mest gildi allra laga. Sama máli gegnir um það, að það eru sett ákvæði, sérstaklega ströng, um tekjuöflun fyrir ríkið. - Nú er það meira að segja svo, að þar, sem þingræðið hefur verið í miklum vanda statt, eins og t.d. í Frakklandi, þar ganga þeir svo langt, ef það munar nokkrum mínútum, að þeir geti ekki afgr. fjárlög á réttu ári, að þá stöðva þeir heldur klukkuna þær mínútur eða þá klukkutíma, sem þarf, til þess að láta það ekki koma fyrir, að klukka löggjafarþingsins sýni annan tíma en þann, að fjárlög hafi verið afgr. á réttu ári. Svo miklu þykir þeim þetta skipta, að þeir nota svo einfalda brellu, ef ekki er búið að afgr. fjárl. á réttum tíma, og vitum við þó, að á ýmsu, hefur gengið þar í landi um stjórn og stjórnleysi. - Ég segi þetta sem almennar hugleiðingar, án þess að ég ætli hér að fara að hefja neinar deilur, því að af ásetningi ætla ég undir þessum kringumstæðum að sneiða fram hjá þeim. En eins og ég sagði áðan, tel ég rétt að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og þá sérstaklega vegna þess, að við þessa umr. eru komnar fram brtt., sem ég vil gera grein fyrir afstöðu minni til. og mundi ég hafa gert það við seinni umr. þessa máls, ef till. hefðu ekki komið fram við þessa umr., og þá hefði ég sennilega borið fram brtt. í svipaða átt eða eins og þær, sem hér eru að koma fram frá tveimur hv. þm. Í raun og veru er það svo, að þó að menn færi hér fram ýmsar ástæður fyrir því, hvernig fjárlagaafgreiðslan gengur, þá eru ástæðurnar, sem liggja til þess, hvernig fjárlagaafgreiðslan er, í raun og veru miklu einfaldari en hv. þm. vilja vera láta. Sums staðar er það svo á þingum, að menn mega ekki koma með till. um brtt. á útgjaldaliðum fjárl., nema þeir komi jafnframt með till. um það, hvernig eigi að afla tekna fyrir þeim hækkunum á útgjöldum, sem gerðar eru till. um. Svo mjög er fjárlagaafgreiðslan í þeim löndum bundin og það í þeim lögþingum, sem kannske að sumu leyti standa fremst. En þó að þetta sé ekki svona bundið hjá okkur, þá er eitt a.m.k., sem verður að telja lágmark, og það er, að þau fjárlög, sem koma frá ríkisstj. á hverjum tíma, séu þannig úr garði gerð og af svo mikilli einingu frá hennar hendi, eins og hv. þm. Barð. benti hér á, að útgjöld og tekjur séu ákveðin í fjárl. og þau tekjuaukafrv., sem kann að þurfa á hverjum tíma að flytja, séu lögð fram í byrjun þingsins í samræmi við þau útgjöld, sem fram koma till. um í frv.formi. Þetta hefur einatt verið regla hér, enda mönnum auðsætt, ef hv. þm. og aðrir hafa hugsað um það mál, að með öðru móti er ekki hægt að hafa sæmilega afgreiðslu á fjárl. Þetta leiðir svo aftur af sér það, að þm. og fjvn. geta ekki gert breyt. á frv. eins og það liggur fyrir, eða ef þær eru gerðar, verða þær eðlilega innan mjög þröngra takmarka. En nú er þetta hins vegar komið í það horf, að fjárl. eru, þannig, þegar þau koma til Alþ., að útgjöldin eru nokkurn veginn ákveðin, þó að þau séu óákveðin um ýmsa liði, eins og t.d. um verklegar framkvæmdir, sem fjvn. er falið að ganga frá. Og það vantar enn fremur í fjárl., eins og gengið hefur verið frá þeim á síðustu árum, áður en þau hafa verið lögð fram, að gera grein fyrir því, hvernig á að afla tekna til þess að standast útgjöldin, sem ekki voru ákveðin í fyrstu á frv. Það hefur nú upp á siðkastið verið þessi mikli losarabragur á þessu, að fjárl. eru raunverulega samin af fjvn., en ekki ríkisstj. Og þetta hygg ég, að sé losaralegasta fyrirkomulag, sem til er í löggjafarsamkundu einnar þjóðar. Meðan svona er og eins og nú hefur átt sér stað t.d., að það er ekki búið að koma sér niður á það fyrr en nokkrum klukkustundum fyrir jól, hvernig eigi að afla stórkostlegra tekna, tekna, sem nema tugum milljóna kr., í stað þess að á venjulegum löggjafarsamkundum er þetta lagt fram í byrjun þingsins, - meðan svona fer fram, eins og á undanförnum þingum, er útilokað annað, en að það taki svo langan tíma að afgr. fjárlög, að það verði aldrei gert fyrr en á síðustu stundu og þegar komið er langt fram yfir þann tíma, er fjárl. eiga að taka gildi. Ef það er þannig, að ríkisstj. getur ekki komið sér saman um fjárlög, sem hún leggur fyrir Alþ., og í aðalatriðum þá tekjuöflun, sem þarf til þess að standa undir þeim framlögum, sem í fjárl. eru tiltekin, þá er sú stjórn óstarfhæf, og á erfiðum tímum er hún óstarfhæfust allra stjórna. Ég skal ekki leggja neinn dóm á það, hvort svo er um þá ríkisstj., sem nú situr hér, að hún geti ekki komið sér saman um þessi atriði, eða aðrir ágallar eru á vinnubrögðum í þessu efni, það læt ég hér liggja á milli hluta. En til þess að gera langt mál stutt, mál, sem ástæða væri til að ræða ýtarlega hér á þessari samkundu, þá vil ég segja, að meðan þessi vinnubrögð verða viðhöfð, þá er 1. sept. sem samkomudagur þingsins vitanlega engin trygging fyrir því, að afgreiðslu fjárlaga verði lokið fyrir áramót hverju sinni. En það mætti þó hugsa sér þá breyt., að samkomudagurinn væri ákveðinn 1. sept., vegna þess að með því móti er þó meiri trygging fyrir því, að fjárlög verði þá afgr. á réttum tíma. Það mætti líka hugsa sér að gera þá breyt. á frv. að ákveða þar, að þingið skuli koma saman 11. okt. eða svo snemma, að ríkisstj. telji öruggt, að fjárlög verði afgr. fyrir áramót, sem yrði þá matsatriði ríkisstj., eftir því sem hún hefði komið sér vel saman um fjárlög yfirleitt, bæði gjaldaliði og tekjustofna. því að ef hún gæti gert það og lagt slíkt frv. fyrir Alþ. í byrjun þess, þá þykir mér sennilegt, að samkomudagurinn 11. okt. væri nægilega snemma á árinu. En með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt, og vegna þess að ég geri varla ráð fyrir því, að fjárlög verði miklu betur undirbúin næst heldur en þau hafa verið til þessa, þá sé ég mér ekki fært annað, en að greiða atkv. með 1. sept. sem samkomudegi, vegna þess að ég tel meiri tryggingu í því til þess að fjárlög verði afgr. á réttum tíma, en tímaákvörðun frv. eins og það er. Og þeir, sem greiða atkv. með öðrum degi en 1. sept., þeir greiða atkv. að því leyti til samþykkis því, að það ástand haldi áfram, sem verið hefur um afgreiðslu fjárlaga, hve seint þau hafa verið afgr. Og ég treysti mér ekki til að greiða atkv. með því, að það ástand haldi áfram. Ég mun því greiða atkv. með 1. sept.



Herra forseti. Í þeim umr., sem hér fara fram um þetta mál og ganga út á það öðrum þræði, að fjárlög séu það seint og illa undirbúin, að ekki sé við hlítandi o.s.frv., þá virðast hv. þm. gleyma því eða ekki kæra sig um að muna eftir því alveg óvenjulega ástandi, sem skapazt hefur hér síðustu árin vegna dýrtíðarinnar og þeirra ráðstafana, sem hún sérstaklega kallar á, ráðstafana, sem grípa óhjákvæmilega inn í afgreiðslu fjárl., og jafnvel undirbúning þeirra. Það eru, sem betur fer, ekki nema fá ár síðan stjórnarvöld landsins og Alþ. hafa átt að mæta slíkum kröfum á það opinbera, sem hafa verið hafðar í frammi, bæði frá hálfu landbúnaðarins og frá hálfu sjávarútvegsins nú undanfarið. Þessar kröfur hafa í för með sér svo stórfelld fjárútlát fyrir ríkið og þegnana í landinu, að það er ekki undarlegt, þó að einhvers staðar gæti þess mjög, að bollaleggingar og rannsóknir ríkisstj. og annarra til að komast fram úr því og finna lausn tefji nokkuð fyrir afgreiðslu og undirbúningi þessa máls. Meðan hér var ekki vandinn annar - eins og t.d. í stjórnartíð þess hv. þm., er síðast talaði - en að stilla upp greinum yfir æðstu stjórn ríkisins, samgöngumál, póstmál, símamál, menntamál og því um líkt, sem hafa legið frá öndverðu í nokkuð föstum formum, og ekkert sérstakt tillit þurfti að taka til óvenjulegra ástæðna í landinu, þá ætla ég, að það hafi verið ólíku hægurinn nær að hafa þessi fjárlög bæði tilbúin í tæka tíð samkv. kröfum stjskr. og líka að gera þau í því formi, að hvorki ríkisstj. né aðrir þyrftu að vera mjög á öndverðum meiði í nokkrum verulegum atriðum um slík fjárlagafrv., eða jafnvel fjárlög, þegar þau hafa verið afgreidd. Nú hefur það að vísu alltaf verið talið sjálfsagt, að þingið hefði sitt orð að segja um fjárl., og menn hafa í ýmsum greinum flutt fram brtt. við þau á ýmsum stigum afgreiðslu þeirra, eins og vitað er. En ég held, ef hv. þm. vildu athuga þær aðstæður, sem núverandi ríkisstj. sérstaklega hefur átt við að búa í þessum efnum, þá mundu þeir geta séð, - hvort þeir vilja sjá það, skal ég ekki um segja, en mundu geta séð, að hér er ólíku meiri vandi á ferðinni og erfiðara að finna lausn, sem geti birzt í staðgóðum till. fjárl. frá Alþ. en áður hefur verið. Síðastliðið haust sátu útvegsmenn t.d. yfir Alþ. og ríkisstj. með kröfur um alls konar hluti, sem snerta fjárreiður þjóðarinnar, alla tíð fram að hátíðum. Og eins og kunnugt er, þá voru þau viðurlög af þeirra hendi, a.m.k. í orði kveðnu, að atvinnuvegurinn mundi stöðvast, ef ekki fengist sá grundvöllur eða sú lausn, sem þeir fóru fram á. Til þessa varð svo að taka tillit. Og þó að það gengi ekki allan veg þann, sem útvegsmenn óskuðu, þá fór það nú svo, að ríkisstj. og Alþ. komu sér saman um lausn. Ég er ekkert að leggja dóm á það, hvort sú lausn var heppilegust eða óheppilegust af öllum lausnum, sem til mála komu. Það þýðir ekkert héðan af, en það var komið sér saman um lausn, sem þessir menn undu við í bili. Og á annarri greininni var svo hitt, að finna leiðir til þess að dýrtíðarvístalan kæfði þetta ekki allt saman niður. Og þingið hefur ekki fundið enn annan veg en þann, að það snertir ákaflega mikið fjárreiður ríkisins. Allar þær milljónir, sem fara til þess að greiða fyrir landbúnaðarafurðir eða útflutt kjöt, verða ekki gripnar úr loftinu. Hv. þm. Str. hafði ekkert slíkt vandamál á sínum herðum, þegar hann var ráðh. og stýrði hér ríkisstj., og getur þess vegna kannske talað valdsmannslega um óviðunandi vinnubrögð eða stjórnarsamstarf, þó að hann byrjaði á því að segja, að hann ætlaði ekki að vekja deilur. Nei, það var það ekki, ekki að vekja deilur, heldur svona í leiðinni að láta þess getið, að vinnubrögð þingsins væru óviðunandi og stjórnarsamstarfið ófært o.s.frv. - Það eru þessi dýrtíðarmál, sem standa mest í vegi fyrir því, að hægt sé að koma sér saman um að finna leiðir til þess að hægt sé að hafa til frambærileg fjárlög í tæka tíð. Þegar fjárlagafrv. það, sem fyrir þessu þingi liggur, var borið fram í haust, var það nú ekki nema 20 dögum eftir að þingið settist á rökstóla. Og hefði ég ekki sökum veikinda verið frá bagaður hér um bil í tvær vikur, hefði frv. verið sennilega þeim tíma fyrr fram borið. Og fjárlagafrv. var þá í haust lagt fram í því formi, sem ég taldi farsvaranlegt og rétt. Það var lagt fram með 27 millj. kr. tekjuafgangi og þar með reynt að fara inn á heilbrigðari brautir, að því er snertir uppsetningu frv., en áður hafði verið. Það var gert ráð fyrir að minnka stórlega niðurgreiðslurnar á kjöti og hverfa að því leyti frá því ófremdarástandi, sem er kannske mesta ófremdarástand af öllum niðurgreiðslum, þegar við erum að borga fólkinu úti um allar sveitir kjöt, sem það alls ekki étur, sem hefur leitt til þess, að sumir alþingiskjósendur á Ströndum og annars staðar hafa drepið sínar fáu rollur, til þess að verða aðnjótandi kjötstyrksins á manntalsþingi. Þetta vildi ég afnema. Og fjárlagafrv. er þannig fram sett að, að því er stefnt. Sömuleiðis lýsti ég yfir því í fjárlagaræðunni, að ég teldi, að úr fiskuppbótum mætti mikið draga, að því er snertir framlög úr ríkissjóði, með því að fara inn á aðrar leiðir, a.m.k. að nokkru leyti. Ég tel þess vegna, að hvað fjmrn. áhrærir, þá hafi legið fyrir að þessu leyti algerlega heilbrigðar till. í þessu máli. Hv. form. fjvn, gat þess og, sem ég að vísu hef áður fengið staðfestingu á frá annarri hlið, en mér þykir mjög vænt um að fá um það yfirlýsingu þessa embættismanns þingsins hér, að fjárlagafrv. hefði nú verið ólikt vandaðra að frágangi öllum en átt hefði sér stað að undanförnu. Hæstv. forseti þessarar d., 1. þm. Eyf. (BSt), gat þess, að það væri að vísu gott, að fjárlagafrv. væri til í tæka tíð, en mér skildist á orðum hans, að hann teldi það þó mest varða, að fjárl. yrðu skynsamlega afgr., bæði að frv. væri skynsamlega undirbúið og fjárlagaafgreiðslan færi vel úr hendi, en að hitt væri ekki höfuðatriðið, hvort það væri deginum fyrr eða seinna. Ég veit það vel, að þingið breytti mjög aðstöðunni í þessum málum, þegar frv. kom hér til meðferðar. Og það á eftir að sjást, hversu frv. lítur út þegar þingið endanlega gengur frá því, og hverjir þá fást til þess að taka að sér framkvæmd á því. En hitt er víst, að það hafa verið gerðar af hálfu rn. alveg óvenjulega miklar ráðstafanir til þess að fá fram komið niðurskurði á ýmsum útgjaldaliðum. Og það er undir hv. þm. og þar með hv. þm. Str. komið líka, hvort tekið verður þannig á sparnaðartill., sem ríkisstj., og fjmrn. fyrir þess hönd standa að, að þær verða látnar gilda, eða ekki verður tekið í þær. Ef þingið endilega vill halda áfram sömu stefnu, sem á undanförnum árum hefur gilt við afgreiðslu fjárl., og með því að kúga fram nýjar álögur á landsfólkið, þá verður vitaskuld þingviljinn að ráða. Ég vildi sem sagt vekja athygli á því, að í þessu mikla umtali um afgreiðslu fjárl. og aðfinnslum um það, að þau hefðu verið seinna lögð fram og væru seinna afgr. en áður var, þá virðast allir hv. þm. hafa komið sér saman um að gleyma því, að í viðbót við þau venjulegu útgjöld og í viðbót við að reyna að finna jafnvægi í ríkisbúskapnum á hinu venjulega sviði hans, sem alveg fram að síðustu árum hefur verið breytingalítið í prinsipinu, þá hefur þetta nú á síðustu árum bætzt inn i, að það er verið með sligandi þungar byrðar á fjárhag ríkisins, til þess að bæta upp landbúnaðarafurðirnar, til þess að borga niður það, sem fólkið étur af þeim, til þess að bæta upp fiskinn, sem fluttur er úr landi. Og það eru ekki nein undur, að á meðan þessu er haldið áfram og siglt fullum seglum þá leið, að það vefjist fyrir ýmsum að finna bæði heppilegar leiðir til lausnar og að afgr. fjárlög, sem mæti þessum kröfum öllum að fullu og tryggi hag ríkissjóðs. - Þessar aths. vil ég láta koma hér fram, úr því að umr. eru nú farnar að snúast á þann veg, sem hv. þm. Str. sneri þeim, að ásaka ríkisstj. um undirbúningsleysi í þessum efnum. Fjárl. út af fyrir sig eru aðeins loftvogin, sem sýnir, hvernig veðráttan er hjá þinginu og þjóðinni í þessum efnum. Og þeir, sem fjalla um afgreiðslu þeirra, hvort sem það er heldur ríkisstj. eða fjvn., þeir eru alveg óhjákvæmilega settir í þann vanda, oft á tíðum móti vilja sínum, að finna oft aðrar lausnir á vandamálunum en þeir sjálfir vildu helzt kjósa. Að því leyti svo, sem snertir samkomudag Alþ., þá verð ég nú að segja, að ég hef ekki trú á því, að það flýti í raun og veru neitt fyrir afgreiðslu fjárl., þó þingið komi saman 1. september. Ég ætla, að það munu flestir þekkja það, hvernig skrifstofuvinnubrögð ganga nú orðið hér að sumri til, bæði á opinberum skrifstofum og öðrum, og ekki hvað sízt á opinberum skrifstofum. Það getur verið, að það komi svo duglegur húsbóndi á það heimili, –og væri það mjög æskilegt, - sem gæti breytt því. En mér er sem ég sjái það, að hinar ýmsu deildir og stofnanir, sem eiga að leggja efnivið í fjárlagafrv., taki nú þann fjörkipp frá því, að yfir þeim hefur orðið að liggja vikum saman fram á harða haust, oft með hótunum, til þess að fá út frá þeim áætlanir og gögn önnur til ríkisstj., - mér er sem ég sjái, að þessar stofnanir fyrir einn pennadrátt hér á Alþ. taki þann fjörkipp og leggist það fast á sveifina í störfum, að þær skili svo fljótt frá sér því, sem þær þurfa að gera, til þess að hægt verði að leggja fram fjárlagafrv. svo að sæmilegt sé, 1. sept. eða um það leyti. Ég verð að segja, að ég hef ekki trú á þessu, og byggi það á þeirri persónulegu reynslu, sem ég hef fengið af þessum efnum þann stutta tíma, sem ég hef fylgzt með því, hvernig þetta gengur, af því að ég hef þurft að fá þetta upplýst, sem rn. verður að fá til þess að undirbúa fjárlagafrv., en getur hins vegar ekki gleypt alveg hrátt, heldur verður líka að leggja vinnu í að vinna úr þessum upplýsingum. Þegar fjárlagafrv. var lagt hér fram nú síðast, þá var, sérstaklega af hálfu. Framsfl. og þá hv. þm. Str., talið alveg óhæfilegt, að frv. fylgdi ekki starfsmannaskrá ríkisins. En það var þá ekki á það minnzt, þó að þetta fjárlagafrv. væri óvenjulega undirbúið hvað aths. snertir, sem hv. form. fjvn. hefur nú staðfest. En hitt var aftur á móti minnzt mikið á, að það væri ógurlega mikil forsómun af fjmrh. að hafa ekki látið starfsmannaskrá fylgja því. Ég tók þetta til athugunar þann veg, að þessa sömu daga bað ég starfsmenn fjmrn. að ganga nú strax að því að heimta frá öllum stöðum og öðrum rn. starfsskrárupplýsingar, þannig að þessari kröfu gæti nú orðið fullnægt. Og ég held, að mér sé óhætt að segja, að ég hafi í hverri viku síðan tekið þá menn tali, sem hafa það með höndum í fjmrn. að draga þetta saman, og ýtt á þá að kalla saman þessar upplýsingar, og það virðist a.m.k. ekki vera neitt létt verk, því að það eru nú liðnar þessar vikur síðan. Og það er unnið að þessu verki, og mér er sagt, að það sé von á þessari skrá nú um helgina, eða ég setti það upp, og svo geta hv. þm. séð, hversu létt það verk er fyrir þá, sem standa á hverjum tíma í forsvari og draga þarna saman efnivið í starfsmannaskrá ríkisins og í annað, sem snertir afgreiðslu. þessara mála, hversu létt verk er að gera það á skömmum tíma. Sem sagt, á meðan fjárl. voru í sínu gamla formi og pósturinn „vegna dýrtíðar“ var ekki til, heldur aðeins „administrativir“ póstar, svo sem hafnargerðir, vegabætur, menntamál, landbúnaður o.s.frv., þá var öldin öll önnur. Þá þurfti ekki að vera að grúska í tekjuöflunarleiðum til að mæta þeim geipilegu útgjöldum, sem verðbólgan hefur í för með sér. Þetta sjónarmið vildi ég láta koma fram, úr því að þessi mál hafa verið dregin hér inn í umr. af öðrum. Og ég vildi láta í ljós þá ósk, að þeir, sem eiga að fara með fjármál ríkisins í framtíðinni, losnuðu við að þurfa að leita að tekjustofnum til að láta í dýrtíðarhítina. Það mundi áreiðanlega flýta fyrir æskilegri afgreiðslu fjárlaga.



Herra forseti. Það hafa spunnizt hér umr. út af þeim fáu orðum, sem ég sagði áðan, og hæstv. fjmrh. hefur talað um, að ég hafi gert árás á ríkisstj. út af afgreiðslu fjárl. En þótt honum finnist ég hafa gert árás, þá vil ég leyfa mér að benda á, að ég hef ekki minnzt á annað, en þær staðreyndir, sem fyrir liggja. Það, sem ég sagði, var það, að þar, sem lag væri á fjármálastjórn, væri það sums staðar svo að minnsta kosti, að þm. mættu ekki bera fram brtt. til hækkunar á fjárl., nema gera jafnframt till. um samsvarandi auknar tekjur á fjárlfrv. eða sjá fyrir tekjum. Ég sagði enn fremur, að þetta hefði verið gert hér á landi fyrr á árum, eða þannig var það praktíserað, en á því hefði nú orðið breyting, og á síðasta ári vantaði nokkra milljónatugi í tekjuhlið fjárlfrv., er það var lagt fram, sem þurfti að afla vegna dýrtíðarráðstafana. Þegar frv. var lagt fyrir Alþ., vantaði 35 millj. kr., sem afla þurfti, en ríkisstj. benti ekki á sérstakar leiðir í því efni, og við það sat þingið þar til rétt fyrir jól. Ég sagði aldrei neitt um það, hvort það stafaði af ósamkomulagi innan stj., það lét ég ósagt, en ég sýndi fram á, að það er ekki lag á afgreiðslu fjárl., og það kannast raunar allir þm. við. Ég hef ekki gert annað en draga fram staðreyndir, en ég bendi aðeins á eitt dæmi, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. sjálfum og er miklu alvarlegri ádeila á ríkisstj. en það, sem ég benti á. Hann sagði, að í byrjun þings hefðu verið heimtaðar af honum starfsmannaskrár, og hæstv. ráðh. upplýsir, að þó að hann hafi gengið eftir þessum skrám svo að segja á hverjum degi síðan, þá nái hann þeim ekki. Hvað hefði hann sagt, ef ég hefði komið fram með þessa ádeilu? Ég talaði ekki um, hvaða orsakir lægju til þess, að fjárlfrv. var lagt þannig fyrir þingið sem raun ber vitni, en þegar hæstv. ráðh. lýsir því yfir, að hann þurfi 4–5 mánuði til að ná í skrár yfir það starfsfólk, sem hér á hlut að máli, þá þarf ég ekki eftir slíka yfirlýsingu að fara lengra út í umræður um þetta. Allar staðreyndir, sem ég benti á, verða skiljanlegar, þegar búið er að færa þetta fram. Ég vil út af því, að hæstv. ráðh. talaði hér um kjötstyrkinn og úthlutun hans og deildi á mig og Framsfl. í því sambandi, segja það, að Framsfl. hefur alltaf verið til með að breyta þeim reglum. En eigin flokksmaður fjmrh. setti þessar kjötstyrksreglur, sem eru þannig, að menn geta alltaf borðað kjöt og grætt á því, af því að þeir má meiri styrk, en kjötkaupunum nemur. Ég veit, að ef hæstv. fjmrh. rifjar það upp, þá man hann, hvaða ráðh. setti þessar reglur undir stöðugri ádeilu af hálfu framsóknarmanna. Það er því alveg óþarfi að beina þessu til mín, og ekki heldur hefur ræða mín gefið tilefni til annarra orða, sem hér hafa fallið í minn garð, þó að ég sé ekkert að kvarta undan því, að til mín hefur verið talað. En ég kem þá líka að öðru. Hæstv. ráðh. segir, að nú séu mjög óvenjulegir tímar og því sé eðlilegt, að fjárl. verði seint fyrir. Ég er alveg á öfugri skoðun, og ég er alveg undrandi, hvað sem stj. og samvinnu hennar liður, að jafngreindur og glöggur maður og hæstv. fjmrh. er á ýmsa lund skuli láta slík orð falla, því að það er vitað mál, að einmitt á erfiðum tímum má sem minnstu skakka í sambandi við fjárlög, þau þarf að gera með fastri áætlun og fastri stefnu, ekki sízt á slíkum tímum, enda er þetta höfuðeinkennið hjá þeim þjóðum, sem lent hafa í mestum erfiðleikunum á síðustu árum og eru að vinna að viðreisn sinni. Einmitt á svona tímum er allra verst að kasta fjárlfrv. óundirbúnu fyrir þingið. Og þegar hæstv. ráðh. lét svo um mælt við afgreiðslu dýrtíðarl. fyrir jólin, að hann skyldi engan dóm á það leggja, hvort þar væru farnar hinar beztu leiðir, sem hægt væri að finna og fara, þá eru það slík ummæli, að ég hefði aldrei leyft mér að hafa þau um dýrtíðarmál íslenzka ríkisins eða ætla honum ekki meiri stefnufestu, og úrræði, því að þetta sýnir, að stefnan er ekki algerlega föst og íhuguð til hins ýtrasta. Það er ríkisstj. á hverjum tíma að íhuga gaumgæfilega fjármálastefnu sína og segja að athuguðu máli: Þetta er yfirveguð stefna stjórnarinnar. Ef þingið treystir sér ekki til að fylgja henni í aðalatriðum, þá förum við, við treystum okkur ekki til að bera ábyrgð á öðru. - Í öðrum löndum er það algengt og mjög eðlilegt og sjálfsagt, að ríkisstjórnir leggi fram stefnu sína í höfuðdráttum og leggi við tilveru sína, að hún sé framkvæmd. Og það er aldrei meiri háski, en nú að kasta fjárlögum illa undirbúnum inn í þingið. Nú segir hæstv. fjmrh., að stefna hans hafi raunverulega verið sú að hætta niðurgreiðslum vegna dýrtíðarinnar, og því hafi vantað þessar 35 millj. En þessi yfirlýsing sýnir ekkert annað en það, að stj. hefur verið algerlega ósammála um öll fjármál ríkisins, er fjárlfrv. var lagt fyrir þingið. Stj. hefur verið svo gersamlega ósammála í þessu efni, að hæstv. fjmrh. vill hætta niðurgreiðslunum, en hin stefnan verður ofan á í stj. og hæstv. ráðh. situr samt hér. Hvar er eiginlega fjármálum okkar og dýrtíðarmálum komið? Er engin stefna til í þeim, en er það bara það, sem verður hér ofan á nokkrum dögum fyrir jól? Í ræðu minni leyfði ég mér ekki að fara eins djúpt í þessi mál og hæstv. ráðh. hefur sjálfur gert. En það er svo sem ekkert undarlegt, þótt þessi mál beri á góma, þegar það sýnir sig, að það er ekki til stefna hjá ríkisstj. í fjármálum. Fjárlfrv. er kastað óundirbúnu inn í þingið, fjvn. semur svo fjárl. og yfir þessu situr svo þingið. Ég ætla svo ekki að segja meira um þetta. En hæstv. fjmrh. minntist á það hér að tilefnislausu, að það hefði nú verið annað og auðveldara að semja fjárlög þegar ég átti sæti í ríkisstj., þá hefði eingöngu verið fastir liðir að fást við. Ég hef nú sýnt fram á, að það er aldrei meiri þörf á því en nú, að undirbúningur fjárlaga sé tekinn föstum tökum og að fjármálastefnan sé föst, þegar fjárl. eru lögð fyrir þingið. En ég get líka sagt hæstv. fjmrh., að gefnu tilefni, frá aðstöðunni og vinnubrögðunum, er ég kom í stjórn, og það get ég sagt af því, að ég átti ekki aðalþáttinn í þeim vinnubrögðum, heldur þáv. fjmrh. fyrst og fremst. Þá tókum við, við 5 millj. kr. skuld, er ríkið varð að borga eftir nokkra daga. Þá var hér hálfur afli í mörg ár miðað við meðalafla, þá brást síldin algerlega eitt árið, eins og hún gerði í sumar, og þá fékkst ekki nema hálft verð fyrir fiskinn miðað við það, sem áður hafði verið, og margs konar erfiðleikar aðrir voru þá. En samt var það svo, og einmitt sérstaklega nauðsynlegt vegna erfiðleikanna, að fjárlög voru lögð fyrir þingið fyrsta eða annan daginn eftir að það kom saman. Og fjárl. voru vel undirbúin og ákveðin stefna bak við þau, og þá var hægt að segja. og var sagt: Svona vill ríkisstj. hafa þetta í aðalatriðum, þetta er hennar stefna, sem hún hefur yfirvegað og hvikar ekki frá. - Þáv. fjmrh. sat iðulega á fundum fjvn. langt fram eftir nóttu og sagði: „Ég tek ekki við þeim“, ef lagðar voru til hækkanir án tilsvarandi lækkana, sem hann gat ekki sætt sig við. Ég man t.d. eftir því einu sinni, er rætt var um 300 þús. kr. fjárveitingu til vegarins um Siglufjarðarskarð, að hann sagði, þegar hann var búinn að greiða þrisvar atkvæði á móti þessari fjárveitingu: „Ég skal greiða atkvæði gegn þessu með nafnakalli í fjórða sinn, ef þess gerist þörf, ríkið þolir ekki meiri útgjöld en búið er að samþykkja, og ef þetta verður samþ., þá förum við.“ Þar sem ég átti hér ekki hlut að máli; heldur annar ráðh. úr þeirri stjórn, sem ég sat í, þá get ég gjarnan rifjað þetta upp. Það er langt frá því, að ég vilji draga úr því, að ríkisstj. eigi nú við erfiðleika að etja, ég dreg ekki úr því. Ég deildi ekki á annað, en staðreyndir, sem liggja fyrir. En það kemst ekki lag á fjármál ríkisins fyrr en ríkisstj. kemur, leggur fjárlfrv. fyrir í upphafi þings og segir: Þannig vil ég hafa það innan vissra takmarka, sem fjvn. starfar innan. Þetta er höfuðstefnan, og ef henni er ekki fylgt, þá fer stjórnin. Það ríður ekki á öðru meir fyrir ríkið, en hafa góðan framkvæmdastjóra, sem gerir till. sínar með fullkominni ábyrgð og gerir þá líka að fráfararatriði, sé ekki farið eftir þeim í megindráttum. Það ríður ekki á öðru meir, en ríkið hafi góðan og traustan framkvæmdastjóra, það er ríkisstj. eða fjmrh. En það er ekki auðvelt verk að stjórna ríkisbúinu vel, og það felst ekki í orðum mínum, að þetta verk sé nú létt unnið, en fyrr en það verður gert, eins og ég hef lýst, leiðréttist þetta ekki. Á meðan ekki verður stungið við fótum og leiðrétt það, sem aflaga fer um samningu og afgreiðslu fjárl., þá heldur þetta áfram þangað til ekki verður erfitt, heldur ómögulegt að semja fjárl. Sé ekki stefnt að leiðréttingu á þessu og algerri stefnubreytingu, dregur að því innan stundar, að ekki sé hægt að semja fjárlög fyrir íslenzka ríkið.

Fjmrh: (Jóhann Jósefsson): Þetta er falleg og gagnleg kenning, sem hv. þm. Str. hefur komið hér með, byggð á hans eigin reynslu náttúrlega. Væri allt þingið sammála um að létta undir með stj. að viðhalda heilbrigðu fjármálalífi, þá gegndi nokkuð öðru máli. En þegar formaður fjár- og kröfufrekasta flokksins talar þannig, ja, þá er létt fyrir hann að tala. Þegar á aðra hlið stjórninni er látið svo sem menn vilji spara og spara og hrópað á sparnað, en á hinn bóginn eru gerðar þrálátar kröfur um fjárveitingar úr ríkissjóði og lögfest og lögákveðin útgjöld æ ofan í æ, sem ekki er hægt undan að komast, þá er ég nú ekki svo skapi farinn að ég verði mjög hrifinn af kenningu hv. þm. Str. Það hefur sí og æ kveðið við í málgagni hans, að fjármál ríkisins væru í óreiðu og að ég bæri ábyrgð á því, en á hinn bóginn að kröfur bænda og landbúnaðarins væru helgur dómur. Ég man t.d. eftir ögrunarræðu þeirri, sem hv. þm. Str. hélt hér yfir ríkisstj. fyrir ári síðan eða svo, er eitthvað þótti dragast að framkvæma lög um landnám og ræktun, er höfðu í sér fólgnar 5 millj. kr. kröfur á ríkið. Það voru ekki lítil frýjunarorð sem stj, voru valin þá, ef hún stæði sig ekki og borgaði þetta ekki út. Henni var þá vísað sömu leið og nú, að fara, bara fara, ef hún gæti ekki innt þessar greiðslur af hendi. Sem sagt, það má segja um ræður hv. þm. Str. .eins og stendur í vísunni: Eina heyrði ég vísu, Ari sat á steini, aðra heyrði ég vísu, Ari sat á steini. Það er alltaf sami inngangurinn og útgangurinn hjá þessum hv. þm.: Ef stjórnin ræður ekki við þetta og þetta, ef hún getur ekki annað og hitt, þá á hún að fara, og búið. - En það er ekki verið að slá á þá strengi, að stéttir og flokkar færi niður kröfur sínar á hendum ríkinu, svo að auðveldara sé að koma fjármálalífinu á heilbrigðari grundvöll og flýta afgreiðslu, fjárl. Nei, það er komið fram með fullu prókúratoissjónarmiði, þegar ríkisfjárhirzlan er annars vegar, þrátt fyrir allar fallegar kenningar. Hv. þm. Str. sakaði stj. um, að hún hefði enga stefnu í fjármálum. Það er rangt. Hinu skal ég þó ekki neia , að ágreiningur hefur verið um leiðir, en höfuðstefnan er þó sú, - og hún er glögg og enginn ágreiningur um hana, að fjárl. verði að afgreiðast greiðsluhallalaus, og ég hygg, að öllum hv. þm. beri skylda til að stuðla að því. Þegar svo er athugað, hvaða leiðir eigi að fara, þá hefur orðið ofan á að gera ráðstafanir til að fara niðurfærsluleiðina, heldur en að leggja á nýja skatta. Ég minntist á það áður; að í fjmrn. hefði farið fram athugun og rannsókn í sambandi við sparnað og hefur n. gert ýmsar till. til sparnaðar. Ég vænti þess nú, að þeir, sem bera hag ríkisins mest fyrir brjósti, eins og t.d. hv. þm. Str., finni skylduhvöt hjá sér til að styðja þær till. og yfirleitt stuðla að því, hver eftir sinni getu, að fjárl. verði samþ. skammlaust. Ég vona þetta a.m.k. á meðan ég reyni ekki annað. En reynslan sýnir, að draga verður ályktanir af viðhorfinu á hverjum tíma. Það þarf engan að undra, þó að nokkur seinagangur verði og vandræði hljótist af, þegar horfa þarf á mikla erfiðleika um fjárhagsafkomu þjóðarinnar. En það þurfa allir að leggjast á eitt með að komast yfir þennan vanda. Ég fór ekki langt út í þetta við samningu fjárlagafrv., en ég benti á nauðsynina að draga úr útgjöldum ríkisins og að fundnar yrðu aðrar leiðir til viðreisnar, en að taka sífellt fé úr ríkissjóði. Enn sem komið er hefur Alþ. haldið áfram á sömu leið, en það verður áreiðanlega að hverfa frá þeim ráðum fyrr eða síðar. Verði ekki hægt að finna örugga tekjustofna fyrir ríkissjóð til að standast undir þeim miklu byrðum, sem á hann eru lagðar, þá verður ekki komizt áfram skaðlaust, þegar til lengdar lætur. Ég veit, að það hafa verið erfiðir tímar á Íslandi fyrr en nú, og ég skal ekkert draga úr þeim erfiðleikum, sem ríkissjóður átti vlð að stríða í ráðherratíð Hermanns Jónassonar, hv. þm. Str. En ég held, að það hljóti að vera nokkuð erfitt að bera þá tíma saman við þá tíma, sem nú eru. Margt af því, sem nú er krafizt greiðslu á úr ríkiskassanum, var ekki minnzt á á þeim tíma. Það datt engum í hug árið 1934. En nú skoða menn þetta sem sjálfsagða hluti, sem sjálfsagt og skylt sé að gera. Eitt gleggsta dæmið er frá því í vetur, að bátaútvegurinn neitaði að fara á sjó nema stórfé yrði greitt úr ríkissjóði vegna þeirrar starfsemi. Það hefði sjálfsagt verið reynt að afgreiða fjárl. fyrir jól, hefði slíkt verið unnt. Það er hefð að reyna það. En viðhorfið var nokkuð annað í þetta skiptið. Við reiknuðum með mikilli Hvalfjarðarsíld. Nú leið, og ekki varð neitt af veiði. Var því ekki að furða, þó að nokkuð yrði beðið og séð, hvernig fara mundi um þennan tekjustofn. Það skapaði mikla erfiðleika, og varla er nema von, að einhver bið verði á afgreiðslu fjárl., þegar svona horfir og svona fer. En að þessu öllu slepptu er ekki nema skynsamlegt að reyna að afgr. fjárlög í tæka tíð.



Herra forseti. Ég stend hér upp til að svara hv. 1. þm. N-M. (PZ). Allur tónn ræðu hans var um slæm vinnubrögð hjá fjvn. Hann hefur innleitt þessar umr. Það er ekki hægt að ásaka fjvn. fyrir það, að fjárlfrv. hafi ekki verið afgr. fyrir hátíðar. Ástandið í landinu hefur skapað þetta, eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. En hér er verið að ræða, hvenær eigi að kalla þingið saman. Ef hægt hefði verið að afgr. fjárlfrv. fyrir jól, hefði þingið þurft að koma fyrr saman. Sá minnsti tími, sem færi í það að undirbúa og afgr. fjárlög, mundi vera 2 mánuðir. En þá segir hv. 1. þm. N–M., að allt sé búið. En Alþingi þarf lengri tíma við 2. og 3. umr., með öllum þeim aragrúa brtt., sem þm. leggja fram. Ég held, að það sé ekki sagt út í loftið, að lágmarkstíminn er 31/2 mánuður. Nú upplýsir hæstv. fjmrh., að vart sé hægt að ganga frá frv. fyrr en 1. sept. Ég skal nú taka þau rök, sem þar að liggja, og athuga málið. - Á tímabilinu júlí– ágúst er margt af starfsfólki rn. í sumarfríum, og öll vinna gengur þar hægar. Það er ekki hægt að taka af fólkinu orlofsréttinn, þó að þessi hv. þm. vilji taka þann rétt frá þessu fólki og mönnum yfirleitt. Þessi rök eru þung á metunum, og það verður að sætta sig við það. En ekki gengur annað, en að fjárlög verði í framtíðinni til fyrir fram fyrir það ár, sem þau eiga að gilda fyrir. En ég hefði nú haldið, að það hefði mátt standa 1. okt. í frv. í stað þess, sem nú er. Það mundi þó muna um 11 daga. Að ákveða samkomudaginn 1. sept. mundi ekki ná samþykki þingsins, og það yrði til lítils, ef litið er á þær upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf um ástandið í ráðuneyti sínu um orlofstímann. - Ég get svo lokið máli mínu.



Herra forseti. Hæstv. forseti d., hv. þm. Eyf., sagði í ræðu sinni áðan, að það væri að vísu illt, ef stj. hefði ekki fjárlfrv. tilbúið, er þing kæmi saman, en annað væri þó enn verra, og það er, ef þm. eiga að sitja aðgerðalausir um lengri tíma. Virtist mér það vera skoðun hans, að ef brtt. mín yrði samþ., fengi þingið ekkert að starfa um lengri tíma, eftir að það hefur komið saman. Þetta þyrfti þó ekki svo að vera. Það er skýrt ákveðið í þingskj. og hefur enda verið venja, að fjárlfrv: þurfi að leggja fram í þingbyrjun. Það er lagabókstafur fyrir því. Ég er ekki að draga það í efa, að hæstv. ríkisstj. telur sér skylt að taka við fyrirmælum Alþ. og láta haga svo störfum að undirbúningi fjárl., að þau geti verið til, þegar þing kemur saman eða í þeirri viku, sem þing kemur saman. En það fær enginn mig til þess að trúa því, að ekki sé hægt að koma undirbúningnum til leiðar með góðri samvinnu, þó að þing komi saman svolitlu fyrr. Nei, vinnubrögðin eru nú þannig, að það er ekki reynt að hefjast handa um undirbúning fyrr, en mánuði áður en þing kemur saman. En ef þingið ætti að koma saman mánuði fyrr, þá er ekki um annað að gera en hefja bara undirbúninginn mánuði fyrr. Mér þykir það leitt, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera hér viðstaddur, því að ég hefði viljað víkja ögn að orðum hans. Hann afsakaði þann drátt, sem orðið hefði á afgreiðslu fjárlfrv., og sagði, að það stæði á upplýsingum frá einni ríkisstofnun og innan rn. stæði á skýrslu frá starfsmönnum þess. Er það nú svo komið, að starfsfólkið á að fara að stjórna rn.? Er það Alþ., sem á að gefa ríkisstj. fyrirskipanir, eða eru það ríkisstofnanir, sem eiga að stjórna? Svona virðist þetta vera, eftir því sem ráðh. upplýsir. Ef þessu er þannig varið, er sannarlega kominn tími til þess að breyta um, en ég vil ekki trúa því, að það sé svona. Það á ekki að vera á valdi póstsins eða símans eða áfengisverzlunarinnar, hvenær þingið á að hefjast og fjárlög að leggjast fram. Það er ekki boðlegt handa þm. að segja, að starfsfólkið hafi ekki hlýtt ráðh. og af þeirri ástæðu sé ekki hægt að afgr. fjárlög, þess vegna ekki hægt að fullnægja ákvæðum um afgreiðslu fjárl. og ekki heldur ákvæðinu um, að Alþ. komi saman 14. febr. Ég held, að hæstv. ráðh. verði að taka þetta alvarlegri tökum, því að mér finnst nú skörin vera farin að færa sig upp á bekkinn, ef hann heldur, að hann geti þorið þetta fram hér á Alþ. og ætlast til þess, að það hafi áhrif á þm.



Ég átti hér í orðakasti við hæstv. fjmrh. og ætlun mín var að beina orðum mínum til hans, en þar sem hann er nú ekki viðstaddur núna, verð ég að stytta mál mitt, en vona þó að það berist honum til eyrna. Ræða hæstv. ráðh. gefur tilefni til ýmissa aths. Hann talar um fjárfrekasta flokk þingsins og á þar við Framsfl. Ég er svo aldeilis hissa á hæstv. ráðh. Mig minnir, að það hafi verið aðrir flokkar en Framsfl., sem lögfestu kröfurnar á ríkið. Mig minnir, að þau l. hafi verið sett af öðrum en Framsfl., sbr. launalög, tryggingalög og skólal., fræðslul. o.fl. o.fl. Það er alveg rétt, að framsfl.-menn greiddu atkv. með sumum af þessum l., en þar fyrir var ekki vafi á, hver hafði forustuna, og er þetta því kostulega og einkennilega til orða tekið hjá hæstv. ráðh. Hann segir, að ég hafi haldið ögrunarræðu og hótað afarkostum, ef ríkið greiddi ekki, en svo sé ég að tala um eyðslu í hinu orðinu. Það var ekkert annað, sem ég fór fram á, en að fá lögboðnar greiðslur, það voru bara lögboðin tillög til Búnaðarbankans. En það er nú orðið aumt ástandið í fjármálunum, þegar ríkissjóður greiðir ekki lögboðin tillög, en það er engin fjármálastefna hjá hæstv. ráðh. Ef stj. treystir sér ekki til þess að greiða lögboðin tillög, á hún að afnema þau. Ég er hissa á því, að fjmrh. skuli vera undrandi á því, að ég kom hér fram til þess að krefja lögboðinnar greiðslu. Hann segir, að ég hafi sagt, að fjmrh. beri ábyrgð á öllu. Ég sagði það nú ekki beint, en þetta er rétt, fjmrh. er ábyrgur aðili. Þá segir hann, að ég hafi sagt, að stj. hefði enga stefnu í fjármálunum. Ég hefði gaman að fá að vita, hver sú stefna er. - Hann segir, að hann vilji láta hætta öllum niðurgreiðslum. Hvar sést það, að hann vilji hætta niðurgreiðslunum? Hefur ekki þvert á móti orðið, að niðurgreiðslur hafa aukizt og aukizt hafa álögur á menn? Ég held, að menn hafi þegar orðið varir við það. Það hefur þess vegna komið í ljós, þó að ég minntist ekki á það, sem ráðh. gerir mér upp orð um, að ríkisstj. hefur enga stefnu í fjármálum. Eða finnst hv. þm. það ekki undarlegt, að það sé stefna sín að hætta niðurgreiðslum úr ríkissjóði og lækka álögur, en snýr þessu svo alveg við? Ég spyr hvern þm.: Hvar í veröldinni er þetta fyrirbrigði til? Hvar, þið sögufróðu menn? Er það til í veraldarsögunni, að fjmrh. eins ríkis geri annað eins? Nei, það var ekki ég, sem álasaði ríkisstj. mest. Það voru orð hæstv. ráðh. sjálfs.

Ég sagði, að það hefði orðið ágreiningur um leiðir innan stj.

Ég hélt nú, að stefna og leiðir væru nú nokkuð svipað.

Satt er það.

Jæja, það er gott, að við erum sammála um það. En þetta minnir mig á annað, sem ég hef að vísu bent á og valdið hefur allri skæðadrífunni, sem á mér hefur dunið, og tek ég því með þökkum. Ég sagði, að þegar fjárlfrv. væri lagt fram, þyrftu að liggja fyrir skýrslur um tekjur og tekjuöflunarmöguleika. En nú kemur hv. þm. Barð. og segir, að það sé ekki fjvn. að kenna, að fjárl. eru ekki afgr. á öðrum mánuði ársins 1949, það ár, sem lögin eiga að gilda fyrir. Í byrjun þings á samkv. stjskr. að leggja fram áætlun um tekjur og gjöld ríkisins, og þetta þarf að afgreiða áður en liðið er á það fjárhagsár, sem lögin eiga að gilda fyrir. Þetta er stjórnarskráratriði. Og nú kemur þm. Barð. og lýsir því yfir, að það standi ekki á fjvn. að afgr. fjárl. En hafa þm. tekið eftir því, að öðrum mánuði þess árs, sem fjárl. eiga að gilda fyrir, er ríkisstj. ekki búin að koma sér saman um afgreiðslu þeirra? Það er víst voðaleg goðgá af þm. Str. að vera að álasa stj., þegar á eftir koma fram þær upplýsingar, að ríkisstj. sé ekki enn búin að leggja fram áætlun um möguleika til öflunar tekna! Ég skal svo ljúka þessu, ég hef ekki leyfi nema til stuttra aths. En ég get ekki stillt mig um að segja þetta að lokum: Hæstv. fjmrh. segir, að það sé stefna sín að hætta niðurgreiðslum og fara sem skemmst í að auka álögur. En það er farin öfug leið. Hann segir, að það sé þingið, sem heldur áfram þessa sömu leið, það verði haldið áfram, þangað til siglt verði í strand, þjóðin verði að sigla sig í strand.

Það sagði ég ekki. Ég sagði, að það yrði að sýna sig, að þetta gæti ekki verið til frambúðar.

Já, það er þjóðin sem á að taka stefnuna, þegar það er búið að sýna sig! - Já, - ég hef ekki haft mikið vit á fjármálum. Það stendur líklega í þingtíðindum, en ég verð að segja það, að ég skil ekki þessa fjármálapólitík.



Herra forseti. Ég vænti þess, að hæstv. forseti veiti mér leyfi til að svara hér ofurlitlu hv. þm. Str., að gefnu tilefni, í sambandi við starfsmannaskrá. Ég hygg, að hv. þm. viti ekki, hvernig liggur í málinu. Það hefur raunverulega legið fyrir skrá yfir hvert fyrirtæki, svo að þannig sést, hvað mikil laun starfsmönnum eru greidd. Þetta hefur fylgt fjárlfrv. öll árin, og þannig sést, hve mikið fer til starfsmanna. En nú er það oft svo, að sami maður hefur laun frá fleiri en einum stað, og það, sem nú er óskað eftir, það er skrá yfir það, hve mikið hver þessara manna hefur samanlagt í laun frá ríkinu. Það er rétt hjá ráðh., að það er ekki auðvelt að gera þessa skrá, en eftir að búið er að semja hana, verður hún til mikilla þæginda. Ég skal nú nefna dæmi. Við menntaskóla eða gagnfræðaskóla, t.d. gagnfræðaskólann á Ísafirði, er sérstök skrá yfir kennarana. Það er skrá höfð yfir laun föstu kennaranna, en nú er greitt svo og svo mikið, segjum 10 þús. kr., fyrir stundakennslu, og þá er ekki gott að vita nema þessir sömu fastakennarar, sem hafa ákveðinn stundafjölda á viku, fái einnig laun af þessum peningum, sem varið er til stundakennslu. Það er vissulega kostnaðarsamt og gífurlega mikið verk að gera slíka skrá, þar sem tína þarf saman launagreiðslur alls staðar af landinu, svo að það er ekki af vanrækslu eða af því að ráðh. ráði ekki við starfsmenn þá, sem að þessu vinna, heldur af því, að það er mjög erfitt að tína þetta allt saman. Síðan hefur n. óskað eftir, að þessi skrá verði saman eftir stafrófsröð, af því að það hefur komið í ljós og hefur fjvn. rekið sig á, að margir menn eru á háum launum á fleiri en einum stað. Einn maður hefur t.d. 30 þús. kr. hjá einni stofnun, 8–10 hjá annarri og 3 þús. hjá þeirri þriðju o.s.frv., og tínist þetta kannske upp í 60–80 þús. á ári. Það er erfitt að koma þessari skrá saman, því að þessir menn, sem þar er getið, vilja standa eins og múrveggur kringum hana. - Mér fannst rétt að láta þetta koma fram, af því að mér hefur skilizt, að menn álíti, að þetta stafaði af einhverri kergju hjá starfsmönnum þeim, er að þessu vinna. En menn gera sér ekki ljóst, að hér er um erfitt viðfangsefni og umfangsmikið að ræða. Í sambandi við það, sem fram hefur komið hjá hv. þm. Eyf., um að það væri ekki allt undir því komið, hvenær þingið kæmi saman, heldur hvenær fjárl. væru tilbúin til afgreiðslu. 1946–47, þegar stjórnin sat til bráðabirgða áður en önnur tæki við, var fjvn. búin að ganga frá frv., þegar stjórnin tók við. Þá byrjaði hún að gera till., sem kröfðust aukinna útgjalda. Ég gekk þá sem form. n. á milli allra ráðh., til þess að fá þá til að falla frá kröfum sínum, og voru þeir yfirleitt allir mjög samvinnuþýðir og fúsir til en einn þeirra, núv. menntmrh., sló einn í borðið og sagði: „Nei, ég slaka ekkert til á mínum kröfum.“ Ég get vel sagt, hvert það fé rann, sem hann kúgaði í gegn hjá fjvn., og ég veit líka, að hv. þm. vita það allir. Þá vil ég einnig benda á, hvernig það gekk til með fjárl. í fyrra. Þegar búið var að ganga frá frv., kemur fram breyt. í þinginu frá viðskmrh., svo að að það varð að semja það allt upp á nýjan leik. Svo að það er að því leyti rétt, sem hv. þm. Eyf. (BSt) sagði, að það væri ekki allt undir því komið, hvaða dag þingið kæmi saman, heldur hvenær fjárl. væru tilbúin til afgreiðslu.

Það er þá ekki hægt að ganga frá fjárl. fyrr en á gamlárskvöld.

Hv. 3. landsk. veit, að það er stefnumunur á lífsskoðunum þm., og þarf því ekki að furða sig á, þó að átök verði í ýmsu. Í sambandi við það, sem hv. þm. Str. sagði, þá vil ég lýsa því yfir hér með, að þau ummæli eiga ekki við um fjvn., því að þótt ágreiningur hafi verið í ýmsum málum innan n., hefur aldrei verið neinn ágreiningur innan hennar um að koma saman til starfa á hvaða tíma sem kallað er, og hygg ég, að það séu ekki aðrar n., sem mæta betur, og fyrir það er ég mjög þakklátur. - Svo að það er ekki henni að kenna, heldur eru ýmis vandamál, sem þarf að leysa, en n. á enga sök á þessu.