Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá hv. 6. þm. Suðurk., Hjálmari Árnasyni, dagsett 31. mars 2005: „Ég er á förum til útlanda í erindum Alþingis og get því ekki sótt þingfundi á næstunni. Óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðurk., Ísólfur Gylfi Pálmason sveitarstjóri, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Einnig hefur borist svohljóðandi bréf frá 3. þm. Norðaust., Kristjáni L. Möller, dagsett 31. mars 2005: „Ég er á förum til útlanda í erindum Alþingis og get því ekki sótt þingfundi á næstunni. Óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðaust., Lára Stefánsdóttir framkvæmdastjóri, Akureyri, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Ísólfur Gylfi Pálmason og Lára Stefánsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru þau boðin velkomin til starfa á nýjan leik.

Hæstv. forseti. Ég vil upplýsa það að seint í gærkvöldi óskaði ég eftir að fram færi utandagskrárumræða um málefni Ríkisútvarpsins og þá stöðu sem þar er upp komin. Af ýmsum ástæðum gat hæstv. forseti Alþingis ekki orðið við þeirri beiðni minni. Engu að síður óska ég eftir því að fá að ræða undir liðnum Athugasemdir um störf þingsins um málefni og þá alvarlegu stöðu sem komin er upp innan Ríkisútvarpsins í kjölfar ráðningar fréttastjóra á fréttastofu útvarpsins. Staðan er svo alvarleg að ekki verður við það unað. Í ljósi þess að tæplega 200 starfsmenn Ríkisútvarpsins lýstu í gær á starfsmannafundi vantrausti á störf útvarpsstjóra tel ég ástæðu til að þingmenn skiptist á skoðunum um þá alvarlegu stöðu. Við ráðningu fréttastjórans, sem hefur verið deiluefni upp á síðkastið, hefur stofnunin orðið að þola pólitíska kúgun af því tagi sem hvergi þekkist í vestrænum lýðræðisríkjum nú til dags. Á tíma þegar viðamikil umræða fer fram um trúverðugleika fjölmiðla og nauðsyn þess að fréttastofur séu sjálfstæðar, óháðar eigendum eða öðrum hagsmunaaðilum eins og stjórnmálaöflum eða auglýsendum er ömurlegt að sjá það sem er að gerast innan Ríkisútvarpsins. Umræðan sem fram fer um gildi fjölmiðla og lýðræði hugsjónarinnar á sér ekki bara stað hér á landi. Hún á sér stað úti um allan heim. Í ljósi þessa er hin pólitíska íhlutun í málefni fréttastofu Ríkisútvarpsins enn ósvífnari. Hún er algerlega á skjön við þær reglur sem þjóðir leggja sig fram um að ástunda. Ríkisútvarpið er almannaútvarp í þjóðareigu sem gegnir lögum samkvæmt því mikilvæga hlutverki að halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur. Þær hafa verið þverbrotnar af þeim sem fara með vald innan stofnunarinnar og það er nauðsynlegt að ná tökum á því ástandi sem nú er að skapast og sjá til þess að ekki hljótist af því óbærilegt tjón. Hverjir eiga að taka ábyrgð á þessu? Það eru ráðherrar ríkisstjórnarinnar, sem eru yfirmenn útvarpsstjóra, menntamálaráðherra og forsætisráðherra sem þurfa að láta málið taka til sín.

Herra forseti. Ég vil að fram komi að það er rétt hjá hv. þingmanni að hún sendi mér tölvupóst seint í gærkvöldi, þ.e. hún sagði mér það, ég skoða ekki reglulega tölvupóst, en mér barst beiðnin í hendur í morgun. En gærkvöldinu eyddi ég í góðum félagsskap forustumanna Sjálfstæðisflokksins á Akureyri.

Virðulegi forseti. Nýr fréttastjóri mætti til starfa á Ríkisútvarpinu í morgun. Hann hóf störf með því að halda fund með starfsmönnum og lýsa því yfir að hann væri kominn til starfa. Hann sagði líka að hann mundi ræða við hvern og einn starfsmann og taka til þess komandi vikur og þeir sem vilji geti hætt. Það sem er merkilegt við fundinn er að hinn nýi fréttastjóri staðfesti orðróm eða fréttir sem höfðu borist um að hann hefði heimild til að ráða með sér starfsmenn inn á Ríkisútvarpið við komuna þangað. Þá vaknar spurningin: Hver heimilar að nýr fréttastjóri fái að ráða með sér fólk til að gera honum þetta auðveldara? Er þetta eins konar yfirtaka á fréttastofunni? Hver heimilar? Er það hæstv. menntamálaráðherra? Er það Framsóknarflokkurinn? Um þetta verðum við að fá upplýsingar vegna þess að þetta eru staðfestar fréttir sem við munum væntanlega fá að heyra meira um á þessum morgni. Málið allt hefur haft undarlegan aðdraganda en það sem er að gerast í dag er ef til vill það versta af öllu.

Forseti. Alþjóðasamband blaðamanna er fyrirbæri sem er ekki mikið í fréttum. Það kýs því aðeins að vera í fréttum að vegið sé að ritfrelsi eða þá að lífi eða limum blaðamanna um heiminn, og þá helst þar sem þeir eru við hættuleg störf, í styrjaldarástandi, í uppreisnarástandi í ríkjum eða í einræðisríkjum þar sem mikil hætta er á ferðum. Þá mótmælir Alþjóðasamband blaðamanna. Þess vegna er afar sérstætt og afar athyglisvert að Alþjóðasamband blaðamanna hefur mótmælt ráðningu nýs fréttastjóra á fréttastofu útvarps. Þegar það er tengt þeirri atkvæðagreiðslu sem fram fór í gær á Ríkisútvarpinu þar sem um það bil 95% starfsmanna Ríkisútvarpsins lýstu vantrausti á útvarpsstjóra vegna þess gernings sem hann var knúinn til af stjórnarflokkunum á þinginu í gegnum fulltrúa sína í útvarpsráði, þegar þetta er tengt saman hefur dregist upp alvarlegri mynd af pólitískri valdbeitingu á því sviði þar sem hún á síst heima en áður hefur komið upp á fullveldis- og lýðræðistímum í Íslandssögunni. Ég óska eftir því að þeir taki ábyrgð sem eiga að taka hana. Ég óska eftir því að stjórnarflokkarnir snúi við í þessu dæmi og ég óska eftir því að Markús Örn Antonsson verði látinn skilja það úr þessum stól að hann hefur aðeins tvo kosti í stöðunni: Að breyta ákvörðun sinni eða víkja.

Herra forseti. Það blasir við að Ríkisútvarpið, mikilvægasta menningarstofnun og mikilvægasti fjölmiðill landsins, er óstarfhæft vegna misnotkunar stjórnarflokkanna á valdi sínu. Það er ekki hægt að kalla það neitt annað en skemmdarverk á þessari mikilvægu stofnun sem stjórnarflokkarnir með sínum dæmalausu embættaveitingum hafa þarna ástundað og bætist það við það sem á undan er gengið. Það er auðvitað dapurlegt að margar af máttarstoðum samfélagsins eru stórskaddaðar og í uppnámi vegna sambærilegrar misnotkunar á embættaveitingavaldi. Nægir þar að nefna Hæstarétt til viðbótar við Ríkisútvarpið. Ísland er að lenda á lista yfir þau lönd þar sem fjölmiðlar fá ekki að starfa frjálst. Það er vondur félagsskapur. Hafa menn gaman af því að vera spyrtir saman við þau lönd sem virða ekki sjálfstæði og hlutverk fjölmiðla? Það er lítið skárri félagsskapur en sá að vera með löndunum sem studdu hið ólögmæta árásarstríð gegn Írak. Alþjóðasamband blaðamanna er komið með Ísland undir smásjána og hvað gerir hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni sem ber ábyrgð á þessu? Felur sig í útlöndum. Hæstv. menntamálaráðherra felur sig í útlöndum á meðan Ríkisútvarpið logar stafnanna á milli vegna framgöngu stjórnarflokkanna í málinu. Útvarpsstjóri er trausti rúinn og bersýnilega ekki lengur fær um að gegna starfi sínu. Má þá kannski segja að oft veltir lítil þúfa þungu hlassi ef sölumaðurinn sem ríkisstjórnarflokkarnir ákváðu að gera að fréttastjóra á útvarpinu kostar útvarpsstjóra, Markús Örn Antonsson, embættið.

Hæstv. forseti. Íslendingar spyrja sig í dag hvers þeir eigi að gjalda. Hvers á íslenska þjóðin að gjalda að hafa kallað yfir sig ákvarðanir og valdbeitingu með þeim hætti sem nú hefur verið gert? Hvers á fólk að gjalda? Hvernig stendur á því að við stöndum hér í dag og spyrjum okkur: Í hvaða kompaní erum við eiginlega komin? Menn reyna að finna samlíkingar og finna þær helst hjá spilltustu stjórnkerfum heims hvort sem þau eru austan eða vestan hafs eða sunnan miðbaugs. Allt ber þetta að sama brunni. Búið er að varpa fagmennskunni fyrir róða, búið er að varpa virðingunni fyrir starfsreynslu fólks fyrir róða og búið er að varpa fyrir róða þeim aðferðum og þeirri hefð sem byggð hefur verið upp á 70 árum á Ríkisútvarpinu, bestu fréttastofu landsins. Allt þetta skiptir það fólk sem stóð að ráðningu nýs fréttastjóra engu máli, vegna þess að það eina sem skiptir það máli er að hafa pólitíska stjórn á fréttastofu Ríkisútvarpsins, að hafa sína menn góða og sjá til þess að hægt sé að hafa tangarhald á Ríkisútvarpinu þannig að það sé ekki lengur frjálst almannaútvarp heldur eins og hver önnur upplýsingaveita þeirra sem völdin hafa í landinu.

Virðulegi forseti. Í umræðunni hlýtur að vakna spurning um hvers vegna nauðsynlegt er að brjóta niður fréttastofu Ríkisútvarpsins, virtustu fréttastofu landsins. Hvers vegna telja hinir pólitísku valdhafar nauðsynlegt að veitast á þennan hátt að virtustu fréttastofu landsins sem hefur markað leiðina undanfarin 70 ár? Hvernig má það vera að stjórnmálaflokkur sem hugsanlega mælist með 5%–10% fylgi telur sig eiga fréttastjórastöðu á slíkri stofnun? Hvernig má það vera? Hvernig má það vera að flokkur með þennan litla stuðning í samfélaginu skuli hegða sér á þann hátt sem raun ber vitni? Í hvers konar samfélagi búum við orðið? Samfélag sem vill kenna sig við lýðræði, sem vill kenna sig við frelsi og tjáningarfrelsi. Hvað í veröldinni er að gerast? Og er það rétt sem hér hefur verið sagt að sá fréttastjóri sem nú er mættur til starfa hafi umboð og heimildir frá stjórnvöldum til að taka fólk með sér inn svo yfirtakan takist? Hvers konar hugmyndir eru að fá brautargengi í samfélaginu okkar? Virðulegi forseti. Þetta er með hreinum ólíkindum og ég vonast til þess að eitthvað af því sem hér hefur verið sagt eigi ekki við rök að styðjast, því svo alvarlegt er ástandið ef rétt reynist að við munum eiga í miklum erfiðleikum með að réttlæta það á alþjóðavettvangi í hvers konar samfélagi við búum.

Herra forseti. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða ef verið er að yfirtaka Ríkisútvarpið, fréttastofu þess, með þeim hætti sem hér er verið að gera grein fyrir. Það miður er það svo þegar valdasjúk stjórnvöld sitja of lengi þá hætta þau að gera greinarmun á hvað er þeirra og hvað er samfélagsins. Ef satt er sem hér er sagt að væntanlegur, hugsanlegur ný fréttastjóri við útvarpið megi ráða með sér fólk, taka með sér hóp inn, þá dettur manni í hug samlíking. Það standa yfir kosningar í Zimbabwe, þar er hæstráðandi Mugabe. Til þess að tryggja örugglega stöðu sína hefur hann heimild til að taka með sér 30 manns inn á þing. Það skiptir engu máli hvernig kosningin fer, hann hefur alltaf heimild til að taka með sér 30 manns og ráða þinginu. Er það slíkt stjórnkerfi sem við erum að innleiða hér inn í íslenskar stofnanir, inn í íslenskan veruleika, inn í íslenskt samfélag, að hæstv. ráðherra, hvort sem hann er forsætisráðherra úr Framsóknarflokknum eða formaður Sjálfstæðisflokksins og utanríkisráðherra, megi taka með sér eins og handfylli til þess að allt sé undir kontról, taka upp stjórnunarhætti Mugabes í Zimbabwe? Er verið að leiða það inn í Ríkisútvarpið? Þetta er grafalvarlegt mál og þingið verður að taka í taumana og stöðva þennan yfirgang á lýðræðinu, að breyta okkur í Mugabe í Zimbabwe.

Virðulegi forseti. Þá er runninn upp 1. apríl. Ég vonaði satt best að segja í lengstu lög að ekki kæmi til þess að við þyrftum að fara upp í ræðustól á hinu háa Alþingi til að tala enn eina ferðina um hina makalausu ráðningu á nýjum fréttastjóra Ríkisútvarpsins. Það er náttúrlega svo vitlaus aðgerð að engu tali tekur og ég hélt satt best að segja að ríkisstjórnarliðar mundu sjá að sér og draga sig út úr þessari vitleysu og hætta við þetta. Ég sé alls ekki, og er mikið búinn að brjóta heilann um þetta mál, tilganginn með þessu og geri mér enga grein fyrir því í raun og veru hvað vakir fyrir mönnum með því að gera þetta. Á að reyna að hreinsa til á virtustu fréttastofu landsins, ef svo má segja, er það ætlunarverkið? Halda menn virkilega að þeir komist upp með svona vinnubrögð? Haldi þeir það hafa þeir vanmetið stöðuna allhrikalega og ekki í fyrsta sinn. Þeir gerðu það líka í fyrra þegar þeir reyndu að setja lög á fjölmiðla hér á landi. Ég er búinn að vera á fundi fjölmiðlanefndar í allan morgun og heyrði ekki af því fyrr en hér og nú að fréttastjórinn hefði mætt í vinnuna klukkan níu og ég harma það. Þessum manni, sem eflaust er ágætismaður, er engan veginn sætt í sinni stöðu. Hann verður að fara frá. Útvarpsstjóri verður líka að fara frá. Honum er heldur ekki sætt í sinni stöðu eftir það sem á undan er gengið. Ég lýsi hér eftir því að stjórnarliðar komi upp í pontu og taki til máls. Hér er hæstv. dómsmálaráðherra, einn ráðherra ríkisstjórnarinnar sem hefur hlustað á okkur. Hann ber að hluta til ábyrgð á þessu ástandi sem fyrrverandi menntamálaráðherra. Hann skipaði á sínum tíma, að því er ég man best, núverandi formann útvarpsráðs, Gunnlaug Sævar Gunnlaugsson, sem hlýtur að hafa verið arkitektinn á bak við þessa makalausu uppákomu. Ég hlýt enn og aftur að lýsa eftir því að stjórnarliðar komi hér upp og útskýri … 

Hæstv. forseti. Hornsteinn lýðræðislegrar umræðu hér á landi, fréttastofa Ríkisútvarpsins, hefur orðið fyrir árás. Þessari árás er stýrt af öflum sem ættu frekar að gera sér grein fyrir þýðingu öflugra og sjálfstæðra fjölmiðla, þ.e. henni er stýrt af stjórnmálamönnum sem með gjörðum sínum hafa komið óorði á stjórnmál. Menntamálaráðherra, sem æðsti yfirmaður stofnunarinnar, verður að setjast yfir málið strax og leiða það til lykta. Menntamálaráðherra verður að gera það upp við sig á hvern hátt hag þessarar stofnunar verður best borgið og hvernig því hlutverki sem Alþingi Íslendinga, fulltrúar íslensku þjóðarinnar, hefur falið starfsfólki hennar að annast verði best sinnt. Hæstv. forseti. Fréttastofa Ríkisútvarpsins verður ekki hornsteinn lýðræðislegrar umræðu í landinu meðan fyrir stofnuninni fer útvarpsstjóri sem gerist handbendi valdasjúkra stjórnvalda. Það er alveg á hreinu. Útvarpsstjóri verður að víkja. Menntamálaráðherra verður að ógilda ráðningu hins nýja fréttastjóra. Það er þetta tvennt sem verður að gerast. Þjóðin á heimtingu á því og lýðræðið krefst þess.

Herra forseti. Hverjir ráða og reka yfirmenn í venjulegum fyrirtækjum? Það eru eigendurnir. Nú hafa starfsmenn RÚV samþykkt vantraust á útvarpsstjóra, vilja reka hann. Þeir telja sig eiga RÚV.  Fréttaflutningur RÚV undanfarnar vikur sýnir mér að draumurinn um óháða fréttamennsku er bara draumur. Skoðanir starfsmanna menga allar fréttir og þarf ekki nema horfa á Kastljósið í gær til að sjá það. Þannig blasa þessi atburðir við mér. Án þess að ég þekki nýráðinn fréttastjóra nokkurn skapaðan hlut þá vil ég eins og aðrir giska á að hann sé í Samfylkingunni.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki flokksskrána hér hjá mér þannig að ég get ekki staðfest það sem hv. þingmaður sagði hér um hvar nýráðinn fréttastjóri er í pólitík. Málið snýst ekki um þann mann. Það er orðið greinilegt núna um hvað málið snýst og það snýst ekki bara um það að Framsóknarflokkurinn eigi fréttastjórann. Það snýst um það að breyta á fréttastofunni í eitthvað annað en hún hefur verið. Það snýst um það að þrátt fyrir að þessi fréttastofa hafi verið talin af landsmönnum sú besta í landinu þá hefur fréttaflutningurinn ekki geðjast stjórnvöldum í landinu og það er komið í ljós hvernig menn ætla sér að breyta því. Það hefur ekki dugað Sjálfstæðisflokknum að hafa yfirráð yfir þessari stofnun í 15 ár og raða þar inn fólki af því að fram á þennan dag hafa menn beygt sig fyrir því að hafa þyrfti hæfi til hliðsjónar þegar verið væri að velja í stöður. Núna er það líka látið lönd og leið. Ekki er nóg sú krafa sem menn gerðu að menn væru í flokknum en þeir væru líka hæfir. Henni hefur verið breytt í það að menn séu tilbúnir að fara bara fyrir flokkinn í starfið sem um er að ræða og að ekki þurfi að bera hæfi þeirra saman við aðra. Nú liggur fyrir að þessi nýráðni fréttastjóri eigi að fá til liðs við sig fólk inn á fréttastofuna til þess að hægt sé að hreinsa út óæskilegar fréttir, hreinsa út óæskilega fréttamenn, að þeir hætti, að við taki einhvers konar fréttaflutningur sem þjóðin hefur a.m.k. fram að þessu ekki óskað eftir.

Herra forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að forseti upplýsi okkur eitthvað um það hvenær búast megi við því að sú umræða utan dagskrár um málefni Ríkisútvarpsins sem óskað hefur verið eftir og rædd var á fundi formanna þingflokka með forseta í morgun, geti farið fram. Það er algerlega óviðunandi ástand sem upp er komið í málefnum Ríkisútvarpsins og það þolir enga bið að fá það rætt hér og að til svara verði af hálfu ríkisstjórnarinnar einhverjir þeir ráðherrar sem svarað geta fyrir málið eins og það stendur núna. Landið er væntanlega ekki menntamálaráðherralaust, þó að menntamálaráðherra feli sig í útlöndum gegnir einhver starfi hennar hér heima. Auk þess má segja að það stæði hæstv. forsætisráðherra næst að svara fyrir þessa óhæfu því að ekki er annað betur vitað en að forsætisráðherra sé forsætisráðherra í ríkisstjórninni og beri ábyrgð á málefnum hennar svona yfir höfuð. Það er upplýst að fréttastjóri getur ekki gegnt starfi sínu. Það er þegar búið að gera ráðstafanir inni á útvarpi til þess að yfirmaður fréttasviðs gegni starfinu fyrst um sinn 

Ég bið hv. þingmann að halda sig við umræðuefnið, um fundarstjórn forseta, en ekki efnisatriði máls.

Ég er nákvæmlega að gera það, forseti.

Nei.

Ég er að rökstyðja hvers vegna það er óhjákvæmilegt að fá þessa umræðu án tafar. Það er vegna þess að það er ófremdarástand á Ríkisútvarpinu. Það þolir ekki bið að taka það mál til umfjöllunar á Alþingi og fá við því svör frá framkvæmdarvaldinu hvað menn hyggjast gera. Við trúum því ekki að óreyndu að það sé ætlunin að hafa Ríkisútvarpið óstarfhæft og logandi stafnanna á milli. Eins og ég segi þá liggur það þegar fyrir að starfsemi útvarpsins getur ekki farið fram með eðlilegum hætti eins og í pottinn er búið. Fréttastjórinn kann ekki til verka, hann ratar varla um húsið, sölumaðurinn, og þess vegna hefur verið ákveðið að yfirmaður fréttasviðs gegni starfinu tímabundið. Áður hafði verið reynt að láta einn af umsækjendunum sem hafnað var vera fréttastjóra fyrst um sinn.

Ég vil enn og aftur áminna hv. þingmann um það að hann er að ræða hér um fundarstjórn forseta en ekki ástandið á Ríkisútvarpinu.

Já, já, ég er nákvæmlega að ræða það. Ég er að rökstyðja það að forseti þarf að láta okkur fá einhverjar upplýsingar um það hér hvenær þessi umræða getur farið fram. Getur hæstv. forsætisráðherra eða hæstv. starfandi menntamálaráðherra komið hér til fundar eftir hádegið og getum við þá haft þessa umræðu? Það er þannig samkvæmt þingsköpum, virðulegi forseti, að það er ekki í valdi ráðherra að koma í veg fyrir að umræður utan dagskrár fari hér fram. Það er réttur þingmanna til þess að taka hér upp mál og það er algerlega ólíðandi ef forsetar ætla ítrekað að túlka þessi ákvæði þingskapanna svo að valdið liggi úti í bæ hjá ráðherrunum og með því að fela sig í útlöndum eða neita að mæta hér og sinna þingskyldum þá komi ráðherrarnir í veg fyrir að þingmönnum nýtist þessi réttur sinn sem er ótvíræður í þingsköpum. Það er m.a. um þetta sem ég er að ræða, virðulegur forseti, og þetta er vissulega um störf þingsins og um fundarstjórn forseta.

Þetta var umræða um fundarstjórn forseta. Umræða um störf þingsins fór hér fram áðan um málefni Ríkisútvarpsins og tók 23 mínútur. Forseti vill geta þess að fyrir liggur að menntamálaráðherra hefur fjarvistarleyfi, er erlendis, þannig að því verður ekki við komið í dag að hún taki umræðu um … 

Hæstv. forseti. Ég tek undir þau orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að það er nauðsynlegt að þessi umræða fari fram og ég lýsi ánægju með það sem hæstv. forseti sagði hér rétt áðan, að forseti líti svo á að þessi beiðni sé virk og það verði orðið við henni svo fljótt sem auðið er. Ég vil benda fólki á að í þingskapalögum er gert ráð fyrir því að hægt sé að taka umræður um mikilvæg og aðkallandi mál á dagskrá fyrirvaralítið eða fyrirvaralaust. Um það vitnar 2. mgr. 50. gr. Sömuleiðis segir í 1. mgr. 50. gr., sem gefur til kynna hvernig þingskapalögin eru hugsuð að þessu leyti, með leyfi forseta: „Í allt að hálftíma á venjulegum fundartíma geta þingmenn fengið tekið fyrir mál utan dagskrár, hvort heldur er í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar til ráðherra. Skal þá þingmaður bera fram við forseta ósk sína hér um eigi síðar en tveimur klukkustundum áður en þingfundur hefst. Í upphafi þingfundar skal forseti tilkynna hvaða mál fyrirhugað er að taka til umræðu utan dagskrár.“ Það er því greinilegt að þingskapalögin eru hugsuð um fyrirvaralitla eða fyrirvaralausa umræðu. Hér eru alvarleg mál á ferðinni þar sem einn af máttarstólpum lýðræðislegrar umræðu í landinu er undir árás. Við verðum að fá þessa umræðu, ef ekki við hæstv. menntamálaráðherra sem búið er að tilkynna að sé erlendis þá við starfandi menntamálaráðherra sem er hæstv. sjávarútvegsráðherra, Árni Mathiesen. Ég krefst þess að þessi umræða fari fram síðar í dag. Ef hæstv. starfandi menntamálaráðherra treystir sér ekki til að taka umræðuna er eðlilegt að hæstv. forsætisráðherra taki hana. Ég skal geta þess hér, af því að ég hef getið um það að ég óskaði eftir þessari umræðu í gærkvöldi, að ég sendi öllum þessum ráðherrum þá beiðni mína sem fór til forseta Alþingis. Hún var send hæstv. menntamálaráðherra, starfandi menntamálaráðherra og forsætisráðherra, öllum þingflokksformönnum, svo að menn hafa haft nægan tíma til að búa sig undir hana. Það er alveg óhjákvæmilegt að þessi umræða fari fram svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en í dag.

Herra forseti. Ég er mjög undrandi á því að hv. 5. þm. Norðvest. skuli koma hér upp með þeim æsingi sem hann kom hér upp með áðan, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hefði verið viðkunnanlegra að hann hefði rætt við fulltrúa sinn á fundi formanna þingflokka áður en hann stóð hér upp.

… fundarstjórn …

Ég er sem forseti Alþingis að svara því sem hér hefur komið fram um beiðni um utandagskrárumræðu. Það er rétt hjá hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni að skemmtilegra hefði verið að þessi umræða hefði verið tekin upp undir liðnum um störf þingsins hér áðan en að þrengja henni undir umræður um fundarstjórn forseta sem ég skil að sé gert til þess að halda þessari umræðu áfram. Á þeim fundi sem ég átti með formönnum þingflokka, og þar sat hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, kom fram í fyrsta lagi að ég hafði ekki lesið tölvupóst í gærkvöldi og af þeim sökum var mér ókunnugt um að þessi beiðni lægi fyrir. Ég benti hins vegar hv. þingmanni á að það hafi komið fyrir ef þingmönnum hefur legið á að þeir hafi hringt heim til mín og það meira að segja árla morguns ef svo hefur borið við. Í þessu tilviki var ekki talin þörf á því. Ég vil í annan stað að það komi fram að tveir af þingflokksformönnum höfðu ekki hugmynd um að þessi beiðni hefði komið fram. Í þriðja lagi vil ég segja þingheimi og hv. þingmanni að ég boðaði að nýju fund með formönnum þingflokka síðar í dag, klukkan 1.15, sem staðfestir að þessar upphrópanir hér, m.a. frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, voru með öllu óþarfar. Var ástæðulaust fyrir hv. þingmann að setja það á svið hér að fagna því sérstaklega að á beiðni hennar um utandagskrárumræðu væri hlustað þegar ég hafði brugðist við þegar á fundinum í morgun með formönnum þingflokka. Það er auðvitað svo að upp hefur komið umræða um það hvort rétt sé að umræður um fundarstjórn forseta skuli hafa það mikið vægi í umræðum hér ef misnotað er það svigrúm sem þingsköp gefa til þess arna. En ég vil leggja áherslu á það vegna þess sem fram kom hér fyrr í dag að hornsteinn frjálsrar umræðu í landinu er Alþingi en ekki stofnanir úti í bæ og það er á þessum stað hér sem við skiptumst á skoðunum. Við skulum þá líka sýna hvert öðru þann drengskap að fara rétt með og sýna sanngirni. Ég vil segja við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon að ef honum liggur mikið við hefur það komið fyrir áður að hann hafi hringt í mig heim til mín 

Virðulegi forseti. Ég tel bæði sjálfsagt og eðlilegt að við tökum umræðu utan dagskrár um þetta mál þegar þingfundur hefst aftur klukkan hálftvö. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Halldór Blöndal benti á í ræðu sinni áðan, forseti Alþingis, að við ræddum þetta mál áðan á fundi þingflokksformanna og urðum sammála um að við mundum koma saman aftur korter yfir eitt, að því er ég best skildi m.a. til að ræða þann möguleika. Þetta yrði þá til að mynda glæsilegt tækifæri fyrir þingmenn Framsóknarflokksins, sem þögðu þunnu hljóði hér áðan, til að tjá sig um þetta mál. Ég tel eðlilegt, fyrst að hæstv. menntamálaráðherra er stödd erlendis, að staðgengill hennar kæmi í þingsal til að sitja fyrir svörum, verja mál sitt, nú, eða þá að hæstv. forætisráðherra, sem einnig er formaður Framsóknarflokksins og hlýtur að bera þunga ábyrgð á því hvernig málum er nú komið hjá Ríkisútvarpinu, sjái sóma sinn í að koma sjálfur í eigin persónu og standa fyrir máli sínu. Hér er á ferðinni svo alvarlegt mál að við hljótum að kalla á umræðu, við hljótum að kalla á svör. Það er að sjálfsögðu meðal hlutverka okkar hér á Alþingi að taka til umræðu mál sem eru efst á baugi í þjóðfélaginu hverju sinni og þar verður að sýna bæði snerpu og sveigjanleika. Hvorki þingmönnum né ráðherrum ætti að vera nokkur vorkunn að því að mæta í slíkar umræður, jafnvel þótt með skömmum fyrirvara sé, því að þetta er jú fólk sem öðrum þræði hefur lifibrauð sitt af því að tala, tala um þjóðfélagsmál, standa hér í pontu, standa fyrir máli sínu og sýna þann dug og það þor sem krafist er af þeim, af kjósendum þessarar þjóðar, að sýna þann manndóm að geta a.m.k. varið umdeildar ákvarðanir þótt óafsakanlegar séu oft og tíðum.

Forseti vill að gefnu tilefni árétta það sem hann sagði áðan að það er fullur vilji forseta til að finna þessari umræðu það svigrúm sem hún gefur tilefni til, og henni stund og stað hér í dagskrá þingsins, þ.e. utan hinnar hefðbundnu dagskrár, eins og fundarhöld forseta með formönnum þingflokka hafa gefið til kynna bæði í morgun og nú strax eftir hádegi.

Virðulegi forseti. Ég vil beina því til hæstv. forseta að mér þykir afar eðlilegt að þessi umræða fari fram við hæstv. forsætisráðherra. Hér er um alvarlegt mál að ræða, árás á einn af hornsteinum lýðræðislegrar umræðu eins og hér á sér stað með árás á fréttastofu Ríkisútvarpsins, og þá er eðlilegt að hæstv. forsætisráðherra sitji hér fyrir svörum. Ég vil aðeins nefna það vegna orða hæstv. forseta þingsins áðan að ég tek undir það að vissulega er Alþingi einn af hornsteinum lýðræðislegrar umræðu hér á landi. Það er þó ekki þar með sagt að lýðræðisleg umræða sé bundin við þann stað einan. Það er ekki þar með sagt að það megi koma fram við aðrar stofnanir hvernig sem er af því að hér fer fram tiltekin umræða. Virðulegi forseti. Ég ítreka það og legg til að umræða eins og hér hefur verið beðið um fari fram við hæstv. forsætisráðherra. Hann ber ábyrgð á og er oddviti ríkisstjórnarinnar. Hér er um stórt mál að ræða, mál sem lýtur að lýðræðinu sjálfu hér í þessu landi og því er eðlilegt að hann sé til svara í því.

Forseti áréttar að hér er verið að ræða fundarstjórn forseta.

Já, virðulegur forseti, þú ert nú búinn að árétta það nokkrum sinnum við mig. Ég tel að það hafi verið fullkomlega eðlilegt að ég færi hér upp og ræddi um fundarstjórn forseta og spyrði hæstv. forseta nánar út í það hvenær þessi umræða gæti farið fram. Forseti sá sem á stóli situr hafði ekkert tjáð sig um það og þess vegna var eðlilegt að við fengjum einhverjar upplýsingar um það mál áður en við hyrfum alveg frá umræðunni. Eins og ég sagði var ég fyrst og fremst að rökstyðja nauðsyn þess að þessi umræða gæti farið fram í dag - hún þolir ekki bið - að fá hér fulltrúa framkvæmdarvaldsins til þess að standa fyrir máli sínu í þessum efnum. Ég get tekið undir að það er að mörgu leyti eðlilegt að við þessar aðstæður beri hæstv. forsætisráðherra, formaður Framsóknarflokksins, nú ábyrgð á spunadoktorunum sem hér koma mjög við sögu, að sögn. Það er rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að ég kann heimasímann hans og hef stundum hringt í hann. En nú var það bara ekki ég sem var umræðubeiðandi í þessu tilviki, heldur hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Það er líka gott að hv. þm. Halldór Blöndal átti sig á því þótt seint sé að tölvupóstur og innanhússpóstur eru að verða algengustu samskiptin hér á þingi og hafa m.a. þann kost að þar er um skrifleg og tímasett samskipti að ræða. En það er að vísu nauðsynlegt að menn lesi póstinn sinn til þess að þetta komi að gagni og kunni á tölvur, það er alveg ljóst. Það er eins og ég segi líka, virðulegi forseti, algerlega óþolandi og það má ekki verða svo að hæstv. ráðherrar geti haft það í valdi sínu með fjarveru sinni að hindra að umræður um mikilvæg mál fari fram á þingi. Ef hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kýs að fela sig í útlöndum verður að hafa það en það á vera starfandi einhver menntamálaráðherra í landinu, ekki trúum við öðru, auk þess sem að mörgu leyti er eðlilegast að hæstv. forsætisráðherra komi þá til skjalanna. Það er m.a. hlutverk ráðherra í svona tilvikum að tryggja starfsfrið í þeim stofnunum sem undir þá heyra. En hvað hefur gerst hér? Algerlega hið gagnstæða. Ráðherrar og ríkisstjórnarflokkarnir hafa með misbeitingu valdsins rofið grið og sett allt í uppnám í þessari mikilvægu stofnun. Þetta ber allan keim af því að verið sé að skipuleggja innrás í Ríkisútvarpið, óvinveitta yfirtöku eins og það heitir í viðskiptalífinu, þegar menn ryðjast með afli inn í fyrirtæki og leggja þau undir sig. Fjandsamleg yfirtaka, innrás, hvað eigum við að kalla þetta, herra forseti? Eitt er víst og það er að svona getur þetta ekki gengið áfram. Menntamálaráðherra og ríkisstjórnin bera hér höfuðábyrgð, útvarpsstjóri er trausti rúinn og verður auðvitað að víkja ef hann sér ekki að sér, það er deginum ljósara, og það þolir ekki bið að fá niðurstöðu í þetta mál.

Forseti. Í þessum umræðum um fundarstjórn forseta er vert að vekja athygli á því að forseti Alþingis, sá sem kjörinn var til þeirra starfa, kom í stólinn áðan þeirra eðlilegu erinda að ræða þátttöku sína í þeim málum sem hér er verið að ræða. En hann lét það ekki nægja heldur hafði honum ekki geðjast að stíl eða sniði þeirrar umræðu sem hér fór fram um fundarstjórn forseta og greip þess vegna til þess að hóta því að hann mundi beita sér fyrir breytingum á því umræðuformi sem við erum hér í. Í sömu ræðu, og ég held í næstu setningu, tók hann hins vegar fram að Alþingi væri grunnsteinn lýðræðislegrar umræðu á Íslandi. Skyldi það vera svo, forseti, - og nú er sá sem kjörinn var forseti Alþingis genginn úr salnum sem hans er vandi þegar hann er búinn að taka þátt í umræðum fyrir sitt leyti - að þau mál sem hér eru tvenn í gangi séu af sömu rót? Að sá lýðræðisskilningur forseta Alþingis sem birtist í því að þegar menn taka til máls á þann hátt sem honum geðjast ekki að þykir honum eðlilegt í grunnsteini lýðræðislegrar umræðu á Íslandi að afnema það umræðuform þar sem menn hafa tjáð sig, að það hangi svo saman við það að menn vilji hafa þá fréttastjóra á fréttastofu útvarps sem geta ráðið þeirri umræðu sem þar er, þeim fréttum sem þar eru, þannig að mönnum geðjist betur að þeim, Halldóri Blöndal, hv. þingmanni og núverandi forseta Alþingis, og félögum hans í ríkisstjórninni og þeim sem hafa þann lýðræðisskilning til að bera sem raun ber vitni? Að þeir séu hér að taka fréttastofuna og leggja hana undir sig á svipaðan hátt og Halldór Blöndal, hv. þingmaður, hefur hvað eftir annað misnotað vald sitt hér á Alþingi?

Herra forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal gefur mér tilefni til að koma hingað aftur og segja fullum fetum að ég sækist ekki eftir því að etja kappi við hæstv. forseta eða efna til illdeilna við forseta eða hv. þm. Halldór Blöndal. Það gerði ég ekki á þingflokksformannafundinum í morgun, það fór vel á með okkur. Ég sýndi því skilning að hv. þingmaður, hæstv. forseti, hafði ekki lesið tölvupóstinn sinn en ég vildi í máli mínu hér áðan ítreka það að þingskapalög gera ráð fyrir því að hér sé hægt að koma á fyrirvaralausum umræðum. Ég þakkaði hæstv. forseta fyrir það að hann hafði sýnt því sjónarmiði mínu skilning. Ég lít enn svo á að þessi beiðni mín sé opin og að hæstv. forseti Halldór Blöndal hafi líka tekið vel í það að hugleiða að hún gæti farið fram síðar í dag vegna þess að hann ákvað að efna til nýs fundar með þingflokksformönnum klukkan korter yfir eitt. Ég sé því ekki að hér þurfi að munnhöggvast meira um þetta mál. Ég lít svo á að þessi beiðni sé vakandi, allir þingmenn og þingflokksformenn vita af henni og það er nauðsynlegt að þessi beiðni verði formlega tekin fyrir á þeim fundi sem til stendur klukkan korter yfir eitt. Þar af leiðandi lít ég svo á að þessi umræða, með viðstöddum ráðherra eða ráðherrum, geti farið fram hér í eftirmiðdaginn í dag. Þau ummæli hv. þm. Halldórs Blöndals sem hann lét falla áðan, að þessi stóll hér væri hornsteinn lýðræðislegrar umræðu í landinu, vil ég taka undir. Það er auðvitað rétt. En það er annar hornsteinn þessarar lýðræðislegu umræðu. Hann höfum við, alþingismenn, löggjafinn, þjóðkjörnir fulltrúar, ákveðið með lögum að sé einn af hornsteinum lýðræðislegrar umræðu. Sá hornsteinn er fréttastofa Ríkisútvarpsins, og það er fréttastofa Ríkisútvarpsins sem núna situr undir árás frá valdasjúkum stjórnvöldum. Það er ekki hægt að láta það viðgangast. Um það verður að vera hægt að taka öfluga málefnalega umræðu við þá sem hana eiga að taka, ráðherra í ríkisstjórn Íslands.

Forseti vill taka undir með hv. þingmanni að það er hárrétt niðurstaða hennar að beiðni þingmannsins er glaðvakandi og verður tekin fyrir á nýjan leik á fundi formanna þingflokka með forseta þingsins klukkan 1.15. Skýrari getur því staðan ekki verið að minni hyggju.

Hæstv. forseti. Á fundi þingflokksformanna nokkrum mínútum áður en þingfundurinn hófst klukkan hálfellefu kom fram sú ósk frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að fram færi utandagskrárumræða um málefni Ríkisútvarpsins. Það var í fyrsta skipti sem ég heyrði af þessu. Ég las tölvupóstinn minn klukkan tíu, áður en ég kom til fundarins, og þar var engin beiðni og engin viðvörun um það til mín sem þingflokksformanns. Jafnframt kom fram á fundinum að hv. þingflokksformaður, Magnús Stefánsson, hafði ekki heldur heyrt af beiðni hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. En grunnurinn að því að við getum átt hér lýðræðislega umræðu um þessi mál og vel undirbúna og ígrundaða er að búið sé að tilkynna það til allra hlutaðeigandi aðila. Vísað hefur verið til þess að ráðherrar eigi að koma til umræðunnar og það er auðvitað skilyrði að tryggt sé að þeir viti af því að búið sé að biðja um utandagskrárumræðu. Þær hefðir hafa skapast í þinginu að öllum sé ljóst að slík umræða fari fram, ekki síst ráðherrum og þingflokksformönnum, þannig að umræðan geti orðið skilvirk og ég tel mjög mikilsvert að menn haldi í þær hefðir. Hins vegar hefur liðurinn Athugasemdir um störf þingsins, verið notaður í sama tilgangi í upphafi þingfunda. Það var gert nú og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði grein fyrir því að hún mundi ræða þessi mál undir þeim lið og ég hef ekkert við það að athuga. En, hæstv. forseti, að halda umræðunni síðan gangandi undir liðnum Um fundarstjórn forseta er komið dálítið á skjön við lýðræðislega umræðu í þinginu, ef menn vilja kalla það svo.  
            

Forseta er nokkur vandi á höndum. Hann telur sig hafa svarað fram komnum athugasemdum í hans garð hvað varðar fundarstjórn á þessum fundi eins vel og hann getur. Hann biður því hv. þingmenn að stilla máli sínu í hóf ef ekki er um ný efnisatriði að ræða hvað varðar stjórn fundarins.

Herra forseti. Forseti dregur réttilega athygli á ábyrgð sinni við stjórn fundarins. Forseti er ábyrgur fyrir framvindu dagskrárinnar í dag. Borin hefur verið fram krafa um að tekin verði tafarlaust eða með lágmarksfyrirvara á dagskrá umræða um þá alvarlegu stöðu sem upp er komin hjá Ríkisútvarpinu. Sú beiðni var send í gærkvöldi og var að ég best veit send á alla þingflokksformenn, á a.m.k. þrjá ráðherra og alla vega einhverjir þeirra ættu að kunna á tölvur. Það er því engin afsökun að beiðnin hafi ekki verið send út. Það hafa meira að segja komið fram tilmæli um að þingmenn sendi beiðnir í tölvupósti þannig að hægt sé að sjá tímasetninguna. Staða málsins er svo grafalvarleg að hún þolir ekki bið og þess vegna stendur sú beiðni á forseta að hann svari því áður en næsta mál verður tekið á dagskrá hvort umræðan geti farið fram eftir hádegi eins og beðið er um, hvort sem ráðherra verði við eða ekki. Við krefjumst svara áður en næsta mál er tekið á dagskrá. Forseti er ábyrgur fyrir dagskránni og ef hann getur ekki svarað því á stundinni gerir hann bara hlé, ef ég má gefa forseta ráð til þess að komast fram úr fundarstjórninni, og að tímasetning fyrir umræðuna verði ákveðin í dag, herra forseti.

Vegna orða hv. þingmanns vona ég satt að segja að hann hafi lagt við hlustir í umræðunni um fundarstjórn forseta. Það hefur ítrekað komið fram að það er vilji forseta að finna svigrúm í dagskrá dagsins, það hefur legið fyrir í allan morgun, vegna beiðninnar sem fram komin er. Ég vil enn fremur rifja það upp vegna orða hv. þingmanns þess efnis að umræðan fari fram hvort sem atbeini ráðherra verði til staðar eður ei, að í upphafi þingfundar fór fram 23 mínútna umræða um það málefni sem hér um ræðir, þ.e. málefni Ríkisútvarpsins, að vísu án atbeina framkvæmdarvaldsins. Það er líka rétt að minna á það að sú umræða sem fram hefur farið um fundarstjórn forseta á auðvitað samkvæmt þingsköpum að fara fram undir heitinu Athugasemdir um störf þingsins því hér er verið að fjalla um störf þingsins. Hins vegar hefur það verið að ráði og í góðu samkomulagi forseta, þingflokksformanna og þingheims alls, að ég hygg, að víkka út þá þröngu skilgreiningu sem er að finna í þingsköpum, í ákvæðinu um störf þingsins, og gefa þar tóm og ráðrúm til að taka upp pólitísk dægurmál dagsins. Það var gert svikalaust í morgun. Enn og aftur áréttar forseti að það er fullur vilji til þess að reyna að koma til móts við þá beiðni sem komin er fram. Þess vegna verður haldinn fundur, sem margnefndur hefur verið, klukkan 1.15 í dag.

Virðulegi forseti. Ég vildi fá að nota tækifærið til að koma upp öðru sinni til að vitna um það sem gerst hefur í málinu því að ég hef orðið vitni að atburðarásinni sem einn af þingflokksformönnum. Ég vil staðfesta, fyrst menn voru að ræða áðan um tölvupóst, að það barst beiðni frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur í tölvupósti um að hún mundi óska eftir þessari umræðu í dag og ég fékk ekki betur séð en hann hafi verið sendur á alla þingflokksformenn. Beiðnin barst um kvöldmatarleytið í gær, á milli hálfsjö og hálfátta, ef ég man rétt. Þetta voru tveir tölvupóstar, sá seinni ítrekaði hinn fyrri, þannig að þarna var talað með mjög skýrum hætti. Það hlýtur að vera ábyrgðarhluti þingflokksformanna stjórnarflokkanna ef þeir hafa ekki komið skilaboðunum áleiðis til varamanna sinna sem mættu á fund þingflokksformanna í morgun. Það er ómögulega hægt að sakast við neina aðra en þá í þessu efni. Þeir hljóta að bera ábyrgð á að skila þessu af sér áfram til réttra aðila ef þeir geta ekki sjálfir mætt á fund þingflokksformanna. Þetta atvik hlýtur hins vegar að verða til þess að við þingflokksformenn tökum upp umræður við tækifæri um nýjar verklagsreglur hvað varðar svona lagað, að fest verði frekar í sessi með hvaða hætti óskað sé eftir slíkum umræðum. Tölvupóstsformið hugnast mér vel. Það er skriflegt og tímasett eins og sagt var áðan og það getur haft úrslitaþýðingu, því þegar verið er að skera úr um hvaða umræða eigi rétt á sér hefur tíminn oft verið látinn ráða. Sá sem fyrri hefur verið til hefur haft rétt fram yfir hinn. Ég lenti í því núna nýverið þar sem ég hafði reyndar vinninginn, einmitt vegna þess að ég gat vitnað í tímasetningu. Einnig að ef skipaðir þingflokksformenn geta ekki mætt á fundi með forseta Alþingis að þeir sjái til þess að þeim skilaboðum sem þeir hafa hugsanlega í skilaboðaskjóðum sínum verði komið áfram til varamanna þeirra þannig að við sleppum við að þurfa að standa í óþarfa pexi, ef svo má segja, út af einhverjum formgöllum sem orðið hafa vegna þess að boðleiðir virðast ekki virka innan ákveðinna stjórnmálaflokka.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Frumvarpið var samið í samráði og samvinnu við iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, Samtök banka og verðbréfafyrirtækja og Seðlabanka Íslands. Er markmið þess að taka upp í innlendan rétt ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2002/47/EB um samninga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Er nú til umfjöllunar í utanríkismálanefnd þingsályktunartillaga um að heimila ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 106/2004 frá 9. júlí 2004 um breytingu á XII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn fyrrgreinda tilskipun. Í tilskipuninni er kveðið á um samræmdar reglur um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir en slíkar ráðstafanir felast í tvíhliða samningum um veðsetningu og framsal verðbréfa og reiðufjár til tryggingar fjárhagslegum skuldbindingum. Tilskipuninni er ætlað að ryðja úr vegi hindrunum fyrir skilvirkri nýtingu fjárhagslegra tryggingarráðstafana á fjármálamörkuðum í Evrópu. Í greinargerð með frumvarpinu er gerð ítarleg grein fyrir efni tilskipunarinnar. Sama gildir um athugasemdir með einstökum greinum frumvarpsins. Mun ég því láta nægja að tæpa á helstu atriðum frumvarpsins. Í frumvarpinu er í samræmi við efnisákvæði tilskipunarinnar gert ráð fyrir sérreglum um samninga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Gert er ráð fyrir að aðilar að slíkum samningum séu einkum stofnanir á fjármálamarkaði. Þó geti aðrir lögaðilar átt aðild að slíkum samningum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, sbr. 6. tölulið 1. gr. frumvarpsins. Sérreglurnar lúta einkum að formi þessara samninga og aðferðum við fullnustu samningsskuldbindinganna. Settar verði sérreglur í gjaldþrotarétti sem veita samningunum sérstaka réttarvernd hvað varðar greiðslustöðvun, nauðasamninga, samningsumleitanir og gjaldþrotaskipti, nánar tiltekið sérreglur um áhrif upphafs skuldaskila eða upphafsdags ýmissa aðgerða til að koma fram nýskipan fjármála, sbr. 6. gr. frumvarpsins. Er þá kröfum samkvæmt samningi um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir í ákveðnum tilvikum haldið utan við fyrrnefndar ráðstafanir til endurskipulagningar fjárhags og slitameðferð. Hvað varðar form samninganna er gert ráð fyrir í 4. gr. frumvarpsins að samningur um fjárhagslega tryggingarráðstöfun skuli gerður skriflega eða með rafrænum hætti þannig að sanna megi stofnun tryggingarráðstöfunarinnar með lögformlegum hætti. Einnig skuli tilgreina til hvaða skuldbindinga og fjárhagslegra trygginga samningurinn nái. Í athugasemdum með ákvæðinu eru þessi atriði útskýrð nánar. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega benda á athugasemdir við 4. og 6. gr. frumvarpsins, þ.e. að gert ráð fyrir því að í samningum um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir verði jafnan vísað til laga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Um þetta atriði hafa eftir samningu frumvarpsins spunnist nokkrar umræður milli þeirra aðila sem komu að gerð þess. Hafa Samtök banka og verðbréfafyrirtækja bent á að óheimilt sé að gera þá formkröfu til þessara samninga að í þeim sé vísað til íslenskra laga um þá. Þetta skiptir t.d. máli þegar gerðir eru samningar við erlendar fjármálastofnanir. Virðulegi forseti. Öllum þingmönnum er ljóst að ummæli í greinargerð koma ekki í stað settra laga og gera ákvæði frumvarpsins ekki þá formkröfu til samninga um fjárhagslegar ráðstafanir að í þeim sé vísað til laganna. Vissulega er æskilegt að vísað sé til laganna, sé á annað borð ætlunin að byggja rétt á þeim, en ljóst er að það getur verið vandkvæðum bundið, svo sem þegar annar samningsaðila er erlendur. Samningur heldur vissulega gildi sínu þótt ekki sé vísað til íslenskra laga í honum, hann nýtur sérreglna laga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir svo lengi sem hann uppfyllir skilyrði laganna. Samningur verður virtur á grundvelli laganna þótt ekki sé vísað til þeirra. Sama gildir um samning sem gerður er yfir landamæri þar sem vísað er til erlendra laga sem ætlað er að innleiða tilskipunina. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr. Ég treysti því að nefndin fari ítarlega yfir þetta mál og kynni sér öll gögn þess. Hér er um nýmæli að ræða sem sjálfsagt er að ræða nákvæmlega þannig að menn átti sig á því hvað felst í þeim lagaákvæðum sem hér eru kynnt.

Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra fór yfir efni frumvarpsins sem hér liggur fyrir, sem fjallar um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir og er byggt á tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins um samninga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Markmið tilskipunarinnar er að stuðla að opnari og hagkvæmari fjármagnsmörkuðum og stöðugleika fjármálakerfisins og efla þannig frelsi í þjónustu og fjármagnsflutningum á sameiginlega markaðnum fyrir fjármálaþjónustu. Tilskipuninni er jafnframt ætlað að greiða fyrir framkvæmd sameiginlegrar peningamálastefnu innan ramma efnahags- og myntbandalagsins með því að stuðla að skilvirkni í starfsemi evrópska seðlabankakerfisins yfir landamæri og auknum sveigjanleika í lausafjárstýringu á peningamarkaði. Í athugasemdum með frumvarpinu er tekið fram að mismunandi kröfur einstakra ríkja um form samninga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir séu taldar hafa staðið í vegi fyrir skilvirkri nýtingu slíkra ráðstafana milli landa og hafi þannig hindrað samþættingu fjármagnsmarkaða innan ESB. Tilskipuninni er ætlað að ryðja úr vegi slíkum hindrunum fyrir skilvirkri nýtingu fjárhagslegra tryggingarráðstafana á opnum og sameiginlegum fjármálamarkaði innan Evrópska efnahagssvæðisins. Slíkar hindranir felast einkum, að því er segir í athugasemdum með frumvarpinu, í óþarflega íþyngjandi kröfum í landsrétti aðildarríkjanna um form, efni og fullnustu slíkra samninga og í ósamræmi í landsrétti einstakra ríkja á þessu sviði. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég hef ákveðinn skilning á markmiði tilskipunarinnar og þar með talið frumvarpsins. En á þessu stigi vakna hjá mér nokkrar spurningar um það hvað þetta þýðir. Ég ætlast ekki til þess að þeim sé svarað hér og nú. Ég geri ráð fyrir því að hv. allsherjarnefnd muni fara ítarlega yfir efni þessa frumvarps. En það eins og ég rakti áðan hafa mismunandi kröfur einstakra ríkja um form samninga um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir staðið í vegi fyrir skilvirkri nýtingu slíkra ráðstafana milli landa og hindrað þar af leiðandi samþættingu fjármálamarkaðanna innan ESB. Í tilskipuninni er ekki farin sú leið að búa til sameiginlegar formkröfur heldur er dregið úr slíkum kröfum og þannig treyst á gagnkvæma viðurkenningu aðildarríkjanna á gildi slíkra samninga. Með því er aðildarríkjunum meinað að gera sérstakar formkröfur, m.a. um stofnun, gildi og fullnustu slíkra samninga. Frelsi til slíkrar samningsgerðar er því aukið en um leið er aðildarríkjunum lögð sú skylda á herðar að veita réttarvernd á grundvelli slíkra samninga. Ég staldra svolítið við þetta atriði, þ.e. hvernig menn sjá fyrir sér að unnt sé að gera hvort tveggja. Mun ekki aukið samningsfrelsi og krafa um að aðildarríkin veiti slíka réttarvernd leiða til enn meiri réttaróvissu en ætlunin er að greiða úr? Þetta eru spurning sem vaknar við lestur þessa frumvarps og ég vonast til að við fáum einhver svör við henni í allsherjarnefndinni. Í athugasemdum með frumvarpinu er reyndar tekið fram að þessi leið kunni auka nokkuð á vanda við túlkun og efndir slíkra samninga. Eitthvað segir mér að það hljóti að gerast og þá veltir maður fyrir sér hvort við sitjum ekki uppi með ákveðna réttaróvissu og mikinn fjölda slíkra mála sem skylt verður að kveða upp úr með. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði verið unnt að fara þá leið, þótt ekki væru settar sameiginlegar formreglur um efnið, og hvort ekki hafi komið til álita að setja t.d. einhvers konar leiðbeinandi reglur þannig að einhverjir staðlar séu til um hvaða kröfur um form slíkir samningar þurfi að uppfylla. En eins og ég segi þá ætlast ég ekki til að fá svör við þessum spurningum hér. Þetta er flókið mál og vekur margar spurningar um hvernig skuli fara með ágreiningsmál í framhaldinu. Þó að maður skilji vel markmiðið sem menn stefna að með tilskipuninni og frumvarpinu þá vakna, a.m.k. í huga mínum, margar spurningar um hvort við aukum ekki réttaróvissuna verulega og hvort ekki sé of langt gengið með því að leggja svo mikið í hendur samningsaðila að taka ákvarðanir um þessi mál. Ég held því að við hljótum að þurfa að skoða þetta örlítið betur. Ég vildi jafnframt gera örlitla athugasemd við að ekki skuli látin fylgja með þýðing á tilskipuninni með frumvarpinu. Mér skilst að slík þýðing liggi alltaf fyrir með þingsályktunartillögunni, sem kemur í raun í gegnum utanríkismálanefnd þingsins. Það væri til mikils hægðarauka að hafa þýðingu hennar í fylgiskjali. Margt í frumvarpinu, ekki bara í þessu heldur á það almennt við um tilskipanir sem við innleiðum í íslensk lög, gerir það mikilvægt að hafa tilskipunina þýdda þar sem vísað er til hennar. Þegar ég las frumvarpið yfir í morgun þá kom í ljós að varðandi skilgreiningar, grundvallarskilgreiningar á hugtökum og annað, var vísað í tilskipunina sjálfa og ekkert útskýrt nánar. Þar segir: eins og það hugtak er skilgreint í viðkomandi tilskipun. Það væri til mikils hægðarauka að þessar þýðingar fylgdu. Þær eiga að liggja fyrir þegar málin koma fyrir þingið og mættu gjarnan fylgja í fylgiskjali. Kannski væri vert hafa þá vinnureglu að þær séu í fylgiskjali, sérstaklega þegar um er að ræða flókin mál á borð við þetta þar sem maður þarf að skoða tilskipunina til þess hreinlega að átta sig á málinu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri að sinni og geri ráð fyrir því að við munum fá svör við þeim fjölmörgu spurningum sem vakna við lestur frumvarpsins í allsherjarnefnd.

Forseti. Ég biðst afsökunar á að þreyta forseta með hinum sífelldu umræðum um fundarstjórn en ekki verður við öllu gert. Það hefur nú gerst í því máli sem við ræddum áðan að hingað hafa komið í eigin persónu flestallir fréttamenn Ríkisútvarpsins og afhent forseta Alþingis og öðrum alþingismönnum plagg. 
            

Forseti vill geta þess að við ræðum hér fyrsta dagskrármálið. Hvað er það í fundarstjórn forseta sem hv. þingmaður gerir athugasemdir við í því sambandi?

Ég skal gera þá athugasemd. Ég tel að forseti eigi nú strax að gera hlé á fundinum og beita sér fyrir því að sá fundur með þingflokksformönnum verði haldinn sem áður var rætt um. Ég tel að þetta plagg, sem ég óska eftir að fá að lesa á eftir, með leyfi forseta, sé þess eðlis að það geri það mál miklu alvarlegra sem við ræddum um áðan. Og vegna þess að forsætisráðherra sjálfur hæstv. situr frammi á kaffistofu og hefur gert í allan morgun þá er upplagt að fá hann til að vera til andsvara við þeirri beiðni og því ákalli 

Forseti er alveg sallarólegur en vill minna hv. þingmann á að hann er ræða fundarstjórn forseta undir fyrsta dagskrármálinu og endurtekur spurningu sína: Hvað er það í fundarstjórn forseta sem hv. þingmaður gerir athugasemdir við í því sambandi? Forseti hefur hlýtt á umræður um það málefni sem hv. þingmaður ræðir hér og það liggur fyrir að fundað verður um það mál klukkan eitt, eftir einn klukkutíma og korter. Þannig er það mál og engin breyting á því.

Forseti. Ég óska ósköp einfaldlega eftir því, í tilefni af þessum umræðum um fundarstjórn forseta og það sem á eftir að gerast hér í dag í þeim efnum, um fundarstjórn forseta og störf þingsins almennt undir hans handleiðslu, að fá að lesa þennan texta sem ég tel að breyti málinu verulega og geri það jafnvel miklu alvarlegra en áður var talið. Ég óska ósköp einfaldlega eftir að fá að lesa það og væri ánægður með ef ég fengi að gera það. Þetta er stuttur texti.

Forseti ætlar að hér sé farið mjög á svig við þingsköp, að koma upp undir liðnum um fundarstjórn forseta, við fyrsta lið á dagskrá fundarins og ræða fundarstjórn forseta um alls óskylt mál. Ég vil biðja hv. þingmann að taka mið af því.

Forseti. Ég hlíti að sjálfsögðu og hef alltaf gert því sem forseti ákveður í þessu efni. En ég bið forseta þá hér með að reyna að flýta fundi eins og hægt er því að það erindi sem okkur hefur borist frá fréttamönnum Ríkisútvarpsins er þess eðlis að ég tel að við eigum að taka það til umræðu á þinginu eins fljótt og verða má og við eigum að einbeita okkur að því máli í dag, þennan undarlega 1. apríl, sem aldrei þessu vant varðar hinar sönnu fréttir af málefnum dagsins. Ég bið forseta að beita sér fyrir því að þetta sé hægt að gera og fresta því máli sem hér er til umræðu.

Forseti hefur hlýtt á hv. þingmann og mun taka mið af hans beiðni í því sambandi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um happdrætti. Það felur í sér heildarendurskoðun á reglum um leyfisveitingu til starfrækslu almennra happdrætta en núgildandi lög um það efni eru nr. 6/1926. Markmið frumvarpsins að setja almenna lagaumgjörð um happdrætti. Fjallað verði um leyfisveitingarnar, hverjir geti sótt um leyfi, skilyrði fyrir þeim, undanþágur, leyfisgjöld og þær skyldur er hvíla á leyfishöfum. Núgildandi lög eru hljóð um þessi atriði og er það mjög til baga. Einnig hefur frumvarpið að geyma ákvæði sem hafa það að markmiði að vinna gegn spilafíkn. Vek ég í því sambandi athygli á 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Happdrættisleyfi er heimilt að binda því skilyrði að útgjöld til auglýsinga verði ekki umfram ákveðið mark og einnig að leyfishafi leggi fé af mörkum til rannsókna og aðgerða sem miða að því að sporna gegn spilafíkn og afleiðingum hennar.“ Endurskoðun happdrættislaganna frá 1926 hefur lengi verið á döfinni enda má segja að fyrir löngu hefðu menn átt að búa þessari starfsemi nútímalegri lagaumgjörð. Í skýrslu nefndar um framtíðarskipan happdrættismála á Íslandi frá 1999 kom fram að brýnt væri að endurskoða og setja ný lög um happdrættismálefni. Það sem knýr á um þessa breytingu núna er þó ekki síst áralangur þrýstingur frá Eftirlitsstofnun EFTA. Stofnunin telur að aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið kalli á endurskoðun laganna frá 1926 en í 2. gr. þeirra gömlu laga þykir ekki gætt að þeim skyldum sem okkur ber að gæta samkvæmt þeirri aðild. Í greininni segir, með leyfi forseta: „Það er bannað mönnum á Íslandi að versla þar með eða selja hluti fyrir erlend happdrætti eða önnur þvílík happspil, eða að hafa þar á hendi nokkur störf, er að þessu lúta.“ Fyrir skömmu sat ég fund með starfsmönnum Eftirlitsstofnunar EFTA í Brussel um þessi mál. Um leið og komið er til móts við sjónarmið stofnunarinnar með því ákvæði í 3. gr. frumvarpsins sem lýtur að réttinum til að stofna hér til happdrættis er einnig áréttað í þessu frumvarpi að ágóði af slíkri starfsemi skuli renna til ákveðinna málefna hér á landi eða til alþjóðlegs starfs á borð við það sem unnið er í nafni Rauða krossins eða kirkjulegra hjálparstofnana. Í 1. mgr. 3. gr. segir, með leyfi forseta: „Leyfi til að reka happdrætti eða hlutaveltu, sbr. 1. mgr. 2. gr., má einungis veita félagi, samtökum eða stofnun sem hefur staðfestu á Evrópska efnahagssvæðinu, í þeim tilgangi að afla fjár til almannaheilla hér á landi, svo sem til þjóðfélags-, líknar-, menningar-, íþrótta- eða góðgerðarmála, svo og til alþjóðlegs mannúðarstarfs. Óheimilt er að veita leyfi til aðila er hyggjast reka happdrætti í öðru skyni.“ Ég tel að ákvæði í þessa veru um ráðstöfun á þeim fjármunum sem aflað er á þennan veg sé eðlilegt og nauðsynlegt til að ná þeim tilgangi sem felst í því að leyfisbinda þessa starfsemi. Hvarvetna í Evrópu leggja ríkisstjórnir kapp á að búa þannig um hnúta að með afskiptum frá Brussel sé fjárhagslegum stoðum ekki kippt undan starfi að þjóðþrifamálum sem unnið hefur verið fyrir happdrættisfé. Evrópusambandið hefur ekki mótað sér neina stefnu að þessu leyti og síðastliðið haust hvarf framkvæmdastjórnin frá tilraunum sínum til að steypa þetta í evrópskt mót vegna háværra mótmæla öflugra hagsmunasamtaka. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að dvelja við aðrar greinar frumvarpsins en vísa þess í stað til athugasemda við þær í frumvarpinu. Ég vil nefna sérstaklega hér að við endurskoðun happdrættislaganna frá 1926 hefur ekki verið hróflað við sérlögum um peningahappdrætti og vöruhappdrætti, þ.e. um Happdrætti Háskóla Íslands, Happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, Happdrætti Sambands íslenskra berkla- og brjóstholssjúklinga, um Íslenskar getraunir, Íslenska getspá og um Íslenska söfnunarkassa. Gert er ráð fyrir að áfram verði mælt fyrir um þessi happdrætti í sérstökum lögum samanber 2. mgr. 2. gr. þessa frumvarps, enda lúta þessi happdrætti um margt öðrum lögmálum en almenn happdrætti. Þó er gert ráð fyrir að ýmis ákvæði þessa frumvarps, ef það verður að lögum, gildi jafnframt um peningahappdrætti sem fá leyfi til starfrækslu samkvæmt sérstakri lagaheimild. Í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu er verið að undirbúa breytingar á sérlögum um peningahappdrætti. Ég hef hug á að flytja hér næsta vetur tillögur um breytingar á þessum sérlögum þar sem einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands til að reka peningahappdrætti verður afnumið og þar með einnig fellt niður einkaleyfisgjaldið á happdrættinu. Ég tel eðlilegt að ríkissjóði verði bætt tekjutap vegna þess með því að leggja gjald á þá sem fá leyfi til að starfrækja peningahappdrætti og annað sem fellur undir leyfilegt fjárhættuspil. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Forseti vill geta þess til upplýsingar að ráð er fyrir því gert að hlé verði gert á fundinum klukkan tólf - þá eru áformaðir þingflokksfundir - og framhald fundarins verði síðan hálftvö.

Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég vil koma inn á örfá atriði þess frumvarps sem nú er til umræðu um happdrætti á Íslandi. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir það hvað hann kom hér skeleggt inn á það sem í vændum er með þessu frumvarpi svo og það sem mun gerast aftur á haustdögum. Rétt er að nefna í örstuttu máli að áður hafði Samkeppnisstofnun fellt þann úrskurð að einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands stangaðist á við samkeppnislög og það hefur legið fyrir núna í á þriðja ár. Ég vil þá víkja orðum mínum til hæstv. dómsmálaráðherra því vert er að gefa gaum að því sem segir í 5. gr. um skilyrði til leyfisveitinga, með leyfi forseta: „Happdrættisleyfi er heimilt að binda því skilyrði að útgjöld til auglýsinga verði ekki umfram ákveðið mark“ - það er vissulega vel - „og einnig að leyfishafi leggi fé af mörkum til rannsókna og aðgerða sem miða að því að sporna gegn spilafíkn og afleiðingum hennar.“ Nú hefur það legið ljóst fyrir að spilafíknin hefur fyrst og fremst myndast vegna spilakassanna. Happdrætti Háskóla Íslands er bæði með flokkahappdrætti og spilakassa. Þarna eru skil á milli, virðulegi ráðherra. Það liggur alveg ljóst fyrir. Væri þess vegna óeðlilegt ef flokkahappdrættin ættu að fara að greiða sérstakt gjald vegna spilafíknar. Aðeins til upprifjunar: Þegar SÁÁ t.d., Landsbjörg o.fl. hófu rekstur spilakassa var búið að ganga frá sérstökum samningi við SÁÁ um að þar væri til affíklunarleið spilafíkla og sú braut var sett upp. Það er eðlilegt að þeir sem reka spilakassa og það sem tengist spilafíkn greiði í þennan sjóð. Það er bara eðlilegt og sjálfsagt og vel hér meint sem kemur fram í 5. gr. Í 6. gr. er talað um lágmarksaldur. Þó nokkrir aðilar afla fjár með t.d. skafmiðum og bingói. Þetta þýddi einfaldlega að í því sem stundum hefur þó verið fjölskylduskemmtun tæki ekki þátt yngra fólk en 18 ára. Ég nefni t.d. bingó. Nú fyrir páska var t.d. þó nokkuð um það að starfsmannafélög væru með bingó og í vinninga voru páskaegg. Er verið að bregðast við þessu? Í annan stað vildi ég benda á 7. gr., með leyfi forseta: „Í reglugerð skal kveðið á um hlutfall verðmætis vinninga ... Skal hlutfallið þó vera að lágmarki 35%.“ Nú er ljóst að vinningshlutfall er 20% í skafmiðum og í bingóum. Þetta þýðir því fyrir þessar tvær tegundir happdrættis, bingó og skafmiða, að þessi framkvæmd mun leggjast af. Í 9. gr. er talað um skyldur leyfishafa. Þar segir m.a. í síðari setningunni, með leyfi forseta: „Skal hann skila skýrslum eða reikningum um rekstur sinn ...“ Ég ætla að þarna sé átt við að aðilar skili ársreikningum sínum. Ég vil líka koma að 10. gr. um eftirlit og spyrja hvort ekki sé um að ræða óbreytta eftirlitsskyldu ráðuneytisins, að áfram verði fylgst með útdráttum, eins og mörg happdrættisráð hafa nú í starfsemi sinni, þ.e. þessi þrjú happdrætti sem hæstv. dómsmálaráðherra nefndi áðan. Verður það eftirlit með útdráttum óbreytt áfram? Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri, virðulegi forseti. Ég tek tillit til þess sem forseti sagði um tímasetningar á starfsháttum þingsins fram að hádegi.

Hæstv. forseti. Hér er um að ræða frumvarp til laga um happdrætti og þarfa endurskoðun á þeim málum og löngu tímabæra. Þar sem hér er stuttur tími fram að hléi vil ég nota þetta tækifæri til þess að koma ýmsum spurningum á framfæri. Í fyrsta lagi væri fróðlegt að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort ekki hafi verið ástæða til að ná yfir allt þetta svið með einum heildarlögum í stað þess, eins og ætlunin virðist vera, að halda áfram sérlögum um ýmis happdrætti og endurskoða þau sérstaklega. Ég hefði talið það kost að til væru heildarlög um happdrætti í landinu og sé enga ástæðu til að viðhalda sérlögum um einstök happdrætti. Hér er um að ræða samræmingu við það sem gildir í Evrópu almennt án þess þó að mótuð hafi verið nein Evrópustefna í þessum málum. Þess vegna finnst mér mjög skynsamlegt að leyfi til reksturs alþjóðlegra happdrætta hér sé áfram háð leyfisveitingu ráðherra og hvet ekki til þess að þar hrapi menn að neinu heldur fari varlega í þeim efnum. Það er ljóst að fyrir ýmis samtök sem starfa að þjóðþrifamálum eru happdrætti mjög mikilvægur tekjuliður. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga þó að menn reki hér lottó, bingó, flokkahappdrætti og annað þess háttar. En ég set hins vegar verulegt spurningarmerki við að stofnanir eins og Háskóli Íslands og Rauði krossinn skuli reka spilakassa þar sem fyrir liggur að margir ánetjast þeim og fara út úr því afar illa fjárhagslega. Við þekkjum mörg dæmi um hrikalegar afleiðingar af slíkri spilafíkn. Auðvitað er sjálfsagt meðan þetta er við lýði að þeir sem telja sómasamlegt að stunda slíka starfsemi kosti aðgerðir til þess að bæta úr skaða sem þeir valda með henni. Ég get því tekið undir með hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni að það er dálítið langt seilst að þeim sem stunda happdrætti af annarri tegund sem varla er hægt að segja að skapi alvarlega spilafíkn sé líka gert að greiða gjald til þess að hamla gegn slíkri fíkn. Ég vildi leggja spurningu fyrir hæstv. ráðherra. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að stuðst hafi verið við skýrslu nefndar sem starfaði 1999 til að endurskoða þessi mál. Spurning mín er hvort tillögurnar sem hér liggja fyrir séu mótaðar af niðurstöðum þessarar nefndar eða að hvaða leyti séu farnar aðrar leiðir en þar eru lagðar til. Fróðlegt væri að fá það fram. Um 3. gr. er fjallað nokkuð. Þar er getið um þá sem eiga að fá ágóða af happdrættum og það skilgreint nánar. Talað er m.a. um þá sem stunda alþjóðlegt mannúðarstarf, t.d. Rauða krossinn og Hjálparstofnun kirkjunnar. Rétt er að taka það fram að það heitir Hjálparstarf kirkjunnar. En það skiptir ekki aðalmáli hér heldur hitt að þarna mætti halda af textanum að hjálparstarf kirkjunnar nyti ágóða af happdrættisstarfsemi eða svipaðri starfsemi og Rauði krossinn hefur með spilakössum. Það er ekki rétt. Hjálparstarf kirkjunnar byggir algjörlega á frjálsum framlögum einstaklinga og félagasamtaka og nýtur engra fastra opinberra styrkja. Kannski ber að skilja þetta þannig að ráðherra sé að hvetja til þess að Hjálparstarf kirkjunnar sækist eftir því að stofna til happdrættis. Fróðlegt væri að heyra um þetta. Hins vegar vekur þetta upp - það skulu vera mín lokaorð - spurningar um það hvort æskilegt sé að fjármagna starfsemi af þessu tagi með happdrætti og annarri slíkri fjáröflun. Til dæmis veit ég að samtök eins og Rauði krossinn og hjálparstarf kirkjunnar annars staðar á Norðurlöndum eru fjármögnuð að verulegu leyti af opinberu þróunarfé. Þá velja menn það frekar í staðinn fyrir að halda uppi stofnun sem sér um þróunarstörf á vegum ríkisins að reka það eins og banka sem síðan deilir út fé til skilgreindra verkefna, til frjálsra hjálparsamtaka sem annast síðan framkvæmd verkefnanna og þá eru gjarnan sett þau skilyrði að þau samtök starfi í samræmi við reglur sem Sameinuðu þjóðirnar hafa mótað um hjálparstarf. Í umræðum um happdrættismál verðum við því líka að taka til umræðu að hvaða leyti eðlilegt er að stofnanir sem stunda ýmis þjóðþrifamál á alþjóðavettvangi og innlendum vettvangi séu fjármagnaðar í eins ríkum mæli og hér er af happdrættisfé. Hæstv. ráðherra nefndi að í samræmi við úrskurð Samkeppnisstofnunar og tilmæli Eftirlitsstofnunar EFTA stæði til að einkaleyfi Háskóla Íslands til happdrættisreksturs yrði afnumið og nefndi að tekjutap ríkissjóðs yrði þar bætt með sérstökum hætti. Því vil ég að lokum spyrja hæstv. ráðherra að hvaða leyti tekjutap Háskóla Íslands yrði bætt vegna þeirrar breytingar og hvort metið hafi verið að hvaða leyti Happdrætti Háskóla Íslands yrði fyrir tekjutapi og hvort hæstv. ráðherra hafi hugmynd um hvernig það yrði bætt.

Herra forseti. Ég skal fara hratt yfir sögu varðandi þær athugasemdir sem fram komu í máli síðasta hv. ræðumanns. Tillögurnar frá nefndinni 1999 voru hafðar til hliðsjónar en frumvarpið er ekki byggt á þeim tillögum öðruvísi en þeim viðhorfum þar að nauðsynlegt sé að endurskoða lögin frá 1926. Með þessu er ekki verið að leggja til að Hjálparstarf kirkjunnar sé fjármagnað með happdrætti. Þvert á móti er verið að rökstyðja að aðilar sem sinna alþjóðlegu hjálparstarfi geti fengið leyfi samkvæmt lögum, en það er ekki verið að taka afstöðu til þess hvort slíkir aðilar sæki um leyfið eða ekki. Varðandi það hvernig lögin eru úr garði gerð, hvort skynsamlegt hefði verið að taka öll sérlögin í heildarlöggjöfina er það álitamál, en niðurstaða okkar að vel ígrunduðu máli var sú að fara þá leið sem hér er. Ég tel að það sé skynsamlegt því með þessu er ákveðinn heildarrammi skapaður. Þetta minnir á löggjöf t.d. um háskóla eða aðra slíka starfsemi þar sem menn setja almennar leikreglur í lögum eins og þessum og síðan sérlög um einstaka aðila, því hið sama á kannski ekki við um hvern og einn þegar að því kemur. Það er úrlausnarefni sem ég held að sé ekki óskynsamlegt fyrir þingið svo það geti tekið afstöðu til málsins á fleiri en einu stigi. Varðandi tekjutap Háskóla Íslands mundi ég ekki tala um þetta sem neitt tekjutap fyrir Háskóla Íslands því einkaleyfisgjaldið hefur verið notað til þess að leggja fram fé í ákveðna rannsóknasjóði og engin trygging fyrir því að Háskóli Íslands fái það fé. Hins vegar, ef frumvarpið nær fram að ganga, mun einkaleyfisgjaldið falla niður og Happdrætti Háskóla Íslands greiða leyfisgjald eins og önnur happdrætti, væntanlega miðað við veltu sína og afkomu. Að mínu mati mun þetta því frekar rýmka fjárhagsstöðu Happdrættis Háskóla Íslands en hitt um leið og það missir þá sérstöðu sem það hefur haft í krafti einkaleyfisins. Þetta eru þau atriði sem hv. þingmaður nefndi og ég staldraði sérstaklega við. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson vék einnig að ýmsum atriðum. Ég vil aðeins vegna orða hans minna á að hér er verið að fjalla um leyfisskyld happdrætti eða hlutaveltur, en einnig er tekið fram að það getur verið að á árshátíðum, skemmtunum og fjölskylduhátíðum einhvers konar komi menn saman og efni til einhverra skemmtihappdrætta eða reka bingó sem ekki eru leyfisskyld samkvæmt lögum. Menn geta að sjálfsögðu gert slíkt innan þeirra marka sem eðlilegt er. Þetta er leyfisskyld starfsemi sem þarna er um að ræða. Einnig þegar hann minnist á skafmiðana er það peningahappdrætti en ekki happdrætti í þeim skilningi sem við fjöllum endilega um hér, því við fjöllum ekki um peningahappdrættin, við fjöllum um leyfisskyldar hlutaveltur og happdrætti í þrengri skilningi en þegar við lítum á alla flóruna, peningahappdrættin og þær skyldur sem verða settar á þau. Menn verða því aðeins að líta til þess þegar um málið er fjallað og líka þegar talað er um lægri en 18 ár. Það fer eftir því hvers lags starfsemi þetta er. Ef þetta er á einhverjum vinnustað þar sem menn efna til happdrættis eða fara í bingó sér til skemmtunar í hópnum er ekki leyfisskylda, þá þarf ekki að leita leyfis til dómsmálaráðherra til að fara út í slíka starfsemi. Það er því nauðsynlegt að líta á það að hér er ekki verið að hlutast til um staðbundna starfsemi, bundin við eitt kvöld eða annað slíkt, það er ekki tilgangurinn að fara að skipta sér af því. Síðan er spurningin um hverjir eiga að leggja af mörkum til að sporna gegn spilafíkninni, hvar er upphafið og hvar er endirinn í því? Ég ætla ekkert að tjá mig um það hér. Ég heyri þær raddir sem komið hafa fram um það en aðrir eru betur færir um það en ég að segja til um það hvort ósanngjarnt sé að leggja það á happdrætti sem verða samkvæmt þessu peningahappdrætti og starfa á jafnréttisgrundvelli að því leyti, hvort það á aðeins að leggja það á þá sem eru með spilakassa. Ég er ekki viss um að kveikjan að spilafíkn vakni bara við spilakassa. Það getur verið við aðra starfsemi og það er það sem menn leggja áherslu á í öllu þessu starfi. Þetta er líka hluti af því hvernig við ætlum að nálgast það þegar við förum í hið alþjóðlega umhverfi sem við störfum í, hvaða kröfu við ætlum að gera. Þar eru gerðar kröfur til þess að menn leggi fé af mörkum til rannsókna og aðgerða sem miða að því að sporna gegn spilafíkn. Við getum ekki mismunað aðilum í því. Það þarf að færa einhver vísindaleg rök fyrir því ef ein spilamennska er síður til þess fallin að ýta undir spilafíkn en önnur. Ég ítreka það, herra forseti, að ég vænti þess að hv. allsherjarnefnd fari yfir þetta frumvarp eins og önnur og geri það af þeirri vandvirkni sem hún er þekkt fyrir.

Lagt hefur verið fram á lestrarsal erindi frá fréttamönnum Ríkisútvarpsins.

Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að fá að tilkynna undir þessum dagskrárlið, um fundarstjórn forseta, hæstv. forseta og þingheimi þær lyktir sem urðu á því máli sem hér var rætt undir sama dagskrárlið í morgun, þ.e. þeirri beiðni minni að hér færi fram umræða utan dagskrár um málefni Ríkisútvarpsins og þá alvarlegu stöðu sem þar er komin upp. Ég óskaði eftir því að hæstv. forsætisráðherra yrði til svara í þeirri umræðu vegna alvarleika málsins sem ég tel vera orðinn þess eðlis að í ljósi fjarveru hæstv. menntamálaráðherra sé enginn annar réttari til að taka þá umræðu en hæstv. forsætisráðherra. Hæstv. forseti Alþingis, Halldór Blöndal, hafnaði þeirri beiðni minni, að forsætisráðherra yrði kallaður til umræðunnar og reyndar hafði hæstv. forsætisráðherra sjálfur hafnað þeirri ósk minni þegar ég kom að máli við hann í þinghléi rétt fyrir hádegi. Hann sagðist ekki fara inn á svið fagráðherranna og forseti þingsins Halldór Blöndal sagði mér að hér væri vinnureglan ekki sú að kalla til forsætisráðherra þegar um fagmál væri að ræða. Hæstv. forseti. Eftir stendur beiðni mín um umræðu utan dagskrár sem ég hef óskað eftir að fari fram um leið og hæstv. menntamálaráðherra er komin til starfa aftur. Ég á von á því að hún komi til landsins um helgina og treysti því, virðulegi forseti, að þessi umræða geti farið fram á mánudaginn. Það finnst mér rétt og skylt í ljósi þess sem hér hefur verið að gerast í morgun. Þá vil ég einnig orða hér við hæstv. forseta ákall til Alþingis Íslendinga sem hæstv. forseti var að tilkynna rétt í þessu að lægi frammi á lestrarsal. Ákall þetta er frá fréttamönnum Ríkisútvarpsins og því hefur verið dreift í hólf allra þingmanna. Hér er um mjög svo alvarlegt ákall að ræða sem ég tel eðlilegt að tekið verði til umfjöllunar á Alþingi hvernig sem við gerum það því að hér erum við, lýðræðislega kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, beðin að bregðast við því sem fréttamenn kalla neyðarástand sem skapast hefur í Ríkisútvarpinu. Ég tek undir að ástandinu á fréttastofu Ríkisútvarpsins sé best lýst sem neyðarástandi. Ég tek undir þetta ákall þar sem fréttamenn heita á alþingismenn að standa vörð um Ríkisútvarpið sem þjónað hefur þjóðinni í nær 75 ár. Ég tel hér verulega alvarlega hluti á ferðum og sérstaklega kannski í ljósi þess sem við fengum að heyra í fréttum Ríkisútvarpsins í hádeginu þar sem nýr fréttastjóri leynir þjóð og fréttamenn því að hann hafi átt fund með formanni útvarpsráðs í gær. Hann segir þjóðinni beinlínis ósatt og er gerður afturreka með það. Mér finnst það afar alvarlegt og tel að í ljósi þessa alls sé ákallið þess eðlis að alþingismenn verði að ræða það og það verði að taka það fyrir hér. Það er ljóst að ríkisstjórnin er að beita áhrifum inni á fréttastofunni, það er verið að breyta Ríkisútvarpinu í ríkisstjórnarútvarp með gerræðislegum aðferðum. Lýðræðishefðir þessarar stóru stofnunar eru brotnar á bak aftur. Það má ekki gerast.

Ég vil biðja hv. þingmenn að halda sig við það að ræða um fundarstjórn forseta en ekki efnisatriði máls.

Forseti. Alþingi fer að loknum þessum degi í helgarfrí. Ráðherrar eru í einhvers konar fríi líka flestir. Ein stofnun í landinu fer ekki í frí, eitt fyrirtæki í landinu fer aldrei í frí. Það er fyrirtækið Ríkisútvarpið, fyrirtæki almennings. Þar er nú ljóst eftir tíðindi dagsins og eftir þann texta sem við höfum fengið hér afhentan, Ákall til Alþingis Íslendinga, að skapast hefur sú staða sem ekki þolir bið. Það er þess vegna ekki vítalaust að forseti Alþingis skuli hafa hafnað beiðni um frekari umræðu hér, skipulega umræðu, og það er ekki sæmandi að forsætisráðherra hæstv. skuli hafa skorast undan því að vera hér og taka við spurningum og svara fyrir hönd hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli. Ekki verður unað við annað en að héðan komi viðbrögð, að Alþingi svari þessu ákalli starfsmanna Ríkisútvarpsins, fréttamanna á Ríkisútvarpinu, með einhverjum hætti. Þess vegna sakna ég hér forseta Alþingis, þess sem kjörinn var og þess sem tók við ályktun fréttamanna áðan. Ég spyr í þessum sal: Hver eru viðbrögð hans? Þess vegna sakna ég þess líka að forsætisráðherra hæstv. sem í allan morgun er búinn að vera á vappi utan þingsalar skuli ekki vera hér í salnum og segja okkur hver eru viðbrögð hans sem forustumanns ríkisstjórnar Íslands. Það er þetta sem við þurfum að fá hér fram í dag. Við þurfum að fá viðbrögð ríkisstjórnarinnar, líkamnaðrar í forsætisráðherranum hæstv. Og við verðum að fá að vita hvað forseti Alþingis, sá sem kjörinn var, sá sem við ákallinu tók, hefur hugsað sér að gera með það.

Virðulegi forseti. Það vekur auðvitað athygli að hér er ekki einn einasti ráðherra viðstaddur. Við vitum, hæstv. forseti, að sumir þeirra eru í húsinu en hafa kosið að hlusta ekki á þessa umræðu. Ég vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta að forseti kalli á þá ráðherra sem eru í húsinu og óski eftir því að þeir séu hér til staðar, þeir bera ákveðnar þinglegar skyldur eins og við hin.  Verið er að ræða fundarstjórn forseta vegna þess að farið er fram á að forseti kalli ráðherra til setu inni í þingsal þannig að þeir hlýði á mál hv. þingmanna, þeir hafa ákveðnum þinglegum skyldum að gegna. Fyrir hönd Samfylkingarinnar fer ég líka fram á að menntamálanefnd verði kölluð saman til fundar til að ræða það alvarlega ástand sem ríkir hjá Ríkisútvarpinu. Þetta er ákall til okkar, virðulegi forseti, um viðbrögð okkar og þá hljótum við að óska eftir svörum frá hæstv. forseta um það með hvaða hætti þingið bregst við og þá fyrst og síðast að menntamálanefnd verði kölluð saman til að fjalla um málið nú þegar.

Frú forseti. Hér er komin upp allankannaleg staða. Hinu háa Alþingi hefur borist ákall frá fréttamönnum Ríkisútvarpsins, ákall sem hv. Alþingi virðist ekki ætla að svara. Hvað gerum við þá, frú forseti? Við sem erum réttkjörnir þingmenn á hinu háa Alþingi, við sem í raun berum ábyrgð á fjárveitingum til reksturs Ríkisútvarpsins, að ógleymdu útvarpsráðinu, hvað gerum við þá? Í dag er minnst 150 ára verslunarfrelsis á Íslandi. Árið 1843 gaf danski kóngurinn út tilskipun um að endurreisa skyldi Alþingi Íslendinga. Þá fengu karlmenn, reyndar örfáir, 5% íslenskra karlmanna, kosningarrétt. Alla þá öld, alla 19. öldina beittu Íslendingar þeirri aðferð í frelsisbaráttu sinni að skrifa undir bænaskjöl til konungs, áköll og bænaskjöl, eins og réttlausir einstaklingar gera þegar enginn er kosningarrétturinn t.d., þegar enginn er áheyrnarrétturinn, þegar enginn er löggjafarrétturinn. Það mætti halda, frú forseti, að á því herrans ári 2005, 162 árum eftir að Alþingi Íslendinga var endurreist, að það væri vilji og ætlan þeirra sem nú fara með völd í landinu að færa allt í fyrra horf. Hingað þurfa heilu stéttirnar að …

Forseti verður að biðja hv. þingmenn um að halda sig við að ræða um fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Þá spyr ég: Hvernig hyggst forseti Alþingis svara ákalli fréttamanna Ríkisútvarpsins, bænaskjali þeirra um áheyrn á hinu háa Alþingi? Hvernig hyggst hið háa Alþingi bregðast við?

Virðulegi forseti. Hér er komin upp grafalvarleg staða sem hreinlega versnar með hverjum klukkutímanum sem líður. Það er ekkert skrýtið þótt þingheimur óski eftir umræðum um störf forseta því að í morgun gerðist sá fáheyrði atburður að Alþingi barst ákall frá fréttamönnum á Ríkisútvarpinu og ég hefði haldið að það ákall ætti að vera tilefni til þess að sá texti yrði lesinn upp af forseta þingsins fyrir þingheim í stað þess að vera skutlað inn á lestrarsal Alþingis. Ég vil því leyfa mér, svo að þetta ákall verði fært til bókar í þingtíðindum fyrir komandi kynslóðir af því að ég tel að við séum að sigla hér inn í sögulegt ferli ef fram fer sem horfir, að lesa þetta ákall upp, með leyfi forseta: „Reykjavík, 1. apríl 2005 …“

Forseti getur ekki leyft að þetta sé lesið upp hér. Þetta fjallar ekki um fundarstjórn forseta. Það var ákveðið á nýafstöðnum fundi með formönnum þingflokka að óskað yrði eftir því við menntamálaráðherra að hún yrði viðstödd utandagskrárumræðu eins og fljótt og hægt er eftir helgi en eins og hv. þingmenn vita er hæstv. menntamálaráðherra erlendis. Forseti mun koma þeim boðum til hæstv. menntamálaráðherra og þá gefst sannarlega tækifæri til þess að ræða það skjal sem hv. þingmaður nefnir hér. En forseti getur ekki leyft að það sé lesið hér upp undir liðnum um fundarstjórn forseta.

Gott og vel, virðulegi forseti, það er þá fært til bókar í þingtíðindum að mér hafi verið meinað að lesa upp þetta skjal til þess einmitt að það kæmist í þingtíðindi. Ég vildi fá að gera það vegna þess að ég taldi ámælisvert að forseti þingsins læsi ekki upp þetta skjal fyrir þingheim því að, eins og ég sagði, það er fáheyrt að okkur berist slíkt ákall. Ég vil þá nota tíma minn í ræðustól til þess að gagnrýna það líka að forseti skuli ekki gera kröfu um að hæstv. forsætisráðherra komi hingað í þingsal. Ég sá hann í þinghúsinu fyrir rétt tæpum hálftíma en hann lætur ekki sjá sig í þingsal og reyndar afskaplega fáir framsóknarmenn og framsóknarmenn þegja þunnu hljóði um þetta mál. Það er að sjálfsögðu líka ámælisvert og gildir þá einu hvort um er að ræða þingmenn eða ráðherra. Ég vil ljúka máli mínu með því að spyrja forseta að því hvort ekki sé við hæfi að forseti kalli eftir hæstv. forsætisráðherra - hann var hérna rétt áðan og hann er sennilega enn þá einhvers staðar í þinghúsinu - þannig að hann geti verið hér og hlustað á þessa umræðu og jafnvel staðið fyrir máli sínu.

Frú forseti. Það er mjög slæmt að þessi umræða skuli ekki geta farið hér fram. Það er ákaflega alvarlegt mál að hæstv. ríkisstjórn komist upp með að koma sér hjá því, koma sér undan því að svara fyrir gerðir sínar í Ríkisútvarpinu og axla ábyrgð sína gagnvart Alþingi á því máli, og hæstv. forsetar þingsins verða auðvitað að taka það mál sérstaklega til skoðunar. Forsetum þingsins ber að standa vörð um rétt þingmanna, m.a. til þess að taka upp mál og krefja ráðherra svara. Það eru auðvitað ekkert annað en hrein undanbrögð hjá hæstv. forsætisráðherra að neita að taka þessa umræðu. Málið er stjórnarflokkanna beggja. Upphaf þess er að rekja til fulltrúa stjórnarflokkanna í útvarpsráði og kannski sérstaklega til spunadoktoranna á bak við hæstv. forsætisráðherra sjálfan. Það eru hrein undanbrögð hjá hæstv. forsætisráðherra, sem er hér á staðnum, að taka ekki þessa umræðu. Eða ætlar hæstv. forsætisráðherra í felur líka? Ætlar hann kannski að skríða til útlanda og fela sig þar eins og hæstv. menntamálaráðherra? Hæstv. forsætisráðherra getur tekið hvaða mál sem hann vill á vettvangi ríkisstjórnarinnar og svarað fyrir þau. Hæstv. forsætisráðherra þarf ekki nema eitt símtal við hæstv. menntamálaráðherra og hafa samráð við fagráðherrann um að hann taki að sér fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að svara fyrir málið. Þetta gefur augaleið. Það stendur ekki á hæstv. forsætisráðherra við ýmsar aðrar og vinsælli aðstæður að þenja sig og breiða sig og vængi sína út yfir ríkisstjórnina alla. Hæstv. forseti þingsins á ekki að líða hæstv. forsætisráðherra þessi undanbrögð. Við svona aðstæður ætlumst við þingmenn til þess að forsetarnir séu forsetar þingsins og standi vörð um rétt þingmanna til að sinna hlutverki sínu, þar á meðal að veita ríkisstjórninni aðhald, að láta hana svara fyrir gerðir sínar hér á þingi. Það er hingað sem ríkisstjórnin sækir umboð sitt og það er hér sem hún á að svara fyrir gjörðir sínar. Þegar í hlut á mikilvæg opinber stofnun eins og Ríkisútvarpið sem starfar eftir lögum frá Alþingi og fær fjárveitingar eða eru skammtaðar tekjur héðan er það líka skylda Alþingis að taka á þeim málum og tryggja að Ríkisútvarpið geti starfað samkvæmt lögum, hafi starfsfrið og starfsmöguleika. Það ástand er ekki við lýði í dag. Fréttastofan er óstarfhæf, Ríkisútvarpið er óstarfhæft. Útvarpsstjóri er rúinn trausti, fréttastjórinn hvorki kann á né getur ráðið við það starf sem hann hefur verið ráðinn til, þannig að hann er að fá leiðsögn til að hann rati innan húss. Það er auðvitað ævintýralegt, virðulegur forseti, að við skulum standa frammi fyrir því á Íslandi á árinu 2005 að það sé ekki frjáls fjölmiðlun í landinu heldur stöndum við frammi fyrir hinu gagnstæða. 

Forseti verður enn og aftur að ítreka þá ósk sína að þingmenn haldi sig við það að ræða um fundarstjórn forseta en fari ekki út í það að ræða efnisatriði máls. Forseti vill líka taka fram að boðum hefur verið komið til hæstv. forsætisráðherra um að óskað er nærveru hans núna við þessa umræðu um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að við teljum nauðsynlegt að Alþingi bregðist við því ákalli sem fram hefur komið og þeirrar grafalvarlegu stöðu sem uppi er í Ríkisútvarpinu, viðbrögð við aðför stjórnarflokkanna að sjálfstæði Ríkisútvarpsins, óskuðum við þrír þingmenn Samfylkingarinnar í menntamálanefnd á fundi hennar núna í hádeginu klukkan 13.15 eftir því, virðulegi forseti, að nefndin yrði kölluð saman vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem uppi er í Ríkisútvarpinu af því að starfsmenn hafa ályktað sem svo gegn útvarpsstjóra sínum að hann er þar rúinn trausti, rúinn virðingu. Við höfum óskað eftir því að nefndin verði kölluð saman og útvarpsráð verði kallað fyrir nefndina og útvarpsstjóri. Þeir geri menntamálanefnd Alþingis grein fyrir því hvernig staðan er þar innan húss nú þegar aðför stjórnarflokkanna að sjálfstæði Ríkisútvarpsins er í hámæli. Við höfum kallað eftir þessu. Samkvæmt 15. gr. þingskapa ber formanni menntamálanefndar að kalla nefndina saman hið fyrsta til að ræða málið sem óskað er eftir að tekið verði fyrir. Það var að heyra á formanni nefndarinnar, hv. þm. Gunnari. Birgissyni, að við þessu yrði að sjálfsögðu orðið hið allra fyrsta og því óska ég eftir því, virðulegi forseti, að hlé verði gert á fundum Alþingis á meðan menntamálanefnd kemur saman og ræði þetta grafalvarlega mál, ræði aðförina að Ríkisútvarpinu, ræði hvernig eigi að bregðast við og hvernig eigi að leysa hnútinn. Hvort útvarpsstjóra beri ekki að fara frá tafarlaust til að ró komist á og hægt sé að vinna úr þeirri grafalvarlegu stöðu sem uppi er. En fyrst og fremst þarf að kalla nefndina saman til að hún geti kallað á sinn fund þá sem að málinu koma, útvarpsráð, formann útvarpsráðs og útvarpsstjóra, mennina á bak við aðförina að Ríkisútvarpinu. Við förum fram á að fundum Alþingis verði frestað á meðan nefndin kemur saman og kalli þessa aðila fyrir sig. Ekki er hægt að líða það að Ríkisútvarpið búi við þessa óvissu, þetta hernaðarástand núna um helgina og næstu daga. Það getur ekki beðið mánudagsins að málið verði rætt og Alþingi bregðist með formlegum hætti við því ákalli sem fram er komið frá fréttamönnum á Ríkisútvarpinu og við þeirri grafalvarlegu stöðu sem uppi er í þeirri hornstofnun samfélags okkar. Því fer ég fram á það, virðulegi forseti, að forsætisnefnd komi saman og fundi um það hvort ekki sé hægt að fresta fundum Alþingis, menntamálanefnd komi saman, kalli þessa aðila fyrir sig, ræði málið og skýri síðan þingheimi frá því hvað út úr því hefur komið.

Forseta hefur borist það að hæstv. forsætisráðherra er upptekinn á fundi en boðum verði komið til hans um þessa ósk hv. þingmanna. Varðandi það að kalla saman menntamálanefnd er það skv. 15. gr. þingskapa formaður, eða varaformaður í forföllum hans, sem boðar til fundar og mun forseti koma þeim boðum sem hér hafa komið fram um þá ósk áleiðis til formanns menntamálanefndar en það er hann sjálfur sem ákveður hvort boðað verður til fundarins. En forseti vill þá líka minna á að formanni er skylt að boða til fundar ef ósk berst um það frá a.m.k. þriðjungi nefndarmanna.

Hæstv. forseti. Á fundi forseta með þingflokksformönnum var farið yfir þær beiðnir sem liggja fyrir um utandagskrárumræður, þar á meðal þá beiðni sem hér hefur legið fyrir og hefur verið beint til forseta núna á þessum degi að yrði tekin fyrir í dag. Ég tel að augljóst sé að þegar menntamálaráðherra kemur hér til starfa verði þetta mál rætt við hæstv. menntamálaráðherra. Það var úrskurður forseta að málefni Ríkisútvarpsins - og þarf raunar ekki úrskurð forseta til þess - að það væru þeir ráðherrar sem væru með málaflokkana á sínu valdi sem svöruðu óskum um þær umræður sem bærust um utandagskrárumræður í þinginu, en ekki, eins og hér hefur komið fram, hæstv. forsætisráðherra. Ríkisútvarpið er ekki á málasviði hans. Þessu hefur því öllu verið vel til skila haldið og óþarfi að halda hér uppi undir þessum lið, um fundarstjórn forseta, umræðu um hvort á að ræða þetta við einhvern annan ráðherra en menntamálaráðherra. Ég vil einnig benda á, af því að það kom fram hjá hv. þm. Merði Árnasyni að forseti hefði hafnað því að þetta mál yrði rætt utan dagskrár, að það er alrangt. Forseti hafnaði því ekki, þvert á móti hefur hann tekið vel í það og mun leita eftir því við menntamálaráðherra að umræða geti farið fram eftir helgina þegar menntamálaráðherra hefur komið til starfa.

Frú forseti. Ég vil taka til máls um fundarstjórn forseta, ég undirstrika það sérstaklega. Þessi umræða hefur ekki snúist um fundarstjórn forseta. Forseti hefur af veikum mætti reynt að hemja menn í því að ræða um málefni sem hver einasti ræðumaður hefur talað um. Þetta er ákveðið agaleysi. Ég vil styðja forsetann í því að menn haldi sig við fundarstjórn forseta. 
             Þess vegna er það dálítið undarlegt að menn skuli krefjast þess, og meira að segja hæstv. forseti tekur undir það, að hæstv. forsætisráðherra komi inn í umræðuna um fundarstjórn forseta. Ég skil ekki rökin á bak við það. Sá eini sem ætti að vera viðstaddur umræðu um fundarstjórn forseta er hæstv. forseti sjálfur.  
             Ég verð því miður, frú forseti, að taka upp þráðinn sem aðrir hafa rætt hérna um málefnið, því miður, 

Forseti vill ítreka það að hv. þingmaður sem í ræðustól stendur sem og aðrir haldi sig við það að ræða um fundarstjórn forseta.

Þá ætla ég ekki að ræða um málefnið þó að allir aðrir hafi gert það.

Forseti. Um fundarstjórn forseta er það að segja núna að ekki hefur verið orðið við því af hálfu hæstv. forsætisráðherra - sem ekki er í salnum þó að hann hafi verið hér í allan morgun - og ekki af forseta Alþingis, þess sem kjörinn var, að veita viðbrögð við því ákalli sem beðið var um að þeir brygðust við. Það er skylda þeirra að gera það. Forseti Alþingis tók við þessu skjali niðri áðan. Ekki er ljóst hvað hann ætlar að gera við það nema hvað hann hefur frestað því fram yfir helgi og er að bíða eftir kalli frá hæstv. menntamálaráðherra í útlöndum. En í þessu máli er það í raun ekki menntamálaráðherra sem er til svara. Það er ríkisstjórnin samanlögð. Það eru fulltrúar beggja stjórnarflokkanna sem hafa komið þessum málum á Ríkisútvarpinu í það klúður og það neyðarástand sem raun ber vitni. Þess vegna á það að vera forsætisráðherrann sem hér á að vera í stólnum að tala um þetta mál, skýra það af sinni hálfu og reyna að svara þeim spurningum sem bornar hafa verið fram. Ég þakka forseta fyrir að hafa komið til hans þeim boðum að menn séu að bíða eftir honum. En ég get ekki þakkað forsætisráðherra fyrir það að taka önnur verk fram yfir þau sem eru honum skyldust í dag, 1. apríl 2005, sem af öllum þeim fyrstu aprílum sem venjulega eru fréttaefni er kannski fréttamestur, að standa frammi fyrir þingi sínu og þjóð og skýra það hvers vegna nær 75 ára stofnun er nú í uppnámi eftir að hafa verið leikin sem raun ber vitni af Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki.

Frú forseti. Ég ætla að bera blak af fundarstjórn forseta en það hlýtur að vera mjög erfitt að stýra fundum á þingi þegar í forsæti ríkisstjórnar Íslands er þvílík lúpa, að geta ekki mætt og skýrt fyrir okkur … 
            

Forseti vill biðja hv. þingmann að gæta orða sinna.

Já, ég skal reyna að koma orðum að þessu. Mér hefði fundist hann maður að meiri, forsætisráðherra þjóðarinnar, ef hann kæmi og útskýrði stjórnarathafnir sínar. Þetta er erfið staða fyrir hæstv. forseta, að þurfa að halda þingfundi þegar menn flýja af vettvangi, þora ekki að standa fyrir máli sínu. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við sjáum það slíkt gerast og það er mjög erfitt fyrir hæstv. forseta. Þegar kom að Íraksmálinu, þá var farið í frí. Síðan er flúið út á land. Það er erfitt að halda dagskrá og stjórna fundum þegar svo er. Ég skora á hæstv. forsætisráðherra og sjá sóma sinn í að taka til máls og reyna að skýra út stjórnarathafnir sínar. Við sáum að útvarpsstjóri lét ekki ná í sig út af þeim ráðningarmálum sem eru hér nú til umræðu og ég hef fullan skilning á því. 

Frú forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér í umræðu um fundarstjórn forseta en hér kom upp áðan hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson og óskaði eftir því að menntamálanefnd yrði kölluð saman og að þingfundum yrði frestað. Ég hef ekki heyrt hæstv. forseta segja neitt um hvort það komi til greina að fresta þingfundum meðan menntamálanefnd kemur saman og fer yfir þetta mál. Í raun þurfa menn ekki að vera hissa á þessari umræðu. Hér er kallað eftir hæstv. forsætisráðherra til að vera til svara um málið sem nú er rætt. En það er eins og oft áður á Alþingi, að menn fara í kringum hlutina eins og kettir í kringum heitan graut og tala um að hér eigi menntamálaráðherra að vera til svara þegar allir vita að það er ekki menntamálaráðherra sem málið snýst um heldur eru það aðgerðir hæstv. forsætisráðherra og Framsóknarflokksins í þessu máli sem við viljum ræða. Það er eðlilegt að kalla eftir því að formaður Framsóknarflokksins, hæstv. forsætisráðherra, komi og svari þinginu um þetta mál. En ég sakna þess að forseti svari því hvort til greina komi að fresta fundum þingsins og óska eftir svari um það.

Vegna orða hv. þingmanns þá hefur boðum verið komið til formanns menntamálanefndar um ósk þá sem borist hefur frá nokkrum hv. þingmönnum um að menntamálanefnd verði kölluð saman. Forseti mun vissulega íhuga að fresta fundi ef um það kemur ósk frá menntamálanefnd vegna þess að það er hennar að ákveða hvort fundur verði kallaður saman eða ekki. Það er ekki forsetans.  
             Það hefur komið fram formleg ósk um fund í menntamálanefnd frá tilskildum fjölda nefndarmanna og henni verður komið til formanns nefndarinnar, ósk frá tilskildum hluta nefndarinnar samkvæmt þingsköpum. Forseti mun bíða eftir því að heyra viðbrögð við því frá formanni nefndarinnar.

Frú forseti. Ég tek undir með ræðumanni sem hér talaði áðan og hrósaði forseta fyrir fundarstjórnina. Ég geri það líka þótt ég vilji að vísu halda því til haga að það tíðkast, og er löng hefð fyrir því, að túlka eða beita þingsköpunum dálítið með hliðsjón af aðstæðum hverju sinni. Þegar aðstæður eru þær sem raun ber vitni finnst mér að forseti eigi að vera umburðarlyndur og sveigjanlegur þó að menn sjái sig knúna til að ræða þá stöðu sem uppi er í þessu máli og varðar mjög vinnu þingsins í margvíslegum skilningi. Bæði hefur Alþingi fengið það ákall sem hér hefur verið vitnað til og síðan snýst málið um það hvaða stöðu, rétt og möguleika við þingmenn höfum og þingið hefur til að halda framkvæmdarvaldinu við efnið. Það er fullkomlega óþolandi að hæstv. ráðherrar komist hjá því að standa ábyrgir gerða sinna og svara fyrir þær við svona aðstæður. Forseti þingsins hefur þá skyldu einnig að halda hæstv. ráðherrum við efnið. Ráðherrar hafa þingskyldur og þeim ber að rækja þær. Það er ekki endilega þannig að það skuli taka það gott og gilt að það komi skilaboð frá ráðherrum um að þeir séu annars staðar. Hvar eru þeir? Hvað er svona mikilvægt? Hvað þolir ekki þá bið að ráðherrar geti ekki komið í þingsal þegar óskað er viðveru þeirra og af hverju gegna þeir ekki þingskyldum sínum eins og aðrir? Við aðstæður sem þessar gengur það ekki að framkvæmdarvaldið geti sjálft tekið sér það vald að ákveða hvort og hvenær umræður um mikilvæg mál fara fram. Við reynum að beita þeim heimildum og tækjum sem við höfum, t.d. að nota okkur þann möguleika sem minni hluti á til að setja mál á dagskrá á fundum þingnefnda. Minna má það ekki vera en að forusta þingsins standi með þinginu og þingmönnum í að þeir geti þó a.m.k. beitt lögbundnu úrræðum sínum, sem eru bundin í þingsköpunum og fólgin í hefðum. Það á að heita svo, virðulegur forseti, að það sé þingbundin ríkisstjórn á Íslandi. Það stendur reyndar í 1. gr. stjórnarskrárinnar, þótt maður fari stundum að efast um að innstæður séu fyrir því að á Íslandi sé lýðveldi með þingbundinni ríkisstjórn. Núverandi ríkisstjórn hefur margsannað sig í því að hún heldur að þetta sé öfugt, að það sé ríkisstjórnarbundið, múlbundið þing. Henni nægir ekki að reyna að valta yfir Alþingi heldur gerir hún að auki skipulagða tilraun til valdaráns í einni mikilvægustu lýðræðis- og menntastofnun þjóðarinnar, Ríkisútvarpinu. Það varð m.a. deginum ljósara á þessum morgni þegar  
             Það er því ekki lítið undir hér, herra forseti, og von að mönnum sé heitt í hamsi.

Forseti hefur fullan skilning á því að mönnum sé heitt í hamsi og mikið niðri fyrir í þessu máli en engu að síður verður forseti að biðja hv. þingmenn um að halda sig við þingsköp og ræða um fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Ég vil að það komi fram að ég tel það skyldu forseta Alþingis og í hans verkahring að meta rök þingmanna fyrir því að beðið skuli um að forsætisráðherra verði til andsvara í umræðunni sem hér um ræðir, en ekki hæstv. menntamálaráðherra í ljósi þess að hún er í útlöndum. Rök mín voru lögð á borð hæstv. forseta á þingflokksformannafundi áðan. Ég tel þau hafa verið fullgild og harma að röksemdafærslu minni skyldi hafnað af hæstv. forseta. Ég tel að það hafi ekki verið gert með gildum rökum. Eins og þessi umræða hefur leitt í ljós er um afar alvarlegt mál að ræða. Við búum við þrískiptingu valdsins samkvæmt stjórnarskrá. Við skiptum valdi okkar samkvæmt því lýðræðisskipulagi í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Svo vill þannig til að fjórða valdið í samfélagi okkar eru fjölmiðlarnir. Það er eðlilegt, þegar þingmönnum er misboðið á þeim nótum sem nú er verið að gera, að misbjóða þjóð og þingi með aðgerðunum sem standa yfir í Ríkisútvarpinu, að við undirstrikum alvarleika málsins með því að óska nærveru forsætisráðherra við umræðuna. Ég vil að það sé ljóst að það eru fullgild rök fyrir því að viðveru forsætisráðherra var óskað. Ég harma að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki hafa haft kjark til að svara fyrir þá ósvinnu sem á sér stað og þegar menn hafa nefnt valdarán hjá einni öflugustu lýðræðis- og menntastofnun þjóðarinnar. Það segir sína sögu, hæstv. forseti, að fréttastjórinn nýi skuli hafa átt leynifundi með formanni útvarpsráðs. Það staðfestir að ávirðingar okkar, ávirðingar þær sem hafa verið uppi um tengsl hins pólitíska valds Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, eiga við rök 

Forseti vill biðja hv. þingmann að halda sig við að ræða um fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Ég hef komið skilaboðum mínum til skila. Ég tel mig hafa haft fullgild rök fyrir því að biðja um að hæstv. forsætisráðherra væri við þessa umræðu og ég harma að hann skyldi ekki hafa haft kjark til þess.

Virðulegi forseti. Til að árétta í hvaða farvegi málið er varðandi ósk okkar, þriðjungs nefndarmanna, fulltrúa Samfylkingarinnar í menntamálanefnd, um að nefndin yrði kölluð saman, þá fundaði nefndin núna klukkan 13.15 þar sem málum hafði verið vísað til nefndar. Undir liðnum Önnur mál fór þriðjungur nefndarinnar, samkvæmt 15. gr. þingskapa, fram á það sem stendur, með leyfi forseta: „Formanni nefndar er skylt að boða til fundar ef ósk berst um það frá a.m.k. þriðjungi nefndarmanna.“ Við fórum formlega fram á það, virðulegi forseti, við formann menntamálanefndar að nefndin yrði kölluð saman hið allra fyrsta og kallaði á fund sinn útvarpsráð og útvarpsstjóra, rúinn trausti eftir að hafa staðið með stjórnarflokkunum í yfirtöku þeirra á fréttastofu útvarpsins. Við höfum þegar komið óskinni formlega á framfæri og ég fer því fram á það við virðulegan forseta að hann fresti þingfundi, hafi upp á formanni menntamálanefndar og komi því til leiðar að nefndin verði kölluð saman hið allra fyrsta. Við höfum, eins og áður segir, þriðjungur menntamálanefndar, fulltrúar Samfylkingarinnar í nefndinni, óskað formlega eftir því og samkvæmt þingsköpum er formanni nefndar þar með skylt að kalla nefndina saman af því tilefni sem óskað er. Í þeim farvegi er málið. Við höfum lagt þessa ósk formlega fram við formann nefndarinnar á fundi nefndarinnar og samkvæmt þingsköpum, er honum skylt, virðulegi forseti, að boða nefndina til fundar. Við teljum ekkert því til fyrirstöðu að það gerist í dag, núna á eftir. Því er ekki eftir neinu að bíða með að nefndin komi saman og kalli til fulltrúa sem ég nefndi, úr útvarpsráði og að sjálfsögðu útvarpsstjóra sjálfan, rúinn trausti, á fund nefndarinnar. Menn gætu þar gert grein fyrir stöðu stofnunarinnar nú þegar tilraun ríkisstjórnarflokkanna til yfirtöku á fréttastofu útvarpsins er í algleymingi og dramatísku hámarki. Ég fer þess vegna fram á að fundum þings verði frestað meðan úr þessu verður skorið, hvort formaður menntamálanefndar geti orðið við því í dag. Við höfum óskað eftir því formlega, eins og þingsköp kveða á um, að nefndin komi saman og þau segja formanni nefndar skylt að verða við bóninni.

Vegna orða síðasta ræðumanns vill forseti taka fram að það er rétt sem fram kemur í máli hans að formanni nefndar er skylt að boða til fundar ef ósk berst um það frá a.m.k. þriðjungi nefndarmanna. Því hefur verið komið til formanns nefndarinnar en hann tekur ákvörðun um hvenær þessi fundur verði boðaður. - Það hefur borist orðsending til forseta frá formanni nefndarinnar að nefndin verði ekki kölluð saman fyrr en eftir helgi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á áfengislögum. Með frumvarpinu er lagt til að þeim sem hafa leyfi til innflutnings eða heildsölu áfengis í atvinnuskyni verði heimilað að selja eða afhenda öðrum fyrirtækjum áfengi til iðnaðarnota. Jafnframt er lagt til að settur verði skýrari grundvöllur undir heimild ráðherra til setningar reglugerðar um fyrirkomulag veitingar leyfa til innflutnings, heildsölu eða framleiðslu áfengis í atvinnuskyni. Samkvæmt áfengislögum er innflytjendum og heildsölum ekki heimilt að selja eða afhenda fyrirtækjum áfengi til notkunar við iðnaðarframleiðslu. Þannig getur innflytjandi áfengis t.d. ekki selt lyfjafyrirtæki áfengi sem það hyggst nota við framleiðslu lyfja eða snyrtivara. Hins vegar gera lögin ráð fyrir að sami innflytjandi geti selt áfengi til fyrirtækja sem hafa leyfi til að framleiða áfenga drykki, svo og til þeirra sem hafa leyfi til að selja eða veita áfengi í atvinnuskyni. Hefur þetta fyrirkomulag sætt talsverðri gagnrýni og þá einkum sá greinarmunur sem gerður er á fyrirtækjum sem nýta vínanda til iðnaðarframleiðslu og fyrirtækjum sem nýta vínanda til framleiðslu annarra áfengra drykkja. Ekki verður séð að nein rök mæli með þessum greinarmun. Þykir því eðlilegt að áfengislögum verði breytt þannig að þeir aðilar sem fengið hafa leyfi til innflutnings eða heildsölu áfengis geti selt áfengi til fyrirtækja sem nota það við iðnaðarframleiðslu. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Við erum hér að ræða áfengislögin og líst mér ágætlega á það frumvarp sem hér er til umræðu. Ég tel þó að taka eigi fleiri þætti til skoðunar í áfengislögunum og þá á ég sérstaklega við 14. gr. laganna. Ég mælist til þess að hæstv. ráðherra taki það til greina og endurskoði þau leyfi sem veitingastaðir þurfa að sækja um. Þetta er orðið of mikið og löngu tímabært að endurskoða öll þessi leyfi. Til dæmis veitir sveitarstjórn leyfi til áfengisveitinga og hún þarf að fá umsögn bæði lögreglustjóra og heilbrigðisnefndar. Lögreglustjóri veitir samt sem áður sitt eigið leyfi og fær þá umsögn bæði heilbrigðisnefndar og sveitarstjórnar. Síðan þarf viðkomandi veitingastaður að fá tóbakssöluleyfi og ýmislegt fleira. Það er orðið löngu tímabært að taka á þessum leyfisveitingum sem eru orðnar allflóknar, enda margir aðilar að veita leyfi. Ég tel að þessi leyfi eigi í rauninni að vera eingöngu hjá sýslumönnum sem halda þá utan um þau. Síðan verða þá annaðhvort heilbrigðisnefndir eða sveitarstjórnir umsagnaraðilar um leyfin en það á ekki að veita leyfi á fjölmörgum stöðum í stjórnsýslunni. Einnig vil ég gera þá athugasemd við 14. gr. að þar segir að heilbrigðisnefnd eigi að meta „innréttingu og annað svipmót veitingarekstrar“ út af áfengisveitingaleyfi. Svona nokkuð á alls ekki heima í slíkum lögum. Maður botnar ekkert í því hvernig heilbrigðisnefnd eigi að meta svipmót einhvers veitingastaðar og hvað það komi í rauninni áfengisleyfi við. Ég tel að þetta eigi að falla út og að jafnframt eigi að koma þessum leyfum í auknum mæli til sýslumanna. Heilbrigðisnefndir og sveitarfélög eiga eingöngu að vera umsagnaraðilar. Ég held að betur færi á því að leyfin yrðu veitt hjá sýslumönnum en ekki úti um allan bæ. Veitingastaðir eru lítil fyrirtæki og þurfa að fara út um allan bæ til að fá leyfi fyrir einföldum rekstri þar sem fáir vinna. Ég þekki það úr mínu fyrra starfi að fólk skilur í rauninni ekkert í þessu og það hlýtur að vera hægt að einfalda þessa stjórnsýslu. Það er orðið löngu tímabært að það verði gert. Ég mælist til þess að hæstv. ráðherra skoði hvort ekki sé einmitt ráð að huga að því að fara að einfalda stjórnsýsluna og leyfisveitingar fyrir atvinnurekstur sem er oft smár í sniðum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um ferðamál. Ferðaþjónustan er mjög vaxandi atvinnugrein hér á landi og því brýnt að henni sé mótuð skýr stefna til framtíðar af hálfu stjórnvalda. Atvinnurekendum og neytendum sé þannig ljóst á hverjum tíma hverjar séu helstu áherslur hins opinbera gagnvart framtíðaruppbyggingu greinarinnar. Það skiptir miklu máli fyrir ímynd lands og þjóðar hvaða mynd íslensk ferðaþjónusta skapar með þjónustu sinni. Árið 1996 kom út stefnumótun samgönguráðuneytisins í ferðamálum til ársins 2005. Síðan þá hefur átt sér stað mikil þróun í greininni. Vöxtur hefur aukist talsvert meira en ráð var fyrir gert, fyrirtæki hafa sameinast, önnur hætt rekstri og ný verið sett á laggirnar, auk þess sem hagsmunasamtök ferðaþjónustunnar voru stofnuð. Breytingar hafa átt sér stað á sviði farþegaflugs, bæði innan lands og til og frá landinu. Reiknað er með frekari breytingum þar og sér ekki fyrir endann á þeirri þróun. Stóraukin notkun internetsins, breytingar í fjarskiptatækni og þróun kauphegðunar ferðamanna kallar á breytingar á þeim innviðum sem ferðaþjónustufyrirtæki treysta á. Þá hafa markaðs- og landkynningarmál verið tekin nýjum tökum sem hefur skilað miklum árangri. Umhverfismál hafa öðlast hærri sess í allri umræðu um ferðamál, enda hefur mikil þróun átt sér stað og mikil vinna verið lögð í þann málaflokk innan ferðaþjónustunnar og utan. Hið sama má segja um gæðamál. Einnig á þetta við um menntamálin en þar er frekari samræming á námsframboði í þágu ferðaþjónustunnar talin nauðsynleg. Skilgreina þarf betur menntunarþörfina, samstarf opinberra og einkaaðila og hlutverk stjórnvalda í fjármögnun, uppbyggingu og vöruþróunarverkefnum. Þá hefur aukning orðið á framlögum hins opinbera til íslenskrar ferðaþjónustu og nýrra leiða verið leitað til að ná hámarksárangri greinarinnar. Einstökum aðgerðum í markaðsmálum hefur verið ýtt úr vör á ýmsum markaðssvæðum sem virðast hafa skilað umtalsverðum árangri, samanber að ferðamönnum sem sóttu Ísland heim fjölgaði um 69% tímabilið 1995–2004 en sambærileg aukning í heiminum öllum var um 24% samkvæmt opinberum upplýsingum. Samgönguráðuneytið hefur nú látið vinna sérstaka ferðamálaáætlun fyrir tímabilið 2006–2015 og henni er ætlað að taka við af þeirri stefnumörkun sem unnin var á sínum tíma. Þingsályktunartillagan sem hér er lögð fram byggir á þessari ferðamálaáætlun sem jafnframt er lögð fyrir þingmenn til kynningar en hún er unnin af stýrihóp sem samgönguráðherra skipaði haustið 2003 til að vinna að gerð ferðamálaáætlunar fyrir Ísland fyrir tímabilið 2006–2015. Við undirbúning og gerð þingsályktunartillögunnar var m.a. byggt á skýrslum sem unnar hafa verið um heilsutengda ferðaþjónustu, menningartengda ferðaþjónustu, skýrslu um auðlindina Ísland sem skilgreindi meginsegla sem draga til sín ferðamenn og skýrslu um framtíðarsýn íslenskrar ferðaþjónustu. Allar þessar skýrslur og greinargerðir voru unnar á síðasta kjörtímabili og hafa nýst við stefnumörkun og markaðsaðgerðir stjórnvalda sem unnar hafa verið í góðu samstarfi við samtök aðila í ferðaþjónustu. Stýrihópurinn sem vann að gerð þingsályktunartillögunnar hafði samráð við sérstakan vettvang hagsmunaaðila og leitaði þar m.a. sjónarmiða og tillagna varðandi starf hópsins. Við vinnslu áætlunarinnar var byggt að miklu leyti á skýrslum, úttektum og greinargerðum sem gerðar hafa verið á vegum ráðuneytisins og annarra aðila. Þá var og rætt við marga aðila sem vinna að ferðamálum og tengdri starfsemi. Sett var upp vefsvæði fyrir verkefnið í því augnamiði að auðvelda samskipti, gera grunngögn aðgengileg á einum stað og gera vinnu við áætlunina gagnsærri. Þannig var upplýsingatæknin notuð til hins ýtrasta. Einnig voru haldin málþing með aðilum hagsmunavettvangsins um starf stýrihópsins. Í þessari þingsályktunartillögu er áhersla á eftirfarandi meginmarkmið: 1. Náttúra Íslands sem menning þjóðarinnar og fagmennska verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála. 2. Tryggð verði samkeppnishæfni ferðaþjónustunnar sem stuðli að hámarksafrakstri í greininni. 3. Álagi vegna ferðaþjónustu verði jafnað á landið og íbúa þess og verði innan þolmarka í samræmi við niðurstöður rannsókna. 4. Ímynd Íslands sem ferðamannastaðar verði byggð upp og varin. Enn fremur verði unnið að eftirfarandi markmiðum eins og fram kemur í tillögunni: 1. Ferðaþjónustunni verði sköpuð rekstrarskilyrði sambærileg við rekstrarskilyrði í samkeppnislöndunum. 2. Ísland verði í forustu í umhverfisvænni ferðaþjónustu. 3. Fylgt verði eftir uppbyggingu þjóðgarða með því að stuðla að ferðaþjónustu sem samþættir útivist og náttúruvernd. 4. Ábyrgð ferðamanna og fyrirtækja í ferðaþjónustu verði aukin í umhverfismálum. Til að ná markmiðum í ferðamálum gerir þingsályktunartillagan ráð fyrir að beitt verði sérstökum aðgerðum sem m.a. varða rekstrarumhverfi greinarinnar, kynningarmál, nýsköpun, menntun, rannsóknir, gæðamál og öryggismál. Í greinargerð með tillögunni er síðan farið ítarlega út í þau markmið og þær leiðir sem nauðsynlegar teljast til að ná þeim meginmarkmiðum sem fram eru sett í tillögunni. Verði þingsályktunartillagan samþykkt er sérstök aðgerð á framkvæmdaáætlun til ársins 2010 þegar undirbúin. Hún er þó að miklu leyti bundin af þeim fjárveitingum sem fást til verkefnanna en byggist að sjálfsögðu fyrst og fremst á framgangi og fjárfestingu hagsmunaaðila í greininni. Þingsályktunartillagan sem hér er mælt fyrir er lögð fram í þeim tilgangi að varða leið ferðaþjónustunnar sem er sú atvinnugrein sem hefur vaxið hvað mest á Íslandi. Það er von mín að með samþykkt hennar geti Alþingi og opinberir aðilar hlúð að því mikilvæga starfi sem einstaklingar og fyrirtæki standa fyrir. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. samgöngunefndar og síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Engum sem fylgst hefur með málefnum ferðaþjónustunnar blandast hugur um það að ýmislegt þarf að breytast og á mörgu þarf að taka til að efla umgjörð og umhverfi þessarar mikilvægu atvinnugreinar okkar Íslendinga þó svo að harðast hafi kannski verið gengið gegn henni með virkjanaframkvæmdum á síðustu árum. Mig langaði að spyrja hæstv. samgönguráðherra sérstaklega að einu. Nú hafa forustumenn og talsmenn Samtaka ferðaþjónustunnar kvartað undan háu áfengisgjaldi á léttvín og bjór og ítrekað lagt fram óskir um að leitað verði leiða til að lækka áfengisgjaldið á þessar vörur þannig að ferðamönnum bjóðist þær á sambærilegu verði og gerist og gengur í nágrannalöndunum. Verð á léttvíni og bjór sem er t.d. mikil neysluvara með mat hjá mjög mörgum útlendingum þarf að verða lægra. Í tillögunni sem við ræðum í dag um ferðamál segir t.d., með leyfi forseta: „Rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar. 1. Opinber gjöld af aðföngum og búnaði til ferðaþjónustu verði sambærileg við gjöld í samkeppnislöndum.“ Einnig segir síðar í þessu ágæta plaggi um leiðir til að bæta rekstrarumhverfið: „Skattlagning verði endurskoðuð. Opinber gjöld vegna aðfanga og búnaðar til ferðaþjónustu verði sambærileg og í samkeppnislöndum okkar.“ Eins og forustumenn ferðaþjónustunnar hafa lagt þetta upp hallar á samkeppnishæfi Íslands sem ferðamannalands vegna hins háa gjalds á léttvín og bjór og það fælir útlendinga jafnvel frá. Út spyrst hve himinhá verðlagningin er á þessa vöru. Þó hefur einnig komið fram að stór hluti þess er líka mikil álagning veitingamanna en það þarf að sjálfsögðu að skoða líka. Því spyr ég hæstv. samgönguráðherra hvort hann leggi sama skilning í þennan lið í tillögunni hvað varðar opinber gjöld af aðföngum til að bæta rekstrarumhverfið. Mun hann beita sér fyrir því að gjald á léttvín og bjór lækki eins og talsmenn og forustumenn ferðaþjónustunnar hafa hvatt mjög til á liðnum missirum til að bæta einmitt rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar?

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hélt að þetta atriði væri nú ekki það sem stæði upp úr í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. áfengisgjald á léttvín og bjór. Engu að síður er ástæða til þess að fara yfir spurningar hv. þingmanns. Vegna þessarar gagnrýni og vegna athugasemda um hátt áfengisverð á Íslandi lét ég gera úttekt á því sérstaklega vegna þess að komið höfðu athugasemdir um hátt áfengisgjald. Vissulega er áfengisgjald hátt á Íslandi samanborið við ýmis önnur lönd. Engu að síður hefur áfengisgjald á léttvín og bjór ekki hækkað mjög lengi í takt við verðlag þannig að í raun hefur það hægt og bítandi með verðlagsþróun verið að lækka. Í þessari úttekt sem ég lét gera kom fram að áfengisgjaldið skiptir engum sköpum um verðlagningu á áfengi á veitingastöðum. Álagning veitingahúsanna ræður þar för. Ég vil hins vegar ekki kveða upp neinn dóm um það að verðlagning á áfengi á íslenskum veitingastöðum sé óeðlilega há. Eins og veitingamenn hafa vakið athygli á er oft og tíðum verið að veita margs konar aðstöðu og þjónustu sem veitingamenn verða að fá endurgjald fyrir og verða þess vegna að verðleggja sína þjónustu í samræmi við það. Það kemur fram í formi verðs á þessum vínum. Ég tel því að þetta sé fjarri því að vera vandamál af þeirri stærðargráðu að það þurfi að taka upp sem sérstakt mál í tengslum við þessa umræðu. 

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu þurfum við að ræða fjöldamargt í sambandi við ferðamál á Íslandi og þetta er kannski ekki það sem stendur hæst upp úr. En þetta er eitt af því og þetta er mál sem að mati forustumanna ferðaþjónustunnar hefur staðið upp úr. Þeir hafa skrifað mjög um þetta í íslensku dagblöðin og fjallað mjög um það á sínum fundum og þeir hafa fullyrt og haldið því fram að háir skattar á léttvín og bjór standi í veginum fyrir því að þessi vara sé á ásættanlegu verði fyrir ferðamenn. Áfengisverðið er hérna gríðarlega hátt á veitingastöðunum mörgum. Forustumenn ferðaþjónustunnar hafa haldið því mjög fram að þetta sé vandamál, þetta þvælist fyrir ferðaþjónustunni, þetta þvælist fyrir uppbyggingu hennar og þetta sé eitt af því í rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar sem verði að breyta og taka á. Hæstv. samgönguráðherra er augljóslega á annarri skoðun. En hann getur ekki drepið málinu á dreif með því að honum finnist það ekki það sem ræða ber í þessu máli. Við ráðum að sjálfsögðu hvað við ræðum hér í þessari áætlun og þetta er eitt af því sem er komið inn á og er átt við með orðunum „Opinber gjöld af aðföngum“ ef vænta má með hliðsjón af þeirri umræðu sem farið hefur fram af þeim sem að ferðaþjónustunni standa. Þó svo að hæstv. ráðherra ferðamála hafi ekki tekið undir það samkvæmt því sem fram kemur hjá honum og svari hans hér þá er þetta eitt af þeim málum sem hafa staðið upp úr hjá þeim sem berjast fyrir bættu rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar enda þarf að lyfta grettistaki á mörgum sviðum til að rekstrarumhverfi hennar sé viðunandi eins og fram kom á dögunum þegar fjallað var um að arðsemi af þessari atvinnugrein er nánast engin. Auðvitað þarf að breyta mörgu, menntunarmálum, gæða- og öryggismálum og fjölda mörgum öðrum málum. En þetta er eitt af því sem þarf að koma fram í þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Það fer ekkert á milli mála að það þarf að leita allra leiða til að bæta afkomu í íslenskri ferðaþjónustu. Þess vegna m.a. er nú tillagan flutt. Stóra og mikilvæga málið í því samhengi er að lengja ferðamannatímann til þess að nýta fjárfestingu í ferðaþjónustunni betur, í hótelum og veitingastöðum og öllum þjónustuþáttum þessarar greinar. Stóra málið er því að fá ferðamenn til þess að koma til landsins allan ársins hring. Ég endurtek að ég tel ekki rétt að áfengisgjaldið ráði úrslitum í afkomu íslenskrar ferðaþjónustu. Það er ekki þannig. Hér er lögð áhersla á að við reynum að skapa íslenskri ferðaþjónustu sambærileg rekstrarskilyrði. Það kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að að því beri að stefna sem mest. Sem dæmi um skattlagningu aðfanga minni ég á að opinber gjöld vegna innflutnings á rútum til landsins sem notaðar eru til þess að flytja ferðamenn um landið hafa verið lækkuð stórlega. Það hefur leitt til þess að endurnýjun þess flota hefur verið heilmikil sem betur fer. Það er dæmi um aðgerð sem ég tel að hafi verið afskaplega vel heppnuð og er partur af því sem hér er verið að tala um, þ.e. að skapa þessi rekstrarskilyrði og sem m.a. snýr að skattlagningu og opinberum gjöldum af greininni. Að öðru leyti undirstrika ég það að þetta er mikilvæg umræða sem þarf að fara fram gagnvart 

Herra forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. samgönguráðherra og ferðamálaráðherra til hamingju með að hafa lagt fram þessa þingsályktunartillögu. Hún er einn fyrsti formlegi ramminn um þennan atvinnuveg í heild eða a.m.k. tilraun til þess að taka á honum heildstætt á Alþingi og er sjálfsagt að lýsa yfir ánægju með það. Ég vil líka taka undir þær grunnáherslur sem eru lagðar fram í þessari þingsályktunartillögu t.d. í meginmarkmiðunum, með leyfi forseta: „1. Náttúra Íslands, menning þjóðarinnar og fagmennska verði ráðandi þættir í þróun íslenskra ferðamála. … 4. Ímynd Íslands sem ferðamannastaðar verði byggð upp og varin.“ Þetta einnig, með leyfi forseta: „2. Ísland verði í forustu í umhverfisvænni ferðaþjónustu. … Kynningarmál. 1. Áfram verði unnið að uppbyggingu ímyndar Íslands og hún varin með því að leggja áherslu á eftirfarandi þætti í kynningarstarfi ferðaþjónustunnar: a. einstaka og fjölbreytta náttúru, b. umhverfisvernd“. Það má eiginlega segja að þessir grunnþættir séu eins og rauður þráður í gegnum þessa þingsályktunartillögu eins og eðlilegt er og jafnframt áhersla hæstv. ráðherra á þennan vaxandi atvinnuveg. En ég spyr ráðherrann. Nú höfum við ráðherra iðnaðar- og atvinnumála sem ríður um héruð og boðar virkjanir og stóriðju í hverju fallvatni og hverri náttúruperlunni á fætur annarri. Er ráðherrann einn í þessari ríkisstjórn um þennan ágæta áhuga sinn og ágætu markmið sem hér eru sett fram eða getum við sett einhver bönd t.d. á iðnaðarráðherrann til að koma í veg fyrir að hún eyði íslenskum náttúruperlum og vinni gegn 

Virðulegi forseti. Hér erum við að fjalla um stjórnartillögu þannig að ríkisstjórnin stendur öll að baki henni einhuga mjög og það er ríkur vilji stjórnarflokkanna til þess að standa vel að þessum málum og tryggja framgöngu og afgreiðslu þessarar þingsályktunartillögu. Ég vil ekkert um það segja hvort koma þurfi böndum á einstaka ráðherra. En ég tel að allt fram að þessu hafi verið býsna góð sambúð milli ferðaþjónustuaðila og þeirra sem virkja fallvötn og nýta orkulindir landsins. Ég held því t.d. að uppbygging á hálendinu, vegir og troðningar í tengslum við virkjanaframkvæmdir o.s.frv., hafi nýst ferðaþjónustunni afskaplega vel. En þetta þarf auðvitað að fara saman. Þess vegna er svo rík áhersla í þessari stjórnartillögu lögð á náttúruna. Við kynnum Ísland sem land þar sem náttúran er í fyrirrúmi og varðveisla hennar og við viljum nýta okkur það með því að kalla til okkar góða gesti sem vilja njóta íslenskrar náttúrufegurðar. Það er, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, meginþráður þessarar tillögu. Ég fagna þeim ágætu undirtektum sem komu fram í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar við þessa tillögu.

Herra forseti. Ég er ekkert að biðja hæstv. ráðherra að reyna að verja iðnaðarráðherrann eða stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar, alls ekki. Ég styð ráðherrann heils hugar í þeirri stefnumörkun sem hér er lögð fram sem gengur þvert á stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Mér finnst það bara gott. Einn aðalvandi ferðaþjónustunnar, eins og hæstv. ráðherra tæpti á í ræðu sinni, er afkoman, fjárhagurinn. Og hver er mesta ógnin við ferðaþjónustuna núna? Það er gengisþróunin, það er hið háa gengi íslensku krónunnar og lágt engi á erlendum gjaldmiðlum hér. Af hverju stafar þessi gengisþróun? Af stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Sú stefna ríkisstjórnarinnar snertir því ferðaþjónustuna á tvennan hátt; annars vegar með því að ráðast á náttúruperlurnar og hins vegar með því að stóriðjustefnan hefur áhrif á gengið og skerðir þannig afkomu og samkeppnismöguleika í þessari stóru grein sem vex hratt og skilar mestum þjóðhagslegum ábata. Ég vil líka benda hæstv. ráðherra á fjárlögin. Því miður er dregið úr framlögum til ferðamála á fjárlögum þessa árs frá því sem var áður á um annað hundrað milljóna króna, að mig minnir, sem var ætlað í markaðsátak og í langtímaáætlun eða fjögurra ára áætlun um fjármagn til ferðamála er heldur dregið úr því í þeim fjárlögum sem við nú störfum eftir. Sama má segja um niðurskurð á vegamálum eða vegáætlun sem er grunnþáttur fyrir uppbyggingu ferðaþjónustu. Ég bara trúi því og treysti og hef heyrt hæstv. ráðherra lýsa því að hann sé ekki sáttur við að vera settur svona undir hnífinn sem einmitt bitnar á uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann einhverja von til þess að vinna þessu máli enn þá meira fylgi innan ríkisstjórnarinnar hvað 

Virðulegi forseti. Það er af mörgu að taka ef ætti að svara út í hörgul öllum atriðum sem hv. þm. Jón Bjarnason kom inn á í stuttri ræðu og vonandi gefst færi á að gera það í öðru en andsvari hér. Fyrir það fyrsta vil ég undirstrika það sem ég sagði fyrr að hingað til hefur farið afskaplega vel á með þeim sem stunda nýtingu auðlinda okkar, orkulinda, og þeirra sem stunda ferðaþjónustu og vonandi verður svo áfram. Aðeins út af afkomu greinarinnar þá er í sumum þáttum ferðaþjónustunnar betri afkoma núna en nokkru sinni fyrr. Lít ég þar t.d. til langstærsta ferðaþjónustufyrirtækisins, Flugleiða, sem eitt sinn hét svo. Staða þess fyrirtækis hefur aldrei verið betri. Staða flugfélaganna sem stunda innanlandsflug hefur aldrei verið betri en um þessar mundir. Engu að síður er staða fyrirtækja, minni fyrirtækja sérstaklega út um landið sem sinna þessari þjónustu allt árið, ekki nógu góð. Eina ráðið og það allra mikilvægasta og besta er að standa þannig að landkynningu og markaðsmálum og uppbyggingu þjónustunnar að ferðamenn séu hér sem mest allt árið eins og ég nefndi fyrr. Hvað varðar niðurskurð þá ber ekki á nokkrum samdrætti í innflutningi ferðamanna til Íslands. Við höfum því staðið þannig að málum, hæstv. forseti, landkynningarmálum og uppbyggingarmálum, að það koma fleiri og fleiri ferðamenn og aldrei fleiri en nú og aukningin er sýnilega strax verulega á þessu ári. Stefna ríkisstjórnarinnar og stefna samgönguráðherrans sem ferðamálaráðherra er því að mínu mati alveg hárrétt. Við erum á réttri leið. 

Herra forseti. Ég fagna sömuleiðis framkomu þessarar þingsályktunartillögu um ferðamál. Ég er í öllum aðalatriðum ákaflega sáttur við þær áherslur sem hér eru lagðar í þeim meginmarkmiðum sem ferðamálin eiga að þróast eftir eða stefna beri að á umræddu tímabili, 2006–2015. Vandinn er ekki sá að þar séu menn ekki í sjálfu sér að beina sjónum að réttum hlutum heldur miklu fremur hitt hvernig menn nái þeim markmiðum fram. Hvar er afl þeirra hluta sem gera skal í formi fjárveitinga eða beinna aðgerða? Ferðaþjónustan er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein. Hún er um þessar mundir og hefur verið nokkur undanfarin ár næstöflugasti gjaldeyrisaflandi þjóðarinnar á eftir sjávarútveginum. Ferðaþjónustan náði þessum sess fyrir nokkrum árum og hefur haldið honum, er ýmist í öðru sæti eða við hliðina á stóriðjunni þrátt fyrir þann vöxt sem þar hefur verið. Og þó svo að stóriðja eða álframleiðsla fyrst og fremst kunni tímabundið að fara fram úr ferðaþjónustunni sem brúttó gjaldeyrisaflandi inn í þjóðarbúið óttast ég ekki uppgjörið þegar kemur að nettóskilunum og ekki síst því hvernig afraksturinn í þessum tveimur greinum dreifist með mismunandi hætti um þjóðarlíkamann. Ferðaþjónustan er satt best að segja ákaflega góð atvinnugrein hvað það varðar að hún nýtir innviði samfélagsins, hún styrkir ýmsa aðra starfsemi og bætir rekstur í samgöngukerfinu og þjónustu sem kemur landsmönnum sjálfum víða til góða, og virðisaukinn verður að langmestu leyti eftir hér innan lands. Hún er atvinnuskapandi og það er rangt sem oft er haldið fram að í ferðaþjónustu séu eingöngu láglaunastörf og í ferðaþjónustunni sé allt gert upp með bullandi tapi. Hvort tveggja eru að vísu lífseigar goðsagnir en það eru goðsagnir. Það er líka mikið um ágætlega launuð störf og hálaunastörf í ferðaþjónustu. Ekki þykir dónalegt að vera flugstjóri á millilandaþotu eða rekstrarstjóri í stórri einingu í ferðaþjónustunni þó að vissulega séu líka störf í lægri launaendanum. Ég er mjög ánægður með þá áherslu sem hér er víða lögð í meginmarkmiðum og víðar í tillögunni á náttúru Íslands, á umhverfisvæna ferðaþjónustu og á að varðveita ímynd landsins. En spurningin er þá aftur um það: Eru innstæður fyrir þessu og hvað erum við að gera þessi árin til að undirbyggja og standa við þessi fyrirheit? Auðvitað þýðir ekki annað en horfast í augu við stóriðjustefnuna og þær mótsagnir sem fólgnar eru í því annars vegar að vera að reyna að hlúa að þessari mikilvægu vaxtargrein og hins vegar því að skemma fyrir, eyðileggja svæði á landinu sem hafa mikið aðdráttarafl og alveg sérstaklega að skaða ímynd landsins. Það þýðir ekkert annað en orða það eins og það er, að það er auðvitað staðreynd að Kárahnjúkavirkjun með þeirri gríðarlegu neikvæðu athygli sem hún hefur vakið á alþjóðavettvangi er mjög slæmt innlegg í annars að mestu leyti jákvæða landkynningu Íslands í heiminum undanfarin ár. Það get ég sjálfur mjög vel borið um. Þau skipta tugum viðtölin sem ég hef verið beðinn um á undanförnum mánuðum og missirum af erlendum fjölmiðlum um það mál. Af ýmsum ástæðum og skiljanlegum sjálfsagt, verandi formaður í umhverfisverndarflokki, hefur oft verið leitað til mín um að færa fram gagnstæð sjónarmið og andæfa stefnu stjórnvalda í þeim efnum. Þar hafa mörg af helstu stórblöðum heimsins og tímaritum verið með ítarlega umfjöllun sem hefur svo sannarlega ekki verið góð landkynning, ekki góð auglýsing nema síður sé. Þetta verða menn að horfast í augu við. Varðandi rekstrarafkomu ferðaþjónustunnar var réttilega bent á það af hv. þm. Jóni Bjarnasyni að gengisþróunin um þessar mundir er ákaflega erfið ferðaþjónustunni sem og öðrum útflutnings- og samkeppnisgreinum. Iðnrekendur sem selja framleiðslu sína inn í ferðaþjónustuna fóru að taka eftir því strax á síðasta sumri að ört hækkandi raungengi krónunnar fór að draga úr viðskiptum. Þetta hafa fleiri en einn og fleiri en tveir staðfest í mín eyru sem eru að framleiða minjagripi eða prjónavörur eða annað slíkt til sölu í ferðaþjónustunni. Hitt er annað mál að staða Íslands er svo sterk vegna þess sem við höfum upp á að bjóða, vegna landsins sjálfs, sem er auðvitað meginaðdráttaraflið að það vegur upp þessa þætti og gerir gott betur. Þegar menn hafa áhyggjur af háu verði á brennivíni eða á bjór og léttvíni deili ég þeim áhyggjum ekki. Ég vísa þar einfaldlega til hins mikla vaxtar í ferðaþjónustunni. Hún er að vaxa meira en nokkur önnur atvinnugrein og miklu meira en ferðaþjónustan á heimsvísu þrátt fyrir hið háa bjórverð og léttvínsverð. Eigum við þá að álykta sem svo að ef við lækkum bjórinn og brennivínið vaxi hún enn þá meira? Munu ferðamenn þá fara að streyma til Íslands í enn auknum mæli bara til þess að drekka hér ódýran bjór? Ég held ekki. Ég held að það sé mikill misskilningur og við þurfum ekki að hafa neinar áhyggjur af því. Auk þess er það ekki þannig að áfengisstefna þjóðarinnar eigi að ráðast af því hvað gæti dregið að landinu fleiri ferðamenn. Þeir eru satt best að segja að hellast yfir okkur í það miklu magni að það er frekar áhyggjuefnið hvernig við ætlum að takast á við það á komandi árum að taka á móti öllum þeim mikla fjölda sem hingað streymir. Þar kemur t.d. að því, að ég tel, að bæta þurfi við þriðju áætluninni sem er sérstök áætlun, framkvæmdaáætlun um aðgerðir á sviði umhverfismála sem miðar við að Ísland ráði við ferðamannafjöldann árið 2008, 2010, 2012 og 2015. Hvenær sem þeir nú verða 500 þúsund, 800 þúsund eða 1 milljón er algjörlega augljóst mál að nú þarf, og það er brýnt, að ráðast í viðamiklar aðgerðir til að dreifa álaginu, til að betur sé hægt að taka á móti ferðamönnunum á vinsælustu stöðunum. Þetta kostar fjármuni í göngustígagerð og öðrum slíkum hlutum, annars er illa að fara. Ég kem nokkuð reglulega á hverju ári á marga helstu ferðamannastaði sumarsins, Landmannalaugar, Herðubreiðarlindir, Dimmuborgir o.s.frv. og fylgist með því hvernig ástandið er að versna vegna þess að ekki er nógur viðbúnaður til að mæta álaginu. Ég vil segja um megináherslur í kynningarmálum að ég hef efasemdir um þá miklu áherslu sem þar er lögð bara á okkar heimshluta, þ.e. Norður-Ameríku, Bretland, norræn lönd og meginlönd Evrópu. Að sjálfsögðu eigum við að leggja þar mikla áherslu en ég held að framtíðin liggi líka í Japan, Indlandi, Ástralíu og Nýja-Sjálandi og fleiri löndum sem við erum núna að tengjast betur með beinum samgöngum og langdrægari og hraðfleygari flugvélum. Beint flug Flugleiða til San Francisco opnar möguleika á flugi til Ástralíu og Nýja-Sjálands með einni millilendingu og það gæti þjónað báðum löndum vel að efla markaðsstarf til dæmis þar. Ég fagna áherslu á samstarf við Vestnorræna svæðið en spyr þar aftur: Hvað ætla menn þá að gera? Eru menn t.d. tilbúnir því að gera samstarfssamning við Grænland um að Ísland leggi af mörkum fjármuni til uppbyggingar í grænlenskum samgöngum þannig að tengslin milli Íslands og Grænlands geti orðið greiðari, að Keflavík geti orðið tengipunktur fyrir millilandaflug Grænlendinga þannig að ekki bara ferðaþjónustan á austurströndinni og Suður-Grænlandi tengist um Ísland heldur líka allt millilandaflug þeirra? Það mundi þjóna báðum löndunum mjög vel, það er ég sannfærður um, og þröskuldarnir þar eru fyrst og fremst tilteknar dýrar 

Herra forseti. Ég get á vissan hátt deilt áhyggjum með hv. þingmanni varðandi umgengni við náttúru Íslands. Í máli hans áðan kom fram að hann hefði miklar áhyggjur af stóriðjustefnu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og talaði um að hann hefði verið kallaður í mjög mörg viðtöl vegna hennar, en síðan í næstu setningu talaði hann um áhyggjur sínar af því að allt of margir ferðamenn kæmu hingað til Íslands. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hefur hann í fórum sínum upplýsingar um að dregið hafi úr komu ferðamanna til Íslands, m.a. vegna þess að verið er að virkja við Kárahnjúka? Mér fannst á vissan hátt gæta ákveðins tvískinnungs í máli hans. Annars vegar hafði hann miklar áhyggjur af náttúru Íslands vegna stóriðjustefnunnar og svo í næstu andrá talaði hann um að við þyrftum að gæta vel að því að ekki kæmu allt of margir ferðamenn til Íslands, en kúrfan hefur sýnt að æ fleiri ferðamenn hafa áhuga á að sækja Ísland heim. Ég tel það auðvitað mjög gott vegna þess að ferðaþjónustan skiptir mjög miklu máli, ekki einungis á höfuðborgarsvæðinu heldur á landinu öllu. Ég get líka tekið undir orð hans varðandi Grænland og Færeyjar. Við eigum að kappkosta að vera í sem allra mestum samskiptum við þau lönd og í raun og veru aðstoða hvert annað í ferðaþjónustunni. En mér fannst þarna koma fram annars vegar þessar miklu áhyggjur af stóriðjustefnunni og hins vegar því að við fengjum allt of marga ferðamenn hingað til landsins.

Herra forseti. Ég hef áhyggjur af stóriðjustefnunni af mörgum ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess að ég vil ekki skemma landið. Í öðru lagi vegna þess að hún er efnahagslegt glapræði eins og við erum að upplifa núna með ákaflega neikvæðum ruðningsáhrifum þeirra miklu fjárfestinga í formi verðbólgu, þenslu, hás gengis og óviðunandi afkomu útflutnings- og samkeppnisgreina. En ég hef í þriðja lagi áhyggjur af stóriðjustefnunni vegna þess að hún stórskaðar ímynd Íslands sem ferðamannalands og sem framleiðanda hágæðamatvöru. Þetta skaðar þá ímynd hreinleika og ósnortinnar náttúru sem er okkur ákaflega verðmæt í undirstöðuatvinnugreinum okkar, bæði matvæla, stóriðjunni og ferðaþjónustunni. Ég sagði reyndar ekki að of margir ferðamenn væru að koma til Íslands. Ég sagði að áhyggjuefnið væri frekar það hversu ört ferðaþjónustan er að vaxa og hversu hratt ferðamönnunum fjölgar í þeim skilningi að við höfum aðstöðu og viðbúnað til að taka vel við þeim. Ég bið hv. þingmann að leggja mér ekki orð í munn eða snúa út úr máli mínu. Ég ætla ekki að fara að gagnálykta af orðum hv. þingmanns áðan á þann veg að hann telji að stóriðjustefnan sé góð af því að hún muni fæla frá ferðamenn, en það væri alveg jafnréttmætt og að hv. þingmaður las út úr ummælum mínum einhverjar miklar mótsetningar. Ég er mjög hlynntur því að við eflum og byggjum upp ferðaþjónustuna. Ég tel hana ákaflega góða atvinnugrein, eins og skýrt kom fram í máli mínu, dreifa afrakstri sínum vel um þjóðarlíkamann. Hún á að skapa landinu öllu mikla möguleika. Sérstaklega í framtíðinni sé ég fyrir mér að uppbygging ferðaþjónustunnar verði í mjög miklum mæli úti um landið og í þeim héruðum sem hingað til hafa ekki verið miklir þátttakendur í ferðaþjónustunni ósköp einfaldlega vegna þess að það mælir allt með að við stuðlum að því að svo verði. Ég kem kannski inn á það í síðari ræðu minni - og bið ég nú virðulegan forseta að taka mig niður á mælendaskrá - hvað við þurfum að gera að mínu mati til að ná þeim markmiðum fram að dreifa álaginu af ferðaþjónustunni. Það mun ekki gerast sjálfkrafa, sérstaklega vegna þess að hún er skipulagslega og rekstrarlega þannig upp byggð 

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að hreinleikinn skiptir okkur mjög miklu máli. Ég veit að hv. þingmaður hefur ferðast vítt og breitt um heiminn og Ísland auðvitað í heild og það eigum við sammerkt. En það sem ég las út úr ræðu hans eða áhyggjum af þessari svokölluðu stóriðjustefnu, þ.e. að við erum að framleiða hér ál sem er notað að hluta til í ferðaþjónustu vítt og breitt um heiminn, til flugvéla- og bílaframleiðslu o.s.frv. En við þurfum vissulega að gæta að því ferðaþjónustan skiptir Ísland gríðarlega miklu máli og sem betur fer hefur þessi svokallaða stóriðjustefna ekki skaðað okkur, a.m.k. ekki enn sem komið er, varðandi komu ferðamanna til Íslands. En við þurfum auðvitað að gæta að því á öllum þeim vettvangi. Við framleiðum hágæðamatvöru, sama hvort við tölum um kjöt, fisk, grænmeti eða hvað eina, við vitum að við erum með hágæðamatvöru sem tengist ferðaþjónustunni okkar. Við eigum að byggja upp sem fjölbreytilegast atvinnulíf á Íslandi og ferðaþjónustan er stór þáttur í því.

Herra forseti. Varðandi áhrifin af stóriðjustefnunni og umræðunni sem orðið hefur t.d. um Kárahnjúkavirkjun held ég að of snemmt sé að gefa sér að þau áhrif séu öll komin fram. Sú umræða er enn í gangi og það eru enn að birtast greinar, þetta er að síast út í umfjöllun á alþjóðavettvangi. Ég held að það væri fróðlegt fyrir hv. þingmann, ef hann hefur ekki kynnt sér það nú þegar, að fara inn á síður þar sem eru listar yfir alla umfjöllun sem um þetta hefur verið í erlendum fjölmiðlum. Fyrir nokkru sá ég slíkan lista og mér brá í brún þegar ég sá hversu mörg, mörg hundruð stórblaða, tímarita og sjónvarpsstöðva hafa sérstaklega fjallað um þetta mál, jafnvel nýlega, eru með fréttaskýringar eða umfjöllun um þetta. Áhrifin eru þar af leiðandi að mínu mati alls ekki komin fram. Áhrif af svona löguðu leggjast að sjálfsögðu saman. Ef við höldum áfram á þeirri braut og áfram verða harðvítugar deilur í landinu um mjög umdeildar framkvæmdir leggst það við. Þá fer ímynd landsins smátt og smátt að breytast meira og meira. Það hefur líka einfaldlega verið þannig að við höfum verið heppin hvað það snertir að ýmislegt annað hefur lagst með okkur í ferðaþjónustunni á síðustu missirum. Hlutir eins og ófriður, pestir eða hryðjuverk í öðrum heimshlutum hafa frekar beint ferðamönnum til landa eins og Íslands þar sem menn telja sig örugga, jafnvel gera ósköp einfaldlega miklir sumarhitar á meginlandi Evrópu eða Ameríku það fýsilegt að ferðast norður í svalann o.s.frv. Það hefur því margt orðið til þess að við höfum verið „heppin“ í þeim efnum. Ég tel að eitt allra mesta verðmætið sé hálendið, víðernin og myndirnar þaðan. Það dregur mjög marga að og er stimplað sterkt inn í ímynd ekki bara ferðamannanna heldur 

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þessi tillaga til þingsályktunar um ferðamál er komin fram í þinginu og vil geta þess að ég tel að viðhöfð hafi verið góð vinnubrögð við vinnslu málsins. Margir voru kallaðir til og sett var á góð og mikil vinna þar sem menn gátu komist að verkefninu í gegnum vefsvæðin. Notuð voru nútímaleg vinnubrögð við vinnuna og haldin voru málþing og fleira í þá veru til að koma verkinu í þetta form. Vissulega er ferðaþjónustan okkur ákaflega mikilvæg og það eru mjög mörg sóknarfæri fyrir okkur í ferðaþjónustunni. Stefnumótunin sem fyrir var er frá 1996 og vissulega hefur mjög margt gerst og mjög mikil þróun og breyting orðið í ferðaþjónustu frá þeim tíma vegna tækniþróunar, tilkomu internetsins o.fl. Nú er það jafnvel orðin undantekning að menn fari í gegnum ferðaskrifstofur þegar þeir ætla að ferðast heldur er farið inn á netið og fólk sér sjálft um ferðamál sín og er sín eigin ferðaskrifstofa. Þar vil ég líka nefna flugið. Menn eru farnir að kaupa farseðla sína í gegnum netið o.s.frv. Hér væri náttúrlega hægt að taka á ýmsu við umræðuna en mig langar að nefna nokkur atriði. Ég vil nefna vistvæna þáttinn sérstaklega því að ég hef lagt þó nokkuð til málanna í sambandi við vistvæna ferðaþjónustu, var með þingsályktun um græna ferðamennsku sem þáverandi samgönguráðherra, Halldór Blöndal, tók síðan upp og gerði sérstaklega að stefnu sinni. Það eru mjög margir ferðamenn náttúruunnendur sem leggja mikið upp úr því að það sé vistvæn ferðaþjónusta á þeim stöðum sem þeir ferðast um. Ég vil líka taka undir hve mikilvægt er að lengja ferðatímabilið. Það hefur reynst okkur erfitt hve stuttan ferðaþjónustutíma við höfum en við eigum auðvitað að geta nýtt veturinn því að náttúra Íslands býður upp á að hægt sé að laða að ferðamenn á nánast öllum árstímum og við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á það. Sömuleiðis varðandi markaðsátak þá þarf það að vera víðar en á þeim stöðum sem við erum með í dag. Þjóðirnar í kringum okkur hafa lagt mjög upp úr því að ná ferðamönnum langt að og eins og bent var á fyrr í umræðunni fer að verða auðveldara fyrir okkur að fá ferðamenn frá Asíu, Ástralíu og langar leiðir að vegna góðra tengsla okkar við umheiminn í gegnum flugfélögin okkar. Einnig er mjög mikilvægt þegar menn fara í markaðsátak að raunveruleikinn sé í takt við það sem verið er að kynna. Að hin fagra ímynd landsins og áherslan sem lögð er á náttúru og menningu verði ekki til þess að menn verði fyrir vonbrigðum þegar þeir koma til landsins. Varðandi ímyndina var talað um Kárahnjúkavirkjun áðan og orkustefnuna og ég get tekið undir að örugglega eru áhrif þeirrar virkjunar ekki öll komin í ljós. Það sem ég hef áhyggjur af er að hún muni eyðileggja fyrir okkur landið til lengri tíma litið, sérstaklega leirburðurinn sem mun koma til vegna orkuversins. Óttast ég mjög að það muni eyðileggja verulega fyrir okkur, en ég ætla ekki að vera með bölsýni í þessu ágæta þingmáli. Mig langar að nefna annað og það eru hvalveiðarnar. Hv. þm. Mörður Árnason óskaði eftir skýrslu um áhrif hvalveiða á ferðaþjónustuna og þar með ímynd Íslands. Ég held að í framhaldi af þeirri vinnu sem vinna þarf í sambandi við ferðamálin þurfi að gera úttekt á þeim málum þar sem óvilhallir aðilar vinna verkið. Ferðamálaráð vann skýrsluna sem var pólitískt skipað og formaður þess einnig, sem hefur ákveðnar skoðanir í sambandi við hvalveiðarnar og ferðaþjónustuna. Ég held að mjög mikilvægt sé að við fáum óvilhalla úttekt á því hvaða áhrif hvalveiðarnar hafa á ferðaþjónustuna og ímynd okkar sem ferðaþjónustulands. Í sambandi við þingsályktunartillöguna þurfum við auðvitað að huga að því hvernig við ætlum að ná markmiðunum þar og það er auðvitað viðkomandi ráðherra að sinna því hvernig hann hyggst ná þeim markmiðum sem sett eru hér fram. Mig langar að nefna eitt í viðbót og það eru leiðbeiningar á erlendum tungumálum. Á síðasta þingi var samþykkt þingsályktunartillaga mín og fleiri um að bæta vegamerkingar og koma með leiðbeiningar á erlendum tungumálum sem virðist oft hafa vantað nokkuð upp á. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvað þeirri vinnu líður sem óskað var eftir eða Alþingi samþykkti í þeirri þingsályktunartillögu og hvort menn séu farnir af stað með að auka kynningar, leiðbeiningar og merkingar á erlendum tungumálum. Mig langar einnig að nefna öryggismálin, en ég kom einmitt að því við gerð þingmálsins að leggja áherslu á hve mikilvægt væri að öryggi ferðamanna væri tryggt. Við þurfum að vera með bæði gott eftirlit með þeim sem veita þjónustuna og að allir hafi tilskilin leyfi, en það þarf líka að vera auðvelt að komast að ferðamanninum þegar hann er á ferð um landið. Þá vil ég nefna neyðarnúmerið, sem ég hef áður nefnt í þingsölum, að við þurfum að hafa það þannig að það sé ekki bara 112 sem svari neyðarhringingu heldur líka númer sem erlendir ferðamenn þekkja og nota heima fyrir, þannig að neyðarlínan svari einnig því númeri ef upp koma vandræði, þ.e. 911. 
             Ég er greinilega búin með tímann minn og hefði gjarnan viljað koma að mörgum öðrum þáttum. Það getur vel verið að ég komi í aðra ræðu. En mig langar í lok ræðu minnar að fá svör frá hæstv. ráðherra um þau atriði sem ég nefndi.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim sem rætt hafa um þessa tillögu til þingsályktunar um ferðamál að framlagning hennar er mikið fagnaðarefni. Það hefur klárlega skort skýran markmiðaramma utan um uppbyggingu ferðaþjónustunnar sem hefur vaxið feikilega ört á liðnum árum og er orðin ein af helstu atvinnugreinum okkar. Hins vegar er mjög margt sem þarf að lagfæra og breyta til að ramminn sé með þeim hætti að ferðaþjónustan geti dafnað áfram sem öflug atvinnugrein, sérstaklega úti á landi þar sem hefðbundinn landbúnaður hefur átt undir högg að sækja eða lagst af í talsverðum mæli, búin þjappast saman og breytast. Uppgangur ferðaþjónustunnar hefur því verið mikil vítamínsprauta í sveitirnar og hinar dreifðu byggðir. Hægt er að nefna mjög mörg góð dæmi um það hvernig uppbygging ferðaþjónustunnar hefur tekist vel til víða úti á landi. Segja má hún sé undirstaða byggðar nú á einstökum svæðum eins og hefðbundnu búnaðargreinarnar voru áður. Ferðaþjónustubúskapur hefur sums staðar tekið við og er orðinn að undirstöðu samfélaga víða. Tækifærin eru mjög mikil og hægt að efla ferðaþjónustuna mjög. Auðvitað þarf að skapa ferðaþjónustunni þau skilyrði að þetta sé ekki þvílík áhættufjárfesting að það sé nánast fyrir ofurhuga eina að fara út í umfangsmikinn ferðaþjónusturekstur. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra og annarra sem hér hafa talað þarf að sjálfsögðu fyrst og fremst að lengja tímann. Því fylgir ýmislegt annað. Það sem ég vildi nefna á þeim stutta tíma sem ég hef er að það þarf að sjálfsögðu að huga sérstaklega að menntun starfsfólks í ferðaþjónustunni. Það helst mjög í hendur við lengingu á ferðaþjónustutímanum því þar sem greinin hefur mestan part verið starfrækt yfir sumartímann, fjóra, fimm mánuði á ári, hefur hún byggst mjög upp á ungu fólki sem er að vinna í skólahléum sínum og útlendingum. Ég kom inn í eldhús á virðulegu og stóru hóteli á Suðurlandi um daginn, Hótel Örk í Hveragerði, þar sem þorri mannskapsins var útlendingar, fólk sem hafði starfsleyfi og var að vinna hér, fólk af ótrúlega mörgum þjóðernum, ég man ekki hvað yfirmaðurinn nefndi að það væru mörg þjóðerni þar við störf. Það þarf því, um leið og ferðaþjónustutíminn er lengdur, að mennta mannskapinn og koma þar með á miklu meiri festu í starfsmannaveltuna þannig að hún sé ekki með þeim hætti að inn komi ungt fólk sem hefur litla þekkingu og stoppar mjög stutt við. Það þarf töluvert meira af fagfólki til að bera uppi ferðaþjónustuna sem mundi að sjálfsögðu sjálfkrafa efla ferðaþjónustuna verulega, bæta alla þjónustu og allt umhverfi í kringum ferðamennina, bæði útlenda og innlenda. Menntun starfsfólks mundi tvímælalaust auka verulega á festuna og tryggja að upp kæmu hópar af fagfólki í ferðaþjónustu sem héldi sig við sitt fag og sem gerði það að verkum að auðveldara væri að lengja ferðaþjónustutímann. Fjarnámið skiptir þarna miklu máli um leið og það er mjög mikilvægt að fjölbrautaskólarnir um allt land taki upp áfanga í styttri námsbrautum, að búnar verði til styttri námsbrautir og sérstök fög utan um hvers konar þjónustu, eins og við höfum rætt áður á hinu háa Alþingi í vetur í sambandi við þingsályktunartillögu um eflingu starfsnáms, að efla starfsnámið og fjölga styttri námsbrautum þannig að réttindanám hvers konar standi fólki til boða og það verði hvatt til þess að stunda það. Vísir að því er í mörgum skólum, í Verkmenntaskólanum á Akureyri og í fjölbrautaskólum víða um land er vísir að slíkum brautum þar sem vel hefur til tekist og hefur alveg án nokkurs vafa bætt ferðaþjónustuna og eflt umhverfi hennar. En það þarf að auka menntunina eins og lagt er til í tillögunni og efla ferðaþjónustumenntunina mjög mikið og eins og þar segir: „Gæði menntunar skal tryggja með sérhæfingu menntastofnana þar sem við á.“ Og þá vildi ég sérstaklega nefna fjarnámið. Símenntunarstöðvarnar og fræðslunetin víða um land hafa opnað fólki úti um hinar dreifðu byggðir ótrúlega mörg ný tækifæri til að bæta við menntun sína, endurmenntast og menntast í nýjum greinum án þess að þurfa að flytja búferlum. Það gerir miklum fjölda Íslendinga í raun og veru kleift að menntast og stunda nám, fólki sem á einfaldlega ekki kost á að taka sig upp eða stunda námið annars staðar. Þessar símenntunarstöðvar og fræðslunet skila hundruðum fólks á hverju ári í gegnum hvers konar nám og fjarnám í háskólanámi til dæmis. Ekki er nógu vel búið að símenntunarstöðvunum, t.d. búa símenntunarstöðvarnar á Suðurlandi og Suðurnesjum við það vegna einhverrar óljósrar skilgreiningar að fá helmingi lægri fjárframlög en t.d. símennntunarstöðvarnar á Vesturlandi og Austurlandi. Er ég þó ekki að segja að símenntunarstöðvarnar þar fái of mikið, alls ekki, þær eru vel að því komnar og eru öflugar í takti við það. En það þarf að auka framlög til hinna símenntunarstöðvanna þannig að þær geti t.d. sinnt fjarnámi og aukinni menntun í ferðaþjónustu. Sérstaklega þarf að búa þannig um hnúta að þær fái greitt fyrir fjarnámið á háskólastigi en í dag inna þær það að af hendi án þess að fá nokkuð fyrir það. Þær eru illa haldnar fjárhagslega, eins og t.d. fræðslunet Suðurlands sem rekið hefur verið með halla núna tvö ár í röð að forsvarsmenn þar eru alvarlega að hugsa um að leggja af framboð, hætta að bjóða fólki upp á að stunda fjarnám í háskólanámi einfaldlega af því að símenntunarstöðin fær ekki greitt fyrir það og þar af leiðandi er ekki hægt að halda því úti þó svo að það sé að mörgu leyti að verða undirstaða stöðvarinnar. Það yrði stórt skref aftur á bak ef fræðslunetið yrði neytt til þess að hætta að bjóða upp á háskólanámið og væri að mörgu leyti alvarlegt áfall fyrir það sem við erum að ræða hér, að efla menntun í ferðaþjónustunni. Ferðaþjónustan er borin uppi af fólki um allt Ísland, hringinn í kringum Ísland, fólki úti um hinar dreifðu byggðir sem sér hana sem nýjan atvinnumöguleika eftir að hinar hefðbundnu greinar hafa lagst af. Þess vegna þurfum við að standa vel að menntunarframboðinu, sérstaklega í gegnum fjarnámið og símenntunarstöðvarnar. Ég vona að hæstv. samgönguráðherra og aðrir sem fjalla um málið hér taki þátt í að beita sér fyrir því að umhverfi þeirra verði eflt. Það verði gert þannig að þær búi við mun betra fjárhagslegt atlæti og geti staðið undir þeim kröfum sem við eigum og þurfum að gera til þessara nýju menntastofnana sem opnað hafa hinum dreifðu byggðum ótrúlegan fjölda tækifæra til að skapa ný tækifæri í hvers konar uppbyggingu á smáiðnaði og þjónustu og ekki síst hvað varðar uppbyggingu ferðaþjónustunnar.

Virðulegi forseti. Ég lýsi ánægju minni með þá þingsályktunartillögu sem hér er fram komin. Það eru nokkur atriði sem mig langar að ræða í þessu samhengi. Ég er ánægð með áhersluna á menningu og náttúru í þessu umhverfisvæna samhengi, sem er nokkuð auðveld söluvara eða auðvelt fyrir Íslendinga að selja. Það sem ég vildi er að við horfðum á ferðamennskuna meira sem atvinnugrein, þ.e. atvinnugrein þar sem öllum upplýsingum er haldið til haga um þessa tilteknu grein og arðsemi hennar á einum stað þannig að okkur sé ljóst hvað er að gerast. Ég tel að þær upplýsingar liggi svo víða, hjá svo mörgum stofnunum og hjá svo mismunandi ráðuneytum, að okkur sé ekki alltaf alveg ljóst hver staða atvinnugreinarinnar er, hver arðsemi hennar er og hver staða hennar til atvinnusköpunar er í landinu. Ég tek undir það sem hér hefur áður komið fram að fyrir okkur landsbyggðarmenn er þetta gríðarlega mikilvæg atvinnugrein og getur á mörgum stöðum þar sem fámennt er jafnvel gert fólki kleift að búa þar sem það vill búa. Næst vil ég fjalla aðeins um símenntun eða menntun í þessu samhengi og þá sérstaklega að ekki er boðið upp á slíka menntun. Má þar nefna starfsnám og fjarnám, en nauðsynlegt er að þessi endurmenntun sé fyrir hendi. Eitt vildi ég nefna í sambandi við háskólanám að t.d. í Háskólanum á Akureyri er talsverð þróun í tengslum við Norðurslóðir, Stofnun Vilhjálms Stefánssonar o.fl., og á þessu er mikill alþjóðlegur áhugi. Að í tengslum við ferðamennsku og þessar hugmyndir verði beinlínis nám á erlendri tungu fyrir útlendinga til að koma og stunda nám í því sem er dálítið sér hjá okkur og gæti tengst ferðaþjónustunni til að efla kynningu og annað í því samhengi. Það eru atriði sem mér finnst að skoða mætti. Fram kemur fram að stefna skuli að því að tryggja aðgengi að háhraðaneti við fjarnám. Við fyrstu sýn er mér er ekki alveg ljóst af því sem hér kemur fram hvort verið er að tala um háhraðanet fyrir nemendur og kennara eða fyrir símenntunarmiðstöðvar. En ég held að það verði í auknum mæli einstaklingar sem halda kannski úti ferðamennsku í litlum dal eða litlum firði sem vilja stunda fjarnám en hafa ekki aðgengi að háhraðaneti eða gott aðgengi að interneti til að þeir geti það. En það tengist svo auðvitað því - svo að ég hangi aðeins á netinu - að ferðaþjónusta í dreifðum byggðum hafi öruggt aðgengi að netinu til að dreifa upplýsingum sínum til annarra. Það skiptir líka verulegu máli. Hvað varðar samgöngur og að reyna að dreifa ferðamennskunni um landið þá tel ég mikilvægt að millilandaflug sé ekki einvörðungu frá á einum stað heldur að hægt sé að tryggja að ferðamenn geti komið til landsins á fleiri stöðum, t.d. til Akureyrar eins og hægt var um tíma eða til Egilsstaða eins og líka hefur verið hægt, þ.e. að ferðamaðurinn geti ákveðið hvers konar ferð hann er að fara í með vali sínu á lendingarstað í landinu. Ég held að það sé líka atriði. Um gögn og gagnasöfnun um ferðamennsku þá hefur verið minnst á upplýsingar á netinu og annað slíkt. Þegar ég var á ferð um Jórdaníu fyrir hálfum mánuði, ég var í vinnu þar, fékk ég allt í einu auglýsingar og kynningar um í hvaða háskóla ég gæti farið, hvaða blöð ég ætti að lesa og þar sem ég var með farsíma frá öðru landi komu þær kynningar á ensku en ekki arabísku. Ég tel gríðarlega mikilvægt að skrásetja staði á Íslandi, menningu og minjar í gagnagrunn sem hægt væri að sækja sér upplýsingar í gegnum farsíma á ferð um landið, þannig að ég geti tekið upp símann minn - öll tækni er fyrir hendi í dag, menn vita hvar ég er með farsímann hverju sinni - og spurt: Hvar er næsti veitingastaður? Hvað er merkilegt að sjá hér? Að jafnvel farsíminn viti á hverju ég hef mestan áhuga og geti sagt: Hér er merkur listamaður sem þú hefðir kannski gaman af að kynna þér. Þetta færi fram á töluðu máli og ég þyrfti ekkert að komast í tölvu- og itnernetsamband. En það byggist auðvitað á því að ég hafi farsímasamband þar sem ég ferðast, grunnatriði eins og gagnaflutningasamband og farsímasamband skipta meginmáli í þessu samhengi. Í dag er kleift að hringja í eitt símanúmer og biðja á töluðu máli um mynd af þeim fjallvegi sem maður er að fara um. Það hjálpaði mér um daginn þegar ég þurfti að fara yfir Víkurskarð í tvísýnu veðri að ég gat fengið mynd af veginum í símann minn og séð að öllu var óhætt. Ég held að hægt sé að kynna ýmsa slíka hluti með því að eiga í gagnasafni myndir sem hægt er að senda í síma og annað og að skrásetja gögn miðað við þá tegund ferðahópa sem hingað koma. Til dæmis gæti ljósmyndari sem hefur áhuga á ljósmyndum bara sem tómstundagamni fengið upplýsingar á ferð sinni um það sem tengist því og gæti verið áhugavert. Eða fuglaskoðunarmenn, þeir sem hafa áhuga á tónlist, sögu eða myndlist. Við þekkjum bækurnar um sögurnar við þjóðveginn o.fl., að þetta sé líka í gagnagrunni og að sé hægt að nálgast það með þessum hætti. Síðan má auðvitað minnast hér á varúðarráðstafanir, að það er ekkert auðvelt að ná í ferðamenn og þá er þessi tækni líka alveg kjörin til að koma boðum til manna, að þeir geti skráð sig inn í þar til gerðan grunn, af því að auðvitað viljum við ekki kæfa fólk með alls konar auglýsingum. Ég var t.d. ekkert hrifin af öllum SMS-skeytunum sem komu til mín, hvort sem ég var í Amman eða í norður- eða suðurhluta Jórdaníu. Það verður því að hafa á þessu skynsamleg mörk og ekki kaffæra fólk með þessu. Hvað varðar varúðarráðstafanir, merkingar og annað þá finnst mér að við ættum að taka tillit til hvert er móðurmál þeirra nýbúa sem helst búa hér á landi og að þeir hafi möguleika á að nálgast upplýsingar á tungumáli sínu. Varðandi rannsóknir sem er síðasta atriðið sem ég vildi tiltaka þá kemur fram að hlúð verði að hvers kyns grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum. Ég spyr hæstv. samgönguráðherra hvort hér sé verið að tala um styrki, hvort hér sé verið að tala um frumkvæði eða annað slíkt á þessu sviði. Einnig væri gaman að vita hvort verið væri að huga að lausnum viðlíka þeim sem ég hef verið að nefna í öðrum atriðum.

Herra forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um ferðamál og aldrei þessu vant er mikli eindrægni og samstaða í þingsalnum. Ferðaþjónusta skiptir Ísland og Íslendinga gríðarlega miklu máli. Í þingsályktunartillögunni er tekið á flestum þeim þáttum sem skipta máli í ferðaþjónustu og ber að fagna henni sérstaklega og þakka hæstv. samgönguráðherra og því fólki sem unnið hefur að tillögunni. Hún markar ákveðna stefnu sem er eins konar varða á vegferð okkar í þessum málum. Það er af mjög mörgu að taka þegar fjallað er um ferðamál og einn þáttur sem er eiginlega grunnþátturinn í ferðamálum er auðvitað samgöngumálin sem eru ákveðin undirstaða, flug til Íslands, siglingar til Íslands, vegakerfið, merkingar eins og talað hefur verið um, og síðan öll fjarskiptin sem eru ákveðinn grunnur að því að ferðamenn sæki Ísland heim, og að fyllsta öryggis sé gætt í hvívetna. Þjónustan skiptir auðvitað alltaf mjög miklu máli og henni hefur fleygt fram á Íslandi undanfarin missiri. Hér koma líka fram meginmarkmið í ferðamálum, við erum að ræða meginmarkmið í ferðamálum á tímabilinu frá 2006–2015 og það er einmitt mjög jákvætt að horfa svo langt fram í tímann því að ferðaþjónusta og ferðamál eru afar spennandi atvinnugrein. Hún er spennandi fyrir það unga fólk sem bæði stundar nám og starfar við þjónustu hvað þetta varðar og hún er líka spennandi fyrir eldra fólkið sem hefur verið að byggja upp ferðaþjónustu vítt og breitt um landið. Auðvitað hefur ferðaþjónustan líka mjög margar hliðargreinar. Margfeldisáhrif hennar eru gríðarleg. Nefna má handverk og hvers konar listsköpun, matvælaframleiðslu, ýmiss konar farþegaflutninga, rútur, bílaleigur og fararstjórn, gistingu, veitingarekstur og margt fleira. Þessi mál hafa verið að þróast mjög ört á Íslandi á undanförnum árum. Fjölbreytnin hefur aukist gríðarlega mikið og það er eitt af því sem útlendingar sækja mjög í þegar þeir koma til Íslands, þ.e. sérstöðuna. Ég var á mjög merkilegri ferðamálaráðstefnu ekki alls fyrir löngu á Hvolsvelli þar sem vítt og breitt var rætt um ferðaþjónustu í landinu. Þá kom í ræðustól þýsk kona sem nú er búsett á Íslandi. Hún er hagfræðingur, vann hjá Benz-verksmiðjunum og fór yfir það þegar hún tekur á móti þýskum ferðaþjónustuaðilum. Þeir eru auðvitað, eins og við öll, með mismunandi þarfir og mismunandi áherslur. Ein ágæt kona sem borðar einungis grænmeti var svolítið að horfa í kringum sig þarna á þessum slóðum og sá íslensku sauðkindina þar sem hún beit gras einhvers staðar úti í haga og reyndar einhvers staðar til fjalla. Þessi ágæta grænmetisæta fór að velta fyrir sér hvað sauðkindin væri í raun og veru frjáls á Íslandi. Sumum finnst hún reyndar of frjáls á köflum, þ.e. þeir sem eru í skógrækt og öðru slíku, af því að hún á það til að skaða plöntur. En þessi ágæta þýska kona sem var gestkomandi á Íslandi hafði séð fyrir sér allt framleitt kjöt sem dýr í búri. Þarna gat hún allt í einu farið að hugsa sér að bragða á íslensku lambakjöti sem hún og gerði. Henni þótti það býsna gott þannig að hún fór að fá áhuga fyrir sauðkindinni, fór að hafa áhuga fyrir því hvað væri gimbur og hvað væri hrútur. Það eru auðvitað ákveðnar aðferðir við að finna út hvað er hrútur og hvað gimbur og í bréfi sem hún sendi að Herjaðarhóli í Rangárþingi ytra sagði að henni, þessum þýska gesti, hefði eiginlega þótt hvað skemmtilegast á Íslandi að finna út hvað væri hrútur og hvað gimbur. Við sjáum það, herra forseti, að það sem okkur þykja ótrúlega sjálfsagðir hlutir finnst útlendingum spennandi og merkilegt. Annað sem ég hef haft talsverðar áhyggjur af varðandi ferðaþjónustu á Íslandi er hvalveiðarnar. Áðan var fullyrt í ræðustól að Ferðamálaráð væri einhuga í þeim efnum. Það er ekki þannig. Auðvitað hefur Ferðamálaráð áhyggjur af hvalveiðum eins og aðrir. Ekki það að hvalurinn sé endilega svo merkileg skepna, heldur er búið að markaðssetja hvalinn þannig að hann sé einhver óskaplega merkileg skepna og það er til fullt af börnum úti í heimi sem aldrei kemst í snertingu við dýr, við náttúruna. Þá verða allt í einu einhver kvikindi eins og Keikó, eða hvað þau heita nú, óskaplega merkileg í augum barnanna. Þess vegna hef ég alla tíð haft miklar áhyggjur af hvalveiðum. Þær mega ekki skaða okkur varðandi ferðamál. Þær tölur sem við höfum séð sýna að þær virðast ekki hafa skaðað okkur enn sem komið er. Þetta eru atriði sem mér finnst full ástæða til að nefna. Við þurfum að fara gríðarlega varlega hvað þetta varðar. Þetta á líka auðvitað við um markaðsmál á fiskafurðum og öðru slíku þannig að hérna verðum við að stíga varlega til jarðar. Það er engin ástæða til að fullyrða, eins og gert var úr þessum ræðustól, að Ferðamálaráð væri einhuga í þessum efnum. Annað sem ég vildi nefna sem skiptir mjög miklu máli í ferðaþjónustunni er hið íslenska hráefni, á hvern hátt við markaðssetjum matvælin sem við erum að framleiða. Ég hef barist fyrir því að aðstoða íslenska matreiðslumeistara og reyndar kjötiðnaðarmeistara líka því að engir eru betur til þess fallnir en íslenskir matreiðslumeistarar og kjötiðnaðarmeistarar að markaðssetja þessa vöru fyrir okkur. Við vitum það og erum sammála um að hún er gríðarlega heilnæm en það er ekki sama á hvern hátt við matreiðum þetta íslenska hráefni handa gestum sem hingað koma. Þetta eru grundvallaratriði sem ber að skoða og þarna eigum við gríðarlega mikla möguleika sem vert er að benda á. Ég gleðst líka yfir því að fjölbreytni í samgöngum til Íslands hefur aukist. Flugleiðir standa sig gríðarlega vel í þessari þjónustu og það gerir Iceland Express líka. Þetta skiptir okkur miklu máli og það er auðvitað mjög margt sem benda má á í þessu sambandi sem ég vildi nefna. Ég nefni samstarf við Vestur-Norðurlönd, þ.e. Grænland og Færeyjar, þessar þjóðir sem eru okkur svo skyldar. Svo er annað sem ég vil vekja athygli á, spurningunni um hverjir vinna við ferðaþjónustu. Á dögunum var ég að skoða mig um á Keflavíkurflugvelli, skoðaði starfsemina þar, og þá kemur í ljós að þeir sem vinna þar teljast ekki vinna við ferðaþjónustu, heldur við verslun, viðskipti o.s.frv. Þarna eru atriði sem 

Herra forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um ferðamál sem hæstv. samgönguráðherra flytur. Ég hef áður komið því að í stuttu andsvari við hæstv. ráðherra að ég telji það mjög lofsvert framtak, löngu tímabært í sjálfu sér, að skilgreina og búa út ramma fyrir ferðaþjónustu í landinu. Eins og hér hefur komið fram, bæði hjá hæstv. ráðherra og í umræðunni, eru ferðamálin, ferðaþjónustan, sá atvinnuvegur sem vex hvað hraðast og hvað jafnast hér á landi og hefur gert á undanförnum árum og áratugum, og það er ekkert sem bendir til annars en að hún geti vaxið áfram. Hún er líklega nú þegar orðin annar eða þriðji mikilvægasti atvinnuvegurinn í að skaffa gjaldeyristekjur til þjóðarbúsins og hún hefur líka þá sérstöðu að hún tekur ekki til sín mikið af innfluttu hráefni til að búa til vörur og þjónustu úr. Hún byggir á staðbundnum verðmætum vítt og breitt um landið. Það er löngu tímabært að marka henni stöðu og þá er líka hægt á grundvelli þeirrar vinnu að gera kröfur til þess að hún hafi forgangsrétt að ákveðnum náttúruverðmætum eða öðru sem hana snertir og þá jafnframt að hún fái sess þegar verið að skipuleggja atvinnu- og efnahagsmál þjóðarinnar til lengri tíma. Á það hefur skort. Eins og hér hefur rækilega komið fram í umræðunni hefur skort á að tekið væri tillit til mikilvægis og möguleika ferðaþjónustunnar í íslensku atvinnulífi. Það hefur meira verið látið reka á reiðanum og látið ráðast hvernig til tækist. Sú þingsályktunartillaga sem hæstv. ráðherra hefur hér mælt fyrir er tímabært og lofsvert framtak til þess að vinna í að skapa ferðaþjónustunni umgjörð og þá jafnframt möguleika á forgangskröfu til þeirra þátta sem byggja hana upp sem atvinnuveg. Ég minntist í andsvari mínu á þá grunnþætti í umgjörð ferðaþjónustunnar sem eru í þessari þingsályktunartillögu. Það er vel til fundið að hafa á þeim lista sem starfshópur ráðherrans hefur gert að umgjörð þingsályktunartillögunnar punkt númer eitt náttúru Íslands, menningu þjóðarinnar og fagmennsku. Raunar má segja að allir liðirnir sem taldir eru upp þar á eftir séu bara til að undirstrika og útvíkka þann þátt sem settur er númer eitt, náttúru Íslands og menningu þjóðarinnar. Hér hefur líka verið getið um hvernig ráðherra lét vinna þessa þingsályktunartillögu. Bakgrunnurinn í vinnunni er sá að kallaðir voru til hinir ýmsu aðilar í samfélaginu sem tengjast ferðaþjónustunni og framtíðarmöguleikum hennar og þeir settust niður með starfsmönnum ráðuneytisins til að setja þessa stefnumörkun fram. Ég tel einnig að þessi vinnubrögð af hálfu ráðherrans séu til fyrirmyndar - án þess að það megi hæla ráðherranum allt of mikið, hann á náttúrlega eftir að standa við þetta allt saman. Það er mjög mikilvægt að í grein sem þessari sem snertir svo mjög alla landsmenn, náttúruna og framtíðina sé unnið að málum á víðtækum grunni. Að minnsta kosti birtist okkur þessi vinna með þeim hætti, og þingsályktunartillagan er því gott veganesti í því sem hér er verið að leggja upp með, að skapa ferðaþjónustunni ákveðna umgjörð. Ég treysti því að hv. formaður fjárlaganefndar, sem hér gekk í salinn, muni beita sér fyrir því með okkur öðrum í fjárlaganefnd að ferðamálin fái aukinn fjárstuðning af hálfu ríkisins til að byggja upp þá grunnþjónustu sem ríkinu ber skylda til að gera. En það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ég kom að því í andsvari mínu við hæstv. ráðherra að hvort tveggja verður ekki gert hér, að byggja upp mikla ferðaþjónustu á grundvelli íslenskrar náttúru og íslenskrar menningar og ætla að taka sömu náttúru, beisla hana í stórvirkjanir og reisa síðan álver, stóriðjuver, sem keyra efnahagslífið á hlið eins og við stöndum nú frammi fyrir. Það er því til upplýsingar fyrir hæstv. samgönguráðherra, sem hér flytur þessa ágætu þingsályktunartillögu um náttúru Íslands og umhverfisvernd, sem það er sagt að samtímis ríður hæstv. iðnaðarráðherra eða keyrir um héruð, héruð sem eru að byggja sig upp í ferðaþjónustu, búa náttúruperlur sínar þannig út að þær geti nýst sem best, vernda þær til uppbyggingar ferðaþjónustu, og segir: Heyrðu, við skulum taka þessar náttúruperlur, búa hér til virkjun og svo fáið þið álver. Það væri fróðlegt ef hæstv. samgönguráðherra gæti upplýst hversu mikla peninga hæstv. iðnaðarráðherra fær til að reka áróður fyrir stóriðju sinni miðað við þá peninga sem hæstv. samgöngu- og ferðamálaráðherra fær til sinnar uppbyggingar. Ég held að þar skeiki nokkrum hundruðum milljónum króna. Þess vegna styð ég hæstv. samgönguráðherra á allan hátt í að keyra áfram þá stefnu að byggja Ísland upp sem ferðamannaland á grundvelli ósnortinnar náttúru 

Herra forseti. Mér vannst ekki tími til að koma inn á nokkur atriði í fyrri ræðu minni. Reyndar er ekki svo óskaplega langt síðan að umhverfismál sem slík komust fyrir alvöru og með formlegum hætti á dagskrá ferðaþjónustunnar eða að farið var að huga að sambúð þessara þátta, atvinnugreinarinnar sem slíkrar annars vegar og síðan umhverfisverndar og nauðsyn þess að hlúa að náttúrunni og varðveita hana. Mikið vatn hefur til sjávar runnið frá því sú umræða fór af stað að einhverju marki fyrir um 15 árum síðan. En nú þykja þau mál sjálfsögð og er vel. Langstærsta aðgerðin sem fyrirhuguð er í þessu efni er stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs, þ.e. hins stóra þjóðgarðs eða verndarsvæðis sem umlykur Vatnajökul og nær jafnvel frá strönd til strandar, frá Skeiðarársandi í suðri, norður um Vatnajökul og svæðið norðan hans og allt til sjávar við botn Öxarfjarðar. Hluti af því yrði friðlýsing á Jökulsá á Fjöllum, sem er sem betur fer að verða nokkuð óumdeilt að stefna beri að, mál sem ég hef barist fyrir lengi og flutt tillögur um á þingi. Reyndar liggur ein slík enn fyrir þinginu til umfjöllunar. Í öðru lagi vildi ég nefna fyrirbærið svarta atvinnustarfsemi eða leyfislausa starfsemi og skattsvik og að slíkt beri að uppræta. Það er að sjálfsögðu gott að menn hafi hug á því. Það er enginn vafi á því að ferðaþjónustan er ein þeirra greina sem gæti orðið undirorpin því, ef ekkert er að gert og er það örugglega í einhverjum tilvikum nú þegar, að þar gæti tilhneigingar til að reyna flytja inn ódýrt vinnuafl og nota í óþrifalegustu og óvinsælustu störfin. Það á sama hátt óþolandi að sumir greiði sína skatta og sínar skyldur og standi skil á öllu til samfélagsins á meðan aðrir gera það ekki og hafa samkeppnisforskot sem því nemur. Í þriðja lagi, og það sem ég ætlaði nú aðallega að gera að umtalsefni, er mikið hugðarefni mitt sem er hér nefnt á nokkrum stöðum. Það er um mikilvægi þess að dreifa álagi af ferðaþjónustu um landið og byggja upp heilsársferðaþjónustu. Þetta tvennt hangir í mörgum tilvikum saman. Staðreyndin er sú að virkustu aðgerðirnar til að byggja upp heilsársferðaþjónustu eru í mörgum tilvikum einnig til þess fallnar að dreifa ferðaþjónustunni um landið. Þá á ég sérstaklega við að stórbæta samgöngur og tryggja heilsárssamgöngur sem nái m.a. til perlna, þess aðdráttarafls sem menn velja hér að kalla „segla“ ef ég les rétt í innan gæsalappa að vísu, sem mér finnst heldur leiðinleg orðanotkun. Menn mættu glíma við að reyna að finna eitthvað skemmtilegra en þetta eðlisfræðilega fyrirbæri sem dregur að sér ferðamenn svipað eins og segull dregur að sér stálflísar. Hér er auðvitað átt við fyrirbæri með sérstakt aðdráttarafl, sem laða til sín ferðamenn og þá jafnt vetur sem um sumar. Reyndar er engin ástæða til að ætla annað en að ferðamennskan á Íslandi geti í fyllingu tímans jafnvel enn þá frekar orðið á veturna en á sumrin. Það er reynslan þar sem mönnum hefur tekist virkilega vel til á norrænum svæðum, jafnvel hánorrænum slóðum eins og í Norður-Finnlandi, að það reynist einfaldlega auðveldara að selja veturinn en sumarið. Hann er sérstakari. Það er meira nýnæmi í því fyrir ferðafólk af suðlægum slóðum að komast í frost og fimbulkulda, upplifa snjó og norðurljós frekar en sumarið, jafn sérstakt og það getur þó verið á okkar slóðum með miðnætursólinni og öllu því. Ég held að til að dreifa álaginu og byggja upp heilsársþjónustu þurfi í fyrsta lagi að stórbæta samgöngur. Það þarf að treysta heilsárssamgöngur á þeim svæðum og jafnvel inn til landsins á köflum þannig að menn geti nýtt það aðdráttarafl sem svæðin hafa upp á að bjóða. Þeir kostir eru þegar til staðar á suðvesturhorni landsins, þar er hinn frægi Gullfoss-Geysis-hringur og menn komast vestur að Snæfellsjökli, í Bláa lónið og í hvað það nú er sem hér dregur að. En því miður vantar þetta sums staðar annars staðar. Í öðru höfuðvígi ferðaþjónustunnar, sem er Miðnorðurland og Mývatnssveit, er mönnum ákaflega miklar takmarkanir settar vegna þess að miklar náttúruperlur eins og Dettifoss, sem hefur nú ekki síður aðdráttarafl á vetri en sumri, er lítt aðgengilegur á löngu tímabili. Ef menn ætla í alvöru að dreifa ferðaþjónustunni um landið, þá verður að brjóta upp hinn miðlæga suðvesturhorns-strúktúr í ferðaþjónustunni. Það gengur ekki að 95–98% af öllum ferðamönnum komi og fari um sama millilandaflugvöllinn á Reykjanesi. Það verður að ná upp valkostum sem bjóða ferðamönnum upp á fjölbreyttari ferðamöguleika, fjölbreyttari aðkomu eða brottför frá landinu. Með öðrum orðum beint flug eða tengingar t.d. á höfuðflugvellina á Norðurlandi og Austurlandi. Því fyrr sem það gerist því betra. Stjórnvöld eiga að beita sér í þeim efnum. Það dugir ekki að selja ferðaþjónustu rekstraraðilum, þó mikilvægir og stórir séu og geri margt mjög vel eins og Flugleiðir eða Icelandair eða hvað á að kalla það í dag, sjálfdæmi í þeim efnum. Ef þröngir rekstrarhagsmunir slíkra aðila ráða einir ferðinni er hætt við því að menn missi sjónar á öðrum hlutum eins og heildarhagsmunum af því að dreifa ferðaþjónustunni. Ég tel brýnt að ráðast í þetta verkefni ef við eigum að ráða við 500–800 þús. ferðamenn til og frá landinu innan örfárra ára. Við eigum að bjóða upp á fjármagn á tilteknu árabili til markaðssetningar á beinu flugi til og frá Akureyri og Egilsstöðum. Ef það dugar ekki til eiga menn að mínu mati einfaldlega að hugleiða að bjóða slíka þjónustu út og sá sem býður hagstæðast í það haldi uppi tilteknu framboði á flugi, t.d. frá stöðum eins og Kaupmannahöfn og London. En það þyrfti að fá tiltekinn stuðning til þess á meðan það er byggt upp. Það þýðir ekki neitt að reyna að segja mér þá draugasögu í björtu að hægt sé að hafa yfir á milli 30 og 40 flug á viku í sumar til Kaupmannahafnar en ekki eitt einasta til Akureyrar. Hvers vegna skyldi ekki með réttri markaðssetningu vera hægt að tengja hlutina þannig saman að menn eigi þann valkost að lenda í Keflavík, hefja ferð sína á suðvesturhorninu, enda á Akureyri eða Egilsstöðum og fljúga þaðan út úr landinu eða öfugt? Auðvitað væri það hægt ef menn settu það inn í sitt víðtæka markaðsnet. Ég skora á samgönguráðherra og á nýja stjórnendur Flugleiða, þó með mikilli virðingu fyrir þeim sem þar eru að láta af störfum, vinum mínum þar, að gera skurk í þessum efnum. Það er löngu tímabært að láta ekki útlendinga gera tilraunir sem síðan mislukkast til að fljúga frá Akureyri og Egilsstöðum. Við eigum að gera það sjálf.

Virðulegi forseti. Ég sá ástæðu til að kveðja mér hljóðs til að lýsa einfaldlega yfir ánægju minni með að loks skuli mælt fyrir þingsályktunartillögu um ferðamál, með þeirri áætlun henni fylgir, á hinu háa Alþingi. Ég var fulltrúi flokks míns í hópi stjórnmálamanna, sem í voru fulltrúar allra flokka á þingi, sem komu að vinnunni við gerð þessarar áætlunar og við höfðum einnig auga með því þegar fylgiskjalið var útbúið. Ég fæ nú ekki betur séð en það starf hafi lukkast ágætlega. Ég skal gjarnan viðurkenna að ég hef ekki lesið fylgiskjalið, mér hefur ekki gefist tími til þess, en þessi skýrsla, í öllu sínu veldi, kom ekki í pósthólf mitt fyrr en nú í morgun, af einhverjum ástæðum. Ég vil nota tækifærið til að lýsa furðu yfir því en nóg um það. Það er enginn vafi á því að ferðaþjónustan gefur okkur tækifæri til mikillar sóknar inn í framtíðina á næstu árum. Það er augljóst að ef okkur á að takast vel upp þá verðum við að halda vel á spilunum. Ég vona sannarlega að skýrsla þessi hjálpi okkur við það. Hér hafa aðrir þingmenn flutt ágætar ræður og minnst á þætti sem ég hafði hugsað mér að koma að. Ég lýsi mig efnislega sammála mörgu af því sem sagt hefur verið og sé í raun enga ástæðu til að endurtaka það í mörgum orðum. Það má náttúrlega minna á þætti eins og mikilvægi góðra samgangna, að við höldum þar áfram uppbyggingu til að tryggja aðgengi að ferðamannastöðum. Við verðum einnig að halda áfram uppbyggingu á ýmiss konar þjónustu, aðstöðu og þannig má lengi telja. Að sjálfsögðu megum við ekki gleyma kynningarþættinum. Mig langar einnig að nota smáræði af tíma mínum til að minna á mikilvægi þess, virðulegi forseti, að landið er nú lítils virði sem ferðamannaland ef ekkert í því fólkið. Þetta höfum við í Frjálslynda flokknum margoft sagt. Það hefur að hluta til verið ástæðan fyrir því að við höfum barist mjög hatrammlega fyrir hagsmunum hinna dreifðu byggða á Íslandi. Það er ekki síst vegna þess að okkar sannfæring er sú að landið sé lítils virði, m.a. með tilliti til uppbyggingar ferðaþjónustu, ef engin búseta er í landinu. Erlendir ferðamenn koma ekki bara til að skoða náttúru landsins heldur líka til að kynnast lífsháttum okkar og menningu, til að sjá okkur Íslendinga í okkar eigin umhverfi. Okkur, íbúum þessa lands, þykir margt í umhverfi okkar sjálfsagt og eðlilegt sem hinu glögga gestsauga þykir í raun alveg stórmerkilegt, alls konar hversdagslegir hlutir. Ég var á fundi í kjördæmi mínu fyrir nokkrum vikum, austur á Kirkjubæjarklaustri. Þar horfði fólk til framtíðar atvinnuuppbyggingar á staðnum, m.a. vegna þess að þar verður sláturhúsinu lokað í vetur. Þar var auðheyrt að fólk horfði einmitt mjög til uppbyggingar ferðamála og skyldi engan undra því að þar er mjög fagurt umhverfi, margar náttúruperlur og ætti heldur betur að vera hægt að gera skurk í að auka ferðaþjónustu á því svæði. Ég man að þar stóð upp leiðsögumaður sem hafði haft lifibrauð sitt af því að vera leiðsögumaður fyrir erlenda ferðamenn á Íslandi í mörg ár. Hann benti t.d. á að eftirsóknarvert þætti að geta farið með ferðamenn á íslenskan bóndabæ, hversdagslegan íslenskan sveitabæ, ósköp venjulegan, sýnt þeim slíkan sveitabæ en ekki einhverja fegraða mynd af einhverjum sveitabæ fyrir túrista. Þá væru menn ekki að tala um einhvern húsdýragarð heldur ósköp venjulegan sveitabæ þar sem hundurinn liggur á hlaðinu, hænurnar vappa um, kýr eru á beit, bóndinn gengur til mjalta o.s.frv. Það þykir erlendum ferðamönnum forvitnilegt. Leiðsögumaðurinn sagði líka aðra sögu. Hann sagði frá því að hann væri nýkominn úr ferð með hóp af frönskum ferðamönnum og hann hefði farið með þá austur á Skeiðarársand. Hann sagðist hafa selt þeim kvöldið áður hlut sem hann hafði aldrei selt fyrr. Hvað var það? Það var ekki neitt. Hann seldi þeim ekki neitt. Hvernig fór hann að því? Jú, hann bað rútubílstjórann að beygja út af veginum, keyra inn á sandinn, stöðva rútuna þar, drepa á henni og slökkva öll ljós. Svo gekk hann út með ferðamennina, út í myrkrið og þögnina, út í auðnina þar sem ekki var stingandi strá, ekkert líf, enginn fugl, bara vindurinn, tunglið, stjörnurnar á himinhvolfinu og svo auðnin allt í kring. Fyrir þessa erlendu ferðamenn var þetta stórkostleg upplifun, að fá að upplifa ekki neitt. Fyrir að fá að upplifa ekki neitt voru þessir ferðamenn reiðubúnir að greiða, bæði fyrir leiðsögn og aðra þjónustu, vegna þess að hin ósnortna náttúra, þögnin og það sem við getum kallað ekkert er að verða nokkuð sjaldgæft úti í hinum stóra heimi. Menn þurfa að leggja mikið á sig í Evrópu til að finna staði, ef þeir eru þá yfir höfuð til, staði sem til að mynda jafnast á við Skeiðarársand. Öræfi Íslands, ósnortin náttúra sem okkur kann að virðast hrjóstrug, nauðaómerkileg og jafnvel ljót, kann að vera stórmerkileg upplifun í augum erlendra gesta sem koma hingað til að heimsækja okkur. Virðulegi forseti. Mér datt í hug að segja þessa litlu sögu auk þess að reyna að koma ýmsu öðru að. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mikið lengra um þetta að sinni. Ég reikna með að þessi þingsályktunartillaga fari til umfjöllunar í þingnefnd, að einhverjar umsagnir komi um hana og hún verði vonandi afgreidd frá hinu háa Alþingi áður en þingi lýkur um miðjan maí.

Frú forseti. Það eru aðeins örfá atriði sem ég vil bæta við í máli mínu. Ég tel að gera þurfi því frekari skil í þingsályktunartillögunni eða stefnumörkuninni hver þáttur ríkisins í að byggja upp grunnforsendur og grunnstuðning fyrir ferðaþjónustuna eigi að vera. Minnst er á menntun og rannsóknir en ferðaþjónustan er þannig grein að mjög mikilvægt er að henni sé skapaður mjög öflugur og góður sameiginlegur grunnur. Verið er að stofna upplýsingamiðstöð um ferðaþjónustu sem mér finnst vera einn þáttur sem hið opinbera getur vel staðið að, þ.e. fjölþættri upplýsingaþjónustu sem öllum nýtist. Byggður hefur verið upp stór og sterkur samfélagslegur grunnur í menntun, rannsóknum og markaðsmálum í sambandi við aðra atvinnuvegi í gegnum áratugina, eins og landbúnað og sjávarútveg, en ferðaþjónustan er ung og hana vantar þennan grunnstuðning. Ég tel að ríkið ætti að koma á mjög styrkan og myndarlegan þátt þar inn í. Þegar maður hugsar til þess sem gerst hefur í stóriðjunni undanfarið þar sem verið er að setja milljarða af opinberu fé til að byggja upp þá grein sem gengur þvert á hagsmuni ferðaþjónustunnar fer maður að hugsa um hve hlutur ferðaþjónustunnar er lítill í því sambandi. Ég tel því að við þurfum að marka ákveðnar þátt og stuðning ríkisins í hinum almennu grunnþáttum sem allir njóta í sambandi við uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Það er ekki hægt annað en að ítreka þær andstæður sem eru á ferðinni. Hæstv. iðnaðarráðherra er t.d. að boða fund á Norðurlandi um stóriðju á grundvelli mikilla fjármuna sem hún hefur til að laða að fólk til að reyna að fá það til að trúa á þetta hugðarefni sitt. Ímyndið þið ykkur að í Skagafirði, sem hefur verið að byggja upp mjög sterka ímynd fyrir hreina og öfluga náttúru og náttúrufegurð, væri búið að stífla Héraðsvötnin, byggja verksmiðju í sjónlínu við Drangey og þegar maður kæmi á Vatnsskarðið horfði maður á blámóðuna sem stendur oft upp af þeirri verksmiðju. Hvernig færu Skagfirðingar að því, ég tek sem dæmi að syngja „Skín við sólu Skagafjörður“ með stífluð Héraðsvötnin, uppfyllt lónin og blámóðu álverksmiðjunnar í sjónlínu við Drangey og Málmey? Sjáið þið þetta fyrir ykkur? Ég held að enginn Skagfirðingur vildi að þetta væri sú sýn sem við blasti þegar þeir kæmu á Vatnsskarðið. Ég skora því á hæstv. ráðherra ferðamála að berjast fyrir þeim sjónarmiðum sem ferðaþjónustan byggir á. Ég minni á að þetta fer saman við þær áherslur sem fram komu á aðalfundi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvest. nú nýverið. En þeir leggja til, með leyfi forseta: „að hafin verði stórsókn í uppbyggingu í kjördæminu sem sérstöku ferðaþjónustusvæði. Gerð verði sérstök áætlun til næstu fimm ára sem hafi það að markmiði að treysta grunnstoðir ferðaþjónustunnar á svæðinu. Ferðaþjónustan er sú atvinnugrein sem vex hvað hraðast og skilar mestri árlegri aukningu í nettógjaldeyristekjum til þjóðarbúsins. Ferðaþjónustan er orðin ein stærsta atvinnugrein þjóðarinnar og skilar 40–50 millj. kr. í gjaldeyristekjur á ári og gert er ráð fyrir þreföldun ferðamanna til landsins á næstu árum. Styrking ferðaþjónustunnar er eitt nærtækasta verkefnið til að auka fjölbreytta atvinnu á svæðinu sem heild og til þess að svo megi vera þarf að styrkja grunnstoðir og markaðsstarfið en þar vantar fjármagn.“ Í ályktun Vinstri grænna í Norðvest. eru jafnframt raktir hinir miklu möguleikar í náttúruarfi, menningu og sögu. Nefna má jökulvötnin í Skagafirði með heimsfrægum fljótasiglingum, jöklaferðir, gjöfular veiðiár, eyjar og lífríki Eyjafjarðar, Vestfjarða og þjóðgarða á Snæfellsnesi svo nokkuð sé nefnt. Þetta eru þær áherslur sem ég held að íbúar vítt og breitt um landið vilji sjá í ferðaþjónustu sinni og fyrir atvinnulíf sitt til framtíðar en ekki stóriðju og álglýju sem hæstv. iðnaðarráðherra gengur nú um og predikar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir ágætar undirtektir við þingsályktunartillöguna sem hér er til umræðu og góð orð um hana. Vegna ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar í lokin mætti halda að það væri mjög langt síðan hann hefði komið í Skagafjörð eða á það svæði,  Að öðru leyti þakka ég honum og öðrum hv. þingmönnum fyrir ágætar undirtektir og afar málefnalega umræðu. Ég vil nefna örfá atriði hér. Fyrst varðandi það sem hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir spurðist fyrir um sérstaklega sem eru bættar merkingar á vegakerfi landsmanna sem auðvelduðu erlendum ferðamönnum. Ég vísa til þess að Vegagerðin hefur verið að vinna að og undirbúa bættar merkingar á þjóðvegakerfinu. Fyrstu skrefin í því eru m.a. kynnt í nýlegu hefti fréttabréfs Vegagerðarinnar. Allt er það tengt því að auka umferðaröryggi og ég hef lagt ríka áherslu á að svo verði. Ég tel eðlilegt að sérstaklega sé litið til ábendinga hv. þingmanns og tel að það væri mjög gagnlegt að hv. samgöngunefnd færi yfir þá þætti í umfjöllun sinni um þingsályktunartillöguna. Fleiri en einn þingmaður nefndu það sem mikilvægan lið í að efla ferðaþjónustuna og innflutning ferðamanna til landsins að fjölga þeim alþjóðaflugvöllum sem geta staðið fyrir þeirri þjónustu að taka á móti flugvélum í millilandaflugi. Það er mjög erfitt fyrir okkur þingmenn að ráða miklu þar um að öðru leyti en því að bæta þar aðstöðuna, að flugbrautir séu nægilega langar þannig að ekki sé horfið frá þess vegna. Ég tel eðlilegt að það verði skoðað og lagt mat á það hvort ekki sé eðlilegt að lengja flugbrautirnar bæði á Egilsstöðum og Akureyri í þeim tilgangi að tryggja þessa möguleika ef rekstraraðilar í fluginu sjá sóknarfæri þar að lútandi. Ég tek því undir þær ábendingar. Hins vegar verðum við náttúrlega að minnast þess að það búa ekki margar milljónir á Íslandi og ýtrustu hagkvæmni þarf að beita í rekstri í millilandaflugi svo það sé eins sterkt og það þarf að vera til að tryggja góðar samgöngur. En ég tel að ef rekstrarlegar forsendur eru fyrir því að fljúga til annarra flugvalla en Keflavíkurflugvallar sé það auðvitað skoðunar virði þeirra sem sjá um slíkan rekstur. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flutti ágæta ræðu og málefnalega um tillöguna og vakti m.a. athygli á nauðsyn þess að móta stefnu um hvernig tryggja megi að stóraukinn fjölda ferðamanna skerði ekki og skaði náttúruna. Ég tek undir að huga þarf að því og er verið að gera það. Verið er að bæta stöðuna á fjölförnum ferðamannastöðum og árlega höfum við lagt háar fjárhæðir í að koma upp göngustígum og móttökuaðstöðu á fjölförnum ferðamannastöðum til þess einmitt að tryggja þetta. Ég tel því að sú áætlun sem hv. þingmaður nefndi sé í gangi. Alþingi samþykkir árlega framlög til uppbyggingar á fjölförnum ferðamannastöðum sem er afar nauðsynlegt og við þurfum að huga að því áfram. Hv. þingmaður nefndi einnig áherslur í markaðssetningu og áherslur á tiltekin svæði. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni er áfram gert ráð fyrir að leggja megináherslu á markaðssvæðin Norður-Ameríku, Norðurlöndin, Mið-Evrópu og Bretland en ég tel jafnframt að við þurfum að horfa víðar um. Við höfum verið að festa rætur á markaðssvæðum eins og Japan og þurfum að huga að Kína og fleiri löndum þar sem er mikill vöxtur í atvinnulífinu og miklir möguleikar á markaðssetningu í ferðaþjónustunni. Ég tel að þrátt fyrir að sérstaklega sé litið til þeirra markaða sem ég nefndi áður hefur stefna Ferðamálaráðs verið að huga að þessu og samgönguráðuneytið hefur veitt tiltekna styrki til aðgerða eins og í Japan og Kína sem er liður í því að standa með þeim sem eru að reyna að markaðssetja Ísland sem ferðamannaland á þeim svæðum. Ég tek því undir með hv. þingmanni að þetta eru verkefni sem við þurfum einnig að huga að. Hvað varðar samstarfið við Grænland er alveg rétt að það er mikilvægt. Við höfum veitt sérstaka styrki til flugs milli Íslands og Grænlands og Alþingi hefur samþykkt þær fjárveitingar. Við höfum verið í mjög góðu samstarfi við Grænlendinga að markaðssetja það héðan, en það er nokkur vandi á höndum því að flugfélögin okkar geta ekki tekið það upp hjá sér að fara að fljúga til Grænlands vegna þess að samningar eru ekki í gildi um það á milli þjóðanna. Þeir hafa ekki náðst. Það er nokkur einokun á flugi til Grænlands sem hv. þingmaður þekkir. En ég tek undir að við þurfum að vinna að því að efla samstarfið og höfum verið að gera það. Við buðum m.a. á sínum tíma styrk til að koma upp flugbraut á tilteknum stað í Grænlandi sem ekki varð af vegna þess að heimamenn voru ekki reiðubúnir til að leggja í þær fjárfestingar, það var nærri Scoresbysundi. Það er því af ýmsu taka en þetta eru viðfangsefni sem ég tel eðlilegt að litið verði til og ágætt að umræða fari fram um það í tengslum við þingsályktunartillöguna. Hvað varðar heilsárssamgöngur sem hv. þingmaður nefndi stendur margt til bóta í þeim efnum. Það er auðvitað lykill að því að hægt sé að selja tiltekna þjónustu út um landið að samgöngurnar séu í lagi allan ársins hring og þarf ekki að hafa mörg orð um það. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi komið inn á þau atriði sem ég vildi sérstaklega nefna vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið. Ég vil endurtaka þakkir til þingmanna fyrir málefnalegar umræður og vænti þess að hv. samgöngunefnd fjalli rækilega um tillöguna og að hún verði afgreidd fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um uppboðsmarkaði sjávarafla. Frá því að núgildandi lög sem sett voru 1989 tóku gildi hefur fiskmörkuðum vaxið nokkuð fiskur um hrygg. Jafnframt hefur starfsemin breyst töluvert síðan þá og hefur verið bent á það að þörf væri á endurskoðun laganna, bæði af hálfu forsvarsmanna markaðanna og eins hér á hinu háa Alþingi. Helstu atriði sem þörf hefur verið talin á að breyta eru gildistími rekstrarleyfa sem nú eru aðeins til eins árs og jafnframt hafa komið fram sjónarmið um að samræma þurfi starfsreglur markaða í því skyni að viðskiptaumhverfi verði skýrara fyrir kaupendur og seljendur. Af þeim sökum er hér lagt til að ráðherra setji í reglugerð nánari skilyrði um starfsemi markaða í stað þess að staðfesta starfsreglur hvers markaðar fyrir sig eins og nú er. Loks er lagt til að sett verði viðurlagaákvæði í lögin en ekkert slíkt ákvæði er í núgildandi lögum. Sú tillaga sem hér er er viðurlagaákvæði án lágmarksrefsingar. Einnig er rétt að geta þess að í þessum lögum er tilvísun til laga nr. 55/1998, um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða, en þar er m.a. kveðið á um skyldur sem hvíla á fiskmörkuðum varðandi meðferð og vinnslu sjávarafurða. Að lokinni 1. umr., hæstv. forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. sjávarútvegsnefndar.

Frú forseti. Mér finnst þetta vera mjög lítið frumvarp miðað við hvað málið er stórt og miklir hagsmunir í húfi. Talsverð vinna hefur verið í kringum það að útbúa reglur og lög um fiskmarkaði. Má m.a. benda á þessa skýrslu hérna, skýrslu fiskmarkaðsnefndar, og væri fróðlegt að fá fram hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort þessi skýrsla hafi verið notuð við gerð frumvarpsins. Einnig væri fróðlegt að vita hvort ráðuneytið hefði farið yfir lög og reglur sem gilda um fiskmarkaði erlendis, hvort þau hefðu verið höfð til hliðsjónar bæði við þessa lagasetningu og þær reglur sem hljóta að verða settar um fiskmarkaði í framtíðinni. Ég tel mjög mikilvægt að setja mjög góðar og fastar reglur um fiskmarkaði og jafnframt að tryggja að allir kaupendur fisks geti boðið í íslenskan afla. Stendur til að setja slíkar reglur í framhaldinu af þessum lögum? Þessi lög segja í rauninni mjög lítið, gefa bara ráðherra heimild til að setja reglur. Það er nauðsynlegt að setja reglur, bæði hvað varðar gæðamál og til að tryggja öllum jafnan aðgang að íslenskum afla.

Hæstv. forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að þetta er lítið frumvarp en það er líka rétt hjá honum að þetta fjallar um stórt mál. Það er einmitt vegna þess sem fram kom hjá honum - hann vitnaði til skýrslunnar góðu um fiskmarkaðina þar sem fram komu mjög ólík sjónarmið um ýmsa þætti og annars staðar eru mjög fjölbreytilegar reglur um fiskmarkaði. Jafnframt eru reglugerðir sem hafa mikil áhrif á fiskmarkaðina eins og vigtarreglugerðin og eins og ég nefndi áðan lög og reglugerðir varðandi meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafla. Vegna alls þessa er talið rétt að halda áfram því formi sem er í dag, að hafa um málið rammalöggjöf en þó þannig að almennar reglur gildi um alla starfsemina og alla markaðina, samræmdar en ekki reglur um einstaka markaði, og að leyfin séu ótímabundin en ekki bara til eins árs eins og er í dag. Sá háttur er hafður á til þess að geta tekið tillit til fjölbreytileikans og til þess að geta tekið tillit til þeirrar þróunar sem á sér stað. Ég held að þessi aðferð hafi í meginatriðum reynst ágætlega og að við eigum að halda henni áfram. Ég á von á því að markaðirnir muni halda áfram að þróast og það þarf að vera mögulegt að bregðast við því snögglega.

Frú forseti. Það sem vekur athygli mína er að ekkert í þessu frumvarpi, að því er ég best fæ séð, er um t.d. starfsemi eins og Íslandsmarkað sem vistar allar ábyrgðir og innheimtir fyrir markaðina. Kom til greina að löggjöfin næði að einhverju leyti yfir þvílíka starfsemi? Hefði ekki komið til greina að setja lög og reyna að ná yfir deilumál sem upp kunna að koma um starfsemi fiskmarkaða? Þá dettur mér í hug deilumál sem hafa komið upp og munu örugglega koma upp, sérstaklega á fjarskiptamarkaði þar sem verið er að bjóða upp óséðan afla. Er ekki rétt að koma þeim deilumálum í einhvern farveg? Hefur það verið skoðað af hæstv. ráðherra? Enn fremur væri fróðlegt að fá stefnumörkun ráðherrans í þessum málum, hvort stefna stjórnvalda sé sú að koma afla í meira mæli þannig fyrir að allir eigi aðgang að því að bjóða í hann. Það kom fram í riti frá upplýsingaþjónustu Alþingis að selt er úr landi beint úr gámum fyrir gríðarháar upphæðir, mig minnir á sjöunda milljarð. Þetta eru verðmæti sem væri án efa hægt að nýta eða koma til vinnslu í íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum og þau yrðu enn meiri virðisauki ef íslensk fyrirtæki stæðu jafnfætis. Í gær vorum við að fjalla um dúneftirlitsmenn þar sem átti að banna að senda dún óhreinsaðan úr landi. Við erum ekki að tala um það, við erum eingöngu að tala um að íslensk fyrirtæki geti staðið 

Hæstv. forseti. Ef hv. þingmanni finnst eitthvað vanta upp á möguleika til að taka á starfsemi Íslandsmarkaðar samkvæmt þessum lögum og þá með reglugerðum er sjálfsagt að það verði skoðað í nefnd. Auðvitað er reynt að gera reglugerðina þannig úr garði að sem minnstar líkur séu á því að upp komi deilumál. Það er hins vegar ekki víst að hægt sé að koma í veg fyrir það svo að einhlítt sé. Síðan má jafnframt deila um það hvort löggjöfin eigi að gera ráð fyrir því í sérstakri úrlausn á deilumálum eða hvort það eigi að vera hið almenna kerfi sem við höfum til að leysa úr deilumálum sem upp koma í þjóðfélaginu. Síðan varðandi stefnumörkun um það að takmarka eða skilyrða útflutning var það rætt hér í fyrirspurnatíma fyrr í vetur. Ég svaraði því þá að ekki væru af hálfu stjórnvalda uppi neinar hugmyndir um stórkostlegar breytingar á því ástandi sem þar er í dag. Hins vegar tel ég að betri og markvissari reglur sem byggðu þá á lagaramma sem þessum væru til þess fallnar að styrkja markaðina og það gerir það auðvitað meira aðlaðandi fyrir þá sem ráðstafa aflanum að láta hann fara um uppboðsmarkað.

Frú forseti. Ég byrja á því að fagna framlagningu þessa frumvarps. Það var löngu kominn tími til þess að farið yrði í gerð nýs frumvarps til laga um uppboðsmarkaði sjávarafla. Lögin sem markaðirnir hafa unnið eftir hingað til tóku gildi 1. janúar 1990 og einu sinni hefur verið gerð á þeim breyting síðan, árið 1991. Mér er vel kunnugt um, eins og flestum öðrum, að það hefur verið mikill þrýstingur af hálfu þeirra sem starfrækja fiskmarkaði á Íslandi í dag að sett yrðu ný lög um þessa starfsemi. Lögin sem til eru voru nánast sett til bráðabirgða eftir því sem menn sem best til þekkja vita, nokkurs konar minnisblað um starfsemi fiskmarkaða. Þetta var algerlega ný starfsemi á Íslandi og menn vissu ekki hvernig þessi tilraun mundi takast og því var ákveðið að lögin um uppboðsmarkaði fyrir sjávarafla væru ekki mjög ítarleg og að farið yrði svo í að skoða þau í samræmi við þróun markaða. Síðan eru liðin öll þessi ár og fiskmarkaðir á Íslandi búnir að starfa hartnær í 20 ár án þess að hafa haft sterkara lagaumhverfi en raun ber vitni. Það eru ýmis atriði í þessu frumvarpi sem eru til bóta frá þeim lögum sem gilt hafa. Ég verð þó að segja að ég hélt að við mundum sjá meiri metnað í gerð nýrra laga um uppboðsmarkaði fyrir sjávarafla, sérstaklega með tilliti til þess hvað búið er að taka langan tíma að fara í gegnum gömlu lögin og koma fram með þetta nýja frumvarp. Atriðin sem eru til bóta í þessu frumvarpi eru aðallega þrjú, sýnist mér. Það er gert ráð fyrir að starfsleyfi fiskmarkaða verði gefin út til lengri tíma en eins árs sem er til verulegra bóta. Í raun hefur legið á því nokkuð lengi að fiskmarkaðir fengju starfsleyfi sem giltu til lengri tíma en eins árs í senn. Síðan er verið að setja í lög að sett verði ein samræmd reglugerð í stað þess að fiskmarkaðirnir hver og einn setji sér eigin starfsreglur sem ráðherra þurfi síðan að staðfesta. Það getur þýtt að markaðirnir starfi eftir mjög misjöfnum reglum og alls ekki er um neina heildarsamræmingu að ræða. Hið þriðja sem er til bóta í þessu frumvarpi er skilgreining á þeim hugtökum sem að þessu máli koma, svo sem hvað felist í orðunum leyfishafi, uppboðsmarkaður, uppboðsstaður og uppboðsstjóri. Þegar við rennum yfir þennan texta má sjá að í 1. gr. er farið yfir það að sjávarútvegsráðherra veiti leyfi til að reka uppboðsmarkað fyrir sjávarafla. Greinin er nánast óbreytt frá fyrri lögum. Maður veltir fyrir sér af hverju ekkert sé reynt að taka utan um aðra starfsemi fiskmarkaða en uppboð á sjávarafla í þeim lögum sem nú á að setja. Nú er það þekkt að til eru fiskmarkaðir sem jafnframt höndla með kvóta, standa jafnvel í kvótaleigu, kvótakaupum og slíku. Spurningin er hvort hæstv. ráðherra telji það samræmast starfsemi uppboðsmarkaða fyrir sjávarafla að þeir stundi slíka starfsemi og hvort rétt væri að setja það í lög hvaða aðra starfsemi en uppboð á sjávarafla þessi fyrirtæki mættu stunda. Þegar við förum yfir skilgreiningarnar veltir maður aðeins fyrir sér hvaða stakk þær sníða þeirri starfsemi sem hér um ræðir. Uppboðsmarkaður er sagður vera markaður „þar sem sjávarafli er seldur á frjálsu uppboði og aðilar hafa tækifæri til að kynna sér ástand aflans á uppboðsstað“. Allir sem til þekkja um rekstur fiskmarkaða vita að á mörgum fiskmörkuðum gengur þetta ekki þannig fyrir sig, og á þeim fæstum er aflinn á uppboðsstað þegar verið er að bjóða hann upp. Ég velti fyrir mér hvort þessi texti eða þessi skilgreining á því hvað uppboðsmarkaður sé geti hreint og klárt gengið í bága við það sem gerist á þessum markaði í dag og hvort það geti ekki orðið til vandræða að hafa þetta skilgreint svona í lagatextanum. Sama með uppboðsstaðinn, það er staður „þar sem aðilar geta kynnt sér afla sem seldur verður á uppboði“. Þarna er orðalag að nokkru leyti ónákvæmt. Hvað þýðir það „að kynna sér afla“? Er það eingöngu að kynna sér upplýsingar um hvaða afli verður boðinn upp eða er það, eins og orðanna hljóðan segir, að menn geti þá skoðað þann afla sem á að fara að selja? Það er bara ekki þannig á flestum fiskmörkuðum að fiskurinn sé þar þegar hann er seldur, heldur er hann enn þá um borð í bátunum og jafnvel verið að draga hann í veiðarfæri á þeim tíma sem hann er seldur. Það er til bóta í frumvarpinu að uppboðsstjóri er skilgreindur núna sem sá „aðili sem leyfishafi hefur falið að annast framkvæmd uppboðs og hlotið hefur löggildingu ráðherra“. Maður veltir fyrir sér hvaða kröfur verði uppi um löggildingu, hvort krafist verði ákveðinnar menntunar, réttinda, náms eða einhvers slíks til að aðilar geti hlotið löggildingu ráðherra sem uppboðsstjórar. Ekki er hægt að sjá í þessu frumvarpi eða greinargerð með því hvaða kröfur verða lagðar á slíka aðila. Það er til bóta að fram kemur að uppboðsstjórar mega ekki bjóða í fisk sjálfir. Það hefur svolítið borið við í núverandi starfsemi fiskmarkaða að nánast þeir sem stýra uppboðunum hafa getað, og stundum gert, boðið í afla sem verið er að bjóða upp. Það samrýmist náttúrlega alls ekki óvilhallri starfsemi að allra mati þannig að það er gott að taka af öll tvímæli um að slíkt verði ekki leyfilegt, að uppboðsstjóri geti sjálfur boðið í eða boðið í fyrir aðra aðila meðan uppboð fer fram. Það er ekki langt síðan við ræddum einmitt málefni fiskmarkaða á hinu háa Alþingi. Þann 9. febrúar sl. spurði hv. þm. Kristján L. Möller hæstv. ráðherra hvaða áform hann hefði um að taka lög og reglur um fiskmarkaði til endurskoðunar. Þar svaraði ráðherrann að unnið væri að nýrri lagasetningu. Þetta væri ekki sérstaklega flókið mál að hans áliti, menn hefðu verið að velta fyrir sér þessum málefnum, verið í sambandi við forsvarsmenn fiskmarkaða og væru að vinna að því að leggja fram frumvarp um þetta efni á þinginu fljótlega, enda eru það komið hér fram núna. Það vakti athygli mína í svari hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn að hann vonaðist til þess að endurskoðun reglugerðar yrði lokið á sama tíma og frumvarpið kæmi fram. Í svari hæstv. ráðherra segir, með leyfi forseta: „Ég vonast til að það geti staðist á að endurskoðuð lög um uppboðsmarkaði verði tilbúin, að endurskoðun reglugerðarinnar verði lokið og þá verði hægt að ganga svo til samtímis frá þeim reglugerðum sem síðan þyrftu að fylgja nýjum lögum um uppboðsmarkaði og reglugerðunum um vigtun og löndun sjávarafla.“ Spurning mín til hæstv. ráðherra er hvort þær reglugerðir sem fylgja þessum lögum séu nánast tilbúnar og hvort við í sjávarútvegsnefnd getum átt von á því að þær komi þar inn. Eins og bent hefur verið á hér í umræðunni er lagaramminn sem verið er að sníða tiltölulega einfaldur og kannski eru ekki miklar breytingar á honum frá fyrri lögum. Hins vegar er verið að leggja meiri þunga á það að reglugerðir um þetta mál muni koma. Ég held að full ástæða væri fyrir okkur í sjávarútvegsnefnd að reyna að fá að sjá þær reglugerðir á sama tíma og við fjöllum um frumvarpið. Í svari við sömu fyrirspurn um fiskmarkaði sagði hæstv. ráðherra að mikið samstarf hefði verið haft við fiskmarkaðina á undanförnum árum og að ráðuneytismönnum væru mjög vel ljósar áherslur fiskmarkaðsmanna og hugmyndir í þeim efnum hvað þyrfti að gera til að breyta lögunum. Hæstv. ráðherra sagði, með leyfi forseta: „Það verður örugglega talað við þá áður en frá þessu verður gengið í endanlegu formi af hálfu ráðuneytisins.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðuneytið hafi haft mikið og gott samráð við fiskmarkaðsmenn vikurnar áður en þetta frumvarp var lagt fram eins og boðað var í svarinu á sínum tíma. Það skiptir miklu máli núna þegar við endurskoðum þessi lög að vel takist til. Lögin sem nú gilda eru orðin allt of gömul og við verðum að gera ráð fyrir því þegar við förum í gegnum þetta að lögin sem verið er að setja núna nái yfir þá þróun sem menn sjá fram undan og þá þróun sem orðið hefur frá því að fiskmarkaðirnir hófu starfsemi. Eins og bent hefur verið á vantar í þessi lög núna allar heimildir til þess að fiskmarkaðir geti falið einum aðila eins og Íslandsmarkaði að framkvæma fyrir sig uppboð. Það er nú það sem gerist í dag. Það vantar að mínu viti einhverjar reglur inn í lagarammann um ábyrgðir og hvernig með skuli fara og að hægt sé að fela einum miðlægum aðila eins og Íslandsmarkaði að innheimta viðskiptakröfur, halda utan um ábyrgðir og greiðslutryggingar. Í þessum lögum, eins og áður hefur verið bent á, er ekki gert ráð fyrir því að uppboðshaldari geti verið miðlægur og haldið utan um eitt uppboð fyrir allt landið eins og þó er verið að gera að hluta til í dag. Að endingu vil ég segja, frú forseti, að hér erum við eingöngu að ræða þetta við 1. umr. og málið á eftir að fara til sjávarútvegsnefndar. Ég ætla ekki að eyða lengri tíma í að fara yfir efnisatriði frumvarpsins en tel þó að talsvert mikil vinna sé eftir í því að gera þetta frumvarp að ásættanlegum lögum fyrir starfsemi fiskmarkaða á Íslandi. Ég vonast til að við getum átt gott samstarf um það, sjávarútvegsnefnd og sjávarútvegsráðherra.

Hæstv. forseti. Mér heyrist á hv. þingmanni að honum finnist skorta á að það séu ítarlegri heimildir í þessum lögum en þar eru. Ég held þó að lögin geri ráð fyrir að hægt sé að nálgast það sem hann er að tala um og setja um það reglur sem nái utan um þá starfsemi. Ég held einmitt að frumvarpið sé þannig úr garði gert að hægt sé að gera það og vísa þá sérstaklega til 5. gr. m.a. um gagnsæi viðskipta sem þar er nefnt. Hins vegar getur vel verið að rétt sé að fylla eitthvað meira út í þetta, tiltaka fleiri hluti ef menn hafa sérstakar áhyggjur af þeim, en almennt held ég að skynsamlegast sé ef við höldum okkur við rammalöggjafarfyrirkomulagið og að tekið sé á flestum þeim atriðum sem nefnd hafa verið í reglugerð. Eins og fram hefur komið hafa þessir markaðir þróast mjög hratt og munu eflaust gera það áfram. Þess vegna þarf að vera um löggjöf að ræða sem getur brugðist við þeim breytingum. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um hvað liði vinnu með vigtarreglugerð. Henni miðar ágætlega áfram en er þó ekki lokið. Ég get ekki alveg séð fyrir hvort og hvenær hægt er að kynna hana fyrir sjávarútvegsnefnd. Hins vegar er það enn þá von mín að frumvarpið og þær reglugerðir sem síðan mundu fylgja þeim lögum sem yrðu eftir samþykkt frumvarpsins gætu fylgst að við það að vigtarreglugerð yrði endanleg eða gerð hennar yrði endanlega lokið. Hv. þingmaður spurði síðan um samstarfið við fiskmarkaðina. Við þá var haft samband og málið kynnt fyrir þeim. Síðan var haldinn fundur með fulltrúum þeirra, ég sat meðal annarra þann fund sjálfur og var ekki var við annað en þeir væru sáttir við það sem fram var lagt og þær athugasemdir sem þeir höfðu þar fram að færa. Ef ég man rétt var orðið við þeim.

Frú forseti. Það er alveg réttur skilningur hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra að ég mundi vilja sjá lagarammann aðeins ítarlegri en hér er, t.d. hvað varðar starfsemi miðlægs uppboðshaldara, eins og Íslandsmarkaðar, vegna þess að í 8. gr. segir að „leyfishafi skal hafa í þjónustu sinni a.m.k. einn starfsmann sem sér um framkvæmd uppboðs, uppboðsstjóra, og skal hann hafa löggildingu til starfans. Sjávarútvegsráðherra veitir löggildingu.“ Þetta þýðir einfaldlega að hver einasti leyfishafi verður þá að ráða til sín uppboðsstjóra og sá uppboðsstjóri verður að hafa löggildingu til starfans, jafnvel þó að fiskmarkaður í þessu tilviki geri samning við miðlægan uppboðshaldara, eins og Íslandsmarkað, um að sjá um framkvæmd uppboðsins, þá þarf þessi sami markaður eftir sem áður að ráða uppboðsstjóra eins og laganna hljóðan er þarna. Í sambandi við skilgreiningarnar er kannski spurning hvort hæstv. ráðherra gæti í seinna andsvari farið aðeins yfir það hvað t.d. uppboðsmarkaður er og hvað er uppboðsstaður, því að tiltölulega þröngar skilgreiningar eru á því hvað uppboðsmarkaður er. Þar eiga aðilar að hafa tækifæri til að kynna sér ástand aflans á uppboðsstað og uppboðsstaður síðan skilgreindur sem staður þar sem aðilar geta kynnt sér afla sem seldur verður á uppboði. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir það jafn vel og ég að á mörgum fiskmörkuðum á Íslandi í dag er aflinn ekki inni á gólfi nema í ákaflega litlum mæli. Aflinn er um borð í bátunum. Aflann er jafnvel, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, verið að draga um borð í bátana á þeim tíma sem hann er seldur. Spurning hvort þetta stífar skilgreiningar með þeim hætti sem þarna koma fram geti ekki orðið til vandræða og hamlað þróun fiskmarkaða, því að þróunin hefur verið geysilega ör og sem betur fer hefur tekist að þróa þessa starfsemi þrátt fyrir mjög þröngan og lítinn lagaramma.

Hæstv. forseti. Nú kveður við aðeins annan tón hjá hv. þingmanni. Nú eru skilgreiningarnar of þröngar, áður vantaði inn í. Ég varð ekki var við það við gerð frumvarpsins þegar við ráðfærðum okkur við þá sem að þessum málum starfa að þeir teldu að þetta væri til vandræða. En að sjálfsögðu er þetta eins og annað til skoðunar í nefndinni og ef menn sjá á þessu einhverja hnökra eða eitthvað sem gæti betur farið er sjálfsagt að það verði skoðað og metið áður en við ljúkum afgreiðslu málsins. Ég held hins vegar að best sé að láta þá umræðu bíða starfs nefndarinnar og 2. umr. á hv. Alþingi.

Frú forseti. Ég vona að enginn misskilningur sé uppi um það að ég tel að ramminn, lagaramminn eins og hann þarf að vera um starfsemi fiskmarkaða, þurfi að vera gleggri en hér er sett fram. Auðvitað þurfum við alltaf að vera með reglugerðasmíð í kringum slíka lagasetningu, en svona grundvallaratriði starfseminnar og þau lög sem hún þarf að starfa eftir - við eigum að reyna eins og við getum að koma þeim fyrir í lögunum sjálfum frekar en að gera það í auknum mæli í reglugerðum eins og kannski er verið að gera á mörgum stöðum. Ég óttast ekki að það takist ekki ágætissamstarf í sjávarútvegsnefnd við að fara yfir þetta mál og auðvitað á eftir að kalla til umsagnir um málið frá öllum þeim sem koma að málinu. Eins þykist ég vita að hægt verði að kalla til fundar hagsmunaaðila í þessari grein. Hér erum við ekki að ræða kannski nein pólitísk álitaefni, heldur þarf að reyna að sníða þessari starfsemi lög sem hamla henni ekki, hvorki þróun né starfseminni eins og hún þarf að vera til að geta skilað öllum þeim aðilum sem byggja allt sitt á þessu, hvort sem það eru fiskverkendur eða útgerðarmenn sem selja fisk á markaði. Síðan gætum við náttúrlega tekið langar og miklar umræður um hve lítið magn er selt á þessum mörkuðum af heildarafla á Íslandsmiðum. Ég ætla ekki að hætta mér út í það þegar ég sé að 20 sekúndur eru eftir af seinna andsvari mínu. Ég held að við getum í góðri sátt sniðið þessari starfsemi lagaramma við hæfi og þyrftum helst að gera það á þessu þingi til að bæta þó þau lög sem fyrir hendi eru.