Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Í dag langar mig aðeins að tala um drengi í samfélaginu og afbrot drengja. Birtingarmyndir vanda hjá ungu fólki geta verið alls konar; áhættuhegðun, leit í óæskilegan félagsskap, afbrot eða vímuefnaneysla, en aðrir einangra sig og mæta hvorki í skóla né sinna öðrum félagslegum og þroskandi þáttum. Drengir í áhættuhegðun eru í grunninn einstaklingar sem fengu ekki allt sem þeir þurftu frá samfélaginu. Þeir hafa mögulega orðið fyrir áföllum eða þörfum þeirra hefur ekki verið mætt. Þeir eiga það sameiginlegt að vilja tilheyra. Gildin þeirra og viðhorf eru það sem samfélagið kennir þeim. Ef þeir læra frá unga aldri að það sem þeir gera sé ekki nógu gott, þeir séu ekki jafn góðir og aðrir eða að fólki sé ekki treystandi þá er vandaverk fyrir samfélagið að breyta því. Því langar mig að leggja áherslu á að við einbeitum okkur að því hvernig við bregðumst við drengjum og ungu fólki sem hagar sér á annan hátt en við viljum. Við vitum að ef við ætlum að fara í baráttu við þá þá breytist viðhorf þeirra til yfirvalda eða annarra ekki neitt. Ef við förum í vörn þá verjast þeir einnig. Það er gömul saga og ný. Enginn vill vera á þessari braut en oft upplifa drengir að þeir séu komnir út í horn, á meðferðarstofnanir eða í fangelsi, og að það sé engin leið til baka. Því skiptir ótrúlega miklu máli að við komum í veg fyrir að þeir veltist þar um. Við þurfum að vera með alvöru ígrunduð úrræði fyrir þennan hóp þar sem unnið er fyrst og fremst með gildi, viðhorf og framtíðarsýn. Það virkar ekki að reyna að höfða til þessa hóps án þess að skilja hvað liggur að baki og hvað drífur þetta fólk áfram í sömu hegðun. Forseti. Ég mun seint þreytast á því að segja að þessir einstaklingar eiga það skilið að við grípum miklu fyrr inn í, áður en til fangelsisvistar kemur, og með mun markvissari hætti en gert er í dag. Samfélaginu ber að koma betur til móts við þá.

Virðulegi forseti. Við fögnum á komandi föstudegi, 1. desember, fullveldi okkar, því hinu sama og við glutruðum í hendur Noregskonungs 1262 sökum döngunar- og friðleysis en vorum síðan öldum saman að harma og reyna að endurheimta, hnípin þjóð í viðvarandi vanda. Fullveldið endurheimtum við síðan úr hendi Danakonungs fyrir 105 árum. Fullveldið merkir stjórnskipulegt sjálfstæði, sum sé að valdið til að taka ákvarðanir sé hjá innlendum stofnunum og aðilum sem sæki valdið ekkert annað. Hvernig skyldi okkur síðan hafa haldist á fullveldinu langþráða? Höfum við, fullvalda þjóðin, gengið til góðs? Þetta hefur á undanförnum áratugum þróast í þá átt að í dag berast okkur árlega um 650 fyrirmæli frá Brussel um nýjar innleiðingar á lögum og reglum í kjölfar innleiðingar EES-samningsins fyrir þremur áratugum. Í þessum sal gæla svo ýmsir við að stíga skrefið til fulls inn í sjálft Evrópusambandið, sem myndi þýða á þriðja þúsund nýrra innleiðinga á ári hverju, auk umtalsverðra aðildargjalda og nýrra kvaða en jafnframt möguleikanum á mikilli fjölgun hérlendis á Styrkja-Guddum af ýmsum toga, að ekki sé minnst á evrópska gjaldmiðilinn evru sem hér yrði innleiddur með kostum og göllum. Við finnum fyrir vaxandi kröfum um framlög í evrópska þróunarsjóði, flugskatta, skipaskatta, Schengen-skatta og sitthvað fleira sem við inngönguna í EES komu aldrei til tals. Gömlu þýlyndisgenin í okkur virðast furðulífseig frá dögum norsku og dönsku kónganna og fyrirstaðan gegn vaxandi frekju Evrópuvaldsins og peningaplokki öllu hefur ekki reynst sérlega haldbær. Við þegjum frekar bara og borgum. Stígi hins vegar fram innlendir sárafátækir eldri borgarar og óski eftir örlitlum stuðningi jólamánuðinn, nú á geðveikum vaxta- og verðbólgutímum, skortir ekkert á festuna og aðhaldssemina í ríkisfjármálum. Þegar beðið er um 66.000 kall fyrir þá  
             Fögnum 105 ára fullveldisafmæli okkar í vikulokin með rausn og reisn en jafnframt með góðri samvisku gagnvart hinum 

Forseti minnir hv. þingmenn á að ræðutími í störfum þingsins er einungis tvær mínútur.

Forseti. Mig langaði aðeins að tala um forvarnir, í rauninni tengt fjárlagavinnunni sem við erum að vesenast í núna. Enn og aftur erum við að sjá einhvers konar bitlingafjárútlát fjárlaganefndar til hinna ýmsu félagasamtaka, mjög mikilvægra lífsbjargandi verkefna vissulega en einhverra hluta vegna þarf Alþingi að hoppa inn í einhvern veginn og grípa í taumana, af því að ár eftir ár eftir ár hafa ráðuneytin og ríkisstjórnin ekki hlustað á ábendingar Alþingis, samþykkt Alþingis um að taka á móti þessari þjónustu og gera samninga um þessa þjónustu, meta þjónustuþörfina sem er á þessum sviðum vegna hinna ýmsu heilbrigðismála, og varpað ábyrgðinni aftur og aftur á þingið. Þetta er orðið rosalega óþolandi því að þetta endurspeglar í rauninni þá skoðun ráðuneytanna að ef þau útvega ekki samninga fyrir hin ýmsu fínu félagasamtök þá reddi Alþingi aukapening. Í þessu æðislega verðbólguástandi þar sem á að halda að sér höndum í ríkisútgjöldum og vera með aðhald og ýmislegt svoleiðis þá forgangsraða ráðuneytin í allt annað og skilja þetta eftir af því að þau vita að Alþingi kemur síðan inn með aukapening fyrir þetta - og kallar það samt aðhald, sem er rosalega skrýtið. Þessi þjónusta er gríðarlega mikilvæg og það er gríðarlega mikilvægt að við vitum umfangið og vitum markmiðin og árangurinn sem næst af því að sinna þessari þjónustu, þessum forvörnum, þessum lífsbjargandi úrræðum sem þessi félagasamtök - ég var Pieta í morgun og það var mjög áhugavert að heyra beiðni þeirra 

Virðulegur forseti. Okkur ber hér á Alþingi að tryggja fjárhagslega stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu, hvort sem það er í vinnu, hlutavinnu eða ekki í vinnu, og tryggja því full og óskert mannréttindi og þá einnig jafnrétti. Þá ber okkur einnig að tryggja það að fatlað fólk búi við mannsæmandi aðstæður í formi fæðis, klæða og húsnæðis og þá einnig í félags- og tómstundamálum. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði við mig í umræðu um fatlað fólk orðrétt, með leyfi forseta: „Þegar hafa ákveðin skref verið stigin og vil ég þar sérstaklega nefna að frítekjumörk vegna atvinnutekna voru hækkuð í upphafi þessa árs úr 110.000 kr. í 200.000 kr. á mánuði, en um er að ræða fyrstu hækkun á frítekjumarkinu frá árinu 2009 eða í tæp 14 ár.“ Spáið í það, 14 ár. Rétt uppreiknað væri frítekjumarkið vel yfir 400.000 kr. en ekki 200.000 kr. Það er alveg ótrúlegt fjárhagslegt ofbeldi en við skulum átta okkur á því að verst setta fatlaða fólkið okkar fær ekki krónu fyrir vinnu sína þrátt fyrir flottu frítekjumörkin þeirra. Nei, því sérstaka uppbótin skerðist um 65 aura á móti krónu og þá eru einnig keðjuverkandi skerðingar út í félagsbótakerfið sem taka allt. Ekki er bara um fjárhagslegt ofbeldi að ræða. Ofbeldi gagnvart fötluðu fólki er því miður fjölbreytt. Það er ofbeldi gagnvart fólki í hjólastól. Það er borið út og fjölskyldur þeirra. Það er ofbeldi gagnvart fötluðum einstaklingi sem fær 120 kr. á tímann eða 4.197 kr. fyrir 35 klukkustunda vinnu. Hver myndi vilja vinna það? Það er ekkert annað en vinnuþrælkun og gróft fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Síðan verður fatlað fólk fyrir legnámi, hreppaflutningum, landflutningum landanna á milli, aftur til baka og aftur út og nú á að skilja fatlaðan einstakling í hjólastól frá fjölskyldu sinni, hann á að fá að vera heima en fjölskyldan á að fara út. Hvernig getum við hagað okkur svona? 

Herra forseti. Ég ætla að tala um kynjajafnréttismál sem er um leið risastórt efnahagsmál. Varða, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, birti í dag niðurstöður sem sýna fram á það hvernig konur bera miklu þyngri hluta af byrðinni þegar kemur að því að sjá um börn og heimili og verja þar með minni tíma á vinnumarkaði, eru líklegri til að vera í hlutastarfi, eiga minna í lífeyrissjóði og eru þannig í verri fjárhagslegri stöðu í gegnum ævina. Þetta er risastórt efnahagslegt mál sem við þurfum að taka mið af og ræða. Það vill líka svo til að í dag er tveggja ára afmæli annarrar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og ég vil nú nota tækifærið og óska henni til hamingju með það og okkur öllum. Hæstv. forsætisráðherra nefndi það í tengslum við kvennaverkfall hér í október að það væri markmiðið að ná fullu jafnrétti eigi síðar en árið 2030 og undir það hljótum við hér á Alþingi að taka og vinna að. Á fyrsta kjörtímabili þessarar ríkisstjórnarinnar var farið í gríðarlega mikilvægar breytingar á fæðingarorlofinu þar sem við héldum í það að halda þannig skiptingu að karlar og konur taki sem jafnast fæðingarorlof. Þetta er gríðarlega mikilvægt kynjapólitískt mál og við eigum að halda áfram að vinna á slíkan hátt. En það skiptir einnig gríðarlega miklu máli að við brúum umönnunarbilið. Þar hljótum við að horfa til sveitarfélaganna og þeirra ábyrgðar og þetta hlýtur að verða mál sem við öll viljum taka undir og lyfta í komandi kjarasamningum, konum og um leið samfélaginu öllu til góða.

Forseti. Það er mikilvægt að við sem þjóð séum ekki of stolt til að biðja um aðstoð þegar þess gerist þörf. Fyrir rétt rúmum tveimur vikum gengu skelfilegar hamfarir yfir Grindavík og þó svo að hægst hafi um þar þá getur ástandið enn brugðið til beggja vona. Í morgun var svo lýst yfir hættuástandi í Vestmannaeyjum af því að eina vatnsleiðslan frá meginlandinu er skemmd á stórum hluta og óvíst hvort hún haldi í allan vetur. Viðbragðskerfi okkar er ótrúlega öflugt miðað við þann mannfjölda sem hér býr en það, rétt eins og í flestum öðrum löndum, hefur sín þolmörk. Þegar stóráföll gerast sem viðbragðskerfi landa ráða ekki við að öllu leyti þá er mikilvægt að þjóðarstoltið komi ekki í veg fyrir það að óskað sé aðstoðar erlendis frá. Jafnvel stór lönd eins og Bandaríkin og Kína hafa kyngt sínu þjóðarstolti og óskað eftir aðstoð eftir stórfelldar náttúruhamfarir. Fyrir rúmri viku síðan sýndum við Íslendingar að við erum ekki of stolt til að biðja um aðstoð þegar á reynir. Almannavarnir óskuðu eftir því að teymi frá almannavarnasamstarfi Evrópu kæmi hingað til lands til að gefa ráð varðandi hamfarirnar í Grindavík og skoða hvort sá búnaður sem til er í Evrópu til að takast á við flóð gæti nýst ef reynt yrði að nota vatn til að styrkja varnargarða og hafa áhrif á stefnu mögulegs hraunstraums ef til eldgoss kæmi á svæðinu við Grindavík eða Svartsengi. Ráðleggingar þessa teymis munu nýtast viðbragðsaðilum hér til þess að skipuleggja fyrirbyggjandi aðgerðir enn betur og einnig gefa okkur Íslendingum betri skilning á því hvaða aðstoð við gætum fengið ef ástandið versnar. Hið fornkveðna, ber er hver að baki nema sér bróður eigi, á nefnilega vel við í dag og þá sérstaklega þegar stóráföll eins og náttúruhamfarir dynja yfir.

Virðulegur forseti. Vaxtaákvörðunardagur Seðlabankans var 22. nóvember síðastliðinn. Þar var stýrivöxtum haldið óbreyttum, 9,25%. Ástæður voru jarðhræringarnar á Reykjanesi. En verðbólguhorfur hafa versnað, spennan í þjóðarbúinu virðist vera meiri en áður og gengi krónunnar hefur lækkað. Verðbólguvæntingar haldast áfram háar og kostnaðarhækkanir virðast meiri og langvinnari en búist var við. Í október hækkuðu dagvörur um 11,15%, innlendar vörur um 10,8%. Hægari hjöðnun verðbólgu kallar á hærri vexti og harðari peningastefnu á næsta ári og á árinu 2025 samkvæmt aðalhagfræðingi Seðlabanka Íslands. Þetta eru ekki góðar fréttir, við erum sem sagt komin í þráláta verðbólgu, 7,9%. Ástæðan fyrir þessari verðbólgu er gríðarlegur hagvaxtarkraftur sem drifinn er áfram af ferðaþjónustunni. Í dag búa 74.000 erlendir ríkisborgarar á Íslandi, eru 18% af heildaríbúafjölda landsins og þeim fer fjölgandi og er útlit fyrir að þeim haldi áfram að fjölga á næsta ári. Við erum sem sagt áfram í þensluverðbólgu á næsta ári og jafnvel árið 2025, með 9,25% vexti. Hvað gerir ríkisstjórnin? Ekki neitt. Hún er alger áhorfandi að þessu sjónarspili sem við erum að horfa upp á og mun bitna á húsnæðislántakendum í samfélaginu sem munu sennilega þurfa að selja húsnæðið sitt. Það er ekkert verið að gera til að taka á verðbólgunni. Jú, það kemur gistináttaskattur upp á 300 kr. á nótt á fimm stjörnu hótel og líka 300 kr. á tjaldstæði í landinu. Má taka sem dæmi að ferðaþjónustan er með lægra virðisaukaskattsstig en aðrar atvinnugreinar í landinu. Þetta sýnir það að við erum ekki að horfa fram á bjartari tíma í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það sjáum við líka í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar fyrir 2. umræðu fjárlaga og í aðgerðum ríkisstjórnarinnar í fjárlögum.

Virðulegi forseti. Á morgun er merkisdagur. Þann 29. nóvember verða liðin 12 ár frá samþykkt þingsályktunartillögu Alþingis um viðurkenningu á sjálfstæði Palestínuríkis í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Þarna steig smáríkið Ísland stórhuga skref í að beita sér fyrir friðsamlegum lausnum á djúpstæðum óróa sem ríkt hefur á svæðinu í manna minnum. Íbúar Palestínu hafa hins vegar búið við þann veruleika í áratugi að vera annars flokks þegnar í eigin landi og hörmungarnar sem nú dynja á almennum borgurum landsins, og þá helst börnum, eiga sér rót sem rekur sig mun lengra aftur en til 7. október sl. Við stöndum í miðju stormsins í árásum sem bera allar merki stríðsglæpa. Fyrrum ráðherrar Ísraelsríkis hafa nú talað fyrir því í fjölmiðlum að jafna verði Gaza við jörðu, hreinsa öll ummerki um að þar hafi verið byggð sem nú stendur og flytja eftirlifendur á brott til annarra landa. Ýmsir telja alþjóðasamfélagið hafa brugðist Ísrael í þeim hörmungum sem dynja á íbúum svæða landanna tveggja. Forseti. Alþjóðasamfélagið hefur brugðist Palestínumönnum í áratugi. Við látum ekki telja okkur trú um að rétt sé að svipta heila þjóð borgaralegum og stjórnmálalegum mannréttindum sínum og það tekur sárt þegar vinaríki okkar samsama þessa aðila, þessi börn, með öfgahreyfingunni Hamas. Þetta hentar aðeins gerendum ríkisstjórnar Benjamins Netanyahus, sem ber nú ábyrgð á dauða hartnær 7.000 barna frá upphafi október. Virðulegi forseti. Ísland á ekki herstyrk en við eigum rödd á alþjóðavettvangi og hana eigum við að nýta. Við eigum hjarta, við eigum samkennd, við eigum samvisku og höfum alla burði til þess að taka stórhuga skref í þágu varanlegs friðar á svæðinu. Ég kýs að gera orð Olofs Palmes, fyrrverandi forsætisráðherra Svíþjóðar og þess merka jafnaðarmanns, að mínum, með leyfi forseta: Það er ekki hægt að endurbæta aðskilnaðarstefnuna. Það verður að útrýma henni.

Virðulegur forseti. Ég er foreldri fatlaðs barns og ég held ég geti fullyrt að það hefur ekkert kennt mér meira í lífinu heldur en að fá það hlutverk upp í hendurnar. Ég sagði það í viðtali sem tekið var við mig í sumar í Klifri, blaði Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra, að það væru margvíslegar áskoranir sem biðu þeirra sem fengju þetta hlutverk í hendurnar. Það væri óskandi oft og tíðum að kerfið gripi aðstandendur eilítið betur, því að erum við öll tilbúin í þetta hlutverk? Nei. Þurfum við hjálp? Já, við þurfum oft aðstoð og leiðbeiningar um það hvernig við eigum að takast á við þetta nýja hlutverk í okkar lífi. Ég ætla því að fagna sérstaklega, og ég hef rætt það á öðrum vígstöðvum, samningi sem undirritaður var í síðustu viku á milli mennta- og barnamálaráðuneytis og Landssamtakanna Þroskahjálpar um að setja á fót rafrænt upplýsingatorg fyrir foreldra fatlaðra barna, þar sem verða upplýsingar um alla þá þjónustu og þann stuðning sem stendur foreldrum fatlaðra barna til boða. Hér er um að ræða þriggja ára tilraunaverkefni - 18 milljónir yfir þriggja ára tímabil, um 6 milljónir á ári - og ég fagna þessu mjög og ég fagna því líka að þarna sé lögð sérstök áhersla á upplýsingar fyrir foreldra með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn. Ég held að við hér á Alþingi hljótum að fagna verkefnum sem þessum.

Hæstv. forseti. Mig langar til að nýta þær tvær mínútur sem ég hef hér til að ræða innlenda matvælaframleiðslu, þá sérstaklega garðyrkju og grænmetisrækt. Hér á landi höfum við gríðarleg tækifæri sem felast í því að við getum ræktað nægilega mikinn mat fyrir okkur sjálf en við eigum þó ansi langt í land með það. Við flytjum inn mjög mikið magn af matvöru hingað til lands, matvöru sem oft væri hægt að framleiða hér á landi. Við erum með tollasamninga við mörg lönd til að jafna stöðuna hér innan lands og við höfum upprunamerkingar á matvöru en því miður er hún oft mjög takmörkuð. Það eru dæmi um að matvara sé framleidd í einu landi og flutt til annars lands og unnin þar og er þá merkt því landi sem hún er unnin í. Við getum gert mun betur í upprunamerkingu því að neytandinn á rétt á því að vita hvað hann er að kaupa og margir íslenskir bændur og framleiðendur hafa verið að standa sig mjög vel í þeim efnum. Hér á landi er mjög mikið keypt af erlendu grænmeti og þar af leiðandi er oft erfitt að koma innlendri matvöru á markað. Þetta hefur orðið til þess að innlendri matvöru hefur oft verið hent því að hún hefur skemmst á meðan hún er í geymslu. Íslenska matvaran kemst nefnilega ekki inn á markaðinn vegna þess að það er til svo gríðarlegt magn af erlendri matvöru. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða betur. Við þurfum kannski að skoða það líka að menningin hér á landi sem hefur skapast er að við sem neytendur ætlumst til þess að geta keypt allar vörur allan ársins hring, óháð því hvort það sé uppskerutímabil matvörunnar eða ekki. Við getum gert betur.

Herra forseti. Við vitum það öll að það er stærsta úrlausnarefni samtímans að ná niður verðbólgu og vöxtum og við vitum líka að ríkisfjármálin þurfa að styðja við Seðlabankann í því verkefni. Þetta er auðvitað vandasamt og það er morgunljóst að flokkarnir hér á þingi hafa ekki allir sömu skoðun á því hvernig best er að bera sig að. Sumir stjórnarþingmenn hafa á liðnum dögum í fjölmiðlum talað svolítið á þann veg að stjórnarandstaðan hafi það eitt til málanna að leggja að hækka skatta. Þetta kemur auðvitað úr hörðustu átt því að ríkisstjórnin er nýbúin að leggja á einn skatt og er auk þess að fara að hækka skatta á fyrirtæki nú um áramótin yfir alla línuna. Hitt má hins vegar til sanns vegar færa að hluti stjórnarandstöðunnar er að jafnaði forritaður þannig. Það er einn grundvallarmunur á hlutverki stjórnarandstöðunnar og stjórnarmeirihlutans og hann er sá að ríkisstjórnarflokkarnir velja sér að vinna saman og þeir leggja saman fram fjárlagafrumvarp þar sem helstu aðgerðir gegn verðbólgu og séríslensku ofurvöxtunum eiga að birtast okkur. Stjórnarandstöðuflokkarnir nálgast hins vegar verkefnið hver með sínum áherslum. Að mínu mati kemur ekki til greina að sá hópur sem nú ber þyngstar byrðar vegna óstöðugleikans sem rammaður er inn af síflöktandi gjaldmiðli og útgjaldagleði stjórnarflokkanna verði látinn greiða fyrir stjórnleysið með hærri sköttum sem bætast ofan á ofurvextina og verðbólguna. Millistéttin og þeir sem lægstar hafa tekjurnar eiga ekki að fjármagna það úrræðaleysi sem birtist okkur svo skýrt núna við fjárlagagerðina. Við megum heldur ekki falla í þá gryfju að halda að vandinn verði leystur með því að herða skrúfurnar enn frekar á fjölskyldur landsins, á venjulegt fólk sem sýpur nú seyðið af því enn eina ferðina að innbyggður kerfisvandi setur bókhaldið í uppnám. Eða trúir því einhver maður að íslenska ríkið sé svo vel rekið að þar megi ekki spara umtalsverðar fjárhæðir með markvissri hagræðingu? Fyrsta viðbragð má ekki að vera alltaf að hækka skatta því það er fátt varanlegra en skattahækkanir, jafnvel þótt þær séu sagðar tímabundnar.

Virðulegi forseti. Gríðarlegu læknaskortur er hér á landi. Í ár útskrifast 51 læknir frá Háskóla Íslands og 30 íslenskir læknar frá erlendum skólum. Samanlagt gerir þetta 81 lækni sem er þó langt undir því marki sem þarf til að vinna á læknaskorti hér á landi. Það er alveg ljóst að íslenska ríkið nær ekki að standa undir nægri fjölgun lækna. Stefnan hefur þó verið tekin á að fjölga læknanemum úr 60 í 75 en sú lausn leysir engan veginn þann læknaskorts sem við búum við. Hvaða úrræði höfum við þá fyrir hendi? Jú, við höfum önnur ungmenni hér á landi sem geta og hafa farið erlendis í læknanám og borga allt sitt læknanám úr eigin vasa. Ríkið kemur ekkert að þeim kostnaði en hefur hingað til boðið þeim aðgang að klínísku verknámi hér á landi. Nú virðast þau afgangsstærð og fá ekki sama aðgang og áður að klínísku námi hér á landi. Með leyfi forseta langar mig að vitna orðrétt upp úr formlegu bréfi til þeirra: Þakka þér fyrir umsóknina um verknám á Landspítala á vorönn 2024. Landspítali er háskólasjúkrahús og er samningsbundinn Háskóla Íslands um að veita nemendum hans verklega kennslu. Því eru læknanemar við Háskóla Íslands í forgangi þegar kemur að námsplássum við spítalann. Vegna fjölgunar læknanema í HÍ og takmarkaðra nemaplássa er því miður ekki hægt að bjóða læknanemum í námi erlendis að vera á sama tíma í verknámi og nemar í HÍ. Læknanemunum er þó bent á tvær vikur um páskana, en einnig bent á að almennir frídagar séu á þeim tíma og ekki hægt að tryggja kennslu á þeim dögum, mögulega viku frá 22. apríl til maí, og að á sumrin sé engin formleg kennsla í boði og misjafnt hvort deildirnar séu í stakk búnar til að sinna verknámi vegna sumarleyfis starfsfólks. Eðlilega eru HÍ nemar í forgangi en ljóst er að stokka verður verknámið upp frá grunni. Íslenskir læknanemar erlendis eru mikilvægur hluti af framtíð íslenska heilbrigðiskerfisins. Við erum mjög háð því að þeir kjósi að fara erlendis í nám og að þeir skili sér heim. Þeir bera einir allan kostnað af náminu og kosta því íslenska ríkið ekki neitt. 

Herra forseti. Ríkisstjórnin ætlar að kasta 5.000 heimilum út úr vaxtabótakerfinu og lækka stuðning við skuldsett heimili um 700 millj. kr. milli ára. Ég ætla að segja þetta aftur af því að þetta skiptir máli og af því að ég vil að allur þingheimur viti þetta og hafi þetta í huga þegar fjárlögin verða afgreidd hérna í desember: Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að lækka stuðning við skuldsett heimili, sérstaklega heimili með lágar tekjur og þunga greiðslubyrði, um 700 millj. kr. milli ára. Vextir af húsnæðislánum fara upp, greiðslubyrði heimila fer upp, upp, upp, en stuðningur ríkisins við þessi heimili fer niður, niður, niður. Fleiri og fleiri heimili í basli, færri og færri heimili sem fá stuðning. Þetta er leið ríkisstjórnarinnar. Ráðherrar geta drekkt okkur í alls konar orðasalati og frösum og glærusýningum en það breytir ekki því að þetta er sú stefna sem hér er rekin. Ríkisstjórnarflokkarnir finna nefnilega alltaf leið til að demba aðhaldinu í ríkisfjármálum á lágtekju- og millitekjuheimilin í landinu en hlífa þeim efnamestu. Í síðustu fjárlögum var þetta gert með því að hækka flöt krónutölugjöld um 7,7%; hækkun sem kom harðast niður á efnaminni heimilum og lak beint út í verðlag, lak beint út í verðtryggð lán heimilanna eins og gengur, en nú er farin sú leið að veikja húsnæðisstuðning, þrengja enn frekar að heimilum sem eru með þunga greiðslubyrði, sömu heimilum og eru nú þegar að sligast undan efnahagsóstjórn þessarar sömu ríkisstjórnar. Virðulegi forseti. Það eru nokkrar vikur eftir af haustþingi og við í Samfylkingunni munum gera okkar allra besta til að reka ríkisstjórnina til baka með þessa glórulausu stefnu.

Virðulegur forseti. Íslenskt grænmeti er iðulega merkt svo ekki sé um villst að það óx í íslenskri storð. Auk þess tel ég almenning átta sig á hvað vex hér á landi og hvað ekki, t.d. að við vitum að appelsínur og epli og Ora-baunir eru innfluttar vörur. Mörkin í kjötvöru eru óljósari. Við framleiðum hér á landi lamb og naut, kjúklinga og svín og jafnvel kalkún. En kalkúnn í sneiðum, framleiddur úr fyrsta flokks íslensku grísakjöti, upprunaland Pólland, með íslensku fánaröndina hliðarsetta á pakkningunni? Þetta bar fyrir augu neytenda nokkurs í matvöruverslun hér á landi fyrir skemmstu og rataði myndin á veraldarvefinn. Hér hefur augljóslega eitthvað misfarist í prentun merkimiðans og atvikið að einhverju leyti spaugilegt, en merkingar eru alvörumál. Ég hef áður fjallað um neytendamál bæði í ræðu og riti og er þeirrar skoðunar að notkun fánalita íslenska fánans við merkingar á erlendum afurðum sem pakkað er af innlendum framleiðendum ætti að vera með öllu óheimil. Það er of algengt að framleiðendur freistist til þess að nota fánalitina með þeim hætti til að selja vöru sína. Það er hluti af heilnæmi íslenskra matvæla að eftirlit með framleiðslu og hreinleika afurða sé í fyrirrúmi. Það er engum til góðs að neytendur þurfi að lúslesa pakkningar til að sjá hvar varan er framleidd, sér í lagi ef á henni er íslenskur fáni. Við viljum geta treyst því að fáninn okkar hafi einhverja merkingu en sé ekki eitthvert ódýrt sölutrix. Á vefnum Íslenskt staðfest er að finna tölur úr könnun Gallup fyrir Icelandic Lamb frá 2021. Þar kemur fram að 90% svarenda töldu upprunamerkingar mikilvægar, 70% sögðust óánægð með að erlendar kjötafurðir væru seldar undir íslenskum vörumerkjum, 63% vildu að innlendar matvörur væru upprunamerktar og ríflega 80% kjósa íslenskar vörur í verslunum sé þess kostur. Bændasamtökin hafa svarað þessu kalli og reka merkið Íslenskt staðfest sem byggir á áratugareynslu af notkun sambærilegrar merkja á Norðurlöndunum. Eftir sem áður kemur það góða starf ekki í veg fyrir misvísandi merkingar, þó að það sannarlega auðveldi neytendum að versla innlenda matvöru.  
             Kæra fólk. Höfum augun opin þegar við verslum og styðjum íslenska framleiðslu og íslenska bændur.

Herra forseti. Mig langar við þetta tækifæri að segja nokkur orð um stöðu innviða hér á Íslandi. Í gær bárust af því fréttir að Landsvirkjun þyrfti að takmarka afhendingu orku, eins og segir í tilkynningu frá Landsvirkjun, með leyfi forseta: „Landsvirkjun þarf að grípa til takmörkunar á víkjandi orku til fiskimjölsverksmiðja, fiskþurrkana og gagnavera sem stunda rafmyntagröft.“ Ég hef í sjálfu sér kannski ekki miklar áhyggjur af gagnaverunum en fiskimjölsverksmiðjurnar og fiskþurrkanirnar munu halda áfram sinni starfsemi. Það sem gerist er auðvitað það að þrátt fyrir að þessi fyrirtæki hafi fjárfest í rándýrum lausnum til að reka sína starfsemi með rafmagni hingað til þá verða þær reknar áfram með olíubruna og þurrka þar með út allan þann árangur sem náðst hefur með miklum tilfærslum vegna rafbílavæðingar landsins á undanförnum árum, bara til að setja í samhengi hversu mikil áhrifin eru af því að þessar verksmiðjur starfi á grundvelli olíubruna en ekki rafmagnsnotkunar. Á sama tíma berast fréttir af alvarlegri stöðu í Vestmannaeyjum þar sem hættustigi hefur verið lýst yfir vegna skemmda á neysluvatnslögn. Það er ekki langt síðan ríkisstjórnin féllst á að koma að málum varðandi það að tryggja aukalögn til Eyja en ef ég man rétt er ekki fyrirhugað að það verði fyrr en árið 2025 sem slík lögn komi til framkvæmda og vinna við hana, þannig að ég bara hvet þá sem um þau mál höndla að líta hið snarasta til með þeirri alvarlegu stöðu sem uppi er í Vestmannaeyjum. Svo við höldum síðan áfram með innviðina þá barst umsögn frá Náttúrufræðistofnun Íslands um matsáætlun framkvæmda við Sundabraut þar sem stofnunin lýsir furðu sinni á því að tímaáætlun matsferils geri ráð fyrir umhverfismatsskýrsla verði send til athugunar hjá Skipulagsstofnun snemma árs 2024. Þarna er eitt ríkisapparatið að gagnrýna framgöngu ríkisstjórnarinnar 

Frú forseti. Við viljum öll tryggja frelsi og öryggi almennings á Íslandi. Við viljum öll að lögreglan hafi þau tæki, þann mannafla og öll þau úrræði sem hún þarf til að sinna sínu starfi og tryggja öryggi sitt og annarra um leið. Með einhliða ákvörðun þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra í desember síðastliðnum var almennri lögreglu á Íslandi veitt heimild til að bera rafbyssur og var í kjölfarið ráðist í nokkuð umfangsmikil kaup á slíkum vopnum og fjármunum varið í þjálfun í notkun þeirra. Í reglum sem settar hafa verið um notkun rafbyssa segir að lögreglu sé heimilt að nota slík vopn þegar heimilt er að nota úðavopn eða kylfu en talið er að úðavopn eða kylfa eða aðrar vægari aðgerðir muni ekki nægja til að yfirbuga aðilann eða skilyrði um notkun skotvopna eru ekki til staðar. Fyrrverandi hæstv. ráðherra hefur rökstutt rafbyssuvæðinguna með tilvísunum í rannsóknir sem sýni fram á að rafbyssur fækki óhöppum og slysum á bæði fólki og lögreglumönnum. Já, í samanburði við skotvopn. Í samanburði við hefðbundið skotvopn þar sem byssukúlu er skotið að einstaklingi eru rafbyssur augljóslega öruggari kostur og þetta styðja þær rannsóknir sem vísað er til. En lögreglan á Íslandi ber almennt ekki byssur eða hefur ekki gert það hingað til en nú stendur til að vopna hana rafbyssum. Í gær voru fluttar fréttir af auknum vopnaburði í fangelsum landsins og úti í samfélaginu. Fullyrt hefur verið á fyrri stigum að ofbeldi hafi aukist í samfélaginu þótt ekki hafi verið sýnt fram á það með óyggjandi hætti. Hins vegar virðist ljóst að vopnaburður, einkum hnífaburður, hafi aukist á síðustu misserum. Er þar fyrst og fremst um að ræða ákveðna og afmarkaða hópa og virðast umræddir hópar einkum skipaðir ungum mönnum, ungmennum sem samkvæmt lagalegri skilgreiningu teljast jafnvel börn. Forseti. Er ekki undarlegt að eina ráðið sem ríkisstjórnin sér til að bregðast við auknum vopnaburði og beitingu vopna á meðal barna og ungmenna hér á landi sé að vopna lögregluna? Meira ofbeldi en ekki minna. En hvaða afleiðingar hefur það? Þar sem rafbyssur hafa verið teknar í notkun hefur það vanalega verið gert með það fyrir augum að þær séu skaðminni valdbeitingarúrræði en skotvopn. Matið byggir á því að rafbyssur séu öruggari en að miða á fólk skotvopni og setja það fyrir víst í lífshættu. Samkvæmt rannsóknum eru lögregluþjónar sem bera rafbyssur hins vegar helmingi líklegri til þess að beita valdi í störfum sínum en lögreglumenn sem bera hvorki skotvopn né rafbyssur. Einnig hefur verið sýnt fram á að líklegra sé að ráðist sé á þá. Aðrir lögregluþjónar sem voru með lögregluþjónum sem bera rafbyssur á vakt voru einnig líklegri til þess að beita valdi í störfum sínum en ella. Forseti. Í svörum fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni um kaup á vopnum fyrir leiðtogafund Evrópuráðsins kemur fram að 165 milljónum úr ríkissjóði hafi verið eytt í skotvopn fyrir fundinn og þau kaup rökstudd með því að þörf hafi verið á sérstökum viðbúnaði vegna fundarins. Skotvopn. Engu að síður segir þar að ekki standi til að selja vopnin aftur. Hvernig til stendur að nota þessi vopn áfram er hins vegar með öllu ósvarað. Stendur til að ganga skrefinu lengra og vopna íslensku lögregluna skotvopnum umfram það sem nú er? Samanburðarrannsókn á notkun lögreglu á skotvopnum milli Noregs og Svíþjóðar bendir til þess að minni vopnaburður og strangari reglur um beitingu skotvopna í Noregi, kerfi líkara því sem gildir hér á landi, séu ástæður þess að norskir lögregluþjónar beiti sjaldnar skotvopnum og að minna sé um slys á bæði lögregluþjónum og borgurum við skyldustörf lögreglu. Samhliða því að minna er um vopnaburð og strangar reglur um hann er áhersla lögð á þjálfun í því að leysa úr hættulegum atvikum án vopnabeitingar. Við erum öll sammála um markmiðin, að auka öryggi bæði almennra borgara í landinu og öryggi lögregluþjóna við störf sín, öryggi sem er forsenda sameiginlegs frelsis, lýðræðis og velsældar okkar allra. Með því að vopnavæða lögreglu að vanathuguðu máli án nauðsynlegs samráðs og með óskýran laga- og regluramma óttast ég hins vegar að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. dómsmálaráðherra þessarar ríkisstjórnar séu að snúa okkur í öfuga átt. Nú hafa hins vegar orðið ráðherraskipti tiltölulega nýlega og þótti mér tilefni til að beina eftirfarandi spurningum til nýs hæstv. dómsmálaráðherra: Er hæstv. ráðherra sammála forvera sínum í embætti um að slík þörf sé á að vopnavæða lögregluna? Hyggst hæstv. ráðherra halda öllum þeim vopnum sem forveri hennar keypti? Hefur hæstv. ráðherra engar áhyggjur af stigmögnun vopnaburðar á Íslandi í kjölfar þessarar umbyltingar lögreglustarfa á Íslandi? Hyggst hæstv. ráðherra halda áfram á sömu vegferð með aukinni hörku og hugsanlega frekari vopnavæðingu lögreglunnar? Og síðast en ekki síst spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Kemur til greina að stíga skref til baka og endurhugsa þessa stefnu?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina og þann áhuga sem hún sýnir málinu. Í upphafi skulum við skoða stöðuna eins og hún blasir við í dag. Samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkislögreglustjóra hefur alvarlegum ofbeldisbrotum og vopnuðum útköllum lögreglu og sérsveitar ríkislögreglustjóra fjölgað síðustu ár. Sem dæmi má nefna að fjöldi útkalla þar sem sérsveit vopnast vegna skotvopna hefur nærri þrefaldast frá árinu 2016 og nærri fjórfaldast vegna eggvopna. Í heildina voru vopnuð útköll sérsveitar 83 talsins árið 2016 en voru orðin 343 árið 2022 miðað við upplýsingar frá ríkislögreglustjóra 21. nóvember í fyrra. Framangreind tölfræði ber með sér að veruleg aukning hefur orðið í útköllum þar sem þeir aðilar sem lögreglan þarf að hafa afskipti af bera vopn. Ég hef áhyggjur af þessari þróun. Það er hins vegar ljóst að þessi tölfræði ein og sér er ekki aðaláhyggjuefnið heldur jafnframt aukið umfang skipulagðrar brotastarfsemi hér á landi sem embætti ríkislögreglustjóra hefur ítrekað bent á. Áhætta vegna hennar telst mjög mikil. Þá hefur embætti ríkislögreglustjóra bent á að hér á landi sé aukin ógn vegna skipulagðrar brotastarfsemi og að aukin umsvif fjölþjóðlegra brotahópa séu merkjanleg hér á landi. Það væri óábyrgt af okkur sem þjóð að bregðast ekki við þessari stöðu með skýrum aðgerðum til að tryggja öryggi almennings, halda uppi allsherjarreglu og lögum í landinu. Það hef ég einsett mér að gera með því að fylgja eftir þeim aðgerðum, m.a. með því sem forverar mínir í starfi komu á fót, og með áherslu á afbrotavarnir. Hvað varðar valdbeitingu lögreglu vil ég koma því skýrt á framfæri að ekkert hefur breyst í skilyrðum fyrir vopnaburði lögreglu. Engin stefnubreyting hefur verið gerð og ekki stendur til að gera breytingar á valdbeitingarheimildum lögreglu. Mikilvægt er að hafa í huga að handhöfum lögregluvalds er samkvæmt lögum heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna. Aldrei mega þeir þó ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Þegar til greina kemur að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa þarf lögregla í hvert og eitt skipti að taka ákvörðun um hvaða úrræða hún grípur til út frá heildarmati á aðstæðum hverju sinni. Lögreglu ber að gæta meðalhófs við framkvæmd skyldustarfa. Það sem liggur fyrir og var gert að vandlega athuguðu máli í samræmi við löggæsluþarfir og í takt við þróun í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við er að lögreglu hefur verið veitt heimild til að beita rafvarnarvopnum  Ég hef lagt á það áherslu að rafvarnarvopnin séu innleidd af varúð og sæti sérstöku eftirliti. Af þeirri ástæðu verður skipaður starfshópur sem mun yfirfara hvert einstakt tilfelli þar sem rafvarnarvopni er beitt og er honum ætlað að skila mér skýrslu um niðurstöður sínar að 18 mánuðum liðnum frá því að notkun vopnanna hefst. Þá verður tekin ákvörðun um framhaldið. Ég tel að með innleiðingu rafvarnarvopna sé verið að stíga mikilvægt skref til að bregðast við þeirri þróun sem ég sagði frá áðan sem lýsir sér í auknum vopnaburði almennings. Hv. þingmaður spyr jafnframt um þau vopn sem ríkislögreglustjóri keypti í aðdraganda leiðtogafundar öryggisráðs. Þau kaup byggðust á þarfagreiningu embættis ríkislögreglustjóra sem byggðist á góðri samvinnu og samtali við norræn löggæsluyfirvöld. Þar var eingöngu keyptur sá búnaður sem talinn var nauðsynlegur til að tryggja öryggi almennings og gesta. Ég hef ekki séð ástæðu til að endurskoða þau kaup ríkislögreglustjóra. Ég vil þó árétta að aukinn fjöldi vopna í eigu lögreglunnar hefur ekki sjálfkrafa í för með sér aukna notkun vopna hjá lögreglu. Þrátt fyrir að framangreindar aðgerðir hafi skapað mikla umræðu í samfélaginu er ljóst að þær voru hvoru tveggja til þess fallnar að styrkja löggæsluyfirvöld og efla lögreglu almennt. Beiting þeirra mun þó, eins og gildir um aðrar valdbeitingarheimildir lögreglunnar, vera háð takmörkunum til að tryggja öryggi almennings og löggæsluyfirvalda sem hafa það hlutverk að halda uppi allsherjarreglu og lögum í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, kærlega fyrir að vekja máls á þarfri umræðu um aðstæður lögreglunnar og það jafnvægi sem þarf alltaf að hafa hugfast og beita í valdbeitingu. Það vill svo til að í morgun vaknaði ég á Ísafirði og var ferð minni heitið þangað m.a. til að kynna mér störf lögreglunnar á Vestfjörðum. Við fórum yfir aðstæður lögreglufólks á þessu strjálbýla, harðgera og umfangsmikla svæði í samhengi við valdbeitingarheimildir sem það hefur til að bregðast við í krefjandi aðstæðum. Ég verð að játa að umræðan hér á þinginu getur verið svarthvít, þótt hún sé það ekki alltaf. Hún litast af því að hér var ekki beitt réttum aðferðum við að auka á þessar valdheimildir, hvort sem þær eru réttlætanlegar eða ekki. Við getum ekki dvalið við það, við verðum að horfa á þær aðstæður sem lögreglufólk og -menn eru í í dag og átta okkur á kjarna vandans. Það er okkar að gjalda eðlilegan varhuga við auknum heimildum lögreglunnar, alltaf, til þess að beita aðferðum sem geta falið í sér líkamstjón fyrir þann sem verður fyrir. Aðstæður breytast hratt og það er mikils krafist af lögreglufólki sem ber skylda til að bregðast við öllum mögulegum aðstæðum. Við höfum stigið stór framfaraskref í því skyni að mennta lögreglufólkið okkar, en einhver er ástæða þess að menntuðum lögreglumönnum hefur ekki fjölgað sem skyldi, m.a. af þeirri ástæðu að útskrifaðir skila sér ekki út í öfluga lögreglustétt sem á að vera til staðar. Virðulegur forseti. 

Virðulegi forseti. Við höfum öll orðið vör við aukna hörku og breyttar aðstæður í glæpastarfsemi á Íslandi. Síðasta árið hafa fregnir af hrottalegum árásum og auknum umsvifum glæpasamtaka verið daglegt brauð. Lögreglan gerir sitt besta með þann mannafla og þá tækni sem hún hefur í höndum sér en við finnum samt sem áður að landsmenn eru óttaslegnir varðandi þróun skipulagðrar glæpastarfsemi hér á landi. Með stöðugri þróun glæpasamtaka hefur reynst sífellt erfiðara að eiga við þau og stöðva uppsveiflu þeirra hérlendis. Allir fasar löggæslunnar eru að verða komnir að þolmörkum og þegar við ræðum þessi mál verðum við að taka inn í umræðuna starfsöryggi og viðbragðsgetu lögreglumanna sem leggja líf sitt að veði hvern einasta dag til að tryggja öryggi landsmanna og halda uppi lögum og reglu hér á landi. Lögreglan hefur kallað eftir viðunandi búnaði til að geta sinnt störfum sínum og það lýtur m.a. að takmörkuðu öryggi, hærri slysatíðni og auknu álagi hjá lögreglu með auknum vopnaburði í samfélaginu og aukinni hörku í ofbeldisbrotum. Að senda lögreglu á vettvang með úðavopn og kylfu þar sem skotvopni hefur verið beitt eða hótun um beitingu þess sjá allir að er óboðlegt, bæði gagnvart viðbragðsaðilum og þolendum í viðkomandi máli. Öryggi almennings og lögreglumanna verður að vera í forgangi í öllum ákvarðanatökum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Ég starfaði í sjö ár sem lögreglumaður og það var eiginlega liggur við í fyrsta útkallinu sem ég lenti í að ég fékk haglabyssu framan í andlitið. Hvernig átti ég að bregðast við? Hvað gat ég gert? Ég hafði kylfu, ég gat ekkert notað kylfu. Þrautþjálfaður tvítugur í júdó og karate bjargaði lífi mínu í þetta skipti, tel ég, fyrir utan það að ég þurfti að halda viðkomandi einstaklingi föstum í hálftíma þangað til hjálp barst. Þetta var fyrir 50 árum síðan. Það sem skeði á þessum tíma, á þessum sjö árum, var að maður lenti oft á einstaklingum sem voru með exi, réðust á mann með exi, með sög, með hamri, og í mörgum tilfellum voru þeir að skaða aðra. Á þeim tíma tel ég að rafbyssur hefðu getað hjálpað og komið í veg fyrir tjón á einstaklingum. En það sem við gleymum alltaf í þessari umræðu er: Hverjir eru lögreglumenn? Þetta eru mæður, þetta eru feður, þetta eru fjölskyldumenn. Eiga þeir ekki fullan rétt á því í sinni vinnu að meta hvað þeir þurfa til að vera öruggir í sínu starfi? Er það okkar hér á Alþingi að taka ákvörðun um það og banna þeim að nota það sem þeir telja að þeir þurfi til að vera öruggir og komast heim til sín eftir vinnudaginn? Þá segi ég nei. Við eigum að treysta þeim. Það þarf góða þjálfun og við verðum líka að sjá til þess þegar þeir eru búnir að þjálfast að þeir fái öll þau tæki og tól sem þeir þurfa til að verja sig í því starfi sem þeim er falið, að verja borgarana. Ég segi enn og aftur: Ég treysti lögreglunni fullkomlega til að meta það rétt hvað hún þarf til þess.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Ég ætla að fá að eyða tíma mínum í að ræða mannafla innan lögreglunnar. Í nýlegu svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur kom fram að þótt fjöldi lögreglumanna á hvern skráðan íbúa á Íslandi sé nánast sá sami og var fyrir tíu árum þá er hann margfalt minni ef við tökum tillit til allra þeirra ferðamanna sem hér dvelja á landinu hverju sinni. Þrátt fyrir að fjöldinn sé sá sami kom fram í svari við annarri fyrirspurn hv. þingmanns að það vantaði 50–70 lögreglumenn vegna styttingar vinnuvikunnar. Það er auðvitað umtalsverður fjöldi og það þarf að taka á því. Þrátt fyrir mikla fjölgun í landinu, bæði íbúa og ferðamanna, er ekki að sjá að glæpum sé nokkuð að fjölga. Það sem virðist vera að gerast er að eðli glæpa er að breytast. Aukning útkalla hjá sérsveit staðfestir það, meira er um að kalla þurfi til sérsveit vegna vopnaburðar. Ég vil reyna að setja þetta í eitthvert samhengi: Ef lögreglumönnum fækkar hlutfallslega á hvern íbúa í landinu og eðli glæpa er að breytast hlýtur það eðlilega að vekja upp ugg innan lögreglunnar og hún vilja vera eins vel búin og hægt er. Fyrir rúmu ári síðan nefndi Fjölnir Sæmundsson, formaður Landssambands lögreglumanna, að öryggi landsmanna væri því miður ekki tryggt og það væri betur gert með því að fjölga lögreglumönnum heldur en að almennir lögreglumenn væru að bera vopn á mjöðm. Hann sagði að lögreglumenn væru ekki að kalla eftir því að vopnast en þeir væru að kalla eftir því að vera öruggir í starfi. Við verðum að hlusta á það og bregðast við því.  
            

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda og ráðherra fyrir að stofna til þessarar umræðu. Það dylst engum að aukin harka hefur komið upp á yfirborðið í tengslum við störf skipulagðra glæpahópa á Íslandi. Ríkislögreglustjóri byrjaði í skýrslum sínum að benda á þetta strax 2017 og svo 2019, aftur 2021, og ég ímynda mér að það sé væntanleg skýrsla núna hvað úr hverju, öðru hvorum megin við áramótin, sama efnis nema að áhyggjurnar hafi aukist frá því sem áður var. Það er auðvitað þannig að vopn lögreglu hverju sinni eru dálítið eins og slökkvitæki heima hjá okkur. Við eigum þau en vonum að við þurfum ekki að nota þau og í því samhengi held ég að vopnaeign lögreglunnar verði að skoðast. Við þurfum auðvitað að treysta lögregluyfirvöldum til að meta með hvaða hætti þessum málum þarf að vera fyrir komið til að lögregluþjónar landsins komist heilir heim til sín í lok vaktar. Það þarf ekki annað en að fylgjast með fréttum til að átta sig á með hvaða hætti þróun mála hefur verið undanfarið og hvað okkur varðar í þingflokki Miðflokksins þá treystum við lögreglunni sjálfri best til að meta þörfina. Það er nú ein af frumskyldum ríkisins að tryggja lög og reglu og það gerum við m.a. með störfum lögreglunnar. Þetta er eitt af því fáa þar sem við í þingflokki Miðflokksins leggjum ekki megináherslu á sérstakt aðhald í útgjöldum heldur verður lögreglan að fá að þroska og þróa sína starfsemi með þeim hætti sem passar við þann raunveruleika sem mætir lögreglunni á hverjum degi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu og þau svör sem hér hafa borist. Samfélagið hefur breyst og það breytist hratt. Við hér á Íslandi höfum nú lengi búið við ákveðna menningu sem við þekkjum og er þannig að við höfum mikla skotvopnaeign meðal almennings. Mörg eru alin upp við það að kynnast skotvopnum og umgangast þau í tengslum við bara sjálfbæran lífsstíl og veiðar, en það er allt annað sem við erum að horfa á í dag. Við erum að horfa á, ég man ekki töluna, hvort það voru ákveðnir einstaklingar sem eiga tugi eða hundruð hálfsjálfvirkra vopna sem hafa ekkert með veiðar að gera. Ég hef litið svo á að hæstv. ráðherra sé á góðri leið með breytingu á vopnalögum og hvet hana til dáða og að halda áfram á sömu leið. Hvað varðar vopnvæðingu lögreglu þá sjáum við öll, eins og ég byrjaði mál mitt á, hversu staðan er breytt, hversu umhverfi lögreglumanna er breytt, en að vopnavæða lögregluna tel ég vera að byrja algerlega á öfugum enda. Við verðum að horfast í augu við það að lögreglan er vanfjármögnuð, lögreglumenn eru of fáir, það er of mikið álag á þeim. Það er misjafnt eftir landsvæðum hvernig staðan er en víða er hún mjög bág. Það að fara inn í starfsstétt þar sem við bjóðum upp á slíkar starfsaðstæður og ætla að leysa einhvern veginn úr málum með því að vopnavæða er ekki góð hugmynd. 

Forseti. Ég þakka fyrir. Vopnavæðing lögreglu vegna skipulagðrar glæpastarfsemi og ýmiss konar breytinga sem hafa orðið á samfélaginu á undanförnum árum er einfaldlega falskt öryggi. Aukin vopnavæðing leiðir til vopnakapphlaups. Þetta er mjög vel skjalfest í fjöldamörgum rannsóknum úti um allan heim. Meiri vopnavæðing lögreglu þýðir vissulega kannski ákveðið öryggi í einstaka tilvikum eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom hérna fram með áðan en það fjölgar þeim tilfellum, þau verða fleiri. Líkurnar á óhöppum tengdum notkun á vopnum aukast einfaldlega af því að tilfellin eru fleiri. Mér finnst áhugavert að heyra hæstv. ráðherra tala um að hérna sé engin stefnubreyting sem hefur verið gerð þegar það var sérstaklega verið að bæta við úrræði fyrir lögregluna, sem sagt rafbyssu - ekki rafvarnarvopn, afsakið, þetta er stytting eða upprunalega orðið yfir þetta er TASER, með leyfi forseta, sem er skammstöfun fyrir „Thomas A. Swift's electric rifle“, eða Thomas A. Swift rafriffill. Síðan þá hefur þetta orðið aðeins minna og er orðið rafbyssa og það er dálítið leiðinlegt að stjórnvöld séu einhvern veginn að fara að reyna að búa einhvern dulbúning á þetta vopn, að kalla það rafvarnarvopn eins og það sé eitthvað betra. Mér finnst þetta leiðinleg nýlenska, mér finnst þetta leiðinleg pólitík. Mér finnst það óþægilegt þegar það er ekki hægt að tala um rannsóknirnar sem liggja hérna á bak við, í t.d. Bretlandi, í Noregi og Svíþjóð og í Kanada þar sem var farið í innleiðingu og sérstaklega í Bretlandi, það var sýnt fram á aukið ofbeldi í kjölfar innleiðingar á rafbyssu. Við skulum taka þetta betur, gera þetta betur, ekki nota ódýrar lausnir til að búa til falskt öryggi heldur förum í þær aðgerðir sem tvímælalaust hafa verið lagðar fram um öryggi lögreglu 

Virðulegur forseti. Við almenningur, við í þessum sal, leggjum af stað í vinnu, út í daginn eða til skóla eða hverra starfa sem við erum að fara til og reiknum með að öryggi okkar sé tryggt. Lögreglumenn sem fara til sinnar vinnu hvenær sem er sólarhringsins geta ekki treyst því að öryggi þeirra sé tryggt. Þeir eru að fara að vinna í hinni hlið samfélagsins, þeirri hlið sem við almenningur verðum svo lítið vör við, sem betur fer. Það er ekki sjálfsagt að samfélag fái fólk til þessara starfa. Á undanförnum árum hefur verið mikið ákall lögreglumanna bæði um fjölgun og betri búnað og frekari öryggisatriði til að tryggja þeirra störf. Ég er mjög ánægður með það að hafa á þeim tíma sem ég var í dómsmálaráðuneytinu lagt sérstaklega áherslu á þetta, að tryggja öryggi lögreglumanna. Meiri vopnavæðing í landinu er áhyggjuefni og við því verður að bregðast. Aukin skipulögð brotastarfsemi er að þróast hér með sama hætti og hefur verið að gerast á Norðurlöndunum og við höfum þar víti til varnaðar. Þar hefur dregið verulega úr áhuga fólks á að fara í lögregluna og orðnir erfiðleikar í því jafnvel að manna lögregluna. Við þurfum að byrgja brunninn. Við fórum í mikið átak í að fjölga nemendum á háskólastigi í lögreglunámi. Það hefur skilað sér í því að það tvöfaldast útskriftarárgangarnir núna. Við fórum í mikið átak í fjölgun sem gjörbreytir stöðunni gagnvart þessum alvarlegu brotaflokkum. Það er mjög mikilvægt að við höfum það í forgrunni að tryggja aðstæður þessa fólks, fólks sem á sínar fjölskyldur heima, 

Frú forseti. Þegar fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra gerði reglugerðarbreytingu 30. desember síðastliðinn var augljóst af viðbrögðum hæstv. forsætisráðherra að ekki var eining um málið í ríkisstjórninni og mér heyrist sú óeining enn vera uppi meðal stjórnarflokkanna. Svo má líka rifja það upp að umboðsmaður Alþingis gerði athugasemdir við samráðsleysi við þessa ákvörðun. En gott og vel. Ráðherrann þáverandi hafði tekið þessa ákvörðun að vandlega íhuguðu máli, var sagt í fréttum, og eftir samráð við ríkislögreglustjórann. Við þetta er tvennt að athuga: Í fyrsta lagi þurfum við að spyrja okkur í þessum sal hvort það sé eðlilegt og skynsamlegt fyrir lög og reglur í landinu að ráðherra hafi vald til að breyta þessu með reglugerð og ekki þurfi að bera það undir hið háa Alþingi. 

Virðulegi forseti. Við skulum gæta þess að vera ekki haldin svo mikilli staðfestingarhlutdrægni að hafa þá tilhneigingu að hygla undir og leita markvisst að þeim upplýsingum sem staðfesta eða styrkja ákveðna draumsýn um samfélagið sem á sér hreinlega ekki stoð í veruleikanum. Að halda því fram að orsökin fyrir aukinni hörku og aukinni skipulagðri glæpastarfsemi hér á landi sé til komin vegna þess að lögreglan sé í auknum mæli vopnuð er vægast sagt undarlegur málflutningur. Það er vegna aukinnar skipulagðrar glæpastarfsemi og aukinnar hörku í ofbeldisbrotum sem við þurfum að hafa lögreglu sem er viðunandi búnaði búin til að tryggja öryggi almennings. Hvaða öryggisstig og þjónustu viljum við og hvaða væntingar hefur almenningur til þess að lögreglan geti brugðist við þeim aðstæðum sem koma upp í samfélaginu? Almenningur býst við því að lögreglan sé þannig tækjum búin að hún geti brugðist við þeim aðstæðum sem upp kunna að koma hverju sinni og í ljósi aukins vopnaburðar og aukningar á fjölda skráðra tilfella þar sem vopnum er beitt er nauðsynlegt að lögreglunni sé gert kleift að bregðast við með öruggum hætti við slíkum aðstæðum. Það er öllum ljóst að styðja þarf við löggæsluna í sínum viðbrögðum í takt við nýjan veruleika. Við treystum á lögregluna þegar eitthvað kemur upp á og hún þarf að geta unað við ásættanlegan búnað, þjálfun og mannafla til að takast á við þá auknu hörku sem er að myndast í samfélaginu. Notkun vopna, hvort sem það eru rafvarnarvopn eða skotvopn, krefst þjálfunar og við eigum að gera það sem til þarf svo að tryggja megi öryggi lögreglumanna við störf sín og gera þeim kleift að tryggja með viðunandi hætti öryggi almennings. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig að benda á og minna á að að baki hverjum einasta lögreglumanni er fjölskylda. Við skulum ekki gleyma því.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu, hún er mikilvæg. Ég lenti persónulega í því fyrir nokkrum misserum að fornbíl var rænt sem var mér og fjölskyldunni mjög kær og hann færður í úthverfi og allt hirt úr honum. Síðan var kært að hann væri ólöglega staðsettur og var hringt á Vöku og hann færður þangað niður í portið. Þegar ég kem þangað kemur maður skjálfandi á móti mér og segir: Ég er feginn að sjá þig, Jakob Frímann. Hér kom maður mjög óhuggulegur, ógnandi og reiður í morgun yfir því að við hefðum fjarlægt bílinn og hérna er nafnið hans. Ég vissi að þú ættir þennan bíl. Hér er nafn og kennitala en þú ferð ekki að tala við hann sjálfur, þetta er hættulegur maður. Nú hvað á ég að gera? Þú talar við lögregluna. Svo kemur löng þögn. Við megum ekkert segja. Þú ferð ekki að tala við þennan mann sjálfur, segir lögreglumaðurinn. Og hvað á ég að gera? Þú verður að leita þér lögmanns. Ég talaði við lögmann. Enginn lögmaður vildi taka þetta mál að sér. Þetta er Ísland í dag, gott fólk, eins og Jón Ársæll myndi orða það. Við þurfum að bregðast mun harðar við þeirri staðreynd - nota bene, hér voru íslenskir krimmar á ferð - að hér eru komnar mafíur ýmissa landa, búnar að festa rætur í glæpastarfsemi af ýmsum toga. Við höfum því miður leyft þessu að gerast og viðgangast. Ég er ekki sérfræðingur í tegund vopna eða hvernig bregðast skuli við en með einhverjum markvissum og árangursríkum hætti þurfum við að berjast á móti þessu og bregðast við þessu hraðar og harðar en við höfum gert til þessa. Ég skora á dómsmálaráðherra að hika ekki við að losa okkur undan þessu ástandi vegna þess að það er tiltölulega nýtilkomið og við þurfum að grípa til skjótra aðgerða gegn því.

Frú forseti. Það er mikilvægt að umræða um vopnaburð lögreglu fari fram á hinum pólitíska vettvangi. Svona ákvarðanir eru þess eðlis og ég er reyndar á því að umræða um löggæslu eigi raunar öll að fá meira rými hér á Alþingi. Það er grundvallarhlutverk ríkisins að tryggja öryggi fólksins í landinu og mannafli og mannauður er sterkasta svarið í því samhengi. Í svörum dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá mér kemur fram að ríkislögreglustjóri hafi greint þörf á mannafla í tengslum við rannsókn á skipulagðri glæpastarfsemi. Þar kemur fram að fjölga þurfi stöðugildum. Þar kemur fram að þörf sé á auknu fjármagni til nauðsynlegra tækja og hugbúnaðarkaupa. Þar kemur fram að áhersla verði að vera aukin á alþjóðlegt samstarf. Þetta er einfaldlega hluti af því að löggæsla á Íslandi fái að þróast í samræmi við breyttar þarfir og breyttan veruleika. Vopnaburður virðist vera að færast í aukana hjá ungmennum og við sjáum merki um breytt landslag afbrota. Það þarf að horfa heildstætt á málin og heildstætt á hvernig starfsumhverfi lögreglunnar er. Samkvæmt tölum frá Eurostat fyrir 2020 voru að meðaltali 333 lögreglumenn á hverja 100.000 íbúa í Evrópu. Hlutfallið hér var 176. Svona samanburður er erfiður en ég leyfi mér að nefna þessar tölur. Árið 2013 var heildarfjöldi lögreglumanna 8,1 á hverja 10.000 ferðamenn hér á landinu en tíu árum seinna var hlutfallið komið niður í 4,6. Hlutfallið fór lækkandi. Forseti. Fangelsismálin eru auðvitað samofin löggæslu og þar eru biðlistar einkennandi. Ég lagði fram fyrirspurn sem sýndi að í lok árs 2022 voru 279 karlmenn á biðlista eftir afplánun í fangelsi. Meðalbiðtíminn hafði verið um tvö ár. Það er óviðunandi staða fyrir samfélagið, fyrir þá sem í hlut eiga  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og málshefjanda, Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, og hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg, ekki síst í ljósi fréttaflutnings af auknum vopnaburði í samfélaginu og af því hefur lögreglan eðlilega áhyggjur og við hér sem höfum tekið til máls í þessari umræðu deilum þeim. Það er til marks um styrk samfélagsins og Íslands sem réttarríkis að það heyrir til algerra undantekninga að lögreglan þurfi að beita vopnavaldi. Það hefur hingað til ekki þótt ástæða til að almennir lögreglumenn beri á sér skotvopn við skyldustörf og til mikils að vinna fyrir samfélagið allt, að svo megi verða áfram. Í frumvarpi dómsmálaráðherra um breytingar á vopnalögum sem nú liggur fyrir þinginu er lagt upp með að taka á þessum vanda sem hefur farið vaxandi í samfélaginu, m.a. með því að taka fyrir að fleiri hálfsjálfvirk skotvopn og sjálfvirk skotvopn verði flutt til landsins á grundvelli þess að um safnvopn sé að ræða. Þetta atriði sem og önnur í frumvarpi hæstv. ráðherra eru til þess fallin að stemma stigu við auknum líkum á vopnaburði í samfélaginu og er það vel. Öflugt lögreglulið, þ.e. vel fjármögnuð löggæsla, er líka leið til að draga úr því að lögreglan þurfi að bera vopn við sín daglegu störf. Þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hefur áður látið þá afstöðu sína í ljós að vopnaburður lögreglu skuli ekki vera almennur hér á landi og að slíkt beri að forðast í lengstu lög. Breytingar á vopnalögum eru því skref í því að ná tökum á vaxandi vanda. Ég treysti því að við leitum allra leiða til að komast hjá því að almennir lögreglumenn beri á sér skotvopn við skyldustörf.

Frú forseti. Ég vil aftur þakka fyrir þessa ágætu umræðu sem hér fer fram og tek undir með hv. þm. Viðreisnar, Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, áðan þar sem hún sagði að við ættum að ræða þetta oftar og með dýpri hætti í þessum sal heldur en raunin er. Í því samhengi kemur til hugar hversu erfitt þetta getur verið fyrir þann ráðherra sem með þennan málaflokk fer, get ég bæði bent þar á fyrri dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins sem enn eru á þingi, sumir ekki, og hæstv. núverandi dómsmálaráðherra, af því að samstarfið eins og það er samsett í ríkisstjórn er líklegt til að gera alla ákvarðanatöku í þessum málum erfiðari en eðlilegt væri. Við þekkjum auðvitað umræðuna sem varð hér í kjölfar þess að gerð var reglugerðarbreyting sem sneri að rafbyssum. Þá kom upp mjög hávær krafa þingflokks Vinstri grænna, leidd af formanni flokksins, hæstv. forsætisráðherra, þess efnis að dómsmálaráðherra ætti að bera mál sem þetta undir samstarfsflokka sína en á sama tíma telja ráðherrar þess sama flokks, Vinstri grænna, enga ástæðu til að bera sérstaklega hápólitísk mál sem eru í þeirra ranni undir samstarfsflokka sína. Þannig að ég bara óska hæstv. ráðherra góðs gengis hvað það varðar að koma þessum málum í sem bestan farveg og segi hér að þingflokkur Miðflokksins mun ekki skorast undan að styðja hæstv. ráðherra í þeim efnum. Eins og við þekkjum geta innri samskipti ríkisstjórnarflokkanna verið sú fyrirstaða sem erfiðast er að komast yfir hverju sinni. En ég óska hæstv. ráðherra góðs gengis hvað þetta mál varðar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra og öllum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni og henni er sannarlega ekki lokið. Ég vil taka undir með þeim sem hafa nefnt hér að það mætti alveg fara meira fyrir þessari umræðu hér á þessum vettvangi. Ég er sammála því að þetta eru pólitískar ákvarðanir sem við erum að taka, það hvort lögregla beri vopn er gríðarlega mikilvæg pólitísk ákvörðun sem þarf að taka að vandlega ígrunduðu máli í samráði við fleiri aðila heldur en þann aðila sem valdinu fær að beita. Það er eðlilegt að fólk sem hefur vald vilji meira vald og það hefur sýnt sig að það er í sjálfu sér eðlilegt og ætti ekki að duga til þess að það sé aukið. Mig langar til að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra sem mér fannst ekki vera svarað hér áðan, þ.e. aðallega það hvað eigi að gera við þessi vopn sem voru keypt fyrir hundruð milljóna fyrir leiðtogafundinn og hvort hæstv. ráðherra hafi ekki áhyggjur af stigmögnun vopnaburðar sem er nokkuð sem fræðimenn hafa lýst áhyggjum af í kjölfar umbyltingar á störfum lögreglu hér á landi. Þá langar mig örstutt að tæpa á því sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna sem hér hafa tekið til máls, og þakka ég þeim aftur, en hv. þingmenn Guðmundur Ingi Kristinsson og Bergþór Ólason töluðu um það akkúrat að treysta þyrfti lögreglunni til að meta þetta. Í fyrsta lagi þá snýst sú ákvörðun, eins og ég sagði, hvort lögreglan eigi að vera vopnuð t.d. skotvopnum - það er eitthvað sem við erum öll sammála um. Það sem ég tala hér fyrir snýst um að tryggja öryggi lögreglumanna og tryggja öryggi almennings. Rannsóknir sýna það að vopnaburður lögreglumanna eykur ekki öryggi þeirra heldur getur sett öryggi þeirra í hættu í ofanálag. Þetta er byggt á rannsóknum. Það er mikilvægt að við tökum svona ákvarðanir að ígrunduðu máli og byggt á staðreyndum en ekki kannski okkar tilfinningu.  
             Að lokum, forseti. Við erum sammála um markmiðið,  Forseti. Ofbeldi verður aldrei útrýmt með meira ofbeldi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa sérstöku umræðu í dag og vekja athygli á málefninu. Ég vil nota tækifærið og leggja áherslu á að þessi málefni eru undir stöðugu endurmati og þurfa að endurspegla þá þróun sem á sér stað í okkar samfélagi. Tilkoma rafvarnarvopna á sér langan aðdraganda. Lögreglan hefur allt frá árinu 2007 haft til skoðunar hvort rétt væri að taka slík vopn upp hér á landi og á undanförnum árum hefur reglulega komið til umræðu hvort tilefni sé til að fjölga valdbeitingartækjum fyrir lögreglu við framkvæmd skyldustarfa. Að því sögðu vil ég ítreka það sem kom fram í fyrri ræðu minni, að það hefur ekkert breyst í skilyrðum fyrir vopnaburði lögreglu. Engin stefnubreyting hefur verið gerð og ekki stendur til að gera breytingar á valdbeitingarheimildum lögreglunnar. Það er því ómögulegt að stíga skref til baka, líkt og hv. þingmaður nefndi hér í sinni ræðu og endurmeta stöðuna líkt og hv. þingmaður orðaði það. Ég lagði mat á stöðu mála þegar ég tók við embætti og tók ígrundaða ákvörðun um að halda áfram á sömu braut. Tilgangurinn með rýnihópnum og skýrslugjöf að 18 mánuðum liðnum er að endurmeta stöðuna. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér að innleiðing rafvarnarvopna hafi fjölgað valdbeitingartilfellum lögreglu í öðrum löndum. Ég finn mig knúna til að leiðrétta það því að samkvæmt norsku lögreglunni hefur tilfellum valdbeitingar ekki fjölgað hjá henni þrátt fyrir innleiðingu rafvarnarvopna. Ég, ásamt lögreglunni, mun fylgjast grannt með innleiðingunni. Það er mikilvægt að hafa í huga að handhöfum lögregluvalds er nú þegar heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna en það má ekki ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Ég finn til mikillar ábyrgðar í þessum málaflokki 

Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur tíu mínútur til framsögu og eru rýmri andsvör leyfð við ræðu ráðherra þannig að allir stjórnarandstöðuflokkar komist að. Tími í andsvörum eru tvær mínútur í fyrra sinn og ein mínúta í síðara sinni. Andsvör eru ekki leyfð við ræðum þingmanna eða síðari ræðu ráðherra sem hefur tvær mínútur í lok umræðunnar.

Virðulegi forseti. 28. aðildarríkjaþing loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna verður sett í Dúbaí í Sameinuðu arabísku furstadæmunum þann 30. nóvember næstkomandi og stendur í tvær vikur eða til 12. desember. Yfir 80.000 manns eru skráðir til leiks, þar af um 1.000 blaða- og fréttamenn svo að gera má ráð fyrir að talsvert verði fjallað um fundinn í fjölmiðlum. Stærsta mál þingsins í ár er fyrsta hnattræna stöðutakan þar sem lagt verður mat á árangur ríkja. Samkvæmt Parísarsamningnum skal á fimm ára fresti leggja mat á það hvernig ríkjum hefur gengið að vinna að loftslagsmarkmiðum sínum. Í ár er lokahnykkur fyrstu stöðutökunnar en undanfarin tvö ár hefur farið fram mikil undirbúningsvinna sem m.a. hefur falist í ítarlegri upplýsingasöfnun. Það er ljóst að ef ná á markmiðum Parísarsamningsins um að hitastig jarðar hækki ekki meira en 1,5°C frá iðnvæðingu þarf að herða verulega á aðgerðum. Auk þess sem horft er til markmiða um samdrátt í losun er horft á aðlögun og framkvæmdarmáta aðgerða. Hnattræna stöðutakan er lykilatriði í umræðunni um hert markmið ríkja og væntingar standa til að niðurstöður fundarins verði m.a. settar fram með leiðbeiningum til ríkja þegar kemur að því að senda inn uppfærð landsákvörðuð markmið sem verður næst árið 2025. Það er hins vegar ljóst að samningamenn eiga mikla vinnu fyrir höndum að ná saman um ákvörðun þar sem enn eru mörg og ólík sjónarmið uppi um það hver skilaboðin eiga að vera. Annað stórt mál sem mun væntanlega fá talsverða athygli er umfjöllun um loftslagshamfarasjóðinn, en á síðasta ári var tekin ákvörðun um að hann skyldi stofnaður. Jafnframt var þá tekin ákvörðun um að setja á laggirnar sérstaka nefnd sem falið var að undirbúa tæknileg atriði varðandi störf sjóðsins með það að markmiði að þær tillögur yrðu lagðar fyrir fundinn í ár. Tillögur nefndarinnar fela m.a. í sér fyrirkomulag fjármögnunar og skilyrði til úthlutunar. Tillögurnar gera ráð fyrir að Alþjóðabankinn visti sjóðinn fyrstu árin. Í öllum undirbúningi hefur verið lögð áhersla á að fá fjármuni víðar að en frá þjóðríkjum, svo sem frá alþjóðlegum fjármálastofnunum og einkaaðilum. Ekki liggur endanlega fyrir hvernig fjármögnun sjóðsins verður útfærð og eru ríki komin misjafnlega langt varðandi ákvörðun þar um þó að einhver ríki hafi gefið í skyn að þau muni tilkynna um framlög á þessu þingi. Við erum að skoða það með nágrannaþjóðum okkar hvernig við gætum komið að þeim málum en ekkert liggur enn fyrir um það, en við munum að sjálfsögðu skoða það af mikilli alvöru hvort og þá hvernig aðkoma Íslands verði best útfærð. Af öðrum stórum málum má nefna vinnustraum um aðgerðir til samdráttar í losun þar sem orkuskipti eru áherslumál í fyrsta fasa, vinnustraum um hnattræna markmiðið um aðlögun að loftslagsbreytingum og umræður um nýtt sameiginlegt tölulegt markmið vegna fjármögnun loftslagsaðgerða. Við munum einnig fylgjast vel með umræðu um 6. gr. Parísarsamningsins sem fjallar um markaði með kolefniseiningar, en það er málefni sem hefur fengið talsverða umfjöllun hér á landi og margir hafa sýnt því mikinn áhuga. Reyndar er það meira en áhugi, við erum að sjá að íslensk fyrirtæki eru farin að hasla sér völl á þessu sviði og væri mjög æskilegt ef hv. þingnefndir sem fara með þessi mál myndu fá kynningu á því vegna þess að það er ótrúlega margt að gerast á þessu sviði hér á landi. Þetta er ekki atvinnugreinar sem eru litlar í neinni merkingu þess orðs. Þróunin hefur verið mjög hröð þannig að hér er ekki um að ræða einhverja hluti sem eru að fara að gerast, við erum að tala um að nú þegar er mikið að gerast á þessu sviði. Einnig fylgjumst við vel með vinnu er varðar upplýsingar og skýrslugjöf en segja má að upplýsinga- og skýrslugjöf sé einn af hornsteinum í Parísarsamningnum og grunnur þess að hægt sé að fylgjast með framgangi mála. Stóru línurnar í okkar málflutningi eru jafnframt atriði sem við viljum sjá skýrt dregin fram í fyrstu hnattrænu stöðutökunni. Leggja verður áherslu á að halda í það markmið að hitastig jarðar hækki ekki meira en 1,5°C en enn eru uppi raddir sem telja ekki þörf á að hamra á því þrátt fyrir að vísindaniðurstöður styðji þá nálgun. Þá viðgengst víða um heim að niðurgreiða jarðefnaeldsneyti sem oft og tíðum hamla framgangi þess að byggð sé upp endurnýjanleg orka þar sem það er jafnvel auðvelt. Við leggjum áherslu á að slíkum niðurgreiðslum verði hætt. Það hefur ekki bara gera með baráttuna gegn loftslagsbreytingum heldur hefur það líka áhrif á ýmis sjálfbærnimarkmið, t.d. þegar kemur að fiskveiðum. Jafnframt þarf að leggja áherslu á útfösun jarðefnaeldsneytis. Hér er lykilatriði að senda þau skilaboð að efla enn frekari innleiðingu tækni til endurnýjanlegrar orkuframleiðslu sem við búum nú þegar að. Í þessu samhengi er mikilvægt fyrir okkur að halda á lofti jarðhitanum sem er slík lausn og öðrum tæknilegum lausnum sem við og aðrir búa að. Málefni hafsins er okkur einnig ofarlega í huga sem og málefni freðhvolfsins en Ísland er þar í forystu ásamt Chile fyrir sérstöku átaki sem hleypt af stokkunum á COP27 í fyrra. Í undirbúningi er sérstakur viðburður með aðkomu forsætisráðherra, utanríkisráðherra Chile og aðalritara Sameinuðu þjóðanna til að vekja athygli á mikilvægi freðhvolfsins. Bráðnun íss er ekki bara mikilvægt málefni heldur atriði sem hjálpar okkur að skilja hvernig áhrif loftslagsbreytinga bera með sér alls kyns keðjuverkandi afleiðingar. Bráðnun íss nálægt pólunum hækkar sjávarborð um allan heim og á sama hátt geta samfélagsleg áhrif vegna loftslagsbreytinga haft áhrif á Ísland, t.d. þegar kemur að birgðakeðjum, fólksflutningum og matvælaframleiðslu. Því er mikilvægt að við höfum þessa stóru mynd í huga, þessa kerfislægu áhættu sem við kynntumst svo vel á tímum heimsfaraldurs og ekki síst til að undirstrika að við verðum að standa saman frammi fyrir þessum áskorunum á öldinni. Í öllum okkar málflutningi verði svo lögð rík áhersla á réttlát umskipti, að mannréttindi verði virt og jafnréttismál verði í hávegum höfð í öllum aðgerðum. Nýverið fundaði umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra með dr. Andrew Light, aðstoðarorkumálaráðherra Bandaríkjanna, sem heimsótti Ísland í tengslum við þing Hringborðs norðurslóða. Ráðherrarnir ræddu einkum hvernig mætti dýpka samvinnu landanna á sviði orku- og loftslagsmála og möguleika þess að formgera samstarf landanna í þessum málaflokki. Mikil gróska er nú í hreinum orkuskiptum í Bandaríkjunum í kjölfar nýlegrar lagasetningar og stóraukinna framlaga bandarískra stjórnvalda til þess verkefnis og líklegt er að tækifæri felist fyrir Ísland í auknu samstarfi. Reyndar er það ekki bara líklegt, það er algerlega öruggt. Sem fyrsta skref í samstarfi landanna á þessu sviði hefur umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra ákveðið að Ísland taki þátt í Carbon Management Challenge, CMC. Um er að ræða alþjóðlegt átaksverkefni, leitt af Bandaríkjunum, og miðar að því að hraða upptöku tækni sem byggir á föngun, förgun og hagnýtingu kolefnis. Markmiðið CMC er að ýta undir og skala upp með stórfelldum hætti þetta svokallaða CCS/CCUS á heimsvísu og draga þannig úr styrk gróðurhúsalofttegunda í andrúmslofti þannig að hægt verði að ná markmiðum Parísarsamningsins um að halda hlýnun innan við 1,5°C. Í dag er CCS/CCUS á heimsvísu einungis í kringum 0,05 gígatonn, þ.e. 50 milljónir tonna, sem svarar rúmlega tífaldri losun Íslands. CMC-átakið miðar að því að auka þetta magn upp í 1 gígatonn, sem er gríðarlegt magn sem gæti mögulega haft afgerandi áhrif í baráttunni við loftslagsbreytingar. Bandarísk stjórnvöld telja mikilvægt að Ísland taki þátt í CMC þar sem Ísland sé leiðandi í loftslagsmálum og hreinum orkuskiptum og íslensk fyrirtæki í fararbroddi í þróun loftslagslausna á sviði CCUS, þar með talið brautryðjendaverkefnið Carbfix um föngun og geymslu kolefnis, en fleira mætti nefna. Auk Bandaríkjanna eru önnur stofnlönd CMC; Brasilía, Kanada, Bretland, auk þess sem Ástralía, Danmörk, Egyptaland, Evrópusambandið, Japan, Noregur, Svíþjóð, Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin hafa staðfest þátttöku. Markmið CMC eru hvorki skuldbindandi né fela þau í sér beinan kostnað heldur felast þau fyrst og fremst í því að Ísland vinni að framgangi CCS/CCUS-tækni og lausna á heimsvísu og heima fyrir í samstarfi við atvinnulífið. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hyggst staðfesta þátttöku Íslands í tengslum við aðildarríkjaþing loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í COP28 í Dúbaí í byrjun desember næstkomandi. Virðulegi forseti. Ef við ætlum að hafa áhrif þá þurfum við alltaf að byrja heima hjá okkur og það var mjög ánægjulegt að ég er að koma núna frá undirskrift í Elliðaárdal með Elliða Vignissyni, bæjarstjóra í Ölfusi, og Sævari Frey Þráinssyni, forstjóra Orkuveitunnar og Heru Grímsdóttur, sem stýrir rannsóknum og nýsköpun í því fyrirtæki þar sem þetta öfluga sveitarfélag og þetta stóra orkufyrirtæki á íslenska mælikvarða eru búnir að ákveða það að snúa bökum saman til að vinna að því að nýta grænu orkuna. Það eru góðar fréttir því að við þurfum að hafa okkur öll við ef við ætlum að ná þeim markmiðum sem við höfum einsett okkur að ná.

Forseti. Mig langar til að nýta þetta andsvar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi brugðist við erindi sem mér skilst að honum hafi borist 16. nóvember síðastliðinn frá Náttúruverndarsamtökum Íslands, Ungum umhverfissinnum, Landvernd og Fuglavernd. Erindið varðar alþjóðlegan sáttmála um bann við frekari leit að jarðefnaeldsneyti og um það að frekari leit að olíu og gasi verði bönnuð með lögum. Þetta er kannski tiltölulega ný umræða í samhengi við aðildarríkjaþingið en krafan um það að olían og gasið séu skilin eftir þar sem það er fer auðvitað hækkandi og vaxandi, af því að við vitum að ef við ætlum að fasa út notkun jarðefnaeldsneytis þá verðum við líka að hætta að vinna það upp úr jörðinni og sjónum. Mig langar til að nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi brugðist við þessu erindi eða hvort það hafi verið skoðað í ráðuneytinu að Ísland beiti sér á COP28 og taki undir þessa kröfu. Mér skilst að það sé mikið um það núna í aðdraganda þessa fundar að það sé verið að skrifa undir alls kyns viljayfirlýsingar. Þær eru góðar sem slíkar, en þessi krafa er eiginlega grundvallarkrafa þegar við erum komin fram á árið 2023 og erum enn langt, langt á eftir í glímunni við hlýnun jarðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar og við höfum aðeins skoðað þetta og þeir sem standa á bak við þessa hugmynd eru átta smáeyjaríki auk fjölda félagasamtaka og forsvarsmenn hugmyndarinnar gera ekki ráð fyrir að öll eða flest ríki verði aðilar heldur verði þetta samtök ríkja sem vilja ganga fremst í því að ganga beint á hólm við meginorsök hlýnunar, þ.e. jarðefnaeldsneytið, og þetta myndi væntanlega þýða stórauknar aðgerðir innan lands og stóraukna aðstoð við þróunarríki og það er spurning hvort það séu ekki næg tækifæri til þess innan þess ramma sem núverandi kerfi býður upp á. Við gætum einfaldlega stóraukið framlög okkar í græna loftslagssjóðinn eða eflt verulega þátt okkar í IRENA sem er alþjóðastofnun um endurnýjanlega orku. Við værum fyrst þróaðra ríkja til að fara þessa leið og þó svo það liggi alveg fyrir hver okkar afstaða er þá skoðum við þessa hluti í samhengi við aðra því að okkur berst fjöldi erinda að taka þátt í og skrifa undir allra handa yfirlýsingar og samninga. En ég held að það sé lykilatriði að við höldum aðallega þessum skýru skilaboðum sem við erum með. Það verður af nógu að taka á þessum vettvangi. Við höfum sögu að segja sem fyrst og fremst snýr að grænni orku þrátt fyrir að við höfum á undanförnum einum eða tveimur áratugum ekki sinnt því að framleiða græna orku, það er komið að skuldadögum í því hjá okkur. En hins vegar skildu þeir sem á undan komu landið eftir í mjög góðum málum þegar kemur að grænni orkuöflun. Við munum leggja áherslu á þá þætti 

Frú forseti. Já, ég er fullmeðvituð um að það berst fjöldi erinda í aðdraganda COP28 og auðvitað skiptir mjög miklu máli að styðja ekki hvað sem er heldur velja vel. Það kann að vera að við höfum og eiginlega alveg öruggt að við höfum auðvitað aukin tækifæri innan þróunarsamvinnu til að styðja við góð verkefni í loftslagsmálum. En hér er um að ræða kröfu sem er að einhverju leyti krafa suðurs til norðurs vegna þess að þetta er krafan um að ríku löndin sem notið hafa jarðefnaeldsneytisins hætti að vinna það og dragi úr framleiðslunni. Við vitum svo sem að það er það sem við þurfum að gera. Við verðum að hætta að nota jarðefnaeldsneyti alls staðar ef við ætlum að ná þeim árangri sem stefnt er að. Þannig að pólitískt held ég að það sé klókt og vel skoðandi að taka undir þessa kröfu af því að við eigum líka allt okkar undir því að við hættum að nota jarðefnaeldsneyti.

Virðulegi forseti. Ég held, bara svo það sé sagt, að þessi barátta verður ekki unnin með yfirlýsingum heldur með gerðum og eins og hv. þingmaður vísaði til, hér er fjöldi allra handa yfirlýsinga sem okkur berst og býðst að taka þátt í og það er litið til okkar. Ég vitnaði hér í fund með dr. Andrew Light, aðstoðarorkumálaráðherra Bandaríkjanna, þeir vilja fá okkur í samstarf af því að við stöndum framarlega og hugsanlega fremst þegar kemur að jarðvarmanum sem er tæki til lausna því þetta snýst ekki bara um að hætta að nota jarðefnaeldsneyti, þetta snýst um að setja græna orku í staðinn og það snýst ekki bara um að það, þó að það sé mikilvægt, að láta að okkur kveða á alþjóðavettvangi á fundum heldur þurfum við líka, virðulegi forseti, að byrja heima hjá okkur og það er mikilvægt fyrir okkur að við nýtum það sem okkur er gefið til þess að koma jarðefnaeldsneytinu út. Þetta snýst um að taka út jarðefnaeldsneyti og setja græna orku í staðinn.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra talaði hér í lok andsvara sinna um jarðefnaeldsneyti. Það er vert að minna á það að um 90% eða 87% af orkunotkun Íslendinga er jarðefnaeldsneyti. Við seljum upprunavottorð til Evrópu og nýting okkar í staðinn er kol og kjarnorka, 29% kjarnorka og 57–58% kolefni þannig að það er okkar nýting á jarðefnaeldsneyti á pappírunum. Það væri ágætt að heyra álit hæstv. ráðherra á því þegar hann talar um þessi málefni hér. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um alþjóðasamgöngur og mikilvægi þess að ESB viðurkenni sérstöðu okkar í flugsamgöngum. Spurningin er þessi: Hefur Ísland fengið undanþágu frá nýjum Evrópureglum sem eiga að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í flugsamgöngum? Og er ekki öruggt að samkeppnisstaða íslenska flugsins, sem er stór atvinnugrein á Íslandi, m.a. á Norður-Atlantshafsleiðinni, sé tryggð gagnvart breskum og bandarískum flugfélögum? Er ekki klárt að það mun ekki þurfa að óttast um samkeppnisstöðu sína vegna þess að þeir í Brussel ætla að reyna að koma flugsamgöngum á lestarteina? Það er ekki hægt að gera varðandi flugsamgöngur okkar svo það liggi fyrir. Hver er staðan á þessu máli? Í þriðja lagi langar mig að spyrja hann um gæði þeirra gagna sem liggja til grundvallar um landnotkun og endurheimt vistkerfa og þær rannsóknir og upplýsingar sem liggja fyrir. Núna er mikið verið að tala um að við þurfum að fara í skógrækt og endurheimta vistkerfi. Liggja fyrir einhverjar tölur um það hversu mikið við getum tekið þátt í þessu á COP28 varðandi landnotkun? Er það raunhæft markmið Íslands að verða kolefnishlutlaust árið 2040? Við ætluðum nú að vera fíkniefnalaus árið 2000 og við vitum hvernig það fór. Er þetta ekki bara háleitt markmið sem verður síðan ekkert úr?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hún á í rauninni ekki við COP heldur meira það sem snýr að samstarfi okkar með Evrópuríkjunum. Ég vona að fulltrúi flokks hv. þingmanns hafi verið með á sameiginlegan fundi hjá atvinnuveganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd í morgun þar sem við vorum að kynna skýrslu um upprunavottorð eins og ég hafði boðað og ef ekki þá er alveg sjálfsagt að kynna það fyrir hv. þingflokki. Til að gera langa sögu stutta þá eru íslensku orkufyrirtækin að fá gríðarlegar tekjur af þessu, 6,5 milljarða kr. á þessu ári, og það er eitthvað sem kemur á hverju ári og tekjurnar geta verið mun meiri. En það er mjög mikilvægt að ræða þau mál og það verður einmitt kynnt á blaðamannafundi á fimmtudaginn. Varðandi flugsamgöngurnar þá kynnti hæstv. utanríkisráðherra fyrir nokkrum mánuðum síðan útfærsluna sem snýr að Íslandi og í það minnsta eftir því sem ég best veit þá eru flugrekendur á Íslandi sáttir við þá niðurstöðu. Varðandi landnotkunina þá á það kannski ekki við um COP heldur önnur mál en ég hef sömuleiðis upplýst að við eins og aðrar þjóðir erum að skoða það sérstaklega og það er verið að rannsaka hvernig er best að haga þeim málum miðað við þær vísindalegu upplýsingar sem við höfum og það er sérstakt mál sem væri gott að ræða hér en á kannski ekki alveg við þegar kemur að COP. Varðandi markmið Íslands þá hef ég vakið athygli á því, þó svo að við séum líka með hin markmiðin sem við erum alltaf að stefna að, að við ættum að hafa sérstaklega augun á markmiðum sem við ætlum að ná fyrir 2030 

Virðulegur forseti. Í svari sem loftslagsráðherra gaf við fyrirspurn frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur um markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040 kemur fram að losun frá alþjóðaflugi og alþjóðasiglingum sé almennt haldið fyrir utan skuldbindingar einstakra ríkja og þetta er m.a. á vettvangi Alþjóðaflugmálastofnunarinnar og Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar, IMO. Það er klárt væntanlega varðandi COP-markmiðið að þessu er haldið fyrir utan, alþjóðaflugsamgöngurnar falla ekki undir markmiðið fyrir COP, svo það liggi fyrir. Það væri gott að heyra álit ráðherra á því. En ég get ekki annað en minnst á það sem kemur fram í svari hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Til að ná markmiði Parísarsamningsins þarf því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum eins hratt og nokkur kostur er með minni notkun jarðefnaeldsneytis í orkuframleiðslu og samgöngum og á sama tíma að auka kolefnisbindingu …“ Notkun okkar á jarðefnaeldsneyti liggur algjörlega fyrir með sölu upprunavottorða. 

Virðulegi forseti. Svo ég fari beint í það sem hv. þingmaður ræddi hér síðast þá er þetta fullkominn misskilningur hjá hv. þingmanni, grundvallarmisskilningur. Jú, jú, þetta er grundvallarmisskilningur. Ef íslensk orkufyrirtæki selja upprunavottorð á valfrjálsum markaði þá hefur það ekkert áhrif á bókhald Íslands. Engin.

Við erum að hjálpa þeim að menga.

Nei, og hugmyndin á bak við það kerfi …  Virðulegur forseti. Er þetta eitthvað sem á að vera hér áfram, að það sé gripið fram í fyrir mér meðan ég er að reyna að útskýra þetta fyrir hv. þingmanni hvað hann er að misskilja? Þetta er valfrjálst kerfi og íslensk fyrirtæki selja upprunavottorð. Af hverju geta þau selt upprunavottorð? Það er af því að þau eru að framleiða græna orku. Hugmyndin er að þau fái auknar tekjur til þess að geta búið til græna orku. Þetta hefur ekkert að gera með losunarbókhaldið okkar, ekki neitt. 

Forseti minnir hv. þingmenn á að það er einn sem hefur orðið og það er sá sem stendur hér í ræðustól.  
            

Forseti. Hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni, með leyfi forseta: „[V]ið þurfum að hafa okkur öll við ef við ætlum að ná þeim markmiðum sem við höfum einsett okkur að ná.“ Þau markmið eru, aftur með leyfi forseta, í ríkisstjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar: „Við munum setja okkur sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt á losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030 miðað við árið 2005.“ Staðan er sú að við vorum áður í samstarfi við Evrópulöndin og Noreg um að ná saman 40% samdrætti á losun. Hlutur Íslands í því samkomulagi var að ná 29% samdrætti. Við erum ekki að ná því markmiði. Síðan voru gerð ný markmið um 55% samdrátt á losun og okkar hlutur endar líklega einhvers staðar í kringum 40%. En til viðbótar við það er ríkisstjórnin með áætlun um sjálfstætt markmið um 55% samdrátt í losun. Við skulum átta okkur á þessu samhengi. Samt er ekkert, ekki neitt komið fram í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar um það hvernig á að ná þessu markmiði. Núgildandi fjármálaáætlun nær til ársins 2028. Næsta verður til 2029 og síðasta fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar mun ná til 2030. Það er bara mjög augljóst að maður spyrji: Af hverju er ekki búið að sýna okkur hvernig á að ná þessu markmiði um 55% samdrátt í losun ef, eins og ráðherra segir líka, við eigum ekki bara að leysa vandann með yfirlýsingum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Það er ekki rétt að miðað við þær fyrirætlanir sem eru núna og það sem er búið að ákveða að gera séum við ekki að ná 29% markmiðinu. Hv. þingmaður veit það vegna þess að það hefur verið kynnt af þeim sem fara með loftslagsbókhaldið að það ætti að nást. Vandi okkar er einfaldlega þessi eins og við sjáum núna í dag: Okkur vantar græna orku. Okkur vantar græna orku vegna þess að við höfum gert mjög lítið í því að búa til græna raforku í 15 ár og jafnvel enn lengra liðið þegar kemur að hitaveitunni. Við sjáum fréttir um það á hverjum einasta degi. Ég vona að hv. þingmaður fari að styðja ríkisstjórnina þegar hún er að vinna í því að reyna að verða okkur úti um græna orku. Ef ég man rétt þá gerði hv. þingmaður það ekki þegar við vorum hér að samþykkja rammann. Ef við hefðum ekki gert það þá ættum við enga von. Sem betur fer gerðum við það en okkur liggur samt sem áður verulega á. Hv. þingmaður ætti líka að vita það að við erum að uppfæra aðgerðaáætlun sem er grunnurinn að þeirri áætlun sem við höfum þegar kemur að því að ná þessum markmiðum. Það verður kynnt. Hún er öðruvísi en sú aðgerðaáætlun sem við höfum gert áður, hún er mun nákvæmari. Það er búið að vinna þetta með miklu fleiri aðilum, með atvinnulífinu eins og aðrar þjóðir hafa gert og við höfum gert þetta að erlendri fyrirmynd, þær eru langt á undan okkur þegar að þessu kemur. En í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur verið unnið mjög ötullega að því og ég vonast til þess og treysti því að við getum tekið umræðu um aðgerðaáætlunina hér á hv. þingi á komandi ári því að aðgerðaáætlunin er það tæki sem við höfum til að ná okkar markmiðum. Aðalatriði málsins er þó þetta: Þeir þingmenn sem vilja ná loftslagsmarkmiðunum verða líka að styðja þær aðgerðir sem eru nauðsynlegar til að ná loftslagsmarkmiðunum. Við eins og allar aðrar þjóðir erum í því að taka út jarðefnaeldsneyti 

Forseti. Ég var að spyrja hæstv. ráðherra af hverju það vantaði í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar sýnirðu á borði það sem þú segir í orði, það sem þú gerir. Fjármunirnir hafa ekki verið þar til staðar, voru það ekki á síðasta kjörtímabili og eru það ekki enn þá. Fjármálaáætlun er ekki uppfærð miðað við þau markmið sem ríkisstjórnin hefur sett sér. Ég skal alveg kaupa það að fyrstu fjármálaáætluninni eftir nýuppfærð markmið hafi verið pínulítið ábótavant en í annarri fjármálaáætlun hefði tvímælalaust átt að koma með einhverjar aðgerðir. Jú, kannski er að koma einhver aðgerðaáætlun um eða eftir áramótin og þá býst ég við að sjá hana fullfjármagnaða í þeirri fjármálaáætlun sem birtist í vor. Annað væri mjög óeðlilegt þannig að ég hlakka tvímælalaust til að sjá þetta en mér finnst dálítið seint í rassinn gripið, verð að segja það, því að hingað til hefur þetta ekki staðist. 

Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi hérna áðan er grunnurinn að ákvörðun, og þar af leiðandi fjármálaáætlun, aðgerðaáætlun. Ef við ætlum að nýta fjármuni skynsamlega þá verðum við að vita til hvers við eigum að nýta þá. Stóri vandi okkar núna er sá að það vantar græna orku. Við erum að sjá núna fréttir af fiskimjölsverksmiðju á Höfn sem er ekki með græna orku. Hvað þýðir það? Fiskimjölsverksmiðjan á Höfn þarf að nota olíu, jarðefnaeldsneyti en ekki grænt rafmagn. Hv. þingmenn verða að átta sig á þessari staðreynd því þetta er staðreyndin  Virðulegi forseti. Voðalega er erfitt fyrir hv. þingmenn að grípa ekki fram í. Virðulegur forseti. Aðgerðaáætlunin er ekki unnin bak við skrifborð í ráðuneytinu. Hún er unnin með þeim aðilum sem eiga að koma þessu í framkvæmd og þar er atvinnulífið náttúrlega stærsti þátturinn. Hið sama á við um sveitarfélögin. Ef menn ætla að ná árangri þá verða menn að vera með góðar áætlanir, 

Frú forseti. Ég vil gera málefni hafsins að umtalsefni. Það er mikilvægt á COP28 verði málefni hafsins þátttakendum ofarlega í huga. Markmið loftslagsráðstefnunnar í París 2015 voru skýr um að halda hlýnun af manna völdum innan við 1,5°C miðað við árdaga iðnbyltingar. Of lítið var þar fjallað um hafið. Athyglin hefur færst á hafið síðan þá, sem betur fer. Stærsti hluti af auknum hita á jarðríki er geymdur í hafinu. Hafið hefur aldrei verið heitara en árin 2022 og 2023 frá því að mælingar hófust. Verndun hafsins er alþjóðlegt úrlausnarefni og á þeim vettvangi verður Ísland að tala skýrt fyrir þeim málstað. Ísland á að vera í fremstu röð í þessum efnum. Við eigum svo mikið undir. Á þeim árum sem liðin eru síðan hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna var gerður hafa bæst við nýjar og miklar áskoranir í umhverfismálum. Áherslan hefur færst frá því að vera nær eingöngu á veiðar yfir í umhverfisþætti sem varða hafið, svo sem hlýnun loftslags, líffræðilegan fjölbreytileika og viðkvæmar vistgerðir í hafinu auk eiginlegra fiskveiða og eldis. Árið 1982 voru loftslagsbreytingar nánast óþekkt hugtak og einungis ríflega áratugur er frá því að súrnun sjávar varð þekkt. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um verndun líffræðilegs fjölbreytileika var undirritaður í Rio de Janeiro árið 1992 og tók gildi hér árið 1994. Samningurinn er mikilvægasta verkfærið til að varðveita líffræðilega fjölbreytni jarðar og náið samstarf og samráð er um framkvæmd hans og annarra alþjóðlegra náttúruverndarsamninga. Samningurinn hefur í för með sér viðamiklar alþjóðlegar skuldbindingar fyrir Ísland sem m.a. lúta að verndun og sjálfbærri nýtingu lífríkisins auk ákvæða um sanngjarna skiptingu hagnaðar af nýtingu erfðaauðlinda. Ráðstefnan um líffræðilegan fjölbreytileika sem kennd er við Montreal og Kunming, sem haldin var í fyrra, setur skýr markmið um að varðveita líffræðilegan fjölbreytileika og að verndarsvæði verði 30% af hafi og landi fyrir árið 2030. Einnig voru samþykkt markmið um endurheimt vistkerfa. Því þarf að vinna að því að skilgreina áherslur Íslands varðandi verndun hafsvæða innan íslenskrar lögsögu í samræmi við markmið alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að. Það þarf að nýta þá grunnþekkingu sem til staðar er, benda á hvar eru brotalamir og skortur á rannsóknum og tryggja að brugðist verði hratt og vel við. Mikilvægt er að Ísland beiti sér fyrir því á vettvangi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar að bruni svartolíu sem eldsneytis fyrir skip og flutningur olíu á norðurslóðum verði bannaður líkt og stofnunin hefur samþykkt við suðurheimskautið, þ.e. sunnan 66. breiddargráðu. Enn fremur verði bannað að flytja svartolíu um norðurslóðir, svæðið norðan við 66. breiddargráðu, en bannið taki líka til efnahagslögsögu Íslands. Svartolía er gríðarlega eitrað og seigfljótandi skipaeldsneyti sem brotnar afar hægt niður í lífríki sjávar og alveg sérstaklega á kaldari slóðum í Norðurhöfum. Verði skipsskaði eða sjóslys gæti það orsakað óbætanlegan skaða á fiskimiðum okkar enda er nánast vonlaust að hreinsa svartolíu í hafinu. Áhrif loftslagsbreytinga á hafið komust fyrst formlega á dagskrá á aðildarríkjafundi loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna árið 2017. Það er nauðsynlegt, frú forseti, og löngu tímabært að móta stefnu Íslands um málefni hafsins.

Virðulegi forseti. Bráðum hefst fundur aðildarríkja loftslagssamstarfssamnings Sameinuðu þjóðanna, sem er einmitt tilefni umræðunnar hér í dag. Þar á að ræða hvernig heimurinn geti náð þeim markmiðum að takmarka hækkun meðalhitastigs andrúmslofts jarðar við 1,5°C miðað við hitastig fyrir iðnvæðingu. Það verður hnattræn stöðutaka eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan. Hér á Íslandi má segja að við höfum góða sögu að segja og þó svo að enginn sé fullkominn þá má segja að Ísland sé til fyrirmyndar í baráttu fyrir umhverfinu. Notkun okkar á hreinni orku sætir aðdáun alheimssamfélagsins og við erum vel í stakk búin að uppfylla þau skilyrði sem við höfum sett okkur. Ísland getur verið fyrirmynd í umræðunni og margar þjóðir hafa einmitt leitað til okkar þegar kemur að þessum málum, þegar kemur að aðgerðum í þágu umhverfismála þar sem við sýnum öðrum skrefin. En þó svo að við eigum langt í land við að fullnýta þá orkukosti sem við eigum og dreifingu orkunnar þá megum við ekki gleyma að hér á landi erum við í öfundsverðri stöðu til að ná einmitt þessum markmiðum. Sú staða er þó ekki sjálfgefin. Það hefur ítrekað verið bent á yfirvofandi orkuskort hér á landi þar sem aðilar hafa neyðst til að brenna olíu til að halda daglegum rekstri gangandi. Bara í gær fengum við tilkynningu frá Landsvirkjun þess efnis að grípa þurfi til takmörkunar á víkjandi orku til fiskimjölsverksmiðja, fiskþurrkunar og gagnavera sem stunda rafmyntagröft. Það er hins vegar mikilvægt að hafa samninga hvað varðar ótrygga orku og afhendingu á henni til þess að fullnýta kerfið okkar en skerðingarnar eru hins vegar að aukast og vara yfir í lengri tíma. Eftirspurn allra hefur aukist talsvert, hvort sem við lítum hérlendis eða erlendis og hvort sem um er að ræða stórnotendur, heimilin eða annan atvinnurekstur. Magn raforku hér á landi getur takmarkast við vatnsmagn í lónum, þurrkatíð hefur áhrif og m.a. líka yfirfylling. Í núverandi stöðu er almenna svarið að bíða og vonast eftir góðri tíð og það má svo sannarlega segja að það sé ekki vænlegt til árangurs að treysta á íslenska veðurfarið. Að þessu sögðu þá er samt brýnt að ákveða með hvaða hætti við ætlum að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Ætlum við að leita ólíkra leiða? Hvernig ætlum við að nýta auðlindirnar okkar? Ætlum við að virkja meira? Ætlum við að minnka sóun í kerfinu og með hvaða hætti ætlum við að byggja upp byggðalínuna okkar og dreifikerfi? Eða ætlum við hreinlega að halla okkur aftur og horfa upp á gríðarlega afturför í loftslagsmálum hér á landi? Leiðin áfram ætti að vera skýr og það er eiginlega óskiljanlegt að við séum ekki öll hreinlega á harðahlaupum. Við verðum ekki kolefnishlutlaus án þess að grípa til aðgerða og því var afar ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra hér áðan fara aðeins yfir vænlegu aðgerðaáætlunina. Ríkisstjórnin hefur sett sér háleit og mikilvæg markmið. Við ætlum að verða kolefnishlutlaus árið 2040 í samræmi við stefnumið Parísarsamningsins. Þá er líka mikilvægt að hafa það í huga að umhverfismál varða okkur öll, allt heimssamfélagið eins og það leggur sig, enda er það heildarmyndin sem skiptir máli þó svo við séum afar oft að einblína eingöngu á landið okkar. Til að mynda getur stríð í heiminum haft áhrif á dreifingu orkunnar og nýtingu hennar og fengið þjóðir til að hugsa þetta í rauninni allt upp á nýtt. Þar er Ísland í rauninni engin undantekning, við reiðum okkur á heildarmyndina eins og allar aðrar þjóðir. Því er mikilvægt að öll ríki heims standi saman að aðgerðum í góðri trú og COP-fundirnir eru gríðarlega mikilvægir í því samhengi þar sem ríkin sameinast um ákvarðanir og aðgerðir og vinna þetta mikilvæga verkefni saman. Það er öllum ljóst að samvinna er lykillinn að betra samfélagi og betri heimi. Í vinnu sem þessari er mikilvægt að við sinnum hagsmunagæslu einnig fyrir Ísland og Íslendinga. Hvað þýðingu hafa ákvarðanir sem eru teknar hér hvað varðar innleiðingu á reglugerðum og fleiri málum hér á landi þar sem við erum að hugsa um sérstöðu Íslands? Við eigum að beita okkur fyrir því að vinnan sé með þeim hætti að tekið sé tillit til þjóða sem hafa sérstöðu eins og Ísland sem er eyja og treystir talsvert á flugsamgöngur á mörgum sviðum. Harðar aðgerðir á sviði flugsins sem tengir okkur við umheiminn geta reynst okkur afar þungt högg. Því er mikilvægt að við séum að vakta þær tillögur sem fram koma og breytingar á þeim með áhrif þeirra á hagsmuni okkar að leiðarljósi og ég treysti því að fulltrúar Íslands séu að sinna því verkefni og maður finnur það alveg að þeir eru að gera það. En það er afar mikilvægt að allir komi að þessari hagsmunagæslu saman. Ávallt höfum við loftslagsmarkmiðin okkar ofarlega í huga að sjálfsögðu, en hins vegar getum við hæglega náð saman um tillögur sem koma ekki til með að hafa neikvæð áhrif á hagsmuni samfélagsins okkar og atvinnulíf. Til þess þurfa okkar fulltrúar að flagga sérstöðu Íslands í alheimsvinnu sem þessari. Einnig er vert að hafa í huga að ómögulegt verður að ná markmiðum loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og viðbóta við hann án traustrar samvinnu stjórnvalda og einkaaðila. Fyrirtæki hér á landi hafa gengið í aðgerðir með það að markmiði að lágmarka sóun, minnka útblástur og hraða orkuskiptum. Þau eiga lof skilið fyrir góða vinnu og þakklæti í þágu umhverfismála og við viljum halda þeirri skilvirku vinnu áfram, sem er afar mikilvægt, því það er nauðsynlegt að við gerum það einmitt með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi.

Virðulegur forseti. Markmiðin fyrir COP28 er umræðuefnið hér. Markmið íslenskra stjórnvalda er að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2040. Þetta er sett fram sem stefnumið í samræmi við Parísarsamkomulagið frá 2015 um að takmarka hækkun meðalhita andrúmslofts jarðar við 1,5°C miðað við meðalhitastig fyrir iðnvæðingu að leiðarljósi. Hugtakið kolefnishlutleysi er notað til að lýsa ástandi þar sem jafnvægi hefur náðst milli losunar gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum annars vegar og bindingar kolefnis þannig að nettólosun verði engin eða núll. Til að ná þessu markmiði þarf að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum eins hratt og kostur er. Með hverju? Með minni jarðefnaeldsneytisnotkun í orkuframleiðslu og samgöngum á sama tíma og að auka kolefnisbindingu. Er Ísland að standa sig hvað þetta varðar? Við erum núna í dag að hjálpa Evrópusambandinu að framleiða jarðefnaeldsneyti. Við erum að láta Evrópusambandið líta betur út en ella með því að selja því upprunavottorð. Það vita allir tíu ára krakkar sem kynna sér þetta að það hefur ekki áhrif á bókhaldið í loftslagsmálum en það breytir því ekki að fyrirtæki í Evrópu sem framleiða raforku úr kjarnorku og kolum fara ekki að framleiða sömu orku með grænni framleiðslu vegna þess að þau þurfa þess ekki. Þau þurfa þess ekki vegna þess að Ísland er að hjálpa þeim að menga. Svo einfalt er það. Við erum ekki að stuðla að því með þessari sölu að það verði minna af gróðurhúsalofttegundum í heiminum. Við erum ekki að gera það. Við erum ekki að gera það óbeint svo það komi fram, svo allir skilji það. Það virðist ekki vera nægur skilningur á því. Við erum að hjálpa Evrópu að menga, svo einfalt er það. Við skulum hafa alltaf í huga þegar við tölum um grænu orkuna á Íslandi að 87%, ef ekki 90%, af orkunotkun á Íslandi kemur úr kolum og kjarnorku. Það er útgangspunkturinn svo það liggi fyrir. Annað sem er líka mikilvægt að skoða hérna, og það kemur fram í svari ráðherra fyrir viku síðan um loftslagsmarkmiðin, að skilgreiningin á því hvað falli undir markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi liggur ekki fyrir og því er ekki hægt að segja hver losun í tonnum koldíoxíðsígilda er. Við vitum ekki hvernig við ætlum að ná þessum markmiðum einu sinni, við erum ekki með skilgreininguna á því hvernig við ætlum að ná þessu hlutleysi. Það er gott að hafa það í huga. Þegar þú ætlar að ná einhverju markmiði þá er mjög gott að vita hvernig þú ætlar að fara að því. Við erum ekki einu sinni með skilgreiningar á grundvallarhugtökum á hreinu í þessu. Þau ríki sem hafa sett sér markmið um kolefnishlutleysi eru flest á sama stað og Ísland, þ.e. skilgreiningar og aðferðafræði til að meta árangur er enn í mótun. Við skulum hafa þetta alveg á hreinu. Við erum á algjöru bernskustigi hvað þetta varðar. Við erum ekki með skilgreiningar á hreinu og öll aðferðafræði er enn í mótun. Það er þannig sem þetta er. Annað sem er líka vert að hafa í huga er ekki síst varðandi bætta landnotkun, endurheimt vistkerfa og skógrækt, sem margir vilja nota, það sé lausn allra mála að við plöntum ákveðnum plöntum og eftir 40 ár þá fer þetta að vinna gegn gróðurhúsalofttegundum. Það liggur fyrir að það skortir áreiðanlegar upplýsingar varðandi tiltekin atriði sem varða landnotkun og endurheimt vistkerfa og því skiptir miklu máli að bæta rannsóknir og upplýsingar. Það vantar rannsóknir og upplýsingar um það hvernig bætt landnotkun, aukin endurheimt vistkerfa og skógrækt hefur áhrif á loftslag í heiminum og gróðurhúsalofttegundir. Við erum ekki komin mjög langt í þessu. Við skulum ekki vera að tala um að við séum að gera rosalega stóra og góða hluti í þessu. Við erum ekki með skilgreiningar á hreinu, við erum ekki með aðferðafræðina á hreinu og við erum ekki heldur með gagnaskráninguna á hreinu. Það er gott að það kom fram í svari hæstv. ráðherra fyrir viku að losun frá alþjóðaflugi og alþjóðasiglingum telst ekki með 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann og einnig að það er búið að semja sérstaklega um umræðuna og ekki vel séð af forseta að þingmenn séu að næla sér í mun fleiri mínútur en aðrir.

Forseti. Umhverfis- og loftslagskrísan hefur áratugum saman verið mikilvægasta en þó einhvern veginn, því miður, minnst aðkallandi að öllum alþjóðlegum krísum, jafnvel þó að árið 2023 verði að öllum líkindum langheitasta ár sögunnar með fjöldann allan af hörmulegum flóðum, skógareldum og hitabylgjum um allan heim. Því miður þá stendur í baráttan við loftslagsbreytingar frammi fyrir miklum mótvindi og dapurlegum framtíðarhorfum. Loftslagsþing Sameinuðu þjóðanna er okkar helsti vettvangur til að takast á við þessa alþjóðlegu krísu og skiptir gríðarlega miklu máli að rík þjóð eins og Ísland sé metnaðarfull í sínum markmiðum og leiðandi þegar kemur að áherslum og að við stöndum raunverulega við áform og áætlanir. Það skiptir máli að standa við gefin loforð svo það sé mark á okkur takandi. Markmið ríkisstjórnarinnar um 55% samdrátt fram til ársins 2030 er ekkert sérstaklega metnaðarfullt en það sem verra er er að ríkisstjórnin er ekki nálægt því að ná því markmiði. Samkvæmt útreikningum Umhverfisstofnunar var samdráttur Íslands frá árinu 2005 til ársins 2010 um 10%. Þegar horft er til framtíðar og tekið mið af þeim aðgerðum sem eru þegar í gangi eða hafa verið staðfestar stefnir í að losunin dragist saman um 24% fram til ársins 2030, sem er vel innan við helming af yfirlýstum markmiðum ríkisstjórnarinnar. Þegar við horfum til verkefna sem eru helst til þess fallin að aðstoða við að ná markmiðum um samdrátt í losun, eins og t.d. öflugar og skilvirkar almenningssamgöngur, þá er lítill sem enginn áhugi á að fjármagna verkefnin af neinni alvöru. Á þennan hátt grefur ríkisstjórnin undan sínum eigin trúverðugleika og möguleikum. Forseti. Loftslagsþing Sameinuðu þjóðanna er vettvangur þar sem þjóðir heims sammælast um markmið í loftslagsmálum til að þrýsta stöðugt á metnaðarfyllri aðgerðir þvert á landamæri. Ísland hefur langa hefð fyrir þátttöku og stuðningi við alþjóðlegt samstarf um verndun náttúrunnar og COP28 er vettvangur til að halda því áfram og ganga enn lengra. Það er því ljóst að Ísland getur ekki bara treyst á að elta önnur lönd, við þurfum sjálf að setja markið hátt og þannig gera Ísland að leiðtoga og fyrirmynd þegar kemur að umhverfis- og loftslagsmálum. Við gerum það með því að sýna gott fordæmi og þrýsta sérstaklega á að loftslagsréttlæti sé haft að leiðarljósi, það skiptir gríðarlega miklu máli, í öllum ákvörðunum á þinginu og að hvetja til aukinnar þátttöku ungs fólks í ákvarðanatöku sem tengist loftslagsmálum. Þetta er lykilatriði. Við sýnum gott fordæmi með því að grípa til róttækra aðgerða við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Ein aðgerð væri t.d. að banna olíuleit í efnahagslögsögu Íslands en nú eru tvö ár frá því að ríkisstjórnin lýsti yfir slíku í stjórnarsáttmálanum sínum. Ríkisstjórnin virðist þó eiga erfitt með að sýna þann vilja með aðgerðum. Í fyrstu lagði fyrrum umhverfisráðherra fram frumvarp um bann við olíuleit á 152. löggjafarþingi sem ekki náðist að afgreiða þá og ekkert hefur bólað á frumvarpinu síðan. Auk þess þegar Píratar lögðu til bann við olíuleit á síðasta kjörtímabili var því máli bara vísað frá, meiri hlutinn vísað því frá. Forseti. Forgangsröðunin er mjög skýr og hún er ekki í þágu loftslagsins. Það hefur sannað sig óteljandi sinnum að það er ekki nóg að tala bara um hlutina, það verður að fylgja þeim eftir með aðgerðum. Skýrustu aðgerðirnar sem stjórnvöld og löggjafinn geta gripið til er löggjöf. Það að setja lög sem gerðu það skýrt að Ísland myndi ekki leita að olíu í framtíðinni eða leyfa öðrum löndum að gera það, væri ekki aðeins mikilvægt fyrir hag þjóðarinnar heldur væri það einnig táknrænt út á við. Ísland gæti verið leiðandi í baráttunni og útbreiðslu jarðefnaeldsneytis á alþjóðavettvangi. Það dugir nefnilega skammt að stæra sig af grænum orkuskiptum ef það er ekkert í regluverkinu sem tryggir að megavöttin leysi ekki af hólmi olíulítrana í stóra samhenginu. Það er ekki nóg að allir á Íslandi keyri rafbíla, við þurfum líka að gera allt sem í okkar valdi stendur til að önnur ríki hætti notkun jarðefnaeldsneytis ef markmiðið er að snúa við hnattrænni hlýnun og súrnun sjávar. Nú síðast í október kom sviðsmyndagreining frá Alþjóðaorkumálastofnuninni sem sýndi að eina leiðin til að halda mannkyni innan 1,5°C marka Parísarsáttmálans væri ef það yrðu engin ný jarðefnavinnsluverkefni sett af stað. Önnur leið væri að taka nýrri áskorun fjögurra íslenskra náttúruverndarsamtaka um að Ísland samþykki alþjóðlegan sáttmála um bann við útbreiðslu jarðefnaeldsneytis. Nú þegar hafa átta þróunarríki, þúsundir félagasamtaka auk fjölda borga og fylkja samþykkt sáttmálann. Enn hefur ekkert ríki í Evrópu samþykkt sáttmálann en samtökin telja þetta vera kjörið tækifæri fyrir Ísland í ljósi þess að orkuskipti eru nú þegar þungamiðjan í loftslagsstefnu ríkisstjórnarinnar og með því að skrifa undir sáttmálann myndi Ísland marka sér alvöru pólitíska stöðu á alþjóðavettvangi. Því hlýtur að vera kjörið tækifæri í tilefni COP28 að bæði lögfesta bann við olíuleit og samþykkja þennan sáttmála og sýna þar með í verki með fleiri leiðum en rafbílainnflutningi að Ísland er í fararbroddi í grænum umskiptum. Þetta eru aðgerðir sem hæstv. ráðherra getur gripið til núna strax, en ég þreytist ekki að minna á hve mikilvægt er að við lítum til framtíðar í öllum aðgerðum. Einstakar aðgerðir ná einungis ákveðið langt og sérfræðingar hafa ítrekað bent á að ef við ætlum að afstýra þeim hörmungum sem bíða okkar þá þurfi stórar kerfisbreytingar, breytingar á okkar stærstu kerfum og þar fremst í flokki er hagkerfið okkar. Við þurfum að uppfæra hagkerfi okkar og hætta að horfa á hagvöxt sem eina mælitækið á gæði samfélagsins. Það eru einmitt hvatarnir í hagkerfinu okkar sem valda því að t.d. auðlindaríkar þjóðir misnota loftslagsþingið til að sækja viðskiptatækifæri. Skýrt dæmi er hvernig Sameinuðu arabísku furstadæmin ætla að nýta sér stöðu sína sem gestgjafar loftslagsráðstefnunnar til að semja við þjóðir um kaup á jarðefnaeldsneyti, eins og hefur komið fram í fjölmiðlum. Þegar gróðasjónarmið ráða för verða aðrir hagsmunir undir eins og hagsmunir umhverfisins og aðgengi framtíðarkynslóða að þeim auðlindum sem þær þurfa til að lifa. Ef ríkisstjórninni er alvara með að takast raunverulega á við loftslagsvána þá skuldar hún þjóðinni það að setja velsældarhagkerfið og velsældarsamfélagið á dagskrá, bæði hér heima og á jafn mikilvægum vettvangi og loftslagsþingi Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Staðan er grafalvarleg og ólíkt því sem við höfum verið að ræða undanfarin ár þá erum við ekki að horfa til framtíðar um afleiðingar loftslagsbreytinga, þær eru löngu komnar fram um allan heim og ekki síst hér á Íslandi. Hamfaraflóð, aurskriður, hækkun sjávar, bráðnun jökla, þetta er eitthvað sem við höfum horft upp á undanfarin ár með tilheyrandi afleiðingum. Má þar nefna aurskriður á Seyðisfirði og fleira. Íslenska ríkið hefur gengist undir ákveðnar skuldbindingar með aðild sinni að loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna. Á COP28 verður farið yfir þann árangur sem ríkin hafa náð í því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þar verður tekist á við það markmið að leita leiða til að halda hlýnun jarðar innan við 1,5°C miðað við fyrir iðnbyltingu. Þetta markmið var samþykkt í Parísarsamkomulaginu um viðnám við loftslagsbreytingum. Virðulegi forseti. Mér hlotnast sá heiður að sækja loftslagsráðstefnuna, COP28, ásamt öðrum þingmönnum en hún fer fram í Dúbaí á næstu dögum og vikum. Fyrir Íslands hönd fer, auk þingmanna, fjöldi fólks frá bæði stjórnvöldum og atvinnulífinu. Green by Iceland er það vörumerki sem notað er erlendis en við þekkjum betur sem Grænvang, sem hefur það hlutverk að efla samstarfið milli þessara aðila með tilliti til markmiðanna. Það er þó mikilvægt að við missum aldrei sjónar á hinu raunverulega markmiði og með aðkomu atvinnulífsins fái ekki arðsemiskrafan að verða alvarleika loftslagsbreytinganna yfirsterkari. En því miður höfum við séð allt of mörg dæmi um það og það köllum við grænþvott í daglegu tali. Það ríkir bjartsýni fyrir COP28 gagnvart því að nú verði tímamót í anda Parísarsáttmálans og vona ég svo sannarlega að sú verði niðurstaðan. Það hafa verið tekin mörg góð skref og má þar t.d. nefna samkomulag á milli Kína og Bandaríkjanna. Það sem hefur komið fram, og ekki síst frá sjálfum forseta þingsins, er að nú er tíminn liðinn þar sem við getum verið að marka stefnur og leggja til tillögur, tími aðgerða er kominn. Og það er það sem ég bind miklar vonir við að komi út úr þessum fundi, að við sjáum raunverulegan aðgerðapakka sem hin stóru ríki, sem bera að sjálfsögðu mesta ábyrgð á stöðunni, taki sig saman og bregðist við. Þessi umræða hér í dag hefur verið góð og hér hefur komið fram að við erum langflest sammála um hver staðan er og að við þurfum að hlaupa dálítið hraðar. Ég vil nýta tækifærið hér og þakka fyrir það traust að fá að fara þarna út. Þessi mál hafa verið mér mjög hugleikin undanfarin ár og ég sérhæfði mig í mínu meistaranámi í viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir. Það eru liðin svo mörg ár síðan og ég var alger eintrjáningur þegar ég sat og skrifaði mína meistararitgerð, það var enginn að tala um loftslagsmál á þeim tíma. En það sem ég gleðst hvað mest yfir í dag er að loftslagsumræðan er nú samofin allri samfélagsumræðu og ég heyri það þvert á flokka að við skiljum hér öll alvarleika stöðunnar. Ég er bjartsýn og ég held að við séum að gera mjög margt gott í okkar málum. Auðvitað viljum við gera betur, við viljum geta hlaupið hraðar, við höfum ólíkar áherslur á forgangsröðun og um það tökumst við á í pólitíkinni. En góðu fréttirnar eru þær að við erum meðvituð um stöðuna og erum öll sammála um að við þurfum að byrja að framkvæma hraðar og taka ábyrgð.

Frú forseti. Umræðan hér í dag skiptir máli, hún skiptir máli um það hver skilaboð Íslands verða á COP28 og hvert framlag Íslands verður. Mig langaði í því samhengi að nefna hér í umræðunni nýlegt svar hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra við skriflegri fyrirspurn minni þar sem ég reyndi að fara nánar ofan í markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040. Ég spurði spurninga um það hvaða losun félli þar undir og hver hún væri í kílótonnum. Í svari hæstv. ráðherra, sem er ágætt, er rakið að markmið stjórnvalda um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 sé sett fram í samræmi við stefnumið Parísarsamningsins frá 2015 um að takmarka hækkun meðalhitastigs andrúmslofts jarðar við 1,5°C og að hugtakið kolefnishlutleysi sé notað til að lýsa ástandi þar sem jafnvægi hefur náðst milli losunar gróðurhúsalofttegunda og bindingar kolefnis af mannavöldum þannig að nettólosun verði engin eða 0. Í svarinu er jafnframt rakið að til að ná markmiði Parísarssamningsins þurfi þess vegna að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum eins hratt og nokkur kostur er með minni notkun jarðefnaeldsneytis í orkuframleiðslu og samgöngum og á sama tíma að auka kolefnisbindingu. En svo kemur eftirfarandi viðbót, með leyfi forseta: „Skilgreining á því hvað falli undir markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi liggur ekki fyrir og því ekki hægt að segja hver losun í tonnum koldíoxíðsígilda er.“ Þetta er auðvitað mikill kjarnapunktur í svari hæstv. ráðherra. Til þess að markmið geti náðst fram þarf að liggja fyrir hver markmiðin eru og svo er einfaldlega ekki hér. Hvað fellur undir markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi liggur einfaldlega ekki fyrir og það er ekki hægt að segja til um það hver staðan er um losun. Ég spurði hæstv. ráðherra jafnframt að því hvort hann teldi ástæðu til að auka gagnsæi með því að skilgreina nákvæmlega hvaða losunarflokkar liggi til grundvallar markmiðinu í lögum um loftslagsmál í ljósi þess að mismunandi ríki skilgreina jú fyrrgreind markmið á mismunandi hátt með tilliti til umfangs. 

Það er einn fundur í þessum sal.


             
            

Eyjólfur. Það er einn fundur í þessum sal.

„Stefnt er að því að skilgreina og skýra markmið um kolefnishlutleysi og þar af leiðandi hvaða losun skuli falla undir markmið um kolefnishlutleysi. Í stefnumörkun í loftslagsmálum er lögð mest áhersla á að draga úr losun og auka bindingu óháð losunarflokkum.“ Forseti. Þetta var aðeins um markmiðin, um gagnsæi og ég vildi draga þetta sérstaklega fram af því að þetta er mikill kjarnapunktur. En það liggur ekki fyrir af hálfu stjórnvalda skilgreining um þessi markmið. Þá aðeins um stóru myndina. Ég sakna þess að ríkisstjórnin tali um heildarsamhengið og ég sakna þess að ríkisstjórnin tali einni röddu. Fyrirheit um orkuskipti eru bara falleg orð ef ekki fylgir hvernig á að tryggja framboð og afhendingu á raforku. Það þarf nauðsynlega að styrkja flutningskerfi og ég vil aftur nefna að það er mikilvægt að horfa á stóru myndina í því samhengi en ekki að móta stefnu eftir punktstöðu í kerfinu hverju sinni. Fyrirtæki á landsbyggðinni hafa ekki getað gengið að nægilega áreiðanlegri orku og hafa þurft að reiða sig á olíu og heilu landsvæðin hafa ekki haft tryggt aðgengi að rafmagni sem svarar þörf heimila og fyrirtækja. Hér myndi auðvitað aðgerðir hjálpa ef ríkisstjórnin gæti sameinast um sameiginlega hugmyndafræði og um pólitík, því að það er pólitíkin sem kemur málum á hreyfingu, en við sjáum svo vel hjá þessari ríkisstjórn að pólitíkina vantar einfaldlega. Þegar allt kemur til alls er það helsti veikleiki þessarar stjórnar sem birtist mjög skýrt í þessum málaflokki. Frammistaðan í orkumálum var t.d. rakin á nýlegum haustfundi Landsvirkjunar. Þar kom fram að þröng staða blasir við heimilum næstu árin þar sem þau séu afgangsstærð í baráttunni um raforku. Leyfisveitingaferli nýrra virkjana sé komið út í skurð og háleit markmið Íslands í orkuskiptum virðist að engu orðin. Það bíður næstu ríkisstjórnar að gera það að forgangsmáli að hraða leyfisveitingum og taka ferli rammaáætlunar til endurskoðunar og gæta þess að næg orka sé í nýtingarflokki til að knýja orkuskipti og mæta orkueftirspurn framtíðarinnar. Með skýrri hugmyndafræði og fjármögnuðum aðgerðum er sannarlega hægt að ná raunverulegum árangri á þessu sviði og tækifærin til þess blasa við. En mér sýnist að allar stórar ákvarðanir í orkumálum bíði nýrrar ríkisstjórnar sem verður að standa sameinuð um pólitíska sýn og aðgerðir og hafa kjark til að fara í stórar ákvarðanir. En ég brýni hins vegar ráðherra og hef trú á því að hann muni tala skýrt á COP28 

Frú forseti. Við ræðum hér munnlega skýrslu umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um markmið Íslands vegna COP28. Mig langar að byrjað á að ræða og taka upp það sem m.a. hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir kom inn á hér í sinni ræðu hér á undan, um mikilvægi öflugs flutningskerfis raforku hér á landi og ef markmið okkar í loftslagsmálum eiga að nást um að ná takmarkinu um kolefnishlutlaust Íslands eftir nokkur ár, jú, tíminn líður mjög hratt, þá verður þetta öfluga flutningskerfi raforku í lykilhlutverki með orkunýtni og hvernig allt kerfið á að fúnkera. Því er það lykilverkefni til að ná þessum markmiðum að hraða og ljúka við sem allra fyrst að endurbyggja flutningskerfi raforku landsins. Í því samhengi er ég að tala bæði fyrir uppbyggingu hins svokallaða byggðalínuhrings og svæðisbundna kerfisins í einstökum landshlutum. Síðan megum við ekki gleyma mikilvægi dreifikerfis í þessu samhengi sem hefur verið mikið unnið að frá 1995. Það gleymist oft hversu stór þessi mál eru og mikilvægt að þau gangi hratt og vel. Nokkur orð hér um orkunýtni og flutningskerfið. Það leikur lykilhlutverk í að bæta nýtingu endurnýjanlegrar raforku sem er framleidd hér á landi í dag. Einnig er mikilvægt að nýta glatvarma betur en við gerum. Það er í rauninni þörf á þjóðarátaki í þessum málum. Rafvæðing Íslands. Við gerum okkur háleit markmið um að rafvæða Ísland og nýta innlenda orkugjafa til að knýja áfram samfélagið okkar og eins og áður þá gegnir flutningskerfið algjöru lykilhlutverki og er kjarninn í að þessi rafvæðing gangi upp. Þess vegna þurfum við að gera miklu betur í því sem snýr að þessu. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að hraða sem mest því sem hægt er að gera varðandi uppbyggingu í þessum málum. Suðurnesjalína 2 er einmitt gott dæmi um mikilvægi þess að við hröðum þessum ferlum til að tryggja öryggismál þjóðarinnar. Það hefur komið fram, og kom fram í máli hæstv. ráðherra hér áðan, mikilvægi þess að við förum að styrkja hitaveitukerfin og leita að heitu vatni. Við höfum ekki gert mikið af því um langa hríð, 15–20 ár, og við eigum að gera miklu betur þar, bæði til að tryggja núverandi hitaveitu og -kerfi landsins og líka til að finna heitt vatn á köldum svæðum landsins. Hæstv. ráðherra hefur einmitt nýlega kynnt verkefni sem snúa að þeim málum. Við höfum síðan betri tækifæri en flestar þjóðir til að standa okkur í grænni orkuframleiðslu, hvort sem er í vatnsafli, jarðvarma eða vindorku, með öflugu kerfi og eigum að nýta þessa samkeppnishæfni sem landið hefur upp á bjóða og þá fjárhagslegu stöðu sem bætir raunverulega alla lífsafkomu almennings í þessu landi. Á kjörtímabilinu hefur ýmislegt verið gert. Rammaáætlun 3 var samþykkt í fyrravor. Í þinginu hefur verið samþykkt frumvarp um aflaukningu vegna virkjana í Þjórsá og á Tungnaársvæðinu. Einnig samþykktum við mál varðandi varmadælurnar hér í þingsal í fyrra, átak í jarðhitaleit og síðan Suðurnesjalínu 2, sem er að komast á skrið núna. Ég vil rétt í lokin nefna að mér fannst svolítið frjálslega farið með hluti hérna hjá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni áðan varðandi hugmyndafræðina á bak við kerfið, sem sagt á bak við upprunaábyrgðir sem eru raunverulega bara fjárhagsleg tækifæri fyrir Ísland, íslensk fyrirtæki og íslenskt samfélag til að skapa tekjur, en ýta undir græna orkuframleiðslu í heiminum. 

Forseti minnir á að búið er að semja um ræðutíma og biður hv. þingmann að virða ræðutímann.

Frú forseti. Eins og þér þekkið þá er ég mikill áhugamaður um loftslagsmálin og hvernig sé best að takast á við þau, enda varði ég nánast allri ræðu minni á fyrsta landsþingi Miðflokksins árið 2017 í að ræða loftslagsmál. Því miður hefur lítið þokast síðan þá, þrátt fyrir þessa ræðu, og það á við bæði á Íslandi og í öðrum löndum. Nú stendur fyrir dyrum 28. lokatilraunin til að bjarga heiminum vegna loftslagsmála og að þessu sinni í Dúbaí, sem er auðvitað dálítið kostulegt. En hvað um það, nú er þetta víst síðasta lokatilraunin, segja menn, til að koma í veg fyrir óafturkræfar hamfarir af völdum loftslagsbreytinga. Þá kynni nú vera ráð að endurhugsa aðeins þá nálgun sem hefur verið notuð í þessum málaflokki. Ég leit við í 21. lokatilrauninni í París á sínum tíma og hæstv. loftslagsráðherra hefur ekki gleymt því, eða réttara sagt Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra, hafði ekki gleymt því, og skjólstæðingur hans og nemi, hæstv. ráðherra, tók það upp og einhvern veginn afsakaði vandræðagang ríkisstjórnarinnar í málaflokknum með því að árið 2015 hefði verið fallist á Parísarsamkomulagið. Hver eru skilaboðin í því? Hugsanlega þau að Ísland hefði eitt 193 landa Sameinuðu þjóðanna átt að andmæla því samkomulagi sem kom svo á daginn, eins og ég viðurkenndi, að hefði ekki verið raunhæft, hefði ekki gengið eftir, enda flest önnur lönd, alla vega utan Evrópu, búin að gera sér grein fyrir því og virðast gera tiltölulega lítið með það samkomulag, nema Ísland og okkar ágæti hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sem vill toppa skuldbindingar eða hugsanleg fyrirheit Íslendinga þar. En er ekki tímabært, frú forseti, að fara að meta þetta upp á nýtt? Hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni að jarðefnaeldsneyti væri niðurgreitt og ég velti fyrir mér hvað hann á við með því. Er þetta málflutningur öfgasamtaka eins og Just stop Oil og Extinction Rebellion sem halda því fram að framleiðsla jarðefnaeldsneytis sé niðurgreidd á Vesturlöndum vegna þess að þau fyrirtæki eins og önnur fái skattafslátt ef þau fjárfesta í stað þess að greiða sér út arð? Það væri áhugavert, ef hæstv. ráðherra gefst tími til, að fá skýringu á því hvað er átt við með niðurgreiðslu á framleiðslu jarðefnaeldsneytis. Við vitum að það er niðurgreiðsla á oft og tíðum of óhagkvæmum orkukostum í endurnýjanlegri orku en ég væri bara forvitinn um það, frú forseti, að vita hvað hæstv. ráðherra á við með niðurgreiðslu jarðefnaeldsneytis. Við vitum líka að orkuþörf heimsins hefur áratugum saman að jafnaði vaxið um 2 prósentustig á ári og fyrir vikið er einfaldlega óraunhæft, óframkvæmanlegt, að láta alveg af notkun jarðefnaeldsneytis á næstu árum eða áratugum. En við getum svo sannarlega reynt að gera miklu meira til að nýta okkur tæknina, tækniframfarir, til að ná árangri á þessu málasviði. Og það er algjörlega ljóst, frú forseti, að ef við Íslendingar viljum leggja enn meira af mörkum, því við leggjum gríðarlega mikið af mörkum, þá þarf aukna orkuframleiðslu til að ráðast í orkuskipti. Ég vil því hrósa hæstv. ráðherra fyrir það að annaðhvort hann eða einhver á hans vegum eða ríkisstjórnarinnar uppgötvaði að það myndi þurfa að framleiða meiri orku til að ráðast í orkuskiptin. Þetta var mikil tímamótauppgötvun hjá ríkisstjórninni og ég dreg ekki úr því að ég fagna því að hún skuli hafa náðst. Loks spyr ég hæstv. ráðherra, aftur; ef honum gefst tækifæri til að svara, hvort skýrslan sem skilað var fyrir 26. lokatilraunina, skýrsla Íslands, gildi enn og hvort við megum þá vænta þess að það verði í framtíðinni dregið úr landbúnaði á Íslandi, iðnaði, flugi, flutningum og neyslu almennings. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur bent á það að hann hafi ekki skrifað þessa skýrslu, en er þessi skýrsla enn í gildi eða er hæstv. ráðherra búinn að fella hana úr gildi? Ég kem ekki að fleiri spurningum, hæstv. forseti, 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja þessa munnlegu skýrslu hér í dag í aðdraganda COP28 eins og við köllum það og sem hv. formaður Miðflokksins kallar 28. lokatilraunina. Ég vona að sá ágæti þingmaður geri sér grein fyrir því að samningurinn mun halda fullu gildi í mörg ár og áratugi væntanlega til viðbótar þannig að það verða miklu fleiri fundir en þessir 28 um loftslagssamninginn. Þetta eru vissulega risavaxinn viðburður og virðist alltaf verða stærri og stærri með hverju árinu sem líður og nú er hann haldinn í olíuríkinu Sameinuðu arabísku furstadæmunum. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um að skilaboðin frá Íslandi séu mikilvæg og skilaboðin frá fundinum séu mikilvæg og hvað varðar þessa svokölluðu fyrstu stöðutöku, loftslagshamfarasjóðinn, svokallaðan vinnustraum um samdrátt í losun og 6. gr. Parísarsamningsins sem hér hafa öll verið nefnd sem aðalatriði á borði samninganefndar Íslands og geri ég engar athugasemdir við það, þetta eru allt mjög mikilvæg mál. Það skiptir hins vegar líka mjög miklu máli að við höfum skýra mynd um það hvernig við ætlum að fara áfram og því hefði ég gjarnan viljað heyra hver í rauninni uppfærsla landsframlagsins okkar sé. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt þá liggur hún enn ekki fyrir og það veldur mér nokkrum áhyggjum af því að við vitum að stóra verkefnið er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda og hann þarf að verða alveg burt séð frá aukinni raforkuframleiðslu. Það er svo ofsalega mikilvægt að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að hvort tveggja þarf að gerast og ég verð að viðurkenna það eftir að hafa hlustað á flestar ræður hér í dag að ég varð fyrir vonbrigðum með það hvað það er grunnt á skilningsleysinu á því hvað þarf að gera. Við þurfum að hafa aðgerðaáætlun um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda sem stendur meðan við erum líka að afla orku í græna atvinnustarfsemi og orkuskipti. Þetta tvennt verður að geta farið saman. Ég vil líka segja hér að ég vona að hv. þingmenn og þingheimur hafi augun á raforkuörygginu og forgangsröðuninni sem þarf að vera í kerfinu til að koma í veg fyrir ástand eins og skömmtun eða olíudrifna orkuframleiðslu eins og við höfum séð undanfarna vetur. Því miður hef ég ekki meiri tíma, frú forseti. Það væri hægt að halda hér langa ræðu um mörg atriði en í öllum bænum kynnum okkar kerfið um upprunaábyrgðirnar áður en við byrjum að ræða það í ræðustól Alþingis.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við loftslagsmálin í aðdraganda loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Þar verður staðan metin og leiðin mörkuð áfram. Hér á Íslandi höfum við lögfest markmið um að ná kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2046 og sett fleiri vörður á leiðina. Við getum náð settum markmiðum en til þess þurfum við áfram að vinna markvisst. Vinnan gegn loftslagsbreytingum er samvinnuverkefni og það þarf að vinna á mörgum ólíkum sviðum samtímis. Ég vil leyfa mér að segja að þar beri hæst orkumál í víðu samhengi en líka umbætur í hringrásarhagkerfinu og landnýting, og lykillinn að umbótum er rannsóknir og nýsköpun á öllum þessum sviðum. Stjórnvöld þurfa að veita markvissa forystu, beita réttum hvötum og stuðla að vandaðri upplýsingagjöf. Atvinnulífið vinnur markvisst og viðfangsefnin þar eru ólík í mismunandi geirum en atvinnulífið er í lykilhlutverki við að finna nýjar og grænar lausnir með nýsköpun. Einstaklingar hafa líka áhrif við allar ákvarðanir um daglega neyslu. Verkefnin eru ólík í orkumálunum en þau felast m.a. í öflun meiri endurnýjanlegrar orku, betri orkunýtingu - og hér hefur verið komið inn á hlutverk flutningskerfisins í því - en líka nýsköpun í orkugeiranum og áframhaldi orkuskipta til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Raforka nýtist t.d. ekki beint til orkuskipta á stærri farartækjum á lengri leiðum og þess vegna verður að tryggja aðgengi að rafeldsneyti. Framleiða þarf rafeldsneyti úr endurnýjanlegri orku, t.d. á formi vetnis eða ammoníaks, og getur slík framleiðsla á Íslandi verið bæði hagkvæm og orðið mikilvægt framlag í baráttu gegn loftslagsbreytingum í heiminum jafnframt því að vera forsenda orkuskipta í flutningum til og frá Íslandi. Við þurfum að ákveða hvernig við stöndum að framleiðslu rafeldsneytis og hvaða umgjörð við sköpum þeirri framleiðslu, t.d. varðandi kröfur til orkuöflunar, eignarhalds og ávinnings nærumhverfis. Uppbygging alvöruhringrásarhagkerfis er líka forsenda árangurs. Þar er auðvitað fyrsta reglan að nýta allt hráefnið vel. Í matvælaframleiðslu þarf til að mynda að horfa á allan skrokkinn af sláturdýrinu eða allt grænmeti sem er framleitt innan lands og nýta það vel. Þar eru nýsköpunartækifæri. Það sem ekki nýtist þarf svo að fara inn í hringrásina. Við þurfum að nota allt lífrænt efni í áburð eða til orkuframleiðslu, málma og plast í endurvinnslu og þannig mætti áfram telja. En þá að landnýtingunni. Öll ræktun bindur kolefni í gróðri auk þess sem ræktun gróðurlítils eða rofins lands dregur úr losun kolefnis út í andrúmsloftið. Frá því á níunda áratugnum - ég ætla að leyfa mér að fullyrða það - hefur binding kolefnis í gróðri aukist mikið hér á landi, bæði vegna markvissrar ræktunar, svo sem í nytjaskógrækt og landgræðslu, en líka vegna stöðugt minnkandi beitar. Nú kalla bændur og aðrir landeigendur hins vegar eftir skýrari leiðsögn stjórnvalda um áherslur í kolefnisbindingu og kolefnisbókhaldi landnýtingar. Það þarf að vera skýrt hvernig landeigendur geta staðið að kolefnisbindingu til að hún uppfylli alþjóðareglur, hvort sem vilji er til að selja kolefniseiningar á markaði eða nota þær til jöfnunar í eigin bókhaldi og um leið sem leiðsögn við að bæta kolefnishringrás í eigin rekstri. Ef rétt er á haldið gætu íbúar í dreifbýli nýtt meira land til kolefnisbindingar og um leið skotið viðbótarstoðum undir afkomumöguleikana jafnframt því að vera virkir þátttakendur í vinnunni gegn loftslagsbreytingum. Virðulegi forseti. Vinnan að loftslagsmálum hefur samlegð með allri vinnu að sjálfbæru og öruggu samfélagi. Árangur í loftslagsmálum fer líka oftast saman við hagkvæmni í rekstri, hvort sem það er í heimilisbókhaldinu, í rekstri fyrirtækja eða í rekstri samfélags. Við höfum raunveruleg tækifæri til að ná árangri í loftslagsmálum í vinnunni gegn loftslagsbreytingum innan lands. Lykilatriðið er að horfa ekki þröngt á vinnuna, setja okkur markmið og aðgerðaáætlun á mörgum sviðum.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða markmið Íslands eða árangur Íslands í loftslagsmálum, COP28, og það sem segir í loftslagsstefnunni eða rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um að draga beri úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum. Ég verð bara að segja alveg eins og er að við Íslendingar erum algjörir hræsnarar í þessum málum. Við erum okkur til háborinnar skammar stundum. Við þykjumst vera umhverfisvæn þegar við erum langt frá því að vera nálægt því á nokkurn hátt. Ég get tekið sem dæmi að höfum dælt niður koltvísýringi uppi á Hellisheiði frá held ég 2014, 1.000 tonnum á mánuði, 12.000 tonnum á ári - nokkrir klukkutímar af gosi á Reykjanesi og það er farið 

Virðulegur forseti. Þegar loftslagsmál ber á góma er oft talað eins og þetta sé bara alger dauði og djöfull, við séum algerlega brenna upp og það er allt að fara til fjandans, á meðan við gætum auðvitað nálgast verkefnið frekar þannig að við erum að fara í gegnum umbreytingar. Við þurfum að fara í gegnum aðlögun og við þurfum að breyta lífsháttum okkar og það þarf ekkert endilega að vera slæmt. Við höfum sem betur fer breytt lífsháttum okkar svakalega bara á síðustu 100 árum og það hefur allt verið til bóta fyrir mannskepnuna en í einhverjum tilfellum ekki svo gott fyrir jörðina. Ég er alveg sannfærð um að við getum gert bæði með því einmitt að hlusta á vísindamenn - og nú ætla ég ekki að flokka hv. þingmenn Flokks fólksins sem sérstakra vísindamenn. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að hlusta á vísindamenn sem eru að skoða þetta, hlusta á fyrirtæki sem eru að þróa lausnir vegna þess að tæknibreytingar og nýsköpun eru auðvitað lykill út úr þessu vandamáli. En með því er ég ekki að segja að við eigum að halda óbreyttri hegðun. Við eigum bara að horfa á hvað amma gamla gerði í eldhúsinu þegar hún tók plastpokann utan af brauðinu og dustaði brauðmylsnurnar úr og notaði svo plastpokann aftur. Við eigum auðvitað að hætta að nota hluti sem fara beint í ruslið og þó að við höldum að það fari í einhvers konar endurvinnslu, sem það vonandi gerir, þá er auðvitað alltaf best að endurnýta hlutina. En að þessu sögðu þá held ég að stóra nálgunin hjá okkur varðandi þessi mál þurfi líka að vera í gegnum samfélagið sjálft, í gegnum fyrirtækin okkar. Við þurfum að koma á raunverulegu hringrásarhagkerfi, að fyrirtækin okkar sem eru að framleiða vörur sjái akkur í því að það sé hvati í kerfinu til að tryggja að vörur hafi langan líftíma, þær hafi endingu, að það sé hægt að endurnýta þær og endurvinna eins og kostur er. Og svo þurfum við auðvitað að vera með alvöruúrgangsáætlun þannig að þegar því verður ekki við komið þarf að fara varlega með þessa hluti og tryggja það. En stóra málið okkar á Íslandi - og ég hef stundum sagt að við erum að einhverju leyti í þessu að glíma við ákveðið lúxusvandamál. Við búum í ofboðslega fallegu landi með mikið af ósnertri náttúru sem við þurfum að varðveita og við þurfum að passa. Svo búum við við það tækifæri að geta framleitt hér ofboðslega mikið að grænni orku sem er lausn heimsbyggðarinnar við þessu vandamáli. Það eina sem við þurfum að gera er að finna skynsamlegt jafnvægi á þessu, hvað við ætlum að vernda og hvað við ætlum að virkja vegna þess að það gengur ekki að á Íslandi, þar sem við höfum aðgengi að grænni og góðri orku, séum við með olíuorkuver, við séum að brenna dísilolíu til að framleiða rafmagn sem við getum gert með öðrum hætti. Það er auðvitað þar sem fókusinn okkar á að vera. En að þessu sögðu þá ætla ég að óska hæstv. ráðherra góðs gengis á COP-ráðstefnunni. Ég hef nú sjálf verið þeirrar gæfu aðnjótandi að fara á tvær slíkar ráðstefnur og það er ofboðslega lærdómsríkt og skemmtilegt. Það er ekki síst gaman að sjá hvað atvinnulífið er orðið virkur þátttakandi í ráðstefnunni sjálfri. Auðvitað á sér stað fullt af samningafundum þar sem ríkin taka þátt og reyna að ná saman um hlutina. En básarnir, allar þessar ráðstefnur og allir þessir tvíhliða fundir - síðast átti ég einmitt gott samtal við fulltrúa frá íslensku atvinnulífi sem tóku þátt og sáu svo mörg tækifæri. Það er nefnilega málið að fyrir land eins og Ísland sem getur framleitt mikið af grænni orku og hefur aðgengi að góðri þekkingu, og við erum nýsköpunardrifið samfélag, þá liggur líka mikið af tækifærum í þeirri ógn sem okkur stafar af loftslagsbreytingunum. Reynum bara að muna það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir innleggin. Ég ætla að reyna að leiðrétta það helsta sem hér kemur fram. Varðandi hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson og hv. þm. Eyjólf Ármannsson þá eru þeir algjörlega villtir í holtaþoku og ég hvet þá til að kynna sér þessi mál því að þessar fullyrðingar standast engan veginn. Varðandi ræðu hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttur: Hvernig tengist það að búa til grænt rafmagn og minnka losun? Það er vegna þess að við notum græna rafmagnið í staðinn fyrir olíu. Til dæmis þurfum við olíu í fiskimjölsverksmiðjum núna af því að við eigum ekki grænt rafmagn. Það er tengingin, það er það sem heimurinn er að gera. Út á það ganga loftslagsmálin, að taka út jarðefnaeldsneyti og setja græna orku í staðinn. Varðandi hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var einu sinni ekki bara hv. þingmaður, hann var líka hæstv. forsætisráðherra. Hann fór til Parísar með 70 manna sendinefnd þegar Parísarsamningurinn var gerður, með samflokksmann sinn, hæstv. umhverfisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra og forseta lýðveldisins og sagði þar og hjá Sameinuðu þjóðunum og hér á 17. júní að við ættum að vera fremst meðal þjóða þegar kæmi að loftslagsmálum. Vandinn var sá að það var ekki farið í jarðhitaleit þá, það var ekki farið í að búa til græna orku þá og við erum að lenda í vandræðum núna út af því að við tókum ekki þær ákvarðanir. Búið er að afnema niðurgreiðslu olíu. Það er búið að vera baráttumál Íslendinga í áratugi. Það snýr ekki bara að loftslagsmálum heldur líka sjálfbærni vegna þess að ríki eru að niðurgreiða olíu til að stunda rányrkju og annað slíkt í fiskveiðum. Þessi skýrsla sem hv. þingmaður vísar í er ekki neins staðar notuð. Aðeins varðandi hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og Viðreisn. Við höfum núna sett í lög væntanlega stærsta einföldunarfrumvarp sem hefur orðið að lögum, og þá er ég að tala um aflaukningu virkjana. Við höfum svo sannarlega verið að gera allt það sem hv. þingmaður er að vísa til.  Varðandi skilgreininguna þá erum við á sama stað og aðrir, við erum að vinna í þeim málum 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Frumvarpið er liður í nánari áætlun ríkisstjórnarinnar til að mæta húsnæðisvanda íbúa Grindavíkur í kjölfar jarðhræringanna á Reykjanesskaga. Markmið frumvarpsins er þannig að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfa að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna náttúruhamfaranna. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að um tímabundið stuðningsúrræði verði að ræða sem taki til tímabilsins frá 10. nóvember 2023 til 29. febrúar 2024. Er það sama tímabil og lagt er til grundvallar í frumvarpi félags- og vinnumarkaðsráðherra um tímabundinn stuðning til greiðslu launa vegna náttúruhamfaranna í Grindavíkurbæ. Í því sambandi er þó lagt til að kveðið verði á um það í bráðabirgðaákvæði við lögin að úrrræðið skuli endurskoðað fyrir lok febrúar 2024 með tilliti til þarfar á áframhaldandi stuðningi, þá eftir atvikum með hugsanlegum breytingum á fyrirkomulagi úrræðisins. Lagt er til að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun annist framkvæmd sértæks húsnæðisstuðnings en stofnun hefur nú þegar víðtæka reynslu af framkvæmd sambærilegs stuðningskerfis á grundvelli laga um húsnæðisbætur. Því mun bæði reynsla stofnunarinnar á þessu sviði sem og fyrirliggjandi umsóknar- og úrvinnslukerfi koma til með að nýtast við framkvæmd þessa úrræðis. Frumvarpið byggir af þeim ástæðum á fyrirkomulagi húsnæðisbótakerfisins þar sem við getur átt, ekki síst þegar kemur að umsóknum um stuðninginn og úrvinnslu þeirra sem og leiðréttingu á greiðslum vegna breyttra aðstæðna. Þá er gert ráð fyrir að stjórnvaldsákvarðanir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sem teknar eru á grundvelli laganna, verði frumvarpið að lögum, verði kæranlegar til úrskurðarnefndar velferðarmála, líkt og gildir um ákvarðanir stofnunarinnar um húsnæðisbætur. Gert er ráð fyrir að sértækur húsnæðisstuðningur samkvæmt frumvarpinu feli í sér mánaðarlega greiðslu sem miðist við fjölda heimilismanna, óháð aldri, að teknu tilliti til hámarkshlutdeildar ríkisins í húsnæðiskostnaði. Í skilyrði um hámarkshlutdeild hins opinbera felst að stuðningurinn geti að hámarki numið 75% af leigufjárhæð vegna hins leigða húsnæðis, þ.e. húsnæðiskostnaði eins og það hugtak er skilgreint í frumvarpinu. Með húsnæðiskostnaði er átt við þann hluta leigufjárhæðar sem greiddur er fyrir leiguafnot af húsnæði. Aðrar greiðslur og kostnaðarþættir sem leigjanda ber að greiða samkvæmt samningi eða lögum, svo sem fyrir hita, vatn, rafmagn, hússjóð, viðhald o.fl., teljast því ekki til húsnæðiskostnaðar í skilningi laga frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að stuðningurinn verði almennur við íbúa Grindavíkurbæjar sem taka á leigu húsnæði utan bæjarins og er því ekki gert ráð fyrir að hann miðist við tiltekin tekju- og eignamörk. Lagt er til að fjárhæðir sértæks húsnæðisstuðnings fari eftir fjölda heimilismanna og fari eftir svokölluðum stuðlum húsnæðisbóta samkvæmt lögum um húsnæðisbætur sem ætlað er að endurspegla hvernig leiguverð hækkar hér á landi með auknum fjölda heimilismanna. Þannig er gert ráð fyrir að einstaklingur geti fengið allt að 150.000 kr. á mánuði í sértækan húsnæðisstuðning að því gefnu að húsnæðisstuðningur eða leigukostnaður viðkomandi nemi 200.000 kr. eða hærri fjárhæð á mánuði. Þegar tveir búi saman geti hámarksfjárhæð sértæks húsnæðisstuðnings numið allt að 198.000 kr. og 232.500 kr. ef heimilismenn eru þrír í heimili. Séu heimilismenn fjórir eða fleiri geti stuðningurinn að hámarki numið 252.000 kr. á mánuði sem miðast við að húsnæðiskostnaður viðkomandi sé 336.000 kr. á mánuði eða hærri. Er þannig lagt til grundvallar að stuðningurinn geti að hámarki numið 75% af húsnæðiskostnaði viðkomandi heimilis, eins og ég nefndi áður. Með heimilismönnum er átt við alla þá sem raunverulega búa í hinu leigða húsnæði og uppfylla nánari skilyrði sem sett eru fyrir stuðningnum, m.a. um lögheimili eða tímabundið aðsetur. Almennt er því lagt til grundvallar að fólk geti aðeins átt eitt heimili og þar með einungis talist til heimilismanna á einum stað á hverjum tíma. Er þó gert ráð fyrir ákveðnum undantekningum vegna barna sem eiga tvö heimili, og er þar um sömu tilvik að ræða og í lögum um húsnæðisbætur. Er þannig í fyrsta lagi gert ráð fyrir að búi foreldrar eða forsjáraðilar barns ekki saman teljist barn búsett bæði á lögheimili sínu og í húsnæði þess foreldris eða forsjáraðila sem það á ekki lögheimili hjá, enda dvelji barnið hjá foreldrinu eða forsjáraðilanum í að lágmarki 30 daga á ári. Telst barnið þá sem heimilismaður hjá báðum foreldrum sínum eða forsjáraðilum til 18 ára aldurs. Í öðru lagi geti barn sem hefur tímabundið aðsetur hjá fósturforeldrum vegna tímabundins fósturs samkvæmt barnaverndarlögum talist til heimilismanna á heimili foreldra eða forsjáraðila þess. Í þriðja lagi geti barn sem hefur tímabundið aðsetur á heimavist eða námsgörðum einnig talist til heimilismanna hjá foreldri eða forsjáraðila þess ef það á þar lögheimili. Virðulegi forseti. Gert er ráð fyrir að eftirfarandi skilyrði þurfi að vera uppfyllt til greiðslu sértæks húsnæðisstuðnings: Í fyrsta lagi þurfi umsækjandi og aðrir heimilismenn að hafa verið með lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavíkurbæ hinn 10. nóvember síðastliðinn en verið gert að yfirgefa heimili sín á grundvelli laga um almannavarnir. Í þessu sambandi er þó ekki gert ráð fyrir að viðkomandi þurfi að hafa verið stödd heima fyrir þegar rýmingin fór fram heldur er með skilyrðinu vísað til þess að heimili viðkomandi séu á því svæði sem fyrirmæli stjórnvalda um rýmingu tóku til. Í öðru lagi er gert að skilyrði að umsækjandi og aðrir heimilismenn séu búsettir í hinu leigða húsnæði og eigi þar lögheimili eða tímabundið aðsetur. Í þessu horfi ég til frumvarps til laga um breytingu á lögum um lögheimili og aðsetur, lögum um mannvirki og lögum um brunavarnir, sem væntanlegt er á þingið og mun veita Grindvíkingum auknar heimildir til að skrá tímabundið aðsetur í húsnæði utan Grindavíkurbæjar, svo sem í orlofshúsnæði í sumarhúsabyggð. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að umsækjandi sé 18 ára eða eldri, enda eru börn ófjárráða fram að þeim tíma og á framfæri foreldra sinna eða forsjáraðila. Í fjórða lagi skuli umsækjandi verða aðili að leigusamningi um hið leigða húsnæði sem skráður hefur verið í leiguskrá húsnæðisgrunns Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Í fimmta og síðasta lagi liggi fyrir umboð umsækjanda og annarra heimilismanna, 18 ára og eldri, til nauðsynlegrar upplýsingaöflunar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til að staðfesta rétt viðkomandi til stuðningsins. Einnig er gert ráð fyrir að kveðið verði á um tilvik sem girði fyrir rétt til sértæks húsnæðisstuðnings. Þannig verði slíkur stuðningur ekki veittur í fyrsta lagi ef umsækjandi eða aðrir heimilismenn teljast þegar til heimilismanna í öðru húsnæði samkvæmt samþykktri umsókn um sértækan húsnæðisstuðning. Í þessu felst að synja ber umsókn að svo stöddu ef slíkur stuðningur er þegar greiddur vegna einhverra umræddra heimilismanna vegna annars leiguhúsnæðis. Gefst viðkomandi þá færi á að leiðrétta umsóknina og eftir atvikum heimilisskráningu viðkomandi. Í öðru lagi verður slíkur stuðningur ekki veittur þegar einhver heimilismanna er eigandi viðkomandi leiguhúsnæðis. Hið sama gildir ef eigandi hins leigða húsnæðis er lögaðili sem er nátengdur heimilismanni með nánar skilgreindum hætti. Þessu skilyrði er ætlað að koma í veg fyrir málamyndagerninga þar sem leigjandi og leigusali eru í raun sami aðili. Í þriðja lagi verður slíkur stuðningur ekki veittur þegar sértækur húsnæðisstuðningur er þegar greiddur öðrum vegna sama húsnæðis og er það einnig til að koma í veg fyrir málamyndagerninga. Í því sambandi reynir þó á rannsóknarskyldu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem og lýsingu í leigusamningi á hinu leigða, þar sem gert er ráð fyrir að unnt verði að greiða sértækan húsnæðisstuðning vegna herbergjaleigu. Kemur því til greina, sem dæmi, að greiða sitthvorri fjölskyldunni sem leigja saman íbúð, húsnæðisstuðninginn að því gefnu að það kom skýrt fram í viðkomandi leigusamningum hvernig húsnæðið skiptist á milli þessara tveggja leigjenda. Í fjórða og síðasta lagi er gert ráð fyrir að sértækur húsnæðisstuðningur verði ekki greiddur ef viðkomandi húsnæði fullnægir ekki kröfum um brunavarnir íbúðarhúsnæðis sem settar eru fram í lögum og reglugerðum. Að öðru leyti eru ekki gerðar sérstakar kröfur til húsnæðisins svo lengi sem um er að ræða íbúðarhúsnæði eða annað húsnæði sem leigt er til íbúðar hér á landi. Gæti því, líkt og ég nefndi áðan, m.a. verið um að ræða herbergjaleigu, leigu sumarbústaða eða jafnvel atvinnuhúsnæðis að því gefnu að húsnæðið uppfylli allar þær kröfur sem gerðar eru til brunavarna íbúðarhúsnæðis. Með þessu er ekki verið að viðurkenna atvinnuhúsnæði sem íbúðarhúsnæði heldur verið að horfast í augu við þann húsnæðisskort sem við búum við og Grindvíkingar hafa, líkt og aðrir, fengið að reyna á eigin skinni. Ég mælti hér í síðustu viku fyrir þingsályktunartillögu um húsnæðisstefnu til 15 ára ásamt fimm ára aðgerðaáætlun, sem telur 43 aðgerðir sem er m.a. ætlað að mæta þessum skorti á íbúðarhúsnæði á viðráðanlegu verði. Á meðan við vinnum að því að koma á auknu jafnvægi á húsnæðismarkaði er þó mikilvægt að tryggja að allir Grindvíkingar sem hafa þurft að leigja sér húsnæði vegna jarðhræringanna á Reykjanesskaga geti notið húsnæðisstuðningsins, ekki aðeins þeir sem hafa náð að tryggja sér hefðbundið íbúðarhúsnæði til leigu. Verður þó engu að síður að gera kröfu um að þar sé ekki um að ræða húsnæði þar sem brunavarnir eru ófullnægjandi. Því miður virðist mikið um búsetu í slíku húsnæði og er það eitt af viðfangsefnum húsnæðisstefnu að tryggja betur öryggi fólks sem þar býr. Vinna þarf markvisst að því að leysa þann vanda og ná búsetu í atvinnuhúsnæðið upp á yfirborðið. Ég nefndi hér áðan frumvarp um breytingu á lögum um brunavarnir m.a., sem dreift verður á Alþingi í dag vonandi og stefnt er að því að geta mælt fyrir á morgun, en það hefur einmitt að markmiði auka öryggi þeirra sem hafa fasta búsetu í atvinnuhúsnæði, efla brunaeftirlit og auka öryggi slökkviliðsmanna við störf. Hvað varðar sértækan húsnæðisstuðning til Grindvíkinga vil ég rétt í lokin nefna að gert er ráð fyrir því að slíkur stuðningur hafi ekki áhrif á aðrar opinberar greiðslur. Þannig teljist stuðningurinn ekki til skattskyldra tekna og hafi ekki áhrif á greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar eða lögum um félagslega aðstoð. Enn fremur er lagt til grundvallar að komi til þess, sem ég sannarlega vona, að fólk geti snúið aftur heim fyrir lok tímabils úrræðisins muni það áfram njóta stuðningsins út tímabilið svo lengi sem leigusamningur er enn í gildi og leigugreiðslur inntar af hendi. Mikilvægt er að ákveðinn fyrirsjáanleiki gildi í þessum efnum og Grindvíkingar geti við gerð leigusamnings reitt sig á að þeir hafi stuðninginn út tímabilið að öðrum skilyrðum uppfylltum, enda ljóst að tímabundnum leigusamningum verður almennt ekki sagt upp á gildistíma þeirra heldur ljúki á umsömdum degi. Þá er uppsagnarfrestur á ótímabundnum samningum þrír mánuðir vegna leigu á einstökum herbergjum en sex mánuðir ef um hefðbundnar íbúðir er að ræða. Þannig verði heimilt að greiða stuðninginn áfram þrátt fyrir að viðkomandi heimilismenn búi ekki lengur í leiguhúsnæðinu, að því gefnu að leigusamningur sé enn í gildi og leiga greidd samkvæmt honum. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er enn fremur gert ráð fyrir að ákveðnar breytingar verði gerðar samhliða á öðrum lögum. Er þar í fyrsta lagi um að ræða breytingar á lögum um húsnæðisbætur, sem ætlað er að skýra nánar samspil þessara tveggja húsnæðisstuðningsúrræða. Í fyrsta lagi er gert er ráð fyrir að breytingar verði gerðar á lögunum í því skyni að heimilt verði að greiða húsnæðisbætur vegna leiguhúsnæðis í Grindavík enda þótt umsækjandi og aðrir heimilismenn séu þar ekki búsettir vegna fyrirmæla stjórnvalda um rýmingu á grundvelli laga um almannavarnir. Þannig er gert ráð fyrir að rýmingin hafi ekki áhrif á rétt viðkomandi til húsnæðisbóta. Í þessu sambandi er í öðru lagi lagt til að viðkomandi heimili geti samtímis notið slíkra húsnæðisbóta vegna leiguhúsnæðis í Grindavík og sértæks húsnæðisstuðnings vegna húsnæðis sem tekið er á leigu annars staðar á landinu. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að heimilt verði að greiða húsnæðisbætur vegna íbúðarhúsnæðis þótt sértækur húsnæðisstuðningur sé greiddur samtímis vegna sama húsnæðis. Þó er gert að skilyrði að húsnæðisbæturnar séu ekki greiddar vegna sömu heimilismanna og sértæki húsnæðisstuðningurinn. Þessu er ætlað að tryggja að húsnæðisbótalöggjöfin feli ekki í sér hindrun þess að þau sem njóti húsnæðisbóta geti boðið Grindvíkingum inn á heimili sín. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir að sömu einstaklingar geti notið bæði húsnæðisbóta og sértæks húsnæðisstuðnings vegna leigu á sama húsnæðinu. Í því sambandi verði skerpt á því að þeir einstaklingar sem njóta sértæks húsnæðisstuðnings teljist ekki jafnframt til heimilismanna í skilningi laga um húsnæðisbætur. Þeir hafi þannig ekki áhrif á rétt annarra til húsnæðisbóta. Þá eru í öðru lagi lagðar til breytingar á húsaleigulögum til að skýra nánari réttarstöðu leigjenda við þær aðstæður sem leigjendur húsnæðis í Grindavík stóðu frammi fyrir í kjölfar rýmingar bæjarins. Í þessu sambandi er ljóst að húsaleigulögin taka ekki sérstaklega á því hvernig fara skuli með efndir leigusamninga við afnotamissi leiguhúsnæðis við slíkar aðstæður. Þó hefur almennt verið talið að þeir hafi getað rift samningnum við þessar aðstæður og þar með losnað undan leigugreiðslum, þó ekki fyrr en íbúðin hafi verið tæmd sem var auðvitað ómögulegt vegna rýmingarinnar þar til nýlega. Samkvæmt húsaleigulögum hefur leigjandi þannig m.a. heimild til riftunar ef húsnæði spillist svo á leigutímanum, af ástæðum sem ekki verða raktar til leigjandans, að það nýtist ekki lengur til fyrirhugaðra nota eða telst heilsuspillandi að mati heilbrigðisyfirvalda. Hið sama á við ef réttur leigjanda er verulega skertur vegna laga eða annarra opinberra fyrirmæla. Slík riftun þarf að vera skrifleg og skal henni fylgja rökstuðningur. Réttaráhrif riftunar eru þá þau að réttindi og skyldur leigusala og leigjanda samkvæmt leigusamningi falla niður frá dagsetningu riftunar og skal leigjandi rýma leiguhúsnæðið þegar í stað nema aðilar semji um annað og skal leigusali þá eiga rétt á leigugreiðslum vegna þess tíma sem líður frá riftun þar til leigjandi hefur rýmt húsnæðið samkvæmt samkomulaginu. Lögin gera þannig ekki ráð fyrir þeim aðstæðum að leigjandi geti ekki tæmt íbúðina í beinu framhaldi af riftuninni, líkt og gerðist í Grindavík. Þannig var þeim leigjendum í Grindavík sem kusu að rifta leigusamningum sínum vegna afnotamissis húsnæðisins í raun ómögulegt að tæma hið leigða húsnæði þegar í stað og losna þannig undan leigugreiðslum. Þykir því mikilvægt að skýra nánar heimildir húsaleigulaga til riftunar á leigusamningi við þessar aðstæður og hvernig skuli fara um rýmingu, þ.e. tæmingu, húsnæðisins af eigum leigjanda. Er því lagt til að kveðið verði með skýrum hætti á um heimild leigjanda jafnt sem leigusala til riftunar ef leigjandi missir afnot af hinu leigða húsnæði um lengri tíma vegna opinberra fyrirmæla um brottflutning fólks af hættusvæði þar sem húsnæðið stendur. Lagt er til að leigjandi skuli þá rýma leiguhúsnæðið án ástæðulauss dráttar þegar fyrirmælunum hefur verið aflétt og eigi síðar en innan sjö daga frá afléttingu þeirra. Hafi húsnæðið ekki verið rýmt innan þess frests skuli leigusali eiga rétt á greiðslu leigu vegna þess tíma sem líður frá lokum frestsins þar til leiguhúsnæðið hefur verið rýmt. Virðulegi forseti. Í þessu sambandi er þó ljóst að leigjendur kunna margir hverjir að vilja viðhalda samningssambandi við leigusala sinn um leiguhúsnæðið þannig að þeir geti snúið aftur heim þegar og ef aðstæður leyfa. Til að skýra nánar réttarstöðu leigjenda er því lagt til að kveðið verði á um að við slíkar aðstæður skuli leigusali bæta leigjanda afnotamissinn með hlutfallslegum afslætti af leigugjaldi vegna þess tíma sem afnotamissirinn varði eða á annan hátt sem aðilar koma sér saman um. Verði aðilar ekki ásáttir um bætur eða afslátt geti þeir leitað álits sérstaks úttektaraðila samkvæmt húsaleigulögum en þeir geti jafnframt borið álit slíks úttektaraðila undir kærunefnd húsamála sem kveður upp bindandi úrskurði í slíkum málum. Virðulegi forseti. Samkvæmt mati á kostnaðaráhrifum frumvarpsins er talið að áætlaður heildarkostnaður ríkissjóðs á mánuði vegna úrræðisins nemi um 220–242 millj. kr. á mánuði. Þar af nemi kostnaður vegna uppsetningar umsóknargáttar, greiðslukerfis og umsýslukostnaðar hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um 2,4–3 millj. kr. Á fjögurra mánaða tímabili nemi heildarkostnaður úrræðisins því á bilinu 880–970 millj. kr. Ég tel mikilvægt að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar nái fram að ganga til að unnt verði að tryggja Grindvíkingum húsnæðisöryggi. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umræðu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þennan lið mjög mikið. Ég vil bara þakka ráðherranum og hann starfsliði fyrir skjót og öflug viðbrögð í því að koma fram með þetta frumvarp. Ég veit að í ráðuneytinu var unnið alla helgina og í gær var málið kynnt fyrir velferðarnefnd. Auðvitað komu ýmis álitamál og sjónarmið þar fram og spurningar sem nefndin fær að glíma við þegar málið kemur til hennar á morgun. Ég geri ráð fyrir því að um þetta mál muni ríkja góð samstaða meðal þingmanna eins og verið hefur í þeim málum sem við höfum verið vinna hér að fyrir Grindvíkinga. Það ber að fagna því að allir flokkar í þinginu hafa staðið sem einn maður að því að klára þessi mál fljótt og vel. Við munum gera það. Hér hefur verið afskaplega vel að verki staðið og ég hlakka til að geta komið þessu máli í höfn, Grindvíkingum öllum til heilla.

Virðulegur forseti. Ég fagna því hvað hæstv. innviðaráðherra og hans fólk í innviðaráðuneytinu brást skjótt við erfiðri stöðu með framlagningu þessa frumvarps sem ég sé ekki betur en að sé vel unnið og tekið á hinum ýmsum þáttum, eins og hæstv. ráðherra fór hér vel yfir. Mér líst vel á þá leið sem hér er farin til að koma til móts við Grindvíkinga á hrakhólum, leið sem byggir í meginatriðum á því húsnæðisbótakerfi sem við þekkjum en þó án tekju- og eignatenginga sem ég held að sé skynsamlegt í ljósi aðstæðna. Við í Samfylkingunni munum styðja þetta mál og ég hlakka til að fylgja því eftir í velferðarnefnd og heyra hvað umsagnaraðilar hafa til málanna að leggja. Við samþykktum í gær lög hér á Alþingi um að verja framfærslu Grindvíkinga í breiðri sátt. Nú tökum við þetta fyrir og ég geri ráð fyrir að það verði gert á þokkalegum hraða en þó þannig að hægt sé að vanda til verka.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því, eins og þeir sem hafa talað hér á undan mér, að þakka fyrir framlagningu þessa máls sem skiptir miklu máli. Við sem búum á Suðurnesjum höfum verið mjög upptekin af þessu öllu saman og hvað verði nú um alla þá íbúa sem í Grindavík hafa búið. Það er okkur mikið hjartans mál að koma þeim í skjól á allan þann hátt sem þarf að gera. Ég var reyndar ekki nógu skýr þegar ég óskaði eftir að fá að koma hér upp. Mig langaði í andsvar við hæstv. ráðherra en ég geri þá bara seinna. En það eru nokkur atriði sem ég hefði kannski viljað fá debatta aðeins um sem snúa m.a. að upphæðinni sem ég hefði nú viljað fá að vita hvernig er fengin. Þessar upphæðir miða við einn, tvo, þrjá og fjóra. Hvers vegna er ekki farið hærra, því að fjölskyldur geta jú verið stærri en fjórar manneskjur? Ég veit ekki alveg hvaðan þessar upphæðir koma og ég hefði gjarnan viljað fá skýringar á því hvernig þær eru fundnar. Þessi 150.000 kall upp í 250.000 þúsund, stórar fjölskyldur geta þurft að leigja sér einbýlishús sem getur þá kostað mikið. En við ræðum það þá bara í nefndinni í framhaldinu. Ég var kannski ekki að hlusta, en skildi ég hæstv. ráðherra rétt þegar hann var að nefna það hér áðan að það þyrfti að skoða það að þetta þyrftu ekki endilega að vera allt samþykktar íbúðir? Vegna þess að við vitum að það er fullt af fólki í sumarhúsum. Ætti þá að leggja fram eitthvert mál sem væri þá sér? Náði ég því rétt að það stæði til að gera það þannig? Við vitum að sumarhús eru svokallaðir óleyfisbústaðir þannig að þú mátt ekki hafa búsetu í slíkum húsum. Mér skilst líka á frumvarpinu að það eigi að skrá þetta í þessa svokölluðu leiguskrá en það er auðvitað vandkvæðum bundið að skrá óleyfisbústaði í leyfisskrá þannig að ég held að það yrði aldrei samþykkt. Við þurfum aðeins að ná utan um það. Svo velti ég líka fyrir mér dæmi um konu sem fór úr Grindavík niður í Voga og hún fór í kaupleigu. Hún hafði í engin önnur hús að venda og fór í kaupleigu þannig að hún er að borga verulega fjármuni í hverjum mánuði. Það má segja að þetta séu kaup en þetta er samt leiga. Þannig að maður veltir fyrir sér: Nær þessi stuðningur utan um slíka einstaklinga sem hafa þurft að grípa til þeirra úrræða að fara í kaupleigu til að bjarga sér? Ég verð samt að segja að heilt yfir, þetta er svolítið stórt plagg og mér finnst að textinn gæti kannski verið einfaldari miðað við tilefni málsins og kannski þann tíma sem þetta á að gilda. En ég ætla ekki að gera ágreining um það heldur bara að lýsa því yfir að Viðreisn mun styðja þetta mál. Það skiptir máli að tryggja algjörlega afkomuöryggi Grindvíkinga á allan þann hátt sem hægt er. Nóg er nú samt sem Grindvíkingar þurfa að glíma við þessa dagana. - Ég ætla að láta þessu lokið og þakka bara fyrir framlagningu þessa máls.

Forseti. Ég þakka fyrir þetta mál. Þetta er frekar augljós redding miðað við aðstæður. Það væri mjög gott að fá samt í kjölfarið á þessu greinargóða útlistun á því hvernig landið liggur aðeins með húsnæðisaðstæður. Eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson benti á erum við einmitt í þeirri stöðu, út af því hvernig húsnæðismarkaðurinn var hérna á Íslandi áður en krísan fór í gang, að það er bara ekki mikið um pláss. Það er hluti af þeim vanda sem við erum búin að vera að reyna að hvetja til þess að sé undið ofan af, þ.e. þessi óuppfyllta íbúðaþörf sem veldur því að fólk þarf að leita í alls konar króka og kima eftir húsnæði, jafnvel áður en heilt bæjarfélag þarf að flakka eitthvað annað og finna enn þá fleiri króka og kima og alls konar svoleiðis. Að lágmarki getum við alla vega brugðist svona við. Ég held að þetta sé góð ráðstöfun, gott úrræði. Ég myndi kalla helst eftir því að við fylgjumst sérstaklega vel með því hvort það séu einhverjir sem standa út undan. Það er svona svipað eins og Covid-úrræðin voru, þau voru dálítið almenn, við vissum að það voru einhverjir sem féllu á milli, t.d. voru leigubílstjórar að falla á milli í Covid-úrræðunum o.s.frv. Það gæti vel verið að það séu einhverjir aðilar sem uppfylla ekki allar kröfur til að fá svona stuðning, að við grípum það þá bara sem fyrst til að gæta allrar sanngirni gagnvart öllum sem eru í þessum vanda í dag. Ég hvet stjórnvöld mikið til að fylgjast vel með því hvort þetta nái ekki örugglega til allra sem það ætti sanngirnislega séð að ná til.

Forseti. Ég fagna þessu frumvarpi um sérstakan húsnæðisstuðning fyrir Grindvíkinga þar sem Grindvíkingar standa frammi fyrir miklu verkefni og vita ekki hvað framtíðin ber í skauti sér og hvort þau geti flutt aftur heim og þá hvenær. Mikilvægt er að samfélagið í heild sinni geri það sem það getur til að létta aðeins undir með Grindvíkingum þó að auðvitað sé það erfitt. Óvissan er mun stærri partur af lífi Grindvíkinga en annarra í dag og þessi óvissa og áhyggjur geta haft margvísleg áhrif á einstaklinga. Þar sem við erum að tala um Grindavík og húsnæði fyrir þau þá langar mig bara aðeins að ræða líka um hvað þetta getur haft ótrúleg áhrif á heilsu fólks og hvað þessar áhyggjur geta haft mikil áhrif á einstaklinga. Þannig að þetta er bara dropi í hafið til að hjálpa þessum einstaklingum að styðja hvert annað og að við styðjum þau og að þau séu bara með það á hreinu að við erum að reyna að gera það sem við getum þó að við getum auðvitað ekki gert allt í svona aðstæðum, þar sem það er mikið áfall að fara úr sínum heimabæ og vera annars staðar og fyrir börnin að fara í aðra skóla og ýmislegt. Ég held að þeir sem upplifa þetta ekki geti ekki sett sig í þessi spor. Mér finnst bara frábært að sjá að við erum að taka utan um þessa einstaklinga eins vel og við getum og þetta frumvarp er partur af því.

Frú forseti. Ég ætla nú bara að koma hérna upp og taka undir með þeim sem hafa talað á undan mér. Eins og ég hef áður sagt þá er erfitt að setja sig í þá stöðu að vera gert að yfirgefa heimili sitt. Þetta er griðastaður bæði einstaklinga og fjölskyldna og hugur okkar allra er auðvitað hjá Grindvíkingum og þeim sem hefur verið gert að yfirgefa húsakynni sín. Stjórnvöld hafa brugðist vel við þessari stöðu, bæði þegar kemur að launastuðningi og svo auðvitað húsnæðismálunum eins og við erum að ræða hér. Þau eru tvíþætt. Þau eru til skamms tíma, sem þetta kannski tekur aðeins á, og svo inn í lengri framtíð. Það voru ákveðnar aðgerðir kynntar hér fyrir helgi. Ég vil bara sérstaklega nefna það og taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar og hv. þm. Guðbrands Einarssonar, að það er mikilvægt að nefndin taki þá málið til sín og ef það eru einhverjir sem falla á milli skips og bryggju í þessu, að það verði tekið á þeim málum af festu. Mig langar rétt í lokin að hrósa hæstv. innviðaráðherra og ráðuneytinu fyrir að vinna hratt og vel í þessu máli enda málið mjög brýnt.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hérna upp í lok umræðunnar og þakka fyrir góð orð og þakkir til þeirra sem sömdu frumvarpið. Ég tek undir það, þetta er vel gert á stuttum tíma. Hér voru einnig nokkrar spurningar sem ég ætlaði að reyna að bregðast við. Það er rétt að við þær aðstæður sem uppi eru á Íslandi í dag er auðvitað þröngur kostur á húsnæðismarkaði. Það væri hins vegar, held ég, sérkennilegt ef við værum á hverjum tíma undirbúin fyrir það að taka á móti 1% þjóðarinnar í húsnæði sem við stæðum alltaf með opið. Það væri ekki gott, held ég. En við getum líka bent á það að á síðustu sennilega allt að 20 mánuðum hefur okkur fjölgað um 1.000 manns á mánuði þannig að það eru einhver 20.000 sem hafa komið hingað, ef við miðum við að íbúar Grindavíkur séu tæplega 4.000. En það er alveg ljóst að til þess að geta komið fólki fyrir með svona stuttum fyrirvara þá þarf að nota allt húsnæði. Þess vegna er svarið við því það að það er hægt að skrá og skal skrá í leiguskrá HMS það húsnæði sem þú gerir leigusamning um, hvort sem það er herbergjaleiga, sumarbústaður eða húsnæði hugsanlega í atvinnuhúsnæði sem ekki er ætlað til hefðbundinnar búsetu, en það skal þá standast kröfur um brunavarnir, við gerum kröfu um það. Þannig að það er sannarlega verið að hleypa fólki til að gera leigusamninga um óhefðbundið íbúðarhúsnæði en fólk getur fengið stuðning við það. Það er alveg klárt. Varðandi þau skilyrði sem hér eru sett, það var aðeins komið inn á að þau væru flókin eða of mörg, þá held ég að þau séu eins einföld og hægt er. En það væri bara áhugavert ef nefndin gæti fundið einhverja leið til þess að gera þau enn þá einfaldari. Ég held að skilyrðin séu nokkuð opin, rúm, þannig að þau séu almenn og geti tekið utan um alla. En það er líka mikilvægt, eins og hér hefur nefnt, að átta sig á því hvort einhverjir falli milli skips og bryggju og þá geti þeir til að mynda leitað til félagsþjónustunnar í Grindavíkurbæ ef svo væri. Það var aðeins rætt um fjárhæðirnar, annars vegar hvernig þær væru til fundnar og hins vegar af hverju það væru bara fjórir flokkar, að það væri sem sagt bara fjögurra manna fjölskylda og fleiri. Rökin fyrir því eru að þetta eru annars vegar sömu stuðlar og gilda í húsnæðisbótakerfinu, það eru sem sagt margföldunarstuðlar sem þar eru notaðir. Þar hefur komið í ljós að það er ekkert mjög mikill munur á þriggja manna og fjögurra manna fjölskyldu og eiginlega enginn munur eftir fjögurra manna fjölskyldu, hvort sem þú ert í fimm eða sex manna fjölskyldu, eða mjög lítill munur alla jafna. Þess vegna er þetta gert svona, til að hafa þetta eins einfalt og hægt er. Varðandi fjárhæðirnar sjálfar eru þær kannski ekki mjög vísindalega fengnar að öðru leyti en því að horft er til þeirra fjárhæða sem eru á markaði hér á höfuðborgarsvæðinu og reynt að átta sig á því hvaða leiga stendur einstaklingi eða tveimur eða þremur eða fjórum til boða og reynt að taka einhverjar tölur þar sem gætu þá verið einhvers staðar á því bili að þær taki til stórs hluta af þessum kostnaði. Það er auðvitað eitthvað sem nefndin þarf að skoða líka. En það er fyrst og fremst reynt að átta sig á því - ég get bara tekið sem dæmi af því að það er ekkert óalgengt að nýjar íbúðir, 60 m² íbúðir, eru kannski á 200.000 kr. og þá er stuðningur upp á 150.000 kr., 75% af verðinu og þá er það hámarkið. Það má kannski segja að þetta dugi til þess og þessir stuðlar, eins og þeir hafa nýst í húsnæðisbótakerfinu, hafa þá nýst til að takast á við raunverulegar hækkanir frá einum upp í tvo og tvo til þrjá og fjóra og síðan er lítill munur eftir það. Ég held, virðulegi forseti, að þetta séu helstu spurningarnar sem hér hafa komið fram. Að öðru leyti lýsi ég vilja mínum og ráðuneytisins til að vinna með nefndinni eins vel og hægt er. Það er mikilvægt að fara vel yfir þetta en það er líka mikilvægt að klára þetta hratt og vel. Það skiptir máli, held ég, að þá hefur löggjafinn tekið utan um afkomuna, eins og við kláruðum hér í gær, varðandi húsnæðisstuðning eða þennan viðbótarstuðning til sama tíma, út febrúar. Við vitum auðvitað ekki hvað gerist, við vonum auðvitað öll hið besta og margt jákvætt hefur skilað sér á síðustu dögum. Síðan höfum við þessu til viðbótar verið að reyna að tryggja aukið framboð af húsnæði með aðgerðum sem við höfum fengið leigufélagið Bríeti til að hjálpa okkur við, sem starfar hjá HMS, og erum einnig í samstarfi við leigufélagið Bjarg.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um landsskipulagsstefnu fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028, þ.e. næstu fimm ár. Það má segja að skipulagsmál séu yfir og allt um kring. Þau taka mið af samfélaginu hverju sinni og snerta alla þætti þess á einn eða annan hátt. Landsskipulagsstefna tekur á vernd og ráðstöfun lands á hálendi Íslands, í þéttbýli og dreifbýli og sjálfbærri nýtingu haf- og strandsvæða. Stefnunni er einnig ætlað að tryggja heildarhagsmuni við gerð skipulagsáætlana og stuðla að samræmingu í stefnumótun ríkis og sveitarfélaga um þróun byggðar og landnotkunar. Fyrsta landsskipulagsstefnan var samþykkt á Alþingi árið 2016. Samþykkt hennar fól í sér að í fyrsta sinn lá fyrir samræmd stefna um skipulagsmál á landsvísu til leiðbeiningar fyrir skipulagsgerð sveitarfélaga og aðra áætlanagerð um landnotkun og byggðaþróun. Nú tæpum átta árum síðar er komið að endurskoðun landsskipulagsstefnu. Margt í samfélaginu okkar hefur breyst á þessum tíma og eru viðfangsefni skipulagsgerðar nú fleiri en þegar gildandi landsskipulagsstefna var mótuð. Ísland hefur t.d. undirgengist ýmsar alþjóðaskuldbindingar sem hafa þýðingu fyrir skipulagsmál, svo sem loftlagsmál. Sú stefna sem nú er sett fram tekur mið af stefnum og áætlunum sem varða landnotkun og eru þær orðnar fleiri nú en þegar gildandi stefna var unnin. Stefnan setur því ný viðfangsefni í samhengi við skipulag landnotkunar og haf- og strandsvæða. Stefnumótunin tekur einnig á samhæfingu áætlana í innviðaráðuneytinu á sviði samgangna, sveitarfélaga-, húsnæðis- og byggðarmála. Grunnur samhæfingar þessara áætlana felst í sameiginlegri framtíðarsýn og meginmarkmiðum áætlananna. Þá vinna þær saman í gegnum samhæfðar aðgerðir og áherslur með viðmið um búsetufrelsi að leiðarljósi. Landsskipulagsstefna var unnin í samræmi við stefnumótunarferli Stjórnarráðsins, svokallaðan sporbaug stefnumótunar, og er það í samræmi við þær breytingar sem gerðar voru á ferli landsskipulagsstefnu með lögum um stefnur og aðgerðaáætlanir á sviði húsnæðis- og skipulagsmála, samgangna og byggðarmála. Meginafurðir þess ferlis eru stöðumat og valkostir sem sett var fram í grænbók um skipulagsmál, þar á eftir var unnin drög að stefnu sem gefin var út sem hvítbók um skipulagsmál. Samráð og samhæfing hafa verið leiðarljós í allri vinnu, bæði grænbókar og hvítbókar. Samhliða vinnu við grænbók og hvítbók var unnin greinargerð um stöðu og þróun skipulagsmála á Íslandi samkvæmt 10. gr. skipulagslaga og er hún lögð til grundvallar við gerð landsskipulagsstefnu. Um er að ræða greinargerð um stöðu og þróun skipulagsmála í landinu ásamt yfirliti yfir stefnu stjórnvalda í einstökum málaflokkum sem varða skipulag. Samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana skal vinna umhverfismat fyrir landsskipulagsstefnu þar sem hún markar stefnu fyrir leyfisveitingar til framkvæmda. Umhverfismat landsskipulagsstefnu var unnið samhliða til að tryggja að horft væri til umhverfisáhrifa við gerð stefnunnar og neikvæðum áhrifum haldið í lágmarki. Landsskipulagsstefna er nú lögð fram til 15 ára ásamt fimm ára aðgerðaáætlun. Í stefnunni eru lögð fram þrjú markmið í skipulagsmálum og eru þau vernd umhverfis og náttúru, velsæld samfélags og samkeppnishæft atvinnulíf. Til að ná settum markmiðum þarf að horfa til fjölmargra þátta, því líkt og ég nefndi hér fyrr í máli mínu tekur landsskipulagsstefna á vernd og ráðstöfun lands á hálendi Íslands, í þéttbýli og dreifbýli og sjálfbærri nýtingu haf- og strandsvæða. Fyrir hvert markmið eru settar fram áherslur og tilmæli um hvernig framfylgja skuli viðkomandi áherslu í skipulagsgerð, hvort sem er á landi eða á haf- og strandsvæðum. Áherslurnar fylgja bæði eftir stefnu sem fram kemur í öðrum áætlunum stjórnvalda en einnig þeim lykilviðfangsefnum sem lögð voru til grundvallar við endurskoðun stefnunnar. Landsskipulagsstefnu er fyrst og fremst framfylgt með skipulagsáætlunum sveitarfélaga þar sem þau byggja á stefnunni við gerð aðal- og svæðisskipulags. Ásamt stefnu til 15 ára er einnig lögð fram aðgerðaáætlun til fimm ára sem felur í sér 19 aðgerðir sem ætlað er að nái fram markmiðum landsskipulagsstefnu. Aðgerðirnar miða einkum að því að gera skipulagsgerð sveitarfélaga skilvirkari með bættu aðgengi að grunngögnum og leiðbeiningum. Aðgerðaáætlunin felur í sér markvissar aðgerðir til að stuðla að því að styrkja stöðu Íslands í alþjóðlegum samanburði. Við endurskoðun stefnunnar lagði ég áherslu á viðbrögð við loftslagsbreytingum, jafnvægi í uppbyggingu húsnæðis og lífsgæði í byggðu umhverfi, uppbyggingu þjóðhagslegra mikilvægra innviða, landnotkun í dreifbýli, landnotkun á miðhálendi Íslands, orkuskipti í samgöngum og fölbreytta ferðamáta, skipulag haf- og strandsvæða, skipulag vindorku og vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Við niðurstöðu samráðs og greininga voru dregin saman níu lykilviðfangsefni og endurspegla þau þær áherslur sem ég fór fram með og eru helstu áskoranir málaflokksins. Loftslagsbreytingar eru ein stærsta áskorun samtímans. Ísland hefur sett fram metnaðarfull markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Loftslagsbreytingar fela í sér áskoranir í landnotkun og hinu byggða umhverfi en þær geta líka haft áhrif á atvinnulíf og samfélag. Kallað er eftir því að sveitarfélög útfæri í skipulagi sínu stefnu um aðlögun að loftslagsbreytingum, hvernig draga eigi úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu kolefnis. Settar eru fram aðgerðir sem miða að því að útvega sveitarfélögum til þess bær verkfæri ásamt bestu fáanlegu gögnum hverju sinni. Til að mynda munu liggja fyrir leiðbeiningar um hvernig draga megi úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu kolefnis með skipulagsgerð. Þannig verður sveitarfélögum, skipulagsráðgjöfum og hönnuðum tryggt aðgengi að bestu upplýsingum hverju sinni. Brýnt er að ná jafnvægi í uppbyggingu húsnæðis í samræmi við þörf og samstilla stefnu og aðgerðir ríkis og sveitarfélaga til að tryggja nægt framboð. Tryggja þarf framboð á fjölbreyttum íbúðum sem mætir þörfum mismunandi hópa og stuðlar að félagslegri fjölbreytni. Auka þarf skilvirkni í ferlum skipulags og samhæfa og einfalda undirbúning framkvæmda við uppbyggingu íbúðarhúsnæðis til að mæta eftirspurn og tryggja húsnæðisöryggi. Settar eru fram aðgerðir sem snúa að því að bæta aðgengi að upplýsingum um möguleika á uppbyggingu húsnæðis í skipulagsáætlunum og er þá sérstaklega horft til þeirra möguleika sem felast í stafrænni aðal- og deiliskipulagsgerð. Einnig verða gefnar út leiðbeiningar til sveitarfélaga með áherslu á að einfalda ferla og auka skilvirkni við skipulag og mannvirkjagerð. Innviðir eru forsenda fyrir þróun byggðar og kröftugu atvinnulífi. Uppbygging þeirra getur haft áhrif á ólíka hagsmuni varðandi þróun byggðar og landnotkunar. Innviðir tengdir flutningskerfum fyrir orku, vatn og varma, og einnig þeir sem snúa að samgöngum og fjarskiptum, geta haft mismikil áhrif á íbúa og dæmi eru um að ágreiningur skapist um staðsetningu þeirra. Úr sumum þessara ágreiningsmála næst ekki að leysa og mikilvægar framkvæmdir ná því ekki fram að ganga. Ég tel því mikilvægt að til sé farvegur fyrir skipulagsákvarðanir og leyfisveitingar þjóðhagslegra mikilvægra innviða sem þjóna hagsmunum landsins alls. Land er takmörkuð auðlind og landbúnaðarland sem hentar vel til ræktunar matvæla og fóðurs er verðmætt. Samkeppni ríkir um land í dreifbýli vegna aukinnar eftirspurnar eftir landi til skógræktar, undir frístundabyggð, fyrir ferðaþjónustu, íbúðaruppbyggingu í dreifbýli og nýtingu vindorku. Mikilvægt er að landnotkun í dreifbýli feli í sér vernd góðs ræktarlands sem þarf að geta staðið undir aukinni matvælaframleiðslu til framtíðar á sama tíma og sveitir landsins verða að geta vaxið og dafnað. Unnið verður að því að kortleggja gæði lands til ræktunar út frá bestu fáanlegu gögnum og verður sú kortlagning lögð til grundvallar við skipulagsgerð. Einnig verður landslagsgreining lögð til grundvallar í skipulagi til að efla þau gæði sem felast í landslagi, náttúrulegu og byggðu. Þannig verði gætt að fjölbreyttu og verðmætu landslagi við skipulagsgerð og vandað til staðarvals og hönnunar mannvirkja og byggðar. Miðhálendi Íslands hefur verið nýtt sem almenningur um aldir og það gegnir enn mikilvægu hlutverki sem beitarsvæði fyrir bændur. Með vaxandi ferðaþjónustu er aukinn ágangur á miðhálendið með vaxandi álagi. Aukið álag getur falið í sér þörf fyrir uppbyggingu innviða fyrir samgöngur og ferðaþjónustu, en samhliða slíkri uppbyggingu þarf að tryggja að hún rýri ekki hefðbundin not og upplifun, vernd óbyggðra víðerna, mikilvægra landslagsheilda og náttúru miðhálendisins. Að þessu sögðu er mikilvægt að þróa stefnu um samgöngur á miðhálendinu með tilliti til orkuskipta í samgöngum og mögulegs öryggishlutverks vegna náttúruvár. Landsskipulagsstefna horfir einnig til orkuskipta í samgöngum og fjölbreyttra ferðamáta. Til að hægt sé að hraða orkuskiptum er mikilvægt að skipulagsáætlanir taki mið af áætlunum um endurnýjanlega orkugjafa í samgöngum. Undirstaða gæða í byggðu umhverfi felst í vandaðri samþættingu samgöngukerfa og byggðar. Ég legg áherslu á að samhliða markvissum orkuskiptum er jafnframt nauðsynlegt að auka hlutdeild vistvæns ferðamáta til að ná markmiði stjórnvalda um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Eins og við höfum öll orðið vör við er aukin ásókn í nýtingu haf- og strandsvæða, m.a. fyrir matvælaframleiðslu og orkuvinnslu. Í þessu sambandi þarf því að skilgreina siglingaleiðir á strandsvæðum og skerpa sýn á rýmisþörf öryggissvæða sæstrengja og aðra staðbundna nýtingu sem hefur takmarkandi áhrif á veiðar og siglingar. Einnig er þörf á skýrari stefnumörkun fyrir ákvarðanir um staðbundna nýtingu og náttúruvernd á hafsvæðum utan strandsvæða. Á næstu árum hefst vinna við gerð strandsvæðisskipulags fyrir Eyjafjörð og Skjálfandaflóa. Í framhaldinu fer svo fram vinna þar sem unnið verður að því að skilgreina hvaða svæði skuli hafa í forgangi við gerð strandsvæðisskipulags. Skipulag vindorkunýtingar er nýtt viðfangsefni í skipulagsmálum hér á landi en vaxandi áhugi er á nýtingu hennar. Í stjórnarsáttmála er sett fram áhersla um að vindorkuver byggist upp á afmörkuðum svæðum nærri tengivirkjum og flutningslínum þar sem unnt verður að tryggja afhendingaröryggi. Mikilvægt er að breið sátt ríki um hvernig staðið verði að uppbyggingu slíkra vindorkuvera og því er þörf á heildarstefnumörkun stjórnvalda um nýtingu vindorku og huga þarf að því hvort setja skuli sérstök viðmið um staðsetningu vindorkuvera, fjölda þeirra og stærð og enn fremur skýrari reglur og viðmið um áhrif á umhverfi og náttúru. Líffræðilegri fjölbreytni stafar hætta af aukinni eftirspurn eftir nýtingu land-, haf- og strandsvæða, auk þess sem loftslagsbreytingar geta haft áhrif á samsetningu gróðurs og dýralífs. Breytt landnotkun hefur áhrif á líffræðilega fjölbreytni og losun gróðurhúsalofttegunda. Tryggja þarf að fjallað sé um líffræðilega fjölbreytni við stefnumörkun og framfylgd skipulagsáætlana. Virðulegi forseti. Margar áherslur og aðgerðir hafa það markmið að efla byggðir um allt land. Lögð er áhersla á að við skipulagsgerð verði skilgreindir meginkjarnar í hverjum landshluta. Uppbyggingu innviða, þar á meðal samgangna, verði hagað þannig að hún sé til þess fallin að styrkja kjarnana sem sjálfbæra burðarása viðkomandi nærsamfélags og að uppbygging og rekstur öruggra samgangna efli atvinnulíf, bæði innan og milli landshluta. Með bættum samgöngum, tryggari þjónustu í nærumhverfi og fjölbreyttum atvinnutækifærum styður stefnan við jafnræði ólíkra hópa í samfélaginu. Landið í heild sinni þarf að vera eftirsóknarverður kostur fyrir ungt fólk. Stefna um styrkingu meginkjarna og samgangna hefur það að markmiði að þróun búsetu- og samgöngumynsturs styðji til framtíðar markmið í loftslagsmálum og styrki byggð. Með því að hlúa að vexti og viðgangi meginkjarna er lagður sterkari grunnur að fjölbreyttri þjónustu og samkeppnishæfu atvinnulífi í hverju héraði sem býður upp á þau lífsgæði sem nútímasamfélag gerir kröfur um. Því fjölmennari sem þéttbýlisstaðir og byggð á jaðarsvæðum þeirra er, þeim mun líklegra er að þeir geti staðið undir fjölbreyttri og öflugri atvinnustarfsemi, þjónustu og menningarlífi. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni tillögu til þingsályktunar um endurskoðaða landsskipulagsstefnu og legg til að henni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðari umræðu.

Forseti. Mig langaði aðeins að fræðast um málefni miðhálendisins hérna en það er ekki tekin sérstök ákvörðun í rauninni eða afstaða gagnvart friðun miðhálendisins. Eins og var á síðasta kjörtímabili þá átti að stofna miðhálendisþjóðgarð og allt voðalega flott, en það náði ekki fram að ganga og voru alveg stór orð látin falla um að það yrði bara næst. Þá veltir maður fyrir sér hvort ekki hafi verið tilefni til að kveða kannski dálítið skýrt á um það varðandi miðhálendið í þessari stefnu hvað friðun varðar og næstu skref fyrir miðhálendisþjóðgarð.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr um miðhálendið í þessari landsskipulagsstefnu og hvaða stefna sé þar. Ég held að hún sé bara býsna skýr og ágæt. Það er fjallað um afmörkunina í landsskipulagsstefnu. Hún er miðuð við afmörkun miðhálendisins eins og hún var skilgreind í landsskipulagsstefnu 2015–2026 og þar áður í svæðisskipulagi miðhálendis Íslands frá 2015. Línan hefur þar af leiðandi ekkert breyst. Það kemur þingmönnum væntanlega ekki á óvart að það sé ekki fjallað um að búa til einn þjóðgarð á miðhálendi Íslands þar sem það var ekki í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar, hvað sem hv. þingmanni finnst um þá stefnu. Hér í þessari landsskipulagsstefnu er m.a. fjallað um orkuskipti í samgöngum, til að mynda á miðhálendinu, til að tryggja ákveðið aðgengi fyrir alla en einmitt líka til að tryggja að það sé ekki allt of mikil umferð um miðhálendið þar sem við viljum líka vernda okkar óbyggðu víðerni og tryggja ákveðna hluti. Hér er fjallað um hefðbundin not, beitarrétt, ásókn ferðaþjónustu og mikilvægi þess hvernig við tökumst á við þær áskoranir sem þar eru. Ég held því að leiðbeiningar landsskipulagsstefnunnar til sveitarfélaganna sem eru á mörkum þessarar línu sem ég var að lýsa séu nokkuð skýrar og einnig er í stefnunni sjálfri m.a. fjallað um svæðisskipulag suðursvæðisins sem á að afmarka ákveðna stefnu um uppbyggingu. Í landsskipulagsstefnu er auðvitað fjallað um hálendismiðstöðvar og aðra flokkun á þjónustu í þremur mismunandi flokkum og þeir staðir taldir upp. Ég held því að það sé ekkert sem ætti að koma hv. þingmanni á óvart í stefnunni.

Forseti. Þar sem þetta er nú líka þingsályktunartillaga er ekkert kostnaðarmat þar á. Þó að það sé auðvitað heildarsundurliðun hérna þá hef ég ekki séð fulla fjármögnun landsskipulagsstefnunnar nægilega vel útfærða í fjármálaáætlun hingað til. Ég velti fyrir mér hvort þetta fjármagn sem fjallað er um í upphafi áætlunarinnar dugi í rauninni þegar allt kemur til alls og hvort við eigum von á að sjá uppfærðar tölur í næstu fjármálaáætlun sem miðar að því að þessi þingsályktunartillaga - hún fer væntanlega í gegnum þingið og verður samþykkt án þess að við þekkjum kannski raunumfang kostnaðar þeirra liða sem hér eru undir. Mér finnst eiginlega nauðsynlegt að það sé hluti af ákvörðunarferlinu í þinginu að við vitum hvað þetta kostar. Verður það ekki örugglega í fjármálaáætlun næst?

Virðulegur forseti. Það er rétt að þingsályktunartillögur eru ekki endilega allar kostnaðarmetnar í bak og fyrir. Hér er auðvitað annars vegar um að ræða ákveðnar leiðbeiningar til sveitarfélaga um skipulagsgerð til næstu 15 ára, aðgerðir til næstu fimm ára. Margar af þeim aðgerðum eru hjá Skipulagsstofnun. Við erum líka með ákveðinn skipulagssjóð sem greiðir af öllum kláruðum byggingum og sveitarfélög geta sótt í, sum sveitarfélög fá reyndar að fullu greitt. Það er hlutur sem við höfum verið með til skoðunar og kannski skýrist það núna á næstu mánuðum hvaða tillögur við munum gera þar um komi til einhverra breytinga. Fyrst og fremst eru þetta auðvitað verkefni sem eru til lengri tíma. Að einhverju leyti munu þau koma til með að kosta fjármuni seinna meir en ekki endilega í þessu ferli og margt af því sem er nú þegar hjá sveitarfélögunum kostar þau í dag. Hér er kannski meira um að ræða leiðbeiningar um hvernig eigi að nálgast skipulagsferlið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. En mér er smávandi á höndum því að eins og hæstv. ráðherra talaði um þá má alveg dást að ýmsu verklagi í ráðuneytinu, þ.e. ég er mjög hlynnt svona grænbókar- og hvítbókarvinnu, en ég hef kannski ákveðnar væntingar til þess að það myndi skila sér í styttri og skýrari texta. Hér erum við með svolítið mörg orð varðandi þætti sem hér eru undir og ég er að velta sérstaklega fyrir mér lið 3 í lykilviðfangsefnunum sem er uppbygging þjóðhagslegra mikilvægra innviða. Þar segir um áherslur verkefnisins að það eigi að einfalda ákvarðanatöku um þjóðhagslega mikilvæga innviði flutningskerfa. Það tek ég heils hugar undir og styð hæstv. ráðherra heils hugar í þeirri vinnu. En ég velti því fyrir mér hvort við hefðum ekki þurft að hafa eitthvað meira um það, hvort við þyrftum ekki raunverulega að vera búin að leita leiða. Við erum á svo spennandi stað í að móta landsskipulag og ég hélt þessa ræðu örugglega síðast þegar við ræddum landsskipulag og ég spyr hæstv. ráðherra: Kom ekki til greina að vera hreinlega bara með uppdrátt af landinu og festa niður þjóðhagslega mikilvæga innviði? Hvar verða að vera hafnir? Hvar verða að vera flugvellir? Hvar verða að vera tengimannvirki eða veitumannvirki? Þetta væri þannig raunverulega toppurinn á skipulagsferlinu okkar eins og ég sá alltaf fyrir mér í upphafi þegar við byrjuðum með þetta landsskipulag og hvernig það myndi þróast. Þannig að spurningin mín er: Getum við verið enn skýrari og hreinlega verið bara með uppdrátt?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna um þetta. Þetta er auðvitað önnur landsskipulagsstefnan. Það var lagður fram viðauki á síðasta kjörtímabili af þáverandi umhverfisráðherra sem fjallaði kannski meira um loftslagshlutann og hann er auðvitað hluti af þessu plaggi hérna. Við erum meira og minna með sömu löggjöf og á Norðurlöndum og það er fyrirmyndin okkar í þessum skipulagsmálum. Það er landsskipulag, síðan hugsanlegt svæðisskipulag, aðalskipulag sveitarfélaga sem er meginþátturinn og svo deiliskipulag þar sem er nánari útfærsla. Á Norðurlöndunum er alveg klárt að í landsskipulaginu, sem þar á sér lengri sögu og er oftar búið að leggja fram slíka stefnu, eru skýrari ákvæði sem sveitarfélögunum er skylt að fara eftir. Fyrsta landsskipulagsstefnan sem hér var lögð fram var lögð fram í umhverfi sem einkenndist af mikilli tortryggni þar sem sveitarfélögin óttuðust mjög að landsskipulagsstefna myndi taka öll völd af þeim. Ég held að menn hafi lært að svo er ekki. Núna þegar við erum að koma með landsskipulagsstefnu númer tvö er mikilvægt að stíga örlítið fastar fram og með skýrari sýn en ég held að það sé ekki tímabært, þ.e. uppdráttur. Kannski þarf bara meira samtal og þroska og þróun í þetta samtal milli sveitarfélaganna og landsskipulagsstefnu ríkisins, hvernig við gerum þetta. Varðandi mikilvæga innviði til að mynda er það markmiðið með þessari áherslu núna að við notum næstu ár til að móta þessa sýn okkar. Ég er ekki viss um að niðurstaðan verði uppdráttur af Íslandi en í það minnsta verði alltaf í næstu landsskipulagsstefnu skýrari og einfaldari texti. Við erum svolítið að taka yfir allan pakkann af því að við erum með allt undir og það væri svolítið skrýtið að skilja eitthvað eftir. En ef við gerum þetta oftar og á þriggja ára fresti eins og til stendur þá getum við auðvitað farið í að leggja áherslu á færri hluti í hvert sinn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég ætla að fá að vera svolítið óþolinmóð og vilja að hlutirnir gerist aðeins hraðar hvað þetta varðar. En ég skil algerlega það sem hæstv. ráðherra kemur inn á. Ég minnist þess nefnilega að hafa skrifað athugasemdir við fyrsta landsskipulagið, verandi þá formaður skipulagsnefndar og þátttakandi í svæðisskipulagsnefnd höfuðborgarsvæðisins, og það var auðvitað ákveðinn ótti því að eitt af því sem sveitarfélögin standa rosalega föst á er skipulagsvald þeirra og það er rosalega mikilvægt út frá sjálfstæði sveitarfélaga. En ég held að við höfum ítrekað áttað okkur á því að það eru þættir sem eru jafnvel enn mikilvægara heldur en sjálfstæði sveitarfélaga og skipulagsvald þeirra og það eru þjóðhagslega mikilvægir innviðir og öryggi lands og þjóðar. Það bara hreinlega trompar hinn þáttinn. Ég held að ef hæstv. ráðherra hefði komið hér með uppdrátt þar sem hann hefði lagt til t.d. að hér og hér megi vera vindmyllugarðar, hérna eigi að vera tengivirki og hér eigi að vera flugvellir og hafnir og annað, þá hefðum við örugglega rifist um það í einhver ár. En kosturinn við það væri, þegar við værum búin að ljúka því rifrildi, að þá værum við með uppdrátt, þá værum við með eitthvert samkomulag sem væri ramminn sem hægt væri að vinna áfram með.

Virðulegur forseti. Ég er sannfærður um að það eru fleiri, bæði þingmenn og fólk í samfélaginu, sem deila þessari skoðun hv. þingmanns. Á sama hátt er ég líka alveg sannfærður um að það séu margir fulltrúar sveitarfélaga sem segja að þetta sé akkúrat það sem þeir óttist mest við landsskipulagið. Ég held að það sé mikilvægt að við reynum að feta þennan milliveg. Þetta er bara í annað sinn sem við erum að leggja fram landsskipulagsstefnu á þinginu og ég tel að í framhaldinu, þegar næstu landsskipulagsstefnur koma, þá munum við kannski líka geta einbeitt okkur að færri þáttum og sett áherslu á þá og klárað þá. Við tókum hérna til umfjöllunar á síðasta ári raflínufrumvarp sem var svona sérstök útgáfa af því að fjalla um mikilvæga innviði. Við náðum þar mjög góðu samkomulagi, held ég, við bæði sveitarfélögin og alla aðra hagaðila sem komu að því þannig að ég held að þetta sé hægt. Það tekur vissulega lengri tíma þegar menn fara hægar en ef það er meiri sátt um það þá held ég að það sé til bóta.

Herra forseti. Landsskipulagsstefna er plagg sem er í þróun og annað skipti sem við tökum hana til efnislegrar meðferðar. Ég vil kannski halda áfram með nákvæmlega það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á hér á undan, uppbyggingu þjóðhagslega mikilvægra innviða, sem er punktur 3 undir lykilviðfangsefnum, og fjalla kannski um það í ræðu minni á eftir. En það er þetta samhengi landsskipulagsstefnu við þjóðaröryggismál og helstu innviði landsins. Við samþykktum hérna í lok febrúar viðbætur við þjóðaröryggisstefnuna sem var samþykkt, minnir mig, í mars, apríl 2016 og hún snýr nákvæmlega að þessu. Þetta er stutt stefnuplagg, í 12 liðum, en í tölulið 7 segir í stefnunni, ef ég les það upp, með leyfi forseta: „Að stuðlað verði að vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnum. Lögð verði áhersla á að tryggja skilvirkan og samhæfðan viðbúnað og viðbrögð til þess að takast á við afleiðingar hvers kyns ógna við líf og heilsu fólks, umhverfi, eignir og innviði. Tekið verði mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum.“ Það er víða komið við í stefnunni. Við höfum verið að taka á þessu á síðustu árum og byrjuðum kannski með vegalögum 2007 varðandi umferðaröryggi, sveitarfélög áttu að taka tillit til þess, og inn í fjarskiptalög á síðustu árum hafa líka verið tekin ákvæði sem snúa einmitt að svona öryggi og í loftferðalögunum sem við erum nýbúin að taka fyrir eru ákveðin ákvæði sem snúa að öryggishagsmunum. Síðan eru raforkulögin, flutningskerfi raforku og raflínufrumvarpið sem við erum nýbúin að fjalla um. Með landsskipulagið þá hefur verið talað um það skref að það eigi að huga að svoleiðis þjóðaröryggishagsmunum, en er kannski komin ástæða til að við förum að skoða þjóðaröryggislöggjöf eins og önnur þjóðríki í allri Evrópu, nánast öll, eru með, löggjöf um helstu innviði til að tryggja þá og samfélagslega þætti sem tengjast þeim?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að dýpka áfram þessa umræðu um þjóðhagslega mikilvæga innviði og þessi umræða á svo sannarlega rétt á sér og sérstaklega má tengja hana við þjóðaröryggismál. Það eru ýmsir innviðir þar og tengjast auðvitað þar af leiðandi skipulagsmálum einstakra sveitarfélaga. Ég var fyrir nokkru síðan, ætli það sé ekki fyrir svona tveimur árum, að ræða svona hluti við kollega okkar í Finnlandi í heimsókn þangað og fór svolítið að ræða um það að við værum með sambærilega löggjöf og hvort þeir væru ekki að lenda í því, þegar það væru hugmyndir um að leggja raflínur eða vegi eða eitthvað slíkt, að það kæmi fyrir að sveitarfélög væru ósammála um það. Þeir sögðu: Jú. Ég spurði þá hvernig þeir leystu úr því. Þeir sögðu: Ef það er þjóðhagslega mikilvægt þá verður það bara niðurstaðan. Og ég segi: Nú, en ef einhver er á móti því? Ja, ef það er þjóðhagslega mikilvægt, þá segja allir já. Ég fór að velta fyrir mér, ef við værum með sambærilega löggjöf, hvað það væri þá annað sem gerði það að verkum að við erum ekki í því að segja já heldur segja menn gjarnan nei og þráast við. Ég held, eins og ég nefndi hér í andsvari við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, að það sem við erum að gera með þessari þingsályktunartillögu og þessari stefnumörkun sé að taka gott skref áfram og við ætlum að nota þessar aðgerðir á næstu árum til þess að þróa enn frekar það sem við getum gert til að tryggja að þjóðhagslega mikilvægir innviðir gangi eftir, séu þeir það sannarlega. Ég held að við náum betri sátt um það að með því að gera það með þessum hætti heldur en að ganga, við skulum segja, einu skrefi eða tveimur lengra heldur en þetta. En vissulega er málið komið til nefndarinnar þegar þessari umræðu lýkur og hún getur skoðað það að vild sinni hvað hún vill ganga langt í þessum efnum.

Herra forseti. Það er eiginlega nákvæmlega málið eins og hæstv. ráðherra kemur inn á með Finnana og við getum farið nánast hringinn í Evrópu og meðal annarra Norðurlanda, við getum tekið löggjöfina í Svíþjóð, löggjöf Norðmanna og síðan vítt og breitt. Það eru skilst mér bara þrjú, fjögur lönd í Evrópu sem eru ekki með löggjöf sem snýr að þessum mikilvægu innviðum, þjóðhagslega mikilvægum innviðum. Þau lönd eru örfá. Í Svíþjóð eru þeir með Riksintresse, það er um flugvallarkerfið þeirra, þar eru 30 af 100 flugvöllum í Svíþjóð undir. Norðmenn eru með nýja löggjöf þar sem var verið að herða á þessu. Þetta held ég að sé raunverulega umræðan sem við þurfum að taka og þróa því að þegar menn hafa verið kannski ekki alveg sammála manni í þessu þá hefur helst verið bent á landsskipulagsstefnuna. Þetta er gríðarlega mikilvægt og í því ástandi sem við höfum séð skapast á Íslandi, t.d. í óveðrinu í desember 2019 og svo allt sem er búið að ganga á, innrás í Úkraínu núna, þá erum við og hljótum að vera komin á allt annan stað, þó ekki væri nema bara með rafvæðingu landsins og ef við ætlum að treysta flutningskerfi raforku og ætlum að treysta á græna orku þá verðum við að taka skref sem snúa að því að tryggja þessa innviði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessa umræðu og ég veit að í nefndinni munu menn fara nánar ofan í þetta. Ég er alveg sannfærður um að það sem við erum að gera með þessari landsskipulagsstefnu, sem er númer tvö í röðinni - efnislega erum við vissulega að setja fram örfá ný viðfangsefni en við erum að skerpa á öðrum miðað við gildandi stefnu. Við erum að skerpa á þessu. Það eru lykilviðfangsefni sem tengjast loftslagsbreytingunum, sem eru þá kannski ný, það er jafnvægi í uppbyggingu húsnæðis en ekki síst þjóðhagslega mikilvægir innviðir, orkuskiptin og fjölbreyttir ferðamátar og slíkt. En ég held að það megi alveg segja að það að setja þjóðhagslega mikilvæga innviði í þetta samhengi, í þessari landsskipulagsstefnu, þá erum við að skerpa á því. Við erum að skapa möguleikann á að taka þessa umræðu, bæði hér í þinginu og við allan almenning í landinu sem og sveitarfélögin. Ég hlakka bara til að halda áfram að geta unnið með nefndinni að þessu verkefni, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir sína framsögu. Eins og komið hefur fram í umræðunni er hér um efnismikið plagg að ræða og margt mjög gott sem þarna er að finna, er bara nokkuð ánægður með þetta svona við fyrstu yfirferð. Mér dettur nú í hug til að byrja með í nútíð þetta þjónustukort sem hæstv. innviðaráðherra setti á fót á sínum tíma í góðu samstarfi við önnur ráðuneyti sem var góð hugmynd en hefur kannski því miður ekki virkað eins og menn sáu fyrir sér á sínum tíma en er vel hægt að þróa áfram. Ég held að það megi vel taka þetta áfram. Ég sé einmitt fyrir mér eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan að það verði til heildrænt kort yfir þetta allt saman þar sem við sjáum betur hvernig við ætlum að þróa landið okkar með tilliti til orkunýtingar, vindorku og annars konar nýtingar á þeim sviðum, með tilliti til samgöngumála, hvernig við ætlum að þróa miðhálendið okkar. Það er ágætlega tekið á þessu öllu saman í þessu skjali og ég ætla bara hrósa hæstv. ráðherra fyrir það. En svo er annað í þessu. Maður kannast við margt sem má finna í skjalinu, sums staðar svolítið opið orðalag, og við sem höfum starfað á sveitarstjórnarstiginu þekkjum auðvitað margar áskoranir sem þarna koma fram. Ég ætla að leyfa mér að taka á nokkrum þáttum, kannski má segja yfirborðskennt en ég ætla að fara aðeins í markmiðin og svo aðeins í aðgerðaáætlunina og þá sérstaklega ætla ég að snerta á þessum markmiðum sem tengjast skipulagsmálum og varða innviðauppbyggingu og uppbyggingu nýrra hverfa. Þarna er auðvitað margt sem við könnumst við og bara í ljósi þess sem hefur verið að gerast í samfélagi okkar á síðustu vikum og mánuðum, jarðhræringar á Reykjanesi og annars konar áskoranir eins og eldgos og annað þá er það eitthvað sem við þurfum kannski að fara að taka meira tillit til þegar við erum að skipuleggja okkar byggð og breytir kannski því hvernig við munum hugsa til framtíðar þegar kemur að þessum málum. Og það er ágætlega tekið á þessu í kaflanum um markmið um velsæld samfélags. Þessar áherslur eru að mörgu leyti mjög góðar. Ég hnýt sérstaklega um það, vegna þess að ég hef talað mikið um þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í mínu kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, hvernig okkur á að takast að byggja nægilega mikið magn íbúða á næstu mánuðum og árum til að bregðast við þessari miklu fólksfjölgun sem var ekki gert ráð fyrir á sínum tíma þegar svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins var samþykkt árið 2015. Í þessum kafla segir í áherslu B.2, 5. lið: „Í skipulagi verði skýr skil milli þéttbýlis og dreifbýlis og vaxtarmörk þéttbýlisstaða skilgreind með það fyrir augum að efla viðkomandi þéttbýlisstað …“ Þetta held ég að sé eitthvað sem alltaf vakir fyrir þeim sem fara með völdin hverju sinni, að tryggja, eins og ráðherrann kom inn á í sinni framsögu, að þéttbýlisstaðir geti þróast með þeim hætti að þar verði góð þjónusta fyrir íbúa, þar geti þjónusta þrifist, öflug menning o.s.frv. Þetta er allt sem ég geri ráð fyrir og ég þekki það bara sjálfur að þetta er allt það sem við erum að horfa til þegar við erum í dag að skipuleggja ný svæði hjá okkur. Þarna er fleira sem er tekið inn, svo sem að tryggja öfluga grunnþjónustu og fjölbreytt atvinnutækifæri. Þetta eru setningar sem mér finnast bara sjálfsagðar, ef svo má segja, auðvitað fínt að hafa þetta inni í skjali eins og þessu, en ég get alveg tekið undir það að þegar það er búið að vinna hvítbók og grænbók og hvað þetta heitir nú allt saman þá hefði maður kannski viljað sjá aðeins dýpra á þessu tekið. Það kemur kannski bara fram í frekari vinnu. En það er annað sem mig langar að snerta á sem við þekkjum og ég held að að mörg okkar kannast kannski við. Í áherslu B.5 segir, með leyfi forseta: „Skipulag stuðli að jöfnu aðgengi að orku um land allt og traustum veituinnviðum sem tryggja öryggi.“ Þar undir segir í 7. lið: „Skipulagsákvarðanir um fjarskiptamannvirki í þéttbýli geri kleift að byggja upp traust fjarskiptakerfi, en taki jafnframt tillit til umhverfisáhrifa.“ Ég held að þetta sé mjög mikilvægur punktur vegna þess að við þekkjum það bara, og ég ætla að leyfa mér að halda áfram með samhengið við uppbyggingaráform á nýjum svæðum og stöðum, að þetta kemur inn allt of seint. Það eru kannski bæði skipulagsyfirvöld tiltekinna sveitarfélaga eða fjarskiptafyrirtækin sem koma of seint með beiðnir inn í skipulagsvinnuna alla saman. Það er of seint gert ráð fyrir fjarskiptainnviðum í nýju deiliskipulagi. Þetta gerist oft þegar skipulag hefur fengið að þróast og er búið að ganga sinn feril allan, þá vaknar fólk oft upp við vondan draum, það hefur ekki gert ráð fyrir þessu, að það sé ekki nægilega gott samband, samband sem okkur þykir eðlilegt í dag. Og af því að hæstv. ráðherra er hér í salnum þá hefði ég kannski viljað sjá fjallað um þetta í aðgerðaáætlun með einhverjum hætti, þ.e. að fjarskiptamálin fengju þar bara sérstaka aðgerð, vegna þess að ég held að þetta sé allt alveg gríðarlega brýnt í okkar samfélagi um land. Við þekkjum það enn í dag að við erum með, hvað segir maður, dauða bletti víða um landið sem er auðvitað ekkert annað en öryggismál. Við þurfum stöðugt að reyna að koma í veg fyrir að þeim dauðu blettum sé að fjölga, við þurfum af öllum mætti að koma í veg fyrir slíkt. Ég sé að það er vel gerð grein fyrir því að í skipulagi séu gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til að stuðla að öryggi almennings gagnvart náttúruvá. Ég held að það séu allir meðvitaðir um það á þessu svæði hér á suðvesturhorninu og teygir sig auðvitað suður með sjó, þessi mál hafa áhrif á skipulag byggðar og uppbyggingu þjóðhagslega mikilvægra innviða. Þetta er allt eitthvað sem við þurfum að opna augun enn betur fyrir og taka tillit til. Annað sem er hér inni og við höfum svo sem rætt áður er varðandi kolefnisfótspor í byggingargeiranum og hvernig við getum minnkað það kolefnisspor. Það er auðvitað hægt og ýmis sveitarfélög hafa verið að feta þann veg að setja inn hvata með afslætti á lóðaverði vegna þess að við erum enn þá á þeim stað að það er dýrara að byggja samkvæmt þessum umhverfisstöðlum heldur en að byggja samkvæmt þeim hefðbundnu aðferðum sem hafa verið hér við lýði í áratugi. Aðgerðaáætlunin er annars mjög góð. Ég er heilt yfir mjög ánægður með að sjá metnaðinn sem ráðherra og ráðuneytið hefur lagt í þessa vinnu og sérstaklega þegar kemur að þessum tveimur eða þremur þáttum varðandi skipulagsmálin og uppbyggingu húsnæðis, áhersluna á uppbyggingu og viðhald á þjóðhagslega mikilvægum innviðum og svo er ég mjög ánægður að sjá hér að fjallað sé um vindorku í þessu skjali.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir þessa þingsályktunartillögu og langar að halda áfram þar sem frá var horfið þegar ég var í andsvörum við hæstv. ráðherra. Það sem ég óttast fyrst og fremst varðandi skipulagsmál hjá okkur er að við séum búin að byggja upp þannig kerfi að kerfið sé farið stundum að snúast meira í kringum sjálft sig en raunverulega fólkið sem það á þjóna. Þetta segi ég hafandi starfað mjög lengi að skipulagsmálum í mínu sveitarfélagi og farið í gegnum endurskoðun aðalskipulags, endurskoðun svæðisskipulags og fylgst með gerð landsskipulags. Ég er ekki búin að lesa þetta, ég skal alveg viðurkenna það, hæstv. forseti, en ég er búin að lesa megnið af þessu og ég held að það sé ekkert hérna sem ég sé ósammála, ég held ekki. En ég er alltaf í grunninn svolítið hrædd þegar við erum með þingsályktunartillögur hér fyrir þinginu sem eru með alveg ofboðslega mikinn texta því að ég óttast það alltaf svolítið að það séu ekki einhverjar raunverulegar ákvarðanir þarna sem skipta máli, þetta sé meira svona texti á blaði sem fer einhvern veginn inn í ferlið frekar en að það skili okkur einhverju. Það eru áhyggjurnar sem ég varpa hér fram og mér finnst ofboðslega mikilvægt að við höfum það í huga. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá hefði ég í fullkomnum heimi viljað sjá að þessari landsskipulagsstefnu hefði fylgt upp uppdráttur af landinu þar sem mikilvægir þjóðhagslegir innviðir væru fastsettir. Það væri bara hluti af landsskipulagi að ákveða þá. Ég átta mig á því að það verður ekki auðvelt að komast þangað, hvað þá að samþykkja slíkan uppdrátt og slíka stefnu, ég átta mig vel á því. En ég held engu að síður að það sé ofboðslega mikilvægt til framtíðar að við höfum slíkt skipulag. Að því sögðu, þegar kemur að þessum þjóðhagslega mikilvægum þáttum, getum við tekið t.d. veituinnviðina sem er áhersla B.5, og þar undir í punkti 8 segir: „Skipulagsákvarðanir um raforkuflutningsmannvirki geri kleift að tryggja örugga afhendingu raforku, um leið og tekið er tillit til áhrifa á landslag og aðra landnotkun.“ Það hljóta allir að vera sammála þessu. En hvernig tryggjum við þetta, að þetta gerist raunverulega þegar hvert og eitt sveitarfélag er með sitt skipulag fyrir sig? Hvernig tryggjum við þá að veiturnar séu til staðar? Það er mitt áhyggjuefni. Ég gleðst yfir því að við séum að fjalla hér um vindorkuna og hún sé sett inn í stefnuna. Ég hef örugglega sagt það áður við ráðherra umhverfis- og orkumála að ég er orðin mjög óþreyjufull varðandi það að við förum að taka einhverjar ákvarðanir þegar kemur að vindorkunni. Við getum framleitt töluvert af orku með vind og við eigum að framleiða meira af grænni orku og við hefðum þurft að vera búin að taka ákvörðun um hvar við ætlum að virkja vindinn og hvar við ætlum alls ekki að virkja vindinn. Því miður finnst mér okkur miða of lítið áfram í því. Þannig að ég segi aftur: Það er gott að nefna vindorkuna en hér liggja ekki fyrir ákvarðanir um hana Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að taka á vatninu okkar, þar er líka þessi spurning hvernig við tryggjum þetta. En stóra málið eru auðvitað þessir þjóðhagslega mikilvægu innviðir sem við þurfum að finna leiðir til að halda utan um og tryggja að þegar við erum búin að virkja á einum stað þá skili raforkan sér þangað sem við þurfum á að halda. Eins og ég sagði hér í umræðunni þá er það algerlega út úr kortinu að Ísland sé að reka raforkuver sem brennir dísilolíu. Það er bara algjör fásinna. Á tímum þar sem við erum að tala um loftslagsvá og við búum á norðurslóðum og sjáum raunverulega hvaða áhrif loftslagsbreytingar hafa þá er auðvitað stærsta málið bruni jarðefnaeldsneytis. Við erum að keppast við að rafvæða bílaflotann okkar sem er gott mál. En á sama tíma erum við með svæði á landinu okkar sem ekki eru tengd eða fá ekki nægjanlega mikið af grænni orku, sem við getum framleitt, og brenna þar af leiðandi dísilolíu. Þetta er galið. Mér finnst að það sé okkar hlutverk hér að tryggja að þetta sé ekki okkar framtíðarsýn, að tryggja það að hér nýtum við orkuna, þessa grænu orku sem við getum framleitt. Á sama tíma ætlum við að sjálfsögðu líka að huga að verndun náttúruperlna og ég er alls ekki að tala fyrir því að við eigum að virkja hverja sprænu eða vera með vindmyllur út um allar koppagrundir. Það er ekki það sem ég er að segja hér. Að þessu sögðu vil ég óska nefndinni góðs gengis í að fara yfir þessa stefnu og eins og ég segi, ég held að hér sé ekkert sem fólk ætti almennt að vera ósammála. Það er kostur en kannski líka galli því það sem ég er svolítið að kalla eftir er að það séu teknar einhverjar raunverulegar ákvarðanir sem munu skila sér í þróun Íslands sem samfélags, bæði fyrir atvinnulífið en líka fyrir samfélagið sjálft. Ég heyrði hvað hæstv. ráðherra sagði við mig hér áðan í andsvörum og ég skil alveg af hverju það er farið svona hægt og verið svolítið í miðjunni og reynt að ná öllum saman að borðinu og svona og það er góð hugsun í því. En við megum ekki samt gleyma því að við þurfum að stefna fram á við og til þess að stefna fram á við getum við ekki alltaf verið í kyrrstöðu og tekið engar ákvarðanir, verið bara með fallegan texta um eitthvað sem við getum öll verið sammála um. Við þurfum raunverulega að bregðast við í einhverjum tilfellum. Ég skora á hæstv. ráðherra að hefja sem fyrst vinnu í ráðuneytinu varðandi endurskoðun næst á landsskipulagi og koma þá bara með uppdrátt af landinu og taka einhverjar ákvarðanir varðandi mikilvæga grunninnviði.

Herra forseti. Við ræðum þetta plagg, sem er tillaga til þingsályktunar um landsskipulagsstefnu fyrir árin 2024–2038 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Svo að því sé haldið til haga þá held ég að vægi þessarar vinnu muni aukast í framtíðinni og eins og ég kom inn á í andsvari áðan við hæstv. ráðherra þá held ég að með tíð og tíma muni það fara hjá okkur eins og öðrum Evrópuþjóðum og þótt víðar væri leitað út fyrir Evrópu að það verði sett sérstök þjóðaröryggislöggjöf á Íslandi sem snýr að þessum mikilvægu innviðum ásamt fleiru sem varðar öryggishagsmuni Íslands. Þegar ég sat hérna fór ég að velta fyrir mér síðustu árum og hvað við höfum verið að fást við. Förum bara aftur til desember 2019 og óveðursins á Norður- og Austurlandi þar sem stór hluti af flutningskerfi raforku skemmist eða laskast það mikið að það liggur niðri í töluvert langan tíma, eins og á Dalvík, ég held að þar hafi verið orkulaust í sex, sjö daga og varðskipið keyrði á olíu til að framleiða orku. Þá fóru flutningskerfi raforku mjög illa, fjarskiptakerfin fóru mjög illa. Síðan hefur verið gerð mikil gangskör í þeim málum og átakshópur, starfshópur vann mikið verk í því og áfram hefur verið unnið mikið í þeim málum. Síðan erum við með heimsfaraldur Covid-19 skömmu síðar, í mars 2020, innrás Rússlands í Úkraínu 24. febrúar 2022, þar sem við fórum að ræða fjölþáttaógnir, netöryggismálin, veikleika í fjarskiptakerfum og mikilvæga innviði í sjó eins og fjarskiptastrengi og landtökustaði þeirra. Eitt af því fyrsta sem ég hugsaði með ástandið í Grindavík var hvað hefði gerst ef við hefðum farið gömlu leiðina sem var áætluð fyrst varðandi fjarskiptastrenginn IRIS, þá hefði landtakan verið á svipuðum slóðum og þar sem mest gekk á 10. nóvember í Grindavík. Síðan var hann færður til Þorlákshafnar, ég þekki ekki söguna, hvort það var af tilviljun eða hvort hugsað var til þessara þátta. Síðan er þetta ástand núna í Grindavík og síðan má líta til Vestmannaeyja og þess sem snýr núna að kalda vatninu, rafstrengjunum fjarskiptastrengjum. Það er kannski dæmi um það hvað þarf lítið að gerast, eitt tiltölulega sérstakt slys og það fer mjög illa eins og ástandið sýnir sem hefur skapast þar. Það sem ég hef kallað eftir í landsskipulagsstefnunni, þótt þetta sé góð viðbót frá fyrstu landsskipulagsstefnunni, er að auka það að skilgreina öryggisinnviði í landinu, innviði sem snúa að þjóðaröryggishagsmunum landsins. Það eru þessir grunninnviðir samfélagsins, mikilvægir samfélagslegir innviðir sem varða þjóðaröryggi, sem ég held að verði lykilumræða um í framhaldinu. Vonandi tökum við góða umræðu um þetta í nefndinni en við þurfum virkilega að fara að vinna að þessu, hvernig þessir hagsmunir verða tryggðir innan íslenskrar stjórnsýslu út frá ábyrgð og málefnasviði ráðuneyta og íslenskri löggjöf. Við höfum verið að taka slík skref, eins og ég benti á áðan í andsvörum, varðandi fjarskiptalög, raforkukerfin og flutningskerfin, raflínufrumvarpið fyrir stuttu síðan og vegalög og annað, það eru komin inn ákveðin ákvæði sem ættu að ýta undir þessa þróun og við erum að sjá skref sem snúa að þessu tekin víðs vegar í löggjöfinni, en ég held að við þurfum að samþætta þetta betur og taka þetta í eitt plagg og þar verði endastöðin. Það þarf að skilgreina hvaða grunninnviðir íslensks samfélags eiga að vera skilgreindir sem mikilvægir með tilliti til þjóðaröryggishagsmuna. Í samgöngukerfinu eru það vegir, brýr, ferjur, flugvellir og slíkt með sama hætti og Svíar gera með Riksintresse og eins og hæstv. ráðherra kom inn á varðandi Finna, hvernig þeir takast á við þessi mál. Þar ættu líka að vera helstu þættir raforkukerfisins eins og virkjanir, flutnings- og dreifikerfið, afhendingaröryggi raforku, varaafl og stýringar og hvernig þessir innviðir eru skilgreindir út frá þjóðaröryggishagsmunum. Við getum síðan farið mjög ítarlega í einstaka þætti en það þarf að vera á hreinu í löggjöf hverjir bera ábyrgð á samfélagslegum innviðum, svo sem flug- og vegasamgöngum, afhendingaröryggi raforku og virkni fjarskiptakerfa á landsvísu. Það er líka mikilvægt atriði sem kemur þá einmitt inn á landsskipulagsstefnu að skoða stöðu helstu grunninnviða íslensks samfélags sem varða þjóðaröryggismál gagnvart skipulagsmálum og hvernig þeir eru tryggðir í löggjöf og, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á, hvort landsskipulagsstefnan eigi að vera efsta útgáfan fyrir allt landið. Síðan erum við með svæðisskipulag, aðalskipulag og deiliskipulag. En þetta eru hlutir sem ég held að sé mjög mikilvægt að skoða hvernig eigi að fara með. Útgangspunkturinn er spurningin um hvort ekki sé nauðsynlegt að það sé skilgreint í landsskipulagsstefnu hvaða innviðir landsins teljast til grunninnviða samfélagsins, samanber nýsamþykkta þjóðaröryggisstefnu, og séu mikilvægir út frá þjóðaröryggi landsmanna, eins og ég kom inn á; samgönguinnviðir, raforku- og fjarskiptakerfi. Ég hef í gegnum árin bent á, og það eru örugglega orðin tíu ár síðan ég byrjaði að ræða þessi mál í bæjarstjórn Akureyrar, hvernig Svíar fara með þessi mál hjá sér með Riksintresse og hvernig almennt er staðið að þessum málum í Evrópu varðandi samgöngumannvirki, vegsamgöngur, brýr, vegi o.s.frv. Svíar eru t.d. með 30 af 100 flugvöllum undir hugtakinu Riksintresse hjá sér, en hugtakið nær yfir þeirra helstu grunninnviði og það er slík löggjöf sem ég held að þyrfti að búa til eða framkvæma hér á Íslandi og vinna að því að hún verði til sem allra fyrst. Riksintresse hjá Svíunum nær yfir orkumannvirkin, flutningskerfin, þeir eru með brýr, lestarteina og alla sína grunninnviði og það er allt skilgreint, þetta hefur ákveðna stöðu í landinu og skýrt hvernig staðið er að málum, það megi ekki veikja þessa öryggishagsmuni. Í nýrri samgönguáætlun sem við erum einmitt að fjalla um núna er einmitt gengið fram í því að tryggja öryggi og fækka slysum sem er kannski svona leiðarljósið í þeirri áætlun. Hún fellur þannig í sjálfu sér líka að þessum sjónarmiðum sem við erum að ræða hér. Það eru ákvæði í vegalögum sem ná alveg aftur til 2007, ef ég man það allt rétt, og þar í 2. mgr. 28. gr. er sérstaklega komið inn á þennan þátt. Það sem stendur í löggjöfinni, með leyfi forseta, ef ég les það upp: „Ákveða skal legu þjóðvega í skipulagi að fenginni tillögu Vegagerðarinnar að höfðu samráði Vegagerðarinnar og skipulagsyfirvalda. Fallist sveitarfélag ekki á tillögu Vegagerðarinnar skal það rökstyðja það sérstaklega. Þó er sveitarfélagi óheimilt að víkja frá tillögu Vegagerðarinnar ef það leiðir til minna umferðaröryggis en tillagan felur í sér.“ Þetta er 16 ára gömul löggjöf. Þarna er komið inn á öryggið þannig að við getum tínt margt til sem snýr að þessu. Það mætti líka koma inn á það hér hvort það hafi verið metið hvort sú landsskipulagsstefna sem hér er lögð fram sé mögulega íþyngjandi fyrir minni sveitarfélög. Svo mætti aðeins skoða, sem á náttúrlega almennt við þegar við erum að vinna okkar störf hérna við löggjöfina og setja lög, hvort það væri ekki gott að hafa orðskýringar og að þær séu nægilega skýrar, um t.d. huglæg orðatiltæki eins og búsetufrelsi og vistvænn ferðamáti, til þess að það sé enginn vafi á því um hvað er verið að tala þegar ákveðin hugtök eru notuð. Það er síðan mjög gleðilegt, eins og hefur komið fram hér hjá fleiri hv. þingmönnum, að hér er farið að ræða um vindorkuna sem ég held að sé gríðarlega mikilvæg og mjög mikilvægt að það sé farið að minnast á hana í landsskipulaginu. Ég vil að lokum ítreka enn og aftur mikilvægi þess að við skilgreinum þá innviði sem varða þjóðaröryggishagsmuni Íslands, þ.e. grunninnviði samfélagsins og mikilvæga samfélagslega innviði sem varða þjóðaröryggi og hvernig þeir hagsmunir eru tryggðir innan íslenskrar stjórnsýslu út frá ábyrgð og málefnasviði ráðuneyta og íslenskri löggjöf. - Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um landsskipulagsstefnu fyrir árin 2024–2038. Þegar flett er í gegnum þetta ágæta plagg þá er margt sem fangar augað og maður veltir fyrir sér hverju maður hefur mestan áhuga á til að fjalla um. Þar hnýtur maður um ákveðna hluti og ég ætla alla vega að eyða mínum tíma hér í þessum ræðustól til að fjalla um það hvernig við skipuleggjum land og hvernig við ætlum okkur að nýta land, hvort sem er til matvælaframleiðslu eða til annarra þátta. Land og nýting á landi hefur verið í gegnum árin ákveðið bitbein á milli manna í gegnum aldir og við þekkjum það nokkuð vel í gegnum þá sögu sem við höfum lifað að yfirleitt hafa menn tekist á um hvernig skuli nýta landið og hver eigi landið. Mér finnst það koma ágætlega fram í þessari tillögu sem hér er um rætt, það eru ágætisleiðir að markmiðum og hvernig það skal gert. Ég get alveg tekið undir orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hér áðan þegar hún kvað fast að orði um að það þyrfti stundum að taka svolítið í lurginn á skipulagsyfirvöldum í hvert skipti fyrir sig. Ég get alveg tekið undir það og sérstaklega í því samhengi þegar við ræðum um skipulag á landi í t.d. hinum dreifðu byggðum, þá erum við líka að tala um frekar fáa einstaklinga sem koma að ákvarðanatöku og flestir þeir sem málið varðar eru tengdir. Vissulega er þetta eldfimt en við verðum samt að gera þetta vegna þess að það er orðið þannig að land er virkilega eftirsótt eign. Spurningin er alltaf: Hvernig ætlum við að nýta landið sem best? Land er og verður ein mikilvægasta eign eða auðlind hverrar þjóðar hverju sinni og við getum horft til þess að það að fjárfesta í landi er svipað og fjárfesting í gulli. Land fellur aldrei í verði og á þeim tímum sem við lifum í dag horfa menn til ýmissa annarra landnota heldur en við gerðum hér fyrr á árum þar sem við vorum bara með kýr í túni og kindur á beit úti í haga og slógum síðan engjarnar. Öldin er önnur í dag. Erlendir aðilar horfa til þess að eignast land hér, hver tilgangurinn er er ekki alveg ljóst. Við sjáum það sömuleiðis að það er töluverð ásókn frá einkaaðilum í að kaupa land til að stunda kolefnisjöfnun og annaðhvort eignast menn landið eða taka landið á leigu af bændum sem þar búa og oft og tíðum erum við að horfa á land sem væri t.d. mjög hentugt til annarra nota heldur en að til þess eingöngu að planta trjám eða einhverju öðru. Það eru uppi áform í mörgum stefnum sem stjórnvöld hafa verið að ræða, við getum komið þar inn á matvælastefnu t.d., og það er mjög mikilvægt í því samhengi þegar við erum að ræða allar þær stefnur sem stjórnvöld hafa lagt fram að þær tali hver við aðra. Það er komið inn á það hér á bls. 17, ef ég man rétt, virðulegur forseti, þar sem er tekið á samþættingu við aðrar stefnur og áætlanir og að þær eigi að tala saman. Þar á ég við í því samhengi að það er mjög mikilvægt þegar við horfum til þess að efla hér akuryrkju, hvort sem er í kornrækt eða í annarri akuryrkju eða útiræktun á grænmeti o.s.frv., að það liggi fyrir hvernig við ætlum að nýta landið, að við séum ekki búin að ráðstafa því á einhvern annan hátt, hvort sem er undir byggingu á hóteli eða golfvelli eða hvað sem er. Nú eru þetta allt ágætir hlutir, ég er ekki að taka þá niður. En mikilvægi þess að við verjum okkar verðmætasta ræktunarland er gríðarlega mikið. Það er hverri þjóð mjög mikilvægt að reyna að vera sjálfri sér nóg hvað það varðar að vera sjálfbær með framleiðslu á matvælum þó að við eigum þar því miður enn langt í land. En við eigum mjög mikið af landi og við eigum mjög mikið af ósnortnu landi sem við getum svo hæglega nýtt til matvælaframleiðslu. Í kaflanum um markmið um vernd umhverfis og náttúru, sem er mjög áhugaverður kafli og tekur á ýmsu, er komið inn á þau skipulagsmál sem koma að sveitarfélögum og þær stofnanir sem geta komið þar að, t.d. Land og skóg sem er mikilvæg stofnun í þeirri nýtingu sem við verðum að horfa til, og sömuleiðis hvernig við ætlum að umgangast auðlindina sem er á miðhálendinu og þar þurfum við - við höfum gert það undanfarin ár, það má ekki gleyma því heldur - að stíga varlega til jarðar og endurskoða þau áform sem við höfum haft uppi varðandi nýtingu, t.d. með beitarafnot og annað. Það er allt of langt mál fyrir okkur að fara út í það akkúrat núna. En það er mikilvægt að nýta öll verkfærin í verkfærakistunni sem við höfum hverju sinni til þess að ná markmiði okkar og markmiðið verður alltaf það sama, vona ég. Við getum litið á okkur sem vörslumenn landsins, þeir sem þar sitja hverju sinni, og verkefni okkar er að skila því í betra ástandi en við tókum við því til komandi kynslóða. Það er stóra verkefnið. Við eigum að reyna að nýta landið og hafa nýtinguna á sjálfbæran hátt til þess að þjóðfélagið geti byggt sína velsæld o.s.frv. á því sem landið gefur. Það hefur verið komið inn á ýmsa þætti í umræðunni sem eru áhugaverðir og mig langar, virðulegur forseti, að koma inn á einn áhugaverðan þátt, þeir voru nú fleiri að vísu, sem hér var komið inn á. En áður en ég fer í það þá langar mig að segja frá því að fyrir nokkrum vikum vorum ég og hv. þm. Ingibjörg Isaksen á bændafundi í Norðausturkjördæmi og þar lögðu bændur mjög mikla áherslu á það, þegar horft er til framtíðar, að tryggt verði aðgengi að ræktunarlandi. Við vorum að funda í Eyjafirði og Þingeyjarsýslu og austur á landi og þar er þetta orðið verulega sjáanlegt, þessi ásókn annarra en þeirra sem stunda matvælaframleiðslu og kapphlaup um landið. Þar af leiðandi er mjög mikilvægt að skipulagsmálin séu í lagi. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég koma inn á ákveðinn punkt sem hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson kom inn á í sinni ræðu, sem eru fjarskiptamálin. Það er, held ég, að verða bara verulegt umhugsunarefni fyrir okkur sem búum úti á landi og keyrum vítt og breitt um landið hversu afskaplega lélegt fjarskiptasambandið er orðið vítt og breitt um landið, og hvernig við bætum það. Þetta kemur vissulega inn á þann þátt sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson ræddi, þetta er öryggisatriði í því hvernig við byggjum landið og þetta er hluti af þeim innviðum og skipulagi sem við þurfum að hafa við höndina hverju sinni. Ég vil bara ítreka hér að lokum að þau fjarskipti sem fólki úti á landi er boðið upp á í dag eru því miður þannig að ég held að mjög fáir myndu sætta sig við þau, miðað við hvernig þeim málum er komið fyrir 

Virðulegi forseti. Það er gaman að sjá þetta plagg fram komið. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir í sinni ræðu þá var lögð hér fram fyrir líklega tveimur löggjafarþingum síðan tillaga að viðaukum sem ekki náði fram að ganga. Ég sé ekki betur við hraðlestur og yfirferð á þessari tillögu sem við ræðum hér í dag að margt af því sem hafði verið unnið í mjög ítarlegri og fínni vinnu, m.a. í heimsfaraldri, og það var gaman að fylgjast með Skipulagsstofnun standa sig vel í að ná utan um þá vinnu í ljósi stöðunnar, að geta unnið frekari tillögur þar sem áherslurnar voru landslag, lýðheilsa og loftslagsmál - ég sé ekki betur en að margar af þeim tillögum sem komu fram í því samhengi, og það held ég að hafi komið fram í ræðu hæstv. ráðherra - hafi ratað inn í þetta plagg.  Það sem mig langaði að undirstrika hér með því að koma stuttlega upp í ræðu er mikilvægi þessa plaggs sem landsskipulagsstefna er, sem hefur núna á tæplega tíu ára tímabili sannað sig sem skýrt leiðarljós í vinnu skipulagsyfirvalda vítt og breitt um landið. Ég hjó eftir því að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson velti þeirri spurningu upp hvort plaggið eða stefnan sem slík gæti verið íþyngjandi fyrir smærri sveitarfélög. Það kann vel að vera, ekki get ég svarað því hér, en engu að síður held ég að markmiðið með þessari stóru heildrænu sýn sé mikilvægari en svo að við gefum einhverjar undanþágur frá því eða afslætti, frekar verði reynt að veita minni sveitarfélögum stuðning til þess að fást við og takast á við verkefnið. Í plagginu er komið inn á mörg áhugaverð atriði sem vert er að tína til og lista upp í plaggi eins og landsskipulagsstefnu. Ég get nefnt þar til að mynda áherslur um vernd líffræðilegs fjölbreytileika sem er eitt af lykilviðfangsefnunum í þessari tillögu. Það væri áhugavert að kanna það þegar manni gefst svigrúm til hversu margar þjóðir hafa gert það í ljós aukinnar vigtar í rauninni og mikilvægis verndar líffræðilegs fjölbreytileika og þá endurheimtar í leiðinni þar sem maðurinn hefur sannarlega gengið mjög freklega á gæði. Við erum ekkert undanskilin því hér á Íslandi. Við búum reyndar svo vel að 43% af síðustu ósnortnu víðernum Evrópu er öll að finna á Íslandi og hvergi annars staðar. Það eru verðmæti, rétt eins og sum okkar sjá verðmæti í því að hægt er að brjóta landið frekar og nýta það. Náttúran er jú undirstaða allrar uppbyggingar, þ.e. það hvernig vatnsfallið liggur, hvernig vindurinn blæs eða hvar jarðvarmann er að finna ræður því hvar við getum hugsað okkur að ráðast í einhvers konar nýtingu. Kannski hefur yfirsýnin að einhverju leyti skerpst á undanförnum árum þegar stór samkeppnisaðili í nýtingu á ósnortinni náttúru, ferðaþjónustan, skilar okkur töluvert miklu af útflutningstekjum, eins og það heitir víst í hinum opinberu bókum. Ég fagna því að við séum að leggja hér áherslu, og gera það með skýrum hætti, á mikilvægi þess að nálgast hlutina af varfærni og yfirvegun og með einhverja sameiginlega sýn að leiðarljósi sem landsskipulagsstefnan er. Á sama tíma erum við að draga inn hitt stóra málið sem skiptir afar miklu máli að við reynum að stilla saman strengi í og gera það með hraði, þ.e. að reyna, með skipulagi, að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson fór hér lauslega inn á mjög áhugaverðar tillögur þar sem m.a. er talað um vernd líffræðilegs fjölbreytileika og vernd víðernanna á hálendinu og lúta að beitarnýtingu á hálendinu. Það verður gaman að fást við þessa umræðu þegar við fáum þetta mál í umhverfis- og samgöngunefnd. Með breytingum á lögum um náttúruvernd var kveðið á um að brýnt væri að kortleggja óbyggð víðerni. Ég nefndi hér áðan að 43% af síðustu ósnortnu víðernunum í Evrópu er að finna á Íslandi. Þessari kortlagningu er ekki lokið. En ég skil ekki betur í þessum texta en að gert sé ráð fyrir að leggja hana til grundvallar skipulagsgerð. Kortið sem slíkt er forsenda áframhaldandi vinnu við hlutaðeigandi svæði, Markmiðið er að tryggja vernd víðernanna og koma í veg fyrir röskun þeirra sem er ekkert annað en tap á gæðum. Annað sem ég veit að var lögð áhersla á í viðaukunum og ég hef svo sem ekki alveg séð merki þess í þessu plaggi, en ég hef líka hraðlesið það þannig að ég ætla ekki að fullyrða um að það vanti, er áhersla á landslag og landslagsvernd. Ég veit að hana er að finna að einhverju leyti. Ég tel að það sé ástæða til þess, sér í lagi í ljósi þess að evrópski landslagssáttmálinn hefur tekið gildi á Íslandi, að við skoðum það verkefni sérstaklega í umhverfis- og samgöngunefnd, að horfa til landslags og landslagsverndar út frá svona stórri sýn eða leiðarljósi sem landsskipulagsstefnan er. Talandi um miðhálendið og áherslur því tengdu í þessu plaggi þá er eigi því að leyna, eins og stundum er sagt í góðum þingflokki hér í húsi, að það girnast mjög margir frekari áform um uppbyggingu mannvirkja á hálendi Íslands. Eitt af því eru mannvirki sem lúta að samgöngum. Ég segi fyrir mitt leyti að það eru hér setningar sem ég hlakka til að kafa örlítið betur ofan í, hvað þær þýða þegar í raun er horft á þetta. Þegar við ætlum að gæta jafnvægis í mismunandi ferðamátum á hálendinu, þýðir það til að mynda stórtæka uppbyggingu á vegum og slóðum? Eins og staðan er í dag þá er vernd hálendisins tryggð að hluta til m.a. vegna þess að aðgengið er ekkert of greitt inn á hálendið. Það hefur ekki verið, eins og sumir segja, Yaris-vætt í þeim skilningi að þú komist eins og á þýskri hraðbraut annaðhvort þvert yfir hálendið eða á einhverja ákveðna staði á hálendinu. Áfangastaðurinn er eitt og hvert þú ætlar sem ferðamaður en ef leiðin þangað er ekki í neinu samræmi við aðstæðurnar sem taka við þá er brýnt að reyna að stilla þetta saman og stundum á bara aukin innviðauppbygging ekki við ef við ætlum á annað borð að tryggja verndina sem á endanum er. Að lokum þá heyri ég það að aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á það og fagnað því að sjá mögulega uppbyggingu á væntri vindorku ávarpaða eða utanumhald um vindorku. Það er verkefni sem bíður okkar líka með sérstökum lagaramma þegar fram í sækir á þessu löggjafarþingi. Ég held að það verði að skoða það mjög vel í samhengi við þær áherslur sem lagðar eru upp hér í landsskipulagsstefnunni og uppleggið í væntu frumvarpi þess efnis og hvernig þetta talar saman, því að það þarf jú að gera það að öllu leyti. En þegar upp er staðið þá er þetta sannarlega skipulagsákvörðun um það hvar hægt sé að reisa orkumannvirki, þar með talið vindorkumannvirki, en það þarf auðvitað að vera í einhverju samhengi stærri sýnar og stærri stefnu. Eitt sem ég vildi nefna að lokum, virðulegur forseti, er að ég veit að eitt af þeim atriðum sem var lögð áhersla á í vinnunni við viðaukana var lýðheilsa og ég sé þess merki víða í textanum að það hefur ratað áfram inn í þá tillögu sem hér er til umræðu. Ég held að það verði líka áhugavert fyrir okkur að horfa á það sér í lagi með tilliti til borgarskipulags og/eða þéttbýlisskipulagsins, að skipulag styðji við hreyfingu, endurnæringu og samskipti í nærumhverfi. Þetta er það sem þegar upp er staðið styður við velsæld íbúanna á hverjum stað fyrir sig.

Herra forseti. Þetta er fín umræða. Í stefnunni á bls. 9, undir áherslu B.5, hef ég þá trú að þetta sé töluvert meiri útfærsla en í fyrri landsskipulagsstefnu á því sem snýr annars vegar að fjarskiptamannvirkjunum og raforkumannvirkjunum og flutningskerfinu. Það er kannski komin síðan betri löggjöf á bak við þetta eins og með raflínufrumvarpinu sem var nýlega samþykkt og síðan fjarskiptafrumvarpinu varðandi aðgengi að sendum fyrir ljósleiðarasambandið t.d. um lönd. Ég komst ekki að því atriði í fyrri ræðu að símasambandið er ekki nægilega gott víða. Ég held að það séu um 55 staðir sem er verið að skoða núna á landsvísu að reyna að bæta þar fjarskiptasambandið. Síðan eru alltaf meiri og meiri kröfur um gagnaflutning og til þess að reka 5G og vera með þennan mikla gagnaflutning þá þurfa að vera ljósleiðarar að sendunum. Og það er ekki bara það heldur þurfa þeir að vera miklu þéttar en var með gömlu kerfin, 2G, 3G og 4G. Við vorum að fást við þetta í fjarskiptalögunum, að komast um lönd með ljósleiðarana. Þetta er gríðarlega mikilvægt til framtíðar litið, að 5G-væða svæði á landsbyggðinni og þjóðveg 1, sem ég held að menn séu helst að einbeita sér að og fjölförnustu vegunum. Þarna þarf sannarlega að fara í stórt átak. Við sem keyrum mikið um t.d. Norðausturkjördæmi, á ferðum okkar um kjördæmið, finnum fyrir því að sambandið slitnar æðivíða á leiðinni þar sem er farið um og við þingmenn sem keyrum mest um kjördæmið erum farin að þekkja hvar sambandið mun slitna og hvar slitnar tvisvar upp þessa brekku og slíkt. Það er mikið öryggismál að það sé gengið í þetta. Sá sem hér stendur hefur mikið talað fyrir því að byggja upp Kjalveg og stofnvegina fjóra á hálendinu. Ég held að það sé nauðsynlegt ef við ætlum að fara í alvöruorkuskipti að þetta svæði sé með bundnu slitlagi til þess að rafmagnsbílar geti farið um. Þeir gera aðrar kröfur almennt eins og þeir eru hannaðir í dag, held ég, kannski viðkvæmari fyrir holóttum vegum, ég veit það ekki en það er svona tilfinningin. Ég held að enginn sé að tala um þýska hraðbraut eins og hv. þingmaður á undan mér kom inn á, Orri Páll Jóhannsson, hann talaði um þýska hraðbraut á hálendinu. Ég held að það sé enginn þar. En það má sjálfsagt bæta úr þessum samgönguleiðum og viðhorfin sem snúa að þessu hafa verið að breytast mjög, maður finnur fyrir því bæði norðan og sunnan lands að það er mikill áhugi á þessu atriði sem snýr að því að tengja uppsveitir Suðurlands við Norðvestur- og Norðausturland. Ég hef sjálfur skrifað töluvert um þetta og hef tekið þátt í verkefnum þar sem fengist er við þessi mál og ég er sannfærður um að þetta er gríðarlega stórt og mikið byggðamál og atvinnumál. Þetta snýr líka að þessu lykilatriði sem er betri dreifing ferðamanna, að það séu skapaðar forsendur fyrir því að ferðamenn komist víðar og dreifist betur um landið. Þetta er hluti líka af orkuskiptunum, að stytta leiðir. Það er áhugavert að sjá hvernig það mun þróast en ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að það samtal sé líka tekið. Ég finn í það minnsta fyrir mjög auknum áhuga á því beggja megin, norðan og sunnan lands, það eru fleiri farnir að átta sig á því hversu mikið þetta getur gert í því sem snýr að dreifingu ferðamanna. Við erum stöðugt að vinna að því og það hefur lengi verið talað um Ísland allt árið en sá sem hér stendur hefur talað í tíu ár um allt Ísland allt árið, það eigi að vera það sem við tölum fyrir og þetta sé einn þáttur í orkuskiptum og styrkingu byggðarlaganna beggja megin, norðan og sunnan lands.