Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við meðferð á vegáætlun þeirri, sem nú er í gildi, hjá hv. fjvn. og ekki síst í sambandi við þá langtímaáætlun sem þar var til meðferðar, var rætt um þrjá vegi hér á landi, sem eru taldir sérstaklega áhættusamir fyrir umferðina, þ.e. Útnesveg um Ólafsvíkurenni, Djúpveg um Óshlið og Ólafsfjarðarveg um Ólafsfjarðarmúla. Í þál. um langtímaáætlun, sem samþykkt var, er einn liður sem gerir ráð fyrir því að draga úr umferðarhættu. Að mati Vegagerðarinnar er slysatíðni á þessum þremur vegum, sem ég hef nú nefnt, einna mest og varð samkomulag um það í hv. fjvn. að gera ráð fyrir sérstöku fjármagni til umbóta á þessum þremur vegum. Ég staðfesti jafnframt með bréfi til hv. fjvn. að ég mundi leggja fram í ríkisstj. tillögu um viðauka við vegáætlun vegna þessara þriggja vega sem ég hef nefnt. Bréf þetta er birt í athugasemdum með umræddri þáltill. og leyfi ég mér að lesa það með leyfi forseta: „Að gefnu tilefni skal tekið fram að ráðuneytið hefur óskað eftir því við Vegagerð ríkisins að hún láti gera áætlun um framkvæmdir til þess að draga sem mest úr hættu fyrir vegfarendur af snjóflóðum, skriðuföllum og grjóthruni á vegum um Ólafsfjarðarmúla, Ólafsvíkurenni og Óshlíð, þar sem hætta fyrir umferð er talin mest af þjóðvegum landsins. Samgrh. mun leggja til við ríkisstj. að lögð verði fram á næsta Alþingi viðaukatillaga við vegáætlun, þannig að þessum framkvæmdum verði sinnt samkv. áætlun Vegagerðar ríkisins og sem sérstöku verkefni innan stofnbrauta, og verði fjármagns til þeirra aflað sérstaklega. Hefur um það verið rætt við fjmrh. Er þess vænst að framkvæmdir geti hafist sumarið 1982.“ Till. til þál. um viðauka við vegáætlun fyrir árið 1981–1984 er flutt í samræmi við það fyrirheit sem ég nú las. Frá því að vegáætlun og þáltill. um langtímaáætlun var samþykkt hefur á vegum Vegagerðar ríkisins verið unnið mikið verk við athugun á þessum þremur vegum, þ.e. um Ólafsfjarðarmúla, Óshlíð og Ólafsvíkurenni, og hafa komið frá Vegagerðinni ítarlegar skýrslur sem þm. viðkomandi kjördæma hafa fengið aðgang að. Á grundvelli þessarar athugunar hefur jafnframt verið gerð áætlun um þessar framkvæmdir allar þrjár og verið þar skoðaðir ýmsir valkostir. Í þeirri þáltill., sem ég mæli nú fyrir, segir svo neðst á fremstu síðu: „Í meðfylgjandi greinargerð Vegagerðarinnar eru raktir þeir valkostir, sem til álita hafa komið, og gerð grein fyrir þeim lausnum sem Vegagerðin mælir með.“ Því miður urðu þau mistök, sem mér varð ekki ljóst fyrr en eftir að till. hafði verið dreift og reyndar ekki fyrr en nú nýlega, að þessi greinargerð Vegagerðarinnar fylgdi ekki þáltill., en ég hef gert ráðstafanir til þess að hún verði ljósrituð og henni dreift til allra þm. Ég ætla hins vegar að fara með nokkrum orðum yfir þessa sömu greinargerð og rekja helstu kosti sem athugaðir hafa verið í þessu sambandi. Í greinargerðinni segir m.a.: „Vegagerðin hefur unnið að áætlanagerð í samræmi við umrædda þál. um langtímaáætlun og fyrirheit samgrh. Hefur hún auk síns starfsliðs notið aðstoðar ýmissa sérfræðinga. Var m.a. leitað til Raunvísindastofnunar Háskóla Íslands um jarðfræðilega ráðgjöf og til rannsóknastofnunar norsku vegagerðarinnar um ráðgjöf varðandi varnir gegn snjóflóðum og hruni. Hin norska stofnun sendi sérfræðing sinn í þessum efnum til Íslands. Var hann til ráðgjafar um lausnir, og í Óshlíð, þar sem stefnt er að endurbótum á núverandi vegi, gerði hann ítarlegar tillögur um útfærslur. Eru áætlanir byggðar á þeim tillögum. Hér á eftir verður gerð nokkur grein fyrir einstökum vegarköflum, kostum þeim, sem hafa komið til álita, og þeim lausnum, sem Vegagerðin leggur til að verði valdar til úrbóta í öryggismálum umferðar á þessum köflum. Kostnaðartölur eru á verðlagi í ágúst 1981.“ Fyrst mun ég gera nokkra grein fyrir Ólafsvíkurenni. „Vegurinn tengir saman þéttbýlisstaðina í Neshreppi utan Ennis annars vegar og Ólafsvík hins vegar. Núverandi vegur er skorinn í skriður og flúið móberg. Snjóflóð og grjóthrun eru mestu hættuvaldar á veginum, en aurskriður í minna mæli,“ segir í greinargerð Vegagerðarinnar. Hins vegar bæti ég því við, að aurskriður hafa einmitt nú í vetur verið gífurlega miklar og stundum legið nærri stórslysum. Síðan segir: „Slysatíðni er há á veginum eða rúmlega þreföld meðalslysatíðnin á þjóðvegakerfinu. Hefur oft legið við stórslysum þarna, bæði á vegfarendum og þeim mönnum sem vinna að viðhaldi vegar og þjónustu við vegfarendur. Ársumferð um veginn er um 300 bílar á dag, en sumarumferðin 460 bílar á dag. Eftirfarandi fimm valkostir voru teknir til skoðunar: 1. Endurbygging núverandi vegar á alls tæplega 3 km kafla. Vegþekjur yrðu byggðar á mestu hættusvæðum á alls rúmlega 800 m, þar af um 375 m sem stæðust snjóflóð. Kostnaður áætlaður 60 millj. kr. 2. Jarðgöng um 1000 m löng og endurbygging vegar beggja megin ganga. Áætlaður kostnaður 68 millj. kr. 3. Nýr vegur í fjöru neðan Ennis á um 3 km kafla, þar af um 1.7 km sem verja þarf gegn sjávaröldu. Núverandi vegi haldið til að taka á móti grjóthruni og draga úr snjóflóðum. Kostnaður áætlaður 46 millj. kr. 4. Ný leið um Ennisdal bak við Enni, alls um 11.3 km að lengd. Mesta hæð yfir sjó 225 m og lenging milli þéttbýlisstaða um 6 km. Kostnaður áætlaður 37 millj. kr. 5. Vegur fyrir Jökul byggður upp og lagður bundnu slitlagi. Alls yrðu endurbyggðir 67 km og kostnaðaráætlun 70 millj. kr. Vegagerð ríkisins telur að valkostir 4 og 5 leysi ekki vandamál umferðar milli áðurnefndra þéttbýlisstaða“ - en það eru þeir valkostir sem lengja leiðina töluvert. „Valkostur 3 er ódýrastur af þeim sem þá eru eftir, og þar eru óvissuþættir við mannvirkjagerðina fæstir.“ - Það er sá valkostur sem gerir ráð fyrir því að nýr vegur verði lagður í fjöru. „Samkv. þeim frumathugunum, sem gerðar hafa verið, telst vel séð fyrir öryggi umferðarinnar gagnvart snjóflóðum, grjóthruni og aurskriðum“ með þessum valkosti. „Vegur þarna verður á hinn bóginn fyrir særoki þegar vindur stendur af hafi. Við verstu aðstæður gætu jafnvel orðið ölduslettur á veginum og gæti vegur lokast í slíkum tilvikum. Tilhögun vegar er með þeim hætti, að dregið er sem mest úr þessum áhrifum, og er talið að aðstæður í sjávarstöðu og vindi, sem gætu lokað vegi, komi ekki fyrir oftar en einu sinni á ári að meðaltali. Lokun mundi einungis standa yfir í nokkrar klukkustundir. Í heild telst þetta mjög viðunandi lausn og með hliðsjón af kostnaðartölum og óvissuþáttum í mannvirkjagerð leggur Vegagerð ríkisins til að valkostur 3 verði tryggður. Framkvæmdatilhögun gæti verið þannig, að á fyrsta ári yrði unnið við báða enda vegarins að þeim kafla sem liggur í sjó. Enn fremur ætti að opna grjótnámu o.fl. þess háttar. Á öðru ári yrðu miðhluti vegarins lagður. Verður að ljúka honum með grjótvörn og tilheyrandi á einu sumri. Mætti þá taka veg til umferðar, þó að slitlag og annar frágangur færi ekki fram fyrr en á þriðja ári. Framkvæmdir geta hafist 1982 ef fjárveiting er fyrir hendi.“ Þá kem ég að Óshlíð. „Vegurinn tengir Bolungarvík við Ísafjörð og þjóðvegakerfið. Hann er skorinn í skriður og klettabelti. Í fjallinu eru víða gilskorningar sem safna í sig snjóflóðum og grjóthnullungum sem falla aðallega úr klettabeltinu efst í fjallinu. Í sumum giljanna koma einnig fram aurskriður í miklum rigningum. Á milli giljanna hrynur víða grjót úr vegskeringunni og skriðunum ofan skeringar. Slysatíðni er mjög há á veginum, meðaltal áranna 1976–1980 sýnir fjórfalda slysatíðni miðað við meðaltal á þjóðvegum landsins. Banaslys hafa orðið á veginum vegna ofanhruns og oft legið við stórslysum. Ársumferð um veginn er um 320 bílar á dag (1980), en sumarumferð um 430 bílar á dag. Tvær meginlausnir hafa komið til skoðunar, þ.e. jarðgöng eða endurbygging núverandi vegar og bygginga vegþekju á hættulegustu staði“ - og verður þeim aðeins lýst. „1. Jarðgöng eru um 4.2 km að lengd. Farið er inn í fjallið við Seljadal og út úr því aftur nálægt Fremra-Ósi í Bolungarvík. Jarðgöng eru einbreið með útskotum, og geta slík jarðgöng annað um það bil tvöfaldri meðalársumferð vegarins. Lagfæra þarf veg fyrir Seljadal að Skarfaskeri og tryggja gegn hruni og snjóflóðum. Kostnaður við göng og endurbætur vegar er áætlaður um 140 millj. kr. 2. Endurbygging núverandi vegar er fólgin í að lagfæra feril vegarins þannig að hann þoli a.m.k. 50–60 km hönnunarhraða. Jafnframt verði hann breikkaður í fulla breidd og gerðar rásir ofan vegar a.m.k. 3–5 m breiðar. Við gil yrðu rásir þó mun breiðari eða a.m.k. 8–10 m og þannig úr garði gerðar að þær gætu tekið við minni snjóflóðum og grjóthruni. Samfara þessu yrði gert átak til að draga úr og stöðva grjóthrun ofan vegar, m.a. með viðhaldi og endurbótum stalla, sáningu í skriður, stöðvun ágangs sauðfjár á hlíðina o.fl. þess háttar. Gert er ráð fyrir að byggðar séu vegþekjur á verstu snjóflóðastöðunum. Er þar um fjóra staði að ræða, þ.e. Steinsófæru, Hvanngjár ytri og innri og Ófæru með Stiga, og er heildarlengd á vegþekjum áætluð um 150 m. Snjóflóð hafa verið skráð undanfarna sex vetur og hefur um helmingur þeirra komið fram á ofangreindum fjórum stöðum. Af þessum fjórum stöðum er Steinsófæra með flest snjóflóð, og er gert ráð fyrir að vegþekja þar verði byggð áður en langt líður á framkvæmdatímanum. Hinar þrjár vegþekjurnar verða á dagskrá síðast á framkvæmdatíma, og leggur Vegagerðin til að ákvörðun um þær verði tekin til skoðunar að nýju í ljósi fenginnar reynslu, áður en til byggingar þeirra kemur. Kostnaður við þær er þó að fullu tekinn með í kostnaðaráætlun en hún nemur 60 millj. kr. Vegagerð ríkisins telur að öryggi vegfarenda í Óshlíð muni aukast mjög mikið með endurbyggingu vegar og byggingu vegþekja þó að ekki geti orðið um fullkomið öryggi að ræða gagnvart snjóflóðum og ofanhruni. Kostnaður við jarðgöng er meiri en tvöfaldur kostnaður við endurbyggingu vegar með vegþekjum. Fleiri óvissuþættir eru einnig við þá framkvæmd og hún hefur takmarkaða afkastagetu. Að þessu athuguðu leggur Vegagerðin til að núverandi vegur verði endurbyggður. Tillaga um framkvæmdaröðun liggur fyrir. Yrðu teknir fyrir ákveðnir kaflar og þeim komið í það horf sem lýst er hér að framan. Kaflar yrðu teknir í umferð jafnóðum og þeim er lokið. Áfangaskipti eru því ekki mjög þvinguð. Framkvæmdir munu á hinn bóginn hafa mjög truflandi áhrif á umferð um veginn meðan á þeim stendur. Framkvæmdir geta hafist 1982 ef fjármagn er fyrir hendi.“ Loks geri ég grein fyrir Ólafsfjarðarmúla. „Vegurinn tengir Ólafsfjörð við aðrar byggðir Eyjafjarðar og þjóðvegakerfi landsins. Hann er skorinn í skriður og klettabelti. Eru þessi klettabelti hin hrikalegustu, einkum yst í Múlanum, en þar fer vegurinn hæst í um 260 m yfir sjó og neðan hans eru lóðrétt björg í sjó fram. Þarna er mjög snjóþungt og lokast vegurinn því oft af snjó. Þannig hefur hann að jafnaði verið lokaður 30–40 heila daga á hverjum vetri undanfarin ár. Við þetta bætast álíka margir dagar með lokun hluta úr degi vegna snjóa, snjóflóða og aur- eða grjótskriða. Hafa snjóflóð tekið bíla og borið þá niður í fjöru, og þarna hafa orðið banaslys. Slysatíðnin er nálægt meðallagi á veginum, en í því sambandi ber að hafa í huga að vegurinn er oft lokaður af snjó og honum auk þess lokað þegar hætta er talin á ferðum. Ársumferð um veginn 1980 er um 160 bílar á dag og sumarumferð um 220 bílar á dag. Til úrbóta komu í upphafi þrenns konar lausnir til álita, þ.e. 1. Vegur um Drangsskarð. 2. Jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla, og hafa þar verið skoðaðir fimm mismunandi kostir. 3. Endurbætur á núverandi vegi með byggingu vegþekja á hættulegustu stöðum. Við frumsamanburð hafa lausnir 1 og 3 verið settar til hliðar“ - þ.e. vegur um Drangsskarð og endurbætur á núverandi vegi með byggingu vegþekja - „þar eð þær hafa verið jafndýrar eða dýrari en þeir jarðgangakostir sem álitlegastir eru, en standast hins vegar ekki samanburð við þá að því er snertir bættar vetrarsamgöngur og öryggi vegfarenda. Eftirfarandi fimm jarðgangakostir hafa verið skoðaðir: 1. Flag - Bríkargil. Lengd jarðganga 1.6 km. 2. Vogagjá - Bríkargil. Lengd jarðganga 2 km. Áætlaður kostnaður 70 millj. kr. 3. Vogagjá - Kúhagagil. Lengd jarðganga 2. 5 km. Áætlaður kostnaður 80 millj. kr. 4. Mígandi - Kúhagagil. Lengd jarðganga 3.9 km. Áætlaður kostnaður 130 millj. kr. 5. Mígandi - Brimnesdalur. Lengd jarðganga 4.2 km.“ Kostnaðaráætlun fylgir ekki. „Til að gera þessa valkosti sambærilega hefur í öllum tilvikum verið reiknað með vegagerð frá Míganda að Ólafsfjarðarkaupstað. Fyrir styttri jarðgöngin er þá gert ráð fyrir snjóflóðavörnum, þ. á m. vegþekjum á hættulegustu stöðum utan jarðganga. Hafa verður þó í huga að ekki næst sambærilegt öryggi utan ganga eins og í göngum við aðstæður eins og eru í Múlanum. Við samanburð þessara kosta verður talið að lausn 1 sé lökust“ - þ.e. Flag - Bríkargil - „og með henni náist ekki nægilegur árangur í því að bæta vetrarsamgöngur og auka öryggi. Lausnir 2, 3 og 4 teljast á hinn bóginn mjög frambærilegar í þessu tilliti. Lausn 5 er það raunar einnig“ þ.e. Mígandi- Brimnesdalur - „en þar sem hún er dýrari en lausn 4 en lakari með tilliti til vetrarsamgangna, kemur hún ekki til álita. Hið raunverulega val stendur því milli hinna þriggja ofangreindu lausna. Við samanburð á lausnum 3 og 4 sést að hin síðari er um 60% dýrari en sú fyrri. Sá vegarkafli sem sparast, þ.e. Mígandi - Vogagjá, er með þeim hætti, að á honum má ná mjög viðunandi öryggi með nýjum vegi og tilheyrandi varnaraðgerðum, svo sem reiknað er með í lausn 3. Kostnaðarmunur lausna 3 og 2 er á hinn bóginn ekki ýkjamikill (innan við 15%), en einn hættulegur staður er þar á milli (þ.e. Kúhagagilið), sem er úr sögunni ef lausn 3 er valin. Með hliðsjón af framansögðu leggur Vegagerð ríkisins til að lausn 3“- þ.e. jarðgöng með munna í Vogagjá að austan og Kúhagagili að vestan - „verði fyrir valinu.“ Áætlaður kostnaður við það var, eins og ég las áðan, 80 millj. kr. Samanburður valkosta og vallausna hefur farið fram á grundvelli bráðabirgðaskoðunar á jarðfræði Múlans og stærðargráðusamanburði kostnaðar. Gera þarf miklu ítarlegri rannsóknir áður en raunveruleg hönnun hefst. Tillaga sú um lausn, sem gerð var grein fyrir hér að ofan, er háð þeim fyrirvara, að niðurstöður rannsókna verði í megindráttum í samræmi við þá mynd sem bráðabirgðaathuganir hafa gefið af jarðfræði svæðisins og öðrum aðstæðum. Fáist fjármagn til rannsókna gætu þær hafist sumarið 1982 og hönnun síðan í framhaldi af því. Framkvæmdir gætu þá hafist 1984 eða 1985. Hæfilegur framkvæmdatími fyrir þetta mannvirki væri þrjú ár og yrði þá haft í huga að mannvirkin nýtist ekki fyrr en því er lokið.“ Herra forseti. Ég hef nú farið yfir greinargerð Vegagerðarinnar. Eins og ég sagði í upphafi liggja fyrir ítarlegar skýrslur og frekari upplýsingar um þessi mál sem ýmsir þm. hafa þegar skoðað. Í till. til þál. um viðauka við vegáætlun fyrir árin 1981–1984 er aðeins gert ráð fyrir því að hefja þessi verk. Gert er ráð fyrir að verja í þessu skyni 10 millj. kr., og eins og reyndar áður hefur komið fram í umr. hér á hinu háa Alþingi hefur legið fyrir stjórn Framkvæmdastofnunar tillaga um framlag til vegamála og í því sambandi gert ráð fyrir að 10 millj. kr. af því framlagi renni til að koma þessum verkum af stað. En ég endurtek: þetta er aðeins byrjun og vitanlega þarf miklu meira fjármagn í svo stór verk ef þeim á að miða vel áfram, eins og fram kemur að sjálfsögðu vel í þeim tölum sem ég hef lesið. En hálfnað er verk þá hafið er, er stundum sagt, og ég tel mjög mikilvægt að þetta verk geti hafist. Við endurskoðun vegáætlunar, sem fara á fram að ári, verður að auka við þessar framkvæmdir þannig að um muni. Í þessari till. er jafnframt gert ráð fyrir að umræddum 10 millj. kr. verði skipt þannig: Útnesvegur um Ólafsvíkurenni 6.9 millj. kr., Djúpvegur um Óshlið 3 millj. kr., Ólafsfjarðarvegur um Ólafsfjarðarmúla 0.1 millj. kr., og er þar, eins og fram kom í því sem ég las áðan, eingöngu um rannsóknir að ræða. Tveir vegirnir eru tilbúnir til framkvæmda eins og fram kom í greinargerðinni. Hins vegar er það mat Vegagerðarinnar, miðað við þá reynslu sem hefur fengist í vetur af gífurlega miklum aurskriðum á Ólafsvíkurenni, að þar sé ekki til setunnar boðið og mjög nauðsynlegt að framkvæmdir geti hafist. Þær 3 millj. kr., sem ætlaðar eru í Djúpveg um Óshlíð, koma jafnframt að fullum notum, því að þar er unnt að skipta verkinu nokkuð eftir því sem fjármagn leyfir. Ég vil hins vegar geta þess, að í sambandi við Óshliðina hafa komið fram skiptar skoðanir. Ýmsir vilja m.a. leggja meiri áherslu á jarðgöngin sem ég nefndi áðan og er áætlað að kosti 140 millj. kr. Ég hef óskað eftir því við Vegagerðina, að hún skoði það nánar, en því er ekki að neita að þarna er um gífurlega mikinn kostnaðarmun að ræða og þarna er um að ræða einbreið göng með útskotum til að mætast og er það að sjálfsögðu mjög mikill ókostur á þeirri lausn, ekki síst þegar athugað er að göngin eru 4.2 km að lengd. Ástæðan fyrir þessum mikla kostnaði er m.a. sú, að þær boranir, sem gerðar hafa verið þarna í nágrenninu, sérstaklega í sambandi við Breiðadalsheiðina, benda eindregið til þess, að klettalög á þessu svæði séu þannig að þau séu mjög sprungin og þurfi að gera ráð fyrir að steypa innan í slík jarðgöng alla leiðina. Það er að sjálfsögðu mjög kostnaðarsamt. Auk þess er það niðurstaða hins norska sérfræðings, að ná megi viðunandi öryggi eftir þeim leiðum sem hér er lagt til og byggðar eru á hans greinargerð. Ég gat þess áðan, að kostnaður við þessa þrjá vegi er samtals áætlaður um 190 millj. kr. Það kom fram í þeim tölum sem ég nefndi um einstök verkefni. Hér er um gífurlegt átak að ræða, en að mati þeirra, sem gerst þekkja, eru þessir þrír vegir tvímælalaust þeir hættulegustu, eins og kemur fram í upplýsingum Vegagerðarinnar. Mér er mætavel ljóst að víða um land eru hættulegir vegir og víða um land eru vegir sem þarf að lagfæra og valda umferðartöfum, ekki síst á veturna. En að mati Vegagerðarinnar og með tilliti til þess, sem fram er tekið í 4. lið þál. um gerð langtímaáætlunar um að draga úr slysahættu á vegum, hefur verið talið rétt - og fjvn. var sammála um það - að þessir þrír vegir yrðu þannig teknir út úr. Herra forseti. Ég vil leggja til að till. þessari verði að lokinni umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég fagna því að sjálfsögðu, að þetta mál er nú komið hér á borð þm. og til umr. Ég hygg að það hafi verið svo um fleiri en mig, að menn var farið að lengja eftir því, að það sæi dagsins ljós. Mér er ekki gjarnt að þakka hæstv. ráðherrum mikið, en þó finnst mér ástæða til að þakka það að málið er komið hér til þingsins, enda þótt ég lýsi megnri óánægju minni með tillögur hæstv. ráðh. um skiptingu fjármagnsins og framkvæmdir og einnig óánægju minni með það, að mér vitanlega hafa Vestfjarðaþm. ekki fengið neitt að fylgjast með gangi málsins. Mér vitanlega hefur hæstv. ráðh. ekki á nokkru stigi málsins haft nein samráð eða leyft þm. Vestfjarðakjördæmis að fylgjast með þessu máli. Tel ég það miður, en ekki meira um það. Það munu nú vera í kringum 10 ár frá því að fyrst var veitt fjárveiting til þess að rannsaka hvað hægt væri að gera til þess að koma í veg fyrir eða a.m.k. minnka þá miklu hættu sem vegfarendum stafar af umferð um Óshlíð. Allan þennan tíma hefur Vegagerðin haft þetta mál til meðferðar. Maður skyldi því ætla að nægur tími hefði gefist til þess að ganga nokkurn veginn úr skugga um það, með hvaða hætti væri tryggast og best að ganga svo frá þessum vegi að sem mestu öryggi væri náð fyrir vegfarendur. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. sagði áðan að t.d. á veginum um Ólafsvíkurenni væri þreföld meðalslysatíðni. Í skýrslu Vegagerðarinnar segir að því er varðar Óshlíðina, að meðalslysatíðni síðustu fjögur ár var 7.66. Á árinu 1981 var sjöföld meðalslysatíðni á Óshlíðarvegi, þó ekki nema þreföld á Ólafsvíkurenni. Það kemur mér því spánskt fyrir sjónir, að á þeim veginum, sem sýnir langsamlega mestu slysatíðnina, skuli ekki vera sett mest fjármagn í framkvæmdir. Ég er ekki að öfundast neitt yfir því, að fjármagn sem þetta, 6.9 millj., sé sett í framkvæmdir á Ólafsvíkurenni. Þeir eru vel að því komnir. En ef menn á annað borð leggja til grundvallar slysatíðni og öryggisleysi í umferðinni á vegunum sýnist mér ótvírætt að Óshlið ætti að vera númer eitt í framkvæmdaröð. Hæstv. ráðh. gat ekkert um slysatíðni á Óshlíð. Það var eina tilfellið.

Jú.

Ekki heyrði ég það, ég bið þá afsökunar. Það var þá eina tilfellið af þessum þremur sem ekki var getið um slysatíðni. Ég heyrði það bæði varðandi Ólafsvíkurenni og Ólafsfjarðarmúla. Sem sagt, slysatíðni á Óshlíðarvegi er miklum mun meiri en á hinum tveimur Ó-vegunum og því full ástæða, að mér finnst, til þess að endurskoða tillögur hæstv. ráðh. um fjármagn til þessara framkvæmda. Eins og hæstv. ráðh. gat um og hér liggur fyrir er það tillaga Vegagerðarinnar að því er varðar Óshlíð, að ráðist sé í framkvæmdir, breikkun vegarins og búnir til svokallaðir stallar, sem svo er kallað vestra og við þekkjum vel, uppi í hlíð til þess að taka við ofanhruni ásamt öðru. En á þessari framkvæmd er sá galli að því er varðar vegsvæði fyrir utan Seljadal, svæðið milli Seljadals og Bolungarvíkur, að yrði farið í slíkar framkvæmdir þar þýddi það, að ég tel, að lokun vegarins um svo og svo langan tíma, enda er það tekið fram í grg. með till. Ég sé ekki hvernig Vegagerðin ætlar að ráða fram úr því vandamáli, ef á að loka þessum vegi um svo og svo langan tíma, t.d. yfir sumarið. Þarna er ekki um neina aðra leið að fara, nema því aðeins að það verði gerður vegarruðningur yfir heiði og hlýtur því verkefni að fylgja ærinn kostnaður. Ég tel óforsvaranlegt í alla staði að loka af þetta byggðarlag um svo og svo langan tíma meðan á vegaframkvæmdum stendur. Annað er í þessu sambandi ef farið yrði í þær framkvæmdir sem Vegagerðin leggur til. Nú er ég ekki að tala um svæðið frá Hnífsdal og út í Seljadal, menn eru nokkuð sammála um að þar verði ekki gert annað en farið eftir hugmyndum Vegagerðarinnar varðandi framkvæmdir. En svæðið frá Seljadal út til Bolungarvíkur, út í Óshóla, það er svæði sem menn eru ekki alveg á eitt sáttir um hvernig best verði hagað framkvæmdum á. Það er augljóst að verði farið að tillögum Vegagerðarinnar á þessu svæði, vegurinn breikkaður, auknir þeir stallar eða skerðingar - held ég að sé talað um - í hlíðinni ásamt fleiru, þá fylgir slíkri framkvæmd, að ég held, mikill viðhaldskostnaður ef á annað borð á að halda því við. Við höfum að vísu þá reynslu með þá stalla sem fyrir eru, að þeir eru sjaldnast hreinsaðir, og verði það áfram eins og það hefur verið vex öryggið lítið þó að þetta kæmi til viðbótar. Það hefur margoft verið kvartað yfir því af hálfu þm., að stallar þessir skuli ekki vera hreinsaðir, því að vissulega veita þeir aukið öryggi ef þeim er haldið við, en það hefur því miður ekki verið gert. En kannske vaxa fjármunir til viðhalds ef stallarnir verða fleiri. Ég held sem sagt að í ljósi þessa sé nauðsynlegt að sumarið í sumar verði notað til þess að bera saman annars vegar jarðgöng og hins vegar þá leið sem Vegagerðin leggur til á þessu svæði og sjá hver kostnaðarmunur er á því ef hann er einhver. Eins og ég sagði er ég alveg viss um það, að miðað við þessar tillögur, yrði að þeim farið, yrðu það gífurlegir fjármunir sem verja þyrfti í viðhald og spurning hvort það skilar sér ekki betur í annars konar framkvæmdum, t.d. jarðgöngum. Ég tala nú ekki um þegar það kemur til viðbótar, að með jarðgöngum á þessu svæði, sem Vegagerðin talar um, er í raun og veru rutt úr vegi, segir Vegagerðin, svo til allri slysahættu á þessu svæði. Talið er að þær framkvæmdir, sem Vegagerðin leggur til tryggi ekki nema 50% umferðaröryggi þegar þær eru komnar til framkvæmda að fullu, en jarðgöng tryggja svo til eins mikið öryggi og hægt er að fá. Hæstv. ráðh. gat um það áðan, að slæm reynsla væri af berginu þarna vestra, og vitnaði til þess sem gerðist á Breiðadalsheiði. Það er út af fyrir sig rétt. Þær tiltölulega afmörkuðu og flausturslegu kannanir, sem gerðar voru á Breiðadalsheiði, leiddu ekki sérstaklega góðan árangur í ljós. En mér er tjáð að berglög neðar í hliðinni, niður undir sjó á Óshlíð séu talsvert betri, þéttari en um var að ræða á þeim stað sem athugaður var á Breiðadalsheiði. En allt þetta þarf auðvitað að kanna og ganga úr skugga um hvort ekki er eðlilegra og æskilegra flestra ef ekki allra hluta vegna að fara í þá framkvæmd sem gert er ráð fyrir með jarðgöngum, þó að í augnablikinu teljist hún þetta dýrari, eða það sýni sig, að reikni menn fram viðhald og taki öryggisþáttinn inn í dæmið, þá sé það skynsamlegri framkvæmd. Ég vildi gjarnan fá vitneskju um, ef hæstv. ráðh. veit eitthvað um það, sem er kannske ekki von að hann viti, hvernig Vegagerðin hyggst ráða fram úr því vandamáli sem hlýtur að verða á veginum við þessar framkvæmdir, ef af þeim verður.

Er þm. í vafa um að það verði af þessum framkvæmdum?

Það er engu búið að slá föstu enn að því er varðar leiðina frá Seljadal og út til Bolungarvíkur. Ráðh. talaði a.m.k. þannig, og ég held að menn séu sammála um að það þurfi að skoða aðeins betur. Þess vegna er ég að spyrja hvort það hafi verið kannað af hálfu Vegagerðarinnar, með hvaða hætti menn ætla að leysa úr umferðarvandamálinu á þessu svæði þegar og ef í þessa framkvæmd verður farið. Varðandi svæðið frá Hnífsdal og út í Seljadal held ég að menn séu á eitt sáttir um það, að þar verði farið að tillögu sem Vegagerðin hefur uppi, og raunar ekki önnur lausn fyrirsjáanleg líklega á því svæði, þannig að engar deilur ættu að geta orðið um það. Og það er auðvitað hægt að fara í þær framkvæmdir af fullum krafti á komandi sumri. Auk þess þarf fjármagn til þess að rannsaka og ganga úr skugga um það, hvort jarðgöng væru ekki heppilegri lausn á hinu svæði vegarins en þær tillögur sem Vegagerðin er nú uppi með. Ég skal ekki, herra forseti, fara öllu fleiri orðum um þetta mál. En ég taldi rétt nú strax við 1. umr. málsins að vekja athygli á þessum þætti málsins og spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort honum væri kunnugt um með hvaða hætti Vegagerðin ætlaði að ráða fram úr umferðarvandamálinu ef ráðist verður í þær framkvæmdir sem hér er gert ráð fyrir. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, eins og fram hefur komið, að skynsamlegt væri að nota sumarið í sumar til þess að ganga úr skugga um með rannsóknum, borunum og öðru hvort ráðlegt væri að fara í jarðgangagerð. Öllum þeim spurningum, sem þar kunna að koma upp, á að vera hægt að svara með rannsóknum á þessu sumri, þannig að framkvæmdir í þeim þætti málsins ættu að geta legið fyrir og orðið að reynd á árinu 1983, þó að ég leggi höfuðáherslu á það, að í byrjunarframkvæmdir við kaflann frá Hnífsdal að Seljadal verði ráðist, eins og ég geri ráð fyrir að menn séu sammála um, og auk þess komi fjármagn til allra þeirra rannsókna sem nauðsynlegt er talið að gera á hinu svæðinu. Ítreka ég svo að lokum óánægju mína með tillögur hæstv. ráðh. um skiptingu fjárins og að við skyldum ekki, þm. Vestf., fá að fylgjast með hugmyndunum og vinnslu málsins að því er Óshlíð varðar. Ég er ekki að krefjast hinna upplýsinganna.



Herra forseti. Ég hygg að það hafi verið samhljóða álit flestra ef ekki allra þm. að þeir þrír vegir, sem nefndir eru í þessari till. til þál., séu hættulegustu vegirnir á landinu, þó að þeir séu margir fleiri þar sem engan veginn er nægilegt umferðaröryggi. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara í meting um hvernig eigi að skipta því fjármagni. Þetta er sameiginleg ákvörðun, sem Alþingi tekur, og skiptingin er vitaskuld komin undir því, með hvaða hætti eigi að standa að framkvæmdum. Það er búið að gera allmargar kannanir á framkvæmdum við suma þessa vegi, og það er jafnframt það sem hér hefur orðið ofan á. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem hæstv. ráðh. hefur lýst, að hugmyndin um jarðgöng um Óshlíð eða frá Seljadal að Ósi mundi kosta miklu meira fjármagn en þyrfti til vegaframkvæmda. Við vitum að þó að við séum að vinna að undirbúningi langtímaáætlunar um vegagerð vítt og breitt um landið er ákveðin skipting á milli hinna einstöku kjördæma og eftir því sem ákveðnar einstakar framkvæmdir í kjördæmi verða dýrari verður biðin lengri við aðrar framkvæmdir. Hér er því um mikið matsatriði að ræða. Ég ætla ekki, eins og ég sagði í upphafi, að fara að ræða skiptinguna í þessari þáltill. Henni verður vísað til nefndar. Við þm. höfum í höndunum skýrslur um undirbúning að rannsóknum á þessum framkvæmdum við alla þessa þrjá vegi, og það verður að ráðast hvað verður talið skynsamlegt að fara í fyrst til að hraða sem mest framkvæmdum við þessa vegi alla og þá um leið að hraða því að auka öryggi vegfarenda um þessa vegi. Ég tek undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að hætta á veginum um Óshlíð er mjög mikil. Hins vegar er ekki alltaf hægt að leggja til grundvallar fréttir um það sem kemur fyrir. Það er oft og tíðum ekki talið fréttnæmt grjóthrun á Óshlíð. Hins vegar er fréttamennskan kannske meiri annars staðar frá, eins og gerist og gengur, en um það deilum við ekki að brýn er þörf á framkvæmdum bæði við veginn um Ólafsvíkurenni og eins við Ólafsfjarðarveg. Það er líka skiljanlegt að þegar áform eru uppi eins og um jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla, þá er ekki reiknað með öðru en lítils háttar hönnun á þessu ári því að undirbúningurinn tekur langan tíma. Ef á að fara út í jarðgangarannsóknir á Óshlíð er sjáanlegt að það mun líða þó nokkur tími þar til í þessar framkvæmdir verði farið. Á meðan bíður sama hættan vegfarenda um þennan erfiða veg sem og hina. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta, en tel rétt að sú nefnd, sem fær málið til meðferðar, kynni sér mjög ítarlega þau gögn, sem fyrir liggja, og óskir manna, bæði heimamanna og annarra, í þessum efnum, áður en hún skilar áliti, þó að hún verði vitaskuld að hafa hraðan á. En það er annað, sem ég vildi gera hér að umræðuefni, en það er fjárútvegun til vegagerðar, þessara sem annarra framkvæmda. Í upphafi þessarar tillögu segir að „Alþingi ályktar að á árinu skuli aflað 10 millj. kr. viðbótarfjár til vegáætlunar á árinu 1982“. Síðan kemur hvernig þessu fjármagni skuli skipt á þá þrjá vegi sem hér hafa verið til umr. Í grg. er ekki minnst einu orði á þá fjármögnun sem hefur komið til vegamála frá Framkvæmdastofnun ríkisins, en ráðh. gat þess lítillega í ræðu sinni að tillaga hefði verið flutt í Framkvæmdastofnun um aukið fjármagn til vegagerðar á undanförnum árum, og samkv. gildandi vegáætlun má verja 30 millj. kr. til framkvæmda af því fjármagni sem Framkvæmdastofnunin hefur lánað og heitir að lána áfram. Nýlega flutti forstjóri stofnunarinnar tillögu um að stórauka þessi framlög til vegagerðar. Það er veruleg fjárvöntun til vegagerðarinnar árið 1982 til að halda framkvæmdamagni nokkurn veginn óbreyttu frá því sem ætlað var á s.l. ári. Sömuleiðis var haft í huga að fé vantaði til framkvæmda við þessa vegi á þessu ári. Því var í þessari tillögu ætlað að Byggðasjóður tæki erlent lán að upphæð 20 millj. kr. sem hann tæki að sér að greiða bæði vexti og afborganir af. M.ö.o.: hér var um 20 millj. kr. gjafafé á þessu ári að ræða til þessara tilteknu verkefna og til að fylla í þann ramma sem reiknað var með til að halda framkvæmdamagni vega nokkurn veginn óbreyttu. Auk þess voru í þessari tillögu um 7 millj. til vegaframkvæmda þannig að heildarframlög til vegaframkvæmda, sem Byggðasjóður fjármagnaði ýmist með lánum eða framlögum, færu upp í 57 millj. kr. Um þetta var fullkomin samstaða í stjórn Byggðasjóðs á milli fulltrúa frá öllum þingflokkum þannig að tillaga forstjóra var um leið orðin tillaga allra stjórnarmanna. Það hefur komið greinilega fram í stjórn þeirrar stofnunar, að hún telur mikilvægi vegamála vera svo brýnt að hún vill gjarnan draga úr öðrum lánveitingum til að auka verulega hlutdeild sína í vegamálum og öðrum samgöngumálum. Auk þessara 57 millj. til vegamála eru ætlaðar 13 millj. kr. lánveitingar til annarra þátta samgöngumála og þá sérstaklega í hafnarframkvæmdum. Á þessu sést að Byggðasjóður er að stefna að því að fara í stórvaxandi mæli yfir í vegaframkvæmdir til að styrkja og renna styrkari stoðum undir þá stefnu sem verið er að marka í vegagerð í langtímaáætlun. Ég tel að þetta sé mjög mikils virði og ég met mjög mikils þá forustu, sem forstjóri Framkvæmdastofnunar ríkisins hafði upprunalega í þessu máli, og þann áhuga, sem hann hefur enn. Ekki síður met ég þann mikla áhuga sem allir stjórnarmenn í Framkvæmdastofnuninni hafa sýnt í þessu máli. Því þykir mér undarlegt að það skuli koma hér fram að Alþingi álykti að á árinu skuli afla 10 millj. kr. viðbótarfjár til vegáætlunar á árinu 1982. Ætlar hæstv. samgrh. þá að fá þessar 10 millj. annars staðar að láni? Verður þá um 10 millj. kr. aukningu að ræða til annarra framkvæmda? Mér finnst margt benda til þess, þegar þetta orðalag er haft, og því vil ég spyrja um það, því að ég efast ekki um að stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins geti bent á ýmis önnur verkefni og það væri á margan hátt okkur öllum mjög kærkomið: Er það ásetningur hæstv. samgrh. að fá þessar 10 millj. að láni til viðbótar í samræmi við yfirlýsingu sem hann gaf hér á hv. Alþingi við afgreiðslu vegáætlunar og er prentuð á þessu þskj. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en ég tel að það sé nauðsynlegt að fá fram hvort þessu sé þannig farið, þó að ég sakni þessarar upphæðar í lánsfjáráætluninni. En það getur vel verið að hún eigi eftir að koma þar fram því að þar hefur ýmislegt gerst hjá hæstv. ríkisstj. Ég mundi ekki tala mikið um það þó að 10 millj. kr. tillaga skyti upp kollinum í öllum þeim frumskógi sem sú áætlun nær yfir.



Herra forseti. Ég tel rétt nú við framhald þessarar umr. að víkja að fáeinum atriðum sem snerta þá þáltill. sem mælt var fyrir fyrr í þessum mánuði um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu. Áður en ég vík að örfáum atriðum í máli þeirra hv. þm. sem þátt tóku í þessari umr. tel ég rétt að rifja það upp, að eftir að umr. þessi hófst var gengið frá samkomulagi milli Rafmagnsveitna ríkisins sem virkjunaraðila við Blöndu og fulltrúa fimm hreppsnefnda á virkjunarsvæðinu um virkjunartilhögun. Þar með var náð verulegum áfanga í þeirri viðleitni af hálfu stjórnvalda að tryggja framgang Blönduvirkjunar í anda þeirrar þáltill. sem hér er til umr., þ.e. að leitast við að ná sem víðtækustu samkomulagi um virkjunartilhögunina við heimamenn. Þeir aðilar, sem að þessu samkomulagi stóðu við virkjunaraðila, voru fulltrúar meiri hl. fimm hreppsnefnda af sex á svæðinu, eins og áður greinir, þ.e. hreppsnefnda Blönduóshrepps, Torfalækjarhrepps, Svínavatnshrepps, Seyluhrepps og Lýtingsstaðahrepps. Þetta samkomulag var staðfest fyrir hönd virkjunaraðila, Rafmagnsveitna ríkisins, af Kristjáni Jónssyni rafmagnsveitustjóra og af mér sem ráðh. með fyrirvara um samþykki ríkisstj. Það hefur verið kynnt í meginatriðum í hverju þetta samkomulag er fólgið þó að fáeinar breytingar hafi verið gerðar frá þeim drögum sem kynnt voru hv. alþm. um það leyti sem umr. hófst um þetta mál, en ég tel rétt að víkja hér að niðurlagi í þessu samkomulagi, 16. tölusettum kafla í því sem varðar samningsaðild o.fl., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rafmagnsveitur ríkisins gera samning þennan með heimild ríkisstj. á grundvelli laga nr. 60/1981, um raforkuver. Er þeim heimilt að framselja öll réttindi og skyldur virkjunaraðila samkv. samningnum til Landsvirkjunar eða annars aðila sem falið yrði að reisa og reka Blönduvirkjun lögum samkvæmt. Samningsaðilar eru á einu máli um að bjóða Bólstaðarhlíðarhreppi fulla aðild að samningi þessum við hlið hreppanna fimm. Gerist hann aðili tilnefnir hann annan þeirra tveggja samráðsnefndarmanna, sem Lýtingsstaða- og Seyluhreppur eiga samkv. 2. gr., en þeir tilnefna hinn sameiginlega. Þótt Bólstaðarhlíðarhreppur gerist ekki aðili að samningi þessum eru þeir, sem að honum standa, sammála um að það eigi ekki að hafa áhrif á samninginn og stöðu þeirra samkv. honum. Samningur þessi miðast við að Blönduvirkjun verði næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun í landskerfinu, og fellur hann úr gildi að öðrum kosti.“ Síðan þessi samningur var undirritaður af aðilum með fyrirvara um samþykki ríkisstj. hefur mál þetta mikið verið til umræðu, sem ekki þarf að rifja upp, og hv. alþm. hafa orðið vitni að því, að þrátt fyrir þessa samningsgerð er engan veginn svo, að allir séu á einu máli um þá virkjunartilhögun sem þarna er gert ráð fyrir og samið hefur verið um milli aðila eftir langvarandi samningaviðræður sem ég gerði grein fyrir í framsögu minni um þetta mál. Inn í þessa umræðu að undanförnu hafa komið margir þættir sem varða þau atriði sem deilt hefur verið um frá byrjun, að umr. hófst um Blönduvirkjun og aths. tóku að koma fram varðandi virkjunartilhögunina, þ.e. landnýtingu og viðhorf sem henni tengjast, og aðilar, sem bera þau sjónarmið fyrir brjósti, hafa komið á framfæri sínum sjónarmiðum og aths. bæði við iðnrn. og hv. alþm. Ég tel að í þeim ábendingum, sem þar hafa fram komið, - ég skil mörg hver þau sjónarmið sem þar eru fram borin, mönnum þykir eftirsjá í landi, ekki síst í gróðurlendi, undir vatn og virkjanir, - hafi ekki komið fram nein ný atriði sem skipti neinu verulegu máli né breyti þeirri mynd sem fyrir hefur legið í þessum efnum og fram hefur verið dregin og var til umræðu milli aðila á meðan samningaumleitanir stóðu yfir. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að fram komi af minni hálfu. Það sama gildir varðandi þau sjónarmið sem fram hafa komið frá Náttúruverndarráði og hafa verið kynnt hv. alþm„ en þar vísar ráðið til fyrri ályktunar og bendir á nokkur atriði til viðbótar. Þar er ekki efnislega um að ræða nein ný viðhorf, að mínu mati, frá því áliti sem Náttúruverndarráð lagði fram varðandi virkjunartilhögun Blöndu árið 1978. Það er nauðsynlegt að fram komi að fyrir Náttúruverndarráð hafa ekki verið lagðar neinar nýjar áætlanir um virkjunartilhögun. Sú umræða, sem fór fram á síðasta ári, fór ekki fram hjá Náttúruverndarráði, heldur gafst ráðinu kostur á að kynna sér hana og mættu að ósk ráðsins fulltrúar frá virkjunaraðila á fundum þess og gerðu þar grein fyrir þeirri umræðu sem fram færi varðandi hugsanlega aðra virkjunarkosti við Blöndu. Þar kom jafnframt fram að ekki lægju fyrir nemar nýjar tillögur um breytta virkjunartilhögun, og ráðið sá ekki ástæðu til á þeim tíma að gera aths. við málið eða bera fram nem ný sjónarmið þar að lútandi. Hitt kemur ekki á óvart og lá fyrir, að Náttúruverndarráð hlýtur að vera talsmaður þeirra aðila sem telja eftirsjá í lífríki, hverju nafni sem nefnist, þ. á m. gróðurlendi, og þær áherslur voru fram dregnar í ályktun ráðsins sem samþykkt var og staðfest raunar af Náttúruverndarþingi á árinu 1978 og var prentuð sem fskj. með frv. til l. um raforkuver á s.l. vori og lá þá fyrir. Ég vil aðeins víkja að einu atriði, meginatriði í sambandi við þá umræðu sem fram hefur farið að undanförnu um virkjunartilhögun við Blöndu og varðar þá þáltill. sem hér er til umr., en það er sá misskilningur sem gætir, að kostur hafi verið gefinn af stjórnvalda hálfu á annarri virkjunartilhögun en virkjunartilhögun I, eins og hún hefur verið kölluð, eigi Blanda að verða næsta virkjun í landskerfinu. Þessi virkjunartilhögun gerir ráð fyrir 400 gígalítra miðlun að baki virkjuninni. Hagkvæmniútreikningar, sem setja Blöndu í fremstu röð þeirra þriggja virkjana sem hafa verið bornar saman hvað snertir hagkvæmni og kostnað miðað við uppbyggingu raforkukerfisins til aldamóta, byggjast á þessari grunnforsendu virkjunarinnar hvað snertir miðlunarlón. Inn í samkomulag við hreppsnefndir á virkjunarsvæði Blöndu hefur hins vegar verið byggt ákveðið tillit til landnýtingar- og landverndarsjónarmiða, eins og virkjunaraðili mat að fært væri, þ.e. að fylla ekki þetta miðlunarlón hraðar en þörf væri að mati virkjunaraðila og að fenginni reynslu af uppgræðslu lands, sem mun liggja fyrir þegar þar að kemur, sem er kannske meginatriðið í sambandi við tillitssemi við landnýtingarviðhorf og hvað snertir hlífð við gróðurlendi, að þegar kemur að efstu mörkum þessarar miðlunar, nálægt 478 metra hæð yfir sjó, líti menn á það og beri sig saman um það, hvort hægt sé að hliðra eitthvað til nálægt þessum efstu mörkum þannig að umtalsvert land sparaðist með því að draga eitthvað lítils háttar úr miðlun, en á móti kæmi þá minni skylda virkjunaraðila til uppgræðslu lands á móti. - Þetta eru atriði sem ég vildi að kæmu hér fram. Í umræðum um þetta mál á liðinni tíð hefur það ítrekað komið fram, að önnur tilhögun við Blöndu með langtum minna miðlunarlóni, t.d. 220 gígalítra miðlunarlóni, væri ekki viðunandi staða fyrir orkuvinnsluiðnaðinn í landinu vegna þess að slík miðlun bæði drægi úr hagkvæmni viðkomandi virkjunar og skapaði óöryggi fyrir raforkukerfið og þá hlyti að koma upp önnur röð virkjana. Þetta kemur raunar skýrt fram, kom bæði skýrt fram í frv. til laga um raforkuver sem samþykkt var á Alþingi á s.l. vori, og þetta er einnig dregið fram í þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir, þar sem ráð er gert fyrir virkjunartilhögun I. Á þeim grundvelli var umrætt samkomulag gert. Herra forseti. Hér fyrr við umr. töluðu nokkrir, þ. á m. hv. 4. þm. Vestf. og hv. 2. þm. Reykn. Það var athyglisvert, að mér þótti, við þeirra mál sérstaklega að það var lítið vikið að þeirri þáltill. sem hér er til umr. Sérstaklega var það hv. 4 þm. Vestf. sem flutti hér langa og ítarlega ræðu. Ég ætla ekki að fara að bera hana saman að lengd við framsöguræðu mína, en hann tók sér drjúgum meiri tíma og ekki lasta ég það. Hitt er vert að rifja upp, að hann kom mjög lítið að efni fyrirliggjandi till., en ræddi orkumál vítt og breitt og tillögugerð stjórnarandstöðuhluta Sjálfstfl. þar að lútandi á fyrri þingum og sumpart á þessu þingi, og það væri nokkuð á sig lagt að fara að elta ólar við það sem þar kom fram. Það væri sannarlega efni í langt mál, ef ég ætlaði að svara eða gera aths. við margt af því sem kom fram í máli hv. þm., og ég ætla að spara mér það að þessu sinni. Það verður eflaust tilefni til þess í þessari umr. eða í umr. sem tengjast kannske meira því sem hv. þm. vék að í máli sínu, en hann talaði allmikið um orkunýtingu og hugmyndir síns flokks, eða þess hluta Sjálfstfl. sem hann mælir fyrir, þar að lútandi, skipulagsþátt orkumála og fjármögnun orkuframkvæmda. Um þetta allt saman mætti vissulega margt segja. En það, sem stóð upp úr í máli hv. þm., var það sem mjög oft hefur heyrst hér í þingsölum frá honum og þeim sem fylgja honum að máli, að það sé vonlaust fyrir okkur Íslendinga og ofætlun að ráðast í hagnýtingu orkulinda landsins af eigin rammleik, eins og gert hefur verið ráð fyrir af núv. ríkisstj. með uppbyggingu virkjana og orkunýtingu á vegum okkar Íslendinga sjálfra. Það kom alveg skýrt fram í máli hv. þm., að það væri ekki unnt að reisa hér þrjár virkjanir, sem aflað var heimilda fyrir í lögum um raforkuver á síðasta vori, á næstu 10–15 árum nema með mikilli þátttöku útlendinga og þá alveg sérstaklega í sambandi við þann iðnað sem til kæmi til þess að hagnýta orkuna frá þessum virkjunum. Þetta fór ekkert milli mála hjá hv. þm. og er heldur ekkert nýtt. En ég hef svo oft vikið að þessu, bæði á þessu þingi og fyrr á hv. Alþingi, þar sem ég hef lýst allt öðrum viðhorfum, andstæðum viðhorfum við málflutning hv. þm., að það væri að bera í bakkafullan lækinn að fara að endurtaka það í þessari umr. Ég vil þó aðeins rifja það upp, að miðað við áætlanir um þá fjármögnun, sem þarna væri á ferðinni, er ekki meira í fang færst en svo að ekki er um að ræða hærra hlutfall af þjóðartekjum til þessara þátta, virkjana og orkunýtingar, ef ráðist væri í uppbyggingu með þeim hraða, en ríkisstj. hefur sett fram að ekki sé óeðlilegt á næstu 10–15 árum. Og það virðist gleymast hv. þm., sem eru með úrtölutóninn og mæla fyrir erlendri stóriðju í þessum efnum, að við höfum senn að baki stórátak í orkumálum okkar þar sem er að hagnýta innlenda orkugjafa í stað olíu í sambandi við húshitun. Fjárfesting í nýjum hitaveitum fer hraðminnkandi á næstu árum og eykur að sjálfsögðu það svigrúm sem við höfum til að taka myndarlega á í öðrum efnum í hagnýtingu orkulinda okkar. Ég tel ekki, herra forseti, ástæðu til að víkja að þessu sinni að fleiri atriðum úr ræðu hv. 4. þm. Vestf. En ég vil aðeins koma að einu eða tveimur atriðum í máli hv. 2. þm. Reykn. sem hér talaði. Hann gerði mikið úr því, að sú þáltill., sem hér lægi fyrir, boðaði engin ný tíðindi. Það má auðvitað orða með ýmsum hætti hvað menn telja tíðindi og hvað menn telja spor í rétta átt í sambandi við ákvarðanir í virkjunarmálum landsmanna og orkunýtingu, en það er eflaust afstæður mælikvarði. En einhvern tíma hefðu það þótt tíðindi í þessum efnum þegar Alþingi samþykkir heimildir fyrir hátt í 4000 gwst. af orku eða 4 terawattstundir af orku eða fyllilega tvöföldun á þeirri orku sem framleidd er í landinu og þegar til umr. er hér á hv. Alþingi till. borin fram af ríkisstj. um röðun þeirra framkvæmda sem um er að ræða. Þegar hv. 2. þm. Reykn. flutti sitt mál var að vísu ekki búið að ganga frá því samkomulagi við fimm hreppsnefndir á virkjunarsvæði Blöndu sem nú liggur fyrir, og það kann að hafa átt þátt í þeirri áherslu sem hann lagði á að þessi till. segði ekki ýkjamikið umfram það sem áður lá fyrir. En sú er von mín, að það samkomulag, sem þarna var gert, verði stefnumarkandi í sambandi við þá þáltill., sem hér liggur fyrir, og framhald mála. Ég vænti þess, að menn taki höndum saman um að ganga til verka í samræmi við fyrirliggjandi till. og saman náist um það. Þeir aðilar, sem að þessu samkomulagi stóðu við Rafmagnsveitur ríkisins og ég hef staðfest með fyrirvara um samþykki ríkisstj., hafa áreiðanlega íhugað sitt mál vel og sína hagsmuni áður en þeir settu nöfn sín undir umrætt samkomulag. Hv. 2. þm. Reykn. vék einnig að því, hversu miklu betur við stæðum að vígi í sambandi við orkumál okkar ef samþykktar hefðu verið tillögur Alþfl„ sem fram voru bornar á síðasta Alþingi, og það sama kom reyndar fram með enn sterkari áherslu hjá hv. 4. þm. Vestf. Þá er rétt að rifja upp hvað í þessum tillöguflutningi fólst. Ég man ekki eftir því, að það hafi verið uppi tilraunir til röðunar á virkjunarframkvæmdum í tillögum stjórnarandstöðuhluta sjálfstæðismanna á síðasta þingi. Þar var gert ráð fyrir því, að mér skildist, að ráðast helst í allt í einu eða eftir hendinni. Það var ekki hnitmiðaðra en það, og þegar um var að ræða orkunýtingu voru ekki neinar tillögur um neina tiltekna orkunýtingu af okkar hálfu, enda er það í samræmi við þá stefnu sem hv. 4. þm. Vestf. hefur mælt fyrir, að við Íslendingar eigum ekki að vera að sinna þeim málum, heldur eigi það að vera útlendingar sem komi færandi hendi með iðnaðarmöguleika til að hagnýta orkulindir okkar. Ósköp svipað var þessu farið með tillögur hv. þm. Alþfl. á síðasta þingi. Þær voru mjög keimlíkar till. stjórnarandstöðuhluta sjálfstfl. og lausnarorðið í sambandi við orkunýtinguna hjá báðum þessum aðilum - gott ef þeir voru ekki flestir þar saman komnir, hv. þm. stjórnarandstöðunnar á Alþingi - var að kjósa nefnd eða nefndir til að fjalla um málin. Það var lausnarorðið. Það átti að setja á fót nefnd til athugunar mála, og þarf ekki að rifja upp hvaða einkunnir þessir hv. þm. velja nefndum sem að störfum eru á vegum hæstv. ríkisstj. fyrr eða síðar og þó að þær skili verkum og skili greinargerðum á Alþingi þykir að heldur léttvægt. En þeir töldu sem sagt, báðir þessir talsmenn hv. stjórnarandstöðu í fyrri hluta þessarar umr., að það hefði eitthvað annað verið uppi á teningnum ef farið hefði verið að þeirra tillögum um nefndarskipun, - skipun stóriðjunefnda, orkusölunefnda, að mati hv. þm. Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu a.m.k., og því miður gætti mjög svipaðrar áherslu hjá hv. þm. Alþfl., sem ég hef þó gert mér vonir um að vildu taka þessi mál með öðrum hætti og meira út frá hagsmunum og sjónarmiðum okkar Íslendinga. Það vona ég reyndar að verði nú niðurstaðan hjá hv. talsmönnum stjórnarandstöðunnar þegar þeir gaumgæfa þessi mál betur. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar að sinni.



Herra forseti. Samkvæmt till. þeirri til þál., sem hér liggur fyrir til umr. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu, segir í 2. lið tillgr. að Blönduvirkjun samkv. virkjunartilhögun I verði næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun á eftir Hrauneyjafossvirkjun, enda takist að ná um það samkomulagi við heimamenn. Hæstv. iðnrh. var að enda við að skýra frá því, að hann teldi að slíku samkomulagi hefði verið náð og það samkomulag, sem þarna var gert, verði, eins og hann orðaði það, stefnumarkandi. Ekki get ég óskað hæstv. iðnrh. til hamingju með þá stefnumörkun, og mér finnst óhjákvæmilegt að benda á það hér og nú, að þetta samkomulag hefur ekki náðst og er ekki í vændum ef málið er keyrt með þeim hætti sem gert hefur verið síðustu daga. Það skiptir ekki öllu þó að hæstv. ráðh. hafi laumast til að skrifa undir eitthvað í ráðherrabústaðnum um daginn með nokkrum hreppsnefndarmönnum að norðan. Það er ákaflega slæmt að verða að fullyrða þetta vegna þess að þessa deilu verður að setja niður, en það þýðir ekkert annað en viðurkenna staðreyndir. Það er hörmulegt að þessi della skuli ekki hafa verið sett niður fyrir löngu, en það er alveg ótrúleg þráhyggja þeirra manna, sem óðastir hafa verið í að virk ja samkv. tilhögun 1, sem hefur komið í veg fyrir að nauðsynlegt samkomulag hafi náðst. Rannsóknir við þessa virkjun hófust sumarið 1974. Frumhönnun var gerð 1975 og málið var fyrst kynnt heimamönnum í apríl 1975. Hugmyndir þær, sem kynntar voru um lónstæði við Reftjarnarbungu, hlutu strax neikvæð viðbrögð heimamanna, þó að sýslumaður Húnavatnssýslu og hópur manna á Blönduósi ásamt með ýmsum mönnum í Torfalækjarhreppi yrðu strax ákafir baráttumenn fyrir hugmyndinni. Sem dæmi um neikvæð viðbrögð þeirra, sem áttu land þetta, og til upprifjunar fyrir þá, sem nú eru undrandi hissa á því, að menn fyrir norðan láti heyra í sér, vil ég nefna t.d. ályktun sveitarfundar í Svínavatnshreppi frá 15. júní 1975, ályktun sveitarfundar í Seyluhreppi frá 14. júní 1975, einróma ályktun sveitarstjórna í Lýtingsstaða-, Seylu-, Bólstaðarhlíðar- og Akrahreppum frá 4. apríl 1977. Svona mætti lengi telja. Það hafa stöðugt verið gerðar samþykktir sem hafa hafnað þessari tilhögun, allt síðan 1975 og til þessa dags. Núv. iðnrh. reyndi að finna lausnir á þessari deilu og setti nefnd í málið. Nefndin boðaði menn til fundar í fyrravetur og kynnti þar loksins hugmyndir að breyttri tilhögun lóns. Þeir, sem ekki höfðu getað fellt sig við tilhögun I með stíflu við Reftjarnarbungu, tóku strax vel í að athuga nánar hugmyndina með tilhögun II með stíflu við Sandárhöfða. Þá hefði mátt halda að lausn væri í sjónmáli, þar sem þeir, sem í andófi höfðu verið, voru allt í einu orðni fúsir til samninga. Með tilhögun II var hægt að byggja jafnstóra virkjun. Tilhögun II gat framleitt rafmagn á samkeppnishæfu verði við tilhögun I ef tillit er tekið til skaðabótakostnaðar, þar sem við tilhögun II færi 46% minna gróðurlendi undir lónið en við tilhögun I, þ.e. 5505 hektarar eftir tilhögun I, en ekki nema 2984 hektarar eftir tilhögun II. Þá kom í ljós að miðað við tilteknar framkvæmdir aðrar í miðlunarkerfinu, þ.e. svokallað grunnkerfi II, sem er núverandi kerfi við Hrauneyjafossvirkjun, 210 megawött, Sultartangastífla, stóra Kvíslaveitan, stækkun Þórisvatns í 1450 gígalítra, fjórðu vélar í Sigöldu og með fyrri áfanga Fljótsdalsvirkjunar með 543 gígalítra miðlun og 190 mw. afli, var hægt um alllanga framtíð að komast af með 220 gígalítra miðlun við Blöndu og þá var raforkukostnaður orðinn lægri frá Blöndu en samkv. tilhögun I. Þetta var auðvitað einsýnt að velja, enda líka hægt að stækka lónið síðar ef þurfa þætti, og leggja þá ekki í óþarfa fjárfestingu þar sem verður óþarflega mikið miðlunarrými þegar vatnsveitur á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu og Fljótsdalsvirkjun og Blönduvirkjun eru komnar í gagnið. Hentugt er talið að hafa 30% miðlunarrými í kerfinu, þ.e. 30% af ársnotkuninni í geymslu þegar birgðir eru mestar. Þegar Eyjabakkalónið og 400 gígalítra lón við Blöndu væru komin í gagnið væru 200 gígalítrar í kerfinu sem ekki þyrfti á að halda og óskynsamlegt að kosta til þess að geyma. Þá er rétt að benda á að samkv. 1. gr. b í samningsdrögunum er miðað við að reka virkjunina í upphafi með 220 gígalítra miðlunarrými. Hæstv. iðnrh. var reyndar að draga það í efa í ræðu sinni að þetta yrði gert. En hvers vegna var þá verið að setja þetta í samninginn? Hvers vegna var verið að setja þetta inn ef átti að svíkja það? Var verið að gera þetta til að „blöffa“ menn? Ekki trúi ég því. Jafnframt því sem hægt væri að vinna þarna með 220 gígalitrum var líka hægt að byrja á Blöndu. Því er einsýnt að byggja heldur 220 gígalítra miðlun við Sandárhöfða, sem allir geta vel við unað, en 220 gígalítra miðlun við Reftjarnarbungu, sem menn sættast ekki á. Það er hagkvæmara fjárhagslega að miðla við Sandárhöfða 200 gígalítrum en við Reftjarnarbungu þegar tekið er tillit til bóta. Samkv. samningsdrögum skal virkjunaraðili kosta uppgræðslu 3000 hektara verði virkjað samkv. tilhögun l. Uppgræðslan miðast við að framkvæma árlega áburðargjöf sem þarf til að koma af stað gróðri, sem sé a.m.k. sambærilegur að beitargildi og varanleik við þann sem glatast, og viðhalda honum með áburðardreifingu. Í þeim bótaútreikningum, sem hæstv. iðnrh. kynnti í framsögu sinni, er þessi kostnaður stórlega vantalinn, svo hrapallega vantalinn að þar vantar upp á mestallan viðhaldskostnað. Um þennan kostnað eru uppi margar kenningar. Ég treysti best áliti Landgræðslunnar þar sem gert er ráð fyrir árlegri áburðargjöf um alla framtíð. Landgræðslan hefur af þessu langmesta reynslu og mesta þekkingu á málinu. Túnin hjá okkur niðri í byggðinni spretta ekki nema borið sé á þau á hverju ári. Þess vegna er sjálfsagt að reyna að spara þennan kostnað eins og unnt er. Með tilhögun II er hægt að komast af með helmingi minni uppgræðslu eða nálega það, og það jafnar orkukostnað frá virkjuninni, hvor leiðin sem er valin, og því sjálfsagt að kjósa heldur þá leið, sem hægt er að skapa allsherjar samkomulag um, heldur en þá leið sem hefur í för með sér stanslausan ófrið og e.t.v. óbotnandi málaferli. Ég vek athygli á því, að ekki hefur verið samið við Bólstaðarhliðahrepp. Ég vek athygli á því, að meiri hluti íbúa í Svínavatnshreppi telur að hreppsnefndarmenn þeir, sem undirskrifuðu, hafi ekki haft umboð. Ég vek athygli á því, að enn er ósamið um öll veiðimál, enn er ósamið við eigendur heimalanda, sem fara undir vatn, og um stöðvarhús og skurði. Það er ósamið um vegi, rafleiðslur o.s.frv. Og það er rétt að vekja líka athygli á því, og það er kannske einn af kjarnapunktunum í málinu, að það er ekki verið að semja við rétta menn. Það er verið að semja við Rafmagnsveitur ríkisins sem virkjunaraðila. Auðvitað dettur engum í hug að Rafmagnsveitur ríkisins reisi þessa virkjun. Það væri ekkert vit. Það er miklu eðlilegra og sjálfsagt að Landsvirkjun reisi þessa virkjun. Auðvitað á að semja við það fyrirtæki sem kemur til með að reisa virkjunina og bera ábyrgð á mannvirkinu. En það er eftir öðru í þessu máli að semja við rangan aðila sem ekki kemur til með að bera ábyrgð á framkvæmd verksins. Ég ber það traust til ráðamanna Landsvirkjunar, að þeir kjósi heldur frið og samkomulag en ósamkomulag og endalaus málaferli, en það er meira en ég þori að segja um suma valdsmenn hjá RARIK. Ég kemst ekki hjá því að rekja örlítið nánar raunasögu þessara samninga og hvernig RARIK-mönnum tókst að klúðra þeim. Þegar jákvæð viðbrögð heimamanna við tilhögun II voru komin í ljós fyrir ári brá svo furðulega við, að legátar ráðherrans kipptu að sér hendinni og máttu enda tveir ónefndir ráðherrar ekki til þess hugsa að meira land bjargaðist en þeir hefðu verið tilbúnir að fórna. Þetta er hugsunargangur sem mér er raunar framandi. Þess vegna er þessi deila ekki leyst. Þess vegna eru skilyrði 2. málsl. ályktunarinnar ekki uppfyllt, þ.e. samkomulag hefur ekki náðst við heimamenn. Sendlar ráðh. hafa hnoðast á að reyna að telja menn á að fallast á tilhögun I og það hefur ekki gengið. Ég mun ekki á þessu stigi rekja með hvaða hætti þrýstingi hefur verið beitt til að knýja fram samþykki einstakra manna. Það má vera að færi gefist á því síðar, og kann ég þó sjálfsagt ekki þá sögu alla, en ég kann töluvert af henni. Þrátt fyrir alla þessa fyrirhöfn og allan þennan djöfulgang, þar sem ekkert hefur verið til sparað og tilgangurinn hefur átt að helga meðalið, hefur ekki orðið samkomulag, fjarri því. Í desember var búið að berja saman samningstexta og hann var borinn undir atkvæði í viðkomandi hreppum. Hreppsnefnd Blönduóshrepps samþykkti samninginn einróma. Hreppsnefnd Torfalækjarhrepps samþykkti með 4:1 atkv. Í Svínavatnshreppi var samningurinn felldur í almennri leynilegri atkvgr. Hreppsnefnd Bólstaðarhliðarhrepps hafnaði samningnum og almennur sveitarfundur lagði blessun sína yfir gerðir hreppsnefndarinnar. Í Seyluhreppi hafnaði sveitarfundur samningnum. Í Lýtingsstaðahreppi var enginn á mjög fjölmennum sveitarfundi sem treysti sér til að samþykkja samninginn óbreyttan. Þar voru menn hins vegar ekki sammála um hve harkalega ætti að neita. Í Lýtingsstaðahreppi undirrituðu 90 atkvæðisbærir íbúar svofellda yfirlýsingu: „Við undirritaðir íbúar í Lýtingsstaðahreppi mótmælum því eindregið að Blanda verði virkjuð samkv. virkjunarleið I vegna mikillar gróðureyðingar og annarra neikvæðra umhverfisáhrifa er sú virkjunartilhögun hefur í för með sér. Hins vegar erum við hlynntir því, að reyndir verði samningar um að virkja Blöndu samkv. öðrum valkostum sem valda minni gróðurskemmdum.“ Þrátt fyrir þessi skýlausu úrslit var haldið áfram að keipa og enn fóru menn að nudda og skrúfa fyrir norðan. Þeir höfðu ekki erindi sem erfiði, en breyttu samningsdrögunum, samningstexta, með málalengingum, en ekki að merkingu. Þá loksins þraut menn langlundargeð og náttúruverndarsamtök voru stofnuð. Félagasöfnun er ekki lokið, en nú þegar hafa yfir 400 félagar undirritað svohljóðandi stefnuskrá: „Undirrituð gerast hér með félagar í náttúruverndarsamtökum sem hafa það að markmiði að stuðla að náttúruvernd á vatnasvæði Blöndu og Héraðsvatna. Samtökin hyggjast ná markmiði sínu með því að: a) hafa vakandi auga á öllu, sem haft getur skaðleg áhrif á gróður og lífríki svæðisins, og vinna að því, að áhrif verði sem minnst, b) hafna virkjunartilhögun I við fyrirhugaða Blönduvirkjun.“ Stjórn félagsins og varastjórn ályktaði eftirfarandi: „Fundur haldinn að Varmahlíð hinn 14. febr. 1982 í Landverndarsamtökum vatnasvæða Blöndu og Héraðsvatna mótmælir harðlega þeirri sóun á landi og lífríki sem virkjunartilhögun I við Blöndu mundi hafa í för með sér. Félagið gerir þá kröfu, að þegar í stað verði fallið frá þeirri áætlun og fundinn samningsgrundvöllur um aðra virkjunarleið þar sem lónstæði yrði minnkað svo sem frekast er unnt. Samtökin benda á lausn með stíflu við Sandárhöfða. Fundurinn bendir einnig á, svo sem málþóf undanfarandi ára sýnir, að aldrei getur náðst samkomulag við heimamenn um virkjunarleið l. Með skírskotun til landgræðslu- og landverndaráætlunar, sem hæstv. landbrh. Pálmi Jónsson hefur mælt fyrir á Alþingi nýlega, og annarrar um meðferð gróðurlendis og landnýtingu, sem hv. alþm. Davíð Aðalsteinsson er flm. að ásamt fleirum, væntum við eindregið að hæstv. ríkisstjórn og Alþingi sýni vilja í verki og geri nýja úttekt á virkjunarleiðum við Blöndu þar sem fullt tillit yrði tekið til landverndarsjónarmiða.“ Þá efndi félagið til fundar og að honum loknum sendi það frá sér svofellda fréttatilkynningu sem ég mun lesa, með leyfi forseta. Fréttatilkynningin er send 18. febr. 1982: „Í gærkvöldi, miðvikudaginn 17. febr., var haldinn í félagsheimilinu í Árgerði í Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði almennur félagsfundur í Landverndarsamtökum vatnasvæða Blöndu og Héraðsvatna. Þar fluttu ávarp þeir Bjarni Guðleifsson formaður SUN, Ólafur Dýrmundsson landnýtingarráðunautur Búnaðarfélags Íslands og Stefán Sigfússon fulltrúi landgræðslustjóra ríkisins. Einnig mættu á fundinn þrír fulltrúar RARIK, þ. á m. framkvæmdastjórinn Kristján Jónsson. Fundinn sóttu um 160 manns og þar ríkti mikill einhugur um að hafna þeirri tilhögun við virkjun Blöndu er nú er stefnt að og kölluð hefur verið leið l. Eftirfarandi ályktun var samþykkt með atkv. allra fundamanna: „Ályktun: Almennur félagsfundur í Landverndarsamtökum vatnasvæða Blöndu og Héraðsvatna, haldinn í Árgarði 17. febr. 1982, mótmælir harðlega þeirri eyðingu gróðurlendis sem virkjunarleið I við Blöndu hefur í för með sér. Jafnframt mótmælir fundurinn þeim vinnubrögðum sem höfð hafa verið í frammi við samningsgerðina, þ.e. að knýja á um einhliða lausn er samræmist ekki landverndarsjónarmiðum. Fundurinn krefst þess, að reyndir verði samningar um að virkja Blöndu samkv. öðrum valkostum, sem taka fullt tillit til landverndarsjónarmiða, og bendir jafnframt á að það sé eina leiðin til þess að sæmilegur friður verði um virkjunina.“ Búnaðarsamband Skagfirðinga lét málið til sín taka. Ályktun frá fundi stjórnar og ráðunauta Búnaðarsambands Skagfirðinga: „Fundur stjórnar og ráðunauta Búnaðarsambands Skagfirðinga, haldinn að Varmahlíð 23. jan. 1982, lýsir þeirri eindregnu afstöðu sinni, að við hönnun og framkvæmd virkjana, svo sem Blönduvirkjunar, beri jafnan að leggja megináherslu á að sem minnst landsspjöll og gróðureyðing eigi sér stað og verja veri verulegum fjármunum því til varnar. Hagkvæmniútreikningar einir sér verði ekki látnir ráða útslitum við endanlega tilhögun virkjana. Því bendir fundurinn á tilhögun II á sem æskilegustu leiðina að virkjun Blöndu.“ Undir þetta setja nöfn sín Sigurður Sigurðsson á Brúnastöðum, Þórarinn Magnússon, Einar E. Gíslason, Sigurjón Sigurbergsson, Árni Bjarnason, Þórarinn Sólmundsson og Egill Bjarnason. Búnaðarþing lét að sjálfsögðu málið til sín taka og samþykkti svohljóðandi ályktun: „Búnaðarþing lýsir þeirri eindregnu afstöðu sinni, að við hönnun og framkvæmd virkjana og aðra meiri háttar mannvirkjagerð, sem óhjákvæmileg er, beri jafnan að leggja áherslu á að sem minnst landsspjöll og gróðureyðing eigi sér stað og verja beri verulegum fjármunum því til varnar. Einhliða hagkvæmniútreikningar á virkjunarkostnaði verði ekki látnir ráða úrslitum við tilhögun virkjana á kostnað gróðurlendis og annars lífríkis. Þingið leggur áherslu á að fyllsta tillit verði tekið til framangreindra sjónarmiða við alla samningagerð og framkvæmd er varðar nýtingu og orkuvinnslu fallvatna á Íslandi. Búnaðarþing felur stjórn Búnaðarfélags Íslands að beita sér fyrir því, að skipuð verði samstarfsnefnd Búnaðarfélags Íslands, Stéttarsambands bænda, Landgræðslu ríkisins og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, er verði falið að fylgjast með þeim verkefnum á sviði orkumála, sem eru til umræðu á hverjum tíma, og leita eftir að sjónarmið landverndar og landnýtingar og almenn hagsmunasjónarmið bænda, svo sem grunnverðmæti lands, verði virt strax á rannsóknar- og undirbúningsstigi framkvæmdanna.“ - Þetta var ályktun Búnaðarþings og henni fylgdi svohljóðandi greinargerð: „Ályktun þessi felur í sér viljayfirlýsingu Búnaðarþings um að aukið tillit verði tekið til landverndar- og landnýtingarsjónarmiða strax á frumstigi væntanlegrar mannvirkjagerðar, svo sem virkjana. Framkvæmd þessara mála hefur eigi verið svo góð sem skyldi. Árekstrar og deilur hafa jafnvel orðið harkalegar, svo sem við Laxá og Blöndu. Árekstra má alla rekja til þess, að mál eru ekki rædd og kynnt fyrr en undirbúningur og hönnun verkefna eru langt komin eða svo til lokið. Þá er af skiljanlegum ástæðum erfiðara að fá framkvæmdaaðila til þess að fallast á breytingar eða ábendingar sem auðvelt eða auðveldara hefði verið að ná fram á frumstigi hönnunar. Því er lagt til að skipuð verði samstarfsnefnd þeirra aðila, sem ályktunin getur, og hafi það verkefni að fylgjast með gangi mála og koma sjónarmiðum á framfæri í tíma. Hér er um brýnt og viðamikið verkefni að ræða. Í bréfi eða skýrslu frá Verkfræðistofu Helga Sigvaldasonar, dags, 9. 4. 1981, kemur m.a. fram að miðað við fullnýtingu vatnsorku í landinu, ca. 28 terawattstundir, þarf um það bil að tólffalda miðlanir í takt við fullnýtingu á vatnsafli í landinu. Hætt er við að megnið af bestu og fegurstu gróðurvinjum á hálendinu hyrfi smátt og smátt undir miðlunarlón ef einhliða peningasjónarmið virkjunaraðila yrðu látin ráða. Þá fjármuni, sem verja þyrfti til landverndar við þessar framkvæmdir, mætti lita á sem viðbót við þjóðargjöfina.“ Það ætti sem sagt að vera lýðum ljóst, að ekki ríkir einhugur um tilhögun I, þvert á móti. Það er þýðingarlaust að hamra stöðugt á henni. Það er ekki sáttaleið og um hana verður ekki friður. Þrír af hreppsnefndarmönnum í Svínavatnshreppi fundu sig þrátt fyrir allt til þess knúna að ganga gegn niðurstöðum almennrar leynilegrar atkvgr. og samþykktu samninginn, en þá höfðu tveir hreppsnefndarmannanna gengið af fundi og annar þeirra var oddvitinn. Þegar í stað undirritaði talsverður meiri hluti kjósenda í Svínavatnshreppi eftirfarandi yfirlýsingu: „Við undirrituð, íbúar Svínavatnshrepps, mótmælum hér með samþykki meiri hluta hreppsnefndar frá 13. febr. 1982 á samningi um Blönduvirkjun og teljum siðleysi að virða ekki niðurstöðu þeirrar atkvgr. sem þessir sömu hreppsnefndarmenn fluttu tillögu um að færi fram í hreppnum og viðhöfð var hinn 13. desember s.l. Við mótmælum því, að tilvitnuð samþykktar hreppsnefndar verði talin bindandi fyrir íbúa þessarar sveitar.“ Þrátt fyrir þessa ótvíræðu yfirlýsingu meiri hluta kosningabærra íbúa í Svínavatnshreppi létu áðurgreindir þrír hreppsnefndarmenn hafa sig til þess að laumast til Reykjavíkur og skrifa nöfnin sín á blað með hæstv. iðnrh. Vinnubrögðin við undirritun þessa voru með þeim ódæmum að ég þekki engin þvílík dæmi um stjórnvaldsathöfn. Fulltrúar landverndarsamtaka Blöndu- og Héraðsvatnasvæðisins höfðu óskað viðtals við hæstv. iðnrh. til að kynna honum viðhorf samtakanna til málsins og gera honum grein fyrir að ekki væri um neina sátt við heimamenn að ræða. Hæstv. ráðh. hét að veita þeim viðtal á miðvikudegi, en kallaði af mikilli skyndingu hóp manna til Reykjavíkur á mánudegi. Hann þorði ekki að bíða komu landverndarmannanna og hafði efnt til skriftaræfingar í ráðherrabústaðnum. Meiri hluti bænda í Svínavatnshreppi viðurkennir ekki rétt meiri hluta hreppsnefndar til þessara gerninga. Auðkúluheiði var keypt af ríkinu á sínum tíma og borguð af bændunum sjálfum, hverjum og einum, og er því eign þeirra, eins og jarðirnar, en ekki eign hreppsins. Auk þess ber að geta þess, að í vor eru hreppsnefndarkosningar og eðlilegra væri að bíða þeirra. Hreppsnefnd Bólstaðarhliðarhrepps hefur staðfastlega neitað, og ég á von á að hún haldi áfram að neita samningaviðræðum um tilhögun l. Ég bið menn að athuga að eignarnámshugmyndum verður ekki heldur tekið þegjandi þar í sveit. Fulltrúar Landverndarsamtaka Blöndu og Héraðsvatna komu til Reykjavíkur, þrátt fyrir að iðnrh. þyrði ekki að bíða komu þeirra, og gerðu skilmerkilega grein fyrir viðhorfi landverndarfólks. Ég þarf ekki að fjölyrða um þeirra ferð. Hún er mönnum í fersku minni ef þeir hafa fylgst með blöðum og útvarpi. Þeim tókst að opna augu margra, enda hafa þeir réttmætan málstað. Stjórn Sambands náttúruverndarfélaga ályktaði um málið í fyrri viku og lýsir furðu sinni á þeirri afstöðu stjórnvalda að ljá ekki máls á samningum um minnkun miðlunarlóns, þar sem flest skynsamleg rök virðast hníga að því, að það sé hægt án þess að skerða verulega afköst virkjunarinnar. Landvernd hefur ítrekað umsögn sína um Blönduvirkjun, þar sem virkjunarkostur I er ekki talinn heppilegur vegna landskemmda. Leggur Landvernd áherslu á að kanna hvort ekki sé mögulegt að virkja Blöndu með öðrum hætti en þeim að skemma stór svæði gróðurlendis. Þá tók Náttúruverndarráð málið upp, og vegna þess að hæstv. iðnrh. var hér með ritskýringar á umsögn Náttúruverndarráðs um virkjun Blöndu neyðist ég til að óska leyfis forseta til að lesa upp úr henni. Þetta er löng og ítarleg umsögn og byrjar með því að þeir endurtaka umsögn frá 16.3. 1978, þar sem þeir höfðu sett fram ýmsa fyrirvara um hvað þyrfti að gera áður en til virkjunar kæmi. M.a. bentu þeir á hættu af jarðvegsfoki úr lónstæðinu sem gæti valdið uppblæstri, hættu sem stafað gæti af löngum veituskurði, sem lítil reynsla er af hérlendis, bent var á að kanna þyrfti hugsanleg veðurfarsáhrif lónsins og bent var á að athuga þyrfti hver áhrif kynnu að verða af auknu vetrarrennsli og hugsanlegum nýstíflum og flóðum neðan til í Blöndu. Því miður var ekki orðið við þessu. Það var kákað í sumum þessara þátta og búnar til skýrslur sem ekki eru trúverðugar. En síðan segir, með leyfi forseta: „Síðan Náttúruverndarráð gaf framangreinda umsögn hafa verið gerðar áætlanir um nokkra aðra virkjunarkosti við Blöndu og þeir verið kynntir ráðinu, m.a. á fundi þess 24. ágúst 1981, þar sem mættur var Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóri. Náttúruverndarráð hefur hins vegar ekki gefið um þá umsögn, enda ekki verið formlega eftir því leitað. Þó er ljóst að verulegur munur er á þessum virkjunarkostum hvað varðar áhrif þeirra á gróður og lífríki og með tilliti til annarra sjónarmiða sem fram voru sett í umsögn ráðsins frá 1978. Ráðinu er ljóst, - og nú bið ég hæstv. iðnrh. að taka eftir, - „að mikill munur er á þeim virkjunarkostum sem mest hafa verið ræddir, þ.e. virkjunarkostum I og II. Með kosti I fer verulega meira land undir vatn heldur en ef kostur II yrði valinn. Þá er ljóst samkv. upplýsingum, sem nú liggja fyrir um miðlunarþörf landskerfisins, að stærra lónið, kostur I við Blöndu, mundi ekki draga úr þörf fyrir miðlunarlón annars staðar, svo sem eins og við Fljótsdalsvirkjun. Meiri landfórn við Blönduvirkjun mundi því ekki leiða til þess, að hægt yrði að þyrma öðru verðmætu landi eða náttúruverðmætum, svo sem á Eyjabökkum. Í þessu sambandi bendir ráðið á að mikill hluti hins stóra lóns, kostur I, mundi verða grunnur og þar myndast miklar fjörur fyrri hluta sumars. Því minna sem lónstæðið er, því meiri verður hættan sem kann að stafa af foki úr lóninu og jarðvegseyðingu út frá því, sbr. umsögn ráðsins frá 1978. Fyrir liggur að kostur I er talinn um 90 millj. ódýrari en kostur II með sama miðlunarrými. Hins vegar telur ráðið þann kostnaðarsamanburð ófullnægjandi þar sem komið hafa fram mismunandi tölur um það, hve mikið kynni að sparast í landbótum ef sá kostur yrði valinn sem hefur í för með sér minna lón og minni náttúruspjöll. Náttúrverndarráð telur brýnt að kannað verði af þar til bærum aðilum“, - ég endurtek: af þar til bærum aðilum, - „hve mikið kynni að sparast í ræktunarkostnaði og viðhaldi ræktunar, kostnaði við girðingar og viðhald þeirra svo og í kostnaði við vegi og brýr og fleira ef kostur II yrði valinn. Fyrr en þetta hefur verið gert er ekki hægt að bera kostina saman á raunhæfan hátt og því óráðlegt að dómi ráðsins að binda sig við einn virkjunarkost frekar en annan. Ráðið leyfir sér í þessu sambandi að minna á samþykkt Náttúruverndarþings 1981, þar sem segir m.a.: „Þingið harmar hins vegar ef nauðsynlegt verður að leggja víðáttumikil gróðurlendi undir vatn og virkjanir. Telur þingið að virkjunaraðilum beri skylda til að græða upp jafnmikið land og hverfur undir vatn. Með tilvísun til framanritaðs beinir Náttúruverndarráð þeim tilmælum til iðnrh., að mál þessi verði könnuð betur með tilliti til náttúruverndar- og landverndarsjónarmiða áður en endanleg ákvörðun verður tekin um virkjunartilhögun, og er það von ráðsins að til þeirra reynist svigrúm bæði innan ramma þess samnings, sem gerður hefur verið milli virkjunaraðila og fulltrúa hreppa í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum, svo og þeirra tímamarka sem sett hafa verið um upphaf og lok virkjunarframkvæmda.“ “ Svo segir hæstv. iðnrh. að engin ný atriði í málinu hafi komið fram upp á síðkastið, engin ný efnisleg viðhorf. Hæstv. iðnrh. situr ekki lengur í Náttúruverndarráði. Það er ömurlegt að horfa á hæstv. iðnrh. og fyrrum náttúruverndarmann gangast fyrir þeim verkum sem hann hefur látið hafa sig til á þessum síðustu og verstu dögum. Ef við gefum okkur að kostnaður við tilhögun 1, þar sem virkjunarmannvirki séu innifalin, sé 1000 millj., sem er að vísu tala frá því einhvern tíma í fyrrasumar, og síðan til viðbótar nýræktarkostnaður upp á 32 millj. kr., en þessi upphæð orðin 1 milljarður 32 millj. Árlegur kostnaður af slíkum stofnkostnaði, miðað við 40 ára endingu og 3% raunvexti af fjármagni, verður með annuitetsreglu 44 millj. 646 þús. Kostnaður við tilhögun II með sams konar stofnkostnaði, og þá á ég við 400 gígalítra lón í báðum tilfellum og nákvæmlega sömu vélar og sams konar skurði, nema nýræktin er helmingi minni vegna þess að helmingi minna sykki, hefur verið skotið á að væri 90 millj. kr., aukakostnaður við stíflugerð við Sandárhöfða. Þá yrði kostnaður kominn upp í 1106 millj. og það gerir með sams konar annuitetsreglu og 3% raunvöxtum 47 millj. 848 þús. eða að 3 millj. 202 þús. kr. dýrara á ári er að reka tilhögun II. Tökum hins vegar með í dæmið sparnaðinn af ræktunarkostnaðinum. Árlegan ræktunarkostnað telja Búnaðarfélag Íslands og Landgræðslan vera 2 millj. 400 þús. kr. minni við tilhögun II. Mismunurinn, sem þá er verið að deila um, er ekki orðinn nema 802 þús. á ári eða 1.8%. Staða málsins er sem sagt sú, að öll náttúruverndar- og landverndarsamtök landsins eru á einu máli um að reyna að forðast kost I. Og staða málsins er líka sú, að samkomulagi hefur ekki verið náð við heimamenn. Ég hef þreytt hv. þdm. með því að lesa upp ályktanir því til sönnunar, en taldi rétt að þær geymdust upp á seinni tíma í opinberum gögnum Alþingistíðinda. Fyrir norðan hafa þeir Blöndungar farið hamförum og nokkrir hreppsnefndarmenn hafa breytt fyrri afstöðu, sumir þeirra að mínum dómi mjög óvænt, og skrifað nöfnin sín, en mjög stór hópur fólks sættir sig alls ekki við þessa tilhögun og mun ekki láta nauðga henni upp á sig vegna þess að það telur ólíðandi að þannig sé farið með landið okkar. Þarna er áformað að sökkva 56 ferkm af grónu landi í uppistöðulónið. Á Íslandi hefur verið unnið að uppgræðslu og gróðurvernd fyrir þjóðargjöfina sælu. Síðan 1974 hafa verið friðaðir og hafin uppgræðsla á 84.2 ferkm. Þarna á að taka til baka 56 ferkm, sem eru algrónir og miklu traustara gróðurlendi, og helmingnum af því á að fórna að óþörfu bara til þess að örfáir menn þurfi ekki að slá af stórmennsku sinni og geti notið þeirrar ánægju að láta það fólk, sem ekki er þeim sammála, kenna á valdi sínu. Ég tel að það sé rétt að fram komi skýrt á þessum vettvangi, að a.m.k. 400 fulltíða menn af þeim, sem málið snertir nánast, geti ekki hugsað sér framkvæmdina með þeim hætti sem sífellt er verið að hamra á, og þess vegna er ekki samkomulag. Þess ber auðvitað að geta, að miklu stærri hópur kjósenda fyrir norðan og margir reyndar í fjarlægum byggðarlögum vill endilega fá virkjun, er tilbúinn að heimta að öllu sé til kostað að virkjunin rísi strax, líka því að virkjað verði eftir tilhögun l. Ég hef ekki fjölyrt um þau félagslegu áhrif sem það mun hafa ef nú verður látið kné fylgja kviði og áfram þjösnast með ofríki á þessu fólki og skoðanir þess, lífsviðhorf og siðferðiskennd fótum troðin. Þeir menn, sem fyrir því standa, taka á sig mikla ábyrgð, meiri ábyrgð en þeir fái risið undir til lengdar. Þá er einnig því við að bæta, að þeir menn, sem eyða gróðri og lífríki gersamlega að þarflausu á 25 ferkm á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiðum taka á sig mikla sök og það er sök sem ekki fyrnist. Það, sem nú á að gera, er að ráðgjafar iðnrh. slaki til og hætti að berja höfðinu við steininn. Við verðum að viðurkenna staðreyndir, viðurkenna að þetta fólk fyrir norðan á líka sinn rétt. Ég er fullviss að með góðra manna hjálp er hægt að ná á nokkrum dögum samkomulagi um tilhögun virkjunar sem allir geta sæmilega við unað og framleiðir ekki dýrara rafmagn né að marki minna en ef virkjað væri eftir nú fyrirliggjandi áætlun. En til þess þarf náttúrlega að hafa frið fyrir þeim mönnum sem einkum hafa reynt að herða þennan hnút. Ég tel sjálfsagt að ljúka rannsóknum við Sandárhöfða í sumar. Þær vantar og þess vegna eru áætlunartölur um kostnaðarsamanburð ekki nægilega nákvæmar. En því miður tókst sumum ráðherrunum að koma í veg fyrir að þær yrðu gerðar í fyrrasumar. Hæstv. iðnrh. er ekki í þeirri sök. Ég legg áherslu á að ég tel rétt að virkja Blöndu næst svo framarlega sem menn fallast á að gera það eftir tilhögun sem samkomulag næst um. Það er óverulegur kostnaðarmunur og samkv. samningsdrögunum, sem undirrituð hafa verið, hefur RARIK viðurkennt að unnt er að komast af með 220 gígalítra miðlun. Fljótsdalsvirkjun mun innan skamms einnig rísa og þessar tvær virkjanir vinna saman og skila okkur öruggu og ódýru rafmagni í framtíðinni. Framkvæmdunum þarf ekki að seinka þó að stíflu sé breytt, þar sem jafnhliða rannsóknum er hægt að halda áfram við vegagerð sem þegar er hafin. Nú heiti ég á alla góða menn hér á þingi að stuðla að því, áð menn nái góðum friði og farsælli framkvæmd. Og svo skulum við leysa málið á þessum grundvelli.



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir og er fram borin af hæstv. iðnrh., hefur verið alllengi á dagskrá í Sþ., var reyndar lögð fram fyrir áramót, og umr. um hana sniglast hér áfram hægt og rólega án þess að maður finni fyrir verulegri áherslu af hálfu hæstv. ráðh. á því, að hún verði afgreidd. Það er e.t.v. skiljanlegt þegar þessi þáltill. er skoðuð, eins og ég mun nánar víkja að á eftir. Hæstv. iðnrh. minntist á það í ræðu sinni áðan, að hv. 4. þm. Vestf., sem flutti ítarlega ræðu þegar þetta mál kom til umr. hér fyrir nokkru, hefði rætt almennt um orkumálin og orkunýtingarmál í tengslum við þessa þáltill. Það er mjög eðlilegt, að það sé gert, og undan því þarf enginn að kveinka sér, svo nátengd sem þessi mál öll eru, eins og fram hefur komið í þeim ítarlegu umr. sem fram hafa farið um orkumál, t.d. á s.l. vori. Það hefur verið flutt hörð gagnrýni á hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstj. fyrir aðgerðaleysi í þessum málum og fyrir kák í öllum undirbúningi, og ég held að sú gagnrýni sé fullkomlega á rökum reist. Á s.l. vori var flutt hér frv. um raforkuver, sem var allt mjög óljóst og óákveðið og fól ekki í sér neinar endanlegar ákvarðanir, enda fékk þetta frv. harða gagnrýni. Beindist sú gagnrýni einkum að eftirtöldum atriðum. Í fyrsta lagi lá sá mikilvægi þáttur, sem snýr að orkunýtingunni, alveg eftir. Það er öllum vitað, að stórvirkjanir kalla á fastmótaða stefnu varðandi orkufrekan iðnað, en sú stefna er ekki til hjá hæstv. ríkisstj. Í öðru lagi var ekki tekið af skarið varðandi næstu virkjun. Hvert árið líður á fætur öðru án þess að ákvörðun sé tekin, og þessar tafir eru nú farnar að hamla verulega uppbyggingu okkar vatnsaflsvirkjana og þeim stórfelldu möguleikum til nýsköpunar atvinnuveganna sem þeim fylgja. Hæstv. iðnrh. gaf mjög skýlausa yfirlýsingu um það, þegar þetta var til umr. á s.l. vori, að ákvörðun yrði tekin á haustþingi. Nú er langt liðið á þingtímann og enn bólar ekki á raunverulegum ákvörðunum, eins og ég mun nánar koma að hér á eftir. Eftir allan þennan tíma, eftir það tæpa ár sem liðið er síðan frv. um raforkuver var samþykkt hér á Alþingi, hefði mátt ætla að nú væri komið að endapunktinum, að nú væri unnt að taka langþráða ákvörðun um næstu virkjun og hvernig nýta ætti orku úr henni, og jafnframt væri unnt að marka ákveðna stefnu um áframhaldandi uppbyggingu raforkuvera til aldamóta og nýtt stórátak til eflingar atvinnulífi landsmanna. En hvað skeður? Enn einu sinni fáum við tillögu frá hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstj. sem er í algerum véfréttastíl og segir í rauninni ekkert ákveðið um það, hvað næst skuli gera. Eins og tillagan litur nú út og miðað við allar aðstæður er hún ekki ákvörðunarhæf hér á hv. Alþingi. Því valda mörg atriði og ég skal víkja að nokkrum þeirra. Þm. hafa fengið í hendur ítarlegar skýrslur frá Landsvirkjun, Orkustofnun og Rafmagnsveitum ríkisins. Þær skýrslur eru lagðar fram samkv. fyrirmælum í lögum um raforkuver frá s.l. vori, þar sem segir að áður en tillögur um nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga, þ. á m. um framkvæmdaröð, séu lagðar fyrir Alþingi til samþykktar skuli liggja fyrir greinargerðir frá ofangreindum aðilum um þjóðhagslega hagkvæmni virkjunarleiða og þýðingu þeirra fyrir raforkukerfi landsins. Í öllum þessum skýrslum kemur fram að grundvöllur ákvörðunar um framkvæmdaröð er ákvörðun um nýtingu orkunnar. Þetta má víða sjá í skýrslunum og ég vil nefna um það nokkur dæmi. Skýrsla Landsvirkjunar frá því í nóv. 1981 um raforkuöflun í samtengdu landskerfi í framhaldi af Hrauneyjafossvirkjun drepur á þetta atriði á allnokkrum stöðum. Á bls. 1 í inngangi segir m.a., með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur kappsamlega verið unnið að því á vegum Landsvirkjunar, Rafmagnsveitna ríkisins og Orkustofnunar að rannsaka orkulindir landsins og gera áætlanir um virkjanir sem geti orðið grundvöllur ákvarðanatöku um næstu áfanga í orkuöflun. Rannsóknirnar og hönnun, sem framkvæmdar hafa verið með aðstoð ráðunauta, eru það vel á veg komnar, að aldrei fyrr hefur verið um svo marga virkjunarkosti að ræða á því stigi rannsókna að taka mætti ákvarðanir um framkvæmd þeirra, án þess að mjög verulega óvissa ríki um tæknilega áhættu og stofnkostnað. Á hinn bóginn er enn óljóst hvernig orkumarkaður þróast á komandi árum, vegna þess að ekki er vitað á þessu stigi hvenær og í hve ríkum mæli verður ráðist í nýjan orkufrekan iðnað sem flestir virðast sammála um að koma skuli. Meðan sú óvissa ríkir í þessum efnum sem raun ber vitni er ekki hægt að meta raunverulegan fjárhagslegan grundvöll fyrir áframhaldandi uppbyggingu orkuöflunarkerfisins nema að takmörkuðu leyti.“ Þetta segir í þessum kafla í skýrslu Landsvirkjunar, og síðar í þessum sama kafla, á bls. 5 í skýrslunni, segir m.a. með leyfi forseta, eftir að raktar hafa verið hugmyndir iðnrn. um orkufrekan iðnað: „Líklegt verður að teljast að fjárhagslega hagkvæmast hljóti að vera að stækka þau stóriðjufyrirtæki sem þegar eru komin á fót, þ.e. álverið í Straumsvík og járnblendiverksmiðjuna. Um það hefur þó ekkert verið ákveðið, en nokkrar viðræður hafa átt sér stað um hvort tveggja á undanförnum árum. Ekki er unnt sem stendur að slá neinu föstu um tímasetningar þeirra stóriðjukosta, sem að ofan eru taldir, né heldur um arðsemi þeirra. Augljóst er að styttri tíma ætti að taka að öðru jöfnu að semja um áðurnefndar stækkunarframkvæmdir iðjuveranna en að koma á fót nýjum stóriðnaði. Reynslan hefur sýnt að það getur tekið allmörg ár að undirbúa ákvarðanir um nýjan orkufrekan iðnað, og síðan bætist framkvæmdatíminn við. Óraunhæft virðist því vera að reikna með að hægt sé að koma nýju stóriðjufyrirtæki í rekstur fyrr en í fyrsta lagi um og upp úr miðjum þessum áratug. Af ýmsum ástæðum er því í kafla III gert ráð fyrir að næstu aðgerðir í uppbyggingu orkufreks iðnaðar verði stækkun járnblendiverksmiðjunnar, sem komi í rekstur þegar árið 1983, en síðan sigli í kjölfarið framkvæmdir við ofangreinda nýiðnaðarkosti eða jafngildi þeirra í orkuþörfum. Er reiknað með því að þeir komi í rekstur um og eftir miðjan áratuginn eftir því sem orkuframboðssvigrúmið leyfir.“ Síðar í þessum sama kafla á bls. 9 segir enn fremur með leyfi forseta: „Þegar á heildina er litið, með þeim orkuverðs- og raunvaxtaforsendum sem að framan er reiknað með, virðist samt að það sé mun hagkvæmara fyrir Landsvirkjun að byggja orkuvinnslukerfið upp með aukinni orkusölu til stóriðju, eins og gert er ráð fyrir í áður tilvitnuðum lögum, heldur en byggja það upp fyrir almenningsveitur eingöngu. Ef gert er ráð fyrir að með aukinni orkusölu til núverandi stóriðjuvera fáist einnig veruleg leiðrétting á núgildandi orkuverði er ljóst að það skerpir enn á ofangreindri niðurstöðu. Ef reiknað er með hraðri uppbyggingu og litið til næstu 10–20 ára sýna nákvæmari athuganir að skuldastaða fyrirtækisins og eiginfjármögnunargeta verði viðunandi með áðurgreindum orkuverðsforsendum. Sé gert ráð fyrir því, að leiðrétting fáist á núverandi orkuverði til stóriðju, batnar staðan enn sem því nemur. Hér er þá reiknað með að rekstrarerfiðleikár næstu ára, sem skapast hafa vegna samansafnaðs rekstrarhalla undanfarinna ára, auk þess vanda sem hugsanleg yfirtaka Landsvirkjunar á byggðalínum kann að valda, verði leystir á viðunandi hátt. Eins og að framan er greint virðist helsta niðurstaða ofangreindra athugana benda til þess, að hagkvæmt sé að stefna á harða uppbyggingu orkuöflunarkerfisins, ef hagstæður markaður fæst. Einnig bendir flest til þess, að Blönduvirkjun sé hagkvæmasti stórvirkjunarkosturinn sem nú er völ á. Markaðsþróun gæti þó hugsanlega orðið svo ör, að hagkvæmt þætti að nýta það orkuframboðssvigrúm, sem skapast með Hrauneyjafossvirkjun, til þess að auka verulega orkusölu til stóriðju á tímabilinu fram til þess að Blönduvirkjun gæti tekið til starfa, þ.e. á árinu 1987. Þetta væri unnt með því að skjóta Sultartangavirkjun eða stækkun Búrfellsstöðvar fram fyrir Blöndu. Athuganir á hvort þetta sé viðráðanlegt benda til að svo sé.“ Það kemur sem sagt glöggt fram í þessum tilvitnuðu köflum, að orkumarkaðurinn, orkunýtingin er svo nátengd ákvörðun um næstu stórvirkjun og næstu stórvirkjanir að það verður ekki skilið hvort frá öðru. Þetta kemur víða fram og ég vil enn vitna í skýrslu Landsvirkjunar. Þar segir í yfirliti og niðurstöðum í tölul. 2 og 3: „Þegar á heildina er litið benda athuganir Landsvirkjunar til þess að Blönduvirkjun (Tilhögun I) sé hagkvæmasti virkjunarkosturinn sem næsta stórvirkjun fyrir landskerfið. Ræður þar fyrst og fremst lægri framleiðslukostnaður auk góðrar staðsetningar í landskerfinu. Gert er ráð fyrir að hún geti hafið orkuframleiðslu í fyrsta lagi árið 1987, en tímasetning hennar að öðru leyti hlýtur að ráðast af markaðsaðstæðum. Aðrir virkjunarkostir, sem nefndir eru í tilvitnuðum lögum, þ.e. Fljótsdals-, Sultartanga- og Villinganesvirkjanir, virðast auk stækkunar Búrfellsvirkjunar vera hagkvæmir frá tæknilegu og fjárhagslegu sjónarmiði. Röðun þessara virkjana og tímasetning lengra fram í tímann í framhaldi af aðgerðum á Þjórsársvæðinu og Blönduvirkjun er hins vegar fyrst og fremst háð uppbyggingu markaðarins og staðsetningu nýrrar stóriðju. Fyrr en fyrir liggja ákveðnar forsendur um stærð og hagkvæmni aukins iðnaðarmarkaðar er varla hægt að gera marktækan samanburð á því, hver þessara virkjana ætti að koma næst á eftir Blönduvirkjun. Má þá einnig minna á að frekari virkjunarrannsóknir hafa ætíð í för með sér einhverjar breytingar á virkjunartilhögun og endurmat á kostnaði.“ Þetta eru tilvitnanir í greinargerð Landsvirkjunar um þetta efni, sem sýna mjög glögglega hversu ákvarðanir um uppbyggingu markaðarins eru nátengdar ákvörðun um næstu virkjanir. Greinargerð Orkustofnunar, sem við fengum í hendur nú í tengslum við þetta mál, heitir „Vinnsla og flutningur raforku til aldamóta, samanburður virkjunarleiða, 4. hefti, áhrif aukins orkufreks iðnaðar.“ Hér er um að ræða framhald af skýrslu sem þm. fengu í hendur á s.l. vori. Í þessari skýrslu eru reiknaðar út nokkrar leiðir varðandi orkufrekan iðnað. Í skýrslunni frá því í vor voru tekin tvö tilvik, í fyrsta lagi orkuþörf almenna markaðarins án stóriðju, en í öðru lagi nýr orkufrekur iðnaður, er kæmi í þremur 50 mw. áföngum, sem yrði allur á einum stað, en þrír möguleikar kannaðir varðandi staðsetningu, þ.e. Grundartangi, Eyjafjörður og Reyðarfjörður. Reiknaðar voru út fjórar mismunandi leiðir varðandi virkjanaröð til aldamóta. Að gefnum þessum forsendum var meginniðurstaða athugunar sú, að virkjunarleiðin Blanda - Sultartangi - Fljótsdalur - Stórisjór og Búrfell II væri hagstæðust í öllum tilvikum nema einu, sem sagt því að orkufrekur iðnaður risi upp á Reyðarfirði, en þá var hagkvæmast að byrja á Fljótsdalsvirkjun. Nýja skýrslan felur í sér niðurstöðu framhaldsrannsókna. Í þeirri rannsókn er gengið út frá sex mismunandi iðnaðarstefnum. Þá voru niðurstöður þær, að virkjunarröðin Blanda - Fljótsdalur - Sultartangi er hagkvæmust í öllum tilvikum sem fela í sér aukna stóriðju frá því sem nú er. Aðeins í því tilviki, sem engin stóriðja kemur, er virkjunarleiðin Blanda - Sultartangi - Fljótsdalur ívið hagkvæmari samkv. þeirri skýrslu. Þetta hef ég rakið hér til að sýna hversu mikið grundvallaratriði iðnaðarstefnan er og ákvarðanir í stóriðjumálum þegar kveða skal á um nýjar virkjanir og ákveða röð þeirra. Niðurstöður um hagkvæmustu röðun eru mjög mismunandi eftir því hvernig, hvar og hvenær stóriðjan er reiknuð inn í dæmið. Til enn frekari áréttingar því, hversu hér er um mikið grundvallaratriði að ræða, vil ég vitna í erindi dr. Jóhannesar Nordals, stjórnarformanns Landsvirkjunar, á aðalfundi Sambands ísl. rafveitna í júní í sumar, en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Kem ég þá að síðasta þætti þessa erindis, þar sem ég mun ræða stuttlega um þróun raforkumarkaðarins og tímasetningu virkjunarframkvæmda. Í umræðum þeim, sem farið hafa fram um orkumál að undanförnu, hefur komið fram gífurlegur áhugi á því, að sem fyrst verði ráðist í nýja stórvirkjun og jafnvel verði byggðar fleiri virkjanir samtímis á næsta áratug. Flestum ætti hins vegar að vera ljóst að bygging nýrra orkuvera er algerlega háð því, hver þróun orkumarkaðarins verður. Vatnsorkuver eru sérstaklega fjármagnsfrekar framkvæmdir, og það er því dýrt spaug að byggja orkuver sem engan markað hefur. Rétt tímasetning raforkuframkvæmda með tilliti til markaðsþróunar er því ein mikilvægasta forsenda hagkvæmrar orkuframleiðslu. Hins vegar er áætlunargerð á þessu sviði alls ekki auðveld þar sem taka þarf ákvarðanir um stærri virkjunarframkvæmdir 5–6 árum áður en framleiðsla getur hafist. Óvissa um markaðsþróun hlýtur því ætíð að vera mikil á svo löngu tímabili.“ Ég hleyp hér yfir nokkra kafla í þessu erindi, en síðar segir: „Ljóst er að ákvarðanataka í stóriðjumálum krefst mikils undirbúnings og engu verður slegið föstu um hagkvæmni slíkra framkvæmda fyrr en að öllum undirbúningi loknum. Að vísu má gera ráð fyrir að hægt væri á einu til einu og hálfu ári að komast að raun um það, hvað menn telja hagkvæmt og æskilegt að stækka þau stóriðjuver, sem fyrir eru í landinu, þ.e. álbræðsluna í Straumsvík eða járnblendiverksmiðjuna við Grundartanga. Aðdragandinn að byggingu algerlega nýrrar verksmiðju, t.d. álbræðslu eða kísilmálmbræðslu á Norðurlandi eða Austurlandi, hlýtur hins vegar að taka miklu lengri tíma, jafnvel þrjú ár eða lengur. Þetta bendir því eindregið til þess, að varla sé raunhæft að taka ákvörðun um næstu stórvirkjun á þessu eða næsta ári nema unnt verði á þeim tíma að ákveða stækkun annaðhvort Grundartangaverksmiðjunnar eða álbræðslunnar í Straumsvík. Satt að segja benda þær áætlanir, sem fram koma, til þess, að nægileg raforka geti verið fyrir hendi til að stækka Grundartangaverksmiðjuna um einn ofn jafnvel þó að ný virkjun komi ekki fyrr en undir lok þessa áratugar. Allt ber þetta að sama brunni. Næg orka á að verða fyrir hendi a.m.k. næsta áratuginn frá þeim orkuverum, sem þegar eru fyrir eða í byggingu, til þess að mæta almennri raforkueftirspurn í landinu. Ákvarðanir um nýjar virkjanir er því varla réttlætanlegt að taka fyrr en traustar áætlanir liggja fyrir um nýjan orkufrekan iðnað.“ Hér lýkur tilvitnun í þetta erindi dr. Jóhannesar Nordals, en þessi ummæli voru viðhöfð fyrir um 10 mánuðum. Allt það, sem hér hefur verið rifjað upp, styður þá skoðun, að þessi þáltill. sé ekki ályktunarhæf. Það vantar grundvöllinn, það vantar marktæka alvöruáætlun um uppbyggingu orkufreks iðnaðar, og þau orð, sem eru í 4. tölul. þessarar þáltill. um orkufrekan iðnað, eru að sjálfsögðu ekkert annað en orðin tóm. Að baki þeirra liggur ekkert raunhæft, ekkert sem hægt er að byggja á. Forsvarsmenn hæstv. ríkisstj. miklast af þeim orkunýtingarkostum sem þeir telja að séu fyrir hendi. Hæstv. iðnrh. hefur rifjað þá upp og hefur gert það oft og með mjög svipuðum orðum frá ári til árs, hverjir þessir kostir séu. En ákaflega hægt miðar áfram í átt til raunveruleikans í þeim efnum. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson ræddi þetta líka í ræðu sinni í þeirri umr. sem fram fór hér á dögunum, og það er fróðlegt að bera saman ræðu sem hann flutti um sama efni fyrir um ári. sú ræða, sem hann flutti nú, var ótrúlega lík þeirri ræðu sem hann flutti þá. Þar eru taldar upp hugrenningar orkustefnunefndar hæstv. ríkisstj., en heldur miðar.okkur þá aftur á bak í þeim efnum en áfram. Þá á ég við að nú hefur verið frestað ákvörðunum um stækkun Grundartangaverksmiðjunnar og allt er í óvissu um hvað gerast muni varðandi álverið í Straumsvík. Stöðugt eru hæstv. iðnrh. og aðrir forsvarsmenn ríkisstj. að skýra okkur hér á hv. Alþingi frá viðræðum við alls konar erlenda aðila sem hafa áhuga og hinu og þessu varðandi orkufrekan iðnað á Íslandi. Í þessu sambandi koma mér í hug orð hæstv. viðskrh. hér á dögunum - og ég held að hæstv. iðnrh. geti haft þau nokkuð sér til varnaðar - þegar hann var að lýsa öllum þeim erlendu umboðsmönnum, sölumönnum og ráðgjöfum sem hingað koma í stríðum straumum til að koma á viðskiptum með olíu. Hæstv. viðskrh. hafði ekki mikla trú á slíkri sölustarfsemi. Sama er raunverulega að gerast í stóriðjumálunum. Hingað er stöðugur straumur erlendra umboðsmanna ráðgjafarfyrirtækja og sölumanna sem eru að bjóða þjónustu sína, vilja koma á viðskiptum, selja tækniþekkingu, selja markaðsþekkingu og bjóða gull og græna skóga varðandi orku. Þetta eru endalausar viðræður, en ekkert raunhæft gerist nema nýjar skýrslur sem byggðar eru á sandi að miklu leyti. Þetta er að miklu leyti friðþægingarstörf af hálfu hæstv. ríkisstj. og fylgismanna hennar í þessu efni. En hvað kemur svo út úr þessu öllu saman? Nú er boðað frv. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Hæstv. iðnrh. og reyndar hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson voru mjög glaðir og ánægðir yfir því. Þeir meta þetta greinilega sem tákn stórhugar og framtakssemi sem vert sé að þakka. Við höfum séð slík frv. frá hv. iðnrh. áður. Í fyrravor voru lögð fram þrjú frv.: um steinullarverksmiðju, um saltverksmiðju og um stálbræðslu. Það lá geysilega mikið á. Allt var sett á annan endann til að reyna að koma þessum frv. í gegn rétt fyrir þinglok því að nú átti aldeilis að láta hendur standa fram úr ermum. Mörg orð voru höfð um stórhug og framtakssemi, en lítið hefur gerst í þessum málum síðan þá. Ég held að kjörorð hæstv. iðnrh. og reyndar hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar, sem talaði um þetta á sínum tíma í þessari umr., gæti verið: „Frumvarp er friðþæging“ - því hér er ekki um annað en friðþægingarstarf að ræða. Ég hef lesið þessar skýrslur um kísilmálmverksmiðjuna. Mig brestur að vísu tækniþekkingu í mörgum greinum til að meta það til fulls, en að mínu mati eru þetta faglega samdar skrifborðsskýrslur. Þar vantar allt sem raunverulega skiptir máli. Það eru engir raunhæfir samningar um eitt eða neitt og ekki gerð grein fyrir hvernig þetta geti orðið, hvaða vöru við höfum að selja, á hvaða verði, hvenær. Það er talað um 1975, sem ég held að sé algerlega óraunhæft. Hver á að eiga verksmiðjuna? Allt eru þetta óljós og óákveðin atriði sem enginn hefur enn þá tekið ákvörðun um. En í þessu efni er boðað frv. Og auðvitað bíðum við spenntir eftir að sjá hvernig það verður úr garði gert. En ekki virðist grundvöllurinn mjög traustur sem þarna er verið að byggja á. Það er ágætt að geta talað og skrifað eins og hæstv. iðnrh. getur hæglega gert. En það eru þó framkvæmdirnar og árangur þeirra, sem á endanum sker úr í þessum málum. En það eru fleiri atriði sem koma til greina þegar meta skal þessa þáltill. Því er slegið föstu að Blönduvirkjun verði næsta meiri háttar virkjun, enda takist að ná um það samkomulagi við heimamenn, eins og segir í þessari till. Rétt er í þessu sambandi fyrst að huga nokkuð að tímasetningu virkjananna. Hvar stöndum við að því leyti? Þegar hæstv. iðnrh. lagði frv. um raforkuver fram á Alþingi s.l. vetur sagði hann að stefnt væri að því að önnur hvor virkjunin, Blanda eða Fljótsdalsvirkjun, gæti hafið rekstur á árunum 1986–1987. Þessi þáltill. ber það með sér, að hæstv. iðnrh. telji nauðsynlegt að næsta virkjun komi í gagnið í síðasta lagi 1987, sbr. lokaorðin í tölul. 6 í till. til þál., þar sem segir að verði ekki ráðist í Blönduvirkjun nú komi Fljótsdalsvirkjun í hennar stað sem næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun fyrir landskerfið, enda geti hún hafið orkuframleiðslu fyrir árslok 1987. En hvar stendur Blanda að þessu leyti? Hvenær er hægt að byrja á Blönduvirkjun t.d.? Og hvenær er þá hægt að ljúka henni? Hver mánuður líður án þess að hægt sé að taka ákvörðun. Það er alveg ljóst að ekki verður byrjað á þessu ári. Útboðslýsingar miðað við virkjunartilhögun I, sem talað er um, eru ekki tilbúnar og samangaumleitanir hafa gengið svona og svona þó að búið sé að undirrita samning við fimm hreppa, eins og hér hefur verið lýst í þessum umr. Það vantar enn samning við einn hrepp, Bólstaðarhliðarhrepp, og hæstv. ríkisstj. stendur frammi fyrir hugsanlegu eignarnámi í því sambandi. Hún hefur ekki kveðið upp úr um hvað gera skuli, en ljóst er að hver sem niðurstaðan verður í þessu efni, þá tekur þetta allt tíma. Allir samningar við einstaka bændur og einstaka landeigendur eru ógerðir og það kæmi mér ekki á óvart að raunhæf áætlun um gangsetningu Blönduvirkjunar væri í fyrsta lagi árið 1988. Ég vil hins vegar fullyrða það, að illa hefur verið staðið að samningaumleitunum við heimamenn varðandi Blönduvirkjun. Reyndar hefur hv. þm. Páll Pétursson kallað þetta raunasögu, þessa samninga og hún er það að vissu leyti. Bæði var farið of seint af stað með þessa samninga og hæstv. iðnrh. hefur sýnt það í þessu máli, að hann er ekki góður samningamaður. Það hefur verið allt of mikill hofmóður og allt of mikill hroki í hæstv. iðnrh. varðandi þetta mál. Hann setti fram samningsdrög í sept. 1981 og lýsti þeim sem eins konar úrslitakostum. Menn fundu strax að þetta hleypti illu blóði í heimamenn. Menn vildu ekki láta bjóða sér slíkt. Og þegar í ljós kom að samningsdrögin voru ekki samþykkt lýsti hæstv. iðnrh. yfir í sjónvarpi að réttast væri að tala ekkert meira við þessa menn. Þetta kom fram í sjónvarpsþætti þar sem hann var ásamt hæstv. landbrh., og það fór ekkert á milli mála, að þarna var það hrokinn sem réð ferðinni, þó að síðan hafi aðrir greinilega tekið völdin af hæstv. ráðh. því að farið var að höndla meir og reynt að tala áfram við heimamenn þarna fyrir norðan. Þessi hofmóður hefur ekki reynst vel. Sannast sagna er þetta ótrúlega líkt aðferðum sem hæstv. iðnrh. hefur beitt í samningum við ýmsa aðra aðila sem hann stendur í samningum við. Að ögra og ógna virðist vera aðalaðferð hæstv. iðnrh., hvort sem hann er að tala við Alusuisse-menn eða menn fyrir norðan eða þá sem eiga að bora í Helguvík. Allt þetta, öll þessi framkoma í slíkum mikilvægum samningum hefur leitt til þess, að þeir fara allir í hnút og allt stendur fast. Hæstv. iðnrh. hefur haft með höndum nú um alllangan tíma mikilvæga samninga fyrir hönd Íslands og Íslendinga í tveimur málum sem skipta landsmenn mjög miklu. Úrslit í báðum þessum málum eru gífurlega mikilvæg fyrir okkur Íslendinga. Annað málið ræður úrslitum um það, hvort hér á landi verður næst byggð virkjun sem að flestra dómi er sú hagkvæmasta sem völ er á. Í hinu málinu ráðast úrslit um það, hvort rafmagnsverð til Alusuisse eða ÍSALS verði hækkað til samræmis við orkuverð annars staðar eins og allir eru sammála um að nauðsynlegt sé að vinna að. En báðir þessir samningar eru í strandi. Það er engin tilviljun, því að hæstv. ráðh. hefur notað svipaðar aðferðir í báðum þessum tilvikum. Hann hefur ekki reynst góður samningamaður fyrir okkar hönd í mikilvægum málum, og það er eindregin skoðun mín, að því fyrr sem aðrir taka við þessum málum, því fyrr sem aðrir reyna að taka til við þessa samningsgerð, því betra. Ég vil aðeins varðandi tímasetningu Fljótsdalsvirkjunar láta þá skoðun í ljós, að ég tel að það verði mjög erfitt að hugsa sér að Fljótsdalsvirkjun geti komist í gagnið fyrr en í fyrsta lagi 1988, jafnvel ekki fyrr en 1989–1990. Þar eru enn á ferðinni ýmis tæknileg vandamál sem ég skal ekki fara að rek ja hér. Menn óttast t.d. ísvandamál í þeim 25 km langa skurði sem byggja á, og þeir, sem sérstaka ferð fóru til þess að kynna sér slíka skurði fyrr í vetur, hafa lagt til að rannsakað sé rennsli í slíkum skurði í módeli. Allt getur þetta að sjálfsögðu lengt undirbúningstímann því að nauðsynlegt er að tryggja sem best öryggi, að slíkur undirbúningur sé allur sem vandaðastur. Till. hæstv. iðnrh., sem hann nú leggur hér á borð fyrir okkur, er því í raun till. um næstu virkjun, hvort sem það er Blönduvirkjun eða Fljótsdalsvirkjun, í fyrsta lagi 1988. Og því lengur sem dregst að taka ákvörðun um nýja virkjun, því lengur sem dregst að fá nýja virkjun í gagnið, því minni líkur eru á því, að hægt sé að bæta nokkuð við orkufrekan iðnað áður en ný virkjun tekur til starfa, ef ekki á að setja almenna markaðinn í hættu. Ég óttast það og er reyndar orðinn fullviss um það, að vegna þess, hve langt verður í það að ný virkjun tekur til starfa vegna óhæfilegs dráttar á ákvörðunum, vegna þess hve illa hefur verið haldið á þessum málum, þá séum við nú í þeirri hættu að vera búnir að sitja af okkur tækifæri til að auka frekar orkufrekan iðnað hér á landi fyrr en ný virkjun er tekin til starfa, hvort sem það er kísilmálmverksmiðja eða stækkun á Grundartanga eða hvaða aðgerðir sem menn vilja fara út í í þessum efnum. Það þarf því greinilega mjög rækilega að fara ofan í allar tímasetningar varðandi þessa þáltill. Sú nefnd, sem fær þetta til athugunar, þarf að sjálfsögðu að ræða mjög ítarlega við þá sérfræðinga sem þarna koma helst til greina. En eins og till. er úr garði gerð nú af hálfu hæstv. ráðh. er ljóst að Alþingi getur ekki samþykkt hana. Ég vil aðeins í þessu sambandi minna á hugmyndir þær sem fram koma í greinargerð Landsvirkjunar sem þm. fengu í hendur varðandi Búrfellsvirkjun II. Í kaflanum um yfirlit og niðurstöður segir svo í tölul. 1: „Hagkvæmast virðist tvímælalaust vera að næstu aðgerðir í raforkuöflun landsmanna verði stíflugerð við Sultartanga, vatnaveitur til Þórisvatns (Kvíslaveita) og stækkun Þórisvatnsmiðlunar. Þessar aðgerðir bæta ódýrustu orku sem völ er á við orkuframleiðslu hins samtengda landskerfis, auk þess sem þær auka mjög rekstraröryggi á Þjórsársvæðinu. Jafnframt bjóða þessar aðgerðir upp á sveigjanlegan framkvæmdahraða til aðlögunar markaðsþróun á hverjum tíma. Samhliða þessum aðgerðum eða í beinu framhaldi af þeim er nauðsynlegt að auka uppsett afl á Þjórsársvæðinu. Hér virðist stækkun Búrfellsvirkjunar vera mun hagkvæmari kostur en stækkun Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana, eins og tilvitnuð lög gera ráð fyrir. Kemur hér einkum til að stækkun Búrfellsvirkjunar bætir aflmisvægið, sem nú ríkir milli þessara virkjana, og gefur auk þess aukna orkuvinnslugetu sem út af fyrir sig getur réttlætt þá fjárfestingu sem til þarf. Þess má og geta, að stækkun Búrfellsvirkjunar kostar mjög ámóta upphæð og stækkanir Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana, sem ekki skila aukinni orkuvinnslu inn á hið samtengda landskerfi. Landsvirkjun leggur því eindregið til að aflað verði lagaheimildar fyrir stækkun Búrfellsvirkjunar að afli allt að 140 mw.“ Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. hver viðbrögð hans séu við þessari tillögu, hvort búast megi við því, að farið verði eftir þessari tillögu Landsvirkjunar og aflað lagaheimildar fyrir stækkun Búrfellsvirkjunar þannig að möguleiki sé á því, ef nauðsyn krefur, að skjóta þeirri virkjun inn á milli þeirra annarra stóru virkjana sem við erum að tala um, til þess að vera betur í stakk búnir til að takast á við aukin verkefni í orkufrekum iðnaði. Í þessum umr. hefur mönnum orðið tíðrætt um stefnu í orku- og stóriðjumálum. Það er mjög eðlilegt, svo nátengd sem sú stefna er því sem hér er á dagskrá. Stefna Sjálfstfl. er mjög skýr í þeim efnum. Formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, gerði grein fyrir henni í framsögu fyrir þáltill. um hagnýtingu orkulinda til stóriðju sem óafgreidd er, en ég vil þó sérstaklega að gefnu tilefni ítreka hana hér í þessum umr. Í ályktun síðasta Landsfundar Sjálfstfl. segir m.a.: „Nú er þörf stórhuga framkvæmda í orkumálum og blasa við aðkallandi verkefni við stórvirkjanir á Norðurlandi, Austurlandi og Suðurlandi. Jafnframt þarf að hyggja að byggingu virkjana á Vesturlandi og Vestfjörðum með tilliti til rekstraröryggis orkukerfisins. Slík stórhuga virkjunaráform eru forsenda þess, að landið allt verði áfram byggt. Það aðgerðaleysi, sem ríkt hefur á þessu sviði, stefnir lífskjörum þjóðarinnar í framtíðinni í voða. Sjálfstfl. telur að næsta stórátak þjóðarinnar í atvinnumálum eigi að vera að byggja upp stóriðju sem geti beint og óbeint staðið undir atvinnu a.m.k. helmings þess fjölda fólks sem bætist við á vinnumarkaðinn á næstu tveimur áratugum. Í þessu skyni verði unnið að því að koma á fót 3–4 nýjum stóriðjuverum, einu á Suðurlandi,einu á Austurlandi og 1–2 á Norðurlandi. Auk þess verði stóriðjuverin í Straumsvík og á Grundartanga stækkuð sem fyrst. Síðan munu fylgja á eftir nýjar virkjanir af svipaðri stærð til að tryggja hægkvæmustu rekstrareiningar stóriðjuveranna. Þegar þessu marki hefur verið náð verður um það bil helmingur af hagkvæmasta vatnsafli landsins beislaður. Við iðjuverin má ætla að yfir 3000 manns gætu fengið vinnu fyrir næstu aldamót og svipaður fjöldi við uppbyggingu þeirra og við virkjunarframkvæmdir, eða samtals um 6000 manns. Jafnframt mundi þessi undirstöðustarfsemi auka atvinnu á öðrum sviðum efnahagslífsins um a.m.k. 9000 mannár, þannig að af þessu gæti leitt beint og óbeint a.m.k. 15 þús. ný störf hér á landi af um 25 þús. manna áætlaðri fjölgun á vinnumarkaði á þessu tímabili. Framkvæmdahraði miðast fyrst og fremst við atvinnuþörf þjóðarinnar og byggðaáætlanir. Með þessu vill Sjálfstfl. hefja nýja sókn í virkjunarmálum og beita sér fyrir uppbyggingu stóriðjuvera sem geti orðið vaxtarbroddur atvinnuuppbyggingar um land allt.“ Þessi stefna er mjög glögg og er að sjálfsögðu í mikilli andstöðu við þá stefnu hiks og vandræða sem ríkisstj. fylgir. Í þessu sambandi er og rétt að rifja upp stefnu Sjálfstfl. varðandi eignaraðild og forræði Íslendinga yfir slíkum verksmiðjum. Það tel ég nauðsynlegt að rifja hér upp vegna þess að bæði hv. þm. Guðmundur Þórarinsson og hæstv. iðnrh. hafa mjög rangtúlkað þá stefnu í ræðum sínum í þessum umr. Þeim verður tíðrætt um það, sem þeir kalla „orkusölustefnu“, og tala um „hálfnýlendu erlendra stórfyrirtækja“, eins og ég held að hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson hafi nefnt það. En stefna Sjálfstfl. í þessum efnum hefur bæði birst í reynd og í ályklunum flokksins á landsfundum hans. Í ályktun landsfundar 1979 segir t.d. að stefnt verði að skipulagningu raforkuvinnslu og orkufreks iðnaðar með forgöngu ríkisins, en með aukinni þátttöku einkaaðila í iðnaði. Gengið verði til samstarfs við erlenda aðila eftir því sem hagkvæmt er á hverjum tíma, en stefnt að virkari þátttöku innlendra aðila. Þetta var mjög glögg stefna þegar á árinu 1979, að stefna að virkari þátttöku innlendra aðila. Og í ályktun landsfundar flokksins 1981, þ.e. á s.l. hausti, segir: „Sjálfstfl. telur að ákvarðanir um eignaraðild íslendinga að iðjuverum svo og samstarfssamningar um önnur atriði eigi að ráðast af eðli hvers máls fyrir sig og aðstæðum á hverjum tíma. Af hans hálfu koma því til greina margvíslegir kostir að þessu leyti.“ Í reynd hefur Sjálfstfl. beitt sér fyrir margvíslegu formi í þessum efnum. Álverið í Straumsvík er alfarið í eigu útlendinga. Járnblendiverksmiðjan er að meiri hluta í eigu Íslendinga svo og kísilgúrverksmiðjan við Mývatn, þannig að Sjálfstfl. hefur eiginlega leikið allan skalann í þessu efni eftir aðstæðum og atvikum hverju sinni. Og þannig á það að vera. Við eigum ekki að vera með neina vanmetakennd, svo að ég noti orð hæstv. iðnrh. í þessum efnum, en ég vil nota þau í annarri merkingu en hann. Við hljótum að þurfa að vera raunsæ í þessum efnum, og við sjáum það nú, þegar við áttum okkur á niðursveiflunni í málmiðnaðinum í heiminum, er við sjáum bæði hvernig ástandið er hjá álverum víða um heim og hjá okkar eigin álveri og í verksmiðjum eins og járnblendiverksmiðjunni, að það er nauðsynlegt að dreifa þessari áhættu. Áhættan við rekstur slíkra fyrirtækja er svo gífurleg að það er nauðsynlegt að dreifa henni. Við eigum þess vegna óhikað að ganga til samninga og samstarfs við erlenda aðila um eignaraðild að slíkum fyrirtækjum því að það er fyrst og fremst til þess að dreifa hinni miklu áhættu sem við gerum það. Við náum ýmsum gróða í gegnum sölu á raforku, sölu á margvíslegri þjónustu hér innanlands, en við viljum dreifa þessari gífurlegu áhættu til þess að sitja ekki uppi með hana einir. Sannleikurinn er sá, að við værum ekki öfundsverðir af því, Íslendingar, að sitja nú uppi með tapið hjá álverinu á sama hátt og við sitjum nú uppi með tapið af járnblendiverksmiðjunni. Hæstv. iðnrh. hefur sagt að von sé á einhverjum frv. í þeim efnum, til þess að bjarga við eða treysta fjárhag þess fyrirtækis. Við eigum því auðvitað kinnroðalaust á fullum jafnréttisgrundvelli að ganga til samstarfs við erlenda aðila um þá þætti slíkrar starfsemi sem við teljum nauðsynlega til þess bæði að dreifa áhættunni og til þess að okkar hagnaður á hverjum tíma verði sem mestur.



Herra forseti. Um þá þáltill., sem hér liggur fyrir, má segja: „Fjöllin tóku jóðsótt og fæddist lítil mús.“ Þegar frv. um raforkuver var samþykki á s.l. vori var því breytt mikið í meðförum þingsins. Þessar breytingar voru gerðar sökum þess að í sinni upphaflegu mynd var frv. nánast bara vangaveltur um virkjunarkosti og enn þá lauslegri vangaveltur um orkunýtingarkosti. Raunverulega lá þá ekkert þannig fyrir að unnt væri að hefja framkvæmdir, nema við aðgerðir á Þjórsársvæðinu og Sultartangavirkjun, sem ætlunin var þá og virðist enn vera hjá sumum að fresta aftur fyrir allt annað, þótt það muni ekki takast. Á það vil ég leggja áherslu. Ætlast var til að sá tími, sem liði uns Alþingi tæki ákvörðun um virkjanaröð, yrði notaður til að ganga frá undirbúningi bæði að virkjunum og nýtingu orkunnar. Þetta hefur að nokkru leyti verið gert að því er varðar virkjanirnar, en nýting orkunnar virðist enn svífa í lausu lofti. Þau mál eru öll á vangaveltustiginu þrátt fyrir ótölulegan fjölda svokallaðra starfshópa, stóran stafla af skýrslum og óendanlegt málæði. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir, er því hvorki fugl né fiskur ef ekki liggur eitthvað ákveðið fyrir um nýtingu orkunnar, auk þess sem virkjanaröð er skökk. Til þess að reyna að sníða af henni verstu vankantana um virkjanaröð höfum við hv. þm. Guðmundur Karlsson lagt fram brtt. sem hér liggja fyrir og ég mun nú gera nánari grein fyrir. 1. brtt. er við 1. liðinn. Lagt er til að liðurinn orðist svo: „Samhliða næstu meiri háttar vatnsaflsvirkjun verði unnið að orkuöflunarframkvæmdum á Þjórsá -Tungnaársvæðinu og í framhaldi af því stækkun þeirra stöðva sem fyrir eru eftir þörfum til þess að ná sem mestri orkuvinnslugetu.“ Í upphaflegu till. er gert ráð fyrir að takmarka orkuöflunina á Þjórsár - Tungnaársvæðinu við 750 gwst. Það er auðvitað hrein firra að setja einhver slík takmörk. Þessum staðhæfingum til áréttingar vil ég vitna í skýrslu Landsvirkjunar til ríkisstj. frá 14. des. 1981, sem ber heitið „Orkuöflunarleiðir í samtengdu landskerfi í framhaldi af Hrauneyjafossvirkjun.“ Þar eru niðurstöður m.a.: „Hagkvæmast virðist tvímælalaust vera að næstu aðgerðir í raforkuöflun landsmanna verði stíflugerð við Sultartanga, vatnaveitur til Þórisvatns (Kvíslaveita) og stækkun Þórisvatnsmiðlunar. Þessar aðgerðir bæta ódýrustu orku, sem völ er á, við orkuframleiðslu hins samtengda landskerfis, auk þess sem þær auka mjög rekstraröryggi á Þjórsársvæðinu. Jafnframt bjóða þessar aðgerðir upp á sveigjanlegan framkvæmdahraða til aðlögunar markaðsþróun á hverjum tíma. Samhliða þessum aðgerðum eða í beinu framhaldi af þeim er nauðsynlegt að auka uppsett afl á Þjórsársvæðinu. Hér virðist stækkun Búrfellsvirkjunar vera mun hagkvæmari kostur en stækkun Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana eins og tilvitnuð lög gera ráð fyrir. Kemur hér einkum til að stækkun Búrfellsvirkjunar bætir aflmisvægið, sem nú ríkir milli þessara virkjana, og gefur auk þess aukna orkuvinnslugetu sem út af fyrir sig getur réttlætt þá fjárfestingu sem til þarf. Þess má og geta, að stækkun Búrfellsvirkjunar kostar mjög ámóta upphæð og stækkanir Sigöldu og Hrauneyjafossvirkjana, sem ekki skila aukinni orkuvinnslu inn á hið samtengda landskerfi. Landsvirkjun leggur því eindregið til að aflað verði lagaheimilda fyrir stækkun Búrfellsvirkjunar að afli allt að 140 mw.“ Eins og hér kemur fram telur Landsvirkjun að aðgerðir á Þjórsársvæðinu bæti ódýrustu orku, sem völ er á, við hið samtengda landskerfi. Það væru því hrein afglöp að takmarka þá orkuöflun. Og enn fremur segir Landsvirkjun: „Á núverandi orkuveitusvæði Landsvirkjunar er Sultartangavirkjun fullundirbúin og rannsóknir á stækkun Búrfellsvirkjunar langt komnar. Í þessar virkjanir væri hægt að ráðast með litlum fyrirvara, en tímasetning næstu framkvæmda á Þjórsársvæðinu eftir áðurnefndar aðgerðir þar hlýtur að ráðast af því, hve ört markaður fyrir iðnað okkar vex á næstu árum og hvar hann yrði staðsettur. Einnig er á það að benda, að á Þjórsársvæðinu er fjöldi hagkvæmra virkjunarkosta sem eftir er að hagnýta, og má því reikna með áframhaldandi framkvæmdum þar næstu áratugi. Augljós hagkvæmni er í því fólgin, að þessar framkvæmdir séu sem samfelldastar, þannig að sú aðstaða, sem smám saman hefur verið að myndast þar, nýtist sem best.“ Hér leggur Landsvirkjun áherslu á hagkvæmni þess að órofið framhald verði á framkvæmdum á Þjórsársvæðinu. Þá er það brtt. við 2. lið. Lagt er til að 2. liður orðist svo: „Eftir því sem orkunýting gefur tilefni til verði næstu meiri háttar vatnsaflsvirkjanir á eftir Hrauneyjafossvirkjun Blönduvirkjun samkv. virkjunarkosti I og samhliða henni Sultartangavirkjun.“ Nú er vinna hafin við byggingu stíflu Sultartangavirkjunar og að hætta við þá virkjun í miðjum klíðum væri hreinn molbúaháttur. Auðvitað á að vinna samfellt að framkvæmdum þar uns virkjuninni er lokið, samfara Blönduvirkjun. Þá er það brtt. við 3. lið. Lagt er til að liðurinn orðist svo. „Unnið verði áfram að rannsóknum og hönnun Fljótsdalsvirkjunar. Framkvæmdir við hana verði hafnar svo fljótt sem hagkvæmt þykir.“ Vitað er að rannsókn og hönnun Fljótsdalsvirkjunar er skemmra á veg komin en hinna tveggja og þar eru á ferðinni ýmis tæknileg vandamál, þannig að eðlilegt er að hún rísi á eftir hinum virkjununum, þó að e.t.v. verði ráðist í hana að einhverju leyti samhliða þeim ef orkunýtingin gefur tilefni til. 4. brtt. er við 6. lið, að hann falli niður, en hann er svohljóðandi í þáltill.: „Verði ekki ráðist í Blönduvirkjun nú komi Fljótsdalsvirkjun i hennar stað sem næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun fyrir landskerfið, enda geti hún hafið orkuframleiðslu fyrir árslok 1987.“ Sem sagt er lagt til að þessi liður falli niður. Um þennan lið þarf ekki að hafa mörg orð. Þrátt fyrir það að sumir formælendur Fljótsdalsvirkjunar hafi bæði leynt og ljóst reynt að koma í veg fyrir byggingu Blönduvirkjunar - og nú síðast með því að setja alvarlegan hnút á málið - verður því ekki trúað að óreyndu, að heimamenn láti hafa sig lengur að leiksoppi, heldur verði málin leyst á farsælan hátt sem allir geti við unað. Verði þessi liður felldur út falla þær aðgerðir um sjálfar sig sem unnendur Fljótsdalsvirkjunar hafa haft í frammi til að setja fótinn fyrir Blönduvirkjun. Ekki má gleyma því, að allar þessar hugmyndir um byggingu virkjana eru algerlega háðar því, hvort einhver markaður verður fyrir orkuna eða ekki. Skýrslubunkar á borðum ráðh. nota ekki orku. Reisa þarf alvöruiðjuver í þessu skyni. Virkjanir án orkunotenda eru eins og virkjanir án orku, og þjóðin hefur ekki ráð á öðru Kröfluævintýri. Hér þarf því að gera stórátak í iðnaðarmálum ef við eigum að nýta okkur orku fallvatnanna í stað þess að halda áfram að láta hana renna óbeislaða til sjávar.



Herra forseti. Í þeirri umr., sem hér hefur farið fram um virkjanamál, liggur sá hlutur eftir að ræða hver verði eigandi virkjananna, hvort sem um er að ræða Blöndu- eða Fljótsdalsvirkjun. E.t.v. finnst mönnum að þetta skipti ekki máli. E.t.v. er hægt að tala um það í öðru orðinu, að fallvötnin séu mesta auðlind vors lands, og í hinu orðinu, að það skipti ekki máli um ókomna framtíð hverjir verði eigendur þessara virkjana. Ég held að þetta mál sé nokkuð tengt stjórnarskrármálinu sem til umræðu er einnig. Það hlýtur að vera að alþm. þurfi að taka afstöðu til þessa máls. Ég tel persónulega að best væri að það væri eitt virkjunarfyrirtæki sem reisti og ræki allar aðalvirkjanir þessa lands og ætti jafnframt allar háspennulínur sem flytja raforku til orkukaupenda. Þegar ég tala um orkukaupendur á ég við hvort heldur um er að ræða aðila, sem kaupa í stórum stíl, eins og stóriðjuver eða almenningsrafveitur. Sveitarfélögum er að lögum ætlað það hlutverk að ráða á því svæði sem afmarkað er í hverju tilfelli. Þannig á t.d. Reykjavík sitt lögsagnarumdæmi, Seltjarnarnes sitt lögsagnarumdæmi, Hafnarfjörður sömuleiðis og Kópavogur. Ekki get ég sagt að ég sjái landamærin á milli og forsendurnar fyrir þessari skiptingu. Engu að síður er hún staðreynd. En hitt hlýtur þá að vekja undrun, að fyrirtæki, sem ber nafnið Landsvirkjun, er í eigu tveggja sveitarfélaga og ríkisins, þ.e. Reykjavíkurborgar og Akureyrar og ríkisins. Spurningin er: Hvers vegna á Kópavogur ekki að eiga í þessu fyrirtæki, hvers vegna á Hafnarfjörður ekki að eiga í þessu fyrirtæki, hvers vegna á Sauðárkrókur ekki að eiga í þessu fyrirtæki? Hver er ástæðan fyrir því að svona er að málum staðið? Á að afhenda allar aðalauðlindir vors lands tveimur sveitarfélögum og ríkinu, eða á að stokka upp spilin um eignaraðildina að Landsvirkjun? Ég er ekki að leggja til að við tökum eignir af Reykjavíkurborg eða Akureyri, þær eignir sem þær nú þegar hafa. Aftur á móti þykir mér eðlilegt að þann veg sé að málum staðið, að með auknum eignum Landsvirkjunar, sem eru á ábyrgð allrar þjóðarinnar, aukist hlutdeild ríkisins í Landsvirkjun. Þessi er annar valkosturinn. Hinn er sá, að rafveiturnar sjálfar fái aðild að Landsvirkjun og að skiptingin verði á þann veg að atkvæðisréttur manna í landinu til yfirráða yfir orkuverunum byggist ekki á því, að þeir hafi margfalt vald ef þeir eru íbúar Reykjavíkur eða Akureyrar. Ég tel að það sé mjög erfitt að halda þessari umr. áfram ef iðnrh. er ekki hér í nágrenninu, og vil ég óska eftir því við forseta að mega fresta máli mínu eða að hann komi hér í salinn. Herra forseti. Ég hef borið fram ákveðna ósk, að annað tveggja verði þessari umr. frestað eða að iðnrh. mæti hér í salinn. Herra forseti. Þá mun ég halda áfram máli mínu. Ég hef hér verið að reifa það mál, að það sé í alla staði óeðlilegt að Landsvirkjun með núverandi eignaskiptingu gerist eigandi að öllum virkjunarrétti í landinu. En jafnframt hef ég verið að undirstrika það, að ég tel æskilegt að það verði aðeins einn virkjunaraðili sem jafnframt verði eigandi allra aðalbyggðalína í landinu. Spurning mín til iðnrh. er þess vegna sú, hvort að því sé unnið við eigendur Landsvirkjunar að ríkið auki eignarhlutfall sitt í fyrirtækinu svo sem virkjunum miðar áfram. Þar á ég við það, að ef Landsvirkjun sér um virkjun Blöndu og Fljótsdalsvirkjun verði jafnframt frá því gengið, að hlutdeild ríkisins aukist í fyrirtækinu. Ég ræddi það hér áðan, að hverju sveitarfélagi er ætlað fyrst og fremst að skipta sér af málum innan marka sveitarfélagsins. Þess vegna hlýtur að vera eðlilegt, um leið og við ræðum virkjunarframkvæmdir, að ræða það hér hverjir eiga að verða eigendur hinna nýju virkjana. Það er búið að segja hér eitt og annað um þær samningaviðræður sem fram hafa farið. Ég ætla ekki að bæta miklu við það mál. Það var minnst hér á Kröfluævintýrið og að við hefðum ekki efni á öðru slíku. En það mætti gjarnan bæta því við, að við höfum ekki efni á annarri Laxárdeilu. Ég held að meðal almennings í landinu sé viðurkennt að við þurfum að skila landinu sem ósnortnustu til næstu kynslóðar. Menn mega gjarnan hugleiða þá stöðu sem náttúruverndarmenn eru í um alla Evrópu í dag. Það er ekki trúlegt að það verði til gæfu í virkjunarmálum Íslendinga ef einsýni og kannske naumur meirihlutaréttur þvingar allt sitt fram. Það gæti farið svo að Laxárdeila og Kröfluævintýri væru smámunir miðað við þau illindi sem upp gætu hafist í landinu ef menn reyna ekki af fremsta megni að sætta sín sjónarmið þegar samið er um stórvirkjanir.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. talaði um það áðan að hann myndi ekki eftir því, að með till. Alþfl. frá því í fyrra hefði verið gert ráð fyrir röðun á virkjunaráföngum. Ég sé sérstaka ástæðu til að ítreka enn einu sinni ályktun þingflokks Alþfl. um þetta mál, svo að hæstv. iðnrh. þurfi ekki að vaða í villu um það efni. En hitt var rétt hjá hæstv. ráðh., að það var hluti af stefnumörkun Alþfl. að samningar um sölu á raforku til orkufreks iðnaðar yrðu teknir úr höndum hæstv. iðnrh. og þeir settir í hendur sérstakrar nefndar sem Alþingi kysi. Við töldum að fullsannað væri að hæstv. iðnrh. og ríkisstj. hefðu sannað ónýti sitt í því að undirbúa orkunýtinguna og orkufrekan iðnað og þess vegna væri fyllsta ástæða til þess, að Alþingi tæki í taumana og tæki þessi mál að sér. Við lítum svo á, að nefnd af þessu tagi sé af allt öðrum toga en þær nefndir sem hafa verið að semja skýrslur uppi í iðnrn., og ég er sannfærður um að hefði verið farið að þessum till. stæðum við mun betur í dag. Ályktun okkar Alþfl.-manna um þetta efni hófst á því að minna á að án uppbyggingar í orkufrekum iðnaði væri allt tal um virkjunaráform innantómt hjal. Við getum því ekki séð annað en að við stöndum einmitt enn í þeim sporunum. Hér fer fram mikil umr. um virkjunaráform, en grundvöllinn sjálfan vantar, þ.e. hvaða iðjuver á að reisa og hvar til að nýta þessa orku til að skapa ný atvinnutækifæri. Við ítrekuðum þetta með því að segja: Sé ekki ætlunin að reisa og reka iðjuver, sem byggja framleiðslu sína fyrst og fremst á stórnotkun raforku, er engin ástæða til stórfelldra virkjunarframkvæmda. Umræður um röðun eru þá líka harla tilgangslausar. Í annan stað ályktuðum við að virkjun orkunnar til að nýta orkufrek iðnaðartækifæri væri álitlegasti valkosturinn sem Íslendingar eiga til að treysta lífskjörin í landinu og fjölga atvinnutækifærum. Og þá sagði: Verði ekki þegar snúið á þá braut má búast við vaxandi landflótta og stöðvun í efnahagsmálum. Það hefur ítrekað komið fram í málflutningi okkar Alþfl.-manna, að við teljum brýna nauðsyn bera til að það verði gjörsamlega skipt um stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar. Við höfum lagt áherslu á það, að varið yrði miklu fjármagni í uppbyggingu á orkufrekum iðnaði og í virkjunarframkvæmdir, en hins vegar yrði dregið úr því fjármagni sem fer nú og hefur farið í miklum mæli hjá núv. ríkisstj. í stækkun skipastólsins. Eins höfum við talið og teljum að ástæða sé til að draga úr fjárfestingu í landbúnaði. Sannleikurinn er sá, að þessi misvísun fjárfestingarinnar í landinu er eins konar lífskjararýrnunarstefna sem fylgt er af hálfu stjórnvalda. Af þeirri braut verðum við vitaskuld að snúa. Við ályktuðum enn fremur: Alþfl. telur brýnt að þegar í stað verði teknar ákvarðanir um slíka stefnumörkun í stað þess úrræðaleysis sem ríkir. Alþfl. telur að slík stefna eigi að fela í sér eftirfarandi meginþætti: 1. Samningagerð um sölu raforku til orkufreks iðnaðar verði falin sérstakri orkusölunefnd sem Alþingi kjósi, enda hafa iðnrh. og ríkisstj. þegar sannað ónýti sitt í þessum málum. Orkusölunefndin miði störf sín við að sala til orkufreks iðnaðar a.m.k. fjórfaldist á næstu tveimur áratugum. Sérstaklega verði unnið að því, að fljótlega rísi eitt nýtt iðjuver á Austurlandi, eitt á Norðurlandi og eitt á Suður- eða Suðvesturlandi, auk stækkana á þeim orkuverum sem fyrir eru. Það er innihald þessa hluta ályktunarinnar, að menn setji sér ákveðin markmið, bæði að því er varðar framkvæmdir og tíma, og að það sé unnið að uppbyggingu í þessari grein, bæði að því er varðar hinn orkufreka iðnað og virkjanirnar, í samræmi við slíka áætlun þannig að menn hafi ákveðna stefnu til langs tíma. Það er mjög mikilvægt vegna þess að í þessum efnum þarf að taka ákvarðanir í góðan tíma. 2. liður ályktunarinnar var þannig: Virkjanaundirbúningur og framkvæmdir eiga að vera á hendi eins aðila, Landsvirkjunar, sem öllum sveitarfélögum landsins sé gert kleift að gerast aðilar að eftir því sem þau óska. - Þetta held ég að ætti að vera öllum ljóst hvað þýðir. Hér er hugmyndin sú, að Landsvirkjun rísi virkilega undir nafni og öll sveitarfélög landsins fái tækifæri til þess að gerast eignaraðilar að henni, öll sveitarfélög landsins og þar með að allir íbúar landsins sitji við sama borð í þessum efnum. 3. liður ályktunarinnar svo svofelldur: Til þess að geta nýtt þau tækifæri, sem bjóðast, og tryggja samfelldar virkjunarframkvæmdir verði ávallt kappkostað að á hverjum tíma séu fyrir hendi fullkannaðir virkjunarvalkostir sem svara til a.m.k. 300 mw. umfram þær virkjanir sem unnið er að á hverjum tíma. - Í þessu felst að þessi hluti efnahagslífsins sé reiðubúinn á hverjum tíma að fara í framkvæmdir þegar tækifæri gefast, að menn standi ekki uppi klumsa og hafi ekki tilbúna virkjunarvalkosti þegar góð tækifæri bjóðast. 4. þáttur ályktunarinnar er svofelldur: Landsvirkjun verði þegar heimilað að reisa og reka eftirtalin orkuver til viðbótar þeim sem þegar eru fyrir hendi: Í fyrsta lagi nýjar virkjanir eða viðbætur við eldri orkuver á Tungnaár- og Þjórsársvæðinu með allt að 220 mw. uppsettu afli. Í annan stað Blönduvirkjun með allt að 180 mw. uppsettu afli. Og í þriðja lagi Fljótsdalsvirkjun með allt að 330 mw. uppsettu afli. Þá er Landsvirkjun og heimilt að gera stíflu við Sultartanga og gera þær ráðstafanir aðrar á vatnasvæðum ofan virkjananna sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur þeirra. Með þessari stefnumörkun er það tryggt, að undirbúnar séu og menn séu reiðubúnir að hefja framkvæmdir við allar þessar þrjár virkjanir þannig að á því standi ekki, Alþingi hafi gengið frá því, að virkjanir geti haldið áfram með samfelldum hætti á Suðurlandi og þar þurfi ekki að koma til atvinnuröskunar vegna þess að skrykkjótt gangi og út gangi boð eða bönn frá Alþingi eða ríkisstj., og í annan stað, að þær tvær virkjanir aðrar, sem lengst eru komnar í hönnunarundirbúningi, verði heimilað að reisa og reka. Síðan kemur 5. liður þessarar ályktunar, sem er um það bil árs gömul, og hann er svona: Við þær framkvæmdir, sem þannig verði þegar heimilað að ráðast í, verði við það miðað að: 1) Uppsett vélaafl á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu geti hafið raforkuframleiðslu á árunum 1983–1985 í áföngum. 2) Blönduvirkjun geti hafið orkuframleiðslu 1986. 3) Fljótsdalsvirkjunaráfangar hefji orkuframleiðslu á árunum 1987–1989. - Hér er um tímasetta ákveðna röð að ræða um það, á hvaða tíma virkjanirnar eiga að koma inn á kerfið. Það er í samræmi við þann hluta þessarar ályktunar sem ég rakti hér fyrr, að menn setji sér ákveðin tímamörk til að vinna eftir um öflun valkosta í orkufrekum iðnaði. 6. liður ályktunarinnar er þannig: Ef ekki nást samningar við landeigendur um virkjun Blöndu samkv. tilhögun I eða jafnhagkvæmri tilhögun fyrir 1. júlí 1981 verði Blönduvirkjun frestað, en Fljótsdalsvirkjun flýtt að sama skapi. 7. liður er þannig: Einungis verði vikið frá ofangreindri virkjunarstefnu ef ekki nást samningar um hagkvæma orkusölu í samræmi við hana. Hér er afdráttarlaus stefna mörkuð og ef þessi stefna hefði verið samþykkt fyrir áti hefðu allir aðilar mátt vita glöggt hvar þeir stæðu og hver væri meining ríkisstj. og Alþingis að því er öll þessi atriði varðar. Ég er sannfærður um að þá hefði gengið betur að undirbúa virkjanir, þá hefði betur miðað í því að velja og finna og ganga frá valkostum í orkufrekum iðnaði, þá hefði gengið betur að standa að málum að því er varðar samninga um Blönduvirkjun. Nú er það auðvitað mála sannast að vegna þess að ákvörðun hefur dregist svo mjög sem raun ber vitni mundi ekki vera unnt að standa við þessi ártöl núna og yrði að flytja þau til um það ár sem liðið er, það ár sem tapað er. En við stöndum í raun og sannleika í því sem næst sömu sporum og fyrir ári. Þó hlýtur það að vekja ugg, að nú þegar svo á að heita að ákvörðun hafi verið tekin um Blönduvirkjun, samningur að vísu undirritaður með fyrirvara um samþykki ríkisstj., skuli svo hafa til tekist að þar sé ekki um samkomulag að ræða, eins og var t.d. forsenda þess að hún yrði næsta virkjun utan þeirrar virkjanaraðar sem í gangi ætti að vera á Suðurlandi, og þessi ákvörðun skuli hafa gerst með þeim endemum að allt eins líklegt verður að telja að ekki sé hald í henni og jafnvel þó að eigi að heita ákvörðun muni ekki reynast verða virkjað samkv. þessari ákvörðun. Það er búið að stilla upp slíku stríði við heimamenn að ég tel að það sé allsendis óvíst að þessi ákvörðun, þó að hún eigi að heita tekin nú, reynist hafa nokkurt hald. Þetta mun vitanlega koma í ljós, en þennan ugg setur að manni. Um þá þáltill., sem hér liggur fyrir, hlýt ég að segja og ítreka það sem ég hef áður sagt, að í henni felast ekki eiginleg stefnumörkun og engin ákvörðun. Undirstöðuna sjálfa vantar þar sem er ákvörðunartakan um orkufrek iðnaðartækifæri. Það þýðir lítið að veifa þeim verksmiðjum sem hefur verið veifað að undanförnu, eins og steinullar- eða stálverksmiðju eða verksmiðjum af þessu tagi, því að orkunotkun þeirra er hverfandi miðað við þau tækifæri til orkubeislunar sem við höfum verið að ræða hér - ekki bara í dag, heldur á undanförnum árum. Og þá er vitaskuld sárt að ekki skuli miða betur en raun ber vitni, ekki síst þegar við vitum að ekki er vaxtar að vænta í þjóðarbúinu í landbúnaðargeiranum, ekki er vaxtar að vænta í sjávarútvegi sem neinu nemi, heldur bendir allt til þess, að þær auðlindir sú fullnýttar og vel það og yfirfjárfesting hafi átt sér stað í vissum hlutum þeirrar greinar, nefnilega í skipastólnum. Mönnum er auðvitað farið að leiðast þetta gauf, að ekki skuli miða betur, og allt bitnar þetta á þjóðinni. Mér finnst eins og þau upphlaup, sem hafa átt sér stað undanfarna daga og eiga að flokkast undir ákvarðanatöku, séu með allt of miklum sýndarbrag. Það er hlaupið til og skrifað undir samning um Blöndu með slíku fyrirvaraleysi að jafnvel hinir ráðherrarnir í ríkisstj. vita ekki hvort þeir vissu af því að það ætti að skrifa undir eða ekki. Það eru teknar ákvarðanir, skilst manni, annan hvern dag, kísilmálmverksmiðja, sykurverksmiðja og þar fram eftir götunum, en við höfum séð svona uppröðun áður og komist að raun um að þó að þetta eigi að heita ákvarðanir er sýndaryfirbragð á því og heldur lítið hald í. Mönnum er auðvitað líka farið að leiðast að hvorki gengur né rekur hjá hæstv. iðnrh. í fleiri málum, eins og t.d. samskiptum við Alusuisse og að knýja fram hærra raforkuverð. Ég trúi að það séu 14–15 mánuðir síðan það mál hófst með upplýsingum um það sem nefnt var „hækkun í hafi.“ Nú er það vitaskuld svo, að þær kröfur, sem Íslendingar eiga vegna þessarar svokölluðu hækkunar í hafi, kunna að reynast vafasamar. Ég skal ekkert um það fullyrða, en upphæð þeirra krafna, sem Íslendingar hafa lagt fram í þeim efnum, er vitaskuld hverfandi í samanburði við þá hækkun sem við hljótum að gera kröfu til varðandi raforkuverðið. Þess vegna er hver mánuður sem líður mjög dýr. Mér hefur virst að sú krafa, og ég held að það sé rétt hjá mér, sem Íslendingar hafa uppi vegna svonefndrar hækkunar í hafi sé af stærðinni 1.4 millj. dollarar. Mér sýnist að þær kröfur, sem við hljótum að gera vegna þess hverja nauðsyn ber til að hækka raforkuverðið, séu af stærðinni 700 þús. til 1200 þús. dollarar á mánuði. Krafan vegna þessarar hækkunar í hafi svarar sem sagt til kröfu um raforkuverðshækkun á við skulum segja tveimur mánuðum eða einhverju slíku. Ég nefni þetta bara til þess, að menn átti sig vel á hvað brýnt er að takist að leiða þessi mál skjótlega til lykta, og með hliðsjón af því, hver feiknadráttur hefur orðið á að niðurstaða fengist í þessu máli. Flokksstjórn Alþfl. ályktaði einmitt nýlega um þetta mál. Í þeirri ályktun var lögð áhersla á tvennt: í fyrsta lagi hversu áríðandi væri að ganga frá yfirstandandi deilumáli milli Alusuisse og ríkisstj. um skattamál og þess háttar svo að samningar um meginatriði drægjust ekki á langinn, og í annan stað að árétta það meginatriði að ná fram endurskoðun á samningunum, einkum varðandi raforkuverð og skattaákvæði. Nú geta menn haft mismunandi skoðanir á því, hvernig þessi samningur var á sínum tíma. En ég held að það sé augljóst af þeim gögnum, sem tiltæk eru um þetta mál, að raforkuverðið, sem samið var um á sínum tíma, var fyllilega sambærilegt við það sem gerðist í tilsvarandi sölum annars staðar í heiminum. Á seinustu þremur til fimm árum hefur aftur á móti hallað mjög undan fæti, og nú er það alls ekki sambærilegt. Á sama hátt og Alusuisse féllst á það 1975 að breyta raforkuverðinu tel ég að það hljóti nú að fallast á breytingu á raforkuverðinu sem taki tillit til þeirrar þróunar sem hefur orðið síðan. Það tókst að fá það til að taka tillit til þróunarinnar árin fyrir 1975. Á þetta eigum við að leggja megináherslu.  Ég gat ekki látið hjá líða að fara fáeinum orðum um þetta atriði, svo mikilvægt sem það er og vegna þess að þetta hefur verið í umr. að undanförnu. Ég treysti því, að iðnrh. beiti sér af alefli til að ná fram þessu mikla hagsmunamáli þjóðarinnar og einbeiti sér að því að ná fram hækkun á raforkuverðinu með öllum þeim ráðum sem skynsamleg geta talist. Ég ætla ekki, herra forseti, að fjölyrða öllu frekar um þessi mál á þessari stundu. Vitaskuld er margt sem væri ástæða til að ræða í þessu sambandi, en um þáltill. sjálfa sé ég í rauninni enga ástæðu til að hafa mörg orð. Til þess gefur hún ekkert tilefni.



Herra forseti. Það má nú segja að hér á Alþingi fari þennan daginn á vissan hátt fram framhaldsumr. sem hófst fyrir einu ári og fjallaði þá um frv. til l. um ný orkuver, eins og það var og er nefnt. Í þeirri löggjöf var m.a. kveðið á um að það mál skyldi koma fyrir Alþingi aftur og þá á þeim grundvelli, að um það yrði tekin ákvörðun með hvaða hætti þeim framkvæmdum, sem þar var sérstaklega getið, yrði raðað, hver framkvæmdaröðin yrði. Menn minnast þess kannske að hæstv. iðnrh. lagði á það áherslu á s.l. hausti og í upphafi þessa vetrar og lét ganga út um það sinn boðskap, að umr. um till., sem hér er núna fjallað um, og afgreiðslu yrði lokið fyrir jólaleyfi alþm. Þessu svipar sannarlega til ýmissa verka frá s.l. vetri, því það var ætíð verið að tímasetja hin ýmsu verkefni hæstv. iðnrh. við hátíðir og frídaga alþm., en sú varð hins vegar raunin, að allt stóð í hnút fram á síðustu daga Alþingis, þar á meðal frv. um ný orkuver. Hér sannast það, að sú saga, sem hefur átt sér stað einu sinni, getur gjarnan endurtekið sig öðru sinni. Það er í rauninni verið að endurtaka umr. frá því í fyrravor og sáralítið miðar í þessum efnum, eins og ég mun síðar víkja að. Þessi vinnubrögð eiga sér að sjálfsögðu ýmsar skýringar og þá kannske sérstaklega þær, að það hefur verið einkenni á starfsferli núv. ríkisstj. að henni hefur ekki lánast að taka ákvarðanir sem hafa þýtt einhvern sérstakan árangur, nema með því baksi sem allir alþm. hafa orðið vitni að. Menn hafa gjarnan vitnað til þess, að í þessum efnum gangi hæstv. iðnrh. alveg sérstaklega illa að koma sínum málum áfram. En ég fæ ekki séð að hans hlutur í þessum efnum sé miklu verri en annarra ráðh., og mætti rifja upp ýmislegt í þeim efnum og þá alveg sérstaklega á þeim sviðum sem snerta atvinnumálin í þessu landi. Á ég þá alveg sérstaklega við hvernig hefur gengið í embættisferli hæstv. sjútvrh., formanns Framsfl., að ótöldu því, hvernig málum í íslenskum landbúnaði er komið þessa dagana. Er í rauninni skemmst að minnast þeirra umræðna, sem fóru fram á síðasta Búnaðarþingi um landbúnaðarmál, og innihaldsins í þeim tillögum og þeim ályktunum, sem þaðan hafa borist og m.a. hefur verið dreift til þingflokkanna og í hinar ýmsu starfsnefndir hér á Alþingi. Þessu má ekki gleyma þegar sérstaklega er rætt um þátt hæstv. iðnrh. Þetta er sá sjúkdómur, þetta eru þær starfsaðferðir, sem einkenna störf núv. hæstv. ríkisstj. Ég er ekki reiðubúinn að dæma hvort hlutur hæstv. iðnrh. er miklu verri en hinna ráðh. þegar það hendir að einhverjar ákvarðanir á annað borð þurfi að taka. Í rauninni verður þetta sérstaka mál, erfiðleikar í því einmitt raktir til úrræðaleysis og stefnuleysis núv. hæstv. ríkisstj., og vera má að viss og stór þáttur einmitt í sambandi við þetta mál gefi ákveðna skýringu á tilurð núv. hæstv. ríkisstj. Það hefur verið margsinnis látið berast út frá hæstv. iðnrh„ og raunar hygg ég að svo hafi einnig verið þegar aðrir ráðh. hafa minnst á orkumál, að röðun framkvæmda, röðun virkjana, ætti að fara eftir því hvað niðurstöður hagkvæmniútreikningar á hverjum virkjunarkosti fyrir sig segðu til um. Nú er það þannig, að auðvitað er hægt að meta þetta á marga vegu og það er umdeilanlegt. En menn höfðu alltaf einhvern pata af því, að með vissum reikningskúnstum væri hægt að hafa Blönduvirkjun efsta, og þess vegna hefur ríkisstj. bundið sig í það að nota einfalda hagkvæmniútreikninga þannig að verð á hverja afleiningu varðandi áætlun hverrar virkjunar fyrir sig yrði látið mæla þessa stærð og raða framkvæmdum. Eins og ég sagði áðan er hægt að meta hagkvæmnina á miklu fleiri vegu en þennan, m.a. þann, hvað hver virkjun um sig skapar mikið afl í þessu landi, hvað hún útrýmir miklu af innfluttri orku og hvernig hún auðveldar okkur þannig að nýta þann auð sem við eigum í fallvötnum landsins. Ef við vildum líta á málið með þessum hætti hefði Fljótsdalsvirkjun að sjálfsögðu verið langsamlega efst á blaði. Það er ekki nokkur vafi á að ef væri tekið tillit til þjóðhagslegs gildis þessara virkjanakosta á þessum grundvelli væri ekkert áhorfsmál hvað væri þar efst á blaði. En þetta passar ekki við Blöndu, þetta passar ekki norður í Húnaþingi og þetta passar ekki við þá lífsnauðsynlegu niðurstöðu sem ríkisstj. verður að fá með illu eða góðu, að Blönduvirkjun verði sett efst. Hafi menn einhvern tíma verið í vafa um þetta getur mönnum tæpast dulist það lengur, miðað við þau vinnubrögð sem hafa verið höfð í frammi, því að ef um eitthvert samkomulag er að ræða norður í Húnaþingi, eitthvert samkomulag um virkjun Blöndu, er það þvingað fram með illu eða góðu. Þar með hafa menn séð hvað legið hefur mikið á í þeim efnum. Ég hygg að hv. þm. sé varla ljóst að allt það, sem verið er að deila um í sambandi við Blönduvirkjun, er nú til staðar varðandi Fljótsdalsvirkjun. Allt samkomulag, bæði við hagsmunaaðila og við náttúruverndaraðila, liggur þar fyrir. Ég efa að öllum hv. alþm. sé þetta ljóst. Samt sem áður er stofnað til stórátaka og mikilla deilna og þær raunar framkallaðar af ríkisstj. Nú liggur fyrir í grg. með þeirri till., sem hér er til umræðu, umsögn þeirra þriggja stofnana sem iðnrn. óskaði eftir umsögnum frá, þ.e. Rafmagnsveitna ríkisins, Orkustofnunar og Landsvirkjunar, og ég segi það alveg hreint út hér, að ég legg ekki ýkjamikið upp úr umsögn þessara stofnana hverrar um sig. Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið falið af hendi iðnrh. og eigin stjórnar að koma á samkomulagi um að koma á virkjun norður í Húnaþingi. Ég minni á að formaður stjórnar Rafmagnsveitnanna er enginn annar er núv. hæstv. landbrh., og mér dettur ekki í hug að hann hafi beitt áhrifum sínum í þá veru að kalla eftir þeim útreikningum sem ríkisstj. og þá sérstaklega honum sjálfum pössuðu í þessum efnum. Ég minni á hvað hæstv. iðnrh. hefur haft í frammi gagnvart Orkustofnun og hvert húsbóndavald hann telur sig hafa yfir þeirri stofnun. Ekki þarf að fara langt til að minna á atburði sem sanna það. Mér dettur ekki í hug annað en hæstv. iðnrh. hafi notað sína aðstöðu þar eins og annars staðar til að kalla fram það sjónarmið sem honum hentaði í þessum efnum. Og þá kem ég að þriðju stofnuninni, sem er sjálfstæðust að þessu leyti, þ.e. Landsvirkjun. Hennar umsögn er alls ekki tvímælalaus í þessum efnum, síður en svo. Hún er m.a. í algeru samræmi við það sem hefur komið fram hjá nálega hverjum einasta ræðumanni við þessa umr., að hagkvæmni þessara virkjana ráðist af því, hvort markaður er fyrir orkuna og hvar hann er. Ég vek alveg sérstaklega athygli á þessu. Ég vek alveg sérstaklega athygli á því hér á Alþingi, hvað þetta verk allt er ósannfærandi. Ákvörðunin hefur verið tekin af hæstv. ríkisstj., en síðan hafa menn verið að leita eftir rökum fyrir því að geta fundið þeirri ákvörðun stað. Hér hefur verið um hreinan látbragðsleik að ræða af hendi hæstv. ríkisstj. og m.a. af þeirri ástæðu hefur hún nú kallað yfir sig ósamkomulag í þessu máli. Það þarf ekki að vera veikleikamerki þó að menn greini á um leiðir, síður en svo. En það er vissulega mikið veikleikamerki þegar þvingaðir eru fram samningar með sama hætti og hefur verið gert varðandi Blönduvirkjun. Nú hefur hæstv. iðnrh. haft um það orð í þessum umr., að í till. okkar sjálfstæðismanna frá því í fyrra hafi ekki komið fram nein stefna um röðun virkjana. Munurinn á okkar till. og till. ríkisstj. er m.a. sá, að við höfum fellt okkur við og talið eðlilegt að röðun og verkhraði færi eftir þeim verkefnum sem hverri og einni virkjun um sig væri falið. Við höfum viljað lita á þessi mál öll í heild. Það liggur t.d. fyrir, eins og kom fram fyrr í þessari umr. hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., að í tillögugerð ríkisstj. og áætlunum er í rauninni gert ráð fyrir stærri miðlunarlónum en þörf er fyrir. Það má líka færa að því rök, að vatnsafl Blöndu væri svo að segja fullnýtt þótt einungis væri um rennslisvirkjun að ræða - ég tala ekki um ef miðlunin væri miklu minni en kostur I gerir ráð fyrir. Þetta er þó bundið því, að þetta afl sé geymt annars staðar, en það er einmitt stærsti kostur Fljótsdalsvirkjunar hversu miklu afli hún miðlar. Ef menn fengjust nú til þess að lita á þessi mál í heild væri hægt að reisa miklu minni miðlun norður við Blöndu, en nýta miðlunarmöguleika austur í Fljótsdal. En af hverju er þetta þá ekki gert? Það passar ekki inn í reikningsdæmið hjá núv. hæstv. ríkisstj. Ef þessi aðferð er höfð er ekki hægt að einfalda málið með sama hætti og ríkisstj. er nauðsynlegt þegar taka á ákvarðanir um virkjanaröð. Við þessar aðstæður mundi virkjunarkostnaður við Blöndu á pappírnum hækka og þar af leiðandi, ef farið væri einvörðungu eftir hagkvæmnisútreikningum miðað við hverja afleiðingu væri hún ekki orðin lengur efst í röð. Ef menn vildu hins vegar lita á þessi mál í emni heild sem samfellt verkefni kæmi dæmið allt öðruvísi út og þjóðhagslega gæti þetta gengið upp jafnvel. Ef myndarlega væri unnið gæti þetta skapað okkur miklu meiri möguleika á sviði orkuframleiðslu og orkunýtingar. Það liggur ekkert fyrir um það, eins og málin standa núna, hve mikla þörf við höfum á miðlunarlóni norður við Blöndu. Ástæðan er sú, að það er ekki búið að gera nemar áætlanir um það og ekkert farið að vinna að því að koma orkunni í verð. Ég sá að hæstv. iðnrh. blikkaði mig þegar ég mælti þessi síðustu orð og þykir mér það raunar ekkert undrunarefni, jafnhlýir og góðir þræðir og liggja nú á milli þm. Austfirðinga og þá ekki síst mín og hæstv. iðnrh. En svo einkennilega vill til, að í skýrslu og greinargerð, sem hæstv. iðnrh. hefur sett nafnið sitt undir, er hægt að finna alveg nákvæmlega sömu stefnu. Það er að vísu hægt að finna þar flest, en hér segir svo. með leyfi hæstv. forseta, efst á bls. 7, um lið 3 í grg. fyrir till. hæstv. ráðh.: „Hér er kveðið á um að Fljótsdalsvirkjun og Sultartangavirkjun verði næstu meiriháttar vatnsaflsvirkjanir á eftir Blönduvirkjun.“ Og nú bið ég hæstv. iðnrh. að fylgjast vel með: „Hraði við þessar virkjunarframkvæmdir sem og þær, sem á undan koma, mun öðru fremur ráðast af þróun markaðar.“ Finnst mönnum ekki skrýtið að hæstv. iðnrh. skuli segja það eftir allar sínar ræður hér, að hraði þeirra fari nú eftir þróun raforkumarkaðarins? En svo kemur þetta gullvæga: „En ákveðið er að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun og Blönduvirkjun skarist og einnig að unnið verði að framkvæmdum við Sultartangavirkjun samhliða Fljótsdalsvirkjun, eftir því sem orkunýting gefur tilefni til.“ Það eina, sem er ákveðið, er að þessi margumtalaða skörun eigi sér stað, skörun og aftur skörun, skörun á milli Blöndu og Fljótsdals og skörun á milli Fljótsdals og Sigöldu. Ef lesið er aðeins lengra og þessari umsögn um 3. lið er lokið kunna menn enn einu sinni að verða undrandi. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef gert er ráð fyrir að raforkusala til orkufreks iðnaðar og vegna sparnaðar á innfluttu eldsneyti rösklega tvöfaldist á næstu tiu árum frá því sem nú er má þannig reikna með að Fljótsdalsvirkjun komist í gagnið um 1990 og Sultartangavirkjun litlu síðar.“ - Ef gert er ráð fyrir þessu eða hinu getur dæmið gengið upp. Þannig er nú fótáslátturinn í þessari tillögugerð. Nú er kannske vert að vekja athygli á því sem kom fram í ræðu hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar þar sem hann var að tala um líkar ræður frá því sem þær hefðu verið fyrir einu ári. Það er ekkert mjög einkennilegt að líkar ræður séu fluttar um svipaðan texta. Þegar verið er að leita að ákvörðunum, leita að einhverju áþreifanlegu í þessum tillöguflutningi, kemur það fram, eins og ég sagði í upphafi, að hér er um framhaldsumræðu og þenkingar að ræða. Í grg. fyrir frv. til l. um orkuver, sem samþykkt var í fyrra, segir m.a. að hraðað verði verkhönnun við Blönduvirkjun. Hvað á nú að gera, hæstv. iðnrh.? Það á að ljúka rannsóknum í staðinn fyrir að áður átti að hraða þeim. Lokið verði rannsóknum vegna Fljótsdalsvirkjunar og hafin verkhönnun hennar. Hvað á að gera núna í Fljótsdal? Það er talað um að það eigi að ljúka verkhönnun á næsta ári. Hafnar verði tilraunir með uppgræðslu og gróðurbætur á virkjunarsvæði Blöndu í samráði við sérfræðinga og heimamenn og ráðist verði í vegagerð á virkjunarsvæðunum. Hverju gerir samkomulagið svonefnda við bændur í Húnaþingi ráð fyrir? Á ekki að bíða eftir ýmsum ákvörðunum þar til þessar eða aðrar slíkar tilraunir liggja fyrir? Í lokin sagði fyrir einu ári að samhliða þessu verði leitast við að ná sem fyrst samningum við hagsmunaaðila vegna Blönduvirkjunar. Er þessu lokið? Eru þessir samningar til? Þarf ekki að vinna þetta verk? Ég bið ykkur, hv. alþm., að fara yfir þetta kver, till. til þál. um virkjunarframkvæmdir, og finna einhverjar áþreifanlegar ákvarðanir sem ná lengra en þetta og skýra þetta mál. Það er þó kannske vert að leita sérstaklega eftir svari hjá hæstv. iðnrh. varðandi 2. lið till., og nú ætla ég að biðja hæstv. iðnrh. að taka vel eftir og helst vildi ég að hann skrifaði upp orð mín svo að það lægi alveg fyrir, hver spurningin væri, og þá líka yrði alveg skýrt hver yrðu svörin. 2. liðurinn hljóðar þannig: „Blönduvirkjun, samkvæmt virkjunartilhögun I, verði næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun á eftir Hrauneyjafossvirkjun, enda takist að ná um það samkomulagi við heimamenn.“ Ég endurtek, herra forseti: enda takist að ná um það samkomulagi við heimamenn. Hvað felst í þessu? Er fullnægjandi að það sé hægt að þröngva fram samkomulagi við sumar hreppnefndir og jafnvel þótt fyrir liggi að einungis sé um mjög nauman meiri hluta að ræða innan hverrar hreppsnefndar fyrir sig? Hvað felst í þessu orðalagi, að það eigi að ná samkomulagi við heimamenn? Það er engin tilviljun, það getur ekki verið tilviljun, að hér er ekki talað um að það eigi að ná samkomulagi við sveitarstjórnir í viðkomandi byggðarlagi. Hér er alveg óumdeilanlega átt við að það þurfi að ná slíku samkomulagi að ekki hljótist af deilur og ófriður í héraði. Þess vegna verður hæstv. ráðh. að sjálfsögðu að segja alveg skýrt til um það, hvaða skilning hann leggur í þessi orð. T.d. eins og það, hvort hæstv. iðnrh. og ríkisstj. duga þeir samningar eða samningsdrög sem búið er að gera norður við Blöndu. Dugar hæstv. ríkisstj. það til þess að ráðast í virkjun Blöndu? Í framhaldi af þessu vil ég líka fá skýr svör varðandi 6. lið till., en með leyfi hæstv. forseta er hann á þennan veg: „Verði ekki ráðist í Blönduvirkjun nú komi Fljótsdalsvirkjun í hennar stað sem næsta meiri háttar vatnsaflsvirkjun fyrir landskerfið, enda geti hún hafið orkuframleiðslu fyrir árslok 1987.“ - Eru þá aðstæður norður í Húnaþingi orðnar þær, að það sé sjálfgefið að fara í Fljótsdalsvirkjun? Hvernig þarf samkomulagið að verða? Hvað þarf að gerast til þess að hægt sé að hefja framkvæmdir við Blöndu til þess að hún geti orðið númer eitt? Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að skilja við þetta mál hér á Alþingi? Ætlar hún að skilja við það með nákvæmlega sama hætti og fyrir einu ári, að hafa valdið hjá sjálfri sér þótt hún hafi lofað því og gefið um það fyrirheit að Alþingi ætti að ráða þessu máli til lykta? Það gleður mig að ég sé að hæstv. iðnrh. er farinn að skrifa. Ég efa ekki að ég fái svör. En hér er að sjálfsögðu þungamiðja málsins vegna þess, sem öllum mönnum er ljóst, að það hefur verið ætlun ríkisstj. með hæstv. iðnrh. í broddi fylkingar að hafa Blöndu efsta á blaði í sambandi við virkjunarframkvæmdirnar og að þessar hagkvæmnirannsóknir, eins og reyndar hefur hér verið bent á, eins og þær eru með ýmsum hætti ófullkomnar, eru settar á svið til þess að ríkisstj. fái einhverja ástæðu til að taka ákvörðun. En fram hjá hinu verður að sjálfsögðu ekki gengið og þar eru það ekki neinir reiknimeistarar, þar eru það ekki neinar verkfræðiskrifstofur eða skýrslugerð sem geta ráðið, - það verður ekki komist fram hjá því að segja það alveg skýrt hér á Alþingi, hvað er átt með samkomulaginu við heimamenn og hvað þurfi að vera til staðar til þess að ríkisstj. meti málið þannig að samkomulagi hafi verið náð við heimamenn. Þetta er þungamiðja málsins og þetta er það sem snýr að Alþingi, m.a. vegna þess að það er ekki ágreiningur um Blönduvirkjun ef samkomulag við héraðsmenn er til staðar. Jafnmikill stuðningsmaður Fljótsdalsvirkjunar og ég er í virkjunarmálum liggur það fyrir, að ég hef flutt till. með öðrum þm. Sjálfstfl. þar sem fallist er á að virkjað verði norður í Húnaþingi þegar samkomulag er til staðar. Ég sé nóg ráð til að ná fram myndarlegum áformum í orkumálum á Austurlandi þótt það verði ekki með þeim hætti að það verði efnt til bræðravíga í öðrum landshluta. Það er ekki með þeim hætti sem sjálfstæðismenn vilja ná fram sínum málum í sambandi við orkumál. Í tillöguflutningi okkar fyrir virkjun í Fljótsdal hafa verið fengin rök með því að það yrði unnið að því að fá markað fyrir þá orku. Það er kannske skýrasti munurinn á vinnubrögðum og áformum okkar sjálfstæðismanna og núv. hæstv. iðnrh., að hann er e.t.v. að leitast við að ná fram virkjunarkosti á Austurlandi eða einhverjum orkukosti með því að notfæra sér og kalla fram ágreining í húnvetnskum byggðum, alveg gagnstætt því sem við teljum að sé forsenda virkjunar þar, og með sama hætti á hugsanlega að nota þetta umhverfi til að koma fram orkuáformum á Austurlandi í stað þess að við leggjum á það áherslu að það verði gert með þeim hætti að skapa markað fyrir orkuna. Fyrir þessari stefnu eru til ályktanir og samþykktir frá sveitarfélögunum við Reyðarfjörð, frá Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, sem öll sveitarfélögin eiga aðild að, og meira segja frá Alþýðusambandi Austurlands. En hæstv. iðnrh. hefur talið sér þann kostinn betri að standa í styrjöld við ýmsa þá aðila, sem að þessu máli standa, til að gera þessa stefnu tortryggilega og í rauninni að hindra framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun með því að koma í veg fyrir að myndarlega verði staðið að því að taka til við að undirbúa orkufrekan iðnað í þessu landi. Ef það hefði verið gert hefðu öll þessi mál verið margfalt léttari í meðförum - og það sem skiptir þó allra mestu máli, það hefði þó miðað verulega í þá átt að bæta kjör þessarar þjóðar.