Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bergur Jónsson) Sjútvn. hefir athugað frv. þetta og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Breyt., sem það gerir á gildandi lögum um stofnun síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi, er aðeins sú, að það er heimilað að taka lán í sterlingspundum í stað króna. Það er því engin efnisbreyting.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Með frv. þessu er farið fram á, að lögin um bráðabirgðaverðtoll frá 1933 verði framlengd til ársloka 1935, því að ríkissjóður má ekki missa þann tekjuauka, sem þau gefa.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Fyrir frv. þessu þarf ekki mikla framsögu. Hér er farið fram á að framlengja hin almennu verðtollslög. Ég vil aðeins leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það þýðir ekki að hafa miklar umr. um þetta mál. Það, sem hér ræðir um, hefir þegar verið framkvæmt, og er aðeins eftir að fá l. formlega samþ. Eftir því, sem bezt verður séð, þá hefir orðið tap á rekstri þessarar síldarverksmiðju, og kemur það niður á ríkissjóði að greiða það á sínum tíma, nema svo sé, að halllinn verði greiddur af síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. N. leggur til, að frv. verði samþ. - það er ekki um annað að gera, en ég vil taka það fram, að l. voru of seint framkvæmd til þess að þau gætu komið að notum. En fyrst svo var, að taka þurfti verksmiðjuna til afnota um síldveiðitímann, því þurfti að taka hana leigunámi, því að því er séð verður, þá vildi Útvegsbankinn ekki leigja verksmiðjuna, sem varla var heldur von, þar sem á síðasta þingi var samþ. að kaupa hana, en afnotin urðu minni en til var stofnað.

Magnús Guðmundsson Ég ætla einungis að spyrja hæstv. stj. að því, hvað hún búist við að fá miklar tekjur af þeirri einkasölu, sem hér er um að ræða. Að því er snertir eldspýturnar ætti að vera hægt að reikna það nokkuð nákvæmlega út. Af vindlingapappírnum geri ég ekki ráð fyrir neinum tekjum, og held ég, að það hefði verið betra fyrir hæstv. stj. að taka einkasölu á einhverjum öðrum pappír, sem meira er notaður. Það er mjög undarlegt, þegar svona frv. eru lögð fyrir þingið, að ekki skuli vera gerð nein grein fyrir, hvað mikilla tekna megi vænta af þeim, og er illt fyrir fjhn. að fá ekki upplýsingar um slíkt. Vona ég, að hæstv. stj. geti gefið einhverjar upplýsingar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Hv. þm. spyrst fyrir um, hvað mikilla tekna megi vænta af þessari einkasölu. Um það er ekki hægt að segja með vissu, en það er búizt við, að hún muni gefa um 40 þús. kr.

1) HV: Í trausti þess, að frv. verði lagað í Ed. af meirihl.¬flokkum þingsins, eftir þær skemmdir, sem það hefir orðið fyrir hér í d., segi ég já.

2) JJós: Þó að frv. hafi ekki verið nóg lagfært í þessari hv. d., þá er það samt betra en eins og hv. 2. þm. Reykv. vildi hafa það, og segi ég því já.

3) ÓTh: Þrátt fyrir áorðnar leiðréttingar tel ég, að frv. hnigi í öfuga átt við það, sem vera skyldi, og segi ég því nei.

Á 20. fundi í Nd., 26. okt., var útbýtt: Frv. til l. um mat á fiskúrgangi (þmfrv., A. 215).

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. var flutt í hv.Nd. af hv. landbn. þar, eftir tilmælum hæstv. landbrh., og hlaut þar samþykki með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. - Þessi viðauki við l. um forðagæzlu felst aðallega í þremur atriðum. Hið fyrsta er það, að hlutaðeigandi ráðh. er heimilt að krefjast skýrslna af forðagæzlumönnum um ásetning eða ástæður í þessu efni, þegar honum þykir þörf á. Ástæður fyrir þessu ákvæði eru augljósar, og getur slíkt verið þarflegt bæði vetur og sumar. Við höfum um það glöggt dæmi frá síðasta sumri, þar sem á hálfu landinu var svo ástatt, að leita þurfti aðstoðar ríkisins vegna fyrirsjáanlegra fóðurvandræða á komandi vetri. Hið sama getur komið fyrir á vetrum, ef harðindi eru. Í öðru lagi er forðagæzlumönnum gert að skyldu að senda Búnaðarfél. Íslands skýrslu um ástandið þegar að lokinni fyrri skoðunarferð sinni að haustinu, sem á að vera fyrir miðjan okt. Þetta hlýtur að sjálfsögðu einnig að vera gagnlegt. Þá verður til á einum stað vitneskja í þessum efnum, og er eðlilegt, að hún sé hjá Búnaðarfél., enda er það víst, að þingið, eða a. m. k. þessi hv. d., hefir áður litið svo á, að félagið ætti að fá þessar upplýsingar. Í því tilfelli, að ráðh. krefjist upplýsinga, er um sérstök vandræði að ræða, annaðhvort vegna þess, að heyafli er lélegur eða harðindi óvenjuleg. Hitt verður almenna reglan, að Búnaðarfél. eitt fái þessar skýrslur. Í þriðja lagi er það skylda forðagæzlumanna að senda hagstofunni allar sínar skýrslur í afriti. Það mun vera gert til þess að afla almenns fróðleiks um búnaðarástæður, t. d. með því að hafa skýrslur forðagæzlumanna til samanburðar við framtalsskýrslur hreppstjóra. Jafnvel þó þetta allt orsaki forðgæzlumönnum nokkra fyrirhöfn, verður þetta að teljast nauðsynleg breyting. Mér finnst mál þetta svo auðskilið, að ekki þurfi um það fleiri orð. Ég vil geta þess, að ekki voru allir nm. landbn. á fundi, er rætt var um þetta mál og það afgr. þar. T. d. var hv. 2. þm. Rang. þar ekki, enda hefir hann ekki undirskrifað nál., sem ég býst þó við, að hann hefði gert, hefði hann mætt. Ég óska svo, að frv. verði samþ. og vísað til 3. umr.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Allshn. leggur til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Það er flutt af hv.þm. Ísaf., eftir ósk bæjarstj. á Ísafirði. Það verður að teljast sanngjarnt, að bæjarlóðin sé ekki stærri en bæjarstj. óskar og telur rétt. Ég vil svo leyfa mér f. h. n. að óska þess, að frv. verði samþ.

Flm. (Thor Thors) Frv. þetta er flutt samkv. ósk hreppsnefndarinnar og hafnarnefndarinnar í Ólafsvík. Hafnarnefndin telur sig bresta heimild til þess að framkvæma eignarnám, er hún telur nauðsynlegt vegna hafnargerðarinnar. Um þetta vænti ég, að ekki geti orðið ágreiningur, og óska, að frv. verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Frsm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er flutt af allshn., eins og hv.þm. hafa séð, og fer það fram á nokkrar breyt. á l. nr. 46 frá 27. júní 1921, um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. 1. málsgr. 1. gr. er shlj. 26. gr.l. frá 1921, en í 2. málsgr. er það nýmæli, að móðir óskilgetins barns geti krafizt meðlags af dvalarsveit, enda þótt faðir barnsins eigi ekki framfærslurétt hér á landi. Þetta er hin mesta sanngirniskrafa. Það er ekki ástæða til að láta konu gjalda þess, og því síður barnið, þó faðirinn sé ekki innlendur eða eigi ekki framfærslurétt hér. Í greininni er jafnframt tekið fram, að ríkissjóður endurgreiði dvalarsveit meðlagið, er svona stendur á. Býst ég ekki við, að hæstv. stj. þurfi að óttast þann kostnað, er af þessu leiðir, því ekki getur orðið um mörg tilfelli að ræða. Í 3. málsgr. er einnig nýmæli. Samkv. henni þarf barnsmóðir ekki að fá nýjan úrskurð eða breyt. á útskurði til þess að fá hækkun meðlags samkv. auglýsingu þeirri, sem atvmrh. birtir á 3 ára fresti í Stjtíð. um meðalmeðlag. Þó ætlazt hafi verið til, að þessi auglýsing gilti hvernig sem hinn upphaflegi úrskurður hljóðaði, þá hefir þetta í framkvæmdinni stundum orðið þannig, að hafi meðlagið hækkað samkv. auglýsingunni, þá hafa sveitarstjórnirnar notað sér að halda við úrskurðinn, en hafi hinsvegar meðlagið lækkað, þá hafa þær farið eftir auglýsingunni. Ákvæði 3. málsgr. er sett til þess að tryggja það, að barnsmóðir njóti þegar þeirrar hækkunar, sem nýbirt auglýsing greinir, jafnt þó erfitt sé að ná í barnsföðurinn og fá úrskurði breytt hjá yfirvaldi hans héraðs. 2. gr. fer fram á, að lengdur sé úr 6 mánuðum upp í 12 mánuði frestur sá, sem má líða frá því konan varð heil og þangað til hún leitar til dvalarsveitar um greiðslu á barnsfararkostnaði og styrk samkv. 29. gr. og 36. gr., án þess hún glati rétti sínum. Þessar þrjár breyt. fer frv. fram á, að gerðar verði á gildandi lögum, og þar sem þær miða allar að því að auka rétt barnsmæðra, án þess þó að sveitarfélögunum eða ríkinu sé íþyngt til muna, þá þótti n. sjálfsagt að verða við bón þess, er samdi frv., um að flytja það í deildinni.

Frsm. (Jón Pálmason) Fyrir hönd landbn., sem flytur frv. þetta, vil ég leyfa mér að segja nokkur orð. Lögin um lax- og silungsveiði, sem sett voru 1932, höfðu haft langan undirbúning, enda var þar um mikið þrætumál að ræða. Það var þegar ljóst, að á lögum þessum myndu verða ýmsir annmarkar gagnvart takmörkunum á atvinnuveginum, og fyrir því var borið fram frv. á aukaþinginu í fyrra um breyt. á lögunum, og er aðalefni þess tekið upp hér. Frv. dagaði þá uppi í hv.Ed., án þess þó að séð yrði, að um það væri nokkur verulegur ágreiningur. Aðalbreytingarnar, sem frv. gerir ráð fyrir á l. frá 1932, eru í þremur fyrstu greinum þess og ganga í þá átt að rýmka um veiðileyfið, svo betra verði að fá að veiða í klak. Þá eru í 4. og 5. gr. ákvæði um að minnka möskvastærðina úr 4,5 cm. í 3,5 cm., og er það miðað við blautan möskvann. Þessa breyt. á möskvastærðinni hefir n. þótt rétt að taka upp, og hefir hún borið hana undir höfund laganna, sem hefir tjáð sig samþykkan henni. Að þessi breyt. er gerð, er sökum þess, að það hefir þótt koma í ljós, að silungsveiði rýrni að miklum mun með því að hafa netin svona möskvavið. Þá er og ákvæði um það, hvernig með skuli fara þegar styttra verður milli lagna tveggja veiðieigenda en svo, að leyfilegt sé, en hvorugur vill víkja. Í 7. gr. frv. eru ákvæði, sem vel má vera, að ágreiningur geti orðið um. Það er um aukna skaðabótaskyldu til þeirra, sem verða fyrir barðinu á lögunum. Að þeir skuli eiga rétt til skaðabóta eftir mati, og að kröfur fyrir bætur skuli sendar ráðh., og ennfremur að bæturnar greiðist að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu úr sýslusjóði, eða sýslusjóðum, þegar tvær sýslur eiga hlut að máli. Ég vænti nú, að hv. dm. viðurkenni, að hér sé um nauðsynlegar breyt. að ræða, og greiði fyrir frv., svo að það megi ganga sem fljótast gegnum þingið. Vil ég svo f. h. n. óska þess, að það gangi til 2. umr., en til nefndar mun það ekki þurfa að fara, þar sem það kemur frá nefnd.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Þetta frv., sem ég og hv.þm. A.-Sk. flytjum hér, er í sjálfu sér ekki mikið að efni til, en það breytir þó fátækralögunum fjarskalega mikið, ef að l. verður. Fátækralögin eru, eins og allir viðurkenna, orðin gamalt og útslitið fat, sem þjóðin er að sprengja utan af sér með breyttum þjóðarháttum á alla vegu. Það, sem mest ber á í þessu sambandi, er annarsvegar sveitfestitíminn og hinsvegar fátækraflutningarnir. Þegar þessu var svo háttað, að tíminn var ákveðinn 10 ár, þá hefir það vafalaust byggzt á því, að með svo langri dvöl í sveitinni hafi menn átt að vera búnir að vinna henni gagn, sem hún átti svo að endurgreiða með því að ala önn fyrir þeim, ef þess þyrfti með. Hið sama má segja um það, þegar menn áttu sveitfesti þar, sem þeir voru fæddir. Það hefir byggzt á því, að foreldrarnir væru búnir að vinna sveitinni það gagn, að þeir á þann hátt öðluðust rétt til þess að fá styrk af henni handa börnum sínum, ef þau þyrftu þess með. Eins og fólksflutningur er nú mikill milli sveita, er eiginlega ekki hægt að segja, að það sé nema tiltölulega lítill hluti þjóðarinnar, sem dvelur svo lengi á sama stað, að hann fái kröfur á sveitarfélögin, sem á því byggjast, og þegar búið er að breyta l. eins og nú er búið og færa sveitfestitímann niður í 2 ár, þá er sveitfestitíminn gersamlega meiningarlaus. Það, sem því hér er farið fram á, er, að þessu verði breytt þannig, að menn eigi framfærslusveit þar, sem þeir eiga lögheimili, þegar þeir verða þurfandi sveitarstyrks. Það hefir verið minnzt á það við mig, að þetta frv. muni ekki fá stuðning þeirra manna, sem eru frá þeim héruðum eða kaupstöðum, sem fólkið flyzt mest til, og þessi l. hafa því meiri áhrif á hvað sveitarþyngsli í framtíðinni snertir heldur en ef þetta verður óbreytt eins og það er nú. Ég á afarbágt með að trúa því, að hér á Alþ. sitji nokkur sá þm., sem ekki er víðsýnni en það, að hann sjái ekki nema út yfir sitt eigið kjördæmi, og þess vegna geri ég ráð fyrir því, þegar til kemur og menn fara að athuga þetta mál, að þá sjái þeir, að það er réttlætismál. Í þessu sambandi vil ég benda á, að einu orði, orðinu „fyrst“ seinast í 1. gr. frv. er ofaukið. Hitt atriðið, sem um er að ræða, er afnám fátækraflutningsins. Hann fellur að nokkru leyti niður af sjálfu sér, ef sú breyt. verður gerð, að láta hvern mann verða sveitlægan þar, sem hann á heimili, þegar hann verður styrkþurfi, en þó gæti hugsazt, að þeir ættu sér stað í einstaka tilfelli með menn, er unnið hefðu sér sveitfesti áður en lög þessi kæmu til framkvæmda. Það virðist þó ekki ástæða til að álita annað en að þeir leggist svo að segja alveg niður, ef þetta frv. nær fram að ganga. Að endingu vil ég svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til allshn., að þessari umr. lokinni.

Jakob Möller [óyfirl.]: Annað aðalatriði þessa frv. er að banna svokallaðan sveitarflutning, og mér skilst, að það muni leiða af sjálfu sér af hinu aðalatriðinu, að hann falli niður, sem sé því, að menn skuli eiga sveitfesti þar, sem þeir eiga lögheimili. Það virðist lítil ástæða til að óttast fátækraflutning eftir að búið er að lögfesta það ákvæði. Hinsvegar óttast ég mjög, að með slíkri lagasetningu sem þessari verði stofnað til miklu meiri sveitarflutninga heldur en nokkru sinni áður hafa verið framkvæmdir, því að það er opnuð leið til þess, og eins er sveitarfélögunum beinlínis bent á það, að flytja það fólk burtu frá sér til annara sveitarfélaga, sem ástæða er til að óttast, að verði hjálparþurfa, og afla því þar lögheimilis. Ég gæti því trúað, að úr þessu yrðu, ef ekki sveitarflutningar, þá jafnvel þjóðflutningar í smærri stíl. Ég tel þetta mjög misráðið. Það er með því verið að ýta undir þá skammsýni, sem löngum hefir bólað töluvert á í ýmsum sveitarfélögum, sem sé þá, að losa sig við fólk, og eru þau þannig gerð verr stæð en ella, með því að fækka fólkinu í þeim. Ég held, að það ætti frekar að stuðla að því að halda fólkinu kyrru í sveitunum. En ég er sannfærður um það, að ef þetta frv. verður samþ., þá mun það verka þannig, að fólkið flytur enn meira til kaupst. en áður.

Þorbergur Þorleifsson Þessi rök, sem hv. 3. þm. Reykv. flutti hér fram gegn þessu frv., finnast mér ekki vera á nægilegum rökum byggð. Hann talaði um, að sú skammsýni mundi vera til staðar í sveitunum, að ef þetta yrði gert að l., þá mundu hefjast úr þeim feikilegir þjóðflutningar til bæjanna, sem orsökuðu það, að fólki fækkaði ennþá meira í sveitunum en verið hefir. Mér finnst nú, að þetta sé skammsýni hjá hv. 3. þm. Reykv., því að sú skammsýni er ekki til í sveitunum nú á tímum, að farið verði að flytja fólk burt úr þeim, þegar við borð liggur, að það verði sveitarstyrks þurfandi. En hitt er aftur á móti augljóst og vitanlegt, að það hafa þegar fyrir löngu síðan hafizt þjóðflutningar úr sveitunum í bæina, og það er einmitt vegna þessara flutninga, sem hafa átt sér stað og eiga sér ennþá stað, að þessi lög, sem nú eru um þetta efni, eru ekki sanngjörn. Það er mjög ósanngjarnt, að það fólk, sem flytur í kaupstaðina úr sveitunum og verður þurfandi fyrir styrk, áður en það er búið að vinna sér sveitfesti í bæjunum. skuli þurfa að hafa framfærslu í sveitunum. Sveitirnar eiga fyrst að ala fólkið upp fyrir bæina, og svo að taka við því aftur, sem ósjálfbjarga reynist í hinni hörðu lífsbaráttu í bæjunum. Þannig verður þetta í framkvæmdinni samkv. þeim lögum, er nú gilda. Annars skoða ég þetta mál ekki sem hreppapólitík milli sveita og kaupstaða, heldur sem fullkomið réttlætismál, sem allir hljóta að sjá, að á rétt á sér. Það er hægt að sýna fram á það með mörgum dæmum, að þetta ákvæði l. um 2 ára sveitfesti tíma er óréttlátt, og ég skil ekkert í þeim mönnum, sem vilja ekki sýna sanngirni í þessu máli, því að það er fyrirsjáanlegt, að verði þessu ákvæði l. haldið, þá verður það til stórkostlegra vandræða fyrir ýms sveitarfélög, vandræða, sem verður þá að leysa á einhvern annan hátt. Hv. 3. þm. Reykv. kom ekki með önnur rök en ég hefi þegar nefnt, og sé ég því ekki ástæðu til þess að svo vöxnu máli að fjölyrða meira um það, en ef hann eða aðrir flytja hér fram önnur rök gegn því, þá mun ég taka þau til athugunar.

Jakob Möller [óyfirl.]: Þessi dásamlegu rök í grg. frv., að menn eiga ekki að geta unnið sér sveitfesti með 2 ára dvöl í sveitarfélagi, þau mæla á móti frv., en ekki með því. Ef menn geta ekki unnið sér sveitfesti með 2 ára dvöl á sama stað, þá geta þeir það enn síður með fárra daga setu. Þessi rök hv.flm. falla því alveg um sjálf sig. Hinu mótmæli ég alveg, að ef fólk flyzt úr einu héraði af því að það getur ekki haldizt þar við, og í annað, og verður svo að fá hjálp þar innan tveggja ára, að þá sé það sanngirnismál, að sveitarfélagið, sem það flutti í, ali önn fyrir því. Ég þverneita því alveg, að það sé sanngirnis- og réttlætismál, að ef sú sveit, sem fólkið hefir haft sveitfesti í áður, hefir ekki skyldur við það, þá hvíli sú skylda á því sveitarfélagi, sem fólkið hefir dvalið styttri tíma í. Að kalla slíkt réttlætismál er hreinasta vitleysa og hefir ekki við nein rök að styðjast. Hitt er annað, hvað er hagkvæmt, en mér finnst þessi tveggja ára sveitfestistími svo stuttur, að þessir málsvarar hinna dreifðu byggða geti fullkomlega sætt sig við hann. Hann er ekki nema varnagli, sem er sleginn við því, að lögin séu misbrúkuð, sem sé að því sé ekki komið í framkvæmd, sem ég benti á áðan, að gerðar verði ráðstafanir til þess að flytja fólk úr einu sveitarfélagi í annað, sem búast má við, að verði hjálparþurfa. Með þessu ákvæði um tveggja ára sveitfestitíma er settur dálítill þröskuldur í veginn fyrir misbrúkun á lögunum.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Ég skal ekki deila um málið á þessu stigi þess, meðan það á eftir að fara til n., en það var eitt atriði í ræðu hv. 3. þm. Reykv., sem ég get ekki látið ómótmælt, og einmitt sem málsvari hinna dreifðu byggða. Hann var með þær aðdróttanir að sveitamönnum, að þeir mundu hefja fólksflutninga, ef þetta yrði að l., þannig, að þeir mundu flytja fólkið úr sveitunum áður en það yrði þurfandi sveitarstyrks. Að þessi hv.þm., sem ekkert þekkir til sveitamanna, skuli koma fram með annað eins og þetta, tel ég sprottið af illvilja í garð sveitamanna, og vildi ráða hv.þm. til að tala ekki um það, sem hann ber ekkert skyn á. Ég vil biðja hann að gera svo vel og standa við þessi orð sín og benda á, að slíkur fólksflutningur milli hreppa eigi sér stað. Það má vera, að hann úr sínum eigin herbúðum þekki þann hugsunarhátt, sem hér liggur á bak við, en hjá sveitamönnum er hugsunarháttur sem þessi ekki til, og ég vísa þessu því algerlega heim til hans aftur sem staðlausum stöfum.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég get nefnt hv. 2. þm.N.-M. mýmörg dæmi um þetta, og ég skal ef hann vill, nefna honum dæmi um það utan fundar, að þetta hefir verið haft í frammi.

Með því að sækja þau 50 ár aftur í tímann

. Dæmin eru til alveg ný, og þau eru líka til frá eldri tímum. Það hefir meira að segja komið fyrir, að fólki, sem hefir verið flutt þannig, hefir verið haldið uppi í annari sveit í mörg ár, til þess að losa sveitina, sem átti að sjá því fyrir framfærslu, við að framfæra það framvegis. Nú er sveitfestitíminn ekki nema 2 ár, en hv. 2. þm.N.-M. vill breyta þessu á þann veg, að fólkið sé bara flutt á milli sveitarfélaga, svo að sveitirnar komi því af sér. Menn geta sjálfir gert sér grein fyrir því, hvaða afleiðingu slíkt hefir.

Flm. (Jónas Guðmundsson) Þetta frv. er hið þriðja í röðinni um sama efni hér í þessari hv. d. í dag. Af þeim stuttu umr., sem orðið hafa um frv., sem var til umr. hér næst á undan, geta menn glögglega séð, að slíkar breyt., sem þar er farið fram á, eru bornar fram út í loftið. Það er algerlega rangt að ætla sér að taka eitt atriði út úr svo umfangsmikilli löggjöf og breyta því. En hitt sjá allir af þeim frv. og till., sem fram koma um þetta efni hér á Alþ. nú, að einmitt þetta mál, framfærslulöggjöfin í landinu, er eitt af þeim stærstu málum, sem liggja fyrir þessu þingi og næstu þingum að leysa. Ósamræmið í þessari löggjöf er orðið svo mikið, að það er farið að sýna sig í hinum einkennilegustu myndum í ýmsum sveitarfélögum. Árið 1932 var gerð kákbreyting á þessum l., með því að láta ríkissjóð borga nokkurn hluta fátækraframfærisins þar, sem það var að verða sveitarfélögunum um megn. Þessi styrkur úr ríkissjóði hefir farið 71 þús. kr. fram úr 100 þús. kr., sem áætlaðar voru í þessu skyni, og er sýnilegt, að þetta mál færist óðfluga í það horf, að sveitarfélögin verða að fá hjálp til þess að standast byrðar fátækraframfærslunnar. Í grg. frv. eru nokkrar tölur, sem eru miðaðar við árið 1932. Þá hefir fátækraframfærsla á öllu landinu kostað 1800000 kr. Af þessu hafa kaupstaðir og kauptún með 500 íbúa og þar yfir greitt 1400000 kr., en sveitarfélögin tæpar 400000 kr. Það sést á þessum tölum, hvar fátækraframfærslan hvílir þyngst á. Hún hvílir mestmegnis á kaupstöðum og kauptúnum. Nú eiga kaupstaðirnir samkv. l. heimting á að fá endurgreitt svo eða svo mikið af því, sem þeir leggja fram, en vegna þess hve fjárhagur sveitanna er slæmur, geta þær alls ekki greitt það, sem þeim ber. Kaupstaðirnir verða því að leggja út þetta fé, vitandi það, að þeir fá aldrei nema sáralítinn hluta þess aftur. Hlutföllin í fátækraframfærslunni í landinu eru þau, að í kaupstöðum og kauptúnum er hún kr. 25.00 á hvern íbúa, en í sveitunum kr. 7.00 á hvern íbúa. Þetta greinilega misræmi í fátækraframfærslunni bendir á það, að sveitirnar mundu geta framfært það fólk, sem í þeim er, ef þær hefðu ekki samskonar skyldur að inna af hendi annarsstaðar. Þó eru til undantekningar frá þessum hlutföllum. Hjá þeim sveitarfélögum, sem hafa t. d. marga sjúklinga á framfæri sínu, getur hlutfallstalan farið langt fram úr þessu, og gerir það líka í ýmsum tilfellum. En samt sem áður eru það kaupstaðir landsins og kauptún, sem leggja mest fé út í þessu skyni, og eru líka blátt áfram að sligast undir þessum útgjöldum, að undanskilinni Reykjavík einni. Það, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er, eins og tekið er fram í grg. þess, að framfærslusveit hvers manns verði hér eftir sá hreppur eða kaupstaður, sem hann er búsettur í. Þannig losna sveitirnar að öllu leyti við að framfæra þá, sem eru utan þeirra vébanda. Það er ætlazt til, að þær framfæri þá, sem eru þar heimilisfastir, en þurfi ekki að svara neinum kröfum annarsstaðar frá. Kaupstöðum og kauptúnum er svo aftur ætlað það hlutverk, að framfæra alla, sem þar eru búsettir og verða búsettir, en svo er ríkissjóði ætlað að jafna þann mismun, sem verður á fátækraframfærslunni um land allt. Það verður ekki á nokkurn hátt varið frá sjónarmiði réttlætis, að ætla kaupstöðum og kauptúnum að leggja til fátækraframfærslu 25 kr. á mann á móts við sveitirnar, sem leggja fram í því skyni 7 kr. á mann. Og hverjir eru það svo, sem verið er að framfæra í raun og veru? Það eru þeir þegnar þjóðfélagsins, sem sökum fátæktar, vanheilsu, atvinnuskorts eða af einhverjum öðrum ástæðum geta ekki séð sér farborða sjálfir, en sem þjóðin sem heild á að sjá farborða. Þess vegna má ekki leggja allt of mikið af þessari byrði, sem ríkið í heild sinni á að bera, á einstök byggðarlög. Skynsamlegasta leiðin er vitanlega sú, að láta ríkissjóð, hinn sameiginlega sjóð allrar þjóðarinnar, jafna þennan mismun, ekki með útreikningi og bollaleggingum, eins og gert er með l. frá 1932, heldur blátt áfram á þeim grundvelli, að þau sveitarfélög, sem hafa yfir meðalframfærsluþunga, fái endurgreitt það af kostnaðinum, sem sanngjarnt er, en hin ekki, sem þar eru fyrir neðan. Nú er svo komið, að sveitirnar eru að sligast undir framfærsluþyngslum sínum, þrátt fyrir það, þó að kaupstaðirnir framfæri mikið fyrir þær án þess að fá það borgað. Og hvers vegna á þá að draga að breyta þessu, svo að hlutföllin verði réttari og sanngjarnari? Það má ekki dragast lengur, að hlaupið verði undir bagga með kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa orðið að inna þetta þunga hlutverk af hendi að mestu leyti. Við flm. þessa frv. berum það ekki fram í nafni Alþfl., heldur sem fulltrúar tveggja kaupstaða, sem hafa áreiðanlega lagt fram sinn hluta til þess að framfæra þurfamenn fyrir aðra. Við skiljum það því betur en margir aðrir, hvaða þýðingu þetta hefir fyrir kaupstaðina, bæði fjárhagslega og menningarlega. Þegar kaupstaðirnir hafa borgað tugi þús. fyrir að framfæra fólk, sem að l. á annarsstaðar heimtingu á framfærslu, þá hljóta allir að sjá, að afleiðingin verður sú, að þeir, sem hafa mjög takmarkaða tekjumöguleika, hljóta að lenda í öngþveiti með fjármál sín. Þeir hljóta að lenda í vanskilum annarsstaðar. Og hvernig fer þá? Þegar bæjarfélögin geta ekki greitt það, sem þau verða að taka út í verzlunum handa þeim mönnum, sem þau framfæra, þá komast þau þar í skuldir. Upp í þessar skuldir eru svo útsvörin látin ganga fyrst og fremst. En þá lendir annað í vanskilum, t. d. lán í bönkum, greiðslur í sýslusjóði og greiðslur til ríkissjóðs. Úr þessu verður svo sú vanskilakeðja, að ekki er mögulegt fyrir nokkurt sveitarfélag að segja: Ég hefi hreina reikninga; ég borga allt, sem mér ber að borga. - Þetta stafar fyrst og fremst af því, að á þessi byggðarlög hafa verið lögð þessi ógurlegu útgjöld. Þetta er áreiðanlega eitt mikilvægasta málið, sem fyrir þinginu liggur, og ég tel ekki rétt að fresta lausn þess, þó ekki sé nema til næsta árs. En vinnubrögðin hér á þingi eru þannig, að það þarf að velta hverju máli fyrir sér tímunum saman þar til allt er komið í óefni, og þá eru gerðar einhverjar kákbreytingar í flýti. Ég sé ekki, að fátækralöggjöfin þurfi að vera svo rígbundin við tryggingarlöggjöfina, að ekki megi afgreiða hvorn lagaflokkinn út af fyrir sig. Sjúkra- og ellitryggingar, sem hér eru mest aðkallandi, grípa inn í fátækral. mestmegnis á þann hátt, að útgjöldin þeirra vegna verða minni, þar sem styrkur til sjúklinga og gamalmenna færist yfir á annan lið. Þannig grípa tryggingarl. aðeins inn í fjárhagshlið fátækral., og á þann hátt, að útgjöld sveitar- og bæjarfélaga þeirra vegna verða minni. - En svo ég víki að frv. sjálfu, þá má segja, að 1. kafli þess sé nákvæmlega óbreyttur frá því, sem er í núgildandi l., en hann er um framfærsluskyldu, skyldu sveitarfélaga og einstaklinga til að framfleyta fátæklingum. Í 2. kafla er aftur mikilvæg breyt. frá núgildandi l., þar sem gert er ráð fyrir því, að ríkið verði allt eitt framfærsluhérað, þó með þeim takmörkunum, sem annars eru um það sett í frv. - 3. og 4. kafli mega heita óbreyttir frá núgildandi l.; þar er aðeins að ræða um orða- en ekki efnisbreytingar. - Þá kemur að 5. kaflanum. Þar er skrefið stigið heilt, landið skal gert að einu framfærsluhéraði, og ríkissjóður endurgreiðir sveitar- og bæjarfélögunum hluta kostnaðarins við fátækraframfærsluna, - til Reykjavíkurkaupstaðar 1/3 hluta þess, sem fram yfir er meðaltalsframfærslukostnað landsins, margfaldað með íbúatölu Reykjavíkur, og til annara kaupstaða og sveitarfélaga 2/3 hluta þess, sem fram yfir er meðaltalsframfærslukostnað landsins, margfaldað með íbúatölu viðkomandi kaupstaðar eða sveitarfélags. - Ég skal taka það fram, að fyrir okkur flm. er það ekkert aðalatriði, að þessum hlutföllum sé haldið, og gætum við gengið inn á breyt. í því efni, ef hv.allshn. eða öðrum hv.þm. þættu þær nauðsynlegar til þess að frv. gæti orðið að l. En við leggjum þetta til sem sæmilegan umræðugrundvöll. Það gæti t. d. verið spursmál, hvort ekki á að gera ráð fyrir endurgreiðslu til sveitanna, þó að framfærslukostnaður þeirra fari ekki fram úr meðaltalsframfærslukostnaði landsins, eða setja markið lægra fyrir sveitarfélögin en kaupstaðina. Í frv. er tekið slíkt tillit hvað Reykjavík snertir; henni er ætlað að greiða meira en öðrum kaupstöðum og sveitarfélögum áður en endurgreiðsla fæst. Þetta er meðfram vegna þess, hve Reykjavík hefir betri skilyrði til fjáröflunar en önnur bæjarfélög. Það er svo alkunnugt, að um það þarf ekki að deila. Ég held þá, að ég hafi tekið það helzta fram um þetta frv. okkar, sem máli skiptir, og vildi ég mælast til þess, að því verði vísað til allshn. að aflokinni þessari umr. Ég vil þó að lokum undirstrika það, að allur dráttur á lausn þessa máls er mjög tilfinnanlegur fyrir mörg sveitar- og bæjarfélög, sem nú eru að sligast undir byrðum framfærslukostnaðarins, og skora á hv. dm. að stuðla til þess, að frv. þetta nái fram að ganga nú á þessu þingi.

Þorbergur Þorleifsson Það var ekki rétt hjá hv. 6. landsk., að brtt. þær, sem hér hafa verið bornar fram í þinginu í frv. okkar hv. 2. þm.N.-M. við fátækral., séu bornar fram út í loftið. Þær breyt., sem gert er ráð fyrir í þessu frv. okkar hv. 2. þm.N.-M., eru alls ekki út í loftið, enda þótt þær feli ekki í sér heildarlausn þessa máls, svo sem hér er gert. Í frv. okkar er gert ráð fyrir bráðabirgðaumbótum, sem eiga fullan rétt á sér. Hinsvegar get ég viðurkennt, að það verður alltaf hálfgert kák að vera með bráðabirgðabreyt. á málum, sem þurfa algerðra breyt. við. Annars get ég lýst því yfir, að ég er þessu frv. fylgjandi í meginatriðum og vildi stuðla að því, að það næði fram að ganga á þessu þingi. En fari svo, sem hæstv. fjmrh. sagði, að ekki mundi takast að leysa þessi mál til fullnustu nú á þinginu, þá vænti ég þess, að þær brtt., sem ég og annar hv.þm. höfum flutt við fátækral., nái fram að ganga. Ég vildi minnast á eitt atriði í þessu frv., sem hæstv. fjmrh. fór að vísu út i, en ég held, að þurfi frekari ath. við. Það er um þetta 10 kr. gjald á mann; það er vafalaust allt of hátt sett fyrir ýms sveitarfélög, og verður að breyta því, ef fram nær fram að ganga. Líka má benda á, að tryggingarlöggjöfin er svo skyld þessari, að eiginlega þyrfti að leysa þau mál samtímis. Er leiðinlegt, að nú skuli ekki liggja fyrir þinginu frv. til tryggingarl. Þetta eru orðin mjög aðkallandi verkefni, og ég er á þeirri skoðun, að með fullkominni lausn fátækra- og tryggingarmálanna megi að allnokkru leyti útrýma fátæktinni hér á landi. Hv. 6. landsk. gat þess, að kaupstaðirnir þyrftu að framfleyta fólki fyrir sveitirnar án þess að fá það endurborgað. Það getur verið, að þetta eigi sér stað. En mér er líka kunnugt um, að sveitirnar fá ekki alltaf greitt frá kaupstöðunum það, sem þeim ber hlutfallslega af útsvörum þaðan, og ennfremur, að sumar sveitir fá ekki alltaf greitt það, sem þær leggja út fyrir önnur sveitarfélög. Það er engin sérstaða fyrir kaupstaðina, þótt þeir kunni að þurfa að borga einhvern framfærslukostnað fyrir sveitarfélög án endurgreiðslu, heldur mun það vera sitt á hvað. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum við þessa 1. umr. málsins.

Flm. (Jónas Guðmundsson) Ég þarf ekki að svara miklu, sem fram kom í umr.; þó vildi ég segja, út af orðum hæstv.atvmrh., að ég hefi aldrei haldið því fram, að ekkert samband væri á milli fátækramála og tryggingarmála. En ég sagði, að það væri mestmegnis fjárhagslegt samband, sem verkaði þannig, að þegar tryggingarl. kæmu til framkvæmda, léttu þau byrði sveitarfélaganna með því að taka við einstöku póstum af framfærslukostnaðinum. Annars erum við hæstv. ráðh. vafalaust sammála um þetta atriði, og því óþarft að eyða tíma hv. d. í deilur um það. Hv. þm. A.-Sk. hefir fundizt ég sveigja að sér, þegar ég nefndi gagnsleysi kákbreytinganna. En ég verð að kalla það svo, að ekki sé meira sagt, þegar tekið er svo mikilvægt atriði sem sveitfestitíminn út úr og farið að afnema hann, án þess að sjá jafnframt til þess, að sveitarfélög, sem þarna fá kannske stórum aukinn fjölda sinna framfærenda, fái nauðsynlegar tekjur til þess að standa straum af því. Þetta kalla ég kákbreytingar, og svo munu fleiri gera. Annars talaði þessi hv.þm. um lágmarksgjaldið, sem hann taldi sett of hátt í þessu frv. Ef horfið verður að því ráði að hafa annað meðaltal framfærslugjalds fyrir sveitir en kaupstaði, liggur það í hlutarins eðli, að þetta lágmark breytist hlutfallslega eftir því. En þetta er á valdi hv. d. að breyta, og vona ég, að n. taki þetta rækilega til athugunar. Kaupstaðirnir eru margir hverjir að sligast undir því vitlausa skipulagi, sem nú er á fátækramálunum, svo að ég tel algerlega óforsvaranlegt að draga lausn þess lengur en orðið er. Ég fæ ekki heldur séð, að málinu væri betur borgið með því að fyrirskipa 4- 5 mönnum að fara að hugsa um það fram í marz-apríl í vor, og það kannske mönnum, sem enga praktiska reynslu hefðu í þessum málum. Ég efast ekki um, að þetta þing, sem nú situr, getur afgr. fyrirmyndar framfærslul., ef það leggur sig fram. Þetta mál er ekkert flokksmál. Ég veit, að t. d. hv.þm. Vestm. hefir eins fundið til erfiðleika þessa skipulags eins og við hv.þm. Hafnf. Og ég þykist vita, að bæði hann og hv.þm. Ak. muni líta með sanngirni á þörf kaupstaðanna til þess að koma fram breyt. á þessum málum, Að mínu áliti ættu allir flokkar þingsins að taka höndum saman um að leysa þetta mál sem bezt, og leysa það nú.

Jóhann Jósefsson Ég vil taka undir þau ummæli hv. 6. landsk., að hér sé ekki um flokksmál að ræða, og ósk hans um samvinnu flokkanna að lausn þessa máls. Það er sannarlega ekki of oft, að slíkar raddir heyrast hér á þingi. Ég vil láta þá skoðun mína í ljós, að í höfuðatriðum er ég samþykkur þessu frv. á þskj. 195, þó að ég búist við því, að það þurfi að taka ýmsum breytingum. Ég vil ennfremur taka undir þá ósk hv. 6. landsk., að hv.n. gefi máli þessu þá afgreiðslu, að líkindi séu til, að það nái fram að ganga nú á þinginu. Raddir hafa komið fram um það, að ekki sé hægt að leysa þessi mál án þess að gera gagngerðar breytingar á tryggingarlöggjöfinni um leið. En þessi tvö mál er að mínu áliti hægt að leysa alveg óháð hvort öðru. Fátækral. verður að færa í betra horf, og væri vel til fallið, að þetta þing stigi drjúgt spor í áttina til betra skipulags á því sviði.

Hannes Jónsson Ég vil aðeins taka það fram út af þeim umr., sem orðið hafa nú um þetta mál, að mér finnst það væri ástæða til að athuga, hvort ekki ætti að skipta framfærsluhéruðum landsins í flokka, t. d. þannig, að kaupstaðirnir væru sér í flokki og fundið væri út meðaltal af framfærslukostnaði þeirra út af fyrir sig, og það, sem ríkið kæmi til með að endurgreiða þeim, væri svo aðeins það, sem færi fram yfir það meðaltal, hvort sem Rvík væri þá tekin út úr og gert að greiða eitthvað meira. Svo væru sveitarfélögin einn flokkur, og kæmi aðeins til að endurgreiða þeim það, sem færi fram yfir þeirra meðalframfærslukostnað. Eins og Rvík hefir sérstaka aðstöðu til öflunar tekna fyrir bæjarfélagið á þann hátt, sem hv. 6. landsk. sýndi fram á, þannig eru líka flestir kaupstaðirnir betur settir heldur en sveitarfélögin um öflun tekna til sinna útgjalda, einmitt vegna þess, að þeir geta náð í menn úr sveitunum til skattaálögu gegnum þá verzlun, sem sveitirnar verða að sækja til kaupstaðanna. Þetta er sérstaklega áberandi þar, sem hagar til eins og t. d. í Eyjafirði, þar sem nær allt hið stóra hérað sækir alla verzlun til Akureyrar. Þessa aðstöðumunar verður að taka tillit til, þegar meta skal möguleika hinna ýmsu framfærsluhéraða til þess að standa undir sínu fátækraframfæri. Ég vildi benda á þetta, til þess að það yrði tekið til ath. í n. í samb. við öll þau frv., sem fyrir þinginu liggja um þetta efni. Ég vil einnig benda á, af því ég hefi ekki orðið var við, að það hafi komið fram í þessum umr., að þegar sveitfestitíminn er afnuminn, þannig að hver maður sé sveitlægur þar, sem hann á heimili, þá væri ekki ósanngjarnt, til þess að vega ofurlítið á móti, að setja búsetuskilyrði, sem orðið gæti nokkur hemill á óhæfilegu aðstreymi fólks til kaupstaðanna. En þá yrði jafnframt enn meira knýjandi þörf á því, að ríkið tryggi það, að fólkið geti stofnað heimili þar, sem það er alið upp, í smáþorpunum og sveitunum. Það yrði að veita fólki meiri hjálp heldur en hingað til hefir verið gert til þess að stofna ný heimili á sínum æskustöðvum. Slíkar ráðstafanir gætu orðið kaupstöðunum hin bezta hjálp. Með þeim væri unnið fyrir sig fram, líkt og þegar reynt er að forða fólki frá því að verða sjúkt, til þess að þurfa ekki að leggja því stórfé, þegar það er orðið ófært til að sjá fyrir sér sjálft. Það verður að reyna að fyrirbyggja þann sjúkdóm í þjóðfélaginu, að bæirnir verði of mannmargir samanborið við sveitirnar, að jafnvægið milli sveita og kaupstaða og í atvinnuháttum þjóðarinnar raskist.

Emil Jónsson Ég hefi litlu við það að bæta, sem hv. 6. landsk. sagði í framsöguræðu sinni og fram hefir komið í umr. Mig langar þó til að árétta það, sem hann sagði um hina brýnu nauðsyn á því, að þetta mál nái afgreiðslu á þessu þingi. Hæstv. fjmrh. hélt fram, að skynsamleg lausn þessa máls fengist vart nema með því að leysa tryggingarmálin samtímis. Ég held nú, að framfærslulöggjöfin hafi verið það mikið rædd á Alþingi, þar sem varla hefir verið lokið svo nokkru þingi, að ekki hafi komið fram einhverjar till. til breyt. á henni, að flestir hv.þm. hafi haft aðstöðu til að kynna sér þetta mál og leggja sig eftir, hvaða ráð væru helzt til bóta, og því sé síður nauðsyn á að láta afgreiðslu þess bíða eitt ár enn, eftir afgreiðslu tryggingarmálanna, sem miklu minna hafa verið rannsökuð. Svo er annað, sem alveg sérstaklega rekur á eftir afgreiðslu þessa máls. Með hverju ári fara vaxandi hinar gífurlegu skuldasúpur, sem sveitarfélög stofna sér í hjá kaupstöðunum vegna þurfalinga, sem þau þurfa að gefa með þangað. Meiri og meiri verða líka fjárhagsörðugleikarnir, sem kaupstaðirnir komast í vegna þess, hve mikið fé situr fast í skuldakröfum á sveitarfélögin vegna framfærslukostnaðar. Þetta er frá mínu sjónarmiði svo stórt atriði í þessu máli, að ég vildi ekki láta hjá líða að benda á það. Það eru til tiltölulega smáir bæir úti um land, sem eiga jafnvel svo skiptir hundruðum þúsunda útistandandi hjá öðrum sveitarfélögum. Þetta er meira heldur en bæjarfél. geta risið undir, og þau mega ekki við því, að þessar skuldir aukist enn. Hæstv. fjmrh. taldi góða lausn á þessu máli, að það bíði næsta þings og yrði leyst þar samtímis tryggingarmálunum. Það má vera, að það reynist eina mögulega leiðin, en neyðarlausn er það, algert neyðarúrræði. Vænti ég því, að sú n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, geri sitt til, að það geti orðið afgr. einmitt á þessu þingi; það þolir svo illa bið. Annars er það fátt, sem ég þarf að taka fram. Hæstv. atvmrh. óskaði sérstaklega eftir því, að sínar till. til breyt. á framfærslulögunum yrðu afgr., því þær þyldu enga bið. Það er rétt hjá honum, en þetta atriði, sem ég minntist á, þolir heldur enga bið og er jafnvel ennþá nauðsynlegra að ráða fljótt fram úr því, eins og nú er högum háttað. Þá minntist hv.þm. V.-Húnv. á, að það væri athugandi, hvort ekki ætti að skipta framfærsluhéruðunum í a. m. k. tvo flokka, hafa kaupstaðina í öðrum og sveitarfélögin í hinum, og láta þá hafa sína grundvallartöluna hvorn við úthlutun á endurgreiðslu ríkissjóðs til fátækraframfæris. Ég er honum samdóma um, að þetta gæti komið til mála. Við flm. frv. tókum það líka til athugunar í fyrstu, en eftir að við höfðum velt málinu fyrir okkur, töldum við það ekki rétta leið. Ef til vill er það rétt, að sumir kaupstaðirnir hafi meiri gjaldgetu heldur en mörg sveitarfélaganna, en ég efast um, að svo sé almennt. Aftur hafa sveitirnar betri aðstöðu til að koma sínum ómögum fyrir á ódýran hátt og skaffa þeim nauðsynjar sínar í framleiðsluvörum, sem þeir þurfa að nota, þar sem kaupstaðirnir þurfa að kaupa framfærsluna dýru verði. Það álítum við, að mundi vega á móti, þó að ég hinsvegar hafi ekkert á móti, að athuguð sé uppástunga hv.þm. V.-Húnv. Ég hefi átt skipti við fjölda marga oddvita víðsvegar um land, sjálfsagt yfir hundrað. Og þeir hafa margir haft orð á því, að þeir myndu ekki verða í vandræðum með að sjá fyrir þurfalingum sínum heima í héraði; það, sem væri alveg að sliga hreppsfélögin, væru greiðslurnar til kaupstaðanna. Og þetta held ég, að sé alveg rétt. Ef sveitarfélögin slyppu við að sjá um þá þurfalinga, sem dvelja utan sveitar, og mættu eingöngu nota innan sveitar það fé, sem þau verja til fátækraframfæris, þá held ég þau myndu vel við una, og mættu líka vel við una. Að lokum vil ég enn leggja áherzlu á það, að þetta mál fái einmitt afgreiðslu á þessu þingi, en verði ekki látið bíða næsta þings. Verði dregið til næsta þings að afgr. það, má alveg eins búast við, að það verði dregið til þess þarnæsta, eða hver veit hvað. Allt þetta endurgreiðslufargan milli sveitarfélaga er komið í slíkt óefni, að það er með öllu óviðunandi. Kaupstaðirnir eru orðnir einskonar bankar sveitarfélaganna, þeir verða að leggja út stórar upphæðir árlega án þess að fá nokkuð endurgreitt. Sveitarfélögunum leiðist aftur á móti að geta ekki staðið í skilum, en fá ekki að gert, þar sem hið almenna ástand skapar þetta.

4860Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vildi beina því til þeirrar hv.n., sem væntanlega fær þetta mál til athugunar, að gefa landlækni kost á að ræða málið við n. Mér er kunnugt, að hann hefir aflað sér fróðleiks um reynslu annara þjóða í þessu máli, og væri gott fyrir hv.n. að hafa samband við hann. Það dettur engum í hug að neita því, að mikil þörf sé fyrir hendi í þeim efnum, sem frv. fjallar um. Ég lít svo á, að okkur vanti heildarlöggjöf um forsjá allra sjúkra manna, umkomulausra barna og annara, sem almenn tryggingarlög ná ekki til. Ég vona, að fyrir næsta þing verði hægt að semja frv. til heildarlöggjafar í tryggingarmálum, bæði fyrir heilbrigða og sjúka, en ég sé ekkert á móti því að samþ. þetta frv. fyrir því. Ef úr því verður, að víðtækari lög verði undirbúin fyrir næsta þing, þá getur þetta frv. fallið inn í þau lög sem einn þáttur. En að lokum vil ég endurtaka það, að benda hv.n. á að leita samvinnu við landlækni um athugun á þessu frv.

Flm. (Þorsteinn Briem) [óyfirl.]: Það hefir nú um skeið verið litið svo á meðal þeirra, sem bera fyrir brjósti hag og heill landbúnaðarins, að nauðsyn væri á því að auka nokkuð almenna búnaðarfræðslu við annanhvorn bændaskólann. Þeim hefir verið ljóst, að það nám og sú fræðsla, sem þar er að fá, er ekki einhlít, a. m. k. ekki fyrir þá, sem vilja verða frömuðir heima í sínu héraði, eða þá, sem taka að sér leiðbeiningarstarf fyrir búnaðarsamböndin og veita forstöðu stærri fyrirtækjum í búnaðarframkvæmdum. Búnaðarsamböndunum smáfjölgar, og þau ráðast í ýms sameiginleg fyrirtæki fyrir almenning, og eftir því sem þeim fjölgar, verður mönnum ljósara með hverju ári, að þörf er á færum mönnum til þessarar starfsemi. Þetta kallar á aukna fræðslu í búnaði við annan bændaskólann eða báða. Hvað snertir þá menn, sem eiga að leiðbeina og verða til fyrirmyndar í héruðunum, þá skiptir auðvitað mestu, að þeir séu gæddir hagfræðilegri dómgreind, svo þeir séu færir um að leiðbeina bændum í því, hvað borgar sig að gera og hvað ekki borgar sig að gera. Þeir menn, sem hafa viljað afla sér meiri þekkingar og reynslu í búfræði en fáanleg er hér við bændaskólana, hafa ekki átt annars úrkosta en að fara á erlenda búnaðarháskóla, en nám þar er eins og kunnugt er of dýrt, miðað við þau kjör, sem staðhættir hér heima geta boðið þessum mönnum. Hinsvegar er það vitað, að hin erlenda fræðsla á ekki sérstaklega vel við íslenzka staðhætti og þær framfarir og reynslu, sem fengizt hefir í búnaði á síðari árum. Það virðist því kominn tími til að stofna til innlendrar, ódýrrar fræðslu fyrir þessa menn, sem líkur væru þó til, að gæti orðið eins notadrjúg og hið erlenda nám. Að bóklega náminu loknu virðist eiga bezt við, að nemendur fengju verklega fræðslu á tilraunastöðvum Búnaðarfél. Íslands og hjá fyrirmyndarbændum og ráðunautum félagsins bæði í búfjárrækt og jarðrækt. Ódýrasta fyrirkomulagið verður að koma bóklega framhaldsnáminu fyrir við annan bændaskólann, og hefi ég í grg. frv. nokkuð komið inn á það mál. Samkv. þeim upplýsingum, er ég hefi fengið, er ekki bein þörf á því að fjölga kennurum vegna þessarar viðbótar. Það er þegar þörf á því að bæta við kennara í íslenzkum fræðum við bændaskólann á Hvanneyri. Hefir skólastjórinn óskað þess, en það hefir ekki þótt fært að þessu. En ef það yrði gert, gætu hinir kennararnir tekið að sér kennslu í framhaldsdeildinni, svo kostnaður af henni þyrfti ekki að verða tilfinnanlegur. Með húsrúm ættu ekki að verða sérstakir erfiðleikar, ekki sízt ef sú heimild yrði notuð, sem gefin hefir verið til þess að einn eða tveir kennarar við skólann byggi sér þar nýbýli. Mér hefir þótt eðlilegra að leggja til, að þessi framhaldsdeild verði sett við skólann á Hvanneyri, fyrst og fremst fyrir það, að þar eru betri skilyrði fyrir verklegu námi en á Hólum. Vetur eru styttri þar, og verklega námið getur því byrjað fyrr og staðið lengur fram eftir haustinu, og því betri skilyrði til að kenna fjárræktarfræði þar úti í sjálfri náttúrunni heldur en á Norðurlandi. Auk þess ætti á Hvanneyri að geta orðið betri not af ráðunautum Búnaðarfél. Íslands til kennslu þar við og við. Jafnframt er þar dýralæknir í námunda, sem kennir þar hvort sem er, og eru það meðmæli. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ástæðurnar fyrir þessari till. eru tilfærðar á þskj. 143. Hún er komin fram vegna áskorana frá mörgum vélbátaformönnum í Vestmannaeyjum, sem kvarta undan, að ljósmagn Stórhöfðavitans sé ekki orðið þeim nægilegt. Lampi vitans er nú orðinn nokkuð gamall, og er ljósið aðeins olíuljós. Hefir sjósókn þarna mikið breytzt og aukizt síðan vitinn var reistur. Þykist ég því vita, að hæstv.ríkisstj. og aðrir, sem hlut eiga að máli, vilji gera sitt til að verða við þessari ósk. Vegna þess að breyt. á ljóstækjum vitans mundi hafa einhvern kostnað í för með sér, vil ég taka það fram, að það er ekki ætlazt til, að til þess verði varið öðru fé heldur en því, sem í fjárl. er ætlað til viðhalds vita. Hitt er annað mál, að það fé, sem ætlað er til vitamála í fjárl., mun vera of lítið, og kemur það atriði til athugunar á sínum tíma. - Ég býst við, að rétt sé að athuga þetta mál í n., og legg því til, að því verði vísað til hv. sjútvn. og umr. frestað.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég óska, að hv. sjútvn, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, fái umsögn vitamálastjóra um það áður en hún afgreiðir það til hv. d. aftur.

Flm. (Páll Þorbjörnsson) Till. þessi er borin fram vegna mjög ákveðinna áskorana frá sjómönnum yfir höfuð um það, að reistar verði miðunarstöðvar. Aðallega hefir verið óskað eftir miðunarstöð í Vestmannaeyjum og hér á Reykjanesi, þó einnig hafi heyrzt raddir um miðunarstöð á Austfjörðum. Þessar óskir hafa komið t. d. frá félagi skipstjóra og stýrimanna, frá loftskeytamönnum og frá sjómannafélögum. Eins og getið er um í grg., starfar loftskeytastöðin í Vestmannaeyjum, sem radioriti samhliða skeytasendingunum, en það kemur aðeins þeim skipum að gagni, sem hafa miðunarstöðvar um borð. Eins og kunnugt er, hafa aðeins farþegaskipin miðunarstöðvar og nokkur hluti togaraflotans. Þær eru svo dýrar, að ekki eru taldar líkur til, að þær verði algengar á minni skipum, og auk þess er talið ógerningur að starfrækja þær á smærri mótorbátum. Hinsvegar eru nú talstöðvar orðnar svo ódýrar, að forsvaranlegt væri að gera þær kröfur til mótorskipa, að þau hafi þær innanborðs, þegar miðunarstöðvar væru komnar á nauðsynlegustu staði, svo þau gætu haft gagn af þeim. Ég hefi borið þessa þáltill. fram í Nd., þó svo sé ákveðið, að þáltill., sem fari fram á útgjöld úr ríkissjóði, skuli bornar fram í Sþ., en ástæðan er sú, að ég ætlast til, að miðunarstöðin verði reist fyrir það fé, sem væntanl. verður ætlað í fjárl. til vitabygginga. Ég býst við, að ástæða þyki til að athuga þetta mál í n., og óska því, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. sjútvn.