Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónatansson, framsm.: Jeg hef fátt eitt að segja um þetta frv. Nefndin leggur til, að frumvarpið sje samþykt óbreytt. Breytingarnar, sem frv. hefur tekið í neðri deild, eru þær, að 4 fuglategundum hefur verið bætt inn í tölu þeirra fugla, er friðaðir eru, og að örninn er nú friðaður 5 ár frá því að frv. nær lagagildi. Fyrir þessari breytingu er grein gerð í nefndaráliti neðri deildar, og við vildum sumir hjer í deild hafa þetta ákvæði í frv., en fengum því ekki framgengt. Þetta er talið nægja, erninum til verndar. Annars er frv. líkt og það var, þó að einhverjir gallar sjeu á því, og það ætti að vera miklu betra; tel jeg það til bóta, það er betra en 18g þau, sem nú gilda um þessi efni. Jeg vona, að frv. verði samþykt.

Eiríkur Briem, framsm.: Jeg hef að þessu sinni ekki annað að segja en það, að jeg óska, að deildin taki þessu máli, eins og hún tók því við 2. umr.

Einar Jónsson, framsm.: Jeg hef lítið annað að segja um þetta mál, en það sem stendur í nefndarálitinu. Þetta frv. er svo til orðið, að presturinn á Kolfreyjustað hefur sótt um að fá þessa landspildu, er ræðir um í frv., keypta. Hann mun ætla sjer að reisa þar hús fyrir sig og sína, og rækta þar upp blett í kring. Jeg er sjálfur ókunnugur á þessum stað, en hef spurt mig fyrir hjá nákunnugum manni, og það sem jeg nú segi, er því eftir annara sögusögn. Þessi spilda í Innri-Skálavík er með sjó fram góðan kipp fyrir utan Kolfreyjustað. Vikurnar Innri- og YtriSkálavík liggja hvor við annarar hlið, og er hin Ytri miklu meira verð, því að þar er báta-uppsátur, en ekki í Innri-Skálavík, því þar er engin lending. Landið á Kolfreyjustað er mjög stórt; einkum mjög mikil lengja út með sjónum. Það eru ekki nein líkindi til, að það verði Kolfreyjustaðarjörð til skaða, að missa þennan skika. Þar er sem sagt ekki bátauppsátur, og það eru engar líkur til, að presturinn taki það til ræktunar. Það væri þá helzt, að þar væri hentugt beitiland, en svo vill til, að ágætt beitiland er einmitt í Ytri-Skálavík og á svo nefndum landsenda þar fyrir utan. Gripir halda sig því tiltölulega litið í Innri-Skálavík, svo að þessu leyti stafar jörðinni engin hætta af því, þó þessi blettur sje seldur, og það því fremur, sem engin fjörubeit er á þessu svæði, sem fyrirhugað er að selja. Fjaran er stórgrýtt og flúðir miklar þar meðfram sjónum, þar sem fje fær eigi hafzt við. Málið hefur legið fyrir hjeraðsfundi Suður-Múlaprófastsdæmis, og hefur hann ekki sjeð neitt því til fyrirstöðu, að þessi skiki yrði seldur. Nefndin hefur því ekki sjeð neina ástæðu til að leggjast á móti málinu, hyggur, að salan verði engum að meini, en þykir í gott, að bletturinn sje tekinn til ræktunar, og það sje hagur fyrir landið, að sem flestir blettir sjeu ræktaðir.



Frv. kann að virðast í fljótu bragði lítils virði. En ef það verður samþykt, tel jeg þá farið inn á varhugaverða braut. Hjer munu fleiri bænir á eftir fara, og getur þetta orðið til þess að hluta jörðunum sundur. En mjer er spurn: Hví er presturinn að biðja um þetta, ef landið er ekki nothæft, ef það verður ekki ræktað, og engar skepnur fá þrifizt þar? En hvar eiga skepnurnar, sem bletteigandinn á, að vera? Hljóta þær ekki að ganga í Kolfreyjustaðarlandi? Enda þótt flúðir sjeu nú við sjóinn, má ef til vill seinna gera þar uppsátur. Háttv. framsm. skírskotaði til, að meiri hluti hjeraðsfundar hefði verið málinu fylgjandi. En með hvað miklum meiri hluta var það samþykt. Það vantar að vita það. Jeg heyrði það sagt um mál, er hjer var á ferðinni fyrir skemstu, að það hefði verið samþykt með miklum meiri hluta í hjeraði, en það var samþ. með atkvæði sýslumanns tvöföldu. Það fer fjarri því, að jeg geti ekki unt prestinum þessa bletts, en jeg óttast afleiðingar, er af þessu kunna að rísa. Í Haga, þar sem jeg bý, er t. d. holt skamt frá bænum. Þó þar sje ekki verulegur gróður nú, vildi jeg samt ekki að það stykki yrði selt undan jörðinni. Það er talað mjög varlega um beitina á þessum bletti, sem hjer er um að ræða. En hjer getur ýmislegt verið, sem nýtilegt er við þetta land, sem þingmönnum er ekki kunnugt um. Mjer dettur ekki í hug að ætla annað, en eitthvað sje við þennan blett, er gerir hann verðmætan.



Það vill svo til, að jeg, sem er mótfallinn þjóðjarðasölu, er með þessu frv., en háttv. þingm. Barð. (H. Kr.), sem er meðmæltur sölu þjóðjarða og opinberra eigna, er á móti því. Það kemur til. af því, að okkur greinir á um eitt meginatriði í þessu máli. Háttv. þm. vill hafa jarðeignir sem stærstar, vill halda gömlu stórbýlunum við og ekki raska þeim nje minka þau. Jeg er aftur á móti þjóðjarðasölu, af því að jeg vona, að það verði til þess, að jörðunum verði skift, og það tel jeg skilyrði þess, að íslenzk jarðrækt taki framförum. Ef menn hefðu kynt sjer landbúnaðarsögu Dana, sæju þeir rjettmæti þessarar skoðunar. Jeg fæ ekki sjeð, að þjóðjarðasalan sje leiðin til þessa, en verður því hins vegar oft valdandi, að einstakir menn ná eign á stórum löndum, sem þeir nota lítið. Það var sagt um stóreignir Rómverja í fornöld, að þá er ónýttu hið ágæta land, Ítalíu.  (Guðm. Björnsson: Sama er sagt um England nú)  . Hjer er sótt um, að einstakur maður fái dálítinn blett til ræktunar. Þetta getur ef til vill í framtíðinni orðið lífvænlegt býli. Svo stendur á, að því jeg hygg, að presturinn er tekinn að eldast, en á konu nokkru yngri og hyggur, að henni sje vel borgið, og að henni geti liðið vel, ef hún fær býli og fótfestu á þessum stað. Jeg skal í sambandi við þetta minna á, að partur úr Vallaneslandi var seldur. Á þessari landspildu er nú reist eitthvert prýðilegasta býli þessa lands. Og mjer er ekki ljóst, að Vallanes hafi orðið fyrir svo mikilli rýrð af þessu, að neinu muni. Úr því andmæli hafa komið fram gegn þessu frv., þá þótti mjer rjett að láta þessa skoðun í ljósi. Sú skoðun hefur raunar fyr komið fram hjer á þingi, og ef menn vilja líta í lögin um sölu þjóðjarða frá 1905, þá geta menn sjeð, að þá hefur vakað fyrir þinginu alveg sama hugsjónin, sem jeg hef nú verið að halda fram. í 2. gr. laganna stendur sem sje, að ef sýslunefnd hyggur einhverja jörð sjerstaklega vel fallna til þess að skiftast sundur milli margra grasbýla, þá má eigi selja jörðina án sjerstakrar lagaheimildar. Af þessu ákvæði sjest ljóslega, hverja skoðun þingið þá hefur haft á þessu málefni.



Það er út af orðum háttv. þm. Barðstrendinga, að jeg stend upp. Hann gat þess, að sjer væri illa við, ef nýbýli væru stofnuð í sínu landi. Því gat jeg vel trúað, ef land hans yrði fyrir ágangi af þeim sökum; en ef nýbýlislandið væri vel girt, þá þyrfti hann ekki að hafa nein óþægindi eða ónæði af því. Mjer þykir sennilegt, að prestinum á Kolfreyjustað gangi ekki hagsmunahvatir til að vilja eignast þessa landspildu. Ástæðan mun vera sú, að hann hefur verið þarna lengi og vill halda áfram að vera þar, þó að hann segi af sjer. En það sýnist mjer sjálfsagt, að landspildan verði aðeins seld með þeim skildaga, að hann afgirði hana, svo að ábúandinn á Kolfreyjustað verði ekki fyrir neinum ágangi eða óþægindum.

Einar Jónsson, framsm: Af því að andmæli hafa komið fram gegn frv., verð jeg að fara um það nokkrum fleiri orðum. Þau skjöl, sem liggja fyrir í málinu, eru umsóknin frá sjera Jónasi Hallgrímssyni á Kolfreyjustað, virðingargerð tveggja dómkvaddra manna og meðmæli hjeraðsfundar með því, að salan verði leyfð. - Matsmennirnir lýsa umræddri Iandspildu svo í matsgjörð sinni. „Innri Skálavík er hjerumbil 250 faðmar á lengd. Með sjó fram beggja megin eru klappir og þeirra milli klungur og stórgrýtisfjara, útfiri og hafnarlaust, með því að þar er sjaldan brimlaust og það um hásumarið. - Fjörubeit er þar ekki teljandi og rekþari sjaldan, því fjaran er ekki festifjara með það frekar en annan reka. - Landið upp af víkinni er yzt mýrarfen, þá miðstykkið mest þýft harðvelli og innst, mót vestri, aurar og hraun og stórgrýti. Lækir tveir renna um harðvellið, er þorna upp á sumrin. Umrædd landspilda er því hlunnindalaus að öllu; er það beitin ein, sem við hana er að virða“. Jeg hef enga ástæðu til þess að rengja, að hjer sje farið alveg rjett með, enda hefur nákunnugur maður lýst landspildunni á alveg sama hátt fyrir mjer. - Víkurnar eru tvær, ytri og innri Skálavík. Í ytri víkinni er verstöð. En í innri víkinni er ekki útræði, því að hún er grunn og full af flúðum. Jeg get því ekki skilið, að sala þessarar landspildu geti að neinu leyti skaðað ábúandann á Kolfreyjustað. Ástæðan til þess, að prestinum leikur hugur á kaupinu, mun aðeins vera sú, að hann, sem nú er kominn á áttræðisaldur, óskar að sjá sjer og einkum konu sinni fyrir bústað eftirleiðis og ætlar henni að búa þar eftir sinn dag, ef hún lifir hann, sem líkindi eru til aldurs vegna. Þetta er svo eðlileg ósk, að allir ættu að vera fúsir á að verða við henni, úr því að það er hægt prestakallinu að meinalausu. - Presturinn kemst svo að orði í umsókn sinni: „Jeg þykist að nokkru eiga skilið að fá þessa bæn mína heyrða, því tapi staðurinn dálítilli sumar- og vetrarbeit, hef jeg grætt svo upp tún og girt, að þar fást nú 290 (hestar, er jeg fjekk aðeins 90 hesta, er jeg tók við því, og er það miklu meira en nokkurn tíma fáist úr beitinni“. Af þessu sjest, að presturinn hefur haft hug á því að rækta ábýlisjörð sína; er því engin ástæða til þess að efast um, að hann muni líka leggja stund á að rækta þennan blett. En þjóðinni er það beinn hagur, hvenær sem óræktuð landspilda er tekin til ræktunar. Presturinn mun ætla sjer að þurka mýrina og rækta svo allan blettinn. Ábúandinn á Kolfreyjustað virðist engan skaða geta haft af þessu, og er því engin ástæða til að óttast, að ósamlyndi geti risið út úr því. Þess má geta, að þessi landspilda er langt frá aðalengjum staðarins, en bezta beitiland í ytri hluta jarðarinnar er í Ytri-Skálavík og þar fyrir utan. Það er ekki gott að sjá, að nein hætta geti stafað af þessari sölu, og hljóla menn því að vera frv. meðmæltir, ef menn ekki beinlínis vilja stinga fótum við allri slíkri sölu. Tveir háttv. þm. hafa þegar mælt með frv., en aðeins einn lagt á móti því, og vona jeg því, að það verði samþykt.



Jeg er þessu frv. meðmæltur. Jeg álít sjálfsagt, að alþingi snúist jafnan vel við, þegar beðið er um land til ræktunar. Alþingi hlýtur að óska þess, að ræktun landsins aukist og þó að þetta frv. ekki marki stórt spor í þá átt, þá er þó sjálfsagt að taka því vel. Jeg er fyllilega samdóma háttv. 3. kgk. um þetta atriði málsins. - Hins vegar væri sjálfsagt rjett að setja skilyrði um, að presturinn afgirti landspilduna, því að það er jafn nauðsynlegt fyrir nýbýlið og höfuðbólið. Garður er granna sættir. - Það sem aðallega kom mjer til þess að standa upp, voru þau ummæli hins háttv. 3. kgk., að þótt hann væri meðmæltur sundurskifting stóreigna, þá væri hann samt mótfallinn þjóðjarðasölu. Sagðist hann óttast, að afleiðingin af henni yrði sú, að stórar lendur kæmust í eign einstöku manna. Mjer finst ólíklegt, að þetta verði. Það er ekki arðvænlegt, að leggja peninga sína í jarðir á móts við aðrar eignir, og þar að auki er og verður búskaparlagi voru fyrst um sinn þannig varið, að örðugt og arðlítið verður að sitja stórar jarðir. Hann vitnaði til reynslu Dana í þessu efni. En í Danmörku hefur það tvent farið saman, að vel ræktuð smábýli hafa sprottið upp og ræktun landsins í heild sinni hefur fleygt áfram. Þessi framför hefur stafað mest af því, að sjálfseignarbændum hefur stórfjölgað.  (Steingr. Jónsson: Sjálfseignarsmábændum)  . Já, það er satt, að smábændurnir rækta land sitt betur en stórbændurnir. En jafn satt er hitt, að sjálfseignarbændur rækta lönd sín betur en leiguliðarnir. - Jeg mun því greiða atkvæði með þessu frv., því að það fer í rjetta stefnu.



Jeg mun hiklaust greiða atkvæði með þessu frv., því að það er í beinu samræmi við 2. gr. í lögunum um sölu þjóðjarða. Þar eru reistar skorður við því, að jarðir verði seldar, sem hægt er að skifta í grasbýli. Úr því að þingið hefur samþykt þetta ákvæði, þá hlýtur það að álíta skyldu sína, að rjetta hjálparhönd til þess, að grasbýli komist upp. Heimajörðinni virðist enginn skaði gerður, þó að þessi landspilda sje tekin undan henni. Og það er altaf framfaraspor, þegar óræktaður blettur, hvort sem hann er stór eða smár, kemst í rækt. Landinu gæti ekki verið að öðru meiri styrkur, en fjölmennri smábændastjett. Það getur því ekki komið til mála, að þessu frv. verði eigi vel tekið hjer í deildinni. Með því að samþykkja það, sýnum vjer í verkinu, að vjer viljum „elska, byggja og treysta á landið?“

Hákon Kristoffersson; Jeg verð að svara háttv. 3. kgk. nokkrum orðum. Hann sagði, að þetta frv. væri í samræmi við stefnu undanfarinna þinga. Það getur vel verið, að það sje rjett. - Jeg hef víst ekki eins mikið vit á búskap eins og háttv. 3. kgk., en það veit jeg þó. að búskapur þrífzt ekki eins vel á smábýlum, og á stórbýlum, nema við sjávarsiðuna. þar sem bóndinn getur haft stuðning, eða jafnvel aðaluppeldi sitt, af sjávarútveg. Jeg vonast til, að menn hafi ekki skilið orð mín svo, að jeg vildi spilla fyrir þeim manni, sem hjer á hlut að máli. Jeg hef að eins viljað láta mína sannfæringu í ljós. En þessu frumv. er auðvitað ætlað að komast fram, því að hjer á sýnilega í hlut mikils metinn maður, og verða þá mín orð væntanlega ekki þung á metunum. En að halda því fram, að þetta sje sama og að stuðla að því, að hver bóndi verði eigandi að ábýli sínu, það verð jeg að segja að er sjeð frá einstöku en ekki almennu sjónarmiði.

Einar Jónsson, framsm.: Jeg veit ekki, hvort jeg á að taka þessi síðustu lofsamlegu orð háttv. þm. Barð. til mín, en ef svo er, þá hef jeg því miður tæpast unnið til þeirra. Að minsta kosti hef jeg ekkert gert til að afla málinu fylgis, nema að því leyti, sem jeg hef nú mælt hjer með því, og veit ekki til, að nokkuð sje fyrir fram ákveðið um örlög þess. Girðinguna álít jeg svo sjálfsagða vegna umsækjandans sjálfs, að nefndinni datt ekki í hug að setja neitt ákvæði í þá átt í frv. Hv. þm. Barð. gat þess, að umsækjandanum mundi leika hugur á þessari landspildu vegna þess, að hann ætlaði sjer að stunda sjó.  (Hákon Kristoffersson: Það sagði jeg ekki !)  . Jeg skildi hinn háttv. þingm. svo, að jeg hygg, að þetta sje rjett, því að vitanlega getur hann ekki lifað eingöngu á þessum litla bletti, þó að hann rækti hann vel. Hann hefur sjálfsagt valið þennan stað, af því uppsátur er í hinni víkinni, sem er rjett hjá. Jeg hef einmitt heyrt, að kaupbeiðandinn hafi verið hneigður fyrir sjó, og býst jeg því við, að þetta sje tilgangur hans.

Jón Jónatansson, framsm.: Jeg býst ekki við, að halda langa framsöguræðu í þessu máli, því jeg hef ekki sjerstakan kunnugleika á því, og nefndin byggir álit sitt á þeim ítarlegu gögnum, er fyrir liggja. Málið hefur fengið rækilegan undirbúning hjer á þinginu. Fjárlaganefndin í neðri deild hefur haft það til meðferðar, og hjer liggja til athugunar þau skjöl, sem hún hefur haft við að styðjast. Hjer er að ræða um fyrirtæki, sem menn hafa lengi haft í hyggju að koma í framkvæmd. Eins og menn vita, eru Vestmannaeyjar mjög fiskisæl veiðistöð, og er þar mikill mótorbáta útvegur. En það er galli á, að höfnin er mjög ill og svo lítil, að vjelabátaútvegurinn getur tæplega aukizt, ef eigi eru gerðar umbætur á henni, því að legan er svo takmörkuð að varla er hægt að bæta við fleiri bátum. Jeg vissi til þess í fyrra, að tveir vjelabátar komu vestan af Ísafirði og varð að leggja þeim annarstaðar, en þar sem eyjamenn höfðu sína báta og þar sem lega er ótryggari. Ef veður kemur, er mjög algengt að bátar skemmast, því þröngin er svo mikil, að þeir rekast hver á annan og brotna þá oft meira og minna. Þörfin á höfninni er því mjög tilfinnanleg, eins og sjest á því, að Eyjabúar sjálfir vilja leggja á sig mjög tilfinnanleg útgjöld; leggja til hafnarinnar 187 þús. kr. Eins og menn vita, eru Vestmannaeyjar í þjóðbraut skipa, sem koma hingað til lands, og þar hafa póstskipin viðkomu á leið sinni til Reykjavíkur, og er gott að þau geti fljótt fengið sig afgreidd, og fyrir því mundi höfnin flýta. Hún gæti og bætt nokkuð úr hafnarleysinu á suðurströndinni, því þarna gæti verið miðstöð fyrir flutninga til Suðurlandsins. Væri hugsanlegt, að þarna gæti fengizt lóð undir vörugeymsluhús; sem gæti verið nokkurskonar almenningur, þar sem geymdar væru vörur, sem síðan ætti að flytja lengra. Það er alveg vafalaust, að brýna nauðsyn ber til að bæta höfnina. Eyjamenn hafa fengið danskan hafnarverkfræðing til þess að gera allar nauðsynlegar mælingar og athuganir um umbætur á höfn þessari. Hefur þessi verkfræðingur gert uppdrætti af höfninni og mannvirkjum, þeim er gera þarf, og gert áætlanir um, hvað mikið muni kosta að gera höfnina. Það er ætlazt til, að gerðir verði 2 skjólgarðar svo að enginn sjór geti komizt inn á höfnina; svo á að dýpka höfnina og gera bryggju. Þrátt fyrir þetta verður höfnin að vísu mest fyrir vjelabáta og smærri hafskip, því dýpi innsiglingarinnar verður hvergi meira en 4 metrar, og það hagar svo til, að það er ekki unt að fá meira dýpi, nema inni á höfninni nálagt því sem bryggjan á að vera; þar er dýpið 5 metrar. Þetta dýpi er að vísu ekki nóg fyrir millilandaskipin, en það er nóg fyrir minni skip, svo sem botnvörpunga og smærri skip. Segja Eyjamenn þetta dýpi nóg fyrir þau skip, sem nú alment flytja kol og salt til eyja. Er ætlazt til, að á þessum polli, sem dýpri verður, geti legið um fjöru þau skip, sem inn sigla með flóði. Innan þessara skjólgarða verður svo ennfremur rúmgóð og trygg höfn fyrir vjelabáta. Það er áætlað, að höfnin muni kosta 249 þús. kr. og það er farið fram á, að landssjóður leggi fram 1/4 hluta af þessu fje. Um horfurnar á því, hvort höfnin muni bera sig, hefur sýslunefnd Vestmannaeyja gert áætlun, og er hún bygð á því, sem nú gerist, gert ráð fyrir jafnmörgum vjelabátum, og nú eru, og jafn miklu flutningsmagni og nú. Jeg ætla að grípa niður á nokkrum liðum. Nú eru 60 vjelabátar í eyjunum og gjaldið af hverjum er áætlað 60 kr. Það verða 3600 kr. Gjald af fiskiskipum, 5 og 10 aurar í fyrsta sinni og 21/2 og 5 í hin sinnin 3000 kr. Gjald af flutningaskipum 2500 kr. Gjald af vörum 1 kr. af tonni, 10000 kr. Als er gert ráð fyrir, að tekjurnar muni nema 19,600 kr., og verður þá tekjuafgangur 1360 kr. Það er eins og jeg drap á, farið fram á, að landssjóður leggi fram 1/4 og taki að sjer ábyrgð á hinum 3/4, sem hafnarsjóður Vestmannaeyja leggur fram. Framlag landssjóðs er ekki ætlazt til að gjaldist fyr en 1916, og verður greitt jafnframt og hafnarsjóður leggur fram sitt tillag. Frumv. það til hafnarlaga fyrir Vestmannaeyjar, sem hjer liggur fyrir, er sniðið eftir hafnarlögum Reykjavíkur og í fullu samræmi við þau. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess, að fara fleirum orðum um málið að sinni. Skjöl, sem snerta málið, liggja, frammi svo að þeir, sem óska, geta athugað þau. Jeg þykist annars vita, að háttv. deild sje ljóst, að hjer er um mikilsvert nauðsynjamál að ræða, og að hún verði nefndinni samdóma um frv.

Guðm. Björnsson, framsm.: Háttvirti forseti ! Hjer í deildinni hefur í sumar oft verið minzt á slysfarir og ýms mannvirki til að koma í veg fyrir þau - brýr, hafnavirki og fleira þess háttar. Háttv. þm. Hún sagði einu sinni, að öll þau mál væru gerð að tilfinningamálum, og mætti ekki svo til ganga, Það er alveg satt. Það á ekki svo að vera. En því er ekki að neita, að mönnum er nokkur vorkun, þótt svo fari, því öll slysfaramál eru tilfinningamál fyrir þá, sem bölið bíða. Það kemur við hjarta konunnar, ef hún missir manninn sinn í sjóinn, og öðrum getur sárnað það líka. Mjer líður aldrei úr minni voðinn í Viðeyjarsundi 7. apríl 1906. Þá sáum við Reykvíkingar stóra skútu hrekjast þar á skeri í ofsaveðri, skipið brotna og mennina hverfa í sjóinn, hvern á fætur öðrum; þegar 5 voru farnir, sneri jeg mjer undan; jeg gat ekki horft á það lengur. Þetta kom við tilfinningar mínar, og jeg ásetti mjer að hefjast handa gegn slysförunum, þegar jeg sæi mjer fært. Það hef jeg gert í hugvekju minni „mannskaðar á Íslandi“. Þó ritgerðin sje lítil að vöxtum, þá kostaði hún mig langa umhugsun og mikla rannsóknarvinnu. Við skulum tala varlega um tilfinningarnar, „í þeim er bæði gull og grjót“. Þær geta bæði unnið mein og hót. Þær geta leitt okkur afvega, en þær eru líka undirrót allra okkar beztu athafna, af því að þær girða skynsemina megingjörðum viljans. Nú skal jeg ekki minnast einu orði framar á þessa hlið málsins, heldur tala um það blátt áfram, eins og hvert annað gagnsmunamál. Öllum er Ijóst um búpeninginn, að þar er hver skepnan peningavirði, allir sjá glögt tjónið, sem hlýzt af lambadauðanum á vorin, pestinni, fjárkláðanum og - horfellinum, ef jeg má nefna hann á nafn. Þetta skilur hver maður. En það er því miður, eins og flestum sje óljóst, að hver manneskja er líka peningavirði. Stundum rekast menn þó á það, að mannlífið er einhvers virði fyrir þjóðfjelagið, t. d. þegar fátækur en dugandi maður deyr frá konu og mörgum börnum í ómegð. En þjóðin er ekki farin að sjá þetta nærri nógu vel - eða rjettara sagt hún er hætt að sjá það: - því að forfeður okkar gerðu sjer miklu Ijósari grein fyrir gildi mannlífsins. Ef maður var veginn, varð vegandinn að bæta hann fullum bótum. Manngjöldin voru hundrað silfurs fyrir óbreyttan mann, og var það silfur að þyngd á við 480 kr. Menn greinir mjög á um verðmæti silfursins í þá daga móts við landaura, en jeg ætla að fara eftir því, sem fornfræðingurinn okkar hjer á þingi, Dr. Valtýr Guðmundsson, segir. Hann álítur, að silfrið hafi þá verið 10 sinnum verðmætara en nú á dögum og hafa þá manngjöldin numið 4800 kr. eftir nútíðar reikningi, en það voru bætur fyrir óbreyttan mann. Þrælsgjöldin voru 12 aurar, eða 10 sinnum lægri, og verða það 480 kr. á okkar vísu. Leysingjar voru bættir hálfum manngjöldum, 2400 kr. En þegar eftir höfðingja var að mæla, voru manngjöldin oft miklu hærri. Höskuldur Hvítanesgoði var bættur þrennum manngjöldum, (14,400 kr.). Hafliði Másson fekk 80 hdr. 3ja álna aura fyrir fingurna 3, sem Þorgils Oddason hjó af honum; svo að „dýr mundi Hafliði allur“. Á 14., 15. og 16. öld voru manngjöldin fyrir óbreyttan mann 20 hdr. á landsvísu. Ekki alls fyrir löngu dæmdi hæstirjettur í Kaupmannahöfn erfingjum 5000 kr. bætur fyrir mann, sem drepinn var. Engum getur dulizt, ef að er gáð, að þjóðarbúinu er meiri missir að hverjum fullorðnum manni, en einu hrossi eða nauti. Margir glöggir hagfræðingar meta hvern fullhraustan erfiðismann 20000 kr. virði fyrir þjóðfjelagið. Það er því augljós gróði fyrir hverja þjóð, að draga úr manndauðanum, koma í veg fyrir vanhöldin. Að því keppa líka allar þjóðir nú á dögum, hver sem betur getur. Og þegar farið er í þjóðarjöfnuð, eins og farið var í mannjöfnuð í firndinni, þá telja hagfræðingarnir þær þjóðir fremstar, sem minstan hafa manndauðann, en lengsta mannsæfina. Og vafalust eruð þjer, háttvirtu þingbræður, við því búnir, að við munum þar, eins og vant er, vera neðarlega eða neðstir á blaði. Þess vegna fær það mjer fagnaðar, að geta sagt og sannað, að sje litið á æfilengdina, þennan ólýgnasta vott um velmegun hverrar þjóðar, þá erum við ekki lakasta þjóðin, þó vjer sjeum einna fámennastir, heldur erum vjer að því leyti komnir í tölu beztu þjóða heimsins. Öllum er í minnum, að í stóru bólunni, 1707–08 dóu hjer 18 þúsund manns, fullur þriðjungur þjóðarinnar. Í þá daga kunni engin þjóð að reisa rönd við drepsóttunum. En síðan hefur alt breyzt til batnaðar, heilsufræði, sóttvarnarfræði og læknisfræði hafa tekið óvenju miklum og margvíslegum þroska. Það er þeirri framför að þakka. að margar þjóðir þrefölduðust á 19. öldinni; sumar fram yfir það. Hjer á landi gekk alt miður, ekki svo vel, að um tvöföldun væri að tala; árið 1801 var fólkstalið rúmar 47000, en rúm 78000 árið 1901. Þetta seinlæti stafaði af því, að heilsubæturnar og sóttvarnirnar komu hingað á seinni skipunum, og urðu ekki að verulegu liði fyr en undir lok 19. aldar. En þá tókum við líka fjörsprett, sem þjóðin er að verða fræg fyrir. Jeg hef nýlega átt brjefaviðskifti við einn heimsfrægan vísindamann í þeim greinum; hann hefur kynt sjer út í æsar heilsuhagi allra menningarþjóða, þar á meðal Íslendinga; og hann hefur nýlega skrifað mjer, að heilsuframförin hjer á landi á síðasta mannsaldri, sje eins dæmi, hún sje aðdáunarverð, svo fljótt hafi okkur miðað áfram. Hann kallar þessa framför okkar umbyltingu („Revolution“), og þjóðinni til stór sóma. Hann spáði því, að við mundum fljótt ná beztu þjóðum heimsins ef ekki væru slysfarirnar, svona voðalega miklar. Þessa miklu framfarabyltingu má sanna í einni svipan. Frá 1830–1870 dóu rjett um 30 menn af hverju þúsundi á ári 1871–1890 dóu upp og ofan rúmlega 24 af þúsundi á ári. 1891–1900 dóu tæplega 18 af þúsundi á hverju ári. 1902–1910 dóu rjett um 16 manneskjur af þúsundi á ári, til jafnaðar. Árið 1911 dóu rúmlega 14 af þúsundi, og eins 1912. Svona er nú þetta; um miðja 19, öld deyja að jafnaði 30 af 1000 á ári og mannsæfin er rúm 30 ár. Nú deyja ekki nema 15 af þúsundi og æfivonin er orðin yfir 60 ár að meðaltali. Nú eru ekki nema 4 þjóðir á undan okkur, dánartala þeirra er komin niður úr 14 af þúsundi, engin niður í 13. Og hvað gerir muninn? - Slysfarirnar, ekkert annað en slysfarirnar. En ef nokkur heldur, herra forseti, að þessi mikla framför þjóðar vorrar hafi komið sjálfkrafa og fyrirhafnarlaust, þá veit jeg ekki, hvað jeg á að halda. Jeg hef sjálfur átt dálítinn þátt í þessu framfarastriti síðan fyrir aldamótin, svo mikinn, að mjer er það kunnugt, að þar hefur oft verið við raman reip að draga. Og sjálfur hef jeg ekki annað aðhafzt, það sem af er æfinni, en að toga í það reipið af öllum mínum veika mætti. Og fjárlögin okkar láta á sjá, að þessi barátta þjóðarinnar fyrir lífi og heilsu er æði kostnaðarsöm. Það fje hefur líka oft verið talið eftir og skorið við neglur. Og þó hefur það borið margfaldan ávöxt. Barnadauðinn minkar óðum; hann er orðinn þrefalt minni en um miðja öldina sem leið; sullaveikin þverrar óðum ár frá ári; sama er að segja um holdsveikina. Fyrir 15 árum voru hjer á 3. hundrað manneskjur holdsveikar, nú ekki nema rúmlega 80; og óðum fækkar líka mannslátum af völdum taugaveiki, barnaveiki og annara farsótta: og hvað voru mislingarnir 1907 á við sömu veiki 1882 eða 1886? Eins og ekkert! manndauðinn margfalt minni. Og nú erum við líka loksins albúnir í baráttuna við berklaveikina, hún skal fara að þverra hjer, eins og í öðrum löndum. En eitt er þó eftir, og ekki nema það eitt, sem okkur hefur tekizt miklu ver en öðrum þjóðum: Það eru slysfarirnar. Þar stöndum við í stað, að heita má. Þar eigum við bágt; þar erum við ver settir, en nokkur önnur þjóð, sem jeg þekki til. Hjer á landi er mannadauði af slysförum um það bil þrefalt tíðari en í öðrum löndum, og það eru mest alt druknanir; yfir 80% af öllum okkar slysförum eru druknanir. Og það eru rjett eingöngu fullhraustir karlmenn, sem drukna -fara í sjóinn, alt mjög verðmæt líf, ef metið er til peninga. Árin 1881-1910 fórust að jafnaði 84 manneskjur á ári, þar af 70 druknaðir; á þessum 30 árum druknuðu um 2000 karlmenn, en ekki nema rúmlega 100 konur. Og það er ekkert lát á þessu tjóni, enginn afljettir, engin framför. Lítið á uppdráttinn minn hjerna á lestrarstofunni, hann er ekki stór, en talandi vottur um það, að slysfarirnar hafa heldur færzt í vöxt, síðan um aldamót frá 1902 til 1910 og ekki eru síðustu árin glæsilegri; 1911 dóu 81 af slysförum, þar af 64 druknaðir (61 karlar og 3 konur); og 1912, núna í fyrra, dóu 115 af slysförum, þar af 96 druknaðir (94 karlar og 2 konur). Alls dóu í fyrra (1912) ekki nema 1246 manneskjur á öllu landinu, svo að það vantar lítið á, að 10, hvert mannslát hafi hlotizt af slysförum ! Tökum nú bara í reikninginn þessa 94 karlmenn, sem druknuðu, og metum þá til uppjafnaðar á 5000 kr. - það er mjög lágt mat - og þó verður tjónið fyrir þjóðarbúið, þetta manntjón, nærri hálf miljón kr. á því eina ári (1912). Í norskum landhagsskýrslum hef jeg fundið, að þar druknaði árin 1901–10 ekki nema einn af hverjum 1000 fiskimönnum á ári, þeirra sem stunduðu fiskveiðar á. sjó, en þeir voru um 90,000. Og jeg hef fundið í íslenzkum landshagsskýrslum, að hjer drukna margfalt fleiri árlega af hverjum þúsund fiskimönnum. Jeg hef fundið alveg fyrir víst, að frá 1904–1910 druknuðu árlega að jafnaði 15 af hverjum þúsund lögskráðum og vátrygðum hásetum á íslenzkum þilskipum. Jeg hef fundið, herra forseti! að manntjón Þjóðverja í franska stríðinu 1870–1871 var minni að tiltölu við fólksfjölda, en mannskaðar hjer á sjó, sem íslenzka þjóðin varð fyrir árið 1887, og aftur 1897, og eins á árinu 1906, hvert þessara ára um sig. Þetta má ekki svo til ganga. Vjer verðum að komast fyrir, hvernig á þessu stendur, grenslast eftir því svo ítarlega, sem frekast er unt - leita uppi orsakirnar. Þær hljóta margar að vera viðráðanlegar, eins hjer, sem annarsstaðar. Norðmenn hafa komið fyrir sig mörgum og miklum slysavörnum, sem ekkert er sint um hjer á landi. í Noregi voru slysfarir margfalt tíðari áður á tímum - meðan þjóðin ljet þær afskiftalausar, ljet alt orka að auðnu, eins og vjer gerum enn í dag. Sá er eldurinn sárastur, sem á sjálfum brennur. Menn eru farnir hjer á landi að skammast sín fyrir þetta hirðuleysi; þess vegna vilja menn sem minst um það tala, helzt ekki nefna það á nafn, eða hilma yfir það, bera af sjer sökina, hver á annan, eða skella henni á brimið og bálviðrin. Sjómennirnir kenna skipunum, útgerðarmennirnir kenna sjómönnunum. Hver kennir öðrum og þykist góður fyrir sinn hatt. Og málgagn þeirra sjómannanna vildi ekkert gera úr þessu, þegar jeg var að fást um það í fyrra; og fiskiþingið í sumar gaf því lítinn gaum, eins og þar væri ekkert hægt að gera - fór svo að hugsa um líftrygging sjómanna, og við vitum, hvernig það gekk; höfum allir sjeð þetta vanhugsaða frumvarp, þar að lútandi, sem kom frá fiskiþinginu til alþingis, og er öllum hjer ljóst, að ekkert vit er í því. Það er hin hliðin á málinu: slysatryggingin. Hún er alstaðar komin á í öðrum löndum, fyrir alla verkamenn, og alstaðar er heimtað af vinnuveitendum, að þeir slysatryggi verkafólk sitt og borgi mestöll, eða öll iðgjöldin, sem til þurfa; og þetta er gert af því, að þar með eru vinnuveitendur knúðir til þess, af eigin hagsmunum, að hafa allan útbúnað í góðu lagi, gera alt sitt til þess, að varna slysum, til þess að slysaábyrgðin verði þeim ekki of þungbær. Hjer á landi verða verkamen oft fyrir voðaslysum, sem vinnuveitendur eiga sök á - en þeim aldrei gefið að sök. Líftrygging sjómannanna okkar er dæmalausasta kák. - Ef sjómaður druknar, fær kona og börn tryggingarfje. Nú slasast maðurinn, lifir af, en verður öryrki, ómagi á heimilinu, í stað þess að vinna fyrir því. Þá fær heimilið - ekkert! Hvað er slysatrygging? Hún er í því fólgin, að fyrir tiltekið iðgjald öðlast maður rjett til uppbótar, ef hann slasast. Fyrst og fremst fær hann dagpeninga, meðan meiðslið er að batna. Verði hann öryrki, þá fær hann uppbót eitt skifti fyrir öll eða ársfúlgu. Og deyi hann af slysum, fá erfingjar hans tryggingarfjeð. En þetta er vandamál. - Það allra. vandasamasta af öllum tryggingarmálum; - þess vegna druknaði það í sumar í neðri deild. Það er ekki efamál, herra forseti, að hjer er mikið og veglegt verkefni fyrir milliþinganefnd. Sumir segja reyndar, að milliþinganefndir geri aldrei neitt gagn; en það er ósannur óhróður; þær hafa margar gert stórgagn, og allflestar haft góðan árangur, t.d. búnaðarmálanefndin, kirkjumálanefndin, fátækramálanefndin og eins skattamálanefndirnar, þó fátt hafi þar enn orðið að verki. Þá segja aðrir, að fiskifjelagið eigi að gera þetta. En það er svo ungt og óþroskað. Hjer var búnaðarfjelag, miklu öflugra en fiskifjelagið, en þó var skipuð búnaðarmálanefnd. Þeir í fiskifjelaginu eru líka sakaraðilar í þessu máli og bera sökina af sjer - hver sem betur getur, og skella henni svo loksins á sjóinn og storminn, og vilja telja okkur trú um, að hvergi í heimi sje annað eins rok eins og hjer. - Þar fer sem oftar, að blindur er hver í sjálfs síns sök. Hjer mega sjómenn og útgerðarmenn ekki vera einir um hituna, ekkert vit í því að selja þeim sjálfdæmi í þessu máli - sinni eigin sök. Og loksins veit jeg vel; að einhver sparnaðarmaðurinn kann að segja, að þetta borgi sig ekki - svona rannsókn; við höfum ekki efni á því, það muni verða svo dýrt. En höfum við fremur efni á því, að borga Vesturheimsku umrenningafjelagi þúsundir króna til þess að koma hingað og græða á því, að hlaupa með okkur í gönur. Við gjöldum mönnum kaup á hverju ári fyrir að rannsaka dýr, og jurtir, og steina; - og segja svo, að þetta ætti ekki að borga sig! - Þessi rannsókn, sem vænta má að orðið, geti til þess, að draga að miklum mun úr því voðamanntjóni, sem árlega hlýzt af slysum. Verum ærlegir menn, og játum allir, að þetta nær engri átt. Ef nokkur rannsókn er ábatavænleg, þá er það þessi; ef spurt er um bráða þjóðarnauðsyn, - þá er hún hjer. Í firndinni hjeldu menn, að drepsóttirnar væru refsivendir drottins - eða álögur andskotans - og ekkert við þeim að gera - og svo var ekkert gert. Slysfarirnar eru ekki drottni að kenna og ekki andskotanum, og heldur ekki að öllu leyti sjónum eða storminum, eða hríðunum, eða Bolungarvíkunum, eða jökulánum. Slysfarirnar eru ekki allsendis óviðráðanlegar; þær eru margar klaufaskap að kenna, eða vankunnáttu, eða illum útbúnaði, hinu og þessu, sem hægt ætti að vera að laga. Og þess vegna eigum við ekki að draga það að hefjast handa - það borgar sig ekki.



Jeg er samdóma háttv. flutningsm. um það, hve mikilsvert þetta mál er, og að það sje rannsakað. Það er öllum kunnugt, hvern áhuga. háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj.) hefur sýnt í því að reyna að forða slysum, eins og hann yfirleitt hefur gert sjer alt far um að efla heilsufar og vernda þjóðina gegn manndauða og slysförum. Háttv. þm. var að tala um, að ritgerð sú. er hann ritaði um þetta efni, hefði borið lítinn árangur. og fáir veitt henni athygli, en það er ekki rjett. Jeg er sannfærður um, að lög um óryggi skipa og báta, er voru samþykt hjer á síðasta þingi, stöfuðu af hvöt frá þeirri ritgerð. En svo samdóma sem jeg er honum um, að málið sje mikilsvert. þá er jeg ekki fullkomlega viss um, að samanburður hans við önnur lönd sje fullkomlega gildur, þegar öll atvik eru tekin til greina. Jeg hygg ósannað, að sjómenn hjer sjeu ógætnari, klaufalegri en aðrir, þó þeir farist meira. Jeg held það stafi af því, að sjór sje verri hjer við land, og hann er mikið verri hjer en innanskers í Noregi eða við Lófóten, enda hægra þar að ná í hafnir. Sjórinn hjer á veturna fyrir sunnan land er jafnframt því að vera fiskisælastur, langhættulegastur. Jeg efa, að slysfarir sjeu almennari meðal íslenzkra sjómanna en franskra eða enskra sjómanna, sem eru að veiðum á sama tíma, á sömu stöðvunum. En um það vantar okkur allar skýrslur. En þó menn vilji rannsaka þetta, þá tel jeg, að þetta sje ekki heppilegur tími, og áhugi háttv. 6. kgk. þm. (G. Bj hafi borið hann hjer lengra en vera hefði átt. Jeg hygg betra að draga það til hentugri tíma. Skýrslur þær, er við höfum haft, hafa ekki verið ábyggilegar. Það er fyrst í sumar, að samþykt hafa verið Iög um skýrslur um mannskaða, og að við því höfum von um að fá eftirleiðis áreiðanlegar skýrslur, og það er fyrir tilstilli háttv. í 6. kgk. þm. (G. Bj.) fyrst og fremst. Í skýrslum þeim, er við höfum haft, hefur það komið fyrir, að menn hafa ýmist fallið burt eða verið tvítaldir, og er jeg hræddur um, að það hafi komið fyrir, að útlendingar, er hafa druknað hjer við land, hafi verið taldir í skýrslunum. Jeg man eftir því, að austur í Mýrdal ráku eitt sinn 13 lík, er voru jörðuð þar, og þau voru í skýrslunum talin meðal druknaða það ár. Tala þeirra, er hjer druknuðu, var því ofhá um þá 13. Fram úr þessu verður fyrst ráðið, er vjer fáum ábyggilegar skýrslur, og á því eigum við von eftir að hagstofan kemst á fót. Mjer finst það því vera fljótráðið, að setja þessa milliþinganefnd nú: mjer finst það vera rjettara að láta það bíða þar til skýrslurnar eru orðnar ábyggilegri, en það geta þær ekki orðið strax. Skýrslur þær, er nefndin hafði, voru óábyggilegar. Mjer sýnist því, að milliþinganefndin hefði ekki nema óábyggilegar staðhæfingar að byggja á, svo að það, sem hún segði, yrði meir hugmynd hennar um hvað bezt væri í þessu efni, en ábyggilegar staðhæfingar. Af þessum ástæðum er jeg fremur mótfallinn þessari nefndarskipun, jeg álít hana ofsnemma framborna. Jeg vildi vekja athygli flutningsm. á orðalagi tillögunnar: „Efri deild ályktar . . . .“ Þetta er ekki samkvæmt venju, og jeg álit það ekki rjett. Af milliþinganefndum stafar kostnaður, og það er siður um þingsályktunartillögur, er hafa kostnað í för með sjer, að þar standi: „Alþingi ályktar . . .“ eða með öðrum orðum, að þær sjeu samþyktar í báðum deildum. Jeg lít því svo á, að ef þingsályktunartillaga þessi á að halda áfram, þá ætti að taka hana út af dagskrá, og flutningsm. að koma fram með breytingartillögu þessu viðvíkjandi.



Jeg þakka háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) fyrir hina fögru ræðu sína. Það var bæði upplyfting og skemtun að heyra jafn góða og snjalla ræðu og flutta af jafnmiklum áhuga og einlægni fyrir málinu og hún var flutt. Jeg skil ekki hvernig háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) getur haft trú á því, að hann gagni hinu góða máli sínu á þann hátt, að bera nú fram á þessu þingi tillögu um, að milliþinganefnd sje sett í málið. Jeg tel það sje alt of snemma borið upp. Jeg hef sem sagt enga trú á því, að milliþinganefnd framkvæmi neitt fram yfir það, er háttv. 6. kgk. þm. getur framkvæmt og framkvæmir nú sjálfur. Jeg tel það hneyksli, ef að milliþinganefnd væri valin í þetta mál, án þess að hann ætti sæti í nefndinni. ef hann á annað borð gefur kost á sjer, sem jeg tel líklegt vegna áhuga hans fyrir málinu, enda mundi hann verða aðalmaðurinn eftir sem áður. Og jeg tel, að hann geti ekki fengið neina meðhjálp fyrst um sinn, er honum mætti að gagni koma. Skýrslur þær, er við höfum haft hjer um, hafa verið óábyggilegar, en við eigum betri og ábyggilegri skýrslur í vændum. Þær skýrslur, er við höfum haft, hefur háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) rannsakað með þeirri alúð og elju, sem hans er vandi, en nú fullkomnast skýrslurnar, og þá fær hann ný meðul í hendur. Við vitum, hvernig farið hefur með milliþinganefndir þær, er við höfum kosið. Þær hafa haft með höndum verkleg mál er hafa snert hvern mann í þjóðfjelaginu, og þær hafa leyst verk sitt af hendi með alúð og dugnaði, ekkert síður en háttv. flutningsmaður (G. B.), þegar hann er að gera sínar skýrslur. En hver hefur árangurinn orðið? Að eins kostnaður. Þeir, sem hafa staðið fyrir utan nefndirnar, hafa reynt alt, hvað þeir hafa getað, sumir hverjir, að gera skop að skýrslum þeirra og starfi, og illgjarnir menn hafa hent skopið á lofti og bætt við lasti og reynt að eyðileggja starfið. Og bað hefur tekizt. Milliþinganefndirnar snúa sjer svo til stjórnarinnar, en þegar því hagar eins til og nú, að alt deyr, sem stjórnin hefur með höndum þá tel jeg það vera skaða fyrir málið að fara þá leiðina. Það er miklu betra, að það komi beina leið frá háttv. þm. Jeg hygg því bezt, að það kæmi frá þeim, er hafa áhuga fyrir málinu. Og þó að milliþinganefnd yrði skipuð, þá held jeg, að það hefði ekki meiri árangur, en þó að stjórnin fengi háttvirtan 6. kgk. til að undirbúa málið. Hitt atriði þingsályktunartillögunnar um slysin sje jeg ekki annað en að hægt sje að gera án milliþinganefndar. Jeg sje ekki annað, en að það sje nóg að skora á stjórnina að undirbúa frumvarp þetta, og hún mundi þá fara til þeirra manna, er mest hafa kynt sjer málið og hafa mesta þekingu á því, til þess að fá aðstuð þeirra, svo frumvarpið yrði vel úr garði gert. Jeg get því ekki sjeð, að það yrði neitt gagn af því, að setja milliþinganefnd í þetta mál; jeg held, að það yrði bezt og heppilegast, að háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) haldi áfram að starfa fyrir það eins og hann hefur gert, en hitt er annað mál, að mjer finst það vera með öllu ótilhlýðilegt að heimta af honum, að hann vinni að þessu máli fyrir ekki neitt. Mjer finst það vera rjettast, að veita stjórninni fje á fjárIögunum; til þess að rannsaka þetta efni, án þess að það sje kallað milliþinganefnd. Það er beinast og rjettast. Undir ummæli háttv. 2. kgk. þm. (E. B.l um orðun þingsályktunartillögunnar hlýt jeg að taka. Mjer finst það vera sjálfsagt, að lagfæra það, ef að tillagan á að fara í lengra en þetta. Jeg verð að játa það, að þótt jeg viðurkenni ekki, að háttv. neðri deild standi að neinu leyti framar eða ofar en háttv. efri deild, þá gerir hún það þó f fjármálum. Hún sje þar aðaldeildin. En það, að setja á fót milliþinganefnd, kostar 2–3 þúsund kr. að minsta kosti. og því er hjer um fjárveitinh að ræða, og þá er venja, að alþingi taki slíka ákvörðun, eða báðar deildir rjettara sagt. Og þó við hjer settum inn á fjárlögin tillögu um að veita fje í þessu skyni, þá er alveg óvíst, að háttv. neðri deild samþykti það, eða það næði framgangi í sameinuðu þingi. Jeg skal játa það, að jeg er í vandræðum með atkvæði mitt í þessu máli, mjer er ógeðfelt að vera á móti því, en þó held jeg, að jen verði það, því jeg sje ekki, að milliþinganefndin komi að tilætluðu gagni.

Guðm. Björnsson, framsm.: Jeg get verið stuttorður. Jeg er þakklátur þeim, er hafa tekið til máls, fyrir hin vinsamlegu ummæli í minn garð. Jeg skal taka það fram, að það var ætlun mín, að ef þessi tillaga næði samþykki háttv. deildar, að þá væri borin fram í háttv. neðri deild samhljóða tillaga þeirri tillögu, er hjer liggur fyrir nú. Hvað fjárveitingunni viðvíkur, þá aðgætti jeg það mál, og komst að raun um, að milliþinganefndir hafa verðið skipaðar, án þess að fje hafi verið veitt til þeirra á fjárlögunum. Svo að það er ekki ástæða, að hafa á móti þessari þingsályktun fyrir þá sök. Og jeg ætlaðist heldur ekki til, að hún kæmi til framkvæmda, nema því að eins að hún yrði líka samþykt í háttv. neðri deild. Mjer er engin launung á því, að jeg veit miklu meira um sjómennina, skipabrestina og orsakir slysfaranna - miklu meira en jeg hef látið uppi. Jeg hef líka komizt að raun um það, að manntjón Frakka hjer við land hefur verið að tilölu minna, en manntjónið á íslenzku skipunum. Jeg hef fengið mjer fræðslu þar að lútandi frá Frökkum sjálfum, Og beztu vitneskjuna um slysfarir hjer hef jeg ekki haft úr landshagsskýrslunum, heldur úr blöðum og tímaritum; hef þó ekki unnið til fullnustu úr þeim fróðleik, sem þangað er að sækja. Til þess að fá sem sannastan fróðleik um manndauða af slysförum, lagði stjórnin eftir tilmælum mínum fyrir þingið frv. til laga um mannskaðaskýrslur og rannsókn á fundnum líkum, og er það nú orðið að lögum. En málið er svo alvarlegt, að það má ekki bíða. Jeg get ekki hugsað til þess. Jeg er læknir, og ef jeg sje, að jeg get bætt mein sjúklings, þá get jeg ekki fengið af mjer að bíða - það getur enginn læknir. Háttv. þm. Strand. (G. G.) sagði, að millaþinganefnd mundi ekki geta unnið öllu meira í málinu en jeg einn. Sannleikurinn er sá, að jeg er kominn í sjálfheldu í þessu máli, fullkomna sjálfheldu, og kemst ekki úr henni, kemst ekki lengra áleiðis af eigin rammleik, einn míns liðs, og án nokkurs umboðs frá þingi og stjórn. Málið hefur líka svo margar hliðar, að enginn einn maður getur greitt úr öllum flækjunum. Og það er síður en svo, að allar nauðsynlegar upplýsingar verði fengnar úr opinberum skýrslum. Hjer þyrfti að taka upp sömu aðferðina, sem milliþinganefndir í Englandi hafa til að afla sjer sannfróðleiks. Þær snúa sjer til þjóðarinnar sjálfrar. Hver, sem sannfróðleik vill fá um slík efni sem þetta, hann verður að yfirheyra þjóðina sjálfa eiga tal við alla, sem bezt til þekkja; það hef jeg gert í smáum stíl; jeg hef átt tal við marga góða sjómenn og fengið þar marga sorglega vitneskju og svo átakanlega, að enginn getur leyft sjer frá að segja, nema hann hafi umboð til að rannsaka það mál. Hin hlið málsins er slysatryggingin. Það er mjög vandasamt atriði og margbrotið. Háttv. þm. Strand. (G. G.), sagði, að stjórnin gæti vísað öllu þessu máli til mín. Það er satt, að milliþinganefndir hafa verið skipaðar til að undirbúa löggjöfina í öllum stórmálum þjóðarinnar, nema heilbrigðismálunum. Við þau hef jeg fengið að bisast einsamall nú um stund. Jeg tel það ekki eftir mjer. En jeg er, eins og jeg sagði, kominn í sjálfheldu í þessu slysfaramáli, og því leita jeg til þingsins. Það er ekki í launaskyni. Háttv. deild veit það vel, að jeg hef búið mörg mál til þings undanfarin ár, frá því fyrir aldamótin, og þar á meðal ýms mikil vandamál, og lagt mikla vinnu í þau, og engin sjerstök laun fengið fyrir - eins og milliþingauefndirnar - aldrei mælzt til þess. Þjóðin á sjer enga viðreisnar von, ef enginn vill gera neitt fyrir hana, nema móti borgun út í hönd. Nú beiðist jeg þess eins, að þetta mál sje ekki vanrækt, ekki látið dragast. Mörg góð mál þola bið. En því meir sem jeg hef fengizt við þetta mál, því betur hefur mjer skilizt, að biðin getur hjer kostað mörg mannslíf. Hjer er um líf manna að tefla. Þess vegna skil jeg ekki, að neinn vilji una því, að bíða, bíða og sjá, hvað margir farast, bíða og gera ekki neitt.



Mjer virðist rjettast að styðja tillögu háttv 2. kgk. (E. B.) um að taka málið út af dagskrá, og skýt jeg því til háttv. flm., hvort hann geti ekki fallist á það  (Guðm. Björnsson: Jeg hef ekkert á móti því)  . Jeg tel það rjettara, af því að hjer er um kostnað að ræða, að sett sje „alþingi“ í staðinn fyrir „efri deild“. Jeg er annars tillögunni samþykkur; en játa það, að það getur orðið örðugt að hafa full not af mannskaða skýrslunum fyrstu árin. En þess ætti heldur ekki að þurfa, nje heldur er það bráðnauðsynlegt að leggja málið þegar fyrir næsta þing. Nefndin getur verið starfandi ein 4–6 ár. Það sem mest ríður á, er að sem fullkomnustum skýrslum sje safnað, og málið að öllu leyti sem bezt undirbúið, áður en því er ráðið til lykta af þinginu, betra þó það dragist árinu lengur. Mjer hefur dottið í hug, að það mundi rjettara, að bæta aftan við tillöguna ákvæði um að, að öll stjórnarvöld væru skyldug til að láta nefndinni í tje allar þær skýrslur og upplýsingar, sem þau gætu. Slíkt hefur áður verið venja. Jeg skýt þessu fram til athugunar.

Þórarinn Jónsson Háttv. flutningsm.: (G. B.) skaut því til mín, að jeg hefði við umræður um fjárlögin lítilsvirt tilfinningar manna. Þetta er mishermi. Hitt sagði jeg, að það væri ekki rjett, að vera að slá á tilfinningarstrengina, og reyna með því að hafa áhrif á háttv. deildarmenn og reyna að leiða þá til óskynsamlegra hluta; ekki þó svo að skilja, að jeg sje mjög hræddur um, að það muni hepnast. Tillagan er í sjálfu sjer góð, en þó er jeg samdóma háttv. þm. Strand. (G. G.) um það, sem hann sagði um hana. En af því að hún er góð, þá er ekki rjett að fella hana, og mun jeg greiða atkvæði með henni.

Forseti: Málið verður þá tekið út af dagskrá, og umræðum um það frestað til morguns, ef enginn háttvirtur deildarmaður hefur á móti því. Samþykt að taka málið út af dagskrá.

Sigurður Stefánsson, framsm.: Jeg skal ekki þreyta deildina með langri framsöguræðu. Nefndin hefur fallizt á að ráða deildinni til að samþykkja frv. Ástæður hennar fyrir því má sjá í nefndarálitinu á þgskj. 663. Jeg býst við, að hefði þetta frv. verið borið fram fyrir nokkrum árum, þá mundi eigi hafa blásið byrlega fyrir því, því að þá hefði burtför Norðmanna haft í för með sjer mikla tekjurýrnun fyrir landssjóð og tjón fyrir einstök hjeruð. En úti eru þessar ástæður að mestu að hverfa, og verða líklega alveg horfnar, áður en lögin koma í gildi. Hvalveiðamönnunum fækkar nú stórum. Áður græddu þeir offjár á veiðum sínum hjer við land; en nú er komin stór breyting á þetta. Hvaladrápið hefur verið svo mikið, að hvölum hefur stórfækkað, og hins vegar hafa þeir líka orðið svo styggir vegna veiðanna. Það er því svo komið nú, að hvalveiðin þykir ekki borga sig fyrir hina fáu hvalveiðamenn, sem eru eftir. Og þó t. d. einn yrði eftir af þeim þrem hvalveiðamönnum, sem nú munu stunda veiði á Austfjörðum, við árslok 1915, þá álítur nefndin kosti frv. svo mikla, að ekki sje í það horfandi, þótt landssjóður misti nokkurra þúsund króna tekjur af hvalveiðunum. Það er kunnugt, að flestar þjóðir telja þessa „Rovdrift“ - að jeg viðhafi þetta útlenda orð - hvorki heppilega nje þjóðræknislega; þykir það lítill búhnykkur, að þessum dýrum sje gereytt eða þau flæmd burt. Ef hvalveiðarnar leggjast niður, þá má búast við, að hvölunum fjölgi að nýju, og hafið gerist aftur hvalauðugt hjer við land. Þá má búast við, að útlendingar leiti hingað til veiða, og verður þá örðugra að koma þeim burt aftur, þótt vjer vildum. Því er nú rjett að nota tækifærið, og fyrirbyggja með higum afturkomu þeirra. Þótt ekki hjeldi nema eitt fjelag áfram veiðunum hjer, þá gæti orðið tjón að því; ekki eingöngu fyrir það, að hvalir væru drepnir, heldur engu síður af því stygð kæmi að hvölunum við veiðina, þeir mundu fælast hjeðan og hverfa algerlega. Ýmsir sjómenn halda því fram, að hvalveiðar spilli fyrir síldveiði á fjörðum, sem víða er mikilsvirði, með því síldarskorturinn dregur aftur úr þorskveiðunum, þar sem síldin er aðalþorskbeita hjer á landi. Jeg hef ekki verið trúaður á þetta . Þó veit jeg það, að Norðmenn, sem eru manna fróðastir um fisk- og síldarveiðar og göngur þeirra fiskitegunda, hafa fyrir 10 árum bannað hvalveiðar hjá sjer af þessum ástæðum, og hef jeg heyrt, að þeir hafi í ár endurnýjað bannið og útilokað hvalveiðar hjá sjer um næstu 10 ár. Þess er að geta, að margir innanþings og utan eru hræddir um, að þessir fáu hvalveiðamenn, sem hjer eru eftir, muni gera skaðabótakröfur, ef þeim er bönnuð veiðin, og landssjóður verða útlægur um mikið fje. Það er ekki hægt að fullyrða neitt um þetta. Þó skal jeg benda á, að ekki munu hvalveiðamenn í Noregi hafa gert neinar skaðabótakröfur. þegar þeim var bönnuð veiðin þar. Nefndin gerði það, sem hún gat, til að fá vissu um þetta. Hún reyndi fyrir milligöngu norska ræðismannsins hjer að fá símleiðis upplýsingar um það, hvort krafizt hafi verið skaðabóta, og eins um hitt, hvort málinu hafi verið skotið til dómstólanna, ef skaðabótakröfur hafi verið gerðar, og ef svo hefur verið, hvernig farið hafi. Ræðismaðurinn kveðst hafa sent skeytið, og er nú því nær mánuður liðinn síðan, en ekkert svar komið. Það má geta þess til, að norska stjórnin hafi ekki talið sig geta gefið svar, eins og hún hefði óskað landa sinna vegna, og því látið vera að svara. Þó er það nokkuð undarlegt, þar sem ræðismaður hennar var fenginn til að flytja málið, enda er þetta ekki annað en getgáta. Það hefði ef til vill verið rjettara að snúa sjer til landstjórnarinnar og biðja hana að leita upplýsinganna; en nú verður að sitja við það, sem komið er. Jeg skal geta þess, að þegar hvalaveiðamennirnir norsku leituðu álits lögfræðisdeildarinnar við háskólann í Kristjaníu, fengu þeir það svar, að ekki væri líklegt, að þeir gætu fengið skaðabætur fyrir það, að þeim voru bannaðar hvalveiðar við Noreg. Mun þetta hafa haft þau áhrif, að þeir hafa ekki gert neinar skaðabótakröfur. Auðvitað gæti hjer ekki verið um aðrar skaðabætur að ræða en í hæsta lagi fyrir hús þau, er þeir eiga á hvalveiðastöðunum: eða öllu heldur efni þeirra. Jeg get ekki sagt, hvað mikið mundi þurfa að borga fyrir þau, enda ólíklegt að til þess komi, þótt ekki sje af öðru en því, að ólíklegt er annað, en að þeir fari bráðlega hjeðan, þar sem þeir kveina einlægt yfir tapi. Háttv. þm. N.-Múl. (E. J.) gat ekki orðið okkur hinum nefndarmönnunum samferða. Hann vildi lengja frestinn til 1. október 1916, með því að þá væri enn meiri líkindi fyrir, að hvalveiðamennirnir væru fluttir burt, og þá kæmi ekki til neinna skaðabótakrafa. Meiri hluti nefndarinnar var ekki hræddur við þessar skaðabótakröfur, og fanst því ekki ástæða tif að hafa frestinn lengri, en hann er ákveðinn í frv.

Ráðherra: Það er að eins lítil spurning, sem mig langar til að beina til háttv. nefndar. Eins og háttv. framsm. (S. St.) gat um, hefur háttv. nefnd sent fyrir skömmu með símskeyti fyrirspurn gegnum norska ræðismanninn hjer til stjórnarinnar í Noregi. Eins og orðin liggja fyrir í nefndarálitinu, þar sem frá þessu er skýrt, lítur helzt út fyrir, að fyrirspurnin hafi verið um það eitt, hvort skaðabótakröfur hafi komið fram fyrir atvinnuspjöll. En hjer geta líka komið til greina, að jeg hygg, skaðabótakröfur fyrir eignarrýrnun,. sbr. 50. gr. stjórnarskrárinnar. Og þó lögfræðisdeild háskólans í Kristjaníu hafi látið það álit í ljós, að ekki væri, líklegt, að hvalveiðamennirnir gætu fengið skaðabætur fyrir atvinnuspjöll, þá er því ósvarað, hvort hægt sje að komast hjá að greiða skaðabætur fyrir eignarýrnun, og ekki víst, að svarið hefði orðið hið sama. Það er því lítið á þessu svari háskólans norska að byggja, þegar er að ræða um það spursmál, sem hjer liggur fyrir. Þótt nú sje orðið litið um hvalveiði hjer við land, og hún borgi sig illa, þá eiga hvalveiðamennirnir hjer þó all mikil hús og tæki, sem ekki eru notuð til annars, en hagnýtingar hvalafurða, og eru sjálfsagt bundnir lóðarsamningum um alllangan tíma, og verður að borga eftir þessar lóðir, hvort sem þær gefa þeim nokkurn arð eða ekki. Það er auðsætt, að þessar eignir þeirra rýrna í verði, ef þeim er bönnuð með lögum atvinna, sem hæglega getur batnað aftur, þótt hún sje arðlítil í bráð. Jeg er því hræddur um, að hvalveiðamennirnir geri skaðabótakröfu fyrir eignarýrnun, og finst valt að treysta því, að dómstólarnir gefi þeim ekki meðhald. Af því hvalveiðamennirnir sýnast nú vera á förum, þá finst mjer rjettara að bíða með bannlög þessi, þangað til þeir eru allir farnir, og sæta þá færi, að koma þeim á, þegar ekkert er í hættu. Þeir hvalir, sem nú eru hagnýttir hjer á hvalastöðvum, eru hvort sem er veiddir langt norður í höfum en ekki hjer við land, og því ekki líklegt, að hvölum fjölgi mikið hjer við land fyrst um sinn, og það þarf ekki að gera ráð fyrir því, að höfin fyllist af hvölum á 10 árum. það þarf lengri tíma til þess. Hvaða þýðing sem hvalafriðunin kann að hafa, þá ættum vjer af fjárhagslegum ástæðum að bíða um stund með hana, til þess að eiga ekki á hættu, að þurfa að borga dýrum dómum úr Iandssjóði hús hvalveiðamanna. Lögin geta gefið þeim hvöt til að halda húsum sínum við hjer, þangað til þau koma í gildi, þótt þeir annars hefðu horfið fyrri burtu hjeðan, og gera síðan skaðabótakröfur til landssjóðs. Ef það hefur skýrt verið tekið fram í fyrirspurninni, að líka væri átt við húsin, þá álít jeg, að nokkuð mætti ef til vill á því byggja, að ekkert svar hefur komið. Ef norska stjórnin hefði orðið að borga hvalveiðamönnunum fje fyrir það, sem um var spurt, þá tel jeg víst, að svar væri komið frá henni; og er það þó nokkuð undir því komið, hvort beinlinis hefur verið beðið um síma svar, því að ella gæti brjef verið á leiðinni.



Það sem fyrir mjer vakti, er jeg skrifaði undir nefndarálitið og kom með brtill. mína, var það, að gera frestinn lengri fyrir hvalveiðamennina til að flytja burt, og til að fyrirbyggja það, að þeir geti krafizt skaðabóta, sem sumir óttast að þeir hafi rjett til. Ef þingið 1915 vill annaðhvort gjöra breytingu á þessum lögum eða fella þau úr gildi, þá er þessi frestur nægur til þess. Ef fresturinn er bundinn við 1. okt. 1915, þá yrðu hvalveiðamenn að flytja burtu á því ári, og þingið 1915 gæti ekki fyrirbygt stórbótakröfur, ef til þeirra gæti komið. En ef fresturinn er settur til 1916, þá eiga þeir ver aðstöðu með að heimta skaðabæturnar, enda þá sennilegt, að flestir verði hættir veiðum, eftir því sem af þeim er látið nú. Svo gæti þar að auki þingið 1915, ef það áliti slíkar kröfur yfirvofandi, afnumið lögin, en annars ekki. Jeg fyrir mitt leyti vildi helzt bíða þings 1915 með þetta mál, svo hvalveiðamenn hefðu ekki það bak við eyrað með framhald veiðanna, að heimta skaðabætur, er lögin gengu í gildi, en litlar líkur til, að þeir sæti í þrjú ár við mikinn skaða með það fyrir augum. Þess vegna óska jeg samþ. brtill., svo að þeir hafi meira ráðrúm til að skifta um bústað. Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að hvalrekar hefðu oft orðið sjerstaklega góð og tímabær hjálp landsmönnum í ísaárum, og vildi því, að friðunin kæmist á, og er það aðalástæðan fyrir því, að jeg: fylgi þessu máli, og greiði því atkvæðið ef brtll. mín verður samþykt. Íshættan er enn eigi úr sögunni. Hvort hvalir spilla fiskiveiðum, skal jeg ekki segja um, en eitt er víst, að ef síld kemur á firði og hvalir koma í torfuna, þá flæma þeir hana upp að löndunum, svo hægra er um vik að veiða hana úr landi fyrir þá, sem síldveiði stunda á staðnum. Jeg álít, að þeir, sem óttast skaðabætur, geti samþ. þetta frv., ef br.till. nær samþ., því þá er fresturinn meiri.



Það er kunnugt, hvernig jeg lít á þetta mál. Fyrir n. virðist það helzt vaka, að von geti verið á hvalrekum, sem geti komið að góðu haldi í harðærum, en þetta nemur svo litlu, að ekki er nema örlítill hluti af því, sem hvalveiðamenn borga í landssjóð; og væri því fje varið til að kaupa fæðu fyrir í hallærum, mundi það til meiri hjálpar landsbúum en óvissir hvalrekar. Að því er það snertir, að hvalveiðarnar spilli fiskigöngum, þá fjekk fólk norður á Finnmörk þessa flugu, og kvað svo ramt að, að það ætlaði að flytja úr landi þúsundum saman. Þetta knúði löggjafarvald Norðmanna til að skerast í leikinn og friða hvalina. Þessi fluga barst svo hingað með Norðmönnum, og þaðan er þetta sprottið, og er ósannað, að þetta sje á nokkrum rökum bygt. Háttv. n. hefur alveg leitt hjá sjer að aðgæta, að lög þessi svifta landssjóð alveg þeim tekjum, sem hann getur haft af hvalveiðamönnum; fyrst og fremst er útflutningsgjaldið, sem 1912 nam um 14 þús. kr. auk annara gjalda, sem þeir greiða, t. d. aðflutningsgjaldsins af nauðsynjum þeirra, og mun þetta muna samtals um 20 þús. kr. Þessar tekjur geta að vísu smáminkað, en gott er meðan þær eru. Og það dugar ekki að banna hvalveiðamönnum að hafa stöðvar sínar hjer, meðan þeir geta hafzt við í Færeyjum, því þá veiða þeir alveg eins hjer í nánd, en landssjóður missir bara tekjurnar. Þá er enn óupplýst um skaðabæturnar. Það er óvíst, hvort þeir gætu ekki heimtað þær fyrir hús og lóðir, þótt þeir fengju þær ekki fyrir atvinnutjón. Og nú er á það að líta, að þó þeim yrðu ekki dæmdar skaðabætur, þá getur þetta fælt bæði innlenda og útlenda menn frá að setja upp atvinnurekstur hjer á landi. Álít jeg að mál þetta eigi ekki fram að ganga, en sökum þess, að frestur er á illu beztur, vil jeg þó samþ. till. minni hluta nefndarinnar. Álít, að eins og komið er, sje bezt að fresta málinu; þessi lög geta komizt á 1916, þótt frv. bíði þings 1915, og það er ekki einu sinni víst, að þau þurfi að bíða nema til næsta árs, ef aukaþing verður 1914, og á þeim tíma ætti að vera fengin full vissa um skaðabæturnar og annað, sem að málinu lýtur.

Sigurður Stefánsson, framsm.: Viðvíkjandi orðum hæstv. ráðherra, að nefndin hafi ekki spurzt fyrir um nema skaðabætur út af atvinnuspjöllunum, en ekki að því er snertir stöðvarnar sjálfar, vil jeg taka það fram, að þótt nú ekki hefði verið spurt um nema atvinnuspjöll, þá gat norska stjórnin þó svarað upp á þá spurningu. En tilfellið var, að nefndin spurði um, hvort þeir hefðu krafizt skaðabóta sökum hvalveiðabannsins. Háttv. þm. N.-Múl. gat þess, að hvalveiðamennirnir mundu fremur sitja kyrrir, ef fresturinn væri stuttur, til þess að gera síðan skaðabótakröfu sína gildandi. En nú er á það að lita, að svona útgerð er ákaflega dýr, og getur því ekki náð nokkurri átt, að þeir færu að reka hana með miklu tapi ár eftir ár, einungis til þess að reyna að ná skaðabótunum, sem aldrei mundu verða meira en eins og krækiber í ámu á móti því stóra tapi, sem þeir hefðu af rekstrinum. Háttv. 2. kgk. taldi hvalrekann eina af aðalástæðum nefndarinnar. En það var ekki aðalástæða nefndarinnar, heldur hitt, að löggjöfin stuðlaði að því nú þegar, að hvaladrápinu linti sem fyrst, svo hvölunum mætti fjölga aftur umhverfis landið. Og jeg vil geta þess í sambandi við það, sem sagt hefur verið um, að hvalveiðar spilli fiskiveiðum, að ef hvalir koma inn á firði, þar sem síld er fyrir, þá styggja þeir síldina upp að landinu, og er þá síldarveiði næstum vís í Iagnet. Viðvíkjandi því, sem háttv. 2. kgk. (E. B.) sagði um ofboð það, sem greip þjóðina alla á Finnmörku, þá eru nú tíu ár síðan, og því eðlilegt, að farið væri sö lægja, en þrátt fyrir það hefur þó stjórnin endurnýjað ákvæðið. Það verður að aðgæta það, að ef máli þessu er frestað, tefur það fyrir því ekki einungis til næsta þings 1915, heldur að líkindum tveim til þrem árum lengur, með líkum fresti á því, að lögin komi í gildi og ákveðinn er í þessu frumvarpi, og getur því töfin orðið 5–6 ár.



Ástæðan til, að jeg stend upp, er sú, að jeg vil skýra frá efni símskeytisins, sem við afhentum norska ræðismanninum. Í því var spurt um, hvort hvalveiðamenn í Noregi hefðu fengið nokkrar skaðabætur vegna hvalafriðunarinnar og sjerstaklega var spurt um, hvort skaðabætur hefðu fengizt fyrir húsrof. Eins og háttv. framsögum. tók fram, er ekkert svar komið, en hvort það þýðir það, að engar skaðabætur hafi verið látnar af hendi, veit jeg ekki. Hjer virðist geta verið um stórkostlegan atvinnuveg að ræða í framtíðinni fyrir landið, ef hvalir eru friðaðir og legðust aftur að landinu, og það gæti orðið meira virði en þessar litlu tekjur, sem við höfum samkvæmt núgildandi lögum af útfluttum hvalaafurðum. En jeg vil benda á, að það er mikið vafamál, hvort hvalveiðamennirnir hafa leyfi til eftir núgildandi lögum, að reka hjer veiðar sínar á þann hátt, sem þeir gera. Það er bannað, að reka þessa veiði í landhelgi, eða nota landhelgina á nokkurn hátt við hana. Og þá getur verið vafi, hvort þeir mega einu sinni draga veidda hvali inn í gegn um landhelgina. Jeg bendi einungis á þetta, þar eð jeg álit það vafasamt, og krefðust hvalveiðamennirnir skaðabóta, yrði þetta vitanlega tekið til athugunar. Annars get jeg ekki ímyndað mjer, að Norðmenn taki hvalafriðuninni illa, því við gerum ekki annað í þessu efni, en þeir sjálfir hafa gert heima hjá sjer, við höfum tekið þá hjer til fyrirmyndar.

Guðm. Björnsson, framsm.: Jeg hef engu við það að bæta, sem í nefndarálitinu stendur. Fyrst og fremst er þetta mikið vandamál, og í öðru lagi nauðsynjamál fyrir kaupstaðarbúa, og má því ekki bíða. Nú er farið að gera rafveitu víðar en í sjálfsstjórnarkauptúnum, svo að lögin þurfa að ná til annara, en þeirra, og er þessi þingsályktunartillaga fram komin og vona jeg, að háttvirt deild samþykki hana.



Með því að jeg hef hugsað mjer að koma fram með breytingartillögur við frv., vildi jeg leyfa mjer að mælast til, að málið yrði tekið út af dagskrá og látið bíða þar til á morgun, þar sem jeg vegna fjárlaganefndarstarfa og annríkis hef ekki haft færi á að koma fram með þær fyrir þennan fund.



Jeg er mótfallinn því, að frv. sje tekið út af dagskrá, og málinu er stofnað í hættu, ef slíkt er gert, þar sem þingtíminn er orðinn svo naumur, að hætt er við, að það dagi uppi, ef 2. umr. er frestað. Jeg mótmæli því, sem sagt, að málið sje tekið af dagskrá.



Það er neðri deild, sem fyrst og fremst hefur stofnað málinu í voða, þar sem hún hefir haft það svo lengi hjá sjer, svo að það er með öllu óforsvaranlegt um slíkt stórmál. Nefndin hjer í deildinni er og samsek neðri deild, þar sem hún hefur verið 5 daga að semja þetta nefndarálit, er semja mátti á 5 mínútum.



Jeg styð till. háttv. þm. Ísf., þar sem hann tímans vegna hefur ekki getað komið með þær breytingartillögur, er hann hafði hugsað sjer að koma fram með. Það getur varla hindrað framgang málsins, og það á bezt við, að það komi fram núna við 2. umr.



Jeg mótmæli því, að málið sje tekið út af dagskrá og frestað til næsta dags. Hjer er ekki nema um tvent að velja. Annað hvort er að samþykkja málið án allra breytinga eða láta það ekki ganga fram. Það er suðsætt, að breytingartillögur geta ekki orðið til annars en spilla fyrir framgangi frv. og gera því skaða. Mjer var hugur á að fá málið tekið á dagskrá í dag, því að verið getur, að jeg biðji um leyfi forseta til að fara burt úr bænum, en jeg vildi ekki fára, fyr en jeg hefði sjeð málinu borgið; jeg hef heitið því fylgi mínu, og jeg ætla mjer ekki að hlaupa frá því, þótt sumum háttv. þm. kunni að verða það á, að hlaupa frá málum, sem sem þeir hafa heitið fylgi sínu.



Jeg verð að mótmæla þeirri tilgátu sem rakalausri, að tillaga mín sje fram komin til að fella frv. Neðri deild hefur gert alt til að seinka málinu, og nefndin hjer hefur setið á málinu 5 daga til að skrifa þetta nefndarálit, er semja mátti á 5 mínútum, eins og jeg sagði. Slíkt tel jeg ósæmilega aðferð á jafn merkilegu máli, og mjer finst jeg ekki geta skilizt svo við þetta mál, að jeg reyni ekki að koma á það breytingum, sem eftir minni skoðun og frá mínu sjónarmiði eru bráðnauðsynlegar. Alt annað mál er, hvort jeg greiði atkvæði móti málinu; um það getur ekki háttv. 5. kgk. þm. (B. Þorl.) ekkert vitað, og jeg mótmæli hinum ósæmlegu aðdróttunum hans.



Mjer kemur á óvart, er nefndinni er borið á brýn, að hún hafi dregið málið. Nefndin hefur í rauninni ekki haft, það nema 2 daga til meðferðar, því að fjárlögin hafa verið til umræðu, eins og allir vita. Nefndarálitið er skrifað á örstuttum tíma. Annars skoða jeg þetta bragð háttv. þm. Ísaf. ekki annað en bragð til að hefta framgang málsins og beina árás á það.



Jeg mótmæli því enn, að jeg sje að reyna að drepa málið. Það eru ekki annað en illgirnislegar getsakir.



Hvaða þingfundur er þetta ?

Forseti: Það er rætt um þingsköp, og þingdeildarmenn verða að hafa leyfi til þess.

Björn þorláksson: Jeg þarf ekki að mótmæla ósannindum háttv. þm. Ísaf. (S. St.). Háttv. þm. V: Skaft. (S. E.) hefur gert það. Jeg vil taka það fram, að það er vel hægt að hafa fund seinna í dag, þó að fundur sje í sameinuðu þingi. Fundur hjer þarf ekki að koma í bága við það. Það má halda fundinn hjer á eftir. Háttv. þm. Ísaf. (S. St.) getur fengið tækifæri til að koma fram með breytingartillögur við málið, ef hann langar til þess.

Sigurður Eggerz, framsögumaður: Í umræðunum um að taka þetta mál út af dagskrá hjer í dag sakaði háttv. þingm. Ísafjarðar nefndina um, að hún hefði dregið málið á langinn. Þessu vil jeg leyfa mjer að mótmæla og skal benda á, að hún fjekk málið til meðferðar fyrst fimtudaginn 4. sept. og að þingfundi loknum þann dag hjelt hún þegar fund um málið og annan fund um morguninn eftir á föstudaginn. Þann dag voru fjárlögin til 2. umræðu, og stóð þá fundur langt fram á nótt en á laugardaginn afhenti nefndin álit sitt til prentunar. Af þessu hljóta menn að sjá, að nefndin hefur hraðað málinu eins og unt var. Jeg segi þetta einungis til þess að sýna fram á, að nefndin hefur gert skyldu sína, og jég mun líta svo á, að ummæli hins háttv. þingmanns hafi verið í bræði töluð og mun jeg fúslega fyrirgefa honum þau. Eins og sjá má á nefndarálitinu, hefur nefndin lagt það til, að frumvarpið verði samþykt óbreytt, og eru ástæður nefndarinnar til þess þær, að hún telur meginatriðum málsins svo fyrir komið, að vel megi við una. Að vísu er henni fullljóst, að ýms atriði ættu að vera á aðra leið, en gert er ráð fyrir, en hún lítur svo á, að meginatriðunum sje svo vel fyrir komið, að sjálfsagt sje að samþykkja frumv. Og það mun sannast, að erfitt verður að gera stjórnarskrána svo úr garði, að allir verði fullkomlega ánægðir með hana í öllum greinum. Jeg skal svo víkja að frumvarpinu og get lofað því að halda ekki langa framsöguræðu að þessu sinni. Þess má þá fyrst geta að það eru viss atriði, sem allri þjóðinni að kalla má kemur saman um, og er það í 1. lagi afnám konungkjörinna þingmanna, og í 2. lagi aukning kosningarrjettarins. Að því, er fyrra atriðið snertir, þá er það ljóst, að á meðan konungkjörnir þingmenn eiga sæti á alþingi, getur vilji þjóðarinnar ekki komið þar eins ljóst fram og skyldi. Upphaflega var meiningin með konungkjörnu þingmönnunum sú, að tryggja sjer menn með sjerþekkingu í þinginu. Nú er kosningin eingöngu pólitísk. Ráðherra kýs fylgismenn sína í þau sæti. En það er hart að verða að taka tillit til þeirra konungkjörnu, þegar um þingræði er að tala, en á meðan þeir sitja á alþingi, verður að taka tillit til þeirra, því það verður að teljast aðaleinkenni þingræðisins, að sú stjórn, sem situr að völdum, geti komið áhugamálum sínum fram á þinginu. Geti hún það ekki, þá er þingræðið veiklað. En þótt hún hafi meirihluta þjóðkjörinna þingmanna með sjer, getur hún ef til vill ekki komið málum sínum fram, ef þeir konungkjörnu snúast á móti. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um konungkjörnu þingmennina, því að allir eru sammála um, að þá beri að afnema. En þótt menn sjeu á einu máli um þetta, þá hefur menn hinsvegar greint allmikið á um, hvernig skipa beri efri deild, þegar þeir eru úr sögunni, og menn hafa sett þetta atriði í samband við rýmkun kosningarrjettarins, þannig að ef hann verði rýmkaður, þurfi að fá nokkra stöðvun í efri deild. í því frumvarpi, sem hjer liggur fyrir, er viðurkendur almennur kosningarrjettur. Sú skoðun er meir og meir að ryðja sjer til rúms úti um heim, að konur eigi að fá kosningarrjett. Eins og kunnugt er, hafa kvennrjettindakonur á Englandi gert mikið til þess að afla sjer þessa rjettar og í grundvallarlagafrumvarpi því, sem nú er á döfinni í Danmörku, er konum ætlaður kosningarrjettur. Í þessu frumvarpi, sem hjer liggur fyrir, er konum ætlaður kosningarrjettur sem körlum,. og er þá sá misrjettur, sem þær hafa átt við að búa, í þessu efni afnuminn. Um hitt hefur verið meiri ágreiningur, hvort. rjett væri að veita vinnumönnum kosningarrjett, en hjer er hann veittur þeim í principinu. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til þess að svifta nokkra stjett í landinu þessum rjetti, því með því er stutt að stjettamismuninum, sem jeg álít að ekki eigi að eiga sjer stað. Það hefur verið borið fram sem ástæða móti því að veita konum kosningarrjett, að þær legðu svo litla áherzlu á hann sjálfar. Það er satt, að þær leggja ekki eins mikla áherzlu á hann, sem skyldi, en jeg lit samt svo á, að það sje skylda þingsins að veita þeim þennan rjett. Það er þó einn annmarki á þessu fyrirkomulagi, og hann er sá, að þó almennur kosningarrjettur sje viðurkendur í principinu, þá fá ekki allir hann að fullu fyrri en eftir 15 ár. Jeg hefði álitið rjettast að veita kosningarrjettinn strax, en samt lít jeg svo á, að þessi annmarki sje ekki svo mikill, að stjórnarskráin eigi ekki samt sem áður að fá framgang, því að því lengur sem dregst að breyta stjórnarskránni, því lengur verða þessir menn að bíða hvort sem er eftir rjetti sínum. Svo ætla jeg ekki að tala meira um kosningarrjettinn að sinni. Skipun efri deildar er samkvæmt þessu frv. þannig fyrirkomið, að í henni eigi sæti 6 menn, kosnir , hlutfallskosningum um alt land, og koma þeir í staðinn fyrir þá konungkjörnu, og 8 menn, sem sameinað alþingi kýs á sama hátt og nú. Þingrof nær ekki til þeirra hlutfallskosnu og kosningarrjettur við þær kosningar er bundinn við 35 ár. Jeg verð að líta svo á, að með þessu fáist nægileg stöðvun í efri deild, og mjer virðist jafnvel með öllu óþarft að binda kosningarrjettinn við hlutfallskosningarnar við 35 ár. Hjer er þó meginatriðunurn komið fyrir á þann hátt, að telja má viðunanlegt, og eitt er hjer, sem mjer þykir miklu skifta, og það er, að eigi þarf að breyta kjördæmaskipun landsins, en það mundi valda allmiklum erfiðleikum. Þá er nefndin samdóma háttv. Nd. um það, að eigi sje rjett að fastákveða í stjórnarskránni, að sjermál Íslands skuli borin upp í ríkisráði Dana, og getur hún felt sig við, að konungur ákveði, hvar málin skuli borin upp. Sú ákvörðun verður suðvitað gerð á ábyrgð Íslandsráðherra, eins og gefur að skilja. Þá er og ákveðið, að tölu ráðherra megi breyta með lögum. Jeg hefði að vísu álitið heppilegra, að ráðherrum hefði þegar verið fjölgað, því jeg hygg, að mikið mundi vinnast við að hafa 3 ráðherra. Að vísu mundi það hafa nokkurn aukinn kostnað í för með sjer, en það er líka þess að gæta, að þá er meiri trygging fyrir því, að málin sjeu vel íhuguð af mönnum, sem hafa ábyrgð á gjörðum sínum. Eins og nú stendur, er það ómögulegt fyrir ráðherra, að fara yfir öll mál, sem hann þarf að ráða fram úr, og verður hann því að láta ábyrgðarlaust skrifstofuvald ráða fram úr ýmsum málum. Þetta er óholt, enda hart fyrir ráðherra, að verða að bera ábyrgð á verkum, sem hann getur ekki vegna fjærveru eða annara ástæðna, vitað neitt um. En þar sem gert er ráð fyrir því í frv. þessu, að tölu ráðherra megi breyta með lögum, þá er það ákvæði viðunandi, og til bóta frá því sem nú er. Þá er eitt nýtt ákvæði um, að halda skuli aukaþing, ef meiri hluti hvorrar deildar krefst þess. Þetta ákvæði álít jeg mjög heppilegt, því ef ráðherra fer illa með vald sitt, eru engin tök á að losna við hann á milli þinga, eins og nú er ástatt, en hjer er sett ráð til þess. Þá er og ákvæði um, að alþingi skuli kjósa 3 yfirskoðunarmenn og með hlutfallskosningu. Það er auðsætt, að áríðandi er að yfirskoðun landsreikninganna sje sem tryggust, og er sjeð um það með þessu ákvæði. Þá er það og sett að skilyrði fyrir kjörgengi, að menn sjeu búsettir innanlands. Það má að sjálfsögðu deila um þetta atriði, og um það var nokkur ágreiningur í nefndinni, en mjer finst það eðlilegt skilyrði. Ennfremur er nýtt ákvæði um, að dómarar, sem ekki hafa að auki umboðsstarf á hendi, skuli ekki kjörgengir til alþingis. Það er kunnugt, að víða út um land er því haldið fram, að þessir menn eigi ekki að verða kjörgengir vegna þess, að þeir eigi ekki að vera riðnir við stjórnmál, til þess að traustið á landsyfirrjettinum, því hjer er aðallega um hann að ræða, raskaðist ekki af þeim sökum. En þetta virðist mjer ekki nóg ástæða til þess, að útiloka þessa menn frá kjörgengi, enda gagnstætt þeirri öldu, sem nú er að renna, að veita sem flestum kosningarrjett og kjörgengi. Þess ber og að gæta, að þó menn ekki sitji á þingi, geta þeir á ýmsan hátt fengizt við „pólitík“, og slíkt er þó ekki hægt að banna. Ekki geri jeg þó svo mikið úr þessu, að jeg verði andstæður stjórnarskrárbreytingunni fyrir þá sök. Þess má geta, að allir nefndarmenn voru andstæðir þessu ákvæði. Þá er ennfrem nýtt ákvæði um, að samþykki alþingi breytingu á sambandinu milli Íslands og Danmerkur, þá skuli það mál lagt undir atkvæði allra kosningarbærra manna til samþyktar eða synjunar. Um þetta ákvæði var nokkur ágreiningur í nefndinni, en jeg lít svo á, að það sje til stórbóta. Það skiftir miklu, að slíku máli sje ráðið vel til lykta, og að engu flanað, og er því nauðsynlegt að hafa ákvæði, sem þetta í stjórnarskránni. Enn er eitt ákvæði um, að sambandinu milli ríkis og kirkju megi slíta með lögum. Alda í þessa átt er mjög rík hjá þjóðinni, og má því hjer eftir gera þetta án stjórnarskrárbreytingar, með einföldum lögum. Í 18. gr. er nýtt ákvæði um, að maður, sem ekki er í þjóðkirkjunni nje öðrum trúarbragðaflokki, skuli gjalda til háskóla Íslands eða einhvers styrktarsjóðs við þann skóla, í stað þess að nú verður slíkur maður að greiða gjöld til þjóðkirkjnnnar. Það má vera, að jeg hafi gleymt að minnast á eitthvað nýtt ákvæði í þessu frumvarpi, og mun jeg þá gera það síðar, ef umræðurnar gefa tilefni til þess. Jeg vænti þess, að máli þessu verði tekið vel í háttv. deild. Eins og kunnugt er, eru raddir háværar hjá þjóðinni um að fá stjórnarskrárbreytinguna á þessu þingi, og þar sem málið virðist nú komið í sæmilegt horf, vona jeg, að deildin samþykki frumvarpið óbreytt, því að breyta frumvarpinu, er sama og að stytta því aldur.

Sigurður Stefánsson Háttv. frsm. byrjaði mál sitt á því, að orð mín í dag um drátt af hendi nefndarinnar, hefðu verið í bræði töluð, og mundi hann því fyrir gefa mjer þau. Jeg þakka honum mjög vel fyrir þetta, en jeg get nú samt ekki kannast við, að jeg hafi sagt neitt, sem jeg þurfi að biðja hann fyrirgefningar á. En jeg vil segja það, að jeg vorkenni þeim deildarmönnum, sem ekki vildu bíða til morguns með málið, og sýndu mjer þá ósanngirni að vilja ekki gefa mjer ráðrúm til að athuga málið, því að tíminn fyrir mig til að koma með breytingartillögur hefur verið mjög naumur; jeg var veikur á meðan málið var á döfinni í Nd. og gat því ekki fylgzt með þar, en að því er mjög mikill stuðningur, eins og allir vita. Jeg álít, að sú meðferð neðri deildar, að geyma málið von úr viti, og ætla okkur svo að eins örfáa daga til að yfirvega og afgreiða málið, óþinglega og sýna virðingarskort fyrir þessu máli. Mjer sýnist svo, sem hin háttv. nefnd í háttv. deild hafi lítið skoðað þetta frv., en að eins hirt það eins og það kom frá háttv. neðri deild. Jeg skal játa það, að mjer líkar betur að sumu leyti þetta frumvarp, en stjórnarskrárfrumvarp það, sem afgreitt var hjer 1911. Sjerstaklega eru það ákvæði 10. gr., er mjer líka betur. Þessi nýju ákvæði um kosningarrjettinn koma ekki til framkvæmda strax, heldur smátt og smátt. Með þessu er mjög dregið úr því, að mikil bylting geti átt sjer stað, eins og var frá þinginu 1911. En svo eru næstum því upptaldar bæturnar, sem eru í þessu frumvarpi. En í þessu frumvarpi eru líka alger nýmæli, sem engri stjórnarskrárnefnd hefur nokkru sinni dottið í hug að hreyfa, og það er 4. gr. stjórnarskrárinnar, sem hefur staðið óbreytt síðan 1874. Þar segir svo í fyrstu málsgrein að: „engan megi skipa embættismann á Íslandi, nema hann hafi hin almennu rjettindi innborinna manna“. Þessu hefur engum dottið í hug að breyta, enda held jeg, að þetta sje heimtað í öllum löndum. En nú hefur nefndin í háttv. neðri deild numið þetta ákvæði burt, og nefndin hjer gleypir við þessu alveg óhugsað. Mjer er alveg ómögulegt að finna, hvaða ástæða er til, að þessu ákvæði er breytt, og vil því gera fyrirspurn um það til háttv. frsm. nefndarinnar, á hverju þetta er bygt, og hvað hafi dregið háttv. neðri deild og háttv. nefnd til þess að ganga alveg þegjandi fram hjá þessu. Hann hlýtur sem framsögumaður nefndarinnar að vera mjer fróðari um þetta, og sjerstaklega þar sem jeg var veikur, er málið var til meðferðar í háttv. neðri deild, og gat ekki fylgzt með í umræðum og meðferð málsins þar. En auk þess er annað ákvæði í 4. gr. Þar er svo mælt fyrir, að konungur geti flutt embættismann úr einu embættinu í annað, En þessu ákvæði er líka kipt burt, og segi jeg eins um það og hið fyrra, . að jeg skil ekki ástæðuna til þess, að þessu er líka kipt í burtu. Jeg skil ekki, því á að taka af konungi forrjettindi (prærogativa) hans, og jeg skil ekki því eftirlaunahatararnir ekki minnast á þetta, því það getur haft allmikil áhrif á eftirlaunin, ef konungur hefur leyfi til að flytja embættismenn úr einu embættinu í annað. Fyrir nokkrum árum síðan Ijet ungur maður af embætti sökum fótbilunar, og gaf læknirinn honum vottorð um, að hann gæti ekki þjónað sýslu þar sem hann þyrfti að ferðast á hestbaki, en hann gaf honum ekki vottorð um, að hann gæti ekki þjónað embætti, þar sem svo stæði á, að hann þyrfti þess ekki. Og hvað var þá betra fyrir stjórnina til þess að losna við þennan mann af eftirlaunum, en að bjóða honum sýslu þar sem fótbilun hans gat ekki bagað hann, og það hagar einmitt svo til, að hjer er til slík sýsla, og hún losnaði skömmu eftir að maðurinn var kominn á eftirlaun. Jeg miða ekki við, þó stjórnin ekki gerði það, en embættismaðurinn gat ekkert haft á móti því, þó svo hefði verið gert, og það hefði sparað landssjóði ákaflega stóra eftirlaunafúlgu, þar sem maðurinn var kornungur. En nú er þetta ómögulegt. Eftir frv., eins og það er nú, fær maður eftirlaun, ef hann er ófær til að gegna starfi sinu í því hjeraði, þótt hann sje fullfær til að gegna öðru hjeraði. Og þetta finst mjer, að eftirlaunafjendurnir í nefndinni hefðu átt að minnast á. En auk þess þá finst mjer þetta vera ókurteisi gagnvart konungsvaldinu, eins og það gæti líka verið sparnaður að hafa þetta ákvæði. Og það gæti vel svo farið, að konungur sjálfur eða einhverjir, er honum standa nærri, ræku augun í þetta og vektu athygli hans á því, og gæti þá svo farið, að konungi þætti sjer nærri gengið. Þá vil jeg minnast á 8. gr. frv. Jeg tel hana afturför frá því, er var samþykt hjer á þingi 1911. Þá var samþykt, að í efri deild skyldu eiga sæti 10 þingmenn kosnir með hlutbundnum kosningum til 12 ára, og jeg tel það miklu betra en þeir sjeu að eins 6, eins og hjer er gert ráð fyrir. Jeg skal fúslega játa það, og jeg tel það enga skömm, að jeg er svo „konservativ“, að jeg vil hafa meiri seglfestu í skútunni, en jeg tel að verði, ef þeir eru að eins 6, sem kosnir eru á þennan hátt, þó jeg hinsvegar játi, að það geti verið heppilegt, eins og nú horfir við í bráð. Og bót er það, að þessi aukni kosningarrjettur er meira takmarkaður, en hann þá var. Háttv. framsm. tók það fram, að þessi breyting á frv. frá 1911 stæði að nokkru leyti í sambandi við kjördæmaskiftinguna á landinu; það þyrfti þá ekki að breyta henni. En jeg lít svo á, að þó að þeir verði ekki nema 6, er verði kosnir Iandkosningu, þá þyrfti eftir sem áður að breyta kjördæmaskiftingunni, því hún er orðin úrelt og ósanngjörn í mörgu tilliti. Jeg skal þar til dæmis nefna höfuðstaðinn sjálfan, Reykjavík, er jeg álít að eigi rjett á að hafa fleiri þingmenn en nú er. Og jeg hygg, að háttv. alþingi hefði ekki orðið nein skotaskuld að bæta úr því, þó að ákvæði frumvarpsins frá 1911 hefðu haldizt óbreytt. Þá mintist háttv. framsm. (S. Egg.) á ráðherrafjölgunina. Jeg tel hana bráð nauðsynlega, og frv. frá 1911 hafði þann kost, að eftir því átti hún að koma strax. Jeg tel það hafa verið til stórskaða fyrir allt stjórnarstarf og löggjafarstarf vort, að við höfum að eins haft einn mann til þess að fara með öll æðstu völd landsins. Og við erum farnir að sjá það hjer á þinginu, hversu þetta er ótækt. Frumvörpin eru lítt undirbúin, og margt þykir fara öðru vísi en æskilegt er í umboðstjórninni, enda er það ofurefli nokkrum einum manni, og það þótt hann sje meira en meðalmaður, að annast þetta alt. Jeg verð þess vegna að leggja mikla áherzlu á þetta atriði, þó það hins vegar bæti nokkuð úr, að það má breyta þessu með einföldum lögum. Og það hefur alveg nú nýverið komið fyrir atriði, er sýnir mönnum, hversu þetta er óheppilegt. Hæstv. ráðherra þurfti að vera hjer inni í háttv. efri deild, til þess að taka þátt í meðferð þeirra mála, er hjer Iágu fyrir, en á meðan fer fram atkvæðagreiðsla í háttv. Nd., og var þar felt stjórnarfrumvarp, vegna þess að hæstv. ráðherra, sem þar á atkvæðisrjett sem þingmaður, var fjærverandi; það stjórnartrumvarpið, er jeg tel einna bezt á þessu þingi og mestan skaða að. Þetta sýnir, hversu það er erfitt fyrir ráðherra vorn nú, að taka þátt í þingstörfum, sem telja verður bráðnauðsynlegt, og ekki getur einn maður verið nema á einum stað í einu. Þá vildi jeg aftur víkja orðum mínum að innborinna manna rjettinum. Í háttv. neðri deild var flutt fram brtill. um að gera innborinnamannarjett að skilyrði fyrir kosningarrjetti og kjörgengi. Þegar jeg las þessa breytingartillögu uppi á spítala, þá satt að segja undraðist jeg, að þetta ákvæði skyldi ekki fyrir löngu vera komið inn í stjórnarskrá vora. Og jeg tel þetta nauðsynlegt ákvæði nú, er útlendir menn eru að flytjast hingað. Jeg tel það rangt, að útlendingar, er gætu flykzt hingað í stórhópum, hefðu hjer hinn sama rjett og landsins börn, og jeg neita því gersamlega, þótt að þeir kynnu að vera góðir menn, að þeir hafi sama kunnleik á stjórnmálum vorum og við sjálfir. En auk þess, ef hjer færi að ryðjast inn í landið herskari slíkra manna, þá gæti eftir þessu auðveldlega svo farið, að löggjafarvaldið kæmist í þeirra hendur, meira en æskilegt væri, og það veit jeg þó að enginn muni kjósa. Það er líka svo annarstaðar, að engin þjóð hefur sjeð sjer fært, að láta þetta ákvæði vanta í stjórnarskrá sína, og hvers vegna háttv. Nd. .fellir þetta ákvæði burt er mjer hulin ráðgáta. Jeg hlýt að líta svo á, að þeir, er vilja fella burtu 4. gr. stjórnarskrárinnar, hafi ekki hugfast, að Ísland sje fyrir Íslendinga. Ef þess væri nokkur kostur, að koma fram með breytingartillögur, og von um, að þær yrðu samþyktar vegna tímanaumleika, þá kannast jeg við, að þetta hefði verið eitthvert mesta áhugamál mitt, því jeg hálfskammast mín fyrir það, jafngamall þingmaður, að mjer skuli ekki fyr hafa dottið í hug, að setja þetta í stjórnarfrumvörpin. Þá er enn eitt nýmæli í þessu frumvarpi, er ekki hefur sjezt í stjórnarskránni 1874 og alla leið til vorra tíma nú í ár, eða breytingarfrumvörpum við hana, og það er um að meiri hluti þingmanna hvorrar deildar geti krafizt þess, að aukaþing sje haldið. Jeg álít, að þetta ákvæði sje mjög varhugavert, og þeim mun varhugaverðara og verra, sem minni festa er í efri deild. Og með allri virðingu fyrir háttv. alþingi, þá er jeg hræddur um, að þetta ákvæði hafi ilt í för með sjer, og það kemur oft hjer fyrir, að tilfinningar ráða of miklu. Það kemur oft fyrir í lífinu, að tilfinningar ráða meiru en róleg skynsemi og yfirvegun; það kemur alveg eins fyrir hjá alþingismönnum eins og öðrum mönnum annarstaðar. Fyrir því er jeg hræddur um, að þetta ákvæði gæti orðið notað hvatvíslega, þegar æsingar eru uppi. En bót er það að breyta má þessu með einföldum lögum. Jeg skal játa það, að það eru fleiri athugasemdir, er jeg vildi gera við frumv., þótt jeg geti ekki farið út í það frekar að sinni, og læt jeg mjer nægja, að skírskota þar um til ummæla minna í dag. En lítilfjörlega vil jeg tala um þá von, er við getum haft um, að frumvarpið verði samþykt. Við vitum, að síðustu undirtektir undir frv. voru þannig 1911, að hans hátign konungurinn vildi ekki staðfesta stjórnarskrána sökum burtfellingar ríkisráðsákvæðisins. Og jafnvel mun hans hátign konungurinn hafa haft fleiri ástæður til þessara undirtekta. En mjer skilst nú, að nefndin voni, að frv. nái staðfestingu með því að breyta þessu ákvæði svo, að það eigi að bera upp málin fyrir konungi þar sem hann ákveður. Jeg skal ekkert um það segja, hvaða áhrif þetta hafi á vilja haus hátignar konungsins; um það getur vist enginn sagt, en jeg hygg, að það sje mjög vafasamt, að hann fallist á þessa breytingu, og tel líklegt, að undirtektirnar verði sömu og 1911. En þá er lítill árangurinn af því að samþykkja stjórnarskrána á þessu þingi, minni en við óskum. Af þessari ástæðu hefði jeg ekki viljað vera forgöngumaður að því, að hún yrði borin upp hjer á þingi í ár, þótt jeg hins vegar ekki hafi beinlinis á móti því þess vegna, að hún nái fram að ganga. Það er allt annað. En mjer lýst svo, að sú leið, er við hefðum átt að fara í þessu efni, hefði verið sú, að fela stjórninni til næsta þings, að útvega oss vissu um það, hvernig hans. hátign konungurinn lítur á þetta, og hvort hann mundi ganga að þessari breytingu. Ef nú svar konungsins hefði orðið hið sama og 1911, gat þjóðin ráðið það við sig, hvort hún vildi fara að leggja út í stjórnarskrárbreytingar ár eftir ár, með. lítilli von um nokkurn árangur. Jeg skal ekkert um það segja, hver vilji þjóðarinnar er í því efni, en jeg hefði þá kunnað því betur, að leggja út í þessa óvissu. Hygg jeg því, að þótt frv. þetta nái samþykki háttv. deildar, að það sje mjög mikill vafi á því, að það muni ná höfn fremur en frv. 1911. Jeg skal að vísu ekki neita því, að það sje nokkru meiri von um það, en hún er í mínum augum ekki mikil. Jeg hef minzt á þau aðalatriði, er jeg hefði viljað gera breytingartillögur um. Mjer hefur verið brigslað um það, að jeg vildi gera breytingartillögur, að eins til þess að drepa málið. Þetta tel jeg óheiðarlega og ósæmilega aðdróttun. En eftir því, er jeg þóttist verða vis af umræðunum í dag, þá þykist jeg skilja það, að það sje ekki til annars að koma fram með breytingartillögur, en að tefja tímann. En tíminn er dýrmætur, og ekki hvað sízt, er jafnlítið er orðið eftir af þingtímanum, svo jeg vil ekki að því stuðla. En mjer fellur það þó illa, að háttv. meðdeildarmenn mínir,. skuli hafa meinað mjer að gera breytingartillögur. En þó að frv. verði samþykt, þá get jeg ekki tekið undir ummæli háttv. framsm: (S. Egg.), að málið sje komið á góðan rekspöl, því eins og jeg tók áður fram, þá er jeg mjög efaður um framgang þess, enda ekki nema eðlilegt, meðan við höfum enga vissu, nema það sæti sömu meðferð og undirtektum og frumvarpið 1911. En hitt tel jeg víst, að hæstv. ráðherra geri alt hvað hann getur og láti ekkert undir höfuð leggjast til þess, að fullnægja vilja þingsins í þessu efni, og yfir höfuð að spara ekki neitt, er geti orðið því til fyrirgreiðslu. En jeg hefði heldur kosið, að málið hefði verið látið bíða næsta þings, til þess að fá betri vissu, og skýr yfirlýsing væri komin um það, hvort hans hátign konungurinn vildi samþykkja það eða ekki. Og mjer væri kært, ef hæstv. ráðherra vildi láta í ljósi skoðun sína á þessu máli, því jeg álít það afar mikilsvert, hver skoðun hans hjer um er. Eftir því getum við farið. Jeg skal svo að sinni ekki þreyta háttv. deild lengur, en taka það fram enn þá, að mjer þykir það leitt, að jeg gat ekki komið fram með breytingartillögur, var meinað það. En það er ekki á minni ábyrgð, heldur hinna háttv. þingmanna, er meinuðu mjer það.

Sigurður Eggerz. framsögum: Það gladdi mig í raun og veru, að heyra ræðu h. þm. Ísafj. (S. St.), því jeg bjóst við hörðum mótmælum frá honum, en þau reyndust ekki eins hörð og við hefði mátt búast. Fyrst vil jeg minnast á ummæli h. þm. (S. St.) um það, að við, sem ekki vildum taka málið út af dagskrá, hefðum sýnt ófrjálslyndi. Ástæðan fyrir því, var alls ekki ófrjálslyndi, heldur eingöngu umhyggja fyrir málinu. Það er svo stutt eftir þingtímans, að á engan hátt má draga málið, ef það á að komast fram á þessu þingi. H. þm. (S. St.) brá nefndinni um, að hún hefði haldið málinu lengi. Jeg hafði þó áður bent á, að það hefði ekki verið nema einir 2 dagar, og þá hittist svo á að samtímis var 2. umræða fjárlaganna hjer í deildinni, og munu háttv. deildarm. geta nærri, hvað drjúgur sá dagur er til nefndarstarfa. En hafi nefndin verið sein með að afgreiða málið, sem er hin mesta fjarstæða, þá má með ekki minna rjetti segja, að h. þm. (S. St.) hafi verið helzt til seinn að semja brtill. sínar og koma með þær. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja óp h. þm. (S.St.) til kjósendanna, og er ekki hræddur við að ganga til kosninga, þrátt fyrir þá ábyrgð, sem h. þm. telur að nefndin hafi bakað sjer með meðferðinni á málinu. H. þm. (S. St.) veit það, að hann getur komið með brtill. til 3. umr., ef hann vill; en við því má hann búast, að þær falli, því að sjeu þær samþyktar, þá er það að líkindum sama sem að skapa frv, aldur, svo stutt sem eftir er af þingtímanum. En vjer viljum ekkert það gera, sem stofnað geti frv. í voða, því að vjer lítum svo á, að meginatriði þess sjeu þannig, að vel megi við una, Það er hjer eins og um öll mál önnur, að ágreiningur hlýtur að verða um einstök atriði. Næst þessu skal jeg svo athuga nokkrar mótbárur h. þm. (S. St.). Það sem sjerstaklega hneykslaði h. þm. var það, að felt skuli burt úr frv. ákvæði 4. gr. stjórnarskrárinnar um það, að engan megi skipa embættismann á Íslandi, nema hann hafi hin almennu rjettindi innborinna manna. Jeg hafði tekið eftir þessu, og nefndin tók það líka til athugunar. Það virðist spor í sjálfstæðisáttina, að veita má hverjum sem vill embætti, án þess að það sje bundið við þá eina, sem innborinnarjett hafa; einkum er svo, á meðan vjer getum ekki sjálfir veitt innborinnarjett. Jeg get líka huggað hina hreldu sál h. þm. með því, að þessu má breyta með einföldum lögum. Þá rann mikill orðastraumur frá h. þm. (S. St.) um það, hve afar óheppilegt það væri, að nú væri eftir þessu frumv. konungi óheimilt að flytja embættismenn úr einu embætti í annað. - H. þm. (S. St.) hefði sjálfsagt kallað það kosningarræðu, ef jeg hefði haldið hana. - Jeg skal segja h. þm.. að jeg er þar annarar skoðunar. Jeg tel það mjög heppilegt, að stjórnin geti ekki á pólitískum æsingatímum flutt menn að eigin geðþótta úr einu embætti í annað. Það er freisting til að vanbrúka það vald. H. þm. sagði, að afleiðingin af því, að þetta ákvæði vantar, gæti orðið sú, að ýmsir embættismenn kæmust á eftirlaun fyrir þær sakir, og að þeir, sem mótfallnir væru eftirlaunum, mundu varla vilja styðja að því. H. þm. virðist ekki hafa lesið gildandi lög um þetta. Samkv. gildandi lögum getur embættismaður kosið, hvort hann vilji heldur eftirlaun eða láta flytja sig í annað embætti. Það er því engin hætta á, að eftirlaunabyrðin vaxi við þetta. H. þm. sagði, að konungi mundi þykja súrt í broti, að vera sviftur þeim forrjettindum, að mega flytja embættismenn úr einu embætti í annað. Skelfing held jeg að honum þyki það súrt! einkum þegar þess er gætt, að þetta er gert á ábyrgð ráðherra og að hans ráðstöfun. Þá lagði h. þm. mikla áherzlu á skipun efri deildar; honum þótti hún ekki eins „konservativ“ og æskilegt væri; og kvað hann á þessum óróatímum ekki veita af seglfestu í Ed. Um það má deila, hve mikil seglfesta eigi að vera í efri deild, en svo gæti þó farið, að ýms mikilsvarðandi mál strönduðu þar á þessu seglfestuskeri. Jeg er ekki eins hræddur við kjósendafjölgunina eins og h. þm., og lít öðrum augum á þá en hann, og er ekki hræddur við að fá þeim kosningarrjettinn, því að jeg treysti því, að vaxandi menning geri þá vel færa um að gegna starfi sínu. Enn mintist h. þm. (S. St.) á það, að jeg teldi það einn kost við það, að skipa Ed. eins og gert er ráð fyrir í frv., að eigi þurfi að breyta kjördæmaskipun í landinu. Þetta er að nokkru leyti rjett. Nú geta menn í bili verið lausir við að fást við þetta vandamál; þó geri jeg ráð fyrir, að breyting hljóti að koma á, áður en mjög langt um líður. Þá hneykslar það hinn hv. þm. (S. St.), að meiri hluti hvorrar deildar skuli geta heimtað aukaþing. Jeg er ekki hræddur um, að þetta verði að tjóni; þvert á móti. En það er annað, sem ástæða er til að hræðast. Ef vjer höfum óhæfan ráðherra, þá getur hann setið óáreittur um tveggja ára tíma og þingið ekkert eftirlit haft með honum. Það er mesta trygging í því, að svo geti farið, að meiri hluti hvorrar deildar geti heimtað, að þing sje kallað saman, það mun kenna hverjum ráðherra að fara varlega með vald sitt. H. þm. sagði, að alt af væri hægt að gefa óhæfum ráðherra vantraustsyfirlýsing. En hvernig má það verða, nema þing komi saman. Það vill stundum meira að segja reynast fullörðugt, þó þing sje saman komið. Þá mintist h. þm. (S. St.) á frv. 1911, og var hræddur um, að eins mundi fara með undirtektir konungs nú og þá. Þess er að gæta, að ekki er vist, hvernig konungur hefði snúizt við, ef ráðherra hefði fylgt málinu fast fram, og sagzt verða að sleppa ráðherradæmi, sæi konungur sjer ekki fært að staðfesta frv. Það er bezt að sleppa öllum getgátum um það, hvernig þessu frv. reiðir af, ef málið er sett á oddinn. Þó tek jeg það fram, að jeg vil ekki, að leitað sje að málum til að setja á oddinn, - en hins vegar mega menn ekki skjálfa í öllum málum af ótímabærum kviða. - En hvað sem því líður, hvernig farið hefði um frv. 1911, ef því hefði verið haldið til streitu, þá er hjer öðru máli að gegna, því nú hefur miðlunarleið verið farin, þar sem konungi er beinlínis ætlað að ákveða, hvar íslenzk mát skuli borin upp fyrir honum. Hversvegna erum við að leggja kapp á að samþykkja þetta frv.? spyr h. þm. (S. St.),. Af engu öðru en því, að þjóðin óskar eftir ýmsum breytingum á stjórnarskránni, og vjer teljum þessar breytingar nauðsynlegar. Og jeg treysti því, að þjóðin muni fallast á frv., og konungur muni sjá sjer fært að staðfesta það, þegar til kemur. Þá kvartaði h. þm. aftur yfir því, að sjer væri gert ómögulegt að koma fram með brtill. Jeg held, að þetta kvein hans muni ekki bergmála mikið hjá þjóðinni, þegar hún veit, að hann hafði nægan tíma til þess, meira að segja, hefur enn tíma til þess; og ef h. þm. telur frv. ómögulegt, eins og það er, þá er það samvizkulaust af h. þm., að koma ekki með brtill. og það eins, þótt hann hafi litla von um að koma þeim fram. Jeg treysti því, að h. d. taki vel á móti hinum rjettmætu kröfum þjóðarinnar, sem þetta frv. hefur að geyma; og jeg er þess fullviss, að ef þingið afgreiðir málið, eins og það er nú, þá gerir það þarft verk, og aflar sjer vinsælda og lofs hjá þjóðinni fyrir það.

Guðjón Guðlaugsson; Jeg er einn af þeim, sem naut þess heiðurs, að komast í nefnd í máli þessu, og á því minn hlut af þeim góða vitnisburði, sem h. þm. Ísaf. (S. St.) gaf nefndinni. Þó játa jeg, að jeg skrifaði undir nefndarálitið með töluverðri tregðu; og mjer þótti það súrt epli að bíta í, að verða að afgreiða málið í hasti, hafa ekki nema einn dag til umhugsunar, eftir að h. nefnd í Nd. hafði legið á málinu mest allan þingtímann. Þessu óforsvaranlega slugsi er engin bót mælandi. Það væri full ástæða, að það vekti þrjózku hjá þessari deild að verða annað hvort að samþykkja frv. upp á kommu, eins og það kemur frá h. Nd. eða að fella það: og eiga það svo á hættu að systurdeildin svívirði þessa deild fyrir að hafa gert það. Mjer finst þetta ótilhlýðileg aðferð. Þótt h. Nd. hafi farið svona að ráði sínu, þá álit jeg þó málið ofgott til þess, að eyðileggja það, þótt það sje eingetið. Þess er ekki að dyljast, að ýmsir gallar eru á frv., sem jeg hefði feginn viljað eiga kost á að laga. Eigi að síður er frv. þetta í ýmsu stórbætt frá frv. 1911, eins. og þingið skildi þá við það. Líka er frv. þetta stórbætt frá uppkasti því, sem lagt var fyrir þingið nú í þingbyrjun; það var hörmulega úr garði gert. Einu ákvæði, sem var kökkur í allra hálsi, ríkisráðsákvæðið, hefur h. Nd. komizt vel út úr, og hygg jeg, hún hafi ekki á annan veg getað ráðið betur fram úr því, fyrst hún á annað borð heiktist strax, og kaus ekki heldur að hinkra við um stund að jeta það ofan í sig. Jeg var ekki í vafa um, hverjar alleiðingar það mundi hafa, að stryka ríkisráðsákvæðið út. En hins vegar fanst mjer ekki svo mikið í húfi, þótt málinu hefði verið frestað til næsta þings, og biðin notuð til að leita hófanna um, hvað fáanlegt væri. Það er fallega að orði komizt, að konungur skuli ákveða, hvar íslenzk mál sjeu borin upp fyrir honum. Þó dylst það ekki, að þetta er gert til að hylja úlfinn undir gærunni. Með þessum orðum er að vísu ekki sagt blátt áfram: Vjer viljum ekki, að mál vor sjeu borin upp í ríkisráðinu, en það er sagt undir rós. En það má líka. skilja það á annan veg, þannig að vjer óskum, að málin sjeu borin upp annar staðar en í ríkisráðinu, en látum þó konung ráða því. Þetta hef jeg að athuga við 1. gr. Jeg veit, að hjer var úr vöndu að ráða; jeg lái ekki h. Nd., þótt hún reyndi að synda milli skers og báru. Þá er sú breyting frá frv. 1911, að nú á að kjósa 34 þingmenn óhlutbundnum kosningum og 6 hlutbundnum. Jeg er á sama máli og h. þm. Ísafj.k. (S. St.), að tala þeirra þingmanna, sem kosnir eiga að vera hlutbundnum kosningum, sje of lág. Mjer finst það meiningarlítið, að eigi skuli geta verið meiri hluti þannig kosinna manna í efri deild. Jeg óska eins og h. þm. (S. St.), að barlestin væri nokkuð þyngri í þeirri deild. Jeg er eins og hann farinn að eldast og orðinn nokkuð íhaldssamur; og jeg segi það, að betur væri að menn hættu að telja það skömm að vera íhaldsmaður, því að milli íhaldsmanna og framsóknarmanna ætti baráttan um málin að vera háð. Það væri eðlileg og holl flokkaskifting, sem á þeim grundvelli væri bygð. Jeg hefði lang helzt kosið, að 10 menn væru kosnir hlutbundnum kosningum til efri deildar. En er jeg leit á, að þá hefði orðið að leggja niður 4 kjördæmi, og jafnframt athugaði, hve óhönduglega stjórninni fórst kjördæmaskiftingin, þegar hún var að fást við hana, þá sá jeg, að helzt þurfti að hafa verið ákveðið um fullkomna kjördæmaskifting um leið, og hin spurningin var útkljáð. En þetta er svo óbrotið, að hafa þá, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum jafn marga og hina konungkjörnu, og veldur engri kjördæmaröskun. Þó mundi hafa verið hægt, að fækka kjördæmunum um tvö, án þess það hefði valdið miklum vandræðum. Jeg er ekki á sama máli og h. þm. (S. St.), að það þurfi að breyta kjördæmaskiftingunni hvort sem er, og láta t. d. Reykjavík fá fleiri þingmenn en mi. Jeg álít það algerlega rangt að skifta kjördæmunum eftir höðfðatölu kjósendanna. Jeg álít, að hver fultrúi sje ekki eingöngu kosinn fyrir sitt kjördæmi, heldur fyrir landið alt, fyrir túnin, engjarnar, fjöllin, dalina, árnar og vötnin, og þar sem þetta er svo breytilegt á hinum ýmsu stóðum, þá þarf hvert hið sjerkennilega svæði að hafa sinn þingmann, og má þar alls ekki eingöngu fara eftir landstærð og fólksfjölda. Jeg man eftir, að það var lengi talað um að leggja niður Vestmannaeyjar sem sjerstakt kjördæmi. Nú er alveg hætt að tala um þetta, sjálfsagt mest af því, hvað fólkinu hefur fjölgað mikið þar; en þótt því hefði alls eigi fjölgað, þá hefði eigi að síður verið rangt að svifta þær þingmanni sínum, þær eru svo sjerstæðar í mörgu, og þurfa því að hafa sinn sjerstaka talsmann á þingi. Þá ætla jeg, að minnast ofurlítið á kjördæmaskiftinguna; ætti að fara að breyta henni, þá er jeg alveg mótfallinn tvímenningskjördæmum; öll kjördæmi ættu að vera einmenningskjördæmi, að minsta kosti meðan ekki eru hlutfallskosningar. Flokkaskifting í kjördæminu getur verið þannig háttað, að tveir menn úr öðrum hluta þess komist að, og hafa þó ekki nema eitt atkvæði hvor fram yfir keppinauta sína úr hinum hluta kjördæmisins. En ef kjördæminu er skift í tvent, þá eru meiri líkindi fyrir, að sinn maðurinn úr hvorum flokk komist að. En nú er kjördæmaskiftingin sú, að sá sem býr öðrumegin við takmörkin, segjum lítinn læk, má kjósa 2 þingmenn, en sá sem er hinum megin aðeins einn. Þetta þyrfti að takast til athugunar, svo kendi meira jafnrjettis. Jeg vildi fyrir mitt leyti hafa hlutfallskosningu, og að öllu landinu væri skift í svo sem 5 kjördæmi. Þá er þetta atriði, Sem mest hefur verið um talað milli þinga, kosningar rjetturinn. Frv. 1911 gaf öllum jafnt kosningarrjett hjúum sem húsbændum, konum sem körlum. Mjer finst fyllsta rjettlæti í þessu, en játa jafnframt, að sú bylting, sem leitt. hefði af þessari miklu og snöggu breytingu, gat orðið þjóðinni hættuleg. En nú hefur háttv. Nd. reynt að fara bil beggja, þannig að allar konur fái atkv. sem karlar, og allir vinnumenn sem lausamenn, en hefur svo, til þess að afstýra, að öll þessi mörgu atkvæði kæmi á markaðinn í einu, sett ákvæði um, að fyrsta árið koma aðeins þeir til greina, sem eru fertugir og síðan lækkar aldursmarkið um eitt ár á ári, þar til aldur þessara nýju kjósenda mætir hinu almenna lögákveðna aldurslágmarki. Þetta er hyggilegt, en rjettlátt er það ekki. Og jeg veit ekki, hvað verður úr öllum kvenrjettindahávaðanum með þessu ákvæði, því það kemur aðallega niður á kvenþjóðinni, því vinnumenn eru svo hvarflandi, að annað árið eru þeir í lausamensku, en hitt vinnumenn. Álít jeg, að konur eigi að hafa sama rjett og karlar, og vinnumenn sama rjett og lausamenn, ef allri sanngirni er beitt, en til þess að engi bylting hlytist af þessari snöggu atkvæðafjölgun, vildi jeg láta þá eina fá atkvæðisrjett, sem óskuðu hans. Og mjer finst eðlilegt, að þeir, sem fá rjettinn, hafi líka einhverjar skyldur, þurfi að uppfylla einhver viss skilyrði. Og hafa mjer dottið í hug til þessa tveir vegir. Sá fyrri er sá, að allir, sem fengju atkvæðisrjett, greiddu einhver ákveðin gjöld í landssjóð, t. d. 3–5 kr. í fyrsta sinn sem þeir væru settir á kjörskrá, og ef þeir ekki vildu það, þá sýndi það áhugann, og ættu þeir þá ekki fyr að fá atkv.rjettinn, en gjaldið væri af hendi int. Síðari leiðin er sú, að allir leystu af hendi próf, er þeir fyrst væru settir á kjörskrá. Þetta ætti ekki að vera nokkurs konar barnapróf, heldur ættu þeir að gjöra grein fyrir stjórnarfari landsins, og ætti prófið að gefa þeim aðgang að kosningunum. Hef jeg hugsað mjer, að samin væri lítil kenslubók, líkt og gamla kverið hans Jóns Hjaltalíns, „Hvernig er oss stjórnað?“ Það er leiðinlegt, þegar þeir menn kjósa til þings, sem geta ekki greint umboðsvald frá dómsvaldi. Þetta ættu menn alment að geta greint sundur og eins að vita um skipun læknastjettarinnar. Eða þegar menn komast á þing, - og sjest mun það hafa hjer á þingi, - sem vissu ekki, að hreppstjórar hafa ekki sveitarstjórnarvald heldur lögregluvald. Þetta ættu allir að geta lært á einni viku, en margir vita það. En jeg get hugsað mjer, að konur, sem aldrei hafa sjeð heiðan himininn nema gegnum eldhússstrompinn, ljetu vera að kynna sjer þetta, en ef þær á annað borð hefðu nokkurn snefil af áhuga, mundu þær læra það í fljótu bragði. Jeg get ekki látið hjá liða að minnast á þetta, og koma með þessar uppástungur, þótt ekki komi jeg með neinar brtill., en það er einungis vegna þess, hve tíminn er naumur til að afgreiða þetta mál. En það var ein breyting, sem jeg sjerstaklega hefði viljað láta komast að, viðvíkjandi kvennþjóðinni, og hún er sú, að allar ekkjur og ógiftar konur, sem standa fyrir búi, fengju strax kosningarrjettinn, ef þær uppfylla aldursskilyrðið. Og það hefði aðeins verið til að bæta ofurlitið fyrir gamalt misrjetti. Jeg þekki konu, sem verið hefur ekkja í 30 ár, sjálf stjórnað búi sínu og alið upp 3 sonu, sem nú eru allir gildir bændur; hún hefur bygt steinhús á jörð sinni, og jeg hef ekki sjeð fallegri fjárhóp á einu býli en þar. Hún hefur um þetta 30 ára skeið goldið öll gjöld, sem gjalda ber, borið allar hinar borgaralegu byrðar, eins og hver annar búandi maður með hennar ástæðum, goldið tekjuskatt og yfir höfuð alla þá skatta, sem geta náð til gilds bónda, og að hugsa sjer, að nú, fyrst nú á þessu herrans ári 1913 á loks að veita henni rjett til að kjósa fulltrúa til alþingis með karlmönnunum. En hvað er gjört jafnframt ? Setjum svo, að þessi kona hafi 6 eða 7 vinnuhjú á heimili sinu, þá er henni ætlað að drasla með sjö anda sjer verri á kjörfundinn, til þess kannske að láta þau bera sig ofurliða við kosninguna. Þetta álít jeg ranglátt. Að vísu getur verið, að eitthvert þeirra verði yngra en fertugt, þegar til kosninganna kemur, en á gömlu og góðu heimili er ekki oft skift um þjónustufólk, og má þá búast við, að það sje þar flest fullveðja. Þetta kalla jeg hneykslanlega meðferð á svona konu, að hún skuli ekki hafa haft atkvæðisrjett, og hún verður stöðugt að hugsa til þess, að hvaða labbakútur sem er, ef einungis hægt er að pína út úr honum 4 kr. í útsvar, á að ráða yfir öllu, sem hún leggur fram. 11. gr. eru 2 ákvæði, sem jeg hefði ekki viljað skrifa undir, og eru um heimilisfestuna. Það virðist stríða á móti þessari frelsisöldu, sem nú gengur yfir, að vera um leið að setja kjósendum stólinn fyrir dyrnar, að þeir megi ekki kjósa þann mann, sem þeir álita bezt hæfan, ef hann á heima fyrir utan landssteinana. Ef við nú settum annan Jón Sigurðsson niður í Kaupmannahöfn, mundi þetta ákvæði aldrei hafa komizt inn, en það gæti svo farið, að við eignuðumst hann, og jeg vildi óska, að svo yrði. Og hvaða meining er í því, að meina kjósendum að kjósa þann mann, sem til þingsetu er hæfur, ef hann er búsettur erlendis, en leyfa, að þeir kjósi hvaða arlaka, sem er, ef hann er hjer heimilisfastur. Þá er ákvæðið um dómarana. Ef svo er, sem jeg efast ekki um, að nauðsynlegt sje, að dómarar blandi sjer ekki mikið í pólitík, þá ætti ekki að þurfa að girða fyrir það í stjórnarskránni, því að kjósendur ættu að sjá það sjálfir. Og þegar verið er að rýmka um kosningarrjett og mannfrelsi yfirleitt, þá kann jeg því illa, að tekið sje aftur með annari hendinni það, sem gefið er með hinni. Þá kann jeg afarilla við ákvæðið í 18. gr. um gjaldskyldu þeirra manna til háskólans íslenzka, sem ekki tilheyra neinum viðurkendum trúarbragðaflokki. Þetta finst mjer athugavert og illa tilfallið. Það geta verið svo fámennir trúarbragða eða kirkjuflokkar, að þeir myndi ekki neinn sjerstakan söfnuð, og vil jeg þá ekki láta neyða þá til gjalda til háskólans eða annara stofnana, sem þeim eru óviðkomandi, heldur væri eðlilegast, ef þeir endilega þyrftu að inna einhver gjöld af hendi, að þau gangi í sjóð til að styðja að trúmálaskoðunum þeirra. Þá verð jeg að vera á sama máli sem hv. þm. Ísf. um, að ákvæðið um aukaþingkröfuna sje ekki heppilegt, og álít betur farið, að það hefði ekki komizt inn í stjórnarskrána. En svo kemur endahnúturinn á þessu öllu saman. Ef einhverntíma skyldi að því koma, að alþingi samþykti frumvarp um sambandslög milli Danmerkur og Íslands, þá á að leggja það frumvarp undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu. En jeg vil segja, að umboð fulltrúa þjóðarinnar verður þá ekki á marga fiska, ef kippa má því af þeim, og leggja það undir sjálfa umbjóðendurna, sem geta verið uppæstir af viltum „agitationum“, og það kanske í því máli, sem mest er virði og kjósendur hafa minst vit á. Þótt alt annað væri gott í frumvarpinu, þá er þetta stór ókostur. Það kunna margir að undrast, að jeg hef skrifað undir þetta nefndarálit fyrirvaralaust Jeg ætlaði að skrifa undir það með fyrirvara, en það varð ekki af því, og jeg álit rjettast, að það komi til þjóðarinnar og hún skeri úr við nýjar kosningar, hvort hún vill taka frumvarpinu eins og það er. Þjóðin á nú að kjósa nýja fulltrúa, með þetta fyrir augum, og þarf þetta mál ekki að kosta neitt aukaþing, þó því verði breytt, og mjer finst, þegar litið er á þessa mislitu þingmannaflokka, - á hið pólitíska ásigkomulag þingsins, að nýjar kosningar sjeu mjög svo heppilegar, og álít því, að frumvarpið eigi að ganga gegnum þingið, þó ekki væri nema fyrir þá sök eina. En þar að auki hefur það tekið nokkrum bótum frá því, sem áður var.

Gagnvart þeirri mótbáru frá gamaldanskri hlið, að það sje nauðsynlegt vegna stöðu Íslands í ríkinu, að það standi berum orðum í stjórnarskránni, að málin skuli borin upp „í ríkisráði“, má benda á það, að það er ekki nefnt með einu orði í stjórnarskránum frá 1874 og 1903, hvar sjermálin skuli borin upp fyrir konungi. Af hverju stóð það ekki þar? Af því að það var ekki talið nauðsynlegt, þar sem ráðherann var þá, af „faktiskum“ og „praktiskum“ ástæðum, jafnframt danskur ráðgjafi, er sæti átti í ríkisráðinu, svo því þótti mega treysta, að hann færði konungi málin þar. Öðru máli var að gegna, er ráðherra fluttist heim, varð óháður dönskum stjórnarskiftum, og bar aðeins ábyrgð fyrir alþingi. Þá var talin nauðsyn að taka þetta fram, ekki eftir grundvallarlögunum, heldur af „pólitískum“ c: „praktiskum“ ástæðum, af því nauðsyn þótti að sjá svo um, að danskir ráðgjafar vissu jafnan, hvað fram færi í löggjöf vorri, vegna þess að Danmörk ber ábyrgðina út á við. Þetta takmark getur nú náðst, eins og jeg hef bent á, eftir orðalagi þessa frumvarps. Þessvegna hef jeg fremur von um framgang þess. Það er langt frá því að vera vissa. En á þessum grundvelli mun jeg fylgja frumvarpinu fram. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði frv. Afstaða mín gagnvart þessu máli var í fyrstu sú, að rjettast væri að samþykkja ekkert stjórnarskrárfrumvarp að þessu sinni, og olli þar mestu um yfirlýsing konungs um, að ekki væri hægt að samþykkja stjórnarskrárfrv. síðasta þings án ríkisráðsákvæðisins, meðan óútkljáð væri um sambandsmálið. Taldi jeg ófært að ganga að svo stöddu, áður en útsjeð er um það mál, í berhögg við konung um þetta, en hinsvegar leitt fyrir alþingi, að víkja alveg frá kröfu sinni um úrfellinguna. En nú er sú aðalástæða fyrir frestuninni fallin burtu, þar sem náðst hefur þetta samkomulag hjer á þinginu. Við atkvæðagreiðslu í Nd. hef jeg fylgt meiri hluta stjórnarskrárnefndarinnar að málum. Jeg álít frv. að mörgu, leyti betra nú en 1911; mótbárur h. þm. Ísaf. tel jeg ekki mikilsverðar. Flutningur á embættismönnum úr einu embætti í annað, samkv. 4. gr. stjórnarskrárinnar, hefur lítið verið notaður, enda mega embættismenn kjósa um, hvort þeir vilja heldur lausn frá embætti með eftirlaunum eða flutninginn. Þetta má og ákveða um með einföldum lögum. Til þess þarf ekki stjórnarskrárákvæði. Um innborinna rjettinn sem skilyrði fyrir embættaveitingu má segja líkt og flutninginn á embættismönnum. Jeg hefði kosið, að fleiri þm. Ed. væru kosnir hlutfallskosningum um land alt, en þar sem það tókst ekki að koma sliku ákvæði í frv., tel jeg rjettast, að sætta sig við þetta. Sjerstaklega er það bót í máli, að eftir þessu frv. má kjósa hina 8 úr sameinuðu þingi með hlutfallskosningu, sem hingað til hefur verið fyrirmunað. Með þessu móti er von um að sporna megi við flokksofbeldi við þá kosning upp í Ed., svo að einn flokkur verði þar síður einráður um alt. Þetta gerir frv. stórum betra í mínum augum, og jeg get því sætt mig við, að það nái fram að ganga.

Sig. Eggerz, framsm.: Það var eitt atriði, er h. þm. Ísf. lagði mikla áherzlu á og mjer gleymdist að svara. Það var um kjörgengisrjettarskilyrðið. Hann lagði áherzlu á, að innborningsrjettur væri skilyrðið. En hann hefur ekki athugað, hvernig þetta er í núverandi stjórnarskrá. Samkv. 18. gr. stjórnarskrárinnar er nóg, að þeir hafi síðustu 5 ár verið í löndum þeim í Norðurálfunni, er liggja undir veldi Danakonungs. Þetta ákvæði er því miklu íslenzkara en núgildandi ákvæði. Nú er nóg, að þeir hafi síðustu 5 ár verið t. d. í Grænlandi. Eftir þessu verða þeir að hafa átt lögheimili hjer á landi síðustu 6 árin. Frá sjónarmiði h, þm. Ísf (S. St.) er ákvæði frv. því betra, en ákvæði stjórnarskrárinnar. Og mjer sýnist ákvæði frv. sanngjarnt. Þá er þeir hafa dvalið hjer svo lengi, eru þeir orðnir bundnir ýmsum böndum við löndin. Jeg sje því enga ástæðu til að breyta þessu ákvæði. Þá er jeg heyrði ræðu h. þm. Strand. (G. G.), lá mjer við að biðja guð að varðveita mig fyrir vinum mínum, því að „krítik“ hans á frv. var æðimikil. En þar sem hann ætlar alt fyrir það að greiða frumv. atkvæði, skal jeg ekki svara honum mjög miklu. Þar sem h. þm. vildi gera peningaeign að skilyrði kosningarrjettar, er jeg honum ósammála. Að setja einhver prófskilyrði fyrir honum, tel jeg of umsvifamikið og óeðlilegt. Auðvitað er það æskilegt, að kjósendur öðlist þann þroska, að þeir verði sem allra færastir að beita kosningarrjetti sínum. En afleiðingin af rýmkun kosningarrjettarins er sú, að koma þarf fræðslumálum landsins í sem allra bezt horf, verður að leggja enn meiri áherzlu á þau en áður. Þar sem hann talaði um kosningarrjett kvenna og 7 andanna, get jeg heldur ekki verið honum samþykkur. Jeg álit, að enginn stjettamunur eigi að eiga sjer stað, sízt Iögskipaður. Ef vinnuhjú gegna starfi sínu vel og skipa stóðu sína með sæmd, þá fæ jeg ekki sjeð annað, en að þau eigi skilið, að þjóðfjelagið veiti: þeim þennan rjett. Að því er snertir heimilisfestuna sem skilyrði fyrir kjörgengi, þá tel jeg slíkt rjettmætt. Jeg skal játa, að dæmi Jóns Sigurðssonar mælir ekki með því. En þau dæmi eru svo fá, að það er ekki hægt að miða við það í löggjöfinni. Jeg get heldur ekki tekið undir ummæli h. þm. Strand. um ríkisráðsákvæðið. Það er ekki í frv, að neinu leyti hopað frá því, að það eigi ekki að bera málin þar upp. 11. gr. frv. segir, að lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skuli bornar þar upp, er konungur ákveður. Við vitum ekki, hvar konungur ákveður, að það verði. Jeg sje því ekki neinn hag í þessu. Þá fór h. þm. Strand. hörðum orðum um það nýmæli, að breytingar á sambandinu milli Íslands og Danmerkur skyldu bornar undir atkvæði allra kjósenda í landinu. Hjer er jeg honum mjög ósammála og ummæli hans um þroska kjósenda voru næsta óviðeigandi. Þess verður að gæta, að fyrir utan þennan sal er fjöldi manna, sem hafa eins vel vit á stjórnmálum og þingmenn sjálfir. Hann óttaðist, að æsingar meðal kjósenda mundi verða góðum breytingarákvæðum að falli. En það geta komið upp æsingar á þingi og mál orðið afgreitt í flaustri og flýti á einu þingi. Það er einmitt mjög hættulegt, að hægt skuli vera að ráða málum til lykta á einu þingi. Stjórnarskrárbreyting verður ekki leidd til lykta á minna en 2 þingum, og mjer finst einsætt, að ekki ólík tryggingarákvæði verði sett um breytingar á sambandi Íslands og Danmerkur. Jeg tel, petta eitthvert allra bezta nýmælið í frv., og meðal annars þessvegna er jeg frv. mjög fylgjandi. H. ráðherra áleit, að sambandsmálið ælti að ganga á undan þessu máli 



Með 7 öndunum átti jeg við það, að svo gæti farið, að þessir 7 andar sæktu kjörfund, en konan yrði að sitja heima, því að ekki geta allir farið að heiman. H. þm. V.-Skf var ósammála mjer um nýmælið um breytingur á sambandinu milli Íslands og Danmerkur. Það er heimskulegt að ætla sjer að telja manni trú um, að 80 þús. hafi eins vel vit á því máli og 40 menn kosnir af 80 þús., og h. þm. hefur gert litið úr sjálfum sjer með því að láta slíkt út úr sjer. Það hefði verið eðlilegt, að farið hefði verið hjer eins að og við breytingar á stjórnarskránni, þing rofið og efnt til nýrra kosninga. Þannig hefði átt að undirbúa málið og Ieita vilja þeirra. Þeir gátu sýnt vilja sinn og dæmt um málið með kosningu nýrra fulltrúa. Jeg sje ekki annað, en að með þessu sje þingræðinu breytt í skrílræði.

Sigurður Eggerz, framsm.: Jeg hef mikla tilhneyging til að fyrirgefa nú vegna þess, hve horfur þessa máls eru góðar, og ætla jeg að fyrirgefa h. þm. Strand. (G. G,), að hann kallaði ummæli mín heimskuleg. Hann snjeri út úr fyrir mjer. Jeg átti aðeins við leiðandi menn utan þings, en ekki allar þessar 80 þús. Landið væri illa komið, ef þessir 40 þingmenn væru einu vitru mennirnir í landinu, og enn ver, ef þeir væru vitrustu mennirnir.