Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna frétta í Ríkisútvarpinu í morgun. Þar segir af skýrslu norska sendiherrans á Íslandi til stjórnvalda í Noregi þar sem hann fjallar um málefni Fljótsdalsvirkjunar og álvers í Reyðarfirði. Í skýrslunni segir ráðherrann að ráðherra í íslensku ríkisstjórninni, Siv Friðleifsdóttir, hafi sagt að ef Norsk Hydro dragi sig út úr fjárfestingum í álveri gæti það leitt til verulegs álags í samskiptum ríkjanna, Íslands og Noregs. Ég spyr: Eru stjórnvöld orðin svo illa stödd í þessu máli að samstarfsráðherra Norðurlanda er fenginn til að óska eftir því við norsk stjórnvöld að þau beiti Norsk Hydro þrýsingi í málinu? Eru stjórnvöld að hafa í hótunum við Norðmenn á þennan hátt eins og segir í Dagens Næringsliv, norska dagblaðinu í morgun? Ég spyr enn: Er þetta gert að beiðni eða undirlagi ríkisstjórnarinnar eða forsrh.? Við þessu verða að fást svör áður en umræða um Fljótsdalsvirkjun hefst á fundinum. Þetta er mjög alvarlegt mál.

Herra forseti. Í morgun vöknuðu landsmenn upp við fréttir af því að íslensk stjórnvöld hefðu haft í hótunum við Norðmenn. Ef fyrirtækið Norsk Hydro ekki sýndi samstarfsvilja gagnvart virkjunarframkvæmdum austur á Fljótsdal, þá gæti það haft slæmar afleiðingar í samskiptum Íslendinga og Norðmanna. Þetta eru að sjálfsögðu mjög alvarlegar fréttir og fáheyrð framkoma af hálfu íslenskra stjórnvalda og í samskiptum þessara þjóða. Nú er eðlilegt að spurt sé hvaða aðili hafi gengið fram fyrir skjöldu með þessum hætti. Ekki reyndist það vera hæstv. iðnrh. eins og einhvern kynni að hafa grunað heldur var það hæstv. umhvrh. Af öllum ráðherrum er það sá sem á að standa vörð um hagsmuni náttúrunnar og umhverfisins innan ríkisstjórnarinnar  Að mínum dómi er það ekki hæstv. umhvrh. einn sem skuldar Alþingi og þjóðinni skýringar heldur hæstv. forsrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar allrar.

Virðulegur forseti. Um miðjan nóvember hafði norski sendiherrann samband við umhvrn. og óskaði eftir viðtali við mig. Þar sem ég er samstarfsráðherra Norðurlandanna og hann er nýr í starfi þá ákvað ég að verða við þeirri beiðni, enda sjálfsagt mál. Okkar samtal var mjög vinsamlegt og þar bar ýmislegt á góma. Við ræddum stjórnmál á Íslandi og efnahagsmál mjög almennt. Virkjunarmál og bygging álvers á Reyðarfirði voru meðal þess sem þar barst í tal. Og það er af og frá að ég hafi í þessu spjalli okkar látið að því liggja að það gæti haft áhrif á samskipti þessara frændþjóða ef Norsk Hydro hætti við þátttöku í byggingu álvers á Austurlandi. Ég fékk þessa skýrslu í hendur nú fyrir skömmu, í morgun, og hef lesið hana. Þar kemur fram hjá norska sendiherranum að ég hafi sagt að ríkisstjórnin hafi lagt áherslu á að ná málinu fram og að ekki væru allir sammála um þetta mál í þjóðfélaginu. Ég spyr: Er það eitthvað nýtt? Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á málið og það eru ekki allir sammála um það í þjóðfélaginu. Síðan koma vangaveltur sendiherrans þar á eftir og þar er ýmislegt sagt sem mér heyrist að verið sé að reyna að snúa upp á mig. En ég ber enga ábyrgð á vangaveltum sendiherrans. Og það er ekkert í okkar samtali og því plaggi sem ég hef lesið í morgun sem er hægt að túlka eins og sem mér heyrist að t.d. að fjölmiðlar hafi reynt að gera í morgun. Íslensk stjórnvöld hafa alltaf meðhöndlað þetta mál þannig að hér sé um að ræða samskipti viðskiptalegs eðlis við Norsk Hydro. Þetta er ekki pólitískt mál á milli ríkjanna. Þetta er viðskiptamál. Hins vegar hafa andstæðingar virkjunarinnar, stjórnarandstæðingar og fleiri andstæðingar, reynt að snúa þessu upp í pólitískt deilumál og það má segja að það endurspeglist í skýrslu norska sendiherrans.

Herra forseti. Ég vil aðeins undirstrika það sem hæstv. umhvrh. sagði áðan, að það hefur alltaf verið stefna Íslendinga í þessu máli að það væri íslenskt mál, að ákvörðunin og ábyrgðin í málinu ætti að liggja hér og hvergi annars staðar. Hins vegar höfum við orðið þess vör að andstæðingar málsins hafa borið sig upp við Norðmenn. Andstæðingar málsins hafa gengið á fund Norðmanna. Andstæðingar málsins hafa sent bænarskrár til Norðmanna. Það hefur ríkisvaldið ekki gert og ríkisstjórnin ekki gert. Við lítum svo á að hér sé um alíslenskt mál að ræða. Þátturinn sem snertir Norsk Hydro er eingöngu viðskiptalegs eðlis. Verði sá þáttur ekki aðgengilegur, þá verður ekkert mál. Það höfum við alltaf sagt og þannig er málið. Ég sé því ekki að nokkurt tilefni sé til upphlaups vegna þessarar skýrslu norska sendiherrans sem mér finnst að vísu dálítið sérkennilegt að skuli vera komin á borðið með þeim hætti sem hér hefur gerst. Það er hárrétt sem umhvrh. segir að þetta er íslenskt mál, íslensk ákvörðun og íslensk ábyrgð.

Herra forseti. Það er að mínu mati mjög alvarlegt þegar því er haldið fram á hv. Alþingi að íslensk stjórnvöld hafi haft í hótunum við Norðmenn.  Málið er akkúrat á hinn veginn. Andstæðingar þessa máls á Íslandi og stjórnarandstaðan hafa verið að reyna að gera það að pólitísku máli sem íslensk stjórnvöld hafa verið algerlega andvíg vegna þess að virkjunarmálið er alíslenskt mál sem kemur ekki Norsk Hydro við eða Norðmönnum. Álverið er viðskiptamál milli íslenskra aðila og fyrirtækisins Norsk Hydro. Ég átti síðast fyrir nokkrum dögum samtal á förnum vegi við norska viðskiptaráðherrann þar sem við fórum yfir þetta mál og við vorum algerlega sammála um þessa túlkun. Því er rangt að haft hafi verið í hótunum við norsk stjórnvöld, enda væri fráleitt að reyna að gera málið að pólitísku máli eins og það liggur. En svo virðist að það sé áhugamál m.a. stjórnarandstöðunnar á Alþingi að gera málið að pólitísku máli og þess má sjá stað í skýrslu norska sendiherrans.

Herra forseti. Auðvitað veit öll þjóðin að ríkisstjórnarflokkarnir hafa alls ekki haft þetta fyrir pólitískt mál, það er nú eitthvað annað. Það var t.d. ekki pólitík þegar hæstv. utanrrh. og 1. þm. Austurl. boðaði austfirskum sveitarstjórnarmönnum fagnaðarerindið sem 1. þm. kjördæmisins og sem hæstv. utanrrh.

Pólitískt ... Norðmönnum.

Var ég að tala við Norðmenn á Austurlandi? Hvaða Norðmenn voru á fundinum?

Ég heyri að hæstv. ráðherrum er órótt sem vonlegt er. Herra forseti. Ég held að ekki séu öll kurl komin til grafar í samskiptum íslenskra stjórnvalda t.d. við fyrirtækið Norsk Hydro. Hvað með yfirlýsingar og pantaðar yfirlýsingar frá því fyrirtæki? Ætli það geti ekki verið svo án þess að ég geti lagt dóm á orð sem ég heyrði ekki. Ég var ekki vitni að fundi hæstv. umhvrh. og þessa norska sendiherra. Eitthvað gefur þessum embættismanni tilefni til þeirra hugleiðinga þó sem kannski er ranglega verið að leggja umhvrh. í munn. En þetta má vera býsna ónákvæmur embættismaður sem í skýrslugjöf til sinnar ríkisstjórnar er með vangaveltur af þessu tagi ef þær eru algerlega út í loftið. Auðvitað er einfalt fyrir hæstv. umhvrh. að koma hér og láta fullyrðingu standa gegn fullyrðingu og verður sjálfsagt lítið sannað í því. En er þetta, herra forseti, ekki því miður mjög því marki brennt sem flest annað í málsmeðferðinni hefur verið, að pólitísk örvænting, sérstaklega Framsfl., er orðin þvílík í þessu máli að það er einskis svifist og ekki er hikað við að gera ómaklegar árásir að mannorði embættismanna ef svo ber undir? Og hvað munar þá um að draga pínulítið úr trúverðugleik norska sendiherrans? Það er varla alvarlegra mál en t.d. aðförin að skipulagsstjóra á dögunum. Herra forseti. Því miður stöndum við frammi fyrir því að tilgangurinn helgar hér algjörlega meðalið hjá stjórnarflokkunum.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. segir að það sé fráleitt að haft hafi verið í hótunum við norsk stjórnvöld. Var hæstv. utanrrh. viðstaddur þennan fund? Nei, hann var það ekki. Fékk hæstv. utanrrh. hins vegar skýrslu af þessum fundi? Svo virðist vera samkvæmt þeim ummælum sem hann hefur hér. Það er eins og hann viti hvað þarna fór fram. Það er ekki verið að efna til upphlaups á Alþingi eins og hæstv. utanrrh. segir. Það er í hæsta máta eðlilegt að menn komi og spyrji út í fréttir í ríkisfjölmiðlum sem eru þess eðlis að það er nauðsynlegt að ræða þær hér. Hér er það haft eftir sendiherra Norðmanna að hæstv. umhvrh. hafi tekið það mjög skýrt fram að ríkisstjórnin legði mjög mikinn pólitískan metnað í að keyra málið í gegn. Það er haft eftir hæstv. umhvrh. að það gæti leitt til verulegs álags á samskipti Íslands og Noregs ef Norsk Hydro drægi sig út úr þessari fjárfestingu og það er haft eftir hæstv. umhvrh. að þetta mál gæti leitt til verulegs álitshnekkis fyrir hæstv. utanrrh. Hæstv. umhvrh. verður að koma hingað og tala skýrar. Hún verður að segja það skýrt og skorinort að ekkert af þessu hafi hún gert og eftir það hlýtur hæstv. utanrrh. að neyðast til þess að kalla norska sendiherrann á sinn fund og spyrja hann hvernig á því standi að hann fari að senda ósannar fregnir til Noregs af samtölum sínum við íslenska ráðamenn. Í framhaldinu hljóta íslensk stjórnvöld að krefjast þess að sendiherrann verði kallaður heim því það er ólíðandi að hafa slíka menn sem fara með rangt mál, ekki bara um hæstv. utanrrh. heldur líka hafa rangt eftir hæstv. umhvrh. Herra forseti. Því miður er það þannig að þó að hæstv. umhvrh. segi að málið sé viðskiptalegs eðlis en ekki pólitískt, þá er alveg ljóst að hún hefur sem samstarfsráðherra átt viðtöl um þetta viðskiptalega mál við norska sendiherrann. Það var þessi ákveðni stjórnmálamaður sem einmitt kom nánast inn í ríkisstjórnina með það á vörunum að það ætti að setja þetta tiltekna mál í mat á umhverfisáhrifum og að Íslendingar yrðu að vernda hálendið. Maður spyr sig auðvitað, herra forseti: Hvers konar hamskipti eru að verða hér? Herra forseti. Að lokum spyr ég: Hefur hæstv. umhvrh. haft samband við aðrar stofnanir í Noregi vegna þessa máls bréflega eða munnlega? Því verður hún að svara.

Herra forseti. Ég vissi ekki af þessum fundi. Og hvaða skýrsla er þetta? Þetta er sendiskýrsla frá sendiherranum á Íslandi til norskra stjórnvalda. Þannig skýrslur eru sendar frá sendiráðum, ég segi ekki daglega, en áreiðanlega mánaðarlega. Af hverju menn sjá ástæðu til þess að leka þessari skýrslu út veit ég ekki, þ.e. hvað mönnum gengur til í þeim efnum. Ég hef lesið þessa skýrslu og hv. þm. Össur Skarphéðinsson fer hér með tilvitnanir í orð hæstv. umhvrh. og ég skildi hann þannig að hann vitnaði líka í orð mín. Það eru ekki tilvitnanir. Það er ein tilvitnun ...

Í fréttunum í morgun. Í ríkisfréttunum.

Ég heyri það á hv. stjórnarandstöðu að það er alveg nóg fyrir hana að hlusta á fréttir á morgnana og það er ekkert verið að skoða þær fréttir. Það er ekkert verið að athuga áreiðanleika þeirra frétta. Það er bara farið í umræður utan dagskrár á Alþingi alveg eins og þegar Bill Arkin segir eitthvað, þá hefur stjórnarandstaðan alltaf farið í umræður utan dagskrár. Þetta er sambærilegt mál. Það er alveg sama hvað sagt er í fréttum á morgnana. Það er alltaf ástæða til þess að rjúka í umræður utan dagskrár í stað þess að kynna sér málin einhvern tíma.

Herra forseti. Hér er réttilega bent á að þetta er íslensk ákvörðun en þetta snertir fleiri en Íslendinga eina. Þetta snertir erlenda samstarfsaðila, nú um stundir stórfyrirtækið Norsk Hydro. Menn vilja aðgreina ákvörðun um álver annars staðar og virkjun hins vegar. Staðreyndin er hins vegar sú að virkjunin er reist til þess eins að sjá einu álveri fyrir orku þannig að þetta er að sjálfsögðu samhangandi. Þetta mál fjallar um viðskipti. Þetta mál fjallar um efnahagsmál. Byggðamál hefur nokkuð borið á góma í umræðunni hefði ég haldið og allt er þetta pólitík, það eru umhverfismálin líka. En síðan er það hæstv. umhvrh. sem gengur fram fyrir skjöldu og afsalar sér ábyrgð á þeim málaflokkum sem henni hefur verið treyst fyrir. Og ég spyr: Er það svona að hafa í hótunum við samstarfsaðila sem ríkisstjórnin kemur fram og er hér komin skýringin á því að þeir einir sem mæla þessu máli bót innan kerfisins, þeir einir sem gera það úr hópi hagfræðinga, koma frá stofnunum sem heyra undir ríkisstjórnina og eru undir járnhæl hennar, Landsvirkjun og stofnanir sem heyra sérstaklega undir iðnrn.? Er hér komin skýringin á því? Nú er ríkisstjórnin að sýna sitt rétta andlit í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega bjóða velkomna ráðherra Sjálfstfl. á ráðherrabekkina. Þeir hafa ekki sést mikið í þessari mikilvægu umræðu og það hlýtur að vekja athygli allra viðstaddra að allur tólf manna skarinn er nú mættur. Ég vek athygli á þessu vegna þess að það hefur verið alveg ljóst frá upphafi umræðunnar um mál sem ríkisstjórnin leggur höfuðáherslu á að það er Framsfl. sem er látinn bera hitann og þungann af því deilumáli sem nú er rætt á Alþingi og alls staðar í þjóðfélaginu og það er kominn tími til að þjóðin öll fái að vita að þetta mál er á ábyrgð Sjálfstfl. og forsrh. Davíðs Oddssonar. Þetta vil ég árétta í upphafi máls míns. Herra forseti. Það má vel vera að ástæða sé til fyrir ráðherra ríkisstjórnarinnar að bera stjórnarandstöðuna sökum vegna þess að hún ber inn á Alþingi alvarlegan fréttaflutning en má ég þá spyrja: Er það ekki dálítið alvarlegt fyrir ríkisstjórnina þegar sendiherra Noregs á Íslandi ritar skýrslu, sendir hana Magne Bondevik forsætisráðherra, sendir hana norska utanríkisráðuneytinu, olíu- og orkumálaráðuneytinu, umhverfisráðuneytinu og viðskiptaráðuneytinu og segir það skoðun sína að þetta mál ætli að þróast í nýtt deilumál Íslendinga og Norðmanna? Herra forseti. Það er ekki stjórnarandstaðan sem er að halda þessu fram. Það er sendiherra Noregs á Íslandi sem er að fjalla um pólitískt ástand hér og mál sem ríkisstjórnin rekur fram af mikilli hörku. Það er staðreyndin. Herra forseti. Afskaplega er ég ánægð að heyra að hæstv. umhvrh. eigi ekki þann hlut að máli eins og hér hefur verið kynnt vegna þess að umhvrh. mun úrskurða að lokum um umhverfismatið og ef þessi frétt væri að hluta til sönn, sem hún reynist greinilega ekki vera miðað við viðbrögðin hér, þá hefði íslenska ríkisstjórnin sannarlega verið í vondum málum.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi til sögunnar alla þá ráðherra sem fá afrit af umræddri skýrslu. Ég fullyrði að þessum ágætu ráðherrum í Noregi mun koma þessi skýrsla mjög á óvart vegna þess að þeir hafa átt samtöl við okkur starfsbræður sína hér, bæði forsætisráðherra, utanríkisráðherra og aðrir slíkir á undanförnum vikum og mánuðum. Það hefur aldrei komið fram af hálfu Íslands það viðhorf sem sendiherrann er þarna að lýsa þannig að sendiherrann er af einhverjum ástæðum að misskilja fullkomlega stöðuna. Við það fáum við ekkert ráðið. Málið liggur algerlega klárt fyrir af okkar hálfu.

... stjórnarandstaðan núna?

Stjórnarandstaðan hefur sjálfsagt ekki hjálpað til með málflutningi sínum sem hefur verið óábyrgur, fyrst hv. þm. vill kalla það fram. En þetta pantaði hv. þm. hér og svo sannarlega hefur stjórnarandstaðan ekki staðið sig vel í þessum umræðum, þær hafa ekki verið málefnalegar. En hitt er annað eins og við höfum sagt, þetta mál er algerlega íslenskt mál. Við viljum eingöngu hafa það sem íslenskt mál. Ábyrgðin er á Íslendingum. Ábyrgðin er á íslenskum ráðamönnum. Ábyrgðin er á stjórnarflokkunum báðum, forustumönnum þeirra og ráðherrum öllum. Þannig er málið vaxið og undan þeirri ábyrgð mun enginn hlaupa.

Virðulegi forseti. Ég heyri að það sem ég sagði áðan hefur ekki alveg komist til skila. Ég vil sérstaklega ítreka það að vegna þessa samtals sem ég átti við Kjell Halvorsen, norska sendiherrann, þá var ekkert sem kom fram í því samtali sem gaf til kynna að þetta mál gæti haft einhver pólitísk áhrif á milli þessara tveggja landa, Íslands og Noregs, alls ekki. Hér kemur fram í skýrslu hans, sem ég hef verið að lesa, að hann hefur það eftir mér að ríkisstjórnin hafi lagt áherslu á að ná málinu fram og það séu ekki allir sammála um málið hér innan lands. Það er bara nokkuð það sem allir vita. Allt annað í þessu plaggi sýnist mér vera vangaveltur sendiherrans og nú vilja menn reyna að gera mig ábyrga fyrir þeim vangaveltum og ég frábið mér það. Ég frábið mér það að ég þurfi að bera ábyrgð á vangaveltum norska sendiherrans á Íslandi.

Herra forseti. Þar sem ég get ekki kvatt mér hljóðs um störf þingsins vegna tímatakmörkunar langar mig aðeins til að benda á að hæstv. umhvrh. ... 
            

Nei, hv. þm. hefur aðeins talað ...

Ja, ég bið afsökunar á því en hv. þm. hafði ekki kvatt sér hljóðs þær 20 mínútur sem umræðan stóð og hann hefur ekki heimild til að halda þeim umræðum áfram sem voru um störf þingsins.) Herra forseti. Mér finnst mjög mikilvægt að forseti leyfi mér að segja hér nokkur orð. Ég tel það mjög mikilvægt að hæstv. umhvrh. leiðrétti þá við norsk stjórnvöld það sem kemur fram hjá sendiherranum í fréttum.

Ég ætla að biðja hv. þingmenn að virða þingsköp. Ég brást mjög vel við beiðni hv. þm. um að hér yrðu umræður um störf þingsins og hv. þingmenn þekkja þær reglur sem um það gilda. Það höfðu allir þingmenn tekið til máls um störf þingsins sem höfðu kvatt sér hljóðs. Hv. þm. hafði ekki gert það og það er ekki hægt að halda þessum umræðum áfram undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég hafði þegar tekið mál á dagskrá ...

Herra forseti. Ég tek til greina athugasemdir forseta og vík því héðan úr ræðustólnum.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hef ég nokkrum sinnum komið upp í þennan ræðustól en nú er mér þungt fyrir brjósti og ég finn fyrir miklum vonbrigðum með hvernig þetta stóra hagsmunamál okkar Íslendinga hefur þróast nú við lok umræðunnar um þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Herra forseti. Má ég biðja forseta um að hringja bjöllunni.

Það er rétt ábending hjá hv. þm. að ástæða er til að biðja hv. þm. um að hafa hljóð í salnum.

Til hvers var verið að leggja þáltill. fram? Var það til þess að kæfa þá þáltill. sem lögð var fram í fjórða sinn við upphaf þingsins um að Fljótsdalsvirkjun ætti að fara í mat á umhverfisáhrifum? Var það vegna þess að hávær krafa er í þjóðfélaginu um að viðhöfð séu eðlileg vinnubrögð við stærstu framkvæmd sem fyrirhugað er að ráðast í eða var það til að sýna hver ræður? Var það vegna þess að hæstv. ráðherrar Framsfl. hafa lagt pólitíska stöðu sína að veði í þessu máli og því verði allt að ganga fram eins og þeir hafa lofað? Eða var það til að knýja fram afstöðu þingmanna og ráðherra Sjálfstfl. sem margir hverjir hafa komist létt frá þessu erfiða máli, sem mest hefur mætt á ráðherrum Framsfl., gera þá jafnábyrga og sýnilega í málinu? Tillagan var sannarlega ekki lögð fram til að koma þessu erfiða máli út úr þeirri sjálfheldu sem það er í í dag. Ég kalla það sjálfheldu þegar pólitískt stolt og þrjóska heldur málinu öllu svo aðklemmdu að ekki er hægt að leita ásættanlegra leiða fyrir uppistöðulón virkjunarinnar á Eyjabökkum. Virkjunarleyfið er bundið þeirri hönnun sem gerð var fyrir 20 árum og þykir ekki ásættanleg í dag. Ef vikið er frá þeirri hönnun, þá fellur framkvæmdin sannarlega undir lög um mat á umhverfisáhrifum og það má ekki því þá særist pólitískt stolt hæstv. ráðherra Framsfl., þeirra Finns Ingólfssonar og Halldórs Ásgrímssonar. Það má sem sagt ekki leita eftir annarri eða öðrum lausnum þó hagkvæmari kynnu að reynast eins og þeirri að hækka stíflugarð Fljótsdalsvirkjunar um fáeina metra og fullnægja þannig orkuþörf 120 þúsund tonna fyrsta áfanga Fljótsdalsvirkjunar og komast hjá því að virkja gufuafl við Bjarnarflag og leggja þaðan raflínur yfir öræfin. Einnig hefur verið bent á aðrar lausnir varðandi legu uppistöðulónsins sem hlífa mundi hinum viðkvæmu og umdeildu Eyjabökkum en það má heldur ekki því að þá verður að hvika frá yfirlýstri stefnu. Í þessu máli er ekki hægt að ná sáttum nema þessar miklu framkvæmdir fari í mat á umhverfisáhrifum, fari í það sem nú er farið að kalla lögformlegt mat á umhverfisáhrifum því að í því vinnuferli er hægt að leita annarra leiða, finna aðra valkosti til samanburðar sem sátt næst um. Yfir þetta hefur margoft verið farið héðan úr þessum ræðustóli og auðvitað á að vera óþarfi að endurtaka það, en góð vísa er aldrei of oft kveðin þó að manni finnist lítið vera hlustað. Krafan um mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar verður víst að koma að utan frá Norsk Hydro svo pólitísk staða hæstv. ráðherra Framsfl., þeirra Halldórs Ásgrímssonar og Finns Ingólfssonar, bíði ekki hnekki. Það kann að verða niðurstaðan í þessu stóra máli því samkvæmt fréttinni í morgun er málið farið að valda titringi í Noregi, spennu milli frændþjóða. Hótanir komnar í loftið eftir þeim fréttum sem bárust í morgun og vitnað er þar til sendiherra Noregs. Þetta er ekki lengur eingöngu viðskiptamál. Þetta er að þróast í deilumál milli Íslands og Noregs og það er ekki stjórnarandstaðan sem stendur að því. Í fréttum í morgun var verið að vitna í norska sendiherrans á Íslandi en ekki í þingmenn minni hlutans hér á þingi. Reynt er að telja þingmönnum og þjóðinni allri trú um að hér hafi farið fram mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Þessi vinna sé mjög vel unnin í hv. umhvn. og að hv. iðnn. hafi farið yfir málið og unnið úr því. Því hefur meira að segja verið haldið fram úr þessum ræðustóli að þessi vinna sé meiri en ef málið hefði farið eða eftir lögum nr. 63/1993 þar sem 63 þingmenn komi til með að fella úrskurð en ekki einn skipulagsstjóri. Því er þessi málsmeðferð í raun ofbeldi í þinglegri meðferð, ofbeldi gagnvart réttarstöðu málsins, ofbeldi gagnvart viðurkenndum vinnubrögðum, ofbeldi gagnvart þjóðinni og náttúru landsins. Þetta mál hefur klofið þjóðina í fylkingar sem erfitt verður að sætta. Herra forseti. Í ræðum margra hv. þingmanna, t.d. Ólafs Arnar Haraldssonar, Kolbrúnar Halldórsdóttur, Katrínar Fjeldsted, Ögmundar Jónassonar, Steingríms J. Sigfússonar, Þórunnar Sveinbjarnardóttur, Össurar Skarphéðinssonar og Jóns Bjarnasonar, svo nöfn fárra séu nefnd, hafa komið fram mjög margar ábendingar um vanhæfni þessarar þáltill. og ábendingar um að vinna þurfi málið betur. Því mun ég ekki fara frekar yfir alla þá þætti. Það hefur verið rækilega gert í fyrri ræðum og virðist engin áhrif hafa á afgreiðslu málsins. Herra forseti. Í þessu stóra máli vísa ég allri ábyrgð á hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Ekki er ofsögum sagt að við erum að fjalla um eitt umdeildasta mál síðari tíma á Íslandi. Það er alveg ljóst að málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar allrar er með þeim hætti að þetta mál hefur skipt þjóðinni í tvær stríðandi fylkingar. Ríkisstjórnin hefur framkallað alvarlegar og illvígar deilur með því að fara ekki með málið í umhverfismat. Krafan um lögformlegt umhverfismat er vissulega ekki ný og ekki er boðlegt að halda því að þinginu að tímaskortur komi í veg fyrir það. Ef farið hefði verið að því sem margir í stjórnarandstöðunni óskuðu eftir fyrir svo sem hálfu öðru ári og reyndar fyrrv. umhvrh. Guðmundur Bjarnason líka að farið yrði með málið í lögformlegt umhverfismat, þá stæðum við ekki í þeim sporum nú rétt fyrir aldamótin að svo er komið að ríkisstjórninni hefur tekist að skipta þjóðinni upp í tvær stríðandi fylkingar í þessu máli og málið er orðið mjög alvarlegt hvernig sem á það er litið. Ég held líka að við stöndum frammi fyrir því núna þegar á að fara að afgreiða þetta mál og setja það í atkvæðagreiðslu að ríkisstjórnin hafi sett það í mikla óvissu enda tel ég nokkuð ljóst að deilur muni harðna ef það á að knýja það í gegn. Raunar er fullkomin óvissa um það hvort um þátttöku Norsk Hydro verði að ræða eða hvort þeir dragi sig út úr myndinni. Reyndar er staðreyndin sú að málið er vanbúið til ákvarðanatöku, bæði varðandi umhverfisþáttinn og fjárhagslegar forsendur. Ég held einfaldlega að við stöndum frammi fyrir því og sú málsmeðferð sem málið hefur hlotið á þingi og öll meðferð þess innan þings og utan sýni okkur raunverulega eitt, að það er raunverulega ein niðurstaða í þessu máli. Hún er sú að ríkisstjórnin þorir ekki að fara með þessar fyrirhuguðu framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun í umhverfismat. Það er raunverulega það sem upp úr stendur eftir umræðuna. Ég mun gera það helst að umræðuefni í ræðu minni sem snýr að fjárhagslegum forsendum þessa máls og Fljótsdalsvirkjunar sem ég held að sé því miður öll í skötulíki. Alveg burt séð frá umhverfisþættinum, alveg burt séð frá lögformlegu umhverfismati og við stæðum bara frammi fyrir því að meta hvort þetta væri fjárhagslega hagkvæmt fyrir þjóðina og fyrir Austfirðinga og atvinuuppbyggingu þar, þá hlýtur að vera mikill vafi í hugum þingmanna og þeirra sem eiga að taka ákvörðun hvort fjárhagslegar forsendur séu undir þessu máli. Ég held nefnilega að staðreyndin sé sú að fjárhagslega standi þetta allt á miklum brauðfótum. Þess vegna snýst málið ekki eingöngu um lögformlegt umhverfismat hvort í það á að fara eða ekki heldur hvort fjárhagslegar forsendur séu fyrir þessu máli öllu, hvort það sé þjóðhagslega hagkvæmt og hvort þetta mál, þegar upp verður staðið, skili sér aðeins í því ef á annað borð verður farið út í það að þetta verði stór og mikill reikningur á skattgreiðendur. Um það hafa ekki fengist svör í umræðunni og fást ekki þegar gengið verður til atkvæðagreiðslu. Áður en ég vík að fjárhagslegri undirstöðu þessara framkvæmda vil ég aðeins svara í það sem menn hafa helst sett á oddinn vitaskuld sem er lögformlegt umhverfismat. Ég las með mikilli athygli álit sem kom frá umhvn. sem fjallaði um þetta mál. Ég verð að segja að mér fannst og finnst að álit umhvn. --- hvort sem litið er á álit 1. minni hluta sem fulltrúar stjórnarflokkanna skipa sem eru hlynntir þessu, Kristján Pálsson og Ásta Möller, eða 2. minni hluta sem aðrir nefndarmenn umhvn., undir forustu Ólafs Arnar Haraldssonar, hafa sett fram. Mér finnst bæði þessi álit tæta niður skýrslu Landsvirkjunar og það standi ekki steinn yfir steini að því er varðar umhverfismat. Ekki steinn yfir steini. Það er niðurstaðan varðandi meðferðina í þinginu á umhverfisþættinum að málið er allt hið versta og mjög vanbúið og raunverulega staðfestir það sem þeir hafa sagt sem talað hafa fyrir lögformlegu umhverfismati hvað það er nauðsynlegt. Reyndar var það svo að þegar ég var að lesa álit 1. minni hluta umhvn. hélt ég lengi vel að ég væri að lesa álit þeirra sem standa fyrir og vilja fá lögformlegt umhverfismat sem sýnir náttúrlega hvað þeim líður illa sem hafa þurft að standa í umhvn. að þessu áliti 1. minni hluta. Það er réttilega tekið fram, mjög heiðarlega af 1. minni hluta eins og segir hér: ,,Fyrsti minni hluti telur ljóst að gróið og mjög sérstakt land fer undir vatn við virkjunarframkvæmdirnar og fossar hverfa sem eftirsjá er að. Má nefna að hraukar, sem eru sérstæð landform sem eiga sér fáar hliðstæður svo vitað sé, munu hverfa með tilkomu lónsins. Þá hefur því oft verið lýst að Eyjabakkar hafi sérstöðu vegna hæðar sinnar yfir sjávarmáli en Eyjabakkar og Vesturöræfi munu vera hæstu stóru samfelldu gróðurlendin á miðhálendi Íslands. Þá er mikil fossaröð í Jökulsá í Fljótsdal enda fellur áin 600 m á 30 km. Með virkjuninni hverfur jökulvatnið úr farvegi hennar og má búast við að aðeins seinni part sumars, þegar miklar leysingar eru í jöklinum og lónið er orðið fullt, verði rennsli í fossunum að einhverju verulegu marki.`` Síðan segir, en það er verið að vitna í skýrslu Landsvirkjunar, með leyfi forseta: ,,Þar kemur fram að áhrif virkjunarframkvæmda á náttúrufar og friðlýst svæði eða svæði á náttúruminjaskrá verða mikil á Eyjabakkasvæðinu.`` Þetta eru allt lýsingar sem hægt er að taka undir. Þetta er álit 1. minni hluta. Þau sem skipa 1. minni hluta, hv. þm. Kristján Pálsson og Ásta Möller, hafa því verið í miklum erfiðleikum þegar þau voru að semja þetta nál. og hefur örugglega liðið mjög illa. Ég skil mjög vel að það hefur verið erfitt mál fyrir þau tvö að þurfa að standa að við hliðina á ríkisstjórninni sem ætlar með góðu eða illu að keyra þetta mál í gegn. Auðvitað mætti lesa ýmislegt annað sem fram kemur í þessu áliti sem hægt er að taka undir. Það er nánast hægt að taka undir allt sem stendur í þessu áliti 1. minni hluta. Þeir benda á mótvægisaðgerðir ef ég man rétt og það er fært niður hjá 2. minni hluta líka að þær eru allar í skötulíki og raunverulega ekki hægt að taka neina ákvörðun um það hvort þetta séu einhverjar mótvægisaðgerðir sem er byggjandi á. Vissulega er rétt líka hjá 1. minni hluta umhvn. að ástæða er til þess að hafa verulegar áhyggjur af þróun byggðar á þessu svæði þar sem þessar virkjunarframkvæmdir eiga að vera og vissulega er rétt að fólki hefur fækkað mjög í fjórðungnum eins og raunverulega víða á landinu. Þetta er allt saman satt og rétt. En menn verða að athuga og gera upp við sig, hvort þetta sé rétta leiðin til atvinnuuppbyggingar á svæðinu. Erum við að gera þarna rétt með því að fara þessa leið? Það eru stór spurningarmerki í mínum huga varðandi það þegar litið er fram hjá umhverfismatinu hvort rétt sé að fara í þessar framkvæmdir. Ég þarf ekki að segja margt um álit 2. minni hluta sem er mjög vel unnið og sýnir hvað málið er raunverulega allt hálfkarað hvað varðar mat á umhverfisáhrifum. Það kemur líka vel fram í áliti 2. minni hluta hvað mikil handabakavinnubrögð hafa verið á þessu máli af hálfu ríkisstjórnarinnar og hvernig hefur raunverulega verið traðkað á lýðræðinu vegna þess að aftur og aftur kemur fram að vinnubrögðin hafi verið með þeim hætti að vegna tímaskorts var ekki hægt að kalla hina og þessa til sem ástæða væri til. Ekki var hægt að kalla til þá sem óskuðu eftir og ríkisstjórnin eða forsvarsmenn málsins buðu upp á að fólk gæti komið og fengið viðtöl við umhvn. og iðnn. sem væri raunverulega ígildi lögformlegs umhverfismats og réttar fólks til að tjá sig í málinu. Hvað eftir annað kemur fram að vinnubrögðin eru með ólíkindum. Mér fannst það mjög sérstakt miðað við hvernig þessi mál hafa þróast, miðað við það sem fram kom hjá Norsk Hydro að nefndin skyldi ekki hafa gefið sér tíma, sem hefði ekki þurft að vera langur, til að kalla til fulltrúa Norsk Hydro sem voru með miklar meiningar í þessu máli um lögformlegt umhverfismat og hafa sjálfir sett fram að þeir vilja stuðla að því að slíkt umhverfismati fari fram. Þetta eru aðilar Norsk Hydro sem hafa komið mikið inn í þessa umræðu sem taka ekki mikla fjárhagslega áhættu í málinu. Það virðist fyrst og fremst eiga að vera íslenska þjóðin og skattgreiðendur sem eiga að standa undir áhættunni af allri framkvæmdinni. Annar minni hluti hefur farið út í þá lagaóvissu sem er fyrir hendi í málinu og bendir þar m.a. á nýja og endurskoðaða tilskipun EES sem hefur verið sett fram þar sem Íslandi bar að lögleiða efni hennar í landsrétti fyrir mars á þessu ári sem snertir umhverfismat. Þeir benda einnig á eins og hér segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Lagaóvissan er fyrst og fremst fólgin í því að þótt gilt virkjunarleyfi sé talið vera fyrir hendi bendi öll rök til þess, m.a. studd af dómafordæmum frá EB-dómstólnum, að fyrir þurfi að liggja öll leyfi lögbærra aðila áður en lagt er í framkvæmdir af þessu tagi og samkvæmt íslenskum lögum séu það virkjunarleyfi og framkvæmdaleyfi samkvæmt skipulags- og byggingarlögum.`` Síðan er bent á að sveitarstjórn Fljótsdalshrepps hafi ekki gefið út framkvæmdaleyfi og það sé staðfest í greinargerð með tillögu iðnrh. Þá vekur nefndin athygli á því að samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands gerir fyrirvara um lónstærð á Eyjabakkasvæðinu og aðra tilhögun virkjunar og komist að þeirri niðurstöðu að skynsamlegra væri að virkja við Kárahnúka en Eyjabakka ef á annað borð yrði virkjað á svæðinu. Athugasemdirnar sem hér hafa komið fram eru því ekki fáar. Loks er farið út í það sem ég mun gera að meginmáli, þ.e. ófullkomið arðsemismat. Raforkuverð liggur ekki fyrir en það er ein af þeim forsendum sem leggja þarf til grundvallar við arðsemismat virkjunarinnar. Út af fyrir sig er auðvitað hægt að skilja að ríkisstjórnin, sem á eftir að fara í samningaviðræður, vilji ekki sýna allt sem hún hefur á hendi varðandi orkuverðið. Það er þó ein af meginforsendum þess að þingmenn geti lagt mat á það hvort við séum að fara út í arðbæra framkvæmd eða ekki. Ég veit ekki hvort það hefur komið fram í þessari umræðu en ég óska þess að hæstv. iðnrh., ef það er þá hægt, svari þinginu með því að segja hve hátt orkuverðið þyrfti að vera til að standa undir þessum framkvæmdum. Ég held að það sé ekki til of mikils mælst að spyrja hvert verðið þyrfti að vera til að standa undir þeim framkvæmdum. Í áliti 2. minni hluta er einnig farið út í hinar svokölluðu mótvægisaðgerðir sem að mati 2. minni hluta þurfa að vera stórfelldar. Þær eru jafnframt algerlega ómótaðar. Ekki liggur fyrir hvar, hverjar eða hvenær þær verða og þaðan af síður hversu kostnaðarsamar þær verði og hver eigi að greiða fyrir þær. Slíkar aðgerðir hafa ekki verið kynntar sem hluti af stofnkostnaði við virkjunina. Margir treysta mjög á þessar mótvægisaðgerðir og ég veit ekki til þess að fyrir liggi hvernig ganga eigi frá þeim þætti málsins. Auk þessa fer 2. minni hluti yfir það sem hann álítur brot á alþjóðasamningum í þessu máli og nefnir þar Ramsar-samninginn um verndun votlendis sem Íslendingar gerðust aðilar að árið 1978. Jafnframt er bent á á að Náttúrufræðistofnun Íslands hafi einnig gert athugasemdir við umfjöllun um tvo aðra alþjóðasamninga, annars vegar um Ríó-samninginn um líffræðilega fjölbreytni. Stofnunin telur umfjöllunina mjög takmarkaða og villandi. Þar kemur sá misskilningur fram að samningurinn snúist nær eingöngu um hættuna á útrýmingu tegunda. Loks er nefndur til Bernarsamningurinn um verndun villtra plantna og dýra og lífsvæða í Evrópu. Mér finns álit 2. minni hluta mjög fróðlegt og gott innlegg í umræðuna. Í einni setningu má segja að álit 2. minni hluta tætir niður skýrslu Landsvirkjunar, þar stendur ekki steinn yfir steini eftir að málið hefur verið skoðað. Þetta mál er bersýnilega vanbúið varðandi lögformlegt umhverfismat og ekki hefur verið farið yfir hvaða áhrif það hefur á náttúruna ef Eyjabökkum verður sökkt. Ég hafði ekki hugsað mér að hafa langt mál við þessa umræðu. Ég vil þó fjalla aðeins um arðsemina annars vegar og hins vegar hverju þetta mun skila fyrir byggðina á Austfjörðum. Mikið er lagt upp úr áhrifunum á byggðir á Austfjörðum og atvinnuuppbyggingu. Auðvitað er erfitt að leggja mat á það þegar svo margir veigamiklir þættir arðseminnar eru óljósir. Almennt má segja að vandi Austfjarða er mjög mikill eins og annars staðar á landinu. Auðvitað er sú staða og byggðaröskun sem átt hefur sér stað mjög alvarleg. Það er augljóst af því að á fyrstu níu mánuðum þessa árs fluttu 1.320 manns frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Að viðbættum flutningi frá útlöndum til höfuðborgarsvæðisins fluttu rúmlega 2.000 til höfuðborgarsvæðisins. Það segir okkur hve staðan er alvarleg á landsbyggðinni. Þar þarf að bregðast við í atvinnuuppbyggingunni en spurningin er hvort þetta sé rétta leiðin. Sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa bent á að kostnaður fyrir sveitarfélögin hér sé 3--5 millj. kr. fyrir hvern þann sem hingað flytur. Miðað við tölur frá fyrstu níu mánuðum þessa árs er um að ræða 6--10 milljarða vegna búferlaflutninga fólks frá landsbyggðinni. Byggðavandinn er auðvitað vandi landsins alls eins og ýmsir hafa haldið fram í þessum ræðustól. Undir það skal tekið. Búferlaflutningar kosta okkur mjög mikið, hvort sem litið er til landsbyggðarinnar eða höfuðborgarsvæðisins. Þetta er sameiginlegt vandamál sem taka þarf á en spurningin er hvort þeir fjármunir sem fara eiga í þessar framkvæmdir og Fljótsdalsvirkjun séu ekki betur nýttir með öðrum hætti til að stuðla að atvinnusköpun og uppbyggingu á landinu. Talað er um að áhrifin á Austfirði verði þau að 270 störf verði til í fyrsta áfanga. Auðvitað munar verulega um það auk 200--250 afleiddra starfa. Þetta gæti orðið aukning um 1.250--1.350 störf á Miðausturlandi á um það bil 15 árum miðað við 480 þús. tonna álver. Það er ekkert skrýtið að slík fjölgun á störfum eins og hér er lýst freisti Austfirðinga. En því miður, jafnvel þó að þetta mál verði samþykkt á þingi þá er mikil óvissa um þessi störf og hvort þessi framkvæmd verður að veruleika. Eftir að hafa farið yfir málið, sérstaklega varðandi arðsemina, er ég ekki viss um að af þessari framkvæmd verði. Það má einnig líta til þess, herra forseti, að skipulagsstjóri hefur sett ýmislegt fram í sínum athugasemdum. Það gefur til kynna að ekki sé allt sem sýnist varðandi byggða- og samfélagsþróun á Austfjörðum eins og þeir vilja vera láta sem tala fyrir þessum framkvæmdum. Að mati skipulagsstjóra ríkisins vega byggðasjónarmið þungt í ákvarðanatöku um byggingu álvers. Til þess hins vegar að geta metið jákvæð og neikvæð áhrif þarf afdráttarlaust að gera grein fyrir því í hverju jákvæð áhrif á byggð felast, betur en gert er í frummatsskýrslu, t.d. um áhrif á byggðir á Austurlandi utan Miðausturlands um varanleika áhrifa á fólksfjöldaþróun og um áhrif á vinnuafl í þeim atvinnuvegum sem fyrir eru á svæðinu. Skipulagsstjóri lítur á þetta sem óvissuþátt í þessu öllu saman. Það er ekki svo lítið. Þetta er það sem menn eru að horfa á varðandi atvinnuuppbygginguna. Síðan segir skipulagsstjóri að í sérfræðiáliti um samfélagsleg áhrif komi fram að talið sé að talsvert skorti á að mat á samfélagslegum áhrifum sem lagt er fram í frumatsskýrslu og fylgiskjölum hennar sé fullnægjandi. Matið gerir ekki á fullkomlega viðunandi hátt skil ýmsum atriðum eins og áhrifum á fólksfjölda, búsetu, samsetningu íbúa, atvinnuþróun og atvinnugreinar í nærliggjandi byggðarlögum. Ekki er fjallað um tímabundin neikvæð áhrif sem vinnuaflsskortur geti haft í öðrum iðnaði sem fyrir er innan þjónustugreina og ferðaþjónustunnar. Skipulagsstjóri hefur ýmsa fyrirvara að því er varðar byggð og samfélagsþróun á Austfjörðum verði þessar framkvæmdir að veruleika. Ég vil, herra forseti, aðeins víkja að fjárhagslegum undirstöðum þessara framkvæmda. Eitt af því sem ríkisstjórnin og hæstv. iðnrh. hafa fyrst og fremst teflt fram í þessu máli er að efnahagslegi ávinningurinn af Fljótsdalsvirkjun vegi þyngra en þau náttúruverðmæti sem muni glatast. Þá skiptir miklu að menn standi traustum fótum að því er varðar fjárhagslegan ávinning af þessari framkvæmd. Ef fórna á dýrmætu náttúrusvæði undir þessar framkvæmdir þá hljóta menn að þurfa að vera nokkuð vissir um fjárhagslegar undirstöður þeirra, sem ég tel að séu á brauðfótum. Ýmsir hagfræðingar hafa í þessu máli komist að niðurstöðum sem eru nokkuð ógnvekjandi og benda til þess að hér séum við ekki að fara út í eitthvað sem gæti kallast arðbær framkvæmd. Þorsteinn Siglaugsson hefur m.a. sett fram ýmsa útreikninga í þessu efni sem starfsmenn Landsvirkjunar hafa svo aftur reynt að hrekja. Mér finnst það hafa verið veikburða tilburðir af hálfu Landsvirkjunarmanna og lítið hald í rökum þeirra. Landsvirkjun hefur reynt að hrekja útreikninga sem ýmsir hagfræðingar hafa sett fram, m.a. Þorsteinn Siglaugsson. Þorsteinn hefur sett fram áætlanir sem miðast við mismunandi líftíma og mismunandi ávöxtun og orkuverð. Það er sama við hvað er miðað, það virðist tap á þessum framkvæmdum, alveg sama hvernig á þær er litið. Hér er t.d. teflt fram 22 milljarða fjárfestingu, 40 ára líftíma, 1 kr. á kwst. í orkuverð og 6% ávöxtun. Samt er 7 milljarða tap. Þorsteinn setur líka fram 60 ára líftíma, 22 milljarða fjárfestingu, 1 kr. á kwst. í orkuverð og 6% ávöxtun. Niðurstaðan er engu að síður 3,6 milljarða tap. Síðan teflir hann fram því sem hann telur raunhæfa áætlun sem er 40 ára líftími, 30 milljarða fjárfesting, 0,88 aurar á kwst. og 7,20% ávöxtun sem er meðalávöxtun á sambærilegum framkvæmdum á heimsmarkaði. Þá er 22 milljarða kr. tap. Ef maður gefur sér sömu forsendur en 60 ára líftíma þá er tapið 19 milljarðar. Sambærilegt má segja að hafi komið fram hjá Guðmundi Ólafssyni og fleiri hagfræðingum sem hafa sett fram útreikninga í þessu máli, að tapið er yfirleitt á bilinu 10--20 milljarðar. Það er óviðunandi staða, herra forseti, að ætla þinginu að taka ákvörðun um þessa framkvæmd með allt í vindinum að því er varðar fjárhagslegar forsendur. Ég held að það standi í Morgunblaðinu í dag að ekki verði gengið til samninga náist ekki viðunandi arðsemi. Það segja sérfræðingar Landsvirkjunar. Þeir ítreka að allur undirbúningur Landsvirkjunar fyrir orkusölu til álvers í Reyðarfirði miði að því að tryggja arðsemi framkvæmdarinnar. Fyrirtækið mun ekki ganga til samninga ef viðunandi arðsemi náist ekki út úr þeim samningaviðræðum sem fram undan eru. Þetta er afar skýrt og auðvitað er það alveg sjálfsagt að það verður varla gengið til samninga nema menn séu nokkuð öruggir á því að arðsemin verði viðunandi. En hvað er þá viðunandi arðsemi í þessu efni? Ef menn ætla að byggja ákvörðun sína á viðunandi arðsemi, þá bara stöndum við, held ég, frammi fyrir því að aldrei verði farið út í neinar framkvæmdir. Við erum ekki að tala um neitt smátt ef það á að fara út í 480 þús. tonna álver með heildarfjárfestingu upp á 230 milljarða. Það hefur t.d. verið sett fram að ef þessir 230 milljarðar skiptist jafnt milli álvers og virkjunar, þá megi reikna með 100 milljarða tapi. Menn hafa leikið sér með tölur varðandi orkuverðið og hafa talað um þetta allt frá 88 aurum upp í 1,50 kr. Því hefur verið haldið fram að alhæsta orkuverð sem nefnt er, 1,50 kr., mundi skila 2% ávöxtun sem er allt of lágt. Hvað segir hæstv. iðnrh. um það ef við fengjum nú orkuverð sem væri 1,50 sem er það hæsta sem nefnt hefur verið og menn hafa reiknað út að það mundi skila 2% ávöxtun? Telur hæstv. ráðherra að það sé ekki allt of lágt? Mér fannst það mjög sérstakt þegar iðnrh. sagði í Morgunblaðinu 20. ágúst að áætluð heildarfjárfesting við fyrsta áfanga væri 60 milljarðar sem skiptust jafnt milli virkjunar og álvers. En eftir að umræðan hófst um arðsemi virkjunarinnar þá lækkaði sú tala skyndilega um 8 milljarða. Það liðu bara örfáar vikur frá því að ráðherrann hélt þessu fram og að menn voru skyndilega komnir með þetta niður í það að fjárfestingin lækkaði skyndilega um 8 milljarða kr. Ég held því að það sé mjög mikil óvissa í þessu öllu saman. Maður veltir fyrir sér varðandi raforkuverðið hvort við stöndum bara ekki frammi fyrir því að tvennt geti raunverulega orðið niðurstaðan í þessu máli ef menn ætla að ana út í þessar framkvæmdir án þess að hafa fjárhagslega traustar forsendur, þ.e. að verð til almennra notenda hækki eða þessi framkvæmd skili rekstrartapi sem skattgreiðendur verða að bera. Það er þetta sem ég óttast og það er kjarninn í mínu máli að ég óttast að við gætum staðið frammi fyrir því. Ef fara á í 480 þús. tonna álver, þá erum við að tala um orku sem jafngildir allri virkjaðri raforku á Íslandi í dag og stofnkostnaður álvers af þessari stærð jafngildir allri virkjaðri orku á Íslandi þannig að við erum ekki að tala um neitt smáræði í þessu efni. Herra forseti. Ég held út af fyrir sig að það þjóni ekki miklum tilgangi að halda langa tölu um þetta mál. Ég held að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. iðnrh. séu sannfærð um að þetta sé framkvæmd sem í eigi að ráðast og ætli sér að keyra málið í gegn með góðu eða illu og að þrátt fyrir allt sem hér er teflt fram af hagfræðingum og öðrum sem innlegg í þetta mál til að reyna að sýna fram á að það er svo langt í frá að hægt sé að gera sér góðar vonir um arðsemi af framkvæmdinni þá ætli þeir sér engu að síður að keyra málið í gegn. Maður veltir fyrir sér tilgangi þess að fara í gegn með málið eins og þeir ætla sér. Það hefur komið fram í þessum ræðustól, og held ég að þeir hafi rétt fyrir sér sem því halda fram, að Framsfl. hafi fyrst og fremst komið með málið inn í þingið, sem var út af fyrir sig óþarfi fyrst þeir ætluðu ekki að fara með málið í lögformlegt umhverfismat, til að reyna að stilla Sjálfstfl. við hlið sér í þessu máli. Herra forseti. Mér þykir mjög slæmt að hæstv. umhvrh. skuli ekki vera viðstaddur þessa umræðu vegna þess að ég hef aldrei heyrt hana svara almennilega fyrir ummæli sem hún lét frá sér fara þegar hún sóttist eftir því að verða varaformaður Framsfl. fyrir rúmu ári síðan. Þá var hún einmitt spurð um fyrirhugaðar framkvæmdir í Fljótsdalsvirkjun. Ég spyr,  
             gert ráðstafanir til að láta hana vita að hennar sé óskað.) ,,Það er svo langt síðan``, segir hæstv. umhvrh. Menn verða að standa við sín orð, alveg sama hvort þau eru gömul eða ný, þegar þetta mál er annars vegar. Menn geta ekki sagt eitt í dag og annað á morgun í svona stóru máli. Menn verða að geta treyst því sem ráðherrar segja í þessu efni. Að vísu var hæstv. umhvrh. ekki þá orðinn umhvrh. en hún var að sækjast eftir því að fá stöðuhækkun, ef svo má orða það, í sínum flokki til þess að eiga meiri líkur kannski á ráðherrastól. Hún sóttist eftir því að verða varaformaður Framsfl. Þar gaf hún ákveðnar yfirlýsingar til fólks sem horfði því mikið til hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur í þessu efni eftir að hún varð ráðherra og fólk taldi málinu vel borgið í hennar höndum og að það væri nokkuð ljóst að þessi framkvæmd mundi fara í lögformlegt umhverfismat þegar þetta væri komið í hennar hendur. Það er alveg ástæða til þess að heyra álit hæstv. ráðherra í þessu máli. Þá kemur hæstv. ráðherra í salinn. Ég ætla ekki að ónáða ráðherrann mikið í þessu efni. Ég held að hún sé alveg ákveðin, alveg sama hverju teflt er fram í þessu máli, hvort sem það eru rök sem sýna fram á að það er glæfraspil að fara út í þessa framkvæmd með svo ótraustar fjárhagslegar forsendur og undirstöður undir þessu máli eða að málið sé allt mjög vanbúið til þess að fara í umhverfismat. Umhvn. hefur sýnt fram á það í sínu áliti og líka í framsögum og ræðum manna í umhvn. að þeir hafa algerlega hrakið það sem er í skýrslu Landsvirkjunar þar sem stendur ekki steinn yfir steini. Það sem ég var að vitna í, herra forseti, og vil beina því til hæstv. umhvrh. eru orð sem hún lét falla þegar hún var að bjóða sig fram til varaformanns Framsfl. og taldi Framsókn vera helsta mótvægið við Sjálfstfl. Þá var hún spurð um afstöðu til málefna hálendisins, virkjana og stóriðju. Þetta var 19. nóvember 1998. Þá sagði hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, núverandi umhvrh., með leyfi forseta: ,,Okkur er öllum að verða betur ljóst hvað hálendið er dýrmætt. Við erum í hópi útvalinna þjóða hvað óspillta náttúru varðar. Ég tel að við verðum að vernda hálendið, sem og aðrar náttúruperlur landsins. Ég útiloka þó ekki frekari uppbyggingu vatnsaflsvirkjana, en við verðum að fara með gát.`` Síðan kemur það sem ég spyr hæstv. ráðherra um. Áfram heldur núverandi umhvrh. og segir, með leyfi forseta: ,,Það er von mín að Landsvirkjun taki frumkvæði í því að láta umhverfisathuganir sínar fara í sama ferli og lögformlegt umhverfismat. Landsvirkjun hefur í dag virkjunarleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun, en það leyfi var gefið út áður en lög um umhverfismat voru samþykkt. Það er mitt almenna sjónarmið að náttúran eigi að njóta vafans og nota eigi bestu tæki, svo sem umhverfismat, til að dæma um áhrif framkvæmda.`` Þarna er hæstv. umhvrh., sem að vísu var ekki orðinn umhvrh. þegar þessi orð voru töluð, raunverulega að segja að hún telji nauðsynlegt að fólk geti nýtt sér andmælarétt og að mál eigi að fara í eðlilegan umsagnarferli og lögformlegt umhverfismat. Öðruvísi skil ég ekki hæstv. ráðherra. Þegar hún setti þessi orð fram í samtali við að ég held Morgunblaðið fyrir réttu ári síðan þá taldi hún nauðsynlegt að málið færi í lögformlegt umhverfismat. Ég get ekki skilið ráðherrann öðruvísi og ég bið hana því um að túlka það sem þarna kemur fram. En það er ekki hægt að túlka þetta öðruvísi þegar hv. þm. og núverandi ráðherra sagði: ,,Það er mitt almenna sjónarmið að náttúran eigi að njóta vafans og nota eigi bestu tæki, svo sem umhverfismat, til að dæma um áhrif framkvæmda.`` Og þegar við erum að tala um bestu tæki í því efni, þá er varla um það deilt að við erum að tala um lögformlegt umhverfismat. Það skulu því vera mín lokaorð að beina því til hæstv. umhvrh. að hún svari þeirri spurningu sem hér er lögð fram. Herra forseti. Ég vil þó að lokum segja að þetta mál allt saman og málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar hefur fyrst og fremst haft þær afleiðingar að skipta þjóðinni í tvær stríðandi fylkingar og það er miður að ríkisstjórnin skuli fara af stað með málið með þeim hætti þar sem tilgangurinn var enginn annar hjá Framsfl. en að festa Sjálfstfl. með sér í þessu máli og skipta þjóðinni upp í stríðandi fylkingar. Það hefur verið margsýnt fram á það af hagfræðingum að fjárhagsgrundvöllur framkvæmdanna stendur á mjög ótraustum fótum og eins víst að tugmilljarða tap verði á þessum framkvæmdum ef út í þær verður farið sem enginn mun greiða að lokum nema skattgreiðendur. Það eina sem er öruggt í þessu máli er að ef á annað borð verður ráðist í þessar framkvæmdir þá munu dýrmætar náttúruperlur glatast og að því munu komandi kynslóðir seint geta fyrirgefið okkur að hafa staðið. Ég held því að ríkisstjórnin verði bara sjálf að bera ábyrgð á því mikla umhverfisslysi sem hér er í uppsiglingu. Það versta við þetta allt saman er að ef ráðist verður í það, þá eru allar líkur á að við séum ekki að fara út í arðbærar framkvæmd heldur sé verið að taka hér ákvörðun um að vísa tugum milljarða á skattgreiðendur.

Virðulegur forseti. Hér var beint til mín spurningu frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur varðandi viðtal sem ég átti á síðasta ári en þar sagði ég að ég útilokaði ekki frekari uppbyggingu vatnsaflsvirkjana. Það var rétt eftir haft. Ég sagði einnig að það væri von mín að Landsvirkjun tæki frumkvæðið, og þeir höfðu alveg möguleika á því að gera það en gerðu það ekki, að setja þetta í lögformlegt umhverfismat. Ég dró einnig fram í þessu viðtali að Landsvirkjun hefur í dag virkjunarleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun og að við yrðum að hafa í huga að þeir hefðu varið háum fjárhæðum til þess að undirbúa þetta mál og gætu líklega krafist skaðabóta ef virkjunarleyfið yrði tekið af fyrirtækinu þannig að ég dró það fram að þetta mál væri alls ekki einfalt eins og við öll vitum á hinu háa Alþingi. Ég sagði einnig að það væri mitt almenna sjónarmið að náttúran ætti að njóta vafans og ég stend alveg fyllilega við það. Það er mitt almenna sjónarmið. En þetta mál er þannig vaxið að búið var að gefa út virkjunarleyfi til Landsvirkjunar áður en lögin um umhverfismat voru sett og hún hefur það virkjunarleyfi. Það sem hefur síðan gerst eftir að þetta kom fram er að Landsvirkjun tók þá ákvörðun að senda sínar rannsóknarniðurstöður á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar til stjórnvalda og til þingsins um leið og þær lágu fyrir. Það fannst mér afar gott. Í framhaldinu geta þingmenn tekið ákvörðun á grundvelli allra þeirra upplýsinga sem til eru, þó að reyndar sé deilt um hvað þær séu mikilvægar, og gert upp hug sinn í málinu. Ég tel því að við séum með þetta mál í umhverfismati. Þó að það sé alls ekki hægt að kalla það lögformlegt umhverfismat þá erum við með það í umhverfismati. Við erum að meta umhverfisáhrifin af þessari virkjun.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra sagði: ,,Við erum að meta umhverfisáhrifin af þessari virkjun.`` Hver er niðurstaðan eftir að þingið hefur fjallað um þetta? Að málið algerlega vanbúið að því er varðar umhverfisþáttinn til að taka ákvörðun um þessa framkvæmd. Hæstv. ráðherra dró ekkert undan enda hefur hún auðvitað ekki getað það. Hún sagði fyrir rúmu ári að framkvæmdin ætti að fara í lögformlegt umhverfismat og hún sagði að Landsvirkjun hefði getað haft frumkvæði að því að setja framkvæmdina í lögformlegt umhverfismat en gerði ekki, sagði hæstv. ráðherra. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra, sem er nú einu sinni yfirmaður umhverfismála: Hvað hefur ráðherrann gert frá því að hún settist í ráðherrastól til að beita sér fyrir því að þessi framkvæmd fari í lögformlegt umhverfismat? Hefur ráðherrann gert eitthvað? Getur hún sýnt fram á það, sagt eitthvað í þessum ræðustól sem sýnir fram á það að hún hafi beitt sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að málið færi í lögformlegt umhverfismat? Hefur ráðherrann reynt það innan ríkisstjórnar, gert tilraun til þess meðal samráðherra sinna að fá þá í lið með sér til þess að þetta færi í lögformlegt umhverfismat? Ráðherrann segir að það sé almennt sjónarmið hennar að náttúran eigi að njóta vafans og nota eigi bestu tæki, svo sem umhverfismat til þess að dæma um áhrif framkvæmda. Ef ég skil ráðherrann rétt úr þessum ræðustól, þá er hæstv. ráðherra enn þeirrar skoðunar að nota eigi bestu tæki svo sem umhverfismat til að dæma um áhrif framkvæmda. Því er það spurning mín: Hvað hefur hæstv. ráðherra gert til þess að þessi virkjun fari í lögformlegt umhverfismat frá því að hún settist í stól ráðherra? Hefur verið gerð tilraun af hennar hálfu innan ríkisstjórnarinnar að svo verði gert?

Virðulegur forseti. Það er mat hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að sú umfjöllun sem hér er til grundvallar sé í skötulíki og málið sé allt vanbúið. Það er alls ekki mat ríkisstjórnarinnar né ríkisstjórnarflokkanna og ég vil draga það sérstaklega fram að málið er í umhverfismati en það er ekki í lögformlegu umhverfismati og um það hafa staðið deilur á hinu háa Alþingi. Það er einnig rétt að Landsvirkjun hefði getað sett málið í lögformlegt umhverfismat hefðu þeir óskað eftir því. Þeir hafa ekki gert það heldur kosið að fara aðra leið, þ.e. að taka saman viðamikla umhverfismatsskýrslu og senda hana hingað til Alþingis til skoðunar þannig að allir alþingismenn geti tekið ákvörðun um hvort þeir vilji standa við það sem Alþingi hefur áður ákveðið, þ.e. að hleypa virkjuninni fram með þeim hætti sem var ákveðið 1991 þegar Jón Sigurðsson gaf út virkjunarleyfið sem kom úr Alþfl. og ég veit að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir kannast mjög vel við. Ég vil líka draga það fram að bæði Framsfl. og Sjálfstfl., æðstu stofnanir þessara flokka hafa ekki skipt um skoðun í málinu. Þær hafa stutt málið í þeim farvegi sem það er í nú. Þannig fórum við í gegnum síðustu kosningar, það er alveg ljóst. Það er ákveðin mótsögn í því að ætlast til þess að ég styðji ekki þá leið sem málið er í núna af því að ég hef sérstaklega dregið það fram að Landsvirkjun hefur þetta leyfi og allir vita að þeir hefðu getað kosið sjálfir að fara með virkjunina í lögformlegt umhverfismat. En það er ekki hægt að setja ferlið af stað nema breyta lögum og um það hefur verið tekist á Alþingi.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að hæstv. umhvrh. er að reyna að koma sér hjá því að svara þeirri spurningu sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra. Ég spurði hæstv. ráðherra hvað hún hefði gert frá því að hún settist í ráðherrastól til að reyna að koma þessari framkvæmd í lögformlegt umhverfismat eins og hún taldi nauðsynlegt nokkrum mánuðum áður en hún varð ráðherra. Gerði hún tilraun til þess í ríkisstjórn að fá málið í lögformlegt umhverfismat? Ég hef tvívegis kallað eftir því héðan úr þessum ræðustól núna. Ráðherrann kemur sér hjá því að svara. Þess vegna verð ég að draga þá ályktun, nema annað komi í ljós hjá hæstv. ráðherra, að ekkert hafi verið að marka orð hæstv. ráðherra í nóvembermánuði 1998 þegar hún var að reyna að fá kjósendur til að styðja sig eða stuðningsmenn Framsfl. í varaformannskjör og tefldi því m.a. fram að hún vildi lögformlegt umhverfismat, það hefur ekkert verið að marka hennar orð. Hæstv. ráðherra hefur greinilega ekkert gert í stól ráðherra til að fá málið í lögformlegt umhverfismat. Orð hennar sem hún viðhafði fyrir ári eru þá hreinlega marklaus. Ef ráðherrann hefði haft áhuga á því að málið færi í lögformlegt umhverfismat, þá er ráðherrann yfirmaður umhverfismála og hefði haft alla stöðu til þess innan ríkisstjórnarinnar að fá ríkisstjórnina í lið með sér í því efni og fá málið a.m.k. í þá stöðu að Landsvirkjun hefði frumkvæði að því að setja málið í lögformlegt umhverfismat. Að vísa til þess að málið sé í einhverju umhverfismati innan þingsins er bara hlægilegt. Það er allt annað en lögformlegt umhverfismat þar sem fólkið í landinu fær tækifæri til þess að nota andmælarétt og segja hvað það vill í þessu efni. Því miður finnt mér slæmt að þurfa að lýsa því yfir að ráðherrann hefur ekki farið með rétt mál þegar hún sagði í nóvember fyrir ári að hún vildi lögformlegt umhverfismat, það er ekkert að marka ráðherrann í því.

Virðulegi forseti. Umræða um þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun hefur nú staðið fram á nótt í nokkra daga og flest af því sem þarf að draga fram í því efni hefur svo sem komið fram en þó vil ég drepa á örfá atriði. Mér finnst menn gera lítið úr lagaóvissu. Ég held að við getum átt í erfiðleikum vegna þess að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun stríði gegn tilskipun 85/337 EBE frá 27. júní 1985, sem EES-samningurinn leggur okkur á herðar, og tilskipun nr. 97/11 EC frá 3. mars 1997. Þá er einnig rétt að kanna dómafordæmi frá Evrópudómstólum í skyldum málum samanber kæru Náttúruverndarsamtaka Íslands til Eftirlitsstofnunar EFTA og umsögn Aðalheiðar Jóhannsdóttur til umhvn., dags. 1. des. 1999, sem fylgja þessu áliti. Það er álit 1. minni hluta iðnn. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Mér finnst með ólíkindum að hafa komið að þessu ferli og upplifa hvað vinnubrögðin eru slæleg. Það er svo himinklárt í mínum huga að það að færa þetta mál til umfjöllunar inn í hið háa Alþingi með þeim hætti sem gert er er algerlega óviðunandi og það sannar líka niðurstaða umhvn. þar sem meiri hluti nefndarinnar greiðir atkvæði í raun og veru með því og er með ályktun um að framkvæmdin eigi að fara í lögformlegt umhverfismat. Ástæða er til að draga fram að það eru engin plön og engar skýrslur eða áætlanir um mótvægisaðgerðir sem er mjög alvarlegt mál. Það er mjög ófullnægjandi fram sett hvaða áhrif þessar framkvæmdir munu hafa á dýralíf og í raun og veru kemur fram á öllum stigum málsins þegar farið er í gegnum skjöl og rannsóknir að miklu minna hefur verið unnið að rannsóknum en menn hafa viljað vera láta í gegnum allt þetta ferli. Við erum á engan hátt í stakk búin til þess að sjá fyrir hvað við erum að taka ákvörðun um, hvað varðar mótvægisaðgerðir eða áhrif á dýralíf. Síðan er það náttúrlega í mínum huga alveg sérstaklega alvarlegt eins og hefur komið fram í umræðunni að aðrir kostir skuli ekki vera metnir og það lýtur að öðrum kostum, eins og Kárahnúkavirkjun og það hefur komið fram að afl Fljótsdalsvirkjunar einnar dugar ekki til að mæta þörfum orkuvers í Reyðarfirði þannig að það þarf að sækja um 40 megavött í Bjarnaflagsvirkjun eða væntanlega Kröflu og að meta ekki aðra kosti, svo sem eins og Hraunaveitu eða Kárahnúkavirkjun og setja fram áætlun um slíkt er að mínu mati mjög óvönduð vinnubrögð og sérstaklega í ljósi þess að að komið hefur fram að rafmagn frá þeirri verksmiðju yrði ódýrara. Það sem mér finnst langalvarlegast í umræðunni er skammsýni í nýtingu náttúruauðlinda. Ég kom að því í fyrri ræðu minni að við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum lagt fram tvær þáltill. sem ættu að mínu mati og út frá öllum félagslegum reglum að koma til ákvarðanatöku eða afgreiðslu fyrst. Það er þáltill. um sjálfbæra orkustefnu og líka þáltill. um Snæfellsþjóðgarð. Þáltill. um sjálfbæra orkustefnu er hjá iðnn. en þáltill. um Snæfellsþjóðgarð er hjá umhvn. Þar sem báðar þessar tillögur gera ráð fyrir öðruvísi notkun og eru komnar fram áður en þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun er sett fram er skylda þingsins og nefnda að fara ofan í þau mál og afgreiða þau fyrst. Það er ekkert sjálfgefið að ef við fengjum á alvarlegan hátt umfjöllun t.d. um sjálfbæra orkustefnu, þá rekst það gjörsamlega á þessa ákvörðun sem verið er að taka núna um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun því að markmiðið með mati á umhverfisáhrifum er m.a. að meta líkleg áhrif framkvæmda á náttúruauðlindir. Helstu orkulindir Íslendinga eru takmarkaðar. Talið hefur verið að fjárhagslega geti verið hagkvæmt að virkja og framleiða sem svarar 30 þús. gígavattstundum eða 30 teravattstundum af raforku úr vatnsaflinu og um 20 þús. gígavattstundir á ári með virkjun jarðvarma eða samtals um 50 þús. gígavattstundir, þ.e. 50 teravattstundir. Frá þessum virkjunarkostum er skynsamlegt að draga a.m.k. helming orkunnar, þ.e. um 25 þús. gígavattstundir á ári vegna verndunarsjónarmiða. Nú þegar eru framleiddar um 6.050 gígavattstundir á ári eða um fjórðungur af því sem gæti verið til ráðstöfunar í heild. Sú tala á eftir að hækka í um 9.000 gígavattstundir á ári á næstu árum vegna fyrri skuldbindinga um orkusölu til stóriðju, Ísals, Norðuráls, Íslenska járnblendifélagsins. Miðað við framangreindar forsendur standa eftir um 16 þús. gígavattstundir á ári. Orkuspárnefnd gerir ráð fyrir 2% aukningu almennrar raforkunotkunar í landinu fram til 2050 og það svarar til viðbótar sem nemur um 5.500 gígavattstundum á ári frá aldamótum talið. Eftir eru þá aðeins 10.500 gígavattstundir á ári sem nægja tæpast til að framleiða vetni eða annað vistvænt eldsneyti sem komið gæti í stað innflutts eldsneytis miðað við núverandi notkun olíuafurða. Mun ekki veita af talsverðri beislun vinds að auki til raforkuframleiðslu til að ná því markmiði að gera vetnissamfélagið hérlendis að veruleika á komandi öld. Hér er vitnað í minnisblað frá Orkustofnun, eldsneytisnotkun Íslendinga 1996 með þáltill. um sjálfbæra orkustefnu. Það er 13. mál 125. löggjafarþings. Af þessu sést hversu andstætt það væri sjálfbærri orkustefnu að ráðstafa meiri orku til hefðbundinnar stóriðju en nú þegar er, hvað þá 6.700 gígavattstundum á ári sem þyrfti fyrir 480 þús. tonna álverksmiðju. Til skammsýnnar notkunar náttúruauðlinda verður einnig í mörgum tilvikum að telja ráðstöfun lands undir miðlunarlón, raforkumannvirki sem setja mark sitt á lítt snortin svæði hérlendis. Það á ekki síst við um fyrirhugaðar virkjanir norðan Vatnajökuls í þágu álvers eins og hér um ræðir. Ég vil líka koma inn á áhrif þessara framkvæmda fyrir austan á byggð og samfélag. Þær rannsóknir og skoðanakannanir sem gerðar hafa verið eru mjög yfirborðskenndar. Einkum hefur verið vitnað í skýrslu Nýsis og framsetningu Byggðastofnunar á áhrifum á byggð og samfélag. Milljónum króna hefur verið eytt í alls konar skoðanakannanir varðandi virkjanirnar sjálfar og álverið en fá gögn byggja á því hvað Austfirðingar eru í raun hugsa sér í þessum málum, hvað heimamenn hugsa sér í sambandi við ný tilboð í atvinnumálum. Engir tilburðir eru til að kanna afstöðu brottfluttra Austfirðinga til þess að flytja heim aftur til að vinna í nýju fyrirtæki af þessu tagi. Hér er meira og minna um alls konar spekúlasjónir að ræða og hvað menn ætla að muni gerast fremur en það sé undirbyggt með könnunum á viðhorfum þeirra sem um er að ræða. Veðurfarsathuganir og loftdreifispá er einnig mjög ábótavant. Á sjálfu virkjunarsvæðinu hafa veðurathugunarstöðvar aðeins verið um skamman tíma og því mjög erfitt að byggja niðurstöður á tímaskeiðinu sem um ræðir, það kemur fram í skýrslum frá Veðurstofu og fleiri aðilum. Fluttar hafa verið langar ræður um hin efnahagslegu áhrif. Ég vil sérstaklega vísa til ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar sem hann flutti í gær og fór ítarlega yfir þau mál. Margar lærðar greinar hagfræðinga sýna fram á að hér erum við að taka stórkostlega áhættu og ákvörðun sem reist er á mjög veikum grunni hvað efnahagsleg áhrif snertir. Þeir sem ferðinni ráða á hinu háa Alþingi segja að ekki verði samið nema viðunandi orkuverð fáist. En við skulum bara líta á staðreyndir. Við erum beggja vegna borðsins. Hér er um opinbera framkvæmd að ræða þó að við skýlum okkur ávallt á bak við það að fyrirtækið Landsvirkjun muni sjá um framkvæmdina. Það er pólitískt samhengi milli þingsins, framkvæmdarvaldsins, stofnana ríkisins og Landsvirkjunar, sem eru í okkar eigu. Hér er um samþættingu að ræða sem er mjög varhugaverð og hefur kostað okkur mikið í gegnum árin. Þegar svo stór högg eru greidd í atvinnumálum og um svo stórar upphæðir er að ræða er von að menn vilji staldra við og íhuga næstu skref af nákvæmi. Málið snýst ekki um neina smáframkvæmd. Við munum tvöfalda orkuframleiðsluna í landinu miðað við 480 þús. tonna álver og við höfum alls ekki efni á því að misstíga okkur. Þetta eru svo stórar upphæðir, framkvæmdir sem í heild gætu kostað á þriðja hundrað milljarða. Hér hafa verið nefnd tvö hundruð til á þriðja hundrað milljarða. Þetta eru svo gígantískar upphæðir að allur almenningur áttar sig ekki á því hvað um er að ræða nema kafað sé ofan í málið. Efnahagslegu áhrifin eru, eins og fram hefur komið í ræðum fjölmargra þingmanna, mjög vafasöm að ekki sé meira sagt. Ekki hafa verið gerðar miklar tilraunir til að meta hvers virði óspillt náttúra er. Í fyrri ræðu minni fjallaði ég um að óspillt náttúra er auðvitað auðlind í sjálfu sér. Nærtækast að meta hana út frá þeim beinu tekjum sem við höfum af ferðamannaþjónustu í landinu. Hér hefur margoft komið fram að aukningin í ferðamannaþjónustunni á síðasta ári gefur okkur tvöfalt meiri tekjur í erlendum gjaldeyri en öll sala á rafmagni til stóriðju. Aukningin í ferðamannaþjónustunni er um 6 milljarðar en salan til stóriðjunnar losar ekki nema rétt rúma 3 milljarða. Við verðum að fá betri upplýsingar og setja meiri vinnu í að meta hvers virði óspillt náttúra er, í peningum en jafnframt hugarfarslega og andlega. Margir segja að arðsemi Fljótsdalsvirkjunar sé torfundin. Ég kom inn á það áðan. E.t.v. verður aldrei hægt að koma mönnum á eina niðurstöðu en það eru óyggjandi rök fyrir því að hér séum við á tæpasta vaði með þessar framkvæmdir. Þess vegna er fyllsta ástæða til að fara fetið. Einnig væri ástæða til að staldra við niðurstöður frumathugana skipulagsstjóra sem hann sendi frá sér hinn 10. desember 1999. Hann sendi frá sér niðurstöður frumathugunar og úrskurð skipulagsstjóra um 480 þús. tonna álver á Reyðarfirði. Niðurstaða stofnunarinnar er, virðulegi forseti: ,,Við frumathugun hafa komið í ljós veigamiklar athugasemdir við marga þætti málsins, m.a. varðandi framkvæmdatilhögun, grunnupplýsingar um náttúrufar og staðhætti sem mat grundvalli á, við aðferðir sem beitt er við mat, viðmiðunargildi mengunar og við niðurstöður mats. Í kjölfar þessara athugasemda hefur framkvæmdaraðili lagt fram þónokkrar viðbótarupplýsingar sem eingöngu hafa hlotið kynningu fyrir sérfræðistofnunum á þeim sviðum sem efni viðbótargagna fjallar helst um. Á grundvelli framlagðra gagna við frumathugun er það mat skipulagsstjóra ríkisins að ekki hafi verið lagðar fram nægar upplýsingar um framkvæmd og umhverfisáhrif framkvæmdarinnar til að unnt sé að taka afstöðu til þess hvort hún muni hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, hvorki varðandi fyrsta né síðari áfanga framkvæmdarinnar. Því er niðurstaða skipulagsstjóra ríkisins sú að ráðast skuli í frekara mat á umhverfisáhrifum álvers í Reyðarfirði sbr. 8. gr. laga og 12. gr. reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum. Í frekara mati verði gerð frekari grein fyrir áhrifum framkvæmdarinnar á umhverfið, náttúruauðlindir og samfélag, eins og nánar er tilgreint í 6. kafla þessa úrskurðar.`` Hvað er verið að segja með þessum orðum? Málið er alls ekkert undirbúið. Það er ekki undirbyggt að siðaðra manna hætti. Eftir á að fjalla um mjög mörg atriði. Við getum ekki anað áfram og skilað afdráttarlausu áliti séum við ekki búin að fara yfir öll gögn til að taka ákvörðun. Virðulegi forseti. Skipulagsstjóri ríkisins fjallar einnig um tengdar framkvæmdir. Á öðrum stað í skýrslu skipulagsstjóra segir, með leyfi forseta: ,,Við frumathugun hafa komið fram fjölmargar athugasemdir við að ekki skuli vera lagt heildarmat á umhverfisáhrif álversins í Reyðarfirði og fyrirhugaðar framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun, lagningu háspennulínu, hafnargerð, Bjarnarflagsvirkjun, Kárahnúkavirkjun o.fl. Í svörum framkvæmdaraðila við athugasemdum kemur fram að eðlilegt verði að telja að framkvæmdaraðili álvers beri einungis ábyrgð á mati á umhverfisáhrifum þeirra tilteknu framkvæmda sem hann hyggst hefja. Framkvæmdaraðili álvers verður annar en t.d. framkvæmdaraðili vatnsaflsvirkjana. Að mati skipulagsstjóra ríkisins er ekki stoð fyrir því í lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, að krefjast þess að tengdar framkvæmdir séu metnar í einu heildarmati. Skipulagsstjóri bendir í þessu sambandi á úrskurð umhvrh. um mat á umhverfisáhrifum álvers á Grundartanga. Slíkt heildarmat mundi stuðla að markvissari vinnubrögðum og umræðu um fyrirhugaðar framkvæmdir af þeirri stærðargráðu sem álver við Reyðarfjörð, virkjunarframkvæmdir og lagning háspennulína eru. Skipulagsstofnun beindi í september 1999 þeim tilmælum til framkvæmdaraðila að mat á umhverfisáhrifum nýrrar hafnar við fyrirhugað álver og háspennulínu að álverinu yrði auglýst samtímis. Jafnframt að auglýst yrði á sama tíma mat á umhverfisáhrifum jarðgufuvirkjunar við Bjarnarflag sem talin var nauðsynleg forsenda fyrir fyrsta áfanga álversins. Við þessu var ekki orðið og bent á að um aðra framkvæmdaraðila væri að ræða. Þá er rétt að benda á að vegna mikillar óvissu um 480 þús. tonna álver á samfélag og atvinnulíf á Austurlandi og óvissa um orkuöflun vegna þess lagði Skipulagsstofnun til við framkvæmdaraðila að tilkynnt yrði til stofnunarinnar frummat á umhverfisáhrifum 120 þús. tonna álvers og kynnt álver um fyrirhugaða stækkun. Á þetta sjónarmið var ekki fallist. Orkuþörf 480 þús. tonna álvers ein og sér kallar á umfangsmiklar framkvæmdir við orkuframleiðslu sem fyrirsjáanlegt er að kunni að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif að mati skipulagsstjóra ríkisins. Vert er að minna á að starfsemi 480 þús. tonna álvers krefst 6.640 gígavattstunda af raforku á ári, sem er meira en heildarframleiðsla Landsvirkjunar árið 1998. Einnig að ekki hafi verið lagðar fram upplýsingar um hvernig fyrirhugað er að afla orku til 480 þús. tonna álvers, utan hvað fyrir liggur að fyrsta áfanga álvers sé fyrirhugað að virkja Jökulsá í Fljótsdal og í Bjarnarflagi auk þess sem Kárahnúkavirkjun, sem samkvæmt svæðisskipulagi miðhálendisins ætti að framleiða 3.200 gígavattstundir, er tilgreind í Noral-samkomulaginu frá 29. júní 1999 til orkuöflunar fyrir álverið. Af þessum ástæðum verður að gera kröfu um að ítarlega sé gerð grein fyrir jákvæðum áhrifum 480 þús. tonna álvers sem vega kunni upp þau hugsanlegu umtalsverðu umhverfisáhrif sem framkvæmd hennar kunni beint og óbeint að hafa í för með sér. Þar er átt við áhrif á byggð, samfélag og atvinnulíf á Austurlandi og í landinu í heild.`` Ekki er minnst um vert að vekja athygli á því að setja verður fram áætlun um hvaða áhrif þetta hafi á landið í heild. Af framangreindu er ljóst, herra forseti, að ég get ekki, eins og fram hefur komið í nefndaráliti 1. minni hluta í iðnn., tekið ábyrgð á ákvörðun af þessu tagi á hinu háa Alþingi. Ég krefst þess að þessi framkvæmd í heild sinni fari í lögformlegt umhverfismat þar sem allir þættir séu teknir fyrir, allir þeir þættir sem við höfum rætt af miklu kappi undanfarna daga. Að mínu mati er ekki hægt að taka þessa ákvörðun miðað við þær forsendur sem gefnar eru og þess vegna mun ég og félagar mínir í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði leggja til að þáltill. um áframhaldandi framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun verði felld og fram fari lögformlegt umhverfismat á öllum þáttum fyrirhugaðrar framkvæmdar. Vísað er til till. til þál. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð lagði fram á 125. löggjafarþingi, þskj. 7, um mat á lögformlegum umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Herra forseti. Málið hefur verið keyrt áfram afar höstuglega og borið við tímaskorti vegna óþreyju Norsk Hydro, samstarfsaðila okkar vegna hugsanlegs álvers. Vegna þessa vil ég lýsa vanþóknun minni á því að iðnn. skuli ekki hafa orðið við beiðni minni og stjórnarandstöðunnar í iðnn. um að fá fulltrúa frá Norsk Hydro til viðræðu, augliti til auglitis. Það hefði ég talið rausnarlegt af ríkisstjórninni, sérstaklega vegna þess að málum er stillt upp þannig að við séum í tímapressu vegna þrýstings frá Norsk Hydro og óþolimæði þeirra.

Herra forseti. Í þeim löngu umræðum sem hér hafa farið fram hafa flest eða öll rök málsins þegar komið fram og sum verið tví- eða jafnvel þrítekin. Ég tel því ástæðulaust að hafa langt mál um það dagskrármál sem liggur fyrir en vil þó tína saman nokkur atriði sem mér finnst a.m.k. skipta mig máli. Í fyrsta lagi er því haldið fram af mörgum stjórnarsinnum að við stjórnarandstæðingar séum á móti því að virkja orku fallvatna á Íslandi. Það er rangt. Ég er í hópi þeirra sem eru fylgjandi því og það eru margir í hópi okkar stjórnarandstæðinga sem eru það. Við gerum okkur hins vegar ljóst að orkan sem við getum virkjað á Íslandi er takmörkuð auðlind. Auðvitað skiptir máli hvernig þær auðlindir eru nýttar. Ég gæti trúað því að ónýtt orkuvinnslugeta íslenskra orkulinda, þ.e. bæði jarðhita og vatnsorku í dag mundi nægja rafmagnsþörfum u.þ.b. hálfrar Lundúnaborgar. Sú orka er ekki miklu meiri og hún stendur ekki til eilífðar og því skiptir máli hvernig hún er nýtt. Því gerum við virkjunarsinnar okkur fyllilega grein fyrir, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu. Í öðru lagi hafa margir stjórnarsinnar haldið því fram að við í stjórnarandstöðunni séum á móti því að nýta íslenska orku í þágu stóriðju. Það er líka rangt. Ég er ekki andvígur því og svo er um marga fleiri í stjórnarandstöðuhópnum. Við gerum okkur ljóst að ef á að virkja hagkvæmustu virkjunarkostina sem oft eru jafnframt þeir stærstu, þá verður það ekki unnt nema samið sé við stóran kaupanda raforkunnar og íslenskur raforkumarkaður verður aldrei það orkusveltur að hann þurfi á tiltölulega skömmum tíma að halda á allri þeirri orku sem krafist er að framleidd verði í hagkvæmustu orkuverum okkar. Forsendan fyrir mörgum virkjunum er einmitt sú að finna stóran kaupanda að orkunni en þá er ekki að finna nema annaðhvort í hópi þeirra sem vilja standa að því með okkur að reisa stóriðju hér á landi eða kaupa orkuna e.t.v. í gegnum sækapal til útlanda. Að mínu viti er miklu skynsamlegra að virðisaukinn af nýtingu orkunnar verði áfram kyrr í landinu fremur en að orkan verði seld úr landi þar sem virðisaukinn kæmi fram í öðrum löndum. Það er því ekki rétt að við stjórnarandstæðingar séum allir á móti því að nýta orku í þágu stóriðju, það er ekki rétt. Í þriðja lagi hafa stjórnarsinnar haldið því fram að við stjórnarandstæðingar séum allir einnig á móti uppbyggingu orkufreks iðnaðar á landsbyggðinni. Það er líka rangt. Það er skoðun mín að það sé í þágu öryggis raforkukerfisins að virkja víðar en á Þjórsársvæðinu og það er líka skoðun mín og margra fleiri að rétt sé að stuðla að því að atvinnustarfsemi eins og orkufrekur iðnaður dreifist sem víðast um landið. Ég er sannfærður um að uppbygging slíkrar starfsemi úti á landsbyggðinni er vel til þess fallin að styrkja atvinnustarfsemi þar þó að ég sé ekki þeirrar skoðunar að það sé eina eða virkasta tækið til þess en vissulega er það virkt. Það eru því rangar fullyrðingar sem settar hafa verið fram af hálfu stjórnarliða um andstöðu okkar stjórnarandstæðinga upp til hópa gegn öllum þessum atriðum. Hins vegar gerum við okkur það fyllilega ljóst að hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða, ekki síst vegna þeirrar stærðargráðu sem um er að ræða, þ.e. að búa til í áföngum stærstu vatnsaflsvirkjun á Íslandi til að framleiða orku fyrir stærsta áliðjuver sem byggt hefur verið hér á landi. Þetta er viðkvæmt mál, bæði frá sjónarmiði orkuöflunar og ekki síður frá sjónarmiði náttúruverndar því að okkur ber að sjálfsögðu skylda til þess að skila börnum okkar og barnabörnum ekki síðra landi en við tókum í arf frá foreldrum okkar, öfum og ömmum. Einmitt vegna þess hversu viðkvæm þessi mál eru höfum við búið til ákveðnar leikreglur um hvernig eigi að haga ákvarðanatöku í slíkum málum. Leikreglurnar felast í lögum um mat á umhverfisáhrifum og leikreglurnar eru mjög skýrar. Þær eru til þess að tryggja að í svo viðkvæmum málum sé í fyrsta lagi tryggt eins og við mögulega getum að ávallt sé valinn besti kosturinn frá umhverfisverndarsjónarmiði séð. Í öðru lagi eru þessar leikreglur til þess að tryggja að mat á umhverfisáhrifum fari fram á öllum þáttum þeirra framkvæmda sem í á að ráðast. Í þriðja lagi eru þær leikreglur þannig að tryggð sé aðild almennings að ákvörðunarferlinu og andmælaréttur almennings og allra þeirra aðila sem telja sig eiga hagsmuna að gæta. Í fjórða lagi eru þessar leikreglur til að tryggja að aðkoma allra bestu vísindamanna Íslendinga sé að málinu. Og í fimmta lagi eru leikreglurnar þannig að þær ætlast til þess að ákvörðun um framkvæmdir sé ekki tekin fyrr en niðurstaða liggur fyrir af öllum þeim þáttum sem ég rakti áðan. Nú hafa stjórnvöld valið þá leið að nota lagasmugu til að koma sér hjá því að ákveðinn þáttur þessara framkvæmda allra sem eru eins og sama eðlis, a.m.k. í mínum huga, verði felldur utan laganna um umhverfismat, þ.e. bygging Fljótsdalsvirkjunar, þó að allir aðrir þættir í þessum framkvæmdum, þ.e. bygging álvers við Reyðarfjörð og hugsanleg frekari orkuöflun til þess á hálendinu norðan Vatnajökuls eigi að falla innan umhverfismats, þá er lagasmugan notuð til þess að koma í veg fyrir að ákvörðun um Fljótsdalsvirkjun fari sömu leið. Þannig velur ríkisstjórnin sér þá útgöngu úr málinu að sniðganga leikreglur sem Alþingi hefur sett um hvernig fara skuli með mál af þessu tagi. Ég fullyrði og þykist þekkja það vel til að þegar undanþáguákvæði var sett um lög um mat á umhverfisáhrifum, þá hafði enginn þingmaður Fljótsdalsvirkjun eða aðrar virkjunarframkvæmdir sem búið var að veita framkvæmdaleyfi fyrir á þeim tíma í huga. Þau virkjunaráform voru t.d. ekki á borði iðnrn. því að þá voru ekki líkur á því að í neina slíka virkjun yrði ráðist. Í svari við fyrirspurn sem ég lagði fyrir hæstv. iðnrh. fyrr á vetrinum kemur í ljós hvaða aðrar framkvæmdir það eru á raforkusviði sem hann telur að falli undir þetta undanþáguákvæði og ég er alveg sannfærður um að fram að þeim tíma þegar þeirri fyrirspurn var svarað var enginn þingmaður á hinu háa Alþingi sem hafði hugmynd um að í þær framkvæmdir sem þar eru nefndar væri hægt að ráðast án þess að mat á umhverfisáhrifum færi fram. Þess vegna orðaði ég það svo að hæstv. ríkisstjórn sé að nota sér lagasmugu til að komast hjá því að ákveðinn þáttur samstæðra framkvæmda fari í umhverfismat þótt allir aðrir þættir þessara samstæðu framkvæmda eigi að fara í hið sama umhverfismat. Ég tel að með þessu sé hæstv. ríkisstjórn að vekja óþarfa andúð og andstöðu við málið og sé að kljúfa þjóðina að þarflausu. Auðvitað er það svo að fyrir liggur að einhverjir, bæði innan og utan veggja Alþingis hafa frá upphafi og munu til enda vera alfarið andvígir þeim framkvæmdum sem hér stendur til að ráðast í og skiptir þá engu máli hvort hinum almennu leikreglum í samfélaginu, hvernig að ákvörðunum eigi að standa, sé fylgt eða ekki. En það er stór hópur manna sem er fylgjandi þeim framkvæmdum sem á að ráðast í að því tilskildu að leikreglunum sé fylgt líka. Það er þann hóp sem hæstv. ríkisstjórn er að mana til andstöðu við málið gersamlega að þarflausu og ástæðulausu. Herra forseti. Mér finnst mjög miður hvernig á þessu máli hefur verið haldið og ég óttast að það hafi í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar sem ekkert okkar óskar eftir. Ég óttast það mjög. Ég óttast að verið sé að vekja andstöðu hjá miklu fleiri þjóðfélagsþegnum en ástæða er til, þar á meðal hjá þjóðfélagsþegnum sem væru fylgjandi þessum framkvæmdum sem um ræðir ef aðeins væri fylgt réttum leikreglum um ákvörðun þeirra. Ég mun því greiða atkvæði með brtt. Samfylkingarinnar við þessa þáltill. og með því að í framkvæmdirnar verði ráðist að samþykktri þeirri tillögu. En ef hæstv. ríkisstjórn velur hins vegar þá leið að magna upp eins mikla andstöðu og unnt er með þjóðinni, m.a. andstöðu fólks sem er algerlega opið fyrir því og reiðubúið til að styðja þær framkvæmdir verði réttum leikreglum fylgt, þá treysti ég mér ekki til þess að bera ábyrgð á slíkri afgreiðslu og því áframhaldi sem sá afgreiðslumáti gæti verið að boða. Ég ítreka, herra forseti, að ég hef miklar áhyggjur af því að hér séu menn að efna í óþarfaátök sem kunni að hafa í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágætisinnlegg í umræðuna og ég efast ekkert um að hv. þm. er stuðningsmaður þess að nýta innlendar orkulindir og byggja upp atvinnu á grunni þeirra. Það sýna ótvírætt störf hans sem fyrrv. iðnrh. Það kom mér hins vegar á óvart í ræðu hv. þm. hversu þunga áherslu hann lagði á að leikreglum væri fylgt. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að gera. En hv. þm. verður að hafa það í huga þegar slíkt er sagt að menn verða þá að meina það að leikreglunum eigi að fylgja. Leikreglurnar eru m.a. þær að lög séu ekki afturvirk og þeir sem búa eiga við þann lagaramma og þau lög sem sett eru frá Alþingi eiga að geta treyst því að þeir geti starfað á grundvelli þeirra laga sem sett eru. Það er það sem Landsvirkjun hefur gert. Því fyrirtæki var afhentur þessi réttur árið 1981 og það veit ég að hv. þm. þekkir betur en nokkur annar að virkjunarleyfið var síðan afhent fyrirtækinu 1991 í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Það er líka skýrt í lögunum um mat á umhverfisáhrifum sem hér voru samþykkt, að það velktist enginn í vafa um að verið var að undanþiggja Fljótsdalsvirkjun því að hún færi í mat á umhverfisáhrifum. Þetta eru leikreglurnar. Og ef menn ætlast til þess að leikreglunum sé fylgt, þá verða menn líka að virða það að þær eru þannig.

Herra forseti. Það er alveg rétt ábending hjá hæstv. iðnrh. að lögin standa til þess að hægt sé að ráðast í þessa framkvæmd án þess að mat á umhverfisáhrifum fari fram. En hinar almennu leikreglur eru þær að svo skuli gert, þetta er undanþáguákvæði. Menn hafa áður beitt skynseminni um miklu minni framkvæmdir sem deilur stóðu um. Þetta undanþáguákvæði í lögunum um mat á umhverfisáhrifum var sérstaklega sett með framkvæmdir við brú yfir Gilsfjörð í huga. Það var sérstaklega sett með tilliti til þess að matið á umhverfisáhrifum tefði ekki þá framkvæmd. Það kom hins vegar í ljós um þá tiltölulega litlu framkvæmd að um hana var mikill ágreiningur, m.a. vegna umhverfisáhrifa, og þá tóku menn þá ákvörðun að fylgja hinum almennu leikreglum og láta fara fram mat á umhverfisáhrifum á framkvæmdinni þó svo undanþáguákvæðið hafi sérstaklega verið sett inn í lögin um mat á umhverfisáhrifum til að undanþiggja þessa framkvæmd slíku mati, þessa framkvæmd sérstaklega. Það er það sem ég er að segja við hæstv. iðnrh. Ljóst er að með því að beita þessu undanþáguákvæði laganna, sem ég dreg ekki í efa að er lagaleg heimild fyrir, þá eru menn að undanþiggja framkvæmdirnar frá hinum almennu leikreglum og ég tel að átökin og deilurnar í þjóðfélaginu um að það verði ekki gert séu svo miklar að skynsamir menn hefðu átt að sjá að sér og eigi að sjá að sér og láta hinar almennu leikreglur í málinu gilda til að magna ekki upp óþarfa andstöðu og neyða menn eins og þann sem hér stendur, sem er fylgjandi því að í þessar framkvæmdir verði ráðist ef almennum leikreglum er fylgt, til að taka aðra afstöðu.

Herra forseti. Ég sé það og heyri að ég og hv. þm. erum í rauninni alveg sammála um grundvöll málsins, þ.e. menn eru algerlega að fara að lögum í þessu sambandi. Við kunnum síðan endalaust og getum endalaust deilt um hvað menn hafi nákvæmlega átt við með bráðabirgðaákvæðinu á sínum tíma. Það er margoft búið að fara í gegnum það. Menn hafa lagt mismunandi skilning í þá niðurstöðu sem Alþingi komst að á sínum tíma. Það er hins vegar enginn vafi í mínum huga að Fljótsdalsvirkjun var inni í þeim pakka. Það er enginn vafi í huga Landsvirkjunar sem hafði þessi réttindi að verið var að veita henni undanþágu frá lögum um mat á umhverfisáhrifum þannig að sá réttur hennar væri tryggður sem hún hafði fengið á sínum tíma. Um þetta er í sjálfu sér ekki deilt á milli mín og hv. þm. Það er örlítið sem mig langar til að bæta við af því að ég sé að samkvæmt klukkunni hef ég örlítið meiri tíma. Það er alveg rétt að verið er að ráðast í alveg gríðarlegar framkvæmdir á sviði orkufreks iðnaðar ef af þessu verður. Þær eru þó ekkert stærri í sniðum en þau áform sem uppi voru 1991 og þá var tiltölulega góð samstaða um að menn ættu að ráðast í þær. Ég held að við séum á skynsamlegri leið í þessu en auðvitað þurfa menn líka að doka við og velta fyrir sér að kannski er þessi orkuauðlind okkar takmarkaðri en við höfum reiknað með fram undir þetta og hvernig skynsamlegast er að nýta hana þannig að við fáum sem mest verðmæti út úr henni. Ég tel að þetta sé ein af mörgum leiðum sem til greina komi. Fleiri leiðir eru líka til og við erum ekki að ganga það nærri orkuauðlindinni með þeim framkvæmdum sem þarna er verið að fara í að við höfum ekkert eftir.

Herra forseti. Ég hef aldrei deilt um það við hæstv. iðnrh. eða neinn annan að lögin um mat á umhverfisáhrifum veita heimild til að undanþiggja Fljótsdalsvirkjun frá því mati sem lögin kveða á um að eigi að fara fram. Ég hef aðeins sagt að þegar þessi lagasetning var til umræðu á Alþingi, þá hafi Fljótsdalsvirkjun ekki verið efst í huga manna eða aðrir þeir virkjunarkostir sem síðar kom í ljós að hæstv. iðnrh. telur að falli undir undanþáguákvæðið. Það sem ég hef hins vegar sagt við hæstv. iðnrh. og aðra er að beita ætti skynseminni þegar séð var að andstaða fjölmargra aðila í samfélaginu við slíka framkvæmd byggðist fyrst og fremst á því að undanþiggja ætti hana almennum leikreglum. Þá átti að beita skynseminni og halda ekki fast við lagasmuguna heldur reyna að fá eins marga í lið með sér í þessu mikla deilumáli með því að fallast á að það ætti að lúta almennum leikreglum. Það er rétt að á árinu 1991 voru menn með ýmis plön uppi sem ekki mundu samræmast þeim viðhorfum í umhverfismálum sem eru í dag. Ástæðan er einfaldlega sú að heimurinn breytist og mennirnir með. Þau atriði sem við leggjum áherslu á í dag, átta árum síðar, eru eðlilega talsvert öðruvísi en menn hugsuðu fyrir átta árum. Menn dá margir Einar Benediktsson skáld fyrir hugsjónir hans um beislun íslenskrar vatnsorku en ég er alveg sannfærður um að ef þær hugmyndir um virkjun Gullfoss og fleiri sem hann bar fram á sínum tíma og mörgum núlifandi mönnum þykir hið merkilegasta framtak væru á dagskrá Íslendinga í dag, þá mundu þær ekki verða framkvæmdar vegna þess að hugsunarháttur okkar hefur breyst. Þær voru ekki stöðvaðar á þeim tíma frá náttúruverndarsjónarmiðum heldur af ótta við erlent fjármagn. Nú er sá ótti ekki fyrir hendi en slík framkvæmdaáform yrðu stöðvuð í dag frá náttúruverndarsjónarmiðum og til slíkra breytinga verðum við að taka tillit.

Herra forseti. Ég held að fátt skýri alvöru þessa máls betur en orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, og þau varnaðarorð sem hann bar fram. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði að hugsunarháttur hefði breyst, okkur bæri nú að beita skynseminni, og ég vek athygli á því, herra forseti, að þetta eru orð frá einum af þeim hv. þm. sem hafa verið hvað harðastir stóriðjusinnar og stórvirkjunarsinnar í gegnum árin. En hv. þm. hefur einnig gert sér grein fyrir því og predikar það nú að beita beri skynseminni, sýna beri varúð og fara að þeim leikreglum sem Alþingi og þjóðin hefur sett sér og það veit best á hverjum tíma. Ferill þessa máls er í raun með eindæmum. Rakið hefur verið lið fyrir lið að nánast allir þættir sem snerta umhverfi, náttúru og rannsóknir á þessum mikilvægu náttúruperlum eru ófullburða og þörf er á ítarlegri vinnu. Það hefur meira að segja komið fram að síðasta sumar, sem átti þó að vera eitt síðasta sumarið til undirbúnings þessari virkjun og þeim framkvæmdum til að leggja mat á og leggja síðustu hönd á, var ekki einu sinni nýtt til þess að afla gagna eins og skyldi. Bent hefur verið á að lagaforsendur fyrir þessum stórframkvæmdum eru afar veikar. Beitt hefur verið undanþáguákvæðum sem eru svo veik að þeim er nánast ætlað að vera orð en ekki til þess að standa á bak við gjörðir. Bent hefur verið á að hvorki virkjunarleyfi né framkvæmdaleyfi liggi fyrir svo fullnægjandi sátt sé um.  Deiliskipulag liggur ekki fyrir og eðlileg skipulagsvinna heima í héraði liggur ekki fyrir, þannig að farið er á svig. Það má vel vera eins og hæstv. iðnrh. kom inn á í máli sínu í nótt að það sem hér er verið að fara fram á er að fá heimild til að halda áfram um málið en ekki veita leyfi til eins eða neins sem slíks, hvorki framkvæmdaleyfi, virkjunarleyfi, skipulagsleyfi né neitt slíkt. Það er alveg hárrétt. Það er verið að fá leyfi Alþingis til að mega halda áfram að vinna málið eftir þeim farvegi sem nauðsyn krefur. Engu að síður er látið að því liggja að þetta og þetta leyfi sé fyrir hendi sem ágreiningur er um. Þá hafa einnig hinar fjárhagslegu, efnahagslegu forsendur fyrir þessa stórframkvæmd verið dregnar afar mikið í efa. Ekki aðeins hvaða áhrif þetta hefði á efnahagslíf í landinu, heldur einnig fyrir rekstrargrundvöll og arð af því fyrirtæki sem þarna er verið að huga að. Það er alveg ljóst að það mikla fjármagn sem þarna færi inn í samfélagið og ég tala nú ekki um ef í það færi innlent fjármagn að mestu leyti, mundi virka eins og hrein olía inn í hagkerfi okkar og mundu þá ekki önnur stórverk, önnur fjárfrek verk sem brýn þörf er á, ef þetta verður sett í forgang, verða að lúta. Gagnvart efnahagslífi landsins er þarna einnig verið að taka mikla áhættu. Herra forseti. Þetta er mikið deilumál með þjóðinni, það er öllum alveg ljóst. Þetta er stærsta deilumál meðal þjóðarinnar sem upp hefur komið á síðari árum. Það er því, herra forseti, nöturlegt að ein afsökunin eða ein réttlætingin fyrir hinni stóru virkjun og framkvæmd, því stóra álveri sem allt tengist saman í einu afmörkuðu byggðarlagi, eigi að gerast í nafni búsetu- og byggðaáætlunar. Framkvæmd sem sjálfsagt og eðlilega mun hafa mikil áhrif á byggðir þar í nágrenninu og næsta nágrenni en mun jafnframt verða til þess að aðrar byggðaaðgerðir vítt og breitt um landið sem eru líka brýnar og nauðsynlegar og hefði verið virkilega þörf á að tekið hefði verið á, verða settar í uppnám því að þessi aðgerð er bara byggðaáætlun gagnvart afar takmörkuðu svæði þarna. Og hvað þá með allt hitt? Ekki setjum við álver og virkjun á hvern stað, hvern fjörð? Ég er hlynntur virkjunum sem eru vel grundaðar og undirbúnar samkvæmt bestu vitund og í sátt við samfélag og náttúru og uppbyggingu verkefna á þeim grunni. En það er afar ósanngjarnt að keyra þetta mál sem svo mikil ósátt er um meðal þjóðarinnar, ekki síst hvað snertir vinnubrögð, sem byggðamál því ef ríkisstjórninni væri verulega umhugað um byggðamál, þá hefur hún fullt af verkefnum sem hún getur ráðist í og full sátt er um. Ég tel mig finna, bæði á Alþingi og úti í samfélaginu, aukinn skilning og sterka hvatningu til að stjórnvöld taki á í byggðamálum í alvöru í stað þess að safna bara skýrslum og skapa störf fyrir stjórnmálamenn sem eru að hverfa af sjónarsviðinu. Ef stjórnvöld mundu taka á í byggðamálum þá væri hljómgrunnur fyrir því. En að nota þetta illa unna verk og keyra það fram sem byggðamál, í skjóli nauðar byggðanna, er afar ósanngjarnt. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn og Alþingi til að endurskoða röksemdir sínar og fara í byggðaaðgerðir sem þjóðin er sátt við. Það má reyndar ráðast í önnur byggðamál sem ekki ríkir sátt um, t.d. fiskveiðistjórnarkerfið. Ég vísa til ágætrar ræðu hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar um mikilvægi ferðaþjónustu og ferðamála og þeirra tekna sem öflum þar. Þær aukast hraðar en við gerðum nokkur ráð fyrir. Þessar framkvæmdir eru ekki hluti af framtíðarsýn flestra þeirra sem stunda ferðaþjónustu. Herra forseti. Átaks er þörf í byggðamálum og átaks er þörf í samgöngumálum. Þess sér ekki stað í áætlunum ríkisstjórnarinnar. Átaks er þörf í menntamálum út um landið, uppbyggingu framhaldsnáms og framhaldsskóla. Á miklu fleiri stöðum þarf að efla grundvallaratriðin fyrir búsetu í landinu. Á þessum sviðum er lítil áhersla. Herra forseti. Sú leið sem hér er valin til að knýja áfram stórmál eins og þetta er ekki í samræmi við þjóðarvitundina. Hún er ekki í samræmi við leikreglurnar. Hún er hvorki í samræmi við framtíðarsýn okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði né skoðun meginþorra þjóðarinnar.

Herra forseti. Það líður senn að lokum umræðunnar um þetta stóra mál sem hér hefur verið til umfjöllunar á síðustu vikum og mánuðum raunar og árum í þessu samfélagi. Hún hefur leitt margt nýtt í ljós þó að mörg þau rök sem hér hafa verið tínd fram séu kunnugleg frá fyrri tíð. Það er býsna merkilegt að fylgjast með umræðunni í því ljósi að það var hæstv. ríkisstjórn sem um það tók ákvörðun að fara með þetta mál inn á hið háa Alþingi og leita eftir sérstökum stuðningi Alþingis við framhald framkvæmda þegar fyrir liggur og ítrekað hefur verið og ég deili ekki um að ekki var á því brýn nauðsyn. Margar kenningar hafa verið á lofti um ástæður þess að hæstv. ríkisstjórn kaus að fara þá leið að færa þetta mál inn í sali Alþingis og ekki ætla ég svo sem að kvarta yfir því. Ein kenningin er sú, sem kannski er ekki fjarri lagi, að ríkisstjórnin hafi talið það nauðsynlegt til þess að berja sitt fólk til hlýðni við málstaðinn og það virðist hafa tekist að langstærstum hluta til. Það er hins vegar áhyggjuefni að það mál sem hér um ræðir hefur í vaxandi mæli vegna verklags og vinnubragða ríkisstjórnarinnar skipt þjóðinni í tvo helminga, klofið hana í herðar niður raunar í heitfenginni afstöðu með málinu og móti því. Nú er það svo sem ekki nýtt að umræður og skoðanir hafi verið skiptar um ágæti virkjanaframkvæmda og álverksmiðja en ég hygg að sjaldan sem nú hafi skoðanir verið jafnskiptar og heitar og ég vil kenna því um að ríkisstjórnin hafi haldið óhönduglega á málinu, hafi sumpart keyrt það fram með of miklu offorsi, hafi sumpart ekki áttað sig á kalli tímans og hefði getað farið fram með þetta mál með öðrum hætti. Ég er hins vegar ekki það barn að ætla að þó að ríkisstjórnin hefði kosið --- að réttu að minni hyggju --- að fara að eigin frumkvæði með þetta mál í lögformlegt umhverfismat, við skulum segja fyrir ári síðan, að þá hefði sett niður allar deilur í landinu og í þessum sal um ágæti þessarar virkjunar. Ég er ekki í þeim hópi sem hefur litið á umhverfismat sem allra meina bót og hinn eina stórasannleik sem leysi úr öllum álitaefnum sem uppi eru vegna virkjana fyrr og nú. Umhverfismat er auðvitað ekkert annað en söfnun upplýsinga fyrst og síðast, sérfræðinga og fræðimanna sem koma að málinu frá hinum ýmsu hliðum og reyna að skýra það og skilgreina. Niðurstöður umhverfismats verða auðvitað aldrei þannig að það taki af stjórnmálamönnum þá ábyrgð að þurfa að taka afstöðu. Ég er því ekki í þeim hópi alþingismanna og annarra stjórnmálamanna sem hefur talið að umhverfismat leysi okkur stjórnmálamenn undan ábyrgð á því að taka afstöðu, enda er umhverfismat í raun og sanni ekkert annað en stærra og viðameira skipulagsferli sem a.m.k. þeir sem starfað hafa í sveitarstjórnum þekkja býsna vel. Það skipulagsferli er smærra í sniðum og gjarnan þannig að gerðar eru athugasemdir við skipulag, annaðhvort af einstaklingum eða sérfræðingum og sveitarstjórnir reyna að mæta því og laga að þeim athugasemdum ef kostur er. Stundum er þó aldrei hægt að ganga alla þá leið. Það er aldrei hægt að koma þannig til móts við alla aðila að full sátt verði um og þá er það auðvitað á ábyrgð stjórnmálamanna í sveitarstjórnum og hér í þjóðmálunum að taka af skarið. Ekki ætla ég að víkjast undan því í þessum sal þó að ég ítreki að aðkoma málsins hingað inn sé nokkuð sérkennileg. Herra forseti. Umræðan hefur af þessum sökum farið um víðan völl og að mestu leyti verið háð í skotgröfum. Mér hefur fundist sem einstakir hópar hafi verið fastir í sínum skotgröfum og viljað draga upp hina svart/hvítu mynd í þessum málum, hafi því illa náð saman í eðlilegri rökræðu um málið. Annars vegar eru þeir sem sjá fjandann í hverju horni, finna þessu máli allt til foráttu, nánast sama hvar drepið er niður, og svo eru hinir í hópi stjórnarliða sem vilja ganga mjög hart fram í málinu og sjá ekkert nema plúsa. Auðvitað er þetta mál ekki þannig vaxið. Það eru á því vankantar og það eru á því stórir kostir. Þetta þurfa menn að vega og meta og því sakna ég þess að menn hafa sett þetta mál í þennan harða hnút og þannig komið í veg fyrir að eðlileg skoðanaskipti ættu sér stað hér.

Forseti vill biðja hv. þm. að hafa þögn í salnum, sýna ræðumanni tilhlýðilega virðingu.

Ég þakka fyrir, herra forseti. Þeir hlusta sem á þurfa að halda. Hinir gera það ekki. 

Sennilega er það alveg öfugt.

Herra forseti. Ég hef aldrei verið í þeim hópi sem trúir á mátt sérfræðinga, hinn algilda mátt þeirra. Ég rifja það gjarnan upp af því að menn læra auðvitað af reynslunni á eigin beinum hvernig þessi mál ganga fram, og ég hef stundum sagt þá sögu opinberlega og í einkaviðræðum, að þegar fyrir dyrum stóðu breytingar á rekstri álversins í Straumsvík forðum daga þá var hér stofnun sem heitir enn Hollustuvernd ríkisins. Hafnfirðingar ætluðu þá að þróa byggð í syðri enda bæjarins á svokölluðu Hvaleyrarholti. Reis þá upp sérfræðingur nokkur frá Hollustuvernd og reiknaði það út samkvæmt líkindareikningi að það fólk sem þar mundi reisa sér byggð og bú mundi verða mikilli brennisteinsmengun frá álverinu í Straumsvík að bráð. Það horfði allt til þess að settar yrðu verulegar hömlur og nánast bann á þessa nýju byggð sem nú er að sönnu risin og reis fyrir átta eða níu árum síðan. Þá stóð sveitarfélagið frammi fyrir því að þurfa að afsanna þennan meinta glæp og það gerði sveitarfélagið. Hvernig gerði það það? Það gerði það á þann einfalda hátt að setja upp mælitæki í þessu væntanlega íbúðarhverfi. Þetta mælitæki var rekið og um það séð af hálfu bæjarins og á þess kostnað og niðurstöðurnar komu eftir ár. Þær leiddu í ljós að mengun frá álverinu í Straumsvík á þessu svæði var langt undir viðmiðunarmörkum. Raunar var það svo að þegar hæstu gildi mældust stóð vindur frá Reykjavík þannig að í ljós kom að þessi nálgun sérfræðingsins frá Hollustuvernd var fjarri lagi. Það var leitt í ljós að þessi líkindanálgun hennar, þetta var raunar kona, stóð hvergi nærri neinum veruleika. Þetta dreg ég upp bara til þess að undirstrika það að menn mega ekki í blindni horfa á niðurstöður ágætra einstakra sérfræðinga á hvaða vettvangi sem það er. Menn verða sjálfstætt að reyna að afla sér upplýsinga sem víðast og ef ekki vill betur, eins og í tilfelli Hafnfirðinga forðum daga, að rannsaka sjálfir. Mér er kunnugt um að menn á þessum vettvangi hafi kannski dálítið lært af þessum mistökum fyrri tíðar. Þau eru ekkert mjög gömul. Ef ég man kom þetta mál upp fyrir um tíu árum. Nú er þarna tvö þúsund manna byggð og öllum líður vel. Þessa sönnu dæmisögu set ég fram til að vara menn við því að trúa blint á mátt og megin sérfræðinga hversu ágætir sem þeir eru því að hér hafa auðvitað farið fram á völlinn sérfræðingar á hinum ýmsum sviðum og menn hafa eðlilega lesið upp niðurstöður þeirra á báða bóga. Herra forseti. Íslenska þjóðin er ekki mjög rík af náttúruauðlindum í jörðu. Hér eru engin kol. Hér er engin olía. Í gegnum árin og áratugina höfum við gjarnan horft til þess að verðmætin sem í okkar þjóð búa eru auðvitað í okkur sjálfum, fólkinu sem yrkir landið. En ekkert síður höfum við vísað til heita vatnsins í iðrum jarðar og fallvatnanna. Alveg undir það síðasta hafa menn svo sem ekki velt mikið vöngum yfir því hvort að nýta ætti þessar orkulindir okkar, fallvötnin, heldur hafa menn kannski öllu heldur eðlilega deilt um það og rætt hvernig það ætti að gerast. Nú er hins vegar svo komið að ákveðin tímamót, vatnaskil, eru að verða í málum af þessum toga og menn ræða það hér hispurslaust, sem er tiltölulega nýtt í hinni stjórnmálalegu umræðu, hvort hér eigi að láta við sitja. Ég hygg að það sé ekki ofsagt að þessi deila um Eyjabakkana sé af þeim toga hvort menn taki til þess afstöðu að nú sé komið nóg eða hvort menn telji enn þá vera svigrúm til þess að virkja þessi verðmæti okkar, þessi orkuverðmæti sem við höfum átt og nýtum og eigum. Þetta er í raun ein stóra spurningin í þessari umræðu og við tökum afstöðu til. Önnur stóra spurningin í þessari umræðu er sú hvaða skilaboð Alþingi Íslendinga er að senda dreifðari byggðum landsins. Það er auðvitað sárara en tárum taki að rekja raunir landsbyggðarinnar, ekki síst á síðasta yfirstandandi áratug þar sem fólksfjölgunarþróun hérlendis er slík að maður er farinn að trúa því að sá ótti sé raunverulegur að byggðir leggist af í stórum stíl og að við stefnum óðfluga í borgríki á suðvesturhorni landsins. Ég segi það, herra forseti, að ég hef af því áhyggjur hvaða skilaboð það eru austur á firði, og ekki aðeins austur á firði heldur líka vestur á firði, heldur líka á Norðurlandið, ef það yrði niðurstaða Alþingis Íslendinga rétt við aldahvörf að komið hafi í ljós að virkjun fallvatna norðan hálendis og orkan sem frá henni kæmi mætti ekki nýtast úti á landi. Það er óhjákvæmilegt annað, herra forseti, en að rifja það upp að árið 1983 --- þessa upprifjun vil ég fara í vegna þess að ég sjálfur var einn af þátttakendum í þeirri þróun allri --- voru uppi áform einu sinni sem oftar um virkjun á Fljótsdal. Þá var um það rætt að nýta þá orku til að reisa kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Ég var í framboði fyrir Alþfl. í þá daga. Hann var ekki mjög sterkur á svellinu í því kjördæmi.

Það var mesta furða.

Það veit ég ekki um. Atkvæðin sýndu annað á þeim tíma en það hafa nú orðið betrumbætur þar á sem betur fer og ýmsir góðir hlutir gerst þar í millitíðinni. Mér er hins vegar minnisstætt að allir frambjóðendur allra flokka, og þeir voru ófáir í þeim kosningum 1983, átta talsins held ég að þeir hafi verið, studdu það heils hugar og með ráðum og dáð að kísilmálmverksmiðja risi á Reyðarfirði. Þar var ekki sístur baráttumanna þáv. iðnrh., Hjörleifur Guttormsson, sem er raunar andlegur leiðtogi eins flokks á hinu háa Alþingi í umhverfismálunum. Ekki minnist ég þess á þeim 14 framboðsfundum sem haldnir voru í þeirri kosningahríð að sá hv. þm. og þá hæstv. ráðherra hafi skorið sig sérstaklega úr í hópi þeirra baráttumanna sem vildu sjá kísilmálmvinnslu rísa á Reyðarfirði. Ekkert varð úr áformum þá af ýmsum ástæðum sem ég hirði ekki um að rekja hér en árið 1991 var kosið til Alþingis Íslendinga á ný. Þá voru enn uppi áform um að virkja á Fljótsdal. Þá voru raunar uppi áform um það að leiða orkuna sem frá henni kæmi suður yfir heiðar og í mitt kjördæmi, Reykjaneskjördæmi, á Keilisnesið. Það voru margir baráttumenn fyrir því  Nú rennur upp árið 1999. Herra forseti. Ég hef ekki skipt um skoðun og get það ekki samvisku minnar vegna. Ég studdi þetta mál vegna þess að ég taldi það skynsamlegt þá og tel það skynsamlegt enn þann dag í dag. Auðvitað er ég meðvitaður um það eins og allir aðrir að tiltekin viðhorfsbreyting hefur átt sér stað í samfélaginu. Það er ekkert launungarmál að augu manna, ekki bara hér á landi heldur um heimsbyggð alla, hafa opnast fyrir mikilvægi þess að vernda náttúruna og vernda umhverfið. Þó að sumir haldi því fram að þeir hafi fundið upp hjólið í gær eða fyrradag hvað þetta varðar og umhverfisvernd hafi verið fundin upp einhvern tíma rétt fyrir síðustu kosningar er það auðvitað fjarri lagi. En vissulega hafa augu manna opnast fyrir mikilvægi þess að við göngum vel um náttúru okkar og umhverfi og ég fagna þeim sinnaskiptum. Ég vil hins vegar að þau sinnaskipti verði með þeim hætti að menn haldi ró sinni og yfirvegun og yfirsýn og geti lifað áfram í landinu en missi sig ekki út í öfgar. Menn hafa sett á þetta ýmsa merkimiða. Sumir eru kallaðir verndunarsinnar, og það þykir sennilega best, og merkir að það má þá helst ekkert gera og þýðir í raun og sanni að því svæði sem við ræðum hér, Eyjabakkasvæðinu, ætti að loka fyrir umferð manna með öllu og leyfa þá gæsunum og öðru því náttúrulífi sem þar ræður ríkjum að vera í friði. Síðan eru til aðrir menn sem vilja blanda þessu saman, eru umhverfissinnar, vilja láta umhverfisþáttinn vera framar öllu en nýtingu mannsins á náttúrunni í öðru sæti. Síðan eru til menn sem telja að þetta geti vel farið saman. Ég tel mig vera í þeirra hópi. Ég tel mig vera framkvæmdasinnaðan umhverfismann og sé ekkert að því. Þannig hef ég í stjórnmálastörfum mínum sem ég hef haft tök á reynt að haga mér. Það gerði ég í þeim málum sem ég hafði tök á að móta heimabyggð mína og taldi mig geta gert það býsna bærilega og vel enda fannst mér á þeim tíma að kjósendur skildu það. Síðan eru þeir menn til væntanlega líka, þó að ég telji þá tæpast vera til í þessum sal þó að sumir fari auðvitað mikinn í þessu máli, sem vilja bara framkvæma framkvæmdarinnar vegna. Í þessa fjóra höfuðflokka er hægt að skilgreina þetta en auðvitað er hægt að gera það með víðfeðmari og margslungnari hætti. Herra forseti. Það er kannski þessi hætta, að vera að setja menn í þessar skotgrafir, setja þessa merkimiða á stjórnmálamenn og einstaklinga. Málin eru ekki svona svart/hvít eins og við höfum rætt í tvo eða þrjá sólarhringa eða eins og ég var kannski að reyna áðan, að setja merkimiða á stjórnmálamenn og einstaklinga. Að þessi sé umhverfissinni og þá geti hann ekki verið framkvæmdarsinni og umhverfissinni sé eitthvað gott og framkvæmdarsinni sé eitthvað slæmt. Svona einföld er myndin auðvitað ekki. Hún er langtum flóknari eins og ég gat um áðan. Enn þá flóknari er myndin þegar við skoðum stjórnmálaflokkana í dag í þessum efnum. Það er þannig, herra forseti, að í öllum stjórnmálaflokkum á Alþingi eru skiptar skoðanir um þetta mál nema ef vera skyldi hjá vinstri grænum. Ég rifja það upp að á árum áður voru þeirra helstu talsmenn, varaþingmenn, miklir ákafamenn um þessar framkvæmdir og raunar voru einnig einstakir þingmenn vinstri grænna í þessum sal áfram um það, töldu það mikilvægt til þess að rétta hag íslenskrar alþýðu að fara í framkvæmdir af þessum toga. Þá skiptust menn hins vegar dálítið í tvö horn um það hvort ætti að fjármagna slíkar framkvæmdir með erlendu fé eða hvort Íslendingar ættu að eiga meiri hluta eða helst kannski alla framkvæmdina. Þá stóðu deilurnar helst og fyrst um það. Nú hafa orðið nokkrar breytingar þar á. Í hinum þremur flokkunum eru skiptar skoðanir og það er svo sem ekkert að undra. Í Samfylkingunni, í þessari stóru breiðfylkingu hafa menn mismunandi áherslur í þessum málaflokki og það er ekkert launungarmál. Í Sjálfstfl. er það sama uppi við og ég þori nánast að fullyrða það við þessa umræðu að væru ekki til staðar handjárn ríkisstjórnaraðildar þá væru það sennilega fjórir eða fimm þingmenn sem hrykkju undan. Í Framsfl. er þetta svipað. Væru ekki til staðar ríkisstjórnarhandjárn utanrrh. væru það sennilega þrír eða fjórir aðilar sem mundu hrökkva undan. Þetta get ég auðvitað ekki fært sönnur á en ef maður skoðar málflutning manna fyrir síðustu kosningar og á umliðnum árum getur maður ímyndað sér slíka niðurstöðu.

Það er ímyndun.

Ja, ímyndun og ekki ímyndun. Við skulum ekki fara í deilur um það. Ég held hins vegar að aldrei sé hægt að færa á þetta sönnur því að þessi ríkisstjórnarhandjárn eru svo sannarlega á þessum sömu þingmönnum. Það er hins vegar merkilegt að fylgjast með því hvernig ríkisfjölmiðlarnir og Morgunblaðið reynir að skilgreina einmitt þessa pólitísku stöðu. Í Reykjavíkurbréfi á sunnudaginn var farið yfir hana og þess getið að Framsfl. mundi sennilega tapa miklu fylgi í Reykjavík --- og fer þá eðlilega utanrrh. á dyr, þolir illa að hlusta á það --- en það yrði sennilega Framsfl. til björgunar að einn þingmanna einmitt héðan úr Reykjavík væri andstæðingur Fljótsdalsvirkjunar. Á sama hátt sagði höfundur Reykjavíkurbréfs, væntanlega ritstjóri blaðsins, að Sjálfstfl. mundi sigla lygnan sjó í þessu máli og sennilega græða á öllu saman. Ástæðan væri sú að hann væri einhuga utan þess að hv. þm. Katrín Fjeldsted væri merkimiði umhverfisverndar á flokknum og mundi þar með víkka ásýnd Sjálfstfl. Með öðrum orðum þegar Morgunblaðið skilgreinir Sjálfstfl. og þeirra breidd og skoðun á viðhorfum sem þar eru annars vegar, þá sýnir það umburðarlyndi og vídd hans. Hins vegar þegar Samfylkingin sýnir ekkert ósvipaða ásýnd og þessa breidd viðhorfa, sýnir það klofning. Þetta segi ég bara, herra forseti, þó að þetta komi auðvitað ekki umræðunni við, hvað hægt er að skekkja þessa fjölmiðlaumræðu í blöðum og gera úr henni eitthvað sem alls ekki er. Herra forseti. Ég lofaði því að vera ekki langorður. Ég ætla því að lyktum aðeins að segja að ég mun vitaskuld styðja brtt. Samfylkingarinnar um að í undanfara framkvæmda fari fram lögformlegt umhverfismat og ég geri ráð fyrir því að ríkisstjórnin sjái að sér á lokasprettinum og það verði sáttargjörðin í málinu því það virðist vera ráðrúm í tíma til að fara þá leiðina. Ég hygg að það mundi sætta mjög viðhorf og við gætum séð niðurstöðu þar sem upp undir 50 þingmenn af 63 eða jafnvel fleiri gætu fylgt framkvæmdinni undir þeim formerkjum. Ég bind því við það vonir í lengstu lög að hæstv. ríkisstjórn sjái að sér. Ef hún er hins vegar föst í sinni og vill ekki hreyfa sig og vera í þessum harða hnút áfram sem hún hefur sett málið í mun ég ekki láta Austfirðinga gjalda hins slaka verklags ríkisstjórnarinnar. Þá mun ég ekki láta landsbyggðina gjalda fyrir forklúðrun ríkisstjórnarinnar og greiða málinu atkvæði. Austfirðingar hafa beðið eftir þessu í 20 ár. Landsbyggðin hefur beðið eftir raunverulegum stuðningi og nýjum atvinnutækifærum úti á landi í jafnlangan tíma og ég vil ekki láta Austfirðinga eða landsbyggðina gjalda klúðurs ríkisstjórnarinnar í málinu og mun því fylgja málinu og styðja það.

Herra forseti. Þessi athyglisverða ræða var kannski ekki alveg að öllu leyti svo nákvæmlega skýr að ég skildi hvað hv. þm. væri að fara í einstökum atriðum. Það eru einkum tvær fullyrðingar sem hv. þm. fór með eða gerði að sínum sem ég vil spyrja nánar út í. Sú fyrri er að hér hafi einhverjir tekið afstöðu í þessu máli eða deilurnar hafi að einhverju leyti staðið eða snúist um það hvort halda eigi áfram yfir höfuð að nýta innlenda orku eða ekki. Ég vil spyrja hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson: Hvern hefur hann heyrt halda því fram að alls ekki eigi að fara út í neina frekari orkunýtingu á Íslandi? Það hafa a.m.k. ekki verið þingmenn Vinstri hreyfingar -- græns framboðs. Við höfum þvert á móti flutt tillögur um mótun sjálfbærrar orkustefnu sem felur að sjálfsögðu í sér nýtingu á orku en á þeim forsendum sem þar greinir. Seinni spurningin er sú sem lá í orðum hv. þm., að einhverjir hafi tekið afstöðu í málinu og lagst gegn framkvæmdunum eystra vegna þess að menn séu á móti því sem slíku að atvinnuppbyggingin eða iðnaðurinn sé þar ef í það yrði ráðist á annað borð, þ.e. hvort hann hafi heyrt einhvern í umræðunum leggjast gegn staðsetningunni einni en styðja málið að öðru leyti. Ef svo er, hverjir eru það þá, því það geta ekki heldur verið þingmenn Vinstri hreyfingar -- græns framboðs því að það höfum við að sjálfsögðu ekki gert að neikvæðum þætti þessa máls. Mér fannst, herra forseti, ég verð að leyfa mér að segja það, hafandi spurt að þessu, að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hafi fallið í þá gryfju að gera fremur ódýrar einfaldanir, svo ekki sé sagt útúrsnúninga sumra stjórnarsinna sem talað hafa á þessum nótum að sínum og það er miður.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er eldri en tvævetur í pólitík. Ég sagði það almennum orðum að ég hefði af því áhyggjur að ef þessi áform yrðu skotin í kaf núna og ekki yrði af frekari framkvæmdum, þyrfti mjög mikið til að koma þannig að hægt yrði að setja ný áform af þessum toga í gang á nýjan leik. Ég spyr hv. þm. af hreinskilni hvort hann sjái raunverulegan pólitískan möguleika á því, hvaða ríkisstjórn sem sæti, að fara af stað með virkjunaráform af einum eða öðrum toga. Ég spyr hann af fullkominni hreinskilni um það því að ég hef áhyggjur af því að ef niðurstaðan yrði sú að menn settu á stopp, yrði það stóra stoppið. Þetta get ég auðvitað ekkert fullyrt um og ég hélt því ekki fram, herra forseti, að einstakir þingmenn hefðu sagt eða barist fyrir því. Hins vegar segir pólitísk tilfinning mín það að svona sé þetta mál í pottinn búið. Hvað varðar síðan hinn þátt málsins að hér hafi nokkrir þingmenn sérstaklega lagst í víking gegn málinu vegna þess að orkuna ætti að nýta úti á landi, þá voru það ekki mín orð. Ég sagði að það væri ekki að undra að þeir Austfirðingar og landsbyggðarmenn settu málið upp með þeim hætti í ljósi þess að 1991 stóð til að flytja þessa orku suður yfir heiðar til að reisa stórt álver í kjördæmi mínu, Reykjaneskjördæmi. Þá heyrðist ekki múkk, ekki hljóð úr horni. Og er það að undra þó að Austfirðingar, sem hafa beðið í 20 ár, segi sem svo: Loksins þegar á að nýta orkuna í heimahéraði, þá finna menn vandamál undir hverjum steini.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir og mér þykir vænt um að þessum misskilningi var eytt. Hv. þm. var sem sagt ekki að eigna neinum þingmönnum þær skoðanir sem ég komst eiginlega ekki hjá að ætla af fyrri ræðu hans. En nú er vísað til hins almenna samhengis málsins og þetta tekið upp sem í orðastað Austfirðinga væri og þá snýr málið að sjálfsögðu öðruvísi við. Ég held hins vegar alveg gagnstætt við það sem lá í svari hv. þm. að verði þetta mál knúið fram með þeim hætti sem nú stendur til verði það miklu frekar til þess að torvelda samkomulag um frekari framkvæmdir og framhald mála á þessu sviði en hið gagnstæða. Enginn vafi er í mínum huga að með þessari framgöngu ríkisstjórnarinnar er verið að segja svoleiðis í sundur friðinn í landinu um þessa hluti að menn eru ekki búnir að bíta úr nálinni með það þó svo að þetta mál kunni kannski að komast á áfangastað. Öfugt held ég að ef menn hefðu séð að sér og breytt um vinnubrögð og aðferðafræði hefðu verið miklu meiri líkur til þess að á komandi árum hefði verið hægt að ná einhverjum þokkalegum friði um tiltekna orkunýtingu á forsendum sem væru umhverfinu boðlegar og í takt við nútímaviðhorf í þeim efnum. Þessi aðferð segir í sundur friðinn. Þessi þvingunargerð ríkisstjórnarinnar mun miklu frekar að mínu mati slá því á langan frest að menn leggi upp með aðrar slíkar eða sambærilegar framkvæmdir og jafnvel þó minni væru vegna þess að með þessu er verið að sá þvílíkum fræjum tortryggni og úlfúðar með þjóðinni um þessi mál að menn eru fjarri því að vera búnir að bíta úr nálinni með það.

Herra forseti. Við hv. þm. getum verið sammála um það sem ég lagði ríka áherslu á í ræðu minni, að ríkisstjórnin hefði gert ítrekaðar tilraunir til að stefna þessu máli í harðan hnút og skapa um málið ósætti eins og raun ber vitni. Það kann vel að vera að hv. þm. hafi rétt fyrir sér, að þessi málatilbúnaður allur og umgjörð málsins verði til þess að lengra verði ekki haldið þó að málið verði samþykkt. En jafnmikla hættu tel ég á, svo ég endurtaki það sem ég sagði áðan, að ef ekki verði aðhafst þá versni ástandið. Kjarni málsins er sá að að landsbyggðin og fólk í landinu hefur liðið fyrir gjörðir eða aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar í byggðamálum. Nú er nóg komið. Ég segi: Þrátt fyrir þetta klúður ríkisstjórnarinnar í málinu þá vil ég ekki láta Austfirðinga né annað fólk á landsbyggðinni gjalda þess.

Herra forseti. Nú er komið að lokum umræðu um till. ríkisstjórnarinnar til þál.

Hver segir það?

um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun, þ.e. hér á Alþingi. Það er hárrétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þessari umræðu er engan veginn lokið þótt umræðum ljúki hér. Nú síðast hellti hæstv. umhvrh. olíu á eldinn með því að leyfa sér að hafa í hótunum við Norðmenn. Hún hótar versnandi sambúð við Norðmenn ef stórfyrirtækið Norsk Hydro makki ekki rétt í þessu máli. Það hefur e.t.v. farið fram hjá mörgum í þessari umræðu en upplýsingar um þessa afstöðu Norðmanna eru ekki runnar frá Íslendingum, þær eru ekki frá Íslendingum komnar. Þær eru frá Norðmönnum komnar. Sendiherra Norðmanna á Íslandi sér ástæðu til að senda ríkisstjórn sinni upplýsingar um viðræður við umhverfisráðherra Íslands. Þar kemur fram að greinilega hefur verið haft í hótunum við Norðmenn ef þeir makki ekki rétt í þessu máli. Það er mjög alvarlegt. En það er önnur ástæða fyrir því að ég segi að þessari umræðu sé ekki lokið. Ég vona að henni sé ekki lokið og ég ætla að lýsa ástæðunni fyrir því. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson rifjaði upp söguna, dró aðrar ályktanir og annan lærdóm af sögunni en ég vil gera. Það er mikilvægt að læra af sögunni og þar er að finna mörg dæmi sem hræða. Í þáltill. ríkisstjórnarinnar er farið fram á að Alþingi lýsi stuðningi við framkvæmdir sem byrjað var á fyrir réttum áratug. Hvað stóð þá til að gera? Það er rétt að rifja það upp. Þá stóð til að virkja í Fljótsdal í tengslum við samninga sem þá stóðu yfir við alþjóðlega stórfyrirtækið Atlantal. Þegar framkvæmdir fyrir austan voru rétt hafnar sleit Atlantal viðræðunum. Þá var viðræðum slitið vegna þess, að því er íslensk stjórnvöld sögðu þá, að álverð á heimsmarkaði hefði skyndilega lækkað. Þáv. iðnrh. lýsti yfir að innan fárra mánaða eða missira, í hæsta lagi ára, mundu álfurstar þessir koma aftur þar eð ástæða skyndilegs brotthvarfs þeirra væri einungis tengd tímabundnum erfiðleikum á álmarkaði. Nú eru liðin hartnær tíu ár síðan þetta gerðist. Ekkert bólar á viðræðum þessara aðila við íslensk stjórnvöld. Í tengslum við væntanlegan samning við þetta fyrirtæki var ráðist í framkvæmdir við væntanlega Fljótsdalsvirkjun upp á tæpan milljarð króna. Að auki, eins og við munum, festu íslensk stjórnvöld kaup á landi á Keilisnesi fyrir mikla fjármuni, 100--200 millj. kr. Ástæða þess að stjórnvöld telja sér ekki skylt að fara með væntanlega Fljótsdalsvirkjun í umhverfismat, eins og lög segja til um með allar slíkar framkvæmdir, stafar af þessu bráðræði Landsvirkjunar á sínum tíma, að rjúka í framkvæmdir áður en ljóst var að samningar við hið erlenda stórfyrirtæki tækjust. Frammi fyrir þeirri hættu stöndum við aftur núna. Þess vegna segi ég: Það er mikilvægt að fá þessa umræðu aftur hingað inn. Fyrir fáeinum árum boðaði íslenska ríkisstjórnin, þá var það hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson sem fór fremstur í flokki, að erlendir aðilar, sem reyndust vera Norsk Hydro, hygðu á fjárfestingu í álbræðslu á Reyðarfirði. Í fyrsta sinn í Íslandssögunni var rætt um að til þess gæti komið að fyrirtækið mundi einnig fjármagna fyrirhugaða virkjun, a.m.k. fjárfesta í henni. Umræðan hefur síðan snúist um að í undirbúningi væri að semja við Norsk Hydro vegna væntanlegrar álbræðslufjárfestingar fyrir austan. Eftir því sem á þessa umræðu hefur liðið hefur hlutdeild Norsk Hydro minnkað af einhverjum orsökum. Fyrst var tilkynnt um að þeir hygðust einungis fjárfesta í álverinu en Landsvirkjun mundi sjá um að afla orkunnar. Síðan hafa birst ýmsar tilkynningar, misvísandi að vísu, um væntanlegan en síminnkandi hlut Norsk Hydro í álversframkvæmdunum. Til skamms tíma hefur þó verið talað um þá sem aðalsamningsaðila en að þeir kynnu að leggja sitt af mörkum, hugsanlega 20% í formi tæknilegrar sérfræðiaðstoðar. Allt þetta hljómar kunnuglega. Allt hefur þetta gerst áður. Hliðstætt þessu stóð á 8. áratugnum til að reisa járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Þá var rokið til að hefja framkvæmdir við Sigölduvirkjun í tengslum við samningaviðræður við Union Carbide. Þegar virkjunarframkvæmdir voru komnar vel á veg ákvað Union Carbide að hætta við að fjárfesta. Þar með sat Landsvirkjun og þjóðin, að sjálfsögðu sem eigandi Landsvirkjunar, með sárt ennið og sá sig tilknúna, vegna þess að þegar var búið að fjárfesta að stórum hluta í nýrri virkjun, að fá inn nýjan fjárfesti sem vegna stöðu málsins gat sett samningamönnum ríkisins þá afarkosti að fá í sinn hlut 20% hlutafjár í væntanlegu fyrirtæki með því að leggja fram tækniþekkingu. Hið nákvæmlega sama er nú upp á teningnum í umræðunni um Norsk Hydro. Ekki skiptir minna máli að til viðbótar ætlar fyrirtækið að hafa milligöngu um að selja afurð fyrirtækisins gegn 3% söluþóknun. Þetta eru hinir frægu blóðpeningar sem fyrrv. forstjóri járnblendiverksmiðjunnar kallaði á sínum tíma og komst síðan undan eftir miklar raunir. Annað dæmi um mistök Landsvirkjunar af þessu tagi er t.d. Blönduvirkjun sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson vék að áðan. Þá voru sett fram þau rök að með því að hafa tiltæka orku mundi samningsstaða Íslendinga gagnvart áhugasömum fjárfestum í stóriðju verða betri. Á þeim tíma stóð til að reisa kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Síðan kom á daginn að hugsanlegir fjárfestar gerðu miklu meiri kröfur til arðsemi en Íslendingar höfðu talið, töluðu um 12--15% arðsemi í stað 5--7% sem áður hafði verið reiknað með. Hér erum við að nálgast þungamiðjuna í ræðu minni. Í fyrsta skipti eru Íslendingar að reisa virkjun sem á að þjóna einni verksmiðju. Það er meira að segja svo að orkan frá Fljótsdalsvirkjun nægir ekki til að þjóna 120 þúsund tonna málmbræðslu í Reyðarfirði. Þar þurfa að koma til sögunnar 1.700 gígavattstundir en ekki tæplega 1.400 eins og koma mundu úr Fljótsdalsvirkjun. Kaupandinn er aðeins einn. Nú er gert ráð fyrir einum kaupanda að þessari verksmiðju. Í yfirlýsingu sem ríkisstjórnin, Norsk Hydro og Landsvirkjun sendu frá sér í júnílok í sumar voru gefin fyrirheit um að fyrir 31. desember, núna eftir fáeina daga, ætti að liggja fyrir samningur um orkuverð. Það bólar ekkert á honum. Í ljósi sögunnar, í ljósi samningaviðræðna við Atlantal sem runnu út í sandinn, í ljósi framkvæmdanna við Sigöldu á sínum tíma og samningaviðræðna sem þá fóru fram, í ljósi þess sem gerðist í tengslum við Blönduvirkjun og fyrirhugaða verksmiðju í Reyðarfirði sem aldrei reis og í ljósi þess að í fyrsta skipti er verið að reisa virkjun sem á að þjóna einum aðila þannig að um er að ræða geysilega áhættufjárfestingu, spyr ég: Mun ríkisstjórnin ráðast í virkjunarframkvæmdir áður en endanlega hefur verið gengið frá öllum samningum um þetta efni? Þetta er lykilatriði. Það verða að liggja fyrir skýr og afdráttarlaus svör frá ríkisstjórninni. Verður gefið grænt ljós á framkvæmdir í tengslum við þessa virkjun áður en öll kurl eru komin til grafar? Við verðum að fá skýr svör við þessu. Herra forseti. Ég rakti í ræðu minni í gær ýmsa efnahagslega þætti og grunnforsendur í þessu máli og ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það núna. En ég ræddi þar um stærð virkjunarinnar, verðið fyrir orkuna sem frá henni kemur og hélt mig þar í mínum reikniforsendum við háar tölur og hagstæðar fyrir Landsvirkjun. Ég ræddi um afskriftir og viðhalds- og rekstrarkostnað, stillti öllum kostnaði þar mjög í hóf til að fá út eins hagstæðar tölur og gerlegt var fyrir Landsvirkjun. Ég ræddi um arðsemiskröfur sem stillt væri upp, hélt mig við þær kröfur sem Landsvirkjun hefur sett fram sjálf og hæstv. iðnrh. hefur staðfest, 5--6% arðsemi, 5,5 af eigin fé, 5,2 af lánsfé. Ég vakti athygli á því að hér væri um mjög lága arðsemiskröfu að ræða, ekki síst þar sem um áhættufjárfestingu er að ræða. Þar er að jafnaði talað um 10--20% arðsemiskröfu. Alþjóðabankinn krefst 7% en hér er verið að tala um 5--6%. Þó stillti ég dæminu þannig upp til að við fengjum eins hagstæðar tölur fyrir Landsvirkjun og kostur er. Síðan ræddi ég um verðið á orkunni og er ég búinn að geta þess reyndar. Út úr þessu hagstæða dæmi kom tap fyrir Landsvirkjun upp á 656 millj. á ári hverju og þetta hefur enginn hrakið, enginn. Ég bætti líka við til að stækka virkjunina upp í það sem þarf til að þjóna þessari álverksmiðju, um 27% upp í 1.700 gwst. Þá er tapið orðið 854 millj. kr. og er þá ekki reiknaður með kostnaður við losunarkvóta sem mundi færa tapið upp í milljarð. Ég hélt mig við þessar lágu tölur. Nú finnst mér alveg heiðarlegt, ef menn vilja, að ráðast í þessa rosaframkvæmd sem byggðastyrk, niðurgreiddan byggðastyrk. En það eru menn ekki að gera. Menn segjast vera að ráðast í arðsama fjárfestingu. Það segja menn. Til þess að hún verði arðsöm á þessum forsendum þarf verðið fyrir orkuna að vera, ekki 14 mill, ekki ein króna á kwst. eins og hún er núna og er þó hagstætt verð, heldur 1,50 kr., 20 mill, sem er miklu hærra verð en gerist nokkurs staðar í heiminum. Ég spyr: Hvers konar rugl er þetta? Hvers konar fúsk er hér á ferðinni? Nú stöndum við frammi fyrir annarri hættu. Ég vildi gjarnan fá svör frá hæstv. iðnrh. þegar hv. þm. Kristján Pálsson lýkur sínu eintali við hæstv. ráðherra. Það er undarlegt að menn vilji tefja þessa umræðu nú. Ég segi að við stöndum frammi fyrir ákveðinni hættu. Hún er sú sem fram kom í grein í Morgunblaðinu á föstudaginn og er skrifuð af tveimur sérfræðingum Landsvirkjunar, Kristjáni Gunnarssyni og Stefáni Péturssyni. Þeir segja, með leyfi forseta: ,,Reynst hefur nauðsynlegt í þeim samningum sem gerðir hafa verið við nýja stóriðju á undanförnum árum, að semja um lægra orkuverð í upphafi sem verður í staðinn þeim mun hærra á síðari stigum samningstímans.`` Síðar segir: ,,Það má líkja þessu við leigusala sem leigir viðskipta- eða hagfræðistúdent húsnæði í langtímaleigu. Hann getur verið tilbúinn til þess að lækka leiguna tímabundið ef hann hefur tryggingu fyrir hærri leigugreiðslum á síðari stigum er greiðsluhæfi leigjandans hefur hækkað til muna.`` ,,Hvers vegna hagfræðistúdent?``, kann einhver að spyrja. Vegna þess að menn í hagfræði fara á verðbréfaþing og fá hátt kaup.

Er þetta hættuleg auglýsing?

Ég veit ekki hvað vakir fyrir hæstv. iðnrh. En ég er ekki að grínast með þetta. Ég er að segja að við stöndum frammi fyrir þeirri hættu að menn reyni núna að ná samningum við álfyrirtæki á þeim forsendum sem oft er gert, að bjóða lágt verð í upphafi á meðan menn eru í námi í von um að verðið hækki þegar fram líða stundir. En gæti nú verið að í leiguhúsnæðinu Íslandi muni menn ekki una sínum hag þegar leigan verður hækkuð og vilji halda á vit annarra þjóða og í önnur lönd sem bjóða upp á hagstæðari húsaleigu, svo sem Mósambík, Malasíu og Kína? Í öllum þessum löndum er nú verið að bjóða upp á orkuverð sem er langt undir því sem við erum að bjóða, undir 10 mill. Ég er búinn að leiða rök að því í mínu máli að til þess að þessi fjárfesting borgi sig þá verðum við í það minnsta að fá 20 mill. Við verðum að fá 1,50 kr. fyrir hverja kwst. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta núna. En ég ætla að segja að lokum að í umræðu um þetta mál hafa menn haldið því fram, nú síðast í morgun í umræðum um störf forseta og stjórn þingsins, að við ættum ekki að rugla saman annars vegar umræðu um orkuveituna og hins vegar um álverið. Í þáltill. sem við erum að taka til afgreiðslu er skírskotað til álbræðslunnar. Til þess er verið að reisa þessa virkjun. Nú spyr ég þar sem menn eru farnir að ávísa á íslenska lífeyrissjóði og íslenska þjóðfélagið sem ætli að reka þetta og fjárfesta í þessu: Ef þetta er slík gósenhít sem menn vilja vera láta, hvers vegna í ósköpunum munu þá ekki álrisar heimsins flykkjast hingað og berjast um þennan gullmola? Hvers vegna? Og þegar menn leyfa sér að koma hér upp eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson gerði hérna áðan, því miður, og talaði um það sem tilræði við byggðastefnu og Austfirðinga að samþykkja ekki þessa dellu, 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram við síðari umræðu þessarar þáltill. Nokkrar spurningar hafa verið bornar upp og ætla ég í þessari ræðu að reyna að svara þeim allflestum. Kannski kann svo að fara að einhverjum þeirra verði ósvarað. En þá gefst mér tækifæri síðar við umræðuna að smala þeim betur saman og veita svör ef hv. þm. verða ekki alls kostar ánægðir með svörin nú. Í fyrsta lagi hefur komið fram hjá nokkrum ræðumönnum að menn hafa spurt hver sé tilgangurinn með þessum tillöguflutningi. Í öðru orðinu er þessi spurning sett fram og í hinu orðinu segja menn að það sé alveg nauðsynlegt að Alþingi fjalli um málið. Það verður ekki dregið í efa að allar lagalegar heimildir voru til staðar fyrir Landsvirkjun til að fara af stað með þessar framkvæmdir. Það er ekki dregið í efa nema af sárafáum hv. þm. sem hér hafa talað við þessa umræðu. En meginmálið er það að árið 1981 samþykkti Alþingi þessi réttindi með lögum um raforkuver til handa Landsvirkjun. Samningur ríkisstjórnarinnar við Landsvirkjun er síðan 1982. Virkjunarleyfi var gefið út 1991 og síðan er virkjunin undanþegin mati á umhverfisáhrifum með lögunum um mat á umhverfisáhrifum þegar þau á sínum tíma voru sett. Það hefur orðið mikil breyting á Alþingi frá 1981 þegar þessi upphaflegu réttindi voru veitt. Þess vegna var mjög eðlilegt að menn spyrðu hvort það væri alveg víst að jafngóður meiri hluti væri fyrir þessum framkvæmdum og þegar réttindin á sínum tíma voru afhent Landsvirkjun. Það er eðlilegt að sú spurning hafi komið fram og hún kom fram mjög ítrekað sl. sumar og í haust, þ.e. að það væri vafasamt, ekki síst í ljósi þess að einstakir þingmenn í stjórnarliðinu gáfu mjög skýrar vísbendingar um að þeir styddu ekki þessar framkvæmdir. Þess vegna var nauðsynlegt að leggja þessa þáltill. fram til að ganga úr skugga um það hvort ekki væri skýr meiri hluti á Alþingi fyrir því að halda þessum framkvæmdum áfram. 

Og í fyrra.

Já, og í fyrra líka þannig að það þarf ekkert að vera að draga afstöðu hans í þessu máli í nokkurn efa.

Hann er á móti því á sléttum tölum en með því á oddatölum.

Í öðru lagi leikur ekki nokkur vafi á því að þegar þessi þáltill. verður samþykkt, eins og ég vonast til, þá hefur samningsaðstaða íslenskra stjórnvalda verið treyst í málinu. Á því er ekki nokkur einasti vafi. Í þriðja lagi er með þessari þáltill. verið á Alþingi að opna fyrir lýðræðislega umræðu um málið. Það er auðvitað eðlilegt að löggjafarsamkoma þjóðarinnar fái slíkt stórmál til umfjöllunar á fyrstu stigum þess eins og hér er um að ræða. En ég kem inn á það á eftir að auðvitað þegar við komum að samningum öllum, þá munu þeir líka koma hér til umfjöllunar.  
             Þegar ljóst var að áhugi allra aðila sem að málinu komu í upphaflegum viðræðum, þ.e. Norsk Hydro, íslenskra stjórnvalda og Landsvirkjunar stæði til þess að reyna að ná samningum um byggingu álvers á Reyðarfirði og að þar af leiðandi þyrfti Landsvirkjun að sjá um að útvega raforku á samkeppnisfæru verði til þeirrar virkjunar, þá þegar vilji allra þessara aðila lá fyrir töldum við nauðsynlegt að breyta um takt í þeim samningaviðræðum sem menn höfðu reynslu af, og menn þekkja reynsluna af slíkum viðræðum. Hver tilraunin af annarri hefur verið gerð í þá veru að reyna að ná samningum um orkufrekan iðnað í landinu. En það hefur mistekist. Þess vegna settust aðilar niður og gengu frá samstarfsyfirlýsingu sem undirrituð var á Hallormsstað 29. júní og gengur út á það að tímasetja einstaka þætti málsins með það í huga að lokaákvörðun um málið yrði tilbúin fyrir 1. júní á næsta ári. Þessi samstarfsyfirlýsing er raunverulega grundvöllur þess samstarfs sem verið hefur í gangi síðan þar sem allir aðilar hafa lýst því yfir að nauðsynlegt sé að standa við þessi tímamörk og keppa að því að taka þessa ákvörðun fyrir 1. júní, þ.e. heildarákvörðunina. Þessi samstarfsyfirlýsing gengur út á að binda samninga um tiltekna þætti málsins og tilteknir samningar og tiltekin atriði við undirbúning heildarsamnings eiga að vera tilbúin á tilsettum og ákveðnum tímum eins og yfirlýsingin gengur út á. Það kann vel að vera, og ég ætla ekki að neita því, að einstakir þættir við einstaka samninga geti eitthvað hreyfst til í tíma og hv. þingmenn hafa bent á það í umræðunni að tiltölulega skammur tími sé nú til þess að ljúka einstökum samningum. Það þýðir ekki að ekki sé hægt að ljúka heildarsamningum, lokasamningum um verkefnin í heild sinni fyrir 1. júní. Ekkert hefur komið fram á þessari stundu sem ætti að koma í veg fyrir að þeir samningar muni nást hvað tímaskort snertir. Hins vegar er alveg ljóst að eftir er að semja um marga mjög mikilvæga þætti málsins eins og orkuverðið sem ég tel nú að sé langstærsti þáttur málsins og geti haft úrslitaáhrif á það hvort samningar nást eða ekki. En aðalatriðið er að fyrir 1. júní tel ég að okkur eigi að takast að ganga frá lokasamningi. Eitt af því sem mér finnst hafa staðið upp úr við síðari umræðuna eru þeir arðsemisútreikningar og hagkvæmni sem af þessu hlýst. Þar hafa menn vitnað í hvern hagfræðinginn á fætur öðrum og þær forsendur sem þeir hafa verið að gefa sér við útreikningana hafa verið mjög mismunandi og þær hafa verið misgóðar. Menn hafa gefið sér mismunandi forsendur varðandi stofnkostnað. Menn hafa gefið sér mismunandi forsendur varðandi orkugetuna, það sem snýr að stofnkostnaðinum. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni í gær við umræðuna að menn töluðu um að heildarfjárfestingin í orkumannvirkinu gæti verið í kringum 30 milljarðar kr. Á þá tölu reynir ekki fyrr en menn sjá hvað út úr tilboðunum kemur.

Plús fórnarkostnaðurinn, umhverfiskostnaðurinn.

Það er alveg sératriði í þessu en ekki beinn hluti af stofnkostnaði við byggingu þessarar virkjunar.

En ætti að vera það.

Nei, það eru auðvitað aðrir þættir sem koma inn í þessa útreikninga líka og ég kem kannski að þeim örlítið síðar. Það reynir fyrst á hvort þessi tala í fjárfestingunni við virkjunina í heild sinni muni standast eða ekki þegar tilboðin í virkjunina verða opnuð. Reynslan er hins vegar sú að tilboð sem gerð hafa verið í þessi mannvirki eru yfirleitt alltaf undir kostnaðaráætlun, ekki bara þarna heldur almennt út af þeirri samkeppni sem er á markaðnum. Varðandi orkugetuna voru menn á villigötum í upphafi, reiknuðu með 1.200 gwst. afkastagetu á ári. Það var leiðrétt. Þau mistök má rekja til margra þátta og er engin ástæða til að rifja það sérstaklega upp. Hins vegar hafa menn komist að þeirri niðurstöðu að afkastagetan sé 1.390 gwst. á ári. Orkuverðið hafa menn líka verið að gefa sér og byggt það á orkuverði eins og menn lesa það út úr ársskýrslu Landsvirkjunar á síðasta ári  Í fyrsta lagi hafa tiltölulega nýir samningar verið gerðir og það liggur fyrir og var kynnt á Alþingi á sínum tíma að á fyrri hluta samningstímans greiða menn lægra orkuverð en á síðari hlutanum sem þýðir ekki, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson var að ýja að áðan, að þegar menn væru komnir að því að fara að greiða háa orkuverðið mundu þeir hlaupa út undan sér og snúa sér eitthvað annað.

Menn gera það í Ástralíu.


             Þannig höfum við Íslendingar ekki samið og þannig munum við ekki semja. Inn á það kem ég örlítið síðar. Aðalatriðið er að menn munu semja um meðalverð á öllum samningstímanum sem er 25 ár og það orkuverð mun skila sér verðtryggt í heild sinni til fyrirtækisins þegar upp er staðið. Inni í þessum tölum er líka orkuverð sem menn sömdu um fyrir löngu eins og tiltölulega mjög lágt orkuverð til járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga sem var í tíð þessarar ríkisstjórnar hækkað allverulega. Tiltölulega lágt orkuverð var líka til Ísals  Í þriðja lagi verða menn líka að hafa það í huga að þessi raforka og það orkuverð sem menn eru þarna að bera saman er að koma frá virkjunum sem eru orðnar mjög gamlar, afskrifaðar ef menn geta talað um afskriftir í þeim efnum. Ég kem aðeins inn á það hér á eftir að menn eiga ekki að tala um afskriftir og afskriftatíma í þeim efnum heldur hver sé raunverulegur rekstrarkostnaður viðkomandi virkjunar á ári. Hins vegar liggur fyrir að lán hvíla ekki lengur á þessum virkjunum nema að litlum hluta til þannig að orkukostnaður á einingu frá þessum virkjunum er tiltölulega lágur orðinn í samanburði við nýja virkjun. Þetta eru ástæðurnar fyrir því þegar á þetta er horft. Reyndar er eitt atriði enn sem ég má ekki gleyma, þ.e. af því að við erum farnir að tengja raforkuverið mjög verulega álverði á heimsmarkaði eða markaði í London, þá hefur það líka áhrif á orkuverðið eins og það er skráð í ársreikningi fyrirtækisins á hverjum tíma fyrir sig þegar það er lágt en það skilar sér síðar þegar verðið er hærra og hvort sem það verður hærra eða ekki vegna þess að þá munu menn greiða það upp á síðari hluta samningstímans. Menn þurfa ekki að deila um rekstrarkostnaðinn. Hann er tiltölulega skýr og ekki bara hér á landi heldur almennt í vatnsaflsvirkjunum og er mjög þekktur. Það er föst tala á ári sem ég tel að eigi að nota í útreikningum, fasta tölu á ári í rekstrarkostnaði hvort sem sá rekstrarkostnaður fellur til á því ári eða ekki.

Hver er hann?

Hann er vitaður fyrir. Það má lesa það út úr reikningum Landsvirkjunar.

Eitt og hálft prósent?

Ég er ekki með þá tölu nákvæmlega fyrir framan mig, hv. þm.

Eitt og hálft prósent.

En það má lesa og ég efast ekkert um það. Hv. þm. þarf ekki að spyrja mig að því 

Já, hún lægri sem við notuðum í okkar ...

Aðalatriðið er að sá kostnaður á að falla til á hverju ári og reiknað er með því um ótakmarkaðan tíma á meðan slík virkjun er í gangi. Endingartíma eða afskriftatíma er ekki hægt að tala um. Ég skal taka dæmi. Er það ekki svo að hús Landsbankans í Austurstræti, sem er yfir 100 ára gamalt, er ekkert að skila Landsbankanum síðri tekjum í dag, kannski miklu meiri en það skilaði Landsbankanum fyrir 105 árum? Hefðu menn þá átt að segja: ,,Eftir 20, 30, 40 eða 50 ár er þetta húsnæði sem Landsbankinn er í og skapar tekjur fyrir Landsbankann afskrifað og við reiknum ekki með því lengur``? Það er ekki hægt vegna þess að Landsbankinn --- ég tek hann sem dæmi --- hefur árlegan rekstrarkostnað af því fyrirtæki, af þessu húsi og það er þannig, með tekjustreyminu, sem menn eiga að reikna út arðsemina en binda sig ekki við endingartíma í þessu tilfelli. Ég gæti tekið mörg önnur dæmi af slíku. Ávöxtunarkrafan er líka eitt sem menn hafa deilt um í þessu, þ.e. hversu hátt hlutfall á eigið fé að vera? Þar hafa hagfræðingarnir nefnt 30% af því að Landsvirkjun er með 30% eigið fé. En eigið fé í öllum vatnsaflsvirkjunum í heiminum, hvar sem menn horfa á það, er miklu lægra og þar af leiðandi þegar þetta dæmi er reiknað skekkir það myndina alveg stórkostlega. Menn gera lægri kröfur.

En arðsemishlutfallið er hið sama þegar ...

Nú vonast ég til, herra forseti, að hv. þm. fái annað tækifæri. Nei, hv. þm. er því miður búinn að nota allan sinn ræðutíma og á bara eftir andsvör þannig að ég skil að hv. þm. vilji koma mörgu að við umræðuna þegar sígur á seinni hlutann. Aðalatriðið er þetta: Menn hafa notað lægra eiginfjárhlutfall í þeim samningum sem þeir hafa gert og þar höfum við reynslu. Í fyrsta lagi höfum við reynslu af samningum hér við stækkun járnblendifélagsins. Við vorum með lægra eiginfjárhlutfall. Við vorum líka með lægra eiginfjárhlutfall í þeim samningum sem við gerðum við Norðurál. Því er ekki rétt að miða við þessi 30%. Þannig má auðvitað lengi halda áfram. En það merkilega í þessu öllu saman er að fjöldinn allur af hagfræðingum, eins og komið hefur fram í umræðunni, hefur verið að leggja mat á þessa hluti með því að gefa sér mismunandi forsendur en sá sem ég tel að hafi komist næst í þessum útreikningum öllum saman er einmitt ekki hagfræðingur. Það er hv. þm. Ögmundur Jónasson þannig að með sanni má segja að hann sé ekkert lakari hagfræðingur en þeir mætu menn sem hér hafa verið dregnir til vitnis, m.a. af hv. þm. Ögmundi Jónassyni og fleirum sem hafa farið í þessa umræðu. 

En hann segir að þetta sé glapræði.

Hv. þm. Ögmundur Jónasson?

Já.

Það er ekki hægt að búast við öðru en hann segði það því það er allt saman glapræði sem ríkisstjórnin er með hversu gott sem málið er. Meginatriðið er þetta: Samningar verða ekki gerðir --- það hef ég og fleiri ráðherrar undirstrikað margoft úr þessum ræðustól og það hefur margoft verið undirstrikað af Landsvirkjun --- samningar verða ekki gerðir nema þeir skili Landsvirkjun 5--6% arði. Af hverju ekki? Jú, eigendur fyrirtækisins hafa mótað Landsvirkjun þá stefnu að enginn slíkur samningur skuli gerður nema hann skili 5--6% arði til þess að hægt sé að tryggja að lækka megi orkuverð til landsmanna að raunvirði um 2--3% á hverju einasta ári, eða um 20--30% á fyrsta áratug næstu aldar. Þetta er markmiðið. Nú vonast ég til að hv. þm. geti orðið sæmilega sáttur og treysti því að þetta verði ekki gert nema það markmið náist. En það sem mestu ræður um þetta er hvaða orkuverð menn munu semja um. Meðan ekki er ákveðið hvert orkuverðið verður getur hvorki hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem er mikill reiknimeistari, né aðrir hagfræðingar gefið sér neinar tekjur í þessu og reiknað síðan út dæmi þar sem menn eru með allar breyturnar kolvitlausar. Markmiðið er þetta og því ætla menn að ná. Í fjórða lagi hafa margir hverjir komið mjög inn á stærð álversins og tengsl þess við þær virkjanir sem menn ætla að ráðast í. En áður en ég kem inn á það ætla ég að svara einni beinni spurningu hv. þm. Ögmundar Jónassonar frá síðustu ræðu hans þar sem hv. þm. spyr: ,,Verður ráðist í framkvæmdir, byggingu Fljótsdalsvirkjunar, án þess að búið sé að ganga frá samningum?`` Ég segi nei. Menn hafa slæma reynslu af því að ráðast í slíkar framkvæmdir ef samningar hafa ekki verið frágengnir. En til eru núna samningar þar sem hægt er að tryggja algjört skaðleysi og þá gerðum við þegar við fórum af stað með stækkunina eða fimmta áfanga Kvíslárveitna, stækkun Blöndulóns. Þá voru samningar ekki undirritaðir en algjörlega tilbúnir og aðilar búnir að ganga frá samkomulagi um að þetta mundi ganga eftir. Allir meginþættir málsins voru frágengnir. Þá réðst Landsvirkjun í framkvæmdir. Það gerðist með þeim hætti að aðilinn sem var að byggja álverið setti tryggingar fyrir hverri einustu krónu sem Landsvirkjun lagði í kostnað við við orkuframkvæmdirnar. Með öðrum orðum, hefði viðkomandi aðili farið út úr samningunum hefði það þýtt að Landsvirkjun hefði engan skaða borið vegna þess að allar þær framkvæmdir og allt sem Landsvirkjun hafði lagt í kostnað við að undirbúa það að fara af stað með virkjunarframkvæmdirnar var að fullu greitt af framkvæmdaraðila álversins. Þannig tel ég að við eigum líka að ganga fram í þessu máli. Ég tel óhætt að það sé gert. Þetta jafngildir því að menn fari ekki af stað með framkvæmdirnar fyrr en samningar eru frágengnir eða trygging er fyrir því að Landsvirkjun verði ekki fyrir neinum skaða eins og Landsvirkjun varð fyrir varðandi Blönduvirkjun. Hér tala menn annars vegar um 120 þús. tonnin og hins vegar um 480 þús. tonnin. Það er alveg skýrt í Hallormsstaðaryfirlýsingunni að menn stefna í framtíðinni að byggingu 480 þús. tonna álvers, taka það í áföngum. Áfangaskiptingingin er ekkert ákveðin. Menn ætla þó að taka einn áfanga sem er 120 þús. tonnin og til þess þurfa menn Fljótsdalsvirkjun og aðra virkjunarkosti sem gætu verið Bjarnarflag eða stækkun Kröfluvirkjunar. Það eru hlutir sem verða líka skoðaðir þannig að menn hafa ekki tekið ákvörðun um það. En það er tiltölulega miklu styttri byggingartími á gufuaflsvirkjun heldur en vatnsaflsvirkjun þannig að menn þurfa í sjálfu sér ekki að taka ákvörðun um það strax. Aðrir virkjunarkostir hafa ekki verið ákveðnir. Af hverju ekki? Jú, vegna þess að nú stendur yfir vinna sú sem ríkisstjórnin setti af stað við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma til langs tíma. Um þetta er öllum samningsaðilum fullkunnugt. Sú vinna byggir á því að meta alla virkjunarkosti, þar á meðal Kárahnúka og aðra virkjunarkosti sem uppi eru. Sem betur fer erum við mjög snemma á ferðinni í þessum efnum. Við þessa umræðu hafa menn margoft sagt hversu Norðmenn eru góð fyrirmynd í þeim efnum að hafa farið af stað með slíka rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma til langs tíma. Hvenær fóru Norðmenn af stað? Þeir fóru af stað þegar þeir voru búnir að nýta 67% af öllum sínum orkukostum. Við erum miklu framsýnni. Við erum að fara af stað þegar við erum búin að nýta á bilinu 12--15%. Við erum, að við höfum talið, með 50 teravattstundir í nýtanlegu vatnsafli og jarðvarma á Íslandi. Vel kann að vera að umhverfissjónarmið og umhverfismál setji okkur einhverjar skorður í þeim efnum. Ég ætla ekkert að gefa mér í því. Það á að koma út úr þeirri vinnu sem við erum nú að setja af stað. Þetta eru 30 teravattstundir í vatnsafli og 20 í jarðvarma. Þeir aðilar, og þeir eru til í þessum sal, þeir hv. þm. sem ætla sér að koma í veg fyrir að öll vatnsorkan norðan Vatnajökuls verði nýtt, ætla að slá af a.m.k. 30% af öllu nýtanlegu vatnsafli í landinu. Eru menn tilbúnir til að bera ábyrgð á því? Ég er ekki tilbúinn til þess, a.m.k. ekki fyrr en ég sé hvað kemur út úr þeirri rammaáætlun sem núna er í undirbúningi af hálfu ríkisstjórnarinnar. En ég heyri það á einstökum hv. þm. að þeir eru tilbúnir í það alveg burt séð frá því hvað út úr þeirri rammaáætlun kemur. Til eru fleiri kostir. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir minntist á vindorkuna sem væri stórkostlegt tækifæri sem við hefðum. Ég held að það sé rétt. Íslenskir hugvitsmenn eru að verða fremstir í heiminum á því sviði. Nýstofnað er hér fyrirtæki sem heitir Vindorka. En það get ég sagt hv. þm. að það fyrirtæki er fyrst og fremst til orðið fyrir aðstoð iðnrn. og verkefnis sem þar var í gangi sem hét átak til atvinnusköpunar.  Þá kem ég að þeim þætti sem snýr að samningsstöðu okkar í málinu. Það er ágætt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gengur í salinn  Það sem hefur hins vegar gerst er að í tíð þessarar ríkisstjórnar og þeirrar fyrri sem starfaði frá 1995 til þessa dags, hafa verið gerðir stærri og mikilvægari orkusamningar og samningar um uppbyggingu stóriðju á Íslandi heldur en nokkru sinni fyrr á jafnskömmum tíma í tíð nokkurrar ríkisstjórnar. Það eru samningar sem hafa lagt grunninn að því að okkur muni takast að lækka raforkuverð á Íslandi um 20--30% á fyrsta áratug næstu aldar. Gömlum samningum er breytt og verðið hækkað sem skilar sér núna og mun skila sér í lægra orkuverði til landsmanna. Þetta eru samningarnir um stækkun Ísals, byggingu álvers á Grundartanga, Norðurál og stækkun Járnblendifélagsins. Aukin umsvif í íslenskum þjóðarbúskap verða beinlínis rakin til þessara samninga, þ.e. að við komumst út úr þeirri kreppu sem við bjuggum við á árunum 1991--1995. Einn þriðja af efnahagsuppsveiflunni á þessum tíma má beinlínis rekja til þess árangurs sem náðist af þessum samningum. Það er sjálfsagt að þiggja góð ráð í því hvernig standa skuli að samningum og ég þakka hv. þm. fyrir þau. Við munum vafalítið taka tillit til orða hans. Þá kem ég að orkuverðinu sem menn hafa gert mikið að umtalsefni, annars vegar orkuverði til stóriðju og hins vegar til almenningsveitnanna. Heildarorkusala Landsvirkjunar til stóriðjunnar er 3.470 gígavattstundir. Heildarorkusala til okkar stærstu og mikilvægustu atvinnugreinar á Íslandi, sem er fiskiðnaðurinn, er 274 gígavattstundir. Á þessu er nokkur munur. Það er tífalt meiri sala til orkufreks iðnaðar en til langmikilvægustu atvinnugreinar okkar. Er þá nokkuð skrýtið að aðrir samningar skuli gilda þar en á almenna markaðnum? Og af hverju gilda aðrir samningar? Jú, í fyrsta lagi vegna þess að menn gera langtímasamninga til orkufreks iðnaðar, til 25 ára með endurskoðunarákvæði eftir 25 árin. Það því er ekki rétt sem fram kom hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að þegar lága tímabilið væri úti og menn ætluðu að fara að hækka raforkuðverið þá mundu menn hlaupa í burtu. Þannig samninga höfum við aldrei gert. Við höfum gert samninga til 25 ára með jafnaðarorkuverði sem getur komið inn mismunandi hátt eftir því m.a. hvernig álverð sveiflast og eftir því á hvaða tíma peningarnir koma inn.

Það gerðu Ástralíumenn líka. En þeir eru að fara. Álverin eru að fara.

Nú erum við ekki í Ástralíu, hv. þm. Við erum á norðurhjara veraldar. Við erum á Íslandi.

Álverin eru að fara.

Það er bara misskilningur. Við erum á norðurhjara veraldar, á Íslandi, og við erum að semja á Íslandi en ekki í Ástralíu og það verður hv. þm. að hafa í huga. Þetta þýðir að með 25 ára samning sem svona er gerður, alveg burt séð frá því hvort viðkomandi fyrirtæki fari á hausinn eða ekki, þá fáum við greitt fyrir raforkuna vegna þess að tryggingar eru fyrir því frá erlendum lánastofnunum að raforkan sé greidd alveg burt séð frá því hvort menn nota orkuna eða ekki eða hvort að þau fyrirtæki sem gera slíkan samning við okkur verða gjaldþrota eða ekki. Landsvirkjun selur með öðrum orðum tiltekið magn af raforku í 25 ár, fær það allt saman greitt og er með bankatryggingu fyrir því að það verði greitt þannig að það skiptir engu máli hvort fyrirtækið notar það eða notar það ekki. Við erum með tryggingar fyrir greiðslunum. Þetta erum við ekki með gagnvart íslensku atvinnulífi. Þetta erum við ekki með gagnvart almenningi. Þetta eru forsendurnar fyrir því að menn geta samið um lágt orkuverð, þ.e. mikil orka, tryggar greiðslur og afhendingaröryggið skiptir engu máli. Ég vonast til þess að hv. þm. Ögmundur Jónasson sem talaði mikið um það áðan að hann hefði setið ráðstefnu Verkfræðingafélags Íslands þar sem Egill B. Hreinsson prófessor hélt ágæta ræðu. Megininntak ræðu hans, þessa prófessors frá Háskóla Íslands, var --- og af því að hv. þm. brosir, þá veit ég að við þekkjum báðir þennan prófessor frá háskólanum vegna þess að hann leiddi okkur til góðrar niðurstöðu í rafmagnsöryggismálunum á sínum tíma.

Mjög umdeildrar.

Ja, af minni hálfu 

Forseti minnir hv. þingmenn á að einn ræðumaður talar í senn.

Við skulum ekki fara að rifja það upp hér, en niðurstaða Egils B. Hreinssonar prófessors er sú að það hefur komið íslenskum neytendum til góða að blanda saman stóriðjusamningunum og sölunni til almenna markaðarins. Þetta eru bestu rökin fyrir því að mínu viti. Þau færði hann fram í ágætri ræðu og ætla ég ekki að fara yfir þau frekar. Þetta er að skila fólki og fyrirtækjum í landinu lægra orkuverði fyrir bragðið. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir spurði í gær hvort nokkurt plan B væri til, hvað taki við ef Norsk Hydro hættir. Við stöndum við yfirlýsinguna frá Hallormsstað. Við látum á hana reyna, þ.e. hvort við náum samningum fyrir 1. júní eða ekki. Við erum ekki bundin af þessu. Við erum í samningum við einn aðila en hins vegar liggur fyrir að fleiri aðilar hafa sýnt áhuga á að taka þátt í þessu verkefni, m.a. fyrirtæki sem við þekkjum ágætlega sem er Columbia Ventures Corporation eða Norðurál á Grundartanga. Það hefur líka sýnt þessu áhuga og bíður eftir því hvað muni þarna gerast og er tilbúið til samningaviðræðna án þess að þaðan séu nokkrar skuldbindingar um það hvað út úr því muni koma. Ef til vill sættir hv. þm. sig við það sem plan B. Í sjálfu sér er ekkert skipulagt af okkar hálfu með þessum hætti en fleiri aðilar sem ekki hafa verið áður, eru tilbúnir til þess að skoða þessa kosti. Herra forseti. Það eru nokkur atriði enn sem ég skal hlaupa hratt yfir. Hvað er fram undan? Það er eins og það sé ekkert vandamál að hlaupa frá þessu öllu saman því að það hér taki nóg við, t.d. þensla í hagkerfinu sem menn verða að passa. Það er að vissu leyti alveg rétt. Menn verða að fara gætilega í þeim efnum. En það sem er að gerast er að nú dregur mjög hratt og mjög mikið úr fjárfestingu í orkufrekum iðnaði. Fjárfesting í orkufrekum iðnaði mun fara úr 24,7 milljörðum kr. árið 1998 niður í 200 millj. kr. árið 2002 ef ekkert nýtt kemur til. Þetta þýðir raunverulega að hætta er á að aftur skapist svipað ástand og skapaðist á árunum 1991--1995, þ.e. atvinnuleysi, kjaraskerðing, skattahækkanir, fjárlagahalli og stórfelld skuldasöfnun. Það er ástand sem við viljum ekki lenda í aftur. Og besta vörnin í því er að halda áfram framkvæmdum og uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Hvað hefur breyst? Menn hafa ekki mikið fyrir sér og segja: Það er allt breytt síðan 1991 þegar allir voru tilbúnir til að fara af stað með þessar framkvæmdir. Það hefur ekki allt breyst. Það er bara eitt sem hefur breyst. Varðandi Fljótsdalsvirkjun erum við núna að gæta enn frekar að umgengni við náttúruna en nokkru sinni fyrr. Minna gróðurlendi fer undir vatn og það eru engir skurðir sem menn ætla að grafa núna yfir þvera og endilanga Fljótsdalsheiði. Byggðaáhrifin eru ekki síður mikilvæg nú en þau voru fyrir átta árum. Þjóðhagslegu áhrifin eru okkur ekki síður mikilvæg nú en þau voru fyrir átta árum. Viðhorf almennings hefur hins vegar breyst. Það gæti hins vegar verið skyndiviðhorfsbreyting vegna þess að nú leikur allt í lyndi. Við búum við einna best lífskjör í heimi.

Sérstaklega öryrkjar.

Almennt gerum við það. Það kann vel að vera, hv. þm., að menn þurfi að gæta að einstökum hópum í samfélaginu. Ég ætla ekkert að útiloka það. En við höfum á fjórum árum lyft okkur úr því að vera í 11. sæti þjóða heims yfir þær þjóðir sem skapa þegnum sínum bestu lífsgæðin upp í 5. sæti. Við erum á hraðri uppleið yfir þær þjóðir þar sem lífskjörin eru best í heiminum. Það leikur allt í lyndi. En það er ekki víst að þetta sé trygging sem við höfum alla tíð fyrir því að svo verði. Það kann nefnilega að vera þegar viðhorfin breytast og atvinnuleysi fer aftur að gera vart við sig, að þá spyrji menn: ,,Hvað voru stjórnmálamenn á þessum tíma, einmitt við þessar umræður, að hugsa?`` Þá hugsa ég að einhverjir segi: ,,Það var allt saman ríkisstjórninni að kenna hvernig þetta fór.`` Það er ekki hlutverk stjórnmálaflokka að hlaupast alltaf frá vandanum, sveigja af leið, hlaupa þar í skjól sem menn telja að það sé mest. Það getur hins vegar verið hlutverk stjórnmálaflokka að berjast fyrir því sem menn hafa sannfæringu fyrir  
            

Hæstv. forseti. Ég spurði hæstv. ráðherra í ræðu minni við umræðuna hvort hann hefði síðan hann tók við embætti, og nú er komið á sjötta ár síðan, skoðað tillögu Orkustofnunar um annars konar virkjun á Eyjabökkum, Hraunavirkjun, og ef hann hafi ekki skoðað það mál eða látið skoða það, hvers vegna hann hafi ekki gert það. Í þeirri tillögu kemur fram að hægt sé að fá 15--20% lægra orkuverð með því að virkja þarna með öðrum hætti og byggja þarna upp virkjun sem geti skilað helmingi meiri orku en sú Fljótsdalsvirkjun sem er til umræðu. Ég krefst svara af hæstv. ráðherra vegna þess að ef menn ætla að sökkva þeim náttúruverðmætum sem þarna eru, þá er það þó a.m.k. lágmarkið að það sé gert þannig að menn nýti þá möguleika sem svæðið gefur til orkuöflunar.

Herra forseti. Í greinargerð með þessari þáltill. og í þeirri skýrslu sem fylgir með sem fylgiskjal frá Orkustofnun kemur mjög skýrt fram að stofnunin sjálf kemst að þeirri niðurstöðu að miðað við þá tímaáætlun sem menn hafa sett sér sé ekki um annað að ræða en fara í þessa virkjun sem er Fljótsdalsvirkjun, nákvæmlega þannig.

Hæstv. forseti. Þetta er þvílíkur útúrsnúningur að ekki er hægt að una við það. Hæstv. ráðherra er búinn að vera á sjötta ár í embætti. Tillagan hefur legið fyrir allan tímann og hún bendir eindregið til þess að hægt sé að fá 15--20% lægra orkuverð af þessu svæði, hægt sé að fá helmingi stærri virkjun og hann gengst fyrir því að ganga þessa göngu til enda að sökkva Eyjabökkum án þess að láta skoða þennan möguleika og hann hefur engin svör. Hann er að vísa í gögn sem fylgja málinu núna þegar allt er komið í eindaga. Hvað varstu að gera í ráðherraembætti, hæstv. ráðherra, þennan tíma?

Herra forseti. Það er alveg skýrt og ég heyri að hv. þm. dregur það ekkert í efa að niðurstaða Orkustofnunar liggur fyrir að ef eigi að vera hægt að afhenda orkuna á tilsettum tíma þá þurfi að ráðast í þessar framkvæmdir í Fljótsdal. Hitt er svo aftur annað mál að þarna er um virkjunarkost að ræða sem hefur mjög mikið verið skoðaður og Orkustofnun hefur verið að skoða en það er mjög mikill misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að hægt sé að ljúka rannsóknum á tilteknum virkjunarkostum á sex árum, það er mjög mikill misskilningur. Ef Orkustofnun teldi sér fært að svara því afdráttarlaust að þarna væri kostur sem stæði til boða í staðinn fyrir Fljótsdalsvirkjun, þá hefði það verið gert. Hún treystir sér ekki til þess því að það hefur ekki verið rannsakað. Hitt er annað mál og það ætla ég að benda á af því að hv. þm. spurði hvað ég hefði verið að gera. Orkustofnun hefur nú og hefur í minni tíð haft meiri fjármuni til að rannsaka virkjunarkosti en í mjög langan tíma áður.

Herra forseti. Hér hafa verið gefnar mjög mikilvægar yfirlýsingar af hálfu hæstv. iðnrh. Hann segir: Ekki verða hafnar neinar framkvæmdir í Fljótsdal fyrr en gengið hefur verið frá væntanlegum samningum. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Er hann reiðubúinn að ganga skrefinu lengra og heita því að þeir samningar sem kunna að verða gerðir verði teknir fyrir á Alþingi? Er hæstv. ráðherra tilbúinn að heita okkur því? Síðan vil ég segja þetta: Hæstv. ráðherra hefur gefið margar skuldbindandi yfirlýsingar. Ekki verður gengið frá samningum nema arðsemi upp á a.m.k. 5--6% fyrir Landsvirkjun verði tryggð, að vegna þessara samninga verði unnt að lækka raforkuverð til landsmanna um 20--30%, 

Ég minni hv. þingmenn á að virða tímamörk.

Herra forseti. Ég átti ekki von á öðru en hv. þm. byggist við því að fá svör við spurningum sínum. Ég sá það auðvitað þegar ég kom í þennan ræðustól að útilokað væri að ljúka þingi og senda hv. þm. í einni taugahrúgu heim í jólafrí og með alla óvissuna á herðum sér þannig að það varð að létta óvissunni af hv. þm. Þessar yfirlýsingar hafa legið fyrir frá upphafi. Auðvitað verður ekki ráðist í þessar framkvæmdir nema búið sé að semja um alla þætti málsins nema þá að tryggingar, sem ég lýsti áðan, séu fyrir því að Landsvirkjun verði ekki fyrir neinum skaða af málinu. Ég sagði í gær í andsvari við hv. þm. að allir þeir samningar sem Alþingi þarf að fjalla um sem er fjárfestingarsamningur, sem er skattasamningur, sem er lóðarsamningur, munu koma inn á Alþingi eins og ávallt hefur gerst. Sama gildir um orkusamninginn sem þarf ekki að fara til sérstakrar umfjöllunar. Hann var til umfjöllunar á sínum tíma í hv. iðnn. þingsins þar sem farið var yfir skýrslu erlendra sérfræðinga á því hversu mikil hætta væri á að Landsvirkjun yrði fyrir einhverjum skaða. Það var auðvitað gert.

Herra forseti. Í örfáum orðum vil ég segja þetta: Þær forsendur sem hagfræðingar, sem hafa gagnrýnt þessar framkvæmdir, hafa gefið sér eru byggðar á raunveruleikanum og forsendum Landsvirkjunar. Það sem ég óttast og þessir hagfræðingar óttast líka er að hér sé allt of vægt reiknað. Arðsemiskrafa upp á 5--6% sé allt of lág arðsemiskrafa. Það sem veldur mér áhyggjum og á að vera þjóðinni til umhugsunar er að svona hefur verið talað um áratuga skeið eins og hæstv. iðnrh. gerði áðan. Engu að síður er það sannanlegt og óumdeilt að tap Landsvirkjunar á undangengnum áratugum nemur tugum milljarða kr. Síðan má deila um hitt hver hafa verið þjóðhagsleg áhrif af þessari niðurgreiðslu. Það er allt önnur umræða. 

Herra forseti. Ég vil bara hafa það alveg skýrt að forsendurnar sem hagfræðingarnir hafa yfirleitt gefið sér hafa verið á misskilningi byggðar. Ég fór yfir það áðan og ég skil ekkert í hv. þm. Ögmundi Jónassyni 

Almenningur blæðir.

Herra forseti. Flótti hæstv. iðnrh. aftur í fortíðina í hvert skipti sem eitthvað er saumað að hæstv. ráðherra er afar athyglisverður. Hæstv. iðnrh. og viðskrh. sótti áðan rök hér jafnvel svo langt aftur og svo langt í burtu frá efninu sem í níu ára gamlan búvörusamning og segir það sína sögu um málflutningsstöðu hæstv. ráðherra. Að ég hafi sagt að enginn hafi neitt vit á samningagerð nema ég sjálfur, ekkert slíkt fólst í mínu máli. Það sem ég sagði hins vegar, herra forseti, og stend við og meina er að samningsstaða Íslendinga almennt í þessu máli er hörmuleg. Ég lýsti þeirri skoðun minni og því mati mínu að íslenskir aðilar væru sem á hnjánum í því tilliti vegna þess að þetta mál er keyrt áfram á flokkspólitískum forsendum en ekki faglegum og ekki viðskiptalegum.

Herra forseti. Ég tek alveg undir það með hv. þm. að það er mjög mikilvægt þegar menn standa í alþjóðasamningum eins og þessum að menn gæti vel að í öllum efnum og það hefur verið gert. Ég fór yfir það áðan í ræðu minni að þeir samningar sem við höfum verið að gera á undanförnum árum hafi skilað íslensku þjóðarbúi ótrúlegum ávinningi, ekki bara beint inn í þjóðarbúið heldur líka inn í orkufyrirtæki eins og Landsvirkjun sem skapar þau tækifæri sem ég lýsti áðan um lækkun raforkuverðs til almennings í upphafi nýrrar aldar. Mér fannst hv. þm., og ég bið hann afsökunar á því ef það hefur ekki verið meiningin, vera hálfgert að setja sig á háan hest í fyrri ræðu sinni og vanda um fyrir mönnum hvernig staðið væri að. Þá kom upp í huga minn hvort það gæti verið að hv. þm. hefði það mikla reynslu af samningum eins og þessum að fullt mark væri takandi á honum. Ég tek hins vegar fullt mark á öllum viðvörunarorðum í þessum efnum. En reynsla hv. þm. er ekki mikil og það var í hana sem ég vitnaði.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra er nú að draga í land og hefur sennilega séð að það var ekki málflutningi hans sérstaklega til framdráttar að fara í skógarferðir af því tagi og vitna til alls óskyldra hluta aftan úr fortíðinni eins og hæstv. ráðherra var að gera. Það hefur gjarnan verið háttur hæstv. ráðherra þegar hann lendir í þrengingum í röksemdafærslu sinni. Varðandi samningana sem hæstv. ráðherra mærir hér um stækkun og viðbætur í stóriðjumálum Íslendinga þá er ekki bitið úr nálinni með það hversu góðir þeir reynast okkur og hversu mikið almenningur á Íslandi á kannski enn eftir að borga með þeim fyrirbærum sem stóriðjusamningarnir eru. Þessir samningar hefjast, að ég hygg, flestir ef ekki allir á löngum afsláttartímabilum á mjög lágu verði og hæstv. ráðherra hefur sjálfur viðurkennt að það útskýri hið hraklega lága orkuverð sem borgað hefur verið undanfarin ár. Í öðru lagi eru eftir atvikum einhver gólf í þessum samningum og í þriðja lagi er ávinningsvon Íslendinga bundin við tengingu á heimsmarkaðsverði eða Lundúnaverði á áli. Það er fullkomlega óséð um það enn þá hversu miklu þessir samningar vegna tenginganna við álverið eiga eftir að skila íslenska þjóðarbúinu.

Herra forseti. Mér finnst miður og mér finnst það hafa komið fram við umræðuna að menn eru að reyna að rugla fólk í ríminu varðandi þessa orkusölusamninga. Verðið í upphafi skiptir engu höfuðmáli. Það sem skiptir máli er tengingin við álverðið sem menn hafa yfirleitt fest í þessum samningum og svo hitt að þó svo verðið sé lágt í upphafi eru það skuldbindingar inn í framtíðina sem menn munu greiða. Það skiptir höfuðmáli og þarna tel ég vera skynsamlega að verki staðið í samningum vegna þess að fjárfestingin hjá þeim fyrirtækjum sem ráðast í þetta er yfirleitt mest í upphafi. En hv. þm. verður að virða það að örlítið má minnast á fortíðina. Ég veit að hún er honum sár af mörgum mörgum ástæðum, í hvaða flokki maðurinn hefur verið og þar fram eftir götunum. Vinna hans og seta í ríkisstjórn á sínum tíma þegar þessi mál voru öll til umræðu eru viðkvæm mál en auðvitað er búvörusamningurinn það viðkvæmasta af öllu saman.

Herra forseti. Nú tíðkast aldeilis hin breiðu spjótin og hæstv. iðnrh. birtir okkur þá framtíðarsýn að ef við höldum ekki áfram við uppbyggingu orkufreks iðnaðar blasir ekkert annað við en atvinnuleysi, skattahækkanir, kjaraskerðing og ég man satt að segja ekki hvað fleira en allt var það heldur vont. Þess vegna langar mig að biðja hæstv. iðnrh. að svara því hvort það skiptir einhverju máli varðandi það sem við erum að fjalla um núna að hér er alfarið um innlenda fjárfestingu að ræða, bæði í virkjun og í verksmiðju?

Herra forseti. Bara til að svara spurningunni beint, þá skiptir það ekki höfuðmáli. Aðalatriðið er að fjárfesting verði til sem leggi grunn að varanlegum útflutningsverðmætum þjóðarinnar, sem leggi grunn að varanlegum lífskjarabótum fyrir Íslendinga alla. Hvernig getur það gerst? Það getur aðeins gerst þannig að um hagvöxt í efnahagslífinu verði að ræða og sá hagvöxtur byggist á fjárfestingu. Það var ekki falleg mynd sem ég dró upp, það er alveg hárrétt. En það er myndin sem blasti við íslensku þjóðinni frá 1991--1995 og það var fyrir tilkomu þeirra samninga á sviði orkufreks iðnaðar að við komust út úr þeirri kreppu. Það er mikill misskilningur ef menn halda að þetta sé ævilöng trygging fyrir því að slíkt ástand geti aldrei skapast aftur. Það er styttra í það en menn halda ef ekki verður af áframhaldandi framkvæmdum á þessu sviði, því miður.

Herra forseti. Þetta var myndin sem blasti við frá 1988 og af því að hæstv. ráðherra orðaði það þannig að það væri ekki höfuðmál, þá hlýtur það að skipta máli ef menn eru að tala um að byggja upp varanleg lífskjör, hvort um er að ræða innlenda fjárfestingu eða hvort um það er að ræða að við séum að fá viðbótarpeninga inn í landið með erlendri fjárfestingu. Það hlýtur að skipta máli. Ég hef a.m.k. skilið málið þannig vegna þess að við eyðum ekki sömu krónunni tvisvar. Það hefur verið reynt oft og mörgum sinnum á Íslandi en við erum búin að læra að það er ekki hægt.

Herra forseti. Það er alveg rétt. Það er ekki hægt að eyða sömu krónunni tvisvar enda er það óskaplegur misskilningur ef hv. þm. heldur að peningar sem menn setja í fjárfestingu sé eyðsla. Hefur hv. þm. heyrt talað um slagorðið ,,Gefum sparnað í jólagjöf``? Sparnaður leggur grunn að fjárfestingunni í landinu og þeir peningar sem við setjum í fjárfestingu eru peningar sem munu skila okkur meiri peningum inn í framtíðina vegna þess að fjárfestingin leggur grunn í þessu efni að auknum útflutningstekjum þjóðarinnar og auknum hagvexti í landinu sem skilar okkur auknum lífskjarabótum. Það skiptir ekki höfuðmáli hvort peningar eru innlendir eða erlendir. Ég get hins vegar tekið undir með hv. þm. af því að við þurfum á aukinni erlendri fjárfestingu inn í landið að halda. Við erum því miður ekki með meira en 1% erlenda fjárfestingu af landsframleiðslu sem er mjög lágt ef við berum okkur saman við aðrar þjóðir. Þess vegna vildi ég frekar að það kæmi meira inn en það þarf ekki allt saman að koma inn á sviði orkufreks iðnaðar. Það gæti komið inn á öðrum sviðum líka, við þurfum á því að halda en það skiptir ekki höfuðmáli varðandi vöxtinn í efnahagslífinu hvort þetta eru innlendir eða erlendir peningar.

Herra forseti. Tveir hæstv. ráðherrar hafa komið með þá skoðun sína í umræðunni, í gær hæstv. utanrrh. og í dag hæstv. iðnrh., að menn eigi að vera fylgjandi málinu vegna þess að ríkisstjórnin hafi trú á því. Nú er ekki hægt að byggja afstöðu sína í þessu máli á trúnni einni saman þó að trúarhátíð sé í nánd en mig langar til að spyrja hæstv. iðnrh. í framhaldi af máli hans áðan þar sem hann lýsti því yfir að allir samningar kæmu inn í þingið varðandi málið. Munu þingmenn verða upplýstir um orkuverðið og hvernig það muni tengjast álverði þannig að menn geti þá tekið afstöðu til þess þar hvort verði farið út í fjárfestingu af þessu tagi þar sem menn hafa haft ákveðnar efasemdir um að þessi virkjun og allur þessi rekstur muni geta staðið undir sér? Mér finnst mikilvægt að það komi fram. Verður hægt að taka afstöðu til þess og verða þingmenn upplýstir um málið þegar það kemur inn í þingið með þessum samningum?

Herra forseti. Auðvitað er alveg hárrétt að menn hafa misjafnlega mikla trú á ríkisstjórninni og ekkert er við því að segja. Það fer dálítið eftir því hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Varðandi spurningu hv. þm. er reynslan sú, og ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, að komi til þess að menn geri slíka samninga um byggingu orkufreks iðnaðar á Austurlandi, þurfum við að öllum líkindum að gera einhvers konar fjárfestingarsamning sem snýr að skattamálum. Við þurfum að gera einhvers konar samning um lóðamál. Við þurfum að gera einhvers konar samninga um hugsanlega byggingu álversins sem snýr beinlínis að byggingu álversins eins og hafnargerð og öðru slíku. Reynslan er sú að allir slíkir samningar hafa komið til umfjöllunar Alþingis og það veit ég að hv. þm. man bæði frá Norðuráli og eins þegar við vorum að breyta samningunum um byggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Samningurinn um orkusöluna hefur ekki og þarf ekki að koma til kasta Alþingis vegna þess að Landsvirkjun er sjálfstætt fyrirtæki sem er 50% í eigu ríkisins og í eigu annarra aðila líka þannig að Landsvirkjun ber ábyrgð á þeim samningi. 

Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta smámisskilning. Það var ekki trúin á ríkisstjórnina sem ég var að ræða heldur trú ríkisstjórnarinnar á þetta verkefni sem er þessi virkjun og að hún muni verða arðbær sem sum okkar efumst um og jafnvel virtustu hagfræðingar. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort sá samningur um orkuverð sem til stendur að gera og er fram undan muni koma til umfjöllunar í þinginu. Ég gat ekki skilið hæstv. ráðherra þannig að hann kæmi hingað til umfjöllunar. Ég spyr hæstv. ráðherra. Ef svo er ekki, er hann tilbúinn að láta koma til umfjöllunar þannig að þingmenn geti þá tekið afstöðu til þess hvort þessi samningur er þess eðlis að ástæða væri til þess að hafa trú á því að virkjunin muni verða arðvænleg.

Herra forseti. Ég held að ég hafi svarað þessu skýrt. Orkusölusamningurinn kemur ekki til umfjöllunar Alþingis. Hann kemur ekki til umfjöllunar í borgarstjórn Reykjavíkur og hann kemur ekki til umfjöllunar í bæjarstjórn Akureyrar. Þetta eru eigendurnir að Landsvirkjun. Landsvirkjun er sjálfstætt fyrirtæki sem ber ábyrgð á gerð samningsins á grundvelli þeirra áherslna og þeirrar stefnumótunar sem eigendur fyrirtækisins hafa lagt upp með gagnvart fyrirtækinu. Ég hef sagt og ítreka það að ég tel eðlilegt að iðnn. Alþingis, sem mun vonandi fá þetta mál til umfjöllunar þegar það er að fullu frágengið, verði greint frá því hvað er í orkusölusamningnum eins og gert var bæði við járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og byggingu álversins á Grundartanga. Eins stækkun álverksmiðjunnar hjá Ísal í Straumsvík. Þar var farið yfir alla þá útreikninga sem lágu að baki orkuverðinu og líka útreikninga erlendu aðilanna yfir því hver áhættan væri sem Landsvirkjun væri að taka.

Virðulegur forseti. Til mín hefur verið beint ýmsum spurningum varðandi skipulagsmál. Þær hafa snúið að ýmsum leyfum og hvort framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun ættu ekki að heyra undir núgildandi skipulagslög. Hér er um afar flókið mál að ræða. Ég tel rétt að það skili sér inn í umræðuna hvernig þessum málum er háttað og tel því eðlilegt að fara aðeins yfir þau mál. Umhvrn. skoðaði þessi mál sérstaklega, þ.e. deiliskipulag og byggingarleyfið og framkvæmdarleyfi, og hvernig þessi leyfi sneru að byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Mig langar að vísa til minnisblaðs sem umhvrn. tók saman vegna þessa og sendi til hv. umhvn. Alþingis. Þar kemur fram varðandi deiliskipulag og byggingarleyfi að í 23. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, sem tóku gildi 1. jan. 1998, segir að deiliskipulag skuli gera á grundvelli aðalskipulags en engin heimild er til að byggja deiliskipulag á svæðisskipulagi. Hvað varðar þær byggingar sem eru byggingarleyfisskyldar er ljóst að sveitarstjórn getur að fengnum meðmælum Skipulagsstofnunar leyft einstakar framkvæmdir sem kann að verða sótt um þótt ekki sé fyrir hendi aðalskipulag eða deiliskipulag, samanber heimild í 3. tölul. í ákvæði til bráðabirgða í skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997. Skipulagsstofnun getur bundið samþykki sitt skilyrðum en samkvæmt upplýsingum frá Skipulagsstofnun veitir hún ekki meðmæli fyrir svo umfangsmiklum framkvæmdum sem fylgja virkjuninni, til að mynda íbúðarhúsnæði fyrir starfsfólk, verkstæði o.fl. nema unnið sé deiliskipulag fyrir svæðið. Á þetta við um allar byggingarleyfisskyldar framkvæmdir sem tengjast virkjuninni. Þegar metið er hvaða byggingar séu byggingarleyfisskyldar í þessu tilviki verður það mat að eiga sér stað á grundvelli eldri byggingarlaga, þ.e. laga nr. 54/1978 og framkvæmd þeirra. Fyrir liggur að Skipulagsstofnun er ekki sammála þeirri skoðun iðn.- og viðskrn. að stöðvarhús virkjunarinnar sé hluti hennar og því ekki byggingarleyfisskylt. Þegar þessi ágreiningur kom í ljós kannaði umhvrn. sérstaklega framkvæmd laganna hvað þennan þátt snertir og niðurstaðan er sú að engin byggingarleyfi höfðu verið gefin út fyrir stöðvarhúsum vatnsaflsvirkjana sem byggðar voru á gildistíma þeirra laga. Ekki verður séð að ný skipulags- og byggingarlög hafi breytt framkvæmdinni og má í því sambandi benda á að ekki var gefið út byggingarleyfi fyrir Vatnsfellsvirkjun. Ráðuneytið er því þeirrar skoðunar eftir þessa athugun að stöðvarhúsið sé hluti virkjunar og því ekki byggingarleyfisskylt eins og ofangreind framkvæmd staðfestir.  Varðandi framkvæmdarleyfi hefur Skipulagsstofnun talið að þær framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun sem eru ekki byggingarleyfisskyldar séu framkvæmdaleyfisskyldar, skv. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Þessa skoðun byggir Skipulagsstofnun á því að skipulags- og byggingarlög sem tóku gildi þann 1. jan. 1998 eigi við um Fljótsdalsvirkjun þó að stofnunin telji í greinargerð sinni að fyrir liggi leyfi til framkvæmda sem undanþiggur virkjunina mati á umhverfisáhrifum. Þessi niðurstaða Skipulagsstofnunar um að skipulags- og byggingarlög, nr. 73/1997, eigi við samræmist ekki þeirri meginreglu íslensks réttar um bann við afturvirkni laga, sérstaklega um íþyngjandi ákvæði eins og í þessu tilviki nema lög mæli sérstaklega fyrir um slíkt. Hafa verður í huga að framkvæmdir við virkjunina hófust sumarið 1991 og hefur ekki verið ágreiningur um það. 3. tölul. í ákvæði til bráðabirgða í skipulags- og byggingarlögum, sem tóku gildi 1. janúar 1998, var settur til að ítreka að lögin væru ekki afturvirk og til að útbúa þeim framkvæmdum sem hafnar voru á grundvelli eldri laga farveg til að afgreiðast samkvæmt þeim. Landsvirkjun sótti á sínum tíma, eins og komið var inn á fyrr í umræðunni, um undanþágu frá skipulagi --- ég ítreka það --- undanþágu frá skipulagi vegna virkjunarinnar samkvæmt 2. mgr. 5. gr. eldri skipulagslaga, nr. 19/1964, og fyrir liggur afgreiðsla sveitarstjórnar hvað varðar aðkomugöng virkjunarinnar. Ljóst er að virkjunin er ekki byggingarleyfisskyld framkvæmd en eldri byggingarlög kváðu á um að þótt mannvirki væru ekki byggingarleyfisskyld skyldu þau vera í samræmi við ákvæði skipulagslaga og lög um náttúruvernd. Í eldri skipulagslögum segir að öll sveitarfélög séu skipulagsskyld og hefur ákvæðið verið skýrt á þann veg að miðhálendi Íslands hafi ekki verið skipulagsskylt, en samkvæmt eldri sveitarstjórnarlögum, þ.e. lögum nr. 8/1986, skiptist byggðin í landinu í staðbundin sveitarfélög. Eldri skipulagslög áttu því ekki við um framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun utan marka sveitarfélaga, samanber og eldri byggingarlög, en spurningar hafa m.a. snúist að þessum þætti. Skipulagsstofnun hefur engar efasemdir um að öll leyfi séu fyrir aðkomugöngum virkjunarinnar en þá stendur eftir stöðvarhúsið sem er og var innan marka sveitarfélagsins. Það er skoðun lögfræðinga umhvrn. eftir að hafa skoðað þetta sérstaklega að Landsvirkjun hafi einungis þurft að sækja um undaþágu frá skipulagi vegna þess hluta virkjunarinnar sem var innan skipulagsskyldra marka sveitarfélagsins, þ.e. stöðvarhússins og hluta aðkomugangna. Ráðuneytið lítur svo á að undanþága samkvæmt 2. mgr. 5. gr. eldri skipulagslaga hafi ekki verið framkvæmdaleyfi í skilningi 27. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, enda er hér um nýtt lagaákvæði að ræða til að tryggja að framkvæmdir sem ekki voru byggingarleyfisskyldar en höfðu áhrif á umhverfið þyrftu sérstakt leyfi sveitarstjórna, sérstakt framkvæmdaleyfi. Ef undanþága 2. mgr. 5. gr. eldri skipulagslaga hefði verið túlkuð sem leyfi til framkvæmda þá hefði ákvæðí 27. gr. verið óþarft en því var skotið inn í skipulags- og byggingarlög í meðförum málsins á Alþingi. Það er rétt að ítreka hér að lögfræðingar umhvrn. telja að skipulags- og byggingarlög sem tóku gildi þann 1. janúar 1998 eigi ekki við um framkvæmdir sem voru hafnar fyrir gildistöku laganna. Að lokum, virðulegur forseti, eftir þessa lesningu sem er afar flókin þar sem um mörg lög er að ræða sem eru hér undir, vil ég sérstaklega draga það fram að bæði Skipulagsstofnun og umhvrn. eru sammála um að Fljótsdalsvirkjun sé ekki matsskyld framkvæmd samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum.

Herra forseti. Mér liggur við að segja að þetta hafi verið önnur skipulagstugga eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kallaði fyrri ræðu hæstv. umhvrh. við þetta mál. Það er ekki hægt að ætlast til þess að fólk hendi reiður á því í þessum sal hvað um er að ræða þegar málin eru flutt á þessum nótum þar sem stöðugt er vitnað til laga og lagagreina og ekkert er gert til að einfalda þetta flókna mál. Hæstv. umhvrh. segir réttilega að hér sé um flókið mál að ræða. Það er svo flókið að um það stendur mikill styr og sá möguleiki er fyrir hendi að ekki verði hægt að greiða úr þessari flækju nema fyrir dómstólum, herra forseti. Það eru miklar líkur á því að þar þurfi þetta mál að enda. En ég vil spyrja hæstv. umhvrh.: Með hvaða rökum segir umhvrn. að ekki þurfi byggingarleyfi fyrir stöðvarhúsi sem lýtur öllum lögmálum húsbyggingar? Það á að hýsa fólk að störfum. Alls kyns staðla þarf að uppfylla í öllu því sem heitir rými þar sem fólk á að haldast innan veggja og sinna sínum störfum. Það þarf að gæta að öryggiskröfum og guð veit hverju. Því spyr ég: Með hvaða rökum segir umhvrn. að ekki þurfi byggingarleyfi fyrir stöðvarhúsinu?  Svo vil ég ítreka það, herra forseti, að það hefur alltaf þurft frekara leyfi fyrir þessari virkjun heldur en leyfi fyrir aðkomugöngum.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt að það virkar eins og hálfgerð tugga að fara yfir þessi skipulagsmál og leyfi. En það er mjög erfitt að komast hjá því að láta það virka þannig vegna þess að þetta eru mjög flókin mál og það er afar erfitt að setja þau fram á mjög einfaldan hátt. Því miður er það þannig. Skjalið sem ég las hér upp var samið í byrjun desember og var sent til umhvn. þar sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir situr þannig að ég vænti þess að hv. þm. og aðrir þingmenn í umhvn. hafi getað skoðað það. Það er búið að liggja í möppum þeirra síðan í byrjun desember. Ég veit að það er mjög erfitt að skilja þetta svona spontant hér í salnum. Það er ekki hægt að ætlast til þess. Það má vel vera að það sé rétt hjá hv. þm. að greiða þurfi úr þessum skipulagsmálum fyrir dómstólum ef einhver telur að það sé leiðin. Það er opið fyrir hvern sem er að fara með það fyrir dómstóla. Varðandi meginspurningu hv. þm. sem mér heyrðist vera um það hvers vegna ekki þurfti byggingarleyfi fyrir stöðvarhúsið, þá kom ég einmitt inn á það áðan í máli mínu að það er vegna þess að stöðvarhúsið er hluti af virkjun. 

Herra forseti. Mér finnst þetta hæpin rök því til eru ákveðnir staðlar um allar húsbyggingar sem eiga að hýsa fólk og það er röksemdin sem skipulagsstjóri færir fyrir því að stöðvarhúsið sé byggingarleyfisskylt. Ég spurði sömuleiðis hæstv. umhvrh. hvort gera ætti deiliskipulag af neðra svæðinu og hvort það ætti að gera deiliskipulag af efra svæðinu. Samkvæmt mínum skilningi laganna þarf það af báðum svæðunum. Varðandi skjalið sem hæstv. umhvrh. segir réttilega að umhvn. hafi fengið, þá er það hárrétt að það er búið að vera í okkar möppum og það er búið að þaullesa það. Það er hins vegar ekki auðskilið og þetta plagg kom svo seint að það var aldrei til umfjöllunar á fundi hv. umhvn. En eftir að hafa skoðað þetta plagg mjög vel þá er ljóst að orð standa gegn orði. Túlkun umhvrn. er önnur en túlkun Skipulagsstofnunar á þessum málum í mörgu tilliti og ég vil halda því fram að túlkun skipulagsstjóra sé skýr, opin og auðskiljanleg. Hún kemur líka fram í plöggum sem hv. umhvn. hefur haft til umfjöllunar og ég vil halda því fram að virkjunarleyfið frá 1991 sem allur þessi stóri styr stendur um, sem allt þetta mál er reist á að meira eða minna leyti, hafi aldrei verið að fullu gilt vegna þess að alltaf hafi skort hluta af framkvæmdaleyfunum og það sannar greinargerð hæstv. iðnrh. sem fylgir þessari þáltill. þar sem hann staðfestir á bls. 9 að leyfi frá Fljótsdalshreppi hafi aldrei verið til staðar. Það er ekki til staðar enn. Þetta virkjunarleyfi frá 1991 hefur þar af leiðandi aldrei verið gilt, herra forseti.

Virðulegur forseti. Hér er spurt hvort það eigi að deiliskipuleggja gagnvart þessum byggingum og þessari virkjun. Því er til að svara að það er sveitarfélagið sem deiliskipuleggur og ég er ekki neinni stöðu til að svara fyrir sveitarfélagið. En við höfum samt skoðað þetta í umhvrn. og samkvæmt lögum þarf ekki að deiliskipuleggja á virkjunarsvæðinu, þ.e. svæðinu sem var utan sveitarfélaga á sínum tíma. Það þarf ekki að deiliskipuleggja gagnvart stöðvarhúsinu þar sem það er hluti af virkjun. Önnur hús sem tengjast virkjuninni eins og mötuneyti, verkstæði og hugsanlega fleiri hús, þurfa hins vegar byggingarleyfi og þar af leiðandi að byggjast á skipulagi. En sveitarstjórn getur sótt um undanþágu frá skipulagi til að reisa byggingar sem eru byggingarleyfisskyldar, þ.e. leyfi til einstakra framkvæmda, þannig að sveitarfélagið gæti sótt um undanþágu. Þeir gerðu það reyndar fyrir aðkomugöngin og það var afgreitt. En þeir gætu sótt um undanþágu vegna annarra húsa, verkstæðis og mötuleytis, sótt um leyfi til einstakra framkvæmda sem byggist á 3. tölulið ákvæðis til bráðabirgða skipulagslaga. Þau gætu beðið um undanþágu frá skipulagi þar sem ekki er fyrir hendi aðal- eða deiliskipulag. Samkvæmt upplýsingum frá Skipulagsstofnun þarf hún að gefa umsögn og hún mun að öllum líkindum ekki gefa jákvæða umsögn um slíkt þannig að ef þetta fer í það ferli þyrfti sveitarfélag að deiliskipuleggja gagnvart þessum öðrum húsum sem eru í byggðinni. Það er mál sem ég býst við að komi upp þegar þessi önnur hús svokölluð verða byggð, þ.e. mötuneyti, verkstæði o.fl. Menn munu þá fara í að deiliskipuleggja það svæði.

Herra forseti. Ég held að það sé algjörlega ótækt að umræðunni ljúki án þess að skipulagsþáttur málsins og staða sveitarfélagsins Fljótsdalshrepps komist betur á hreint en hingað til hefur verið. Herra forseti. Mér virðist því miður vera í gangi hérna mjög ljótur leikur. Nú er það sannað og ekki umdeilt að einasta leyfið sem sveitarfélagið fyrir sitt leyti hefur gefið er fyrir aðkomugöngunum þannig að það hlýtur að teljast mjög langsótt að ætla á grundvelli þess í raun og veru að klippa það frá hvað varðar frekari leyfisveitingar í málinu og beita svo þeirri lagatúlkun í andstöðu við álit skipulagsstjóra að ekki þurfi sérstakt leyfi og deiliskipulag fyrir stöðvarhúsi og frekari byggingarframkvæmdum sem tengjast virkjuninni. Hvers vegna var þá Landsvirkjun í fyrsta lagi á árunum 1990--1992 að skrifa eftir frekari leyfum? Hvers vegna var bréfi frá lögfræðingi Fljótsdalshrepps 1993 ekki svarað? Telur hæstv. umhvrh. að hægt sé að ráðast í þessar framkvæmdir án þess að deiluskipulag fari fram fyrir svæðið? Já eða nei. Nú liggur fyrir samkvæmt orðum hæstv. umhvrh. áðan að skipulagsstjóri mun ekki fallast á að sveitarfélagið heimili framkvæmdina á grundvelli þess sem var ákvæði í 2. mgr. 5. gr. eldri laga þegar um svona miklar framkvæmdir er að ræða, heldur krefjast deiliskipulags. Er með þessari lagatúlkun og með því að umhvrn. virðist þarna vera að taka afstöðu með iðnrn. en móti skipulagsstjóra verið að reyna að komast hjá því að láta lögin gilda að þessu leyti og sleppa í gegnum þetta mál út á samþykki aðkomuganganna einna? Ef svo er, herra forseti, er þar í gangi ljótur leikur og ég held að hæstv. umhvrh. verði að gera betri grein fyrir stöðu þessa máls.

Virðulegur forseti. Ég hef reynt að gera þessum málum greinargóð skil í umræðunum en ég viðurkenni að þau eru ansi flókin og hægt að gleyma sér í þeim útskýringum. Ég er spurð að því af hverju bréfum hafi ekki verið svarað. Ég skal ekkert segja um það af hverju bréfum var ekki svarað. Aðrir verða að svara því sem áttu að svara bréfum sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon dró hér inn. Ég er spurð að því hvort hægt sé að fara út í þessar framkvæmdir án deiliskipulags. Ég var að reyna að draga það fram að samkvæmt lögum er það hægt. Ég sagði í fyrra andsvari við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að gagnvart virkjuninni eða stíflusvæðinu þyrfti ekki deiliskipulag. Gagnvart stöðvarhúsinu, sem er hluti af virkjuninni, þarf heldur ekki deiliskipulag. Gagnvart öðrum húsum, sem tengjast virkjunni, þ.e. mötuneyti, verkstæði og öðrum slíkum húsum þarf ekki samkvæmt lögum deiliskipulag. Fyrir byggingar, sem eru byggingarleyfisskyldar, getur sveitarstjórn eftir meðmæli frá Skipulagsstofnun sótt um undanþágu frá skipulagi, leyfi til einstakra framkvæmda byggða á 3. tölul. ákvæðis til bráðabirgða í lögum þar sem ekki er fyrir hendi deiliskipulag. Það hefur hins vegar komið fram að Skipulagsstofnun sem á að gefa umsögn um slíka beiðni mun vilja fá deiliskipulag af svæðinu þar sem þessi önnur hús eiga að rísa. Reyndar er hægt gagnvart þeirri umsögn Skipulagsstofnunar að kæra hana til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. 

Herra forseti. Ég held að þessi mál þurfi ekkert að vera óskaplega flókin. Ég held að þau gætu gerst afar einföld ef hæstv. umhvrh. stæði með Skipulagsstofnun og tæki af skarið hvað það varðar að það skuli gera deiliskipulag af svæðinu. Ekki þarf frekari rök til en þau sem komu í reynd fram í máli hæstv. ráðherra áðan að skipulagsstjóri leyfir ekki framkvæmdir af þessari stærðargráðu á grundvelli undanþáguákvæðisins sem áður var 2. mgr. 5. gr. eldri skipulags- og byggingarlaga heldur fer fram á að gert sé deiliskipulag. Ég sé ekki annað en hæstv. ráðherra væri í lófa lagið að eyða a.m.k. þessari óvissu og standa með embættinu að þessu leyti og þar með væri óvissan úr sögunni. Auðvitað er það þannig, herra forseti, að menn gerast ærið tortryggnir þegar ljóst er hvernig málsaðilar, Landsvirkjun og stjórnvöld, leita stanslaust að lagasmugum til að komast því að uppfylla gildandi lög í landinu. Það er gert með því að hafna öllum öðrum kostum hvað varðar tilhögun Fljótsdalsvirkjunar enda yrði þá óumdeilanlega um matsskyldar framkvæmdir að ræða og nú virðist það einnig eiga að gerast með lagatúlkunum og með því að fara sikk sakk og svig í gegnum skipulags- og byggingarlög og túlka þau að hluta til í andstöðu við embætti skipulagsstjóra sem fer með framkvæmdina þannig að framkvæmdaraðilinn komist jafnvel hjá því að leita frekar til sveitarfélagsins. Það er algert hneyksli, herra forseti, ef nú á að snúa við blaðinu og hunsa sveitarfélagið sem fyrirhugaðir framkvæmdaraðilar áður stóðu í áralöngum bréfaskriftum við til að sækja eftir frekari leyfum. Hvað hefur breyst? Ekkert annað en það að hugsunarhátturinn er núna orðinn sá að hunsa allt sem hægt er að hunsa í þessum efnum og stytta sér alls staðar leið.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kallar eftir því að óvissu sé eytt. Í hugum okkar sem stöndum að þessu máli er engin óvissa og ekki heldur í hugum lögfræðinga umhvrn. Þetta var skoðað sérstaklega og sú skoðun leiddi til þess að ráðuneytið telur að Landsvirkjun hafi á sínum tíma einungis þurft að sækja um undanþágu frá skipulagi vegna þess hluta virkjunarinnar sem var innan skipulagsskyldra marka sveitarfélagsins, þ.e. í byggðinni. Það er stöðvarhúsið og hluti aðkomuganganna sem er innan skipulagsskyldra marka sveitarfélagsins þannig að hér er engin sérstök óvissa. Hægt er að fara í þessa framkvæmd án deiliskipulags.

Án frekari leyfa frá sveitarfélaginu?

Hins vegar, virðulegi þm., ég er að reyna að svara þér í andsvari, hins vegar hefur það komið fram að Skipulagsstofnun sem veita þarf umsögn um þá beiðni að fá undanþágu frá skipulagi og þá á ég við á skipulagsskyldu svæði, ekki uppi á hálendinu heldur í byggðinni, mun að öllum líkindum ekki veita jákvæða umsögn gagnvart slíkri beiðni. Þá þarf Fljótsdalshreppur í þessu tilviki að fara í deiliskipulag varðandi þetta svæði eða kæra þessa umsögn skipulagsstjóra til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið löng umræða og ströng og menn hafa fært rök fyrir máli sínu, bæði þeir sem eru fylgjandi tillögunni og þeir sem eru henni andvígir. Ég ætla ekki að flytja langa ræðu, virðulegi forseti, en ég vil segja það í upphafi máls míns að ég hef alla tíð verið mjög efins um að sú tillaga sem liggur fyrir þinginu sé þingtæk. Í raun og veru hefur hún ekkert annað efni en það að Alþingi álykti að varðandi framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun skuli farið að öllum lögum að undanskildum lögum um umhverfismat. Það er í raun og veru efni tillögunnar og er mjög merkilegt að hingað inn á Alþingi komi tillaga með þessu efni. Ég held að það sé mjög merkilegt og ég hugsa, virðulegi forseti, að það sé einsdæmi að það gerist að hæstv. ríkisstjórn komi hingað inn með þáltill. þess efnis að farið skuli að öllum lögum um tiltekna framkvæmd að einum undanskildum. Ég held að þetta sé mjög alvarlegt, virðulegi forseti, og sýnir okkur kannski að mörgu leyti á hvaða vegferð menn eru með þetta mál. Það er einfaldlega þannig, virðulegi forseti, að hugmyndir um nýtingu á náttúrunni og umgengni við hana hafa breyst til mikilla muna og hugmyndir sem eru uppi í dag voru allt aðrar þó ekki væri nema fyrir átta árum. Það er alveg fráleitt að við séum að horfa upp á að menn séu að leita leiða í þessu máli til að komast hjá því að fara eftir réttum leikreglum. Það er einfaldlega þannig að ef við förum ekki að þeim leikreglum sem okkur eru settar í samfélaginu er lýðræðinu hætta búin. Ég lít það mjög alvarlegum augum að við skulum vera að ræða tillögu í þessu formi sem hefur með það eitt efni að gera að ekki sé farið eftir þeim reglum sem við höfum sett okkur fyrir löngu. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að við sem mörg erum fylgjandi því að virkjað sé þar sem það er hagkvæmt og við mörg sem erum fylgjandi því að farið sé í stóriðju þar sem það er hagkvæmt og hægt að fá menn til þess að byggja hana upp getum ekki á grundvelli þess að ekki sé farið eftir réttum leikreglum í samfélagi okkar stutt þetta mál. Það er einfaldlega þannig, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin hefur sett þetta mál í slíkt uppnám að hún hefur gert það að verkum að mjög margir sem ella hefðu stutt málið geta ekki stutt það. Það er þannig sem hún hefur sett þetta mál upp og því miður, virðulegi forseti, óttast ég að þegar umræðunni hér lýkur sé langt í frá að umræðum um þetta mál sé lokið. Það stafar einfaldlega af því að ríkisstjórnin hefur lagt upp í þá vegferð sem við ræðum á hinu háa Alþingi, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ef maður gerir tilraun til þess undir lok umræðunnar, a.m.k. er það fyrir mitt leyti, að draga saman aðalatriði þessa máls, þá gætu þau komið mér fyrir sjónir með eftirfarandi hætti. Þetta mál var frá upphafi lagt upp á flokkspólitískum forsendum af hálfu Framsfl. Það var hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, ekki iðnrn. eins og eðlilegt hefði mátt telja, sem flutti mönnum fagnaðarboðskapinn um að nú skyldi ráðist í byggingu álvers á Reyðarfirði. Hæstv. iðn.- og viðskrh., Finnur Ingólfsson, hefur keyrt málið áfram af óvenjulegri hörku og sérstakir trúnaðarmenn hans á ýmsum stöðum í stjórnkerfinu, í iðnrn., í Þjóðhagsstofnun og í Landsbanka hafa á vígstöðum sínum sömuleiðis knúið málið áfram. Það er því þannig að íslenska stjórnkerfið er allt meira og minna þvælt inn í málið og leitun að aðilum sem hafa þá óháðu stöðu eða þá hlutlægu sýn á málið að þaðan sé að vænta einhverrar gagnrýnnar eða hlutlausrar skoðunar eða umfjöllunar um málið. Í öðru lagi, herra forseti, lítur það þannig út, því miður, að hæstv. umhvrh. hafi orðið að gjalda ráðherradóm sinn býsna dýru verði og vonir manna um að þar yrði staðið í ístaðinu og náttúran ætti sér þar málsvara og skjöld hafa ekki gengið eftir. Þvert á móti hafa ýmis ummæli hæstv. ráðherra og framganga að ýmsu leyti valdið miklum vonbrigðum. Það bætist við þá staðreynd, að ég hygg að ég megi segja, að umhvrn. á Íslandi er mjög veikt og hefur því miður aldrei náð þeirri sterku stöðu sem umhvrn. í sumum nálægum löndum hafa fyrir löngu gert. Í þriðja lagi, herra forseti, blasir það við að engar alvörutilraunir hafa verið gerðar af hálfu stjórnvalda til að leita sátta eða finna málamiðlunarkosti í stöðunni. Engar athuganir hafa fengist á öðrum mögulegum virkjunarkostum. Menn hafa borið við heimatilbúinni tímanauð þannig að ekki væri unnt að fara út í frekari rannsóknir og mat á umhverfisáhrifum og fleira mætti þar til telja. Öllum mögulegum brögðum hvað varðar lögskýringar og túlkanir hefur verið beitt til þess að fara fram hjá núgildandi lögum sem mestu varða í þessum efnum, þ.e. að sjálfsögðu í fyrsta lagi lögunum um mat á umhverfisáhrifum og einnig skipulags- og byggingarlögum eins og við heyrðum m.a. áðan. Er það ekki, herra forseti, býsna dapurleg vígstaða og framganga hjá einni ríkisstjórn og meiri hluta á Alþingi, löggjafarsamkomu þjóðarinnar, að velja sér þá stöðu í hverju málinu á fætur öðru, hverjum efnisþættinum á fætur öðrum, að leitað er þeirra leiða sem undanskilja menn að þeirra mati eða koma þeim hjá því að þeirra mati að uppfylla ákvæði gildandi laga? Engin minnsta deila er um það að fengju núgildandi lög um mat á umhverfisáhrifum án sérstakra undanþága að gilda aftur í tímann og fengju núgildandi lög um skipulags- og byggingarmál frá 1997 að gilda, þá væri allt önnur staða uppi í málinu. Þá væri bæði matsferli og skipulagsferli með kynningaraðdraganda til staðar sem gerði bæði heimamönnum og öllum almenningi kleift að komast að þessu máli með allt öðrum hætti en á að leyfa með þessari málsmeðferð. Hér er sannarlega, herra forseti, verið að leita að smugum til þess að komast fram hjá gildandi lögum og það þó sum þeirra séu orðin sex ára gömul. Svona langt aftur í tímann fara menn til þess að reyna að skjóta þessum framkvæmdum fram hjá slíkum hlutum. Í fjórða lagi hefur komið fram, herra forseti, að tímanauðin sem menn hafa borið fyrir sig í málinu er heimatilbúin. Stjórnvöld kjósa eða meiri hluti þeirra á Alþingi kýs að láta ekki reyna á það, leyfa því ekki að koma í ljós, t.d. með því að kalla fyrir fyrirtækið Norsk Hydro, hvort menn gætu jafnvel náð samkomulagi um að taka þann tíma inn í ferlið sem þarf fyrir lögformlegt mat á umhverfisáhrifum og haga málum jafnvel þannig að af því þyrfti ekki að hljótast nema tiltölulega takmörkuð töf miðað við það sem er enn uppi í þessu máli, hvað þá ef menn hefðu fyrr tekið þá skynsamlegu ákvörðun. Í fimmta lagi, herra forseti, blasir við að málatilbúnaður hæstv. ríkisstjórnar er afar sérkennilegur. Ég spái því að í þingsögunni eigi þessi tillaga hæstv. iðnrh. eftir að þykja söguleg af því að hún er næsta einstæð eins og ég hef nokkrum sinnum áður, herra forseti, við fyrri umræðu málsins og einnig í fyrri ræðu minni vakið athygli á. Þessi mjög svo sérstaka stuðningsyfirlýsing Alþingis við atburði úti í bæ er afar óvenjuleg í þingsögunni og skýrist af þeirri furðulegu stöðu, sem er uppi, að annars vegar segir ríkisstjórnin og Landsvirkjun: Við höfum allar heimildir sem við þurfum, getum farið áfram, þurfum ekkert að tala við Alþingi, en hins vegar leggja menn tillöguna fyrir þar sem þeir óska eftir sérstakri uppáskrift eða stimplun Alþingis á því að þeir megi halda áfram því sem þeir segjast geta gert hvort sem er. Er nema von, herra forseti, að ýmsum gangi erfiðlega að skilja þetta? Þegar ég hef verið að ræða þetta við gesti og gangandi, fólk á förnum vegi, þá hafa menn átt mjög erfitt með að botna í því að eðli tillögunnar sem hér er til umfjöllunar sé ekki með einhverjum hætti afdráttarlaus heimild eða lögformlegur grundvöllur þessara framkvæmda. Nei, það er ekki. Þetta er stuðningsyfirlýsing. Við stöndum með ykkur. Það sem meiri hlutinn ætlar að segja á Alþingi ef við samþykkjum þessa tillögu er: Við stöndum með ykkur, við Friðrik Sophusson og kó. Haldið áfram, við stöndum með ykkur. Það er óvenjuleg afgreiðsla á Alþingi, á löggjafarsamkomunni og spurning hverjum verður sýnd samstaða næst með þessum hætti. Verður þetta kannski að venju í þingsögunni að menn flytja svona tillögur um stuðningsyfirlýsingar við menn eða málefni af þessu tagi úti á örkinni? Í sjötta lagi, herra forseti, er alveg ljóst, og það hefur þó umfjöllun þingsins að verulegu leyti hjálpað til við að upplýsa þannig að það er langt frá því að það hafi verið í tilgangsleysi sem þessi umræða og þessi skoðun hefur farið fram, að í mörgum og vel rökstuddum ræðum hefur verið sýnt fram á hversu stórlega ábótavant öllum undirbúningi málsins er farið. Skýrsla Landsvirkjunar er mjög litað plagg eins og mátti í raun og veru búast við. Ég fullyrði að hefði það verið frummatsskýrsla, sem hefði átt eftir að fara í gegnum alla þá gagnrýnu skoðun sem slíkt ferli býður upp á, hefði hún verið öðruvísi úr garði gerð. Svo einfeldningslega hefði Landsvirkjun ekki lagt upp málin eins og gert er í þessari skýrslu ef það hefði verið eiginleg frummatsskýrsla eða því trúi ég varla því að það er allt of auðvelt verk að taka hana í sundur. Tugir vel rökstuddra athugasemda hafa verið gerðir við ýmis gögn frá Landsvirkjun án þess að viðhlítandi skýringar eða svör hafi fengist. Í sjöunda lagi, herra forseti, er mikil lagaóvissa undirorpin í þessu máli. Málaferli eru þegar farin af stað og fleiri kunna að vera í farvatninu vegna þessa sem hlýtur að teljast eðlilegt í umdeildu máli af þessu tagi þegar jafnrík óvissa er um fjölmargar lagalegar forsendur málsins. Það snýr að hinu margfræga ákv. til brb. II í lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Það snýr að því að aldrei hefur nema hluti af þeim leyfum, sem þurfa sannanlega að liggja fyrir áður en svona framkvæmd getur hafist, verið gefin út. Margir lögfræðingar telja að í raun og veru hafi virkjunarleyfið þar með aldrei orðið virkt vegna þess að ýmsar aðrar lögformlegar forsendur vantaði fyrir framkvæmdunum. Það snýr að fullnægjandi forsendum hvað varðar skipulagshlið mála og ég held að það sé alveg augjóst að þær forsendur eru ekki fyrir hendi og það snýr síðast en ekki síst að ýmiss konar óvissu sem varðar nýtilkomnar þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar. Þar má nefna varúðarregluna samkvæmt samningnum um líffræðilegan fjölbreytileika og þar má nefna tilskipanir Evrópusambandsins á þessu sviði og vísað til nýgengins hæstaréttardóms sem markar viss tímamót í þeim efnum hvað varðar ábyrgð íslenskra stjórnvalda á því að taka slíkar tilskipanir upp í réttinn. Í áttunda lagi, herra forseti, eru þjóðhagslegar forsendur málsins allar í uppnámi. Margir hagfræðingar úr ólíkum áttum hafa undanfarna daga og undanfarnar vikur birt útreikninga sem hníga allir í sömu átt, allir sýna þeir tap á virkjuninni og sumir þeirra stórfellt tap þannig að nemur jafnvel tugum milljarða. Landsvirkjun mótmælir að sönnu en alltaf með sömu rökum. Menn gefa sér ekki réttar forsendur og búið. Síðan verð ég að segja, herra forseti, og ég skýt því inn í að þvert ofan í umræður á Alþingi, t.d. við afgreiðslu fjárlaga um ofhitnun í hagkerfinu og þensluhættu, kemur hæstv. iðnrh. með þá sérkennilegu hagfræðikenningu að í raun skapist umsvifalaust jafnvægisleysi í íslenskum þjóðarbúskap nema jafnóðum sé dælt inn í hagkerfið milljarðatugafjárfestingum vegna stóriðju, þá er það sem hæstv. iðnrh. var að segja áðan að ef ekki koma jöfnum höndum inn í hagkerfið milljarðatugir vegna stóriðjufjárfestinga verði hér atvinnuleysi og dauði og djöfull. Hæstv. iðnrh. sér þetta með öðrum orðum þannig fyrir sér að eina aðferðin, eina ráðið til þess að halda efnahagslífinu á Íslandi á floti, sé að ein til tvær stóriðjuframkvæmdir séu í gangi á hverjum tíma. Þannig verði þetta bara að rúlla. Hvað á svo að taka við af þessu? mætti spyrja hæstv. iðnrh. Í níunda lagi hefur byggðaþáttur málsins, herra forseti, verið gerður mjög að umtalsefni. Þar gætir mikillar tilhneigingar til oftúlkana svo vægt sé til orða tekið. Meira og minna allur sá málatilbúnaður, herra forseti, er því miður á mjög veikum grunni. Auðvitað er fráleitt að stjórnvöld, sem bera sjálf ábyrgð á framkvæmd byggðamála í landinu og hafa gert um árabil, geti með þessu máli keypt sér fjarvistarsönnun frá hinum almenna atvinnu- og byggðavanda í landinu. Það er fráleitt að reyna að stilla hlutum þannig upp og það sjá allir landsmenn að svo er það auðvitað ekki. Meðferð málsins í þinginu, herra forseti, er svo í tíunda lagi stórlega ábótavant. Aftur og aftur hefur orðið að deiluefni hér hvernig meiri hlutinn hefur beitt valdi sínu og hafnað rökstuddum og hefðbundnum óskum, t.d. um að gestir kæmu fyrir þingnefndir. Það er ljótur blettur á meðferð málsins í þinginu því að þrátt fyrir deilumál og átök á undangengnum árum, sem ræðumaður hefur t.d. tekið þátt í býsna mörgum, enda ekki alveg nýr af nálinni hér eins og einhver sagði áðan, þá minnist ég þess varla að menn hafi ekki getað orðið sammála um þann hluta málsmeðferðar að rétt væri að öll sjónarmið fengju að koma fram og ættu jafngreiðan aðgang að t.d. þingnefndum. Ég get borið um það af áratugar löngu starfi í efh.- og viðskn. þar sem mörg af stærstu ágreiningsmálum á sviði efnahagsmála og skatta hafa verið til umfjöllunar undanfarin ár að aldrei minnist ég þess úr starfi þeirrar nefndar að núv. eða fyrrv. formenn í þeirri tíð sem ég man þá, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, hv. þm. Halldór Ásgrímsson og hv. þm. Matthías Bjarnason, hafi í eitt einasta skipti hafnað því svo fremi sem forsendur væru fyrir hendi að gestur væri kallaður fyrir nefndina. Ég ber ábyrgð á því, herra forseti, að hafa kallað þá býsna marga fyrir í gegnum tíðina. Ég fullyrði að á hverja einustu ósk mína um slíkt hefur verið fallist nema þá menn yrðu sammála um að ekki væru tæknilegar forsendur til þess að fá einhverja gesti til fundar. Þetta er, herra forseti, ljótur blettur á hinni svo kölluðu þinglegu meðferð málsins og talar í raun og veru fyrir sig. Ekki þarf frekar vitnanna við. Úti í þjóðfélaginu skilja menn að sjálfsögðu ekkert í því ekki sé hægt að verða við svo sjálfsögðum og réttmætum óskum eins og þeim að kalla fyrir aðra hvora þingnefndina sem hafa haft þetta mál til umfjöllunar vikum saman, einhvern fulltrúa frá hinu erlenda stórfyrirtæki sem á að vera samkvæmt yfirlýsingu stjórnvalda sjálfra grundvöllur sjálfs málsins því það er sagt við okkur: Ef Norsk Hydro bakkar út, þá er málið búið að vera. Dettur þá einhverjum í hug að halda fram eða bera við aðildarskorti eins og sagt væri fyrir dómstólunum? Er hægt að bera við aðildarskorti Norsk Hydro að málinu? Nei, ég held varla. Þá er það ekki sá grundvöllur málsins sem menn í hinu orðinu vilja vera láta. Í ellefta lagi, herra forseti, vil ég nefna að gætt hefur sorglegrar tilhneigingar til þess að berja niður, gera ótrúverðug eða jafnvel nánast gera mannorðsárás á aðila sem hafa með einhverjum hætti með orðum sínum, gjörðum eða embættisathöfnum sagt eða gert eða staðið fyrir einhverju sem hefur reynst stjórnvöldum óþægilegt. Mér finnst, herra forseti, langt síðan jafnmikill hrollur hefur farið um mann gagnvart því viðhorfi sem mér finnst glitta hér í og gildir þá einu hvort verið er að naga æruna af skipulagsstjóra eða norska sendiherranum á Íslandi. Það er heldur ógeðfellt, herra forseti, þegar stjórnvöld, sem eiga sjálf að standa að breyttu breytanda frekar á bak við starfsmenn sína, bregðast þannig við að gera þá að blóraböggli og sökudólgum og reyna að rýra orðstír þeirra og veikja stöðu embætta þeirra sem þeir fara með að lögum og í umboði löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það er líka, herra forseti, heldur dapurlegur angi málsins sem við höfum fengið að upplifa á undanförnum sólarhringum. Í tólfta lagi, herra forseti, vil ég nefna að Alþingi sjálft verður að líta í eigin barm og spyrja sig að því: Er sú málsmeðferð sem hér hefur farið fram okkur samboðin? Er það, herra forseti, þannig sem við viljum hafa það að endurflutt þáltill. um að Alþingi taki af skarið um það grundvallaratriði hvort fara skuli fram lögformlegt mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar, endurtekin tillaga, búin að fara út til umsagnar á fyrri þingum, búin að vera unnin í nefnd, flutt sem eitt fyrsta þingmál þessa þings, liggur afvelta inni í umhvn., búin að vera þar í tvo og hálfan mánuð? Með því er í reynd verið að koma í veg fyrir að Alþingi taki fyrst efnislega afstöðu til þess grundvallaratriðis. Það er ekki lýðræðislegt, herra forseti. Ef menn telja sig vera vissa um að fyrir því sé ekki stuðningur á að leyfa því að koma í ljós í atkvæðagreiðslu í salnum og það á að fella þá tillögu og þá bera menn auðvitað ábyrgð á því. En að skjóta sér undan því og koma í veg fyrir það í máli af þessu tagi, sem þarf að taka afstöðu til núna, hvorki fyrr né síðar, er ekki gott, herra forseti, og ég fullyrði að þannig mundu menn ekki standa að hlutunum í nágrannaþjóðþingunum. Það er alveg augljóst mál. Hver á að vera vilji okkar, herra forseti, varðandi skipulag þingstarfanna? Hver er frumskylda okkar allra sem berum einhverja ábyrgð þar á? Hún er sú að vilji þingsins fái að birtast og þannig er það í öllu lýðræði, þannig er það á öllum fundum og öllum samkomum sem hafa ákvarðanatökuvald að ríkasta skylda manna er að standa þannig að málum að vilji manna fái jafnan að birtast og reyna ekki að beita fundatæknilegum brögðum eða klækjum af öðru tagi til þess að koma í veg fyrir það. Ræðumaður starfar í Norðurlandaráði og hefur gert um nokkurra ára bil og er ánægjulegt að upplifa þá sterku hefð sprottna --- ég verð því miður að segja meira upp úr hinum norrænu þjóðþingunum heldur en hinu íslenska að haga fundarstjórn og vinnu og skipulagningu jafnan þannig að vilji samkomunnar fái á hverjum tíma að birtast sem allra skýrast. Þetta get ég ágætlega borið um, herra forseti, eftir að hafa verið stundum í nokkrum minni hluta á vettvangi Norðurlandaráðs, t.d. með sjónarmið mín í utanríkismálum. En hinu hef ég ævinlega geta treyst að sjónarmið mín fengju að koma þar fram og þau fengju að ganga til atkvæða. Þar leggja menn sig fram um að bera tillögur upp, t.d. hverja á móti annarri ef um gagnstæð sjónarmið er að ræða þannig að þær fái ævinlega báðar sína mælingu í salnum hjá samkomunni. Hér vantar mikið upp á, herra forseti, að svo sé. Hefði ekki í raun og veru verið sterkast fyrir lýðræðið að þessir tveir meginkostir hefðu fengið að birtast gagnstæðir hvor öðrum þannig að menn hefðu stuðlað að því að hér yrði tekin grundvallarákvörðun og valið milli tveggja meginkosta sem í boði eru, þ.e. að framkvæmdirnar hefjist án þess að farið sé í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum eða þær hefjist í öllu falli ekki fyrr en að því undangengnu? Þetta eru tveir meginkostir í stöðunni. Það er augljóst mál, herra forseti, að í grunninn snýst þetta um að gera fyrst upp þennan hlut hér. Svo geta menn rætt um framhaldið og haft sínar tilfinningar og afstöðu til þess. Því miður, herra forseti, virðast mál vera að skipast þannig --- og ég tel því miður á ábyrgð ríkisstjórnarinnar --- að þetta verður ekki á þann veginn eða ekki með þeim skýra hætti sem átt hefði að vera með því að afgreiða tillögu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs út og hafa hana hér jafnframt til umræðu og standa síðan einhvern veginn að því að þessar tillögur yrðu samferða til að sjónarmiðum væri ekki mismunað með því móti sem hér er gert. Auðvitað geta menn sagt að meiri hlutinn beri ábyrgð á þessu og verði að axla sín pólitísku skinn í þessu sambandi og það er að sjálfsögðu þannig en út frá grundvallarlýðræðislegum prinsippum, herra forseti, lítur þetta ekki vel út og þetta er ekki gott. Herra forseti. Í þrettánda lagi vill svo vel til sem ekki lá ljóst fyrir á sumri og fram á haust að þær tilraunir hafa verið afhjúpaðar til að reyna að koma þessari ákvörðun í gegn í heild sinni sem slíkri að hún snúist aðeins um 120 þús. tonna álver. Svo vel vill til að framkvæmdaraðilar álvers á Reyðarfirði sóttu um mat á umhverfisáhrifum fyrir 480 þúsund tonna álver. Það er þrisvar sinnum stærra álver en álverið í Straumsvík. Það yrði stærsta álver í Evrópu og eitt af stærstu álverum í heiminum og það kæmi til með að taka fullbyggt við sjálfsagt um 20--30% af ónýttri raforku landsmanna miðað við þær hugmyndir sem menn hafa nú um nauðsynlega afskrift á orkupottinum út frá umhverfissjónarmiðum. Því er ekki í lítið ráðist, herra forseti. Hér er stór ákvörðun á ferðinni, stærsta fjárfesting í sögu lýðveldisins og langstærsta einstaka ákvörðun hvað varðar ráðstöfun auðlinda af þessu tagi. Getur það þá gengið, herra forseti, að menn leggi upp í það ferðalag án þess að sjá það fyrir í heild sinni fyrst og skoða áhrifin af því í fullri stærð? Veikir það ekki enn til mikilla muna málflutningsástæður hæstv. ríkisstjórnar að ætla að skjóta þessu máli fram hjá umhverfismati og fram hjá skipulags- og byggingarlögum, að í sjónmáli eru slíkir viðbótaráfangar í stækkun iðjuversins? Jú, auðvitað. Menn segja að vísu: Framhaldið yrði matsskylt, og engum dettur í hug að halda öðru fram. En við vitum öll inn í hvaða samhengi þá er komið. Hver verður t.d. staða þeirra sem nú eru að andæfa við málinu ef menn snúa við blaðinu eftir að hafa byggt stífluna í þá hæð sem nú er talað um og segja eftir eitt til tvö ár: Það er svo bráðhagkvæmt að hækka hana og þá fáum við viðbót og það er hvort sem er búið að sökkva Eyjabökkunum. Er þá ekki bara best að drífa því? Er ekki hætt við að varnirnar verði litlar, herra forseti? Svarið er jú. En af hverju koma menn þá ekki hreint til dyranna og leggja spil sín á borðið og reyna að nálgast þetta á heiðarlegan og einarðan hátt? Af því að hér er í gangi ljótur leikur, sá leikur að koma þessu máli af stað þannig að ekki verði aftur snúið, og hafa síðan þá pressu sem þegar hafnar framkvæmdir og efnahagsleg nauðsyn í fyrirtæki sem að öllu leyti er á íslenskum hefðum knýr á um, t.d. þegar lífeyrissjóðir og fleiri slíkir aðilar eru orðnir miklir hagsmunaaðilar í málinu, þá verði varnirnar litlar til þess að andæfa gegn frekari áföngum í stækkun framkvæmdanna. Gulrótinni sem beitt er fyrir fjárfestana og á augljóslega að gera er stækkunin og það vita allir sem kynnt hafa sér málefni áliðnaðarins að ekki er reiknað með því að álver af þessari stærð verði til langframa hagstæð eining í rekstri. Það er því tímabundið ástand í besta falli og þá fyrst og fremst á meðan menn eru að njóta góðs af mjög lágu orkuverði í byrjun sem dæmið gengur upp. Síðan mun reynast nauðsynlegt að stækka og þannig er þróunin alls staðar. Hana sjáum við líka í hinum álverunum, þar sem Straumsvík er þegar komin í mun meiri framleiðslu en þetta og menn keppast við um að undirbúa frekari stækkun á Grundartanga til að koma því álveri jafnframt í hagkvæma stærð. Í fjórtánda lagi, herra forseti, er svæðið norðan og norðaustan Vatnajökuls frá Ódáðahrauni í vestri og austur um Snæfell, Eyjabakka og yfir í Lónsöræfi í austri næsta einstakt í sinni röð. Það er stærsta lítt snortna víðernið í Evrópu og ekki bara ein heldur margar tegundir eiga þar heimkynni sín að stórum hluta til og þar er ekki bara ein heldur margar náttúruperlur sem mynda allar saman eina stórbrotna heild. Það er því gríðarlega stór og afdrifarík ákvörðun sem ekki verður aftur tekin að hefja nýtingu á þessu svæði, ég tala nú ekki um með þeim fórnum sem uppistöðulón á Eyjabakka hefur í för með sér. Þar er um óafturkræfa ákvörðun að ræða því það svæði verður ekki endurheimt í sinni núverandi mynd þó að mönnum kynni einhvern tíma að snúast hugur. Sá er munur á þessum framkvæmdum og á virkjunum jökulánna sem byggja á mikilli miðlun og t.d. ýmsum kostum sem við eigum í svo til beinum rennslisvirkjunum og gufuaflsvirkjunum að þær eru afturtækar. Þau mannvirki má fjarlægja, veita má vatninu á nýjan leik í sinn gamla farveg, gufuaflsvirkjanir má taka niður og loka holunum og þá eru öll ummerki meira og minna horfin um nýtingu slíkra svæða, ef svo ber undir að síðari tímar leiði í ljós að þeir hlutir verði með öðrum hætti, svæðin séu verðmætari án slíkrar nýtingar sem þarna kom til, en það verður ekki hægt þarna. Þegar tímar líða munu þvert á móti safnast mikil vandamál á hendur mönnum. Ég hef áður nefnt það þó að það eigi kannski ekki sérstaklega við um Eyjabakka, fremur um lón sem mundu fylgja Kárahnúkavirkjun eða uppistöðulónum í Arnardal eða Fagradal, að að því kemur t.d. innan 200--400 ára að þessi lón fyllast og þá er ég að tala um að þau verði algerlega full. Menn hafa ekki miklar áhyggjur af því í dag eða hvað? Nei. En erum við tilbúin að ganga þannig fram í landinu, herra forseti, að jafnvel í þó ekki lengri framtíð en þetta þá skiljum við eftir handa komandi kynslóðum mikil vandamál því að ég held að engum detti í hug að halda öðru fram en því að þær víðáttumiklu og flötu leirsléttur sem munu að lokum mynda yfirborðið á þessum stóru flæmum, 40--60 km 2 uppistöðulónum sem þarna fyllast smátt og smátt, verði annað en ein ægileg eyðimörk sem verði komandi kynslóðum til mikilla vandræða. Ég spái því að gangi öll þessi áform eftir um uppistöðulón og virkjanir norðan og norðaustan Vatnajökuls, þá verði Norðausturland meira og minna óbyggilegt svæði eftir 200--400 ár vegna þess að svo stórfelldur aurburður verði í lofti, svo stórkostlegt áfok af þessum miklu leirsléttum sem þarna munu myndast að þar verði t.d. meira og minna allur gróður í hættu. Og kannski verður einhvern tíma flett upp á þessari þingræðu, herra forseti, ef Alþingi Íslendinga verður þá að störfum sem við skulum vona, segum árið 2270, og þá verði hér til umræðu neyðarráðstafanir vegna þess að Norður- og Norðausturland sé allt meira og minna að gerast óbyggilegt vegna áfoks af leirsléttunum miklu sem í sunnan- og suðvestanáttum blæs meira og minna af allt sumarið. Í fimmtánda lagi, herra forseti, blasir það við okkur að málið er keyrt áfram og sú hætta er fyrir hendi að íslenskum hagsmunum verði fórnað á altari þess, mér liggur við að segja þess flokkspólitíska lífsháska sem Framsfl. er greinilega staddur í í þessu máli. Mér sýnist ráðamenn Framsfl. líta svo til að þeir séu í flokkspólitískum lífsháska með stöðu sína í þessum málum. Af því markast öll þeirra framganga. Af því markast heiftarlegar árásir á opinbera embættismenn. Af því markast framganga hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. og síðast en ekki síst hæstv. utanrrh. Þessi lífsháski verður þeim mun meiri sem forsendur og grundvöllur málsins verður veikari. Ein stærsta breytingin í málinu frá því að það var upphaflega kynnt er sú staðreynd að Norsk Hydro er bakkað út úr málinu. Fyrirtækið Norsk Hydro er meira og minna bakkað út úr málinu. Það bara má ekki viðurkenna það. Norsk Hydro ætlar sér ekki að eiga nema um 20% í fyrirtækinu og leggja drjúgan hluta þess eignarhlutar fram í öðrum hlutum en fjármunum. Í sextánda lagi, herra forseti, vil ég láta þá skoðun mína í ljós við lok umræðna um þetta mál að afgreiðsla meiri hlutans á þessari sérkennilegu tillögu hæstv. iðnrh. er málamyndagerningur. Það sjá allir í gegnum að hér er í raun um alls ómerka umfjöllun um grundvallaratriði málsins að ræða. Sú stimplun Alþingis á málinu jafngildir ekki lögformlegu mati á umhverfisáhrifum. Hér hafa hlutirnir ekki gengið þannig til að hægt sé að líkja því við faglega, óhlutlæga og vandaða umfjöllun á öllum þeim þáttum sem máli skipta. Enda hefur Alþingi ekki forsendur til þess og því er ekki boðið upp á t.d. að kalla á frekari rannsóknir. Við erum ekki í færum til að krefjast samanburðar á fleiri kostum og t.d. hafa engin svör fengist við spurningum af því tagi hvers vegna aðrir virkjunarkostir eru ekki bornir saman við þennan, þó ekki væri nema önnur virkjunartilhögun Jökulsár í Fljótsdal? Menn heyrðu svör eða öllu heldur ekki svör hæstv. iðnrh. áðan. Það er því niðurstaða mín, herra forseti, að þó að þessi dapurlegi en einskis verði stimpill verði settur á þetta mál af hálfu meiri hluta Alþingis breytir það harla litlu. Vígstaða stjórnarflokkanna hefur veikst til mikilla muna í málinu. Það er þeirra sjálfskaparvíti og það er vel og hún heldur áfram að veikjast því að þessi málsmeðferð hefur afhjúpað mikla veikleika í sjálfum grundvelli málsins. Baráttan mun halda áfram og hún mun að lokum hafa betur hvort sem það verður í þessu máli eða öðrum sem á eftir koma. Ég hugga mig fyrst og fremst við það núna, herra forseti, að fari svo að þessi ógæfulega ákvörðun verði knúin í gegn og framkvæmdir á grundvelli hennar gangi eftir, þá verði það í síðasta sinn sem slíkir atburðir gerast á Íslandi og menn munu aldrei aftur komast upp með sambærilega hluti. Það er ég nokkuð sannfærður um. Það yrði að vísu einu sinni of oft og við yrðum einni náttúruperlunni fátækari án þess að á nokkurn hátt hefði verið réttlætanlega að þeirri ákvarðanatöku unnið, að taka ákvörun um að fórna henni. Þar er því miður, herra forseti, fyrst og fremst á ferðinni það fyrirbæri sem ég get ekki fundið betra orð yfir en að kalla skammsýni. Ég held að þegar upp er staðið sé það kannski sú lýsing sem eigi hérna best við. Það er ótrúleg og dapurleg skammsýni sem einkennir framgöngu stjórnvalda í þessu máli sem sitja föst í gamaldags og úreltri stóriðju- og virkjanastefnu í stað þess að hafa náð að tileinka sér þau viðhorf sem núna ríkja í þessum efnum og megna að ganga í takt við þjóð sína.

Herra forseti. Nú styttist óðum í þeirri umræðu sem hér hefur staðið um nokkurt skeið um þáltill. hæstv. iðnrh. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Áður hefur komið fram í umræðunni og eins í fyrstu ræðu minni í fyrri umferð að ég hef efasemdir um að þessi málsmeðferð sé nauðsynleg. Í raun liggja fyrir allar heimildir sem þarf til að halda áfram framkvæmdum sem hafnar voru árið 1991. Í þessu máli hafa flestir hv. þingmenn komið sér fyrir í pólitískum skotgröfu og haldist þar. Því miður hefur minna borið á að menn hafi reynt að taka málefnalega á viðfangsefninu og reynt að bæta það sem bæta má. Sem dæmi má nefna að ekki hefur verið fjallað nægjanlega um ýmsar mótvægisaðgerðir sem hugsanlega má þó enn bæta. Það væri vitanlega betra því auðvitað eru þær nauðsynlegar. Herra forseti. Ég hef áður flutt nokkrar ræður í þessu máli og tel viðhorf mín komin fram. Ég mun því ekki tala lengi að þessu sinni. Ég gerði í ræðu minni í gær grein fyrir skoðanakönnun Félagsvísindastofnunar háskólans og tengdi ýmsar nðurstöður hennar við svokallaða umhverfisvini og undirskriftasöfnun sem þeir hafa staðið að. Ég tel mig hafa fært gild rök fyrir því að ekki þurfi mikið að óttast þessa undirskriftasöfnun bæði vegna þess hvernig hún hefur gengið og síðan vegna nýrra og gamalla yfirlýsinga þeirra sem að undirskriftasöfnuninni standa ekki síst ef það er tengt þekkingu almennings á málinu og öllum þeim málatilbúnaði sem viðhafður hefur verið. Í þessu sambandi er rétt að rifja upp að flestir fjölmiðlar þessa lands hafa látið í það skína að þeir séu að uppfræða almenning um málið. Í því ljósi kemur að sjálfsögðu ýmislegt á óvart í þeirri skoðanakönnun sem ég vitnaði til. Það hafa ekki bara verið einn og einn fjölmiðill eða einn og einn þáttur í þessu hlutverki. Nei, ekki aldeilis. Stærsta dagblað landsins, Morgunblaðið, ekki bara í fréttum heldur líka í forustugreinum og Reykjavíkurbréfi, hefur tekið einarða afstöðu gegn virkjunaráformum. Sama gildir um dagblaðið Dag, bæði í forustugreinum og fréttasíðum. DV hefur einnig í forustugreinum og fréttasíðum tekið afdráttarlausa afstöðu í málinu. Við þurfum ekki að tína upp einstaka sjónvarpsþætti sem hafa verið sýndir í ríkissjónvarpinu með það fyrir augum að uppfræða almenning í landinu um málið. Ég tala nú ekki um þátt eins og Spegil í Ríkisútvarpinu sem af og til hefur fjallað um þessi mál. Að lokum skal nefndur þáttur sem hvað mest hefur líklega einbeitt sér að umfjöllun um þessi mál en það er þátturinn Í vikulokin á Rás 1. Um margra mánaða skeið hefur þetta mál tekið þar drjúgan tíma. Herra forseti. Ég gerði í gær að umtalsefni það sem ég kallaði flótta virkjunarandstæðinga. Við höfum enn mátt heyra nokkuð af því. Tínd hafa verið til ýmis efnahagsleg rök og forsendur gefnar varðandi orkuverð. Svo langt hafa sumir hv. þm. gengið að þeir hafa gefist upp áður en gengið er til samninga. Þeir hafa gefið sér það að ekki sé hægt að ná viðunandi samningum. Ef slíkt yrði látið ráða för í samningsgerð þá væri niðurstaðan yfirleitt ljós. Ég treysti því, herra forseti, að meiri reisn verði yfir samningamönnum sem til þeirra samningaviðræðna ganga heldur en ætla mætti af máli ýmissa hv. þingmanna. Herra forseti. Hér hefur verið rifjuð upp fortíð ýmissa hv. þm. í þessu máli. Ég þarf ekki að eyða löngu máli í það. Það var skilmerkilega í ræðu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar og er í raun engu við það að bæta. Þó var því hér haldið fram að þegar lög um mat á umhverfisáhrifum voru samþykkt hafi það ekki verið í huga neins þingmanns að Fljótsdalsvirkjun félli undir undanþáguákvæði þeirra. Að vísu hafa bæði formaður og varaformaður þáv. umhvn. þingsins gefið yfirlýsingar um allt annað, en látum það vera. Gæti ástæðan fyrir því að þingmenn hafi ekki verið með hugann svo mjög við þessa virkjun verið að hv. þm. vissu að búið var að gefa heimildina, lögin voru samþykkt og framkvæmdir hafnar? Að sjálfsögðu hefur ekki nokkrum hv. þm. dottið í hug að lögin ættu að gilda aftur fyrir sig, ekki í þessu tilfelli frekar en öðrum. Herra forseti. Að lokum langar mig til þess að rifja upp að ýmsar ályktanir hafa verið samþykktar, m.a. víða í hreyfingum launafólks. Ég nefni þar Verkamannasamband Íslands og Alþýðusamband Norðurlands. Einnig hafa sveitarfélög mjög víða samþykkt ályktanir. Þar er auðvitað efst á blaði Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Nýlega, herra forseti, samþykkti Alþýðusamband Austurlands á stjórnarfundi sínum ályktun sem ég vil, með leyfi forseta, lesa: ,,Stjórn Alþýðusambands Austurlands lýsir yfir fullum stuðningi við þingsályktun um að framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun verði haldið áfram. Stjórnin leggur áherslu á að tilkoma virkjunar og álvers á Austurlandi mun hafa mjög jákvæð áhrif á atvinnulífið í fjórðungnum og gegna mikilvægu hlutverki í að snúa við hinni óhagstæðu byggðaþróun sem verið hefur. Álver á Austurlandi mun auka fjölbreytni í atvinnulífi fjórðungsins og vega að verulegu leyti upp á móti þeim störfum sem tapast hafa í frumvinnslugreinunum. Þá mun tilkoma álvers og starfsfólk þess skjóta styrkari stoðum undir þjónustugreinar í landshlutanum. Færa má sterk rök fyrir því að Fljótsdalsvirkjun og álver við Reyðarfjörð sé veigamesta byggðaaðgerð sem unnt er að ráðast í um þessar mundir. Þá er einnig ljóst að þessar framkvæmdir eru jákvæðar fyrir íslenskt efnahagslíf. Alþýðusamband Austurlands vill vekja athygli á því að störf í nútímaálverum eru fjölþætt, eftirsótt og vel launuð. Þá er vinnutími hóflegur og vinnufyrirkomulag stöðugt. Allir þessir þættir vega þungt í afstöðu stjórnar Alþýðusambands Austurlands til þessa máls.`` Herra forseti. Við höfum orðið vitni að því að þeir sem hafa aðgang að fjármagni hafa dreift og auglýst rækilega. T.d. hafa 100 listamenn gefið frá sér yfirlýsingar og einnig hafa 100 læknar hafa gert slíkt hið sama. Nú hafa 100 íbúar á Austurlandi, 100 launamenn, einnig undirritað yfirlýsingu. Herra forseti. Ég vil, með leyfi forseta, lesa þá yfirlýsingu sem undirrituð hefur verið af 100 launamönnum á Austurlandi. ,,Við undirrituð erum 100 launamenn á Austurlandi í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna og Sambands bankamanna. Íslendingar hafa engin efni á að láta fram hjá sér fara tækifæri til að treysta byggð í landinu og reyna að stöðva strauminn til höfuðborgarsvæðisins. Við hvetjum stjórnvöld til að hvika hvergi frá áformum um að virkja á Austurlandi og reisa álver í Reyðarfirði. --- Hefjumst handa.`` Herra forseti. Þessi yfirlýsing verður ekki birt í heilsíðuauglýsingu í dagblöðum landsins. Herra forseti. Að lokum vil ég leyfa mér í tilefni af því að hjá hv. þingmönnum sem dvöldu hér í nótt og hlustuðum á ræður í gær, þá komst á sú venja að ræðum hv. þm. lyki með ljóðalestri. Ég ætla, herra forseti, ekki að flytja ljóð. Ég ætla að lesa örstutta framtíðarsýn þjóðþekkts manns, Hrafns á Hallormsstað, sem höfð er eftir honum í viðtalsbók sem gefin var út 1986. Enginn efast um að Hrafn hafi líklega haft eina mestu þekkingu á því svæði sem hér er fjallað um. Þessi kafli hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ofan við hina fyrirhuguðu stíflu verður stöðuvatn álíka og Þingvallavatn að flatarmáli og skal ná inn að Eyjabakkajökli. Þetta verður nokkuð djúpt vatn og ég hef verið eins og karlinn með ráðagerðirnar í þjóðsögunni, að byggja skýjaborgir um atvinnuveg þarna inn frá að mannvirkinu loknu, þ.e. ferðamannaþjónustu á heimsmælikvarða. Gistihús með sundlaug verður reist við Hafursfell þar sem heitar lindir streyma úr jörð, upphleyptur vegur þangað á ruðningum meðfram aðveituskurðinum. Þá verður ferjuskip á Eyjabakkalóni og siglir inn að jökli að sumarlagi en á vetrum verður farið á ís sömu leið. Ferjan leggst að jöklinum og þar verður snjóbíla- og snjósleða-leigustöð og skipulegar ferðir um Vatnajökul --- til Kverkfjalla, vestur í Vonarskarð og Nýjadal, suður á Öræfajökul og til Grímsvatna svo ég nefni nokkra staði. Þetta verður sólbaðsland í heiðríkju á sumrin þar sem gestir fá brúnan lit á skrokkinn á skemmri tíma en á sólarströndum, skíðaland árið um kring og upp á Snæfell verður strengd loftbraut svo að allir sem vilja, skíðamenn jafnt sem gamalmenni, geti svipast um af kolli fjallsins. Að sjálfsögðu verður lagður fyrsta flokks vegur vestur í Hrafnkelsdal og opnaður hringvegur til Jökuldals og um heiðar og víðáttur norðan Vatnajökuls. Skemmtiferðaskip flytja farþega til Seyðisfjarðar og Reyðarfjarðar en flugvélar til Egilsstaða. Fjöldi fólks fær atvinnu við þennan túrisma. Allar hafa framangreindar ráðagerðir við að styðjast traust rök sem liggja í augum uppi og þann kost m.a. að lítil umhverfisspjöll fylgja þar sem aðalsvæðið verður jökullinn. Ég er heldur fylgjandi því að þessir virkjunarmöguleikar verði nýttir. Að vísu sé ég eftir Eyjabökkum undir vatn, einkum vegna hreindýranna sem halda sig þar á vissum tímum og fuglalífsins, en ekki eftir öðru landi á þessum slóðum. Það er allt annað að sökkva landi í óbyggðum en í byggð. Svona virkjun krefst stóriðju og ekki er því að neita að hún geti átt rétt á sér svo framarlega sem kostnaðarverð fæst fyrir orkuna. Hér eiga mannvirki a.m.k. að vera tryggari en á suðvesturhálendinu þar sem eldgos með hraunflóðum kynnu að vaða yfir mannvirki og jarðskjálftar að tæma uppistöðulón á sprungnum hraunum. Með Fljótsdalsvirkjun opnast fyrst öllu rólfæru fólki möguleikar til náttúruskoðunar og ferðalaga um slóðir sem til þessa hafa verið lokaðir öllum sem farartækja þarfnast til að bera sig um óbyggðir.``

Herra forseti. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson vitnar í einstaklinga og samþykktir félagasamtaka og verkalýðssamtaka. Slíkt ber að virða í lýðræðislegri umræðu um mál sem skipt hefur þjóð okkar í fylkingar. Það ber að virða lýðræðislega umræðu. Það gerði hv. þm. Einar Már Sigurðarson því miður ekki sjálfur. Hann réðst harkalega á alla sem leyfa sér að halda uppi gagnrýni á þessa ráðagjörð í fjölmiðlum, leiðaraskrifum, útvarpspistlum og þar fram eftir götunum. Þar er hann í félagi við hæstv. iðnrh. sem komist hefur að því að allir hagfræðingar landsins sem ekki eru undir járnhæl hans hafa sett fram harða gagnrýni á þessa ráðagjörð. Þess vegna beini ég þeirri spurningu til hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar: Gæti verið að fólkið sem skrifar leiðara, gerir útvarpspistlana og fyllir síður blaðanna hafi eitthvað til síns máls? Gæti það verið?

Herra forseti. Enn á ný virðist misskilningur hv. þm. Ögmundar Jónassonar leiða hann á villigötur. Ég minnist þess ekki að hafa ráðist harkalega á alla leiðarahöfunda og pistlahöfunda og þáttagerðarmenn í fjölmiðlum landsins. Það er af og frá. Ég setti þetta í það samhengi að þrátt fyrir að alls staðar væri verið að fjalla um þessi mál og sá yfirlýsti tilgangur væri að uppfræða fólk um málið, þá virtist það ekki hafa gengið vel og vitnaði ég þá til niðurstaðna í skoðanakönnunum. Ég spyr hins vegar hv. þm.: Getur það verið að það sé einmitt tilgangurinn með ýmsu því sem skrifað hefur verið að fjalla ekki um málið þannig að það væri upplýsandi fyrir almenning? Það skyldi þó ekki vera. Hins vegar vegna spurningar hv. þm. er það að sjálfsögðu ljóst að ýmislegt er til í því sem þarna kemur fram. Það hef ég aldrei efast um. Ég virði svo sannarlega reglur lýðræðisins og ég virði líka rétt meiri hlutans til þess að koma sínum málum fram.

Herra forseti. Það hefur áður komið fram að við höfum sérstakt lag á að misskilja hvor annan, ég og hv. þm. Einar Már Sigurðarson. Ég vona að við séum að gera það. En staðreyndin er sú að þeir sem hafa haldið uppi gagnrýni á þessa ráðagerð, á þessar framkvæmdir hafa þurft að brjótast í gegnum sönnunarmúrinn vegna þess að valdið í þessu máli er á hendi ríkisstjórnarinnar, er á hendi hæstvirtra ráðherra og meiri hluta Alþingis. 

Herra forseti. Ég var að benda á að þrátt fyrir þetta ægivald í fjölmiðlaheiminum og hið mikla fjármagn sem menn hafa greinilega haft aðgang að, þá hefur ekki dugað það markmið sem þeir menn settu sér, sem settu af stað hina svokölluðu undirskriftasöfnun hinna svokölluðu umhverfisvina. Á því er ég að vekja athygli og þess vegna, hv. þm., var ég að segja að ég virti hinar lýðræðislegu leikreglur. Ég virði vilja meiri hlutans. Það hefur ekki tekist, sem var augljóslega tilgangurinn með þessu öllu saman, að láta í það skína að meiri hluti þjóðarinnar væri annarrar skoðunar en menn gera ráð fyrir að meiri hluti Alþingis sé. Það hefur gjörsamlega mistekist og það er einnig athyglisvert, herra forseti, að hv. þm. hefur ekki tekið eins vel undir þær ályktanir sem fjöldi samtaka launafólks og launafólk hefur verið að gera og eftir því var tekið.

Herra forseti. ,,Þetta er alíslenskt mál.`` Þannig hljóðaði yfirlýsing forsrh. landsins í morgun en hann er nú að burðast við að taka ábyrgð á stærsta pólitíska máli ársins, e.t.v. kjörtímabilsins. Það sem hann kallar alíslenskt er að ákveðið er að fara ekki í umhverfismat af því að Norsk Hydro vill ekki taka þá áhættu að þessi framkvæmd dragist, Norsk Hydro sem hugsanlega verður með 20% aðild að álveri og í formi tækniþjónustu. Það sem forsrh. kallar alíslenskt er að mikil fjárfestingaráhætta fylgir þessu verkefni og hana bera íslenskir aðilar, Landsvirkjun, lífeyrissjóðir landsmanna og íslenskar fjármálastofnanir og það er vissulega alíslenskt. En það sem mér finnst vera alíslenskt er barátta Austfirðinga við byggðaflótta og að þeir hafa bundið alla von sína við Noral-verkefnið sem ríkisstjórnin hefur stefnt í voða með vinnubrögðum sínum og við höfum rætt um í þrjá daga. Og Norsk Hydro er í lykilhlutverki við allan málabúnað stjórnvalda. Ríkisstjórnin stóð í morgun frammi fyrir pólitísku mati óháðs aðila, sendiherra Noregs, sem lýsir tveimur kostum í stöðunni fyrir norsk stjórnvöld. Hann telur að báðir kostir geti reynst vondir fyrir sína þjóð. Annars vegar gæti Norsk Hydro hætt við allt saman og þá ættu norsk stjórnvöld yfir höfði sér reiði íslensku ríkisstjórnarinnar og kólnandi sambúð ríkjanna tveggja samanber ummæli sem sendiherrann vitnaði til og við skulum muna að norska ríkið á tæpan helming hlutabréfa í Norsk Hydro og hefur mikil völd í stjórn fyrirtækisins. Hinn kosturinn sem sendiherrann bendir á er að Norsk Hydro fjárfesti í álveri á Austurlandi, þá muni andstæðingar framkvæmdanna á Íslandi og í Noregi leggjast á sveif með alþjóðlegum umhverfissamtökum, þar sem Norsk Hydro og norsk yfirvöld yrðu sökuð um að eiga þátt í að eyðileggja íslenskar náttúruperlur og þetta gæti skaðað ímynd Noregs. Sendiherrann gerir sér grein fyrir því að það hvernig haldið er á málum hér gæti eyðilagt orðstír Noregs. Það er von að ríkisstjórn Íslands, forsrh., bregðist ókvæða við. Honum er nefnilega alveg sama um orðstír, a.m.k. á meðan hann getur látið Framsfl. bera þungann af ólýðræðislegum vinnubrögðum í þessu máli og það hefur hann svo sannarlega gert fram að þessu. Þjóðin á þess vegna að hlusta á það að forsrh. segist bera ábyrgð á málinu í dag. Hann ætlar að axla ábyrgð á því hvernig málið kemur fyrir þingið og er með yfirlýsingar um að taka á sig ábyrgð á því að ekki er farið með Fljótsdalsvirkjun í umhverfismat sem er grundvöllur þeirrar sáttargjörðar sem nauðsynleg er varðandi svo umdeilda framkvæmd í dag. Virðulegi forseti. Það er sorglegt hvernig Sjálfstfl. og reyndar ríkisstjórnin öll lætur kröfur um umhverfismat sem vind um eyrun þjóta. En það er athyglisvert að þegar óþægilegar fréttir berast þá skammar forsrh. stjórnarandstöðuna eins og hún hafi borið fréttirnar heim til Íslands. Það er líka athyglisvert að á meðan hæstv. forsrh. gerir lítið úr fréttum um alvarlega stöðu málsins í Noregi þá mætir hann um leið í fyrsta sinn með fullskipað lið sitt á ráðherrabekkina og allir gera sér grein fyrir því hve illa honum verður við og hversu alvarlegt málið er. Herra forseti. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa fylgt nefndaráliti fulltrúa sinna í iðnn. úr hlaði í þessari umræðu og gert það vel. Þeir hafa gert skorti á gróðurrannsóknum ítarleg skil. Þeir hafa bent á að mótvægisaðgerðum er ábótavant og þar er eingöngu um óljósar hugmyndir að ræða. Þeir hafa bent á að engin tilraun er gerð til að meta Eyjabakkana sem hluta af miðhálendinu út frá mikilli stærð og dýrmætu svæði. Eins og við vitum öll er miðhálendið mikil auðn. Þar er stórhrikalegt landslag með tiltölulega fáum en sérstæðum gróðurvinjum. Verðmæti þess að gera ekkert við land hefur ekki verið skoðað og það er áfellisdómur á ríkisstjórnina hvernig haldið hefur verið á máli, bæði varðandi það að meta land, að meta virkjun og hvaða virkjunarkostir eru í stöðunni. Þannig hefur Samfylkingin bent á að Hraunavirkjun hefur ekki verið skoðuð síðan árið 1991 þrátt fyrir að Orkustofnun hafi bent á að hún sé ódýr kostur. Þar er meiri orku að hafa og henni má áfangaskipta. Það hefur komið fram að Landsvirkjun ætlar að skoða það á sumri komanda að hækka stífluna við Eyjabakka og ná þar með þeirri vatnsorku úr Fljótsdalsvirkjun sem þarf fyrir álver á Reyðarfirði. Og ef fórna á Eyjabökkum á auðvitað að skoða þann kost fyrir fram, en það mundi þýða lögformlegt umhverfismat og fram hjá því kemst þessi ríkisstjórn ekki. Þess vegna fer hún bara af stað með gamlan virkjunarkost og breytir svo framkvæmdunum eftir á. Þetta kallar maður að dansa í kringum eigin lög því það var ríkisstjórn Davíðs Oddssonar sem setti lög um umhverfismat. Herra forseti. Í þessari umræðu hefur verið vikið að heildarmati, en það hefur alls ekki fengið þá athygli sem þurft hefði. Skipulagsstjóri ríkisins hefur verið dreginn inn í þessa umræðu með afar vafasömum hætti og það er ómaklegt hvernig stjórnarliðar hafa reynt að skora keilur á kostnað virtra embættismanna. Það er alveg ljóst að Skipulagsstofnun hefur engu leynt, hvorki iðnn. né á öðrum stöðum þar sem við höfum unnið með Skipulagsstofnun að þessu máli. Þvert á móti hefur hún tekið inn í úrskurðarskýrslu sína allt það sem máli skiptir fyrir úrskurðinn sem felldur var. Það sést best á hve veikum grunni stjórnarliðarnir standa á því að þeir reyna að drepa málinu á dreif með þessum hætti. Fram hefur komið ábending frá skipulagsstjóra um að ekki sé stoð fyrir því í lögum að gera mat á umhverfisáhrifum um heildarframkvæmd, að heildarmat færi fram á öllum tengdum kostum í stórri framkvæmd og þetta er mjög mikilvægt. Þessu eigum við að breyta í lögunum um mat á umhverfisáhrifum þannig að hægt sé að gera kröfu um heildarmat framkvæmda þegar þær ná yfir mörg svæði og um margar tengdar framkvæmdir er að ræða. Framkvæmdaraðilinn kynnti 480 þús. tonna álver til Skipulagsstofnunar eins og kunnugt er en fyrsti áfanginn er eingöngu 120 þús. tonn. Að mínu mati erum við að þjóna Norsk Hydro með því að tilkynnt var 480 þús. tonna álver og þannig í raun vakin upp þau viðbrögð sem við höfum fjallað hér um á undanförnum dögum. Ef 480 þús. tonna álver verður hins vegar byggt þurfum við fyrst að reisa Fljótsdalsvirkjun til að útvega orku fyrir fyrsta áfanga álvers og til viðbótar henni Kröfluvirkjun eða Bjarnarflag, eða þá að hækka stífluna eins og ég hef oft gert að umtalsefni. Fyrir næsta áfanga álversins þarf Kárahnúkavirkjun sem dugir fyrir 360 þús. tonna álver. Enn þarf að virkja fyrir síðasta áfangann, en enginn veit hvar þá verður virkjað, hvort það verður Kreppa, Jökulsá á Fjöllum eða hvar menn ætla að bera niður. Auðvitað ætti Alþingi Íslendinga að vera að skoða heildarframkvæmdina. Auðvitað ættum við núna að láta meta umhverfisáhrif heildarframkvæmda á hálendinu. Nei, hér er fyrsti áfangi knúinn í gegnum Alþingi án umhverfismats og fæstir gera sér grein fyrir því að þessi framkvæmd, Fljótsdalsvirkjunin, er upphaf að gífurlegu heildardæmi á svæðinu norðan jökla. Ef til vill verða þetta þrjár eða fleiri virkjanir, línur, jarðgöng, stíflur og lón. Landslagið verður gjörbreytt og við munum skoða það í áföngum og leggja mat á það í áföngum. En þannig eru lögin um mat á umhverfisáhrifum og þar sem þau ná ekki einu sinni fram að ganga við fyrsta áfangann þá eigum við að sameinast um það að endurskoða þau lög áður en næst verður áfram haldið. Herra forseti. Eins og ég hef getið um í ræðu minni hafa þingmenn Samfylkingarinnar fylgt úr hlaði nefndaráliti og fylgt sannfæringu sinni í umræðum á Alþingi eins og komið hefur í ljós. Samfylkingin hefur flutt brtt. við þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Þetta er viðaukatillöga, þ.e. brtt. sem í raun telst viðauki við tillögu stjórnarflokkanna, og hljóðar viðauki okkar þannig, með leyfi forseta: ,,... enda hefjist framkvæmdir ekki nema að fengnu jákvæðu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna samkvæmt ákvæðum laga nr. 63/1993.`` Herra forseti. Ég er enn að láta mig dreyma um að þessi tillaga nái fram að ganga, að menn geri sér grein fyrir því eftir þessa umræðu um hvað málið snýst, hver sé grundvallarforsenda framkvæmda norðan Vatnajökuls. Ég harma vinnubrögð ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Mér finnast öll vinnubrögðin ólýðræðisleg. Ríkisstjórnin hefur neitað öllum ráðum sem við teljum mikilsverð til að komast að réttri niðurstöðu. Þetta harma ég, herra forseti, og lýsi fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og stjórnarflokkanna á Alþingi.

Herra forseti. Nú er þessi umræða senn á enda og það styttist í atkvæðagreiðslu um þáltill. iðnrh. þar sem hann óskar eftir klappi á bakið og hvatningu, hip, hip, húrra frá hv. lýðræðislega kjörnu Alþingi til þess að fá að halda áfram hernaðinum gegn landinu. Hér hafa verið fluttar ótal ræður í tvo daga við síðari umræðu þessa máls og, herra forseti, þær hafa satt að segja verið afskaplega málefnalegar. Hér hafa þingmenn lagt sig í líma við að kynna sér málið ofan í kjölinn. Þingmenn eru orðnir mjög vel að sér í þeim gögnum sem liggja að baki og hér hefur verið bent á ótalmörg atriði í þessum gögnum sem betur hefðu mátt fara og betur þyrfti að skoða áður en þessari stuðningsyfirlýsingu verður gefið loft undir vængina á hv. Alþingi. En það er ekki hlustað. Það er ekki hlustað á það að allar meginstoðirnar fyrir þáltill. hæstv. iðnrh. eru fallnar um sjálfar sig. Skýrsla Landsvirkjunar hefur verið metin ónýtt plagg sem þyrfti að vinna frá grunni upp á nýtt, senda þyrfti flestar rannsóknirnar aftur í gegnum ákveðið ferli til að þær geti kallast viðunandi og til að hægt sé að réttlæta þá framkvæmd sem við stöndum frammi fyrir að meta. Skýrslan hefur verið sögð hlutdræg og síðast en ekki síst byggð á allsendis ófullnægjandi og ónógum upplýsingum. Skýrslan um þjóðhagsleg áhrif álversins hefur verið dregin í efa og það hefur verið dregið fram í dagsljósið að þjóðhagslegar forsendur þessarar framkvæmdar séu vægast sagt afskaplega hæpnar. Þjóðhagslegu forsendurnar eru nefnilega, herra forseti, vitlaust reiknaðar. Ekki hefur ekki gert ráð fyrir fórnarkostnaði. Ekki hefur ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði sem þarf að leggja í vegna landsins og þeirra fórna sem íslensk náttúra þarf að lúta og greiða fyrir með sjálfri sér. Í þessu þjóðhagslega dæmi eru ekki allir þættir reiknaðir, herra forseti, og það virðist ekki eiga að gera það því hér hefur verið beint spurningum til hæstv. ráðherra varðandi þetta atriði og það fást engin svör. Það virðist ekki hlustað og enginn vilji er til að fylla upp í þessa mynd. Þá er komið að athugun á samfélagslegum áhrifum þessa álvers, skýrslu Nýsis sem fylgir þáltill. hæstv. iðnrh. Hún hefur sömuleiðis verið dæmd ómerkt plagg og alla þætti hennar þarf að setja í frekara ferli. Ég vil, virðulegi forseti, nota tækifærið og lesa úr skýrslu sem birt var hér á landi í mars 1983 og fjallaði um staðarval fyrir orkufrekan iðnað. Í skýrslunni, sem var unnin af opinberri nefnd, er fjallað um einhæfa iðnaðarstaði, og ég fullyrði að á Reyðarfirði kemur til með að verða til einhæfur iðnaðarstaður nái áform um 480 þús. tonna álver fram að ganga. Í þessari skýrslu, sem varar við þessum einhæfu iðnaðarstöðum, segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Margir þessara staða eiga nú við margháttuð vandamál að etja í atvinnu- og félagsmálum`` --- og hér er, herra forseti, átt við staði í Noregi t.d. --- ,,og má rekja þau annars vegar til hins öra vaxtar þeirra í upphafi og hins vegar til þess hversu háðir stóriðjuverum þeir eru.`` Síðar í skýrslunni í kaflanum um einhæfa iðnaðarstaði, herra forseti, segir: ,,Margfeldis\-áhrif iðjuvera eru jafnan óveruleg á einhæfum iðnaðarstöðum og takmarkast við nauðsynlegustu þjónustu við fyrirtæki og starfslið þess. Annars vegar hefur annað atvinnulíf að mestu lagst niður þar sem það hefur ekki staðist samkeppnina um vinnuaflið. Hins vegar er reynslan sú að stóriðjuver hafa lamandi áhrif á staðbundið frumkvæði í atvinnulífi á einhæfum iðnaðarstöðum.`` Herra forseti. Þetta er hættan sem blasir við Reyðarfirði. Þetta er hættan sem blasir við Fjarðabyggð og með leyfi forseta kem ég með eina tilvitnun enn í skýrslu staðarvalsnefndar frá 1983 um einhæfa iðnaðarstaði en þar segir: ,,Bæjarfélög og íbúar verða háðir stóriðjuverunum í þeim mæli að ný fyrirtæki treysta sér ekki til að keppa við þau um aðstöðu og vinnuafl. Þannig verka iðjuverin hamlandi á önnur fyrirtæki á sama stað sem getur orðið til þess að viðleitni til að auka á fjölbreytni atvinnulífs ber ekki árangur.`` Að allra síðustu, herra forseti: ,,Staðarvalsnefnd gengur út frá þeirri forsendu að ekki beri að stuðla að myndun einhæfra iðnaðarstaða.`` En hvað erum við að gera hér, herra forseti? Við erum að stuðla að myndun einhæfra iðnaðarstaða austur á landi, og hverjum er greiði gerður með því? Hvers vegna, herra forseti, erum við ekki að skoða aðrar hugmyndir? Hér var nýverið eftir ræðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar talað um hvort menn væru að gera lítið úr einu eða öðru, hvort verið væri að gera lítið úr skoðunum eða hugmyndum Austfirðinga og þeirra sem hafa verið að berjast fyrir þessari virkjun og fyrir þessu álveri. Það er ekki svo, herra forseti. Hér er ekki gert lítið úr skoðunum fólks. Hér er hins vegar búið að kljúfa þjóðina í tvo parta. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson gerði að mínu mati lítið úr því fólki sem hefur lagt í það að skrifa undir undirskriftalistana sem hann gerði að umtalsefni í ræðu sinni í gær.  Herra forseti. Hér hefur ríkisstjórnin hamast eins og hún hafi átt lífið að leysa við að koma þessari virkjun niður kokið á íslensku þjóðinni. Nákvæmlega sömu aðferðum var beitt á hinu háa Alþingi í fyrra þegar var verið að koma gagnagrunninum þversum niður kokið á þjóðinni. Hér er leikinn sami leikurinn og lýðræðislega kjörið Alþingi er ofbeldi beitt. Herra forseti. Ekki liggur fyrir svar frá hæstv. iðnrh. um orkuöflun fyrir þetta álver. Ég hef lagt fram fyrirspurn á Alþingi sem hefur ekki fengist svarað og ég hef bent hæstv. forseta á að hæstv. iðnrh. hafi skirrst við að svara hluta af spurningum mínum varðandi orkuöflunina. Hæstv. iðnrh. hefur aldrei svarað því hvar eigi að fá orku til síðari áfanga álversins. Hvar á að fá orkuna fyrir þriðja áfanganum? Á að fá þá orku úr Jökulsá á Fjöllum? Þessari spurningu hefur ekki verið svarað þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Hæstv. iðnrh. hefur heldur ekki svarað spurningunni um það hver sé að gera samninga við Landsvirkjun eða ræða við Landsvirkjun um mögulega orkusölusamninga. Hann segir æ ofan í æ: Væntanlegt hlutafélag sem stofnað verður um rekstur álversins. Í Noral-yfirlýsingunni sem undirrituð var á Hallormsstað 29. júní sl. kemur fram að eftir 10 daga, herra forseti, eigi að liggja fyrir drög að orkusölusamningum. Hæstv. iðnrh. hefur ekki svarað okkur því hvar orkusölusamningarnir eru á vegi staddir og við hverja verið er að ræða í því sambandi. Hverjir eru samningsaðilar Landsvirkjunar? Eigum við ekki að fá að heyra neitt um það í umræðunni, herra forseti? Eigum við að ganga til atkvæða áður en þessum spurningum er svarað? Herra forseti. Ég vil nefna enn eitt til. Hæstv. iðnrh. hefur sagt að hér sé verið að nota orkuna í fjórðungnum og gerir mikið úr því. Þar með þurfi ekki að leggja háspennulínur yfir allt hálendið þvers og kruss eins og einu sinni hafi staðið til. En ég spyr, herra forseti. Getur hæstv. iðnrh. fullyrt héðan úr þessum ræðustóli að ekki þurfi að koma til línulagnir yfir hálendi Íslands verði raforkan nýtt í fjórðungnum? Getur hann fullyrt að þegar til stækkunar álversins kemur þurfi ekki að leggja tvöfalda háspennulínu yfir hálendi Íslands? Hæstv. iðnrh. á eftir að svara þessari spurningu. Hvað um öryggismálin? Hvað ef fer að gjósa á Suðurlandsundirlendinu eða á Þjórsár-/Tungnaársvæðinu, þessu ótrygga svæði þar sem öllum virkjununum hefur verið valinn staður hingað til? Getur hæstv. iðnrh. staðfest að jafnvel þó svo við séum með virkjanirnar okkar á Þjórsár-/Tungnaársvæðinu á óöruggu svæði verði ekki lagðar háspennulínur þvert yfir hálendi Íslands til að koma einhverjum hluta af orkunni sem á að afla norðan Vatnajökuls hingað til höfuðborgarsvæðisins? Þeim spurningum þarf að svara, herra forseti, og óeðlilegt er að ýta svo á eftir þessu máli og senda Alþingi inn í umræðu um þetta á síðustu dögum Alþingis þegar allir eru orðnir þreyttir og hverju málinu á fætur öðru hefur verið rutt í gegn á óeðlilegum hraða og það er rekið á eftir okkur með þetta mikla mál sem við hefðum svo sannarlega, herra forseti, getað talað um miklu lengur því að það er svo margt ósagt. Það er líka ósagt og óhreinsað, þessi aðför að skipulagsstjóra og Skipulagsstofnun ríkisins sem hefur verið ómakleg í hæsta máta svo ekki sé meira sagt. Vegna þess að hér hefur verið ýtt á eftir, hefur þetta mál ekki verið til lykta leitt. Herra forseti. Stjórnvöld eru flækt í alla þætti málsins. Þau hafa róið að því leynt og ljóst að fá sitt fram. Þau hafa haft í hótunum við Norðmenn. Þau hafa reynt á lúalegan hátt að ræna skipulagsstjóra mannorðinu. Þau hafa reynt að koma í veg fyrir að lýðræðislega kjörnir alþingismenn fái að ræða grundvallaratriði málsins við stóran aðila að málinu, Norsk Hydro. Stjórnvöld lofuðu að hér kæmist almenningur að málum og fengi að gefa umsagnir. Umsagnir þeirra yrðu ekki smáðar eða fótumtroðnar, þeir fengju að gefa þær til iðnn. og til umhvn. Hver er raunin? Lýðræðisleg aðkoma almennings að málinu, að því umhverfismati sem hv. Alþingi hefur verið að reyna að leggja á framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun hefur engin verið. Hv. iðnn. neitaði minni hluta nefndarinnar um það sjálfsagða réttlætismál að umsagnir frá einstaklingum, sem skrifuðu til nefndanna, yrðu skráðar sem gögn í málinu. Því var hafnað. Valdbeiting og hroki hefur einkennt alla afgreiðslu málsins, herra forseti, og afgreiðsla þessa máls er ekki til sóma, hvorki hæstv. ríkisstjórn né hinu háa Alþingi. Þjóðin á betra skilið af okkur en að við hröpum svona að þessum hlutum og það að þjóðin sé klofin upp í þessar fylkingar sem raun ber vitni er sannarlega ómaklegt. Herra forseti. Verið er að nota lagasmugu til þess að koma risastórri virkjun í gegn á hinu háa Alþingi, lagasmugu sem um stendur styr. Ekki er einu sinni á hreinu að virkjunarleyfi fyrir þessa virkjun gildi þó að hingað til hafi það verið talið svo og hv. þm. hafa verið að benda á það í þessum umræðum að frekari könnun þurfi að fara fram bæði á þessari lagastoð bráðabirgðaákvæðisins, sömuleiðis á virkjunarleyfinu sjálfu og ég bendi til fylgiskjala sem fylgja með minnihlutaáliti 1. minni hluta hv. iðnn. þar sem birt er kæra Náttúruverndarsamtaka Íslands sem gengur út á það að stjórnvöld séu að brjóta gegn Evrópurétti. Herra forseti. Ríkisstjórnin tekur ekki rökum í þessu máli. Hvers vegna leggur hæstv. ríkisstjórn á sig þennan slag? Hvers vegna lúffar ekki ríkisstjórnin og segir bara: Við skulum bera klæði á vopnin. Sendum framvæmdina í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Látum meta framkvæmdina í heild, allar virkjanirnar sem þarf til að afla 480 þús. tonna álvershlussunni rafmagns austur á Reyðarfirði, allar vegaframkvæmdirnar, alla brúarsmíðina, allar línulagnirnar, allt sem heiti hefur í þessari framkvæmd ætti að meta í einu lagi. Það gera reyndar væntanleg lög um mat á umhverfisáhrifum, frv. ti nýrra laga, ráð fyrir að gert verði, herra forseti. Mig langar til að lesa grein, sem er í uppkasti að frv. til laga þar sem fjallað er um matsskyldar framkvæmdir. Þetta er frv. til laga sem er í umsagnaferli og bíður eftir að komast út úr umhvrn. og hingað fyrir hið háa Alþingi. Um matsskyldar framkvæmdir segir þar: ,,Í þeim tilvikum er fleiri en ein matsskyld framkvæmd er fyrirhuguð á sama svæði getur ráðherra ákveðið að umhverfisáhrif þeirra skuli metin sameiginlega og lögð fram samtímis til athugunar Skipulagsstofnunar.`` Svona ættum við að vera að vinna, herra forseti. Sömuleiðis ættum við að setja Fljótsdalsvirkjun undir rammaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég hef áður úr þessum ræðustóli prísað þá rammaáætlun sem er í undirbúningi og er í vinnslu. Hún er sannarlega af hinu góða og, herra forseti, við erum líka að undirbúa þá vinnu á réttum tíma eins og hæstv. iðnrh. hefur margoft bent á og ég er honum hjartanlega sammála áður en í óefni er stefnt með ofvirkjanir hér á landi. Herra forseti. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn og á hæstv. iðnrh. að leyfa Fljótsdalsvirkjun og náttúrunni í kringum hana, Eyjabökkum, að njóta vafans og fara undir rammaáætlun ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Það er ósanngjarnt að sýna ekki skynsemi í þessu máli. Það er ósanngjarnt að Fljótsdalsvirkjun skuli undanþegin þeirri skynsemi sem rammaáætlun ríkisstjórnarinnar byggir á. Við þurfum á sátt að halda í þessu máli. Við þurfum ekki á ofbeldi og offorsi ríkisstjórnarinnar að halda. Þjóðin er klofin og það er ríkisstjórnarinnar að sameina hana. Ríkisstjórnin hefur allt í hendi sér til að gera það en það skortir vilja, herra forseti. Ég spái því hins vegar að ríkisstjórnin geti öðlast þann vilja með því að hugsa málið upp á nýtt, með því að ákveða að náttúran fái að njóta vafans, með því að ákveða það og viðurkenna það að málin snúi þannig að jörðin þurfi ekkert á okkur að halda. En við getum ekki án jarðarinnar verið. Herra forseti. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn og á þá alþingismenn sem ætla að fara að greiða atkvæði um þetta stóra mál á eftir að hafa það í huga að það er réttlætismál að setja Fljótsdalsvirkjun í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Sé það ekki gert má líkja því við það að í landi hafi verið ákveðið að afnema dauðarefsingar á þann hátt þó að þeir sem hafa hlotið dauðadóm eigi samt sem áður að deyja. Við skuldum náttúru Íslands og þeim sem unna henni enn betri skýringar. Þær fást einungis með því að setja þessa framkvæmd í hinn lögformlega farveg. Herra forseti. Það væri okkur til sóma að samþykkja lögformlegt mat á umhverfisáhrifum fyrir Fljótsdalsvirkjun.

Herra forseti. Það voru tvær spurningar frá hv. þm. í umræðunni sem hann taldi sig ekki hafa fengið svar við í fyrri ræðu minni. Í fyrsta lagi varðandi hvort ég gæti tryggt það að ekki yrðu nokkurn tíma lagðar línur yfir hálendi landsins. Það er útilokað fyrir mig að gefa út einhverja yfirlýsingu um slíka tryggingu. Alveg burt séð frá því hvort nokkurn tíma verður af einhverjum stórum virkjunum norðan Vatnajökuls liggur það alveg fyrir að á einhverju stigi málsins þurfa menn að tengja saman orkukerfið fyrir sunnan og austan. Ég tel hins vegar að með þeirri ákvörðun sem tekin hefur verið af ríkisstjórninni að menn ætli að nýta orkuna í heimabyggð eða á heimaslóð að þá komumst við hjá því að leggja 400 kílóvatta háspennulínur yfir landið eins og áformað var á sínum tíma til að flytja orkuna að austan suður. Hin spurning hv. þm. sneri að því hver væri hinn raunverulegi orkukaupandi. Hér er hópur innlendra fjárfesta í samstarfi sín á milli. Sá aðili er að undirbúa samninga við Landsvirkjun um orkukaup. Þegar hlutafélag hefur verið stofnað um byggingu álversins verður það sá aðili sem semur endanlega við Landsvirkjun um orkukaupin. Eins og ég sagði áðan mun ekki skipta höfuðmáli hvort einhver dráttur verður á þar í fáa daga eða fáar vikur hvenær gengið verður frá þeim samningi. Aðalatriðið er að menn geti tekið endanlega ákvörðun um alla þessa samninga fyrir 1. júní þannig að verkefnið geti orðið að veruleika. En af því að nú er komið að lokum umræðunnar vil ég nota tækifærið til að þakka öllum þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni, þakka umhvn. Alþingis fyrir starf sitt og undirbúning að þeim síðari hluta umræðunnar sem hér hefur átt sér stað og sérstaklega iðnn. þingsins sem hefur borið hitann og þungann af þessu máli milli fyrri og síðari umr. fyrir mjög gott starf. Ég tel að málið liggi mjög skýrt fyrir þannig að okkur sé ekkert að vanbúnaði að fara í atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Hér er komin fram tillaga um að Fljótsdalsvirkjun og þær framkvæmdir fari í umhverfismat. Ég styð tillöguna og mun að henni samþykktri styðja tillögu um Fljótsdalsvirkjun. Ég segi já.

Herra forseti. Þessi breytingartillaga frá þingmönnum Samfylkingarinnar er tilraun til sáttargerðar í þessu viðkvæma deilumáli og með samþykkt hennar er skotið stoðum undir málsmeðferðina og tilraunir til að leiða saman ólík sjónarmið í málinu. Þótt lög kveði ekki á um nauðsyn mats af umhverfisáhrifum vegna Fljótsdalsvirkjunar er skynsamlegt að fara þá leið málsins vegna. Með samþykkt tillögunnar kann að vera að einhverra mánaða töf verði á framkvæmdum en með jákvæðri afgreiðslu hennar er þó jafnframt tryggt að framkvæmdir munu ganga fram en um leið byggja á traustum grunni og fjölga til muna stuðningsmönnum virkjunaráforma. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Nefndum Alþingis var ætlað að vinna einhvers konar anga af mati á umhverfisáhrifum og leggja niðurstöðu sína fyrir Alþingi. Svo hæfir sem þingmenn eru hafa þeir ekki til að bera þá sérþekkingu sem til þarf til að vinna það verk. Gögnin sem lögð voru til grundvallar þessari vinnu, sérstaklega skýrsla Landsvirkjunar, standast engan veginn þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til sambærilegra gagna vegna mats á umhverfisáhrifum framkvæmda eins og þær sem hér um ræðir. Náttúrufar á Eyjabökkum er verðmætt, jafnvel einstætt í sinni röð. Það verðskuldar sérstakt mat. Efnahagsleg áhrif framkvæmdanna eru óljós og þarf að skoða betur og ef horft er á byggðaáhrifin til framtíðar eru einnig margir óljósir þættir. Þeir verðskulda einnig vandað mat á áhrifum framkvæmdanna. Ég segi já.

Herra forseti. Hér er stórmál til afgreiðslu sem klofið hefur þjóðina í tvo hluta. Tekist er á um vinnubrögð. Forsenda þess að ná megi sátt um þessa framkvæmd er að fram fari umhverfismat. Þess vegna flytur Samfylkingin þessa sáttatillögu og hefur reynt í málflutningi sínum að ná um hana stuðningi. Tillagan er í raun viðauki við tillögu ríkisstjórnarinnar um að enda hefjist framkvæmdir ekki nema að fengnu jákvæðu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna samkvæmt ákvæðum laga nr. 63/1993. Það hefði verið sómi Alþingis að segja já við þessari tillögu. Ég harma viðbrögð stjórnarsinna. Ég segi já.

Herra forseti. Þessi tillaga felur í sér tvennt, þ.e. stuðning við Fljótsdalsvirkjun með sama orðalagi og í þáltill. ríkisstjórnarinnar. Hins vegar er í síðari hlutanum tekið undir umhverfismat. En þar sem tillagan í heild sinni felur í sér stuðning við virkjun þótt skilyrtur sé og þar með að Eyjabökkum verði sökkt, erum við henni andvíg. Ég segi nei.

Herra forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og stjórnarmeirihlutinn á Alþingi ætlar að hunsa vilja meiri hluta þjóðarinnar um að lögformlegt umhverfismat fari fram vegna virkjunar í Fljótsdal. Það er vilji 80% landsmanna. Hér er lagt til að fram fari lögformlegt umhverfismat. Það verður aldrei sátt um annað. Ég segi já.

Herra forseti. Þar sem tillagan sem hér hefur legið fyrir og hefur verið til umræðu í tvo daga er studd gögnum sem færustu vísindamenn, embættismenn ríkisstofnana og fagmenn í þeim greinum sem hlut eiga að máli hafa dæmt gölluð og allsendis ófullnægjandi og þar sem komnar eru upp rökstuddar efasemdir um að hér sé farið að lögum, þá er ein leið til að koma í veg fyrir að stórslys verði. Sú leið heitir lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Meiri hluti umhvn. hefur lýst því yfir að þannig skuli á málum haldið. Þess vegna flyt ég þessa brtt. um að Alþingi álykti að ríkisstjórnin láti fara fram mat samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar og segi því já.

Herra forseti. Með virkjun Jökulsár í Fljótsdal verður spillt gríðarlega miklum náttúruverðmætum sem aldrei verða aftur fengin. Verndun íslenskrar náttúru, ekki síst náttúruperlna á hálendi landsins, er eitt brýnasta verkefni í umhverfismálum Íslendinga. Við berum ekki aðeins ábyrgð á íslenskri náttúru, heldur ber okkur einnig að gæta þeirra verðmæta vegna komandi kynslóða. Mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar samkvæmt lögformlegu ferli tryggir að fullnægjandi rannsóknir fari fram og mat óháðra sérfræðinga verði lagt fram. Enn fremur verði þá betur kannaðir aðrir virkjunarkostir, lagaóvissu eytt og áhrif á byggðir og mannlíf verða ljósari. Því styð ég, herra forseti, að Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum og segi já.

Hæstv. forseti. Með virkjun Jökulsár í Fljótsdal verður spillt gríðarlega miklum náttúruverðmætum sem aldrei verða aftur fengin. Verndun íslenskrar náttúru, ekki síst náttúruperlna á hálendi landsins, er eitt brýnasta verkefni í umhverfismálum Íslendinga. Við berum ekki aðeins ábyrgð á íslenskri náttúru, heldur ber okkur einnig að gæta þeirra verðmæta vegna komandi kynslóða. Mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar samkvæmt lögformlegu ferli tryggir að fullnægjandi rannsóknir fari fram og mat óháðra sérfræðinga verði lagt fram. Enn fremur verði þá betur kannaðir aðrir virkjunarkostir, lagaóvissu eytt og áhrif á byggðir og mannlíf verði ljósari. Því styð ég að Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum og segi já.

Herra forseti. Hér er verið að afgreiða viðamikið mál sem gengur út á að sneiða fram hjá almennum leikreglum um umhverfismat. Lögleg má þessi leið vera, herra forseti, en umfram allt er hún siðlaus. Á slík vinnubrögð get ég ekki fallist og segi því nei.

Herra forseti. Nú er greitt atkvæði um það mál sem er líklega hvað stærst ef litið er til atvinnu- og byggðamála í landinu. Aðstæður okkar eru því miður þannig að hallað hefur mjög á hinar dreifðu byggðir. Hér verður gerð tilraun til þess að snúa þeirri þróun við. Herra forseti. Það bendir flest til þess að þetta muni gefa okkur ný tækifæri á Austurlandi og landinu öllu til að vinna gegn hinni uggvænlegu þróun. Herra forseti, ég segi já.

Herra forseti. Ég trúi því að við séum hér að stíga gæfuspor. Ég er sannfærður um að með samþykkt þessarar tillögu færumst við nær því að geta tekið þá ákvörðun að byggja upp orkufrekan iðnað á Austurlandi. Samþykkt tillögunnar styrkir samningsstöðu okkar og um leið mun okkur takast að halda áfram uppbyggingu orkufreks iðnaðar sem leggur grunn að varanlegum og betri lífskjörum fyrir þjóðina alla. Ég segi já.

Herra forseti. Hér er á ferðinni langstærsta byggðamál sem rekið hefur á fjörur Alþingis í háa herrans tíð. Fljótsdalsvirkjun og álver í Reyðarfirði mun stöðva fólksfækkun á Austurlandi, auka fjölbreytni atvinnulífsins og skapa mikinn fjölda nýrra starfa. Ég minni á eindreginn vilja íbúa Austurlands sem speglast í ályktun sveitarstjórnarmanna á svæðinu sem samþykktu með 41:2 atkvæðum að mæla með þessum framkvæmdum. Ég styð þennan eindregna vilja heimamanna og segi já.

Herra forseti. Ég studdi áform um Fljótsdalsvirkjun upp úr árunum 1980 þegar stefnt var að því að framleiða rafmagn til kísilmálmvinnslu á Reyðarfirði. Ég studdi Fljótsdalsvirkjun árið 1990 eða þar um bil þegar orkuna átti að flytja suður yfir heiðar vegna álverksmiðju á Keilisnesi. Ég styð því Fljótsdalsvirkjun árið 1999 þegar orkunýting verður á Reyðarfirði vegna álverksmiðju þar eystra. Ríkisstjórnin hefur haldið illa á þessu máli. Ég læt hins vegar Austfirðinga ekki gjalda þess né heldur landsbyggðina alla. Landsbyggðinni hefur blætt undir stjórn núverandi ríkisstjórnar. Það er nóg komið. Nú þarf að snúa vörn í sókn. Austfirðingar og landsbyggðarfólk allt á annað og betra skilið en að enn og aftur verði svikin gömul fyrirheit. Nóg er nú samt. Ég er umhverfis- og framkvæmdasinni. Ég vil ganga vel um landið mitt en styrkja um leið landsbyggðina og kjör fólksins í landinu. Ég segi já.

Herra forseti. Umhverfismat verður ekki að raunveruleika, sú tillaga var felld og slíkt ber að harma. Náttúrunni er fórnað, það verður ekki aftur tekið. Fjármunum er sóað og vafi er á arðsemi framkvæmdanna. Þetta er ekki gæfuspor í mínum huga og ég segi nei.

Herra forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um verulega stórt mál fyrir íslenska þjóð. Verði þáltill. hæstv. iðnrh. samþykkt mun hún styrkja atvinnu- og efnahagslíf þjóðarinnar. Verði hún samþykkt mun hún styrkja byggð á Miðausturlandi og þar með snúa þeirri byggðaþróun við sem átt hefur sér stað að undanförnu. Verði hún samþykkt mun hún efla öryggi í rafmagnsframleiðslu landsmanna. Verði hún samþykkt mun hún ýta undir nýtingu vistvænna orkugjafa. Ég segi því já, herra forseti.

Herra forseti. Hér fær lýðræðið að hafa sinn gang byggðum landsins í vil. Þetta er siðleg ákvörðun og gleðileg, styrkir byggðir landsins og styrkir þjóðina.

Kristilega?

Já. Enginn sökkvir landi með neinni gleði en það er fórnarkostnaður þessu viðvíkjandi. Ég segi já og þó fyrr hefði verið.

Herra forseti. Í upphafi átti ég nokkuð erfitt í þessu máli enda er ég umhverfissinni. Eftir að hafa farið um svæðið, hitt fjölda vísindamanna, sveitarstjórnarmanna og almennra borgara á Austurlandi fannst mér ekki annað hægt en vinna þessu máli brautargengi. Orkufrekur iðnaður á Austurlandi leysir ekki allan vanda Austfirðinga en hann er kærkomin viðbót við atvinnuflóruna þar. Ég veit að sveitarstjórnarmenn eru sífellt að leita að nýjum atvinnutækifærum. Þess vegna segi ég já.

Hæstv. forseti. Þessi tillaga er pólitísk leiksýning stjórnarflokkanna. Aldrei hefur staðið til að taka mark á þeim staðreyndum sem umfjöllun Alþingis og nefnda þess hafa leitt fram. Meiri hluti á Alþingi áformar að fórna umdeildum náttúruverðmætum án þess að nýta að fullu þá virkjunarkosti sem eru fyrir hendi á því svæði sem um er rætt. Orkustofnun hefur lagt fram tillögu um skoðun á öðrum kosti sem hún telur að gefi 15--20% lægra orkuverð en Fljótsdalsvirkjun gerir. Þessi tillaga hefur lengi lengið fyrir. Það verður að fordæma þessi forkastanlegu vinnubrögð. Það er gersamlega óhæfa að svona skuli að þessum málum staðið. Ég ætla ekki að taka þátt í því. Ég segi nei.

Herra forseti. Ríkisstjórnin ber ábyrgð á alvarlegum og illvígum deilum sem hafa skipt þjóðinni í stríðandi fylkingar með því að fara ekki með Fljótsdalsvirkjun í lögformlegt umhverfismat. Fjárhagsgrundvöllur þessara framkvæmda stendur á brauðfótum. Mat á byggðaáhrifum framkvæmdanna er líka í mikilli óvissu. Það eina sem er öruggt er að ríkisstjórnin þorir ekki með framkvæmdina í lögformlegt umhverfismat og ef í hana verður á annað borð ráðist munu dýrmæt náttúruverðmæti glatast. Ríkisstjórnin verður sjálf að bera ábyrgð á þessu umhverfisslysi, ekki síst þegar mestar líkur eru á bullandi tapi á allri framkvæmdinni sem skattgreiðendur þurfa að bera. Þingmaðurinn segir nei.

Herra forseti. Við framkvæmd þessarar tillögu og undirbúning hennar er rangt að verki staðið. Verið er að storka framtíðarsýn þjóðarinnar og þeim reglum sem hún hefur sjálf sett sér í umgengni við náttúruauðlindir landsins. Náttúruperlur landsins eiga að njóta vafans. Það er afar ósanngjarnt og rangt að stilla þessu máli upp sem byggðamáli og stilla þannig landsbyggðinni upp gagnvart þeirri framtíðarsýn sem umhverfis- og náttúruvernd á að njóta. Ég segi nei.

Herra forseti. Samþykkt þeirrar tillögu sem er til lokaafgreiðslu styrkir stöðu stjórnvalda í samningum við Norsk Hydro um framleiðslustarfsemi, byggða á nýtingu raforku frá orkulindum á Austurlandi. Verkefnið mun ef af verður styrkja stöðu íslensks efnahagslífs og auka þjóðartekjurnar, jafnframt því að auka iðnaðarframleiðslu í atvinnulífinu og þar með styrkja stoðir atvinnulífsins í landinu. Jafnframt mun það styrkja byggð og auka fjölbreytni atvinnulífs á Austurlandi. Ég segi já.

Herra forseti. Það eru nútímaleg vinnubrögð hins siðaða samfélags að beita leikreglum á borð við mat á umhverfisáhrifum, leikreglum sem settar eru á Alþingi af framsýnum þingmönnum sem voru að hegða sér á heimsins hátt til að tryggja að náttúran njóti vafans. Ég hef haldið því fram, herra forseti, að lagaóvissa ríkti um þessar framkvæmdir og tel að úr þeim verði jafnvel ekki skorið nema fyrir dómstólum. Til stendur að fórna verðmætu votlendi óafturkræft fyrir ímyndaðan tímabundinn ávinning og í óþökk stórs hluta þjóðarinnar. Herra forseti. Ég segi nei.

Herra forseti. Þó svona fari, þá er síðasta orðið ekki sungið í þessum söng, það fullyrði ég. Í skjóli valds og hroka er verið að troða stórri ákvörðun niður kokið á þjóðinni. Það er mikið öfugmæli sem haldið hefur verið fram í umræðunni að hér skuli notuð hreina orkan okkar --- í hvað? --- í eimyrjuspúandi álbræðslu á Austurlandi sem á ekki eftir að verða neinum til góðs, engum af þessari þjóð. Hér er verið að fremja óafturkræft spellvirki á íslenskri náttúru og þetta á eftir að verða okkur dýrkeypt og þungbært. Landsbyggðin og þjóðin öll á betra skilið en að fjöreggið sé tekið frá henni. Ég lýsi yfir andstöðu við þessa orkufrekju og ég lýsi yfir mikilli hryggð. Ég segi: Virkjum þjóðina en björgum hálendinu. Ég segi nei.

Herra forseti. Ég lýsi yfir vonbrigðum með þá niðurstöðu að stjórnarmeirihlutinn treystir sér ekki til að styðja eðlilegan og nútímalegan farveg fyrir Fljótsdalsvirkjun þannig að fram fari lögformlegt umhverfismat. Staða landsbyggðarinnar er slík að lífsnauðsynlegt er að snúa við öfugþróun þeirra mála. Bygging álvers á Reyðarfirði er mál af þeim toga. Slíkar tilraunir get ég ekki annað en stutt. Ef ekki verður brugðist við fólksflutningum frá landsbyggðinni hér og nú verður illa við málið ráðið. Þrátt fyrir vankanta á málinu af hálfu ríkisstjórnar styð ég viðnámsaðgerðir af þessu tagi sem treysta byggð í landinu. Herra forseti. Ég segi já.

Herra forseti. Við erum að greiða atkvæði um hvort loforð okkar til að styrkja landsbyggðina standi eða ekki. Ekkert hefur komið fram í umræðum síðustu daga sem gefur tilefni til að ætla að önnur leið sé til svo efna megi þetta loforð og um leið að hlífa Eyjabökkum. Málflutningur andstæðinga Fljótsdalsvirkjunar snýst um prinsipp en ekki úrræði. Ekkert bendir heldur til annars en að ríkisstjórnin hafi staðið eðlilega og lögformlega að málinu að öllu leyti. Ég segi já, herra forseti.

Virðulegi forseti. Við umræðu um þessi mál á Alþingi hefur komið berlega í ljós að hér takast á tvö mjög sterk sjónarmið sem mörgum reynist erfitt að gera upp á milli enda hefði það ekki þurft að gerast. Hér er um að ræða byggða- og atvinnumál annars vegar og náttúruvernd hins vegar. Það er sorglegt að ríkisstjórnin, sem hefur í raun undirbúið þessa stóru framkvæmd á Austurlandi í langan tíma, skyldi ekki bera gæfu til að samræma þessi tvö sjónarmið. Það var og er hægt að gera með því að láta fara fram vandað mat á umhverfisáhrifum. Ríkisstjórnin brást því hlutverki sínu. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar eru gríðarlega mikil. Með virkjuninni verða eyðilögð óafturkræf náttúruverðmæti sem hafa mikið náttúruverndargildi. Því fer fjarri að umhverfisáhrifin hafi verið könnuð nægjanlega til að taka svo afdrifaríka ákvörðun. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt að Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum. Með því væri tryggt að fullnægjandi rannsóknir færu fram, óháð mat sérfræðinga yrði lagt fram, aðrir virkjunarkostir yrðu metnir og almenningi gæfist kostur á að kynna sér málið og taka afstöðu til þess. Þar sem þáltill. gerir ekki ráð fyrir slíku lögformlegu umhverfismati treysti ég mér ekki til að styðja þáltill. hæstv. iðnrh. og segi því nei.

Herra forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar stendur svo fávíslega að málum að ósætti og heift sundra þjóðinni. Þjóðkjörnum fulltrúum er neitað um tíma, neitað um rök, neitað um upplýsingar í afdrifaríku máli sem varðar náttúruauðæfi, svimandi fjárupphæðir og byggðir sem eiga í vök að verjst. Tillaga um umhverfismat, sem hefði bætt úr þessu og rík krafa er um, hefur verið felld. Þjóðareining og sátt eru orðin tóm á Alþingi. Ég segi nei.

Herra forseti. Ef þessi sérkennilega samstöðuyfirlýsing verður samþykkt gæti það markað upphaf þess að fórna náttúruperlum á svæðinu norðan og norðaustan Vatnajökuls þar sem er stærsta lítt snortna víðerni Evrópu. Fyrst til að falla í valinn yrði þá náttúruperlan Eyjabakkar. Herra forseti. Það er að mínu mati fráleitt að tala um þetta mál sem innlegg í hinn almenna atvinnu- og byggðavanda landsbyggðarinnar og það kemur úr hörðustu átt frá þeim stjórnvöldum sem bera ábyrgð á einu mesta byggðaröskunarskeiði lýðveldistímans. Herra forseti. Hér hefur ógæfulega verið staðið að verki. Ríkisstjórn og þó einkum Framsfl. hefur klofið þjóðina í herðar niður en reyndar komið sjálfum sér í pólitískan lífsháska í leiðinni og er það vel. Mér segir svo hugur að hæstv. ríkisstjórn verði harla litlu nær í málinu að afgreiddum þeim málamyndagjörningi sem hér er að fara fram. Ég segi nei, herra forseti.

Herra forseti. Ég hef fremur verið í hópi náttúrunýtingarsinna en náttúruverndarsinna en framganga ríkisstjórnarinnar og vinnubrögð ásamt upplýsingum sem komið hafa fram m.a. um arðsemi framkvæmdanna auk þess sem tillaga um umhverfismat hefur nú verið felld gera það að verkum að ég greiði atkvæði gegn framhaldi framkvæmda og segi nei.

Herra forseti. Þingmenn Frjálslynda flokksins greiða ekki atkvæði í þessari atrennu enda á eftir að greiða atkvæði um þá viðaukatillögu sem við erum flutningsmenn að en þar er gert ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Ég greiði ekki atkvæði.

Herra forseti. Það er talað um að náttúran eigi að njóta vafans. Í mínum huga er ekki mikill vafi í þessu máli. Hins vegar eru færðar fórnir. Við fórnum landsvæði sem er engum gleðiefni. Það er hins vegar verjandi vegna þeirra hagsmuna sem eru í húfi. Skoðanakannanir hafa sýnt að stór hluti þjóðarinnar vill nýta vatnsorkuna sem er ein af okkar meginauðlindum. Þetta mál gengur út á að gera það. Þjóðarbúskapurinn og sérstaklega landsbyggðin þarf á þessum framkvæmdum að halda. Ég segi já.

Herra forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar svífst einskis í krafti meiri hluta síns á hinu háa Alþingi. Með málatilbúnaði sínum hefur hún alið á ósætti og illdeilum meðal þjóðarinnar. Fljótsdalsvirkjun verður um aldir alda minnisvarði um ólýðræðisleg vinnubrögð og fullkomið ábyrgðarleysi gagnvart komandi kynslóðum. Fljótsdalsvirkjun verður minnisvarði ríkisstjórnar sem fann í pússi sínu eina ofurlausn í byggðamálum, ofurlausn sem öllu var fórnandi fyrir. Herra forseti. Sagan mun dæma þessa menn. Íslendingar eiga betra skilið. Ég segi nei.

Herra forseti. Hér erum við að taka fyrsta skrefið að þeirri verstu náttúruröskun sem samþykkt hefur verið fram til þessa á Íslandi. Með samþykkt þáltill. iðnrh. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun erum við að fórna náttúruperlu sem ekki verður endurheimt, náttúruperlu sem hefði mátt hlífa með öðrum vinnubrögðum eins og margoft hefur verið farið yfir hér í þessum sal. Málinu er stillt upp sem byggðamáli en ég dreg í efa að það muni reynast sá bjargvættur sem fram kemur í málflutningi stuðningsmanna stóriðju. Eins dreg ég í efa efnahagslegar forsendur framkvæmdanna. Í þessu máli er margt óunnið, bæði í rannsóknum og eins er lagaleg staða málsins mjög ótrygg. Því segi ég nei, herra forseti.

Herra forseti. Í umræðunni um virkjunarframkvæmdir á Fljótsdal hefur viðkvæðið af hálfu ríkisstjórnarinnar verið að minni hagsmunir verði að víkja fyrir meiri, náttúrunni verði að fórna fyrir efnahagslega hagsmuni sem séu í húfi. Nú hefur verið sýnt fram á að þetta er rökleysa. Hér er um að ræða fullkomið efnahagslegt glapræði. En þessu máli er ekki lokið og ég vil vekja athygli á að hæstv. iðnrh. gaf mjög mikilvæga yfirlýsingu og skuldbindingu undir lok umræðunnar, þ.e. að ekki verði ráðist í virkjunarframkvæmdir eða neinar framkvæmdir sem þeim tengjast áður en allir samningar um hugsanlegt álver liggja fyrir. Þessari umræðu er ekki lokið. Hún er rétt að hefjast. Ef rétt og málefnalega verður að málum staðið og af dugnaði, þá verður Eyjabökkum þyrmt. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Við greiðum atkvæði um það hvort Alþingi árið 1999 leggur blessun sína yfir framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Lagasetning um Fljótsdalsvirkjun átti sér stað í Alþingi 1981 að frumkvæði Hjörleifs Guttormssonar. Leyfi til framkvæmda var veitt árið 1991 og þá hófust framkvæmdir við virkjunina, hæstv. forseti, fyrir átta árum síðan. Við skulum minnast þess að síðan hafa áfram verið stundaðar miklar umhverfisrannsóknir á svæðinu. Við skulum minnast þess að hér er um mest rannsakaða virkjunarsvæði landsins að ræða. Við skulum minnast þess að hér er um bráðnauðsynlega framkvæmd að ræða fyrir efnahagslíf landsins. Við skulum minnast þess að hér er verið að leggja grunn að varanlegum lífskjarabótum Íslendinga. Við skulum minnast þess að íslenska velferðarkerfið stenst ekki nema með nýrri innspýtingu í efnahagskerfið á réttum tíma. Við skulum minnast þess að hér er um byggðamál að ræða og hér er um framkvæmd að ræða sem hefur gífurlega jákvæð áhrif á byggðaþróun á Austurlandi. Austfirðingar treysta því að Alþingi muni samþykkja þessa þáltill. Hæstv. forseti. Ég samþykki þessa tillögu og segi já.

Herra forseti. Í bréfi til hv. alþingismanna fyrir nokkrum dögum frá svokölluðum ljóðahóp er vitnað í ljóð Hákons Aðalsteinssonar, ort á Eyjabökkum í haust leið. \vskip 11.6pt plus 6pt minus 6pt Heyr vorar bænir öræfaandi óspilltra fjalla. Gefðu oss mátt til að geyma þinn fjársjóð um grundir og hjalla. Laufgaðir bakkar, lágvaxinn gróður, lindur sem kliða, burkni í skoru, blóm í lautu biðja sér griða. \vskip 11.6pt plus 6pt minus 6pt Herra forseti. Það gengur ekki að raska tilveru óspilltra fjalla, grundum og hjalla. Hlusta verður á lindir sem kliða biðja sér griða. Herra forseti. Hjarta mitt slær með landinu sem náttúrubarni. Gagnkvæm virðing verður að ríkja í vinarþeli lands og þjóðar. Herra forseti. Það gengur ekki að samþykkja Fljótsdalsvirkjun og ýmsa aðra atvinnuskapandi möguleika nema manni þyki enn vænna um fólkið sitt en landið sjálft. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Mér finnst málatilbúnaður hér með ólíkindum. Ég er hryggur yfir því að þjóðinni skuli vera neitað um nútímaleg vinnubrögð við upphaf nýrrar aldar og að fram fari lögformlegt umhverfismat á stærstu fjárfestingu Íslandssögunnar. Ég segi nei.

Herra forseti. Hér eru stjórnvöld að þröngva þessu umdeilda máli í gegnum þingið eftir að sýnt hefur verið fram á að rannsóknum er áfátt, verið er að brjóta alþjóðasamninga, óvissa er um lögmæti og stjórnvöld hafa ekki hrakið rök og staðhæfingar óháðra hagfræðinga um að tap verði á virkjuninni. Hér er verið að staðfesta að framin verði óbætanleg náttúruspjöll á einstöku landsvæði á hálendi okkar. Samþykkt þessa mun hafa meiri og alvarlegri afleiðingar en nokkurn órar fyrir. Ég segi nei.

Herra forseti. Þingflokkur Samfylkingarinnar er hlynntur því að lög verði sett sem heimila þjóðaratkvæðagreiðslu og auka þannig lýðræðislegan rétt fólksins í stórum málum sem snerta hag þegnanna og afkomu þjóðarinnar. Í þessu máli hefur lögformlegu umhverfismati verið hafnað. Fjárhagsgrundvöllur framkvæmdanna og arðsemi er líka í fullkominni óvissu. Málið er því vanbúið til þjóðaratkvæðagreiðslu. Því greiði ég ekki atkvæði.

Herra forseti. Nú hefur meiri hluti hv. þm. hafnað því að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat. Með þeirri ákvörðun hefur meiri hlutinn augljóslega farið gegn vilja stórs hluta íslensku þjóðarinnar og þess verður sennilega lengi minnst. En með því að hafna þeirri tillögu sem hér er til afgreiðslu, þá sendir Alþingi Íslendinga þau skilaboð til þjóðarinnar að henni sé málið óviðkomandi með öllu. Í lýðræðisþjóðfélagi eru það aðeins hin verstu mál sem fá þess konar afgreiðslu. Þessu mótmæli ég og segi því já.

Virðulegur forseti. Nú þegar þjóðinni hefur verið neitað um lögformlegt umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun þá tel ég að sú tillaga sem hér er fram borin, viðaukatillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu, sé leið til þess að sætta þjóðina og segi því já.

Herra forseti. Nú hefur tvívegis verið greitt atkvæði á Alþingi um nákvæmlega sömu tillöguna, þ.e. núna við lok afgreiðslu málsins þegar búið var að fella allar brtt. þar á meðal viðaukatillöguna og í þriðju atkvæðagreiðslunni á þinginu þegar búið var að greiða atkvæði um tvær brtt. og tillagan var borin upp eins og hún kemur frá hæstv. ríkisstjórn og eins og hún var samþykkt þá. Hins vegar eru úrslitin ekki þau sömu þannig að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar þegar greidd voru atkvæði um þessa tillögu í fyrra skiptið kemur ekki heim og saman við niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar um sömu tillögu í síðara skiptið. Því spyr ég hæstv. forseta: Með hvaða afgreiðslu hyggst hann senda málið til ríkisstjórnarinnar og hvernig túlkar hann afgreiðslu hv. Alþingis á málinu þegar Alþingi hefur tvívegis greitt atkvæði um nákvæmlega sömu tillöguna frá orði til orðs og fyrri úrslitin eru ekki í samræmi við þau síðari?

Ég hélt, hv. þm., að þessar umræður hefðu staðið það lengi að einstakir þingmenn ættu að átta sig á skoðunum annarra þingmanna.

Herra forseti. Þar sem ég hef ekki verið á Alþingi nema eilítið lengur en hæstv. forseti verður að búast við því að ég sé ekki orðinn fullnuma í þeim fræðum sem hér standa. Ég spurði hæstv. forseta einfaldrar spurningar og hæstv. forseti hlýtur að svara þeirri spurningu. Þegar um er að ræða tvær atkvæðagreiðslur um nákvæmlega sömu tillöguna og niðurstöður fyrri og síðari atkvæðagreiðslunnar eru ekki þær hinar sömu, þá spyr ég hæstv. forseta og hann hlýtur að svara því með hvaða úrslitum og hvaða niðurstöðu í þessari atkvæðagreiðslu ætlar hann sem forseti Alþingis að afgreiða málið til hæstv. ríkisstjórnar.

Eins og ég hef áður tekið fram var tillagan í heild samþykkt með 39:22 atkv.

Herra forseti. Ég vil mæla fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 515, tillögu sem ég boðaði --- á ég kannski að gera hlé á máli mínu á meðan menn koma sér út úr salnum, herra forseti?

Ætli hv. þingmenn geti ekki farið að haga sér þannig að mælt mál heyrist í salnum?

Herra forseti. Ég held að það þurfi að fara að taka þá venju til athugunar að strax eftir atkvæðagreiðslur og aðra slíka hluti þegar mönnum er gefið orðið, þá standa tveir þriðju til þrír fjórðu hlutar þingmanna upp með miklu skvaldri og í 2--3 mínútur er ekki vinnufriður í salnum. Ég neyðist til, herra forseti, að vekja máls á þessu því að mér er farið að ofbjóða. Ég fer fram á það að þingflokksformenn taki þessi mál fyrir í þingflokkum sínum. Það er ekki góður svipur á því fyrir Alþingi, sama hver í hlut á og hvaða mál er á dagskrá eða hver er í ræðustól, að mönnum sé svo brátt í brók út úr þingsalnum þegar þeir hafa gert þá skyldu sína að greiða atkvæði að ekki sé vinnufriður í salnum næstu 2--3 mínútur. Mér finnst að menn gætu setið kyrrir smástund og reynt síðan að draga sig hægt og hljótt í hlé eins og segir í danslagatextanum. Herra forseti. Ég ætla að mæla fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 515 við frv. til laga um breytingu á lögum um Byggðastofnun. Ég boðaði þessa tillögu að nokkru leyti ...

Ég vil biðja hv. þm. að verða við tilmælum hv. þm. sem er í ræðustól, 3. þm. Norðurl. e., þannig að hægt sé að tala úr ræðustóli. Hv. 3. þm. Norðurl. e. heldur áfram ræðu sinni.

Ég þakka forseta. Ég er að reyna að brýna raustina þannig að þetta heyrist kannski frekar, a.m.k. á fremstu bekkjunum, en það er eins og í fleiri stofnunum að það heyrist oft illa og athyglin minnkar eftir því sem kemur aftar í bekkjaraðirnar. Það var aðallega erindið, herra forseti, að mæla fyrir þessari litlu breytingartillögu. Reyndar ætlaði ég að segja nokkur orð í viðbót um þetta mislukkaða mál hæstv. ríkisstjórnar og fer kannski vel á því að það sé hér í röðinni, næst á eftir því sem síðast var afgreitt. Eins og kunnugt er á ferðinni frægt hrossakaupamál stjórnarflokkanna sem þeim liggur mikið á að fá afgreitt núna fyrir jólaleyfið eða áramótin því þá stendur mikið til. Þá þarf að ganga frá því hverjir verða nýir kommissarar í Byggðastofnun, hver fær Seðlabankann og jafnvel heyrast fréttir af enn þá frekari hrókeringum í embættaveitingum svona til gamans núna milli hátíðanna þannig að eitthvað hafa ráðamenn að sýsla milli jóla og nýárs. Ég hef fært fram fyrir því rök, herra forseti, og að ég tel alveg frambærileg að það sé síður en svo sjálfgefið og í raun býsna langsótt að flytja Byggðastofnun, ráðgefandi og stefnumótandi stofnun stjórnvalda um byggðamál og byggðaþróun, undir iðnrn. eða iðn- og viðskrn. Ég sé ekki beint hið skynsamlega og rökrétta samhengi í því, herra forseti, að taka þessa stofnun sem faglega ráðgjafar- og stefnumótandi stofnun og eftir atvikum að einhverju leyti framkvæmdatæki ríkisvaldsins og færa hana undir eitt af atvinnuvegaráðuneytunum og þá það atvinnuvegaráðuneyti sem hefur einna minnst tengsl við höfuðatvinnugreinar landsbyggðarinnar en það er iðnrn. nema þá kannski í fyllingu tímans ef hæstv. iðnrh. og stjórnvöldum tekst að troða álveri í hvern fjörð, þá verði það að lokum rökrétt að byggðamál heyri undir iðnrn. En þá framtíðarsýn held ég að ekki margir deili með hæstv. iðnrh. ef hann hefur hana þá sjálfur sem ég svo sem veit ekki. Ég leyfi mér því, herra forseti, þar sem mér sýnist ljóst að hæstv. ríkisstjórn ætli að knýja málið til afgreiðslu að leggja til þá breytingartillögu að standi til að færa forræði þessarar stofnunar til innan Stjórnarráðsins á annað borð, verði Byggðastofnun og byggðamál sem málaflokkur flutt undir félmrn. en ekki iðnrn. Helstu rök mín eru þau, herra forseti, að félmrn. fer með málefni sveitarfélaganna og það fer með húsnæðismál og það fer með fleiri viðamikla málaflokka sem eru að mörgu leyti nálægt því að geta kallast það sem annars staðar er talið til innanríkismála. Félmrn. er því að ýmsu leyti næst því að geta kallast einhvers konar innanríkisráðuneyti Íslendinga. Með því að færa byggðamál undir það ráðuneyti, og reyndar kæmu ýmsir fleiri málaflokkar jafnvel til greina, mætti hugsanlega styrkja þetta ráðuneyti og það væri gert í tengslum við þá endurskipulagningu og þann verkefnatilflutning á milli ríkis og sveitarfélaga sem gæti líka tengst þeim málum. Atvinnuráðgjöf og atvinnuþróunarstarf er t.d. að miklu leyti á hendi sveitarfélaga og ein af skyldum sveitarfélaga samkvæmt lögum um sveitarstjórnarmál er, ef ég man rétt í 6. gr. þeirra laga eða framarlega í röðinni, að byggja upp og efla atvinnulíf á sínum svæðum. Því er að mörgu leyti eðlilegt og hagkvæmt að sama ráðuneyti fari með byggðamál og fari með ráðuneyti sveitarfélaga og þessi löggjöf heyrir undir. Ég hafði gert ráð fyrir því, herra forseti, að fram kæmi einnig við 3. umr., ég vil spyrja að því, brtt. sem flutt var við 2. umr. af hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og kölluð aftur til 3. umr. ef ég veit rétt og liggur þar með fyrir. Það er upplýst og ég þakka fyrir það og ég vil láta það álit mitt í ljós að ég styð þá tillögu. Ég tel tvímælalaust til bóta að breyttu breytanda að áfram yrði þingkjörin og þverpólitísk stjórn fyrir þessari stofnun. Ég tel reyndar, herra forseti, að færa megi fyrir því sterk rök að menn séu á góðri leið með að velja versta kostinn, velja millileið sem getur aldrei orðið annað en bastarður eðli málsins samkvæmt. Það er handskipuð eða handvalin sjö manna stjórn sem ráðherra einhendis tilnefnir stofnuninni og jafnmarga menn til vara. Í raun og veru er miklu betra að sleppa því að hafa sérstaka stjórn fyrir stofnuninni, gera hana að hreinni ríkisstofnun eða stjórnsýslustofnun sem ber beint og milliliðalaust ábyrgð gagnvart ráðherranum. Það eru hreinni og beinni brautir í stjórnsýslunni ef menn vilja ekki reyna að tryggja sjálfstæði og þverpólitískt bakland stofnunar af þessu tagi með þingkjörinni stjórn. Mörg rök, herra forseti, gætu verið fyrir því að reyna að þróa Byggðastofnun, sérstaklega ef sú stofnun hefur viðamiklu og umtalsverðu hlutverki að gegna, þróa hana í burtu frá framkvæmdarvaldinu og í öfuga átt við það sem verið er að leggja til þannig að hún gæti staðið óháðari gagnvart pólitískum sviptivindum á hverjum tíma og væri þess umkomin að hafa sjálfstæðari stefnu ef svo bæri undir í þessum efnum og jafnvel lýsa henni þó í andstöðu væri við einhverjar ákvarðanir stjórnvalda. Það verður harla lítið, herra forseti, að gera með Byggðastofnun sem verður svo ofurseld undir vald ráðherrans að einu má gilda í framtíðinni hvort pappírarnir koma að nafninu til frá Byggðastofnun eða viðkomandi ráðuneyti. Ég tala ekki um ósköpin eins og stjórnsýsluhættir hafa verið að mótast í tíð núv. og reyndar síðustu ríkisstjórnar og viðhorf t.d. til faglegra ákvarðana og faglegrar framgöngu embættismanna hafa birst okkur að undanförnu frá hæstv. ríkisstjórn. Að mínu mati, herra forseti, er því fátt gott um þessar breytingar að segja og í raun og veru nánast ekki neitt nema að tækifæri hafa gefist til að ræða lítillega um byggðamál í tengslum við umfjöllun Alþingis um málið. Þetta er ekki framfaraskref í byggðamálum á nokkurn hátt. Ekki er verið að efla þessa stofnun heldur að veikja. Það er verið að draga úr sjálfstæði hennar. Ekki eru í farvatninu auknir fjármunir til þessarar stofnunar og ekki eru breytingar sem eru á neinn hátt líklegar til að efla eða gera hana sérstaklega betur færa til að sinna hlutverki sínu. Ég legg því þessa brtt. fram sem varatillögu, herra forseti, í ljósi þess að mér sýnist því miður stefna í afgreiðslu málsins. Helst hefði ég kosið að það næði ekki fram að ganga. Ég mun greiða atkvæði gegn því en teldi þó þá breytingu sem ég legg til, sem og þá brtt. sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson er 1. flm. að, kannski eini flm., hvora tveggja vera til bóta og mun styðja þær.

Herra forseti. Það var með talsverðri eftirvæntingu að maður beið frv. til laga um Byggðastofnun og vænti þess eftir þá öfugþróun sem átt hefur sér stað í byggðamálum á umliðnum árum að þar væri að finna metnaðargjarna lagasmíð þar sem snúið væri vörn í sókn. Hins vegar kemur á daginn að þó um sé að ræða þolanlega spretti í þessu frv. er aðdragandi þess og innihald allt því marki brennt að það er afrakstur hrossakaupa á stjórnarheimilinu frá sl. vori þar sem stjórnarflokkarnir skiptu herfanginu sín á milli og lögðu á ráðin um hvernig einstök ráðuneyti og undirstofnanir ættu að falla stjórnarflokknum í skaut. Þetta er afrakstur þeirra hrossakaupa sem lutu ekki eingöngu að því að skipta á ríkisstofnunum og skipta á verkefnum milli stjórnarflokkanna heldur komu þar einnig við sögu einstaklingar, ráðherrar og aðrir vinir stjórnarflokkanna. Við höfum fylgst með því í fjölmiðlum hvernig þau kaup hafa gerst. Auðvitað eru ekki meðmæli með því frv. sem hér um ræðir að sá vonbiðill, sá kandídat sem kallaður var til þeirra starfa að verða stjórnarformaður hinnar nýju Byggðastofnunar, hefur afþakkað þann virðingarsess með öllu með þeim orðum að það væri engin alvara af hálfu ríkisstjórnarinnar með því frv. sem hér um ræðir og enginn hugur þar að baki. Ég hugsa að satt að segja þurfi ekki frekari vitnanna við þegar hæstv. félmrh. Páll Pétursson, sem nefndur var í stól formanns stjórnar Byggðastofnunar, gefur þessu frv. þá einkunn sem ég lýsti. Út af fyrir sig alger óþarfi fyrir okkur stjórnarandstæðinga að fara frekari orðum um það því að ef einhver ætti að þekkja undirbúning og aðkomu að málinu er það auðvitað hann. Eins og ég segi er þetta liður í lönguvitleysu, stórum og löngum kapli þar sem verið er að raða á jötuna hér og þar og alls staðar. Í því samhengi er einnig eitt stykki seðlabankastjórastaða og í fjölmiðlum sér maður að þar gæti verið líka á ferðinni hugsanleg langavitleysa með tilheyrandi dómínóeffektum. Herra forseti. Ég hef að þessu sögðu lagt fram litla brtt. vegna þess að mér hefur fundist í síðari tíð að sú þróun væri í öfuga átt þegar Alþingi hefur æ ofan í æ afsalað sér völdum í hendur framkvæmdarvaldinu. Það höfum við gert um leið og við höfum hlutafélagavætt stofnanir á borð við Póst og síma. Það höfum við gert í viðskiptabönkunum og margir hafa haldið merkar og lærðar ræður um að það sé rétt að þessi mál væru öll á hendi þess aðila sem bæri ábyrgð á málinu hjá framkvæmdarvaldinu, nefnilega viðkomandi ráðherra. Gott og vel. Það eru ákveðin rök í því. En á hinn bóginn hafa menn í upphafi farið fram á þann veg að viðkomandi ráðherra hefur látið í veðri vaka og jafnvel framkvæmt það fyrsta kastið að skipan stjórnarstarfa væri í réttu hlutfalli við þingstyrk og vægi stjórnmálaflokkanna þannig að hinar pólitísku raddir fengju að heyrast jafnt eftir sem áður í þessum stjórnum þótt þær væru þar í umboði ráðherra. Því miður hefur það þróast þannig til að mynda í viðskiptabönkunum, að ég tali ekki um Íbúðalánasjóð sem var raunar skipaður þannig strax hið fyrsta, að þar var með ...  Í Íbúðalánasjóði er það þannig að það er ekki einn einasti stjórnarandstæðingur sem situr þar í sjö manna stjórn. Það er bara svona. Það er einn fyrrv. þingmaður sem var óháður á síðustu dögum síðasta kjörtímabils en útilokað að rödd stjórnarandstöðunnar fái að heyrast þar, eins mikinn áhuga og þeir flokkar sem þar eru nú hafa sýnt málefnum húsbyggjenda og íbúðareigenda á kjörum fólks í landinu. Það vekur manni auðvitað nokkra tortryggni. Þess vegna finnst mér málið tvíþætt. Annars vegar að forræðið sé á hendi Alþingis. Þetta stóra mál er þannig vaxið að við sjáum að framkvæmdarvaldið hefur sýnt því lítinn áhuga og reyndar er þessi tillaga þannig fram sett að Sjálfstfl. hefur gefist upp á verkefninu að stýra Byggðastofnun. Hæstv. forsrh. hefur verið byggðamálaráðherra umliðinna þriggja ríkisstjórna og niðurstaðan er öllum kunn. Óþarfi að lengja umræðuna með því að rekja þá sorgarsögu alla og réttir nú keflið í áttina að Framsfl. sem hefur kannski ekki allt of glæsta fortíð í byggðamálunum heldur þannig að þessar breytingar, þessi hausavíxl auka manni ekki bjartsýni og þor. Mikils er um vert þó í þessari þröngu stöðu að eftir sem áður verði stjórn Byggðastofnunar skipuð á þann veg að sjónarmið stjórnmálaflokkanna í Alþingi fái að njóta sín. Það finnst mér mest um vert og ég vil trúa því að þannig gangi mál fram.

Herra forseti. Hér er til 3. umr. frv. til laga um Byggðastofnun. Ég hef áður í umfjöllun um frv. varpað fram athugasemdum bæði efnislega og síðan beint varðandi einstakar greinar sem ég hefði viljað óska svara við. Það er í fyrsta lagi rökin fyrir því að setja þetta undir iðnrn., að færa stofnunina frá forsrn. og setja hana undir iðnrn., eitt afmarkað ráðuneyti. Við höfum atvinnuvegaráðuneyti; landbrn., sjútvrn., menntmrn. og félmrn. sem fer með verkefni sveitarfélaganna. Ég vil taka undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að iðnrn. er kannski það síðasta sem manni dytti í hug að setja þau verkefni og þá stofnun undir eins og hér er fyrirhugað að gera. En engu að síður í tengslum við það vil ég spyrja, ég veit reyndar ekki, hæstv. forseti, hver er til svara varðandi þetta frv. sem flutt er af einum ráðherra fyrir annan. 

Ég hef gert ráð fyrir því að hæstv. iðnrh. verði kvaddur til.

Ég þakka fyrir það því að byggðamálin eru ekki búin þó að hæstv. ráðherra hafi fengið samþykkta þáltill. um Fljótsdalsvirkjun, um áframhaldandi framkvæmdir á þeirri vinnu. Meðan ég bíð eftir hæstv. iðnrh. vil ég fara í önnur atriði. Ég hef vakið athygli á því að verið sé að veikja stofnunina og verið sé að veikja verkefnaflokkinn með því að breyta henni úr sjálfstæðri stofnun í sérstaka stofnun og meiningin sé að gera þetta að stjórnsýsluskrifstofu eða skrifstofu í iðnrn. Ég hef gagnrýnt það. Ég tel að þarna sé verið að veikja málaflokkinn í heild. Það verði þá að gerast á grundvelli heildarsýnar. Ekki er lögð fram nein sérstök byggðasýn í frv., enda snýst það ekki um það. Þetta snýst um hrein tæknileg verklagsatriði og hvar einhverjir kontóristar eigi að sitja. Ég hef líka vakið athygli á því, herra forseti, og óskað eftir því að það yrði kannað hvort 11. gr. frv. stenst miðað við stjórnsýslulega stöðu, þ.e. hvort þessari stofnun verði heimilt að veita lán með þeirri stjórnsýslulegu uppbyggingu sem fyrirhuguð er. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að hæstv. iðnrh. er kominn. Það er eitt atriði, hæstv. forseti, sem ég hefði viljað spyrja hæstv. iðnrh. um. Það sem verið er að ýja þarna að um störf og aðkomu þessarar stofnunar að rannsóknum í þeim umræðum sem hafa heyrst --- fyrirgefið, hæstv. forseti, að ég ber þetta með þessu móti hér inn --- að að störfum sé nefnd sem eigi að kanna hvernig megi sameina rannsóknastofnanir atvinnuveganna í eitt og undir iðnrn. Ég hefði viljað spyrja hæstv. iðnrh. líka um þessa skýrslu hér þar sem gerð er tillaga um að þjappa saman rannsóknastofnunum atvinnuveganna upp á Keldnaholti og sem stofnanir sem heyra undir iðnrn. eiga aðild að, í ljósi þeirra orða sem standa bæði í 8. gr. og 2. gr. frv. um að stofnunin undir þessu ráðuneyti eigi að vera samræmingaraðili og eigi að vera rannsóknastofnun. Er eitthvað hæft í því að með vitund iðnrn. sé verið að vinna að uppbyggingu og sameiningu á stórtækum framkvæmdaáætlunum og hugmyndum um rannsóknastofnanir atvinnuveganna á Keldnaholti og færa þær saman undir iðnrn.? Ég vil fá svar við því hvort eitthvað sé hæft í þessu og hvort þetta sé þá hluti af þeim pakka sem hérna er verið að búa til. Ég get ekki sagt annað, herra forseti, en að mér finnst þetta frv. til laga um Byggðastofnun hafa fært niður verðgildi byggðamála og stöðu þeirra. Það má vel vera að styrkja megi hana með öðrum hætti og ég tel að styrkja ætti hana með því að styrkja önnur ráðuneyti og láta þau vera meira meðvituð um verkefni sín, sjútvn. um fiskveiðistjórnina og landbrn. um stöðu sauðfjárbænda, ekki er hún svo beysin, frekar en að færa þau saman undir eitt ráðuneyti. Það getur orðið til þess að hin atvinnuvegaráðuneytin telji sig ekki þurfa að sinna þeim málaflokkum sem skyldi vegna þess að þau séu á hendi þessa ráðuneytis. Herra forseti. Ég hefði talið að meiri þörf væri á því að leggja fram markvissar og ákveðnar aðgerðir í byggðamálum en að flytja frv. til laga einungis um vistaskipti á stofnun og færa hana niður í verðgildi. Ég ítreka, herra forseti, að ég vil gjarnan fá svör við aðild iðnrn. að samþjöppun rannsóknastofnana atvinnuveganna.

Herra forseti. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að hægt væri að stokka upp í því rannsóknarkerfi og rannsóknastofnanakerfi sem við búum við í dag. Það þýðir ekki að ég telji að flytja þurfi alla rannsóknastarfsemi í landinu suður til Reykjavíkur, það er af og frá. Ég tel að með auknu samstarfi stofnana, með sameiningu stofnana sé hægt að ná fram verulegum sparnaði í rekstri þeirra. Sem iðnrh. hef ég beitt mér fyrir slíku. Ég nefni tvennt. Í fyrsta lagi hef ég beitt mér fyrir samstarfi Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins sem hefur skilað góðum árangri. Í öðru lagi hef ég beitt mér fyrir því að rannsóknastofnanir landbúnaðarins, RALA, og Iðntæknistofnun hafi unnið meira saman á matvælasviði. Þannig tel ég að hægt sé að auka og þróa það samstarf enn frekar frá því sem nú er. Það þýðir ekki að færa þurfi alla rannsóknastarfsemina á einn stað suður í Reykjavík, en ég held hins vegar að sú rannsóknastarfsemi sem núna er á Keldnaholti sé þar vel fyrir komið. Ég hefði t.d. áhuga á því að Orkustofnun sem staðsett er á Grensásveginum flytti líka á Keldnaholt, en með auknu samstarfi þessara stofnana á mjög mörgum sviðum, sameiningu þeirra, þá tel ég að við eigum að geta náð þeim sparnaði og sá sparnaður á að leiða til þess að fjármunirnir sem við höfum í beinar rannsóknir gætu aukist. Það verkefni hefur lengi verið á verkefnaskrá ríkisstjórnarinnar að reyna að hrinda í framkvæmd, að ná fram aukinni hagræðingu sem leiddi til þess að fjármunir í rannsóknastarfseminni muni aukast. Menn hafa horft á m.a. hvernig hægt væri að byggja upp rannsóknastarfsemi t.d. á Akureyri. Það er nú að takast. Þannig mætti á fleiri sviðum auka rannsóknastarfsemina úti um land. Akureyri er að mínu mati kjörinn staður í tengslum við háskóla til að styrkja enn frekar rannsóknastarfsemi á mjög mörgum sviðum. Það hefur hins vegar gengið mjög illa að ná samkomulagi um hvernig standa eigi að slíku samstarfi eða slíkri sameiningu stofnana. Það byrjaði með því að sett var á nefnd til að reyna að komast að niðurstöðu. Sú nefnd komst í raun og veru ekki að neinni niðurstöðu. Það var algert ósætti. Ráðuneytisstjórar þeirra ráðuneyta sem rannsóknastarfseminni tengjast voru fengnir til að gera tillögur. Það leiddi ekki til niðurstöðu. Þess vegna tel ég að menntmrh. hafi stigið hárrétt spor þar sem hann óskaði eftir tillögum frá Rannsóknarráði Íslands eða með öðrum orðum að vinna málið innan frá, vinna málið innan stofnananna til að ná niðurstöðu og það var niðurstaðan að Rannsóknarráði var falið þetta verk, þeir eru núna að koma með tillögur í þeim efnum. Ég tel að rannsóknastarfsemin eigi að heyra undir menntmrn. og það eru engin áform uppi í þeim efnum að vera að sameina þær stofnanir undir iðnrn. Það get ég fullvissað hv. þm. um. Þetta á að heyra undir menntmrn. eins og það gerir í dag.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir þau svör sem hann gaf um að ekki væri verið að vinna neina formlega vinnu sem lyti að því að færa þessar rannsóknastofnanir saman og undir iðnrn. Ég tek alveg heils hugar undir það að samstarf er gott og þarf að eflast og er aldrei nógu mikið, er stöðugt eitthvað sem unnið er að. Ég verð þó, herra forseti, að benda á þá sterku tilhneigingu sem er í því að draga alla rannsókna- og þróunarvinnu og þekkingariðnað til Stór-Reykjavíkursvæðisins. Það þarf að beita afli til að hún fari fram annars staðar. Það er líka hættulegt að beita hugtakinu hagræðing og þess háttar hugtökum í því sambandi. Það er pólitísk sýn og vilji sem þar þarf að vera og ég óska eftir því að hæstv. iðnrh. standi að þeirri pólitísku sýn og gefi henni afl, að rannsókna- og þróunarstarfsemin geti byggst í auknum mæli upp út um land, út um héruðin á forsendum heimamanna.

Herra forseti. Nú er það svo að nefndin sem ég vitnaði til, þ.e. Rannsóknarráðið er að vinna að þessari tillögugerð. Ég veit ekki hvað felst í tillögum þeirra en mér er sagt að þeir muni ljúka störfum mjög fljótlega. Ég hef ekki trú á því að þeir muni leggja til að þessi starfsemi verði öll sameinuð undir iðnrn. Ég er þeirrar skoðunar að hún eigi að heyra undir menntmrn. Ég tek undir áhyggjur hv. þm. og deili þeim að vissu leyti með honum. Það þarf að gæta að því að starfsemi rannsóknastofnana færist ekki öll utan af landi hingað til Reykjavíkur. Það þarf að passa það. Í mínum huga er lítið mál að koma þessari starfsemi upp úti á landsbyggðinni. Við búum í upplýsingasamfélaginu þar sem enginn vandi er að færa upplýsingarnar frá einum stað til annars. Við eigum að koma þessum rannsóknum fyrir á heimaslóð eftir því sem hægt er.

Herra forseti. Ég tók eftir því í máli hæstv. iðnrh. að hann nefndi einungis menntmrn. Ég vil vekja athygli á því að það eru rannsóknastofnanir undir landbrn. einnig, undir sjútvrn. og undir iðnrn. Vissulega eru líka rannsóknastofnunanir undir menntmrn. Persónulega tel ég ekki ástæðu til þess og raunar rangt að flytja rannsóknastofnanir atvinnuveganna sem eru undir öðrum ráðuneytum, t.d. undir menntmrn. Ég tel það rangt, ef það hefur legið í orðum hæstv. iðnrh. Ég vil þó ekki leggja honum orð í munn.

Herra forseti. Þetta getur verið mjög stutt. Ég hef engin áform í þá veru að taka allar atvinnuvegarannsóknir og setja undir menntmrn. Rannsóknastarfsemi í landinu á að heyra undir menntmrn. en starfsemi rannsóknastofnana atvinnuveganna, eftir því hvar þær leggjast eftir atvinnugreinum, mun heyra undir viðkomandi ráðuneyti. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að menn þurfi að horfa á atvinnugreinaskiptinguna algerlega upp á nýtt innan Stjórnarráðsins.

Virðulegi forseti. Frv. til laga um Byggðastofnun sem hér er til umfjöllunar vekur vonbrigði. Miðað við þá stöðu sem nú er í byggðamálum þá batt maður vonir við að tekið yrði myndarlega á stöðu landsbyggðarinnar með kerfisbreytingum við endurskoðun á lögum um Byggðastofnun. Ég hefði talið eðlilegt að stofna a.m.k. tímabundið innanríkisráðuneyti. Hér er um virkilega stórt atriði að ræða, líka peningalega, kannski tugmilljarðadæmi sem við stöndum frammi fyrir vegna fólksflutninga. Ég tel algerlega rangt að setja málið í þann farveg sem það er sett í með þessu frv. Þar er um að ræða flutning til fagráðuneytis, frá forsrn. og til iðnrn. Mér finnst að í því felist viss einsporun á vandamálum landsbyggðarinnar. Menn ætla sér með beinum aðgerðum í gegnum iðnrn. að leysa vandamál landsbyggðarinnar. Það er gömul aðferð sem við höfum áratuga reynslu af og skilar ekki árangri fyrir landsbyggðina. Heildstæðar víðtækar aðgerðir þurfa að eiga sér stað og þess vegna hefði tímabundin stofnun innanríkisráðuneytis verið vel við hæfi til þess að taka á þessum gríðarlegu vandamálum núna. Samkvæmt þeim skýrslum sem unnar hafa verið á vegum Byggðastofnunar og fleiri aðila undanfarið þá er himinklárt að það eru ekki atvinnumálin einvörðungu sem eru til vandræða í búsetuþróun í landinu. Það er samdóma álit flestra sem úttekt hafa gert á því að fjölmargir málaflokkar vegi þar þungt. Menn hafa talað um allan skalann, þ.e. menningarmálin, atvinnumálin, samgöngumálin og rekstur ríkisstofnana svo sem heilsugæslu, skóla o.s.frv. Einsporun inn í eitt fagráðuneyti þar aðeins á að fókusera á atvinnumálin er að mínu mati röng stefna. Eigi að vista Byggðastofnun inni í einhverju ráðuneytanna, eigi ekki að velta fyrir sér möguleikum á t.d. tímabundnu innanríkisráðuneyti sem þessi stofnun gæti verið grunnur að þá held ég að tillaga Steingríms J. Sigfússonar um vistun Byggðastofnunar í félmrn. sé miklu nær lagi. Félmrn. hefur með málefni sveitarfélaganna að gera og hefur breidd og víðsýni til að taka á öllum þeim málum sem eru grundvallaratriði í stöðu landsbyggðarinnar: menningarmálum, atvinnumálum, samgöngumálum, rekstri ríkisstofnana, heilsugæslu og skóla. Við atkvæðagreiðsluna verður lögð fram þessi brtt. sem ég styð eindregið en ég vil árétta það að mér finnst of lítið gert úr þessu máli. Með endurskoðun á lögunum um Byggðastofnun var kærkomið tækifæri til að taka heildstætt og af myndarskap á stöðu landsbyggðarinnar. Það verður ekki gert með þessu og ég er hræddur um að með þessum tilflutningum festist menn í gömlu aðgerðunum sem við höfum áratuga reynslu af en hafa ekki virkað til þess að sporna á móti flótta landsbyggðarfólks til höfuðborgarsvæðis.

Herra forseti. Frv. sem við ræðum hér, um Byggðastofnun og færslu Byggðastofnunar undir iðnrn., er mál sem ég tjáði mig um við 1. umr. og lýsti mig andvígan. Ég er enn þeirrar skoðunar að hér sé ekki stigið gæfuspor. Það er rétt sem komið hefur fram í máli hv. þm. sem hér hafa tekið til máls, þó sérstaklega síðasta ræðumanns, hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar, að byggðamálin eru í mjög alvarlegri stöðu í heild sinni. Það eru ævinlega að koma nýjar tölur um fólksflutningar af landsbyggðinni. Úr Vestfjarðakjördæmi er áætlað að hátt í 300 manns muni flytja á þessu ári. Þessi staða er að stórum hluta komin til vegna þess að atvinnuöryggi í hinum dreifðu byggðum landsins, sjávarbyggðunum, er fyrir borð borið. Fólk finnur ekki til öryggis í heimabyggð sinni miðað við atvinnustefnu stjórnvalda, sérstaklega varðandi stjórn fiskveiðimálanna. Fólk kýs oft og tíðum að bregða búi og komast í burtu ef það á kost á því. Jafnvel þó ekki séu endilega yfirvofandi erfiðleikar bregða menn á það ráð að flytja úr byggðinni vegna þess að það treystir ekki á framtíð landsbyggðarinnar. Þetta er auðvitað afleiðing þess að hægt er að færa atvinnuréttinn, fiskveiðiréttindin, þ.e. kvótann burt hvenær sem er, hvert sem er og enginn getur sagt neitt við því. Það var gert með lögum nr. 38/1990 sem leyfa frjálst framsal innan kvótakerfisins. Þetta hefur nú verið viðurkennt m.a. í skýrslu Byggðastofnunar um byggðir á Íslandi. Hins vegar eru tillögur stofnunarinnar um viðbrögð ekki mjög markvissar að mínu mati. Ég held að það verði ekki tekið á stórum þáttum þessa máls öðruvísi en að endurskoða lögin um stjórn fiskveiða, afhenda fólki réttinn aftur og afnema það frjálsræði sem útgerðarmenn hafa nú til að gera nánast það sem þeim dettur í hug við aflakvótann og atvinnuréttinn í leiðinni. Fram hafa komið tvær brtt. við þetta frv. um Byggðastofnun. Ég tel skárri lausn sem þar er lögð til að Byggðastofnun færist undir félmrn. fremur en hún færist undir iðnrn. Ég held að byggðamálin eigi meira sameiginlegt með málaflokkum félmrn., í sambandi við sveitarstjórnarmál og fleiri mál heldur, en málum undir stjórn iðnrn. Önnur brtt. er um að kosið skuli í stjórn Byggðastofnunar af Alþingi og ég styð hana líka. Ég tel þær tvær brtt. sem hér eru til bóta þó að ég telji frv. í heild sinni ekki til bóta. Það verður hins vegar sjálfsagt keyrt í gegn af meiri hluta stjórnarflokkanna eins og aðrar tillögur ríkisstjórnarinnar. Hér er auðvitað um kaup kaups að ræða þar sem Sjálfstfl. fær Seðlabankann til sín en Framsfl. byggðamálin. Ég hefði talið að margt nauðsynlegra en það sem nú er lagt upp með sem verður byggðamálunum ekki til framdráttar.

Herra forseti. Ég vil rifja það upp og undirstrika að þessa breytingu á vistun Seðlabanka Íslands í stjórnkerfinu hefðum við þingmenn Vinstri hreyfingar -- græns framboðs vel getað hugsað okkur að styðja. Það eru mörg rök fyrir því að Seðlabanki Íslands geti bærilega verið til húsa í Stjórnarráðinu og æðsti yfirmaður hans sé forsrh., yfirmaður efnahagsmála. Það má einnig færa rök fyrir því að heppilegt sé að Seðlabankinn tilheyri öðru ráðuneyti en því sem fer með bankamál almennt. Ástæða þess að við höfum fyrirvara á stuðningi við þetta mál er hins vegar fyrst og fremst samhengi þess við næsta mál á undan á dagskránni, þ.e. breytingu á stjórnsýslu Byggðastofnunar. Hér er um að ræða tvíburafrumvörp á vegum hæstv. ríkisstjórnar sem eru innbyrðis tengd. Þetta er niðurstaða af kaupskap milli stjórnarflokkanna um slétt skipti á þessum stofnunum. Það fyrirkomulag og þau vinnubrögð viljum við ekki styðja og því munum við væntanlega sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. á þskj. 493 við það frv. sem hér er til umræðu. Flutningsmenn eru sú sem hér stendur ásamt hv. þingmönnum Jóhönnu Sigurðardóttur, Lúðvíki Bergvinssyni og Svanfríði Jónasdóttur. Í þeim brtt. sem við leggjum fram er lagt til að aðeins einn bankastjóri verði við Seðlabanka Íslands. Stóll seðlabankastjóra hefur verið laus í eitt og hálft ár og ekki er hægt að sjá að það hafi haft nein áhrif á bankann til hins verra. Hann hefur síður en svo gengið illa þó að lögmæt tala bankastjóra hafi ekki verið fyllt. Það hlýtur líka að vera fjarstæða að hér á landi þurfi fleiri en einn bankastjóra til að stýra daglegum rekstri Seðlabankans. Til samanburðar má nefna að í Bandaríkjunum og í Bretlandi nægir einn bankastjóri til að stýra margfalt umfangsmeiri rekstri en við Seðlabanka Íslands. Hér er sem sagt lagt til að hin lausa staða bankastjóra Seðlabankans verði ekki fyllt og fækkað verði um einn bankastjóra þegar skipunartími seðlabankastjóra rennur út næst en eins og mönnum er e.t.v. kunnugt eru bankastjórar Seðlabankans skipaðir nú til fimm ára. Eins og við þekkjum hefur þessi lausa staða verið auglýst en hægt er að draga þá auglýsingu til baka ef menn hafa áhuga á að hafa sama háttinn á í Seðlabankanum og menn höfðu í Landsbanka þegar landsbankastjórum var fækkað niður í einn. Lagt er til í nokkrum atriðum hvernig að þessu verði staðið. Verði þessi breyting samþykkt verður aðeins einn bankastjóri við Seðlabanka Íslands eftir að annar af þeim bankastjórum sem nú sitja hefur lokið starfstíma sínum.

Herra forseti. Megintilgangur þessa frv. er að leggja gjald á smábátaeigendur. Það á að leggja gjald á smábátaeigendur til þess að greiða í rekstur á vita- og siglingabúnaði meðfram ströndum landsins. Þetta er grunnöryggisbúnaður sem íslenska ríkið á að vera stolt af að geta staðið undir og rekið sem grunn að öryggisþjónustu sinni. Það er algerlega gegn þeim hugmyndum og þeim hugsjónum sem við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum að skattleggja með þessum hætti sjófarendur á litlum bátum meðfram ströndunum. Herra forseti. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs greiða því atkvæði gegn þessu frv. þó að aðrar greinar þess feli í sér margt gott sem vert væri að styðja en megintilgangur þessa frv. er aukin skattheimta á smábátaeigendur og því höfnum við.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 387 um frv. til laga um breytinu á lögum nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, frá meiri hluta allshn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gunnar G. Schram, prófessor við Háskóla Íslands, og Pál Hreinsson, dósent við Háskóla Íslands. Með dómi Hæstaréttar frá 18. desember 1998 í máli nr. 312/1998 var ákvörðun umhverfisráðherra um að flytja starfsemi Landmælinga Íslands til Akraness dæmd ólögmæt þar sem ráðherra hefði ekki aflað sér lagaheimildar fyrir flutningi stofnunarinnar frá Reykjavík til Akraness. Í dómi sínum leit Hæstiréttur m.a. til þess að ekki nyti við almennra lagafyrirmæla um staðsetningu ríkisstofnana. Andstætt því sem ráðherra hafði lagt ákvörðun sinni til grundvallar og stjórnvöld höfðu fram að því talið rúmast innan valdheimilda sinna sló Hæstiréttur því föstu að skortur á ákvæði um staðsetningu stofnunarinnar í lögum veitti ráðherra ekki frjálst val um það hvar stofnunin skyldi staðsett. Taldi rétturinn að vöntun á ákvæði um þetta í lögum mætti helst skýra með því að fyrirmæli væru í stjórnarskrá um staðsetningu ráðuneyta. Hefði það verið talið svo sjálfsagt fram á síðari ár að stofnanir sem undir þau heyrðu hefðu einnig aðsetur í höfuðborginni að ekki þyrfti að taka það fram í lögum. Fordæmisáhrif dómsins eru í stuttu máli þau að líta verður svo á að þegar Alþingi kveður ekki á um aðsetur ríkisstofnana í lögum beri þeim að eiga aðsetur í Reykjavík. Þá geti ráðherra ekki að óbreyttum lögum tekið ákvörðun um að flytja aðsetur ríkisstofnana frá Reykjavík. Frumvarpið er lagt fram til að taka af allan vafa um heimildir til að starfrækja ríkisstofnanir utan Reykjavíkur. Er það ekki síst gert vegna ríkisstofnana sem þegar eru staðsettar utan borgarmarkanna án þess að mælt sé fyrir um það í lögum. Er því í raun aðeins verið að leysa úr réttaróvissu sem skapaðist í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli Landmælinga, en um leið er lögfest það ástand sem menn töldu gilda áður en dómurinn féll. Er því með frumvarpinu lagt til að lögfest verði heimild fyrir ráðherra til að ákveða aðsetur ríkisstofnana sem undir ráðuneyti þeirra heyra. Til að taka af allan vafa um gildi þeirra ákvarðana sem hingað til hafa verið teknar um aðsetur stofnana utan Reykjavíkur er einnig lagt til að ákvæði þar að lútandi verði fest í viðkomandi lög. Meiri hlutinn mælir með samþykkt frumvarpsins. Undir nál. rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Katrín Fjeldsted, Ólafur Örn Haraldsson, Hjálmar Jónsson, Ásta Möller og Helga Guðrún Jónasdóttir, og hv. þm. Gunnar Ingi Gunnarsson með fyrirvara.

Herra forseti. Hér er kominn gamall kunningi, frv. til laga um breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands. Ég er mjög andvígur þessari lagabreytingu sem felur í sér að takmarka vald Alþingis en færa ráðherrum aukin völd í hendur. Ég vil mótmæla þeirri túlkun sem fram kom hjá hv. framsögumanni meiri hluta, Valgerði Sverrisdóttur, að þess hafi gerst þörf að taka af réttaróvissu. Réttaróvissan hefur skapast við það eitt að lögin voru brotin. Það gerðist þegar Landmælingar ríkisins voru fluttar frá Reykjavík til Akraness á sínum tíma án þess að fyrir því væri lagastoð. Síðan hafa menn deilt um hvar ákvarðanir af þessu tagi skuli teknar. Ríkisstjórnin er greinilega á því máli og meiri hluti væntanlega að baki henni í því efni að ráðherrar eigi þar um að véla en eins og fram kom í fyrri umræðu um þetta mál á Alþingi erum við mörg þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að mál af þessu tagi komi til kasta Alþingis og þar séu málin rædd. Þess eru mörg dæmi þegar engar deilur eru á ferðinni að þetta gangi afar greiðlega fyrir sig þannig að hér er ekki verið að bæta úr neinni réttaróvissu. Hér er verið að gera það eitt að skerða og takmarka áhrif Alþingis og auka ráðherravaldið og treysta það. Ég mæli gegn því að þetta frv. til laga um Stjórnarráð Íslands verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta allshn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta nál. en mótmæla því sem formaður hv. allshn. sagði í ræðu sinni áðan að með þessu væri verið að eyða réttaróvissu. Engin réttaróvissa er í þessu máli og hefur ekki verið. Sú eina réttaróvissa sem hefur skapast í þessu máli er sökum þess að hæstv. ríkisstjórn telur algerlega ófært að ákvörðunarvaldið um það hvar heimilisfang einstakra ríkisstofnana eigi að vera samkvæmt Hæstarétti skuli vera hjá Alþingi. Hæstv. ríkisstjórn vill hafa þetta ákvörðunarvald sjálf. Við þekkjum það af sögunni að ráðherrar hafa oft og tíðum farið illa með þetta vald og með geðþóttaákvörðunum tekið um það ákvörðun að færa ríkisstofnanir. Sú deila sem hér stendur snýst aðeins um það hvort þetta vald eigi að vera hjá Alþingi eða hvort það eigi að vera hjá ráðherra. Við teljum að þetta vald eigi að vera hjá Alþingi og við teljum jafnframt sem stöndum að þessu minnihlutaáliti, sem ásamt mér eru hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir og hv. þm. Ögmundur Jónasson sem sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykkur áliti þessu, að þetta vald eigi að vera hjá Alþingi, ekki ríkisstjórn. Við teljum að Alþingi eigi að geta ákveðið hvar heimilisfang þessara stofnana eigi að vera þó að störf í viðkomandi stofnunum séu flutt eitthvert annað eða ekki enda er sú bylting sem á sér nú stað í upplýsingamálum til þess fallin að ekki þarf að binda öll störf við tiltekið heimilisfang. Í öðru lagi vil ég ítreka mótmæli við það sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, formaður allshn., sagði áðan um að Alþingi væri að eyða réttaróvissu. Ríkisstjórnin er að kalla til sín vald sem Hæstiréttur taldi að hún hefði ekki. Að öðru leyti vísa ég til nál. á þingskjalinu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. frá meiri hluta samgn. við frv. til laga um Póst- og fjarskiptastofnun. Brtt. felur nánast eingöngu í sér orðalagsbreytingar á ýmsum greinum og samræmingu þannig að ég sé ekki ástæðu til að gera sérstaklega grein fyrir þeim fimm liðum sem fjallað er um en engu að síður töldum við ástæðu til að leggja fram brtt. til að lagfæra svo að betur mætti fara.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. við frv. um fjarskipti. Brtt. er svohljóðandi: Við 39. gr. 1. málsl. 3. mgr. orðist svo: Framleiðandi eða umboðsmaður hans sem hyggst setja á markað þráðlausan búnað í tíðnisviðum þar sem notkun hefur ekki verið samræmd á Evrópska efnahagssvæðinu skal tilkynna Póst- og fjarskiptastofnun um þessa fyrirætlun með minnst fjögurra vikna fyrirvara. Þetta er einnig að hluta til samræmingar atriði til að ekki verði árekstrar í framgangi mála og um það snýst brtt.

Herra forseti. Ég flyt á þskj. 490 brtt. við gildistökugrein frv. til laga um breytingu á iðnaðarlögum sem er 22. mál þessa þings. Frv. gerir ráð fyrir því að iðnrh. ákveði í reglugerð hvaða iðngreinar séu löggiltar en í dag ákveður menntmrh. það, sbr. reglugerð nr. 648 frá 1999. Sú reglugerðarheimild er í 3. málsl. 2. mgr. 16. gr. laga um framhaldsskóla en ekki 2. málsl. eins og segir í frv. Þessari tilvísun verður að breyta og gengur brtt. út á það. Jafnframt má skilja niðurlag 5. gr. frv. svo að reglugerðarheimild menntmrh. nái til fleiri starfsgreina en löggiltra iðngreina. Svo er ekki og ætlunin var að fella þessa reglugerðarheimild niður eða öllu heldur flytja hana til iðnrh. Með breytingunni er tekinn af allur vafi um að 3. málsl. 2. mgr. 16. gr. framhaldsskólalaganna fellur brott. Þar sem þessi brtt. var nauðsynleg vegna leiðréttingar á tilvísun en varðar á engan hátt efni frv. leyfi ég mér sem formaður nefndarinnar að flytja hana í eigin nafni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Með frumvarpinu er lagt til að hækka gjald fyrir veiðikort og að lögbinda upphæð þess. Einnig er lögð til sú breyting að allir verðandi veiðimenn verði skyldaðir til að taka próf um villt dýr og umhverfi þeirra og í hæfni til veiða. Auk þess er lögð sú skylda á veiðistjóra að halda námskeið til undirbúnings hæfnisprófunum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigmar B. Hauksson frá Skotvís. Í frv. er annars vegar lagt til að gjald fyrir veiðikort verði hækkað í 1.900 kr. og hins vegar að þeir sem stunda veiðar á villtum dýrum skuli hafa tekið próf um villt dýr og umhverfi þeirra og í hæfni til veiða. Nefndarmenn leggja þann skilning í síðari liðinn að þeir sem stunda veiðarnar og hafa áður fengið útgefið veiðikort þurfi ekki að fara á námskeið. Nefndin mælir með því að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Gunnar Birgisson, Ólafur Örn Haraldsson og Össur Skarphéðinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Það þingmál sem hér er til umfjöllunar á rætur sínar í löngu starfi í rjúpnarannsóknum. Vaxtarsproti þess var í þáltill. sem flutt var af þeim sem hér stendur. Í þeirri þáltill., sem samþykkt var á síðasta þingi, var fyrst og fremst miðað að því að rjúpnastofninn yrði rannsakaður sérstaklega með tilliti til vetraraffalla. Rannsóknir á vetrarafföllum eru afar mikilvægar, sérstaklega í ljósi þess að komið hefur fram að veiðar hafa áhrif en þó mismunandi eftir landshlutum. Ef grípa ætti til einhvers konar aðgerða vegna veiða þá er afar mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því hvernig veiðiálagið er og hvaða áhrif friðunaraðgerðir hafa. Til að koma fótum undir þáltill. og framkvæmd í samræmi við hana hefur verið farin sú leið að sækja fé til verkefnanna annars vegar í ríkissjóð og hins vegar í veiðikortasjóðinn. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að þegar þáltill. var flutt var það ekki ætlunin þó svo ég fari að sjálfsögðu ekki með fjárveitinga- eða fjárlagavald í þinginu um leið og ég flyt þáltill. Ég tel að í fyrsta lagi beri ríkisvaldið þá skyldu að stunda rannsóknir á rjúpnastofninum burt séð frá því hvort veitt sé af honum eða ekki. Að mínu mati er það því verkefni ríkisins að fjármagna rannsóknirnar. Í öðru lagi vil ég geta þess að veiðikortasjóðurinn er viðkvæmt fyrirkomulag, fyrst og fremst vegna þess hversu skamman tíma fyrirkomulagið hefur verið. Það byggir alfarið á góðri samvinnu og sátt milli veiðikortshafa, þ.e. skotveiðimannanna, veiðistjóra og umhvrn. Því er ekki að leyna að þetta samstarf hefur þurft að ganga í gegnum nokkrar hremmingar. Menn hafa ekki alltaf verið á eitt sáttir. Þar nægir að minna á harða gagnrýni sem fram kom strax við tilurð sjóðsins þegar hann var nýttur til að fjármagna fjárfestingar sem þurfti til þess að koma veiðikortasjóðnum af stað. Ég ætla ekki að rekja þá hnökra sem á samstarfinu voru. Því er ekki að leyna að það stefndi í gott samkomulag veiðikortshafa við umhvrn. og veiðistjóra. Það að veiðikortagjaldið er hækkað, enda þótt það sé ekki mikið, verður til þess að veiðimenn finna fyrir þessu. Gjaldið var hækkað þó gefinn hafði verið ádráttur og að sumra mati algert loforð um að það yrði ekki hækkað. Þó að það hafi verið hækkað jafnlítið og raun ber vitni þá var það gert án samráðs við veiðimennina. Það var ekki einu sinni svo að haldnir væru fundir með skotveiðimönnum eða Skotvís sem eru samtök veiðimanna. Þetta var gert algerlega án samráðs við þá. Enn fremur hygg ég að leita hefði mátt samráðs við fleiri aðila. Þá hefði e.t.v. mátt skoða aðrar hugmyndir en þær sem hér hafa komið fram, t.d. hugmynd sem ég heyrði nefnda, þ.e. að þeir sem eftir veiðikortum sækja borguðu hærra gjald ef þeir yrðu seinir til og sæktu um eftir ákveðinn tíma. Ég vil þá koma að þeim þætti sem e.t.v. er mikilvægastur í þessu máli. Hann er sá að með því að setja samstarf veiðikortahafa við umhvrn. og veiðistjóra í uppnám eða hættu getum við átt von á að einhverjir hætti að greiða veiðikortin. Ég er ekki að hóta þessu fyrir hönd nokkurs manns en reynslan segir okkur að það gæti gerst. Hvar stöndum við ef þetta vöktunarkerfi sem við höfum verið að setja upp og byggir á góðu samstarfi brestur? Við erum þarna með vöktun sem ekkert eftirlit er hægt að hafa með. Ef kerfið brestur þá erum við illa sett og getum ekki fylgst með veiðum á fuglum og villtum dýrum. Ég tel því að hér sé afar óheppilega af stað farið með þessum málflutningi í þinginu. Það mun koma fram í afgreiðslu minni við málslok í þinginu.

Herra forseti. Ég vil aðeins segja að þetta mál bar þannig að nefndinni að formaður hennar, hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, kynnti það sérstaklega og þegar málið var afgreitt úr nefndinni var sá fundur undirbúinn af formanni nefndarinnar. Um leið sá hann um hverjir yrðu boðaðir á fund nefndarinnar í það skipti. Þar var boðaður til einn aðili sem var formaður Skotvíss. Hann gerði engar athugasemdir við þetta mál að öðru leyti en því að honum fannst, eins og hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson segir, að það hefði átt að hafa samráð við Skotvís um hækkun á veiðikortagjaldinu. Þó verður að segjast eins og er, að veiðikortagjaldið hefur ekki hækkað mjög lengi. Með venjulegri hækkun samkvæmt vísitölu hefði gjaldið a.m.k. hækkað um 100 kr. og væri 1.700 í staðinn fyrir 1.900. Ef það hefði hækkað á hverju ári gæti vel hugsast að hækkunin væri enn meiri á þeim tíma. Við erum kannski að tala um 150--200 kr. hækkun á þessu gjaldi. Ég á ekki von á því, herra forseti, að áhrifin verði þau að menn hætti að borga gjaldið eða leysa út veiðikort sín. Það er engin ástæða til þess. Þetta rennur að sjálfsögðu allt til að efla rannsóknir á þeim veiðidýrum sem veiðimenn eru að elta. Þær hafa verið stundaðar í góðri samvinnu við veiðimenn yfirleitt. Ég get aftur á móti tekið undir að eðlilegast hefði verið að ráðuneytið hefði samráð við Skotvís og veiðistjóra. Ég geri fastlega ráð fyrir að svo hafi verið og þeim hafi verið málið ljóst.

Hæstv. forseti. Ég vil endurtaka, vegna orða hv. þm. Kristjáns Pálssonar, að ég álít að rjúpnarannsóknirnar séu nú þegar kostaðar af veiðikortasjóði í svo miklum mæli að ekki er á bætandi. Ríkisvaldinu er skylt að sjá til þess að stundaðar séu náttúrufarsrannsóknir á borð við rjúpnarannsóknirnar. Þær á að gera af ríkinu en ekki ganga stöðugt á veiðikortasjóðinn. Veiðikortagjaldið hér er svipað því sem gerist í nágrannalöndunum en þar er mun meiri þjónusta við veiðimenn en er hér á landi. Varðandi afgreiðslu málsins, fyrst hv. þm. Kristján Pálsson gefur mér tækifæri til að bregðast við því í andsvari, vil ég upplýsa að ég gerði ekki ráð fyrir að afgreiða málið úr nefndinni. Það gerði varaformaður nefndarinnar, hv. þm. Kristján Pálsson, að eigin frumkvæði. Þar hafði formaður Skotvíss verið boðaður en ég, ef ég hefði stýrt þeim fundi, hefði að sjálfsögðu gert ráð fyrir öðrum fundi þar sem við boðuðum veiðistjóra en við hann var hvorki talað í umhvn. né við undirbúning málsins. Fleiri aðila hefði mátt kalla til vegna þessa. Ég harma að svona tókst til og get því ekki tekið þátt í þessari afgreiðslu auk þeirra ástæðna sem ég hef áður til talið.

Herra forseti. Ég tek alveg undir að það er verra að ekki var haft samráð við Skotvís um þessa hækkun. Ég efast ekkert um að Skotvísmenn hefðu samþykkt að hækka gjaldið um þessar 150--200 kr. sem í sjálfu sér er enginn peningur fyrir þessa menn til að setja í auknar rannsóknir. Það er alltaf betra að gera þetta í samráði. Að því leyti tek ég heils hugar undir þessi sjónarmið hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar. Ég lít svo á að það sé ráðuneytisins að ræða við embættismenn sína um það hvernig mál séu undirbúin. Málið kom frá um umhvrn. inn í nefndina með sérstökum skilaboðum frá hæstv. umhvrh. í gegnum formann nefndarinnar. Á þessum fundi benti ekkert til annars en að þetta væri síðasti fundurinn sem haldinn yrði fyrir þinghlé og því nauðsynlegt að ljúka þessu fyrir þinghlé þar sem gert er ráð fyrir þessu í fjárlögunum. Náttúrlega má endalaust deila um hver hefði átt að gera hvað. Ég ætla ekki að munnhöggvast neitt sérstaklega út af þessu. Ég held að allir geti út af fyrir sig verið sáttir við þetta. Ég vil fyrir mitt leyti eiga gott samstarf og samráð við Skotvísmenn. Ég er félagi í Skotvís og hef mætt á fundi hjá þeim, ber virðingu fyrir þeim félagsskap og vonast til að hann nái að þroskast áfram sem hingað til.

Virðulegi forseti. Ég vil láta það koma fram að við hv. þm. Kristján Pálsson áttum tal saman fyrir þennan afgreiðslufund sem hann vitnar til. Honum mátti fullljóst vera að það var ekki ætlun mín sem formanns að afgreiða málið á þessum fundi. Auðvelt hefði verið að halda aðra fundi til afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Áður en lögin sem hér er rætt um að breyta voru samþykkt, lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, var málum þannig háttað að um 3,5 millj. fóru á ári til rjúpnarannsókna. Þá fjárhæð greiddi ríkið. Í aðdraganda þess að veiðikortin voru gefin út og veiðikortasjóður varð til áttu sér stað viðræður m.a. við skotveiðimenn, Skotvís. Það samkomulag átti sér mjög langan aðdraganda. Upphaflega var ekki ætlunin, eftir því sem ég best veit, að hafa fast verð á veiðikortum í frv. en síðan var tekin ákvörðun um það og þá m.a. vegna áskorunar sem komu frá bændasamtökum um að þar yrði föst upphæð. Í lögunum er gert fyrir að hámarki 1.500 kr. sem taki verðlagsbreytingum í takt við vísitölu á hverju ári. Það er rétt sem hér kom fram að ef veiðikortin hefðu fylgt vísitölunni þá hefði orðið um 100 kr. hækkun frá þeirri upphæð sem er í lögunum. Engu að síður vil ég, virðulegi forseti, ítreka það sem ég sagði við 1. umr. um frv.: Þegar þetta samkomulag var gert 1994, lögin voru samþykkt og ákveðið að koma á veiðikortum og veiðikortasjóði, þá voru framlög til rjúpnarannsókna 3,5 millj. kr. Í samkomulaginu var því heitið að þessi framlög yrðu ekki skert, að það sem kæmi inn í veiðikortasjóðinn yrði hrein viðbót við það sem færi til rjúpnarannsókna. Því miður varð raunin allt önnur. Árið 1995 ákvað fyrrv. umhvrh. Guðmundur Bjarnason að skerða þau framlög sem ákveðin höfðu verið til þessara rannsókna og láta veiðikortasjóðinn fjármagna þær að fullu. Síðan þá hafa farið um 4--4,5 millj. á ári til rjúpnarannsókna, eitt árið 4,7 millj. kr. Annars hafa 4--4,5 millj. á ári runnið í þessar sérstöku rannsóknir. Þegar veiðikortasjóðurinn varð til átti einnig að setja skýrar reglur um úthlutun úr sjóðnum til þeirra verkefna sem honum er ætlað að fjármagna. Það hefur ekki verið gert. Við 1. umr. kom fram að núv. hæstv. umhvrh. hefur fullan hug á því að setja þessar reglur. En það er dálítið erfitt að gera það. Þó svo núv. hæstv. umhvrh. setti reglurnar núna er þegar búið að binda framlög úr sjóðnum um óákveðinn tíma við gæluverkefni fyrrv. ráðherra. Það var eingöngu ákvörðun ráðherrans í hvaða verkefni þessi sjóður skyldi notaður. Því miður virðist mér að þar hafi ekki verið um þá skýru stefnumörkun að ræða við úthlutun eins og talað var um þegar veiðikortasjóður varð til. Þetta er auðvitað verulegur galli. Veiðikortasjóðurinn fær á hverju ári á annan tug millj. kr. til ráðstöfunar. Annað sem kemur í veg fyrir að hægt sé að nota hann beint til vöktunar og rannsókna eins og upphaflega stóð til er að veiðikortasjóðurinn stendur að fullu undir umsýslu sjóðsins. Mig minnir, virðulegi forseti, að þessi kostnaður hafi verið afar misjafn, rétt rúmar 4 millj. og upp í rúmar 7 á ári. Þar er um að ræða m.a. mjög dýran tölvubúnað. Þeir fjármunir sem fara ættu til rannsókna hafa orðið minni vegna þessa og verkefnin liðið fyrir óskýrar reglur um úthlutun úr sjóðnum. Ég tel mjög brýnt mál að settar verði skýrar reglur um úthlutun úr veiðikortasjóði sem taka mundu af þær skuldbindingar sem sjóðurinn hefur nú þegar. Endurmeta þyrfti skuldbindingar hans og setja nýjar reglur. Ég er þeirrar skoðunar að sé rétt haldið á málum geti veiðikortasjóðurinn staðið undir þeim viðbótarkostnaði sem hlýst af samþykkt þáltill. sem alger samstaða var um í umhvn. á síðasta ári, þ.e. um rannsóknir á vetrarafföllum rjúpu. Áætlað var að sá kostnaður væri um 4 millj. Ég tel að ef rétt væri á málum haldið þá gæti veiðikortasjóðurinn, án hækkunar gjaldsins, dekkað það sem færi til þessara rannsókna. Þannig hefði ekki verið þörf á að hækka sérstaklega veiðikortagjaldið. Það kostaði þáv. hæstv. umhvrh., Össur Skarphéðinsson sem hér gengur í salinn, töluvert mikla vinnu að ná samningum um að koma á veiðikortagjaldi og veiðikortasjóði. Ég ítreka, virðulegi forseti, að í því samkomulagi var gert ráð fyrir að þeir fjármunir sem áður hefðu farið til rjúpnarannsókna mundu halda sér, sú upphæð var 3,5 millj. Ef það hefði gengið eftir værum við með í kringum 8 millj. til ráðstöfunar á ári hverju til rjúpnarannsókna. Þá hefðu sjálfsagt þegar verið hafnar rannsóknir á vetrarafföllum rjúpu sem við urðum hins vegar að samþykkja sérstaklega þáltill. um á síðasta þingi. Samstarfið sem þarna fór af stað er viðkvæmt og eðlilega þarf það töluverðan tíma til þess að þróast. Um er að ræða þá bestu leið sem farin hefur verið til að hafa virkt eftirlit með veiðum. Því mun ekki haldið áfram nema með gagnkvæmu samstarfi milli skotveiðimanna annars vegar og hins vegar umhvrn. Þeir sem voru á þingi þegar lögin voru sett muna umræðuna í kringum þessa lagasetningu. Ég vil því taka undir með hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni, sem hér talaði áðan. Ég tel að þetta mál hefði þurft að skoða betur og gera kröfur um að settar yrðu skýrar reglur um úthlutun úr þessum sjóði. Það er nánast ófyrirgefanlegt, virðulegi forseti, að æ ofan í æ séum við að gera frv. að lögum sem gera ráð fyrir því að reglur verði settar um eitt og annað en það síðan dragist árum saman. Þetta á ekki síst við um peningaúthlutanir, úthlutanir sem eiga að fara til ákveðinna skilgreindra verkefna eins og hér er um að ræða. Um þær var mikið rætt í aðdraganda þess að frv. varð að lögum á sínum tíma. Umhvn. fór fram á að fá lista yfir úthlutanir úr þessum sjóði, mig minnir að hv. þm. Kristján Pálsson hafi verið í umhvn. á síðasta ári og hann man sjálfsagt eftir því, en þá kom einmitt í ljós að þessar reglur höfðu ekki verið settar. Enn og aftur, sem hafði verið gert nánast árlega, var starfsmaður ráðuneytisins boðaður á fund umhvn. vegna þess. Hér í þingsölum var hæstv. þáv. umhvrh. jafnframt hvattur til þess að koma því í verk að setja þessar reglur. Því miður, virðulegi forseti, virðist þáv. hæstv. ráðherra umhverfismála og reyndar landbúnaðarmála líka hafa verið margt annað betur lagið en að setja skýrar reglur um starfsemi sjóða sem heyra undir þessi ráðuneyti. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar og tel að þetta hefði þurft að skoða betur. Með því er ég ekki á nokkurn hátt að setja út á meðferð hv. umhvn. Ég er alls ekki að ásaka hana um slæleg vinnubrögð en þegar allt sumarið hefur gefist til að fást við þetta verkefni þá hefði verið eðlilegt að skoða veiðikortasjóð og setja skýrar reglur um úthlutun úr honum.

Hæstv. forseti. Við greiðum atkvæði um hvort gera skuli frv. um Byggðastofnun, sem hefur verið til stuttrar umfjöllunar í Alþingi, að lögum. Eins og fram kom í máli mínu við bæði 1. og 2. umr. hef ég efasemdir um ýmis atriði í þessu frv. Allshn. komst að þverpólitískri niðurstöðu um afgreiðslu málsins og ég virði þá niðurstöðu. Meginmarkmiðið er að unnið verði af krafti að byggðamálum og hin nýja Byggðastofnun og hinn nýi húsbóndi byggðamála, hæstv. iðnrh., snúi sér að því af afli að takast á við það sem allir, a.m.k. í orði, líta á sem stærsta vandamál íslensks þjóðarbúskapar í dag. Í trausti þess að skapast muni friður um störf Byggðastofnunar og sem minnst röskun verði um þær stjórnsýslubreytingar sem nú fara í hönd mun ég greiða frv. atkvæði mitt.

Hæstv. forseti. Með frv. þessu er veiðikortagjald hækkað vegna rjúpnarannsókna. Það er m.a. gert í framhaldi af þáltill. þess þingmanns sem hér stendur. Að mínu mati á ríkisvaldið að standa undir þessum náttúrufarsrannsóknum. Veiðikortagjaldið og veiðikortakerfið er vöktunarkerfi sem á sér skamma reynslu að baki og byggir á samkomulagi og trausti milli veiðimanna annars vegar og veiðistjóra og umhvrn. hins vegar. Nokkrir hnökrar voru í þessu samstarfi en þeir höfðu verið leystir og horfðu menn fram á betri tíð. Með frv. þessu án samráðs við skotveiðimenn gæti það samstarf raskast. Ég tel jafnframt að finna hefði mátt aðrar leiðir til þess að afla fjár í sátt við skotveiðimenn og enn fremur hefði þurft að ná samkomulagi um reglur um úthlutun úr veiðikortasjóði. Því greiði ég ekki atkvæði.

Herra forseti. Þessi grein, stafliður b, er m.a. um það að frændur mínir úr Grímsey þurfi í framtíðinni að taka próf í svartfugli til að mega veiða hann. Herra forseti. Með því að samþykkja greinina væri ég komin of langt frá uppruna mínum. Ég greiði því ekki atkvæði.