Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Umræðan um atvinnumál á Suðurnesjum og sérstakt átak til að bæta úr miklu atvinnuleysi kvenna þar hefur borist víða bæði í tíma og rúmi. Þegar við skildum við umræðuna þann 6. mars sl. hafði 31 ræða verið haldin, bæði langar ræður og andsvör. Við höfum heyrt af meintri framsóknarmennsku Gorbatsjovs og stuðningi Margrétar Thatcher við skólagöngu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og ég vil leyfa mér að álykta það að umræðurnar hafi farið út á allar þessar brautir vegna þess að í þessu máli séu bæði landsmálin og heimsmálin samankomin í hnotskurn. Ég efast ekki um að hv. þátttakendur í umræðunni eru sér vel meðvitaðir um það að þar sem konur eru ekki, dafnar og sprettur líf ekki. Þar sem konur vinna um 2 / 3 hluta allra vinnustunda í heiminum má ljóst vera að ekki er líklegt að við finnum konur þar sem ekki er kostur á vinnu og henni helst við hæfi. Þróunin bæði hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum hefur sannað að þegar konur eiga ekki lengur kost á störfum sem þær sækjast eftir á einstökum landsvæðum hefur orðið þaðan verulegur brottflutningur. Ég nefni þetta hér vegna þess að þetta er staða sem gæti hent á því gróskumikla atvinnusvæði sem Suðurnesin hafa löngum verið þrátt fyrir ýmsar hremmingar. Þetta getur gerst hvar annars staðar sem er ef ekki er vel að gáð. Ég vil þakka góðar undirtektir flestra ræðumanna við þessa tillögu. Ég get tekið undir ýmsar þær ábendingar sem fram hafa komið. Ég tek undir það að atvinnuleysi er alltaf alvarlegt hvar sem það kemur upp. Atvinnuleysi karla er að sjálfsögðu ekkert síður alvarlegt en atvinnuleysi kvenna en það breytir ekki þeirri staðreynd að á Suðurnesjum er við mjög sérstakt vandamál að glíma sem er stöðugt atvinnuleysi kvenna sem hefur verið í kringum 10% alveg síðan í haust. Mest hefur það komist upp í næstum 12% í janúar og þetta eru alvarlegar tölur. Við vorum hér tveir þingmenn Reyknesinga úr stjórn og stjórnarandstöðu að spjalla saman áðan og við vorum sammála um að það væri hreint furðulegt hve litla athygli þessar háu tölur hafa vakið og hann stakk því raunar að mér að e.t.v. hefðu viðbrögðin verið önnur ef t.d. þetta sama ástand hefði komið upp í Vestmannaeyjum. Ég varpa þessu bara hér til athugunar, ég vil engum stað á landinu, hvorki Vestmannaeyjum né öðrum það að búa við það atvinnuleysi sem hefur verið meðal kvenna á Suðurnesjum en ég hlýt að varpa þessu fram til íhugunar hvers vegna þessar ógnvænlegu tölur hafa ekki verið teknar eins alvarlega og mér finnst ástæða til. Sérstök svæðisbundin vandamál kalla á sérstakar aðgerðir og ég held að ekki sé ósanngjarnt að kalla á þjóðarsátt um að gripið verði til raunhæfra aðgerða þegar í stað vegna þessa sérstaka atvinnuleysis sem á sér sem betur fer ekki hliðstæðu annars staðar enn. Ég get ekki séð annað en að grundvöllur ætti að vera fyrir slíkri þjóðarsátt um aðgerðir. Fólk úr öllum flokkum hefur sýnt þessu máli skilning og rætt það af ábyrgð og alvöru sem málið krefst. Lýst hefur verið eftir úrræðum og þau eru til. Þótt ég leggi ríka áherslu á að ríkisvaldið eigi ekki að ráðskast um of um hvernig atvinnuuppbygging á sér stað á einstökum svæðum, það er hlutverk heimamanna að mínu mati, þá er það ýmislegt sem ríkið getur gert þegar einstök vandamál koma upp. Fyrst og fremst með því t.d. að draga úr samdrætti þar sem atvinnuástand er slæmt. Í öðru lagi með því að skapa hagstæð almenn skilyrði fyrir atvinnulífið. Þar á ég m.a. við þá vaxtalækkun sem kjarasamninga þurfti til þess að knýja í gegn og vona ég að það muni muna um hana. Ég á einnig við það að leggja ekki þungar álögur á atvinnuvegi sem standa höllum fæti. Það er ýmislegt fleira sem mætti nefna og ég nefndi raunar í máli mínu í upphafi, þótt alllangt sé síðan og vonast ég til þess að frekar en að fara að endurtaka of mikið að mönnum sé það minnisstætt. Í þriðja lagi þá getur ríkisvaldið gripið til óbeinna aðgerða sem eru mjög bitastæðar, eins og með því að styðja rannsóknir, þróun og styðja við bakið á nýsköpun fólksins sjálfs, annaðhvort með beinni fjárhagsaðstoð eða annarri aðstoð svo sem fyrirgreiðslu og forgangsröðun verkefna. Þetta getur skipt sköpun þegar ný atvinnustarfsemi er að komast á laggirnar. Ég vil í þessu sambandi geta þess að í kvöld verður haldinn fundur á vegum bæjarstjórnar Grindavíkur um atvinnumál á þessu svæði. Við þingmenn og þingkonur Reykjanesskjördæmis erum sem betur fer boðuð þangað. Mér þykir það mjög gott og ætla að sjálfsögðu að mæta og ég veit að það eru fleiri sem ætla að gera það. Ég held að langmikilvægast sé að hlusta á og taka mið af hugmyndum heimamanna um atvinnuuppbyggingu og að fylgjast vel með og styðja við bakið á þeim mönnum og þeim hugmyndum sem þarf. Ég vil einnig vísa til ályktunar sem Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum sendi frá sér 13. apríl sl. en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Ýmsar blikur eru á lofti í atvinnumálum hér á svæðinu og nokkurt atvinnuleysi virðist vera að festa rætur. Það er því full ástæða til að sporna við fótum og leita allra leiða til að tryggja Suðurnesjamönnum þá atvinnu sem er á svæðinu og vinna ötullega að vexti og viðgangi nýrra tækifæra í atvinnulífinu.`` Undir þetta tek ég. Ýmsar hugmyndir eru þarna settar fram í fimm liðum og ég vil sérstaklega vekja athygli á þriðja lið þar sem er að mörgu leyti komið út í það sama og ég gat um, en þar segir, og bið ég enn leyfis hæstv. forseta til þess að vitna í þetta skjal: ,,Vinna þarf skipulega að markaðssetningu Suðurnesja með tilliti til nýrra atvinnutækifæra. Þess er krafist að ríkisstjórn Íslands veiti til þess fjármagni og í samráði við heimaaðila leiti að og setji fram hugmyndir og möguleika þá sem til staðar eru í hverju sveitarfélagi þannig að hægt sé að byggja upp og kynna heildstæða mynd af Suðurnesjum sem atvinnulegri heild.`` Mér finnst full ástæða til þess að vekja athygli á þessu vegna þess að þarna kveður við mjög svipaðan tón og ég er að reyna að koma á framfæri og sem betur fer endurómar í máli flestra hér. Ég vil koma því enn einu sinni á framfæri að skynsamleg uppbygging byggist ekki síst á því að hlúa að hinu smáa, ekki síður en hinu stóra og útiloka ég þá hvorugt. Nú loksins er að renna upp fyrir ráðamönnum í stjórnmálum og viðskiptum að það sem við kvennalistakonur höfum alltaf lagt áherslu á, að hlúa beri að hinu smáa, er ekki einungis gott fyrir sálina og hugmyndaflugið heldur bara mjög arðvænlegt líka. Um þetta vitna bæði ummæli sem ég hef vísað til í öðrum umræðum og fyrr í þessari umræðu og einnig ýmsar ráðstefnur, verkefni og eitt og annað sem við höfum verið að sjá núna að undanförnu. Ég fagna að sjálfsögðu þessari fjölbreytni og þessari hugarfarsbreytingu og í ljósi hennar held ég að það hljóti að vera sanngjarnt að fara fram á það að tillaga sú sem er til umræðu mæti skilningi. Það er brýnt mál og þolir ekki nokkra bið. Ég vænti þess að ef raunverulegur vilji er til að taka á þessu brýna og afmarkaða máli nú á samdráttartímum þá verði það gert og ég veit að það er hægt. Því vonast ég til þess að hv. félmn., sem fær málið til umfjöllunar, sé reiðubúin til að hraða afgreiðslu málsins. Ég held að engum blandist hugur um það að vandinn er fyrir hendi, hann er skilgreindur, hann er skilgreinanlegur, hann er þekktur, hann er mikill, hann er brýnn og á honum þarf að taka.

Virðulegi forseti. Framsögumaður fyrir þáltill. sem hér er rædd gerði það réttilega að umtalsefni að umræður um hana fyrir nokkrum vikum fóru allvíða bæði í tíma og svæði. Í sjálfu sér er þetta eðlilegt því að tillagan víkur að átaki í atvinnumálum þó að það sé sérstaklega talað um atvinnuleysi kvenna. Atvinnuástandið er vissulega verðugt umfjöllunarefni og rétt að huga að því hvað hægt er að gera til úrbóta. Ástandið á Suðurnesjum er mjög slæmt. Ég hef sagt það áður að það fer bráðum að eignast hálfs árs afmæli, en hversu mikið er það? Fyrir fáeinum vikum ræddu fjölmiðlar landsins ítrekað um atvinnuástand. Þeir gátu þess aftur og aftur að á ákveðnum landshlutum væri atvinnuleysi yfir 4%, hugsið þið ykkur. Engan heyrði ég eða sá nefna að meðal kvenna á Suðurnesjum er atvinnuleysi nú 7,5%, ekki 4% og fyrir rúmum mánuði var það 8,5%. Líka þá þögðu þessir landsfjölmiðlar því að þeir eru fjölmiðlar alls landsins, þeir kalla sig það og fá birtingu og dreifingu í samræmi við það. Lítum nú aðeins á hvernig þeir hafa veitt þessu athygli. Það vil ég gera vegna þess að þeir hafa greinileg áhrif á það hvernig ráðherrar sem því miður eru ekki hér og hvernig þingmenn velja sér viðfangsefni og umræðuefni. Þegar atvinnuleysi hjá konum á Suðurnesjum var 8,5% voru samtals 80 manns atvinnulausir í Vestmannaeyjum og um það fjallaði frétt á baksíðu Morgunblaðsins, stærsta fjölmiðils í landinu. Enginn annar fjölmiðill nefndi að það væri atvinnuleysi á Suðurnesjum rétt eins og núna síðast. Það verður að segjast eins og er þegar við lítum á það hvernig fjölmiðlar, og þá á ég bæði við ríkisfjölmiðla og hina frjálsu, fjalla um byggðarlögin í landinu, um ástandið þar í atvinnumálum eða öðrum málum, þá hlýtur maður að ætla, sem rétt er, að á Reykjavíkursvæðinu séu um það bil 150 þús. manns. Magn umræðunnar í fjölmiðlum í dálksentímetrum eða í tíma útsendingar er í samræmi við það. Ef við lítum á magn útsendinga, dálksentímetra eða útsendingartíma hvað varðar Vestmannaeyjar, þá hljóta þar að búa 50 þús. manns. Þetta er fréttamat fjölmiðlanna. Og þetta eru líka áhrif þeirra á þingmenn og ráðherra, það hljótum við að viðurkenna því að stór hluti af umræðu okkar stjórnast af fréttamati, því miður. Staðreyndin er nefnilega sú að á þessum sama tíma og ég var að nefna hafði nýlega verið seldur 1.500 tonna þorskígildakvóti frá Vestmannaeyjum norður í land. Um það fjölluðu fjölmiðlarnir í hverjum fréttatímanum á fætur öðrum, hverri greininni á fætur annarri og opna eftir opnu var undirlögð. Menn voru eltir langt út í heim til að inna þá eftir áliti þeirra á áhrifum, afleiðingum og ástæðum. Nokkrum vikum áður voru seld frá Suðurnesjum 1.000 tonn sem er 2 / 3 af hinu magninu. Þessir sömu fjölmiðlar sögðu frá því á fáeinum sentímetrum. Það þurfi ekki fingur annarrar handar til þess að mæla þá dálksentímetra og það þurfti varla bæði eyrun til þess að fylgjast með útvarpsfréttum og ekki annað augað til þess að fylgjast með sjónvarpinu. Á sama tíma var þó atvinnuleysi á Suðurnesjum langmest. Við skulum aðeins víkja að því hvað gæti hafa valdið þessu. Um aldir voru Suðurnesin ein af matarkistum Íslendinga og þangað komu menn af öllum landsfjórðungum reglulega til vetrarvertíðar og þeim var alltaf tekið vel. Það sýna allar sagnir og annálar að Íslendingum hvaðanæva að var vel tekið á Suðurnesjum. Þar höfðu þeir vinnu og þótti sjálfsagt að þeir fengju vinnu eins og heimamenn. Á þessari öld fengu Suðurnesin hefndargjöf stjórnmálamanna í Reykjavík, varnarlið. Ekki ákváðu Suðurnesjamenn að það yrði þar staðsett. Ekki ákváðu Suðurnesjamenn þær reglur sem þar gilda um verktöku fyrir varnarliðið eða um umhverfi starfsmanna þess. Þetta var allt ákveðið í Reykjavík og það voru Reykvíkingar sem nutu verktökunnar. Það hljótum við að viðurkenna. Aldrei var kallað til Suðurnesjamanna þegar málin voru rædd. Þeirra hagsmunir voru ekki hafðir í fyrirrúmi. Nokkrum áratugum seinna var lögð Reykjanesbraut og þá segir sig sjálft að möguleiki íbúa á Suðurnesjum batnaði verulega en líka tækifæri annarra landsmanna til að komast þangað og raunar til annarra landa því að þar er eina samgöngutæki landsins sem hefur reglulegar samgöngur við aðrar þjóðir, Keflavíkurflugvöllur, eini millilandaflugvöllurinn. Nokkru seinna fór að gæta erfiðleika í sjávarútvegi, ekki aðeins á Suðurnesjum heldur um landið allt. Á þeim tíma var gripið til þess að stofna ríkisstofnun sem ætti að fara með fjármuni okkar, sameiginlega fjármuni og veita lán. Hún heitir Byggðastofnun, sjóðurinn heitir Byggðasjóður. Um langan tíma gilti sú regla að á suðvesturhorni landsins, sérstaklega á Suðurnesjum, fengju menn ekki þau lán. Ástæðan var einföld og hún gall aftur og aftur í eyrum okkar: Þið hafið völlinn. Þið hafið völlinn. Þetta voru rökin og svörin við öllum málaleitunum. Meðan svona stóð, og nú segi ég ykkur fréttir sem hafa komið áður og eru staðfestar, og það var um árabil, áttu Suðurnesjamenn enga möguleika miðað við aðra landsmenn til að endurnýja og endurbæta fiskvinnsluflota og fiskvinnslustöðvar. Þegar þeim loks tókst að sýna fram á að meðalaldur veiðiskipa á Suðurnesjum var tvöfaldur fiskiskipa á landinu öllu þá loks var bætt úr. Ástandið var sem sagt hálfu verra. Fiskiskip á Suðurnesjum höfðu helmingi fleiri daga frá veiðum vegna bilana en annars staðar á landinu. Fiskvinnsluhúsin tóku engum þeim framförum sem annars staðar urðu á landinu í fiskvinnslu. Suðurnesin voru hornreka í atvinnuþróun á landinu og það segi ég nú vegna þess að á sama tíma var það nánast skammaryrði á Íslandi að tala um einhverja atvinnuþróun í öðru en sjávarútvegi. Það þótti virkilega ljótt að tala um þróun í iðnaði. Við áttum öll að stunda sjávarútveg, fiskveiðar eða fiskvinnslu. Það var talið afskaplega slæmt ef Íslendingur hugðist leggja fyrir sig annað ævistarf. Hver voru viðbrögðin þegar Suðurnesjamenn bentu á þessar staðreyndir? Þau komu fram í fjölmiðlum, landsfjölmiðlum. Þau komu fram hér á þingi á þeim tíma. Þau hétu grátkór. Virðulegi forseti. Ég skal stytta mál mitt. Örfá orð í viðbót. Ég tel miklu skipta að úr verði bætt, að við sýnum víðsýni til þess að meta landshluta að jöfnu, meta fólk að jöfnu burt séð frá því hvar það býr, burt séð frá því hvaða atvinnutæki aðrir hafa boðið þeim upp á. En athugum það að varnarliðið er að draga saman seglin. Þar hefur starfsmönnum fækkað svo hundruðum skiptir á 24 mánuðum. Við verktöku hefur fækkað starfsmönnum svo tugum skiptir og ef ekki rætist núna úr samningaviðræðum sem standa þá mun þeim fækka svo að hundruðum skiptir. Þá verður atvinnuleysi á Suðurnesjum ekki fáein hundruð heldur þúsund. Hvað segja Reykvíkingar og svokallaðir landsfjölmiðlar þá? Hvað gerum við þá?

Virðulegi forseti. Hér er sannarlega um mikilvægt mál að ræða sem hefur hlotið mikla umræðu í Alþingi áður, umræðu sem hefur verið frestað. Ég hef ekki tekið þátt í þeirri umræðu en hins vegar finnst mér nú að ég sé knúinn til að leggja inn nokkur orð. Ég ætla ekki að gera lítið úr atvinnuleysi á Suðurnesjum, langt í frá. Það er alvarlegt vandamál í þeim landshluta og það er alvarlegt vandamál hjá konum eins og hv. flm. kom inn á. Hins vegar er þetta angi af hraðvaxandi vandamáli í öllu landinu. Avinnuleysi hefur nefnilega síðan þessi umræða fór fram síðast farið hraðvaxandi í öllum landshlutum og það sem meira er, ríkisstjórnin virðist ekki hafa miklar áhyggjur af þessari þróun. Það er kannski dæmigert á árs afmæli ríkisstjórnarinnar, sem er í dag, að enginn ráðherra er að hlusta á umræðuna. Þeir eru sennilega í afmælisveislu að halda upp á árs afmæli sitt. Mér finnst það nokkuð snemmt, rétt eftir hádegið, að fara að taka upp veisluhöld. Mér er alvara með þessu. Mér finnst að viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessu mesta þjóðfélagsvandamáli, sem við eigum við að glíma nú um stundir, séu ekki mjög snörp. Það eru athyglisverðar upplýsingar í nýlegu riti frá Þjóðhagsstofnun sem heitir Þjóðarbúskapurinn og sýnir atvinnuleysistölur í einstökum landshlutum 1990 og 1991. Þar eru Suðurnesin mjög há ásamt öðrum landshlutum og þetta ástand hefur versnað mjög síðan þessar tölur birtust eða á árinu 1992. Það er merkilegt að staðið hafa yfir kjarasamningar um margra mánaða skeið. Það sem verkalýðshreyfingunni hefur tekist með þessu margra mánaða samningaþófi er að ná miðlunartillögu um þá yfirlýsingu sem ég vil lesa til fróðleiks, með leyfi forseta. Hún er í plaggi sem heitir ,,Miðlunartillaga ríkissáttasemjara til lausnar kjaradeilu``. Þar stendur svo um atvinnumál: ,,Fulltrúar ASÍ og vinnuveitenda hafa kynnt ríkisstjórninni athuganir sínar og tillögur í atvinnumálum. Í ljósi þess að alvarlega horfir nú í atvinnumálum landsmanna er ríkisstjórnin reiðubúin til að ganga til samstarfs um atvinnumál við ASÍ og vinnuveitendur og með þátttöku sveitarfélaga. Í framhaldi af gerð kjarasamninga er ríkisstjórnin reiðubúin að stofna samstarfsnefnd um atvinnumál með þessum aðilum með það að leiðarljósi að treysta undirstöðu hagvaxtar og atvinnuöryggis. Í þessum efnum verði hugað að stefnumörkunum og aðgerðum er örvi framleiðslu- og atvinnustarfsemi í landinu til lengri tíma litið. Fyrst í stað verði lögð megináhersla á aðgerðir til að bæta atvinnuástand þegar á þessu ári. Ríkisstjórnin er reiðubúin að beita sér fyrir samstarfi allra aðila, þar á meðal í atvinnulífi og á fjármagnsmarkaði, til að nefndin geti unni markvisst að verkefni sínu.`` Þetta er sem sagt áhuginn á þessum málum. Með margra mánaða samningaþófi hefur verkalýðshreyfingunni tekist að knýja fram yfirlýsingu um það að í framhaldi af gerð kjarasamninga sé ríkisstjórnin reiðubúin að stofna samstarfsnefnd. Hefði ekki verið gott að stofna þessa samstarfsnefnd fyrir hálfu ári eða svo eða þegar ríkisstjórnin tók við? Ég held nefnilega að þessi þróun hafi verið fyrir séð a.m.k. strax á síðasta hausti þegar veiðiheimildir í sjávarútvegi voru skornar niður um 17% og um 25%. Ég held nefnilega að þetta ástand þurfi ekki að koma mjög á óvart. Ég hjó eftir því í morgunsárið þegar ég opnaði útvarpið að þá var hæstv. forsrh. í útvarpinu og sagði að ríkisstjórninni hefði tekist flest vel. Það væru að vísu svolítil vandkvæði fram undan í sjávarútvegsmálum en það hefði reynst vel að taka sjávarútvegsmálin úr almennri umræðu um stund. Sem sagt, undirstöðuatvinnuvegur landsmanna er tekinn úr almennri umræðu. Þetta er yfirlýsing sem hæstv. forsrh. gaf í viðtali í útvarpinu í morgun. Hún er að vísu eftir mínu minni og ekki orðrétt, ég tek það fram, en efnislega var hún á þessa leið. Ég held nefnilega að framvindan í þessum málum hafi verið með miklum endemum það sem af er vetri og það kemur niður á konum á Suðurnesjum og karlmönnum á Suðurnesjum og konum og karlmönnum um allt land. Það vil ég láta koma fram við þessa umræðu. Það vandamál hefur verið tekið úr almennri umræðu og sett í einhverja tvíhöfða nefnd í sjávarútvegi að nú eru skilyrðin orðin þannig að frysting á sjó gefur rúmlega 11% hagnað en frysting í landi um 8% tap. Á meðan þetta er svona fara náttúrlega allir að undirbúa það að koma allri frystingu út á sjó. Það hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir vinnsluna í landi og kemur niður á þeim hópi sem hér er sérstaklega fjallað um. Ég tek auðvitað undir það að ef hægt er að gera einhverjar sértækar aðgerðir til að bæta úr hinu hörmulega ástandi á Suðurnesjum, þá er ég stuðningsmaður þess. En það það þarf einnig að skoða þessi atvinnumál í mjög víðu samhengi. Ég vil leggja á það mikla áherslu að víða er mikið atvinnuleysi og hraðvaxandi þannig að ríkisstjórnin mætti vel hlusta á þessi viðvörunarorð þó að enginn ráðherra hafi komið í þingsal til að hlusta á umræðuna um atvinnumál og er það með miklum endemum. Ég ætla ekki að krefjast þess að náð verði í þá en ég vil koma því að í umræðunni að atvinnumálin eru mesta þjóðfélagsvandamál sem við eigum við að glíma um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Aðeins til skýringar. Umræða um þetta mál hefur dregist verulega vegna þess að beðið var eftir nærveru ráðherra en ég gerði hins vegar ekki kröfu um það í dag þar sem mér er mjög umhugað um að fá þetta mál til nefndar. Ég hélt þeirri kröfu raunar ekki til streitu þó ég telji það mjög miður hve margir ráðherrar hafa misst af þessari mjög svo gagnlegu atvinnumálaumræðu. Mér finnst þetta afskaplega mikið mál og í rauninni var ýmislegt í henni sem ráðherrar hefðu þurft mjög á að halda að heyra. Auk þess vil ég taka undir það að allar almennar aðgerðir í atvinnumálum, aðgerðir stjórnvalda, mundu að sjálfsögðu bæta mjög úr skák fyrir þann hóp sem hér er sérstaklega rætt um, atvinnulausar konur á Suðurnesjum. Ég hef lagt mikla áherslu á að hluti af þeim aðgerðum sem grípa þarf til eru almenns eðlis. Aðrar eru sértækar. Þetta er grundvallaratriði vegna þess að öðruvísi verða þessi mál ekki leyst af nokkru viti.

Virðulegi forseti. Mér finnst satt að segja að ekki eigi að þurfa að gera kröfur um að ráðherrar mæti í þingsal við núverandi aðstæður í þjóðfélaginu þegar atvinnumál eru á dagskrá, jafnvel þó að það séu þingmenn sem flytja þetta mál. Málið er jafnbrýnt fyrir því og ég endurtek að vaxandi atvinnuleysi er að verða eða er orðið stærsta þjóðfélagsvandamál sem við eigum við að glíma um sinn í landinu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um sérstakt átak í atvinnumálum á Suðurnesjum og aðgerðir vegna mikils atvinnuleysis kvenna þar. Þessi tillaga er tímabær og um hana hafa spunnist ágætar umræður. Á sínum tíma gat ég þess í umræðum um þetta mál að eitt af því sem þyrfti að gera til að efla atvinnumál á Suðurnesjum væri að efla fiskmarkaðina vegna þess að í skjóli þeirra spretta upp fjölmörg smáfyrirtæki sem skapa töluverða atvinnu. Síðan hefur það gerst frá því að við vorum að ræða þessi mál fyrr í vetur að búið er að samþykkja lög um landanir erlendra skipa og í síðustu viku voru gefnar út sérstakar vinnureglur af hálfu sjútvrn. um hvernig þessi lög skulu útfærð. Þá birtist það næsta vel að þarna er um veigamikla breytingu að ræða, breytingu sem gerir það kleift að útlend skip fá löndunarleyfi, til að mynda útlend rækjuskip, sem hafa verið að veiða úthafsrækju á Dorhn-banka úr stofni sem hægt er með teygjanleika að kalla sameiginlegan stofn en eigi að síður var skilgreindur svo að úr honum mætti landa óheft. Það hefur leitt til þess að til að mynda á Suðurnesjum liggur fyrir að fjöldi erlendra skipa mun koma til að landa. Fyrir skömmu var viðtal í sjónvarpinu við norskan rækjuskipstjóra sem gat þess að a.m.k. 10--15 norsk skip mundu reglulega koma til löndunar á Suðurnesjum. Það leiðir til aukinnar atvinnu og í kjölfar þess er ljóst að í gangi eru samningar sem byggja á þessum nýju lögum um að kaupa fisk til landsins, fisk sem er aflað af þýskum togurum við Grænland. Þarna er fyrst og fremst um þorsk að ræða. Það er auðvitað ljóst að þetta mun leiða til þess að fiskmarkaðir eflast og það mun líka leiða til þess að atvinna eykst á Suðurnesjum og kannski ekki síst atvinna kvenna sem hafa verið mjög atkvæðamiklar í fiskvinnslu á Suðurnesjum. Ég taldi rétt, virðulegi forseti, að benda á þetta vegna þess að það sýnir að ríkisstjórnin er þrátt fyrir allt að gera ýmsa hluti sem nýtast í atvinnumálum, og ekki síst á Suðurnesjum.

Herra forseti. Mér þykir mjög vænt um að hv. 17. þm. Reykv. upplýsir hér að búið sé að ákveða að brjóta nýsett lög Alþingis sem voru það vitlaus að ekki var hægt að fara eftir þeim. Það er út af fyrir sig mjög ánægjulegt og gaman að sjá þá vinnureglu sem þar hefur verið ákveðið að skapa. Ég vænti þess, út á okkar ágæta kunningsskap, að hann útvegi mér eintak af þeirri vinnureglu. Ég verð að segja eins og er að það er ömurlegt að horfa upp á það hve stór hluti af þeim erfiðleikum sem á Suðurnesjum eru, stafa af því að við Íslendingar leggjum slíkar hömlur á atvinnustarfsemi þar að með ólíkindum má kalla. Núv. hæstv. utanrrh. framlengir einokunarsamning um afgreiðslu flugvéla á vellinum. Hann kemur í veg fyrir það með þessum vinnubrögðum að með beinu flugi fari ígulker og svil, m.a. til Japans eins og var farið að selja beint frá Keflavíkurflugvelli. Það er búið að biðja um skýrslu um þetta mál fyrir löngu síðan. Ég hef af hógværð spurt eftir því á skjalasafninu hvort skýrslan sé komin. Hún er ekki komin. Hvers vegna sjá menn ekki þessa rosalegu möguleika sem felast í því að gera þennan flugvöll að fragtflugvelli með miklum flutningum? Hvers vegna þurfa bandarískir heildsalar að álykta um það að byggja eigi flugvöll á Grænlandi til þess að taka að sér þetta hlutverk og það þurfi að berast til Íslands með fréttum frá Bandaríkjunum að þeir telja að þetta sé nauðsynlegt? Hvers vegna notum við ekki þá möguleika sem við höfum í þessum efnum? Ég vænti þess að hv. 17. þm. Reykv. gerist talsmaður frelsisins í þessum efnum og tryggi það að eðlilegir viðskiptahættir geti átt sér stað á Keflavíkurflugvelli þegar erlendar flugvélar hafa áhuga á að lenda þar og það sé hægt að efla íslenskt atvinnulíf með því. Það er hárrétt sem hér kom fram að auðvitað eru það stórkostlegar framfarir ef hægt er að kaupa fisk og rækju af erlendum aðilum. En hugsið ykkur ef það væri hægt að senda hana beint með flugi til Japans. Það er ekki hægt í dag eins og að málunum er staðið. Og það er unnið gegn því leynt og ljóst. Heill blaðabunki sendibréfa sem ég skoðaði í gær voru með fyrirspurnir út í hött frá ,,Money Money`` kafteininum, sendiherranum, sem virðist hafa furðulegustu verkefni innan utanrrn. Ég segi eins og er, það er verk að vinna að hreinsa til og leyfa eðlilega atvinnustarfsemi á þessu svæði. Hér kom það fram að á sínum tíma þegar Framkvæmdastofnun fór af stað með Byggðasjóð innan borðs hefði ekki verið lánað til Suðurnesja. Það er rétt. Ég hef alltaf talið að það hafi verið mistök vegna þess að að mínu viti skiptist Reykjaneskjördæmi um Straum. Það sem er þar fyrir sunnan á við sömu byggðavandamál að stríða í mörgum tilfellum og aðrir staðir landsbyggðarinnar. Hins vegar gerðist það svo á sínum tíma, og þarf að koma hér fram sem eðlileg rök til þess að menn sjái þetta í samhengi, að þegar ákvörðun var tekin um uppbyggingu álversins í Straumsvík var litið svo á að verið væri að byggja upp það mörg atvinnutækifæri í Reykjaneskjördæmi að eðlilegt væri að viss hluti af tekjum ríkisins vegna álversins rynnu til Byggðastofnunar og Byggðasjóðs --- Byggðastofnun var ekki til heldur hét það Byggðasjóður --- og þeim fjármunum yrði fyrst og fremst ráðstafað til annarra kjördæma en Reykjavíkur og Reykjaness. Þá hefði átt að skipta Reykjanesi í tvennt og skilgreina þetta eftir því hvort menn voru að tala um Suðurnes eða Hafnarfjörð. Hins vegar hefur um alllangt skeið verið staðið á sama hátt að lánveitingum til Suðurnesja og annarra svæða. Þar er í dag sennilega mesta óvissuástandið um atvinnumál á Íslandi vegna þess einfaldlega að sem betur fer eru meiri friðartímar nú en oft áður og enginn veit hvaða umsvif verða á Keflavíkurflugvelli. Þess vegna hlýtur það að verða enn þá nauðsynlegra að menn hafi augun opin og meti hvað hægt er að gera. Ég hygg að allir staðnæmist þá m.a. við það hvað hægt er að auka umsvifin á Keflavíkurflugvelli gagnvart vörufluginu. Hér fljúga yfir flugvélar á hverjum degi, hverri klukkustund trúlega, sem gætu lent á Keflavíkurflugvelli og tekið þar 10 tonn af vörum vegna þess að þær eru búnar að eyða bensíni á leiðinni yfir hafið og þær eru reiðubúnar að koma niður þótt það séu ekki nema 10 tonn sem þær eiga að taka ef eðlileg gjöld eru greidd fyrir lendingu. En að taka sama lendingargjaldið þegar menn lesta slíka vél með 7 eða 10 tonnum af varningi og þegar Júmbó-þota af með farþegum lendir er náttúrlega gjörsamlega út í hött. Ég verð að segja eins og er að það kom mér dálítið illilega á óvart þegar heilbrigðisfulltrúi á Suðurnesjum sá sérstaka ástæðu til að gera athugasemdir við stöðu mála hjá Bláa lóninu með því að koma þeim athugasemdum á framfæri til fjölmiðla á þann veg að það gat leitt til þess að rýra það álit sem menn höfðu á því að þar væri hægt að byggja upp heilsugæsluaðstöðu. Í hvaða tilgangi er þetta gert? Auðvitað þarf þjóðin að standa saman í því að byggja upp sín atvinnutækifæri og trúlega eru verulegir möguleikar í því sambandi vegna psoriasis-sjúklinga í Bláa lóninu. Ræðutími er takmarkaður, ég er ekki vanur að misnota það. Ég stóð upp til að lýsa yfir stuðningi við tillöguna. Ég held það megi vera ærið umhugsunarefni að 1% í atvinnuleysi kostar milli 600--700 millj. í beinum greiðslum. Það er betra að verja meiru fé til atvinnuuppbyggingar og minnu í hreinar bótagreiðslur sem kemur þannig út að verið er að brjóta fólk niður andlega sem ekki á möguleika á því að fá vinnu.

Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég geta þess að það er umhugsunarefni fyrir okkur sem sitjum á hinu háa Alþingi hvernig umræður þróast hér. Við erum að ræða tillögu sem lögð var fram í nóvember og um hefur orðið mikil umræða. Það leiðir svo hugann að annarri umræðu sem snertir atvinnumál og er einhvers staðar í miðjum klíðum, þ.e. umræðan um Byggðastofnun. Sú mikla umræða sem orðið hefur um þessi tvö mál sýnir auðvitað hve gífurleg þörf er fyrir það að ræða í mjög víðu samhengi um stöðu atvinnumála hér á landi og hvert skuli haldið í þeim efnum. En það er auðvitað mjög merkilegt hvernig þróunin hefur orðið á Suðurnesjum og hve þau skera sig úr varðandi atvinnuleysi og þá einkum atvinnuleysi kvenna. Samdrátturinn í fiskvinnslu á Suðurnesjum skýrir þennan mun að hluta til en auðvitað kemur fleira þarna inn í. Ég hef sannast að segja furðað mig mjög á því hve íslensk stjórnvöld hafa verið andvaralaus varðandi samdrátt sem orðið hefur hjá bandaríska hernum. Það var fyrir séð fyrir nokkrum árum að þar hlyti að verða samdráttur. Þegar stórveldin fóru að semja um afvopnun og ljóst varð að mun friðsamlegar horfði í heiminum var það auðvitað ljóst, eftir þær umræður sem urðu í bandaríska þinginu, að þeir ætluðu sér að fækka herstöðvum og draga mjög úr kostnaði við herstöðvar sínar. Þar af leiðandi var löngu ljóst að þetta hlyti að koma niður hér eins og annars staðar. Þess vegna hefði mér fundist að íslensk stjórnvöld hefðu átt að setjast niður fyrir u.þ.b. þremur árum til að finna leiðir til úrbóta í atvinnumálum á Suðurnesjum. Það er auðvitað sláandi að flestar þær tillögur sem menn koma hér með, uppástungur sem koma fram í umræðunni, eru á þann veg að þær munu fyrst og fremst koma körlum til góða. Menn hafa einblínt mjög á byggingu álvers sem hefur ítrekað verið frestað. Það er bent á möguleika varðandi fisklöndun og það er bent á Keflavíkurflugvöll. Auðvitað getur þarna verið að finna störf fyrir konur og ekki síst ef aukin fisklöndun yrði til þess að auka fiskvinnslu. En þetta dugar hvergi nærri til og menn hljóta að verða að setjast niður í alvöru og velta því fyrir sér hvaða leiðir eru færar til að skapa atvinnu, ekki síst á Suðurnesjum. Það á auðvitað við um allt landið þó að vandinn sé meiri á Suðurnesjum en annars staðar. Minn hugur leitar til ferðaþjónustunnar og ferðamannaiðnaðar. Suðurnesin eru um margt sérstök og ég held að þar geti verið um mikla möguleika að ræða í ferðaþjónustu. Það er atvinnugrein sem veitir konum mikla möguleika á vinnu. Hv. síðasti ræðumaður gat þess að 1% atvinnuleysi kostaði samfélagið á milli 600--700 millj. kr. Þeim peningum væri betur varið til þess að skapa atvinnu en að láta fólk ganga um verklaust með öll þau vandamál sem því fylgir. Ég þarf varla að lýsa því að ég er að sjálfsögðu fylgjandi tillögunni og tek eindregið undir efni hennar en vil í því samhengi benda á að það þarf auðvitað að horfa á þessa stöðu okkar í atvinnumálum í miklu víðara samhengi. Ég verð að segja það að menn hafa verið mjög grandalausir í þessum efnum og horft á töfralausnir. Nú síðast er það hið Evrópska efnahagssvæði sem á að bjarga hér öllum málum. Ef af þeim samningum verður skilar hann sér ekki inn í íslenskt samfélag fyrr en eftir allnokkurn tíma. Þar er auðvitað ekki um neina lausn að ræða fyrir fólk sem nú gengur um atvinnulaust. Það eru engar töfralausnir til í þessum málum. Þetta er spurning um rannsóknir, þróun, tilraunir, sem margar hverjar kalla á langtímaáætlanir, og við verðum einfaldlega að setjast niður og gera þessar áætlanir og láta okkur hafa það þó að hluti þeirra mistakist. Það er einfaldlega hluti af þróuninni að sumt tekst og annað ekki en það er afar brýnt að það verði tekið á þessum málum af alvöru. Ég vil ítreka að ég lít ekki þannig á að það sé hlutverk stjórnvalda að bjarga öllu sem snertir atvinnulífið, þar þurfa aðrir að koma til og ekki síst að fólk taki sig saman og reyni ýmsar leiðir í atvinnumálum. En þegar svo alvarlega horfir í samfélaginu sem nú hlýtur það að vera hlutverk stjórnvalda að ýta undir atvinnusköpun, búa atvinnuvegunum þau skilyrði sem gefur þeim möguleika á að blómstra. Ég vona svo sannarlega að sú samstarfsnefnd í atvinnumálum sem fyrirhugað er að setja á laggir, milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar, skili einhverju því sem til bóta horfir en það þarf auðvitað miklu meira.

Virðulegi forseti. Hv. 18. þm. Reykv. benti réttilega á að við hefðum mátt vera viðbúnir samdrætti á umsvifum varnarliðsins. Það er rétt. Það er langt síðan Suðurnesjamenn hafa vakið athygli á því. Ég vil spyrja þingheim: Hvers vegna haldið þið að þingmenn sem búa á Suðurnesjum hafi um árabil vakið máls á þáltill. og öðrum málflutningi um að stofna til fríhafnar við flugvöllinn? Það er aðeins á síðustu árum að eitthvað markvert hefur verið gert í þessu máli en þingsaga þess er komin á þriðja áratug. Gætið að því. Allan þennan tíma hefur aldrei verið unnið handtak til að markaðssetja Keflavíkurflugvöll sem er auðvitað langmesta samgönguæð á Norðurlöndum að Kastrup frátöldum. Auðvitað hljóta þar að vera veruleg og margbreytileg atvinnutækifæri ef við berum okkur eftir þeim. Við þekkjum það öll að okkar eigin atvinnulíf er einhæft. Ef við viljum fjölbreytni, og það er það sem ég álít að við þurfum, þurfum við að hafa okkur eftir fjárfestum. Keflavíkurflugvöllur er sennilega einn besti möguleiki okkar í þessu sambandi en við höfum ekki haft okkur eftir þessum viðskiptavinum. Því miður. Í þessu, eins og svo mörgu öðru, höfum við verið hrædd við fólk af öðru þjóðerni svo undarlegt sem það er. Um leið og við teljum okkur gjarnan í almennum umræðum best af öllum erum við samt sem áður hrædd við að eiga samskipti við aðra sem er undarleg þversögn. Það var minnst á ferðaþjónustu. Hún er mjög vaxandi sproti í atvinnumálum á Suðurnesjum. Fyrir örfáum árum unnu Suðurnesjamenn fáein störf til að þjóna ferðamönnum. Þau eru þegar orðin fjölmörg.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt að atvinnuþróun á Suðurnesjum hefur verið áhyggjusamleg undanfarin missiri. Sem betur fer hefur aðeins ræst úr á síðustu mánuðum. Í mars var greinilegt að atvinnuástand batnaði nokkuð en það breytir því ekki að við þurfum að tryggja þarna grundvöll atvinnunnar eins og í landinu öllu og þar er mjög mikilvægt að líta til nýrra lausna. Það hefur sannarlega verið gert í stjórnartíma þessarar ríkisstjórnar og áfram verður að því unnið. Ég ætla ekki að fjölyrða um þær sérstöku ástæður sem til þess hníga að atvinnuástand hefur verið óvenjuerfitt á Suðurnesjum að undanförnu. Þær skýringar hafa verið margendurteknar og snúast m.a. um breytingarnar í sjávarútveginum, tilflutning aflaheimilda en líka þær sérstöku aðstæður sem verða af því að Keflavíkurflugvöllur og það sem honum tengist gegnir mjög mikilvægu hlutverki í atvinnulífinu. Þar þarf að fylgjast mjög vel með breytingum og bregðast við þeim í tæka tíð. Ég vil aðeins nefna okkur atriði sem ég tel að horfi til heilla og framfara í þessum efnum á Suðurnesjum sérstaklega. Hér hefur ferðaþjónustan þegar verið nefnd og þar eru án alls efa vaxandi möguleikar sem fyrst og fremst hljóta að byggjast á framtaki og frumkvæði heimamanna með stuðningi almannavaldsins. Þá vil ég benda á starfrækslu viðhaldsstöðvar Flugleiða sem mun aukast mjög á þessu ári þegar í notkun verður tekin ný viðhaldsstöð. Þar munu flytjast um 130 ný stöðugildi á Suðurnesin. Ef vel tekst til með þessi viðhaldsverkefni er jafnframt að því stefnt að skapa þar fleiri flugvirkjum vinnu í framtíðinni og Flugleiðir hafa í hyggju að leita nýrra verkefna í viðhaldi erlendra flugvéla. Þá nefni ég saltverksmiðjuna á Reykjanesi sem hefur þegar hafið störf og þegar hún verður komin í fullan rekstur munu starfa þar um eða yfir 30 manns. Þá bendi ég á að í Los Angeles eru nú 15 starfsmenn í þjálfun og námi á vegum fyrirtækisins Kögunar hf. sem mun annast rekstur hins nýja ratsjáreftirlitskerfis í landinu. Þessir starfsmenn flytjast heim og hefja þar störf á árinu 1994. Aðsetur þeirra verður líklega á Keflavíkurflugvelli. Þar gæti heildarstarfsmannafjöldinn orðið lauslega áætlað um 40 manns. Líklegt er að þessum störfum tengist enn fleiri störf. Ég nefni pappírspokaverksmiðju sem tók nýlega til starfa í Njarðvík. Þar munu vinna 10--15 manns og hugað er að samstarfi við erlend fyrirtæki. Ég nefni að sjálfsögðu að fram undan er, þegar lengra er horft, álver á Keilisnesi um leið og ástandið í efnahagsmálum heimsins vænkast. Nýlega hafa komið fram staðfestingar á því að það er álit okkar samstarfsaðila að hvergi í Evrópu sé betra að byggja upp orkufrekan iðnað en einmitt á Suðurnesjum. Á vegum iðnrn. hefur verið unnin ítarleg greinargerð um fríiðnaðarsvæði á Keflavíkurflugvelli og það er til athugunar á vegum ríkisstjórnarinnar, bæði almennt og einnig um sérstök verkefni. Við eigum að skoða þessa hluti í víðara samhengi og sjá það skýrt að með notkun nýrrar tækni í fjarskiptum getur einmitt verið möguleiki á því að nýta okkar stöðu og sambönd landsins í alþjóðlegum viðskiptum og þjónustu í banka- og fjármálastarfsemi auk hvers konar samgönguþjónustu. Allt eru þetta mál sem tengjast í viðskiptasamningum okkar við önnur lönd. Þess vegna eru það einna stærstu atvinnumálin fyrir okkur nú í næstu framtíð að vel takist til um samningana við Evrópubandalagið innan hins Evrópska efnahagssvæðis og um breytingarnar á GATT-samstarfinu sem nú eru í bígerð. Við gætum orðið bækistöð fyrir fyrirtæki vestan hafs sem vilja eiga viðskipti í Evrópu og við eigum að vinna að því markvisst innan lands að skapa almenn skilyrði fyrir atvinnurekstur og hlúa að nýjum hugmyndum til þess að örva frumkvæði fólks sem vill setja á stofn nýjan atvinnurekstur. Einmitt í því skyni hefur iðnrn. undirbúið sérstakt kynningarefni fyrir þá sem vilja brydda upp á nýjungum í framleiðslu vöru eða þjónustu og stofna ný fyrirtæki. Þessi verkefni öll verða þó marklítil ef ekki tekst að varðveita þann stöðugleika í efnahagslífinu er, sem betur fer, hefur náðst og hefur nýlega verið staðfestur með giftusamlegum hætti í kjarasamningum sem væntanlega nást á grundvelli þeirrar miðlunartillögu sem þar er fram komin. Það er ákaflega mikilvægt að kjarasamningarnir stuðli að framhaldi stöðugleikans. Það eru ekki ómerkileg tíðindi að Íslendingar skuli nú vera í hópi þeirra Evrópuþjóða sem hafa lægsta verðbólgu og mestan stöðugleika í gengi og verðlagi. Það er á þeim grundvelli sem við fáum nýja viðspyrnu fyrir atvinnulífið á Suðurnesjum og annars staðar. En einmitt í tengslum við gerð kjarasamninganna núna hefur ríkisstjórnin lýst því yfir að hún sé reiðubúin, í ljósi þess hversu alvarlega horfir í atvinnumálum, til að ganga til samstarfs um atvinnumálin við Alþýðusambandið og vinnuveitendur með þátttöku sveitarfélaganna. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að í framhaldi af gerð kjarasamninga er ríkisstjórnin reiðubúin að stofna samstarfsnefnd um atvinnumál með þessum aðilum sem hafi það að leiðarljósi að treysta undirstöðu hagvaxtar og atvinnuöryggis. Í þessum efnum verður hugað að stefnumörkun og aðgerðum er örvi framleiðslu og atvinnustarfsemi í landinu til lengri tíma litið. Fyrst í stað verður megináherslan lögð á aðgerðir til að bæta atvinnuástandið þegar á þessu ári. Ríkisstjórnin er reiðubúin til að beita sér fyrir samstarfi allra aðila, þar á meðal í atvinnulífi og á fjármagnsmarkaði, til þess að nefndin geti unnið markvisst að verkefni sínu. Þessi yfirlýsing mun verða staðfest á næstu dögum með skipan þeirrar nefndar sem ég ætla að verði komin til starfa í næstu viku. Sú nefndarskipan er að mínu áliti vísbending um það að samstarf og samstaða hafi náðst með ríkisstjórninni og aðilunum á vinnumarkaðinum um að treysta atvinnuna í landinu. Þar eru kjarasamningarnir, sem nú eru í sjónmáli, ekki veigaminnsta innleggið. Með þessum orðum, virðulegi forseti, hef ég lokið mínu máli.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir ræðu hæstv. iðnrh. sem ég get ekki skilið á annan hátt en svo að hann sé sammála meginefni og anda þeirrar tillögu sem hér er til umfjöllunar og er það vel. Ég vil einnig fagna þeirri fjölbreytni sem mér þótti gæta og þykir gæta í málflutningi iðnrh., einkum nú í vetur, þar sem litið er til margra atvinnutækifæra en þannig held ég að heilbrigð atvinnuþróun muni verða í framtíðinni þar sem litið er á hið smáa, hinar mörgu lausnir, sem öryggi í atvinnumálum og hina affarasælustu stefnu. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni það sem okkur greinir á um. Við erum ekki sammála um hvort álver eða Evrópskt efnahagssvæði muni leysa vanda í atvinnumálum eða hvort það hafi jákvæð áhrif á atvinnuþróun. Ég held að við séum sammála, og það er það sem skiptir máli, um að grípa þarf til jákvæðra aðgerða í atvinnumálum og ég er ánægð með það að heyra að þar sé líka litið til hins smáa.

Herra forseti. Ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og Jóhanni Ársælssyni flyt ég hér frv. til laga um þriggja ára þróunarátak í skipasmíðum, nýsmíðum og skipaviðgerðum. Flm. eru með öðrum orðum fulltrúar Alþb. í iðnn. og sjútvn. þingsins. Í frv. er kveðið á um þriggja ára þróunarátak í íslenskum skipasmíðaiðnaði, nýsmíði og viðgerðum og tilgangur laganna, ef frv. verður samþykkt, er að auka samkeppnishæfni íslenska skipasmíðaiðnaðarins til lengri tíma litið. Í grg. með frv. eru raktar nokkrar ástæður fyrir því að frv. er flutt en það er vegna þess vanda sem blasir við íslenskum skipasmíðaiðnaði. Í ályktun aðalfundar Félags dráttarbrauta og skipasmiðja árið 1991 segir m.a., með leyfi forseta: ,,Staða íslensks skipasmíðaiðnaðar hefur aldrei verið verri en nú.`` Það er því ljóst að grípa verður til sérstakra björgunaraðgerða eigi skipasmíðar og skipaviðgerðir á Íslandi ekki að leggjast af og um það fjallar frv. Nauðsynlegt er að hafa í huga að vandinn snýst ekki einungis um skipasmíðaiðnaðinn í þrengstu merkingu. Afleidd störf, sem svo eru kölluð, skipta hundruðum. Við teljum einnig mikilvægt að hafa í huga að skipasmíðastöðvarnar hafa verið mjög mikilvægur verkmenntastaður fyrir skipasmiði, málmiðnaðarmenn og rafvirkja. Það hefur því augljóslega fjölþætt og háskaleg áhrif ef skipasmíðaiðnaðurinn leggst alveg af sem gæti orðið ef svo fer fram sem horfir í dag. Þá er auðvitað nauðsynlegt í þessu sambandi, virðulegi forseti, áður en lengra er haldið að minna á mikilvægi þess fyrir fiskveiðiþjóð umfram aðrar þjóðir að hafa góðan og öflugan skipasmíðaiðnað. Það er beinlínis mikilvægt sjálfstæðismál að við eigum hér öflugan skipasmíðaiðnað og þessi grein fái að þróast og dafna. Hér á landi er mikil verkþekking í skipasmíðum og skipaviðgerðum og þessi iðngrein getur því með markvissum ráðstöfunum orðið samkeppnisfær við skipasmíðar í grannlöndum okkar. Til þess að svo megi verða þarf hins vegar skýra stefnu í stað stefnuleysis undanfarinna ára. Ástæður vandans eru að mati okkar flm. ekki síst þær að ekki hefur verið tekið heilstætt á málefnum skipasmíðaiðnaðarins á undanförnum árum. Þess vegna hefur greinin að mörgu leyti grotnað niður og stendur nú frammi fyrir því að leggjast af á næstu tveimur til fjórum missirum að mati þeirra sem starfa í skipasmíðaiðnaði hér á landi. Í frv. því sem hér er mælt fyrir er lagt til að gripið verði til heildaraðgerða til að koma í veg fyrir að skipasmíðaiðnaður leggist af á Íslandi. Ákveðið verði að efna til tímabundins þróunarátaks í íslenskum skipasmíðaiðnaði og er gert ráð fyrir að átakið standi yfir í þrjú ár. Rökin fyrir tímabundnu átaki eru m.a. þau að ríkisstyrkir hljóti að fara minnkandi á komandi árum. Þegar ríkisstyrkir og niðurgreiðslur opinberra aðila í samkeppnislöndum okkar eru felld niður verður íslenskur skipasmíðaiðnaður að fullu samkeppnisfær. Verði hins vegar ekki gripið til aðgerða af því tagi sem hér er gert ráð fyrir mun skipasmíðaiðnaður lognast út af og enginn verður til þess að taka við iðngreininni þegar ríkisstyrkjakerfi samkeppnislandanna er aflagt og eðlileg samkeppnisskilyrði hafa myndast. Í 1. gr. frv. er kveðið á um þetta þriggja ára átak og skýrður tilgangur frv. Í 2. gr. er gert ráð fyrir breytingum á lögum um Fiskveiðasjóð en í greininni segir: ,,Þrátt fyrir ákvæði laga um Fiskveiðasjóð Íslands skal frá og með árinu 1992 til ársloka 1995 aldrei veita hærra lán til smíða eða viðgerða á fiskiskipi erlendis en sem nemur 40% af verði skipsins. Hámarkslán til skipasmíði innan lands skal nema 75%.`` Hér er gerð tillaga um að koma til móts við mjög mikilvæga kröfu skipasmíðaiðnaðarins á Íslandi sem flutt hefur verið aftur og aftur undanfarin ár. Í 3. gr. er um að ræða nýmæli sem ekki hefur verið gerð tillaga um á Alþingi áður en þar er gert ráð fyrir því að þegar skip er tekið til úreldingar á móti nýju skipi verði dregin 20% frá stærð skipsins sem úrelt er ef nýja skipið er smíðað erlendis. Þetta þýðir með öðrum orðum það að ef um er að ræða að úrelda skip sem er 100 tonn eða svo og ef smíðað er á móti skipinu erlendis, þá verði hver 100 tonn tekin sem 80 tonn o.s.frv. Þetta er auðvitað gert til þess að styrkja samkeppnisstöðu íslenska skipasmíðaiðnaðarins. Í 4. gr. er einnig um að ræða nýmæli sem aldrei hefur áður verið gerð tillaga um á Alþingi og nauðsynlegt er að fá nokkra umræðu um. En greinin hljóðar svo: ,,Áður en samningur er gerður um smíði eða viðgerðir á skipi erlendis skal kanna hvort um er að ræða beina eða óbeina ríkisstyrki eða niðurgreiðslur til viðkomandi skipasmíðastöðvar. Leiði könnunin það í ljós að um opinberar stuðningsaðgerðir sé að ræða getur fjmrh. lagt jöfnunargjald á samningsverðið sem nemur allt að 6%.`` Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að fjmrh. verði heimilt, ef um niðurboð og niðurgreiðslur er að ræða, að leggja á innflutt skip allt að 6% sem er auðvitað liður í því að treysta samkeppnisstöðu okkar skipasmíðaiðnaðar. Sem dæmi er það nefnt í greinargerð frv. að í Noregi eru nú í smíðum fimm skip fyrir íslenskan markað og er talið að þau kosti 3,1 milljarð kr. Þessi 6% jöfnunartollur sem hér er verið að tala um gæfi um 180 millj. kr. af þessum skipum en það er talið að í Noregi sé um að ræða 12% ríkisstyrki til skipasmíðastöðvanna. Með 6% jöfnunargjaldi, eins og hér er gerð tillaga um, er aðeins verið að vega upp helminginn af þeim niðurgreiðslum sem eiga sér stað í Noregi. Í 5. gr. frv. er kveðið á um það að ef lagt er á jöfnunargjald skv. 4. gr. skuli fjármununum varið til þróunarverkefna í skipasmíðaiðnaði eftir nánari reglum sem tilgreindar verða í reglugerð. Hér er auðvitað um mjög mikilvægt ákvæði að ræða vegna þess að eitt af því sem þarf að gerast er auðvitað að það verði tekið heildstætt á skipulagsmálum skipasmíðaiðnaðarins og málmiðnaðarins í landinu og hér eru skapaðir möguleikar til fjármuna í því skyni. Ég tel að frv. sé ekki síst mikilvægt út frá þeirri forsendu. Í 6. gr. frv. er kveðið á um það að áður en gerður er samningur um nýsmíði á fiskiskipi erlendis eða samningur um meiri háttar viðgerð á skipi erlendis skuli ævinlega fara fram útboð sem íslenskar skipasmíðastöðvar geta tekið þátt í samkvæmt reglum sem settar verða að tillögu stjórnar skv. 7. gr. þessa frv. Í 7. gr. er kveðið á um fimm manna þróunarstjórn, sem hafi með þetta þróunarátak að gera, en þar segir: ,,Til þess að stuðla að samstarfi þeirra aðila sem í hlut eiga samkvæmt lögum þessum skipar iðnrh. fimm manna þróunarstjórn sem fylgist með framkvæmd laganna. Stjórnin er skipuð einum manni frá Fiskveiðasjóði, einum manni sem tilnefndur er af sjútvrh., einum fulltrúa sem tilnefndur er af samtökum launafólks í greininni, einum manni sem tilnefndur er af atvinnurekendum í greininni og einum manni sem tilnefndur er af iðnrh. og er hann formaður nefndarinnar.`` Í 8. gr. segir svo: ,,Stjórnin, skv. 7. gr., beitir sér fyrir samstarfi þeirra aðila sem mestu skipta um þróun skipasmíðaiðnaðarins, bæði fulltrúa launafólks í greininni og atvinnurekenda, fulltrúa rannsóknastofnana ekki síst og ráðuneyta. Stjórnin skal sérstaklega beita sér fyrir markaðssetningu á vörum og þjónustu íslenska skipasmíðaiðnaðarins.`` Í þessu frv. er hreyft allmörgum hugmyndum skipasmíðaiðnaðarins sem ekki hafa áður komið í frumvarpsformi inn á Alþingi. Það er nauðsynlegt og æskilegt að fá afstöðu Alþingis og ríkisstjórnar til þeirra hugmynda sem hér er hreyft í einstökum atriðum og ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir að vera viðstaddur þessa umræðu þannig að það væri hægt að heyra hans sjónarmið til þeirra hugmynda sem fram koma í frv. en það má í grófum dráttum segja að það séu fimm nýjar hugmyndir sem settar eru fram: Í fyrsta lagi um breyttar lánareglur Fiskveiðasjóðs. Í öðru lagi um aðra aðferð við úreldingu skipa þegar á móti úreltu skipi er smíðað erlendis. Í þriðja lagi tillagan um jöfnunargjald sem lagt yrði á. Í fjórða lagi er það tillagan um að jöfnunargjaldinu yrði varið til þróunarverkefna. Og í fimmta lagi er það hugmyndin um að skipuð verði þróunarstjórn og að efnt verði til þróunarátaks til þriggja ára til þess að varðveita skipasmíðagreinina þangað til menn eru búnir að taka niður styrkina í samkeppnislöndum okkar í skipasmíðum, en það er auðvitað ljóst að þeir styrkir og þær niðurgreiðslur, t.d. í Noregi, eru svo að segja alveg að drepa niður okkar skipasmíðaiðnað. Hvernig stendur þetta núna? Þetta frv. var flutt í nóvember ef ég man rétt, í febrúar í vetur fékk ég yfirlit um það frá Landssambandi iðnaðarmanna hvað er verið að smíða af skipum, bæði hér og erlendis og ég ætla að fara aðeins yfir það, með leyfi forseta. Það er þá verið að smíða innan lands sýnist mér fimm skip að mati Landssambands iðnaðarmanna. Þetta eru litlir bátar alveg niður í 9 tonn í Skipavík í Stykkishólmi. Það er verið að smíða 140 tonna skip í Skipasmíðastöð Njarðvíkur, það eru skráð 500 tonn á Slippstöðina á Akureyri og önnur 500 tonn á Slippstöðina á Akureyri í hennar eigu sem menn kannast við hvernig hefur farið með og svo 22 tonna bátur í Skipabrautinni sf. í Njarðvíkum. Þetta er allt sem er talið upp þá í yfirliti Landssambands iðnaðarmanna sem sé í gangi á Íslandi. Síðan er það sem verið er að smíða í skipasmíðastöðvum erlendis. Það eru sjö skip og þau eru upp í 2.100 brúttótonn. Það er 262 tonna skip í Portúgal fyrir Borg hf., 3.800 tonna skip fyrir Herjólf hf., 1.700 tonna skip fyrir Samherja hf. í Flekkefjord, 2.100 tonna skip fyrir Ögurvík hf. í Flekkefjord, 2.000 tonna skip fyrir Skagstrending hf. í Bergen, 700 tonna skip fyrir Kristján Guðmundsson í Tomrefjord og 700 tonna skip í Tomrefjord líka fyrir Kristján Guðmundsson. Hér er með öðrum orðum um það að ræða að það eru stórfelld smíðaverkefni í gangi erlendis fyrir íslenska útgerðaraðila upp á fleiri þúsund tonn á sama tíma og heildin sem Landssamband iðnaðarmanna telur fram í símbréfi til mín í febrúar, mér sýnist að hún sé eitthvað um 1.100 tonn. Það er því alveg augljóst mál að eins og staðan er núna er skipasmíðaiðnaður að leggjast af á Íslandi og á sama tíma er það auðvitað alveg ljóst að við verðum að eiga okkar skipasmíðar hér á landi vegna þess að við erum einfaldlega fiskveiðiþjóð og þurfum á því að halda að gera við skip og smíða skip. Og það er líka ljóst sem hvert barn sér að með því að skipasmíðarnar leggjast af, þá náttúrlega leggst líka af grundvöllur fyrir viðgerðirnar vegna þess að þetta hangir saman og þegar við erum hættir að geta gert við okkar skip, hvar stöndum við þá? Erum við þá fiskveiðiþjóð sem rís undir nafni? Auðvitað ekki. Í símbréfi til mín frá Landssambandi iðnaðarmanna í febrúarmánuði sl. er komist þannig að orði um verkefnastöðu fyrirtækja í Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja í febrúar 1992, með leyfi forseta: ,,Nú um miðjan febrúar gerði Félag dráttarbrauta og skipasmiðja lauslega könnun á verkefnastöðu félagsmanna. Í könnuninni náðist í 14 af 16 félagsmönnum. Í ljós kom að staðan er almennt mjög slæm þó að einstakar stöðvar standi sæmilega. Talsvert ber á aukaverkefnum, t.d. smáverk í landi eða verkefni í tengslum við vinnslulínur og fiskvinnsluvélar. Almennt er mikil óvissa með verkefni í náinni framtíð. Nokkuð sem veldur erfiðleikum í skipulagningu hjá stöðvunum. Sumar stöðvar eru algerlega verkefnalausar og hafa sagt upp mannskap af þeim sökum. Dauft er yfir útboðsmarkaðnum og virðast útgerðarmenn halda að sér höndum. Forráðamenn sumra stöðvanna kvörtuðu undan því að farið væri af stað með útboð án þess að ákveðið væri að ráðast í framkvæmdir, þ.e. að útgerðarmenn væru að gera eins konar verðkannanir. Einnig finnst mörgum að leikreglur séu oft ekki virtar í útboðum. Þetta er afar slæmt þó svo ástandið sé reyndar álíka slæmt í öðrum atvinnugreinum.`` Félag dráttarbrauta og skipasmiðja tók einnig saman fyrir mig yfirlit yfir þróun starfsmannafjölda á undanförnum árum hjá einstökum skipasmíðastöðvum og skipaviðgerðarstöðvum á Íslandi og það kemur fram að um áramótin 1986 og 1987 voru 870 manns í vinnu í þessum fyrirtækjum sem eru innan Félags dráttarbrauta og skipasmiðja en í febrúar sl. voru þessir starfsmenn tæplega 630 og hafði fækkað um 240 á þessum tíma. Og það segir sig sjálft að það munar um þetta í því ástandi sem við erum í núna í efnahags- og atvinnumálum þegar heil grein er svo að segja að fara á hliðina og leggjast af. Ég held að góð stefna í atvinnumálum byggist ekki bara á því að reyna að finna eitthvað nýtt, eins og það er kallað, heldur byggist hún líka á því að halda utan um það sem til er. Það hefur því miður ekki tekist. Á þessum tímum, um áramótin 1986--1987, voru mörg lítil fyrirtæki í gangi í skipasmíðum á Íslandi. Mörg þeirra eru núna hætt störfum. Ég ætla að fara yfir þau. Það var t.d. Bátalón hf. sem hafði þá 33 starfsmenn, er núna ekki til, með engan starfsmann. Það var Bátanaust hf. sem hafði þrjá starfsmenn, hefur núna engan. Það var Daníel Þorsteinsson og co. hf. sem hafði 17 starfsmenn, hefur núna 10. Það var Dröfn hf. sem hafði 40 starfsmenn, hefur núna 45 og er eitt fyrirtæki af örfáum sem bætir aðeins við sig. Það var fyrirtækið Naustir hf. sem hafði 5, hefur núna engan. Það var fyrirtækið Nökkvi hf. sem hafði 15 en hefur núna 12. Það var dráttarbraut Síldarvinnslunnar í Neskaupstað sem hafði 30 en hefur 36, bætir þó við sig 6 mönnum. Það var Skipalyftan hf. sem hafði 90 menn en hefur núna 35. Það var Skipasmiðjan Hörður sem hafði 25 menn en hefur núna engan. Skipasmiðja Marsellíusar hf. sem hafði 27, hefur núna 35, bætir við sig. Skipasmíðastöð Njarðvíkur hf. hafði 65, fer niður í 50. Skipaviðgerðir hf. fer úr 17 í 14. Skipavík hf. fer úr 26 í 22. Svo kemur það sem munar mest um, Slippstöðin hf. fer úr 270 í 160. Stálsmiðjan fer úr 20 og bætir við sig á þessum tíma og er núna með skráða menn í verkefnum af þessu tagi um 100. Stálvík hf. fer úr 70 niður í núll. Hún hverfur á þessum tíma. Vélsmiðja Seyðisfjarðar fer úr 20 í 5. Vör hf. skipasmíðastöð fer úr 19 í 24. Þorgeir & Ellert fer úr 110 í 60 á þessum tíma og niðurstaðan er sú að á þessum tíma fækkar starfsmönnum í skipasmíðum á Íslandi um 240 manns. Það munar um minna í þessu landi. Menn voru áðan að ræða um atvinnumál á Suðurnesjum. Ég held að menn ættu kannski að skoða þessa hluti í einhverju samhengi og átta sig á því að það getur verið skynsamlegt í atvinnumálastefnu að halda utan um það sem til er líka. Það kemur sem sagt á daginn að á þessum lista, sem ég las upp, eru í raun og veru fjórar skipasmíðastöðvar, að vísu litlar eins og Bátalón, sem eru núna úr sögunni, hafa algerlega verið aflagðar. Flestar hafa í raun og veru lent í því að um er að ræða verulegan samdrátt og örfáar, líklega fjórar, bæta aðeins við sig á þessum tíma. Auk þess er það auðvitað alveg ljóst, virðulegi forseti, að ef þessu heldur svona áfram eins og verið hefur, þá mun fækka enn þá í þessum hópi. Það er ekki búið að búa til neina girðingu í þeim efnum þannig að þessi starfsemi haldi áfram svo að ég tel að hreyft sé býsna stóru máli og nauðsynlegt að átta sig á því hvernig hæstv. ríkisstjórn og hv. Alþingi vilja taka á því og þess vegna lagði ég á það áherslu að fá að mæla fyrir þessu frv. hér í dag að það kæmist til nefndar og það yrði sent til umsagnar og menn gætu fengið skoðanir á því í þinginu núna næstu daga. Það er auðvitað oft talað þannig í þessari atvinnumálaumræðu og alveg sérstaklega núna að undanförnu eins og allt sé í kaldakoli á Íslandi og það sé óhjákvæmilegt að það sé í kaldakoli. Það sé í raun og veru eins og einhverjar hremmingar sem þjóðin sé dæmd til að taka á sig, að hér sé allt í steik eins og það heitir á nútímaíslensku. En það er bara ekkert endilega þannig, staðreyndin er sú. Þegar við skoðum þá möguleika sem þjóðin á á ýmsum sviðum þá eru þeir margir. Stofnun eins og Þjóðhagsstofnun, sem hæstv. iðnrh. veit að er ekkert sérstaklega ýkin þegar hún er að spá svona inn í framtíðina, hún er vön að vera svona heldur hófleg, ég segi nú ekki meira, hún jafnvel kemst að þeirri niðurstöðu að við getum ágætlega lifað af í þessu landi. Ég hef undir höndum álit Þjóðhagsstofnunar á því hvernig hlutirnir gætu þróast í íslenskum efnahags- og atvinnumálum næstu tvo áratugi eða svo. Þjóðhagsstofnun gerir t.d. ráð fyrir því að á þessum tíma geti útflutningsframleiðsla aukist mjög verulega eða um 70--80% að meðtöldu verulegu magni af áli. Ef við skoðum þessar tölur Þjóðhagsstofnunar kemur það fram að útflutningsframleiðslan núna á árinu 1990 er talin vera 90 milljarðar. En Þjóðhagsstofnun skoðar þetta t.d. miðað við árið 2015 og er þar með töluna 210 milljarða á móti 90 milljörðum. Þjóðhagsstofnun telur að langstærsti hlutinn af þessu komi frá sjávarútveginum, þar geti verið um að ræða aukningu í útflutningsverðmætum úr 68 milljörðum í um 111 milljarða á þessum tíma. Og jafnvel þó að við sleppum algerlega álverksmiðjum út úr þessu dæmi getum við samt sem áður verið með aukningu á útflutningsverðmætum þjóðarinnar á tímanum fram til ársins 2015 að mati Þjóðhagsstofnunar upp á sennilega um það bil 50%. Ef við skoðum hvað það er sem Þjóðhagsstofnun er þarna með þá er hún t.d. með á þessum tíma hugmyndir um að útflutningur með raforku með sæstreng geti gefið okkur um 19 milljarða. Hún er með það að tekjur af ferðamönnum muni meira en tvöfaldast á þessum tíma og tekjur af samgöngum muni meira en tvöfaldast á þessum tíma. Það er því alveg ljóst að þó að um sé að ræða að mörgu leyti erfiðan öldudal í efnahagsmálum okkar núna eins og sakir standa þá er engin ástæða til þess fyrir þjóðina að leggja árar í bát, ekki nokkur ástæða til þess. Þvert á móti er hægt að flytja fyrir því fullnægjandi rök að þessi þjóð geti, þegar hún kemur upp úr þessum öldudal, búist við tiltölulega mjög góðum lífskjörum miðað við það sem gerist í kringum okkur. Það er því engin ástæða til þess að leggjast í varanlega svartsýni eða ég tala nú ekki um í ,,Weltschmerz``. Ég vona að menn viti eftir viðtal Matthíasar Johannessen við Halldór Laxness í sjónvarpinu í gærkvöld hvað það orð þýðir. --- Það er engin ástæða til þess að leggjast hér í gróflegan ,,Weltschmerz`` til langs tíma þó að það þrengi dálítið að um þessar mundir. Og þess vegna er þetta frv. um þróunarátak í skipasmíðaiðnaði flutt af okkur sem erum fulltrúar Alþb. í iðnn. og sjútvn. Ég vænti þess að það fái jákvæða umræðu og mér þætti mikilvægt að það lægi fyrir einhver skoðun hæstv. iðnrh., sem hefur auðvitað mikið um þetta mál að segja, á þeim grundvallaratriðum sem hreyft er í þessu frv. Ég vil líka taka það fram að þetta er auðvitað ekki hugsað þannig af okkur að við teljum að þetta sé eitthvað óumbreytanlegt og endanlega fullkomið. Það er mjög langt frá því. Við erum tilbúnir til að skoða málið í heild með hliðsjón af öðrum, breyta og laga. Aðalatriðið fyrir okkur er það að Alþingi átti sig í fyrsta lagi á því að ástandið er slæmt og í öðru lagi að það er hægt að bæta það. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði frv. þessu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Hér á Alþingi hafa í vetur ítrekað orðið umræður um stöðu skipasmíðaiðnaðarins og ekki að ástæðulausu því að þessi iðngrein hefur átt á brattann að sækja á undanförnum árum. Skipasmíðastöðvarnar hafa átt í miklum erfiðleikum og starfsmönnum hefur fækkað jafnt og þétt. Sum fyrirtæki í greininni hafa hætt starfsemi og hjá flestum þeirra sem enn eru starfrækt hefur orðið mikil fækkun starfsmanna. Fyrir um 10 árum voru 1.000 ársverk í íslenskum skipasmíðastöðvum. Ekki veit ég nákvæmlega um fjölda þeirra í dag en ég hygg að þeim hafi fækkað um allt að því helming. Það er auðvitað margt sem veldur þessum samdrætti og erfiðleikum hjá skipasmíðastöðvunum, m.a. breytingar sem orðið hafa hjá útgerðinni með kvótakerfinu og samdrætti í afla, erfið samkeppnisstaða gagnvart skipasmíðastöðvum þeirra þjóða sem ríkisstyrkja þessa iðngrein sem stundum hefur leitt til þess að íslensku stöðvarnar hafa freistast til þess að bjóða allt of lágt í verk til að ná í verkefni og halda starfseminni gangandi. Þá hafa íslensku stöðvarnar ekki, þrátt fyrir margítrekaðar óskir, fengið að sitja við sama borð og erlendar hvað varðar ábyrgðir íslenskra banka vegna viðgerðarverkefna og hafa forráðamenn skipasmíðastöðvanna ítrekað lýst óánægju sinni með það eins og gefur að skilja. Það er mín skoðun að langvarandi áhugaleysi íslenskra stjórnvalda eigi einnig nokkurn þátt í því hvernig komið er fyrir þessari grein og ég verð að segja það að þó að ég fagni áhuga flm. þessa frv þá hefði ég kosið að hv. þm. Svavar Gestsson og Steingrímur J. Sigfússon, sem báðir voru ráðherrar í síðustu ríkisstjórn, hefðu þá beitt sér af krafti til stuðnings þessari iðngrein. Ég ætla ekki að halda því fram að stjórnvöld hafi ekkert gert í málefnum skipasmíðaiðnaðarins þó að mér finnist áhuginn oft hafa mátt vera meiri. Þáv. hæstv. iðnrh., Friðrik Sophusson, beitti sér fyrir því að enskt ráðgjafarfyrirtæki gerði úttekt á íslenskum skipasmíðastöðvum og tillögur um stefnumótun bæði fyrir einstök fyrirtæki og iðngreinina í heild. Og í tíð núv. hæstv. iðnrh., Jóns Sigurðssonar, var þessu verki lokið og enska fyrirtækið Appeldore skilaði ítarlegum skýrslum þar sem fram komu margar ágætar ábendingar. Þá hefur einnig á undanförnum árum nokkrum nýsmíða- og endurbótaverkefnum sem ríkið hefur haft með að gera verið beint til innlendra skipasmíðastöðva. Hv. þm. Svavar Gestsson vitnaði í framsöguræðu sinni og í samþykkt aðalfundar Félags dráttarbrauta og skipasmiðja á síðasta ári þar sem glöggt kom fram ástand þessarar greinar við ríkisstjórnarskiptin í fyrra. En í tíð núv. ríkisstjórnar hefur loksins verið tekið á þýðingarmiklum málum sem allt of lengi hafa vafist fyrir stjórnvöldum. Þannig hefur hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson beitt sér fyrir því að lánshlutföllum Fiskveiðasjóðs Íslands hefur verið breytt þannig að lánveitingar til innlendra skipasmiðja verða miklu hærri en til erlendra. Og Alþingi hefur nýlega samþykkt lög sem heimila erlendum fiskiskipum að landa afla og leita þjónustu hér á landi en það hefur lengi verið baráttumál Félags dráttarbrauta og skipasmiðja sem telur að þetta geti leitt til stóraukinna viðskipta við erlend skip og aukinna viðskipta þeirra við íslenskar skipasmiðjur og aðra þjónustuaðila. Því miður urðu þau lög reyndar ekki eins afdráttarlaus og gert var ráð fyrir í frv. hæstv. sjútvrh. eftir þær breytingar sem gerðar voru á frv. í meðferð Alþingis en samt eru lögin spor í rétta átt. Því hefur verið haldið fram nokkuð lengi, líklega í sjö eða átta ár að ekki þyrfti að byggja fleiri fiskiskip fyrir Íslendinga. Flotinn væri þegar allt of stór og íslenskar skipasmiðjur yrðu því að snúa sér að öðrum verkefnum ef þau fyndust. Samt er það nú svo að allar götur síðan hafa skipasmíðastöðvar víða um heim, aðallega þó í Noregi, verið að smíða ný fiskiskip fyrir Íslendinga á sama tíma og íslensku stöðvarnar hafa verið því sem næst verkefnalausar og starfsemi þeirra dregist jafnt og þétt saman. Hámarki nær þessi starfsemi líklega um þessar mundir en nú munu í smíðum skip erlendis fyrir a.m.k. 3--4 milljarða en ekkert hér innan lands. Ég verð að segja að það er grátlegt að horfa á eftir þessum verkefnum úr landi, ekki síst vegna þess að það er óumdeilt að þau skip sem byggð hafa verið hér heima standast fyllilega samkeppni við það besta sem kemur erlendis frá. Það er mikilvægt að þessi iðngrein, skipasmíðar og skipaviðgerðir, nái að snúa vörn í sókn og ég tel að það sé í raun síðustu forvöð vegna þess að haldi þróun síðustu ára áfram þá leggst þessi iðngrein af á allra næstu árum. Ég tel að það yrði óbætanlegt tjón fyrir þessa þjóð sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi. Þar með mundi glatast sú mikla reynsla og þekking sem Íslendingar hafa aflað sér á þessu sviði á síðasta aldarfjórðungi jafnframt því sem viðgerðarþjónusta við flotann mundi skerðast verulega. Ég vil einnig minna á og taka undir með hv. flm. Svavari Gestssyni að skipasmíðastöðvarnar hafa verið mjög afkastamiklar í iðnmenntun og stór hluti þeirra málmiðnaðarmanna, sem lokið hafa iðnnámi síðasta aldarfjórðung, hafa verið iðnnemar hjá þessum fyrirtækjum auk iðnnema í ýmsum öðrum greinum svo sem í rafvirkjun og trésmíði. Í því frv. sem hér er til umræðu er ýmislegt athyglivert og reyndar hefur nú þegar verið hrint í framkvæmd því sem gert er ráð fyrir í 2. gr. varðandi lánshlutfall Fiskveiðasjóðs, eins og ég nefndi hér áðan, þó lánshlutfallið sé kannski ekki nákvæmlega það sama og hér er gert ráð fyrir. Ég vil sérstaklega taka undir 6. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir að íslenskum skipasmíðastöðvum sé gefinn kostur á að taka þátt í útboði áður en gerður er samningur um nýsmíði eða meiri háttar viðgerðir erlendis. Fyrir líklega 10 eða 15 árum voru í gildi reglur líkar þessu hvað varðaði viðgerðarverkefni þó ekki væru þær lögbundnar. Þá fékkst ekki fyrirgreiðsla til að fara með slík verk úr landi nema íslenskum fyrirtækjum hefði áður verið gefinn kostur á að taka þátt í tilboði. Þetta gafst allvel en síðan smáslaknaði á þessum reglum og á síðustu árum hefur þetta verið alveg frjálst. Ég er þeirrar skoðunar að það verði með einhverjum hætti að skapa þær aðstæður að íslenskur skipaiðnaður komist yfir þá erfiðleika sem að honum hafa steðjað að undanförnu. Það er skoðun margra að niðurgreiðslur í samkeppnislöndum okkar verði aflagðar á næstu árum og þegar það verður munu íslensku skipasmíðastöðvarnar verða fyllilega samkeppnisfærar við erlendar hvað verð varðar. Það má því alls ekki gerast að þessi iðngrein líði undir lok. Í tíð núv. ríkisstjórnar hafa verið stigin mikilvæg skref til stuðnings skipasmíðaiðnaðinum, eins og ég nefndi hér áðan, með breytingum á lánshlutföllum Fiskveiðasjóðs og setningu laga um heimild til erlendra skipa að landa hér afla og sækja þjónustu. Þetta er hvort tveggja mjög mikilvægt og hefur verið baráttumál samtaka skipasmíðastöðvanna í fjölda ára. En það er ýmislegt fleira sem þarf að gera og ég tek undir þá sjálfsögðu ósk íslenskra skipasmíðastöðva að sitja við sama borð og erlendar hvað varðar bankaábyrgðir vegna viðgerðarverkefna og einnig að stöðvunum sé gefinn kostur á að bjóða í stærri verk áður en um þau er samið erlendis. Ég tel fulla ástæðu til að skoða nánar þær hugmyndir sem fram koma í 3. og 4. gr. þessa frv. um úreldingu og jöfnunargjald. Þetta eru athyglisverðar tillögur sem full ástæða er að skoða nánar að mínu mati. Ástand og horfur eru þannig í íslenskum sjávarútvegi um þessar mundir að trúlega verður ekki mikið um stór nýsmíða- eða viðgerðarverkefni á næstunni og það er því mikilvægara en nokkru sinni áður að halda þessum verkum hér heima og vonandi taka allir aðilar höndum saman til að svo megi verða.

Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður að þessu frv. Ég tel að iðnaðartækifæri í skipasmíðum séu einhver þau bestu sem möguleiki er á á Íslandi og það sé mikið slys hvernig hefur farið fyrir skipasmíðaiðnaðinum hér á undanförnum árum þar sem samdráttur hefur orðið geysilega mikill. Í skipasmíðum og þjónustu við útgerðaraðila eru fólgin einhver mestu iðnaðartækifæri á heimamarkaði sem Íslendingar eiga. Stefna stjórnvalda hlýtur þess vegna að verða að miða að því að nýta sér þessa möguleika til að skapa atvinnutækifæri í landinu. Íslenskur skipaiðnaður hefur átt við mikla erfiðleika að etja að undanförnu. Það hefur verið mikill samdráttur, bæði í nýsmíðum og viðgerðum og fyrirtæki, sem hafa hætt rekstri, eins og hv. 1. flm. nefndi hér áðan, eru orðin a.m.k. fjögur. Reynsla, þekking og þjálfun hefur glatast til mikils tjóns fyrir alla þessa starfsemi. Á sama tíma hafa mörg skip verið smíðuð og töluverður hluti viðhalds og endurbóta farið fram erlendis. Tómlæti stjórnvalda og jafnvel neikvæð afstaða sumra forustumanna í sjávarútvegi virðast hafa verið ráðandi á undanförnum árum. Það er löngu tímabært að stjórnvöld vinni markvisst að því að snúa þessari öfugþróun við. Aðalástæða þess hvernig komið er er mikill stuðningur stjórnvalda í samkeppnislöndum okkar við skipasmíðaiðnað þar. Það mun vera niðurgreiðsla upp á líklega 12% í Noregi, eftir því sem okkur er sagt, og um 28% í EB-löndunum. Það slysaðist þannig til í sambandi við þessa hugsanlegu EES-samninga að ef þeir verða að veruleika þá hefur ekki tekist að rétta hlut skipasmíðaiðnaðarins í þeim. Ég ætla að vitna hér, með leyfi forseta, í forustugrein Landssambands iðnaðarmanna í 2. tbl. Iðnaðaðarins en þar stendur: ,,Á einu sviði, sem mikilvægt er fyrir íslenskan iðnað, stóð ágreiningur allt fram á síðustu stundu, en það eru ríkisstyrkir til skipasmíða. Hjá EB eru í gildi svonefnd 7. tilskipun um ríkisstyrki til skipasmíða. Auk þess að setja ákveðið hámark á heildarfjárhæð ríkisstyrkja sem hlutfall af samningsverði felur þessi tilskipun í sér að styrkir sem raska innbyrðis samkeppni milli skipasmíðastöðva í aðildarlöndunum eru bannaðir. Í þessu felst með öðrum orðum að þegar um er að ræða samkeppni milli fyrirtækja í aðildarlöndunum geta fyrirtæki ekki náð til sín smíðasamningum í krafti hærri ríkisstyrkja en keppinautarnir. Slíkir samningar eru einfaldlega bannaðir. Það var því afar eftirsóknarvert fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað að öðlast með EES-samningum aðild að þessari tilskipun. Í því hefði falist þýðingarmikil vörn gegn því að fyrirtæki í öðrum EES-löndum, t.d. Noregi, á Spáni og í Portúgal, haldi áfram að undirbjóða íslenskar skipasmíðastöðvar í krafti ríkisstyrkja. Í ljósi þessa lagði Landssamband iðnaðarmanna ríka áherslu á það við íslensk stjórnvöld að tryggð yrði fullgild aðild að 7. tilskipuninni. Nú liggur niðurstaða um ríkisstyrki til skipasmíða sem teljast verður mjög mikil vonbrigði fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Ekki náðist samkomulag um það að 7. tilskipunin yrði hluti af EES-samningi. Ekki náðist heldur samkomulag um bókun sem talist getur góð trygging fyrir því að EFTA-ríkjunum gefist síðar kostur á aðild að nýrri tilskipun EB um sama efni. Með samningnum fylgja einungis tvær stuttar bókanir um þetta efni. Önnur er sameiginleg og segir einfaldlega að á meðan 7. tilskipunin er í gildi nái hinar almennu reglur samningsins um bann við ríkisstyrkjum (nema þeir séu sérstaklega leyfðir) ekki til skipasmíða. Ríkisstyrkir til skipasmíða verða með öðrum orðum leyfðir innan EES og engar ráðstafanir gerðar til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif þeirra á samkeppnisskilyrði fyrirtækja. Hins vegar er mjög almennt orðuð yfirlýsing frá EB um það að bandalagið stefni að því að lækka ríkisstyrki til skipasmíða. Við ákvörðun um það hvort og hvenær nýjar reglur verða settar um ríkisstyrki til skipasmíða þegar 7. tilskipunin rennur út muni bandalagið meta samkeppnisskilyrði í skipasmíðaiðnaði á öllu EES-svæðinu, hafa samráð við EFTA-ríki og taka mið af viðleitni á alþjóðavettvangi í því að draga úr ríkisstyrkjum.`` Svo endar þessi forustugrein svona: ,,Það þarf mikla bjartsýni til þess að ætla að íslenskum skipasmíðaiðnaði verði mikið hald í þessari bókun. Boltinn er því enn sem fyrr hjá íslenskum stjórnvöldum. Ætla þau á einhvern hátt að mæta miklum ríkisstyrkjum í samkeppnislöndum íslensks skipasmíðaiðnaðar eða horfa aðgerðarlaus á það að margra milljarða framleiðslutækifæri fari úr landi vegna óeðlilegra viðskiptahátta samkeppnisþjóða? Höfum við svo marga góða kosti í atvinnumálum að við höfum efni á að láta íslenskan skipasmíðaiðnað lognast út af vegna þess að keppinautarnir hafa rangt við?`` Ég held að þetta segi allt sem segja þarf um það hlutverk sem íslensk stjórnvöld hljóta að eiga núna, þ.e. ef þau ætla sér að tryggja framtíð þessa iðnaðar í landinu. Það hlutverk er að sjá til þess að skipasmíðaiðnaðurinn rétti úr kútnum og að hann geti staðið af sér þann tíma sem það tekur að fá þessa samkeppnisaðstöðu lagfærða. Ég tel reyndar að við hefðum fyrir langa löngu getað tryggt samkeppnisaðstöðu okkar gagnvart Noregi. Það er ekki það mikið sem þar hallast á og ég tel að þau atriði, sem eru nefnd í frv. sem hér er til umræðu, mundu alveg geta rétt það af sem þar hallast á. Ég vil nefna sem dæmi að ef það hefðu verið í gildi einhvers konar reglur um útboð, þá tel ég nánast víst að það verkefni sem hv. 1. flm. nefndi áðan, þ.e. smíði á tveimur skipum í Noregi fyrir Kristján Guðmundsson á Rifi, hefði orðið íslensk framleiðsla því að það kom í ljós þegar sjútvn. heimsótti skipasmíðastöðina á Akureyri og við spurðum sérstaklega hvort þeir hefðu fengið tækifæri til að bjóða í þetta verkefni þá sögðu þeir okkur að þeir hefðu frétt af þessu á skotspónum en aldrei fengið tækifæri til að bjóða í verkið. Það segir sitt um þessa hluti. Þegar forstjóri stöðvarinnar heyrði um það verð sem hefði verið samið um fyrir þessi skip þá taldi hann mjög líklegt að þeir hefðu getað samið á þessu verði. Ég tel að reglur um þetta séu mjög nauðsynlegar og geti komið í veg fyrir þá óheillaþróun sem hér hefur verið. En þessar reglur þurfa að vera ítarlegar og það þarf að tryggja að þessum útboðum sem fara fram verði síðan fylgt eftir með því að þessi verk verði ævinlega gerð upp, bæði þau sem fara fram innan lands og þau sem fara fram erlendis, þannig að menn sjái hvernig raunveruleikinn verður, hvort tilboð standast og hver kostnaður viðkomandi fyrirtækja verður af þessum tilboðum eða verkefnum. Það er margt sem hægt er að hugsa sér að geti orðið verkefni íslensku skipasmíðastöðvanna á næstunni. En eitt af þeim stærstu sem maður getur ímyndað sér er verkefni sem væri í því fólgið að stækka ýmis skip vegna fullvinnslu í borð. Við sjávarútvegsnefndarmenn höfum fengið skýrslu þar sem farið er yfir hugmyndir í sambandi við endurskoðun, eða endurbætur réttara sagt, á flotanum og hvað það mundi gefa af sér að fullvinna um borð í þessum fullvinnsluskipum, sem svo eru kölluð, allan úrgang sem núna fer í hafið. Það mundi vera um helmingur af því sem um borð kemur sem fer aftur í hafið af því sem menn veiða úr sjónum. Niðurstaða þessarar skýrslu, sem ég hef því miður ekki tekið með mér, er sú að það sé mjög arðbært fyrirtæki að lengja a.m.k. 14 af minni togurunum og að breyta hinum stærri þannig að menn geti unnið um borð meltu og fullunnið þar með 96% af því sem núna er fleygt í sjóinn. Þetta er verkefni sem mundi geta kostað í kringum, ef ég man rétt, um 3,2 milljarða og þar af mundu lengingarnar sem verið er að tala um, einar og sér geta kostað 700--800 millj. a.m.k. Þarna væri á ferðinni að mér finnst tækifæri fyrir íslenskar skipasmíðastöðvar og möguleiki fyrir íslensk stjórnvöld með því að tryggja að þetta verkefni verði innlent verkefni. Þetta yrði sem sagt vítamín handa íslenskum skipasmíðaiðnaði. Auðvitað er þetta ekki eina verkefnið. Þetta land á alveg óskaplega mikið undir útgerðinni og það auðvitað gengur ekki til lengdar að láta fiskiskipin drabbast niður og eldast. Við verðum auðvitað að endurnýja þau. Bátaflotinn er nánast allur úreltur. Togaraflotinn, þ.e. ísfisktogaraflotinn er allur meira og minna úreltur. Það þarf auðvitað að fara að endurnýja þessi skip og við höfum ævinlega lent í því að þetta hefur komið í skriðum. Nú hefur þetta dregist um langa tíð og það sem mun gerast einhvern tímann á næstu árum er að þessi blaðra springur. Menn verða að fara að endurnýja mjög hratt og þá er þessi sama hætta sem vofir yfir, þ.e. að það verði það mikið álag á íslenskum skipasmíðastöðvum, ef þær þá eru samkeppnisfærar þegar þessi tími rennur upp, að sú krafa verði uppi að menn fái að fara utan með þessi verkefni. Að mínu viti er það hlutverk stjórnvalda að stuðla að því að svona ástand komi helst aldrei upp og að eitthvert skipulag sé á þessum málum þannig að hægt sé að skipuleggja fram í tímann verkefni skipasmíðastöðvanna og að flotanum sé haldið við í landinu. Menn þurfi ekki að fá á sig skriðu af innfluttum skipum og alla þá fjárfestingu sem því fylgir eins og hefur verið í gegnum tíðina. Það er eitt sem mig langar til að spyrja vegna þess að nú ber svo við að hæstv. iðnrh. er hér staddur og mér finnst það mjög mikilvægt vegna eins af þeim atriðum sem kemur fram í frv., þ.e. þess atriðis að útlánareglum Fiskveiðasjóðs verði breytt. Það hefur komið fram að sjútvrh. hafi beitt sér fyrir því að þessum útlánareglum verði breytt. En það vakti sérstaka athygli mína í umræðum hér í þinginu um daginn um þáltill. um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum, að hæstv. sjútvrh. komst svona að orði, með leyfi forseta: ,,En það er auðvitað sérstaklega athyglisvert að þingmaður Alþfl.`` --- þá er hann að tala um hv. 7. þm. Reykv. --- ,,skuli koma hér upp og lýsa yfir stuðningi við tillögu Alþb. um að stöðva frekari frystitogarakaup í ljósi reynslunnar. Ég hef haft af því nokkrar áhyggjur að þessi þróun yrði of ör. Ég beitti mér þess vegna fyrir því að lánveitingar í Fiskveiðasjóði yrðu takmarkaðar þegar í ljós kom að sjóðstjórnin hafði veitt nokkuð mikil lán til nýrra verkefna á þessu sviði. Þegar til átti að taka ákvað hæstv. viðskrh. hins vegar að opna allar flóðgáttir fyrir erlendri lántöku til þess að fjölga frystitogurum.`` --- Þetta sagði hæstv. sjútvrh. og mig langar til þess að fá að vita það hjá hæstv. iðnrh. úr því hann er hér staddur hvernig eiginlega þessi mál standa í dag. Er það raunverulega þannig að þessari breytingu á útlánareglum Fiskveiðasjóðs hafi verið mætt með einhverjum öðrum hætti þannig að það eru opnar, eins og hæstv. sjútvrh. sagði, allar flóðgáttir fyrir innflutning á skipum erlendis frá vegna þess að hæstv. iðnrh. hafi einhvern veginn komið því þannig fyrir að menn gætu farið sínu fram? Mig langar til þess að segja vegna þess nýmælis sem er í frv. um að beita einhvers konar jöfnunargjaldi, að ég sé við það ýmsa kosti og ég sé ekkert óeðlilegt við það og tel reyndar að það sé skylda okkar að láta ekki vaða yfir okkur með þeim hætti sem gert hefur verið á undanförnum árum með því að nota niðurgreiðslur og aðrar slíkar aðferðir til þess að taka af okkur þessi iðnaðartækifæri sem við eigum og eru okkar stærstu iðnaðartækifæri á innanlandsmarkaði, þá eigum við auðvitað að nota svona aðferðir. Við eigum hreint alls ekki að sleppa þessum iðnaðartækifærum sem við höfum. Við höfum líka notað svona aðferðir. Ég er með fyrir framan mig Stjórnartíðindi B 62/1991 en þar kemur fram að jöfnunartollur skal vera 38 kr. fyrir hvert kg af kökum. Er einhver ástæða til að nota frekar jöfnunargjald til að íslenskir bakarar fái að baka kökur en að íslenskir skipasmiðir fái að smíða skip? Mér er spurn.

Virðulegi forseti. Vandamál skipaiðnaðarins hafa verið alloft á dagskrá þingsins í vetur og reyndar hafa þau líka verið rædd utan dagskrár og undir umræðum um önnur mál. Þetta er ekki að ástæðulausu því vissulega er vandi á höndum í íslenskum skipasmíðaiðnaði. Þessi vandi stafar af tvennu. Í fyrsta lagi af alþekktum afturkipp í íslenskum sjávarútvegi og breyttum útgerðarháttum og í öðru lagi af niðurgreiðslum og opinberum stuðningi í samkeppnislöndunum við skipasmíðastöðvar sem íslensk stjórnvöld hafa ekki getað keppt við. Í frv. sem hér er til umræðu er að finna ýmis atriði, eða eins og hv. 1. flm. orðaði það, í því er hreyft ýmsum hugmyndum sem eru allrar athygli og umhugsunar verðar en eiga að mínum dómi tæpast heima í einum lögum. Reyndar er hér í flestum greinum um framkvæmdaratriði að ræða fremur en löggjafar og heyra undir ýmis ráðuneyti. Ég vil benda á það hvað varðar formgerð þessa máls. Hv. 1. flm. málsins orðaði það svo að hér væri hreyft fimm nýjum hugmyndum. Ég vil leyfa mér, með mikilli virðingu fyrir hugmyndasmiðunum, að benda á að flestar þessar hugmynda hafa verið til umræðu eða í framkvæmd í ýmsum myndum á undanförnum árum og geta því tæplega flokkast undir hugmyndaflokkinn nýjar hugmyndir. Með því er þó ekki neitt ljótt um þær sagt því heimurinn er þannig að það eru til gamlar hugmyndir og það eru til nýjar hugmyndir, það eru til góðar hugmyndir og það eru til vondar hugmyndir. Því miður er það svo að flestar góðu hugmyndirnar eru gamlar og flestar nýju hugmyndirnar vondar en auðvitað er galdurinn sá að finna þessar sjaldgæfu nýju hugmyndir sem eru líka góðar. Ég vil alls ekki segja annað um þær hugmyndir, sem hér er hreyft, en að rétt sé að athuga þær mjög vandlega. Vegna þess að ég lít svo á að hér sé í flestum greinum, eins og ég hef þegar sagt, um framkvæmdaratriði að ræða langar mig til að minna á að það er stöðugt að því unnið af hálfu stjórnvalda að leysa vanda skipaiðnaðarins eða létta undir með honum, sem kannski væri réttara að segja, því lausn vandans er ekki á annarra færi en þeirra sem stunda þennan atvinnuveg. Af opinberri hálfu hefur verið beitt margvíslegum aðgerðum og má þar nefna hagræðingarátak og markaðsátak sem reyndar eru enn í gangi á vegum iðnrn. og samtaka í greininni. Ég nefni stuðning við hönnun á nýjum gerðum skipa og fleira af því tagi. Ég nefni að á vegum iðnrn. og sjútvrn. er unnið að könnun á endurnýjunarþörf íslenska skipaflotans og hvernig best verði að henni staðið með aðild íslenskra iðnaðarmanna. Það er líka nefnd að störfum með þátttöku Alþýðusambands, vinnuveitendasamtaka iðnaðarins og starfsmanna í iðnaði og sjávarútvegi sem vinnur að athugun á efnahagslegum tengslum iðnaðar og sjávarútvegs, margfeldisáhrif breytinga til sjávarins á iðnað og þjónustu. Reyndar vil ég svo nefna að lokum að það er að störfum sérstök nefnd, skipaiðnaðarnefnd, skipuð hagsmunaaðilum, þar á meðal fulltrúum launafólks, og hún hefur á undanförnum árum sent iðnrn. ýmsar gagnlegar ábendingar sem hafðar hafa verið að leiðarljósi. Reyndar minnir hennar starf um sumt á þá nefnd eða stjórn sem nefnd er í 7. og 8. gr. þessa frv. Ég vil líka nefna það sérstaklega, vegna þess sem hér hefur verið sagt um starfsreglur og lánveitingar Fiskveiðasjóðs, að þeim reglum hefur þegar verið breytt á þann veg að lán til erlendrar skipasmíði er ekki lengur 65% heldur 46% af verði skipanna en 65% þegar um innlenda smíði er að ræða. Vegna þess sem nefnt var af hv. 3. þm. Vesturl. að þetta hafi verið gert sérstaklega til að tefja innflutning frystiskipa og þar með vitnað til orða sjútvrh. í umræðum fyrr að hann hefði sagt að viðskrh. hefði opnað allar flóðgáttir fyrir erlenda lántöku þá verður sjútvrh. að sjálfsögðu að svara fyrir þau orð en ekki ég. Ég vil eingöngu benda á það, virðulegi þingmaður, að þetta er ekki rétt. Engar flóðgáttir hafa verið opnaðar. Hins vegar eru í landinu í gildi reglur um það að þeir sem taka erlend lán á eigin ábyrgð án milligöngu innlendra lánastofnana eru að því frjásir og verða það fullkomlega um næstu áramót. Það er því mjög fjarri mínum hugsunarhætti í atvinnumálum og viðskiptum að meina mönnum það sem þeir geta gert upp á eigin spýtur. Það er auðvitað kjarni málsins en hitt er rétt og þar er gerðin söm að búið er að lækka lánveitingahlutfallið til erlendu smíðanna og það stendur eftir að ívilnað er hinum innlendu smíðum og reyndar mætti ganga lengra í því. Mínar tillögur hafa á undanförnum árum verið að ganga þar enn lengra til að beita Fiskveiðasjóði fyrst og fremst til stuðnings innlendum skipasmíðum. Hugmyndin um jöfnunargjald, sem hér er hreyft, hefur áður verið rædd. Það hefur hins vegar ekki náðst pólitísk samstaða um hana. Fyrst og fremst vegna þeirrar kröfu sjávarútvegsins að hann fái jafnan að njóta lægsta tilkostnaðar sem völ er á jafnvel þótt hann byggist á niðurgreiðslum erlendra ríkja á framleiðslu skipasmíðastöðva sinna. Ég hef látið fara fram á þessu máli athuganir. Það er flókið og á því eru ýmsar hliðar. Ég bendi á að nú er þegar farið að draga úr niðurgreiðslum með skipasmíðunum í samkeppnislöndunum og vonir bundnar við að þær muni hverfa á næstu árum. Af því að hér var nefnd 7. tilskipun Evrópubandalagsins, sem fjallar einmitt um þetta efni, þá fellur hún niður innan skamms tíma. Skilningur hefur verið á því og þrýstingur á það, ekki eingöngu frá EFTA-ríkjum, heldur miklu frekar frá öðrum aðildarríkjum OECD, bæði Bandaríkjamönnum og Japönum, að algjörlega verði horfið frá þessum stuðningi. Það ætti auðvitað að auka bjartsýni hjá aðstandendum íslenskra skipasmíða. Ég bendi á að ég tel að með þeirri bókun um samráð og samstarf við EFTA-ríkin, þegar að því kemur að endurnýja þær reglur sem gilda um stuðning við skipaiðnaðinn af opinberri hálfu á hinu evrópska markaðssvæði, sé það sú von sem við getum helst átt. Við eigum mjög óhægt um vik að keppa við hina öflugu ríkissjóði nágrannalanda okkar sem veita þessum iðnaði þann stuðning. Ég vil líka benda á að hér hefur lengi tíðkast svonefnd endurgreiðsla gjalda vegna nýsmíða sem nú nemur um 6%. Sú endurgreiðsla er í reynd hærri en gjöldunum nemur eins og gjöldin eru nú. Þarna er því veittur nokkur stuðningur. Þótt ég telji hann mjög vel rökstuddann vegna fortíðarinnar þá er þar óumdeilanlega um það að ræða að við styðjum við nýsmíðar hér heima. Hugmyndin um útboðsskyldu á nýsmíðum og vegna meiri háttar viðgerða á skipum hefur oft verið til umræðu en framkvæmdin hefur strandað á því hvernig skyldunni verði framfylgt. Helst hafa menn staðnæmst við að Fiskveiðasjóður og aðrir lánasjóðir láni ekki til nýsmíða og breytinga nema útboð hafi farið fram. En menn hafa reynst tregir til að fallast á þá skipan, ekki síst fulltrúar útgerðarinnar, og sjá annmarka á því fyrirkomulagi sem þarna er gerð tillaga um. Ég minni á að nýlega hafa í þinginu orðið umræður um þetta mál, bæði vegna fsp. hv. 5. þm. Vesturl. og vegna till. til þál. um málið sem flutt hefur verið af hv. 4. þm. Norðurl. v. Það mál um útboðslög er allt í athugun en ég tel að það sé nauðsynlegt að fjalla um það á sínum vettvangi sem er ekki sá vettvangur sem þetta frv. myndar. Vandamál skipaiðnaðarins tengjast vissulega stefnunni í fiskveiðistjórn okkar og að því er nokkuð vikið í frv. þar sem gerðar eru tillögur um sérstaka tilhögun í úreldingu og endurnýjum skipa eftir því hvort endurnýjun fer fram heima eða annars staðar. Spurningin er um það hvort stjórnvöld vilji hafa áhrif á hvernig að endurnýjun fiskiskipaflotans sé staðið. Samstarfsnefndin, sem ég hef skipað og fengið þátttöku sjútvrh. í, er að sjálfsögðu vísir um að menn vilji hafa áhrif á þetta. Hins vegar eru þarna ýmis vandamál. Nú virðist t.d. mestur áhugi vera á fjölgun frystitogara, sem hv. 3. þm. Vesturl. vék að. Hann benti á möguleika til að breyta skipum okkar þannig að vinnsla gæti þar farið fram í meira mæli en nú er. Ég ætla ekki að ræða þetta mál í nákvæmum greinum en bendi á að fjölgun frystiskipa mun að sjálfsögðu draga úr umsvifum frystihúsanna í landinu og það eru margar hliðar á málinu sem ég veit að ýmsir, ekki síst sjútvrh. og sjávarútvegsnefndarmennn hafa eðlilega mikinn áhuga á. Þetta er til marks um það hversu mögum og ólíkum þáttum í okkar stjórnarfari frumvarpstillögurnar hreyfa sem hér er verið að ræða. Ég endurtek það að ég tel að þarna séu ýmis atriði sem eru allrar umhugsunar verð en eigi tæpast heima í einum lögum eins og hér er gert ráð fyrir. Eðlilegra sé að athuga flestar þessara tillagna á vettvangi framkvæmdarvaldsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hafa farið fram um þetta mál. Ég tel að þær hafi í grófum dráttum verið jákvæðar. Ég læt mér í léttu rúmi liggja minni háttar pólitísk skot sem hafa komið fram og sem skipta engu máli í þessu sambandi. Aðalatriðið er að við stöndum frammi fyrir því að það er heil iðngrein að leggja upp laupana. Í henni starfa núna um 600 manns en störfuðu áður um 1.000 manns, og örugglega gætu 1.200--1.500 manns starfað í iðngreininni ef eðlilega væri að hlutunum staðið. Hér er með öðrum orðum um álíka fjölda atvinnutækifæra og yrðu í einu nýju stóru álveri. Hér er því alveg eins mikilvægt verkefni og það að ræða um álver. Ég heyrði ekki betur en hæstv. iðnrh. væri almennt séð jákvæður í sambandi við málið þótt hann hefði að sjálfsögðu talið sér skylt að gera við það ýmsar efnislegar athugasemdir í sinni ræðu áðan. Ég vil þá fyrst segja það að formgerð málsins skiptir mig í raun og veru engu máli í þessu sambandi. Aðalatriðið í mínum huga og okkar flm. var að koma þessum málum þannig hér á dagskrá að þau lægju fyrir í samfellu með formlegum hætti og þá er flutningur frv. eina leiðin. Mér þótti líka betra að hafa þetta í frumvarpsformi en sem þáltill. vegna þess að þær eru oft býsna loðnar og lítið afmarkaðar satt best að segja. Við reyndum því að vanda okkur pínulítið við þetta og reyndum að afmarka eins skýrt og við gátum um hvað við erum að tala í þessu efni. Ég ætla að víkja að þessum fimm hugmyndum sem ég var með. Ég ætla ekki að halda því fram að þær séu nýrri en ýmislegt annað en þær hafa ekki áður verið settar fram í einu samfelldu lagafrv. Ég ætla aðeins að segja það --- af því að ég sé að iðnrh. hefur þrifið tösku sína og er sennilega verið að kalla hann á fund til að undirbúa flokksþing Alþfl., sem er brýnasta verkefni forustumanna ríkisstjórnarinnar um þessar mundir til að bjarga Jóni Baldvini, hæstv. utanrrh. --- ég ætla aðeins að spyrja: Hver hefur verið aðalvandinn í sambandi við skipasmíðaiðnaðinn? Hver hefur hann verið þessi vandi? Hann hefur verið, eins og ráðherrann gat um áðan, vegna stöðunnar í sjávarútveginum almennt en auðvitað líka vegna niðurgreiðslnanna í kringum okkur, það viðurkenna það allir. Af hverju hefur ekki verið gripið til aðgerða til að vega upp þessar niðurgreiðslur? Það er vegna þess að sjávarútvegurinn hefur verið á móti því. Það er svo einfalt. Sjávarútvegurinn hefur sett sig þversum á allar aðgerðir til að lyfta undir íslenska skipasmíðaiðnaðinn ef það gæti orðið til þess að íslenskur sjávarútvegur fengi í skemmri tíma fengi ódýrari skip en ella. Ég ætla að segja það sem mína skoðun á þessu máli að ég tel að hér sé um að ræða ótrúlega skammsýni af hálfu sjávarútvegsins sem mun koma í hausinn á honum líka. Þegar menn eru búnir að brjóta niður skipasmíðar í landinu verður heldur ekki hægt að gera við skip, þau skip sem sjávarútvegurinn er að reyna að halda hér til veiða, sem þýðir aftur á móti að sú almenna þjónusta verður dýrari fyrir sjávarútveginn. Þessi afstaða sem sjávarútvegurinn og sjútvrn. reyndar líka hefur tekið lýsir að mínu mati þröngsýni og skammsýni af hálfu sjávarútvegsins. Það ber að reyna að safna liði allra sæmilegra manna til að horfa yfir þessi mál sem heild og fá sjávarútveginn til að átta sig á því að hann er í raun að vinna gegn sjálfum sér með þessari ofboðslegu þröngsýni sem hann kemur þarna fram með og er að drepa skipasmíðaiðnaðinn. Þessi neikvæða afstaða sumra forustumanna í sjávarútvegi, ég segi samtakanna í sjávarútvegi yfirleitt og reyndar sjútvrn. líka, er algerlega óþolandi. Ég tók eftir því að hæstv. iðnrh. og hv. þm. úr stjórnarliðinu sem hér töluðu tóku þessum hugmyndum að mörgu leyti vel og vildu skoða þær nánar. Ég mun beita mér fyrir því í iðnn., þar sem ég á sæti, að þessar hugmyndir fái alvarlega skoðun. Þar á einnig sæti hv. 5. þm. Vesturl., Guðjón Guðmundsson, svo ég geri ráð fyrir að við getum tekið á þessum málum í iðnn. og ætla ekki að þreyta þingheim á því nú með því að fara yfir málið í einstökum atriðum, vil bara leggja á það áherslu að ég kýs að meta það svo að skilningur sé á þessum vanda og vilji til að leysa hann. Þótt menn kunni að hafa ýmsar skoðanir á því hvernig rétt sé að fara í málið formlega, sem ég geri ekkert með satt að segja, þá er hitt aðalatriðið að menn eru greinilega óðum að átta sig á því að á þessum málum verður að taka af myndarskap því við þolum það ekki sem sjálfstæð fiskveiðiþjóð að drepa niður skipasmíðaiðnaðinn í landinu.

Virðulegi forseti. Fyrst langar mig að nefna að hæstv. iðnrh. sagði að 7. tilskipunin rynni út í árslok 1993. Það er að vísu rétt. En í yfirlýsingu Evrópubandalagsins um skipasmíðar stendur eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Sjöunda tilskipunin rennur út í árslok 1993. Þegar framkvæmdastjórnin tekur ákvörðun um hvort ný tilskipun er nauðsynleg mun hún kanna samkeppnisaðstöðu skipasmíðaiðnaðarins innan EES í ljósi þess hvernig tekist hefur til við að minnka eða afnema samningsbundna framleiðsluaðstoð.`` Þetta vildi ég að kæmi hér fram vegna þess að það bendir óneitanlega til þess að stuðningur við skipasmíðaiðnaðinn í EB-löndunum verði ekki endilega liðinn undir lok árið 1993. Það er meira að segja líklegra að þeir hafi verið að búa sig undir að framlengja þetta ástand að einhverju leyti eða alveg með því að hafa þessa yfirlýsingu svona. Ég vil svo koma nánar að þeirri hugmynd sem ég nefndi áðan sem kom fram í skýrslunni frá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins um fullnýtingu sjávarafla í vinnsluskipum. Þarna er um að ræða mjög frambærilega hugmynd sem er rökstudd mjög þungum rökum, hagkvæmnisrökum. Þarna segir, ef ég vitna í þessa skýrslu, með leyfi forseta: ,,Nærtækast fyrir skipin er að auka aflaverðmætin með afurðaaukningu sem felst í aukinni vinnslunýtingu, bættum gæðum og auknum afköstum. Stækkun minni skipanna er hins vegar forsenda til að koma megi vinnslunni fyrir, þ.e. meiri fullvinnslu skipanna. Þarna er um að ræða 14 skip sem við eigum nú þegar og þarf að lengja til þess að það sé hægt að koma fullvinnslulínunni fyrir í þeim. Ef togbátarnir eru undanskildir er heildarfjárfesting við þessar breytingar 2,7 milljarðar sem skilar 315 millj. í hagnað á ári með 20,2% innri vöxtum. Með því að nýta einnig úrganginn í aukaafurðir og meltu þar sem úrvinnslan færi fram í landi eykst hagnaður um 185 millj. á ári og innri vextir aukast um 2,2%. Heildarfjárfesting yrði þá 3,4 milljarðar sem mundi borga sig upp á tæpum þremur árum með 22,4% innri vöxtum miðað við 10% ávöxtunarkröfu. Hagnaður útgerða yrði 350 millj., hagnaður í úrvinnslu í landi um 150 millj.`` Ef þetta eru upplýsingar sem hægt er að staðfesta að séu áreiðanlegar er þarna verulega stórt tækifæri til þess að rétta skipasmíðaiðnaðinn við á næstunni, þ.e. fara í þessar aðgerðir og tryggja innlendu skipasmíðastöðvunum þessi verkefni. Ég tel að það væri þarft og gott mál að sameinast um, í framhaldi af öllunum ræðunum í vetur um mikilvægi þess að gera eitthvað fyrir íslenska skipasmíðaiðnaðinn, að skoða þetta mál til enda, skoða það nákvæmlega með hliðsjón af fjármögnun og öðru, tala við allar þær útgerðir sem eiga hlut að máli og athuga hvort það er ekki hægt að koma þessu átaki af stað ef allir vísar benda í sömu átt eins og virðist vera samkvæmt þessari skýrslu. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja umræður. Ég vil þakka fyrir þær og vonast sannarlega til að við sjáum einhvern árangur af þeim ræðum sem við höfum haldið í vetur til stuðnings íslenskum skipasmíðum.

Herra forseti. 18. janúar 1917 voru sett lög um bann við sölu og leigu skipa úr landi og samkvæmt alþingistíðindum 1916--1917 voru ástæður fyrir því þessar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Með því að nú er hvarvetna mikil eftirspurn eftir skipum, bæði vöruflutningaskipum og öðrum, en landið má alls eigi við því, að skipastóll þess sje skertur, eins og nú stendur á, þykir full nauðsyn vera á að reisa sem allra fyrst skorður við sölu skipa út úr landinu.`` Þetta var á tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar sem er, eins og þingheimur veit, löngu afstaðin. Af þeim sökum þykir rétt að leggja til að þessi lög séu úr gildi numin og legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt hafa eignir Skipaútgerðar ríkisins verið seldar, aðrar en vöruskemma á Grófarbryggju og hið ánægjulega í því sambandi er að eignirnar hafa allar verið seldar við markaðsverði. Í öðru lagi liggur það beint við að samkeppni í innanlandssiglingum hefur aukist og vaxið og eftir því sem ég best veit er hvarvetna mikil ánægja yfir þeirri þjónustu sem Samskip og Eimskip veita nú með ströndinni og er hún síst minni en áður var. Nauðsynlegt er að lög um Skipaútgerð ríkisins verði úr gildi felld til þess að hægt sé að leggja þá stofnun niður. Einungis lokauppgjör er nú eftir. Í dag voru þeir munir Skipaútgerðar sem eiga heima á Þjóðminjasafninu afhentir þjóðminjaverði. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegi forseti. Ég vil áður en ég ræði um frv. koma því á framfæri að ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. verði viðstaddur umræðuna og spyr hæstv. forseta hvort ráðherrann sé í húsinu eða tiltækur.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að kanna það.

Ég þakka forseta fyrir. Ég get í sjálfu sér flutt mína ræðu að mestu leyti en ég hygg að það verði nokkuð erfitt að ljúka henni án þess að hæstv. fjmrh. sé viðstaddur. Fari svo að ráðherrann komi ekki vil ég láta það koma fram að ég tel mig ekki með góðu móti geta lokið minni ræðu nema ráðherrann komi áður en henni lýkur. Það frv. sem hér er lagt fram og er til umræðu kemur ekki á óvart í ljósi þess sem á undan er gengið. Það er í rökréttu framhaldi af þeim ákvörðunum sem teknar voru snemma á þessu ári eða um síðustu áramót. Það er þó ástæða til að ræða nokkuð um málaflokkinn sem varðar þessi lög sem lagt er til að felld verði niður. Í fyrsta lagi vil eg nefna að almennt er ástæða að mínu viti til þess að fá upp stefnu stjórnvalda varðandi samgöngur á sjó. Þessi breyting tekur á einum þætti þeirrar stefnu. Breytingin er sú að það er ekki lengur verkefni ríkisins að styrkja eða stuðla að samgöngum á sjó, hvorki með rekstri fyrirtækis né með fjárframlögum. Það þýðir að málin eru að öllu leyti lögð í hendur atvinnulífsins eða þeirra fyrirtækja sem stunda siglingar á sjó og látið skeika að sköpuðu um framvindu mála. Nú eru menn að sjálfsögðu ekki sammála um þá stefnumörkun sem núverandi stjórnvöld hafa ákveðið varðandi samgöngur á sjó hér við land en sú stefnumörkun hlýtur að vekja upp spurningar um stefnu stjórnvalda varðandi samgöngur á sjó með flóabátum og innfjarðaferjum. Samkvæmt fjárlögum er verulegu fé varið til þessa málaflokks eftir sem áður og ekki bara verulegu í þeim skilningi að það séu sambærilegar upphæðir og voru árlega veittar til Skipaútgerðar ríkisins heldur er fjárhæðin margfalt hærri og samkvæmt fjárlögum, sérstöku yfirliti, er varið um 300 millj. kr. á þessu ári til þess og að mestu leyti í svokallaða flóabáta. Það hefur hingað til verið álitið hlutverk ríkissjóðs að útvega Vestmanneyingum samgöngutæki til að ferðast milli lands og Eyja. Þar nefni ég Herjólf. Það skip mun kosta, ásamt hafnabótum sem gera þarf, verulega peninga, líklega eitthvað um það bil 1.600 millj. eða svo. Felst í þessari stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi Skipaútgerð ríkisins samsvarandi breyting á stefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart flóabátum? Ef svo er ekki þarfnast málið frekari skýringar því að þá er augljóst ósamræmi þarna á milli sem menn þurfa að ræða um. Það hefur reyndar verið boðað af hæstv. samgrh. að yfir málefni flóabáta verði farið og þau skoðuð, væntanlega með nýjar áherslur í huga. Ég leita eftir því við hæstv. samgrh. að hann geri grein fyrir meginþáttum í þeim nýju áherslum sem hann hyggst taka upp varðandi flóabáta. Ég vil líka láta koma fram varðandi þennan almenna stefnumarkandi lið að auðvitað geta menn sinnt hlutverkinu með ýmsum hætti. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið að ríkið geti ekki umsvifalaust lokið afskiptum af samgöngum á ströndinni innan lands eins og gert hefur verið. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að málin þurfi að vera áfram í óbreyttri mynd frá því sem var og stóð reyndar að tillögu innan stjórnarnefndarinnar um að breyta félaginu yfir í hlutafélag og reyna að þróa málið áfram, ná þannig niður kostnaði en jafnframt þannig að ríkið hefði ákveðnar skuldbindingar um þjónustu við íbúa á landsbyggðinni. Það voru mér veruleg vonbrigði þegar hæstv. ráðherra hafnaði þeirri leið að þriðja skipafélagið yrði stofnað og það er út af fyrir sig pólitísk stefna að það skuli einungis vera tvö skipafélög sem keppa innan lands. Ég tel að í ákvörðun hæstv. ráðherra hafi falist sú stefna að koma í veg fyrir að stofnað yrði þriðja skipafélagið sem hefði burði til að geta veitt báðum skipafélögunum, Eimskip og Samskip, verulega samkeppni, ekki aðeins með siglingum innan lands heldur með siglingum milli landa. Það er að mínu viti full þörf á því að brjóta upp það fyrirkomulag sem er í siglingum á milli Íslands og annarra landa. Að mínu viti er fjarri því að vera nægjanleg samkeppni og í öðru lagi of mikill stærðarmunur á þeim aðilum sem þetta stunda. Einn aðilinn sérstaklega hefur þar yfirburðastöðu og hefur nánast framtíð annarra í hendi sér ef honum sýnist svo. Því tel ég það hafa verið ranga ákvörðun að koma í veg fyrir stofnun þriðja skipafélagsins og hún leiði einungis til þess að viðhalda því kerfi sem við höfum búið við nokkuð lengi í siglingum milli landa. Í öðru lagi var sú ákvörðun röng þar sem í henni fólst og var skýrt tekið fram að það væri ekki stefna ríkisvaldsins að styrkja siglingar á milli staða innan lands. Nú er framtíðin að vissu leyti nokkuð óljós. Stefnan hefur verið mörkuð og við búum við hana um skamma hríð. Hún er óljós en fyrsta kastið er í gangi veruleg samkeppni milli þessara tveggja skipafélaga um þær siglingar og þá farma sem Skipaútgerð ríkisins hafði áður flutt. Ég tel því að það sé ekki komið það ástand eða sú reynsla sem gefur mönnum tilefni til að draga þá ályktun um þá ákvörðun sem tekin var, að þar hafi verið rétt að verki staðið. Ég tel í raun að þess sé ekki að vænta að við sjáum það ástand sem framtíðin mun leiða í ljós fyrr en eftir eitt ár eða svo. Samkeppnin sem nú er í gangi er að mínu viti tímabundin. Síðan mun draga úr þjónustu þessara fyrirtækja við hafnir hér á landi. Það er ljóst og í raun staðreynd að innanlandssiglingar eru að nokkru leyti reknar með tapi. Þau skipafélög sem nú eru að sigla, hvort um sig með þrjú skip, reka hluta af sínum siglingaleiðum með tapi. Ég hygg ómótmæltanlegt að það sé staðreynd og reyndar hef ég fengið það staðfest.

Forseti vill trufla hv. ræðumann og segja frá því að hæstv. fjmrh. er ekki í húsinu og það hefur ekki tekist að ná í hann. Vill forseti að það komi fram.

Ég þakka forseta fyrir hans eftirgrennslan en ég ítreka að ég tel mig ekki geta lokið mínu máli nema geta beint því að nokkru leyti til hæstv. fjmrh. og komi hann ekki til fundar á þessum þingfundi mun ég óska eftir því að fá að fresta ræðu minni. Ég mun þá halda áfram á næsta þingfundi. En ég get þess vegna haldið áfram eitthvað um stund ef forseti vill.

Forseti telur að úr því svo stendur á hjá hv. þm. sé best að ræðunni verði frestað og umræðunni frestað og tekið fyrir næsta mál á dagskrá.

Ég óska eftir að fá að bera fram eina fyrirspurn. Kemur það að sök áður en umræðunni verður frestað vegna þess að ég tel að það væri mjög ágætt að það komi fram.

Forseti telur eðlilegast að þar sem hv. þm. er í miðri ræðu verði umræðunni frestað og ræðu hv. 5. þm. Vestf. haldið áfram þegar umræðu verður fram haldið.

Hæstv. forseti. Ég sé mig knúna til að gera athugasemd við þingsköp eins og þinghald hefur verið í dag og raunar undanfarnar vikur. Hér hefur sú stjórn verið tekin upp í þinginu að hirða ekkert um röð mála heldur safna saman annars vegar stjórnarfrumvörpum og stjórnartillögum og hins vegar þingmannatillögum. Ljóst var, þegar við komum saman til fundar í dag, að nú átti að koma frá, þ.e. leyfa hv. þm. að tala fyrir sínum málum, og þegar sú umræða hófst var enginn hæstv. ráðherra á þessum merka árs afmælisdegi ríkisstjórnarinnar viðstaddur. Það var dálítið átakanlegt þar sem fyrsta mál á dagskrá var atvinnumál á Suðurnesjum. Umræður sem síðar spunnust um atvinnumál í landinu almennt fundust okkur ekki vera í sem bestu lagi. Enginn ráðherra hlýddi á þessa umræðu sem var raunar framhald af umræðu sem áður hafði verið hafin. Það hlýtur að vera ástæða til að mótmæla þessu vinnulagi harðlega. Auðvitað er ljóst að hér sitja engir í salnum nema þeir sem ætla að tala fyrir sínum málum, hvorki ríkisstjórnin né stjórnarþingmenn hirða hætis hót um að hlýða á mál stjórnarandstöðuþingmanna. Ég vil undanskilja einn hv. þm. sem virðist líta á það sem skyldu sína að sitja fyrir allan þingflokk Sjálfstfl. en það er hv. 4. þm. Reykv., Eyjólfur Konráð Jónsson. Aðrir hv. þm. sjást hér mjög lítið. Úr því að út í þessa umræðu er komið hlýt ég að tala um það hér að einhver hluti af ástæðunni fyrir þessu er sá nýi háttur sem hér hefur komið upp á hinu háa Alþingi að hv. þm. eru í atvinnu sinni út í bæ. Slíkt var næstum óheyrt þegar ég kom hér inn á þing fyrir nær 13 árum. Hæstv. forseti. Ef enginn annar gerir athugasemd við þetta þá hlýt ég að verða til þess. Þetta vinnulag er auðvitað óþolandi. Mönnum er safnað saman svona einu sinni í viku til að greiða atkvæði. Um þennan hátt er orð haft á norrænum þjóðþingum. Þar er talað um að nú eigi ,,stemmekvæget`` að koma, þ.e. atkvæðanautin. Fólk sem situr nær aldrei í þingsölum, hefur ekki blaðsnifsi á borðum sínum og veit ekkert um hvað það er að greiða atkvæði eins og því miður hefur þegar komið fram í þinginu í vetur. Hæstv. forseti. Við, sem viljum veg Alþingis meiri en núv. stjórn sýnist vilja, hljótum að mótmæla þessu vinnulagi og óska eftir því að aftur verði upp tekinn sá háttur að mestan part verði fylgt þeirri reglu að mál séu tekin fyrir í númeraröð. Auðvitað hefur ríkisstjórn ævinlega haft í vinsamlegu samstarfi við forseta sinn, nokkurn forgang, vegna þess að auðvitað er eðlilegt að ríkisstjórnin komi málum sínum fram. En það er fullkomlega óboðlegt fyrir okkur sem sitjum hér --- og á dagskrá í dag eru 16 mál og við vorum búin að ljúka umræðu um tvö --- að þegar hæstv. samgrh. svífur í salinn er samstundis öllu ýtt aftur fyrir og farið að ræða 12. mál á dagskrá. Þetta hefur e.t.v. komið fyrir áður. Þó er ég hrædd um að hæstv. samgrh. hefði mótmælt þessu harðlega í tíð síðustu ríkisstjórnar. Átti hann þá ófá erindi við forseta. En ef þetta á að ganga til svona þá skora ég á hv. þm. að mótmæla þessari stjórn þingsins. Við þetta verður engan veginn unað, þetta er móðgun við hv. þm., þetta er móðgun við þjóðina, sem getur nú fylgst með hverju orði sem hér er sagt í sölum Alþingis, og ég tel það með öllu óboðlegt að bjóða okkur upp á þetta vinnulag.

Vegna ræðu hv. 14. þm. Reykv. vill forseti taka fram að ekki er óvenjulegt að vikið sé frá þeirri röð sem dagskrá gerir ráð fyrir og í þetta sinn var það gert eins og mjög oft áður og forseti telur að það sé ekki á nokkurn hátt óeðlilegt. Það er gert bæði að beiðni hv. ráðherra og hv. þm. og nú síðast m.a. að beiðni hv. 4. þm. Austurl. að fresta að taka til umræðu 14. mál á dagskránni.

Herra forseti. Það var athyglisvert að heyra hér áðan fyrrv. forseta Alþingis koma og taka upp persónulegar viðræður við forseta þingsins úr sæti sínu og sýnir raunar með öðru að hv. þm. er ekki of vel að sér í þingsköpum. Ég vil minna hv. þm. á að á meðan hann var forseti var oft örðugt að koma við réttum þingsköpum. Ég vil líka minna hv. þm. á að það er altíða og hefur ævinlega verið regla þingsins að gefa ríkisstjórn kost á því á hverjum tíma að koma málum sínum til nefnda. Ég hygg að ef hv. þm. vill vera sanngjarn þá yrði hann að fallast á það. Hitt er svo annað mál að hv. þm. átti í erfiðleikum með það á meðan hann var forseti, eins og forsetar ævinlega hafa átt svo lengi sem ég hef fylgst með þingstörfum, að gefa einstökum þingmönnum kost á því öllum að mæla fyrir frv. sínum og þáltill. Það er auðvitað ekki nýtt í þinginu nú og er undarlegt að reyna að halda þvílíku fram. Ég vil líka láta í ljósi undrun mína yfir því að hv. þm., sem er flokksbróðir hv. 5. þm. Vestf. sem bað um það hér áðan að máli yrði frestað, skuli standa upp núna í kjölfar hans og kvarta yfir því að forseti skyldi hafa orðið við beiðni þingmannsins. Auðvitað var forseta í lófa lagið að halda áfram umræðum um Skipaútgerð ríkisins en það var samkvæmt beiðni hv. 5. þm. Vestf., sem óskaði eftir að fjmrh. yrði við umræðuna, sem henni var frestað.

Herra forseti. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem kom fram hjá hv. 14. þm. Reykv. varðandi vinnubrögð á þinginu nú í vetur og vor. Það er merkileg reynsla fyrir mig sem nýjan þingmann að horfa á þessi vinnubrögð sem mér þykja nú ekki vera til mikils sóma og ég er þá ekki síst að hugsa um þau mál sem hér hafa beðið mánuðum saman. Auðvitað er afar slæmt þegar umræðum er frestað í miðjum klíðum og svo líða jafnvel margir mánuðir þar til þær eru teknar upp aftur. Þetta eru vinnubrögð sem auðvitað þarf að bæta. Ég vil nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv. forseta hvað stjórn þingsins hyggist t.d. gera varðandi umræðu um Byggðastofnun? Í morgun var rætt um atvinnumál á Suðurnesjum og ýmislegt sem þeim tengist og þá rifjaði ég það upp að umræðu um Byggðastofnun og þar með talið atvinnuástandið á landinu er ekki lokið og þar er einn ákveðinn þingmaður sem oft hefur minnt á að hann sé í miðri ræðu. Ég held reyndar að það hljóti að koma til kasta þingflokkanna að ræða reynslu þessa vetrar í ljósi nýrra þingskapa og hvernig hægt verði að bæta hér vinnubrögð en það er auðvitað óþolandi hvernig mál þingmanna hafa orðið að bíða mánuð eftir mánuð og við höfum séð hér nokkur dæmi þess að tillögur eru hreinlega ónýtar þegar þær loksins komast á dagskrá. Við hljótum að geta bætt þessi vinnubrögð. Ég held t.d. að í ljósi þess að Alþingi er nú í einni málstofu þá verðum við að einbeita okkur betur að því að þingflokkarnir hafi talsmenn í einstökum málum þannig að umræður verði markvissari. En auðvitað er ég ekki fylgjandi því að það sé verið að takmarka málfrelsi á nokkurn hátt. En ég tel að þetta sé þörf umræða. Mörg mál eru óafgreidd á þinginu og allsendis óljóst í mínum huga hvernig eigi að enda þetta þing. Við hljótum að geta komist að samkomulagi um bætt vinnubrögð á Alþingi Íslendinga.

Forseti vill taka fram vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið að sá háttur sem hafður er á umræðum í dag er eftir samkomulagi sem gert var við formenn þingflokka. Forseti telur sig knúinn til að geta þess og ítreka að sá háttur er ekki á nokkurn hátt annar en mjög oft hefur verið.

Herra forseti. Ég held að það sé þarft að ræða vinnubrögð og ég ætla að leggja örfá orð inn í þessa umræðu um vinnubrögð þingsins. Það er rétt sem hefur komið fram að margar tillögur þingmanna hafa beðið mjög lengi. Misbrestur hefur verið á því að farið sé eftir röð þingmála. Hins vegar vil ég taka fram að ég held að ástæða fyrir þeim vandkvæðum sem hér hafa verið sé m.a. sú að blandað er saman stjfrv. og þingmannamálum á alla daga vikunnar. Ég held satt að segja að gamla fyrirkomulagið hafi reynst betur að mörgu leyti og að það sé til bóta að hafa hér þáltill. á dagskrá einhverja ákveðna daga án þess að stjfrv. fari að þvælast þar inn á milli og að ríkisstjórnin verði að sætta sig við það eins og fyrri ríkisstjórnir gerðu eða hafa þá sér fundi á þeim dögum. Nú er þetta allt í bland og ég held að þetta sé hlutur sem formenn þingflokka og forsætisnefnd ættu að ræða um að fenginni reynslu af þinghaldinu í vetur. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum á framfæri. Ég held að það sé mjög áríðandi að teknar verði upp alvarlegar viðræður um framkvæmd þinghaldsins í ljósi þeirrar reynslu sem hefur verið liðinn vetur. Maður heyrir oft að talað er um að sérstaklega hafi verið mikið um utandagskrárumræður og þingskapaumræður í vetur. Ég held að þetta sé mjög orðum aukið. Utandagskrárumræður og þingskapaumræður hafa alltaf verið margar. Sú mikla breyting sem orðið hefur er sú að það eru 63 þingmenn í sömu deildinni alla daga sem þing er haldið og það er mikil breyting frá því sem var. Það er full þörf á því að ræða um framkvæmd þinghaldsins í framhaldi af því.

Hæstv. forseti. Mér þykir leitt að hæstv. samgrh. skuli hafa séð ástæðu til að snúa út úr orðum mínum. Auðvitað var ég ekkert að mótmæla því að hv. 5. þm. Vestf. bæði um að fresta máli sínu. Ekki er þar með sagt þótt þingmaður óski eftir að geyma hluta ræðu sinnar að það þurfi endilega að fresta allri umræðunni. Oft hefur öðrum verið hleypt að um sama mál þrátt fyrir það en umræddur þingmaður síðan haldið áfram máli sínu þegar honum hentaði. En það er ekki það sem ég er að tala um hér. Auðvitað hefur það ævinlega verið gert eins og ég sagði hér áðan að hæstv. ráðherrar hafa haft vissan forgang með mál sín og við því er ekkert að segja. Það hafa allir forsetar viðurkennt og virt. Það sem ég var hins vegar að tala um er að þátttaka hv. þm. í þingstörfum í vetur hefur verið með hreinum ólíkindum. T.d. eru núna staddir í húsinu 20 þingmenn af 63. Það er of lítið. Þannig hefur þetta verið dag eftir dag ekki síst þegar umræður hafa farið fram um mál þingmanna og raunar líka málefni hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar. Þannig að ef það er hugmynd manna að fólk komi einkum og sér í lagi til að taka þátt í atkvæðagreiðslu en sé svo víðs fjarri allar umræður á hinu háa Alþingi þá þykir mér það ekki gott ástand. Það kemur því auðvitað ekkert við hvort þingið er í einni málstofu eða fleirum. Aðalatriðið er að menn sinni því sem þeim hefur verið falið af kjósendum sínum, að hlýða á mál manna, skiptast á skoðunum, ræða mál og afgreiða þau síðan. Ég vil minna hæstv. forseta á að einungis ein tillaga þingmanns hefur hlotið afgreiðslu í vetur. Á sama tíma í fyrra var búið að afgreiða 18 þingmannamál og þar af tvenn lög. Það segir dálítið um það hvaða forgangsröð mál hafa haft í vetur og hvaða röð hér á árum áður. Ég vil biðja hæstv. forseta að taka upp mál okkar stjórnarandstöðuþingmanna í forsætisnefnd þingsins. Ég held að við þetta verði ekki unað.

Herra forseti. Það frv. sem liggur fyrir er samið af nefnd sem var skipuð hinn 28. ágúst sl. til að endurskoða hafnalög og er lagt fram með lítils háttar breytingum frá áliti nefndarinnar en er í höfuðdráttum samhljóða því. Í þessari nefnd áttu sæti Árni M. Mathiesen alþingismaður, Guðmundur Einarsson, aðstoðarmaður iðnrh., Hermann Guðjónsson hafnamálastjóri, Kristján Þór Júlíusson bæjarstjóri, Kristján Ragnarsson, formaður Landsambands ísl. útvegsmanna, Ólafur S. Valdimarsson ráðuneytisstjóri og Sturla Böðvarsson alþingismaður, formaður Hafnasambands sveitarfélaga, sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Sveinn Hjörtur Hjartarson hagfræðingur sat flesta fundi nefndarinnar sem varamaður Kristjáns Ragnarssonar en ritari var Rúnar Guðjónsson, deildarstjóri í samgrn. Nefndin hélt samtals 16 bókaða fundi og eins og ég sagði samdi hún frv. til nýrra hafnalaga sem er í grófum dráttum samhljóða því frv. sem hér liggur fyrir. Aðalbreytingarnar í frv. frá gildandi hafnalögum eru þessar: Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir að eigendur hafna geti auk sveitarfélaga einnig verið hlutafélög. Jafnframt er gert ráð fyrir að hafnir geti orðið hluthafar í fyrirtækjum sem tengjast starfsemi þeirra. T.d. gætu hafnir samkvæmt þessu ákvæði orðið hluthafar í fiskmörkuðum. Í öðru lagi er í 8. gr. einnig gert ráð fyrir að mynduð verði hafnasamlög um rekstur hafna þar sem landfræðileg skilyrði eru fyrir hendi. Í fylgiskjali með frv. eru hugmyndir nefndarinnar sýndar um það hvernig mætti hugsa sér stofnun þessara hafnasamlaga og hvernig þau hvert fyrir sig mundu koma út fjárhagslega. Með stofnun hafnasamlaganna er stefnt að hagræðingu í nýtingu hafna og framkvæmdum enda gert ráð fyrir að milli þeirra sé almennt gott vegasamband árið um kring. Þannig er ekki gert ráð fyrir að hafnasamlag á Vestfjörðum verði raunhæft fyrr en lokið er gerð jarðganga milli Ísafjaðar, Suðureyrar og Flateyrar. Nefndin telur eðlilegt að ríkisvaldið stuðli að sínu leyti að því að hafnasamlög verði mynduð, m.a. með gerð sérstakra framkvæmdaáætlana fyrir einstök hafnasamlög og betri fyrirgreiðsla varðandi ríkisframlög til framkvæmda séu til slíkra hafnasamlaga en einstakar hafnir innan þeirra gætu vænst. Slík samlög stuðla einnig að því og gera það kleift að forgangsröðun og verkaskipting geti átt sér stað milli einstakra staða. En eins og hv. þm. er kunnugt er víða hægt að nefna dæmi þess að ógætilega hafi verið farið með opinbert fé af þeirri ástæðu einnig að ekki hefur tekist samkomulag um það milli sveitarfélaga að vinna saman á þessum vettvangi. Eftir því sem samgöngutækni hefur þróast liggur fyrir að nauðsynlegur búnaður til vöruflutninga er mjög dýr og kostnaðarmikill og af þeim sökum óhjákvæmilegt að hugsa flutninga meðfram ströndinni með öðrum hætti en áður var, auðvitað í því skyni eingöngu að bæta þjónustu og draga úr kostnaði við vöruflutninga. Fyrir þessu máli er mikill og góður hljómgrunnur meðal sveitarstjórnarmanna sem gera sér auðvitað grein fyrir því að í þessu efni fara saman hagsmunir sveitarfélaga, viðskiptavina, flutningsaðila og hafna og flutningsaðila sjálfra. Í fskj. á bls. 14 með frv. er sett fram hugmynd að hafnasamlögum og rakið hverjar séu tekjur og gjöld einstakra hafna og skal ég ekki fara yfir það hér. Ég vil þó aðeins rifja upp, það sem raunar hefur komið fram áður í sambandi við umræður um samgöngumál í þinginu og ég hef áður lýst, að meðal þeirra svæða þar sem yfirburðir hafnasamlaga virðast augljósir má nefna Suðurfirði fyrir vestan, Patreksfjörð, Tálknafjörð og Bíldudal, en þá er auðvitað nauðsynlegt áður að leggja nýjan veg yfir Hálfdán sem fullnægir þeim kröfum sem til slíkrar vegagerðar verður að gera í sambandi við meiri háttar vöruflutninga. Í öðru lagi eins og ég áður sagði um Norðurfirði, þ.e. Þingeyri, Flateyri, Suðureyri, Ísafjörð, Bolungarvík og Súðavík, að um leið og jarðgöngin eru komin opnast nýir og miklu betri möguleikar til þess að samræma ekki aðeins vöruflutninga heldur líka fólksflutninga á þá byggð sem yrði þá eitt atvinnusvæði umhverfis Ísafjörð og eru höfuðrökin fyrir því að ráðist væri í jarðgöng þar vestra. Ég minni á Ólafsfjörð og Dalvík. Þar standa viðræður nú yfir og virðist komið langleiðina í höfn að þar takist að setja á stofn hafnasamlag. Við getum talað um staði eins og Eskifjörð og Reyðarfjörð og auðvitað ótal aðra staði. Við getum talað um hafnirnar á Reykjanesi og skal ég ekki hafa um það fleiri orð. En auðvitað sjá hv. þm. yfirburði slíkrar samvinnu sveitarfélaga og hafnarsjóða. Í frv. er það nýmæli að gert er ráð fyrir því að festa það ákvæði að 25% álag á vörugjald renni í Hafnabótasjóð í samræmi við 29.--32. gr. laga nr. 1/1992. Sú breyting er gerð að álagið er látið renna til lán- og styrkveitinga úr sjóðnum en ekki sem framlag ríkisins til almennra hafnarframkvæmda eins og þau lög gerðu ráð fyrir. Miðað við núgildandi gjaldskrá má ætla að tekjur af sérstöku álagi á vörugjald nemi um 125 millj. kr. á ári og með hliðsjón af því er framlag ríkisins nú gert háð ákvörðun Alþingis hverju sinni. Aðrar breytingar sem frv. gerir ráð fyrir hafa minni áhrif og oft er aðeins um að ræða að sniðnir hafa verið agnúar af gildandi lögum. Ég sé ekki ástæðu til þess, hæstv. forseti, að hafa um þetta fleiri orð. Ég geri ráð fyrir því að frv. verði sent einstökum höfnum og sveitarfélögum til umsagnar og komi þar til athugunar. Auðvitað er það svo um hafnir að álitamál er hversu ákveða skuli ríkisframlög til einstakra framkvæmda, hvaða mörk eru dregin og hversu mikinn þátt ríkið eigi að taka í hafnargerðum á einstökum stöðum. Auðvitað er líka spurning hvernig draga eigi mörkin milli einstakra hafna út frá umferð um þær og hvaða tekjur þær hafi og loks út frá því sjónarmiði að hafnargerð er miskostnaðarsöm eftir legu hafnarinnar og umhverfi. Ég legg ekki áherslu á að frv. verði samþykkt á vorþingi, heldur verði sent til umsagnar og síðan tekið aftur til umræðu á haustdögum þannig að þingmönnum og sveitarstjórnarmönnum gefist nægilegur tími til að gaumgæfa einstök atriði og lagfæra ef þeim sýnist eitthvað mega betur fara. Hér er um samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga að ræða og ber að líta á frv. sem slíkt. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegi forseti. Ég vil segja örfá orð um frv. til hafnalaga sem hæstv. samgrh. hefur mælt fyrir áður en það fer til nefndar. Eins og kom fram í máli hans ætlast hann ekki til að frv. verði afgreitt fyrir þinglok en verði sent til umsagnar sveitarstjórna og annarra hagsmunaaðila og síðan lagt aftur fyrir á haustþingi. Ég tel þetta góð vinnubrögð og af hinu góða að ekki er ætlunin að keyra málið of hratt í gegn, enda er hér um mjög mikilvæga lagasetningu að ræða. Ég get tekið undir ýmislegt sem er í frv. Annað finnst mér orka tvímælis og ég vil koma þeim sjónarmiðum á framfæri áður en frv. fer til nefndar. Í fyrsta lagi ber að hafa það sérstaklega í huga þegar hafnalögum er breytt að hafnir landsins eru mikilvæg þjónustumannvirki fyrir atvinnuvegina í landinu auk þess sem hér er um mikilvæg samgöngumannvirki að ræða. Þess vegna skiptir miklu máli að sú löggjöf sem sett er um hafnirnar sé skýr og undirstriki hlutverk þeirra. Frv. eins og það liggur fyrir gerir ráð fyrir nokkrum veigamiklum breytingum. Þar er fyrst til að taka að í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir að eigendur hafna geti verið fyrirtæki og hlutafélög auk sveitarfélaga, svo og að hafnir geti orðið hluthafar í fyrirtækjum sem tengjast starfsemi þeirra, t.d. í fiskmörkuðum. Nú er það svo að þeir sem kaupa hlutafé í nútímahlutafélögum gera það til þess að græða peninga og hagnast á hlutafé sínu. Í þessu sambandi er umhugsunarvert ef hinum mikilvæga þjónustuþætti er varpað út á hlutafjármarkaðinn, hvaða áhrif það hefði á þjónustugjöld hafna, á hafnargjöld sem er verulegur kostnaðarliður fyrir útgerðina og atvinnuvegina. Ég ætla ekki að hafna þessari grein. Þennan hlut er sjálfsagt að skoða í samgn. sem fær frv. til meðferðar. Ég held að nefndin verði að huga að því hvaða áhrif þessi leið hafi á einkavæðingu hafna og þá gjaldtöku sem tekin er í höfnunum. Í 8. gr. er einnig gert ráð fyrir að hægt sé að mynda hafnasamlög um rekstur hafna þar sem landfræðileg skilyrði eru fyrir hendi. Ég er fylgjandi þessu ákvæði. Ég tel að það sé til bóta að opna möguleika um samstarf milli hafna. Ég tel að það geti aukið verkaskiptingu og vonandi sparað fé í uppbyggingu þegar til lengdar lætur. Ég er hlynntur því að opna þessa leið og tek undir þetta ákvæði, að það sé mögulegt fyrir hafnir að starfa saman og skipuleggja sínar framkvæmdir í samræmi við það. Í öðru lagi er veigamikið ákvæði í frv. um að breyta kostnaðarþátttöku ríkissjóðs þannig að kostnaðarhlutur ríkissjóðs hækkar í svokölluðum ytri hafnarmannvirkjum og verður 90% og að allar aðrar styrkhæfar hafnarframkvæmdir hljóti síðan 60% ríkisstyrk, en 40% styrkflokkurinn verði felldur niður. Ríkisframlag til hafnarvoga, hafnsögubáta og fastra krana til löndunar úr smábátum verður fellt niður. Ég vil vísa því til samgn. að skoða þennan þátt vel vegna þess að þó það ákvæði sé sakleysislegt að fella niður ríkisframlag til hafnarvoga, hafnsögubáta og löndunarkrana eru hafnir mjög misjafnlega settar, einkum er varðar löndunarkrana og jafnvel hafnarvogir. Það eru einmitt hafnir sem eru tiltölulega veikar sem þurfa a.m.k. að landa úr smábátum. Ég hefði viljað sjá úttekt á því á hvaða höfnum þetta mundi bitna mest. Hafnsögubátar eru sér á parti. Sumar hafnir þurfa að leggja ómælda fjármuni í hafnsögubáta en aðrar sleppa miklu betur, jafnvel með mjög lítinn kostnað. Ég gleypi það því ekki alveg hrátt að fella niður ríkisframlag til þessara þátta. Í athugasemdum við frv. segir að nefndin sem undirbjó frv. telji að þegar á heildina er litið taki ríkissjóður svipaðan þátt í hafnargerð og verið hefur, þrátt fyrir þessar breytingar. Auðvitað viljum við fá að sjá úttekt á því. Þá er ég kominn að því þar sem segir að frv. geri ráð fyrir að festa 25% álag á vörugjald í sessi sem renni í Hafnabótasjóð. Þetta verði um það bil 125 millj. kr. á ári. Ég þarf ekki að minna á að þetta var eitt af þeim ákvæðum sem fylgdu ráðstöfunum í ríkisfjármálum um áramótin. Með þessu er verið að festa þetta í sessi. Við framsóknarmenn erum algerlega andvígir þessu gjaldi, teljum það óréttlátt, koma misjafnlega niður og leiða til hækkunar á vöruverði t.d. úti á landsbyggðinni. Ég mótmæli því að þessu sé blandað inn í lagasetninguna um hafnamálin og vonast til þess að þetta gjald verði afnumið við næstu fjárlagagerð vegna þess að það er óréttlátt og kemur misjafnlega niður. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa langar ræður um frv. Ég vildi aðeins koma að þessum atriðum áður en frv. fer til nefndar. Eins og kom fram í ræðu hæstv. samgrh., ætlast hann ekki til að frv. verði afgreitt á þessu þingi svo að það gefst nægur tími til að gaumgæfa málið vel enda mikilvægt. Hafnir landsins eru nú einu sinni lífæð atvinnulífs og samgangna en atvinnulíf og samgöngur eru auðvitað nátengdar.

Virðulegi forseti. Vegna ræðu hv. 2. þm. Austurl. og þeirra skoðana sem komu fram hjá honum um hið sérstaka álag á vörugjald sem renna á í Hafnabótasjóð vil ég segja það og vekja athygli á því að Hafnabótasjóður hefur í núgildandi lögum og í frv. því sem hér er til umræðu því hlutverki að gegna að styrkja þær hafnir sem eru í sérstaklega erfiðri rekstrarlegri stöðu. Þær hafnir sem hafa einkum fengið styrk úr Hafnabótasjóði eru litlu fiskihafnirnar. Nú hefur það hins vegar verið þannig í gegnum tíðina að tekjur Hafnabótasjóðs hafa ævinlega verið skertar og það hefur alls ekki verið á vísan að róa með tekjur hans. Þess vegna hefur verið mjög erfitt að tryggja að þessar litlu fiskihafnir fengju 15% á móti framlagi ríkisins eins og lög gera ráð fyrir, því miður. Með þeim tillögum sem eru í frv. um að tryggja Hafnabótasjóði tekjur af hinu sérstaka álagi á vörugjald tel ég og þeir sem stóðu að gerð frv. að litlu fiskihöfnunum verði betur tryggð framlög með þessum hætti. Ég tel að það sé fyrst og fremst í þágu litlu fiskihafnanna og minni vöruhafnanna að þetta sérstaka álag á vörugjald renni beint í Hafnabótasjóðinn. Ég er undrandi á því að hv. 2. þm. Austurl. skuli ætla að leggjast gegn þessu vegna þess að þetta er fyrst og fremst í þágu litlu hafnanna en tekjur þeirra eru mjög takmarkaðar.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. 1. þm. Vesturl. að gert er ráð fyrir að þetta gjald renni í Hafnabótasjóð og sé fyrst og fremst í þágu litlu hafnanna, enda mótmælti ég því ekkert. En það á ekki að styrkja litlu hafnirnar á kostnað þess að vöruverð hækki almennt þess vegna. Leiðin er einfaldlega röng. Það hefði verið hægt að finna aðrar leiðir til þess að styrkja Hafnabótasjóð. Vörugjald, eins og nafnið felur í sér, leggst á vörur sem fluttar eru t.d. í gegnum hafnir út á landsbyggðina m.a. frá Reykjavík og verslunarálagning leggst ofan á vörugjaldið þannig að það eru margfeldisáhrif í þessu. Leiðin til þess að ná inn þessum tekjum í Hafnabótasjóð, sem vissulega er gott og gilt markmið og ég tek undir það með hv. 1. þm. Vesturl. að efla Hafnabótasjóð, er bara röng. Hún hefur áhrif til hækkunar á vöruverði í landinu. Það er röng leið. Á þeim forsendum er ég á móti þessu gjaldi en ég er ekki á móti því að styrkja smæstu hafnirnar í landinu eða gera þeirra veg eitthvað betri en hann er nú.

Virðulegur forseti. Hér eru á ferðinni mjög mikilvægar breytingar á hafnalögum ef þetta frv. verður að lögum. Ég ætla út af fyrir sig ekki að fordæma þær hér við 1. umr. en ýmislegt þarfnast verulegrar skoðunar. Ég hef ekki, að mér finnst, farið nægilega yfir þetta til þess að geta myndað mér heildarskoðun á því í öllum atriðum, en ég ætla að láta koma fram fáeinar athugasemdir sem ég tel að þurfi nánari athugun. Þá er það fyrst í 2. gr. frv., þar er talað um hvernig skipa skuli hafnaráð. Þar segir að í hafnaráði skuli eiga sæti fimm fulltrúar, þar af skulu tveir tilnefndir af Hafnasambandi sveitarfélaga til fjögurra ára í senn, þrír fulltrúar eru skipaðir af samgrh. og skal einn þeirra vera starfsmaður samgrn. og er hann jafnframt formaður ráðsins og skipaður til fjögurra ára. Tvo fulltrúa samgrh. skal skipa að nýju við ráðherraskipti. Það er sem sagt fyrirhugað að ef það verða stólaskipti í ríkisstjórn þá skuli skipta um fulltrúa í þessu hafnaráði, því stendur orðið ,,skal`` og það skilja allir hvað þýðir. Ég hef við þetta fyrirvara. Ég tel að ekki sé ástæða til þess að hringla með svona stjórnvald eins og hafnaráð og að það þurfi að skipta um þessa menn þótt ríkisstjórnarskipti yrðu eða stólaskipti í ríkisstjórn. Í 5. gr. frv. er talað um skipun hafnamálastjóra, talað er um að heimilt sé að endurskipa hafnamálastjóra svo oft sem verða vill. Við þetta vil ég gera fyrirvara. Ég tel enga ástæðu til þess að menn verði ellidauðir í störfum sem þessum. Það er reyndar þekkt að í ýmsum mikilvægum embættum er ekki gert ráð fyrir því að menn verði ellidauðir og ég held að menn ættu að velta því fyrir sér hvort ástæða sé til þess að gefa það ótvírætt til kynna að það megi skipa þennan hafnamálastjóra svo oft sem verða vill. Í kaflanum um stjórn og rekstur er talað um að höfn tákni í lögum þessum nánar afmarkað svæði þar sem gerð hafa verið hafnarmannvirki til lestunar, losunar og geymslu fljótandi vara hverju nafni sem nefnast, enda skal notkun hennar öllum heimil gegn ákveðnu gjaldi. Ég tek þetta sérstaklega upp vegna þess að mér er kunnugt um að þannig er ástatt í sumum höfnum landsins að þær eru of litlar til þess að fullnægja þeirri eftirspurn sem er eftir notkun þar. Ég veit að menn eru í þeirri aðstöðu að hafa velt því alvarlega fyrir sér að takmarka aðgang að höfnum og gefa einungis heimabátum eða einhverjum fyrir fram ákveðnum hópi báta möguleika á því að nýta sér þessar hafnir sem eru ófullnægjandi hafnarmannvirki í raun og veru og í þeim myndast hætta þegar eitthvað er að veðri. Það er því miður þannig að sums staðar er ásóknin það mikil í þessar hafnir að þær eru nánast fullar af bátum og ef gerir eitthvað sem heitir veður liggur allt undir áföllum. Ég tel að það eigi að vera og hljóti að verða að vera möguleiki fyrir hafnaryfirvöld að takmarka aðgang að hafnarmannvirkjum sem ekki geta tekið við allri þeirri ásókn sem verður fyrir hendi. Í 8. gr. er talað um að hafnir geti líka verið hlutafélög. Eigendur hafna samkvæmt lögum þessum eru sveitarfélög eða hlutafélög. Það er mikið tískufyrirbrigði að allt eigi að vera hlutafélög. Út af fyrir sig ætla ég ekkert að mæla gegn því að hafnir geti verið hlutafélög en ég vil benda í þessu sambandi á 14. gr. frv., en í henni stendur: ,,Tekjum og eignum hafnarsjóðs má einungis verja í þágu hafnarinnar. Hafnarsjóðir skulu undanþegnir hvers konar sköttum til sveitarsjóða. Eigendur hafnar eða hafnasamlags bera ábyrgð á skuldbindingum hafnarsjóðs.`` Það kom fram í framsögu hæstv. samgrh. að menn eru með það í huga að hafnir geti verið hluthafar í fyrirtækjum sem tengjast þeirra starfsemi. Ég tel að þar sé verið að rugla hlutunum býsna mikið saman og þetta geti valdið erfiðleikum og vandræðum. Ég ætla ekki að setja mig á móti því að hafnir geti verið hlutafélög og að hafnir geti átt hlut í fyrirtækjum, en það verður þá að vera samkvæmt sams konar reglum og önnur fyrirtæki. Það er ekki um það að ræða að eignir sem eru notaðar með þeim hætti að ef höfn eignast t.d. hlut í fiskmarkaði þá verður það auðvitað að vera alveg undir sömu formerkjum og aðrir aðilar sem eiga aðild að þessum fiskmarkaði. Verði hafnir hlutafélög verður það líka að vera á hreinu hvort almennir aðilar eiga möguleika á að eiga hlut í þessu hlutafélagi og sé svo þá verður höfnin líka að vera fyrirtæki sem lýtur sömu lögum og önnur fyrirtæki í landinu. Þetta held ég að menn verði að skoða vandlega ef þeir ætla að hafa það einhvern veginn öðruvísi. Í sambandi við 12. gr. og þá sérstaklega þetta 25% álag á vörugjöld sem þar er inni og gert er ráð fyrir að verði framtíðartekjur fyrir Hafnabótasjóð. Ég ætla ekki að kveða upp endanlegan dóm um það hvar við munum standa í því máli. Ég tel að Hafnabótasjóður þurfi að hafa tekjur. Ég hef fyrirvara við þessa leið en ég hef líka áhuga á að vita hvað átt er við þegar talað er um lán og styrki því eigi að nota þessi framlög til að lána þau og þá safnast auðvitað upp eignir í þessum sjóði og hann verður einhvers konar bankafyrirbrigði sem á þá útistandandi peninga. Hafa menn eitthvað talað um hvað langt eigi að ganga í því hvenær tekjur sem Hafnabótasjóður fengi yrðu alfarið að styrkjum þegar Hafnabótasjóður væri búinn að eignast nægilegt stofnfé til þess að koma til móts við þær lánsfjárþarfir sem mundu verða á ferðinni? Mig langar til þess að hafa fréttir af því hvernig menn líta á þetta. Ég er afskaplega feginn því að samgrh. hæstv. er ekki með áform uppi um það að þetta frv. verði að lögum núna vegna þess að ég tel að það þurfi verulega yfirferð og menn þurfi að leita samkomulags um þetta mál allt saman og skoða þau atriði betur sem hér eru sett fram ný. Ég vil koma að 27. gr. Þar er talað um greiðsluþátttöku ríkissjóðs og að hún geti verið misjafnlega mikil í einstökum verkefnum. Mér finnst dálítið óljóst hvað menn eru þarna að fara. Þetta þyrfti að vera svolítið ljósara, hvenær yrðu skerðingar á greiðsluþátttöku ríkisins frá þeim fyrirætlunum um þátttöku sem gert er ráð fyrir í 27. gr. Í athugasemdum um 27. gr. er talað um að til að tryggja betur framkvæmd skerðingarákvæða er gert ráð fyrir því í frv. að ráðherra setji reglugerð sem kveði á um framkvæmdina. Vegna þess að hæstv. ráðherra gerir ekki ráð fyrir að þetta verði að lögum núna þá hefði ég viljað óska eftir því að þessi reglugerðardrög, sem verða þá væntanlega til fljótlega, yrðu fengin samgn. í hendur og hún fengi að skoða þau jafnframt. Breytingarnar á þátttöku ríkisins sem gert er ráð fyrir í frv., þ.e. að ýmis ytri hafnarmannvirki hljóti 90% ríkisframlag sem áður hafa verið með 75%, og aðrar breytingar á lögunum þurfa að mínu viti ítarlegri umræðu. Ég hef fyrirvara um þau atriði sem menn hafa gert ráð fyrir að féllu út og t.d. það að ekki fengist lengur framlag út á hafnsögubáta og fasta krana til löndunar. Ég er ekki þar með að segja að ég komi til með að verða á móti því að eitthvað af þessu falli út en ég tel að ástæða sé til að ræða þetta allt saman betur. Ég tel líka ástæðu til að ræða betur hvort það kemur til greina að ríkisframlag til upptöku mannvirkja fyrir skip hækki í 60%. Skipasmíðastöðvar og þjónustustöðvar við skip í landinu eru í öllum tilfellum, nema líklegast einu, alfarið eign einstaklinga, bara venjuleg iðnaðarfyrirtæki. Ég segi fyrir mig að ég tel alveg ástæðu að ræða það hvort ríkið á að leggja 60% framlag í þessi mannvirki. Menn verða að velta því fyrir sér hvort þetta er eðlilegt. Ég geri mér grein fyrir því að þetta eru dýr mannvirki en ég tel að auðvitað eigi útgerðin í landinu að greiða fyrir sína þjónustu í skipasmiðjum og slippum á eðlilegan máta og auðvitað er bara verið að greiða niður þá þjónustu með framlögum í þetta. Þetta þurfa menn að ræða betur og skoða hvort ástæða er til a.m.k. að fara að hækka þetta framlag nú. Ég hefði gaman af því að heyra rökstuðninginn fyrir þessari hækkun. Það er ekki um mjög mörg fyrirtæki að ræða í þessari grein og ég hefði áhuga á að vita hvað það er sem rekur hæstv. samgrh. til að leggja það til að framlag til skipasmíðastöðva eða hafnarmannvirkja tengd þeim það verði hækkað. Ég ætla ekki að setja á langar ræður um þetta frv. Sérstaklega vegna þess að við munum fá þetta til nánari skoðunar í samgn. Ég á þar sæti og auk þess hefur hæstv. samgrh. lýst því yfir að hann ætli sér ekki að fá þetta samþykkt sem lög frá Alþingi á þessu þingi og þess vegna mun ég láta frekari athugasemdir bíða þar til frv. er komið til umræðu í nefnd.

Herra forseti. Hér er á ferðinni mikið mál sem vissulega þarf skoðunar við og ég fagna því að þau vinnubrögð skuli viðhöfð að það sé lagt fram núna en ekki ætlast til þess að það komi til afgreiðslu fyrr en á næsta þingi. Hins vegar eru hér ýmsir hlutir sem vekja verulega umhugsun og sumt af því virðist ekki ganga upp því hvað rekst á annars horn. Í 2. gr. er tekið fram: ,,Samgrh. skipar hafnaráð sér til ráðuneytis um hafnamál.`` Að hafa einhvern sér til ráðuneytis er að hafa einhvern sér til aðstoðar sem lýtur þó í öllu stjórn þess sem völdin hefur. En þegar farið er að skoða þetta betur kemur í ljós að Hafnamálastofnun ríkisins fer með framkvæmd hafnamála á þann hátt sem ákveðið er í lögum þessum. Hafnamálastofnun ríkisins lýtur ekki stjórn ráðherrans heldur hafnamálaráðs. Er það þá orðið nokkuð umhugsunarefni hvor ræður og hvor er ráðgjafinn í því sambandi. Hér er það líka allsérstætt að í 8. gr. stendur: ,,Hafnir geta verið hluthafar í fyrirtækjum sem tengjast starfsemi þeirra.`` En í 14. gr. stendur: ,,Tekjum og eignum hafnarsjóðs má einungis verja í þágu hafnarinnar.`` Þá er það spurning, hvaðan eiga þá þeir peningar að koma sem fara í að kaupa hlutabréfin. Hvaðan eiga þeir að koma? Þeir mega ekki koma sem tekjur frá hafnarsjóðnum, þeir mega ekki koma af eignasölu. Mér sýnist að hér sé í fyrsta lagi girt fyrir kaupréttinn og í annan stað girt fyrir það að það megi greiða arð til þeirra hluthafa sem hafa keypt hlutafé í höfnum. Ég tel þess vegna að þarna gæti ýmis ósamræmis í frv. og hygg að það sé verulegt umhugsunarefni hvort sumir hlutir þess stjórnsýslulega séð geti talist eðlilegir. Það er mjög merkileg niðurstaða sem Sigurður Líndal kemst að þegar hann lýsir því yfir að hann efar það nánast að Alþingi gegni því hlutverki sómasamlega að setja lög og ein af ástæðunum fyrir því er sú að Alþingi sé búið að dreifa því valdi sem því er ætlað með stjórnarskránni út um borg og bæ, eins og sagt er. Fjárveitingavaldið er Alþingis, ekki annarra. Hér er gert ráð fyrir því, eins og þetta er sett upp, að það sé stjórn Hafnamálastofnunar sem fari með verulegt fjárveitingavald. Henni er ætlað að ráðstafa fjármunum sem Hafnarbótasjóður hefur og hér stendur: ,,Ráðherra ráðstafar fé Hafnabótasjóðs á eftirgreindan hátt, að fengnum tillögum Hafnamálastofnunar og hafnaráðs.`` Sem sagt, fyrirmælin koma þaðan, enda stendur í 30. gr.: ,,Hafnarbótasjóður er eign ríkisins og fer hafnaráð með stjórn sjóðsins í umboði samgrh.`` Ekki er gert ráð fyrir neitunarvaldi ráðherrans og væri þó nánast lágmark að hann hefði neitunarvald ef honum litist ekki á tillögurnar, þá gæti hann gjarnan sagt nei og þá mundi það liggja óhreyft þar til samkomulag næðist á milli ráðherrans og sjóðstjórnarinnar. Hér er honum nánast bara ætlað að vinna verkið eftir að hafa fengið fyrirmælin að ofan og hlutunum snúið við. Skipi ráðherra þrjá menn, sveitarfélögin tvo og verði svo ráðherraskipti, þá lítur það þannig út að nýr ráðherra situr e.t.v. uppi með hafnaráð sem annar aðili hefur meirihlutastjórn yfir og er ætlað að segja ráðherranum fyrir hvernig eigi að ráðstafa peningunum úr sjóðnum. Ég sé nú að hv. 1. þm. Vesturl. hristir höfuðið og hefur greinilega áttað sig á að annað er sett á blað en það sem hann hefur hugsað sér. Mér sýnist að það sé lágmark að gera ráð fyrir því að ráðherrann hafi þarna algert neitunarvald. Svo kann ég dálítið illa við orðalagið í 29. gr. þegar sagt er um áætlunina: ,,Hafnamálastofnun skal vinna að gerð áætlana um hafnarframkvæmdir til nokkurra ára í senn, en þó aldrei skemur en til fjögurra ára.`` Svo kemur neðst: ,,Áætlunin skal síðan lögð fyrir Alþingi til samþykktar.`` Hvað gerðist ef Alþingi felldi? Væri það þá að brjóta bara lögin? Yfirleitt er nú svo að ætlast er til að það sé lagt fyrir í frumvarpsformi og Alþingi hafi rétt á að breyta frv. en ef það er sett upp þannig að bara eigi að synja eða samþykkja þá versnar dæmið dálítið. Ég hefði talið að það ætti að færa þetta nær því sem maður kallar eðlilega uppsetningu á þessum hlutum. Ég set líka verulegt spurningarmerki við það kerfi sem er upp tekið varðandi ráðningu á starfsmönnum. Þar er fyrst ákvæði um það að ráðherra skipar hafnamálastjóra til fimm ára og geri ég enga athugasemd við það. Það er sagt að það megi skipa hann aftur og aftur og vissulega má þá segja sem svo að fram fari mat á því á fimm ára fresti hvort æskilegt sé að hafa manninn áfram eða skipta um. Persónulega efa ég að það séu neinar nauður sem reki okkur til að hafa það á annan veg. Auðvitað mætti setja þak á þetta og segja að hann mætti vera einhvern ákveðinn tíma en ég ætla ekki að gera slíka tillögu. En svo kemur hér fyrir neðan: ,,Hafnamálastjóri ræður starfsfólk Hafnamálastofnunar með ráðningarsamningi.`` Ef Hafnamálastofnun sem er ríkisstofnun er þannig upp sett að hafnamálastjóri á að ráða fólkið með ráðningarsamningi þá er náttúrlega allt launakerfi ríkisins eins og það er sett upp fyrir bí. Þá er náttúrlega jafnrétt að skólastjórar ráði kennara með ráðningarsamningi og ákveði þar að sjálfsögðu í ráðningarsamningnum kaup og kjör og þar þurfi ekki lengur að semja við opinbera starfsmenn um það kerfi sem er í dag. Þá verða það bara forstjórar ríkisstofnana sem gera ráðningarsamninga við starfslið sitt. Þetta atriði yrði náttúrlega aldrei bara í þessum lögum. Ef þetta kerfi yrði upp tekið mundi það að sjálfsögðu fara inn í öll lög og vera grunnurinn að því sem þar er. Ég veit ekki hvort þau atriði sem ég hef talið upp séu á þann veg að menn telji að ég sé andvígur öllu sem í þessu frv. stendur. Það teldi ég vera á miklum misskilningi byggt. Ég tel að eitt og annað sé til bóta í þessu frv. og sé jákvætt. En því kem ég þessu á framfæri að þetta er 1. umr. um málið og rétt að þessir hlutir séu skoðaðir af þinginu í nefnd. Ég er þeirrar gerðar að ég vil hafa það nokkuð á hreinu hvernig á að skammta hverju sinni. Eftir að hafa sett ráðherra yfir ákveðinn málaflokk þá vil ég að honum séu ætluð þau völd að hann geti stjórnað þann tíma sem hann er við völd og svo taki nýr ráðherra við og beri ábyrgð á málunum og stjórni meðan hann er við völd. Þess vegna er ég lítill stuðningsmaður þess að efla svo einhver ráð sem sett eru upp að þau þvælist fyrir eðlilegri stjórnun ráðherra. Ég tel þess vegna að það kerfi sem er í Bandaríkjunum sé á margan hátt til fyrirmyndar þar sem er skipt um allt starfslið í Hvíta húsinu við forsetaskipti. Nokkuð hefur verið rætt um tekjur í Hafnabótasjóð og honum ætlaðar sértekjur hér í 31. gr. Menn hafa lýst andstöðu við sumt af því sem þar er. Ég held að það sé nú samt svo að annað sé vonlaust en að Hafnabótasjóður hafi ákveðna tekjupósta. Það er samt vissulega umhugsunarefni, sem við könnumst við, að hver ríkisstjórn eftir aðra hefur sett upp það kerfi að koma með langhund þar sem sagt er að ,,þrátt fyrir ákvæði þessara laga skuli ekki varið meiru fé til hinna ýmsu málaflokka en samþykkt er á hverjum tíma í fjárlögum`` og þess vegna veit enginn hvernig svona tekjuákvæði munu halda. Ég vil líka segja það að ég held að hafnasamlögin, sem hér er minnst á, séu mjög til bóta hvort menn telja að samlagsorðið sé það rétta yfir það að við reynum að koma höfnum til að vinna meira saman og nýta þannig betur fjármagn. Það er spor sem horfir til framfara. Þó að vissulega eigi að gæta vissrar jöfnunar í stuðningi er aftur á móti umhugsunarefni hvað ríkið á að ganga langt í því að stuðla að því að hafnir séu byggðar þar sem ekki er hagkvæmt að byggja. Mjög víða á Íslandi er hagkvæmt að byggja hafnir frá landfræðilegum aðstæðum en annars staðar er það mjög erfitt nánast af náttúrunnar hendi. Auðvitað er alltaf spurning hvað ríkið á að jafna upp þennan mismun mikið og koma þannig í veg fyrir að náttúrulegar aðstæður njóti sín til þess að hafa áhrif á uppbyggingu hafnanna. Ég játa það vissulega að ég er hlynntur því að ríkið sé þarna með verulega jöfnun eins og hér er lagt til og mér hefði þótt vænt um það ef ráðherra hefði nefnt Blönduós og Skagaströnd í upptalningu um hafnasamlög. Ég veit að hann þekkir þar til og hefur vakið athygli á því að auðvitað er gott samstarf um hafnarmannvirki í Húnavatnssýslu jafnæskilegt og annars staðar á landinu.

Virðulegi forseti. Vegna ræðu hv. 2. þm. Vestf. vildi ég vekja athygli hv. þm. á því vegna ummæla hans um skipan hafnaráðs að þarna er um samstarfsvettvang að ræða vegna þess að hafnirnar eru í eigu sveitarfélaganna og ríkisvaldið fer ekki með stjórn hafnanna heldur sérstök stjórn sem sveitarstjórnirnar kjósa. Þess vegna er hafnaráð samstarfsvettvangur eigenda hafnanna og samgrh. fyrir hönd ríkisvaldsins. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram við umræðuna því að mér heyrðist hv. þm. tala um hafnaráð eins og það væri ríkisvaldið sem réði algerlega og færi með málefni hafnanna. Að hinu leytinu vildi ég benda hv. 2. þm. Vestf. á það vegna þess að hann gerði að umtalsefni ráðningu hafnamálastjóra og starfsmanna Hafnamálastofnunar að í grunnskólalögum er það skólastjóri sem ræður kennara og annað starfslið skv. 34. gr. og ætti hv. þm. að þekkja það vel.

Í mestu vinsemd og að marggefnu tilefni ætlar forseti að leyfa sér að benda hv. 2. þm. Vestf. á að sá ,,herra forseti`` sem hann ávarpaði í upphafi ræðu sinnar er kona.

Herra forseti. Með þeim ávarpsorðum hef ég löngum sýnt forseta fyllstu virðingu og viðurkennt herradóm forsetans yfir þinginu. Sá herradómur er því öllu æðri að hægt sé að deila um kynferði alveg eins og sagt er um guð án þess að menn deili um hvort hann sé karlkyns, hvorugkyns eða kvenkyns: Herradóm engan að heimsins sið held ég þar megi jafnast við. Ef menn hafa það á hreinu hvers kyns guð er og geta sannað það að hann sé karlkyns og þess vegna séu orð sálmaskáldsins rétt en mitt ávarp rangt þá mun ég að sjálfsögðu gera þar breytingar á. En ég vona að hæstv. forseti efi það ekki eitt augnablik að af allt öðrum ástæðum og næmri sýn hefur mér ávallt verið ljóst hvers kyns vera þar fer undir þessum kringumstæðum.

Forseti þakkar hv. 2. þm. Vestf. fyrir þá yfirmáta miklu virðingu sem hann hefur sýnt þeirri konu sem gegnir þessu embætti með því að hún er hafin yfir allt kynferði í hans ávarpi og hann hefur aldrei efast um hvers kyns hún væri. En forseta fannst samt sem áður vera orðin ærin ástæða til að benda á --- og þá ekki síst vegna þess að í prentuðum þingtíðindum kemur ætíð fram að það sé ,,herra forseti`` sem nú sitji í stólnum --- að það væri kannski ekki endilega karl heldur gæti kona alveg eins gegnt því embætti. En væntanlega er þá útrætt um það mál sem hér hefur verið rætt undir forminu gæsla þingskapa.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu afar þýðingarmikið lagafrv., frv. til nýrra hafnalaga, en eins og fram hefur komið bæði hjá hæstv. ráðherra og hv. þm. sem hér hafa talað eru hafnirnar auðvitað lífæðar byggða allt í kringum landið og mikilvægt hvernig staðið er að þessum málaflokki, bæði stjórnun hans, eignarhaldi, uppbyggingu og öðrum þeim þáttum sem kveðið er á um í þessu lagafrv. Sveitarfélög eru mjög misjafnlega í stakk búin til þess að takast á við þau kostnaðarsömu mannvirki sem hafnarmannvirki eru víðast hvar og hafnarsjóðir misjafnlega undir það búnir og þess vegna hefur svo verið gegnum tíðina að ríkissjóður hefur staðið undir verulegum hluta af kostnaði við þessar framkvæmdir. Nú eru gerðar tillögur um nokkrar breytingar sem ég vildi sérstaklega gera að umræðuefni í máli mínu en ekki endurtaka mikið af því sem aðrir hv. þm. hafa verið að gera athugasemdir við. Í 24. gr. laganna er fjallað um það hvaða hafnarframvæmdir geti notið framlags úr ríkissjóði og ég vil vekja athygli á því og undirstrika það að þar segir: ,,geta notið framlags`` en ekki ,,skulu njóta framlags``. Í 26. gr. er skilgreint nánar hvaða framkvæmdir er um að ræða og hvað styrkveiting af hálfu ríkisins megi vera há og þar segir í öllum þremur töluliðunum: ,,Allt að 100%, allt að 90%, allt að 60%``. Í 27. gr. frv. er síðan kveðið á um það að við mat á greiðsluþátttöku ríkissjóðs skuli skoða fjárhagslega getu hafnarsjóðanna og þar með undirstrikað að ríkisstyrkurinn þurfi ekki endilega að nema þeim hlutföllum sem áður er kveðið á um í 26. gr. Þetta vildi ég aðeins undirstrika og nefna og í framhaldi af því spyrja hæstv. ráðherra hvort einhverjar reglur eru nú þegar í undirbúningi eða hvort þær hafi e.t.v. eitthvað verið hugsaðar af þeirri nefnd sem samdi frv., einhverjar reglur um það hvernig þetta mat á fjárhagsgetu hafnarsjóða skuli unnið, við hvað skuli miðað og hvort menn gera sér þegar ljóst eða eru uppi hugmyndir um það í ráðuneyti samgöngumála hvernig skerðing komi fram, sem ég geri nú ráð fyrir að menn hugsi þá að geti orðið einhver, kannski í sumum tilfellum veruleg, og hvaða hafnir komi þar e.t.v. sérstaklega til greina. Við vitum að það er svo í gildandi hafnalögum að þar eru einnig heimildir til þess að skerða framlög til hafnarsjóða sem vel standa og mig langaði til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort um einhverjar svipaðar hugmyndir væri að ræða. En mig langar líka í tengslum við þetta að spyrja aðeins nánar út í það hvernig nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu sem getið er um í athugasemdum við lagafrv. að þær breytingar sem hér er gert ráð fyrir á kostnaðarþátttöku ríkisins í uppbyggingu hafnanna muni þýða svipað hlutfall ríkissjóðs í framkvæmdum við hafnargerðir eins og þar kemur fram. Þar segir í athugasemdum við frv., með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin telur að þegar á heildina er litið taki ríkissjóður svipaðan þátt í hafnargerðum og verið hefur þrátt fyrir þessar breytingar.`` Nú álít ég samt að það hljóti að þýða allmikla tilfærslu milli hafna og fróðlegt hefði verið að sjá einhverja töflu í greinargerðinni hvernig sú tilfærsla kemur fram því að vissulega er um allmiklar breytingar að ræða. Jafnframt hefði mig langað til þess að velta upp því sem kom fram í máli hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar hér áðan, hafi það verið hjá öðrum þá biðst ég afsökunar á því, að á þeim stöðum þar sem hafnarskilyrði eru e.t.v. slæm til hafnargerðar hlýtur að vera viss hvati innbyggður í þessar breytingar þegar öll ytri hafnarmannvirki, öldubrjótar og slíkir hafnargarðar eru nú styrktir 90% en voru áður 75%. Nú kann það að vera að það sé svo á ýmsum stöðum að það sé nauðsynlegt að styðja betur við bakið á veikum hafnarsjóðum því þetta eru yfirleitt dýrar framkvæmdir, dýpkunarframkvæmdir, og kostnaðarsamir hafnargarðar sem hér er verið að hækka fjárveitingu ríkisins til, en á móti er hins vegar dregið úr fjárveitingu til annarra styrkhæfra hafnarframkvæmda sem áður voru styrktar 75% og það var lækkað niður í 60%. Hér hlýtur því að vera um tilflutning að ræða og ég álít að nefndin sem undirbjó frv. hafi getað gert sér nokkra grein fyrir þessu með því að skoða þá hafnaáætlun sem fyrir liggur og unnið hefur verið samkvæmt á undanförnum árum og gert er ráð fyrir að vinna samkvæmt á næstu árum. Nokkuð er vitað um hvaða framkvæmdir á að leggja í og fyrir liggja kostnaðarhugmyndir eða kostnaðaráætlanir varðandi þær framkvæmdir. Því hefði verið hægt að sjá þetta og gefa e.t.v. nokkru betri upplýsingar um þetta í grg. en nú er gert. Nú vil ég láta það koma fram að ég lýsi ánægju minni með það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að þetta frv. á að fá góða og vandaða meðferð í sumar og leggjast fyrir aftur að hausti, það er ekki gert ráð fyrir því að það verði afgreitt nú í vor. Því er auðvitað tími til þess að skoða þessi mál betur og fá nánari upplýsingar og leggja þá slíkar ítarlegar upplýsingar um kostnað og kostnaðaráhrif fram með frv. að nýju á haustdögum eða á nýju þingi. Mig langar einnig í sambandi við Hafnabótasjóð og hlutverk hans, sem varðar þátttöku í framkvæmdakostnaði, að spyrja hæstv. ráðherra um það ákvæði að Hafnabótasjóði sé ekki heimilt að styrkja eða lána til hafna meira en svo að sá styrkur og þau lán að viðbættu ríkisframlaginu fari aldrei fram úr 90% af framkvæmdakostnaði. Í athugasemdum við 33. gr. frv. segir að verið sé að lögfesta óskrifaða reglu. Nú þykist ég muna að a.m.k. séu einhver tilvik, þau eru kannski ekki mörg, fyrir hendi um það að styrkir og lán úr Hafnabótasjóði ásamt ríkisframlagi hafi numið allt að 100% af framkvæmdakostnaði í hinum smæstu höfnum þar sem tekjur hafnarsjóða eru mjög litlar og hafnarsjóðirnir ekki burðugir og kannski ekki í neinum færum um það að taka sem neinu nemur þátt í kostnaði við uppbyggingu hafnanna. Það getur verið að ekki sé rétt hjá mér að það hafi aldrei numið alveg 100% en ég hygg þó að menn hafi ekki bundið sig alveg í 90%-regluna sem hér er þó talin hafa verið óskrifuð regla. Í sambandi við stjórnunarþættina sem fram koma í 2. gr. og 5. gr. og svo reyndar einnig hvað varðar afskipti Alþingis og þeirrar nefndar Alþingis sem hingað til hefur haft með þessi mál að gera, þ.e. fjárveitinganefndarinnar í fyrri tíð og nú fjárln., afskipti hennar af þessum málum, langar mig að spyrja ráðherra einnig að í 2. gr. er rætt um hvernig hafnaráð skuli skipað og þar segir að tveir fulltrúar skuli tilnefndir af Hafnasambandi sem er fjölgun um einn. Áður tilnefndi Hafnasambandið einn fulltrúa samkvæmt athugasemdum í grg. Ég þykist muna að einn fulltrúi hafi áður verið skipaður af fjárln. Alþingis. Það kemur ekki fram en mig langar að spyrja ráðherra hvort það hafi ekki verið svo og hvort hugsun hans og meining sé að draga úr áhrifum og afskiptum Alþingis og ég segi nú aftur þeirrar nefndar, sem afskipti hafa af málunum, því að það þarf ekki endilega að vera fjárln. Nú hefur það t.d. gerst að samgn. þingsins er að fjalla um vegáætlun sem fjárln. gerði áður, eða fjárveitinganefnd í fyrri tíð, og það kann vel að vera að hér ætti eins að vera fulltrúi samgn. þingsins eins og fulltrúi fjárln. þingsins ef það er ekki beinlínis með vilja gert og markviss skoðun hæstv. ráðherra að Alþingi eigi ekki að hafa afskipti af málunum. Þetta kemur fram á öðrum stað í frv., þ.e. varðandi Hafnabótasjóðinn, þar er einnig tekið fram að nú þurfi ekki lengur að bera tillögur um styrki úr Hafnabótasjóði undir fjárln. eins og verið hefur hingað til. Ég lít svo á og reyndar blandast engum hugur um það að styrkir úr Hafnabótasjóði eru styrkveitingar úr ríkissjóði og ekki óeðlilegt að Alþingi hafi einhvern umsagnarrétt um það alveg eins og nefndir Alþingis gera tillögur um það hvernig fjárveitingum til hafnarframkvæmda skuli skipt eða varið og Alþingi síðan staðfestir þá finnst mér ekki óeðlilegt að Alþingi, annað hvort fjárln. eða samgn., hafi einnig umsagnarrétt eða einhver afskipti af því hvernig að styrkveitingum úr Hafnabótasjóði er háttað. Þetta voru nokkur atriði sem mig langaði til þess að ítreka og koma sérstaklega fram með í umræðunni í viðbót við það sem aðrir hv. þm. voru búnir að láta koma fram. Að öðru leyti ítreka ég það að ég lýsi ánægju minni með að þetta frv. skuli eiga að fá vandaða og góða meðferð og umfjöllun af hálfu fulltrúa sveitarstjórnanna sem hljóta að hafa skoðanir á því og þurfa að hafa afskipti af því hvernig þessu frv. reiðir af og í hvaða búningi lögin endanlega verða, svo mikilvæg sem þau eru fyrir landsbyggðina alla og reyndar atvinnulíf í landinu í heild. Jafnframt eru ýmsir þættir í þessu frv. sem ég tel til bóta og get lýst stuðningi mínum við en er ekki að lengja umræðuna með því að fara frekar yfir málið að sinni.

Herra forseti. Hér hafa farið fram fróðlegar umræður og að mínu viti gagnlegar og ég lýsi auðvitað ánægju minni yfir því að þeir þingmenn sem til máls hafa tekið eru sammála mér um þá málsmeðferð sem ég hef hér lagt til, þ.e. að frv. verði vísað til samgn. og það síðan sent til umsagnar þeirra sem málið varðar, sveitarfélaga og þeirra sem nota hafnirnar, samtaka útgerðar og sjómanna og vöruflutningaaðila. Fyrsta athugasemdin sem hér kom fram var frá hv. 2. þm. Austurl., hann ásamt a.m.k. 2. þm. Vestf. lét í ljósi efasemdir um það hvort rétt væri að gera ráð fyrir því að hafnir gætu verið hlutafélög. Í fyrsta lagi er álitamál hvað er höfn og eru hér við land mikil hafnarmannvirki í eigu einstaklinga eða fyrirtækja sem aldrei hafa notið styrks úr ríkissjóði en eru auðvitað í eigu hlutafélaga. Ég get nefnt sem dæmi hafnarmannvirkin við hvalstöðina til skýringar á þessari staðreynd. Hér er gert ráð fyrir því að hafnir geti verið í eigu sveitarfélaga, þær geti verið hafnasamlög eða hlutafélög. Það er eðlilegt að reyna að hafa rammann sem breiðastan, auðvitað vegna þess að hafnir hafa ekki fram að þessu verið fyrirtæki sem hafa skilað arði til lengri tíma litið. A.m.k. liggur það ljóst fyrir að uppbygging þeirra er mjög kostnaðarsöm og ekki við því að búast að slík fjárfesting gefi fljótt arð en á hinn bóginn geta verið hagsmunir þeirra sem nota hafnirnar að reyna að flýta fyrir framkvæmdum. Af þeim sökum er talið rétt að opna þennan möguleika. Þingmenn hafa verið að reyna að snúa út úr því sem stendur í 14. gr., talað er um að tekjum og eignum hafnarsjóðs megi einungis verja í þágu hafnarinnar og talið að það stangist á við það ákvæði að hafnir geti verið hluthafar í fyrirtækjum sem tengjast starfsemi þeirra. Þetta er auðvitað algjör misskilningur. Ef fyrirtæki tengjast starfsemi hafnanna þá skulum við væntanlega búast við því að þau séu líka rekin í þágu viðkomandi hafna. Það sem hér er um að ræða er auðvitað hitt að það er verið að kveða á um að rétt sé að hafa það opið að slík fyrirtæki megi reka með takmarkaðri ábyrgð sem er hugsunin á bak við hlutafélagareksturinn og eins hitt að fleiri aðilar geti komið að þeim þáttum í starfseminni sem hér er höfð í huga. Get ég t.d. tekið fiskmarkaði sem raunar eru nefndir sérstaklega í grg. Við getum líka hugsað okkur sérstakt eignarhaldsfyrirtæki um ýmis flutningamannvirki eða annað því um líkt sem nauðsynlegt er að reka í tengslum við hafnir. Þess vegna er ekki nema til þess að opna nýjan möguleika í rekstir hafnanna sem þetta ákvæði er sett inn og á væntanlega að geta stuðlað að því að meiri samvinna takist um rekstur slíkra hafna og til lengri tíma litið að tryggja að hafnirnar gegni betur hlutverki sínu og geti veitt ódýrari þjónustu. Ég held að alveg ástæðulaust sé að halda að þessi ákvæði ýti undir það að hafnargjöld hækki óhæfilega mikið. Hafnir eru í samkeppni hverjar við aðra, þær eru í samkeppni við landflutninga og undir einstökum kringumstæðum í samkeppni við flug. Það er alveg ástæðulaust að ætla að einhverjir eigendur einhverra sérstakra hafna muni gera tilraun til að skera sig úr og leggja miklu þyngri álögur á þá umferð sem um höfnina fer en aðrar hafnir. Hitt er svo auðvitað annað mál sem kom fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. að undir vissum kringumstæðum auðvitað getur skapað erfiðleika eða verið bagalegt að skylda hafnir til þess að taka aðkomubát eða aðkomuskip til afgreiðslu undir öllum kringumstæðum. Það er ábending sem rétt er að taka til greina. Við vitum það að hafnir hafa undir vissum kringumstæðum neyðst til þess að vísa skipum frá í vondu veðri þannig að þau hafa orðið að leita hafnar annað og það má vera að nauðsynlegt sé að hafa slíka fyrirvara inni í hafnalögum. Í ræðu a.m.k. tveggja þingmanna kom fram að þeir efuðust um að sú fullyrðing væri rétt hjá þeirri nefnd, sem þetta frv. samdi, að þegar á heildina sé litið taki ríkissjóður svipaðan þátt í hafnargerðum og verið hefur þrátt fyrir þessar breytingar. Auðvitað er erfitt að slá einhverju algjörlega föstu um það hvernig hafnarframkvæmdir verði á næstu árum. Auðvitað hafa hafnasamlögin mikil áhrif á uppbyggingu hafnanna, en ég get svona sagt rétt sem dæmi að á sl. hausti var gerður samningur um það að flytja kindakjöt til Mexíkó og við þóttumst geta fullyrt það á Íslandi að meðalþungi slíkra skrokka mundi vera í kringum 24 kg. Nú hefur það komið í ljós að þessi áætlun var allt of lág og þessir sérstöku skrokkar sem þangað fóru voru að meðaltali miklu þyngri en þeir skrokkar sem við Íslendingar neytum sjálfir. Það getur því verið erfitt að vera með miklar fullyrðingar um meðaltölu og óorðna hluti.  Hv. 2. þm. Austurl. lýsti sig andsnúinn því að festa 25% álag á vörugjald í sessi og taldi að það hækkaði vöruverð á landsbyggðinni, það væri óréttlátt og kæmi misjafnlega niður. Ekki veit ég nákvæmlega hvað hann hefur í huga þegar hann fullyrðir að það sé óréttlátt og komi misjafnlega niður. Samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir því að króna renni til þeirrar hafnar sem leggur mest til í hafnarsjóð samkvæmt þessari grein og er ég þá að tala um Reykjavíkurhöfn. Raunar á hið sama við um aðrar helstu vöruhafnir landsins eins og Akureyri eða Hafnarfjörð þannig að mér er ekki alveg ljóst hvað hv. þm. hefur í huga. Hitt held ég að vefjist fyrir honum eins og ýmsum öðrum hv. þingmönnum, ekki aðeins nú á þessu þingi heldur einnig á liðnum árum, með hvaða hætti sé hægt að marka sérstakan tekjustofn til hafnarframkvæmda eins og gert hefur verið bæði í sambandi við framkvæmdir á flugvöllum og vegaframkvæmdir. Það hefur ekki aðeins nú á þessu síðasta ári verið spreytt sig á þessu heldur hafa ýmsir áður komið að því máli, en erfiðleikarnir liggja auðvitað í því að þeir hafnarsjóðir sem veikastir eru og hafa þess vegna þörf fyrir hæst framlag úr ríkissjóði hafa af minnstum sértekjum að státa þannig að erfitt er að skattleggja umferðina um þær hafnir til þess að byggja þær upp og bæta skilyrði á þeim stöðum. Af þeim sökum er sú leið farin að lögfest var nú fyrr í sumar að leggja sérstakt gjald á vöruflutning til þess að styrkja fjáröflun í Hafnabótasjóð. Ég held að það sé mikill misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að hafnirnar hafi fyrst og fremst hag af því að minni álögur séu á þá umferð sem um þær fer ef það hefur hitt í för með sér að framkvæmdir drabbast niður eða ekki er hægt að bæta skilyrði sem svarar nútímaþörfum í flutningum. Ef við horfum til baka hversu miklu fé hefur verið veitt til hafna á undanförnum árum kemur í ljós að það hefur verið fullkomleg ónógt fyrir helstu vöruhafnir landsins og er auðvelt að gera grein fyrir því. Það er líka mjög auðvelt að gera grein fyrir því hversu miklum fjármunum var eytt fyrir fram af þeim ráðherra, sem sat í þeim stól sem ég nú skipa, með loforðum til ýmissa sveitarfélaga um það að þau mættu vinna fyrir sig fram en hins vegar mundi það koma í hlut ríkissjóðs að standa undir fjármagnskostnaði. Líka er öldungis ljóst að við stöndum á þessu ári frammi fyrir feiknarlegum útgjöldum til þess að mæta þeim sérstaka þunga sem fellur á hafnaliðinn vegna kaupa á Herjólfi, bæði í Vestmannaeyjum og eins í Þorlákshöfn og líka vegna þess að gersamlega gleymdist þegar keypt var ferja á Ísafjarðardjúpi að gera ráð fyrir því að hún þyrfti einhvers staðar að leggjast að bryggju. Við höfum því miklar skuldbindingar. Misjafnlega hefur verið staðið að því að hugsa fyrir fram hvernig fjármagn yrði útvegað en á hinn bóginn held ég að við hljótum öll að vera sammála um að til lengri tíma litið hafa sveitarfélögin meiri hag af því að fá heldur minna í sinn hlut til hafnarframkvæmda ef hægt er á hinn bóginn að láta þær ganga hraðar fyrir sig og með því tryggja og treysta góða þjónustu og gott viðhald hafnanna. Samgöngumálin eru eins og nú stendur einhver viðkvæmasti þátturinn í atvinnulífi okkar og auðvitað liggur ljóst fyrir að ef við látum samgönguþáttinn drabbast niður getur það valdið ýmsum fyrirtækjum á einstökum stöðum verulegum og oft ógnarlegum erfiðleikum og á hinn bóginn getur verið erfitt að brúa bilið á nýjan leik og bæta úr þeim vanrækslusyndum sem menn skilja eftir sig. Ég held því að sérstaklega þeir þingmenn, sem eru fulltrúar fyrir kjördæmi þar sem mikið er óunnið í hafnamálum, eigi að hugsa sig tvisvar um áður en þeir lýsa því yfir að þeir séu andvígir því að meiri tekjur komi til hafnarframkvæmda af þeirri umferð sem fer um hafnirnar, áður en þeir lýsa því yfir að þeir séu andvígir því að sú umferð sem fer um helstu vöruhafnir landsins kosti líka að einhverju leyti þá uppbyggingu sem nauðsynleg er á smærri stöðum og áður en þeir lýsa því yfir að þeir séu ófúsir til að varpa meiri ábyrgð á einstakar hafnarstjórnir og einstaka sveitarstjórnir en verið hefur um hríð. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu í sambandi við þennan þátt. Það kemur raunar líka inn á hitt hvaða reglur nefndin eða ég hafi haft í huga þegar gert er ráð fyrir því í 27. gr. að með reglugerð skuli ákveðið hver greiðsluþátttaka ríkissjóðs í einstökum verkum skuli vera. Við gerð þess frv., sem hér liggur fyrir, var vitaskuld haft samband við þá sem viðskipti eiga við hafnirnar og fyrir þeim standa. Á hinn bóginn hefur þótt rétt að ræða einmitt þetta atriði nánar en tími vannst til við sveitarstjórnarmenn og við þá sem þess eru kunnugastir. Um hitt held ég að allir hljóti að geta verið sammála að ekki standa efni til þess nú að veita sérstöku fé til hafnargerðar, t.d. í Reykjavík, vegna þeirra miklu tekna sem hún hefur af viðskiptum sínum. Ég held að menn hljóti líka að gera sér grein fyrir því að um leið og Straumsvíkurhöfn kemur undir Hafnarfjörð þá standa ekki rök fyrir því að ríkissjóður standi öðruvísi að uppbyggingu að höfn þeim megin á höfuðborgarsvæðinu en hér við Sundin. Við hljótum einnig að velta því fyrir okkur varðandi ýmis hafnasamlög, sem við ætlum að stofna, hvort rétt sé í upphafi að gera ráð fyrir því að leggja í sérstaka framkvæmdaáætlun til þess að örva menn til að stofna slík samlög þó þeir geri sér um leið grein fyrir því að síðar meir, eftir að þeirri framkvæmdaáætlun hefur lokið, kunni að koma til þess að úr dragi að þeir eigi sama rétt og áður á framkvæmdum samkvæmt þeim lögum sem við erum nú að ræða um. Auðvitað er þetta allt álitamál, auðvitað er þetta allt viðkvæmt, en ég vil líka leggja áherslu á að ógerningur er að setja atriði af þessu tagi í lög vegna þess að það yrði of þunglamalegt og of margvíslegar ástæður sem fyrir því liggja hvernig niðurstaðan verður að síðustu að ákveða skerðingu hjá einstökum höfnum. Hv. 2. þm. Vestf. vék að ýmsum atriðum í frv. sem heyrir undir stíl og málsnilli og ég veit ekki hvort ég á að taka undir þá skoðun hans að ýmislegt í þessu frv., sem orðrétt er tekið upp úr hafnalögum, sé ruglingslegt eða stangist hvað á við annað. ,,Samgrh. skipar hafnaráð sér til ráðuneytis um hafnamál``, þótti gott mál og gilt þegar þau hafnalög voru sett sem nú eru í gildi og eins þau sérstöku ákvæði sem eru um hafnamálastjóra, sömuleiðis það orðalag er mestan part úr gildandi lögum. Kannski vegna þeirrar góðu reynslu sem af þessu orðalagi hefur fengist í tímanna rás er því haldið hér í þessu frv. Hitt er auðvitað álitamál eins og hv. 3. þm. Vesturl. kom að áðan hvort rétt sé að fulltrúar samgrh. skuli sitja í hafnaráði jafnlengi honum. Ég tel að rétt sé að hafa það svo. Ein ástæðan fyrir því sem ekki hefur komið fram í umræðum hér sem gerir slíkt æskilegt og kannski nauðsynlegt er það að við ráðherraskipti hér á landi er auðvitað lítil endurnýjun í ráðuneytunum sjálfum af kostnaðarástæðum og af þeim sökum æskilegra en ella að ráðherrar hafi eitthvert svigrúm til þess að eiga fulltrúa í ráðum á borð við hafnaráð, ferðamálaráð, útflutningsráð eða annað slíkt. Auðvitað hlýtur þetta að vera matsatriði en mín skoðun er sú að svo skuli vera og af þeim sökum legg ég þetta hér til. Það þýðir þá auðvitað að ef það kemur í minn hlut að skipa fyrstu tvo fulltrúana samkvæmt þessum lögum, að þeir eiga það ekki víst að sitja þar þá lengur en ég fer með þessa málaflokka. Mér gengur því auðvitað ekki annað til með þessu en að leggja til þá skipan sem ég tel eðlilega og skynsamlega. Það er auðvitað rétt líka að það er álitamál hvort hafnamálastjóri skuli skipaður eins og ýmsir aðrir embættismenn, hvort hann skuli skipaður til fimm ára eða sex ára, hvort það megi endurskipa hann einu sinni, tvisvar eða svo oft sem verkast vill. Þetta er álitamál og auðvitað hlýtur það atriði að koma til athugunar í nefndinni. Ég hygg á hinn bóginn rétt að hafnamálastjóri ráði starfsfólk Hafnamálastofnunar enda er það í samræmi við það sem tíðkast í sambærilegum stofnunum. Í sambandi við hafnaáætlunina vil ég aðeins segja að það hefur lengi viðgengist, ég skal ekki segja hversu lengi, 20 ár eða 30 ár, guð má vita hvað, að gerðar eru sérstakar hafnaáætlanir sem þingmenn vita að hafa verið marklitlar. Ég vil segja jafnvel marklausar vegna þess að Alþingi hefur ekki fjallað um þær og heldur ekki staðfest þær. Þess vegna hafa þær fyrst og fremst verið lýsing á þeim óskalista sem einstakar hafnarstjórnir eða sveitarstjórnir hafa lagt fram á hverjum tíma en reynslan sýnir að áhersluröð hefur oft og tíðum breyst enda í mörgum tilvikum skýrt að sveitarfélög leggja fyrir fjvn. óskalista, ýmsar þær framkvæmdir sem þær telja sjálfar að ekki sé tímabært að ráðast í vegna þess að þær hafi ekki beinlínis ráð á því eða kjósi að láta annað sitja fyrir. Þær hafa kannski lagt á borð með sér bæði dýpkun, brimgarð, viðlegukant o.s.frv. þó að hugsunin hafi aldrei verið sú að ráðast í allt þetta á næsta ári heldur einungis eina framkvæmd af þessum og kannski einhverja sérstaka framkvæmd. Hafnaáætlun hefur af þessum sökum ekki verið það vinnuplagg, sem vegáætlun hefur verið, sem hefur verið unnið í samráði við þingmenn og samþykkt af Alþingi á hverjum tíma þótt þingið hafi að sjálfsögðu ekki nema í undantekningartilvikum, hugsa ég að ég megi segja, treyst sér til þess að standa við þau fyrirheit sem vegáætlunin hefur gefið þegar hún hefur verið samþykkt. Þá hafa menn verið bjartsýnni á að peningar væru aflögu en síðan hefur reyndin orðið og má raunar segja að hið sama hafi nú ásannast um flugmálaáætlun. Að vísu er svo um hafnaáætlun að þar er um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga að tefla gagnstætt því sem er um vegáætlun eða flugmálaáætlun þannig að það er að því leyti flóknara og erfiðara að gera sér grein fyrir hvernig hún skuli lögð fyrir þingið til samþykktar, synjunar eða breytinga. Ég tek undir með hv. 2. þm. Vestf. að þetta er auðvitað óámælisvert að hafa orðalagið eins og stendur í greininni: ,,Áætlunin skal síðan lögð fyrir Alþingi til samþykktar.`` Bæði í vegáætlun og flugmálaáætlun er skýrt tekið fram að það skuli gert í formi þáltill. og verður að reyna að gæta þess þegar málið verður lagt fyrir á þingi komanda að hér standi í staðinn fyrir: ,,Áætlunin skal lögð fyrir Alþingi til samþykktar`` komi: ,,Tillaga til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun hafna skal lögð fyrir Alþingi til samþykktar eða synjunar``. Sú athugasemd er tekin til greina. Hv. 1. þm. Norðurl. e. spurði af hvaða sökum ákveðið væri að styrkur úr Hafnabótasjóði skyldi ekki fara fram úr 90% og þóttist muna tilvik þar sem gert væri ráð fyrir 100% framkvæmdakostnaði. Ég þykist að vísu muna að einhvern tíma hafi Hafnabótasjóður greitt að fullu dýpkun í höfninni á Flatey á Skjálfanda af þeim sökum að mönnum þótti ótrúlegt að það mundi þýða að senda Hálshreppi þann reikning. Hins vegar hefur það verið víðtekin venja þegar um slíkt hefur verið að ræða fram að þessu að eins og í Grímsey, Norðurfirði og sennilega Bakkafirði hefur Byggðastofnun lagt fram hluta framkvæmdakostnaðar þegar sérstaklega hefur staðið á. Ég hygg að það sama megi segja um Brjánslæk, þó man ég það ekki. En þetta varð sú niðurstaða sem nefndin komst að og ég er henni út af fyrir sig sammála en það atriði hlýtur auðvitað að vera til athugunar. Loks spurði hv. 1. þm. Norðurl. e. hvernig á því stæði að gert væri ráð fyrir því að fjárln. ætti ekki fulltrúa í hafnaráði. Það er ekki svo í lögum nú. Í lögum er heldur ekki svo nú að skylt sé að leggja tillögu um ráðstöfun fjár úr Hafnabótasjóði fyrir fjárln. heldur hefur skapast um það vani eða hefð. Ég lít svo á að um eðlilega skipan sé að ræða þar sem við erum að tala um þátt framkvæmdarvaldsins í stjórn hafnamála og sé ekki ástæðu til þess að breyta þeim ákvæðum. Hitt er auðvitað álitamál hvort rétt sé að hafnaáætlun sé send fjárln. eða samgn. til umfjöllunar í samræmi við þá niðurstöðu sem var á þingi í vetur í sambandi við vegáætlun og flugmálaáætlun. Ég tel rétt að slíkri áætlun yrði einnig vísað til samgn. Vona ég að ég hafi svarað þeim spurningum sem voru lagðar fyrir mig.

Virðulegur forseti. Hæstv. samgrh. talaði um útúrsnúninga í sambandi við umfjöllunina um 14. gr. ásamt 8. gr. Ég er honum alls ekki sammála í þessu efni. Í 14. gr. er sagt skýrt: ,,Tekjum og eignum hafnarsjóðs má einungis verja í þágu hafnarinnar.`` Það að leggja peninga í önnur fyrirtæki, hlutafélög, er auðvitað að taka þátt í atvinnurekstri með öðrum sem er væntanlega í ábataskyni en í 14. gr. er gert ráð fyrir því að hafnarsjóðir skuli undanþegnir hvers konar sköttum til sveitarsjóða. Að mínu viti getur þetta því ekki staðið svona. Mér finnst að það eigi að endurskoða þetta. Það er líka annað sem ég gleymdi að minnast á áðan sem er mikilvægt og sem menn þurfa auðvitað að ræða. Gert er ráð fyrir því að menn geti stofnað hlutafélag um nýja höfn en ekki er útskýrt nánar hvað menn þurfi að uppfylla með því, hvort einhver félagsskapur geti ákveðið að nú skuli byggja höfn á einhverjum stað á landinu og eigi þar með rétt á því að fá framlög frá ríkinu í þessi hafnarmannvirki samkvæmt þeim reglum sem hér eru fram settar. Það hlutafélag sem hér ætti hlut að máli væri félag með takmarkaða ábyrgð. Ég held að menn þurfi að ræða þessi mál mjög vandlega og því er vel að menn fá til þess nægan tíma.

Hæstv. forseti. Ég vil í fyrsta lagi ítreka það sem ég sagði áðan að auðvitað stangast það ekki á í 8. og 14. gr. þegar við tölum um það að tekjum og eignum hafnarsjóðs megi einungis verja í þágu hafnar. Það getur verið í þágu hafnar að stofna hlutafélag um tiltekinn rekstur sem tengist henni. Hér var áður talað um fiskmarkaði. Við getum hugsað okkur einhvers konar flutninga, löndunarfyrirtæki eða eitthvað því um líkt. Þá getur það beinlínis samrýmst hagsmunum hafnarinnar að vera hluthafi í slíku fyrirtæki. Ég held að það sé líka ljóst að við erum að fara inn í nýjan tíma í sambandi við flutningatækni og annað því líkt. Við höfum líka verið hér á landi að byggja upp orkufrekan iðnað sem gerir kröfur til mikilla og dýrra hafnarframkvæmda og þar fram eftir götunum. Ég hef áður minnst á þá bryggju sem Hvalur hf. og Olíufélagið áttu og ráku inni í Hvalfirði. Það eru því auðvitað fordæmi fyrir því að hafnir hér á landi séu hlutafélög og í einkaeign. Auðvitað má alltaf deila um í hvaða eigu einstakar framkvæmdir eru í raun og veru. Við getum tekið t.d. mannvirki sem tengjast ferjurekstri, ferðamannaþjónustu og ýmislegt annað. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að við höfum nútímalegt ákvæði um eignarhaldið og rekstrarformið á höfnunum. En þetta verður sem sagt rætt í samgn.

Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. skilur ekki hvers vegna ég er andvígur álaginu á vörugjaldið í ljósi þess að það rennur í Hafnabótasjóð. Það er alveg rétt að frá sjónarmiði þeirra sem byggja hafnir, sveitarfélaga og annarra sem hlut eiga að máli, getur verið álitlegt að fá tekjur í Hafnabótasjóð og markaðan tekjustofn. En það sem ég vildi segja og ég skal reyna að segja svolítið skýrar er að ég óttast að þessi tekjustofn sé óheppilega valinn og að hann hafi miður góð áhrif á vöruverð í landinu, geti aukið mismuninn í vöruverði á landsbyggðinni og á Reykjavíkursvæðinu vegna þess einfaldlega að Reykjavíkurhöfn er aðalinnflutningshöfn landsmanna. Um hana fer mikið magn af vörum sem tekur á sig vörugjald þegar það fer á land. Síðan fer varan um höfnina aftur og um einhverja aðra höfn úti á landi. Þarna koma því fram margfeldisáhrif og síðan kemur álagning ofan á þetta allt saman. Af þessu hef ég áhyggjur og vil að samgn. geri sér grein fyrir þessu og reyni að greina þessi mál þegar frv. verður þar til umræðu. En þetta er aðalástæðan fyrir því að ég er andvígur þessu gjaldi eins og það liggur fyrir. Að öðru leyti ætla ég ekki að rökræða um önnur atriði sem komu fram í ræðu hæstv. samgrh. Ég vil skoða frv. með opnum huga og það verður áreiðanlega gert í hv. samgn.

Hæstv. forseti. Samkvæmt 33. gr. ber ráðherra að ráðstafa fé Hafnabótasjóðs á eftirgreindan hátt að fengnum tilmælum Hafnamálastofnunar og hafnaráðs: Í fyrsta lagi má sjóðurinn veita lán til framkvæmda, í öðru lagi er sjóðnum heimilt að bæta tjón á hafnarmannvirkjum sem skemmst hafa af völdum náttúruhamfara eða öðrum óviðráðanlegum orsökum. Sjóðnum er heimilt að veita lán eða styrk umfram ríkisframlag til nýrra hafnarframkvæmda sem nema allt að 30% af heildarframkvæmdakostnaði til staða sem eiga við verulega örðugleika að stríða vegna dýrrar mannvirkjagerðar, fólksfæðar eða annarra gildra ástæðna. Styrkir mega aldrei nema meira en 15% af heildarframkvæmdakostnaði. Sjóðnum er heimilt að veita sérstaka styrki til að greiða fyrir stofnun hafnasamlaga. Sjóðnum er heimilt að veita hafnarsjóðum lán út á væntanleg ríkisframlög. Þetta er í stuttu máli það sem sjóðnum er heimilt að gera. Á hinn bóginn koma tekjurnar fyrst og fremst frá stóru vöruhöfnunum hér á Reykjavíkursvæðinu, Reykjanesi, Ísafirði, Akureyri og er með þessum hætti ráðstafað. Það er því öldungis ljóst að verið er að skattleggja með þessu gjaldi þær hafnir þar sem umferðin er mest til þess að reyna að styrkja stöðuna annars staðar þar sem bolmagnið er minna um leið og sjóðnum er ætlað að bæta tjón sem verður af náttúruhamförum eða að greiða fyrir aukinni hagræðingu í rekstri hafnarmannvirkja.

Virðulegi forseti. Við hæstv. samgrh. erum ekki að tala um sama hlutinn. Ég vil láta það koma fram að það sem ég hef áhyggjur af er að þessi gjaldstofn. Þrátt fyrir það tek ég alveg undir að það verða auðvitað stærstu vöruhafnirnar sem leggja til miklar tekjur í Hafnabótasjóð. Mér er kunnugt um hlutverk hans og tel hann mikilvægan. En ég óttast að þessi gjaldstofn sé óheppilega valinn vegna þess að hann hefur margfeldisáhrif á vöruverð í landinu. Ofan á þennan gjaldstofn kemur verslunarálagning á vörur, virðisaukaskattur og önnur slík álagning. Þegar verslanir reikna út vöruverð er reiknað ofan á þennan gjaldstofn. Það vildi ég að nefndin skoðaði. Af þessum ástæðum hef ég ekki getað skrifað undir þetta ákvæði. En ég er opinn fyrir því að leita að einhverjum heppilegum tekjustofni í Hafnabótasjóð sem hefur ekki þessi áhrif.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi fagna því sem fram kom í framsöguræðu hæstv. ráðherra að það væri ætlun hans að vinna málið á þann veg að leggja það fram til kynningar á þessu þingi og senda það út til umsagnar en ekki til afgreiðslu. Menn geta þá gefið sér tíma til að fara rækilega yfir það og hlýða á raddir þeirra sem til verður leitað. Ég tel að þetta séu prýðileg vinnubrögð. Ekki hef ég alltaf verið sammála þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið í vetur og mér þykir því ástæða til að nefna það þegar svo vill til að mér þykir vel að verki staðið. Hvað varðar frv. sjálft þá hef ég ýmsar ábendingar og jafnvel athugasemdir við það sem ég vil rekja hér eina af annarri. Ég vil fyrst nefna og benda á að til eru lög um sveitarfélög. Það verður að mínu viti að lesa saman sérlög, eins og lög um hafnir, við lög um sveitarfélög og hafa í heiðri þau sjónarmið og viðhorf sem fram koma í sveitarstjórnalögum. Ég vil benda á að í 6. gr. sveitarstjórnalaga er tíundað sérstaklega að bygging og viðhald hafna séu verkefni sveitarfélaga. Sérstaklega er kveðið á um það í sömu grein að sveitarfélögum sé skylt að annast þau verkefni sem þeim eru falin í lögum. Samkvæmt sveitarstjórnalögum er sveitarfélögum skylt að reka hafnir. Ég set því spurningarmerki við innskotið í 8. gr. um hlutafélög, þ.e. hvenær það getur átt við. Augsjáanlega getur það ekki átt við í þeim sjávarplássum þar sem menn hafa rekið hafnir og ég átta mig ekki á því undir hvaða kringumstæðum menn gætu stofnað hlutafélög um hafnir og rekstur þeirra og á hvaða stöðum. Ég vil líka benda á ákvæði í 6. gr. sveitarstjórnalaga þar sem skýrt er kveðið á um að sveitarfélög skuli hafa sjálfsforræði yfir gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem þau annast. Hafnamál er eitt af þeim verkefnum sem lögbundið er að sveitarfélög skuli annast. Sveitarstjórnalögin segja að sveitarfélögin eigi að hafa sjálfsforræði yfir gjaldskrá þeirra eins og annarra stofnana sem sveitarfélögin reka. Það var meginstefnan sem sett var upp á sínum tíma í sveitarstjórnarlögum. Því hygg ég, fyrst menn á annað borð eru að endurskoða lög um málefni hafna, að þeir ættu að taka mið af þessum breytingum og þessu viðhorfi og fella saman í þetta frv. sem hér liggur fyrir. Hins vegar beina 11., 12. og 13. gr. málinu í allt annan farveg þar sem gjaldskráin er að mestu leyti lögð í vald ráðherra. Sjálfsforræði sveitarfélaga er því ekki í þessu efni eins og kveður á um í sveitarstjórnarlögum. Þá vil ég benda á annað ákvæði í sveitarstjórnarlögum, í IX. kafla, um samvinnu sveitarfélaga. Þar er sérstakur kafli sem gerir sveitarfélögum kleift að standa saman að ákveðnum verkefnum, hafa samvinnu um framkvæmd ýmissa verkefna á vettvangi héraðsnefnda, byggðasamlaga eða í landshlutasamtökum. Er þetta nánar útlistað í 98. gr. sveitarstjórnarlaga. Það eru því í dag fyrir hendi allar þær heimildir sem menn þurfa til að stofna hafnasamlög. Það er engin lagaleg hindrun fyrir því að sveitarstjórnir, tvær eða fleiri, komi sér saman um að reka svokallað hafnasamlag. Af þessum ástæðum má segja að óþarft sé að setja inn í frv. sérstakt ákvæði um að mynda hafnasamlög. Mér finnst einnig ákvæðið í 8. gr. taki ráðin af sveitarfélögunum að nokkru leyti með því að ráðherra ákveður með reglugerð að mynda hafnasamlög. Að vísu er honum skylt að hafa samráð við eigendur viðkomandi hafna. En það kemur ekki fram í textanum að það sé áskilið að það samráð sé þannig að eigendur viðkomandi hafna séu samþykkir því að myndað verði svokallað hafnasamband. Valdið til þess að koma því á er fært í hendur ráðherra og getur hann beitt því, eftir því sem mér sýnist frumvarpstextinn hljóða, hvort heldur menn eru sáttir við það eða ekki. Þetta tel ég óheppilegt og reyndar stangast á við sveitarstjórnalögin þar sem kveðið er skýrt á um sjálfsforræði sveitarfélaga. Það væri mikil afturför ef menn færu þá leið sem gert er ráð fyrir í 8. gr. frv. um hafnasamlög. Þá eru einnig spurningar um skipan hafnaráðs. Ég set spurningarmerki við að hafa stjórnkerfisuppbygginguna þannig að hafnaráð heyri undir samgrh. þannig að hann skipi það þremur mönnum og tveir séu tilnefndir til viðbótar af Hafnasambandi sveitarfélaga. Ég vil varpa fram þeirri hugmynd sem mér finnst að mörgu leyti álitlegri að hafa skipulagsmálin með svipuðum hætti og er í flugmálum þar sem er svokallað flugráð sem skipað er fimm mönnum einnig, þrír kosnir af Alþingi og tveir skipaðir af ráðherra. Ég tel að það sé að mörgu leyti mun álitlegri kostur að hafnaráðið verði skipað með þeim hætti að Alþingi skipi þrjá fulltrúa og samgrh. tvo. Ég hef líka athugasemdir við ráðstöfun fjár úr Hafnabótasjóði, þ.e. 33. gr. um að ráðherra ráðstafi því fé að fengnum tillögum Hafnamálastofnunar og hafnaráðs eins og hér segir. Ég hygg að ég muni það rétt að í dag séu mál þannig að stjórn Hafnabótasjóðs úthluti þessu fé. Hér er því verið að færa valdið frá þeim aðila til ráðherra. Þó að Hafnamálastofnun og hafnaráð séu tillöguaðilar þá er ekki áskilið í frumvarpstextanum að ráðherra þurfi að fara eftir þeim tillögum. Hann getur því breytt þeim eða synjað eftir atvikum og hugsanlega bætt við. Þetta ákvæði tel ég vera afturför. Í samræmi við þau sjónarmið sem ég setti fram áðan um hvernig ég teldi að mörgu leyti betra að skipa hafnaráð þá væri það í mínum huga sá aðili sem ætti að ráðstafa þessu fé. Ég vil leggja nokkuð mikla áherslu á það að menn gæti þess, þegar gengið verður frá frv., hugsanlega síðar á þessu ári, að virða þau ákvæði sem eru í sveitarstjórnarlögum, sérstaklega þau ákvæði sem fjalla um sjálfsforræði sveitarfélaga yfir eigin gjaldskrá, því að hafnamál eru lögbundin verkefni sveitarfélaga sem ég tel óhyggilegt að opna fyrir að aðrir geti tekið að sér og reyndar vafasamt að það standist sveitarstjórnarlög án breytinga. Ég vil að lokum minnast á ummæli, sem hæstv. ráðherra viðhafði fyrir nokkru, og vil spyrja forseta hvort hæstv. ráðherra mundi geta skotist inn og hlýtt á mál mitt í lokin því ég vil gjarnan að hann heyri ummælin og eigi þess kost að svara. Það sem ég vil í lokin minnast á er það sem ég sá í Morgunblaðinu fyrir nokkru. Þar var rakið efni ræðu hæstv. samgrh. á ráðstefnu sem haldin var að mig minnir á Hótel Loftleiðum. Þar sagði ráðherra að á tilteknum stað á landinu, nánar tiltekið í Bolungarvík, væru menn að leggja nokkurt fé til þess að endurbyggja höfnina. Á sama tíma vildu menn líka fá fé til þess að gera veginn um Óshlíð betri en hann er eða öllu heldur öruggari en hann er. Það kom fram að ráðherrann taldi að hér væri um of mikið beðið og menn yrðu að velja og hafna. Ég vil inna hann eftir því hvort rétt sé frá greint og hvort það sé í raun hans sjónarmið að það sé fram á of mikið farið að menn í þessu tiltekna byggðarlagi búi við sæmilegt öryggi í hafnamálum og á þeim eina vegi sem tengir byggðarlagið við nærliggjandi staði.

Virðulegi forseti. Hér er vissulega mál sem allrar athygli er vert. Ég tel mér skylt sem þingmanni Reykvíkinga að taka til máls og gera nokkrar athugasemdir við það frv. til hafnalaga sem hér hefur verið lagt fram. Ég get þó ekki byrjað orð mín öðruvísi en koma að því sem síðasti ræðumaður gat um varðandi fjárþörf ýmissa hafna. Ég vil benda á, vegna þess að það vekur sérstaka athygli mína sem þingmanns í fyrsta sinn, að ráðstöfun fjár til hafna fór fram með þeim hætti að með ólíkindum er. Ég er hér t.d. með yfirlýsingu frá þingmönnum sem þá voru þingmenn Reykn., dags. 19. mars 1991. Þó nokkuð margir þeirra sitja ekki á Alþingi í dag. Þeir hafa ráðstafað fjármagni til hafnarframkvæmda næstu þrjú árin. Sitjandi þingmenn hafa ekkert um það að segja. Ég ætla að leyfa mér, hæstv. forseti, að lesa þetta bréf en það hljóðar svo: ,,Samgönguráðuneytið, Hafnarhúsinu, Tryggvagötu, 150 Reykjavík. Yfirlýsing. Með vísan til erindis bæjarstjórnar í Hafnarfirði, dags. 13. mars 1991, geta undirritaðir þingmenn Reykjaneskjördæmis fallist á að Hafnarfjarðarhöfn hefji í ár framkvæmdir við fjórða áfanga Suðurbakka, lengingu um 170 metra. Jafnframt getum við fallist á að tekið verði lán út á hluta ríkissjóðs í framkvæmdinni er nemi allt að 40 millj kr. ef nauðsyn krefur. Þingmenn kjördæmisins munu beita sér fyrir því að fjárveiting fáist á fjárlögum næstu þrjú árin til að endurgreiða lánin. Endurgreiðslan gæti þó dreifst á fleiri ár ef fjárveitingar til kjördæmisins verða skertar frá tillögum Hafnamálastofnunar um hafnamálaáætlun 1991--1994.`` Er nokkur hissa þótt ég sé undrandi yfir því að fyrrv. þingmenn Reykn. skuli hafa ráðstafað fjármagni Alþingis með þeim hætti sem ég hef hér lýst? En ekki meira um það að sinni. Í skipunarbréfi frá samgrh. 28. ágúst 1991 stendur að nefndin skuli ,,taka til endurskoðunar þá kostnaðarskiptingu sem nú er í gildi milli ríkis og sveitarfélaga varðandi hafnarframkvæmdir. Jafnframt skal nefndin gera athugun og tillögu með hvaða hætti unnt sé að treysta rekstrargrundvöll hafna, auka framkvæmdafé og stuðla að sameiningu hafna.`` Einnig skyldi nefndin gera tillögur um aðrar þær breytingar sem henni þykir efni standa til. Í reynd hefur starf nefndarinnar leitt af sér frv. til hafnalaga þar sem tekið er á ýmsum öðrum málum en að ráða rekstri og stjórnun hafna. Sveitarfélög eru samkvæmt hafnalögum eigendur hafna og frumkvæðið um hafnargerðir og ábyrgð á framkvæmdum er hjá þeim. Þrátt fyrir þetta fjalla lögin að miklu leyti um eftirlitskerfi stjórnvalda í þessum málaflokki. Það stafar af því að höfnum hefur ekki verið gert fjárhagslega kleift af eigin rammleik að annast rekstur og fjárfestingar með tekjum frá notendum. Ráðherra ákveður höfnum gjaldskrá sem skv. 13. gr. skal við það miðuð að tekjur hafnarsjóða standi almennt undir rekstri og hæfilegu fjármagni til nýbyggingar. Flestar íslenskar hafnir eru fiskiskipahafnir og ljóst er að stjórnvöld hafa ekki treyst sér til að framfylgja ákvæðum 13. gr. fyrir þær með því að láta notendur þeirra greiða fyrir afnot mannvirkja. Þess vegna hefur þurft millifærslukerfi skv. 26. gr. til að standa straum af kostnaði. Hefur slíkt kerfi leitt til óhagkvæmrar og ómarkvissrar uppbyggingar. Við endurskoðun er ætlunin að viðhalda því samanber að tillögu um viðhalda skattlagningu í formi sérstaks vörugjalds og athugasemdir um að ríkisframlag verði svipað eftir sem áður. Þegar ekki eru gerðar kröfur til notenda um að greiða fyrir þann kostnað sem hlýst af afnotum hafnarmannvirkja er mismunur greiddur úr ríkiskassa og leiðir það í mörgum tilfellum til óraunhæfra framkvæmda og kallar á þá miklu ríkisforsjá sem fram kemur í núverandi lögum og ætlunin er að viðhalda. Í frv. er sett fram tillaga um viðbót í 29. gr. um að við áætlanagerð og forgangsröðun framkvæmda skuli leggja til grundvallar mat á þörf fyrir framkvæmdir í einstökum höfnum, landshlutum og landinu í heild. Þá er í 8. gr. gert ráð fyrir að stofna megi hafnasamlög þar sem landfræðileg skilyrði eru fyrir hendi. Bæði þessi ákvæði geta verið til bóta ef rétt er á haldið. Spurning er hins vegar hvort ekki eigi að skoða þessi mál ásamt rekstrargrundvelli hafna og þátttöku ríkissjóðs í hafnarframkvæmdum í tengslum við þá vinnu sem nú er unnin á vegum ríkisstjórnarinnar og Sambands ísl. sveitarfélaga um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Þar er annars vegar um að ræða vinnu að sameiningu sveitarfélaga sem gæti tengst hafnasamlögum og vinnu nefndar að skoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í skoðun á verkaskiptingu eru hafnamál einn málaflokka og umræður þar snúast m.a. um að breyta tekjustofnum sveitarfélaga sem mundu væntanlega leiða til styrkari fjárhagsstöðu hafna og minni þarfar fyrir ríkisstyrk og þá um leið minni ríkisforsjár. Um athugasemdir við hugmyndir um að lögleiða til frambúðar sérstakt vörugjald og hlutafélagshafnir má segja að með breytingum á 2. gr. í þá veru að skipt sé um tvo fulltrúa við ráðherraskipti er verið að gera hafnaráð pólitískara. Í athugasemdum segir að þetta sé í samræmi við þær skoðanir sem hafa verið að ryðja sér til rúms. Í upphafi 3. gr. má ráða að hafnaráði sé hugað aukið verksvið í stjórn Hafnamálastofnunar þó að það sé ekki skýrt í athugasemdum. Í ljósi þess að hafnaráði er einnig ætlað aukið hlutverk í stjórn Hafnabótasjóðs virðist skapaður vísir að lítilli byggðastofnun í hafnamálum. Felld er niður núv. 5. gr. þar sem segir að núverandi Hafnamálastofnun skuli hafa umráð yfir vélum og tækjum sem nauðsynleg eru til að annast þau verkefni sem henni eru falin og hafa í þjónustu sinni sérþjálfað starfslið. Sérstaklega skal stofnunin búin fullnægjandi rannsóknabúnaði og tækjum til dýpkunarframkvæmda. Í athugasemdum stendur að þessi niðurfelling sé í samræmi við breytt starfssvið og tilgang Hafnamálastofnunar. Ekki er frekar fjallað um í hverju þessar breytingar á starfssviði og tilgangi Hafnamálastofnunar eru fólgnar. Það kemur t.d. ekki fram í 22. gr. því að þar stendur óbreytt að hafnarframkvæmdir, er njóti ríkisstyrks, skuli unnar undir tæknilegu og fjárhagslegu eftirliti Hafnamálastofnunar ríkisins og fari hafnarstjórn þess á leit þá annist Hafnamálastofnun auk frumrannsókna framkvæmdir eftir því sem við verður komið í skipulagningu hafnarsvæða, hönnun einstakra mannvirkja og gerð kostnaðaráætlana. Þetta virðist þýða að þrátt fyrir niðurfellingu núverandi 5. gr. verður ekki séð að breytt starfssvið og tilgangur feli t.d. í sér að stofnunin hætti verktaka- og ráðgjafarstarfsemi í samkeppni við almennan markað. Af 29. gr. má ráða að Hafnamálastofnun sé ætlað víðtækara verkefni í að meta þörf fyrir framkvæmdir í einstökum höfnum, landshlutum og landinu í heild. Hafnir sem reka skal sem hlutafélög hljóta að falla undir lög um slík félög. Við slíka breytingu hljóta að vakna spurningar: 1. Hvernig verður farið með skattalegan ríkisstyrk til slíkra hafna? Hlutafélagshafnir hljóta að greiða skatta bæði til ríkis og sveitarfélaga. Hvernig fer þetta saman við undanþágu á greiðslu skatta til sveitarsjóða skv. 14. gr.? 2. Hvernig samræmist ríkisstyrkur til hlutafélagshafna lögum um samkeppni? Er t.d. hægt að setja þau takmarkandi ákvæði á hlutafélög, eins og segir í 14. gr., að tækjum og eignum megi einungis verja í þágu hafnar? 3. Getur ráðherra ákveðið gjaldskrá fyrir hlutafélög í eigu ríkis, sveitarfélaga eða annarra, sbr. 13. gr.? 4. Almennt er spurning hvort allt eftirlitskerfi Hafnamálastofnunar geti átt við um hlutafélög. Í frv. er miðað við að ráðherra geti með reglugerð ákveðið að höfðu samráði við eigendur viðkomandi hafna að mynduð verði hafnasamlög um rekstur þeirra þar sem landfræðileg skilyrði eru fyrir hendi. Í athugasemdum er lögð fram hugmynd um slík samlög. Skoða þarf slíkar hugmundir mjög vandlega. Ef æskilegt er talið að mynda hafnasamlag á höfuðborgarsvæðinu er nauðsynlegt að sveitarfélög svæðisins, með hafnaraðstöðu frá Straumi að Kjalarnesi, ættu aðild að athugun á hagkvæmni slíks samlags. Frumkvæði að hafnasamlögum ætti að koma frá höfnum en ekki frá ráðherra. Í 9. gr. frv. er gerð sú tillaga um breytingar að í stað eigenda hafnar skuli hafnarstjórn ráða hafnarstjóra og í athugasemdum stendur að um smávægilegar orðalagsbreytingar sé að ræða. Óþarft virðist að með lögum sé höfð sú forsjá með eigendum hafna að þeir ráði ekki hvern þeir ráða sem hafnarstjóra. Í 11. gr. hefur vigtargjald af sjávarafla flokkast með skipagjöldum. Samkvæmt innlendri og alþjóðlegri venju miðast skipagjöld við stærð skipa. Vigtargjöld eru þjónustugjöld enda talin upp með þeim í 11. gr. Í 12. gr. er lagt til að lögfesta til frambúðar skattlagningu samkvæmt sérstökum aðgerðum í ríkisfjármálum 1992 og nýta þannig tekjustofna hafnarsjóða sem skattstofn. Þessari skattheimtu eða jöfnunargjaldi var m.a. mótmælt á ársfundi Hafnasambands sveitarfélaga 1990 og af stjórn þess í desember 1991. Þar er m.a. bent á að gjaldið skattleggur sjóflutninga sérstaklega og veikir þar með samkeppnisaðstöðu þeirra. Í umræðu um rekstrarstöðu hafna undanfarin ár hefur margoft komið fram að vöruhafnir standi tiltölulega vel en fiskihafnir illa. Ástæða þess er að stjórnvöld samþykkja að gjaldtaka í vöruhöfnum taki mið af kostnaði en ekki í fiskihöfnum eða t.d. þar sem skipaviðgerðir eru stundaðar. Vikist hefur verið undan að láta notendur fiskihafna greiða rýmilegt gjald fyrir notkun þeirra og óskum hafna um hækkun aflagjalds hefur verið hafnað. Í skipunarbréfi ráðherra til þeirrar nefndar sem leggur fram frv. er áhersla lögð á að treysta rekstrargrundvöll hafna. Millifærsluleið sú, sem hér er valin í stað beinnar gjaldtöku af notendum hafna, virðist ekki treysta í raun rekstrargrundvöll, þvert á móti gerir hún hafnir háðar skattlagningu og millifærslu. Í almennum athugasemdum í frv. eru tillögur um hafnasamlög og kostnaðarþátttöku ríkissjóðs réttilega taldar aðalatriði frv. auk tillögu um hlutafélagshafnir og aukavörugjöld. Í 29. gr. er tekið upp mikilvægt nýmæli þar sem stendur: ,,Við áætlanagerðina og forgangsröðun framkvæmda skal leggja til grundvallar mat á þörf fyrir framkvæmdir í einstökum höfnum, landshlutum og landinu í heild.`` Þá er í 27. gr. ákvæði um að ráðherra sé heimilt að ákveða að framkvæmdir í höfnum sem mynda hafnasamlög njóti tímabundins hafnaframlags skv. 26. gr. Ákvæði um kostnaðarþátttöku ríkissjóðs er mjög mikilvægt verkfæri til að koma á hagræðingu í nýtingu hafna, endurbótum í flutningakerfi o.s.frv. Vegna ofangreindrar áherslu á áætlanagerð og forgangsröðun verkefna í 29. gr. kemur það á óvart að í 26. gr skuli ákvæði um kostnaðarþátttöku ríkissjóðs ekki taka mið af þeim sjónarmiðum heldur miðast áfram við einstaka byggingarhluta hafna. Erfitt er að sjá að ef ríkisvaldið ætlar að ná fram markmiðum um hagræðingu og nýtingu hafna og framkvæmda að það verði best gert með skiptingu framlags þess eftir þessum leiðum. Á vegum Hafnasambands sveitarfélaga hefur oft verið bent á þörf þess að flokka hafnir eftir verkefnum, bæði flutningakeðjunni og eftir atvinnuþáttum. Dæmi um slíka flokkun eru fiskihafnir, flutningahafnir, iðnaðarhafnir, skipaviðgerðir, smábátahafnir. Ef tekið væri mið af 29. gr. og metin framkvæmdaþörf í hverri höfn í hverjum landshluta á landinu öllu eftir þessari verkefna- og atvinnuvegaflokkun er þess að vænta að öðruvísi áherslur kæmu fram um ríkisframlag en ef flokkunin eftir byggingarhlutum eins og 26. gr. gerir ráð fyrir. Í tillögum 26. gr. er gert ráð fyrir að hækka framlag til hafnargarða og upptökumannvirkja fyrir skip. Í athugasemdum kemur fram að ríkissjóður taki svipaðan þátt í hafnargerð og verið hefur. Af þessu virðist mega draga þá ályktun að aukið fjármagn renni til þessara málaflokka. Aukið framlag til hafnargarða gæti þrýst á framkvæmdir í nýjum höfnum þótt draga megi í efa að fleiri hafna sé þörf enda stefnt að fækkun eininga í hafnasamböndum. Dæmi um það hversu óheppilegt er að nota byggingarhluta hafna eru upptökumannvirki fyrir skip. Um það liggur fyrir nýleg þarfagreining, bæði fyrir landshluta og landið í heild. Þá er átt við svonefnda Appeldore-skýrslu en niðurstaða hennar er að hvorki í landshlutum né á landinu í heild sé þörf á nýjum upptökumannvirkjum heldur beri að styrkja skipasmíðar og skipaviðgerðir í landinu á annan hátt með því að endurskoða og hagræða í núverandi stöðvum. Hvers vegna er þá gengið hér þvert á þessa niðurstöðu og lagt til að auka framlag ríkisins til nýrra upptökumannvirkja? Spurningin um uppbyggingu skipaviðgerða er e.t.v. spurning um iðnþróun frekar en hafnargerð. Ef sú leið er valin að ríkið leggi fram fé til skipaviðgerða gegnum framkvæmdastyrki til hafna, vaknar einnig spurning um hvort þar eigi þá við skerðingarákvæði um ríkisframlag skv. 27. gr. en í 2. mgr. 27. gr. stendur að við mat á greiðsluþátttöku ríkissjóðs í einstökum verkefnum skuli taka tillit til fjárhagslegrar getu hafnarsjóðs til að standa undir nauðsynlegum hafnarframkvæmdum. Hér er um það að ræða að ákvæði um ríkisframlög til fjárhagslega vel stæðra hafna skuli skert. Nú getur höfn haft góðar tekjur af vöruflutningum og sjávarútvegi en í höfninni er skipaviðgerðarstöð sem þarfnast uppbyggingar. Skipaviðgerðir skapa höfnum litlar tekjur. Vegna skerðingarákvæða fær höfn lítið eða ekkert framlag til skipaviðgerða en hugsanlegt framlag til upptökumannvirkis færi til fátækari hafna þótt hagkvæmara geti verið fyrir þjóðarhag og þróun atvinnugreinarinnar að styrkja þær stöðvar sem fyrir eru eins og niðurstaða úttektar iðnrn. sýnir. Viðamestu upptökumannvirki á landinu eru nú á Akureyri og í Reykjavík sem báðar búa við skert ríkisframlag til hafnarframkvæmda og Reykjavíkurhöfn ekkert. Styrkur til upptöku á stórum skipum annars staðar mundi leiða til verulegra þrenginga og rýrari framleiðni í greininni umfram það sem nú er. Niðurstaða þessarar hugleiðingar er að ef ríkisvaldið ætlar að vinna þarfa greiningu og áætlunargerð skv. 29. gr. er líklegt að önnur flokkun í byggingarhluta skv. 26. gr. gæti verið markvissari sem verkfæri við ákvörðun ríkisframlags og ákvæði um skerðingu skv. 27. gr. gæti leitt til óhagkvæmrar þróunar fyrir atvinnugreinar eða landshluta. Flokkun eftir byggingarhlutum skv. 26. gr. leiðir til þess að hafnir fá tímabundið fé til einstakra framkvæmda en ekki endilega til aukinnar framleiðni eða hagsældar í landshlutum og landinu í heild eins og hlýtur að vera markmið 29. gr. Virðulegi forseti. Ég er að ljúka máli mínu en að endingu þetta. Ég verð að lýsa undrun minni á því að í frv. til laga um hafnalög skuli vera sérstakt ákvæði hvar getið er um það að jafnframt starfi hafnamálastjóra skuli hann gegna starfi vitamálastjóra. Ég verð að segja það að líklega er þetta nokkuð fátítt þó að ég hafi kannski ekki mikla þekkingu á lagasetningum, en þá þykir mér það furðu sæta að það skuli í einum lögunum vera getið um að jafnhliða skuli þessi maður gegna starfi sem er á allt öðru sviði en hafnamál þó nokkuð tengt sé.

Virðulegi forseti. Áður en ég fjalla í stuttu máli um einstök atriði er lúta að því frv. til breytinga á hafnalögum sem hér er til umræðu vil ég koma að ræðum hv. 5. þm. Vestf. og hv. 16. þm. Reykv. sem þeir fluttu hér við þessa umræðu en þeir komu þar inn á nokkur atriði sem ég hefði viljað gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi varðandi það sem kom fram hjá hv. 5. þm. Vestf. að frv. sem hér er til umræðu stangist á við sveitarstjórnarlög. Ég tel að þar sé um grundvallarmisskilning að ræða. Við erum að fjalla um breytingar á hafnalögum og þrátt fyrir að í 6. gr. sveitarstjórnarlaganna sé þess getið að meðal verkefna sveitarfélaga sé rekstur hafna þá á það að sjálfsögðu ekki að koma í veg fyrir að við getum gert breytingar hér á Alþingi á hafnalögum og gert það mögulegt að um hafnir séu stofnuð hlutafélög. Ég tel að ef nauðsynlegt reynist að breyta sveitarstjórnarlögunum vegna þessa þá sé það að sjálfsögðu það sem á að gera ef talin er ástæða til þess. Hér erum við að marka nýja braut hvað varðar hafnalögin og rekstur hafna í landinu og þess vegna þurfi að taka tillit til þess. Varðandi það sem kom fram hjá hv. 16. þm. Reykv. þá get ég að mörgu leyti tekið efnislega undir hans ræðu. Ég vil vekja athygli á því vegna þeirra athugasemda sem komu fram um ákvæði í frv. varðandi stuðning við upptökumannvirki þá sýnir það kannski ásamt öðru þann mikla aðstöðumun sem er í landinu. Annars vegar eru veikburða hafnarsjóðir vítt og breitt um landið sem hafa tekið sér fyrir hendur að reyna að stuðla að því að styrkja skipasmíðaiðnaðinn í landinu með því að byggja upp dráttarbrautir og það hefur verið gert víða mjög myndarlega. Hins vegar er svo þessi stóri og sterki og öflugi hafnarsjóður Reykjavíkurhafnar sem hefði getað haft möguleika til þess að styrkja skipasmíðaiðnaðinn hérna á Reykjavíkursvæðinu en hefur ekki gert það. Ég veit ekki til þess að Reykjavíkurhöfn hafi staðið fyrir því að bæta svo mjög aðstöðu til upptökumannvirkja við Reykjavíkurhöfn. En hvað um það. Þarna er um það að ræða að hafnarsjóðir víða um land hafa fengið 40% styrk til að byggja upp mannvirki vegna skipasmíðaiðnaðarins og ég tel að það sé af hinu góða og það hefði kannski verið úr takt við óskir manna að hlúa heldur að skipasmíðaiðnaðinum í dag að það skuli þó vera aukið fremur en ef við hefðum fellt það algerlega niður að veita styrki til þessara mannvirkja. Varðandi þá ábendingu hv. 16. þm. Reykv. að sjávarútvegurinn ætti að taka meiri þátt í uppbyggingu hafnarmannvirkja og ætti að greiða meira til hafnarsjóðanna þá get ég heils hugar tekið undir þá athugasemd. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum að sjávarútvegurinn hefur ekki greitt eðlilega og ekki nægilega mikið til hafnanna en ef við skoðum hvernig þetta hefur þróast í gegnum tíðina þá hefur það gerst að tekjum hafnanna af sjávarútvegi hefur verið haldið niðri þangað til núna fyrir stuttu að það tókst að hækka aflagjaldið til hafnanna úr 0,85% af aflaverðmæti í 1% en hins vegar ef skoðað er og litið er til þess hvernig vörugjöldin, sem stóru vöruhafnirnar hafa fengið, hafa þróast þá kemur það í ljós að tekjur af vörugjöldum hafa hækkað meira en tekjur af útgerðinni og þetta er óeðlilegt. Hvers vegna þetta er vil ég ekki dæma um en einhverra hluta vegna hefur aðgangur stóru vöruhafnanna að hækkunum verið greiðari en litlu fiskihafnanna sem hafa orðið að sækja tekjur sínar til sjávarútvegsins. Um þetta mætti halda langa ræðu en það er staðreynd að svona hefur þetta verið. Litlu fiskihöfnunum hefur verið haldið niðri með því að þær hafa ekki fengið eðlilegar tekjur frá sjávarútveginum. Þetta eru staðreyndir. Það frv. sem hér er til umfjöllunar er afar mikilvægt. Hafnalögin marka vissan ramma annars vegar um þessa mikilvægu atvinnugrein, sjávarútveginn og siglingar, og svo hins vegar um flutningastarfsemi almennt. Það sem ég tel hins vegar að sé mikilvægast í því frv. sem hér er til umræðu og marki kannski mestu breytingarnar er það sem fram kemur í 8. gr. frv. um hafnasamlög. Gert er ráð fyrir að hafnasamlög megi stofna um fleiri en eina höfn og hafnir verði þannig sameinaðar. Það er gert ráð fyrir því að ráðherra geti gefið út reglugerð og í þeirri reglugerð séu hafnir sameinaðar í hafnasamlög, tvær eða fleiri. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt og muni styrkja rekstur hafnanna. Þetta muni skapa höfnunum vítt og breitt um landið betri möguleika til hagræðingar og þetta muni þegar til lengri tíma er litið draga úr framkvæmdaþörf í höfnum landsins vegna þess að það verði reynt innan hafnasamlaganna að nýta betur hafnarmannvirkin og það á bæði við um hafnir á Stór-Reykjavíkursvæðinu og eins úti um landið allt. Ég tel að sameining hafna og stofnun hafnasamlaga eða félaga um rekstur hafnanna gæti einnig leitt til þess að sveitarfélög yrðu sameinuð og það tel ég mjög af hinu góða og á þann hátt geti ný hafnalög haft afgerandi þýðingu fyrir sveitarfélögin í landinu og um leið uppbyggingu atvinnulífs á þeim svæðum þar sem hafnasamlög yrðu stofnuð. Þegar litið er til hafnanna og þess mikilvæga hlutverks sem þær gegna í flutningastarfsemi held ég að nauðsynlegt sé að huga að því að sjóflutningar eru e.t.v. ódýrasti flutningamátinn sem við eigum kost á og ég tel að það eigi að leggja aukna áherslu á sjóflutninga milli landshluta. Með bættum samgöngum á landi hefur þróunin orðið sú að flutningar hafa aukist landveginn og ég tel ekki einsýnt að það sé ætíð til sparnaðar. Sjóflutningar skapa minni mengun. Það er alveg ljóst að landflutningar á þungum flutningabílum skapa vissa mengun fyrir utan að okkar veikbyggðu samgönguæðar á landi, þ.e. vegirnir, eru ekki enn sem komið er byggðir fyrir þá miklu landflutninga sem nú þegar fara um vegina. Við þekkjum það að mjög víða er það þannig að vegakerfið hefur verið byggt upp af veikum mætti. Það hefur verið reynt að þenja út bundin slitlög án þess að hafi verið tryggt að undirbygging þeirra hafi verið með þeim hætti sem þyrfti að vera þegar litið er til þess mikla þunga sem fer um vegina. Ég held að það þurfi að reyna að styrkja sjóflutningana og ég vænti þess að með stofnun hafnasamlaga m.a. og með því að efla hafnirnar megi það takast. Hins vegar er það auðvitað mikilvægur þáttur í hafnalögunum sem snýr að framkvæmdum í höfninni, að hafnargerð. Nýbyggingar í höfnum eru stór fjárfestingarþáttur fyrir utan það að viðhald og endurbygging hafnarmannvirkja er stöðugt viðfangsefni og þarf auðvitað að huga rækilega að því. Á árinu 1992 er gert ráð fyrir að framkvæmt verði fyrir rúman milljarð í höfnum landsins fyrir utan Reykjavíkurhöfn. Það er töluvert stór upphæð og mikilvægt að vel sé staðið að öllum framkvæmdum, eftirliti og undirbúningi og ég held að með þeirri skipan, sem frv. gerir ráð fyrir hvað varðar þann þátt, sé vel fyrir því séð. Ég gat þess fyrr í ræðu minni að sjávarútvegurinn og hafnirnar eru samofin og hafnirnar skipta mjög miklu máli fyrir sjávarútveginn. En í landinu eru mjög ólíkar aðstæður þegar litið er til hinna mismunandi hafna og þegar við lítum annars vegar á stóru vöruhafnirnar, t.d. Reykjavíkurhöfn, og svo hins vegar litla höfn úti á landi þar sem dregið er á land mikið sjávarfang þá eru aðstæður mjög ólíkar og þess vegna þarf að huga að því og það er óhjákvæmilegt, tel ég, að það sé þarna viss mismunun eins og núgildandi hafnalög gera ráð fyrir og frv. gerir ráð fyrir að sé áfram. Að lokum vil ég leggja áherslu á það að skv. 29. gr. frv. er gert ráð fyrir að unnin sé hafnaáætlun. Hafnaáætlun hefur verið unnin en hún hefur aldrei hlotið afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Ég tel að nauðsynlegt sé og í rauninni mjög mikilvægt að hafnaáætlun sé unnin mjög vandlega og hún sé lögð fyrir Alþingi til samþykktar og eftir henni sé unnið. Þess vegna vil ég í lokin, virðulegi forseti, leggja á það sérstaka áherslu að þegar þetta frv. verður til endanlegrar afgreiðslu vonandi í haust liggi fyrir hafnaáætlun sem verður hægt að ræða jafnhliða og að hún verði afgreidd hér frá Alþingi og samþykkt og eftir henni verði unnið á grundvelli á væntanlegra nýrra hafnalaga.

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem mér finnst sérstaklega vont að hv. síðasti ræðumaður skyldi ekki hafa komið neitt inn á. Í fyrsta lagi það að ég hef kannski komið heldur við einhverja þegar ég var að lesa yfirlýsinguna varðandi ákvörðun fjármagns frá Alþingi næstu þrjú árin. Það er kannski víðar í fleiri kjördæmum sem slík skipan hefur verið á gegnum árin. Kannski er þetta þekkingarleysi mitt og einfaldleiki en nýjum þingmanni kemur það mjög sérkennilega fyrir sjónir að þeir sem setjast nú á Alþingi skuli vera bundnir af samþykktum þingmanna sem hafa farið héðan og slíkt skuli gilda næstu þrjú árin. Aðeins varðandi það líka sem ég hefði gjarnan viljað fá að heyra, þ.e. um skattalega meðferð á þeim hlutafélögum sem væntanlega yrðu stofnuð í sambandi við hafnamál eða hafnir sem yrðu gerðar að hlutafélögum en nytu jafnframt ríkisframlags. Varðandi slippmálið hér í Reykjavík. Síðasti ræðumaður kom inn á það að Reykjavíkurhöfn hafi ekki veitt neitt fjármagn til að styrkja Slippfélagið í Reykjavík. Þess ber þó að geta að Reykjavíkurhöfn er hluthafi í Slippfélaginu, sem nú heitir Stálsmiðjan hf., og styrkir það óbeint með því hlutfé sem þar er. Ég veit heldur ekki til þess að Akureyrarhöfn hafi styrkt skipasmíðaiðnaðinn þar. Ef þar hefur vantað aðstoð þá hefur verið leitað í ríkiskassann. Tímans vegna ætla ég ekki að ræða um fleiri mál en ég vil þó segja það að lokum að það er nokkuð hart að standa frammi fyrir þeim staðreyndum að Reykjavíkurhöfn hefur hagrætt og gert hvað hún hefur getað til þess að sinna byltingu á sviði flutningamála. Það hefur orðið bylting þar á og Reykjavíkurhöfn hefur mætt því af kostum og gæfni sem hefur leitt til lægra vöruverðs sem hefur komið öllum landsmönnum til góða en með þessari ákvörðun um 25% vörugjald er verið að taka það af og það er mál sem er óviðunandi.

Virðulegi forseti. Ég tók það ekki sérstaklega til mín sem hv. 16. þm. Reykv. sagði um varðandi yfirlýsingar þingmanna. Hins vegar tek ég undir það með þingmanninum að ég tel það mjög óeðlilegt að þingmenn gefi slíkar yfirlýsingar, ekki síst á síðustu dögum setu sinnar hér á þingi. Það geta verið þau tilvik að nauðsynlegt sé að gefa einhverjar slíkar yfirlýsingar en ég tel að þingmenn eigi að vera mjög sparir á þá penna sem notaðir eru til slíkra yfirlýsinga til sveitarstjórna sem loforð um fjárveitingu. Varðandi skattalega meðferð hlutafélaga sem gætu verið stofnuð um hafnir þá þarf auðvitað að huga sérstaklega að því en ef stofnað er hlutafélag um höfn þá tel ég líklegt að slíkt hlutafélag yrði að hljóta skattalega meðferð á borð við önnur félög nema um það séu sett önnur lög innan skattalaganna. Varðandi 25% álagið, hið sérstaka álag á vörugjald. Um þetta hafa verið deildar meiningar og ég virði þau sjónarmið að sjálfsögðu sem koma fram hjá þingmanninum. Innan Hafnasambandsins hefur verið mjög rætt um þetta en niðurstaða þeirrar nefndar sem vann að samningu þessa frv. varð sú að breyta því sem var ákveðið með bandorminum en fara þá leið að þetta sérstaka álag á vörugjaldið sem er hjá öllum höfnum landsins renni í Hafnabótasjóð. Varðandi Reykjavíkurhöfn tek ég heils hugar undir það að Reykjavíkurhöfn er afskaplega vel rekið fyrirtæki sem hefur hagrætt og fjárfest á þann veg að til fyrirmyndar er. Það eitt vil ég segja um rekstur þeirrar hafnar og ég held að margar aðrar hafnir mættu taka sér rekstur Reykjavíkurhafnar til fyrirmyndar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. landbn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 54/1990, um innflutning dýra. Nefndin hefur fjallað um frv. Umsagnir bárust frá Búnaðarfélagi Íslands, Dýralæknafélagi Íslands og yfirdýralækni. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Níu þingmenn standa að nál. Kristín Ástgeirsdóttir skrifar undir með fyrirvara og Magnús Jónsson í forföllum Sigbjarnar Gunnarssonar en aðrir nefndarmenn eru Egill Jónsson, Árni M. Mathiesen, Jóhannes Geir Sigurgeirsson, Guðni Ágústsson, Einar K. Guðfinnsson, Eggert Haukdal og Ragnar Arnalds.

Herra forseti. Ég vil í örfáum orðum gera grein fyrir því hvers vegna ég skrifaði undir þetta frv. með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur að því að ég er ekki alveg sannfærð um að rétt sé að opna sóttvarnastöðvar með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir, þ.e. með því að heimila að dýralæknir gegni öðrum störfum. Ég hef líka efasemdir hvað það varðar að með þessu verður heimilt að sæðingamenn komi inn í stöðvarnar og sinni þar störfum auk þess sem ég hef líka vissar efasemdir varðandi það að það kunni e.t.v. að hamla vísindastörfum viðkomandi dýralæknis eða rannsóknum sem tengjast þessum störfum að dýralæknir geti verið í öðru starfi samhliða. En þetta eru auðvitað vangaveltur og ekki hlutir sem skipta meginmáli þegar horft er á þessi lög í heild og því verður reynslan að skera úr um hvernig úr þessu vinnst.