Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í iðnn. leggjum til að þessu máli verði vísað frá þar sem við teljum það vanbúið til afgreiðslu í þessari virðulegu stofnun. Ég legg þar sjálfur sérstaklega áherslu á þann þátt sem snýr að starfsmönnunum og því ákvæði sem mótmælt hefur verið hvað ákafast af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, m.a. með skírskotun til þess að í 4. gr. frv. felist brot á 67. gr. stjórnarskrárinnar og verði frv. samþykkt í þeim búningi sem það liggur nú fyrir þá verði óðara efnt til málaferla af hálfu opinberra starfsmanna vegna þess að um lögleysu sé að ræða. Af þeim ástæðum teljum við rétt að leggja til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Verði þeirri beiðni okkar hafnað mun ég greiða atkvæði gegn 1. gr. frv. og að öðru leyti taka málið sérstaklega til meðferðar milli 2. og 3. umr. þar sem hv. formaður iðnn. hefur lýst því yfir að hann muni beita sér fyrir því að haldinn verði sérstakur fundur í iðnn. til að ræða þann þátt málsins sem felst í 4. gr. þess.

Virðulegur forseti. Í nál. minni hlutans eru færð rök fyrir því í sex liðum að minni hluti nefndarinnar telur rétt að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar. Sú tillaga er hér til umfjöllunar og rökstuðningur færður fyrir því. Verði tillagan felld þá kemur það fram, eins sagt er í umsögn bæjarstjórnar Akraness, að fram hafi komið í máli áhrifamikilla stjórnmálamanna að til standi og ákveðið sé að selja fyrirtækið í heild sinni eða einstökum hlutum. Við erum á móti því að það verði gert. Það getur vel komið til greina af okkar hálfu að breyta fyrirtækinu í hlutafélag en það einkavæðingaræði sem er á þessari ríkisstjórn verður til þess að það er ekki hægt að greiða atkvæði með frv. heldur verður að greiða atkvæði gegn því verði frávísunartillagan ekki samþykkt.

Virðulegi forseti. Aðdragandi þess frv. sem hér liggur fyrir, er nú orðinn alllangur. Nefnd til að endurskoða lög um vátryggingarstarfsemi var skipuð í ágústmánuði árið 1989 af þáv. trmrh., hv. þm. Guðmundi Bjarnasyni. Gildandi lög, nr. 50/1978, eru í meginatriðum frá árinu 1973 þegar fyrsta heildarlöggjöfin var sett hér á landi á þessu sviði. Var löggjöfin því komin til ára sinna og endurskoðunar þörf í ljósi breyttra tíma og breyttra aðstæðna. Nefndin starfaði með nokkrum hléum á þessu tímabili en samningaviðræður EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins um myndun Evrópsks efnahagssvæðis hófust á svipuðum tíma og nefndin var skipuð. Sú stefna var mörkuð í nefndinni að við heildarendurskoðun laganna yrði miðað við aðlögun að Evrópulöggjöfinni í samræmi við niðurstöður þessara samningaviðræðna. Störf nefndarinnar á árunum 1989 og 1990 voru því einkum fólgin í undirbúningsvinnu og öflun gagna en nú liggur fullbúið frv. fyrir. Sérstök löggjöf er hvarvetna í gildi um vátryggingarstarfsemi undir eftirliti opinberra stjórnvalda og hefur svo verið víðast hvar frá því um seinustu aldamót eða jafnvel fyrr. Löggjöf Norðurlandaþjóða í þessum efnum stendur á mjög gömlum merg og þegar sett var fyrsta heildarlöggjöfin hér á landi á áttunda áratugnum, miklu seinna en víðast hvar annars staðar, var löggjöf Norðurlanda einkum höfð til hliðsjónar. Einnig er nú tekið mið af sambærilegri löggjöf nágrannaþjóða í frv. þessu. Einkum hefur í því sambandi verið litið til dönsku laganna en ástæðan fyrir því er sú að þau hafa verið löguð að reglum Evrópubandalagsins og eru gild á hinu Evrópska efnahagssvæði. Einnig hefur verið fylgst með því lagastarfi sem á sér stað annars staðar vegna EES-samningsins, einkum í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð. Hér er þó um sjálfstætt frv. að ræða sem miðast við íslenskar aðstæður og á sér ekki nákvæma fyrirmynd neins staðar annars staðar. Ástæða þess að sett er sérstök löggjöf um vátryggingarstarfsemi og um opinbert eftirlit með henni er einkum hið félagslega hlutverk vátrygginga. Hlutverk slíkra trygginga er að veita vernd og fjárhagslegt öryggi gegn ófyrirsjáanlegum áföllum og tjónum sem sífellt eiga sér stað. Vátryggingar varða flesta ef ekki alla þegna í nútímaþjóðfélagi og mikil nauðsyn er að starfsemi vátryggingarfélaga sé rekin á heilbrigðum og traustum grundvelli og að gætt sé hagsmuna þeirra sem sækja til þeirra þjónustu og rétt eiga á bótum. Vátryggingarfélög bera mikla áhættu og mikið fjármagn fer um þeirra hendur. Þau hafa með höndum vörslu fjár vátryggingartaka sem lagt er í sameiginlegan sjóð til greiðslu bóta til þeirra sem verða fyrir tjóni. Hinir vátryggðu hafa yfirleitt ekki aðstöðu til að meta fjárhagsstöðu þeirra sem þeir skipta við eða gera sér grein fyrir þeim kjörum sem þeir semja um. Af þessum ástæðum er hvarvetna talið nauðsynlegt að ríkisvaldið taki að sér að hafa eftirlit með starfsemi vátryggingarfélaga og fái ríkar heimildir til að taka í taumana ef eitthvað fer úrskeiðis. Þess vegna er löggjöf um vátryggingarstarfsemi fyrst og fremst löggjöf í þágu neytenda. Miklar breytingar hafa átt sér stað bæði hér á landi og annars staðar frá því að lögin voru sett á áttunda áratugnum og frv. sem hér er lagt fram tekur mið af þeirri þróun. Lengst af hefur vátryggingarstarfsemin hér á landi verið mjög afmarkað og þröngt svið. Staðlaðir skilmálar hafa verið í boði og samræmdir iðgjaldataxtar oft með beinum afskiptum og ákvörðunum hins opinbera um þá fyrir fram, samkeppni takmörkuð og samstarf og samráð ríkt milli félaga í markaðsmálum. Starfsemin hefur auk þess að mörgu leyti búið við þröng ytri skilyrði, svo sem varðandi ávöxtun fjármuna og fjárfestingar. Þetta hefur verið að breytast að undanförnu þrátt fyrir óbreytta löggjöf. Vátryggingarstarfsemi tengist nú æ meir öðrum sviðum viðskipta, fjármála og þjónustustarfsemi í kjölfar þess að ýmsar reglur hafa verið rýmkaðar og hömlum verið aflétt innan lands og milli landa og ávöxtunarmöguleikar eru nú mun fjölbreyttari en þeir voru áður. Samkeppni eykst og stöðugt fjölbreyttari tegundir vátrygginga eru á boðstólum. Jafnframt eykst þörfin fyrir upplýsingar og þjónustu vátryggingartökum til handa og að áhersla sé lögð á neytendavernd. Sú stefna er mörkuð í frv. að á sama tíma og heimildir vátryggingarfélaga til starfsemi á sviðum er tengjast vátryggingarstarfseminni eru rýmkaðar og ýmsum hömlum og takmörkunum er aflétt verði ákvæði á sviði neytendaverndar og varðandi verksvið og skyldur Tryggingaeftirlitsins skýrarari og skilvirkari. Vátryggingarfélögin beri sjálf ábyrgð á eigin starfsemi en afskipti hins opinbera verði fólgin í eftiráeftirliti í stað fyrirframforsjár en að heimildir til slíks eftirlits og afskipta séu mjög ríkar og skýrar. Frv. gerir ráð fyrir því að fullnægt verði ákvæðum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði eins og hann liggur fyrir nú á Alþingi. Samningurinn gerir ekki ráð fyrir myndun sameiginlegs vátryggingarmarkaðar á öllu svæðinu nema að takmörkuðu leyti. Starfsleyfi heimaríkis veitir rétt til að veita þjónustu hvar sem er á svæðinu án sérstakrar atvinnustöðvar í þeim greinum vátrygginga sem nefndar eru stóráhætta, en það eru vátryggingar fyrst og fremst í stærri atvinnurekstri og í sjótryggingum, t.d. í fiskiskipatryggingum, í flugtryggingum og farmtryggingum. Nokkrir tugir fyrirtækja hér á landi, eigendur skipa og flugvéla og farmflytjendur, munu því frá gildistöku samningsins geta vátryggt hjá erlendu vátryggingarfélagi á hinu Evrópska efnahagssvæði ef þeir svo kjósa án þess að félagið þurfi að hafa starfsleyfi sem gefið er út hér á landi eða sérstaka atvinnustöð hér á landi. Sama gildir á líftryggingasviðinu þegar menn kaupa líftryggingu að eigin frumkvæði án atbeina líftryggingarfélags eða umboðsmanna þeirra. Menn hafa hins vegar farið mun hægar í sakirnar hjá Evrópubandalaginu á vátryggingarsviðinu en á ýmsum öðrum sviðum fjármála, viðskipta og þjónustu í þá átt að samræma löggjöf, aflétta hömlum og falla frá gildandi reglum heima fyrir. Lög um vátryggingarsamninga verða ekki samræmd á þessu stigi í aðildarríkjunum og því geta lög annarra ríkja átt við um vátryggingar sem keyptar eru annars staðar. Vátryggingarskilmálar geta verið torskildir og ýmis vandamál komið upp þegar sækja þarf bætur úr hendi vátryggingaraðila í fjarlægu landi. Nauðsynlegt er því að huga að neytendahliðinni jafnframt því sem hömlum er aflétt á fjármála- og viðskiptasviði og að gæta þannig réttarstöðu hinna vátryggðu. Menn hafa verið nokkuð á eftir, ekki síst hér á landi, að móta stefnu í neytendamálum og samkvæmt EES-samningnum er látið nægja að aflétta nú hömlum í þeim greinum vátrygginga og fyrir þá þjóðfélagshópa sem ekki eru taldir í jafnmikilli þörf fyrir neytendavernd og ýmsir aðrir. Starfsleyfi útgefið hér á landi og atvinnustöð hér er því áfram skilyrði samkvæmt frv. þegar um er að ræða vátryggingar sem nefndar eru fjöláhætta, þ.e. einkum vátryggingar heimila, fjölskyldna og minni fyrirtækja. Á næsta ári er ætlunin að fella inn í EES-samninginn ákvæði tilskipana sem Evrópubandalagið hefur nýlega samþykkt og heimila vátryggingarstarfsemi á grundvelli starfsleyfis heimaríkis á svæðinu öllu án þess að sérstök atvinnustöð sé skilyrt þar sem vátryggt er. Gert ráð fyrir því að þetta taki gildi frá miðju árinu 1994. Þess ber að geta að skilyrði þess að félag megi veita hér þjónustu án atvinnustöðvar verður ávallt að eftirlitsstjórnvöld heimaríkis félagsins hafi fjallað um málið og sent Tryggingaeftirlitinu hér á landi m.a. staðfestingu þess að félagið uppfylli tilskildar kröfur um gjaldþol vegna starfseminnar í heild og að það hafi starfsleyfi í þeim greinum sem það hyggst veita þjónustu. Má félagið ekki hefja þessa starfsemi fyrr en eftirlitið hér á landi hefur staðfest að það hafi fengið öll tilskilin gögn í hendur. Þess ber einnig að geta að vátryggingarfélagi verður ávallt skylt að hafa hér á landi sérstakan fulltrúa í lögboðnum ábyrgðartryggingum ökutækja til að annast tjónsuppgjör þó að ekki sé að öðru leyti atvinnustöð hér á landi. Það er sem sagt fyrst og fremst eftirlit með fjárhag og útgáfu starfsleyfis sem verður í höndum erlendra eftirlitsstjórnvalda. Eftirlit gistiríkis hefur áfram ríkar heimildir til afskipta í samræmi við gildandi löggjöf sem þar gildir og almennt er gert ráð fyrir auknu samstarfi milli eftirlitsstjórnvalda aðildarríkjanna. Slíkt samstarf hefur raunar um langt skeið átt sér stað á Norðurlöndum og í Evrópu á sviði eftirlitsmála. Um erlend félög með staðfestu utan Evrópsks efnahagssvæðis gilda samkvæmt frv. hliðstæðar reglur og í gildi eru samkvæmt núgildandi lögum, þ.e. hér verður ávallt að vera föst atvinnustöð í öllum greinum vátrygginga í formi aðalumboðs og einn aðalumboðsmaður með heimilisfesti hér á landi og varnarþing. Þó eru skýrari reglur en áður líkt og í frv. almennt um heimildir eftirlitsins til að grípa til ráðstafana þegar hætta er á að hagsmunir hinna vátryggðu kunni að vera í hættu. Þá er nýmæli að setja sem skilyrði starfsleyfis til handa félagi með aðalaðsetur utan Evrópsks efnahagssvæðis að íslensk vátryggingarfélög njóti ekki lakari réttar í heimalandi þess en hið erlenda félag hér og er það að sjálfsögðu gert til þess að tryggja að sömu reglur geti gilt um íslensk vátryggingarfélög á slíkum svæðum eins og verið er að veita erlendum vátryggingarfélögum hér. Samkvæmt EES-samningnum ber eftirlitsstjórnvöldum aðildarríkja að hafa samráð við stofnanir Evrópubandalagsins og EFTA um veitingu starfsleyfis til félaga sem hafa staðfesturétt utan svæðisins og sérreglur gilda um aðild þeirra að svæðinu öllu. Þetta er eðlileg krafa þar eð starfsleyfi í einu aðildarríki veitir sjálfkrafa aðgang að öllu svæðinu til jafns við félög sem þar starfa. Er því mikilvægt að samræmdum reglum sé beitt um aðgang að mörkuðum aðildarríkja og að upplýsingum sé miðlað um þá aðila sem fá slíkan aðgang. Ekki er til í lögum tæmandi skilgreining á vátryggingarstarfsemi en slík starfsemi er bæði viðskiptalegs, fjármálalegs og félagslegs eðlis og er rekin af einkafélögum og félögum og stofnunum samkvæmt sérlögum. Lagt er til að lögin eigi við um vátryggingarstarfsemi í víðum skilningi en takmarkist ekki einvörðungu við vátryggingarstarfsemi á viðskiptalegum grundvelli eins og er samkvæmt núgildandi lögum. Þó er ekki gert ráð fyrir breytingu á því sem nú gildir að lögin ná ekki til lífeyrissjóða, sjúkrasjóða, eftirlaunasjóða atvinnulífsins, Tryggingasjóðs eða þess háttar nema þessir sjóðir hafi með höndum aðra vátryggingarstarfsemi. Nýmæli er einnig í frv. að kveðið er á um að félög sem stofnuð eru með sérlögum skuli með sama hætti og einkavátryggingarfélög vera í hlutafélagsformi, gagnkvæmu formi eða öðru lögmæltu félagsformi. Lagareglur EES-samningsins kveða á um að félög stofnuð með lögum skuli starfa á jafnréttisgrundvelli og við sömu rekstrarskilyrði og einkafélög. Verða að vera fyrir hendi skýrar reglur t.d. um ábyrgðarfé, um eignaraðild, um slit og um ráðstöfun eigna. Skort hefur á það hér á landi við stofnun sérfélaga með lögum að þess hafi verið gætt að setja slík ákvæði. Þá hefur skort lagaákvæði um hið gagnkvæma félagsform vátryggingarfélaga. Úr því er bætt í frv., t.d. varðandi stofnun félaga, og með öðrum sérákvæðum um gagnkvæm vátryggingarfélög sem ekki hafa áður verið í lögum um vátryggingarstarfsemi. Sú meginregla gildir áfram samkvæmt frv. að vátryggingarfélag má ekki reka starfsemi sem er óskyld vátryggingarstarfsemi. Á hinn bóginn er eins og fyrr segir talið rétt að rýmka möguleika vátryggingarfélaga á að reka hliðarstarfsemi sem er í eðlilegum tengslum við hefðbundna vátryggingarstarfsemi og að ávaxta fjármuni með fjölbreyttara hætti en til þessa hefur verið heimilt. Er lagt til að vátryggingarfélög megi eiga meiri hluta í fyrirtæki sem rekur fjármálastarfsemi að því tilskildu að fyrirtækið sé háð opinberu eftirliti en það er óheimilt nú. Einnig mega þau samkvæmt frv. eiga meiri hluta eða hafa virk yfirráð í félagi sem rekur leyfilega hliðarstarfsemi. Þetta er í samræmi við þróunina hvarvetna á þessu sviði og ætti að styrkja samkeppnisstöðu íslenskra vátryggingarfélaga á markaðinum. Jafnframt er gert ráð fyrir heimildum Tryggingaeftirlitsins til að hafa eftirlit með félögum sem reka slíka hliðarstarfsemi og eftirlitið getur gert kröfu um að slík starfsemi sé rekin í sérstöku félagi. Þá er einnig lagt til að heimilað verði að mynda félagasamstæður þar sem margháttuð starfsemi á fjármála- og þjónustusviði og vátryggingarstarfsemi, bæði líf- og skaðatryggingarsvið, geti farið saman og að móðurfélag í slíkri samstæðu þurfi ekki að vera vátryggingarfélag. Tryggingaeftirlitinu er þá falið eftirlit með slíkri félagasamstæðu í heild og skarast þá starfssvið þess og bankaeftirlitsins sem einnig getur haft eftirlitsskyldum að gegna varðandi slíkar samstæður. Til greina getur komið, og raunar mjög vel til greina, að rétt sé að sameina Tryggingaeftirlitið og bankaeftirlitið í eina stofnun því það má segja að þessi eftirlit starfi á sambærilegum vettvangi að skyldum eftirlitsstörfum. Þó er ekki gerð tillaga um að það sé gert í þessu frv. Meginreglan er, eins og í núgildandi lögum, að líftryggingar skuli reka í sérstöku félagi vegna þess hve skuldbindingar eru oft til langs tíma á því sviði. Rétt þykir þó, sem er nýmæli í frv., að heimila undanþágur frá því þegar um áhættulíftryggingar er að ræða sem eru reknar með öðrum vátryggingum og til skamms tíma í senn og megi þá reka þær í skaðatryggingarfélagi. Þetta á t.d. við um hóptryggingar félaga og félagasamtaka sem teknar eru sem ein heild og eðlilegt þykir að verið geti hjá einu og sama félagi. Í frv. er felld niður krafan um íslenskan ríkisborgararétt stofnenda vátryggingarfélags en gerð er krafa um búsetu meiri hluta þeirra hér á landi. Þá er gerð krafa um búsetu stjórnenda vátryggingarfélags stjórnenda hér á landi. Ráðherra getur þó veitt undanþágu frá búsetuskilyrðinu. Nýmæli er að krafist er óflekkaðs mannorðs og að stofnendur og stjórnendur hafi aldrei verið sviptir forræði á búi sínum. Er það í samræmi við ákvæði frumvarpa sem lögð hafa verið fram á Alþingi í tengslum við EES-samninginn á viðskipta- og fjármálasviði og þykir rétt að gera eigi minni kröfur á sviði vátryggingarstarfsemi. Sömu kröfur eru gerðar til miðlara og umboðsmanna vátryggingarfélaga sem hér kunna að starfa í sjálfstæðri atvinnustarfsemi. Á hinn bóginn er samkvæmt frv. ekki gert ráð fyrir að veita aðalumboðsmanni erlends félags með staðfestu utan Evrópsks efnahagssvæðis undanþágu frá skilyrðinu um búsetu hér á landi, enda mundi slík undanþága heimila félagi að starfa á Evrópsku efnahagssvæði án þess að þurfa að vera staðsett þar. Ítarlegri ákvæði er að finna í frv. en áður um hvernig staðið skuli að stofnun vátryggingarfélags en um það hafa hingað til eingöngu verið ákvæði í hlutafélagalögum. Í nokkrum atriðum eru reglur samkvæmt frv. strangari eins og þegar um er að ræða mat á greiðslu hlutafjár, stofnfjár eða ábyrgðarfjár í öðru en reiðufé. Leita þarf undanþágu hjá Tryggingaeftirlitinu sem veitt getur heimild til að greiða megi með öðrum hætti en þá liggi fyrir matsgerð um verðmæti þess sem greitt er með. Sama gildir samkvæmt nánari reglum um aðra fjármuni sem lagðir eru fram og eru ekki ætlaðir til greiðsluhluta. Þá er nýmæli samkvæmt frv. að samþykktir félags skuli ávallt háðar samþykki Tryggingaeftirlitsins og að breytingar á þeim öðlist ekki gildi fyrr en Tryggingaeftirlitið hefur samþykkt þær. Nýmæli er einnig í samræmi við reglur EES-samningsins að krafist er áætlunar um rekstur og efnahag næstu þrjú árin er ávallt skal fylgja umsókn félags um starfsleyfi. Lagt er til að ráðherra veiti starfsleyfi eins og í núgildandi lögum en jafnframt að meðmæli Tryggingaeftirlitsins skuli liggja fyrir. Einnig er þess krafist líkt og í reglum EES-samningsins að það skuli stutt rökum og tilkynnt umsækjanda skriflega mæli eftirlitið gegn umsókninni. Hafi félag hins vegar þegar fengið starfsleyfi en hyggst taka upp nýja grein vátrygginga eða breyta starfsemi sinni í verulegum atriðum er lagt til í frv. að Tryggingaeftirlitið veiti leyfi. Eins og í núgildandi lögum er lagt til að stjórn vátryggingarfélags skipi þrír menn hið fæsta. Hins vegar er lagt til að fellt verði niður gildandi ákvæði um að a.m.k. einn stjórnarmaður vátryggingarhlutafélags skuli valinn sérstaklega með það fyrir augum að gæta hagsmuna vátryggingartaka og hinna vátryggðu reki félagið ekki einvörðungu endurtryggingarstarfsemi. Þetta ákvæði hefur ekki verið virt og lítt verið leitað til þeirra stjórnarmanna sem þannig hafa verið valdir um úrlausnir mála. Er hentugra það fyrirkomulag sem hvarvetna tíðkast að unnt sé að leita til sérstakrar kvörtunar- og neytendaþjónustu eins og frv. gerir ráð fyrir. Nýmæli er að kveðið er á um tilkynningarskyldu stjórnar til Tryggingaeftirlitsins við tilteknar aðstæður eins og þegar stjórnendur öðlast vitneskju um málefni sem geta haft úrslitaþýðingu um starfsemi félagsins. Þegar stjórnendur hafa sérstakra fjárhagslegra hagsmuna að gæta vegna þátttöku í umboðs- eða miðlunarstarfsemi vátrygginga og þegar samstæða vátryggingarfélaga er mynduð eða félag mun öðlast meiri hluta eða virk yfirráð í öðru félagi. Frv. gerir ráð fyrir að þær reglur verði alfarið teknar upp sem eiga að gilda á Evrópsku efnahagssvæði um gjaldþol vátryggingarfélaga og lágmark þess eigin fjár sem ávallt verður að vera til staðar sem skilyrði starfsleyfis. Gert er ráð fyrir að í reglugerð verði kveðið nánar á um hin tæknilegu atriði útreiknings í þessum efnum. Núgildandi reglur eru um margt hliðstæðar reglum Evrópubandalagsins samkvæmt EES-samningnum en í nokkrum atriðum eru gerðar meiri kröfur sérstaklega á líftryggingarsviðinu. Öll hin stærri vátryggingarfélög hér á landi munu uppfylla þessar kröfur nú en nokkur minni félög, fjögur líftryggingarfélög og fjögur skaðatryggingarfélög, þurfa að auka eigið fé sitt til að standast þær. Þessi félög geta samkvæmt sérstöku ákvæði í EES-samningnum fengið allt að tveggja ára aðlögunartíma til að uppfylla þessar kröfur en mega ekki starfa á hinu Evrópska efnahagssvæði utan Íslands fyrr en skilyrðin eru uppfyllt. Nýmæli er að vátryggingarfélag skal á hverjum tíma og í öllum greinum vátrygginga halda skrá yfir eignir samsvarandi vátryggingarskuldbindingum sínum en í gildandi lögum eru slík ákvæði einvörðungu á sviði líftrygginga. Í samræmi við reglur EES-samningsins eru settar sérstakar reglur á sviði skaðatrygginga en reglurnar rýmkaðar verulega á sviði líftrygginga. Er það gert í því skyni að tryggja að ávallt séu fyrir hendi eignir í vátryggingarfélagi til að mæta skuldbindingum vegna gerðra vátryggingarsamninga. Á hinn bóginn er aflétt hömlum er tengjast fjármálahlið og ávöxtun. Skulu í reglugerð settar sérstakar reglur um tegund og samsetningu þessarra eigna. Helstu frávik frá gildandi reglum er varða ársreikninga vátryggingarfélaga og endurskoðun er að ekki er gert ráð fyrir ítarlegri upptalningu í lögum á þeim gögnum sem fylgja eiga í ársreikningi til Tryggingaeftirlitsins og er talið eðlilegra að þær verði í reglugerð og að Tryggingaeftirlitið sjálft geti sett síkar reglur. Ákvæði eru um sameiginlegan löggiltan endurskoðanda fyrir félagasamstæðu í heild og í þeim sérstöku félögum sem mega reka hliðarstarfsemi. Nýmæli er að kveðið er á um í hvaða formi ársreikningur félags skuli vera og hvað þar skuli koma fram þegar félag eða samstæða félaga birtir reikninga sína opinberlega. Þá er lagt til í frv. að vátryggingarfélögum verði skylt að tryggja sér þjónustu tryggingarstærðfræðings eða sérfræðings með sambærilega menntun en samkvæmt gildandi lögum nær sú skylda eingöngu til líftryggingarfélaga. Jafnmikil nauðsyn getur verið á þjónustu af þessu tagi í félögum sem sinna annarri starfsemi en líftryggingarstarfsemi. Hlutverk tryggingarstærðfræðings er m.a. að meta áhættu, reiknigrundvöll, tjónareynslu og vátryggingarskuldbindingar félags. Samkvæmt frv. er stjórn vátryggingarfélags skylt að sjá til þess að félagið hafi yfir að ráða nægilegri sérþekkingu á þessu sviði. Þó má veita undanþágu frá skyldunni að hafa tryggingarstærðfræðing sé að mati Tryggingaeftirlitsins ekki talin þörf á slíku vegna þess að starfsemin er takmörkuð eða af öðrum ástæðum. Þá er nýmæli líka að lagt er til að ekki verði í þessum lögum kveðið á um almennt starfsleyfi tryggingarstærðfræðinga en að viðurkenning Tryggingaeftirlitsins þurfi að koma til í hverju tilviki fyrir sig. Samþykki eftirlitið ekki tryggingarstærðfræðing sem félagið hefur mælt með er eftirlitinu skylt að rökstyðja ákvörðun sína. Fleiri nýmæli eru í þessu frv. varðandi störf tryggingarstærðfræðinga, svo sem um rétt þeirra til gagna hjá félagi sem þeir starfa fyrir og rétt til að sitja stjórnarfundi. Þá er fellt niður hefðbundið ákvæði um að tryggingarstærðfræðingur beri mjög víðtæka ábyrgð á því að farið sé eftir grundvelli líftrygginga hjá félagi og þykir tímabært að þeir beri ábyrgð líkt og aðrir bera almennt á störfum sínum. Lagt er til að stofnunin sem eftirlit hefur með starfsemi vátryggingarfélaga heiti Vátryggingareftirlitið í staðinn fyrir Tryggingaeftirlitið eins og stofnunin heitir nú. Í frv. er almennt reynt að fylgja þeirri stefnu, eins og unnt er, að skeyta orðinu ,,vá-`` fyrir framan orðið trygging til aðgreiningar en trygging merkir einnig ábyrgðir sem kunnugt er og er einnig oft notað á sviði almannatrygginga og líftrygginga. Í samsetningum og þar sem hefð er komin á er þó yfirleitt orðinu vá sleppt. Í frv. er gerð tillaga um mjög veigamiklar breytingar frá ákvæðum gildandi laga um yfirstjórn Tryggingaeftirlitsins en nefndin var ekki einhuga í því efni og skilaði formaður nefndarinnar séráliti. Samkvæmt gildandi lögum skipar ráðherra forstöðumann ótímabundið og heyrir hann beint undir ráðherra og ráðuneyti. Meiri hluti nefndarmanna vill að þriggja manna stjórn sem skipuð er til fjögurra ára í senn fari með yfirstjórn stofnunarinnar. Einn sé tilnefndur af Neytendasamtökunum, annar af Sambandi ísl. tryggingafélaga og einn sé án tilnefningar og jafnframt formaður. Hafi stjórnin eftirlit með starfsemi stofnunarinnar, móti stefnu hennar og fjalli m.a. um árlega fjárhagsáætlun. Skilyrði er samkvæmt núgildandi lögum og einnig samkvæmt frv. að starfsmenn eftirlitsins séu í störfum sínum óháðir vátryggingarfélögum eða þeim aðilum öðrum sem falla undir lögin. Hæfisskilyrði stjórnarmanna eru aftur á móti samkvæmt meirihlutaáliti nefndarinnar einungis þau að þeir séu óháðir einstökum vátryggingarfélögum en meiri hlutinn telur eðlilegt að tilnefningaraðili, hvort heldur er Samband ísl. tryggingafélaga eða Neytendasamtökin, geti tilnefnt stjórnarmenn Tryggingaeftirlitsins úr sínum röðum. Formaður nefndarinnar telur ekki rétt að starfsmenn samtaka vátryggingarfélaga, þeirra aðila sem eftirlit er haft með, eigi að geta setið í stjórn eftirlitsins, haft áhrif á eftirlitsstörfin og m.a. þann fjárhagsgrundvöll sem ákveður svigrúm og umfang þess eftirlitsstarfs en tekjustofn Tryggingaeftirlitsins er gjald sem vátryggingarfélögin greiða árlega til eftirlitsins. Formaðurinn telur að Tryggingaeftirlitið eigi að vera óháð neytendastofnun sem starfi í þágu þeirra sem vátryggja hjá vátryggingarfélögum undir yfirstjórn ráðherra og ráðuneytis. Einnig sé óheppilegt að fulltrúar innlendra vátryggingarfélaga sitji í stjórn eftirlitsins í ljósi opnunar markaðarins á Evrópsku efnahagssvæði. Í séráliti formannsins kemur einnig fram að hann telur að athuga beri í ljósi æ nánari tengsla vátryggingarfélaga og annarra fyrirtækja á fjármálasviði hvort henti hér á landi að fara þær leiðir sem farnar hafa verið í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, að sameina eftirlitsstofnanir á þessu sviði í eitt fjármálaeftirlit, þ.e. að sameina Tryggingaeftirlitið og bankaeftirlitið í eina stofnun eins og rætt var um hér áðan. Eins og frv. er úr garði gert er stuðst við álit meiri hluta nefndarinnar um þessi áhorfsmál. Ég tel hins vegar eðlilegt og meira en eðlilegt, ég tel æskilegt, að hv. heilbr.- og trn., sem málið mun fá til umfjöllunar, skoði þessi mál sérstaklega sem ágreiningur hefur orðið um í nefndinni. Ég er jafnreiðubúinn til að styðja þá niðurstöðu hvort heldur hún er í samræmi við sérálit formannsins eða álit meiri hluta nefndarinnar. Þá er í frv. lagt til að skipun forstöðumanns sé tímabundin til sex ára í senn en ekki ótímabundin eins og nú er og er þar fylgt sömu reglu og um skipun forstöðumanns bankaeftirlits Seðlabanka Íslands. Þá er nýmæli að lagt er til að Tryggingaeftirlitinu verði heimilað að veita eftirlitsstjórnvöldum annarra ríkja upplýsingar á því sviði sem lögin ná til sé það liður í samstarfi ríkja um eftirlit með vátryggingarstarfsemi. Þagnarskylda í hlutaðeigandi landi er ávallt skilyrði. Sama gildir um upplýsingar sem Tryggingaeftirlitið kann að fá frá öðrum eftirlitsaðilum. Ákvæði þessi eru sett vegna aukinna alþjóðlegra samskipta og aukins frelsis þjónustuviðskipta sem munu hafa í för með sér nauðsyn víðtæks samstarfs eftirlitsaðila í hinum ýmsu löndum og upplýsingamiðlun í auknum mæli og samræmingu eftirlitsreglna. Í frv. er verksvið Tryggingaeftirlitsins skilgreint með mun ítarlegri hætti en í gildandi lögum. Meginverkefni eftirlitsins er að hafa eftirlit með gjaldhæfi og greiðsluhæfi vátryggingarfélaga, mati vátryggingarskuldbindinga, eftirlit með skilmálum á iðgjaldagrundvelli, með viðskiptaháttum, sölustarfsemi og tjónsuppgjöri og að starfrækja neytendamáladeild. Öll þessi svið hafa verið á verkefnaskrá Tryggingaeftirlitsins frá upphafi og eru talin rúmast innan ramma gildandi laga en ákvæði þar að lútandi hafa ekki verið nógu skýr, einkum varðandi neytendaþátt þessarar starfsemi. Ströng ákvæði eru fyrir í gildandi lögum um eftirlit með vátryggingarskilmálum og iðgjöldum vátryggingarfélaga og skal senda alla fyrirhugaða skilmála og breytingar á þeim til eftirlitsins til skoðunar og staðfestingar áður en þeir eru teknir í notkun. Sama gildir samkvæmt lögunum um iðgjöld. Ákvæðin um fyrirframeftirlit með skilmálum og iðgjöldum eru nú felld niður samkvæmt þessu frv. Samkvæmt því verða skilmálar og iðgjöld vátryggingarfélaga alfarið á ábyrgð félaganna en Tryggingaeftirlitið skal eftir sem áður hafa eftirlit með þeim. Senda skal almenna skilmála og upplýsingar um iðgjaldagrundvöll með umsókn um starfsleyfi í fjöláhættugreinum og ávallt þegar um lögboðnar vátryggingar er að ræða. Engin bein ákvæði eru um starfrækslu neytendamáladeildar í gildandi lögum en Tryggingaeftirlitið hefur eftir föngum sinnt kvörtunarþjónustu allt frá árinu 1974 og frá árinu 1981 hefur verið um formlega auglýsta neytendaþjónustu að ræða. Þjónusta af því tagi er nauðsynlegur þáttur í eftirliti með vátryggingarskilmálum og iðgjöldum, sölustarfsemi, tjónsuppgjöri og viðskiptaháttum vátryggingarfélaga. Slík starfsemi veitir eftirlitsaðila mikilvæga vitneskju um hvar skórinn helst kreppir í þessum efnum og hvaða atriði það eru sem eftirlitinu ber að fylgja eftir með sérstökum könnunum og öðrum ráðstöfunum. Neytendaþjónustan hefur um árabil mætt þörf sem óumdeilanlega hefur verið fyrir hendi á þessu sviði. Er það mikilvægt atriði í frv. að lagt er til að lögfest verði að eftirlitið skuli starfrækja neytendamáladeild. Sú starfræksla kemur ekki í veg fyrir að þörf geti verið fyrir neytendaþjónustu á þessu sviði á vegum fleiri aðila eins og tíðkast í nálægum löndum, svo sem á vegum vátryggingarfélaganna sjálfra og neytendasamtaka. Eins og í gildandi lögum eru samkvæmt frv. engar takmarkanir á heimildum Tryggingaeftirlitsins til að gera þær kannanir sem eftirlitið telur ástæðu til hverju sinni á hinum ýmsu þáttum starfseminnar og það á rétt á að fá öll þau gögn og upplýsingar sem það telur þörf á til að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu. Samkvæmt frv. ná þessar heimildir nú einnig til leyfilegrar hliðarstarfsemi félaganna að því leyti sem nauðsyn krefur, svo og til starfsemi miðlara og umboðsmanna. Í frv. er reynt að móta skýrari reglur um verkaskiptingu milli eftirlitsins annars vegar og ráðherra og ráðuneytis hins vegar. Almenna reglan er sú að veiting starfsleyfis og afturköllun þess er í höndum ráðherra svo og að setja almennar reglur, t.d. um fjárhagsskilyrði og reikningsskil, og að veita undanþágur frá gildandi ávæðum en ýmiss konar tæknileg atriði og nánari útfærsla gildandi reglna verði í höndum eftirlitsins. Sú stefna er óbreytt samkvæmt frv. sem verið hefur og er í nálægum löndum að litið er svo á að starfsemi eftirlitsins sé fyrst og fremst í þágu vátryggingartaka og vátryggðra og því sé rétt að kostnaðurinn við starfsemina sé borinn af þeim og greiddur af vátryggingaraðilum. Samkvæmt frv. er ábyrgð ríkissjóðs á greiðslu kostnaðar umfram álagt gjald alfarið felld niður en samkvæmt núgildandi lögum ber ríkissjóði að greiða það sem umfram kann að vera hrökkvi álagt gjald ekki til að mæta kostnaði við rekstur eftirlitsins. Starfsemin verði alfarið reist á sértekjum og er lagt til að hámark eftirlitsgjald verði hækkað nánast um þriðjung til að auka svigrúm vegna óvæntra útgjalda. Þá er nýmæli að heimilt verður samkvæmt frv. að leggja á einstök félög sérstakt gjald þegar þörf er sérstakra kannanna sem ekki telst eðlilegt að jafna á öll félögin og ákveði Tryggingaeftirlitið álagningu þess. Sérstakur kafli í frv. er helgaður miðlun vátrygginga og umboðs- og sölustarfsemi og er kaflinn í heild nýmæli í íslenskum lögum að fáeinum ákvæðum undanskildum. Hér á landi hefur miðlun eða umboðsstarfsemi a.m.k. síðari ár verið rekin í mjög litlum mæli sem sjálfstæð atvinnustarfsemi en talið er víst að þessi starfsemi muni gegna æ mikilvægara hlutverki á vátryggingarmarkaði í náinni framtíð í framhaldi af myndun Evrópsks efnahagssvæðis og sameiginlegs innri vátryggingarmarkaðar. Neytendur munu í auknum mæli þurfa á upplýsingum og aðstoð að halda um kjör og innihald við kaup vátrygginga og við tjónsuppgjör. Er því mikilvægt að settar verði reglur í þágu neytenda um þessa starfsemi og að eftirlit verði haft með henni og eru þær reglur settar í frv. þessu. Nýlega var ítrekað með sérstökum tilmælum frá Evrópubandalaginu, sem líka munu eiga við um EES-samninginn, að setja beri nánari reglur m.a. um skráningu þessarar starfsemi og að kröfur verði gerðar um menntun og fagþekkingu. Reglur aðildarríkjanna eru mismunandi í þessum efnum. Sums staðar eru vægar kröfur gerðar og starfsemin ekki háð sérstöku starfsleyfi, annars staðar hafa verið sett sérstök lög. Það er skilyrði samkvæmt gildandi lögum að enginn hafi atvinnu af því að miðla vátryggingum til vátryggingarfélaga sem ekki hafa starfsleyfi á Íslandi og gildir sú meginregla áfram samkvæmt frv. Heimilt verður að miðla vátryggingum sem teljast til stóráhættu til vátryggingarfélaga á Evrópsku efnahagssvæði svo og líftryggingum teknum að eigin frumkvæði líftryggingartaka enda verði gætt skilyrða um tilkynningarskyldu vátryggingarfélagsins til eftirlitsstjórnvalda heimaríkis og um skyldur þess eftirlits að láta Tryggingaeftirlitinu í té tiltekin gögn og upplýsingar. Rétt þykir, sem er nýmæli, að veita heimild til undanþágu frá meginreglunni þegar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi svo sem þegar áhætta er af því tagi að hún fæst ekki vátryggð hjá félögum sem hér hafa starfsleyfi og nauðsyn ber til að fá fleiri aðila til að taka þátt í að bera vátryggingaráhættuna. Nefna má t.d. virkjanir hér á landi eða náttúruhamfarir sem dæmi um áhættu af þessu tagi. Fellt er niður gildandi ákvæði sem gerir einstaklingum og öðrum skylt að sækja um leyfi til ráðherra hyggist þeir vátryggja erlendis verðmæti sem eru í eigu viðkomandi. Hefur verið erfitt að framfylgja þessu ákvæði í reynd og er það raunar í andstöðu við almenn ákvæði EES-samningsins að binda slíkt í lög. Miðlunar- og umboðsstarfsemi sem sjálfstæð atvinnustarfsemi er skilgreind í frv. í samræmi við reglur EES-samningsins. Gerður er greinarmunur á vátryggingarmiðlurum, sem starfa hlutlaust gagnvart vátryggingarfélögum og ekki á vegum þeirra, og vátryggingarumboðsmönnum sem starfa fyrir tiltekin vátryggingarfélög. Þriðji hópur starfsmanna á þessu sviði eru vátryggingarsölumenn einstakra vátryggingarfélaga sem bjóða vátryggingar í þeirra nafni og eru annaðhvort fastir starfsmenn þeirra eða lausráðnir til sölustarfa. Kveðið er á um skilyrði leyfis til að miðlunar- og umboðsstarfsemi sem rekin er sem sjálfstæð atvinnustarfsemi og hún skal skráð hjá Tryggingaeftirlitinu og vera undir eftirlit þess. Hér á landi er nú enga sérmenntun eða þjálfun að fá á þessu sviði og er gert ráð fyrir að ráðherra setji nánari reglur þar um svo og um tryggingar sem lagðar skulu fram. Vátryggingarmiðlara ber að aðstoða við að koma á vátryggingarsamningi og veita áfram almenna aðstoð, svo sem við endurnýjun samnings og leiðbeiningar þegar tjón ber að höndum hafi hann miðlað vátryggingunni. Sérstakar reglur eru settar um miðlun trygginga til líftryggingarfélaga á Evrópsku efnahagssvæði sem hér hyggjast veita þjónustu án sérstakra atvinnustöðvar og um undirritun sérstakrar yfirlýsinga hjá miðlara í þeim efnum í samræmi við ákvæði EES-samninga og er ætlað að tryggja það að líftryggingartaka sé ljóst frá byrjun að um hið erlenda líftryggingarfélag sem hann leitar upplýsinga hjá gilda reglur sem áhrif geta haft á réttarstöðu hans samkvæmt vátryggingarsamningi og að eftirlitsreglur erlends ríkis gildi. Einnig felst í yfirlýsingunni staðfesting líftryggingartakans á því að hann leiti upplýsinganna að eigin frumkvæði. Miðlarinn skal svo fljótt sem auðið er koma fjármunum sem hann tekur við og eru í vörslu hans í hendur réttra aðila. Hann skal að öllu leyti halda fjármunum þessum aðgreindum frá eigin fjármunum. Þá er hann skyldugur að upplýsa viðskiptavini um þá þóknun sem hann fær frá vátryggingarfélagi vegna viðskiptanna sé þess óskað. Miðlarinn er einnig skyldur að veita Tryggingaeftirlitinu upplýsingar um þá samninga sem hann á aðild að. Kveðið er á um sjálfsagða skyldu umboðsmanna og sölumanna að upplýsa viðskiptavini um skilmála og iðgjöld áður en gengið er frá vátryggingarsamningi og er vátryggingarfélagi gert skylt að sjá til þess að starfsemi sölumanna þeirra fari fram með hagsmuni vátryggingartaka og vátryggðra fyrir augum. Gerð er sú krafa að í öllu sem frá vátryggingarmiðlurum eða vátryggingarumboðsmönnum fer til almennings skuli koma fram að þeir séu skráðir. Sölumenn skulu bera og framvísa skilríkjum við störf sín. Tryggingaeftirlitinu ber að hafa eftirlit með því að vátryggingarmiðlarinn starfi sjálfstætt og skal miðlarinn gera grein fyrir því hversu dreifð viðskiptin eru á einstök vátryggingarfélög. Þetta ákvæði er samhljóða ákvæði í reglum EES-samningsins. Meginbreytingin á gildandi lögum varðandi flutning vátryggingarstofnana og samruna félaga er að orðalagi og hugtökum verði breytt í það horf sem er að finna í tilskipunum félagaréttar Evrópubandalagsins um hlutafélög sem verða hluti EES-samningsins og ítarlegri ákvæði er að finna í frv. um þetta efni. M.a. skulu drög að samrunaáætlun og yfirfærslu stofnana liggja frammi við umsókn. Kveðið er á um flutning vátryggingarstofna erlendra félaga sem hafa aðsetur á Evrópsku efnahagssvæði. Meginreglan er að eftirlitsstjórnvöld heimaríkis félags sem tekur við stofninum skal staðfesta að gjaldþol þess félags sé fullnægjandi að teknu tilliti til hins nýja stofns. Samþykki Tryggingaeftirlitsins fyrir flutningi stofnsins þarf þó ávallt að liggja fyrir, einnig í þeim tilvikum þegar félag veitir þjónustu án atvinnustöðvar. Auglýsa skal í Lögbirtingablaði og tilkynna vátryggingartökum eftir reglum sem gilda hér á landi. Þegar félag sem tekur við stofninum er ekki staðsett í heimaríki sínu, þ.e. ekki er um aðalstöðvar þess að ræða, þarf einnig að hafa samráð við eftirlitsstjórnvöld þess ríkis um flutninginn. Þegar um er að ræða vátryggingarstofna erlendra félaga með staðfestu utan Evrópsks efnahagssvæðis hefur Tryggingaeftirlitið samkvæmt frv. mjög ríkar heimildir til afskipta og getur eftirlitið m.a. ákveðið ráðstöfun slíkra stofna til innlendra félaga við aðstæður þegar starfsemi er hætt eða starfsleyfi afturkallað. Tryggingaeftirlitinu ber að gæta þess að réttarstaða vátryggingartaka og vátryggðra verði eigi lakari eftir flutning stofns en áður. Vátryggingarsamningar halda sjálfkrafa gildi sín og vátryggingartakar eru ekki sjálfkrafa lausir frá samningum sínum við flutning stofnsins. Nýmæli er að vátryggingartakar hafa heimild til að segja upp samningi sínum skriflega innan eins mánaðar frá flutningsdegi vilji þeir eigi vera hjá því félagi sem stofninn er fluttur til. Í gildandi lögum er einungis að finna mjög almenn ákvæði um hvað gera skuli fari eitthvað úrskeiðis hjá vátryggingarfélagi og gera þurfi ráðstafanir til úrbóta. Tilefni athugasemda geta verið af margvíslegum toga og afleiðingar þess að ekki eru gerðar þær ráðstafanir sem krafist er eru mjög mismunandi. Að öðru leyti en varðar líftryggingar hafa engin ákvæði verið í lögum um þátt Tryggingaeftirlitsins og afskipti þegar grípa þarf til sérstakra ráðstafana, t.d. vegna þess að félag uppfyllir ekki fjárhagsskilyrði og getur ekki rétt við hag sinn, svo og eftir að starfsleyfi er fellt niður. Nýmæli er að kveðið er á um að Tryggingaeftirlitið skuli í öllum tilvikum þegar starfsleyfi er afturkallað gegna því hlutverki að ráðstafa vátryggingarstofni og meta vátryggingarskuldbindingar í því skyni að gætt verði hagsmuna vátryggingartaka og vátryggðra. Sérstök ákvæði eru um meðferð líftryggingarstofns í þessu sambandi og í nokkrum atriðum eru þau ákvæði einnig ítarlegri en í gildandi lögum. Í frv. eru sérstök ákvæði um hvernig brugðist skal við þegar erlent félag með staðfestu á Evrópsku efnahagssvæði uppfyllir ekki tilskildar fjárhagskröfur og hefur Tryggingaeftirlitið þá samráð við eftirlitsstjórnvöld heimaríkis um aðgerðir í samræmi við reglur EES-samningsins. Getur Tryggingaeftirlitið gripið til ráðstafana gagnvart slíku félagi sé það talið nauðsynlegt vegna hagsmuna hinna vátryggðu. Þegar um er að ræða starfsemi erlendra félaga hér á landi með staðfestu utan Evrópsks efnahagssvæðis eru Tryggingaeftirlitinu fengnar mjög víðtækar heimildir til afskipta. M.a. er nýmæli að Tryggingaeftirlitið getur útnefnt nýjan aðalumboðsmann til að ljúka viðskiptum og uppgjöri vegna starfseminnar hér og heimilað honum að ráðstafa eignum félagsins sé þannig komið málum að hagsmunum hinna vátryggðu sé talið stefnt í hættu og tilskildar ráðstafanir hafa ekki verið gerðar. Í frv. er nánar skilgreint hvað gera skuli við hinar ýmsu aðstæður, hvenær eftirlitið skuli setja félagi frest eða grípa þurfi til skjótra ráðstafana og hvenær lagt skuli til við ráðherra að starfsleyfi verði afturkallað. Nýmæli er einnig að Tryggingaeftirlitið hefur almennt heimildir til að takmarka eða jafnvel banna ráðstöfun félags yfir fjármunum sínum þegar það er liður í nauðsynlegum aðgerðum til að koma fjárhag félagsins á réttan kjöl og á það jafnt við um innlend og erlend félög. Einnig er nýmæli að gert er ráð fyrir að þegar frjáls slit vátryggingarfélags eru fyrirhuguð skuli Tryggingaeftirlitið hafa hönd í bagga með eftirliti vátryggingarskuldbindinga og er félaginu gert að leggja fyrir eftirlitið greinargerð um skuldbindingarnar og hvernig þeim skuli lokið. Loks er þess getið að þar eð gildandi lög, nr. 50/1978, eru samkvæmt frv. felld niður ásamt reglugerðum sem settar hafa verið á grundvelli þeirra laga er nauðsynlegt að kveða á um framkvæmd ársuppgjörs og reikningsskils vátryggingarfélaga fyrir árið 1992 og skal þá miðað við gildandi reglugerðarákvæði. Á hinn bóginn munu ákvæði nýrra laga gilda, m.a. um fjárhagsleg skilyrði starfseminnar, nema að því er varðar þau félög sem samkvæmt sérstökum lista fá aðlögunartíma allt að tvö ár til að uppfylla þessi skilyrði svo sem áður er getið. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði frv. þessu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Forseti vill upplýsa að milli kl. 12.30 og 13.00 verður gert matarhlé. Kl. 13.00 hefst utandagskrárumræða skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapa. Hv. 3. þm. Suðurl., Árni Johnsen, hefur óskað eftir að ræða um útboð opinberra aðila og samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum fyrirtækjum.  Síðan hefst önnur utandagskrárumræða kl. 13.30 að beiðni hv. 1. þm. Austurl. en sú umræða fer fram skv. síðari mgr. 50. gr. þingskapa og mun því standa um óákveðinn tíma. Eins og áður er sagt er málshefjandi hv. 1. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í athugasemdum með þessu frv. og ítarlegri ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. þá á þetta frv. sér orðið langan aðdraganda. Í athugasemdum með frv. er vitnað til þess að í ágúst 1989 skipaði þáv. heilbr.- og trmrh., Guðmundur Bjarnason, nefnd til að endurskoða lög um vátryggingarstarfsemi þar sem tímabært þótti að endurskoða gildandi lög en þau eru frá 1978. Nefndin er ágætlega skipuð. Í henni voru, eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra, Bjarni Þórðarson, Erlendur Lárusson, Guðný Björnsdóttir, Jón Magnússon, Sigmar Ármannsson og ritari nefndarinnar var Rúnar Guðmundsson lögfræðingur. Nefndin hélt mjög marga fundi þannig að það er augljóst mál að þarna hefur verið vel að verki staðið. Menn hafa farið rækilega yfir hlutina og reynt að vanda sig eins og kostur er. Ég tel að þetta frv. sé með þeim hætti að það hljóti að taka talsverðan tíma í þessari virðulegu stofnun að fjalla um málið, a.m.k. í þingnefnd, því að frv. breytir gríðarlega miklu í starfsskilyrðum vátryggingarstarfseminnar hér á landi, ekki aðeins að því er varðar aðildina að Evrópsku efnahagssvæði, sem mér liggur við að segja að sé ekki aðalatriði þessa frv., heldur hitt að hér er verið að breyta starfsskilmálum vátryggingarstarfseminnar í heild í grundvallaratriðum. Ég tel að þær tillögur sem hér er um að ræða muni hafa mjög mikil áhrif á íslenska vátryggingarmarkaðinn ekki aðeins vegna aukinnar samkeppni við hugsanlega erlenda aðila heldur m.a. vegna þess að það verða hertar kröfur um eigið fé, um gjaldþol og fleiri slíka þætti í vátryggingarstarfseminni hér á landi. Ég vil byrja mál mitt á því að spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh.: Hvaða áhrif telur ráðuneytð að samþykkt þessa frv. mundi hafa á vátryggingarmarkaðinn ef frv. yrði t.d. samþykkt í dag? Hvaða breytingar yrðu á starfsemi tryggingafélaganna miðað við þær kröfur um gjaldþol og eigið fé sem frv. gerir og fleiri tæknilegar og fjárhagslegar kröfur sem frv. gerir? Nú hefur átt sér stað talsverður samruni á íslenska tryggingamarkaðnum á undanförnum árum þannig að þeir aðilar sem nú stunda tryggingastarfsemi eru miklu sterkari en var um skeið þegar blómlegast var, ef svo mætti að orði kveða sem er reyndar hæpið, á þessum markaði þegar voru, að mig minnir, flest 20 tryggingafélög starfandi í almennum tryggingum á íslenska tryggingamarkaðnum. Síðan hefur rekstraraðilum á þessu sviði fækkað stórkostlega og ég tel að það hafi allt verið í rétta átt. Ég vil sem sagt byrja á að spyrja hæstv. ráðherra að því hvaða áhrif þetta hefði á starfsemi þeirra tryggingafélaga sem eru núna til á íslenska tryggingamarkaðnum. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvaða áhrif má ætla að þessar kröfur hafi á upphæð iðgjalda, þ.e. á hag neytenda frá degi til dags. Mér er alveg ljóst að í frv. er gert ráð fyrir því að styrkja nokkuð stöðu neytendanna á mörgum sviðum en á sama tíma er ljóst að það kostar eitthvað. Og spurningin er: Hefur trmrn. gert sér hugmyndir um hver kostnaðurinn verður í breyttum iðgjöldum hjá neytendum ef þetta frv. verður að lögum? Ég tek að vísu eftir því, virðulegi forseti, að það er um það talað í texta frv., m.a. í áliti fjmrn., að vaxandi samkeppni muni þýða lækkun iðgjalda á þessu sviði. Það er mjög almennt svar, satt að segja, og dugir mér tæplega í þessu máli. Ég verð að segja eins og er að ég dreg mjög í efa að vaxandi samkeppni muni sjálfkrafa lækka iðgjöld hér á landi í verulegum mæli vegna þess að þessi starfsemi er einfaldlega með þeim hætti að iðgjöldin á hverju svæði bera uppi kostnaðinn á viðkomandi svæði þannig að það er ekki við því að búast að bíleigendur í Róm eða Hamborg verði látnir bera uppi tjón sem verða á Íslandi í iðgjöldum sínu. Það verður heldur ekki þannig að iðgjöld á Íslandi verði lögð á með hliðsjón af tjónatíðni í Róm eða Hamborg. Því verður það nú þannig, þrátt fyrir ákvæði samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, að þessi alþjóðlega samkeppni sem menn eru hér að tala um mun ekki sem slík lækka tryggingariðgjöld sérstaklega á Íslandi. Hins vegar geta skipulagsbreytingar á íslenska tryggingamarkaðnum út af fyrir sig lækkað tryggingariðgjöld. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að við frv. kemur fram býsna alvarleg athugasemd frá einum mjög mikilvægum aðila. Það er frá formanni þeirrar nefndar sem hér um ræðir sem jafnframt er forstjóri Tryggingaeftirlitsins og er sá maður sem hefur meiri reynslu en flestir aðrir Íslendingar í því að hafa yfirlit yfir tryggingamarkaðinn á Íslandi. Ég tel að starf Erlendar Lárussonar alveg frá því að Tryggingaeftirlitið varð til, ég hygg 1972 eða 1973, hafi skilað mjög miklum árangri. Það hafi gjörbreytt þessum markaði frá því sem hann var áður. Ég man eftir því að þegar Tryggingaeftirlitið á sínum tíma var stofnað í vinstri stjórninni 1971--1974.  Í séráliti Erlends Lárussonar um þessi mál kemur fram að hann er ósammála meiri hluta nefndarinnar varðandi fyrirkomulag 37. gr. frv. um yfirstjórn Tryggingaeftirlitsins. Í álitsgerð Erlends Lárussonar segir m.a., svo með leyfi forseta: ,,Það hefur til þessa verið algert grundvallaratriði í löggjöf hér sem annars staðar að vátryggingarfélögin, þeir aðilar sem hið opinbera hefur eftirlit með samkvæmt lögum um vátryggingarstarfsemi með það að markmiði að gæta hagsmuna hinna vátryggðu, hafi ekki ákvörðunarvald um eða ráði á nokkurn hátt framkvæmd eða umfangi slíks eftirlits. Frv. gerir ráð fyrir að tekjustofn eftirlitsins verði alfarið gjald sem lagt er árlega á vátryggingarfélögin og að núverandi ábyrgð ríkissjóðs á útgjöldum stofnunarinnar verði felld niður. Það er algert grundvallaratriði að ákvörðunarvald um fjárhagsramma stofnunarinnar og svigrúm til eftirlits og aðhalds hverju sinni sé í höndum hennar sjálfrar í samráði við ráðuneyti og ráðherra og að hinum opinbera eftirlitsaðila verði ekki settar skorður í því efni af þeim sem eftirlitið er haft með. Það er óeðlilegt og afar óheppilegt,`` segir Erlendur Lárusson ,,með tilliti til þess sem fram undan er vegna samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og eftirlits með erlendum félögum sem munu eiga greiðari leið að íslenskum markaði en áður, að í stjórn eftirlitsins á Íslandi sitji fulltrúar hagsmunasamtaka innlendra félaga.`` Síðan segir Erlendur Lárusson: ,,Þetta er einnig andstætt þeirri stefnu sem mótuð er að öðru leyti í frv. um aukið sjálfstæði og svigrúm hvors aðila um sig á eigin ábyrgð. T.d. er fellt niður að hið opinbera samþykki fyrir fram iðgjöld og skilmála vátrygginga og einnig ýmis skilyrði af hálfu hins opinbera varðandi fjármálahlið starfseminnar.`` Þá segir enn fremur í áliti Erlends Lárussonar, með leyfi forseta: ,,Eina tilvikið sem undirrituðum er kunnugt um þar sem vátryggingarfélög tilnefna mann í stjórn eftirlits er í Danmörku. Þar er ólíku saman að jafna. Um er að ræða fjölmenna eftirlitsstofnun sem bæði hefur eftirlit með starfsemi vátryggingarfélaga, lánastofnana og verðbréfafyrirtækja og þar er fjölmenn stjórn og sérstök fjölmenn framkvæmdastjórn stofnunarinnar þar sem félögin koma að sjálfsögðu hvergi nærri. Draga má í efa``, segir enn fremur ,,að þörf sé á sérstakri stjórn í Tryggingaeftirlitinu eins og nú háttar, en stofnunin hefur á að skipa aðeins sex föstum starfsmönnum auk eins í hálfu starfi. Telja verður að virkt eftirlit og yfirstjórn ráðuneytis og ráðherra með starfsemi stofnunarinnar ætti að nægja.`` Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að mér finnst að það þurfi býsna þung rök til þess að hafna þessum sjónarmiðum Erlends Lárussonar. Í 1. mgr. 37. gr. frv. segir svo, með leyfi forseta: ,,Ráðherra skipar þriggja manna stjórn Vátryggingareftirlitsins til fjögurra ára í senn, einn samkvæmt tilnefningu Neytendasamtakanna, einn samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. tryggingafélaga og einn án tilnefningar, og skal sá vera formaður stjórnar.`` Ég tel út af fyrir sig fagnaðarefni að neytendaþættinum eru gerð sérstök og ítarleg skil í frv. og greinargerð þess. Ég geri ráð fyrir því að það hafi kannski verið með hliðsjón af þessum þætti að menn ákváðu að reyna að finna stjórnarfyrirkomulag á stofnunina þar sem Neytendasamtökin ættu fulltrúa í stjórninni og menn hafi þá sagt sem svo: Úr því að Neytendasamtökin eiga fulltrúa í stjórninni, þá er eðlilegt að finna einhvern þar á móti eins og til að ,,balansera`` og þá hafi menn dottið niður á Samband ísl. tryggingafélaga. En gallinn er hins vegar sá að Samband ísl. tryggingafélaga er hagsmunaaðili og þessi stjórn á ekki aðeins að vera almenn stjórn stofnunarinnar heldur er hún í raun og veru framkvæmdastjórn hennar á sama hátt og t.d. framkvæmdastjórnin er í Danmörku samkvæmt þeirri tilvitnun sem ég las upp hér áðan. Stjórn stofnunarinnar mun líka ákveða tekjugrunn og rekstrarumfang Tryggingaeftirlits ríkisins. Ég er satt að segja ekki alveg viss um að það verði alltaf í samræmi við óskir tryggingafélaganna að efla mjög verulega starfsemi Tryggingaeftirlitsins. Ég tel þess vegna að það sé bæði fráleitt í fyrsta lagi að hafa tryggingarfélögin í stjórn stofnunarinnar og í öðru lagi fráleitt að fella niður rekstrarábyrgð ríkisins á starfsemi stofnunarinnar þó svo það reyni aldrei á hana. Í raun og veru hefur það verið þannig, virðulegi forseti, að iðgjöldin og sértekjur hafa staðið alveg undir rekstri Tryggingaeftirlitsins, minnir mig, alla vega á undanförnum árum eða svo lengi sem ég man. Það hefur því aldrei reynt á þessa rekstrarábyrgð ríkisins. En nú er gert ráð fyrir því að rekstrarábyrgðin verði felld niður og ég tel, virðulegi forseti, að það orki mjög tvímælis og vil láta það koma fram við 1. umr. málsins. Þetta eru tvö efnisatriði sem ég geri athugasemdir við og styðst þar við greinargerð forstöðumanns Tryggingaeftirlitsins. Þriðja atriðið sem ég geri athugasemd við kemur einnig fram í sömu grg. og mér finnst athyglisverð ábending en þar segir: ,,Einnig ber að hafa í huga þær breytingar sem átt hafa sér stað á fjármálasviði og þá þróun sem á sér stað bæði hér og erlendis og kallar á aukið samstarf bankaeftirlits og Tryggingaeftirlits, en starfsemi þessara stofnana skarast í æ ríkari mæli. Einnig hlýtur eftirlit með starfsemi lífeyrissjóða að verða eflt, en þar eru á ferðinni málefni sem eru bæði tryggingafræðilegs og fjármálalegs eðlis.`` Það var ekki verkefni þeirrar nefndar sem ræddi um málin að huga að slíkum skipulagsmálum, en það má benda á að annars staðar hefur það verið kannað hvort ekki sé tímabært að sameina eftirlitsstofnanir á fjármálasviði, þ.e. bæði með bönkum, lífeyrissjóðum og tryggingafélögum og það hefur þegar verið gert í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Kanada og víðar. Og ég vil þess vegna spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. sem er þá þriðja spurningin til hans: Hefur það verið kannað að í staðinn fyrir að vera með tryggingaeftirlit inni í vátryggingalögunum sjálfum verði til eftirlitsstofnun með allri starfsemi á fjármálasviði, hvort sem það eru bankar, tryggingafélög eða lífeyrissjóðir? Ég held, svo að ég láti mína skoðun koma fram á þessu máli, að það væri æskilegt ef hv. heilbr. og trn. athugaði það mjög rækilega hvort það er ekki skynsamlegt að sameina þessar stofnanir. Og ég spyr ráðherra hvort þetta hafi verið kannað sérstaklega. Mér fyndist reyndar líka, virðulegi forseti, koma til greina að hafa ákvæðin um Tryggingaeftirlitið í sérlögum frekar en inni í hinum almennu vátryggingarlögum. Fyrir því eru einfaldlega þau rök að þessi stofnun þarf að vera sjálfstæð og óháð tryggingafélögunum, algerlega sjálfstæð og óháð tryggingafélögunum. Ég tel að það sé slæmt að láta sér til hugar koma að tryggingafélögin eigi mann sem stjórnar Tryggingaeftirlitinu. Menn geta tekið samanburð úr hinu almenna réttarkerfi þeim efnum. Ég tel að menn komist fljótlega að þeirri niðurstöðu að það sé ekki skynsamlegt að þeir sem maður á að hafa eftirlit með stjórni stofnuninni sem hefur eftirlit með þeim. Það er að vísu athyglisverð hugmynd í sjálfu sér og mætti kannski ræða hana við tækifæri í almennu heimspekilegu samhengi en ég hygg að það eigi ekki við hér þar sem um er að ræða hinn harða heim fjármálanna. Þess vegna verð ég að segja það fyrir mitt leyti, að ég tek mjög sterklega undir þau varnaðarorð sem forstjóri Tryggingaeftirlitsins lætur koma fram í sérstakri greinargerð sem birt er með frv. þessu. Í umsögn um frv. til laga um vátryggingarstarfsemi sem birtist frá fjmrn., fjárlagaskrifstofu, er fjallað um kostnað vegna frv. fyrir ríkið. Það er í sjálfu sér ekki mjög ítarlegt plagg frá fjmrn. og segir ekki neitt út af fyrir sig annað en það sem liggur í augum uppi, nema þarna stendur: Líkur eru á að iðgjöld lækki vegna aukinnar samkeppni þegar til lengri tíma er litið. Menn geta svo sem trúað þessu ef þeir vilja, en mér finnst dálítið hæpið að slá þessu föstu eða leiða að því líkum með þessum hætti í umsögn frá fjmrn. Þá kem ég að því sem ég nefndi áðan að mér finnst að það vanti upplýsingar um það hvaða áhrif þetta hefur á tryggingamarkaðinn í dag, ekki aðeins réttarstöðu neytenda heldur líka greiðsluskyldur þeirra vegna stóraukinna krafna um gjaldhæfi og eiginfjárstöðu vátryggingarfélaganna. Þessum athugasemdum vildi ég koma á framfæri, virðulegi forseti, og segja það síðan að ég tel auðvitað sjálfsagt mál að frv. fái mjög rækilega meðferð í hv. heilbr.- og trn. Það er útilokað annað en nefndin taki sér talsverðan tíma í að ræða þetta mál. Þetta er ekki mál sem má kasta til höndunum heldur þurfa menn að vanda sig í einstökum atriðum vegna þess að hér er um að ræða svið sem snerta mikilvæga þætti þjóðlífsins og það getur ekki verið ætlun ráðherrans að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi vegna þess hvað það er seint lagt fram. Það hlýtur því að vera ætlunin að gefa nefndinni góðan tíma til að skoða málið og ég held að það sé til fyrirmyndar að leggja mál fram á einu þingi en ætlast svo kannski til að það sé afgreitt á því næsta vegna þess að hér er um að ræða svo flókið mál að það er engin sanngirni að ætlast til þess að Alþingi afgreiði þetta ásamt tugum annarra mála sem hafa hrúgast hérna inn á borð þingmanna núna síðustu daga eftir að sex mánaða fresturinn til framlagningar þingmála rann út.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. og máli hv. 9. þm. Reykv., þá er hér um gríðarlega yfirgripsmikið og flókið mál að ræða og því eðlileg krafa í sjálfu sér að málið sé tekið til mjög rækilegrar umfjöllunar í heilbr.- og trn. Aðdragandi málsins er langur. Fyrrv. heilbrrh., Guðmundur Bjarnason, skipaði nefnd til þess að endurskoða þess lög. Nú liggur sú niðurstaða fyrir. Hún gerir ráð fyrir algerum grundvallarbreytingum á vátryggingarstarfseminni í landinu eða a.m.k. tekið til svo margra þátta að um grundvallarbreytingu á þessari starfsemi er að ræða. Margt af því sem fram kemur í þessu frv. tel ég til mikilla bóta og væri fengur í að yrði lögfest sem allra fyrst. Hins vegar er ýmislegt annað sem ber að skoða alveg sérstaklega og ígrunda mjög vel áður en menn ákveða að festa það lög. Það er einkum þrennt sem ég held að hafa verði í huga þegar menn velta því fyrir sér hvað átt er við þegar um vátryggingarstarfsemi er að ræða. Í fyrsta lagi það hversu víðtæk sú vernd er sem gert er ráð fyrir að vátryggingarfélag taki að sér í raun og veru. 1. gr. þessa frv. gerir ráð fyrir því að lögin gildi um vátryggingarstarfsemi í víðasta samhengi ef ég skil frv. rétt. Síðan er í 2. gr. frv. gert ráð fyrir því hvað vátryggingarverndin í raun og veru takmarki, þ.e. um hvað lögin gildi ekki. Það er um eftirlaunasjóði, lífeyrissjóði, sjúkrasjóði einstakra atvinnustétta starfshópa og fyrirtækja eða um Tryggingastofnun ríkisins. Þarna finnst mér að menn séu að nokkru leyti að rugla saman tveimur nokkuð óskyldum hlutum, annars vegar starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins og hins vegar því hvort lögin geti hugsanlega gilt um starfsemi eftirlaunasjóða, lífeyrissjóða og sjúkrasjóða og geri þá nokkurn greinarmun á því hvað Tryggingastofnun ríkisins annars vegar gerir og svo hver er starfsemi þeirra stofnana sem þarna eru taldar upp eins og eftirlaunasjóðir, lífeyrissjóðir og sjúkrasjóðir, en geri mér þó alveg grein fyrir því að það skiptir náttúrlega höfuðmáli hvert yrði rekstrarform viðkomandi eftirlaunasjóða, lífeyrissjóða eða sjúkrasjóða. Ég geri mér grein fyrir því að það gæti ekki gilt í dag eða vátryggingarfélag gæti ekki rekið og getur ekki rekið lífeyristryggingar eða starfsemi lífeyrissjóða nema slíkur aðili væri alveg séraðili að lögum þannig að færi illa fyrir viðkomandi vátryggingarfélag, þá í raun og veru stæði sjóðmyndunin eftir sem áður til staðar til að tryggja verndina, en starfsemin gæti engu að síður verið í höndum vátryggingarfélagsins. Í öðru lagi finnst mér rétt að menn hafi það í huga þegar talað er um vátryggingarstarfsemi hvernig þau fyrirtæki sem starfandi eru á sviði vátrygginga séu í raun og veru í stakk búin til þess að standa undir þeirri vernd sem þau í tryggingaskilmálum sínum taka að sér. Og þá kem ég að því sem mér finnst vera mikilvægt í þessu frv. og sé á margan hátt mjög til bóta að það er verið að tryggja réttarstöðu einstaklingsins gagnvart þeim fyrirtækjum sem taka að sér þessa starfsemi og kem kannski inn á það aðeins síðar. Í þriðja lagi þurfa menn auðvitað að velta því fyrir sér hver er réttarstaða einstaklingsins gagnvart vátryggingarfélagi og gagnvart því félagi sem það hefur falið sína vátryggingu. Við þekkjum mjög mörg dæmi, mjög margar sögur um það að einstaklingur sem lendir eða verður fyrir tjóni þarf að sækja sér rétt gagnvart vátryggingarfélaginu er í engri stöðu til þess að sækja sinn rétt eða a.m.k. í mjög mörgum tilfellum. Þó svo að skilmálarnir séu skýrir, þá er það svo að váryggingarfélagið getur undir mjög mörgum kringumstæðum boðist til þess að semja um hlutina eða, sé ágreiningur um málið, hversu viðtæk verndin sé, þá sé málinu vísað til dómstóla sem tekur mjög langan tíma og viðkomandi einstaklingur getur í fyrsta lagi kannski alls ekki staðið undir kostnaði við málflutninginn og í öðru lagi getur ekki skaða síns vegna sem hann hefur orðið fyrir beðið eftir því að niðurstaða af dómsmálinu liggi fyrir þannig að hann hafi ekki getað fullkomlega sótt sinn rétt. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh. hvað það sé í þessu frv. sem tryggir réttarstöðu einstaklingsins betur til að sækja sinn rétt gagnvart vátryggingarfélagi. Ég geri mér grein fyrir að það eru gerðar auknar kröfur til starfsemi félaganna hvað gjaldþol og greiðsluþol snertir. En það er snýr að vátryggingarverndinni sem slíkri, þ.e. að réttarstaða einstaklings sé bætt til að sækja sinn rétt, ég kem ekki auga á það í frv. nema ef vera kynni að það væri sú neytendamáladeild sem gert er ráð fyrir að starfi við Tryggingaeftirlitið, hún eigi að aðstoða í þessum efnum. Það kann vel að vera en við verðum að hafa það í huga og ég held að það sé rétt munað hjá mér að það hefur verið starfandi í mjög langan tíma á vegum Tryggingaeftirlits ríkisins sérstök neytendamáladeild sem hefur liðsinnt einstaklingunum í þessum efnum en það er enginn úrskurðaraðili til í þessum efnu. Það er einstaklingsins að sækja sinn rétt gagnvart tryggingafélaginu og eins og ég segi, hann er oft og tíðum í mjög erfiðari aðstöðu til þess arna. Það er margt athyglisvert í séráliti Erlendar Lárussonar um skipun vátryggingareftirlitsins. Ég ætla ekki að fara sérstaklega ofan í það mál hér. Hv. 9. þm. Reykv. gerði glögga grein fyrir því. Ég held að það sé full ástæða til að taka fullt tillit til margs sem þar er lagt fram. Það sem mér þykir þó vera mjög mikilvægt í þessum efnum er það að um leið og verið er að opna fyrir aukna starfsemi vátryggingarfélaga, t.d. með því að taka í auknum mæli þátt í atvinnulífinu sem mér finnst að mörgu leyti vera mjög gott, það er mikilvægt að geta fengið tryggingafélögin sem oft og tíðum eru ágætlega stæð til þess að taka þátt í og efla atvinnulífið í landinu, þá er auðvitað mjög mikilvægt að Tryggingaeftirlitið sem slíkt geti haft þau tæki og þann aðgang að upplýsingum, ekki bara móðurfélagsins, vátryggingarfélagsins sem slíks, heldur allra þeirra fyrirtækja. Eins og ég skildi hæstv. ráðherra hér áðan, þá er verið að opna með frv. --- ég les það a.m.k. sjálfur út úr því --- fyrir þann möguleika að vátryggingarfélagið sem slíkt geti í raun og veru haft aðgang að öllum þessum fyrirtækjum til þess að leita upplýsinga hver staða þeirra sé vegna þess að það eru engin takmörk a.m.k. í frv. sem gera ráð fyrir því, eða ég kom a.m.k. ekki auga á það, að viðkomandi vátryggingarfélag reyni ekki að eignast meira en ákveðinn hluta í viðkomandi félagi sem hugsanlega gæti farið í gjaldþrot og um leið gæti það orðið til þess að þeir sjóðir sem viðkomandi vátryggingarfélag telur sig eiga í viðkomandi fyrirtæki séu ekki þessi virði sem þeir eru taldir í reikningum vátryggingarfélagsins vegna þess að fyrirtækin séu gjaldþrota. Þetta finnst mér vera mikilvægt atriði að þarna sé leið opnuð fyrir Tryggingaeftirlitið að hafa eftirlitið með fyrirtækjunum sem vátryggingarfélögin eiga líka í. Kröfur um gjaldþol og greiðsluþol, ég skildi hæstv. ráðherra með þeim hætti hér í sinni framsögu að það yrðu gerðar auknar kröfur í þeim efnum. Það kom ég ekki auga á að væru neinar sérstakar kvaðir settar í frv. sérstaklega, þ.e. hvar þetta skyldi vera. Varðandi það sem ég minntist á um 2. gr. frv., um lög er þetta frv. nær ekki til, t.d. um starfsemi eftirlaunasjóða, þá spyr ég hæstv. ráðherra. Vátryggingarfélag gæti ekki rétt átt hlut í eftirlaunasjóður launafólks, sem rekinn væri sem sjálfstætt hlutafélag, sjálfstæður lögaðili, eða tekið að sér þá vátryggingu sem viðkomandi eftirlaunasjóður ætti að kaupa gagnvart sínum umbjóðendum. Ég trúi ekki öðru en það sé með þeim hætti. Líftryggingafélögin sem eru alveg sérrekstrareiningar oft og tíðum við hlið vátryggingarfélags geta rekið eftirlaunasjóði, þau geta rekið lífeyristryggingar og þar fram eftir götunum. Ég minntist á það í upphafi að það væri mikilvægt að gera sér grein fyrir því hversu víðtæk sú vernd væri sem menn ætluðust til að vátryggingarfélögin tækju að sér. Mér sýnist með þessu frv. að ekki sé á neinn hátt verið að auka eða víkka út vátryggingarverndina sem slíka og því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann telur að það væri í samræmi við þetta frv. ef vátryggingarfélag t.d. færi að bjóða vátryggingu á gjaldþroti einstaklinga eða greiðslufalli einstaklinga sem vegna atvinnumissis, það yrði örugglega mjög hátt iðgjald og ekki nú síst hér á landi sem atvinnuástand er mjög ótryggt, þá yrði iðgjald slíkrar tryggingar að vera gríðarlega hátt en gæti vátryggingarfélag samkvæmt þessu frv. boðið slíka vernd, þ.e. vernd gagnvart gjaldþroti einstaklinga eða greiðslufalli á lánum einstaklingsins gagnvart bönkum, gagnvart Húsnæðisstofnun ríkisins og þar fram eftir götunum? Þá á ég við það að ef viðkomandi aðili mundi missa atvinnuna, mundi missa heilsu, verða fyrir slysi, verða varanlegur öryrki. Samrýmist það þessu frv. verði það að lögum að vátryggingarfélag geti boðið slíka vernd? Ég minntist á það og tel það vera mikilvægt og vera kost þessa frv. að það er gert ráð fyrir því að vátryggingarfélögin geti tekið að sér umfangsmeiri starfsemi og þátt í umfangsmeiri starfsemi heldur en þau hafa gert hingað til, orðið virkari þátttakendur í atvinnulífinu. Það er kostur. Við þurfum að fá fleiri aðila þar að til þess að styrkja eiginfjárstöðu atvinnulífsins en áhættan er auðvitað nokkuð mikil og þá kem ég að því sem ég taldi kannski langstærsta kost frv. í þessu samhengi en það er að Tryggingaeftirlitið hafi þá betri aðgang. Málið er flókið. Það þarf víðtækar skoðanir nefnd án þess að það séu nokkrar hugsanir uppi í þeim efnum að tefja fyrir málinu. Eins og ég segi, það er margt í þessu frv. sem er mikilvægt og margt af því væri nauðsynlegt að fá nú þegar inn í lög. Aðrir hlutir orka tvímælis og ber sérstaklega að skoða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. sem hafa tekið til máls fyrir gagnlegar ábendingar og jákvæða afstöðu til frv. Ég vildi aðeins biðja um að hv. 9. þm. Reykv. yrði látinn vita af því að ég vildi gjarnan svara þeim spurningum sem hann lagði fram og að hv. 9. þm. Reykv. yrði viðstaddur þegar það væri gert. Á meðan beðið er eftir hv. 9. þm. Reykv. er best að svara nokkrum spurningum hv. 11. þm. Reykv. Hann spyr: Hvað er það í frv. sem bætir réttarstöðu vátryggingartakans? Út af fyrir sig má segja að nærfellt allar greinar frv. bæti réttarstöðu vátryggingartakans á einhvern hátt vegna þess að hér er fyrst og fremst um að ræða neytendafrv., þ.e. frv. sem er ætlað að verja réttindi vátryggingartakans. Það er gert með stórauknu eftirliti af hálfu Tryggingaeftirlitsins sem frv. þetta fjallar um. En sem dæmi um þá réttarbót, sem verið er að gera gagnvart vátryggingartakanum sjálfum persónulega, bendi ég á ákvæði 21. gr. þar sem kveðið er á um skyldu vátryggingarfélaga til að heimila almenningi aðgang að upplýsingum um stöðu viðkomandi vátryggingarfélags svo að menn geti gert sér grein fyrir hvort menn séu að taka á sig einhverja áhættu með að kaupa tryggingu hjá viðkomandi félagi. Þetta er nýmæli. Ég bendi einnig á allan VII. kafla frv. sem fjallar um miðlun, umboð og sölu vátryggingar. Þar er gert ráð fyrir því að leggja ýmsar kvaðir á þá sem vátryggingar selja hvort sem um er að ræða vátryggingarfélag, umboðsmann, sölumann eða miðlara til að veita þeim, sem ætlar að taka vátryggingu, allar þær upplýsingar sem hann þarf á að halda og að þessir aðilar fullnægi kröfum sem gerðar eru til þeirra í frv. um menntun í starfi og um upplýsingaskyldu gagnvart tryggingartakanum. Hér er því bæði um að ræða mjög aukinn rétt tryggingartakanna sem heildar í gegnum aukið eftirlit og auk þess hvers og eins. Ég sný mér þá að að svara þeim spurningum sem hv. þm. Svavar Gestsson lagði fram. Í fyrsta lagi ætla ég að taka fram að það er ekki tilgangur minn að frv. verði afgreitt fyrir vorið. Ég legg það fram til að hv. heilbr.- og trn. og meðlimir hennar geti hafið skoðun frv. Ef hægt væri að ná um það samkomulagi við þá vildi ég gjarnan að þeir gæfu sér einhvern tíma í sumar til að skoða frv. nánar með það að markmiði að við sammæltumst um að reyna að afgreiða það á þessu ári sem lög. Það er alveg rétt sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði að þó svo Evrópskt efnahagssvæði spili talsvert inn í þetta frv. þá eru ýmsir aðrir þættir sem er nauðsynlegt að afgreiða sem horfa til breytinga til mikilla bóta á lögum um vátryggingarstarfsemi á Íslandi gjörsamlega án tillits til þess hvort um er að ræða Evrópskt efnahagssvæði eða ekki. Ég held því að það væri alfarið til bóta, alveg sama frá hvaða sjónarmiði menn horfa á það, ef unnt væri að ná samkomulagi um að menn reyndu að afgreiða frv. fyrir lok ársins. Ég ítreka að ég ætla mér ekki að leggja áherslu á það við heilbr.- og trn. að málinu verði lokið fyrir vorið. Þá vil ég snúa mér að þeim spurningum sem hv. þm. lagði fram. Hann spurði: Eru horfur á að einhverjar breytingar verði á starfsemi tryggingafélaga á Íslandi við samþykkt þessa frv.? Svo er ekki. Tryggingafélögin hafa að sjálfsögðu vitað um þær breytingar sem til standa því að þau hafa fylgst með samningu frv. og þau hafa fylgst með þeim kvöðum sem verið er að leggja á vátryggingarfélög á Íslandi með aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Þau hafa því á undanförnum missirum og árum verið að búa sig undir þessar breytingar. Öll stærri félögin eru þegar í stakk búin til að uppfylla allar þær kvaðir sem þarna er um að ræða. Hins vegar uppfylla fjögur lítil skaðatryggingafélög og fjögur lítil líftryggingafélög ekki skilmálana eins og sakir standa. Ef minnst er sérstaklega á skaðatryggingafélögin þá held ég að ég muni rétt að aðeins tvö af vélbátaábyrgðarfélögunum, þ.e. Vélbátaábyrgðarfélag Ísfirðinga og Vélbátaábyrgðarfélag Eyfirðinga, gætu staðist þær kröfur sem verið er að gera með þessu frv. en hin vélbátaábyrgðarfélögin uppfylla ekki þá skilmála að óbreyttu. Niðurstaða mín er sú að ekki verði um verulegar breytingar á starfsemi tryggingafélaga á Íslandi að ræða með samþykkt þessa frv., þau hafa þegar búið sig undir þær breytingar sem þá yrðu. Í öðru lagi var spurt um upphæð iðgjalda. Það eina sem liggur fyrir er að líkur eru á því að hækkun á eftirlitsgjaldi, þ.e. kostnaði Tryggingaeftirlitsins sem tryggingafélög og þar með tryggingatakar greiða, yrði líklega um einn þriðja. Ég tel þó harla ólíklegt að það leiði til hækkunar á tryggingariðgjöldum, einfaldlega vegna þess að eins og frá fjárlögum er gengið þá er gert ráð fyrir að Tryggingaeftirlitið skili allverulegum fjárhæðum í ríkissjóð, þ.e. það sem kallað hefur verið greiðsla á lífeyrissjóðsskuldbindingum. Fjárlögin gera ráð fyrir því að Tryggingaeftirlitið innheimti hjá vátryggingarfélögunum mun hærra gjald en Tryggingaeftirlitið þarf fyrir eigin rekstrarkostnaði. Verði frv. samþykkt eins og vonandi stendur til verða tekin af öll tvímæli um að slík gjaldtaka af Tryggingaeftirlitinu væri ekki heimil. Tryggingaeftirlitið ætti eingöngu að innheimta hjá vátryggingarfélögum eftirlitsgjald sem nægði til að standa undir rekstri Tryggingaeftirlitsins. Ég gæti trúað án þess að ég hafi haft aðstöðu til að fletta því upp að það væri álíka og heildarinnheimtan er hjá Tryggingaeftirlitinu nú miðað við fjárlögin að samanlögðum þörfum Tryggingaeftirlitsins og skilum á gjaldi til ríkissjóðs. Ég sé ekki að frv. mundi leiða til neinnar iðgjaldahækkunar per se eins og það liggur fyrir. Ég vil hins vegar engu spá um það, það er spásögn sem menn geta haft skiptar skoðanir um, hvort breytingar, sem gerðar eru með frv. og samningnum um Evrópskt efnahagssvæði verði til að auka samkeppni og lækka iðgjöld. Um það verður reynslan að dæma. Ég fjallaði í framsöguræðu minni mjög ítarlega um sérálit Erlends Lárussonar. Það hefur sjálfsagt farið fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, en ég sagði m.a. að ég hefði tekið þá ákvörðun að leggja frv. fram eins og meiri hluti nefndarinnar hafi gengið frá því. Það gerði ég í samráði við Erlend Lárusson en ég lýsti því sérstaklega yfir og tek undir margt af því sem hv. þm. sagði að ég óskaði sérstaklega eftir því að heilbr.- og trn. skoðaði ágreininginn á milli formanns nefndarinnar og meiri hlutans. Ég lýsti því yfir að ég væri ekki síður reiðubúinn til þess að standa að frv. með þeim breytingum sem Erlendur Lárusson lagði til enda þótt ég hefði talið réttara að leggja frv. fyrir Alþingi eins og nefndin og þar með meiri hluti nefndarinnar gekk frá því. Ég vísa þessu til skoðunar heilbr.- og trn. og get tekið undir margt af því sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um það efni og ætla ekki að ítreka það. Síðan kemur mál sem bæði hv. þm. Svavar Gestsson og hv. 11. þm. Reykv. ræddu um og það var um eftirlitsþátt Tryggingaeftirlitsins gagnvart lífeyrissjóðunum og ef ég mætti bæta við sjúkrasjóðunum líka. Svo vill nefnilega til að það er eftirlit með lífeyrissjóðum. Ég held ég muni rétt að fjmrn. á að hafa eftirlit með lífeyrissjóðunum. En enginn hefur eftirlit með sjúkrasjóðunum. Meira að segja eru dæmi um að félagsmenn í stéttarfélögum fái ekki upplýsingar þó að þeir biðji um ársreikninga sjúkrasjóða og hvað við þá hefur verið gert. Ég tel þetta ekki eðlilegt. Ég tel eðlilegt að fella bæði eftirlaunasjóði, þar á meðal lífeyrissjóðina, og sjúkrasjóði undir opinbert eftirlit. Mér finnst rétt að það eftirlit sé á vegum Tryggingaeftirlitsins. Hins vegar hafa formælendur lífeyrissjóðanna, svo maður tali nú ekki um formælendur sjúkrasjóðanna, lýst sig algerlega andvíga slíku. Eins og í svo mörgum öðrum málum hafa menn hreinlega ekki lagt í það að ganga gegn vilja svo áhrifamikilla aðila sem forráðamenn lífeyrissjóðanna og sjúkrasjóðanna eru en það eru eins og allir vita einir helstu valdamenn í landi hér. Þeir hafa lagst mjög eindregið gegn því að sjóðirnir yrðu teknir undir opinbert eftirlit. Ég er alveg sammála og vona að það hafi verið skoðun hv. 9. þm. Reykv. og hv. 11. þm. Reykv. beggja að það bæri að gera. Ég er mjög sammála því. Ég tók líka fram í ræðu minni að ég teldi meira en koma til álita að sameina bankaeftirlitið og Tryggingaeftirlitið í eina stofnun. Það hefur verið kannað á vegum heilbrrn. en gegn því er líka andstaða, m.a. í hópi tryggingafélaganna. Þá kemur líka upp álitamál sem hv. 11. þm. Reykv. gat um. Ef ekki er eftirlit af hálfu hins opinbera með eftirlaunasjóðum, hvað gerist þá ef vátryggingarfélag, sem er undir opinberu eftirliti, er aðili að hlutafélagi um eftirlaunasjóð? Þá sýnist mér að það mundi gerast samkvæmt lögunum að Tryggingaeftirlitið öðlaðist í gegnum vátryggingarfélagið eftirlitsrétt með viðkomandi eftirlaunasjóði vegna þess að frv. gerir ráð fyrir því að allur hliðarrekstur á vegum vátryggingarfélags sé eftirlitsskyldur eða geti verið það. Þá eru menn raunverulega komnir í mótsögn við sjálfa sig ef svo fer fram. Sýnir það að sjálfsögðu enn ríkari þörf á því að hafa sjóðina undir sama eftirlitskerfi og aðra vátryggingarstarfsemi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin. Mér fannst þau skýr og mikilvægt sem hann sagði að hann væri ekki að gera tillögur um að þetta mál yrði lagt fyrir til þess að verða afgreitt á þessu þingi heldur væri málið fyrst og fremst lagt þannig fram að hv. heilbr.- og trn. gæti byrjað skoðun á því með hliðsjón af því að jafnvel tækist að ljúka því fyrir næstu áramót. Ég verð að segja að mér finnst skynsamlegt að standa þannig að málum ef samkomulag getur tekist um þá vinnu í nefndinni sem óhjákvæmileg er í þessu viðamikla frv. Ég tel að einnig hafi komið fram mikilvægar upplýsingar í máli hæstv. heilbr.- og trmrh. að því er varðar áhrifin á tryggingamarkaðinn hér. Auðvitað er ljóst eins og hæstv. ráðherra nefndi að nokkur tryggingafélög eða ábyrgðarfélög munu ekki standast þær kröfur sem verið er að gera. Það á við bátaábyrgðarfélögin og það á við einhver líftryggingafélög. Ég tel líka mjög mikilvægt að frv. er einmitt lagt fram með hliðsjón af því að ég geri ráð fyrir að vilji Alþingis standi til þess að öll þessi félög öll séu þannig að þau séu örugg fyrir viðskiptamenn sína og þess vegna hljóti forráðamenn þeirra nú á næstu mánuðum að búa sig undir að nýtt frv. um þetta efni verði að lögum þannig að þessi líftryggingafélög og bátatryggingarfélög lagi sig að þeim veruleika sem er bersýnilega fram undan að því er varðar löggjöf og hefði örugglega orðið veruleikinn hvort sem Ísland hefði orðið aðili að hinu Evrópska efnahagsfélagi eða ekki. Það er auðvitað mikilvægt almennt hagsmunamál þjóðarinnar að tryggingastarfsemi sé örugg, tryggingafélögin séu örugg og að ekki sé verið að selja þar tryggingar sem tryggingafélögin standa ekki undir. Samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðherra gerir hann ekki ráð fyrir því að tryggingaeftirlitsgjaldið hækki. Þvert á móti segir hann að sú hækkun sem hugsanlega þyrfti vegna aukinnar starfsemi eftirlitsins muni ekki koma fram gagnvart neytendum fyrst og fremst vegna þess að ekki verði gert ráð fyrir að Tryggingaeftirlitið greiði peninga í ríkissjóð. En eins og þetta er núna í fjárlagafrv., ég geri ráð fyrir að það sé eins í fjárlögum, tekur eftirlitsgjaldið inn um 26--27 millj. kr. og af því fara 5 millj. í ríkissjóð. Það er auðvitað greinilegt að miðað við þessi ákvæði frv. ætti tæplega að koma til þess að aukin starfsemi Tryggingaeftirlitsins, sem er örugglega alveg óhjákvæmileg í framhaldi af samþykkt þessa frv., ætti ekki að þýða hækkun iðgjalda ein út af fyrir sig. Hins vegar eru auðvitað vissar kröfur varðandi önnur fjármál tryggingafélaganna sem gætu leitt til þess í einstökum tryggingaflokkum að félögin teldu óhjákvæmilegt að hækka hjá sér iðgjöldin. Út af fyrir sig er erfitt að spá um það á þessu stigi málsins en það er auðvitað eitt af því sem hv. heilbr.- og trn. þyrfti að skoða hvort einhver af þessum þáttum verður til þess að hækka gjöldin. Ég tel að það sé mjög mikilvægt sem hafði farið fram hjá mér í framsöguræðu heilbr.- og trmrh. að hann tekur að mörgu leyti undir þau sjónarmið sem fram koma hjá Erlendi Lárussyni. Ég segi fyrir mig að ég er þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að eftirlit með þessum aðilum öllum sé á einum og sama staðnum. Það er auðvitað alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir að forustumenn lífeyrissjóðanna hafa kannski ekki haft mjög mikinn áhuga á því að fá yfir sig einhverja eftirlitsstofnun. En ég held að það sé nú bara eitt af því sem þeir verða að sætta sig við. Slík stofnun þarf að vera til. Ég tel að það sé ekki gagnrýnivert að stjórnvöld hafa tekið tillit til þessara sjónarmiða lífeyrissjóðanna á undanförnum árum rétt eins og menn hafa t.d. gert í sambandi við Atvinnuleysistryggingasjóð, menn hafa tekið tillit til þessara sjónarmiða og þess vegna frestað því að framkvæma óhjákvæmilegar breytingar. Ég tel hins vegar að það sé stór spurning með hiðsjón af því að ekki er gert ráð fyrir að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi hvort ekki þyrfti að fara í gang undirbúningur á vegum ríkisstjórnarinnar að frv. til laga um heildareftirlitsstofnun með fjármálastarfsemi bæði vátryggingum, lífeyrissjóðum og bönkum. Þetta segi ég m.a. vegna þess, virðulegi forseti, að auðvitað hlýtur staða bankaeftirlitsins að vera til sérstakrar skoðunar í þinginu, m.a. með hliðsjón af því að fyrir þinginu liggur frv. til nýrra seðlabankalaga. Þess vegna er auðvitað eðlilegt í framhaldi af því að ríkisstjórnin flytur frv. bæði um Seðlabanka og um vátryggingarstarfsemi að kannað væri hvort hefja ætti starf á vegum viðkomandi aðila lífeyrissjóðanna, tryggingafélaganna og bankanna að undirbúningi frv. um eftirlitsstofnun með allri fjármálastarfsemi í landinu sem hafi heildaryfirlit yfir það og þá óháða stofnun. Eins og kunnugt er hafa oft verið flutt á Alþingi frv. um sjálfstætt bankaeftirlit og mér sýnist að þau rök sem eru augljós, að draga vátryggingarstarfsemina og lífeyrissjóðina inn undir það eftirlit, bendi til þess að menn hljóti líka að fallast á það sem hafa t.d. verið sjónarmið okkar alþýðubandalagsmanna, mér liggur við að segja um áratuga skeið, að bankaeftirlitið á að vera sjálfstæð stofnun og ekki inni í Seðlabankanum eins og það er núna. Það kom kannski betur í ljós í Landsbankamálinu fyrir nokkrum dögum en nokkru sinni fyrr hvað það er brýnt að eiga sjálfstætt bankaeftirlit sem enginn segir fyrir verkum annar en bankaeftirlitið sjálft og fagleg sjónarmið þess. Þetta með sjúkrasjóðina þekki ég ekki. Það er auðvitað mál sem er nokkuð vandmeðfarið hvernig á að meðhöndla. Þetta eru sjálfstæðir sjóðir. Það er til fullt af svona sjóðum inni í verkalýðsfélögunum í landinu og öðrum félögum líka, óhemja af alls konar sjóðum, jafnvel sjúkrasjóðum, styrktarsjóðum, sem eru til inni hjá almennum áhugamönnum, klúbbum af ýmsu tagi. Auðvitað er stórkostleg spurning hvort Alþingi á ekki og hefði ekki og ætti ekki fyrir löngu átt að vera búið að setja almennar reglur um starfsemi slíkra sjóða. Þá er ég ekki bara að tala um sjúkrasjóðina hjá verkalýðsfélögunum heldur fjölda annarra sjóða því að það er mjög skrýtið hvernig þessir sjóðir hafa sprottið upp fyrir góðan vilja, áhuga og af almennum mannúðarsjónarmiðum viðkomandi aðila. Síðan hafa þessir sjóðir dagað uppi, týnst og horfið með einhverjum hætti og þeir sem eiga í þeim peninga hafa ekki einu sinni fengið upplýsingar um það hvað er af peningum í sjóðnum. Ég endurtek þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf.

Eins og áður hafði verið tilkynnt hefst nú utandagskrárumræða sem fram fer að beiðni hv. 3. þm. Suðurl. um útboð opinberra aðila og samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum fyrirtækjum. Þessi umræða fer fram skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapa og getur staðið í allt að hálftíma.

Virðulegi forseti. Íslenskur iðnaður stendur nú á þeim tímamótum að þurfa að mæta enn harðari samkeppni frá erlendum fyrirtækjum en áður. Aðstöðumunur erlendra og íslenskra fyrirtækja er mikill og meiri og fjölþættari en menn hafa kannski almennt gert sér grein fyrir og skulu nefnd hér nokkur dæmi um þessa mismunun. Útboðsgögn opinberra aðila eru oft þannig upp byggð að gert er ráð fyrir og jafnvel beinlínis fyrirskipað að í verkin skuli notuð erlend vara þrátt fyrir að samsvarandi vara sé til frá innlendum framleiðendum. Erlenda varan fær oft aðra umfjöllun en innlend framleiðsla. Þannig er algengt að ekki sé athugað hvort erlendar byggingarvörur uppfylli þær kröfur sem gerðar eru á Íslandi til bygginga og byggingahluta þrátt fyrir að skilmerkilega sé tekið fram í byggingarreglugerð að byggingarfulltrúi skuli krefja hlutaðeigandi innflytjendur eða framleiðanda um vottorð frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins um að þær standist þær styrktar- og gæðakröfur sem gerðar eru á Íslandi. Verið er að flytja athugasemdalaust inn til landsins vörur frá nágrannalöndum okkar á lægri verði en þessar vörur eru seldar á í heimalandinu og dæmi eru til þess að stimplað hafi verið á erlendar verðskrár að verðin á Íslandi séu lægri en í heimalandinu. Auk þessa er fjöldi annarra atriða sem snúa að rekstrarumhverfi fyrirtækjanna sem gerir aðstöðu erlendu fyrirtækjanna allt aðra og betri en innlendra fyrirtækja. Sem dæmi má nefna að lánstími fjárfestingarlána er víða erlendis tvöfalt lengri en hér, vextir á lánum lægri, lánin lántökugjaldslaus og lánshlutfallið mun hærra. Ef verið er að byggja upp iðnfyrirtæki í dreifbýli í þessum löndum eru sums staðar veittir sérstakir styrkir til uppbyggingarinnar sem geta numið allt að 35% af stofnkostnaðarverði. Fyrirtækin fá styrki og aðstoð við að þjálfa upp starfsmenn auk styrkja til vöruþróunar, skipulagsmála og hagræðingaraðgerða. Þegar fyrirtækin vilja flytja út vöru er algengt að ríkið greiði 75% af kostnaðinum við sölumennskuna auk þess að fyrirtækjunum eru boðin hagstæð lán vegna útflutningsins. Öll tæknileg þjónusta og aðstoð vegna uppbyggingar og reksturs og nýsköpunar í fyrirtækjunum er auk þess mun viðameiri og betri en hér á landi og auðvelt er að fá styrki til að niðurgreiða þá þjónustu sem stofnanir veita þó að það sé kannski ekki endilega eðlilegasta og skynsamlegasta leiðin. Hér er aðeins bent á brot af þeirri mismunum sem fyrirtækin verða að búa við og hlýtur að vera brýnt fyrir íslenska aðila að kortleggja þennan mismun nánar ef við ætlum ekki að leggja af allan iðnað hér á landi. Sem frekari rökstuðning má nefna nokkur dæmi. Í Gerðahreppi er verið að byggja íþróttahús og voru tilboð opnuð í húsið 1. júní 1992. Á húsið var hannað þak með þakeiningum frá dönsku fyrirtæki. Á síðustu stundu gafst bjóðendum kostur á að bjóða aðrar þakgerðir sem frávik og einn bjóðenda bauð innlendar einingar, sömu gerðar og einingarnar sem settar voru á íþróttahúsið í Grafarvogi. Innlendu einingarnar áttu að vera á sama verði og dönsku einingarnar. Þrátt fyrir mikið atvinnuleysi á Suðurnesjum og hvatningarorð ráðamanna þar um eflingu íslensks atvinnulífs var ákveðið að velja erlenda vöru þrátt fyrir að samsvarandi innlend vara stæði til boða á sama verði. A.m.k. fóru sex mánuðir í árangurslausa leit Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins að upplýsingum varðandi þessar vörutegundir erlendis frá. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hefur enn ekki fengið upplýsingarnar eftir því sem ég best veit. Annað dæmi. Verið er að byggja stúdentaíbúðir og leikskóla við Eggertsgötu í Reykjavík. Í útboðsgögnum er tekið fram að ákveðnir gluggar skuli vera í húsinu, þ.e. frá Velux í Danmörku, og tiltekið hvaða gerð skuli notuð nákvæmlega. Ekki er gefinn kostur á að nota aðra samsvarandi glugga. Þetta dæmi er enn nöturlegra fyrir þær sakir að þær gerðir sem voru tilteknar í útboðinu uppfylla ekki þær kröfur sem gerðar eru í verklýsingu til annarra glugga í húsinu og fyrirskipað er í byggingarreglugerð. Þriðja dæmi. Póstur og sími eru að byggja við Ármúla 27 í Reykjavík. Í útboðsgögnum er tekið fram að einangrunargler skuli vera af gerðinni Thermopane frá Belgíu og gluggarnir frá Nordan í Noregi. Ekki er gefinn kostur á að nota aðra samsvarandi vöru. Það er því spurning til hæstv. iðnrh. hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar hjá iðnrn. til þess að jafna aðstöðumun íslenskra og erlendra iðnfyrirtækja og koma í veg fyrir slíka mismunun þar sem erlendu vörunni er gert hærra undir höfði en íslensku vörunni, jafnvel í opinberum útboðum. Að lokum má skjóta fram spurningu hvort það sé rétt að Iðnlánasjóður, sem byggður var upp með skattlagningu á iðnaðinn, sé í miklum mæli farinn að lána keppinautum iðnaðarins, heildsölum og innfytjendum, til fjárfestinga og jafnvel til rekstrar og er þá hægt að fá upplýst hverjum sjóðurinn hefur lánað sem ekki borga iðnlánasjóðsgjald.

Hæstv. forseti. Mér finnst það til íhugunar hvort ekki væri heppilegra að ræða mál af því tagi sem hér er hreyft með þeim hætti að það sé tekið upp í fyrirspurnatíma eða að fram kæmi þáltill. um það hvaða skipan menn vilja hafa á þeim málum sem hér eru rædd. Að mínu áliti ættu utandagskrárumræður fyrst og fremst að snúast um mál sem koma skyndilega upp og krefjast skyndilegrar umræður. Fsp. í hnitmiðuðu formi í síðustu viku hefði t.d. án efa verið tekin fyrir í fyrirspurnatímanum í gær. Þáltill. gæfi svo betra svigrúm til umræðu. En svo að ég snúi mér að efni málsins, þá er það svo að aðstöðumunur milli fyrirtækja er á ýmsa vegu milli ríkja. Það er rétt hjá málshefjanda að íslensk fyrirtæki hafa um sumt haft lakari samkeppnisaðstöðu en helstu keppinautar þeirra en einmitt nú í tengslum við fyrirhugaða þátttöku okkar í hinu Evrópska efnahagssvæði erum við að bæta samkeppnisstöðu okkar fyrirtækja með afnámi aðstöðugjalds, með lækkun tekjuskatts og með niðurfellingu vörugjalds af nokkrum mikilvægum vörum. Ég nefni þetta sem dæmi um breytingar sem huga þarf að. Þá erum við með styrktaraðgerðir við vöruþróunar- og markaðsstarf á vegum Iðnlána- og Iðnþróunarsjóðs, Iðntæknistofnunar, Útflutningsráðs og fleiri aðila. Auðvitað þyrfti og mætti gera betur í þessum efnum en það er reynt að nýta það fé sem til ráðstöfunar er þannig að það skili sem bestum árangri. Nú er unnið að því að sameina Iðnlána- og Iðnþróunarsjóð í því skyni að efla þá enn frekar til stuðnings við vöruþróun og markaðsstarf á erlendum vettvangi. Ég bendi á að á fjárlögum þessa árs er sérstök fjárveiting að fjárhæð 50 millj. kr. til markaðsátaks á Evrópusvæðinu. Varðandi útboð á vöru og þjónustu er frá því að segja að það eru ekki í gildi neinar reglur sem skylda kaupendur að kaupa íslenskt. Hins vegar hafa menn reynt að ná árangri í þessum efnum með því að vekja athygli á kostum þess að kaupa íslenskar vörur. Það er talið bæði af hálfu iðnrekenda og Landssambands iðnaðarmanna að slíkar aðgerðir hafi skilað umtalsverðum árangri. Það meginsjónarmið á að ríkja hjá opinberum innkaupaaðilum að þeir velji frekar íslenska vöru að öðru jöfnu. Ég hef líka gert um það formleg tilmæli til allra ráðuneyta að þau kaupi fyrst og fremst íslenskar vörur þegar jafnræði er með því sem boðið er. Það er rétt hjá málshefjanda að stundum virðast menn hafa sótt vatnið yfir lækinn og valið vöru frá fjarlægum löndum þótt sambærileg vara hafi verið hér til, framleidd af íslenskum fyrirtækjum á svipuðu verði. Við í iðnrn. höfum haft afskipti af slíkum málum og reyndar náð nokkrum árangri, þótt ég vilji hér ekki rekja dæmi þess. Fullyrðingar um að ófullnægjandi gæði erlendrar byggingarvöru sem hér er boðin get ég ekki staðfest. Ég vil aðeins geta þess að nú er verið að undirbúa aukið markaðseftirlit með slíkum varningi um leið og samræmt gæðavottunarkerfi tekur gildi með EES-samningunum. Ég get heldur ekki tekið undir fullyrðingar um að vara sé seld ódýrar hingað en í heimalandinu. En ég get þess að í okkar útflutningi er einnig algengt að mismunandi verð gildi á mismunandi markaðssvæðum. Ég þekki ekki þau einstöku dæmi sem málshefjandi hefur gert hér að umtalsefni þar sem gerð sé krafa um sérstaka erlenda vöru í útboðum enda þótt samsvarandi hlutir séu framleiddir á Íslandi. Ég tel það vítavert ef þannig er að verki staðið og tel að viðkomandi stofnanir verði að gera grein fyrir ástæðum þessa. En ég tek það fram að mér hefur ekki gefist kostur á að kanna þessi dæmi nánar. Ég hygg þó að hér muni einkum um að kenna að viðkomandi ráðgjafar hafi ekki þekkt það almenna verklag sem á að gilda í útboðum vegna opinberra innkaupa. En ég vil taka það fram að um þessar mundir er einmitt verið að setja formlegar reglur á vegum Innkaupastofnunar ríkisins, sem að sjálfsögðu stafar í umboði fjmrh., til þess að útiloka dæmi af því tagi sem málshefjandi nefndi. Það er sannarlega þakkarvert að benda á framkvæmd sem er gagnrýni verð. Þá spurði málshefjandi hvaða aðgerðir væru fyrirhugaðar af hálfu iðnrn. til að jafna aðstöðumun íslenskra og erlendra fyrirtækja. Ég hef þegar svarað því að einmitt núna er verið að gera sérstakt átak til þess að bæta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart fyrirtækjum í öðrum ríkjum EES. Við munum halda því starfi áfram eftir því sem fjármunir fást til þess. Ég vil líka taka það fram, vegna þess sem hér er hreyft um útboðin, að nýlega flutti ég á þingi frv. til laga um framkvæmd útboða, m.a. í framhaldi af þáltill. sem m.a. hv. 4. þm. Norðurl. v. stóð fyrir í fyrravor. Útboðsmál sem oft hafa verið rædd á þinginu hafa nú fengið að mínu áliti heppilegan farveg. Þar verða settar skýrar reglur um margt sem tengist opinberum útboðum. Þá spurði málshefjandi um lánveitingar Iðnlánasjóðs. Ég vil í því sambandi, virðulegi forseti, leyfa mér að benda á að yfirlit um þær fylgir ársskýrslu sjóðsins. Hún verður send öllum þingmönnum á mánudag.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hóf þessa umræðu vegna þess að hún kemur inn á það ástand sem er hér á landi og sem við ætlum raunar að ræða í dag um sjávarútvegsmál. Það er atvinnuástandið í landinu. Þegar, eins og málshefjandi upplýsti áðan, það gerist ítrekað að erlend vara er tekin fram yfir innlenda vöru sem er bæði sambærileg að gæðum og verði þá er það náttúrlega mjög alvarlegt mál. En ég vil einnig benda á að það virðist vera að þróunin sé einmitt í þá átt að erlenda varan, sem verið er að flytja inn, sé jafnvel ódýrari en það sem við getum fengið hér á landi. Það er svo sem hægt að nefna ýmis dæmi um það þó að það sé ekki eins og þau dæmi sem hann var að nefna. Nýjustu fréttir sem ég hef heyrt t.d. um kók er það að það sé farið að flytja það inn blandað og það sé ekki lengur blandað hér á landi. Nú heyrði ég þetta aðeins í gær þannig að ég hef ekki náð að kanna það en það er alvarlegt mál ef ekki er einu sinni hægt lengur að nota okkar íslenska vatn til framleiðslu vegna þess að þá er varan orðin dýrari hér á landi. E.t.v. veit hæstv. iðnrh. um þetta mál. Þetta kemur einnig inn á það að við erum sífellt að auka frelsi fólks til þess að velja. Það er enginn sem skyldar aðila til þess að taka frekar innlent þó að það sé sífellt verið að hvetja til þess. Frelsið er nefnilega orðið þannig og verður áfram þannig, það eykst með EES, að það má alveg eins búast við því að menn kaupi hluti erlendis frá ef þeim sýnist svo. Það er ekkert sem skyldar þá til þess að kaupa þá frekar á Íslandi, því miður. Skýrsla sem Landssamband iðnaðarmanna gaf út um iðnaðarhorfur sýnir að störfum í iðnaði hefur farið fækkandi á síðustu árum. Það er hér súlurit sem sýnir fækkunina frá árinu 1992 og áætlaða fækkun 1993 og menn geta séð hvað síðasta súlan sýnir: Fækkun um 2 / 3 í störfum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. greinargóð svör og þær umræður sem hér hafa farið fram um þetta mál. Það er mjög af hinu góða að menn skuli takast á við markaðssetningu á iðnaðarvörum eins og öðrum. Hæstv. ráðherra gat um 50 millj. kr. framlag á þessu ári til þess. En mergurinn málsins í þessari fyrirspurn varðar kannski það að verja rétt og möguleika íslenskra fyrirtækja. Eins og hæstv. ráðherra sagði er ekki skylt að kaupa íslenskar vörur samkvæmt útboðsreglum en það ætti að vera svo augljóst, siðferðilega og á allan hátt, að þegar um sambærilega vöru á sambærilegu verði er að ræða af hálfu íslenskra iðnrekenda, þá ættu menn ekki að leyfa sér, og síst af öllu í opinberum útboðum, að skrásetja ákveðnar vörutegundir sem þær einu, sönnu og réttu í það verkefni sem um er að ræða í hvert skipti. Það þarf auðvitað að gera mikið átak til þess að verja íslenskan iðnað og í þeim þremur dæmum sem ég nefndi hér í útboðum er um að ræða framleiðslu fyrir tugi milljóna sem íslenskar hendur hefðu getað unnið í stað þess að kaupa erlenda vöru og taka þannig beinlínis vinnu frá íslenskum höndum og íslenskum fyrirtækjum á sambærilegum grunni. Ég er ekki að tala um að það sé verið að keyra á menn þar sem verð eru mun hagstæðari og varan búin meiri gæðum. Það kann að vera álitamál. Ég er eingöngu að tala um það sem er sambærilegt. Ég er ánægður að heyra að hæstv. iðnrh. taldi vítavert af hálfu íslenskra opinberra aðila að leggja fram útboð með þessum hætti og fagna því að verið er að setja reglur sem útiloka slíka útboðsviðmiðun.

Frú forseti. Ég get verið sammála hæstv. iðnrh. að þetta mál er ekki vel til þess fallið að ræða utan dagskrár. Ég held að það væri ástæða til þess að gera þetta formlega að þingmáli, hina hræðilegu stöðu íslensks iðnaðar og hvað til úrbóta er. Það gefst ekki tækifæri til þess í svona stuttri umræðu að kryfja það mál til mergjar. Allt um það þakka ég hv. 3. þm. Suðurl. fyrir að hefja máls á þessu. Hverjum er að kenna hvernig komið er? Það eru sjálfsagt margar ástæður. Ríkisstjórnin ber nokkra sök. Á síðasta ári töpuðust yfir 1.000 störf í íslenskum iðnaði og það er ekki góður vitnisburður fyrir þá ríkisstjórn sem í landinu var. Ég óttast framtíðina í þessu efni vegna þess að ég held að þetta sé bara byrjunin vegna þess að með hinni óheftu samkeppni sem hellist yfir okkur með EES-frelsinu, þá er verktakaiðnaðinum sérstaklega stefnt í miklu meiri örðugleika en hann hefur verið í. Þrátt fyrir það hafa talsmenn Verktakasambandsins borið sig mannalega. Ég held að bjartsýni þeirra sé úr lausu lofti gripin. Ríkisstjórnin getur auðvitað gert ýmislegt til þess að rétta þetta af en hún er ekkert einfær um það. Hér varða allir að hjálpast að. Það er út af fyrir sig mikið alvörumál að mórallinn hjá landsmönnum, vitundin um að við búum hér og vitundin um að við verðum að halda áfram að búa hér, virðist ekki vera fyrir hendi eða mönnum ofarlega í huga og því miður er það svo að menn hafa vanið sig af því að kaupa fremur íslenskt en erlent.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir að það ber að þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir að hreyfa þessu máli en auðvitað hefði verið skynsamlegra og betri kostur, ef við ætluðum að hafa einhvern árangur út úr slíkri umræðu sem þessari og umfjöllun, að við hefðum haft til þess betri og ítarlegri tíma því að hér er svo sannarlega gripið á stóru og miklu máli sem við þurfum að fjalla um. Ég trúi ekki öðru en þeir sem búa við þessi verk og starfa í iðnaðinum hljóti að fylgjast mjög grannt með því hvernig við látum okkur þessi mál varða á Alþingi. Hv. þm. Árni Johnsen vék áðan að útboðum og taldi að í vissum tilfellum ættum við að mismuna í þessum þáttum. Betra hefði verið að hv. þm. hefði áttað sig á því áður en hann gekk til atkvæðagreiðslu fyrir ekki mörgum dögum í sambandi við . . . 

Frú forseti. Það er alveg greinilegt að hv. 4. þm. Norðurl. v. er að snúa út úr. Það er þeim augljóst sem fylgdust með umræðunum og því sem hv. upphafsmaður umræðunnar sagði að hann er ekki að mismuna neinum heldur vill hann að allir fái að sitja við sama borð. Ef hv. 4. þm. Norðurl. v. vildi að iðnaðurinn hefði verið betur undir þetta búinn og telur að við höfum ekki staðið nógu vel í að styðja við iðnaðinn og undirbúa hann undir samkeppni þá er best fyrir hann að líta í eigin garð og til síns flokks sem hefur verið í stjórn nærri samfellt í 20 ár eða til ársins 1991.

Virðulegi forseti. Það sem er áþreifanlegt af því sem hv. 3. þm. Suðurl. hreyfði hér er framkvæmd opinberra útboða og samkeppnisstaða íslenskra tilbjóðenda gagnvart þeim. Að sjálfsögðu heyrir þetta mál undir fjmrh. samkvæmt lögum um opinber innkaup. Ég hef rætt það við Innkaupastofnun og ég veit að hún er að undirbúa reglur til að koma í veg fyrir að svo klaufalega sé að verki staðið sem dæmin greindu frá sem hv. málshefjandi kom með í fyrstu ræðu sinni. Ég minni á að í lögunum frá 1987 um opinber innkaup eru ekki nein ákvæði um forgangskaup á innlendri framleiðslu. Hins vegar hafa flestar ríkisstjórnir ýmist af sérstöku tilefni eða almennt ályktað um þetta efni og beitt tilmælum til opinberra aðila um að þeir taki tillit til hagsmuna íslenskra framleiðenda á jafnræðisgrundvelli. Þetta tel ég mjög mikilvæga reglu og að því leyti þarft að taka málið hér upp. En því miður er oft svo að erfitt er að greina í útboðunum milli innlendra og erlendra þátta. Sem dæmi má nefna húsgögn, járn og stálvörur. Þar getur innlendur tilbjóðandi boðið í verk án þess að fram komi hvað mikið af því sem hann býður er innflutt vara. Það er reynsla í opinberum útboðum að flestar útboðslýsingar eru gerðar ef það eru reyndir menn og lýsingum og kröfugerð sé hagað þannig að þetta henti íslenskum framleiðendum en á þessu er stundum misbrestur. Ég tel mikilvægt að Innkaupastofnun og aðrir opinberir innkaupaaðilar hafi kynningu á slíkum málefnum gagnvart hönnuðum og tilbjóðendum á almennum grundvelli einmitt til þess að jafna aðstöðu við tilboðsgerð. Þetta tel ég mjög mikilvægt vegna þess að það er sjónarmið flestra opinberra innkaupaaðila að velja fremur íslenskt en erlent ef um sambærilega vöru er að ræða. Það er svo íhugunarefni að stundum getur þetta reynst erfitt í framkvæmd. En það má ekki stafa af því að útboðum sé hagað þannig að hallað sé beinlínis á hinn innlenda framleiðanda. Það er vítavert eins og ég sagði hér áðan.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá að segja nokkur orð. Um ræðu hv. þm. Árna Matthiesen vil ég segja það og leggja enn áherslu á að það sem ég finn að er það að íslenskum iðnaði hefur ekki tekist að aðlaga sig þeirri samkeppni sem í vændum er. Ég finn að því. Hv. þm., Árni M. Mathiesen, í 20 ár hefur Framsfl. aldrei átt iðnrrh. Hann hefur verið geymdur hjá íhaldinu, krötum og Alþb. Þeir hafa farið með málefni iðnaðarins, því miður.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að orðið er við þeirri beiðni að umræða er leyfð utan dagskrár um þetta mikilvæga mál. Ég sé að hæstv. sjútvrh. er genginn í salinn. Eins og öllum er kunnugt er íslenskur sjávarútvegur mikilvægasta útflutningsgrein okkar. Útflutningur sjávarafurða var um 70 milljarðar á sl. ári, ál og kísiljárn voru um 10 milljarðar og annar útflutningsiðnaður er tæpir 8 milljarðar. Því ætti öllum að vera ljóst að íslenskur sjávarútvegur er mikilvægasti þátturinn í íslensku efnahagslífi og ekki getur gengið til lengdar að sú atvinnugrein sé rekin með tapi. Nú er sjávarútvegurinn rekinn með 8,3% tapi að mati Þjóðhagsstofnunar. Stundum mætti halda á umræðunni að það sé íslensku þjóðarbúi til hagsældar að sjávarútvegurinn sé rekinn með tapi. Oft mætti halda á umræðunni að það lagi stöðu íslensks þjóðfélags að þarna sé tap og menn neyðist til að hagræða eins og það er kallað og draga saman. Ég geri mér vel grein fyrir því að hér um mjög alvarlegt mál er að ræða og það er allt of margslungið til að draga þar einhvern einn til ábyrgðar. Margt hefur gerst, það hefur orðið aflasamdráttur, verðfall hefur orðið, skuldir eru miklar og svo mætti lengi telja. En aðalatriðið er hins vegar það þegar horft er fram á veg að atvinnugreinin er rekin með miklu tapi og ef svo heldur áfram þá mun hún smátt og smátt kyrkjast eða allstór hluti af henni og framleiðslan stöðvast og verðmætasköpunin þar með. Á tímum sem þessum er mikilvægt að ríkisstjórn landsins hafi forustu í málefnum mikilvægasta atvinnuvegar landsins. En því miður verður að segjast að á það hefur skort og menn gera sér ekki ljóst hvað hún ætlast fyrir. Það kemur m.a. fram í viðtali við formann samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi í einu dagblaðanna í dag að hann óttist að um 35--40 milljarðar kr. muni tapast í sjávarútveginum. Hann er þeirrar skoðunar að efnahagslíf landsins muni ekki þola slíkt áfall. Ég er þessu sammála því að ef það gerðist þá stöðvaðist um einn þriðji hluti fyrirtækjanna og ég er þess fullviss að lánastofnanir og ýmsar þjónustustofnanir þyldu ekki slíkt áfall. Það yrði því mikil upplausn í íslensku samfélagi. Þetta er hin svokallaða gjaldþrotaleið sem þarna blasir við og það hlýtur að vera aðalspurningin til hæstv. ríkisstjórnar: Er hún enn þá þeirrar skoðunar að þessi leið skuli valin? Nú vil ég taka það fram að hæstv. sjútvrh. hefur lýst því yfir að hann telji þetta ekki vera leið í þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir. En ekki verður séð að aðrir hæstv. ráðherrar séu sömu skoðunar. Því hlýt ég að spyrja hæstv. sjútvrh. um þessi ummæli og þær skoðanir, sem þarna koma fram og ég er sammála, og hvað ríkisstjórnin vilji gera til að koma í veg fyrir að þetta gerist. Mikill hringlandaháttur hefur verið í störfum ríkisstjórnarinnar í þessum málum á undanförnu ári. Það var mikilvæg ákvörðun sem ríkisstjórnin tók um samdrátt í afla sem ég gagnrýni ekki og ef eitthvað er þá er ljóst að þar voru of miklar veiðar leyfðar heldur en hitt eins og komið hefur fram hjá hæstv. sjútvrh. En því var þá lýst yfir að gripið yrði til aðgerða til að jafna það áfall þannig að þorskveiðiflotinn fengi sérstakar bætur. Á það var bent að það væri rétt að gera það með aflaheimildum svokallaðs Hagræðingarsjóðs og hæstv. forsrh. lofaði í ágúst sl. að það yrði gert með öðrum hætti. Þau orð hafa ekki staðið og hafa í reynd verið svikin. Það er mjög alvarlegt mál þegar stjórnvöld koma þannig fram að ekki er hikað við að standa ekki við orð sem hafa verið sett fram í alvarlegu máli. Ég held að það sé mat margra í sjávarútveginum að sjaldan hafi verið talað fyrir jafndaufum eyrum og þegar rætt er við hæstv. ríkisstjórn um þessi alvarlegu mál. Stærsta atriðið er að sjálfsögðu að stöðva hallareksturinn. Ég geri mér fulla grein fyrir því að stórt atriði í því máli er að breyta skuldum sjávarútvegsins til lengri tíma og sætta sig við það að hann geti ekki greitt af skuldum sínum á næstu árum, a.m.k. í einhverjum mæli. Þetta er vissulega vandasamt verk og það er ekki einhlítt hvernig það skuli gert. En það verður ekki gert nema í góðri samvinnu við lánastofnanir og ríkisstjórn og í samvinnu við atvinnugreinina og verkalýðshreyfinguna jafnframt. Menn þurfa að fá svör um það nú hvort fyrir því sé vilji að reyna slíka leið. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn lagt fram drög að frv. til laga um þróunarsjóð sjávarútvegsins. Ég vil taka fram að það eru vissulega jákvæðir þættir í því máli eins og það hefur verið kynnt. Það er jákvætt að sjávarútvegurinn reyni sameiginlega að úrelda framleiðslutæki sín, skip og hús og til þess þarf ákveðið fjármagn. Ég hef litið svo á að ef sjávarútvegurinn greiddi í sameiginlegan sjóð, sem væri notaður til hagsbóta fyrir sjávarútveginn sjálfan, væri ekki um auðlindaskatt að ræða. Hins vegar ef verið væri að taka skatt af sjávarútveginum til að greiða almenn ríkisútgjöld eins og hafrannsóknir og annað sem greitt hefur verið af fjárlögum þá sé þar um auðlindaskatt að ræða. Þetta er afar óljóst í þeim frumvarpsdrögum sem hafa verið lögð fram því þar er sagt að gjaldið skuli vera að minnsta kosti 1.000 kr. fyrir hverja þorskígildislest og fyrir það opnað að hægt sé að hækka gjaldið að vild eftir því sem ákveðið er síðar. Þetta er allt of opið en mér finnst fyllilega koma til greina að taka fjármagn á þennan hátt ef það getur orðið til þess að hagræða í greininni og laga stöðu hennar. Ég spyr því hæstv. sjútvrh. hvort ætlunin sé með þessum sjóði að nýta hann m.a. í samvinnu við lánastofnanir til að hagræða í greininni og skuldbreyta í leiðinni. Ég spyr hann einnig um það hvaða samráð hafi verið haft um þetta mál við sjávarútveginn sjálfan og hvort eingöngu standi til að verja peningunum til úreldingar á fiskiskipum og fiskvinnslustöðvum. Mér er alveg ljóst að afkastagetan bæði í vinnslunni og flotanum er allt of mikil og ein helsta aðferðin til að bæta afkomuna er að nýta framleiðslutækin betur og úrelda það versta sem til er, verstu byggingarnar og óhagkvæmustu og óhagkvæmasta hluta flotans. Jafnframt er ljóst að margir kostnaðarþættir eru of háir. Lengi hefur verið mikil umræða um að vextir yrðu að lækka og þeir hafa vissulega lækkað lítillega en í reynd var nafnvaxtalækkunin nú síðast álíka mikil og hækkunin var í janúar og febrúar. Raunvaxtalækkun hefur verið lítil sem engin en ákveðin merki má sjá fram undan að það geti orðið um raunvaxtalækkun að ræða. Ég spyr því hæstv. sjútvrh. hvort ríkisstjórnin ætli sér að beita öllum ráðum til að keyra vextina niður. Þá er ekki nóg að lækka nafnvextina, það verður að lækka raunvextina. Forsvarsmenn sjávarútvegsins hafa bent á að það ætti að vera hægt að lækka raunvextina um 2% en til þess þarf samræmdar aðgerðir og aðgerðir stjórnvalda til að slíkt geti tekist. Það er að mínu mati jafnframt nauðsynlegt að reyna að lækka sem mest ýmsar álögur á sjávarútveginn eins og ýmis opinber gjöld sem eru á hann lögð og lengi hefur verið um það talað að það stæði til að lækka orkukostnað sjávarútvegsins en lítið sem ekkert gerst í þeim efnum. Það er að mínu mati mikilvægt að fá fram skoðanir hæstv. sjútvrh. í þessum efnum og hvers greinin megi vænta. En aðalatriðið hlýtur að vera það að menn séu tilbúnir til að setjast niður af hálfu ríkisstjórnar, lánastofnana og atvinnugreinarinnar í heild og ég vil lýsa því yfir fyrir hönd míns flokks, að við höfum fullan skilning á þeim erfiðleikum sem þarna eru og erum reiðubúnir að taka þátt í því eftir því sem við getum. En því miður hefur allt of mikið verið talað í þessum málum en lítið verið gert. Hagræðingarsjóðurinn var t.d. mikilvægt tæki til þess að hefja úreldingu með sameiginlegum hætti í sjávarútvegi. Núverandi ríkisstjórn kaus að eyðileggja það tæki í upphafi síns valdaferils. Nú vill ríkisstjórnin taka upp eitthvert slíkt tæki á nýjan leik en það er alveg ljóst að á þeim tíma sem er liðinn hefur mikill skaði verið unninn. Það hefur ríkt hin mesta óvissa um framtíð fiskveiðanna og málið verið sett í nefnd sem hefur verið að deila innbyrðis síðan hún tók til starfa. Þetta hefur skapað mikla óvissu sem verður að eyða og jafnvel þótt nefndin hafi skilað áliti geta menn ekki gengið út frá því að þar með sé óvissunni eytt. Ég vil því spyrja hæstv. sjútvrh. um það hvort það sé hans mat að álitið eyði óvissu í þessum efnum og sé trygging fyrir því að meiri hluti sé fyrir því innan stjórnarflokkanna að styðja breytingu á lögum um stjórn fiskveiða í þeim anda sem þar kemur fram. Og ég hlýt jafnframt að spyrja hann um það hvað sé átt við með því í frv. til laga um þróunarsjóð sjávarútvegsins að það eigi að leggja a.m.k. 1.000 kr. á hvert þorskígildistonn í þennan sjóð. Er verið að opna fyrir það að hér sé verið að taka upp auðlindaskatt eða er eingöngu verið að tala um gjaldtöku sem verður nýtt til hagsbóta fyrir sjávarútveginn sjálfan? Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að nýta allan tíma minn í upphafi. Ég tel mikilvægast að fá skýr svör frá hæstv. ríkisstjórn, hvort hún ætli sér að stuðla að því að meginhluti sjávarútvegsins geti lifað af þá kreppu sem nú blasir við eða hvort ríkisstjórnin ætlar að láta þetta allt saman afskiptalaust og horfa á það þegjandi að jafnvel 1 / 3 hluti sjávarútvegsins verði gjaldþrota eins og formaður Samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi er að ræða um í einu dagblaðanna í dag. Ég geri mér grein fyrir því að það eru ekki neinar auðveldar lausnir til í þessu máli og ég ætlast ekki til þess að hæstv. sjútvrh. komi með þær allar í þessari umræðu. Til þess er málið allt of flókið. En aðalatriðið er að það sé fyrir því vilji og sá vilji sé ekki eingöngu hjá hæstv. sjútvrh. heldur ríkisstjórninni í heild. Auðvitað skipta önnur atriði miklu máli til frambúðar eins og rannsóknir, eins og markaðsmál og margt annað sem skiptir sjávarútveginn miklu máli. En í dag brenna skuldirnar fyrst og fremst á sjávarútveginum, skuldir sem menn vilja borga ef menn fá tækifæri til þess að hagræða í sínum rekstri og geyma að borga eitthvað af því þar til betur árar. Hér vantar forustu, forustu sem ríkisstjórn hlýtur að þurfa að gefa og veita í þessu máli. Ég vildi því spyrja hæstv. sjútvrh. hvað hann ætlast fyrir á næstunni í málinu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. þm. Austurl. fyrir að hefja þessa umræðu í dag um málefni sjávarútvegsins svo mjög sem kreppir að í þessari höfuðatvinnugrein þjóðarinnar. Og reyndar er það svo að afkoma sjávarútvegsins hefur bein áhrif á allt annað í þjóðfélaginu, alla möguleika okkar til atvinnustarfsemi á öðrum sviðum til þess að viðhalda og reka opinbera þjónustu og standa almennt undir lífskjörum fólksins í landinu. Það er kunnara en frá þurfi að segja eins og fram kom í máli hv. þm. að Þjóðhagsstofnun metur nú að sjávarútvegsfyrirtækin séu að meðaltali rekin með rúmlega 8% halla. Það hafa orðið mjög snögg umskipti í þessu efni á síðustu vikum allt frá því að ríkisstjórnin greip til sérstakra ráðstafana í efnahagsmálum í nóvember. sl. En eins og hv. þm. muna, þá var gengi krónunnar fellt til þess að styrkja stöðu útflutningsgreinanna og felldir niður skattar til þess að tryggja betur stöðu atvinnugreinanna. Aðstöðugjaldið var þá afnumið en það hafði verið margra ára barátta talsmanna atvinnulífsins að ná þeirri kröfu fram. Þessar ráðstafanir dugðu ekki til að tryggja að meðaltal fyrirtækja í sjávarútvegi yrði rekið án halla. Síðan hefur sigið á ógæfuhliðina, fyrst og fremst vegna þess að verð á sjávarafurðum hefur farið lækkandi á erlendum mörkuðum. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir í dag er auðvitað af mörgum rótum runninn eins og fram kom hjá hv. þm. en við getum í því sambandi horft til þess að við höfum þurft að draga mjög verulega úr afla fyrst og fremst að því er þorskveiðar varðar. Þar höfum við þurft að minnka aflaheimildir um 40% og það segir til sín þegar um er að tefla langsamlega mikilvægustu auðsuppsprettu þjóðarinnar. Og á síðstu vikum hefur það svo bæst við að verð hefur fallið á afurðum okkar og sjávarútvegurinn verður af 5 milljarða kr. tekjum og þjóðarbúið af samsvarandi verðmætasköpun. Það er ekki vandalaust að taka á viðfangsefni eins og þessu. Menn viðurkenna gjarnan í orði að breytingar á ytri aðstæðum eins og þær sem við stöndum nú frammi fyrir hljóti að koma niður á allri þjóðinni, sé áfall sem öll þjóðin standi frammi fyrir. En það er nú gjarnan þannig að þó að menn viðurkenni þessa staðreynd í orði, þá fer ekki mikið fyrir því að menn vilji horfast í augu við hana á borði, hvort heldur það erum við stjórnmálamennirnir eða forustumenn hagsmunasamtakanna í þjóðfélaginu sem vitaskuld ráða miklu í þessu efni vegna þess að þeir gera í frjálsum samningum út um það sín á milli hver launakjörin eru í landinu á hverjum tíma miðað við þau verðmæti sem við erum að skapa. Ef við ætlum að bæta stöðu atvinnufyrirtækjanna við aðstæður eins og þessar, þá getur það ekki gerst með raunverulegum hætti nema við flytjum til fjármuni, nema þjóðin öll taki á sig það tekjufall sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir, minnki neyslu sína og útgjöld í heild. Það getur með öðrum orðum ekki gerst nema við flytjum fjármuni frá almenningi yfir til atvinnulífsins. Og þá erum við komin að vandanum. Þá erum við komin að því sem er erfitt að framkvæma og erfitt að horfast í augu við. Og þá erum við komin að því sem flestir vilja fara í kringum eins og köttur sem fer í kringum heitan graut. Það er kjarni þessa máls. Þess vegna er það mín skoðun að við aðstæður eins og þær sem við búum við í dag, þar sem þjóðin hefur orðið fyrir jafnmiklu áfalli og raun ber vitni, sé vonlítið um raunverulegan árangur nema okkur takist að ná almennri samstöðu í þjóðfélaginu um ráðstafanir til þess að tryggja hag atvinnufyrirtækjanna. Við getum horft á þetta viðfangsefni með mismunandi markmið í huga. Það er ugglaust hægt að fleyta þessu áfram til skamms tíma með því að auka erlendar lántökur, halda óbreyttu kaupmáttarstigi, leggja auknar byrðar á ríkissjóð með nýjum lántökum. En það er skammtímalausn. Hitt er að mínu mati vert meiri umhugsunar, ekki bara út frá hagsmunum atvinnufyrirtækjanna heldur ekki síður út frá langtímahagsmunum launafólksins í landinu hvort við aðstæður eins og við búum við í dag er ekki meiri þörf á því að treysta undirstöðuna og færa þær tímabundnu fórnir sem til þess eru nauðsynlegar þannig að útflutningsatvinnuvegirnir standi ekki frammi fyrir þeim erfiðleikum sem við blasa, geti tekist á við verkefnin, geti hafið nýja sókn í sköpun nýrra tækifæra sem við höfum á erlendum mörkuðum með til að mynda samningunum um Evrópskt efnahagssvæði, með því að takast á við ný verkefni í vöruþróun og markaðsstarfsemi. Án þess að atvinnufyrirtækin hafi til þess aðstöðu er ekki mikil von í því að við uppskerum árangur af breyttum aðstæðum að þessu leyti. Þetta er leiðin til þess að auka hagvöxt og bæta kjör fólksins í landinu en þá þurfa menn að horfast í augu við staðreyndirnar. Það getur kostað tímabundið meiri fórnir en það leiðir alveg örugglega þegar fram í sækir til sterkari atvinnufyrirtækja og hærri launa hjá almenningi í landinu og það hlýtur að vera það keppikefli sem við sækjumst eftir. Það er hægt að fara margar leiðir og þó eru þær þekktar og gamalkunnar í flestu efni, hægt að jafna áföllum sem þessum efnum niður á fólkið í landinu með því að breyta verðgildi íslensku krónunnar. Það er hægt að gera það með millifærslum og það er hægt að gera það með því að færa niður laun og allan annan kostnað í þjóðfélaginu. Og við höfum af því nokkra reynslu að glíma við allar þessar leiðir. Mikilvægast er ef við ætlum að ná árangri að við náum samstöðu um það sem gert verður. Og nú hagar svo til að launamenn og atvinnurekendur standa í samningum um það hvernig eigi að skipa kjaramálum um lengri eða skemmri tíma. Samhliða hafa þeir óskað eftir því að ræða forsendur slíkra samninga við ríkisstjórnina. Það er eðlilegt við þessar aðstæður vegna þess að verðmætasköpun þjóðarbúsins hlýtur að ráða því hverju við höfum úr að spila. Forustumenn atvinnufyrirtækja í sjávarútvegi eiga í þessum viðræðum, annars vegar við launafólk og hins vegar við ríkisstjórnina. Það er enginn botn kominn í þær viðræður enn sem komið er. Þar eru menn að fjalla um þetta viðfangsefni út frá þessum sjónarmiðum. Ef við göngum til þessa verks með það eitt í huga að koma okkur frá stundarvandanum, með því að auka útgjöld ríkisins með lántökum, þá erum við að vinna gegn því markmiði að skapa útflutningsatvinnuvegunum betri starfsskilyrði og bætt starfsumhverfi vegna þess að auknar lántökur ríkissjóðs hljóta að þrýsta vöxtum upp á við en ekki niður á við. Og að minni hyggju er nú allra mikilvægast í dag að vextirnir lækki. Það er ein höfuðforsendan fyrir því að okkur takist að treysta undirstöður útflutningsframleiðslunnar. Sem betur fer hefur miðað í þá áttina, bæði á erlendum lánamörkuðum og hér heima. Vissulega er það svo að mjög stór hluti af lánum sjávarútvegsins er fenginn að láni erlendis og við ráðum ekki þeim vaxtakjörum sem við búum við að því leytinu til. En auknar lántökur og aukinn hallarekstur ríkissjóðs munu vinna gegn hagsmunum atvinnulífsins að þessu leyti. Ef aukin ríkisumsvif og lækkun skatta á ekki að hafa áhrif af þessu tagi, þá þarf að skera niður útgjöld ríkisins að sama skapi og fækka opinberum starfsmönnum umtalsvert. Ég sé ekki að það verði gert nema með allverulegri fækkun opinberra starfsmanna. Þetta eru þær staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir. Á þessu stigi málsins ætla ég ekki að kveða upp úr um niðurstöðu í þessu efni vegna þess að viðræður eru nú á mjög viðkvæðu stigi, þríhliða milli atvinnurekenda, launamanna og ríkisstjórnar. En við hljótum öll að binda vonir við að þar fáist farsæl og mjög skynsamleg niðurstaða þar sem við horfum fyrst og fremst til framtíðarmarkmiða um uppbyggingu atvinnulífs og bætt lífskjör fólksins í landinu. Hv. 1. þm. Austurl. vék að nokkrum atriðum og beindi sérstökum spurningum til mín af því tilefni. Hann vék fyrst að því að stöðva yrði hallarekstur sjávarútvegsfyrirtækjanna og helsta atriðið í því efni væri að lengja lán eða frysta lán sjávarútvegsfyrirtækjanna. Nú er það svo að til aðgerða af þessu tagi hefur oft verið gripið og frá einum degi til annars eru lánastofnanir að vinna að endurskipulagningu á fjármögnun atvinnufyrirtækjanna í landinu eftir aðstöðu þeirra á hverjum tíma. Við frystum að vísu greiðslur til atvinnutryggingardeildar Byggðastofnunar í tvö ár og beindum tilmælum til annarra lánastofnana að þær reyndu eftir föngum að greiða fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu fyrirtækja í atvinnugreininni og það hafa bæði bankar og lánasjóðir gert. Ég er þeirrar skoðunar að þessi mál séu í eðlilegu horfi, að bæði bankar og lánasjóðir séu með eðlilegum hætti að vinna að fjárhagslegri endurskipulagningu einstakra fyrirtækja í landinu. Ef ætlunin er að gera það með einhverjum öðrum hætti, þá sýnist mér að grípa yrði til þess ráðs að búa til nýjan sjóð sem yfirtæki skuldir sjávarútvegsfyrirtækjanna hjá bönkum og lánasjóðum og ríkið tæki á sig ábyrgð á slíkri endurskipulagningu. Ég tel að það væri mjög óheppilegt að fara út í aðgerðir af því tagi og með því móti værum við að loka augunum fyrir hinum raunverulega vanda sem við stöndum frammi fyrir. Við eigum að halda á þann veg á málum að þetta sé eðlilegt hlutverk og daglegt hlutverk bæði banka og lánastofnana og að því eru þær að vinna. Hv. þm. vék svo að tillögum um þróunarsjóðinn og ég fagna því að hann skyldi fyrir sitt leyti líta á þær sem jákvætt skref. Ég er um margt sammála mati hans á því að greiðslur atvinnugreinarinnar inn í sjóð sem miðar að því einvörðungu að bæta rekstrarskilyrði atvinnugreinarinnar teljast ekki vera auðlindaskattur. Hv. þm. taldi á hinn bóginn að þau drög sem liggja fyrir og hafa verið kynnt séu um sumt óljós í þessu efni. Það er rétt að skýra með nokkrum orðum þá meginniðurstöðu sem hér hefur orðið. Í fyrsta lagi er á það að líta að þróunarsjóðurinn er þáttur í heildarsamstöðu innan þeirrar nefndar sem á vegum ríkisstjórnarinnar hafði forustu um það að endurskoða fiskveiðilöggjöfina og leggja fram tillögur í því efni. Aðalatriðið þar er að nefndin komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að byggja áfram í grundvallaratriðum á aflamarkskerfinu sem við höfum verið að þróa og bæta smám saman undanfarin 10 ár. Það tel ég vera mjög markverða niðurstöðu og mikilvægt framlag til allrar þessarar umræðu. Ég tel að þar með sé lagður grundvöllur að þeirri nauðsynlegu festu og um framtíðarstefnuna í þessu efni sem sjávarútvegurinn þarf á að halda. Hvort tveggja er að endurskoðunarákvæði gildandi laga og sá pólitíski ágreiningur sem uppi hefur verið í þessu efni hefur valdið óvissu á undanförnum missirum. Ég tel að með þessari samstöðu sé búið að leggja grunn að þeirri festu sem þörf er á. Ég vænti þess að um grundvallaratriðin í þessu efni náist samstaða hér á Alþingi í þingflokkum ríkisstjórnarinnar og hér á Alþingi. Það verður vafalaust svo eins og jafnan áður að um einstök atriði í þessu efni koma fram skiptar skoðanir í öllum stjórnmálaflokkum. En að því er þróunarsjóðinn varðar, þá er þar gert ráð fyrir því að leggja Hagræðingarsjóðinn niður og hætta sölu á aflaheimildum hans. Þeim verður nú úthlutað til atvinnugreinarinnar án endurgjalds. Í staðinn er lagt á sérstakt þróunargjald sem er samsett úr þremur þáttum. 1. Núverandi gjaldi sem lagt hefur verið á um nokkur ár á rúmlestatölu fiskiskipa og skilað hefur um 80 millj. kr. 2. Sambærilegu gjaldi sem lagt verður á fasteignamat fiskvinnslufyrirtækja og á að skila sambærilegri upphæð. 3. Gjaldi á aflaheimildir sem kemur í staðinn fyrir sölu á aflaheimildum Hagræðingarsjóðs og er sambærilegt í verðgildi. En í þrjú ár falla alfarið niður greiðslur sjávarútvegsins og á því tímabili má segja að hér sé um að ræða mjög ótvíræða aðgerð til hagsbóta fyrir atvinnugreinina. Gjaldið er ákveðið eins og segir í frumvarpsdrögunum a.m.k. 1.000 kr. á þorskígildistonn. Það á segja að hér sé bæði um hámark og lágmark að ræða. Gjaldið er 1.000 kr. á hverja þorskígildislest, ein kr. á hvert kg. Þetta er reiknað í þorskígildum þannig að á karfa koma 40 aurar og á loðnu 5 aurar. Í frumvarpsdrögunum er svo gert ráð fyrir því að gjaldið, þróunargjaldið þrísamsett, eigi að standa undir öllum skuldbindingum sjóðsins. Ríkisendurskoðun á að fylgjast með því og ef hún kemst að þeirri niðurstöðu að gjaldið standi ekki undir skuldbindingum sjóðsins, þá ber sjútvrh. að leggja fyrir Alþingi tillögur um breytingar á gjaldinu. Gjaldinu verður því ekki breytt nema með lögum, það er 1.000 kr. nema því verði breytt á annan veg með lögum. Hlutverk sjóðsins er mjög skýrt afmarkað og einvörðungu um að ræða verkefni til þess að stuðla að bættum rekstri sjávarútvegsfyrirtækja. Það er þess vegna alveg ótvírætt hægt að svara fyrirspurn hv. þm. að þessu leyti að gjaldinu eins og það er ákveðið í frumvarpsdrögunum verður ekki breytt nema með nýjum lögum og sjóðurinn vinnur einvörðungu að verkefnum í þágu atvinnugreinarinnar og fjármununum ekki varið til annarra hluta. Ég vona að þetta eyði allri óvissu í huga hv. þm. um hlutverk sjóðsins, um eðli þessa gjalds og um þá festu sem hér er ákveðin í því efni. Það er ágætt að þriggja manna stjórn stýri sjóðnum og taki allar ákvarðanir sem að honum lúta. Sjútvrh. skipar tvo menn og atvinnugreinin einn. Það er enn fremur gert ráð fyrir því að stjórnin verði að leggja fjárhagsáætlanir sínar á hverju ári fyrir ráðherra til staðfestingar. Meginverkefnið verður að úrelda fiskiskip með sambærilegum hætti og gert hefur verið og þar að auki að auðvelda úreldingu á fiskvinnslufyrirtækjum samkvæmt ákveðnum reglum og viðmiðunum sem nánar eru skilgreindar í drögum að lagafrv. Við fjárhagslega endurskipulagningu af því tagi þar sem fyrirtæki eru að draga úr fjárfestingu tekur sjóðurinn þátt í þeirri fjárhagslegu endurskipulagningu með lánastofnunum. Sjóðurinn mun einnig geta aðstoðað sjávarútvegsfyrirtæki við að afla sér verkefna á erlendum vettvangi og er það í samræmi við hugmyndir sem menn hafa haft uppi í þeim efnum um nokkurn tíma. Ríkissjóður yfirtekur 950 millj. af skuldbindingum atvinnutryggingardeildar um leið og þær ásamt hlutafjárdeild Byggðastofnunar leggjast inn í hinn nýja þróunarsjóð. Ég held að það sé alveg tvímælalaust að sjóður sem þessi geti stuðlað að því að tryggja betri rekstur margra fyrirtækja sem nú eru með of mikla fjárfestingu miðað við framleiðslumöguleika, fjárfestingu sem ráðist var í við allt aðrar aðstæður en við búum við í dag þegar afli var meiri og verð á sjávarafurðum með öðrum hætti. Vissulega kann það að vera umdeilanlegt og er umdeilanlegt hvort koma eigi á fót slíkum sjóði þar sem greinin í heild er að taka á verkefnum með þessum hætti og hinir betur settu að greiða í sjóð sem fyrst og fremst nýtist hinum sem verr eru settir. Ég tel á hinn bóginn að við aðstæður eins og þessar sé það réttlætanlegt og verjanlegt að grípa til slíkra félagslegra aðgerða ef svo má að orði komast innan atvinnugreinarinnar sjálfrar. Hv. þm. innti svo eftir því hvort ég teldi að nefndarálit tvíhöfða nefndarinnar eyddi allri óvissu. Ég tel að það hafi verið lagður alveg öruggur grunnur að því að eyða óvissu. Ég hef trú á því að það sé meirihlutasamstaða um það hér í þinginu að byggja á þeim grundvallaratriðum sem þar koma fram um fiskveiðistjórnun og ég hef líka trú á því að í atvinnugreininni sjálfri sé í grundvallaratriðum samstaða um að halda áfram á þeirri braut. Fyrir því eru svo augljós rök, bæði að því er varðar stjórnun veiðanna til verndunar fiskstofnum og hagkvæmnisjónarmið. Ætlunin er að á næstu vikum fari fram lögum samkvæmt samráð við sjútvn. Alþingis og hagsmunaaðila um þessa niðurstöðu og þegar því samráði er lokið mun ríkisstjórnin og þingflokkar hennar taka endanlega ákvörðun um framlagningu þessara mála á þinginu. Þá ákvörðun er ekki hægt að taka fyrr en að loknu því samráði sem lögboðið er. Ég vænti þess að það þurfi ekki mikið meiri tíma en þrjár vikur til þess að fara í gegnum hlutina á þeim vettvangi og auðvitað væri æskilegast að geta lokið umfjöllun um þessi viðfangsefni hér á vorþinginu eins og margir hv. þm. og þar á meðal þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa mjög óskað eftir í umræðum hér að undanförnu. Þá kom hv. þm. að ýmsum atriðum eins og lækkun vaxta. Ég er honum sammála í því efni að þeir þurfa að lækka verulega. Ég hef af því nokkrar áhyggjur þó að við höfum náð árangri að undanförnu í þessu efni að enn hilli ekki undir nægjanlega mikla lækkun á vöxtum til þess að breyta í grundvallaratriðum rekstrarafkomu fyrirtækjanna og minni enn á í því efni hversu stór hluti skuldanna er við erlenda lánardrottna þar sem við ráðum ekki vaxtastigi en þar hafa vextir einnig verið að lækka og væri eðlilegt að til að mynda í Fiskveiðasjóði að fulltrúar atvinnugreinarinnar sem þar sitja fylgdu því fast eftir að vextir Fiskveiðasjóðs lækkuðu í samræmi við lækkun vaxta á erlendum lánum sjóðsins. Ég hef ekki orðið var við að þeir gerðu það enn, en væri fullkomin ástæða til þess að það væri gert við þessar aðstæður. Ég hef áður lýst því að ég teldi eðlilegt að stuðla að lækkun orkukostnaðar í sjávarútveginum. Það er að vísu svo að það skiptir ekki sköpum um rekstrarafkomuna en mundi alveg ótvírætt hjálpa til í þessu efni, en eins og hv. þm. vita hefur það um margt reynst erfitt og hefur þó verið um það rætt árum saman. Ég held, frú forseti, að ég hafi vikið hér að flestum þeim atriðum og spurningum sem hv. þm. kom fram með og segi þessu máli mínu þá lokið að sinni.

Áður en lengra er haldið vill forseti upplýsa að andsvör verða ekki leyfð við þessa umræðu þar sem henni þarf að ljúka um eða upp úr kl. 5 vegna þess að hæstv. ráðherra er tímabundinn. Andsvör geta tafið umræðuna og þá er ekki víst að allir hv. þm. sem eru á mælendaskrá komist að með sínar ræður, en nú eru 10 þingmenn á mælendaskrá. Þetta vill forseti láta koma fram strax.

Virðulegi forseti. Ég ætla að vona að þessi umræða verði ekki til þess í aðra röndina að reynt verði að loka augunum fyrir vanda líðandi stundar með því að leggja fram einhverjar framtíðaráætlanir sem bæði er óljóst hvernig muni reynast og hvort sátt er um en þar á ég við niðurstöðu tvíhöfða nefndarinnar sem kynnt var í dag. Vissulega er það ákveðið innlegg í umræðuna en engu að síður er nauðsynlegt að líta einnig á það sem er að gerast hér og nú og í þessari niðurstöðu er ekki að finna möguleika til þess að taka á öllu því. Ég ætla ekki að fara að giska neitt á tímasetningar hér, en ætla bara að taka þetta fram því ég sé að það stefnir í það annars. Virðulegi forseti. Ég ætla að snúa mér að þeim vanda sem blasir við nú og byrja á því að lýsa því yfir að ég tel að ríkisstjórnin beri fulla ábyrgð á því að ekki hefur tekist að ná tökum á þeim vanda sem blasir við í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Ríkisstjórnin var stofnuð á grunni þeirra hugmyndafræði að lögmál markaðarins geti alltaf kippt öllu í lag í samfélaginu. Og það sem verra er, stjórnin hefur gert ýmsar villur og haft með sér í farteskinu, m.a. þá villu að þekkja ekki markaðinn og vera þar af leiðandi fullkomlega ófær um að taka skynsamlegar ákvarðanir, jafnvel á þeim forsendum sem hún sjálf gefur sér. Ég held að þetta sé hvergi eins augljóst og í sjávarútvegi. Það er eins og það hafi enn ekki runnið upp fyrir ráðamönnum þessarar þjóðar að við eigum allt okkar undir sjávarútveginum. 80% vöruútflutnings okkar eru fiskafurðir. Skuldirnar í þessari atvinnugrein eru nú um 105 milljarðar samkvæmt nýjustu tölum en tekjurnar 70 milljarðar og hallinn er reiknaður á 8,3%. Til upplýsingar hæstv. ríkisstjórn sem hefur kosið að vera fjarstödd, og það út af fyrir sig er athyglisvert að öðru leyti en því að hæstv. sjútvrh. er hér vissulega, gilda þau lögmál sem ríkisstjórnin hefur unnið eftir auðvitað ekki, heldur lögmál sem ekki voru hönnuð á borði frjálshyggjunnar og þau eru flókið samspil fortíðar, nútíðar og framtíðar, þ.e. þeirrar framtíðar sem menn trúa að verði, væntinganna margfrægu. Fortíðin er alls ekki óskrifað blað eins og mér finnst stundum að ríkisstjórnin gefi sér. Við erum ekki með nein óskrifuð blöð og til að þekkja markaðinn verðum við að þekkja fortíðina og það vel. Við verðum að viðurkenna staðreyndir, hvort sem við erum ánægð með þær staðreyndir eða ekki. Við verðum t.d. að gera okkur grein fyrir hvað sjóðir hafa átt mikinn þátt í því hvernig staðan er núna, hvort sem við erum sátt við þá eða ekki, og við verðum líka að muna það að ekki eru allir sjóðir eins. Það kom sér vel í fyrra að eiga varasjóð sem Verðjöfnunarsjóður var og þá var ríkisstjórnin tilbúin að ganga í sjóði þótt hún hallmæli þeim að því er virðist gagnrýnislaust og hugsunarlaust nema kannski þessum nýlega formaða þróunarsjóði sem mér sýnist að eigi að vera einn af góðu sjóðunum, kannski sá eini. Við vitum í rauninni ekki hvernig sá sjóður mun líta út. Það hefur verið reynt að fá svör við nokkrum óljósum þáttum þar og það er alveg áreiðanlegt að hann gerir ekki nema það sem honum er ætlað, þ.e. að koma til móts við eigenda útgerðar og fiskvinnslu þar sem þarf að draga saman og hagræða og það er vissulega góðra gjalda vert. En ef við erum að tala um tilfærslur, og mér heyrist að hæstv. ráðherra sé byrjaður að gera það, þá er þetta auðvitað ekki leiðin. Það er nauðsynlegt að horfast í augu við fortíðina en ekki bara nota hana sem afsökun fyrir aðgerðaleysi nútíðarinnar. Og á slíkum forsendum verður auðvitað engin skynsemi í aðgerðum. Það sem er mikilvægast að þekkja í nútíðinni er að að hafa glögga sýn á ástandið eins og það er, hvorki að mála skrattann á vegginn né það sem mikilvægara er að neita að horfast í augu við staðreyndir. Það skortir mikið á að ríkisstjórnin hafi veruleikaskyn. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefur hvað eftir annað komið í ræðustól á Alþingi og sagt að þrátt fyrir allt væri nú allt í lagi og túlkað þau sjónarmið að markaðurinn muni kippa öllu í lag. Þetta hefur einkum gerst þegar aðvörunarraddir hafa heyrst úr hópi stjórnarandstæðinga um sjávarútvegsmál og jafnvel þegar stjórnarsinnar, t.d. hæstv. sjútvrh., hafa tekið undir þetta. Ég verð að segja það að þó það komi ekki oft fyrir, þá sakna ég hæstv. forsrh. hér í dag. En kannski dugar það að hæstv. sjútvrh. er farinn að apa eftir honum að allt sé á réttri leið. Sú var tíðin að hæstv. sjútvrh. talaði máli þeirra atvinnuvega sem stóðu höllum fæti og knúði á um að fá svör frá hæstv. ríkisstjórn eins og hann væri ekki í henni. Ég ætla ekki að fara að eyða orðum í það. Það er út af fyrir sig undarlegt. En hann er greinilega kominn í bestu vina klúbbinn og farinn að syngja sama sönginn og hæstv. forsrh. Þessi boðskapur hæstv. forsrh. er ekki bara asnalegur heldur er hann hreinlega hættulegur að mínu mati. Þetta heitir á mæltu máli að fljóta sofandi að feigðarósi. Lengi vel var hæstv. utanrrh., sem ég sé að er hér mættur til starfa, virkur meðlimur í þessum kór og söng þá tilbrigði við stefið ,,þetta reddast`` með því að segja: Þetta reddast þegar við komum inn í EES. En mér sýnist að hann verði að fara að búa sig undir annan söng núna því að hann er farinn að boða tafir á EES-allsherjarlausninni. En af hverju reddast þetta ekki? Fyrir því eru auðvitað fleiri en ein ástæða. Þær ytri aðstæður sem hæstv. sjútvrh. greindi frá fyrr í dag og einnig málshefjandi eru vissulega hluti af vandanum en þær eru ekki út af fyrir sig vandinn heldur það hvernig tekið hefur verið á málum. Við vitum öll af þessari aflaskerðingu sem ekki hillir undir að verði bætt á næsta fiskveiðiári, hvorki með auknum þorskkvóta né í öðrum tegundum nema þá að litlu leyti. Fiskverð hefur verið á niðurleið. Skuldir sjávarútvegsins eru gífurlegar. Innflutningsmál í Evrópu eru í nokkurri óvissu hvort sem við verðum innan eða utan EES og við höfum farið sérlega illa að ráði okkar varðandi Ameríkumarkaðinn og glutrað niður mikilvægum viðskiptum fyrir stundargróða annars staðar meðan dollarinn var í lægð. Það kemur okkur í koll núna. Það er hins vegar athyglisvert að það kom fram í síðasta mánuði við einn af forsvarsmönnum útflutnings til Bandaríkjanna að það á segja það að vöruverð hafi farið það mikið hækkandi í Bandaríkjunum að það vegi hátt í það sem við höfum tapað í sölu að magni talið. Og það er út af fyrir sig ánægjulegt. En ég vil nú bara segja það að ef við hefðum ekki sofnað á verðinum og látið það gerast að glata okkar hlutdeild, alla vega að einhverju leyti í Bandaríkjamarkaði, þá værum við kannski núna á miklu betri braut. Þessar erfiðu ytri aðstæður hefðum við þurft að takast á við strax því að það er ekkert óhjákvæmilegt að það þurfi að blasa við neitt svartnætti þó að það komi niðursveifla svo framarlega sem skynsamlega er á málum tekið. Þess í stað hafa stjórnvöld neitað að horfast í augu við vandann og það er auðvitað eitt af því allra versta sem við stöndum nú frammi fyrir eins og ég gat um áðan. Og það sem verra er, það er ekki bara aðgerðaleysið, heldur einnig að þá sjaldan ríkisstjórnin tekur til höndunum, þá er það til að íþyngja og við höfum fyrir okkur dæmin um verulega íþyngjandi aðgerðir fyrir atvinnuvegina sem að vísu er verið að reyna núna með ýmsum aðgerðum að lappa upp á. Það voru mikil og stór fyrirheit um að það ætti að bæta upp aflaskerðinguna sem var vegna minni kvóta í sumar. Það var að vísu boðið upp á fáránlegar lausnir, en efndirnar hafa engar verið, hvorki skynsamlegar aðgerðir né ávísanasendingar til útgerðarmanna sem allir hlógu að. Allar skynsamlegar hugmyndir um Hagræðingarsjóð hafa verið hunsaðar nema upp úr þróunarsjóði fari að spretta einhvers konar endurreisn þeirra hugmynda sem þar voru í gangi. Hver veit? Það er allt að mínu mati enn þá óvisst hvernig þau mál fara að ganga til. Til að auka á vandann hefur ríkisstjórnin þegar skárst lætur verið vakkandi. Þegar verr gerist stórkostlega skaðleg fyrir sjávarútveginn og þar með alla þjóðina og ekki síst konurnar í fiskvinnslunni sem nú ganga atvinnulausar víða um land. Hæstv. sjútvrh. sagði að nú þyrfti að færa til, nú þyrfti að koma til tilfærsla fjármagns í samfélaginu. Þetta hefur einhvern tíma verið kallað sjóðakerfi t.d. og ég verð þá bara að lýsa ábyrgð á hans hendur alla vega með þá stefnu. Ég sé að það er alveg óhjákvæmilegt að tilfærslur eigi sér stað en það er ýmislegt fleira sem þarf að gera. En hann talaði líka um það að þjóðin yrði að taka á sig auknar byrðar. Það eru ekkert allir sem tilheyra þessari þjóð sem geta það. Ég vil bara benda á það. Og ef hann er að tala um þjóðina sem almenning, venjulegan launþega eða venjulegan atvinnuleysingja, þá sé ég ekki að þeir séu aflögufærir. En ég er sammála því að það eru einhverjir sem geta tekið á sig byrðar og þeir verða þá líka að gera það. Og við höfum margoft bent á það að væri alls ekki leitað að fé þar sem það er fyrir, t.d. í bara einföldum hlutum eins og lúxussköttum, hátekjusköttum og fjármagnssköttum. Það er líka alveg nauðsynlegt að það sé einhver hugsun í því þegar verið er að létta álögum af atvinnuvegunum. Þeir standa sem betur fer ekki allir jafnilla og ekki öll fyrirtæki innan atvinnugreinar standa jafnilla. Ég held að það sé hvorki hægt að ganga þá leið að vera sífellt að hlaupa undir bagga með þeim sem lakast standa sig eða vera sífellt í nafni almennra aðgerða að styrkja alla þegar alveg er nóg að styrkja suma, þá sem standa höllum fæti, stundum bara tímabundið, stundum vegna ákveðinna ytri aðstæðna. Og þetta er það sem skiptir í rauninni máli. Ég bendi sérstaklega á að það hefur verið létt nokkrum álögum af atvinnuvegum svo sem með því að fella niður aðstöðugjald eða þeim hugmyndum sem þar eru. Það hefur verið fellt niður í reynd og einnig má nefna lækkun tekjuskatts. Þetta er gert auðvitað vegna samræmingar við Evrópska efnahagssvæðið. En sum fyrirtæki þurfa meira á þessu að halda en önnur og það má segja varðandi aðstöðugjaldið að þar nýtur útgerðin og fiskvinnslan ekki góðs af í sama mæli og mörg önnur fyrirtæki einfaldlega vegna þess hvernig þær reglur líta út. Það hefur verið nefnd hér kórvilla ríkisstjórnarinnar, sú hin fyrsta og ekki minnsta, að keyra vextina upp úr öllu valdi þegar í upphafi ferils síns. Við súpum þegar seyðið af því, bæði einstaklingar, fjölskyldur og fyrirtæki. Núna fyrst nærri tveimur árum síðar hefur það runnið upp fyrir ríkisstjórninni að þetta gengur ekki. Þetta höfum við stjórnarandstæðingar og forsvarsmenn fyrirtækjanna í landinu, ekki síst aðilar í sjávarútvegi bent á margoft. Vaxtalækkun nú bætir ekki þann skaða sem þegar er orðinn og þetta háa vaxtastig hefur reynst þjóðarbúinu afskaplega dýrt nú þegar. En kannski verður eitthvað léttari róður í framtíðinni, þ.e. ef hægt verður að bjarga því sem þarf að bjarga. Glundroðakennd efnahagsstefna hefur einnig aukið á vandann. Virðulegi forseti. Ég sé að það er ljós hér, tímamæling, sem ég hafði ekki áttað mig á að gilti í þessari umræðu og þar sem rautt ljós logar hjá mér, þá verð ég að ljúka ræðu minni. Það er ýmislegt fleira sem ástæða er til nefna en ég veit að það eru fleiri kvennalistakonur sem ætla að tala og við munum án efa hafa tækifæri til að koma því á framfæri sem í viðbót átti að vera.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. þm. Austurl. fyrir að óska eftir þessari umræðu. Það er auðvitað tímabært að ræða ástandið í sjávarútveginum, ekki síst núna eins og hefur hallað á ógæfuhlið til viðbótar að undanförnu. En auðvitað hefur þetta verið samfelld hörmungarsaga sem við höfum verið að fylgjast með og má rekja alveg aftur til ársins 1991 en síðan hefur stöðugt hallað á ógæfuhliðina fyrir þessum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. Það eru margir sem hafa beðið og hafa talið sig bíða allt of lengi eftir því að sú ríkisstjórn sem núna situr tæki myndarlega á þeim vandamálum sem sjávarútvegurinn hefur við að glíma og reyndar þjóðin öll í beinum tengslum við þessa aðalatvinnugrein hennar. Ástandið núna er auðvitað orðið verra heldur en það var þegar ríkisstjórnin tók við og ég get ekki séð að þær hugmyndir um lagfæringar sem hafa litið dagsins ljós muni valda neinum straumhvörfum í ástandi sjávarútvegsins. Það hefur komið fram að menn telja að skuldir sjávarútvegsins umfram getu til að greiða þær séu kannski 35--40 milljarðar. Ég hef ekki orðið var við að menn væru að ræða neinar hugmyndir í þá átt að taka á því vandamáli. Stjórnunarvandi sjávarútvegsins er enn þá óleystur. Ríkisstjórnin og þeir sem hún hefur falið að fjalla um þau mál hafa velkst með það í höndunum núna í tvö ár og lögin um stjórn fiskveiða þar sem kveðið er á um það að aðrir aðilar eigi þar að koma að eins og sjútvn. þingsins og fleiri hafa auðvitað verið þverbrotin. Þessari endurskoðun átti að vera lokið um áramótin og nú talar hæstv. sjútvrh. um það eins og hann hafi um það einhverja von að það sé hægt að láta þetta samráð við þessa aðila sem nefndir eru í lögunum fara fram á þremur vikum þannig að það sé hægt að renna einhverjum málum í gegnum þingið í tenglum við það. Mér finnst að það sé til ansi mikils ætlast af þeim aðilum sem eiga um þetta að fjalla ef þeir eiga að fá einungis þrjár vikur til þess að ræða málin og fara yfir þau eftir að ríkisstjórnin hefur velkst með þau í tvö ár og er loksins að skila af sér til þessara aðila einhverju til þess að skoða. Auðvitað getur maður ekki skilið þessi orð öðruvísi en þannig að ríkisstjórnin eða ríkisstjórnarflokkarnir ætli sér ekki að hafa neitt samráð, þ.e. þó svo að einhverjir fundir verði haldnir, þá sé það ekki meiningin að koma til móts við nein sjónarmið sem munu koma fram hjá þeim aðilum sem eiga þarna hlut að máli. Og það er sannarlega illa farið því að þau mál sem hér eru á ferðinni eru það stórkostleg og það mikil hagsmunamál byggðanna allt í kringum landið, sjávarútvegsins og fólksins, fiskvinnslufólksins, útgerðarmannanna og íbúanna í öllum þeim dreifðu byggðum allt í kringum landið, að svona skuli eiga að fara að, það er alveg forkastanlegt. Ástandið er sem sagt þannig að nú er útgerðin rekin með að meðaltali yfir 8% halla. Hún skuldar langt fram yfir þá möguleika sem hún hefur til að borga af sínum skuldum og getur auðvitað ekki borgað af neinum skuldum meðan hún er rekin af slíkum halla sem hér er um að ræða. Svo er stjórnkerfi fiskveiðanna að grafa undan byggðarlögunum allt í kringum landið og ég get ekki séð að hér séu menn með neinar hugmyndir sem koma í veg fyrir það. Allar þær hugmyndir sem hafa verið lagðar fram frá hendi þessarar svokölluðu tvíhöfða nefndar og hafa verið að líta dagsins ljós í dag stefna í þá átt að enn þá muni aukast hraðinn á því eyðileggingarstarfi sem fiskveiðistefnan hefur verið að vinna allt í kring í hinum dreifðu byggðum landsins. Og það síðasta sem hægt er að benda á er að koma enn þá betur í ljós, það er að eignarrétturinn á veiðiheimildunum veldur því með vaxandi hraða flytjast til störfin í landinu. Þau fyrirtæki sem eiga veiðiheimildirnar láta fiska fyrir sig einhvers staðar annars staðar á landinu þannig að fiskur sem gengur á miðin í Breiðafirði eða Faxaflóa er fluttur norður í land eða suður á land og ekki bara sá fiskur sem er þá fenginn út á veiðiheimildir viðkomandi fyrirtækis, heldur annað eins af veiðiheimildum á sama svæði þannig að allur afli frá sumum byggðarlögum fer nú til vinnslu annars staðar út á svona samninga. Það sem gerist í tengslum við þetta er að sjómennirnir og útgerðarmennirnir sem eiga hlut að máli og þurfa vegna neyðar sinnar af kvótaleysi að sætta sig við þessa samninga, eru þeir sem borga brúsann. Það eru þeir sem taka á sig það fiskverð sem þannig verður til því að þessi fyrirtæki sem hér um ræðir eru farin að vinna á mun lægri hráefnisverðum heldur en önnur fyrirtæki. Þannig munu þau í skjóli gróða af þessu fá tækifæri til þess að komast yfir meiri veiðiheimildir og auka þá starfsemi sem svona fer fram. Þetta er það sem menn eru að tala um að festa í sessi og það er reyndar undarlegt að sjómenn við Íslandsstrendur skuli ekki vera farnir að átta sig á því hvernig þetta muni fara með kjör þeirra þegar fram í sækir og er reyndar farið að hafa veruleg áhrif á kjör sjómanna nú þegar þar sem þessir samningar eru í gangi vegna þess að þessi fyrirtæki eru að kaupa fisk á mun lægra verði eins og ég sagði áðan. Og ég get tekið tölur frá því í sumar. Þá voru fyrirtæki að kaupa samkvæmt svona samningum fisk á 65 kr. á sama tíma og markaðsverð á fiski var 90--110 kr. Og auðvitað er aflahlutur sjómanna í samræmi við þetta og það sem útgerðin fær í sinn hlut vitanlega mjög rýrt og miklu rýrara en það fiskverð sem markaðirnir hafa boðið upp á á sama tíma gæfi tilefni til. En það er fleira sem hefur gerst og er að gerast. Það hefur gerst að ekki er nokkur möguleiki að stofna til nýrrar útgerðar. Er verið að taka á því í tillögunum sem hæstv. sjútvrh. var að kynna áðan? Ekki aldeilis. Það er hægt að benda á það og það eru nýlegar tölur sem menn geta séð og hafa heyrt í fjölmiðlum undanfarið að það eru tvö skip á Vestfjörðum til sölu í Bolungarvík. Það hefur komið fram að bæjarstjórnin þar hefur gengist fyrir því að stofna félag til þess að kaupa þessi skip. Hún er búin að bjóða 660 millj. í þessi skip. En hvaða verðmæti skyldu nú geta borist að landi vegna þess kvóta sem þessi skip hafa? Jú, það er talað um að þessi skip hafi 3.400 þorskígildistonn og aflaverðmæti ef þetta er lagt á land til vinnslu í fiskvinnslustöð muni vera sem svarar einhvers staðar á bilinu 260--280 millj. á ári. Og fyrirtæki í sjávarútvegi sem hefur slíka veltu getur staðið undir 440 millj. eða svo í fjárfestingu þannig að bæjarstjórnin í Bolungarvík er að bjóðast til að kaupa fyrirtæki og ætlar að leggja því til a.m.k. 200 millj. í tannfé sem hún mun aldrei fá borgað vegna þess að það eru einungis til peningar sem þarf til þess að koma fyrirtækinu á núllið. En ekki er víst að skiptaráðendur sem eru með þetta fyrirtæki í sínum höndum og þurfa að selja, gangi að þessu tilboði þó að það sé svona vegna þess að kvótinn er meira virði samkvæmt þeim markaði sem er á þessum veiðiheimildum heldur en sem svarar þeim upphæðum sem þarna eru á ferðinni. Og þær upphæðir sem voru kynntar í upphafi voru að skipin og kvótinn væru 820 millj. kr. virði miðað við markað og þá sjá menn hvers konar aðstæður þetta eru sem við erum hér að tala um og hversu fáránleikinn er orðinn mikill að það er gersamlega vonlaust á Íslandi þar sem menn lifa á fiskveiðum að stofna nýja útgerð á landinu vegna þess að verðið á aflaheimildum verður jaðarverð sem engin ný útgerð getur staðið undir. Þetta er verið að festa í sessi með þessum nýju tillögum ef þær ná fram að ganga. Tvíhöfða nefndin leggur til meira frjálsræði. Hún leggur það til að fiskvinnslan fái að eiga kvótann. Hún leggur til að hann verði ekki lengur tengdur skipunum. Hún leggur til að tvöföldunin á línunni verði tekin af og hún leggur til að trillurnar verði settar á kvóta. Hún leggur til að kvóti verður settur á allar tegundir nánast sem hægt er að hugsa sér. Í hvaða augnamiði? Jú, nákvæmlega í því augnamiði að eignarhaldið verði látið ganga yfir þetta allt saman og það sé aðalatriði málsins að viðskiptin geti blómstrað. En viðskiptin með þessar aflaheimildir hafa valdið því sem ég var hér að lýsa að það er ekki hægt að stofna nýja útgerð og það er farið að gefa möguleika þeirra útgerða sem hafa miklar aflaheimildir að pína niður fiskverð. Nú er ekki lengur eitthvað sem menn kalla landssambandsverð, en það er til eitthvað sem menn gætu kallað kvótaeigendaverð en það er það verð sem kvótaeigendur bjóða mönnum upp á til þess að fiska fyrir þá og flytja síðan aflann þvert og endilangt um landið. Þetta er kallað hagræðing, en auðvitað er ekki í þessu fólgin nein hagræðing. Það er einungis verið að sjúga blóðið úr öðrum útgerðarmönnum og hafa af sjómönnum þeirra hlut. Þannig mun þetta kerfi halda áfram að grafa um sig og ef eitt af því sem tvíhöfða nefndin lagði til, þ.e. að það ætti að fara að leyfa útlendingum að eiga óbeina eignaraðild að þessum fyrirtækjum í sjávarútvegi, nær líka fram að ganga, þá sjá menn það fyrir sér að það getur gengið býsna hratt fyrir sig að erlendir aðilar fari að eignast hluti í útgerð á Íslandi. Og það verður ekkert erfiðara fyrir þá að eignast þannig ítök í gegnum óbeina eignaraðild heldur en virðist vera opin leið fyrir íslensk fyrirtæki sem komast í þá aðstöðu sem ég var að lýsa hér áðan að ná til sín með vaxandi hraða meira og meira af aflaheimildunum út á þessa aðstöðu sem þau komast í. Ég verð að segja það að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með þau svör sem hæstv. sjútvrh. kom með við þeim spurningum sem hv. 1. þm. Austurl. var að bera fram um það hvað ætti að fara að gera til þess að rétta af hlut sjávarútvegsins í landinu. Mér fannst þau ekki vera þannig að það yki mönnum bjartsýni um að hér yrði farið að taka myndarlega á málunum. En hann talaði þó málefnalega um að það þyrfti að vinna að allsherjarsamkomulagi í landinu um það hvernig verður tekið á þessum málum og ég fagna þeim orðum hans vegna þess að ríkisstjórnin hljóp frá þeim möguleika í haust. Þá voru allir aðilar á vinnumarkaðinum búnir að lýsa því yfir að þeir væru tilbúnir til þess að setjast við samningaborð með ríkisstjórninni og með atvinnurekendum og stjórnarandstaðan samþykkti líka að koma að því samningaborði og vinna að því að ná allsherjarsamkomulagi um það hvernig yrði tekið á öllum stærstu málum. En ríkisstjórnin kaus að hlaupa frá því og það var auðvitað ákaflega heimskulegt. En nú kemur hæstv. sjútvrh. og bíður upp á sömu úrlausn og talað var um í haust og auðvitað verða menn að þiggja það boð. Hins vegar kom það auðvitað ekkert fram hvort hann hefur umboð til þess að bjóða það eða hvort hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa sömu skoðun og í haust að það eigi ekkert að standa í slíku og muni slíta þeim viðræðum þegar þeim hentar eins og þeir gerðu í haust. En ég vona það satt að segja að menn hafi vitkast og þessi mál verði öll sömul tekin til umræðu því að það þarf virkilega á því að halda í þessu þjóðfélagi núna að menn vinni saman að lausn málanna. Þau eru stór og það eru ekki þau vandamál sem við er að glíma. Þau eru stór, því verður ekki á móti mælt og þess vegna tel ég að það sé full ástæða til þess að taka undir með hæstv. sjútvrh. að það þarf að tryggja víðtæka umræðu um lausnir málsins.

Virðulegi forseti. Ég held að við sem hér erum í salnum velflest getum nú ekki tekið undir það sem hæstv. sjútvrh. sagði að við værum á réttri leið. Ég held að það sé ómögulegt að við getum sæst á að við séum á réttri leið. Og ég trúi því ekki heldur að þetta sé sú leið sem sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn settu upp þegar þeir sögðu við stjórnarmyndunina að þeir ætluðu að fara að feta sig eftir velferð á varanlegum grunni í þessu þjóðfélagi og það var þaðan sem ríkisstjórnin ætlaði að fara að byggja upp eitthvert velsældarþjóðfélag. Ógæfuspor þessarar ríkisstjórnar eru mikil og ekki síst á fyrstu dögum hennar. Árið 1990 og þar fyrr hafði undirstöðuatvinnugreinin sem hér er til umræðu mátt þola erfiðar aðstæður og var rekin við hin bágbornustu skilyrði svo ekki sé meira sagt. En upp úr því var það fyrrv. ríkisstjórn sem lagði í það þrotlaust starf að reyna að koma rekstrargrundvelli undir sjávarútveginn og sem betur fer tókst það og svo var komið að árið 1990 gat sjávarútvegurinn borgað af skuldum sínum. Sjávarútvegurinn var sem sé rekinn með hagnaði árið 1990 og svo var einnig árið 1991. Þá gat sjávarútvegurinn meira en borgað af lánum sínum. Hann borgaði einnig í sjóði sem áttu að geymast til erfiðari tíma og til frekari hagræðingar í greininni. Við munum hvað núv. ríkisstjórn kallaði þessa sjóði og sá sem fór fremstur í flokki var forsrh. sjálfur. Hann kallaði þessa sjóði aumingjasjóðina og fyrirgreiðslusjóðina og sukksjóði og þar sætu menn sem væru á kafi í fyrirgreiðslupólitíkinni. Hvar skyldu þessir sjóðir vera í dag? Þeir eru allir búnir. Núv. ríkisstjórn er búin að þurrausa alla þessa sjóði sem var búið að setja í fé og samt sem áður stöndum við frammi fyrir því í dag að sjávarútvegurinn á Íslandi er rekinn með 8--10% tapi. Ríkisstjórninni varð það á að hækka vexti á sínum fyrstu starfsdögum sem voru þessari atvinnugrein nánast alveg óbærilegir og því til viðbótar voru lagðir á ýmsir nýir skattar sem námu hundruðum milljóna króna. Ég væri ekki hissa á því í dag þó að vaxtagreiðslan ein sem sjávarútvegurinn á Íslandi þyrfti að greiða væri á bilinu 8--10 milljarðar kr., ég væri ekki hissa á því. Og það sjá það náttúrlega allir að við slíkt er ómögulegt að búa. Við vorum ekki fyrir löngu síðan að fjalla um ákveðið mál sem var gert að stóru máli, vandamál Landsbankans. Við vorum að færa til hans nokkra milljarða króna til þess að létta honum gönguna. Ég verð að segja það og mín afstaða í því máli var sú að hér væri aðeins verið að beita deyfilyfi við þennan banka, hvort sem það væri Landsbankinn eða einhver annar banki eða sjóðir. Allar slíkar aðgerðir eins og þar var gerð er ekkert annað en deyfilyf. Meðan undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar er rekin með svo miklu tapi, þá munu þessir sjóðir, hvort sem það eru bankar eða sjóðir, endalaust halda áfram að tapa. Og ef við ætlum ekki að koma rekstrargrundvelli í þessa grein, þá munum við enn þá þurfa að flytja hér tillögur um að borga milljarða til banka og sjóða. Þess vegna er það aðalverkefnið nr. eitt, tvö og þrjú að koma rekstrargrundvelli í sjávarútveginum þannig að hann geti haft hagnað, geti borgað mannsæmandi laun til fiskvinnslufólksins og sjómannanna. Það er höfuðmál. Það verður þess vegna að stöðva þennan hallarekstur og ef við gerum það ekki, þá þurfum við ekkert að spyrja hvernig fer fyrir okkur Íslendingum. Því vil ég segja það, hæstv. sjútvrh., sem ég verð nú að viðurkenna að mér finnst á margan hátt hafa reynt að duga í þessum málum, en ég veit að hann á við erfiða aðila að fást innan ríkisstjórnarinnar sem mér finnst að ekki hafi sama skilning á þessari grein eins og hann. En það er óásættanlegt og við erum ekki, hæstv. sjútvrh., á réttri leið meðan sjávarútvegurinn er rekinn með jafnmiklu tapi og nú er, 8--10% tapi. Það er óásættanlegt, algerlega óásættanlegt. Sú stefna ríkisstjórnarinnar er einnig óásættanleg sem upp hefur verð tekin að mönnum komi þessi mál nánast ekkert við og gjaldþrotin ein eigi að blíva og hagræðingin sem menn eru að tala um að ná í atvinnugreininni eigi að gerast í gegnum gjaldþrotin. Mér er spurn: Hvar eru allar þessar hagdeildir í dag? Hvar eru allar hagdeildir bankanna? Hvar eru allar hagdeildir sjóðanna? Hvernig má það vera að þessir aðilar sem eiga samkvæmt öllu eðlilegu að hafa aðgang að öllum reikningum þessara fyrirtækja, hvernig má það vera að það skuli koma svona flatt upp á þessa aðila í hvert skipti sem hriktir í og fyrirtæki fara á hausinn? Hvernig má það vera? Er ekki eitthvað að? Við hvað eru þessir menn að starfa? Mér er spurn. Auðvitað verðum við að reyna að ná saman, að ná upp einhverri heildstæðri stefnu í sjávarútveginum. Og ég vil nú trúa því að það sé meiri hluti fyrir því á Alþingi, ég veit ekki hvort hann er mikill, stundum dreg ég það í efa, að skilningur sé á því að koma viti í þessi mál. Menn eru að tala um það og það er það sem gengur í gegnum allt, söngurinn eilífi, hagræðing og hagræðing. Þið verðið að hagræða og þið verðið að hagræða hjá ykkur. Það er söngurinn. Ég fullyrði það að sjálfsagt hefur í fáum atvinnugreinum átt sér stað jafnmikil hagræðing og í sjávarútveginum. En menn verða að átta sig á því að þeir sem eru að reyna að verða við því að hagræða og sjá og skilja að það er nauðsynlegt og skynsamlegt að hagræða í greininni og skipuleggja upp á nýtt, þeir hljóta að gera þá sjálfsögðu kröfu að fá að vita hver eru þau starfsskilyrði sem greininni er ætlað að búa við. Þeir hljóta að spyrja um slíkt og þeir eiga rétt á að fá að vita það. Þeir verða að fá að vita það hver sá rammi er sem þeim er ætlað sjálfum að smíða inn í. En því miður hefur þetta skort. Menn vita ekki neitt hvað bíður sjávarútvegsins í dag. Og auðvitað er það ómöguleg stefna og það er reyndar engin stefna, alls engin stefna. Við þurfum einnig að gera það upp við okkur og þar verðum við að kalla á svör frá ríkisstjórninni, hvað ætlum við að verða? Hvað ætlum við Íslendingar að verða? Ætlum við að sætta okkur við það að verða aðeins veiðiþjóð í þessu landi? Erum við búnir að gera það upp við okkur? Ætlum við ekki fremur að reyna að verjast og verða vinnsluþjóð og selja sem mest af afurðum okkar sem næst fullunnum úr landi þannig að við sjálf, þjóðin sjálf geti notið margfeldisáhrifa vinnslunnar? Er það ekki það sem við ætlum að gera? Hefur ríkisstjórnin verið að labba þá braut? Hefur hún hvatt menn til þess? Hvað ætli Fiskveiðasjóður sé búinn að samþykkja marga nýsmíðasamninga á frystitogurum frá því að þessi ríkisstjórn kom til valda? Hvað ætli þeir séu margir? Það væri fróðlegt að fá svar við því. En ég tek undir það að auðvitað þurfum við að hagræða í greininni og það er okkur nauðsyn að auka arðsemina, en ég fullyrði það að þeir sem í greininni búa, sjá það og skilja að það þarf að gera það. En þeir gera þá kröfu til stjórnvalda að fá að vita hver starfsskilyrðin eiga að vera. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala langt mál nú þó að auðvitað væri ástæða til þess vegna þess að mér skilst að tíminn sé mjög takmarkaður sem er til umræðunnar og fjöldi manna sé þegar á mælendaskrá. Ég ætla þess vegna ekki að taka of langan tíma. Ég skil það að menn vilja fá að tjá sig í máli eins og þessu og þess vegna skal ég stytta mál mitt og ef ég skil nú rétt og hlustaði á sjútvrh. rétt áðan segja, þá hyggst hann eða a.m.k. hefur vonir til þess að stjórnun fiskveiða komist á dagskrá þó ég leyfi mér nú að draga í efa hvernig það á að vera hægt vegna tímaleysis, en þá er það öruggt að við eigum eftir að eiga hér dag og nótt, kannski fleiri en eina og fleiri en tvær til þess að skiptast á skoðunum um það mál. En auðvitað er það grundvallarmálið í þessu öllu, það er fiskveiðistefnan. Það er eitt af því sem sjávarútvegurinn gerir kröfu til þess að fá að vita hver á að verða. En við verðum líka að átta okkur á því og því miður finnst mér það eftir að hafa hlýtt á menn í þessari tvíhöfða nefnd koma til okkar og skýra okkur frá því hvað þeir eru að gera og eftir að hafa aðeins gluggað í þau gögn sem við fengum í hádeginu, þá vil ég bara brýna það fyrir hæstv. sjútvrh. að hann geri sér grein fyrir því að fiskveiðistefnan er ekki bara stefna útgerðar og vinnslu. Hún er ekki síður stefna fiskvinnslufólksins og sjómannsins og um þessi mál, um fiskveiðistefnu í landinu, getur aldrei orðið sátt nema þessir aðilar fái að vera þar með. En ég segi það enn og aftur að eftir að hafa gluggað í þessi mál og hlustað á suma af talsmönnum þessarar stefnu, þá finnst mér skorta þar mikið á. Ég hlýt að segja það hér og nú, úr því að ég er farinn að tala um stefnuna, að auðvitað er það hreint með ólíkindum hvernig að þessu máli hefur verið unnið um mótun fiskveiðistefnu. Þar hefur ekkert samráð verið haft við hvorki hagsmunaaðila né sjútvn. eins og ákveðið var að skyldi gert. Hins vegar nú, ég veit ekki hvað margir vinnudagar eru eftir til þingloka en þeir eru svo sannarlega ekki margir samkvæmt starfsáætlun þingsins, ef ég veit rétt, þá er það um 6. maí sem meiningin er að þinglok verði, þannig að ég sé nú ekki hvernig menn ætla að sigla því máli þokkalega heilu í höfn. En ég get ómögulega farið svo úr þessum ræðustól án þess að minnast aðeins á þróunarsjóðinn sem hefur staðið hvað lengst í tvíhöfða nefndinni en sá dagsins ljós í gær. Ég varð auðvitað fyrir sárum vonbrigðum þegar ég sá þetta afkvæmi --- og nú sé ég að tíma mínum er lokið, virðulegi forseti, en ég er alveg að ljúka máli mínu --- en ég sá það að þessum sjóð er ætlað að taka við öllum skuldbindingum Hagræðingarsjóðs, atvinnutryggingardeildar Byggðastofnunar og eignum og skuldbindingum hlutafjárdeildar Byggðastofnunar. Síðan segir og nú les ég þetta upp úr málgagni forsrh., Morgunblaðinu, málgagni forsrh. og Jóns Baldvins Hannibalssonar þannig að ég ætlast til þess að það fari rétt með þessa hluti, en það segir svo: ,,Komi í ljós að lágmarksgjaldið sem hæstv. sjútvrh. var að tala hér um áðan standi ekki undir skuldbindingum sjóðsins ber sjútvrh. að leggja fyrir Alþingi tillögu um breytingar á tekjustofnum hans.`` Hvað er verið að tala um? Auðvitað er verið að tala um það að sjútvrh. beri þá að leggja fram tillögur um auknar álögur á greinina. Að lokum, virðulegi forseti, ég skil að forseti ókyrrist og manni ber að virða tímamörkin hér, en að lokum þetta. Ég hefði aldrei trúað því að Sjálfstfl. ætti eftir að standa að því að leggja slíkar álögur á íslenskan sjávarútveg. Ég spyr: Af hverju má ekki búa sjávarútveginum eins og annarri atvinnustarfsemi í landinu þau starfsskilyrði að sjávarútvegurinn eins og önnur atvinnustarfsemi fá að borga skatta og skyldur samkvæmt því? Með hvaða peningum á sjávarútvegurinn að borga auðlindaskatt, atvinnugrein sem er rekin er með 8--10% tapi. Hvaða sendiherrar fjmrh. eiga að standa á hafnarbakkanum vestur á Snæfellsnesi og innheimta aflagjald af sjómönnunum þegar þeir koma að landi? Með hvaða peningum eiga sjómennirnir að borga? Það væri fróðlegt að sjálfstæðismennirnir svöruðu því.

Virðulegi forseti. Það var vissulega tímabært að ræða hér um sjávarútvegsmál og þá stöðu sem sjávarútvegurinn stendur í. Hann stendur undir öllum útflutningstekjum eða meiri hluta af útflutningstekjum þjóðarinnar. Það hefur verið vitað frá því í haust þegar samdráttur í afla var tilkynntur að það gæti ekki orðið um annað að ræða en eitthvað yrði að taka til ráða til bjargar sjávarútveginum. Það er upplýst nú að hann sé rekinn með 8,3% tapi til jafnaðar, jafnvel 10%. Þó er það ekki alls staðar. Það er nokkuð misjafnt á milli greina og það hefur sýnt sig að sú fullvinnsla sem farið hefur verið út í hefur skilað meiri hagnaði en ferskfiskurinn skilar sem seldur er, enda er svo mikið framboð af honum víða erlendis að verð á honum fellur. En við erum að ræða um stöðuna í dag. Við erum ekki að ræða um hvernig við ætlum að hafa það til framtíðar. En ríkisstjórnin hefur eins og ég sagði áðan vitað að hverju stefndi frá því í haust því að í ágúst var kvótinn skertur mjög mikið fyrir hvert einasta útgerðarfyrirtæki í landinu. Þá upplýsti hæstv. forsrh. að engin útgerðarfyrirtæki þyrftu að taka á sig meira en sem svaraði 5% skerðingu. Við það hefur ekki verið staðið. Síðast í gær var spurt um það hvað liði þeirri ákvörðun forsrh. að bæta skerðingu í þorskafla þannig að ekkert fyrirtæki þyrfti að taka á sig meiri en 5% skerðingu. Það kom heldur ekki fram í dag þegar verið var að kynna hinn nýja þróunarsjóð og hefur ekkert verið framkvæmt af þessum loforðum. Það komu ný loforð í nóvember, loforð um atvinnustefnu og loforð um þróunarsjóð sem er fyrst í dag, 2. apríl, að líta dagsins ljós. Hver er eiginlega efnahagsstefna þessarar ríkisstjórnar? Hún hlýtur að byggjast á þeirri stefnu sem hún hefur í sjávarútveginum. Hún er búin að vera með nefnd í gangi frá því að hún tók við völdum, nefnd sem stjórnarandstaðan átti engan þátt í og fékk ekki aðgang að, hin svokallaða tvíhöfða nefnd. Það hafa verið kynnt drög meðal fjölmiðla að ýmsum tillögum sem hún leggur til, en hún hefur ekki komið fram með tillögurnar fyrr en í dag. Þær eru líka dagsettar í dag, 2. apríl. Ég býst við að þær ásamt frv. um þróunarsjóð muni koma til umræðu síðar þannig að ég ætla ekki að eyða miklum tíma í að ræða það hér nú. En hver verður framvindan í sjávarútvegsmálunum hér á landi? Verður áfram fylgt gjaldþrotastefnu? Það virðist vera stefna ríkisstjórnarinnar, að henni komi það ekkert við þó fyrirtækin haldi áfram að fara á hausinn, enda hefur gjaldþrotum fjölgað og það verður örugglega áfram. Hvað sagði ekki Einar Oddur í DV í gær? Skuldir sjávarútvegsins eru 105 milljarðar kr. og tekjurnar eru hvað, 70 milljarðar. Hvernig á nokkurt fyrirtæki að geta staðið undir slíku? Og þegar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar er rekinn með slíku tapi, þá hlýtur það á endanum að koma niður á öllu þjóðarbúinu og það kemur niður á hinum almenna launamanni. Hvað var ekki í fréttum í gær? Mikil aukning vanskila hjá byggingarsjóðunum. Mikil aukning hefur verið og er það ekki þar sem þetta allt saman endar, hjá fólkinu sjálfu með atvinnuleysinu og þar með greiðsluerfiðleikum? Eiga kannski allir að fara á atvinnuleysisbætur? Ég held það gangi ekki upp til lengdar. Það hefur talsvert verið gert í því að reyna að hræða fólk með dæminu frá Færeyjum. Færeyingar standa í því að lækka það hlutfall atvinnuleysisbóta af launum sem þeir ætla að greiða og samt stefnir í gjaldþrot atvinnuleysistryggingasjóðs hjá þeim. Fólk getur kannski dregið fram lífið við kröpp kjör enn þá, en það stendur ekki undir þeirri greiðslubyrði sem það hefur tekið á sig og var miðuð við fulla atvinnu. Mér virðist að ríkisstjórnin bara sitji í einhverju tómarúmi og láti sem henni komi ekkert við þetta vandamál atvinnuveganna. Þegar upp kom það vandamál sem við þekkjum hér og rætt hefur verið um í sambandi við Bolungarvík, þá var viðtal við hæstv. forsrh. þar sem hann var spurður um vanda Bolvíkinga. Hann svaraði hér í Morgunblaðinu 18. febr., með leyfi forseta: ,,Vegna þess að fyrirtækið EG er stórt á mælikvarða bæjarins, þá verður áfallið stórt. Þetta lítur þannig út hér úr mínum gamla hreppi Reykjavík, þá væru 15 þús. manns að verða atvinnulausir í einu og mér hefði nú brugðið við sem borgarstjóra,`` segir fyrrv. borgarstjóri í Reykjavík. Og hann segir einnig: ,,Við vitum að kannski eru fleiri vandamál í uppsiglingu á þessu svæði og þess vegna er nauðsynlegt að nota tækifærið og tómið núna til þess að kanna alla þessa þætti mjög nákvæmlega.`` Þess vegna virðist mér að hæstv. forsrh. lifi í einhverju tómarúmi. Það er hægt að skipa nefndir og það er hægt að kanna málin, en það er ekkert gert. Hæstv. sjútvrh. svaraði þeim frummælanda sem hóf máls á vanda sjávarútvegsins og lagði mikla áherslu á samstöðu nú, samvinnu allra til að leysa þennan mikla vanda. Það er vissulega mikill vandi, það hafa allir fallist á það. Og það hafa allir talað um það í allan vetur og miklu lengur hversu vandinn væri stór. En hvaða leiðir hefur ríkisstjórnin farið í því að leita samstöðu? Hefur hún leitað eftir samstöðu á Alþingi um málið? Það er skipuð hver nefndin af annarri þar sem stjórnarandstaðan á engan fulltrúa. Eins og ég sagði áðan, þá er ég nýkomin með í hendur drög að skýrslu nefndar um mótun sjávarútvegsstefnu sem er dagsett í dag. Þar er lagt til óbreytt ástand, óbreytt kvótakerfi, en kverkatökin á þeirri útgerð sem hefur skilað mestum þjóðhagslegum hagnaði eru hert og þar á ég við krókaleyfisbáta og línubáta. Nú á að setja kvóta á þá og afnema tvöföldun línuveiðanna. Stjórnarandstaðan hefur ekki verið með í þessari vinnu og hún á ekkert í þessum tillögum. Þeim er skellt fram án samráðs við stjórnarandstöðuna. En nú á allt í einu að óska eftir samstöðu allra þingmanna um lausnir fyrir sjávarútveginn. Sjávarútvegurinn er okkar aðalatvinnuvegur og útflutningstekjur hans eru 80% af ýmsum vöruflokkum sjávarútvegsins. Þeir standa nú frammi fyrir alvarlegum áföllum og þar með stendur þjóðarbúið frammi fyrir því en ríkisstjórnin er búin að sofa á þessum vanda frá því sl. haust a.m.k. og þegar í algert óefni er komið, þá er farið að ræða um samstöðu. Stjórnarandstaðan bauð samstöðu í haust og það var efnt til viðræðna með hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Þeim var haldið við í orði kveðnu í tvær vikur og þá komu allt í einu tillögur ríkisstjórnarinnar um lausn á efnahagsvandanum og atvinnuvandanum. En það hefur lítið verið gert í þeim tillögum. Þær tillögur voru um að styrkja stöðu íslensks atvinnulífs og sporna gegn auknu atvinnuleysi. Og eitt af því var að skapa útflutningsgreinunum öruggari framtíðarskilyrði. Síðan var einnig í tengslum við afgreiðslu fjárlagafrv. ákveðið að verja auknu fé til rannsókna- og þróunarstarfsemi og markaðsmála. Hverjar skyldu nú vera efndirnar á því? Jú, það átti að selja eignir fyrir 1,5 milljarða kr. og leggja 20% af því til aukinnar rannsókna- og þróunarstarfsemi. Það var upplýst hér af hálfu hæstv. fjmrh. fyrir tveimur dögum held ég að það mundu líklega ekki seljast eignir nema fyrir í mesta lagi 500 millj. kr. í staðinn fyrir 1,5 milljarða þannig að það eru þá ekki nema 20% af þessum 500 millj. sem fara til aukinnar rannsókna- og þróunarstarfsemi og markaðsmála. Þannig eru nú efndirnar á því. En sú samstaða sem hæstv. ráðherra er nú að óska eftir verður að byggjast á því að stjórnarandstaðan sé með í tillögugerð og tillit sé tekið til sjónarmiða hennar frá upphafi. Við vöruðum við því strax í upphafi ferils þessarar ríkisstjórnar að hún þyrfti að huga að atvinnumálum. Það hefur margoft komið fram. Nú er hún að því er virðist að vakna við vondan draum og úrræðin eru engin. Það voru engin úrræði hér áðan í ræðu hæstv. sjútvrh. Úr því að vinnubrögðin hafa verið með þessum hætti sem ég hef verið að lýsa, þá tel ég að nú sé það hæstv. ríkisstjórnar að leysa vandann. Annars er hún ekki starfi sínu vaxin og ætti að fara frá. Hún hefur komið sjálfri sér og atvinnuvegum þjóðarinnar í þennan vanda með kvótakerfi, með aðgerðaleysi og með samstöðuleysi.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkru hitti ég framkvæmdastjóra eins af stærstu, best reknu og myndarlegustu sjávarútvegsfyrirtækjunum hér á landi og við ræddum um framtíðarhorfur sjávarútvegsins sem öllum er auðvitað ljóst að eru afar dökkar um þessar mundir. Tal okkar kom að því að ég vakti á því athygli að þrátt fyrir þessa þröngu stöðu væru að gerast ótrúlega merkilegir hlutir víða í íslenskum sjávarútvegi og forustumenn sjávarútvegsfyrirtækjanna væru farnir að horfa til ólíklegustu átta í því skyni að efla hag greinarinnar og styrkja stöðu sjávarútvegsins með margvíslegu nýju átaki og margvíslegum nýjungum sem menn gætu verið undrandi á í sjálfu sér að menn væru að hugsa um yfir höfuð við þessar erfiðu kringumstæður. Um þetta vorum við sammála en þar kom að að þessi framkvæmdastjóri þessa vel rekna, myndarlega, öfluga og góða sjávarútvegsfyrirtækis sagði við mig eitthvað á þá leið að í sjálfu sér væri þetta allt saman ánægjulegt ef staðan væri ekki sú í íslenskum sjávarútvegi í dag að þeir menn sem ættu fyrst og fremst að vera að hugsa um þá hluti að sjá hvaða möguleikar gætu verið í íslenskum sjávarútvegi til þess að takast á við nýjungar væru alla daga að hugsa um það hvernig þeir ættu að framlengja næsta víxli og borga út á næsta föstudegi. Þetta væri raunveruleikinn sem við væri að glíma í sjávarútveginum. Þetta væri auðvitað til þess fallið að draga úr möguleikum manna, kjarki manna og þori til þess að takast á við ýmis ný verkefni sem vissulega blasa við og þörf er á að íslenskur sjávarútvegur takist á við. Sá vandi sem við stöndum núna frammi fyrir í sjávarútveginum er að mínu mati þrenns konar. Það er í fyrsta lagi, og kannski er það alvarlegasta, gamli vandinn sem hefur hlaðist upp árum saman, safnast upp í formi aukinnar skuldsetningar sjávarútvegsins og sem best kom fram í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands á síðasta ári og hæstv. sjútvrh. greindi frá á sínum tíma á Alþingi. Það er óhætt að segja að frásögn hæstv. sjútvrh. af skýrslu Hagfræðistofnunarinnar hafi á vissan hátt hrist upp þessa umræðu og vakið athygli á því hversu þessi vandi sem við er að glíma er gamall og djúpstæður. Því fer auðvitað víðs fjarri að menn geti afgreitt málið sem svo að það hafi verið búið að koma öllum hlutum í samt lag fyrir tveimur eða þremur árum eða svo þegar aðstæður voru allt aðrar heldur en þær eru í dag, bæði vegna þess að þá var aflinn miklu meiri, verðlag á mörkuðunum mun hærra og síðast en ekki síst, á þeim tíma voru menn í ákveðnu skjóli, í skjóli þeirrar skuldbreytingar sem menn höfðu gengið í gegnum nokkrum árum áður og ég hef margoft lýst yfir að hafi verið skynsamleg og þarfleg og þess vegna held ég að það sé mjög varhugavert að menn líti svoleiðis á að vandinn hafi verið orðinn leystur í eitt skipti fyrir öll ef menn hefðu bara haldið þeim kúrsi á árinu 1990 eða 1991. Þannig var þetta ekki og skýrsla Hagfræðistofnunar sem hæstv. sjútvrh. greindi okkur frá í fyrrai sýndi okkur að hinn djúpstæði vandi íslensks sjávarútvegs var til staðar og hafði ekki verið leystur. Í annan stað stafa okkar miklu hremmingar í sjávarútveginum núna auðvitað af því að við erum að draga úr sjó svo miklu minni afla, svo miklu minna aflaverðmæti af þeim sökum. Og það er ekki bara þetta heldur líka hitt að kostnaðurinn við það að ná hverju fiskkílói í dag er auðvitað miklu meiri heldur en hann var fyrir aðeins tveimur árum síðan og ég tala nú ekki um lengra þegar aflabrögðin voru enn þá betri. Við skulum ekki gleyma því að fyrir tveimur árum eða þremur var framlegð sjávárútvegsfyrirtækjanna ekki síst fólgin í því að þau voru að sækja sína framlegð, sína möguleika til þess að borga niður vexti og afborganir af lánunum, í stórum stíl inn í útgerðarþátt síns reksturs eins og menn vita. Nú hefur þetta allt saman breyst. Útgerðarþátturinn sem áður varð að skapa mönnum framlegð, áður varð að standa undir skuldunum er orðinn jafnvel baggi. Ég held að allir séu sammála um það sem núna stunda sjávarútveg í hefðbundnum greinum, þ.e. með hefðbundnum skipum sem eru að leggja upp afla í fiskvinnslustöðvum, að þetta hefur gersamlega snúist við og framlegðartapið sem hefur orðið í útgerðinni vegna þess að það er dýrara að sækja afla í sjó, vegna þess að aflinn er minni, þetta hefur auðvitað sett stærsta strikið í reikninginn. Við þetta bætist síðan hitt sem er auðvitað sérstakt áhyggjuefni okkar vegna þess að á þann þátt málsins getum við engin áhrif haft, það eru auðvitað þessi nýju tíðindi af lækkandi fiskverði erlendis. Lækkandi fiskverð erlendis er talið þýða það á ársgrundvelli að tekjutapið í íslenskum sjávarútvegi verði eitthvað nálægt 5 milljörðum, 5 þús. millj. kr. Og við skulum aðeins reyna að átta okkur á því og setja það í samhengi við eitthvað sem við erum að ræða um. Menn hafa sagt sem svo: Lausnin á vanda sjávarútvegsins felst í því að lækka vexti. Punktur. Það er auðvitað rétt að það væri mjög til hagsbóta fyrir íslenskan sjávarútveg að vextir lækkuðu. En við skulum ekki ímynda okkur að það eitt og sér, sú aðgerð ein og sér mundi leysa vanda sjávarútvegsins. Ég sagði áðan: Tekjutapið í sjávarútveginum vegna lækkandi afurðaverðs er upp á 5 milljarða kr. Það hefur verið greint frá því að skuldir íslenska sjávarútvegsins í innlendri mynt eru um það bil 30 milljarðar kr.

Við ráðum vöxtunum en ekki verðlaginu.

Nú kem ég að því, hv. þm. Stefán Guðmundsson. Ýtrustu óskir fiskvinnslunnar hafa lotið að því að hægt væri að lækka raunvexti á innlendum lánum um allt að 3%. Það þýðir að afkoma sjávarútvegsins batnaði um 900 millj., kannski hið besta 1.000 millj. sem út af fyrir sig er auðvitað gífurlegur árangur og ég trúi ekki öðru en menn séu almennt sammála um nauðsyn þessa. En það breytir ekki því að á móti 5 milljarða tekjutapi vegna lækkandi afurðaverðs hrekkur því miður vaxtalækkun allt of skammt. Menn hafa rifjað upp sem er líka rétt að raunvextir á lánum erlendis hafa verið að lækka og hafa lækkað sennilega um 1%. Ef við aftur skoðum skuldastöðu sjávarútvegsins, þá er mjög líklegt að erlendar heildarskuldir sjávarútvegsins séu eitthvað nálægt 60--65 milljarðar. 1% vaxtalækkun er þess vegna um það bil 600 millj. kr. útgjaldaminnkun fyrir sjávarútveginn ef hún skilar sér að fullu hingað innan lands. Ég tek undir það með hæstv. sjútvrh. að það vekur auðvitað með mönnum mikla undrun að ekki skuli hafa tekist að skila þessu að fullu inn í lán Fiskveiðasjóðs sem eru tekin erlendis. En þegar við leggjum þetta saman, þá sjáum við það að jafnvel þó okkur tækist það eins og rétt er hjá hv. 4. þm. Norðurl. v., að við höfum þó einhverja möguleika á því að hafa áhrif til lækkunar á vöxtum hér innan lands, ef allt þetta skilar sér, þá erum við samt sem áður ekki að tala um nema 1,5 milljarða á móti þeim 5 milljörðum sem við eru bara búin að tapa út vegna lækkandi afurðaverðs og þá eigum við eftir að taka tillit til verri afkomu vegna þess að aflinn sem við núna drögum úr sjó er svo miklu, miklu minni heldur en áður. Ég get líka tekið undir það með hæstv. sjútvrh. að annað sem er nauðsynlegt að við grípum til við þessar aðstæður er það að lækka raforkuverð til fiskvinnslunnar. Ég hef áður, og það hafa margir gert hér á Alþingi, gagnrýnt þetta háa raforkuverð og ég held að við þessar aðstæður þar sem við erum með umframleiðslu og við erum með eitt stórt heildsölufyrirtæki eins og Landsvirkjun, öflugt fyrirtæki, þá er það auðvitað engin goðgá að því sé gert að taka á í því að lækka orkuverðið. En ég legg líka áherslu á það að menn mega ekki blekkja sig heldur með því að þar sé búið að finna einhverja töfralausn vegna þess að hún hefur ekki verið fundin jafnvel þó að við lækkum raforkuverðið. Þriðja atriðið sem ég vil nefna í þessu sambandi er að um þessar mundir er verið að vinna að endurskoðun á tekjustofnalögum sveitarfélaganna vegna þess að við höfum ákveðið hér á Alþingi að leggja af aðstöðugjald. Ég vil ekki láta hjá líða að segja það að ég vara mjög eindregið við öllum hugmyndum sem uppi kunna að vera um það að bæta sveitarfélögunum upp tekjutapið af aðstöðugjaldinu með því að flytja skattbyrðina yfir á sjávarútveginn og atvinnulífið að nýju í formi einhverra eigna- eða fasteignaskatta. Það væri svo gersamlega að fara úr öskunni í eldinn að ég held að það hljóti hvert mannsbarn að sjá þetta. Auðvitað var afnám aðstöðugjaldsins gríðarlega þýðingarmikið, ekki bara fyrir sjávarútveginn heldur fyrir atvinnulífið í landinu í heild. Og þess vegna megum við aldrei og við hljótum að geta sameinast um það alþingismenn að við sem viljum tryggja stöðu atvinnulífsins í landinu, við hljótum að geta sameinast um það að taka ekki undir nein sjónarmið sem felast í því að leggja að nýju á einhverja veltu- og kostnaðarskatta sem myndu með fullum þunga leggjast á sjávarútveginn, burt séð frá því hvaða hag hann sé að skila. Í fjórða lagi hlýt ég að leggja áherslu á það sem hæstv. sjútvrh. gerði og er auðvitað kjarni þessa máls að við verðum auðvitað með öllum tiltækum ráðum að auðvelda þessari grein alla þá kostnaðarlækkun sem hægt er að grípa til. Og ég held að menn ættu að tala tæpitungulaust í þessum efnum. Kostnaðarlækkun tekur til allra þátta. Auðvitað er það mjög lofsamlegt sem við heyrðum frá stóru sjávarútvegsfyrirtæki í Vestmannaeyjum í gær um lækkun þeirra kostnaðarliða sem lúta sérstaklega þeim sem hafa betri launin í fyrirtækjunum. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt. En heldur ekki þarna er búið að finna töfralausnina, enda hefur það nú varla staðið til. En kostnaðarlækkun hlýtur að taka til allra þátta og við skulum gera okkur grein fyrir því að í rekstri hefðbundins fiskvinnslufyrirtækis er fiskverðið 50% af útgjöldunum, vinnulaunin um 20% og aðrir þættir þá um 30%. Og auðvitað verður ekki undan því vikist að koma nær alls staðar við þó auðvitað verði að tryggja það að byrðunum sé réttlátlega dreift. Síðast en ekki síst vil ég segja það sem mína persónulegu skoðun í þessum efnum að ég held það að við þessar aðstæður verði ekki undan því vikist að fara í enn frekari skuldbreytingar en hafa átt sér stað. Ég er sammála hæstv. sjútvrh. um að það þarf ekki að gera og á ekki að gera með aðferð einhverrar sjóðamyndunar til þess arna. Þar er ég alveg sammála hæstv. sjútvrh. Ég held það hins vegar og get ekki séð það a.m.k. að undan því verði vikist að með einum eða öðrum hætti verði farið út í frekari aðgerðir á þessu sviði. Það er alveg rétt sem fram hefur komið að það er verið að skuldbreyta núna víða í sjóðum landsins eins og Fiskveiðasjóði. Atvinnutryggingarsjóður Byggðastofnunar gerði það á síðasta ári og í bönkum landsins er vissulega verið að gera þetta í einhverjum mæli. En ég segi það að jafnvel þó það þýði að sjóðir þessir og bankar þurfi að grípa til einhverrar frekari erlendrar lántöku til þess að skola mönnum yfir flúðirnar sem við erum vissulega stödd á núna, þá er það réttlætanlegt. Og ég er alveg sannfærður um það að ef það er hægt að draga úr hinni tímabundnu greiðslubyrði fyrirtækjanna vegna þessara alvarlegu aðstæðna sem þau eru í núna, þá væri það jákvæðasta innleggið til þess nákvæmlega að efla atvinnustarfsemina. Menn hafa verið að tala um það í kjarasamningum að taka stór erlend lán til þess að fara í vegagerð eða einhverjar verklegar framkvæmdir. Ég er alveg sannfærður um það að jafnvel miklu minni erlend lántaka sem hefði þetta í för með sér sem ég hef verið að segja, væri miklu áhrifaríkari til þess að tryggja atvinnusköpun í landinu. Ég minni líka á það að þeir aðilar sem hér um ræðir, sjóðir þeirra og bankastofnanir, eru auðvitað með tryggari veð í fyrirtækjunum heldur en þeir viðskiptaaðilar sem fyrirtækin skipta við og það er ekki síst þessum viðskiptaaðilum sem það kæmi mjög til góða ef hægt væri að draga úr greiðslubyrði sjávarútvegsfyrirtækjanna og laga greiðslustöðu þeirra þannig að eðlileg viðskiptastarfsemi gæti átt sér stað í landinu. Ég held að það sé rétt sem hv. málshefjandi, hv. 1. þm. Austurl., sagði áðan að gegn þessum mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir núna sem er svo margþættur eins og ég hef þegar lýst, þá er engin töfralausn, það eru engar auðveldar lausnir og menn eiga ekki að tala eins og mönnum stundum hættir til að þetta sé allt spurning um það að vilja vel gagnvart íslenskum sjávarútvegi. Þetta er ekki spurning um það. Þetta er spurning um það að þegar að okkur er sótt með þessum hætti, þegar hremmingarnar eru svona miklar sem stafa bæði af eldri vanda, sem stafa af lækkandi fiskverði erlendis og stafa af minni afla, þá er auðvitað óskaplega fátt til ráða. En þá verðum við auðvitað að grípa til allra þeirra ráða sem við þekkjum, jafnvel þó þau kunni að vera óhefðbundin og jafnvel þó þau kunni að stangast á við eitthvað af því sem við höfum áður talið að væri eðlilegt, nauðsynlegt og skynsamlegt. 

Herra forseti. Ég átti þess því miður ekki kost að vera viðstaddur upphaf þessarar umræðu en hef fylgst með henni um hríð og vil leggja nokkur orð í belg. Það er auðvitað þannig að við ræðum stöðu sjávarútvegsins, afkomu hans ef afkomu skyldi kalla og aðstæður allar við óvenjulegar kringumstæður að mörgu leyti. Það þarf ekki að fara yfir það, hefur væntanlega verið gert í umræðunni hvernig sú staða í grófum dráttum er, bullandi taprekstur í svo til öllum greinum sjávarútvegs, veiðum og vinnslu, milljarðatap á síðasta ári og þessu nýbyrjaða og fá teikn á lofti um að ástandið breytist nema þá til hins verra, þ.e. áframhaldandi lækkun fiskverðs og hremmingar haldi áfram að gera afkomu og stöðu sjávarútvegsins verri. Og við þessar aðstæður hefur hæstv. ríkisstjórn landsins tekist að halda þannig á málefnum sjávarútvegsins að mánuðir eftir mánuði hafa liðið án þess að nokkur skapaður hlutur væri gerður til þess að reyna að rétta af stöðu greinarinnar. Mánuðir eftir mánuði hafa liðið vegna illdeilna og áfloga innan ríkisstjórnarinnar án þess nokkur skapaður hlutur væri til meðferðar á Alþingi eða annars staðar af hálfu stjórnvalda til að bæta stöðu sjávarútvegsins frá því að sú ákvörðun var tekin hér fyrir um ári síðan að tæma þá sjóði sem sjávarútvegurinn hafði safnað í á undanförnum árum. Nú er hin fræga tvíhöfða nefnd búin að skila sínu áliti, ef svo má að orði komast. Það virðist hafa hreyft eitthvað við ríkisstjórnin að á Alþingi var komin fram tillaga um að taka málið úr höndum nefndarinnar og ríkisstjórnarinnar og að Alþingi færi í þetta verkefni sem ríkisstjórninni hefur gjörsamlega mistekist. Þær miklu fréttir bárust í gær að nefndin hefði skilað niðurstöðu en þær fréttir voru ekki orðnar gamlar þegar jafnframt fylgdi sögunni að ríkisstjórnin og hæstv. ráðherrar væru þegar komin í hár saman um túlkun á þeim hinum sömu niðurstöðum. Það vildi svo til að ég heyrði hádegisfréttir, sem e.t.v. einhverjir sem hér eru inni hafa ekki átt kost á. Það var ákaflega merkilegt að heyra hvernig ráðherrunum tókst að túlka þetta nokkurra klukkustunda gamla samkomulag algerlega sitt í hvora áttina hvað varðaði t.d. 6. gr. frv. Það veit sannarlega ekki á gott þegar svo gerist, eins og aftur og aftur hefur gerst í þessari hæstv. ríkisstjórn, að blekið er ekki þornað á pappírum ríkisstjórnarinnar eða ráðherranna þegar þeir eru komnir í illdeildur um að hvernig eigi að túlka niðurstöðurnar. Þessi vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar, sem margt mætti um segja, eru auðvitað neðan við allar hellur og ekki boðleg varðandi málefni helstu undirstöðuatvinnugreinar landsmanna. Þó ekki væri annað en sú forheimskun ríkisstjórnarinnar í þessum efnum að ætla sér að ganga frá samkomulagi af því tagi sem hér á við um þróunarsjóðinn sem aðallega komi til framkvæmda á árinu 1996 í illdeilum innbyrðis og án nokkurs samráðs við aðra stjórnmálaflokka í landinu. Það eru alger heimskupör. Það sjá auðvitað allir menn að þannig festa menn ekki í sessi niðurstöðu sem á að taka gildi á miðju næsta kjörtímabili. Ef menn ætla að festa hana í sessi og treysta hana þá reyna menn að gera það með samráði við alla stjórnmálaflokka í landinu þannig að niðurstaðan standi óháð því hverjir standa saman að ríkisstjórn þegar þar að kemur á næsta kjörtímabili eða kjörtímabilinu. Sem betur fer eru öll teikn á lofti um að þessi ríkisstjórn fari frá í síðasta lagi vorið 1995.  Þetta sér hver heilvita maður og ekki síst hagsmunagæslumenn sjávarútvegsins að ríkisstjórnin er með öllu búin að klúðra málefnum greinarinnar bæði í bráð og lengd. Það hefur enginn neina trú á þessum niðurstöðum tvíhöfða nefndar ráðherranna eða ríkisstjórnarinnar af því þær eru ekki undirbyggðar til þess að standa og mér liggur reyndar við að segja sem betur fer eins og þær eru sumar hverjar. Ég held að sá þróunarsjóður sem ríkisstjórnin er þarna að bögglast með stefni í að verða ófreskja eins og að honum er staðið. Frágangurinn á því máli öllu er fyrir neðan allar hellur. Ekki meira um þetta að sinni. Í næstu viku mun standa til að bjóða upp leifarnar af veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs og enn á nú að reyna að reyta af sjávarútveginum nokkur hundruð milljónir í viðbót ef hægt er. Um hvað ætli umræðurnar hér í dag hafi aðallega snúist? Jú, ætli það hafi ekki verið m.a. um taptekstur í greininni, bullandi erfiðleika sjávarútvegsins, fyrirtækjanna sem velflest eru rekin með dúndrandi tapi, en hvað á að gera í næstu viku? Það á að reyna að selja veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs fyrir nokkur hundruð milljónir ef einhver vill kaupa þær. Er mikið samræmi í svona vinnubrögðum? Það held ég ekki. Ég segi það alveg eins og er að ég skil ekki að hæstv. ráðherrar skuli ekki manna sig upp í það nú og nota þessi tímamót, hina merku niðurstöðu tvíhöfða nefndarinnar og samkomulagið frá í morgun, sem var rofið í hádeginu, til að tilkynna að hluti af niðurstöðu stjórnarinnar sé að hætta við söluna á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs. Nei, þeir hafa ekki vit á því. Og engu er svarað um gefin loforð um að bæta þá með fé með einhverjum hætti þeim útgerðum upp samdrátt veiðiheimilda sem urðu fyrir þyngstum skelli síðasta sumar. Og frammistaðan í því máli hjá hæstv. forsrh., sem reyndar er sérstakur yfirsjávarútvegsráðherra þegar mikilvægustu mál eru til meðferðar, eins og kunnugt er, hæstv. forseti --- skaði að hann skuli ekki vera hér við --- er á góðri leið með að verða Íslandsmet. Ég man ekki dæmi þess að forsrh. ríkisstjórnar hafi staðið mánuð eftir mánuð frammi fyrir alþjóð með kristaltært loforð á bakinu sem hann er að burðast við að svíkja. Ég man ekki eftir því að slík undur hafi skeð. Ekki þegar a.m.k. forsætisráðherrar eiga í hlut. Það væri helst að hæstv. núv. heilbrrh. kæmist eitthvað nálægt því að vera með tærnar þar sem forsrh. hefur hælana. Ég var á Patreksfirði fyrir nokkrum dögum síðan. Það er sá staður á landinu sem fékk einna þyngstan skellinn við úthlutun veiðiheimilda sl. vor vegna þess að aflareynsla báta þar, eins og einstöku menn hér í salnum e.t.v. vita, er svo til öll í þorski. Og ætli það sé ekki þannig að þar hafi orðið 17% samdráttur í veiðiheimildum á staðnum. Það þýðir að þar þarf að fébæta sem nemur 12% af veiðiheimildum staðarins til að koma þeim niður í þessi 5% í skerðingu sem ríkisstjórninni fannst hæfilegt að ákveða í sumar. Það eru yfir 30 millj. kr. sem útgerðir á Patreksfirði ættu þá að fá í peningum ef ríkisstjórnin stæði við þetta loforð. Þar af líklega stærsta útgerðin um 5 milljónir. Og halda menn að það muni ekki um slíkt fyrir sjávarútvegsfyrirtæki sem eru að berjast fyrir lífi sínu? Ég skil ekki hvað ríkisstjórnin er að fara í þessum efnum að nota þó ekki þetta, sem auðvitað er smámál varðandi heildarstöðu greinarinnar en hjálpar þó og stingur náttúrlega svoleiðis í augu að greinin sem berst fyrir lífi sínu skuli vera svikin mánuð eftir mánuð um loforð af þessu tagi sem henni hafa verið gefin. Þetta er alveg með ólíkindum verð ég að segja. Nú liggur það fyrir að ríkisstjórnin fær ekki mikla peninga fyrir veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs í næstu viku. Það eru ekki margir sem geta keypt þær háu verði og e.t.v. heldur ekki mikið útlit fyrir að margir nái að nýta sér þær. En það er ekki það sem skiptir hér máli. Það er ekki aðalatriðið. Og ég held að það sé komið þannig í þessu máli með veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs að peningarnir eru orðnir aukaatriði, líka fyrir sjávarútveginn. Þetta er spurning um framkomu við greinina. Þetta er spurning um það hvort það séu einhverjar leifar af sjálfsvirðingu eftir hjá hæstv. ríkisstjórn. Ég tel að þetta sé síðasta tækifæri fyrir þær leifar til að koma fram í dagsljósið. Það er nú ef ríkisstjórnin mannar sig upp í hvelli til að standa við loforð sitt um að bæta þeim sem mestan skellinn hlutu samdrátt veiðiheimildanna og ætti náttúrlega að borga vexti á upphæðina frá því í ágúst. Það er skrýtið dagatal hjá hæstv. forsrh. sem sagði á þriðjudegi á tröppum Stjórnarráðsins að trúlega kæmi niðurstaða í þessu máli á föstudag. Það mun hafa verið í ágústmánuði. Það er alla vega ekki almanak Þjóðvinafélagsins sem þeir nota í Stjórnarráðinu um þessar mundir.  Nei, hæstv. forseti, tíminn, sem hér er þröngt skorinn, leyfir kannski ekki að fara að öðru leyti út í miklar umræður um almenna stöðu greinarinnar en ég vildi sérstaklega nota tækifærið til að koma þessu máli að og brýna hæstv. ríkisstjórn til að manna sig upp í það okkar allra vegna að láta þetta ekki vera svona afvelta. Ég spyr hæstv. sjútvrh. og hv. stjórnarþingmenn sem hér eru inni: Hvers konar geðleysi er þetta í ykkur? Það má víst ekki ávarpa menn persónulega, hæstv. forseti, en mér varð það á. Ég biðst forláts. Hvers konar geðleysi er þetta í stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar utan af landsbyggðinni og sjávarútvegsbyggðarlögunum að þola þetta ástand? Ég spyr. Ég hef varla upplifað annan eins aumingjadóm. Það fara að verða síðustu forvöð fyrir ýmsa að hreinsa mannorð sitt í þessu efni. Staða sjávarútvegsins, hæstv. forseti, er um það bil þannig að hann skuldar um 105 milljarða kr. brúttó síðast þegar ég vissi. Og hann skuldar það á lánum sem eru að meðaltali til sjö ára eða þar um bil. Þau hafa e.t.v. lengst eitthvað lítillega nú vegna skuldbreytinga en þau voru innan við sjö ár að meðaltali sl. haust. Nýrri upplýsingar hef ég ekki undir höndum. Það er enginn vafi á því að miðað við núverandi afkomu og núverandi lánalengd, þá eru tugir milljarða, a.m.k. 30 til 40 af þessum 100 milljörðum, umfram greiðslugetu greinarinnar. Það er einfalt reikningsdæmi að sjávarútvegurinn, sem kemur til með að velta á milli 70 og 80 milljörðum kr. á þessu ári, ræður hvergi nærri við þessar 100 milljarða kr. brúttóskuldir sínar á þeim lánskjörum og miðað við þá afkomu sem hann býr við í dag. Út af fyrir sig ræður hann ekki við neinar skuldir í dag því það er yfirleitt ekki króna eftir út úr rekstri fyrirtækjanna upp í afborganir og fjármagnskostnað. Þess vegna er það auðvitað þannig, þó það sé margtuggið, að það mikilvægasta og fyrsta er að lækka vextina og það mikið en það mun ekki duga eins og kom fram m.a. hjá síðasta hv. ræðumanni. Það þarf einnig að koma einhverju af þessum skuldum fyrir. Það er fyrst og fremst hægt að gera með tvennu móti eða þrennu, þ.e. að það komi nýtt fé inn í greinina eða þessar skuldir séu með einhverjum hætti teknar af sjávarútveginum nema hvort tveggja sé.

Hver á að borga?

Hver á að borga, hæstv. ráðherra? Það er bara einn aðili sem getur borgað þegar undirstöðuatvinnuvegur landsmanna er á hausnum. Það er þjóðin, Íslendingar allir eins og þeir leggja sig, bæði einstaklingar, fjölskyldur og fyrirtæki. Þetta er sameiginlegur vandi okkar allra. Og það er skaðlegt ef hæstv. forsrh. hefur ekki áttað sig á því.  Þess vegna er það þannig að menn verða með einhverjum hætti að ráðast í það verkefni að reisa sjávarútveginn við. Það er ekki hægt að hafa þetta svona. Það stendur allri framþróun í landinu fyrir þrifum. Lífskjör á Íslandi munu ekki batna eða vænkast hagur okkar á nokkurn hátt nema við komum fótunum undir sjávarútveginn. Það er svo einfalt mál. Allt hitt stritið er til einskis ef sjávarútvegurinn gengur ekki. Þess vegna held ég að það þýði ekkert annað en að ráðast með einhverjum hætti í meiri háttar endurfjármögnun og endurreisn sjávarútvegsins og það eru engin töfraorð til í því og það þýðir ekkert fyrir núv. ríkisstjórn að segja: Ekki sjóðir, fussum svei, nei, eitthvað annað. Þetta er sameiginlegur vandi okkar allra landsmanna og við verðum að safna liði til að ráðast í hann. Ég tel að það þýði ekkert að setja sér minni markmið en þau að ná til hliðar með nýju fé eða eftirgjöf skulda, eða með því að breyta skuldum í hlutafé, upp undir 30 milljörðum af skuldum sjávarútvegsins. Það er ekkert smáverkefni. En af þeirri stærðargráðu er þessi vandi. Hæstv. forseti. Það gefst fljótlega betra tóm til að ræða málefni sjávarútvegsins enda bráðnauðsynlegt. Það er ekki hægt að skilja við þessa hluti eins og þeir standa nú á þessu vori og það er óhjákvæmilegt að við ræðum þau mál rækilega áður en þing fer heim og sleppum ríkisstjórninni ekki heim fyrr en eitthvað hefur verið aðhafst í þessum málum. Þar kemur m.a. til tillaga okkar alþýðubandalagsmanna um að sjútvn. Alþingis og Alþingi sjálft taki forustuna í þessum málum. Ég er orðinn þeirrar skoðunar að ekkert annað dugi því það er einskis að vænta af hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Sú alvarlega niðursveifla sem þjóðin stendur frammi fyrir vegna vanda sjávarútvegsins endurspeglast alls staðar í þjóðfélaginu. Atvinnukeðjan heldur ekki ef sterkasti hlekkurinn er veikur sem svo óumdeilanlega er í dag. Ég sakna þess að hæstv. forsrh. skuli ekki vera við þessa umræðu, hann hefði gott af að hlýða á umræðuna því ég tel að engin umræða sé mikilvægari en einmitt þegar verið er að ræða um fjöregg þjóðarinnar. En það er svo sem ósköp líkt honum að vera ekki viðstaddur. Það er svo sem í takt við það sem hann hefur áður sagt um málefni sjávarútvegsins og gerði síðast fyrir nokkrum dögum eða 23. mars. Þá sagði hann orðrétt þegar hann var inntur eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að það hefur verið færður af þessari atvinnugrein eins og öðrum meiri gjaldaþungi en nokkru sinni áður hefur verið gert. Menn eru ekki að leita eftir slíkum lausnum til viðbótar. Þær eru ekki færar.`` Þetta segir hæstv. forsrh. Hann heldur áfram: ,,Vextir hafa þegar farið lækkandi. Sjávarútvegurinn er með mikið af skuldum sínum bundnar við erlenda vexti. Erlendir vextir fara líka lækkandi. Ljóst er að vextir halda áfram að lækka. Ég skal ekki segja nákvæma tölu um það en ég bind vonir við það að vextir geti lækkað um allt að 1% á allra næstu dögum til viðbótar því sem þegar hefur gerst. Erlendir vextir fara lækkandi. Allt þetta hefur gríðarlega þýðingu fyrir stöðu sjávarútvegsins. Ekki dregur nokkur hér í efa að það hefur gríðarlega þýðingu fyrir sjávarútveginn að vextir lækki.`` Hann sagði þetta 23. mars og í dag er 2. apríl en ég er hrædd um að vextir hafi ekki lækkað um 1% á þessum tíma. Eins og fram hefur komið hjá talsmönnum sjávarútvegsins er hann rekinn með 5 milljarða halla. Þeir útreikningar sem liggja fyrir sýna að ef vextir mundu lækka um 3% þá næmi hallareksturinn áfram 4 milljörðum svo þetta 1% sem hæstv. forsrh. lofaði dugar því miður skammt þó menn séu fegnir öllu. Og sérstaklega ef menn standa nú við gefin loforð. Ársreikningar fyrirtækja eru nú að berast mönnum í hendur þessa dagana og staðan er mismunandi slæm. Hún er varla nokkurs staðar viðunandi í sjávarútvegi. Þessi staða í dag lýsir auðvitað best jarðveginum sem reksturinn býr við. Staða bankanna sem lána í stórum stíl til sjávarútvegsins er líka spegilmynd af þessu ástandi. Þó skila sem betur fer nokkur þjónustufyrirtæki sem þjónusta sjávarútveginn umtalsverðum hagnaði í ársreikningum sínum og nefni ég þar olíufélögin og tryggingafélögin. Það er eflaust ekkert nema gott um það að segja að þessi fyrirtæki sýni hagnað en það segir svolítið sína sögu að það skuli vera mögulegt fyrir þjónustufyrirtæki að sýna hagnað þegar sjávarútvegurinn stendur í þeim sporum sem hann stendur í í dag. Sjútvrh. fór nokkrum orðum um það hvað væri til ráða í þessari stöðu. Hann gerði heiðarlega tilraun til að svara því hér áðan. Hann taldi mjög mikilvægt að sjávarútvegurinn hefði losnað við aðstöðugjöldin og ég geri ekki lítið úr því en þó vil ég minna á að aðstöðugjöldin voru mjög mismunandi há í sveitarfélögum og sums staðar voru aðstöðugjöld ekki mjög íþyngjandi fyrir sjávarútveginn, t.d. í Reykjavík. Ég held að ég segi það rétt að útgerðin hafi verið að borga hér 0,36% í aðstöðugjald. Þó ég viti að sum sveitarfélög fóru alveg upp í það sem þau máttu, þ.e. 1,3%. En það hafa bara aðrir póstar komið í staðinn. Og aðrir póstar sem hafa verið mjög íþyngjandi og farið síhækkandi ár frá ári. Ég nefni t.d. einn sem er tryggingagjald á laun. Það hefur farið síhækkandi og bara tryggingagjald á laun er miklu hærri póstur en aðstöðugjaldið var. Ég minni á stórfellda hækkun hafnargjalda. Það hefur átt sér stað stórfelld hækkun á hafnargjöldum á undanförnum árum. Þau eru mjög íþyngjandi fyrir útgerðina. Og þetta síðasta 25% vörugjald sem lagt var á hefur komið mjög illa við ofan á annað. Kostnaðarlækkunarleiðir eru margar eins og hér hefur komið fram og koma auðvitað við mjög marga. Það er betra að taka á þeim lið en lognast algerlega niður í þessari baráttu. Sjútvrh. minnti hér á það áðan að orkuverð skipti e.t.v. ekki miklu máli í þessu sambandi en ég vil minna á það að orkuverð t.d. til loðnubræðslunnar skiptir verulega miklu máli. Það er verulega stór og íþyngjandi póstur. Hér hefur verið talað um að lengja lán samfara vaxtalækkun. Ég veit ekki til að það sé nokkurs staðar verið að vinna að lánalengingu. Ég kannast ekki við það. Hæstv. sjútvrh. leiðréttir mig þá ef það er ekki rétt. Það hefur mikil hagræðing átt sér stað í sjávarútvegi almennt. Það hefur þýtt fækkun á fólki í þessari atvinnugrein. Samþjöppun á fyrirtækjum hefur þýtt það að fólki hefur verið sagt upp í stórum stíl í sjávarútvegsfyrirtækjum og fólk sem vinnur í þessari grein hefur búið við mikið óöryggi. Ég tel að þessi hagræðing hafi verið nauðsynleg. Hún hefur skilað verulega góðum hluta. En hefur þessi sama hagræðing átt sér stað almennt í opinbera geiranum? Hefur þessi hagræðing átt sér stað hjá þeim sem þjónusta atvinnuvegina? Ég fullyrði að svo er ekki. Þessi hagræðing hefur ekki átt sér stað þar. Við hljótum að gera sömu kröfu til þeirra þjónustuaðila og gerð er til undirstöðuatvinnuveganna vegna þess að þetta er keðjuverkandi. Ef kostnaðarliðir halda sífellt áfram að aukast og bætast á undirstöðuatvinnuvegina þegar afli minnkar þá hljóta menn að þurfa að líta betur á það að hagræða í þjónustugeiranum almennt. En svo ég vendi mínu kvæði í kross þá langar mig að minnast á að sjútvrh. talaði um að það væri hægt að hefja hér enn meiri markaðssókn en verið hefur og meiri vöruþróun. Ég held að sjávarútvegurinn hafi verið á fullu í vöruþróun undanfarin ár. Ef það er eitthvað nýtt sem sjútvrh. er með á sinni könnu og er að undirbúa nýja vöruþróun þá væri gaman að heyra nákvæmlega hvað hann er að hugsa. Vegna þess að ég er viss um að margir mundu leggja eyrun við því að aðilar í sjávarútveginum hafa í áraraðir verið algerlega á kafi einmitt í vöruþróun og hafa náð langt þar. En spurningin er hvort ekki er alltaf hægt að ná enn lengra og hvort hæstv. sjútvrh. er með einhverjar alveg nýjar hugmyndir þar. Ég hef oft velt því fyrir mér og ég sakna þess að hæstv. sjútvrh. er ekki inni á þessari stundu því ég hef aldrei fengið svör við því.

Hæstv. sjútvrh. þurfti að bregða sér niður til að taka á móti einhverri ályktun um sjávarútvegsmál sem verið er að afhenda honum. Hann kemur innan stundar.

Ég veit nú ekki hvort ég get beðið eftir honum. Það er ekki svo rúmur tími sem maður hefur í þessum ræðustól. En ég hugsa að það muni það fleiri en ég. Ég vona alla vega að Sjálfstfl. muni hverju hann lofaði fyrir kosningar.  
             En hann hlýtur nú að ætla loksins að standa við þetta. Ég trúi ekki öðru. Það eru alla vega síðustu forvöð að standa við það því þetta sagði hann í gær. Ég býst ekki við þegar menn voru að tala um frá veiðum, vinnslu til markaðar, hafi menn verið að tala um þennan nýja þróunarsjóð sem hér er verið að kynna. Ég hef að vísu ekki séð frv. þar eð því hefur ekki verið dreift enn þá, því miður. En þessi þróunarsjóður á ekki að taka gildi fyrr en eftir næstu kosningar. Það er svo merkilegt. Það er líka mjög erfitt að átta sig á hvað er í þessu nýja frv. Í fyrsta lagi þegar maður fær ekki að sjá það og í öðru lagi vegna þess að þegar maður hlustar á fréttirnar og hlustar fyrst á hæstv. sjútvrh. og síðan á hæstv. utanrrh. kynna þetta nýja frv. þá er nú aldeilis misvísandi það sem þeir segja. Hæstv. utanrrh. sagði að þetta væri fyrsta skrefið til auðlindaskatts og hann sagði einnig að þessar krónur sem eiga að koma fyrir hver þúsund tonn gætu hækkað en hæstv. sjútvrh. sagði að þetta væri hámark. Þeir eru því ekki aldeilis búnir að stokka spilin saman. Skýrsla sjútvrh. liggur nú loksins fyrir og það er eins með hana og annað að hinn almenni þingmaður hefur ekki barið þá skýrslu augum. Ég var að fá hana í hendur núna. Aðalatriðið í þessari skýrslu sýnist mér þó vera að aflamarkskerfið verði fest í sessi. Allan þennan tíma, í tvö ár, hafa þeir verið að stúdera hvort þeir ætli að festa þetta í sessi og nú kemur það. Hvað meintu þá menn með þessari stefnuyfirlýsingu fyrir kosningar: Frá veiðum, vinnslu til markaðar? Þeir hafa örugglega meint þetta en voru svona lengi að tjá sig skýrt um það. Ég sé hér að krókaleyfið verður afnumið og einnig tvöföldun á línu. Ég er hrædd um að þeir aðilar sem eru undir því kerfi nú fari æði illa ef fer eins og stendur í þessari skýrslu. Ég hef áhyggjur af því. Þessi umræða í dag hefur verið nokkuð dauf. Það er eðlilegt. Það er dauft yfir mönnum vegna þess að gott gengi sjávarútvegsins er undirstaða velfarnaðar í landinu og gott gengi sjávarútvegsins er ekki fyrir hendi í dag. Og það er mikilvægt einmitt vegna mikilvægi málsins að það sé skilningur hjá hæstv. ríkisstjórn á því hvað þurfi að gera til að þessi mikilvæga atvinnugrein geti skilað þjóðarbúinu því sem hún þarf.

Virðulegi forseti. Sjávarútvegurinn stendur undir 75% af útflutningstekjum Íslendinga og atvinnu fjölda manna, ekki aðeins í greininni sjálfri heldur í ótalmörgum hliðargreinum. Hann er sá atvinnuvegur sem veitir okkur Íslendingum sérstöðu. Hann er undirstaðan. Ástandið er þannig hjá okkur núna í þjóðfélaginu að það er sýnilegt að við munum verja 4.000 millj. kr. í atvinnuleysisbætur á þessu ári en allt eins líklegt að það verði 5.000--6.000 millj. Við erum að ræða stöðu þessarar atvinnugreinar í dag á hv. Alþingi. Það verður ekki hjá því komist að álykta að hæstv. ríkisstjórn sé nokkuð veruleikafirrt. Aðeins einn ráðherra hefur séð ástæðu til að sitja undir þessari umræðu, hæstv. sjútvrh. Enginn annar ráðherra hefur látið sjá sig í þessum sal í dag nema hæstv. utanrrh. sem birtist hér í mýflugumynd einhvern tímann rétt eftir hádegið. Þetta er svo sannarlega til minnkunar og sýnir hvaða augum hæstv. ríkisstjórn lítur þennan undirstöðuatvinnuveg landsmanna. Við þessa umræðu er ræðutími takmarkaður við þrjá tíma. Það eru ekki leyfð andsvör, ráðherrar eru ekki viðstaddir, það er haldinn fundur á handahlaupum í hádeginu á þingtíma í sjútvn. til að kynna tillögur tvíhöfða nefndar sem stjórnarflokkarnir hafa verið að kasta á milli sín í allan vetur. Þessi atburðarás er svoleiðis með eindæmum að því verður varla lýst. Ríkisstjórn sem svona heldur á málum er auðvitað ekki hæf til að stjórna landinu. Það ætti mönnum fyrir löngu að vera orðið ljóst. Hún lagði reyndar upp með það og það er grundvöllur þessa máls að stjórnvöld ættu ekki að koma nálægt neinu í atvinnulífinu hvað sem á gengi. Þetta var í anda frjálshyggju og þetta er ein grundvallarástæðan fyrir því að svona er komið. Það er ástæða til að rifja upp atburðarásina varðandi sjávarútvegsmál síðustu tvö ár og verja örlitlu af þessum stutta tíma sem mér er skammtaður til þess. Ég gríp hér niður í viðtal við hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvrh. sem var tekið 26. nóv. 1991. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þorsteinn Pálsson sjútvrh. segir brýnt að taka á rekstrarvanda sjávarútvegsfyrirtækja þegar í stað. Tillögum hans var dreift í ríkisstjórn í dag en þær komust ekki á dagskrá ríkisstjórnarfundar. Davíð Oddsson forsrh. segir að ekkert sérstakt knýi á um skjóta lausn þessa vanda.`` Síðan segir hæstv. forsrh., Davíð Oddsson: ,,Málið er það að við höfum tíma og við tökum okkur þann tíma sem við þurfum fremur en að stökkva á einhverjar aðgerðir sem kannski verða svo verri en engar. Við höfum jafnvel einhverjar vikur en ég hugsa að það verði nú ekki svo lengi.`` Síðan segir fréttamaðurinn svo, með leyfi forseta: ,,Þorsteinn Pálsson hefur lagt mikla áherslu á að aðgerða sé þörf strax. Hann skýrir það að tillögur hans koma ekki á dagskrá ríkisstjórnarfundar með því að þar hefur margt legið fyrir. En telur hann sig standa einan?`` Þá segir hæstv. sjútvrh., með leyfi forseta: ,,Því vil ég ekki trúa. Ég hef ekki orðið var við annað en menn vilji taka á þessum vanda. Það er gífurlegur vandi sem nú blasir við í sjávarútveginum. Þær ráðstafanir sem hér er verið að tala um létta nokkuð undir en leysa engan veginn allan vandann. Hann verður mjög mikill og erfiðleikarnir mjög miklir hvað sem menn gera í þessu efni en það má ekki skjóta nauðsynlegustu úrlausnum á frest.`` Hvað skeður svo? Menn tóku á þessum vanda um áramótin 1991/1992 með því að leggja nýjar álögur á sjávarútveginn sem voru taldar yfir 1 milljarð kr. Þann 23. febr. 1992 var einmitt þáttur í útvarpi um sjávarútvegsmál þar sem stöðunni er lýst þannig af fréttamanni, með leyfi forseta: ,,Og svo við höldum áfram að rýna aðeins í tölur hér í upphafi, þá sýna meðaltalsútreikningar að sjávarútvegurinn í heild hafi verið rekinn með 4% tapi í byrjun árs og fiskvinnslan rekin með um 8% tapi. Einn forsvarsmaður í sjávarútvegi hefur haldið því fram að 40% gengisfelling dugi ekki til að rétta við í sjávarútvegi.`` Svo segir einn forsvarsmaður sjávarútvegsins, Kristján Ragnarsson, sem tók þátt í þessum þætti, með leyfi forseta: ,,En það er svona kaldhæðnislegt að á sama tíma og þessar upplýsingar berast leggur ríkisstjórnin á ný gjöld á þessa sömu atvinnugrein upp á 650 millj. kr.`` Það eina sem var gert á þessu ári var að fara í sjóð sem var til frá tíma fyrri ríkisstjórnar og hét Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins og greiða út úr honum. Það verður ekki gert aftur. Síðan var farið í aðgerðir í árslok og einn þátturinn í þeim aðferðum var að stofna svokallaðan þróunarsjóð. Meðferð hans og vinnan við að koma þessum þróunarsjóði í frv. er búin að standa í allan vetur og frv. var að birtast á borðinu hjá okkur núna rétt áðan. Ég fletti á aðra síðu og sá að þar er m.a. reiknað með því að leggja gjald á fiskvinnslustöðvar til þess að standa undir úreldingu. Það er áreiðanlega mjög gott og auðvelt fyrir þessa grein að borga það núna í því ástandi sem er í atvinnugreininni. Það verður ábyggilega og áreiðanlega mjög auðvelt að bæta því við og ég veit hvert viðkvæðið verður. Það verður sagt við fiskvinnsluna: Hagræðið þið bara í greininni. Sameinið þið fiskvinnslufyrirtæki og hagræðið. Það verða áreiðanlega einhverjar fiskvinnslustöðvar tómar þegar sú hagræðing er búin til þess að borga þessi gjöld af til hagræðingar í greininni. Ég reikna með að það muni þvælast fyrir þinginu að afgreiða þessa löggjöf og þann doðrant sem tvíhöfða nefndin er loksins búin að koma frá sér á hálfum mánuði. Það sem er búið að veltast fyrir stjórnarliðum að koma sér saman um í allan vetur. Það er náttúrlega alveg með eindæmum hvernig hefur verið staðið að endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar, að stjórnarandstaðan skuli ekki vera kölluð til í þá vinnu. Ég segi þetta að gefnu tilefni því að ég hef reynslu af því. Ég er nýbúinn að ljúka vinnu á vegum félmrn. og hæstv. félmrh. og veit ekki betur en þeir fulltrúar þingflokka stjórnarandstöðunnar sem voru í þeirri nefnd hafi náð samkomulagi. En engin ástæða er talin til að hafa fulltrúa stjórnarandstöðunnar þegar fjallað er um undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar. Þetta sýnir bara að ríkisstjórnin skilur ekki þennan vanda. Ég er orðinn sannfærður um það. Ég get kannski fallist á að sjútvrh. hafi á honum einhvern skilning. Þó efast ég um það því að hann væri búinn að segja af sér í mótmælaskyni við það hvernig þessi málaflokkur hefur verið leikinn. En ekki nokkur alþýðuflokksmaður hefur séð ástæðu til þess að taka til máls hér í dag og ekki einu sinni að koma í salinn. Ég veit ekki til þess að það hafi nokkur maður . . .  Það er svo sannarlega ömurlegt hvernig þessi umræða hefur farið fram af hálfu stjórnarliðsins. Það sýnir að þessi ríkisstjórn og því miður þeir sem fylgja henni á Alþingi eru algerlega ófærir um að fást við vanda sjávarútvegsins. Ég tek undir með hv. 4. þm. Norðurl. e. Ég bara skil ekkert í því geðleysi stjórnarliða að láta bjóða sér þessar aðfarir varðandi undirstöðuatvinnuveginn. Ég sagði í upphafi að sjávarútvegurinn væri sá atvinnuvegur sem við Íslendingar stöndum fremst í og höfum sérstöðu í. Hann er sá atvinnuvegur þar sem við höfum mesta möguleika að láta til okkar taka og brjótast fram og bjóða upp á nýjungar. Það er alveg borin von að slíkt verði hægt við þá stöðu sem er í sjávarútveginum núna. En það er rétt að ef tóm gefst til og eins og hv. 3. þm. Vestf. sagði, ef forsvarsmenn í sjávarútvegi geta hugsað um eitthvað annað en hvernig þeir eigi að borga út launin, þá þarf ekki að kvíða. Þessi grein hefur alla burði til að sækja fram. Þar er mikil þekking og ef eins mikið þróunarstarf hefði verið unnið í öllum greinum og sjávarútveginum á undanförnum árum þá værum við sjálfsagt ekkert mjög illa á vegi staddir. Það er alveg undravert hvað þessi grein hefur lagað sig að erfiðum aðstæðum og haldið uppi þjóðartekjunum þrátt fyrir ytri áföll, farið inn á nýjar brautir og unnið mikið þróunarstarf. Það verður svo áfram ef þessari grein eru sköpuð skilyrði, ef menn hirða eitthvað um hana. En menn hirða bara ekkert um hana, ekki stjórnarliðið. Það sýnir þessi umræða í dag og fjarvera hv. stjórnarliða frá henni. Hún er þeim svo sannarlega ekki til sóma.

Hæstv. forseti. Það hefur komið hér fram í máli manna að það sé dauft yfir þessari umræðu eins og yfir sjávarútveginum og stöðu hans. En erindi mitt hingað var að víkja nokkrum orðum að hæstv. sjútvrh. sem því miður hefur ekki getað verið viðstaddur umræðuna um nokkurt skeið og veit ég því ekki hversu mörgum spurningum ég á að varpa hér fram. Á sl. hausti spurðist ég fyrir um aðalatriðin í stefnu ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum en þar var heldur fátt um svör. Eitt kom þar þó fram í lokin, að vegna ágreinings um úrlausn vegna aflabrestsins til þeirra sem verst fóru út úr honum hefði gengið illa að komast að niðurstöðu. Það varð þrautaráð hjá ríkisstjórninni að skipa nefnd fulltrúa þriggja ráðherra til að finna niðurstöðu. Hæstv. sjútvrh. sagði þá, með leyfi forseta: ,,Hún vinnur undir forustu ráðuneytisstjórans í fjmrn. og ég vænti þess að tillögur frá henni komi innan ekki langs tíma.`` Þetta var 12 nóv. í haust. Nú er liðinn langur tími síðan og ekki er komið svar. Væri æskilegt að vita hvort þetta svar liggur nú fyrir ef hæstv. sjútvrh. mundi svara því. Eitt vildi ég inna hæstv. sjútvrh. sérstaklega eftir þar sem hann er nú kominn hingað. Í ræðu hans áðan kom fram að hann vonaðist til að það næðist samstaða um hluti sem gera þyrfti og það væri búið að leggja grunn sem væntanlega gæti leitt til einhvers ávinnings. En vegna þess hversu erfiðlega hefur gengið að ná samstöðu innan stjórnarflokkanna um nokkur úrræði, þá vildi ég spyrja hæstv. ráðherra hversu lengi hann ætli að sætta sig við að treysta á að slík samstaða náist innan stjórnarliðsins en reyna ekki að leita eftir því hvort ekki er hægt að ná samstöðu við stjórnarandstöðuflokkana um aðkallandi úrlausn á málefnum sjávarútvegsins. Það kom fram í máli hv. 1. þm. Austurl., sem hóf þessa umræðu, að Framsfl. væri reiðubúinn til slíkrar samvinnu. Hvað telur hæstv. sjútvrh. að hann geti lengi unað við að svo hægt gangi í hagsmunamálum þess atvinnuvegar sem hann ber ábyrgð á og nú er rekinn, eins og hér hefur komið fram, með milli 8--9% halla og sífellt er að síga á ógæfuhliðina? Það er auðvitað rétt hjá hæstv. sjútvrh. að þetta er ekki einfalt mál. Við erum mörg hver sannfærð um að rétt leið til betri lífskjara sé að afkoma þessa undirstöðuatvinnuvegar verði betri. En nú hefur tíminn liðið og sífellt er að síga á ógæfuhliðina og þar af leiðandi erum við að fjarlægjast það stöðugt að ná fram þessu markmiði. Ég held að mjög brýnt sé að fá að heyra hjá hæstv. sjútvrh. hvort hann vilji ekki þiggja stuðning við það að snúa þessum málum til betri vegar þegar sá stuðningur hefur hingað til ekki virst vera fyrir hendi í nægilega ríkum mæli innan stjórnarflokkanna.

Virðulegur forseti. Þessi umræða hefur valdið mér allmiklum vonbrigðum. Ég skil það mætavel að það er ekki auðvelt fyrir hæstv. sjútvrh. að svara í einu og öllu um þetta mál. Hann sagði að það væri á viðkvæmu stigi og ég er alveg sammála honum í því mati að auðvitað verður að skapa atvinnufyrirtækjunum aðstöðu til þess að komast upp úr þessari lægð. Það er ekki lausn, eins og hann sagði, að halda áfram að safna skuldum. Um það getum við verið sammála. Ég get líka verið sammála hæstv. ráðherra í því að aðilar vinnumarkaðarins bera þarna mikla ábyrgð en auðvitað ber ríkisstjórn Íslands jafnframt mikla ábyrgð og það skiptir máli að ríkisstjórn Íslands leggi á það áherslu í þessum þríhliða viðræðum að það verði að skapa sjávarútveginum þau skilyrði að hann hafi möguleika á því að vinna sig út úr þessum vanda. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er ekki alltaf skilningur á því í samfélaginu og menn tala oft út og suður í sambandi við þessi mál. Auðvitað er ljóst að þegar slíkt áfall kemur á þjóðarbúið, þá þýðir það kjaraskerðingu fyrir okkur öll með einum eða öðrum hætti. Menn gera sér alveg grein fyrir þessu og það þýðir ekkert annað en segja það. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra í þeim efnum. En það verður að vera hægt að treysta því sem stjórnvöld segja í þessu sambandi. Það er komið upp mikið vantraust hjá aðilum í sjávarútvegi gagnvart ríkisvaldinu, m.a. vegna þess að hæstv. forsrh. hefur ítrekað verið með yfirlýsingar sem ekki hafa staðist. Hann lét hafa það eftir sér fyrir stuttu að e.t.v. væri ástæða til að huga að ráðstöfunum í sjávarútvegi einhvern tíma með haustinu. Það lítur því út fyrir það, hæstv. sjútvrh., eins og þetta blasir við manni að það sé línan a.m.k. hjá hæstv. forsrh. að láta þetta bara eiga sig. Það er leið út af fyrir sig og þótt ég geti tekið undir að það sé eðlilegt hlutverk bankastofnana og lánastofnana, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, að taka á skuldbreytingum fyrirtækja sem eru í viðskiptum við viðkomandi aðila, þá þarf samt stefnu stjórnvalda inn í þá umræðu og það þarf leiðsögn stjórnvalda gagnvart þessum lánastofnunum sem flestar eru í eigu ríkisins. Hver var ástæðan fyrir því að það var verið að styrkja stöðu Landsbanka Íslands nú nýlega, sem ég studdi heils hugar þótt málatilbúnaðurinn væri gagnrýnisverður? Það hefur væntanlega verið vegna þess að með því var verið að gera Landsbanka Íslands kleift að gegna áfram forustuhlutverki í sambandi við þá efnahagserfiðleika sem mikill hluti atvinnulífsins á í. Og væntanlega hefur Landsbanki Íslands fengið þau skilaboð að til þess væri ætlast að hann gegndi því hlutverki. Það er því mikilvægt að stefna ríkisstjórnar sé skýr í þessu máli en ég hef ekki fundið það á þessari umræðu að hún sé fyrir hendi. Auðvitað hefði það verið eðlilegt að hæstv. forsrh. hefði verið hér viðstaddur vegna þess að hann hefur verið með margvíslegar yfirlýsingar í þessum málum. Það er líka alveg ljóst og hæstv. sjútvrh. hefur staðfest það á Alþingi að það er verulegur ágreiningur í þessum málum. Alþfl. hefur frá upphafi verið að reyna að koma því til leiðar í þessari ríkisstjórn að sjávarútvegurinn verði skattlagður með einum eða öðrum hætti. Það má út af fyrir sig segja að það hafi líka verið mikið áhugamál Alþfl. strax 1987, eftir því sem ég best man, að koma því til leiðar að leggja auknar álögur á atvinnulífið. Þau átök sem hafa verið innan ríkisstjórnarinnar í þessu máli hafa ekkert farið fram hjá mönnum. Og enn þann dag í dag er hæstv. utanrrh. að hamast við að reyna að koma á skattlagningu, jafnvel þó að það verði ekki fyrr en undir næstu aldamót og engin trygging sé fyrir því, sumir vildu segja sem betur fer, aðrir kannski ekki, að þessi sami hæstv. utanrrh. verði almennt í pólitík á þeim tíma. 

Það er hálftími.

Já, ég þarf ekki á því að halda. Ég þakka fyrir upplýsingarnar. Hæstv. utanrrh. hefur túlkað það að hér sé verið að lofa því að leggja á hærra gjald ef á þarf að halda en hæstv. sjútvrh. hefur fullvissað menn um að það standi ekki til og ég tek mark á þeim orðum. En þá þarf að sjálfsögðu að breyta þessu frv. Það stendur hér að gjaldið eigi að nema a.m.k. 1.000 kr. Það hefur engum manni dottið í hug að skrifa tekjuskattslögin þannig að skattprósentan skuli a.m.k. vera 40% eða dottið það í hug að skrifa virðisaukaskattslögin þannig að virðisaukaskatturinn skuli a.m.k. að vera 24,5%. 

Með kvóta.

Eða með kvóta. Þetta er kannski einhver alveg ný skammstöfun sem við höfum ekki fengið skýringu á. Hér verða menn að tala skýrt. Það er ekki hægt að leyfa sér það í löggjöf á Íslandi að setja slíkt í lagatexta. Ég skil þá hæstv. sjútvrh. þannig, og bið hann um að taka það fram hér á eftir, að hann er þá reiðubúinn til þess í því samráði, sem nú stendur til að hafa milli aðila, að breyta þessum lagatexta því að samráðið um þennan þróunarsjóð sjávarútvegsins skiptir að mínu mati langmestu máli. Hitt málið skiptir að sjálfsögðu líka verulegu máli en þar eru þrjú aðalatriði eftir allt þetta starf: Í fyrsta lagi að festa núverandi aflamarkskerfi í sessi. Í öðru lagi að breyta hlutum að því er varðar smábátana. Í þriðja lagi að breyta hlutum að því er varðar línuveiðarnar og kannski í fjórða lagi að breyta eitthvað reglum að því er varðar framsal og opna fyrir möguleika fyrir fiskvinnslustöðvar að eiga kvóta. Þetta eru aðalatriðin í þessari annars stóru og ágætu bók sem er að mjög miklu leyti sagnfræði. Ég er ekkert að lasta að þar sé tekin vel saman þróun þessa máls. Það er nauðsynlegt. En niðurstaðan er þessi fjögur aðalatriði og það þarf ekki að liggja fyrir þeim í mjög margar vikur að mínu mati. Ég ætla ekkert að hártoga það á einn eða annan hátt. Þetta er það sem stendur upp úr og síðan geta menn metið það hvort þeir vilja standa að þessum breytingum með þessum hætti eða einhverjum öðrum hætti. Ég er alveg tilbúinn til að tjá mig um það þegar þar að kemur en ætla ekki að eyða tíma í að gera það á þessari stundu. En þetta þróunarsjóðsmál er hins vegar miklu stærra mál, eins og hv. þm. Steingrímur Sigfússon sagði hér, m.a. vegna þess að það á ekki að byrja að innheimta þennan ,,a.m.k.``-skatt fyrr en 1996. Og það er ekkert vitað um það hverjir verða þá til þess að taka þátt í innheimtunni á ,,a.m.k.`` Auðvitað er það alveg rétt sem hann sagði að það skiptir afar miklu máli fyrir sjávarútveginn að geta nokkuð treyst því, ef þetta mál verður að lögum, að það verði ekki farið að hrófla við því strax eftir næstu kosningar, breyta því og leggja það af. Ég tel að það sé allt að því subbuskapur í lagagerð, ef þannig má að orði komast, að ákveða skattlagningu og innheimtu gjalda sem tekur gildi eftir allmörg ár. Það er alger nýjung í lagagerð á Íslandi. Núverandi ríkisstjórn gæti í sjálfu sér sett lög um það að tekjuskatturinn skuli lækkaður í 30% 1998. Hún gæti líka sett löggjöf um það að virðisaukaskatturinn skuli lækkaður árið 2000 og farið síðan inn í næstu kosningabaráttu og sagt: Við erum búnir að lækka skattana og mætt þannig gagnrýninni sem er á þá um að þeir séu búnir að hækka skattana, enda hafa þeir verið að hækka skattana allverulega og ekki alveg að ástæðulausu. Auðvitað verður að bregðast við þeim vanda sem við er að etja en vandi þeirra er hins vegar sá að þeir voru búnir að lofa svo miklu í kosningabaráttunni að þeir eiga erfitt með að kyngja þessu öllu saman því að þeir voru búnir að binda sig í óraunhæfum loforðum. Ég vil svo, hæstv. forseti, aðeins ítreka eitt að lokum og skal stytta mál mitt vegna þess að um það hafði verið rætt að ljúka þessari umræðu fyrir kl. 5 og ég skal virða það enda þótt ég sé mjög óánægður með það með hvaða hætti þessi umræða hefur farið fram. Það má segja að hér hafi eiginlega eingöngu verið stjórnarandstaðan þótt líka hafi skort á að hún væri öll til staðar en hvað um það. Auðvitað hefði verið nauðsynlegt að hér væru fleiri ráðherrar og það vekur sérstaka athygli að hér hefur enginn verið frá Alþfl., nánast í allan dag. Ég veit ekki af hverju það er. Hvort það er vegna þess að Alþfl. vill ekkert að þessu koma eða hvort hann telur rétt að vera ekki að segja mikið um málið vegna þess að það sé ekki komin niðurstaða í því. Ég kann ekki skýringar á því. En það hefði að sjálfsögðu verið mikilvægt að fá fram í umræðunni hver skilningur Alþfl. er á þessu samkomulagi sem að vísu var gert í nóvember. Það var tilkynnt til þjóðarinnar að það væri komið samkomulag um þennan þróunarsjóð í nóvember. Nú er apríl. Og hvernig á sjávarútvegurinn að búa við það endalaust að verið sé að segja að það sé komið samkomulag um hluti og svo líða margir mánuðir og ekkert sést. Ef það er tilfellið núna að það er heldur ekkert samkomulag, þá sé ég ekki að hæstv. sjútvrh. eigi neinn annan kost en reyna að semja um málið við Alþingi almennt og vita hvort hægt er að ná samstöðu um að ganga frá þessu annars mikilvæga máli því að óvissa í því er mjög bagaleg. Og ég veit að hæstv. sjútvrh. tekur undir það. Ég vildi svo að lokum spyrja hæstv. sjútvrh. og hann getur svarað því annaðhvort með jái eða neii: Stendur til að staðið verði við loforð hæstv. forsrh. frá síðasta sumri um að aflabresturinn verði jafnaður með fjárframlögum eða stendur það ekki til? Hæstv. forsrh. hefur neitað að svara þessu en ég held að það væri mjög mikilvægt að hæstv. sjútvrh. svaraði því því hann hlýtur að vita um það. Og hann hlýtur að geta svarað því hvort það stendur til að standa við þetta loforð. Ef hæstv. sjútvrh. getur upplýst hér að það standi til að standa við það loforð, þá væri e.t.v. möguleiki á því að eitthvert traust skapaðist á nýjan leik milli aðila í þessum alvarlegu málum. Ég held að það hljóti að vera mikilvægt fyrir hæstv. sjútvrh. að fá niðurstöðu í það þannig að hann geti talað með almennilegum hætti við aðila í sjávarútvegi en þurfi ekki að segja að hann viti ekkert um það. Það sé málefni forsrh. að svara fyrir það. Ég vil svo að öðru leyti þakka fyrir umræðuna svo langt sem hún hefur náð. Ég er þess fullviss að hún á eftir að halda áfram. Það er mikill kvíði í fólki úti um allt land. Það er hins vegar ljóst að fólk vill taka á þessum málum og vill leggja mikið á sig. Ég veit að það er ekki sami skilningurinn alls staðar í samfélaginu á því en ef 1 / 3 hluti sjávarútvegsins hrynur, eins og gæti gerst, og verðmætasköpunin minnkar í samræmi við það, þá þýðir það að sjálfsögðu algert upplausnarástand í okkar samfélagi með tilheyrandi atvinnuleysi og tekjuskerðingu og það er hlutur sem við megum ekki láta gerast. Hér er mikið í húfi og ég get tekið undir það með hæstv. sjútvrh. að það þarf að skapa sem mesta samstöðu en þá verður ríkisstjórnin að gera eitthvað til að skapa þá samstöðu annað en tala um það eins og hingað til.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka undir þakkir til þeirra hv. þm. sem tekið hafa þátt í þessari umræðu sem um margt hefur verið gagnleg og málefnaleg. Ég get hins vegar tekið undir að það vekur athygli hvað þessi umræða hefur vakið áhuga tiltölulega fárra þingmanna í dag með hliðsjón af því hversu stórt og mikið mál hér er til umfjöllunar. Nokkrir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa vikið að því ákvæði í 6. gr. draga að frv. um þróunarsjóðinn þar sem segir að gjald á aflaheimildir skuli nema a.m.k. 1.000 kr. fyrir hverja þorskígildislest. Það er svo sem eðlilegt að menn inni eftir þessu. Það er ekki algengt í lagasetningu að taka til orða með þessum hætti en breytir ekki því að okkar stjórnarskrá kveður skýrt á um það að ráðherra ákveður ekki hærri skatt en lögin sjálf heimila og á vissan hátt má þess vegna segja að þessi tala sé bæði hámark og lágmark. Það verður hvorki farið upp fyrir þessa fjárhæð sem þarna er tilgreind né niður fyrir hana meðan hún stendur óbreytt í lögum. Í minnisatriði sem ég lagði fyrir ríkisstjórnina í morgun þegar ég kynnti niðurstöður tvíhöfða nefndarinnar og það samkomulag sem orðið hefur um frv. að þróunarsjóðnum segir um þetta með þessum orðum: ,,Í þessari breytingu felst ekki heimild til sjútvrh. til að ákvarða gjald á aflaheimildir hærra en 1.000 kr. á hverja þorskígildislest. Það sem felst í ákvæðinu er hins vegar það að ef til þess kemur að taka þurfi ákvörðun gjaldsins til endurskoðunar á grundvelli ákvæða 19. gr., þá verði tillögugerð ráðherra við það miðuð að gjaldið verði ekki lækkað niður fyrir 1.000 kr. á hverja þorskígildislest.`` Með væntanlegum athugasemdum með frv. verður þessi skýring. Það er gert ráð fyrir því í 19. gr. að Ríkisendurskoðun fylgist með fjármálum sjóðsins. Það er skýrt kveðið á um að gjaldið eigi að standa undir skuldbindingum hans og ég þykist vita að menn greini ekki á um það sem á annað borð eru þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að koma slíkum sjóði á. Ef Ríkisendurskoðun kemst að þeirri niðurstöðu að það sé misvísun á milli skuldbindinga og gjaldtöku, þá ber sjútvrh. að gera tillögu til lagabreytinga sem Alþingi þarf að taka afstöðu til. En hér er til þess vísað að ekki er gert ráð fyrir því að hann flytji tillögu til lækkunar á gjaldinu. Ég hygg því að það sé alveg skýrt og þurfi ekki að fara í neinar grafgötur um hvað hér er átt við og ekkert óljóst um þessi lagaákvæði. Þau gefa heldur ekki tilefni til neinnar misvísunar í túlkun. Hér er um það að ræða að verið er að fella niður gjaldtöku sem á sér stað í dag með sölu á aflaheimildum Hagræðingarsjóðs. Hún fellur með öllu niður í þrjú ár en er svo tekin upp í þessu breytta formi. Í stað þess að renna til Hafrannsóknastofnunar í gegnum ríkissjóð, þá fer hún til þessara tilgreindu verkefna. Ég hygg að hv. þm. hljóti að vera sammála því mati hv. 1. þm. Austurl. að gjaldtaka sem ákveðin er með þeim hætti telst ekki auðlindaskattur, enda löng saga að lögð voru á ýmiss konar gjöld innan sjávarútvegsins til hvers konar millifærslu. Það voru lögð gjöld á útflutning og notuð til millifærslu. Menn greiddu aflauppbætur sem atvinnugreinin sjálf borgaði og þessi gjaldtaka er í eðli sínu nákvæmlega sama eðlis og á því ekkert skylt við auðlindaskatt. En sannarlega er ánægjuefni að í heild sinni skuli milli ríkisstjórnarflokkanna hafa náðst samstaða um grundvallaratriði fiskveiðistefnunnar og í tengslum við þessa sjóðsstofnun. Ef ég vík þá að einstökum atriðum sem hér hafa komið fram, þá gat hv. 3. þm. Vesturl. þess að ástandið í sjávarútvegi hefði verið miklu betra þegar núv. ríkisstjórn tók við en það er í dag og hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði réttilega að á árinu 1990 og fram á árið 1991 hafi sjávarútvegurinn getað greitt af skuldum sínum. Allt er þetta rétt. En þessar staðhæfingar segja þó ekki nema hálfa söguna. Ástæðan fyrir því að betur stóð á í sjávarútvegi á þessum árum en gerir núna er sú að þá vorum við að veiða meira og við seldum þann afla við hærra verði. Þetta er kjarnaatriði. Nú veiðum við minna og seljum afurðirnar við lægra verði og þess vegna stöndum við frammi fyrir þessum vanda. Bankarnir munu halda áfram að tapa ef sjávarútvegurinn tapar, sagði hv. 4. þm. Norðurl. v. og það er auðvitað alveg kórrétt. Ef sjávarútvegurinn er rekinn með tapi, þá þurfa menn að taka lán til að mæta því útlánatapi. Ef fyrirtækin rekur svo upp á sker, þá þurfa bankarnir að greiða það fyrst í stað en síðan flyst það yfir á skattborgarana eins og nýleg dæmi eru um með aðgerðum til þess að bjarga Landsbankanum. Á endanum ber þjóðin þessa byrðar, alveg sama hvaða leið við veljum í þessu efni. Undan því verður aldrei vikist. Það er kjarni þessa máls og var einmitt mjög ánægjulegt að hlusta hér á hv. 4. þm. Norðurl. e. sem sagði að það þýddi ekkert annað en að koma skuldum fyrir. Ég skildi hann á þann veg að það yrði að létta skuldunum af sjávarútveginum. Hann nefndi að það þyrfti að ganga svo langt að létta skuldabyrði upp á 30 milljarða kr. af sjávarútveginum og þegar spurt var með frammíkalli hver ætti að borga það þá sagði hann hreinskilnislega: Þjóðin á að borga það. Það á að leggja það á þjóðina í nýjum sköttum. Og þetta er alveg kórrétt hjá hv. þm. Ef þessa leið á að fara verður það ekki gert með öðrum hætti en að leggja skatta á þjóðina til þess að borga. Svo geta menn deilt um það með hvaða hætti menn leggja skatta á fólkið í landinu en öðruvísi verður þessi leið ekki farin. Menn geta deilt um það hvort eðlilegt sé að ganga svo langt í skattlagningu og björgunaraðgerðum að það nemi 30 milljörðum kr. En hv. þm. benti réttilega á hverjir það eru sem þurfa að borga brúsann. Hann ræddi einnig um niðurstöður tvíhöfða nefndarinnar svokölluðu og sagði að að hans mati, ef ég hef skilið hann rétt, vantaði á samstöðuna við stjórnarandstöðuna og hætta væri á því að hér skapaðist ekki sú festa sem þyrfti að vera fyrir hendi því að hugsanlegt væri að stjórnarandstaðan mundi reka kosningabaráttu með yfirlýsingum um að hún ætlaði að breyta grundvallaratriðum fiskveiðistefnunnar. Það má vel vera að Alþb. ætli að gera það. Þeir hafa lagt hér fram tillögu um að sjútvn. þingsins eigi að móta stefnuna og þeir prentuðu sem fskj. með frv. frá hv. 3. þm. Vesturl. Þetta bendir til þess að þingflokkur Alþb. hafi ekki getað komið sér saman um að styðja frv. hv. þm. en orðið ásáttir um að prenta það sem fskj. ef sjútvn. þingsins kæmi sér svo saman um stefnu í sjávarútvegsmálum að öðru leyti. En það er auðvitað ástæða til þess að stjórnarandstöðuflokkarnir geri grein fyrir því. Ætla þeir að ganga til næstu kosninga með yfirlýsingar um að þeir ætli að breyta fiskveiðistefnunni í grundvallaratriðum? Eru þeir sammála um það, til að mynda Alþb. og Framsfl., að ganga til kosninga næst með yfirlýsingar um að að þeim loknum eigi að breyta í grundvallaratriðum frá þeirri fiskveiðistefnu sem við höfum verið að byggja upp og með áliti tvíhöfða nefndarinnar er verið að leggja til að verði fest í sessi? Ætla þeir að ganga til kosninga með yfirlýsingar um það? Ná þeir samkomlagi um það? Halda þeir að þeir nái trúnaði fólksins í landinu með yfirlýsingar af því tagi? Ég efast um það og ég efast um að það verði samkomulag á milli Alþb. og Framsfl. í því efni ef eitthvað er að marka yfirlýsingar talsmanna þessara flokka í þessum málum. Hv. 2. þm. Suðurl. lýsti því yfir að stjórnarandstaðan væri tilbúin til samstarfs við ríkisstjórnina og innti eftir því hversu lengi ég teldi rétt að bíða eftir samstöðu innan ríkisstjórnarflokkanna. Innan ríkisstjórnarinnar er fullt samkomulag um þær tillögur um fiskveiðistefnu og þróunarsjóð sem hér liggja fyrir og nú standa yfir viðræður á milli ríkisvaldsins og aðila vinnumarkaðarins, launamanna og atvinnurekenda, um gerð kjarasamninga og efnahagslegar forsendur fyrir atvinnulífið til þess að búa við. Vonandi leiða þessar viðræður til ásættanlegrar niðurstöðu. Ég fagna því að stjórnarandstaðan skuli vera fús til að taka þátt í slíkum umræðum og styðja vonandi farsæla niðurstöðu á þeim grunni. Menn segja sem svo: Það hefur dregist úr hömlu að gripið væri til aðgerða. Ég vil minna menn á að það var gripið til aðgerða í nóvember með gengisbreytingu og lækkun skatta til þess að bæta stöðu atvinnugreinanna. Síðan hefur sigið á ógæfuhliðina vegna lækkandi afurðaverðs. Nú fara þær viðræður fram sem ég hef áður nefnt og forustumenn atvinnulífsins, og þar á meðal sjávarútvegsins, leggja í þeim viðræðum fram þau sjónarmið af sinni hálfu sem þeir telja að tryggi forsendur fyrir rekstri atvinnufyrirtækjanna. Ég geri tæplega ráð fyrir því að hv. þm. komi fram með ríkari kröfur um rekstrargrundvöll og efnahagslegar forsendur fyrir rekstri sjávarútvegsins en talsmenn hans gera í þessum þríhliða viðræðum. Og það sem þeir fallast á sem efnahagslegar forsendur til þess að ljúka samningum um kaup og kjör í þessu samhengi hlýtur að vera sá ásættanlegi grundvöllur sem greinin sjálf vill keppa að. Hv. 1. þm. Austurl. sagði að það hefði fátt verið skýrt í yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar í þessum umræðum. Það er að því leyti rétt að viðræður um þessi efni standa nú yfir. Þeim er ekki lokið og meðan þeim er ekki lokið eru þau öll óvissu undirorpin. Á hinn bóginn hlýt ég að draga þá ályktun af þessari umræðu að fátt skýrt hefur komið fram í umræðunni af hálfu stjórnarandstöðunnar um lausnir nema ef vera skyldi tillaga hv. 4. þm. Norðurl. e. um að yfirtaka 30 milljarða í skuldum og leggja skatta á í staðinn. Annað hefur ekki komið beint skýrt fram í þessum umræðum. Það er auðvitað ekki von. Ég er ekki að ásaka talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna fyrir það. Aðstæður eru einfaldlega þannig að hvorki þeir né aðrir geta talað með skýrari hætti en þetta. Hv. 1. þm. Austurl. sagði réttilega að menn þyrftu ekki að liggja lengi yfir þeim tillögum sem liggja fyrir af hálfu tvíhöfða nefndarinnar og um þróunarsjóðinn. Flest atriði væru þar mjög skýr og menn gætu tekið afstöðu til þeirra á stuttum tíma. Ég er honum hjartanlega sammála um þau atriði og er sannfærður um að hv. þm. munu leggja sig fram um að fjalla um þessar hugmyndir. Það er auðvitað ekki hægt að ætlast til þess að allir verði sammála um hvert einasta atriði en mikilvægt samráð og mikilvæg samtöl eiga eftir að fara fram á milli lögboðinna samráðsaðila. Að því búnu verður vonandi unnt að leggja málið fyrir þingið og afgreiða það eins fljótt og kostur er. Frú forseti. Ég vil að lokum ítreka þakklæti mitt til hv. þm. fyrir ágæta umræðu um þessi mikilvægu efni hér í dag.

Forseti veit að a.m.k. tveir hv. þm. hefðu óskað eftir því að taka til máls eftir ræðu hæstv. ráðherra en því miður verður að ljúka þessari umræðu eins og um var talað. Það er liðinn sá tími sem gert var ráð fyrir að henni lyki, reyndar gert ráð fyrir að henni lyki kl. 16.30.

Virðulegur forseti. Ég er óánægður með þetta. Mér finnst að hér hafi verið illa að verki staðið. Ég kannast ekki við að það hafi verið gert samkomulag um að umræðunni lyki kl. 16.30. Það var a.m.k. aldrei talað við okkur í Alþb. svo að ég viti til um það mál. Mér finnst afskaplega erfitt að þurfa að fara frá þessari umræðu með þessum hætti. Það hafa einungis tveir alþýðubandalagsmenn talað í umræðunni. Hér koma síðan málshefjandi og ráðherra og ljúka sínum ræðum og eru að svara og túlka það sem við höfum verið að tala um og við höfum hvorki tækifæri til þess að veita andsvör eða taka til máls á ný þó að við höfum einungis notað rétt okkar einu sinni. Mér finnst þetta ekki boðleg aðferð við það að ljúka umræðum.