Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Mjer varð að orði, þegar jeg sá dagskrána, að auðsjeð væri, að þing væri búið að standa lengi. Sama sjest á fundarbyrjuninni, þar sem leitað er afbrigða fyrir hvorki meira nje minna en átta mál. Annars ætlaði jeg að segja fáein orð viðvíkjandi þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Það var að heyra á hv. 5. landsk. við 2. umr., að honum þætti nefndin hafa kastað höndunum til afgreiðslu þessa frv. Jeg gat ekki fallist á, að nein hætta væri í því fólgin, þó að frv. gengi fram óbreytt, því að ráðherra mundi sjá um, að sett væru í reglugerð þau ákvæði, sem þörf væri á. Nefndin viðurkennir þó, að henni hafi sjest yfir að tiltaka, til hve langs tíma leyfið skyldi veitt. Ber hún því fram brtt. þess efnis, að leyfið skuli veitt til 5 ára. Jeg held, að ekki sje að neinu leyti varhugavert að samþykkja frv. eftir að þessi brtt. hefir verið samþykt. Ef leyfið þætti gefast illa, yrði það vitanlega ekki framlengt eftir að þessi 5 ára tími væri útrunninn.

Jón Baldvinsson Mjer sýnist þetta frv. ekki taka miklum stakkaskiftum til bóta, þó að þessi brtt.hv.allshn. verði samþykt. Að vísu lagfærir þessi brtt. eitt atriði af mörgum, sem varhugaverð eru, og kemur í veg fyrir, að leyfið gildi um aldur og æfi. Mjer þykir samt nefndin hafa ákveðið of langan tíma. Það var alveg nóg að veita leyfið til tveggja ára og láta svo reynsluna skera úr, hvort það skyldi framlengt. Aðfinsla mín við 2. umr. var m. a. bygð á því, að ráðherra væri veitt sjálfdæmi um að setja fjelaginu skilyrðin. Það er vitanlegt, að hjer er um að ræða hálfgert fjármálabrask. Erlendis a. m. k. er það svo, að allskonar prettir og óreiða og jafnvel glæpir sigla í kjölfar slíkrar veðmálastarfsemi eins og annara spilavíta. Þá er heldur ekki gert ráð fyrir neinum skatti af þessu fyrirtæki. Það má þó búast við, að fjárgróðahvatir manna verði æstar svo, að fjelagið hafi einhverjar tekjur af þessari starfsemi sinni; gæti jafnvel orðið stórgróðafjelag. Mjer finst þingið vel geta verið þekt fyrir, ef það veitir þetta leyfi á annað borð, að búa svo um, að svo sem 50% af tekjum fjelagsins renni í ríkis- og bæjarsjóð. Jeg álít líka alveg óhæfilegt að tiltaka nafn á fjelaginu, sem leyfið fær. Enginn veit, hve lengi fjelagið „Fákur“ lifir, en vel gæti risið upp annað fjelag jafngott, sem ekki væri minni ástæða til að veita svona leyfi. Mjer sýnist mál þetta meira rekið af kappi en forsjá. Mjer er ekki grunlaust, að gengið hafi verið nokkuð freklega í skrokk á hv. þingmönnum og þeir látið undan ofurkappi „agitatoranna“ án þess að beita dómgreind sinni nægilega vel, og því ekki sjeð, að hjer er óhreint mál á ferðinni. Þó að skamt sje eftir af þinginu, er ekki forsvaranlegt að flaustra málunum áfram og segja, að ráðherra muni lagfæra það, sem þarf. Jeg hefði haldið, að meiri þörf væri að leita afbrigða vegna einhvers annars máls en þessa. Jeg hefi ekki komið fram með brtt. við frv., því að jeg vissi ekki, með hvaða brtt. nefndin kynni að koma. Nú er sjeð, að hún kemur ekki með aðrar brtt. en þessa einu, svo að jeg hefi afráðið að bera fram rökstudda dagskrá, sem jeg skal lesa, með leyfi hæstv. forseta: Þar sem mál þetta virðist ekki nægilega undirbúið, og meðal annars engar upplýsingar um það, hvernig erlendri löggjöf um veðmálastarfsemi háttað, þá telur deildin eigi rjett að samþykkja frv. og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg álít þann rökstuðning, sem felst í þessari till., svo mikilsverðan, að sjálfsagt sje að fresta málinu a. m. k. í eitt ár. Það hefir ekki verið haft til hliðsjónar eitt einasta plagg um veðmálastarfsemi annarsstaðar. En um þetta eru til erlendis ítarlegar reglugerðir og löggjöf, sem nauðsynlegt væri að athuga, áður en málinu er ráðið til lykta. Jeg vænti því þess, að hv. deild samþ. þessa dagskrártill. mína.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Mjer finst hv. 5. landsk. (JBald) orðinn miklu reikulli í aðfinslum sínum heldur en hann var við 2. umr. Þá fann hann frv. til foráttu aðallega það, að leyfistíminn væri ekki ákveðinn. Nú hefir nefndin gert tilraun til að bæta úr þessu atriði, en háttv.þm. virðist litlu ánægðari. Jeg hygg, að þó nefndin hefði tiltekið tveggja ára bil, í stað fimm, hefði hann ekki heldur orðið ánægður og fært sig ofan í 1 ár.

Eða 6 mánuði

. Já, ef til vill. En það er auðfundið, að eitthvað annað vakir fyrir þessum hv.þm. en það, hvernig frv. lítur út. Hann talaði um, að þingmenn mundu hafa látið undan „agitation“. Jeg skal ekkert afsaka mig í því efni, en jeg get þó getið þess, að jeg hefi haft góðan frið fyrir „agitationum“. Á það má líka minna, að þeir geta líka orðið fyrir „agitation“, sem eru á móti málinu. Þá talaði hv.þm. um, að ráðherra væri veitt sjálfdæmi til að ákveða fjelaginu kjörin, og því væri ekki gert að greiða neinn skatt. Víst á það að greiða skatt, þó að hann komi því til eigin nota. Þá hjelt hann, að þetta gæti orðið stórgróðafjelag á 5 árum. Það er nú ekki vanalegt, að fjelög taki svo skjótum framförum, og ef þetta fjelag verður svona bráðþroska, finst mjer það heldur benda á, að einhver þörf sje fyrir það. En það er nú sannast að segja, að nefndin lítur ekki á þetta sem stórmál, enda finst mjer það varla hægt. Þá sagði háttv.þm., að ilt hefði hlotist af erlendri veðmálastarfsemi, en þó kvartaði hann jafnframt yfir því, að erlend lög um þetta efni skyldu ekki vera tekin hjer til fyrirmyndar. Jeg verð nú að halda, að þessi erlendu lög sjeu eitthvað gölluð, ef þau hafa reynst mjög illa, og því ekki beinlínis eftirsóknarvert að taka þau til fyrirmyndar. En hvernig heldur hv.þm., að hægt sje að koma í veg fyrir, að menn veðji? Ætli það væri nokkuð auðveldara, þó engin lög væru um þetta? Háttv. þm. fanst ófært að hafa nafn fjelagsins í lögunum. Jeg býst við, að engin vandræði yrðu úr að breyta því atriði, ef fjelagið legðist niður, svo að annað fjelag gæti komist undir þessi lög. Annars býst jeg við, ef fjelagið „Fákur“ deyr, að hv.þm. harmi það ekki svo mjög, þó að lögin falli þá líka niður. Ef honum þykja lögin fráleit, er undarlegt, að hann skuli vilja slá þennan varnagla í því skyni, að þau geti staðið sem lengst. Annars nenni jeg ekki að þrátta lengur um þetta 5 lína frv. Nefndin er ekki svo glöggskygn, að hún sjái neitt athugavert við að samþ. það með þessari breytingu, sem hún ber. fram.

Jón Baldvinsson Jeg held jeg hafi minst á fleiri atriði í frv. við 2. umr. en tímatakmarkið. Meðal annars hafði jeg á móti því, að ráðherra væri veittur rjettur til þess að setja öll skilyrði, og í því felst svo mikið, þó að jeg skýrði það ekki með upptalningu á hverju einstöku atriði, að nefndin gat ekki álitið, að öllum kröfum væri fullnægt, þó að hún kæmi með eina einustu. brtt. Það er margt fleira, sem athuga þyrfti. Jeg álít t. d. alls ekki rjett, að leyfishafi sleppi við skemtanaskatt. Mjer er sagt, að fjelagið „Fákur“ selji aðgang að skemtunum sínum án þess að greiða nokkurn skatt. Mjer finst að minsta kosti, þegar árshátíð skikkanlegra fjelaga er skattlögð háum skatti til þjóðleikhússins, þá megi eins skattleggja þetta. Og þegar fjelagið hefir gert tvent ólöglegt, rekið ólöglega veðmálastarfsemi og engan skemtanaskatt borgað, enda þótt það hafi selt aðgang að veðreiðunum, þá sje jeg ekki, að það sje sjerstaklega verðlaunavert fyrir þetta; en verðlaun eru því veitt, ef farið er að gefa því leyfi til veðmálastarfsemi, því að af henni geta verið miklar tekjur. Þannig er t. d. í einum bæ í Englandi, að tekjur af slíkri veðmálastarfsemi eru svo miklar, að borgararnir þurfa engin gjöld að greiða til sveitarfjelagsins. En hjer ganga tekjurnar af þessari veðmálastarfsemi til fjelagsins, sem fyrir kappreiðunum stendur, og þeirra, sem hestana eiga, enda þótt þeim sje að einhverju leyti varið til reiðvegarins, því að það er hestaeigenda að halda honum við, en það er ekki hestamannafjelagið, sem leggur fjeð fram, heldur almenningur. Jeg vildi nú heyra frá hv.allshn., hvort hún lítur svo á, að aðgangur að kappreiðunum eigi að vera laus við skemtanaskatt, eins og verið hefir til þessa. Þó að frv. þetta sje ekki nema 4 eða 5 línur, þá er þó margt, sem um það er hægt að segja; það felur í sjer svo margt af óþektum ákvæðum, sem maður veit ekki um, hvernig koma til með að hljóða, þegar þau koma úr penna ráðherrans. Það þyrfti því sem flest að koma fram undir þessum umræðum, sem hægt væri að taka tillit til, þegar þetta sjerleyfi verður veitt. Jeg segi „sjerleyfi“, því að hjer er um ekkert annað að ræða en sjerleyfi til veðmálastarfsemi fyrir hestamannafjelagið „Fák“, því ef t. d. hinir góðkunnu hestamenn í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum vildu hafa veðmálastarfsemi í sambandi við kappreiðar hjá sjer, þá væri þeim það ekki leyfilegt; þeir yrðu því að fá „Fák“ norður með veðmálabankann. Sama væri að segja um Rangæinga, því að þeir eru líka hestamenn miklir. Þeir yrðu líka að fá „Fák“ austur, ef þeir vildu hafa þessa veðmálastarfsemi hjá sjer. Annars er jeg ekki með þessu að halda því fram, að það sje æskilegt að fá þessa veðmálastarfsemi sem fyrst, heldur tel jeg þvert á móti, að „frestur sje á illu bestur“, því að slík starfsemi er ekki sá kínalífselixír, sem nokkuð getur bætt.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það er farið að slá dálítið út í fyrir hv. 5. landsk. (JBald), því í öðru orðinu talar hann á móti þessari veðmálastarfsemi, en í hinu fárast hann yfir því, að hún skuli ekki geta náð um land alt. Það fer nú svona oft, þegar menn eru eingöngu að tala sjer til skemtunar, að þeir gleyma í öðru orðinu, hvað þeir sögðu í hinu, og svo kemur alt hvað á móti öðru. Þá spurðist háttv.þm. fyrir um það, hvort skemtanaskattur ætti ekki að borgast af því, sem inn kæmi við kappreiðarnar. Þessu er því að svara, að mjer er kunnugt um, að aðgangur hefir verið seldur að kappreiðunum, en mjög erfitt reynist að hafa nægilegt eftirlit með innheimtu hans, svo að margir hafa ekkert borgað, og kemur skemtanaskattur þar því naumast til greina. Þá var hann hræddur við reglugerð þá, sem ráðherra á að setja um þessa veðmálastarfsemi, og sagðist ekki vita, hver undur kæmu úr penna ráðherrans, þegar hann færi að semja hana. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að þar sem þetta er aðeins leyft um mjög takmarkaðan tíma, þá geti engin ósköp skeð. Og fari svo, að eitthvað ilt hljótist af þessu, þá verður þessi starfsemi ekki leyfð lengur. Annars held jeg, að það sje á einskis manns færi að koma með frv. um þetta svo honum líki. Það sýnir sig best, hvað þetta er alt leikkent hjá háttv.þm., þegar hann, sem telur sig vera á móti málinu, fer fyrst að hugsa um að koma með brtt. við það, þegar á að fara að greiða atkvæði við 3. umr. Svo býst jeg við, að hann eigi eftir að koma með brtt. við dagskrána, sem hann var að flytja, svo það má búast við, að við verðum að bíða dálítið eftir honum enn. 

Jón Baldvinsson Jeg verð að benda háttv.frsm.allshn. (GÓ) á það, að mál þetta var hjer til 2. umr. í gær, og hefir því ekki gefist mikill tími til athugunar og til þess að koma með brtt. Er því ekki nema eðlilegt, að þær komi seint.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Hann er góður til þess að vekja mann þessi háttv.þm. En jeg get ekki snúið aftur með það, að hann hefði getað komið með brtt. sínar við 2. umr., en að fara að koma með þær nú, þegar búið er að slíta umræðunum, nær engri átt.

Það er ekki búið að slíta þeim

. Ja, mjer hefir skilist það, en ef svo er ekki, þá erum við líkir í því að segja báðir ósatt.

Guðmundur Ólafsson Frv. þetta er komið frá hv.Nd. með dálitlum breytingum á 4. gr. Nefndin lítur svo á, að þetta sje heldur til bóta, og ráðleggur hv. deild að samþykkja frv. óbreytt.

Jón Baldvinsson Jeg stend aðeins upp til þess að minna menn á, að landlæknir álítur þetta frv. til stórskemda á berklavarnalögunum og leggur fast á móti því, að það sje samþykt.

Guðmundur Ólafsson Það er altaf varlegra að tala lítið, þegar hv. 5. landsk. (JBald) er í þingdeildinni. Til þess að ekki verði farið að teygja lopann um þetta, get jeg látið mjer nægja að segja frá því, að landlæknir talaði í morgun við tvo nefndarmanna og tókst ekki að sannfæra þá um skaðsemi frv. Enda veit jeg, að allir hv.þdm. sjá það sjálfir, að frv. er ekki til skemda, heldur bóta á berklavarnalögunum.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og nál. ber með sjer, leggur fjhn. til, að landsreikningurinn sje samþyktur óbreyttur.

frumvarpinu til bóta, ef í það væri sett ákvæði við brtt. meiri hlutans um ívilnanir til þeirra iðnaðarfyrirtækja, sem tekið hafa til starfa og taka til starfa á tímabilinu frá 1. jan. þ. á. til þess tíma, er lög þessi öðlast gildi. Hann vildi, að meiri hlutinn tæki brtt. sína aftur til nánari athugunar, en fjell frá því, þegar honum var bent á það af forsætisráðherra, að ekki þyrfti að breyta tillögunni til þess að laga þetta, heldur mætti gera það með því að bæta málsgrein við hana. Nú hefir meiri hl. nefndarinnar athugað þetta og fallist á þessa breytingu, og ber því fram brtt. í þessa átt ásamt hv. 4. landsk. (MK). Legg jeg svo til, að frv. verði samþykt með þeirri breytingu.

Jón Baldvinsson Jeg álít það enga bót á frumvarpinu, þó að brtt. þessi verði samþykt. Það bætir ekkert úr, þó að þessi ívilnun verði gerð til 1. júlí þessa árs. Annars skil jeg ekkert í, að þessir menn, sem telja sig forsvarsmenn frjálsrar samkepni, skuli halda slíku fram sem þessu. Mjer finst það slíkt heljar ranglæti, að jeg er hissa á, að nokkur maður skuli bera slíkt fram. Því að maður, sem byrjar atvinnurekstur, sem þessi lög ná til, 1928, nýtur verri kjara en sá, sem byrjar 1927. Jeg tel því brtt. þessa, eins og jeg tók fram áðan, til engra bóta.

Magnús Kristjánsson Það gleður mig, að hv. 5. landsk. (JBald) skuli vera farinn að hressast, því eins og hv.þdm. mun kunnugt, hefir hann verið lasinn að undanförnu. Að hann er kominn til heilsu aftur, marka jeg mest á því, hversu mjög hann er viðbragðsfljótur að spretta upp, til þess að mótmæla öllu, sem kemur fram í deildinni, stundum af góðum og gildum ástæðum, en oft að ástæðulausu. Það er því ofur skiljanlegt, þó að þessi hv.þm. átti sig stundum ekki sem best á hlutunum, þar sem það er svo margt, sem hann þarf að láta til sín taka. Annars skil jeg ekki, hversvegna hann er svona andvígur þessu frumvarpi, því að satt að segja hjelt jeg, að það væri í hans anda. En vel má vera, að honum finnist það ekki ganga nógu langt. Brtt. okkar á þskj. 587 er beinlínis fram komin til þess að fyrirbyggja ranglæti gagnvart þeim mönnum, sem setja á stofn slík iðnaðarfyrirtæki á þessu ári. Því væri ákvæðum frv. ekki breytt í þessa átt, þá biðu þeir menn stórtjón, sem búnir væru að leggja mikið í kostnað við undirbúning undir slíkan atvinnurekstur, og tillit til slíks verður að taka, því að mjer finst, að löggjafarvaldið eigi ekki að ganga á undan í því að eyðileggja menn fjárhagslega. Þetta ætti hv. 5. landsk. (JBald) að athuga áður en hann stendur upp aftur eða kemur með næstu skriflegu brtt. Annars held jeg, að það hafi engin áhrif, hversu oft sem hann sprettur upp í þessu máli og hve margar brtt. sem hann kemur með, því að það sýnir ekkert annað en það, sem allir hafa bæði sjeð og heyrt, að hann hefir ekki áttað sig á málinu.

Jón Baldvinsson Skilningur minn á þessu máli er jafnmikill, hversu oft sem hv. 4. landsk. (MK) stendur upp og segir, að jeg hafi ekki skilið það, meðan hann getur ekki bent á, í hverju skilningsleysi mitt er fólgið. En allir aðrir, er seinna byrja, standa illa að vígi í samkepni við þá, sem hafa byrjað fyrir hinn ákveðna tíma.

Þetta er sósíalismi

. Háttv. 4. landsk. misskilur jafnaðarmenskuna, ef hann heldur, að hún gangi út á það að veita einstökum mönnum fríðindi á kostnað allra annara. Með þessum lögum er í raun rjettri aðeins verið að veita sjerleyfi, enda þótt það sje ekki bundið við nafn, því að þau veita einstökum mönnum rjett til þess að fá vörur ódýrari heldur en keppinautar þeirra, er á eftir koma. Ef hv.þm. (MK) getur ekki skilið þetta, þá er ekki heldur við því að búast, að hægt sje að koma honum í skilning um, hvað verndartollar eru. Hv. þm. (MK) sagði, að hjer væri farið fram á reglubundið skipulag. Nei, þetta er hið argasta ranglæti og skipulagsleysi, að veita einstökum mönnum með aðstoð ríkisvaldsins skjól til þess að afla fjár á þann hátt, sem öðrum er meinað. En fyrir þennan misskilning undrar mig það ekki, þótt hv.þm. (MK) snúist illa við mótmælum gegn frv. og brtt. Mjer skildist svo á honum í gær, sem þetta ætti að verða tollvernd, en nú sje jeg og heyri, að það á að verða bitlingur handa einhverjum, sem ætlar sjer að koma upp einhverri iðn fyrir 1. júlí í sumar, konfektgerð eða einhverju þess háttar. Sem sagt, ranglætið liggur í því, að örfáum iðnrekendum er kleift að taka hærra verð fyrir vörur sínar heldur en þeim, sem síðar koma. Auk þess er það algerlega órannsakað mál, að hve miklu leyti sumar iðngreinir hjer, svo sem ölgerð og kaffibætisgerð, eru háðar tollum á hráefnum, og hve hátt gjald þær greiða nú á móts við það, sem þær mundu greiða, ef frv. þetta yrði að lögum. Af öllum þessum ástæðum er jeg á móti frv.

Magnús Kristjánsson Það er að vísu ábyrgðarhluti að opna fyrir þann straum, sem altaf má búast við frá hv. 5. landsk. (JBald), en jeg held jeg verði þó að eiga það á hættu. Það bar nú svo undarlega við, að hann komst í mótsögn við sjálfan sig, og treystist nú ekki að ræða það atriði, er hann byrjaði á, að brtt. væri til þess að gera frv. lakara en það væri, heldur snýr hann sjer nú að því að ræða málið alment, þó að hann hefði átt að vera búinn að því fyrir löngu. Nú kom hann að því, að þessi stefna, er í frv. felst, sje ekki heppileg. Það þýðir því ekki fremur venju að taka hann alvarlega. Hann er búinn að koma sjálfum sjer í bobba, með því að reyna að elta uppi ástæður, er hann getur ekki fest hönd á. Hann sagði t. d., að það mundi vaka fyrir mjer að útvega einhverjum bitling. Jeg hafði satt að segja ekki búist við slíkri aðdróttun úr þeirri átt, en þetta sýnir, ásamt öðru, hrein röksemdaþrot hjá hv.þm. (JBald). Þá kem jeg að því, sem hann mun telja aðalatriðið, að ófært sje að hindra, að ýms iðnaðarfyrirtækispretti upp á næstu árum. Jeg verð að segja það, að jeg álít þá framleiðslu, sem hjer er um að ræða að skattleggja, ekki þarfari en svo, að vel megi verða hlje á því um nokkur ár, að fleiri slík spretti hjer upp. En sá vísir til iðnaðar, sem hefir verið að myndast hjer á seinustu árum, á skilið - þótt eigi framleiði hann nauðsynjavörur - þessa lagavernd í bili, og það mundi líka bjarga mörgum öðrum frá að ganga inn á þessa braut, því að ef mörg samskonar iðnaðarfyrirtæki rísa hjer upp, hlýtur óhjákvæmilega að liggja fyrir þeim flestum að veslast upp úr hor. Þótt verndartollastefna eigi hjer á þingi ýmsa formælendur og ýmsa andmælendur líka, þá er ekki ástæða til að bendla hana við þetta mál, því að hjer er ekki verið að koma á eiginlegum verndartollum. En það er nauðsynlegt að stíga þetta spor vegna sjerstakra kringumstæðna, því að vegna fólksfæðar í landinu eru engar líkur til þess, að ung iðnfyrirtæki geti borið sig, ef engar tryggingarreglur eru settar um þau.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Háttv. Nd. hefir endursent þetta frv. þessari hv. deild, og get jeg lýst yfir því fyrir hönd allshn., sem hafði málið hjer til athugunar í upphafi, að hún hefir athugað breytingar þær, sem gerðar voru á frv. í hv.Nd. Sjer nefndin ekki ástæðu til að gera þær að ágreiningsefni og leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Mjer skilst svo, að ef frv. þetta verður samþykt, þá muni hitt frv., sem kom fram í sambandi við það um varðskipin, ekki koma fram, því að mjer sýnist frv. þetta, eins og það er nú, vera að nokkru samsuða úr báðum frv. stjórnarinnar. Jeg verð nú að segja það, að þótt frv. sje ekki eins ranglátt og það var í upphafi, þá er það engan veginn til bóta fyrir landhelgisgæsluna, að það verði samþykt. Það er enn meiningin, að skipverjar á þessum skipum verði sýslunarmenn ríkisins. Jeg skil ekki, af hverju kemur sú dæmalausa harðneskja hjá stjórninni og forsvarsmönnum frv. að halda svo dauðahaldi í þetta ákvæði að koma hjer upp nýjum og stórum embættismannaflokki, því að ekki getur það orðið að neinu minsta gagni fyrir landhelgisgæsluna. En með þessu hafa mennirnir á skipunum ekki hina sömu vernd og þeir, sem sigla undir siglingalögum. Þeir hafa ekki heldur vernd fjelagsskapar síns, sem stendur fyrir samningum við stjórnendur verslunarflotans um kaupgjald. Þeir geta ekki fengið að ráða neinu um það, hvað vinnutími þeirra er langur. Þeir geta ekki fengið að ráða því, hvernig „vöktum“ er skift, þótt það geti oft verið nauðsynlegt. Þeir fá ekkert kaup fyrir eftirvinnu sína, og það er hægt að láta þá vinna óhæfilega lengi, en menn, sem hafa samskonar starfa á verslunarskipunum, fá altaf aukaborgun fyrir yfirvinnu sína. Og varðskipsmenn eru yfirleitt alveg varnarlausir, því að enginn veit, hverju hinir borðalögðu, sem hafa 1000 króna laun á mánuði, kunna að finna upp á í samráði við vonda stjórn. Með frv. á að svifta þá menn, sem eru svo ólánssamir að lenda á varðskipunum, nokkrum hluta af mannrjettindum þeirra, í stað þess að þeir ættu að hafa að öllu leyti betri kjör en menn á öðrum skipum. Og ef talið er, að þeim verði eitthvað á, eru þeir settir undir fallöxi stjórnarráðsins. Maður veit vel, hve smásmugulegir þessir svo kölluðu herlærðu menn eru, að lítilfjörleg yfirsjón getur orðið nægileg ástæða til burtrekstrar, svo sem t. d. það, ef einhver sjer ekki yfirmann sinn, er hann kemur um borð, eða gleymir að heilsa að hermannasið, ef hann mætir yfirmanni á götu, þá er það talin næg ástæða til burtrekstrar. Og þá á það að vera komið undir góðvild atvinnumálaráðherra eingöngu, hvort sá maður á að fá endurgreitt það, sem hann hefir lagt í lífeyrissjóð. Það er daglegt brauð erlendis, að tekið er hart á slíkum smásmyglisyfirsjónum, þar sem hjegómlegir liðsforingjar heimta af mönnum skriðdýrshátt og niðurlægingarhátt frammi fyrir sjer og refsa harðlega með herdómi og fangelsi, ef út af er brugðið. Þessi hætta er hjer til staðar, og jeg vil ekki stuðla að því með mínu atkv., að samþ. sje frv., sem leyfir slíkt. En ef frv. á að samþykkjast, þá er í 6. gr. ákvæði, sem áreiðanlega má ekki standa, að ráðuneytið ákveði, hvort manni, sem vísað er af skipi, skuli endurgoldin iðgjöld þau, er hann hefir greitt í lífeyrissjóð embættismanna, eða ekki. Um þetta verður að vera skýlaust ákvæði, svo að það sje ekki háð dutlungum stjórnarinnar, hvort menn fá iðgjaldið endurgreitt. Annars er tónninn allur sá í báðum frv. stjórnarinnar, að koma á hermenskubrag á varðskipunum, enda þótt hjer sje ekki nema um algenga sjómensku að ræða, og það þarf áreiðanlega ekki þessar tildursumbúðir utan um varðskipin til þess að þau geti leyst þann starfa af höndum, sem þeim er ætlaður.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Við umræður um þetta mál hefir háttv. 5. landsk. (JBald) einatt talað um það sem hjegómamál. Það er eins og hann hafi viljað taka sjer í munn Prjedikarans orð: „Alt er hjegómi“. Hið sama segir hv. 5. landsk. um þetta mál, hvenær sem það ber í góma. Hann segir, að þetta frv. sje hjegómi, vegna þess, að hann skilur það ekki. Nei, hver ætlast svo sem til þess, að hann geti skilið það? ! Og hver tekur yfirleitt minsta mark á þeim firrum, sem hann kemur með í sambandi við varðskipsmálin? Hann hefir nú lagt sig allan fram í þessu máli til þess að gera stjórnina tortryggilega og hann hefir reynt að hæðast að yfirmönnum varðskipanna. Hann hefir hjer á löggjafarþingi þjóðarinnar borið á þá beint og óbeint tilbúnar sakir, eins og flokksbróðir hans í hv.Nd., sem gerði hið sama á þann hátt og með þeim afleiðingum, að jeg tel honum hafa verið það til minkunar opinberlega. Þessi er nú framkoma hv.þm. (JBald) í strandvarnarmálinu að því er snertir hina formlegu hlið þess. Hann skilur ekki, um hvað hann er að tala, og veit ekki, hvað hann fer með. Hann fárast út af því, að það sje beitt dæmafárri harðneskju við menn á varðskipunum. Jú, sjer er nú hver harðneskjan, sem frv. beitir þessa menn með því að gera þá að opinberum sýslunarmönnum! Hv. þm. virðist ætlast til þess, að ekki þurfi að hafa neitt nákvæmari ákvæði um varðskipin og mennina á þeim heldur en um skip, sem gerð eru út á fiskveiðar eða því um líkt, og er það eftir öðrum vitsmunum hans í þessu máli. Þá kom hann enn með það, sem hann hefir áður margtönlast á, að skipverjum á varðskipunum mundi verða ofboðið með vinnu. Jú, hann skilur ekkert enn og reynir ekki að útvega sjer neinar upplýsingar, en ef honum eru gefnar upplýsingar, þá trúir hann þeim ekki! Sama er að segja um samherja hans í háttv.Nd. (HjV), sem hjelt því fram og staðhæfði það í þingræðu, að skipverjar á varðskipunum væru látnir vinna 16–18 tíma í sólarhring og stundum 24 tíma. Þetta var nú rekið ofan í hann aftur, því að það var sannað, að skipverjar á varðskipunum hafa reglubundinn vinnutíma. Þeir hafa þrískiftar vaktir, sem kallað er, og hafa jafnan 8 tíma vinnu. Það má nú vera, að í augum hv. 5. landsk. sjeu þeir menn ólánsamir, sem lenda á þessum skipum. En þá mætti víst telja flesta ólánsama. Jeg hefi að minsta kosti ekki sjeð meiri hrygðarsvip á þeim en öðrum, og jeg veit, að þeir eru ekki óánægðir. Hv. 5. landsk. talaði mikið um, að yfirmennirnir á varðskipunum væru smásmugulegir. Og hvert sótti hann þá visku? Til útlanda, eins og alt annað! Það var svo sem auðvitað! Hann miðar alt sitt starf við útlendar fyrirmyndir og heldur víst, að allir eigi að gera það. Og vegna þess að hann mun hafa heyrt getið um það, að einhver erlendur liðsforingi hafi verið tiltektasamur, þá finst honum sjálfsagt að reyna að klína óhróðri á varðskipsforingjana okkar, kallar þá smásmugulega og hjegómlega menn, sem ekki láti sjer nægja minna en skriðdýrslegan undirlægjuhátt þeirra, sem þeir eiga yfir að ráða. Þetta lýsir vel samviskusemi hv.þm. Jeg mótmæli því algerlega, að það hafi komið fram við meðferð þessa máls, að það sje tilgangur frv. að gera ver við þessa menn en aðra borgara þjóðfjelagsins. Eftir frv. eru þeir gerðir að opinberum sýslunarmönnum og hafa rjettindi og skyldur samkvæmt því. Það vill hv.þm. ekki vera láta. Af hverju? Af því að þá geta þeir, sem lifa á því að hvetja aðra til verkfalla og óeirða, ekki notað þessa menn í sínar þarfir. Jeg vil hjer minna á orð, sem hinn látni merkismaður Bjarni Jónsson frá Vogi hafði um þennan hv.þm. (JBald) í Nd., er hann barðist þar með hnúum og hnefum gegn málefni, er Bjarni bar fram um sáttatilraunir í atvinnudeilum. Bjarni sagði þá, að hann þekti menn, er skriðu á bökum alþýðunnar til þess að komast í valdasess. Já, háttv þm. (JBald) sárnar nú að missa þarna spón úr askinum sínum, þar sem hann getur ekki lengur látið verkfallaboð sín ná til háseta á varðskipunum. Þetta er undirtónninn í allri mótstöðu hans; þetta er það, sem honum gremst, að mega ekki siga þessum mönnum út í verkfallsforaðið. En honum skjöplast hrapallega, ef hann heldur, að hann geti fengið Alþingi á sitt mál. Það sýnir best meðferð frv. í hv.Nd. Samherjar hans gengu þar jafnvel feti framar en stjórnin hafði gert, því að þeir bættu því inn í 8. gr. frv., sem við fylgismenn frv. í þessari hv. deild álitum ekki þörf að taka fram sjerstaklega, að þátttaka í verkfalli skoðaðist sem brot á lögum nr. 33 1915. Þetta vildu þeir setja inn til þess að það kæmi skýrt og greinilega í ljós, að lögin, sem banna opinberum starfsmönnum að gera verkfall, ná einnig til þessara manna, og við höfum ekkert á móti því, að þetta standi í frv.; síður en svo. Þá sagði hv.þm., að allur tónninn í þessu máli frá hendi stjórnarinnar og þeirra manna, sem hafa um það fjallað, væri hermenskutónn. En það hefir verið tekið fram af meiri hl. nefndarinnar, að þessi tegund löggjafarinnar samsvari sjólöggæslu annarsstaðar, en ekki sjóliði. Jeg benti þegar í upphafi á það, að þetta ætti ekkert skylt við það, sem á erlendu máli er nefnt „marine militaire“, en samt sem áður er hv.þm. sífelt að klifa á þessu. En til hvers? Hvers vegna kallar hann þetta herlið? Er tilgangurinn sá, að gera varðskipin og mennina á þeim óþokkaða og tortryggilega í augum þjóðarinnar? Heldur hv.þm., að hann vinni þjóðinni gagn með þessum ástæðulausu fullyrðingum, sem bygðar eru algerlega á röngum forsendum? Það er máske of mikið haft við hv.þm. að svara honum alvarlega. En hann þarf ekki að ætla það, að þann með tortrygni og skilningsleysi sínu sje að vinna málinu gagn. Jeg býst að vísu við, að hv.þm. láti sjer ekki segjast, þó honum sje bent á, að hann fari villur vegar í þessu máli, og skal jeg því ekki tefja tímann með lengri ræðu að sinni, en jeg mun þó svara honum, ef hann gefur sjerstakt tilefni til þess.

Jón Baldvinsson Mjer leist ekki á blikuna, þegar hv.þm. Vestm. fór að vitna í Prjedikarann í máli þessu. Jeg hjelt, að það lægi nær honum að sverja við þann gula í Vestmannaeyjum í stað Prjedikarans. Annars er það ekki einleikið, hvað hv.þm. verður ofsareiður, þegar minst er á þetta mál. Það er eins og engin kritik á því megi koma fram og ekki megi segja, að menn þeir, sem staðið hafa fyrir landhelgisgæslunni undanfarið, sjeu annað en dýrlegir englar. Ef hv.þm. hefði góða samvisku fyrir hönd þessara manna, sem hann er altaf að hæla, þá þyrfti hann ekki að nota þær upphrópanir um þá, sem hann altaf hefir gert. Jeg hygg, að hann komi með því aðeins í veg fyrir það, að menn komist að kjarna málsins. Jeg get ekki sjeð, að það sje nein svívirðing í garð þessara manna að finna að landhelgisgæslunni og vilja hafa hana góða. Hvaða Íslendingur trúir þeirri yfirstjórn landhelgisgæslunnar, sem studd er af togaraeigendum? Jeg held, að hv.þm., þegar hann er að forsvara landhelgisgæsluna, sje ca. 31/2 mílu frá sannleikanum. Hann sagði, að flokksbróðir minn í hv.Nd. hafi orðið fyrir opinberri vanvirðu út af máli þessu. En það hefir nú verið sýnt fram á það, að þeir menn, sem trúað er fyrir landhelgisgæslunni, annast hana ekki eins vel og þeir ættu að gera. Það er sannarlega ekki til þess að ala þá upp í dugnaði og samviskusemi, ef hæstv. stjórn og flokkur hennar verja slydduskapinn, sem þeir kunna að gera sig seka í. Hvers vegna var varðskipið ekki við Snæfellsnes, þegar togararnir voru þar að veiðum í vetur og fiskigangan var þar fyrir innan landhelgislínu? Hví var varðskipið þar ekki allan tímann? Svari hv.þm. því. Það hafði ekki annað að gera. Ef hv.þm. getur ekki svarað þessu og skýrt frá ástæðunni, þá er full ástæða til að vera tortrygginn. Jeg hefi vikið að þessu áður, en hann svaraði þá engu nema smáskætingi, eins og nú í síðustu ræðu sinni. Það var svo sem auðvitað, að háttv.þm. þyrfti að fara út í Prjedikarann og í látna þingskörunga um orð gagnvart mjer, þar sem hann mintist á nokkur orð, sem Bjarni heitinn Jónsson frá Vogi ljet falla í umr. einu sinni í hv.Nd. Jeg hygg, að Bjarni hafi ekki notað þau orð í sömu merkingu og hv.þm. (JJós) vill leggja í þau. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. vill skríða eftir bökum alþýðunnar, en hjelt þó, að hann mundi þó ætla sjer að komast á hennar bökum inn í þingið, en þar ætlaði hann sjer að vera fulltrúi svo sem 50–60 útgerðarmanna. Því hvenær, sem kemur fyrir mál, er horfir til heilla almennings, tollamál eða mál, er horfa til breytinga til batnaðar á kjörum alþýðunnar, þá rís háttv.þm. (JJós) og flokksmenn hans altaf á móti því. Og mjer þykir leitt, að háttv.þm. hefir farið hríðversnandi í þeim fjelagsskap, sem hann hefir verið í síðustu 4 árin á Alþingi, eins og þegar óskemt epli er látið í skáp hjá skemdum eplum, þá tekur það í sig skemdirnar. Þannig hefir því verið farið með hv.þm. hjer á Alþingi. Hv. þm. segist vera viðbúinn að taka málstað mannanna á strandvarnarskipunum. Jeg veit, að hann er svo góður kunningi og hefir svo gott hjarta, að það muni hlaupa með hann í gönur, svo að hann finni ekki þær þungu sakir, sem bornar eru á þá og sem staðfestar hafa verið í prófum þeim, sem haldin hafa verið, - um það, að landhelgisgæslan sje ekki í góðu lagi. Jeg þekki menn þessa ekki, nema lítið eitt annan manninn. Honum var einu sinni falið hjer mikið vald, og gerði hann sig þá að nokkurskonar kongi, gaf út tilskipanir, sem ekki aðrir en konungur og Alþingi sameiginlega geta annars gefið út. Jeg get ekki trúað því, að maður, sem hagar sjer svo, geti stjórnað svo vel fari. Það, sem hv.þm. sagði um vinnutímann á varðskipunum, er ekki rjett. Mjer er kunnugt um það, að kyndararnir á þeim vinna að jafnaði 10–12 stundir í sólarhring, og þegar togarar eru teknir, þá vinna menn á skipunum mjög lengi - alt upp í sólarhring, og fyrir þann tíma er þeim ekki ætlað sjerstakt kaup, eins og á verslunarskipunum. Jeg læt hjer nú staðar numið, en jeg veit, að hæstv. forseti lætur mig fá stutta athugasemd til þess að bera af mjer sakir, ef hv.frsm. skyldi aftur fara í ofsafenginn upphrópunartón, eins og áðan; það fer honum heldur ekki neitt vel.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er gaman að geta fengið hv. 5. landsk. upp úr sjálfsánægju værðardýnunni, sem hann venjulega hvílir á, því að venjulega laumar hann tortryggninni út úr sjer með spekingssvip og lymskulegri lognmollu, en nú hefir tekist að hrista dálítið upp í honum. Hv. þm. virðist hafa gleymt því, að hann ætlaði að mótmæla frv. því, sem hjer liggur fyrir, og hann fór nú að tala um landhelgisgæsluna yfirleitt. Og hann fór að yfirheyra mig um varðskipin, af hverju þau hefðu ekki verið hjer eða þar á ákveðnum tíma, eins og jeg væri útgerðarstjóri þeirra. Jeg get svarað hv.þm. því, að jeg frjetti í vetur - á götunni eins og hver annar -, að varðskipið Óðinn hefði verið sent austur á firði út af tollsmyglun. En þetta verk, að hæstv. stjórn leyfði sjer að senda skipið til þess að koma í veg fyrir grunaða áfengissmyglun, er í augum hv.þm. (JBald) einhver óbætandi dauðasynd. En annað veifið er blað þessa hv.þm. að klifa á því, hve yfirvöldin láti smyglunina ganga framhjá sjer. Þegar svo yfirvöldin senda gagngert skip í annað hjerað til þess að koma í veg fyrir smyglun, þá ber þessi hv.þm. þungar sakir á hæstv. stjórn einmitt vegna þess. Hv. þm. getur spurt mig í allan dag að því, hvers vegna varðskipið var fyrir austan, þegar það átti að vera fyrir vestan. Það er ekki mitt að svara því. Hann ætti heldur að spyrja hæstv. stjórn að því. Þá kom hv.þm. fram með þá skoðun, að allir menn ynnu í eiginhagsmunaskyni. Mjer kom það satt að segja ekkert á óvart úr þeirri átt, því það hefir verið og er ávalt rauður þráður hjá honum í ræðum hans að væna menn um slíkt. Hann vildi sem sje halda því fram, að ekki væri hægt að trúa því, að togaraeigendur vildu hafa strandgæsluna góða; en jeg þekki marga togaraeigendur, sem láta sjer mjög ant um, að strandgæslan sje traust og nái sem best tilgangi sínum. Hv. þm. harmaði það mjög, að jeg skyldi vera á móti því að ala upp dugnað manna við strandgæsluna. En jeg hefi einmitt gert alt, sem jeg hefi getað, til þess að vinna að því, að strandgæslan kæmist á fót. En hvað vill hv.þm. í þessu efni? Jú, hann vill agaleysi og verkfallsrjett hásetanna, svo að hann og aðrir forsprakkar alþýðunnar, sem berja sjer á brjóst, standa á gatnamótum og rífa hár sitt og skegg, geti notið sín sem best. Svo mikið illgresi hefir sprottið upp af sæði því, er hann hefir sáð, að í smáþorpum þessa lands eru menn farnir að myndast við að gera verkfall. Hv. þm. vill ala á dugnaði manna við strandgæsluna með því að láta á varðskipunum ríkja aga- og skipulagsleysi í hvívetna. Þá sagði hv.þm., að hann þekti annan skipherrann á varðskipunum. Átti hann þar við, þegar Jóhann Jónsson skipherra á Óðni var settur lögreglustjóri í Reykjavík hjer um árið. Fór hv.þm. mörgum niðrandi orðum um hann í því sambandi. Hefir marga grunað frá því fyrsta, að þarna lægi hundurinn grafinn og gengu þess ekki duldir, að Jóhann Jónsson ætti marga óvildarmenn í hóp þeirra manna, sem stóðu fyrir óspektunum þá. En ætli þetta hafi ekki hrokkið óvart út úr hv.þm. og að hann hafi þar dregið fortjaldið frá hinum raunverulegu ástæðum sínum á móti málinu? Það er enginn á móti rjettmætri kritik á þessu máli, en jeg ber ekki brigður á það, að meiri hluti Alþingis vill góðan framgang þessa máls. En til hins er ilt að vita, að 2 menn á þingi skuli hafa komið með tortryggnislegar getgátur til þess að vekja vantraust á þeim mönnum, sem fyrir landhelgisgæslunni standa. Ef það ætti að vera nægilegt til þess að þjóðin fallist á það, að landhelgisgæslan væri ekki í eins góðu lagi og vera ætti, að menn af annarlegum ástæðum vekja upp sögur og tortryggnislegar getgátur um þá menn, sem Undhelgisgæsluna annast, þá væri það illa farið. Það er opin leið fyrir þessa herra að kæra til stjórnarinnar út af vanrækslu í þessu efni, og þegar sú leið er farin og því er ekki sint, þá er rjett og sjálfsagt að bera ákæruna fram hjer á þingi á þinglegan hátt, en fyr ekki. En hitt er allskostar ósæmilegt, að sveigja að þinghelginni með allskonar dylgjum, í von um, að eitthvað loði við í meðvitund manna. Hv. þm. er því opin leið að kæra skipherrann á Óðni fyrir landsstjórninni, ef hann þykist geta fært sönnur fyrir vanrækslu frá hans hendi í starfi hans. Þá talaði hv.þm. um það, að jeg hefði ekki batnað við samvistir mínar við menn hjer á Alþingi. Jeg leyfi mjer að mótmæla því afdráttarlaust. Jeg hefi frá því fyrsta að jeg kom hingað unnið mikið í reynslu hjer við það að kynnast hjer mörgum ágætum og mætum mönnum, bæði í Íhaldsflokknum og öðrum. Það var víst þessi hv.þm., sem sendi hirðisbrjefið 1923 til Vestmannaeyja, þar sem hann varaði alla góða menn við því að kjósa slíkan skaðræðisgrip og mig til þingsetu. Jeg get sagt hv.þm. það, að jeg hefi unnið að þingstörfum á þann hátt, sem mjer hefir sýnst farsælastur, og að jeg hefi haft djörfung til þess að bera fram og verja þau mál, sem jeg hefi álitið rjett og horfa þjóðinni til heilla.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. kemst ekki fram hjá því, að það verður aldrei hægt að trúa á landhelgisgæsluna meðan þeir menn stjórna henni, sem mesta hagsmuni hafa af því, að hún sje sem ljelegust. Að fela togaraeigendum að gæta landhelginnar er hið sama og að fela úlfinum að gæta sauðahjarðarinnar. Jeg get því miður ekki skilið, við hvaða menn hv.þm. á, þegar hann talar um útgerðarmenn, sem hann þekki og sem láti sjer sjerstaklega ant um, að landhelgisgæslan sje í góðu lagi. Það má vel vera, að þetta sje satt hjá hv.þm. og sannfæring hans. En er ekki fólkinu, sem býr við þau svæði, þar sem togararnir veiða mest, betur trúandi um það, hvað landhelgisgæslan er og á að vera, heldur en þeim, sem hafa hagsmuni af því að hún sje ljeleg. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að því, sem gengið hefir eins og rauður þráður í gegnum ræður hv.þm. í þessu máli. En það er ótti hans við verkföllin. - Er það nema eðlilegt, að menn grípi til þeirra til þess að rjetta hlut sinn í lífsbaráttunni, þegar það er eina vopnið, sem þeir geta beitt til þess að ná rjetti sínum og skapa sjer og fjölskyldu sinni lífvænleg kjör? Það er í raun og veru miklu rjetthærra vopn heldur en það er, sem vinnukaupendur nota, þegar þeir loka verksmiðjum sínum og binda báta sína við land til þess að knjesetja vinnulýðinn og kúga hann til þess að vinna fyrir hið lægsta kaup, sem þeir krefjast. Þessir atvinnurekendur segja sem svo, að það borgi sig ekki að reka þessa atvinnu með því kaupi, sem sett er upp, og taka því þann upp, að hætta atvinnurekstrinum. Háttv. þm. sagði, að jafnvel í friðsælustu hjeruðum væri upp kominn sá óvildarandi, að menn væru farnir að gera verkföll. En hverjum er það að kenna öðrum en atvinnurekendum, sem eru svo ósanngjarnir og óbilgjarnir, að þeir vilja ekki bæta kjör verkalýðsins? Annars hefir hv.þm. sennilega átt við Borgarnes með þessum „friðsælu hjeruðum“. Jeg skal fræða hann á því, að verkamannafjelagið þar, sem nýlega gerði verkfall, er undir stjórn læknisins í Borgarnesi, sem sagt er að eigi að vera frambjóðandi íhaldsflokksins í Mýrasýslu við næstu kosningar. Jeg efast ekki um, að formaður fjelagsins hafi staðið að verkfallinu. Honum er það ekki heldur láandi. Hann hefir sjeð sem var, að atvinnurekendur þarna hafa verið svo ranglátir, að ekki var um annað að gera en þetta. Hv. þm. sagði, að opin leið væri að kæra til landsstjórnarinnar út af misfellum, sem mönnum þættu vera á landhelgisgæslunni. En sjer ekki hv.þm., hve erfitt þetta er? Þótt það sje á allra vitorði, hvílík vanhirða hefir átt sjer stað við Snæfellsnes í vetur, þá getur verið erfitt að sanna þetta. Eina ráðið er þá að hreyfa málinu á löggjafarþingi þjóðarinnar, svo að einhver styr verði um það. Upp úr því, að málinu var hreyft hjer, hafðist þó a. m. k. rjettarrannsókn. Hv. þm. Vestm. fór ekki út í rjettarhöldin. Ef hann hefði gert það, gat varla farið hjá, að hann sjálfur sæi, að ekki var vanþörf á að hreyfa málinu. Loks talaði hv.þm. um „hirðisbrjef“, sem jeg hefði sent til Vestmannaeyja, þegar hann bauð sig fram. Út af þessu verð jeg að játa, að fyrst þegar jeg kyntist honum, áleit jeg hann sæmilega frjálslyndan og sanngjarnan mann. En í þeim íhaldsfjelagsskap, sem hann hefir hjer komist í, hefir hann spilst svo, að hann er nú lítið eða ekkert betri en hinir. Þetta sýnir, hve forsjáll jeg hefi verið að senda brjefið og vara við honum strax.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg skal ennþá einu sinni benda háttv. 5. landsk. (JBald) á það, að allur fjöldi íslenskra togaraeigenda álítur það lífsskilyrði fyrir útveginn, að landhelgin sje vel varin. Þetta hlyti hv.þm. sjálfur að sjá, ef hann vildi athuga málið. Hann ímyndar sjer, að þeir álíti sig hafa mestan hag af því, að hún sje sem verst varin. En þetta er vitanlega ekki svo. Hvorki hafa þeir hag af því, nje álíta sig hafa hag af því. Sem betur fer eru ekki allir menn svo skammsýnir sem hv.þm. (JBald) virðist álíta, að þeir vilji eyðileggja mikla fjársjóði fyrir stundarhagnað. En það sýnist vera bjargföst skoðun hv. þm„ að allir menn sjeu svo lítilsigldir. - Hv. þm. talaði um ró um landhelgisgæsluna. Jeg vil ekki telja hv.þm. sjálfan meðal óróaseggja, en hann elur þá á brjóstum sjer. Það verður altaf ró um landhelgisgæsluna, meðan þeim uppivöðslulýð tekst ekki að vekja úlfúð og andúð gegn þeim, sem landhelginnar eiga að gæta. Jeg hefi þá trú á Íslendingum, að þeir geti eins varið strendur lands síns eins og allar aðrar þjóðir. - Rjettarrannsóknin í Óðinsmálinu hefir síður en svo sannað, að áburðurinn á skipstjóra skipsins hafi verið sannur. En hann hefir opinberlega skorað á hv. 4. þm. Reykv. að birta ásakanirnar á þeim vettvangi, að hann gæti borið hönd fyrir höfuð sjer með málsókn. En hv. 4. þm. Reykv. hefir láðst að gera það til þessa. Hv. þm. mintist á verkföll og áleit mig andvígan þeim. Þetta er rjett. Jeg álít þau altaf til skaða, en aldrei til gagns. Því vil jeg, að altaf sje reynt að komast hjá verkföllum. Starfsemi hv. 5. landsk. (JBald) er í þveröfuga átt. Hann virðist vilja leyfa, að það sje knúið fram með ofbeldi, sem jeg vil, að sje jafnað í sátt og samlyndi. Hv. 5. landsk. veit vel, að það hefir lengst af verið svo, meðan þessi þjóð hefir búið hjer í landi, að við höfum komist af án þess að apa útlendinga með verkföllum og því, sem því miður fylgir þeim svo oft, sem sje óspektum. Og jeg álít Íslendinga því ver farna, sem sá hugsunarháttur breiðist meira út að knýja fram vilja sinn með ofbeldi.

Vill hv.þm. þá ekki koma í veg fyrir vinnuteppur?

. Jeg skil varla, að miklar ráðstafanir þurfi að gera til að útiloka vinnuteppur, það er að segja þær, sem ekki stafa af misbresti í árferði, hjer á landi. Þær hafa ekki komið svo oft fyrir. - En hvernig var það annars í brauðgerðinni? Fækkaði forstjórinn ekki starfsmönnum þar, þegar hann þóttist hafa of lítið handa þeim öllum að gera? Þetta er það, sem allir atvinnurekendur hljóta að gera. Það notar enginn 20 menn til þess starfa, sem 10 fá vel afkastað. - Jeg vil að lokum segja það, að jeg er hissa á hv. 5. landsk. og jeg vorkenni honum að hafa valið þetta sjálfstæðismál til að skeyta á skapi sínu, þótt hann sje óánægður og úrillur yfir afdrifum annara mála í hv.þd.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Hæstv. mentamálaráðherra hefir nú skýrt málið frá sínu sjónarmiði, en ekki hefir það verið til styrktar hans málstað, heldur þvert á móti styrkt mótmæli mín. Hann játar, að staðurinn sje óákveðinn, og veit því heldur ekki, hvað lóð undir húsið kemur til að kosta. Eins og hv. 2. landsk. (IHB) tók rjettilega fram, þarf mikið landrými til slíkrar byggingar, og það getur því stórum aukið kostnaðinn, að kaupa lóð. Sýnir þetta, hve afskaplega illa málið er undirbúið. Nefnd sú, er sett var hjer til þess að athuga málið, komst að þeirri niðurstöðu, að óhugsandi væri að byggja á lóð mentaskólans. Ef fullnaðarteikning hefði fylgt, sem altaf hlýtur að fylgja fullnaðaráætlun, þá hefði hún verið miðuð við lóð þá, er byggja átti á. En þetta sýnir, að ummæli hæstv. ráðh., að málið sje fullkomlega undirbúið, eru ósönn, því að það er ómögulegt að gera fullnaðarteikningu og fullnaðaráætlun án þess að vita, hvar húsið á að standa. Það var óhugsandi, enda datt það engum í hug, að gera uppdrátt að stúdentagarðinum fyr en menn vissu um, hvar lóðin var, og jafnvel þá sóttist mörgum það fullerfiðlega, þótt þeim væri kunnugt um stað lóðarinnar og alla aðstöðu. Hæstv. ráðh. (MG) sagði, að mál þetta hefði ekki verið borið undir rektor skólans í vetur og hann ekki hafður í ráðum, en á ummælum hæstv. ráðh. skildist mjer, að rektor hafi farið þessa á leit áður. Þetta er misskilningur, því að rektor sagði við nefndina, að hann hefði aðeins farið fram á húsaleigustyrk. Hitt er rjett, að rektor mun ekki hafa neitt á móti því, að bygt verði hús til heimavistar fyrir 200–300 þús. kr. En það er ljóst, að hann hefir ekki átt frumkvæðið að þessu máli og ekki einu sinni verið hafður með í ráðum, enda ekkert hugsað um þann stað, sem þyrfti til lóðar undir slíka byggingu. Það er óneitanlega merkilegt, að krafan hefir ekki komið frá skólanum sjálfum, sem er þó hin eðlilega leið. Hæstv. ráðh. (MG) sagði, að mál þetta hefði tvisvar sinnum verið rætt áður. Það er að vísu rjett, en það var undir alt öðrum kringumstæðum, eða þegar breyta átti kenslu skólans. En alt er þetta sprottið af þeim ugg, að skóli komi á Akureyri, er bætt geti úr þörf sveitamanna, án þess að þeir komi undir áhrif Reykjavíkur. Þessi krafa um að koma latínu í allan skólann magnaðist ekki fyr en því var hreyft, að Norður- og Austurland fái skóla. Þá þutu menn upp til handa og fóta með að fá innleidda latínu og latneskan stíl í alla bekki mentaskólans, því að með því yrði bandið slitið við Akureyrarskólann, og svo kom heimavistin eins og böggull þar við. Sem sagt: krafa þessi kom af pólitískum, en ekki mentamálalegum ástæðum. Ef hún hefði verið borin fram af þörf skólans, þá hefði kennarafundur og rektor skólans borið hana fram fyrir stjórnina, eins og kennarar Akureyrarskólans, sem óska að fá umbætur á þeim skóla. Svo er þó ekki hjer, heldur eru það stjórnmálamenn, sem vilja vegna hagsmuna flokka sinna koma sínum skoðunum að. Fram rektor mentaskólans hefir aðeins komið fram ósk um húsaleigustyrk, og það væri auðveldara fyrir landið, að láta þann styrk í tje, en að byggja þessa stóru byggingu að óþörfu. Hæstv. ráðh. (MG) gat þess, að mjer þætti furðu sæta, að skólafrv. kæmi frá landsstjórninni. Það er að vísu satt, að frá stjórninni hafa komið fram tvö slík frv. í vetur, og er þetta annað þeirra. Bæði eru þau með því marki brend, að vera hlutdræg í vil vinum stjórnarinnar, því að sama máli er að gegna um samskólafrv., með því að hæstv. ráðh. (MG) og hans menn greiddu atkv. á móti því, að taka unglingaskóla utan Reykjavíkur inn í frv. og láta þá njóta sömu hlunninda. Þó hefir fólk viða lagt fje fram til slíkra unglingaskóla, svo sem til Flensborgarskólans. Stjórnin þýtur upp til handa og fóta að bera fram slíkt frv. fyrir Reykjavíkurskólana, en þegar bent er á, að margir skólar utan Reykjavíkur ættu fremur að hafa slík hlunnindi, þá varð stjórnin svo hrædd, er hún sá, að afleiðingarnar gátu orðið þær, að fólk úti á landi gæti notið jafnrjettis, að ekki hefir bólað á frv. síðan. Mun það vera að tilhlutun stjórnarinnar, sem mun hafa sest á þetta óskabarn sitt.

Dæmalaust er þm. sannleikselskandi!

. Frv. þetta ber ekki vott um neinn mentamálalegan áhuga eða umhyggju fyrir almenningi, heldur hlutdrægni á háu stigi. Þá var hæstv. ráðh. (MG) tregur til að leyfa till. um heimavist við kennaraskólann að fara í gegnum þessa deild. Það stendur svo á þar, að skólastjóri ljet í ljós, að hann teldi mikla nauðsyn fyrir skólann áð fá heimavist. Hæstv. ráðh. sinnir því engu, þótt skólastjóri þar biðji um heimavíst, en aftur á móti ætlar hann að gefa öðrum skóla heimavist óumbeðið. Það gegnir engri furðu, þótt ekki komi gagnlegar mentamálatill. frá stjórninni eða flokki hennar, því að mjer er ekki kunnugt, að í þeim flokki sjeu menn nje konur, sem hafa áhuga fyrir mentamálum yfirleitt. Það er því ekki nema eðlilegt, að fram komi slíkir vanskapningar, þegar stjórnin fer að skifta sjer af mentamálum. Þá þótti hæstv. ráðh. (MG) það furðu gegna, að nefndin skyldi ekki hafa kynt sjer eldri skilríki þessa máls. Hæstv. ráðh. ætti að skiljast það, að þingnefnd gat ekki átt von á að finna húsateikningar í Alþingistíðindunum, hvorki frá 1925 eða öðrum árum. Að minsta kosti er mjer ekki kunnugt um, að í þeim sjeu birtar myndir og teikningar. Hæstv. ráðh., sagði, að þar væri skilríkin að finna, en af þeim þarf fyrst og fremst að heimta teikningu. Ef það skyldi svo vera misminni hjá hæstv. ráðh., að teikninganna væri að finna í gömlum þingtíðindum, verður hann að játa, að undirbúningur málsins er mjög slæmur. Hv. 2. landsk. (IHB) leitaði eftir áð fá frekari gögn, vegna nefndarinnar, en þau voru engin til. Við höfðum frjett, að sjest hefðu lausir frumdrættir að teikningu til hússins, en svo var það heldur ekki meira. Sannleikurinn er sá, að engin teikning er til, því að annars hefði stjórnin sýnt nefndinni hana. Mjer þætti gaman, ef hæstv. ráðh. vildi upplýsa það, hvort það er almennur siður á Alþingi, að koma fram með fjárbeiðnir hliðstæðar þessari, eða þegar bankarnir láta til húsabygginga, hvort þeir vilja þá ekki sjá teikningu að húsinu. - Annars . leiðir þarna blindur blindan, því að hæstv. ráðh. veit ekkert, hvernig heimavistir eiga að vera, og húsameistari ekki heldur. Vil jeg í því tilefni minnast á það, að þá er landspítalinn, sem nú er í smíðum, var teiknaður, var það gert í samráði við forstöðunefnd spítalabyggingarinnar, en í henni áttu sæti meðal annars nokkrir helstu læknar landsins. Þótti rjett, sem vonlegt var, að láta þá aðila, sem að spítalanum standa og hafa vit á, hversu slíkri stofnun skuli fyrir komið og eiga væntanlega síðar að taka einhvern þátt í daglegri starfsemi þar, ráða tilhögun byggingarinnar, þótt húsameistari teiknaði. En hjer er farið öfugt að. Ef þegar eru gerðar ákveðnar till. um byggingu heimavistanna, þá er það utan við kennaralið skólans og af mönnum, sem engin kynni hafa af uppeldismálum og mundu ekki hafa neitt af heimavistunum að segja, er þær væru upp komnar. Hæstv. ráðh. (MG) neitar þverlega, að þessar framkvæmdir sjeu fyrirhugaðar í því skyni að reyna að spilla fyrir, að upp komi mentaskóli á Norðurlandi, heldur segir hann leikinn gerðan til þess að skapa mentaskólanum jafnrjetti við Akureyrarskóla. Nú er það í sjálfu sjer dálítið kyndugt, að vera að tala um jafnrjetti við mentaskóla á Akureyri, meðan ekki er þar slíkur skóli. Það er því verið að „forgrípa“ sig á máli, sem hæstv. stjórn hefir beitt áhrifum sínum til að tefja og eyða, með því meðal annars að kúga einn flutningsmanna til að bregðast sínum málstað. Leikurinn er að því leyti svo ójafn, meðan skólarnir eru ekki hliðstæðir, að ekki getur verið um neitt jafnrjetti að ræða, af því að undirstöðuna vantar undir jafnrjetti. Hitt er engum vafa undirorpið, að það hefir vakað fyrir mönnum í sambandi við þessar heimavistir, að koma kenslu skólans í það horf, að ekki væri ástæða til að krefjast annars skóla og koma á þann hátt í veg fyrir, að Norðlendingar fái sinn gamla Hólaskóla endurreistan. Hæstv. ráðh. (MG) er sennilega alveg ókunnugt um það, að frændþjóð okkar, Norðmenn, hafa leyst sitt mentaskóla- og stúdentamál á sama hátt og vakir fyrir mjer og mörgum fleirum. Þeir hafa reist hvern skólann á fætur öðrum úti um sveitirnar, með styrk viðkomandi hjeraða, þar sem bændasynirnir og bændadæturnar, er vinna á heimilum sínum og byrja ekki nám sitt fyr en fullorðin, geta átt kost á hentugri skólagöngu. Þar er kenslu hagað á annan veg en gerist í borgarskólunum og lagðar þyngri byrðar á herðar nemendum en ófermd börn geta borið. Þá má krefjast meira af nemendum, því að þeir eru fullorðnir menn og þroskaðir. Náminu er því líka lokið á skemri tíma heldur en í bæjaskólunum, er taka við nemendum sínum svo að segja á barnsaldri. Hæstv. ráðh. (MG) áleit það fjarstæðu, að menn gætu lært á skemri tíma á Akureyri en hjer. Það er ekki miðað við það, að þangað korni gáfaðri menn, heldur er átt við það, að laga Akureyrarskóla að sama skapi að þörfum sveitapilta eins og mentaskólinn er miðaður við þarfir Reykjavíkurnemenda. Á Vors í Noregi er kent til stúdentsprófs 10 mánuði á ári í 4 ár. Nemendur eru flestir til muna þroskaðri en hjer, um og yfir tvítugt. Þessi námstími samsvarar því, að Akureyrarskóli gæti útskrifað stúdenta eftir 5 ára nám, með 8 mánaða kenslu árlega. Auðvitað er gert ráð fyrir nokkuð ströngum inntökuskilyrðum, en nemendurnir geta líka lagt meira á sig heldur en börn 12 –13 ára gömul. Jeg býst við, að hæstv. ráðh. geti ekki annað en viðurkent, að það er dálítið skrítinn fjörkippur, sem alt í einu er kominn í heimavistarmálið utan við mentaskólann og kennara hans og án óska eða kröfu utan af landi. Jeg vildi óska, að hæstv. ráðh. benti mjer á eina einustu þingmálafundargerð, þar sem greint sje frá kröfum um bygging slíks húss sem heimavistahúss við mentaskólann. Jeg held hún sje engin til. Og ástæðan til þess er sú, að fólk hefir ekki fundið til neinnar knýjandi þarfar á þessu sviði. Hinsvegar er mjög mikill áhugi fyrir því víða um land, að fá skólanum á Akureyri breytt í það horf, að vera hliðstæður mentaskólanum í Reykjavík. Undir þá ósk renna fleiri en ein stoð, og hefir því lýst verið oft og mörgum sinnum bæði í ræðu og riti. En nú mun jeg minnast á það eitt, að auk þess sem rjettmætur metnaður Norðlendinga krefst þess, að fá reistan fullkominn mentaskóla nyrðra, er önnur ástæða ekki veigaminni, þótt lítt hafi verið á loft haldið hingað til, en hún er sú, að menn eru víða um land alt annað en ánægðir með þann anda, sem ríkir og hefir um langan aldur ríkt í skólanum syðra. Þess er skamt að minnast, að námssveinar ljetu púður í ofn í einni skólastofunni, til þess að fara skyldi sem fara vildi. Um þetta leyti var svo mikill uppreisnarandi í skólanum, að einn hinn valdasti kennari og þektasti vísindamaður þessa lands var flæmdur frá skólanum. Og þótt ekki hafi á yfirborðinu að minsta kosti nú á seinni árum bólað á opinberri uppreisn, þá hefir þar vantað hið innilega heimilislíf og góða samvinnuanda milli kennara og nemenda, sem þarf að vera, til þess að skóli nái tilgangi sínum. Þessu er alt öðruvísi háttað í Akureyrarskóla. Alt frá stofnun þess skóla hefir þar ríkt sátt og samlyndi, og svo er enn. Þeir menn eru margir hjer á landi; sem er það mikið kappsmál vegna landsins sjálfs, að upp komi mentastofnun, þar sem meiri uppeldisbragur sje á skólastarfinu heldur en verið hefir í mentaskólanum og lærða skólanum alla tíð frá dögum Sveinbjarnar Egilssonar rektors. Síðan skólinn fluttist frá Bessastöðum og til Reykjavíkur og skólasveinar hrópuðu hið fræga „pereat“ fyrir hinum ágæta manni, Sveinbirni Egilssyni, hefir aldrei gróið um heilt, þótt misjafnt hafi verið, ýmist beinn uppreisnarandi eða þá dauð þögn og þurrakuldi. Jeg get reyndar búist við, að tilfinningalífi hæstv. ráðh. (MG), sem fengið hefir uppeldi sitt í þessari mentastofnun, sje svo háttað, að hann finni ekkert við það að athuga, þótt embættis- og vísindamannaefnum hinnar íslensku þjóðar sje nauðugur einn kostur að ganga gegnum þessar einu dyr. Jeg skal taka það fram, að jeg býst við, að kenslan í mentaskólanum sje að mörgu leyti góð, og altaf forsvaranleg að því er snertir þekkingarítroðning. En það er annað, sem vantar, og það er lífið og andann í skólann. Það, sem vakir fyrir hæstv. mentmrh. (MG), er það, að láta mentaskólann halda áfram því „mónópóli“, sem hann hefir haft hingað til. Á því sviði er hann með „mónópóli“, þótt Íhaldið vilji ekki „mónópól“ á steinolíu og tóbaki. Það er tvímælalaust, að sjerhver maður í þessu landi, sem hefir skilning á því, hvernig heilbrigt skólalíf á að vera, er sáróánægður með þann anda, sem ríkir í mentaskólanum, og óskar alls ekki eftir „mónópóli“ til handa þeim skóla, sem ekki hefir meira til unnið en hann. Fyrir svo sem 20 árum var jeg samtíða í Danmörku einum sæmdar- og merkispresti íslenskum. Talið barst einhverju sinni að mentaskólanum. Hann kvaðst óska þess, að sá skóli yrði fluttur upp í sveit og umskapaður frá rótum, svo að ekkert af einkennum hins gamla skóla fengi inngöngu í hinn nýja. Jafnvel bókasöfn skólans mætti helst ekki flytja á milli. Svo var dómur þessa klerks, sem var einn af mætustu mönnum þessa lands og hafði bæði sjálfur verið í þessum skóla á námsárum og átt þar tvo syni sína við nám. Nú er ekki hugsað til, að þessar heimavistir standi á neinn hátt undir eftirliti skólastjóra, heldur á þetta að verða einskonar hermannaskáli, sem koma má fyrir, hvar sem vera skal. Það er ekkert sjeð fyrir því, að aðalmaður skólans geti haft þar nokkurt eftirlit, því síður áhrif. Þá fanst hæstv. ráðh. (MG) undarlegt, að menn vildu hafa heimavistir við aðra skóla, t. d. kennaraskólann, en ekki við mentaskólann. Jeg mundi vera manna fúsastur til að leggja með heimavistum við mentaskólann, ef hann væri fluttur t. d. upp að Reykjum og væri eingöngu heimavistaskóli og minkaður til muna, skift um kenslufyrirkomulag og um fram alt rofin „tradition“ skólans. Jeg vil leysa vandamálið með því að skifta milli þeirra, sem byrja ungir nám sitt, og þeirra, sem byrja fullorðnir. Heimavistir fyrir stúdentaefni, sem ekki geta hafið skólagöngu ungir, eru til þegar á Akureyri, en heimavista þarf ekki með við skólann í Reykjavík, því hann er beinlínis fyrir Reykjavik eina. Með reglugerð er hann einskorðaður við þá nemendur eina, sem eiga heima í Reykjavík eða eiga þar einhverja vandamenn, svo að þeir byrja nám barnungir. Verði skóli stofnaður á Akureyri, mun aðalaðsókn verða þangað, því að sá skóli mundi lagast eftir landsþörfum. Að því hlýtur að reka, hvenær sem tekið verður á þessum málum með forsjá, að aðgangurinn að mentaskólanum verður gerður þrengri. Á skömmum tíma hefir nemendafjöldinn vaxið úr 100 upp í 270. Það verður að klippa neðan af ákveðna tölu af þeim, sein ganga undir próf, og segja: fleirum tekur skólinn ekki við til náms. Mentaskólinn í Vors í Noregi er undirbúningsskóli undir stúdentspróf, aðallega fyrir bændabörn. Hann hefir 4 árganga með 60 nemendum í hverjum. Fleirum tekur skólinn ekki á móti. Skólastjórinn þar sagði mjer, að sjer þætti mjög leiðinlegt að verða að senda aftur menn, t. d. norðan af Hálogalandi, sem komnir eru þangað til þess að taka próf inn í skólann, en hafa flotið út af við prófið. En hjá því verður ekki komist. Þetta er nú einu sinni lífsins lögmál, að þeir hreppa hnossið, sem best ganga fram. En sem sagt: hæstv. landsstjórn hefir haft sjerhagsmuni Reykjavíkurbæjar eingöngu fyrir augum, látið skólann fletjast út í stærri og stærri köku - því að fólkið, sem ekki veit, hvað það á að gera við börnin sín, þarf endilega að láta þau „stúdera“, jafnt þau gáfuðu sem ógáfuðu, þó ekki sje nema til þess að halda þeim frá götusollinum og láta þau hafa eitthvað fyrir stafni. Loks er svo komið, að skólahúsið er að springa utan af öllum þessum kynstrum og leigja verður kenslustofu úti í bæ. Jafnframt þessu leyfir hæstv. mentamálarh. (MG) sjer að leggja stein í götu þessi að taka megi jafnþungt stúdentspróf annarsstaðar. Slíkt er jafnrjettið, sem hann þykist vera að skapa. Hæstv. ráðh. (MG) þótti furðu gegna, að minst skyldi vera á landspítalann í sambandi við þetta mál. Jeg veit ekki betur en eftir standi 1 milj. kr., sem þarf að greiðast á 21/2–3 árum, til þess að spítalinn verði kominn upp 1930. Það getur verið, að hæstv. landsstjórn búist við, að hægt verði að jafna niður 400 þús kr. á hvort árið 1929 og 1930, ep ekki hefi jeg trú á, að það verði auðvelt. En þegar landspítalinn er á döfinni og ekki hægt að standa í skilum við hann um fjárframlög, nema með harmkvælum, þ. e. erlendum ríkislántökum, þá álít jeg það hreint og beint ofdirfsku, að vera að fitja upp á stórbyggingum hjer í bæ, sem telja verður „óþarfa“ fyrir Reykvíkinga. Hæstv. ráðh. (MG) sagði að vísu, að ljetta mundi á ríkissjóði, er bæði Kristneshælið og Kleppshælið væru fullgerð. Var helst að heyra á hæstv. ráðh. (MG), að endilega þyrfti að koma peningunum einhvern veginn fyrir, og því þá ekki í heimavistum eins og einhversstaðar annarsstaðar.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. landsk. (JJ) hefir talað hjer langt mál til þess að andmæla þessu frv.; en jeg get verið stuttorður. Hv. þm. fann að undirbúningi þessa máls. Kvað hann slæman. Teikningar vantaði o. s. frv. En fyrst er að ráða við sig, hvort húsið skuli byggjast eða ekki. Um lóð undir húsið er ekkert til fyrirstöðu, og hv.þm. veit, að það; hefir verið ákveðið, að byggja á lóð skólans hús í þessum tilgangi. Það er ekki rjett, að þessi ráðagerð hafi ekki verið borin undir rektor skólans. Jeg hefi áður upplýst, að þá er breytingin á mentaskólanum kom til greina, var meðal annars þetta atriði, heimavistir, borið undir hann, og hann kvað mjög æskilegt og enda ómissandi, að kleift reyndist að reisa þær.

Þá var miðað við alt annað fyrirkomulag

. Skólinn var skóli eftir sem áður, og þörfin er jafnbrýn nú, þótt breytingin hafi ekki komist á. Jeg vildi ekki móðga rektor með því, að fara að spyrja hann, hvort hann hefði nokkuð skift um skoðun síðan. Þetta kom til tals hið fyrra sinn. En mjer er kunnugt um, að hann álítur þetta enn hið sama nauðsynjamál. Háttv. 1. landsk. (JJ) segir kröfur í þessa átt ekki komna frá skólanum sjálfum. Jeg segi: þótt þær væru ekki þaðan, væru þær jafngóðar fyrir því, ef málið er á annað borð þarft og gott. Samkvæmt sinni alkunnu rökfestu fór hv. 1. landsk. að tala um, að ástæðan fyrir þessum „fjörkipp í heimavistamálinu“ væri ótti við Akureyrarskóla. En jeg fyrir mitt leyti þekki ekki þann ótta og veit ekki, hvað væri á móti því, að hjer í Reykjavík þyrfti líka heimavistir, þótt Akureyrarskóli fengi rjett til þess að útskrifa stúdenta. Það tvent getur meira en samrýmst. Háttv. 1. landsk. (JJ) álítur rjett að bægja fátækum sveitapiltum frá því, að geta tekið próf við mentaskólann í Reykjavík og hrekja þá endilega til Akureyrar, þar sem svo kynni að vera plásslaust fyrir þá, enda ekki sanngjarnt að heima af piltum, sem eiga heima á Suðurlandi, að fara norður til Akureyrar til þess að stunda sitt nám. Mentaskólakennararnir eru ekki ánægðir, fyr en skólinn fær gott heimavistahús fyrir fátæka sveitapilta. Eins og vant er, fór hv.þm. (JJ) út fyrjr efnið og fór að vitna í atkvgr. um unglingaskóla úti um land. Hann sagði nýlega í blaði sínu, að íhaldsmenn hefðu grandað því máli, en gleymdi að geta þess, að fræðslumálastjóri, sem þó er ekki íhaldsmaður kallaður, greiddi atkvæði á móti því. Svo var það vanhugsað, að alveg var með ólíkindum. Meðal annars skyldi leitað upplýsinga hjá stofnendum skólanna, sem vitanlega eru löngu dauðir margir hverjir. Þá fór hv.þm. að tala um stjórnina; hún hefði lagst á sitt eigið frv., þótt vitanlegt sje, að það er í nefnd, sem hv.þm. á sjálfur sæti í og leggur sjálfur mesta áherslu á, að það komi ekki fram. þetta er spegill af sannleiksást þessa hv.þm. (JJ), sem jeg get ekki stilt mig um að draga fram. Það sýnir sig og sannast af afskiftum þessa þings af mentamálum, að, ekki er minni áhugi fyrir þeim málum innan Íhaldsflokksins heldur en í flokki hv. 1. landsk. (JJ). En það er rjett eins og hann telji sig einskonar mentamálaguð hjer á landi, af því að hann hefir slysast til þess að vera skólastjóri í nokkur ár yfir 20–30 nemendum og hefir skrifað kenslubækur fyrir barnaskóla. Jeg get ekki fundið, að þetta veiti honum neinn rjett til þess að skoða sjálfan sig sem neinn mentamálaguð hjer á landi, og jeg tek ekki á móti neinum ákúrum frá honum í þessu efni. Jeg man ekki til þess, að fyrir lægju neinar teikningar af viðbót Laugaskólans, eins og hv.þm. (JJ) hefir haldið fram.

Jú, og teikningarnar eru eftir Jóhann húsameistara Kristjánsson

. Nei, nei. - Annars hefði ekki verið til neins að leggja teikningarnar fyrir hv. 1. landsk. (JJ), því hann hefir ekki hið minsta vit á slíku; það verður í því efni að fara til manna, sem vit hafa á því. Enda þótt teikningar hefðu legið fyrir hv. 1. landsk. (JJ), þá hefði hann verið engu nær. Háttv. þm. (JJ) sagði, að Akureyrarskóli væri ekki mentaskóli, hliðstæður mentaskólanum hjer. Hann er þá í því efni kominn á sömu skoðun og háskólaráðið, eftir að hann hefir hugsað sig um. En hjer liggur ekki fyrir að ræða um fyrirkomulag mentastofnana okkar, og skal jeg því ekki fara nánar út í það, sem hv.þm. (JJ) sagði um skólafyrirkomulagið í Noregi. Út af því, sem hann sagði um aldurstakmarkið, skal jeg taka það fram, að það er reglugerðaratriði, sem altaf er hægt að breyta. Jeg hefi þegar bent hv.þm. (JJ) á þetta, svo að hann ætti að vita, að þetta er ekkert aðalatriði málsins. Honum fanst undarlegur fjörkippur í þessu heimavistamáli, þar sem engin þingmálafundargerð lægi fyrir um það. En hv.þm. (JJ) hefir oft komið fram með mál hjer á þingi, þó ekki lægi fyrir um þau þingmálafundagerðir. Annars er það um ýmsar þingmálafundasamþyktir, að þær eru þannig til komnar, að hv. 1. landsk. (JJ) býr þær til hjer, sendir þær fylgismönnum sínum úti um land og þar eru þær samþyktar með fáeinum atkvæðum, sendar þinginu og eiga að gilda hjer sem almennur þjóðarvilji. Þá sagði hv.þm. (JJ), að ekki ríkti góður andi í mentaskólanum milli nemenda og kennara, og nefndi hann því til sönnunar eitt margra ára gamalt dæmi. En þetta er ekki rjett hjá honum. Skólinn hefir látið margt gott af sjer leiða, aginn hefir verið góður og samkomulag milli kennara og nemenda ágætt. Þetta veit jeg betur en hv.þm. (JJ), þar eð jeg hefi verið nemandi í þessum skóla, en hann ekki. Ef hann hefði verið í skólanum, þá mundi hafa verið upprætt ýmislegt það úr fari hans, er sýnir svörtustu hliðar sálarlífs hans. Hann hefði lært þar meðal annars, að það er ekki rjett að gera meðbræðrum sínum upp illar hvatir. En það gerir hv.þm. (JJ) í hverju máli, sem andstæðingar hans bera fram, en hann er á móti. Honum hefði verið kend þar sú meginregla, að það er skylda mentaðs manns, að setja sig í spor þess manns, sem heldur fram öðru en hann sjálfur, og skoða hlutina frá hans sjónarmiði, en ekki gera honum upp hinar verstu hvatir. Þó sagði hv.þm. (JJ), að kenslan í skólanum hefði verið ágæt, en það er talsvert mikið sagt, að segja að kensla skólans sje á g æ t. Sá skóli, sem hefir ágæta kenslu, er sannarlega á góðum vegi, og kenslan getur vissulega ekki verið ágæt, ef úlfúð ríkir milli kennara og nemenda. Þá kallaði hv.þm. (JJ) heimavistahúsið „hermannaskála“ og seinna í ræðu sinni „letigarð“, er rektor skólans gæti ekki haft umsjón með. Orðskrúðið hirði jeg ekki að átelja, en hitt vil jeg benda á, að jeg þekki margar heimavistir, þar sem skólastjóri getur ekki haft umsjón yfir, en þess gerist heldur ekki þörf, ef annar góður maður hefir hana á hendi. Jeg geri ekki heldur ráð fyrir, að rektor háskólans verði falið að hafa á hendi umsjón með stúdentagarðinum. Þá talaði hv.þm. (JJ) um það, að rjett væri að flytja mentaskólann að Reykjum í Mosfellssveit. En mjer virðist kenna í því undarlegrar mótsagnar hjá honum, þar sem hann vildi hafa kennaraskólann við Skólavörðuna, en mentaskólann vill hann hafa uppi í sveit. Ef æskilegt er, að mentaskólinn sje uppi í sveit, þá ætti engu síður að vera æskilegt, að kennaraskólinn væri þar. En þetta sýnir aðeins, að hv.þm. (JJ) hefir horn í síðu mentaskólans, en heldur kennaraskólanum fram. Held jeg, að þarna komi fram hjá hv.þm. (JJ) beiskjublandin eftirsjá yfir því, að hann skyldi ekki bera gæfu til þess, að njóta kenslu þessa skóla. Og jeg skil það vel. Jeg tel það skaða, að svo skyldi ekki verða. En ástæðan til þess, að hann komst ekki í skólann, mun hafa verið fátækt hans. Hv. þm. (J.T) ætti því að stinga hendinni í barm sjálfs sín í þessu efni, þá mundi hann ekki berjast á móti því, að fátækum piltum sje gert kleift að stunda nám við þennan skóla, með því að láta þá njóta heimavistar. Hv. þm. (JJ) sagði, að það væri rangt, að láta skólann þenja sig út eins og hann gerði nú. Jeg skal fúslega viðurkenna það, að aðsóknin að skólanum er orðin hið mesta vandamál. En hjer í Reykjavík, þar sem enginn almennur unglingaskóli er til, verður með einhverju móti að sjá unglingunum fyrir framhaldsmentun, og til þess er frv. um samskóla Reykjavíkur borið fram, að með honum verði dregið úr aðsókninni að hinum almenna mentaskóla. En hv.þm. (JJ) hefir spornað á móti því, að 1/5 hluti þjóðarinnar fái meira en barnaskólamentun. Samt ætlast hann til þess, að því sje trúað, að hann einn hafi vit á mentamálum á landi hjer. Þá mintist hv.þm. (JJ) á landsspítalann, og skal jeg í því efni láta mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um það mál. Þó álít jeg ekki úr vegi að minnast nokkrum orðum á afstöðu flokksmanna hans til þess máls. - Þegar í upphafi voru þeir þess mjög hvetjandi, að ráðist væri í að reisa spítalann, en nú, þegar byggingin er langt komin, þá heykjast þeir eins og blýdeigur hestskónagli og koma með till. um að fella niður alt fjárframlag til spítalans. Við íhaldsmenn vildum ekki byrja bygginguna fyr en samningar væru komnir á milli kvenna og landsstjórnarinnar um það, að trygging væri fyrir, að verkið gæti haldið áfram, en Framsóknarmenn ætluðu að ráðstafa söfnunarfjenu án samþykkis hlutaðeigandi kvenna. Jeg geri ráð fyrir, að hv. 1. landsk. (JJ) eigi erfitt með að tala mál þetta í hel, því enda þótt komið sje nálægt þingslitum, þá er þó nægur tími til þess að koma málinu í gegn, jafnvel þó hv. 1. landsk. (JJ) haldi nú langa ræðu í þriðja sinn.



Enn hefir ekki verið hrakið það, sem jeg sagði í ræðu minni, og tek jeg það sem sönnun þess, að málstaður minn sje góður. Jeg ætla mjer ekki að vera langorð, en vildi aðeins leiðrjetta skekkju, sem kom fram í ræðu hv. frsm. minni hl. (JJ). Það var í byrjun áætlað, að landsspítalinn mundi kosta 1200 þús. kr. En það má vel vera, að hann reynist dýrari. En ef marka má nokkuð á því, þá hafa útboðin reynst ódýrari en áætlað var, og þar sem vinnukaup og byggingarefni hefir lækkað í verði, þá má búast við því, að kostnaðurinn fari ekki fram úr áætluninni, sem gerð var 1925. Jeg get ekki sjeð sambandið milli landsspítalans og heimavista mentaskólans; því vænti jeg, að hv. 1. landsk. (JJ) geri landsspítalamálinu ekki ógagn með tilhæfulausum getgátum og með því að skapa kostnaðargrýlur í sambandi við það. Að húsameistari ríkisins hafi sagt þetta við hv. þm. (JJ), má vel vera, en það hefir þá aðeins verið ágiskun hans, og húsameistari hefir þá ekki reiknað með því, að heitt vatn úr Laugunum yrði leitt í spítalann, en gert ráð fyrir, að kol yrðu notuð til upphitunar. Hann taldi frv., eins og það kom frá Nd., til bóta, að tekið er fram í því, að í heimavistahúsinu skuli vera íbúð handa kennara. Hv. 1. landsk. (JJ) má vera það kunnugt, ekki síður en mjer, að það er svo um heimavistahús, að það er langt frá því, að þau sjeu æfinlega reist í nánd við skólana. Í Englandi eru þau víða reist á góðu og björtu svæði, og jeg sagði, að svo þyrfti það að vera hjer, til þess að nemendurnir gætu með góðu móti iðkað þar allskonar íþróttir. Viðvíkjandi íbúðinni, þá er það sjálfsagt, að sá kennari, sem umsjón hefir með heimavistinni, hafi þar íbúð. Jeg álít ekki rjett af hv. þm. (JJ) að kalla þetta hermannaskála eða öðrum slíkum nöfnum. Hygg jeg, að það sje gert til þess eins, að spilla fyrir málinu. En það er ekki hægt að ónýta þetta mál, því það er gömul og nauðsynleg krafa, sem að vísu er hægt að tefja fyrir, en ekki drepa. Jeg fæ ekki sjeð, með hvaða rjetti hv. 1. landsk. (JJ) getur verið á móti heimavistum við mentaskólann, því að það væri í því efni ekki gert meira fyrir þann skóla en gert hefir verið fyrir gagnfræðaskólann á Akureyri, og fari svo, að Akureyrarskóli verði gerður að lærðum skóla, þá spái jeg því, að að því komi, að þar þurfi annaðhvort að reisa nýtt skólahús eða nýtt heimavistahús. Og þá verða stuðningsmenn þess skóla að fara sömu leið og nú er farin, að því er snertir mentaskólann í Reykjavík. Þá var það ýmislegt fleira, sem hv. frsm. minni hl. (JJ) sagði, en hæstv. dómsmálaráðherra (MG) hefir svarað, svo að jeg hefi þar engu við að bæta. En það var þó eitt atriði í sambandi við samskólann, sem jeg vildi minnast á. Frv. um samskóla Reykjavíkur liggur nú hjá mentmn. þessarar deildar. Hv. 1. landsk. (JJ) hefir komið fram með þær getsakir í minn garð og hv. samnefndarmanns míns, að við ætlum að svæfa frv. þetta, en það er tilhæfulaust. Hv. þm. (JJ), sem sjálfur er í mentmn., er kunnugt um það, að við höfum verið svo störfum hlaðin hjer á þinginu, að við höfum ekki getað annað þessu máli enn. Mjer vitanlega hefir enginn í nefndinni reynt að tefja málið. Þá kastaði hv. þm. (JJ) því fram, hvaða áhrif heimavistin mundi hafa á landsspítalabygginguna. Jeg er sannfærð um, að bygging heimavistahússins hefir ekki nje má hafa nokkur áhrif á framhald þessa mikla nauðsynjaverks, sem öll þjóðin bíður eftir. Menn þurfa ekki að vera miklir fjármálamenn til þess að sjá, hversu vanráðið það væri fjárhagslega, ef stjórnin hætti nú við hálfnaða byggingu landsspítalans, sem þegar hefir verið varið til rúmum 400 þúsund kr., jafnvel þótt byrja ætti á annari nauðsynlegri byggingu. Geri jeg ekki ráð fyrir, að nokkur stjórn geri slíkt aðeins til málamynda. Í trausti þess, að landsspítalinn tapi engu, þótt samþyktar verði heimavistirnar, hefi jeg gerst frsm. og flm. málsins.