Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gunnar Sigurðsson Ég þykist hafa ástæðu til, ekki síður en hinir, að minnast ofurlítið á þingvítin, sem lýst var um daginn. Ég hefi séð, að ekki hefir verið dregið af mér kaupið þennan dag, svo eftir því er eins og þingvítin séu ekki talin annað en markleysa. En hæstv. forseti hefir verið svo vingjarnlegur að bjóða mér að bera fram afsakanir, eins og hinir, sem fyrir þingvítunum urðu, hafa þegar gert. Ég hefi ekki aðrar afsakanir en þær, að ég þurfti að skreppa burtu, eins og oft kemur fyrir um þingmenn. Þykist ég þrátt fyrir það ekki yfirleitt hafa rækt þingstörf verr en aðrir. Vil ég sérstaklega taka það fram, að mig hefir t. d. ekki vantað nema á einn nefndarfund þau 3 ár, sem ég hefi verið á þingi. Ég vil einnig benda á, að hafi ég ekki haft gild forföll þennan dag, þá hefi ég ekki heldur haft þau daginn eftir, því ferðin, sem þá var farin, var að því er mig snertir eiginlega ekki annað en skemmtiferð.

Forseti (BSv): Vill hv.þm. mælast til að fá þingvíti seinni daginn líka?

Hafi þingvíti verið réttmæt fyrri daginn, þá hefðu þau verið það líka seinni daginn

. Það barst í tal um daginn, að þessi hv.þm. mundi eigi svo smár, að hann léti sig nokkru skipta um kaup sitt umræddan dag, og sannast nú, að það hefir verið rétt til getið. En út af því, sem hv.þm. sagði, vil ég benda honum á, að þó hann hafi tekið á móti fullum launum síðustu viku, er það aðeins „greiðsla upp í þingkaup“ og að fullnaðarreikningsskil á þingkaupinu eru ekki gerð fyrr en í þinglok.

Gunnar Sigurðsson Ég endurtek það, að ég sé ekki, að ég hafi neitt meiri rétt til þingkaups seinni daginn, sem ég var fjarverandi, heldur en þann fyrri. Ef það er meining þingskapanna að neyða menn með svona lágum fésektum til að sýna sig í þingsölunum, þá álít ég það úrelt þingsköp.

Forseti (BSv): Ég benti á það um daginn, að þessum ákvæðum þingskapanna er eigi beitt nema brýnasta ástæða þyki til vera. Þó hefir þesskonar stundum komið fyrir. Man ég, að hv.þm. A.-Sk. bauð einu sinni fram dagkaup sitt í reiðu fé samstundis við forsetastól, af því að hann skoraðist undan því að greiða atkv. um eitthvert mál án þess að gera grein fyrir. En mig minnir, að því væri ekki viðtaka veitt. - Ákvæði þingskapa eru meir sett hér til varnaðar en fjárafla ríkissjóði til handa. Þetta munu allir vita, enda hefir þessum ákvæðum víst aldrei verið annan veg beitt. Ég viðurkenni, að hv . 2. þm. Rang. hafi ekki tekið minni þátt í þingstörfunum en hver annar. Ætti svo þessi deila að geta fallið niður í bróðerni.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég átti ekki eftir nema eina af þeim ræðum, sem ég hefi rétt til að flytja um þetta mál eftir þingsköpum. Af því ég býst við, að fleiri taki til máls um málið nú, vil ég helzt geyma þennan rétt til andsvara. Umr. var frestað síðast vegna hæstv.atvmrh., og væri því æskilegt, ef hann vildi lýsa afstöðu sinni til málsins.

Pétur Ottesen Það var eftir minni till., að umr. þessa máls var frestað. Sú till. var byggð á því, að ég taldi æskilegt, ef hæstv.atvmrh. vildi lýsa áliti sínu á málinu, þar sem hann bæði hefir á hendi stj. búnaðarmálanna og er einn í stj. Búnaðarfélags Íslands.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er ekki eftir minni ósk, að frv. það, sem nú liggur fyrir, er lagt fyrir Alþ. Ég tel einmitt „praktiskt“ að hafa það samband milli Búnaðarfél. og Alþ., sem leiðir af því, að Alþ. skipar tvo menn í stj. Búnaðarfélagsins, eins og nú er. Ég lít á þá menn eins og nokkurskonar fulltrúa Búnaðarfél. Íslands á Alþingi, jafnframt því sem þeir eru trúnaðarmenn Alþingis í Búnaðarfélaginu. En þrátt fyrir þetta tel ég sjálfsagt, að þetta frv., sem borið er fram fyrir tilhlutun mþn. sem búnaðarþingið kaus, fái að ganga til landbn. og athugast af henni.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Þegar umr. þessa máls var frestað, átti ég eftir að svara tveimur þm., þeim hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Rang. Sá fyrrnefndi endaði ræðu sína með því að skora á hv.þd. að láta þetta mál ekki komast lengra. En ég tel alveg óviðeigandi að fella frá 2. umr. mál, sem borið er fram af fulltrúum alls þorra bændastéttarinnar íslenzku. Það er alveg óþarfi að snúa þannig út úr þessum ummælum mínum, eins og gert hefir verið, að ég sé með þeim að telja mig sérstaklega fulltrúa allra bænda, því eins og menn vita, var það mþn„ sem búnaðarþingið kaus, sem gerði þetta frv. Hv. þm. byrjaði á að tala um, að ákvæðið um, að Alþ. skuli velja tvo menn í stj. Búnaðarfél. Íslands., hafi verið sett með góðu samþykki búnaðarþingsins. Já, það hefir vist verið með álíka góðu samþykki eins og er maður lætur af hendi peninga, þegar sagt er við hann: peningana eða lífið. - Eftir því sem ég veit bezt, verður varla sagt, að meiri hl. búnaðarfulltrúanna hafi látið þennan rétt af hendi með góðu geði. Þeir áttu ekki nema um tvennt að velja, og meiri hl. áleit betra fyrir bændastéttina, að Alþ. fengi að velja 2 menn í Búnaðarfélagsstj. heldur en að jarðræktarlögin væru ekki samþykkt. Krafa Alþingis um meirihl.vald í stj. Búnaðarfélagsins var byggð á því, að Búnaðarfél. fengi svo mikið fé til ráðstöfunar úr ríkissjóði, að íhlutun væri nauðsynleg um meðferð þess. Ég hefi áður sýnt fram á, að þetta er rangur grundvöllur, því lögin ákveða sjálf, hvernig fénu skuli varið. Starf Búnaðarfél. samkv. jarðræktarlögunum er því ekki annað en það venjulega skrifstofustarf að úthluta fé eftir ákvæðum laganna. Hitt er ekki annað en útúrsnúningur og fjarstæða, að ég hafi sagt um störf Búnaðarfél. yfirleitt, að þau væru ekki annað en skrifstofustörf. Hv. þm. taldi, máli sínu til stuðnings, að það væri lagt í vald Búnaðarfél., hve hár jarðræktarstyrkurinn er, þar sem það ákvæði, hvað mikið væri lagt í dagsverk. - Þetta er alveg rangt, því það er atvmrh., sem á að setja reglugerð um stæð dagsverkanna, þó Búnaðarfél. hafi tillögurétt um það; það er alls ekki víst, að allir atvmrh. taki till. Búnaðarfél. til greina, þó núv. ráðh. hafi gert það. Þá komu þeir hv.þm. Borgf. og hv.l.þm. Rang. dálítið inn á breyt. þá, sem gerð var á jarðræktardagsverkunum síðastl. vor, og lýstu óánægju sinni yfir henni. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að stj. hefði tekið sér bessaleyfi til þessarar ráðstöfunar, en það er auðvitað alrangt. Það kom ljóst fram í framsögu jarðræktarlaganna á þingi 1928 og nál. um þau, að það var ætlazt til, að stærð dagsverkanna yxi og minnkaði eftir því sem verðhlutföll breytast eftir sérstöku mati. Það má vitanlega alltaf deila um, hvort slíkt mat er rétt, en ég fullyrði, að það hafi í þessu tilfelli verið gert eftir beztu samvizku. Að álasa fyrir þessa breyt. á þeim grundvelli, að hún hafi verið gerð til þess að lækka styrkinn til bændanna, er mjög óviðurkvæmilegt. Það á vitanlega að meta dagsverkið eins og það er álitið vera í raun og veru, en ekki með tilliti til þess, hvort þeir, sem matið gera, vilja láta styrkinn hækka eða lækka, alveg eins og hv.þm. Borgf. sem hreppstjóri metur verðlagsskrána árlega eftir beztu samvizku, en ekki eftir því, sem hann persónulega vill að hún sé. Og í þessu tilfelli var dagsverkið stækkað, vegna þess að verðlagsbreytingar hafa hnigið í þá átt. Þá sagði hv.þm., að það eina, sem fært hefði verið þessu frv. til stuðnings, væri óljós ótti um það, að einhverntíma í framtíðinni gæti svo farið, að vilji Búnaðarþings og Búnaðarfélagsstj. rækist á. - En hvers vegna má ekki fyrirbyggja, að sá ótti geti rætzt? Ef ágreiningur rís milli þessara aðilja, svo sem nú er skipað málum, þá er Búnaðarþingið algerlega máttlaust gagnvart Búnaðarfélagsstj. Og þótt nú sé gott samkomulag milli þessara aðilja, vegna þess hve núv. stj. er samvaxin bændum landsins og glögg á þarfir þeirra og áhugamál, þá er eigi víst, að svo verði alltaf. Það gæti farið svo, að þegar Búnaðarþingið vildi halda í suður, þá vildi stj. Búnaðarfélagsins halda í norður. Slíkt samband yrði líkt og milli manns og hests, þar sem maðurinn ætlaði sér að ferðast til suðurs, en hesturinn tæki af honum taumana og héldi til norðurs. Þetta getur komið fyrir, og því þarf að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið ofan i, enda þótt þessu sé eigi til að dreifa nú, eins og ég hefi áður sagt. Þá vildi hv.þm. gera mikinn mun á því valdi, sem atvmrh. hefði gagnvart stj. nú, og því, sem yrði, ef frv. verður samþ. og annar endurskoðandinn yrði stjórnskipaður. Ég held, að mismunurinn yrði ekki mikill. Ég veit ekki til, að með núverandi fyrirkomulagi hafi atvmrh. nein sérstök tök á þeim hluta stj., er hann skipar, þegar litið er frá því sérstaka tilfelli, að atvmrh. er nú sjálfur í stj. Búnaðarfélagsins. Ég veit ekki til, að þeim séu sett nein erindisbréf, og ráðh. hefir engan frekari aðgang að ályktunum þeirra en þó þeir væru kosnir af Búnaðarþingi. Hann getur spurt þá eftir sem áður, en hann hefir ekki svo mikið vald á þeim, að hann geti vikið þeim frá. En atvmrh. hefir annað vald, sem hann getur beitt, ef hann telur, að Búnaðarþing og stj. fari illa með það fé, sem Búnaðarþinginu er fengið í hendur. Hann getur lagt til við þingið, að þær fjárveitingar séu lækkaðar eða skornar burtu. Og þetta vald hefir hann, hvernig sem stj. Búnaðarfélagsins er kosin. Hv. þm. (PO) var að gera lítið úr þeirri athugun, sem atvmrh. gæti haft í gegnum þann endurskoðanda, er hann skipaði. Hv. þm. sagði, að sú endurskoðun kæmi ekki til framkvæmda fyrr en ári síðar en verkin væru framkvæmd, og væri því ekkert annað en töluendurskoðun. Þetta er algerlega vanhugsað. Ég hefi sagt, að bezta leiðin til þess, að stj. geti fylgzt með starfi Búnaðarfélagsins, væri sú, að hafa ábyggilegan endurskoðanda, sem vekti yfir hag og starfsemi Búnaðarfél. Þetta er einnig álit Búnaðarþingsnefndarinnar, og skal ég því til sönnunar, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr grg. þeirrar n., sem prentuð er í Frey, á bls. 17–18: „10. gr. Aðalbreytingar greinarinnar leiðir af 5. gr. Ákvæði um endurskoðanda af hálfu ríkisstjórnar teljum vér hið rétta form fyrir eftirlit af hennar hálfu með fjárreiðum félagsins. Með því fyrirkomulagi (sjá og 16. gr.) getur atvinnumálaráðuneytið á hvaða tíma sem er fylgzt með í meðferð þess fjár, sem í hverjum fjárlögum er veitt Búnaðarfélagi Íslands, og þá gert áhrif sín gildandi, ef því sýnist stefnt til óhófs eða fánýtrar eyðslu. Engin slík trygging er sjálfsögð afleiðing núverandi skipulags. Landbúnaðarnefndir Alþingis eiga engu síður en Búnaðarþing á hættu, hvernig mannval tekst í stjórn félagsins, en umfram útnefningarréttinn sjálfan er ekki lögfestur íhlutunarréttur fjárveitingarvaldsins, nema ef vera kynni að því leyti, sem svo beri að skilja, að hinir stjórnskipuðu stjórnarnefndarmenn beri ábyrgð fyrir landbúnaðarnefndum Alþingis“. Samkv. þessu er það augljóst, að Búnaðarþingsnefndin hefir ætlazt til, að endurskoðandinn hefði sívakandi auga um allt, sem lýtur að rekstri Búnaðarfélagsins. Og hefur mun naumast hægt fyrir atvmrh. að fylgjast með störfum þess en að eiga aðgang að slíkum manni. Þetta dregur því eigi úr kynningu og eftirliti atvmrh. um þennan félagsskap, og á heldur ekki að gera það. Þá talaði hv.þm. um, að Búnaðarfélagið tæki við miklu fé frá ríkissjóði. Þetta er rétt. En ég vil bara minna hv.þm. á það, að mjög miklu af því fé er fyrirfram ráðstafað. Svo er t. d. með það fé, sem greitt er vegna jarðræktarlaganna. En í sambandi við þetta vil ég enn minna hv.þm. á, að ekki er um það deilt, að atvmrh. eigi að hafa sem bezt eftirlit með störfum Búnaðarfélags Íslands, heldur aðeins um það atriði, hvernig stj. þess skuli vera skipuð. Þá sagði hv.þm., að það ætti að vera markmiðið, að sem allra bezt samstarf geti orðið milli Alþingis og Búnaðarfélags Íslands. Þetta er vitanlega alveg sjálfsagt og það, sem allir óska að verði. En þar sem valdið um það, sem er efni þessa frv., er í höndum Alþingis, þá væntir einmitt Búnaðarþingið þess, að Alþingi skili aftur með góðu þeim umráðarétti, sem það á sínum tíma tók frá Búnaðarfélaginu, að því hálfnauðugu. Út af ákúrum þeirra hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Rang. um stækkun dagsverksins vil ég segja það, að ekki er allt fengið, þótt meiri hl. stj. Búnaðarfélagsins sé ráðinn af Alþingi, þar sem þetta gat komið fyrir. Ekki er víst, að verr hefði farið, að þeirra dómi, þótt þessir menn hefðu líka verið kosnir af Búnaðarþingi. Nema meining þeirra manna, sem hér telja vera um sök að ræða, sé þá sú, að kasta þessum mönnum í vetur. Ég held, að um leið og ég hefi svarað hv.þm. Borgf., þá hafi ég líka í raun og veru svarað öllu því, er hv. 1. þm. Rang. sagði, og get því látið þar við sitja. En viðvíkjandi því, sem hæstv.atvmrh. sagði, að hann áliti núverandi fyrirkomulag heppilega brú milli Búnaðarfélagsins og Alþingis, skal ég aðeins segja það, að ég vil ekki fullyrða, að þetta sé sérlega heppileg brú. En í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að atvmrh. hafi þá meðalgöngu. Og það hygg ég að sé brú, sem muni duga.

Jörundur Brynjólfsson Ég sé enga ástæðu til að halda langa ræðu að þessu sinni. Ég verð að segja það, að rök þau, er hv.þm. Mýr. færir fram með frv. sínu, eru mér með öllu óskiljanleg. Svo var það í hans fyrri ræðu, og í síðari ræðunni kom hann eigi fram með neitt það, er hann hafði eigi haft á orði áður. Ég verð að endurtaka það, að ég skil ekki þær ástæður, sem hann færir fram með þessu frv., sem er ekki um annað en það, hvernig stj. Búnaðarfélags Íslands skuli vera skipuð. Ummæli hv.þm. um, að við værum á móti þessu frv. af því, að við bærum ekki fullt traust til bænda, hafa við engan staf að styðjast. Við erum einmitt margir hverjir hér kosnir á þing af bændum, eða með atkv. þeirra. Við höfum því sannarlega enga ástæðu til að lýsa neinu vantrausti á bændum. Og heldur ekki á þeim, sem kjósa Búnaðarþingsfulltrúana, því að það eru einmitt margir hverjir sömu bændurnir, sem kosið hafa okkur á þing. En ástæðan til þess, að við erum á öndverðum meið við þetta frv., er sú, að við viljum tryggja Alþingi og stj. sjálfsagðan íhlutunarrétt um meðferð þess fjár, sem veitt er Búnaðarfélaginu. Hv. þm. Mýr. vildi ekki fallast á það, að þing og stj. hefði meiri áhrif á starfsemi Búnaðarfélagsins með núv. skipulagi heldur en verða myndi, þó frv. hans yrði samþ. - Þetta er vitanlega hin mesta fjarstæða. Um áhrif stj. nægir að minna á til samanburðar ýmsa starfsemi og félagsskap, þar sem framkvæmdarstjórinn er beint undir ráðh. gefinn. Svo er t. d. um vegamálastjórnina, bankastjórnir o.fl. Bankastjórarnir eru t. d. skipaðir af ráðh., og það hefir þau áhrif, að bankastjórnin telur sér skylt að fara að vilja stj. um aðalstefnumálin, þótt þessa gæti ekki við daglegu störfin. Sama er með Búnaðarfélagið. Áhrifa þessa stjórnskipulags gætir ekki við daglegu störfin. En er mikilsverð málefni skulu ákvarðast, þá fara fram ráðagerðir milli stjórnarráðsins og Búnaðarfélagsstj. Á þann hátt er og fengin trygging fyrir því, að úrslitin verði í samræmi við vilja þingsins, því gera má ráð fyrir, að ráðh. verði jafnaðarlegast í samræmi við vilja þingmeirihlutans, og verður að standa honum reikningsskap af gerðum sínum. Er því mikill munur á, hvort Búnaðarfél.stj. er háð þessari íhlutun þings og stj. eða stendur algerlega óháð gagnvart þessum aðiljum. Það er að vísu hægt að segja það, sem hv.þm. bar fram, að klípa mætti af því fé, sem veitt er til búnaðarstarfseminnar, en naumast hægt að framkvæma það. Ef til slíks örþrifaráðs ætti að taka, væri í það óefni komið um stj. Búnaðarfélagsins, að vonandi þarf aldrei til slíks að koma. Og það á að fyrirbyggja slíkt, einmitt með því að halda því fyrirkomulagi, sem á þessum málum hefir verið hin síðari árin. Ótti hv.þm. um, að samkomulagið milli stj. og þings Búnaðarfélagsins verði verra með núverandi fyrirkomulagi á skipun stjórnarinnar, er að mínu viti alveg ástæðulaus. Og ég skil ekki, af hverju hann ímyndar sér, að svo verði. Enda játaði líka hv.þm., að samkomulagið nú væri hið ákjósanlegasta, og að þó frv. þetta yrði samþ., þá mundi Búnaðarþingið kjósa þessa sömu menn og nú eru stjórnskipaðir áfram. Þá talaði hv.þm. um, hversu nú væri metið í dagsverk, og taldi það mat eigi vítavert. Hann sagði, að þeir, sem ættu að meta til verðlagsskrár, væru ekki bundnir af þessu.

Þetta er mesti misskilningur!

. Ef svo er, þá fell ég frá því. En það, sem máli skiptir, er það, hvern styrk bændurnir fá. En á því ræður mat úrslitum. Þá talaði hv.þm. um þann endurskoðara, sem stj. ætti að skipa samkv. frv., og lagði mikið upp úr því aðhaldi, sem Búnaðarfélagið hlyti af starfi hans. Ég satt að segja skildi ekki hv.þm., sem annars er vanur að tala ljóst, og vissi ekki, hvað hann átti við með þessu. Ég held, að hv.þm. geti ómögulega álitið, að eftirlit og íhlutun Alþingis og atvmrh. verði tryggara með einum endurskoðanda heldur en með því fyrirkomulagi, sem nú er. Atvmrh. getur vitanlega spurt endurskoðendur þá, sem nú eru, og heimtað af þeim skýrslur. En auk þess er vitanlega mikil trygging í því, að stj. Búnaðarfél. er skipuð svo, sem hún er nú og oft hefir verið lýst. Þá skal ég að lokum minnast á það, sem hv.þm. sagði um starfsemi Búnaðarfél. Íslands nú. Hann taldi, að samkv. jarðræktarlögunum væri starf Búnaðarfél. lítið annað en skrifstofuvinna, úthlutun styrks og eftirlit með jarðabótum. En þetta er ekki rétt. Í mörgum gr. jarðræktarl. er gert ráð fyrir meira starfi vegna þeirra. Búnaðarfél. á samkv. þeim að hafa eftirlit og umsjá með, að þau verk, sem styrkt eru, séu vel unnin. En auk þess er fleira. Í 23. gr. er t. d. gert ráð fyrir lánum af opinberu fé. En sú bankastjórn, sem hefir þá lánastarfsemi með höndum, má ekki veita lán nema eftir áætlun frá og með samþykki Búnaðarfélags Íslands. Þá eru einnig niðurlagsákvæði 29. gr., þar sem ákvæði eru um, að jarðabætur til greiðslu landskulda megi ekki taka gildar, nema samþykki stj. Búnaðarfél. Íslands komi til. Þá eru og ákvæði ýmsra annara gr., en þar sem ég drap á þau um daginn, skal ég eigi endurtaka þau nú. Að öllu þessu athuguðu hygg ég bezt muni fara að láta það fyrirkomulag ríkja enn um stund, sem nú er, og sem vel hefir reynzt. Rök hv.flm. hafa líka í raun og veru mælt bezt með því, að eigi sé rétt að breyta. - Að ég óskaði þess, að hv.flm. tæki frv. aftur, var af því, að ég taldi óþarfa, að hann hefði mikið fyrir máli, sem eigi á fram að ganga. Ég vildi ekki, að hann mæddi sig á að berjast slíkri vonleysisbaráttu. Að ég vil ekki heldur, að það fari í n., er af sömu ástæðu, enda tel ég, að frv. eigi þangað ekkert erindi. Ég segi þetta ekki af því, að ég vilji meiða hv.þm. með þessu. En þar sem óvíst er um, hvort tími vinnst til að afgreiða ýms mál, sem eru meira virði en þetta, þá er mér sárt um þann tíma, sem gengur í deilur um það. Og þótt því verði nú, eða öllu heldur flm. þess, sú linkind sýnd að láta það ganga til n., þá vona ég samt, að þessi hv. deild afgreiði það aldrei frá sér til hv.Ed.

Pétur Ottesen Hv. 1. þm. Árn. hefir gert hreint fyrir sínum og okkar dyrum um að sýna fram á, hver reginfjarstæða og rökvilla er í því falin, þegar hv.þm. Mýr. er að gera tilraun til að telja mönnum trú um, að enginn sé munur á stj. fyrirtækis, að það nefndi meiri hl. í stjórn þess, eða nefni bara einn endurskoðanda. Í slíkri samkomu sem Alþingi er ætti ekki að þurfa að eyða löngu máli til að hnekkja jafnmikilli fjarstæðu. Og ég hygg, að hv. 1. þm. Árn. hafi aðallega haldið sína ræðu til að sýna fram á og láta standa sem skýrast, hversu mjög er verið að vaða reyk í þessu máli. Ég ætla því ekki að fara inn á þetta frekar, heldur svara örfáum atriðum úr ræðu hv.þm. Mýr. Þá er það fyrst, að hann sagði, að fulltrúar allrar bændastéttarinnar stæðu á bak við þessar kröfur. Ég veit nú ekki til, að þessar till., sem hér eru bornar fram, hafi komið fyrir Búnaðarþingið enn sem komið er. Mér er ekki kunnugt um annað en að 3 manna nefnd hafi verið kosin á Búnaðarþingi til þess að leggja till. fyrir næsta Búnaðarþing. Þess vegna er ekki hægt að benda á vilja bænda í þessu efni, nema bara þessara þriggja manna, sem að þessum till. standa, og hv.þm. Mýr. Þeir eru þá fjórir í allt. Það er ómögulegt að segja, hvort Búnaðarþingið muni fallast á þessar till. eða ekki. Hitt getur náttúrlega verið, að þetta sé í samræmi við álit einhverra af þeim, sem áttu sæti á síðasta búnaðarþingi. En búnaðarþingið hefir ekki formlega lagt nokkurt samþykki á þessar till. Þá vildi hv.þm. ekki einasta draga í efa, heldur mótmæla því, að verið hafi gott samkomulag milli landbn. 1923 og búnaðarþingsins um að þetta skipulag yrði gert, - nefnilega að stj. eftir till. landbn. þingsins skipaði meiri hl. í stjórn Búnaðarfélags Íslands. Ég held ég hafi lýst yfir því við umr. hér í hv. deild, hvernig þetta gekk til. Það voru ekki nema tvær raddir, sem komu fram á þeim fundi, sem landbn. Nd. sat með búnaðarþinginu, til andmæla gegn þessu. Önnur frá Sigurði Hlíðar, en hin frá Halldóri Vilhjálmssyni á Hvanneyri. En svo bætir Halldór við þarna á fundinum, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrst þegar ég sá þetta lagafrv., þá fannst mér það alveg ógerningur, að landsstjórnin skipaði tvo menn í stjórn búnaðarmálanna. En nú finnst mér það rétt og eðlilegt, hættan, sem af því gæti stafað, minnkar sífellt í mínum augum“. Að þessu athuguðu er það auðsætt, að það var í raun og veru ekki nema ein rödd, sem fram kom til andmæla gegn þessu fyrirkomulagi. Ef menn geta ekki talið þetta gott samkomulag um eitthvert atriði, þar sem margir menn eiga hlut að máli, þó að ein einasta óánægjurödd komi fram, þá veit ég ekki, hvernig á að fá grundvöll undir gott samkomulag. Og ég skal lýsa yfir því, að núv. hæstv.atvmrh., sem var fulltrúi á búnaðarþingi þá, hann studdi mjög að góðu samkomulagi um þetta. Og nú hefir komið yfirlýsing frá honum í dag, sem hnígur í þessa átt, sem ég sagði. Auk þess gaf hann fullkomna yfirlýsingu um það, að það væri mjög óviðeigandi að breyta þessu fyrirkomulagi og brigða þannig þann samning og samkomulag, sem frá öndverðu liggur til grundvallar. Hv. þm. Mýr. var að tala um, að afskipti Búnaðarfélagsins af þessum jarðræktarlögum væru aðallega skrifstofulegs eðlis. Hv. 1. þm. Árn. hefir nú sýnt rækilega fram á, að þetta er hinn mesti misskilningur. með því að lesa upp ákvæði í lögum og reglugerðum. Auðvitað eru það margvíslegar ályktanir og ráð, sem stj. Búnaðarfélagsins hefir í hendi sér í sambandi við þetta. Yfirleitt hefir stj. félagsins og ráðunautar þess á hendi víðtækt og ábyrgðarmikið starf í landbúnaðarmálum. Hv. þm. Mýr. tók allstinnt upp fyrir mér, að ég taldi mjög misráðið að breyta reglugerðinni viðvíkjandi mati á dagsverkum. Hv. þm. vildi algerlega vísa því frá, að Búnaðarfélagið hefði nokkurt úrskurðarvald í því máli. En það stendur svo sérstaklega á í þessu tilfelli, að atvmrh. er í stj. Búnaðarfélagsins. Og ég býst við, að þar sem meiri hl. stj. Búnaðarfélagsins er skipaður samkv. till. frá þinginu, þá muni hæstv.atvmrh. í flestum eða öllum tilfellum samþ.till., sem stj. Búnaðarfél. mælir með í þessu máli. Svo að raunverulegt úrslitavald mun því vera í höndum stj. Búnaðarfél. Þá var hv.þm. að bera fyrir sig eitthvað, sem fram hefði komið hjá frsm. landbn. í Nd. 1928, þegar rætt var um að breyta jarðræktarlögunum. Virðist mér hann helzt vilja þar leita skjóls og hælis fyrir sig og aðra í stj. Búnaðarfél., sem stóðu að þeirri breyt. á síðasta sumri að leggja meira í dagsverkið en verið hafði áður, og draga með því mjög úr þeim styrk, sem bændur njóta samkv. jarðræktarlögunum. Ég hefi nú verið að leita í umr. um þetta mál og ummælum, sem fram komu í sambandi við það, og hefi ekki fundið neitt, sem gefi bendingu um, að breyta ætti þessari reglugerð í þá átt að draga úr styrknum. Ég held þvert á móti, að það skíni alstaðar út úr, að með breyt. á jarðræktarlögunum 1928 sé verið að slá föstu, að bændur ættu að vísu að ganga um þann styrk, sem jarðræktarlögin eftir breyt. ákveða. Ég skal benda á ummæli frsm. landbn. Nd., sem styrkja þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Þessar breyt. ganga flestar í þá átt að greiða betur en áður fyrir hverskonar jarðræktarframkvæmdum og koma skipulagi á þessa löggjöf, þannig að þeir, sem slíkt hafa með höndum, geti átt nokkurn veginn víst, hvers styrks þeir mega vænta af opinberu fé til framkvæmda þeim umbótum, er þeir vilja ráðast í og til þessarar löggjafar taka“. Hér er einungis miðað að því, að bændur eigi það nokkurn veginn víst, að hverju þeir hafa að ganga, en ekki ætlazt til breyt. á reglugerðinni í þessu efni. Næsta sporið í þessu máli er það, eins og kunnugt er, að stj. Búnaðarfél. breytir þannig reglugerðinni, að jarðræktarstyrkurinn lækki um hvorki meira né minna en 1/5. Ég get ekki fundið neitt í meðferð þessa máls hér á þingi, sem stj. gat yfirleitt stuðzt við í þessu tiltæki. Og ég hygg, að meðferð þessa máls á þingi 1928 gangi í þveröfuga átt við þær afleiðingar fyrir bændur, sem urðu af reglugerðarbreytingunni. Og enn til stuðnings þessu vil ég benda á það, að í einu atriði þótti landbn. og Alþingi rétt að breyta lögunum, nefnil., á hvern hátt ábúendur á landssjóðsjörðum mættu greiða afgjöld sín í jarðabótum. Þetta bendir enn frekar á það, að þingið 1928 ætlaðist ekki til neinnar reglugerðarbreyt. í þessu efni. Hv. þm. Mýr. var mjög hneykslaður yfir því, að ég hefði sagt, að breytingin, sem hann fer fram á, byggist einungis á óljósu hugboði um það, að þetta skipulag kunni einhverntíma að valda ósamkomulagi í stj. Búnaðarfélagsins. Ég er bara alveg hissa, að hv.þm. skuli hneykslast á þessu, þar sem hann er búinn að lýsa yfir, að allan þann tíma, sem jarðræktarlögin hafa verið í gildi og starfrækt svona, - eða frá 1923 - hafi verið það ákjósanlegasta samkomulag í stj. Búnaðarfél. um þetta. Og ennfremur lýsti hann yfir, að þótt þessi skipulagsbreyt. yrði gerð, myndi verða kostað kapps um að hafa sömu menn í stj. Búnaðarfél.

Ekki að eilífu

. Náttúrlega er ekki hægt að miða þessa jarðnesku hluti við eilífðina, það er alveg rétt, en mér finnst þetta fullkomlega nóg til þess að sýna, að það hefir ekkert ennþá komið fram í þessu fyrirkomulagi, sem gefi til kynna, að annað muni verða hagkvæmara fyrir Búnaðarfél. Og það er áreiðanlega mjög varhugavert að byggja slíka skipulagsbreyt. á einhverjum óljósum hugboðum, sem virðast ekki eiga neinar rætur í reynslu liðinna ára. Ég get nú vel látið staðar numið, því að hv. 1. þm. Árn. hefir að öðru leyti svarað ræðu hv.þm. Mýr. Hæstv. atvmrh. hefir nú gefið yfirlýsingu um það, að hann væri algerlega á móti þessari breyt. Ég lagði áherzlu á, að honum gæfist tilefni til að segja álit sitt um málið þegar við 1. umr., því að mér sýnist þetta mál svo einfalt, að hv. deild geti tekið ákvörðun um það nú, hvort málið skuli ná fram að ganga eða ekki. Það er þá ekki nema formsatriði að láta það fara í nefnd, ef deildin er því andvíg á annað borð.

Hannes Jónsson Mér virðast hv.þdm. sumir hverjir taka þessu frv. óþarflega ómjúklega. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að það skipulag, sem frumvarpið fer fram á, er það eina rétta, og hlýtur að komast á, þó að ef til vill verði nokkuð langt að bíða þess. Hitt er annað mál, hvort þær ástæður séu nú fyrir hendi, sem til þessara breyt. þurfa. Ég get ekki séð, hversu mjög greinir þarna á milli um það, hvort meiri hl. stj. sé tilnefndur af landbn. eða kosinn af félaginu sjálfu. Það er vitanlegt, að með því fyrirkomulagi, sem er, getur stjórnarflokkur aldrei tryggt sér meiri hl. í stj. Búnaðarfél. Og mér virðist jafnvel þær nefndir, sem kosnar eru til starfa milli þinga, verða oft og tíðum í litlu samræmi við vilja þingsins, og mætti hv. 1. þm. Árn. muna slíkt, því ég hygg hann hafi allmjög komizt í mótsögn við meirihl. þingsins í till. sínum. Og ef till. þingmanna eru gersamlega í mótsögn við vilja þingsins, hvers má þá vænta um nefndir eða stjórnir félaga, sem þingið útnefnir? Það er ómögulegt að tryggja, að framkvæmdir slíkra nefnda verði nákvæmlega í samræmi við þingviljann. Og hæstv. ráðh. hefir ekkert vald um skipun í stj. félagsins; hann er bundinn við till. landbn. Ég álít, að þá fyrst geti svo stórfelldur félagsskapur sem Búnaðarfél. orðið heilbrigður, þegar undirfélögin, sem það er samsett af, eru orðin það þroskuð, að þau hafa nokkurn veginn ljósa meðvitund um, hvað þau vilja í þessu efni. Og ennfremur, að þegar þau stofna með sér samband, sé náið samstarf milli félaganna úti um landið og aðalfélagsins. Á þennan hátt hefir S. Í. S. náð ákaflega miklum þroska á tiltölulega stuttum tíma, - einmitt fyrir þetta nána samband deildanna víðsvegar og aðalfélagsins sjálfs. Og ég hygg, að Búnaðarfélagsstarfsemin mundi aukast og margfaldast fyrir þetta nána samband, sem hugsað er með þessu nýja fyrirkomulagi. Ég tel það mjög mikils virði fyrir bændur landsins, að ríkisvaldið gefi félagsskap þeirra skilyrði fyrir því samstarfi manna alstaðar á landinu, sem honum er nauðsynlegur til þess að hann megi ná tilgangi sínum. Ég tel þetta fyrirkomulag, sem er, neyðarúrræði, sem sé tekið af því, að skilyrði fyrir hinum rétta félagsskap er ekki fyrir hendi. Því eins og er, þá er allt í molum og áhugi búnaðarfélaganna úti um landið fremur lítill. En eins og öflug félög hljóta að verða þess megnug að mynda öflugt samband, þá er ég viss um, að það er rétt að láta félögin sjálf velja sér stjórnina alla. Mér heyrðist sumir hv.þm., sem talað hafa, telja réttast að láta frv. ekki ganga til n. og 2. umr. Ég vildi segja þessi fáu orð aðeins til þess að óska eftir því, að hv.þd. sýndi málinu þá réttmætu viðurkenningu með því að vísa því í n. og til 2. umr. Og þó að málið verði ekki afgr. á þessu þingi, þá gætu till. landbn. og umr. um málið bæði nú og við 2. umr. orðið leið til upplýsinga fyrir Búnaðarþingið, þegar það gerir sínar till. um þetta mál. Það getur vel verið, að ýmislegt af þessu kunni að valda ágreiningi hjá hv.þdm.; en þótt svo sé, þá er rétt gagnvart svo merkilegu máli að sýna því fulla virðingu með þinglegri meðferð.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Þótt ég eigi ekki eftir nema stutta aths., vona ég, að hæstv. forseti sjái ástæðu til að sýna mér langlundargeð. Hv. 1. þm. Árn. byrjaði mál sitt með því að segja, að mjög fátt nýtt hefði komið fram í minni ræðu. Ég get ekki sagt það sama um hans ræðu, því að þar var svo mikið nýtt af misskilningi og fjarstæðum, að tæplega var heil brú í sumu, sem hann sagði. M. a. var hann að bera saman það vald, sem hæstv.atvmrh. hefir á stj. Búnaðarfél. gegnum þessa alþingiskjörnu stjórnendur, við það vald, sem hann hefir á vegamálastjóra og bankastjórum. Ég vil benda hv.þm. á, að hér er sá meginmunur á, að vegamálastjóri stendur beint undir atvmrh., sem Búnaðarfél. gerir ekki.

En bankastjórar?

. Sá ráðh., sem skipar bankastjóra, getur undir vissum kringumstæðum vikið þeim frá. En getur atvmrh. vikið þessum mönnum frá? Ég veit ekki betur en að landbn. ákveði þessa menn raunverulega, og ráðh. verði að sitja með þá. Það er hrein og bein reginvitleysa og, ímyndun, að atvmrh. hafi vald yfir þessum mönnum. Hv. þm. var að tala um, að það gæti farið fram ráðagerð milli atvmrh. og þessara stjórnenda. Vitanlegt er það, og slíkt gæti alveg eins verið, þótt þeir væru skipaðir af búnaðarþingi. En hvaða vald er það, þótt atvmrh. geti ráðgazt við þá? Ég er sammála hv. 1. þm. Árn. um, að það er neyðarúrræði, sem ég vona, að komi aldrei til, ef atvmrh. þarf að beita því valdi gagnvart stj. Búnaðarfél., að hóta af svipta það fé, ef honum líkar ekki framkoma þess. En það er það eina vald, sem embættið veitir honum til að ráða gerðum félagsins. Það er ekkert annað vald lagt upp í hendurnar á landsstj., þó að þessir menn séu kosnir af Alþ. Ég vil óska hv. 1. þm. Árn. til hamingju með hreinleikavottorðið frá skoðanabróður hans í þessu máli, hv.þm. Borgf., sem taldi hann hafa gert hreint fyrir sínum dyrum. Þessir hv.þm. geta báðir verið ánægðir með hreingerninguna fyrir sig, en ég er ekki hrifinn af henni. - Ég hefi þá líka með þessu svarað hv.þm. Borgf. um það mikla vald, sem atvmrh. á að vera tryggt yfir Búnaðarfél. Íslands með því að Alþingi kjósi tvo menn í stjórn þess; ég hefi sýnt, að það tryggir honum ekkert meira vald en það, sem hann getur haft með aðstoð þess trúnaðarmanns, er þetta frv. ætlar honum að skipa, sem annan endurskoðanda Bf. Ísl. Í gegnum hann getur ráðh. fengið vitneskju um það, sem gerist í Bf. Ísl., og falið honum sérrannsóknir á framkvæmdum þess og málum. Hv. þm. Borgf. vildi neita því, að í mþn. Búnaðarþingsins, sem hefir samið þetta frv., væru fulltrúar íslenzkra bænda. Hann má kalla þá hverju nafni sem hann vill. En þessi 3 manna nefnd var kosin á Búnaðarþingi og kemur því fram fyrir hönd íslenzkra bænda. Þó að þessar till.n. hafi ekki formlega verið lagðar fyrir Búnaðarþing, þá skiptir það ekki miklu máli; þær eru gerðar í anda þess. Viðvíkjandi því, er hv.þm. Borgf. sagði um ánægju Búnaðarþings þegar ræktunarlögin voru samþ., er það að segja, að opinberlega komu ekki fram nema tvær raddir á Búnaðarþingi, sem lýstu óánægju yfir stjórnskipulagsbreytingum laganna. En Búnaðarþingið gerði það ekki með góðum hug eða ánægju að beygja sig undir þau. Það var hin knýjandi nauðsyn, sem beygði Búnaðarþingsfulltrúana þegjandi undir þau skilyrði, sem sett voru í ræktunarlögunum fyrir hinum auknu fjárframlögum úr ríkissjóði til jarðræktarinnar og landbúnaðarins. Búnaðarþingið gerði það nauðugt. og get ég fært sannanir fyrir því síðar, þó að ég hafi þær ekki við hendina nú. Út af því, sem hv.þm. Borgf. talaði um, að stj. Bf. Ísl. hefði tekið sér vald til þess að breyta reglugerð jarðræktarlaganna, þá er það alveg rangt með farið. Atvmrh. gefur út reglugerðina og gerir breytingar á henni á sína ábyrgð, en Búnaðarfélag Íslands hefir þar aðeins tillögurétt. Og núv. atvmrh. fór í þetta sinn algerlega eftir till. Bf. Ísl. - Hinsvegar er það alls ekki víst, að allir ráðh. geri það, og áður hefir það komið fyrir, fyrst eftir að reglugerðin var gefin út, að þáv. atvmrh. tók ekki til greina till. Bf. Ísl. í einstökum atriðum.

Hvaða atriði var það?

. Um það, hvenær mætti taka jarðabætur upp á skýrslur.

Þetta mun ekki vera rétt

. Það er víst rétt, og það er hægt að sanna við tækifæri, utanþings eða innan.

Þá skora ég á hv.þm. að gera það

. - Ég er nú um það bil að vera dauður, en þetta skal ég sanna, þó að ekki verði fyrri en í öðru lífi. Því er alveg slegið föstu í lögunum, hvað háan styrk á að greiða út á hvert dagsverk. En að hið upphaflega mat á dagsverkinu eigi að hafa ævarandi gildi og vera nálega óbreytanlegt. nær engri átt. Því til sönnunar skal ég lesa upp úr grg.mþn. í landbúnaðarmálum við frv. um breyt. á jarðræktarlögum, sem flutt var á þinginu 1928, þessi orð um 2.gr. frv.: „Má ætíð, eftir því sem vinna og efni hækkar eða lækkar í verði, færa til ílagningu í dagsverkið, án þess að lagabreytingu þurfi að gera“. Með þessu er ótvírætt gefið í skyn, að n. ætlast til, að dagsverkið hækki eða lækki eftir hinu raunverulega gildi þess og verðlaginu í landinu, alveg eins og verðlagsskráin er gerð eftir raunverulegu verðlagi vara hvert ár. Þetta hvorttveggja er jafneðlilegt og réttmætt. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta, einkum af því að hv.þm. V.-Húnv. hefir tekið fram nokkuð af því, sem ég ætlaði að benda á.

Magnús Guðmundsson Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem hv.þm. Mýr. sagði nú í síðustu ræðu sinni í minn garð, um það, hvenær jarðabætur hefðu verið teknar á skýrslu. Ég man ekki eftir neinum ágreiningi milli mín og Búnaðarfél. Íslands um það, hvenær ætti að taka jarðabætur á skýrslu, og vil gjarnan, að hv.þm. sýni mér og sanni, hvenær sá ágreiningur hafi átt sér stað. Þá vil ég spyrja hann, hvort það hafi verið á þessu ári ákveðið, að það liði lengri tími frá því jarðabætur væru gerðar og þangað til þær væru teknar á skrá.

Nei, það er ekki rétt

. Þetta er mér þó sagt af kunnugum mönnum. - Annars skal ég athuga þetta nánar, eftir plöggum, sem ég hefi. Mun ég því greiða þessu frv. atkv. til 2. umr., svo að ég fái aðstöðu til að skýra þetta mál, þannig að sannleikurinn komi í ljós.

Ágætt

. - Sú breyting, sem gerð var á stjórnarskipun Bf. Ísl. 1923, miðaði m. a. að því að útiloka, að stj. Bf. Ísl. yrði einlit í stjórnmálum eða kosin samkv. pólitísku flokksfylgi eins flokks; með því að láta landbúnaðarnefndir þingsins velja tvo menn í stjórn Bf. Ísl. þótti tryggt, að stj. yrði ekki pólitískt einlit. Ég er ennfremur samþykkur því, sem hæstv.atvmrh. sagði, að bezt sé, að samvinnan geti verið svo náin, sem unnt er, á milli Bf. Ísl. og ríkisstj., eins og gert var ráð fyrir samkv. lögunum 1923. Máske það sé líka rangt, að jarðræktarstyrkurinn hafi verið lækkaður á síðastl. ári. Hvað segir hv.þm. Mýr. um það?

Já, það er alveg rangt

. Nú, einmitt það. En ég gæti trúað, að það yrðu ekki margir sammála hv.þm. um það atriði. Annars finnst mér það hart, að hann skuli neita því, að þetta hafi átt sér stað. Þetta vita þó allir. Allir finna og, að það er hart, að jarðræktarstyrkurinn skuli hafa verið lækkaður á sama árinu og kaupgjald hefir almennt hækkað. En ég þykist vita, að hv.þm. Mýr. neiti því eins og öðrum staðreyndum, að kaupgjald verkafólks hafi hækkað á síðastl. ári.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég var ekki viðstaddur fyrri hluta þessarar umr., þegar minnzt var á þær breyt., sem gerðar voru á síðastl. ári um mat á jarðabótadagsverkum. En af því að þetta er nú aftur dregið inn í umr., þá verð ég að gefa á því nokkrar skýringar. - Ég lít svo á, að stjórn Bf. Ísl. og atvmrn. verði að taka fullkomið tillit til þess, sem búnaðarmálastjóri Sigurður Sigurðsson og jarðræktarráðunautur Bf. Ísl. segja fyrir um, að eigi að vera í dagsverki. Þegar þessir fagmenn í jarðræktarmálunum koma til stj. Bf. Ísl. með ákveðnar till. um, hvað skuli lagt í dagsverk, þá er óforsvaranlegt annað en að taka til greina umsögn þeirra. Annars var nokkur ágreiningur um þetta í stjórn Bf. Ísl. Við tveir, sem eigum sæti hér í þessari hv.þd., gátum fallizt á þessar till. búnaðarmálastjóra og jarðræktarráðunautsins; en þriðji maðurinn í stj., Magnús Þorláksson, vildi stækka dagsverkið meira í vissum flokkum, eða minnka jarðræktarstyrkinn, eins og hv. 1. þm. Skagf. orðaði það. Úrslit urðu þau, að nokkurt tillit var tekið til beggja, en þó aðallega haldið sér við till. Sig. Sigurðssonar og Pálma Einarssonar.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. Mýr. viðurkenndi, að samkv. reglum þeim, sem jarðabætur voru mældar eftir síðastl. sumar, hefðu sáðsléttur átt að bíða lengur en nú er ákveðið.

Nei, það stóð óbreytt frá því, sem áður var

. Ég hætti þá alveg að skilja hv.þm.; þetta er þvert á móti því, sem mér virtist hann segja áður. Hann sagði, að þessu atriði hefði svo verið breytt, þegar komið var fram á jólaföstu. Er það líka rangt?

Það er rétt

. En þá hefir verið búið að mæla þær sáðsléttur, sem átti að taka á skýrslu á síðastl. ári. - Hv. þm. Mýr. neitaði því, að jarðabótastyrkurinn hefði verið lækkaður, en sagði, að dagsverkið hefði aðeins verið stækkað. En finnst honum það ekki koma í sama stað niður? Hæstv. atvmrh. vildi þó ekki neita því; hann skildi það betur en hv.þm. Mýr., að þegar meira er lagt í dagsverkið, og styrkurinn er miðaður við hvert dagsverk, þá hlýtur að leiða af því lækkun á styrknum. Ég verð því að endurtaka það, sem ég sagði áður, að það er undarleg aðferð, að lækka jarðræktarstyrkinn einmitt á því ári, sem kaupgjaldið hefir hækkað, og því er ekki hægt að neita, að allur kostnaður við jarðabætur hefir mikið aukizt á árinu. Hæstv. atvmrh. vildi afsaka sig með því, að trúnaðarmenn Bf. Ísl., Sigurður búnaðarmálastjóri og jarðræktarráðunauturinn, hefðu borið fram þessar till. um stækkun á dagsverkinu. En ég hefi heyrt Sigurð búnaðarmálastjóra segja það, að stjórn Bf. Ísl. væri að heykjast á þessum ályktunum sínum. - Hvaða ágreiningur hafi verið í stj. Bf. Ísl.um þetta atriði, veit ég ekki um, enda kemur það málinu litið við, og óvíst, hversu rétt er frá því skýrt; en þegar litið er á það, hvað ofan á varð, þá er það þetta: að jarðræktarstyrkurinn hefir verið lækkaður.

Pétur Ottesen Það eru aðeins örfá orð út af ummælum hv.þm. V.-Húnv. Hann talaði um, að það væri heppilegast, að búnaðarfélögin væru byggð upp að neðan og grundvölluð á frjálsum samtökum bænda. Það er ekkert sem þetta snertir, í frv. og þess vegna er alveg ótímabært að tala um það. Aðstaða hinna smærri búnaðarfélaga í hreppunum til Bf. Ísl. breytist ekkert; þau komast ekki í meira samband við Bf. Ísl., þó að breytt verði um aðferð til stjórnarkosningar. Það mun því vera bezt að lofa þessu frv. að deyja, en það kemur út á eitt, hvort hv.þdm. láta það verða deginum fyrr eða seinna. Það sannar ekkert um allsherjarálit Búnaðarþings, hvernig milliþinganefndin ein lítur á þetta mál; ég skal benda hv.þm. á það, að þegar Alþingi hefir kosið mþn., þá hefir ekki komið fram sameiginlegt álit Alþingis í till. milliþinganefnda, heldur jafnvel hið gagnstæða stundum. Þetta frv. sannar því ekkert um vilja Búnaðarþings í málinu. Ég var áður búinn að hrekja hv.þm. Mýr. úr því vígi, að Búnaðarþingið hefði verið mjög óánægt þegar þessi stjórnskipunarfyrirmæli voru samþ. 1923. Ég veit að vísu ekki, hversu mikil óánægja kann að hafa búið í þögninni, en ekkert kom fram opinberlega annað en það, að samkomulagið væri hið bezta á milli Búnaðarþings og Alþingis um þetta mál. - Í umr. á Alþingi 1928 um breyt. á jarðræktarlögunum eða í skjölum mþn. verður ekkert fundið, sem bendir til þess, að það hafi átt að breyta mati á jarðabótadagsverkinu í þá átt, að styrkurinn yrði lækkaður. Þá var því slegið föstu, á hvaða styrk bændur mættu eiga von út á hvert dagsverk, og var styrkurinn yfirleitt aukinn, á þann hátt, að hann var líka veittur til kaupa á jarðræktarverkfærum. - Verðlagsskrá er reiknuð eftir allt öðrum grundvelli en jarðabótadagsverkið. Hafi hv.þm. nokkurntíma samið verðlagsskrá, þá hlýtur hann að vita, að kaupgjaldið er mjög lítill liður í verðlagsskrárgrundvellinum: Ég vil mótmæla því, að bændur standi eins vel að vígi eftir þessar breyt. á dagsverkinu og áður, þegar miðað er við jarðabótastyrkinn, því að það er alkunnugt, að síðastl. ár hækkaði kaupgjald í landinu. En þó að aðstaða bænda til jarðabóta hefði batnað, sem ekki er, hvers vegna þurfti þá að sporna við því? Að vera með slíkan orðhengilshátt út af jarðabótastyrknum og halda því fram, að hann hafi ekki verið lækkaður, er með öllu óframbærilegt. Það er engrar undankomu auðið fyrir hv.þm.Mýr. á þann hátt.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Það eru aðeins örfá orð til hv. 1. þm. Skagf. - Þegar breytt var mati á jarðabótadagsverkum síðastl. vor, þá var ekki hreyft við sáðsléttum, heldur látin standa óbreytt þau fyrirmæli reglugerðarinnar, að sáðsléttur þyrftu að vera ársgamlar, þegar þær væru teknar á skýrslu. En þá var ákveðið, að allar aðrar jarðabætur skyldu teknar strax á skýrslu, eða ári fyrr en venja var til áður samkv. reglugerðinni. Ef nú á að álasa stjórn Bf. Ísl. fyrir það, að sáðslétturnar skyldu ekki vera teknar með strax ásamt öðrum jarðabótum, þá er um leið verið að álasa hv. 1. þm. Skagf., því að þetta hefir staðið óbreytt samkv. þeirri reglugerð, er hann staðfesti um þetta efni. Hv. þm. hafði það eftir Sigurði búnaðarmálastjóra, að stjórn Bf. Ísl. væri að heykjast á dagsverkamatinu. Því til skýringar skal ég geta þess, að ágreiningur var um það í stjórn Bf. Ísl., hvort það ætti að leyfa það strax, að sáðsléttur yrðu teknar á skýrslu um leið og þær væru fullgerðar; en nú var þetta einnig leyft síðastl. haust, þannig að allar jarðabætur eru nú teknar á skýrslu um leið og þær eru fullgerðar. Að þessu leyti má segja, að stj. hafi slakað til frá þeirri ákvörðun, sem gerð var síðastl. vor.

Magnús Guðmundsson Ég skipti mér ósköp lítið af því, sem fram hefir farið innan stj. Búnaðarfél., enda hefi ég ekki tækifæri til að rannsaka. hvort rétt er skýrt frá því, sem þar gerist. En mér finnst rauði þráðurinn í skrafi hv.flm. vera sá, að bændur hafi fengið of mikinn styrk á undanförnum árum. Annars er engin heil brú í þessu, sem hann er að segja. Því í sama árinu, sem bændur verða að kaupa alla vinnu hærra verði, þá er styrkurinn lækkaður.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil aðeins spyrja hv. 1. þm. Skagf.: Til hvers eru lög, ef ekki á að fara eftir þeim? Stj. Búnaðarfél. Ísl. fór alveg eftir lögunum, er hún breytti þessu síðastl. vor. Að ég vilji með þessu segja, að bændur hafi að undanförnu fengið of háan styrk, er fjarstæða ein og útúrsnúningur hv. 1. þm. Skagf. Hann er lögfræðingur, og hefir verið æðsti vörður laga og réttar í landinu, svo að hann ætti þó að vita, að til þess eru lög, að eftir þeim sé farið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég get ekki annað en látið undrun mína í ljós yfir því, hvernig hv. 1. þm. Skagf. blandar saman, hvað dagsverk sé metið til peninga samkv. verðlagsskrá og hvað mikil vinna skuli í það lögð. Það liggja jafnmargir faðmar eftir manninn t. d. í túnasléttu eftir daginn, hvort sem kaupið er þetta eða hitt. En í þessu efni sem öðru verður stj. Bf. Ísl. að fara eftir því, sem jarðræktarráðunauturinn og aðrir trúnaðarmenn hennar telja rétt vera.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. Mýr. spurði mig, til hvers lög væru, ef ekki til þess að fara eftir þeim. Jú, vissulega á að fara eftir lögunum. En voru þessi lög ekki til í fyrra? Nú hefir kaupið hækkað. Hvers vegna var þá ekki styrkurinn lækkaður í fyrra, úr því hann þykir of hár nú með hækkandi kaupi? Það er þetta ósamræmi, sem ég fæ ekki skilið, og enginn réttsýnn maður getur skilið á annan veg en að styrkurinn hafi verið of hár að undanförnu. Hæstv. atvmrh. talaði um, að ég ruglaði saman því, sem dagsverkið væri metið, og afkasti mannsins. Það gerði ég nú raunar ekki. En verður ekki verkið í túnasléttun dýrara vegna þess að kaupið hækkaði 1929 frá því, sem það áður var?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hér er enn um sama misskilninginn að ræða hjá hv. 1. þm. Skagf. Trúnaðarmenn Búnaðarfél. áttu aðeins að meta, hvað miklu væri hægt að afkasta á dag og ákveða dagsverkið eftir því. Og eftir till. trúnaðarmannanna fer svo stj. Búnaðarfélagsins.

Magnús Guðmundsson Þetta er ekki rétt. Alþingi hefir ákveðið með jarðræktarlögunum, hvernig meta skuli dagsverkið, og út fyrir það getur Búnaðarfélagið ekki farið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Alþingi hefir ekki ákveðið, hvernig meta skuli dagsverkið, heldur aðeins, að það skuli metið. Og liggur í augum uppi, að um það verða stjórnarvöldin að leita tillagna hinna sérfróðu manna.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og nál. á þskj.147 ber með sér, hefir landbn. orðið sammála um að mæla með frv. þessu, en með allmörgum breyt. þó. Um brtt. er það að segja, að það eru ekki nema sumar þeirra efnisbreyt., en hinar orðabreyt. og margar smávægilegar. Það verða því ekki mörg orð, sem ég þarf að segja fram yfir það, sem í nál. stendur. Ég ætla þá að byrja á 2. brtt.n., því að sú fyrsta er aðeins orðabreyt. Í fyrsta lagi er þess að geta, að þegar svo stendur á, að hreppur á upprekstrarland utan sýslunnar, þá telur n. rétt að kveða skýrt á um það, að hann sjái um grenjaleitir og grenjavinnslu í því landi. Í 2. málsgr. sömu brtt. eru sett ákvæði um það, að þegar fleiri hreppar eiga saman afréttarland, þá kjósi þeir sér trúnaðarmenn til þess að annast þessar framkvæmdir, og að þeir hafi sama verkefni í þessum efnum fyrir upprekstrarfélagið eins og ákveðið er um hreppsnefndir í einstökum hreppum. Einnig þótti n. rétt að gera till. um það, að þegar fullvíst þykir, að ekkert gren sé til í heima- eða afréttarlöndum, þá sé sýslunefnd heimilt að veita þeim hreppum undanþágu frá grenjaleitum. Það stendur sumstaðar svo á, að engin gren geta verið þar, og er þá ekki ástæða til að íþyngja mönnum að óþörfu. Ég get t. d. í þessu sambandi nefnt Landeyjar, sem vitað er með vissu um, að aldrei hafa gren fundizt í. Þriðja brtt. fer fram á að bæta 2 nýjum gr. aftan við 2. gr. frv., en í raun og veru er þar ekki um miklar efnisbreyt. að ræða. Um a-liðinn er það að segja, að eftir frv. var ætlazt til, að skotmaður réði sér vökumann, en samkv. brtt. á hreppsnefnd eða þeir, sem upprekstrarfélag felur að sjá um grenjavinnslu, að gera það. Þó er skilyrði fyrir slíkri ráðningu, að skotmaður taki hann gildan. Um b-liðinn er það að segja, að þær raddir komu fram, og virðast á nokkrum rökum byggðar, að ákvæði frv. væri ekki nógu strangt. Dæmi þess voru nefnd, að aðrir en þeir, sem hreppsn. hefði ráðið til grenjavinnslu, hafi ótilkvaddir og upp á eigin spýtur leitað uppi gren og tekið yrðlingana og selt þá. Þetta þótti n. sjálfsagt að reyna að fyrirbyggja, og um það er seinni liður brtt. Fjórða brtt. er eiginlega engin efnisbreyt. Í frv. er hverjum manni, er gren finnur, gert að skyldu að tilkynna það tafarlaust, en snúa síðan aftur á grenið og vera þar þangað til skotmaður kemur. N. þótti rétt að undanskilja ferðamenn þeirri kvöð að fara aftur á gren. Það gæti verið mjög bagalegt fyrir þá ferðamenn, sem brýnt erindi eiga, að hamla þeim að halda áfram för sinni, og ósanngjarnt í mesta máta að tefja þá svo að óþörfu. Enda var það aldrei ætlun þeirra manna, sem frv. orðuðu, að tefja ferðamenn að nauðsynjalausu, en n. vildi, að þetta kæmi skýrt fram, og því er brtt. flutt. Hvað 5. brtt. snertir, þá er þar aðeins tekið skýrt fram um það, sem vera mun reglan viðast hvar um eignarrétt á yrðlingum. N. þykir rétt að ákveða það í lögunum, að hreppurinn eða þeir, sem kostnaðinn bera af grenjavinnslu, eigi yrðlinga þá, sem finnast, hvort sem er í greni eða annarsstaðar. Að vísu mun þó í sumum sveitum hafa verið dálítið óljóst um þetta atriði, en hér er aðeins um að ræða staðfestingu á því, sem víðast hefir átt sér stað. Sumstaðar mun það tíðkast enn, að skyttan fái alla yrðlingana, eða einhvern hluta þeirra, en ákvæði þetta kemur ekki á neinn hátt í bág við það, að svo geti haldizt áfram, að skyttan fái yrðlingana í kaup. Það er samningsatriði milli beggja aðila. Þá er síðari málsl. 5. brtt., hvernig fara skuli um ágóðann, þegar yrðlingar eru teknir í landi einstakra manna. N. þótti rétt að undanskilja afréttarlönd, þótt þau séu eign einstakra manna, þar sem hreppsfélagið ber allan veg og vanda af eyðingu refa. Þetta er aldrei talið til hlunninda, enda eru slík lönd hvorki keypt né seld með það fyrir augum að hafa tekjur af yrðlingatöku. Hitt þótti rétt, þegar gren finnst í heimalandi, að landeigandi og ábúandi fái þá nokkurn arð af sölu yrðlinganna. Nokkur ágreiningur varð um það, hvort landsdrottinn eða ábúandi ætti að njóta þessara hlunninda, en það varð að samkomulagi að skipta arðinum jafnt á milli þeirra. Um þetta má auðvitað deila, og geri ég ráð fyrir, að enginn algildur sannleiki verði fundinn í þessu efni, en n. þótti sanngjarnt, að landeigandi og ábúandi bæru sama úr býtum. Eins og þm. muna, er í 5. gr. frv. ákvæði um greiðslu til skotmanns, þannig, að ef hann fullvinnur gren, fái hann hálft verð dýra og yrðlinga. Vinni hann annað dýrið og nái yrðlingunum, fái hann þriðjung ágóðans, en nái hann aðeins yrðlingunum, fái hann áttung. Var til þess ætlazt, að þessi ákvæði yrðu til þess að örva áhuga skotmanna á því að vinna grenin sem rækilegast og fyrirbyggja, að þeir slepptu dýrunum viljandi. Meiri hl. n. hefir þó ekki viljað fallast á þessa tilhögun, heldur varð það ofan á, að borgun til skotmanns fari eftir fyrirfram gerðum samningi milli hans annarsvegar og hreppsnefndar eða trúnaðarmanna upprekstrarfélags hinsvegar. En um þetta atriði vil ég ekki fjölyrða, því ég hefi áskilið mér óbundið atkv. um það, og hefi að því leyti sérstöðu í n. Ég get að vísu fallizt á, að eitthvað hefði þurft að breyta ákvæðum frv. um þetta, en hinsvegar þykir mér of langt gengið í hina áttina eins og ákveðið er í 6. brtt. Hvað 7. og 8. brtt. snertir, þá má skoða þær sem skýringar á því, sem í frv. stendur. Í 7. brtt. er það tekið fram, að hreppar, sem kosta grenjavinnslu, skuli njóta arðsins, ef nokkur verður, og í 8. brtt. er gert að skyldu að halda reikning yfir tekjur og gjöld, sem af grenjavinnslunni kann að leiða. Þó að ekki séu skýr ákvæði um þetta í frv., fólst það þó, að mínu áliti, í því, en auðvitað spillir það ekki að taka þetta skýrt fram, eins og n. leggur til. Í stað þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að atvmrh. semji reglugerð, sem eigi að gilda um land allt um grenjavinnslu, þá hefir n. álitið betra, að sett yrði reglugerð fyrir hverja einstaka sýslu, eftir því sem þörf gerist. En vitanlega verða slíkar reglugerðir að vera innan ramma laganna. Um þetta er 9. brtt.n. Ástæðan til þessa er sú, að ólíkir staðhættir eru víða á landinu og erfitt að binda það í einni og sömu reglugerð, sem alstaðar getur átt við. N. vildi því heimila hverri sýslu að geta tekið tillit til sinna staðhátta í þessu efni. Tíunda brtt. er um það, að bæta við nýrri gr., sem verði upphaf II. kafla frv., og í henni ákveðið, að leyfi sýslunefnda skuli þurfa til þess að setja á stofn refabú. Þetta getur að vísu orðið ágreiningsatriði, en n. leit svo á, að almenningur ætti svo mikið undir því, að refavarzlan væri örugg, að hún vildi tryggja það sem bezt, að þeir einir veldust til þess að setja upp búið, sem sýslunefnd tryði til þess. Þá vil ég ennfremur nefna brtt.n. um að setja sektarákvæði fyrir hvert dýr, sem sleppur úr vörzlu, sem er nýmæli í brtt.n.N. taldi rétt að ákveða sektarupphæðina 200 kr. fyrir hvert dýr. Að vísu er svo ákveðið í frv., að hafa skuli nákvæmt eftirlit með refagirðingum. en þrátt fyrir það getur komið fyrir, að refir sleppi. Refagirðingar eru að nokkru leyti niðri í jörð, og er ekki gott fyrir eftirlitsmanninn að vita, nema einhverjar skemmdir hafi orðið neðanjarðar. Ef refir sleppa, eru hagsmunir almennings í hættu, og því er rétt að láta eigendur refabúa eiga nokkuð á hættu, ef refur sleppur, svo að þeir hafi vakandi auga á girðingunum. Sektin er ekki há, þegar hún er borin saman við það tjón, er af getur hlotizt, ef refur sleppur úr vörzlu. Ég sleppi því að minnast á nokkrar af brtt.n., sem eru aðeins orðabreyt. eða skýringar. Hinsvegar vil ég minnast á síðustu málsgr. 14. brtt., við 12. gr., sem er þess efnis, að bannað skuli að flytja út yrðlinga fyrir 20. sept. Samkv. frv. átti að banna að flytja út hvíta yrðlinga, en látið óbundið um aðra. N. vill breyta þessu. Í fyrsta lagi er upplýst, að arðsmunur vor og haust er meiri en nemur fóðri og gæzlu yfir sumarið, og því er ekki vafi á, að þetta ákvæði er rétt frá þjóðhagslegu sjónarmiði, því að á þennan hátt koma meiri peningar inn í landið. Líka eru fleiri ástæður fyrir því, að n. leggur þetta til. Þess var getið í fyrra, að Norðmenn hefðu það til að segja ekki rétt til um refi héðan, svo að jafnvel beztu refir héðan væru taldir frá Grænlandi, en hinir lélegu frá Íslandi. Ef einhver brögð eru að þessu, hlýtur þetta að spilla fyrir sölu á íslenzkum refum. En Norðmenn eiga miklu hægara um vik um slíkar blekkingar, ef þeir fá yrðlingana unga héðan. Ég fullyrði ekki, að þetta hafi átt sér stað, en víst er það, að ef útlendir menn fá marga yrðlinga héðan og setja þá í búr, þá eiga þeir margfalt hægara með að segja um beztu refina: Þetta er frá mér, en úrkastið er íslenzkt. Ef hið bezta, sem við framleiðum, gengur ekki undir íslenzku nafni, hlýtur það auðvitað að spilla fyrir verzlun okkar. Því hefir verið haldið fram, að öll ákvæði í þá átt að takmarka sölu á yrðlingum yrði til að lækka á þeim verðið og til tekna og eflingar fyrir refabúin. En ég tel ekki mikla hættu á þessu. Refabúin eru orðin mörg, og hafa víst engin sambönd sin á milli um kaup á yrðlingum, en fremur að samkeppni sé á milli þeirra um að fá yrðlinga. Svo er ekkert því til fyrirstöðu, að menn setji upp refabú eða refaeldi, og ef þeim líkar ekki verð á yrðlingum innanlands að vorinu, geta þeir geymt söluna til hausts, eða slátrað yrðlingunum heima um áramót og selt af þeim skinnin. Ég held því, að þetta ákvæði geti ekki talizt ranglátt, heldur miði það að því að tryggja þennan atvinnuveg, svo að þjóðin sem heild hafi meira upp úr honum en ella. Hér er litið meira á framtíðarhag þjóðarinnar en vafasaman stundarhagnað einstakra manna. Ég held, að ekki sé ástæða til að hafa fleiri orð um þetta að sinni, enda er málið talsvert rætt áður.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Nefndin, sem kosin var í þetta mál við 1. umr. þess hér í d., hefir nú tekið þetta frv. til athugunar á ný, ásamt brtt.hæstv. fjmrh. á þskj. 216. Meiri hl. n. lítur svo á, að eftir atvikum megi teljast mjög vel leyst úr þessu mesta vandamáli þingsins, ef brtt.hæstv. fjmrh. verða samþ. í aðalatriðunum, því að þá má ef til vill svo fara, að þetta mikla ólán, sem henti þjóðina með hruni Íslandsbanka, verði einmitt til þess að flýta fyrir því, að komið verði upp sæmilegri lánsstofnun fyrir sjávarútveginn, hliðstæðri við þá, sem komið hefir verið upp fyrir landbúnaðinn. Vil ég þá segja, að þjóðin hefði lyft einu heljartaki, ef hún á sama kjörtímabili stofnar heilbrigða banka fyrir báða aðalatvinnuvegi landsins. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að þeim brtt., sem meiri hl. n. hefir leyft sér að koma fram með á þskj. 225, við brtt.hæstv. fjmrh. á þskj. 216. Þessar brtt. meiri hl. n. eru flestar örsmáar. Á sama þskj. eru líka nokkrar fleiri brtt., en þær eru frá einstökum mönnum, sem munu gera grein fyrir þeim. Þá er fyrsta brtt. meiri hl. n. á þskj. 225, hin 4. í röðinni, við 6. gr. Þar er lagt til, að aftan við gr. bætist, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnskjótt og fullnægt er skilyrðum þeim, er ræðir um í 12. gr., sbr. 14. gr., eða liðinn er sá tími, sem fjármálaráðherra hefir ákveðið samkvæmt 17. gr. til uppfyllingar þeim skilyrðum“. Það er m. ö. o., að þarna er verið að ákveða það, að fyrsti fundur fulltrúaráðsins, sem fjmrh. boðar til og sem kallaður er aðalfundur í 6. gr., skuli ekki vera haldinn fyrr en gengið hefir verið úr skugga um það, hvort skilyrðum þeim, sem 12. gr. setur fyrir framlögum ríkisins til Íslandsbanka, verður fullnægt eða ekki, svoleiðis að hinir nýju hluthafar, sem verða þá í Íslandsbanka, komi til að mæta á þessum fyrsta aðalfundi Sjávarútvegsbanka Íslands og hafa þar óskertan atkvæðisrétt. Ég býst við, að þetta hafi átt að felast í till.hæstv. fjmrh., en n. þótti réttara að setja þetta til skýringar, svo að það orkaði ekki tvímælis, að strax á þessum fyrsta fundi ættu hinir nýju fulltrúar að hafa atkvæðisrétt. Þá kemur næst örlítil breyt. við 8. gr., þar sem talað er um fyrsta hluthafafund félagsins. Er þessi brtt. aðeins borin fram til þess að samræma 8. gr. við 6. gr., þar sem fyrsti fundur er nefndur aðalfundur. Næst kemur svo breyt. við 12. gr., í tveim stöðum. Á fyrri staðnum er aðeins orðabreyt., það er gert ráð fyrir, að orðin „aðalskuldheimtumönnum“ og „aðalskuldheimtumanna“ falli burt, en „aðallánardrottnum“ og aðallánardrottna“ komi í staðinn. Þetta er engin efnisbreyt., en hitt þótti aðeins betur fara. Svo er önnur brtt., við b-lið sömu gr., þar er gert ráð fyrir, að aftan við liðinn bætist: Af þessari upphæð 1¼ millj. kr. Þetta er gert til þess að tryggja það, að ríkissjóður komi þó eftir þessu til að eiga alltaf meiri hl. hlutafjár í þessum nýja banka. Samkv. 2. gr. er gert ráð fyrir, að hlutafé Sjávarútvegsbankans geti verið 2½ millj. kr., af því eigi ríkissjóður 1½ millj., og samkv. 11. gr. 3 millj., eða samtals í þeim sameinaða banka 4½ millj. En samkv. 2. gr. og a-lið 12. gr. geta einstakir, innlendir hluthafar átt 2 millj., og samkv. b-lið brtt. geta útlendir lánardrottnar átt 1¼ millj., ef brtt.n. kemst að. Aðrir en ríkissjóður geta því í þeim sameinaða banka ekki átt meira hlutafé en 4¼ millj. alls. Það er því tryggt, að ríkissjóður hlýtur alltaf að hafa meiri hl. hlutafjárins, en það teljum við, að nauðsynlegt sé, til þess að ríkissjóður geti alltaf ráðið mestu um starfsemi bankans. Svo eru lítið fleiri brtt. frá meiri hl. n. Það stendur við 8. brtt., að hún sé frá meiri hl. n., en ég er ekki í þeim meiri hl., lét það atriði hlutlaust í n. og tala þess vegna ekki fyrir henni. Út af 16. gr. skal ég geta þess, að í brtt.hæstv. fjmrh. hefir sýnilega orðið prentvilla, þar sem stendur 13. gr., en á að vera 14. gr., sem sjálfsagt verður lagfært í prentun. Svo er síðasta brtt. Hún er aðeins til að orða það svolítið skýrar, sem felst í síðustu málsgr. 16. gr. Vona ég, að mönnum verði það ljóst, að þar er gert ráð fyrir að fella niður orðin: „fer eftir þeim reglum, sem hingað til hafa gilt um endurkaup víxla í sambandi við seðlainndrátt Íslandsbanka“, en í stað þessa komi orðin: „Íslandsbanka fer eftir þeim reglum, sem hingað til hafa gilt“. Hugsuninni er ekki raskað með þessu, þetta er aðeins sett skýrara fram en annars væri. Þá hefi ég ekki meira að segja fyrir hönd n., en ætla að bæta við nokkrum orðum frá eigin brjósti. Ég hefi heyrt ýmsa menn halda því fram, að stj. og þingið ætti ámæli skilið fyrir það, hve seint hefði gengið að afgreiða þetta mál. En ég vil halda því fram, að þegar allir málavextir eru athugaðir, sé það augljóst, að þessar ásakanir eru óréttmætar. Tíminn mun leiða það í ljós, að stj. og þing hefir sýnt röggsemi í þessu máli og tekið það föstum tökum. Ég lít svo á, að það hefði verið alveg óforsvaranlegt gáleysi af þinginu, hefði það samþ.till. þær, sem komu í þessu máli frá stjórnarandstæðingum í Sþ. og Nd., því að með samþykkt þeirra hefði ríkið eiginlega tekið á sig fulla ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, án þess að nokkur nýtileg rannsókn hefði farið fram á hag hans. Með því að fella þessar till. var þrýst á þá, sem hagsmuna áttu að gæta í bankanum, að þeir legðu fram fé til stuðnings honum. Árangurinn er hið nýja hlutafé. Hinsvegar var skylda að gera sitt til, að fljótlega væri hægt að afgreiða lög til verndar bankanum, ef á þyrfti að halda, er þá segðu einnig fyrir um skipti á búi hans, ef til þess þyrfti að koma, eins og fyrst leit út fyrir. Meðan þetta frv. var á leiðinni gegnum þingið, hefir stj. unnið kappsamlega að því að láta þetta mál fá sem bezta lausn. Þetta er stórmál og í fyrsta sinn, sem það kemur fyrir hér á landi, að banka sé lokað, svo að það er eðllegt, að heppileg lausn þess taki nokkurn tíma. Áhuga sinn hefir stj. fyrst og fremst sýnt með því að láta rannsaka bankann svo ítarlega sem kostur var á stuttum tíma, og með því að að lokinni rannsókninni og fenginni vitneskju um undirtektir lánardrottna bankans að undirbúa þessa merkilegu löggjöf, sem hér liggur fyrir. Auðvitað hafa fleiri unnið vel að þessu en stj. ein. T. d. er mér kunnugt, að hv.þm. V.-Ísf. hefir lagt sig alveg sérstaklega vel fram til að leysa þetta mál í samvinnu við hæstv. stj. Árangurinn af öllu þessu starfi tel ég mikinn, sérstaklega þar sem hér liggur fyrir vísir að heilbrigðum og myndarlegum banka fyrir annan aðalatvinnuveg landsins. Og ef það heppnast að koma bankanum upp, þá held ég, að lítið verði úr þessum ásökunum, sem ég gat um, þegar frá líður.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Við eigum nokkrar brtt. á þskj. 225, ég og hv. 1. þm. G.-K., og ætla ég að fylgja þeim úr hlaði með nokkrum orðum. En áður en ég kem að brtt., vil ég þakka hæstv. stj. fyrir þá breyttu afstöðu, sem hún hefir tekið, þar sem hún kemur nú fram með þessar brtt. á þskj. 216, sem að forminu til eru bornar fram sem brtt. við frv. um að taka bankann til skiptameðferðar, en að efninu til eru sjálfstæðar till. um það, að halda starfsemi bankans áfram á endurbættum grundvelli. Það er nú svo, að síðan þetta mál var fyrst til umr. í þinginu um það leyti sem Íslandsbanka var lokað, hefir verið unnið að því að byggja upp nýjan grundvöll bankanum til endurreisnar. Sá undirbúningur hefir sumpart verið með samningaumleitun erlendis við aðalskuldheimtumenn bankans og sumpart innanlands bæði með hlutafjársöfnun og á annan hátt. Ég skal ekkert um það sakast, þó að fengizt hafi svigrúm til að byggja upp þann grundvöll, sem ekki var fyrir hendi fyrstu dagana eftir lokun bankans. En till.hæstv. fjmrh. koma nú fram í öðru formi en þeir menn hugsuðu sér, sem unnu mest að því að byggja þennan grundvöll, sem ég nefndi. En ég ætla að vona það og treysta því, á meðan ég sé ekkert annað fram komið, að stj. sjái svo um, að þær breyt. á formshliðinni á endurreisn bankans, sem fylgja þessu frv., verði á engan hátt til þess, að neitt missist af því, sem búið var að byggja upp sem grundvöll fyrir endurreisn bankans. Þá ætla ég aðeins að víkja að brtt. okkar tveggja, sem ég nefndi og standa á þskj. 225 innan um brtt. meiri hl., og er þannig hægt að fylgja röðinni á þskj. við atkvgr. Fyrsta brtt. okkar er um nafn bankans. Okkur sýnist ekki hentugt, að hann heiti Sjávarútvegsbanki. Til þess liggja tvær ástæður. Fyrst er sú, að þetta nafn er þrengra en sá tilgangur, sem bankanum er markaður eftir till.hæstv. stj. eða fjmrh. í 1. gr., því að samkv. henni er það verkefni bankans sérstaklega að styðja sjávarútveg, iðnað og verzlun landsmanna. Í frv., sem nú liggur fyrir Nd., er stungið upp á nafninu Verzlunar- og útvegsbanki. Það nafn fer nær því að grípa yfir allt verksvið bankans. Hér við bætist svo það, að nafnið Sjávarútvegsbanki er óþægilegt út á við. Útlendingar geta hvorki borið það fram né skrifað það óbreytt. En ef farið verður að þýða það á erlend mál, verður það gert með orði, sem verður jafnvel enn þrengra en hið íslenzka heiti. Við leggjum til í aðaltill., að bankinn verði látinn heita Verzlunar- og útvegsbanki, en til vara Útvegsbanki Íslands, af því það heiti er miklu þægilegra í meðferð út á við og líka til þess, að útlendingar geti talað það og skrifað óbreytt. Önnur brtt. okkar er við 2. gr. frv. Upphaf þeirrar gr. hljóðar þannig: „Hlutafé félagsins (þ. e. Sjávarútvegsbanka Íslands) skal nema allt að 2½ millj. króna“. Hér viljum við bæta við: „sbr. þó 11. og 12. gr., ef til kemur“, en þar er gert ráð fyrir hlutafé allt að 6¼ millj. króna. Mér finnst ekki allur vafi tekinn af, ef 2. gr. er ekki breytt, því að þá lítur svo út; sem hámarkið sé 2½ millj., en nú getur innstæðufé orðið miklu hærra. Því er nauðsynlegt að vísa. til 11. og 12. gr., en það skal ég játa, að þetta er meira forms- en efnisbreyt. Þá er 7. brtt. á sama þskj. Hún er við 13. gr. frv. Þessi 13. gr. í frv. hljóðar svo: „Núverandi hlutafé Íslandsbanka skal afskrifað sem tapað og hlutabréf fyrir því felld úr gildi“. Okkur finnst varhugavert að setja þetta í frv. af ýmsum ástæðum; ekki svo mjög vegna þess, að við álítum, að það sé rangt að hlutafé sé tapað, en við álítum, að ekki hafi farið fram nein sönnunarpróf fyrir því, að það sé tapað, sem telja verður eðlilegt og sjálfsagt, að fari fram, áður en löggjöf um Íslandsbanka ákveður, að hlutabréf séu felld úr gildi. Það er mjög vafasamt, að okkar dómi, hvort ákvörðun eins og þessi án undangengins mats, sem gert er sérstaklega til að meta verð hlutabréfanna, muni geta staðizt fyrir dómstólunum. Það gæti farið svo, að einhver af gömlu hluthöfunum kærði það, að eignarréttur sinn væri brotinn. Þá yrði að sanna það, að þessi hlutabréf væru einskis virði og engin réttindi fylgdu þeim, en ég er í vafa um það, hvernig það færi fyrir dómstólunum. Það væri óþægilegt fyrir nýja bankann, ef það kæmi fyrir, að gamlir hluthafar gætu fengið sér tildæmdan þar atkvæðisrétt, eða rétt til þess, að hlutabréf yrðu verðlögð með mati, sem yrði að fara fram eftir að dómur væri fallinn. Skoðanir lögfræðinga á þessu munu vera skiptar, en ég ætla ekki að dæma um, hvað rétt er þar, en ég álít, að hér eigi að sjálfsögðu að viðhafa þá varúð, að ekki sé teflt á tvær hættur. En svo er annað atriði, sem ég legg þó meira upp úr. Ég held sem sé, að svona aðferð til að afskrifa þetta hlutafé kunni að vekja umtal um landið, sem getur orðið óþægilegt og jafnvel álitsspillandi. Þetta er óvenjuleg aðferð, að fella slík fjárréttindi úr gildi með lagaákvæði, án þess að hægt sé að vísa til mats lagaákvæðinu til stuðnings. Að vísu álíta þeir menn, sem standa kringum bankann, og þar á meðal ég, að þessi hlutabréf séu lítils eða einskis virði, en enginn okkar getur tekið ábyrgð á því, að hluthafarnir úti í löndum taki þetta mál ekki upp. Þeir geta haft sér til leiðbeiningar, hvað hátt hlutabréf þeirra stóðu á kauphöll áður en bankanum var lokað. Þá kemur það í ljós, að kauphallarverð á þessum hlutabréfum var í Kaupmannahöfn milli 24 og 40 danskar kr. fyrir 100 kr. að nafnverði. Og þá er ég nú hræddur um, að þessir hluthafar eigi bágt með að skilja þá ráðstöfun að nú séu þessar eignir taldar einskis virði, án þess að færðar séu fram þær sannanir, sem venjulega er krafizt í slíkum tilfellum. Sú óánægja getur valdið blaðaskrifum, sem geta orðið leiðinleg fyrir landið og jafnvel álitsspillandi. Þar að auki lít ég svo á, að ef menn eru sannfærðir um, að hlutabréfin séu einskis virði, þurfi enginn að óttast, þó að farið sé hér að samkv. þeim reglum, sem annars eru látnar gilda bæði hér á landi og annarsstaðar, þegar kveða skal á um það, hvers virði einhver eign er, sem ætlazt er til, að menn láti af hendi. Till. okkar hv. 1. þm. G.-K. eru tvær. Önnur er aðaltill., sem fer fram á, að verð hlutabréfa sé fært niður í sannvirði, að undangengnu mati. Ef komizt verður að þeirri niðurstöðu við matið, að hlutaféð sé tapað, verður sannvirðið vitanlega núll. Varatill. fer fram á, að ríkisstj. taki hlutabréfin eignarnámi, einnig eftir mati. Í báðum þessum till. er ætlazt til, að farið sé við framkvæmd matsins eftir þeim lögum, sem gilda um þetta, nr. 61, 14. nóv. 1917. Ekkert mat, sem farið hefir fram á bankanum, hefir verið gert eftir þeim reglum, sem í þeim lögum eru. Þar er þeim manni heimilað, sem eignarnámið er tekið hjá, að láta einhvern mæta fyrir sig við matið og á kost á að skýra mál sitt skriflega eða munnlega og kynna sér allt, sem fram kemur í málinu, eins og stendur í 3. gr. þessara laga. Ennfremur hefir hann þann rétt samkv. þessum lögum, að ef hann vill ekki una matinu, sem framkvæmt er af tveimur óvilhöllum mönnum, getur hann skotið því til yfirmats. Það er tvennskonar; annaðhvort venjulegt yfirmat, sem er skipað þremur óvilhöllum mönnum, eða sérstakt yfirmat, sem kallað er. Það á eftir lögum að fara fram, þegar um 10 þús. kr. upphæð er að ræða eða þar yfir. Þá menn nefnir landsyfirrétturinn, eða nú hæstiréttur. Það eru þrír menn, einn þeirra er oddamaður. Þessi lög um framkvæmd eignarnámsins eru mjög sæmileg fyrir þjóðfélagið, og ég álít á engan hátt varhugavert að fella þetta hlutafé úr gildi, ef mat, sem fram hefir farið eftir þessum lögum, kemst að þeirri niðurstöðu, að hlutabréfin séu einskis virði. Þá er það tryggt, að gömlu hluthafarnir geta ekki komið af stað neinu umtali um það, sem tekið verður til greina. Ég skal taka það fram, að það er ekki vegna gömlu hluthafanna, að þessi brtt. er borin fram. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en þeir séu búnir að tapa hlutafénu fyrir fullt og allt og það komi í ljós við matið. En ástæðan er sú, að við viljum komast hjá öllu ámæli um það, að hér hafi verið farið að á annan hátt en þann, sem fyllilega sé samboðinn ríkinu. Þá vil ég fara nokkrum orðum um 8. brtt., við 15. gr. frv., sem er þess efnis, að gr. falli burt. Hæstv. fjmrh. gat þess í framsöguræðu sinni, að hann hefði verið í vafa, hvort rétt væri að taka þessa gr. upp. Hún heimilar bankanum greiðslufrest á innlánsfé og öðru innstæðufé, sem inni stóð í bankanum 3. febr. 1930. Ég held, að öllum komi saman um það, að bezt muni vera fyrir framtíð bankans, að hann hafi ekki slík ákvæði í lögum sínum. Það er að vísu líklegt, að krafizt verði mikilla útborgana fyrstu dagana eftir að bankinn tekur til starfa, bæði af þeim eðlilegu ástæðum, að hann hefir svo lengi verið lokaður, og einnig vegna þess, að menn verða fyrst í stað ekki sannfærðir um, að bankinn sé fyllilega tryggður. En álit okkar, sem að þessari brtt. stöndum, er það, að betra sé að taka þessa hrotu þegar í upphafi og vera svo lausir við þetta ákvæði. Til þess að öllu sé óhætt, er nauðsynlegt, að góð samvinna verði á milli þessa banka og seðlabankans. Að vísu má gera ráð fyrir, að bankinn verði svo vel stæður, að hann geti staðizt þessar útborganir þegar í upphafi, en fyrir getur komið, að hann hafi ekki handbæra peninga þá á því augnabliki. Þá þarf seðlabankinn að hlaupa undir bagga og leggja til fé í bili. Þetta kæmi helzt fyrir, ef innstæðufé væri sótt í bankann. En þá mætti fara í Landsbankann, sem ætti að geta hjálpað með bráðabirgðaláni. Annars er rétt, að það verði á ábyrgð hæstv. fjmrh., hvort hann vill hafa þessa gr. í frv., en þó skal ég geta þess, að Privatbankinn, sem hefir verið sanngjarn og velviljaður okkur til handa um aðstoð til endurreisnar bankanum, hefir mælt á móti því, að ákvæði þessarar gr. yrðu tekin upp í stofnlögunum, er bankinn yrði endurreistur. Þá er 9. brtt. frá okkur við 16. gr. Hún er í tveimur liðum. Sú fyrri fer fram á, að bætt sé aftan við fyrsta málslið 16. gr. Í orðum þeim, sem við viljum bæta þar við, kemur það ótvírætt fram, að forgangshlutafé Íslandsbanka skuli ganga til Sjávarútvegsbankans sem venjulegt hlutafé með fullum hlutafjárréttindum einnig á fyrsta aðalfundi samkv. 6. gr. Það má nú kannske segja, að ekki sé nauðsynlegt að taka þetta fram, ef brtt. meiri hl. við 6. gr. verða samþ. og eins brtt. okkar, að fella niður 2. málsgr. 16. gr. Þó orkar það ekki tvímælis, að þetta forgangshlutafé á að njóta alls réttar þegar á fyrsta aðalfundi. En ef það er svo, að samkv. 2. málsgr. 16. gr. eigi að skerða rétt forgangshlutafjár til arðs Sjávarútvegsbankans, slægi óhug á þá menn innanlands og máske líka utanlands, sem lofað hafa forgangshlutafé. Það verða að vera ákvæði í lögunum, eins og endanlega verður gengið frá þeim, sem taka það skýrt fram, að réttur þessara manna sé á engan hátt skertur. Úti um allt land eru menn, sem þetta skiptir miklu, og ekki hægt að ná til þeirra nema í síma, og væri því erfitt að skýra þetta fyrir þeim. Það er miklu betra, ef hægt er að lesa upp fyrir þeim lagastaf fyrir því, að réttindi þeirra séu ekki skert. Það var aðallega með þetta fyrir augum, að við bárum fram brtt. 9.a. við fyrstu málsgr. 16. gr. En meginatriðið í brtt. okkar er 9. brtt. b., að 2. málsgr. 16. gr. falli niður, en hún segir svo, að réttur til arðs og atkvæðamagns fari eftir því tapi, sem verði á búi Íslandsbanka, og fjmrh. setji um þetta nánari reglur, að fengnum till. fulltrúaráðs Sjávarútvegsbankans. Það hlutafé, sem hér ræðir um, er forgangshlutafé Íslandsbanka. Felur till. það í sér, að það fái ekki fullan rétt til arðs og atkvæða í hinum nýja banka. Fulltrúaráð Útvegsbankans sýnist því verða að vera skipað áður en ákveðið er, hvort hann taki við búi Íslandsbanka. Þetta á alls ekki heima í tillögunum, eins og hæstv. fjmrh. hefir skýrt þær, og því síður getur það samrýmzt brtt.fjhn., enda er þetta inn komið á síðustu stundu og í losaralegu sambandi við aðaltill. hæstv. fjmrh. En meginatriðið er það, að verði þetta ákveðið, eru allir, sem lofað hafa forgangshlutafé, leystir frá loforðum sínum, sem þeir hafa gefið á öðrum grundvelli. Þó hafin yrði ný hlutafjársöfnun á þeim grundvelli, að hið nýja hlutafé hefði aðeins takmarkaðan rétt, er ég hræddur um, að hún myndi misheppnast algerlega, og það er fullvíst, að hún yrði málinu til verulegrar tafar. Ég er því hræddur um, að málinu sé þar með siglt í strand, ef 2. mgr. 16. gr. verður ekki numin burt. Vænti ég, að hæstv. stj. geti á það fallizt. Fyrst hún ber fram till. sínar, vil ég mega treysta því, að hún ætli að sigla málinu svo í höfn, að úr endurreisn bankans geti orðið. Loks vil ég biðja menn að athuga eitt. Hlutafjárskerðing sú, sem hér er farið fram á, snertir jöfnum höndum þær 3 millj. króna, sem ríkissjóður leggur bankanum, það fé, sem safnazt hefir hér innanlands, og það, sem fást kann sem hlutafé frá útlöndum. Því gerir 2. mgr. 16. gr. ekki annað en það að sjá um, að sú 1½ millj. kr., sem lögð er Útvegsbankanum í upphafi, verði rétthærri en annað hlutafé. Tap það, sem kann að verða á búi Íslandsbanka fram yfir hlutafé hans, verður að vinnast upp á starfsemi hins nýja banka á nokkrum árum. Ef 2. mgr. 16. gr. kemst í lög, yrði það þá til þess, að ríkissjóður ætti að fá vexti af 1½ millj. kr., sem hann leggur fram, í fáein ár, þótt engum öðrum væri greiddur arður af því fé, sem þeir leggja til bankans. Þetta er svo lítið fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð, að þess vegna má alls ekki sigla í strand þeim undirbúningi, sem endurreisn Íslandsbanka hefir fengið. Ef forgangshlutafé Íslandsbanka verður skert, þá eru þeir, sem lofað hafa að leggja það fram, lausir allra mála, eins og ég hefi þegar bent á. En ég álít, að sá grundvöllur, sem nú hefir fengizt í málinu, sé svo mikils virði, að ríkissjóður megi ekki sleppa honum fyrir vextina af 1½ millj. kr. í örfá ár, einkum þegar þess er gætt, að mjög tvísýnt er, að hægt verði að endurreisa bankann á þeim grundvelli, sem lagður er í 2. málsgr. 16. gr. í brtt.hæstv. fjmrh.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég get þakkað hv.fjhn. fyrir það, að hún hefir lagt á sig töluverða vinnu til að athuga brtt. mínar í þessu máli, á þeim stutta tíma, sem hv.n. hefir haft yfir að ráða í þessu skyni. Annars þykist ég ekki þurfa að fara langt út í málið á þessu stigi. Hér liggja fyrir ýmsar brtt., ýmist frá meiri hl. hv.fjhn. eða einstökum meðlimum hennar. Sumar þeirra eru mjög smávægilegar, ekki efnisbreyt., og get ég fallizt á, að ýmsar þeirra séu til bóta. Sé ég ekki ástæðu til að fara út í einstakar þeirra, en mun aðeins snúa mér að þeim brtt., sem ég get helzt búizt við, að verði ágreiningur um. Eru það einkum 3 brtt., sem mér finnst snerta efni málsins. Vil ég þá fyrst snúa mér að 7. brtt., þar sem tveir hv.fjhn.-menn leggja til, að 13. gr. falli niður, og inn komi ný gr. annars eðlis. Hv. 3. landsk. talaði nokkuð um brtt. þessa. Taldi hann varhugavert að fara þá leið, sem farin er í brtt. mínum, til að fella úr gildi gömlu hlutabréfin í Íslandsbanka. Vildi hann halda því fram, að ekki hefði farið fram sannprófun á því, hve mikils virði hlutabréfin væru, en taldi það þó sína skoðun, að þau væru einskis virði. En hv.þm. hélt því fram, að það mundi geta haft óþægileg eftirköst að fara þá leið, sem ég hefi stungið upp á. - Nú get ég upplýst það, að 13. gr. í brtt. mínum er samin af einum gleggsta lögfræðingi þessa lands, manni, sem hefir einna bezt traust af öllum lagamönnum okkar. Þessi lögfræðingur telur öruggt, að 13. gr. geti haldið, eins og hún er í brtt. mínum. Mun hann telja hana vera í fullu samræmi við l. þau og reglugerðir, sem í gildi eru um Íslandsbanka. - Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp 44. gr. úr reglugerð bankans, nr. 52, 6. júní 1923: „Meðan einkarétturinn til seðlaútgáfu varir, verður bankinn ekki lagður niður eftir neinni ráðstöfun af hálfu hluthafa. En landstjórninni er heimilt að ganga að honum og gera þær ráðstafanir, er þörf kann að vera á, svo framarlega sem hann fullnægir ekki skyldum þeim, er á honum hvíla samkv. gildandi lögum og reglugerð þessari. En ef nokkru sinni skyldi raskast hlutfall það, er ákveðið er um grundvallan bankans, skal honum þó veittur eins mánaðar frestur til að koma því í lag“. Í þessari gr. er það nú fyrst og fremst ákveðið, að hluthafar bankans hafa ekki einu sinni leyfi til að leggja hann niður, meðan einkarétturinn til seðlaútg. stendur. Er þetta ákvæði sýnilega þarna sett til að koma í veg fyrir það, að hluthafarnir geti eftir eigin geðþótta gert ráðstafanir, sem yrðu til tjóns fyrir ríkið. Hinsvegar er síðar í gr. ákvæði um ráðstafanir, sem ríkisstj. er heimilt að gera, ef eigendur bankans standa ekki við þær skuldbindingar, sem á þeim hvíla. Þó að till. mín yrði samþ., sé ég ekki að annað hættulegra gæti komið fyrir en að hluthafar Íslandsbanka færu í mál við ríkissjóð eða hinn nýja banka. Við því er auðvitað ekkert að gera. Hv. 3. landsk. sagði, að óheppilegt væri, ef gömlu hluthafarnir fengju sér til dæmdan atkvæðisrétt í bankanum. En þeir geta engan atkvæðisrétt fengið nema þeir sanni, að hlutabréf þeirra séu einhvers virði. Ég vil taka fram, að ég segi þetta ekki alveg út í bláinn. Lögfræðingur sá, sem ég nefndi áðan, hefir sagt þetta sama við mig sem sína skoðun. - Hv. 3. landsk. var að tala um mat á bankanum. Ég vil minn hv.þm. á, að það hefir farið fram mat á bankanum, og að það var ekki miðað við, að hætt væri að starfrækja bankann, heldur að hann héldi áfram starfsemi sinni. En þegar eigendur bankans geta ekki sjálfir haldið áfram starfsemi hans, er ekki hægt að meta verð hluta þeirra hærra en sem svarar því, hvað fengizt hefði upp í þá, ef bankinn hefði farið til skiptameðferðar. Því ímynda ég mér, að hluthafarnir hugsi sig a. m. k. tvisvar um, áður en þeir fara að leggja í kostnað til að ná svo vafasömum rétti, sem hér um ræðir. Af þessum ástæðum get ég hvorki fallizt á aðaltill. né varatill. hv þm. um þetta atriði. Þá er 8. brtt. um að 15. gr. falli burt. Ég mun hafa látið það í ljós í hv. deild í gær, að ég héldi ekki fast í að hafa þessa gr. í frv. Það er alltaf vafamál, hvað gera á í þessu efni, hvort leysa skuli bankann undan greiðslu innstæðufjár um takmarkaðan tíma eða ekki. Ég mun því ekki andmæla þessari brtt., þótt hér sé um allmikla efnisbreyt. að ræða. 9. brtt. er einnig allmikil efnisbreyt. Hún er um það, að niður falli 2. mgr. 16. gr. í brtt. mínum. Þetta atriði í brtt. mínum er vitanlega þess eðlis, að um það geta orðið töluverðar deilur. En ég get ekki fallizt á annað en að það sé í mesta máta ósanngjarnt, að tapið á búi Íslandsbanka komi niður á því fé, sem hinum nýja banka verður lagt. Finnst mér tapið eiga að koma niður á þeim, sem fé eiga í Íslandsbanka, og öðrum ekki. Tel ég það mikinn galla, ef hagnaðurinn af þessum nýja banka á að fara til að borga þau töp, sem á Íslandsbanka hafa orðið. Geri ég ráð fyrir, að atkvgr. hv.þdm. verði að skera úr því, hvað gert verður um þetta atriði.

Jón Baldvinsson Það er ekki vafamál, að bezta lausnin á þessu máli hefði verið sú, að settur hefði verið upp nýr banki svo fljótt sem kostur var á. Átti að fá honum nýtt fjármagn, en hann gat síðan tekið að sér bú Íslandsbanka. Ég geri nú ráð fyrir, að þessi leið megi teljast úr sögunni, eins og málinu horfir nú við, og er því varla um annað að ræða en að fallast á eitthvað svipað till.hæstv. fjmrh. Enda virðist mér það vera næstbezta leiðin, sem til orða hefir komið. Í þessum brtt. er gert ráð fyrir nýrri stofnun, og töpin lenda þó að nokkru leyti á þeim, sem búnir eru að tapa. Samkv. matinu á bankanum er hann búinn að tapa 3½ millj. kr. umfram hlutafé. Væri það auðvitað réttasta leiðin að jafna tapinu á þá af skuldheimtumönnum bankans, sem ekki hafa veð fyrir skuldum sínum eða ekki fullt veð. Nú er það svo, að bæði ríkissjóður og Landsbankinn hafa nokkur veð fyrir sínum skuldum, og hefði hið beina tap hins opinbera því ekki orðið mjög mikið. En þó er mér sagt, að ríkissjóður muni eiga nokkur hundruð þús. kr. ótryggðar í bankanum, og hefði hann að sjálfsögðu orðið að þola afskriftir af því fé, ef bankinn hefði verið gerður upp. Ég sagði, að réttast hefði verið að fara þessa leið, stofna nýjan banka. En till.hæstv. fjmrh. ganga út á það, að ríkissjóður gangi freku feti framar um að taka ábyrgð á skuldbindingum bankans. Má vitanlega alltaf um það deila, hversu miklu ríkissjóður mundi tapa á því, að bankinn væri „gerður upp“. Má því e. t. v. segja, að það borgi sig fyrir ríkið að leggja fram nokkra upphæð, jafnvel allt að 1½ millj kr., sem alveg mætti teljast töpuð. Getur verið, að þetta sé að sumu leyti betra vegna áframhaldandi starfsemi bankans og vegna hinna erlendu lánardrottna, til þess að gera þá ánægðari. - Fé það, sem ríkissjóður þarf til að greiða þau töp bankans, sem hann tekur á sig, verður vitanlega að taka með sköttum af þjóðinni. Nú er talað um að fá bankanum 3 millj. kr. af „enska láninu“ í forgangshlutafé. Það verður aftur á móti til þess, að ætla verður meira í fjárlögum til vaxtagreiðslu og afborgana. En það hefir óhjákvæmilega í för með sér meiri skatta á almenningi eða minni framkvæmdir í landinu. En eins og ég hefi sagt, er ég þó ekki alveg á móti því, að ríkið leggi eitthvað af þessu fé í hættu, eins og till.hæstv. fjmrh. fer fram á. Ég verð þó að segja, að þegar kom fram till. um að flytja það tap, sem orðið hefir af Íslandsbanka, ekki eingöngu á ríkissjóðinn, heldur líka á þá nýju stofnun, sem fyrirhuguð er, þá þótti mér of langt gengið. Það á sannarlega ekki að meta hlutaféð eftir því, sem efnahagur bankans er nú, og taka hann inn í nýja útvegsbankann með því verði, sem nýjasta matið sýndi. Það hlýtur að verða þungur baggi fyrir nýja bankann, sem hefir mjög lítið fé til umráða, að taka líka á sig þann gamla syndabagga og leggja hann á kapítalið frá ríkissjóði. Ég veit ekki, hvort til eru aðrar leiðir til að halda sérstöku því tapi, sem orðið hefir á Íslandsbanka, en þær, sem stungið er upp á í till.hæstv. fjmrh., en ég gæti hugsað mér, að finna mætti annað orðalag, sem þætti mýkra. Ég hefi heyrt sagt, að einn af helztu ráðunautum hv. 3. landsk. hafi stungið upp á fyrirkomulagi í þessu efni, sem mætti notast við: ég væri mjög tilleiðanlegur til að ganga inn á slíkar till., sem gengju eitthvað í þá átt, að halda með sérstöku bókhaldi þessu 3½ millj. kr. tapi út af fyrir sig, og láta það hlutafé, sem nú er lagt inn í bankann, mæta því og afskrifa þegar í stað gamla hlutaféð, ef ákvæðum 16. gr. verður breytt. Hv. 3. landsk. og aðrir nm., að mér sjálfum undanteknum, hafa komið fram með allmargar till. á þskj. 225. Ég flyt þó 8. brtt., við 15. gr. Ég get verið hv. 3. landsk. sammála um, að rétt sé að fella niður úr brtt.hæstv. fjmrh. ákvæðin um, að leggja megi hömlur á sparisjóðsfé, og ég er alveg samþykkur þeim ástæðum, sem hv.þm. færði fyrir þessu. Það er betra að mæta þessu þegar í upphafi en að eiga það alltaf yfir höfði sér. Flestum hinna brtt. er ég ósamþykkur. Hv. 3. landsk. talar hér eins og hann komi fram sem umboðsmaður þeirra manna, sem lofað hafa stuðningi sínum til endurreisnar Íslandsbanka - eins og hv.þm. orðaði það. En þó að hv.þm. segi við þingið, að ef þetta og þetta verði gert, muni hann og hans samherjar ekki standa við sínar skuldbindingar, álít ég ekki, að það hafi nein áhrif á þingið. Hv. 3. landsk. má ekki ætla sér það, að geta verið einskonar yfirráðherra, sem geti skipað þinginu fyrir verkum. Hv. þm. hefir raunar ekki fært neinar sannanir fyrir því, að hve miklu leyti hann geti talað fyrir hönd þeirra manna, sem vilja leggja fram fé til bankans; en allir vita, hvaða ástæður hafa verið notaðar til að safna fé hér innanlands. Það var látið í veðri vaka, að þeir mundu tapa öllu, ef bankinn yrði gerður upp, og því væri sjálfsagt að leggja fram fé til viðreisnar honum. Hafi þær ástæður verið fyrir hendi þá, eru þær það einnig núna. En þeir líta svona á málið: „Á hvern hátt töpum við minnstu? Töpum við meira á að draga okkur í hlé, eða á að láta bankann til skiptameðferðar?“ Og þeir hljóta að tapa meiru, ef bankinn er tekinn til skiptameðferðar. Það er því hagur þessara manna að leggja fram fé, þó að eitthvað verði klipið af því. Mér finnst þingið geta samþ. þau ákvæði í till.hæstv. fjmrh., sem þetta snerta, enda þótt hv. 3. landsk. þykist tala hér af hálfu þeirra, sem hafa lofað að leggja fram fé til endurreisnar bankanum. Hv. 3. landsk. talaði fyrir brtt. sinni við 13. gr. í brtt.hæstv. fjmrh. Ein af ástæðum hv.þm. var býsna spaugileg, ef litið er á það, hvernig bæði hann og aðrir hafa um þetta talað áður. Hv. þm. er sannfærður um; að Íslandsbanki eigi ekkert til, og allir eru vissir um það, m. a. hefir bankaeftirlitsmaðurinn gert ráð fyrir því í mati sínu, að hlutaféð sé allt tapað. Samt sem áður vill hv.þm. segja, að „hlutaféð eigi að taka eignarnámi“. En það er ekkert til, og þess vegna ekkert hægt að taka. Og það er þó skárri lögfræðingur, sem stendur að baki orðum hæstv. ráðh., en hv. 3. landsk., þó að hann sé líka að fúska í faginu. Það hafa komið fram brtt., sem eru ekki mikils virði, um nafn á bankanum. Heitin eru orðin allmörg, en mér finnst það heitið, sem er á bankafrv. í Nd., einna hentugast, sem sé að kalla bankann Útvegsbankann. Það er stutt orð, og útlendingar geta vel skrifað það og borið það fram. Annars getum við ekki hagað löggjöf okkar eftir því, hvað útlendingar geta borið fram. Hitt skiptir miklu máli, að heitið á bankanum sé hentugt og tamt landsmönnum. Og þó að bankinn héti t. d. verzlunar- og útvegsbanki, mundi hann í daglegu tali vera kallaður Útvegsbankinn. Ég býst þá við að bera fram skriflega brtt. um þetta við brtt.hæstv. ráðh. á þskj. 216. En verði það ekki, þykir mér skárra heitið, sem hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. G.-H. bera fram í brtt. sinni. Ég hefi ekki borið fram aðrar brtt: - undirtektirnar í hv.n. örvuðu mig ekki til þess -, en ég verð að segja, að mér fyndist mjög eðlilegt, að Landsbankinn hefði átt hlut að máli um hlutaféð í Útvegsbankanum, eins og var í uppkastinu, sem gekk á milli þm. í gær. Vera má þó, að þetta hafi ekki verið tekið upp, af því að ekki hafi verið búið að tala nógu rækilega við framkvæmdarstj. Landsbankans. Það mætti enn gera það, því að þessu liggur ekki svo afskaplega mikið á. Mér finnst sjálfsagt að tala við Landsbankastj. og vita, hvort hún fengist ekki til að styðja hina nýju bankastofnun á þennan hátt. Ég flyt samt enga brtt., eins og ég sagði áðan, af því ég fékk svo lítinn byr í hv.n. Ég mun, eins og hv.þm. hefir skilizt, samþ. flestar brtt.. hæstv. ráðh., þó að ég sé ekki fyllilega ánægður með ýmislegt í þeim. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. fylgi því fast fram í aðalatriðunum, einkum brtt. við 16. gr. Mér þótti vænt um að heyra, að hv.frsm. meiri hl. n. ætlar að styðja að till.hæstv. ráðh. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að samkv. brtt. yrði ríkið í meiri hl. sem hluthafi í bankanum. Ég býst við, að það sé rétt, ef brtt. á þskj. 225 verður samþ. En það er líka orðið dýrt að hafa meiri hl. í bankanum, ef ríkið á að taka að sér eins mikið af tapinu og gert er ráð fyrir í till.hæstv. ráðh., af því sem ríkið þarf ekki að leggja fram fé, þar sem það hefir tryggingar fyrir svo miklu af því, sem það á hjá Íslandsbanka. Ég leyfi mér, eins og ég gat um áðan, að leggja fram skriflega brtt. um heitið á bankanum.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Ég ætla að minnast svolítið á þær brtt., sem mælt hefir verið fyrir og ágreiningur hefir orðið um í n. Fyrsta brtt á þskj. 225 er um nafnið á bankanum. Mér finnst nafnið „Verzlunar- og útvegsbanki“, sem þar er lagt til, vera ákaflega óliðlegt í íslenzku máli. Hitt nafnið er miklu hentugra og svarar sæmilega til starfsemi bankans. Það er líka alveg hliðstætt nafninu á Búnaðarbankanum. - 2. brtt. er þess efnis, að strax í 2. gr. sé vitnað í hlutaféð, sem lagt er fram samkv. 11. og 12. gr. Þetta virðist vera hreinn óþarfi, þar sem það er skýrt tekið fram í 16. gr. Það er óviðfelldið að hafa þetta í lögum um útvegsbankann, ef svo færi, að ekki heppnaðist að framfylgja skilyrðum 12. gr. - 7. brtt. er um það, hvernig fara skuli um gömlu hlutabréfin. Hæstv. fjmrh. hefir þegar svarað því nógu skýrt. Mér finnst ákvæði reglugerðarinnar vera ótvíræð, og þannig leit líka sá lögfræðingur á, sem ég fór til. Ég er eiginlega í vafa um, hvað ég á að segja um 8. brtt. Ég verð að játa, að það setur hálfgerðan vantraustsblæ á bankann, að setja megi sparisjóðsféð fast. Hinsvegar er, ef öllu er sleppt lausu, nokkur hætta á, að fyrst í stað verði sparisjóðsfé rifið út. Það er töluverður vandi að gera hér upp á milli, en ég teldi varlegra að halda heimildinni fyrst um sinn. Um 9. brtt. a. skal ég geta þess, að ég álít alveg óþarft að bæta henni við fyrstu málsgr. 16. gr., ef brtt. meiri hl. við 6. gr. verður samþ. Þá er það nefnilega orðið skýrt, að nýju hluthafarnir í Íslandsbanka hafa fullan atkvæðisrétt. Það er því engin ástæða til að samþ. þá brtt. Ég kem þá loks að aðaldeiluefninu, um burtfellingu 2. málsgr. 16. gr. Mér virðist báðir aðiljar hafa nokkuð til síns máls. Ég get fallizt á, að það væri í sjálfu sér mjög sanngjarnt, að það tap, sem þegar er orðið á Íslandsbanka, lendi fyrst og fremst á þeim, sem leggja hlutafé í hann. Og það er óheppilegt, að það tap þurfi líka að lenda á því hlutafé, sem lagt er beint í útvegsbankann. Það ætti heldur að ganga til varasjóðs handa bankastofnuninni. En hér er á fleiri hliðar að líta. Það er t. d. ekki ósennilegt, eins og hv. 3. landsk. sagði, að það, að setja þetta ákvæði, verði þess valdandi, að því skilyrði í 12. gr. verði aldrei fullnægt, að Íslandsbanki renni inn í nýja bankann. Menn verða að gera upp með sér, hvað sé heppilegast fyrir landið. Ég teldi illa farið, ef það strandaði á lítilfjörlegu atriði, að fyrirtækið komist upp. Hverju skiptir fyrir ríkið, hvort till. er samþ. eða ekki, ef við vildum nú skipta tapinu, sem virðist vera um 3 millj., á hlutaféð? Ef till. er ekki samþ., ætti tapið að skiptast á hlutaféð eftir 11. og 12. gr., sem er 3 millj. frá ríkinu og að líkum 2½ frá öðrum, en sé till.samþ., skiptist tapið líka á 1½ millj. eftir 2. gr., þ. e. 4½ millj. alls frá ríkinu og 2½ frá öðrum. Þá sé ég ekki, að mismunurinn fyrir ríkið gæti orðið meira en 1/4 úr millj., þó að miðað sé við það tap, sem metið var af matsnefndinni. Þetta er að vísu nokkur upphæð. Þó er það álitamál - nei það er, tæpast álitamál -, á þessu má ekki láta málið stranda eða láta sparifjáreigendur eiga á hættu að tapa stórkostlega sínu fé og kannske að einhverju leyti að stofna lánstraustinu í voða. Ég tel það óverjandi að leggja svo mikla áherzlu á þetta atriði, að láta stranda á því. Þessir hluthafar eru líklega að mestu leyti sparifjáreigendur í Íslandsbanka, sem af fórnfýsi hafa lagt fram fé sitt. Og þá er tæpast sanngirni að ganga svo afskaplega ríkt eftir þessu atriði, þegar höfð er í huga hin till., sem á að tryggja öðrum sparifjáreigendum, að þeir fái allt sitt, og það meira að segja tafarlaust. Mér finnst það lítil sanngirni, ef gert er þannig upp á milli sparifjáreigenda, þeirra, sem vilja leggja af mörkum fé til bankans, og þeirra, sem heimta sitt út skilmálalaust. Ég held þess vegna, þó að ég að sumu leyti hafi ekki algerlega fallizt á það með ljúfu geði, að ég verði að greiða atkv. með því, að þetta atriði falli burt. Og ég vil taka það fram, að ég skoða það ekki, eins og hv. 4. landsk. vildi leggja svo ríka áherzlu á, sem aðalatriði í þessum brtt.hæstv. fjmrh. á þskj. 216, heldur er það vitanlega aðalatriðið að koma upp heilbrigðri lánsstofnun fyrir sjávarútveginn. Ekki er því að neita, að með því að ríkið leggi svona mikið fram, fórnar það geysilega miklu, eins og hv. 4. landsk. benti á. Það er ákaflega sennilegt, að það verði mikil. vaxtabyrði, sem landið tekur á sig, fyrst um sinn a. m. k. Því að ég hefi ansi litla trú á því, sem hv. 3. landsk. var að segja, að töpin myndu vinnast upp á 2–3 árum. Og vegna þeirrar byrði verður að búast við, að minna fé fáist að öðru leyti til atvinnurekstrar. En þá er á það að líta, að atvinnuvegirnir eru líka allmikið styrktir með þessari stofnun. Hvort á heldur að velja? Á að hætta á að þyngja vaxtabyrðina fyrir ríkið eða eiga á hættu, að sjávarútvegurinn eigi enga örugga lánstofnun til, og að allt það fé, sem mundi fara forgörðum við hrun Íslandsbanka, tapist úr atvinnurekstrinum við gjaldþrotaskipti bankans? Þá held ég fyrir mitt leyti, að ekki megi hika við að færa þessa fórn; landið verði að leggja fram það, sem gert er ráð fyrir í till. stj.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál neitt verulega meir en orðið er. Brtt. okkar við 13. gr. viðvíkjandi gamla hlutafénu er fram borin af okkur hv. 1. þm. G.-K. fyrst og fremst til aðvörunar fyrir stj. Því að það fer eftir því, hvernig menn eru sinnaðir, hvort menn hafa tilhneigingu til að leggja á tæpasta vaðið. Ég vil ekki leggja á tæpasta vaðið, ef ég sé önnur tryggari nægilega nálægt. Og okkur hv. 1. þm. G.-K. finnst stj. mega vara sig á þessu. Því að ef eftirköstin koma þá er það hennar fyrst og fremst að mæta þeim. Hæstv. ráðh. vitnaði til, hvaða mat hafi fram farið. En það hefir ekki farið fram mat á þann hátt, sem alltaf er krafizt. Ég minni á, að útibúin hafa verið metin aðeins af einum matsmanni. Getur verið, að sú rannsókn sé nægileg fyrir stj., en hún er ekki fullgild gagnvart öðrum út á við. Og þeir menn, sem nánastir voru til þess að koma fram sem umboðsmenn hluthafanna, en það voru framkvæmdarstjórar bankans, þeir hafa ekki haft tilefni til að gefa matsmönnunum hér í Reykjavík upplýsingar svo rúmt sem lögin um framkvæmd eignarnáms mæla fyrir. En ég ætla ekki meira um þetta að þrefa, því að við höfum með till. borið fram okkar aðvaranir, og þar af leiðir, að við þvoum hendur okkar af öllum afleiðingum. Út af því, sem hv. 4. landsk. sagði, finn ég ekki ástæðu til að taka fram annað en að ég hefi alls ekki talað hér sem umboðsmaður þeirra manna, sem loforð hafa gefið um hlutafé innanlands, né þeirra, sem vonast er til, að leggi fram lautafé utanlands. Ég hefi aðeins talað af kunnugleik mínum á þessum atriðum og hefi stuðzt, að því er snertir innlenda hlutafjársöfnun, við ummæli, sem mér hafa verið færð af þeirri n., sem hefir með höndum umboð flestra þeirra manna, sem lofað hafa hlutafé hér á landi. Og ég hefi ekki sagt annað um það efni en það, sem ég hefi rétt til að flytja sem skilaboð frá þeim mönnum. Mér þótti vænt um þau ummæli hv.frsm. meiri hl., að þótt hann gæti ekki fallizt á brtt. okkar hv. 1. þm. G.-K. 9.a. á þskj. 225 við 16. gr. á þskj. 216, þá væri það ekki af því, að hann væri efni hennar mótfallinn, heldur telji hann þessa brtt. óþarfa, af því að með viðauka þeim við 6. gr., sem meiri hl. n. stendur að, og með burtfellingu 2. málsl. úr 16. gr., sem hv.þm. aftur í staðinn kvaðst mundu styðja, væri það alveg ljóst, að forgangshlutaféð í Íslandsbanka gengi yfir í Sjávarútvegsbankann sem venjulegt hlutafé í þeim banka með fullum hlutafjárréttindum þar. Og hæstv. fjmrh. lét lík orð falla að efni til, og í trausti þess, að hæstv. stj. þó ekki hviki frá þessum skilningi, skal ég eftir samkomulagi við meðflm. minn taka aftur þessa brtt. 9.a., af þeirri ástæðu, að hún er óþörf, þar sem það er viðurkennt af báðum hliðum, að efni hennar er að fullu fram tekið í till. annarsstaðar.

Jón Baldvinsson Ef enginn er búinn að kveðja sér hljóðs, vildi ég spyrja hæstv. forseta, hvort ekki mætti láta fresta málsafgreiðslunni þangað til á morgun eftir hádegið.

Forseti (GÓ): Mér er illa við það. Þetta mál hefir dregizt nokkuð lengi, og ég vil ekki fresta atkvgr. nema hv.þm. geti komið sér saman við hæstv. fjmrh. um það. Annars mun ég láta atkvgr. fara fram strax.

Jón Baldvinsson Þessar till., sem hér eru til umr., hafa þó ekki legið lengi fyrir. Þeim var sumum útbýtt í gær, og menn hafa verið með þær í dag á nokkuð mörgum fundum. En það var með tilliti til að koma að nýjum brtt., sem ég var að biðja hæstv. forseta að taka málið af dagskrá til morguns.

Fjmrh. (Einar Árnason.): Ég hefði kosið, að málið fengi afgreiðslu nú. En þó vil ég sætta mig við, að því sé skotið undir deildina, svo að hún skeri úr, hvort það er afgr. eða geymt.

Mér er þetta ekkert kappsmál

.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Við 1. umr. gerði ég grein fyrir aðalatriðum þessa frv., sem eru þau, að tryggja iðnaðarmönnum sama rétt og verkamönnum var tryggður með l. nr. 55, 31. maí 1927. En hann er aðallega í því fólginn, að þeir geta leitað aðstoðar dómara eða lögreglustjóra til þess að ná því kaupi, sem þeir eiga hjá þeim, sem þeir vinna hjá. Þetta nær aðeins til þeirra einstaklinga, sem vinna hjá öðrum; og smærri atvinnurekenda, sem vinna með venzlafólki sínu eða nemendum. Allshn. getur í raun og veru fallizt á, að frv. verði samþ. óbreytt, og þótt hún flytji hér 6 brtt. við frv., þá eru það aðeins formsatriði. N. vill færa lögin frá 1902 og 1927 saman og taka þau upp í þetta frv. Allar brtt.n. miða að þessu. Eins og hv.þm. er kunnugt, voru lögin frá 1902 sett til þess að skylda verzlanir til að borga verkafólki kaup sitt í peningum. Það átti að hætta skuldaverzluninni, sem þá var svo algeng - og er reyndar ekki alveg horfin ennþá - og veita verkafólki þann rétt, að það þyrfti ekki að hlíta því, að fá kaupið greitt með skuldajöfnuði, nema svo hafi áður sérstaklega verið um samið. Samkv. lögum nr. 55, 31. maí 1927, átti verkafólk að fá kaupið greitt vikulega, nema öðruvísi væri um samið. Sama skyldi gilda um verkkaup fyrir ákvæðisvinnu, nema öðruvísi væri um samið. Eftir lögunum frá 1927 var verkamönnum einnig heimiluð aðstoð dómara til þess að innheimta kaupið, og þurfti ekki að fara í mál til þess. Það er líka augljóst, að það borgar sig ekki að fara í mál út af einum 70 krónum, jafnvel þótt maður fái sér einhvern málskostnað dæmdan. Þetta voru því þörf ákvæði. Nú hafa dómarar litið svo á, að lögin frá 1927 taki ekki til iðnaðarmanna, en áskoranir hafa komið frá þeim, að lögin skuli einnig taka til þeirra. Eftir þessu frv. eiga iðnaðarmenn, einnig þeir, sem taka að sér verk og vinna það fyrir ákveðið kaup, að geta leitað aðstoðar dómara til að innheimta kaup sitt. Þetta tekur þó ekki til stórra verktaka, en það gildir gegn þeim. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um frv., en mælist til þess, að brtt.allshn. verði samþ., því þær eru aðeins breyt. að formi til, en ekki efni, þ. e. að hafa öll þessi lög í einu lagi.