Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Helgi Jónasson) : Fjvn. hefir haft þetta mál til athugunar, og við þann samanburð, sem hún hefir gert, hefir hún ekkert fundið athugavert. En þó hafa einstaka nm. óskilinn rétt til að gera aths. við einstaka liði frv. Legg ég svo til, að frv. verði vísað til 3. umr.



Ég þarf ekki að tala mörg orð fyrir þessari brtt. á þskj. 364, sem ég ásamt öðrum flyt hér við frv. til l. um bændaskóla. Við leggjum til, að inn í 6. gr. frv. sé sett það ákvæði sem skilyrði fyrir inntöku í skólann, sem samþ. var í Nd. um þetta atriði. Öllum hv. þm. er þetta svo kunnugt, þar sem . það var rætt í báðum d., að það þarf ekki að skýra það. Ég vil aðeins geta þess, að við sem þessa brtt. flytjum, litum svo á, að ekki megi minna vera en að þess sé krafizt af þeim, sem ætla að ganga í bændaskóla, að þeir hafi eitthvað unnið að landbúnaðarstörfum áður, svo að þeir séu ekki alveg eins og álfar út úr hól, þegar þeir koma að skólunum, og eins og þetta skilyrði er nú, að umsækjendur skuli hafa unnið að almennum landbúnaðarstörfum a. m. k. í 2 ár eftir 12 ára aldur, þá er hér ekki um svo strangt ákvæði að ræða. Það er orðið mjög algengt, að unglingar úr kaupstöðum og kauptúnum, sem eitthvað ætla að fást við sveitavinnu, fari í sveit að sumrinu og dvelji þar, og yrði slík dvöl vitanlega talin sem undirbúningur undir inntöku þeirra í bændaskólana, en þó að gengið hafi verið inn á að heimila skólastjórunum að veita undanþágu undir þessum kringumstæðum, ef ástæður þykja til, þá er það gert með það fyrir augum, að aðeins í vissum tilfellum skuli þessar kröfur ekki gerðar, ef sérstök skilyrði eru fyrir hendi. Ég vil vænta þess, að Alþ. fallist á að setja þetta ákvæði aftur inn í frv. um bændaskóla. Ég lít svo á, að það muni alls ekki vera nein hætta á því, að þessu ákvæði verði misbeitt að neinu leyti, þannig að enginn umsækjandi fái að koma í skólana nema ef alveg sérstakar ástæður eru fyrir hendi, og eins t. d. ef ekki væri hægt að taka alla umsækjendurna inn í skólana, þá yrðu að sjálfsögðu þeir látnir sitja fyrir, sem sýnt hefðu, að þeir ætluðu sér að stunda landbúnaðarvinnu áfram. Hitt hefir dálítið þekkzt, að menn t. d. úr kaupstöðum, sem nokkuð hafa sótt bændaskólana, hafa aldrei komið að neinum landbúnaðarstörfum áður, og ekki heldur eftir að þeir sóttu bændaskólana. Það er í raun og veru mjög óeðlilegt, að slíkir menu saki bændaskóla, ug má telja eðlilegt, að þeir hafi fyrst sýnt, að hugur fylgi máli hjá þeim að stunda landbúnaðarstörf. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta.

*Jón Baldvinsson: Þessi till. á þskj. 364 er í rauninni ekki fyrirferðarmikil, en þó felst í henni stefna, sem ég kann engan veginn við og mér finnst, að þeir hv. þm., sem sérstaklega telja sig fulltrúa bænda, ætli að beita sér fyrir. Ég vil geta þess, að þegar frv. til l. um bændaskóla kom fyrst fram á Alþ., þá var í 6. gr. þess frv. ekki gert ráð fyrir, að piltar, sem fengju aðgang að bændaskólunum. þyrftu að hafa verið nema eitt sumar í sveit eftir 14 ára aldur. Nú er aldurstakmarkið að vísu lækkað, en líka fjölgað árunum, sem þeir eiga að hafa verið í sveit. Það, sem vakti fyrir mér, þegar ég flutti till. í hv. Ed. um að fella þetta niður, var sú stefna, að bægja ekki kaupstaðarpiltum og piltum úr kauptúnum frá því að sækja bændaskólana, of þeir hefðu ábuga fyrir því að stunda landbúnað, því að það veit hv. 1. flm. brtt., að það eru margir piltar í sveitunum, sem ekki hafa minnsta áhuga fyrir landbúnaðarstörfum, en svo geta hinsvegar verið margir piltar í kaupstöðum, sem hafa mikinn áhuga fyrir þeirri atvinnugrein, sem er eðlilegt vegna þess, að kynslóðin, sem er að vaxa upp núna í kaupstöðunum, stendur í svo nánu sambandi við þá menn, sem fluttu úr sveitunum til kaupstaða og kauptúna, svo að það er ekki nema eðlilegt, að þetta fólk, sem stendur svo nálægt bændafólkinu, beri í brjósti einhverja ræktarsemi í garð sveitanna, enda hygg ég, að úr kaupstöðum og kauptúnum hafi komið ekki allfáir menn, sem hafa sýnt mikinn áhuga fyrir ræktun jarðarinnar. Ég þarf ekki annað en að benda hv. 1. flm. á það, að það hefir í rauninni enginn lagt fram jafnmikla og góða ræktun, oft við léleg skilyrði, eins og þeir, sem í kaupstöðum og kauptúnum búa. Sú ræktun hefir á síðari árum jafnvel tekið fram ræktun á góðum jörðum í sveitunum sjálfum, - og því mega ekki synir þessara manna, áhugasamir unglingar úr kaupstöðum og kauptúnum, eiga rétt á því til jafns við sveitapiltana að komast inn í þessa skóla? Hv. frsm. sagði, að þeir ættu að hafa unnið eitthvað að þessum störfum áður en þeir færu í skólana, svo að þeir kæmu ekki inn í skólana eins og álfar út úr hól. Ég veit ekki, hvort hv. þm. Skagf. hefir verið með einhver sérstök meiðyrði í garð kaupstaðapiltanna um, að þeir væru sérstakir álfar, sem ekki væri líklegt, að hægt væri að troða neinu í um landbúnaðarmál: Ég held, að verkin sýni merkin um það, að það hafi einmitt farið fram gríðarlega mikil ræktun í kaupstöðum, sem hafi víðast hvar verið betri heldur en sú ræktun, sem fram hefir farið í sveitunum undir umsjón húnaðarfélaga og ráðunauta, að þeim að öðru leyti ólöstuðum. Nú er það svo um kaupstaðapilta, að foreldrar þeirra reyna vel flestir að láta þá fara í sveit. Það þykir betra og hollara fyrir unglinga og börn, ef hægt er að koma þeim í sveit að sumrinu, en hv. 1. flm. veit, að það eru aðallega yngri krakkar, 8–12 ára, og eru þau oft á þessu reki öll sumurin í sveit. En þegar unglingarnir hafa náð 12 ára aldri, þá þurfa foreldrar þeirra að láta þá vinna eitthvert starf í kaupstöðunum, til þess að létta undir með heimilinu, svo að einmitt eftir 12 ára aldur til 14 ára eiga þeir erfitt með að fara í sveit og vinna þar. Hv. I. flm. minntist á það sem rök fyrir till. sinni, að það hefði þekkzt, að kaupstaðapiltar hefðu gengið í bændaskóla og svo aldrei sinnt búskap eftir það. Ég vil segja hv. þm. það, að ég hugsa, að það séu fleiri sveitapiltar, sem hafa farið á bændaskóla og aldrei sinnt landbúnaði siðan. Ég þykist vita, að fjöldi af sveitapiltum, sem farið hafa í búnaðarskóla, hafi síðan aldrei meir sinnt landbúnaði. Hvers vegna skyldi vera komið svo, að stórkostlegur meiri hluti þjóðarinnar er búsettur í kaupstöðum og kauptúnum? Er það ekki vegna þess, að fólkið hefir flutt úr sveitunum til kaupstaðanna? Sveitapilturinn getur haft ákaflega mikla löngun til þess að fara til, sjávar og stunda sjómennsku. Faðir hans og forfeður langt fram í ættir hafa kannske stundað sjómennsku á togurum og skútum o. s. frv. Sveitapilturinn getur haft löngun til þess að fara á stýrimannaskóla, og þó að ekki sé hægt að bera saman jafnþrönga stétt og t. d. stýrimannastéttina og hinsvegar heila atvinnustétt eins og landbúnað, þá getur sveitapilturinn haft löngun til að stunda þessa atvinnu, og eins getur verið, að kaupstaðapilturinn hafi mikla löngun til þess að stunda landbúnað, þó að hann hafi ekki aðstöðu til þess vegna slæmra kringumstæðna. Hann hefir ekki fé til að kaupa sér jarðnæði, en ef hann hefði fengið sér skólamenntun, þá væri hugsanlegt, að hann gæti fengið starf í sveit og ílenzt þar síðan, enda er sannleikurinn sá, að úr kaupstöðunum hafa komið piltar í bændaskólana, sem hafa siðar orðið nýtir menn í sveitum. Ég vil því eindregið mæla á móti því, að farið verði að samþ. þessa till., sem gengur þvert ofan í yfirlýsta stefnu allra flokka nú, en það er sú stefna að reyna ekki eingöngu að halda fólkinu kyrru í sveitunum, heldur að breyta straumnum og reyna að fá fólkið til að fletja aftur til sveitanna. Þetta er eitt af því, sem gæti stuðlað að þessu, en fyrir það er girt með þessum ákvæðum, eins og þau eru nú í frv., vegna þess hvernig til hagar hjá unglingum í kaupstöðum. Ég veit, að með þeirri nýbýlalöggjöf, sem samin hefir verið, er ætlazt til, að reynt verði að stuðla að því, að fólkið haldist við í sveitunum, því að aðalmarkmið hennar er, að unga fólkið í sveitunum geti reist þar heimili, átt kost á jarðnæði, og það er auðvitað virðingarvert, en það gæti vel verið, að það þyrfti að gera meira en það. Ég er ekki í vafa um, að nú, þegar aðalatvinnuvegurinn við sjóinn bregzt svo herfilega, þyrftu kaupstaðirnir að tryggja sér lönd til þess að hafa til afnota fyrir íbúa sína, svo að þeir gætu fengið því fólki jarðnæði, sem þá ósk kynni að bera í brjósti að búa í sveit og hafa þar heimili. Þetta liggur að vísu ekki fyrir nú, en ég vildi benda hv. þm. á, að þetta getur verið atriði í baráttunni fyrir því að beina straumnum aftur frá kaupstöðunum til sveitanna. Það eru miklir erfiðleikar á að gera ráðstafanir til að hjálpa fólkinu, þegar það hópast saman í þúsundatali á litlu svæði af landinu og mun erfiðara að ráða fram úr vandræðum þess þar en í strjálbýlinu í sveitunum, enda er ekkert til þess sparað. Vildi ég vænta, að hv. Alþ. vildi samþ. frv. eins og það liggur fyrir, en sinna ekki brtt., sem fram hefir komið á þskj. 364.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Um brtt. ætla ég ekki að fara mörgum orðum vegna þess. að varla er hægt að búast við, að menn fari að skipta um skoðun á henni héðan af, eftir að frv. hefir gengið svo á milli d., sem raun er á orðin, en ég vil segja það, að í frv. elns og það liggur fyrir, án brtt., þó að ekki sé eins ákjósanlegt og verða mætti, þá felst þó í 6. gr., um skilyrði fyrir inntöku í skólana, það ákvæði í d-lið, sem tryggir mér heimild til að setja inn í reglugerðina samskonar ákvæði og tvisvar hefir verið fellt í hv. Ed., þótt þau væru ekki eins ströng og þau eru í frv. En þau myndu nægja, ef frv. yrði að l. eins og það er, og verða fyllilega viðunandi. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, þótt þeir séu brtt. samþ., sem ég og er, að þá munu ekki fást 2/3 hlutar atkv. með frv. þannig breyttu en samkv. þingsköpum þarf slíkt atkv.-magn til að frv. verði samþ. í Sþ., ef brtt. nær samþykki. Þess vegna vil ég mælast til þess, þótt ég sé brtt. samþykkur, að hún yrði dregin til baka, eða ef hv. flm. vill það siður, að málið sé þá tekið út af dagskrá nú og athugað nánar áður en það kemur fyrir aftur.

*Sigurður Kristjánsson: Í byrjun þessa þings flutti ég í Sþ. till. til þál. um rannsókn á Bolungavíkurhöfn. Þessari till. var vísað til hv. fjvn. 28. okt., en ég hefi ekki frétt neitt til hennar síðan. Einnig flutti ég ásamt hv. þm. V.-Sk. þáltill. hér í Sþ. um landhelgisgæzlu. Og þessari till. var einnig visað til fjvn., sama dag og hinni till. Ég hefi ekkert frétt til þessarar till. heldur. Og af því að ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti líti svo á, að hann eigi að hafa eftirlit með, að nefndir vanræki ekki störf sin, þá vil ég spyrja hann um það, hvað hann veit til þessara tillagna og hvort ekki mundi hægt að fá afgreiðslu hjá nefnd á þeim. Sömuleiðis hefi ég flutt hér tillögu um sjómælingar og rannsóknir fiskimiða, og var þeirri till. útbýtt í sameinuðu þingi 18. fyrra mán. Ég hefi ekki spurt til þeirrar till. neitt síðan. Loks hefi ég flutt till. um rannsókn á Gilsnámu í Hólshreppi, og var þeirri till. útbýtt 30. fyrra mán., en síðan hefi ég ekki heyrt neitt um hana. Nú þykir mér ekki viðunanleg afgreiðsla þessara mála, og vil þess vegna biðja hæstv. forseta að hlutast til um, að þessi mál sæti þinálegri meðferð.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Ég flutti snemma á þessu þingi þáltill. í sameinuðu þingi viðvíkjandi viðbótarfjárveitingu til dýpkunar á Vestmannaeyjahöfn. Till. var vísað til 2. umr. og til fjvn. Sú nefnd hefir ekki látið til sín heyra um það mál, og vil ég beina samskonar tilmælum til hæstv. forseta í tilefni af þessu eins og hv. 6. þm. Reykv. hefir gert viðvíkjandi öðrum till.

*Forseti (JBald) : Að því er snertir till. þær, sem vísað var til fjvn. og um hefir verið rætt af tveimur hv. þm., vil ég vísa til hv. n. og óska þess, að hún láti frá sér heyra um þessar till. hið bráðasta. En viðvíkjandi þeim till., sem enn eru eigi teknar á dagskrá, þá hafa verið miklar annir í deildum, og svo hafa verið fjárlögin í sameinuðu þingi, sem einnig taka dálítinn tíma. En ég mun að sjálfsögðu taka þessar till. á dagskrá.

*Bjarni Bjarnason: Viðvíkjandi tveimur af þessum till., um Bolungavíkurhöfn og Vestmannaeyjahöfn, þá voru þær báðar sendar til vilamálastjóra - en nýlega - til umsagnar. En till. um landhelgisgæzluna mun liggja óafgreidd hjá fjvn. ennþá.

*Sigurður Kristjánsson: Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir þá áminningu, sem hann hefir gefið um þessi mál, og loforð hans um að taka hin málin á dagskrá. En ég vil undirstrika, að það er óvenjuleg meðferð á máli, sem hinar tvær till. sæta; því að það er óhugsandi, að nefndin hefði ekki haft tíma til að athuga þær í hátt á annan mánuð, sem þær hafa verið til meðferðar. Það er náttúrlega alls ekki forsvaranlegt.

*Emil Jónsson: Það var bara út af því, að hv. form. fjvn. sagði, að þessar till. tvær hefðu verið sendar mér til umsagnar. Hann bætti við, og réttilega, að það hefði verið gert mjög nýlega. En ég vildi láta það koma fram, til þess að það sæist, að ekki væri af minni hálfu um drátt að ræða, að þessar till. voru sendar mér í dag.



Nefndin er sammála um að leggja til, að till. verði samþ. eins og hún liggur fyrir. En ég vil leyfa mér að láta þá ósk í ljós við ríkisstj., að hún hraði þessu eins mikið og unnt er, að ganga úr skugga um, hvort gæti orðið úr þessum kaupum. því að ef ekki, þá hugsum við flm. okkur að bera fram málið á næsta þingi.



Ástæðan fyrir því, að þessari till. var vísað til fjvn., var nú m. a. og sérstaklega sú, að hæstv. atvmrh., sem með kennslumálin fer, var ekki viðstaddur. Meður því að hann er ekki heldur viðstaddur í dag, þá mun ég ekki lengja umr. um þetta mál, en lýsa yfir, að fjvn. hefir lagt einróma til, að till. verði samþ., og vildi ég óska, að svo yrði.

Forseti (JBald): Hæstv. atvmrh. hefir óskað eftir að verða viðstaddur umr. um þetta mál, og mun ég því taka málið af dagskrá að þessu sinni.

* Flm. (Emil Jónsson): Eitt af þeim verðmætum, sem hvert land telur sig þurfa að gæta sem öruggast, eru orkulindir þess. Kolanámur, olíunámur og þess háttar eru verðmæti, sem stórveldin hugsa hvað mest um að ná í nýlendum sínum, og barátta þeirra um löndin snýst fyrst og fremst um þessi gæði. Við Íslendingar eigum náttúrlega ekki - a. m. k. ekki svo að neinu nemi - kola- og olíunámur. En við eigum annað, sem því jafngildir, og er kannske enn farsælla og betra, sem er vatnsorkan, fallvötnin og jarðheitt vatn. Í þessu tvennu er bundin afarmikil orka, og veltur mikið á, hversu vandlega við gætum hennar og hversu við getum hagnýtt hana. Slík orka telst jafnan til hinna mestu nytsemda, hvar í heimi sem er. Fallvötnin hafa nú nokkuð verið rannsökuð hjá okkur, að vísu ekki til neinnar hlítar; en lausleg bráðabirgðaáætlun hefir verið gerð um það, hversu mikil orka muni fást úr ýmsum stórám og fossum. En um jarðhitann má segja, að hann hefir ekkert verið rannsakaður til þessa. Ég legg til, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að rannsókn verði upp tekin meðal annars með því - og sjálfsagt fyrst og fremst -, að fengin verði nýtízku áhöld, borar og þess háttar, til þess að geta á þann hátt kannað jarðlögin á hitasvæðum miklu betur. Því að án þeirra er ómögulegt að framkvæma þessa rannsókn. Þetta getur haft þýðingu, fyrir þá staði fyrst og fremst, þar sem þéttbýlið er mest, eins og Hafnarfjörð og Reykjavík og nágrenni. Ennfremur fyrir aðra staði, þar sem um hita er að ræða, eins og til dæmis Akureyri, Siglufjörð og Húsavík og fleiri staði, sem hafa heita vatnið innan ekki mjög mikillar fjarlægðar, svo að til mála getur komið að virkja. Ennfremur kunna að vera möguleikar til allmikillar annarar virkjunar á þessari hveraorku, sem náttúrlega yrði rannsakað um leið. Ég skal ekki eyða fleiri orðum um þetta mál, því að ég ætla, að hv. þingmenn skilji, hversu þýðingarmikið það er, og hversu mikið liggur við, að þjóðin geri sér grein fyrir, hver verðmæti það eru, sem felast í þessum orkulindum. Ég veit, að rannsókn þessi hefir nokkurn kostnað í för með sér, en til þess verður að ætlast, að bæjar- og sveitarfélög leggi nokkuð af mörkum til þessara hluta. Þau eiga fyrst og fremst mest í húfi í þessu efni. En jafnvel þótt þau reyndust yfirleitt ekki fús til að taka þátt í þeim kostnaði, eru til svæði, sem hafa slíka þýðingu fyrir landið í heild, að sjálfsagt væri, að ríkið tæki þá málið að sér eitt saman. Ég vil leggja til, að þessu máli verði vísað til siðari umr. og fjvn.

*Bjarni Bjarnason: Fyrir hv. Nd. var lagt frv. snemma á þessu þingi um eignar- og notkunarrétt á jarðhita. Frv. var flutt af hv. 1. þm. Árn. og mér, og var því vísað til landbn. Í frv. eru mörg mikilsverð atriði. Er þar gert ráð fyrir rétti ríkisstj. til að láta rannsaka jarðhita og hveraorku, hvar sem er á landinu. Í 11. gr. er gert ráð fyrir, að eigendur jarðhita geti leitað aðstoðar ríkisins um rannsóknir í þessum efnum. Ætlunin er, ef þetta verður samþ., að fá nokkra fjárhæð á fjárl. í þessu skyni. Þó að þetta sé annað þingið, sem falið hefir landbn. meðferð þessa máls, hefir samt ekki unnizt tími til að afgreiða það. En þó tel ég rétt, að þessi þáltill. sé borin fram. Samt sem áður verð ég að láta í ljós óánægju yfir því, að landbn. hefir ekki afgr. frv., en það hefði sparað flutning þessarar þáltill.

*Bjarni Ásgeirsson: Ú af því sem hv. 2. þm. Árn. sagði um afgreiðslu þessa máls, vil ég geta þess, að í n. voru skiptar skoðanir um nokkur atriði frv., og í annan stað var nokkur óánægja um form þess. Sáum við því, að ef leggja ætti þá vinnu í endurbætur á frv., er við töldum nauðsynlegar, þá yrðu önnur mál að sitja á hakanum, sem mikilsverðari eru. Við höfum vísað fleiri málum frá uf sömu ástæðum. Hinsvegar munu flestir eða allir nm. vera sammála um, að rétt sé að samþ. löggjöf svipaða þessari. Og við erum ákveðnir í því, ef við skipum sæti þessarar n. á næsta þingi, að beita okkur fyrir því, að frv. þessu svipað í aðalatriðum verði afgreitt.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég vil aðeins benda á, að rannsóknir eins og þær. sem farið er fram á í þessari till., hljóta að kosta verulegt fé, og yrði þá að veita til þessa nokkra upphæð á fjárl., ef þetta yrði samþ. Það hefir oft komið fyrir hér á þingi, að samþ. hafa verið till. um rannsóknir og undirbúning mála, sem kostað hafa mikið fé, án þess að samtímis væru veittar til þessa samsvarandi fjárhæðir. Hefir þetta oft komið sér illa fyrir stj. Mælist ég því til þess við hv. fjvn., ef hún vill mæla með till., að hún leggi þá jafnframt til, að fé verði veitt til þessa á fjárl.

*Bjarni Bjarnason: Hv. þm. Mýr. hélt því fram, að ég vildi leiða mál þetta af réttum grundvelli, Það er ekki rétt. Ég gat þess,. að ef frv. hefði orðið að l., þá myndi hafa verið samþ. í fjvn. fjárveiting til málsins. En til þess að koma ekki aftan að neinum, get ég þess, að ég vil fá málið leyst á grundvelli frv. á þskj. 117, en ef málið kemur til fjvn. í því formi, sem hér er ætlazt til, þá mun ég ekki greiða fyrir því, af þeim ástæðum, sem ég hefi áður tilgreint. Af því að nú er eftir aðeins lítill hluti þingtímans, en fjvn. á erfitt með að mæta þörfum og óskum allra hv. þm., sé ég ekki ástæðu til að samþ. nú þessa þáltill., sem myndi hafa mikil útgjöld í för með sér.



Ég held, að það sé óvenjulegt, að formaður n. lýsi yfir því fyrirfram, að hann muni ekki greiða fyrir máli, sem koma kann til n. Ég kann því illa, að málin skuli hafa tekið þessa stefnu og tek því aftur till. mína um, að málinu sé vísað til fjvn.



Það skiptir ekki miklu máli fyrir mig, hver venjan hefir verið í svona atriðum. Það getur verið, að klókara væri að hafa ekki sína sjálfstæðu skoðun á máli, sem fara á til ákveðinnar n. En ég hefi rökstutt mína skoðun, og mér er hún ekkert launungarmál.

*Einar Olgeirsson: Ég tel till. þessa mjög þýðingarmikla fyrir okkar land. Við sjáum um þessar mundir, hvernig dregur nær heimsstyrjöld með hverjum degi, sem líður. Okkar land er illa undir það ástand búið, sem af slíku myndi skapast. Menn muna, hvernig var í síðustu styrjöld um útvegun kola, og það er enginn vafi á, að í þeirri næstu myndu erfiðleikarnir í þessu efni verða miklu meiri. Tel ég því sjálfsagt að greiða fyrir hverri þeirri till., sem miðar að því að flýta rannsóknum á jarðhita hér á landi, en hvert það verk, sem verður til að tefja fyrir slíkum rannsóknum, verður að teljast óhappaverk. Er því ekkert vit í að fresta þessari þáltill. til næsta þings. Framkvæmdum yrði áreiðanlega mjög hraðað með því að samþ. hana nú þegar, og þetta verk verður að vinna sem allra fyrst. Ég legg því eindregið til, að till. verði samþ.

*Pálmi Hannesson: Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hv. flm. þáltill., hverskonar rannsókn það er, sem þeir hugsa sér, að framkvæmd verði. Ég hefði hugsað mér, að rannsaka mætti, hve mikið magn hér væri til af heitu vatni á hverjum stað. þyrftu slíkar rannsóknir ekki að kosta mjög mikið fé. þessar rannsóknir myndu þá svara til rannsókna þeirra, er hér fóru fram áður en fossalögin voru samþ. Af lauslegum athugunum tel ég líklegt, að jarðhitaorka hér á landi sé fullt eins mikil og orka sú, er felst í öllum fallvötnum landsins. Hv. 1. landsk. talaði um boranir í sambandi við þessar rannsóknir, sem ættu að vera gerðar sérstaklega fyrir einstök bæjarfélög og hreppsfélög. Fyrir honum virðist vaka sérstaklega teknisk rannsókn.

* Flm. (Emil Jónsson): Hv. l. þm. Skagf. spurði, hverskonar rannsóknir það væru, sem fyrir okkur vektu. Ég get svarað því, að það er ekki þesskonar rannsókn, sem hann minntist á, að mæla einungis afrennsli hveravatnsins, heldur að athuga, hvort ekki er hægt með borunum að auka heita vatnið. Víða eru miklir möguleikar til að fá orkumagnið aukið með borunum. Þessar tilraunir hafa fátækir hreppar ekki efni á að framkvæma, og viljum við því láta ríkið taka þátt í kostnaðinum. Það er auðvitað fróðlegt að mæla vatnsmagnið og hitastig gufunnar á ýmsum stöðum, en hitt er þó þýðingarmeira, að fá vitneskju um. hvort ekki er hægt að auka hitamagnið með borunum. Víða hefir verið hægt að margfalda hitamagnið á þennan hátt. Þetta kostar auðvitað nokkuð, en þó ekki mjög mikið, samanborið við gagn það, sem af því fæst. Og enda þótt hv. fjvn. telji öll tormerki á að afla fjár til þessara hluta. get ég bent á ýmsa útgjaldaliði fjárl., sem ekki eru gagnlegri en fjárframlög til þessara tilrauna. Vil ég mælast til þess við n., að hún rannsaki nánar, hvort ekki megi finna einhverjar leiðir til þess að afla fjár til að standa straum af þessum kostnaði.

*Jörundur Brynjólfsson: Það er máske virðingarvert af þessum tveim hv. þm. í landbn. Nd., að þeir hafa þó sýnt máli því, er vísað var til n. á öndverðu þingi, þá rækt að beina því á þennan veg. Virðast hv. þm. hafa komið auga á þýðingu málsins, og fyrir það er ég þeim þakklátur, og með nokkrum endurbótum á þáltill. tel ég, að gera megi gott úr henni. Hinsvegar vil ég eindregið taka undir ummæli hv. 2. þm. Árn. um, að æskilegra hefði verið að gera eindregnari gangskör að afgreiðslu málsins á þessu þingi, þar eð ég sé, að hv. flm. þáltill. hafa komið auga á þýðingu þess, og aðrir hv. þm., sem hér hafa talað, virðast vera sömu skoðunar. En því þýðingarmeira sem málið er og því mikilsverðari sem þessar orkulindir eru fyrir landið, því meiri nauðsyn er á að gera ráðstafanir, er tryggi, að þær geti komið að notum. Enn eru engin ákvæði til í löggjöfinni, sem tryggi meðferð jarðhitans og það, að honum verði ekki spillt, ákvæði, er tryggi þeim mönnum yfirráð jarðhitans, sem hafa hans mesta þörf. Þessi þáltill. gerir aðeins ráð fyrir rannsókn á þessum orkulindum, en lætur liggja milli hluta, hvernig fari um eignarráð yfir þessum svæðum. En það varðar þó ekki litlu, hvern rétt ríkisvaldið hefir til að nota þær í þágu almennings. Ég hefði því vænzt þess, að þetta mál skyldi undirbúið fyrir næsta Alþingi af hæstv. stj. Því fer fjarri, að ég telji frv. okkar þingmanna Árn. ógallað, eða að þar gæti ekki sumt betur farið. En það stefnir áreiðanlega í rétta átt, og það hefir inni að halda veigamestu ákvæðin um þessi efni, sem vantar í okkar löggjöf. Það er vitanlegt, að heitum jarðsvæðum hefir oft verið spillt, og margar af orkulindunum eru komnar í brask. Nú þegar eru einstakir menn farnir að seilast eftir þessum orkusvæðum, ekki til þess að þjóna almenningi, heldur til þess að hafa upp úr þeim peninga. Er ekki séð fyrir endann á því, hvern ófarnað það mun af sér leiða, ef ekkert er gert til að tryggja notkun þessara verðmæta. Hv. þm. Mýr. lét þess getið, að þeim, sem um frv. fjölluðu, hafi ekki líkað formið, og hefi ég ekkert út á það að setja. En þó að hann sæi agnúa á því, hefði ég talið, að hann myndi ekki gera sig ánægðan með að hafast ekkert að. Og ég hefði vænzt þess, að hv. þm. væri ekki frekar ánægður með formið á þessari þáltill. Annars er við samningu frv. stuðzt við álít sérfræðinga og frv., sem hér hefir legið fyrir áður. þó að stefna frv. okkar sé raunar nokkuð önnur en var í upphafi, þegar málið var fyrst flutt hér á Alþingi. Ég vona þó, að það sé ekki það formsatriði, sem hv. þm. Mýr. finnst áfátt, að ekki standa jafnopnar dyr og áður þeim mönnum, sem hafa nóg fjármagn, til að fara með þessar orkulindir þjóðarinnar eftir geðþótta sínum. Í hinu fyrra frv. var ekkert, sem komið gat í veg fyrir slíkt. Hv. 1. flm. þáltill. tók aftur till. sína um að vísa málinu til fjvn., en ég leyfi mér að taka upp till. hans, í trausti þess, að n. sinni málinu. Vil ég jafnframt beina þeirri áskorun til hv. samþingismanns míns. formanns n., að hann endurbæti þáltill. og bæti þar við áskorun til ríkisstj. um, að hún undirbúi málið fyrir næsta þing. Þarf ég svo ekki að fara um þetta fleiri orðum, en vildi aðeins undirstrika þýðingu málsins og þess, að jarðhitasvæðum á landinu sé ekki spillt. Vildi ég láta gera þáltill. þessa betur úr garði, og eins tel ég brýna nauðsyn á rækilegum undirbúningi málsins undir næsta þing. Rannsókn sú, sem farið er fram á í þáltill., hefir mikið að segja, en er ekki nægileg. Þá finnst mér líka mega bæta inn í till., þó að það hafi minna að segja, heimild handa ríkisvaldinu til að aðstoða menn, sem vilja láta rannsaka jarðhita í landareign sinni. Vona ég svo, að þáltill. þessi taki þeim endurbótum, sem henni eru nauðsynlegar, og getur hún þá haft sitt mikla gildi.

*Magnús Jónsson: Það er enginn vafi á því, að mál það, sem þáltill. þessi fjallar um, er mjög mikilsvert. Það, að hagnýta jarðhitann til að hita upp híbýli manna á landinu, er geysiþýðingarmikið mál. Þess vegna tel ég hættulegt að káfa í það á þann hátt, sem gert er með þessari þáltill. Ég get að því leyti tekið undir sérstaklega niðurlagið á ræðu hv. 2. þm. Árn. Þegar nota á jarðhita, þá eru það auðvitað kaupstaðir og kauptún, sem fyrst koma til greina, sakir þess hve margir búa þar saman í hverfum, og það hefir m. a. komið mjög skýrt í ljós við þær rannsóknir, sem hafa farið fram á þessu máli hér í Reykjavík, hvað það er feikilega mikið fjárhagsatriði að geta notað jarðhitann til þess að hlýja híbýli manna. Nú vill svo einkennilega til, að þrátt fyrir allan þann mikla jarðhita, sem finnst víðsvegar um landið, mun ekki vera til, að því er mér hefir talizt til, jarðhiti í nánd við neinn kaupstað eða kauptún á landinu; með þeirri undantekningu, að Reykjavík hefir Laugarnar hér í nánd við bæinn, held ég, að það sé afarlitið um, að heitar uppsprettur séu í nánd við bæi. Þetta er óheppilegt. Það er því augljóst, að ef jarðhitinn á að koma að gagni á þessum stöðum, þar sem langmestar líkur eru til, að hann hafi stórkostlega fjárhagslega þýðingu, þá verður að kosta mjög miklu til við veitingu á hitanum með borunum, og fyrst og fremst verður að fara að ráðast í að leita að jarðhitanum. Öðruvísi get ég ekki skilið þáltill. Ég býst við, að hv. flm. hafi gert ráð fyrir því, að hér væri ekki um neitt smávægilegt kostnaðaratriði að ræða. Hér er um geysilega stóra og dýra framkvæmd að ræða, því að ef veita á jarðhitanum á staði, sem hann er ekki sérstaklega nálægt, þá má búast við, að jafnvel þótt notuð væri öll reynsla af jarðsprungum og öðru slíku, þá verði oft og einatt að leita töluvert lengi áður en hitt er á þann rétta stað, og hvað þetta kostar, má sjá á borunum þeim, sem framkvæmdar hafa verið hér í nánd við Reykjavík, sem munu nú hafa kostað nokkuð hátt á annað hundrað þúsund kr., og var þar þó aðeins aukið það vatn, sem fyrir var. Ég býst við, að viða annarsstaðar yrði að fara þannig að, þar sem laugar og heitar uppsprettur sýna jarðsprungur, að það yrði að geta sér til um framhald þeirra og bora niður í sprungurnar og reyna þannig að finna heitt vatn. Mér dettur í hug, að á þeim stað, þar sem ég er uppalinn, í Skagafirði, mætti hugsa sér sprungu, sem veitir heitum laugum nálægt Skíðastöðum og Reykhólum, og sú sprunga gæti haldið áfram lengra norður eftir firðinum og ef til vili er, eins og ég hefi heyrt, eitthvað af volgrum talsvert norðar, þá mætti fylgja þeim og ná heitu vatni fyrir Sauðárkrók. Menn verða að gera sér ljóst, að hér er um að ræða mikinn kostnað, en það er ekki horfandi í hann út af fyrir sig, því að heita vatnið sýnir sig að vera svo geysilega mikils virði, ef það á annað borð fyrirfinnst, þar sem þéttbýli er nálægt og mikil hitaþörf. En það, sem gerði það að verkum, að ég stóð upp, voru þau ummæli hv. 1. þm. Árn., að þessi þáltill. væri þó alltaf bót. Ég held, að hún geti verið til stórrar bölvunar. Hann lýsti því sjálfur í ræðu sinni, að nú þegar væri hafið kapphlaup milli manna um að ná hitasvæðunum á sitt vald, og þetta er skiljanlegt, þegar það er athugað, hvert fjárhagsatriði er í sambandi við þessar heitu uppsprettur. En hvaða vit er í því að byrja á því að leita uppi slíkar heitar uppsprettur og láta þær koma upp úr jörðinni rétt þar sem verkast vill og þar sem engin trygging er fyrir því, að þær hafi ekki verið lengi á valdi slíkra manna. Áður en farið er að leita að slíkum verðmætum, þarf einmitt að tryggja það með löggjöf, að það vatn, sem þannig er leitað að með ærnum kostnaði, verði þeim að gagni, sem í kostnaðinn leggja. Það getur verið ágreiningur um, hvernig eigi að búa um þessa löggjöf, en hitt er fásinna, að ætla sér að leita að slíkum verðmætum á löndum hinna og þessara manna áður en löggjöf er komin um þetta atriði. Ég vil meira að segja halda því fram, að það þurfi að setja löggjöf, sem tryggir það, að hægt sé að byrja á slíkum borunum, því að þegar menn yrðu varir við, að þeir sérfræðingar, sem hér er um að ræða, væru farnir að setja upp sín verkfæri og hefðu augastað á stöðum, sem líklegir væru til þess að hafa slík verðmæti, þá mætti búast við, að þetta verk fengist ekki framkvæmt með aðgengilegum kjörum, nema því aðeins, að tryggt væri með löggjöf, að rannsókn gæti farið fram án nokkurra ókjara. Ég er sammála hv. 1. þm. Árn. um, að þessi till. kemur ekki rétt fram sem svar við því frv., sem lá fyrir um þetta efni, án þess að ég ætli að segja nokkuð um það frv. út af fyrir sig, heldur er það fyrst og fremst löggjöf um þetta atriði, sem þarf að koma til. Till., eins og hún er, er allt of kákkennd um jafnmikilvægt mál. Eg vil segja, að sú reynsla sé mjög mikils virði, sem fengizt hefir við boranirnar hér í nánd við Reykjavík, bæði að því er snertir verkfæri og vinnuaðferðir, og þess vegna er fenginn miklu meiri grundvöllur undir þessa rannsókn núna heldur en var áður en þessar boranir hófust.

*Jörundur Brynjólfsson: Það eru örfá orð. Ég finn, að óskir okkar hv. 1. þm. Reykv. falla hér saman viðvíkjandi þessu máli, eftir því sem hann hefir nú talað. Ég þarf ekki að fjölyrða mikið um ræðu hans, en eitt vil ég þó segja, og ég hygg, að það hafi skotizt framhjá honum, en það lagði ég mjög ríka áherzlu á í minni fyrri ræðu, en það var það, að undirbúningnum undir lagasetninguna yrði að vera lokið fyrir næsta þing. Mér er það fullljóst, að rannsókn ein út af fyrir sig, sem leiða kynni í ljós mikil verðmæti, sem menn hafa ekki komið auga á áður, gæti vissulega leitt til þess, að þau hækkuðu mikið í verði og yrðu einmitt fyrir þessar aðgerðir miklu dýrari fyrir þá, sem seinna vilja nota þau. En ég ætla, að svo skjótlega verði ekki hafizt handa í þessu efni, að fyrir næsta þing hafi rannsókn farið fram í þessum efnum, og þess vegna saki ekki, þó að þetta ákvæði standi í till., svo framarlega sem málið er að öðru leyti undirbúið og löggjöf verður sett á næsta þingi, sem tryggir meðferð og eignaryfirráð þessara orkulinda. Ég get skotið því hér inn í, af því að mér láðist að geta um það áðan í sambandi við það, sem ég var að tala um, að menn kaupi jarðir með jarðhita, selji þær svo aftur, en halda hitalindunum og nokkru landi í kring eftir, og auk þess eru menn farnir að seilast eftir stærri orkulindum og nokkru landi í kring, til þess að ná eignarhaldi á þessum hlunnindum. Svo að málið er vissulega aðkallandi, en af aðferðinni einni, efni þáltill., ef farið er eftir henni, leiðir lítið gagn. En þessari aðferð getur fylgt sá ókostur fyrir þá, sem nota þessi verðmæti mest, að þeim verði þetta óbærilega dýrt, og það alveg að óþörfu, og þetta á að fyrirbyggja. Ég vil vona, að af þessari þál. hljóti, eins og ég sagði áðan, einmitt að leiða það gott, að málið verði rækilega undirbúið undir næsta þing, og þá verði sett heildarlöggjöf um þetta efni. En það skal ég taka undir með hv. l. þm. Reykv., að næsta þingi má ekki slíta svo, að ekki verði sett löggjöf um þetta.