Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem er uppi varðandi almenna kjarasamninga. Ég flutti í haust frv. til laga um að lágmarkslaun á Íslandi skyldu vera fyrir fulla dagvinnu 80 þús. kr. á mánuði. Rökstuðningurinn fyrir málinu var þessi: Lág laun hafa leitt til fátæktar á Íslandi. Lág laun hafa leitt til of langs vinnutíma á Íslandi. Lág laun hafa leitt til fólksflótta frá Íslandi og það hefur ekki náðst sá árangur hjá aðilum vinnumarkaðarins sem viðunandi er. Nú blasir við sú staðreynd að Dagsbrúnarfulltrúar felldu undirritaðan kjarasamning í gærkvöldi vegna þess að ekki náðist fram að hækka lágmarkslaun í 70 þús. kr. nú þegar eða á næstu mánuðum eins og fram hefur komið hjá formanni Dagsbrúnar. Hagkerfinu mun blæða hratt út ef víðtæk verkföll skella á. Þess vegna óska ég eftir, herra forseti, að hv. félmn. taki nú þegar frv. um lágmarkslaun til umfjöllunar og afgreiði það. Það felur í sér að laun með orlofi verða 80 þús. kr. Um það getur orðið sátt við íslenskt verkafólk á lægstu launum og ekki annað. Þetta verður að gerast nú á næstu 2--3 dögum og ljúka með afgreiðslu þingsins. Herra forseti. Í þessari umfjöllun er ég ekki að sakast við ríkisstjórnina. Hún hefur sett fram tillögur til að greiða fyrir samningum þó svo þær kalli á ýmsar breytingar, eins og hæstv. forsrh. hefur viðurkennt, svo sem varðandi vaxtabætur og barnabætur. Ég tel þess vegna að ríkisstjórnin hafi ekki brugðist hlutverki sínu í þessu máli. Þetta frv., herra forseti, hefur verið til umfjöllunar hjá fjölmörgum aðilum í þjóðfélaginu og fengið jákvæðar undirtektir, já reyndar flestum nema ASÍ sem taldi að eftir væri að framkvæma á því nákvæma útfærslu. En það er ekki hlutverk þessa frv. Reyndar get ég líka tekið fram að ég óskaði ekki umsagnar VSÍ. Ég veit skoðun framkvæmdarstjóra þess. Hann sagði í sjónvarpsþætti fyrir nokkrum mánuðum að það væri unnt að verja það siðferðilega að lágmarkslaun væru 50 þús. kr. Ég taldi því ekki ástæðu til að eyða dýrmætum tíma hans í umfjöllun um málið. Þess vegna ítreka ég kröfu mína um að félmn. hefji nú þegar vinnu við frv., afgreiði það og létti af því oki sem við blasir fyrir íslenskt þjóðfélag.

Hæstv. forseti. Ég get fullvissað hv. þm. um að hans tillaga verður tekin fyrir félmn. eins og aðrar tillögur sem þar liggja fyrir, en það er að sjálfsögðu á valdi meiri hluta nefndarinnar hversu hraða eða hvernig afgreiðslu málið fær. Það sem mig langaði hins vegar að víkja að er þetta atriði sem fram kom í hans máli með það að kjarasamningar hafi verið felldir í gærkvöldi af stóru samninganefnd Dagsbrúnar og Framsóknar. En nú er nefnilega einmitt farið að reyna á þau lög sem voru samþykkt sl. vor um stéttarfélög og vinnudeilur og ég fæ ekki betur séð þegar ég les lagatextann en að stóra samninganefndin hafi ekki umboð til þess að fella eða samþykkja neitt. Það segir í lögunum, með leyfi forseta: ,,Þegar kjarasamningur hefur verið undirritaður af til þess bærum fulltrúum samningsaðila gildir hann frá undirskriftardegi sé ekki á annan veg samið nema hann sé felldur við leynilega atkvæðagreiðslu með meiri hluta greiddra atkvæða og minnst fimmtungs þátttöku samkvæmt atkvæða- og félagaskrá innan fjögurra vikna frá undirritun.`` Þannig hljóðar lagatextinn og það er ljóst samkvæmt honum að gerður samningur gengur í gildi og þarf að bera hann undir atkvæði félagsmanna. Það er nákvæmlega það sem var verið að fjalla um hér sl. vor og var m.a. bent á að verið væri að gera afgreiðslu kjarasamninga miklu þyngri í vöfum. Það sem getur nú gerst er að þessi kjarasamningur fari til almennrar atkvæðagreiðslu hjá félagsmönnum Dagsbrúnar og Framsóknar og þar gerist það sama, að hann verði felldur. Þetta er mjög sérkennilegt ferli sem hér er hafið miðað við reynslu fyrstu árin. Ég skal viðurkenna það að ég heyrði ekki hádegisfréttir og veit ekki hvort ríkissáttasemjari hefur fellt einhvern dóm í þessu máli en svona hljóðar lagatextinn.

Virðulegi forseti. Ég held satt að segja að þetta síðasta sé pínulítill misskilningur vegna þess að staðan er þannig að samninganefnd Dagsbrúnar hafði öll umboð í þessu máli í sjálfu sér og lögin frá því í vor, þótt vitlaus séu, breyta engu um þetta atriði, enda mun það hafa orðið niðurstaðan sl. nótt í viðræðum aðila vinnumarkaðarins og sáttasemjara að algerlega ástæðulaust væri að velta vöngum yfir þessu vandamáli sérstaklega. Ég kom hins vegar upp, herra forseti, til þess að taka undir það með hv. þm. Gísla Einarssyni að kjaramálin verði almennt mikið á dagskrá. Alþingi þarf að láta það finnast og koma fram að það tekur eftir því sem er að gerast úti í þjóðfélaginu. Auðvitað er það alveg ljóst að útspil ríkisstjórnarinnar síðustu daga hefur spillt fyrir samningum. Þau hafa vakið tortryggni í verkalýðshreyfingunni í landinu, vakið tortryggni hjá aðilum vinnumarkaðarins og samninganefndunum, bæði stórum og smáum. Þetta á við um tilboðið um vaxtabætur, sem var algerlega fráleitt, reyndist vera vitlaust reiknað meira að segja. Í öðru lagi á þetta við tilboðið um barnabætur, sem reyndist vera allt annað heldur en fullyrt var, og það alvarlegasta og sem veldur mestri óánægju í stöðunni í dag er yfirvofandi hótun ríkisstjórnarinnar um að rífa lífeyrissjóðina af verkalýðshreyfingunni í landinu eftir 27 ára uppbyggingu þeirra sjóða samkvæmt samningunum 1970. Það er þessi árás ríkisstjórnarinnar á verkalýðshreyfinguna sem veldur því að fólk þorir ekki að fallast á þau samningsdrög sem liggja fyrir. Það er veruleikinn. Auk þess er það þannig, eins og hv. þm. Gísli Einarsson benti á og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, að lögin sem voru sett hér sl. ár eru þegar farin að spilla fyrir vegna þess að samningsferlið er þunglamalegra, flóknara og erfiðara og skapar meiri illindi en ella væri þörf á milli aðila vinnumarkaðarins vegna þess hvernig þar er að hlutunum staðið. Þess vegna tek ég undir það með hv. þm. Gísla Einarssyni, herra forseti, að kjaramálin verði rædd hér rækilega sem aðalmál næstu daga vegna þess að það er bersýnilegt að ríkisstjórnin er alls staðar til bölvunar þar sem hún kemur nálægt þeim málum.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur vil ég bara að það komi fram að í mínum huga leikur ekki hinn minnsti vafi á að samningurinn sem gerður var og undirritaður í gærkvöldi verði felldur. Hann mun ekki verða samþykktur þó svo hann fari í gegnum eitthvert ferli. Ég óttast meira. Ég óttast líka að Iðjusamningurinn, sem núna er í atkvæðagreiðslu verði felldur. Það er slík undiralda í þjóðfélaginu. Þess vegna, herra forseti, bið ég um það undir þessum þingskapalið að þetta frv. sem ég ræddi um verði tekið nú þegar til hraðrar umfjöllunar. Það liggja fyrir 16--20 umsagnir, allar jákvæðar. Reyndar kom það fram hjá mér að það var síst frá ASÍ vegna þess að ASÍ telur að svona frv. þurfi að vera nákvæmlega útfært. Þetta frv. hljóðaði upp á 80 þús. kr. lágmarkslaun sem er nánar skilgreint 70 þús. kr. grunnlaun plús orlof. Einfaldara gat það ekki verið og einfalt hlaut það að verða þar sem ég lagði málið fram á þingi til umfjöllunar.

Herra forseti. Það er með ólíkindum að jafnsjálfsögð krafa verkalýðshreyfingarinnar og að hækka lágmarkslaunin strax í 70 þús. kr. sé að hleypa öllu í hnút á almenna vinnumarkaðnum. Þetta eru sanngjarnar og hóflegar kröfur sem ekki munu valda neinni kollsteypu í íslensku efnahagslífi og það verður ekki liðinn þessi þvergirðingsháttur í Vinnuveitendasambandinu, hálaunahópanna í Vinnuveitendasambandinu, sem eru að koma í veg fyrir jafnsjálfsagða kröfu og eru að steypa þjóðinni, vegna þess að það er Vinnuveitendasambandið sem er að steypa þjóðinni út í langvinn verkföll. Að vísu ollu svör formanns félmn. mér nokkrum vonbrigðum. Það er að vísu rétt að meiri hluti nefndarinnar mun ráða því hvort málið fái eðlilega afgreiðslu í nefndinni. En ég hefði viljað fá yfirlýsingu hv. formanns nefndarinnar um að hún teldi það forgangsverkefni að afgreiða þetta mál úr nefndinni. Þingið verður að fá færi til að fjalla um þetta mál. Þetta er sjálfsögð krafa og það hlýtur að vera eðlilegt að Alþingi höggvi á þennan hnút sem upp er kominn með því að lögfesta nú þegar að lágmarkslaunin hækki í 70 þús. kr. Ég bíð spennt eftir því að heyra hvað hæstv. vinnumálaráðherra hefur um þessa stöðu að segja sem upp er komin á vinnumarkaðnum og er öll vegna háttalags hálaunahópanna í Vinnuveitendasambandinu, ekki verkalýðshreyfingarinnar. Hún hefur verið hógvær í sínum kröfum.

Herra forseti. Varðandi það frv. sem hv. þm. Gísli S. Einarsson gat um, þ.e. lögbindingu 80 þús. kr. lágmarkslauna, þá var getið sérstaklega um í því frv. að aðilum vinnumarkaðarins var gefið svigrúm, mig minnir í fimm mánuði, til að komast að þessari niðurstöðu. Það er skoðun okkar almennt að það eigi að gera kjarasamninga á vinnumarkaðnum. Það var rökstutt ítarlega í frv. að þetta væri ráð sem yrði að grípa til ef menn gætu ekki komist eðlilega að þessari niðurstöðu vegna þess að það eru fjölmörg rök sem mæla með því að lágmarkslaun séu lögbundin í landinu. Það getur leitt til aukinnar framleiðni og aukinnar hækkunar launa við núverandi aðstæður. Þetta þekkist því víða og það eru mörg skilyrði nú uppfyllt að einmitt þetta skref gæti orðið til hagsbóta hér í efnahagsumhverfinu. Vitaskuld er áhyggjuefni hvernig málum kjarasamninga er komið núna, en ég vil að það komi skýrt fram að Dagsbrún og Framsókn, ég veit ekki betur, skrifuðu undir með fyrirvara um sína stóru samninganefnd, sem er þeirra samninganefnd, þannig að afgreiðsla þeirra í nótt var fullkomlega eðlileg og lögmæt. Ég veit ekki til þess að hægt sé að hártoga það á nokkurra handa máta þó að nýju lögin séu eins og þau eru. En málið er það brýnt að vitaskuld ber að taka það upp og það er sú krafa sem hér var gerð. Það á að taka þetta frv. upp í ljósi breyttra aðstæðna sem nú ríkja. Þetta mál var brýnt, þetta mál var skynsamlegt en nú er þetta þingmál Gísla S. Einarssonar og annarra þingmanna jafnaðarmanna orðið lífsnauðsyn í okkar þjóðlífi.

Herra forseti. Ég kveð mér fyrst og fremst hljóðs til þess að leiðrétta misskilning sem kom fram hjá hv. formanni félmn. Sá hópur Dagsbrúnar- og Framsóknarfólks sem kom saman til að fjalla um samningsdrögin gærkvöldi er samninganefnd þessara félaga. Þegar frá samningsdrögunum var gengið var ritað í textann að þessi samningsdrög yrðu lögð fyrir samninganefnd Dagsbrúnar og Framsóknar og á þeim fundi réðist hvort samninganefnd Dagsbrúnar og Framsóknar hefði gengið frá sínum málum. Þetta stóð í textanum að þeim drögum að samkomulagi sem fram var lagt og þessi málsmeðferð var samþykkt af vinnuveitendum. Það er því ljóst að þrátt fyrir ákvæði hinna nýju laga liggur það fyrir að Dagsbrún og Framsókn hafa staðið eðlilega að öllu leyti að samningamálum sínum og það er alveg fráleitt að halda því fram að þau séu skuldbundin til þess að bera þessi samningsdrög undir allsherjaratkvæðagreiðslu í félögunum. Ég vil síðan aðeins taka undir með hv. þm. Gísla Einarssyni og Ágústi Einarssyni og benda á, virðulegi forseti, að í tveimur vestrænum löndum eru í gildi lög um lágmarkslaun, bæði í Frakklandi og í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Clinton forseti hefur ekki alls fyrir löngu hækkað þann lágmarkstaxta sem hin bandarísku lög gera ráð fyrir. Það er ekkert óeðlilegt að Alþingi Íslendinga hafi skoðun á því hver vera skulu lágmarkslífskjör í landinu. Slíkt frv. hefur verið lagt fram á Alþingi og Alþingi á að sjálfsögðu að fjalla um það með eðlilegum hætti, ekki síst eftir að hæstv. ríkisstjórn er gersamlega búin að klúðra þessum samningamálum með því að leggja fram tilboð í skattamálum sem hæstv. forsrh. hefur sjálfur viðurkennt að sé að hluta til mjög ósannfærandi. Hæstv. forsrh. tók þannig til orða að rök Alþýðusambandsins gegn þeirri meðferð sem vaxtabótakerfið sætir í þessu tilboði séu mjög sannfærandi sem þýðir það að hæstv. félmrh. er í hans augum mjög ósannfærandi.

Herra forseti. Ég vil láta það koma fram að ég er mjög andvígur því að skipa launum með lögum og ég tel að það sé aðila vinnumarkaðarins að semja um kaup og kjör og ríkisvaldið eigi ekki að blanda sér í það með því að setja löggjöf. Ég ætla ekki að blanda mér í störf félmn. hvort hún tekur þetta frv. fyrir. Ég geri ráð fyrir því að að sjálfsögðu eins og með önnur mál sem þangað berast, þá verði þau tekin þar og rædd. Varðandi gildi þessa samnings sem gerður var í nótt, þá vitnaði hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir rétt í lagatextann um stéttarfélög og vinnudeilur. Ég hef ekki séð þessar undirskriftir en það er náttúrlega ljóst að hafi verið skrifað undir samning gildir samningurinn frá undirskrift og þar til hann hefur hlotið afgreiðslu í almennri atkvæðagreiðslu í viðkomandi félögum. Ég veit hins vegar ekki hvort það mundi breyta neinu. Ég hygg að það hafi komið í ljós á þessum fundi sem haldinn var í nótt eða gærkvöldi að veruleg andstaða sé gegn þessum samningi og þá hlýtur hún væntanlega að koma fram í almennri atkvæðagreiðslu. Almenna atkvæðagreiðslan er til þess að almennir félagsmenn geti tjáð sig um meginákvarðanir. Varðandi útspil ríkisstjórnarinnar þá hefur það komið fram að útspil ríkisstjórnarinnar var svar við kröfu ASÍ, að ríkisstjórnin er tilbúin til að útfæra hugmyndir um vaxtabætur með öðrum hætti en var í þessu tilboði. Það liggja fyrir yfirlýsingar frá forsrh. og mér um það. Það hefur engin hótun verið sett fram um lífeyrissjóðina. Það er allt saman stormur í vatnsglasi og tilbúningur því að það verður ekkert hróflað við samtryggingarhugsjón lífeyrissjóðanna og þeir munu halda sínum 10%.

Virðulegi forseti. Það hefur komið á daginn eins og fyrir var spáð að þau arfavitlausu lög sem samþykkt voru hér í maí sl. um vinnulöggjöfina hafa reynst þrándur í götu þessara kjarasamninga, hafa reynst það í öllum aðdraganda þeirra og núna þurfa menn að eyða dýrmætum tíma í það að rífast um formið en ekki efnið þegar allt logar í vinnudeilum og verkföllum. Ekki meira um það, virðulegi forseti.

Hverjir eru það?

Hæstv. ráðherra gat um það sjálfur og hefur vafalaust fylgst með því í fréttum eins og við hinir hér að framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins er með efasemdir um að viðræðunefnd Dagsbrúnar og Framsóknar hafi eiginlega samninganefnd að baki sér og ætlar sér að blanda sér í innri mál verkalýðshreyfingar eins og hæstv. félmrh. opnaði fyrir með þessum arfavitlausu lögum frá í fyrravor. Meginmálið hér er það, virðulegi forseti, að þingið láti sig þessi mál varða miklu skeleggar en verið hefur. En ríkisstjórnin hefur komið að málum á vitlausum tíma með vitlausar tillögur og það er auðvitað mikilvægt að þingið taki ráðin af henni og komi að þessum málum beint. Það er líka hárrétt sem málshefjandi í þessari umræðu um störf þingsins gat um að skurðarpunkturinn í þessu máli öllu eru lágmarkslaunin, 70 þús. kr. sem eru til umfjöllunar í hinu háa Alþingi í félmn. Það er engin spurning um það á þessum tíma, hvað sem mönnum finnst annars um beina eða óbeina aðild löggjafarþingsins að þessum málum, að hv. félmn. verður að fara í þessa vinnu nú þegar. Það er um þetta sem er deilt. Þetta er álitaefnið og umfjöllunarefnið í þinginu og það má engan tíma missa í þeim efnum. Þingið getur ekki setið eftir þegar þjóðin öll er að ræða einmitt þau hin sömu mál.

Herra forseti. Mér finnst alveg með ólíkindum hvað stjórnarandstaðan hefur getað með lagni sáð tortryggni um þær tillögur sem ríkisstjórnin lagði fram um skattamál og lækkun á sköttum sem er í rauninni í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins að skattar lækka á launafólki í landinu. Það sem skiptir mestu máli fyrir launþegana er sú 4% skattalækkun sem boðuð er samkvæmt tillögum ríkisstjórnarinnar, hún skiptir höfuðmáli. Síðan er deilt um útreikninga sem allir geta í sjálfu sér spáð í með ýmsu móti hvernig gætu komið út fyrir sig. Höfuðáhersla ríkisstjórnarinnar í þessu dæmi voru lækkanir á beinum sköttum. Síðan hefur verið reynt að þyrla upp miklu moldviðri út af lífeyrissjóðamálum sem löngu er komið fram að er ekki nein aðför að lífeyrissjóðum heldur er verið að gera fólki kleift með aukagreiðslum til lífeyrissjóða að ráða því hvert þær greiðslur fara. Það er ekki verið að vega að lífeyrissjóðakerfinu með neinu móti. Samt hefur stjórnarandstöðunni tekist með lagni að sá því hjá þjóðinni að þetta sé einhver aðför að lífeyrissjóðunum sem er alveg fráleit staðhæfing. Það er í rauninni sorglegt að samningarnir skuli vera komnir í þá úlfakreppu sem þeir eru í núna og í sjálfu sér er ekki hægt að kenna ríkisstjórninni að neinu leyti um það mál. Hún hefur spilað sínum spilum út með miklum glæsibrag. Spurningin er náttúrlega sú hvort þeir aðilar sem eru á vinnumarkaðnum ættu ekki að snúa sér að því að semja um þau kjör sem allir eru í rauninni sammála um að þurfi að gilda í landinu. 70 þús. kr. lágmarkslaun eru sjálfsögð krafa og ég held að það taki flestir undir það og þess vegna er ekki að mínu viti eftir neinu að bíða með það að ganga frá því að slík ákvæði kæmu fyrr inn í samningunum heldur en gert er ráð fyrir nú.

Hæstv. forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði í upphafi að tillaga hv. þm. verður að sjálfsögðu tekin fyrir í hv. félmn. En það vill svo til að þingið er að fara í páskaleyfi og þar af leiðandi er heldur ólíklegt að það takist að afgreiða tillöguna á allra næstu dögum en hún mun að sjálfsögðu fá eðlilega meðferð eins og aðrar tillögur. Vegna þess sem hér hefur fram komið um lögin um stéttarfélög og vinnudeilur, þá gleður það mig ef rétt er að um það hafi verið samið af samninganefnd Framsóknar og Dagsbrúnar að undirskriftir væru með fyrirvara um samþykki stóru samninganefndarinnar vegna þess að það segir í lagagreininni sem ég vitnaði til áður að ... 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til félmrh. um húsaleigubætur frá Svanfríði Jónasdóttur. Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hvað líður endurskoðun laga um húsaleigubætur og er endurskoðunin í anda þeirra hugmynda sem ráðherra hefur lýst, þ.e. að húsaleigubætur verði verkefni sveitarfélaga, það verði skylda allra sveitarfélaga að bjóða upp á húsaleigubætur og húsaleigubætur gangi ,,út yfir allt leiguhúsnæði og líka leiguhúsnæði í eigu sveitarfélaganna``? 2. Hefur náðst samkomulag við sveitarfélögin um hvaða verkefni ríkið yfirtekur á móti ef húsaleigubætur verða verkefni sveitarfélaganna einna? Virðulegi forseti. Lögin um húsaleigubætur voru sett árið 1994 og tóku gildi 1. janúar 1995, en í þeim var ákvæði um endurskoðun innan tveggja ára. Nefnd sem skipuð var í ársbyrjun 1995 skilaði af sér í lok nóvember það ár og það er fróðlegt að skoða hvað nefndin segir um reynsluna af húsaleigubótakerfinu, með leyfi forseta: ,,Húsaleigubætur hafa sannarlega verið tekjulágum leigjendum til hagsbóta``, segir í nefndarálitinu ,,og haft áhrif til framfara á leigumarkaði. Um 70% bótaþega eru undir skattleysismörkum og 86% íbúða eru þriggja herbergja og minni. Flest bendir til að greiðsla húsaleigubóta sé skilvirk aðferð við að aðstoða tekjulága leigjendur og hafi í mörgum tilvikum kosti fram yfir þá leið sveitarfélaganna að leigja út íbúðir gegn leigugjaldi langt undir kostnaðarverði.`` --- En við þekkjum öll að slíkt hefur verið það almenna í leigustuðningi sveitarfélaganna frá því að húsaleigubætur voru teknar upp. --- ,,Nefndin telur grundvallaratriði að allir landsmenn eigi sama rétt til húsaleigubóta óháð því hvar í sveit þeir búa. Það sama á við um leigjendur hjá sveitarfélagi og ríki. Öll þau sveitarfélög sem ákváðu að greiða húsaleigubætur á árinu 1995 og fengu umsóknir um bætur hafa tekið ákvörðun um að halda áfram greiðslu bóta á árinu 1996.`` Þetta er sagt í árslok 1995. Flestir telja að lögin séu bæði skýr og auðveld í framkvæmd og samstarf ríkis og sveitarfélaga um framkvæmdina hefur gengið vel og án vandamála. Í samantekt nefndarinnar um áhrif laganna kemur fram að sveitarfélögin telja að dregið hafi úr eftirspurn eftir félagslegum íbúðum og krafa um þinglýsingu hafi bæði girt fyrir misnotkun á kerfinu og rennt traustari stoðum undir samskipti leigjenda og leigusala. Ráðherrann hefur sagt á Alþingi í umræðu um húsnæðismál að nú verði lögum samkvæmt að endurskoða lögin um húsaleigubætur og segir, með leyfi forseta: ,,Ég hef haft áhuga á því að koma þeim yfir á sveitarfélögin. Ég veit ekki hvort það gengur upp. Í öllu falli getum við ekki haft húsaleigubótakerfið eins og það er, þ.e. mér finnst það ekki geta verið valfrelsi sveitarfélaganna hvort þau taki það upp. Annaðhvort verður það að vera alls staðar eða ekki. Í öðru lagi finnst mér að það ætti að ganga út yfir allt leiguhúsnæði, líka leiguhúsnæði í eigu sveitarfélaganna.`` Og nú spyr ég ráðherrann hvað hann hyggist gera í þessum málum og hvort hann standi við þessi orð.

Herra forseti. Ég skipaði í maí sl. starfshóp í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga til að gera tillögur um framtíð húsaleigubótakerfisins. Í þessum starfshópi sitja Lára Björnsdóttir, félagsmálastjóri Reykjavíkurborgar, Karl Björnsson, bæjarstjóri á Selfossi, þau eru fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga, Arnar Jónsson, stjórnsýslufræðingur í fjmrn., Áslaug Friðriksdóttir, deildarsérfræðingur í félmrn. og Ingi Valur Jóhannsson, deildarstjóri í félmrn., sem jafnframt er formaður starfshópsins. Í ágúst sl. samþykkti ríkisstjórnin að leita eftir því að sveitarfélögin tækju alfarið yfir húsaleigubótakerfið. Eftir viðræður sem ég átti ásamt fjmrh. við formann og framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga gerðum við samkomulag um að stefna sameiginlega að því að sveitarfélögin taki alfarið yfir húsaleigubæturnar um áramótin 1997/1998 og frá þeim tíma hefur starfshópurinn um húsaleigubæturnar tekið mið af þessu samkomulagi í störfum sínum. Það var ákveðið á sama fundi í fyrrasumar að húsaleigubótakerfið yrði óbreytt á þessu ári, þ.e. 1997, á meðan unnið yrði að endurskoðun laganna. Starfshópur þessi er að ljúka víðtækri upplýsinga- og gagnaöflun er lýtur að greiðslu húsaleigubóta, leigumarkaði og leigjendum. Starfshópurinn hefur notið aðstoðar frá Þjóðhagsstofnun og einnig hefur Samband ísl. sveitarfélaga unnið að upplýsingum um leigu\-ibúðir sveitarfélaga. Það þarf að endurskoða þessi lög áður en sveitarfélögin taka við þeim og ætti að gefast tími til þess á haustþingi. Starfshópurinn lýkur senn störfum og það er verið að yfirfara tillögur eftir því sem ég best veit og meta tilkostnað og skoða einnig samhengi hlutanna í félagslega kerfinu. En ég get ekki á þessari stundu fullyrt hver niðurstaða starfshópsins verður eða hvaða tillögur hann kemur til með að leggja fram. Ég hef hins vegar ekki legið á mínum persónulegu skoðunum um þetta mál. Ég tel að húsaleigubæturnar hafi sannað gildi sitt. Ég tel að þær eigi rétt á sér og ég vil nauðugur sjá þær lagðar niður. Ég tel persónulega að heppilegast væri að þær væru greiddar í öllum sveitarfélögum og líka á leiguíbúðum í eigu sveitarfélaganna. Eins þykir mér eðlilegt að huga að skattlagningu húsaleigubóta. Hvað 2. lið spurningarinnar varðar, þá er ekki búið að ganga frá því hvaða verkefni ríkið yfirtekur frá sveitarfélögunum á móti húsaleigubótunum sérstaklega. Þar kemur ýmislegt til greina, t.d. eru vinnumálin að færast til ríkisins og það getur komið inn í þennan reikning. Fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga eru mikil og það er líka hægt að gera þetta upp í sambandi við tekjustofna sveitarfélaga eins og gert var við grunnskóla. Ég tel að það sé rétt stefna að færa verkefni sem henta sveitarfélögunum nær fólkinu ef mögulegt er. Ég minni líka á málefni fatlaðra sem færast til sveitarfélaganna eftir 1. janúar 1999. Það er hægt að hugsa sér að ríkið taki við einhverjum verkefnum frá sveitarfélögunum eins og við munum gera með vinnumiðlanirnar, en síðan er hægt líka að leggja til tekjustofna með þeim verkefnum sem sveitarfélögin taka við frá ríkinu.

Herra forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. félmrh. að húsaleigubæturnar hafa sannað gildi sitt og það er ljóst af framkvæmdinni að það hefur ekki gengið eftir sem sveitarfélögin settu þó fyrir sig varðandi það að taka upp húsaleigubætur, að hér væri um svo flókið og óskilvirkt kerfi að ræða að framkvæmdin mundi ekki ganga eftir. Það er staðfest í skýrslu frá félmrh. 1995, en þar kemur fram eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Framkvæmdin hefur gengið vel og engin stórvægileg vandamál komið í ljós. Samstarf ríkis og þeirra sveitarfélaga sem hafa tekið þátt í þessu verkefni hefur verið með ágætum.`` Þetta eru líka þær bestu kjarabætur sem um hefur verið að ræða í langan tíma fyrir láglaunafólk. Það er auðvitað óþolandi en því varð að sæta á sínum tíma að mismunandi er hvort sveitarfélögin greiða húsaleigubætur eða ekki. Þannig getur verið t.d. í Kópavoginum, þar sem ekki eru greiddar húsaleigubætur, að þeir sem eru á almenna markaðnum hafi 15 þús. kr. minna til ráðstöfunar en þeir sem eru í Reykjavík. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort við megum vænta þess að þetta frv. verði lagt fram núna þannig að hægt sé að afgreiða það á vorþinginu vegna þess að undirbúningurinn að framkvæmdinni sem á að taka gildi um næstu áramót tekur nokkurn tíma.

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs út af þessum almennu vangaveltum félmrh. um það að velta til peningum af ríkinu og yfir á sveitarfélögin og öfugt. Það er dálítið skrýtið. Sveitarfélögin voru á móti því að ríkið yfirtæki vinnumiðlunina. Nú á að selja sveitarfélögunum það. Sveitarfélögin eiga að þakka fyrir að það skyldi hafa verið gert. Síðan ákvað ríkisstjórnin núna um daginn, án þess að tala við sveitarfélögin sem slík, þó það hafi kannski verið talað við formann Sambands ísl. sveitarfélaga, þá er það ekki nóg í þessu dæmi, að lækka útsvör á svetarfélögunum í landinu upp á verulegar upphæðir. Það var ekkert talað um það við sveitarfélögin. Ég stóð hér upp, herra forseti, í framhaldi af orðum hæstv. ráðherra til að hvetja til þess að þessi mál verði sett í eðlilegan og faglegan farveg, en menn hætti að láta dynti augnabliksins ráða því hvað snýr upp og hvað niður í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að segja megi að svör ráðherrans séu fremur jákvæð, þá tek ég undir það að svörin eru almennar vangaveltur. Ef við skoðum svör ráðherrans, þá skipaði hann nefnd sl. ágúst. Nú er kominn seinni hluti mars og þá óskar ríkisstjórnin eftir því að hans undirlagi að sveitarfélögin taki þetta yfir. Samkomulag er um að kerfið verði óbreytt á þessu ári, árinu 1997, á meðan lögin verða endurskoðuð. Á sama tíma liggur fyrir að nefnd hefur skilað nefndaráliti sem er nokkuð skýrt, sem er mjög jákvætt, þar sem er yfirlit um framkvæmdina. Framkvæmdin hefur tekist vel og ekkert gefur til kynna að það þyrfti að gera breytingar sem slíkar á samstarfinu eða framkvæmdinni að öðru leyti en því að það væri mjög mikilvægt að öll sveitarfélög byðu upp á húsaleigubætur en ekki, eins og raunin varð og niðurstaða varð á sínum tíma, að hafa þetta valkvætt. Ég hlýt að spyrja: Hvaða gagnaöflun þarf sú nefnd sem ráðherrann skipaði að fara í og hvað er það sem tefur að koma bara með skýrar tillögur hingað? Ég hjó eftir því að ráðherra sagði að vonandi kæmi þetta mál inn á haustþinginu. Ég minni á að við í félmn. höfum farið aftur og aftur í mikla og hraða vinnu á frv. sem hafa verið umdeild og þar af leiðandi erfið í vinnslu vegna þess að það hefur þurft nokkuð langan aðdraganda að því að þau lög sem út úr frv. kæmu tækju gildi. Núna er talað um að það sé nægilegt að þetta mikilvæga mál komi inn á haustþinginu en það liggur fyrir að það á að vera óbreytt kerfi út árið 1997 þannig að álykta má að nýtt kerfi eigi að taka við í ársbyrjun 1998. Ég hlýt, virðulegi forseti, að benda á það, sem hér var rætt undir liðnum athugasemdir um störf þingsins, áður en þessi dagskrárliður hófst, að við höfum allt að fjórum sinnum í viku setið á ströngum fundum í félmn. til að vinna að málum ráðherrans, hinum umdeildu málum vinnumarkaðarins, til þess að þau geti orðið að lögum á miðju sumri á meðan við köllum eftir og bíðum eftir að komast í vinnu við frv. sem hafa mikið gildi fyrir fólkið í landinu.

Herra forseti. Það hefur margsinnis komið fram að ég tel að heppilegast væri að öll sveitarfélög greiddu húsaleigubætur. Þess ber nú að geta samt, til þess að öllu sé til skila haldið, að sum sveitarfélög, þar á meðal Kópavogur og Akureyri, leggja til húsnæði í eigu sveitarfélaganna á mjög lágri leigu þannig að í því kemur töluverð aðstoð við leigjendur. En hún gagnast einungis þeim sem leigja þessar tilteknu bæjaríbúðir þannig að þetta er ekki fullkomin aðstoð af því að það gildir ekki á almenna markaðnum líka. Þetta getur orðið sveitarfélögunum til tjóns sem gera þetta. Þau missa frá sér fólk. Ég þekki dæmi þess að háskólanemar hafa flutt lögheimili sitt frá Akureyri til Reykjavíkur beinlínis af því að þeir eiga rétt á húsaleigubótum hér. Sveitarfélög eru, með því að bjóða ekki upp á húsaleigubætur, á vissan hátt að gera sínum ungmennum sem þurfa að leita annað til náms erfiðara fyrir. Varðandi frumvarpsgerðina þá hef ég enga von um að geta lagt þetta fyrir hér á vorþingi enda er sá frestur að verða útrunninn sem okkur er settur. Hann rennur út 1. apríl. Nefndarstarfið hefur því miður tekið lengri tíma en áætlað var. Ég veit ekki hverjum er um að kenna en því er ekki lokið og það er eftir að vinna frv. En þetta verður lagt fram í þingbyrjun næsta haust og ég tel að það eigi að takast að afgreiða það með sæmilegum fyrirvara á haustþingi. Ekki þarf langan frest til þess að koma húsaleigubótum á vegna þess að þær hafa verið greiddar út áður. Það er ekki eins og hér sé um eitthvert nýmæli að ræða þó að kostnaðarskiptingin verði önnur en áður hefur verið. Ég vil gera athugasemdir við fáránlegar fullyrðingar hv. 8. þm. Reykv. Það hefur ekkert verið ákveðið að lækka útsvarið hjá sveitarfélögunum en hins vegar er eðlilegt að sveitarfélögin taki einhvern þátt í þeim kostnaði sem verður vegna lausnar kjarasamninganna, enda leiði samningsniðurstaðan til tekjuhækkunar fyrir sveitarfélögin og sveitarfélögin láti eitthvað af hendi rakna í þetta púkk.

Örstutta athugasemd.

Virðulegi forseti. Ég veit að það er ekki algengt að þingmaður fái að taka til máls öðru sinni, en ég tel að það sé að finna heimild um að gera megi stutta athugasemd. Ég er mjög ósátt við það, af því að ég óskaði eftir því við forseta að ég fengi að gera örstutta athugasemd, að mér var synjað um það og því ætla ég að leyfa mér að svína héðan úr þessum ræðustól og óska eftir því við ráðherrann að hann dreifi þeirri skýrslu sem nefndin skilar til þingsins þrátt fyrir að hann sé ekki tilbúinn með frv., ef sú skýrsla verður komin áður en þingi lýkur.

Forseti vill geta þess sem öllum hv. þm. ætti að vera ljóst að einungis er heimilt að taka tvisvar sinnum til máls í fyrirspurnum, þ.e. fyrirspyrjandi hefur tök á því að tala tvisvar sinnum, fyrst í þrjár mínútur og síðan í tvær mínútur, hæstv. ráðherrar í fimm mínútur og síðan í tvær mínútur. Aðrir þingmenn hafa heimild til þess að gera örstutta athugasemd í eina mínútu. Forseti vonar að þetta sé alveg skýrt.

Virðulegur forseti. Á þskj. 687 ber ég fram fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um framkvæmd laga nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hvaða reglur hefur ráðherra sett um hve lengi má geyma kynfrumur og fósturvísa, sbr. 10. gr. laga nr. 55/1996? 2. Hvaða nánari reglur setti ráðherra fyrir 1. júní 1996 um framkvæmd tæknifrjóvgunar, sbr. 13. og 15. gr. laganna? 3. Hverjir eiga sæti í vísindasiðanefnd sem fjalla skal um rannsóknir á fósturvísum, hvenær var nefndin skipuð og hvernig hljóðar erindisbréf hennar? Fyrirspurnin skýrir sig sjálf. Það er nokkuð um liðið síðan sett voru lög um tæknifrjóvgun. Það verður ár frá því 29. maí nk. Þetta mál var mikið rætt í þinginu og með fyrirspurninni er verið að grennslast fyrir um hvernig staðið sé að framkvæmd laganna af hálfu framkvæmdarvaldsins. Varðandi þann eindaga sem nefndur er í sambandi við 2. tölul. fyrirspurnarinnar, um nánari reglur um framkvæmd tæknifrjóvgunar, þá er gert ráð fyrir því í lögunum og stendur þar skýrum stöfum að þau skuli öðlast gildi 1. júní 1996 og skuli á sama tíma liggja fyrir reglur samkvæmt 13. gr., um framkvæmd tæknifrjóvgunar, sem ráðherra setur. Og því miða ég við það í fyrirspurninni að ganga eftir þessu atriði. Hér er, virðulegur forseti, um að ræða viðkvæm mál en einnig er mjög mikilvæg hvernig á er haldið. Sjónir manna víða um heim hafa í auknum mæli beinst að rannsóknum af þeim toga sem hér er að vikið í sambandi við erfðaefni manna og í sambandi við meðferð á fóstrum, fósturvísum og annað af þeim toga. Mönnum ætti að vera orðið það ljóst að nauðsynlegt er að ganga hér fram af ýtrustu aðgæslu í sambandi við þessi efni og hafa í heiðri ákveðin siðfræðileg gildi. Því er það gott að sérstök vísindasiðanefnd á að fjalla um ákveðna þætti laganna og brýnt að mínu mati raunar að draga mun skýrari mörk en fyrir hafa legið almennt séð og binda þau í alþjóðasamþykktir helst, í sambandi við meðferð þessara þýðingarmiklu mála.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spyr um hvaða reglur ráðherra hafi sett samkvæmt lögum um tæknifrjóvgun. Rétt er að fara stuttlega yfir framgang málsins til útskýringar. Lög um tæknifrjóvgun, nr. 55/1996, voru samþykkt á Alþingi hinn 29. maí sl. en frv. var samið af nefnd sem dómsmrh. skipaði samkvæmt ályktun Alþingis árið 1986. Dómsmrh. lagði frv. fyrir Alþingi og undirritaði lögin ásamt forseta Íslands. Í samræmi við það skipaði dómsmrh. nefnd til að fylgjast með framkvæmd laganna og vinna að endurskoðun þeirra. Í október sl. skrifaði dómsmrh. forsrh. bréf þar sem hann óskaði eftir því að forsrn. ákvæði að framkvæmd laga um tæknifrjóvgun skyldi vera hjá heilbr.- og trmrn. Með bréfi dags. 24. janúar sl. tilkynnti forsrh. heilbr.- og trmrn. þá niðurstöðu sína að heilbr.- og trmrn. bæri að hafa eftirlit með framkvæmd laganna og er ráðuneytið algjörlega sammála þeirri niðurstöðu. Fyrirspyrjandi spyr í fyrsta lagi hvaða reglur ráðherra hafi sett um hve lengi má geyma kynfrumur og fósturvísa, sbr. 10. gr. laganna, og í öðru lagi hvaða nánari reglur ráðherra hafi sett fyrir 1. júní 1996 um framkvæmd tæknifrjóvgunar, sbr. 13. og 15. gr. laganna. Þar sem ekki var ákveðið fyrr en 24. janúar 1997 að heilbr.- og trmrn. bæri að sjá um framkvæmd laganna er ljóst að heilbrrh. gat ekki uppfyllt það skilyrði laganna að setja reglur fyrir 1. júní 1996. Ég bendi á að hér er um að ræða reglur um ýmis atriði sem eru mjög vandmeðfarin og viðkvæm og því afar mikilvægt að þær séu vel undirbúnar. Það er því ljóst að það tekur lengri tíma en þær sex vikur sem heilbrrn. hefur haft til að ganga frá reglunum. Heilbr.- og trmrn. hefur því ekki enn sett reglur, skv. 13. og 15. gr. laganna né reglur um hve lengi geyma má kynfrumur og fósturvísa, sbr. 10. gr. laganna, enda er gert ráð fyrir að það verði gert í einu lagi. Loks spyr hv. þm. hverjir eigi sæti í vísindasiðanefnd sem fjalla skal um rannsóknir á fósturvísum, hvenær nefndin var skipuð og hvernig erindisbréf hennar hljóði. Eins og fram kemur í d-lið 13. gr. laganna á m.a. að fjalla um vísindarannsóknir á fósturvísum, og það er vísindasiðanefnd sem fjallar um slíkar rannsóknir, í reglum þeim sem ráðherra ber að setja. Því er ljóst að ekki er hægt að skipa nefndina fyrr en gengið hefur verið frá reglum sem að hluta til munu marka verksvið hennar. Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt að fram komi að við setningu þeirrar reglugerðar, sem spurt er um og eru í undirbúningi í heilbrrn., er mikilvægt að vel verði vandað til vegna þess hve viðkvæmt og mikilvægt svið er um að ræða. Það er einnig mikilvægt að hraða þessari vinnu og gert er ráð fyrir að hægt verði að setja reglur samkvæmt lögum um tæknifrjóvgun fyrir miðjan apríl og skipa nefndina í beinu framhaldi af því. En eins og fram kom fyrr í svari mínu hefur heilbrrn. aðeins haft sex vikur til þessarar vinnu.

Virðulegi forseti. Þegar frv. um tæknifrjóvgunina voru hér til umræðu, voru, eins og menn muna, um það miklar deilur og nefndin lagði í störfum sínum og í áliti, og það kom fram hér í umræðu, afar mikla áherslu á að gengið yrði frá öllum reglugerðum hið fyrsta. Nú er liðið hátt í ár frá því að frv. var samþykkt á Alþingi og það verður að teljast mjög einkennilegt að ekki hafi verið gengið frá því fyrr en núna í janúar hver það væri sem ætti að setja þær reglugerðir sem hér um ræðir, sérstaklega í ljósi þess að fallið hefur dómur í máli sem var einmitt til umræðu í nefndinni á meðan þetta mál var til umfjöllunar og þar sem reynir m.a. einmitt á þau ákvæði sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er að spyrja hér um.

Virðulegur forseti. Hér kemur fram í svari hæstv. ráðherra ekki ólíkt því og gerðist þegar ég spurði um vinnunefnd og nefndarskipan að því er varðar lögin um erfðabreyttar lífverur og raunar einnig um dýraverndarlög, varðandi tilraunir með dýr, þó að ekki sé um sambærileg mál að ræða út af fyrir sig en þó eðlisskyld, að framkvæmdarvaldið hefur ekki staðið sem skyldi að því að móta reglur og setja af stað nefndir til vinnu á grundvelli fyrirmæla laganna. Það kemur hér fram að þrátt fyrir skýr lagafyrirmæli um að reglur skuli settar um leið og lögin öðlast gildi, þ.e. þann 1. júní 1996 skyldu reglur liggja fyrir um framkvæmd tæknifrjóvgunar, reglur sem ráðherra setur, þá fer þetta ekki betur en svo að dómsmrn., samkvæmt því sem hér kom fram frá hæstv. ráðherra, skrifar ekki fyrr en í október sl. að þar liggi fyrir sú skoðun að framkvæmd þessara laga eigi að heyra undir heilbrrn. Og síðan tekur a.m.k. þrjá mánuði, á fjórða mánuð tekur það forsrn. að fallast á þá tillögu og koma boðum þar að lútandi til heilbrrn. Ég skil það út af fyrir sig að þegar þetta ráðuneyti heilbrigðismála fær málið ekki fyrr til meðferðar en raun ber vitni, fyrir sex vikum eða svo, að þá sé ekki hægt að krefjast þess að reglur liggi fyrir, en þó er alveg ljóst að hér er verið að ganga gegn lagafyrirmælum. Þetta er framkvæmd mála sem er gersamlega óviðunandi. Ég hlýt að spyrja hvort Alþingi hafi verið gerð grein fyrir þessari stöðu málsins sem hefði verið lágmark að gert væri og þeirri þingnefnd sem fjallaði um lögin og lagði hér til ákveðna málsmeðferð. Mér finnst því að það skorti verulega á að það hafi verið haldið á málinu af Stjórnarráðinu. Ég er ekki með ásakanir í garð hæstv. heilbrrh. Ég tel að það sé eftir atvikum hægt að skilja aðstöðu ráðuneytisins að þessu leyti. En vonandi verður úr þessu bætt hið allra, allra fyrsta.

Herra forseti. Ég vil aðeins upplýsa það að gefnu því tilefni sem þessar umræður gefa að það þótti eðlilegt í dómsmrn. að þessi málaflokkur yrði færður undir heilbrrn. Það má vissulega segja að það hafi dregist um of af hálfu dómsmrn. að gera formlegar ráðstafanir til þess að óska eftir því við forsrn. að málaflokkurinn yrði færður yfir til heilbrrn. Ég skal fúslega viðurkenna að það hafi dregist lengur en æskilegt hefði verið þannig að það er ekki hægt að sakast við hæstv. heilbrrh. að mínu mati um það að dregist hefur að setja þær reglugerðir sem hér um ræðir.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið þá er mikilvægt að hraða þessu máli og það hefur orðið of mikill dráttur á framkvæmd þess að setja reglugerðir við þau lög sem samþykkt voru hér fyrir meira en ári síðan. En eins og ég sagði í svari mínu áðan þá er keppt að því að afgreiða þessar reglugerðir fyrir miðjan maí og það er unnið kappsamlega að því.

Virðulegi forseti. Í tveimur greinum sem birtust í Morgunblaðinu, önnur 12. janúar og hin 20. febrúar og skrifaðar eru af Guðmundi Páli Ólafssyni náttúrufræðingi, er vakin athygli okkar á því eða þeirri spurningu varpað fram reyndar hvort áhættumat hafi verið unnið á Hágöngulóni og reyndar öðrum miðlunarlónum eða uppistöðulónum sem til eru. Í fyrri greininni sem heitir: Grát fóstra mín. Skylda okkar felst ekki í því að virkja fallvötn og byggja, segir, með leyfi forseta: ,,Víkjum enn að öðru. Hvernig hljómar áhættumat Landsvirkjunar á Hágöngulóni? Áhættumat fyrir sveitir Suðurlands; fyrir blómlegar byggðir; fyrir ferðalanga á fjöllum --- fyrir blessað fólk í sveitum og bæjum Suðurlands --- ef stíflan brestur, ef stíflurnar bresta vegna eldsumbrota í næsta nágrenni, flóða frá gosstöðvum eða jarðskjálfta? Skilst það að hættuspilið snýst líka um fólk?`` Í grein eftir sama einstakling, Guðmund Pál Ólafsson náttúrufræðing, sem birtist í Morgunblaðinu 20. febrúar sl. segir, með leyfi forseta: ,,Miðlunarlón eru hættuleg. Í greininni, ,,Grát fóstra mín``, óskaði ég eftir því að hættumat Landsvirkjunar á Hágöngulóni og öðrum miðlunarlónum hennar yrði opinberað. Fátt varð um svör. Kannski eru það álitnir almannahagsmunir að almenningur viti ekki um háskann. Í landi jarðelda og jarðhræringa er hættan fyrir hendi þar sem uppistöðulón og stíflur eru --- norðan- og austanlands líka. Nú er það svo að ég er sannfærður um að þessar niðurstöður eru til. Annað væri næsta glæpsamlegt kæruleysi. Landsvirkjun, umhverfisráðuneyti eða stífluglaðir þingmenn verða að svara þjóðinni þessari spurningu og veita henni fullnægjandi svör. Hefur Landsvirkjun kannski láðst að upplýsa umhverfisráðherra og ríkisstjórn, þingmenn og Almannavarnir ríkisins um þá vá sem stíflurnar skapa og hvað gerist ef þær bresta?`` Í framhaldi af þessum greinum þar sem nánast er fullyrt að hættumat sé til, það hafi verið unnið þó það hafi hvergi birst og í ljósi þeirrar hættu sem er að sjálfsögðu til staðar þegar gengið er frá uppistöðulóni á virku umbrotasvæði eins og þar sem Hágöngulónið verður --- það er virkt eins og við þekkjum núna bara fyrir stuttu síðan þegar eldgos varð á því svæði --- þá beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. ráðherra: Hefur ráðuneytið, Landsvirkjun eða aðrir aðilar látið meta hugsanlegar afleiðingar þess að stíflumannvirki við uppistöðulón bresta? Ef svo er, hverjar eru niðurstöðurnar? Ef svo er ekki, mun ráðherra beita sér fyrir því að slíkt mat verði framkvæmt? Hefur ráðuneytið upplýsingar um afleiðingar slíkra atburða í öðrum löndum? Er hættumat framkvæmt sem hluti af undirbúningsrannsóknum vegna virkjanaframkvæmda?

Herra forseti. Hv. þm. spyr á þskj. 721 um hættumat vegna virkjanaframkvæmda. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hefur ráðuneytið, Landsvirkjun eða aðrir aðilar látið meta hugsanlegar afleiðingar þess að stíflumannvirki við uppistöðulón bresta?`` Ráðuneytið hefur ekki látið meta hugsanlegar afleiðingar þess ef stíflumannvirki brystu. Landsvirkjun hefur hins vegar látið reikna út flóðbylgjur af völdum hugsanlegs stíflurofs á Þjórsársvæðinu og við Blöndu. Á Þjórsársvæðinu mundi skyndilegt stíflurof í Þórisósstíflu eða í Sigöldustíflu valda mestri hættu. Í fyrra tilvikinu bærist flóðbylgjan um Köldukvísl og í Tungnaá, í Sultartangalón. Þar mundi svokallað flóðvar í stíflunni bresta þegar það færi niður hafið að Búrfelli. Einnig mundi flæða til vesturs niður í Þjórsárdal og í Fossá. Flóðvar í stíflu við Þjórsá ofan Búrfells mundi rofna. Ekki er talin hætta á að flóðið mundi ná gólfhæð í Búrfellsstöð eða í öðrum mannvirkjum þar í grennd. Nákvæmir útreikningar á útbreiðslu flóðsins á láglendinu sunnan Búrfells og vestan hafa ekki verið gerðir þar sem skortir á nákvæm kort. Ef Sigöldustífla brysti skyndilega félli flóðbylgja um Tungnaá í Hrauneyjalón og flóðvar í Hrauneyjafossstíflu mundi rofna. Þaðan mundi flóðbylgjan berast niður farveg Tungnaár og í Sultartangalón og hafa svipuð áhrif og áður er lýst vegna Þórisósstíflu. Við hönnun Blöndustíflu var kannað hvað mundi gerast við skyndileg stíflurof og var í framhaldi af því tekin sú ákvörðun að hafa stífluna efnismeiri til að draga úr líkum á brot hennar og lækka flóðtoppa. Vandséð er hvað gæti valdið skyndilegu stíflurofi eins og hér hefur verið lýst. Einnig hafa Rafmagnsveitur ríkisins látið gera úttekt á öryggi stíflna í Gönguskarðsá við Sauðárkrók og Skeiðfossvirkjunar í Fljótum. Niðurstöður þeirra athugana leiddu í ljós að engin hætta væri á ferðum. Af öðrum stíflum í eigu Rafmagnsveitnanna er ekki talin ógn gagnvart byggð. Rafmagnsveita Reykjavíkur hefur ekki látið framkvæma slíkt hættumat vegna stíflu í Elliðaám en áform eru um að slíkt mat verði framkvæmt á næstunni. Í nútímastíflum er margs konar tækjabúnaður til að fylgjast með vatnsþrýstingi og hreyfingum og fleiru. Aukin þekking og tækjabúnaður í stíflum gerir kleift að bregðast skjótt við ef óeðlilegar aðstæður skapast. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Er hættumat framkvæmt sem hluti af undirbúningsrannsóknum vegna virkjanaframkvæmda?`` Við hönnun virkjana og miðlana er ávallt gerð úttekt á helstu áhættuþáttum eins og flóðum, jarðskjálftum og afleiðingum eldsumbrota. Við mat á umhverfisáhrifum er ávallt gert hættumat, bæði á þeirri hættu sem mannvirki kann að valda og því sem mannvirkinu kann að stafa hætta af. Þá hefur vöktun á þeirri vá sem ógnar öryggi mannvirkja tekið miklum framförum. Þannig gera betri grunnkort og tölvutækni mönnum æ betur kleift að reikna út flóðbylgjur og áhrif þeirra. Hættumat hefur verið framkvæmt við Sultartangastíflu. Niðurstaða þess mats bendir til þess að ekki séu líkur á að stíflubrot verði t.d. af völdum Suðurlandsskjálfta. Við hönnun stíflumannvirkja Hágöngumiðlunar var miðað við mesta flóð sem líklegt er að geti orðið á þúsund árum, samfara stærsta þekkta jökulhlaupi Köldukvíslar í hálfan sólarhring.

Virðulegur forseti. Ég tel mjög eðlilegt að eftir þessu sé gengið á Alþingi og þótt fyrr hefði verið. Sannleikurinn er sá að sú vá sem getur stafað af náttúruhamförum og tengist okkar virkjunum er vissulega uggvænleg og gæti orðið stórfelld ef illa tækist til. Mesta hættan að mér virðist tengist hugsanlegum eldsumbrotum í vestanverðum Vatnajökli sem skilað gæti hamfarahlaupi í Tungnaá. Sama gildir vissulega með eldgos sem mundu fara yfir farvegi ánna, en mesta hættan tengist slíku hamfarahlaupi. Og þá held ég að það sé ljóst að allar virkjanir sem tengjast Þjórsár/Tungnaárkerfinu núverandi mundu skolast burt, nema Búrfellsvirkjun, og stórkostleg vá yrði uppi í byggð í Flóa eða meðfram Þjórsá neðan til alveg sérstaklega og e.t.v. við ströndina. Þetta verða menn að horfast í augu við. Ég minni svo aðeins á að þegar ákvörðun var tekin um Blönduvirkjun, þá höfðu menn auðvitað í huga hættu af náttúruhamförum alveg sérstaklega og ég held að menn skilji nú betur en áður þýðingu þess að vera með þó eina sæmilega öfluga virkjun utan eldvirkra svæða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þau svör sem hann gaf hér áðan. Ég teldi hins vegar fulla ástæðu til að þessum niðurstöðum verði dreift þannig að okkur verði þær kunnar, en þetta hættumat sem þarf að vera til staðar ef stíflur bresta hefur reyndar mjög lítið verið í umræðunni. Ég vildi nú spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann telur ekki að ástæða sé til þess að koma upp vörnum sérstaklega þar sem um er að ræða að miðlunarlón verði staðsett á mjög virku umbrotasvæði, þ.e. að þá sé meiri ástæða en ella til þess að koma upp vörnum. En ég vil ítreka þá ósk mína að þessu áhættumati sem til er verði dreift til okkar þannig að við fáum að sjá þá vinnu sem hefur verið í gangi og hafa hana okkur og öðrum til fróðleiks.

Herra forseti. Ég held að erfitt sé að svara spurningu hv. þm. um hvort hægt sé að koma upp frekari vörnum í þessum efnum. Það er auðvitað gengið út frá því í hönnun þessara mannvirkja að þau þoli það álag sem reiknað er með. Fari svo að þessi mannvirki bresti vegna eldsumbrota eða annarra jarðhræringa eða hverju sem væri, held ég að þar væri hægt að koma, því miður, mjög litlum vörnum við. Það sem mér finnst vera hins vegar mikilvægast í ljósi þess að við höfum yfir tækjabúnaði og mikilli þekkingu að ráða, er að vera með eins mikla vöktun á þessu svæði og nokkur kostur er þannig að hægt verði að grípa til aðgerða sé vá fyrir dyrum. Ég held að það sé það mikilvægasta sem við getum gert á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Þau trúarbrögð hafa verið innleidd á Íslandi eins og í mörgum öðrum löndum í seinni tíð að samkeppni sé upphaf og endir lífshamingjunnar, að samkeppni eigi að vera um allt milli himins og jarðar. Það gekk meira að segja svo langt að Reykjavíkurborg neyddist til að selja prýðilegt tryggingafélag sem hún átti, Húsatryggingar Reykjavíkur, þó að samkeppni sé svo skrýtin að stærsti ríkisbankinn geti á sama tíma svo að segja keypt sér heilt tryggingafélag, en það er svo önnur saga. En mitt í þessum trúarbrögðum samkeppninnar sem eru úrslitaatriði um gæfu mannkynsins eins og kunnugt er, þá eru fyrirtæki að gera samninga um útilokun annarra fyrirtækja frá markaði. Ég hef hér undir höndum bréf frá fyrirtæki sem upplýsir að ákveðið fyrirtæki í Reykjavík hafi gert svokallaða dreifingarsamninga við t.d. Hagkaup og nokkur kaupfélög. Og þessir dreifingarsamningar ganga út á það að dreifa vörum viðkomandi fyrirtækis og að útiloka önnur fyrirtæki frá sama markaði. Þetta fyrirtæki sem sætti útilokuninni skrifaði Samkeppnisstofnun út af þessu máli, en það reyndist vera ótrúlega tregt penna að hræra í þessu máli. Það er þurfti að skrifa fleiri, fleiri ítrekanir í þessum efnum. Síðan neitaði fyrirtækið sem hér er um að ræða í Reykjavík að þessir dreifingarsamningar væru til. Það endaði nú með því að það varð að viðurkenna að samningarnir væru til af því að þeir voru lagðir á borðið fyrir fyrirtækið í ljósritum. Síðan var þetta lagt fyrir Samkeppnisstofnun og Samkeppnisstofnun skrifaði greinargerð um málið og taldi ekki vera hægt að gera neitt sérstaklega mikið í þessu máli vegna þess að það væru engar sérstakar reglur til um lóðréttar samkeppnishömlur þó að þær væru til um láréttar samkeppnishömlur. Með öðrum orðum, eins og allir skilja sem eru vafalaust sérfróðir á þessu sviði, þá er það því alveg úrslitaatriði hvort höftin eru lóðrétt eða lárétt, það segir sig alveg sjálft. Forráðamaður fyrirtækisins lét ekki hér staðar numið heldur kærði til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Hún svaraði 5. maí 1995 og sagði: Svona samningar eru varhugaverðir og það á að fylgjast með framkvæmd slíkra samninga. Þess vegna hef ég lagt þá fyrirspurn fyrir hæstv. viðskrh. sem er á dagskrá þessa fundar núna sem 4. dagskrármál um útilokun fyrirtækja frá markaði. Ég hirði ekki um að endurlesa fyrirspurnirnar hér, þær eru prentaðar í þingskjalinu, en vænti þess að fá glögg svör frá hæstv. viðskrh.

Herra forseti. Á þskj. 722 hefur hv. þm. Svavar Gestsson lagt fyrir mig fyrirspurn um útilokun fyrirtækja frá markaði. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Telur ráðherra að fyrirtæki hafi heimild til þess samkvæmt samkeppnislögum að útiloka önnur fyrirtæki frá markaði með sérstökum dreifingarsamningum eða hliðstæðum samningum?`` Ef dreifingarsamningar milli fyrirtækja hafa þau áhrif að önnur fyrirtæki eru útilokuð frá markaði þannig að það valdi skaða fyrir samkeppni á viðkomandi markaði, t.d. ef heildsali getur ekki lengur vegna ákvæða í samningi selt vöru sína til þeirra sem stunda smásölu á tilteknum markaði, yrði almennt að líta svo á að slíkur samningur fæli í sér samkeppnishömlur og færi því gegn ákvæðum samkeppnislaga. Af þessu má ráða að lögmæti dreifingarsamninga út frá ákvæðum samkeppnislaga ræðst af þeim áhrifum sem þeir hafa á viðkomandi markaði. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Eru þess dæmi að slíkir samningar hafi verið gerðir og hefur farið fram sérstök rannsókn á þeim?`` Samkvæmt upplýsingum Samkeppnisstofnunar hefur hún ekki fengið erindi um dreifingarsamninga sem hafa haft þau áhrif að fyrirtæki hafi verið útilokuð frá markaði. Hins vegar hefur í einu máli verið fjallað um samninga sem hindruðu heildsala í að selja vöru sína í tilteknum verslunum. Enn fremur tók samkeppnisráð ákvörðun vegna dreifingarsamnings Steinullarverksmiðjunnar hf. og Krókháls hf. sem útilokaði tiltekið smásölufyrirtæki frá því að dreifa vörum Steinullarverksmiðjunnar. Ákvörðunin fólst í því að lögð var söluskylda á Steinullarverkmsiðjuna. Það var niðurstaða samkeppnisráðs. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Hafi slíkir samningar verið gerðir, hvaða fyrirtæki hafa gert þá og hver hafa afskipti Samkeppnisstofnunar verið af þeim?`` Eins og fram kom í svari mínu við annarri spurningu hv. þm. er Samkeppnisstofnun ekki kunnugt um dreifingarsamninga sem hafa haft þau áhrif að fyrirtæki hafi með öllu útilokast frá viðkomandi markaði. Hins vegar var í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 6/1995, vegna kvörtunar frá fyrirtækinu Eddafoto, fjallað um dreifingarsamninga Pennans sf. við Hagkaup, Kaupfélag Skagfirðinga, Kaupfélag Húnvetninga og Kaupfélag Árnesinga. Taldi Eddafoto að umræddir samningar sem útilokuðu fyrirtækið frá því að selja vöru sína í umrædda verslun fælu í sér markaðshömlur sem hefðu verulega slæm áhrif á stöðu fyrirtækisins. Samkeppnisráð taldi að jákvæð áhrif samninganna vægju upp þau neikvæðu. Jafnframt var á það bent að Eddafoto hefði ýmsa valkosti aðra en að koma vöru sinni á markað og því leit ráðið svo á að í samningunum fælust óverulegar aðgangshindranir og voru þeir ekki taldir brjóta í bága við samkeppnislög. Ákvörðun samkeppnisráðs var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 9/1995. Mál Steinullarverksmiðjunnar er mál nr. 36/1995, en á það fyrirtæki var sett almenn söluskylda vegna þess að talið var að það bryti í bága við anda samkeppnislaga. Í fjórða lagi spyr hv. þm.: ,,Hyggst Samkeppnisstofnun reyna að koma í veg fyrir að slíkir samningar verði gerðir og telur stofnunin að hún hafi lagaheimildir til að koma í veg fyrir þá?`` Samkeppnisstofnun tekur fram að ef hún verður þess áskynja að í gildi séu samningar sem útiloka fyrirtæki frá viðkomandi markaði og valda með því skaða fyrir samkeppni, mun stofnunin grípa til aðgerða til þess að eyða slíkum samkeppnishömlum. Samkeppnisstofnun telur að samkeppnislög feli í sér fullnægjandi heimildir til slíkra aðgerða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir þetta svar. Það er nægilegt að mínu mati vegna þess að hann lýsir því yfir og ber fyrir sig Samkeppnisstofnun að stofnunin hafi fullar heimildir til íhlutunar ef um er að ræða útilokunarsamninga af því tagi sem hér er um að ræða. Ég tel að það sé mjög mikilvæg yfirlýsing vegna þess að auðvitað er það þannig að miðað við þá viðskiptahætti sem tíðkast í þjóðfélaginu sem byggjast á því að að tryggja eigi samkeppni á eðlilegum grunni, þar sem menn búi við eins sambærilegar aðstæður og mögulegt er, þá verður auðvitað að koma í veg fyrir tilraun til einokunarviðskipta af því tagi sem ég var hér að lýsa. Annað er útilokað. Í þessu tilviki er það þannig að ákveðið fyrirtæki hér í bæ gerir samning um að viðkomandi verslanir og verslunarkeðjur megi aðeins taka til sölu eina tegund af póstkortum frá einu og sama fyrirtækinu. Önnur póstkort séu bönnuð. Þær verslanir og verslunarkeðjur sem hér um ræðir eru: Hagkaup, allar verslanir. Kaupfélag Árnesinga, Selfoss, Hveragerði, Stokkseyri, Eyrarbakki, Vestmannaeyjar, Vík í Mýrdal, Kirkjubæjarklaustur, Þorlákshöfn. Kaupfélag Skagfirðinga, Sauðárkrókur, Hofsós, Ketilás, Varmahlíð. Kaupfélag Húnvetninga, Blönduós og Skagaströnd. Ég vænti þess að hv. þingmenn geti verið mér sammála um að það er brýnt að Samkeppnisstofnun haldi vöku sinni í þessu máli og komi í veg fyrir einokunarviðbrögð af því tagi sem hér er um að ræða og hindri það að menn reyni slíkt framar.

Virðulegi forseti. Framtíð þjóðarinnar býr í unga fólkinu. Því skiptir máli að búið verði vel að ungviði þjóðarinnar með kærleiksríku uppeldi, góðri og hagnýtri menntun og aðhaldi. Sem betur fer er ekki ástæða til að hafa áhyggjur af meginþorra ungs fólks í dag en allt of mörgum er hætta búin að ánetjast hvers kyns eiturlyfjafíkn. Við megum einskis láta ófreistað að stöðva þessa ógn með öllum tiltækum ráðum og það gerum við með því að búa vel að lögreglunni. Lögreglan býr við fjárskort, er of fáliðuð miðað við þau störf sem henni er ætlað að vinna. Með þessu er góðum rannsóknarlögreglumönnum gert erfitt fyrir í starfi. Við þurfum á kröftum bestu manna að halda til þess að hafa hendur í hári þeirra sem tæla æsku Íslands til fíkniefnaneyslu hvar svo sem þeir eru, götusalarnir, milliliðirnir eða þeir sem fjármagna illvirkin og glæpina. Það ætti að vera afmarkaðra verkefni og auðveldara að koma í veg fyrir innflutning ólöglegra vímuefna vegna legu landsins. Það er því bagalegt ef fjárskortur og ónóg þjálfun lögreglumanna verður til þess að það sé fýsilegur kostur fyrir útlenda eiturlyfjabaróna að hafa Ísland sem nokkurs konar dreifingarstöð eiturlyfja til Evrópu. Það virðist vera nokkuð ljóst að sumarhátíðir, t.d. um verslunarmannahelgina úti á landi, eru kjörinn vettvangur fyrir fíkniefnasalana. Til þess að lögreglumenn eigi betra með að hafa yfirsýn yfir meinta fíkniefnasala yrði það til mikilla bóta að lögreglumenn landsbyggðarinnar gætu leitað í tölvutengdan myndbanka til upplýsingaöflunar. Herra forseti. Ég leyfi mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. í þremur liðum. Í fyrsta lagi hvort myndir af dæmdum fíkniefnasölum verði inni á þeirri málaskrá sem ráðuneyti dómsmála vinnur að. Ég tel brýnt að svo verði. Í öðru lagi spyr ég um það hvaða venjur gilda hjá lögreglu um upplýsingar til foreldra, skóla og vinnuveitenda varðandi grunsemdir um fíkniefnaneyslu ungs fólks. Í þriðja lagi spyr ég hvort ráðherra telji rétt að skylda lögreglu til að upplýsa foreldra, skóla og vinnuveitendur um grunsemdir varðandi fíkniefnaneyslu og/eða fíkniefnasölu. Ég tel það vel koma til greina.

Herra forseti. Um þessar mundir er verið að vinna að því að koma í gagnið málaskrá lögreglunnar, þar sem er að finna upplýsingar um öll lögreglumál. Um 18 embætti af 28 eru nú tengd við þessa skrá sem er miðlæg og vistuð í tölvumiðstöð dómsmálaráðuneytisins. Í skránni er m.a. að finna upplýsingar um kærumál og allan feril slíkra mála. Þar er hins vegar ekki að finna myndir af grunuðum brotamönnum. Hins vegar er í smíðum svokallað persónulýsingakerfi, en þar er ætlunin að hafa ítarlega upplýsingar um grunaða og dæmda afbrotamenn í miðlægu kerfi. Þær upplýsingar, þar með taldar myndir af dæmdum eða grunuðum brotamönnum, yrðu aðgengilegar öllum lögregluembættum í samræmi við reglur sem dómsmálaráðuneytið og ríkislögreglustjóri mundu móta. Slíkt miðlægt persónulýsingakerfi á tölvutæku formi hefur að sjálfsögðu marga kosti og getur reynst lögreglunni um allt land ómetanlegt við lausn brotamála. Eftir er að móta nánar hvaða reglur eigi að gilda um þær upplýsingar sem þar verði að finna, hverjir hafi aðgang að þeim og fleiri atriði. Heimild til töku, meðferðar og geymslu ljósmynda hjá lögreglu er nú að finna í reglugerð nr. 152/1979. Þá reglugerð þarf að aðlaga og breyta í samræmi við breyttar aðstæður áður en framangreindu persónulýsingakerfi verður hleypt af stokkunum. Samkvæmt upplýsingum frá lögreglunni í Reykjavík byggjast starfsvenjur lögreglu hvað þetta snertir, þ.e. þegar spurt er um upplýsingagjöf til foreldra og skólayfirvalda og vinnuveitenda, á ákvæði 14. gr. laga um vernd barna og ungmenna, þar sem segir að löggæslumanni sé skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart þegar hann hefur til meðferðar mál barns eða ungmennis. Þegar brot eru framin annaðhvort af börnum eða ungmennum eða gegn þeim skal löggæslumaður þegar í stað tilkynna það barnaverndarnefnd og gefa henni kost á að fylgjast með rannsókn máls. Barnaverndarnefnd er skylt að tilkynna foreldrum barns ef mál sem varðar barnið er til meðferðar hjá lögreglu eða dómstólum, enda mæli hagsmunir barnsins ekki gegn því. Í starfsvenjum lögreglu felst að fái lögreglan vitneskju um afbrot eða aðfinnsluverða hegðan barns, eða hvort tveggja beinist gegn barni, rita lögreglumenn skýrslu um málsatvik. Ef málið fer í rannsókn fer meðferð þess samkvæmt ákvæðum laga þar að lútandi hverju sinni. Í öllum tilvikum fær forvarnafulltrúi afrit af skýrslunni. Hann fer með afrit til viðkomandi barnaverndaryfirvalda, sem bregðast við í samræmi við venjur og reglur. Ef barn eða ungmenni hefur verið uppvíst að neyslu áfengis eða annarra vímuefna, hefur brotið ákvæði um bann við útivist, unnið skemmdarverk, verið staðið að hnupli eða öðru slíku broti, eru foreldrum þess jafnan send boð um að hringja eða koma til viðtals á lögreglustöð á tilteknum tíma. Þar er fyrir fulltrúi barnaverndaryfirvalda, sem ræðir mál barnsins við foreldrið. Í samráði við hann er síðan tekin ákvörðun um framhald málsins, sem fyrst og fremst á að taka mið af því að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Samstarf lögreglu við skólayfirvöld hefur aukist á síðari árum. Yfirleitt er samhliða því haft samstarf við viðkomandi félagsmálayfirvöld, sem einnig hefur aukist verulega á síðari árum. Oftar en ekki er um að ræða samstarf vegna ákveðinna viðfangsefna sem tengjast börnum og ungmennum, en í undantekningartilvikum er um að ræða samstarf í málum tiltekinna einstaklinga. Með upplýsingar vegna þess fer samkvæmt ákvæðum laga, svo sem varðandi þagnarskyldu. Samstarf þetta miðast að því að ná skjótari og betri árangri í einstökum viðfangsefnum og einnig að því að aðstoða og styrkja tiltekna einstaklinga, gerist þess þörf, samkvæmt þeim úrræðum sem lög og reglur kveða á um og heimila. Lögregla gefur ekki upplýsingar um fíkniefnaneyslu einstaklinga til óviðkomandi aðila, en í þann flokk falla til að mynda vinnuveitendur viðkomandi. Ef ástæða er til að upplýsa þá aðila um mál þarf slík upplýsingagjöf að eiga sér skýra lagastoð. Það er mitt mat að starfsvenjur lögreglu hvað þetta snertir séu eðlilegar og í samræmi við lög. Á lögreglunni hvílir skylda til að upplýsa barnaverndarnefnd um það þegar mál barns eða ungmennis er til meðferðar hjá lögreglu, barnaverndarnefnd upplýsir síðan viðkomandi foreldra og í tilteknum tilvikum ræðir lögreglan ásamt barnaverndaryfirvöldum beint við foreldra. Upplýsingaskylda lögreglu er að þessu leyti skýr og ótvíræð, og tel ég ekki eðlilegt að ríkari skylda verði lögð á lögreglu eða aðra aðila til að gefa upplýsingar um meint afbrot ungmenna, til að mynda skólum eða vinnuveitendum, meðal annars með hliðsjón af persónuverndarsjónarmiðum. Slík upplýsingagjöf er að sjálfsögðu ekki heimil nema á grundvelli skýrra lagaheimilda.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli og á þessum nótum og svör hæstv. dómsmrh. Það þarf að styðja starf lögreglu með öllum ráðum til að hún nái meiri árangri gegn fíkniefnaflóði sem berst til landsins og um landið. Það eru brýn mál að koma höndum yfir þá sem eitra fyrir börn og unglinga og sjálfsagt að gera allt sem getur auðveldað lögreglunni að stöðva iðju þeirra. Myndbirting til lögreglu og jafnvel opinber myndbirting ætti að koma til álita. Ég geri ekki mikið með mannréttindi í þessu sambandi, dópsalar eru að eyðileggja mannréttindi, framtíð, líf og lífshamingju ungs fólks og það á ekkert að spara til að stöðva þá iðju.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn vegna þess að það er ástæða til að ætla að lögregluyfirvöld úti á landsbyggðinni hafi ekki jafna aðstöðu á við lögregluna hér á höfuðborgarsvæðinu að vinna gegn fíkniefnum. Ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. hvenær megi vænta niðurstöðu í þeirri vinnu sem boðuð hefur verið, að það verði settar verklagsreglur um óhefðbundnar rannsóknaraðferðir í ávana- og fíkniefnum sem lögreglan hefur ítrekað kallað eftir eins og fram kemur í skýrslu dómsmrh. um hvort æskilegt væri að setja reglur um heimild deildarinnar til að greiða fyrir upplýsingar sem leiða til að upplýst yrðu stærri brot á lögum um ávana- og fíkniefni. Hæstv. dómsmrh. hefur boðað mjög góðar tillögur um úrbætur í ávana- og fíkniefnamálum. Sumar þeirra hafa séð dagsins ljós á þingi en þó vantar töluvert upp á að þær hafi allar skilað sér sem kalla á atbeina löggjafans. En um þetta vil ég sérstaklega spyrja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. skýr svör. Mig langar til að fara nokkrum orðum um það sem ég tel að betur mætti fara í starfsháttum lögreglunnar. Koma þarf á kerfisbundnu upplýsingastreymi milli lögregluembætta, auka þarf samstarf milli embætta til muna. Það yrði til bóta ef rannsóknarlögreglumenn gætu verið hreyfanlegir í starfi og unnið tímabundið í öðrum umdæmum og stofnað til persónulegra kynna og vinnubrögð samræmd. Efla þarf þjálfun lögreglumanna. Þó svo að rannsóknarlögreglumenn hafi verið sendir af höfuðborgarsvæðinu til útlanda til þjálfunar nægir það ekki eitt sér. Þrátt fyrir að aðalathafnasvæði fíkniefnasala sé hér á suðvesturhorninu færist það stöðugt í vöxt að þeir leiti út á land í söluferðir. Rannsóknarlögreglumenn landsbyggðarinnar verða að sitja við sama borð hvað varðar þjálfun. Bæta þarf tæknibúnað lögreglunnar og gera henni kleift að fylgjast með nýjungum í rannsóknartækni. Lögreglan hefur upplýst að við rannsóknir fíkniefnamála séu stundum notaðar svokallaðar óhefðbundnar rannsóknaraðferðir. Mjög hefur skort á að ákveðnar verklagsreglur verði samdar sem rannsóknarlögreglan getur stutt sig við og þær bundnar af lögum. Hæstv. dómsmrh. hefur lýst þeirri skoðun sinni að þyngja beri refsingar vegna fíkniefnabrota og er ég honum sammála í því. Einnig held ég að myndbirting dæmdra fíkniefnasala og innflytjenda mundi vera til bóta. Ég þakka hv. þm. góðar undirtektir.

Herra forseti. Þau atriði sem hv. fyrirspyrjandi vék að í síðari ræðu sinni eru flest ýmist komin til framkvæmda eða er verið að vinna að í tengslum við þær skipulagsbreytingar sem ákveðnar hafa verið með lögum og koma til framkvæmda á miðju þessu ári. Varðandi fyrirspurn hv. 13. þm. Reykv. um reglur um svokallaðar óhefðbundnar rannsóknaraðferðir þá upplýsti ég það í umræðum hér sl. mánudag að ríkislögreglustjóra yrði falið það verkefni að gera tillögur þar að lútandi. Ég vænti þess að samhliða fjölmörgum nýmælum sem það embætti þarf að beita sér fyrir að þá komi tillögur ríkislögreglustjóraembættisins um þetta efni innan ekki langs tíma.

Virðulegur forseti. Fsp. mín á þskj. 688 er beint til dómsmrh. og er svohljóðandi, með leyfi forseta: 1. Hverjir eiga sæti í nefnd til að fylgjast með framkvæmd laga nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun, og vinna að endurskoðun þeirra, sbr. ákvæði til bráðabirgða í þeim lögum? 2. Hvaða rammi var settur um störf nefndarinnar og hversu langt er endurskoðun laganna komin, m.a. á ákvæðum um nafnleynd kynfrumugjafa? Þetta er fyrirspurnin og hún sækir efni til ákvæðis til bráðabirgða í nefndum lögum þar sem gert var ráð fyrir að dómsmrh. skipaði við gildistöku laganna 1. júní 1996 þriggja manna nefnd sérfróðra aðila á sviði læknisfræði, lögfræði og siðfræði til að fylgjast með framkvæmd laganna og vinna að endurskoðun þeirra. Þar segir einnig: ,,Nefndin skal hafa hliðsjón af laga- og tækniþróun á sviði tæknifrjóvgunar, m.a. með tilliti til nafnleyndar. Nefndin skal ljúka störfum innan tveggja ára frá gildistöku laganna.`` Hér eru alveg skýr fyrirmæli hjá löggjafanum um þetta efni og vikið að ákveðnum efnisþætti sem mjög var til umræðu þegar frv. til laga um tæknifrjóvgun var rætt á Alþingi fyrir ári síðan og það atriði sem varðaði nafnleynd kynfrumugjafa var alveg sérstaklega umdeilt í þinginu en það ákvæði sem hér kom inn var sett til að koma til móts við sjónarmið sem hér voru uppi, bæði innan stjórnarliðs og stjórnarandstöðu að þessu leyti. Um nafnleyndina sem slíka er fjallað í 4. gr. laganna og samkvæmt ákvæðum hennar getur kynfrumugjafi, og þá er oftast um að ræða sæðisgjafa, krafist nafnleyndar og ber þá að tryggja að hún verði virt. Sé það hins vegar ekki gert getur barn sem til verður vegna kynfrumugjafar óskað eftir því við 18 ára aldur að fá aðgang að skrá sem upplýsir um kynfrumugjafann og þar með áttað sig á faðerni sínu eins og mun nú oftast vera um að ræða. Hér er sem sagt spurt um í hvað stefnir í sambandi við þennan þátt endurskoðunar á vegum stjórnskipaðrar nefndar.

Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um er kveðið á um það í ákvæði til bráðabirgða í lögunum um tæknifrjóvgun að dómsmrh. skipi þriggja manna nefnd sérfróðra aðila á sviði læknisfræði, lögfræði og siðfræði til að fylgjast með framkvæmd laganna og vinna að endurskoðun þeirra. Þessi nefnd var skipuð 22. október 1996. Í henni eiga sæti: Dögg Pálsdóttir hæstaréttarlögmaður, sem er formaður nefndarinnar, Konráð Lúðvíksson kvensjúkdómalæknir, sem er tilnefndur af heilbr.- og trn., og Vilhjálmur Árnason dósent, sem er tilnefndur af Siðfræðistofnun Háskóla Íslands. Þá spyrst hv. þm. fyrir um þann ramma sem störfum nefndarinnar hafi verið settur og hversu langt endurskoðun laganna er komin, m.a. ákvæði um nafnleynd. Því er til að svara að störfum nefndarinnar var ekki markaður annar rammi en sá sem löggjafinn sjálfur gerði með skýru orðalagi bráðabirgðaákvæðisins. Eins og þingmenn muna var bráðabirgðaákvæðinu um nefndarskipunina og störf hennar bætt inn í frv. í meðferð þess á Alþingi. En þar segir svo: ,,Nefndin skal hafa hliðsjón af laga- og tækniþróun á sviði tæknifrjóvgunar, m.a. með tilliti til nafnleyndar. Nefndin skal ljúka störfum innan tveggja ára frá gildistöku laganna.`` Hér er nefndinni markaður tímarammi varðandi störf sín auk þess sem henni eru veittar sérstakar leiðbeiningar um hvað miða skuli við við endurskoðun laganna. Lögin tóku gildi 1. júní sl., eins og hér hefur komið fram, og nefndinni ber því að ljúka störfum á vormánuðum. Um störf nefndarinnar er það að segja að þau hófust í byrjun þessa árs fyrir fullri alvöru og er nú verið að vinna að upplýsingum um laga- og tækniþróun á þessi sviði í nágrannalöndunum. Þá mun nefndin hafa heimsótt glasafrjóvgunardeild kvennadeildar Landspítalans til að kynna sér framkvæmd laganna eins og hún birtist í starfsemi deildarinnar. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um efnisatriði endurskoðunarinnar eða væntanlegar tillögur nefndarinnar.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu og þau svör sem hæstv. ráðherra hefur gefið hér. Það verður fylgst grannt með starfi þessarar nefndar og ég hvet einmitt til þess að ekki verði látið dragast fram yfir frestinn, þennan tveggja ára frest, að nefndin ljúki störfum sínum. Samþykkt laga um tæknifrjóvgun var af minni hálfu háð þessu bráðbirgðaákvæði, einkum hvað tekur til nafnleyndar. Hins vegar voru svo mörg ákvæði lögfest með þessum fyrstu heildarlögum um tæknifrjóvgun að það hefði verið ábyrgðarhluti að hafna því að setja lögin. Við erum t.d. að taka eitt af fáum ríkjum sem hefur í sínum lögum bann við einræktun manna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans við fyrirspurn minni. Fram kemur að nefndin var skipuð 22. okt. 1996, nokkrum mánuðum eftir samþykkt laganna sýnist mér, sem er kannski nokkuð bagalegur dráttur miðað við það að nefndinni er ætlað að ljúka störfum á tveggja ára tíma lögum samkvæmt, en ég vona að þessi seinkun á skipun nefndarinnar verði þó ekki til þess að farið verði fram yfir þau settu mörk varðandi skil á áliti um þetta efni auk þess mikilvæga hlutverks sem nefndinni er falið þ.e. að fylgjast með framkvæmd laganna sem skiptir að sjálfsögðu einnig verulegu máli. Ég geri enga athugasemd við nefndarskipunina. Ég sé að þar er m.a. fyrir því séð að fulltrúi sem gæta skal siðfræðisjónarmiða og skilaði m.a. inn álitsgerðum til þingsins fyrir hönd Siðfræðistofnunar eða sem hluti af þeim sem skiluðu þar inn áliti, Vilhjálmur Árnason dósent, á sæti í nefndinni og það tel ég góðra gjalda vert að hinum nefndarmönnunum að sjálfsögðu ólöstuðum sem kynnt var að ættu sæti í nefndinni. Ég vænti þess að sú nefnd vinni gott og árangursríkt starf. Þau sjónarmið sem þarna koma til álita eru auðvitað vandasöm og mörg en afar miklu skiptir að menn gæti sín þar og sýni varúð og aðgæslu. Það er rétt sem hér kom fram hjá hv. þm. Hjálmari Jónssyni að Alþingi var framsýnt að lögfesta bann við einræktun manna þannig að við þurfum ekki að bæta úr því hér og nú sem ella hefði verið og það mál ásamt mörgu öðru sem varðar fikt við stafróf lífsins eins og ég hef kallað það, erfðavísa, er þess eðlis að þar þurfa menn að setja og virða ákveðin mörk og það mun vafalaust bera við á Alþingi fljótlega í ýmsu samhengi, m.a. í sambandi við tillögu sem ég flyt hér um lífsiðfræðiráð.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. dómsmrh. nokkrar spurningar sem varða endurnýjun á skipakosti Landhelgisgæslunnar, hvað líði þeim undirbúningi, hvort þess sé að vænta að samið verði um smíði á nýju varðskipi á þessu ári og hvort kannað verði sérstaklega að innlendar skipasmíðastöðvar geti að einhverju leyti komið að því máli. Rétt er að taka fram að hér er um endurflutning á orðréttri fjögurra ára gamalli fyrirspurn að ræða. Fyrir fjórum árum lagði ég fram sambærilega fyrirspurn til að ýta við þessu máli og voru svörin þá satt best að segja ekki mjög afdráttarlaus. Seinna var flutt á þingi þáltill. sem að vísu var ekki afgreidd en gekk í sömu átt. Ákaflega lítið hefur síðan gerst í kjölfarið satt best að segja, herra forseti, og höfum við þó af og til verið minnt óþyrmilega á það að skipakostur Landhelgisgæslunnar er orðinn gamall og eldist um eitt ár á hverju ári. Nefnd mun að vísu hafa verið að störfum í um það bil eitt og hálft ár en afar lítið hefur bólað á starfi hennar fram að þessu. Eftir hádegi í gær, herra forseti, tilkynnti skrifstofa þingsins mér að hæstv. dómsmrh. vildi svara fyrirspurn minni í dag og gladdist ég að sjálfsögðu. En þá ber svo við að í kvöldfréttum í gær er fyrirspurninni í raun og veru svarað. Í fréttum Ríkisútvarpsins kl. sjö er ítarleg umfjöllun um málið og byggt á skýrslu sem fréttamaður hafði þá greinilega í höndunum þar sem helstu niðurstöður komu fram sem og var vitnað í hæstv. dómsmrh. Í báðum kvöldfréttatímum sjónvarpsstöðvanna voru viðtöl við hæstv. dómsmrh. þar sem hann í raun og veru svaraði fyrirspurninni. Enn fremur var vitnað í forstjóra Landhelgisgæslunnar þar sem í hans máli komu fram svör, alveg sérstaklega við 3. tölul. fyrirspurnarinnar. Herra forseti. Hér er að sjálfsögðu á ferðinni algert brot á þeim hefðum sem mótast hafa um árabil og áratugi að ef fyrirspurn er fram komin á þingi, þá svari ráðherra fyrirspurninni þar og eftir atvikum verði svo í framhaldinu ítarlegri umfjöllun um málið í fjölmiðlum. Ég sé ekki annað, herra forseti, en hér sé á ferðinni hluti af þeirri lítilsvirðingu og þeim hroka sem hæstv. ráðherrar ítrekað sýna nú Alþingi, ýmist með því að svara ekki fyrirspurnum sem bornar eru fram eða þá með þessari nýbreytni að svara með tæmandi hætti og efnislega fyrirspurnum í fjölmiðlum áður en viðkomandi fyrirspurnir koma á dagskrá þingfunda. Ég hef ekki, herra forseti, áhuga á því fyrir mitt leyti að leggja hæstv. ráðherrum til vopn í herferð þeirra gegn Alþingi og mér blöskrar satt best að segja hvernig þessum samskiptum er að verða komið. Ég mótmæli þessu alveg sérstaklega. Í 60. gr. þingskapa, herra forseti, segir svo: ,,Frumvörp, hvort heldur eru frá ríkisstjórn eða þingmönnum, svo og tillögur til þingsályktunar og breytingartillögur, má kalla aftur á hverju stigi umræðu sem vill.`` Síðar segir: ,,Fyrirspurn má og afturkalla.`` Með vísan til þess sem ég hef áður sagt, herra forseti, um þetta mál að hæstv. ráðherra hefur valið þá leið að svara fyrirspurninni í fjölmiðlum og sýna Alþingi ekki þá virðingu og virða ekki þá hefð að svör við fyrirspurnum þingmanna séu gefin á þingi, þá kalla ég fyrirspurn mína aftur.

Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um það hver sé stefna Landhelgisgæslunnar og dómsmrn. við gerð björgunarsamninga. Ástæða fyrir spurningunni er sú að við sjóprófin vegna strands Víkartinds kom fram að fulltrúar Eimskipafélagsins hafi í umboði hinnar þýsku útgerðar Víkartinds spurst fyrir um það hjá forstjóra Landhelgisgæslunnar hvort Landhelgisgæslan væri tilbúin til þess að gera björgunarsamning, en það mun hafa gerst miðvikudaginn 6. mars milli 12 og 14 síðdegis þegar skipið var statt 6 sjómílur undan suðurströndinni vélarvana í vitlausu veðri. Samningsformið sem fulltrúar Eimskips vitnuðu til í samtalinu við Landhelgisgæsluna er svokallað ,,Lloyds Open Form for Salvage Agreement`` sem vitnað var til um svokallaðan samning á ,,commercial basis`` sem báðir munu hafa skilið sem drátt á skipinu fyrir fast umsamið gjald. Forstjóri Landhelgisgæslunnar mun hafa svarað þessari málaleitan svo, samkvæmt Morgunblaðinu í frétt laugardaginn 8. mars, að hann teldi enga möguleika á slíkum samningi, ,,enda væri það andstætt siglingalögum og slíka samninga væri hægt að ógilda.`` Ég hef leitað til lögfræðings sem hefur fengist við mál af þessu tagi og fengið álit hans á þessum ummælum um að þetta væri andstætt íslenskum siglingalögum og hann hefur komist að þeirri niðurstöðu að það sé rangt. Íslensku siglingalögin geri beinlínis ráð fyrir gerð björgunarsamninga. Samkvæmt 167. gr. siglingalaga er hægt að ógilda eða breyta björgunarsamningum ef þeir eru gerðir meðan hættan vofir yfir og þeir ósanngjarnir. Litið hefur verið á að þetta ákvæði sé fyrst og fremst til varnar þeim sem bjargað er. Það er ljóst að fjárhagslegur mismunur er á því fyrir Landhelgisgæsluna hvort björgunarsamningur fyrir fyrir fram fast gjald er gerður eða björgun úr beinni neyð eins og síðan var reynt. Það er afleitt að það skuli annaðhvort vera komið undir fjárhagslegum útgjöldum eigenda skipa eða tryggingafélaga eða að fjárhagslegur hagur Landhelgisgæslunnar hafi áhrif á hvenær er kallað á aðstoð í björgun. Vegna þess sem komið hefur fram í máli mínu að Landhelgisgæslan synjaði því að skipið yrði dregið fyrir fast gjald, þá geri ég ráð fyrir að það hljóti að vera einhver ákveðin stefna í málum sem þessum hjá Landhelgisgæslunni eða dómsmrn. um slíka samninga og því óska ég eftir upplýsingum um það hjá hæstv. dómsmrh.

Herra forseti. Í siglingalögum eru efnisákvæði um hvaða atriði það eru sem hafa áhrif við ákvörðun björgunarlauna. Í septembermánuði árið 1987 var gerður samningur á milli Landhelgisgæslunnar annars vegar og samsteypu íslenskra fiskiskipatrygginga og Landssambands ísl. útvegsmanna hins vegar þar sem fyrir fram er ákveðið hvernig með uppgjör skuli fara þegar varðskip koma íslenskum fiskiskipum til hjálpar. Reynslan af slíkum samningum þykir hafa verið mjög góð en engir sambærilegir samningar eru hins vegar í gildi varðandi íslensk flutningaskip eða erlend skip þó að örsjaldan hafi verið gerðir slíkir samningar. Þetta má skýra með því að samkvæmt ákvæðum siglingalaga má hver aðili að björgunarsamningi sem gerður var meðan hættan vofði yfir og undir áhrifum hennar krefjast þess að dómur ógildi samninginn eða breyti honum ef telja má að skilmálar hans hafi verið ósanngjarnir. Einnig segir að dómi sé ávallt rétt að ógilda björgunarsamning eða breyta honum þegar talið verður að umsamin björgunarlaun séu bersýnilega ósanngjörn. Það er rétt að taka fram að Landhelgisgæslunni hefur hingað til tekist að semja um björgunarlaun í þeim tilvikum þar sem skip hennar hafa staðið að björgun skipa og uppgjör í þessum tilvikum hafa verið leyst með samkomulagi eftir á en ekki farið fyrir dóm. Undantekning þar á er björgun hollenska skipsins Hendrik B í árslok 1994 og ársbyrjun 1995, en áhöfn skipsins yfirgaf það í foráttuveðri suður af Vestmannaeyjum. Það er hvorki stefna Landhelgisgæslunnar né dómsmrn. að gera björgunarsamninga fyrir fram um björgun flutningaskipa þó einstök frávik kunni að vera frá þeirri reglu. Samningurinn sem í gildi er um björgun íslenskra fiskiskipa hefur gefist vel og því eru engar breytingar fyrirhugaðar á honum. Að því er varðar það tilvik sem hv. fyrirspyrjandi nefndi er rétt að lesa úr minnisblaði forstjóra Landhelgisgæslunnar um það atriði sem hann hefur sent dómsmrn.: ,,Að því er varðar hugsanlegar kröfur Landhelgisgæslunnar til björgunarlauna ef til björgunar hefði komið á þýska flutningaskipinu Víkartindi sem strandaði við Þjórsárósa að kvöldi hins 5. þessa mánaðar vill Landhelgisgæslan upplýsa sérstaklega að fyrirspurnir komu um það til stofnunarinnar frá leigutaka vátryggjanda skipsins á hvaða grundvelli Landhelgisgæslan mundi reikna sér þóknun ef til þess ræki að mati skipstjóra Víkartinds að hjálpar yrði þörf. Landhelgisgæslan vísaði í svari sínu til fyrrgreinds lagaumhverfis, m.a. þess að samningar á þessu sviði sem gerðir væru fyrir fram væru ógildanlegir þegar aðstæður væru með ákveðnum hætti og einnig að áhöfn varðskipsins ætti hlut að máli. Landhelgisgæslan innti leigutaka vátryggjanda Víkartinds um hvort í þessu tilfelli væri boðin fram þóknun á þeim grundvelli að Landhelgisgæslan veitti hjálp ef eftir yrði leitað fyrir fastákveðna fjárhæð. Svar við þeirri fyrirspurn barst ekki og ekkert slíkt boð kom nokkurn tíma fram. Það skal tekið fram að Landhelgisgæslan gerði ekki slíkt boð heldur vísaði til fyrrgreindra lagaákvæða og fyrri reynslu leigutakans af viðskiptum hans við stofnunina á þessu sviði, nefnilega þess að fram að þessu hefði ávallt samist á milli aðila á samningsgrundvelli á þessu sviði þannig að er upp hefði verið staðið hefðu báðir aðilar verið sáttir við málalok.`` Ég hygg að í þessu sambandi sé mikilvægt að hafa það í huga að mjög erfitt er að gera samninga við þær aðstæður eins og voru í þessu tilviki og í mörgum öðrum tilvikum verður ekki séð hver kostnaður verður af björgun. Í þessu tilviki til að mynda var ekki ljóst hvort unnt yrði, ef til björgunar hefði komið, að draga skip til Reykjavíkur án þess að bíða lags. Veðurlag var með þeim hætti að ólíklegt var að unnt yrði að sigla í beinni siglingu fyrir Reykjanesröstina og ekki þótti fært að fara með skipið inn til Vestmannaeyja þannig að í þessu tilviki og mörgum öðrum sambærilegum er mjög mikil óvissa um umfang björgunarstarfsins og þess vegna oft erfitt að gera bindandi samninga fyrir fram vegna þess að menn sjá ekki fyrir hversu umfangsmikið björgunarstarfið er.

Herra forseti. Út af þessu máli vildi ég aðeins koma inn á það að þegar dómur hefur fallið í máli vegna björgunarlauna þá hefur hæsta greiðsla vegna björgunar verið 5% af heildarverðmæti skips og farms. Það hefði þýtt að ef svo hefði gengið varðandi Víkartind, þá erum við að tala um 100 millj. af tveimur milljörðum. Það sem menn þurfa hins vegar að athuga í þessu ef hugur manna stendur til þess að afnema rétt til björgunarlauna Landhelgisgæslunnar, þá sagði hæstv. forsrh. hér ekki fyrir löngu síðan að við lifðum í alþjóðlegu umhverfi hvað áhrærði skip. Það er dæmi um að eitt skip frá Vestmannaeyjum afþakkaði fyrir nokkrum árum björgun frá varðskipi vegna þess að það var ódýrara að fá fiskiskip til að bjarga þegar skipið strandaði. Þetta er því mjög vafasamt og varhugavert að breyta hér alþjóðasiglingareglum í þessa veru. Í annan stað vildi ég geta þess að ábyrgð skipstjóra er slík að ef hann með stórfelldu gáleysi sínu veldur því að skip strandar, þá er hann persónulega ábyrgur fyrir þeim skaða sem skip veldur vegna mengunar eða annars tjóns þannig að ég vara mjög við því að menn séu að fara einhverjar aðrar leiðir en þær sem í gildi eru nú.

Herra forseti. Ég vildi aðeins láta það koma hér fram að ég held að sá samningur sem var gerður árið 1987 hafi verið mjög mikilvægur, m.a. fyrir öryggi sjómanna. Ég held að það sé mjög þýðingarmikið allra hluta vegna að við höfum í gildi slíkar samræmdar reglur um björgunar- og aðstoðarlaun því að auðvitað getur komið upp sú staða að skip er í nauðum og varðskip er hvergi nærri og þá mega menn ekki hugsa þannig að þeir séu að bíða eftir varðskipi eða einhverjum ódýrari kosti við að fá björgun og þess vegna skiptir það öllu máli að þessar samræmdu reglur séu til staðar. Mér er vel kunnugt um að fyrir árið 1987 komu upp slík tilvik sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson nefndi áðan, en ég held að eftir að þessi samningur komist á hafi þessi tilvik verið úr sögunni vegna þess að í dag er það þannig að það skiptir ekki máli hvort varðskip eða fiskiskip komi til aðstoðar því björgunarlaunin eru samræmd. Það held ég að skipti mestu máli því að auðvitað er það þannig í langflestum tilvikum þegar skip lenda í vandræðum að það eru fiskiskip eða flutningaskip sem er nærri en tilviljunum háð hvort varðskip sé einhvers staðar á slóðinni og geti komið til aðstoðar sem fyrst og þá auðvitað skiptir tíminn í þessu sambandi gríðarlega miklu máli.

Herra forseti. Vissulega eigum við að fara að alþjóðasamningum og lögum. Samkvæmt íslenskum siglingalögum er beinlínis gert ráð fyrir björgunarsamningum. Það var leitað eftir því við Landhelgisgæsluna að gerður yrði ákveðinn samningur til þess að bjarga skipinu áður en það var komið í yfirvofandi hættu og menn eru sammála um það sem þekkja til að ef það hefði verið gert, þá hefði verið hægt að komast hjá ýmsu af því sem við stöndum frammi fyrir nú. Hefði Landhelgisgæslan ekki gefið þau svör sem hún gaf, þá hefði sjálfsagt verið leitað frekar eftir slíkum samningi. En eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh. komu ákaflega neikvæð svör við fyrirspurn til Eimskipafélagsins eða fulltrúa hinnar þýsku útgerðar. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni að það skiptir verulegum fjárhæðum hvenær gripið er inn í björgun. Þess vegna tel ég að ekki megi skipta máli hvað björgunin kosti eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh. Það var ekki fyrir séð hvað það mundi kosta að bjarga skipverjum. Eigum við að láta það ráða ferðinni þegar skip eru í nauðum stödd? Mér finnst ekki hægt að hugsa þessi mál þannig. Það er gert ráð fyrir því í lögum að björgunarsamningar séu gerðir og mér finnst við ekki geta látið það tefja framgang mála að ekki sé hægt að reikna það út hver kostnaðurinn sé. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort ekki sé ástæða til að hnykkja á því að farið verði út í björgunaraðgerðir um leið og menn óska eftir því án þess að draga það að finna út hversu mikið það muni kosta.

Herra forseti. Það liggur alveg skýrt fyrir að Landhelgisgæslan var tilbúin að bjarga þessu skipi án tillits til þess hvað það mundi kosta. Ítrekuð tilmæli um það komu frá Landhelgisgæslunni að hún væri tilbúin til þess og eins og hv. þm. vita, þá lagði varðskipið sig í verulega hættu við það að koma skipinu til bjargar þegar loksins var eftir því kallað. Það er því aldeilis fráleitt að bera þá ásökun hér fram að Landhelgisgæslan hafi ekki verið tilbúin til þess að bjarga skipinu án þess að vita fyrir fram hver björgunarlaunin yrðu. Varðandi önnur ummæli hv. þm. um að það hafi legið fyrir að ef gerður hefði verið samningur við skipafélagið fyrir fram, þá hefði skipstjóri skipsins farið fram á björgun. Ég hef ekki þessar upplýsingar undir höndum en þetta bendir til þess að hv. þm. viti til þess að útgerðin hafi haft þau áhrif á skipstjórann að því aðeins mundi hann biðja um björgun að fyrir lægi samningur. Ég hef ekki neinar upplýsingar þar að lútandi og vísa enn á ný til þess að það er skipstjórinn á viðkomandi skipi sem ber lögum samkvæmt ábyrgð á skipinu og tekur ákvörðun um hvenær óskað er eftir björgun. Landhelgisgæslan var tilbúin að gera það án þess að setja neinar fyrir fram kröfur í því efni.

Virðulegur forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. utanrrh. um kjarnavopn á Íslandi er svohljóðandi: 1. Hvað er hæft í því sem haft er eftir fyrrverandi starfsmanni sænsku utanríkisþjónustunnar, Leif Leifland, í sænskum fjölmiðlum nýverið (Dagens Nyheter 1. mars 1997) að kjarnavopn hafi verið geymd í herstöðinni á Keflavíkurflugvelli? 2. Hefur utanríkisráðherra látið kanna heimildir er varða samskipti Íslands og Bandaríkjanna fyrr á árum með tilliti til flutnings eða geymslu kjarnavopna hérlendis, m.a. í ljósi þess sem fram hefur komið að undanförnu um kjarnavopn á Grænlandi? 3. Hafa íslensk stjórnvöld krafið bandarísk stjórnvöld eða hermálayfirvöld NATO svara við því hvort einhvern tíma hafi verið flutt kjarnavopn á vegum bandaríkjahers og/eða NATO til Íslands eða um íslenskt yfirráðasvæði? --- Hafi slíkar spurningar verið bornar fram, hver voru þá svörin? Þetta er fyrirspurnin, virðulegur forseti og eins og fram kemur, er hún í þremur liðum, varðar mismunandi þætti en er þó að kjarna til um hvort hér hafi, svo fremi hæstv. utanrrh. hafi vitneskju um það, verið staðsett kjarnorkuvopn eða flutt hingað um íslenskt yfirráðasvæði. Allir þekkja það, virðulegur forseti, hvað mál af þessu tagi hafa verið viðkvæm á liðinni tíð. Menn gera út af fyrir sig ekki mikið með yfirlýsingar bandarískra stjórnvalda eftir að í ljós kom að þeir höfðu brotið gróflega á Dönum varðandi staðsetningu kjarnavopna í herstöðinni í Thule, að vísu með vitneskju tiltekinna danskra stjórnmálamanna og einhverra embættismanna, en þetta mál var eitt heitasta mál í umræðunni í Danmörku 1995 og er það enn þá, rannsóknir sem þessu tengjast. Það ber einnig að minna á að fyrir liggur úr athugunum á skjölum í bandarískum skjalasöfnum að til umræðu var að flytja kjarnavopn til Íslands, Nike-eldflaugar búnar kjarnaoddum, sérstaklega á árinu 1957 eða þegar til stóð að flotinn yfirtæki af landhernum hér. Þau efni voru til umræðu af æðstu herstjórn Bandaríkjanna og þeim sem tengdust henni og var jafnvel undirbúið að færa það mál í tal við íslensk stjórnvöld á þessum tíma. Hins vegar hafa ekki komið fram gögn, það fremi ég veit um að eitthvað hafi orðið úr áformum þá eða síðar að þessu leyti og ég er út af fyrir sig ekki að leiða neinum sérstökum getum um það efni umfram það sem ætla má af stöðu Íslands á þessum tíma í gegnum marga áratugi sem hlekkur í kjarnorkuvígbúnaði Bandaríkjanna og NATO hér á Norður-Atlantshafi.

Herra forseti. Spurningin um hvort kjarnavopn hafi á einhverjum tíma verið til staðar á Íslandi er ekki ný af nálinni og hefur ítrekað verið svarað, nú síðast í erindi utanrrh. til utanrmn. sl. vetur. Hvað varðar fyrirspurn hv. þm. skal tekið fram varðandi 1. lið hennar að þegar hefur komið fram í fjölmiðlum, nánar tiltekið í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins þann 12. mars sl., að ekki hafi verið rétt haft eftir úr bók Leif Leifdal, Frostár, um kjarnavopn á Íslandi. Í fréttinni er haft eftir Leifland, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í bókinni er hvergi minnst á að Palme hafi talað við Einar Ágústsson, fyrrv. utanrrh., um málið né að kjarnavopn væru á Íslandi. Þessar staðhæfingar hljóta að vera misskilningur blaðamanna sem fjallað hafa um útkomu bókarinnar Frostár sem kemur í bókabúðir í Svíþjóð í vikunni.`` Ekkert er því hæft í því sem fram hefur komið í sænskum fjölmiðlum um að kjarnavopn hafi verið á Íslandi samkvæmt heimildum Leif Leifland sem á víst að teljast heimild þessara sömu fjölmiðla. Varðandi 2. lið fyrirspurnar hv. þm. um hvort utanrrh. hafi látið kanna heimildir er varða samskipti Íslands og Bandaríkjanna fyrr á árum með tilliti til flutnings eða geymslu kjarnavopna hérlendis, þá var það gert í framhaldi af 1. umr. um staðsetningu kjarnavopna á Grænlandi. Voru niðurstöður þeirrar athugunar kynntar í utanrmn. sl. vetur. Ekki var talin ástæða til að endurtaka þá athugun í kjölfar nýlegrar danskrar skýrslu um staðsetningu kjarnavopna á Grænlandi. Hvað varðar 3. lið fyrirspurnar hv. þm. skal upplýst að þáttur í þeirri heimildakönnun, sem vísað er til hér á undan og kynnt var í utanrmn., var að leitað var svara hjá bandarískum stjórnvöldum um þetta efni. Í kjölfar athugunarinnar og fyrirspurnar til bandarískra stjórnvalda hef ég enga ástæðu til að ætla að kjarnavopn hafi verið geymd á Íslandi né heldur hafi kjarnavopn verið flutt um íslenskt yfirráðasvæði eða um íslenska lofthelgi á vegum bandarískra stjórnvalda eða á vegum Atlantshafsbandalagsins. Innan Atlantshafsbandalagsins gilda skýrar reglur um að flutningur og staðsetning kjarnavopna eigi sér ekki stað nema með fullu samþykki þeirra ríkja er hlut eiga að máli. Enn fremur er Bandaríkjamönnum óheimilt samkvæmt varnarsamningnum að nýta varnaraðstöðuna á Íslandi með neinum hætti nema með fullu samþykki og vitund íslenskra stjórnvalda. Óskir um staðsetningu eða flutning kjarnavopna um íslenskt yfirráðasvæði hafa samkvæmt gögnum ráðuneytisins aldrei verið bornar fram.

Herra forseti. Í tilefni af þessum síðustu orðum hæstv. ráðherra vil ég spyrja hann hvort hann hafi kynnt sér bók dr. Vals Ingimundarsonar Í eldlínu kalda stríðsins, en þar segir svo á bls. 371, með leyfi forseta: ,,Hinn 21. júní fór bandaríska varnarmálaráðuneytið þess á leit við John Foster Dulles að komið yrði fyrir kjarnorkuvopnum á Íslandi og öðrum löndum í tengslum við loftvarnir og viðvörunarkerfi Bandaríkjahers. Bandaríkjamenn ætluðu að setja hér upp skammdrægar Nike-loftvarnarflaugar með kjarnaoddum. Þessi áform voru í samræmi við þá stefnu Bandaríkjastjórnar að sjá NATO-ríkjunum fyrir kjarnorkuvopnum.`` Dr. Valur Ingimundarson segir enn fremur frá því að þessar umræður um að flytja kjarnorkuvopn til Íslands hafi verið hluti af þeirri umræðu að ná fram sparnaði í hernaðarútgjöldum með því að flytja landherinn frá Íslandi en senda flugherinn hingað í staðinn. Þá tengdist þessi umræða einnig óskum vinstri stjórnarinnar sem þá sat um brottför bandaríska hersins. Gekk þetta svo langt að Bandaríkjastjórn tók beina ákvörðun í þessu efni að því er Valur Ingimundarson segir og segir hann frá ákvörðuninni í bók sinni á þessa leið á bls. 375: ,,Þeir [þ.e. Bandaríkjamenn] ítrekuðu að ákvörðun hefði verið tekin í málinu. Landherinn yrði kvaddur heim.`` Bandaríkjamenn skýrðu hins vegar Íslendingum ekki frá því að til stæði að koma hingað fyrir þessum eldflaugum í stað landhersins eða eins og Valur bendir sérstaklega á í bók sinni`` ...

Ég biðst afsökunar á því að ég hef víst gefið hv. þm. tvær mínútur en hann á ekki rétt á nema einni mínútu og hún er liðin.

Þingmaðurinn má þá kannski þá ljúka ræðu sinni?

Já, að sjálfsögðu.

Hér hef ég lesið upp nokkrar tilvitnanir í bók Vals Ingimundarsonar um að Bandaríkjastjórn tók ákvörðun um að koma hér fyrir kjarnorkuvopnum og svo seint sem á árinu 1960 gerði Pentagon ráð fyrir þessu í fjárhagsáætlunum sínum til Bandaríkjastjórnar. Það liggur með öðrum orðum fyrir að Bandaríkjastjórn íhugaði að koma hér fyrir kjarnorkuvopnum og fyrir liggja í þeim efnum alveg óyggjandi heimildir þar sem er þessi bók dr. Vals Ingimundarsonar og ég spyr hæstv. utanrrh.: Hefur hann kynnt sér bókina?

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál hér upp. Ég held að það sé nauðsynlegt að hafa í huga að hér er aðeins um að ræða eina af fjölmörgum vísbendingum sem komið hafa fram á síðustu árum í þessum efnum, þ.e. vísbendingum í þá átt að hlutleysi ríkja eða opinber stefna hafi verið einskis virt, ýmist í fullkominni andstöðu og á laun gagnvart viðkomandi stjórnvöldum eða þá með yfirhylmingum og lygum fámennrar valdastéttar eins og á við í Danmörku þar sem fáeinir æðstu ráðamenn þjóðarinnar lugu að þjóð sinni áratugum saman um það að ekki væru kjarnorkuvopn á dönsku yfirráðasvæði. Þetta ásamt með ýmsum upplýsingum um til að mynda persónunjósnir á kaldastríðsárunum gera auðvitað fyllilega meira en að rökstyðja að ástæða er til að rannsaka þessi mál. Sá er munurinn hér á Íslandi og t.d. hinum Norðurlöndunum að þar taka menn þessa hluti alvarlega og láta sér ekki nægja einföld svör þeirra hina sömu aðila og logið hafa að þeim um áratuga skeið. Þess vegna ætti auðvitað hér eins og í Noregi, Danmörku og víðar að setja á fót sérstaka rannsóknarnefnd eða þá t.d. að fela utanrmn. með sérstakri samþykkt að fara í ítarlega rannsókn á þessum hlutum.

Herra forseti. Í þessum umræðum hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að hér hafi verið kjarnorkuvopn. Þvert á móti hefur komið fram að Leifland segir það hafa verið rangt eftir sér haft í sænskum blöðum. Það sem hv. þm. Svavar Gestsson las upp úr bók Vals Ingimundarsonar sýnir að það var alls ekki farið þess á leit við íslensk stjórnvöld að hér yrðu kjarnorkuvopn. Það voru vangaveltur innan bandaríska stjórnkerfisins en málið komst aldrei til íslenskra stjórnvalda og því var aldrei hrundið í framkvæmd. Í þriðja lagi er það rangt að þessi mál hafi ekki verið könnuð hér eins og annars staðar. Öryggismálanefnd lét á sínum tíma rannsaka þetta, gaf út skýrslu um málið. Málið hefur verið þaulrætt og þaulkannað og allar sögusagnir um að hér hafi verið kjarnorkuvopn eða ætlunin að koma þeim fyrir eru úr lausu lofti gripnar og hafa verið margbornar til baka og ástæða til þess að gera það enn og einu sinni miðað við þessar dylgjur sem koma fram um þau mál sem hér eru til umræðu.

Virðulegur forseti. Það var athyglisvert sem hér kom síðast fram frá öðrum ráðherra í sambandi við þessi mál. Ég vil ráðleggja hæstv. ráðherrum að fara rólega í sakirnar og frekar varlega í staðhæfingar um þessi efni í ljósi sögunnar, í ljósi þess sem hefur verið að koma fram um þessi efni í nágrannalöndum okkar. Það er rétt, og ég vissi það þegar ég bar fram fyrirspurnina í dag, að Leif Leifland hafði lýst yfir að rangt væri eftir sér haft, en jafnframt eftir honum haft að hann gæfi ekkert fyrir yfirlýsingar bandarískra stjórnvalda, sá hinn sami, hátt settur maður í sænsku utanríkisþjónustunni og búinn að gegna þar mjög lengi. Ég tek fullt mark á því sem hæstv. utanrrh. segir hér, dreg það ekkert í efa að hæstv. ráðherra hafi haft viðleitni í frammi til þess bæði að spyrja og kanna. En ég vek einnig athygli á því að það hefur ekki farið fram nein ítarleg rannsókn af hálfu stjórnvalda, svo mér sé kunnugt, í bandarískum skjalasöfnum um þessi efni. Það liggur einnig fyrir að hluti þeirra gagna er lokaður og aðgengi að honum ekki heimilt að því er fullyrt er af sumum af tillitssemi við bandamenn Bandaríkjanna á þessum árum og áratugum. Ég vek athygli á því, sem m.a. kom fram í leiðara Politiken 10. september 1995, að einmitt sú stefna bandarískra stjórnvalda að hvorki játa né neita tilvist kjarnavopna á yfirráðasvæði annarra landa sé til komin af tillitssemi við stjórnvöld í þeim ríkjum sem um er að ræða. Ég tel hins vegar að það hafi verið mjög þýðingarmikið þegar þessi mál voru tekin föstum tökum á Alþingi Íslendinga af utanrmn. þingsins m.a. 1985 þegar samþykkt var þál. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum þar sem því var í fyrsta sinn í raun með samstöðu á Alþingi slegið föstu að það væri í andstöðu íslenska stefnu að hér væru staðsett kjarnorkuvopn og jafnframt hvatt til þess að könnuð yrði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, lofti sem á hafinu og fleira sem stendur í þessari ályktun. Eftir þetta lá stefna þingsins mjög skýr fyrir og var auðvitað áður af hálfu stjórnvalda eins og hæstv. utanrrh. hefur sagt og við skulum vona að hún hafi verið virt. Við skulum bara vona það.

Herra forseti. Ég hef lesið bók Vals Ingimundarsonar, las hana reyndar yfir jólin, þannig að mér er fullkunnugt um það sem þar stendur. Það er líka rétt að taka fram að það hefur verið upplýst að á árabilinu frá 1959 til og með fjárlagaársins 1976 hafi verið til áætlun um að efla loftvarnir og/eða senda hingað kjarnadjúpsprengjur til notkunar gegn kafbátum á stríðstímum. Þessum áætlunum var aldrei hrundið í framkvæmd og Bandaríkjaforseti gaf aldrei umboð til að setja niður slík kjarnavopn. Sem kunnugt er upplýsti fræðimaður að nafni William Arkin þann 5. desember 1984 íslensk stjórnvöld um að skilyrt heimild Bandaríkjaforseta hafi verið til í gögnum frá 1975 um að flytja hingað til lands 48 kjarnadjúpsprengjur á stríðstímum. Síðan lýsti þessi sami sérfræðingur því yfir að staðsetning vopnanna væri háð heimild íslenskra stjórnvalda. Niðurstaðan er því sú af minni hálfu að ítarleg könnun á gögnum í utanrrn. gefi enga vísbendingu um annað en Bandaríkin hafi virt til fullnustu langvarandi stefnu íslenskra stjórnvalda þess efnis að kjarnavopn væru ekki staðsett á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ástæður fyrirspurnar minnar eru þær áhyggjur sem forsvarsmenn iðnaðarins hafa látið í ljós í sambandi við iðn- og tæknimenntun. Eins og kunnugt er hefur verknám átt undir högg að sækja í skólakerfinu, ýmsar hindranir eru í vegi eðlilegra framfara á þessu sviði. Svo á að heita að löggjafinn geri ekki greinarmun á bók- og verknámi en í raun hefur bóknám verið eftirsóttara af nemendum enda þótt þörfin fyrir verk- og tæknikunnáttu sé mjög veruleg í þjóðfélaginu. Sú spurning vaknar hvernig kennslu- og uppeldisfræði er skilgreind í þessu námi. Er hún jafnt sett saman af þörfum í bóklegri og verklegri kennslu? Undanfarið hefur vakið athygli sú mikla áhersla sem forsvarsmenn iðnaðarins hafa lagt á hvers konar verknám á framhaldsskólastigi sem taki mið af þörfum fyrirtækja í greininni. Því til viðbótar hefur verið stofnað til öflugrar endurmenntunar í mörgum iðngreinum sem gerir iðnaðarmönnum kleift að fylgjast með verktækni hvers tíma og færa hana jafnharðan út í fyrirtækin og treysta með því stöðuna í alþjóðlegri samkeppni. Í opinberri umræðu hafa fulltrúar atvinnulífsins bent á að þessum mönnum sé gert erfitt fyrir um ráðningu í kennslu á sínu sérsviði. Enda þótt þeir kunni mjög vel skil á því fagi sem um er að ræða verði þeir að stunda nám og gangast undir próf á sviðum sem ekki er með nokkru móti hægt að tengja því viðfangsefni að kenna þá bóklegar og verklegar greinar á framhaldsskólastigi. Nefnd hafa verið dæmi þess að skólar hafa ekki eða trauðla getað ráðið hálærða tæknimenn til að kenna sitt fag vegna þess að aðrir hafi meiri rétt til stöðunnar sem minna kunna í faginu, jafnvel ófærir til kennslu en hafa lokið prófi í uppeldisfræðum. Fulltrúar atvinnulífsins hafa bent á að þessi þáttur hamli eðlilegri ráðningu iðnaðar- og tæknimanna til fagbóklegrar og verklegrar kennslu iðnnema. Það er raunhæft að stokka upp kennslu- og uppeldisfræði, skilgreina hana upp á nýtt og gera iðnaðar- og tæknimönnum kleift að fá faggreinabundin kennsluréttindi. Í þeim efnum er rétt að huga að því hvernig aðrar þjóðir standa að þessum málum. Danir leysa þetta þann veg að veita greinabundin kennsluréttindi eftir 60 kennslustunda kennslufræðinám ásamt lögbundinni leiðsögn eldri kennara í tiltekinn tíma. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. menntrmh. í tveimur liðum. Sú fyrri er um hvort ráðherra telji að nám til kennsluréttinda í uppeldis- og kennslufræðum í grunn- og framhaldsskólum vanmeti þarfir verkmenntagreina og ef svo er til hvaða ráða ráðherra hyggist grípa. Sú seinni er um hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að gera tæknimennt að skyldunámsgrein í grunnskólum. Ég tel það fyllilega koma til greina.

Herra forseti. Fyrri spurningin er: ,,Telur ráðherra að þarfir verkmenntagreina í námi til kennararéttinda í uppeldis- og kennslufræðum í framhaldsskólum séu vanmetnar? Ef svo er, til hvaða úrbóta hyggst ráðherra grípa?`` Svarið er á þessa leið: Ég treysti mér ekki til að fullyrða um hvort þarfir verkmenntagreina í kennsluréttindanámi séu vanmetnar, en hitt er víst að ávallt má bæta menntun verkmenntakennara með hliðsjón af sérkennum hverrar starfsgreinar fyrir sig og þeim kröfum sem gerðar eru til náms og kennslu á hverjum tíma. Framhaldsskólar er bjóða upp á starfsnám þurfa að hafa yfir að ráða kennurum sem eru bæði góðir fagmenn og geta um leið miðlað þekkingu sinni áreynslulaust þannig að hún skili sér sem best til nemenda. Hér hafa verkmenntagreinar mikla sérstöðu og því er nauðsynlegt að hlúa að alhliða menntun og færni verkmenntakennara, bæði í upphafi og í endurmenntun. Nú er unnið að því að undirbúa stofnun uppeldisháskóla. Á síðara stigi þeirrar vinnu er líklegt að fjallað verði um inntak kennaramenntunar og eðlilegt að þarfir verkmenntagreina í námi til kennararéttinda í uppeldis- og kennslufræðum komi til umfjöllunar í því sambandi. Einnig má benda á að samkvæmt lögum nr. 80/1996 getur menntmrh. gert framhaldsskóla eða deild í framhaldsskóla að kjarnaskóla fyrir tiltekna iðngreinaflokka og kemur vel til greina að þörfum verkmenntakennara fyrir endurmenntun verði að einhverju leyti sinnt í slíkum skólum. Síðari spurningin er á þessa leið: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að tæknimennt verði gerð að skyldunámsgrein í efstu bekkjum grunnskóla?`` Ég verð að viðurkenna að fyrir mér er ekki alveg ljóst hvað fyrirspyrjandi á við með hugtakinu ,,tæknimennt``. Hægt er að fella mjög ólík viðfangsefni undir þetta hugtak og því erfitt að tala um tæknimenntir sem eina námsgrein. Í endurskoðun námskráa fyrir grunn- og framhaldsskóla, sem nú stendur yfir, verður lögð sérstök áhersla á tækni, bæði með því að gefa öllum nemendum kost á að kynnast tækni, ekki síst tölvutækninni, af eigin raun í námi og sem sérstakt viðfangsefni. Sérstakur hópur fæst við tæknimenntun og fræðslumál í þessari endurskoðun. Þá hafa á undanförnum árum verið gerðar tilraunir með kennslu á tæknisviði og hefur ráðuneytið styrkt slík verkefni. Verkefni sem fela í sér tæknilegar þrautir eru vel til þess fallin að gefa hugmyndafluginu lausan tauminn. Þær gefa nemendum einnig tækifæri til að uppgötva nýja hluti eða endurskapa hluti og fyrirbæri úr verkefni. Hlúa ber að tilraunum á þessu sviði og huga að því hvort tækni- og nýsköpun skuli gerð að föstum námsþætti í starfi grunnskóla.

Herra forseti. Í svari hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn kom fram að hann treysti sér ekki til að meta hvort verkmenntagreinar væru vanmetnar í námi til kennsluréttinda. Það var ein af spurningunum sem hann var spurður um. Það er svo sem ekkert við því að segja þó hann hafi ekki lagt nákvæmt mat á þann þátt. Hins vegar gat hann um ákveðna endurskipulagningu sem er í gangi innan menntmrn. varðandi kennslumenntun. Hann nefndi sérstaklega háskóla í uppeldisfræðum, mál sem hefur verið unnið að. Hins vegar kom skýrt fram hjá fyrirspyrjanda áðan að menn hafa áhyggjur af að verkmenntun sé ekki gert nægilega hátt undir höfði við endurskoðun á kennaramenntun. Það eina sem ég vil leggja til umræðunnar er að hvetja ráðherra til að standa vörð um verkmenntun. Verkmenntunin er oft dýr í þeim þætti sem hér er verið að ræða. En ég treysti því og skildi orð menntmrh. þannig að í þeirri endurskipulagningu sem hann hefur innleitt varðandi þennan þátt yrði tekið sérstakt tillit til verkmenntagreina og því fagna ég.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Í sambandi við tæknimennt vil ég segja að ég dáist að því framtaki Reykjavíkurborgar að efna til samkeppni milli grunnskólanema borgarinnar um frumlegar og nytsamar uppfinningar og veita verðlaun fyrir þær bestu. Þetta ýtir undir sköpunargleði og heilbrigðan samkeppnisanda. Einnig vakti tæknimenntakennsla Manfreðs Lemke í Grunnskóla Blönduóss og í Stórutjarnaskóla verðskuldaða athygli. Þar samþætti hann eðlisfræði og handmennt, t.d. lét hann nemendur búa til dyrabjöllu í handmenntatímum í stað þess að útskýra leyndarmál dyrabjöllunnar með teikningum. Einnig lét Manfreð nemendur sína glíma við galdra aflfræðinnar með því að búa til einföld tæki. Hvað varðar uppeldis- og kennslufræði vil ég segja þetta: Sérfræðingar eru ekki á einu máli um það hvað þessir þættir eiga að skipa stóran sess í námi kennaranema. Á fundi sem áhugamenn um menntun og skóla boðuðu til sl. laugardag um efnið Hvert stefnir í skólamálum? var þessum spurningum varpað fram: Hverju hefur uppeldisfræðin skilað í sambandi við aga eða agaleysi í þjóðfélaginu? Hverju hefur kennslufræðin skilað í skólunum? Stöndum við jafnfætis öðrum þjóðum, t.d. í raungreinum? Þetta eru miskunarlausar spurningar og ranglátar einar og sér þar sem þær þurfa að skoðast í miklu víðara samhengi. En þær eiga rétt á sér á hverjum tíma.

Herra forseti. Varðandi fyrri liðinn í máli hv. þm. um nýsköpun á grunnskólastigi nemenda þá er það svo að menntmrn. hefur einnig lagt þessum verkefnum lið og tekur þátt í því að styðja við slíka nýsköpunarstarfsemi á grunnskólastigi. Ég tel sjálfur að það sé mjög vænleg leið til að hvetja ungt fólk til að huga að þeim málum sem hér er um að ræða, þ.e. tæknimennt. Ef það hugtak er skilgreint með þeim hætti sem hv. þm. gerði þá er ég fús til að beita mér í því efni að vekja áhuga ungs fólks með nýsköpunarkeppni eða öðrum þeim aðferðum sem best eru til þess fallnar að hvetja til áhuga á þessu sviði. Einnig tel ég að þetta komi til athugunar við gerð námskránna bæði fyrir grunn- og framhaldsskólastigið. Að því er fyrri liðinn í spurningunni varðar en síðari liðinn í máli hv. þm., um uppeldisfræðina, þá er það rétt að umræður um gildi uppeldisfræðinnar í kennaranámi hafa verið mjög miklar. Sjálfur hef ég leyft mér að segja í umræðum á þessum vetri að ég telji að áherslan á uppeldisfræðina hafi ef til vill verið of mikil í kennaramenntuninni. Síðan hafa einnig komið fram þau sjónarmið að uppeldisfræðikennslan og uppeldisfræðinámið séu ekki skilgreind með nógu skýr markmiði í huga að því er varðar faglegt innihald kennslunnar. Það eru mjög athyglisverðar ábendingar sem koma m.a. úr kennaraháskólanum. Þannig að ég held að þessar umræður sem hafa farið hér fram í vetur og hv. þm. vék að, m.a. á fundi sl. laugardag, séu til gagns um þá stefnu sem við þurfum að móta varðandi kennaranámið og verður vonandi fullmótuð á grundvelli frv. til laga um uppeldisháskóla sem verður kynnt hér á þinginu, vonandi innan skamms tíma.

Herra forseti. Ástæða fyrirspurnar minnar um dreifbýlisstyrk til hæstv. menntmrh. stafar m.a. af bréfi sem okkur þingmönnum Suðurl. hefur borist frá hreppsnefnd Skaftárhrepps, þar sem tekið er fram að íbúar sem búa fjærst framhaldsskólum eigi margir hverjir í fjárhagslegum erfiðleikum með að senda börn sín til framhaldsnáms. Ástæður þess eru auðvitað margfaldur námskostnaður þeirra sem lengst þurfa að sækja nám. Það þarf að útvega nemendum húsnæði, fæði, ferðir og fleira. Einnig eru ástæðurnar mikill tekjusamdráttur sem átt hefur sér stað á landbúnaðarsvæðum á Íslandi. Fáar kannanir hafa verið gerðar á samanburði framhaldsnáms íbúa þéttbýlis og dreifbýlis. Þó er til könnun frá 1988 sem Hannes Ólafsson gerði og birtist í Menntamálum árið 1989 en helstu niðurstöður þeirrar könnunar eru að færri íbúar landsbyggðarinnar ljúka stúdentsprófi en þeir sem í þéttbýli búa. Í framhaldi af þessu er dregin sú ályktun að sama gildi um aðra menntun, t.d. iðnmenntun og ýmiss konar sérnám. Í bréfi því sem ég talaði um áðan segir m.a. að hreppsnefnd Skaftárhrepps í Vestur-Skaftafellssýslu lýsi þungum áhyggjum sínum yfir þeim mikla aðstöðumun sem ungmenni víða að af landsbyggðinni þurfa að búa við varðandi kostnað við nám að loknum grunnskóla. Nefndin telur þennan aðstöðumun orðinn algjörlega óviðunandi og hann hafi leitt af sér búferlaflutning fólks og þar með röskun á eðlilegri aldursdreifingu íbúa sumra landsvæða. Lög nr. 23/1989 voru sett til að jafna aðstöðumun ungmenna á landsbyggðinni sem stunda framhaldsskólanám utan heimabyggðar og vill hreppsnefndin meina að þessum lögum sé ekki framfylgt. Fyrirspurn mín er svohljóðandi: 1. Hve miklum peningum hefur verið varið árlega í dreifbýlisstyrki fyrir framhaldsskólanemendur á síðustu tíu árum? 2. Eftir hvaða úthlutunarreglum er farið? 3. Njóta nemendur, sem búa í mestri fjarlægð frá framhaldsskólum, sérstöðu þegar til úthlutunar kemur? 4. Er á döfinni að breyta úthlutunarreglunum? Ef svo er, þá hvernig?

Herra forseti. Spurt er: Hve miklum peningum hefur verið varið árlega í dreifbýlisstyrki fyrir framhaldsskólanemendur á síðustu tíu árum? Fjárveitingar til jöfnunar námskostnaðar nema alls liðlega 900 millj. kr. á árabilinu 1988--1997. Þar er annars vegar um styrk til einstaklinga að ræða vegna námskostnaðar og hins vegar um skólaakstursstyrk til þess að stunda skólaakstur. Þessar fjárhæðir hafa hækkað jafnt og þétt frá árinu 1990, en mest verður hækkunin milli áranna 1996 og 1997, þ.e. fjárlagaársins í fyrra, þegar fjárhæðin var 111 millj. 500 þús. kr. og hækkar í ár upp í 136 millj. 600 þús. kr. eða um 25 millj. kr. Það er mesta einstaka hækkunin milli ára frá því að þessi tilhögun kom til sögunnar árið 1988. Spurt er eftir hvaða úthlutunarreglum sé farið. Í 2. gr. laga frá 1989, um jöfnun námskostnaðar, koma fram grundvallarreglur um hverjir teljist styrkhæfir. Og 2. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Réttar til námsstyrkja samkvæmt lögum þessum njóta íslenskir nemendur sem stunda reglubundið framhaldsnám hér á landi og verða að vista sig utan lögheimilis og fjarri fjölskyldu sinni vegna námsins, enda sé ekki unnt að stunda sambærilegt nám frá lögheimili eða öðrum dvalarstað sem námsstyrkjanefnd metur jafngildan. Eigi skulu þeir njóta styrks er eiga rétt til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna eða njóta hliðstæðrar fyrirgreiðslu.`` Í 3. gr. laganna er fjallað um hvaða styrkir skuli veittir, þ.e. reglubundnir styrkir eru fæðisstyrkir, sem ganga til allra styrkhæfra nemenda, húsnæðisstyrkir sem veittir eru nemendum sem ekki eiga kost á heimavist, og ferðastyrkir, en þeir eru veittir nemendum sem verulegan ferðakostnað bera vegna búsetu sinnar. Menntamálaráðherra skipar fimm manna nefnd til að úthluta til styrkhæfra nemenda. Auk þess að ákveða upphæð styrkja ár hvert verður námstyrkjanefnd að meta hvað telst sambærilegt nám á grundvelli 2. gr. laganna og hliðstæð álitamál sem upp koma. Í þriðja lagi er spurt: Njóta nemendur, sem búa í mestri fjarlægð frá framhaldsskólum, sérstöðu þegar til úthlutunar kemur? Samkvæmt 3. gr. laganna skal veita ferðastyrki til þeirra nemenda sem verulegan ferðakostnað bera vegna búsetu sinnar. Veittur er ferðastyrkur til þess skóla sem næstur er lögheimili styrkþega og telst bjóða sambærilegt nám. Eðli málsins samkvæmt njóta þeir hæstu ferðastyrkja sem lengst þurfa að fara frá lögheimili sínu til að geta lagt stund á viðkomandi nám. Fjarlægð frá heimili hefur hins vegar hvorki áhrif á upphæð fæðisstyrks né húsnæðisstyrks. Hún hefur áhrif á ferðastyrkinn. Í fjórða lagi er spurt: Er á döfinni að breyta úthlutunarreglunum? Ef svo er, þá hvernig? Það eru ekki uppi nein áform í ráðuneytinu um grundvallarbreytingu á lögunum um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði en þau þurfa náttúrlega eins og önnur löggjöf að vera í sífelldri endurskoðun og til athugunar. Það hafa m.a. komið fram ábendingar um ákveðna skörun milli úthlutunarreglna Lánasjóðs ísl. námsmanna og þess fortakslausa ákvæðis sem nú er í 2. gr. laganna um námskostnað og verða þau mál tekin til sérstakrar athugunar. En í stuttu máli er ekki á döfinni að gjörbreyta þessu kerfi enda held ég í sjálfu sér að menn gagnrýni ekki kerfið sem slíkt heldur telji að fjárveitingar séu of naumt skammtaðar til þess að koma til móts við nemendur. En eins og ég sagði þá hefur hækkunin milli ára aldrei verið meiri en nú frá síðasta ári og þessu, um 25 millj. kr. En á hitt ber líka að líta að við höfum verið að byggja upp framhaldsskólakerfið mjög rösklega um land allt og nú eru starfandi framhaldsskólar í öllum kjördæmum og fleiri en einn í sumum þannig að að því leyti hefur aðstaða einnig breyst. Ég tel að þetta styrkjamál sé réttlætismál sem beri að hafa í huga og lagði þess vegna áherslu á það við afgreiðslu fjárlaga að þessar fjárhæðir hækkuðu sem Alþingi samþykkti og ber að þakka það. En eflaust má betur gera á þessu sviði eins og öðrum því hér er um mikilvægt mál fyrir hinar dreifðu byggðir að ræða eins og fram kom í máli hv. þm.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að leggja í það stórvirki að spyrja hæstv. menntmrh. um þessi mikilvægu mál. Staðfestir það annað með öðru hversu djarfur Framsfl. er í sambandi við þennan málaflokk. En ekki meira um það, virðulegur forseti. Það skiptir gífurlega miklu máli efnislega hvernig á málum er haldið varðandi dreifbýlisstyrkina. Bæði varðandi upphæð þeirra, að hún sé sanngjörn og viðunandi, og eins að úthlutunarreglur séu skýrar og gagnsæar. Ég var síðast í dag að heyra dæmi um útfærslu á reglum þar sem nemanda á framhaldsskóla, Menntaskólanum við Hamrahlíð, á tónlistarbraut er synjað um dreifbýlisstyrk, reglulegum nemanda í þeim skóla. Ég á eftir að athuga hvað getur valdið slíkri afgreiðslu. Kannski vill hæstv. ráðherra segja eitthvað um það? Ég hélt að svona mismunun væri ekki heimil eftir því á hvaða spori menn væru í reglubundnu framhaldsnámi.

Herra forseti. Því miður er það svo að þess finnast dæmi, og allt of mörg, að fjölskyldum í dreifbýli reynist erfitt að kosta skólagöngu unglinganna. Tekjur af meðalstóru búi í sveit eru talsvert miklu lægri en meðaltekjur eru í landinu og námsfólk á framhaldsskólastigi fær yfirleitt ekki uppgripavinnu yfir sumarið annars staðar heldur. Ég hygg að ekki sé neitt sérstaklega athugavert við úthlutunarreglurnar á dreifbýlisstyrkjunum. Þar er starfað samkvæmt lögum. Heimilt er að styrkja sérstaklega vegna félagslegra aðstæðna, það er í 3. gr. laganna, d-lið ef ég man rétt, sérstakir styrkir sem nefndinni er heimilt að veita efnalitlum nemendum. Þessu ákvæði hefur verið beitt og þeim veittir styrkir. Hins vegar er annað sem er að og það er að styrkupphæðirnar eru allt of lágar. Styrkirnir hafa vissulega farið hækkandi eins og kom fram í svari hæstv. menntmrh. en ég hygg að þeir þyrftu að hækka enn þá meira og heildarfjárhæðin að hækka úr eitthvað 110 millj. kr. í 200 millj. kr., það væri orðin viðunandi jöfnun á aðstæðum fólks í dreifbýli og þéttbýli. Miðað við gagnsemina væri þeim fjármunum vel varið.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson undraðist mjög dirfsku mína að þora að tala um þetta mál. Ætli ástæðan fyrir dirfsku minni sé ekki sú að ég sit með hv. þm. í umhvn. þar sem hann er manna sókndjarfastur og ég er hugsanlega undir áhrifum frá þeim straumum sem liggja frá hv. þm. En eins og fram hefur komið hér eru fjárveitingar of naumt skammtaðar til þessa málaflokks og veruleg röskun hefur orðið á aldursdreifingu íbúa á ákveðnum svæðum og þetta er ein afleiðing þess, þ.e. að fólk treystir sér vart til þess að senda börn sín í framhaldsskóla. Ég vonast til þess að við getum sameinast í því, ég og hv. þm. Hjálmar Jónsson, við sitjum reyndar báðir í fjárln., að reyna að koma því þannig fyrir að við aukum fjármagn til þessa málaflokks þannig að við getum jafnað þann verulega aðstöðumun sem er í þessum efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður. Ég get ekki svarað fyrirspurn hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um úthlutun til einstakra nemenda í þessu kerfi. Ég held að reglurnar séu í sjálfu sér skýrar, eins og fram kom í máli hv. þm. Hjálmars Jónssonar. Hv. þm. átti sjálfur sæti í þessari úthlutunarnefnd þannig að hann þekkir það líklega best hér af þingmönnum eftir hvaða reglum þarna er starfað. En það er rétt að fjárveitingin kann að vera of naum. Hún er nú 136 milljónir en ekki 110 milljónir þannig að bilið upp í 200 milljónir, sem hv. fjárlaganefndarmenn voru að gæla við, er ekki eins stórt og þeir kannski héldu. En það var gott að heyra góðar óskir þeirra um farsæld þessa fjárlagaliðar og við skulum sjá hvernig málinu reiðir af.

Herra forseti. Fyrir tæpum þremur árum eða nánar tiltekið þann 7. maí 1994 samþykkti Alþingi þál. um endurskoðun slysabóta sjómanna samkvæmt siglingalögunum. Ályktunin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa nefnd til þess að endurskoða ákvæði siglingalaga, nr. 34/1985, um bótarétt sjómanna á íslenskum skipum vegna líf- eða líkamstjóns. Í nefndinni skulu m.a. eiga sæti fulltrúar sjómanna og útgerðarmanna, rannsóknarnefndar sjóslysa, Sambands íslenskra tryggingafélaga og Siglingamálastofnunar.`` Tillagan var flutt á sínum tíma af tveimur hv. þm., þeim Guðmundi Hallvarðssyni og Guðjóni A. Kristjánssyni. Markmið tillögunnar var að auka tryggingavernd sjómanna og hækka bætur til þeirra. Ástæðan er augljós, slys sjómanna eru mun tíðari en í öðrum atvinnugreinum og lætur nærri að þau séu a.m.k. fjórfalt tíðari en gerist í öðrum atvinnugreinum. Kveðið er á um slysabætur og dánarbætur í siglingalögum, 172. gr., og þar kemur fram að dánarbætur eru á verðlagi í dag 1.264.726 kr. og stundum geta auk þess bæst við 491.836 kr. Örorkubætur eru þannig að fyrir hvert stig örorku á bilinu 1--25% greiðist 31.972 kr., fyrir hvert stig á bilinu 26--50% er greitt 63.937 kr. og fyrir hvert stig umfram 50% er greitt 95.909 kr. Því vil ég leyfa mér, virðulegi forseti, í ljósi þeirrar ályktunar sem Alþingi hefur samþykkt að bera fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. samgrh.: 1. Hvenær var skipuð nefnd samkvæmt ályktun Alþingis frá 7. maí 1994 til þess að endurskoða ákvæði siglingalaga, nr. 34/1985, um bótarétt sjómanna á íslenskum skipum vegna líf- eða líkamstjóns og hverjir eru í nefndinni? 2. Hvert er verkefni nefndarinnar samkvæmt erindisbréfi? 3. Hvað líður störfum nefndarinnar og hvenær er áætlað að hún skili af sér? 4. Liggur fyrir á þessari stundu hvert verði meginefni tillagna nefndarinnar og ef svo er, hvert er það?

Herra forseti. Hinn 29. nóv. 1994 skipaði ég nefnd í samræmi við þáltill. um endurskoðun slysabóta sjómanna samkvæmt siglingalögum til að endurskoða þau ákvæði siglingalaga sem þar segir og var formaður nefndarinnar Bjarni Þórðarson tryggingafræðingur. Erindisbréf nefndarinnar var að sjálfsögðu í samræmi við þáltill. sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa nefnd til þess að endurskoða ákvæði siglingalaga, nr. 34/1985, um bótarétt sjómanna á íslenskum skipum vegna líf- eða líkamstjóns. Í nefndinni skulu m.a. eiga sæti fulltrúar sjómanna og útgerðarmanna, rannsóknarnefndar sjóslysa, Sambands íslenskra tryggingafélaga og Siglingamálastofnunar.`` Í minnisblaði frá formanni nefndarinnar er þetta að segja, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur haldið átta fundi og rætt ítarlega verkefni sitt sem er í meginatriðum tvíþætt. Annars vegar að ræða og hugsanlega gera tillögur um breytingar á reglum sem gilda um skaðabótaskyldu útgerðarmanna gagnvart sjómönnum er verða fyrir slysi um borð í skipi eða í þágu útgerðar. Hins vegar að fjalla um fjárhæðir bóta úr slysatryggingu þeirri sem kveðið er á um í siglingalögum. Nefndin hefur aflað upplýsinga um skipan þessara mála í Noregi og Danmörku. Þá hefur nefndin látið gera samanburð á slysabótum ýmissa starfshópa hér á landi og þróun þeirra undanfarin ár. Einnig hefur nefndin skoðað heildargreiðslur til sjómanna sem verða fyrir alvarlegum slysum og til aðstandenda þeirra sem látist hafa af slysförum frá almannatryggingum, lífeyrissjóðum, úr slysatryggingu og úr ábyrgðartryggingu. Við umræður í nefndinni hefur komið fram mikill munur á skoðunum einstakra nefndarmanna og afstöðu þeirra til þess hvernig heppilegast sé að skipa þessum málum til framtíðar með lögum, m.a hefur það sjónarmið komið fram hjá sumum nefndarmönnum að eðlilegra sé að fjalla um þessi mál í kjarasamningum og reyndar hafi það verið gert með samningum með hærri vátryggingarfjárhæðir en lögin kveða á um. Það er mat formanns nefndarinnar að þörf sé frekari umræðu áður en nefndin tekur afstöðu til viðfangsefnisins og gerir ráðherra grein fyrir niðurstöðum. Slíkrar niðurstöðu er í fyrsta lagi að vænta á fyrri hluta næsta árs``, segir hér. Ég vil bæta því við að síðan þetta minnisblað var skrifað hefur það gerst að í desembermánuði sl. að nefndin átti fund og þar var samkomulag um það, milli sjómanna og útgerðarmanna, að látið yrði á það reyna við næstu kjarasamninga hvort samningar tækjust sem sjómenn teldu fullnægjandi um tilhögun bótanna og um bæturnar. Þannig að nefndin tók ákvörðun um að láta starf sitt liggja niðri um skeið, láta á það reyna hvort um þessi efni semjist í kjarasamningum. Ef það gerist þá eru frekari störf nefndarinnar auðvitað óþörf en ef á hinn bóginn nást ekki samningar, sem sjómenn telja fullnægjandi og útgerðarmenn geta fallist á, hlýtur nefndin að koma saman að nýju og skila áliti til ráðherra, sem eftir atvikum yrði þá samhljóða eða ekki, sem yrði að ráðast á þeim tíma. Eins og sakir standa nú er því fullkomin samstaða milli sjómanna og útgerðarmanna og nefndarformanns um stöðu málsins og það hefur verið tekið upp í þeim kjarasamningum sem nú eru í gangi.

Herra forseti. Það er dálítið sérstakt hvað þessi nefnd hefur verið lengi við störf án þess að komast að niðurstöðu. Það er fyrst núna 1997 eða þremur árum síðar að komin er sú niðurstaða sem hæstv. ráðherra boðar hér, að það eigi að semja um þetta í kjarasamningum. Ég geri ekki lítið úr því að þetta verði samkomulagsatriði milli sjómanna og útgerðarmanna. Staðreyndin er samt sú að sjómenn hafa þurft að bera það bótalítið eða jafnvel bótalaust þegar þeir lenda í vinnuslysum um borð í skipum sem á engan hátt er hægt að rekja til vanrækslu þeirra eða aðgæsluleysis heldur eru þau störf sem fylgja sjómennsku oft mjög flókin og mjög áhættusöm og í engu hægt að kenna sjómönnum um það hvernig fer í flestum þeim slysum sem um borð í skipum verða. Það er því mjög nauðsynlegt, og það í raun fyrir löngu síðan, að taka á þessum málum, sem ég held að engin önnur stétt í landinu búi við, að vera lítið sem ekkert tryggð þegar kemur að slysum á vinnustað.

Herra forseti. Eins og síðasti ræðumaður kom inn á hafa þessi nefndarstörf því miður tekið of langan tíma. Við höfum nýlegt dæmi um sjómannsekkju með tvö börn og þá voru dánarbæturnar 1.932 þús. kr. með þessum 10% viðauka við tryggingarfjárhæð frá Íslenskri endurtryggingu sem gert var í kjarasamningum fyrir löngu. Það þýðir einfaldlega að ekkjan fær 1 / 3 af þessum 1.900 þús. kr. og börnin hvort um sig 1 / 3 . Hlutlæg ábyrgð atvinnurekanda vegna hættulegs atvinnurekstrar hefur ekki verið viðurkennd í íslenskum skaðabótarétti til þessa. Venjulegt sakarmat er lagt til grundvallar, hvort sem um er að ræða t.d. skrifstofustarf sem hefur engar sjáanlegar hættur í för með sér fyrir starfsmenn eða starf á skipi með tröllauknum og fjölbreytilegum vélbúnaði þar sem aðgátar er þörf við hvert fótmál. Ég tel að það sé full ástæða til að taka þennan þátt inn í líka. 

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, þau svör sem hann kom með. En ég vil þó gera athugasemdir við þau. Í fyrsta lagi svaraði ráðherra því ekki hverjir sætu í nefndinni. Um það var spurt og hann gaf aðeins upp nafn formanns nefndarinnar en ekki annarra nefndarmanna. Ég tel að það sé óþarfa hlédrægni af hæstv. ráðherra að spara við sig svör við fyrirspurnum þingmanna. Það er alveg óhætt og okkur að meinalausu þó að þeim sé svarað til fullnustu. Í öðru lagi vil ég segja um verklagið og ganginn í störfum nefndarinnar að það er ljóst að verulegur ágreiningur er í nefndinni um það hvort vinna eigi það verk sem Alþingi fól nefndinni að gera --- að endurskoða þessi lagaákvæði. Það er líka ljóst hverjir það eru sem valda þeim ágreiningi. Það eru útgerðarmenn sem vilja ekki auka tryggingavernd sjómanna frá því sem nú er í lögum. Það reynir því á hæstv. ráðherra í þessu máli. Er hann tilbúinn að standa að því að framfylgja ályktun Alþingis og standa með sjómönnum í þessu máli eða ætlar hann að standa með útgerðarvaldinu? Það er mikill fyrirsláttur að bera því við núna nærri þremur árum eftir að tillagan var samþykkt að fram undan séu kjarasamningar og því sé rétt að bíða þar til þeir séu afstaðnir. Tillagan var borin fram af því að menn höfðu ekki náð fram í kjarasamningum fram að þeim tíma því sem þurfti. Það hefur ekkert breyst. Það er verkefni ráðherrans að sjá til þess að nefndin skili af sér í samræmi við vilja Alþingis. Og ráðherranum ber, herra forseti, að standa að því að ljúka því máli farsællega sem var lagt af stað með hér í þinginu á sínum tíma og bæta tryggingavernd sjómanna frá því sem nú er. Það er hún sem er ófullnægjandi. Það er ásæðan fyrir því að knúið er á um breytingar í þessu efni.

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því að nöfn nefndarmanna eru ekki hér með og hlýt að taka á mig ábyrgð á því að það blað hefur einhverra hluta vegna fallið niður. En ég hygg að það sé ekki leyndarmál hverjir eru í nefndinni og óþarfi að vera að brigsla mér um annarlegar sakir af þeim sökum. Ég held að þeir sem eru í nefndinni séu mjög vandaðir menn og séu ekkert að fela í þeim efnum. Ég skal á hinn bóginn senda hv. þm. nöfnin bréflega þannig að hann þurfi ekki undan því að kvarta. Ég átta mig ekki alveg á anda umræðnanna. Eins og þáltill. var samþykkt á sínum tíma, og ég ætla að lesa það aftur, þá er ekki gefinn neinn vegvísir sérstakur í henni. Álitsgreinin hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa nefnd til þess að endurskoða ákvæði siglingalaga, nr. 34/1985, um bótarétt sjómanna á íslenskum skipum vegna líf- eða líkamstjóns.`` Þetta er það sem stendur um það efni. Það er einmitt það sem verið er að gera. Ég held að menn hafa verið að afla upplýsinga og safnað hafi verið grunngögnum. Það er fullkomin sátt um það innan nefndarinnar að láta á það reyna hvort ekki takist samningar um þau atriði sem hér er verið að fjalla um. Ég sé því ekki að það sé ástæða til einhverra stóryrða af þeim sökum. Hitt kemur mér ekki á óvart að hv. þm. Kristján Pálsson skuli ekki sætta sig við það sem fulltrúar sjómanna sætta sig við í þessum efnum af því að hann hefur tekið að sér að tala fyrir hönd þeirra samtaka nú upp á síðkastið. En ég vil aðeins ítreka það sem ég sagði að það er verið að vinna að þessu máli í fullri sátt sjómanna og útgerðarmanna, og alveg ástæðulaust að vera að gefa eitthvað annað í skyn.