Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um stjórnsýslu samgrh. í máli læknis Flugmálastjórnar. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. samgrh. Sturla Böðvarsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Það mál sem er hvatinn að því að þessi umræða fer hér fram er í sjálfu sér ekki stórt í sniðum og undir öllum eðlilegum kringumstæðum hefðu stjórnvöld átt að fara létt með að afgreiða þetta mál. En af einhverjum óútskýranlegum ástæðum hefur hæstv. samgrh. steypt sér inn í þetta mál með þeim hætti að það er allt komið í hnút og að mörgu leyti búið að stefna hagsmunum Íslendinga í flugöryggismálum í uppnám. Ég held að málsins vegna sé nauðsynlegt að rifja upp örstutta lýsingu á málavöxtum en það er nokkurn veginn á þá leið að heilbrigðisvottorð flugmanns var dregið til baka þann 10. ágúst árið 2001 sökum þess að hann var ekki talinn uppfylla heilbrigðisskilyrði. Sú ákvörðun var kærð 24. ágúst til áfrýjunarnefndar sem er endanlegur úrskurðaraðili á því sviði. Hæstv. samgrh. skipaði þá nefnd eins og lög gera ráð fyrir og hún komst að þeirri niðurstöðu að tiltekinn flugmaður uppfyllti skilyrði íslensku heilbrigðisreglugerðarinnar en sagði í raun og veru ekkert meira. Læknir Flugmálastjórnar komst að þeirri niðurstöðu að hann treysti sér ekki til að gefa út hreint heilbrigðisvottorð og gerði það með skilyrðum en þá eiginlega byrjar þessi saga, því hæstv. ráðherra, sem hefur ekki valdsvið yfir þessari áfrýjunarnefnd því það er endanlegt á sviði stjórnsýslu, tekur það upp hjá sjálfum sér að segja lækninum fyrir verkum, þ.e. hvað hann nákvæmlega eigi að gera, hvers konar vottorð hann eigi að gefa út þrátt fyrir að hann hafi ekkert vald til þess að fjalla um það mál. Það er, að mínu viti, klár valdníðsla því hann tekur sér vald sem hann ekki hefur. Læknirinn fellst ekki á þetta en þrátt fyrir það er þetta ítrekað og læknirinn gengur frá málinu. Í þessum tveimur tilvikum, tveimur úrskurðum ráðuneytisins, vil ég leyfa mér að fullyrða að hæstv. samgrh. hafi beitt valdníðslu, tekið sér vald sem hann ekki hefur og lagt fyrir lækninn að gefa út vottorð sem hann hefur ekkert með að gera. Þetta mál er miklu alvarlegra en svo að það lúti bara að þessu litla máli vegna þess að Íslendingar eru aðilar að svokölluðum flugöryggissamtökum Evrópu. Það er samstarf 36 ríkja. Þau ríki hafa með sér sameiginlegar reglur, reglur sem hlaupa á þúsundum síðna. Við höfum þýtt og gefið út 150 síður af þessum þúsundum síðna, það er allt og sumt sem við höfum gert. Hæstv. ráðherra gaf nefndinni á sínum tíma fyrirmæli um að hún skyldi einungis virða þessar 150 síður sem hafa verið þýddar, sem þýðir í rauninni að við ætlum ekki að fullu að fara eftir þessum reglum, sem þýðir í rauninni að skírteini sem gefin eru út á Íslandi uppfylla ekki lágmarkskröfur sem þessi JAA-ríki setja sem gerir það að verkum að menn sem hafa íslensk skírteini geta flogið í lofthelgi þessara ríkja og þeir geta unnið í þeim ríkjum. Þetta er hæstv. ráðherra búinn að setja í uppnám með vinnubrögðum sínum. Þegar allt var komið í óefni skipar hæstv. ráðherra nefnd, að hætti forsrh. þegar þarf að þrífa til í einhverjum málum. Hver er formaður nefndarinnar? Jú, það er lögmaður Símans til langs tíma. Og hverjir sitja í nefndinni? Jú, það er starfsmaður ráðuneytisins sem hafði fjallað um og séð m.a. um alla þessa stjórnsýslu, þessir tveir. Reyndar sá nú starfsmaður ráðuneytisins sæng sína upp reidda og sagði sig úr nefndinni eftir 20 daga því að nefndin starfaði í 25 daga, en eftir 20 daga sagði starfsmaðurinn sig frá nefndinni. Þannig að það segir sitt um það hvernig á því stendur að niðurstaða nefndarinnar er eins og hún er. Hún er reyndar þess eðlis að hún segir nánast ekki neitt. Nefndin segir nánast ekki nokkurn skapaðan hlut. Til að kóróna alla þessa vitleysu, þá leyfir hæstv. ráðherra sér að leka í fjölmiðla niðurstöðu úr þessari nefnd áður en læknirinn sem um ræðir fær að sjá hana. Með öðrum orðum, hann lekur í fjölmiðla niðurstöðu nefndar sem reyndar er ekki fullkomlega rétt. Ég segi: Hvers eiga borgarar landsins að gjalda í tilvikum eins og þessum? Hvað eru yfirvöld að fara þegar þau leka í fjölmiðla upplýsingum sem hugsanlega koma borgurunum illa, til þess að reyna að líta þokkalega út pólitískt? Ég segi nú bara ekki annað: Hvers konar yfirvöld höfum við í þessu máli?

Herra forseti. Af mörgu er að taka þegar fjallað er um ræður hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar en þessi tók öllum öðrum fram um ómerkilegan málflutning og ósannan. Hæstv. forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til þess að skýra Alþingi frá þessu flókna máli sem svo mjög hefur verið til umfjöllunar. Nýverið lauk störfum úttektarnefnd tveggja virtra lögmanna og landlæknis sem ég skipaði að beiðni flugmálastjóra. Nefndinni var falið að fara yfir stjórnsýslu trúnaðarlæknis Flugmálastjórnar vegna útgáfu flugskírteinis flugmanns. Í nefndinni sátu Andri Árnason og Gestur Jónsson hæstaréttarlögmenn og Sigurður Guðmundsson landlæknir. Við skoðun á þessu vandasama máli hefur verið hafður til hliðsjónar hæstaréttardómur frá árinu 1996 er þá var kveðinn upp í svipuðu máli. Meginniðurstaða úttektarnefndarinnar er í fullu samræmi við þann dóm og staðfestir að rétt var að málum staðið af hálfu samgrn. Ég er mjög sáttur við niðurstöðu nefndarinnar fyrir hönd ráðuneytis míns en þykir miður niðurstaðan hvað varðar stjórnsýslu trúnaðarlæknisins sem er hinn merkasti maður og er embættismaður Flugmálastjórnar. Meginniðurstöður úttektarnefndarinnar eru eftirfarandi: Útgáfa heilbrigðisvottorða og flugskírteina flugmanna lýtur stjórnsýslulögum. Trúnaðarlæknir Flugmálastjórnar fer því með stjórnsýsluvald þegar hann tekur ákvarðanir um útgáfu heilbrigðisvottorða. Ríkar kröfur ber að gera til vandaðrar málsmeðferðar þegar fjallað er um stjórnarskrárvarin atvinnuréttindi manna líkt og í þessu tilviki og um leið verður að tryggja alla þætti öryggismála sem varða útgáfu flugskírteina og það hefur verið gert hvað sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson segir. Þegar trúnaðarlæknir Flugmálastjórnar tilkynnti flugmanninum að endanlega væri dregið til baka heilbrigðisvottorð hans var sérstaklega tekið fram að flugmaðurinn ætti rétt á málskoti á ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar og niðurstaða hennar væri endanleg á sviði stjórnsýslu. Í samræmi við reglu skipaði ég áfrýjunarnefnd sem var skipuð þremur læknum, m.a. sérfræðingum á þessu sviði. Áfrýjunarnefndin kvað upp úrskurð um flughæfni flugmannsins og taldi nefndin flughæfni hans óskerta. Af niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar og að teknu tilliti til undirbúnings hennar verður ekki annað ráðið en að nefndin hafi undir höndum og tekið viðeigandi tillit til reglna og viðmiðunarsjónarmiða við endanlegt fluglæknisfræðilegt mat sitt á hæfni flugmannsins, þar með varðandi svokallaða 1%-reglu sem er innan JAR-regluverksins sem við viljum hafa í heiðri að öllu leyti, hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Allt annað er rangt. Það er álit úttektarnefndarinnar að almennar lagalegar upplýsingar sem samgrn. veitti áfrýjunarnefndinni, að hennar ósk, hafi hvorki verið óeðlilegar né aðfinnsluverðar. Er talið að leiðbeiningarnar hafi gert áfrýjunarnefndinni kleift að taka sjálfstæða ákvörðun í málinu sem byggðist á reglum og þeim viðmiðunarsjónarmiðum sem leggja átti til grundvallar við mat á heilbrigði flugmannsins, þar með talið með tilliti til JAR-viðmiða. Niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar var afdráttarlaus. Hún fól ekki í sér neinar vísbendingar um að viðkomandi flugmaður fullnægði ekki kröfum sem gerðar voru. Sú leið sem farin var af hálfu trúnaðarlæknis Flugmálastjórnar að skilyrða heilbrigðisvottorð flugmannsins einhliða, þrátt fyrir skýlausa niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar, var óheimil og fór gegn góðum stjórnsýsluháttum að mati úttektarnefndarinnar. Samgrn. kvað upp stjórnsýsluúrskurð vegna kæru flugmannsins en tilefni kærunnar var sú ákvörðun Flugmálastjórnar að takmarka heilbrigðisvottorð hans þrátt fyrir niðurstöður áfrýjunarnefndarinnar. Það er niðurstaða úttektarnefndarinnar að stjórnsýsluúrskurður ráðuneytisins sé í samræmi við stjórnsýslureglur og hafi ekki falið í sér neins konar afskipti af efni heilbrigðisvottorðs eða af læknisfræðilegum atriðum. Nefndin vék að fyrirspurnum þeim sem trúnaðarlæknir beindi til erlendra flugmálastjórna. Svör við fyrirspurnum þessum gátu ekki að mati landlæknis og hæstaréttarlögmannanna talist þess eðlis að þau hefðu ein og sér getað verið grundvöllur synjunar á útgáfu heilbrigðisvottorðs, né heldur gátu þau skotið stoðum undir staðhæfingar trúnaðarlæknisins um að flugöryggi á Íslandi væri ekki gert jafnhátt undir höfði og í öðrum ríkjum. Niðurstaða nefndarinnar varð ótvírætt sú að ráðuneytið fór að öllum reglum og gekk fram með fullkomlega eðlilegum og löglegum hætti.

Herra forseti. Það er afar mikilvægt að svo sé staðið að flugöryggismálum hér á landi að þau njóti trúnaðar, bæði hjá farþegum og neytendum og einnig þeirra sem best þekkja hvað varðar tæknilega og mannlega þætti í flugi. Um þetta þurfa að vera skýr lög og skýrar reglur sem eru í samræmi við það sem aðrar þjóðir, sem við erum í flugsamstarfi við, fara eftir. Þar þarf líka að vera gagnkvæmt traust og vissulega er það alvörumál fyrir einstakling sem fær vinnuvottorð með kvöðum, og eðlilegt að viðkomandi sæki rétt sinn svo sem lög kveða á um. Að sjálfsögðu ber að haga allri málsmeðferð stjórnsýslulega á réttan hátt. Hitt, herra forseti, verður að setja spurningarmerki við að þegar ráðuneyti skipar rannsóknarnefnd til þess að rannsaka gerðir sem ráðuneytið ber beina eða óbeina ábyrgð á sjálft þá eru það að mínu mati ekki að fullu trúverðug vinnubrögð af hálfu ráðuneytisins eins og samgrn. hefur staðið að málum. Mér virðist stjórnsýsla þessa máls öll hin furðulegasta og maður áttar sig ekki lengur á hvort mál þetta snýst um tæknileg atriði í stjórnsýslu eða öryggismál í flugi og hvort við störfum þar eftir sömu reglum í öryggismálum og nágrannaþjóðir okkar gera. Herra forseti. Mér virðist samgrn. bera alla ábyrgð á því klúðri sem hér birtist og ég vona svo sannarlega að það hafi ekki, áður en þarna verður réttur kúrs á, afdrifaríkar afleiðingar fyrir samstarf okkar í öryggismálum í flugi við aðrar þjóðir.

Herra forseti. Þetta mál er allt hið sérkennilegasta þegar haft er í huga að hér hefur verið staðið að stjórnsýslu með þeim hætti sem lög gera ráð fyrir. Það er dálítið sérkennilegt að sá læknir sem fellir úrskurð sinn um flugmann og telur hann ekki hæfan til að fljúga nema innan íslenska flugstjórnarsvæðisins  Það er líka dálítið merkilegt að þegar úrskurðarnefnd hefur fellt úrskurð sinn skuli þessi sami aðili, embættismaður Flugmálastjórnar, senda út til kollega sinna póst til að fá staðfestingu á því sem hann hefur gert eftir að úrskurður hefur fallið af hálfu þriggja sérfræðinga kollega hans sem hafa meiri menntun en hann sjálfur. Þessi ágæti maður er um leið að grafa undan íslensku flugöryggi með þeim hætti sem hér er unnið og staðið að. Það segir: ,,Stjórnsýsluúrskurður samgönguráðuneytisins um málsmeðferðina var í samræmi við stjórnsýslureglur og fól eingöngu í sér fyrirmæli til Flugmálastjórnar um framkvæmd stjórnsýsluathafnar. Ráðuneytið hafði engin afskipti af efni heilbrigðisvottorðs eða læknisfræðilegum álitamálum.`` Síðan koma menn hér upp og segja að hér hafi verið brotin stjórnsýslulög, ráðuneytið sé að blanda sér í málið með óeðlilegri íhlutun. Og hv. frummælandi byrjar á því að undrast það mjög að ráðuneytið skuli koma að þessu máli. Var það ekki eðlilegt í úrskurði þar sem einstaklingur á í hlut að tekið væri á málinu? Það gerði samgrn., eins og því ber að gera hvað stjórnsýslulög áhrærir, þannig að málið er allt mjög sérkennilegt. Það er búið að gera einstakling að blóraböggli í þessu máli vegna þess að það hefur verið mjög óeðlilega að því staðið af embættismanni Flugmálastjórnar, lækninum.

Herra forseti. Þátttaka í flugöryggissamtökum Evrópu, JAA, hefur gjörbreytt flugöryggi á Íslandi var fullyrt af yfirmanni flugöryggismála á flugþingi í fyrra og heimasíðu Flugmálastjórnar. En í júní 1999 auglýsir samgrh. að kröfur Evrópusamtakanna um skírteini og heilbrigðiskröfur þeirra fyrir flugskírteini skuli gilda um útgáfu flugskírteina hérlendis. Sami samgrh. fer nú mikinn þegar yfir- og trúnaðarlæknir Flugmálastjórnar og fulltrúi Íslands í læknanefnd JAA gefur út heilbrigðisvottorð samkvæmt þessum sömu reglum. Vottorð sem landlæknir staðfestir að sé óumdeild rétt niðurstaða í séráliti úrskurðarnefndar. Hvaða vinnubrögð eru það að ætlast til að lögfræðingar eða fagfélög gefi fyrirmæli um það hver fái heilbrigðisvottorð og hvað í þeim stendur? Á hvaða plani eru stjórnarathafnir ráðherrans? Hvaða hagsmunir eru svo ríkir að ráðherrann er tilbúinn að hætta flugöryggi og rekstrargrundvelli millilandaflugs á Íslandi með pólitískum íhlutunum í fagleg vinnubrögð eftir reglum og að kröfu Evrópusamtaka JAA? Með þeim trúnaðarbresti sem kominn er upp milli íslenskra stjórnvalda og flugöryggissamtaka Evrópu í kjölfar þessa máls eigum við á hættu að verða ekki samþykkt áfram innan þeirra raða. Án gæðastimpils Evrópusamtakanna JAA dettum við út úr samfélagi þjóða í flugrekstri og flugöryggi er ógnað. Flugrekendur hérlendis verða þá að leita til annarra landa með rekstur sinn. Það hef ég staðfest frá þeim sem gjörþekkja til. Ég trúi því ekki að náin frændsemi umrædds flugstjóra við framkvæmdastjóra Sjálfstfl. ráði hér ferð eins og hvíslað hefur verið. Ég trúi því ekki að slíkt Nígeríustjórnarfar ríki hér.  Þetta mál ofan á aðrar embættisfærslur ráðherrans staðfesta efasemdir um að hann sé starfi sínu vaxinn. Æðsti yfirmaður flugstarfsemi á Íslandi er að koma framtíð flugs hér á landi í grafalvarlega stöðu.

Á þá Gróa á Leiti að taka sér bólfestu í ræðustól Alþingis?

Herra forseti. Sé mál þetta flókið og undarlega vaxið á ýmsan hátt, þá fannst mér ræða formanns samgn. Alþingis ekki bæta þar úr skák. Ég hefði haldið að samgn. Alþingis gerði þarfara í því að setja sig faglega ofan í þessi mál en að ætla að afgreiða þau með jafneinföldum hætti og formaðurinn að finna einfaldan blóraböggul í formi trúnaðarlæknis Flugmálastjórnar. Flugöryggismál eru vandasöm og flókin og um þau gildir mjög viðamikið alþjóðasamstarf. Eðli málsins samkvæmt vegna hins alþjóðlega eðlis flugsins og millilandaflugs þarf að ríkja traust og trúnaður milli landa þannig að flugmenn, flugfélög og flugrekendur geti starfað óhindrað á hinum alþjóðlega vettvangi. Fáar þjóðir eiga meira undir því en einmitt Íslendingar sem eru mjög háðir flugi og eru einhverjir stærstu flugrekendur í heiminum miðað við fólksfjölda. Ég verð að segja, herra forseti, að málsmeðferð samgrh. í þessu máli vekur margar spurningar, ekki síst þær að ráðherra virðist ætla að reyna að koma málinu út úr heiminum með því að skipa sjálfur nefnd sem rannsakar m.a. og ekki síst stjórnsýslu ráðherra sjálfs. Síðan er niðurstöðum nefndarinnar lekið til fjölmiðla sólarhringum áður en málsaðilar fá aðstæður til að kynna sér þær. Það er að sjálfsögðu ekki nema eðlilegt að menn reyni að sækja atvinnurétt sinn til hins ýtrasta og hann á ekki að skerða umfram þarfir. En flugöryggið er mjög mikilvægt og það liggur fyrir að trúnaðarlæknir Flugmálastjórnar hefur ekkert annað gert í málinu en að standa fast á sínu faglega áliti og framfylgja þeim alþjóðlegu viðmiðunarreglum sem Ísland á að starfa eftir til þess að íslenskir flugmenn og íslensk flugfélög geti flogið óhindrað og notið trausts. Þetta staðfestir landlæknir með áliti sínu að læknisfræðilega hefur ekkert annað verið gert í þessu tilviki. Það að reyna síðan að hanka á stjórnsýslulegum hnökrum sem eru þá auðvitað á ábyrgð yfirmanna samgöngumála í landinu er nokkuð sérkennileg aðferð til þess að reyna að hengja bakara fyrir smið í þessu máli.

Herra forseti. Of stuttur tími gefst til þess að fara yfir málið, enda hefur hæstv. samgrh. gert grein fyrir því í ræðu sinni. Úttektarnefndin sem skilað hefur áliti einróma kemst að þeirri niðurstöðu að stjórnsýslulög hafi verið brotin þrátt fyrir fyrirmæli ráðuneytisins um að mál flugmannsins yrði afgreitt í samræmi við niðurstöður áfrýjunarnefndar og gildandi lög og reglur. Úttektin leiðir í ljós að samgrh. hafi hreinan skjöld og hafi í einu og öllu farið með málið í samræmi við góða stjórnsýsluhætti. Ég legg sérstaka áherslu á það. Í viðbótarumsögn landlæknis segir, með leyfi forseta: ,,Í samantekt er því ljóst að niðurstaða trúnaðarlæknis Flugmálastjórnar um að skilyrða útgáfu flughæfnisvottorðs byggðist á gildum læknisfræðilegum rökum.`` --- Áfram segir: ,,Stjórnsýslulega hefði verið ástæða til að standa öðruvísi að málum í þá veru að leita hefði átt álits úrskurðarnefndar á því að setja skilyrði fyrir flughæfnisvottorði.`` Ég þekki trúnaðarlækni Flugmálastjórnar að góðu einu, tel hann reyndar vera valinkunnan sæmdarmann, en það er ráðherra samgöngumála einnig. Báðir eru vandir að virðingu sinni en þó verða menn að varast að setja þetta mál upp sem misklíð þeirra á milli því um það snýst þetta ekki. Eftir því sem skilja má af fréttum vefengja samtök flugmanna einnig störf fluglæknis á Akureyri. Sé svo þykir mér rétt að undirstrika mikilvægi þess að Flugmálastjórn láti ekki undan þrýstingi hagsmunaaðila. Hér er um að ræða atvinnuöryggi flugmanns en einnig öryggi flugfarþega í framtíðinni sem almenningur gerir kröfu um að sé fyllilega tryggt. Lögmenn úti í bæ hafa hvorki þekkingu né vald til að stýra því hvernig læknir starfar og heldur ekki hvaða læknar starfa hjá opinberri stofnun sem þeir hafa samskipti við. Læknir verður einnig að geta starfað í sátt við yfirmenn sína. Ég hvet til þess að reynt verði að leita sátta í málinu og lausna til framtíðar. Umræður af þessu tagi, herra forseti, geta valdið ómældum skaða og þær verða Gróu á Leiti og púkanum á fjósbitanum til einskærrar ánægju en engum til gagns.

Herra forseti. Flugöryggismál eru grafalvarleg mál og sá málaflokkur verður að vera yfir allan vafa hafinn. Sá ófriður sem ríkt hefur um þann málaflokk á síðustu vikum, mánuðum og raunar missirum og við ræðum nú hefur ekki orðið til í þessum sölum. Hann hefur ekki til orðið af flokkspólitískum ástæðum heldur hafa þar tekist á fagaðilar og því miður hefur hæstv. samgrh. lent í þeim stormi miðjum. Það er afar óheppilegt og er rétt að undirstrika það enn og aftur vegna orða hv. síðasta ræðumanns að þetta mál hefur ekki orðið til í flokkspólitískum þrætum eins og stundum vill verða. Málið er alvarlegra en svo að menn skiptist í flokka eftir því hvernig á flugöryggismálum er tekið. Það vil ég undirstrika klárlega. Ég vil einnig hafa það á hreinu að hæstv. samgrh., sem ég þekki af áralöngu samstarfi sem heiðarlegan og traustan í alla staði, hefur af einhverjum ástæðum lent í þeirri stöðu að lenda í miðjum storminum, lenda í málinu miðju í stað þess að vera sá mannasættir sem þörf er á í því faglega máli sem hér um ræðir. Ég ætla ekki að leita að ástæðum fyrir því. Mér dettur þó í hug að leita megi í hans vondu ráðgjöfum. Ég held hins vegar að þessi langvarandi umræða, eins mikilvæg og hún er en jafnframt óheppileg því að umfram allt erum við að ræða um öryggi flugfarþega, ekki um einstaklinga sem hafa einhverra þröngra hagsmuna að gæta, ég tel að mál sé að linni og telji ráðherra þörf á að leita liðsinnis Alþingis til þess að breyta lögum til að gera stjórnsýsluna skýrari, gleggri og með þeim hætti að fólk hafi trú og traust á, þá hygg ég að hið háa Alþingi sé reiðubúið að koma að því máli þegar kallið kemur.

Virðulegi forseti. Það er orðin dálítil lenska í sölum Alþingis að þegar ráðherrar eiga í einhverjum vandræðum með málflutning sinn, þá saka þeir andmælandann um að vera ómerkilegan, fara með ósatt mál o.s.frv. en aldrei skal koma dæmi um slíkt, aldrei skulu menn neitt rökstyðja slíkar fullyrðingar. Þetta hafa fleiri hæstv. ráðherrar gert. Þetta gerði hæstv. landbrh. ekki fyrir löngu. Hæstv. forsrh. hefur leikið það jafnan að snúa út úr umræðum manna og bera þá hinum ýmsu sökum um að þeir séu ekki að flytja mál sitt sem skyldi. Ég held að það sé allt í lagi að menn setji fram fullyrðingar af þessu tagi en menn skulu þá færa rök fyrir máli sínu, annars er verið að snúa þessu upp á sjálfa sig. Ég held, virðulegi forseti, að það sé dálítið erfitt fyrir hæstv. ráðherra að bera þá nefnd sem hann skipaði fyrir sig. Í fyrsta lagi vegna þess hvernig hún er skipuð. Hún er skipuð vönduðu fólki, um það er ekki deilt. Hins vegar liggja þarna ákveðnir hagsmunir sem gera það að verkum að nefndin er ekki nægjanlega trúverðug, því miður. Þarna er um það að ræða að formaður nefndarinnar er lögmaður Símans til langs tíma og hefur af því mikinn hag að handhafi eina hlutabréfsins í Símanum sé ekki þannig stemmdur að það fari gegn prívathagsmunum hans. 

Má ég biðja hv. þingmenn um að gefa hljóð í salnum.

Ég vil halda þessu ...

... sjálfstæðismenn, þeir mega tala.

--- Ég held að hæstv. forseti verði að gefa mér einhvern viðbótartíma.

... nýta ...

Ég held að það verði að halda þessu til haga og þetta er sú sama nefnd sem er skipuð af samgrh. sjálfum til að fjalla um hans eigin verk. Ég held að vinnubrögð af þessu tagi séu ekki til neins sóma fyrir neinn. Ég held að hæstv. ráðherra geti ekki skákað í því skjólinu að hans eigin nefnd hafi gert það að verkum og hreinsað hann af því sem menn hafa sett fram, rökstutt að fullu, og ég skora á hæstv. ráðherra að rökstyðja fullyrðingar sínar um ómerkilegan og ósannan málflutning.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem er afar mikilvæg, eins og ég vék að, til þess að upplýsa þetta mál og ekki síst fyrir þá sem hafa tekið þátt í umræðunni af hálfu stjórnarandstöðunnar. Hv. málshefjandi Lúðvík Bergvinsson kvartaði undan því að ég gerði athugasemd við málflutning hans. Hann hélt því fram að ég, samgrh., hefði lekið upplýsingum úr skýrslunni til fjölmiðla. Hvaðan hefur þingmaðurinn þetta? Það mun vera þannig að blaðamaður Dagblaðsins, svo ég upplýsi það, talaði við landlækni og landlæknir gerði að einhverju leyti grein fyrir því sem varð niðurstaða skýrslunnar. Ef hv. þm. hefur þetta innan úr Dagblaðinu þá ætti hann að fá nánari upplýsingar um það. Í öðru lagi segir hv. þm. að samgrh. hafi tekið þetta mál upp hjá sjálfum sér. Þvílíkur málflutningur! Hvað tók samgrh. upp hjá sjálfum sér? Bjó hann til þessa deilu á milli Flugmálastjórnar og Félags ísl. atvinnuflugmanna? Bjó samgrh. til þá deilu? Tók samgrh. það upp hjá sjálfum sér? Hvers konar málflutningur er þetta? En hann er algerlega í samræmi við þann málflutning sem tíðkast hjá hv. þm. Ég vil leggja á það áherslu að það er afar mikilvægt að við náum sátt og sönsum í þessum máli. En það verður ekki gert með aðstoð stjórnarandstöðunnar, í það minnsta ekki þess sem hóf þessa umræðu hér. Nefndin var skipuð traustum og trúverðugum mönnum. Það að hv. málshefjandi Lúðvík Bergvinsson skuli veitast að fjarstöddum sómamönnum eins og landlækni og tveimur hæstaréttarlögmönnum sem störfuðu í þessari nefnd er  Að lokum, ef hv. þm. vill taka þátt í því að bæta þessi mál þá á hann að hætta að stimpast við og 

Ég vil minna hæstv. ráðherra og hv. þingmenn á að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég held að óhjákvæmilegt sé að ég óski eftir því að fá að bera af mér sakir. Í fyrsta lagi sagði ég í ræðu minni um aðkomu ráðherra að ákvörðun nefndar sem er endanleg á sviði stjórnsýslu, að hann hafi steypt sér inn í þá ákvörðun að eigin frumkvæði. Í því fólst ákveðin valdníðsla sökum þess að hann hafði ekki valdheimildir til þess að fara þar inn. Í öðru lagi, að ég hafi veist að landlækni og öðrum slíkum er náttúrlega slík firra að engu tali tekur. Það sem ég nefndi í ræðu minni var einfaldlega að skipun nefndarinnar gerir það að verkum að niðurstaða hennar er ekki nægilega trúverðug. Það var það sem ég sagði í mínu máli og stend við það. Ég vil því halda þessu nákvæmlega til haga og bera þær sakir af mér sem á mig voru bornar í þessari umræðu.

Herra forseti. Það er mjög alvarlegt mál þegar þingmenn bera ráðherra þeim sökum að þeir beiti valdníðslu. Það er mjög alvarlegt mál í mínum huga. Hv. þm. hefur ekki fært fyrir því nokkur einustu rök. Það eina sem stendur upp úr þessari umræðu og þessum fullyrðingum og þessum stóryrðum af hans hálfu er að hann virðist gjörsamlega sem lögfræðingur vera búinn að gleyma lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Ég hvet hv. þm. til þess að fara betur yfir þau fræði áður en hann tekur þátt í þessari umræðu næst. Lögmætisreglan gengur fyrst og fremst út á það að stjórnvöld, há sem lág, verða að fara að lögum. Ég fór að lögum þegar ég tók þetta mál til meðferðar og það eru vinnubrögð sem eðlilegt er, að sjálfsögðu, að ráðherra ástundi. Ég vænti þess ekki að hv. þm. sem er að tala um valdníðslu ætlist til þess að ráðherrar fari ekki að lögum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til nýrra hafnalaga. Frv. til nýrra hafnalaga tekur í öllum aðalatriðum mið af niðurstöðu nefndar samgrh. um ný hafnalög frá því í nóvember árið 2000. Nefndin stóð einhuga að áliti sínu að undanskildum fyrirvara fulltrúa Landssambands ísl. útvegsmanna, Landssambands smábátaeigenda og Sambands ísl. kaupskipaútgerða við framangreint nál. Gerð verður grein fyrir honum síðar. Í frumvarpi þessu eru mörg nýmæli sé tekið mið af núgildandi hafnalögum. Þau helstu eru eftirfarandi: 1. Gert er ráð fyrir að samræmd gjaldskrá hafna verði aflögð og ákvæði samkeppnislaga gildi um gjaldtöku þeirra eða reglur um þjónustugjöld opinberra aðila eftir því sem við á. 2. Ein af forsendum frv. er að rekstur hafna verði virðisaukaskattsskyldur. Þetta málefni heyrir undir fjmrn. og er á verksviði þess að koma slíkri breytingu í kring. 3. Gert er ráð fyrir minni ríkisstyrkjum til hafnaframkvæmda og jafnframt eru ríkisafskipti almennt minnkuð. Áfram er þó gert ráð fyrir að endurbyggingar og viðhald á skjólgörðum sé greitt að hluta úr ríkissjóði og heimildir eru til stofndýpkana þegar fram líða stundir. 4. Sérstakt vörugjald verður fellt niður frá árslokum 2002 samkvæmt frv. 5. Framtíð minnstu hafna á landsbyggðinni eru betur tryggð en í núgildandi lögum. 6. Heimiluð eru fleiri rekstrarform hafna en áður, m.a. hlutafélög að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. 7. Gildissvið frv. tekur til allra hafna sem reknar eru í atvinnuskyni. 8. Önnur stjórnvaldsafskipti af höfnum eru betur skilgreind. 9. Breytt hlutverk Hafnabótasjóðs. 10. Aukin áhersla á rannsóknarstarf Siglingastofnunar sem er afar mikilvægur þáttur í stofnanarekstri okkar. Fyrstu fimm atriðin hér að ofan sem ég hef talið upp fela í sér eftirfarandi: Breytt fjárstreymi hafna. Kemur nú fé til uppbyggingar hafna í auknum mæli eftir öðrum leiðum en af fjárlögum eins og verið hefur hingað til. Virðisaukaskattsskylda gæti þýtt allt að 15% lægri framkvæmdakostnað vegna þess að uppsöfnunaráhrif hverfa úr rekstrinum. Einnig batnar fjárstreymi rekstrar vegna virðisaukaskattsskyldunnar. Hækkun gjaldskrár mun auka tekjur og loks mun ríkið styrkja áfram tilteknar framkvæmdir. Í heildina tekið gerir frv. ráð fyrir að fjármagn sem fer til uppbyggingar hafna miðað við núverandi hafnaáætlun verði eitthvað minna þar sem gert er ráð fyrir að hagræðing muni eiga sér stað. Hins vegar er fjármagn til hafnargerðar nú í hámarki miðað við það sem áður hefur verið. Miðað við þessar forsendur verður fjárstreymi hafna í heildina tekið betra og jafnara en meðaltal áranna 1986--2000 og svipað fjármagn til uppbyggingar og þá að öðru óbreyttu. Í frv. er gert ráð fyrir að gjaldskrá hafna verði gefin frjáls. Þetta er breyting frá ákvæðum núgildandi hafnalaga um að samgrh. gefi út reglugerð sem ákveði gjöld fyrir afnot hafna. Í dag taka allir hafnarsjóðir sem undir lögin falla sömu gjöld fyrir hafnarþjónustu á grundvelli reglugerðar sem ráðherra setur. Ekki eru mörg tilvik eftir um slíka skipan á Íslandi og heita má að það heyri nær sögunni til að ráðherrar ákveði gjaldskrár. Frv. gerir ráð fyrir að gjaldskrárákvarðanir færist til hafnarsjóðanna sjálfra. Þó mun samgrn. gefa út gjaldskrá til eins árs frá gildistöku laganna þar sem miðað verður við að tekjur hafnarsjóðs verði færðar nær kostnaði við hafnarreksturinn. Í úrtaksúttekt sem fyrirtækið Deloitte & Touche gerði fyrir skemmstu fyrir Hafnabótasjóð kom í ljós að gjaldtökuþörf í einstökum höfnum er mjög mismunandi undir núverandi fyrirkomulagi. Tekjur náðu allt frá því að duga vel fyrir köllum kostnaði í að töluvert skorti á að endar næðu saman miðað við fyrirhugaðar framkvæmdir. Þannig byggir samræmd gjaldskrá inn varanlegan ójöfnuð hafna eins og nú er skipað. Önnur ástæða fyrir breyttri gjaldtöku eru athugasemdir nefndar forsrn. um að gjaldtökuákvæði núgildandi hafnalaga uppfylli hvorki formkröfur skatta né þjónustugjalda og að sjálfsögðu þarf að ráða bót á því. Það var bent á að það samrýmdist ekki eðli þjónustugjalda að taka eitt gjald fyrir allar hafnir þar sem kostnaður að baki þjónustunni hlyti að vera ólíkur frá einni höfn til annarrar. Hafnalaganefndin hafnaði því í áliti sínu að fara skattaleiðina, enda var hún nær óframkvæmanleg og því er í frv. að finna heimildir til þess að taka þjónustugjöld. Þessi leið er rökrétt í ljósi þess að kostnaður í höfnum er mismunandi samanber framangreinda úttekt Hafnabótasjóðs. Hún er einnig rökrétt í ljósi þess að frv. gefur höfnum meiri sveigjanleika, t.d. við að velja rekstrarform og laða að sér viðskipti. Þessi leið er einnig í takt við þróunina erlendis, þar á meðal í Danmörku, og sækir frv. um margar hugmyndir í nýju dönsku hafnalögin sem samþykkt voru árið 1999. Við að gjaldskrárákvarðanir flytjast til hafna verður það á þeirra hendi að uppfylla skilyrði sem gerð eru til gjaldtöku opinberra fyrirtækja. Þetta þýðir að hafnir verða að fara ofan í saumana á uppbyggingu gjaldskráa sinna og verðlagningu svo að þær uppfylli kröfur um gjaldskrá opinberra fyrirtækja á aðlögunartímabilinu, þ.e. þær sem kjósa að halda núverandi rekstrarformi. Innbyggt er í meginforsendu fjármálahliðar frv. að ákvæði reglugerðar um virðisaukaskattsskyldu opinberra aðila verði breytt eða með öðrum orðum þannig að hafnir í opinberri eigu verði gerðar virðisaukaskattsskyldar. Við það fara hafnir að innheimta innskatt og fá útskatt frádreginn. Áhrif þess eru að fjárstreymi hafnanna batnar þar sem nú fá þær endurgreiddan virðisaukaskatt af framkvæmdum og ýmsum rekstrarliðum úr ríkissjóði. Framkvæmdakostnaður að tækniþjónustu frádreginni lækkar um 19,7% og sömuleiðis aðkeypt aðföng til rekstrar. Á móti þessu koma minni ríkisstyrkir samanber næsta lið. Ekki verður séð að undan þessu verði vikist þar sem frv. gerir að öðru leyti ráð fyrir að hafnir geti verið reknar sem hlutafélög á samkeppnismarkaði og þá jafnvel í einkaeigu. Við það verða þær sjálfkrafa virðisaukaskattsskyldar. Mikil mismunun og óhagræði fælist í því fyrir viðskiptavini hafna ef sumar hafnir væru virðisaukaskattsskyldar en aðrar ekki. Lagt hefur verið lauslegt mat á hversu mikið þetta bæti fjárstreymi hafnarsjóða landsins en það fer eðli málsins samkvæmt mjög eftir fjárhæð sem lögð er í framkvæmdir. Miðað við núverandi veltu og framkvæmdir fyrir 1.600 millj. kr. gæti fjárstreymið í höfnum batnað um 450 millj. kr. Þetta eru tekjur sem ríkissjóður verður af en sitja eftir í höfnum verði svipuðu fjármagni varið til framkvæmda og nú er. Frv. gerir ráð fyrir minni greiðsluþátttöku ríkissjóðs í hafnaframkvæmdum. Gert er ráð fyrir að innheimta hafnargjalda komi á móti og verði færð nær kostnaði, m.a. með reglugerð á aðlögunartímabili. Einnig kemur á móti að uppsöfnunaráhrif vegna virðisaukaskatts hverfa sem bætir fjárstreymi í höfnum eins og áður var vikið að. Stærri hafnir eru í reynd látnar alfarið sjá um fjármögnun innri mannvirkja. Hækkun notendagjalda gæti m.a. falið í sér t.d. tvöföldun aflagjalda ásamt öðrum breytingum. Aflagjaldið í dag er 1,03% og má hækka eða lækka um 0,03% hér á landi. Í Danmörku, svo að dæmi sé tekið, er aflagjaldið um það bil 2,4--3%. Ýmsir möguleikar koma til greina um hækkun notendagjalda. Hvort það yrði endanlega tvöföldun aflagjalds skal ekkert um sagt. Tekjuöflun samkvæmt fyrirliggjandi forsendum yrði þó að ná 400 millj. kr. Ljóst er þó að hækkun aflagjalda mundi minnka ríkisaðstoð við sjávarútveginn sem fellur vel saman við þá almennu stefnu stjórnvalda, sem m.a. hefur komið fram á erlendum vettvangi, að ríkisstyrkir í sjávarútvegi eigi að vera sem minnstir. Niðurfelling sérstaka vörugjaldsins eftir 2002 kemur hér á móti til lækkunar gjalda hjá notendum hafna. Frv. heimilar greiðsluþátttöku ríkisins allt að 90% í minnstu höfnum í minni sveitarfélögum á landsbyggðinni þar sem árlegt meðalverðmæti heildarafla sl. þrjú ár er undir 400 millj. kr. og skatttekjur sveitarfélaga eru undir 150 millj. kr. Það heimilar 75% greiðsluþátttöku í viðhaldsdýpkun og endurbyggingu og lagfæringum á skjólgörðum í öðrum höfnum. Loksins heimilar frv. allt að 17% greiðsluþátttöku í stofndýpkunum í höfnum sem hafa undir 100 þús. tonna vöruflutninga. Þessi heimild getur ekki komið til fyrr en eftir 2007 og síðar miðað við ramma sem tillaga að samgönguáætlun geymir. Gert er ráð fyrir að stuðningur ríkisins geti að hámarki numið 200--210 millj. kr. með 17% heimildinni þegar ákvæði frv. hafa tekið gildi að fullu. Miðað er við núverandi hafnaáætlun 2001--2004, en samkvæmt henni eru ríkisstyrkir að meðaltali 1.310 millj. kr. að frádregnum frestunum frá fyrra tímabili. Gera verður sérstakan fyrirvara um svo háa styrki ríkissjóðs til lengri tíma, en þetta er hærri upphæð en nokkurn tíma fyrr í hafnaáætlun og var t.d. meðaltal áranna 1986--2000 um 800 millj. kr. Inni í núverandi hafnaáætlun eru að vísu, og ber að taka mið af því, framkvæmdir við stóriðjuhöfn í Reyðarfirði, upptökumannvirki í Vestmannaeyjum og hluti kostnaðar við ferjuaðstöðu í Seyðisfirði. Þessar framkvæmdir gefa viðkomandi höfnum auknar tekjur. Það er ólíkt öðrum nýframkvæmdum sem samkvæmt framangreindu áliti, sem unnið var af endurskoðunarfyrirtækinu fyrir Hafnabótasjóð, gefa íslenskum höfnum í heild tekið engar viðbótartekjur. Öll nýfjárfesting mun lækka arðsemi þeirra fjárfestinga sem fyrir eru í höfnum. Það er mjög umhugsunarvert að fjárfesting í hafnarmannvirkjum umfram það sem er í dag skuli ekki gefa arð, en hún er hins vegar í öllum tilvikum afar mikilvæg fyrir atvinnulíf viðkomandi svæða. Því verður að teljast ólíklegt að styrkir til hafna geti við óbreyttar aðstæður numið til lengdar svo háum fjárhæðum sem í núgildandi hafnaáælun. Má telja nokkuð öruggt að núgildandi samræmd gjaldskrá gefi alls ekki nægar tekjur til þess að standa undir heimahluta svo mikilla framkvæmda. Margir hafnarsjóðir munu því lenda í erfiðleikum komi ekki til styrkir sveitarsjóða eða að framkvæmdum verði frestað, og þá miða ég við að öllu óbreyttu. Reynslan sýnir einnig að miklar sveiflur eru í ríkisframlagi til hafna og fer það eftir stöðu ríkissjóðs á hverjum tíma eins og eðlilegt er. Það út af fyrir sig mælir með að breyta fjárstreymi hafnanna, eins og frv. gerir ráð fyrir, því það verður jafnara og skapar eðlilegra viðskiptaumhverfi. Einnig má nefna að núverandi kerfi hvetur til fjárfestinga þar sem hafnir greiða ekki nema hluta kostnaðar. Ætla má að í nýju kerfi muni hafnir fjárfesta öðruvísi og e.t.v. minna þegar þær þurfa að greiða megnið af kostnaði við fjárfestinguna. Einnig má búast við að þær muni skoða kosti samvinnu og jafnvel samruna í nýju kerfi og það er æskilegt. Í þessu sambandi er rétt að benda á að bætt vegakerfi, bætt vetrarþjónusta og framfarir í flutningum á landi gefa hafnarsjóðum víðtækari möguleika á að hagræða og nýta fjárfestingar betur með samvinnu sín á milli. Samkvæmt þessu er staðreynd að núverandi lagarammi og fjárstreymi mun ekki leiða hafnir til þeirrar velsældar sem margir halda, heldur þvert á móti. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að að sjálfsögðu þurfum við og verðum að taka tillit til samræmdrar samgönguáætlunar þegar fjallað er um framkvæmdir í höfnum og huga að því um leið og byggt er upp í þágu atvinnulífs hvers svæðis að við þurfum að nýta fjárfestinguna sem allra best og til þess er leikurinn gerður að samræma framkvæmdir á sviði samgöngumála. Frv. gerir ráð fyrir að sérstaka vörugjaldið sem hefur verið lagt á og rennur í ríkissjóð verði fellt niður í árslok 2002. Í fjárlögum 2002 er gjaldið áætlað ríflega 200 millj. kr. Sérstaka vörugjaldið hefur verið gagnrýnt fyrir að gjaldstofn þess sé óeðlilegur og mismuni notendum hafna. Þessi skattur er eingöngu innheimtur af vöruflutningum en ekki afla. Forsenda fyrir núverandi gjaldtöku er útgáfa samræmdrar gjaldskrár sem verður lögð niður verði frv. þetta samþykkt. Önnur ástæða fyrir niðurfellingu sérstaka vörugjaldsins er að það hefur neikvæð áhrif á stöðu sjóflutninga sem eiga í vök að verjast samanborið við landflutningana, auk þess sem sérstaka vörugjaldið hefur hækkað verðlag og er þess vegna eðlilegt að taka það til endurskoðunar inni í þessu kerfi, fyrir utan það að það að fella það niður einfaldar allt heila kerfið. Í núgildandi hafnalögum getur greiðsluþátttaka ríkisins orðið 90% í ytri mannvirkjum og 60% í innri mannvirkjum. Samkvæmt frv. getur greiðsluþátttaka ríkissjóðs í framkvæmdum við ytri sem innri mannvirki numið allt að 90% hjá litlum hafnarsjóðum þar sem meðalverðmæti landaðs afla er undir 400 millj. kr. og skatttekjur sveitarsjóðs eru undir 150 milljónum. Hafnarsjóðir sem njóta góðs af þessu ákvæði eru allir litlir hafnarsjóðir á landsbyggðinni og er framtíð þeirra betur tryggð með frv. en samkvæmt núgildandi hafnalögum. Frv. gerir ráð fyrir þremur meginrekstrarformum hafna, þ.e. höfn án sjálfsstjórnar í eigu sveitarfélags, höfn með sjálfsstjórn í eigu sveitarfélags og svo önnur almenn rekstrarform, t.d. hlutafélagsform, sameignarfélög o.s.frv. Frv. skilgreinir einnig hvaða starfsheimildir falla undir hvert rekstrarform, en það er nauðsynlegt vegna sjónarmiða um þátttöku sveitarfélaga í almennum atvinnurekstri í samkeppni. Höfn án sjálfsstjórnar í eigu sveitarfélags er einkum hugsuð fyrir litlar hafnir sem sveitarfélög vilja reka sem hluta af samstæðureikningi sveitarfélags, eins og t.d. á við um íþróttahús staðarins. Starfsemi í slíkum höfnum takmarkast við rekstur hafnarinnar, samanber skilgreiningu frv. í 3. gr. Ef um höfnina fara meira en 0,2 millj. tonna af vörum eða verðmæti landaðs afla fer yfir 1 milljarð kr. getur sveitarfélagið valið samkvæmt frv. annað rekstrarform fyrir höfnina. Hér er komið til móts við þarfir sem skapast þegar starfsemi hafnar eykst og að sama skapi þörf fyrir aukinn sveigjanleika rekstrarformsins. Þetta ákvæði laganna er þó ekki gagnvirkt og getur því höfn með sjálfsstjórn í eigu sveitarfélags, eins og við köllum það, haldið því rekstrarformi þó svo að umsvif í höfninni séu undir þessum mörkum. Hægt er jafnframt að fá heimild ráðherra til þess að breyta lítilli höfn í hlutafélag að því tilskildu að samkeppni ríki á svæðinu. Höfn með sjálfsstjórn í eigu sveitarfélags er sama rekstrarformið og er einnig heimilt samkvæmt núgildandi hafnalögum. Starfsemi í slíkum höfnum takamarkast við rekstur hafnarinnar, hafnartengda atvinnuaðstöðu og hafnartengda þjónustu eins og skilgreint er í 3. gr. frv. Í frv. er að finna gjaldtökuheimildir til þess að standa straum af þeirri þjónustu sem höfnin getur veitt. Í frv. er ákvæði sem segir að hafi höfn neikvæðan rekstrarafgang í þrjú ár í röð að teknu tilliti til vaxta en fyrir afskriftir, skuli henni breytt í höfn án sjálfsstjórnar. Við þetta er stjórn hafnarinnar lögð niður og ábyrgðin færist til sveitarstjórnarinnar. Einnig skerðast starfsheimildir hennar og getur hún ekki lengur rekið hafnartengda þjónustu, samanber skilgreininingar frv. Rökin á bak við þetta eru að sveitarfélög séu ekki að greiða með höfnum í samkeppni. Loks heimilar frv. önnur rekstrarform sem ekki teljast til opinbers reksturs. Þessi möguleiki gefur sveitarfélögum víðtækari möguleika á að laða fleiri aðila til samstarfs um rekstur hafnarinnar, t.d. í gegnum eignarhald af einhverju tagi. Fleiri möguleikar opnast við að fjármagna þær og þau geta jafnvel ákveðið að selja þær ef svo ber undir. Um þessar hafnir gilda almenn skattalög og þær geta ekki notið ríkisstyrks. Þó eru þær takmarkanir settar að ekki megi greiða arð til eigenda fyrr en fé hefur verið lagt til hliðar fyrir fullnægjandi viðhaldi og endurnýjun hafnarinnar. Ekki verður hér lagt mat á hvort einhverjar hafnir nýti sér hlutafélagsformið í framtíðinni. Það hefur þó marga kosti, eins og t.d. fleiri fjármögnunarleiðir, möguleika á arðgreiðslum til eigenda innan þeirra marka sem sett eru, sveigjanleika og fjölbreytni í rekstri og samkvæmt áðurnefndri skýrslu Deloitte & Touche sem unnin var fyrir Hafnabótasjóð er þetta rekstrarform í raun heppilegast þegar um samruna eða sameiningu hafna er að ræða. Kostir þess í stað núverandi hafnasamlaga eru í það minnsta talsverðir. Með því að leggja til fleiri möguleika í rekstrarformum fyrir hafnir er sett fram sú skoðun að öflugar hafnir séu gríðarlega mikilvægar fyrir viðkomandi byggðarlög. Hafnir eru hnútpunktar samgangna og í raun ein af meginuppsprettum auðs og möguleika hverrar þjóðar sem og byggðarlaga. Því verða stjórnvöld að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að takmarka ekki hina miklu möguleika sem hafnir alla jafna standa fyrir. Með því að gefa þeim aukið svigrúm er engin ástæða til annars en að ætla að starfsemi margra þeirra eflist. Þetta er a.m.k. reynsla annarra þjóða. Gildissvið frv. er allar hafnir sem reknar eru í atvinnuskyni, óháð rekstrarformi. Núgildandi hafnalög taka einungis til hafna í eigu sveitarfélaga. Dæmi eru um hafnir í eigu einkaaðila sem reknar eru í atvinnuskyni. Dregið hefur verið í efa að núverandi hafnalög nái til slíkra hafna og skapar það óvissu í framkvæmd þeirra. Markmiðið er að kröfur til hafna, og þar með taldar öryggiskröfur, nái til allra hafna og ég tel mjög mikilvægt að hafnir þurfi og verði að falla undir allar öryggiskröfur sem gerðar eru. Þess vegna er mjög mikilvægt að það fari ekkert á milli mála að lögin nái til allra hafna á landinu, hvert sem rekstrarformið er. Þar sem frv. gerir ráð fyrir að einkaaðilar geti átt og rekið höfn er hlutverk stjórnvalda betur afmarkað og minna en í núgildandi hafnalögum. Betri samræming er á milli ákvæða frv. og löggjafar um skipulagsmál. Þá er í frv. meiri áhersla lögð á það hlutverk stjórnvalda að tryggja öryggi í höfnum og öryggi hafnarmannvirkja, en í núgildandi lögum er stjórnvöldum heimilt að gefa út reglugerð er kveður á um lágmarkskröfur til hafnarmannvirkja. Frv. gerir ráð fyrir að hlutverk Hafnabótasjóðs breytist og hann hætti að veita lán og styrki á móti fjárveitingum ríkissjóðs. Sjóðurinn skiptist nú upp í tvær deildir, A- og B-deild. B-deild tekur við tryggingarhlutverki sjóðsins samkvæmt frv. Haldið verður áfram að bæta tjón á mannvirkjum sem geta notið ríkisstyrks og viðlagatrygging bætir ekki. Þetta á við ytri mannvirki í mörgum höfnum landsins. A-deild sjóðsins tekur við framlagi fjárlaga til hafnaáætlunar og heldur utan um greiðslur til hafnarsjóða. Hafnaráð myndar stjórn Hafnabótasjóðs og heldur með hliðsjón af hlutverki sjóðsins utan um ríkisstyrktar framkvæmdir. Það er einnig ráðgefandi um framkvæmd samgönguáætlunar og gefur samgrh. sjálfstætt álit við gerð hennar samkvæmt frv. til laga um samgönguáætlun sem ég hef mælt fyrir hér í þinginu. Aðrar breytingar í nýju frv. eru að ekki er lengur leyft að taka lögveð fyrir hafnargjöldum og er rekstur hafna að þessu leyti færður til samræmis við annan rekstur í landinu. Þá er heimilt að krefjast trygginga fyrir förgunarkostnaði skipa ef taldar eru verulegar líkur á að það lendi í reiðileysi innan hafnar. Loks er ákvæði um móttökuskyldu hafna og hvenær hægt er að synja skipi um að koma til hafnar. Þessi ákvæði skýra sig sjálf. Siglingastofnun Íslands hefur sérhæft sig í tæknilegum og hagrænum störfum til undirbúnings við uppbyggingu hafna og sjóvarna. Þar er einkum átt við rannsóknir í tengslum við hafnargerð og sjóvarnir og öflun úrvinnslu og miðlun upplýsinga um sjólag og strauma er varða öryggismál sjófarenda. Þá vinnur stofnunin að áætlanagerð, greiningu hafnarþarfa og forgangsröðun framkvæmda ásamt sérhæfðri hönnun og framkvæmdaeftirliti. Í frv. er við það miðað að Siglingastofnun haldi áfram að sinna þessum mikilvægu rannsóknarverkefnum og eftirlitsverkefnum og viðhaldi og efli sérþekkingu sem þar er nú til staðar og nýti hana til að veita samgrn., stjórnvöldum og hafnarsjóðum, sveitarfélögum o.fl. þjónustu. Að auki mun stofnunin hafa eftirlit með því að fylgt sé stöðlum og reglum við hönnun og smíði hafnarmannvirkja og öryggismálum í höfnum. Styrkleiki Siglingastofnunar felst m.a. í því að þar er saman komin á einn stað sérþekking á hafnarmálum á sviði rannsókna, áætlanagerðar og þjónustu við hafnir og því leita bæði innlendir og erlendir aðilar eftir þjónustu stofnunarinnar eins og nýleg dæmi bera vitni um og er fagnaðarefni að okkar ágætu sérfræðingar Siglingastofnunar skuli hafa náð svo langt sem raun ber vitni á sínum vísindasviðum. Fulltrúi Landssambands útvegsmanna og Landssambands smábátaeigenda og Sambands íslenskra kaupskipaútgerða skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara um að hann gæti ekki fallist á að gjaldskrá hafna yrði hækkuð áður en hún yrði gefin út. Einnig vildi hann að sett yrði inn í lögin ákvæði um að þau mannvirki sem fáir notuðu yrðu boðin viðkomandi til kaups og í lögin yrðu settar reglur um verðlagningu fyrir afnot þeirra. Að öðru leyti stóð hafnalaganefndin heil að nefndarálitinu. Eins og oft vill verða þegar unnið er að svo viðamikilli frumvarpssmíð eins og um lög um hafnir landsins þarf að leita margra málamiðlana. Ég tel að hafnalaganefndin hafi unnið afskaplega gott starf undir formennsku Einars Kristins Guðfinnssonar alþingismanns, en með honum í nefndinni voru þeir Friðrik Arngrímsson, framkvæmdastjóri LÍÚ, eins og fyrr kom fram, Árni Þór Sigurðsson, formaður Hafnasambands sveitarfélaga, Hörður Blöndal, hafnarstjóri Akureyrar, Kristinn Jónasson, bæjarstjóri í Snæfellsbæ, og Guðmundur Guðmundsson, bæjarstjóri í Fjarðabyggð, en með nefndinni unnu jafnframt Hermann Guðjónsson, forstjóri Siglingastofnunar, Jóhann Guðmundsson, skrifstofustjóri í ráðuneytinu, og Sigurbergur Björnsson, verkefnisstjóri í samgrn. Ég tel að þegar hv. samgn. tekur frv. til meðferðar þurfi hún að sjálfsögðu að fara vandlega yfir þennan fyrirvara fulltrúa útgerðar og skipafélaga. Auk þess er alveg ljóst að samkvæmt frv. er stærri höfnum að nokkru sniðinn þröngur stakkur með hækkun gjaldskrár umfram það sem nauðsynlegt er til tekjuöflunar gagnvart rekstri hafnanna. Þetta atriði er að sjálfsögðu umdeilt og ég vil vekja sérstaka athygli á því og vænti þess að hv. samgn. taki það til skoðunar, en um þetta ákvæði, eins og ég segi, var nokkuð mikið rætt. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja um frv. Ég tel að hér sé afar mikilvæg löggjöf á ferðinni sem á til lengri tíma að tryggja hagsmuni sjávarbyggðanna ekki síst en einnig að ýta undir samkeppni og eðlilega viðskiptahætti í mesta þéttbýlinu þar sem margar hafnir eru og geta verið í samkeppni. En um leið tryggjum við hagsmuni litlu hafnanna og þar með sveitarfélaganna og atvinnulífsins á þeim svæðum með því að áfram verði veittur ríkisstyrkur til þess að við getum haldið áfram að nýta auðlindir sjávar allt í kringum landið. Það er afar mikilvægt fyrir okkur að geta blandað saman í löggjöfinni þessum þáttum öllum því að við Íslendingar þurfum á því að halda og eigum mikið undir því að menn geti sótt sjóinn, nýtt auðlindir sjávar frá vel uppbyggðum og vel búnum höfnum sem hafa tekjur til þess að þróa starfsemi sína í takt við þróun íslenska flotans. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir mjög góða og yfirgripsmikla framsöguræðu með þessu, að mínu mati, merkilega frv. Með því eru mörkuð ákveðin tímamót varðandi stefnumótun hafna hér á landi í samræmi við nútímastjórnunarhætti. Það er eðlilegt að við hvetjum til aukinnar samkeppni á milli hafna. Það hefur komið fram áður í máli mínu á fyrri þingum að mér hefur ekki þótt fyllsta samræmi milli þess hvernig ríkisstyrkum hefur verið dreift á hafnir, m.a. hafnir sem staðið hafa í samkeppni við hafnir á suðvesturhorninu. En það stendur allt til bóta í þessu frv. Með því er reynt að ýta undir samkeppni án þess að það komi niður á hinum dreifðu sjávarbyggðum. Ég vil þó hvetja til að farið verði vandlega yfir hvar beri að veita og hvernig beri að haga ríkisstyrkjum áfram varðandi uppbyggingu hafna. Það er afar mikilvægt, eins og fram kom í máli hæstv. samgrh. áðan, að styrkja sjávarbyggðir en það má ekki vera þannig að við förum að byggja upp hafnir líkt og gert var með flugvelli, sem er hægt að benda á víðs vegar um landið, sem síðan var hætt að nota. Þetta verður allt að gera á markvissan hátt. Mín spurning til hæstv. samgrh. lýtur að virðisaukaskattsskyldunni. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafnirnar verði virðisaukaskattsskyldar en á hinn bóginn hafa vaknað spurningar varðandi það hvort innheimta eigi virðisaukaskatt af erlendum skipum og þjónustu. Er það einnig ætlunin með þessu frv.?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessar athugasemdir og spurninguna. Fyrst vil ég segja að ég tek að sjálfsögðu undir það sem hv. þm. sagði, að frv. felur í sér miklar breytingar og nýjungar hvað varðar rekstur hafnanna og skapar, að ég tel þó að ég vildi ekki gefa neitt heilbrigðisvottorð um það út af fyrir sig, heilbrigðari viðskiptahætti og rekstrarumhverfi á þessu sviði. Það fer ekki á milli mála. Í því felst m.a. það sem hv. þm. spurði um, sem ég tel mjög eðlilegt að vakin sé athygli á, að auðvitað verða allir viðskiptaaðilar, jafnt innlendir sem erlendir, að greiða virðisaukaskatt af þjónustu nema sérstaklega sé um það fjallað í löggjöf um virðisaukaskatt. Þetta þarf að sjálfsögðu að taka til meðferðar þegar þau mál verða sérstaklega meðhöndluð. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni er það á forræði fjmrh. En við gerum ráð fyrir því í þessu stjfrv., sem hér er til umfjöllunar, að hafnirnar verði virðisaukaskattsskyldar. Þá þarf að taka þetta alveg sérstaklega til skoðunar. Ég tel mikilvægt að allir sitji við sama borð hvað þetta varðar en ábending hv. þm. er athyglisverð og við þurfum að taka hana upp þegar við fjöllum um breytingar á lögum um virðisaukaskatt hvað varðar virðisaukaskatt af höfnum.

Herra forseti. Ég ítreka enn að ég tel mjög mikilvægt að hafnirnar verði reknar í virðisaukaskattsskyldu umhverfi. Það gefur möguleika á ýmiss konar hagræðingu fyrir hafnirnar þar sem virðisaukaskattsleysið, ef svo má að orði komast, hefur oft og tíðum hamlað. Ég þekki ákveðin dæmi um að sumar hafnir hafi m.a. guggnað á því að fela öðrum, t.d. fiskmörkuðum, að sjá um daglega vinnu við hafnirnar vegna þess að hafnirnar þurfa þá að greiða virðisaukaskatt sem þær síðan fá ekki endurgreiddan. Það er mikilvægt atriði. Ég á reyndar eftir að kanna þetta enn frekar en mér skilst að almennt tíðkist ekki í höfnum heimsins að innheimta virðisaukaskatt af erlendum skipum og þjónustu og ýmsum varningi sem erlend skip kaupa í viðkomandi landi. Þetta er atriði sem við verðum að skoða vel eins og hæstv. ráðherra benti á, einnig með tilliti til þess hvort önnur þjónusta erlend þurfi þá líka að greiða virðisaukaskatt af þessari þjónustu. Ég ítreka enn og aftur að ég tel þetta mikilsvert mál. Það verður áhugavert að fjalla um það í samgn. og ég hlakka til að takast á við þá vinnu sem fram undan er.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu ræðu sem hæstv. samgrh. flutti hér til að útskýra þetta frv. Að mörgu leyti tel ég að frv. móti nýja framtíð. Hins vegar er því ekki að leyna að maður hefur af því ákveðnar áhyggjur. Ég hef t.d. áhyggjur af því hvernig stærri hafnir muni eflast og þá jafnvel á kostnað minni hafna. Þessu held ég að þurfi að huga sérstaklega að þó að vissulega sé víða komið inn á það í frv. Ég vil líka velta því upp og beina til hæstv. ráðherra hvort ekki þurfi að huga sérstaklega að rekstri og möguleikum hafna sem á undanförnum 10 árum eða svo hafa orðið fyrir verulegum tekjusamdrætti. Ég veit ekki nákvæmlega við hvaða tölu ætti að miða en þetta þyrfti að skoða sérstaklega. Ég læt mér detta í hug að höfnum sem hafa misst einn þriðja af tekjum sínum eða meira á undanförnum 10 árum byðist sérstakur ríkisstyrkur. Það félli undir greinina um ríkisstyrki, undir ákvæði til bráðabirgða, og sá rekstrarstyrkur yrði t.d. til fimm ára og næmi helmingi af þeim samdrætti sem orðið hefði í höfnunum og mundi síðan eyðast út, lækka kannski um 10% á næstu fimm árum og falla síðan niður að fimm árum liðnum. Ég held að nauðsynlegt sé að skoða að það hefur ábyggilega víða orðið verulegur tekjusamdráttur á undanförnum árum, sérstaklega hjá höfnum með mikla vöruflutninga --- sem hafa nú verið fluttir yfir á þjóðvegi landsins --- og þar sem aflasamdráttur hefur orðið verulegur af einhverjum orsökum. Þess vegna vil ég hvetja til þess við umræðuna að skoðað verði hvort ekki væri eðlilegt að svona ákvæði kæmi inn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir þessar ábendingar. Ég tel að það eigi ekki að þurfa að skapast hætta á að stærri hafnir eflist á kostnað minni hafna vegna þessa frv. sérstaklega. Það er ljóst að nú þegar er mjög mikil samkeppni um viðskiptin, aðallega samkeppni um viðskiptin við fiskiskipaflotann. Um þau viðskipti keppa hafnirnar nú þegar og nota til þess þjónustugjaldsskrána þó að gjaldskrá sé samræmd hvað varðar aflagjald og lestar- og bryggjugjöld eins og við þekkjum. Ég held að með því skipulagi sem við erum að koma á hér tryggjum við áfram hagsmuni litlu fiskihafnanna með því að þeim verði áfram veittir ríkisstyrkir. Hinar hafnirnar verða þá að keppa sín á milli eins og eðlilegt er, eins og þær gera í dag á grundvelli þjónustunnar. En ýmsar hafnir hafa ratað í raunir og rekstrarlega erfiðleika. Það hefur verið tekið tillit til þess í framlögum til Hafnabótasjóðs. Þær hafnir hafa af efnahagslegum ástæðum fremur fengið styrki í gegnum tíðina vegna framkvæmda. Þannig hefur verið tekið tillit til þeirra að nokkru en ég held að það þurfi þá að skoða sérstaklega í samgn. hvort ástæða sé til að koma upp einhverjum viðbótarviðlagasjóði vegna slæmrar afkomu hafna. En auðvitað verður að líta til þess að hafnirnar eru reknar á ábyrgð sveitarfélaga eins og er og ég á ekki gott með að sjá að við getum greitt rekstrartap hafnanna aftur í tímann.

Herra forseti. Ég vildi eindregið beina því til ráðherra og einnig til hv. samgn. að þetta mál verði skoðað mjög gaumgæfilega. Eins og ég benti á áðan geta verið ákveðnar forsendur til staðar, t.d. verulegur tekjusamdráttur sem næmi einum þriðja eða meira af tekjum hafna á einhverju árabili. Ég hef ekki mótað þessar tillögur nákvæmlega niður í texta enda finnst mér að skoða þurfi málið í samgn. og velta upp hvort svona ástand hafi skapast á undanförnum árum í einhverjum höfnum og hvort þá sé ekki eðlilegt að búa til einhvers konar aðlögunarferli að því umhverfi sem þessi lög koma a.m.k. til með að skapa. Ég held að rétt væri að fara mjög gaumgæfilega í gegnum það og reyna þá að útfæra það með skynsamlegum hætti. Ég er auðvitað ekki að tala um framtíðarstyrk til fjölda ára heldur aðlögun til fimm ára þar sem helmingur af tekjusamdrætti eða svo yrði bættur en lækkaði síðan um 10% og hyrfi síðan út eftir fimm ár.

Herra forseti. Heilmiklar sveiflur hafa orðið hjá höfnum landsins í tekjum frá einum tíma til annars. Til eru sjávarbyggðir sem hafa misst frá sér flota og hafa ekki þar af leiðandi tekjur af aflagjöldum, sem er stærsti tekjustofninn hjá höfnunum, aflagjaldið. Sem betur fer er þó ekki um mörg tilvik að ræða af því tagi sem hv. þm. vekur athygli á. Ég held engu að síður að samgn. þurfi að líta yfir það mál. Hafnasamband sveitarfélaga hefur í gegnum tíðina fylgst afar vel með afkomu hafnanna og árlega gefið út skýrslu um það. Þar er hægt að skoða afkomu hverrar einustu hafnar í landinu. Hafnabótasjóður hefur tekið mið af þessu, eins og ég sagði áður, við veitingu framlaga því að hafnir sem hafa haft nægar tekjur hafa fengið lán úr Hafnabótasjóði en hafnir sem orðið hafa fyrir mikilli tekjuskerðingu eða verið reknar með verulegum halla hafa fengið styrki. Þetta er ábending sem ég tel að hv. samgn. muni skoða. Aðalatriðið er að við komum á góðu rekstrarumhverfi og tryggjum áframhaldandi góða uppbyggingu í höfnum landsins og vaxandi þjónustu. Það má ekki gleyma að huga að breyttri þjónustu á mörgum sviðum. Það kann vel að vera að í framtíðinni verði aukin umferð skemmtiferðaskipa og margs konar þjónusta við ferðamenn í höfnum landsins. Það þarf að leggja á ráðin um hvernig best yrði að slíkri þjónustuppbyggingu staðið.

Virðulegi forseti. Við fyrstu sýn og yfirferð yfir þetta frv., eftir því sem við höfum haft tækifæri til að skoða það, virðist mér sem frv. sem hér liggur fyrir sé í takt við þá umræðu og þær hugmyndir sem þróast hafa á ýmsum sviðum samfélagsins undanfarin ár. Mér sýnast þau nýmæli sem hér er lagt upp með þess eðlis, verði þetta frv. að lögum, að frv. geti verið spor fram á við. Hér er í nokkrum atriðum gerð grein fyrir helstu nýmælum sem ætlunin er að ná fram með þessum lögum. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að samræmd gjaldskrá hafna verði aflögð og ákvæði samkeppnislaga gildi um gjaldtöku þeirra. Í því felst að höfnunum er ætlað að keppa sín á milli um þjónustu, verð o.s.frv. Ég held að þegar til lengri tíma er litið muni það verða samfélaginu í heild sinni til góðs og ég fagna að menn leggi þetta upp með þessum hætti. Í öðru lagi eru hér ýmis ákvæði um að heimilt verði að breyta rekstrarformi hafna, m.a. breyta þeim í hlutafélög. Í sjálfu sér er ekkert í fljótu bragði sem gæfi ástæðu til að leggjast gegn því. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að frv. taki til allra hafna sem reknar eru í atvinnuskyni. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því að móttökuskylda hafna sé skilgreind. Í fimmta lagi eru ríkisafskipti af höfnum minnkuð en áfram gert ráð fyrir að lagfæringar og viðhald á skjólgörðum verði greitt að hluta úr ríkissjóði. Í sjötta lagi er ætlunin að framtíð smærri hafna verði betur tryggð en í núgildandi lögum. Í því felst að tilteknar hafnir, sem skilgreindar eru nákvæmlega í þessum lögum, geti fengið styrk úr ríkissjóði þrátt fyrir að meginhugsunin sé sú að hafnirnar keppi sín á milli. Mér sýnist að um leið og reynt er að etja höfnum saman svo þær fái færi á að sýna hver þeirra er hæfust, veitir besta þjónustu og býður besta verðið, sé reynt að tryggja framtíð minni hafna sem að sjálfsögðu eru ekki samkeppnisfærar við hinar stóru. Í sjöunda lagi, eins og fram kemur í athugasemdum, eru önnur stjórnvaldsafskipti af höfnum betur skilgreind en nú er. Mér sýnist, virðulegur forseti, við fyrstu yfirferð og fyrstu sýn að ýmislegt í þessu frv. geri það að verkum að ástæða sé til að fagna því og taka jákvætt í efni þess. Þar sem ég sit í hv. samgn. mun mér gefast tækifæri til að fara betur yfir þetta. Við 1. umr., virðulegi forseti, vil ég lýsa því yfir að frv. leggst vel í mig og ég held að eftir að samgn. hefur farið vandlega yfir það geti breytingin orðið höfnum og þeim sem við þær skipta til framdráttar.

Herra forseti. Þetta frv. til nýrra hafnalaga sem hæstv. samgrh. hefur mælt fyrir felur í sér töluvert miklar breytingar á því sem nú gildir varðandi eignar- og rekstrarform hafna vítt og breitt um landið og eins möguleika þeirra. Að sjálfsögðu er ýmislegt í þessu frv. jákvætt og nauðsynlegt, t.d. að í reglugerð skuli kveða nánar á um einstakar hafnir, um öryggismál, mengunarmál og aðbúnað. Hafnir búa við staðbundnar aðstæður og er mikilvægt að þau mál séu sem best og öruggust. Að öðru leyti, eins og hæstv. ráðherra gerði rækilega grein fyrir, er meginmálið að veita heimild til breytinga á rekstrarformi. Nú er það svo að á Alþingi hafa einnig verið kynntar hugmyndir og áætlanir um að vinna að samræmdri samgönguáætlun fyrir landið allt þar sem saman fari ítarleg skoðun og samtenging á samgöngumannvirkjum og nýtingu þeirra, hvort sem eru þjóðvegir eða vegir um land allt, flug, flugvellir eða hafnir og hafnarmannvirki og flutningar meðfram ströndum landsins. Mér finnst það verklag gott og rétt að skoða og reyna að gera stefnumörkun hvað þetta varðar í heild sinni til framtíðar. En sú stefnumörkun liggur ekki fyrir. Enn liggur ekkert fyrir um samræmd samgöngumál í heild, á sjó, landi og í lofti. Þess vegna er þetta frv. til laga um hafnalög dinglandi í lausu lofti. Áður en maður fer að breyta lögum verður að byrja á að reyna að skilgreina hvert maður ætlar að sé framtíðarhlutverk viðkomandi mannvirkja og viðkomandi þjónustu, eins og hafna landsins, en ekki gera grundvallarbreytingar þar á, bæði á stöðu, rekstri og þátttöku ríkis og almennings í að bera ábyrgð á hlutverki þeirra. Það á fyrst að skilgreina framtíðarhlutverk og stöðu hafnanna innan þeirrar samræmdu samgönguáætlunar sem hefur verið boðið og fara því næst í breytingar á hafnalögum en ekki öfugt. Þess vegna, herra forseti, finnst mér að þarna sé farið að öfugum enda og ekki í samræmi við það sem boðað hefur verið, þ.e. fyrst í vinnu við samræmda samgönguáætlun og svo aðlögun samgöngumannvirkja að henni, og eignarforms, rekstrar og hlutverks samkvæmt því. Rauði þráðurinn í gegnum þetta frv. hæstv. ráðherra samgöngumála er breyting á rekstrarformi hafnanna og eignarformi. Hingað til hefur höfnin verið hluti af þeirri almannaþjónustu, almenningsmannvirkjum, sem ætlað hefur verið að standa undir mannlífi, atvinnulífi og þjónustu á viðkomandi svæðum. Menn hafa í sjálfu sér ekki verið að velta því fyrir sér hvort betra væri að koma því í eignarform sem hægt væri að markaðssetja og selja. Hér er lagt til að heimila höfnum --- reyndar að búa undir það að í mörgum tilvikum verði óhjákvæmilegt annað --- að þær verði að hlutafélögum. Hlutafélög stofnar maður til að geta selt hluti í þeim. Annars er maður ekki að stofna hlutafélag nema til þess að geta selt.  Þetta kemur kannski ekkert á óvart í miðað við þá stefnu sem birtist hjá hæstv. ríkisstjórn. Nú um daginn var lagt fram frv. til laga um að hlutafélagavæða vatnsveitur sveitarfélaga þannig að kaldavatnsveiturnar ættu að verða hlutafélög sem líka væri þess vegna hægt að setja á markað og reikna sér arð af. Kalda vatnið höfum við hingað til talið eina af frumþörfunum, samfélagsþörf og samfélagslega skyldu að sjá okkur fyrir sem ekki ætti að verða að markaðsvöru. Þetta frv. barst hér inn um daginn. Nú kemur frv. um að einkavæða og gera mögulegt að selja hafnir án þess að í rauninni sé búið að skilgreina hver staða þeirra eigi að vera í væntanlegri samræmdri samgönguáætlun. Mér finnst að einkavæðingaráhugi ríkisstjórnarinnar fari þarna töluvert fram úr sjálfum sér, það verð ég að segja, herra forseti. Ég held að rétt sé að doka þarna við og búa sem fyrst til stefnuna, skilgreina markmiðin og þörfina, áður en menn fara að einkavæða samgöngumannvirkin eins og hér er lagt til. Það hefur ekki held ég hrjáð hafnir á Vestfjörðum, Norðurlandi eða Austurlandi að geta ekki verið í samkeppni hver við aðra um að ná í landanir úr fiskiskipum. Miklu frekar hefur vandi þessara sveitarfélaga og slíkra aðila verið sá að fá fiskiskip til að landa. Og hagur þeirra að fara að ná þeim af næstu höfn í næsta firði, það er í sjálfu sér ekkert markmið finnst mér, eins og hér var látið að liggja, að það opnaði möguleikana með að koma á virkri samkeppni þannig að hægt væri með þeim hætti að etja saman nágrannahöfnum. Mér finnst slík nálgun og slíkur hugsunarháttur gagnvart höfnum vítt og breitt um landið ekki vera fýsilegur og ég er honum andvígur. Ríkið er líka, eins og hér er lagt til, að draga sig út úr ábyrgð á rekstri á höfnunum vítt og breitt um landið. Hingað til hefur verið viss trygging í samræmdri gjaldskrá gagnvart rekstri þessara hafna þannig að hafnirnar þyrftu ekki að hugsa um það fyrst og fremst hvernig þær geti náð bátnum af höfninni í næsta firði, heldur að einbeita sér að því að byggja upp eigin styrk  Vissulega höfum við upplifað það að fiskiskipin eru farin að landa í stórum stíl, þó að þau séu gerð út frá Akureyri eða höfn norðan lands, á suðvesturhorninu og það er vandamál sem þyrfti að taka á. Það er hæstv. ráðherra að koma fram með tillögur um það en ég tel að þær tillögur sem hér eru séu ekki til þess fallnar. Jú, það má vel vera að þær stuðli að því að hægt verði að koma á samkeppni á milli Reykjavíkurhafnar og Hafnarfjarðarhafnar, það má svo sem vel vera. En hvorug þeirra hafna stendur í neinum sérstökum vandræðum, hvorki í rekstri né umsvifum. En hvort hafnirnar á Vestfjörðum geta farið að keppa þar hver við aðra eftir fjörðum finnst mér ekki vera markmið, eins og hér er verið að leggja upp með. Þá er gert ráð fyrir, einmitt í krafti þessara stefnumarkana, að ríkið dragi sig út úr ábyrgð og þátttöku á fjármögnun og stofnkostnaði hafna vítt og breitt um landið í áföngum án þess að búið sé að skilgreina hlutverk þeirra í samræmdri samgönguáætlun sem hæstv. ráðherra hefur boðað. Og það finnst mér vera mjög öfugt að farið. Af því að hæstv. ráðherra vitnaði hér til að þegar hefðu borist umsagnir um nefndina eða ákveðin nefndarstörf um undirbúning þessara nýju hafnalaga, bæði frá Samkeppnisstofnun og fleiri aðilum, þá langar mig til að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi leitað álits byggðamálaráðuneytisins og Byggðastofnunar, en samkvæmt viljayfirlýsingu og tilmælum í lögum og reglugerðum um Byggðastofnun er leitað umsagna um frv. að lögum, sem munu væntanlega hafa veruleg áhrif eða geta haft veruleg áhrif á byggð og búsetu vítt um landið, áður en þau eru lögð fram. Í yfirlýsingu sem liggur fyrir á milli ríkisstjórnarinnar og Sambands ísl. sveitarfélaga er gert ráð fyrir að lög og reglur og önnur stjórnvaldsfyrirmæli, sem hafa áhrif á fjárhag sveitarfélaga, séu kostnaðarmetin og metin hvað varðar framtíðaráhrif á stöðu og rekstur sveitarfélaga áður en þau eru lögð fram með hliðstæðum hætti og fjmrn. kostnaðarmetur frumvörp fyrir ríkissjóð. Þessar hugmyndir hafa verið sendar Sambandi ísl. sveitarfélaga til skoðunar samanber samstarfsyfirlýsingu sem þessir aðilar hafa gert sín á milli. Ég vil, með leyfi forseta, vitna til yfirlýsingar sem gerð var í Reykjavík 28. des. á milli félmrh. og fjmrh. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Í 8. lið kemur fram: ,,... að hafin verði vinna að undirbúningi reglna um kostnaðarmat lagafrumvarpa og annarra stjórnvaldsfyrirmæla sem hafa áhrif á fjárhag sveitarfélaga, samanber skýrslu nefndar um kostnaðarmat dags. í október 2001.`` Í því samkomulagi er gert ráð fyrir að fram fari kostnaðarmat á slíkum frv. áður en þau eru lögð fram, svona veigamiklum frv. eins og hér er um að ræða. Ég vil vekja athygli á því að sá sem hér stendur hefur ásamt öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lagt fram till. til þál. um strandsiglingar, þar sem lagt er til að könnuð verði þróun, staða og æskileg framtíðarhlutdeild strandsiglinga í vöruflutninga- og samgöngukerfi landsins. Strandsiglingar hafa á undanförnum árum dregist saman og eru nánast orðnar hverfandi þáttur í flutningakerfi landsmanna, þ.e. reglulegar strandferðir og flutningar meðfram ströndum landsins. Þó er ljóst að bæði út frá umhverfislegu og mengunarlegu sjónarmiði er þetta óheppileg þróun. Einnig er óhagkvæmt að færa svona mikla þungaflutninga eins og raun ber vitni yfir á þjóðvegi landsins, þjóðvegi sem alls ekki eru í rauninni gerðir til þess að bera þá miklu þungaflutninga sem núna fara um svæðin. Við upplifum það að flutningabílar í akstri við slæm skilyrði á vegum sem alls ekki bera slíka flutninga, hvorki öryggisins vegna né burðarlega, lenda í vandræðum auk þess sem slíkir flutningar geta verið hættulegir eða truflað aðra umferð eftir vegunum, vegum sem alls ekki eru til þess hæfir. Ég tel, herra forseti, að það ætti einmitt að kanna miklu frekar hvernig á að efla strandsiglingar og efla notkun hafnanna í kringum landið og það eigi að gerast fyrst áður en lög eru sett um það hvernig megi í rauninni opna á frjálsa samkeppni varðandi rekstur á einstökum höfnum og fara út í þessa gallhörðu einkavæðingu og einkavæðingaráform sem þetta frv. ber með sér gagnvart rekstri á höfnum í landinu. Ég tel vera byrjað á röngum enda. Fyrst á að skilgreina þarfirnar, skilgreina stöðu hafnanna í almenningssamgöngukerfinu, í flutningakerfi landsins, það eigi að gera fyrst en ekki að ráðast í það núna að breyta lögunum með þeim hætti að hægt sé að fara að einkavæða þær, gera þær að hlutafélögum, þannig að hægt sé að selja þær eða kaupa þær út úr rekstri. Það er ekki það sem sjávarbyggðir og verslunarstaðir vítt og breitt um landið hafa þörf fyrir. Miklu frekar hina sýnina, herra forseti, hvernig megi efla hafnirnar á eigin forsendum og þá starfsemi sem þar er, heldur en að þær fari að keppa við nágranna sína og reyna að troða af þeim skóinn, eins og þessi lög opna fyrir. Herra forseti. Frumvarpið kemur til meðferðar í hv. samgn. og ég sit í þeirri nefnd. Þar verður þá hægt að fara í gegnum þetta nánar. En ég ítreka að ég vara við þeim tóni og þeirri meiningu sem hér er verið að leggja til, þ.e. að opna fyrir aukna einkavæðingu í rekstri samgöngumannvirkja vítt og breitt um landið.

Herra forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur flutt eina af ræðum sínum þar sem hvergi sér ljós. En ég má til með að gera athugasemdir við ræðu hv. þm. vegna þess að hann talar um að allar skilgreiningar vanti á hlutverki hafnanna. Þetta er náttúrlega algjör grundvallarmisskilningur og ég vek alveg sérstaka athygli á því og þakka hv. þm. fyrir að margtala um samræmda samgönguáætlun. Að þessum málum hefur verið unnið afar skipulega. Við höfum unnið breytingar á hafnalögum og við höfum unnið að frv. um samgönguáætlun. Stór og öflugur hópur fulltrúa sveitarfélaganna og fulltrúa útgerðanna hefur unnið að gerð hafnalagafrv. Auðvitað var þessi hópur að skilgreina þarfir hafnanna. Ef hv. þm. fer ofan í frv. og les greinargerðina með því, þá mun hann komast að raun um að svo er. Skýrsla stýrihópsins um samræmda samgönguáætlun felur í sér að þar eru hafnir landsins skilgreindar, grunnnetið í sjóflutningum er skilgreint, þannig að þær tillögur og hugmyndir ættu að uppfylla algerlega óskir þingmannsins. Og ég fagna því að hann skuli tala fyrir hugmyndum og tillögum sem flísfalla bæði að grundvellinum fyrir hafnalagafrv. og grundvellinum fyrir samræmdri samgönguáætlun. En að til standi að selja hafnir og tilgangurinn með því að gera þær að hlutafélagi sé að selja, er misskilningur. Samgrh. mun aldrei standa frammi fyrir því að selja hlut í höfnum. Hafnirnar eru í eigu sveitarfélaga, hlutafélaga eða sameignarfélaga. Þó að stofnað sé hlutafélag þá er það engin ávísun á að þar sé um sölu að ræða. Það er misskilningur.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli hæstv. ráðherra á því að þær hugmyndir um samræmda samgönguáætlun eru ekkert orðnar að lögum. Fyrir liggur tillaga vinnuhóps í þeim efnum og fyrir liggur frv. til laga um að á þessum málum sé tekið og það fer í vinnslu. Þetta á allt eftir að skoða og á eftir að vinna af Alþingi. Þar eru einmitt atriði sem ég benti á í ræðu minni sem ég tel að Alþingi eigi að skoða nánar, t.d. aukið hlutverk hafna vítt og breitt um landið, aukið hlutverk frá því sem gerðar eru tillögur um í þessum starfshópi, sem ekki eru orðnar að lögum. Það er því ekki hægt að ganga út frá því að tillögur starfshópsins séu orðnar lög og þær eigi að fara að ráða síðan lagasetningu um hafnir. Þar er maður að fara fram úr sjálfum sér. Hins vegar er ég sammála því að taka eigi á samgöngumálum á samræmdan hátt og það var það sem ég ítrekaði einmitt hér og tel að samgrh. sé að því leyti til vinnulega á réttri braut. En hann má ekki fara fram úr sér í þeim efnum, það var það sem ég vildi vekja athygli ráðherrans á. En þegar maður er að breyta rekstrarformi, þegar stofnuð eru hlutafélög, þá er ætlunin að nýta sér, nota og beita þeim möguleikum sem hlutafélögin hafa, þ.e. að selja þau og selja hlut í þeim að hluta eða öllu leyti. Við þekkjum yfirlýsingar fyrri ára um Landssímann þegar honum var breytt í hlutafélag en stóð alls ekki til að selja hann. Síðan þekkjum við þann farsa. Hlutafélagsformið passar ekki að mínu viti á almenningsþjónustufyrirtæki.

Herra forseti. Það er fjarri öllu lagi sem hv. þm. segir, að hér séu menn að fara fram úr sjálfum sér. Fyrir þinginu liggur frv. um gerð samræmdrar samgönguáætlunar. Hér er frv. til nýrra hafnalaga sem tekur tillit til þess og gerir ráð fyrir að það frv. verði að lögum. Stefnan er því skýr hvað þetta varðar. Ég fór sérstaklega yfir það þegar ég mælti fyrir frv. um samgönguáætlunina að tillögur stýrihópsins væru grundvöllur þessara breytinga. Varðandi það að hættulegt sé að stofna hlutafélög um hafnir vegna þess að þar með sé hægt að selja þær þá snýst málið ekkert um það. Það er verið að skapa hér eðlilegra rekstrarumhverfi og skapa þeim sem eiga hafnir möguleika á vali. Vinstri grænir í borgarstjórn Reykjavíkur hafa t.d. verið að gera slíkt, m.a. með því að kaupa sig inn í og stofna sameignarfélag með öðrum sveitarfélögum um rafveitur, vatnsveitur, um hlutafélög o.s.frv. Þannig að hv. þm. Jón Bjarnason er ekki í nútímanum.

Virðulegi forseti. Ekki veit ég í hvaða tíma hæstv. ráðherra er þegar hann dregur borgarstjórnarmál Reykjavíkur inn á borðið, án þess að vera betur að sér í sögunni en svo, en Vinstri grænir eiga enga aðild að þeirri borgarstjórn sem nú situr. 
            

Árni Þór Sigurðsson er einn höfunda að þessu frv.

Já, Árni Þór er ábyggilega hinn besti maður og vinnur verk sín vel. Ég vona það. En ég sé ekki hvað það hjálpar hæstv. ráðherra að draga bæjarstjórnarmál hér inn með þessum hætti. Hann víkur sér undan því að svara því sem málið fjallar um, sem er ekkert sérstaklega mannalegt af hæstv. ráðherra. Málið snýst um að það er verið að opna fyrir einkavæðingu á höfnum vítt og breitt um landið. Vandi hafnanna vítt og breitt um landið snýst ekki um möguleika til að keppa við höfnina í næsta firði. Vandinn snýst ekki um það, herra forseti. Því miður virðist eina leiðin sem hæstv. ríkisstjórn sér vera einkavæðing og aftur einkavæðing. Hún bítur þannig í skottið á sjálfri sér.

Herra forseti. Við höfum hlýtt hér á enn eina undarlega ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar, fulltrúa Vinstri grænna á Alþingi. Málflutningur hv. þm. í þeirri ræðu var eins og oft áður mjög sérkennilegur. Hér er verið að þyrla upp moldviðri og gera mönnum upp skoðanir. Ég trúi því að annaðhvort sé þetta gert vísvitandi í miklum blekkingarleik eða að menn viti ekki betur. Röksemdafærslan í öllu þessu moldviðri byggir á tvennu eins og fram kom í ræðu hv. þm. Annars vegar bendir hv. þm. á að skoða þurfi málin í heild sinni. Síðan kemur hæstv. samgrh. og bendir hv. þm. réttilega á að það liggja þegar fyrir hv. Alþingi tillögur stýrihóps um samræmda samgönguáætlun þar sem til stendur að tengja saman einstaka þætti samgangna, hið mikilsverðasta plagg og eitt af merkari plöggum sem hér hefur komið fyrir Alþingi. Þetta virðist hv. þm. ekki hafa séð eða kynnt sér nægilega vel og ég spyr hann hvort svo sé. Í öðru lagi er talað um að nú eigi að fara að selja hafnirnar. Ekki var eitt orð í ágætri framsöguræðu hæstv. samgrh. um það. Ég spyr hv. þm. hvort hann þekki það vel til í rekstri að hann kannist við að hlutafélagaformið geti verið þægilegra rekstrarform, ekki síst ef sveitarfélög hyggjast vinna saman, búa til hafnasamlög. Menn á þessu sviði, í sveitarstjórnum og hafnargeiranum hafa bent á að hlutafélagaformið sé þægilegra í allan stað við slíkan samruna. Í þriðja lagi spyr ég hv. þm., af því að hann talar um að hér eigi að fara að setja á óeðlilega samkeppni milli hafna: Telur hv. þm. að ekki sé samkeppni á milli hafna í dag?

Herra forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason og fulltrúi framsóknarmanna er eðlilega viðkvæmur þegar rætt er um hvernig Framsfl. er dreginn út í einkavæðingu á almannaþjónustu vítt og breitt um landið. Að sjálfsögðu vitum við það. Ég er ekki að gera neinum upp skoðanir. Hins vegar er, eins og stendur í þessu frv., eitt af markmiðum þess að efla möguleika hjá höfnum til að stunda samkeppni hver gagnvart annarri. Það stendur í frv. og ég er ekki að gera neinum upp skoðanir í því sambandi. Ég held að hlutafélagaformið geti passað í ýmsum rekstri sem á að vera hreinn samkeppnisrekstur en í almannaþjónustu, þjónustu sem ég lít svo á að allmargar og flestar hafnir gegni, tel ég að það passi ekki vegna þess að það býður eðlilega upp á að hægt verði að selja hlutina eða kaupa jafnvel viðkomandi úr notkun. Þetta ætti hv. þm. að skilja sem ætti líka að hafa nokkurt vit á rekstri. Varðandi samgönguáætlunina er það alveg rétt að það er hið besta plagg og búið að leggja heilmikla vinnu í það þó að ég sé ekki sammála öllu sem þar stendur. Það er hins vegar vinnuplagg en ekki lög. Fyrir mér, virðulegi forseti, er það þannig að Alþingi setur lög en lítur ekki svo á að vinnuplagg eða skýrsla einstakra nefnda sem hefur gert ákveðinn hlut sé orðin lög sem síðan séu notuð til að smíða önnur lög eftir. Það er ekki háttalag sem ég tel að eigi að hafa hér á.

Herra forseti. Auðvitað vekur það mann til umhugsunar þegar hv. þm. koma hér upp og fara í raun með staðlausa stafi. Ég tel að hv. þm. Jón Bjarnason hafi sannað það í andsvari sínu. Röksemdin hjá hv. þm. var sú að það væri ekki búið að skilgreina hlutverk hafna í framtíðinni. Þegar því er svarað og hv. þm. er bent á tillögur stýrihópsins þá segir hann: Það er ekki orðið að lögum. Gott og vel. Hér erum við einnig að fjalla um frv. sem ekki er heldur orðið að lögum. Það er verið er að vinna málin í samhengi. Hins vegar kýs hv. þm. ítrekað að líta fram hjá þeirri staðreynd til þess að þyrla upp vantrú og minna trausti gagnvart því sem hér er verið að gera. Í öðru lagi fjallar hv. þm. um rekstrarformið hlutafélag án þess að gera grein fyrir og svara því sem ég beindi til hans áðan, hvort hann vildi ekki virða þann sjálfsákvörðunarrétt þeirra sveitarfélaga sem kjósa að fara í samstarf og leggja saman hafnir í hafnasamlag með þessu bætta rekstrarformi. Það hefur enginn talað hér um sölu nema hv. þm. Jón Bjarnason.

Herra forseti. Frv. sem hér er til umræðu er ekki orðið að lögum og ræða mín samanstóð af þeim athugasemdum sem ég vildi koma á framfæri við það frv. áður en það fer í nefnd og verður unnið áfram. Ég lagði áherslu á að ég væri andvígur þeirri stefnu sem frv. lagði upp með að meginhluta, þ.e. einkavæðingu á höfnum og að það þyrfti til, að veita höfnum rétt til að fara í samkeppni hver við aðra. Ég sagði að hafnir vítt og breitt um landið stæðu frammi fyrir öðrum og stærri vandamálum og viðfangsefnum, þær þyrftu fremur stuðning en að fá heimild til að keppa við nágrannahöfnina um löndunina. Ég held að það sé fyllilega ástæða til, virðulegi forseti, að hv. fulltrúi framsóknarmanna, Hjálmar Árnason, átti sig á hvers konar einkavæðingarferil hér er verið að fara út í.

Herra forseti. Ég og hv. þm. Jón Bjarnason höfum oft rætt um samgöngumál og ekki er langt síðan tekist var á um þau mál í þingsölum. Komumst við þá að þeirri niðurstöðu að rétt væri að auka samkeppnishæfni sjóflutninganna vegna landflutninganna þar sem 2 / 3 þeirra sjóflutninga sem áður voru stundaðir eru nú komnir á þjóðvegina. Við töluðum líka um nauðsyn þess að fólk í hinum dreifðu byggðum fengi matvöru sína fljótt og vel og ekki á síðasta merkta söludegi vörunnar. Þetta liggur allt ljóst fyrir. Hvernig á þá að bregðast við í samkeppni sjóflutninga við landflutninga? Verður það gert með því að gera fleiri hafnir? Dettur þingmanninum í hug að menn muni standa í löngum biðröðum eftir því að fá keyptar hafnir? Nei. Sannleikurinn er nefnilega sá að rekstur fiskihafna hefur um langt árabil verið með þeim hætti að útgerðin hefur ekki borgað raunverulegt þjónustugjald fyrir fiskiskip, það sem það kostar að reka höfnina en það er önnur saga. Ár eftir ár hafa ársfundir Hafnasambands sveitarfélaga lagt til í samþykktum sínum að lögum um hafnir verði breytt í þá veru sem hér er nú komið fram í lagafrv. Eins og fram kemur hafa verið skipaðir aðilar í nefnd sem hafa setið á hafnarsambandsþingum og samþykkt tillögur sem hér eru komnar á blað. Ég óttast ekki að þetta verði á kostnað borgarans eða leiði til lélegri þjónustu í höfnum. Þvert á móti erum við að byggja upp, eins og hæstv. samgrh. kom inn á og meira að segja þingmaðurinn hefur tekið undir og fagnað, samræmda samgönguáætlun í flugi, á vegum og í siglingum. Nú erum við að stíga enn eitt skrefið til þess að auka enn betur samkeppni við landflutninga með þeim hætti að flutningahafnirnar verði í samræmi við vegakerfið.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm., formanni samgn., Guðmundi Hallvarðssyni, að mikilvægt sé að finna leiðir til að styrkja samkeppnishæfni sjóflutninga. Ég tel að það eigi einmitt að hafa að markmiði þegar verið er að vinna slík lög sem við erum hér að fjalla um. Ég sé ekki að það sé gert á raunhæfan hátt með þessu frv. sem hér er lagt fram. Ég tel ekki að vandi hafnanna vítt og breitt um landið sé vegna þess að þær séu ekki samkeppni hver við aðra. Þar er annar kerfislægur vandi. Það kann að vera hluti af stefnunni í sjávarútvegsmálum sem hefur það í för með sér að flotinn, rétturinn til þess að veiða, er keyptur frá heilum byggðarlögum og fluttur annað. Þar með er rekstrargrunninum einnig kippt undan höfninni á viðkomandi svæði. Það að heimila henni að hækka síðan gjaldskrá enn þá meira á skipum sem ekki lengur koma er ekki mikill rekstrarstyrkur. Þetta frv. gerir ráð fyrir því. Það gerir ráð fyrir því og mun vafalaust leiða til hækkunar á gjöldum á þeim sem leggja upp á höfnunum, a.m.k. á mörgum stöðum, til þess að þær geti staðið undir rekstrinum. Þetta form er því í sjálfu sér ekki tilkomið til að styrkja þær enda er það ekki sett fram sem markmið í sjálfu sér, þ.e. að styrkja samkeppnisstöðu sjóflutninga vítt og breitt um landið. Frv. gerir líka ráð fyrir því að ríkið dragi sig út úr þátttöku í stofnkostnaði og ábyrgð á hafnarmannvirkjum vítt og breitt um landið. Þar með er ríkið líka að víkja sér undan ábyrgð sem það hefur hingað til borið.

Herra forseti. Vandinn í gegnum árin hefur kannski verið óheppilegar fjárfestingar í of mörgum höfnum. Nú eru breyttir tímar. Þetta var eðlilegt þegar fiskibátar og útgerðir röðuðu sér niður sem næst miðunum. Nú er þetta orðið gjörbreytt umhverfi. Varðandi það sem hv. þm. kom inn á, um vanda fiskiskipa og kvótann. Jú, eitt af þeim skrefum sem hér voru stigin --- menn voru allir sammála um að smærri bátarnir tryggðu byggðarlögin hér og þar --- var að Alþingi gekk svo langt að heimila framsal á aflaheimild eða kvóta hinna minni fiskibáta. Þess vegna er eðlilegt að þetta fari í þennan farveg. Ég er sannfærður um að þetta frv. til hafnalaga sem hér liggur fyrir muni enda með að verða samþykkt, muni hljóta samþykki okkar beggja þegar við höfum farið yfir málið í hv. samgn. þar sem við eigum sæti.

Herra forseti. Ég þakka fyrir orð hv. þm. Hann tekur vel undir það að breyta þessu í það form sem ég hef hér verið að tala um. Við sjáum bara hvernig það gengur. Ég ítreka varðandi einkavæðingu á höfnum vítt og breitt um landið og að það eigi að fara að gera beinar arðsemiskröfur til samgöngumannvirkja, að ef þjónustuhlutverkið á ekki að vera númer eitt heldur arðsemiskrafan til eigendanna sem geta verið hvar sem er þá finnst mér það ekki vera það sem eigi að stefna að. Ég tel að á þessu frv. séu verulegir ágallar. Ég er andvígur þeirri stefnu að einkavæðingin, hlutafélagavæðingin, sé lausnarorðið varðandi almannaþjónustu vítt og breitt um landið og tel að hér þurfi endurskoðunar við.

Virðulegi forseti. Frv. sem hér er til umræðu á rót sína að rekja til allmargra samþykkta Hafnasambands sveitarfélaga. Ef við lesum þessar samþykktir nokkur ár aftur í tímann þá kemur ævinlega hið sama fram, að Hafnasamband sveitarfélaga, fulltrúar þeirra aðila sem sjá um að reka hafnirnar og eru í rauninni eigendur hafnanna á landsbyggðinni og í kringum landið, hafa séð að ríkjandi fyrirkomulag er óskaplega þungt í vöfum og erfitt. Eins og menn vita samþykkjum við hér hafnaáætlanir til fjögurra ára. Alþingi staðfestir síðan fjárveitingar til þessara hafna með fjárlögum sínum á hverju ári og þeim ákvörðunum sem Alþingi tekur getur enginn annar breytt. Nú þekkjum við það að í mannheimum breytast hlutirnir oftar en einu sinni á ári og aðstæður breytast stundum hratt, ekki síst í sjávarútvegi. Þá þurfa menn að bregðast við. Og þá byrjar þessi einkennilega þrautaganga milli manna, frá samgrn., Siglingastofnun, samgn. Alþingis og Alþingi og samþykki þessara aðila allra þarf að liggja fyrir áður en menn geta breytt stafkrók í ákvörðunum sem eru staðfestar á Alþingi a.m.k. einu sinni á ári og innsiglaðar síðan í hafnaáætlun eftir að okkur tókst að setja þær niður á blað. Því var ekki að furða þó að Hafnasamband sveitarfélaga segði: Þetta getur ekki gengið svona. Þetta verður að breytast. Við verðum að fá meira sjálfræði í okkar málum. Þess vegna óskaði Hafnasamband sveitarfélaga á fundi eftir fund eftir því að ríkið drægi sig meira út úr þessum ákvörðunum og að ákvarðanirnar yrðu meira á sviði sveitarstjórnarmannanna sem þekkja best til og eru þeir aðilar sem reka hafnirnar og eru í raun fulltrúar eigenda hafnanna, sem eru sveitarfélögin. Þess vegna er mjög eðlilegt að menn séu að stíga skrefið í þá átt að hverfa frá þessari gríðarlega miklu miðstýringu sem hefur átt sér stað og hefur leitt í ýmsum tilvikum til ýmissa mistaka eins og við þekkjum, til þess að eigendur hafnanna, þeir sem raunverulega eiga við að búa, hafi meira um málið að segja. Það er sú grundvallarhugmynd sem er á bak við þetta frv. Síðan hefur það gerst til viðbótar að leitað hefur verið eftir áliti Samkeppnisstofnunar á því hvort meginmarkmið gildandi hafnalaga séu í samræmi við þann anda sem svífur yfir vötnum í samkeppnislögunum sjálfum. Niðurstaða Samkeppnisstofnunar er mjög eindregin. Hún er einfaldlega sú að augljóst sé að gildandi hafnalög séu ekki í samræmi við gildandi samkeppnislög og ekki í samræmi við þann anda sem er í gildandi samkeppnislögum. Að vísu er það þannig, eins og við alþingismenn þekkjum, að sérlög á borð við hafnalög taka samkeppnislögunum fram í þeim skilningi að það er ekki verið að brjóta samkeppnislög með hafnalögunum. Það geta menn auðvitað ekki sagt, heldur eru menn einfaldlega að benda á að það sem býr að baki hugsun okkar í sambandi við samkeppnislögin sé ekki sú hugsun sem við erum með í hafnalögunum, þar á meðal sú ákvörðun að vera með eina gjaldskrá fyrir hafnirnar í landinu. Þetta sjáum við að er að gerast alls staðar í okkar þjóðfélagi, þ.e. að menn eru að hverfa frá því að hafa eina gjaldskrá og fyrir því eru skiljanleg rök, augljós rök. Það sem einfaldlega hefur verið að gerast vegna þess að hafnirnar hafa verið svona njörvaðar niður, annars vegar með ákvörðunum ríkisvaldsins í gegnum samþykktir Alþingis og vegna þess veruleika að Alþingi, við hér tökum allar stórar og smáar ákvarðanir í þessum efnum um fjárfestingar hafnanna, og síðan vegna þeirrar staðreyndar að hafnirnar eru bundnar af einni gjaldskrá, er að til hefur orðið annars konar samkeppni, samkeppni sem hefur verið að leika þessar hafnir grátt m.a. vegna þess að lögin, gildandi lög, ramminn utan um hafnirnar í landinu hefur ekkert verið að endurspegla þennan veruleika. Hafnirnar hafa því staðið þarna eins og berstrípaðar í þessari baráttu og ekki getað rönd við reist. Það er engin löggjöf í kringum þessar hafnir sem gerir þeim kleift að bregðast við breytingunum. Menn hafa verið að velta fyrir sér samkeppni milli hafna. Við skulum ekki gleyma því að samkeppnin er ekki síður við aðrar flutningaleiðir og annan flutningsmáta, og þar hefur samkeppnin verið að birtast okkur. Vöruflutningarnir hafa færst frá höfnunum upp á vegina, eins og við þekkjum, og það hefur því miður orðið þannig að vöruhöfnum í landinu fækkar ár frá ári með þeim afleiðingum sem við öll þekkjum fyrir tekjustofna þessara hafna. Virðulegi forseti. Þess vegna held ég að þær breytingar sem menn eru núna að sjá í þessu og munu hafa áhrif á hafnirnar séu kannski breytingar sem að langmestu leyti eru komnar fram. Þær breytingar hafa verið kallaðar fram vegna t.d. taxtaákvarðana skipafélaganna. Sú ákvörðun skipafélaganna t.d. að hætta að greiða framhaldsflutninginn hefur haft þau áhrif að menn eru í stórum stíl að hætta að landa í sínum gömlu heimahöfnum og eru farnir að landa á höfuðborgarsvæðinu. Það er mikill hvati hjá þessum skipafélögum að fá menn til þess að landa í útflutningshöfnunum og við þekkjum það að þessi samkeppni er brostin á. Hafnirnar hafa líka ýmsar leiðir til þess að draga að sér viðskipti og gera það án þess að í sjálfu sér sé kominn sá samkeppnislegi rammi sem þarf að vera til staðar svo að samkeppnin sé sanngjörn. Menn geta gert það með því að bjóða fram annars konar þjónustu og það er mál númer tvö sem líka er verið að taka á í þessu frv. hérna, þ.e. að auðvitað verða að gilda einhver lög um það, einhverjar reglur um það hvernig menn geta beitt styrk sínum í samkeppninni. Er t.d. eðlilegt að höfn sem fær ríkisstyrki til framkvæmda geti síðan farið að bjóða fram þjónustu sem einkaaðilar geta sinnt, lyftaraþjónustu, afgreiðslu á vatni og rafmagni eða eitthvað annað sem kostar vinnuafl og einstaklingar gætu kannski viljað sinna, ungir dugmiklir menn sem vilja t.d. hasla sér völl vegna þess að þeir vilja finna viðspyrnu sinna krafta? Eiga þeir þá að fara að etja kappi við sveitarfélög sem eru ríkistyrkt til framkvæmda sinna? Auðvitað gengur það ekki. Þess vegna er það nákvæmlega niðurnjörvað, skrifað inn í lagatextann, frumvarpstextann, hvernig menn mega beita afli sínu í þessari samkeppni. Virðulegi forseti. Við skulum átta okkur á því að tekjur hafnanna eru í dag líkt og takmörkuð auðlind, því tekjur hafnanna eru frekar að dragast saman. Það er ekki þannig að við sjáum í hendi okkar á þessari stundu mikla möguleika á því að auka tekjur hafnanna. Ég hef svo sem ekki á hraðbergi en ég veit að heildartekjur íslenskra hafna hafa verið að dragast saman núna ár frá ári. Á sama tíma erum við að taka ákvarðanir um það á hverju einasta ári núna, og höfum verið að gera það árum saman, að fjármagna eða leggja í fjárfestingar í þessum höfnum upp á 800 millj. kr. að jafnaði á síðasta áratug og erum núna held ég, ef ég man það rétt, á þessu fjárlagaári með fjárfestingar upp á 1,2 milljarða kr., á sama tíma og tekjurnar eru að dragast saman. Við sjáum í hendi okkar að þetta er ekki það viturlegasta sem við getum gert. Þetta er ekki það viturlegasta sem við getum gert með fjármagn sem við viljum kannski veita til uppbyggingar innviða þjóðfélags okkar, t.d. til vega, annarra samgöngubóta, til framkvæmda á landsbyggðinni, til aðgerða á landsbyggðinni. Þetta er ekki það sem mesta þörfin er á. Það sem er að gerast er bara eðlilegt, þ.e. að þegar menn eiga þess kost að fá fjármagn af þessu taginu þá sækja þeir í þetta. Eins og staðan er í dag og veruleikinn er í dag þá er það bara staðreynd að viðbótarfjárfesting í höfnunum skilar þjóðfélagi okkar ekki viðbótartekjum. Hún leiðir væntanlega hins vegar til þess að það verður einhver styrkleikabreyting milli hafna. Ein höfn getur farið að bjóða aðeins betri þjónustu og dregið þá að sér aðeins meiri afla, kannski aðeins meiri tekjur, á sama tíma og önnur missa hann út úr höndunum á sér. Þetta er það sem við erum að sjá. Í þriðja lagi vil ég nefna að það sem liggur líka til grundvallar þessu frv. er hugsun sem fyrir löngu er komin inn í okkar þjóðfélagi. Hún er sú að ekkert óeðlilegt sé að þeir notendur, þeir neytendur, það fólk, þau fyrirtæki sem nýta sér þjónustu greiði eitthvað fyrir hana. Það er einmitt það sem við gerum t.d. að öðru leyti í samgöngunum. Hver borgar fjárfestinguna í vegunum? Umferðin. Hver borgar fjárfestinguna í flugvöllunum? Farþegarnir. Það eru flugvallargjöldin, bensíngjöldin, þungaskatturinn o.s.frv. Og við teljum eðlilegt að við stöndum undir þessum fjárfestingum. Við borgum sérstök gjöld sem við nýtum til þess að fjármagna flugvellina okkar, vegina okkar. En við höfum hins vegar talið að ekki væru efni til þess að láta hafnirnar standa að fullu undir þessum fjárfestingum og þess vegna höfum við gripið til þessa úrræðis. Ég tel ekkert óeðlilegt í sjálfu sér að við stígum skref í þá átt, eins og hérna er verið að leggja til, að atvinnulífið og þeir sem nýti hafnirnar greiði það í meiri mæli en núna. Ég tel það ekkert óeðlilega hugsun nema síður sé. Ég vil hins vegar segja að ég tel nauðsynlegt, og vil beina því til hv. samgn., að hún skoði aðeins þróunina sem orðið hefur frá því að nál. sem liggur til grundvallar þessu frv. var skilað --- það var í lok árs 1999, að mig minnir --- að menn skoði aðeins betur þá þróun sem hefur orðið síðan. Mér er mætavel ljóst að sú þróun hefur orðið örari en mann óraði fyrir. Það er ljóst t.d. að stórar hafnir sem á þeim tíma, á árinu 1999, voru í sæmilegum færum hafa verið að missa tekjur. Ástæðan er ekki sú að lögum hafi verið breytt. Ástæðan er ekki sú að menn hafi haft einhverja hugmynd um að lögum yrði breytt. Ástæðan er bara veruleikinn, samkeppnin, sú staða að vöruinnflutningurinn og útflutningurinn hefur safnast á færri hafnir og síðan auðvitað sú staðreynd að þarfir fólks á landsbyggðinni hafa verið þær að fólk hefur viljað fá örari flutning á vörum og þjónustu. Sá veruleiki er horfinn sem við bjuggum við og vorum tiltölulega sátt við fyrir svona fimm, tíu, fimmtán árum, að skipið kæmi einu sinni í viku og stundum ekki einu sinni það og að síðan reyndu menn að bjarga sér eftir föngum með það sem á þyrfti að halda með bílunum sem kæmu þá tvisvar, þrisvar í viku. Núna fara inn á öll helstu svæði bílar nokkrum sinnum á dag og menn telja það lágmarkið sem hægt sé að búa við. Þetta hefur orðið til þess að hafnir hafa verið að missa tekjurnar og það er þess vegna sem við þurfum að bregðast við. Það er þess vegna sem við þurfum að búa hafnirnar þeim vopnum sem þær þurfa til að þær geti brugðist við nógu hratt, til þess að þær verði hreinlega ekki undir í samkeppni, ekki samkeppni endilega á milli hafna heldur við annan flutningsmáta.

Herra forseti. Þar sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson var formaður þeirrar nefndar sem endurskoðaði þessi drög, þau hafnalög sem hér eru til umræðu, langar mig að gefnu tilefni til að spyrja hvort í nefndinni hafi orðið umræður um breytt eftirlitsform og upphaf framkvæmda sem nú miðast við að Siglingastofnun komi þar alfarið að málum þar til framkvæmdir hefjast. Mér skilst að í meginatriðum sjái Siglingastofnunin um alla undirbúningsvinnu og hanni jafnvel mannvirki, en síðan er spurning þegar kemur að framkvæmdinni sjálfri. Ég spyr að gefnu tilefni vegna þess að hér erum við að gera miklar breytingar á höfnum, eigendaformi, rekstrarformi, virðisaukaskatti og fleiru og fleiru í frjálsræðisátt. Þegar ríkið veitir fjármagn til hafnar þá er Siglingastofnun milliliður. Ég spyr þess vegna: Er ekki eðlilegt að treysta hafnarstjórnunum eða sveitarstjórnunum sjálfum ef þær leggja fram fjárbeiðni um uppbyggingu hafna, breytingar eða lagfæringar, að þá sé eðlilegt að sveitarstjórnirnar sjálfar versus hafnarstjórnir innan sveitarstjórnanna beri ábyrgð á því verki sem verið er að ráðast í, leiti leiða, útboða eða geri það jafnvel með þeim hætti að fjármagnið geti í heimabyggð nýst miklu betur en ef Siglingastofnun er milliliður, án þess að ég sé nokkuð að deila á hana?

Virðulegi forseti. Starfssvið Siglingastofnunar hefur tekið mjög miklum breytingum. Fyrir fáeinum árum voru, eins og við munum sem búum úti á landi, starfandi stórir vinnuflokkar á vegum Siglingastofnunar sem komu og önnuðust hreinlega hafnargerð og voru langtímum, vikum og mánuðum saman, við hafnargerð þegar þannig stóð á. Það var lagt niður og þetta er komið inn á útboðsmarkaðinn eins og flest annað. Eftir því sem ég best veit er undirbúningur að hönnun hafnarmannvirkja nú þegar í höndum sveitarfélaganna. Það eru því sveitarfélögin sem út af fyrir sig sjá um þessa þætti. Hins vegar vitum við að þekkingin, grundvallarþekkingin á hafnarmálunum sjálfum er auðvitað mest hjá Siglingastofnun og það er eðlilegt. Hins vegar sjáum við almennt að talsverð breyting verður á hlutverki Siglingastofnunar. Það verður afmarkaðra en áður. Engu að síður er gert ráð fyrir að Siglingastofnun hafi hlutverk, menn mega ekki gleyma því að þrátt fyrir að við séum að stíga þau skref sem hérna er verið að gera er engu að síður gert ráð fyrir talsvert miklum afskiptum ríkisins af höfnum, t.d. er séð mjög vel fyrir þörfum minnstu hafnanna í landinu. Einnig er gert ráð fyrir, eins og við vitum, að ríkið komi að því að fjármagna bæði endurbætur og uppbyggingu skjólveggja og taka þátt í dýpkun o.s.frv. þannig að hlutverki ríkisins er engan veginn lokið. Það er ekki óeðlilegt að mínu mati að stofnanir ríkisvaldsins hafi aðkomu að málinu. Hins vegar er það rétt sem hv. þm. sagði áðan að frv. gerir það að verkum að þessi mál ættu að geta orðið skýrari, og línurnar skarpari þarna á milli. Að mínu mati er enn fremur ljóst að hlutverk Siglingastofnunar verður miklu afmarkaðra.

Herra forseti. Þessi fyrirspurn mín er að gefnu tilefni. Við erum að ræða um hagræðingu í rekstri hafna, jafnvel fækkun hafna og samkeppni hafna. Á sama tíma er nýbyggð höfn í Kópavogi sem ætlar sér í beina samkeppni við Reykjavík og Hafnarfjörð og aðrar hafnir og ekkert óeðlilegt við það í sjálfu sér. En ég held að ég fari með rétt mál að allar þær framkvæmdir eru utan ríkisstyrkja og án afskipta Siglingamálastofnunar, ef ég man rétt. Hér er því um algjört nýmæli að ræða, nýjar framkvæmdir með öðrum hætti en þekkst hefur. Eftir því sem ég best veit hefur Kópavogshöfn ekki þegið neitt ríkisfjárframlag, enda er hún ... 

Herra forseti. Í sjálfu sér er ekki miklu við þessa umræðu að bæta. Ég vil í upphafi þakka hæstv. samgrh. fyrir mjög skýra og greinargóða framsögu með þessu ágæta máli. Hér er vissulega um stórt mál að ræða eins og fram hefur komið í ræðum sem hafa verið fluttar. Um róttæka breytingu á hafnaáætlun og hafnalögum er að ræða. Ég freistast til þess að skoða frv. í tengslum við samræmda samgöngu\-áætlun sem reyndar hefur komið til umræðu, það mæta verk sem kynnt hefur verið fyrir Alþingi frá stýrihópi þar um á vegum samgrn. Má segja að mjög tímabært hafi verið að fjalla um vegamál, hafnamál og flugsamgöngur í einu heildarsamhengi og það er væntanlega engin tilviljun að nýjar áherslur varðandi hafnalög skuli koma skömmu eftir að tillögur stýrihópsins um samræmda samgönguáætlun eru kynntar. Segja má að það séu einkum þrír þættir sem breytingarnar snerta. Í fyrsta lagi er aðkoma ríkisins. Með frv. er verið að marka þá stefnu að ríkið dragi verulega í aðkomu sinni að uppbyggingu hafna. Í öðru lagi er verið að breyta rekstrarformi hafna og skapa þar meiri sveigjanleika þannig að einstakar hafnir og hafnasamlög geti valið sér það rekstrarform sem best hentar þó að, eins og fram hefur komið, hv. þm. Vinstri grænna eigi erfitt með að átta sig á þeirri hugsun. Í þriðja lagi er verið að skapa almennar og sveigjanlegri leikreglur til að hafnir landsins geti tekið þátt í þeirri hörðu samkeppni sem þegar á sér stað, ekki einungis samkeppni milli einstakra hafna heldur líka samkeppni hafnanna við flutninga á vegum sem hafa verið að aukast verulega eins og margsinnis hefur komið fram. Eins og öllum er ljóst, herra forseti, hefur á síðustu árum og áratugum milljörðum króna verið varið til uppbyggingar á hafnarmannvirkjum um land allt. Í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í samgönguháttum landsmanna má segja að sumpart, svo kalt sem það hljómar, sé um offjárfestingu að ræða eins og staðan er í dag, þ.e. að nýtingin á þeim hafnarmannvirkjum sem til eru sé ekki í samræmi við þau verðmæti sem þar liggja. Því má segja, herra forseti, að frv. þetta feli í sér afskaplega merkilega stefnumörkun, að með því sé verið að segja að heildaruppbyggingu hafna, þ.e. stærri hafnarmannvirkja, sé lokið hvað ríkisvaldið varðar en innihald frv. lúti meira að rekstrinum þar sem horft er til framtíðar á þeim grundvelli sem liggur fyrir hvað varðar þau mannvirki sem þegar hafa verið byggð. Mjög mikilvægt er að skoða ákveðna þætti þegar leikreglur eru settar í nýju samkeppnisumhverfi. Eins og frv. gerir ráð fyrir þarf að taka ýmsa þætti til athugunar og verður það gert í hv. samgn. Ég vil þar fyrst nefna atriði sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson nefndi í ræðu sinni, skuldastöðu einstakra hafna. Hún er afskaplega misjöfn og sorglega mörg dæmi eru um hafnir sem standa afskaplega illa og valda meira að segja miklum deilum innan sveitarfélaga og milli sveitarfélaga þar sem um hafnasamlög er að ræða, hin gífurlega erfiða skuldastaða. Það er mál sem hlýtur að verða tekið til skoðunar í hv. samgn. og athugað hvort einhver langtímaáætlun verði gerð í gegnum Hafnabótasjóð eða með öðrum hætti til að leysa þann vanda með það í huga að samkeppnisstaða einstakra hafna um land allt verði sem jöfnust. Sjálft segir sig að með breyttu umhverfi standa þær hafnir sem verst eru settar, skuldsettastar, auðvitað verr að vígi en þær hafnir sem betur eru í stakk búnar til að hefja leik. Í öðru lagi, herra forseti, hljótum við að taka til umhugsunar án þess að það endilega tengist beint frv. --- það er bara sú þróun sem á sér stað og ítrekað hefur verið gerð að umtalsefni í þessari umræðu og annarri --- hvernig flutningar hafa mjög ört verið að færast af sjó á land þar sem stórir og miklir vöruflutningabílar aka landið þvers og kruss, slíta vegum með tilheyrandi kostnaði en notkun hafnanna og flutningar sjóleiðis farið minnkandi. Spyrja má í þessu sambandi hvernig verður í samkeppninni og í ljósi þess hvað landflutningarnir eru orðnir ráðandi þáttur í þessu, hvort hinar stóru hafnir muni beinlínis kæfa hinar minni í ljósi styrkleika síns þar sem þær njóta ýmissa samlegðaráhrifa þar sem þær geta vegna stærðarinnar hugsanlega boðið upp á hærra þjónustustig og hvort það þjónustustig muni laða að sér enn frekari skipaflutninga. Í því sambandi vil ég sérstaklega nefna eitt. Af því að fiskur, bæði hráefni og unnin vara, er fluttur landshorna á milli og við höfum séð gerast, m.a. hjá fullvinnsluskipum sem í vaxandi mæli eru farin að leggja afla sinn upp í Reykjavík þar sem flutningaskipin eru, þá má velta því upp, ég er ekki að segja að það muni gerast en það má velta því upp, ef það verður almenn þróun í ljósi betri þjónustu, lægri gjalda og þar fram eftir götunum að fiskiskip sjái hag sinn í því að landa t.d. í Reykjavík þar sem flutningaskipin eru, þar sem hinir öflugu flutningabílar eiga flestir endastöð eða upphafsstöð. Hvaða áhrif hefði slík þróun á hafnir í sjávarplássum landsins sem byggja tekjur sínar fyrst og fremst á lönduðum afla? Þetta er þróun sem hefur verið að eiga sér stað og ég nefni þetta bara í tengslum við umræðu þessa frv. þó að ég sjái ekki að frv. stuðli frekar að því en gildandi hafnalög. Ég vil velta einu upp, herra forseti. Ég kann ekki í sjálfu sér svar við því en hlakka til að skoða það í vinnu samgn., og það er hvaða áhrif virðisaukaskattur á hafnir kann að hafa, bara efnahagsleg áhrif. Ég vil beina því til hæstv. samgrh. hvort virðisaukaskattur á hafnir muni leiða til þess að sá skattur muni beinlínis renna út í verðlag og hafa þá efnahagsleg áhrif. Ég velti þessu upp út frá því að hafnaþjónusta er jú meðal grunnþjónustunnar í landinu og grunnþjónusta hefur gjarnan verið undanþegin virðisaukaskatti. Maður hlýtur að taka til umhugsunar hvort virðisaukaskattur á hafnir hafi bein efnahagsleg áhrif og kunni að hafa óheppileg áhrif á vísitölu. Ég kann ekki svar við því, beini því til hæstv. ráðherra og að sjálfsögðu mun það verða skoðað í samgn. Rétt að lokum, herra forseti, þykir mér vanta einn þátt í frv. sem verður skoðað í samgn. og það eru skyldur eigenda hafna, umhverfislegar skyldur. Minnst er á það í kafla um móttöku hafna þar sem eigendum hafnanna er gert skylt að sjá til þess að skipsflök og bílhræ og annað sem er á sjó, á yfirborði sjávar eða landi við hafnirnar, skuli fjarlægt en það er hins vegar allur sá óþverri sem er á hafsbotni, þ.e. á botni hafnanna. Kunnugt er að fólk freistast til að henda þangað alls konar drasli og er í rauninni mikill umhverfislegur smánarblettur fyrir okkur og væri mjög æskilegt að hefja þar átak eins og reyndar einstaklingar hafa verið að bisa við að undanförnu. Ég tel eðlilegt að í hafnalögum sé þessi umhverfisskylda sett á eigendur hafnanna, að annast umhverfisþáttinn, ekki bara það sýnilega heldur ekki síður það sem er á hafsbotni innan hafnarmannvirkjanna. Ég læt þessu lokið, herra forseti. Ég tel að vinnan við að fara yfir þetta í hv. samgn. verði skemmtileg, og margir þættir sem þarf að skoða, en ítreka ánægju mína með að frv. skuli vera fram komið.

Herra forseti. Þessi umræða sem háð er í þinginu er um hafnaáætlun. Hv. þm. drap á mál sem er skylt því hvernig menn nýta þá fjárfestingu sem er í höfnum og ég ætla að fjalla örlítið um það. Hv. þm. gerði að umræðuefni þá þróun sem birtist í því að í vaxandi mæli er afli sem landað er úti á landi fluttur hingað til höfuðborgarinnar til vinnslu eða útflutnings eftir atvikum með bílum. Þetta setur gríðarlegt álag á samgöngukerfið á landi, eykur slysahættu eins og menn vita og það hefur reyndar komið til umræðu hérna. Ég tel að mjög æskilegt væri ef hægt væri að sporna gegn þeirri þróun og reyna að nýta sjóleiðirnar betur. Mig langaði þess vegna til að spyrja hv. þm. Hjálmar Árnason, sem vakti með þörfum hætti máls á þessu, hvort hann sjái einhverjar leiðir til þess. Telur hann t.d. að til greina komi að beita einhvers konar hvata í gegnum skattkerfið eða beita skattkerfinu á annan hátt til að ýta þeim flutningum aftur á hafið sem mundi bæði spara fyrir okkur skattborgarana í samgöngum á landi, mundi draga úr slysahættu og mundi auðvitað bæta miklu betur fjárfestinguna sem er gríðarleg í hafnarmannvirkjum?

Herra forseti. Þetta er auðvitað ekki einfalt mál en samt er afskaplega einkennilegt að bílar, jafnvel þungir vöruflutningabílar, skuli mætast á Holtavörðuheiði, annar með þorsk að norðan á leið suður og hinn að sunnan með þorsk á leiðinni norður. Þetta er hins vegar þróun sem atvinnulífið hefur staðið að, og stendur að. Eins og þingmðurinn benti réttilega á kostar þetta mikið slit á vegum sem við sjáum síðan í aukinni þörf í vegáætlun. Að auki skapar þetta slysahættu og því miður hafa orðið sorgleg slys vegna þessarar miklu umferðar. Þingmaðurinn spyr hvort búa megi til einhvern innbyggðan hvata í lög sem leiði til þess að flutningar færist út á sjó aftur. Ég hygg að við hv. þm. séum mjög sammála um að Skipaútgerð ríkisins verði ekki endurvakin. En ég hygg að þetta sé eitt af stærri verkefnunum sem um verður fjallað í samræmdri samgönguáætlun sem hér hefur ítrekað komið til umræðu, og það er verkefni sem við sem þjóð stöndum frammi fyrir eins og aðrar þjóðir, að nota skattkerfið á eldsneyti. Nú blasir við að vistvænir orkugjafar munu verða teknir í notkun hérlendis og erlendis á næstu árum. Þá þurfum við m.a. að svara því hvernig við ætlum að fjármagna vegakerfið þegar bensín og olía verða ekki aðaleldsneytisgjafarnir. Þá þurfum við að finna aðrar leiðir til þess. En það er ein leiðin sem hægt er að fara, þ.e. að beita sérstökum sköttum eða skattaívilnunum til að ,,þvinga`` fyrirtæki til að fara sjóleiðina. Þetta er alveg dæmigert verkefni sem verður spennandi að vinna að í samræmdri samgönguáætlun og sýnir enn einu sinni hversu mikilvægt plagg hún er.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. og tillögu til breytingar frá efh.- og viðskn. á frv. til laga um framlengingu á heimild ríkissjóðs samkvæmt lögum nr. 120/2001 til þess tímabundið að takast á hendur tryggingu eða endurtryggingu á bótaábyrgð sem flugrekendur kunna að baka sér gagnvart þriðja aðila vegna tjóns er hlýst af notkun loftfars vegna hernaðaraðgerða, hryðjuverka eða áþekkra atvika. Virðulegi forseti. Þetta er býsna langt heiti á frv. En það lýsir því líka um hvað málið snýst. Þetta mál hefur komið hér inn áður. Frv. er lagt fram í framhaldi af bráðabirgðalagasetningu fyrir síðustu áramót þar sem þessi heimild var framlengd til 15. febr. Nefndin hefur rætt þetta mál, fengið fulltrúa fjmrn. á fund. Nefndin leggur í brtt. sinni til að þessi heimild verði framlengd, ekki til 15. febr. 2002 heldur til 10. apríl 2002. Fram hefur komið að á alþjóðlegum vettvangi er stefnt að því að fyrir marslok liggi fyrir einhvers konar niðurstaða í því hvernig hægt verði að haga þessum tryggingarmálum til frambúðar. Því er dagsetningin 10. apríl valin. Til umræðu kom í nefndinni að framlengja þessa heimild fram á haust og gefa þá ríkisstjórninni jafnframt heimild til að draga þessa ábyrgð til baka ef aðstæður breyttust. En niðurstaðan varð, eins og fram kemur í nál. og tillögu til breytingar, að miða við 10. apríl og gefst þá tími til þess, ef ástæða er til, að framlengja þessa heimild enn frekar.

Herra forseti, örstutt. Ég hef rætt um þetta áður. Þarna er íslenska ríkið að taka á sig gífurlega ábyrgð fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Þó að líkurnar séu sáralitlar er þarna verið að leika sér með fjöregg þjóðarinnar vegna þess að við erum að tala um þvílíkar upphæðir, ef til skyldi koma, að þjóðin biði þess varla bætur. Ég hef lagt til að hæstv. ríkisstjórn hafi samráð við aðrar ríkisstjórnir um að dreifa þessari áhættu. Það hefur ekki orðið. Sem betur fer höfum við ekki glutrað niður fjöregginu enn sem komið er.