Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Jeg á hjer brtt. á þskj. 654 og verð að fara fáum orðum um aðalefni þeirra, þó menn annars sjeu orðnir þreyttir á umræðum um þetta mál. Brtt. mínar fara fram á, að inndráttur seðlanna byrji 31. okt., vegna þess, að samkvæmt undanfarinni reynslu er mest af seðlum í umferð á þeim tíma, og það er auðvelt að draga inn seðlana á þeim tíma ársins, þegar seðlafúlgan fer minkandi, en hitt er óframkvæmanlegt án mikilla óþæginda, að draga seðla inn á tímabilinu frá 1. maí til 31. október, þegar seðlaveltan er að aukast. Jeg verð einnig að líta svo á, að talsverða áherslu verði að leggja á það, að seðlamergðin sje ekki of mikil í umferð í einu. Þess vegna hefi jeg gert brtt. um það, að 31. október 1922 megi upphæðin ekki vera meiri en 8 miljónir. Þetta er meðal annars nauðsynlegt, ef gildi íslenskrar krónu á að geta haldist í hendur við gildi dönsku krónunnar. Það lánast aldrei, ef svo mikið er haft í umferð af innlendum seðlum, að enginn útlendur seðill haldist hjer við stundinni lengur. Það er alkunn regla í bankafræði, að betri gjaldeyririnn flýr þann lakari, ef nógu mikið er gefið út af þeim síðari. Jeg hefi í sambandi við þetta kynt mjer það, hvernig seðlaumferðinni hefir verið háttað undanfarin 10 ár, og í samræmi við niðurstaðan þar er það, að jeg hefi lagt til, að upphæðin verði 8 miljónir 31. október 1922. Annars hefir verið talað um það, að leyfa 5–6 milj. að vorinu, en það svarar til talsvert meiri upphæðar hlutfallslega en 8 milj. að haustinu. Hjer er því í rauninni um minkun á seðlamergðinni að ræða, þó talan sýnist hærri á pappírnum. Þegar umferðin hefir komist hæst, hefir seðlafúlgan numið um og yfir 11 milj. (1918 og 1920). Þó búast megi við því, að þetta verði lægra næsta ár, án þess að lagaákvæði sjeu um það sett, er þó rjett að samþ.till. En fari svo, að 8 miljónir yrðu ekki nógar, er altaf til það úrræði, sem undanfarið hefir verið beitt, en helst ætti ekki að þurfa að gera, nema í brýnni þörf, - sem sje, að stjórnin gefi út bráðabirgðalög um seðlaaukningu, auk þess sem Alþingi kemur saman áður, og þá mætti gera breytingu, ef nauðsyn þætti. En samt ætti eitthvert hámark ávalt að vera til. Að þessu lúta brtt. mínar, að gera inndráttartímann hagkvæmari og setja sanngjarnt hámark fyrir seðlamergðinni.

Eiríkur Einarsson Það er nú sjeð, að hið háa Alþingi ætlar að ganga frá máli þessu með því að koma framtíðarskipulagi á seðlaútgáfuna. Þó jeg hafi verið á annari skoðun um þetta mál og eigi ekki þátt í þessum úrslitum, hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt., til þess þó að leitast við að gera málið úrslitaskárra frá mínu sjónarmiði. Því hefir verið haldið fram, og það er mín skoðun, að undirbúningur máls þessa væri ónógur að ýmsu leyti, og þess vegna ætti að fresta endanlegum málalokum. Ein hlið málsins hefir þó verið sæmilega undirbúin. Frá Íslandsbanka hendi lá sem sje fyrir samkomulagsboð um það, að láta af hendi seðlaútgáfurjettinn smámsaman, og nú þegar að 21/4 milj. kr., gegn því að fá ívilnanir, t. d. um yfirfærsluskylduna. En þar sem þetta er nú svona, þykir mjer sem þingið megi ekki ganga þegjandi fram hjá þessu, án þess að færa sjer það tilboð bankans að einhverju leyti í nyt; er fyrst að samþykkja handa þjóðinni þann rjett, sem vitanlega er fáanlegur, en síðan óvissuna. Jeg er í tillögum mínum alls ekki að beita.st á móti tilraunum til að hjálpa Íslandsbanka, t. d. um hlutafjárauka, lán eða ábyrgð, ef varúðar er gætt; en að afsala sjer því vilyrði, sem hann sjálfur er búinn að gefa um ríflega afhendingu seðlaútgáfuunar nú þegar og síðan smám saman, það tel jeg með öllu óforsvaranlegt. Hinar brtt. mínar eru bein afleiðing af þeirri fyrstu, þó að undanskilinni 9. brtt., að halda í ítarlegt horf skipuninni, sem af þessu mundi leiða. Annars mintist jeg á þessi sömu málsatriði áður, í sambandi við bankafrv. þeirra þriggja þm.Nd., þegar það var til umr. Og þar sem því frv. var vel tekið af meiri hl. þm., þá bjóst jeg við, að þessar brtt. mínar fengju betri byr, ef haldið væri sömu orðatiltækjum, er grundvöllurinn er sá sami hvort eð er. Taldi jeg óforsvaranlegt að láta það besta úr málinu veslast upp, án þess að sjeð yrði, hvort það mætti ekki fram ganga. Þá er 9. brtt., sem er sjer á parti og ekki viðvíkjandi þessum 3 milj. kr., heldur lýtur hún að því, að meðan ekki er samið við Íslandsbanka, þá haldist þau seðlaútgáfukjör, sem nú eru. Það er ekki rjett að slaka til á meðan eða á undan því að þessir samningar fara fram. Slíkt væri mjög óhyggilegt. Og ennfremur er gert ráð fyrir því með b-lið 9. brtt., að ef ekki gengur saman með ráðamönnum Íslandsbanka fyrir 30. sept., þá þurfi bráðabirgðaskipun, sem jeg hefi gert tillögur um, að næði til 1. maí 1922. Jeg veit ekki til, að gildandi ákvæði um þetta nái lengur en til 1. júní þ. á., og því þarf að hafa þessa viðaukatill. Og að jeg vilji halda þeim ákvæðum, að ekki skuli breytt um yfirfærsluskylduna, er einnig vegna þess, að jeg vil í engu slaka til við bankann á undan samningum. Enda getur það vel flýtt fyrir þeim, að láta alt bíða óbreytt. Jeg vænti þess, að háttv.þm. sjái, að höfuðatriði till. minna er að veita en ekki neita landinu um 3 milj. kr. útgáfurjett, er það á kost á, sem jeg vil telja rjett spor í áttina til að auka sjálfstæði landsins og traust á því, en að hafna slíku væri óverjandi.

Sveinn Ólafsson Við 2. umr. tók jeg að nokkru leyti fram það, sem mjer þykir athugavert við frv. á þskj. 636. Jeg tók þá fram meðal annars, að mjer væri með öllu óskiljanlegt, hvers vegna Alþingi ekki vildi nú taka því boði, er lá fyrir í þingbyrjun frá Íslandsbanka, að sleppa þegar hindrunarrjettinum að útgáfu 21/4 milj. króna í seðlum. En það kom þá í ljós, að meiri hluti háttv.þm. vildi hallast að svipaðri skipun og frv. bendir til, þótt hún sje bein eftirgjöf rjettar ríkisins, og því þýðir lítið að berjast gegn þessu lengur, þótt hjer sje gengið ótrúlega langt í því að hlynna að Íslandsbanka á kostnað ríkisins. En til þess nú að reyna að komast nær þessum háttv.þm., þá hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. ásamt háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), og mjer þætti undarlega við bregða. ef háttv. þingdeild sæi sjer ekki fært að samþ. þær, svo hóglegar sem þær eru og mjög til bóta þeim vandræðabúningi, sem frv. hefir fengið. Þessar brtt. okkar eru báðar á þskj. 651, 6. og 8. brtt. 6. brtt. á þskj. 654 á við 2. gr. frv. og lýtur að því að ákveða það, sem annars í greininni er óákveðið og óljóst, hvernig fara skuli með þá aukaseðla, er kunna að verða fram yfir það, sem í umferð er 1. maí 1922, þegar bankinn á að byrja að sleppa seðlunum. Þessi brtt. ætti að skýra sig sjálf, og mjer finst í raun og veru óþarft að gera ítarlega grein fyrir henni, því hv.þm. munu þegar hafa kynt sjer hana í sambandi við greinina. Vitaskuld er ætlast til þess, að þessir aukaseðlar verði ekki hjá Íslandsbanka, heldur Landsbankanum, og svo hefir hæstv. fjrh. (M. G.) skýrt þetta. Komist brtt. að, þá er með öllu horfinn hugsanlegur ágreiningur um það, hvernig eigi með aukaseðlana að fara. Síðari brtt. okkar er við 5. gr. og lýtur að því að gera tryggilegri undirbúning undir hlutakaupin. Jeg vildi ekki koma fram með brtt. við fyrri hluta greinarinnar, þótt mjer væri það skapi næst, þar sem sagt er, að hlutabrjefin „skuli kaupa“, sem í sjálfu sjer er fjarstæða, því að þar ætti aðeins að vera heimild til að kaupa; en til samkomulags hefi jeg þó aðeins komið fram með þessa brtt. Mjer virðist harla lítil trygging fyrir því, eins og greinin er nú, að þessi nefnd ákveði verð hlutanna óhlutdrægt, því að hana skipa meðal annara 2 fulltrúar bankans sjálfs, sem vart munu láta á sjer standa að hugsa fyrst um hans hag. Svo á að kjósa 2 menn af Sþ. óhlutbundnum kosningum, og verður það því hrein og bein meiri hluta kosning þeirra manna, sem nú er sýnt, að fremst og fyrst hafa hag bankans fyrir augum. Eðlilegra er nú að hafa hlutfallskosningu, eins og við leggjum til, svo að þeir fáu, sem í minni hluta eru, geti einnig haft áhrif á kosninguna. Nefndin á eftir okkar tillögu alls ekki að ákveða verðið, heldur aðeins gera till. til stjórnarinnar eða þá Alþingis, sem svo samþykkir þær eða hafnar. Jeg tel nefndarskipunina fráleita, eins og hún er í greininni, og verkefni nefndarinnar alt of víðtækt, eins og nú stendur á, og þess vegna hefi jeg ekki sjeð mjer annað fært en að gera síðustu tilraun til að koma heppilegra og - jeg vil segja - rjettlátlegra skipulagi á þetta, og það getur eflaust orðið með þriggja manna nefnd, sem kosin er hlutbundinni kosningu og fenginn er tillögurjettur í stað ákvörðunar. Það eru ýmsar aðrar brtt. á þskj. 654, en jeg hefi ekki haft tíma til að bera þær saman við frv., af því að þær komu einmitt fram á þessu augabragði. En brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) nálgast þó mjög þá hugsun, sem liggur að baki brtt. okkar háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) við 2. gr. Þess vegna hefði jeg getað fallist á þær, ef háttv.flm. (J. Þ.) hefði ekki lagt til að fresta seðlaafhendingu bankans enn af nýju um 6 mánuði, frá 1. maí til 31. okt. 1922. En það er sama og að rýra rjett ríkissjóðs til seðlatökunnar og draga enn meir fram hlut bankans en. komið er. Um 5. brtt., frá sama háttv.þm. (J. Þ.), er ekkert að segja; hún er afleiðing þeirrar fyrri og til samræmis sett. En þessar brtt.háttv.þm. (J. Þ.) tel jeg ekki mega komast að, af því að þær rýra rjettinn þeim megin, sem jeg vil láta hann vera ríkastan, rýra rjett ríkisins og Landsbankans. Annars læt jeg skeika að sköpuðu um það, hvernig fer með brtt. okkar háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), og vænti þess, að þeirra góði málstaður bjargi þeim.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil láta mjer nægja í fáeinum orðum að segja hvernig jeg lít á brtt. þær, sem fram hafa komið við þessa umr. Jeg tek þá fyrst brtt.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). Þær hafa flestar komið fram áður, hjer um bil eins eða alveg með sömu orðum, en ekki náðst samkomulag um þær, svo að það virðist vera tilgangslítið að bera þær fram nú á ný. Og jeg verð að leggja á móti þeim nú, af sömu ástæðum og við 2. umr., en þær ástæður hirði jeg ekki um að fara að telja nú aftur við þessa umr. Þó vil jeg sjerstaklega minnast á síðustu brtt. hans, sem virðist vera á litlu viti bygð, eins og flest annað í þessu máli, sem komið hefir frá þessum háttv.þm. (E. E.), þessum alkunna þokuhnetti þingsins. Frv. á sem sje að öðlast gildi strax, en koma þó ekki til framkvæmda, og ef svo hluthafafundur fæst ekki til að ganga að frv., þá skal sama skipulag og nú er um seðlaútgáfuna gilda til 1. maí 1922. Jeg sje nú enga ástæðu til þess að gefa bankanum í skyn, að geti hann ekki gengið að frv., þá fái hann að halda öllum rjettindum sínum áfram. Hjer er verið að auka á rjettindi hans, en það er lítt í samræmi við ummæli þm. (E. E.) í þessu máli. Jeg vil halda fast við það, að það sje nú þegar ákveðið, að Íslandsbanki geti ekki haldið því fram síðar, eða nokkur vafi komist að um það, að hann eigi að halda seðlaútgáfunni áfram. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að ræða þessar till. frekar; þær eru afturgöngur, og þegar samkomulag er fengið á öðrum grundvelli, þá er ekki ástæða til að vera að halda þeim á lofti. Þá kem jeg að brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um takmörkun seðlaútgáfunnar. Hann velur þann tíma, þegar mest er úti af seðlum, til að takmarka á. Að þessu leyti álít jeg brtt. hans vera til bóta, því sjálfsagt er að takmarka seðlaútgáfuna, eftir því, sem viðskiftalífið þolir. En það er þó dálítill ágalli, að tíminn skuli vera framlengdur til hausts 1922, þó að það af minni hálfu skuli ekki verða gert að kappsmáli. Sama er að segja um 2. brtt. hans. Hún er alveg í samræmi við þá fyrstu. Um fyrri till. frá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er það að segja, að svo framarlega sem till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verður samþ., þá er þessi till. útilokuð. Þetta vildi jeg aðeins benda á, og jafnframt það, að ef þessi brtt. verður samþ., þá sýnist mjer, að Íslandsbanki hafi dálitla hvöt til að hafa sjerlega mikið af seðlum úti 1. maí 1922. Þá kem jeg að síðari tillögu hans og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), Að henni get jeg ekki gengið, því að þar er öllum vandanum skelt á stjórnina. Það er miklu betra eins og er í 5. gr. frv., að verð hlutanna sje ákveðið af þessari nefnd; og svo er annað atriði, sem sje það, að mjer skilst að ekki eigi annað mat að fara fram en þessara manna, er Alþingi kýs. Aðeins annar aðilinn á, eftir till. þessari, að tilnefna menn í þessa nefnd. Slíkt er mjög óaðgengilegt og varla frambærilegt, því að það hlýtur að vera sanngjörn krafa, að báðir aðiljar hafi jafnt tækifæri til að koma fram sínum kröfum, og svo sje óvilhallur oddamaður, sem skeri úr. Ef háttv.þm. (Sv. Ó.) keypti hlut, þá þætti honum víst óaðgengilegt, ef seljandi einn ætti að tilnefna menn til að meta hann. Mjer skildist á háttv.flm. (Sv. Ó.), að honum þætti ekki sanngjarnt ákvæðið í 5. gr. Jeg held nú einmitt, að það sje mjög sanngjarnt, að hvor aðili tilnefni 2 menn og æðsti dómstóll landsins oddamann. Og jeg get ekki gert þeim mönnum, sem Alþingi velur, upp svo hræðilegar sakir, að þeir láti hag bankans ganga fyrir hag síns eigin lands. Sama máli er að gegna um oddamanninn. Ef ekki má treysta þeim mönnum, sem Alþingi útnefnir á þennan hátt, þá fæ jeg ekki sjeð, hverjum megi treysta. Og ef æðsta dómstól landsins má ekki treysta til þess að útnefna óvilhallan oddamann, sýnist mjer flest sund lokuð. Hverjum getum vjer þá eiginlega treyst?

2514Gunnar Sigurðsson: Jeg fjell frá orðinu við 2. umr. þessa máls; kveð mjer því hljóðs nú, þar sem jeg hefi sjerstöðu til þessa máls. Þá get jeg lýst yfir því þegar, að jeg er frv. samþykkur í því að hjálpa Íslandsbanka úr þeim kröggum, sem hann nú er kominn í, vegna þess, að slíkt er nauðsynlegt til þess að bjarga atvinnuvegunum. Jeg er einnig samþykkur frv. í því, að veita tilstyrk með hlutafjárkaupum og sömuleiðis að styrkja bankann með lántökum. En hins vegar er jeg algerlega á móti endanlegu skipulagi seðlaútgáfunnar nú þegar. Og sannfæring mín er sú, að seðlaútgáfan eigi helst að vera hjá hvorugum bankanum, og þó síst hjá Íslandsbanka. Jeg gat og um það við 1. umr., að seðlaútgáfan mundi verða langtryggust í höndum veðbankans. Þetta liggur og í augum uppi. Enginn er svo heimskur, að hann vilji ekki heldur veð í fasteign en í víxlum og öðrum þeim pappírum, sem bankarnir hjer hafa nú að bjóða. Jeg legg því mikla áherslu á það, og vænti þess af stjórn og þingi, að góðir og víðsýnir menn verði nú kosnir til þess að athuga bankamálin rækilega, og það menn, sem ekki þykjast of góðir að leita upplýsinga sjer fróðari manna útlendra um það, hvernig þessi bankamál megi best skipast. Jeg legg meiri áherslu á þetta en frv. þingsins um málin, því við þm. erum engir sjerstakir bankafræðingar, sem ekki er heldur von til. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) mótmælti um daginn þeim orðum mínum, að Íslandsbanki væri spekulationsbanki, og sagði hann vera útgerðar- og verslunarbanka. Hann ætlaðist til, að jeg tæki þessi orð aftur. Það þykir mjer satt að segja nokkur frekja hjá háttv.þm. (J. Þ.). Enginn getur mótmælt þessu. Bankinn er að vísu útgerðarbanki líka. En það er ekki mikill munur á útgerð og spekulation, og hann hefir verið rekinn hjer á síðustu árum einmitt sem slík. Er það ekki t. d. spekulation að senda mestallan fisk af Íslandi árið sem leið í heildsölu, eins og Íslandsbanki gerði? Útgerð fylgir líka áhætta mikil. Það er einmitt vegna áhættunnar, að útgerðarbankar verða að taka hærri vexti en t. d. veðbankar. Út af orðum hæstv. fjrh. (M. G.) vil jeg taka það fram, að mjer virðist ekki tryggilega gengið frá hlutafjárkaupunum í frv. eins og það kom frá háttv.Ed. Það hefir verið svo hjer á þinginu, að þingmenn hafa nokkuð skifst í tvö horn, eftir því hvort þeir hafa talið sig málsvara fyrir Íslandsbanka eða Landsbankann. Þess vegna gæti jeg trúað því, að ef þingið kysi 2 menn til að rannsaka bankamálin, þá muni annarhvor þeirra verða Íslandsbanka hlyntur. Svipað má segja um hæstarjett, að þó jeg enganveginn væni þá menn, er þar eiga sæti, um græsku, þá er mjer þó um það kunnugt, að sumir þeirra muni eiga hluti í Íslandsbanka. Jeg geri því þá kröfu sem þm. fyrir landið fyrst og fremst, að úr því þingið nú bregst drengilega við til að hjálpa bankanum, að þá sje þó öll aðgæsla höfð og ekki hlaupið í neinar gönur. Það þarf að fara fram nákvæm rannsókn á bankanum áður en hlutakaupin fara fram. Og hluthafarnir verða þá að sætta sig við fall á hlutabrjefunum, ef rannsóknin sýnir að það er rjett.

Jakob Möller Það var dálítið atriði í ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), í sambandi við brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem kom mjer til þess að standa upp. Mjer skilst sem sje, að hæstv. fjrh. (M. G.) sje nú kominn að nokkuð annari niðurstöðu en við síðustu umr. þessa máls. Jeg gerði þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar um það, hvernig afhending seðlaútgáfunnar í hendur ríkissjóðs ætti að fara fram, hvort heldur neðan frá eða ofan frá, eða með öðrum orðum, hvort Íslandsbanki ætti að hafa útgáfu toppseðlanna á hendi til loka leyfistímans eða ríkissjóður að taka við henni strax. Og hæstv. fjrh. (M. G.) sagði þá, að sú væri meiningin, að sú útgáfa fjelli til ríkissjóðs. Eftir till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) skilst mjer, að það sje aftur á móti meiningin, að toppurinn sje í höndum Íslandsbanka. Skildist mjer á hæstv. fjrh., að hann gengi inn á þessa till., og hefir hann þá allmjög snúið við blaðinu. Ef því er slegið föstu, að Íslandsbanki eigi að draga inn á fyrsta ári 1 miljón af seðlum, þá leiðir af því, að sú miljón fellur til ríkissjóðs. En það verður þá væntanlega föst útgáfa, svo Íslandsbanki hefir toppseðlana eftir sem áður. Jeg hefi raunar ekkert sjerstakt við þetta að athuga, en vildi aðeins vekja athygli á því. Jeg legg ekki mikið upp úr því að ákveða hámark seðlaútgáfunnar 31. okt. 1922, og tel þá brtt. í raun og veru þýðingarlausa. Gat og ekki betur skilið en að háttv.till.maður segði, að stjórnin gæti þá, ef þörf væri, heimilað bankanum að gefa út meiri seðla en að þessu hámarki, 8 milj. kr., og auðvitað yrði það gert, hvað sem þessu hámarki líður. Sem stendur sje jeg ekki neinar líkur til þess, að ekki verði þörf fyrir meiri seðlaútgáfu á næsta ári en 8 milj. kr. En til þess að bæta úr þeirri þörf, vill þá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) helst láta kaupa og flytja inn danska seðla. Jeg get nú fullvissað háttv.þm. um það, að til þess verður ekki gripið, heldur mun stjórnin að sjálfsögðu leyfa bankanum að auka seðlaútgáfu sína eftir þörfum, og láta hann þá heldur greiða vöxtu af þeim seðlum í ríkissjóð heldur en til útlendra banka. Hitt, að flytja inn erlendan gjaldmiðil til almennra viðskifta, væri hrein fjarstæða. Það hefir verið mikið um það rætt og ritað í öllum löndum, hvernig eigi að fara að því að takmarka seðlaútgáfuna. Er ástandið í því efni síst verst hjer, því að seðlaútgáfan hjer er t. d. helmingi minni en í Danmörku. Og stafar það að vísu vafalaust að miklu leyti af því, að viðskiftum okkar er þannig háttað, að við þurfum ekki eins mikið í reiðufje. Jeg býst við því, að það verði örðugt hjer sem annarsstaðar að ákveða seðlaútgáfunni takmörk. Ef seðlar eru innleysanlegir og of miklir, þá er komið með þá í bankana aftur og þeir leystir inn, og seðlaútgáfan takmarkar sig þannig sjálf. En ef seðlar eru óinnleysanlegir, þá er öllu verra við þetta að fást. Sýnist þá eina leiðin til takmörkunar sú, að láta bankann greiða vexti af seðlaútgáfunni, þannig, að hann geti engan hag haft af óhæfilega mikilli seðlaútgáfu. Að setja eitthvert hámark, svona alveg út í bláinn, getur orðið viðskiftalífinu og öllum atvinnurekstri stórhættulegt, ef því er þá framfylgt. Að öðrum kosti er það þýðingarlaust. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að eina ráðið til þess að íslenskur gjaldeyrir hjeldist í fullu verði væri að takmarka hann þannig, að ávalt væri líka erlendur gjaldeyrir í landinu jafnframt. En gallinn á þessu er sá, að útlendi gjaldeyririnn helst því aðeins í landinu, að hann sje ekki verðmeiri en sá innlendi. Annars er hann fluttur út. Fyrir þessu er full reynsla fengin hjer á landi, auk þess, sem það liggur í hlutarins eðli. Þetta er því ekkert ráð, eins og allir geta sjeð. Enda mundi og verða „tvíeggjuð“ hjálpin í því, að takmarka íslenskan gjaldeyri og flytja inn útlendan. Það er svo um erlendan gjaldeyri, eins og hverja aðra vöru, að hann fæst ekki fyrir ekki neitt. Ef við kaupum hann, þá aukast auðvitað skuldirnar við útlönd að sama skapi, lánstraustið rýrist, og afleiðingin verður auðvitað, að gengi íslenskrar krónu hlyti að lækka, en ekki að hækka. Ennfremur talaði þessi háttv.þm. (J. Þ.) um það „nýja hugtak“ að gefa út nýja seðla, eftir því sem viðskiftaþörfin krefur. En jeg verð að vekja athygli hv.þm. á því, að þetta hugtak er jafngamalt Íslandsbanka. Hann hafði upphaflega að lögum heimild til þess að gefa út seðla alt að 21/2 milj. Fyrst í stað þurfti ekki að gefa út fulla miljón kr., en síðan fór seðlaútgáfan smáhækkandi, en vitanlega hafa altaf verið gefnir út seðlar, eins og talið hefir verið að viðskiftaþörfin krefði. Hjer er því ekki komið inn á neina nýja braut. Það er aðeins erfiðara nú, vegna óinnleysanleika seðlanna, að ákveða seðlaþörfina. En í því skyni er alveg þýðingarlaust að setja svona hjegóma ákvæði um hámark seðlaútgáfu í lög, og það því fremur, þegar fyrirfram er heimilað að fara upp úr því. Hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um brtt.hv. 1. þm. Árn. (E. E.) sem „afturgöngur“. Mjer þótti það dálítið merkilegt. Svipaðar till. hafa að vísu komið hjer fram áður, í frv., sem gekk til 2. umr., en var aldrei drepið. Það er því með öllu óviðeigandi að kalla þetta afturgöngur. Og mjer sýnast þessar till. að mörgu leyti svo merkilegar, að jeg vonast til, að hæstv. stjórn geri nú grein fyrir afstöðu sinni til þeirrar skipunar, sem þar er farið fram á. Og það ætti hann því fremur að gera, sem hann, einmitt þegar þessi skipun var hjer til umr. áður, skaut því til flm., að þeir skyldu ekki leggja kapp á að koma því frv. fram, en koma heldur fram með brtt. í sömu átt við Ed. frv. eins og þeir nú hafa gert. Og þó hæstv. fjrh. (M. G.) segi nú, að háttv.Ed. muni ekki samþ. þessar brtt., þá er það engin ástæða, enda liggur ekkert fyrir um það frá háttv.Ed. Og jeg veit ekki til, að þær hafi verið lagðar fyrir deildina, svo að hún gæti áttað sig á þeim. Stjórnin þarf því að gera grein fyrir því frá eigin brjósti, en ekki frá brjósti háttv.Ed., hvers vegna þessar brtt. megi ekki ganga fram. Það er vitanlegt, að Landsbankinn leggur nú mikla áherslu á að fá rjett til þess að gefa út þær 3 milj. kr., sem stjórnarfrv. heimilaði honum. Brtt. háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) fara fram á hið sama, og sýnist því undarlegt af stjórninni að virða þær að vettugi. Jeg skal svo ekki frekar gera grein fyrir afstöðu minni til þessara till. En vona, að stjórnin geri aðra grein fyrir afstöðu sinni til þeirra en þá, að háttv.Ed. sje á móti þeim. Þessar till.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) fara einmitt í þá átt, sem stjórnarfrv. fór, með skýringum tveggja ráðherranna, og er því kynlegra, hvað hæstv. stjórn virðist nú vera þeim fjandsamleg.

Sveinn Ólafsson Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir að nokkru leyti tekið af mjer ómakið, þar sem hann benti rjettilega á það, að eftir tillögum háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og eftir því sem orðin fjellu hjá hæstv. fjrh. (M. G.), þá hljóti aukaseðlarnir að verða gefnir út af Íslandsbanka, og rjetturinn er þá hjá honum, en ekki hjá ríkissjóði. Það er því bersýnilegt, að af þessum tvennum tillögum lúta brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) meira að því að draga fram hlut Íslandsbanka gagnvart ríkinu eða gagnvart Landsbankanum. Fyrir þá skuld álít jeg ekki, eins og jeg hefi tekið fram áður, tiltækilegt að ljá þeim lið. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta, en víkja nokkuð að því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði um tillögur okkar þm. Ísaf. (J. A. J.) á þskj. 654. Hann hjelt því fram, að tillögur okkar væru ekki aðgengilegar, meðal annars vegna þess, að ef þær næðu fram að ganga, þá gæti það orðið hvöt fyrir Íslandsbanka til þess að reyna að hafa sem mest af seðlum úti, þegar innlausnartími þeirra byrjaði. En jeg hygg, að það sje á valdi stjórnarinnar, hvað mikið er í umferð á þeim tíma. Það má máske segja, að bankinn gæti farið að lána sem mest út og gefa sem mest út af seðlum, rjett áður en innlausnin byrjaði. Það er óviðfeldið að gera ráð fyrir slíku, og það ætti að vera á valdi stjórnarinnar, hvort seðlaumferðin er hæfileg. Mjer virtist hæstv. fjrh. (M. G.) aðhyllast frekar brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) heldur en okkar þm. Ísaf. (J. A. J.), en það kom ekki skýrt fram í orðum hans. Hæstv. fjrh. (M. G.) mótmælti því, að matið á hlutabrjefunum væri ekki fulltrygt eftir frv. Munurinn á þessu er, að eftir frv. eiga fulltrúarnir að ákveða verðið, en eftir tillögum okkar eiga þeir aðeins að gera tillögur um það, og er þetta geysimikill munur. Hitt er það, eins og jeg tók fram, að ekki er verið að væna þá menn, sem kosnir verða af Alþingi, um það, að þeir meti ekki rjett verð hlutabrjefanna. Það er svo langt frá, að í till. okkar liggi nokkurt slíkt vantraust, og er því óþarfi að leggja þá meiningu inn í hana. Það væri heldur engin ástæða að gruna menn um slíkt, en trygging fyrir því, að þetta mat yrði rjett, er ekki meiri heldur en ef farið væri eftir till. okkar. Það hefir komið fram í umræðunum, þó mjer sje ekki fyllilega ljóst, hvaða þýðingu það hefir, að dómendur í hæstarjetti sjeu hluthafar í Íslandsbanka. Þótt svo væri, tel jeg enga ástæðu til að vantreysta þeim. Að það sje ósanngjarnt gagnvart bankanum, að aðeins þingkjörnir fulltrúar segi álit sitt um það, hvað þeir telji sanngjarnt verð brjefanna, get jeg heldur ekki sjeð. Matið á að vera algerlega óhlutdrægt og bygt á nákvæmri rannsókn. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta.

Eiríkur Einarsson Hæstv. fjrh. (M. G.), sem jeg hjelt að mundi taka brtt. mínum feginsamlega, verður hið versta við, og þykir mjer það undarlegt. Ákvæðið um 3 milj. kr. handa Landsbankanum er ættað frá stjórnarfrv., og var það atriði þess, er gaf því helst gildi. Ráðherrann er meira að segja orðvondur og talar um afturgöngur. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) tók það rjettilega fram, að brtt. mínar verða síst nefndar því nafni. Þær eiga skyldast við frv. háttv. þriggja Nd.-þingmanna, er aldrei hefir sálast, en gekk hið síðasta, er maður sá til þess, til 2. umr., og var hið besta þessara frv., er fram hafa komið í bankamálum. Verði því um afturgöngur að ræða í sambandi við þetta mál, munu þær varla koma fram fyr en víg hafa farið fram, og verða þeir þá að líkindum fyrst fyrir slíku, er leggja á banaráðin. Hefir hæstv. fjrh. (M. G.) hjer gert sitt til í þeim efnum, er hann legst á móti góðu máli, og hittir hann sig þar sjálfan fyrir. Um brtt. mína viðvíkjandi bráðabirgðaskipulagi seðlaútgáfunnar vil jeg taka það fram, að hún er í samræmi við frv. að öðru leyti. Það hefi jeg tekið fram áður við umr. þessara mála. Það, sem jeg vildi fyrst koma í veg fyrir, er afsláttarpólitíkin, að slakað verði á öllu að óreyndu, hvort saman gengur við bankann. Gerist hæstv. fjrh. (M. G.) ólíkur sjálfum sjer, ef hann vill setja Íslandsbanka þyngri kosti í þessum efnum og þykir jeg gefa honum helsti undir fótinn með ákvæðinu. Ef ráðherrann getur haldið þessu málefni í enn tryggara horfi en jeg hefi gert tillögu um, hvernig sem fer, skyldi það gleðja mig.

Jón Þorláksson Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) taldi, að í brtt. minni fælist aukning á seðlaútgáfu Íslandsbanka og að rjettur bankans væri aukinn með því, að tímatakmark innköllunar seðlanna er fært frá 1. maí til 31. okt. Aukningin er aðeins í orði, en ekki á borði, eins og jeg áður hefi gert grein fyrir. En um tímann er það að segja, að þótt settur væri 1. maí, þá mundu seðlarnir í reyndinni ekki verða dregnir inn fyr en seðlaþörfin fer að minka, eftir 31. okt., og jafnvel ekki fyr en í árslok, eins og hæstv. fjrh. (M. G.) þegar hefir útlistað. Mjer hefði verið alveg sama, þótt ákveðið hefði verið 31. okt. 1921, en jeg treysti mjer ekki til að gera neina skynsamlega till. um ákvörðun seðlamergðarinnar 31. okt. 1921, vegna þess, að seðlaþörfin á þeim tíma er svo mjög komin undir ráðstöfunum bankans frá fyrri hluta ársins, sem þegar eru um garð gengnar. En sje sett lögákveðið hámark fyrir seðlaumferðinni 31. okt. 1922, þá getur bankinn í tíma gert þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru, til þess að komist verði af með hina ákveðnu seðlamergð. Jeg er sjerstaklega mótfallinn VI. brtt. á þskj. 654, frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), því að af henni mundi leiða meira seðlaflóð en áður hefir verið í landinu. Íslandsbanki mun þá, vegna sinna eigin hagsmuna, freistast til að hafa sem allra mesta seðla úti 1. maí 1922, því að við það eykst seðlaútgáfa hans hlutfallslega fyrir öll þau ár, sem eftir eru af leyfistímanum. Það er gróði fyrir hann að hafa sem mesta seðla úti þennan dag, þó hann þurfi að borga fulla forvexti af því, sem er fram yfir 7 miljónir kr. Og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) má ekki halda, að neinir erfiðleikar sjeu á því fyrir bankann að koma seðlunum út. Ekki er annað en að veita þau lán, sem um er beðið. Þar við bætist svo, að eftir brtt. á að gefa út af ríkissjóðs hálfu alla aukaseðla, sem þarf umfram það, sem Íslandsbanki hefir úti 1. maí. Þótt Íslandsbanki færi ekki frekara í sakirnar en það að hafa úti 7 milj. 1. maí, þá mundu þar til svara einar 13 milj. kr. 31. okt. Yfir höfuð er ekki hægt að setja seðlamergðinni nein takmörk eftir þessari brtt. VI á þskj. 654. Reynist hámark það, er jeg sting upp á, 8 milj. 31. okt. 1922, of lágt, þá má, eins og jeg þegar hefi sagt, breyta því á næsta þingi. Hjer hefir verið mikið talað um svo nefnda „toppseðla“, hvor bankinn ætti að gefa þá út, meðan seðlaútgáfan væri í höndum tveggja banka. Alt þetta tal er á misskilningi bygt, því að strax og orðin er nokkur veruleg seðlaútgáfa, einnig hjá þeim bankanum, sem minna hefir, þá hljóta að verða „toppseðlar“ hjá þeim báðum, þ. e. þeir báðir að hafa færri seðla í umferð þann tíma árs, sem seðlaumferðin er minst, heldur en þann tímann, sem hún er mest, nema einhverjar alveg sjerstakar ráðstafanir sjeu gerðar með lögum eða á annan hátt, til þess að annarhvor bankinn á hverju ári innkalli svo mikið af sínum seðlum, sem nemur öllum mismuninum á mestu og minstu seðlafúlgu í umferð. Viðvíkjandi seðlamergðinni skal jeg einungis bæta því við, að allir okkar bankafróðustu menn, að minsta kosti þeir, sem ekki eiga nú sæti í bankastjórn, leggja mjög mikla áherslu á, að seðlamergðin sje takmörkuð meðan seðlarnir eru óinnleysanlegir. En þegar sú stund kemur, að þeir verða innleystir með gulli, þá takmarkast útgáfan af því, án þess að löggjafarvaldið þurfi að reisa skorður við henni. Vitanlega er ekki þörf á slíkum takmörkunum, ef mönnum stæði á sama, þótt okkar gjaldeyrir hefði lægra gengi en danskir seðlar, og sumum hefir fundist það vera rjetta leiðin að lofa slíkum gengismun að koma fram. En jeg held, að það sje ekki rjetta leiðin, heldur sú, að reyna að halda uppi jafngengi við danskan gjaldeyri, en þá má ekki hafa meira af seðlum í umferð en vera mundi eða fært þætti, ef okkar seðlar væru innleysanlegir - ekki með gulli, heldur með dönskum Þjóðbankaseðlum. Þetta mundi vera besta ráðið til að halda okkar seðlum í sama verði og dönskum seðlum. Að öðru leyti skal jeg geta þess um mínar brtt., að jeg hefi leitað fyrir mjer í háttv.Ed., hvort frv. með breytingum mínum mundi ná samþykki þeirrar deildar, og eftir því, sem best verður vitað er ekkert því til fyrirstöðu.

Jakob Möller Jeg hafði búist við, að hæstv. fjrh. (M. G.) tæki til máls á undan mjer. En það gerir vitanlega ekkert til; jeg veit, að svar hans kemur, þótt seinna verði, og jeg get þá hagað atkvæði mínu eftir upplýsingum þeim, er hann gefur. En það, sem kom mjer til að standa upp, voru ummæli samþm. míns, háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann sagði, að jeg hefði oft minst á „toppseðlana“ svokölluðu. Þetta er alveg rjett, en það er af því, að jeg veit, hve mikla þýðingu þeir hafa í þessu máli. Það er viðurkent af hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að tilgangur hans sje, að Íslandsbanki hafi toppseðlana fyrst um sinn, en mjer skilst, að svo verði til loka leyfistímans. Og jeg held, að það sje háttv. samþingismaður minn, sem misskilur þetta, en ekki jeg. Hann segir, að auðvitað hljóti toppseðlarnir að verða hjá báðum bönkunum, sem með seðlaútgáfuna fari. Jeg veit, að bankarnir líta öðruvísi á þetta. Og jeg veit ekki betur en að það hafi verið alveg ófrávíkjanlegt skilyrði af Íslandsbanka hálfu, að hann hjeldi toppseðlaútgáfunni. Ekki skal jeg neita því, að svo mætti koma seðlaútgáfunni fyrir, að tveir bankar geti haft þessa toppseðlaútgáfu á hendi. En þá er mjer spurn um það, hvort það mundi affarsælla, eða hvort þá yrði hægra að hafa eftirlit með seðlaútgáfunni og seðlaþörfinni! Að öðru leyti vek jeg aðeins athygli á því, að hjer er að nokkru leyti verið að semja um rjett, sem Íslandsbanki hefir og ekki verður af honum tekinn, nema hann brjóti hann af sjer eða afsali sjer honum. En hæstv. fjrh. (M. G.) hefir látið það í ljós, að hann telji hann ekki hafa brotið rjettinn af sjer, og skilst mjer þá, að hitt verði að vera „á hreinu“, hvort hann vill afsala sjer rjettinum. Það kemur auðvitað ekki til, ef það er rjett, sem jeg held fram, að hann haldi toppseðlaútgáfunni samkvæmt till.háttv. samþm. míns (J. Þ.). Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að allir bankafróðir menn teldu það fyrsta skilyrðið til að koma bankamálunum í gott horf, að takmarka seðlaútgáfuna. Jú, mikið rjett. Á þessu hafa allir „teoretikarar“ um heim allan verið að klifa árum saman. En það gengur illa að koma því við í framkvæmdinni. Það er vitanlega rjett, að seðlaútgáfan ætti ekki að vera meiri en nauðsyn ber til, en vandinn er að ákveða nauðsynina. Og þrátt fyrir alt tal hinna bankafróðu manna, þá hefir þetta hvergi tekist. Og það er gersamlega þýðingarlaust að setja lög um það, að hinn 31. okt. 1922 megi ekki vera meira en þetta og þetta í umferð af seðlum, því að það verður samt látið vera meira, ef þörf krefur. Sami háttv.þm. (J. Þ.) talaði enn um verðfall á íslenskum seðlum, í samanburði við danska seðla, og vildi flytja danska seðla inn í landið, að mjer skildist til þess að halda íslenskum seðlum uppi í verði innanlands. En mjer er spurn: Hvað er greið leið til að lækka gengi á íslenskum seðlum einmitt innanlands, ef ekki sú, að flytja danska inn? Þá mundi verða þvílíkt kappboð um dönsku seðlana, til þess að senda þá til útlanda aftur, að jeg efast ekki um, að fljótlega yrðu boðnar 20 kr. íslenskar fyrir hverjar 10 danskar. Það verð jeg að segja, að er mjög illa til fundin leið til aðgengi íslensku seðlanna, og það mundi koma okkur í slíkar fjárhagslegar ógöngur, að slíkt hefði ekki þekst hjer áður.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer sýnist vera orðið allþunnskipað í sætum deildarinnar, og skal jeg því reyna að vera stuttorður, þótt jeg þurfi að svara nokkrum háttv.þm. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði, að hjer berðust tveir flokkar í þinginu. Drægi annar taum Íslandsbanka, en hinn taum Landsbankans. Sjálfur virtist hann telja sig nokkurskonar hvítan engil, sem stæði utan við flokkadrátt þennan. Jeg veit ekki, hvaðan þessum háttv.þm. (Gunn. S.) kemur rjettur til að bera þingbræður sína slíkum brigslyrðum. Hann sagði, hv.þm.( Gunn. S.), að ráðstöfun sú, sem gert er ráð fyrir í 5. gr. frv., um skipun oddamannsins, gæti hæglega leitt til hlutdrægni. Kvað hann sjer kunnugt um það, að meiri hluti hæstarjettardómaranna ætti hluti í Íslandsbanka. Það má vel vera. En jeg verð nú að segja það, að ef þetta á að hafa þau áhrif, að þeir verði hlutdrægir í þessari útnefningu, þá er fátt sem treysta má í þessu landi. Hvernig á þá að dæma um mál, sem rísa kunna milli ríkisins og bankans. því að sú er tilætlunin, að dómstólarnir skeri úr, ef ágreiningur kemur þar upp. En annars er það venja, að vera ekki að blanda æðstu dómstólum inn í „partí“-deilur. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði skift um skoðun í máli þessu, og bygði það á því, að jeg mælti með brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). En jeg fæ ekki sjeð neitt ósamræmi í því, þótt jeg gefi ákveðna skýringu í einhverju máli, og taki svo vel brtt., sem fram kemur í því máli síðar. Sami háttv.þm. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði ekki fært fram neinar ástæður fyrir því, að jeg væri á móti brtt.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). En jeg sagði, að þær mundu ekki ganga í gegn í þinginu. Þá ástæðu kvaðst hann ekki taka gilda, en það er hægur vandi að berja hausnum við steininn og heimta nýjar og nýjar ástæður, en jeg er ekki skyldur að hlaupa eftir því.  (Jak. M.: Hvaða sannanir eru fyrir því að þar nái ekki fram að ganga?)  . Jeg get ekki sannað, að þær komist ekki í gegn, og háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) getur ekki sannað, að þær nái fram að ganga. En jeg legg undir dóm háttv.þm., hvorum þeir trúi betur.  (Jak. M.: Reynslan sker úr)  . Alveg rjett. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að matið á hlutunum yrði að vera óhlutdrægt. Það er mikið rjett. Jeg álít, að ráðstafanir þær, sem 5. gr. frv. gerir í því efni, sjeu fullnægjandi til þess að fyrirbyggja hlutdrægni, þar sem aðiljarnir eiga að útnefna til matsins sína 2 mennina hvor og hæstirjettur oddamanninn. Það var útúrsnúningur hjá honum, er hann sagði, að Íslandsbanki yrði að taka þann kost að gefa seðla sína, til þess að koma þeim út. Hann mun hafa ráð á að losna við þá án þess. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, að ef stjórnin gæti bent á betri veg en þann, sem hann kemur með, þá gæti hann fallið frá till. sínum. Jeg hefi aldrei hrósað mjer af því, að jeg væri slyngur í að finna nýja útvegi, en það sem hann er að burðast með, geta allir fundið upp. Það er sem sje ekkert annað en upptugga af því, sem áður hefir komið fram. Annars skal jeg ekki beina mörgum orðum að honum nú; það getur verið, að mjer gefist færi á að ávarpa hann í öðru máli hjer á þinginu að skilnaði. Hann talaði um það, að stjórnin mætti vera sjer þakklát fyrir að bera það fram, sem hún hefði komið fram með í upphafi. Það gæti nú verið, að hún væri það, ef hann hefði þá borið það fram rjett og óbrjálað. En sem vænta mátti er ekki því að heilsa. Sami háttv.þm. (E. E.) kvað það rangt að kalla þessar till. afturgöngur. En er jeg talaði um afturgöngur, þá átti jeg við peningamálanefndina, því að þessar till. eru ekkert annað en afturgöngur úr henni. Hann spurði, hve margir þm. ættu hluti í Íslandsbanka. Það er mjer ókunnugt um. Jeg get aðeins lýst yfir því, að jeg á engan hlut í honum og hefi aldrei átt. Um toppseðlana, sem hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) var að tala um, skal jeg að endingu geta þess, að það er rjett hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að þeir geta aldrei verið hjá Íslandsbanka til lengdar, eftir að hann fer að draga inn seðla sína með hluta á ári hverju. Þetta skilja allir; þess er jeg fullviss.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal vera stuttorður. Hæstv.fjrh. (M. G) var óvenjulega ákveðinn og harðorður í síðustu ræðu sinni. Það er sennilega af því, að flestir þeirra, sem hann átti orðastað við, eru dauðir, að hann hefir talið sjer óhætt að tala svona digurbarkalega. Jeg sný alls ekki aftur með það, að hjer á þinginu skiftast menn í tvo flokka, og er annar með Íslandsbanka, en hinn með Landsbankanum. Hitt sagði jeg aldrei, að jeg væri hvítur engill, sem væri mitt á milli flokka þessara. Mjer hefir fremur virst hæstv. stjórn vilja vera „hvítur engill“ á alveg sjerstakan hátt, nefnilega sem fullkominn skoðanaleysingi í máli þessu. Hún hefir altaf verið að leita hófanna um, hver stefnan yrði yfirsterkari, því víst vildi hún fylgja því, sem ofan á yrði, því hún er trygg og vinföst. Annars situr síst á fjármálaráðherra (M. G.) að láta sem hann þekki ekki þennan stefnumun, því að jeg veit ekki betur en að hann hafi sjálfur verið að brígsla þingmönnum um það, að þeir drægju taum Landsbankans. 

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg stend upp til þess að lýsa því yfir, að jeg felst á till.hæstv. fjrh. (M. G). og hefði flutt mína till. upphaflega svo, ef jeg hefði vit að, að stjórnin sætti sig betur við það form.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það hefir orðið að samkomulagi að aðhyllast brtt. mínar, og vona jeg, að háttv. deild hafi ekkert við það að athuga.

Jakob Möller Jeg á brtt. á einhverju þingskjali, sem jeg get fallist á að taka aftur, og aðhyllist þá till.hæstv. fjrh. (M. G.). Jeg skil það líka vel, að hæstv. ráðherra hafi fundið einhverja þörf á því að breyta að minsta kosti fyrirsögn frv., og hann hefir líka gert það og sett „til lántöku fyrir ríkissjóð“, í stað „gjaldeyrislán“. En það væri fróðlegt að vita, hvers konar lán stjórnin hygst nú að taka. Jeg hefi fyrir mjer prentaða fjármálaræðu hæstv. fjrh. (M. G.) í þingbyrjun, og þar flokkar hann öll hugsanleg lán í 4 flokka: Eyðslulán, verslunarlán, lán til arðvænlegra fyrirtækja og gróðalán („Spekulations“ -lán). Hann tekur það skýrt fram um alla þessa flokka, að ekki gæti komið til mála, að stjórnin tæki slík lán, og hann telur óþarfa að taka gjaldeyrislán, enda nái þau lán sjaldnast tilgangi sínum. Nú vill hæstv. ráðherra kalla þetta lán til þess að bæta úr viðskiftakreppunni. En er þá um nýjan flokk lána að ræða? Eða fellur lán þetta ef til vill undir gengislán? Þá vildi jeg spyrja, hvaða álit stjórnin hafi nú á lánspostulunum, sem hún hefir svo mikið talað um.  Þetta ætti að vera nægilegt, til þess að sýna háttv. deildarmönnum snarsnúning stjórnarinnar,en hitt er eftir að vita, hvað valdið hefir.

Fjármálaráðherra (M. G.) Lánið á að vera til þess að kaupa fyrir væntanlega hluti í Íslandsbanka, og hjelt jeg að háttv.þm. (Jak. M.) þyrfti ekki að láta segja sjer það. Þetta lán getur hæglega fallið undir einn flokk lána, sem hann taldi upp, lán til arðvænlegra fyrirtækja. En háttv.þm. ætti að geta sjeð, að ekki kom til mála, að stjórnin tæki þetta lán fyrir þing, meðan alt var í óvissu, hvernig snúist yrði við þessu máli. Háttv. þm. (Jak. M.) ætti líka að vita, að stjórnin hefir útvegað Landsbankanum öll þau lán, sem hann hefir farið fram á og álitið sjer nauðsynleg. Alt þetta er ljóst öllum nema ef til vill háttv.þm. (Jak. M.), af því, að hann vill nota alt til þess að skamma stjórnina. Jeg er fyrir löngu hættur að kippa mjer upp við aðfinningar hans, enda eru þær sjaldnast á rökum bygðar. Og jeg get fullvissað hann um, að jeg hefi sama álit á honum nú og jeg hafði í þingbyrjun. Jeg hefi það álit á honum, að lítill vilji og enn minni alvara hafi legið á bak við öll digurmæli hans, enda sýnir starf hans í peningamálanefndinni, að svo hafi verið; sú nefnd hefir ekkert gert. Og jeg get fullvissað háttv.þm. (Jak. M.) um, að jeg hafi meiri hluta deildarinnar með mjer í því, að óheppilegt hefði verið að taka lán þau, sem hann rjeði til. Og ef jeg á að fara áfram með stjórn fjármálanna, mun jeg fara varlega í allar lántökur, því að jeg hefi sömu skoðun á því máli og í þingbyrjun. Annars hefi jeg gaman af því, að háttv.þm. (Jak. M.) er altaf að finna ný og ný gullkorn í ræðu minni við 1. umr. fjárlagafrv., og hampar þeim mjög. Annars þætti mjer gaman, ef þessi þm. (Jak. M.) greiddi atkvæði móti frv. eftir alt lánanöldrið.

Jakob Möller Jeg get ekki trúað öðru en að það hafi komið háttv. deildarmönnum á óvart, hvernig hæstv. ráðherra (M. G.) vill flokka þetta lán. Hann telur það lán til arðvænlegra fyrirtækja, en til hlutakaupa í Íslandsbanka skilst mjer, að ekki hafi verið stofnað í þeim tilgangi. Það mun að minsta kosti vera meining þingsins, að það sje ekki gert til þess að græða á hlutunum, heldur til þess að afla landinu gjaldeyris erlendis. En ef hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) ætlar að taka lánið sem lán til arðvænlegra fyrirtækja og til að græða á því, þá hefir hann hringsnúist enn harkalegar en jeg hugði. Jeg hjelt, að hann líti á lán þetta sem neyðarúrræði, en hann þykist nú líta á það sem „spekulation“. Á þeim lánum hneykslaðist hann mest í þingbyrjun, en það lítur út fyrir, að margt hafi breyst í höfði hæstv. ráðherra (M. G.) síðan. Þá var talað um, að rjett hefði verið að taka lán í Ameríku, og það hefði að vísu að nokkru leyti verið „spekulation“, en „spekulation“, sem landið hefði grætt á. Úr því, að lán átti að taka, eða þurfti að taka, þá hefði það ekki átt að fæla stjórnina frá því að leita þess í Ameríku, að víst mátti telja, að landið gæti grætt hálft lánið á gengismismun, þó að kalla mætti það „spekulation. Nú verður varla um neina slíka „spekulation“ að ræða. Það er víst ekki annað fyrir en að krjúpa enn einu sinni sambandsþjóð vorri, og á því græðist ekki. Danska krónan er nú í lágu verði, en þegar greiða á lánið verður hún líklega komin í fult verð. Þetta er því þveröfug „spekulation“, eða „spekulation“, sem tapast á. Hæstv. stjórn getur skemt sjer við það að hæla sjálfri sjer fyrir varkárni. Aðrir verða víst ekki til þess. Og sú varkárni hefir orðið landinu dýr, því að nú neyðist hæstv. stjórn til þess að taka lán, sem jeg býst við, að með rjettu megi kalla því nafni, sem hæstv. ráðherra (M. G.) viðhafði áðan. Jeg býst við því, að það reynist oss sannnefnt „óskapalán“. Það var eðlilegt, að hæstv. ráðherra (M. G.) reyndi að bera í bætifláka fyrir hringsnúning sinn, en jeg læt háttv. deild um að dæma um það, hvernig honum hafi tekist það.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. þm. (Jak. M.) ruglaði viljandi saman „spekulationslánum“ og lánum til arðvænlegra fyrirtækja. Jeg held því fram, að kaup á hlutum í banka fyrir sannvirði geti verið, og sje venjulega, arðvænt fyrirtæki. Og það ætti ekki að spilla, að með þessu má hjálpa atvinnuvegunum. Annars var það ekki lán sem þetta, er jeg átti við í oftnefndri ræðu minni, því að jeg hafði þá ekki, fremur en aðrir, hugmynd um, hver lausn yrði á bankamálunum á þinginu. Þessi háttv.þm. (Jak. M.), sem er þrár eins og staður áburðarhestur, talar mikið um hringsnúning. Honum kemur það aldrei til hugar að sveigja til, til samkomulags: honum þykir það óskiljanlegt, að 42 menn skuli ekki allir standa á sinni skoðun eins og hundur á roði. Hann sveigir aldrei til, hann snýst óviljandi í hring í einfeldni sinni. Jeg get til skemtunar bent honum á einn slíkan snúning. Hann hefir barist gegn bankafrv. stjórnarinnar, en er nú með þessu frv., sem öllum kemur saman um, að sje mjög í svipaða átt og hann hefir áður mælt sterklega á móti.

Jakob Möller Jeg gat ekki mælt þessu frv. stjórnarinnar bót vegna óheilindanna í undirbúningi þess. Það var óskýrt og loðið, og ekkert lá fyrir frá stjórnarinnar hálfu, sem gæti bent á, að samkomulag næðist um frv. Nú er búið að skýra og bæta frv. með brtt., og Landsbankinn hefir látið álit sitt í ljós og getur fallist á frumvarpið. Þetta frv. og aðstæður þess eru því gerólíkar stjórnarfrumvarpinu, sem enn væri ómögulegt, eins og í upphafi. - Og hvað er þá annars um afstöðu hæstv. stjórnar að segja til þessa fósturs síns? Hæstv. ráðherra (M. G.) talaði um að sveigja til. Fyr má nú rota en dauðrota. Það lítur helst út fyrir, að hæstv. ráðherra (M. G.) telji það jafnvel lofsvert að sveigja svo til, að hann verði að breyta gegn sannfæringu sinni, og get jeg vel trúað honum til að gera það. Hitt er annað mál, hve heilbrigt eða heillavænlegt er að hafa slíka stjórn. Eða hæstv. ráðherra (M. G.) ætlar ekki að breyta gegn sannfæringu sinni, og ekkert lán að taka, og er hann þá að blekkja þingið. Get jeg vel trúað honum til þess.

Gunnar Sigurðsson Jeg verð að telja mig til lánspostulanna. Það er ekki rjett hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að ókleift hafi verið og óheppilegt að taka lán í sumar. Flestir voru sammála um, að það væri sjálfsagt. Það lán átti þó ekki að ganga til Ísandsbanka eins, heldur einnig til Landsbankans, og getur hæstv. ráðherra (M. G.) þess vegna ekki borið fyrir sig, að stjórnin hafi ekki haft heimild til að taka lán handa Íslandsbanka. Um það var aldrei að ræða. Jeg vil nú brýna hæstv. ráðherra (M. G.) á því, að vera ekki of smátækur á láninu; hjer er mikið í veði og við verðum að komast úr kreppunni sem fyrst. Og jeg vona, að hæstv. ráðherra (M. G.) leiti þar upplýsinga, sem þekking er meiri fyrir, en fari ekki eingöngu eftir sínu eigin fjármálahöfði, sem jafnan mun reynast innantómt.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að stjórnin hefði sveigt of mikið til. Þetta er ekki rjett. Hann segist trúa mjer til að blekkja þingið og til að breyta gegn sannfæringu minni. Hann um það; en það er víst, að með sauðargæru sinni blekkir hann engan, og sannfæring hans mun í því einu fólgin, að alt sje rangt, sem stjórnin gerir. Það er von, að hann sje skapillur nú í þinglokin, er hann sjer, að allar tilraunir hans í þrjá mánuði til að fella stjórnina, hafa stórum aukið fylgi hennar. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði, að hægt hefði verið að taka lán handa Landsbankanum í sumar. En veit hann ekki það, sem allir vita, að Landsbankinn hefir fengið öll þau lán, sem hann taldi sjer nauðsynleg. Þá vildi hann, að ekki yrði tekið smálán. Jeg fer vitanlega eftir því, sem jeg álít rjettast, og jeg álít rjettast að fara varlega. Mjer kemur það ekki á óvart, þótt háttv.þm. (Gunn. S.) treysti mjer ekki í þessu máli. Og jeg vil í þessu sambandi minna þennan háttv.þm. (Gunn. S.) á það, að hann lofaði á öndverðu þingi að koma með vantraust á mig á þessu þingi. Það hefir hann ekki gert enn, og þá eðlilega af þeirri ástæðu, að hann vissi, að hann gat ekki komið því fram.

Gunnar Sigurðsson Það var ekki alveg rjett skýrt frá hjá hæstv. ráðherra (M. G.), en jeg kippi mjer ekki upp við það, fremur en vanalega. Jeg get komið með vantraust, ef hann vill, en jeg get ekki gert að því, þó að háttv. þingmenn sjeu svo fylgispakir þessari vandræðastjórn, að þeir feli henni að fara með mikilsverð mál, þó að hún lýsi því yfir, að hún sje þeim mótfallin. En ef hæstv. ráðherra (M. G.) vill endilega vantraust, þá er enn tími til að bera það fram.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg óska altaf eftir því, að háttv. þingmenn uppfylli þau loforð sín, er þeir gefa, og ekki síst á þingi. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) telur sig víst ekki bundinn við loforð sín; en jeg endurtek áskorun mína um vantraustsyfirlýsingu til mín.

Gunnar Sigurðsson Jeg krefst að fá að gera stutta athugasemd. Jeg sagði það, og það er ekki nema eðlilegt, að í öllu því þvargi af frv., sem stjórnin dröslar hjer inn á þing, illa undirbúnum og hálfhugsuðum, að ekki verði hægt að taka þau öll til bænar, þegar menn, þar að auki, verða að eyða tíma í það að brjótast undan því óstjórnarfargi, sem landið á við að búa. Annars er hjer aðeins um eitt frv. að ræða, og jeg stend mig vel við það, þó að það bíði til næsta þings að bera fram breytingar við það. Enda er það ekki óvanalegt, þótt lögum sje breytt á þingi Íslendinga.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer er ekki kunnugt um svo miklar framkvæmdir af hálfu háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að hann hefði ekki getað komist yfir að athuga frv., sem borin eru fram í þinginu, og honum ferst helst að tala um illa undirbúin mál, sem ekki hefir nenningu í sjer til að koma með brtt., og segist jafnvel stundum verða að láta það bíða næsta þings(!!).  (Gunn. S.: Það er hægt að segja alt þegar maður er dauður, en við eigum eflaust eftir að sjást!)  . Eigi harma jeg það og mun hvergi hopa, þótt þessi andlegi sveinstauli sæki að, því að hans vopn eru brothætt og sljó.