Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hjörtur Snorrason) Mál þetta er stórmál og þarfnast rækilegrar athugunar. En bót er það í máli, að það er mun betur undirbúið en flest önnur mál, sem þingið hefir nú um að fjalla. Búið er þegar að kosta miklu fje til undirbúnings áveitunni, og fjelagsskapur þegar myndaður með jarðeigenda á áveitusvæðinu. Þeir eru, að því er virðist, reiðubúnir að taka á sínar herðar ¾ hluta af áveitukostnaðinum, þótt þungbær verði nokkuð í byrjun, gegn því, að landssjóður leggi fram ¼ hluta. Hins vegar er vonin um það, að þetta stórfelda fyrirtæki beri góðan árangur, að með áveitunni megi takast að rækta stórt landssvæði og gera það mjög arðberandi með tímanum. Það virðist því óheppilegt og ógerandi að leggja nú hömlur á, að fyrirtæki þetta komist í framkvæmd eða dragist um langan tíma. Með því móti gæti svo farið, að alt, sem þegar hefir gert verið til undirbúnings fyrirtækinu, yrði sem á glæ kastað. Ræktun landsins er eitt af aðalskilyrðunum fyrir framförum, efnalegu sjálfstæði og gengi þjóðarinnar yfirleitt í framtíðinni. Er því áríðandi, að sem best sje hlynt að öllu því, sem til þess getur orðið, að sem mestu verði þar á orkað. Jafnvel í þeim greinum, sem orkað getur tvímælis um, hvernig gefast muni - eins og ef til vill á sjer stað í þessu máli - getur verið varhugavert að vera um of varfærinn, því að ef aldrei er hafist handa, verður engu ágengt. Landbúnaðarnefndin, sem haft hefir mál þetta til meðferðar, er sammála um að ráða háttv. deild til að samþykkja frv., með þeirri einu breytingu á þgskj. 616, sem fer fram á að bæta inn í 19. gr. orðunum: » . . er sje svo stórt og þannig lagað, að á því megi reisa nýbýli«. Í grein þessari er sem sje ráð fyrir því gert, að jarðeigandi geti látið land af hendi til landssjóðs upp í áveitukostnaðinn, án þess að tekið sje nokkuð fram um það, hve stórt landið þurfi að vera, eða hvernig því sje háttað. Hugsanlegt er því, að fyrir gæti það komið, að jarðeigendur vilji nota sjer ákvæði þetta, og ef ekki væri betur um þetta búið, að svo gæti farið, að landssjóður eignaðist marga smálandskika, sem honum væri lítil eign að og gætu ekki orðið arðberandi. Öðru máli er að gegna, ef land það, sem þannig væri látið af hendi, væri svo stórt og þannig lagað, að á því megi byggja sjerstakt býli. Jeg sje svo ekki þörf á að fjölyrða meira um þetta, en vænti þess, að háttv. deild geti fallist á þessa litlu brtt. og frv. nái fram að ganga.

Frsm. (Hannes Hafstein) Eins og tekið er fram í nefndarálitinu hefir sú niðurstaða orðið hjá nefndinni, að ráða háttv. deild til að samþykkja frv. með nokkrum breytingum. Nefndin kannast við það, að æskilegt sje, að sjerstök tollgæsla komist á í Reykjavík, og því leggur hún til, að þessi skifting nái fram að ganga. Nefndin er á einu máli um, að eigi hæfi að sæma embættismenn þessa minni launum, 5000 kr. hækkandi upp í 6000 kr. á ári, en farið er fram á í frumvarpinu, enda er það ekki hátt launað, ef litið er á það, hve miklu laun bæjarfógetans í Reykjavík hafa numið hingað til. Eins og sjest á sundurliðun þeirri, er fylgir áliti Nd. nefndarinnar, hafa árstekjur bæjarfógetaembættisins komist upp undir 30 þús. kr. En nú þegar nefndin fór að athuga launin, fanst henni bæði sjálfsagt og rjett að bæta úr hinu skammarlega ranglæti, sem yfirdómendur landsins hafa átt við að búa. Það er margendurtekið og margviðurkent, að laun þeirra sjeu altof lág, og að úr því beri að bæta. Síðan 1889 hafa yfirdómendurnir setið við 3500 kr. árslaun, og það má heita, að það væri viðurkent strax eftir setningu laganna 1889, að þetta væru ranglát laun - altof lág. Og síðan hafa peningar fallið mikið í verði. Og það verða allir að viðurkenna, að það er óheppilegt, að yfirdómendum landsins sje ekki launað svo, að þeir geti verið efnalega sjálfstæðir. Þegar nefndin fór að athuga þetta frv., fanst henni það naumast vera skammlaust að setja á fót tvö dómaraembætti, þar sem dómara og tollstjóra væru ætluð nærfelt helmingi hærri laun en yfirdómendunum. Henni fanst, að hún gæti það trauðla, og að lækka launin frá því, sem háttv.Nd. lagði til, taldi nefndin ekki rjett vera. Jeg vænti þess, að allir háttv.þm. hafi kynt sjer brtt. nefndarinnar um þetta. Breytingin felst í 2. tillögu nefndarinnar, um að bæta nýrri grein framan við frv., þar sem laun háyfirdómarans eru ákveðin 6000 kr., hækkandi upp í 7000 kr. á ári, og laun meðdómaranna 5000 kr. á ári, hækkandi upp í 6000 kr. Að öðru leyti gera brtt. nefndarinnar engar efnisbreytingar á frv., eins og það kom frá háttv.Nd., en eru að eins formlegs efnis, og miða jafnframt að því að skýra orðalag og ákvæði frv.

Halldór Steinsson Jeg hafði ætlað mjer að greiða atkvæði með þessu frv., en háttv. nefnd hefir gert við það brtt., sem gerir það mjög óaðgengilegt í mínum augum. Það er brtt. nefndarinnar um laun yfirdómaranna. Brtt. þessi er í sjálfu sjer rjettlát og sjálfsögð, því að launin eru nú altof lág, en hið sama er um mörg laun önnur en þessi. Það er langt síðan augu manna opnuðust fyrir því, að mörg embættislaun væru oflág, og því var það, að milliþinganefnd var sett á fót til að athuga það efni. Henni hefir raunar mistekist starf sitt, en það má þó búast við því, að sá árangur verði af því, að strax er ófriðnum lýkur og komið er í rjett horf aftur, þá verði launamálið í heild sinni tekið fyrir. Og þar sem þetta liggur fyrir dyrum á næstu árum, þá er ekki rjett að breyta nú launakjörum eins flokks embættismanna. Það má ef til vill segja, að yfirdómurinn sje einna svartasti bletturinn á launakerfinu; laun yfirdómendanna eru 3500 kr., en forstjóri landsverslunarinnar, sem að sögn er óreyndur unglingur, nýkominn frá prófborðinu, á að hafa að árslaunum 6000 kr.  En þeim mun meiri og fleiri, sem gallarnir eru á launalögunum, þeim mun meiri trygging ætti að vera fyrir því, að þau yrðu tekin fyrir í heild sinni til endurskoðunar og umbóta. Að taka einn flokk út úr og bæta launakjör hans er því óheppilegt; það yrði að líkindum að eins til þess að tefja fyrir frekari aðgerðum í launamálinu. Næsta þing tæki ef til vill annan flokk, og svo framvegis, og það gæti því hæglega svo farið, að nokkur árin yrðu liðin áður en launamálið í heild sinni yrði komið í sæmilegt horf, og flestir núlifandi embættismenn yrðu þá líklega komnir undir græna torfu. Jeg gæti búist við, að með því móti yrði lítið samræmi í launalöggjöfinni. Af þessari ástæðu get jeg ekki greitt þessari brtt. nefndarinnar atkvæði, þótt mjer þyki leitt, því að laun yfirdómaranna eru altof lág. Jeg vil um leið taka það fram, að mjer hefði fundist rjettara, að þetta hefði verið borið fram í sjerstöku frumvarpi, heldur en hjer, þar sem um óskylt mál er að ræða.

Sigurður Eggerz Háttv. þm. (H. St.) hefir tekið sumt fram, er jeg vildi sagt hafa, og alveg er jeg honum samþykkur um það, að laun yfirdómaranna sjeu ósæmilega lág, og það svo, að ekki sje hægt við að una, en jeg sje ekki, að umbætur á launum þeirra eigi heima í þessu frv., en það gæti hins vegar hæglega leitt til þess, að mál þetta - skifting bæjarfógetaembættisins - strandaði á þinginu. En skiftingu þessa tel jeg heppilega, bæði vegna þess, að með henni er kominn vísir til tollgæslu hjer, og hennar er þörf, og hins, að ef embættið er óskift, þá getur dómarinn ekki varið eins miklum tíma og æskilegt er til að kveða upp dóma sína. En dómar hjer í Reykjavík eru mjög margbrotnir. Jeg tel því breytinguna nauðsynlega, og rjett að hafa tollstjórnina og lögreglustjórnina saman, eins og jeg hygg að gert hafi verið eftir uppástungu frá mjer, því að með því fær dómarinn næði til að vinna að dómstörfum sínum, en það næði mundi lítið aukast, ef hann þrátt fyrir skiftinguna ætti einnig að gegna lögreglustjórastörfum, sem vitanlega hafa farið stórum vaxandi, eftir því sem bærinn stækkar. Að vísu getur einn maður gegnt embættinu óskiftu, en þá yrði hann að hafa það eins og sagt er að hjeraðsfógetar í Danmörku geri, að láta fulltrúa sína semja dómana, en það er efamál, hvort það er heppilegt. En það er ofraun einum manni að hafa umsjón með fje, kveða upp dóma, sjá um góða lögreglustjórn og tollstjórn, svo að alt sje vel gert, ef hann á einn að öllu leyti að gegna dómarastarfinu. Játa skal jeg það, að laun yfirdómaranna eru ranglátlega sett, er litið er til launanna í þessu frv., en ekki verður ranglætið eða mismunurinn minni sje bæjarfógetaembættinu ekki skift, því að eftir skiftingunni gegnir bæjarfógetinn einnig umboðsstarfi, og því er ekki hægt að segja, að með þessu frv. skapist meira ranglæti en verið hefir; það yrði heldur minna. Jeg vil skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún vill ekki taka þessa brtt. sína aftur og bera hana fram í sjerstöku frv. Frv. þetta er því með öllu óskylt, og þessi brtt. gæti orðið því að falli.

Magnús Torfason Jeg vildi að eins leyfa mjer að gera grein fyrir atkvæði mínu með örfáum orðum. Fyrir mjer vakir það sjerstaklega, að eftir nýju stjórnarskránni, sje það blátt áfram skylda að gera laun landsyfirdómaranna sæmileg, því að með henni eru tekin af þeim mannrjettindi, sem þeir höfðu áður, sem sje kjörgengi til Alþingis. Þennan frumburðarrjett vilja allir eiga; jeg fyrir mitt leyti vildi ekki afsala mjer honum fyrir nokkurt verð. En þetta sýnir ljóslega, að embætti þessi eru álitin harla mikils virði fyrir þjóð vora; að öðrum kosti mundi löggjöfin ekki hafa tekið rjett þennan af mönnum þeim, er í þeim sitja. Þess vegna er það siðferðileg skylda að launa þá sæmilega. Háttv. frsm. nefndarinnar (H. H.) hefir beðið mig að svara til nokkurra atriða, vegna þess, að hann er ekki vel frískur. Vil jeg þá fyrst benda á, að það er alls ekki rjettlátt, að yfirdómararnir sjeu látnir bíða, sem sjerstök fórnarlömb, eftir því, að launabreytingu verði komið á alment. Enda er ekki víst hve nær það verður. Að minsta kosti líst mjer ekki svo á þetta þing, að því muni verða gefinn gaumur fyrst um sinn. Nefndin lagði ekki sjerstaka áherslu á, að misrjettið væri mikið, heldur að úr því að háttv.Nd. hefir viðurkent, að laun þessara Víkur-embættismanna megi ekki lægri vera en þetta, og embætti þau, sem hjer er um að ræða, eru meira en hliðstæð, þá ættu launin að minsta kosti að vera lík. Því verður ekki komið við að taka brtt. aftur, vegna þess, að allsherjarnefndin er ekki öll viðstödd og tíma skortir til athugunar. Nefndin telur það ekki heldur eins trygt, að launahækkun þessi komist á, ef hún væri borin fram í sjerstöku frv., og ef hún er sett inn í frv. þetta, sjerstaklega þegar svo er á liðið þingtímann. Annað þarf jeg ekki um þetta mál að segja að svo komnu.

Eggert Pálsson Jeg er einn þeirra manna, sem geta ekki felt sig við þennan viðauka um hækkun á launum yfirdómaranna. Jeg get ekki sjeð, að það komi máli þessu beint við. Það hefir verið sagt, að háttv. allsherjarnefnd vilji með viðauka þessum nema burt misrjetti það, sem yfirdómararnir eigi við að búa. En, eins og háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) tók fram, þá miðar frumvarpið, eins og það kom frá háttv.Nd., einmitt í þá átt. Ef »brutto«-tekjur bæjarfógetans eru 30 þús. kr. og skrifstofukostnaður 10 þús. kr., en laun landsyfirdómara eins og lög ákveða, þá er misrjetti þetta miklu meira nú en verða mundi, ef farið væri eftir frv., eins og það kom frá háttv.Nd. Þess ber líka að gæta, að ef hækkuð eru laun yfirdómara en ekki annara, þá upphefst ekki misrjetti þetta, heldur að eins flyst til yfir á hina hliðina. Þá yrðu aðrir embættismenn misrjetti beittir, í samanburði við þá. Jeg skal taka einfalt dæmi. Til eru ýms embætti, sem krefjast lærðra manna og vel hæfra, t. d. skrifstofustjóraembættin í stjórnarráðinu og bæjarfógetaembættin á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði, og ýmsra annara embættismanna. En ekki er farið fram á breytingu á launakjörum þeirra manna, er þau skipa. Þar mundi því halda áfram misrjettið, ef samþ. yrði viðaukatill. Annað er það líka, sem gerir viðauka þennan ísjárverðan í mínum augum. Hygg jeg helst, að hann gæti orðið málinu hættulegur. Eins og háttv. þingdm. er kunnugt var frv. samþ. í háttv.Nd. með miklum þorra atkv., og sjálfur hæstv. forsætisráðherra, sem er málinu kunnugur, greiddi atkv. með því, eftir breytingu þá, sem á var gerð, upphaflega frv., að lögreglustjórnin skyldi heyra undir tollstjóraembættið. Ef viðaukinn yrði nú samþ. hjer og háttv.Nd. feldi sig ekki við hann og skæri hann burt, þá mundi málið koma aftur hingað, og hefðu nú háttv. þingdm. hjer neglt sig svo fast við viðaukann, að þeir gætu ekki sætt sig við að samþ. frv. án hans, þá gæti svo farið, að málið strandaði með öllu. En nú tel jeg mjög varhugavert að láta málið stranda á þessu. Háttv. allsherjarnefnd telur það að vísu skaðlaust, að málið bíði næsta þings. En þá er þess að gæta, að ekki er víst, að það geti beðið í sama horfi. Svo gæti farið, að embættið yrði veitt eins og það nú er lagað, og er þá loku fyrir það skotið, að breytt yrði á næsta þingi, eða að sú breyting kæmi til framkvæmda á nálægum tíma. Jeg tel því mjög varhugavert að samþ. viðaukann, þar sem hann gæti riðið málinu að fullu, en því væri illa farið, því að allir munu á einu máli um það, að nauðsyn sje á skiftingunni. En ef háttv. allsherjarnefnd er það áhugamál að hækka laun yfirdómara, þá ætti hún að bera fram sjerstakt frv. um það, en þá kemur til álita, hvort ekki beri að líta á kjör annara embættismanna, svo að komið yrði í veg fyrir misrjetti það, sem á sjer stað í þessum sökum, því að bæta úr því á einum stað, svo að það vaxi því meir á öðrum, eru engar sannar eða verulegar endurbætur.

Magnús Torfason Það hafa nú heyrst undirtektir þær, sem mál þetta fær hjá háttv. þingdm. Eina ástæðan til þess, að brtt. um hækkun yfirdómaralaunanna var skotið inn í frv., var sú, að engin von þótti til þess, að sjerstakt frv. um það gengi í gegn, þar sem svo er á liðið þingtímann.  (E P.: Það mundi hafa sama tímann fyrir sjer og þetta frv.)  . Nei, það er ekki rjett, þar eð þetta frv. hefir þegar gengið í gegnum háttv.Nd. og er komið hjer til 2. umr. Jeg vildi þá líka leyfa mjer að spyrja háttv. þingdm., hvort þeir myndu vilja verða því frv. fylgjandi, ef fram kæmi.

Frsm. (Hannes Hafstein) Það var að eins eitt atriði, sem háttv. samnefndarmaður minn (M. T.) gat ekki um, sem jeg vildi leyfa mjer að minnast á nokkrum orðum. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hafði það á móti 2. brtt. nefndarinnar, að hjer væri um óskyld embætti að ræða, þar sem væri bæjarfógetaembættið annars vegar og yfirdómaraembættin hins vegar. Jeg vil leyfa mjer að benda á í því sambandi, að ákvæði um laun yfirdómara hafa staðið í sama frv. og ákvæði um laun biskups og amtmanna. Eru það skyldari embætti heldur en embætti tveggja dómara, sem búa í sama bænum, við sömu lífskjör? Nei. Störf þessara manna eru svo náskyld, að til mála hefir komið að leggja dómarastarfið undir yfirdóminn og sameina þannig störfin. Sami háttv.þm. (E. P.) gerði ráð fyrir, að breyting þessi mundi geta riðið málinu að fullu í háttv.Nd. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til þess, að svo hraklega fari. Ef háttv.Nd. getur ekki felt sig við hana, þá er það hægur vandi fyrir hana að sníða burt viðaukann og senda frv., svo breytt, hingað aftur.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um frv. þetta. Hreindýr voru friðuð hjer með lögum 1901 í 10 ár, eða til 1. jan. 1912. Á þinginu 1911 var friðunartíminn framlengdur til 1. jan. 1917. Síðan hafa þau því verið ófriðuð. Flm. þessa frv., sem kunnir eru þessu máli, halda því fram, að mjög hægt gangi með fjölgun hreindýra og að mikil hætta sje á því, að þeim muni verða útrýmt á skömmum tíma, ef þau verða ekki friðuð framvegis; þau sjeu svo fá enn. Landbúnaðarnefnd Ed. hefir fallist á þá skoðun flm., og leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að máli þessu verði vísað til fjárhagsnefndar, að umr. lokinni.