Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Jón Jónsson) : Í brtt. nefndarinnar eru tvær prentvillur, sem jeg vil biðja háttv. deildarmenn að athuga. Þær eru báðar í niðurlagi seinni brtt.: »fyrirtækisins« fyrir: fyrirtæki og »7%« fyrir: 4%. Þetta verður að sjálfsögðu leiðrjett, ef málið gengur til 3. umræðu. Nefndin hefir till getað orðið sammála, og leggur til, að frum varpið verði samþykt með nokkrum breytingum. Nefndinni þótti ekki ráðlegt, að veita einkarjettinn fyrir alt landið, heldur vildi hún takmarka hann við Hjeraðsflóa einan. Þegar nefndinni hafði komið saman um það, ljet hún falla niður eftirgrenslanir um fjelag það, sem hjer er átt við. Okkur fanst það ekki skifta svo miklu máli, hvernig hagur þess væri, þar sem einkaleyfið var takmarkað við einn stað, og því ekki mikið í hættu lagt. Málið er líka seint á, ferðinni, og svo vaxið, að rjett er að afgreiða það nú frá þinginu, því ef það tefst, þá getur það orðið til þess, að það strandi algjörlega. Þó að ýmislegt megi segja um málið, eins og það er í garðinn búið, þá vonum við þó, að það geti orðið landinu að gagni, að semja þessi lög. Að því er hættuna snertir, eða hvort nokkuð verður gjört í málinu eða þá á rjettan hátt, þá skal jeg taka það fram, að hæstv. ráðherra hefir látið þess getið við nefndina, að hann mundi ekki veita einkaleyfið, nema hann fengi vissu fyrir því, að eitthvað yrði gjört í málinu, og ættu þessi ummæli hans að vera nægileg til þess, að menn ekki hikuðu ekki við að samþykkja frumvarpið. Athygli nefndarinnar hefir verið vakin á því, að ekki væri rjett að orði komist í síðari brtt. hennar, þar sem talað er um að borga skuli útflutningsgjald »af hverri smálest, sem út er flutt«. Rjettara væri að segja, að útflutningsgjald skuli greiða af hverri smálest, sem framleidd er. Jeg efast um, að hægt sje að fara í kring um lögin, þó að þetta orðalag verði látið halda sjer, því að eftir því orðalagi verður hver sá, sem flytur út þenna járnsand, að borga útflutningsgjald, hvort sem það er leyfishafi eða einhver annar. En ef það kæmi fram við umræðurnar, að mönnum þætti þetta að einhverju leyti athugavert, þá er. nefndin fús á að taka það til greina. Það hefir orðið að ráði í nefndinni, að bæta við öðrum manni í 1. gr., sem einkaleyfið má veita ásamt þeim, sem áður er þar til nefndur. Vonar nefndin, að deildin telji það til bóta: Maðurinn er lögfræðingur, og er jafnan talið - hyggilegt, að þannig lærðir menn sjeu við slík fyrirtæki. Hvað snertir síðari hluta brtt. við 1. gr., þá virtist okkur ekkert geta mælt á móti því, sem þar er ákveðið, því að það verður alt af undir þinginu komið, hvort einkarjetturinn verður frekar veittur en hjer er gjört ráð fyrir. Aftur á móti virtist okkur það fremur vera hvöt fyrir leyfishafana, að starfa eitthvað í málinu, ef þeir ættu fyrir fram víst, að þurfa ekki að óttast hættulega keppinauta, því að það vakir aðallega fyrir nefndinni, að eitthvað verði gjört í málinu. Enda þýðir ekkert að vera að semja lög, ef engin von er um, að þau hafi nokkra þýðingu. Nefndin hefir lagt til, að færa útflutningsgjaldið af hverri smálest úr 15 aurum upp í 50 aura. Við urðum varir við, að leyfisbeiðandi, hr. Þór. B. Guðmundsson er óánægður með þessa hækkun. Hann segir, að hver smálest af sandinum sje ekki dýr, og þá er ekki nema eðlilegt, að hann setji fyrir sig hvern eyri, sem gjaldið hækkar um, einkum þar sem vinslan á sandinum mun vera afardýr. En hvernig sem það er, þá hefir nefndin orðið sammála um, að láta þetta arka að auðnu. Ef til vill þykir mönnum rjettara, við frekari athugun, að fara hjer einhvern milliveg, og má þá breyta þessu til 3. umræðu. Þá þótti nefndinni líka vissara að ákveða gjaldið af hverri smálest af útfluttu járni. Vakir þar fyrir henni, að ef til vill verði hægt að vinna járnið hjer, sem æskilegast væri, því að þá hefði fjelagið hjer að sjálfsögðu fastari setu, og yrði sennilega að meiru gagni. Ekki held jeg, að ástæða sje til að óttast innflutning útlendinga vegna þessa fyrirtækis. Jeg gjöri ekki ráð fyrir, að aðrir starfi en menn, sem mikla þekkingu hafa, en alls ekki neinn tartaralýður. Jeg sje svo ekki ástæðu til, að fara fleiri orðum um breytingar þær, sem nefndin leggur til að gjöra á frv. Í nefndarálitinu stendur, hvern undirbúning málið hefir fengið. Hann er að vísu ekki mikill, en bendir þó í þá átt, að talsverður hugur sje í fjelagi einu ensku, að fá rjett til að vinna þenna sand. Að lokum vil jeg mæla með því, að frumvarpið verði samþykt með þeim breytingum, sem nefndin hefir lagt til.

Ráðherra: Jeg skal ekki tefja lengi tímann fyrir hinni háttv. deild, með því að ræða þetta mál. Jeg vildi að eins taka fram frá almennu sjónarmiði, að varla er rjett að veita einkaleyfi í þessa átt, fyrr en sjeð er, hverjir taka það að sjer, hverjar líkur eru til, að það verði notað o. s. frv. Þeir, sem slík einkaleyfi fá, verða að sjálfsögðu að leita fyrir sjer í öðrum löndum, ef eitthvað á að verða úr framkvæmdunum. En þá er mikið undir því komið, bæði fyrir lánstraust landsins og framkvæmd fyrirtækisins, hverjir þeir menn eru, sem einkaleyfið fá. Nefndin virðist ekki hafa framkvæmt þær rannsóknir viðvíkjandi þessu máli, sem hún hafði ætlað sjer og átt að gjöra í upphafi. Eins og sagt er óbeinlínis í nefndarálitinu, ef ekki beinlínis, er hugmyndin með því að fá einkaleyfið, sú, að selja það í hendur útlendu fjelagi, sem sams konar störf hefir með höndum, sem hjer, um ræðir. Nefndinni hefir ekki tekist að fá upplýsingar um þetta útlenda fjelag. Hún hefir snúið sjer til ensku stjórnarinnar, en hún hliðrað sjer hjá að gefa nokkrar upplýsingar. Hún bendir að eins nefndinni á, að fá þær hjá einhverjum banka eða upplýsingaskrifstofu. Það hefir nefndin ekki gjört, ekki talið sig hafa tök á því, á svo skömmum tíma, sem nú er til stefnu. Sú fræðsla, sem nefndin hefir að gefa í þessu efni, er þá ekki mikil. Að eins það, að hingað hefir komið einhver Lambert, enskur maður, til þess að leita að járnsandi. Slíkan sand fann hann austur á Hjeraði, og taldi gjörlegt að vinna úr honum járn. Jeg efast ekki um, að þessi maður hafi komið hingað til landsins, en mjer er ekki kunnugt um, hver árangur hefir orðið af för hans, og það er nefndinni ekki heldur. Í öðru lagi er nefndinni kunnugt um, að tveir nafngreindir menn hafi gjört tilraunir til þess, að fá leyfi Magnúsar Bl. Jónssonar prests í Vallanesi, til að gjöra höfn og önnur nauðsynleg mannvirki við Unaós. En það sjest ekki, hvort þær tilraunir hafa hepnast, eða ef samningar eru enn ekki til lykta leiddir, hvort líkindi eru til að þeir muni takast. Í þriðja lagi segir nefndin að hálfur fossinn í Lagarfljóti sje leigður um 50 ár til aflframleiðslu til reksturs fyrirtækisins. En jeg veit ekki hvort nefndinni er kunnugt, hvort nauðsynlegt er eða ekki að fá yfirráð yfir öllum fossinum, og ef þess skyldi þurfa, hver á landið hinu megin að fossinum og hvort eigandinn er fáanlegur til að leigja sinn helming. Fjórða atriðið sem nefndin telur, er í sjálfu sjer einskisvert. Þetta enska fjelag hefir sakir ókunnugleika snúið sjer til utanríkisráðherra Dana, til að fá einkaleyf til hagnýtingar á járnsandi á Íslandi. Jafnvel þó að fjelaginu sje alvara að vilja fá þetta leyfi, þá sannar það ekki, að það hafi mátt til að hagnýta sjer það, nema þá til þess, að »spekúlera« með það, eins og sumir gjöra. Um fimta atriðið, sem nefndin telur, liggur ekkert skjallegt fyrir. Þetta, sem sagt er um peninga fjelagsins og starfsaðferðir, er að eina tekið eftir sögusögn annara manns. Mjer dettur ekki í hug að halda því fram, að hann skýri viljandi rangt frá. En þegar um jafn mikilsvert atriði er að ræða, er ekki heimild til að fara einungis eftir sögusögn, síst þess manns, sem hagsmuni gæti haft af því, að skýra rangt frá. Mjer mun verða svarað því, að ekkert gjöri til, þó að allar upplýsingar vanti. Hjer sje að eins að ræða um heimildarlög fyrir stjórnina. En þó að svo sje, þá þykir mjer óviðkunnanlegt, að annar aðili löggjafarvaldsins, þingið, sje að setja þannig lög, alveg út í bláinn. Þá segir í nefndarálitinu, að í sandinum sje 13,8% af járni. Jeg hefi vitanlega ekki vit á að dæma um það, hvort það mundi borga sig að vinna þetta járn. En jeg vil beina þeirri spurningu til nefndarinnar, hvort það hafi verið »kontrollerað«, að sandurinn hafi verið tekinn á þeim stað, sem greint er. Við þekkjum svo margar sögur úr Vesturheimi, þar sem menn hafa gint fólk til þess, að leggja stórfje í námufyrirtæki, með fölskum sýnishornum af gullsandi. Mjer dettur ekki í hug, að væna þá menn, er hjer eiga hlut að máli, um nokkra prettvísi, en þar sem um svona mál er að ræða, þá er það beinlínis skylda þingsins, að gæta allrar varúðar, hver sem í hlut á. Jeg efa það ekki, að leyfisbeiðendur sjeu heiðursmenn, en löggjafarvaldið verður að vera varkárt; það má ekki veita slík leyfi, eins og hjer er um að ræða, út í bláinn, án þess að hafa nokkuð verulegt að byggja á. Jeg vona, að háttv. framsögum. (J. J.) svari þessari fyrirspurn minni, ef honum er unt. Jeg hefi enn fremur tvær athugasemdir að gjöra við brtt. nefndarinnar. Önnur þeirra er formlega eðlis. Í brtt. stendur, þegar »Alþingi« gjöri o. a. frv. Ætti að vera »löggjafarvaldið« o. a. frv. Svona er um gjaldið. Það er of lágt. Hví var það sett lægra en í einkaleyfislögum Páls Torfasonar?



Það er mjög eðlilegt, að hæstv. ráðherra hafi einhverjar athugasemdir að gjöra við þetta frumv. Auðvitað er sjálfsagt, að rannsaka allar ástæður sem best, áður en fullnaðarákvörðun er tekin. Viðvíkjandi athugasemdum hans um, að betur bæri að athuga, hvort virkilegt fjelag með nægu fje stæði á bak við fyrirtækið, þá skal jeg geta þess, að nefndin gat ekki komið því við. Annars býst jeg í þessu efni við því, að líkt muni hafa staðið á, þegar gefið var einkaleyfið til þess að vinna salt úr sjó. Menn höfðu víst ekki hugmynd um neitt ákveðið fjelag, er þar stæði á bak við. Þrátt fyrir það fanst nefndinni engin ástæða til að hika við að veita þetta leyfi, vegna þess, að engin hætta gæti stafað af því fyrir landsjóð, en hina vegar gæti það orðið talsverður hagnaður fyrir landsjóð og hjeraðið, er hlut á að máli, ef fyrirtæki þetta kæmist á fót. Þá spurði hæstv. ráðherra, hvað samningum liði milli leyfisbeiðenda og landsdrottins um lóðarrjettindi á þessum stöðvum. Þessir samningar eru ekki fullgjörðir enn þá, en jeg hefi hjer með höndum brjef, er síra Magnús í Vallanesi hefir skrifað biskupi, þar sem hann spyr hann um, hvort nokkur vandkvæði mundu vera á því, að fá leyfi til þess að leigja leyfisbeiðendum lóðarrjettindi, ef hann sjálfur sem landsdrottinn hafi ekki fult leyfi til þess. Jeg veit ekki hverju biskup hefir svarað, en þetta brjef sýnir það, að sjera Magnús í Vallanesi er fús til samninga. Viðvíkjandi fossinum get jeg svarað hæstv. ráðherra því, að annar helmingur hans - fossinn er tvískiftur - er þegar leigður Þórarni B. Guðmundsson; og hefir hann tjáð mjer, að hann hafi fengið loforð fyrir hinum helmingnum, sem tilheyrir annarri jörð. Það er mikið rjett, að beiðni um einkaleyfi er ekki sama og að verkið verði framkvæmt. Það er vitanlega undir því komið, hvað mikið fjelagið gjörir sjer von um að bera úr býtum. En jeg verð að halda því fram, að rjett sje, að samþykkja frumv. með það fyrir augum, hve mikill hagur landssjóði gæti orðið af því, að verkið kæmist í framkvæmd. Enn fremur yrði hafnarbygging á þessum stað að afar miklu gagni fyrir Hjeraðið og framtíð þess. En höfnin yrði svo dýr, að bæði landinu og hjeraðinu mundi ofvaxið að sinni að leggja út í slíkt fyrirtæki. Aftur á móti er höfn á þessum stöðvum nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að fjelagið geti starfað nokkuð. Út af athugasemdum hæstv. ráðherra um sýnishorn það af sandinum, er rannsakað hefir verið, þá skal jeg geta þess, að jeg hefi ekki sannanir fyrir, að það sje ósvikið, en mjer kom ekki til hugar, að tortryggja mennina um það, sjerstaklega þar sem mjer var kunnugt um, að þessi enski maður ferðaðist um þessar slóðir í fyrra, og gat þess þá þegar, að talsvert járn væri í sandinum. Enn fremur virðist ágreiningur leyfisbeiðanda við nefndina benda á það, að hann hafi von um, að verkið verði framkvæmt, þar sem hann gat þess beinlínis, að hann bæri kvíðboga fyrir því, að hið háa útflutningsgjald, sem nefndin stingur upp á; mundi fæla fjelagið frá því að taka til starfa. Viðvíkjandi athugasemdum hæstv. ráðherra um fyrirkomulagið á útflutningsgjaldinu, skal jeg geta þess, að það er velkomið, að nefndin treysti ákvæðin í þá átt, er hann stingur upp á. En jeg á bágt með að skilja, að eftirlitið með útflutningnum geti orðið erfitt, því að það kæmist þegar upp, ef aðrir færu að flytja vöruna út en fjelagið sjálft, þar sem engir aðrir en það framleiða þessa vöru hjer á landi. Að öðru leyti get jeg verið hæstv. ráðherra þakklátur fyrir athugasemdir hans, og fyrir það, hve hann vill láta frumv. vera bygt á traustum grundvelli.



Jeg hefi heyrt það á mörgum, að þeir litu svo á, sem þetta járnsandsmál sje endileysa ein og lítil ástæða til þess að sinna því, en eftir því, sem jeg fæ frekast sjeð, eru nokkrar horfur á því, að fyrirtækið sje framkvæmanlegt. Í sýnhorni því, sem sýnt hefir verið hjer af sandinum, er áreiðanlega nokkuð af járni, og lítil hætta á, að sýnishornið sje falsað, því járnefnið er svo smágjört duft, að það eitt mundi erfitt að falsa. En þótt lítið sje af járni í sandinum, þá er ekki örvænt um, að járn megi vinna úr honum með hagnaði. Því er þannig varið, að það er tiltölulega auðvelt að skilja járnefnið frá járnsnauðari sandinum með segulmagni. Sandi má lyfta úr sjávarbotni á ströndinni á mjög ódýran hátt með sanddæluskipum og hreinsa járn úr feiknum öllum af sandi annaðhvort á sjó eða landi. Falla þá járnagnirnar í sjerstakt hólf, en járnsnauða sandinum er fleygt. Hugmyndin er að minsta kosti skiljanleg, og má vel vera, að með miklu fjármagni megi hafa mikinn arð af slíkri járnvinslu. Hitt er auðsjeð, að yrði úr þessum framkvæmdum, þá væri þetta eitt af okkar stórmálum, er gæti orðið til mikils hagnaðar fyrir landið alt og einstök hjeruð þess. Landssjóði bættust drjúgum tekjur. Hjeraðið fengi góða höfn á stað, sem engin líkindi eru til, að annars yrði hreyft við. Jeg gjöri ekki mikið úr þeim mótbárum, er komið hafa fram gegn brtt. nefndarinnar. Eftirlitið getur ekki orðið vandasamt, þar sem ekki verður nema þessi eini maður, eða fjelag, sem flytur þessa vöru úr landinu. Það verður því erfitt að fara kringum lögin. Kæmist þetta fyrirtæki á fót við Hjeraðsflóa og borgaði sig þar, væri það ekki ólíklegt að svo gæti víðar verið við strendur landsins, þar sem líkt hagar til, eins og t. d. á Eyrarbakka eða Stokkseyri, og hvar sem slík járnvinsla væri rekin, hlyti að rísa upp góð höfn. Jeg treysti ekki mikið á þetta, en virðist þó hins vegar, að úr því að áhættan er engin, og ekki örvænt um talsverðan hag, þá sje heimskulegt að sinna því ekki.



Jeg er sömu skoðunar og hæstv. ráðherra, að allrar varúðar þurfi að gæta, þegar um það er að ræða, að veita slík einkaleyfi, sem hjer er farið fram á. Það er svo varhugavert, að jeg álít það tæplega meðfæri þingnefnda, að afgreiða slík mál, með þeim litlu þekkingartækjum, er þær hafa. Það sjest líka á brtt. nefndarinnar, að hana hefir skort þekkingu til að búa svo um hnútana, sem þurft hefði. Yfirleitt hefir mjer virst þingið á seinni tímum liggja of flatt fyrir svona beiðnum. Vitanlega geta þær átt sjer eðlilegan rjett, en oft eru þær einungis svik, gjörð í því skyni að fleka ókunnuga menn til þess að leggja fram fje. Ef slík einkaleyfi lenda, annað hvort upphaflega eða með framsali, í höndum misendismanna, þá er það lítt skemtilegt, að láta þá geta flaggað með því, að Alþingi hafi samið svona lög. Þess vegna má ekki veita svona leyfi, nema vissa sje fyrir fram fengin fyrir því, að fyrirtækið sje heilbrigt og nægilegt fje fyrir höndum, til þess að reka það með. Þetta frumvarp er svo úr garði gjört, að það gefur einhverjum, sem enginn veit hver er, einkaleyfi, til þess að vinna járn úr sandi. Einkaleyfið er að nafninu til bundið við Hjeraðsflóa einan, en leyfishafar hafa forgangsrjett fyrir öðrum til hins sama í kringum alt landið. Þetta er í raun og veru hið sama og leyfishafendur hafi einkarjett kring um alt land. Því að heyri þeir, að aðrir hugsi til að fara að reka þetta fyrirtæki, þá er þeim innan handað að bjóða hærra, og þá er skylt að veita þeim leyfið. Og jeg tel það mjög vafasamt, að Íslendingar eigi að útiloka alla aðra frá samkepni í þessu efni, sjerstaklega þegar enginn veit um það enn þá, til hvers eigi að nota þetta einkaleyfi. Þá virðist mjer brtt, nefndarinnar um útflutningsgjaldið af hverri smálest allónákvæmt. Það má skilja á margan hátt. Það má skilja það á þann hátt, að reikna skuli af hverri smálest, þegar búið er að draga járnagnirnar úr með segulstáli, þegar sandurinn er blautur. En líka má ætla, að gjaldið sje miðað við járnsandinn þurran og heitan, en í því ástandi næst miklu meira járn úr sandinum. Þetta þarf að orða nákvæmlega. Mjer hefir verið sagt, að fjelagið ætli að þurka sandinn, en auðvitað er ekki á því byggjandi, þótt það sje sagt. Enn fremur er gjaldið miðað við »unnið járn«. Hvað er það? Er það unnið járn, þegar segullinn er búinn að draga það úr sandinum, eða útheimtist það til þess, að hægt sje að tala um »unnið járn«, að það sje brætt í kubba, »pigiron«, sem kallað er, eða er átt við hreint járn í stöngum eða plötum? Það verður að ákveða nánara. Jeg get ekki lagt mikið upp úr gróða þeim, er landssjóður á að hafa af þessu. Jeg hygg, að erfitt verði að hafa eftirlit með útflutningnum. Og ákvæði frv. eru heldur ekki glögg. Það getur verið efamál, hvort fjelagið geti ekki flutt alt sitt járn tolllaust út, með því að fá sjer »strámann«, er kaupir afurðir þess hjer á landi pro forma. Það er vafasamt, hvort ákvæði frumvarpsins um útflutningsgjald ná til þess tilfellis. Það hefir verið gjört ráð fyrir stórhöfnum, sem kosta mundu svo miljónum króna skiftir. Jeg tel það víst, að þessar hafnir mundu kosta margar miljónir króna. Þess vegna tel jeg það víst, að fjelagið eða starfrækjendurnir mundu nota fossaaflið öðruvísi en svo, að þeir ynnu á landi. Þeir mundu spara sjer að gjöra höfn fyrir margar miljónir króna, og leggja heldur rafmagnsþræðina út á sjó og vinna alt þar. En ef svo færi, hvernig yrði þá eftirlitið fyrir hönd landssjóðs? Yfirleitt verð jeg að telja málið svo illa undirbúið, að ótækt sje, að frumv. verði að lögum á þessu þingi, heldur beri að vísa því til stjórnarinnar, til þess að hún geti aflað sjer upplýsinga um það. Það er engin von til þess, að einföld þingnefnd geti unnið að málum, sem til þurfa sjerstakar rannsóknir og tekniska þekkingu. Þetta mál er alt annara eðlis en saltvinslumálið á síðasta þingi; þar var öllum skiljanlegt, hvað um var að ræða. En þetta frumvarp er í því formi, og brtt. Sömuleiðis, að ómögulegt er að greiða þeim atkvæði, eins og er. Mjer þætti því liggja beinast við, að málinu væri vísað til stjórnarinnar, eftir að þingið hefir haft það til meðferðar og rætt það, sjerstaklega, þegar þess er gætt, að oss er ókunnugt um það, hvert fjármagn stendur hjer að baki.

Framsögum. (Jón Jónsson) : Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði um það, hvernig hugsað væri að vinna sandinn, skal það tekið fram, að eftir skýrslu leyfisbeiðanda, er til þess ætlast, að sandurinn verði unninn í húsum, bygðum á landi, verði þurkaður með segulmögnuðum völsum, en járnið loði svo við sívalningana og kastist niður í annan stað. Þess vegna er ekki um það að ræða, að sandurinn verði fluttur út óhreinsaður, enda mundi það ekki borga sig, að flytja út bráðónýt efni. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að rjett væri að fara varlega í þetta mál, því að vel mætti vera, að svik ein byggju undir. Það getur verið, en svo er þó ekki frá þess manns hálfu, sem um leyfið sækir, því að hann vissi ekkert um þetta fyrr en Lambert hafði gjört rannsóknir sínar. Jeg get auðvitað ekki sagt, hvað haldgott fjelagið verður, en engin ástæða er til að tortryggja leyfisbeiðanda; hann þekkir nokkuð til fjelagsins, hefir skrifast á við Lambert og gjörir sjer yfirleitt bestu vonir um framkvæmdirnar. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) vildi láta fella niður forgangsrjett leyfisbeiðanda. Jeg skil ekki, að það ákvæði geti verið hættulegt; ef háttv. þingmaður telur það vera svo, þá er það til marka um, að hann telur málið vera stórmál. En hins vegar er þess að gæta, að ef leyfisbeiðendum er gjört svo lágt undir höfði, að löggjafarvaldið veiti ef til vill öðrum leyfi á öðrum stöðum, án þess að þeir, sem eru upphafsmenn fyrirtækisins, fái að hugsa sig um, hvort þeir vilja sitja fyrir, þá er leyfið miklu óútgengilegra. Jeg sje ekki heldur neitt hættulegt við að veita þennan forgangsrjett. Setjum svo, að landið sjálft vildi leggja út í slíkt fyrirtæki, og er það því heimilt. Háttv. sami þingmaður sagði, að engin vissa væri fyrir því, hvernig verkið yrði unnið. Jeg get ekki sagt annað en að til er ætlast, að járnið verði svo vel unnið, sem frekast er unt, því að það borgar sig best. Viðvíkjandi útflutningi járnsandsins, þá hefir nefndin ekki rannsakað, hvernig því atriði yrði hagað. Það getur vel verið, að járnið verði flutt út í klumpum, og ef svo yrði, þótti oss vissast að setja þetta ákvæði, og þá sjálfsagt, að meira yrði greitt fyrir. En það veit jeg, að leyfisbeiðendur hafa að eins hugsað sjer að flytja út hreinan járnsand. Ekki þarf að óttast það, að vinnan færi fram í skipum, en þótt svo yrði, þá yrði það í landhelgi, og eftirlitið því sama sem á landi. Jeg álít ekki nauðsynlegt að vísa málinu til stjórnarinnar. Ef einstakir þingmenn vilja breyta frumvarpinu, geta þeir komið með þær brtt. til 3. umr.

Ráðherra: Svo fór, sem mig varði, að háttv. framsögum. (J. J.) gæti ekki komið með fullnægjandi svör í þessu máli, enda var ekki við því að búast. Í gær var rætt hjer um mál, sem sjer þekkingu þarf til að dæma um. Nú er um að ræða mál, sem enn meiri sjer þekkingar þarf við, ef menn eiga að geta ráðið málina til lykta á öruggum grundvelli. Hv. 1. þm. (G.-K. (B. K ) kom fram með ýmsar athugasemdir, sem mjer höfðu ekki komið til hugar, enda brestur mig þekkingu á við hann í þessum efnum, þótt hann því miður sje ekki svo fullkominn, að hann sje fær um að leiða menn í allan sannleika. Vjer erum hjer að fljetta reipi úr sandi, og er oss því skylt að gæta þess, að ekki sje stráð sandi í augu vor. Háttv. framsögum. (J. J.) sagði, að engin hætta væri á því að veita leyfið, hvernig sem um fyrirtækið færi. Ekki get jeg verið á sama máli og hann um það. Hugsum oss að fyrirtækið væri gott; þá skiftir miklu, hve nær á því væri byrjað, og hverjum böndum vjer yrðum bundnir. Hjer er að ræða um 50 ára einkaleyfi, og vel getur hugsast, að aðrir, sem færari væru til framkvæmda, yrðu þannig útilokaðir frá verkinu. Jeg játa, að hjer er um að ræða mikilsvert framtíðarmál fyrir hjeraðið og landið, ef það á að koma að því gagni, sem umsækjendurnir, nefndin og þingið gjöra sjer vonir um. En það getur líka orðið humbug og til skaða og skammar þingi og þjóð, því að jeg endurtek það, að mjög varlega er farandi í að gefa slík einkaleyfi, til þess að taka gæði landsins og verðmæti, og útiloka þannig aðra, sem færir væru til framkvæmda. Háttv. framsögum. (J. J.) taldi það sönnun þess, að fyrirtækið væri gott, að umsækjendur ýfðust við hækkun afgjaldsins. Ef þeir hefðu ekki trú á fyrirtækinu, þá mundu þeir láta sig litlu skifta, hvort útflutningsgjaldið væri hátt eða lágt. En þetta er hinn mesti misskilningur. Það er ekki hægt að gjöra ráð fyrir því, að umsækjendur, nje nokkur Íslendingur, geti komið þessu verki í framkvæmd. Annað liggur því ekki fyrir umsækjendunum en að selja leyfið, sem auðvitað verður misjafnlega seljanlegt, eftir því hversu útflutningsgjaldið er ákveðið og önnur kjör. Þess vegna er það engin sönnun fyrir trú eða vantrú umsækjendanna á fyrirtækinu, þótt þeir reyni til að útvega leyfið með sem bestum kostum. Jeg er samþykkur háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), um að oss muni veita erfitt að hafa fullkomið eftirlit með fyrirtækinu, og sennilega þarf að ákveða nánara, hvað átt sje við með járnsandi. Mjer er sagt, að 7% sje prentvilla fyrir 4%, en þá verð jeg að spyrja að því, hvernig því viki við, að leyfishöfum er ætlað að greiða lægra gjald en samkvæmt lögum nr. 57, 1913 var áskilið á Pál Torfason, fyrir einkarjett til saltvinslu.



Eins og sjest á nefndarálitinu, hefir nefndin ekki getað orðið á einu máli um þetta frv. Meiri hl. vill að landsskjalavörður fái nú þegar 3 þús. kr. í föst laun, en minni hlutinn hefir ekki viljað fallast á það, og hefir sjerstaklega fært til þess þá ástæðu, að nú sitji á rökstólum milliþinganefnd, sem eigi að gjöra till, um launakjör opinberra starfsmanna og muni þá laun þessa manns einnig koma til greina. Minni hlutinn er á sama máli og við um það, að starf manns þess, sem hjer er um að ræða hafi verið mikilsvert fyrir þjóðina og að nauðsyn sje á því, að hæfur maður setjist í stöðuna þegar hans missir við. En einmitt þess vegna er það nauðsynlegt, að einhver góður maður geti og vilji nu þegar fara að búa sig undir það og undirbúningurinn þarf að vera talsverður. Jeg veit ekki til þess að nú sje til neinn hjer á landi, sem fær væri um að gegna starfinu eins vel og þessi maður og þess þyrfti þó við. Í nál. er því lýst, hvert starf þessa manns er og hefir verið og það er ekki lítið fyrir alveg óviðunanlega litla þóknun. Hver maður veit það að þótt maðurinn væri alveg skuldlaus í fyrstu, þá gæti hann þó ekki lifað á því einu saman sem fyrir það er borgað, og mjög litlar aukatekjur fylgja því, en hins vegar tekur það upp nær því allan tíma mannsins. Auk þess er núverandi landsskjalavörður orðinn roskinn, og það er ósanngjarnt, að láta hann bíða svo og svo lengi eftir niðurstöðu launanefndar, til þess að fá sanngjarna kauphækkun. Það er jafnvel efasamt, að starf þetta komi nokkuð til greina í launanefndinni. Í nál. minni hlutans er því haldið fram, vegna þess, að hann sje starfsmaður landsins, en það er ekki víst, að nefndin fáist við nema svo kölluð föst embætti, eftirlaunsembætti, og þá kemur þessi sýslan þar ekki til álita. Og enda þótt hún kæmi það, þá situr sú nefnd að starfi sínu alt næsta ár og ef til vill lengur, og svo er ekki víst, að endilega verði undið strax að því, að koma í framkvæmd tillögum hennar. Þrátt fyrir alt starf launa-nefndarinnar gæti það dregist um tugi ára, að þessum manni yrði maklegur sómi sýndur, og meiri hlutinn vill ekki láta hann svelta á meðan, Þegar einhver maður hefir int þjóðþarft verk: af hendi, þá er það skoðun mín, að hann eigi skilið laun fyrir það, og þegar sagt er, að hann sje ómissandi, þá er það hróplegt vanþakklæti, að sjá það ekki við hann, að hann hefir slitið sjer út til þess. Jeg get því ekki annað en lagt það eindregið til, að háttv: deild fallist á tillögur meiri hlutans, og þarf ekki að segja öllu meira að sinni, Í nefndaráliti meiri hlutana, er skýrt frá miklu af starfi mannsins, og það er mikið, svo að jeg býst við, að allir verði að fallast á það með báðum hlutum nefndarinnar, að hann sje góðs verður. Ágreiningurinn er að eins um það, hvort nú eigi að gjöra starfann að fastri stöðu eða ekki, og rök meiri hlutans fyrir því eru þau, að gefa nýjum manni hvöt til þess, að fara nú þegar að búa sig undir að taka við verkinu. Það vill minni hlutinn ekki, og er það skakt, og óhæfilegt að láta alt bíða þangað til þingið kann að fara að framkvæma væntanlegar tillögur launanefndar. Það er alveg óhætt að þetta nái samþykki þingsins nú þegar, og það vona jeg að verði.



Jeg held að þetta mál græði ekkert á því, að menn fari að halda um það langar ræður, og það skal jeg ekki gjöra, því síður þar sem báðir nefndarhlutar eru að ýmsu á sama máli. Báðir líta sem sje svo á, að Þjóðskjalasafnið sje mjög merkilegt og dýrmætt safn og að áríðandi sje, að þar sje skipaður til safngæslu sem hæfastur maður, að vanda þurfi sem best val á slíkum manni. Enn fremur getur minni hluti nefndarinnar fallist á það, að núverandi landsskjalaverði sje það mest að þakka, hvern vöxt og viðgangsafn þetta hefir fengið á síðustu árum, og að hann eigi skilið að honum sje sýnd viðurkenning fyrir vel unnið starf við safnið. En eins og stendur í nefndaráliti minni hlutans, þá leggur sá hluti nefndarinnar aðaláhersluna á það, að ekki sje nauðsynlegt að breyta þessari stöðu í fast embætti með 1200 kr., launahækkun á ári nú þegar á þessu þingi. Eins og kunnugt er, situr að störfum milliþinganefnd, sem hefir það verkefni að gjöra tillögur um launakjör allra embættismanna og annarra opinberra starfamanna. Þar sem það var beinlínis tekið fram í þingsál.till., þegar nefndin var skipuð, að hún ætti jafnframt að athuga kjör allra starfsmanna landsins, þá hlýtur starf landsskjalavarðar einnig að verða tekið þar til greina, eins og alt annað, sem þar undir hverfur. Minni hlutinn gat því ekki sjeð, að það lægi svo mjög á að hrapa að því, að skapa þetta nýja embætti, meðfram af því, að fleiri hafa sams konar starfa við hin söfnin, og liggur ekki fyrir að breyta til um þá. Þess vegna er sjálfsagt að bíða og sjá hverjar tillögur milliþinganefndarinnar verða, áður en nokkru slíku er breytt. Þá skal jeg minnast á eitt, sem hv. framsögum. meiri hlutans (M. O.) lagði mikla áherslu á, sem sje það, hve langt geti orðið þess að bíða; að tillögur þeirrar nefndar komist í framkvæmd. Jeg skal nú ekki fullyrða neitt um það, en eftir venjunni er ekki ástæða til, að búast við öðru en að þær komi í ljós þegar á næsta þingi, og það er ekki svo langur tími þangað til, að ekki megi vel bíða eftir því, að sjá hvað nefndin leggur til. Ef tillögur nefndarinnar þykja ekki þannig lagaðar, að hægt sje að taka þær til greina, þá er fyrst kominn tími til að finna annað betra. Það er drepið á það í nefndaráliti minni hlutans, að til sje önnur leið til þess að sýna mönnum slíka viðurkenningu, sem hjer er um að ræða, og það er með því, að veita þeim persónulega launaviðbót í fjárlögum. Sú leið hefir oft verið farin. Jeg skal nú ekki segja, hvort minni hlutinn myndi fallast á það í þessu tilfelli, en jeg fyrir mitt leyti myndi ekki hafa á móti hóflegri fjárveitingu í því skyni. Jeg skal svo ekki fjölyrða þetta frekar, heldur leyfa mjer að lesa upp svo hljóðandi rökstudda dagskrá, sem jeg mun afhenda hæstv. forseta með ósk um að hún verði borin undir atkvæði háttv. deildar að lokinni umr.: Vegna þess, að milliþinganefnd situr að störfum, sem hefir það verkefni, að athuga og koma fram með tillögur um launakjör embættismanna og annarra starfsmanna landssjóðs, sjer deildin ekki ástæðu til að taka ákvörðun um frumvarpið á þgskj. 217, meðan till, nefndarinnar eru ekki komnar fram. Tekur hún því fyrir næsta mál á dagskrá: .

Framsögum. meiri hl. (Matth. Ólafsson): Mjer þykir leitt að þurfa að tala oftar en einu sinni í jafn litlu og ljósu máli, en gjöri það þó, af því að háttv. framsögum. minni hl. (Þ. B.) tók ekki framar nokkurt tillit til þess í ræðu sinni, sem jeg hafði sagt, en hann hefði aldrei heyrt það. Þó að tillögur milliþinganefndarinnar í launamálunum komi fram á næsta þingi, þá er þó engin vissa fengin fyrir því, að nokkrar af þeim nái fram að ganga á því þingi. Og þó að allir viti að það er sanngirniskrafa, að þessi maður, sem hjer er um að ræða, fái skárri laun, þá gæti það því, eins og jeg hefi marg tekið fram, dregist um áratugi, að hann fengi þau, og eins og jeg hefi áður tekið fram, þá er óforsvaranlegt að svelta hann þangað til. Háttv. framsögum. minni hl. (Þ. B.) læst mundu vilja láta manninn fá persónulega launaviðbót, en háttv. minni hluti hefir engan lit sýnt á því í verki. Þetta eru bara tóm orð alt saman, og maðurinn lifir ekki á þeim. Ef þeir hefðu haft vilja á þessu, þá hefðu þeir átt að koma fram með tilllögu í þá átt, en meðan þeir gjöra það ekki, þá verð jeg að efast um, að þeim sje það svo mikil alvara, því að ef þingnefnd eða nefndarhluti ræður til þess, að hafa eitthvað öðruvísi en ætlað er, þá er að gjöra eitthvað til þess. Dagskráin, sem hjer var lesin, sje jeg ekki að sje annað en leið til þess, að gjöra ekkert í þessu máli, og þess hefði varla verið að vænta eftir orðum háttv. þm. Jeg verð því fyrir hönd meiri hlutans að lýsa yfir því, að við munum greiða atkvæði á móti þessari dagskrártillögu, og það vona jeg að sem flestir háttv. þm. gjöri. Háttv. minni hl. hefir líka alveg gengið fram hjá einu þýðingarmiklu atriði, sem jeg nefndi, og meiri hlutinn byggir skoðun sína á, og það er, að einhver efnilegur maður, sem líklegur væri til þess, að taka við af núverandi skjalaverði, fengi að vita það, að hjer væri þó lífvænleg staða í vændum og tæki því þegar að búa sig undir hana.



Jeg hefi ritað undir nál. með fyrirvara. Jeg er samdóma þeim mönnum, er álíta, að landsskjalaverði beri að sýna einhvern sóma, og að sanngjarnt sje, að veita honum persónulega launaviðbót. Þetta tel jeg í raun og veru nægilegt, ekki síst er milliþinganefnd starfar að því, að athuga alt launamálið. Jeg gjöri þó ráð fyrir, að alt komi í sama stað niður, því nefndin setur tæplega laun svo virðulegs embættismanns öllu lægri en 3000 kr. Má þá á sama standa, hvort frumvarpið er samþykt eða persónuleg launaviðbót.

Hannes Hafstein Háttv. framsögum. minni hl. (Þ. B.) hefir játað, að starfið, sem hjer er um að ræða, hafi verið bæði mikið og gott. Bein afleiðing af þessu er það, að nú er safnið orðið svo mikið og gott, að það verður mikið starf framvegis að halda því í sama horfi og nú er. En ef starfið á að halda áfram að vera gott, þá þarf að hækka launin, því það er ómögulegt að ætlast til þess, að vel hæfir menn leggi fram alt starfsþrek sitt fyrir þau laun, sem nú eru veitt til þessa starfs. Það er búið að vinna svo mikið og gott verk þarna, að það má ekki fara í kaldakol; fyrir sakir óhæfilegrar »sparsemi« af þingsins hálfu.



Jeg skal leyfa mjer að gjöra þá örstuttu athugasemd, að mjer finst óhugsandi, að nokkurri launanefnd geti til hugar komið, að það sje lífvænleg staða, sem launuð er með minna en 3000 krónum, eina og ástandið er nú í landinu. Í öllum löndum er veitt jafn mikið til þessarrar stöðu að minsta kosti og til bókavarðarins, og ef nokkuð væri, þá ætti að launa skjalavörðinn betur, vegna þess, að það starfið er vandameira. Jeg skil ekki í því, að mönnum sje ekki ljóst, að þau laun, sem frumvarpið fer fram á, eru þau allra lægstu, sem hægt er að bjóða slíkum manni og hann getur gjört sig ánægðan með. Þó hefi jeg og heyrt á sumum, að sökum þess, hve vel hann hefir leyst verkið af hendi, þá væri sanngjarnt að hækka laun hans persónulega: En dettur nokkrum lifandi manni í hug, að hægt sje að fá hæfan mann til þessa starfa fyrir minna fje. Jeg. veit, að margir telja þakklátt að spara., en þetta er enginn sparnaður. Þá er og um hinn manninn, Hannes Þorsteinsson, sem líka er þjóðkunnur vísindamaður í sinni grein, að ef frumvarpið nær fram að ganga og hann fær 2000 kr. fyrir starfa sinn, þá fylgir því, að styrkur hans til ritstarfa verður lækkaður að sama skapi, svo þetta er enginn sparnaður heldur að fella hann. Það er einungis miklu betra að hafa þetta sem föst laun en sem styrk. Betra að launin sjeu hærri en styrkurinn lægri, til þess að maðurinn eje ekki settur á gaddinn, þó að styrkurinn væri tekinn af honum. Jeg vona þess vegna, að menn sjái, að þetta er enginn sparnaður, hvorki í bráð nje lengd. Og dytti nokkrum manni í hug að spara við Hannes Þorsteinsson, þá skal jeg svara þar til, að það yrði meiri skaði fyrir þjóðina; að missa af því starfi hans en svari peningaverðinu. Þá heyri jeg menn vera að tala um, að hjer sje verið að stofna nýtt embætti, en þetta er einber misskilningur. Þetta er að eins sýslan, er engan eftirlaunarjett hefir í för með sjer, og veitt er af ráðherra. Mjer er þess vegna óskiljanlegt, hvers vegna menn vilja ekki samþykkja frumvarpið, þar sem sýnt hefir verið fram á, að ekkert sparast við að fella það, og þar sem ekki þarf að forðast þetta hataða nafn: Embætti.



Jeg þarf ekki miklu til að svara, þar sem ekkert hefir komið fram í þessum umræðum frá háttv. meiri hluta fram yfir það, sem stendur í nefndaráliti hans. Háttv. framsögum. meiri hl. (M. Ó.) lagði áherslu á það, að engin vissa væri fyrir því, að tillögur milliþinganefndar yrðu teknar til greina. Jeg skal nú ekkert um það fullyrða, en mjer finst, að vel megi bíða eftir tillögum hennar og velja svo úr þeim. Jeg get enga samkvæmni í því fundið, að skipa nefnd, sem kostar ærið fje, til þess að undirbúa mál undir þingið, og að þingið sjálft taki svo fram fyrir hendur nefndarinnan og fari að slá því föstu, sem nefndin átti að gjöra; tillögur um, þinginu til leiðbeiningar. Jeg vil því leggja áherslu á, að enga, nauðsyn beri til að flýta þessu svo mjög, að ekki megi vel bíða eftir tillögum nefndarinnar: Háttv. framsm. (M. Ó.) lagði áherslu á, að þetta þyldi enga bið. Fór hann hjartnæmum orðum um það, að ekki dygði að láta manninn svelta. Jeg veit ekki vel hverjar líkur eru til þess, að hann svelti þess vegna, að laun hans sjeu svo lág, en ekki þykir mjer það líklegt, vegna þess að mjer er kunnugt um það að hann hefir haft á hendi mikil störf aukreitis og vel borguð. Hann hefir t. d. haft með höndum útgáfu Fornbrjefasafnsins og fengið styrk til þess, bæði frá okkur og danska ríkinu. Enn fremur útgáfu Alþingisbóka, Sögufjelagið og ef til vill fleira. Hann hlýtur því að hafa álitlegar tekjur, þegar alt er talið. Háttv. framsögum. (M. Ó.) fjölyrti og mikið um, að ekkert lægi fyrir frá mjer í þessu máli, er sýndi, að þetta væri nema; orðin tóm, að jeg viðurkendi, að landsskjalavörðurinn væri góðs verður fyrir vel unnið starf við safnið. Jeg vildi með því, er jeg sagði, viðurkenna, að hann ætti þóknun skilið fyrir vel unnið starf við Landsskjalasafnið, og þess vegna mundi jeg styðja það, að hann fái persónulega launaviðbót í fjárlögunum. Að jeg ekki kem með brtt. um þetta. við 3. umr. þarf engan að undra því jeg álít að það standi öðrum nær en mjer, en jeg myndi samt styðja hana þá ef hún kæmi fram og væri hófleg. Þá talaði og háttv. framsm. (M. Ó.) um, að nú þegar þyrfti einhver að fara að undirbúa sig, til þess að takast þetta starf á hendur síðar meir. Mig grunar nú satt að segja, að það myndu vera talsvert margir, sem ekki þyrftu neins sjerstaks undirbúningse með, t. d. Hannes Þorsteinsson o. fl. Jeg sje enga þörf á því, að fara nú að stofna þetta embætti, eða hækka laun landsskjalavarðarins, til þess að einhver gæti farið að undirbúa sig undir starfið, þar sem og líka eru: engar líkur til þess, að svo bráðlega þurfi að fara að skifta um mann. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) kvað álit meiri og minni hluta nefndarinnar fara mjög saman í aðalatriðunum í þessu máli. Þessu neita jeg algjörlega, að því er snertir niðurstöður meiri og minni hlutans, og nægir mjer þar að skírskota til hvers nefndarálits fyrir sig. Sjest þar best, að okkur greinir á um það; sem er kjarni málsins. Háttv. þm. Dal.  (B. J:)  kvað ómögulegt að komast af með minni laun en 3000 kr., eins og nú standi. Jeg skal ekkert um það fullyrða, hvað honum finst í þessu efni, en hann ætti þó að vera sjálfum sjer svo samkvæmur, að hann vildi láta hækka kaup starfsmanna við önnur söfn á landinu.  (Bjarni Jónsson: Við tökum þá forngripasafnsvörðinn fyrir næst)  . Já, jeg átti von á því, að þetta mál mundi ganga með dilk áður en langt líður. Jeg hefi nú ekki miklu fleira við að bæta, en skal þó taka það fram, út af því, því er háttv. þm. Dal. (B. J.) fjölyrti svo um, að þetta væri ekki embætti, heldur að eins sýslan, að ef frumvarpið verður samþykt, þá fæ jeg ekki annað sjeð en að með þessu sje stofnað skjalavarðarembætti. Annars er mjer nákvæmlega sama, hvort þetta heitir embætti eða sýslan.



Án þess, að ætla mjer, að fjölyrða, um málefni það, er hjer um ræðir, vil jeg taka það fram, að jeg mun, við atkvæðagreiðsluna, fylgja tillögum meiri hlutans. Jeg verð að álíta það í alla staði ósanngjarnt, að landsbókavörðurinn beri úr býtum 3000 kr. fyrir sitt starf; en dr. Jón Þorkelsson fái ekki nema 1800 krónur fyrir sína vinnu, þar sem hvortveggja staðan verður að teljast álíka þýðingarmikil, og vegleg, og starið mjög mjög svipað, er hvor um sig á af hendi að inna. Jeg get því mjög vel skilið það, að dr. Jón Þorkelsson finni sig órjetti beittan, - telji sig ójöfnuði sæta, og vilji því fá rjettingu máls síns, eða hver myndi: eigi slíkt kjósa, ef í hans sporum væri? Að hann hefir getað unað við þetta til þessa, stafar að eins af því, að hann er alkunnur dugnaðarmaður, svo að hann - þrátt fyrir annríkið við Landsskjalasafnið - hefir getað gefið sig við öðrum störfum jafnhliða, og átt þess vegna við sæmileg kjör að búa. Nú er hann á hinn bóginn farinn að komast á elliárin, og er því tæplega hægt að búast við því, að hann geti, sem hingað til, hlaðið að mun á sig af aukastörfum, sjer til lífsframfæris. Öllum, er til þekkja, er og kunnugt um það, hvílíkur verkmaður hann er, enda myndi og vandfenginn maður í hans stað, ef hann fjelli frá. Það er því beinn gróði fyrir landið, að haga launakjörum hans svo, að hann geti nú hlíft sjer við aukastörfunum úr þessu, - haga þeim svo, að hann geti nú helgað alla starfskrafta sína þessu eina starfi, sem hann hefir unnið að af svo miklu kappi, að hann má vel telja 2–3 manna maka, enda landinu síst hagur, að neyða hann til þess - og það á gamals aldri - að verða að því - eða þrá - skifta kröftunum, og eiga það þá óunnið eftir, Landsskjalasafninu, og landinu, til ómetanlegs tjóns, ef hann fjelli frá, sem hann var manna færastur, að leysa fljótt, og vel, af hendi.



Jeg skal leyfa mjer að gjöra örstutta athugasemd við þann misskilning, - sem kom fram hjá háttv. framsögum. minni hlutans (Þ. B.), er hann hjelt, að hjer væri um það að ræða, að stofna nýtt embætti, og vildi ekki slíka óhæfu fremja. Hjer er að eins að ræða um hækkun á borgun fyrir starf sýslunarmanns, ekki einu sinni um hækkun embættislauna. Til embættis þarf konungsveitingu, og því fylgja eftirlaun. Sýslanir veitir ráðherra, og þeim fylgja engin eftirlaun. Jeg vona, að háttv. framsögum. minnihlutana (Þ. B.) skiljist, að þessi mótbára hans er þar með burtu fallin, og að hann, sem sanngjarn maður, greiði atkvæði með frumvarpinu, úr því að það brýtur alls ekki í bág við þær meginreglur, er hann lagði áherslu á.

Framsögum. meiri hl. (Matth. Ólafsson): Jeg hefi litlu við að bæta. Jeg er algjörlega samþykkur ástæðum þeim, er háttv. þm. N.-Íaf. (Sk. Th.) hafði fram að færa. Maðurinn, sem hjer er um að ræða, er farinn að bila að heilsu, enda orðinn roskinn, og er þess vegna nauðsynlegt, að styrkurinn sje hækkaður við hann, svo að safnið geti notið krafta hans óskertra, það sem eftir er. Jeg mótmæli því, er háttv. framsm. minni hlutans (Þ. B.) sagði; að til sjeu, menn, sem sjeu færir um að takast þetta starf á hendur undirbúningalaust. Það er enginn slíkur maður til, þótt Hannes Þorsteinsson muni standa næst því, en þó mundi hann engu að síður þurfa undirbúnings við. Jeg tel það ekki einungis rjett og sanngjarnt, heldur jafnframt hyggilegt, að gjöra þessa stöðu fasta, bæði til þess að umbuna þessum viðurkenda dugnaðarmanni, sem hjer á í hlut, fyrir mikið og vel unnið starf, og til þess að ljetta af honum striti nú, þegar hann er farinn að eldast og lýjast, og einnig til þess að tryggja það, að nýtur maður fáist til að taka við af honum, þegar hana missir við.



Í rauninni er alt það tekið fram í nefndarálitinu, sem ástæða væri til að segja. Það er öllum kunnugt, að um margra ára bil hefir staðið fjárveiting í fjárlögunum handa dýralækninganemendum. En oft hafa þessir styrkir farið misjafnlega; ýmsir hafa byrjað á námi, en hætt við. Nú hefir einn efnilegur maður nýlega lokið prófi í dýralækningum. Hann hefir komið að máli við landbúnaðarnefndina og ráðherra, og boðið sig fram til þjónustu landsins, ef embætti væri til, eða yrði til. Það væri nú enginn sparnaður að hafna honum. En Alþingi verður að líta á hitt, að það er einungis að kasta þessum peningum í sjóinn, er veittir eru þessum mönnum til náms, ef starfskraftar þeirra eru ekki notaðir, er þeir hafa lokið námi sínu. Það mætti nú kann ske segja, að þetta væri engin höfuð ástæða, til þess að bæta við embætti, ef litið væri svo á, sem það væri óþarft, því þá væri það einungis að kasta peningum á glæ að nýju. En þegar svo er háttað, að heill landafjórðungur bíður þess með óþreyju, að þetta embætti sje stofnað, þá sje jeg enga ástæðu til þess að spyrna á móti því. Og nú stendur allur Austfirðingafjórðungur sem einn maður og óskar eftir að fá dýralækni. Jeg þarf víst naumast að fara að rekja hjer, hvílíkur nytsemdarmaður dýralæknirinn er; jeg skal þó að eina leyfa mjer að drepa á eina ástæðu, er nægir út af fyrir sig, til þess að hann eigi fullan rjett á sjer. Sú ástæða er dýralæknisstimpillinn, er settur er á útflutt kjöt. Reyndar veit jeg að gripið hefir verið til þess óyndisúrræðis, að fela þetta starf á hendur hjeraðslæknum. Þeir þurfa auðvitað eigi að læra mikið, til viðbótar við kunnáttu sína, til þess að geta fullnægt starfinu þess vegna. En hver maður má skynja, að hjeraðslæknirinn getur ekki gjört kjötstimplan að aðalstarfi sínu í sláturtíðinni. Enginn læknir lætur sængurkonu þreyja dauðvona, til þess að gefa sig að nokkrum kjötskrokkum. Hins vegar mætti vafalauat haga svo til á Austfjörðum, að einn dýralæknir gæti annast kjötstimplun á öllum fjörðunum. Og þar sem stimpillinn hækkar kjötið í verði um 8 kr. á tn. hverja, þá er dýralæknir ekki lengi að borga kostnað sinn á þennan hátt, og ekki einungis það, heldur og miklu meira en nemur kostnaðinum við alla dýralækna landsins. Þess utan er öllum kunnugt, hve miklum skaða það getur oft og einatt varnað, að hafa menn, er geti læknað dýrar skepnur, sem sárt væri að sjá deyja ella hjálparlausar, og þarf meira að segja ekki annað til en að tálga upp hóf á hesti, er annars myndi verða ónothæfur um lengri tíma. Jeg þarf ekki að telja upp fleiri dæmi af þessu tagi; það eru svo margir bændur hjer í háttv. deild, og margir, sem skilja þetta. Jeg skal þess vegna ekki tala frekar um þetta að sinni, nema svo fari, að háttv. framsm. minni hl. (G. H.) neyði mig til þess að standa upp aftur. En jeg vona, að menn hleypi þessu frumv. til 2. umr. bardagalaust, og án þess að lengja umræðurnar meira.



Jeg vil sem minst tala um einstök atriði þessa frumv., heldur alment, enda er það grundvöllurinn, sem skiftir mestu. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að þetta mál er algjört stefnumál, þar sem ekki kemur einungis til greina stofnun þessa eina embættis, heldur það, hvort stofna skuli dýralæknastjett í landinu. Eftir því, sem mjer skilst, þá hefir vakað fyrir háttv. meiri hluta, að fá fjórðungsdýralækna. En mjer skilst, að hjer sje einungis um tvent að ræða. Annað er það, að til sje í landinu 1–2 dýralæknar, landsdýralæknar, er gefið geti stjórninni allar nauðsynlegar upplýsingar um dýralæknamál, og hafi svo umsjón með þeim framkvæmdum, er gjörðar verða til að verjast dýrakvillum, og svo það, sem mest er um vert, fylgist með öllum framförum í dýralækningum í útlöndum og leiðbeini alþýðu að hagnýta þær, sem hjer mættu aðgagni koma. Öllum þessum kröfum ætti að vera sæmilega fullnægt með þeim tveim læknum, er við höfum nú. Jeg get því ekki sjeð neinn vinning í þessu tilliti í því, að fara að bæta við nýjum manni. Þó hann sje nú nýr af nálinni, eldist hann líka á fám árum, og óvíst, að hann fylgist þá betur með en hinir, sem fyrir eru. En sje nú hin stefnan tekin, að koma upp hjeraðadýralæknum, þá er það ljóst, að það eykur útgjöld landsins um ekki minna en 50,000 kr. á ári, þegar læknar eru skipaðir í sjálfsögðustu hjeruðin.  (Bjarni Jónsson: Hvernig er þetta í öðrum löndum?)  . Í öðrum löndum? Því víkur alt öðru vísi við. Gripir eru miklu dýrmætari þar en hjer, í hærra verði. Auðvitað getur oft verið mikils vert hjer á landi, að geta bjargað ágætis hesti eða afbrags mjólkurkú, en slíkt eru þó undantekningar. Stórtjón þau, er bændur bíða hjer á landi, eru innifalin í farsóttunum, er geisa meðal kvikfjenaðarins, til dæmis bráðapestin, eins og tekið er fram í nefndaráliti minni hlutans. Hvað það stórtjón snertir, er þessar drepsóttir valda, þá væri sannarlega mikið fje borgandi til, ef hægt væri að koma í veg fyrir þær. En menn færast ekki feti nær því, að vinna bug á þessum kvillum, þó dýralæknum væri fjölgað. Slíkt er helber ímyndun. En það var þetta, er vakti fyrir mönnum þegar dýralæknalögin voru samþykt í fyrstunni, Menn stóðu þá uppi ráðalausir gagnvart þessum drepsóttum, og hugðu, að fjölgun dýralækna væri einhlítt ráð gegn þessu tjóni. Við höfum allir sjeð þess dæmi nú, hvernig bæst hefir úr því, að svo miklu leyti sem það hefir tekist. Bráðapestin var til skamms tíma ólæknandi sjúkdómur. Dýralæknarnir gátu ekkert aðhafst. Loks kom danskur vísindamaður fram á leiksviðið, er tekur til að rannsaka orsök veikinnar, og er hún var fundin, hvernig mætti verjast veikinni. Slík rannsókn var vandasöm og ekki annars meðfæri en vísindamanns, sem þaulvanur var slíkum störfum og hafði öll nauðsynleg tæki til þeirra. Nú, þegar hann hefir rutt brautina, þá fyrst komu dýralæknarnir að haldi, og þó að eins sem milligöngumenn milli hana og manna út um landið, til þess að kenna þeim að fara með meðalið. Jeg átti nýlega tal um þessa fjölgun dýralækna við fróðan mann í þessum greinum. Það var einungis eitt atriði, er hann lagði áherslu á, að ætti að verða til þess að fjölga dýralæknum, og það var kjötskoðunin. Hann áleit það hættulegt fyrir kjötmarkað vorn, ef dýralæknar væru ekki látnir skoða alt kjöt, er útflutt væri. Allir heilvita menn hljóta nú að sjá, hversu lítilsvert atriði þetta er í þessu tilfelli. Austfirðingafjórðungur væri alveg jafn illa settur eftir sem áður. Bændur slátra þar á svo mörgum verslunarstöðum, og ekki getur dýralæknirinn verið alstaðar nálægur í sláturtíðinni. Og óhugsandi væri, að ætla sjer að láta eitt kauptúnið bíða eftir öðru, þannig, að byrjað yrði t. d. á Vopnafirði, og svo haldið á Suðurfirðina í röð. Bændur gætu ekki beðið með sláturfje sitt, hversu sem viðraði að haustinu, og þetta myndi þá reynast óframkvæmanlegt. Jeg skal fúslega játa það, að kjötskoðun er ekki starf hjeraðslækna, en þeir geta gjört það, alveg eins og dýralæknar, ef þeir eru samviskusamir menn. En annars skal jeg endurtaka það, sem stendur í nefndaráliti minni hlutans, að jeg hygg, að mjög lítil eða nálega engin sýkingarhætta stafi af íslensku kindakjöti. Berklaveiki er afar sjaldgæf í fje, þó hún sje algeng í nautgipum, og heilnæmara kjöt get jeg varla hugsað að sje til en af íslenskum dilkum, sem alið hafa aldur sinni uppi á fjöllum og aldrei í hús komið. Jeg vil ekki lengja umræður frekar um þetta að sinni. En jeg tek það fram aftur, og bíð menn vel að athuga, að hjer er ekki að ræða um stofnun eina embættis út af fyrir sig, heldur um stofnun fjölda embætta, hjeraðsdýralækna, að hjer er að ræða um stórmál, er dregur þungan dilk á eftir sjer.



Jeg gæti nú að vísu geymt mjer að svara háttv. framsm. minni hl. (G. H.) til 2. umræðu, og mun líka geyma mjer, að svara aðalatriðinu, sem sje samanburðinn á þeim rjetti, er dýralæknirinn hefir á sjer og þeim rjetti, er háttv. framsögumaður hefir á sjer, þar sem hvorugur málsaðili er fær um að lækna alla sjúkdóma. Það var ilt, að háttv. framsm. (G. H.) tók ekki með sjer logaritmatöflur, til þess að reikna út, hve mikið hann sjálfur hefir kostað landið að nauðsynjalausu, eftir sama mælikvarða. Jeg vil taka það fram strax, að það er skakt athugað, að dýralæknsr sjeu gagnslausir, þó þeir geti ekki læknað alla sjúkdóma. Þeir geta þó alt af leiðbeint mönnum, til þess að hefta útbreiðslu þeirra. Ef nú t. d. háttv. framsm. (G. H.) hefði fengið því framgengt, að flytja inn erlent kynbótafje, þá hefði vel getað farið svo, að með því hefðu næmir kvillar borfet inn í landið, og þá mundi hafa skort tilfinnanlega dýralækna, til þess að hefta útbreiðslu þessara sjúkdóma, er háttv. þingmaður hefði verið valdur að. Þá er háttv. þingmanni víst ókunnugt um, hve skjótar ferðir eiga sjer stað milli Austfjarða innbyrðis, svo að dýralæknir gæti hæglega skoðað kjöt í mörgum kauptúnum á fáum dögum. Og þessi læknir gæti á einu ári margborgað kaup sitt í 10 ár. Þá heldur hann því og fram, að það sjeu eingöngu erlendir læknar, er geti fundið upp sóttkveikjuvarnir eða læknisdóma, en íslenskir dýralæknar rauni þar ekkert geta. Jeg veit nú satt að segja ekki, hvort háttv. þingmanni er kunnugt um, hve mikið manndýralæknarnir eiga oft og tíðum að þakka dýralæknunum. Og jeg veit ekki heldur, hvar hann gjörir að uppgötva þá undarlegu kenningu, ef hann heldur að íslenskir menn geti ekkert uppgötvað í þessu efni. Það er þó ansi hart aðgöngu, að hugsa sjer það, að læknisfræðisprófessor, hjer við Háskólann t. d., sje fyrirfram ákveðinn til þess, að geta ekkert sjálfstætt uppgötvað. Jeg vil nú ekki játa þessu, og jeg held, að íslenskir dýralæknar geti alveg eins fundið upp hjálparmeðal við hinum og þessum sjúkdómum og aðrir menn. Jeg skal og taka það fram um þetta bráðapestarmeðal, sem fundið var upp af dönskum manni, að sá maður fór mikið eftir ráðum og rannsóknum Magnúsar Einarssonar dýralæknis með síðustu samsetning meðalsins. En þó nú svo væri, að útlendingar gætu alt, en Íslendingar ekkert, þá þarf þó að minsta kosti að senda nákvæma sjúkdómslýsingu til þessara útlendu lækna, ef menn vilja leita ráða til þeirra. Jeg hygg t. d., að það stoðaði lítið þann útlenda, þó einhver óbreyttur bóndamaður færi að senda honum lýsingu af skjögri. Jeg hygg, að sá fróði maður mundi vera hjer um bil jafnnær. Það mundi vera tryggast að láta dýralækni fremja skoðun á skepnunni, áður en sá útlendi ætti að fara að rannsaka sjúkdómslýsinguna, svo að gagni kæmi. Þetta hlýtur öllum að vera ljóst.  (Guðmundur Hannesson: Ekki mjer)  . Nei, ekki það! Jeg hefi líka heyrt um manndýralækni, er ljet senda sjer og lesa upp fyrir sjer sjúkdómslýsingarnar og fór svo hvergi, ef hann áleit einhvern dauðvona. Þetta er auðvitað fyrirtaks sparnaðaraðferð, og jeg efast svo sem ekki um, að bóndi, sem ætti konuna sína liggjandi fyrir dauðanum, mundi vera lækninum þakklátur fyrir sparnaðinn, ef hann kæmi ekki. En jeg er nú ekki sannfærður um, að sjúkdómslýsingin væri alt af svo rjett, að hægt væri að dæma mann til dauða eftir henni, og jafnvel ekki hundkvikindi.  (Guðmundur Eggerz: Ekki einu sinni þinghundinn?)  Ja, jeg á nú ekki þinghundinn, en heyrt hefi jeg því fleygt, að hann mundi ef til vill nákomnari þeim háttv. þingmanni, er fram í greip, en mjer. En ætti jeg hund, þá vildi jeg ekki einu sinni láta taka hann þannig af lífi, að jeg nú ekki tali um uppáhaldshest. Þá hjelt háttv. framsm. minni hl. (G. H.) því fram, að ekki borgaði sig að lækna einstakan stórgrip. Það er nú svo, eftir því verði, sem nú er á skepnum í landinu. Jeg gæti nefnt ýmislegt, sem sá laghenti maður, er getur um í nefndaráliti minni hlutans, með öðrum orðum kákari, gæti ekki gjört, t. d. þó ekki væri annað en að tálga hóf á hesti, svo að fátæklingsbóndi, er ef til vill ætti ekki nema einn eða tvo áburðarhesta, þyrfti ekki að missa helming hestaafnota sinna heilt sumar, eða má ske öll afnotin. Það, sem dýralæknir þarf að gjöra á ári, til þess að borga laun sín, er hvorki meira nje minna en að bjarga 12 stórgripum. Hann þarf ekki að gjöra annað en t. d. að gelda eina 8 laungraða fola, til þess að vinna fyrir sínum launum. Hagnaðurinn, sem af því verður, er fullkomlega jafngildi eins árs launa. Þetta eitt sýnir ljóslega, hvílík fásinna það er, að mæla á móti öðru eins og þessu. Dýralæknirinn hjer í Reykjavík segist hafa haft um 400 sjúklinga á ári, og það flest stórgripi, svo að það er vafalaust, að þetta mundi margborga sig. Jeg ætla, að jeg nefndi það í ræðu fyrir skemstu, að jeg hafi grætt 150 krónur á því, að dýralæknir var til hjer í Reykjavík. Hann tálgaði fyrir mig hóf á hesti, sem enginn hestamaður hafði vit á að gjöra við. Þetta er að eina eitt dæmi, en af því er það sýnilegt, að ef margir af 400 sjúklingum færa eigendum sínum jafn mikinn gróða og þessi hestur færði mjer, þá myndi það marg borga sig, að bæta við þessum eina dýralækni. Þess er líka að gæta, að Magnús Einarsson hefir gefið ýms ráð, svo sem tóbak við ormaveiki, og hefir það gefist vel. Hver veit nema sá dýralæknir, sem sæti til Austfjörðum, gæti fundið eitthvert óyggjandi meðal við þessum kvilla og öðrum. Háttv. minni hluti byrjaði á að tala um grundvöllinn undir þessu máli, og grundvöllurinn var svo voðalegur í hans augum, að jeg trúi ekki öðru en að hann hafi ekki komið auga á neinn grundvöll enn þá. Sá eiginlegi grundvöllur er að lækna dýr, en svo er spurningin, hvort það borgi sig. Hann var að reikna það út, og komst að þeirri niðurstöðu, að það borgaði sig ekki. Hann reiknaði það út, að ef við hefðum þrjá dýralækna með 1500 kr. árslaunum, þá kæmi það til með að kosta landið 50000 kr. Jeg veit nú ekki, hvernig hann fær þetta út, en hitt veit jeg, að þörfin er mjög mikil á góðum dýralæknum. Háttv. minni hluti veit, að við erum ekki svo sólgnir í að stofna ný embætti, að okkur langi nú til að stofna dýralæknisembætti að þarflausu. En þjóðin krefst þess, og hvers vegna skyldi Alþingi neita því, úr því að þjóðin heimtar það? Það var sannarlega út í loftið alt, sem háttv. minni hluti lagði til þessa máls. Það, sem jeg sagði í minni fyrsta ræðu, nægir til að hrekja það alt, því að vissulega er fylsta þörf á, að bæta við þessum eina dýralækni; því að þótt íslenskar skepnur sjeu nú í háu verði, þá eru þær ekki nógu dýrar til þess, að það borgi sig, að sækja dýralækni til Akureyrar eða Reykjavíkur, til að lækna fjenað austur á Fljótsdalshjeraði. Jeg vil benda á það, að hefði dýralæknir jörð og bú, þá þyrftu menn litlu til að kosta til að koma skepnum sínum til hans til lækninga. Háttv. minni hluti ætti að geta sjeð, að það er margfaldur gróði að fá þessa lækna sem flesta, og það þótt dýrin væru ekki í eins háu verði og þau eru nú. Jeg vona, að háttv. þingdeildarmenn taki ekki tillit til þess, sem þessi lærði manndýralæknir sagði, en leyfi frumv. að ganga áfram. Hann á ekki einungis að láta það. ósagt, að engir menn hjer á Íslandi geti gjört nýjar uppgötvanir,heldur ber honum skylda til að finna eitthvað nýtt upp sjálfur, til þess að eitthvað verði úr þeim vonum, sem Norðlendingar gjörðu sjer um hann, þegar hann var ungur maður og átti heima fyrir norðan.