Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er gamalt máltæki, sem segir, að það sé of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í hann. Þeir eru því miður of margir opnu brunnarnir, og fullmörg börnin, sem dottið hafa ofan í þá, og mér virðist lítið að því gert frá ríkisins hálfu að byrgja þá. Hér liggur þó fyrir ein tilraun, sem sé frv, til l. um barnavernd. Tildrögin til þessa frv. eru mörgum kunn, ekki sízt Reykjavíkurbúum. Mönnum mun enn í minni mjög hvimleitt mál, sem kom fyrir hér fyrir tveim árum. Varð það til þess, að dómsmrn. tók rögg á sig og skipaði nefnd, eftir tilmælum lögreglustjórans í Reykjavík. Verkefni n. var það, sem hér er fram komið, að gera till. um löggjöf, er styðji heimilin við uppeldi vangæfra barna, og yfirleitt að gera till. um uppeldismál barna og unglinga. Það mun nú öllum koma saman um það, að tryggja beri rétt barnsins í þjóðfélaginu, vernda það gegn hverskonar óréttlátri og óviðurkvæmilegri meðferð. Barnið - æskan er framtíð þjóðanna, og velferð hvers einstaks barns er trygging fyrir heilbrigðu þjóðlífi. Þetta er játað og viðurkennt alstaðar, en sú játning kemur ekki ávallt fram í verki. Í fjölmennari löndum þykir það sjálfsögð nauðsyn að hafa l. um barnavernd og sérstakar n. til að sjá um framkvæmd þeirra l. Þetta þykir yfir höfuð gefast vel, enda þótt einhverjir misbrestir kynnu á því að finnast, en svo er auðvitað um öll mannanna verk. Í gildandi l. lands vors er hér og hvar vikið í sömu átt og frv. þetta fer. Eins og öllum er kunnugt, þá ber skólanefndum og fátækrastjórnum undir eftirliti presta, að líta eftir uppeldi og meðferð á börnum. Hvernig því eftirliti hafi verið sinnt, dæmi ég ekki um, þótt ég segi, að víða muni pottur vera brotinn í því efni, enda hreinasta ofætlun fyrir önnum kafnar fátækrastj. í fjölmennari stöðum landsins að inna til fulls af hendi þau störf, sem bæði 36. og 37. gr. fátækral. mæla fyrir um. Frv. þetta gerir ráð fyrir, að í stað þeirra aðilja, sem ég hér hefi minnzt á, komi barnaverndarn. í kauptúnum, þar sem eru yfir 300 manns; annarsstaðar eiga skólan. að annast þau störf, sem barnaverndarn. eru ætluð. Um hinar einstöku gr. frv. mætti segja ýmislegt. Ég ætla að láta mér nægja að minnast á örfáar þeirra. Kem ég þá fyrst að 7. gr., sem mér virðist eiginlega vera mergurinn málsins í þessu stóra og umfangsmikla frv. Ekki er um það að villast, að verði fyrirmælum þessarar gr. vel fylgt, þá er hér um talsverðar umbætur að ræða. Að vísu má segja sem svo, að allmargt í gr. sé ekki annað en það, sem tekið er fram í gildandi landslögum. En að athuguðu máli dylst það engum, að hér hefir mikil vanræksla átt sér stað, t. d. hvað fræðsluna snertir og hæfileika barnanna, eins og um er talað í 7. gr., síðasta málsl. Væri það óneitanlega til mikilla bóta, ef þesskonar eftirlit yrði tíðkað meðal barna og unglinga og framkvæmdirnar færu þá eftir því. Í 4. málsgr. er talað um það, sem algengast er í ráðstöfun fátækrastj. Ég veit að vísu, að það er öllum góðum mönnum kappsmál að útvega munaðarlausum börnum góða samastaði, og fátækralög vor banna algerlega að halda undirboð á þurfalingum. En samt uggir mig það, að stundum muni vera tekið fullmikið tillit til krónunnar, en öllu minna fengizt um að kynna sér rækilega heimilishætti og það, hvort heimilið í sjálfu sér er þess megnugt að taka barn að sér til fósturs, því að það er vandaverk, sem krefur mikils, ekki sízt þegar vandræðabörnin svokölluðu eiga í hlut. 5. málsgr. og hin 6. fjalla um fræðslumálin, og eru það nýmæli, sem mundu hafa bætandi áhrif á uppeldismál vor yfirleitt. 7. málsgr. hefir til fyrirmyndar gildandi l. Svía o. fl. þjóða. Í vorum eigin 1. er mælt svo fyrir, að lögreglustjóri geti skipað þeim börnum eftirlitsmann, sem hafa brotið hegningarl. Mér er ekki fullkunnugt um, hvort því hefir verið framfylgt, en hygg þó, að svo sé ekki. En slík ráðstöfun þykir góð annarsstaðar, og er það mjög skiljanlegt. Af minni litlu reynslu í þessum efnum get ég sagt það, að vel hefir það gefizt að fá góða konu, t. d. hjúkrunarkonu, til að hafa eftirlit með heimilum, þar sem vafi gæti á verið, að uppeldi barnanna væri vel sinnt. Ég held því, að þessi 7. málsgr. 7. gr. sé réttmæt og heppileg. 8. málsgr. talar um eftirlit með vinnu barna. Það gegnir að vísu nokkru öðru máli með vora þjóð, sem svo að segja engar eða sárfáar verksm. rekur, heldur en þar, sem börn jafnt sem fullorðnir vinna í verksmiðjum, en það mun yfirleitt vera óholl vinna fyrir börn. Mér er heldur ekki svo kunnugt um það, hvernig vinnu barna er háttað, en séð hefi ég eina vinnutegund barna, sem ég álít mikla þörf á að líta eftir, ef ekki banna alveg, sérstaklega ungum börnum og stúlkubörnum, og það er blaðasala á götum úti. Það lítur helzt út fyrir, að það sé orðin sérstök atvinnugrein barna, hér í bænum a. m. k. Ég get ekki annað skilið en að hér sé um mjög varhugaverða stefnu að ræða hvað börn áhrærir. Oft hittir maður þessa litlu anga seint á kvöldin norpandi af kulda, ef kalt er í veðri, hrópandi hvert í kapp við annað af ákafa miklum „krassandi“ fyrirsagnir skammargreina o. s. frv. Þetta virðist mér blátt áfram skemmd á börnunum, að láta þau hafa slík störf með höndum, og það segja mér víðförlir menn, að það sé fágæt sjón í öðrum siðuðum löndum að sjá smátelpur og smádrengi við þá iðju. Sjálfsagt kemur fleira til greina, þegar gætt verður að vinnu barnanna, og tel ég því 8. málsgr. 7. gr. til bóta. Sama er að segja um 9. málsgr. Hún er nýmæli hér, en mjög er þessi regla tíðkuð ytra. Þar er litið svo á, að heppilegast sé, að lögregluvaldið hafi sem minnst afskipti af brotamálum barna, og eru barnaverndarn. falin þau mál til meðferðar. Að þessu er stefnt í 9. málsgr. 7. gr. Þótt ekki sé lengra farið en svo, að n. öðlist það vald aðeins, ef hún æskir þess sjálf. Það mætti kalla þetta tilraun, og virðist mér hún heppileg. Mér er kunnugt um, að lögreglustjórinn í Rvík er þessu nýmæli meðmæltur og álítur, að meðferð barnaverndarn. í sakamálum barna hafi betri áhrif á börnin heldur en venjuleg lögreglumeðferð. Seinasta málsgr. 7. gr. frv. fjallar um kvikmyndahúsin. Já, ætli það veitti af því að hafa eftirlit með myndum, sem börnin hafa aðgang að? Heyrt hefir maður það, hvort sem satt er frá sagt eða ekki, að drengir, sem lent hafa í þjófnaði og óknyttum, hafi borið það fyrir rétti, að þeir hafi fengið hugmyndirnar í bíó, lært þar listina af einhverjum glæpamannaforingjanum, sem þar var sýndur. 15. gr. frv. kann að þykja nokkuð hörð í garð foreldra, þar sem n. getur ráðstafað börnunum þvert á móti vilja foreldranna og talið meðlag sveitarstyrk veittan foreldrunum, ef þau greiða það ekki öðruvísi. En þetta er í samræmi við 37. gr. fátækral., þar sem talað er um foreldra, er ekki þiggja af sveit, sem fari illa með börn sín og veiti þeim ósæmilegt uppeldi. Slík börn má fátækrastj. taka burt af heimilinu og telja meðgjöf þeirra foreldrunum til sveitarstyrks, borgi þau hann ekki þegar í stað. Til slíkra úrræða er aðeins gripið í ýtrustu vandræðum og neyð. Yfir höfuð verður það að vera hlutverk barnaverndarnefndanna að reyna eftir megni að vinna störf sín með lipurð, beita áhrifum sínum til þess að hvetja heimilin til góðs, koma þar fram sem sannir vinir, en ekki sem valdamenn, er settir séu til höfuðs heimilunum. Störf slíkra n. verða fyrst og fremst að byggjast á kærleika, samúð og skilningi. Þetta eru höfuðskilyrði fyrir farsælu starfi, og það fer auðvitað eftir því, hvaða menn og hvernig menn setjast í þessar n. Undirbúningsn. þessa frv. hefir verið þetta ljóst, og þess vegna reynt að tryggja það, að til starfsins veldust hæfir menn. Sóknarprestar og skólastjórar munu t. d. öðrum fremur, sökum stöðu sinnar og starfs, vera kunnugir heimilunum og börnunum. Virðist því heppilegt að ætla þeim sæti í slíkum n., enda gerir frv. ráð fyrir því. Menntmn. gerði þó breyt. á 3. gr. frv. N. taldi það erfitt að ákveða fyrirfram, hverja kjósa skyldi, þar sem hlutfallskosningar eru taldar heppilegastar, og réð því af að setja bæjarstjórn Rvíkur engar slíkar reglur viðvíkjandi kosningunni. N. kom saman um það, að hér í Rvík væri nokkuð öðru máli að gegna en á þeim stöðum, þar sem aðeins er um einn prest og einn skólastjóra að ræða, sem sjálfkjörnir væru í n. Aðra smábreyt. ber n. fram við 2. gr. frv. Það skiptir auðvitað ekki miklu máli, hvort orðalagið er haft, en hitt mun alstaðar eiga sér stað, þar sem barnaverndarn. eru kosnar, að konur skipi þær jafnt og karlmenn. Það þykir nauðsynlegt, þar eð n. þessar fjalla oft um verkefni, sem liggja nær verkahring konunnar en verkahring karlmannsins, sérstaklega þegar tekið er tillit til einstæðingsmæðra, meðferðar á börnum o. fl. Við 12. gr. frv. eru nokkrar breyt. N. þótti gr. fullhvasst orðuð og vildi skjóta inn í hana þeirri sjálfsögðu viðbót, að barnaverndarn. vandaði um við viðkomandi heimilismann áður en gripið væri til annara ráða. N. var sammála um, að vel gæti það verið nauðsyn að eiga slík lagaákvæði, enda þótt engin ástæða væri til að óttast það, að sanngjarnir menn misnoti slík refsiákvæði. Þá er brtt. við 20. gr., annan kafla frv. N. leit svo á, að 5 menn gætu eins vel og 7 unnið það starf, sem þessari n. væri ætlað. 23. gr. lýsir þeim störfum, sem aðallega eru fólgin í eftirliti með því, að aðrar n. sinni störfum sínum, krefja þær um ársskýrslur og sjá um, að almenningur fái öðruhverju fulla vitneskju um störf n., svo og að skera úr ágreiningi í málum, sem undir hana eru borin. Virðist það mun eðlilegra, að slík störf séu falin þesskonar n., heldur en að þau fái afgreiðslu í einhverri skrifstofu stjórnarráðsins, þar sem þess er ekki að vænta, að menn hafi sérstakan áhuga á þessum málum. Starf þessarar n. gæti því orðið allvíðtækt. Eigi að síður hefir menntmn. borið fram brtt. við 25. gr., þar sem ræðir um ársþóknun handa n., og fellt þann málsl. niður. Auðvitað getur það verið vafamál, hvort rétt sé að fá einstökum mönnum þjóðfélagsins störf í þarfir almennings án þess að ætla þeim endurgjald. Reynslan sker úr um það, hvað víðtækt starf barnaverndarinnar verður, og má þá alltaf breyta til. Fundið hefir verið að því, að nafnið yfirbarnaverndarnefnd sé þunglamalegt og langt, og hefir lauslega verið stungið upp á að nefna það barnaverndarráð. Það er talsvert erfitt að finna nafnorð, sem er gott að hafa yfir þetta. Ég hefi þá drepið á einstök atriði frv. og brtt. Ég býst við, að menn hafi ýmsar aths. að gera við ræðu mína. En þetta frv. ber að skoða sem byrjunartilraun til þess að bæta uppeldi barna. Reynslan sýnir, hvernig það tekst. En ég vona, að hv. þm. sjái nauðsyn þessa máls, þar sem þetta er í fyrsta skipti, sem málefni barnanna eru borin fram á hinu háa Alþingi. Það á skilið að fá bæði góða og haganlega afgreiðslu.



Ég vil þakka þeim hv. dm., sem hér hafa talað, fyrir hlýjar undirtektir. Dálítið hefir borið á milli hvað við kemur fyrirkomulaginu, en hv. þdm. virðast hafa fullan skilning á, að hér sé göfugt og þarft mál á ferðum. Hv. 2. þm. Eyf. hélt, að skaðlaust væri að sleppa yfirbarnaverndarnefndinni. Við vitum, að hvaða umfangsmikil fyrirtæki sem er þurfa yfirstjórn til eftirlits og leiðsagnar. Og ekki tel ég ástæðu til þess að óttast kostnaðinn, sem af þessu leiðir, ef hv. þm. trúa á, að hér sé um þarft og gott fyrirtæki að ræða. Sami hv. þm. sagði, að þessar n. mundu fá lítið að gera úti um sveitir og í smærri kauptúnum. Þetta getur vel verið rétt, en ég held nú samt, að líka sé þörf á barnavernd þar. Mér er kunnugt um, að fyrir allmörgum árum komst það upp, að barni í sveit hafði blátt áfram verið misþyrmt með vinnu, og ekki alls fyrir löngu kom svipað tilfelli fyrir á sveitabæ, þar sem fátt var um fólk til vinnu. Það vill brenna við, að alstaðar er misjafn sauður í mörgu fé, og það jafnvel líka, þótt féð sé fátt. Þá var minnzt á, að menn mundu skirrast við að gera strangar ráðstafanir, sem gengju nærri heimilunum. Það getur vel verið, en þó geta slík mál komið upp, að alls ekki eigi við að taka á þeim með silkihönzkum. Það er vitanlega hart aðgöngu að taka börn frá foreldrum móti vilja þeirra, en slíkt getur orðið nauðsynlegt. En það gerir auðvitað enginn slíkt að gamni sínu. Í þessar n. verður að vera mjög vandað val manna, svo að lítil hætta yrði á, að þær misbeittu valdi sínu. En það er satt, vald þeirra og ábyrgð verður geysimikil, og ég segi fyrir mig, að ekki hefði ég löngun til þess að vera í slíkri n. Ég vil vara hv. þm. við að greiða atkv. gegn síðari hluta frv., því að n. sú, sem hefir undirbúið þetta mál, leggur einmitt mikið upp úr honum. Nefndin hefir starfað að undirbúningi þessa frv. í 2 ár og kynnt sér fyrirkomulag slíkra mála mjög rækilega. Ættu því orð hennar að verða nokkuð þung á metunum. Eins og ég sagði áðan, yrði kostnaðurinn af þessu hverfandi lítill, og náttúrlega því minni, sem minna væri að gera. Og það færi áreiðanlega enginn að leika sér með þessa hluti, og l. yrðu því ekki notuð nema í fyllstu alvöru, því að þetta er fullkomið alvörumál. Og mér finnst, að þegar þau tilfelli koma fyrir, að til þeirra þarf að taka, svo að nefndirnar þurfa að hlutast til í þessum málum, þá muni þeim vera vel borgið í þeirra höndum. Hv. 2. landsk. talaði um, að hann vildi síður láta frv. kveða á um það, að prestar og skólastjórar skyldu vera sjálfkjörnir í þessar nefndir utan Reykjavíkur. Þetta er auðvitað ekkert höfuðatriði, heldur er það sett af því, að ætla má, að þeir séu yfirleitt þessu starfi betur vaxnir en allur almenningur. Með þetta fyrir augum komst n. að þeirri niðurstöðu, að einmitt þessir menn, sem venjulega hafa átt kost á að kynna sér það, sem að þessum málum lýtur - eru yfirleitt menntaðir menn -, hefðu betri tök á að kynna sér ástandið á heimilunum en menn almennt hafa, og væru því mjög heppilega valdir til þessa starfs. En ég skal fúslega ganga inn á það, að það er nokkuð misjafnt, hvernig þessir menn eru, og að verið getur, að margir leikmenn standi þeim á sporði, sumum hverjum. Um þetta má kannske deila. En þegar allt kemur til alls, held ég, að það sé ekki efamál, að sóknarprestur og skólastjóri verði ákjósanlegri til þessara starfa en hver og einn, sem annars kynni að verða til þess valinn. Annars þykir mér mjög vænt um, hve mikinn áhuga hv. 2. landsk. hefir á þessu máli og vill reynast því vel, og vona ég, að hann greiði fyrir því með atkv. sínu. Hv. 2. þm. Árn. benti á, að það væri að stofna nefndunum í voða, ef þær ættu að fara að hafa afskipti af þeim málum, sem lögregluvaldinu einu heyrðu til. Mér skilst ekki, að 9. mgr. 7. gr. ætlist til þess, þó að þar sé reyndar talað um, að n. geti kveðið upp rökstuddan úrskurð, heldur eigi hún að hafa eftirlit með heimilunum, enda er í lok mgr. sagt, að lögreglustjóra sé skylt að veita n. alla þá aðstoð, sem hún beiðist, og í því tel ég að felist, að lögreglustjóri eigi að annast uppkvaðningu þessara úrskurða, enda mundi n. aldrei taka fram fyrir hendurnar á honum. Ég er sammála hv. 2. þm. Árn. um það, að með því væru lagðar þungar búsifjar á n., því það mundi gera hana mjög óvinsæla. En það, sem er meginatriðið fyrir n., er einmitt vinsældir; að hún forðist öll valdboð, en kynni sig að því að vera vinur og ráðunautur heimilanna. Án samúðar og skilnings á hlutverki sínu og kjörum þeirra, sem hún á að starfa með og fyrir, væri hún ekki til neins gagns, heldur þvert á móti, hún væri þá ekki til annars en að auka úlfúð og ósamlyndi. Þessi mál eru mjög viðkvæm og þarf að taka á þeim mjúkum tökum og þýðir ekki að ganga að þeim eins og hversdagslegri óbrotinni iðju, heldur fara um þau mjúkum höndum. Ég er því á sama máli og hv. þm. að þessu leyti. Og mér þætti gott, ef hann sem valdsmaður, sem á að eiga þátt í framkvæmd þessara l. í sinni sýslu, vildi láta gott af sér leiða í þessu máli með því að hjálpa til að gera frv. svo úr garði, að vel verði við það unað. Það er sama að segja um 12. gr., að mér getur ekki skilizt annað en að það sé valdsmaður, sem á að taka til þeirra örþrifaráða að víkja manni burt af heimilinu, ef hann lætur ekki skipast við fortölur n., en að n. eigi að reyna að hafa góð áhrif á hann. Og að þá fyrst, þegar það dugir ekki, og maðurinn heldur uppteknum hætti um framferði sitt, sem hætta getur stafað af fyrir börnin, þá eigi n. að snúa sér til valdsmanns og fá hann til að víkja manninum burt af heimilinu. Nú veit ég vel, að þetta er mjög strangt, að þetta er refsiákvæði, en það getur samt verið afarþýðingarmikið og nauðsynlegt að eiga slíkt ákvæði í lögum landsins. Ég veit um heimili hér í bænum, þar sem ástandið er mjög slæmt. Mér er t. d. kunnugt um drykkjumannsheimili, þar sem maðurinn hafði, þegar hann var drukkinn, hvað eftir annað lagt hendur á konu sína og verið mjög vondur við börn sín, og loks varð ástandið svo, að það varð að flýja með börnin af heimilinu. En konan hafði ekki þrek til að kæra þetta, mest fyrir þá sök, að hún óttaðist, að eftirköstin yrðu þau, að hún hefði aldrei frið á heimilinu. En þá höfðu aðrir komið henni til hjálpar og svo snúið sér til lögreglustjóra, sem hafði gert skyldu sína og losað hana við þennan mann með því að fjarlægja hann frá heimilinu. Ég hygg þó, að þessu yrði ekki beitt nema í ýtrustu neyð, þegar út úr flýtur, enda hygg ég, að ef lögin veittu þessa heimild, þá yrði það þess valdandi, að menn vöruðu sig á slíku framferði, þannig að heimildin yrði aðhald fyrir slíka menn til að halda sér í skefjum. En þetta þarf ekki aðeins að ná til eiginmanna; það gæti líka náð til leigjanda, því slíkur maður gæti líka haft í frammi athæfi, sem börnum stafaði háski af, svo að foreldrar þeirra vildu vernda þau fyrir því, með því að fjarlægja hann af heimilinu. En sem sagt - ég legg þennan skilning í þessi ákvæði, að það sé valdsmaður, sem á að inna af hendi þessi störf, en ekki nefndin. Það má vera, að þetta sé ekki nógu skýrt orðað í 9. mgr. 7. gr. og að heppilegra væri, eins og hv. 2. þm. Árn. benti á, að orða ákvæðið svo, að lögreglustjóri leiddi þessi mál til lykta í samráði við n. Það væri ef til vill öllu vandaminna fyrir nefndina. Ég man svo ekki, að það sé fleira, sem ég þarf að taka fram viðvíkjandi því, sem aðrir hafa sagt hér. En ég veit, að margir hv. þdm, vilja gjarnan, að frv. verði að lögum, þó að þeir sjái ástæðu til að breyta því á einhvern hátt.