Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vildi leyfa mér að gera fyrirspurn til landbn. um frv., sem vísað var til hennar um notkun og meðferð jarðhita. Þetta er þriðja þingið, sem málið er borið fram á, og því hefir alltaf verið vísað til sömu n., og á 2 síðustu þingum hefir n. - ég vil segja - tekizt að svæfa málið. Nú vil ég ekki lengur við það una, að n. láti ekki til sín heyra, og vil beina því til hæstv. forseta, að hann hlutist til um, að n. skili áliti um þetta mál.



Ég vil geta þess, að eftir þetta mál kom til landbn. kom fram um það krafa í n., að frv. yrði sent til umsagnar þeirrar n., sem skipuð hefir verið af stj. til að rannsaka þetta mál. Frv. var síðan sent til þessarar n. til umsagnar. Hefi ég hvað eftir annað komið að máli við form. þessara n. og beðið hann að greiða fyrir afgreiðslu málsins. Hefir hann haft um það góð orð, en umsögn er ekki komin enn. Ég geri ráð fyrir, að ef álit verður ekki komið í dag eða á morgun, þá fari ég að taka málið fyrir í landbn.



Ég vil beina máli mínu til samgmn. Snemma á þessu þingi flutti ég frv. um breyt. á vegalögunum. Málið er enn í samgmn., og vildi ég mjög mælast til, að hún færi að skila sínu áliti um málið. Einnig vil ég beina máli mínu til sjútvn. út af máli, sem ég að vísu er ekki flm. að, en tel mikilsvert, að nái fram að ganga. Þetta mál er frv. til l. um atvinnu við siglingar á ísl. skipum. Ég vildi nú skjóta því til n., hvort ekki mætti vænta þess. að hún færi að skila áliti um þetta mál.



Úr því farið er að lýsa eftir málum, þá langar mig að grennslast eftir, hvað líði máli, sem ég flutti snemma á þinginu um að samræma vegalögin. Málinu var vísað til allshn. og hefir legið þar lengi, en ekkert hefir heyrzt frá henni um það. Ég vildi nú vænta þess, að n. færi að afgr. málið.



Út af fyrirspurn hv. þm. Borgf. um frv. hans um breyt. á vegalögunum vil ég gefa þess fyrir hönd samgmn., að hún - eftir að brtt. voru komnar fram við frv. - sendi það til umsagnar vegamálastjóra. Umsögn hans er enn ekki komin, en hinsvegar fel ég víst, að ef hún kemur ekki, þá verði kallað eftir henni og málið muni verða tekið fyrir í næstu viku í n.



Ég vildi bera hér fram fyrirspurn um það, hvernig gangi með frv. okkar kommúnista, sem vísað hefir verið til n. Það er nú svo, að við höfum ekki verið vanir að sjá mikið af þeim aftur, eða svo var það a. m. k. á síðasta þingi. Hinsvegar er nú reglulegt þing. og má þess vegna vænta þess, að n. gefist betri tími til að afgr. eitthvað af frv. Það eru sérstaklega 2 frv., sem okkur þætti vænt um að sjá eitthvað af. Annað er mjög stutt og laggott um kaupgreiðslur í peningum, og hitt er viðvíkjandi innlendum viðgerðum á skipum. Ennfremur er ég meðflm. að stóru og mjög merkilegu frv. um breyt. á landsbankalögunum. Ég ætla ekki sérstaklega að krefjast svara um það nú, hvernig gangi með þessi mál, en vænti þess, að forseti hlutist til um, að n., sem hafa þessi frv. til meðferðar, skili um þau áliti.



Ég sé, að form. sjútvn. er hér ekki viðstaddur, en hann hefði sjálfsagt getað upplýst, hvernig líður frv. um atvinnu við siglingar á ísl. skipum. Það er nú svo, eins og hv. þm. vita, að þetta er mjög yfirgripsmikið mál, og n. sá sér því ekki annað fært en að senda það til umsagnar nokkuð margra, sem allt eru aðiljar málsins. Það hefir dregizt nokkuð fyrir sumum að svara, en svörin munu nú öll komin, og á fundi n. í morgun var málið einmitt til umr., þó það fengi ekki fullnaðarafgreiðslu í það skipti. Ég kunni betur við, að einhver grg. kæmi um þetta frá n. Það er nú farið að lýsa hér eftir málum, og mér finnst það ekki nema eðlilegt. Það hafa vissulega ekki verið svo langvarandi störf eða þreytandi á reglulegum fundum á þessu þingi, að n. ættu að geta verið búnar að gera málum sínum sæmileg skil, a. m. k. þeim málum, sem ekki þarf að leita um upplýsinga, sem eru torfáanlegar. Ég lýsti hér eftir einu litlu frv. fyrir nokkru síðan, um breyt. á tekjuskattslögunum, sem ég lagði fyrir d. strax í þingbyrjun. Forseti beindi þá mjög eindreginni ósk til n. um að afgr. málið, sem skylt er, en það er sýnilegt, að n. hefir enn sofnað á málinu. Ég vildi nú biðja hæstv. forseta, þó það sé þreytandi, að reyna nú að stjaka við þessari n. aftur.



Út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. að því er snertir frv. til l. um breyt. á skattalögunum, þá vil ég upplýsa það, af því ég hefi verið form. í þeirri n., sem fékk þetta frv. til meðferðar, að drátturinn, sem orðið hefir á afgreiðslu þessa máls, stafar af því. að einn nm., hv. þm. G. K., sem er fulltrúi Sjálfstfl. í fjhn., hefir ekki getað mætt á 2 síðustu fundum, og hann hefir óskað eftir því, að afgreiðslu þessa máls yrði frestað þangað til honum gæfist kostur á að mæta á fundi n.

Forseti (JörB): Mér hefir nú heyrzt á svörum sumra n., að þær mundu sumpart vera að vinna að þeim málum, sem lýst hefir verið eftir, eða þá að þær muni taka þau fyrir mjög bráðlega. En viðvíkjandi öðrum málum, sem ekkert hefir verið tekið fram um, þá vil ég beina því mjög til n. að skila áliti um málin, því að þó að þannig kunni að vera ástatt um mál, sem fer til n.. að n. öll vilji ekki mæla með því, þá er eigi að síður rétt, að það komi til d. aftur eins fljóti og tími vinnst til að afgr. málin, og að d. taki svo sína afstöðu. Það er rétt tilhögun, en ekki sú, að svæfa málin í n.



Ég vissi ekki betur en að verið væri mitt í umræðum um þetta mál og hafði þess vegna ekki hirt um að láta skrá mig á mælendaskrá á síðasta fundi, þegar þetta mál var til umr. En ég sé það nú, að menn munu af einhverjum ástæðum ekki telja vert að lengja umr. um málið, og kemur mér það nokkuð á óvart, því að þetta mál er að mínu áliti meðal þeirra undarlegustu, sem komið hafa hér fyrir Alþ. Ég hefi hlustað á þær umr., sem fram hafa farið, svo gaumgæfilega sem mér hefir verið unnt, og ég hefi ekki með bezta vilja fundið eina einustu frambærílega ástæðu fyrir því, að þörf væri á slíkri lagasetningu sem þessari, og ég hefi ekki - og þykir mér það því undarlegra - orðið var við, að gert hafi verið nokkuð af hálfu formælenda málsins til þess að hnekkja þeim rökum, sem fram hafa komið gegn þessu frv. Ég hélt þó sannast að segja, að sumar þær umsagnir, sem fram hafa komið um málið, eins og t. d. frá Landsbankanum, væru ekki svo mikill hégómi, að líklegt væri, að það þætti ekki einu sinni svaravert af þeim, sem málið flyttu. - Minni hl. n. hefir nú rakið efni þessara umsagna nokkuð, svo að ég sé ekki ástæðu til að fara langt út í það. En það er einkennilegt í sambandi við umsagnir þeirra fjögurra aðilja, sem leitað var til, Landsbanka Íslands, Vinnuveitendafélagsins, verzlunarráðsins og S. Í. S., að þrír hinir fyrst töldu leiða allir nokkur rök að því - og sumir mjög gagngerð -, að frv. þetta sé ekki aðeins ótímabært og þarflaust, heldur sé það mjög varhugavert og geti verið á ýmsan hátt hættulegt, en S. Í. S., sem mælir með frv., færir ekki eitt einasta orð fram til stuðnings því, að rétt sé að setja slíka löggjöf. Það bara játar út í loftið. Mér þykir, eins og ég sagði áðan, ákaflega merkilegt, að flm. málsins skuli ekki hafa séð ástæðu til að reyna að hnekkja þeim rökum, sem felast í nál. minni hl. og í umsögn þessara þriggja aðilja, sem allir leggja eindregið á móti því, að þetta frv. verði að lögum. En það má vel vera, að það sé líkt ástatt um þetta mál eins og svo mörg önnur, sem ungað hefir verið út í sama hreiðrinu og þessu frv., að hvorki séu fyrir hendi frambærileg rök fyrir því né heldur, að ætlazt sé til þess, að málið sé yfirleitt rökrætt, eða að nokkru máli skipti frá þeirra sjónarmiði, hvort færð eru fleiri rök með því eða móti. Það er svo um mörg slík frv. sem þetta, sem eru ávöxtur kommúnismans hér á landi, að það þýða engin andmæli; það er eins og að berja í selshausinn. Þetta er fjarri því að vera það fyrsta, sem borið er fram hér á hinu háa Alþ., til þess að ofsækja og gera tortryggilega þá menn, sem þrátt fyrir alla erfiðleika eru að berjast við að halda uppi einhverjum atvinnurekstri til framleiðslu og atvinnubóta fyrir landslýð. Hér er sem sagt áframhald af þessum gamla leik, að kommúnistar utan þings krefjast eins og annars og verpa þessum hrafnseggjum sínum í hreiður Framsóknar, og hún leggst svo á og ungar út. Það hefir aðallega verið fært fram sem nauðsyn fyrir þessu máli, að lánsstofnunum landsins væri ekki trúandi fyrir því að útdeila lánsfé, og þess vegna þyrftu þær að hafa eitthvert aðhald til þess að fara af réttsýni og skynsemi með þessa hluti, og aðhaldið á að vera það, að fólkið í landinu, sem á sparifé, geti fylgzt með því. hvernig lánum sé hagað og geti gripið fram í. Eða m. ö. o., það á að vera þarna opin leið til þess að æsa þá menn í landinu, sem eiga sparifé, gegn því, að það sé lánað út til atvinnuveganna, nema eftir þess ákvörðun. Nú hefir verið spurzt fyrir um það hér við umr. þessa máls, hvaða skilyrði almenningur í landinu hafi til þess að meta það, hvort réttmætt sé að lána Pétri eða Páli fé. En við því hafa engin svör komið, sem ekki er von, því að þetta er hin mesta firra, sem hægt er að hugsa sér, að fólk, er leggur inn sparifé, hafi betri skilyrði til þess að meta nauðsynina á því að lána út fé, og hverjum sé bezt fyrir því trúandi, heldur en forstjórar þeirra lánsstofnana, sem hafa féð til varðveizlu. Vitanlega getur þessum forstjórum yfirsézt, og oft eru það óviðráðanleg atvik, sem ráða því, hvort það fé kemur aftur, sem lagt er í atvinnurekstur. En hitt er sjálfsagt öllum ennþá ljósara, að menn, sem kunna að hafa nurlað saman nokkrum aurum af sinni sparsemi, hafa miklu minni og í flestum tilfellum engin skilyrði til þess að meta þetta. Það eina, sem þess vegna er hægt að gera með því að bera þetta mál undir slíkan almenning, er að æsa menn upp gegn einstökum lántakendum. Og vitanlega er það tilgangur frv. og enginn annar, að geta haldið áfram þeirri rógsiðju, sem gengið hefir fjöllunum hærra hér á landi í tvo áratugi gegn atvinnurekendum og orðin er að heimskulegri ofsókn. Í því sambandi vil ég koma að því, sem hæstv. atvmrh. sagði í gær, að hann hefði ekki orðið var við neinn rógburð né að reynt væri að gera lántakendur tortryggilega, nema þegar verið væri að naga í S. Í. S. Ég hefi sjálfur verið með honum á fundi, þar sem hafður var í frammi blygðunarlaus rógur um einstaka atvinnurekendur hér á landi, og einkum í þá átt, að þeir væru allir svindlarar, sem svældu út sparifé almennings. Þetta er því mælt gegn betri vitund af hæstv. atvmrh. Og ég get sagt það með sanni, að ég man varla eftir neinum einasta pólitískum fundi á undanförnum árum - og hefi ég verið á þeim mörgum -, þar sem ekki hefir verið fluttur rógburður og oft vísvitandi ósannindi um þá menn, sem hafa lánsfé til meðferðar, þ. e. a. s. atvinnurekendur í landinu. Svo að segja á hverjum einasta fundi hefir þessi ofsókn gengið, og það er orðið að trú hjá mörgum, að þeir, sem einhverja atvinnu reka, séu svindlarar og margir stórþjófar og allir illgerðamenn þjóðfélagsins. Og þetta frv. er ekkert annað en áframhald af þessari iðju. Þá er það umhyggjan fyrir sparifé landsmanna. Mikið skelfing held ég, að þessir hv. flm. hafi miklar áhyggjur út af því, hvort sparifjáreigendur missi fé sitt eða ekki. Það er ekki langt síðan að elnmitt núverandi stj.flokkar börðust fyrir því að setja á hausinn lánsstofnun, sem hafði að geyma nokkrar millj. af sparifé landsmanna. Það voru um 10 þús. sparifjáreigendur, sem áttu fé sitt þar inni, flest félitlir og eignalitlir menn, sem höfðu nurlað saman nokkrum hundruðum króna, til þess að eiga sér til stuðnings í ellinni eða börnum sínum til styrktar við nám. Og ég varð ekki var við, að það hreyfðist nokkur meðaumkunarstrengur í brjóstum þessara manna þá, þótt þessir sparifjáreigendur misstu að miklu eða öllu leyti fé sitt. Mig undrar því, að þessir menn skuli hafa það innræti, að koma hér með þennan dæmalausa silkisvip og berja sér á brjóst yfir því, hvað þeir beri mikla umhyggju fyrir því, að sparifjáreigendur missi ekki fé sitt. Og þetta eru ýmist sömu mennirnir eða flokksm. sömu manna, sem lögðu þetta óskaplega kapp á að fyrirkoma spariskildingum um 10 þús. sparifjáreigenda. Þá voru leiddar að því sterkar líkur, að tilgangurinn væri ekki sá, að gera sparifjáreigendum illt, og hefir eflaust ekki verið, heldur einungis tilfinningarleysi fyrir því, þótt þeir biðu tjón. En höfuðtilgangurinn var vitanlega sá, að setja á hausinn þá lánsstofnun, sem aðallega hafði haldið uppi sjávarútveginum í landinu, þessum atvinnurekstri, sem hinir sömu menn aldrei megi heyra á minnzt, svo að þeir ekki fyllist þeirri blindu óvild, sem oft hefir leitt þá út í hreinustu vitleysu. Þá skal ég víkja að því, sem hv. flm. hafa ymprað á, sem sé því, að þegar ríkið sjálft leggi mikið í sölurnar fyrir einstaklinga eða stofnanir, þá beri að leggja þeim einhverjar skyldur á herðar í staðinn, og þar sem ríkið eigi að meira eða minna leyti þær lánsstofnanir, sem fé lána til atvinnurekstrar, þá sé ekki nema eðlilegt, að þær krefjist þess að vita sem gleggst skil á því, hvernig með þetta fé er farið. Ég veit nú ekki betur en að lánsstofnanir viti, hvernig farið er með féð í flestum tilfellum. Ég veit ekki annað en að lánsstofnanir geri sér það að reglu að hlýða mönnum yfir um efnahag þeirra og allar fyrirætlanir og öll skilyrði til þess að geta skilað aftur því fé, sem þeir fá lánað. Og ég hefi aldrei vitað þess dæmi, að nokkur lántakandi hafi þrjóskazt við að gefa lánsstofnun sinni allar þær upplýsingar um fjárhag sinn og aðstöðu. sem óskað hefir verið eftir, og það er sá aðili, sem á að meta það, hvort hættan er mikil, sem mest varðar um þetta, og mikið meira en nokkrar rógtungur, sem kunna að geta hagnýtt sér þetta til þess að ofsækja einstaka menn og stofnanir. En nú veit ég ekki til, að þessir menn, sem eru lántakendur, séu að fara fram á neitt góðverk af ríkinu, þegar þeir biðja um lán, því að svo er ástatt, að að langmestu leyti er það fé sparifjáreigenda, sem þar er í veltu, og sem betur fer hefir mjög lítið af því tapazt enn þann dag í dag. Hitt væri svo annað mál, ef ríkið tæki út úr einhverja sérstaka atvinnurekendur og gæfi þeim alveg sérstök kjör og fríðindi. Þá væri ekki nema réttmætt, að ríkið krefðist einhverra sérstakra skila af slíkum mönnum eða fyrirtækjum. Og þá er að athuga, hvort slíkir menn eru til. Því verður ekki í móti mælt, að kaupfélög og samvinnufélög hér á landi njóta sérstakra fríðinda. Þau eru að miklu leyti skattfrjáls, og auk þess er þeim sýnt alveg sérstakt tillit í lánveitingum. Og ekki nóg með það, heldur njóta þau alveg sérstakra stórfríðinda með innflutning og úthlutun gjaldeyris. Þegar ríkið er þannig búið að taka upp á sína arma einhverja sérstaka aðilja, þá er ekki nema sjálfsagt, að ríkið krefjist einhverrar nánari athugunar hjá þeim heldur en yfirleitt öðrum stofnunum og einstaklingum, eins og það líka er sjálfsagt, að ríkið birti sína reikninga, bæði efnahags- og rekstrarreikninga, af því að þar er ríkisstjórnin ekkert annað en ráðsmaður eða sá, sem í umboði þjóðarinnar fer með ríkisbúið. Og þar sem sakir standa svo, að svo má að orði kveða, að ríkið sé búið að taka stofnanir upp á sína arma, þá er ekki fjarri sanni, að það krefjist einhvers af þeim. En það er vitað, að slíkt er ekki gert, heldur hafa þessum stofnunum verið veitt stórfríðindi í skattgreiðslum, og það hefir verið sett löggjöf til þess, a. m. k. óbeinlínis, að koma fótum undir fjárreiður þeirra af nýju, þegar þau hafa verið sokkin niður í skuldafenið. Ég held þess vegna, að þeir einu lántakendur, sem réttmætt væri að krefjast af, að birtu reikninga sína, séu sambandskaupfélögin. Hinsvegar vil ég um leið taka það fram, að það er undarlega barnalegt að miða það við vissa fjárhæð, hvenær birta skuli efnahagsreikninga. Eins og það skipti mestu máli, hver upphæðin er, en ekki hitt, hvað reksturinn er mikill, og hvað sá, sem rekur fyrirtækið, getur lagt mikið á móti og gefið miklar tryggingar. Við skulum bara hugsa okkur útgerðarmann, sem gerði út einn opinn bát, 3–5 tonna. Það væri ekkert litil skuld hjá honum, ef hann skuldaði 50 þús. kr. við áramót. En slík skuld gæti aftur á móti ekki talizt nema hégómi hjá stóru útgerðarfyrirtæki, sem hefði mikinn skipastól og kannske velti millj. Þetta 50 þús. kr. mark er því ákaflega barnalegt, og það er eðlilegt, því að það virðist einungis vera til þess gripið til þess að fylla upp í frv., en tilgangurinn er auðvitað sá, eins og óbeinlínis hefir verið tekið fram af hv. flm., að hægt sé að nota almenningsálitið eða réttara sagt almenningsfávizkuna á menn til ofsóknar. Nú veit ég ekki betur en að það sé ákaflega greiður aðgangur fyrir almenning, sem lætur sig það nokkru skipta, að afla sér vitneskju um efnahag manna eða félaga. Í fyrsta lagi er nú fámennið hér svo mikið, að það er varla hægt fyrir menn að leynast með skildinga, þó að ekki séu nema nokkrar þúsundir, svo að ekki viti um það allur almenningur í hans byggðarlagi. Sama er að segja um það, ef atvinnurekstur gengur illa hjá einhverjum manni, að það er í fyrsta lagi öllum bersýnilegt, að það hallar undan fæti hjá honum, og svo skortir sjaldan menn til þess að útbreiða það og kynna almenningi. Og loks er það, að bæði einstaklingar og félög eiga að birta efnahag sinn fyrir skattanefndum, sem gefa út skýrslur í hverjum einasta hreppi og kaupstað hér á landi, og þær liggja frammi og sýna það a. m. k., hvort maðurinn á nokkuð til, sem er skattskylt, og ef svo er, þá sýnir skattstiginn hverjum vitibornum manni, hvað maðurinn á af skuldlausum eignum. Það er því síður en svo, að almenningur eigi nokkuð erfiðan aðgang að því að vita um efnahag manna. - Og ég kem þess vegna aftur að því, sem er aðaltilgangur frv., en hann er sá, að geta ofsótt menn og fyrirtæki í framtíðinni ennþá rækilegar en gert hefir verið hingað til, og finnst manni þó, að það hafi gengið út í fullkomnar öfgar. Hv. þm. sagði í gær, að þrátt fyrir öll bankaráð hefðu orðið tilfinnanleg töp á sparifé hér. Hvaða sparifé hefir hv. þm. fyrir augum? Mér er ekki vitanlegt, að mikil brögð séu að því, að sparifé tapist. Ég hefi heyrt, að einstaka kaupfélag hafi farið á hausinn, sem búið var að snapa sparifé almennings í sínar þarfir. Sparisjóður einn austanfjalls komst í þrot, en allt eru þetta smámunir á móts við það, sem hv. þm. vill vera láta. Þetta tal hans á kannske að vera áframhald af því, sem hv. þm. var að fræða oss á um daginn, nefnilega að útgerðarmenn væru búnir að svindla til sín 40 millj. af fé bankanna. Það er nú vitanlegt, að bankarnir hafa aldrei átt neinar 40 millj. Hv. þm. hefir sér það til vorkunnar. að ýms blöð hafa verið að síala á þessu, að fiskispekúlantar væru búnir að svíkja út úr bönkunum 30–10 millj., en það er ekki hægt að svíkja út fé, sem er ekki til. Ég vil skjóta því að hv. 5. þm. Reykv., að hann getur fengið nóg tækifæri til að gera sig að flóni í fjármálum, þó að hann sleppi þessu. Ég geri ráð fyrir, að þessi vitleysa í honum stjórnist af hans lofsverða áhuga um að rógbera útgerðarmenn. En það þýðir ekki að gera það með slíkum fjarstæðum sem þessari. Og það er öllum vitanlegt, sem eitthvað hugsa, að sjávarútvegurinn hefir auðgað þjóðina, ekki um milljónir, heldur um tugi milljóna, því að sá þjóðarauður, sem Íslendingar eiga nú, er kominn úr sjónum. Þó að einstök fyrirtæki hafi tapað eitt árið, þá hafa þau grætt annað árið. Menn geta talað um, að fiskispekúlantar hafi féflett þjóðina, en sannleikurinn er sá, að einmitt þeir hafa auðgað hana um tugi milljóna. Þeir, sem fiskinn hafa átt, hafa tekið sinn gróða hjá fiskispekúlöntunum, sem greiddu framleiðendum fiskinn hærra verði en fyrir hann fekkst í neyzlulöndum, en margir af þeim voru útlendir menn. Ég ætlast ekki til, að hv. þm. viti þetta, en ég ætlast til, að hann sé ekki að gaspra með hávaða um það, sem hann veit ekkert um.



Það er einkennilegt að sitja hér lengi og hlusta á þm. tala af heilögum eldmóði um það, hvílík firn séu hér á ferðinni. Annars er það aðallega tvennt, sem hefir komið berlega í ljós í þessum umræðum. Í fyrsta lagi hræðslan við það, að missa aðstöðu til þess að fara með sparifé þjóðarinnar án þess að vera krafinn reikningsskapar, og í öðru lagi fyrirlitningin á dómgreind almennings. Þá fyrst var hv. 6. þm. Reykv. í essinu sínu, þegar hann jós sér yfir það, að almenningur, sem ekkert skyn bæri á þessa hluti, ætti nokkuð að fá að fylgjast með. Ég býst við, að hann tali kannske á aðra leið á kjósendafundum. En einmitt fyrir eftirlitsleysi og vöntun á aðhaldi frá almenningi tapast milljónir. Þess vegna er dálítið hart að sitja undir því, að einmitt þeir, sem sekastir eru, skuli verja óhæfuna með oddi og egg og hella sér yfir það, hvað það væri fráleitt, að almenningur ætti að geta haft hönd í bagga með meðferð sins eigin fjár. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði, sem hér hafa verið rædd, þau hafa ekki verið svo merkileg; æ ofan í æ hefir verið stagazt á því sama. Þessir menn vita ekki, hvaða orðblóm þeir eiga að taka sér í munn til þess að lýsa hneykslan sinni á því, að almenningur eigi að fá að fylgjast hér með. Eins og hún sé ekki sjálfkjörin, þessi stétt þjóðfélagsins, sem lánar milljónir hjá bönkunum. Ég skil ekki hugsunarhátt þennan. Hann er slíka óraleið frá óspilltum hugsunarhætti almennings. Það er alveg óþarfi fyrir hv. þm. að fara að ókyrrast strax, því að ég á mikið eftir. Og eftir okkar viðræður ætlast ég til, að hann telji það ekki eins sjálfsagt, að hann einn eða kaupsýslustéttin, sem hann er málsvari fyrir, eigi að ráða því, hvernig fer um fé almennings. Það er aðallega tvennt, sem fram hefir komið í umr. hér frá þeim, sem mælt hafa gegn frv. Í fyrsta lagi, hvað það sé háskalegt að veita almenningi upplýsingar um þetta, og í öðru lagi, að þetta frv. sé fram komið til þess að ala á rógi á hendur útgerðar- og fésýslumönnum. M. ö. o., þeir, sem leggjast á móti þessu máli, ganga út frá því, að eitthvað ljótt hljóti að koma í ljós. Þar getur ekki annað verið á bak við. En ég verð að segja, að það gefur frv. meiri byr í seglin og sannfærir mig enn betur um, að það er þjóðarnauðsyn. að frv. gangi í gegn þegar á þessu þingi. Það er alveg furðulegt, hvað ýmsum hv. þm. finnst það háskalegt, að almenningur fái að vita eitthvað í þessu efni. Hv. 8. landsk. sagði, að það væri sjálfsagt að birta efnahagsreikninga samvinnufyrirtækja. bara ekki einstaklinga. En ætli það væri þá ekki líka háskalegt fyrir hina og rétt að láta sama yfir báða ganga? Það hefir aldrei vakað annað fyrir mér en að skapa heilbrigt aðhald, til þess að ekki sé sukkað ábyrgðarlaust, eins og of oft hefir átt sér stað. Það var nokkuð merkileg yfirlýsing hv. 8. landsk. í gær, þegar hann sagðist vera viss um, að fá félög einstaklinga væru svo fjárhagslega sterk, það þau þyldu þá gagnrýni, að efnahagsreikningar þeirra væru birtir. Ég vil ekki álíta, að þetta sé svo. En þessi yfirlýsing hv. þm. sýnir, hvað samvinnufélögin eru miklu heilbrigðari og betri fyrirtæki en þau fyrirtæki einstaklinga, sem hv. 8. landsk. hefir sérstaklega í huga, því að þau hafa þolað þessa gagnrýni ár eftir ár. Hefir hv. þm. gert sér grein fyrir, hversu óskaplegt vantraust þetta er? Það mundi a. m. k. þykja svívirðilegur rógur, ef ég hefði sagt þetta um einkareksturinn. En ef svona er ástatt, þá eiga viðkomandi fyrirtæki að koma til gjaldþrotaskipta. Við skulum taka til dæmis þá, sem urðu gjaldþrota, þegar Íslandsbanki fór um. Hefði ekki verið heppilegra, að efnahagsreikningar þeirra hefðu verið birtir, áður en bankinn fór á hausinn, og gjaldþrot hinna glæfralegu fyrirtækja hefðu verið knúð fram áður en allt þetta tap var komið? Ég fullyrði, að einmitt það, sem kemur fram hjá hv. minni hl., mælir svo eindregið með því, að frv. verði samþ. nú þegar, að ég skil ekki, að þm. með ábyrgðartilfinningu gagnvart almenningi geti verið á móti því. Yfirlýsingar frá mönnum, sem standa nærri skuldugum fyrirtækjum, gefa of miklar grunsemdir um, að eitthvað sé óheilbrigt á bak við. Þá talaði hv. 6. þm. Reykv. um, að það væri svo sem ekkert góðverk við menn, að vera að lána þeim fé. Nei, allt er þetta lagt á sig fyrir blessaða þjóðina, þegar farið er í bankana og milljónir teknar að láni og farið með sem eigið fé. Ég er hv. þm. sammála um, að það er ekkert góðverk að láta menn sofna í ábyrgðarleysi. En það er það einkennilega við þessa menn, sem hv. minni hl. er að verja, að þeim finnast þeir vera sjálfkjörnir til þess að ganga í bankana og fá þar fé eftir þörfum. Af því að ég tel mig ekki í hópi þeirra manna, sem álíta allt leyfilegt, þegar þeir óska að hefta mál eða koma þeim áfram með málþófi, ætla ég ekki að tala meira. Ég tel mig hafa drepið á það helzta og skýrt málið frá mínum bæjardyrum. Vona ég svo, að menn greiði atkv. eingöngu eftir hagsmunum almennings og þjóðarinnar.



Ég leyfði mér í fyrri ræðu minni að tala á við og dreif um málið, þar sem það var í fyrsta sinn, sem ég tók til máls um frv. Ég þurfti líka að svara því, sem fram hafði komið, en það var auðvitað rétt að ræða málið grein fyrir grein. Það er nú seinlegt verk að fara yfir hverja einstaka gr. frv., og mun ég ekki gera það. Ég vil þó minnast á nokkur atriði í 1. gr. Í 1. gr. er birting reikninganna einskorðuð við, að viðkomandi fyrirtæki skuldi 50 þús. kr. innanlands. Það á að vera mælikvarðinn á það, hvort óhætt sé að lána því fé. Þetta ákvæði er eitt af mörgu, sem ber vitni um það, að flm. málsins hafa litla hugmynd um þessi efni, því að sé fyrirtæki „insolvent“ vegna erlendra skulda, er ekki minni hætta að lána því fé innanlands. - Í niðurlagi gr. er svo fyrir mælt, að hvert fyrirtæki skuli afhenda stjórnarráðinu reikninga sína í síðasta lagi 5 mánuðum eftir lok reikningsársins, sem er náttúrlega nýár. Ef út af þessu ber, er hægt að leggja við dagsektir, og skal ég koma að því síðar. Ég vil minna á það, að við sitjum hér í aprílmánuði og eigum að gera út um reikninga ríkisins fyrir árið 1936. Þessir reikningar eru ekki komnir okkur í hendur ennþá. Það eru m. ö. o. liðnir 15 mánuðir fram yfir lok reikningsársins. Og það er þessi fyrirmyndarstofnun, sem á að leggja dagsektir á atvinnurekendurna. Þetta sýnir m. a., að það á að ganga nokkru ríkar eftir að klófesta þessa menn undir sektar- og refsiákvæðin heldur en ætlazt er til, að gert verði við ríkisstj. sjálfa. Í 2. gr. frv. segir, að ráðuneytið megi einnig krefjast rekstrarreikninga af þeim aðiljum, sem um getur í l. gr. Þarna er það lagt í sjálfsvald ríkisstj., hvaða stofnanir hún vill, að skili þessum reikningum. Nú er varla hægt að ætlast til þess - a. m. k. hefir núv. ríkisstj. ekki gefið tilefni til slíks -, að stj. myndi kynna sér svo vel atvinnurekstur hvers einstaklings í landinu, a ð hún gæti dregið stofnanirnar í sundur og séð í fljótu bragði, af hverjum hún ætti að heimta rekstrarreikninga og af hverjum ekki. Ég held. að sú krafa yrði út í loftið eða eftir geðþótta ríkisstj., því að hún myndi ekki hafa skilyrði til þess að geta dregið menn og stofnanir í sundur eftir neinum reglum. Enda tel ég vafalaust, að hv. flm. hafi þarna ætlað sér að koma ríkisstj. í góða aðstöðu til þess að geta gert greinarmun á vinum sínum og óvinum og haga þessu þannig, að flokksmenn hennar gætu átt aðgang að henni um upplýsingar, þegar þeir færu að flytja hin dýrlegu meðmæli með atvinnurekendunum út á meðal almennings, sem hv. 1. þm. Rang. er búinn að komast að þeirri niðurstöðu um, að sé mjög gáfað fólk og vel að sér. Ég hefði gaman af því, að hv. frsm. vildi gera grein fyrir, hvernig á því stendur, að í 1. gr. er gefið í skyn, að skuldir fyrirtækja erlendis hafi enga þýðingu í sambandi við það, hvort fyrirtæki stendur sig vel eða ekki, og eins hinu, hvernig ætlazt er til þess, að ríkisstj. fylgist það vel með atvinnurekstri einstaklinga um land allt, að hún geti innan 5 mánaða frá því, að reikningsárið er liðið, verið búin að sjá, hverjir eiga að birta rekstrarreikninga og hverjir ekki, og það með svo miklum skarpleika, að hún geti lagt á dagsektir, ef út af er brugðið. Þá kemur 4. gr. Það er vitanlega sjálfsagður fylgifiskur þessarar útungunarstarfsemi, sem hv. 1. þm. Rang. og ýmsir fleiri reka, að setja á stofn einhver fyrirtæki, sem rúma fleiri eða færri launamenn. Af þessu leiðir, að einhvern verður að plokka til þess að næra þennan lýð, og í þessu tilfelli eru það að sjálfsögðu atvinnurekendurnir, þótt illa séu stæðir. Ráðuneytið á að setja á fót stofnun, ósköp fina stofnun, eftir því sem 4. gr. skýrir frá, sem á að vera rekin með sérstöku reikningshaldi og ætlað er að gefa út þessa reikninga. Ég hefði nú haldið, að það væru komnir nógu margir bögglar á atvinnurekendurna hér á landi, þótt þessu væri ekki bætt við. Þeir, sem framleiða mjólk, verða að rogast með hv. 1. þm. Rang. og talsvert lið utan um hann, og það leka niður margir dropar á leiðinni frá framleiðanda til neytanda, til þess að fullnægja hans hógværu kröfum. Sama er að segja um kjötið. Þar verða framleiðendur að sjá af mörgum bitanum. Og nú á þetta að færast út nokkuð almennt. Nú á að fara að færa reikninga yfir þessa menn, hvað miklir ódæma glæpamenn þeir eru, að vera orðnir fátækir eftir margra ára baráttu, þó að hv. 1. þm. Rang. segist ekki trúa því, að atvinnurekendur séu svo svívirðilegir að eiga ekki neitt.

Ég held, að hv. þm. hafi misheyrzt.

Nei, en hitt má vera, að hv. 1. þm. Rang. hafi talað af sér. Það hefir komið fyrir oftar. Það er svo fyrir mælt í frv., að ríkisstj. geti ákveðið dagsektir, ef ekki er búið að skila reikningum alveg á mínútunni kl. 12, þegar 5 mánuðir eru liðnir frá reikningsárslokum. Úrskurði ríkisstj. um þetta má ekki áfrýja. Það er ákaflega fallegt að gera ráð fyrir því, að við eigum jafnan svo grandvara ríkisstj., að hún muni ekki misbeita þessu, og oftast nær kynni það að vera. Þó gæti út af þessu brugðið, ef í ráðuneytið kæmi maður með álíka velvildarhug til atvinnurekenda, a. m. k. við sjóinn, og hv. 1. þm. Rang., en ekki með jafnkristilegan hugsunarhátt að öðru leyti. Þá gæti það orðið nokkuð þunghent, þegar það ákvæði dagsektir á þrjózkufulla gamla útgerðarmenn. Ég ætla ekki að fara langt út í grg. þá, sem þessu frv. fylgir. Ég veik óbeint að henni í fyrri ræðu minni að allverulegu leyti. En ég vil þó mótmæla þeirra firru, að það sé engu minni ástæða til að krefjast þess, að einstakiingar birti efnahags- og rekstrarreikninga sína en ríkissjóður. Ég skil ekki, hvernig nokkur maður getur sagt þetta, því að vitanlega er öllum ljóst, að það er hin mesta fjarstæða. Auðvitað hafa margir af þeim mönnum, sem hafa haft lánsfé með höndum, sem hefir numið yfir 50 þús. kr., farið að mestu leyti með sitt eigið fé, því að ef eitt fyrirtæki á sjálft einhver verðmæti, sem nema 100% eða meira af lánsfjárupphæðinni, þá verður maður að telja, að það lánsfé sé öruggt. En hvað ríkið snertir, er það vitanlegt, að þar er aðeins verið að birta reikninga þess sjóðs, sem er talinn eign almennings í landinu, og ekki eins frekar en annars, þótt menn borgi misjafnt til hans. Hann er því alls ekki hliðstæður einkarekstri. En hitt skal ég játa, að ríkisstj. hefir stundum farið með ríkissjóðinn líkt og hann væri einkaeign hennar. Það er yfirsjón, sem hvorki er lofsverð eða réttlætir það, að leggja að jöfnu að birta reikninga ríkisins og einstaklinga almennt. Út af ræðu hv. 1. þm. Rang. þarf ég ekki margt að segja. Hann var eitthvað að tala um það, að ég væri þarfasti þjónn skuldugasta fyrirtækisins í landinu. Ég veit ekki til þess, að ég sé þjónn neins fyrirtækis eða hafi nokkurntíma verið það, nema ef vera skyldi tíma og tíma, þegar ég vann sem daglaunamaður hér áður fyrr. En mitt starf var lengst af að vera kennari. Þarf ég ekki að deila við þennan mann um það, enda býst ég ekki við því, að hans orð verði mikils metin í þessu efni. En hvað þessum orðum hv. þm. að öðru leyti viðvíkur, þá þykir mér sennilegt, að þau standi í sambandi við fund nokkurn, þar sem þessi hv. þm. var að segja ýmislegt misjafnt um Reykjavík. Bauðst ég þá til þess að skrifta þessum þm. dálítið, þar eð ég sem þm. kjördæmisins þoldi ekki að heyra hallað réttu máli. Hv. þm. sagði, að Reykv. væri við það að setja landið á hausinn og öll landsins börn. Þá sagði hv. þm., að ég myndi tala öðruvísi fyrir almenningi, þegar ég kæmi út í landsbyggðina. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að ég mun segja það sama og ég hefi gert hér.

Hv. þm. er þó hættur að tala um mosa þar.

Ég mun vitanlega ekki halda því fram, sem hv. þm. getur fengið út úr orðum mínum með rangfærslum og útúrsnúningum, en hinsvegar mun ég óhikað standa við það, sem ég hefi sagt, að ég efast ekki um, að almenningur hefir miklu minni þekkingu og miklu minni tök á því að meta, hvaða fyrirtæki eru fær um að taka á móti lánsfé, heldur en þeir, sem með þetta fara nú. Ég efast ekki um, að þessi hv. þm. mundi segja, að fólkið, sem býr úti í strjálbýlinu, og almenningur yfirleitt væri miklu færari um þetta, en allir skynsamari menn myndu fyrirlita slíkt skjall. Hv. þm. sagði, að almenningur hefði tapað millj. og aftur millj. á atvinnurekendunum. Það er engin leið að eltast við það, þótt einn maður segi svona vitleysu. Hann getur endurtekið það óendanlega. En það verður ekki minni fjarstæða fyrir það. Hv. þm. sagði, að hann sæi enga mótbáru gegn þessu frv. í nál. minni hl., nema þá, að það væri hættulegt að birta efnahagsreikninga. Í nál. eru prentaðar fjórar umsagnir um frv., og í þremur af þeim eru mjög markverðar upplýsingar um þetta mál, þar á meðal nokkuð, sem ég hélt, að færi ekki framhjá hv. frsm., þar sem tekið er fram, að það sé vitleysa, að þetta frv. sé hliðstætt löggjöf nágrannalandanna. Ég segi ekki, að þetta séu visvítandi ósannindi í grg. frv., heldur aðeins sprottin af því, að hlutaðeigandi menn hafi ekki haft á þessu næga þekkingu. - Þá eru í nál. margvíslegar upplýsingar frá nm. sjálfum. Ég álít ekki, að það sé mitt verkefni að fara út í slíkt, heldur frsm. minni hl., en ég hlýt að benda á það aftur, að hv. flm., og sérstaklega þó hv. frsm. meiri hl., hafa alls ekki fengizt til að ræða þau rök, sem borin eru fram gegn frv. Hv. frsm. sagði, að það hlyti að vera hvöt til að samþ. frv., að þessir menn andmæltu því. En hvað segir hann um það, að stofnun eins og Landsbankinn leggur eindregið á móti þessu frv.? Ætli það sé vegna þess, að þeirri stofnun, sem ætti að hafa gagn af því að fá upplýsingar um atvinnurekendurna, sé svo annt um að hylma yfir svívirðinguna í fari þessara manna - eins og hann komst að orði -, sem hún leggur til fé. Þó að ég kæri mig ekkert um að grípa fram fyrir hendurnar á hv. frsm. minni hl., get ég minnt á, að hann sagði í sinni ræðu, að flestir eða allir, sem birtu efnahagsreikninga, myndu birta þá með fasteignamati, sem væri víðast langt fyrir neðan sannvirði og langt fyrir neðan það söluverð, sem þessar eignir ganga fyrir manna á meðal, og af þeirri ástæðu sýndi þetta ekki alltaf rétta mynd af fjárhagnum. Þessu snýr hv. 1. þm. Rang. við og þykist hafa þau orð eftir frsm., að það mætti ekki birta reikningana, því að þá yrðu menn gjaldþrota. Það er nú svo ástatt með flutning þessa máls, að þeir, sem hafa mælt gegn því, hafa haft öll rökin á sinni hlið; hinir hafa ekkert getað annað en orðið reiðir og komið með brigzlyrði. Og afstaða hv. 1. þm. Rang. vitnar einmitt glögglega um það, að bak við frv. er ekki allt eins hreint og hann vill sýnast láta.

Einar Olgeirsson Hv. 6. þm. Reykv. ræddi hér allmikið um það, sem ég lagði til málanna viðvíkjandi þessu frv. síðast, þegar það var rætt. Hann og aðrir andstæðingar þessa frv. hafa verið að endurtaka það, að í raun og veru væri allt í stakasta lagi hjá þessum félögum, sem ættu að fara að birta efnahagsreikninga sína. En með frv. yrði pólitískum andstæðingum gefið tækifæri til þess að ráðast á hlutaðeigandi fyrirtæki og menn. Það eina, sem þeir sjá hættulegt við fjármálaspillinguna í landinu, er rógur pólitískra andstæðinga. Þeir virðast álíta, að það sé enginn fótur fyrir þeirri lýsingu, sem blöðin gefa af fjárhagsástandinu; það sé allt með felldu þar, sem þessir aðalbjargvættir íhaldsins koma við sögu. Þetta hefir lengi verið viðkvæðið í þessum herbúðum, þegar farið hefir verið fram á, að þjóðin fengi að vita um fjármálaástandið í landinu. Ég man eftir því, að þegar Íslandsbanki var að fara á hausinn, var sagt frá því hér viku áður, að bankastjóranum, Eggert Claessen, hefði borizt skeyti um það, að hlutabréfin væru farin að falla í London, og var leitað álits um það, hvort nokkur hætta væri með bankann. Og einni viku áður en bankanum er lokað, svarar Eggert Claessen þessu skeyti með því að segja, að allt sé í stökustu reglu, hér verði ekki vart við neinn óróa og hlutabréfin hafi hækkað úr 25 upp í 30. Þetta sagði einn af aðalmönnum íhaldsins viku áður en lokað er, og þessum herram á maður að trúa. Níu árum áður hafði einn af fremstu mönnum verkalýðsins skrifað grein um Íslandsbanka og spillinguna þar og sýnt þar fram á, að bankann ætti að gera upp, því að hann yrði gjaldþrota. En hvað var gert? Það var hrópað af íhaldinu, að þetta væri rógur pólitískra andstæðinga, og ekki nóg með það, heldur var maðurinn dæmdur til að greiða 20 þús. kr. í skaðabætur. Í 9 ár var bankanum haldið gangandi með því, að ríkið sóaði í hann hverri millj. eftir aðra. Og svo fer bankinn loks á hausinn. Hann var gjaldþrota árið 1921 og á hverju ári eftir það, þar til honum var lokað 1930. En þá var hann búinn að tapa 18 millj., og reikningana hafi hann falsað. Svo vitna þessir herrar í bankastjóra Landsbankans og segja, að þeir séu trúnaðarmenn hins opinbera og eigi að hafa eftirlit með þessum málum. Og þegar hv. 6. þm. Reykv. er að þvaðra um þetta hér, tekur hv. 2. þm. Reykv. undir, maðurinn sem öll þessi ár hirti laun sín fyrir að vera bankaeftirlitsmaður og sá til þess, að þjóðin vissi ekkert, fyrr en bankinn var kominn yfir um. Svo koma þessir menn og segja, að pólitískir andstæðingar séu að rægja þessi fyrirtæki og að það sé svívirðilegt að fara fram á, að skuldugustu fyrirtækin birti efnahagsreikninga sína. Í nál. minni hl. er sagt, að það sé nóg að hafa trúnaðarmenn hins opinbera til að líta eftir bönkunum. Þeir hafa sjálfir haft hv. 2. þm. Reykv. sem trúnaðarmann í fleiri ár. Hann mun hafa fengið fyrir það um 160 þús. kr. En hver var árangurinn? Ætla þessir herrar að halda því fram, að það sé vanþörf á því, að Alþingi og þjóðin fái meira eftirlit með þessum stofnunum? Sjálfur þessi bankaeftirlitsmaður, sem var að tala hér áðan, gaf sitt álit á sínum tíma viðvíkjandi Íslandsbanka. Ég býst við, að menn þekki það sæmilega. Hv. þm. vitnar þar í hina og þessa reikninga, sem hafi verið birtir. Ég hefi hér ræðu hans frá 1930, og þar segir hv. þm., að í Lögbirtingablaðinu 16. jan. hafi verið birtir efnahagsreikningar bankans, sem sýni, að eignirnar nemi 5700000 kr. Og fáum dögum seinna verða þeir að viðurkenna, að bankinn eigi ekki eyri til. Hv. 6. þm. Reykv. fjargviðraðist um það, að ég hefði sagt, að bankarnir væru búnir að tapa 40–50 millj. Ég skal upplýsa hv. þm. um, að þetta er meira en ágizkun, það stendur svart á hvítu í reikningum bankanna. Ég hefi farið gegnum þá og skal benda þessum hv. þm. á það. Íslandsbanki hefir frá því á stríðsárum til 1930 tapað um 18 millj. kr. Það er svo kunnugt, að ég býst ekki við, að hv. sjálfstæðismenn fari að mótmæla þeim tölum eða verja hneykslin þar, eftir að 8 ár eru liðin frá gjaldþroti bankans og allir vita, að það er merkilegt, að ekki hafa verið látin ganga sakamál um sumt, sem þar hefir gerzt, og vitanlegt, að hæstiréttur hefir fellt dóm, sem ber vott um, að stjórn bankans hefir verið sek um næstum því glæpsamlegt atferli. Þá er það alkunnugt, að 1927–28 var sett nefnd af Alþingi til að rannsaka hag Landsbankans. Hún leiddi í ljós, að stofnfé hans var allt tapað og allur varasjóðurinn og að bankann vantaði samt nálægt 6 millj. kr. til þess að eiga fyrir skuldum. Árið 1937 lýsir fjmrh. yfir því, að bankinn sé búinn að tapa 15 millj. kr. frá því á stríðsárum, og að mest hafi töpin verið áratuginn fyrir 1930, eða eitthvað 11 millj. fyrir 1928, en síðan bætast við nær 5 millj. til 1936, svo að það má nú reikna tapið 16 millj. á þessum tíma. Með tapi Íslandsbanka gerir það 34 millj. kr. Nú er það vitanlegt, að við uppgerð Íslandsbanka var alls ekki afskrifað allt, sem virkilega var tapað, heldur kröfurnar afhentar Útvegsbankanum. Tveim árum eftir stofnun hans var líka svo komið, að það varð að skjóta hér á lokuðum fundi á Alþingi til að láta ríkið taka ábyrgð á sparifé bankans, af því að þá þegar var talið, að hlutaféð, 71/2 millj. kr., væri tapað, að mestu leyti vegna hins gamla Íslandsbanka. - Þarna er komið yfir 40 millj. Þá koma töp, sem ekki er búið að afskrifa. Landsbankinn færir í reikningum sínum 20 millj. kr. í víxlum. Lánin til Kveldúlfs eru mestöll víxillán. Þá er ekki of hátt reiknað, að 1/4 þessara víxillána, eða 5 millj., sé hjá Kveldúlfi, og það skyldi ekki undra mig né marga aðra, þó að tvær af þeim millj. tapist. Þannig mætti benda á margar lægri lánaupphæðir, sem samkvæmt líkum eru tapaðar. Það eru því ekki neinir staðlausir stafir, að töpin séu milli 40 og 50 millj. kr. Það er vandalaust að ganga úr skugga um það í reikningum bankanna. Hvernig hafa nú þessir töpuðu peningar verið skaffaðir? Skuldir landsins við útlönd voru einar 3 millj. 1914. en núna um 90 millj. kr. Drjúgur hluti þeirrar skuldar stafar af tapi bankanna í sambandi við braskið. Þess vegna er það ekkert efamál, að þjóðin hefir hlotið svo dýrkeypta reynslu af eftirlitsleysinu í þessum málum, að hún verður að fá að vita það og sjá, svo að unnt sé að grípa til nýtilegra ráðstafana, fyrr en það er orðið of seint. Mig furðar ekkert á því, þó að Landsbankinn sé á móti frv. Ég efast um það (svo að ég noti dæmi JJ), að Íslandsbanki hefði kært sig um að láta birta efnahagsreikninga Stefáns Th., Coplands eða Sæmundar Halldórssonar. En hefðu þessir reikningar verið birtir, gæti ég bezt trúað, að eitthvað hefði verið gert. Rétt eins og Eggert Claessen vildi dylja ástandið í Íslandsbanka sem lengst, vill landsbankastjórnin nú ekkert láta birta. Eins vilja hv. sjálfstæðismenn láta eins og ekkert sé, þangað til daginn sem bönkunum er lokað og beðið um lokaðan fund á Alþingi til að taka ábyrgðina á ríkið og hjúpa, ef hægt er, eitthvað af spillingunni, sem er að opinberast. Þó að þetta frv. sé spor, sem nær skammt, er það í áttina. Þrátt fyrir mótspyrnu fjármálaspillingarinnar fær það væntanlega sinn framgang.

*Gísli Guðmundsson: Mér þykir rétt, þar sem ég er meðflm. að þessu frv. og einn í þeim nefndarmeirihluta, sem mælt hefir með því, að segja nokkur orð. Eins og fram hefir komið í umræðum, var ákveðið að senda málið nokkrum aðiljum til umsagnar: bönkunum, S. Í. S., verzlunarráðinu og Vinnuveitendafélaginu. Ég vil taka undir það með hv. frsm. meiri hl., að þegar þetta var ákveðið í n., var það gert til samkomulags við minni hl. Ég bjóst við því fyrirfram, að flestir þessir aðiljar mundu vera frv. fremur andvígir. Það leggur skyldur á atvinnurekendur og það gerir bönkunum skylt að gefa upplýsingar. Það er ekkert óskiljanlegt, að þessir aðiljar vilji losna við nýjar skyldur. Það hafa þeir nú látið í ljós, og með því hefir ekkert gerzt nema venjulegur sjálfsagður hlutur. Hinsvegar get ég ekki viðurkennt sum þau rök, sem þessir aðiljar bera fram móti frv. - Ein umsögnin er svo fjarstæð, að jafnvel minni hl. n. hefir ekki séð sér fært að láta prenta hana upp. Hér er um það að ræða að skylda fyrirtæki, sem skulda 100 þús. eða meira úr bönkum eða sjóðum, til þess að birta efnahagsreikninga sína. Um þetta komst hv. frsm. minni hl. svo að orði í gær, að með því væri verið að gera að engu friðhelgi eiguarréttarins og brjóta þá leynd, sem slíkum fyrirtækjum væri nauðsynleg. En jafnvel þó að svo væri, að hér væri brotin sú leynd, sem sumir atvinnurekendur vilja halda, þá er þetta ekki lagt á aðra en þá, sem skulda a. m. k. 100 þús., og það munu ekki vera ákaflega mörg % af atvinnurekendum á landinu. Annars hefir hæstv. atvmrh. fært nóg rök fyrir því, að það nær engri átt, að verndun eignarréttarins sé burt numin með þessu, og hrakið önnur svigurmæli af því tægi. Það hefir verið sagt, að með frv. sé gengið lengra en í nágrannalöndum í því að heimta birting efnahagsreikninga, og ummæli grg. um hliðstæður erlendis dregin í efa. Það má deila um, hvað séu hliðsfæður, en ég vil leyfa mér að fullyrða, að hér sé um virkilegar hliðstæður að ræða. Með þessu frv. er verið að stofna til óþarfa eftirlits, segja menn, og afskiptasemi við stofnanir landsins. Með þessu er ráðizt á einkaframtakið. Þetta er gert í þeim pólitíska tilgangi, að geta komið fram „krítík“ á atvinnurekstri nokkurra andstæðinga, vakið umtal og róg um fyrirtæki þeirra, segja andstæðingar frv., og þykir það mesta goðgá, að almenningur fái vitneskju um það veltufé þjóðarinnar, sem tiltölulega fámennum hópi hefir verið trúað fyrir að ávaxta; bankaráðið eitt eigi að vita um það, endurskoðendur bankareikninganna að gefa vottorð um, að allt sé í lagi, - og þá sé þetta nógu tryggt. Ég held, að hver sanngjarn maður hljóti að viðurkenna, að hér stendur öðruvísi á en víðast annarsstaðar. Lánsfénu er þannig varið, að það snertir alla þjóðina. Hér á landi eru bankarnir allir ríkiseign eða sama sem, en óvíða erlendis. Það mun líka vera nær einsdæmi, að ríkið ber hér ábyrgð á öllu sparifé þeirra. Það er því eins nauðsynlegt og að vita, hvernig ríkisfé er varið. að vita, hvernig þessu sparifé í ríkisábyrgð og lánsfé fengnu með ríkisábyrgð er varið. Munurinn er aðeins sá, að fé ríkissjóðs er tekið með sköttum, en hitt með lánum, sem endurgreiðast af almenningi með vöxtum og jafnvel með beinum ríkisframlögum til skuldaskila. Vegna þessa hlýtur hver maður að viðurkenna réttmæti sérstakra ráðstafana hér á landi. Og þá má ekki minna vera en að þjóðin fái að fylgjast með þessum fyrirtækjum sínum. Bæði hv. 8. landsk. og hv. 6. þm. Reykv. héldu því fram, að tilgangur frv. væri að gefa tilefni til gagnrýni á pólitískum andstæðingum. Þessu hefi ég þegar svarað að mestu leyti. En af því að tilgátan er ekki sérstaklega falleg, verð ég að minna á það, að því aðeins verður það fyrirtækjum óhagstætt að birta reikninga sína, að þau séu enn verr stæð en almannarómur segir. Standa þau sig hinsvegar betur, hafa þau ekkert nema hag af. Ef ekkert er birt, hlýtur gagnrýnin á rekstri skuldugra fyrirtækja stöðugt að vaxa og verða ómótstæðileg. Vegna ýmissa atvika hefir ekki orðið hjá því komizt, að hagur sumra slíkra fyrirtækja yrði opinbert mál, og hv. andstæðingar frv. geta varla ímyndað sér, að nokkurt fyrirtæki sé friðað fyrir gagnrýni, þó að þetta frv. yrði stöðvað. Enda álít ég, að slík friðun væri ekki holl. Með þessu frv. á að vera tryggt, að sú gagnrýni. sem fram kemur, geti byggzt á opinberlega skjalfestum upplýsingum. Þá þarf ekki lengur að þrátta um, hvort fyrirtæki skuldi 2 eða 3 hundr. þús., 3 eða 4 millj. kr. Og það á að tryggja, að þegar sum fyrirtæki hafa orðið fyrir opinberri gagnrýni, þá liggi opið fyrir að bera hag þeirra saman við önnur hliðstæð, en enginn njóti þess öðrum fremur að vera leystur undan gagnrýni, ef hann starfar með miklu lánsfé. Það er hvorttveggja um þetta frv., að það felur ekki í sér nema rétta og sanngjarna ráðstöfun fyrir þá þjóð, sem sjálf ber ábyrgð á öllu því fé, sem bankarnir lána út - sanngjarna tryggingu vegna sérstakra ástæðna hér á landi -, og að gagnvart fyrirtækjunum sjálfum er ekkert skipulag, sem skapazt hefir, réttlátara og sanngjarnara en að tryggja þannig, að gagnrýnin, sem hlýtur að koma upp, verði á réttari og sannari forsendum byggð en áður.