Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Ég vil aðeins fyrir hönd fjvn. óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr.

Jón Baldvinsson Hér skilst, að samkomulag sé orðið um að fresta öllum eldhúsumr. í þetta sinn, geyma þær til 3. umr. fjárl.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Fyrir hönd samgmn. hefi ég ekki önnur skilaboð að flytja en þau, sem felast í nál. á þskj. 556. Svo sem kunnugt er, voru brúarl. frá 1919 endurskoðuð á síðasta þingi, og var þá felld niður heimild fyrir stj. um lántökur vegna brúarbygginga. En því er þetta frv. fram komið, að stj. gerir ráð fyrir að þurfa að taka 60 þús. kr. lán vegna væntanlegra brúarbygginga. En í hv.Ed. hefir frv. tekið allmiklum stakkaskiptum, svo að það er nú líka látið ná til nokkurra vegagerða auk brúargerðanna, sem fyrirhugaðar eru næsta ár, en ríkissjóður þykist tæplega geta sinnt að öðrum kosti. Úr upphaflegu 60 þús. kr. heimildinni er nú orðin heimild fyrir hálfri milljón. En þar sem þau héruð, er hlut að eiga, hafa safnað talsverðu fé í þessu skyni og hafa heitið að leggja það fram til þessara framkvæmda, lítur n. svo á, að rétt sé að mæla með þessari heimild. Ekki sízt er þörfin brýn, þar sem búast má við miklu atvinnuleysi á næsta sumri, og því full þörf atvinnubóta. Ég þykist ekki þurfa að fara um þetta fleiri orðum, en vísa til nál. á þskj. 556.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég tek nú ekki þennan lestur hv.þm. mjög hátíðlega. Ég vil bara taka það fram, að ég álít, að óþarft sé að hefja opinberar umr. um það, í hvaða vegarspotta eigi að leggja þetta fé. Það hafa þegar komið óskir um þetta úr mörgum héruðum, og verður það allt athugað í stjórnarráðinu, og að því loknu verða þessar beiðnir afgr. þar, en ekki hér í miðjum umr. En að endingu get ég sagt hv.þm. V.-Húnv. það, að ég býst ekki við, að annarskonar réttlæti verði látið gilda um Vestur-Húnavatnssýslu en önnur héruð landsins.

Hannes Jónsson Ég óska bara eftir svari við því, hvort búið er að ráðstafa þessu fé.

Það er búið að athuga sumar beiðnirnar

. En er þá ekkert búið að ákveða?

Nei, ekki enn

. En það er þó til sá möguleiki, að þær beiðnir, sem síðar koma fram, standi þar ekki vel að vígi. Annars væri fróðlegt að vita, hvað það er, sem alltaf er verið að rannsaka í þessu máli. Er verið að rannsaka þörfina, hvar hún er mest? Er verið að rannsaka, hvað þær fyrirhuguðu framkvæmdir á hverjum stað kosta, eða er verið að rannsaka, hverskonar lán það eru, sem um er að ræða í hverju tilfelli? Það liggur í augum uppi, að þörfin getur verið alveg eins mikil hjá þeim sveitum, sem ekki hafa gefið sig fram enn, eins og þeim, sem nú þegar hafa borið fram óskir sínar, og ég óska eftir að fá að vita, hvort þeir, sem síðar koma, verði verr settir en þeir, sem fyrri urðu til, eða hvort eigi eins að taka tillit til þess, sem þeir beiðast, ef þeir sanna, að þeir hafi sömu þörf fyrir þessar framkvæmdir.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég sé ekki annað en að þessi aðköst séu alveg óþörf. Ég sagði áðan, að ekki yrði látið gilda annarskonar réttlæti um Vestur-Húnavatnssýslu en önnur héruð landsins. Ég hygg því, að hv.þm. sé óhætt að taka þessu með ró og dálítið meiri stillingu, og vil ég vísa frá mér öllum stóryrðum í þá átt, að hér eigi að beita ranglæti.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Hæstv. stj. lagði þetta frv. fram í byrjun þings, og hefir það nú gengið í gegnum Ed. Tók það þar allverulegum breyt., því að þar var allmörgum vegaköflum bætt í þjóðvegatölu. Þeir liðir, sem bætt var inn í frv., eru 4., 5. og 7. liður 1. gr. c., sem sé Vatnsdalsvegur, Svínvetningabraut og Siglufjarðarvegur. Þá var og bætt inn í frv. 4., 8., 9. og 10. lið 1. gr. D., en það er Upphéraðsvegur, Norðfjarðarvegur, Fáskrúðsfjarðarvegur og Mjóafjarðarvegur. Ef þessar breyt. eru athugaðar, þá sést, að vegirnir, sem bætzt hafa í frv. í Ed., eru aðallega í tveimur landshlutum, sem sé Austurlandi, og mest í Múlasýslum, og svo í Norðlendingafjórðungi, og mest í Húnavatnssýslu. N. átti tal við vegamálastjóra um þessa viðauka. Hann taldi, að þarna væri fulllangt gengið, og óskaði í raun og veru eftir, að flestir þessara viðauka væru teknir út aftur. N. sá sér ekki fært að breyta frv. mikið frá því, sem Ed. gekk frá því, ef líkindi ættu að vera til, að frv. gæti gengið fram á þessu þingi, en til þess áleit n. vera knýjandi þörf. Þess vegna fór hún þá leið, í stað þess að taka út viðauka Ed., sem hæpið verður að teljast, að séu þar réttmætir, að leggja til, að nokkrum liðum yrði bætt inn í frv., til að jafna það misræmi, sem orðið var á frv. eins og það kom frá Ed. Þessir liðir, sem n. leggur til, að bætt verði inn í frv., eru prentaðir ásamt nál. á þskj. 555. Er þar fyrst Þykkvabæjarvegur, frá vegamótum Suðurlandsvegar fyrir vestan Ægissíðu að Hábæ í Þykkvabæ. Það virðist alveg eins rétt, að þessi vegur teljist með þjóðvegum eins og t. d. vegurinn, niður á Eyrarbakka og Stokkseyri, sem tengir heil þorp við þjóðvegakerfi landsins. Þarna er fjölmennt þorp, sem hefir blómgast á síðari árum. Þarna er því mikil flutningaþörf og því brýn nauðsyn að fá þennan vegarspotta sem fyrst. Þessi vegur er aðeins 16 km. að lengd. Þá er Bolungavíkurvegur, frá Ísafirði um Hnífsdal til Bolungavíkur. Það er ekki mikið um þjóðvegi í Ísafjarðarsýslu eða Vestfjörðum yfirleitt, því að þar er yfirleitt mjög slæm aðstaða til vegalagninga. Það virðist því fullkomlega réttmætt, að leiðin milli þessara fjölmennu kaupstaða, Ísafjarðar og Bolungavíkur, sé tekin í tölu þjóðvega, þar sem vegarstæði er líka talið sæmilegt á þessari leið. Þá er 3. brtt.n., Miðfjarðarvegur, frá vegamótum sunnan Melstaðar að Litlu-Tungu. Þessi till. er einkum borin fram til jöfnunar milli Vestur- og Austur-Húnavatnssýslna, þar sem hv.Ed. tók 2 vegi í austursýslunni inn í frv., sem alveg eru hliðstæðir þessum vegi í vestursýslunni. Væri órétt að afgr. frv. þannig, að bætt væri við tveimur hliðstæðum vegum í austursýslunni, en engum í vestursýslunni. 4. brtt.n. er um að Mývatnsvegur frá Breiðamýri að Skútustöðum verði tekinn í þjóðvegatölu. Ég hygg, að það hafi frekar verið gleymska en ásetningur hjá stj., þegar hún lét semja frv., að þessi vegur skyldi ekki vera tekinn með, því að með honum er fjölmenn sveit tengd við vegakerfi landsins. Einnig er þess að gæta, að nú orðið fer mjög margt fólk þessa leið í skemmtiferðum að sumarlagi, og er það alltaf að færast í vöxt. Ég hygg, að það sé sérstakl. þessi vegur, sem sjálfsagt sé að taka upp í frv. eins og það er nú orðið. Áður en ég lýk máli mínu vil ég vekja athygli á prentvillu, sem er í nál. Þar stendur, að vegir þeir, sem Ed. hefir bætt inn í þjóðvegatölu, og þeir vegir, sem samgöngumálan. Nd. leggur til að hætt verði við, séu samtals 380 km. að lengd, en á að vera 280 km. Þetta er líka auðséð á því, að í nál. er það tekið fram, að þeir vegir, sem Ed. bætti inn í frv., séu 180-190 km., en þeir vegir, sem n. leggur nú til, að bætt verði við, séu um 100 km.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég á 2 brtt. við þetta frv., og eru þær skráðar á þskj. 587. Í fyrri brtt. er farið fram á það, að þjóðvegurinn, sem nú liggur af Borgarfjarðarbraut upp að Kláffossbrú, verði lengdur upp að Lambá, sem er skammt fyrir framan Húsafell. Eins og kunnugt er, þá er Kaldadalsleiðin nú akfær, og hefir mikil bílaumferð verið á þeim vegi. T. d. fóru meira en 600 bílar yfir Kaldadal síðasta sumar. Þessi leið, frá Kláffossbrú um Reykholtsdal og Hálsasveit, er sýsluvegur, og hefir viðhaldskostnaður á þeim vegi aukizt mikið við þá stórauknu umferð, sem þar hefir orðið, síðan bílar fóru að fara um Kaldadalsveginn. Ég hefi áður flutt brtt. í þessa sömu átt, og þar á meðal á síðasta þingi. Samgmn., sem hafði þá það mál til meðferðar, leitaði álits vegamálastjóra um þennan veg, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp það álít hans. Það hljóðar þannig: „Með því að Kaldidalur er nú orðinn mjög fjölfarinn á sumrin, er sýsluvegurinn um Reykholtsdal orðinn alfaraleið milli landsfjórðunga, og sýnt, að svo muni verða í framtíð. Þykir mér því eðlilegt að taka hann í þjóðvegatölu“. Mér þykir ekki þurfa að bæta fleiru við, þar sem vegamálastjóri hefir viðurkennt réttmæti þess, að þessi vegur verði tekinn í þjóðvegatölu. Þá er hin brtt., og er þar lagt til, að Lundarreykjadalsvegur, frá Götuási á Uxahryggjaveg gegnt Gilstreymi, verði tekinn í tölu þjóðvega. Nú er búið að leggja upphleyptan veg nokkuð fram eftir Lundarreykjadal, en í öllum fremri hluta dalsins er ruddur vegur, sem er fær bæði vögnum og bílum, svo að ekki er eftir að leggja veg á þessari leið nema um miðbik dalsins. Hefir verið gerð athugun að tilhlutun vegamálastjóra, hvað kosta mundi að gera akfæra leiðina yfir Uxahryggi. Sú rannsókn hefir leitt það í ljós, að það væri tiltölulega kostnaðarlítið að ryðja akveg þessa leið yfir Uxahryggi á Kaldadalsveginn skammt frá Biskupsbrekku. Hér er því ekki um mikinn kostnað að ræða, en hinsvegar yrði mikið hagræði að þessum vegi, ekki aðeins fyrir menn úr þessu héraði, heldur einnig fyrir langferðamenn, þar sem þetta er stytzta leiðin, sem hægt er að fá suður á bóginn úr Borgarfirði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessa brtt., en vona, að þetta nægi til þess að sannfæra hv. dm. um, að réttmætt sé að taka þessa vegi upp í tölu þjóðvega. - Um málið almennt vil ég segja það, að þetta hefir nú legið fyrir 4-5 undanförnum þingum, og er full ástæða til að breyta ýmsu í vegalögunum. Síðan síðasta breyt. á vegalögunum var gerð, hafa orðið breyt. á vegunum, þannig að þær leiðir, sem áður voru ekki farnar nema af innanhéraðsmönnum, eru nú farnar af almenningi. Þetta hefir þær breytingar í för með sér, að Alþingi verður að taka tillit til sanngjarnra krafna í þá átt að gera þessa vegi að þjóðvegum. Um þessa vegi hafa nú á síðustu árum aukizt bílaferðir til annara héraða og landshluta, og er því í fyllsta máta ósanngjarnt, að viðkomandi hérað beri uppi viðhald á þessum vegum. Mér virðist málið horfa þannig við, að ekki sé með nokkru móti unnt að komast hjá því að breyta vegalögunum, ef tekið er tillit til breyttra staðhátta. Og þó að ef til vill ekki sé hægt að sigla fram hjá því, að ýmsir vegir slæðist inn í þjóðvegatölu, sem ekki eiga þar heima, þá má ekki hefta það, að þeir vegir, sem virkilega eru orðnir alfaraleið, verði gerðir að þjóðvegum. Við verðum heldur að brjóta þá upphaflegu reglu um þrískiptingu veganna í hreppsvegi, sýsluvegi og þjóðvegi, en að sýna einstökum héruðum ósanngirni í þessu efni. Í nál. er bent á, að með 5. gr. frv. sé fenginn hemill á freklegar kröfur um fé til einstakra vega, þar sem heimilað er að krefjast af héruðunum, að þau leggi fram til vegagerðanna. Mér finnst ekki ná nokkurri átt að skírskota til þessarar greinar, þar sem um alþjóðarveg er að ræða. Þetta ákvæði er sett aðeins með tilliti til þess, að inn í vegalögin slæðist innanhéraðsvegir, og alls ekki um vegi, sem eru alfaraleiðir. Ég vildi aðeins taka þetta fram, af því að nál. skírskotar sérstaklega til þessa ákvæðis í vegalögunum, sem ekki er rétt í þessu sambandi, enda er betra þó að horfið sé frá fyrri stefnu um skiptingu veganna heldur en ef gengið er hraparlega á rétt þeirra vega, sem orðnir eru alþjóðaleið.

Ingólfur Bjarnarson Ég á 3 brtt. við þetta frv. Hin fyrsta er á þskj. 532 og er í tveimur liðum. 1. liðurinn lýtur að breyt. á Norðurlandsveginum, þannig, að úr því kemur austur fyrir Ljósavatnsskarð, þá skuli þjóðvegurinn liggja norður Köldukinn yfir fyrirhugaða brú á Skjálfandafljóti, sem ákveðin er í brúalögunum, norðan við svonefndan Núp, fram hjá Garði. Leiðin, sem hér um ræðir, er um 27 km., en lengd þjóðvegarins eins og nú er, yfir Fljótsheiði, er 33 km., eða 6 km. lengri en verða mundi, ef hann lægi hina leiðina. Þetta er tekið upp eftir skýrslu vegamálastjóra, svo að ég hygg, að þetta muni vera rétt. Annað er það líka, sem ynnist við þessa breyt., að vegurinn lægi alltaf á láglendi fyrir norðan endann á Fljótsheiðinni, norðan undir svonefndum Núp. En nú liggur leiðin, eins og mönnum er kunnugt, yfir Fljótsheiði, sem oft er illur farartálmi fyrir bíla að vetrarlagi og fram eftir vori vegna snjóþyngsla. Ætti það að vera auðskilið öllum, að ólíkt er að leggja vegi og halda þeim við uppi á heiðum eða niðri á láglendinu. Ég vil geta þess, að vegamálastjóri og starfsmenn hans, sem starfað hafa að brúagerðum og vegagerðum þar nyrðra, hafa lýst því yfir við mig og aðra, að þeir teldu sjálfsagt, að vegurinn lægi þarna í framtíðinni, en vegamálastjóri hinsvegar tekið það fram, að fé væri ekki fyrir hendi sem stæði til þess að byrja á þessum framkvæmdum, og að meðan ekki væri komin brú á Skjálfandafljót þarna, kæmi vegurinn ekki að gagni. Leiðin frá Krossi og að Skjálfandafljótsbrúnni fyrirhuguðu er 17 km., óveguð sem stendur og ekki fær bílum. En þaðan og á brautina hjá Garði, sem er um 10 km. leið, er nú þegar kominn bílfær vegur. Nú finnst mér, þegar verið er að ákveða framtíðarskipulag þjóðvegarins, æði andkannalegt, ef ekki yrðu strax ákveðnir þeir vegir, sem sjálfsagðir eru taldir í framtíðinni. Og er sjálfsagt við endurskoðun vegalaganna að taka upp það skipulag, sem á að ríkja, og sem tryggir, að framkvæmdir á þessu sviði komi ekki í bága við framtíðarskipulagið. Hinsvegar er hér ekki farið fram á, að þessi vegur sé strax byggður, enda legg ég ekki til, að sá þjóðvegur, sem nú er ákveðinn, falli niður, en mér þykir líklegt, þegar búið er að leggja þennan nýja veg, sem hér um ræðir, þá megi fella Fljótsheiðarveginn úr tölu þjóðvega og gera hann að fjallvegi. Þetta er mestmegnis gamall vegur, góður á sumrin, þegar þurrt er um, en eigi nægilega upphækkaður, svo hann er slæmur að vetrarlagi. Það væri því óskynsamlegt, að byggja þennan veg upp og máske leggja í hann stórfé með það fyrir augum, að þjóðvegurinn yrði svo lagður allt annarsstaðar. Ég hélt þessu fram í samtali mínu við vegamálastjóra, og viðurkenndi hann, að þetta væri alveg rétt og var mér samdóma um, að það bæri að taka þennan veg upp í vegalögin síðar meir sem þjóðveg. Þá kem ég að 2. lið á sama þskj., um að taka upp í þjóðvegatölu hinn svonefnda Mývatnsveg. Samgmn. hefir tekið vel undir þetta og lagt það til. Þessi vegur liggur frá Breiðamýri fram Reykjadal upp að Mývatnsheiði. Er sú leið um 13 km. Þarna er lagður vegur mjög vandaður og fullgerður fyrir nokkru. Vegurinn yfir Mývatnsheiði frá Máskoti að Helluvaði er um 10 km. Þetta er fjallvegur, sem ríkið kostar nú hvort sem er. Nú stendur svo á, síðan Mývatnsheiði varð bílfær á sumrum, að um þennan veg er óslitinn ferðamannastraumur 1-2 mánuði á sumri hverju. Þennan tíma fara oft fleiri tugir bíla um veginn á dag. Ég læt þetta nægja, en tek undir það, sem hv.þm. Borgf. tók fram í ræðu sinni, að það er ekki sanngjarnt að ætla héruðunum að viðhalda vegum fyrir langferðamenn. Í þessu tilfelli hefir héraðið lagt fram mikla fjárhæð til að byggja myndarlegan veg, svo að hér er aðeins um viðhald að ræða. Þar sem hv. samgmn. hefir tekið það fram um þennan veg, að hann væri sérstaklega maklegur til þess að verða tekinn upp í þjóðvegatölu, þá sé ég ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta meira, en vænti, að hv. d. geti fallizt á till.n. í þessu efni. Ég get að endingu hent á það, að vegamálastjórnin telur sýnilega rétt, að ríkið taki að sér viðhald á skemmtiferðavegum, eins og t. d. upp að Geysi, upp í Hreppa, austur í Fljótshlíð o. s. frv., og hér stendur alveg eins á um þennan veg. Þá á ég till. á þskj. 588, um að ákveðinn sé þjóðvegur frá Veigastöðum gegnt Akureyri út með ströndinni norður að Grenivík. Vegalagafrv. hefir tekið miklum breyt. frá því það var lagt fram í efri deild, og ég býst við, að í þessari hv. d. verði fleiri nýir vegir teknir upp. Er það meðfram tilefni þess, að ég ber fram þessa till., því hún á sannarlega rétt á sér, eftir þeirri stefnu, sem virðist koma fram í þessu máli hjá þingi og stjórn. Ég vil benda á til samanburðar till. um að taka veginn vestanmegin fjarðarins upp í þjóðvegatölu, sem hæstv. stj. hefir borið fram. Mér er satt að segja ekki almennilega ljóst, hver munur er á þessum vegum austanmegin fjarðarins og vestan. Austanmegin fjarðarins er mjög þéttbýlt; þar búa 12-13 hundruð manns. Mér virðist þessir íbúar austanmegin hafa jafnan rétt til stuðnings frá ríkinu til vegagerða eins og þeir, sem vestanmegin búa. Ég vildi gjarnan heyra rök, sem mæltu í móti því, frá hæstv. stjórn. Ég flyt þessa till samkv. ósk þeirra héraða, sem hlut eiga að máli og þykist órétti beittur, ef ríkið tekur að sér vegagerðina vestan fjarðarins, en ekki að austan. Eins og nú standa sakir, þá er búið að leggja veg að mestu leyti frá Grenivík að Fnjóskárbrú. Sömuleiðis eftir Svalbarðsströndinni út að sveitamörkum, en sá vegur er ekki fullkominn, enda þótt bílfært sé að sumarlagi. Ég veit ekki, hvað þessi leið er löng; það er ekki hægt að sjá af skýrslum vegamálastjóra. Þar er þessa vegar ekki getið, enda þótt þar séu nefndir margir innsveitavegir. Finnst mér þetta benda til þess, að ekki sé hugsað mjög um vegaþörf þarna. Ég gæti gizkað á, að leið þessi væri um 35 km. a. m. k., og tel það vera knýjandi nauðsyn fyrir héraðsbúa að fá þarna góðan veg. Höfðahverfið er mannmargt, en hefir slæmar hafnir, og því valt að byggja á sjóleiðina. Enda fyllsta réttlæti, að þjóðvegur sé ákveðinn þarna, í samanburði við ýmsa vegi, sem þegar eru komnir í frv. og augsýnilega hafa stórum minni rétt. - Ég sé svo ekki þörf að orðlengja þetta, en vil bæta því við um brtt. mína á þskj. 588, að hún er nýkomin fram, og hefir hvorki hv. samgmn. né vegamálastjóra gefizt kostur á að kynna sér hana. Ég tel því réttara, ef n. óskar eftir því, að taka hana aftur til 3. umr. Ég legg ekki kapp á, að hún komi til atkv. nú við þessa umr., ef hv.n. æskir eftir því að fá að athuga hana betur.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það hefir staðið nokkuð á því, að n. skilaði þessari till. frá sér aftur. Eins og menn muna, bar hv. 2. landsk. fram frv. þess efnis, að heimila ríkisstj. að taka eignarnámi afnotarétt á síldarbræðslustöð dr. Pauls. Nú hefir sjútvn. fengið vitneskju um það, að þessi síldarbræðslustöð dr. Pauls muni fást keypt fyrir skaplegt verð eða tækifærisverð. Telur því n. rétt að gefa stj. heimild til að kaupa stöðina, ef slíks er kostur með hagkvæmum kjörum, eins og n. hefir fregnað, að nú sé. Sjútvn. virðist, að ef stöðin fæst keypt og verður rekin í sambandi við síldarverksmiðju ríkisins, þá muni útkoma ríkisbræðslunnar geta orðið betri, vegna minni stofnkostnaðar, ef stöðin verður keypt ódýrt, samanborið við afköst verksmiðjanna. N. var sammála um að veita stj. þessa heimild, í trausti þess þó, að henni takist að komast að hagkvæmum kaupum og gangi eigi að öðru en því, sem hún telur hagkvæmt. Viðvíkjandi frv. hv. 2. landsk. get ég sagt, að n. sá ekki, að ráðlegt væri að samþ. það. Hún taldi, að ef til þess kæmi að semja um leigu á síldarbræðslustöðinni, þá væri ekki líklegt, að lakari leigukjör fengjust með frjálsum samningi heldur en ef eignarnámi á afnotum stöðvarinnar væri beitt. Og eins og nú horfir, þá er ekki líklegt, að um leigu þurfi að tala, því n. gerir ráð fyrir því, að samningar um kaup á stöðinni takist.

Jón Baldvinsson Aðalatriði í þessu máli er vitanlega það, að afnotaréttur fáist á þessari verksmiðju, og þá helzt með kaupum, eins og mér skildist, að hv.frsm. telja öruggt, að fást mundi. Og ef slíkt er áreiðanlegt, mun ég ekki heimta frv. mitt fram, því tilgangi þess er þá náð. Annars hefði mér þótt gott að heyra, hvað hæstv. stj. hefir um þetta að segja. Máske hefir n. talað við hana. Mér finnst brtt.n. ekki fullnægjandi, því orðalag gr. er víðtækara en orðalag fyrirsagnarinnar. Í fyrirsögn till. er gert ráð fyrir kaupum eða leigu á síldarbræðslustöð. En mér finnst tillgr. gefa það í skyn, að ríkisstj. megi taka á leigu hverja óstarfrækta stöð, enda þótt verksmiðja dr. Pauls verði keypt. En ég held, að fyrirsögnin útiloki það, að um nema annaðtveggja, kaup eða leigu, verði að ræða. Ég vil beina þessu til hv.frsm., og vænti jafnframt að heyra frá hæstv. stj., hvort hún ætli að framkvæma þetta, ef till. verður samþ. Annars má vel vera, að hv.n. hafi rætt þetta við stj. og geti því gefið þessar upplýsingar nú þegar.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég held, að það hafi ekki vakað fyrir nm. að leggja til að kaupa síldarbræðslustöð og leigja aðra, enda felst það ekki í till. Dugir því ekki að breyta fyrirsögninni til þess að fá þetta tvennt út úr till. Hún er svo ótvírætt orðuð, að ekki getur leikið efi á, að verði síldarbræðslustöð keypt þá er ekki tilætlunin að leigja aðra. Í tillgr. segir: „Alþingi heimilar ríkisstj. að kaupa síldarbræðslustöð dr. Pauls á Siglufirði, ef þess er kostur með hagkvæmum kjörum, eða að öðrum kosti að taka á leigu og starfrækja síldarbræðslustöð, sem ella mundi verða óstarfrækt, næsta síldveiðitímabil, á Siglufirði eða annarsstaðar“. Þetta er svo skýrt orðalag, að ekki getur verið um það að deila, hvað meint er. Hitt er annað mál, hvort hv.þm. vill koma fram með þá breyt., að stj. verði heimilað að leigja aðra stöð, enda þótt ein verði keypt. En það vakti ekki fyrir sjútvn. Hún leit svo á, að ef stj. keypti eða leigði eina stöð, þá væri svo mikið bætt úr þörfinni, að það nægði, a. m. k. fyrst um sinn. Þar að auki veit n. ekki, hversu hentugar þær stöðvar eru, sem helzt væri hægt að fá leigðar. Henni er ekki kunnugt um nema tvær, sem fáanlegar myndu vera, en þær eru, eftir því sem bezt verður vitað, mestu gallagripir. Á ég þar ekki við síldarbræðslustöð þá, sem hv. 2. landsk. hefir að nokkru leyti yfirráð yfir. Hún er sæmileg, enda geri ég ráð fyrir, að hún muni verða rekin í sumar. Samkv. því, sem ég nú hefi tekið fram, er það ekki meining sjútvn., að heimildin verði víðtækari en brtt. hennar á þskj. 563 tilgreinir.

Jón Baldvinsson Það má vel vera rétt hjá hv.frsm., að það þyrfti einnig að breyta orðalagi sjálfrar till. til þess að fá heimildina víðtækari, og það tel ég, að þurfi að gera, því að mér finnst eðlilegt, að þegar ríkið er búið að byggja bræðslustöð á Siglufirði fyrir a. m. k. 11/2 millj., sem er fullkomnasta síldarbræðslustöð á landinu, þá taki stj. einnig á leigu eða kaupi stöð dr. Pauls; með því yrði bætt úr fyrir hin smærri síldveiðiskip. En eins og kunnugt er, fara aðeins örfáir togarar á síldveiðar, og væri því ástæða til þess, að ríkisstj. taki á leigu fleiri síldarbræðslustöðvar; má þar benda á stöðina á Sólbakka. Væri hún mjög hentug fyrir togarana, sem oft veiða mikla síld fyrir Vestfjörðum og kringum Horn. Er mikil þröng um síldveiðitímann á Siglufirði og erfitt að komast þar að. En það er lífsspursmál fyrir landsmenn, að fiskiskipaflotinn geti sem mest stundað síldveiðar yfir sumarið, því að sú veiði hefir oft bjargað útveginum, eins og t. d. síðastl. sumar. Mér finnst því rétt, að í till. felist heimild fyrir ríkisstj. að taka fleiri síldarbræðslustöðvar á leigu, ef ekki semst t. d. um leigu á stöð dr. Pauls. Um þetta vildi ég koma með brtt., en það verður ekki gert á stuttri stund. Vil ég því mælast til þess við hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að draga mál þetta í 1-2 daga ennþá, svo að mér vinnist tími til að koma fram með brtt. um þetta. Þá vil ég geta þess, að ég saknaði úr ræðu hv.frsm. upplýsinga um það, hvort hann hefði f. h. sjútvn. átt tal við stj. um það, hvort hún myndi fús að nota þessa heimild, ef till. verður samþ., því að mér heyrðist sá ráðh., sem talaði við fyrri umr. þessa máls, hafa allt á hornum sér út af leigu á stöð dr. Pauls, því að hún væri svo gölluð. Það þýðir ekki að samþ. slíka till. sem þessa, ef ekki verður farið eftir henni.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Það er rétt, að ég gleymdi að spara þeirri fyrirspurn hv. 2. landsk., hvort sjútvn. hefði átt tal við stj. um þetta mál. Ég skal viðurkenna, að n. hefir ekki gert það. En ég skal geta þess, að mér er kunnugt um, að sá ráðh., sem mál þetta heyrir undir, verði till.samþ., er fús til að nota þessa heimild, ef hann telur kjör þau, sem um verður að ræða, sæmileg. En enn sem komið er vantar allar upplýsingar, svo ég hygg, að stj. geti ekki á þessu stigi málsins sagt neitt um það, hvort hún treystist til að kaupa stöðina eða ekki, en að sjálfsögðu verður bráðlega gerð gangskör að þessu og jafnframt leitað samkomulags um kaup eða leigu á stöðinni. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk. sagði um brtt. þá, sem hann ætlar að bera fram við till. þessa, þá vil ég skjóta því til hans, hvort hann teldi ekki nægja, að breyt. þessi komi fram í Nd.; það tefði málið minna. Till. myndi að vísu verða að koma fyrir Sþ., en það ætti á engan hátt að verða henni til hindrunar.

Jón Baldvinsson Ég get fallizt á, að bíða með brtt. mína. Það munu verða tök á að koma henni inn í Nd. Fell ég því frá ósk minni um, að málið verði tekið út af dagskrá nú.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Menntmn. hefir athugað þetta frv. og mælir með því, að það verði samþ. Í grg. frv. er það tekið fram, að það sé flutt að tilstuðlan skólastjórans á Eiðum. Breyt. eru ekki stórvægilegar og skipta ekki miklu máli. Helztu breyt., sem skipta máli, og þó ekki miklu, eru þessar: Í fyrsta lagi breyt. á skólatímanum, að stytta skólaárið. Nú er það frá 20. okt. til 10. maí, en í frv. er gert ráð fyrir, að það sé frá sama tíma að haustinu til fyrstu sumarhelgar. Þetta er gert til þess, að nemendur tapi vinnu styttri tíma að vorinu vegna skólanámsins. Mun þessi tími vera í samræmi við það, sem er í öðrum alþýðuskólum. Þá er svo ákveðið í 1., að haldið skuli við skólann búnaðarnámsskeið haust og vor. Þessi námskeið hafa ekki verið svo vel sótt sem skyldi, svo að vandkvæði hafa verið á að halda þeim uppi. Þess vegna er farið fram á í frv., að ekki sé skylda að halda þessi námskeið, heldur sé aðeins heimild til að halda vornámskeið. Um námsgreinar er farið fram á þá breyt. í frv., að í stað þess, að danska er nú skyldunámsgrein, skuli svo ákveðið, að eitt af Norðurlandamálunum skuli vera skyldunámsgrein í skólanum, og gæti þá verið valin danska eins fyrir því eins og hvert annað af Norðurlandamálunum. Eiðaskóli hvílir á stofnl. frá 1917 og breyt., sem gerðar voru á þeim 1. 1921. Í stofnl. er einskonar samningur milli fyrrv. eigenda skólans, Múlasýslnanna, og ríkisins. Múlasýslur ráku þarna búnaðarskóla með styrk frá ríkissjóði. Sýslurnar lögðu niður búnaðarskólann og þá féll af sjálfu sér niður krafan um ríkisstyrk - og afhentu eignir skólans, sem voru allverulegar - nál. 100 þús. kr., ef ég man rétt -, til ríkisins, en ríkið tók að sér að reka þarna alþýðuskóla, samkv. því, sem segir í stofnlögunum. Nú segir í 9. gr. þessa frv., að hvortveggja lögin séu úr gildi felld, stofnlögin 1917 og breyt. 1921. Hv. flm. hefir tjáð mér, að þótt að forminu til væru felld úr gildi þessi lög, þá væri það hugsun sín og annara, sem að flutningi frv. stæðu, að jafngildur fyrir báða aðilja væri eftir sem áður sá samningur, sem geymist í stofnl., þótt hann sé ekki ítrekaður í þessu frv. Hin nýju lög tækju þá aðeins til rekstrar skólans. Ég sé, að eftir að málið var afgr. frá n. hafa komið allfyrirferðarmiklar brtt. á þskj. 566 frá hv. 1. þm. S.-M. En þegar á brtt. er litið í heild, þá kemur í ljós, að brtt. eru í raun og veru aðeins um formsatriði, en ekki efnisbreyt. Og ég hygg, að ég megi segja fyrir hönd n., að hún sjái ekki beina ástæðu til að leggjast á móti þessum till., þótt hún telji þær ekki nauðsynlegar, enda eru þær að engu leyti efnisbreyt. Fyrir flm.brtt. mun vaka aðeins það, að skeyta frv. að því leyti, sem í því eru efnislegar breyt., við hin upphaflegu stofnlög. Teldi ég bezt farið, ef brtt. verða samþ., að svo yrði ákveðið, að fella texta frv. inn í stofnlögin og gefa þau út í heild, til þess að lagaákvæða um skólann væri ekki að leita nema í einu lagi.

Sveinn Ólafsson Í frv. þessu á þskj. 137 eru taldar nokkrar minni háttar breyt. á fyrirkomulagi Eiðaskóla auk breyt. þeirra, sem gerðar voru með l. nr. 24 1921, eins og tekið var fram af hv.frsm.n. Ég fellst að öllu á þessar breyt. á fyrirkomulagi skólans, en ekki á form frv. eða efni 9. gr. þess. Í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að úr gildi falli stofnlög skólans. Þessi stofnlög frá 1917 fela í sér samning milli Alþingis og Múlasýslnanna um allveruleg fjárskipti og rekstur alþýðuskóla á Eiðum, svo sem frsm. skýrði frá, og annarsstaðar er ekkert skjallegt til viðvíkjandi þessum samningum. Ekkert afsal til ríkisins er til fyrir eignum hins forna Eiðaskóla, nema það, sem felst í 1. gr. stofnlaganna frá 1917. Mér finnst, að ef 1. þessi verða felld úr gildi, svo sem 9. gr. frv. mælir fyrir, þá geti jafnvel orkað tvímælis, hvort ríkissjóður eigi eftir þetta jarðagóssið og þær aðrar eignir, sem afhentar voru með samningnum, sem felst í 1. gr. 1. nr. 36 1917. Ég tel því að öllu athuguðu, að betur fari á því, að þessi samningur standi óhaggaður eins og verið hefir undanfarið, en breyt. þær á rekstri skólans, sem frv. gerir ráð fyrir, komi fram eins og breyt. á stofnlögunum, og að frv. heiti, eins og ég legg til: „Frv. til l. um breyt. á 1. nr. 36 20. okt. 1917, um stofnun alþýðuskóla á Eiðum og afhendingu Eiðaeignar til landssjóðs“. Hér er því, eins og hv.frsm. benti á, engin efnisbreyt. á frv. eftir mínum till. á þskj. 566, önnur en þessi eina, að ekkert verði haggað við því, sem nú er ætlazt til að óskráð og óbreytt standi í gildandi 1. um skólann. Ég finn ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, af því að þetta hefir svo ljóslega verið tekið fram af hv.frsm. En samkv. till. mínum eiga að standa áfram í gildi 1. og 2. gr. stofnl., en vísast til frv. á þskj. 137 um þær gr., sem á eftir fara.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Mér virðast þessar brtt.hv. 1. þm. S.-M. með öllu óþarfar og óprýði á frv., ef það yrði samþ. í þeirri mynd, sem hann leggur til. Ég sé ekki, að það skipti neinu máli um afhendingu Eiðaeignar á sínum tíma og um meðferð á þeim, hvort þessi ákvæði gömlu laganna eru látin standa eða ekki. Ríkið hefir þegjandi samþ. með stofnun skólans allt það efni, sem er í 1. gr.l. frá 1917, og þau ákvæði eru þar með viðurkennd um aldur og æfi af ríkisins hálfu. Ég hygg, að það sé á engan hátt meir bindandi fyrir ríkið, þó að þessi gr. standi áfram í 1. óbreytt. Enda finnst mér óviðkunnanlegt, þar sem skóli hefir nú staðið svo lengi á Eiðum, að það sé látið standa í lögum, „á Eiðum skal stofnaður alþýðuskóli“ o. s. frv. Að mínu áliti skiptir þetta engu frá lagalegu sjónarmiði hvað eignina sjálfa snertir, en er óprýði á lagasetningu, að kippa þessu ekki í lag á líkan hátt og gert er í frv. því, sem hingað er komið frá Ed.

Sveinn Ólafsson Það eru aðeins örfá orð. Ég get ekki komið auga á þá óprýði á frv., sem hæstv. ráðh. talaði um. Það er afaralgengt, að eldri 1. er breytt á þann hátt, að skeytt er við þau eða breytt einstökum gr., en 1. þó látin halda meira eða minna af upphaflegum stofni þeirra. Hæstv. ráðh. sagði að vísu, að það mundi ekki hagga neinu um gamla samninga, þótt frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Slíkt er tilgáta fremur en vissa. En eins og ég hefi tekið fram áður, verð ég enn að segja það, að um leið og sjálfur samningurinn er felldur úr gildi, eins og gert er ráð fyrir í 9. gr. frv., getur það vissulega orðið vafasamt, hvort ákvæði hans eiga framvegis að gilda að öllu leyti, einhverju leyti eða alls ekki. Öllum óskum, sem komið hafa frá skólastjórn um kennslutilhögun o. fl., er fullnægt engu síður, þó frv. sé fært í það form, sem ég legg til, og það er vitanlega aðalatriðið. Þar sem hér er um allstóra ríkiseign að ræða og allmikla fjárupphæð, sem komið getur upp deila um, ef 1. frá 1917 væru úr gildi numin, finnst mér eðlilegast að vera ekkert að hrófla við þeim umfram þær eftiræsktu fyrirkomulagsbreyt. Það eru 6 jarðir, sem tilheyra stólseigninni fornu og afhentar voru 1917 gegn því, að ríkið héldi uppi skóla á Eiðum. Í 1. gr. stofnlaga skólans er ríkinu áskilinn réttur til að færa skólann úr stað, ef ástæða þætti til síðar. Það ákvæði fellur einnig niður, ef frv. er samþ. óbreytt og stofnlögin þar með felld úr gildi. Það getur vel komið sá tími, að hentugra þyki að hafa skólann á einhverjum öðrum stað í Múlaþingi heldur en Eiðum. Og auðvitað yrði Eiðaeignin eftir sem áður eign ríkissjóðs, ef samningurinn forni heldur gildi. Það er þá líka kunnugt, að á seinni árum hefir aftur og aftur verið leitazt fyrir um það úr Múlasýslum báðum að fá skólann fluttan að Hallormsstað. Ég kannast við, að þar væri skólinn að ýmsu leyti betur settur, og ekkert er því til fyrirstöðu, að hann verði þangað fluttur, ef Alþingi vildi svo vera láta. En engu að síður mundu Eiðar, með því jarðagóssi og þeim byggingum, sem staðnum fylgja, vera nýtileg eign til margra hluta, svo sem fyrir læknissetur, sjúkraskýli o. fl. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg ekki svo mikið kapp á þetta, að ég þess vegna vilji fara út í svæsnar deilur. En eins og áður er tekið fram, finnst mér svo fara bezt á þessari lagabreyt., að það, sem gilda á af gömlu lögunum, sé látið óhaggað, en aukið þar við eða burt numið eftir þörfum.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég ætla ekki að segja mörg orð. Ég lít svo á, að sá samningur, sem gerður var samkv. lögunum frá 1917, sé jafnt í gildi og ákvæði hans jafnbindandi fyrir ríkisstj. á hverjum tíma, hvort sem lögin eru felld niður eða ekki, og að því sé ekki ástæða til að vera að burðast með gamlar lagagreinar, sem hættar eru að hafa þýðingu. Efni þeirra gildir áfram sem samningur þó þær séu felldar niður sem lög.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég get ekki fundið, að það sé neinn efnislegur ágreiningur um þetta mál, og þar af leiðandi skiptir í raun og veru ekki miklu máli, hvort brtt. eru samþ. eða ekki. Ég fyrir mitt leyti hefi í sjálfu sér talið óþarft að bera brtt. fram, því ég álít, eins og hæstv.atvmrh., að samningsatriði stofnlaganna séu jafnvel geymd, þó þau séu ekki ítrekuð í þessum lögum. Hinsvegar þykir mér réttara að samþ.brtt., úr því þær eru komnar fram og heyrzt hefir rödd um, að draga megi í efa, hvort stofnákvæðin séu í gildi eftir sem áður, ef frv. er samþ. óbreytt. Mér finnst það að vísu ekki nein prýði á frv., fremur en hæstv. ráðh., en ég get ekki fundið, að það sé nein veruleg óprýði að því heldur. Það mætti a. m. k. finna mörg sambærileg lög í löggjöf okkar, sem mundu verða höfð talsvert öðruvísi, ef þau væru endurnýjuð alveg, enda gilda hér ýms æfagömul lög, sem ekki eru einusinni sett af Alþingi, heldur með konungsbréfi eða tilskipun.

Hannes Jónsson Ég hefi nú leitað með logandi ljósi að ástæðum fyrir þeim brtt., sem hér liggja fyrir, en er ómögulegt að koma auga á nokkra. Ég hefi heldur ekki heyrt hv.þm. segja neitt, sem styrkt getur það, að brtt. séu réttmætar eða nauðsynlegar. Það eina, sem ef til vill mætti segja, að væri þeim til stuðnings, eru þær umr., sem fallið hafa um það, hvort hægt væri að losa ríkið undan þeim skyldum, sem það tók á sig, er það tók við Eiðaskóla, með því einu að fella l. frá 1917 úr gildi. Ég skoða ummæli hv. 1. þm. S.-M. í þessa átt sem yfirlýsingu um það, að ríkið geti hvenær sem er losað sig undan þessum skyldum með því að breyta eða fella úr gildi l. frá 1917.

Og skila aftur eigninni?

. Annað hefi ég ekki heyrt, sem stutt gæti þessa breyt. á frv. Mér skilst það vera samhuga álit hv.nm., að brtt. séu óþarfar. En hv.frsm. sagði, að úr því þessi óþarfi væri kominn fram, þá væri leiðinlegt að fella hann. Það eru nú dálítið veikar röksemdir fyrir brtt., að þær séu alveg óþarfar, en þó megi ekki fella þær, úr því þær eru einu sinni komnar fram. Ég veit ekki, hvenær má greiða atkv. móti brtt., ef ekki má fella þær brtt., sem eru alveg óþarfar. Það mætti lengi halda áfram að breyta frv., ef samþ. ætti allar brtt., sem ekki eru beinlínis skaðlegar, hvað óþarfar sem þær eru. Allar óþarfa till. á þvert á móti að útiloka, þær eru ekki til annars en tefja þingið og tefja málin. Ef þessar brtt. eru samþ., þarf frv. aftur til hv.Ed., og það er óþörf töf. Ég skil ekki afstöðu hv. 1. þm. S.-M. Hann vill láta samþ.brtt. af því þær séu meinlausar, þýðingarlausar og gagnslausar. Af þeim einföldu ástæðum tel ég sjálfsagt að fella þær.

Sveinn Ólafsson Ég ætla ekki að fara að eltast við þennan afgæðing hv.þm. V.-Húnv. En út af niðurlagi ræðu hans vil ég geta þess, að sjálfur flm. frv. er því samþykkur, að það taki þeim breyt., sem ég legg hér til. Það hefi ég eftir honum sjálfum. Að vera að teygja málið út í gamansemi og glettnisspjall, eins og hv.þm. V.-Húnv. reyndi, er síður en ekki til þess að flýta þingstörfum eða greiða götu málsins. Engu af því, sem óskað hefir verið eftir að fá breytt, er spillt með till. mínum. Þess vegna geri ég ráð fyrir, þrátt fyrir „innlegg“ hv.þm. V.-Húnv., að hv.þm. hallist að því að samþ. þær, það er eðlilegasta og heppilegasta lausn málsins.

Frsm. (Pétur Ottesen) Ég þarf ekki annað en vitna til grg., sem fylgir þessu frv. Þar er gerð grein fyrir, að í frv. felst sú ein breyt. frá núgildandi l. um þetta efni, að inn í þau er bætt, að þær reglur, sem sýslunefndir og atvmrh. eiga að setja um refagirðingar, geti einnig náð til girðinga um önnur loðdýr, sem ræktuð eru hér. Þegar þessi lög voru sett 1930, var hér ekki um aðra loðdýrarækt að ræða en refarækt. En síðan hafa ýmsar dýrategundir verið fluttar til landsins í því skyni að ala þau vegna skinnanna, sem engu síður þarf að sjá um, að séu vel geymd, heldur en refirnir. Þess vegna er farið fram á að bæta þessu ákvæði inn í l.

Vilmundur Jónsson Ég skal viðurkenna, að það er galli á brtt. okkar á þskj. 498, að ekki eru sett takmörk fyrir því, hversu lágt gjald megi innheimta lægst af gjaldendum til ellistyrktarsjóðs, og er óhjákvæmilegt að ákveða lágmark þess í lögunum. En þetta má laga í Ed., þegar málið verður tekið þar til meðferðar. Að öðru leyti get ég ekki fallizt á þær aths., sem fram hafa komið við till. okkar. Það er ákaflega einfalt reikningsdæmi fyrir sýslumenn og bæjarfógeta að ákveða upphæð ellistyrktarsjóðsgjaldsins samkv. ákvæðum till., og síðan innheimta þeir það á manntalsþingum ásamt öðrum opinberum gjöldum. Hygg ég, að sú innheimtuaðferð gefist betur heldur en að krefja það inn með útsvörum. Þó geri ég þetta ekki að neinu kappsmáli. Ég get tekið undir það með hv. meðflm. mínum, að ég vil vinna það til samkomulags um aðalatriðin í þessum till. okkar, að viðhöfð verði sú aðferð að innheimta ellistyrktarsjóðsgjöldin með útsvörum, enda verði sveitarsjóðirnir gerðir ábyrgir fyrir þeim. Hv. 1. þm. S.-M. virtist misskilja till. okkar í ýmsum atriðum, og nenni ég ekki að leiðrétta þær meinlokur hans. Þó vil ég aðeins benda á, að samlíking hv.þm. um löng og stutt rúm á alls ekki við um þessar tillögur okkar né um stefnu jafnaðarmanna í skattamálum yfirleitt. Þvert á móti. Við viljum láta stórefnamenn bera mikil útgjöld, en leggja á efnalitla menn lítil gjöld, þannig að hlutföllin séu réttlát á milli getu og gjalda einstaklinganna. Við viljum einmitt sníða rúmin við hvers eins hæfi. En í þessum efnum hefir hv.þm. sjálfur gagnstæða stefnu, og hæfir dæmið honum sjálfum. Annars vil ég helzt fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki þetta mái af dagskrá í bili og fresti umr., til þess að okkur flm.brtt. geti gefizt tækifæri til að leita nánara samkomulags við n. um málið.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég á hér brtt. á þskj. 559, sem er ekki annað en lagfæring á orðalagi, sem brenglaðist í frv. við það, að brtt. við 3. gr. þess var samþ. við 2. umr. Hér er því ekki um neina efnisbreyt. að ræða. Um brtt. á þskj. 571 ætla ég að geyma mér að tala, þangað til flm. hafa gert grein fyrir henni, ef þeim þykir það þá ómaksins vert.

Jón Baldvinsson Ég hafði ráðgert að bera fram brtt. við frv. þetta við þessa 3. umr., en hefi horfið frá því vegna þess, að verði frv. samþ. eins og það er nú, geri ég ekki ráð fyrir, að nokkrum haldist uppi að tefja framkvæmd þess, ef heimildin verður sett í lög. Það, sem fyrir mér vakti, var það, að hafizt yrði handa um framkvæmdir á næsta sumri, því að mér þykir sennilegt, að verði frv. samþ., þá hljóti bæjarfélagið að hefja allan nauðsynlegan undirbúning, sem 3. gr. gerir ráð fyrir. Myndi það verða mikil bót hvað atvinnu snertir. Ég vænti þess jafnframt, að rannsókn þeirri, sem gera á í sumar, verði flýtt svo, að á sumarmánuðunum verði byrjað á vegagerðinni, sem nauðsynleg er vegna aðdráttanna. Af þessum ástæðum hefi ég fallið frá að bera fram brtt. nú, enda mun verða hægt að koma henni að í Nd., ef málið tekur einhverjum breytingum. Hvað snertir brtt. um að lækka fjárhæðina, sem ríkissjóður má ábyrgjast, þá má vel vera, að 7 millj. sé ekki sú nákvæmlega rétta upphæð, sem nauðsynleg er, enda stendur í frv. allt að 7 millj. kr. En að ákveða lægri upphæð er sama og binda við einhvern sérstakan stað virkjun á Soginu, en það er einmitt það, sem ég vil koma í veg fyrir, að sé gert, en nú er það komið inn í frv., að virkjunin er ekki bundin við neinn sérstakan stað. Það má vel vera, að horfið verði að því ráði að virkja Sogið eins og hv. 1. landsk. hefir farið fram á í till. sínum, að rannsókn lokinni, en ennþá er ekkert það komið fram, sem bendir til, að svo verði gert. Ég tel því till. þessa til skemmdar á frv., ef hún verður samþ., og vil því mælast til, að hún verði felld, en frv. samþ. með brtt.hv. 1. landsk., sem er aðeins lagfæring á máli.

Magnús Torfason Ég hefi hingað til ekkert lagt til þessa máls, þó snertir það allmjög það kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, og það er því víst, að Árnesingar fylgja því með mikilli athygli. Mál þetta hefir verið lengi á döfinni, og hafa ýmsar botnveltur orðið á því. Það hefir verið járnbrautarmál nr. 2. En nú virðist vera kominn skriður á það, þar sem tveir aðalstjórnmálaflokkarnir hér í Rvík hafa tekið höndum saman um að beina því áfram. Að vísu hefir maður orðið að hlusta á sér til leiðinda, að samkomulagið á milli formanna flokkanna hefir ekki verið eins gott og við hefði mátt búast. En það verður að skoða þessar bréfkúlur, sem þeir hafa sent á milli sín, frekar sem eftirhreytur gamalla glettinga en alvöru, því að óreyndu dettur víst engum í hug, að hér sé um leikaraskap að ræða í sambandi við það, að komið sé nærri kosningum. Ég get ekki annað en lýst ánægju minni yfir því, að mál þetta skuli vera komið á þennan rekspöl, því að nú verður maður að vænta þess, að ekki liði langt þangað til hafizt verði handa um framkvæmdir. Þess vegna fylgi ég því eindregið og lít svo á, að ekki megi gera neitt því til tálmunar, og jafnframt, að ekki megi setja neitt það í frv., sem bendi til þess, að ein lausn þess sé nær en önnur, á meðan rannsókn hefir ekki farið fram að fullu og öllu. Í þessu sambandi virðist mér rétt að geta þess, vegna hinna væntanlegu flutninga vegna virkjunarinnar, að það hefir komið á daginn, að öll þungavara, sem fara á austur yfir fjall, fæst miklu ódýrari frá Eyrarbakka heldur en héðan frá Rvík, sakir þess, að flutningskostnaðurinn er miklu minni frá Eyrarbakka. Þannig hefir t. d. allt efnið í Markarfljótsbrúna verið flutt upp til Eyrarbakka, af því að flutningur þaðan er miklu ódýrari en frá Rvík. Ég tek þetta fram til athugunar fyrir þá menn, sem um það fá að fjalla síðar. Ég álít, að hér gæti verið um ekki óverulegan sparnað að ræða, sérstaklega ef Neðra-Sogið yrði tekið til virkjunar, og jafnvel hvort sem er.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Það er ánægjulegt að heyra það, að hv. 2. þm. Arn. lýsir yfir fylgi sínu við þetta mál, og sízt skal ég verða til þess að vekja nokkrar ýfingar út af því, sem á undan er gengið, þegar málinu er þannig komið sem nú er. Hv. þm. gerði að umtalsefni hnútur, sem farið hefðu milli mín og hv. 2. landsk. út af þessu máli. Ég vil taka það fram, að ég tek ekki neitt til mín af þeim ummælum hv.þm., hvað sem kann að eiga við um hv. 2. landsk. Ég held, að ég geti sagt hv. 2. þm. Árn., að það er enginn ágreiningur milli mín og hv. 2. landsk. um þetta mál. Hitt er ekki nema mannlegt, þó brydda kunni á því, að hvor um sig kunni að vilja eigna sér og sínu fólki heiðurinn af framgangi þessa máls. En það kalla ég ekki hnippingar, og það er ekki sprottið af neinum ágreiningi. Hv. 2. þm. Árn. gerði ráð fyrir því, að heppilegra kynni að vera að setja eitthvað af efni til virkjunarinnar upp á Eyrarbakka heldur en í Rvík. Það getur vel verið, að eitthvað kunni að vera til í þessu. Annars skal ég taka það fram, að ákvæðin um vegabætur, sbr. 3. gr., eru upphaflega miðuð við það að gera mögulegt að koma þyngstu stykkjunum að orkuverinu. Þessi stykki eru svo þung, að gert er ráð fyrir, að þær brýr, sem eru á núv. vegum, séu ekki nægilega styrkar til þess að þola þann flutning, og eru þessar vegabætur hugsaðar til þess að styrkja þessar brýr. Mér finnst nokkuð hæpið, að hægt sé að gera ráð fyrir því, að þessum þyngstu stykkjum verði skipað í land á Eyrarbakka með þeim tækjum, sem þar eru fyrir hendi, en auðvitað ætla ég mér ekki að leggja neinn dóm á það, og verður það vitanlega á valdi verkfræðinganna að ákveða það. Það hefir ekki verið minnzt á brtt. 571, frá hv. 2. þm. Eyf. og hv. 2. þm. S.-M., af neinum, hvorki hv.flm. eða öðrum, og geri ég það því ótilkvaddur, ef svo mætti segja, en brtt. þessi er á þá leið, að ábyrgðarheimild ríkisins sé færð niður úr allt að 7 millj. kr. í allt að 4 millj. kr. Ég vil vekja athygli hv.flm. á því, að úr því felld var hér við 2. umr.till. um að miða lögin við þarfir Rvíkur einnar, og úr því að 6. og 7. gr. frv. standa enn óbreyttar, þá er burt fallin sérhver ástæða fyrir því að færa ábyrgðarheimildina niður eða takmarka þá upphæð, sem ríkissjóði er heimilt að ábyrgjast í fyrirtækinu, vegna þess, að eftir 6. og 7. gr. er ríkissjóði skylt að ábyrgjast fyrir Rvík það, sem til virkjunarinnar þarf, þangað til fallvatnið er að hálfu leyti virkjað, en eftir það á ríkissjóður ekki aðeins að ábyrgjast það, sem til virkjunarinnar þarf, heldur á hann þá einnig að leggja fé til hennar að nokkru leyti, þar til hún er fullgerð. Þannig er ríkissjóður skyldugur að ábyrgjast fyrir Rvík kostnaðinn við fyrra helming verksins, en úr því er ríkissjóður hliðstæður aðili í fyrirtækinu. Þegar svo er um búið, sýnist alveg meiningarlaust að vera að binda hendur ríkisstj. um það, hvort byrjunarábyrgð á fyrirtækinu skuli vera há eða lág, því það gæti orðið til tjóns fyrir alla aðila. Það er áreiðanlegt, að sú leið verður valin, sem að fenginni rannsókn verður talin heppilegust, miðað við nútíðarþörf og framtíðarnotkun á aflinu. Nú hefir annar þessara hv.flm. flutt brtt. um það, að byrja skuli frekar á Neðra-Soginu, sem er stærra fallvatn heldur en Efra-Sogið og því dýrari virkjun. Ég álít ekki rétt að binda hendur stj. um það, hvor staðurinn verði heldur tekinn, en ég vil vekja athygli á því, að ef Neðra-Sogið verður samþ., þá er þar með ríkissjóður bundinn við stærra fyrirtækið. Ef ákveðin er niðurfærsla á byrjunarupphæðinni, þá mun það frekar verða til þess, að tekið verði minna fallvatnið til virkjunar. Það segir sig nokkurnveginn sjálft, að á hverju stigi þarf minni upphæð, því smærra sem fyrirtækið er. Nú skilst mér eftir brtt.hv. 2. þm. S.-M., að hann kjósi frekar, að tekið verði stærra fallvatnið, en þá finnst mér, að hann ætti ekki samtímis að koma með aðra till. um að minnka byrjunarupphæðina. Það getur vel verið, að réttara sé að ráðast í að virkja stærra fallvatnið, en ef að því á að vinna, þá álít ég vera óráð að byrja á því að minnka ábyrgðarheimildina.

Ingvar Pálmason Ég hafði ekki hugsað mér að tala fyrir brtt. okkar hv. 2. þm. Eyf. Hún skýrir sig fyllilega sjálf, enda er hún beint framhald af því, sem ég sagði hér við 2. umr. málsins. En nú hefir hv. 1. landsk. talað á móti henni. Ég hefði nú í sjálfu sér ekki haft neitt við það að athuga, ef hann hefði gert það af því, að fyrir lægi eitthvað um það, að upphæðin, sem nefnd er í brtt., væri of lág. En nú er það ekki svo, enda sagði hann það ekki. Það mundi líka vera allerfitt að halda því fram, meðan engar ábyggilegar áætlanir liggja fyrir, er sýni, að þessi upphæð sé ekki nóg. En aðalröksemdir hv.þm. voru þær, að þar sem útlit væri fyrir, að frv. yrði að lögum, og þar sem gert er ráð fyrir því í frv., að ríkissjóði verði gert að skyldu að verða aðili í fyrirtækinu, þá taldi hann meiningarlaust að vera á nokkurn hátt að binda með tölum ábyrgð ríkissjóðs. En ef þetta er rétt, þá er líka meiningarlaust að hafa nokkra upphæð tiltekna, ekki heldur 7 millj. Nú er það viðurkennt af hv. 1. landsk., að líkur séu til, að 4 millj. kr. muni vera nær þeirri upphæð, sem þarf til fyrirtækisins, heldur en sú upphæð, sem nefnd er í frv. Hann hefir kannazt við það í nál., að 5 millj. muni sennilega duga.

En 4 millj. nægja ekki

. Það má vera, en ég álít, að hvorugur okkar geti þó um það sagt, því að ekkert liggur fyrir í málinu, sem úr því skeri. Eins og ég gat um við 2. umr., þá álít ég, að áætlunin um Neðra-Sogið sé aðgengilegri en hin; frá mínu leikmannssjónarmiði lítur það þannig út. Þar er gert ráð fyrir, að virkjunin sjálf þurfi ekki að kosta nema 3 millj. kr. Nú hefir hv. 1. landsk. haldið því fram, að stöð samkv. þessari áætlun væri of smá, bæði væri spennan of lág, og sömuleiðis vélasamstæðurnar of litlar. Nú hefi ég það frá sérfróðum manni, sem setið hefir fundi með n. um þetta mál, að auðvelt sé að bæta úr þessu hvorutveggja. N. spurði hann, hvað það mundi kosta, og svaraði hann því ekki alveg ákveðið, en taldi, að það mundi ekki verða nema nokkrir tugir þúsunda. Það er því svo langt frá að vera rétt, að brtt. okkar hv. 2. þm. Eyf. sé bending um að taka heldur Efra-Sogið. Ég álít, að það eigi að taka þann staðinn sem álitlegri er, en till. um 4 millj. kr. er alls ekki miðuð við Efra-Sogið fremur en hið neðra, og eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu, eru miklar líkur til, að einmitt sú upphæð muni nægja. Ég skal játa, að þar um eru náttúrlega getgátur á báðar hliðar, og úr því svo er ástatt, virðist skynsamlegra að hafa upphæðina ekki hærri en líkur eru til, að hún þurfi að vera. Ég hefi yfirleitt ekki orðið var við þann hugsunarhátt hjá hv.þdm. á þessu þingi eins og hjá kerlingunni, sem sagði: „Sjóddu bara nóg“, nema hjá hv. 1. landsk. í síðustu ræðu hans, en eftir hans skoðun þar væri réttast að strika alveg út úr frv. 7 millj. kr. hámarkið. Annars má segja um þetta mál, að það sé alveg í lausu lofti enn, og því sé hyggilegast fyrir þá, sem lítið vita í málinu, að vera með því að taka lægri upphæðina.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Það er misskilningur hjá hv. 2. þm. S.-M., að ég hafi talað á móti því, að ábyrgðarheimild ríkissjóðs verði miðuð við ákveðna tölu, heldur þvert á móti, en ég talaði á móti því, að samþ. væri sú tala, sem meiri hl. n. leggur til, að ákveðin verði. Ég hélt því fram, að það væru ekki nægileg rök fyrir því að lækka heimildina úr 7 millj. kr. Þó svo færi, að lánsupphæð til virkjunarinnar yrði eitthvað lægri en 7 millj., þá tel ég það ekkert ólán. En hitt væri ólán, ef ábyrgðarheimildin yrði ákveðin svo lág, að málið þyrfti að stranda á því. Af þessari ástæðu tel ég réttara að láta 7 millj. kr. upphæðina standa óbreytta heldur en setja málið í hættu með því að færa ábyrgðarheimildina niður í 4 millj. kr.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. var afhent allshn. af Verzlunarráði Íslands og hún beðin að flytja það. Okkur var sagt, að það væri sumpart þýtt, og það af löggiltum skjalaþýðara. En margir hafa hneykslazt á því, hvað málið á frv. væri slæmt, og hefir góður íslenzkumaður verið fenginn til þess að yfirfara frv. og laga á því málið. Brtt. á þskj. 583 eru aðeins um betra málfar, en í engu efnisbreytingar. Hvað snertir till.hv.þm. Ísaf., álít ég hana til bóta, - og líka þá brtt., sem fram er komin um breyt. á nafni frv., en hún er shlj.till.n., sem ég vona að verði samþ. Ég þykist svo ekki þurfa að orðlengja þetta frekar.

Vilmundur Jónsson Ég sé mig nauðbeygðan til að taka aftur til 3. umr. 1. brtt. mína á þskj. 545, því að hún fellur ekki vel inn í frv. eins og það verður með brtt.n. - 3. brtt. get ég alveg tekið aftur, með því að hún má heita samhlj. 9. brtt.n. á þskj. 583, en óska hinsvegar eftir því, að 2. brtt. mín komi til atkvæða.

Flm. (Ólafur Thors) Það hefir nú þegar í mörg ár verið unnið að því að skipuleggja mjólkursöluna hér í Rvík. Má e. t. v. segja, að það starf hefjist með stofnun Mjólkurfélags Rvíkur 1917. Þegar það félag var stofnað, gengu inn í það flestir mjólkurframleiðendur hér í bænum og nágrenni hans. Fyrsti árangurinn af þeim samtökum var sá, að komið var á stofn hæfilega mörgum mjólkurbúðum í bænum. Ég segi hæfilega mörgum með það fyrir augum, að reynt var að hafa mjólkurbúðirnar eins margar og hentugt var fyrir almenning, án þess þó að þær yrðu of margar eða of miklu til þeirra kostað. Samtímis var reynt að tryggja það, að gæði mjólkurinnar yrðu önnur og meiri heldur en áður hafði verið. En það fór svo skömmu eftir að þessi þörfu samtök komust á, að á þau reyndi allmikið. Ástæðan til þess var m. a. sú, að brauðsölubúðir hér í bænum töldu sér hag í að hafa mjólkursölu ásamt brauðsölunni. Þær töldu, að ef þær hefðu mjólk á boðstólum ásamt brauðunum, þá mundi það auka brauðsöluna. Þær buðust þess vegna til að taka mjólk til útsölu fyrir minni sölulaun heldur en eðlilegt og sanngjarnt var. Það gátu þær með því að láta brauðsöluna halda uppi óeðlilega miklum hluta af rekstrarkostnaðinum. Af þessum sökum áttu mjólkurframleiðendur kost á ódýrari útsölu heldur en Mjólkurfélag Rvíkur gat boðið. Nokkru seinna fór einnig að hefjast sala mjólkur frá bændum austanfjalls hingað til Rvíkur. Var hún aðallega seld yfir sumartímann. Nýjar mjólkurbúðir voru opnaðar, sem seldu mjólk að austan yfir sumarið, en á veturna, þegar flutningar voru erfiðari, vantaði þær mjólk. Afleiðingin varð sú, að þessar búðir buðust til að selja mjólk fyrir framleiðendur í nágrenni Rvíkur að vetrinum fyrir lægra verð heldur en útsalan kostaði í raun og veru. Sáu þá ýmsir sér hag í að ganga úr samtökum mjólkurframleiðenda hér í Rvík og nágrenninu og gerast viðskiptamenn þessara búða, sem að öðru leyti byggðu afkomu sína á sölu mjólkur að austan. Þriðja hættan, sem á vegi þessara þörfu samtaka varð, og e. t. v. sú mesta, var sú, að brátt varð mjólkurframleiðslan meiri heldur en samsvaraði nýmjólkurþörf bæjarins. Varð þá að vinna skyr og osta úr því, sem afgangs var, en sú vinnsla skilaði mjólkurframleiðendum minna verði fyrir mjólkina heldur en nýmjólkursalan. Mjólkurframleiðendur kostuðu því kapps um að selja alla sína mjólk nýja og forðuðust að reyna að vinna úr henni. En af þessu leiddi, að búðafjöldinn óx og viðleitnin til að ná í nýjar búðir varð æ meiri og meiri, en að sama skapi fór það magn mjólkur, sem selt var í hverri búð, minnkandi, og af því leiddi vitaskuld hlutfallslega aukning á sölukostnaðinum. Enn má segja það, að þessum mjólkurframleiðendum hafi stafað nokkur hætta af því, að heilbrigðisstjórnin í Rvík leyfði mönnum að selja mjólk beint úr fjósinu. Við þetta varð sölumagn í búðunum minna en ella hefði orðið og kostnaðurinn hlutfallslega meiri. Svo var það á árunum 1929-1930, að stofnuð voru 3 ný mjólkurbú, mjólkurbú Thor Jensens, Mjólkurbú Flóamanna og Mjólkurbú Ölfusinga. Eftir það jókst enn á ný mjög samkeppnin um mjólkursöluna, þannig, að austanmenn leituðu lags að ná sem flestum nýjum búðum til þess að selja sína mjólk, og samkeppnin leiddi það af sér, að kostnaðurinn af mjólkursölunni varð óhæfilega hár. Það hefir náttúrlega ekki farið dult, og er sjálfsagt kunnugt flestum hv. dm., að hagur bænda á þessum svæðum, er sízt svo blómlegur, að þeir megi við því, að óhæfilegur kostnaður leggist á sölu afurða þeirra. Þeim hefir líka skilizt það til fullnustu, og fulltrúar þessara bænda hafa á undanförnum árum reynt að vinna að því að koma sér niður á eitthvert skipulag, sem mætti ráða bót á þessari óhæfilegu samkeppni um mjólkursölu og hinum mikla kostnaði, sem af samkeppninni hefir leitt. Þessi viðleitni hefir verið að ég hygg mest fyrir forgöngu framkvæmdarstjóra Mjólkurfélags Rvíkur, Eyjólfs Jóhannssonar, manns, sem nú er orðinn þjóðkunnur fyrir sinn mikla dugnað, og eins og nú er komið, hefir þessi dugnaður hans borið mikinn og óvæntan árangur. Það liggur náttúrlega í hlutarins eðli, að þessir aðilar, sem hafa verið að keppa um Reykjavíkurmarkaðinn, hafi haft nokkuð ólíka hagsmuni og í lengstu lög hver um sig haldið í sína hagsmuni. En það er þó svo komið fyrir forgöngu þessa manns, að þeir mjólkurframleiðendur, sem hér eiga hlut að máli, og þá sérstaklega þessi aðalmjólkurfélög, Mjólkurfél. Rvíkur, mjólkurbú Thor Jensens, Mjólkurbú Flóamanna og Mjólkurbú Ölfusinga, hafa orðið sammála um að standa að þeirri löggjöf, sem borin er fram í þessu frv., sem nú er til umr. hér. En það er að vísu svo, að allir þessir aðilar hafa ekki verið jafnginnkeyptir, og ég á þar við Thor Jensen, sem hefir nokkra sérstöðu í þessum efnum, en ég hefi þó þá ánægju að geta sagt, að einnig það mjólkurbú mun geta sætt sig við þessi ákvæði, ef þau verða lögfest. Tilgangur þessara laga lýsir sér hér í grg. frv. Hún er ákaflega stutt, og ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp. Ég treysti mér ekki til að segja hana með öðrum orðum á greinilegri hátt: „Með frv. þessu er stefnt að því tvennu: 1. að bæta hollustuhætti um meðferð mjólkur í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem því verður við komið, með því að fyrirskipa, að þar verði aðallega seld gerilsneydd mjólk og hreinsuð. Mjólk, sem framleidd er innan kaupstaðar eða kauptúns og seld er beint til neytenda, er þó undanþegir, þessu ákvæði, en þó að sjálfsögðu látin vera háð heilbrigðiseftirliti. 2. Að styðja að skipulagningu um mjólkursölu og gera með því kleift að draga úr hinum gífurlega kostnaði, sem leggst á mjólkina með þeirri tilhögun, sem nú er á útsölunni“. Þessum tilgangi er svo ætlað að ná með því að banna að selja aðra mjólk en gerilsneydda mjólk eða mjólk, sem er hreinsuð í fullkomnum mjólkurbúum, sem að dómi atvmrh. hafa aðstöðu til þess að hreinsa mjólkina á annan hátt en að gerilsneyða hana og koma henni óskemmdri á markaðinn. Þetta ákvæði er sérstaklega sett vegna mjólkurbús Thor Jensens, sem selur meginhluta mjólkurinnar hreinsaða, en ekki gerilsneydda. Það mjólkurbú hefir nokkra sérstöðu til þess að geta fullnægt þeim heilbrigðikröfum, sem gerðar eru til mjólkur, án þess að mjólkin sé gerilsneydd, þar sem mjólkin er framleidd undir eftirliti dýralæknis, og fyllsta hreinlætis er gætt á búinu, sem er sambærilegt við fullkomnustu mjólkurbú a. m. k. á Norðurlöndum, og þó víðar væri leitað. Ég álít það galla á frv., að undanþegnir eru mjólkurframleiðendur, sem eru innan vébanda Rvíkur. Ég álít það eðlilegt, að þeim væri einnig bannað að selja aðra mjólk en þá, sem er gerilsneydd eða hreinsuð á tryggilegan hátt. En það hefir þó ekki þótt kleift að fara fram á, að þau ákvæði væru lögfest, m. a. af því, að þeir framleiðendur, sem þar eiga hlut að máli og reka allverulegan búskap, óska ekki eftir, að þessi löggjöf nái til þeirra og mundu setja sig á móti því. En tilgangur okkar, sem flytjum frv., er ekki sá, að þröngva mönnum til að vera með því, heldur að lögfesta þessi ákvæði, sem langsamlega mestur hluti af hlutaðeigendum er fylgjandi, að nái fram að ganga. Undanþegin ákvæðunum er líka svo kölluð barnamjólk. Ég viðurkenni, að það vantar ákvæði um það, hvað sé barnamjólk, og ég ætlast til, að ekki liði langur tími þangað til þingið setur löggjöf um það, hvaða skilyrðum þurfi að fullnægja til þess að mjólk sé kölluð barnamjólk. Ég veit ekki, hvort slík löggjöf er annarsstaðar, en ég hygg það þó. A. m. k. eru reglur til um það frá heilbrigðisstjórnum. Það ákvæði ætti því ekki að vera hættulegt, þó barnamjólk sé undanþegin. Hinum tilganginum, að draga úr kostnaði við mjólkursöluna, er ætlazt til, að náð verði með því að fækka búðum mjög verulega frá því, sem nú er annarsvegar og hinsvegar með því að forðast óþarfa flutningskostnað á mjólk frá bændum austanfjalls til Rvíkur. Til þess að því verði komið við er heimild í 2. gr.l. um það, að mjólkurframleiðendur á stærri eða minni svæðum, sem selja mjólk og rjóma frá viðurkenndum mjólkurbúum, geti gert með sér samþykktir um skipulag sölu á þessum vörum. Það er ætlazt til, að árangurinn af þessari heimild verði sá, að mjólkursalan verði skipulagsbundin. Ég skal taka það fram, að það er ekki ætlazt til þess, að þessi skipulagsbinding á mjólkursölunni nái til þess, að meiri hl. mjólkurbúanna á þessum svæðum geti sett reglur um það, að öll mjólkin sé seld gegnum einn aðila og þannig meinað einstökum mjólkurbúum á svæðinu að selja sína mjólk sjálf. Ég tek þetta sérstaklega fram með tilliti til eins aðila, og það er gert í samráði við forgöngumenn þessa máls og meðflm. mína, a. m. k. þann, sem mesta forgöngu hefir, Eyjólf Jóhannsson framkvæmdarstjóra. Hinsvegar er tilgangurinn sá, að fækka mjólkurbúðunum, sem orðnar eru 84-100, en ætlazt var til með reglugerð, sem um þær var sett, að væru 12, að fækka þeim niður í hæfilegan fjölda, t. d. 20 og á þann hátt draga úr sölukostnaðinum, og jafnframt er það annar höfuðtilgangurinn að koma í veg fyrir, að austanmenn séu að vetrarlagi að flytja nýmjólk til Rvíkur, þegar framleiðendur í nágrenni Rvíkur eru að vinna skyr og osta úr sinni mjólk. En til þess svo, að austanmenn megi við það una, að sleppa þeim feng að njóta nokkurs hluta mjólkursölunnar í Rvík, er ætlazt til, að stofnaður sé verðjöfnunarsjóður með því að leggja nokkurn skatt á þá mjólkurframleiðendur, sem mjólk selja innan vébanda Rvíkur eða annara kaupstaða, sem hlut eiga að máli. Það er ætlazt til þess, að þessi skattur verði eftir því sem þörf krefur, en aldrei hærri en 5% af útsöluverði gerilsneyddrar mjólkur, að því er snertir mjólk frá mjólkurbúum utan kaupstaða. En það er jafnframt ætlazt til, að þeir, sem mjólk framleiða innan vébanda kaupstaðanna og samkv. 1. gr. frv. er heimilt að selja hana beint til neytenda, greiði einnig nokkurn skatt í þennan verðjöfnunarsjóð. Og af því að það er erfitt að henda reiður á því, hve mikil sú mjólk er að lítratölu, þá er skatturinn miðaður við kúafjöldann og gengið út frá, að meðalársnyt í hverri kú sé 2500 lítrar. Þessum verðjöfnunarsjóði verður varið til þess að bæta þeim austanmönnum, sem hafa haft aðstöðu til að keppa um mjólkurmarkaðinn, upp þann halla, sem þeir telja sig hafa af því að hætta að selja mjólk til Rvíkur og vinna skyr og osta úr henni austanfjalls. En það er náttúrlega undir atvikum komið, hvort allri mjólkurþörfinni verður fullnægt með sölu úr nágrenni Rvíkur, en ef sú framleiðsla er ekki nægjanleg, þá er ætlazt til þess, að mjólk verði flutt austan að eftir því sem með þarf til þess að fylla í skörðin. Það er sett ákvæði í 2. gr. þessara 1. um það, hvers skuli krafizt til þess að samþykktir mjólkurframleiðenda á ákveðnum sölusvæðum séu gild. Þess er krafizt áður en slíkar samþykktir öðlast gildi, að frv. sé lagt fyrir viðkomandi mjólkurbú á viðkomandi sölusvæði og samþ. af þeim mjólkurbúum, og svo sé haldinn sameiginlegur fundur, þar sem mjólkurbúin hafa sína löglegu, kjörnu fulltrúa. Á þessum fundi verður samþykktin að fá a. m. k. 3/4 hl. atkv. til þess að hún öðlist lagalegt gildi, en atkvæðamagn mjólkurbúanna á slíkum fundi miðast við, hver er ársframleiðsla hlutaðeigandi mjólkurbúa. Það er viss veila í þessu skipulagi, sem okkur flm. er ljóst, að geti komið fyrir. Við skulum hugsa okkur, að á slíkum aðalfundi allra mjólkurbúanna sé með 75% af greiddum atkv.samþ., að slík samþykkt skuli öðlast gildi. En ef nú þau mjólkurbú, sem neita gildistöku samþykktarinnar, hafa að baki sér alla meðlimi sína, þá hafa 25% af mjólkurframleiðendum á þessu svæði neitað gildistökunni. En svo er það a. m. k. teoretiskur möguleiki með 75%, að þau séu þannig til komin, að innan hvers mjólkurbús hafi samþykktin öðlazt gildi á þann hátt, að liðlega 50% af meðlimum hlutaðeigandi mjólkurbúa hafi sagt já, en liðlega 49% nei. Þetta þýðir þá, að í raun og veru er það ekki nema liðlega 50% af 75% af framleiðendum á svæðinu, sem hafa goldið jákvæði, en neikvæði hafa goldið fyrst 25% í einu lagi, og svo í öðru lagi allt að 37½ af framleiðendum þeirra mjólkurbúa, sem þó greiddu samþykktinni jákvæði. Það er að segja, að það getur teoretiskt komið fyrir, að liðlega 38% af framleiðendum á svæðinu kúgi 62% af framleiðendum. Þetta er nú eingöngu teoretiskur möguleiki, sem ég vildi taka fram, að okkur hefði ekki skotizt yfir. En það er náttúrlega opin leið fyrir þá n., sem fær þetta mál til athugunar, að ráða bót á því með því að breyta þessu ákvæði. Ég hefi ekki fundið ástæðu til þess, en ég skal ekki setja mig á móti því, ef það verður gert. Ég skal svo aðeins geta þess, að menn þurfa ekki að óttast, að af þessu leiði verðhækkun á mjólk hér í Rvík. Menn þurfa ekki að halda, að þó að mjólkurframleiðendur fái þessa aðstöðu að skipulagsbinda mjólkursöluna í Rvík, fái þeir aðstöðu til að okra á Reykvíkingum. Ef menn kynnu að óttast það, þá þurfa þeir ekki annað en að lesa 5. gr. frv. Hún segir frá því, að það skuli skipuð 7 manna nefnd, sem ákveður útsöluverð á mjólkinni, og þessi n. er þannig skipuð, að framleiðendur skipa aðeins 2 af nefndarmönnum, tveir eru skipaðir af bæjarstjórn og 3 af atvmrh. Þess vegna er full ástæða til að halda það, að a. m. k. meiri hl. þeirrar n., sem á að ráða mjólkurverðinu, sé skipaður úr hópi neytenda. Það má segja, að það sé máske óvarfærni af framleiðendum að vilja leggja sig undir þetta högg, að menn, sem eiga að kaupa vöruna, ráði verðlaginu, en það er þó gert í því trausti, að n. sé skipuð mönnum, sem láta það eitt ráða, sem sanngjarnast er og réttast, seni sitja í n. sem dómarar, en ekki sem vilhallir eiginhagsmunamenn. Og bændur á þessum svæðum eiga við það skarðan hlut að búa, að þeir telja sig ekki eiga úr háum söðli að detta og kjósa sér ekki annað fremur en að sanngjarnir, dómbærir menn kynni sér sérstöðu og hag búrekstrar þeirra og ákveði svo verðlagið eftir því, sem brýn þörf krefur. Annað fara þeir ekki fram á, og ég hygg, að Rvík geti ekki með sanngirni kosið sér annað betra hlutskipti. Því þó það megi vel vera, að samkeppni bænda um mjólkursöluna í Rvík nái því marki að verðfella mjólkina svo gífurlega, að bændur sligist undir búskapnum, eins og nærri stappar nú, þá verða afleiðingarnar þær, að eftir vissan og takmarkaðan tíma heltast það margir bændur úr lestinni, að verðið rís aftur, og þá e. t. v. úr hófi. Til þess að fyrirbyggja þær óeðlilegu sveiflur og með sameiginlega hagsmuni framleiðenda og neytenda fyrir augum er þetta frv: fram borið. Að það sé meining okkar, mega allir marka á því, að við biðjum um verðlagsnefnd, þar sem allar líkur eru til, að neytendur verði í meiri hluta. Aðra skýrari sönnun fyrir því, að ekki eigi að okra á Reykvíkingum, get ég ekki gefið og getur heldur enginn maður beðið um. Ég vænti því þess, að úr því að mestur hluti framleiðenda á þessum svæðum hefir borið gæfu til þess að ganga saman um það að bera fram eina sameiginlega ósk í þessu efni, ljái hv.þm. þessu máli lið sitt og leyfi því að ganga viðstöðulítið gegnum þingið, þannig að það megi öðlast lögfestingu, þó tiltölulega stuttur tími sé eftir. Að endingu vildi ég svo vænta þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til landbn.

Pétur Halldórsson Ég vildi gjarnan óska þess, að þetta frv. væri sent til bæjarstjórnar Rvíkur til umsagnar, áður en það væri afgr. sem l. frá Alþingi. Ég vildi beina þeirri ósk til landbn., sem væntanlega fær frv. til meðferðar, að hún gefi bæjarstj. Rvíkur og Hafnarfjarðar tækifæri til að koma með sína skoðun áður en n. gengur frá sínu nál. um málið.

Sveinbjörn Högnason [óyfirl.]: Ég vildi lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. er fram komið, sem leggur grundvöllinn að því að skapa jafnari aðstöðu og betri verðlagsjöfnuð en verið hefir meðal mjólkurframleiðenda. Ég skal ekki fara mörgum orðum um frv. sjálft. En ég vildi aðeins beina því til n., sem fær frv. til meðferðar, sem væntanlega verður landbn., að hún taki til athugunar það ákvæði 2. gr., sem tiltekur þau svæði, sem samtökin eiga að ná yfir á hverjum stað, sem er sérstaklega þetta ákvæði, sem ég skal lesa upp með leyfi hæstv. forseta: Mjólkurbú innan sömu sölusamtaka má þó ekki vera fjær sölustað en 70 km. og félagar þess ekki fjær en 130 km. frá sölustaðnum. Ég vildi aðeins benda á, að með þessum ákvæðum er útilokaður allverulegur hluti af bændum á Suðurlandi frá því að geta starfað í mjólkurbúum þeim, sem þeir nú eru i. Og þeim væri gerður meiri óleikur en það. Þeir væru einnig útilokaðir frá því að geta komið sér upp mjólkurbúum. Ég á hér við bændur í Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Ég get einnig upplýst það, að nokkur hluti þeirra, sem búa innst í Fljótshlíðinni, yrði þá að hætta að vera í Mjólkurbúi Ölfusinga, og það yrði til þess, að hinir yrðu einnig að hætta, því þeir væru þá of fámennir til þess að geta haldið uppi sölu. Ég vænti því, að n. taki þetta til athugunar og leiðrétti það fyrir 2. umr.

Flm. (Ólafur Thors) Ég sé ekki ástæðu til að svo stöddu að gera að umræðuefni þessi ummæli hv. 2. þm. Rang. Þau hafa sjálfsagt, a. m. k. að sumu leyti, við rök að styðjast. N., sem fær frv. til meðferðar, mun taka þetta til athugunar. En að því er snertir tilmæli hv. 4. þm. Reykv. um það, að frv. verði sent bæjarstjórnum Rvíkur og Hafnarfjarðar til umsagnar, þá get ég ekki tekið undir þau, því það mundi sennilega aðeins tefja fyrir framgangi málsins. En nú eru tilmæli hv.þm. svo sanngjörn, að ég mundi ekki setja mig á móti þeim, ef ekki væri svo ástatt, að í báðum d. þingsins eru einhverjir áhrifamestu mennirnir innan bæjarstjórnarinnar, eins og t. d. hv. 4. þm. Reykv., hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. landsk., borgarstjórinn sjálfur. Það gefst því fyllsta tækifæri hér á þingi til að koma fram með þær skoðanir, sem bæjarstjórn hefir á þessu máli, og ég vænti þess, að þær verði málinu ekki að neinu leyti til falls eða miska.