Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BGr): Dagur Sameinuðu þjóðanna er í dag, og verður hans minnzt í báðum deildum Alþingis. Það böl hefur fylgt þjóðum heimsins, svo lengi sem sagan greinir, að þeim hefur gengið illa að búa saman í friði og sátt. Hagsmunir hafa rekizt á, drottnunargirnd og árásarhugur hafa vaknað hvað eftir annað, kynslóð eftir kynslóð, og blóði verið úthellt í styrjöldum. Hin síðari ár hefur tækni komizt á það stig, að styrjaldir hafa orðið að heimsátökum, svo að fáar þjóðir hafa fengið að standa fyrir utan. Það hefur lengi verið ljóst, að ein leið mundi duga til þess að tryggja frið um alla jörð. Hún er sú, að þjóðir heimsins bindist samtökum um að leysa deilumál sín á friðsamlegan hátt, veiti þeim samtökum rétt og skyldu til að setja nauðsynleg lög til varðveizlu friðar, tryggingu mannréttinda og velmegunar. Síðan yrði að fá samtökum þessum framkvæmdavald. sem byggðist á alþjóðlegri lögreglu, er framfylgdi samþykktum réttra aðila samtakanna. Hugsjónin um slíka skipun heimsins hefur fengið vaxandi styrk á síðustu áratugum, enda hefur mannkynið mátt þola tvær heimsstyrjaldir á einu æviskeiði. Þjóðabandalagið var stórt skref í þessa átt. Sameinuðu Þjóðirnar eru enn stærra skref, og nú fyrst hefur alþjóðlegt herlið verið notað til að framfylgja samþykktum allsherjarþings. Undir stjórn Hammarskjölds, hins látna aðalritara, tóku varðmenn Sameinuðu Þjóðanna sér stöðu milli Araba og Gyðinga og stöðvuðu þar frekari blóðsúthellingar, og forðuðu á sama hátt Kongó frá borgarastríði sem vel hefði getað orðið sá neisti, er kveikti nýtt heimsstríð. Fyrir smáþjóðir getur engin skipan komið í stað bandalags Sameinuðu Þjóðanna. Þar geta þær bundizt samtökum og haft áhrif á gang heimsmála, en væru að öðrum kosti að heita má vandalausar. Þess vegna sóttu Íslendingar það fast að verða sem fyrst þátttakendur í Sameinuðu Þjóðunum og hafa á þeim vettvangi lagt sinn skerf til aukins frelsis, velmegunar og friðar í heiminum. Á þessum degi Sameinuðu Þjóðanna lýsum við þeirri einlægu von, að háleitar hugsjónir bandalagsins verði að veruleika og því auðnist að forða mannkyninu frá nýjum styrjöldum, auka frelsi og mannréttindi og tryggja öllum jarðarinnar börnum sómasamlegt líf.



Herra forseti. Frv. svipað þessu hefur verið áður flutt hér í hv. Alþingi og er því þingmönnum að nokkru kunnugt. Breyting hefur þó verið gerð á frv. frá því, sem það áður var. Áður var gert ráð fyrir, að Áburðarverksmiðjan h/f fengi einkarétt til þess að flytja inn áburð, en nú hefur þessu verið breytt þannig, að aðrir, sem vildu taka það að sér, gætu það, enda þótt þetta frv. verði að lögum. Í 2. mgr. 1. gr. segir orðrétt: „Þar til Áburðarverksmiðjan h/f hefur fullnægt þörfum landsmanna á tilbúnum áburði með eigin framleiðslu, getur ríkisstj. falið henni að flytja inn tilbúinn áburð, enda verði áburðurinn seldur á kostnaðarverði, sem háð er samþykki landbrh. Þegar frv. líkt þessu var til umræðu hér á síðasta þingi, var það gagnrýnt að gefa einum aðila og þá sérstaklega áburðarverksmiðjunni, sem virðist ekki vera allt of vinsæl í augum nokkurra þingmanna, einkarétt til þess að annast þetta. Með þessu móti geta aðrir flutt inn áburð og keppt við áburðarverksmiðjuna, og við skulum þá segja, að það verði nokkur trygging fyrir því, að hér verði ekki nein okurstarfsemi á ferðinni frá hendi áburðarverksmiðjunnar. Hins vegar er það ljóst, að á hverjum tíma verður að vera einhver aðili, sem örugglega tekur það að sér að sjá bændum fyrir nægilegum áburði. Þess vegna er nauðsynlegt, að ríkisstj. feli þeim aðilanum að taka við pöntunum og annast innflutning nægilegs áburðarmagns, ef áburðareinkasalan verður lögð niður. En þetta frv. gerir ráð fyrir því að leggja niður áburðareinkasöluna, ekki vegna þess, að áburðareinkasalan sé illa rekið fyrirtæki, heldur vegna þess, að það hlýtur að vera praktískara að hafa innflutning áburðarins á hendi sama fyrirtækis og framleiðir áburðinn. Áburðareinkasalan hefur raunverulega ekkert starf á hendi nema tvo mánuði ársins. Það þarf að vísu að gera pöntun á áburðinum í október- eða nóvembermánuði, eins og venjulega, en starfsemin er svo aðallega í maí og júní, og þá þarf að taka á móti áburðinum og afgreiða hann. Eigi að síður verður að hafa hér skrifstofuhald allt árið og starfslið. Það leiðir því af sjálfu sér, að það verður einhver sparnaður að því að leggja þetta niður Við skulum segja, að áburðarverksmiðjan taki svo að sér innflutning alls áburðar, og það hygg ég að verði. Þótt heimild sé fyrir hendi fyrir aðra að keppa við áburðarverksmiðjuna, þá hygg ég, að hún hafi betur aðstöðuna til þess að láta bændur hafa ódýran áburð, og þar kemur margt til. Áburðarverksmiðjan er með sitt starfslið. Hún þarf ekki að bæta við skrifstofuplássi, þótt hún taki að sér að annast innflutning á áburði. Hún þarf ekki að bæta við sig skrifstofuliði, þó að hún taki þetta að sér. Í Gufunesi er bryggja, sem áburðarverksmiðjan á, og þá sjá allir, að það hlýtur að vera ódýrara að skipa áburðinum upp þar heldur en hér í Reykjavík. Í Gufunesi koma til með að verða nægilegar áburðargeymslur. Ekki þarf að leigja pakkhús hér í Rvík, eins og áburðareinkasalan gerir, sé áburðurinn fluttur þangað. Það miðar þess vegna allt að því, að það sé hentugt og það sé tímabært að fela áburðarverksmiðjunni að gera þetta. En þeim, sem tortryggja hana og telja öryggi í því, að hún hafi aðhald, ætti að vera fullnægt með því, að eins og 2. mgr. 1. gr. nú er orðin, getur SÍS eða önnur félög og kaupmenn tekið að sér innflutning á áburðinum, ef þeir treysta sér til þess að gera það á ódýrari hátt en áburðarverksmiðjan. Verði áburðarverksmiðjunni falinn innflutningurinn, verður auglýst eftir pöntunum. Bændurnir ráða því þá sjálfir, hvort þeir panta áburðinn hjá áburðarverksmiðjunni eða einhverjum öðrum aðila, og við getum þá verið sammála um, að þetta sé frjálslegast og frv. í því formi, sem það er nú, frjálslegra en það var áður, - ég get alveg fallizt á það, um leið og ég er sannfærður um, að eftir sem áður verði það áburðarverksmiðjan, sem annast innflutninginn á áburðinum, vegna þess að hún hefur betri aðstöðu til þess en nokkur annar með þeirri aðstöðu, sem hún hefur í Gufunesi. Svo er eðlilegt, að menn vænti þess, að í framtíðinni og kannske í náinni framtíð fari áburðarverksmiðjan að framleiða fleiri áburðartegundir og það verði stöðugt minnkandi magn af erlendum áburði, sem við þurfum að flytja inn. Því minni ástæða er þá til að hafa sérstakt innflutningsfyrirtæki eins og áburðareinkasölu, sem hefur þetta starf með höndum. Ég hef skilið það þannig, og ég vil leyfa mér að vona, að það sé þannig, að hv. þingmenn vilji keppa að því, að framleiðsla á þeim áburði, sem við þurfum að nota, í fyrsta lagi það, sem við þurfum að nota, áður en við förum að keppa að því að framleiða áburð til útflutnings, verði framleitt hér. Ég vænti, að mönnum hafi ekki snúizt svo hugur, að þeir telji nú ekki ómaksins vert að keppa að þessu marki. Ég vænti, að það sé óbreytt skoðun hv. þingmanna, að það beri að keppa að þessu marki, enda þótt það hafi sézt á prenti nú síðustu vikurnar ýmislegt, sem ég vil telja algerlega óréttmæta gagnrýni á áburðarverksmiðjuna. Ég hef lengi verið í stjórn áburðarverksmiðjunnar, þótt ég sé það ekki núna, og þar hefur verið góð samvinna. Og ég held, að það verði að segja um þetta fyrsta stóriðnaðarfyrirtæki hér á landi, að það hafi tekizt með ágætum að reka það. Hitt kom mér alveg á óvart, þegar ég sá í einu blaði um daginn, að það var verið að gagnrýna mistökin á því, að kornastærðin á áburðinum væri ekki eins og átti að vera. Gagnrýnin er út af fyrir sig réttmæt, vegna þess að kornastærðin á að vera meiri en hún hefur verið. En tónninn í þessum skrifum og málflutningurinn var ekki við hæfi, og hann var ekki á neinn hátt réttmætur. Nú er það svo, að stjórn áburðarverksmiðjunnar, - mér er kunnugt um það, - hefur gert ráðstafanir til þess, að kornin verði stækkuð, og það má vænta þess, að sú endurbót á verksmiðjunni verði fullgerð á næsta vori. Að þetta hefur ekki verið gert fyrr, er eingöngu vegna þess, að það hefur ekkert fyrirtæki enn verið fáanlegt til þess að gera þessar endurbætur. Það hafa verið ýmsir erfiðleikar á því. En nú á s.l. ári hafa verksmiðjustjórinn og vélaverkfræðingur verksmiðjunnar á sínu ferðalagi um Bandaríkin náð samkomulagi við eitt stórt firma í Bandaríkjunum, sem býðst til þess að gera þetta og hefur gert slíkt við eina verksmiðju í Bandaríkjunum og það tekizt vel. Þessi verksmiðja er nefnilega ekki sú eina, sem hefur ekki framleitt áburð af réttri kornastærð. Það gerðist líka í Bandaríkjunum, um það leyti sem var verið að byggja verksmiðjuna hér, og það er nú fyrir tveimur árum, sem þeim tókst að endurbæta kornastærðina í sínum áburði. Það ætti þess vegna að geta tekizt eins hér. Það, sem hefur gerzt, síðan áburðarverksmiðjan í Gufunesi tók til starfa, er það, að hún hefur fullnægt þörfinni innanlands á köfnunarefnisáburði. Verðlag áburðarins hefur aldrei verið hærra en sambærilegur innfluttur áburður hefði kostað, stundum lægra, og enda þótt kornastærð áburðarins hafi ekki verið eins og bændur hafa óskað, hefur efnasamsetningin verið eins og hún átti að vera, þ.e. 33% köfnunarefni, enda kvarta bændur ekki undan því, að ekki spretti sú jörð, sem þessi áburður er borinn á. Það kvarta ekki aðrir bændur undan því en þeir, sem bera á eingöngu köfnunarefnisáburð ár eftir ár. Það hlýtur að hefna sín, því að þá fær jörðin ekki þau efni, sem hún þarf til þess að geta borið ávöxt. Þess vegna verður að bera steinefnaáburð á jörðina með. En það er einmitt þannig verksmiðja, sem okkur vantar og æskilegt er að við getum komið upp. Það er þess vegna einnig, sem sízt er ástæða til að vera að halda í einkasölu á áburði, þegar áburðarveritsmiðjan er starfandi, áburðarverksmiðjan, sem ríkið á meiri hluta í, á 3/5 hluta í, en aðrir aðilar 2/5. Og það væri vissulega rangt, ef því væri haldið fram, - reyndar hefur það verið gert, því hefur verið haldið fram, - að þetta fyrirtæki væri okurstofnun. En það var fyrst á árinu 1960, sem hluthafarnir fengu 6% vexti af skuldabréfunum. Allt frá því 1951, þegar hlutaféð var greitt, hafa þeir átt hlutaféð í verksmiðjunni vaxtalaust, fengu 6% vexti 1960. Þetta er nú sá hagnaður, sem hluthafarnir hafa fengið. Þeir hafa ekki heldur gert kröfu til þess, því að þegar þeir lögðu sitt fjármagn í þetta fyrirtæki, var það ekki í því skyni að hagnast persónulega á því, heldur til þess að hjálpa til að koma upp þjóðnýtu og góðu fyrirtæki, og það er það, sem áburðarverksmiðjan er, fyrsti vísirinn að stóriðnaði, vísir, sem hefur ekki brugðizt, heldur lofar góðu og ætti að verða til uppörvunar, til þess að prjóna við fleira af slíku tagi. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að eignum þeim, sem áburðareinkasalan á, sem munu vera um 5 millj. kr., verði varið til vísindastarfsemi í þágu landbúnaðarins, til jarðvegsrannsókna og til þess að reisa rannsóknarstofur og önnur þau húsakynni, sem slíkri starfsemi eru nauðsynleg, og með frv. er prentuð greinargerð eftir dr. Björn Jóhannesson jarðvegsfræðing. Þetta er eitt af því nauðsynlegasta fyrir landbúnaðinn, að það séu gerðar jarðvegsrannsóknir og að það geti legið ljóst fyrir, hvað þarf að bera mikinn áburð og hvaða áburðartegundir á hvern blett, sem á er borið, því að ef það er borið skakkt á völl, þá er verið að sóa verðmætum. Það er kannske borinn allt of mikill áburður á sums staðar, gæti fengizt eins mikill ávöxtur, þó að það væri borið allt að því helmingi minna, og það eru bornar skakkar áburðartegundir á hina ýmsu bletti í hinni ræktuðu jörð, vegna þess að það vantar nauðsynlegar upplýsingar. Þessum sjóði, sem safnazt hefur á rúmlega 30 árum hjá áburðareinkasölunni, verður ekki varið betur á annan hátt og mundi ávaxtast örugglega vel í þágu landbúnaðarins með þessum hætti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða að svo stöddu meira um þetta, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur lagt fram hér stjórnarfrv. um breyt. á lögunum um áburðarverksmiðju. Þessum hæstv. landbrh. var falið af Alþingi fyrir rúmu ári að athuga mál um áburðarverksmiðjuna, sem þá lá fyrir Alþingi. Það var þá vísað til ríkisstj. og þar með náttúrlega fyrst og fremst til hæstv. landbrh. frumvarpi, sem ég hafði lagt hér fyrir um áburðarverksmiðjuna, því var vísað til ríkisstj, af meiri hl. fjhn., fulltrúum allra flokka annarra en Alþb-., með svo hljóðandi nál., sem var að finna á þskj. 368 þá og ég leyfi mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Sams konar frv. eða svipað hefur áður verið flutt á þingi, en ekki hlotið afgreiðslu.“ Það var sem sé það frv., sem ég flutti um breyt. á lögunum. „Verður að viðurkenna, að hér er um mjög veigamikið mál að ræða, þar sem ekki er talið ótvirætt um eignarrétt áburðarverksmiðjunnar samkv. 3. og 13, gr. áburðarverksmiðjulaganna. Í 3. gr. er svo ákveðið, að verksmiðjan skuli vera sjálfseignarstofnun. Í 13. gr. eru hins vegar ákvæði um, að ríkisstj. sé heimilt að leita eftir þátttöku félaga eða einstaklinga um hlutafjárframlög og verksmiðjan skuli þá rekin sem hlutafétag. Eftir að þessi heimild var notuð, hafa komið fram á Alþingi nokkuð skiptar skoðanir um eignarréttinn að verksmiðjunni. Meiri hluti fjhn. telur rétt, að málið fái afgreiðslu á þinginu, og leggur til, að því sé vísað til ríkisstj. til athugunar.“ Framsögu fyrir hönd meiri hl. hafði þá núv. hæstv. dómsmrh. M.ö.o.: í lok þess Alþingis, sem byrjaði 1959 í nóvember, - og þá tók núv. hæstv. ríkisstj. við, - var samþykkt, vegna þess að að áliti þessa meiri hl. í nefndinni lék vafi á um eignarrétt verksmiðjunnar, að fela sérstaklega hæstv. landbrh. að athuga þetta mál og þá náttúrlega að bera fram, þegar búið væri að athuga það, tillögur hér á Alþingi. Hvað gerir nú hæstv. landbrh.? Nú leggur hann fram frv., sem er að vísu svipað og frv., sem hann hefur lagt fram á undanförnum tveim árum, en hafði um leið tækifæri til þess að koma með í þessu frv. breytingar í samræmi við það, sem ég hafði lagt til að þyrfti að gera til þess að breyta lögunum um áburðarverksmiðjuna, og taka af öll tvímæli um eignarréttinn á henni. Hæstv. landbrh, var um nokkurt skeið hér í fjhn. þessarar hv, deildar. Mér er ósköp vel kunnugt um, að hæstv. núv. landbrh., alveg eins og núv. hæstv. dómsmrh., hafa báðir, eins og líka fram gekk af áliti meiri hl. fjhn., sem ég las upp áðan, verið í vafa um, hvernig ætti að líta á eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni, En hvað gerir nú hæstv. landbrh. í þeirri ræðu, sem hann flytur hér áðan? Hæstv. landbrh, segir orðrétt, að ríkið eigi þessa verksmiðju að 3/5 hlutum, en einstakir hluthafar eigi hana að 2/5 hlutum. Ég vil spyrja hæstv. landbrh.: Segir hann þetta að yfirlögðu ráði og að athuguðu máli, eða skrapp þetta út úr honum? Hefur hann athugað, hvernig þessu máli er varið, og komizt að þeirri niðurstöðu, sem þessi orð báru vitni um? Eða sagði hann þetta óvart? Það er orðið alveg óhjákvæmilegt, að úr þessu máli verði skorið. Það er enn svo hér í þjóðfélaginu, að það er verið að refsa mönnum fyrir ýmsa smáþjófnaði, svipta þá frelsi, svipta þá jafnvel kosningarrétti. En ef það á að stela úr eigu ríkisins stærsta stóriðjufyrirtæki, sem til er á Íslandi, sem nú er áreiðanlega yfir 300 millj. kr. virði, með aðstoð ráðherra í ríkisstj. Íslands, þá er skörin farin að færast upp í bekkinn. Þegar Alþingi og meiri hlutinn á Alþingi er orðinn svo múlbundinn, að hann þorir ekki að hreyfa sig eða láta sínar skoðanir í ljós, þegar þannig er verið að fara með eigur ríkisins, þá er komið illa fyrir meiri hluta Alþingis. Lögin eru ótvíræð. Lögin mæla svo fyrir um, að þetta fyrirtæki er sjálfseignarstofnun, rétt eins og t.d. Landsbankinn. Og allt, sem þannig hefur verið lögfest sem sjálfseignarstofnun, er eign þjóðarinnar. Það vita allir, hvernig það er til orðið, 13. gr. og orðalagið þar, að verksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag. Útlend áhrif komu til við síðustu umr. málsins í síðari deild. Ég ætla ekki að rekja það mál, það hefur verið rakið hér áður. En það, sem er ósvífið, er að ætla nú smátt og smátt með yfirlýsingum ráðh. á Alþingi, meira eða minna máske lítt athuguðum, að gera þessa ríkisstofnun að hlutafélagi, að einkafyrirtæki og að svipta ríkið eignarhaldinu á henni. Og ég vil vekja athygli á því, að haldist ráðamönnum þjóðarinnar uppi að framkvæma svona hluti með þeim aðferðum, sem nú er verið að reyna að framkvæma þetta viðvíkjandi áburðarverksmiðju ríkisins, þá er hægur eftirleikurinn. Það er jafnauðvelt að gefa út, þegar þetta Alþingi væri sent heim, bráðabirgðalög um að gera Landsbanka Íslands að hlutafélagi með 10 millj. kr. kapítali, úthluta þeim hlutabréfum kannske á nafnverði til réttra manna. Það eru engin takmörk fyrir. hverju hægt er að stela af ríkinn, ef farið er inn á þetta. Þess vegna þykir mér það hart, að nú skuli vera komið fram hér frv., sem fjallar um breyt. á l. um áburðarverksmiðju, en að fram hjá þessu máli skuli gengið og að hæstv. landbrh. skuli um leið hafa þau ummæli, sem hér eru höfð. Ég skal ég nú víkja nokkuð að þessu frv. og því, sem er aðalatriðið í því. Fyrsta aðalatriðið í þessu frv. er að afhenda áburðarverksmiðjunni það vald og það starf, sem Áburðarsala ríkisins hefur nú. Áburðarsala ríkisins er ríkisfyrirtæki, sem starfað hefur í 32 ár. Samkvæmt þeirri skoðun, sem hæstv. landbrh. virðist hafa, á að leggja þetta ríkisfyrirtæki niður, en afhenda verkefni þess hlutafélagi. M.ö.o.: það, sem hefði verið rétt að gera, var að taka af allan vafa um það, sem til er í hegðun sumra manna, að áburðarverksmiðjan væri ríkisfyrirtæki, slá því föstu, að þetta væri eign ríkisins. En í staðinn fyrir að taka þann vafa af, er nú lagt til af hálfu hæstv. ráðh. að leggja niður eitt ríkisfyrirtæki, áburðarsöluna, og fá verkefni þess ríkisfyrirtækis í hendur því, sem ráðh, álítur vera hlutafélag. M.ö.o.: í staðinn fyrir að bæta úr ranglæti, sem framið hefur verið undanfarin ár í praxis, þá á nú að bæta ofan á þetta ranglæti með því að taka úr höndum þjóðarinnar og fá í hendur hlutafélags verkefni, sem ríkið hefur verið látið annast fram að þessu. Hverjir eru það, sem hafa óskað eftir því, að þetta væri gert? Hafa bændur landsins verið að krefjast þess, að áburðarsalan væri fengin einhverjum öðrum í hendur? Hafa komið fram kröfur frá kaupfélögunum eða öðrum samtökum almennings í landinu um, að áburðarsalan væri lögð niður? Ekki svo að mér sé kunnugt. Ég hef það fyrir satt, að það séu aðeins fjórir menn á Íslandi, sem hafi lagt til, að áhurðarsalan væri lögð niður, þessir fjórir menn eiga sæti í stjórn áburðarverksmiðju ríkisins og það hafi verið gert að frumkvæði stjórnarformannsins, Vilhjálms Þórs. Og þegar þessi tillaga stjórnarformannsins, Vilhjálms Þórs, var til umræðu í stjórn áburðarverksmiðjunar, var borin fram svo hljóðandi rökstudd dagskrá af hálfu eins af stjórnarmeðlimum verksmiðjunnar, - sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að núgildandi lög um áburðarverksmiðju ákveða hlutverk hennar það eitt að framleiða áburðarefni og félagssamþykktir Áburðarverksmiðjunar h/f skilgreina einnig markmið félagsins hið sama og lögin gera og með því að Alþingi hefur ekki fallizt á frumvarp landbúnaðarráðherra um, að áburðarverksmiðjan annist innflutning og verzlun með áburð, sem tvívegis hefur verið lagt þar fram án árangurs, og með því enn fremur, að hluthafafundur Áburðarverksmiðjunnar h/f hefur ekki fjallað um neinar breytingar á félagssamþykktunum og að enginn aðili, hvorki einstakir menn né félög hafa samkvæmt yfirlýsingu stjórnarformanns á síðasta stjórnarfundi mælzt til né óskað þeirrar breytingar á starfsemi verksmiðjunnar, sem hér liggur fyrir, telur fundurinn sér ekki fært, eins og sakir standa, að gjalda jákvæði við fram kominni tillögu og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Svona leit einn af stjórnarmeðlimunum á þessa till., sem þarna var flutt og svona var rökstudd, að hvergi hafi komið fram neinar óskir um, að þessi breyting væri gerð, nema frá stjórnarformanninum, Vilhjálmi Þór, og þeim stjórnarfulltrúum, sem tóku undir við hann. Alþ. hefur tekið þannig í þetta mál, að tvivegis er búið að leggja þetta hér fyrir, án þess að það hafi nokkurn tíma verið afgr. úr nefnd, og var þó stjórnarfrv. í bæði skiptin. M.ö.o.: þessi till. virðist eiga formælendur fá. Það virðist vera úr innsta hring í stjórn áburðarverksmiðjunnar, sem þessar óskir koma um að fá að sölsa undir sig eitt ríkisfyrirtæki í viðbót og fá í sínar hendur innflutninginn á áburði. Hæstv. landbrh. sagði, að þetta ætti að vera sparnaðarráðstöfun. Hvernig er það nú um innflutning til landsins á áburði þeim, sem áburðarverksmiðjan ekki framleiðir? Ég hef það fyrir satt, að um 80% af þeim áburði sé flutt beint frá útlöndum til þeirra staða, þar sem honum er skipað upp og liggja í þeim héruðum, sem eiga að nota hann. Hvað mun vera fyrirhugað af hálfu stjórnar áburðarverksmiðjunnar, þegar meiri hluti hennar hefur óskað eftir að fá að leggja niður Áburðarsölu ríkisins? Ég hygg, að það hafi verið fyrirhugað af hálfu meiri hlutans í stjórn áburðarverksmiðjunnar að flytja útlenda áburðinn inn ósekkjaðan í skipum, skipa honum á land í Gufunesi, láta sekkja hann þar, skipa honum síðan fram aftur eða a.m.k. þeim 80% af honum, sem ættu að fara til annarra staða á landinu, og flytja hann síðan með íslenzkum skipum á hinar ýmsu hafnir landsins. Það þekkir hver, sem veit, hver umskipunarkostnaðurinn er hér í Reykjavík og grennd og sekkjunarkostnaðurinn, hvað þetta mundi þýða viðvíkjandi þeim hluta áburðar, sem bændur nota og aðrir, sem fluttur er inn erlendis frá. Ég er hræddur um, að þetta mundi síður en svo þýða nokkurn sparnað. Ég held, að það sé ekki það, sem vakir þarna fyrir. Það virðist vera allt annað. Það virðist vera sá fjandskapur við allt, sem heitir ríkisfyrirtæki, sem virðist vera að magnast svo, að það er ekki einu sinni farið að skirrast við það að taka ríkisfyrirtæki eins og sjálfa áburðarverksmiðjuna, verðmætasta verksmiðjubákn landsins, úr eigu ríkisins með ófrjálsri hendi og reyna að afhenda það hluthöfum. Ég held, að það þýði þess vegna ekki að koma hér fram fyrir okkur í þessari hv. d. og ætla að fara að veifa framan í okkur einhverjum sparnaði í sambandi við þetta. Ég held, að það sé ekki byggt á neinum rökum í því sambandi. En hæstv. landbrh. hafði lítið fyrir að ræða 2. gr. þessa máls, og var hún þó upphaflega, þegar hann lagði þetta frv. fyrir þingið, eitt höfuðatriðið í því, sem hann ræddi um. Af hverju kinokar hæstv. landbrh. sér við að ræða 2. gr. þessa máls? Með 2. gr. er verið að breyta ákvæðunum í l. um fyrninguna. Af hverju er verið að hreyta þessum ákvæðum í l. um fyrningu? Það er verið að leggja til að breyta þeim vegna þess, að í tvö ár er stjórn áburðarverksmiðjunnar búin að brjóta lögin. Í reikningum áburðarverksmiðjunnar 1959 og reikningum áburðarverksmiðjunnar 1960 eru fyrningar af áburðarverksmiðjunni ekki reiknaðar samkvæmt lögum, heldur eru brotin lögin. Í reikningunum 1959, sem ég hef látið birta hér á Alþingi áður, eru fyrningarafskriftir settar upp í 14.9 millj., tæpar 15 millj., en ef farið hefði verið eftir lögunum,hefðu þessar fyrningarafskriftir verið helmingi minni eða um 8 millj. M.ö.o.: það eru teknar 7 millj. kr. af hreinum tekjum áburðarverksmiðjunnar á árinu 1959 og settar inn í fyrningarafskriftir. Á því ári voru tekjur áburðarverksmiðjunnar um 4 millj. kr., þannig að hefðu reikningarnir verið færðir rétt á því ári og samkv. lögum, þá voru hreinar tekjur áburðarverksmiðjunnar 11 millj. kr. Á því ári var öll vaktavinna og dagvinna í verksmiðjunni 4.9 millj. kr., tæpar 5 millj., en allir vextir hins vegar, sem verksmiðjan borgaði, 4.7 millj, kr. Þetta gefur ofur litla hugmynd um afkomu verksmiðjunnar, gróða verksmiðjunnar og hvað það er, sem er verið að reyna að dylja. Það er verið með reikningunum 1959 að brjóta lögin, að stela undan 7 millj. kr., sem færðar eru á afskriftir, en áttu að færast á hreinar tekjur. Þetta endurtekur sig 1960. Þá voru fyrningarafskriftir 18.7 millj. kr. Framleiðslugreinin er þá uppfærð 4.9 millj. kr., vextir eru uppfærðir 5.9 millj. kr. Hefði verið reiknað samkvæmt lagafyrirmælum, hefðu fyrningarafskriftirnar átt, held ég, að vera ca. 10 millj. kr., þær eru 8 millj. kr. meiri en vera bæri. Hreinar tekjur voru 1960 2.2 millj. kr. Ef 8 millj. hefðu bætzt við þær, sem ranglega voru færðar á fyrningarafskriftir, hefðu hreinar tekjur verið 10 millj. kr. Öll vinnulaun eru 5 millj, tæpar, vextirnir tæpar 6 millj. Það er góð mynd, sem þetta gefur af, hvað skatturinn til fjármagnsins á Íslandi er mikill og hvað vinnulaunin eru lág, og eru þó vinnulaun í áburðarverksmiðjunni með betri vinnulaunum, sem verkamenn fá á Íslandi. En það sýnir hins vegar, hvað þessi stóriðjufyrirtæki gefa af sér, og það sýnir líka, hvað verið er að reyna að dylja af hálfu hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. Hann er að reyna að dylja, hvílíkur ofsagróði er af ýmsum fyrirtækjum hér á Íslandi, vegna þess að það er verið að ljúga því að alþýðu manna, að hér sé allt rekið með tapi, að atvinnureksturinn þoli ekki hátt kaup, og mundi þó rekstur áburðarverksmiðjunnar þola þrefalt það kaup, sem mönnum var borgað þar, svo að ég tali ekki um það, sem væri það eðlilega í þessu, að kaup verkamanna væri hækkað verulega og áburðarverðið lækkað verulega til bænda. En því rifja ég upp þessa hluti hér um fyrningarafskriftirnar og hina raunverulegu reikninga áburðarverksmiðjunnar, að 2. gr. þessa frv., sem hæstv. landbrh. kaus að þegja um, á að slá því föstu, að það megi að lögum falsa reikningana svona framvegis, eins og þeir hafa verið falsaðir í þessi tvö ár. Það á að löggilda fölsunina, það á að breyta lögunum í samræmi við það, sem falsað hefur verið. Það verður kannske það, sem verður endirinn á stuldinum á áburðarverksmiðjunni úr eigu ríkisins, að það verði seinna meir sett lög um það, að enn fremur skuli allt, sem stolið hefur verið til þessa, skoðast löglega tekið. A.m.k. 2. gr. í þessu frv. miðar að því að reyna að gera löglegt það, sem fært hefur verið ólöglega fram að þessu. Mér finnst það satt að segja hart, að það skuli geta viðgengizt ár eftir ár með stærsta fyrirtæki landsins, að gefnir séu út reikningar, sem eru í andstöðu við lög, sem brjóta lög, og að menn finni ekki ástæðu hér á Alþingi til þess að gera meiri athugasemdir við það en þær, sem ég hef gert, þó að ég hins vegar verði að viðurkenna, að nokkur áminning er það, þótt þegjandi sé, sem Alþingi hefur gefið hæstv. landbrh. með því tvö ár að hafa ekki afgreitt þetta fyrningarafskriftafrv. hans. Hæstv. landbrh. sagði hér áðan, að hluthafarnir, sem hann í ræðu sinni vildi gefa , 2/5 hluta áburðarverksmiðjunnar, hefðu nú í fyrsta skipti fengið 6% af sínu fé, það væri allur sá hagnaður, sem hluthafarnir hafi fengið, enda hefði þetta verið lagt fram í góðu skyni til að styðja að því að koma upp miklu stóriðjufyrirtæki, en ekki fyrst og fremst í hagnaðarskyni. Ég hef aldrei borið neinar brigður á, að það hafi verið í góðu skyni gert af hálfu þeirra, sem lögðu fram þetta hlutafé, enda í því frv., sem ég hef flutt hér, viljað endurgreiða þeim það fé, sem þeir hafa lagt fram, mjög riflega. En ég vil minna hæstv. ráðh. á, um hvað er þarna að ræða. Hlutafé þessa rekstrarhlutafélags, Áburðarverksmiðjunnar h/f, er 10 millj. kr. Af þessu hlutafé eiga aðrir aðilar en ríkið 4 millj. kr., og mikið má nú vera, ef meginið af þessum 4 millj. kr. eða a.m.k. verulegur hluti af þeim var ekki lánaður úr ríkisbönkunum, til þess að þeir gætu keypt það. Látum það nú vera. 4 millj. kr. hafa þeir lagt þarna fram. Og ef allt gengur sinn gang um áburðarverksmiðjuna, ef hún er skrifuð niður samkv. lögum, meira að segja líka þó að hún væri skrifuð niður samkvæmt þeim ólögum, sem hæstv, landbrh. leggur til að leiða í lög, þá verður endirinn sá, að þetta fyrirtæki, sem gefur mjög vel af sér, verður skuldiaust. Það líða kannske ekki nema ein 10–15-20 ár þangað til. Þegar þetta fyrirtæki er skuldlaust og ef sú skoðun yrði ofan á seinna meir, að hlutafélagið ætti þetta fyrirtæki, hvers virði verða þá þessar 4 millj. kr., sem hluthafarnir lögðu fram? Ég verð nú að segja, því miður, að ég hef ekki við að breyta þeim tölum, í hvert skipti sem um þetta er rætt á Alþingi, af þeirri einföldu ástæðu, að hæstv. núv. ríkisstj. hefur tekið upp þann sið eða réttara sagt þann ósið að fella gengið á Íslandi á hverju ári, sem áður tíðkaðist aðeins á tíu ára fresti. Áburðarverksmiðjan var, seinast, þegar við ræddum þetta mál metin líklega upp á einar 250–300 millj. kr. Ég býst við, að nú eftir nýjustu gengislækkun ríkisstj. muni hún vera metin þó nokkuð mikið yfir 300 millj., eða a.m.k. ef ætti að byggja hana nú upp, mundi hún kosta jafnvel upp undir einar 340 millj., og ef við reiknum með því, að það verði ekki haldið áfram að lækka gengið á næstu árum eins ört og núv. ríkisstj. hefur gert, heldur að það kynni að fá að standa, hvað miklu jafngilda þá þessar 4 millj. kr., sem þessir hluthafar lögðu fram 1951? Það mundi jafngilda nú í dag um 140 millj. M.ö.o.: hæstv. landbrh., sem talaði um það ósköp fallega hér áðan, að þessir vesalings hluthafar, sem af mikilli brjóstgæzku hafi lagt fram þessa aura sína og ekkert fengið aftur, séu ekki öfundsverðir, - en í sömu ræðunni og hann segir þetta réttir hann að þeim með því að segja: Þið eigið 2/5 hluta áburðarverksmiðjunnar, - þá réttir hann að þeim 140 millj. kr. Heldur hæstv. ráðh., að þetta sé ekki sæmilega gott, að ávaxta 4 millj. kr. þannig, að þær verði að 140 millj., eða er hann vanur enn þá gróðavænlegri fjárfestingu? Ég held, að ef þetta á að vera fordæmið um, hvernig Sjálfstfl. ætlar sér að fara með eigur ríkisins og innleiða hér frjálst framtak á Íslandi, líka framtak í því að taka úr eigu ríkisins og fá einstaklingum í hendur, þá væri það ekkert undarlegt, þó að ýmsir dugandi fésýslumenn hyggi gott til glóðarinnar að fylgja þeim flokki. Nú segir máske hæstv. landbrh. við mig: Já, en ríkið á 6 millj. kr. þarna, ríkið á meiri hlutann. - Heldur hæstv. landbrh., að ég álíti, að Sjálfstfl. yrði í nokkrum vandræðum með, hvernig ætti að fara með þann hluta, sem ríkið á? Sjálfstfl. kærir sig kannske ekkert um að hampa því nú, en einum af hans þm. og ekki þeim minnst metna varð þó á í fyrra á Alþ. að sýna þessari hv. d., hvað Sjálfstfl. hygði að gera í framtíðinni í þessum efnum. Það var, ef ég man rétt, lagt hér fram af hálfu eins elzta þm. og reyndasta í Sjálfstfl. í þessari hv, d. till. um að selja öll hlutabréf ríkisins, þessar 6 millj., ef ég man rétt, á nafnverði, og ég efast ekki um, að það hefur átt að tryggja um leið, að það lenti í góðum höndum, réttum höndum, - svo að það eru hæg heimatökin að láta framtakssama dugnaðarmenn, kannske með réttum pólitískum lit, eignast þessar 6 millj. hlutabréfa, sem ríkið á, fyrir hóflega borgun, svo að það verði ekki bara þeir, sem keyptu hlutabréf fyrir 4 millj, kr. 1951, sem sitji að því að eignast áburðarverksmiðjuna fyrir litinn pening, heldur fái réttir menn líka tækifæri seinna meir til þess að kaupa - á nafnverði - hlutabréf ríkisins í fyrirtækinu. Og þá væri fyrir 10 millj. kr. búið að afhenda einstökum aðilum í landinu fyrirtæki, sem nú í dag er varla undir 340 millj. kr. virði. Ég verð að segja það, að mér finnst það hart ár eftir ár að þurfa að koma hér fram og rekja þessa sögu. Mér finnst það hart að finna ekki innan ríkisstj. í þessu efni það mikinn heiðarleika í meðferð á eignum ríkisins, að menn kippist ofur litið við, þegar menn sjá fram á, hvernig eigi að fara með stærstu fyrirtækin, sem til eru á Íslandi. Ég veit, að það var ekki upphaflega meiningin, þegar frv. um áburðarverksmiðju ríkisins var lagt hér fyrir 1949, að það yrði neitt annað en ríkiseign, ótvíræð ríkiseign. Það var aðeins vegna harðvítugra áhrifa frá Marshallstofnuninni, sem það var þvingað í gegn á síðustu dögum þingsins, í síðustu umræðunum í Ed., að hreyta þessum lögum. Og ég veit, að það var reynt að þvinga það sama fram viðvíkjandi sementsverksmiðjunni, að gera hana að hlutafélagi, og ég veit, að sú ríkisstj., sem þá sat. að völdum, stjórn Sjálfstæðisfl. og Framsfl., stóð á móti því, að slík breyting væri gerð, og þverskallaðist, gott ef það var ekki eitt til tvö ár, og hafði það í gegn á endanum, lét ekki undan þeim ameríska þrýstingi, þannig að sementsverksmiðjan er enn ríkiseign eins og áburðarverksmiðjan á að vera og er samkvæmt lögum. Mér finnst það þess vegna hart, ef á að nota þennan þrýsting erlends valds, sem fram kom og látið var undan í Ed. í maí 1949, til þess að farga úr eigu ríkisins með þessu þokkalega móti, sem nú er reynt að gera, þessu mikla fyrirtæki. Þess vegna segi ég það viðvíkjandi þessum Fyrningarafskriftum, sem hér er lagt til að taka upp: Það er engin ástæða til þess að breyta þessu, ekki nokkur ástæða, og það er sízt af öllu ástæða til að breyta þessu, á meðan menn hafa ekki komið sér niður á endanlega, að Alþingi taki af öll tvímæli um það, að þetta fyrirtæki er eign ríkisins. Ef ætti að fara að safna saman þeim auði í fyrningarsjóðinn, sem lagt er til með 2, gr. þessa frv., ef ætti að afskrifa á ári 10–11 millj., upp í 18 millj, kr. af þessu fyrirtæki, þá er sannarlega ekki að undra, þótt menn spyrji: Handa hverjum er verið að safna þessum auði? Hverjir eiga að eiga hann? Það er þess vegna ekki undarlegt, þó að maður vilji fá gengið úr skugga um það alveg ótvírætt, að það sé ríkið sjálft, þjóðin sjáif, sem er að eignast þetta, en að það sé ekki verið að safna þessu handa hluthöfum, sem eigi að gefa þetta fyrirtæki seinna meir. Hitt er svo annað mál, en ekki undarlegt, þó að hugur manns hvarfli að því, um leið og lagt er til að löggilda 18 millj. kr. fyrningarafskriftir á ári af þessu fyrirtæki, - að hugurinn hvarfli til þess áróðurs, sem hæstv. ríkisstj. hefur rekið í sambandi við launagreiðslur og fjársöfnun, auðsöfnun á Íslandi. Það er reynt að berja inn í þjóðina, að hún hafi lifað yfir efni fram, þeirri mestu haugalygi, sem fram hefur verið haldið nokkurn tíma í íslenzkum stjórnmálum. Það hefur verið reynt að berja það inn í þjóðina, að verkamenn á Íslandi hefðu of hátt kaup og atvinnureksturinn þyldi ekki kauphækkun, og á sama tíma liggur það fyrir, að öll verkalaun í þessu fyrirtæki, sem við hér erum að ræða um, eru um 5 millj. kr., en gróðinn á því, ef afskriftir eru réttar, um 10–11 millj. kr. tvö síðustu árin, og þá eru samt greiddar 5–6 millj. kr. í vexti, skatturinn til fjármagnsins, fyrir utan um 10 millj, kr. í fyrningarafskriftir, ef rétt er afskrifað. Reikningar áburðarverksmiðjunnar sýna það ef til vill bezt, hve gersamlega ekki aðeins óþarfar, heldur vítaverðar þær ráðstafanir hafa verið, sem gerðar hafa verið á tveim undanförnum árum, í fyrsta tagi að skera niður vísitöluna og banna hana, í öðru lagi að lækka gengið í marz 1960, í þriðja lagi að lækka gengið í ágúst 1961. Það er máske skiljanlegt, að hæstv. landbrh., þegar þessi ríkisstj. stendur að þessu, kinoki sér við að ræða 18 millj. kr. fyrningarafskriftirnar, sem hann leggur til að staðfestar séu eftir á svo að segja með svona lögum, og ef vill mætti athuga þessar vítaverðu ráðstafanir ríkisstj. frá hagsmunasjónarmiði áburðarverksmiðjunnar, hvernig þær líta þá út. Það hefur verið sagt hér stundum undanfarið, að gengislækkunin hafi verið gerð fyrir atvinnureksturinn í landinu. Hvernig skyldi gengislækkunin hafa komið við áburðarverksmiðjuna? Skyldi hún hafa hjálpað henni mikið? Ég held, að ég fari ekki rangt með það, að skuldir áburðarverksmiðjunnar hafi bara við gengislækkunina fyrri, sem fór fram í marz 1960, hækkað um 26 millj. kr. Það er hjálpin, sem atvinnureksturinn, áburðarverksmiðjan, fær með gengislækkuninni. Það er nokkurn veginn sama, hvar drepið er niður, það er sama vitleysan og sömu óheilindin, sama óréttiætið gagnvart verkamönnunum, sama vitleysan gagnvart atvinnurekendunum. Ég held þess vegna, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, eigi að fara til nefndar. En ég vil leyfa mér að vona, að hv. fjhn. taki þetta frv. til mjög gaumgæfilegrar athugunar, mjög krítískrar rannsóknar, þegar til hennar kemur. Það er það margt ljótt og varasamt, sem fram kemur, þegar þetta frv. og það, sem það stefnir að, er athugað, að það veitti ekki af, að sú hv. þingnefnd léti þetta frv. fá þá meðferð, sem það verðskuldar. Hins vegar hef ég lagt hér fram frv., sem ég hef flutt nokkrum sinnum undanfarið, það er 32. mál þessa þings, á þskj. 33, sem mun vafalaust bráðlega verða hér á dagskrá, og þá verður tækifæri til þess að ræða um þetta. Það mun vafalaust, eins og vant er, ganga sinn gang til hv. fjhn. líka. Og ég vil leyfa mér að vona, að þegar bæði þessi frv, eru komin til þeirrar hv. nefndar, þá verði loks þessu máli ráðið til lykta, þannig að Alþingi kinoki sér ekki lengur við að kveða á um, hvað sé ríkisins og þjóðarinnar og hvað sé einstaklinganna, og við þurfum ekki lengur að standa í óvissu um það og meiri hl. í þingnefnd eins og fjhn. að afgreiða frv. með því að vísa til ríkisstj. hlutum eins og því, að það sé vafamál, hver kynni að eiga 340 millj. kr., sem séu í einu fyrirtæki í landinu. Ég vona svo, að hv. fjhn. beri gæfu til þess að tryggja rétt þjóðarinnar og ríkisins í sambandi við þetta mál og að lokum fari svo, að þau frv. um áburðarverksmiðju, sem afgreidd verði frá þessu þingi, slái því föstu, að það sé ríkið, að það sé þjóðin, sem eigi þetta fyrirtæki, en þeim hluthöfum, sem lagt hafa fram til þess fé, verði sýnd full sanngirni í allan máta. Og þegar slíkt væri gert, mætti líka taka til athugunar ýmsa aðra hluti, sem felast í því frv., sem hér liggur fyrir, en að afgreiða það án þess að hafa hreint borð um hitt, það nær að mínu áliti ekki nokkurri átt.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér er til umræðu, er nú gamall kunningi okkar hér í þessari hv. deild. Mig minnir, að það hafi tvisvar sinnum áður verið flutt hér. Hæstv. landbrh. sagði að vísu áðan, þegar hann mælti fyrir þessu frv., að nú hefði verið gerð nokkur breyting á, þar sem í frv. væru nú ákvæði um það, að fleiri aðilar en áburðarverksmiðjan geti komið til með að flytja inn áburð og verzla með hann. Ég var að lesa frv. og leita að ákvæðunum um þetta og finn ekki. 2. mgr. 1. gr. er svo hljóðandi: „Þar til Áburðarverksmiðjan h/f hefur fullnægt þörfum landsmanna á tilbúnum áburði með eigin framleiðslu, getur ríkisstj. falið henni að flytja inn tilbúinn áburð, enda verði áburðurinn seldur á kostnaðarverði, sem háð er samþykki landbúnaðarráðherra: Ríkisstj. getur falið áburðarverksmiðjunni einni að flytja inn og selja tilbúinn áburð. Og í athugasemdum um þetta segir svo um 1. gr.: „Í samræmi við framanritað gerir 1. gr. frv. ráð fyrir, að áburðarverksmiðjan annist sjálf sölu framleiðsluvara sinna til kaupenda á kostnaðarverði, sem háð er samþykki landbrh. Í 2. mgr. er ríkisstj, síðan heimilað að fela verksmiðjunni innflutning á tilbúnum áburði. Áburður þessi skal sömuleiðis seldur á kostnaðarverði, sem háð er samþykki landbrh: Sem sagt, ég fæ ekki annað skilið en það sé um það eitt að ræða í þessu frv. að leggja niður áburðareinkasöluna og afhenda áburðarverksmiðjunni í Gufunesi innflutning og sölu tilbúins áburðar, aðrir aðilar geti þar ekki komið til greina, og ég vil biðja hæstv. landbrh. að skýra það fyrir mér og þingheimi, hvar þau ákvæði er að finna í frv., sem gera ráð fyrir öðru. Annars vildi ég segja um þetta mál, að mér þykir afar einkennilegt, að það skuli vera lögð svo mikil áherzla á að leggja niður þetta gamla fyrirtæki, aldarþriðjungsgamalt ríkisfyrirtæki, sem að allra dómi, sem hafa haft viðskipti við það, hefur reynzt framúrskarandi vel, verið heiðarlegt og gott til fyrirgreiðslu á allan hátt. Ég veit ekki til þess, að nokkur bóndi t.d., og það eru eingöngu bændurnir, sem skipta við þetta fyrirtæki, - hafi óskað eftir, að þetta yrði gert. Ég veit ekki heldur til þess, að samtök bændanna, hvorki Búnaðarfélag Íslands, sem er nú þeirra faglegi félagsskapur og ætti að hafa forustu í þeim málum, sem að þessu lúta, hafi nokkru sinni óskað eftir þessu, og ekki heldur Stéttarsamband bænda. Mér er kunnugt um það, að Búnaðarfélag Íslands og þau samtök óska vitanlega eftir því, að hið opinbera reyni að koma á fót sem fullkomnustum jarðvegsrannsóknum til þess að leiðbeina bændum um notkun hins tilbúna áburðar, því að sannleikurinn er sá, að við höfum allt of lítið enn þá af slíkum rannsóknum. Ég þekki ofur lítið til um þetta, vegna þess að ég er í tölu þeirra fáu bænda á landinu, sem hafa notið slíkrar fyrirgreiðslu. Atvinnudeild háskólans hefur á undanförnum árum verið með dálítinn hóp jarða til athugunar í þessu sambandi, og ég hef verið í þeim hópi, og ég veit, hversu geysiþýðingarmikið það er, að jarðvegsraunsóknir séu stundaðar og að bændurnir geti fengið glöggar leiðbeiningar um það, hvernig þeir eigi að nota áburðinn. Þess vegna vil ég taka undir það, sem hæstv. landbrh. sagði um það mál áðan. En mér finnst, að það hljóti að verða að leysast á annan hátt en þann að leggja niður þetta gamla, góða fyrirtæki og ætla að byggja upp úr rústum þess eða reytum, sem mér skilst að séu ekki sérstaklega miklar, framkvæmdir á þessu sviði. Ég held, að framkvæmd á því sviði, ef á að tryggja fullkomnar jarðvegsrannsóknir í landinu, hljóti að vera yfirgripsmikið starf og kosta verulegt fé, sem ég að vísu vil óska að verði sem fyrst komið í framkvæmd. Það tel ég alveg nauðsynlegt. Þegar áburðarverksmiðjan í Gufunesi var stofnuð eða frv. um hana var borið fram hér á Alþingi, mælti Vilhjálmur Þór, þáv. ráðherra, fyrir því máli, og þá sagði hann við 1. umr. um málið í Nd. Alþingis, 15. sept. 1944, eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Það er gert ráð fyrir, að verksmiðjan verði ekki verzlunarfyrirtæki, heldur afhendi hún áburðinn til Áburðarsölu ríkisins, sem annist söluna eins og hingað til. Það kom til mála að láta verksmiðjuna sjálfa selja áburðinn, en mér finnst eðlilegast og réttast, að áburðarsalan haldi áfram að starfa, þar sem einhver aðili verður að hafa á hendi innflutning og verzlun með aðrar tegundir áburðar en þær, sem framleiddar eru í verksmiðjunni. Verksmiðjan ætti þá aðeins að framleiða og afhenda áburðinn til verzlunarinnar, eins og hún hefur áður fengið áburð sinn frá útlöndum: Mér finnst þetta skjóta nokkuð skökku við þá hugmynd, sem nú er uppi og landbrh. hæstv. beitir sér nú fyrir um það að leggja þetta fyrirtæki niður og afhenda það til áburðarverksmiðjunnar. Það er áður búið að minnast á það hér í þessum umræðum, hv. 3. þm. Reykv. gat um það, að um 80% af innfluttum áburði væri flutt um aðrar hafnir til bændanna en Reykjavíkurhöfn, aðeins 20% af áburðinum færu hér um Reykjavíkurhöfn og væri ekið héðan á bifreiðum til bænda. Ég get ekki séð, ef það er hugmyndin að flytja þennan tilbúna útlenda áburð inn ósekkjaðan og koma upp starfsemi til þess í Gufunesi, annað en það hljóti að verða mjög kostnaðarsamt og flutningarnir til bændanna og allt það umstang, sem þessu fylgir, hljóti að leiða af sér gífurlega aukinn kostnað, í staðinn fyrir að á undanförnum árum hafa bændur búið við miklu hagstæðari skilyrði að þessu leyti en áður, vegna þess að áburðurinn hefur komið til þeirra á næstu höfn við þá. Ég veit það t.d. af nokkurri reynslu í sambandi við það, þegar farið var að flytja hinn tilbúna áburð um Þorlákshöfn, hversu vel það hefur reynzt okkur bændum á Suðurlandi að fá hann fluttan þar upp og hversu mikið hagræði það hefur verið okkur. Nú vildi ég leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. landbrh., hvort það sé gert ráð fyrir því að flytja áburðinn inn ósekkjaðan og sekkja hann og dreifa honum frá Gufunesverksmiðjunni og hvað það muni kosta að reisa byggingar þar, sem til þess þarf, kaupa vélar og bæta þau löndunarskilyrði, sem þar eru fyrir hendi, til þess að hægt sé að framkvæma þetta verk. Ég vil biðja hann um að skýra frá því, hvað er áætlað að þetta muni kosta. Þetta er það, sem mér liggur fyrst og fremst á hjarta að vita nú í sambandi við þetta, og enn fremur: ég tæki því með fegins hendi að fá einnig að heyra það, ef óskir hafa einhvers staðar komið frá bændum í landinu, fá að heyra, hverjir það eru eða hvaðan þær óskir hafa komið um að gera þessa breytingu, sem fyrirhuguð er:



Herra forseti, í því stjórnarfrv., sem hér liggur fyrir, er m.a. lagt til, að áburðarverksmiðjan verði gerð að verzlunarfyrirtæki, hún hefur ekki verið það áður samkvæmt þeim lögum, sem um hana gilda. Í 8. gr. laganna um áburðarverksmiðju frá 1949 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Áburðarsala ríkisins kaupir af verksmiðjunni áburð til notkunar innanlands fyrir kostnaðarverð, er verksmiðjustjórn áætlar og ákveður fyrir 1. marz ár hvert að fengnu samþykki landbrh,“ Samkvæmt þessu hefur það verið þannig til skamms tíma, að áburðarverksmiðjan hefur ekki selt sína framleiðsluvöru beint til bænda og annarra notenda, heldur hefur Áburðarsala ríkisins keypt allan áburðinn og verzlað með hann, en síðustu tvö árin, þ.e.a.s. árið 1960 og árið 1961, hafa þessi ákvæði í 8. gr. laganna verið sniðgengin. Þessi tvö ár mun áburðarverksmiðjan hafa selt áburð, sem hún framleiddi, beint til notenda, en áburðarsalan ekki keypt hann af henni, eins og lögin mæla fyrir um. Ég tel, að það hefði þurft lagabreytingu, áður en þessi háttur var upp tekinn, en breytingin var gerð án þess, að gerð væri nokkur breyting á lögunum. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er enn fremur gert ráð fyrir því, að áburðarverksmiðjan taki að verzla með innfluttan tilbúinn áburð, sem Áburðarsala ríkisins hefur áður annazt. Ákvæði um þetta er nokkuð öðruvísi orðað í því frv., sem hér liggur fyrir, en í þeim tveim stjórnarfrv., sem áður hafa legið fyrir Alþingi um þessa hluti. Þá var lagt til, að ríkisstj. yrði veitt heimild til að fá áburðarverksmiðjunni einkaleyfi til innflutnings á tilbúnum áburði. Nú er þetta orðað þannig að ríkisstj. geti falið henni að flytja inn tilbúinn áburð. Mér skildist á hæstv. landbrh., þegar hann mælti fyrir þessu frv. áðan, að hann gerði ekki ráð fyrir því, að þar væri um einkaleyfi að ræða til verzlunar með innfluttan áburð, en eins og þegar hefur verið bent á af öðrum, þá sést ekkert um það í frv., að aðrir eigi að fá heimild til innflutnings á áburði. Verði að því ráði horfið að leggja niður Áburðarsölu ríkisins, hefði ég talið rétt, að það yrði skýrt ákveðið í lögum, að áburðarverksmiðjan fái ekki einkaleyfi til innflutnings á útlendum áburði, jafnvel þó að hún fái heimild til að verzla með þá vöru. Í 2. gr. þessa frv. eru ákvæði um gjald í fyrningarsjóð verksmiðjunnar. Ég held, að þessi ákvæði í þessu nýja frv. séu alveg eins og þau hafa verið í þeim frv., sem legið hafa fyrir tveim síðustu þingum um þetta atriði. Þar segir, að verksmiðjustjórn skuli heimilt með samþykki landbúnaðarráðherra að ákveða tillag í fyrningarsjóð, þannig að samanlagðar fyrningarafskriftir véla eða húsa, sem orðin eru ónýt, og brotavirði þeirra verði jafnhátt kostnaðarverði sams konar eigna, er afla þarf í þeirra stað. Ég held, að ég hafi látið orð falla um það á síðasta þingi, þegar þetta var til umræðu, að ég gæti ekki komið auga á það, að hægt væri að framkvæma þetta, þótt að lögum yrði. Hver getur séð það löngu fyrir fram, hvað ný hús og nýjar vélar muni kosta, þegar á þeim þarf að halda, og ákveðið síðan fyrningarsjóðsgjald eftir því? Verðlag á slíkum hlutum er árlega að taka breytingum, jafnvel þótt þeir tímar komi væntanlega, að gengi íslenzku krónunnar verði ekki lækkað árlega. Ég held, að þessi regla sem þarna er stungið upp á, ef reglu skyldi kalla, sé þannig, að hún mundi verða óframkvæmanleg. Ef nauðsynlegt þykir að breyta fyrningarsjóðsgjaldi, þarf að setja um það öðruvísi ákvæði og ákveðnari reglur en lagt er til í frv. Í grg., sem frv. fylgir, eða athugasemdum segir, að megintilgangur þess sé að koma á hagkvæmara og ódýrara fyrirkomulagi en verið hefur við verzlun með tilbúinn áburð. Og síðar í athugasemdunum segir: „Með þessu móti yrði unnt að minnka verulega milliliðakostnað við áburðarverzlun: Ég verð að draga það mjög í efa, að fyrirkomulagið á áburðarverzlun yrði hagkvæmara og ódýrara, þó að þessi breyting yrði gerð, sem þetta frv. stefnir að, eða milliliðakostnaður við áburðarverzlun mundi minnka. Engar upplýsingar sé ég hér í athugasemdunum nm það, hver sölukostnaður Áburðarverksmiðjunnar h/f hefur orðið, t.d. í fyrra, árið 1960, þegar hún annaðist sjálf um sölu á sinni framleiðslu til notenda. Ef til vilt hefur hæstv. ráðherra einhverjar upplýsingar um það. En ég tel ekki líkur til þess, að sölukostnaðurinn á áburði verði minni en hann hefur verið, þó að þessi breyting verði gerð. Áburðarsala ríkisins hefur verið vel rekið fyrirtæki undanfarið með litlum kostnaði. Það væri fróðlegt að vita, hvort gerðar hafa verið áætlanir um, hver kostnaðurinn muni verða, ef áburðarverksmiðjan taki að sér innflutning og sölu á útlendum áburði, - það væri fróðlegt að vita, hvort slíkar áætlanir hafi verið gerðar, og væri þá gott, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, fengi að kynnast þeim. Það getur að sjálfsögðu komið til mála að leggja niður eitthvað af ríkisfyrirtækjum, koma þeirri starfsemi, sem þau hafa annazt, fyrir á annan hátt, ef sýnt er, að það muni vera hagkvæmt. Hér tel ég, að það hafi ekki komið fram viðkomandi þessu máti, að líkur séu til, að breytt verði til batnaðar. Þó, eins og ég sagði áðan, að það geti komið til mála að leggja niður eitthvað af ríkisfyrirtækjum, þá tel ég, að byrjað sé á öfugum enda, ef byrjað er á því að leggja niður ríkisfyrirtæki sem hefur verið sérstaklega vel stjórnað og af mikilli hagsýni rekið. En hvernig hefur rekstri Áburðarverksmiðjunnar h/f verið hagað undanfarin ár? Þegar slíkt frv. sem þetta liggur fyrir, þá tel ég ástæðu til að athuga það, hvort rekstur áburðarverksmiðjunnar hafi verið þannig, að fýsilegt sé að fela því fyrirtæki fleiri verkefni en það hefur haft. Ég vil í þessu sambandi nefna það, að árin 1959, 1960 og 1961 hefur verksmiðjustjórnin talið með gjöldum verksmiðjunnar hærra fyrningarsjóðsgjald en lögákveðið er og sett áburðarverðið þeim mun hærra. Það eru ákvæði í lögum um áburðarverksmiðju um gjald til fyrningarsjóðs. Það er fyrst nefnt í 8. gr. laganna. Ég ætla að lesa greinina í heild, með leyfi hæstv. forseta. Hún er þannig: „Áburðarsala ríkisins kaupir af verksmiðjunni áburð til notkunar innanlands fyrir kostnaðarverð, er verksmiðjustjórn áætlar og ákveður fyrir 1. marz ár hvert að fengnu samþykki landbúnaðarráðherra. Í hinu áætlaða kostnaðarverði skal reikna með nauðsynlegum og lögákveðnum tiltögum í fyrningarsjóð og varasjóð verksmiðjunnar: Þannig hljóðar 8. gr. En verksmiðjustjórninni er hvergi veitt vald til að meta það, hvað séu nauðsynleg tillög í fyrningarsjóð, enda segir í 8. gr., að reikna skuli með nauðsynlegum og lögákveðnum tillögum í sjóði verksmiðjunnar. Og Alþingi ákvað þetta sjálft, hver gjöldin skyldu vera. Þau eru ákveðin í 10. gr. laganna. Þar er það metið af sjálfu Alþ., hver fyrningarsjóðsgjöldin eigi að vera. Þar segir, að framlag áburðarverksmiðjunnar til fastra sjóða hennar skuti árlega vera: a) til fyrningarsjóðs 21/2% af kostnaðarverði húsa, lóðar og annarra mannvirkja og 71/2% af kostnaðarverði véla og annarra áhalda, b) til varasjóðs allt að 31/2 % af kostnaðarverði framleiðslunnar. Öll árin, sem verksmiðjan hefur verið rekin, fram til ársins 1959, hefur fyrningarsjóðsgjaldið verið reiknað með þeim hundraðstölum, sem lögin ákveða og nefndar eru hér að framan, en síðustu árin, árin 1959 og 1960, voru reikningsfærð hærri fyrningarsjóðsgjöld en lögákveðin eru, þ.e. 3% af verði húsa, lóðar og annarra mannvirkja í stað 21/2 % og 121/2 % af kostnaðarverði véla og annarra áhalda í stað 71/2 %. Og snemma á þessu ári, sem nú er að liða, 1961, mun verksmiðjustjórnin hafa ákveðið og tekið inn í sína áætlun um kostnaðarverð áburðarins enn hærra gjald til fyrningarsjóðs tvö næstu árin á undan. Ég hef ekki fengið sundurliðun á þeirri fyrningarsjóðsupphæð, sem færð er til gjalda á rekstrarreikningi verksmiðjunnar árið 1959, en mér sýnist þó ljóst af reikningnum, að þar muni fyrningargjaldið ofreiknað um a.m.k. 5-6 millj. kr. Áburðarverðið var þá hækkað sem þessu nam. Ég fékk hins vegar á síðasta aðalfundi áburðarverksmiðjunnar sundurliðun á fyrningarsjóðsgjaldi, sem reiknað var árið 1960, og mér reiknast svo til, að þá hafi verið tekið í fyrningarsjóð a.m.k. 71/2 millj. kr. umfram það, sem ákveðið er í lögunum. Á því ári, 1960, seldi verksmiðjan áburð, samkv. rekstrarreikningi, fyrir 45428335 kr. Þessi upphæð, sem mér reiknast til að hafi verið tekin til fyrningarsjóðs fram yfir það, sem lögákveðið er, er því rétt um 16% af heildarsöluverðmæti áburðarins. Og eins og áður segir, mun verksmiðjustjórnin enn hafa hækkað fyrningarprósentuna árið 1961, eins og áður án nokkurrar lagaheimildar, og bætt þessari hækkun við söluverð áburðarins. Það er því mikið fé, sem áburðarverksmiðjan er búin að taka af bændum og öðrum áburðarkaupendum síðustu 3 árin með hærra áburðarverði en leyfilegt er samkv. lögunum um áburðarverksmiðju. Hér hefur verksmiðjustjórnin haft ranga aðferð. Ef hún taldi fyrningargjaldið of lágt ákveðið í lögunum, og það mun hún gera, þá átti hún að óska þess við Alþ., að lagaákvæðinu um þetta atriði yrði breytt. Þetta gerði verksmiðjustjórnin ekki, heldur reiknaði gjaldið hærra en löglegt var og ákvað söluverð áburðarins hærra en leyfilegt var. Þeir hæstv. ráðh., sem hafa farið með landbúnaðarmálin árin 1959–61, gátu hindrað þetta, og þeir hefðu átt að gera það. Þeir gátu hindrað það, vegna þess að kostnaðarverðsáætlun verksmiðjustjórnar er árlega háð samþykki landbrh. En af einhverjum ástæðum hafa þeir veitt samþykki sitt til þess, að bændum og öðrum áburðarnotendum væri seldur áburðurinn á þessum árum hærra verði en rétt var. Þegar stjórnarfrv. svipað því, sem hér liggur fyrir, var til 1. umr. á Alþ. í okt. í fyrra, var m.a. rætt um þetta tiltæki verksmiðjustjórnarinnar, að reikna hærra fyrningarsjóðsgjald 1959 en lögin ákveða og setja áburðarverðið þeim mun hærra. Ef ég man rétt, sagði hæstv. landbrh. þá, að menn gætu höfðað mál gegn áburðarverksmiðjunni út af viðskiptunum, ef þeir teldu, að áburðurinn hefði verið seldur hærra verði en rétt var. Ríkissjóður á 3/5 hlutafjárins í Áburðarverksmiðjunni h/f, og verksmiðjan á að starfa eftir lögum frá Alþingi. Ég tel, að menn ættu að geta fengið hlut sinn réttan í viðskiptum við slíkt fyrirtæki án þess að standa í málaferlum. hað var gerð tilraun til þess á síðasta aðalfundi Áburðarverksmiðjunnar h/f að fá leiðréttingu á þessu máli. En það fékkst ekki, og ríkisstj. hafði að sjálfsögðu úrslitaatkvæði um það, eins og annað, því að ríkisstj. fer þarna með 3/5 af atkvæðamagninu í samræmi við eignarhlut ríkisins í fyrirtækinu. En áburðarverksmiðjan ætti að endurgreiða viðskiptamönnum sínum það, sem ólöglega hefur verið af þeim tekið. Alþingi ætti að gera ráðstafanir til þess, að sú leiðrétting verði gerð. Það fyrsta, sem Alþ. ætti nú að gera viðkomandi áburðarverksmiðjunni, er að hlutast til um, að verksmiðjan skili aftur til viðskiptamanna sinna því fé, sem hún hefur ólöglega af þeim tekið.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður vitnaði hér í nokkuð, sem átti að hafa gerzt á síðasta aðalfundi Áburðarverksmiðjunnar h/f, þar sem gerð var tilraun, að hann sagði, til þess að fá leiðréttingu á því, sem rangt hefur verið gert í garð bænda með því að selja þeim dýrari áburð en löglegt var. Og hv. þm. sagði, að ríkisstj. hafi haft úrslitaatkvæði þar. Ef ég man rétt, reyndi ekki á það. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að þeir, sem fóru með atkvæði Sambands ísl. samvinnufélaga á þeim fundi, hafi litið öðrum augum á þetta mál en hv. síðasti ræðumaður. Ég held, að sá, sem fór með atkvæði þess á fundinum, hafi haft meiri ábyrgðartilfinningu en hv. ræðumaður hafði, og það hafi ekki reynt á atkvæði ríkisstj. á þeim fundi. Það má merkilegt heita, að maður, sem hefur verið kaupfélagsstjóri, þetta fullorðinn og reyndur, skuli leyfa sér að bera á borð þann málflutning, sem hann viðhafði hér áðan í sambandi við áburðarverksmiðjuna. Það er orðin einhver hugarfarsbreyting hjá þessum hv. þm. frá því, sem stundum hefur heyrzt. Hann furðar sig á því, að áburðarverksmiðjan skuli nú í tvö s.l. ár hafa sjálf selt þann áburð, sem hún framleiddi. Þetta gerði hún ólöglega, sagði hv. þm., og hún hafði engan millilið, heldur seldi áburðinn beint til notendanna. Það var eins og það væri einhver glæpur eða lögbrot að fela ekki áburðareinkasölunni að annast þetta. Hv. þm. ætti þó að vita, að landbrh. er heimilt að gefa áburðarverksmiðjunni heimild til þess að verzla með áburð, og getur hann þar flett upp lagabókstaf, ef hann vildi það viðhafa, sem ég ætlast þó til að hann hafi gert. En áburðarverksmiðjan vitanlega sparar fé á því að selja áburðinn sjálf heldur en að greiða til áburðareinkasölunnar umboðslaun. Áburðarverksmiðjan þurfti að afgreiða áburðinn í Gufunesi, enda þótt áburðareinkasalan annaðist útskriftir á nótum og innheimtu. Ég hygg, að áburðarverksmiðjan hafi ekki bætt við sig neinu starfsliði, þótt hún annaðist útskrift á nótum á áburðinum og afgreiðsluna, eins og hún hefur raunverulega gert áður, þar sem hann er í vörugeymslum áburðarverksmiðjunnar uppi í Gufunesi. Ég get ekki fullyrt hér, hvað mikið hefur sparazt þarna, og man ekki nú nákvæmlega, hvað greitt var til áburðareinkasölunnar fyrir afgreiðsluna undanfarin ár. Ég man ekki, hvort það var 1/2 eða 1%, ég held, að það hafi verið 1%. Og þegar salan er 45 millj. kr., geta menn náttúrlega reiknað, hvað umboðslaun hafa verið til áburðareinkasölunnar að óþörfu, hvort sem um var að ræða 1/2 eða 1 %. Áburðarverksmiðjan hefur að mestu leyti sparað þann kostnað með því að annast afgreiðsluna sjálf. Það má vel vera, að það séu fleiri hér í hv. d., sem telja, að það hefði verið sjáifsagt að greiða þennan milliliðakostnað að ástæðulausu. Það væri fróðlegt, ef það væri, að þeir létu í sér heyra. Þá tekur þessi hv. þm. í sama streng og hv. 3. þm. Reykv. Hv. 3. þm. Reykv. er nú svo vanur að tala um lögbrot og þjófnað í sambandi við áburðarverksmiðjuna, að ég hygg, að flestir séu nú hættir að taka það alvarlega, enda veit ég, að hv. þm. meinar ekki þetta, þegar hann viðhefur stóryrðin. En að hann skuli fá hér annan þm. úr öðrum flokki til þess að taka undir þessar fullyrðingar, það er nýmæli og það er meira en ég hafði búizt við og ég hygg flestir hv. þm.

En er þarna ekki um lögbrot að ræða?

Hv. þm. spyr: er ekki hér um lögbrot að ræða? Það væri gaman að vita, hvort hann spyr í alvöru eða hvort hann spyr að gamni sínu.  Hv. 1. þm. Norðurl. v. spurði að því, hvernig rekstur áburðarverksmiðjunnar hefði gengið undanfarið? Hann hefur gengið, eins og ég áðan sagði, alveg prýðilega, að telja má, með því að verksmiðjan hefur getað framleitt áburð á samkeppnisfæru verði og lagt í fyrningarsjóði til tryggingar fyrir framtíðina. Hv. 2. þm. Sunnl. taldi, að áburðarverksmiðjunni væri gefinn einkaréttur með þessu frv., eins og það er orðað. Hann bara bætti einu orði inn í. Hann sagði, að það væri meiningin, eins og það væri orðað þarna, að ríkisstj. gæti falið áburðarverksmiðjunni einni, - það stendur hér hvergi „einni,“ - og enda þótt ríkisstj. feli áburðarverksmiðjunni að annast innflutning á áburði, þá stendur það hvergi hér í frv., að öðrum sé bannað að flytja inn áburð. 

Er það svo með innflutning yfirleitt?

Yfirleitt, nei, ekki yfirleitt, en með áburð, vegna þess að það á ekki að verða sú breyting á, að áburður verði seldur með hagnaði fyrir þann, sem flytur inn, heldur eingöngu með kostnaðarverði, eingöngu með kostnaðarverði og á því lægsta verði, og vilji einhver eftir þessu frv., þó að það verði að lögum, flytja inn áburð í samkeppni við áburðarverksmiðjuna, þá er enginn vafi á því, að honum leyfist það, eins og þetta er orðað þarna. Áburður er á frílista. Það hefur aldrei verið neinn hörgull á því, hvað mætti flytja inn mikið af áburði. Það hefur á hverjum tíma verið fluttur inn áburður eins og þörf hefur verið fyrir. Veit ég, að hv. þm. áttar sig á þessu. En það er ekkert við því að segja, að hann skildi frv. á þennan veg, og mér dettur ekki í hug að vera að finna neitt að því. Hv. 2. þm. Sunnl. var að tala um, að það væri einkennilegt að vera að leggja niður þetta gamla fyrirtæki. Það er náttúrlega alls ekki einkennilegt, vegna þess að verkefni þessa gamla fyrirtækis er orðið svo miklu minna en það var áður. Áður annaðist áburðareinkasalan innflutning á öllum áburði til landsins, köfnunarefnisáburðinum líka. Nú flytur hún aðeins inn steinefnaáburðinn. Og verkefni þessarar einkasölu fer vonandi stöðugt minnkandi, ef áburðarverksmiðjan í Gufunesi getur fært út kvíarnar og orðið það fyrirtæki, sem ég og hv. 2. þm. Sunnl. erum sammála um að hún eigi að verða. Og ég vil segja það, að þetta gamla fyrirtæki, áburðareinkasalan, - ég hef ekkert verið að lasta það, ég hef aldrei haldið því fram, að hún hafi verið illa rekin, síður en svo, en það er fyrirtæki, sem er ekki lengur nauðsynlegt, - það er enginn vafi á því, að það má spara talsverða upphæð með því að leggja hana niður, og þá á að gera það. Hv. 2. þm. Sunnl, var að tala um það, hvort bændur hefðu óskað eftir þessu eða bændasamtök. Ég spyr nú: Er nokkur von til þess, að t.d. kaupfélögin óski eftir því, að áburðareinkasalan verði lögð niður, ef kaupfélagsstjórarnir eða kaupfélagsstjórnirnar tryðu því, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. var að segja hér áðan og hv. 2. þm. Sunnl., að þetta fyrirtæki sé bráðnauðsynlegt? Og ef stjórnir kaupfélaganna og kaupfélögin tryðu því, sem hefur verið skrifað í blöðin undanfarið um áburðarverksmiðjuna og áburðareinkasöluna, að þetta sé alveg ómissandi, framkallar það ekki óskir eftir því rétta, ef þeim, sem eru að blekkja, tekst það. Nei, áburðareinkasalan er óþörf í dag, og þess vegna er hér flutt frv. um að leggja hana niður. En af einhverjum sérstökum ástæðum hafa nokkrir þm. talið ástæðu til að ganga fram fyrir skjöldu og mæla gegn þessum sjálfsögðu ráðstöfunum. Þessir hv. þm. hafa aldrei haldið því fram, að ég hefði áhuga fyrir því, að áburðarverzluninni væri hagað öðruvísi en æskilegt er og hagkvæmt, þannig að bændur eigi ávallt þess kost að fá sem ódýrastan áburð. Og ég veit, að þeir trúa mér ekki til þess, þó að þeir séu mér ekki sammála í öllu. Og ég vil upplýsa þessa hv. þm. um það, að stjórn áburðarverksmiðjunnar hefur gert sér fulla grein fyrir því, að hún getur annazt innflutning og dreifingu á áburði á hagkvæman og hagkvæmari hátt en áburðareinkasalan. Í stjórn áburðarverksmiðjunnar eru 5 menn, og þar er verksmiðjustjóri og fleiri verkfræðingar og framkvæmdastjóri. Fjórir í stjórn áburðarverksmiðjunnar af fimm, verkfræðingar áburðarverksmiðjunnar, þessir menn hafa allir gert ýmsa útreikninga og gert sér fulla grein fyrir því, hvað þeir eru að segja, þegar þeir skrifuðu landbrn. og beinlínis gerðu tilboð um að annast innflutning á áburði og setja áburðinn nokkru lægra verði en áburðareinkasalan hefur gert eða getur gert. Og þeir hafa fært rök fyrir því, að það gætu sparazt vissir liðir í kostnaðinum, þannig að bændur mundu fá áburðinn ódýrari með þessu fyrirkomulagi en áður. Og það vill nú svo til, að í stjórn áburðarverksmiðjunnar eru ýmsir menn, sem eru vanir viðskiptum og rekstri fyrirtækja. Og sumir af þessum mönnum hafa a.m.k. stundum haft traust þeirra manna, sem nú gagnrýna það, að áburðarverksmiðjan taki að sér þessi störf. Í sambandi við það, þegar hv. síðasti ræðumaður var að tala um verðlagið á áburðinum og að það væru 6 millj. kr., sem hefðu verið ranglega teknar af bændum, þá sé ég ástæðu til þess að minna á, að verðlagning áburðarins þau tvö ár, sem ég hef komið þar nærri sem ráðherra, hefur farið fram eftir samhljóða óskum stjórnar áburðarverksmiðjunnar. Það eru fimm menn í stjórninni. Það hefur komið fram í þessum umr., að það er einn af þessum fimm, sem hefur sérstakt traust nokkurra manna hér í hv. d., en líka sá maður, sem þetta sérstaka traust hefur, hefur verið með í tillögu um það áburðarverð, sem ákveðið var endanlega, bæði s.l. vor og vorið 1960, og á meðan ég var í stjórn áburðarverksmiðjunnar, var alltaf samstaða um það, hvaða tillögur skyldi gera til landbrh. um verð. Ég sé ástæðu til þess að segja þetta hér, vegna þess að það virðist vera svo, að a.m.k. þessi eini maður hafi sérstakan trúnað hv. síðasta ræðumanns, og ég vil vekja athygli á því, að hann beitir geiri sínum einnig að þessum sérstaka manni, sem hann treystir, þegar hann talar um, að áburðurinn hafi verið verðlagður of hátt og tekið meira af bændum en réttmætt var. Ég get svo endurtekið það, að ég er algerlega ósammála hvað þetta snertir. Ég tel, að áburðarverðið hafi þessi tvö ár, sem ég átti endanlega að samþykkja verðlagið, verið eins lágt og forsvaranlegt var fyrir hagsmuni verksmiðjunnar og það sé þess vegna, að þessi stóryrði séu að öllu leyti ástæðulaus, um leið og þau eru óviðeigandi. En þeim er vitanlega ætlað að fá bændur til þess að trúa því, að þetta sé satt. Það er verið að gera lymskulega tilraun til þess að blekkja bændur, reyna að fá þá til þess að trúa því, að það væri verið að tryggja hagsmuni þeirra með því að haga fyrningarafskriftum áburðarverksmiðjunnar þannig, að það væri ekki hægt að endurnýja þær vélar, sem brotna eða bila. Þetta er lágkúrulegur hugsunarháttur, sem liggur þarna á bak við, og algerlega ólíkur þeim hugsunarhætti, sem yfirleitt er ríkjandi hjá bændum. Og ég veit, að bændur gera sér grein fyrir því, að þessari áburðarverksmiðju verður ekki haldið við og hún verður ekki stækkuð með því, að þessi hugsunarháttur fái að þróast eða ráða. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég þarf að segja við hv. 1. þm. Norðurl. v. Ég held, að ég hafi svarað öllum þeim getsökum, sem hann var með. En þá væri kannske rétt að segja örfá orð út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði hér áðan. En ég man nú ekki betur en ég hafi heyrt þá ræðu nokkrum sinnum áður, og ég man ekki betur en ég hafi a.m.k. einu sinni eða tvisvar svarað þessari ræðu, og það má þá búast við, að það verði endurtekning hjá mér eins og hv. 3. þm. Reykv., en það er náttúrlega enginn skaði með því skeður. Hv, 3. þm. Reykv. var að tala um það frv., sem hann hefur flutt hér. Það er um það að gera áburðarverksmiðjuna að ríkiseign. Það frv. er vitanlega alveg óskylt því frv., sem er hér á dagskrá, og þó að þetta frv. verði að lögum, stendur það ekkert í vegi fyrir því að lögfesta frv. hv. 3. þm. Reykv. Það má vitanlega alveg eins fela áburðarverksmiðjunni innflutning á áburði, þó að hún verði gerð að ríkisfyrirtæki, og það er jafnnauðsynlegt, að fyrningarafskriftir verði í samræmi við endurnýjun á kostnaðinum, þó að áburðarverksmiðjan verði gerð að ríkiseign. Hún þarf að endurnýjast alveg jafnt fyrir því. Þess vegna er það, að það er eiginlega óþarfi, finnst mér, að ræða frv. hv. 3. þm. Reykv. samtímis hinu frv. En í sambandi við eignarréttinn á verksmiðjunni nú vil ég segja það, að hv. 3. þm. Reykv. hefur gefið nokkuð undir fótinn með það, að hluthafarnir, sem eiga 2/5 af bréfunum, eigi nokkuð mikinn rétt þarna, vegna þess að í 3. gr. þess frv., sem hann flytur hér, gerir hann ráð fyrir því, að það megi kaupa hlutabréfin á talsvert hærra verði en nafnverði. Og er þá ekki verið að gefa í skyn, að hluthafarnir eigi þarna nokkuð mikinn rétt og meiri rétt en hv. þm. hefur stundum haldið fram? Ég er hræddur um, að 3. gr. frv. geti falið það í sér, ef lagaprófessorar færu nú að stúdera það, og það væri þá atveg á móti vilja hv. þm., ef hann ýtti undir þá skoðun, að hluthafarnir ættu beinlínis 2/5 í verksmiðjunni. Um hitt verður ekki deilt, að Áburðarverksmiðjan h/f er hlutafélag og að ríkið á 3/5 og hluthafarnir 2/5. Hvernig hægt er að komast hjá því að skilgreina það, að þeir, sem eiga 2/5 í hlutafélaginu, eigi ekki 2/5 í eignunum, það er vitanlega lagamál, og ég hef rætt þetta við marga lögfróða menn, sem eru á einu máll. En það skal viðurkennt, að við nál., sem gefið var út 2. maí 1960, hefur ekki verið gefið neitt svar enn. Það skal viðurkennt, að ríkisstj. befur tekið á móti því, en það hefur ekki í nál. verið orðað þannig, að það bæri að leggja þá niðurstöðu hér fyrir Alþingi, heldur er málinu vísað til ríkisstj. til athugunar. Ég get upplýst hv. þm. um það, að að svo miklu leyti sem þetta mál þarf athugun, þá er það í athugun, og það hefur verið athugað. En því miður, þeir menn, sem ég hef rætt við, virðast vera nokkuð á einu máli. Nú vil ég segja það, að ef þessi athugun verður lögð hér fram, sem ég sé ekki annað en ætti að geta orðið og ekki ástæða til annars, þegar hún liggur skjalfest fyrir rn., en við skulum nú gera ráð fyrir því, - ef hún væri þannig, þessi athugun, og leiddi það í ljós, að t.d. þrír lögfræðingar teldu, að eignarréttur hluthafanna væri tvímælalaus, mundi hv. 3. þm. Reykv. taka það gilt? Ég geri ráð fyrir því, að hv. 3. þm. Reykv. tæki ekki neina athugun gilda, nema því aðeins að athugunin leiði í ljós, að réttur hluthafanna sé sem sagt enginn. Ég skal láta bíða að fullyrða nokkuð um það, hvað athugunin segir, þangað til hún liggur fyrir skjalfest, en ég hef ástæðu til þess að ætla, að hv. 3. þm. Reykv. haldi áfram að fullyrða á sama hátt og hann hefur gert áður, ef niðurstaða þessarar athugunar leiddi það í ljós, að hluthafarnir ættu 2/5 í verksmiðjunni. Og ég hef ástæðu til þess að ætla þetta vegna fullyrðinga hv. þm. um lögleysu stjórnar áburðarverksmiðjunnar í fyrningarafskriftunum. Hv. þm. fullyrðir, að hér sé um hreinan þjófnað að ræða hjá stjórn áburðarverksmiðjunnar, enda þótt fyrir liggi álit færustu manna um það, að þetta samrýmist lagagr. Þannig hefur þessi hv. þm. - og reyndar fengið einn mann í lið með sér, hv. 1. þm. Norðurl. v. - það er eins og þeir hafi fyrir fram ákveðið úrslitin, þeir hafa fyrir fram kveðið upp þann sleggjudóm, að áburðarverksmiðjustjórnin hafi framið lögbrot, og það er eins og þeim komi ekkert við úrskurður færustu lögfræðinga í þessu máll. Þegar málflutningurinn er kominn á svona stig, mundi kannske einhver segja, að það væri ekki lengur ástæða til að ræða í alvöru um þetta mál við þessa menn. En eigi að síður, jafnvel þótt þetta væri skoðun sumra, sem á málið hafa hlustað, skal ég ekki telja eftir mér að halda umr. áfram um málið og gera frekari tilraunir til þess að sannfæra þessa hv. þm. um, að það ber að hafa það, sem sannast reynist, að taka rökum, þegar þau eru lögð fram af sérfróðum mönnum, en ekki halda áfram að berja höfðinu við steininn. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um það, að 80% af áburðinum væri flutt beint á hafnir úti á landi, en 20% til Reykjavíkur. Ég skal viðurkenna, að ég hef ekki þessar tölur fyrir framan mig, og má vel vera, að þær séu alveg réttar. En ég sé ekki, hvaða áhrif það hefur á það, þótt áburðarverksmiðjan fari að flytja inn áburð. Ef áburðarverksmiðjan tekur að sér að flytja inn áburðinn, þá vitanlega gerir hún það með þeim hætti, sem ákjósanlegastur er, sem hagkvæmastur er og á ódýrastan máta. Það er enginn vafi á því, að áburðurinn hækkar ekki í verði, þótt stjórn áburðarverksmiðjunnar eigi að sjá um innflutninginn. Ástæðan til þess, að ég hef áhuga á að láta áburðarverksmiðjuna annast þetta og nota þannig aðstöðuna í Gufunesi, bryggjuna, geymsluna, skrifstofuhúsin og það fólk, sem þar er, er eingöngu sú að gera áburðinn ódýrari en hann hefur verið. Það er ekkert annað, sem vakir fyrir mér, en að ég hef þessa skoðun, og ég er alveg sannfærður um, að þið haldið því ekki fram, að ég hafi áhuga á því að gera áburðinn dýrari en hann þarf að vera. Það var verið að spyrja hér áðan um það, hvort nokkur áætlun hafi verið gerð um kostnaðinn hjá áburðarverksmiðjunni við að flytja inn, og ég get upplýst, að það hefur verið gert, en ég hef hana ekki hér fyrir framan mig. Stjórn verksmiðjunnar, verksmiðjustjóri og verkfræðingar hafa gert slíka áætlun. Og ég get sagt meira, að þessi áætlun hefur verið send rn. og rn. hefur látið endurskoða hana á tveimur stöðum. Annar aðilinn, sem fékk áætlunina til endurskoðunar, hefur skilað af sér, en hinn ekki. Og annar aðilinn hefur talið, að áætlunin væri raunhæf. Hvað hinn aðilinn segir, verður ekki sagt um, fyrr en hann hefur skilað af sér. Við skulum ekki ætla, að stjórn áburðarverksmiðjunnar, verksmiðjustjóri og verkfræðingar og þessi aðili, sem er löggiltur endurskoðandi og fróður um rekstur fyrirtækja, sem er á sama máli og verksmiðjustjórnin, að þetta séu menn, sem hafi lítið vit á rekstri fyrirtækis, innflutningsmálum eða hvernig þessu verður bezt fyrir komið. Ástæðan til þess, að ég hef sent þessa áætlun til endurskoðunar og athugunar annarra, er ekki sú, að ég rengi stjórn áburðarverksmiðjunnar eða verkfræðinga, heldur til þess að hafa tvöfalt öryggi fyrir því, að það sé vit í að gera þetta, ef að því ráði verður horfið, þannig að því fleiri fróðir menn sem verða sammála um þetta, því meira öryggi er í því, að það verði rétt, og því meiri vissa er fyrir því, að þeir, sem tala hér á móti þessu, gera það af vanþekkingu. Það er ekki út af fyrir sig sagt þeim mönnum til hnjóðs, það er ekki ætlazt til þess, að þeir hafi þá þekkingu á þessu, sem þarf til þess að vera dómbær um það. En þá ber að spara sér stóryrði og fullyrðingar um þau mál. Það er ekki ástæða til að fjölyrða meira um afskriftirnar. Hv. 3. þm. Reykv. sagði svipað um þær og hv. 1. þm. Norðurl. v. Hann sagði, að þetta væri lögbrot, en ég bendi á aftur, að vélarnar eru orðnar 9-10 ára gamlar og það er gert ráð fyrir, að þær fyrnist á 10-12 árum. Það verður því að fara að endurnýja þær. Ef það á að gerast, verður að afskrifa þær með endurnýjunarverði, en ekki því verði, sem þær voru keyptar á, því að endurnýjunarverðið er a.m.k. þrisvar sinnum hærra en upphaflega verðið. Og það er enginn vafi á því, að jafnvel þótt engin gengisbreyting hefði orðið hér á landi, hefðu vélarnar hækkað nokkuð eigi að síður. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að núv. stjórn hefði tekið upp á því að lækka gengið á hverju ári. En áður hefði það ekki verið gert nema einu sinni á áratug. Ég held, að vinstri stjórnin hafi ekki setið nema tvö ár eða rúmlega það, en hún lækkaði gengið þrisvar. Að vísu viðurkenndi hún ekki, að það væri gengislækkun. Það var kallað yfirfærslugjald. Út í það skal ég ekki fara. En vegna þess að hv. 3. þm. Reykv. man þetta og veit þetta, ætti hann líka að vita, að það er gagnslaust að vera að fullyrða það hér í hv. d., að núverandi ríkisstj. hafi fellt gengið tvisvar. Það, sem núv. ríkisstj. hefur gert, er ekki annað en viðurkenna það, sem orðið hefur 1960. Það er afleiðing af því, sem gerðist 1958 og 1957. Gengisskráningin í sumar er afleiðing af því, sem gerðist í vor. Og ég vildi gjarnan óska þess, að hv. 3. þm. Reykv. hefði ekki aðstoðað þá, sem ollu gengislækkuninni í sumar, eða hina, sem voru valdir að henni 1958 og 1957. En hann getur nú, hv. þm., farið í sinn eigin barm, og ef hann leitar þar vel, þá finnur hann, hvort samvizkan er alveg hrein í þessu efni. Ég held, að það sé ekki ástæða til að svara þessum hv. þm. öllu meira. Það hefur komið flest fram við þessar umr., sem máli skiptir, og náttúrlega miklu meira en máli skiptir af hendi þeirra, sem hafa mælt á móti frv. Frv. fer til hv. fjhn., og hv. nm. geta náttúrlega fengið allar þær upplýsingar, sem þeir kunna að óska, til n., og það er áreiðanlega bezt fyrir mátið, að það sé athugað sem bezt, og því betur sem hv, nm. og hv. þm. kynna sér það, því vissari er ég um, að þeir ljá málinu fylgi, þegar til atkvgr. kemur.