Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég gleðst yfir því hversu almenn þátttaka hefur verið í þessari umræðu og hvað umræður hafa verið málefnalegar. Ég held að það sé í raun og veru öllum ljóst sem hafa tekið hér til máls að við verðum að taka á þessu máli. Okkur sem erum hér er málið mjög viðkomandi og ég held að æ fleiri geri sér grein fyrir því að okkur ber að taka á því. Ég er nú eiginlega búin með minn ræðutíma og hef ekki tíma til að fara út í mörg atriði, en ég vona að ekki verði látið sitja við það að við afgreiðum málið hér til nefndar, heldur haldi alþm. áfram að fylgja málinu eftir og hugsa um það og að við bregðumst ekki trausti okkar kjósenda með því að láta málið niður falla. Það er og var sérstaklega nú fyrir kosningarnar mjög algengt að verðandi alþm. fóru á vinnustaðafundi og töluðu mjög mikið um lágu launin, að þau þyrfti að bæta, og ég vona að hugur hafi fylgt máli hjá alþm. yfirleitt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um hávaðamengun. Flm. þessarar till. auk mín eru hv. þm. Júlíus Sólnes, Kristín Halldórsdóttir, Guðni Ágústsson, Salome Þorkelsdóttir, Eiður Guðnason og Hjörleifur Guttormsson. Tillgr. er einföld og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta semja frv. til laga um varnir gegn hávaða- og hljóðmengun." Eins og heyra má lætur þessi tillaga ekki mikið yfir sér og er vafalaust óþarfi að hafa uppi mikinn hávaða henni til stuðnings, en engu að síður er þetta brýn tillaga. Ég held að hv. þm. hljóti að vera ljóst að með aukinni notkun véla og tækja í nútímaþjóðfélagi fer hljóðmengun mjög vaxandi ár frá ári. Hávaði veldur fólki verulegum óþægindum. Þegar hann er kominn yfir 60 desibel er hann talinn truflandi, þreytandi yfir 80 og hættulegur heyrn þegar komið er yfir 100. Dæmi um hljóðmengun og hávaða eru að sjálfsögðu óteljandi og mætti halda um það mál gríðarlega langa ræðu. Við þekkjum dísilknúnar vinnuvélar, púströrslaus mótorhjól og flautandi bíla. En hér er ekki bara átt við hávaða frá ökutækjum, flugvélum eða atvinnurekstri. Staðreyndin er sú að ýmiss konar hljóðmengun, t.d. í formi tónlistar og talaðs orðs úr hátölurum á almannafæri, bæði úr útvarpi og segulböndum, hefur mjög færst í vöxt á seinni árum. Flm. telja nauðsynlegt að spyrna við fótum og reyna að draga úr hávaðahljóðmengun sem lítil nauðsyn kallar á. Eðlilegt er að velta því fyrir sér hvort ekki séu þegar í lögum og reglugerðum væg ákvæði sem banna háreysti og hávaða og vissulega er staðreyndin sú að ýmis ákvæði fjalla um þessi mál, en þau eru þó flest ófullnægjandi og það er skoðun flm. að þörf sé á undirbúningi heildarlöggjafar um þessi mál. Þess vegna er tillagan flutt. Ég held að ekki sé ofmælt að víðar en hér á landi hafi menn verið að vakna upp við vondan draum og farið að velta því fyrir sér hvað hægt væri að gera til að sporna gegn vaxandi hávaða. Ég t.d. sá bara fyrir nokkrum dögum fyrirsögn í Morgunblaðinu sem hljóðaði svo, með leyfi forseta: "Frakkland. Lagt upp í herferð á hendur hávaða. Franska umhverfismálaráðuneytið ætlar í dag að hleypa af stokkunum mikilli herferð á hendur hávaðanum" o.s.frv. Það er enginn vafi á því að víða gera menn sér ljóst að hér þarf að stinga við fótum og nokkru eftir að ég fór að hugleiða þessi mál, sem var á sl. sumri, varð ég var við að fólk í höfuðborginni hafði tekið sig til og undirbúið stofnun samtaka sem ætlað var að vinna gegn hávaða og hljóðmengun og þessi samtök hafa þegar verið stofnuð. Í grein um þessi samtök kemur fram að hlutverk þeirra verður m.a. að vinna gegn öllum ónauðsynlegum hávaða í umferð manna, svo sem í sambýlishúsum, á skrifstofum, á vinnustöðum, á sundstöðum, í verslunum, á götum og torgum, í almenningsvögnum, á tjaldstæðum og annars staðar þar sem menn leita til að njóta náttúrunnar og útivistar. Til að ná þessum tilgangi er fyrirhugað að vekja athygli í ræðu og riti á ónauðsynlegum hávaða og hvetja til að dregið verði úr honum þar sem því verður við komið. Leita skal til einstakra aðila sem hafa það á valdi sínu að draga úr eða útiloka hávaða og síðast en ekki síst að koma því til leiðar að settar verði skynsamlegar og nútímalegar reglur um hljóðmengun. Ég get líka látið þess getið að lokum að þessi mál bar nokkuð á góma á seinasta náttúruverndarþingi og þar var gerð ályktun um þessi mál. Ályktunin var svohljóðandi, með leyfi forseta: "6. náttúruverndarþing 1987 skorar á stjórnvöld og Alþingi að undirbúa og setja hið fyrsta heildarlög og reglur til varnar gegn hávaðamengun." Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa tillögu, en ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur borist eitt erindi. Það er kjörbréf 1. varamanns Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi, Önnu Ólafsdóttur Björnsson, sem taki sæti 10. þm. Reykn. Kristínar Halldórsdóttur. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað þetta kjörbréf og leggur til að það verði samþykkt.



Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að flytja ásamt öðrum þm. Borgarafl. till. til þál. á þskj. 591 um mat á heimilisstörfum, svohljóðandi: "Alþingi ályktar að skora á forsrh. að fela Þjóðhagsstofnun að gera úttekt á verðmætagildi heimilisstarfa í þjóðfélaginu í heild og meta gildi þeirra með tilliti til þjóðartekna eins og þær eru reiknaðar í dag." Í grg. með þessari tillögu segir: "Hið opinbera hefur um langan tíma litið fram hjá efnahagsgildi heimilanna fyrir þjóðfélagið og þeir sem þessi störf stunda njóta ekki jafnstöðu hjá hinu opinbera á við þá þegna sem stunda störf á hinum almenna vinnumarkaði. Fram til þessa hafa þessi störf aðallega verið unnin af konum og hefur vanmatið því aðallega beinst að þeim sem heild. Ætla má af þeim sökum að litið sé á konur sem ódýrt og óæðra vinnuafl, en þar gæti ein skýringin verið á því hve konur eiga almennt erfitt uppdráttar á vinnumarkaðnum þrátt fyrir jafnréttislögin og yfirleitt stunda þær lægst launuðu störfin í þjóðfélaginu. Seint verður hægt að meta til fjár ástvinasamband á heimilum og heimilismenningu sem stuðlar að kærleika, andlegri velsæld og þroska manna og skilar sér í betra mannlífi og betra þjóðfélagi. Sú aðferð, sem notuð er við útreikninga þjóðarframleiðslunnar, gerir ekki ráð fyrir þeirri vinnu sem innt er af hendi á heimilunum. Þjóðarframleiðslan mælir hagsæld þjóðarinnar á mælikvarða markaðsbúskaparins fyrst og fremst. Þannig er undanskilinn nær öll vinna sem framkvæmd er án þess að gjald komi fyrir og vega heimilisstörf þar þyngst á metunum. Þessi óverðlagða vinna liggur utan garðs í þjóðhagsreikningunum, þótt mönnum sé ljóst að þessar athafnir skipti miklu þegar meta skal hagsæld fólksins í landinu. Gerð þjóðhagsreikninga hefur þann tilgang að meta árangur efnahagsstarfseminnar í landinu bæði fyrir liðna tíð og önnur lönd, en samkvæmt skilgreiningunni við þessa útreikninga er þáttur ólaunaðrar vinnu ekki talinn með efnahagsstarfseminni þó að mikilvægi þessara athafna sé óumdeilt meðal flestra hagfræðinga Vesturlanda. Í nútímaþjóðfélagi, þar sem margt er metið til fjár og allt miðast við að þjóna þörfum markaðarins, er ekki nema eðlilegt að hin óverðlögðu heimilisstörf njóti lítillar virðingar. Spyrja má hvort þeir sem stunda heimilisstörf þurfi að mynda "þrýstihóp" til þess að ná fram jafnstöðu gagnvart hinu opinbera á við útivinnandi þegna þjóðfélagsins. Það hlýtur að vera krafa jafnréttisþjóðfélagsins að hið opinbera sé ekki að mismuna þegnum sínum fjárhagslega eftir því hvort þeir kjósa að sinna störfum á heimilinu eða utan þess." Hæstv. forseti. Ég vil láta þess getið að þessi þáltill. er flutt að ósk og eftir undirbúning hv. varaþm. Borgarafl., frú Ragnheiðar Ólafsdóttur, í samstarfi við konur sem eru ekki allar flokksbundnar í Borgarafl. né heldur í pólitískum flokkum, en þær hafa sameiginlega séð um undirbúning að tillögunni. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þessari þáltill. verði vísað til síðari umr. og til hv. félmn.



Herra forseti. Við kvennalistakonur tökum undir nauðsyn þess að flytja þetta mál og að það fái framgang og styðjum till. Á síðari árum hafa umræður aukist um heimavinnandi fólk og athygli verið vakin á kjörum þess og réttarstöðu eða við skulum heldur segja skorti þess á réttindum. Heimavinnandi fólk er fyrst og fremst konur, húsmæður. Ég vil rekja í stuttu máli hvaða málefni varðandi heimavinnandi fólk hafi verið til umfjöllunar á Alþingi. Árið 1983 sést orðið "húsmóðir" fyrst í fyrirsögn á þingskjali, að mér er tjáð, á þáltill. frá hv. þm. Páli Péturssyni um að ríkisstjórnin láti semja lög um lífeyrisrétti fyrir húsmæður sem ekki eigi aðild að lífeyrissjóði. Sama ár flytja þm. Alþfl. þáltill. um rétt heimavinnandi fólks til lífeyris og um gagnkvæman makalífeyri. Árið 1984 flytja þingkonur Kvennalistans þáltill. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu og þm. og konur frá öllum flokkum frv. til I. um lífeyrisréttindi húsmæðra og Páll Pétursson endurflytur till. sína um lífeyrisréttindi húsmæðra. Þingkonur Alþfl. flytja þáltill. um að metið sé þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa og um réttarstöðu heimavinnandi fólks. Árið 1985 endurflytja þingkonur Kvennalistans till. um að meta heimilisstörf til starfsreynslu og endurflutt er till. Alþfl. um réttarstöðu heimavinnandi og þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa sé metið og Jóhanna Sigurðardóttir flytur þá þáltill. um að þeim sem eingöngu sinna heimilisstörfum séu tryggð lífeyrisréttindi. Tveir þm. Sjálfstfl. flytja þáltill. um að kannað sé hvernig unnt sé að meta heimilisstörf til starfsreynslu. Árið 1986 flytja þrír þm. Alþfl. í þriðja sinn þáltill. um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks og enn í þriðja sinn þáltill. um réttarstöðu heimavinnandi fólks og mat á þjóðhagslegu gildi heimilisstarfa. Þingkonur Kvennalistans flytja þáltill. um endurmat á störfum kvenna og þingkonur Kvennalistans flytja einnig frv. til laga um lífeyrisréttindi handa heimavinnandi húsmæðrum. Árið 1987 kemur fram þáltill. frá þm. Sjálfstfl. um undirbúning lífeyrisréttinda handa þeim er sinna heimilis- og umönnunarstörfum og þingkonur Kvennalistans endurfluttu fyrr í vetur frv. um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra. Af þessari upptalningu má sjá að þm. hefur fundist ýmsu ábótavant um hag þessa þjóðfélagshóps, enda kemur það glögglega fram í grg. með þessum þingmálum og lestur á umræðum um þau er einkar fróðlegur. Það er sannarlega eftirtektarvert að kynna sér viðhorf þm. til þeirra. Örlög flestra þessara mála, sem ég taldi upp, hafa orðið allt frá því að daga uppi í nefndum eða þá að nefndir hafa skilað áliti sem síðan er ekkert gert með. Árið 1986 var samþykkt á Alþingi þáltill. frá Kvennalista um mat á heimilis- og umönnunarstörfum til starfsreynslu. Félmrh. skipaði Gerði Steinþórsdóttur til að gera úttekt á stöðu þeirra mála og gera tillögur um hvernig meta skuli. Skýrsla um þetta starf var lögð fram á Alþingi haustið 1986 og er fróðleg um margt. Niðurstaða hennar sýnir að í kjarasamningum allmargra bæjar- og sveitarfélaga er tekið tillit til starfsreynslu við húsmóðurstörf, en það skilar svo litlum kjarabótum til kvennanna að segja má að það sé fremur viðurkenning á að meta beri þessi störf en að nokkuð raunhæft komi út úr málinu. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa lítinn þátt úr þessari umræddu skýrslu. Þar stendur m.a.: "Starfsmannafélagið Sókn ruddi brautina varðandi mat á heimilisstörfum úti á vinnumarkaðnum. Þar eru núna þau ákvæði að meta skuli heimilisstörf til starfsaldurs allt að sex árum og miða við lífaldur, enda teljist ekki starfsaldur vegna launaðra starfa á sama tíma. Þessi hliðstæðu störf eru: störf í eldhúsi, saumaskapur, almenn störf á sjúkrahúsum, þvottahússtörf, ræsting, heimilishjálp, ráðskonustörf á barnaheimili, barnagæsla, hjúkrun aldraðra, geðsjúkra, vangefinna, lamaðra og fatlaðra. Enn fremur eru hér starfsmenn með húsmæðrapróf og viðurkennd námskeið í heimilishjálp, barnagæslu og hjúkrun." Af þessari upptalningu má sjá hvaða störf eru talin ófaglærð heimilis- og umönnunarstörf á vinnumarkaði. En upptalningin sýnir einnig, sem er athyglisvert, að eingöngu eru metnir einstakir verklegir þættir í núgildandi samningum. Þetta mat er í engu samræmi við það sjónarmið, sem kom fram í umræðu á Alþingi, að heimilisstörf væru margþætt og flókin, svo vitnað sé til þáv. heilbrmrh. Ragnhildar Helgadóttur. Í núgildandi mati á heimilisstörfum er horft fram hjá þeirri staðreynd að heimilið sé sérstök rekstrareining og megi líkja því við lítið fyrirtæki. Það þarfnast stjórnunar og skipulagningar og það er ekki að ófyrirsynju að Hússtjórnarbókin hefst á kafla um heimilishagfræði. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir drap á þessa þætti, mat og vanmat í umræðunum á Alþingi er hún minntist á þau störf sem á yfirborðinu væru svipuð heimilisstörfum, eins og matargerð, ræsting, þvottur og innkaup. Hún segir þar m.a.: "Í heimilisstörfum felst m.a. margvísleg reynsla sem ekki nýtist síður við launuð störf en almenn reynsla fengin á vinnumarkaðnum. Má þar nefna þætti eins og frumkvæði, sjálfstæði, ábyrgð og meðferð á fjármunum, en það eru þeir þættir í launuðum störfum sem einna hæst eru metnir til launa á vinnumarkaðnum." Heilbrmrh. þáv. Ragnhildur Helgadóttir tók í sama streng og sagði að heimilisstörf krefðust hæfni í stjórnun, skipulagningu og meðferð fjármuna. Allt væru þetta atriði sem hefðu mjög mikla þýðingu víða á vettvangi þjóðfélagsins. Þessi störf yrðu ekki unnin svo vel væri án hæfni, þekkingar og þjálfunar. Af þessu má ljóst vera að reynsla af rekstri heimilis og umönnunarstörfum er vanmetin, einnig þegar um svokölluð hliðstæð störf er að ræða. Og þá vaknar spurningin: Hvers vegna eru heimilisstörf vanmetin? Ef við lítum til liðinna alda sjáum við að innan veggja heimilanna voru unnin öll þau störf sem lutu að því að fæða, klæða, fræða og annast þá sem þar áttu heima. Öll matvæli voru unnin þar frá grunni, sömuleiðis allur fatnaður, allt frá því að vera ull eða húð. Hjúkrun, uppeldi og fræðsla fór þar fram meiri eða minni eftir atvikum og þessi störf voru unnin af konum: húsfreyjum og vinnukonum. Ég ætla ekki að gera lítið úr þætti vinnukvenna við þessi störf, en allir sem eitthvað hafa grúskað í atvinnusögu okkar geta séð að þeirra kjör voru sultarkjör. Þessi störf voru yfirleitt talin fremur lítilmótleg. "Eldabuska" var ekkert virðingarheiti. Og á seinni tímum vildu konur helst ekki láta kalla sig vinnukonur vegna lítilsvirðingarinnar sem í nafninu eða stöðuheitinu fólst. Þessi störf sem ég nefndi áðan, fatagerð, matvæla- og mjólkuriðnaður, hjúkrun, umönnun aldraðra og fatlaðra og fræðsla, hvar eru þau nú? Að hluta til eru þau á heimilunum enn eftir því sem einni konu, húsmóðurinni, er fært að sinna þeim, en að miklu leyti eru þau komin út af heimilunum inn á kjötiðnaðarstöðvar, mjólkursamlög, fatagerðir, sjúkrahús og stofnanir, skóla og dagheimili. Enn vinna konur þessi störf og enn loðir lítilsvirðingin á heimilisstörfunum við þau. Því eru þau enn í dag láglaunastörf og einnig þau störf sem seinna hafa komið til og orðið að hefðbundnum kvennastörfum. Þegar þáltill. Alþfl. um réttarstöðu heimavinnandi fólks og mat á þjóðhagslegu gildi heimilisstarfa var lögð fram í þriðja sinn hafði félmn. Sþ. fengið umsagnir um málið frá ýmsum aðilum sem voru birtar með till. og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa lítið eitt af þeim. Það er umsögn frá Þjóðhagsstofnun þar sem segir: "Eins og kunnugt er miðast gerð þjóðhagsreikninga fyrst og fremst við markaðsbúskap. Næstum öll vinna, sem af hendi er leyst án þess að gjald komi fyrir, er því undanskilin í verðmæti þjóðarframleiðslunnar eins og hún er venjulega skilgreind. Vinna við heimilisstörf vegur hér auðvitað þyngst, en einnig þarf að gæta að ýmsum störfum utan við vinnumarkaðinn. Hér á landi háfa ekki verið gerðar tölulegar athuganir á mikilvægi heimilisstarfa og annarra ólaunaðra starfa, en eftir ýmsum erlendum athugunum að dæma kynni verðgildi slíkra starfa að liggja á bilinu fjórðungur til helmingur af þjóðarframleiðslu eins og hún er venjulega metin." Ég ætla ekki að lesa meira af þessari skýrslu þó það væri þess vert, en þegar litið er til umsagnar Þjóðhagsstofnunar um hugsanlegt hlutfall heimilisstarfa og annarra ólaunaðra starfa í þjóðarframleiðslu má sjá að þarna er um stórkostleg verðmæti að ræða og þar telur Þjóðhagsstofnun að heimilisstörf vegi þyngst. Við kvennalistakonur teljum að brýn nauðsyn sé að þessi till., sem hér er til umræðu, nái fram að ganga og brýn nauðsyn sé að fram í dagsljósið komi óyggjandi og skjalfest staðfesting á mikilvægi heimilisstarfa fyrir þjóðarbúið og þjóðfélagið í heild. Að slíkri undirstöðu fenginni kynni að mega færa til betri vegar kjör þeirra kvenna sem að þeim störfum vinna svo og kjör og laun þeirra kvenna sem vinna hliðstæð störf og störf sem fyrrum voru heimilisstörf en eru nú unnin víðs vegar utan heimila. Flest þeirra starfa eru enn unnin af konum og flest þeirra eru láglaunastörf. Ég vil þó fyrst og fremst undirstrika að slík staðfesting kynni að verða til þess að augu manna opnist fyrir því að í raun verða þessi störf aldrei metin til fjár, slíkt er mikilvægi þeirra, og að það beri að sýna þeim virðingu samkvæmt því. Oft er talað um að sjálfstæði kvenna og jafnrétti byggi á fjárhagslegum grunni og ég er því sammála. Ég er samt ekki að krefjast þess að ríkið greiði konum kaup fyrir að sinna heimilisstörfum, en ég vil fara fram á að það sé skoðað í fullri alvöru hvernig hægt er að taka á þessu máli þannig að það verði heimavinnandi konum til hagsbóta. Ekki aðeins því fjárhagslega heldur þannig að þær hafi sömu réttindalegu stöðu og annað fólk. Þær eiga ekki að þurfa að lifa við það böl að með launalausum störfum sínum finnist þeim þær vera þurfalingar á eigin heimilum.



Hæstv. forseti. Löngum var ég læknir minn, lögfræðingur, prestur, smiður, kóngur, kennarinn, kerra, plógur, hestur. Þessi vísa hans Stephans G. datt mér í hug þegar hv. síðasti ræðumaður var að lesa upp hvað við hefðum samið um í raun og veru þarna í Sókn, hve víðtækt starfssviðið væri. Annars þakka ég henni fyrir hennar ágætu ræðu og hennar innlegg í umræðuna. Ég man eftir að hafa fengið skömm í hattinn fyrir að vera að troða þessu inn í kjarasamninga. Þetta ætti þar í raun og veru ekkert heima. En sannleikurinn var að þetta virtist hvergi eiga heima. Þetta var hvergi tekið til greina og var sjálfsagt að reyna að ýta þessu eitthvað á stað. En í raun og veru væru það kannski almennu kvenfélögin, Kvenfélagasambandið og Kvenréttindafélagið, Bandalag kvenna og öll þessi sambönd, sem ættu að fylgja þessu betur eftir og hafa kannski gert. Ég hef ekki fylgst svo náið með því. Alla vega held ég að fólk ætti að hugleiða betur hvaða störf eru unnin inni á heimilunum. Ég hugsa að þið vitið það öll, sem hér eruð inni, t.d. þegar þið ferðist um sveitir landsins og byggðir og sjáið þau verk sem húsmæður á heimilunum leggja fram. Hvergi nokkurs staðar hef ég séð fallegri borð en t.d. í sveitum landsins þar sem konur eru að taka á móti gestum, kannski jafnvel þjóðhöfðingjum. Ég hef hvergi séð fallegri borð. Og þetta fer ekkert versnandi. Ég hef séð ungar konur gera þetta eins og þær sem eldri eru. Allir vita hver hjúkrunarstörf hafa verið unnin á heimilum. Allir vita það líka hver kennslustörf hafa verið unnin á heimilum. Heimilin eru að vísu að breytast, en ég held að breytingin sé ekki svo gömul að ég held að við mættum hugsa meira um þetta og taka það meira til greina. Ég ætla ekki að láta banka í bjölluna, ég held að ég mundi missa þráðinn við það, og hef þetta ekki lengra í bili.



Herra forseti. Aðeins örstutt innlegg til að taka undir þýðingu þess máls sem hér hefur verið mælt fyrir af hv. 5. þm. Reykv. og Borgarafl. flytur, þ.e. till. til þál. um mat á heimilisstörfum. Ég vildi sérstaklega þakka hv. 7. þm. Norðurl. e. fyrir hennar ítarlegu umfjöllun um þessi mál þó kannski í löngu máli hafi verið. En það er svo að stundum eru langar ræður mikils virði, að hafa tíma til að fara yfir yfirgripsmikil og þýðingarmikil mál. Stundum mættu þær vera styttri. En ég verð að segja að þrátt fyrir að hv. þm. hafi farið fram yfir sinn tíma var ekkert ofsagt í hennar máli. Ég vildi taka undir þýðingu þess sem hér hefur verið sagt. Ég held að við getum öll verið sammála um að sú umræða sem orðið hefur um mat á heimilisstörfum, málefni fjölskyldunnar á undanförnum árum stafar af þeirri breytingu, af þeim breyttu þjóðfélagsháttum sem hafa orðið á síðustu áratugum í íslensku þjóðfélagi og það vandamál sem hefur skapast við það, eins og hér kom fram, að framleiðslustörfin, það má segja verksmiðjuframleiðsla hafi færst út af heimilunum. Vöggustofan er farin út af heimilinu, dagheimilið, leikskólinn, jafnvel grunnskólinn og umönnun aldraðra. Allt eru þetta störf sem voru unnin og sinnt á heimilunum áður fyrr eins og við öll þekkjum. En þau eru komin á aðra staði nú. Nú verða aðrir að taka að sér þessi störf þar sem húsmæðurnar eru óðum að fara út af heimilunum einnig. En það er nú einu sinni svo að það eru samt sem áður húsmæður og verða alltaf til í þessu þjóðfélagi. Það er einmitt það sem verið er að fjalla um og að meta þeirra störf og einnig að skapa þeim sem vilja vera heima möguleika til þess í þessu breytta þjóðfélagi. En þrátt fyrir að mörgu sé ábótavant í þessum efnum og það opinbera hafi enn ekki komið nægjanlega til móts við þessa hagsmuni heimavinnandi húsmæðra hefur samt eitthvað færst í betri átt. Eins og kom fram hjá hv. 16. þm. Reykv. er áreiðanlegt að hún hefur verið talsmaður þess á þeim vettvangi sem hún hefur starfað, í kjarasamningum fyrir Sóknarkonur, að störf séu metin á þeim vettvangi. Það hefur oft hvarflað að mér, þegar verið er að ræða um kjarasamninga einmitt, hvað það er merkilegt að það er eins og fjölskyldan eigi þar fáa talsmenn. Þó hljóta nú þetta allt að vera fjölskyldumenn, hvort sem um er að ræða karla eða konur. Þar hefur maður í huga að það virðist ekki vera lögð þung áhersla á þýðingu þess að kjarasamningar taki mið af högum fjölskyldunnar, þessum breyttu högum fjölskyldunnar. Þar get ég nefnt eitt lítið dæmi eins og sveigjanlegan vinnutíma. En það var kannski útúrdúr. Ég vildi fyrst og fremst taka undir þetta og minna jafnframt á að ríkisstjórnin hefur væntanlega skilning á þessum málum þar sem forsrh. skipaði strax í upphafi nefnd einmitt til að fjalla um þessi mál, málefni fjölskyldunnar. Sú nefnd er að störfum og væntanlega eigum við eftir að heyra af hennar hugmyndum og tillögum til hagsbóta fyrir fjölskyldurnar í landinu og þá um leið húsmæðurnar. Ég minni einnig á að hagur húsmæðra varðandi fæðingarorlof var bættur í nýjum lögum um fæðingarorlof þar sem það var stórlega hækkað miðað við það sem áður var. En ég vil að lokum taka undir það að starf húsmóðurinnar hefur alla tíð kannski verið vanmetið. Hún er þessi þögli meirihlutahópur í þjóðfélaginu sem hefur lítið gert af því að hlaupa á torg og kvarta og kveina. En við vitum að húsmóðirin er framkvæmdastjóri, svo fjölbreytt eru hennar störf.



Hæstv. forseti. Ég þakka þeim þm. sem tekið hafa til máls um þessa till. hv. þm. Borgarafl., en þó að nefnd sé starfandi á vegum hæstv. forsrh. hefur hún ekki beint það verkefni, sem till. gerir ráð fyrir að verði unnið, í sínum verkahring. Þetta gæti orðið til viðbótar við störf þeirrar nefndar. Ég held að till. eigi alveg jafnt erindi þrátt fyrir nefndina.

Það voru ekki mín orð.

Ég er bara að bæta við hugsun sem kom frá hv. 6. þm. Reykn., en ég tek undir það með henni að það eru ekki langar eða stuttar ræður sem skipta máli. Hv. 7. þm. Norðurl. e. flutti langa yfirlitsræðu um hvað gert hafi verið í tillöguflutningi í þessum málaflokki. Það er ekki það sem skiptir máli heldur hvað er sagt. Ég verð að harma það sem kemur svo oft fram hjá kvennalistakonum og kannski konum almennt. Hún sagði: Það loðir enn við lítilsvirðing á heimilisstörfunum. Hvar kemur það fram? Það er eins og verið sé að tala til karlmanna. Ég vil mótmæla því. Karlmenn kunna vel að meta störf ömmunnar, móðurinnar, systurinnar, kærustunnar og eiginkonunnar. Ég sný þessu heim til föðurhúsanna. Það hlýtur þá að vera frá öðrum konum, konum sem ekki ætla sér að vinna heima, að þær sýni hinum konunum lítilsvirðingu.

Hvaða kona vinnur ekki heima?

Það eru margar konur sem ekki vinna heima eins og það er kallað. Við skulum bara láta það koma fram. Ég er orðinn dauðþreyttur á að liggja undir því að til karlmanna sé almennt talað eins og þeir meti ekki störf heimavinnandi kvenna. Þetta er rangt. Við skulum hætta að tala í þeim tón til hvers annars. Tillagan er flutt í fullri alvöru, hv. 7. þm. Norðurl. e., og við munum reyna að fylgja henni eftir eftir bestu getu. En ég vil láta það koma fram að ég sem karlmaður, og ég hugsa allir þeir karlmenn sem ég þekki til, hef aldrei vanmetið störf heimavinnandi kvenna. Það er langt frá því.



Herra forseti. Það var aðeins örstutt athugasemd vegna þess að ég gleymdi því áðan, en ég ætlaði að benda á að ég gæti trúað því að hver einasta kona sem situr á Alþingi sé jafnframt húsmóðir. Þetta er vegna orða síðasta hv. ræðumanns.



Herra forseti. Ég þori varla að tala meira, ég syndgaði svo upp á náðina áðan, en ég vil segja hv. 5. þm. Reykv. að ég tók tillögu hans í fyllstu alvöru og veit að hún er borin fram í fyllstu alvöru. Honum fannst ég vera að hnjóða í karlmenn áðan. Ég var ekki að því, alla vega ekki af ráðnum hug. En við skulum ekki gleyma að það sem kallað er hefðbundin kvennastörf er allt framlenging eða útfærsla á heimilisstörfum og við sjáum öll að konur eru láglaunahópur í þjóðfélaginu hvar sem þær starfa og launin endurspegla að þessi störf eru vanmetin og lítils virt. Ég sný ekki aftur með það, hv. 5. þm. Reykv.



Virðulegi forseti. Það er alveg furðulegt að heyra endurtekið aftur og aftur að konur séu konum verstar og konur þurfi ekki að kvarta því að konur séu ágætlega staddar. Af hverju halda menn að það sé verið að boða verkföll út um allt land? Af hverju halda menn að manneskja eins og Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir flytji hér tillögu um launabætur? Og talandi um að það séu ekki allar konur láglaunahópar. Það er kannski hægt að finna undantekningar eins og okkur sem sitjum á þingi þó að margir reyndar telji þm. láglaunahópa af því að slík er nú orðin viðmiðun í þessu þjóðfélagi að mörgum finnst þm. láglaunahópur. En til þess að hnykkja á því að það séu sömu laun fyrir sambærileg störf og svo sé það bara matið á störfunum sem ráði, þá er það ekki rétt vegna þess að innan hverrar einustu starfsgreinar er launamunur og hann vex eftir því sem ofar dregur í virðingarstiganum. Hann vex svo mikið að þegar komið er í svokölluð stjórnunar- og sérfræðistörf er launamunur karla og kvenna orðinn 93% ef ég man rétt, 87 eða 93, nú förlast mér hvor talan það var, enda skiptir það ekki öllu máli. Við getum þá sagt að það sé um 90%. Þetta eru tölulegar staðreyndir sem menn geta ekki horft fram hjá. Það er ekki hægt endalaust að segja að konur fái borgað samkvæmt þeim störfum sem þær vinna, það séu störfin sem ekki eru sambærileg. Alveg eins og hv. 7. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan er einmitt spurning um hvernig þau eru metin. Öll störf sem eru bein framlenging af heimilisstörfum eru vanmetin. Og ef það er ekki virðingarleysi við störf kvenna veit ég ekki hvað virðingarleysi er.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu, en orð hafa fallið á þá leið að ég sá ástæðu til að kveðja mér hljóðs. Ég vil taka fram að sú till., sem hér var mælt fyrir og hér er til umræðu, um mat á heimilisstörfum, er góðra gjalda verð og aldrei of mikið að því gert að draga fram staðreyndir eins og kostur er um gildi þessara starfa. Ég held hins vegar að það sé nauðsynlegt, jafnt fyrir konur sem karla hér á Alþingi og í þjóðfélaginu almennt, að átta sig á þeirri hraklegu stöðu sem konur í landinu almennt búa við hvort sem þær vinna á heimilum eða úti á vinnumarkaði. Mér þótti í máli hv. 1. flm. þessarar till. gæta dálítils hroka í þessum efnum, ég held ég verði að orða það þannig, þar sem hann var að tala um að þetta væri allt í lagi hjá karlpeningnum, bæði á Alþingi og annars staðar. Þar væri ekkert vanmat á heimilisstörfum og blessuðum mæðrum okkar og formæðrum. En ég held að málin stæðu kannski svolítið öðruvísi í þjóðfélaginu ef þarna væri innistæða fyrir þeim yfirlýsingum sem fram komu hjá hv. formanni Borgarafl. Þá held ég að menn þyrftu ekki að horfa á tölulegar upplýsingar um launamun kynjanna í landinu, sem liggja fyrir, og um það vanmat sem er á framlagi kvenna jafnt á vinnumarkaði sem inni á heimilum í samanburði við karla. Af hverju heldur hv. formaður Borgarafl. að Kvennalistinn t.d. safni til sín fylgi í landinu? Vegna þess að sú fylking er að mæla fyrir réttarbótum konum til handa og það fær hljómgrunn vegna þess að misréttið er jafnmikið og raun ber vitni.

Veit hv. þm. að ég er búinn að tala mig dauðan. Hann er að slá undir belti samkvæmt því.

Nú, ég hafði nú ekki áttað mig á því, en ég treysti því að hv. þm. Albert Guðmundsson geti komið að þessu máli í öðru samhengi.  Ég vil aðeins láta það koma fram að ég get ekki deilt þessum viðhorfum. Ég tel að menn þyrftu í rauninni að átta sig hér á Alþingi á alvöru þessa máls, allir sem vilja færa mál til betra horfs í þessu þjóðfélagi út frá sjónarmiðum jöfnuðar, og það mundi margt lagast í þjóðfélaginu ef við það væri staðið í reynd. Þá mundi margt lagast í þessu samfélagi okkar.



Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að flytja till. til þál. á þskj. 610 um verðtryggingu o.fl. og geri það fyrir hönd þm. Borgarafl. og hljóðar tillagan þannig: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að afnema lánskjaravísitöluna eða endurskoða nú þegar grundvöll verðtryggingar lána og verðbóta á laun í þjóðfélaginu þannig að breytingar, sem kunna að verða, mælist eftir sömu aðferðum og fylgjast að." Í grg. segir: "Með efnahagsaðgerðum ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar síðsumars 1983 var hækkun, sem fylgdu í kjölfarið, var óheimilt að binda laun við vísitölu sem hafði þær afleiðingar að kaupmáttur launatekna rýrnaði verulega árið 1984. Á sama tíma var vísitala lánskjara látin halda sér þannig að misvægi launa, sem þá átti að koma til framkvæmda, skert verulega með bráðabirgðalögum. Í kjarasamningum myndaðist á milli hækkana á launum og þeim verðtryggðu fjárskuldbindingum sem launafólk hafði stofnað til. Þetta misgengi kom hart niður á íbúðakaupendum svo og öðrum sem höfðu tekið verðtryggð lán fyrir þessar efnahagsaðgerðir. Í mörgum tilvikum hefur fólk enn ekki náð að rétta við hag sinn vegna þessara harkalegu aðgerða og margir misst íbúðir sínar á nauðungaruppboðum. Þetta misgengi hefur enn ekki fengist leiðrétt. Kemur þetta glögglega fram í eftirfarandi töflu sem sýnir þróun verðlags, þ.e. byggingarvísitölu, kaupgjaldsvísitölu eða kauptaxtavísitölu og launavísitölu á Íslandi frá því að lánskjaravísitalan var lögleidd og tekin upp í júlí 1979" og ég vitna til þeirra töflu sem er á þskj. "Á þeim átta árum, sem eru liðin síðan lánskjaravísitalan var tekin í notkun, hefur hún rúmlega átjánfaldast. Byggingarvísitalan hefur rúmlega sextánfaldast. Á sama tíma hefur verðgildi bandaríkjadollars ellefufaldast og dönsku krónunnar nífaldast." Þetta er lagt fram áður en genginu var breytt nýlega. Ég held áfram lestrinum: "Kaupgjaldsvísitalan sýnir mjög vel hvernig launafólki hefur reitt af í verðbólgubálinu þar sem lánskjörin eru stillt eftir verðbólgunni en launin ekki, enda urðu menn sammála um að taka hana úr sambandi í ágúst 1986. Þróun launavísitölunnar, en mjög er umdeilt hvort hún sýni rétta mynd af afkomu launafólks, er ekki miklu hagstæðari. Jafnvel meðan laun voru vísitölubundin tókst ekki að halda jafnvægi þannig að hækkun launa héldist í hendur við hækkun lánskjara. Launafólk getur því vart búist við að verða nokkru sinni ofan á í baráttunni við lánskjaravísitöluna. Það gekk ekki í mesta góðæri sem landsmenn hafa búið við. Varla gengur það betur þegar aftur harðnar í ári. Nú eru ýmsar blikur á lofti þrátt fyrir mikla bjartsýni núverandi stjórnarflokka á því að hinar umfangsmiklu breytingar á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs samfara svokallaðri einföldun á skattkerfinu eigi eftir að skila þeim árangri að lækka vexti og verðbólgu. Allt bendir raunar til þess að verðbólga sé að fara á fullt skrið aftur og misgengi lánskjara og launa muni enn versna. Sú víxlhækkun launa og verðlags, sem stafar af vísitölubindingu, er af flestum talin óæskileg. Hins vegar er ekki hægt að ætlast til þess að almenningur beri áfram þær byrðar sem fylgja verðtryggðum fjárskuldbindingum en óverðtryggðum launum. Verðtrygging sumra þátta efnahagskerfisins, en annarra ekki, skapar ójafnvægi sem er óeðlilegt og hefur alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir einstaklinga, fyrirtæki og atvinnulífið í heild. Af framansögðu er ljóst að kominn er tími til fyrir stjórnvöld að taka afstöðu til þess hvort meginþættir efnahagskerfisins, svo sem laun og lánskjör, skuli bundnir við sömu vísitölu eða lánskjaravísitala verði afnumin. Er ekki heppilegra að nota vísitölur í þeim tilgangi einum að sýna hvert sé ástand hinna ýmsu þátta í efnahagskerfinu, en þær hafi ekki að öðru leyti nein bein áhrif til hækkunar eða lækkunar launa og lánskjara. Verði lánskjaravísitala lögð niður, sem að mati flm. er æskilegri niðurstaða, er nauðsynlegt að fara aðrar leiðir til þess að tryggja bæði hagsmuni sparifjáreigenda, lánveitenda og lántakenda. Í greinargerð með frumvarpi til laga um húsnæðislánastofnanir og húsbanka, sem þingmenn Borgaraflokksins lögðu fram í efri deild Alþingis síðastliðið haust, eru settar fram nokkrar nýjar hugmyndir í þessu sambandi." Ég hef lokið lestri greinargerðarinnar. Það er ekki í fyrsta skipti sem ég hef rætt um nauðsyn þess að leggja niður lánskjaravísitölu. Skömmu eftir að launavísitalan var felld niður ræddi ég það í þingflokki Sjálfstfl., sem ég tilheyrði þá, og nokkrum sinnum í ríkisstjórn, sem ég sat í á þeim tíma sem fjmrh., og fékk góðar undirtektir sérstaklega tveggja ráðherra, sem þá voru samráðherrar mínir, hæstv. félmrh., sem þá var, Alexanders Stefánssonar, og hæstv. landbrh. Jóns Helgasonar. En því miður komst ekki hugmyndin í gegn. En ég tel að það sé alveg útilokað, það er alveg sama hvort það á við um verðlag eða um lánskjaravísitölu eins og við höfum unnið hana upp, þ.e. við höfum tekið launavísitölu úr sambandi á sama tíma sem aðrar vísitölur eru í gangi, það er alveg útilokað og gildir sama lögmál um þá verðstöðvun eins og aðra verðstöðvun: hún springur ef hún stendur of lengi. Og þessi lánskjaravísitala er búin að sprengja greiðslugetu fólksins í landinu. Ég er með í veskinu plagg, sem ég hef áður vitnað í nokkuð oft úr þessum ræðustól, sem sýnir 80 þús. kr. lán sem einstaklingur tók og hafði borgað af reglulega og alltaf staðið í skilum í fimm ár. 1985 var niðurstöðutalan: Skuld mannsins sem fékk 80 þús. kr. lánaðar 1980 var rúm 539 þús. kr. Og þetta gengur ekki. Ég hef margoft endurtekið úr þessum ræðustól að það gengur ekki að orkan sem er í manninum, orkan sem hann á eftir að breyta í krónur, sé minna virði en krónan sem hann fær að láni frá þeim sem hafa áður breytt sinni orku í krónur og aura. Það verður að vera sama gengi á því sem í manninum býr og því sem maðurinn þarf að standa skil á. Öðruvísi gengur þjóðfélagsdæmið ekki upp. Og ég verð að segja alveg eins og er og endurtek, þetta er allt hið sama og kom frá mér áður úr þessum ræðustól, að meðan við ekki breytum þessu fyrirkomulagi, þessu misgengi verðmætanna, annars vegar í krónunni sem á eftir að skapa með orku mannsins og krónunni sem er til fyrir, þá erum við að tæla unga fólkið út í húsnæðislánakerfið, út í að taka lán til að byggja upp framtíðina. Við erum að tæla það á fölskum forsendum vegna þess að um leið og það verður við þeirri beiðni okkar að gerast sjálfstæðir íbúðarhúsaeigendur erum við að tæla það inn í svikanet hins opinbera sem viðkomandi kemst aldrei út úr vegna þess að hann vinnur ekki fyrir skuldunum. Þegar við erum nú að horfa upp á nýja kjarasamninga þar sem lágmarkslaun eru 31 400 kr., að vísu voru þeir felldir víðast hvar um landið, sjáið þið að sá sem er fyrirvinna heimilis og jafnframt að greiða af lánum, af íbúðarhúsalánum því að leigumarkaðurinn er svo til ekki til á Íslandi og ekki í þeim mæli og ekki á þann hátt sem erlendis er, við skulum ekkert vera að bera leigumarkað saman við það sem leigumarkaður er annars staðar, og flestir verða þess vegna að eignast eigin þak yfir höfuð og á Íslandi býr enginn í tjaldi, það er ekki hægt, þá erum við að svíkjast að unga fólkinu sem er að koma sér upp heimili. Þessi tillaga er eins konar lausn úr álögum fyrir það fólk sem stendur ekki undir þeim lánum sem það hefur tekið. Hv. þm. Eggert Haukdal flutti mál sem er í líkum dúr, en frv. sem hann flytur er að því leytinu öðruvísi en þetta mál að hann talar um vaxtabreytingu, sem er óþarfi vegna þess að ríkisstjórnin og Seðlabanki hafa heimild til að breyta vöxtum fram og til baka, og í öðru lagi gerir hann ráð fyrir niðurfellingu á lánskjaravísitölu af nýjum lánum, en lætur hin gömlu eiga sig. Það er mikill munur þar á. En sem sagt: Við fulltrúar hv. þm. Borgarafl. leggjum fram till. sem ég mæli fyrir og ég legg til að að lokinni fyrri umr. verði tillögunni vísað til síðari umr. Ég bið um ráð hæstv. forseta, bið hann um að leiðrétta mig ef það er rangt hjá mér að meta það svo að þessi till. eigi að fara til fjh.- og viðskn. 



Herra forseti. Fyrir rúmum þremur árum lögðu þm. Kvennalistans fram till. á þingi um að breyta verðtryggingu lána. Í þeirri till. var gert ráð fyrir að miða vísitöluna við kauptaxta. Meginhugsunin á bak við það var sú að launafólki væri mikið öryggi í því að geta reiknað með að þurfa að vinna jafnmargar vinnustundir fyrir greiðslu láns og virði þess var í vinnustundum þegar lánið var tekið. Hefði þessi leið verið valin 1983 er alveg víst að gjaldþrotin hefðu ekki orðið svo mörg sem raun ber vitni. Sl. haust beindi hv. þm. Kristín Halldórsdóttir fsp. til hæstv. viðskrh. um hvort einhver áform væru um að endurskoða samsetningu lánskjaravísitölu eða taka upp aðra viðmiðun við verðtryggingu. Er því alveg ljóst, herra forseti, að kvennalistakonur hafa lengi talið þörf á endurskoðun viðmiðunarverðtryggingar. Það er í hæsta máta óeðlilegt að sala á vinnuframlagi sé á föstu verði á meðan allar fjárskuldbindingar eru verðtryggðar. Það er því ánægjulegt að nú eru fleiri og fleiri að vakna upp og telja að nú þurfi að taka á þessum málum. Ég tek því undir það, sem kemur fram í þessari till., að endurskoða þurfi grundvöll verðtryggingar lána og verðbóta. En það eru ekki eingöngu þm. stjórnarandstöðunnar sem hafa lagt fram till. á þinginu varðandi þessi mál. Fyrr í vetur ræddum við einmitt frv., sem hv. 5. þm. Reykv. minntist á, sem tengdist þessum málum. Það var frv. sem hv. þm. Eggert Haukdal lagði fram. Á dagskrá þessa fundar er líka þáltill. sem er mjög svipuð þeirri sem við erum nú að ræða. Vonandi verður fljótt tekið á þessum málum og þeim vísað til betri vegar.



Hæstv. forseti. Við þm. Borgarafl. flytjum þessa þáltill. um að afnema lánskjaravísitölu eða endurskoða grundvöll verðtryggðra lána og verðbóta á laun í þjóðfélaginu þannig að breytingar sem kunna að verða mælist með sömu aðferðum og fylgist að. Ég held að ég muni það rétt að fyrir fimm árum eða sex skrifaði ég bréf til launþegasamtakanna, sem ég var í, BSRB, og óskaði eftir því að þau tækju þetta mál til meðferðar. Það mun ekki hafa verið gert. Alla vega hef ég lítið heyrt af því máli síðan. Ég held að að hluta til sé það þessum heildarsamtökum til vansa að þau skuli ekki hafa staðið svo vel að sínum málum að hafa passað upp á að lán skyldu ekki vaxa margfalt hraðar en laun. Þá kem ég að því máli að lífeyrissjóðir landsins eru með fé sinna umbjóðenda. Og hvað gera þeir? Jú, þeir lána eigendum peninga úr þessum sjóði. Á sama tíma sem þeir hafa ekki passað upp á að launin héldust í hendur við þessa vísitölu krefjast þeir til baka miklu hærri fjárhæða af eigendunum. Það getur ekki gengið að launþegasamtökin, þessi stóru launþegasamtök, bæði BSRB og Alþýðusamband Íslands, passi ekki betur upp á þetta og séu í rauninni að ganga á hlut sinna félagsmanna með t.d. lífeyrissjóðslánum. En þetta kemur víða við. Það hefur farið svo að stór hluti af þeim vanda sem nú blasir við, þ.e. þeim húsnæðisvanda sem er, er einmitt vegna misræmis í vísitölu. Það hefur hvergi getað gengið að það væri hægt að hafa tvenns konar verðlag í landinu, annað á lánum og hitt á launum. Sú tillaga sem hér er er eitt af stærstu málunum hvað varðar hagsmuni fólksins í landinu því að það er alveg ljóst að þessi stefna gengur ekki lengur. Í skjóli þessa kerfis hafa sprottið upp mjög sterkir fjármagnsmarkaðir, sem svo hafa verið nefndir, og þar hafa menn margfaldað fé sitt á sama tíma og fólk, sem hefur verið að ávaxta í húsnæði, fær minna og minna fyrir sína fjármuni. Sú stefna er alröng. Það verður að haldast í hendur að það sé nokkurn veginn jafnvægi á milli þessara hluta. Það gengur ekki að annars vegar sé verið að taka alltaf fleiri og fleiri krónur af þeim sem fá lánað og hins vegar geti það verið óheft á fjármálamörkuðunum þannig að menn geti fengið mismuninn sem hagnað til baka. Og það sem verst er, eins og ég kom inn á, er það að hin stóru, öflugu félög launþega skuli ekki hafa sett þetta á oddinn í sinni kjarabaráttu og passað upp á þessa hluti. Ég ræddi þetta, ef ég man rétt, fyrir jólin við einn af forustumönnum eins af stærstu launþegasamtökunum og hann skaut sér undan þessu og benti á lögfræðinga. Það er ekki svo að forustumenn launþegahreyfingarinnar í landinu geti skotið sér undan þessu máli því að þetta varðar nánast hvern einasta mann í landinu. Og verði ekki gerð leiðrétting á þessum vísitölumálum blasir við eignaupptaka og tilfærsla á eignum frá fólki, sem vinnur hörðum höndum við að koma sér sérstaklega upp eigin húsnæði, til annarra manna sem hafa getað fjárfest í verðbréfum með afföllum og braski á kostnað þessa fólks. Ég þykist vita að menn, sem líta með nokkurn veginn sæmilegri réttsýni á þetta mál, muni játa að það gengur ekki að misgengið var þegar orðið um 1/3 1986 á þessum vísitölum. Maður sem fékk lán upp á 100 þús. 1979 ætti að borga nærri 1500 þús., en hefði á móti í launum um 1 millj. Það hefur orðið mikið misgengið á þessum árum. Ég tel að við verðum að breyta þessu og lagfæra því að þetta hefur valdið mestum vanda hér undanfarið og margar fjölskyldur hafa brotnað út af þessu. Ég vonast til að menn sjái sinn sóma í því að laga þetta.



Ég vek athygli á nokkrum þáttum í sambandi við till. sem hér liggur fyrir. Í fyrsta lagi er rétt að rifja upp að þegar lánskjaravísitalan var tekin upp á sínum tíma stóðu menn frammi fyrir því hvort væri betra að hafa kerfi þar sem lán væru verðtryggð með lágum nafnvöxtum í verðbólguþjóðfélagi eða að hafa kerfi þar sem vaxtaprósentan var upp á einhverja tugi prósenta, 50–60%. Ef við skoðum hlutina eins og þeir eru í dag erum við annars vegar með nafnvexti upp á 30–40% eða verðtryggð lán með kannski 9% vöxtum eins og er í bönkunum. Niðurstaðan af því varð sú að það væri þrátt fyrir allt betra að hafa einhverja verðtryggingu og lægri nafnvexti en háa nafnvexti. En það gekk ekki annað en að hafa nafnvextina svo háa til þess að þeir væru yfir verðbólguprósentunni. Hins vegar er spurning um hvaða grunn á að miða við ef verðtryggingin er í gangi á annað borð, hvort eigi að miða við laun eða annað. Ég tel að það sé í mörgum tilfellum verra að nota laun í grundvellinum en ekki. Ástæðan er kannski fyrst og fremst sú að það er spurning við hvaða laun á að miða. Á að miða við þau laun sem raunverulega eru greidd alveg eins og í dag er miðað við verð sem er raunverulegt á mörkuðum? Það er verðupptaka í framfærsluvísitölu, það er verðupptaka í byggingarvísitölu og þá þyrfti væntanlega að vera einhver launaupptaka á vegum Hagstofunnar í launavísitölu. En þá stöndum við frammi fyrir því að slík vísitala mundi á lengri tíma hækka meira en t.d. framfærsluvísitala eða lánskjaravísitala eða byggingarvísitala vegna þess að þrátt fyrir allt, ef maður lítur á t.d. tíu ára tímabil eða eitthvað slíkt, eru þó kjörin alltaf að batna og slík vísitala mundi þá hækka meira en önnur. Ef miða ætti við kauptaxta eða lágmarkslaun eða eitthvað slíkt held ég að það yrði fyrst gaman að lifa fyrir þá sem störfuðu í Garðastrætinu vegna þess að það yrði alveg afleitt fyrir verkalýðshreyfingu að standa í samningum upp á það að öll lán í þjóðfélaginu ættu að hækka í takt við þá samninga sem verið er að gera á hverjum tíma. Við getum ímyndað okkur hvernig Guðmundur J. og Ásmundur færu að ef þeir væru að leggja til að laun hækkuðu um 10% og á sama tíma ættu öll lán í þjóðfélaginu að hækka um 10%. Sama er ef ætti að taka einhverja viðmiðun við lágmarkslaun eða eitthvað slíkt. Hvað hefði fólk sagt í fyrra, þegar var verið að hækka lægstu laun í þjóðfélaginu um 30% eða rúmlega það, ef á sama tíma hefðu kannski öll lán hækkað líka um 30%? Svo maður tali ekki um þegar menn standa frammi fyrir rugltillögum eins og að hafa lögbundin lágmarkslaun og hækka þau á einu bretti um kannski 70–80%. Vilja menn að lán hækki líka um 70–80% á sama tíma? Það eru á þessu margar hliðar og ég held að þessi till. hafi ekki verið hugsuð til enda, en þegar upp er staðið og menn fara að hugsa þessi mál held ég að niðurstaðan sé sú þrátt fyrir allt að það sé betra að miða við lánskjaravísitöluna eins og hún er í dag þannig að hún byggist á framfærslukostnaði og byggingarvísitölu í stað þess að taka launin inn í. Ég held að það yrði ekki til bóta.



Hæstv. forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið til máls og tekið undir þessa till. Ég held að flestum hafi skilist þörfin fyrir breytingar. En ég vil að lokum segja við síðasta ræðumann, hv. 2. þm. Norðurl. v., að í upphafi, eins og hann orðaði það, lánskjaravísitölu eða verðtryggingar og nafnvaxta var vísitala á launum. Hún var afnumin. Við erum að tala um misgengi á krónunni annars vegar hjá þeim sem eiga fé og hinum sem eru að vinna fyrir fé og þurfa að standa undir skuldbindingum vegna lána, jafnvel lána sem þeir hafa verið blekktir til að taka hjá opinbera kerfinu. Við getum ekki borið það saman. Í dag hefur launavísitala verið afnumin, en lánskjaravísitala ekki. Þar er munurinn á því sem var í upphafi og því sem er í dag. Við erum að reyna að jafna það aftur því verðstöðvun, hver sem hún er og hvar sem er, getur ekki verið endanleg ráðstöfun. Hún hlýtur alltaf að vera mjög tímabundin. Mér fannst það vera hártoganir að gefa í skyn að það yrði einhver sérstök hátíð í Garðastrætinu ef jafnað yrði á milli verðgildi krónunnar í vasa þess sem á mikið af þeim og krónunnar í vasa launþegans. Ég verð að segja að síðan ég var tengdur Vinnuveitendasambandinu, óbeint þó, í gegnum verslunarráðið, en þar var ég í framkvæmdastjórn, hafa hlutirnir breyst mikið ef ekki er sú trú ríkjandi enn þá að okkar fjármagnsmarkaður geti einhvern tíma orðið sambærilegur við það sem er annars staðar. Satt að segja veit ég ekki, það getur verið að það sé til, það er alla vega ekki til í þeim löndum sem ég hef búið í, lánskjaravísitala sem slík. Það eru til vextir að sjálfsögðu. Það er til verð á peningum. En ekki vísitölutryggt eins og hér er. Ég hef reynt að útskýra fyrir mönnum sem hafa heimsótt mig hér í viðskiptaerindum hvað þetta er, hvernig verðmyndunin á framleiðsluvörum þeirra er hér á landi. Þeir geta ekki skilið það. Þeir geta ekki skilið að verðtrygging sé meiri í prósentum talið en verðgildið í vörunni sjálfri hingað kominni. Ég vona að Vinnuveitendasambandið hafi þá tilefni til að gleðjast yfir einhverju mjög fljótlega.



Herra forseti. Ég kem aðeins hér upp til að árétta að það virðist vera viss misskilningur hér á ferðinni. Málið er einfaldlega það að laun hækka með öðru móti en með vísitölu og þó að verðbótavísitala launa hafi verið tekin úr sambandi hækka laun þrátt fyrir það með samningum um flatar prósentuhækkanir, með sérstökum samningum við einstaka hópa og síðan ekki síst með hinu margfræga launaskriði. Menn geta síðan deilt um hvaða laun þeir vilja miða við og í raun og veru, ef ætti að taka þetta inn í vísitöluna, mundi væntanlega verða miðað við laun eins og þau eru greidd í þjóðfélaginu og eins og þau hækka með launaskriði og öllu. Ef svo er ekki þyrfti að miða við einhverja kauptaxta. Það sem ég var að benda á er að ef verkalýðshreyfingin stendur frammi fyrir því að þurfa samtímis að semja um að launataxtar orki á lán hlýtur það að hafa áhrif á hvaða kröfur hún gerir því að sumt fólk er í þeirri stöðu að það er betra fyrir það að fá þá minni launahækkanir og minni hækkanir á lánin. Þetta er einfaldlega það sem ég var að benda á.



Hæstv. forseti. Það er rétt að leiðrétta misskilning sem er á milli hv. síðasta ræðumanns og mín. Í till. Borgarafl. er ekkert um launahækkanir. Hér er ekki um launamál að ræða heldur eingöngu um að verðgildi krónunnar, sem er í vasa fjármagnseiganda, og krónunnar, sem maðurinn verður að vinna inn með orku sinni, sé það sama. Við erum ekki að tala um launataxta. Við erum að tala um verðgildi krónunnar, eftir því hvar hún er og hver fer með hana.



Hæstv. forseti. Ég held að hv. 2. þm. Norðurl. v. hafi eitthvað misskilið þetta. Í gær var til umræðu í Ed. utan dagskrár hækkun á bifreiðatryggingum. Sú hækkun þýðir að húsnæðislán í landinu hækka um hálfan milljarð. Hv. þm. var að blanda saman slíku þegar hann var að tala um þessa till. Það er staðreynd hins vegar að kaupgjaldsvísitala, sem hlýtur að vera alveg jafnrétt gerð eins og lánskjaravísitala, hefur ekki haldið sama verðgildi og lánskjaravístalan. Það er búið að reikna það út.

Þetta er ekki rétt.

Það hefur verið reiknað út að lánskjaravísitalan 1986 er 1448 stig og þá er kaupgjaldsvísitalan 968 stig. Það hefur verið reiknað út af þeim háu herrum sem stjórna nú Hagstofu, Seðlabanka og öðrum stofnunum og ég ætla ekki að vefengja þá útreikninga. Það fer enginn að efast um að launataxtar valdi því að lánskjaravísitalan hækki. En málið snýst ekkert um það. Málið snýst um það að lánin sem fólk tekur séu greidd með samsvarandi verðgildi krónunnar og í launum. Það hefur ekki verið gert. Ég held að það liggi nokkuð ljóst fyrir að þetta misgengi er ein aðalástæðan fyrir því að menn eru svo illa staddir í húsnæðislánamálum. Ég hef ekki heyrt áður bornar brigður á að Hagstofan, Seðlabankinn og allar þessar stofnanir hafi reiknað þessar vísitölur rangt út, má þó vel vera að það megi gera það, en samkvæmt því og mönnum ber saman um það hefur lánskjaravísitalan farið langt fram úr því sem almennt hefur gerst á launamarkaðnum þannig að menn hafa ekki haldið í í kaupi á við lánin. Ég gæti út af fyrir sig fært sönnur á þetta hvenær sem er. Ég ætla bara að ítreka að misgengi á launum og lánskjörum er óviðunandi og hlýtur að verða að taka á því máli sérstaklega.



Herra forseti. Á þskj. 590 flytjum við þm. Alþb. till. til þál. um eflingu Ríkisútvarpsins. Till. er á þessa leið: "Alþingi ályktar að kjósa níu manna nefnd er hafi það hlutverk að gera tillögur til næsta þings um eflingu Ríkisútvarpsins. Nefndin skal í starfi sínu leitast við að svara eftirtöldum spurningum: 1. Hver hafa áhrif nýju útvarpslaganna orðið á starfsemi Ríkisútvarpsins? 2. Hvernig hafa tekjur og útgjöld Ríkisútvarpsins þróast á undanförnum árum? 3. Er rétt að gera Ríkisútvarpið að sjálfseignarstofnun með verulegu sjálfstæði um eigin fjárhag og rekstur? 4. Hvernig nýtist það fé sem Ríkisútvarpið hefur til dagskrárgerðar? 5. Hve miklu hefur sjónvarpið varið til kaupa á fullbúnu innlendu dagskrárefni frá öðrum framleiðendum? Nefndin skal jafnframt gera tillögur að áætlun um framtíð Ríkisútvarpsins að því er varðar starfsaðstöðu, svæðisútvörp, dreifikerfi og þátt Ríkisútvarpsins í menningarþróun þjóðarinnar. Þá skal nefndin gera tillögur um tekjustofna handa Ríkisútvarpinu sem skapa því forsendur til þess að sú áætlun um eflingu Ríkisútvarpsins, sem nefndin gerir tillögur um, verði framkvæmd. Í áliti sínu skal nefndin gera grein fyrir þeim skyldum sem Ríkisútvarpið á að gegna í menningarlegum efnum m.a. öryggisskyldur útvarpsins við alla landsmenn. Nefndin skal ræða við starfsfólk Ríkisútvarpsins og útvarpsráð og hún á rétt á öllum fáanlegum upplýsingum um Ríkisútvarpið. Nefndin skal skila af sér svo snemma að unnt verði að hafa hliðsjón af áliti hennar við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989. Nefndin kýs sér sjálf formann. Kostnaður við störf nefndarinnar verði greiddur af Alþingi. Nefndinni verði heimilað að ráða sér starfsmann til þess að sinna gagnaöflun og samantekt á skýrslu hennar." Þessi till., herra forseti, er flutt í framhaldi af miklum umræðum sem orðið hafa á hv. Alþingi nú um nokkurt skeið um stöðu Ríkisútvarpsins. Þessar umræður hafa auðvitað fyrst og fremst átt rætur að rekja til róttækra lagabreytinga varðandi heimild til rekstrar og eignarhalds ljósvakamiðla, lagabreytinga sem voru samþykktar hér fyrir fáeinum árum. Ef ég fer aðeins yfir efni till. tel ég að hún snerti í raun og veru ákveðna grundvallarþætti í okkar þjóðlífi. Í fyrsta lagi menningarmál vegna þess að Ríkisútvarpið er ein mikilvægasta menningarstofnun þjóðarinnar og okkur er þar af leiðandi skylt að sjá til þess að rekstur þeirrar stofnunar geti gengið fyrir sig með eðlilegum hætti. Í öðru lagi snertir þessi till. öryggismál vegna þess að rekstur Ríkisútvarpsins og dreifikerfi þess er þáttur í öryggi þjóðarinnar, félagslegu öryggi, hvernig svo sem það er skoðað. Í þriðja lagi snertir till. um eflingu Ríkisútvarpsins byggðamál vegna þess að Ríkisútvarpið er sú stofnun íslensk sem nær eða á að ná því að komast til allra byggðarlaga í landinu. Á það skortir nú þegar talsvert eins og sakir standa. Það er alveg ljóst að nýju útvarpslögin þau hafa haft það í för með sér að Ríkisútvarpið er nú vanbúnara en áður til að sinna þessum þremur meginþáttum, þ.e. menningarkröfunni, öryggiskröfunni og byggðakröfunni. Í 1. mgr. till. er gert ráð fyrir að þingið kjósi níu manna nefnd til að sinna þessu verki. Af hverju er það gert? Jú, það er gert vegna þess að við teljum að Ríkisútvarpið þurfi á því að halda að allir þingflokkar geti átt aðild að nefnd sem um málið fjalla,r þannig að öll sjónarmið, sem hér eru í þinginu, fái að koma fram þegar fjallað er um Ríkisútvarpið sérstaklega. Við teljum einnig nauðsynlegt að taka þetta mál af ríkisstjórninni, af menntmrh. að hluta til og í hendur Alþingis. Ástæðan er sú að menntmrh. hefur lýst því yfir að hann telji að það eigi að grípa til ráðstafana sem veikja Ríkisútvarpið, þ.e. ráðstafana eins og þeirra að selja Rás 2. Það hefur einnig komið fram að það er einhver embættismannanefnd að skoða þau mál sem snerta rekstur Ríkisútvarpsins og ég segi fyrir mig, ég treysti henni ekki. Ég treysti henni ekki til þess að leysa þessi mál, til að taka á þeim með eðlilegum hætti, og þess vegna tel ég að Alþingi eigi þarna að koma til. Í till. er síðan vikið að nokkrum spurningum varðandi Ríkisútvarpið og það er fyrst: Hver hafa áhrif nýju útvarpslaganna orðið á starfsemi Ríkisútvarpsins? Um það má margt segja, en það er einlægast að fletta upp í fskj., sem fylgja þessari till., þar sem það kemur fram að Ríkisútvarpið hefur tapað auglýsingatekjum 1985–1987 sem nema 260 millj. kr. Tekjur Ríkisútvarpsins hafa minnkað á einu ári frá því sem var á árinu 1985 um þá fjárhæð. Það segir sig alveg sjálft að með ákvörðunum sem teknar eru á árunum 1984–1985, að hleypa öðrum aðilum inn í þessa starfsemi, er verið að svipta Ríkisútvarpið stórfelldum tekjum sem nema, eins og kemur fram í fskj. III sem ég birti þarna með okkar till., 260 millj. kr. á ári í auglýsingatekjur. Þetta er mjög alvarlegt þegar þess er gætt að Ríkisútvarpið þarf ekki aðeins að tryggja að þau markmið náist sem því eru almennt sett heldur verður líka núna að standa af sér harðnandi samkeppni við sjónvarp einkaaðila sem virðist hafa verulega fjármuni handa á milli og það virðist ljóst að Ríkisútvarpið eigi mjög erfitt með að veita Stöð 2, einkasjónvarpinu, þá samkeppni sem nauðsynleg er. Í tölul. 2 er nánar komið inn á þetta atriði í þessari till. okkar alþýðubandalagsmanna og í tölul. 3 spyrjum við þessarar spurningar og leggjum fyrir nefndina: Er rétt að gera Ríkisútvarpið að sjálfseignarstofnun með verulegu sjálfstæði um eigin fjármál og rekstur? Mitt svar við þessari spurningu er skýrt. Það er afdráttarlaust já. Það á að gera Ríkisútvarpið að sjálfseignarstofnun með verulegu sjálfstæði um fjárhag og rekstur. Inn á þetta atriði kom hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson þegar útvarpslögin voru til meðferðar hér á Alþingi á sínum tíma. Flutti hann margvísleg skilmerkileg rök fyrir því að það væri rétt að gera Ríkisútvarpið að sjálfseignarstofnun, m.a. það sem lýtur að starfsmönnum stofnunarinnar, en um það sagði hann í ræðu 25. febr. 1985, með leyfi forseta: "Hef ég þá sérstaklega í huga kaup og kjör þessara starfsmanna og samkeppnisstöðu Ríkisútvarpsins gagnvart öðrum stöðvum og skyldum rekstri." Ég held að hér sé í raun og veru komið að kjarna málsins. Ríkisútvarpið er að missa bæði tæknimenn og dagskrárgerðarmenn í stórum stíl yfir til einkarekstrarins vegna þess að Ríkisútvarpið er bundið á þann klafa sem launamálastefna stjórnvalda eða fjmrn. er á hverjum tíma. Til þess að Ríkisútvarpið verði samkeppnisfært um almennilegt starfsfólk þarf það þess vegna að hafa svigrúm, frelsi til að keppa við launaskriðið sem á sér stað á einkamarkaðnum og mætti reyndar nefna það að þetta á við um fleiri þætti en Ríkisútvarpið, en hér er það Ríkisútvarpið sem við erum að ræða um. Í fjórða lagi spyrjum við spurninga og í fimmta lagi varðandi hvernig fé Ríkisútvarpsins nýtist til dagskrárgerðar og hve miklu sjónvarpið hefur varið til kaupa á fullbúnu innlendu efni frá öðrum framleiðendum. Það vakti athygli mína, sem horfi á sjónvarp sjálfsagt ekki meira en hver annar en örugglega svona eins og gengur og gerist, að það fer mjög í vöxt að alls konar fyrirtæki úti í bæ, einkafyrirtæki sem fara með kvikmyndagerð af ýmsum toga, dagskrárgerð eru ráðin til að framleiða þætti fyrir Sjónvarpið, þætti sem eru í rauninni mjög einfaldir og ætti að vera auðvelt fyrir Ríkisútvarpið að framleiða, og mér er tjáð að það komi fyrir að á sama tíma og verið er að framleiða þessa þætti úti í bæ gerist það að starfsmenn Sjónvarpsins sjálfs séu ákaflega verklitlir í stofnuninni sjálfri, bíði þar jafnvel tímunum saman eftir verkefnum meðan fyrirtæki úti í bæ, kvikmyndarfyrirtæki, eru látin annast þessi verkefni. Ég verð að segja það fyrir mig að ég hef grun um að þarna sé ekki eins vel farið með peninga og vera þyrfti. Hér er ekki eingöngu spurningin um að auka tekjur Ríkisútvarpsins, sem er mjög mikilvægt vegna þess að það hefur tapað tekjum upp á mörg hundruð millj. kr., heldur er þetta líka spurningin um að fara vel með það fé sem Ríkisútvarpinu er þegar trúað fyrir. Ég vek athygli þingheims á greinargerð um fjárhag Ríkisútvarpsins 1985–1987 og horfur 1988 frá Herði Vilhjálmssyni þar sem hann fer ítarlega yfir þróun þessara mála á undanförnum árum og undirstrikar tekjutap Ríkisútvarpsins af auglýsingum, verulegt tekjutap, en segir síðan að þetta tekjutap hafi í för með sér ekki einasta stöðnun í dagskrárgerð, veikari samkeppnisstöðu þegar hún hefði þurft að verða sterkari, heldur líka það að Ríkisútvarpið getur ekki sinnt nauðsynlegum framkvæmdum við dreifikerfi eins og t.d. byggingu langbylgjustöðvar sem er gríðarlega mikilvægt öryggisatriði og forsenda þess að Ríkisútvarpið nái til allra landsmanna. Okkur kann að finnast það skrýtið, sem sitjum hér í Reykjavík og erum að skarka í útvarpstækjunum okkar í bílnum hjá okkur með fjórar, fimm og sex stöðvar og guð veit hvað og eigum erfitt með að átta okkur á öllu þessu stöðvaflæði, að það eru til staðir á landinu þar sem er mjög erfitt að ná Ríkisútvarpinu, að ná þó ekki væri nema gömlu "Gufunni" sem sumum hér finnst hversdagsleg en þykir gott að ná til á einstaka afskekktum stað á landinu. Það er auðvitað jafnréttis- og byggðamál að tryggja að þessi útvarpsstöð allra landsmanna nái til allra landsmanna, en hitt er ekki síður mikilvægt að muna eftir í þessu sambandi að öryggið varðandi rekstur stofnunarinnar verður ekki tryggt nema með langbylgjustöð. Það er einnig athyglisvert, herra forseti, að á sama tíma og gerð er krafa um stóraukna samkeppni Ríkisútvarpsins við aðra aðila lækkar fjárframlag Ríkisútvarpsins, bæði hljóðvarps og sjónvarps, til fréttastofanna sem eru þó oft og tíðum hjartað í þessum stofnunum. Það er athyglisvert og mig satt að segja rak í rogastans þegar ég sá það í töflum frá Herði Vilhjálmssyni, sem birtar eru með þessari þáltill., að um er að ræða lækkun á framlögum til fréttastofu hljóðvarpsins 1987–1988 um 151/2 millj. kr., þ.e. úr 59 millj. í 431/2 millj. kr. Það hlýtur að vera okkur mjög alvarlegt umhugsunarefni að niðurskurðurinn kemur niður á fréttadeildinni sem augljóslega er sá aðili sem úrslitum getur ráðið um hvernig þessi mikilvæga stofnun landsmanna allra, Ríkisútvarpið, stendur sig í samkeppni við aðra ljósvakamiðla. Ég gæti tínt margt fleira til, herra forseti, varðandi þessa till. en tilgangur hennar er að koma málinu á dagskrá þannig að þingið geti um þetta fjallað, bæði í umræðum og í nefnd. Ég vil að lokum leggja áherslu á eftirfarandi þætti: Ég hef rakið efni tillögunnar sjálfrar. Ég hef bent á að það sé óeðlilegt að stjórnarliðið fari eitt með endurskoðun á útvarpslögunum eins og nú er í gangi. Stjórnarliðið er eitt að þessu og þó bara hluti stjórnarliðsins. Mér skilst að kratarnir fái ekki að vera með og er oft bættur skaðinn þó að þeim sé sleppt, en þó er það þannig að þar í hópi er einn og einn maður sem hefur sérstakan áhuga á Ríkisútvarpinu og hefur oft talað máli þess myndarlega í þinginu. Ég nefndi hugmyndir um söluna á Rás 2 sem eru ekkert annað en hugmyndir um að veikja Ríkisútvarpið. Þar sameinast Borgarafl. og Sjálfstfl. í því að selja Rás 2. Segja má að það sé sameiningartákn þeirra og það er ánægjulegt að eitthvað slíkt skuli enn þá vera til. Út af fyrir sig er það þeirra mál og kemur mér ekki við, en það er fróðlegt. Ég hef hérna farið nokkuð yfir fylgiskjöl málsins og niðurstaða mín er þessi: Það er ljóst að Ríkisútvarpið stendur núna frammi fyrir samdrætti í rekstri og veikari samnings- og samkeppnisstöðu en áður. Í öðru lagi er ljóst að ekki verður um að ræða framkvæmdir við langbylgjustöðvar sem eru þó mikilvægur úrslitaþáttur í því að treysta öryggi Ríkisútvarpsins og að það nái til allra landsmanna. Í þriðja lagi verður ekki farið út í þær almennu endurbætur á dreifingarkerfi Ríkisútvarpsins sem óhjákvæmilegar eru. Í fjórða lagi er ljóst af þessari stöðnunar- og afturhaldsstefnu að það verður ekki um að ræða betri dagskrá. Það er m.a. verið að skera niður fréttadeildina. Í fimmta lagi tel ég að sú fjárhagsáætlun sem liggur fyrir fyrir árið 1988 sé óraunsæ því að það er gert ráð fyrir 10% raunaukningu á auglýsingum þegar allir vita að það er samdráttur á auglýsingamarkaðnum í þjóðfélaginu og samkeppnin harðnandi um það litla sem eftir er. Niðurstaða mín verður þá sú að spyrja þessarar spurningar: Er það stefna ríkisstjórnarinnar að drepa Ríkisútvarpið? Er það ætlun ríkisstjórnarinnar að drepa Ríkisútvarpið? Er það þannig að Sjálfstfl. t.d. telji að það sé nauðsynlegt að veikja Ríkisútvarpið og stöðu þess? Ég get ekki skilið tillöguna um söluna á Rás 2 öðruvísi. Hver er stefna hinna flokkanna? Hver er stefna Framsfl. í þessu efni? Hann hefur ekki mikið talað. Hann hefur látið menntmrh. um að lýsa því yfir að það eigi að veikja Ríkisútvarpið. Hefur Framsfl. kannski þá stefnu eða hefur hann einhverja aðra? Og hefur Alþfl. einhverja stefnu í þessu máli? Það þýðir ekki að spyrja um það í þessum sal. Flokkurinn er sennilega mestallur úti í Osló. En það væri fróðlegt að vita hver afstaða stjórnarflokkanna er í þessu máli því að hér er komið að máli sem snertir grundvallarþætti í okkar þjóðfélagi, menningarþróun, öryggismál og byggðamál, allt í senn.



Herra forseti. Hér er til umræðu mikilsvert mál, mikilsvert fyrir alla landsmenn. Í bráðum 60 ár hefur Ríkisútvarpið verið eitt traustasta skjól tungu okkar og menningar í þeim boðaföllum og byltingum, menningarlegum og tæknilegum, sem yfir heiminn hafa gengið á þeim tíma. Ríkisútvarpið hóf starf sitt við ótraustan fjárhag og allar götur síðan hefur stofnunin glímt við auknar og vaxandi kröfur um þjónustu annars vegar og naumar fjárveitingar hins vegar. Í því efni er skemmst að minnast þess fyrr í vetur þegar tekjustofnar þess voru verulega skertir. Við þær umræður mótmæltu kvennalistakonur því harðlega að hagur Ríkisútvarpsins væri þrengdur á nokkurn hátt. Við minntum á þær skyldur sem Ríkisútvarpinu eru lögum samkvæmt lagðar á herðar umfram aðra fjölmiðla og við minntum á tekjutap þess af auglýsingum við tilkomu nýju stöðvanna þegar Ríkisútvarpið verður jafnframt að standa í harðri samkeppni við þær. Allt hefur þetta verið rakið hér áður. Efling Ríkisútvarpsins er brýnt hagsmunamál þjóðarinnar allrar. Möguleikar þess til fræðslu, kennslu og til fjarnáms hafa aldrei verið nýttir að neinu marki þó svo að nú sé að birtast vísir að slíku, lítill og veikburða enn, en vonir standa þó til að hann þróist og eflist. En það gerist hins vegar ekki nema fjárhagsgrundvöllurinn sé traustur. Þá má ekki gleyma því að Ríkisútvarpið hefur ekki sjálfdæmi um hverju verði það selur sína þjónustu. Það hafa hins vegar samkeppnisaðilar þess. Og ég minntist á það áður að Ríkisútvarpinu væru lagðar skyldur á herðar. Því er ætlað að standa vörð um íslenska tungu og menningu. Það er sá eini fjölmiðill sem í einni svipan getur náð til allra landsmanna ef voða ber að höndum. Í lögum um almannavarnir er gert ráð fyrir að almannavarnir sendi út hættumerki þegar vá steðjar að. Hverjum er ætlað að bera landsmönnum þau boð öðrum en útvarpinu? Útvarpið er því ekki einungis menningarstofnun. Það er einnig öryggistæki, eins og hv. flm. minnti á áðan, og á undanförnum áratugum hefur það verið og er enn einn traustasti þátturinn í því að við Íslendingar erum menningarleg heild. Með því að efla hag þess svo sem unnt er eflum við einnig þann þátt sem okkur er öllum svo óendanlega mikilsverður, lítilli þjóð í strjálbýlu landi. Undanfarið hafa risið upp svæðisútvarpsstöðvar á landsbyggðinni, útibú frá Ríkisútvarpinu. Þessar stöðvar gegna mikilsverðu hlutverki, hver á sínum stað, um upplýsingar, fréttir og menningarlegt efni. Og Ríkisútvarpið gegnir mikilvægu byggðastefnuhlutverki í gegnum þessar stöðvar, en þó fyrst og fremst stofnunin sjálf sem nær til allrar þjóðarinnar og hefur oftlega tekist að sameina hana, bæði á sorgar- og gleðistundum. Í ljósi þess sem ég hef þegar sagt og hv. flm. rakið svo vel hlýtur öllum að vera brennandi áhugamál að efla þessa stofnun. Því lýsi ég stuðningi Kvennalistans við þá þáltill. sem hér er til umræðu og vona að hún fái skjótan og góðan framgang.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá till. sem hér er til umræðu. Það er af hinu góða að ræða ítarlega stöðu og stefnu Ríkisútvarpsins. Ríkisútvarpið er, eins og hér hefur verið bent á réttilega, eitt af aðalankerum íslenskrar menningar í dag og hefur staðið sig vel í þeim efnum á þessari öld í allri þátttöku sinni. Ríkisútvarpið er farvegur fyrir menningarstrauma, fyrir umræðuna í landinu, fyrir skoðanir fólks og aðra þætti sem tilheyra menningarlífi sjálfstæðrar þjóðar. Það er hægt að segja í stuttu máli um Ríkisútvarpið að það sameini Íslendinga vegna þess að það er sameign og nóg er nú samt sem sundrar okkar þjóð þó ekki séu settar sprungur í þá stofnun sem sinnir sameiginlegum þáttum, bæði menningarlegum, öryggislegum og atvinnulegum. Það er eðlilegt að samkeppni sé til staðar og aukin samkeppni kallar á nýja farvegi. Allt er breytingum undirorpið og í ljósi þess er mjög æskilegt að fram fari sú umræða sem þessi þáltill. um eflingu Ríkisútvarpsins gerir ráð fyrir. Það má segja um Ríkisútvarpið að það sé á sinn hátt ein af höfuðmenningarmiðstöðvum okkar þjóðar, eins og hv. flm. frv. benti á. Við viljum ekki veikja Háskóla Íslands. Við viljum ekki veikja stofnanir eins og Þjóðminjasafn og aðra mikilvæga þætti í okkar þjóðfélagi. Það hefur verið mjög mikilvægt að mínu mati að styrkja Ríkisútvarpið þannig að það geti sinnt virðulegu og menningarlegu nútímalegu hlutverki í okkar þjóðfélagi. Það má kannski segja að hlutverkið sé tvíþætt. Það er annars vegar að sinna menningarstarfinu, grunnmenningarstarfi, fréttastarfi og öðru slíku, að bera boð á milli, að opna leiðir til þess að menn geti fylgst með því sem á sér stað í okkar þjóðfélagi. Á hinn bóginn er það, eins og hér hefur verið bent á af hv. síðasta ræðumanni, öryggisþáttur sem við getum þurft að grípa til hvenær sem er í mesta eldfjallalandi jarðar, í landi sem býr við hörð náttúruskilyrði og þar sem menn þurfa að vera viðbúnir að grípa til ráða gegn ýmsum þáttum í náttúrufari. Að því leyti er staða Ríkisútvarpsins einnig sérstaða. Ég undirstrika að ég er hlynntur þessari tillögu og tel hana mjög tímabæra.



Herra forseti. Í fáum orðum vildi ég lýsa því yfir að ég held að sú till. sem hér er fram borin sé af hinu góða og styð hana. Það er ljóst að Ríkisútvarpið, eins og hér hefur reyndar komið fram, er einn af hornsteinum okkar íslensku menningar og sá miðill sem flestir ef ekki allir treysta best í þeim mikla heimi fjölmiðlunar hér á landi og telja Ríkisútvarpið hlutlausast af þeim fjölmiðlum og ekki vanþörf á að einhver sé slíku marki brenndur. Það sem aðallega fékk mig þó hingað í ræðustól var það sem hv. flm. þessarar till. var að benda á, samkeppnisaðstaða Ríkissjónvarpsins t.d. hvað varðar auglýsingar. Þá mundi ég eftir því að sl. föstudag ætlaði ég að birta eina skjáauglýsingu um fund sem átti að halda í vikunni á eftir, á mánudagskvöld. Ég hringdi um hádegi á föstudag og bað um skjáauglýsingu í ríkissjónvarpinn. Það var ekki hægt fyrr en á mánudagskvöld þar sem þurfti að senda þessa litlu skjáauglýsingu í hvers konar vinnslu í önnur hús. Þar með var búið að loka fyrir móttöku á slíkum auglýsingum strax um hádegi á föstudag alveg fram á mánudagskvöld. Ég gerði það að gamni mínu að ég hringdi í Stöð 2. Þá var strax hægt að taka slíka auglýsingu á föstudagskvöldið svo og að sjálfsögðu alla helgina og mánudagskvöld. Þetta dæmi vakti mig enn frekar til umhugsunar um hvernig að okkar fjölmiðli er búið og hver hans samkeppnisaðstaða er og möguleikar hans til að standa í stykkinu sínu í þeirri miklu og óbilgjörnu samkeppni sem á sér stað á auglýsingamarkaðnum. Ég hef líka þá trú að Ríkisútvarpið standi á miklum tímamótum. Uppi er nú mikið fjölmiðlafár hér á landi og mér sýnist að vart komi annað til greina en að þeim fjölmiðlum sem nú eru við lýði komi til með að fækka á næstu árum. Næsta ár mun kannski skera úr um hverjir lifa og hverjir deyja á þessum markaði þar sem þeir byggja að mestu leyti sína afkomu á auglýsingum, ef ekki öllu leyti sumir hverjir. Því er það mikils vert að treysta stöðu Ríkisútvarpsins, þess miðils sem landsmenn eiga allir og eins og ég sagði áðan er einn af hornsteinum okkar menningar. Hvað varðar stefnu Framsfl. í þessum málum hefur margoft komið fram að Framsfl. hefur staðið vörð og mun standa vörð um Ríkisútvarpið og vill líka efla það á allan máta. Það hefur aldrei annað komið fram af hálfu Framsfl. Þm. Framsfl. hafa oftar en einu sinni flutt till. á hv. Alþingi um eflingu Ríkisútvarpsins og sjónvarpsins, m.a. sem fól í sér það, má ég fullyrða, ég vona að mitt minni bresti ekki, að gera sérstakt átak í því að útvarpið næði betur út á miðin til sjómanna. Þannig mætti lengja telja. Hv. þm. þurfa ekki að efast um vilja Framsfl. til góðra hluta í garð Ríkisútvarpsins. Samt sem áður held ég að sú till. sem hér er lögð fram um eflingu Ríkisútvarpsins sé af hinu góða og ég efast ekki um að starf þeirrar nefndar sem gerð er tillaga um að verði sett á fót verði þess valdandi að staða okkar ágæta fjölmiðils verði bætt enn frekar.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að leggja fáein orð í belg í umræðu um þá till. til þál. sem hér liggur fyrir. Ég hygg að þetta sé góð og þörf till. Ég held að það sé eðlilegt, æskilegt og nauðsynlegt að Alþingi Íslendinga taki málefni Ríkisútvarpsins nokkuð reglulega til umræðu. Það kann að vera að það sé hlutverk útvarpsráðs að fjalla um eitthvað af þeim atriðum sem hér er varpað fram, en ekki vil ég draga úr því að kosin sé sérstök nefnd sem um þessi mál fjalli og ekki get ég séð annað en að það geti orðið til góðs og orðið til eflingar Ríkisútvarpinu. Ég held að það blandist engum hér inni hugur um nauðsyn þess að Ríkisútvarpið sé öflugt. Hlutverk Ríkisútvarpsins er auðvitað mjög margþætt í okkar þjóðfélagi. En ég held að það blandist heldur engum hugur um að einmitt á þessum breytilegu umsvifatímum í fjölmiðlun í landinu hafa Íslendingar ýmislegt gert til að reyna að standa vörð um Ríkisútvarpið og efla það. Ríkisútvarpið hefur nýlega hafið starfsemi í nýjum og glæsilegum húsakynnum þar sem starfsaðstaða er væntanlega öll verulega bætt og með allt öðrum hætti en áður hefur verið. Ég hygg að það sýni nokkuð hug þjóðarinnar og þeirra sem með völd fara til þessa fyrirtækis. Afnotagjöld Ríkisútvarpsins hafa og hækkað talsvert þó að ég heyri á mörgum að þeim þykir Ríkisútvarpið hafa úr litlu að spila. Hitt er líka rétt að samhliða þessu, sem ég vil alls ekki gera lítið úr, stórbættri aðstöðu Ríkisútvarpsins, hefur samkeppni stórlega aukist um fjölmiðlun. Nýjar útvarpsstöðvar hafa hafið starfsemi sína. Ég hygg að það sé af hinu góða, alveg tvímælalaust af hinu góða bæði fyrir Ríkisútvarpið og þjóðina sem heild. Ég hygg að með því hafi nýir straumar komið inn í þessa starfsemi og örvað menn til frekari átaka. Á því held ég að sé enginn vafi. En e.t.v. stöndum við á talsverðum tímamótum ef við leyfum okkur horfa þó ekki væri nema örstutt fram til framtíðarinnar. Það er enginn vafi á því að heimurinn er að dragast mikið saman, fjarskiptahnettir hafa meiri og sterkari áhrif í fjölmiðlaheiminum, nánast með hverjum deginum. Á næstu mánuðum og árum mun hellast yfir íslensku þjóðina flóð af upplýsingum og áhrifum nánast alls staðar að úr heiminum. Það er enginn vafi á að þá þurfa Íslendingar að takast á við að varðveita tungu sína og menningu frammi fyrir þeim feiknalegu áhrifum þegar heimurinn dregst saman og allar þessar upplýsingar með aukinni tækni eiga greiðari aðgang á fjölmörgum tungumálum, alls konar áhrif víðtæk og mikil munu berast hér inn. Ég hygg að það verði eldskírn íslenskrar tungu og menningar að fást við þau tímamót sem við þá stöndum frammi fyrir. Þá skiptir meginmáli að vel sé á haldið og það er mín skoðun að eitthvert sterkasta baráttutæki íslensku þjóðarinnar einmitt fyrir sinni menningu og tungu þegar að þeim tímum kemur sé Ríkisútvarpið, sterkt Ríkisútvarp sem rekið er með það fyrir augum að efla tungu og menningu þjóðarinnar sem eitt af sínum aðalhlutverkum, auk sinna almennu upplýsinga- og fréttasjónarmiða. Þess vegna held ég að það sé einmitt ekki hvað síst með tilliti til þess tíma, sem við horfum fram til, mjög nauðsynlegt og þarft að menn taki starfsemi Ríkisútvarpsins til skoðunar, á hvern hátt megi búa Ríkisútvarpið undir þau átök og undir það starf sem fram undan er. Þess vegna held ég að umræðan um Ríkisútvarpið sé nauðsynleg, ég held að hún sé af hinu góða og ég held að þessi till. sé nokkuð góð.



Herra forseti. Till. sem hér er til umræðu er þess eðlis að ég hef ekki trú á því að nokkur þm. geti staðið á móti henni. Ég hef ekki trú á því að neinn hafi út á það að setja að Ríkisútvarpið okkar verði eflt og vil taka undir það. Það sem fær mig til að koma hérna upp er í fyrsta lagi það sem ég hef þegar sagt og hins vegar það sem hv. 1. flm. kom inn á í sambandi við sölu á Rás 2, en við skulum geyma það augnablik. Ég vil taka undir það, sem hv. 10. þm. Reykv. sagði, að auðvitað er búið að gera ýmislegt fyrir Ríkisútvarpið, það er komið í nýtt og glæsilegt hús, það hefur fengið stórhækkun á afnotagjöldum, en það dugar náttúrlega skammt að skaffa afmarkaðar tekjur og nýjar og stórar og fínar byggingar ef ekki er fé til rekstrarins. Þannig að auðvitað þarf að taka þarna á. Með þetta í huga barðist Borgarafl. gegn þeirri skerðingu sem var við afgreiðslu síðustu lánsfjárlaga á lögbundnum fjárframlögum til Ríkisútvarpsins. En varðandi söluna á Rás 2 þá fór sú umræða í gang eftir fsp. sem ég var með til hæstv. menntmrh. um það hvort hann hygðist beita sér fyrir sölu á Rás 2 eða að starfsemi hennar yrði hætt. Þarna er náttúrlega töluverður munur á. Svar ráðherrans var það að hann hygðist beita sér fyrir því að þeirri skyldu yrði létt af Ríkisútvarpinu að vera með tvær rásir. Það er allt annað en það að hann hafi sagt að hann ætlaði að beita sér fyrir sölunni á henni. En hann vildi losa þarna um. Ég tel hins vegar að Ríkisútvarpið geti vel verið með tvær rásir. En mitt sjónarmið er það að Ríkisútvarpið eigi ekki að vera í samkeppni við einkaaðila í afþreyingarútvarpsefni, músík og öðru slíku. Það er það mál sem ég er að tala um. Hins vegar getur Ríkisútvarpið notað enn og áfram dreifikerfi Rásar 2 en þá á menningar- og upplýsingasviðinu. Má t.d. benda á að það mætti nota það sem skólaútvarp eða eitthvað slíkt. En aðalmálið er það að Ríkisútvarpið á ekki að standa í samkeppni við einkaaðila um afþreyingarefni. Um það sem hv. 1. flm. sagði og gerir gjarnan ef einhver segir eitthvað hér uppi þá gerir hann það gjarnan að flokksmáli viðkomandi aðila. Það er einfaldlega ekki rétt hvað varðar Borgarafl. Það er ekki flokksleg afstaða innan Borgarafl. varðandi sölu á Rás 2. Þetta er mín persónulega skoðun og ber að túlka hana sem síka. Reyndar reikna ég með að sama sé uppi á teningnum hjá Sjálfstfl. Að öðru leyti, herra forseti, tek ég undir það að efla Ríkisútvarpið sem menningar- og upplýsingastofnun fyrir þjóðina, að þeir gegni sínum skyldum þar, en ekki á sviði afþreyingarútvarps.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið. En ég vek athygli á því að það er svo tiltölulega rólegt í þingsölum um þessar mundir að það er hægt að fara að ræða menningarmál, m.a. að efla Ríkisútvarpið. Ég er kannski ekki besti maðurinn til að taka undir þessa till. því að ég er einn af þessum vondu mönnum í fjvn. sem fella flestar till. sem horfa í þá átt að styrkja fjárhag Ríkisútvarpsins, að mér skilst af upphafi grg. Einnig hafa einhverjir af hv. flm., sem eru að mér sýnist svona nokkurn veginn tilheyrandi einni og sömu hjörð, látið að því liggja að stuðnings við þessa till. væri varla að vænta úr röðum sjálfstæðismanna.  Þessi orð læt ég falla til þess að sýna fram á, segja og fullyrða að þessi till. nýtur áreiðanlega mikils stuðnings, m.a. í röðum sjálfstæðismanna. E.t.v. geta menn velt því fyrir sér hvort nauðsynlegast af öllu sé að skipa nefnd og hvernig hún eigi að starfa, en í meginatriðum er lýst eindregnum stuðningi við þá till. að efla Ríkisútvarpið og veita því þá viðurkenningu fyrir unnin störf sem það á skilið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið enda eru aðrir hv. þm. úr mínum flokki búnir að taka til máls við umræðuna og lýsa fylgi við þá till. sem hér er til umræðu, enda hef ég ekki trú á öðru en allir þm. okkar flokks vilji taka undir hana. Hins vegar kom það fram í ræðu hv. 2. þm. Austurl. áðan að það sé ekki nóg að hafa góð orð ef verkin sýni annað. Ég vil taka það fram að auðvitað höfum við þm. Framsfl. staðið að þeirri afgreiðslu varðandi mál Ríkisútvarpsins sem er í lánsfjárlögum og við fjárlagagerð og við stöndum við það. Útvarpið þarf að sjálfsögðu að taka þátt í því eins og aðrar stofnanir þegar aðhalds á að gæta. Það breytir ekki hinu að við viljum framgang þess sem mestan, enda hefur að mörgu leyti verið myndarlega að málum staðið við framkvæmdir við útvarpið á undanförnum árum. Það sýnir það glæsilega hús sem það er í og glæsilega aðstaða sem þar er komin og sú aðstaða sem útvarpið hefur verið að byggja upp á Norðurlandi þar sem mjög myndarlega er að staðið. Einnig hef ég skoðað aðstöðu þess á Austurlandi nú nýverið. Þar er ágætlega af stað farið og þessa starfsemi þarf að efla og hún mælist vel fyrir. En það sem kom mér til að taka þátt í þessum umræðum var að það var minnst á Rás 2 og þær umræður sem hafa verið um þessa rás undanfarnar vikur. Ég eiginlega botna ekkert í þessum umræðum um Rás 2 og hvaða vandamál hún er í rekstri Ríkisútvarpsins. Ég held að rekstur Rásar 2 sé mjög nauðsynlegur þáttur í rekstri Ríkisútvarpsins og það sé aðkallandi verkefni að koma henni til allra landsmanna þannig að allir eigi kost á því að hlusta á þessa rás. Það er mjög brýnt og aðkallandi verkefni. Ég held að Rás 2 sé Ríkisútvarpinu mjög til styrktar. Það getur vel verið að það efni sem þar er flutt sé ekki allt mjög merkilegt. Ég skal ekki um það dæma. Ég hlusta ekki á Rás 2 frá morgni til kvölds. En rekstur Rásar 2 er mjög nauðsynlegur þáttur í því að Ríkisútvarpið geti haft nægilega fjölbreytni og staðist þá samkeppni sem það er í við einkaaðila. Ég er alls ekki sammála hv. 5. þm. Vesturl. Ríkisútvarpið verður auðvitað að standa í samkeppni við þá einkaaðila sem reka útvarp. Ef það á ekki að gera það og Ríkisútvarpið á samt sem áður að halda sínum skyldum þá verðum við að vera menn til að ákveða því tekjustofna sem nægja til þess. Ef Ríkisútvarpið á að keppa á markaðnum þá verður það auðvitað að standa í samkeppni og reyna að ná til sem flestra. Ég er ekki þar með að segja að Ríkisútvarpið eigi aðeins að hafa afþreyingarefni en það er nauðsynlegt að hafa það að einhverju marki ef takast á að ná til sem flestra og ef það á að keppa um auglýsingar. Ég mun ekki styðja það ef til kemur að það komi tillögur um það hér inni á Alþingi að Rás 2 verði seld frá Ríkisútvarpinu. Ég hef reyndar ekki trú á því að þær till. komi fram. Ég endurtek það að ég skil ekki þær umræður sem eru um Rás 2 og hvaða vandamál Rás 2 sé í rekstri Ríkisútvarpsins. Nema það að þeir aðilar sem reka aðrar útvarpsstöðvar vildu gjarnan losna við þennan keppinaut. Og það er náttúrlega vandamál fyrir þá. En fyrir þjóðina held ég að Rás 2 sé ekkert vandamál.



Herra forseti. Það eru tvö atriði í umræðunni sem ég vil lítillega geta um. Mér finnst út í hött að tala um að selja Rás 2. Rás 2 er hagræðingaratriði innan Ríkisútvarpsins og að vísu markað nú samkvæmt lögum að heita Rás 2. Það er ekkert sem mælir á móti því að Ríkisútvarpið sé með fimm rásir þess vegna ef hægt er að koma því fyrir innan Ríkisútvarpsins sem stofnunar. Þetta hlýtur að vera spurning um það að stilla upp rekstri og dagskrárgerð með ákveðnum hætti og þar eru allir möguleikar opnir. Það er hins vegar óþarfi að byggja margar yfirbyggingar innan einnar stofnunar án þess að ég sé að segja að það sé á Rás 2. En þess þarf að gæta í allri skipulagningu útvarpsins. Auðvitað verður útvarpið að vera alhliða útvarp. Það er ekki hægt að marka það eingöngu við skýrslugerð eða þurran málflutning. Það er talað um menningarefni sent kannski Ríkisútvarpið umfram aðrar slíkar stöðvar á landinu lætur vinna bæði í máli og í myndum og það kostar hluti sem borga sig ekki peningalega. Það er ekki fjárhagslegur ávinningur af því einu sér að láta vinna ákveðin verkefni sem t.d. Ríkissjónvarpið lætur gera. En það er mikið atriði í menningarstarfi og menningarskráningu á Íslandi, fræðslu og upplýsingum. Það er á þessum þætti sem styrkur Ríkisútvarpsins og mikilvægi er að mínu mati. Í öðru lagi vildi ég víkja lítillega að einu atriði sem heyrir beinlínis undir Ríkisútvarpið. Það er þjónusta við sjómenn landsins. Það eru á milli eitt og tvö þúsund skip sem eru daglega á sjó við landið, stór og smá, þar af tæplega þúsund skip sem eru með yfirleitt fimm til tíu sjómenn um borð. Og þessi hópur Íslendinga, fimm til tíu þúsund sjómenn, sem eru daglega á sjó við landið, þeir eiga fulla heimtingu á eðlilegri þjónustu í þessum efnum eins og aðrir landsmenn. En hún er ekki til staðar í dag. Þeir ná að vísu útvarpinu í flestum tilvikum. En bátar, sem dóla við veiðar nokkra km frá landinu, víða við landið, þeir ná ekki sjónvarpi. Og það er eitt af þeim hlutverkum sem Ríkisútvarpið sjónvarp á að standa fyrir - og er ekki beinlínis fjallað um í þessari till. sem hér er til umræðu, enda ekki ástæða til að tína til þannig þætti kannski - en það er eitt af þeim málum sem Ríkisútvarpið á að stuðla að og standa fyrir að sé í lagi, að þeir sjómenn, sem eru á þessum eitt til tvö þúsund atvinnutækjum í kringum landið, njóti sömu þjónustu og landmenn sjálfir.



Herra forseti. Þegar lögin um Ríkisútvarpið, þau sem nú eru í gildi, voru samþykkt hér á Alþingi átti ég sæti í menntmn. þingsins. Í þeirri nefnd var tekist á um ýmsa hluti. Eitt af því sem tekist var á um var umfang Ríkisútvarpsins. Þær raddir hafa heyrst hér á Alþingi í vetur að rétt væri að draga úr þeim umsvifum. Ég tel það byggt á mikilli skammsýni og nánast fráleitt að gera því skóna að menntmrh. sá er nú situr hafi þingfylgi til þess að breyta þeim lögum á þann veg að það skaði Ríkisútvarpið. Ég á ekki von á því að hæstv. menntmrh. hafi þingfylgi til slíkra hluta. Ég verð að segja það að sú þróun sem orðið hefur í þessum efnum er á margan hátt eins og fyrir var séð. Mjög hefur fjölgað frjálsum útvarpsstöðvum í hljóðvarpi og ekkert nema gott um það að segja.

Hverjar eru ófrjálsar?

Ef við snúum dæminu við: Er eitthvað rangt í þeirri fullyrðingu að hinar séu frjálsar? Ég sé að það kemur hik á hv. þm. og hann gerir sér grein fyrir því að fullyrðingin stenst og þess vegna ástæðulaust að taka upp útskýringar á fullyrðingum sem hann leitar eftir og ég læt hann einan um. Það blasir þess vegna við að sú þróun hefur gengið fyrir sig. Mér er ljóst að sumir líta svo stórt á sig í þeim stöðvum að þeir telja alveg sjálfgefið að þeir eigi að taka við þessu og það eigi að leggja niður Ríkisútvarpið. Það verður að vera þeirra eigið álit. Til þess hafa þeir ekki stuðning íslensku þjóðarinnar. Hins vegar blasir það við að sú þróun sem var fyrir séð gagnvart sjónvarpinu er ekki að öllu leyti komin fram. Það er tvennt sem þar á eftir að gerast til viðbótar við það sem hefur gerst. Annars vegar er það að það á eftir að færast mjög í vöxt að almenningur í þessu landi stefni að því að vera sjálfs sín dagskrárgerðarmenn, þ.e. menn eigi einfaldlega myndbandstæki og taki myndbönd á leigu hjá bókasöfnum á Íslandi. Því það verður hinn eðlilegi farvegur að öll almenningsbókasöfn á Íslandi leigi út myndbönd á eðlilegu verði og menn verði sínir eigin dagskrárstjórar. Þetta er eitt af því sem á eftir að gerast. En hitt sem blasir við að mun gerast á þeim vettvangi er að erlendar sjónvarpsstöðvar í gegnum gervihnetti munu flæða yfir landið. Og það getur enginn stöðvað það að svo verði. Þetta er einfaldlega tækni sem er að ryðja sér til rúms og það þýðir ekki að byggja neinn kínverskan múr utan um sig. Við verðum einfaldlega að hafa vit á því sem þjóð að standa saman að því að verja okkar menningu. Og það gerum við með því að efla Ríkisútvarpið. Ég taldi á sínum tíma að það væri eðlilegt að ef menn gætu boðið upp á lokaðar rásir, eins og gert var með Stöð 2, þá væri sanngjarnt að Ríkisútvarpið sæti eitt að auglýsingum. Um þetta var samið í menntmn. á sínum tíma. Þáverandi formaður, Halldór Blöndal, studdi það og þannig fór það hér inn í deild, en þá risu menn upp og fluttar voru brtt. sem röskuðu því og auglýsingar voru leyfðar á Stöð 2. Það var aldrei deilt um það að það væri sanngjarnt að útvarpsstöðvar sem allir gætu hlustað á á hverjum tíma hefðu auglýsingar, þannig að það mátti standa þannig að verki að reka sjónvarpsstöð sem allir sæju og hafa auglýsingar í henni. Hins vegar gleymist það oft að það er mikill mismunur á rekstrargrundvelli fyrir sjónvarp eftir því hvaða svæði landsins það á að þjóna. Það er tiltölulega auðvelt að setja upp sjónvarp sem nær til þéttbýlisins hér, en það fylgir því verulegur kostnaður að koma því um land allt og þess vegna ekki óeðlilegt að Ríkisútvarpið sjónvarp hefði þar vissan forgang. Og enn stöndum við þannig að við eigum eftir að gera mjög stóra hluti í dreifingu sjónvarpsins. Við eigum eftir að koma sjónvarpinu út á miðin eins og hér kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl. Ég held þess vegna að sú þáltill. sem hér liggur fyrir sé á margan hátt þörf, en ég vil engu að síður lýsa því yfir að ég er ekki spenntur fyrir að velta því hér upp hvort Ríkisútvarpið eigi að vera sjálfseignarstofnun eða hvort hún eigi að vera eign ríkisins. Mín skoðun er sú að hún eigi að vera eign ríkisins. Það má líta á íslenska ríkið sem félag, félag allra Íslendinga, og Ríkisútvarpið er einfaldlega eign þessa félags, þ.e. þjóðarinnar allrar. Og hvers vegna mætti þetta stærsta félag á Íslandi ekki eiga sitt útvarp og reka það? Hvers vegna þarf alltaf að rétta einhverjum litlum hópum aðstöðuna? Þessu er ekki slegið fram hér. Þessu er aðeins velt upp sem hugsanlegum möguleika og ég vildi að mín afstaða í þessu máli kæmi skýrt fram. Ég vil bæta því við hér í lokin að ég varð fyrir verulegum vonbrigðum þegar ég sá hvernig menningarsjóður útvarpsstöðva hafði verið notaður og verð að segja eins og er að með því máli þarf að fylgjast grannt, að þar eigi sér ekki stað nein misnotkun.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær ágætu ræður sem hér hafa verið fluttar. Það hafa komið hér tíu þm. og í raun og veru tekið undir till., þm. úr öllum flokkum sem eiga fulltrúa á hv. Alþingi nema einum. Ég tel ástæðu til að þakka þann stuðning sem fram hefur komið í orðum þessara manna. Ég dreg það ekkert í efa að á bak við þau orð er vilji til athafna eða ég hef enga ástæðu til að ætla annað og vil helst trúa því að það sé þannig að menn vilji taka á þessu. Ég man auðvitað eftir því sem gerðist hér við afgreiðslu lánsfjárlaga þegar þm. stjórnarliðsins ákváðu að skerða tiltekna tekjustofna Ríkisútvarpsins. Það getur hins vegar vel verið að þessi umræða hér í dag sé til marks um það að þetta vilji menn aldrei aftur gera og því vil ég trúa og ég fagna því að menn skuli gefa jafneindregnar yfirlýsingar um stuðning við þessa till. og hér hefur komið fram. Ég vil taka undir margt af því sem hér hefur komið fram, m.a. það sem hv. 1. þm. Suðurl. nefndi í sambandi við sjómennina. Það lýtur að þjónustu langbylgjunetsins. Ég vil einnig víkja að því sem hv. 5. þm. Vesturl. nefndi og segja að ég tel að Ríkisútvarpið þurfi að taka þátt í samkeppninni um afþreyingarefnið líka, til þess að tryggja sér m.a. aðgang að auglýsingamarkaðnum. Það sjá það allir að ef Ríkisútvarpið færi út úr samkeppninni um afþreyingarefni, þá þýðir það það að Ríkisútvarpið missir auglýsingamarkað og ég held að það væri frá þeim bæjardyrum séð óeðlilegt. Líka frá þeim bæjardyrum að það á að mínu mati ekki að láta einkaaðila í þessu þjóðfélagi um það eina að annast rekstur starfsemi sem hefur jafnmikil áhrif á ungt fólk og útvarpsstöðvar hafa. Ég vil aðeins víkja að því sem hv. 1. þm. Vesturl. sagði. Spurningin er kannski ekki eingöngu um góðan vilja, heldur er spurningin um það hvað menn láta hafa forgang. Er það þannig þegar kemur að atkvæðagreiðslu um málefni Ríkisútvarpsins við afgreiðslu fjárlaga að Ríkisútvarpið eigi nægilega marga vini á Alþingi til þess að þeir láti Ríkisútvarpið hafa forgang fram yfir eitthvað annað? Því auðvitað er það takmarkað sem við höfum til skiptanna þegar við erum að afgreiða fjárlög á hverjum tíma. Það var stundum sagt hér áður að það væri erfitt að fá þm. til að samþykkja fjárframlög til fjallvega, vega yfir heiðar, vegna þess að við þá vegi búi engir kjósendur, þeir vegir eigi engin atkvæði. Aftur á móti þegar komið er niður í byggð, þá eru auðvitað bæirnir þar við vegina á stangli, enn þá a.m.k. Og menn eru tilbúnir til að taka á þeim hlutum en fjallvegirnir, svo mikilvægir sem þeir eru, eiga fáa vini. Mé; finnst stundum að líkja megi Ríkisútvarpinu við þessi fyrirbæri í okkar framkvæmdum. Þetta er samtengjandi þáttur í öllu okkar menningarlífi sem okkur verður öllum að þykja vænt um og við verðum öll að láta hafa forgang þegar við erum að taka ákvarðanir um fjárveitingar á vegum ríkisins. Varðandi sjálfseignarstofnun þá tek ég það fram að ég spyr að þessu í þessari till. og ég segi fyrir mig, ég tel að Ríkisútvarpið eigi að vera sjálfseignarstofnun ríkisins. Það á að vera alfarið eign ríkisins. Það kemur ekkert annað til greina í mínum huga. Það sem ég er að hugleiða í þessu efni er það að Ríkisútvarpið hafi sjálfstæði, t.d. í samkeppni um starfsfólk og aðra starfsaðstöðu, sérstaklega á þeim tímum þegar Ríkisútvarpið á við vissa erfiðleika og aðlögunarerfiðleika að etja eins og nú er um að ræða. Mér hefur aldrei komið til hugar að það eigi að hleypa neinum öðrum aðilum til eignarhalds á Ríkisútvarpinu. Ég mundi alfarið verða á móti því. En Ríkisútvarpið á að vera sjálfstæð ríkisstofnun. Við notum þarna orðið sjálfseignarstofnun, kannski væri eitthvert annað orð heppilegra, um það geri ég engan ágreining. Ég vil að tvennt fari saman: annars vegar sjálfstæði og hins vegar ríkiseign á þessari mikilvægu stofnun. Að öðru leyti finnst mér við eigum að velta því fyrir okkur að hve miklu leyti Ríkisútvarpið á að geta haft sjálfstæði um sína tekjustofna. Það þarf líka að velta því fyrir sér hvort afnotagjöldin eru í raun og veru enn þá heppilegasti grundvöllurinn í þessum efnum eins og þau eru. Ég held að það eigi að vera afnotagjöld en það megi velta því fyrir sér hvort ekki á að leggja afnotagjöld á fyrirtæki líka. Nú eru afnotagjöld bundin við einstaklinga, en fyrirtæki greiða ekki afnotagjöld til Ríkisútvarpsins nema í mjög takmörkuðum mæli. Mér fyndist koma til greina að þáttur í tekjuöflun ríkissjóðs væri nefskattur eða fyrirtækjaskattur sem legðist á hvert einasta fyrirtæki í landinu sem allir vita að eru hvort eð er með mörg útvörp og sjónvörp o.s.frv. Þetta vil ég leggja hér inn í þessa umræðu vegna þess að ég held að það gæti orðið til þess að styrkja Ríkisútvarpið. Það er líka mikilvægt sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson benti á hér áðan að það var um það samstaða hér á sínum tíma að Sjónvarpið ætti að sitja eitt að auglýsingum, þ.e. ríkissjónvarpið. Síðan var því breytt hér í þinginu. Ég leyfi mér að hafa þá ágiskun uppi að ef þessi tillaga um auglýsingar í sjónvarpsstöðvum hefði ekki verið samþykkt á sínum tíma, þá væri Ríkisútvarpið 300–400 millj. kr. ríkara á ári en raun ber vitni í dag. Ég vil svo að lokum segja það að mér leiðist þetta tal um það að þessar stöðvar, Stöð 2 og bylgjurnar og stjörnurnar, þetta sé eitthvað frjálsara en Ríkisútvarpið. Auðvitað er Ríkisútvarpið frjáls stofnun sem lýtur auðvitað lögmálum lýðræðis í þessu þjóðfélagi með ákveðnum hætti sem við höfum sett reglur um. Þess vegna er ákaflega vitlaust, að mínu mati fyrir minn smekk og mínar lífsskoðanir, að tala um þessar stöðvar sem eru í eigu fjármagnsins sem eitthvað frjálsari en hinar sem eiga að lúta lögmálum lýðræðis í þessu landi.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að árétta það við hv. 1. þm. Suðurl. að sala á dreifikerfi Rásar 2 kemur í mínum huga eingöngu til greina ef það er stefna Ríkisútvarpsins að vera eingöngu með afþreyingar- og tónlistarútvarp. Ef þeir hins vegar taka upp þá skynsamlegu stefnu að fara inn á menningarsviðið með þessa rás eða það dreifikerfi, inn í skólaútvarp t.d., eins og ég nefndi hérna áðan, þá er í mínum huga þessi umræða um söluna á dreifikerfinu óþörf. Ég vil spyrja menn: Hvernig mundu þeir bregðast við ef Sjónvarpið færi út í það að taka inn sams konar stöð og Stöð 2 er í dag? Er þetta ekki svona ámóta dæmi og við erum að tala um hér? Eigum við að setja upp aðra afþreyingarsjónvarpsstöð? Ég vil mótmæla alfarið þeirri hugmynd sem hv. 1. flm. kom með hér að taka afnotagjald af fyrirtækjum. Ég veit ekki betur en að eigendur fyrirtækja greiði þegar afnotagjöld. Vill hann að einstakir aðilar í þjóðfélaginu greiði tvö afnotagjöld? Ég sé engin rök fyrir þessu. Hins vegar tel ég að það megi taka upp umræður um það hvort afnotagjöld eigi ekki að vera innifalin í skattkerfinu. Af hverju er verið að leggja þessi afnotagjöld beint á? Ég tel að við séum skattpíndir nóg og það sé rúm inni í skattkerfinu fyrir afnotagjöldin. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson kom inn á það að allir geti hlustað á öll útvörp. Auðvitað er það rétt. En það er bara ein stöð sem við þurfum að borga afnotagjöld af og þar er náttúrlega misræmi gagnvart hinum frjálsu stöðvum. Auðvitað eru þær miklu frjálsari en Ríkisútvarpið. Á því er enginn vafi. Varðandi það að ef svo færi að Rás 2 yrði seld eða færi í hendur einkaaðila, þá talaði flm. um það að Ríkisútvarpið yrði af miklum tekjum vegna auglýsingataps. Það er ósköp einfalt hreinlega að skattleggja þá á móti þær auglýsingatekjur sem færast yfir til frjálsu stöðvanna þannig að Ríkisútvarpið þarf ekkert að verða af þessum tekjum þó að Rás 2 yrði færð til.



Herra forseti. Ef ég ætti að velja á milli frelsis lýðræðisins og frelsis fjármagnsins, þá tæki ég frekar frelsi lýðræðisins vegna þess að ég tel að ófrelsi fjármagnsins sé í rauninni það versta og háskalegasta og við þekkjum það ákaflega vel í þessu landi um þessar mundir. Sérstaklega hygg ég að það sé mjög ljóst á alþýðuheimilunum sem eru að basla við að borga matarskattinn að það er ekki mjög mikið frelsi sem þær fjölskyldur búa við. En ég þakka hv. 5. þm. Vesturl. fyrir að hefja þessa umræðu því að hún er þörf. Við skulum taka á þessu lotu við tækifæri, frelsi fjármagnsins eða frelsi fólksins, en þar eru pólarnir í íslenskri pólitík líka.



Hæstv. forseti. Það er svolítið skrýtin fullyrðing sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Hvernig ætlar hann að aðskilja frelsi fólksins frá frelsi fjármagns? Þar sem fólk er ekki frjálst og fær ekki að nota það fjármagn sem það ræður yfir, þar ríkir ekki frelsi. Þar sem fjármagnið er ekki frjálst og fólkið er líka heft ríkir heldur ekki frelsi. Það verður að fara saman frelsi beggja til þess að hægt sé að njóta bæði frelsisins og fjármagnsins.



Herra forseti,. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 599 um endurskoðun lánskjaravísitölu. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa fimm manna nefnd til þess að endurskoða grundvöll lánskjaravísitölunnar." Svo sem allir vita og raunar hefur oft verið rætt, þá er sú lánskjaravísitala sem við höfum valið og búum við eingöngu kostnaðartengd. Hún tekur á engan hátt mið af launaþróun eða gengisþróun í þjóðfélaginu. Lánskjaravísitalan er samsett að 2/3 hlutum úr framfærsluvísitölu og 1/3 úr byggingarvísitölu og það er eðli beggja þessara vísitalna að þær mæla kostnað, fyrst og fremst kostnað. Þá komum við að einni meginspurningu sem menn hljóta að verða að gera upp við sig þegar íhugað er hversu viðamikið hlutverk lánskjaravísitölunnar er í íslensku þjóðfélagi og það er: Hvert er hlutverk lánskjaravísitölunnar? Er það hlutverk lánskjaravísitölunnar að mæla tekjur af fjármagni? Eða er það hlutverk lánskjaravísitölu að mæla verðbreytingar eigna, þ.e. að meta verðbreytingar af fjármagni á sama hátt og verðbreytingar eða í svipuðum mæli og verðbreytingar annarra eigna? Eða er það í þriðja lagi hlutverk lánskjaravísitölu að mæla lánskjör? Í fjórða lagi: Er það hugsanlegt að það sé hlutverk lánskjaravísitölu að mæla verðbreytingar? Hvað er það sem við höfum ætlað lánskjaravísitölunni að mæla? Ég held að það megi velta því lengi fyrir sér og nú þegar við höfum notað þessa lánskjaravísitölu í ein sjö til átta ár þá er ástæða til þess að líta yfir farinn veg og kanna hversu þessi lánskjaravísitala hefur þróast, hvaða áhrif hún hefur haft í þjóðfélaginu og hvernig hún hefur þróast miðað við ýmsar aðrar stærðir í efnahagslífi Íslendinga. Ef menn vilja miða við það að tekjur af sparifé eða tekjur af fjármagni almennt eigi að mælast út frá lánskjaravísitölu og lánskjaravísitalan sé hinn raunverulegi viðmiðunargrunnur fyrir raunvexti, þá er ég þeirrar skoðunar að grunnur lánskjaravísitölunnar sé rangur sem kostnaðargrunnur. Ef hann er fyrst og fremst hugsaður sem tekjugrunnur fyrir fjármagn þá ætti hann að taka viðmiðun af annarri tekjuþróun í þjóðfélaginu. Það er óeðlilegt á sama tíma og menn segja ekki unnt að verðtryggja laun eða binda aðrar efnahagsstærðir við kostnaðareiningar í þjóðfélaginu að binda eina stærð sem væru tekjur af fjármagni eingöngu við kostnaðarþróun. Ég hygg að það sé á allan hátt óeðlilegt að setja tekjur af fjármagni á þann hátt skör ofar en þær tekjur sem unnið er fyrir og aflað með hörðum höndum. Ef menn telja að hér sé um tekjuviðmiðun að ræða fyrir sparifé þá verða menn að breyta þessum grunni þannig að hann taki mið af tekjuþróun. Ef menn vilja að lánskjaravísitala mæli þróun eigna í þjóðfélaginu þannig að hún meti breytingar eigna eða verðmætabreytingar á fjármunum á sama hatt og verðmætabreyting verður á eignum í þjóðfélaginu, þá þurfa menn líka að taka inn nýjar stærðir í þennan grunn, sem eingöngu mælir kostnaðarbreytingar á sama tíma og aðrar eignir í þjóðfélaginu eða mat þeirra er að mestu leyti háð ýmsum markaðslögmálum. Þá er óeðlilegt að mæla eðlilegar verðbreytingar á fjármagni og sparifé á sama hátt eingöngu út frá kostnaði og gera þar greinarmun á eignum í fé eða fjármagni og öðrum eignum á hinn veginn. Sé lánskjaravísitölu ætlað að mæla lánskjör og hún sé vísitala á lánskjör, þá hygg ég að það orki mjög tvímælis að hún sé byggð upp þannig að hún taki eingöngu mið af kostnaði, en á engan hátt af gengi. Og þegar horft er til tekjuþróunar og gengis virðist mér sem einmitt þetta tvennt hafa kallað fram misgengi í þjóðfélaginu. Lánskjör sem byggð eru upp, ef menn eru að tala um lánskjör á þennan hátt, út frá kostnaðarbreytingum ganga mjög á skjön eða misganga við önnur lánskjör í kringum okkur. Og það er ljóst að ef gengisviðmiðun kemur ekki inn í lánskjaravísitölu þá mun lánskjaravísitala sem mælir lánskjör á þann hátt sem þessi gerir valda miklu misgengi fyrir útflutningsatvinnuvegina vegna þess að lánskjör og fjármagnskostnaður verður miklu hærri, í þeirri þróun sem verið hefur hér að undanförnu, hér innan lands en erlendis sem veldur aftur því að fjármagnskostnaður útflutningsatvinnuveganna hjá okkur verður miklu meiri en samkeppnisaðila í öðrum þjóðfélögum. Ef í fjórða lagi menn vilja að eingöngu sé um að ræða verðbreytingar og að lánskjaravísitölu sé ætlað að mæla verðbreytingar er ég kominn að þeirri niðurstöðu að slík viðmiðun sé órökréttust af öllum þeim sem ég hef áður nefnt og tek þá enn fram að verðtrygging fjármagns óháð allri annarri þróun og allri annarri verðþróun í þjóðfélaginu er mjög óeðlileg. Óeðlilegt er á allan hátt að mínu viti að verðtryggja á þennan hátt einn þátt í þjóðfélaginu þegar menn treysta sér ekki til að verðtryggja aðra. Vilji menn mæla verðbólgu verður það auðvitað endalaust spurning á hvern hátt menn vilja mæla hana. Ég tel þess vegna að nú þegar við höfum notast við þessa lánskjaravísitölu í 7–8 ár sé mikil ástæða til að við skoðum á hvern hátt hún hefur skilað sínu hlutverki. Hefur hún náð því sem við ætluðumst til af henni? Er hún óeðlilega upp byggð? Hvernig hefur hún þróast miðað við þróun annarra efnahagsstærða í þjóðfélaginu? Reyndar hygg ég, miðað við þá þróun sem verið hefur í okkar efnahagslífi, að óeðlilegt sé að verðbinda eina stærð á þann hátt sem hér er gert. Ég hygg að það dragi úr sveigjanleika í okkar efnahagslífi og ég vil sérstaklega taka það fram að ég tel mjög hæpið í íslensku þjóðfélagi, ef ekki alveg fráleitt, að binda skammtímafjárskuldbindingar við lánskjaravísitölu eins og hér er gert, lánskjaravísitölu sem byggð er upp eingöngu af kostnaðarliðum, vegna þess að okkar þjóðfélag er svo sveiflukennt og hinar ýmsu stærðir sveiflast á mjög mismunandi vegu og á tiltölulega stuttum tíma getur misgengi milli stærða í efnahagslífinu orðið slíkt að verulegur skaði eða verulegt tjón getur hlotist af þegar ein stærð eins og fjármagn eða fé er bundið á þennan hátt við ákveðnar stærðir eins og kostnaðarbreytingar. Þetta höfum við séð varðandi misgengishópana þegar litið er til húsnæðiskaupa og þegar misgengi varð milli launa og fjármagns þar sem sumir urðu fyrir gífurlegu tjóni. Ég hygg að við sjáum þetta líka í misgengi gengis og lánskjara sem er að verða núna. Það má hins vegar segja að líklegt sé að á löngum tíma jafnist þessar sveiflur út þannig að binding á þennan hátt á langtímaskuldbindingum sé síður hættuleg en skammtímaskuldbinding. Sveiflujöfnun kemur fram til lengri tíma en á skömmum tíma getur verið um verulegar hættur að ræða. Grunnurinn er mjög viðkvæmur fyrir skammtímasveiflum og felur í sér margar, margar hættur. Ég ítreka síðan að lokum þetta: Það er í fyrsta lagi mín skoðun að mjög óeðlilegt sé að verðtryggja eða binda fé sem eina stærð í þjóðfélaginu við kostnaðarbreytingar. Ég vil síðan segja það að ég held að menn þurfi að meta hlutverk lánskjaravísitölunnar upp á nýtt í ljósi þess tíma sem hún hefur gilt, hvað það er sem við ætlumst til af henni, og skoða hvernig hún hefur nýst. Ég hygg að það sé mikill vandi að finna eðlilegan og sannfærandi grunn fyrir lánskjaravísitölu ef það yfir höfuð er hægt. Vísitölubinding þekkist í öðrum löndum. Mér er ekki kunnugt um hvort hún er eingöngu miðuð við kostnað og það þyrfti að skoða sérstaklega er á hvern hátt vísitölubinding fjármagns eða fjárskuldbindinga fer fram í öðrum löndum og hver reynsla er af henni þar.  Ég held þess vegna og ítreka það að það sé mikil nauðsyn og margir sem eiga mikið undir því að þessi grunnur sé skoðaður og legg til, herra forseti, að þessari till. verði að loknum umræðum vísað til allshn.



Herra forseti. Þessar umræður eru kannski að einhverju leyti framhald af þeim umræðum sem urðu áðan um till. þeirra borgaraflokksmanna en e.t.v. væri ástæða til þess að rifja upp út af þessu hvaða hlutverki peningar gegna í þjóðfélaginu. Hlutverk peninga er þrenns konar. Í fyrsta lagi þurfa þeir að vera reikningseining vegna þess að við reiknum allt í peningum. Í öðru lagi eru peningar gjaldmiðill vegna þess að við notum peningana til þess að borga og í þriðja lagi eru peningar síðan tæki sem við notum til þess að geyma verðmæti frá einum tíma til annars, þ.e. við vinnum og spörum og notum síðan afraksturinn, það sem við spörum, og setjum það í peninga og geymum til þess að eyða því einhvern tíma seinna. Þegar verðbólga er geta peningar ekki gegnt þessu þriðja hlutverki sínu, þ.e. að geyma verðmæti, og þess vegna hafa menn fundið upp þetta tæki, verðtrygginguna, til þess annaðhvort að líta á það sem nýjan gjaldmiðil eða þá að það sé til þess að stoppa í þetta gat, að peningarnir geti gegnt sínu hlutverki. Ég held að sá mælikvarði sem við notum, lánskjaravísitalan, eða þess vegna einhver önnur vísitala, sé fyrst og fremst hitamælir. Hún mælir m.ö.o. verðbólguna og er eitthvert tæki sem við notum til þess að finna hitann, finna verðbólguna, og að hjálpa peningunum til þess að verða þetta tæki til þess að geyma verðmæti. Þeir vextir sem eru á fjár magnsmarkaðinum fara af sjálfu sér eftir því hvaða hitamælir er notaður. Ef enginn hitamælir er, ef engar vísitölur eru erum við bara með þess háu nafnvexti eins og í dag, nú ef vísitalan er ónýt fara vextirnir að sjálfsögðu eftir því. Annað sem komið hefur fram í þessum umræðum er sá misskilningur að verðtrygging launa sé eitthvað sem ekki sé leyft. Það er leyft í dag að verðtryggja laun. Það eru engin lög á móti verðtryggingu á launum en verðtrygging launa er hins vegar samningsatriði og það hefur verið niðurstaða aðila að kjarasamningum, allra, að ekki ætti að verðtryggja laun með sama hætti og gert var áður. Hér áður fyrr eða á mestu verðbólgutímunum var samið um tiltölulega lágar grunnkaupshækkanir og launin voru verðtryggð. Í dag er búið að snúa þessu við. Nú er samið um tiltölulega miklar hækkanir, en síðan er verðtryggingin hins vegar minni. Í öllum þessum tengingum á milli vísitölunnar og launanna þarf að taka tillit til þess. Það sem mér finnst hins vegar að ætti að gera og koma inn í þessa umræðu er það að hér á Íslandi er í raun og veru bannað að gera samninga, fjárskuldbindingar, nema þá annaðhvort í íslenskum krónum eða í verðtryggingu miðað við lánskjaravísitölu. Ég held að það væri best fyrir þjóðfélagið ef gengi krónunnar væri frjálst og samhliða mætti þá semja um allt í erlendri mynt eða hvaða mynt sem menn vildu og þá að semja mætti um laun eða fjárskuldbindingar eða hvað sem er annað í dollurum, mörkum eða hverju sem er. Þá held ég að viðhorf manna mundu breytast gagnvart krónunni og þá mundi hún verða í eðlilegri samkeppni um það hvað fólk vildi nota og ég held að það mundi styrkja krónuna þegar upp er staðið. Að síðustu vil ég ræða aðeins þessar sveiflur á laununum og verðlaginu. Síðan lánskjaravísitalan var tekin upp er í raun og veru aðeins eitt tímabil þar sem launin hafa hækkað minna en vísitalan og það er frá miðju ári 1982 til miðs árs 1983, þ.e. þegar þjóðin var að taka á sig annars vegar efnahagsáfall þar sem ytri aðstæður versnuðu og hins vegar efnahagsáfall af völdum stjórnarfarsins. Þetta kostaði það að launin hækkuðu um kannski 10–15% meðan vísitölurnar ruku upp úr öllu valdi þannig að kaupmáttur lækkaði um 30% en það var aðeins á þessu árs tímabili. Síðan þá, frá miðju ári 1983, hafa laun, sama á hvaða mælikvarða þau eru mæld, hækkað meira en vísitölurnar. Þeir sem hafa tekið lán eftir mitt ár 1983 hafa því með þessum endurgreiðslum borgað minni og minni hluta af sínum launum til baka af verðtryggðum lánum. Þetta er staðreynd. Kaupmáttur hefur farið samfellt hækkandi síðan á miðju ári 1983. Vandamálið kom hins vegar upp fyrir þá sem tóku lán fyrir þennan tíma, þ.e. fyrir mitt ár 1982, og hafa verið að borga af þessum lánum síðan. Ef við hins vegar tökum kaupmáttinn eins og hann er í dag er hann hærri en hann hefur nokkru sinni verið. Með því að miða lánskjaravísitöluna við laun mundi launafólk vera að tapa miðað við þessar endurgreiðslur.



Hæstv. forseti. Það er svo erfitt, afskaplega erfitt, að telja fólki trú um, fólki sem alltaf hefur getað staðið í skilum þangað til áhrif sérfræðinganna í peningamálum fóru virkilega að hafa áhrif, að kaupmáttur launa sé meiri nú borið saman við lánskjaravísitölu eða lánakjör en nokkurn tíma áður. Fyrirtæki sem ganga vel, hafa sæmilega álagningu, ráða ekki við álagninguna sem er á peningunum vegna þess að álagningin á vöruna er lægri en álagningin á peningana og þess vegna eru fyrirtæki að loka um land allt og þess vegna er það sem Lögbirtingablaðið er skrá yfir fólk í vanskilum, fólk sem er ekki vanskilafólk. Það er alveg rétt að ef fyrirlestur um peninga sem slíka er haldinn væri ágætt að byrja hann með því að tala um að peningar eru reiknieining. Það er líka ágætt að tala um peninga sem gjaldmiðil. Þetta er allt rétt. Það er líka rétt að tala um peninga sem möguleika á að geyma verðmæti, og það er akkúrat það sem við höfum verið að tala um, að þessi verðmæti sem búið er að breyta í peninga verði ekki betur geymd af mannanna völdum með vísitölu, hún er af mannanna völdum, að þau verði ekki betur geymd þannig en verðmætin sem eru í mannskepnunni sjálfri sem við eigum eftir að breyta í þessi veraldlegu verðmæti. Það er það sem guð gaf okkur til þess að lifa af. Það eru möguleikarnir sem í okkur búa til þess að breyta orkunni og öðru sem hann gaf okkur í þau verðmæti sem við þurfum að lifa af. Það þýðir ekkert að koma hér upp og segja að þessi verðmæti hafi haldist hönd í hönd. Það er einfaldlega ekki rétt hvaða teoríu sem við viljum nota. Fólkið svarar fyrir sig sjálft. Það ræður ekki við þessar hækkanir sem hafa komið til viðbótar við það sem áður var. Það ræður ekki við að borga 22 milljörðum meira í skatta 1988 en 1987 án þess að fá hækkun launa. Það gerir það ekki. Það borgar enginn 25% meira fyrir matvöruna án þess að fá hærra kaup. Við getum talað fram og til baka um málið, byrjað þessar umræður aftur og aftur og aftur, en staðreyndirnar tala miklu skýrara máli en teoríurnar sem ekki ganga upp. Það er alveg ljóst.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. v. gerði það að umræðuefni að kannski væri lánskjaravísitalan ekki hvað síst hitamælir. Ég held að við þurfum hitamæli. Ég held að við þurfum að hafa mæli á verðbólguna í landinu. Ég held að það sé engin spurning, og við getum haft hann. En lánskjaravísitalan er í rauninni miklu, miklu meira. Hún er gífurlegur áhrifavaldur. Hv. þm. sagði líka: Það er auðvitað frjálst að semja um verðtryggingu launa, en niðurstaðan hefur orðið sú að ekki ætti að verðtryggja laun. Þá geta menn velt fyrir sér af hverju. Ef menn, og kannski hefur eitthvað af því sem ég var að reyna að segja ekki verið nægilega skýrt og það farið þess vegna að hluta fram hjá hv. þm., ætla sér að nota.lánskjaravísitöluna til þess að vera grunnur fyrir raunvexti, þ.e. að raunvextir séu það stig sem lagt er ofan á lánskjaravísitöluna, þurfa menn að gera sér grein fyrir því hver grunnurinn er. Er grunnurinn verðbólgugrunnur eða er hann mat á almennri eignaþróun í landinu? Og auðvitað hljóta menn að horfa á það: Er eðlilegt að verðbinda sparifé á annan hátt en aðrar eignir í þjóðfélaginu, að aðili sem kaupir fasteign geti hæglega lent í því að þó að hann borgi talsvert mikið niður af láninu skuldi hann verulega mikið fé eftir að hann hefur selt fasteignina eða að misgengi verði á þann hátt sem orðið hefur á launum og lánskjörum sem hv. þm. reyndar skýrði mjög vel á hvaða tímabili hafði skeð en varð samt sumum mjög erfitt mál? Ég held þess vegna að það sé ekki endilega mjög langt á milli okkar í þessu. Ég held að við þurfum hitamælinn, en spurningin er kannski út frá hverju við mælum raunvexti. Hvaða hlutverk er það sem við ætlum þessari lánskjaravísitölu og hvernig hefur hún gegnt því hlutverki miðað við þróun annarra stærða í þjóðfélaginu? Ég er þeirrar skoðunar að það sé svo margt sem á henni hangir og henni tengist sem hefur svo gífurleg áhrif á líf hins almenna manns í þjóðfélaginu að það sé eðlilegt og nauðsynlegt á þessari stundu að við skoðum það hvernig hún hafi gegnt sínu hlutverki og hvort hún sé æskilegur mælikvarði. Sjálfur er ég alveg sannfærður um að hún er stórhættuleg á skammtímafjárskuldbindingum, alveg stórhættuleg. Ég held að það sé nægilega mikið happdrættisþjóðfélag sem við lifum í þó að við aukum ekki á það á þennan hátt. Þess vegna er ég sannfærður um að það væri okkur mikið til góðs að þessi mál væru tekin til endurskoðunar nú á þessari stundu.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 650. Meðflytjendur mínir eru þingkonur Kvennalistans, Guðrún Agnarsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að beita sér fyrir því að auka og bæta þjónustu og ráðgjöf sérskólanna við fatlaða nemendur í grunnskólum, kennara þeirra og foreldra um allt land." Það er misjafnt hvaða mælikvarði er notaður á það hvort þjóð er menningarþjóð eða ekki. Stundum er miðað við hvort notað er mikið eða lítið af sápu eða hvort þjóðin á marga eða fáa bíla, jafnvel hvort fólk vinnur langan eða skamman vinnudag. Ein leiðin til að meta þetta atriði er að líta á hvernig tekið er á málefnum hinna veikbyggðari og þeirra sem skapa ekki veraldleg verðmæti, eins og t.d. aldraðir og fatlaðir. Ef við notuðum síðustu mælistikuna á okkur Íslendinga fengjum við meðalmennskustimpil á menningarstöðu okkar. Við getum sagt að ýmislegt gott er gert varðandi málefni þeirra sem minna mega sín en það er líka heilmargt sem gæti verið í betra horfi. Það sem mál mitt snýst hér um er skólaganga fatlaðra barna, en sum þeirra þurfa að sækja skóla sem þeim hentar um mjög langan veg. Flest rök hníga að því að miklar breytingar, sem verða skyndilega á högum barna, séu þeim óhollar. Okkur Íslendingum ber að sjá til þess að börn okkar fái að alast upp í sínu eðlilega umhverfi. Þess vegna verðum við að gera skólum landsins kleift að sinna þeim nemendum sem ekki falla að öllu leyti inn í það munstur sem við höfum búið okkur til. Vissulega höfum við gert stórátak í þessum efnum en þó er enn langt í land. Í grunnskólalögunum frá 1974, 42. gr., segir orðrétt, með leyfi forseta: "Við setningu námsskrár og skipulagningu námsefnis fyrir grunnskóla skal þess sérstaklega gætt að öllum nemendum séu gefin sem jöfnust tækifæri til náms." Í lögum um málefni fatlaðra frá 1983, 1. gr., segir orðrétt, með leyfi forseta: "Markmið þessara laga er að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna." Þarna er fallegur lagabókstafur en framkvæmdinni er ábótavant. Í flestum sérskólum eru nú börn sem gætu verið í almennum skólum ef þjónusta við þá væri aukin. Nú er gert ráð fyrir að skólarnir geti sótt sérfræðiþjónustu á fræðsluskrifstofurnar. Vissulega er það nauðsynlegt og í mörgum smærri tilfellum dugar það. Ef um alvarlegri tilvik er að ræða er brýnt fyrir kennara að hitta aðra kennara og fagfólk sem er að vinna með svipaða einstaklinga, þannig að þeir einangrist ekki faglega, heldur fái að kynnast kennslugögnum og starfsaðferðum sem reynast best að mati þeirra sem mestar forsendur hafa til að meta hvað gagnlegast er. Þess vegna ætti einn þátturinn í aukinni og hættri þjónustu við fatlaða einstaklinga og aðstandendur þeirra að vera sá að koma á fót starfsemi við sérskólana í landinu þar sem boðið væri upp á námskeið, þ.e. tímabundna dvöl, fyrir viðkomandi aðila. Einnig þarf að bjóða þar upp á faglega ráðgjöf fyrir þá kennara sem annast fötluð börn úti í grunnskólunum. Nauðsynlegt er að sú ráðgjöf fari fram að hluta til úti í hinum almenna skóla. Að sjálfsögðu þurfa sérkennslufulltrúi og aðrir sérfræðingar fræðsluumdæmisins að vera með í ráðum. Í sumum af sérskólum landsins eru eða hafa verið starfandi ráðgjafar sem sinna fólki utan skólans en það hefur verið ætlaður of lítill tími í það til þess að sinna öllu landinu. Einnig þurfa þau fræðsluumdæmi sem fá ráðgjafann á vettvang að greiða ferðir hans, þannig að dreifbýlis- og þéttbýlisbúar sitja ekki við sama borð hvað varðar þessa þjónustu. Starfsemi í svipuðum dúr og ég hef lýst hér að framan er nú við Heyrnleysingjaskólann. Til að varpa skýrara ljósi á mál mitt vitna ég í Fréttabréf ráðgjafarþjónustu Heyrnleysingjaskólans frá því í október 1987 þar sem fjallað er um námskeið fyrir heyrnarskert börn í grunnskólum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: "Á þessu skólaári . hyggjumst við brydda upp á nokkurri nýbreytni til að bæta þjónustuna við þessa nemendur. Við ætlum að bjóða upp á námskeið hér við Heyrnleysingjaskólann þar sem börn með þessa fötlun koma saman, 3–4 í senn, og dvelja hjá okkur í tvær vikur. Við munum leggja áherslu á að kanna hvar þau standa námslega, einkum þó hvernig mál þeirra, málskilningur og hæfni til að tjá sig er miðað við aldur og stig fötlunar. Þeim býðst kennsla í tónstofu skólans, í þjálfun á heyrn, heyrnarminni og hljóðfalli, undirstöðuatriði fyrir betra og réttara tal. Tæknimaður skólans og Heyrnar- og talmeinastöðvar munu verða okkur innan handar við að stilla heyrnartæki barnanna og annan hjálparbúnað. Þetta verða helstu áhersluatriði námskeiðanna. Þá er enn ótalinn einn mikilvægasti þátturinn sem næst við fyrirkomulag sem þetta, sá félagslegi. Börn með þessa fötlun fá tækifæri til að kynnast, ræða sín mál og benda okkur á leiðir til að mæta sem best þörfum þeirra. Það skapast eðlileg tengsl milli þeirra innbyrðis og milli þeirra og Heyrnleysingjaskólans. Á undanförnum árum höfum við tekið á móti nokkrum börnum, einu og einu í senn, og þær heimsóknir hafa reynst mjög jákvæðar, verið mikill stuðningur við barnið og kennara þess úti í almenna skólanum. Aðeins er um þrjú námskeið að ræða á þessu skólaári en við gerum okkur vonir um að geta aukið þessa þjónustu á næstu árum þannig að í framtíðinni tengist öll heyrnardauf börn ráðgjafarþjónustunni reglubundið á skyldunámsstiginu. Hversu oft börnin koma getur verið einstaklingsbundið og reynslan mun hafa áhrif á mótun og framvindu þessara mála. Börn utan af landi eiga þess kost að búa í heimavist meðan á dvöl stendur. Foreldri eða kennari geta fylgt barninu að hluta til eða alveg ef þau deila herbergi." Vitanlega hentar þetta fyrirkomulag ekki óbreytt fyrir annars konar fötlun, en það er hægt að nota hugmyndina og laga hana síðan að þeim hópi sem þjóna á hverju sinni. Leggja ber ríka áherslu á að "kerfið" sé sveigjanlegt og komi til móts við einstaklinginn. Heyrnleysingjaskólinn fær aðeins 2/3 hluta úr kennarastöðu til að sinna þessum þætti skólastarfsins. Ef tíminn sem ætlaður er í þennan starfa er skorinn við nögl er öruggt að hann nýtist ekki nógu vel. Óheyrilega margir bíða eftir að komast á námskeið, ferðir ráðgjafanna á vettvang verða mjög strjálar og ráðin sem þeir gefa því að einhverju leyti úr takt við umhverfi og aðstæður þó svo að ráðgjafar fræðsluskrifstofunnar séu í fullri samvinnu við þá sem koma frá sérskólunum. Einnig er öruggt að illa gengur að fá fólk í starfið því það er eins og að stoppa í sokk þar sem ilin er úr ef menn fá aðeins að vita af verkefnunum en hafa aldrei tíma til að koma þeim á einhvern rekspöl. Starfsemi sem þessi kostar endurskipulagningu í sérskólunum þar sem meiri hluti starfsfólks þarf að vera tilbúinn til þess að sinna kennurum úr öðrum skólum sem eru að vinna með börn með svipaða fötlun. Nú má eflaust leiða rök að því að þjónusta sem þessi sé dýr, en það má miklu frekar leiða rök að hinu gagnstæða. Það er dýrt að byggja og reka sérskóla og það er vissulega líka dýrt að annast fólk sem ekki getur séð um sig sjálft. Það eru meiri líkur á að fatlaður einstaklingur, sem elst upp við venjulegar aðstæður, læri á alla þá þræði sem mynda vef hins daglega lífs og verði því betur sjálfbjarga en sá sem slitinn er úr tengslum við fólk sitt og umhverfi um lengri eða skemmri tíma. Eins og við vitum öll býr fólk nú við mjög mikið misrétti hvað varðar skólagöngu fatlaðra barna eftir því hvar það er búsett á landinu. Þeir sem búa í höfuðborginni og nágrenni hennar geta farið í sérskóla en búið heima ef aðstæður heima fyrir leyfa. Einnig geta börn á Akureyri og þar um kring sótt Hvammshlíðarskóla en hann er þjálfunarskóli fyrir þroskahefta. Í rauninni er um fjóra kosti að ræða fyrir fötluð börn af landsbyggðinni. Þau geta flutt "suður" ásamt fjölskyldu sinni. Í flestum tilfellum veldur það fjölskyldunni bæði efnahagslegum og félagslegum erfiðleikum. Annar kosturinn er að senda börnin á fósturheimili eða vista þau á annan hátt nálægt þeim skóla sem hentar. Það ætti að vera óþarft að minna á það sálarstríð sem foreldrar og börn eiga í þegar slíkur aðskilnaður á sér stað. Það sama gildir um fötluð börn og heilbrigð að stórvægilegar breytingar, sem verða á félagslegum högum þeirra, eru þeim óhollar. Í reglugerð frá 1977 um sérkennslu segir í 22. gr., með leyfi forseta: "Enn fremur greiðir ríkissjóður fargjöld nemenda heiman og heim þrisvar á ári, svo og fargjöld vegna einnar ferðar beggja foreldra árlega, báðar leiðir, samkvæmt reikningum og úrskurði fræðslustjóra sé nemandi vistaður utan síns skólahverfis af ástæðum sem þessi reglugerð tekur til. Heimilt er með samþykki menntamálaráðuneytisins að greiða fargjöld foreldra oftar en að framan getur sé það talið af sérfræðingum nauðsynlegt vegna velferðar barnsins." Með öðrum orðum er verið að segja að foreldrar og börn eigi að hittast fjórum sinnum á ári. Þriðji kosturinn er sá að hafa barnið heima og foreldrarnir reyni að sinna því eins og mögulegt er. Síðasti kosturinn er að barnið fái kennslu í sínum heimaskóla. Það hefur færst í vöxt núna síðustu árin. T.d. eru nú 12 börn í Öskjuhlíðarskóla sem ekki eru úr Reykjavík eða af Reykjanesi. Veturinn 1982–1983 voru þar 25 börn af sama svæði. Þessi breyting er m.a. vegna þess að fleiri fjölskyldur flytja nú á höfuðborgarsvæðið ef börn þeirra þurfa að sækja skóla þangað. Önnur ástæða fyrir þessum minnkandi fjölda barna utan af landi í Öskjuhlíðarskóla er sú að þeim er frekar sinnt í grunnskólum sinnar heimabyggðar. Hið síðarnefnda er vissulega gleðileg þróun og sýnir þá viðhorfsbreytingu sem orðið hefur á síðustu árum. Vegna þessara breytinga á viðhorfum verður að auka og bæta þjónustu við hina almennu grunnskóla þannig að í raun sé mögulegt að sinna þar fötluðum einstaklingum. Núna er sú þjónusta sem þessi börn fá mikið til komin undir dugnaði og ýtni foreldra þeirra og kennara ásamt velvilja þess fólks sem vinnur við sérskólana. Þó ég hafi hér lagt áherslu á mál landsbyggðarinnar í þessu sambandi tek ég fram að nauðsynlegt er að skoða þessi mál öll í einni heild, hvort sem um er að ræða börn á grunnskólaaldri eða hálffullorðið fólk, einstakling í litlum sveitaskóla eða hópinn í sérskólanum. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að fara fram á að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og til hv. félmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 606, 302. máli Sþ., um neyðarsíma. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Árni Gunnarsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðmundur H. Garðarsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Stefán Valgeirsson og Steingrímur J. Sigfússon, eða þm. frá öllum flokkum. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta kanna með hvaða hætti er unnt að koma upp neyðarsímum með jöfnu millibili á erfiðum fjallvegum og heiðum til að tryggja betur öryggi vegfarenda. Jafnframt verði athugað hvað slíkar framkvæmdir mundu kosta. Ráðherra leggi fyrir Alþingi skýrslu um könnun þessa eigi síðar en 1. des. 1988." Það er kunnara en frá þurfi að segja hversu oft fólk hefur lent í ógöngum í alls kyns veðrum uppi á fjallvegum, heiðum og öðrum erfiðum leiðum. Hefur margur oft yfirgefið ökutæki sitt þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir um slíkt og farið að leita sér aðstoðar, farið að leita að sæluhúsinu, björgunarskýlinu eða bóndabæ. Því miður hafa slíkar ferðir allt of oft endað með hörmungum og þurfum við ekki að líta langt aftur í tímann til að finna nærtækt dæmi um slíkt. Ég fullyrði að ef neyðarsímum verður komið upp á okkar hættulegustu og erfiðustu vegum muni þeir á mjög skömmum tíma sanna gildi sitt og bjarga mannslífum. Ég þekki af eigin raun hvað það er að vera fastur uppi á fjallvegi með fullan bíl af litlum börnum og frúna í brjáluðum skafrenningi og ófærð. Ég hef reynt það að fara á lakkskónum að leita að sæluhúsi og það er lærdómsrík reynsla sem enginn á þó að sækjast eftir. Ég sá mörg sæluhús þarna uppi á fjallinu en ekkert þeirra reyndist það rétta, heldur einungis missýnir í hlíðum fjallsins. Það vildi mér og þeim sem labbaði þarna með mér til happs að eftir um það bil klukkutíma göngu mættum við jeppa sem þá var á leiðinni niður fjallið í öfuga átt. Aðspurður sagði bílstjóri jeppans að sæluhúsið væri langt frá því að vera í göngufæri og það væri óðs manns æði að ætla sér áfram. Því varð það að ráði að við fórum upp í jeppann og hann keyrði okkur til baka að okkar bifreiðum. Þar skildi hann okkur eftir en braust síðan sjálfur yfir fjallið og hringdi þaðan eftir aðstoð. Ég fullyrði að ef við hefðum ekki mætt þessum jeppa væri vafasamt að ég væri hér í ræðustóli í dag. Ég er hins vegar þess fullviss að ef neyðarsímar hefðu verið á þessari leið hefðum við leitað þeirra og þannig getað látið vita af okkur, ekki stefnt lífi okkar í hættu með fífldjarfri göngu í brjáluðum skafrenningi og hríð. En hvar eiga þessir símar að vera staðsettir? Ég tel að þeir eigi að vera staðsettir u.þ.b. tvo metra frá snjóstiku þannig að menn geti alltaf fylgt snjóstikum í leit sinni að símanum. Sú snjóstika sem sími er við verður að vera stærri og rammgerðari en venjulegar stikur þar sem engin hætta má vera á því að stikan láti undan veðri eða jafnvel hnjaski frá bifreið. Persónulega tel ég að bilið milli símanna megi ekki vera lengra en 3 km þannig að lengsta möguleg ganga í leit að símanum yrði þá tæplega 3 km. Æskilegra tel ég þó að þessi vegalengd verði styttri, eða eins og segir í grg. með tillögunni, á bilinu 2–21/2 km. Algert skilyrði er að símarnir séu eingöngu tengdir næstu lögreglustöð eða öryggisstöð ef ekki er um lögreglustöð að ræða. Það kemur í veg fyrir misnotkun og aðra freistingu. Þá er einnig nauðsynlegt að hver sími sé vel merktur. Þannig má í fyrsta lagi hugsa sér að hver sími sé númeraður og í öðru lagi auðkenndur með lit. Þessar auðkenningar væru síðan til staðar á hinum enda línunnar hjá lögreglunni eða hvar sem síminn væri tengdur þannig að þegar sá sem í nauðum er staddur gefur upp annaðhvort númer á síma eða lit viti lögreglan nákvæmlega hvar á veginum hann er staddur. Þetta tel ég afar mikilvægt atriði, en auðvitað væri best ef hægt væri að nýta sér nútímatækni þannig að um leið og tól er tekið upp á öryggissíma fari í gang neyðarkerfi sem kallar á ákveðin viðbrögð jafnhliða því að á korti yfir veginn kæmi blikkandi ljós þar sem viðkomandi sími er staðsettur. Ég vil einnig benda á það að æskilegt væri að ökumenn vissu áður en þeir leggja í vafasama ökuferð á hættulegum vegum hvort viðkomandi vegur er útbúinn með neyðarsíma eða ekki. Það mætti gera með því einfaldlega að bæta mynd af síma á umferðarskilti, þau skilti sem segja til um áttir og vegalengdir, t.d. þegar komið væri að vegamótum áður en farið er yfir Kerlingarskarð. Þar er að sjálfsögðu skilti sem segir til um að þetta sé leiðin til Stykkishólms og hversu langt það er. Þarna yrði þá bætt við mynd af síma. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þessir símar gætu orðið fyrir barðinu á skemmdarvörgum en neita þó að trúa því að svo verði. Ef yfirvöld sjá til þess að það sé kynnt rækilega hversu nauðsynleg öryggistæki þessir símar eru og að með því að skemma slík tæki geti menn verið að stofna mannslífi í hættu. Þá er einnig nauðsynlegt að við því yrðu þung viðurlög að skemma slík tæki. Nú segja e.t.v. einhverjir að farsímar leysi þetta mál. Því er ég hins vegar ósammála, einfaldlega vegna þess að farsímar duga yfirleitt ekki við slíkar aðstæður sem hér um ræðir. Þar fyrir utan eru farsímar mjög dýrir í dag og þó að verð þeirra eigi vafalaust eftir að lækka mun það ekki verða svo að það teljist jafnsjálfsagður hlutur í bíl og t.d. útvarp. Ekki er heldur hægt að skylda fólk til að kaupa slíka síma. Hér er því um öryggismál þegnanna að ræða sem ríkisvaldið á að beita sér fyrir. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér ætti uppsetning neyðarsíma ekki að verða kostnaðarsöm. Það mun þó vera mismunandi eftir því hvort upp þarf að setja sérstök möstur eða leggja línur o.s.frv. En þó að það þurfi á ég ekki von á því að kostnaðurinn verði mikill, en það kemur væntanlega í ljós síðar. Herra forseti. Þeir sem hafa ferðast mikið erlendis hafa vafalaust tekið eftir slíkum neyðarsímum víða við hraðbrautir, inni í göngum, á stórum brúm o.s.frv. og það þarf ekki að taka það fram að þeir eru ekki þar til skrauts. Ég vil í lokin segja það að slíkir símar eru ekki einungis öryggistæki yfir vetrarmánuðina þó að sá tími ársins sé hvað mikilvægastur hvað það snertir, heldur ekki síður á öðrum árstímum og þarf varla að útskýrar það nánar. Herra forseti. Að lokinni umræðu mælist ég til að þessari till. verði vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um veiðieftirlitsskip. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Sverrir Hermannsson, Árni Gunnarsson, Guðrún Helgadóttir, Margrét Frímannsdóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Tillgr. er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að undirbúa nú þegar rekstur sérstaks veiðieftirlitsskips og kaupa eða leigja togara í því skyni eða láta Hafþór sinna því verkefni sem er hið brýnasta í sjávarútvegi Íslendinga í dag vegna smáfiskadráps. Hraðskreitt fiskveiðieftirlitsskip taki til starfa á árinu 1988." Á vegum sjávarútvegsráðuneytisins starfa 14 menn við veiðieftirlit. Tveir þeirra eru við störf á skrifstofu, taka á móti skýrslum, svara fyrirspurnum útgerðarmanna um kvóta, reyna að koma upp um kvótasvindl, fylgjast með síldveiðum og fleira. Þriðji eftirlitsmaðurinn starfar fyrir loðnunefnd. Ellefu eftirlitsmenn skiptast á að fara út með togurunum og fara í hinar ýmsu verstöðvar úti um land. Á togurunum er reynt að vera með ekki færri en þrjá menn í senn og fer þá einn austur, annar norður og sá þriðji á Vestfirði. Til þess er ætlast að lengdarmælingar séu gerðar á þorski minnst tvisvar á dag og oftar ef þurfa þykir. Stærðarmörkin eru að ekki sé meira en 25% af 200 þorska úrtaki undir 55 cm að lengd. Þetta er nokkuð breytilegt á milli ára. Á síðasta ári var viðmiðunin 30% undir 55 cm. Í verstöðvum eiga eftirlitsmenn að fylgjast með smáfiski, vigtun fisks, samsetningu á afla dragnótabáta, fjölda neta í sjó og öðru af svipuðum toga, en sumt af þessu er óframkvæmanlegt. Fiskifræðingar Hafrannsóknastofnunar ákveða lokanir eftir tillögum eftirlitsmanna. Níu fiskifræðingar skipta þessu starfi á milli sín og er hver á vakt tíu daga í senn, svo að nýr maður þarf að setja sig inn í málin á tíu daga fresti. Þetta er eitt af því veika í þessu fyrirkomulagi því að það geta liðið kannski 910 mánuðir þar til fiskifræðingur kemur aftur um borð í skip til þess að taka ákvarðanir og þannig er þetta mjög laust í reipunum. Enginn einn aðili hefur það að aðalstarfi að stjórna eftirlitinu. Upplýsingaöflun hefur versnað til muna eftir að ríkismatsmenn voru lagðir af og veiðieftirlitsmenn sjútvrn. hafa lítinn sem engan tíma til þess að bera saman bækur, miðla upplýsingum hver til annars og gefa góð ráð til aukins árangurs. Eftirlitsmaður sem fer á veiðar með togara er algjörlega háður ákvörðunum skipstjóra sem einn ræður ferðinni. Skipstjórinn getur, ef hann vill, breytt ákvörðun sinni, hætt við að veiða þorsk og farið á karfaveiðar austur í Rósagarð eða suður á Reykjaneshrygg. Þetta er algjörlega háð vilja skipstjóra og ekkert tillit er tekið til veiðieftirlitsmanns. Ákvörðun um skyndilokun í viku er tekin eftir því hve mörg prósent eru undir 55 cm, hve mörg skip eru á slóðinni og aflamagni. Ef t.d. fiskur undir 55 cm er undir 40% af 200 þorska úrtaki er talið þrisvar til að fullvissa sig um að fiskur á viðkomandi slóð sé of smár. Ef prósentan er hærri þykir ráðlegt að mæla með lokun fyrr. Alltaf er haft samband við fiskifræðing og honum sagðar niðurstöður og hann á að ákveða lokun svæðis. Það er auðvitað ekki hægt að ætlast til þess að veiðieftirlitsmaður geti í einu og öllu ráðið hvert veiðiskip siglir, hvenær er togað eða hvar, en það er jafnljóst að það rekst á við tilgang veiðieftirlitsins að menn geti ekki haft áhrif í þeim efnum og það sýnir einnig veika stöðu veiðieftirlitsins. Ef veiðieftirlitsmaðurinn ætti að ráða ferð skipsins í þessu sambandi er verið að taka þar óeðlilegt vald í hendur opinberra aðila af þeim sem eiga skipið og vinna á því. Ýmsir annmarkar eru á þessari aðferð sem veiðieftirlitið byggir á og helst er það að hlutir gerast ekki nógu fljótt og markvisst og vík ég að fjórum dæmum þar að lútandi: Ef menn byrja að veiða mikið á veiðislóð, hvar sem er á fiskimiðum við landið, flýgur fiskisagan um öll mið og flotinn siglir á fullri ferð, allur á þennan stað, tugir skipa. Það er algengt að toga hvert tog allt að fjórum klukkutímum ef góður botn er, festur sjást á plotternum og á tækjum má sjá hvort varpan er ekki eins og hún á að vera. Ef togari með eftirlitsmann togar hvert hal í fjóra tíma líða 13 tímar þangað til gögn eru tilbúin til að láta fiskifræðinginn vita. Það getur því verið mikið magn af smáfiski sem kannski 50 skip eru búin að afla þegar til lokunar kemur. Svipað þessu sem ég er að lýsa gerðist á Austfjarðamiðum sl. vetur. Ganga af fjögurra ára fiski byrjaði að veiðast í Seyðisfjarðardýpi og gekk suður. Eftirlitsmenn lokuðu einu svæðinu á fætur öðru eftir því sem þeir höfðu upplýsingar. Veiðin færðist sífellt sunnar, alveg suður á Fót. Lokanirnar komu ekki að tilætluðu gagni. En skip sem hefði getað farið út fyrir svæðið hefði komið þarna að góðum notum og stöðvað þessa þróun. Annað dæmi: Skipstjóri með eftirlitsmann um borð hefur tilhneigingu, eftir að hafa aflað upplýsinga um afla og horfur, til að sneiða hjá því að fara þar sem meira er um smáfisk. Það er líka eðlileg afstaða hjá skipstjóranum að losna við að tapa dögum, kosta fjármagni til í siglingu, beinlínis til þess að verða rekinn burt af því svæði sem hann fer á. Dæmi: Togari siglir út Eyjafjörð. Skipstjóri þarf að taka ákvörðun um að fara austur eða vestur er hann kemur út úr firðinum. Togarar á Sléttugrunni láta vita að þorskur sé smár og standist vart mælingu. Hann tekur ákvörðun um að halda vestur í von um að vera í friði. Þeir á Sléttugrunninu halda óáreittir áfram að veiða þann smáa. Enn annað dæmi: Frétt berst af því að nokkrir togarar séu að fá góðan afla á Rifsbanka. Togarar á Austfjarðamiðum eru að fá lítinn afla. Þeir hífa upp og setja stefnuna norður fyrir Langanes. Stímið er 8–10 tímar. Þá læðir einn skipstjóri því út úr sér á Rifsbankanum að þetta standist varla mælingu. Togarinn með mælingamanninn breytir stefnu út á Brettingsstað. Best að reyna þar. Til hvers er að sigla flotanum bara til þess að loka og þurfa að sigla til baka? Þetta eru allt raunhæf dæmi sem ég nefni. Þau hafa átt sér stað og stund. Algengast er að þorskur á togaraslóðum fari stækkandi eftir dýpi. Hann er smæstur uppi á grunnunum en stækkar eftir því sem dýpkar niður í kantana. Nefna má sem dæmi um mælingu þorsks í vetur á Langanesgrunni. Á 115 faðma dýpi voru 30% undir mörkum, 18% á 130 föðmum, 8% á 150 föðmum og 3% á 170 föðmum. Þetta vita menn reyndar af reynslunni en fá ekki tækifæri til að komast og mæla þar sem þörfin er þó að mælingamenn viti af skipum. Sum svæði, t.d. Digranesflak, Glettingsflak og út af Húnaflóa, mættu vera lokuð langtímum saman. Það sýnir reynslan. Það er augljóst að meiri árangur í veiðieftirliti fengist með því að hafa sérstakt skip til að fylgjast með smáfiski og er tilvinnandi að reyna það þá jafnvel fyrst um tíma og taka eftir það ákvörðun um framhaldið. Þetta þyrfti að vera ganggott skip, líkt og Hafþór sem er í eigu ríkisins en er leigt til rækjuveiða á Vestfjörðum, með veiðarfæri, tæki og búnað eins og aðrir togarar. Skipið héldi sig á togaraslóðum, tæki prufuhöl, þó aldrei lengri en 90 mínútur í senn, og lokaði svæðum ef niðurstöður mælinga sýndu að fiskur væri of smár, allt að viku í senn. Farið væri og lokuðu svæðin skoðuð og opnuð fyrr ef sú væri raunin að betur horfði með stærð fisks. Þegar tími gæfist til frá því að fylgjast með smáfiskinum kannaði skipið önnur svæði, t.d. grálúðumið og djúpkanta, og miðlaði upplýsingum til flotans. Til að fá upp í kostnað yrði veiddur fiskur seldur á mörkuðum eða settur í gáma, t.d. 1000 tonna afli á 50–70 millj., sem væri kannski ekki óraunhæft. Gæta yrði þess að ekki hlæðust á skipið stjórar og skrifstofulið í landi. Með hagkvæmni ætti að vera hægt að gera þessa útgerð þannig að ekki væri aðeins það að hún borgaði sig heldur mundi hún gjörbreyta allri stöðu í veiði og veiðieftirliti sem er eitt hið brýnasta í dag eins og fyrr hefur komið fram. Það vita allir sem vilja vita að smáfiskadrápið sem stundað er við landið er geigvænlegt, en það er opinbert leyndarmál að á margan hátt er spilað á það kvótakerfi sem nú er við lýði. Þar er smáfiskadrápið verst. Sumar togaraáhafnir eru svo forhertar að þær hafa aldrei séð smáfisk á togaramiðunum þótt áhöfn á skipi sem veiddi á sömu miðum skilaði nær 200 tonnum af undirmálsfiski á land. Munurinn var hins vegar sá að sú áhöfn mátti eiga óskiptan smáfiskinn. Hún sá hann. Sama er að segja um frystitogarana þar sem stórherða þarf eftirlit með veiðum. Sérstakt veiðieftirlitsskip, sem er óháð stjórn annarra en veiðieftirlitsmanna og fiskifræðinga, er spor í rétta átt, mjög tímabært spor, því hvaða gagn er að veiðieftirliti þar sem veiðimaðurinn sjálfur, undir miklu álagi útgerðar og samkeppni, ræður stund, stað og dýpi þegar mæla skal fiskinn. Sem dæmi um hrikalegt seiðadráp á miðum landsins má nefna hið yfirgengilega seiðadráp í rækjutrollinu við Eldey sl. haust. Því var ekki hætt fyrr en sumum rækjuskipstjórum ofbauð, en þarna var um ýsuseiði að ræða. Einnig væri vert að kynna sér hvernig þeir á dönsku togurunum við Grænland útbúa rækjutrollin þannig að smárækjan sleppur í gegn. Hérlendis er vitað um rækjuveiðiskip, og þau sum stór, sem smækka riðilinn þannig að ekki einu sinni marfló slyppi í gegn, enda eru engar reglur til um möskvastærð rækjutrolla og það segir sína sögu. Það er ljóst að það er vilji fiskifræðinga og Hafrannsóknar að auka hlutdeild margra árganga í ársveiðinni. Það gengur ekki upp nema með því að draga úr sókninni og þá er það helst sóknin í smáfiskinn sem þarf að draga úr, að stýra, í þeim efnum. Þá kemur eðlilegt hlutfall af mörgum árgöngum í hverja ársveiði, þannig að áhættan yrði minni og óvissan ekki eins hrikaleg og hún er í þessari stöðu í dag. Eins og ég sagði áðan er veiðieftirlitið mjög veikt, og áhrif sérfræðinga, veiðieftirlitsmanna og fiskifræðinga eru lítil. Það er svo mikið tilviljunum háð hvar eftirlitið á sér stað að það veiðieftirlit sem við erum með í landinu í dag er meira og minna sýndarmennska. Þegar meðalstærð fisks í einum togaraafla er niður í 0,8–1,4 kg er eitthvað mikið að þar sem meðalþyngdin var til skamms tíma kannski 4,7, og upp í 10 kg í afla. Að vísu er mikill munur á Suðurlandsmiðum og Norðurlandsmiðum sem eðlilegt er því að ungviðið er meira á norðurmiðunum. Það er hins vegar eitthvað mikið að þegar svo er mokað sem raun ber vitni og er þó ekki allt sagt því að margt á sér stað í þessum efnum, því miður, sem ekki hefur verið hægt að leggja á borðið eða sanna, en öll þau dæmi sem ég nefni eru byggð á staðreyndum þar sem menn hafa reynt það sem um er getið. Það er mjög brýnt einnig í þessu sambandi að koma á daglegum samskiptum eftirlitsmanna sem eru á vakt hverju sinni, að þeir geti borið saman bækur, en það er engin stýring á því. Menn eru ræstir út, hverfa út á haf þennan tíma sem þeir eiga að vera og út úr því koma ekki nein markviss vinnubrögð í veiðieftirliti. Það leiðir af sjálfu sér að með strangara eftirliti í þessari hörðu veiðimennsku mundi það vera mjög til góðs og það mundi jafnframt stuðla að því að byggja upp fiskveiðistofnana við landið og það mundi jafnframt stuðla að því að draga úr misræmi sem er í kvótareglum og er mjög spilað á, bæði innan ákveðinna bátastærða og milli landsvæða. Það eru því margir brestir í þessu kerfi sem nú er og aukið veiðieftirlit ætti að geta brúað þarna ákveðið bil. Fyrst og fremst er það bráðnauðsynlegt, lífsspursmál, fyrir fiskveiðarnar í framtíðinni til þess að hamla gegn smáfiskadrápinu. Að lokinni umræðu legg ég til að málinu verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég varð þess var að síðasti ræðumaður, hv. 1. þm. Vestf., hafði allt á hornum sér varðandi þessa tillögu. Ég geri það ekki. Ég hefði að vísu viljað hafa orðalag hennar með svolítið öðrum hætti en hér er, en nálgun mín á þessu viðfangsefni er greinilega út frá allt öðrum grundvallarsjónarmiðum en hv. 1. þm. Vestf. Hann sagði efnislega að það kerfi sem við værum með væri mjög gott. Ég er ekki sammála því. Ef það er mjög gott hvernig má þá vera að svo mikið berst af smáfiski á land? Ég tel að það eitt sanni að rangt sé að halda því fram að það kerfi sem við búum við sé gott. Sannleikurinn er sá að við veiðum fiskinn allt of smáan. Það er allt of mikið veitt af smáfiski. Hluti af því viðfangsefni að snúa þeirri þróun við er auðvitað að fylgjast með því hvað er að gerast á miðunum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það eftirlitskerfi sem við erum með sé alls ekki nógu gott og þess vegna tel ég að flutningur þessarar till. sé mjög af hinu góða, nefnilega að þessi till. gefi þá tilefni til þess að menn taki þetta eftirlitskerfi til gagngerrar endurskoðunar. Ég held að menn geti vissulega deilt um það hvernig að skuli fara. En mín skoðun er sú að til þess að það eftirlitskerfi sem við erum með sé raunhæft og skilvirkt eins og sagt er, þá eigi hluti af því að vera í því fólginn að nota sérstök eftirlitsskip sem geti farið þangað sem þörf er á hverju sinni til þess að annast eftirlitið og fylgjast með veiðunum og veiða sjálft. Og það er grundvallarhugsunin í þessari till., hvort heldur fyrirkomulagið verður eitt eða annað, hvort heldur skip verður af ákveðinni stærð eða ekki, hvort það verður keypt á árinu 1988, fyrir hvaða peninga það verður keypt eða hvort það verður leigt eða af hvaða stærð það verður. Mín skoðun er sú að þessa hluti þurfi að skoða vandlega og með hliðsjón af því ætti að endurskoða þá tillögu sem hér er til umræðu og gera hana að hvatningu og áskorun um það að eftirlitskerfið verði tekið til sérstakrar skoðunar og þá einkum með tilliti til þess að sérstök eftirlitsskip verði fengin til þess að fylgjast með veiðunum og þá nota ég orðið skip í fleirtölu en ekki bara eintölu eins og flm. Það er ekkert langt síðan að við vorum að agnúast út í smáfiskadráp Breta og Þjóðverja og þóttumst góðir að reka þá af höndum okkar til þess að smáfiskadrápinu linnti. Þá höfðu Íslendingar uppi miklar heitingar um það hversu vel þeir mundu nú standa sig við að stjórna veiðunum þegar þeir stæðu einir að þeim. Landhelgisgæslan hafði ákveðið hlutverk til þess að líta eftir hinum erlendu fiskiskipum. Hún hefur ekki hlutverk í þá veru eins og hún er rekin núna til þess að líta eftir íslenskum fiskiskipum og það er af þessum sökum sem við þurfum að taka þetta kerfi allt til gagngerrar endurskoðunar. Við höfum nefnilega ekki staðið okkur í samræmi við heitingar okkar. Við höfum ekki staðið okkur í samræmi við það sem við hétum sjálfum okkur þegar við færðum út landhelgina. Ég held að hverju einasta mannsbarni sé ljóst að það sé skynsamlegt að veiða fiskinn frekar stærri en smærri og ég held að hverju einasta mannsbarni sé ljóst að við veiðum fiskinn allt of smáan eins og stendur og við spillum fyrir okkur með því og við gerum okkur veiðarnar dýrari en þær þyrftu að vera og þess vegna lélegri afkomu í útgerðinni. Við þurfum að leita allra ráða til þess að snúa þeirri þróun við, ekki bara til að vernda smáfiskinn heldur til að bæta hag útgerðarinnar og landsins alls.



Herra forseti. Hér hafa verið snaggaralegar umræður á bæði borð með sitt hvort sjónarmiðið og ég þakka það. En ég vil víkja nokkrum orðum að þessu máli áfram. Hv. 1. þm. Vestf. Einar Guðfinnsson taldi líklegt að væn hugsun lægi á bak við þessa tillögu. Væn hugsun er teygjanleg. Það sem liggur á bak við þessa tillögu er rökrétt hugsun og það er það sem skiptir máli í sjávarútvegi að menn hafi þrek til þess að standá fyrir rökréttri hugsun, ekki á tilfinningagrunni heldur á staðreyndum. Það er staðreynd að smáfiskadráp á Íslandsmiðum er óheyrilega mikið og allt of mikið og það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því, hv. þm. Hann hafði á orði að þessi till. væri illa ígrunduð og rakti síðan nokkur atriði. Þau ætla ég að hrekja til baka. Hv. þm. getur skammast eins og honum sýnist í þessu máli, en rökin eru okkar megin sem flytjum þetta mál. Þær voru léttvægar skrýtlur þm. að reyna að hnekkja smásögunum sem byggjast á bláköldum staðreyndum. Bláköldum staðreyndum frá mönnum sem gerst þekkja. Það er engin skáldmennska, það er enginn rithöfundastíll, það eru staðreyndir settar fram í skiljanlegt form sem ég heyri að hv. þm. hefur skilið þó hann kunni ekki við að kyngja því átakalaust. Auðvitað kostar tugi milljóna að kaupa slíkt skip sem eftirlitsskip á að vera. Að vísu má reikna með því að slíkt skip geti skilað fjármagni upp í fjármagnskostnað að hluta. En veiðieftirlit er eins og annað eftirlit, er eins og önnur gæsla í landinu. Hún borgar sig ekki í beinhörðum peningum, en hún borgar sig þegar á heildina er litið og því má ekki rugla saman. Þarna er annars vegar um að ræða veiðimennsku og hins vegar löggæslu. Hvort tveggja hlýtur að kosta sitt. Annað kann að gefa beina peninga, en hitt ekki. Af hverju ætti veiðieftirlitsskip ekki að geta skilað ákveðnum hluta af kostnaði með þeim afla sem skipið óhjákvæmilega hlyti að fá í starfi sínu? Af hverju ekki? Af hverju ekki að koma því í lóg í stað þess að gera eins og t.d. vitað er að sumir togarar gera? Þeir henda smáfiskinum. Það er líka vitað að sumir frystitogararnir henda hluta aflans sem ekki hentar þeim í vinnsluna hverju sinni. Þeir eru ekki háðir neinu eftirliti. Það eru undantekningar ef veiðieftirlitsmenn fara þar um borð. Það á að tala um hlutina eins og þeir eru, blákalt og ákveðið. Auðvitað kemur það illa við einhverja. Það er ekki verið að dæma alla þrátt fyrir það. Það er verið að benda á undantekningarnar og sem betur fer eru þær vonandi ekki of margar miðað við heildina. En hver einasta er samt of mikið. Það var eins og hv. þm. væri þeirrar skoðunar að veiðieftirlitsskip ætti eingöngu að veiða smáfisk. Ég skil nú ekki slíkt sjónarmið. Menn ráða sem betur fer ekki alveg í hvaða fiskstærð þeir setja þegar þeir kasta vörpunni í sjóinn. Það var rætt um það hvort rifta ætti samningi við Hafþór. Auðvitað á að rifta samningi við Hafþór ef það hefur verið gerður samningur á röngum forsendum. Af hverju ætti ríkissjóður, Hafrannsóknastofnun að eiga skip til þess að leigja einstaklingum til veiða? Eitt skip. Ef það er ekki þörf fyrir skipið þá á að selja það. En það er þörf fyrir skipið og þýðir ekkert að binda sig við það þó að hv. þm. komi af því landsvæði þar sem þessi togari er í nýtingu. Það er sjálfsagt mál að rifta samningi, ganga til nýrra samninga. Það getur tekið einhvern tíma. Það er líka jafnljóst að þó að sérstakt veiðieftirlitsskip komi til starfa við landið þá þarf jafnframt, a.m.k. um sinn, að hafa eftirlitsmenn í ýmsum skipum. Það er ekki verið að loka dyrum á það. Það er verið að opna þetta mál af því að það er brýn þörf. Og allir sem vilja vita og vilja horfast í augu við þessa hluti eru sammála um það. Það er ófremdarástand. Það kann að vera einhver ágreiningur um leiðina en markmiðið á að vera það sama. Smásögurnar um það hvernig menn færast undan því að fara með veiðieftirlitsmenn á svæði sem eru líkleg til að hafa smáfisk, auðvitað eru þær sannar. Auðvitað segir það sig sjálft að skipstjóri á togara sem fær eftirlitsmann um borð velur ekki í fyrsta lagi það svæði þar sem hann á kannski von á smáfiski, ekkert endilega. Það getur verið miklu stærri fiskur, en hann velur ekki það svæði sem er líklegast til að verða til þess að hann verði rekinn í burt, eyði dýrmætum tíma, dýrmætu tæki í eintóman kostnað. Það þýðir ekkert að vera að slétta yfir svona hluti og kalla það árás á menn. Ef ríkissjóður ætti skipið þá getur eftirlitsmaðurinn farið þangað sem hann vill. En auðvitað er réttur skipsins og skipshafnar og eigenda þess meiri en veiðieftirlitsmannsins og á að vera það nema ríkið greiði þá fyrir það og það gerir ríkið ekki. Þessu er ástæðulaust að rugla saman. Ef það eftirlitskerfi sem hefur verið í veiðieftirlitinu er árangursríkt, eins og hv. þm. sagði og benti á að með ólíkindum væri hversu oft væru lokuð ýmis svæði, hver er þá þörfin ef eftirlitsmenn gætu sjálfir ráðið ferðinni í þessum efnum? Ef happa- og glappaaðferðin réði ekki? Hver væri þá þörfin? Veiðieftirlitsmenn eru að öllu jöfnu reyndir menn, margir reyndir togaraskipstjórar og sjómenn og þeir vita sínu viti. Þegar maður talar við þessa menn þá koma í ljós hlutir, atvik og staðreyndir sem undirstrika þörfina á að stórefla veiðieftirlit við landið. Menn mega einfaldlega ekki í þessu máli festast í þeirri gildru að horfa til eins landsvæðis frekar en annars. Það er ósköp einfalt fyrir mig sem þm. Sunnlendinga að segja að þetta óheyrilega smáfiskadráp valdi því að minni fiskur en ella komi á Suðurlandsmið því að það er rétt. Þetta mál verður hins vegar að hugsa miklu lengra. Menn mega ekki loka augunum og telja að verið sé að ráðast á eitt landsvæði fremur enn annað. Þetta er heildarmál sem verður að taka á. Það er ekki verið að fjalla um þetta mál vegna þess að mesta smáfiskadrápið er eðlilega við bæjarþröskuld Vestfjarða. Þar er mest af smáfiskinum. Það er ekki verið að skamma Vestfirðinga fyrir það. Ekki réðu þeir þeim þætti lífríkisins þó að þeir ráði ýmsu.

Þeir ráða ekki nógu.

Sumum þykir nú nóg um, hv. þm. Og ég er alveg sammála því sem kom fram í ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar. Það er stórbrýnt að auka og endurskoða eftirlitið. Það er ekki meginmál að mínu mati hvernig þessi till. er orðuð heldur að málefnið nái fram og þessi skrípaleikur hætti. Ég tek undir það sem hv. þm. sagði um nauðsyn þess að endurskoða þetta kerfi og leiðir það nú í rauninni af sjálfu sér ef til á að koma sjálfstætt veiðieftirlitsskip sem er tilbúið. En nær væri að selja þau skip sem ekki er þörf fyrir að nota og eru í eigu ríkisins eða er til eitthvað sem heitir skipaútgerð ríkisins í fiskveiðiskipum? Nei, þessar dylgjur voru ekki vænar og þær voru ekki rökréttar því að það er ástæða til þess að fjalla um þessi mál án þess að vera með nokkurt pjatt. Smáfiskadrápið er of mikið, veiðieftirlitið er of slakt og úr því þarf að bæta.



Herra forseti. Það sem fær mig til að standa hér upp er að styðja hv. 1. þm. Vestf. í þeirri gagnrýni sem hann hefur haft hér uppi um þessa ályktunartillögu. Ég held satt að segja að það sem fyrir tillögumönnum vaki sé komið til af góðu einu því að við hljótum öll að vera sammála um það að við þurfum að hefta þetta smáfiskadráp sem hefur viðgengist. Ég held hins vegar að till. leysi ekki það verkefni, eitt veiðiskip sem á að fylgjast með á öllu þessu stóra hafsvæði sem um er að ræða. Menn hafa orðið varir við það að lokunum er beitt bæði fyrir vestan, fyrir austan og fyrir norðan, allt á sama tíma, og ég get ekki séð hvernig eitt skip á að leysa það. Við urðum margs vísari t.d. þegar þm. fóru inn á Hafrannsóknastofnun. Þeir eiga þrjú skip. Þeir sögðu okkur þar að þau væru bundin þó nokkuð stóran hluta úr árinu. Ef hægt er að auka fjármagn til þessarar starfsemi hlýtur að vera hægt að nýta þessi skip betur, m.a. til þessara eftirlitsstarfa. Þá minni ég á það að Landhelgisgæslan hefur ekkert hlutverk eins og nú er. Þeirra skip eru meira og minna verkefnalaus líka. Því ekki að efla þá starfsemi sem við höfum á þessu sviði? Við getum nýtt okkar fjármuni betur þannig, með því að styrkja það kerfi sem við höfum. Við höfum kerfi veiðieftirlitsmanna um borð í veiðiskipum. Við gætum hugsanlega sett upp kerfi þar sem Hafrannsóknastofnun kæmi inn í með sínum skipum og nýtt þau betur. Eins gæti Landhelgisgæslan komið þarna inn í. Þá værum við komnir með miklu víðfeðmara kerfi sem mundi ná þessum tilgangi, held ég, betur en þessi till. reiknar með með einu skipi.



Herra forseti. Ég hef ekki haft neina ástæðu til þess að draga í land í þessum umræðum. Heldur er vansagt en ofsagt. Það hefur verið vikið að því að æskilegt hefði verið að hafa aðra hugsun í till. Það er endalaust hægt að finna flöt á því en till. byggist ekki á hugmyndum, hún byggist á staðreyndum og það þarf þá að hugsa til annarra staðreynda. Markmiðið er hins vegar það sama og niðurstaðan sú sama. Það er hagsmunamál allra sjómanna landsins að skynsamlega sé staðið að fiskveiðum við Ísland. Það á ekki að vera tjaldað til einnar nætur í þeim efnum. Því þykist ég tala fyrir munn sjómanna almennt í landinu þegar ég legg á það áherslu að skynsamlega og markvisst þurfi að standa að fiskveiðum við landið og veiðieftirliti. Þar eiga allir jafnan hlut og vandamál sem upp kunna að koma þarf að taka til meðferðar og þau þarf að leysa. Ég er sammála hv. þm. Einari Kr. Guðfinnssyni að þorri íslenskra sjómanna vill ganga vel um íslensku fiskimiðin, en undantekningar eru þó margar og aðeins ein er of mikið. Það er geipileg samkeppni í þessum stóra flota togara sem fiskar við landið og menn eru þar reknir umsvifalaust ef þeir skila ekki ákveðnu aflamagni á land og enginn gerir athugasemd við það þótt allt verði vitlaust og tryllt ef einum embættismanni er vikið úr starfi, opinberum embættismanni. Þarna er mikill munur á og allt önnur viðmiðun en þetta er engu að síður staðreynd eins og annað sem ég hef bent á. Það kom fram í máli síðasta hv. ræðumanns, Björns Gíslasonar, að veiðieftirlitið þyrfti að verða virkt. Það er jafnljóst að þó að sérstakt eftirlitsskip kæmi eins og hér er fjallað um þarf, eins og ég gat um í máli mínu, áfram að hafa veiðieftirlitsmenn í flotanum í heild og mun ríkari samvinnu þar á milli. Herra forseti. Ég get lokið máli mínu með því að hvetja til þess að till. verði rædd í fyllstu alvöru og að gengið verði til þess að endurskoða veiðieftirlitið með því að auka það eins og till. gefur tilefni til og að almenn og markviss skipulagning eigi sér stað í veiðieftirliti við Ísland.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að þakka hv. 1. flm. fyrir að vekja máls á veiðieftirlitinu, hversu ómarkvisst það er og umdeilanlegt. Það kemur fram í umræðum að það er deilt mjög um þessi mál og það er ekki aðeins gert hér, það er gert um allt land. Um einn hóp veit ég sem er alveg sammála þessu og það eru veiðieftirlitsmennirnir sjálfir. Þeir telja upp til hópa að starf þeirra sé mjög ómarkvisst. Þeir hafa ýmsar hugmyndir uppi um úrbætur í þessum efnum. Ég veit að sú hugmynd sem hv. flm. reifar hér er ein þeirra og ég lít svo á að till. sé upphafið að frekari skoðun á þessum málum, endurskoðun, og það þarf vissulega að gera á breiðum grundvelli. Það má vissulega finna að ýmsu í tillöguflutningi manna en ég hygg að aðalatriðið skipti mestu máli og það er hugsunin sem er á bak við till. Þessi till. á eftir að fara í nefnd og þar verður væntanlega tekið á henni á þann hátt að úrbætur verði fram kallaðar. En hér hefur verið ýtt úr vör og bera flm. og meðflutningsmönnum þakkir fyrir það. Ég er einn þeirra sem telja að veiðieftirlitinu sé mjög ábótavant og að nauðsynlegt sé að skoða málin og gera úrbætur. Þó að þær séu kostnaðarsamar held ég að þær skili árangri því að svo mikið er í húfi.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um könnun á áhrifum steinatöku í náttúru Íslands og hertar reglur í þeim efnum til náttúruverndar. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Salome Þorkelsdóttir, Sverrir Hermannsson, Árni Gunnarsson, Guðrún Helgadóttir og Kristín Halldórsdóttir. Tillgr. er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að skora á menntamálaráðherra að láta Náttúrufræðistofnun Íslands kanna áhrif steinatöku á náttúru Íslands. Hert verði eftirlit til varnar náttúruskemmdum með steinatínslu og tollgæslu falið að fylgjast með útflutningi á íslenskum steinum." Það bendir allt til þess að steinatínsla sé nú orðin til skaða á nokkrum stöðum á landinu og vitað er að erlendir ferðamenn og íslenskir aðilar flytja út íslenska steina í stórum stíl og selja á erlendum markaði. Í erlendum ritum steinasafnara hefur það aukist undanfarin ár að birt eru kort og greinar frá Íslandi um forvitnilegustu steinatínslusvæði og er þar víða um að ræða svæði sem eru með sjaldgæfum steintegundum og í sumum tilvikum svæði þar sem bannað er að tína steina. Engin sérstök könnun hefur farið fram á vegum íslenskra vísindamanna. Dr. Sveinn Jakobsson, jarðfræðingur hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, telur fulla ástæðu til að kanna skipulega áhrif steinatöku á náttúru Íslands og er Náttúrufræðistofnun Íslands reiðubúin að taka það verkefni að sér. Samkvæmt kostnaðaráætlun má reikna með að það kosti 200–300 þús. kr. að gera þá könnun sem þarf til þess að marka stefnu í þessu máli. Ísland hefur um langan aldur verið vel kynnt vegna fallegra holufyllinga, þ.e. steintegunda sem myndast hafa í holrými bergs við jarðhitaummyndun. Algengustu holufyllingarnar eru kvarssteinar, silfurberg og geislasteinar. Hér á landi eru þekkt 12 afbrigði kvars, 2 afbrigði kalsíts, en geislasteinar skiptast í 20 tegundir. Auk þess eru fágætari tegundir holufyllinga, en þær skipta mörgum tugum. Holufyllingar er einkum að finna í bergmyndunum frá tertíertíma. Þessi svæði eru mikilvægust: Austurland, svæðið frá Hornafirði í Borgarfjörð eystri; Suðvesturland, svæðið frá Esju í Norðurárdal í Borgarfirði; Austur-Barðastrandarsýsla, svæðið frá Kollafirði í Gufufjörð; og Eyjafjarðarsýsla, svæðið frá Svalbarðsströnd í Siglufjörð. Síðan eru margir einstakir staðir utan þessara svæða sem of langt mál yrði að telja upp hér. Bergmyndanir eru víðast hvar viðkvæmar fyrir steinatínslu. Þetta stafar af því að endurnýjun er mjög hæg. Það dæmi skal tekið að sé venjuleg fjallsskriða hreinsuð af holufyllingum má ætla að nokkrir áratugir líði áður en allt er komið í samt horf á ný. Ásókn í þessar holufyllingar hefur aukist til muna, einkum undanfarinn áratug. Fyrir þessu eru eftirfarandi ástæður helstar: Áhugi almennings á steinafræði hefur vaxið mjög hér á landi, samfara auknum ferðalögum innan lands. Áhugi útlendinga á íslenskri steinafræði hefur aukist, m.a. vegna greina sem birst hafa í erlendum tímaritum um íslenska steinafræði. Ástæða er til að ætla að steinatínsla sé nú orðin til skaða á nokkrum stöðum á landinu, einkum í Berufirði, Eskifirði, Breiðdal, Hvalfirði og á Hjallahálsi (sem er á milli Þorskafjarðar og Djúpafjarðar). Auk þess hefur öll umgengni á þessum stöðum versnað. Yfirleitt er útlendingum kennt hér um, en telja má öruggt að áhrif þeirra séu orðum aukin þó þau séu slæm. Stór hópur Íslendinga fæst nú við steinasöfnun. Þannig eru nú 75 íslenskir steinasafnarar á skrá hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, en ætla má að þeir fari í söfnunarferðir reglubundið. Hitt ber á að líta að söfnun útlendinga er alvarlegri að því leyti að sýnishornin hverfa úr landi. Auk þess hefur það sýnt sig í umgengni á hinum ýmsu steinasvæðum að útlendingar ganga harðar að náttúru landsins en íslenskir steinasafnarar sem margir hverjir og allflestir bera mjög mikla virðingu fyrir náttúrunni þó svo þeir gangi í sjóði hennar. Það hefur litið verið gert af því að rannsaka steinatöku á hinum ýmsu svæðum og því nauðsynlegt að kanna allt landið í þessu tilliti, sérstaklega þar sem slík könnun kostar ekki mikla peninga. Það þarf að athuga gaumgæfilega hvort friða eigi ákveðin svæði fyrir steinatínslu. Steintegundir eru mjög mismunandi að stærð. Sama tegundin er í sumum tilvikum aðeins brot úr millimetra í þvermál, í öðrum tilvikum tugir sentimetra á lengd og því ekki gerlegt að friða ákveðnar tegundir. En ástæða er til að huga að þýðingu fræðslustarfs í samstarfi við Náttúruverndarráð og einnig hvort auka eigi eftirlit með farangri útlendinga, einkum á Seyðisfirði. Benda má á að það er tiltölulega auðvelt mál að framkvæma að stefna að því að þegar ráðnir eru sumarmenn til tollgæslu á skipaleiðir til landsins, farþegaleiðir, þá sé þar t.d. jarðfræðinemi ráðinn til starfa sem geti haft eftirlit með þessum þætti mála. Það eru allmörg dæmi um það að útlendingar komi til landsins með erlend steinarit þar sem prentuð eru kort yfir forvitnilegustu steinasvæði á landinu. Þess eru dæmi að útlendingar komi í stórum fjallabílum, aki beint frá borði til fjalla, fylli sína bíla af íslenskum náttúruverðmætum í formi steina og haldi síðan beint til skips, tali vart við nokkurn mann á okkar landi. En það er ekki það versta. Það versta er að missa þessa steina þar sem þeir eru sjaldgæfir, þar sem þeir eru fágætir og ástæða til þess að vernda þá, að missa þá úr landi. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um áætlun um varnargarða gegn landbroti sunnan nýju Markarfljótsbrúarinnar. Meðflm. eru hv. þm. Egill Jónsson, Halldór Blöndal, Margrét Frímannsdóttir, Guðmundur H. Garðarsson og Eyjólfur Konráð Jónsson. Tillgr. er svohljóðandi: "Alþingi skorar á ríkisstjórnina að fela Vegagerðinni að gera áætlun um byggingu varnargarða gegn landbroti sunnan nýju Markarfljótsbrúarinnar. Áætlunin liggi fyrir áður en endanlega verður lokið við hönnun brúarinnar, brúarstæði og fjármögnun og áður en framkvæmdir hefjast árið 1990. Áætlunin miði að stöðvun landbrots neðan Markarfljótsbrúar og flóðahættu vestur og austur með strandlengjunni." Það er staður á landinu sem heitir Hrafntinnusker, 100 km frá sjó. Þar á upptök sín fljót sem einfaldlega ber nafnið Fljótið. Þar er lygnt og rólegt vatn, sem rennur til sjávar, við þetta fyrirferðarmikla og fallega náttúrufyrirbæri og háu bungu sem heitir Hrafntinnusker, sem er í 1128 metra hæð yfir sjó og telst til Torfajökulssvæðis. Frá rótum þess rennur Fljótið sem svo er nefnt þarna, meinleysislegt og lygnt, en síðan bætast í það heil ósköp af ám eftir að ferð þess er hafin hina löngu leið til sjávar. Fyrst eru það kvíslarnar í Reykjadölum, svo koma Blautakvísl, Laufalækur, Hagafellskvísl, Ljósá, Hvítmaga, Torfakvísl, Bratthálskvísl, Bláfjallakvísl, Kaldaklofskvísl, Innri-Emstruá, Þverá, Fremri-Emstruá, Ljósá, Þröngá, Gilsá, Krossá, Steinholtsá og Jökulsá. Þá heitir fljótið einu nafni Markarfljót og er löngu hætt að vera meinleysislegt þegar svo er komið sögu. Það hefur grafið sér djúpan farveg. Grjótmylsna sem það ber með sér sagar og sagar aldirnar út í gegn og bakkarnir eru orðnir allt upp í 200 metra háir þar sem það hefur ekki getað fært sig til hliðar. Markarfljót malar niður bakkana sandborna og hleður undir sig, hækkar sig sjálft uns það lónar upp á þá og finnur sér nýjar leiðir. Þess á milli tekur það til við að bera með sér fram það sem rutt hefur verið niður og þá myndast mjög háir bakkar. Þá hefur kannski orðið til rás einhvers staðar úti á aurnum þar sem það unir sér í einhvern tíma. Þannig hefur það fært sig til og frá svo skiptir km síðan farið var að hafa áhrif á rennsli þess síðustu 40–50 árin. Lengst af urðu menn að lúta valdi Markarfljóts, en á síðari áratugum með aukinni tækni og framþróun hefur Markarfljót að hluta orðið að lúta valdi mannlegrar tækni. Það hafa orðið stórfelldar landskemmdir á undanförnum árum á ræktuðu landi sunnan Markarfljótsbrúar, en á nær hálfrar aldar tímabili hefur landbrot við neðanvert Markarfljót átt sér stað á þúsundum hektara, en landbrotið er mest á 8 km löngu ræktuðu landi og þar hefur fljótið rutt sér allt að tveggja kílómetra leið til vesturs inn í hið ræktaða land. Verulegt landbrot hefur einnig orðið austan fljótsins. Eins og landið er nú óvarið vestan fljótsins er mikil flóðahætta vestur með strandlengjunni allt vestur á Krosssand og þar með er byggð í Austur-Landeyjum og vatnsveituhús og Vatnsveita Vestmannaeyja á ströndinni í verulegri hættu. Sveitarstjórnir á svæðinu hafa hvatt til þess að ráðist verði í gerð varnargarða vegna landbrotsins og fyrrgreindrar hættu. Það segir sig sjálft og hefur reyndar sýnt sig fyrir skömmu hve mikið er í húfi að Vatnsveita Vestmannaeyja hafi styrka stöðu á þeirri leið sem hún er á á fastalandinu því það er dýrt spaug stöðvist hin umfangsmikla vinnsla sem á sér stað í stærstu verstöð landsins, Vestmannaeyjum. Vegagerð ríkisins hefur undirstrikað að smíði nýrrar brúar yfir Markarfljót og bygging nýs vegarstæðis að brúnni sé með arðsömustu framkvæmdum í vegagerð á Suðurlandi. Áætlað er að framkvæmdir við brúna hefjist árið 1990, en allt mælir með því að þeim framkvæmdum verði flýtt svo sem auðið er. Gamla brúin er farin að gefa sig og um hana er eina leiðin yfir Markarfljót. Framkvæmdir við varnargarða á svæðinu ofan og neðan brúar eru tengdar brúarframkvæmdinni sjálfri og kalla á framkvæmdir vegna flóðahættu, leiðin með suðurströndinni styttist allnokkuð með nýju brúnni, um 6 km, og ekki er unnt að ljúka lagningu varanlegs slitlags frá Landeyjum og undir Eyjafjöll fyrr en með smíði brúarinnar. Fordæmi eru fyrir því í framkvæmdum Vegagerðar ríkisins að í stærri verkefnum á sviði brúarsmíði annist Vegagerðin einnig gerð nauðsynlegra varnargarða. Vegagerðin hefur þegar undirbúið gerð varnargarða ofan Markarfljótsbrúarinnar og unnið að því að styrkja þá miklu garða sem þar eru því nauðsyn er á því. Þess vegna er eðlilegt að Vegagerðin sjái jafnframt um áætlanagerð neðan brúar þótt hluti áætlunar hljóti að verða unninn í samvinnu við Landgræðslu ríkisins sem lög gera ráð fyrir að sjái um varnargarða og fyrirhleðslur. Mikilvægt er að bygging varnargarða neðan Markarfljótsbrúar verði ákveðin samhliða brúarsmíðinni eða í nánum tengslum við hana til þess að nýta vélakost og flýta brýnu verki. Markarfljót er tíunda vatnsmesta fljót landsins með um 60 rúmmetra rennsli á sekúndu. Á einum sólarhring skilar fljótið um 5 millj. tonna af vatni til sjávar og á einum sólarhring ber fljótið fram um 6000 tonn af sandi eða um 250 tonn á klukkustund að sögn dr. Hreins Haraldssonar sem hefur skrifað doktorsritgerð um Markarfljót. Þarna er á ferð mikið magn af vatni og sandi og því rík ástæða til þess að bregða við með viðráðanlegum aðgerðum áður en yfirvofandi hætta verður að vandamáli. Það er ástæða til að hvetja til markvissra taka á þessu máli, að láta gera þá áætlun sem hér er lagt til strax. Ákveðin gögn liggja fyrir og það er ekki stórmál að láta gera þessa áætlun. En það er eðlilegt að hún sé gerð áður en lagt er í brúarframkvæmdina yfir Markarfljót sem er á næstu grösum, yfir þennan mikilvæga hlekk í hringveginum og eðlilegt að Vegagerðin stýri því eins og hún hefur þegar gert ákveðnar vinnutillögur um breytingu garða fyrir ofan nýju brúna með tilliti til brúarstæðis og rennslis um Markarfljót. Að lokinni umræðu legg ég til að málinu verði vísað til allshn.