Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í skriflegu svari fjmrh. við fsp. minni um fylgirit með ríkisreikningi á þskj. 215 sem útbýtt var á hv. Alþingi í síðustu viku koma fram upplýsingar sem ég tel brýna nauðsyn bera til að fá fram hjá hæstv. fjmrh. skýringu á og afstöðu hans til þeirra efnisatriða sem þar koma fram. Vil ég þakka hæstv. forseta þessarar deildar fyrir að leyfa mér að bera fram þessar spurningar til hæstv. fjmrh. hér utan dagskrár og hæstv. fjmrh. fyrir að fallast á að svara mínum spurningum. Ég hafði óskað eftir að fá svör við þeim strax þegar þetta fylgirit var lagt fram en af því gat ekki orðið af ýmsum ástæðum fyrr en nú. Í fyrsta lagi kemur fram í þessu skriflega svari að fjöldi þeirra sem nutu fastrar yfirvinnu eða svokallaðrar ómældrar yfirvinnu hjá ríkinu á árinu 1982 voru 1312 manns, þar af 1113 karlar og 199 konur. Sú upphæð sem greidd var í fasta yfirvinnu á því ári var 32 466 þús. kr. Af þeirri upphæð fengu karlar 92% eða 29 814 þús. kr. en konur aðeins um 8% eða 2652 þús. kr. Í öðru lagi kemur hér fram varðandi greiðslur fyrir starfsmannabíla, að 3611 manns fengu greiðslur fyrir starfsmannabíla, þar af 3116 karlar og 495 konur. Sú upphæð sem ríkið greiddi fyrir þessa starfsmannabíla á árinu 1982 var 50 805 þús. kr. Þar af fengu karlar 48 018 þús. kr. eða 94.5% af upphæðinni en konur aðeins 2787 þús. eða 5.5% af upphæðinni. Greiðslur fyrir fasta yfirvinnu í grunnskólum á árinu þús. kr. eða tæp 92% af upphæðinni en 27 konur fengu 245 þús. kr. eða um 8% af upphæðinni. Nokkuð áberandi virðist einnig að miklu hærri upphæðir renna til þeirra karla sem fá fasta yfirvinnu og greiðslur fyrir starfsmannabíla en til kvenna sem njóta þessara greiðslna. Ef tekið er meðaltal af greiðslum fyrir starfsmannabíla er meðaltal hjá körlum 15 410 kr. á meðan meðaltal hjá konum er 5630 kr. Meðaltal til karla fyrir fasta yfirvinnu eða ómælda yfirvinnu er 26 787 kr. meðan meðaltalið til kvenna er 13 326 kr. Svo gífurlegur munur sem hér um ræðir, bæði að því er varðar hve miklu fleiri karlmenn njóta þessara greiðslna svo og að upphæðir sem til þeirra renna eru miklu meiri að meðaltali en til kvenna, hlýtur að vekja spurningar sem nauðsynlegt er að fá svör við. Nú skyldi maður ætla að hluta skýringanna á þessum mikla mun mætti rekja til þess að svo fáar konur störfuðu hjá ríkinu, en því er ekki að heilsa. Að vísu hefur mér ekki tekist að fá upp hjá launadeild fjmrn. hve margar konur og hve margir karlmenn störfuðu hjá ríkinu á árinu 1982. En skv. upplýsingum sem ég hef frá BSRB voru opinberir starfsmenn sem störfuðu hjá ríkinu í árslok 1982 11 767, þar af 7144 konur og 4623 karlar. Ríkisstarfsmenn innan BHM eru 2663, þar af 672 konur. Samanlagt voru því ríkisstarfsmenn hjá þessum tveim heildarsamtökum launafólks 7816 konur og 6614 karlar á árinu 1982. Af framansögðu má sjá að ekki er skýringa að leita í því að svo fáar konur vinni hjá ríkinu heldur virðast þær þvert á móti vera miklu fleiri. Nú skal ég ekki draga í efa að í mörgum tilfellum gæti verið um eðlilegar greiðslur að ræða fyrir fasta yfirvinnu og afnot af starfsmannabílum. En sá mikli munur, sem á þessum greiðslum er milli kynjanna, kallar á skýringu. Þó hluti skýringanna felist í því að karlmenn hjá ríkinu séu frekar í ábyrgðarstöðum en konur og vinna þeirra útheimti frekar afnot af starfsmannabílum eða að sú skýring sé fram borin á greiðslum fyrir ómælda yfirvinnu að hún renni til yfirmanna hjá ríkinu sem frekar eru karlar þá gefur auga leið að sú skýring er langt frá því að vera fullnægjandi. Því hefur oft verið haldið fram að í stöðuheitum, bílastyrkjum og ómældri yfirvinnu hjá ríkinu sé falið launamisrétti kynjanna og að til að mynda bílastyrkir og ómæld yfirvinna renni miklu frekar til karla en kvenna hjá ríkinu. Þetta yfirlit sem lagt hefur verið fram á hv. Alþingi staðfestir ótvírætt að karlmenn njóta þessara greiðslna í miklu ríkari mæli en konur. Spurningin er: Hvers vegna? Er hugsanlegt að í þessum mikla mismun felist launamisrétti kynjanna, brot á jafnréttislöggjöfinni, sem Alþingi hefur sett, eða er skýringa að leita annars staðar? Þó að það sé ekki algilt er þó talið að mjög oft felist í þessum greiðslum og kjaraþáttum sem ég hef hér nefnt eiginleg launauppbót. Í raun sé þetta sú leið sem farin sé hjá hinu opinbera til að halda starfsfólki og að mæta því launaskriði sem er á atmenna vinnumarkaðnum sem felst í yfirborgunum. Sú skýring kom m. a. fram í útvarpi fyrir helgi hjá Indriða Þorlákssyni deildarstjóra í launadeild fjmrn. að hluta skýringa á fastri yfirvinnu mætti rekja til þess að gerðir væru svokallaðir starfsmannasamningar um yfirvinnu sem unnin væri alltaf að fullu og nefndi ríkisreikningi fyrir árið 1982 kemur fram að föst yfirvinna hjá Áburðarverksmiðjunni hafi verið 1101 þús. kr. en önnur yfirvinna 9808 þús. kr. Skýring sem gefin er í fylgiritinu er sú að til fastrar yfirvinnu teljist greiðslur fyrir umsamda yfirvinnu sem eigi sé sérstaklega tímamæld. Skv. þessari skilgreiningu er undir hælinn lagt hvenær eða hvort yfirvinnan er unnin þar sem hún er ekki tímamæld. Því er það einkennilegt ef starfsmannasamningar um yfirvinnu, sem unnin er, eru flokkaðir undir skilgreiningu um ómælda fasta yfirvinnu en ekki önnur yfirvinna, sem felur í sér eftirvinnu, nætur- og helgidagavinnu, og sú önnur yfirvinna sem ekki er föst. Í gildi eru lög sem samþykkt voru fyrir 30 árum síðan um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í 6. gr. þeirra laga segir m. a., með leyfi forseta: „Konur og karlar hafa jafnan rétt til opinberra starfa og til sömu launa fyrir sömu störf.“ Nú er fyrsta spurning mín til hæstv. fjmrh. þessi: Telur ráðh. að þessi gífurlegi mismunur, sem kemur fram í þessum kjaraþáttum, þ. e. ómældri yfirvinnu og bílastyrkjum, sé eðlilegur eða telur ráðh. að þessar upplýsingar kalli á sérstaka athugun af hálfu fjmrn. með hliðsjón af því að líkur séu á að 30 ára gömul lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins séu brotin og lög um jafnrétti kvenna og karla frá 1976, sem fela í sér að óheimilt sé atvinnurekanda að mismuna starfsfólki eftir kynferði að því er varðar veitingu hvers konar hlunninda eða greiðslu launa fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir að hann sem fjmrh. geti ekki horft upp á að tveir menn vinni hlið við hlið sömu störf á mismunandi kjörum. Það misrétti beri að leiðrétta. Þeir eigi að bera úr býtum sömu laun fyrir sömu vinnu. Ég fagna þessu viðhorfi ráðh., að slíkt misrétti beri að leiðrétta. Ég vænti þess einnig að hæstv. fjmrh. sé einnig þeirrar skoðunar að ef í ljós kemur að konum og körtum sem vinna hlið við hlið sömu störf hjá ríkinu sé mismunað, karlmenn njóti betri kjara, t. d. í formi launauppbótar, beri skilyrðislaust að leiðrétta slíkt misræmi og samræma kjörin hjá körlum og konum hjá ríkinu sem vinna sömu störf. Því er önnur spurning mín til hæstv. fjmrh. hvort hann telji ekki, með hliðsjón af þeirri skýrslu, sem lögð hefur verið fram hér á hv. Alþingi, að nauðsynlegt sé að fara ofan í saumana á þessu máli og þá hvort hæstv. fjmrh. sé tilbúinn að beita sér fyrir því að samræmd verði kjör hjá konum og körlum sem vinna hlið við hlið sömu störfin hjá ríkinu ef í ljós kemur að karlar beri meira úr býtum með launauppbótum sem felast í bílastyrkjum og ómældri yfirvinnu. Ég tel, herra forseti, brýnt að fá svör við þessum spurningum. Konur í stéttarfélögum, stjórnmálaflokkum og kvennasamtökum hafa tekið höndum saman um að leita leiða til úrbóta til að uppræta launamisrétti kynjanna. Komið hefur fram hjá konum sem vinna hjá ríkinu að þær telji að launamisrétti kynjanna hjá hinu opinbera felist ekki síst í þeim liðum sem hér eru til umr. en erfitt hefur verið að fá það staðfest. Ég tel ótvírætt að þær upplýsingar sem nú hafa komið fram á hv. Alþingi, kalli á skjóta athugun af hálfu fjmrh. Það hlýtur að vera krafa Alþingis, sem sett hefur þau lög sem ég hér hef vitnað til, að ef í ljós kemur að hér sé um launauppbót að ræða sem feli í sér launamisrétti kynjanna sé það skylda framkvæmdavaldsins að sjá svo til að hið opinbera virði sett lög í landinu og að samræmd verði kjör kvenna og karla á þann veg að bæði kynin njóti sambærilegra kjara fyrir sömu störf, hvort sem um er að ræða kjör í formi beinna launagreiðslna eða launauppbótar í formi hlunninda. Þriðja spurning mín til hæstv. fjmrh. snertir lög nr. 31 frá 30. apríl 1982, sem kveða á um fylgirit með ríkisreikningi þar sem fram komi m. a. upplýsingar um bifreiða-, risnu- og ferðakostnað stofnana á vegum ríkisins og rn. svo og launagreiðslur þessara stofnana. Þegar fylgirit með ríkisreikningi var birt á hv. Alþingi fyrir áramót kom fram í skýringum í fylgiritinu að nokkrir aðilar hefðu ekki skilað ársreikningum til birtingar í ríkisreikningi og fjórir aðilar sem neituðu að láta í té upplýsingar í fylgiritið, en það voru Landsvirkjun, Orkubú Vestfjarða, Brunabótafélag Íslands og Síldarútvegsnefnd. Því var það að ég lagði fram í þessari skriflegu fsp. einnig þá spurningu til hæstv. fjmrh. hvort þessar stofnanir væru undanþegnar þeirri upplýsingaskyldu sem kveðið er á um í lögum nr. 31/1982 um breytingu á lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Ég tel, herra forseti, að það svar sem kemur fram hjá fjmrh. við fsp. minni, sem einnig er á þskj. 215, sé alls ófullnægjandi. Í svarinu kemur einungis fram að fjórir aðilar þ. e. Aflatryggingasjóður sjávarútvegsins, Fiskifélag Íslands og Búnaðarfélag Ístands ásamt veiðistjóra, telji að þeir falli ekki undir ákvæði laga um stofnanir og fyrirtæki ríkisins og í samræmi við þá afstöðu skiluðu þeir ekki upplýsingum í fylgiritið. Hliðstæða afstöðu hafði einnig Síldarútvegsnefnd og Brunabótafélag Íslands. Landsvirkjun og Orkubú Vestfjarða hafa skilað ársreikningi en ekki þessum sérstöku upplýsingum í fylgiritið sem kveðið er á um í lögum nr. 31/1982. Í þeirri fsp., sem ég lagði fyrir ráðh. fyrir áramótin og nú hefur verið svarað, bið ég um afstöðu hæstv. fjmrh. til þess hvort þessar stofnanir séu undanþegnar þeirri upplýsingaskyldu sem kveðið er á um í þessum lögum, en ekki skoðun stofnananna sjálfra eða forsvarsmanna þeirra á því hvort þeir telji sig þurfa að lúta lögum sem Alþingi setur. Í svarinu kemur einnig fram afstaða stofnananna eða forsvarsmanna þeirra en ekki afstaða hæstv. fjmrh., sem um var beðið í þessari fsp. Ég tel því nauðsynlegt að beina þessari fsp. hér og nú til hæstv. fjmrh. en hún er hvort og þá á hvaða forsendum þessir aðilar væru undanþegnir þeirri upplýsingaskyldu sem lög nr. 31/1982 kveða á um. Til glöggvunar, herra forseti, vil ég draga þessar fjórar spurningar mínar saman: 1. Telur fjmrh. að sá gífurlegi mismunur, sem fram kemur í ómældri yfirvinnu op bílastyrkjum milli kynja, sé eðlilegur þegar 92–95% af þeirri fjárhæð, sem greidd er í þessa liði, renna til karla en aðeins 5–8% til kvenna? 2. Telur hæstv. fjmrh. að þessar upplýsingar kalli á sérstaka athugun af hálfu fjmrn. með hliðsjón af því að líkur séu á að 30 ára gömul lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins séu brotin, svo og lög um jafnrétti kvenna og karla frá 1976 sem fela í sér að óheimilt sé atvinnurekanda að mismuna starfsfólki eftir kynferði að því er varðar veitingu hvers konar hlunninda? 3. Er ráðh. tilbúinn að beita sér fyrir að samræmd verði kjör hjá konum og körlum, sem vinna hlið við hlið, ef í ljós kemur að karlar beri meira úr býtum fyrir sömu eða sambærileg störf með launauppbótum sem felast í bílastyrkjum og ómældri yfirvinnu? 4. Eru þeir aðilar, sem ekki hafa gefið upplýsingar sem lög nr. 31/1982 kveða á um, undanþegnir upplýsingaskyldu, og ef svo er, á hvaða forsendum? Ég vænti þess, herra forseti, að hæstv. fjmrh. gefi skýr og greinargóð svör við þeim spurningum sem hér hafa verið fram bornar.



Virðulegi forseti. Ég skal reyna að leitast við að svara hv. 2. landsk. þm., en 1. spurning var: Telur fjmrh. að sá gífurlegi mismunur sem fram kemur á ómældri yfirvinnu og bílastyrkjum milli kynja hjá ríkisstofnunum sé eðlilegur þegar milli 92 og 95% af þeirri upphæð sem greidd er í þessa liði rennur til karla en aðeins 5–8% til kvenna? Á þessari stundu get ég ekki sagt hvort um eðlilegan eða óeðlilegan mun er að ræða á ómældri yfirvinnu og bílastyrkjum milli kynja hjá ríkisstofnunum, en ef í ljós kemur í þeirri könnun sem er í gangi í framhaldi af fyrri spurningum hv. þm. að verulegur munur er þar á þarf það athugunar við. Ég mun beita mér fyrir því að niðurstaða liggi fyrir mjög fljótlega og vona ég að hv. þm. láti sér nægja að fá skrifleg svör frá mér. 2. spurningin hljóðar svo: Telur fjmrh. að þessar upplýsingar kalli á sérstaka athugun af hálfu fjmrn. með hliðsjón af því að líkur séu á að 30 ára gömul lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins séu brotin svo og lög um jafnrétti kvenna og karla frá 1976, sem fela í sér að óheimilt sé atvinnurekanda að mismuna starfsfólki eftir kynferði að því er varðar veitingu hvers konar hlunninda? Ég verð auðvitað sem fjmrh. að halda þeirri könnun áfram sem ég gat um áðan og taka inn í þá könnun það sem felst í 2. spurningunni um hvort lögin um jafnrétti kvenna og karla á þessu sviði séu brotin. Það segir sig sjálft að það væri langt gengið ef ríkið gengi á undan með að brjóta sín eigin lög. Ég get ekki svarað þessu öðruvísi en að Alþingi hefur samið lög og þau lög eru til að fara eftir og ég tel að ríkið eigi að gefa þar fordæmi sem öðrum verður til fyrirmyndar. En 3. spurningin er þannig: Er fjmrh. tilbúinn að beita sér fyrir að samræmd verði kjör hjá körlum og konum sem vinna hlið við hlið ef í ljós kemur að karlmenn beri meira úr býtum fyrir sömu eða sambærileg störf með launauppbótum sem felast í bílastyrkjum og ómældri yfirvinnu? Ég hef eiginlega ekkert annað en sama svarið við þessari spurningu. Þetta er í athugun í rn. og ég mun svara því skriflega ásamt tveimur fyrri spurningunum. En ég segi það sem mína skoðun - og hún hefur komið fram á Alþingi áður - að sé um sambærileg störf og sambærilega menntun karla og kvenna að ræða tel ég sjálfsagt að jafna þar á milli. Um launauppbætur o. fl. veit ég ekki nógu mikið á þessu stigi til að geta svarað spurningunni eins skýrt og virðulegur þm. óskaði eftir að ég mundi gera, en ég mun svara þessum spurningum innan tíðar. Þetta er í vinnslu í launadeild fjmrn. og virðulegur þm. mun fá skrifleg svör eins fljótt og ég ræð við. Í fjórða lagi er spurt: Eru þeir aðilar sem ekki hafa gefið upplýsingar eins og lög nr. 31 frá 1982 kveða á um undanþegnir upplýsingaskyldu og ef svo er á hvaða forsendum? Síðan var spurt: Hvað hyggst ráðh. gera vegna undandráttar stofnana við að svara fsp. frá Alþingi? Þar er mitt svar: Eins og fram kom í skriflegu svari mínu við fsp. hv. fyrirspyrjanda voru það níu stofnanir sem ekki skiluðu ríkisbókhaldi umbeðnum upplýsingum. Að frátöldum Skálholtsskóla er alfarið um stofnanir að ræða sem ekki geta talist ríkisstofnanir í venjulegum skilningi þessa orðs. Annars vegar er um að ræða stofnanir sem ríkissjóður er ekki beinn eignaraðili að, oft eins konar sjálfseignarstofnanir. Meðal þeirra má nefna Fiskifélag Íslands, Búnaðarfélag Íslands, Brunabótafélag Íslands, Síldarútvegsnefnd og Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Hins vegar er um að ræða sameignarfélög eða fyrirtæki með eignaraðild ríkissjóðs, eins og Orkubú Vestfjarða og Landsvirkjun. Eftirtaldar þessara stofnana fá fjárveitingu á fjárlögum ár hvert: Búnaðarfétag Íslands, Fiskifélag Íslands og Aflatryggingasjóður. Hinar stofnanirnar, sem allar eru í B-hluta fjárlaga eða ríkisreiknings, fá hins vegar ekki bein framlög úr ríkissjóði. Núgildandi ákvæði um gerð ríkisreiknings eru að stofni til frá 1966. Á þeim tíma sem síðan er liðinn hefur lögum um ýmsar stofnanir verið breytt, nýjar stofnanir orðið til og starfshættir annarra breyst. Meðal annars af þessum ástæðum gætir nú nokkurs ósamræmis um hverjar af þessum stofnunum eru teknar með í ríkissjóðsuppgjörum. Ríkir raunar nokkur vafi á hvaða aðilar falli undir almenn ákvæði laga um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Endurspeglast þessi vafi í afstöðu margra þeirra stofnana sem neitað hafa að gefa upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að gefa svör við fsp. hv. fyrirspyrjanda. Hef ég ákveðið að fela ríkisreikningsnefnd, sem starfar skv. 70. gr. laga um ríkisbókhald o. fl., að athuga þessi mál og er fastlega að vænta að afstaða um þessi mál verði tekin fyrir gerð næstu fjárlaga. Mun ég biðja ríkisreikningsnefnd að athuga hvaða stofnanir, sjóðir og fyrirtæki skuli falla undir samræmda bókhaldsmeðferð ríkisins skv. lögum nr. 52 frá 1966. Jafnframt mun ég fela nefndinni að gera tillögur um með hvaða hætti Alþingi verði best gerð grein fyrir fjárreiðum þeirra fyrirtækja og félaga sem falla undir A- og B-hluta ríkissjóðs, en hér er um að ræða félög sem þiggja fjárstyrk úr ríkissjóði eða ríkissjóður er eignaraðili að. Um það sérstaka atriði er þessi fsp. lýtur að vil ég taka fram að ég hef þegar gefið umbeðnar upplýsingar að því marki sem unnt er á grundvelli ríkisreiknings. Að sjálfsögðu er það eðlileg krafa að Alþingi séu veittar hliðstæðar upplýsingar um aðrar stofnanir sem fá rekstrarfé sitt úr ríkissjóði eða stofnanir sem lúta yfirstjórn ráðh. skv. lögum. Slík upplýsingagjöf er hins vegar ekki á mínu færi á grundvelli upplýsinga úr ríkisbókhaldi miðað við þá framkvæmd sem ríkt hefur á undanförnum árum. Tel ég því rétt að beina fsp. varðandi þessar stofnanir til þess ráðh. sem þær heyra undir. Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi svarað nægjanlega fsp. fyrirspyrjanda að öðru leyti en því að það sem á vantar kemur skriflega eins fljótt og auðið er.



Herra forseti. Hér stóð í sporum mínum í þessum stól s. l. fimmtudag hæstv. fjmrh. og hann sagði: Auðvitað á ekki að líða misrétti. Þar er ég honum innilega sammála. Og ég get ekki látið hjá líða að benda hæstv. fjmrh. á það, að nú gefst einmitt gott tækifæri fyrir hann til að gera sitt til að leiðrétta það langvinna og óþolandi misrétti sem konur hafa þurft að þola, þar sem þær vinna sambærileg störf við hlið karla. Allt frá því að konur fóru að selja vinnu sína hafa þær borið minna úr býtum en karlar og það bæði fyrir sömu vinnu og líka fyrir jafnverðmæt störf. Það sem hefur einkennt vinnukjör kvenna almennt er hve bágborin þau hafa verið og hve mikið öryggisleysi þær hafa mátt búa við á vinnumarkaði. Þó að kjör margra karla hafi verið og séu enn slæm hafa þó kjör kvenna ævinlega verið sýnu verri. Það eru margar blöskrunarsögurnar sem segja mætti af vinnukjörum kvenna hér áður fyrr, og ekki bara við hefðbundin kvennastörf, heldur við erfiðisvinnu eins og fiskburð á baki sínu eða á börum, en karlar lyftu á þær byrðunum og fengu allt að helmingi hærra kaup fyrir. Alla tíð hefur svo atvinnuöryggi kvenna verið ótryggt og þær gjarnan notaðar sem varavinnuafl eða sveiflujafnarar, eins og ein ágæt kona komst að orði. Þær hafa verið laðaðar út á vinnumarkaðinn til að taka af verkefnakúfinn en síðan sendar heim jafnharðan og verkefni þraut og þá án nokkurs tillits til þeirra eigin þarfa eða óska. Vinnumarkaðurinn og þjóðfélagið hefur fyrst og fremst hugað að og tryggt atvinnuöryggi hinnar hefðbundnu fyrirvinnu fjölskyldunnar, en skilningur og skilgreining þjóðfélagsins er enn að í því hlutverki sitji heimilisfaðirinn einn. Vinnumarkaðurinn og markaðslögmálin taka ekki tillit til fjölskylduábyrgðar og þess að starfsævi kvenna er sveiflukennd vegna fæðingar og uppeldis næstu kynslóðar. Enn þann dag í dag hangir þjóðfélagsskilningurinn í staðlaðri skilgreiningu á fyrirvinnuhlutverkinu og virðist ekki hafa áttað sig á því - eða neitar að viðurkenna - að konur leita ekki út á vinnumarkað einungis til að hjálpa til á annatímum eða þá til að drepa tímann frá einangrun sinni inni á heimilunum. Nei, hæstv. fjmrh., fósturlandsins Freyja er fyrir löngu orðin fyrirvinna, ýmist af því að hún á ekki annarra kosta völ eða þá að hún kýs sér það hlutverk. Henni finnst það sjálfsögð mannréttindi að vinna og geta með vinnu sinni séð sér farborða. Og þó að hún hafi e. t. v. ekki lesið stefnuskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, sem Íslendingar hafa samþykkt, er ekki ólíklegt að hún sé sammála því markmiði hennar að allir menn hafi, án tillits til kynþáttar, trúar eða kynferðis, rétt til að vinna að efnahagstegri velsæld sinni og andlegum þroska, frjálsir á mannsæmandi hátt, við efnahagslegt öryggi og jafnréttisaðstöðu. Í nýlegu hefti af Hagtíðindum kom fram að sjötta hvert heimill á landinu, þar sem börn eru nú að alast upp, hefur aðeins eitt foreldri sem fyrirvinnu. Það eru um 6 254 heimili einstæðra foreldra. Þar af eru 393 einstæðir feður. Meginhluti þessara heimila er því á framfæri einstæðra mæðra. En þjóðfélagið skirrist við að laga sig að staðreyndum. Það virðist ekki enn hafa tekið tillit til þess að í mörgum tilfellum duga ein dagvinnulaun ekki til að framfleyta fjölskyldu. Og það virðist hreint ekki vilja vita af því að áttunda hvert barn, sem á að erfa þetta land, er á framfæri einstæðs foreldris og í langflestum tilvikum einstæðrar móður. Og reyndin er sú, að fullur vinnudagur einnar konu nægir ekki til framfærslu. Það var athyglisvert að fulltrúi Vinnuveitendasambands Íslands hélt því fram á fundi um daginn að baráttan stæði ekki lengur um brauðið sem betur fer. Ekki veit ég í hvaða hólfi þjóðfélagsins hann býr. En eitt er víst: að hjá mörgum stendur baráttan einmitt um brauðið þessa dagana. Það eru margar konur sem eiga ekki fyrir strætisvagni til að fara til vinnu. En það gerir kannske lítið til fyrir sumar því að það er búið að segja þeim upp vinnunni. Það er staðreynd að konur eru langstærstur hluti þeirra sem vinna ófaglærð láglaunastörf eða um 72%. Í þessum störfum eru um 28% karlar. Allt að 80% giftra kvenna vinna utan heimilis, en aðeins tæp 5% þeirra fá meðallaun. Nýjustu skýrslur frá áætlanadeild Framkvæmdastofnunar fyrir árið 1982 sýna okkur að almenn atvinnuþátttaka kvenna er svipuð og áður. Skýrslurnar sýna einnig að vinna kvenna í hlutastörfum er algengari en karla og meðallaun karla eru enn tæpum 52% hærri en kvenna. Þessar tölur hafa lítið sem ekkert breyst frá þeim tölum sem gefnar voru upp fyrir árið 1981 og sýna enn hina vanburða stöðu kvenna á vinnumarkaðinum. Hæstu meðallaun kvenna eru hjá 25–44 ára ógiftum konum og samsvara meðallaunum 15–19 ára og 65–69 ára ókvæntra karla eða 70–74 ára kvæntra karla. Hvergi er svo tekið tillit til þess, að konur vinna síðan langmestan hluta þeirra starfa sem sinna daglegum þörfum og velferð þjóðfélagsþegnanna inni á heimilunum. Gildir þá einu hvort þær vinna jafnframt utan heimilis eða ekki. Atvinnuöryggi kvenna er enn ótryggt eins og áður. Það sjáum við best á því, hverjum er fyrst sagt upp nú þegar samdráttur verður í atvinnulífinu. Það eru blessaðir sveiflujafnararnir. Og þetta er svo sem enginn séríslenskur raunveruleiki. Í skýrslu sem gerð var á vegum Sameinuðu þjóðanna og birt 1980 er greint að konur eru um helmingur jarðarbúa og kemur það engum á óvart. Enn fremur að þótt konur séu 1/3 hluti þeirra sem hafa á höndum launuð störf vinna þær í reynd 2/3 hluta allra vinnustunda sem unnar eru í heiminum. Samt fá þær ekki nema 1/10 hluta af þeim launum sem greidd eru og þær eiga minna en 1% af eignum jarðarinnar. Nei, ég tel engan vafa á því, að störf kvenna á vinnumarkaðinum eru vanmetin. En hvers eigum við að gjalda? Er hægt að ætla að við höfum valið okkur það hlutskipti sjálfar að vera ekki matvinnungar þrátt fyrir allt þetta vinnuframlag? Er það okkar sjálfviljug ákvörðun að gefa vinnu okkar og skipa fyrst og fremst ófaglærða láglaunahópa án forræðis eða áhrifa til að breyta og bæta kjör okkar, án möguleika til yfirvinnu eða yfirborgana til að drýgja tekjur okkar? Nei, það er líklegra að það séu einhverjir aðrir sem taka þessar ákvarðanir. En konur taka síðan afleiðingunum. Það er líklegt að þeir sem þarna vega og meta störfin þekki þau ekki af eigin raun og á eigin kroppi. En hinni fögru Vanadís dugar ekki eitt saman til viðurværis lof og prís og ekki lætur hún lengur bjóða sér það sem úti frýs. Oft hafa konur risið upp til að rétta hlut sinn og alltaf til góðs, ekki einungis fyrir þær sjálfar, heldur hefur þjóðfélagsheildin jafnframt hagnast af aukinni þátttöku og réttindum kvenna. Nú eru aftur upprisutímar og konur vilja ekki lengur vera meðsekar um áhrifaleysi sitt. Ótrúlegt langlundargeð þeirra er þrotið og þær vilja bæta kjör sín og leita þess eðlilega réttar, sem þeim ber, til að ráða meiru um lífsferil sinn og val og jafnframt að hafa meiri áhrif til að móta það þjóðfélag sem þær búa í. Ég vil biðja þm. alla og einkum hæstv. fjmrh. að hlusta nú eftir kalli tímans. Vil ég í því sambandi benda honum á þá skýrslu sem frá honum barst sem svar við fsp. Jóhönnu Sigurðardóttur um fylgirit með ríkisreikningi. Og ég vil jafnframt þakka hv. alþm. Jóhönnu Sigurðardóttur að biðja um þessa skýrslu og hefja þessa umr. í dag. Þar stendur svart á hvítu hið æpandi misrétti í launakjörum karla og kvenna sem vinna sambærileg störf hlið við hlið. Föst yfirvinna og fríðindi, eins og starfsmannabílar, eru skoðuð fyrst og fremst sem launauppbót á almennum vinnumarkaði. Ég ætla ekki að ítreka þær tölur sem þar komu fram. En ég vil benda ráðh. á þau hlutföll sem þar ríkja og ég vil spyrja hvort það veki ekki forvitni hæstv. ráðh. hvers vegna þessi hlutföll skuli vera þannig. Fær hann ekki löngun til að athuga frekar og bæta úr þessu misrétti sem svo augljóslega blasir við? Ég vil brýna hæstv. fjmrh. og ég hvet hann til að beita sér í þessu máli og sýna því bæði skilning og velvild og segi að lokum: Hæstv. fjmrh., nú skal róa, því nú er lag.



Herra forseti. Ég þakka Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hefja þessa umr. og fyrir alla hennar baráttu í mörg ár fyrir jöfnum rétti kvenna og karla. Skilningur minn og aðdáun á þeirri baráttu hefur vaxið mjög síðan ég fór sjálf að taka þátt í henni og sjá og reyna við hvað er að fást. Mig undrar skilningsleysi og viljaleysi og máttvana aðgerðir þeirra sem mestu ráða í þessu þjóðfélagi. Fimmtudaginn 23. febrúar s. l. fóru fram í Sþ. umræður utan dagskrár um nýgerða samninga Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins og þann þátt sem ríkisstj. átti í þeim. Við það tækifæri lét ég í ljós álit okkar á Kvennalista og lét m. a. í ljós vonbrigði okkar vegna þess að í samkomulaginu er ekki að sjá neina viðleitni til að taka sérstaklega á kjörum kvenna. Þeirri staðhæfingu minni mótmælti reyndar Karl Steinar Guðnason og kallaði bull. Hann sagði m. a. svo, með leyfi forseta, og ég vona að það sé ekki ókurteisi að vitna í orð hans þó að Karl Steinar sé ekki viðstaddur hérna. Hann sagði: „Það fór fram kjarakönnun fyrir nokkru. Þessi kjarakönnun sýndi að það var einkum kvenfólk sem var á lægstu töxtunum. Menn skyldu fara yfir samningana og lesa þá. Þá sjá þeir að þetta fólk fær sérstakar bætur. Ef eitthvað hefur verið gert hefur það verið gert á þann veg að það verða fleiri konur en karlar sem njóta þess. Því hefur meira að segja verið haldið hér fram að kauptaxtar væru misjafnir, eftir því hvort það eru konur eða karlar sem vinna á þeim. Það er ekki rétt. Menn verða að finna þeim fullyrðingum sínum stað.“ Ég sagði reyndar ekki að kauptaxtar væru misjafnir. Ég nefndi hins vegar niðurstöðutölur úr ýmsum könnunum sem sanna ótrúlega mikinn mun á tímakaupi kvenna og karla við sambærileg störf. Þetta eru staðreyndir úr margvíslegum könnunum hvað sem öllum launatöxtum líður. Mig langar til að vitna áfram í orð mín í þessari umr. með leyfi forseta. Ég sagði: „Hvað kemur á daginn þegar samningar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja liggja fyrir? Getum við vænst þess að þar ríki meiri skilningur og vilji til úrbóta? Íslenska ríkið er stærsti vinnuveitandi landsins og ber sinn hluta af sökinni á því hvernig ástandið er. Því ber að sýna gott fordæmi. Ríkisstj. gæti sannarlega lagt sitt af mörkum og séð til þess að jafnréttislögunum væri framfylgt í hvívetna. Hún gæti líka séð til þess að hin hefðbundnu kvennastörf yrðu endurmetin. Hugsanleg leið og að mínu mati ákjósanleg er einfaldlega að hækka alla starfshópa þar sem konur eru fjölmennastar um tvo launaflokka. Ríkisstj. ætti auðvitað að koma til móts við kröfur kvenna um betri aðstæður, t. d. að því er varðar umönnun barna og endurmenntun. Ég vil nota þetta tækifæri til að spyrja forsrh. og fjmrh. um afstöðu þeirra til þessara mála. Hver er afstaða ríkisstj. til þess augljósa misréttis sem konur búa nú við á vinnumarkaðinum? Hefur ríkisstj. fjallað um málin með tilliti til þeirrar miklu umr. sem á sér stað úti í þjóðfélaginu?“ Svör hæstv. ráðh. við þessum spurningum mínum, sem ég ítrekaði reyndar í lok ræðu minnar, ollu mér miklum vonbrigðum. Fjmrh. virti mig ekki einu sinni svars, svaraði bara alls engu. Sá var nú áhugi hans þá á þessu augljósa misrétti. Það virðist ekki alveg sama hver í hlut á. En batnandi manni er best að lifa. S. l. fimmtudag stóð hann hér í ræðustól og sagði með miklum þunga: Misrétti getur enginn alþm. stutt. Slíkar yfirlýsingar svo hátt setts manns úr þessum stóll hljóta að vekja vonir og fyrirheit um betri tíð. Vonandi þurfa konur ekki að gjalda þess að hann hefur ekki staðið í þeirra sporum eins og Dagsbrúnarmannanna. Forsrh. var svo vinsamlegur að svara mér við þetta tækifæri. Hann sagði, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Kristín Halldórsdóttir hvort ríkisstj. hefði fjallað um jafnræði með konum og körlum. Já, ríkisstj. hefur gert það og m. a. samþykkt að hæstv. félmrh. flytji frv. um jafna stöðu karla og kvenna. Það mun mjög fljótlega verða lagt fram á Alþingi. Ef ég man rétt, þá hygg ég að það sé í 4. gr. þess frv. sem enn er undirstrikað að konur skuli fá sömu greiðstu fyrir sambærilega vinnu.“ Áður hafði komið fram hér á Alþingi að von væri á þessu frv. og væri óskandi að það færi að líta dagsins ljós. En ég vil benda á að langt er síðan sett voru lög um launajöfnuð kvenna og karta, eða 23 ár og má augljóst vera að eitthvað annað og meira verður að koma til. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þeir starfshópar þar sem konur eru fjölmennastar, eru undantekningarlaust láglaunahópar. Margir vilja segja að konur geti sjálfum sér um kennt og í því er nokkurt sannleikskorn. Konur eru óduglegar að berjast fyrir réttindum sínum og eiga ákaflega erfitt með að krefjast launahækkana fyrir sig. Ástæður þessa eru ýmsar, en fyrst og fremst aðstöðuleysi kvenna til kjarabaráttu. Annir þeirra við heimilishald og ábyrgð á heimili og fjölskyldu valda því að þær eiga ekki tíma né orku afgangs til að berjast fyrir bættum kjörum á vinnustað. Önnur ástæða og ekki veigaminni er hin eðlislæga og/eða innrætta fórnarlund sem hindrar þær í að leita sjálfar réttar síns. Hver þekkir ekki goðsögnina um konuna, sem vann í hljóði sín störf í annarra þágu og krafðist einskis sér til handa, setti annarra hag ofar sínum eigin? Hver kannast ekki við slík ummæli í minningargreinum og bókmenntum? Nei, það er hverju orði sannara að konur eiga erfitt með að berjast fyrir kjörum sínum. Það sést m. a. af því, að þeir starfshópar þar sem konur eru fjölmennastar eru undantekningarlaust láglaunastéttir. Svo rammt kveður að því að karlar eru farnir að óttast innrás kvenna í starfsstéttir þar sem þeir hafa verið allsráðandi, vegna þess að þar með hljóti kjör stéttar þeirra að versna. Er nú ekki eitthvað meira en lítið að þegar svo er komið? Og hvað er til ráða? Jú, auðvitað verða konur að standa saman um að leita leiða til úrbóta. Og það hafa þær gert. Konur hafa unnið mikið saman á undanförnum árum þvert á alla flokkapólitík, rætt málin og kynnt fyrir öðrum, kannað ástand og unnið úr þeim könnunum niðurstöður sem sýna ástandið svart á hvítu. Ástandið er óþolandi og því verður að breyta. Fyrsta skrefið er náttúrulega viðurkenning staðreynda, sem ötullega hefur verið unnið að undanfarna mánuði að draga fram í dagsljósið, nú síðast með skýrslunni sem er til umr. hér í dag. Ég vil benda sérstaklega á niðurstöðutölur í þeirri skýrslu hvað varðar grunnskólana, þar sem konur eru sannarlega í talsverðum meiri hluta. Ýmsar útskýringar hafa heyrst á þeim mun sem þarna er sýnilegur í tölum. Einkum vilja menn skýra hann með því að konur séu einfaldlega ekki í þeim stöðum sem þessi hlunnindi tengjast. Auðvitað ekki. Auðvitað eru konur fáar í þeim stöðum. Og það stafar af nákvæmlega sömu ástæðum og ég nefndi áðan, aðstöðuleysi. Við verðum að fara að gera eitthvað í þessum mátum. Konur hafa flykkst út á atvinnumarkaðinn s.l. áratugi, nauðugar, viljugar. Þjóðfélagið hefur kallað á þær, aðstæður hafa ýtt þeim út á vinnumarkaðinn. En stjórnvöld hafa ekki staðið sig sem skyldi að bæta aðstæður þeirra. Og því miður virðist enn langt í land. Í því sambandi hlýt ég að minna á þá útreið sem dagvistunarmál barna fengu við afgreiðslu fjárlaga þessa árs. En ég hlýt að fagna þessari umr. hér í dag og vona að hún leiði til umbóta eða a. m. k. umhugsunar.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum forseta um að stytta mjög mál mitt þó að hér sé um að ræða mikilvægt mál sem ástæða væri til að ræða mjög ítarlega, eins og fyrri ræðumenn hafa gert í þessari umr. Ég kveð mér aðallega hljóðs í fyrsta lagi til að þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hefja þessa umr. og fyrir að hafa óskað eftir þeim upplýsingum sem fram hafa komið frá hæstv. fjmrh. í þessu efni. Ég kveð mér í annan stað hljóðs til að vekja athygli á því, að þó að nokkrar stofnanir hafi neitað að gefa tilteknar upplýsingar er ekki þar með sagt að menn eigi að láta þar staðar numið. Ég held að óhjákvæmilegt sé að Alþingi beini fsp. til viðkomandi fagráðherra í þessu efni, þ. e. þeirra ráðh. sem hafa með að gera þær stofnanir sem neita að gefa upplýsingar. Í þessum efnum dettur mér í hug stofnun eins og Landsvirkjun, sem sjálfsagt er að óska eftir við hæstv. iðnrh. að hann gefi hér upp lýsingar um, og hið sama á við um aðrar stofnanir. Ég held að nauðsynlegt sé að bera fram fsp. til viðkomandi fagráðh. um þeirra stofnanir því að það á enginn að geta skotið sér undan því að gefa upplýsingar í þessu efni. Það á að vera algjörlega útilokað að slíkt gerist og ég held að það sé nauðsynlegt að þingið fylgi eftir því verki sem hafið er með fsp. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Í annan stað vil ég minna á að að undanförnu hefur mikið verið rætt um kaup og kjör, m. a. í ræðu hv. 7. landsk. þm. Kristínar Halldórsdóttur, í tengslum við þá kjarasamninga sem gerðir hafa verið. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að menn geri sér grein fyrir að þeir kjarasamningar snerta stöðu kvenna á vinnumarkaðnum alveg sérstaklega, sérstaklega þær konur sem starfa í útflutningsgreinum og eru í rauninni sá hópur vinnandi fólks í þeim greinum sem fjölmennastur er. Ég held að nauðsynlegt sé að læra það af reynslu liðinna mánaða að gott er að halda ráðstefnur og gott er að halda fundi og gott er að gera ályktanir, en mestu skiptir bersýnilega að fólk láti til sín taka þegar ákvarðanir eru teknar um launin, þ. e. í kjarasamningunum sjálfum. Mér finnst að í þeim kjarasamningum sem nú hafa verið gerðir hafi ekki verið tillit tekið til þeirrar stöðu kvenna sem hér er um að ræða í landinu og ekki hafi verið hlustað á þá baráttu sem fram hefur farið á þeirra vegum á undanförnum mánuðum. Ég held því að óhjákvæmilegt sé að af reynslu liðinna mánaða verði dreginn ákveðinn lærdómur, sem sé sá, að konur beiti því afli á vinnumarkaðnum sem þær hafa og geta haft. Ég held að þær eigi ekki og megi ekki láta lítillækka sig með þeim hætti sem gerist þegar ekkert tillit er tekið til þeirra sjónarmiða nema með almennum vendingum, almennum orðum, almennri undirtekt undir þau sjónarmið sem fram koma, en það er ekkert aðhafst nema síður sé þegar úrslitum er ráðið um þessi mál, t. d. við gerð kjarasamninga. Ég tel að þetta sé mjög alvarlegt og skipti mjög miklu máli fyrir þá víðtæku kvennahreyfingu sem hefur verið í gangi á undanförnum mánuðum. Loks, herra forseti, til að lengja þessa umr. ekki frekar, þá skildi ég hæstv. fjmrh. svo, að hann tæki vel í þau almennu jöfnunarsjónarmið sem fram komu í máli hv. fyrirspyrjanda. Þessa vegna fyndist mér eðlilegt í beinu framhaldi af því að fara þess á leit við hæstv. fjmrh. að hann tryggi Alþingi upplýsingar um hvernig gengur að framkvæma þau jöfnunarsjónarmið sem hann lofaðist til að framkvæma í ráðuneyti sínu. Væri eðlilegt að upplýsingar um þetta kæmu reglulega inn í fjvn. og þeir hv. þm. sem þar sitja gangi eftir þeim upplýsingum frá fjmrh. jafnharðan og verkinu miðar fram hjá honum.



Herra forseti. Ég tel þessa umr. mjög þarfa og hún skiptist kannske í þrjú höfuðatriði. Það fyrsta varðar upplýsingaskyldu. Hér hefur því verið haldið fram að fyrirtæki sem ríkið á aðild að, eins og t. d. Orkubú Vestfjarða, geti með réttu neitað að koma upplýsingum til Alþingis sem um er beðið. Ég vil vekja á því athygli að fjmrh. skipar einn af stjórnarmönnum þess fyrirtækis. Hann er starfsmaður rn. í stjórn fyrirtækisins. Ég fæ ekki séð með hvaða rétti slíkir aðilar neita að veita Alþingi upplýsingar. Mér er óskiljanlegt á hvaða stall þau fyrirtæki eru að setja sig sem slíka afstöðu taka. Það sama gildir að sjálfsögðu um Landsvirkjun. Er það ekki að hengja sig í formsatriðum ef menn ætla að fara að halda því fram að af því að það er fjmrh. sem er spurður þurfi þau ekki að svara, en ef það væri iðnrh. sem væri spurður bæri þeim skylda til að svara? Mér er óskiljanlegt hvernig það fær staðist að undirfyrirtæki, sem ekki væru til án afskipta Alþingis, taka sér með vissum hroka það vald að neita að koma á framfæri upplýsingum sem hljóta að liggja fyrir í bókhaldi þeirra. Ég tel að með lagasetningu eigi að taka á þessu í eitt skipti fyrir öll þannig að það fari ekki milli mála að ef þm. óskar eftir upplýsingum, eins og hér hefur verið óskað eftir, beri þessum fyrirtækjum að svara undanbragðalaust. Annað atriði, sem hér hefur verið rætt og er ekki ókunnugt heldur, fjallar um svokallað launaskrið. Það er vitað að á hinum frjálsa vinnumarkaði hefur viðgengist allmikið launaskrið í gegnum árin, þ. e. fyrst er samið um ákveðna kjarasamninga og svo fara menn og ræða við sinn atvinnurekanda og ná sérsamningum fyrir sig sem einstakling. Á hinum almenna vinnumarkaði hygg ég að launaskriðið, í það minnsta í hinum smærri fyrirtækjum, nái til velflestra starfa. Ég hygg að það geti bæði náð til starfa hjá hinum almenna verslunarmanni í búð, hjá sjómanni og hjá verkamanni. Þó er þetta e. t. v. mismikið, en ég hygg að það nái samt til flestra starfa. En það sem vekur athygli manns þegar kemur að launaskriði hjá ríkinu er það, að ef við viljum ganga út frá því sem staðreynd að ómæld yfirvinna sé raunverulega greiðsla fyrir vinnu sem ekki er unnin, heldur fyrst og fremst launauppbót - nú er kannske ekki svo í öllum tilfellum að verið sé að greiða fyrir vinnu sem ekki er unnin, en í mjög mörgum tilfellum hygg ég að það sé, - þá vekur það fyrst athygli að þessar greiðslur renna í fyrsta lagi trúlega aðallega til þeirra sem eru í efstu launastigunum hjá ríkinu og í annan stað er þeim þannig fyrir komið undir flestum kringumstæðum að þær verða skattfrjálsar. Ég hygg að með þessu sé farið út á ákaflega hættulega braut. Í annan stað er verið að semja sig framhjá sköttum í þjóðfélaginu. Í hinn stað lætur ríkið beygja sig á þann veg að gera óraunhæfa kjarasamninga við sitt fólk, sé borið saman við þau laun sem aðrir hafa náð oft á hinum frjálsa vinnumarkaði, þegar farið er út í að semja við einstaklinga eða vissa hópa undir borðið. Það hlýtur að vera mikið veikleikamerki hjá ríkisvaldinu ef það þarf að standa þannig að málum. Þriðja atriðið, sem hér hefur verið drepið á og tvímælalaust hlýtur að bera að ræða út frá þeim fullyrðingum sem hér eru settar fram og ég hygg að séu réttar, er að sumar stéttir eru hreinlega farnar að gjalda þess að þær eru kvennastéttir. Hvort svo sé komið að stéttarfélög reyni hreinlega að koma í veg fyrir að konur starfi í þeim stéttum veit ég ekki, en ég hygg t. d. að staðreynd sé að grunnskólakennarar í þessu landi séu verr launaðir en þeir væru ef það væri ekki jafnmikið af konum í störfum í stéttinni. Sé það aftur á móti staðreynd að stéttir séu hreinlega farnar að reyna að koma í veg fyrir að konur komist inn í þær er það miklu alvarlegra mál. Ég hef ekki neitt í höndunum sem staðfestir að svo sé og get ekki nefnt dæmi um það, en ég óttast aftur á móti að þegar störf stétta eru metin hafi það umtalsverð áhrif á launaflokka hversu stór hópur innan stéttarinnar er konur. Ég vil vekja athygli á að við flytjum inn í landið allmikið af vinnuafli. Það eru hér um bil eingöngu konur. Ef í þau störf sem þyrfti að fjölga mönnum í vantaði karlmenn er mikil spurning hvort þeir mundu liða það að flutt væri inn vinnuafl, því að með þeirri aðgerð að flytja vinnuaflið inn er vissulega verið að raska því hlutfalli sem framboð og eftirspurn veldur í samningum um laun. Það er ekkert vafaatriði að laun í fiskvinnslu á Íslandi væru hærri ef ekki væri leyft að flytja inn erlent vinnuafl. Ég ætla ekki að þreyta þingheim með löngu tali um þetta mál, en ég fagna því að þessi umr. hefur orðið og ég vænti þess að fjmrh. haldi áfram að athuga það myrkviði sem íslenskir kjarasamningar eru með það fyrir augum að þar gæti meira jafnréttis.



Herra forseti. Ég fagna þeim umr. sem hafa orðið um þetta mál og þær góðu undirtektir sem það hefur fengið, að nauðsynlegt sé að jafna þarna á milli í kjörum kvenna og karla. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör. Varðandi upplýsingaskyldu stofnana fagna ég því auðvitað að þessi mál eru í athugun og að ríkisreikningsnefnd hafi verið falið það verkefni að samræma reikningsskil stofnana, þó að ég hefði nú vænst þess að afdráttarlausari svör kæmu fram hjá hæstv. fjmrh. um það, að þessum stofnunum bæri skylda til að veita Alþingi hinar umbeðnu upplýsingar. Það er auðvitað óeðlilegt og alvarlegt mál að stofnanir eins og t. d. Landsvirkjun, sem ríkið er stór eignaraðili að, gefi ekki upplýsingar sem lög um ríkisbókhald kveða á um. En eins og ég segi, þessi mál eru í athugun og vonandi stendur það til bóta að þessar stofnanir gefi þær upplýsingar sem ég tel að lögin kveði mjög afdráttarlaust og skýrt á um að þeim beri skylda til að gefa Alþingi. Varðandi hina liðina, sem ég beindi til ráðh., þá fagna ég því sem fram kom hjá hæstv. ráðh. að hann ætli að láta kanna þessi mál til hlítar. Og ég fagna að sjálfsögðu þeim ummætum hans að hann telji það langt gengið ef ríkið sé að brjóta lög í þessu efni. Það kom mjög afdráttarlaust fram hjá hæstv. ráðh. að hann telji sjálfsagt að jafna þarna á milti ef í ljós komi að um mismun er að ræða. Ég tel að í þessum orðum hafi komið fram ótvíræður vilji hæstv. ráðh. og skilningur á því að jafna þennan mun, ef í ljós kemur að um launamisrétti kynjanna sé að ræða. Hæstv. ráðh. upplýsti að hann mundi þegar í stað láta hefja þessa könnun og athugun og leggja sína niðurstöðu fyrir Alþingi og ég vænti þess, eins og ég sagði í mínum upphafsorðum hér áðan, að komi í ljós misrétti þá muni hæstv. fjmrh. telja fullt eins mikla nauðsyn á að leiðrétta þarna á milli, ef um er að ræða sömu eða sambærileg störf hjá konum og körlum, sem vinna hjá ríkinu, ef þau njóta ekki sömu kjara, eins og hann telur sjálfsagt og eðlilegt, og ég tek undir það, að leiðrétta misræmi sem er í kjörum verkamanna hjá ríkinu. Ég ítreka þakklæti mitt til hæstv. fjmrh. og tel að þær upplýsingar sem fram hafa komið gefi e. t. v. og vonandi vísbendingu um það að einhver skriður komist á þessi mál hjá framkvæmdavaldinu, að stjórnvöld ætli nú að gera eitthvað í þessu máli, að taka á því, svo að ekki ríki hér í landinu launamisrétti kynjanna eins og allar kannanir sem hafa komið fram á undanförnum mánuðum gefa ótvírætt í skyn. Það gengur auðvitað ekki lengur, og ég heyri að hæstv. ráðh. tekur undir það með mér, að ríkið skuli mismuna körlum og konum í sínu starfi. Þess vegna fagna ég svörum ráðh.



Herra forseti. Ég þakka þær upplýsingar sem hafa komið fram og þetta þarfa frumkvæði að ganga fram í að afla þeirra. Það er þá komin ein könnunin enn, sem leiðir þetta sama í ljós, að það er verulegur munur á kjörum karla og kvenna í landinu. Þetta kemur fram í hverri könnuninni á fætur annarri. Þetta kemur fram á hverri ráðstefnunni á fætur annarri. Hvarvetna um land vitnar fólk um þetta sama en það gengur seint að ráða á því bót. Það þarf að halda þessu á lofti, eins oft og tækifæri gefast, vegna þess að dropinn holar steininn. Það þarf bæði til þess áróður og það þarf líka til þess átök. Það þarf að beita sér t. d. þegar færi gefast, eins og komið hefur hérna fram, við gerð kjarasamninga. En þetta er ekki bara spurning um að gera góða kjarasamninga. Þetta er líka spurning um að framfylgja þeim kjarasamningum sem gerðir eru. Ég þekki nefnilega af eigin raun dæmi um hvernig kjarasamningum er framfylgt. Ég á kunningja sem var latur og leiður skólastrákur og ákvað að eiga einu sinni rólegan vetur í banka. Á öðrum degi bankaveru sinnar er hann kallaður fyrir starfsmannastjóra. Þar sest hann og það er farið að rekja úr honum garnirnar um það hvernig megi nú hækka hann svolítið í launum. Hann er spurður hvort hann hafi ekki einhverja verslunarreynslu. Jú, drengurinn taldi það vera, hann hafði verið sendill í búð bróður síns. Hvort hann hefði skrifstofureynslu. Hann taldi það nú geta verið, hann hafði lært bókhald í gagnfræðaskóla. Og tungumálahrafl, sem hann kunni í ensku, dönsku og þýsku, varð efni til þess að hækka um launaflokk. Þannig var leitað með logandi ljósi í gegnum lífshlaup þessa lata stráks og á endanum var hann orðinn þremur launaflokkum hærri en stelpurnar sem kenndu honum störfin í bankanum niðri í sal. Það kom svo greinilega í ljós að launin byggðust á líffærafræðilegum forsendum frekar öllu öðru og höfðu ekkert með reynslu eða menntun að gera. Þetta sýnir okkur náttúrlega að það er eitt að gera samninga og annað að framfylgja þeim. Þarna held ég að áróður hljóti að þurfa til að koma, þegar um er að ræða mál eins og við höfum haft hér til umr. í dag, svona baktjalda- og undirborðsskot, að skaffa mönnum bílastyrk eða greiða mönnum kannske ótilgreindar upphæðir fyrir yfirvinnu. Þá fer náttúrlega kvenfólkið halloka í þessum efnum, vegna þess að það er ekki víst að starfsmannastjórarnir finni hjá sér sömu hvöt til að rekja úr þeim garnirnar og þeir finna þegar karlpeningurinn situr fyrir framan þá.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um sveitarstjórnarkosningar á þskj. 223. Flm. þessa frv. eru formenn Sjálfstfl., Framsfl., Alþb. og Alþfl. Það var fyrst birt sem fylgiskjal með frv. til stjórnskipunarlaga sem samþykkt var á síðasta þingi. Það er nú endurflutt í tengslum við frv. til staðfestingar á þeim stjórnskipunarlögum og frv. til l. um kosningar til Alþingis, sem einnig er á dagskrá þessa fundar hér í dag. Efni þessa frv. er í beinum tengslum við frv. um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis. Það gerir í fyrsta lagi ráð fyrir því að þrátt fyrir þær breytingar sem gert er ráð fyrir að verði samkvæmt frv. um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis að því er varðar það atriði hvernig finna eigi hve margir frambjóðendur hafa náð kosningu af hverjum lista, þá skuli óbreytt skipan haldast að því er varðar kosningar í sveitarstjórnir. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að sama regla gildi varðandi möguleika kjósenda á að hafa áhrif á það hvernig listum er breytt, bæði að því er varðar kosningar til Alþingis og til sveitarstjórna. Hér er því einungis um að ræða samræmingaratriði við frv. það sem hér liggur fyrir varðandi kosningar til Alþingis. Frv. er þannig í beinum tengslum við það frv. og er eðlilegt að efnisleg umr. fari fram um það efni og hefur orðið samkomulag um það milli þingflokka að svo verði. Ég ætla því ekki á þessu stigi að hafa fleiri orð um efni frv. en legg til, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til þeirrar sérstöku nefndar sem lagt hefur verið til að kosin verði í þessari deild til að fjalla um frv. til breytingar á lögum um kosningar til Alþingis og frv. til staðfestingar á stjórnskipunarlögum.



Það komu fram ákveðin tilmæli frá hv. l. þm. Suðurl. um að hv. þm. ræddu þetta frv., sem nú er til umr., efnislega með því máli sem er 5. mál á dagskránni, kosningar til Alþingis. Ég vil beina þeirri ósk til hv. þm. að verða við þeim tilmælum hv. frsm. þessa máls. Hins vegar hafði einn hv. þm., 1. þm. Vesturl., óskað eftir því að tala sérstaklega um þetta efni. En þar sem hann hefur fallið frá þeirri ósk er umr. um þetta mál lokið.



Herra forseti. 1. flm. þessa frv., hv. þm. Þorsteinn Pálsson, mælti fyrir frv. á einum af síðustu fundum Alþingis fyrir jólahlé. Málið er nú tekið fyrir að nýju. Mun ég fyrst og fremst lýsa viðhorfi Framsfl. til þess. Eins og hv. þm. er að sjálfsögðu mjög vel kunnugt hefur síðustu ár verið vaxandi gagnrýni á einkum það misvægi atkvæða sem hefur smám saman þróast milli þéttbýlis og dreifbýlis með búsetuflutningum um landið. Þegar kosningalögin, þau sem nú gilda, voru sett 1959 var vægi atkvæða á milli þéttbýlis og dreifbýlis þannig: 1:3,22 á milli fámennasta kjördæmisins og Reykjavíkur, 1:1,83 á milli fámennasta kjördæmisins og Reykjaness og 1:1,65 á milli fámennasta kjördæmisins og Norðurl. e. Árið 1979 hafði þetta vægi atkvæða breyst þannig að á milli fámennasta kjördæmisins og Reykjavíkur var vægi atkvæða orðið 1:3,67, en á milli fámennasta kjördæmisins og Reykjaness, 1:4,11 og 1:2,18 á milli fámennasta kjördæmisins og Norðurl. e. Um þessa röskun hefur verið fjallað í öllum stjórnmálaflokkum, m. a. í Framsfl., og allmargar samþykktir gerðar. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að rekja nokkrar þessar samþykktir. Í fyrsta lagi vil ég lesa samþykkt sem gerð var á miðstjórnarfundi flokksins 1980: „Framsfl. telur tímabært að breyta kosningalögum og kjördæmaskipan með tilliti til þeirrar byggðaröskunar sem orðið hefur frá setningu laganna fyrir rúmum 20 árum. Hins vegar telur flokkurinn að ný kjördæmaskipan og endurskoðun á stjórnsýslukerfinu og starfsháttum Alþingis séu svo nátengd mál að þau þurfi að leysa öll í senn, þar sem gætt verði eðlilegra áhrifa hvers einstaklings sem og áhrifa hverrar byggðar og hverrar stjórnsýslueiningar á stjórnmálaákvarðanir. Stefnt verði að því að ljúka þeirri endurskoðun á kjörtímabilinu.“ Árið 1981 gerði miðstjórn Framsfl. svohljóðandi samþykkt: „Miðstjórn Framsfl. felur þingflokki og framkvæmdastjórn að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Í því sambandi leggur miðstjórnin áherslu á eftirfarandi atriði: 1. Miðstjórnin telur fjölgun kjördæma koma til greina, en þó verði í aðalatriðum haldið sömu kjördæmaskipan og verið hefur síðan 1959. 2. Vægi atkvæða verði leiðrétt með hliðsjón af því hlutfalli sem var þegar núverandi kjördæmaskipan var ákveðin. Þetta verði gert með fjölgun kjördæmiskjörinna þm. og breyttum reglum um úthlutun uppbótarþingsæta. Fjölgun þm. verði þó takmörkuð eins og frekast er unnt. 3. Kjördæmakjörnum þm. verði ekki fækkað í neinu kjördæmi miðað við núverandi kjördæmaskipan. 4. Kosningar verði gerðar persónubundnari en nú er. 5. Kosningarréttur miðist við 18 ára aldur.“ Á flokksþingi Framsfl. sem haldið var í Reykjavík 13.–18. nóv. 1982 var einnig gerð svohljóðandi samþykkt: „18. flokksþing framsóknarmanna, haldið í Reykjavík 13. -18. nóv. 1982, felur þingflokki að vinna að því að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar ljúki sem allra fyrst. Þingið telur að almenn þjóðmálaumræða þurfi að eiga sér stað um nefndarálitið og að efna beri til sérstaks stjórnlagaþings, þar sem leitast verði við að ná þjóðarsáttum um stjórnskipan landsins. Þingið varar við stjórnarskrárbreytingum um kjördæmamálið eitt, en vekur athygli á þeim breytingum sem hægt er að gera innan kosningalaganna. Í viðræðum um kjördæmaskipan og kosningafyrirkomutag verði lagt til grundvallar: 1. Vægi atkvæða verði sem næst því sem var fyrst eftir að núverandi kjördæmaskipan var komið á. Þetta verði fremur gert með breyttum reglum um úthlutun uppbótarþingsæta en fjölgun þm. 2. Kjördæmakjörnum þm. verði ekki fækkað í neinu kjördæmi miðað við það sem nú er. 3. Kosningarréttur miðist við 18 ára aldur. 4. Að kosning þm. verði persónubundnari en nú er.“ Miðað við þessar samþykktir bæði miðstjórnar og flokksþings Framsfl. ákvað Framsfl. að taka þátt í þeirri umfjöllun sem verið hefur á síðustu tveimur árum um breytingu á kosningalögum og þá um leið viðeigandi breytingar á stjórnarskránni. Framsfl. hefur svo að sjálfsögðu einnig tekið þátt í störfum stjórnarskrárnefndar og þeirri heildarendurskoðun á stjórnarskránni sem þar fer fram. Um álit formanna stjórnarflokkanna, sem fram kom snemma á s. l. ári, var síðan fjallað á miðstjórnarfundi Framsfl. 13. febr. 1983. Það var þá tekið til ítarlegrar meðferðar, eins og það lá þá fyrir, og svohljóðandi samþykkt gerð með leyfi forseta: „Miðstjórn Framsfl. veitir þingflokki og framkvæmdastjórn umboð til þess að vinna áfram að samkomulagi um breytingar á stjórnarskrá og kosningalögum með áherslu á eftirtalin atriði: 1. Vægi atkvæða milli þéttbýlis og dreifbýlis verði svipað og 1959. 2. Fjölgun þm. verði sem minnst. 3. Kjördæmiskjörnir þm. verði sem flestir, t. d. 53 af 63. 4. Þm. verði hvergi fækkað. 5. Jöfnunarsætum í þéttbýli verði ráðstafað fyrst, t. d. 3 í Reykjavík, 2 í Reykjaneskjördæmi og einum í Norðurl. e. 6. Síðasta sætið í öðrum kjördæmum geti komið til greina til jöfnunar. Auk þess leggi fulltrúar flokksins í viðræðum um kjördæmamálið áherslu á eftirtalin atriði: 1. Stefnt verði að því að kjósendur allra flokka í hverju kjördæmi hafi sem jafnastan atkvæðisrétt og möguleika á því að koma manni á þing.“ Eins og ég sagði í upphafi míns máls var meginástæðan fyrir því að almenn umræða hófst um nauðsyn þess að breyta kosningalögum sú breyting sem orðið hefur á vægi atkvæða milti þéttbýlis og dreifbýlis frá því að núgildandi lög voru sett. Í umr. um breytingu á kosningalögum var fyrst og fremst leitast við að lagfæra vægi atkvæða og færa til svipaðs horfs og var 1959. Hvernig hefur þetta tekist? Samkvæmt því frv. sem nú liggur fyrir hefði hlutfall á milli fámennasta kjördæmisins og Reykjavíkur orðið eftir breytinguna skv. nýju lögunum 1979 1:2,56 í staðinn fyrir 1:3,67 sem það var orðið skv. gildandi kerfi. Þannig er vægi atkvæða í Reykjavík aukið nokkuð umfram það sem það var 1959. Eins og ég gat um áðan var það þá 1:3,22. Með breytingunni yrði jafnframt vægi atkvæða milli fámennasta kjördæmisins og Reykjaneskjördæmis 1:2,18 í staðinn fyrir 1:4,11, en nær ekki atveg því sem var 1959, þ. e. 1:1,83. Segja má að þetta sé eðlilegt því að í mati á vægi atkvæða er tekið tillit til fjölmennis kjördæmanna og mjög hefur fjölgað í Reykjaneskjördæmi að tiltölu miðað við önnur kjördæmi landsins frá 1959. Í Norðurl. e. er vægi atkvæða skv. frv. fært til 1:1,7 u. þ. b., en var orðið 1:2,18 og er því aðeins hærra en nálgast þó mjög það sem var 1959, en þá var það 1:1,65 eins og fyrr er getið. Mér sýnist því að á viðunandi hátt sé orðið við þeirri kröfu að færa vægi atkvæða sem næst til þess sem var 1959. Í meðferð þessa máls kom jafnframt fram frá öðrum flokkum sú krafa að jafnað yrði betur á milli flokka en nú er gert með þeim uppbótarþingsætum sem til ráðstöfunar eru. Í sambandi við vægi atkvæða vildi ég vekja athygli á því, að í frv. er ákveðin deilitala sem er þannig fundin að svipað hlutfall á að geta haldist í vægi atkvæða á milli kjördæma. Ég er eindreginn stuðningsmaður þessarar leiðar og er það m. a. vegna þess að ég vona að með slíku fyrirkomulagi takist að halda frið um það vægi atkvæða sem frv. gerir ráð fyrir á milli þéttbýlis og dreifbýlis og ég hef þegar lýst. Ég vil einnig geta þess að samkvæmt þeim útreikningum sem gerðir hafa verið verður fjöldi þm. í dreifbýli eða í þeim kjördæmum sem eru fyrir utan Reykjavík og Reykjaneskjördæmi ætíð meiri hluti þm., þ. e. 32–33 af 63. Vitanlega má einnig um þetta deila eins og fjölmargt annað í svo viðkvæmu máli, en ég tel fyrir mitt leyti ekki æskilegt að tvö kjördæmi eigi kost á því að fá meiri hluta þm. á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Með þessu er ég alls ekki að segja að þeir þm. sem kjörnir eru í þéttbýlinu hljóti að hafa sjónarmið sem eru andstæð dreifbýlinu eða hagsmunum dreifbýlisins. Hins vegar tel ég að meiri hluti úr tveimur kjördæmum kunni að vekja þá tortryggni og þá árekstra á milli dreifbýlis og þéttbýlis sem ekki er æskilegt að verði. Framsfl. hefur út af fyrir sig ekki haft á móti því að aukið væri jafnvægi á milli flokka. Hins vegar hefur flokkurinn hvað eftir annað vakið athygli á því að ekki getur talist óeðlilegt að nokkurt misvægi sé á milli flokka, einkum og þá sérstaklega flokks sem hefur sitt fylgi fyrst og fremst í dreifbýlinu og flokks eða flokka sem eiga sitt fylgi fyrst og fremst í þéttbýlinu. Má segja að það liggi í þeirri niðurstöðu, sem fram kemur í frv., að enn verði þó vægi atkvæða nokkru meira í dreifbýlinu en í þéttbýlinu. Á það var þó fallist að leita eftir auknu jafnvægi á milli flokka. Þetta er gert með því í fyrsta lagi að t:aka upp aðra reglu við úthlutun þingsæta en nú gildir. Nú er beitt svonefndri d'Hondt reglu við þessa úthlutun en hins vegar er ákveðið að fara yfir í það sem oft hefur verið kölluð meðaltalsregla. Þessu er lýst ítarlega á bls. 12 og 13 í grg. með frv. og sé ég ekki ástæðu til að lýsa því hér í smáatriðum. Þó vil ég vekja athygli á því, að samkv. þeirri reglu sem nú gildir verður hlutur þeirra flokka sem stærstir eru í kjördæmunum meiri en hlutfall atkvæða af íbúafjölda í viðkomandi kjördæmi, þ. e. það er vilhallt fyrir þá flokka sem stórir eru. Með hinu nýja fyrirkomulagi er leitast við að nálgast það að þingmannafjöldi flokka verði sem næst í hlutfalli við hundraðshluta flokkanna í atkvæðum í viðkomandi kjördæmi. Nú er þetta að sjálfsögðu aldrei hægt. Þegar t. d. er um lítil kjördæmi að ræða með 5 þm. þá hefur hin nýja regla tilhneigingu til þess að stuðla að því að minni flokkar og flokksbrot fái þm. umfram það sem hlutfall viðkomandi flokks er í atkvæðamagni viðkomandi kjördæmis. Þetta er að mínu mati töluverður annmarki á þessari reglu og má lengi um það deila hvort sanngjarnara sé. Því er í frv. leitast við að ráða bót á þessu með því að setja ákveðin lágmarksákvæði fyrir því að litlir flokkar eða flokksbrot fái þm. kjörinn. Segir um það á 13. bls. í grg. með frv. svo, með leyfi forseta: „Varðandi þau þingsæti, sem óháð eru jöfnunarákvæðum, er jafnframt sett það skilyrði, að þingsætahlutur sé ekki lægri en 0,8 eða framboðið, sem um er að ræða, hafi fengið a. m. k. 5% atkvæða á landsvísu. Enn fremur verði listi að hafa hlotið a. m. k. 7% gildra atkvæða í sínu kjördæmi til þess að koma til álita.“ Með þessum ákvæðum er, eins og ég hef sagt, fyrst og fremst verið að reyna að lagfæra nokkuð þann meinbug sem ég hef nefnt á þessari reglu og sömuleiðis leitast við að stuðla að því að flokksbrotin verði ekki allt of mörg. Menn kunna að deila um það markmið. Ég vil hins vegar leggja áherslu á þá skoðun mína, að við Íslendingar þurfum að eiga í kosningalögum a. m. k. allgóða von um festu í stjórnkerfi landsins með því að stuðla ekki um of að fjölgun flokka. Í frv. er gert ráð fyrir því að þm. verði fjölgað í 63. Rétt er að lagfæra hefði mátt vægi atkvæða á milli dreifbýlis og þéttbýlis með breytingum á gildandi kosningalögum, þ. e. án fjölgunar þm. Hins vegar náðist ekki með því móti það jafnvægi milli flokka sem ýmsir lögðu mikla áherslu á við undirbúning þessa máls, og til að ná því var óhjákvæmilegt að fjölga þm. Þessi fjölgun þm. er þó í lágmarki og ég tel hana fullkomlega viðunandi. Í samþykktum Framsfl. er einnig lögð áhersla á að kjördæmiskjörnir þm. verði sem flestir. Í frv. og í því frv. til l. um breytingu á stjórnarskrá sem nú liggur öðru sinni fyrir á Alþingi er gert ráð fyrir að 54 þm. verði bundnir ákveðnum kjördæmum, en 9 hins vegar óháðir kjördæmum og því uppbótarþingsæti svipuð og nú er um að ræða í kosningalögum. Ég fagna þessu. Ég tel ekki eðlilegt að unnt sé að breyta með kosningalögum skipan á þann veg að ráðið gæti jafnvel úrslitum um meiri hluta á Alþingi. Því tel ég æskilegt að eins mikill fjöldi þm. sé í stjórnarskrá bundinn kjördæmum og unnt er og tel að það sé gert með þessari skipan. Ég gat þess að leitast er við að lagfæra vægi atkvæða, ekki aðeins á milli dreifbýlis og þéttbýlis, heldur einnig á milli flokka, eða jöfnuð á milli flokka. Það er í fyrsta lagi gert með svokallaðri meðaltalsreglu. Það er einnig gert með úthlutun þeirra 9 uppbótarsæta sem ég hef nú minnst á. En til viðbótar er gert ráð fyrir því að nokkrum sætum, öftustu sætum í Reykjavík og á Reykjanesi, megi ráðstafa í þessu skyni á milli flokka en þó innan viðkomandi kjördæmis, og sömuleiðis síðasta sæti í fámennari kjördæmum. Gert er þó ráð fyrir því að sætunum í fjölmennu kjördæmunum, þ. e. Reykjavík og Reykjanesi, verði úthlutað fyrst, en aðeins þeim sætum sem öftust eru í fámennu kjördæmunum ef ekki næst þannig jöfnuður á milli flokka. Þetta hefur vissulega verið gagnrýnt nokkuð eins og fleira í svo viðkvæmum lagabálki. Og það er vitanlega óæskilegt að maður sem nær kjöri í kjördæmi skv. þeirri grundvallarreglu sem notuð er við úthlutun, það er í þessu frv. meðaltalsregla skuli ekki eiga sitt sæti tryggt. Ég fyrir mitt leyti hef haft mína fyrirvara um þetta ákvæði. En þess ber þó að gæta að skv. mjög ítarlegum tölvuútreikningum, sem gerðir hafa verið á þeim kosningum sem fram hafa farið allt frá 1959, kemur í ljós að sáralitlar líkur eru til þess að nota þurfi þessa heimild. Í langflestum tilfellum munu allir þm. í fámenniskjördæmum ákveðnir með hinni almennu úthlutunarreglu. Ég tel því, miðað við þá áherslu sem lögð er á að ná fullum jöfnuði á milli flokka og ég tel að sumu leyti á nokkrum misskilningi byggt, þessa ráðstöfun og þá ákvörðunarröð sem ég hef lýst viðunandi. Ég vil svo að lokum leggja áherslu á það, sem hvað eftir annað kemur fram í samþykktum Framsfl., að samfara þessari breytingu á kosningalögum verður að leggja áherslu á almenna endurskoðun stjórnarskrárinnar og einnig reyndar á stjórnkerfinu, m. a. á skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Að endurskoðun stjórnarskrárinnar er nú unnið hjá stjórnarskrárnefnd og hefur verið um það rætt áður hér á Alþingi. Frv. um breytingar á stjórnarskránni var lagt fram af fyrrv. forsrh. á síðasta þingi. Það frv. er nú til endurskoðunar og meðferðar hjá þingflokkunum. Ég legg áherslu á að þingflokkar hraði athugasemdum við það frv. þannig að stjórnarskrárnefnd fái skilað því til ríkisstj. Það mun þá flutt að sjálfsögðu. Ég vona að með þessu móti sé fullnægt þeirri kröfu, sem ekki aðeins framsóknarmenn heldur fjölmargir aðrir í öllum flokkum hafa lagt áherslu á, að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar fari fram um leið og kosningalögum er breytt. Ég tek einnig undir þá áherslu sem á það er lögð að stjórnkerfisbreytingar verði ákveðnar. Ég vek athygli á því að nefnd, sem ríkisstj. skipaði í upphafi síns starfsferils til að endurskoða m. a. stjórnkerfið, hefur lagt fram ítarlegt frv. sem er nú til meðferðar, ekki aðeins hjá stjórnarflokkunum heldur einnig stjórnarandstöðu, og reyndar í almennri umræðu í landinu. Þar er um mjög viðkvæm mál að ræða sem þurfa ítarlega meðferð. Ég hef því ákveðið, eftir þær umr. sem fram hafa farið, að leggja það frv. ekki fyrir þetta þing. Ég tel að það þurfi ítarlegri umfjöllun en það hefur fengið nú, en geri fastlega ráð fyrir því að frv. um breytingu á stjórnarráðslögum verði lagt fyrir Alþingi að hausti. Einnig er til meðferðar hjá ríkisstj. - ég verð að segja enn einu sinni - skipting verkefna á milli sveitarfélaga og ríkisvaldsins. Það hefur reynst mörgum ríkisstjórnum erfitt mál, en því verður að ljúka og mun félmrh. leggja á það ríka áherslu. Þær mörgu till. og frv. reyndar sem fram hafa komið um það mál eru nú til meðferðar. Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. um þetta mikilvæga mál þótt um það mætti flytja langtum lengra mál, en leggja áherslu á að með því starfi sem unnið var á s. l. tveimur árum undir forustu formanna þeirra flokka sem þá áttu sæti á Alþingi var leitast við að ná samstöðu. Það tel ég mjög mikilvægt. Flokkar sem á Alþingi sitja hafa næg mál til að deila um og ágreining víða - ekki skal úr því dregið og það hlýtur að sjálfsögðu að koma fram - en það er ákaflega mikilvægt að samstaða náist þó á sem flestum sviðum. Eftir því ber að leita. Ég mæli því eindregið með samþykkt þessa frv., ekki síst með tilliti til þeirrar breiðu samstöðu sem um það hefur náðst á milli stjórnmálaflokkanna.



Virðulegi forseti. Áður en ég kem að því frv. sem hér liggur fyrir og flutt er af formönnum fjögurra stjórnmálaflokka vil ég aðeins víkja að frv. til l. um breyt. á lögum um sveitarstjórnarkosningar sem er á þskj. 223, en þar er gert ráð fyrir því að svokölluð d'Hondt-regla gildi áfram við úthlutun sæta í sveitarstjórnum. Þetta frv. var hluti af því samkomulagi sem gert var milli flokkanna fjögurra þegar málin voru til meðferðar á síðasta þingi og ber að líta á það sem slíkt, enda þótt farin sé önnur leið við úthlutun sæta í sveitarstjórnum en gert er ráð fyrir í frv. til stjórnskipunarlaga sem er að öðru leyti hér á dagskrá. Þetta vildi ég taka fram í fyrsta lagi. Í öðru lagi vildi ég beina því til hæstv. forsrh. vegna endurskoðunar á lögum um stjórnarráð Íslands hvort ekki er skynsamlegt, miðað við allar aðstæður og það hvað hér er mikilvægt mál á ferðinni, að sett verði niður nefnd með fulltrúum allra flokka til að fara yfir það frv. eða þá að sú stjórnlaganefnd eða stjórnskipunarnefnd sem kosin verður í báðum deildum þingsins fái frv. um breyt. á lögum um stjórnarráð Íslands til sérstakrar meðferðar, að vísu ekki sem þingmál, vegna þess að málið verður ekki flutt eins og hæstv. forsrh. gat um áðan, heldur sem sjálfstætt úrtausnarefni sem ríkisstj. færi fram á við n. að fjallað yrði um. Mér þættu þetta eðlileg vinnubrögð vegna þess að hér er auðvitað um mikilvægan hluta af stjórnskipuninni að ræða og þess vegna er eðlilegt að stjórnarskrárnefndir þingsins fjalli um þetta atriði líka. Virðulegi forseti. Fyrir réttu ári eða 28. febr. 1983 mæltu formenn fjögurra stjórnmálaflokka fyrir frv. til laga um breytingu á stjórnarskránni sem gerir ráð fyrir að þm. verði 63 en ekki 60 talsins. Frv. það sem hér er flutt og er nú á dagskrá er til útfærslu á hinum nýju ákvæðum í stjórnarskrá lýðveldisins og er frv. í einu og öllu í samræmi við fskj. I sem fylgir frv. til stjórnskipunarlaga á síðasta þingi. Geir Hallgrímsson, þáv. formaður Sjálfstfl., mælti þá fyrstur formanna fyrir frv. þessu og sagði m. a. í ræðu sinni, með leyfi virðulegs forseta: „Ágreiningur var um það milli flm. frv., hvort í því skyldi vera ákvæði til bráðabirgða svohljóðandi: „Almennar kosningar til Alþingis skulu fara fram þegar stjórnskipunarlög þessi öðlast gildi og falla umboð þm. niður á kjördegi.“ Slíkt ákvæði hefur yfirleitt verið í stjórnarskrárfrv. um kjördæmaskipan hingað til. Framsóknarmenn beittu sér gegn því nú þar sem þeir vilja ekki skuldbinda sig til að ganga til annarra kosninga fljótt eftir fyrri kosningarnar, ef það heftir aðgerðir í efnahagsmátum. Á hinn bóginn má ekki síður halda því fram, að hæpið muni vera að raunhæfar efnahagsaðgerðir nái fram að ganga fyrr en eftir aðrar kosningar, sem unnt er að halda fyrir júlílok. Því er áskilinn réttur [þ. e. Sjálfstfl. í þessu tilfelli] til að gera till. um slíkt ákvæði til bráðabirgða, sem að ofan greinir.“ Af þessum orðum fyrrv. formanns Sjálfstfl. er ljóst að hann og flokkur hans töldu rétt að hið fyrsta yrði kosið eftir hinum nýju kosningalögum. Í annan stað er ljóst að hann taldi hæpið að raunhæfar efnahagsaðgerðir næðu fram að ganga fyrr en eftir að hin nýju lög hefðu tekið gildi, þannig að þingið endurspeglaði á annan hátt viðhorf og vilja þjóðarinnar. Og í þriðja lagi er ljóst að það var Framsfl. sem beitti í raun neitunarvaldi til að koma í veg fyrir að áðurgreint ákvæði yrði inni í stjórnarskrárfrv. Því er og ljóst að hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson hefur samið um það við Framsfl. s. l. vor, 1983, að ekki kæmi til kosninga á nýjan leik eins fljótt og gert hafði verið ráð fyrir. Þess vegna tækju hin nýju kosningalög ekki gildi fyrr en í síðasta lagi 1987 og þá yrði byggt á forsendum frá 1979, átta ára gömlum, sem notaðar voru til grundvallar þeim útreikningum sem flokkarnir studdust við á síðasta þingi þegar fjallað var um málið. Sjálfstfl. hefur því miður bersýnilega gengið á bak orða sinna frá síðasta þingi, sem er íhugunarvert fyrir kjósendur, ekki aðeins íbúa Reykjavíkur og Reykjaness, heldur fyrir landsmenn alla, því í frv. þessu felast breytingar á kosningalögum sem koma dreifbýlinu einnig til góða frá því sem verið hefur. Í tilefni þessa vil ég minna á að allt frá því að Alþingi kom saman s. l. haust hefur Alþb. rekið mjög á eftir því að mál þetta mætti koma fyrir og forseti Nd. hefur lagt áherslu á að málið fengi hið fyrsta þinglega meðferð. Veruleg tregða hefur verið á því að fá málið til meðferðar, en vonandi verður því nú komið til nefndar tafarlaust þannig að unnt verði að ganga frá því til afgreiðslu hér á hv. Alþingi. En vegna málsmeðferðarinnar og vegna þess sem áður hefur verið sagt um þessi efni er óhjákvæmilegt að spyrja sérstaklega Sjálfstfl. og formann hans: Er um það samið milli stjórnarflokkanna að ríkisstj. sitji út kjörtímabilið þrátt fyrir þær breytingar á kosningalögunum sem hér er verið að tala um? Er þá gert ráð fyrir kosningum 1987 eða 1986, sama árið og kosið verður til sveitarstjórna í landinu? Það er óhjákvæmilegt að fá svör við þessum spurningum. Núverandi hæstv. forsrh., formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, hafði þetta að segja m. a. um gildistökutíma nýju kosningalaganna þegar hann mælti fyrir frv. í fyrra: „Ég vil taka það fram, að andmæli mitt og okkar framsóknarmanna við þessari hugmynd stafar ekki af því að við höfum út af fyrir sig nokkuð á móti öðrum kosningum skv. hinum nýju kosningalögum svo fljótt sem aðstæður leyfa. Við höfum hins vegar ítrekað vakið athygli á því, sem öllum má vissulega vera ljóst, að efnahagsástand í þessu landi er þannig, að á þeim málum verður að taka án tafar, og við gerum okkur vonir um að sterkur meiri hluti geti tekið á þeim mátum strax að loknum fyrri kosningum. Ef sterkur meiri hluti skapast þá og grípur til aðgerða, sem ætla má að hafi jákvæð áhrif í efnahagsmálum og stöðvi eða dragi verulega úr þeirri verðbólgu sem verið hefur, snúi við þeirri þróun sem verið hefur í efnahagsmálum, þá teljum við ekkert því til fyrirstöðu að til nýrra kosninga megi koma, þegar slíkt er tryggt.“ Þetta var tilvitnun í núv. hæstv. forsrh. Með þessum orðum er hæstv. forsrh., formaður Framsfl., auðvitað að segja okkur að Framsfl. hafi verið tilbúinn að efna til nýrra kosninga strax og gripið hefði verið til nægilega traustra aðgerða í efnahagsmálum. Nú er ekki um það deilt hér á Alþingi að til aðgerða hefur verið gripið í efnahagsmálum þó deilt sé um innihald og áhrif þessara aðgerða. Þess vegna er einnig full ástæða til að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann er nú tilbúinn til þess, jafnvel þegar á þessu ári, að tryggja að efnt verði til kosninga skv. hinum nýju kosningalögum. Þegar þing þetta hefði fjallað um málið og afgreitt það ætti ekkert að vera að vanbúnaði. Ég leyfi mér að bera þessa fsp. fram til hæstv. forsrh., formanns Framsfl. Þegar ég gerði grein fyrir afstöðu Alþb. til þessa máls á síðasta þingi fór ég nokkuð yfir þær samþykktir sem gerðar höfðu verið í Alþb. á undanförnum árum um kjördæmamálið og kosningalagamálið. Um þetta var m. a. fjallað á flokksráðsfundi Alþb. 20.–22. nóv. 1981 og þar var gerð samþykkt sem var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Flokksráðsfundurinn beinir því til þingflokks Alþb. að hann beiti sér fyrir lausn á kjördæmamálinu sem feli m. a. í sér eftirfarandi: 1. Tryggt verði að flokkar fái jafnan styrk í fullu samræmi við atkvæðafjölda. 2. Kosningarréttur verði jafnaður eftir búsetu, þannig að náist a. m. k. sama hlutfall milli kjördæma og gilti eftir kjördæmabreytinguna árið 1959. Til þess að ná þessum markmiðum bendir fundurinn á eftirfarandi: Óhjákvæmilegt er að fjölga kjördæmakosnum þm. í þeim kjördæmum þar sem kjósendafjölgun hefur orðið mest, þ. e. í Reykjavík og á Reykjanesi. Slík fjölgun má þó ekki verða á kostnað annarra kjördæma. Það þýðir að ekki verður komist hjá einhverri fjölgun þm. í heild.“ Í framhaldi af þessari samþykkt hófust viðræður á milli forustumanna flokkanna um breytingu á kjördæmaskipun og kosningarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar og um þau mál var sérstaklega fjallað síðan á flokksráðsfundi Alþb. 1982. Var komist svo að orði í samþykkt flokksins, með leyfi hæstv. forseta: „Flokksráð Alþb. ítrekar samþykkt sem gerð var 1981 um breytingar á kjördæmaskipuninni og fagnar þeim árangri sem þegar hefur náðst í viðræðum við aðra flokka. Flokksráðið felur formanni flokksins og þingflokknum að vinna að því að á næstu vikum fáist niðurstaða í málinu sem tryggi að jöfnuður milli flokka og leiðrétting á misvægi atkvæða milli kjördæma verði megineinkenni breytinganna. Til að ná slíkum árangri verði kannað að taka upp réttlátari útreikningsreglur við hlutfallskosningar. Flokksráð Alþb. hvetur eindregið til þeirra breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins sem færa hana til nútímalegs horfs og höfða til aukinna mann- og lýðréttinda.“ Ég tel eftir atvikum að þegar það frv. er skoðað sem hér liggur fyrir megi segja að þau sjónarmið, sem sett hafa verið fram í samþykktum Alþb., komi þar allvel til skila skv. því samkomulagi sem flokkarnir náðu á síðasta þingi. Ég tel að kostir þess fyrirkomulags sem hér er gerð till. um, séu í meginatriðum þrír. Í fyrsta lagi tryggir þetta fyrirkomulag betri jöfnuð milli stjórnmálasamtaka en áður hefur verið. Um þetta vitna m. a. þær töflur sem prentaðar eru sem fskj. á þskj. 223 með frv. Skv. þessu frv. taka öll kjördæmi þátt í jöfnuninni á milli stjórnmálaflokka en ekki aðeins fá eins og verið hefur. Þannig koma síðustu þingsæti í fámennustu kjördæmunum einnig til jöfnunar á milli stjórnmálaflokka. Ég vil láta það koma fram vegna orða hæstv. forsrh. áðan að það var þetta atriði sem olli í raun og veru einna mestum erfiðleikum í sambandi við afstöðu okkar í Alþb. til þessa frv. Margir í okkar þingflokki töldu að óeðlilegt væri að taka til jöfnunar á milli flokka eitt sæti af fimm í hinum smæstu kjördæmum. M. ö. o. væri nauðsynlegt, þegar um væri að ræða aðeins fimm menn í kjördæmi, að þingsætunum yrði úthlutað eingöngu á forsendum kjördæmisins sjálfs. En skv. því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því að fjórum þingsætum sé alfarið úthlutað á forsendum kjördæmisins en fimmta þingsætið sé svo tekið til jöfnunar á milli flokka og því er ekki úthlutað fyrr en búið er að telja atkvæði flokksins í heild. Ég tel að þetta hafi verið það ákvæði, eins og ég gat um, sem olli að mörgu leyti einna mestum erfiðleikum að því er varðaði minn þingflokk, Alþb., í þessu efni. Engu að síður stöndum við auðvitað að þessu ákvæði eins og öðrum í frv. þessu en ég vildi að þetta kæmi fram þar sem hæstv. forsrh. kaus að draga þetta atriði inn í umr. áðan. Í öðru lagi tel ég kost við þetta frv. að það er sveigjanlegra, gerir ráð fyrir mun sveigjanlegra kerfi en núverandi fyrirkomulag er. Jöfnuður á milli byggðarlaga verður reiknaður út fyrir hverjar kosningar þar sem átta þingsætum verður úthlutað til kjördæma fyrir kosningarnar skv. sérstökum ákvæðum í frv. um deilitölu sem getið er um í 6. gr. frv. Þetta nýmæli er verulega þýðingarmikið í mínum huga og gerir þessa kosningalagabreytingu, sem hér er gerð till. um, mun skynsamlegri en áður vegna þess að þessi kosningalög á að vera unnt að laga að tilflutningum fólks á milti byggðarlaga gagnstætt því sem verið hefur þar sem þurft hefur stjórnarskrárbreytingu í hverju tilviki. Þetta er kostur númer tvö sem ég tel skipta mjög miklu máli. Þriðji kosturinn er sá, að mínu mati, að úthlutunarreglan, sem nú er tekin upp og má kalla meðaltalsreglu, er að mörgu leyti réttlátari en d'Hondt-úthlutunarreglan. Alla vega er hún réttlátari gagnvart smærri flokkum í kjördæmi og þar sem færa má rök að því að d'Hondt-reglan hafi styrkt óeðlilega og styrki óeðlilega stærri flokka í kjördæmi, einkum í minnstu kjördæmunum. Það má því segja að sú úthlutunarregla, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, styrki þann flokk sem er með tiltölulega jafnlítið fylgi á landsvísu yfir allt landið, svipað í öllum kjördæmum. Að því er t. d. Alþb. varðar kemur þessi regla hins vegar mjög misjafnlega út þar sem fylgi Alþb. er talsvert misjafnt eftir kjördæmum eða frá því að vera í kringum 14% og upp í að vera langleiðina í kringum 30%. Engu að síður höfum við falið að hér sé um skynsamlegri reglu að ræða en þá sem fylgt hefur verið, þ. e. d'Hondt-reglan, auk þess sem við teljum það sérstakan kost í þessu efni að gert er ráð fyrir því að flokkur geti fengið þm. þó hann nái ekki kjördæmakosnum manni ef hann nær 5% atkvæða á landsmælikvarða. Hér er um að ræða jafnréttisákvæði sem er ákaflega þýðingarmikið og menn þurfa ekki annað en að líta á kosningatölur liðinna ára til að sjá að iðulega hefur legið við borð að jafnvel 8 eða 9% atkvæða ónýttust vegna þess að flokkur hafði aðeins einn þm. kjörinn þó hann hefði svo hátt atkvæðahlutfall á landsvísu og þessi eini þm. var kannske við það að falla út. Rétt er að geta þess að gert hefur verið ráð fyrir því að við afgreiðstu þessa máls fjalli þingnefndir sérstaklega um það hvernig þm. raðast inn í þingið af listum flokkanna með tilliti til þess að sem flestir fái að hafa áhrif á það hvernig þingið er skipað. Talað hefur verið um að nauðsynlegt sé að koma til móts við óskir fólks um persónukjör þannig að fólk geti haft meiri áhrif á það hverjir eru á þinginu en nú er eftir að flokkarnir hafa stillt upp á sína framboðslista. Þetta er mátefni sem þingnefndirnar verða að fjalla alveg sérstaklega um og leggja sig mjög fram um vegna þess að ekki er hægt að afgreiða þetta mál, að mínu mati, öðruvísi en að á þessu sé tekið. Því hefur verið haldið fram að fyrirkomutag það, sem við erum að leggja hér til, sé þeim flokkum, sem hafa starfað undanfarna áratugi, sérstaklega hagstætt og þ. a. l. óhagstætt nýjum flokkum sem upp kunna að koma. Í síðustu kosningum var þessi kenning í raun og veru afsönnuð algjörlega því ef menn reikna þau kosningaúrslit út eftir því fyrirkomulagi, sem hér er gerð tillaga um, kemur fram að þetta nýja fyrirkomulag er síst óhagstæðara nýjum flokkum en hið eldra. Ég tel þess vegna að þessar fullyrðingar séu út í hött og hafi verið settar fram til að slá ryki í augu fólks og gera tillögurnar fortryggilegar. Ég bendi þeim á, sem vilja kynna sér þetta mál efnislega, að fletta upp í útreikningum í fskj. með frv. þessu, t. d. á bls. 26, þar sem kemur greinilega fram hvernig þessum hlutum er háttað að því er varðar nýja flokka og smærri flokka. Margir hafa haldið því fram að þetta kerfi sé sérstaklega flókið. Það er að mínu mati rangt. Á margan hátt er þetta kerfi einfaldara og myndar rökrænni heild en eldra fyrirkomulagið. Ef hv. þm. kynna sér þetta mál mjög rækilega og fara yfir forsendur þess sjá þeir að þetta kerfi myndar eina samfellda heild og er í rauninni auðvelt að átta sig á ef menn setja sig rækilega inn í það. Ég ætla, virðulegi forseti, ekki að fara mjög út í einstök atriði frv. Ég ætla aðeins að vitna til þeirra orða, sem ég hafði í framsöguræðu minni fyrir málinu í fyrra, þar sem svo var komist að orði: „Varðandi einstök atriði frv. er þess að geta að flokkarnir hafa náð um það samkomulagi í meginatriðum, mjög víðtæku samkomulagi, er ég tel ástæðu til að fagna. Engu að síður hafa allir flokkarnir, sem að þessu standa, auðvitað þann fyrirvara, að litið verði með fullri sanngirni á ábendingar sem fram kunna að koma um einstök atriði frv. Ég skora því á þm. að líta á þessa pappíra sem vandlegast, skora á alla þm. að kynna sér frv. sem gleggst, vegna þess að það myndar eina rökræna heild eins og það liggur hér fyrir, og ef menn hafa ábendingar fram að færa um eitthvað sem má betur fara, eitthvað sem er gallað af tæknilegum ástæðum og mönnum hefur missést eins og gengur, þá er sjálfsagt mál að taka slíkt til athugunar. Ég hygg að það sé meining allra flm.“ Og ég fullyrði að það sama gildir nú. „En varðandi einstök atriði í frv. vil ég mælast til að hv. þingnefnd, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, líti sérstaklega á tvö efnisatriði. Það fyrra er varðandi áhrif kjósenda og röðun manna á listana, eins og ég gat um hér áðan, röðun manna inn í þingið af listunum. Það er mál sem þarf að athuga sérstaklega og betur en gert er í frv. Hitt atriðið, sem verður að athuga sérstaklega, varðar úthlutun jöfnunarsætanna. Gert er ráð fyrir því í frv. að við 2. áfanga úthlutunar jöfnunarsætanna verði menn valdir þannig að fyrst sé tekið minnsta kjördæmið og þannig koll af kolli. Ég tel að þarna eigi menn að athuga hvort ekki er rétt að fara t. d. þá leið að úthluta uppbótarsætum eftir minnkandi þingliðshlutum einkanlega, eins og gert er í kjördæmunum yfirleitt. Þetta álít ég að sé mál sem nefndirnar þurfi að kanna og leggja áherslu á að ná samkomulagi um.“ Ég vil hins vegar segja það að varðandi slíkar hugsanlegar breytingar á þessu frv. er óhjákvæmilegt að það komi hér fram, og ég hygg að það sé meining allra flm., að það er útilokað að taka upp einstök atriði í þessu frv. nema um það sé tryggt a. m. k. jafnvíðtækt samkomulag og gert var á síðasta þingi. Ég teldi það mesta óráð að fara að brjóta upp einstök efnisatriði í þessu frv. öðruvísi en að tryggt sé að um það verði helst víðtækara samkomulag en tókst á síðasta þingi. Þó að menn kunni að vera óánægðir hér með einstök atriði, bæði úr dreifbýli og þéttbýli, því að hvort tveggja er til að ég best veit, þá held ég að menn þurfi að hafa þessa vinnureglu sem algjört meginatriði: að ekkert verði rifið upp í þessu nema um það sé mjög víðtækt samkomulag. Stærsti kosturinn við þetta frv. er ótalinn í máli mínu. Hann er sá að það hefur tekist um það óvenjulega víðtæk samstaða, sem vonandi rofnar ekki hér á yfirstandandi þingi. Á Íslandi hefur alltaf verið nokkur ágreiningur um áherslur á milli þéttbýlis og dreifbýlis. Þau átök voru mun harðari framan af en á síðari árum. Kjördæmaskipunin 1959 hefur orðið góður grundvöllur fyrir samvinnu byggðarlaganna, eins og m. a. sést á uppbyggingu landsins alls á síðasta áratug. Hér liggur fyrir frv. um að staðfesta þessa samvinnu enn frekar, frv. um sáttmála byggðanna í landinu um leikreglur lýðræðisins. Um þær reglur þarf að ríkja sem best samkomulag. Það er ábyrgðarhluti að rjúfa það samkomulag einmitt nú. Ég tel að þessi tillaga um sáttmála byggðanna um leikreglur lýðræðisins og þingræðisins sé í góðu samræmi við þær áherslur sem minn flokkur hefur haft og fyrri samþykktir hans. Þess vegna stöndum við að frv. í heild. Að lokum þetta, virðulegi forseti. Upphaflegum flutningi þessa máls fylgdi yfirlýsing frá stjórnmálaflokkunum fjórum, þar sem segir á þessa leið: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi“ - og ég les hér síðari töluliðinn: „Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna efnalega og félagslega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Ég tel að það sé nauðsynlegt, virðulegi forseti, að það komi skýrt fram, a. m. k. af hálfu Alþb., að þó að þessi texti hafi ekki verið prentaður með þskj. því sem hér er nú á dagskrá er hann af okkar hálfu í fullu gildi og við erum reiðubúnir til samstarfs við aðra þingflokka um það að hrinda í framkvæmd því ákvæði sem þarna er yfirlýsing um.