Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 587, um sjúkraflug, frá Berglindi Hörpu Svavarsdóttur og eftirfarandi fyrirspurnum frá Rögnu Sigurðardóttur: Á þskj. 590, um ívilnanir við endurgreiðslu námslána heilbrigðisstarfsfólks, á þskj. 599, um fyrirspurnir í gegnum Heilsuveru, og á þskj. 600, um tæknilausnir í heilbrigðisþjónustu. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 547, um þvingaða lyfjagjöf við brottvísun, frá Andrési Inga Jónssyni.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar höfum sýnt það með löggjöf og almenningsáliti að við lítum kynferðisbrot sérstaklega alvarlegum augum. Kynlífsmansal er alvarlegasta kynferðisbrot sem hægt er að fremja og því ætti viðhorf okkar valdhafa til þess að endurspegla vilja þjóðarinnar í þessum efnum. Ísland hefur undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar sem lýsa því skýrt yfir að við berum lagalega ábyrgð gagnvart þolendum mansals þó að þeir hafi ekki orðið fyrir mansali á Íslandi. Svo berum við líka siðferðilegar skuldbindingar sem almennilegt fólk gagnvart þeim sem brotið hefur verið á með þessum hætti. Við vitum hversu alvarleg og langvarandi áhrif kynferðisbrot hafa á þolendur. Rannsókn Stígamóta frá árinu 2022 sýnir að vændi hefur alvarlegri afleiðingar og því er auðvelt að gera sér í hugarlund hversu enn alvarlegri afleiðingarnar eru á þolendur kynlífsmansals. Hluti af afmennskun og niðurbroti mansalsþolenda er að taka af þeim gild skilríki þannig að þau séu háð kvölurum sínum um ferðafrelsi. Fólk er þannig yfirleitt flutt milli landa á fölsuðum skilríkjum til að gera því erfiðara að leita sér aðstoðar. Að halda því gegn mansalsþolanda að viðkomandi hafi komið til landsins á fölsuðum skilríkjum er því sambærilegt við að halda því gegn viðkomandi að hafa orðið fyrir kynferðisbroti. Samkvæmt íslenskum lögum stendur þolendum mansals til boða að fá húsnæði, fjárhags- og lögfræðiaðstoð og í boði er dvalarleyfi bæði fyrir staðfesta þolendur mansals og, frá árinu 2019, einnig fyrir hugsanlega þolendur mansals. Það gefur því augaleið, virðulegi forseti, að það er vilji löggjafans ekki síður en almennings að þolendur kynlífsmansals njóti vafans og að lagatæknileg atriði ættu ekki að standa í vegi fyrir því að veita því fólki hæli á Íslandi.

Virðulegi forseti. Framúrskarandi fyrirtæki er viðurkenning sem árlega er veitt þeim fyrirtækjum sem skara fram úr, hafa tekið til hjá sér, jafnvel ráðist í breytingar og betrumbætur. Þótt Alþingi sé ekki dæmigert fyrirtæki í þeim skilningi orðsins gildir hér sem annars staðar að halda vöku sinni og laga úrelta starfshætti. Okkur ber að gera Ísland að besta mögulega Íslandi, standa vörð um réttlæti og þau mannréttindi allra Íslendinga sem hér kjósa að búa, starfa og eldast síðan með reisn. Alþingi er rótgróin og stolt stofnun sem til þessa hefur ekki gert mikið af því að beina sjónum að eigin veikleikum, hvað þá að leita ráðgjafar eða aðstoðar. Ég vil því leggja til, herra forseti, að við efnum á komandi ári til eðlilegrar sjálfsskoðunar með aðstoð bestu sérfræðinga með það að markmiði sem hér hefur verið lýst og ráðast síðan í að innleiða nýjan sið þar sem þess gerist þörf, rétt eins og tugir fyrirtækja gera á ári hverju, meira að segja ríkisfyrirtæki. Hið háa Alþingi munu engu glata af reisn sinni og virðingu við slíka sjálfsskoðun og breytingastjórnun þar sem það á við. Að þessu sögðu vil ég leggja til að við viðurkennum einnig að sitthvað mætti betur fara í því efnahagskerfi sem við höfum boðið þegnum okkar upp á áratugum saman, ólgusjónum ófyrirsjáanlega með öllum þeim tilraunum til inngripa og afskipta sem augljóslega hafa ekki virkað sem skyldi. Það veikir mjög tiltrú á bæði ríkisvaldinu og Seðlabankanum þegar svo dramatískar tilraunir til úrbóta sem raun ber vitni virka hreinlega ekki svo mánuðum og árum skiptir. Til þess er sífellt vitnað að vextir séu eina vopnið gegn verðbólgunni. Höfum það hugfast að sé gripið til vopna ber einnig að grípa til varna og hafa mannúð í fyrirrúmi. Sárabindin, verkjalyfin og plástrana skortir svo sárlega um þessar mundir og fyrirsjáanleg er enn meiri pína. Venjulegt fólk reiðir sig á okkur, herra forseti, og okkur ber að bregðast við af fullum þunga. Fólkinu okkar blæðir og þá mest viðkvæmustu hópunum.

Frú forseti. Fyrstu níu mánuði ársins voru hreinar vaxtatekjur bankanna um 113 milljarða kr. Svo er öskrað og grenjað þegar Flokkur fólksins vill sækja fé í þessa græðgismaskínu með því að koma bankaskattinum í 0,838%. Enn og aftur erum við fórnarlömb valdníðslu og okurs, enn og aftur fara fram stórkostlegir fjármagnsflutningar frá almenningi til auðmanna og okrara sem stendur nákvæmlega á sama um allt nema botninn á sér sjálfum. Græða og græða meira er eina hugtakið sem þeir þekkja og hafa tileinkað sér. Þetta er ógeðsleg ríkisstjórn sem gerir ekkert til að vernda okkur gegn þessum hryllingi. Löggjafarvaldið er á Alþingi og það er þar sem taka skal á þessum óþverra öllum saman. Það er þar sem setja ber lög til verndar heimilunum, það er þar sem lög eru sett til að verjast því að græðgismaskínur fjármálafyrirtækjanna fleygi hækkun bankaskattsins til baka og beint í andlitið á okkur aftur. Það er algjört bull og algjör fyrirsláttur að ætla að halda því fram að þetta lið geti gert nákvæmlega það sem því sýnist. Það er algerlega undir þessari ríkisstjórn komið. Bankarnir eru meira en aflögufærir, svo mikið vitum við. Og eitt skulum við hafa algerlega á hreinu, að þetta er mannanna verk. Svo stöndum við hér, skipti eftir skipti, ár eftir ár, og biðjum um réttláta ölmusu í orðsins fyllstu merkingu fyrir fátækasta fólkið í landinu. Nú förum við að biðja eina ferðina enn um það að koma til móts við fátækustu eldri borgara landsins og veita þeim 66.000 kr. eingreiðslu í jólabónus núna fyrir jólin. Það verður athyglisvert að sjá hvernig varnarmúrinn er reistur um peningakerfið okkar þá, hvernig fjármunir okkar passa ekki til þess að styðja við langfátækasta eldra fólkið okkar núna fyrir jólin.

Frú forseti. Niðurstöður PISA-könnunarinnar eru sláandi. Þær eru svo alvarlegar að þær ættu að halda fyrir okkur vöku. Ísland stendur sig verst á Norðurlöndunum. Ekkert ríki innan OECD lækkar jafn mikið milli kannana og Ísland. Hér mega viðbrögðin ekki vera eins og svo oft gerist; flóðbylgja frétta og tilfinninga í nokkra daga og svo gerist ekkert. Alþingi þarf að taka sér pláss í þessu máli, ræða þessar niðurstöður og skólamál almennt séð meira. Það þarf að ræða þá staðreynd að rúmlega 40% nemenda geta ekki lesið sér til gagns eftir að hafa lokið grunnskólanámi á Íslandi, 40% nemenda. Við þurfum að horfa á hvað er að gerast í skólunum sem getur skýrt þessa stöðu, hvaða umgjörð stjórnmálin hafa skapað skólanum. Og stjórnmálin geta ekki bara litið undan. Þetta er pólitískt samtal og það þarf pólitískt samtal um hvað við viljum fá út úr náminu fyrir börnin okkar. Við eigum að ræða stefnu í skólamálum og hvaða árangur við viljum ná fram fyrir börnin okkar. Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóri Réttarholtsskóla, vill benda á að strax í sex ára bekk eigi svo gott sem öll börn að geta verið læs. Það eigi að mæla jafnt og þétt hvar börnin eru stödd þannig að hægt sé að styðja þau og bregðast við þannig að enginn verði út undan. Í dag eru 40% barna út undan og hefur Jón Pétur sett stöðuna í samhengi við þau tækifæri og þau lífsgæði sem verið er að hafa af börnunum í íslenskum skólum með þessum árangri. Grunnskólarnir eiga að fá niðurstöðurnar í PISA ef okkur er alvara með að bregðast við. Það er algjört fyrsta skref. Eistland, sem vegnar best í Evrópu, veitir skólum þessi gögn. Skólarnir eiga rétt á að fá niðurstöðurnar sem þeir hafa lagt vinnu í að taka. Annað er einfaldlega galið.

Virðulegi forseti. Ókeypis heimsending og Dropp afhending. Og hvað er það sem er afhent heim að dyrum? Jú, það er áfengi. Netsala á áfengi hefur vaxið síðustu ár. Með því að selja áfengi í gegnum erlendar vefsíður og senda heim til fólks er farið blygðunarlaust á svig við einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins til smásölu á áfengi og lög brotin og yfirvöld gera ekkert í málinu. Talsmenn netsölu segja þetta vera mikið frelsismál. Í mínum huga er þetta liður í því að höggva í núverandi fyrirkomulag enda iðulega skautað fimlega fram hjá þekktum afleiðingum aukins aðgengis að áfengi. Aukið aðgengi eykur neyslu með tilheyrandi áhrifum á velsæld fólks og fjölskyldur þeirra og veldur óumdeilanlega miklum samfélagslegum kostnaði. Veigamestu rökin fyrir því að takmarka aðgengi að áfengi lúta einmitt að lýðheilsusjónarmiðum, rétt eins og við takmörkum aðgengi að ýmsum skaðlegum efnum á nákvæmlega þeim forsendum. Stóra myndin er sú að síðustu áratugi dró verulega úr neyslu ungmenna á áfengi. Það gerðist með markvissu forvarnastarfi. Því miður höfum við séð bakslag í þeirri baráttu. Frá fermingaraldri og fram yfir tvítugt eru börn og ungmenni hvað viðkvæmust fyrir neyslu áfengis. Rannsóknir hafa sýnt að hættan á því að einstaklingar þrói með sér sjúkdóma sem tengjast áfengisneyslu sé mest á þessu æviskeiði. Ávinningurinn af því að börn og ungmenni láti það kyrrt liggja að neyta áfengis er því algjör. Með aukinni neyslu eykst sömuleiðis tíðni skorpulifrar, heimilisofbeldis, slysa og svo mætti lengi telja. Hluti af þessari þróun eru áfengisauglýsingar í útvarpi, á netinu og á samfélagsmiðlum, hvernig netsölumenn koma því á framfæri við fólk að það geti fengið áfengi sent heim að dyrum. Einn aðili auglýsir t.d.: Við sendum áfengi heim, við megum bara ekki auglýsa það. Og hann kemst upp með það. Með auknum sýnileika þessara auglýsinga og normalíseringu fjölgar óhjákvæmilega þeim stundum í daglegu lífi þar sem áfengi ber fyrir augu. Mér þykir þessi þróun alvarleg og við sem höfum staðið gegn búsi í búðir og öðrum breytingum á núverandi fyrirkomulagi hljótum að líta svo á að hér sé verið að færa víglínuna til og við því þarf að bregðast. Og ég mun sannarlega ekki styðja mál dómsmálaráðherra, komi það hér inn í þingið, um aukna netsölu eða leyfi fyrir henni.

Virðulegur forseti. Fyrir nær áratug síðan skrifaði formaður Sjálfstæðisflokksins bréf til eldri borgara þar sem hann sagðist ætla að draga verulega úr skerðingum í almannatryggingakerfinu. En hver er staðan nær áratug seinna? Jú, skerðingar í kerfinu hafa aldrei verið eins miklar og í dag. Árið 2022 voru skerðingar í almannatryggingakerfinu um 75 milljarðar, 75.000 milljónir. Af því voru 51.000 hjá öldruðum. Tekjutryggingar örorku, það voru 10 milljarðar, heimilisuppbót ellilífeyrisþega 3,3 milljarðar og sérstök uppbót til framfærslu, sem var breytt í 65% skerðingu, 8 milljarðar. Þetta sýnir svart á hvítu hvernig staðan var. En ég held hreinlega að formanni Sjálfstæðisflokksins á þeim tíma hafi orðið fótaskortur á tungunni, hann meinti að hann ætlaði að draga úr vægi styrkja í almannatryggingakerfinu og það hefur hann svo sannarlega gert og tekist vel upp. Þeir setja á styrki; bílastyrki, bifreiðastyrki til reksturs bifreiða, ýmsa styrki. En þeir hækka það ekki svoleiðis áratugum saman. Þannig ná þeir að sjá til þess að þau sem þurfa á styrkjum að halda fá alltaf minna og minna þangað til þetta gildir ekki. Síðan tókst þeim á einhvern ótrúlegan hátt að skella krónu á móti krónu á ákveðinn hóp eldri borgara, þá verst settu, verst settu eldri borgarana sem lifa í fátækt eða sárafátækt. Þetta er nákvæmlega eins og ef þeir myndu segja núna: Við ætlum að draga úr orkuskorti. Hvernig förum við að því? Jú, með því að láta þetta púlt ekki virka, það virkar ekki vegna þess að rafmagnið er ekki lengur á því, og þá erum við búnir að redda orkuskortinum í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Nú þegar Úkraínumenn hafa barist í bráðum tvö ár fyrir sameiginlegum gildum okkar og frelsi, deila bandamenn okkar um áframhaldandi stuðning við þá. Einhverjum finnst orðið nóg um afskipti lýðræðisríkja af átökum sem geisa um allan heim. Okkur þingmönnum berast daglega áköll hvaðanæva að um stuðning sem varðar líf eða dauða. Hörmungarnar fyrir botni Miðjarðarhafs láta engan ósnortinn og undanfarið hafa augu okkar skiljanlega verið á þeim. Siðgæðislögreglan í Íran, sem barði nýlega unga konu, Mahsa Amini, til dauða fyrir ranga notkun á höfuðslæðu, er farin að láta aftur til sín taka. Og fjölskyldu konunnar var meinað að ferðast til Frakklands til að þiggja mannréttindaverðlaun ESB. Staða kvenna í Afganistan fer sífellt versnandi, þótt ótrúlegt megi virðast. Það eru lítil takmörk fyrir hugmyndaauðgi í þeim efnum. Og afganska þjóðin sveltur heilu hungri ofan á ofríkið. Úgandamenn senda okkur áköll vegna ofsókna gagnvart hinsegin samfélaginu sem áfram er þrengt að. Og um liðna helgi var lítil klausa í Morgunblaðinu um neyð 25 milljóna manna í Súdan, neyð vegna viðvarandi stríðs í landinu, stríðs sem hjálparstarfsmenn kalla „gleymda stríðið“. Hvað eigum við, friðsæl velmegunarþjóð, að gera? Er mögulegt að hjálpa öllum? Er siðferðilega verjandi að segja úllen dúllen doff við neyð annarra og velja þá sem við hjálpum? Það er farið að molna undan stuðningi við Úkraínu og það er mikið í húfi. Við megum ekki láta undan síga og þurfum að standa áfram þétt að baki Úkraínu. Ég hvet íslensk stjórnvöld til að vera ekki eftirbátur Norðurlandanna í þeim efnum, við munum gjalda fyrir það dýru verði. Og til að svara spurningunni þá eigum við að gera allt sem við getum, meira en ekki minna, til að hjálpa okkar minnstu bræðrum, hvar sem þeir eru staddir. Það er siðferðileg skylda okkar.

Virðulegur forseti. Í fréttum gærdagsins sagði framkvæmdastjóri hjúkrunar á Landspítalanum að það stefndi í að spítalinn yrði stærsta og dýrasta hjúkrunarheimili landsins. Í dag bíða 800 einstaklingar eftir plássi á hjúkrunarheimili, þar af 400 manns hér í Reykjavík. Á sama tíma bíða yfir 90 manns eftir útskrift á Landspítala en komast hvergi þar sem ekkert úrræði er að fá. Landspítalinn er fyrir undir miklu álagi og þetta hefur bæði áhrif á alla þjónustu hans og eykur álag á starfsfólkið. Til að fara í átak og eyða þessum svakalega biðlista þyrfti 35–40 milljarða. Við vitum vel að fjármagn til þess mun ekki fást í náinni framtíð þótt það myndi þýða að við myndum bæði auka lífsgæði eldri borgara og spara gífurlega fjármagn til lengri tíma. Það gengur ekki að 70 manns liggi á göngum Landspítalans. Það gengur ekki heldur að 90 manns dvelji þar í bið eftir úrræði sem er bæði betra og ódýrara. Hér þarf, virðulegur forseti, að taka til hendinni. Það að bæta heimahjúkrun mun bara hjálpa til að litlu leyti. Það þarf einnig að skoða kosti þess að byggja smærri einingar til að þjónusta fólk í sinni heimabyggð. Það er engan veginn mannúðlegt að eldra fólk sé flutt landshluta á milli til dvalar á hjúkrunarheimili. Það hefur eingöngu í för með sér félagslega einangrun. Virðulegi forseti. Við þurfum að fara að horfa á þennan málaflokk af einhverri virðingu. Þetta er hópurinn sem reist hefur velferðarkerfi landsins. Ég er ekkert viss um að við sem nú förum með fjárveitinga- og löggjafarvaldið viljum húka á biðlistum eftir þjónustu eða liggja á göngum spítala þegar kemur að því að við verðum gömul.

Virðulegi forseti. Á þeim tímum sem við búum á er auðvelt að hlaupa á eftir popúlísku áliti annarra og jafnvel er það bara auðveldara til skemmri tíma en að standa í lappirnar, hafa trú á eigin sannfæringu og nálgast umræðuna út frá staðreyndum sem er aflað með því að kynna sér málin og það sem liggur til grundvallar hverju sinni. Við höfum öll fengið ýmiss konar áskoranir um að ráðast í ýmsar aðgerðir undanfarnar vikur, úr ýmsum áttum. Þeir póstar varða ýmis mál. Hafa allar staðreyndir verið hafðar til grundvallar í þeirri umræðu? Hér ætla ég ekki að tiltaka neitt eitt umfram annað en oft hættir okkur til að láta undan í ákvarðanatökum vegna sjónarmiða sem ekki verður annað séð en að byggist á pólitískum rétttrúnaði eða til að styggja ekki neinn. En þannig virkar lífið því miður ekki. Við verðum að passa að láta prinsippin ekki flækjast fyrir í okkar vinnu að framfaramálum í þágu þjóðarinnar og orð sem hér eru látin falla eða annars staðar úti í samfélaginu af okkar hálfu bera svo sannarlega ábyrgð því fólk hlustar á okkur. Það treystir því og býst við því að við nálgumst umræðuna með röksemdum, skynsemi og staðreyndum. Stjórnmálin eru oft skemmtileg en þau eru líka krefjandi og sérstaklega á tímum sem þessum. Í gegnum allt lífið færum við ákveðnar fórnir fyrir þær ákvarðanir sem hafa verið teknar. Þetta ferðalag sem lífið er býður ekkert oft upp á mikla fyrirhyggju frá degi til dags en við vinnum af sannfæringu og höfum trú á því að það sem við erum að gera sé það rétta í stöðunni. En að því sögðu þá vil ég hvetja okkur til að nálgast næstu daga og vikur með samvinnuhugsjón og nálgast hlutina út frá skynsemi og með röksemdum og staðreyndum. Fólkið okkar treystir á það og við í Framsókn munum gera akkúrat það, nú sem áður, að hafa samvinnu að leiðarljósi svo hægt sé að vinna áfram að framfaramálum þjóðinni til heilla.

Frú forseti. Það var afar áhrifamikið að vera á Austurvelli á laugardaginn en þar var aðgerðaleysi stjórnvalda í garð fólks með fíknisjúkdóma mótmælt. Erfiðast var að fylgjast með aðstandendum þeirra sem hafa látist leggja rósir á tröppurnar hér við Alþingishúsið. Að sjá mæður með föðurlaus börn og tárvota foreldra syrgja barnið sitt er erfitt en að sama skapi vitnisburður um hve vandinn er alvarlegur. Stefnuleysi stjórnvalda er sömuleiðis sorglegt en það hefur ekki verið í gildi stefna í áfengis- og vímuvörnum síðan 2020. Fólk deyr í tugatali á ári hverju og samt er ekki unnið eftir neinu langtímaplani. Ég hef nú lagt fram þingsályktunartillögu ásamt öðrum þingmönnum Viðreisnar um mótun slíkrar stefnu og að hana eigi að leggja fram ekki síðar en í vor. Við hljótum að gera allt sem við getum til að fækka dauðsföllum og hlúa betur að fárveiku fólki. Þetta er flókinn heilbrigðisvandi sem ekki er hægt að leysa með plástrum hér og þar. Fárveikt fólk með banvænan sjúkdóm á ekki að þurfa að bíða mánuðum saman eftir aðstoð. Úrræðaleysið er algjört og við þurfum að breyta því. Stjórnvöld og við öll verðum að skilja að þessir 80–100 einstaklingar sem látast úr þessum sjúkdómi á ári hverju eru fólk af holdi og blóði, fólk sem hefði getað lagt margt gott til samfélagsins, skapað margvísleg verðmæti ef sjúkdómurinn hefði ekki tekið völdin. Það er líka tímabært að við áttum okkur öll á því að markvissar aðgerðir, hvort sem er í forvörnum, meðferðarstarfi eða með eftirfylgni, geta dregið umtalsvert úr álagi á löggæslu, dómstóla, fangelsi, heilbrigðiskerfið og önnur velferðarkerfi okkar. Skynsamleg stefna til lengri tíma getur sparað samfélaginu peninga. Skýr stefna í áfengis- og vímuefnavörnum sendir skýr skilaboð um það að okkar veikasta fólk skipti máli. Það er ekki afgangsstærð eða jaðarhópur sem á minni rétt til heilbrigðisþjónustu en aðrir. Okkur ber skylda til þess að fækka þeim rauðu rósum sem lagðar eru á tröppur Alþingishússins af ástvinum þeirra sem látast úr þessum grafalvarlega sjúkdómi.

Virðulegur forseti. Ég ætla að halda mig við orkumálin svona til að koma fólki á óvart hérna. Það hefur mikið verið rætt um rammaáætlun í tengslum við þetta og stöðuna á henni og þá rammaáætlun sem þingið afgreiddi hér fyrir einu og hálfu ári síðan og virkjunarfyrirtækjum svolítið kennt um að hafa ekki farið í þessar framkvæmdir. Ef þessi rammaáætlun er skoðuð þá sjá það allir sem fylgjast með þessum málaflokki að þetta er algjörlega lægsti samnefnari í virkjunarkostum. Hér eru fjórir vatnsaflskostir, einn af þeim er framkvæmanlegur. Síðan eru hér jarðvarmasvæði á Hengilssvæðinu, framkvæmdastopp Samfylkingarinnar undir forystu Samfylkingarinnar í Reykjavík í tíu ár. Forstjóri þessarar stofnunar sagði ítrekað við landsmenn þar til fyrir stuttu að það þyrfti ekkert meiri raforku á Íslandi en þeir eru loksins að fara af stað núna eftir að skipt var um forstjóra og mun það taka langan tíma. Síðan erum við með jarðvarmasvæði á Reykjanesi og vindorkukosti. Þannig að þetta er nú burðurinn sem kerfið hefur til að vinna úr. Ég veit alveg hvaða stefnu Sjálfstæðisflokkurinn hefur og hvaða skref hann vill stíga í þessum málum. Við viljum að hér verði gripið til neyðarráðstafana, að það verði sett hér fram frumvörp sem tryggja eflingu flutningskerfisins strax á næsta ári milli Norður- og Suðurlands. Við þurfum að fara í ákveðin skref í vindorku, það er skammtímalausn sem kemur fljótt inn, og svo vatnsafl og horfa á vatnsaflskostina út frá þjóðaröryggi þegar kemur að þessum málum vegna staðsetningar allt of marga virkjana hér á suðvesturhorninu. Við eigum að stíga ákveðin skref, virðulegi forseti, í eflingu atvinnu og verðmætasköpun á grundvelli grænnar orku. Við eigum að stækka kökuna. Þá geta þingmenn hætt að tala hér um hin ógeðslegu stjórnvöld sem ekki vilja hækka skatta og gera meira og 

Frú forseti. Ég ætlaði nú að ræða um annað í dag en orkumál en í kjölfar ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar hér á undan þá ætla ég að skipta um kúrs. Ég fagna því mjög ef sú afstaða er að koma fram frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins núna sem ég hef nú talið mig vita að væri skoðun þess ágæta hóps en hann ekki haft stöðu til að ganga fram með þeim hætti sem ég veit að þingflokkurinn telur skynsamlegt. En það er vonandi að breytast. Ég bara ítreka það sem ég sagði hér í ræðu í gær, að þingflokkur Miðflokksins mun styðja við öll þau mál sem til gagns geta orðið og vit er í til þess að tryggja að þessu neyðarástandi í orkumálum linni. En ég verð jafnframt að minna á það sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði svo réttilega í viðtali á Bylgjunni í gærmorgun, réttilega að mínu mati og augljóslega hans sjálfs, að í núverandi ríkisstjórnarsamstarfi þá komast menn ekki áfram. Ég bara hvet hv. þm. Jón Gunnarsson og hans félaga í Sjálfstæðisflokknum til að taka nú á sig rögg og leggja fram mál sem varða það sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, og séu þau til bóta og ætluð til aukinnar grænnar orkuframleiðslu með skynsamlegum hætti þá mun ekki standa á þingflokki Miðflokksins að styðja við þau. Það mun sömuleiðis, miðað við yfirlýsingar gærdagsins, ekki standa á þingflokki Viðreisnar að gera það. En eins og við þekkjum er fyrirstaðan í þingflokknum sem fer fyrir þessa ríkisstjórn, er í forsæti, þ.e. Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Það er auðvitað vandamál sem hv. þingmaður og þingflokkur Sjálfstæðisflokksins allur verður að gera upp við sjálfan sig, hvernig menn ætla að komast fram hjá til að komast áfram með þessi mál. Á meðan samstarfið heldur og afstaðan er sú að menn komist ekki áfram í þessu stjórnarsamstarfi þá er það auðvitað þannig að orðin hafa minni merkingu heldur en ef hér væri raunverulega keyrt áfram til hagsældar í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um Fangelsismálastofnun og starfsemi hennar birtist okkur mynd af málaflokki sem hefur orðið út undan. Staðan nú er sú að kerfið virkar ekki. Undirfjármögnun og aðhaldskröfur ár eftir ár hafa orðið til þess að nú á Fangelsismálastofnun erfitt með að uppfylla hlutverk sitt og starfa samkvæmt lögum. Ýmislegt veldur því að gera þarf betrumbætur á þessu kerfi. Uppsöfnuð viðhaldsþörf er orðin mikil í fangelsum landsins. Talið er að upp á vanti heil 18 stöðugildi hjá Fangelsismálastofnun, bæta þarf menntun fangavarða, há veikindatíðni er hjá fangavörðum og undirmönnun er viðvarandi vandamál. Vinnuaðstaða fangavarða er slæm. Öryggismálum er ábótavant. Staða kvenfanga er ekki góð. Afplánunarrýmum hefur ekki fjölgað að ráði undanfarin ár. Afbrot hafa aukist, aðallega vegna fólksfjölgunar. Boðunarlistar eru langir. Dómum er að fjölga, dómar eru að þyngjast. Dæmdum fangelsisdögum hefur fjölgað en ekki fé og stöðugildum. Ýmsir vankantar eru á veitingu heilbrigðisþjónustu fyrir fanga. Dæmi eru um að Landspítalinn hafi neitað að taka við fólki í geðrofi. Reksturinn hefur gengið fyrir viðhaldi. Fangelsismálastofnun hefur neyðst til að skera niður í öllu nema algjörri grunnþjónustu, sem er að vista fanga. Húsakostur er úr sér genginn á Litla-Hrauni og ástandið er alvarlegt og heilsuspillandi. Stjórnendur Fangelsismálastofnunar eru ábyrgir fyrir viðhaldi og rekstri en uppi eru hugmyndir um að færa ábyrgð á viðhaldi til Ríkiseigna. Nýbygging Litla-Hrauns klárast 2028. Þangað til eru fangar og fangaverðir og annað starfsfólk í heilsuspillandi húsakosti. Mikilvægt er að huga strax að skaðaminnkun. Það er ekki verjandi að láta fólk sitja hér í efnamengun sem getur valdið óafturkræfum heilsuskaða. Ég vænti þess að það verði farið beint í skaðaminnkun og í að bæta húsakost strax.

Frú forseti. Í gær kynnti ríkisendurskoðandi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd stjórnsýsluúttekt sína á því hvernig til tókst við uppstokkun og fjölgun ráðuneyta í öðru ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur, breytingar sem voru tilkynntar í lok nóvember 2021 og tóku gildi rúmlega tveimur mánuðum síðar. Eins og kunnugt er var fjölgað úr 10 ráðuneytum í 12, eða um tvö. Það sem mesta athygli vekur í þessari úttekt er að ekki liggur enn fyrir endurmat á viðbótarkostnaði vegna þessara breytinga. Einu upplýsingarnar sem liggja fyrir eru í þingskjölum í svari við fyrirspurn hv. fyrrverandi þingkonu Samfylkingarinnar, Helgu Völu Helgadóttur, þar sem sagt var að viðbótarkostnaðurinn næmi 1.770 millj. kr. og forsætisráðherra hefur staðfest að hann sé líklega um 2 milljarðar á kjörtímabilinu, jafnvel meiri. Í annan stað kemur fram í úttektinni að ekki hefur verið gerð nein tilraun til að meta sparnað eða hagræðingu vegna þessara breytinga. Í þriðja lagi má nefna að það verður ekki séð að markmiðum, háleitum markmiðum þessara breytinga, um að fella ósýnilega múra á milli ráðuneyta, efla samráð, samhæfingu og samstarf þeirra í milli hafi gengið eftir, a.m.k. er ekkert handfast um það í úttektinni að finna. Þá skortir yfirsýn yfir fjárhagslega stöðu ráðuneytanna. Stjórnarráðið var illa í stakk búið til að takast á við þessar breytingar og það virðist ýmislegt hafa komið mönnum í opna skjöldu, t.d. það að launaumhverfi væri ólíkt á milli ráðuneyta sem þó hefur verið kunnugt áratugum saman. Að auki hefur starfsánægja minnkað meðal starfsfólks ráðuneytanna. Horfumst í augu við það, frú forseti, að þessar aðgerðir og breytingar á Stjórnarráðinu voru aðeins gerðar til þess að þjóna pólitískum hagsmunum þriggja stjórnarflokka svo hægt væri að mynda ríkisstjórnina eftir kosningarnar 2021.

Hæstv. forseti. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er frumvarp dómsmálaráðherra um vefsölu áfengis. Þetta er um margt mjög áhugavert því að við hér inni vitum að það getur tekið okkur u.þ.b. fimm mínútur að panta áfengi á netinu og það getur verið komið heim til okkar samdægurs. Þó það sé ekki enn og verður mögulega aldrei löglegt þá er þetta samt sem áður möguleiki og umræður um þetta hafa skapast síðastliðnar vikur. Það má ekki auglýsa áfengi á Íslandi. Það má ekki selja áfengi á netinu í smásölu. En þetta er samt gert og viðbrögðin við því hafa verið mjög takmörkuð. Við sjáum þetta á auglýsingaskiltum, við sjáum þetta á samfélagsmiðlum, í sjónvarpinu og útvarpinu. Þetta er um allt. Maður verður að vissu leyti hugsi yfir viðbrögðum stjórnmálamanna en líka almennings. Við fórum í mjög gott átak fyrir mörgum árum um skaðsemi reykinga. Ástæðan fyrir því að ég nefni það er vegna þess að ég hef verið að spyrja í kringum mig upp á síðkastið hvort fólk viti hver áhrif áfengis eru á líkamann. Það er náttúrlega þannig að sumt fólk drekkur ekki og aðrir drekka mjög mikið en einhverra hluta vegna virðist vera mjög takmörkuð þekking á því hver áhrifin eru af áfengi. Þegar við spyrjum fólk um skaðsemi reykinga þá segir það: Þú getur fengið krabbamein og þetta getur skaðað lungun. En það eru mun loðnari svör þegar þú spyrð um áhrif áfengis. Það var rætt hér áðan í störfum þingsins, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór yfir það áðan, að það hefur orðið bakslag í unglingadrykkju. Það má því spyrja sig: Er þetta vegna þess að þau átta sig ekki á því hver áhrifin eru? Er það þannig að við þurfum að fara í sérstakt fræðsluátak um skaðsemi áfengis?

Frú forseti. Mig langar bara að nota tækifærið, af því að það er svo sjaldan sem við höfum alla ráðherrana hérna, til að minna hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og hæstv. innviðaráðherra á að ég á tvær ósvaraðar fyrirspurnir hjá hvorum ráðherra sem ekki hefur verið svarað í 59 daga og ekki hefur einu sinni verið beðið um að fá að svara síðar. Mig langaði bara að nota tækifærið og biðja forseta um að ýta aðeins á þetta því að við viljum endilega fá svör við þessum fyrirspurnum.

Heyr, heyr.

Virðulegur forseti. Ég vil líka minna á að ég er með ósvaraða fyrirspurn frá því í október þannig að það væri kannski allt í lagi að fara að bretta upp ermarnar. Það er fyrirspurn um bifreiðastyrki fyrir fatlað fólk og væri mjög gott að fá svar við henni sem fyrst, ekki veitir af. Og síðan er auðvitað annað sem væri mjög gott og það er að gera við púltið.  
            

Forseti. Ég vil rétt kveðja mér hljóðs hér til að lýsa ánægju með þá ákvörðun meiri hluta nefndarinnar að fella brott 2. gr. frumvarpsins sem snýst um heimild Íslandspósts til að setja upp bréfakassasamstæður í þéttbýli víðs vegar um landið, en á sama tíma hvetja ráðherrana til að láta svona handvömm ekki eiga sér stað aftur. Þetta mál var lagt fram fyrst fyrir einu ári síðan og þá kom í ljós að ekkert samráð hafði verið haft við ÖBÍ réttindasamtök. Þessu var mótmælt. Svo fór það í tætarann síðasta vor, leit síðan aftur dagsins ljós núna í haust óbreytt. Enn hafði ekkert samráð verið haft við ÖBÍ réttindasamtök. Enn hafði ekkert verið rætt við hagsmunasamtök fatlaðs fólks um breytingu sem hafði bein áhrif á stöðu þess. Svona á ekki að vinna málin og ég vona að hæstv. ráðherra og helst allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar láti sér þetta að kenningu verða.

Frú forseti. Þetta mál heitir hér innan sviga Úrbætur á póstmarkaði. Úrbætur á póstmarkaði eru engar í þessu máli. Kjarnaatriði málsins hefur verið tekið út og það sem út af stendur er eitthvert smælki. En aðalatriðið er að þær úrbætur sem hér hefðu getað átt sér stað um aukið frelsi á markaði í þágu samkeppnissjónarmiða og í þágu neytenda er ekki hér að finna þrátt fyrir að í því efni hafi verið töluverður þungi af hálfu umsagnaraðila um póstmarkaðinn og við þekkjum þá umræðu alla. En ég gat ekki stillt mig um að koma hér upp og nefna það að þetta mál heitir Úrbætur á póstmarkaði, en úrbæturnar eru engar.

Frú forseti. Hér er lagt til að gera ágætt mál betra með því að lögfesta til bráðabirgða þau tölulegu viðmið sem er að finna í rammasamningi milli ríkis og sveitarfélaga um að auka framboð íbúða á tímabilinu 2023–2032, þó með undankomuleið fyrir þau sveitarfélög sem ekki telja sér kleift að standa undir þeim viðmiðum. Þannig að hér er ekki gengið freklega á skipulagsvald sveitarfélaganna heldur er eingöngu sett sú skylda á þau að sýna fram á að þau hafi alla vega reynt að uppfylla samkomulag sem þau gerðu við ríkið. Það er nú skrýtið að meiri hluti þings virðist ekki vera til í að láta fólk standa við gefin loforð en svona er fólk víst stundum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er meðal annars kveðið á um að efla almannaþjónustu með það að markmiði að bæta lífskjör þeirra sem verst standa. Greiðsluaðlögun er úrræði fyrir einstaklinga sem glíma við verulega fjárhagserfiðleika og er markmið laga um greiðsluaðlögun að gera umsækjendum kleift að endurskipuleggja fjármál sín. Einstaklingar sækja um greiðsluaðlögun hjá embætti umboðsmanns skuldara sem annast framkvæmd úrræðisins. Lög um greiðsluaðlögun einstaklinga voru sett árið 2010, þar sem knýjandi þörf var fyrir úrræði til að takast á við þann vanda sem til kom vegna bankahrunsins árið 2008 og efnahagskreppunnar sem fylgdi í kjölfarið. Markmiðið með lagasetningunni var jafnframt að lögfesta varanlegt úrræði til framtíðar handa einstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikum en Ísland innleiddi síðast allra Norðurlandaþjóða slíkt úrræði. Markmiðið með frumvarpi þessu er að bæta úrræðið um greiðsluaðlögun og gera málsmeðferðina skýrari og skilvirkari, umsækjendum til hagsbóta. Mikil reynsla er komin á úrræðið en löggjöfin þarf að þróast í takt við breytt umhverfi og þarfir umsækjenda. Breytingarnar munu snerta fjölda fólks og þær skipta máli. Þær skipta máli því með þeim eflum við velferðarþjónustu við þau sem verst standa fjárhagslega í samfélaginu. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru lagðar til nokkuð umfangsmiklar breytingar á ýmsum ákvæðum gildandi laga, nýjum ákvæðum bætt við og úrelt ákvæði eða ákvæði sem reynslan hefur sýnt að nýtast ekki sem skyldi eru felld brott. Með frumvarpinu er lagðar til breytingar á meðferð veðskulda. Lagt er til að heimilt verði að kveða á um lægri greiðslur eða gjaldfrest af veðkröfum í samningi um greiðsluaðlögun, ef skuldari getur ekki greitt raunafborganir veðlána. Tilgangurinn með slíkri heimild er að mæta sérstökum aðstæðum á borð við hátt vaxtastig eða tímabundnum aðstæðum eins og tekjuleysi. Skal tímabil breytts greiðslufyrirkomulags þó alla jafna ekki vara lengur en eitt ár. Gildandi lagaákvæði heimila ekki gjaldfrest af veðlánum með skýrum hætti og þröngar heimildir eru fyrir greiðslu lægri afborgana. Hér er því um mikilvægar breytingar að ræða sem gagnast geta þeim einstaklingum sem lenda í verulegum greiðsluerfiðleikum vegna veðlána. Þá er lagt til að sett verði ný málsmeðferðarákvæði vegna yfirveðsetningar á fasteignum, þar sem einstaklingar geta óskað eftir lækkun á veðsetningu þannig að hún miðist við markaðsverðmæti fasteignar, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Samkvæmt gildandi lögum fer lækkun á veðsetningu fasteignar samkvæmt lögum um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, nr. 50/2009, en í frumvarpi þessu er tenging við þau lög felld brott. Samkvæmt nýjum ákvæðum skal málsmeðferð vegna slíkra umsókna fara fram á meðan greiðsluaðlögunarumleitanir standa yfir, í stað þess að hún fari fram við lok greiðsluaðlögunar. Lækkun veðskulda er þó ekki framkvæmd fyrr en ljóst er að skuldari hefur staðið við skyldur samkvæmt samningi. Með frumvarpinu eru lagðar til ákveðnar breytingar á meðferð krafna sem standa utan greiðsluaðlögunar, þannig að úrræðið verði heildstæðara. Í þessu felst að ákveðnar kröfur, t.d. um virðisaukaskatt, fésektir og meðlagsskuldir, geta orðið hluti af greiðsluáætlun samnings, þrátt fyrir að ekki sé heimilt að kveða á um eftirgjöf á þeim. Með þessu móti þurfa einstaklingar ekki að semja sjálfir sérstaklega við hlutaðeigandi kröfuhafa hvað þessar ákveðnu kröfur varðar. Samkvæmt gildandi lögum falla námslán utan greiðsluaðlögunar ásamt ábyrgðarskuldbindingum námslána en í frumvarpinu er lagt til það nýmæli að virkar kröfur vegna ábyrgðarskuldbindinga á námslánum falli undir úrræðið þannig að hægt verði að kveða á um meðferð þeirra í samningi. Er talin brýn þörf fyrir að greiðsluaðlögun taki til þessara krafna þar sem engar aðrar lögbundnar lausnir eru til staðar fyrir ábyrgðarmenn sem lenda í greiðsluerfiðleikum vegna þessara skuldbindinga. Í frumvarpi þessu eru lagðar til ákveðnar breytingar með það að markmiði að fleiri geti leitað greiðsluaðlögunar. Þetta er m.a. gert með því að rýmka skilyrði um búsetu og lögheimili á Íslandi og breytingu á aðstæðum sem leitt geta til synjunar á umsókn um greiðsluaðlögun. Einstaklingar sem eru ótímabundið búsettir erlendis geta nú leitað greiðsluaðlögunar vegna íslenskra krafna að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þá er lagt til að ákveðnir synjunarliðir verði felldir brott úr lögunum, nýjum bætt við og aðrir gerðir skýrari. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á málsmeðferð sem varða kröfuhafa. Lagt er til að skýrt komi fram hvaða efniskröfur eru gerðar til kröfulýsinga og að umboðsmaður skuldara hafi heimild til að telja kröfu vanlýsta ef þeim kröfum er ekki mætt. Þá er lagt til að eingöngu þeir kröfuhafar sem lýstu kröfum fái afhent svokallað frumvarp til greiðsluaðlögunar, sem er tillaga að samningi um greiðsluaðlögun. Þá er lagt til að ákveðnir frestir sem varða kröfuhafa verði styttir, svo að málsmeðferðin verði fljótvirkari. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á málsmeðferð vegna breytinga eða ógildingar á greiðsluaðlögunarsamningi, m.a. til að auka líkur á því að skuldari geti staðið við samninginn og auka skilvirkni gagnvart kröfuhöfum. Samhliða er lagt til að sett verði lagaheimild fyrir umboðsmann skuldara til að fá upplýsingar frá greiðslumiðlunarbönkum um vanskil samninga. Er það gert meðal annars til að embættið geti haft samband við viðkomandi einstaklinga og veitt þeim ráðgjöf um rétt til breytingar á samningi. Má þannig forða einstaklingum frá því að samningar þeirra verði ógiltir. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Úrræðið um greiðsluaðlögun hefur margsannað gildi sitt en mikil þörf er jafnframt fyrir þær breytingar sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Hér erum við að reyna að ná enn betur en áður til fólks sem stendur frammi fyrir verulegum fjárhagserfiðleikum og það er gríðarlega mikilvægt. Yfir 8.700 umsóknir um greiðsluaðlögun hafa borist frá upphafi, en á bak við hverja umsókn geta verið bæði einstaklingar og hjón eða sambúðarfólk. Varðandi mat á fjárhagslegum áhrifaþáttum fyrir ríkið þá er hvorki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi áhrif á tekjur né útgjöld. Samkvæmt greiningu gagna frá umboðsmanni skuldara eru líkur á því að efni frumvarpsins hafi meiri áhrif á konur en karla, á ákveðna samfélagshópa eins og örorkulífeyrisþega sem og yngri einstaklinga, en þessir hópar leita meira í úrræðið en aðrir. Þá er meginþorri umsækjenda í dag á leigumarkaði en sú staða kann að breytast á komandi misserum. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti. Ein umsögn barst um þessi atriði og er greint frá henni í því nefndaráliti sem liggur frammi. Lög um svæðisbundna flutningsjöfnun tóku gildi árið 2012. Markmið laganna er að styðja við framleiðsluiðnað og atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni með því að jafna flutningskostnað framleiðenda sem staðsettir eru fjarri innanlandsmarkaði eða útflutningshöfn og búa því við skerta samkeppnisstöðu vegna hærri flutningskostnaðar en framleiðendur sem staðsettir eru nær markaði. Tilefni frumvarpsins er að fram hafa komið ábendingar um að styrkir sem veittir eru samkvæmt lögunum hafi ekki skilað sér með nægilega sanngjörnum hætti til minni framleiðanda. Gagnrýnt hefur verið að lægstu styrkir séu of lágir en þeir sem sækja um lægstu styrkina eru almennt þeir sem standa höllustum fæti vegna smæðar sinnar. Ef þeir hætta að sækja um þá aukast styrkfjárhæðir til stærri aðila með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á samkeppnisstöðu minni framleiðenda. Mikilvægt er því að brugðist verði við þessari stöðu og telur meiri hlutinn efni frumvarpsins stuðla að því að jafna samkeppnisstöðu smærri aðila gagnvart stærri aðilum á markaði og svara þannig kalli minni framleiðenda á landsbyggðinni um að styrkveitingar skili sér með sanngjarnari hætti til umsækjenda. Með þeim megi betur ná þeim markmiðum svæðisbundinnar flutningsjöfnunar sem hafa jákvæð áhrif á byggðir landsins sem staðsettar eru fjarri markaði, en meiri hlutinn áréttar að framleiðsla er enn einn af hornsteinum byggðaþróunar og atvinnusköpunar. Frú forseti. Meiri hlutinn telur að Ísland eigi að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur fram að orkuskipti séu ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána samhliða því að styrkja efnahagslega stöðu landsins og vera í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu. Liður í fullum orkuskiptum er að gera Ísland óháð jarðefnaeldsneyti. Við umfjöllun málsins komu fram sjónarmið um að styrkir til jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara, sem mælt er fyrir um í 7. gr. laga um svæðisbundna flutningsjöfnun, samræmist ekki þessum áherslum stjórnvalda í loftslagsmálum og heldur ekki áherslum sem íslenskt samfélag og þær þjóðir sem við berum okkur saman við hafa unnið að í tengslum við orkuskipti. Gert er ráð fyrir að lög um svæðisbundna flutningsjöfnun falli úr gildi 31. desember 2025. Þar með falla úr gildi heimildir til veitingar styrkja til að tryggja framboð olíuvara með því að jafna flutningskostnað á olíuvörum sem eru til notkunar innan lands til svæða sem búa við skerta samkeppnisstöðu. Vegna þessa leggur meiri hlutinn til að bætt verði við frumvarpið ákvæði til bráðabirgða um að ráðherra skuli fyrir árslok 2024 gefa Alþingi skýrslu sem feli í sér áætlun um hvernig styrkir til jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara verði lækkaðir í þrepum og að lokum felldir niður á gildistíma laganna. Á grundvelli þeirrar skýrslu verði unnt að grípa til viðeigandi lagabreytingar til að gera Ísland óháð jarðefnaeldsneyti. Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi þess að styrkir renni til framleiðenda í samræmi við markmið laganna. Við lækkun í þrepum með niðurfellingu þeirra styrkja sem nú renna til jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara telur meiri hlutinn rétt að þeir styrkir renni til framleiðenda á landsbyggðinni í samræmi við markmið laganna. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Orri Páll Jóhannsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Okkur er öllum umhugað um byggðaþróun og áttum okkur á mikilvægi þess að halda utan um brothættar byggðir. Það er okkar markmið að halda landinu öllu í blómlegri byggð. Í því felst m.a. að tryggja atvinnulíf á landsbyggðinni, nægileg tækifæri til þess að byggja rekstur og eflast, hvort sem um er að ræða stórar verksmiðjur eða smærri framleiðsluaðila í mikilli samkeppni sem hyggjast færa út kvíarnar. Hér erum við að svara skiljanlegri gagnrýni og tryggja þessum smærri framleiðendum sanngjarnari aðstæður, enda getur samkeppnisstaða þeirra reynst sérstaklega erfið, bæði vegna smæðar og fjarlægðar frá innanlandsmarkaði og/eða útflutningshöfn. Með því að jafna samkeppni milli aðila stuðlum við að blómlegri atvinnu og þá sérstaklega á landsbyggðinni. Þetta er mikilvægt skref í stóru myndinni þar sem atvinnutækifæri eru ein af grundvallarstoðunum í samkeppni byggða um að fá til sín vinnuafl og öfluga einstaklinga.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2024 og breytingartillögum. Meðal breytinga í frumvarpinu er að hækkanir á kolefnisgjaldi, olíugjaldi, almennu og sérstöku kílómetragjaldi, almennu og sérstöku bensíngjaldi, bifreiðagjaldi og gjaldi af áfengi og tóbaki verði 3,5% í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarps fyrir árið 2024. Sama gildir um gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins. Þá er um að ræða hækkun á lágmarksfjárhæð bifreiðagjalds sem lagt er á fólksbíla, framlengingu á ákvæði til bráðabirgða til að sporna við því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju, framlenging á bráðabirgðaákvæðum um hækkun á frítekjumarki örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar, breytingar á sóknargjöldum, tímabundin 1 prósentustigs hækkun til eins árs á tekjuskatti lögaðila rekstrarárið 2024, hækkun úrvinnslugjalds á hjólbarða og breytingar á verðmætagjaldi sjókvíaeldis. Um aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu og ekki er sérstaklega fjallað um í nefndaráliti eða í þessari ræðu vísast til greinargerðar með frumvarpinu. Nefndin fjallaði ítarlega um málið og fékk til sín fulltrúa ráðuneyta, hagsmunaaðila og aðra sérfræðinga. Bárust 23 erindi um málið, þar á meðal 16 umsagnir og fimm minnisblöð, sem eru aðgengileg á vef Alþingis. Ég ætla að fara hér í tvö atriði í umfjöllun meiri hlutans í nefndaráliti. Þar er annars vegar um að ræða framlengingu á bráðabirgðaákvæði um víxlverkun á greiðslum almannatrygginga og lífeyrissjóða og svo starfsendurhæfingu. Um þessi mál kom fram í umsögnum að þessum framlengingum væri fagnað og þær taldar eiga rétt á sér en bent var á sérstaklega í máli sem snýr að starfsendurhæfingu að hafin væri vinna við endurskoðun á örorku og endurhæfingarmálum og vonir bundnar við að sú vinna leiddi til endurskoðunar á örorku- og endurhæfingarmálum. Í báðum þessum málum er það sjónarmið og afstaða meiri hlutans að taka undir þau hvatningar- og brýningarorð. Meiri hlutinn hvetur stjórnvöld til áframhaldandi vinnu með varanlegri lausn þannig að ekki verði frekari framlengingar á þessum bráðabirgðaákvæðum. Þær breytingar sem meiri hlutinn leggur til lúta að sóknargjöldum, verðmætagjaldi í sjókvíaeldi, breytingum á fjármögnun lögbundinnar þjónustu við fatlað fólk, sem er viðbót inn í þessa umræðu, reglugerðarheimild fyrir matvælaráðherra, sem er líka viðbót inn í þessa umræðu, sem og aðrar tæknilegar breytingar eins og rakið er í nefndaráliti. Um sóknargjöld er það að segja að í frumvarpinu er lagt til að sóknargjöld lækki úr krónutölunni 1.192 í krónutölu 1.107, sem er lækkun um 7,1%. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að sóknargjald haldist óbreytt milli ára og verði á árinu 2024 1.192 kr. Um innheimtu og skil sóknargjalda er mælt fyrir í lögum um sóknargjöld o.fl., nr. 91/1987. Þar segir í 2. gr. að ríkissjóður skuli skila 15. hvers mánaðar, af óskiptum tekjuskatti, fjárhæð er rennur til þeirra safnaða sem rétt eiga á greiðslum og kveðið er á um í lögunum. Síðan eru ákvæði í lögunum um fjárhæð sóknargjalds og árlega uppfærslu hennar. Frú forseti. Þannig er með þetta mál og hefur verið undanfarin allmörg ár að vikið hefur verið frá þessari reglu í lögunum og sóknargjöld hafa verið ákvörðuð með bráðabirgðaákvæði sem kveður á um fasta krónutölu sóknargjalda. Ég ætla að nefna það hér að fyrir nefndina komu fulltrúar trúfélaga og eru uppi skiptar skoðanir um þetta gjald, allt frá því að það eigi að leggja það af og yfir í það að fylgja eigi eftir reglunni sem er í lögum um sóknargjöld. Samandregið er það mat meiri hlutans að nú sé mál að linni og því er beint til þeirra ráðherra málaflokkanna, hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, að huga nú þegar að varanlegri útfærslu á tilhögun sóknargjalda í stað þess að ákvarða þau í formi bráðabirgðaákvæða ár hvert. Nú er mál að linni. Um fiskeldisgjaldið vil ég fara nokkrum orðum. Í 2. mgr. 2. gr. laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó frá 2019 er kveðið á um fjárhæð fiskeldisgjalds og miðast fjárhæð gjalds við nýjasta 12 mánaða meðaltal alþjóðlegs markaðsverðs á laxi næst fyrir ákvörðunardag og skal nema 3,5% þegar verð er 4,8 evrur á kíló eða hærra. Í 30. gr. frumvarpsins sem hér um ræðir er lögð til sú breyting að efsta þrep gjaldsins, þ.e. þegar verð er 4,8 evrur eða hærra á kíló, hækki úr 3,5% í 5%. Frá upphafi gjaldtöku frá 2019 hefur aðferðafræðin byggst á því að innheimt er stigvaxandi og magnbundið verðmætagjald og greitt fyrir hvert framleitt kíló af slægðum laxi í hlutfalli við verð á heimsmarkaði hverju sinni. En frá því 2019 hafa forsendur í fiskeldi breyst. Þar ber helst að nefna að fram hefur komið að framleiðslukostnaður hefur hækkað og er nú um 6 evrur á hvert kíló en var nærri 4 evrur á kíló þegar lögin voru sett. Í annan stað hefur uppbygging sjóeldis verið hægari en gert var ráð fyrir. Í greinargerð með frumvarpinu 2019 var gert ráð fyrir að framleiðsla yrði yfir 52.000 tonn, bæði fyrir árin 2022 og 2023. Þetta hefur ekki gengið eftir þar sem framleitt magn 2023 er 33.500 tonn. Sú stærðarhagkvæmni sem var gert ráð fyrir í frumvarpinu 2019 er því ekki komin fram. Þá segir í greinargerðinni, með leyfi, frú forseti: „Jafnframt er ljóst að komi til þess að uppbygging fiskeldis verði ekki slík, sem að er stefnt ákveðnum skrefum af fiskeldisfyrirtækjunum, þá getur það kallað á endurskoðun gjaldtöku samkvæmt frumvarpi þessu.“ Það er því ljóst að þessi áform hafa ekki gengið eftir. Ég vil líka nefna það af þessu tilefni að Fiskistofa hefur reiknað út gjald á framleitt kíló fyrir árið 2024 miðað við óbreyttar forsendur laganna. Árið 2023 var gjald per framleitt kíló 18,33 kr. og árið 2024 verður gjald per framleitt kíló, að óbreyttum lögum, 30,77 kr., sem er um 68% hækkun. Það sem skýrir þessa hækkun eru fyrst og fremst tvö atriði; annars vegar það að í fyrra var gerð breyting á lögunum þannig að nú er viðmiðunarverð til útreiknings meðaltal ársins en ekki meðaltal mánaðanna ágúst til október, sem eru að öllu jöfnu þeir mánuðir þar sem verð er lægst. Þessi breyting ein og sér hefur hækkað viðmiðunarverð til útreiknings fyrir 2024 um 26%. Til viðbótar er rétt að hafa í huga, frú forseti, að á sama tíma er innleiðing á afslætti fiskeldisgjalds að lækka úr 3/7 í 2/7. Þá liggja fyrir í samráðsgátt stjórnvalda drög að frumvarpi um lagareldi þar sem lagðar eru til grundvallar breytingar á aðferðafræði fiskeldisgjaldsins, sem ég kom hérna inn á áðan, og hefur hæstv. matvælaráðherra metnaðarfull áform um að breytingin verði lögfest fyrir árið 2025. Fjölga á gjaldflokkum og breyta viðmiðunartíma. Þá hefur komið fram frá matvælaráðuneytinu að líta eigi til fjárfestingarþarfar í greininni og gæta að samkeppnishæfni greinarinnar á alþjóðamörkuðum. Að öllu þessu virtu telur meiri hlutinn rétt að fara þurfi hægar í sakirnar en lagt er til í frumvarpinu og er því lagt til að hækka gjaldið um 0,8 prósentustig en ekki 1,5 prósentustig. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2024 hefur verið gerð sú breyting að gert er ráð fyrir 6 milljarða kr. lækkun tekjuskatts einstaklinga vegna tilfærslna tekna til sveitarfélaga vegna reksturs málefna fatlaðs fólks. Útsvar hækki því um 6 milljarða á móti tekjuskattslækkuninni. Í kjölfar þessara breytinga barst hæstv. efnahags- og viðskiptanefnd minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem segir að stjórnvöld hafi fallist á það með sveitarfélögum að gera breytingu á samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um fjármögnun lögbundinnar þjónustu við fatlað fólk og flytja 6 milljarða frá ríki til sveitarfélaga í því skyni að bæta rekstrarafkomu sveitarfélaga og gera þeim kleift að standa við markmið sín um afkomu og skuldaþróun og rekstur málaflokksins. Því er lagt til að hámarksútsvar sveitarfélaga, sem nú er 14,74%, verði hækkað um 0,23% samhliða lækkun tekjuskatts um samsvarandi hlutföll í öllum skattþrepum einstaklinga. Þá er líka gert ráð fyrir því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í útsvari aukist til jafns við hækkun hámarksútsvars. Þetta er sem sagt sú breyting sem meiri hlutinn gerir er lýtur að breytingu á fjármögnun lögbundinnar þjónustu við fatlað fólk. Þá kem ég inn á breytingu sem nefndin leggur til og snýr að reglugerðarheimild. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 er gert ráð fyrir aukningu upp á 198 millj. kr. til stuðnings innlendri framleiðslu á korni til fóðurs og manneldis. Þar er áætlað að verja um 2 milljörðum kr. til verkefnisins á næstu fimm árum. Hér er um að ræða töluverð fjárútlát sem gera ráð fyrir mati stjórnvalda og því þykir æskilegt að nánari útfærsla með þeim áherslum sem fjárveitingavaldið, að sjálfsögðu, hefur mælt fyrir komi fram í reglugerð. Í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið og matvælaráðuneytið leggur meiri hlutinn því til breytingu á búvörulögum, nr. 93/1993, og búnaðarlögum, nr. 70/1998. Breytingin felur í sér nýja almenna reglugerðarheimild fyrir matvælaráðherra svo unnt sé að útfæra hvernig framkvæmdin skuli vera þegar tilfallandi styrkir og framlög eru veitt til einstakra verkefna í samræmi við markmið laganna og þær fjárveitingar sem veittar hafa verið til verkefnisins. Frú forseti. Að lokum leggur meiri hlutinn til ýmsar tæknilegar breytingar sem eru nánar útlistaðar í nefndaráliti. Að öllu þessu framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Vilhjálmur Árnason og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Forseti. Þær eru áhugaverðar tillögurnar hjá meiri hlutanum, enn og aftur, varðandi sóknargjöldin. Ég velti fyrir mér: Af hverju er ekki búið að afnema þennan útúrdúr, hvernig við innheimtum félagsgjöld fyrir trúar- og lífsskoðunarfélög í gegnum ríkissjóð? Það er ekkert svo mörg ár síðan þetta var afnumið gagnvart Bændasamtökunum, minnir mig. Félagsgjöld fyrir Bændasamtökin voru einmitt innheimt í gegnum ríkissjóð, svo var það tekið burt og Bændasamtökin þurfa bara að innheimta þau sjálf. Ég veit ekki af hverju við gerum þetta ekki líka fyrir trúar- og lífsskoðunarfélög. Þá þurfum við ekki að vera að vesenast í því á hverju ári að uppfæra einhverja krónutölu í lögum, þetta er of mikil vinna að sjá um og kemur dálítið í veg fyrir að trúar- og lífsskoðunarfélög geti haft t.d. lægri félagsgjöld en hér er boðið upp á eða þess vegna hærri eða hvernig sem það er.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get tekið undir það, eins og ég fór yfir í ræðu minni og kemur fram í nefndaráliti; afstaða meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er að nú sé mál að linni með að sóknargjöld skuli vera ákvörðuð með þeim hætti sem hefur verið gert undanfarin ár. Ég er líka þeirrar skoðunar að ef farið er eingöngu í lagaákvæðið um sóknargjöld þá er ljóst að eitthvað þarf að laga það til ef það á áfram að leggja það til grundvallar. En það er rétt sem hv. þingmaður kemur hérna inn á. Sóknargjöld eru mjög sérstakt fyrirbæri. Þetta er ekki beinn nefskattur sem lagður er á almenning. Þetta er reiknuð stærð og er í rauninni ákvörðun um fjárveitingu til málaflokksins. Á móti kemur að ýmis trúfélög, eigum við að segja sérstaklega þjóðkirkjan, hafa haldið því á lofti að þetta sé innheimtuþjónusta af hálfu ríkisins. Það kann að vera að allir hafi eitthvað til síns máls í því sem verið er að segja hér. En í ljósi þess að á undanförnum árum hefur orðið gríðarleg breyting á samskiptum ríkis og þjóðkirkjunnar, sérstaklega fjárhagslega, er varðar laun starfsmanna þjóðkirkjunnar og ýmis önnur fjárhagsleg málefni, við getum nefnt hér kirkjujarðasamkomulagið sem ég veit að hv. þingmaður er sérstakur áhugamaður um, þá kemur að þessu sem meiri hlutinn er að beina til ríkisstjórnarinnar og ráðherra þessa málaflokks, að það verði núna fundin varanleg lausn. Síðast var gerð tilraun til þess fyrir nokkrum árum en það hefur ekki komið nein afurð þar sem hægt er að taka afstöðu til málsins. Það getur vel verið að þjóðkirkjan og önnur trúfélög séu komin á þá skoðun að það sé best fyrir þau að innheimta þetta sóknargjald sjálf, en ég hef ekki orðið var við að sú hreyfing sé á málinu.

Forseti. Af því að hv. þingmaður kom inn á kirkjujarðasamkomulagið, tengist í rauninni hvort tveggja, þá erum við, eins og við höfum rætt undanfarið, ekki lengur með lög um markaðar tekjur og upprunalega var þetta hugsað einmitt sem hlutdeild af tekjuskatti eða útsvari sem innheimta fyrir trúar- og lífsskoðunarfélög, eða í rauninni bara þjóðkirkjuna þegar allt kemur til alls, til þess að greiða laun. Nú er búið að slaufa því og er ekki lengur til, markaðar tekjur eru ekki lengur til en tekjuskattshlutfallið eða útsvarshlutfallið er enn þá inni í þessu og það er reiknað niður á einhverja krónutölu. Og af því að það er gert, af því að þetta fer í gegnum ríkissjóð, þá verða allt í einu til í rauninni ákveðnar kröfur á það fjármagn. Það fylgja kvaðir því að fá opinbert fjármagn. Hvernig sem því líður þá þarf að uppfylla ákveðin skilyrði þegar viðkomandi tekur við opinberu fé af því að það er almannafé, hvernig sem hægt er svo að snúa út úr því á alla vegu. En það er kjarninn í því sem við erum að fást við núna, taka skatta af fólki og nota þá til að greiða í einhver önnur verkefni og þar verður að vera ákveðið gagnsæi og, eins og í lögum um opinber fjármál, skilyrði um ákveðnar uppfylltar kvaðir eða rekstur eða þjónustu eða eitthvað svoleiðis, sem verður að vera skýrt kveðið á um. Það er kveðið á um að það megi ekki vera lengri en fimm ára samningar t.d., þjónustusamningar. En kirkjujarðasamkomulagið er með óendanlegan tíma. Viðbótarkirkjujarðasamkomulagið er með 15 ára tíma, en undirliggjandi samkomulag er með óendanlegan tíma sem er einfaldlega ólöglegt. Það er mjög áhugavert að við séum enn þá að glíma við þetta þrátt fyrir að forsendurnar sem eru þarna á bak við séu orðnar ólöglegar með lögum um opinber fjármál.

Frú forseti. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að það er enginn ánægður með núverandi fyrirkomulag, enginn ánægður með það hvernig staðið er að því að ákvarða sóknargjöld, sem er í rauninni ákvörðun um fjárveitingu til trúar- og lífsskoðunarfélaga, með þeim hætti sem við höfum verið að gera hér á Alþingi undanfarin ár. Þessu verður að breyta. Það er hægt að rekja sóknargjöld þúsund ár aftur og komast að því að þetta er skattur sem er lagður á með tíundinni á sínum tíma og það er hægt að fara í þá merku sögu. Málið er að núna er þetta ekki skattur sem er lagður á einstaklinga eins og gildir um Framkvæmdasjóð aldraðra eða útvarpsgjald. Þetta er reiknuð stærð. Ef það á að gera á þessu breytingar, sem ég tel að sé nauðsynlegt, þá held ég að það sé rétt, til að mynda í fjárhagslegum samskiptum ríkis og kirkju, ef það á að taka upp kirkjujarðasamkomulagið og klára það í eitt skipti fyrir öll hvernig á að fara með þessi mál - ég vil þá bara koma því að í kirkjujarðasamkomulaginu getur það falist að ef ríkið á að hætta að fjármagna ákveðna hluti þá verður ríkið auðvitað líka að skila öllum þeim jörðum sem það tók með kirkjujarðasamkomulaginu á sínum tíma. Það er því ekkert í sjálfu sér einfalt í þessu eða engin töfralausn sem mér dettur í fljótu bragði í hug. Aðalatriðið er að þau sem eiga hér undir í málinu, trúar- og lífsskoðunarfélög, komist að því með einhverjum hætti hvernig þau vilja fjármagna og starfrækja sína starfsemi sem er, frú forseti, gríðarlega mikilvæg í sóknum landsins. Það ber jafnframt að geta þess sem er atriði til að taka það líka sérstaklega til skoðunar að margar sóknir víðs vegar um landið eru að halda við gömlum kirkjum, mjög merkum og gömlum kirkjum, sem í reynd ætti að fella undir ákveðnar menningarminjar. Ríkisvaldið verður þá að svara því hvort það ætli að taka yfir þessar menningarminjar, gera þær að safni eða vill ríkið að þessar kirkjur verði hreinlega aflagðar? Það eru þessar spurningar sem vakna líka ef við ætlum að ráðast í það að leysa úr þessari stöðu með sóknargjöldin.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að minnast á vaxtabætur. Það stendur ekki til að gera breytingar á fjárhæðum eða viðmiðum vaxtabóta milli ára þrátt fyrir að vaxtakostnaður heimilanna sé í hæstu hæðum og fyrirsjáanlegt er að fjöldi fólks muni fá lægri vaxtabætur á næsta ári eða jafnvel detta út úr vaxtabótakerfinu. Ein algengasta skýring þess að fólk fái greiddar minni vaxtabætur milli ára er hækkun fasteignamats, að eiginfjárstaða heimilanna sé góð. Það finnst mér vera ótrúlegur málflutningur sem ekki tekur tillit til staðreynda eins og að hækkun fasteignaverðs eykur ekki ráðstöfunarfé heimilanna, hækkun fasteignaverðs leiðir yfirleitt til aukinna útgjalda vegna hækkandi fasteignagjalda, þau heimili sem hafa tekið verðtryggð lán sjá höfuðstól lána sinna hækka alveg jafn hratt og jafnvel hraðar en fasteignaverðið og hækkun fasteignaverðs hefur engin áhrif á heimilisbókhaldið fyrr en fasteign er seld. En þá þarf líka yfirleitt að kaupa aðra fasteign dýrara verði en annars, þannig að þegar upp er staðið er hagnaðurinn í raun frekar takmarkaður. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist réttlætanlegt að miða við eiginfjárstöðu þegar hún hefur í raun engin áhrif á greiðslugetu heimilanna, sem er það sem skiptir þau mestu máli frá mánuði til mánaðar. Svo langar mig aðeins að ræða krónutöluskatta en samkvæmt frumvarpinu stendur til að hækka krónutöluskatta um 3,5% á milli ára. Hækkunin er rökstudd með vísan til samræmis við almennar verðlagsbreytingar í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2024. En hvernig samræmist þessi hækkun sem mun hafa áhrif á vísitöluna markmiðum ríkisstjórnarinnar um að lækka verðbólguna, eitthvað sem ráðherrar hennar hafa ítrekað sagt að sé mikilvægasta verkefni hennar? Þessar skattahækkanir leggjast á alla óháð efnahag og bitna því náttúrlega hlutfallslega mest á þeim efnaminni. Tekjulægsta fólkið greiðir hærra hlutfall af sínum ráðstöfunartekjum í slíka skatta og ver hæstu hlutfalli tekna sinna til nauðsynja. Mig langar bara að spyrja: Er þetta rétti tíminn til að fara í svona hækkanir aftur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef maður á að stilla upp þeim bótakerfum sem við höfum í okkar velferðarkerfi og segja hvaða kerfi er best til þess að ná árangri, til þess að við náum utan um fólk sem er í þörf og þarf að rétta hjálparhönd, þá er vaxtabótakerfið ekki eitt þeirra kerfa sem kemst ofarlega á lista yfir gott og skilvirkt velferðar- og félagslegt bótakerfi. Þetta er kerfi eins og við þekkjum sem veitir ákveðna niðurgreiðslu á skuldum til tiltekins þjóðfélagshóps og þarna hefur hv. þingmaður farið yfir ýmiss konar viðmið og hvað sé rétt að miða við. Ég vil bara draga fram aðalatriðið sem snýr að vaxtabótakerfinu. Þróunin hefur verið sú undanfarin ár þegar kemur að húsnæðisstuðningi til efnaminni einstaklinga að það hefur verið nokkuð víðtæk samstaða um það í samfélaginu um að fara aðrar leiðir, svo sem með almenna íbúðakerfinu, húsnæðisbótum, séreignarsparnaði og öðrum ráðstöfunum eða fjármögnun á félagslegum íbúðakerfum, til að ná betur utan um þau mál. Það sem hefur verið að gerast í vaxtabótakerfinu um þessar mundir, að þeim fækkar sem eru í því, er vegna þess að eignaverð hefur hækkað eða fólk hefur hækkað í tekjum og þá á það ekki rétt á bótum. Í sjálfu sér er það bara ágætismál að fólk er að hækka í tekjum, ráðstöfunartekjur þess eru aukast og þá minnkar þörfin fyrir stuðning hins opinbera. En varðandi krónutölugjöldin, sem er hin spurningin sem hv. þingmaður beindi að mér, þá er það rétt sem kemur fram. Þetta er miðað við forsendur fjárlagafrumvarpsins, 3,5%, og það er prósentuhækkun sem er mun lægri en gert er ráð fyrir um verðbólgu næsta árs þannig að í raun eru þessir skattstofnar eða gjöld að rýrna að virði sem því nemur. Það er svo hægt að fara yfir það í seinna andsvari hvernig eigi að beita sköttum, hvort þeir eigi að vera það hagstjórnartæki sem stundum er látið í veðri vaka hér í þessum sal.

Virðulegi forseti. Nú er það svo að ég vildi óska að ekki væri þörf á vaxtabótum. Ég tel að áherslan ætti að felast í því að koma í veg fyrir að bankarnir fái að blóðmjólka heimilin og græða stórkostlega á því en ekki að ríkið komi með plástur í formi vaxtabóta og leggi út í kostnað til að bæta heimilunum skaðann sem bankarnir hafa valdið. Bankarnir eiga að greiða sjálfir fyrir skaðann sem þeir hafa valdið en ekki skattgreiðendur vegna þess að það er bara eitthvað mjög öfugsnúið við þetta kerfi. Ég held að við hv. þingmaður séu sammála um það. En að því sögðu þá eru vextirnir í dag að sliga heimilin og eitthvað verður undan að láta. Það eru fjölmörg heimili í þeirri stöðu að þetta mun bara vera það sem skilur á milli feigs og ófeigs í þessu dæmi. Og fyrst staðan er svona þá get ég ekki annað en ýtt á eftir því að fólk fái vaxtabætur og það er í rauninni þyngra en tárum taki að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur skuli ekki hafa meiri skilning á stöðunni sem blasir við þessum 5.000 fjölskyldum sem hafa það lágar tekjur og skulda svo mikið að þær hefðu átt rétt á vaxtabótum áður en vextir fóru að hækka. En þær munu ekki fá þær þegar vextir hafa hækkað svo að afborgun af skuldabréfinu hefur aukist um tugi og hundruð þúsunda í hverjum einasta mánuði. Það gengur ekki alveg upp. Það er út af því að verðmat á íbúðunum þeirra hefur hækkað á pappír þó að ráðstöfunartekjur þeirra séu þau sömu og áður. Það að svipta þetta fólk vaxtabótum heitir einfaldlega að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur, hvað sem okkur að öðru leyti kann að finnast um vaxtabætur. Hvað varðar krónutöluskattana þá getur vel verið að hækkunin sé undir verðbólguviðmiði og eitthvað þess háttar en þetta er samt sem áður verðbólguhvetjandi og kemur beint inn í mjög alvarlegt ástand sem, eins og ég segi, ráðherrar hafa ítrekað sagt að sé þeirra mikilvægasta verkefni að ná tökum á. Þetta er ekki gott innlegg í það.

Frú forseti. Þannig er með krónutöluviðmiðið að þessi hækkun um 3,5% er 1 prósentustigi yfir verðbólgumarkmiði sem er 2,5% og það má velta því fyrir sér hvort stilla hefði átt krónutöluviðmiðið í 2,5%. Það er ekki sú ákvörðun sem hér liggur fyrir enda er verið að horfa til þess að við erum enn þá að kljást við því miður of háa verðbólgu og afleiðingin af því er að Seðlabankinn hefur hækkað vexti allhressilega. Það er áhyggjuefni og ég tek undir með hv. þingmanni að þetta háa vaxtastig í landinu er að bíta almenning og fyrirtæki landsins og við verðum að horfa til þeirra aðgerða sem hægt er að fara í til þess að ná vöxtunum niður. Það er alveg ljóst hvað það felur í sér. Það felur í sér að við eyðum ekki um efni fram. Við reynum þannig að draga úr peningamagni í umferð svo að ekki fylgi sú verðbólga. Það eru jafnframt ráðstafanir hér í ríkisfjármálunum sem skipta máli og ég tel fjárlagafrumvarpið fyrir 2024 vera akkúrat mikilvægan þáttur í því. Þetta eru aðhaldssöm fjárlög. Það er líka þannig, eins og Seðlabankinn hefur ítrekað bent á, í ljósi þess hversu stóran hluta launagreiðslur taka í þjóðfélaginu, að laun og launahækkanir og kjarasamningar um launahækkanir hafa gríðarlega mikil áhrif. Það er það sem stendur út af komandi vetri, hvernig þar tekst til, að við náum samkomulagi um það hvað er til skiptanna í þessu þjóðfélagi og hvernig því er ráðstafað í réttlátar launahækkanir til fólks. Þetta eru lykilbreyturnar í því að ná niður vaxtastiginu ef við ætlum að taka mark á því sem Seðlabankinn er að segja.

Frú forseti. Eins og kom hér fram þá mæli ég fyrir nefndaráliti 1. minni hluta fyrir hönd hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur sem er stödd á fundi á vegum Norðurlandaráðs. Þessu nefndaráliti fylgja breytingartillögur um barnabætur, vaxtabætur, húsnæðisbætur og endurgreiðslu vegna almennra íbúða. Frú forseti. Verðbólgan hér á landi hefur minnkað minna eftir heimsfaraldur og vegna áhrifa stríðs í Úkraínu en í flestum löndum sem við kjósum að bera okkur saman við. Þráláta verðbólgu hér á landi verður að skoða í ljósi breytinga á verðbólgu í öðrum ríkjum. Greina þarf hvað það er hér á landi sem veldur þessari þróun og kortleggja hvar við greinum okkur frá öðrum í þessum efnum. Staðan hér á landi bitnar mest á tekjulágu fólki sem ver langstærstum hluta launa sinna í húsnæðiskostnað og almennar nauðsynjavörur. Þó að íslenska krónan sé augljóslega hluti vandans, þar sem tengsl eru á milli gjaldmiðils og vaxta, verðlags og verðbólgu, skýrir hún ekki allan þennan mun. Ísland sker sig einnig úr vegna mikilla umsvifa ferðaþjónustu í hagkerfinu. Samfylkingin hefur gagnrýnt að í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 og tekjubandormum sem því fylgja vanti markvissar aðgerðir til að draga úr verðbólgu og bregðast við afkomu- og húsnæðisvanda heimila. Fleiri hafa einnig gagnrýnt frumvörpin á sömu nótum, t.d. Alþýðusamband Íslands, BSRB og Öryrkjabandalagið. Stjórnvöld búa yfir stýritækjum sem geta í senn mildað og magnað ójöfnuð við skiptingu tekna og eigna í samfélaginu. Spurningin er aðeins hvort eða hvernig þau beita þeim tækjum. Ljóst er að stefna ríkisstjórnar VG, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar er að ekki eigi að beita stýritækjum til að auka jöfnuð. Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, hefur vitnað til rannsókna sem sýna að aukinn ójöfnuður dregur úr hagvexti. Þær rannsóknir og fleiri virtar rannsóknir sýna að meiri jöfnuður leiðir til sanngjarnara samfélags og styrkir hagkerfi og hagsæld. Ef stjórnvöld vilja jafna leikinn til að auka samfélagslegt traust þarf að beita bæði skatt- og bótakerfinu. Skattstefna stjórnvalda á hverjum tíma segir til um hvernig þau vilja búa að almenningi og hvernig stjórnvöld vilja að samfélagið þróist. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins og áhrif þess á eignarmyndun og tekjudreifingu eru ekki síður mikilvæg en tekjuöflunarhlutverk þess. Niðurstöður alþjóðlegra rannsókna sýna að neikvæð áhrif ójafnaðar á samfélög, ásamt íslenskri og erlendri greiningu, sýni skýr áhrif tekjujöfnunaraðgerða sem ættu að vera meiri hlutanum næg rök fyrir því að hverfa frá stefnu ójafnaðar og forðast að róa enn lengra á mið vaxandi misskiptingar. Ef greiðslur almannatrygginga og atvinnuleysistrygginga, vaxtabætur, húsnæðisbætur, barnabætur og fæðingarorlofsgreiðslur hækka ekki til samræmis við laun og verðlag er ríkisstjórnin að taka pólitíska ákvörðun um að auka ójöfnuð í landinu. Nú ætla ég aðeins að koma inn á málefni sem tengjast þessum breytingartillögum, fyrst vaxtabætur. Vaxtabætur eru tekju- og eignatengdar bætur til þeirra sem greiða vaxtagjöld af lánum vegna eigin húsnæðis. Viðmiðunarfjárhæðir stóðu í stað í mörg ár eftir breytingar sem tóku gildi árið 2009. Það ár stóð vaxtabótakerfið undir 20% vaxta- og verðbóta heimila. Í ár er það hlutfall nær 3%. Í umsögn ASÍ kemur fram að árið 2020 hefðu vaxtabætur þurft að vera 14,6 milljarðar til að standa undir 20% af vaxtagjöldum en í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 er hins vegar aðeins gert ráð fyrir að um 2 milljarðar fari í vaxtabætur. Vegna stýrivaxtahækkana sem hafa leitt til þess að stýrivextir eru nú 9,25% hefur kostnaður vegna húsnæðislána vaxið umtalsvert og mörg heimili eru í miklum fjárhagsvanda fyrir vikið. Tillaga í kjarapakka Samfylkingarinnar um að styðja 10.000 heimili til viðbótar í gegnum vaxtabótakerfið var felld við 2. umræðu fjárlaga. Stjórnarmeirihlutinn vill að viðmið til vaxtabóta verði óbreytt milli ára jafnvel þó að fasteignamat hafi hækkað mikið á flestum stöðum í landinu. Áhrifin eru þau að 5.000 færri heimili munu njóta vaxtabóta árið 2024 en í ár. Ríkisstjórnin er því í raun að leggja auknar álögur á skuldsett heimili þegar þörf er fyrir aukinn stuðning. Því leggur 1. minni hluti til að ráðstafanir verði gerðar til að heimilum sem njóta vaxtabóta fækki ekki milli ára. Það er það minnsta sem stjórnvöld geta gert. Því er gerð tillaga um að viðmið fyrir vaxtabætur hækki um 12% líkt og fasteignamat og að launaviðmið fylgi launavísitölu. Þá að barnabótum. Ef Ísland á að vera barnvænt samfélag, líkt og við jafnaðarmenn ætlum okkur að koma á í kringum næstu kosningar ef við fáum til þess stuðning, verður að styðja fleiri barnafjölskyldur. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru barnabætur ekki tekjutengdar líkt og hér á landi en í Danmörku hefjast skerðingar við háar tekjur. Tekjutengingin er í öðrum norrænum ríkjum í gegnum tekjuskattskerfið. Hugsunin er sú að með barnabótum séu kjör þeirra sem hafa börn á framfæri jöfnuð á við kjör þeirra sem hafa ekki börn á framfæri. Barnafjölskyldur fá þannig skattalækkun en tekjuhæstu einstaklingarnir greiða hins vegar hærri tekjuskatta en hinir, hvort sem þau hafa börn á framfæri eða ekki. Við í Samfylkingunni, jafnaðarflokki Íslands, viljum stíga örugg skref í átt að barnvænna samfélagi og til þess þarf skilvirkara barnabótakerfi. Það allra minnsta sem stjórnvöld geta gert nú er að sjá til þess að óskertar barnabætur skerðist ekki að raunvirði. Því leggur 1. minni hluti til breytingartillögu um það. Þá um almennar íbúðir. Lög um almennar íbúðir voru samþykkt árið 2016. Íbúðakerfið er í raun tilraun til að endurreisa vísi að félagslega húsnæðiskerfinu sem var aflagt undir lok síðustu aldar með þeim afleiðingum að félagslegum íbúðum fækkaði um helming milli áranna 1998 og 2017. Markmið laga um almennar íbúðir er að bæta húsnæðisöryggi þeirra sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum með því að auka aðgengi að öruggu og viðeigandi leiguhúsnæði. Þannig sé stuðlað að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu þeirra sem leigja húsnæði og fari að jafnaði ekki yfir 25% af ráðstöfunartekjum þeirra. Styrkja þarf almenna íbúðakerfið verulega og halda áfram að byggja óhagnaðardrifnar leiguíbúðir um allt land. Meginmarkmið almenna íbúðakerfisins er aukið framboð leiguhúsnæðis og að húsnæðiskostnaður ungs fólks verði í samræmi við greiðslugetu. Brynja leigufélag segir í umsögn sinni að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað við nýbyggingar, endurbætur og viðhald íbúða hafi mikil áhrif á rekstur félagsins og getu til að viðhalda hóflegu leiguverði. Breytingar sem tóku gildi 1. júlí 2023 og lækkuðu endurgreiðsluhlutfall úr 60% í 35% hafi haft neikvæð áhrif. Í umsögnum Búseta og Félagsbústaða var sama upp á teningnum, ákall um að þessi lækkun yrði afturkölluð. Undir þetta tekur 1. minni hluti og leggur fram breytingartillögu um að falli íbúðarhúsnæði undir lög um almennar íbúðir skuli endurgreiða byggjendum þess 60% virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað. Einnig leggur 1. minni hluti til að húsnæðisbætur haldi verðgildi sínu milli ára því að öðrum kosti væru lagðar auknar byrðar á leigjendur sem eru í mjög erfiðri stöðu nú þegar. Frú forseti. 1. minni hluti fagnar því hins vegar að samkomulag hafi tekist milli ríkis og sveitarfélaga um skref í þá átt að málaflokki fatlaðs fólks fylgi aukið fjármagn til sveitarfélaga. Það var árið 2011 sem þjónusta við fatlað fólk fluttist til sveitarfélaga og nær allar götur síðan hafa ríki og sveitarfélög deilt um fjárframlög. Sú deila hefur í einhverjum tilfellum komið niður á þjónustu við fatlað fólk. Það skref sem stigið er með breytingartillögum meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er til bóta en þó er mikilvægt að unnið verði áfram að varanlegri lausn. Að lokum aðeins um fiskeldisgjald, frú forseti. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar gerir tillögu um að lækka fiskeldisgjald frá því sem gert var ráð fyrir í 30. gr. frumvarpsins. 1. minni hluti telur þá breytingartillögu meiri hlutans vanhugsaða. Atburðir sem tengjast fiskeldi sýna skýrt að það er ekki vanþörf á auknu fjármagni til eftirlits með fiskeldi og til rannsókna á því. 1. minni hluti mótmælir því að bíða þurfi eftir breytingum á lögum um laxeldi áður en gjaldið tekur meiri breytingum. Bæta þarf stjórnsýslu fiskeldis strax, m.a. til að koma til móts við athugasemdir sem komu skýrt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Á þessu ári hafa komið í ljós alvarlegir misbrestir á eftirliti og starfsemi fyrirtækja í fiskeldi og fjármagn þarf til að bæta þar úr. Því er 1. minni hluti mótfallinn því að fiskeldisgjaldið, það sem lagt er til í 30. gr. frumvarpsins, verði lækkað. Undir þetta nefndarálit ritar hv. þm. Oddný G. Harðardóttir.

Frú forseti. Í nefndaráliti frá 1. minni hluta, eins og hv. þingmaður fór hér yfir, er umfjöllun um jöfnuð og að beita eigi skattkerfinu í meira mæli. Ég er með spurningu til hv. þingmanns af þessu tilefni, við erum að ræða um að horfa á stóru myndina, hvar jöfnuður er meiri en á Íslandi í öðrum löndum: Hvar er jöfnuður meiri en akkúrat hér á Íslandi? Hvort sem um er að ræða Norðurlöndin eða Evrópusambandið eða þá önnur þau lönd í heiminum sem hægt er að bera Ísland saman við, hvar er jöfnuður meiri? Jöfnuður, frú forseti, er nefnilega nær hvergi meiri en akkúrat á Íslandi. Jöfnuður á Íslandi er hvað mestur í öllum heiminum og það er hægt að fara yfir ýmsar mælingar á því. Við getum bent á Gini-stuðulinn. Í samantekt frá Hagstofunni fyrir árið 2022 kemur fram að stuðullinn er núna 24,2 stig en án félagslegrar aðstoðar er hann 31,1 stig. Það segir okkur að það félagslega kerfi sem við búum við hér á Íslandi er að hafa gríðarleg áhrif, hvort sem um er að ræða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, barnabóta, húsnæðisbóta, atvinnuleysisbóta, örorkubóta - það eru gríðarlega mikil áhrif af hinu félagslega kerfi sem birtast okkur í þessum tölum um Gini-stuðulinn. Við erum líka með þrepaskipt skattkerfi. Þannig að ég spyr: Hvað er það sem er svo hræðilegt hér á Íslandi að Samfylkingin talar eins og allt sé hér á vonarvöl? Ég spyr hv. þingmann: Hvar er jöfnuður meiri en á Íslandi?

Frú forseti. Það er rétt að Ísland er meðal þeirra landa þar sem jöfnuður mælist mikill. En það fer auðvitað, eins og hv. þingmaður sagði, aðeins eftir því hvað þú notar til grundvallar. Gini-stuðullinn mælir t.d. bara tekjujöfnuð. Það eru stórir hlutar samfélagsins hérna sem hafa afkomu sína fyrst og fremst af fjármagnstekjum. Þar er miklu meiri ójöfnuður. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hér er ekki allt á vonarvöl en í ljósi þess að allar rannsóknir sýna að mikill jöfnuður í samfélagi er líklegri til að skila kraftmeira, friðsamara og betra samfélagi þá ættu stjórnvöld að huga aðeins að því að þróa þetta enn frekar í réttari átt. Nú stöndum við frammi fyrir gríðarlega flóknum efnahagslegum aðstæðum þar sem ríkisstjórnin hefur meira eða minna útvistað verkefninu til Seðlabankans sem talar um þetta fjárlagafrumvarp sem í besta falli hlutlaust. Hvaða afleiðingar hefur það? Jú, Seðlabankinn hefur þetta tæki, að hækka vexti. Gallinn við það tæki er að það leggst jafnt á alla hópa og þess vegna hlutfallslega langverst á láglaunafólk og þá sem eru skuldsettir. Þess vegna ætti ríkisstjórnin að beita aðhaldi, bæði á útgjaldahlið en ekki síst tekjuhlið, og styrkja tilfærslukerfin sem eru langskilvirkasta leiðin til að koma aðstoðinni nauðsynlega þangað sem hennar er þörf. Ég tek eftir því að það gerir ríkisstjórnin t.d. í tilfelli ungra bænda, sem eru í miklum erfiðleikum. Þar beita þau einmitt vaxtabótakerfinu til að koma aurunum þangað sem þörf er á þeim. Það sama ætti ríkisstjórnin að gera varðandi húsnæðisbætur, barnabætur og vaxtabætur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er gott að fá það fram að Ísland stendur einna best í heimi þegar kemur að jöfnuði og ekki eingöngu vegna Gini-stuðulsins, það eru aðrir mælikvarðar líka sem rétt er að taka fram. Varðandi tekjur og varðandi eignamyndun í landinu undanfarin ár þá er allt á sömu leið: Ójöfnuður er að minnka, jöfnuður er að aukast. Lægstu laun hafa hækkað umfram hæstu laun og svo mætti áfram telja. Þess vegna er mikilvægt þegar við ræðum félagslegu kerfin okkar og þá stöðu sem upp er komin að muna að þau hafa gríðarleg áhrif. Það er það sem skiptir máli. Við sjáum hvernig það hefur áhrif á Gini-stuðulinn hvaða áhrif félagslegu kerfin hafa. Við getum svo verið sammála um það að við erum að glíma við allt of háa verðbólgu og alltaf hátt vaxtastig og því þarf að breyta. Það er bara þannig að tillögur Samfylkingarinnar, sem annars vegar boðar aðhald á útgjaldahliðinni og hins vegar aðhald á tekjuhliðinni, fara ekki saman við þau markmið sem þurfa að vera í ríkisfjármálum. Að stórauka skattheimtu landsins til að stórauka útgjöld ríkisins er ekki til þess fallið að ná þeim stöðugleika í efnahagsmálum sem að er stefnt ef fylgt er eftir orðum Seðlabankans. Ég tek eftir því, frú forseti, að hv. þingmaður talar um að ríkisstjórnin hafi útvistað verkefni til Seðlabankans og þá er mér spurn: Hvað á hv. þingmaður við? Er hann á móti því að Seðlabankinn sé sjálfstæður í miðlun peningastefnu sinnar? Er hann á móti því að Seðlabankinn sé sjálfstæður í miðlun á peningastefnunni við ákvörðun vaxta? Vill hann færa það vald til ríkisstjórnarinnar? Getur það verið? Ég held að svo sé ekki en ég vil fá nánari útskýringar á þessu, frú forseti.

Frú forseti. Það sem ég á nákvæmlega við er að vegna lausataka ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálunum, með því að sýna ekki nægt aðhald og það þarf að gera bæði á útgjaldahlið og tekjuhlið, hefur Seðlabankinn þurft að grípa líklega til róttækari vaxtahækkana en ef hér hefði verið styrkari stjórn. Það er rétt hjá hv. þingmanni að eignamyndun í landinu hefur aukist gríðarlega hjá einstaklingum og fjölskyldum, m.a. vegna húsnæðisbólu sem á m.a. rætur sínar að rekja til stefnu ríkisstjórnarinnar og orða fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra. En það er ekki síst vegna þessara háu vaxta núna sem vandamál blasa við fjölmörgum Íslendingum, ekki bara sárafátækasta fólkinu heldur líka venjulegum Íslendingum, millitekjufólki. Það er nú einu sinni þannig, hv. þingmaður, að jafnvel þó að á pappírunum hafi orðið til einhver eignamyndun þá borðar fjölskyldan ekki hurðarkarma, steinsteypu eða eldhúsinnréttinguna. Það þarf að koma til móts við þessar fjölskyldur.

Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu, hinum árlega bandormi, eru lagðar til breytingar á ýmsum lagaákvæðum til samræmis við stefnumótun í ríkisfjármálum og með tilliti til verðlagsþróunar. Að meginstefnu er um að ræða breytingar á sköttum og gjöldum, en einnig er fjallað um hvaða tímabundnu úrræði og tímabundnu bráðabirgðaheimildir í lögum verða framlengdar um ár. Sem kennari lærði ég að byrja á jákvæðu hlutunum. Alltaf skal þakka það sem vel er gert. Þannig er það jákvætt að meiri hlutinn leggi til 1% yfirfærslu á tekjum til sveitarfélaga til að fjármagna lögbundna þjónustu þeirra við fatlað fólk. Sveitarfélögin hafa lengi átt erfitt með að fjármagna þessa þjónustu þannig að þetta er löngu tímabær aðgerð sem ber að fagna. Ég er einnig ánægð með að sóknargjöld verði ekki verið lækkuð frekar en orðið er. Sem landsbyggðarþingmaður geri ég mér sífellt betur grein fyrir mikilvægi þeirrar þjónustu sem kirkjan veitir, ekki hvað síst á erfiðum tímum í lífi fólks, bæði í formi félagsstarfs, sálgæslu og í formi hjálparstarfs. Það er engin spurning að þörfin fyrir t.d. matargjafir mun aukast á næstu mánuðum eftir því sem herðist að heimilunum. Þar hefur kirkjan aðstoðað fleiri en við gerum okkur almennt grein fyrir. Alveg burtséð frá trú fólks þá veitir kirkjan alls kyns hjálp til allra þeirra sem á þurfa að halda, bæði í formi matargjafa og ráðgjafar. Opinberir aðilar eru ekki að fara að fylla það skarð ef kirkjan þarf að draga saman seglin. Hún er afar mikilvæg samfélagsleg stofnun á landsbyggðinni. Það sama á við á höfuðborgarsvæðinu, þó við verðum bara ekki jafn vör við það vegna fjölmennis enda vinnur hún almennt störf sín í hljóði. Þegar við ræðum ríkisfjármál er nauðsynlegt að hafa í huga efnahagsástand í þjóðfélaginu. Regluleg útgjöld heimilanna hafa aukist verulega undanfarin misseri. Verð á nauðsynjavörum hefur hækkað statt og stöðugt og stýrivaxtahækkanir Seðlabankans hafa stóraukið mánaðarlega greiðslubyrði hjá þeim sem tóku óverðtryggð húsnæðislán og reyndar líka hinna sem tóku verðtryggð lán. Þá eru vextir að losna á óverðtryggðum lánum hjá þeim sem enn eru í skjóli, með tilheyrandi afleiðingum fyrir heimilisbókhald þeirra. Fram undan eru kjarasamningsviðræður og það er afar mikilvægt að forsendur þeirra samninga haldi. Því hefur t.d. Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins, kallað eftir því að ríki, sveitarfélög, verslun og þjónusta skuldbindi sig um að hækka ekki gjaldskrár umfram 2,5% á næsta ári. Það er í þessu samhengi sem við þurfum að ræða áform ríkisstjórnarinnar um að hækka skatta og gjöld. Samkvæmt frumvarpinu stendur til að hækka krónutöluskatta um 3,5% milli ára. Hækkunin er rökstudd með vísan til samræmis við almennar verðlagsbreytingar í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarps fyrir árið 2024. Þessar skattahækkanir leggjast jafnt á alla, óháð efnahag, og bitna því hlutfallslega meira á þeim efnaminni. Tekjulægsta fólkið greiðir hærra hlutfall af sínum ráðstöfunartekjum í slíka skatta og ver hæstu hlutfalli tekna sinna til nauðsynja. Auk þess má leiða að því líkur að krónutöluhækkanir geti haft ólík áhrif á karla og konur, enda eru konur að meðaltali með lægri tekjur en karlar og þær komi því að meðaltali hlutfallslega verr niður á konum en körlum. Vert er að hafa í huga að krónutöluskattar hafa alls ekki alltaf fylgt verðlagi. Flestir hagsmunaaðilar, svo sem heildarsamtök launþega og vinnuveitenda og Öryrkjabandalag Íslands, eru sammála um að hækkun krónutöluskatta um 7,7% um síðustu áramót hafi aðeins aukið verðbólguþrýsting. Í aðdraganda komandi kjarasamningsviðræðna þegar mikilvægt er að ríkið setji gott fordæmi leggur 2. minni hluti til að krónutöluskattar taki ekki breytingum næstu áramót. Ekki stendur til að gera breytingar á fjárhæðum eða viðmiðum vaxtabóta milli ára þrátt fyrir að vaxtakostnaður heimilanna sé í hæstu hæðum. Fyrirsjáanlegt er að fjöldi fólks muni fá lægri vaxtabætur á næsta ári eða jafnvel detta út úr vaxtabótakerfinu. Ein algengasta skýring þess að fólk fái greiddar minni vaxtabætur á milli ára er hækkun fasteignamats. Það eitt og sér getur þýtt að fólk fái minni vaxtabætur, jafnvel þótt tekjur og afborganir haldast óbreyttar. Árið 2023 hækkaði heildarmat fasteigna á Íslandi um 19,9% frá árinu áður og fasteignamat fyrir árið 2024 gerir ráð fyrir 11,7% hækkun. Þessi hækkun samsvarar 31,6% hækkun á tveimur árum. Hærra fasteignamat felur hvorki í sér lægri afborganir af húsnæðislánum né auknar mánaðarlegar tekjur. Tekið er undir sjónarmið ÖBÍ um að mikilvægt sé að eignamörk séu í takt við breyttar forsendur svo einstaklingar sem búa í eigin fasteign en standa höllum fæti fjárhagslega fái ekki skertar vaxtabætur sökum þenslu á húsnæðismarkaði. Þessi minni hluti tekur undir ábendingu ÖBÍ og leggur til að eignarskerðingarmörk vaxtabóta verði hækkuð um 12% milli ára. Það er ótrúlegt að ríkisstjórnin sé enn við sama heygarðshornið og hún var árið 2022 þegar ég sendi fjármála- og efnahagsráðherra fyrirspurn um áhrif hækkunar fasteignamats þrátt fyrir hve gríðarlega staðan hefur versnað síðan. Þá strax lá fyrir, samkvæmt svari ráðherra, að um 2.800 framteljendur myndu missa réttinn til vaxtabóta en núna eru þeir orðnir um 5.000 talsins. Það þýðir að um 5.000 fjölskyldur sem hefðu átt rétt á vaxtabótum áður en fasteignamat eigna þeirra hækkaði munu ekki eiga hann þó að aðstæður þeirra séu í raun verri en áður vegna hækkandi vöruverðs í blússandi verðbólgu og gríðarlegrar hækkunar vaxta. Jafnframt kom fram í fyrrnefndu svari ráðherra að þá væri áætlað að allt að 90% þeirra sem þó fengju vaxtabætur myndu verða fyrir auknum skerðingum vegna hækkandi fasteignamats. Útlit er því fyrir að stuðningur ríkisins til fjölskyldna sem glíma við okurvexti fari gríðarlega mikið lækkandi milli ára. Á sama tíma og húsnæðiskostnaður er hærri en nokkru sinni fyrr virðist ríkisstjórnin enn vera við sama heygarðshornið og hyggst ekki hækka skerðingarmörk vaxtabóta þrátt fyrir allar þessar gríðarlegu hækkanir. Í svari sínu við skriflegri fyrirspurn minni kom fram hjá fjármálaráðherra að spenna væri mikil í þjóðarbúinu á alla mælikvarða, sem kallaði á aðhald á sviði peninga- og ríkisfjármála. Í svari ráðherra sagði orðrétt: „Hækkun eignarskerðingarmarka myndi draga úr sjálfvirkri sveiflujöfnun kerfisins, þvert á hagstjórnarstefnu stjórnvalda, og myndi eingöngu gagnast íbúðareigendum, einkum þeim sem hafa orðið eignameiri vegna hækkunar íbúðaverðs.“ Svo mörg voru þau orð. Í svari fjármálaráðherra fannst honum einnig ástæða til að benda á það í þessu samhengi að fjárhagsstaða heimilanna hefði almennt styrkst síðustu ár þvert á tekjuhópa og að fjárhagsstaða fólks sem byggi í eigin húsnæði hefði styrkst sérstaklega vegna mikillar hækkunar húsnæðisverðs. Ríkisstjórnin virðist enn vera á þessari furðulegu skoðun þó að staðan hafi versnað til mikilla muna síðan ég lagði þessa fyrirspurn fram fyrir rúmu ári síðan, a.m.k. ætlar hún ekkert að gera fyrir heimili í neyð. Þetta eru kaldar kveðjur til heimila landsins sem geta almennt ekki einu sinni losað þetta fé sitt þar sem fasteignamarkaðurinn er svo til botnfrosinn. Jú, fasteignaverðið hefur hækkar, en ekkert selst. Alveg séríslenskt eins og venjulega. Tekjur hafa ekkert aukist hjá þessum heimilum en útgjöld þeirra hafa margfaldast á undanförnum mánuðum. Staðan er mun verri en hún var, en ekkert bólar á raunverulegum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Fólkið í landinu er verr statt en áður þrátt fyrir tölur á pappír sem engin áhrif hafa á getu þeirra til að standa undir mánaðarlegum útgjöldum, sem er það eina sem skiptir þau raunverulegu máli. Nú er það svo að ég vildi óska að ekki væri þörf á vaxtabótum. Ég tel að áherslan ætti að felast í því að koma í veg fyrir að bankarnir fái að blóðmjólka heimilin og græða stórkostlega á því, en ekki að ríkið komi með plástur í formi vaxtabóta og leggi út í kostnað til að bæta heimilunum skaðann sem bankarnir hafa valdið. Það er eitthvað verulega öfugsnúið við það. Bankarnir eiga sjálfir að greiða fyrir skaðann sem þeir hafa valdið, ekki skattgreiðendur. Að því sögðu eru vaxtabætur nauðsynlegar til að bregðast við því ástandi sem nú ríkir. Áðurnefnt svar fjármálaráðherra byggir á vandræðalega röngum forsendum og vanþekkingu á nokkrum augljósum staðreyndum málsins eins og t.d. þeim að hækkun fasteignaverðs eykur ekki ráðstöfunarfé heimilanna, hækkun fasteignaverðs leiðir yfirleitt til aukinna útgjalda vegna hækkandi fasteignagjalda, þau heimili sem hafa tekið verðtryggð lán sjá höfuðstól lána sinna hækka alveg jafn hratt, ef ekki hraðar en fasteignaverðið, hækkun fasteignaverðs hefur engin áhrif á heimilisbókhaldið fyrr en fasteign er seld, en þá þarf líka í flestum tilfellum að kaupa aðra fasteign dýrara verði en annars, þannig að þegar upp er staðið er hagnaðurinn í raun takmarkaður. að er þyngra en tárum taki að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur skuli ekki sýna meiri skilning á stöðunni sem blasir við. 5.000 fjölskyldur sem hafa það lágar tekjur og skulda svo mikið að þær hefðu átt rétt á vaxtabótum áður en vextir fóru að hækka munu ekki fá þær þegar vextir hafa hækkað svo að skuldabyrði þeirra hefur aukist um tugi og yfirleitt hundruð þúsunda í hverjum mánuði, vegna þess að verðmat á íbúðum þeirra hefur hækkað á pappír þó að ráðstöfunartekjur þeirra séu þær sömu og áður. Að svipta þetta fólk vaxtabótum heitir einfaldlega að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Um það hljótum við öll að vera sammála, hvað svo sem okkur finnst um vaxtabætur að öðru leyti. Því legg ég til breytingu um að eignarskerðingamörk vaxtabóta hækki milli ára um 12%, en hvet ríkisstjórnina jafnframt til að gera raunverulegar breytingar þannig að ríkið þurfi ekki að beita björgunaraðgerðum sem þessum í efnahagsástandi sem hefur skapast vegna misráðinna aðgerða Seðlabankans í svokallaðri baráttu sinni við verðbólguna, þar sem hver mótsögnin rekur aðra, og vegna athafnaleysis ríkisstjórnarinnar. Einfaldasta leiðin er að lækka húsnæðiskostnað heimilanna, t.d. með því að setja þak á vextina við 4%. Þá myndu heimilin ná vopnum sínum og fá að blómstra. Vaxtabætur eru einnig varla upp í nös á ketti, en þær eru þó betra en ekki neitt, og í besta falli plástur á svöðusár. Það má segja að fjármagnseigendur og fyrirtæki hafi hagnast mikið á árinu, enda kemur fram í fjárlagafrumvarpinu að tekjur ríkissjóðs af fjármagnstekjuskatti verði 18 milljarðar kr. vegna hærra vaxtastigs og meiri söluhagnaðar en gert hafði verið ráð fyrir. Einnig er gert ráð fyrir því að tekjuskattur lögaðila verði hækkaður um 1% og mun sú hækkun falla jafnt á öll hlutafélög og einkahlutafélög. Þessar breytingar eru gerðar sem hluti af aðgerðum stjórnvalda til að draga úr þenslu í hagkerfinu. En væri ekki betra að tengja þetta við fyrirtæki sem skila meiri hagnaði? Ég fór fram á að samhliða vinnu nefndarinnar í þessu máli myndi fjármálaráðuneytið reikna út hversu miklar tekjur ríkissjóður myndi fá ef tekjuskattur lögaðila yrði þrepaskiptur þannig að hann myndi hækka um 2% á fyrirtæki með skattstofn yfir 100 millj. kr. og 3% á fyrirtæki með skattstofn yfir 500 millj. kr. Í svari ráðuneytisins kom fram að nýjustu upplýsingar sem lægju fyrir um álagningu tekjuskatts á lögaðila væru frá árinu 2022 vegna rekstrarársins 2021 og að ef tekjuskattur lögaðila hefði við þá álagningu verið þrepaskiptur með þeim hætti sem hér er lýst hefðu tekjur ríkissjóðs af skattinum, að öðru óbreyttu, verið 8,6 milljörðum kr. meiri en raunin var eða 9%. 2. minni hluti leggur ekki til breytingu þess efnis en telur að stjórnvöld ættu að skoða þrepaskiptingu tekjuskatts lögaðila og greina nánar mögulegar útfærslur og áhrif þeirra. Árið 2019 var smánarlega lágur bankaskattur upp á 0,376% lækkaður í 0,145%. Ástæða lækkunar var sögð vera til að auðvelda bönkum að lækka vexti á útlánum samhliða vaxtalækkunum Seðlabanka Íslands og auka útlán þeirra. Auk þess var talið að þessi lækkun á bankaskatti myndi leiða til ódýrari lána til heimila og fyrirtækja - látum það síast aðeins inn. Það er nefnilega morgunljóst að þetta hefur ekki skilað sér í minni vaxtamun og er hann svipaður nú og hann var árið 2018. Bankarnir hafa undanfarin misseri skilað miklum hagnaði í skjóli fákeppni og hárra stýrivaxta. Það er kominn tími til að þeir skili samfélaginu til baka þó ekki væri nema hluta af þeim ágóða. Því er lagt til að bankaskatturinn verði hækkaður í 0,838% sem myndi auka tekjur ríkissjóðs um rúma 30 milljarða kr. á næsta ári. Þann tekjuauka yrði hægt að nýta til að draga úr hörðustu áhrifum verðbólgunnar á fátækt fólk og jafnframt draga úr skuldasöfnun ríkissjóðs. Til vara legg ég til að bankaskatturinn verði a.m.k. hækkaður í það sem hann var fyrir lækkun, 0,376%, enda hefur lækkun hans ekki skilað sér á nokkurn hátt til neytenda og við hljótum að geta komið í veg fyrir að kostnaðinum verði velt yfir á neytendur eins og margir óttast. Við erum löggjafarvaldið og eigum ekki að láta stjórnast af ótta við fjármálakerfið. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 er gert ráð fyrir að fé verði tekið úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstri hjúkrunarrýma. Í frumvarpinu sem hér um ræðir er það útfært með því að leggja til framlengingu á ákvæði til bráðabirgða sem hefur áður verið framlengt tíu sinnum. Í lögum um málefni aldraðra segir um Framkvæmdasjóð aldraðra: „Sjóðnum er ætlað að stuðla að uppbyggingu og efla öldrunarþjónustu um allt land og skal fé úr honum varið til byggingar stofnana fyrir aldraða, þjónustumiðstöðva og dagdvala, að mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar á slíku húsnæði og til viðhalds húsnæðis dagdvalar-, dvalar- og hjúkrunarheimila, auk annarra verkefna sem stuðla að uppbyggingu öldrunarþjónustu.“ Það fer þvert gegn upphaflegum tilgangi framkvæmdasjóðsins að nýta fjármuni hans í rekstur hjúkrunarheimila en ekki raunverulegar framkvæmdir, uppbyggingu hjúkrunarheimila sem sannarlega er skortur á. Vegna þess leggur 2. minni hluti til að umrædd heimild verði felld brott. Sjaldan hefur verið erfiðara en nú að komast inn á húsnæðismarkað. Meðal þess sem stendur í vegi fyrir því eru stimpilgjöld. Þetta er ekkert annað en skattur á þá lífsnauðsyn sem íbúðarhúsnæði er. 2. minni hluti leggur því til að stimpilgjöld af íbúðarhúsnæði sem aflað er til eigin nota verði afnumin. Það er til þess fallið að auka hreyfanleika á húsnæðismarkaði. Jafnframt myndi það lækka þröskuldinn fyrir ungt fólk sem er að reyna að komast inn á húsnæðismarkað og bæta samkeppnisstöðu þeirra sem eru að reyna að koma þaki yfir höfuðið gagnvart fjárfestum sem stunda fasteignakaup í öðrum tilgangi en til eigin nota. Það er eins og enginn skilningur sé á því hjá ríkisstjórninni hversu erfið staðan er á heimilum sem eru undir meðaltekjum. Það má ekki gleymast að á þeim enda tekjustigans er fólk sem nú berst fyrir heimilum sínum. Undirrituð þekkir af eigin reynslu örvæntinguna sem fylgir yfirvofandi heimilismissi og finnur virkilega til með foreldrum í fjárhagserfiðleikum, sem nú reyna að setja upp gleðigrímu fyrir börnin sín um jólin. Það er því miður ekkert fyrir þetta fólk í þessu frumvarpi. Þvert á móti munu þessar hækkanir gera þeim erfiðara fyrir. Þær fara auk þess beint í vísitöluna. Á sama tíma segist ríkisstjórnin vera að berjast gegn verðbólgunni, að það sé hennar stærsta markmið. Veruleikafirringin er algjör. Svo verður ekki komist hjá því að nefna að fáránleikann í því að ríkisstjórnin sé að fara í aðgerðir til að auka framboð á húsnæðismarkaði, á meðan það er yfirlýst markmið Seðlabankans að stöðva allar framkvæmdir, enda markaðurinn botnfrosinn svo ekki sé tekið sterkar til orða. Það er ekki nema von að það gangi illa að vinna bug á verðbólgunni þegar allt rekst á annars horn.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem ég get tekið undir sumt í, til að mynda er ég sammála því að það skiptir máli að verið er að gera breytingu sem miðar að því að sveitarfélögin geti hækkað útsvarið hjá sér til að koma betur til móts við málaflokk fatlaðs fólks eins og hefur lengi verið rætt. En mig langaði að koma upp í andsvar fyrst til þess að mótmæla því, sem mér fannst vera dregnar hér mjög breiðar línur um, að ekkert hafi verið gert fyrir heimili í neyð í þessu landi. Hér fannst mér hv. þingmaður tala ansi þröngt. Það er nefnilega þannig að ýmislegt hefur verið gert, sér í lagi fyrir tekjulágt fólk, leigjendur og ungt fólk til þess að bæta stöðu þeirra hópa sem búa nú þegar við hvað minnst húsnæðisöryggi. Þessu finnst mér mikilvægt að halda til haga. En svo langar mig að spyrja hv. þingmann því að hún leggur til að alveg verði fallið frá krónutöluhækkunum, en ég tel þær mjög hógværar, einungis 3,5%, þær fylgi ekki verðbólgunni: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að jafnvægi verði náð síðar í framtíðinni ef engar krónutöluhækkanir 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvarið. Það er gott að við erum alla vega sammála um 1% til sveitarfélaganna. En, já, ég segi að ekkert hafi verið gert fyrir heimili í neyð vegna þess að neyðin er gríðarlega mikil og mér finnst ríkisstjórnin almennt séð vera í afneitun um hversu mikil hún er. Alltaf er öll hjálp bundin við að tala um þá verst stöddu sem hv. þingmaður gerði núna áðan. Þessi vandi er orðinn þannig í dag að það eru ekki bara þeir verst stöddu sem eiga í erfiðleikum heldur líka þau sem kannski mætti kalla hina svokölluðu millistétt, fólk sem er með meðaltekjur er komið í vandræði. Og ef fólk á meðaltekjum er komið í vandræði þá get ég varla ímyndað mér, eða ég reyndar veit sumt af því en það er varla hægt að ímynda sér vandræðin sem þau verst stöddu eru þá komin í. Sú hjálp sem hugsanlega hefur verið boðin er bara ekkert í samræmi við vandann, ekki í neinu samræmi við vandann. Þegar leiga er farin að telja 400.000 kr., algeng leiga 300.000–400.000 kr. á mánuði og fólk er með tekjur sem eru jafnvel bara rétt það og svo eru vextirnir og þeir eru líka búnir að vaxa sem þessu nemur - hvaða hjálp er þetta fólk að fá? Ef þingmaðurinn gæti veitt mér dæmi um það þá væri það gott. Og ef við komum að krónutöluhækkununum þá skulum við bara takast á við það þegar betur árar, hvernig við jöfnum það út.

Frú forseti. Sem betur fer hafa lífskjör almennt verið að batna mjög hér í landinu og líkt og ég kom inn á í mínu fyrra andsvari þá hefur verið margvíslegur stuðningur til þess að bæta stöðu fólks á húsnæðismarkaði. Þá nefndi ég ekki að það hefur m.a. verið áhersla lögð á það að efla framboð á húsnæði með því að auka stofnframlög til almenna íbúðakerfisins og fjölga leiguíbúðum sem eru á viðráðanlegum kjörum fyrir tekjulægri heimilin. Mér finnst mjög eðlilegt að fjármunum ríkisins sé forgangsraðað til þeirra sem eru tekjulægri vegna þess að það er hópurinn sem er í hvað erfiðastri stöðu. Varðandi krónutölugjöldin, gott og vel, það er allt í lagi að segja að við tökumst á við þetta síðar og það er auðvitað það sem ríkisstjórnin er að hluta til að gera með því að leggja til mjög hóflegar hækkanir á þeim. Það skiptir máli til þess að ná tökum á verðbólgunni. Ég held jafnframt að það skipti máli að hugsa í dag hvernig við ætlum að fjármagna ríkissjóð til framtíðar vegna þess að til þess að tryggja lífskjör í landinu til framtíðar þá megum við ekki aðeins hugsa um daginn í dag. Við eigum að taka mið af honum en einnig þannig að við getum stuðlað áfram að góðu samfélagi til framtíðar. Ég tel að hér sé verið að ná ákveðnu jafnvægi í því og tel þess vegna og ítreka það að hér sé verið að fara mjög hóflega leið hvað varðar þessi gjöld. 

Forseti minnir hv. þingmenn á takmarkaðan ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að svara þessu með sóknargjöldin, þetta voru einhverjir tugir króna og eins og ég færði rök fyrir þá er það út af því að við þurfum á því framlagi að halda sem kirkjan er með til hjálparstarfs núna þegar neyðin er að aukast í þjóðfélaginu. Við megum ekki við því að hún fari að draga saman seglin enda er ríkið ekki að standa sig í þeim málum sem skyldi. Það er alveg á hreinu. Hv. þingmaður talaði um að lífskjör hefðu batnað á Íslandi. Það fer nú alveg eftir því hvaða mælikvarðar eru notaðir. Þegar við erum að horfa upp á það núna að allar forsendur hjá fólki eru brostnar og það er að borga upp undir, eins og ég færði rök fyrir í grein sem ég skrifaði bara núna um daginn, 98,5% tekna sinna, af útborguðum tekjum í kostnað vegna lána, vegna húsnæðiskostnaðar, þá er nú lítið eftir af þessum góðu lífskjörum. Þetta með framboð á húsnæði, að það sé verið er að auka framboð á húsnæði, þá hefði náttúrlega átt að vera fyrir löngu búið að auka framboð á húsnæði. Við hjá Hagsmunasamtökum heimilanna höfum talað um það síðan 2012 að það þyrfti að auka framboð á húsnæði og núna er verið að gera það. Það tekur mörg ár. Fyrir utan það að margt af því sem ríkisstjórnin er að lofa er ekki einu sinni á hennar valdi. Það er á valdi sveitarfélaga að útvega lóðir. Það er spurning með verktaka sem hver á fætur öðrum eru núna að bregða búi af því að þeir geta ekki verið á þessum markaði sem Seðlabankinn er búinn að botnfrysta. Ég spyr þá: Hvað á að gera núna? Hvernig verður þetta þegar fólk fer í hrönnum að gefast upp? Þessar krónutöluhækkanir, jú, jú, fínt, að hugsa fyrir hlutum núna og fram í tímann, hóflegar hækkanir. Það getur vel verið. En þær eru engu að síður verðbólguhvetjandi og það passar ekki þegar hver ráðherrann á fætur öðrum segir: Okkar stærsta verkefni er að vinna bug á verðbólgunni.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2024, eða svokallaðan bandorm. Það má nefna þennan bandorm bandorm nr. 1 því að við eigum eftir að fá til umfjöllunar tvö frumvörp til viðbótar, bandorm 2 og bandorm 3, þar sem m.a. verður fjallað um gistináttaskatt og krónutöluskatt á rafbíla. Á ytri vef Alþingis segir um þetta frumvarp að markmið þess sé að breyta ýmsum lögum sem tengjast tekju- og gjaldahlið ríkissjóðs í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarps fyrir árið 2024. Þar segir um helstu breytingar að lagt er til að krónutöluskattar, þ.e. kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, almennt og sérstakt bensíngjald, bifreiðagjald og gjald á áfengi og tóbak, hækki um 3,5%. Sama gildir um gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og sérstakt gjald til Ríkisútvarpsins. Þá er gert ráð fyrir hækkun á lágmarksfjárhæð bifreiðagjalds sem lagt er á fólksbíla. Þá er einnig lagt til að gerðar verði breytingar á eftirlitsgjaldi til að standa undir áætluðum kostnaði við rekstur Fjármálaeftirlits og skilavalds innan Seðlabanka Íslands. Gert er ráð fyrir lækkun gjaldhlutfalls vegna greiðslu kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara í samræmi við áætlaðan rekstrarkostnað stofnunarinnar. Lagt er til bráðabirgðaákvæði sem koma skal í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Lagt er til að sóknargjöld verði lækkuð og að breytingar verði gerðar á fjárhæð losunargjalds samkvæmt lögum um loftslagsmál. Þess ber að geta að fallið hefur verið frá þessari tillögu um lækkun á sóknargjöldum. Þá er stefnt að hækkun úrvinnslugjalds á hjólbarða og gerðar breytingar á verðmætagjaldi sjókvíaeldis. Gert er ráð fyrir að tekjuskattur lögaðila hækki tímabundið til eins árs um 1 prósentustig. Flestar aðrar breytingar tengjast framlengingu bráðabirgðaákvæða. Þar er um að ræða breytingar á alls 21 lögum, ef ég fer rétt með. Tillaga er í frumvarpinu um óbreyttar viðmiðanir í vaxtabótakerfinu og hún leiðir til þess að útgjöld vegna vaxtabóta nema 2,8 milljörðum kr. á árinu 2024. Gert er ráð fyrir að hlutur ofanflóðasjóðs í kostnaði við vinnu við gerð hættumats verði allt að 140 millj. kr. Þá eru það tekjur. Verðlagsuppfærsla krónutölugjalda mun auka tekjur ríkissjóðs um 3,1 milljarð kr. Hækkun útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra nemur samtals um 320 millj. kr. Áætlað er að hækkun lágmarksfjárhæðar bifreiðagjalds skili 1,3 milljörðum kr. í viðbótartekjur. Áætlað er að breytingar á verðmætagjaldi vegna sjókvíaeldis skili ríkissjóði um 630 millj. kr. Tekjuáhrif á ríkissjóð nema samtals um 5.300 millj. kr., eða 5,3 milljörðum kr. Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 3. minni hluta. Íslenskt efnahagsumhverfi hefur einkennst af öfgum. Kaupmáttur, byggingamarkaður, gengi krónunnar, verðbólga og vextir; allt er þetta undirorpið tíðari og meiri sveiflum á Íslandi en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Þessum óstöðugleika fylgir aukinn kostnaður fyrir almenning. Í því ljósi er hlutverk opinberra fjármála í sveiflujöfnun mikilvægara hér en í öðrum löndum. Ábyrg fjármálastjórn og gott samspil fjármálastefnu og peningastefnu er til þess fallið að draga úr þessum sveiflum á meðan rangar ákvarðanir í því þensluástandi sem nú ríkir munu ýta undir frekari verðbólgu. 3. minni hluti harmar að í frumvarpi þessu séu ekki skýr merki um að unnið sé að auknum stöðugleika í íslensku efnahagsumhverfi. Þriðji minni hluti lýsir áhyggjum af veikleikum í undirliggjandi afkomu ríkissjóðs sem hafa verið ljósir frá árinu 2019. Í álitsgerð fjármálaráðs um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 er athygli vakin á því að fyrri fjármálaáætlanir hafi ekki gengið eftir. Þar segir að ástæðurnar séu af tvennum toga. Annars vegar hafi efnahagsframvindan ekki verið í samræmi við hagspár sem lagðar voru til grundvallar. Hins vegar sé um að kenna lausung í fjármálastjórninni sjálfri, þar sem ófyrirséður tekjuauki hafi verið nýttur til aukinna útgjalda í stað þess að fylgja boðaðri stefnu um ráðstöfun slíkra tekna. Þetta telur 3. minni hluti vera til marks um alvarlega bresti í efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar. Þegar þensla er í efnahagsmálum er erfitt að rökstyðja hallarekstur ríkissjóðs, enda ýtir hann undir frekari þenslu, hefur neikvæð áhrif á viðskiptajöfnuð og dregur úr svigrúmi til að mæta áföllum í framtíðinni. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs muni halda áfram að aukast að nafnvirði út allt tímabil þessarar ríkisstjórnar. Í því ljósi er áhyggjuefni að ríkisstjórnin nýti ekki frumvarp þetta til þess að styrkja tekjustofna hins opinbera með ábyrgum og varanlegum hætti, t.d. með því að fylgja tillögum Viðreisnar um að leggja kolefnisgjald á stóriðju til samræmis við annan atvinnurekstur og með breytingum á veiðigjaldi til að það endurspegli betur markaðsvirði aflaheimilda. Eins er áhyggjuefni að ríkisstjórnin hafi ekki með fjárlagafrumvarpi því sem er til umræðu um þessar mundir framkvæmt ítarlegt mat á útgjöldum ríkisins og forgangsraðað verkefnum til að mæta ábendingum fjármálaráðs um að draga úr hallarekstri. Gott fyrsta skref í því hefði verið að minnka yfirbyggingu hins opinbera og fækka ráðuneytum. Í frumvarpi þessu eru lagðar til verulegar hækkanir á ýmsum sköttum og gjöldum. Í stað þess að breytingar á gjaldtöku hins opinbera miði að því að styrkja tekjustofna ríkisins með ábyrgum og varanlegum hætti, líkt og Viðreisn hefur talað fyrir, er sú leið farin í frumvarpinu að hækka fyrst og fremst gjöld sem almenningur greiðir. Almenningur á Íslandi greiðir þegar eina hæstu skatta í heimi án þess að njóta þjónustu í samræmi við það. Viðreisn leggur áherslu á það að staðinn sé vörður um heimilin í landinu og ekki síst millistéttina sem hefur borið mestan þunga í yfirstandandi verðbólguástandi. Undantekning frá þessu, virðulegi forseti, er að í frumvarpi ríkisstjórnarinnar er lagt til að tekjuskattur lögaðila verði hækkaður tímabundið til eins árs um 1 prósentustig. Er áætlað að sú hækkun muni skila ríkissjóði tæplega 6,4 milljörðum kr. Við þessa ákvörðun gerir 3. minni hluti tvær athugasemdir. Annars vegar er athyglisvert hvað ríkisstjórn með ráðherra Sjálfstæðisflokksins í fjármála- og efnahagsráðuneyti er skattaglöð. Skattar skulu hækkaðir af þessari ríkisstjórn en þeir mega að hennar mati ekki bitna sérstaklega á hinum breiðu bökum, t.d. með kolefnisgjaldi á stóriðju eða markaðsgjaldi í sjávarútvegi. Hins vegar er skattahækkunin að sögn meiri hlutans hluti af aðgerðum stjórnvalda til að draga úr þenslu í hagkerfinu. Álagningin fer þó fram með árstöf og kemur því ekki fram fyrr en á árinu 2025 þrátt fyrir að nauðsynlegt sé að draga úr þenslu eins fljótt og unnt er. Þessi aðgerð er því hvorki til þess fallin að styrkja tekjustofna hins opinbera varanlega né að ná tökum á verðbólgu hratt og vel. Þá kemur að sóknargjöldum. Í frumvarpinu er lagt til að föst krónutala sóknargjalda verði lækkuð úr 1.192 kr. á mánuði í 1.107 kr. fyrir árið 2024. Kemur sú lækkun til vegna þess að í meðferð Alþingis á frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2023 voru sóknargjöld hækkuð tímabundið en í frumvarpinu er lagt til að sú hækkun verði nú felld niður. Í umsögnum Þjóðkirkjunnar og Víðistaðakirkju er þessu mótmælt og lagt til að sóknargjöld verði þess í stað hækkuð „að lágmarki samkvæmt vísitölu“. Meiri hluti nefndarinnar hefur lagt fram breytingartillögu við ákvæði frumvarpsins um sóknargjöld þess efnis að gjöldin haldist óbreytt árið 2024. Meiri hlutinn beinir því jafnframt til fjármála- og efnahagsráðherra og dómsmálaráðherra í nefndaráliti sínu að þeir hugi að varanlegri útfærslu á tilhögun sóknargjalda í stað ákvarðana í formi bráðabirgðaákvæða hvert ár. Þriðji minni hluti tekur undir það að best væri að koma á varanlegu fyrirkomulagi varðandi sóknargjöld. Hann telur þó rétt að í stað þess að kveðið sé á um tiltekna fjárhæð gjaldanna í lögum færi betur á því að ríkið hætti innheimtu sóknargjalda fyrir trú- og lífsskoðunarfélög og viðkomandi félög ákveði þess í stað fjárhæð félagsgjalda sinna og annist sjálf innheimtu þeirra, líkt og önnur félagasamtök gera. Það væri mikilvægur liður í því að auka sjálfstæði Þjóðkirkjunnar og annarra trú- og lífsskoðunarfélaga í landinu. Þá er komið að krónutölusköttum. Hinir svonefndu krónutöluskattar, þ.e. kolefnisgjald, olíugjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, almennt og sérstakt bensíngjald, bifreiðagjald, áfengisgjald og tóbaksgjald, sem kveðið er á um í lögum að nemi hvert fyrir sig tiltekinni fjárhæð, eru hækkaðir í frumvarpinu um 3,5% með flatri aðferðafræði. Sama gildir um gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjald. 3. minni hluti gerir athugasemd við það að pólitísk ákvörðun liggi ekki að baki breytingum á hverjum lið fyrir sig. Til dæmis er hækkun á bensín-, olíu- og kolefnisgjöldum til þess fallin að styðja við markmið ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum en það er hækkun á útvarpsgjaldi ekki. Breytingar á þessum gjöldum lýsa því skorti á pólitískum áherslum eða forgangsröðun. Hagstofa Íslands gerir ráð fyrir því að verðbólga á næsta ári verði 5,6%. Gangi það eftir lækka krónutöluskattar að raunvirði um 2,4%. 3. minni hluti telur það ekki vera náttúrulögmál að umrædd gjöld hækki í takt við verðlag og virðist ríkisstjórnin vera sammála í ár, ólíkt árinu í fyrra. Hækkanirnar sem ríkisstjórnin leggur til eru þó til þess fallnar að hafa áhrif til hækkunar á vísitölu neysluverðs um 0,1% samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. 3. minni hluti telur að í frumvarpinu ætti almenn hækkun krónutöluskatta ekki að vera hærri en langtímamarkmið Seðlabanka Íslands um verðbólgu, eða 2,5%, og að hækkunin ætti ekki að gilda jafnt um alla liði heldur ættu gjöld á bensín, olíu og kolefnislosun að endurspegla mengunarvarnasjónarmið sem væru til þess fallin að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda Þá vil ég, virðulegur forseti, minnast á hjúkrunarheimili. 3. minni hluti vill vekja á því athygli að 800 einstaklingar bíða eftir því að komast á hjúkrunarheimili, þar af 400 í Reykjavík. Á Landspítala dvelja nú 93 einstaklingar sem búið er að útskrifa en vegna skorts á úrræðum komast þeir hvergi. Á sama tíma þurfa um 70 veikir einstaklingar að dvelja á göngum spítalans þar sem sjúkrastofur skortir. Ástand þetta lýsir ekki góðri hagstjórn. Dvöl á spítala er dýrasta umönnunarúrræðið og þrátt fyrir að hjúkrunarrými séu dýr myndi það margborga sig að fjölga þeim, bæði til að skapa veikum eldri einstaklingum úrræði við hæfi en ekki síður til að létta á Landspítala og auka möguleika hans á að sinna þeim sem þurfa á sértækum úrræðum spítalans að halda. Landspítali má ekki vera dýrasta hjúkrunarheimili landsins. Þá vil ég gera að umtalsefni breytingartillögu sem varðar tollfrelsi á vörur upprunnar í Úkraínu. Undir lok vorþings árið 2022 samþykkti Alþingi einróma frumvarp fjármálaráðherra um niðurfellingu tolla á vörur sem eru upprunnar í Úkraínu. Var það mikilvægur táknrænn stuðningur við Úkraínu vegna innrásar Rússa og áhrifa átakanna á efnahag landsins. Niðurfellingin var tímabundin til eins árs en að þeim tíma loknum lögðu fulltrúar ríkisstjórnarinnar ekki fram frumvarp um að framlengja undanþáguna, þrátt fyrir ríkan vilja til þess á þinginu og meðal tiltekinna ráðherra. Evrópusambandið felldi einnig niður tolla á sama tíma og Ísland en hefur síðan framlengt gildistíma niðurfellingarinnar a.m.k. fram til júní 2024. Það er mikilvægt að styðja úkraínskt atvinnulíf enda hefur úkraínska þjóðin orðið fyrir gífurlegum samdrætti á sama tíma og hún stendur vörð um landamæri sín og þá heimsmynd og gildi sem öryggi Vesturlanda byggist á. Því leggur 3. minni hluti til breytingu á frumvarpinu um að niðurfellingu tolla á vörur sem eru upprunnar í Úkraínu verði komið á aftur og að hún gildi til 12 mánaða. Að framansögðu virtu leggur 3. minni hluti til eftirfarandi breytingu: Á eftir 31. gr. komi nýr kafli, XXII. kafli, Breyting á tollalögum, nr. 88/2005, með einni nýrri grein, 32. gr., svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 5. gr. skal til og með 31. desember 2024 fella niður tolla af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins og eru að öllu leyti upprunnar í Úkraínu. Við ákvörðun um uppruna vöru skal fara eftir ákvæðum fríverslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Úkraínu sem tók gildi 1. júní 2012. Ég hef lokið lestri nefndarálits, virðulegur forseti, en mig langar til, af því að ég hef nú ágætistíma, að fara yfir fáein atriði sem mér finnst skipta máli nú þegar við setjum lög um fjármál ríkisins fyrir næsta ár. Eitt af þeim málum eru samskipti ríkis og sveitarfélaga. Það hefur legið fyrir lengi að lögbundin þjónustuskylda sveitarfélaganna hefur verið aukin. Má þar nefna aukna þjónustu við fatlaða einstaklinga, m.a. vegna lagabreytinga sem settar voru hér á hinu háa Alþingi. Það hefur skilið eftir gat hjá sveitarfélögunum sem ekki hefur verið fyllt. Í fjárlögum síðasta árs var gerð sú breyting að sveitarfélögum var ætlaður stærri hluti af skatttekjum, þ.e. útsvarsprósenta var hækkuð og tekjuskattur lækkaður á móti. Nú stendur til að gera þetta varanlegt og er það vel. Hins vegar hafa sveitarfélögin haldið því fram að þessi breyting ein og sér dugi ekki. Meira þurfi að koma til. Um þetta hefur verið rætt á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga og vonandi finnst lausn sem dugar til framtíðar. Annað sem mig langar að nefna er sú krafa sem nú er sett á sveitarfélög að bjóða upp á leikskóla allt frá því að börn verða eins árs. Þetta hefur vafist fyrir mörgum sveitarfélögum, bæði vegna kostnaðar við uppbyggingu innviðanna en ekki síður vegna þess að fagmenntað fólk skortir til að sinna svo ungum börnum. Að mínu mati þarf að fara fram umræða um samspil fæðingarorlofs og vistunar barna á leikskóla. Er hægt að gera þá kröfu á sveitarfélögin að þau sinni börnum allt frá eins árs aldri eða þarf að skoða það að lengja fæðingarorlof á móti? Atvinnulífið kallar á að foreldrar mæti til vinnu en börn þurfa að sjálfsögðu samveru við foreldra sína á fyrstu stigum ævinnar og því þarf að mínu mati að fara fram umræða um þetta samspil leikskóla og fæðingarorlofs. Það sem er barninu fyrir bestu skal ávallt hafa forgang við ákvarðanatöku, segir í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og út frá því eigum við hér á hinu háa Alþingi að vinna. Annað sem mig langar að nefna, virðulegur forseti, er kjarasamningsgerðin sem er fram undan. Það er morgunljóst að það verður talsverð áskorun að takast á við það verkefni. Það hefur vakið athygli mína að heyra ráðherra segja að aðilar vinnumarkaðarins verði bara að semja, en ríkið er nú einu sinni stærsti launagreiðandi landsins og það hefur auðvitað mikil áhrif á rekstur ríkissjóðs hver framvindan verður. Það hafa margir öfundað Norðurlöndin af því fyrirkomulagi kjarasamningsgerðar sem hefur þróast hér í áratugi, í þríhliða viðræðum milli launþega, atvinnurekenda og stjórnvalda. Það fyrirkomulag hefur gefist vel og er algjörlega nauðsynlegt að því verði viðhaldið. Hins vegar gætir mikils óþols í garð ríkisins þegar kemur að stöðugleika og hárri vaxtabyrði heimilanna, en ekki síst stöðunni á vinnumarkaði. Því er hætt við að erfitt verði að ná saman. Það er erfitt að sjá stéttarfélög ná saman um kröfugerðir þar sem staða þeirra og félagsmanna þeirra er bara ólík. Í kjarasamningum frá 2019 var lögð áhersla á krónutöluhækkanir sem gögnuðust lægstu tekjuhópunum best en aðrir hópar hafa lýst því, m.a. í umsögnum um fjárlagafrumvarpið, að ekki hafi orðið nein kaupmáttaraukning í þeirra röðum allt þetta tímabil og því þurfum við að breyta. Það er sammerkt með öllum þessum hópum að verðbólga og háir vextir eru farin að naga burt þá kaupmáttaraukningu sem náðist í síðustu kjarasamningum og það verður ekki látið líðast að slíkar fjármagnstilfærslur eigi sér stað til lengri tíma. Þá mun staðan á húsnæðismarkaði skipta máli þegar kemur að gerð kjarasamninga og þar mun reyna á ríkisstjórnina. Allt of stór hluti launa fer í að greiða af lánum og húsnæðisverð er hér í hæstu hæðum og hætt við að svo verði áfram nema til komi veruleg aukning á framboði. Þar hafa stjórnvöld skyldum að gegna, bæði ríki og sveitarfélög. Við aðstæður sem þessar er algerlega nauðsynlegt að skoða aðrar leiðir til að ná niður verðbólgu og skapa hér stöðugleika. Ákveðnir aðilar innan verkalýðshreyfingarinnar hafa lýst yfir vilja til þess. Fordæmin eru til staðar, m.a. í þjóðarsáttinni frá árinu 1990. Ég get hins vegar ekki sagt að viðbrögð vinnuveitenda við þessum yfirlýsingum verkalýðshreyfingarinnar veki einhverjar sérstakar vonir um að einhver áhugi sé til staðar á að ráðast í gerð kjarasamninga sem stuðli að stöðugleika. Slíkir samningar byggja ekki bara á hóflegum launabreytingum heldur einnig á því að keyra niður verðlag. Virðulegur forseti. Við þurfum á stöðugleikasamningum að halda. Fjölmargar umsagnir hafa borist um þetta frumvarp en ekki síður um fjárlögin sjálf. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í nokkrar þeirra. Umsögn BHM heitir Spennið beltin og segir það ýmislegt um hvernig þau líta á stöðuna. Þar segir: „Frá árinu 2000 hefur kaupmáttur meðallauna á Íslandi sveiflast fjórum sinnum meir en OECD meðaltalið. Það þarf því engan að undra að stöðugleiki sé efstur í huga almennings samkvæmt viðhorfskönnun BHM. Aðstæður í efnahagslífinu eru afar krefjandi fyrir hagstjórnaraðila og erfitt gæti verið að svara ákalli almennings um aukinn stöðugleika. Kaupmáttur hefur dregist saman fjóra ársfjórðunga í röð í fyrsta skipti frá 2012 og verðbólgan jókst hlutfallslega um nær helming á ársgrundvelli milli ágústmánaða 2022 og 2023.“ Reykjavíkurborg bendir á eftirfarandi: „Tekjustofnar sveitarfélaganna, útsvar og fasteignagjöld, eru viðkvæmir fyrir hagsveiflum og útgjöldin næm fyrir launahækkunum, verðbólgu og vöxtum. Sveiflur í efnahagsumhverfinu hafa með þeim hætti mikil áhrif á rekstur og fjárhagslega stöðu sveitarfélaganna til lengri og skemmri tíma. Þjónusta sveitarfélaganna byggir á því að jafnvægi ríki í rekstri þegar kemur að tekjum, launum og öðrum rekstrarútgjöldum, auk fyrirsjáanleika í fjármagnskostnaði vegna nauðsynlegrar uppbyggingar innviða, þ.e. mannvirkja, gatna, lóða og lagna, vegna þjónustu við íbúa og fyrirtæki. Ytri aðstæður síðustu missera, sveiflur í hagkerfinu og staða efnahagsmála almennt hafa að ósekju falið í sér áskoranir fyrir rekstur Reykjavíkurborgar sem og annarra sveitarfélaga, og á sinn þátt í því að ógna sjálfbærni þeirra og getu til að takast á við og sinna eðlilegu hlutverki sínu í samræmi við lög Alþingis og stefnumörkun málaflokka, ekki bara stefnumörkun borgarinnar, heldur stefnumörkun ríkisins og samfélagsins alls.“ Samband íslenskra sveitarfélaga bendir á málaflokk fatlaðs fólks í umsögn sinni en þar segir: „Sveitarfélögin tóku yfir málefni fatlaðs fólks árið 2011 og fylgdi verkefninu fjármagn í formi útsvarshækkunar sem að stærstum hluta fór til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Árið 2021 námu þessar tekjur 26 milljörðum kr. Ítarleg og vönduð greining nefndar undir formennsku Haraldar Líndal Haraldssonar sýnir að útgjöld sveitarfélaga á sama ári til þjónustu við fatlað fólk nam 40,2 milljörðum kr. og hallinn á málaflokknum því 14,2 milljarðar kr. sem svarar næstum upp á krónu til rekstrarhalla sveitarfélaga á því ári. Meðal skýringa má nefna að með lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir komu auknar kröfur um þjónustu, en þær voru ekki kostnaðarmetnar og ekkert fjármagn fylgdi þeim. En ekki síður hefur fötluðu fólki með langvarandi stuðningsþarfir fjölgað mun meira en áætlað var. Uppsafnaður halli frá 2018 til 2021 nemur 31,8 milljörðum kr. á verðlagi hvers árs, en tæpir 40 milljarðar kr. á föstu verði 2023. Til að koma til móts við þennan halla var útsvarsprósenta hækkuð um 0,22 prósentustig, u.þ.b. 5 milljarðar kr., frá ársbyrjun 2023. Lauslegur framreikningur að tilliti teknu til útsvarshækkunar sýnir að hallinn frá 2018 til 2023 gæti verið um eða yfir 70 milljarðar kr. á verðlagi 2023 verði ekkert að gert.“ Samkeppniseftirlitið, sem hefur verið í fréttum dagsins, vekur í umsögn sinni athygli á vanfjármögnun stofnunarinnar og bendir á að vegna forgangsröðunar verkefna hefur eftirlitið í hverfandi mæli getað sinnt rannsóknum á mögulegri misnotkun á markaðsráðandi stöðu og opinberum samkeppnishindrunum. Það þarf að bæta úr þessu, virðulegur forseti. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins er talað tæpitungulaust og þar fær rekstur ríkissjóðs ekki háa einkunn. Þar segir m.a.: „Tekjum umfram áætlanir hefur verið varið til aukinna útgjalda í stað sparnaðar. Skollaeyrum skotið við viðvörunum fjármálaráðs.“ „Hallarekstur ríkissjóðs hefur verið fjármagnaður með aukinni lántöku og því fylgir vaxtakostnaður, með öðrum orðum er dýrt að reka ríkið „með tapi“. Vaxtagjöld þarf að fjármagna með auknum tekjum, lækkun annarra útgjalda eða frekari lántöku. Eðli máls samkvæmt sitja þarfari verkefni á hakanum þegar fjármagnskostnaður tekur til sín sífellt meira súrefni. Þetta eru þau fórnarskipti sem stjórnvöld standa frammi fyrir þegar kemur að skuldasöfnun.“ „Vaxtagjöld eru þriðji stærsti fjárlagaliður fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps. Aðeins lífeyristryggingar og Landspítali eru fjárfrekari liðir en vaxtagjöld. Kappsmál ætti að vera að draga úr þessum kostnaði við skuldasöfnun ríkissjóðs […] þ.e. til greiðslu vaxta og verðbóta, eða um 10% allra þeirra fjármuna sem renna í ríkissjóð. Fyrirliggjandi fjárlagafrumvarp gerir ráð fyrir að vaxtagjöld ársins 2024 verði tæpir 111 milljarðar kr.“ Í umsögn Alþýðusambandsins segir: „Miðstjórn ASÍ ályktaði um fjármálaáætlun þann 19. apríl síðastliðinn þar sem aðgerða- og úrræðaleysi ríkisstjórnar var harðlega gagnrýnt. Í ályktuninni sagði m.a.: „Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er ekki að finna neinar raunverulegar aðgerðir sem stuðla að lækkun verðbólgu á þessu ári. Í áætluninni er heldur ekki að finna nein áform um að styðja við afkomu heimilanna eða taka á þeim bráðavanda sem ríkir á húsnæðismarkaði eða í heilbrigðiskerfi.““ Þá tala sveitarfélög á landsbyggðinni fyrir bættri vetrarþjónustu Vegagerðarinnar og auknum samgöngubótum. Það er einnig sammerkt með þeim öllum að kalla eftir bættri heilbrigðis- og öldrunarþjónustu, eins og segir í umsögn Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi: „Brýnt er efla frekar þjónustu heilsugæslustöðva, en þær gegna mjög mikilvægu hlutverki í öllum byggðarlögum. Þær þurfa að vera vel í stakk búnar til að mæta þörfum íbúa svæðisins á hverjum tíma, auk þess að sinna stórauknum fjölda ferðafólks og sumarhúsafólks sem sækir Vesturland heim og þarf á heilbrigðis- og slysaþjónustu að halda. Nauðsynlegt er að skapa heilsugæslustöðvunum þá umgjörð að hægt sé að tryggja stöðugleika og samfellu í viðveru lækna og annars menntaðs heilbrigðisstarfsfólks alla daga á heilsugæslustöðvum umdæmisins.“ Virðulegur forseti. Fjárlög hvers árs ráða miklu um hvernig okkur reiðir af á næsta ári. Það skiptir miklu máli að vel sé að verki staðið. Hins vegar er ekki hægt að sjá að gera eigi þær breytingar sem munu einhverju skipta um velferð landsmanna. Einhverra hluta vegna upplifir maður þessi fjárlög sem einhvers konar bútasaum, framreikning á ýmsu sem mun litlu breyta fyrir stöðu almennings í landinu. Hallarekstur verður áfram viðlagið og gerir fjármálaráðherra ráð fyrir 46 milljarða halla á næsta ári, þ.e. ef hann nær að selja Íslandsbanka, sem er alls ekki gefið að hann hafi stuðning fyrir í ríkisstjórninni. Við eigum eftir að sjá það gerast. Ef það gerist ekki verður hallinn tæplega 100 milljarðar kr. Virðulegur forseti. Það er að mínu mati algjörlega nauðsynlegt að taka upp ný vinnubrögð í rekstri ríkissjóðs. Við getum ekki og megum ekki reka ríkissjóð endalaust með halla eins og við höfum verið að gera allt frá árinu 2019. Því er nauðsynlegt að ráðast í aðgerðir sem duga til að rétta þennan hallarekstur af. Virðulegur forseti. Flugmóðurskip á sjálfstýringu mun að endingu stranda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir sína ræðu sem var um margt mjög góð og fín og áhugaverðir punktar. Mig langar aðeins að staldra við nokkur atriði. Það var margt áhugavert sem þarna kom fram en þegar ég las nefndarálitið í morgun staldraði ég við hjúkrunarheimilin vegna þess að þær tölur sem þar koma fram eru ekki þær sömu og ég hef undir höndum, þar sem á landinu eru 573 sem bíða eftir hjúkrunarheimili en ekki 800 og á höfuðborgarsvæðinu eru 268 á bið en ekki 400 í Reykjavík. En látum það liggja á milli hluta af því að ég tek undir það með þingflokki Viðreisnar að það er mikilvægt að fjölga hér hjúkrunarrýmum og þá sérstaklega úrræðum fyrir eldra fólk sem klárað hefur meðferð á Landspítala. Í því samhengi langar mig að draga fram að hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórsson hefur einmitt lagt sérstaka áherslu á það. Við höfum séð að endurhæfingarrýmum á Eir fjölgaði úr 24 í 44, 39 ný endurhæfingarrými á gamla Sólvangi í Hafnarfirði, samningur um þjónustu við veika aldraða á Vífilsstöðum og biðrýmum hefur fjölgað verulega. Miklar tafir hafa því miður víða orðið við byggingu á nýjum hjúkrunarheimilum sem hafa verið í farvatninu, með tilheyrandi áhrifum. Að frumkvæði heilbrigðisráðherra var því farið af stað í vinnu við að endurskoða fyrirkomulag um uppbyggingu hjúkrunarheimila í þeim tilgangi að flýta nauðsynlegri uppbyggingu og auka hagræði. Sá hópur hefur nú skilað tillögum að breyttu fyrirkomulagi sem munu vonandi koma fram á nýju ári. En á sama tíma og þetta hefur verið að gerast þá hefur hjúkrunarrýmum fækkað hjá Reykjavíkurborg, þar sem Viðreisn hefur m.a. verið þátttakandi í meiri hluta, og nýverið var tekin ákvörðun um að loka hjúkrunarheimilinu í Seljahlíð. Þar voru 22 rými og eru nú orðin 16. 

Ég áminni þingmanninn um ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég hef bara áhyggjur af því ef hjúkrunarheimilum yfir höfuð fækkar, hvort sem það er í Reykjavík eða annars staðar. Við sjáum hvert sveitarfélag á eftir öðru gefast upp á því að reka hjúkrunarheimili, sem eiga að vera á hendi ríkisins að reka af því að þau fá ekki nægilega fjármuni til að reka þessi hjúkrunarheimili. Ég ætla heldur ekki að gera ágreining við hv. þingmann um þær tölur sem ég las um í fréttum í gær, enda eru þær ekki alveg aðalmálið. Mig langar að benda á að í fjárlögunum sem ég hef hérna fyrir framan mig, á bls. 213, er verið að benda á fjárfestingarframlög sem voru á þessu ári upp á 5,8 milljarða en eiga að vera 500 milljónir á næsta ári. Það á að lækka fjárfestingarframlög um 5,1 milljarð. Maður veltir fyrir sér: Hvernig stendur á þessu? Er það vegna þess að það er svo mikið í sjóði sem hefur ekki gengið út og hægt er að nýta þá fjármuni? Ég skal ekki um það segja. Hér er líka búið að benda á ótrúlegar tafir sem eru að verða, sem ég myndi kannski vilja fara yfir í seinna andsvari, en það að byggja eitt hjúkrunarheimili fyrir 80–90 manns kostar 3–4 milljarða, 3,5–4 milljarða. Ef við erum að tala um einhverja 700–800 einstaklinga, kannski 700 ef tölur hv. þingmanns eru réttar, þá vantar okkur, miðað við að þetta kosti 4 milljarða hvert, tæpa 30 milljarða til að eyða þessum biðlistum. Við förum ekki þangað alveg á næstunni, en við megum ekki setja þetta þannig upp að dregið sé úr þessu frá 5,8 milljörðum í 500 milljónir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að það sé rétt hjá honum að þetta hafi verið sveitarfélögunum baggi, við þekkjum það báðir ágætlega að reka hjúkrunarheimili í okkar byggðarlögum. Þess vegna er ánægjulegt að sjá að ráðherra hefur lagt áherslu á að reyna að stytta þetta ferli, gera það allt saman skilvirkara, vegna þess að það má hreinlega ekki vera þannig að þetta sé enn einn þjónustuþátturinn sem er sveitarfélögum þungur baggi að bera. Við þurfum einhvern veginn að komast af þessari leið að ferlið allt sé svo flókið að við ráðum ekki við það. Af því að ég nefndi Reykjavíkurborg áðan þá hefur eitt hjúkrunarheimili verið á framkvæmdaáætlun hjá borginni og það er nýkomið úr skipulagsferli. Það tók borgina tvö ár - ég nefni borgina vegna þess að þetta er nýbúið að vera í fjölmiðlum - að koma þessu hjúkrunarheimili úr skipulagi svo að hægt væri að hefja þar uppbyggingu. Þetta er vandinn og mig langar í lokin að spyrja hv. þingmann hvort hann styðji ekki vegferð hæstv. heilbrigðisráðherra í því að reyna að finna einhvers konar aðra leið en við erum í, þessi 85/15% leið, og fara í einhvers konar leiguleið, eins og hæstv. ráðherra hefur sjálfur nefnt, til þess að ýta undir og skapa hvata til þess að fjölga hjúkrunarheimilum um land allt á næstu árum. Auðvitað er eðli málsins samkvæmt brýnasta þörfin á fjölmennasta svæðinu, sem er höfuðborgarsvæðið.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er bara eðlilegt við þessar aðstæður að skoða fleiri möguleika. Hv. þingmaður nefnir svokallaða leiguleið, sem hefur verið reynd áður. Menn fóru í hana eftir hrun á sínum tíma, sú ríkisstjórn sem þá sat. Sveitarfélögin tóku að sér að fjármagna þetta, fengu svo greidda húsaleigu og það getur verið ágætt. Þessi 85/15% leið er erfið því að ríkið ætlar bara að borga þessi 85% þegar samningurinn er gerður, svo kemur verðbólga og þá þarf sveitarfélagið að taka það á sig. Sveitarfélagið ber því alltaf ábyrgðina en ekki ríkið. Af því að hér er verið að nefna töf í Reykjavík upp á tvö ár þá langar mig að segja hv. þingmanni frá því að í minni heimabyggð var skrifað undir samning um byggingu nýs hjúkrunarheimilis í febrúar 2019. Um mitt þetta ár var byrjað á framkvæmdinni. Það tók fjögur og hálft ár að hefja framkvæmd út af alls konar rugli; baráttu við Framkvæmdasýsluna, endurgerð samninga út af verðbólgu og óstöðugleika, alls konar hlutir sem töfðu verkið. Við getum ekki sætt okkur við þetta. Ég skil vel að verið sé að leita nýrra leiða en mér hefur fundist hæstv. heilbrigðisráðherra leggja mikla áherslu á heimahjúkrun. Gott og vel, við viljum öll fá að vera heima hjá okkur en það kemur að því að við lendum á spítala og þá er betra að við förum með fólk á hjúkrunarheimili heldur en að setja það á Landspítalann eða t.d. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Þar liggur fullt af veikum einstaklingum sem gætu verið á hjúkrunarheimili en af því að þau eru ekki til staðar þá erum við að nota dýrasta úrræðið. Eins og forstjóri hjúkrunar á Landspítala sagði í viðtali í gær: Landspítalinn er að verða dýrasta hjúkrunarheimili á Íslandi.

Forseti. Ég dett hér aðeins inn í afleysingu í efnahags- og viðskiptanefnd, gríðarlega gaman, tek þetta á stuttu róli fyrir vikið og ætla að leggja aðeins áherslu á stærri myndina í þessu. Staðan er sú að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar hefur ekki virkað. Þegar frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2023 var lagt fram gerði Hagstofa Íslands ráð fyrir 4,9% verðbólgu á þessu ári. Sú spá hækkaði upp í 5,6% í árslok áður en frumvarpið var afgreitt en nú er verðbólga 8% og gert ráð fyrir 8,7% verðbólgu í árslok í ár miðað við hvað kemur fram í nefndaráliti vegna fjáraukalaga, merkilegt nokk. Samt átti þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar, sem við erum að klára þetta árið, að vinna gegn verðbólgu. Næsta átti að gera það líka. Á sama tíma hefur verðbólga í Evrópu hins vegar farið minnkandi, úr 8,6% í upphafi árs niður í 2,4% í nóvember 2023. Í upphafi árs var verðbólga á Íslandi hins vegar 9,9% en er komin núna niður í 8%. Á Íslandi hafa stýrivextir hækkað úr 6% í 9,25% miðað við hækkun úr 2% stýrivöxtum hjá Seðlabanka Evrópu í upphafi árs í um 4% - efnahagslega staðan eins og hún er. Fjárlagafrumvarpið og skattstefna ríkisstjórnarinnar þar á bak við áttu að berjast við verðbólguna en þetta er niðurstaðan. Sem sagt: Það tókst ekki. Skattstefna ríkisstjórnarinnar er náttúrlega annar helmingur efnahagsstefnunnar. Peningakerfið stjórnast í stórum dráttum af umfangi lána, útgjöldum ríkisins, stýrivöxtum og sköttum. Á móti kemur síðan ákveðin verðmætasköpun og viðskiptajöfnuður við útlönd; stóru flæðisþættirnir í hagkerfinu. Síðan er ákveðið innra flæði eins og stýrivextirnir og verðbólgan og því um líkt sem stjórnar því hvernig ákveðnir hópar innan hagkerfisins eru í rauninni að koma út úr viðskiptum sínum með þennan blessaða gjaldmiðil sem við erum með. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar getur aðallega haft áhrif á hagkerfið á tvennan hátt, annars vegar með því að hafa stjórn á útgjöldum og hins vegar með skattheimtu. Ekki eru hins vegar öll útgjöld eins, og heldur ekki allir skattar. Sum útgjöld skapa verðmæti en önnur gera það ekki og sumir skattar eru hamlandi en aðrir eru hvetjandi. Til dæmis má nefna kolefnisgjald. Einhverjir myndu segja að kolefnisgjald sé hamlandi skattur en markmið þeirrar skattlagningar er í rauninni að úrelda kolefni og þar með skattlagninguna. Skattlagningin snýst um að láta mengun kosta og þau sem menga borga. Það er því hvati til að menga ekki og samfélag sem mengar ekki er bara betra samfélag en samfélag sem mengar. Svo einfalt er það. Skattlagning er efnahagslegt stjórntæki og það er áhugavert að pæla í því bara fræðilega eins og með nútímahagfræðipælingum hvernig í rauninni skattar virka á eiginlegt fjármagn. Í raun og veru er alveg jafngilt að horfa á skattlagningu sem svo að verið sé að eyða peningum úr hagkerfinu og útgjöld ríkisins skapa í rauninni peninga inn í hagkerfið á móti. Það er alveg jafngilt því að segja að það sé í raun og veru verið að taka fjármagn frá fólki til að setja í einhver verkefni, það munar í rauninni engu í samlíkingunni sem slíkri. En það lýsir í rauninni bara því hvernig peningar virka og hvernig ríkið á peninga og hvert andvirði peninga er og þess háttar. Það eru áhugaverðar pælingar þarna á bak við. Skattlagning hefur áhrif á verðmæti peninga með því einmitt að eyða peningum úr hagkerfinu. Með skattlagningu eykst andvirði þeirra peninga sem eftir eru. Ef ríkið tekur til sín peninga sem eiga að vera ákveðin ávísun á verðmæti í samfélaginu þá eykur það verðmæti afgangsins af fjármununum sem eru til skiptanna gagnvart þeim verðmætum sem eru til. En síðan kemur ríkið með útgjöld á móti til að blanda þar inn í og þá getur það valdið þenslu og ýmsu svoleiðis. Þess vegna hefur skattkerfið áhrif á það hvernig peningaflæði í hagkerfinu er með því að skattleggja laun, verslun, vörur, þjónustu, fjármagnstilfærslur og arðgreiðslur. Með því að ákveða hvar er verið að skattleggja, og hversu mikið er verið að hafa áhrif á það hvernig peningar flæða. Til dæmis getur lágur fjármagnstekjuskattur haft þau áhrif að í stað þess að arður af starfsemi sé greiddur sem launatekjur sé arður frekar greiddur sem fjármagnstekjuskattur. Þetta er alveg áhugavert því það má þá spyrja hvort skattkerfið sé sanngjarnt því þegar einhver er í þeirri aðstöðu með einhverja starfsemi sína að borga sér laun sem starfsmaður í þeirri starfsemi eða að sú starfsemi greiði arð til sömu manneskjunnar vegna ágóða þeirrar starfsemi, en það er mismunandi skattlagning af þessum tveimur mismunandi ráðstöfunum, annars vegar sem launatekjur eða hins vegar sem arður, og ef fólk getur valið að nota þá leið sem leiðir til þess að það sé borgaður minni skattur þá er það ekkert endilega rosalega sanngjörn leið til að hafa áhrif á hvernig skattkerfið sem slíkt virkar miðað við annað fólk sem hefur ekki sama tækifæri til þess að stunda starfsemi sína eða viðskipti þannig. Heimili geta ekki beint sett heimili sitt á kennitölu og sett öll matarinnkaup sem kostnað o.s.frv. og talið það á móti skatti o.s.frv. Það er ekki alveg þannig sem það virkar, því miður, kannski. Það er margt í skattkerfinu sem er ekki alveg jafnt. Af þeim sökum er einmitt nauðsynlegt að skoða hvar séu möguleikar til þess að svindla sig dálítið fram hjá því að greiða skatt á sama hátt og aðrir. En í þessu verðbólguástandi sem hefur varað í um tvö ár hefur ríkisstjórnin ekki beitt skattheimtu sem hagstjórnartæki, aðallega vegna þess að ég held að það samræmist ekki hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins. En það er ekki nóg að segja að skattar eigi að vera lágir af því að það útilokar í rauninni notkun á einu helsta hagstjórnartæki ríkisstjórnarinnar. Það er að vissu leyti skiljanlegt hins vegar að ríkisstjórnin forðist að nota skattkerfið sem hagstjórnartæki því að fólk hefur mjög sterkar skoðanir á skattheimtu en með því að breyta sem minnstu þar í eða bara með því að einbeita sér að því að hafa skatta lága þá er verið forðast óvinsældir vegna skattheimtu. Það er hins vegar ekki efnahagslega góð stefna af því að það er efnahagslega heilbrigt að skattkerfið virki til að koma í veg fyrir efnahagsbólur. Það er það sem gerist oft þegar það eru möguleikar til að fara á svig við skattheimtu sem sumir geta notfært sér en ekki aðrir. Það leiðir í rauninni til þess að tekjur ríkisins almennt séð minnka, sem dugar þá ekki fyrir þeim lögum og þeirri þjónustu sem er búið að samþykkja að eigi að veita. Þar af leiðandi þarf að hækka skatta á alla og það gerir það að verkum að það eru aðrir sem borga fyrir það að sumir eru að ná að svindla sig fram hjá kerfinu með löglegum holum eða meira að segja ólöglegum holum þegar allt kemur til alls. Við þurfum nefnilega að hafa skattkerfi og haga ríkisútgjöldum þannig að það sé efnahagslega heilbrigt á þann hátt að minnka líkur á efnahagslegum óstöðugleika til að efnahagskerfið virki einmitt fyrir alla en ekki bara suma. Því leggjum við fram nokkrar breytingartillögur til að laga aðeins augljósa galla. Til að byrja með leggjum við til að kolefnisgjald verði hækkað um 50% til að færa það nær markaðsvirði. Eins og er þá er það ekki þannig að þau sem menga borgi, það eru aðrir sem borga þar upp á milli þannig að mörg okkar borga fyrir þau sem menga. Þau sem menga eiga að greiða fyrir þá mengun. Það er einfaldlega sanngjarnt. Í öðru lagi er lagt til að skattrannsóknarstjóra verði veitt aukin heimild til að koma í veg fyrir skattsvik með útgáfu tilhæfulausra reikninga. Þetta er allt að koma með svo skömmum fyrirvara að þessi breytingartillaga verður lögð fram í 3. umræðu til að klára hana þar. Í þriðja lagi er lagt til að fjármagnstekjuskattur verði hækkaður í 30% til að loka fyrir þetta skattagat sem er á milli hátekjuskattsþrepsins og fjármagnstekjuskatts. Eins og er geta sumir komist hjá því að greiða hátekjuskatt með því að greiða sér arð í staðinn fyrir laun. Þessi breyting hefur nær eingöngu áhrif á efstu tekjutíund, alla vega miðað við gögnin eins og þau koma fram á tekjusagan.is. Það er lagt til líka að persónuafsláttur fjármagnstekna verði hækkaður á móti einmitt til þess að draga úr áhrifum þessarar hækkunar á alla aðra, þ.e. hækkaður upp í 400.000 kr. úr 300.000. Í fjórða lagi er lagt til að ónotaður persónuafsláttur fjármagnstekna verði hækkaður upp í 400.000 kr. á ári. Í fimmta lagi er lagt til að almennur tekjuskattur verði lækkaður og lög um sóknargjöld verði felld brott en trúar- og lífsskoðunarfélög geti ákveðið og innheimt félagsgjöld sín sjálf, ríkið þurfi ekki að innheimta þau gjöld fyrir félögin. Að lokum er lagt til að gjöld í gjaldskrá Samkeppniseftirlitsins vegna samrunamála verði hækkuð þannig að gjaldskráin endurspegli raunverulegan kostnað eftirlitsins vegna samrunamála. Með þessu móti má nýta þau úrræði sem löggjafinn hefur á sviði ríkisfjármála til að auka aðeins jöfnuð og stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Þetta er ekki allt sem þarf að gera en þetta er svona, eigum við að segja í áttina að því, þetta eru augljósu vandamálin.

Frú forseti. Mig langar hér við 2. umræðu um bandorminn svokallaða, sem ég slysast oft til að kalla hringorminn, að tala á almennum nótum og kannski ítreka að einhverju marki það sem ég sagði við 1. umræðu sem mér þykir upp á vanta í þessu frumvarpi sem hér liggur fyrir. Ég minni jafnframt á að það er annað mál sambærilegrar gerðar sem á eftir að klára áður en við komumst til 3. umræðu fjárlaga. Það eru miklu meiri tækifæri en stjórnarflokkarnir virðast átta sig á í því fólgnir að senda merki hvað varðar hvert ríkisstjórnin ætlar sér með ríkisfjármálin í gegnum krónutöluhækkanir, eða öllu heldur ekki krónutöluhækkanir, ef menn treystu sér til þess, eins og gert var í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks árið 2014, ef ég man rétt, þar sem tekin var prinsippákvörðun um það að hækka krónutölugjöld ekki neitt. Núna liggur fyrir meginákvörðun um að hækka krónutölugjöld um 3,5% og ég held, vitandi það að meiri hlutinn hér inni væri ekki tilbúinn að fara í að hækka krónutölugjöld ekki neitt, að þá hefði strax verið betri áferð á því að stilla gjaldahækkunina af miðað við 2,5%, sem er þá innan verðbólgumarkmiðs Seðlabankans, og senda þar með þau skilaboð út í samfélagið að ríkisstjórnin ætli að leggja sitt af mörkum í þessum efnum, því að ekki er það gert í gegnum 17 milljarða aðhaldið að neinu marki sem skilar fjárlögunum eingöngu á þann stað að vera talin hlutlaus í slagnum við verðbólguna, sem er auðvitað ótæk staða eins og við okkur blasir núna. Eins og við þekkjum og hefur auðvitað verið farið yfir óteljandi oft yfir hér í ræðum í tengslum við þetta mál og sambærileg mál þá eru þessi krónutölugjöld í hinum ýmsu lagabálkum; um umhverfis- og auðlindaskatta, gjöld af áfengi og tóbaki, ökutæki og eldsneyti, olíugjald, kílómetragjald, bifreiðagjald og svo mætti áfram telja. Allt telur þetta og setur þann takt inn í kerfið að hækkanir séu við hæfi um áramót. Þó að við blasi að þetta verði afgreitt með þeirri hækkun sem lögð er til að meginhluta varðandi 3,5% þá vil ég enn einu sinni ítreka að ríkisstjórnin var í dauðafæri til að leggja sitt á vogarskálarnar með því að nálgast krónutölugjöldin með öðrum hætti en hér er gert. Það er eitt og annað þessu til viðbótar sem ástæða er til að nefna hér. Það var mjög mikil hækkun fyrirhuguð á svokölluðu gjaldi á fiskeldi. Ég held að þar hafi menn stefnt í að ganga hraðar um gleðinnar dyr í skattalegu tilliti og gjaldatilliti en skynsamlegt er gagnvart ungri grein í vexti þar sem svo miklu skiptir að forsendur séu til að fjárfesta í besta búnaði til að tryggja rekstrarumhverfi og rekstrarhæfi þessara fyrirtækja, því að ef við göngum of hart fram í gjaldtökunni þá verður miklu erfiðara fyrir stjórnvöld og eftirlitsaðila að setja þrýsting á um að fjárfest sé í bestu tækjum og tólum til að eldið geti vaxið og dafnað og rekið með eins góðum hætti og mögulegt er í sátt við umhverfið og samfélögin. Ég held því að þetta sé skynsamleg afstaða efnahags- og viðskiptanefndar og fagna henni og tel blasa við að til framtíðar, eins og þessi starfsemi lítur út núna, verði tekjur hins opinbera, bæði beinar og óbeinar, af þessum rekstri umtalsverðar og miklu meiri og tryggari í raun ef starfseminni er gefinn kostur á að þroskast og vaxa þótt ekki væri nema með svipuðum hætti og í löndunum í kringum okkur sem lengra eru komin. En þetta var allt of langt gengið að mínu mati eins og tillagan lá fyrir sem hér var kynnt í upphafi og ég ítreka að ég fagna því að efnahags- og viðskiptanefnd hafi stigið a.m.k. skref til baka í þeim efnum. Þetta frumvarp og seinna frumvarp - þau gætu meira að segja verið þrjú ef ég man rétt. Eru þau ekki tvö, frumvörpin sem mætti fella undir hatt bandorma í þetta skiptið? Þau eru nátengd, vaxin saman við mjöðm með fjárlögum hvers árs og allt þarf þetta að skoðast heildstætt. Ég legg áherslu á það hér eins og á fyrri stigum að við förum okkur hægt hvað gjaldtökuheimildir varðar, reynum að halda gjaldtöku á atvinnulífið eins hóflegri og nokkur kostur er því að á endanum endar kostnaðurinn af þessum viðbótargjöldum auðvitað hvergi annars staðar en hjá neytendum, endakaupanda vöru. Með það í huga hefði ég talið að það væri skynsamlegt að færa 3,5% viðmiðið niður í 2,5% mörk Seðlabankans. Síðan ítreka ég að ég held að þetta sé skynsamleg nálgun hvað varðar hækkun gjalda á fiskeldið. Það eru auðvitað krúsidúllur hér sem snúa að ökutækjum og umferð. Þar verð ég að minna á að akstur og ökutæki eru mjög þungt skattlagðir skattstofnar og ég ítreka áhyggjur mínar af því að þau gjöld sem nú er verið að undirbyggja, m.a. með öðru frumvarpi sem er til meðferðar hér í þinginu, verði hrein viðbót á aðra gjaldtöku. Ég hef nefnt það stundum að það sé svona þrefalt stuðmannahopp fram undan hvað sérstaka gjaldtöku varðar, í fyrsta lagi gjaldtaka í tengslum við tafagjöld sem tengjast samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, síðan er sérstök gjaldtaka gagnvart þessum svokölluðu samvinnuverkefnum sem sex framkvæmdir falla undir og loks eru hugmyndir samgönguráðherra, innviðaráðherra eins og það heitir víst í dag, þess efnis að taka upp gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi, bæði þeim sem eftir á að bora og þeim sem þegar eru til komin. Mér hefur alltaf þótt sjónarmið ráðherrans í þeim efnum stangast á við hans eigin þar sem ráðherrann leggur núna til að gjald verði tekið í öllum göngum landsins, en hann hefur á fyrri stigum haldið því fram að sérstök gjaldtaka með veggjöldum komi ekki til greina nema þar sem vegfarendur eiga annan valkost. Í því samhengi hef ég hvergi séð neinar áætlanir uppi um að opna Óshlíðina aftur, svo dæmi sé tekið, og fleiri jarðgöng eru auðvitað þeirrar gerðar að önnur leið er ekki fær. Og raunverulega er ekki önnur leið fær lengur, t.d. í tengslum við Hvalfjarðargöng. Það er ekki valkostur fyrir alla þá umferð sem fer á milli Vesturlands og höfuðborgarsvæðisins á hverjum degi að keyra Hvalfjörðinn. Vegurinn ber það ekki og það eru einhver ómöguleiki í því fólginn að halda því fram að það sé raunverulega önnur leið, svo ekki sé nú nefnt það að siglingaleiðinni var auðvitað kippt úr sambandi þegar göngin opnuðu. Þannig að ég ítreka það hér að þótt ekki sé lengra gengið en þetta hvað það varðar að draga úr vexti krónutölutölugjaldanna þá held ég að við þurfum í næsta hring að sníða okkur sérstaklega stakk eftir vexti. Það er kannski eitt mál sem ég vil nefna sem ég geri árlega: Það er ekki eðlilegt að mínu mati að í 16. kafla, 22. gr., þar sem fjallað er um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, að þar sé þessi eina stofnun, held ég að ég fari rétt með, sem er í allt öðrum takti en aðrar stofnanir sem undir hið opinbera heyra. Það að Ríkisútvarpið fái bæði fulla krónutöluhækkun og síðan allar nýjar kennitölur landsins, lögaðila sem stofnaðir eru og því til viðbótar þjónustusamninginn, sem mig minnir að sé upp á sirka 175 milljónir á ári - þetta er allt annar tekjustrúktúr en blasir við öllum öðrum ríkisfyrirtækjum og -stofnunum. Þetta er hlutur sem mér finnst að við verðum að taka til gagngerrar endurskoðunar, þótt ég sé nú hóflega bjartsýnn á að það sé hreinlega hægt í núverandi stjórnarsamstarfi frekar en ýmislegt annað. En fjármögnun Ríkisútvarpsins og það að tekjustrúktúr þeirrar stofnunar sé með allt öðrum hætti og miklu tryggari hvað hækkun varðar, jafnvel þannig að það sé umfram raunhækkun bara þegar vel gengur í atvinnulífinu og fyrirtækjum fjölgar, það er staða sem getur ekki verið skynsamleg í neinu samhengi og við vitum það öll að ef við kæmum að hreinu blaði dytti engum í hug að stofna ríkisútvarp með þeim hætti sem stofnunin starfar í dag. Þetta vil ég bara að skilja hér eftir og vona að þessi atriði sem ég nefni hér verði tekin til ígrundunar fyrir næsta hring. En ég ítreka að ég fagna þeim breytingum sem lagðar eru til varðandi það að draga úr hækkun gjalds á fiskeldi. Þó að ég hafi ekki séð útfærsluna þá held ég að það sem lagt var upp með hafi verið allt of groddalegt og þá skipti engu máli hver afstaða fólks er til fiskeldisins, laxeldisins sem slíks því að þeir sem hafa efasemdir um þá starfsemi ættu líka að hafa efasemdir gagnvart því að ganga of hart fram í skattalegu tilliti vegna þess að það dregur úr getu starfseminnar, fyrirtækjanna til að byggja sig upp með öruggasta hætti umhverfislega séð sem kostur er á með nýjustu tækni og nýjustu lausnum. Þetta er það sem ég vildi skilja eftir hér við þessa 2. umræðu um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga, bandorminn svokallaða, og óska hv. efnahags- og viðskiptanefnd, góðs gengis með að klára málið.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2024, mál sem er oft kallaður bandormurinn og tillögurnar hér hafa bæði áhrif á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Teitur Björn Einarsson, er búinn að fara nokkuð vel yfir nefndarálit meiri hlutans og helstu atriðin þar en mig langar aðeins í upphafi til að fara almennt yfir stöðuna, hef reyndar gert það áður hér í umræðum um fjárlögin sem slík. Það eru auðvitað áskoranir sem blasa við í samfélaginu þó að það séu einnig jákvæð teikn á lofti. Við erum búin að vera hér að koma út úr heimsfaraldri Covid, stríð í Evrópu, það eru kjarasamningar fram undan og ýmsir óvissuþættir sem við þurfum að taka tillit til í allri þessari vinnu. Ég get alveg sagt það heiðarlega að þetta er ekki einfalt og þetta er ekki auðvelt en ég held að það sem liggur hér fyrir og nefndarálit meiri hlutans sé skynsamlegt og að það sé ágætt jafnvægi, nokkuð gott jafnvægi á milli tekju- og gjaldahliðar þessa máls. Svo að ég nefni það sérstaklega sem er mér hugleikið í þessu og ég held að hafi áhrif á stóru myndina þá eru það húsnæðismál hér á landi. Við erum að kljást við háa vexti og mikla verðbólgu sem við verðum að bera gæfu til að takast á hendur og ná niður eins fljótt og við mögulega getum vegna þess að það vita allir að það er eitt mesta hagsmunamál og kjarabót íslenskra heimila og fyrirtækja að ná niður vöxtum og verðbólgu. Um þessa staðreynd held ég að deili ekki nokkur maður þótt við kannski deilum um það hvernig og hvaða leið sé best til þess fallin að ná þessu markmiði. Ég held að það þurfi og megi taka ýmislegt til varðandi húsnæðismálin. Við verðum að bera gæfu til að byggja og anna eftirspurn á markaði og við megum aldrei, og þar hefur hæstv. innviðaráðherra lagt gott til, fara í þá stöðu aftur að vera með umframeftirspurn á markaði. Það leiðir til hás verðs sem ýtir undir og kyndir undir verðbólgu. Svo eru það kjarasamningar sem ég nefni hér og það er ýmislegt sem því tengist. Við verðum að ná, og þegar ég segi við þá er ég að tala um aðila vinnumarkaðarins og þeirra viðsemjendur, skynsamlegum kjarasamningum til lengri tíma til þess að koma hér á stöðugleika og einhverjum fyrirsjáanleika fyrir íslensk heimili og fyrirtæki til framtíðar. Það er mjög brýnt að mínu mati. Og þó svo að staðan sé sú að stjórnvöld sitji ekki við samningsborðið þá liggur það alveg fyrir, og við þekkjum það frá fyrri kjarasamningsgerð, að það er auðvitað lögð áhersla á það að stjórnvöld komi með einhverjum hætti að borðinu og verði þátttakendur í því að leysa þá hnúta sem þar myndast, ef svo má segja. Þar held ég að við komum að því að húsnæðismálin verði veigamikill þáttur ásamt því að þeir hópar sem verða hvað verst fyrir barðinu á háum vöxtum og mikilli verðbólgu verði sérstaklega varðir. Ég held það og veit og trúi að stjórnvöld munu rísa undir þeirri ábyrgð og koma að borðinu með skynsamlegar aðgerðir vegna þess að þetta er mjög brýnt og er okkar verkefni, sérstaklega í því ástandi sem við erum í í dag, að fylgjast með efnahagsástandinu, fylgjast með þróuninni og fylgjast með áhrifum sem háir vextir og verðbólga hafa á ákveðna hópa. Við þurfum að greina og bregðast við eftir því sem við á og þá jafnvel með sértækum aðgerðum fyrir þá hópa sem verða hvað verst úti. Ef ég leyfi mér að nefna það sem kemur fram í þessu frumvarpi sem ég tel einmitt styðja við þetta markmið þá er það þessi verðlagsuppfærsla krónutöluskatta. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að það verði 3,5% hækkun á svokölluðum krónutölusköttum í samræmi við það sem fram kemur í forsendum tekjuáætlunar fjárlagafrumvarpsins. Ef við förum aðeins yfir sviðið þá er áætluð 12 mánaða breyting á vísitölu neysluverðs yfir árið 2023 7,4% samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar, en þar er hins vegar gert ráð fyrir því að hækkun krónutöluskatta verði ekki meiri en sem nemur 3,5%. Þessi hækkun nær þá til gjalds á áfengi og tóbaki, bensín-, olíu-, kolefnis-, bifreiða- og kílómetragjalds ásamt gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjaldi. Þarna er um að ræða aðgerð stjórnvalda á tekjuhlið ríkisfjármálanna sem miðar að því að vinna gegn þeirri spennu sem hefur myndast í hagkerfinu, og ég hef rætt hér, og um leið styrkja tekjugrundvöll ríkissjóðs en án þess þó að vera of íþyngjandi fyrir almenning. Ég tel að þarna sé stigið mjög varfærið skref, hóflegt. Þessi 3,5% hækkun nær að mínu mati að vera það og því að vera ekki, þrátt fyrir að hér sé um hækkun að ræða, of íþyngjandi fyrir almenning í því ástandi sem við erum í í dag. Þarna er auðvitað fleira sem má taka tillit til og líkt og kemur fram í nefndarálitinu frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar þá er lögð til framlenging á bráðabirgðaákvæði um víxlverkun á greiðslum almannatrygginga og lífeyrissjóða. Þetta er eitt af því sem okkur verður að takast að koma í þessa varanlegu lausn en þar erum við að gera ráð fyrir því að bráðabirgðaákvæði um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða verði framlengt um eitt ár. Bráðabirgðaákvæðið hefur þau áhrif að óheimilt verður á árinu 2024 að láta almennar hækkanir sem kunna að verða á örorkulífeyrisgreiðslum samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð leiða til lækkunar á örorkulífeyri sjóðfélaga úr lífeyrissjóði. Það er, og það kemur fram í þeim umsögnum sem nefndinni bárust, stuðningur við þessa aðgerð en eins og fyrr segir er mikilvægt, og eitt af því sem meiri hluti nefndarinnar tekur til í þessu nefndaráliti, að það verði fundin framtíðarlausn á víxlverkun á greiðslum almannatrygginga og lífeyrissjóða. Mig langar að koma inn á tvennt í viðbót, jafnvel þrennt. Það er varðandi sóknargjöldin sem er eitt af þessum atriðum þar sem nefndin hefur ítrekað á liðnum árum þurft að stíga inn og hækka vegna þess að hækkunin í fjárlögum var tímabundin, eðli málsins samkvæmt, til eins árs. Í frumvarpinu sem lagt var fram var gert ráð fyrir því að krónutala sóknargjalda yrði 1.107 kr. á mánuði fyrir árið 2024 fyrir hvern einstakling 16 ára og eldri. Þar er um að ræða lækkun frá fyrra ári en á síðasta löggjafarþingi ákvað einmitt meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar að leggja til hækkun á sóknargjaldi og þá var gjaldið hækkað í 1.192 kr. Þrátt fyrir að skiptar skoðanir séu í samfélaginu og jafnvel inni á þingi um sóknargjöldin almennt þá tel ég nokkuð breiða samstöðu hér á þingi og í samfélaginu öllu um mikilvægi þeirra og mikilvægi þeirrar starfsemi sem þar fer fram. Þar er unnið mjög gott og gefandi starf. Kirkjan og sóknir þjóna fjölmennum hópi fólks í samfélaginu, bæði á erfiðum tímum og á gleðistundum. Ég tel og það er mín einlæga skoðun að við þurfum að vernda þetta og því hefur meiri hlutinn lagt til að krónutalan verði óbreytt frá fyrra ári, eða 1.192 kr. Um leið og við segjum þetta er jafnframt mikilvægt í þessu, og því er hreinlega beint til fjármála- og efnahagsráðherra og dómsmálaráðherra, að huga að því hvernig við getum komið þessu í varanlegt horf eða komið með varanlega útfærslu á tilhögun sóknargjalda í stað þess að vera hér með bráðabirgðaákvæði á hverju ári sem efnahags- og viðskiptanefnd þarf svo að stíga inn í og rétta af, ef svo má segja. En það erum við að gera hér aftur, enn og aftur. Ég tel það skynsamlegt og ekki bara skynsamlegt heldur beinlínis mikilvægt fyrir það starf sem þar er unnið. Síðan er það fiskeldisgjaldið sem formaður nefndarinnar, hv. þm. Teitur Björn Einarsson, er búinn að fara vel yfir. Mér finnst umræðan aðeins bera þess merki að hér sé um einhvers konar lækkun að ræða en málið er einfaldlega ekki þannig og ég tel ekki rétt að setja það fram með þeim hætti. Forsendur hafa einfaldlega breyst og það er verið að taka tillit til þess. Það er líka verið að taka tillit til þess frumvarps sem liggur nú fyrir í samráðsgátt frá hæstv. matvælaráðherra um framtíðarfyrirkomulag þessarar nýju atvinnugreinar. Það sem nefndin er að gera hér er að taka tillit til þeirra þátta. Nefndin er auðvitað, þrátt fyrir lækkun frá þeirri prósentutölu sem var lögð hér fyrir, 5%, sem hefði þýtt hækkun um 1,5% frá núverandi tölu, að leggja hér til hækkun um 0,8% á þessa atvinnugrein. Það er til komið vegna mikillar vinnu nefndarinnar og gagnasöfnunar vegna þess að það er einfaldlega svo að forsendur hafa breyst. Við sjáum það m.a. á því að áætlaðar framleiðslutölur eru misjafnar, hvort sem horft er til Matvælastofnunar, MAST, eða til fiskeldisfyrirtækjanna sjálfra. Þegar þetta er allt lagt saman er skynsamlegt að stíga þetta skref. Þetta er að mínu mati ásættanleg lausn og gefur greininni, þrátt fyrir að hér sé um hækkun að ræða, ákveðið svigrúm til að halda áfram að vaxa og dafna og fjárfesta. Það er mjög brýnt í nýrri atvinnugrein sem þessari að hún hafi það tækifæri að geta fjárfest í góðum búnaði, bestu tækjunum, mannskap, þekkingu o.s.frv. Ef við tökum þetta vil ég meina að við séum í raun að segja að við séum tilbúin að leggja niður atvinnugrein sem hefur breytt heilu byggðarlögunum hér um land allt, sérstaklega sé horft til Vestfjarða og Austfjarða. Fyrir mér væri það ekki ásættanlegt en ég styð auðvitað það sem fram kemur í þessu nefndaráliti, þá hækkun sem nefndin leggur til, vegna þess að ég trúi því mjög einlægt að þetta sem ég nefni hér varðandi fjárfestingar í tækjum, mannskap og þekkingu verði áfram til staðar. Í lokin vil ég nefna eitthvað sem hefur verið bitbein í langan tíma, þrátt fyrir að við séum með einstakt mál hér, en það eru tekjustofnar sveitarfélaga og það samtal sem hefur verið við ríkið um þessi mál í lengri tíma. Þar ber hæst og heyrist mest í opinberri umræðu varðandi fjármögnun á málaflokki fatlaðs fólks. Það er í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2024 gert ráð fyrir 6 milljarða kr. lækkun tekjuskatts einstaklinga vegna tilfærslu tekna til sveitarfélaga vegna reksturs málefna fatlaðs fólks. Á móti lækkun tekjuskatts er útsvarsprósentan sem sveitarfélögin fá að hækka um sömu krónutöluhækkun, eða um 6 milljarða kr. Þetta þýðir að þessir fjármunir skila sér til sveitarfélaganna í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og þetta þýðir að hámarksútsvar sveitarfélaga, sem í dag er 14,75%, hækkar um 0,23% samhliða lækkun tekjuskatts um samsvarandi hlutfall í öllum skattþrepum einstaklinga. Mér finnst mikilvægt að þessu sé haldið til haga. Virðulegur forseti. Þrátt fyrir að ég segi að þetta sé mjög jákvætt skref þá verðum við að fara að ræða það, sem er auðvitað stærri umræða sem hefur komið inn á borð Alþingis, af einhverri alvöru hvernig við ætlum að hátta tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í kjölfar þess að stórir málaflokkar hafa verið að færast yfir til sveitarfélaga. Ég ætla að leyfa mér að segja að þeir hafi ekki alltaf verið fullfjármagnaðir og það er einfaldlega vegna þess að þegar þjónustan er komin nær fólki þá eykst kostnaðurinn. Ég held að það sé gott, ekki í öllum tilfellum en í mörgum tilfellum, vegna þess að ef við horfum sérstaklega á þjónustu við fatlað fólk eins og hér er til umræðu þá held ég að það sé mikil samstaða um það í samfélaginu öllu, hvort sem það er inni á þingi eða í sveitarstjórnum eða annars staðar, að þjónusta fatlað fólk vel. Þetta snýst ekki um neitt annað en að bæta lífsgæði fólks og gera því kleift að vera raunverulegir þátttakendur í íslensku samfélagi, taka þátt í tómstundum, frístundum og bara í eðlilegu daglegu lífi. Þannig að ég held að þetta sé mjög gott skref. Það væri hægt að taka meira bæði úr frumvarpinu og nefndarálitinu en ég ætla að láta þetta gott heita, virðulegur forseti.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2023, í 2. umræðu. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins til að kynna frumvarpið. Eins komu fulltrúar heilbrigðisráðuneytisins, félags- og vinnumarkaðsráðuneytis auk dómsmálaráðuneytisins á fund nefndarinnar til að kynna breytingar á þeirra málefnasviðum og svara spurningum nefndarmanna. Frumvarpið byggist á 26. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, en þar kemur fram að ráðherra er heimilt, ef þess gerist, þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með öðrum úrræðum sem tilgreind eru í lögum. Alls er lagt til að heildargjaldaheimildir hækki um 83,5 milljarða, samanber töflu á bls. 42 í greinargerð frumvarpsins. Þar vega langþyngst 44 milljarðar kr. vegna endurmetinnar stöðu lífeyrisskuldbindinga. Vísitala lífeyrisskuldbindinga hefur hækkað umfram forsendur fjárlaga, m.a. í tengslum við kjarasamninga. Heildarlífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs nema meira en 1.100 milljörðum kr. og þannig geta hlutfallslega litlar breytingar á vísitölu leitt til hárrar gjaldfærslu. Þess má þó geta í þessu samhengi að mjög misjafnt er hvort aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við taki inn í sína reikninga lífeyrisskuldbindingar og ber að hafa það í huga í öllum samanburði. Næstmest vega 26,4 milljarðar vegna vaxtagjalda sem einkum skýrist af verðbótum verðtryggðra lána. Í forsendum fjárlaga er gert ráð fyrir 5,6% verðbólgu á árinu en nú er spáð að hún verði um 8,7%. Hvert prósentustig aukinnar verðbólgu leiðir til gjaldfærslu 6–6,5 milljarða í auknar verðbætur. Önnur tilefni vega mun minna en þau koma fram í töflu í frumvarpinu og nema alls tæpum 11 milljörðum. Þegar þessum 11 milljörðum er bætt við tillögurnar um vaxtagjöld og lífeyrisskuldbindingar er samtalan orðin um 83,1 milljarður kr., en allar aðrar tillögur nema samtals aðeins 2,1 milljarði. Í 24. gr. laga um opinber fjármál er tiltekið að gera skuli ráð fyrir óskiptum almennum varasjóði til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti. Varasjóður skal nema að lágmarki 1% af fjárheimildum fjárlaga og honum er ætlað að mæta frávikum frá launa-, gengis- og verðlagsforsendum fjárlaga. Tilgangurinn er að draga eins og kostur er úr notkun fjáraukalaga þess. Þetta eru sömu skilyrði og eiga við um þau tilefni sem falla undir 26. gr. laga um frumvarp til fjáraukalaga. Í fjárlögum ársins nam heimild almenna varasjóðsins samtals um 34,6 milljörðum kr. Áður en kom til vinnslu frumvarpsins var búið að ráðstafa 19,5 milljörðum, einkum vegna launahækkana. Við undirbúning frumvarpsins var ákveðið að ráðstafa 11,4 milljörðum til viðbótar. Munar þar mestu um 6,6 milljarða vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd og næst eru 1,5 milljarðar vegna kostnaðar við leiðtogafund Evrópuráðsins og 1,4 milljarðar vegna dómskrafna. Eftir standa um 3,8 milljarðar sem eru óráðstafaðir í almennum varasjóði fjárlaga og ekki gerð tillaga um nýtingu þess fjár en líklegt er að hluti þess nýtist vegna rekstrarkostnaður viðbragðsaðila á Suðurnesjum í kjölfarið jarðhræringa. Það er mikilvægt að hafa í huga að þó að aðstæður á Reykjanesi séu nú betri en óttast var á tímabili er ljóst að atburðurinn er enn í gangi og ekki ljóst hver endaútkoman verður. Því er mikilvægt að varasjóður geti mætt þeim aukalegu ófyrirséðu útgjöldum sem kunna að koma upp á síðustu dögum ársins 2023. Auk varasjóðs er gert ráð fyrir um 5 milljarða kr. sérstökum stuðningi við Grindavík eins og komið verður betur inn á hér á eftir. Í greinargerð með frumvarpinu er birt áætlun um afkomu líðandi árs. Hraður viðsnúningur er að verða í afkomunni til hins betra á síðastliðnu ári og þessu ári eftir mikinn halla bæði árið 2020 og 2021 sem leiddi af heimsfaraldri kórónuveiru. Þetta sést best í betri frumjöfnuði. Í fjárlögum ársins var áætlað að halli á frumjöfnuði yrði um 50 milljarðar kr. eða um 1,3% af vergri landsframleiðslu, en í greinargerðinni kemur fram að frumjöfnuður sé nú áætlaður jákvæður um 41,5 milljarðar sem er 92 milljarða kr. viðsnúningur frá fjárlögum. Á móti vegur reyndar að vaxtajöfnuður er lakari um 18 milljarða kr. vegna aukinnar verðbólgu. Heildarafkoman er áætluð neikvæð um 45 milljarða kr. í greinargerðinni. Meiri hlutinn hefur endurmetið afkomuspána í ljósi breytingartillagnanna sem lagðar eru til, auk þess sem arðgreiðslur verða lægri en áætlað var. Er nú áætlað að heildarafkoman verði neikvæð um sem nemur 54,7 milljörðum kr. eða 9,4 milljörðum lakari heldur en fram kemur í greinargerðinni. Heildarniðurstaðan er engu að síður 64,9 milljarða kr. betri afkoma heldur en áætlað var í fjárlögum ársins og því ber að fagna og staðfestir þróttinn í efnahagslífinu. Mikill munur er á þeim gjaldaheimildum sem lagðar eru til í frumvarpinu og áætlaðri útkomu ársins. Það skýrist af því að fjárlög og fjáraukalög eru sett fram með tveimur mismunandi reikningsskilastöðlum. Annars vegar er óskað eftir 83,5 milljörðum til hækkunar heimilda í frumvarpinu en endurmat á afkomu ársins miðar við gjaldahækkanir upp á 42,2 milljarða. Það munar um 41,3 milljarði og skýrist það nær alfarið af mismunandi bókhaldsmeðferð lífeyrisskuldbindinga. Endurmat á afkomuhorfum ársins er sambærilegt við 1. gr. fjárlaga þar sem hækkun eldri lífeyrisskuldbindinga er ekki gjaldfærð heldur færð um endurmatsreikning. Reikningsskilastaðall málefnasviða miðast hins vegar við gjaldfærslu þeirra og vegna þess er óskað eftir 43,9 milljarða kr. heimild vegna lífeyrisskuldbindinga. Meiri hlutinn hefur farið yfir tillögur um hækkun gjalda og ráðstöfun varasjóðs og tillögur um millifærslur milli málefnasviða og málaflokka og nefnir nokkur atriði í tengslum við þá vinnu í sínu nefndaráliti. Allmargar tillögur fela í sér millifærslur milli málefnasviða og málaflokka. Þetta verklag getur orkað tvímælis þegar um eðlisólík verkefni er að ræða. Við undirbúning frumvarpsins var ekki búið að lýsa yfir óvissustigi vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga. Strax og þær komu fram lýsti ráðherra því yfir að ríkissjóður yrði nýttur til þess að fjármagna óvænt útgjöld vegna jarðhræringa. Meiri hlutinn tekur heils hugar undir þær yfirlýsingar og nú liggur fyrir kostnaðarmat frumvarpa sem Alþingi hefur nú þegar samþykkt í tengslum við þrjú verkefni tengdum jarðhræringum. Fyrsta tillagan er um 2.700 millj. kr. hækkun á málaflokki 17.40 Varnir vegna náttúruvár, til byggingar varnargarðs við orkuverið í Svartsengi í þágu almannavarna. Markmiðið er að koma í veg fyrir að mikilvægir innviðir verði fyrir tjóni af völdum eldsumbrota á Reykjanesskaga. Önnur tillaga er um 2 milljarða kr. hækkun á málaflokki 30.10 Vinnumál og atvinnuleysi, vegna tímabundins stuðnings til greiðslu launa starfsfólks á almennum vinnumarkaði sem getur ekki gegnt störfum sínum þar sem starfsstöð þess er í Grindavík. Í áhrifamati frumvarpsins um tímabundinn stuðning til greiðslu launa fólks sem starfar í Grindavík er áætlað að stuðningurinn geti náð til 1.500 eða 2.000 einstaklinga og kostnaðurinn gæti verið á bilinu 960–1.400 millj. kr. á mánuði í aukaútgjöld ríkissjóðs. Gildissvið laganna er frá 11. nóvember 2023 til febrúarloka 2024 og því gætu um 1,6–2,4 milljarðar fallið á þetta ár. Þriðja tillagan er um 375 millj. kr. hækkun á málaflokki 31.10 Húsnæðismál. Hér er um að ræða tímabundið stuðningsúrræði til þriggja mánaða til að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfa að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkur vegna jarðhræringa. Í áhrifamati frumvarpsins um sérstakan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ kemur fram að kostnaður er áætlaður um 220–245 millj. kr. á mánuði. Samtals er óskað eftir rúmum 5 milljarða kr. gjaldaheimildum af þessu tilefni. Ekki liggja enn fyrir upplýsingar um viðbótarkostnað viðbragðsaðila. Bent er á að enn er til staðar um 3,8 milljarða kr. afgangur af almenna varasjóði fjárlaga og hugsanlega þarf að ganga á hann áður en árinu lýkur vegna viðbótarkostnaðar vegna jarðhræringanna, eins og ég kom inn á fyrr í minni ræðu. Einnig er gert ráð fyrir stuðningi við Grindavík í fjárlögum ársins 2024 en óvissa um stærðargráðu þess verkefnis gerir það að verkum að erfitt er að áætla fjármagn en ljóst að það getur orðið umtalsvert á næsta ári. Einnig er gerð tillaga um hækkun á málaflokki 12.10 Stjórnun landbúnaðarmála, vegna tímabundins aukins stuðnings við bændur. Tillagan byggist á niðurstöður starfshóps ráðuneytisstjóra sem skipaður var til að bregðast við erfiðri fjárhagsstöðu bænda en þó þannig að heildarfjárhæðin er hækkuð um 500 millj. kr. frá tillögum starfshóps sem miðuðust við 1.600 millj. kr. heildarstuðning, fer í 2,1 milljarð. Samkvæmt greiningum hópsins er vandinn mestur hjá nýliðum í landbúnaði og þeim sem staðið hafa í miklum fjárfestingum í greininni síðustu ár. Miðað er við að stuðningurinn einskorðist við þau bú sem uppfylla skilyrði búnaðar- og búvörulaga fyrir stuðningsgreiðslum í desember 2023. Fjárhæðin sundurliðast þannig að 600 millj. kr. flokkast sem nýliðunarstuðningur til að styrkja sérstaklega undirstöður rekstrar yngri bænda, enda hafa þeir staðið í hvað stærstum fjárfestingum. Þá fara 450 millj. kr. í fjárfestingarstuðning sem aftur skiptist í 386 millj. kr. vegna nautgriparæktar og 64 millj. kr. vegna sauðfjárræktar. Þá er gert ráð fyrir 450 millj. kr. viðbót í býlisstuðning samnings um starfsskilyrði í sauðfjárrækt. Loks er lagt til að 100 millj. kr. verði bætt við gripagreiðslur holdakúa í samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar. Til að koma enn betur til móts við erfiða stöðu í mjólkurframleiðslu hefur verið bætt við greiðslur vegna innveginnar mjólkur um 500 millj. kr. Með þessu er komið að nokkru til móts við þann halla sem myndast hefur á árinu 2023. Því er lagt til að horft verði til mjólkurframleiðslu fyrstu ellefu mánaða yfirstandandi árs við ákvörðun skiptingar þessara fjármuna en þó þannig að aðeins þeir sem skiluðu innveginni mjólk í nóvember 2023 eigi rétt á greiðslum úr þeim potti. Í minnisblaði matvælaráðuneytisins um aukninguna til bænda frá fjárlaganefnd kemur fram að áætlað er að 497 bú muni fá styrk vegna þessara breytinga. Þetta eru þeir bændur sem hafa lagt inn mjólk á tímabilinu janúar til nóvember 2023. Í sama minnisblaði kemur fram að miðgildi greiðslna yrði um 900.000 kr. á bú. Í tillögum meiri hluta fjárlaganefndar er nefnt að aðeins þeir sem lögðu inn mjólk í nóvember eigi rétt á greiðslu en er það gert til að tryggja að þeir sem hafa selt sig út úr greininni á árinu og voru ekki starfandi í nóvember 2023 fái ekki útgreiðslu heldur einungis þeir sem eru í rekstri nú. Tilgangurinn er að létta undir með þeim sem eru nú þegar í rekstri og hvatning til þeirra til áframhaldandi reksturs. Hér er líka gerð tillaga um 360 millj. kr. hækkun í málaflokki 09.20 Landhelgi. Tillögunni er ætlað að styrkja rekstur Landhelgisgæslunnar með því að koma í veg fyrir að uppsafnaður halli verði á rekstri stofnunarinnar í árslok 2023. Samhliða tillögunni leggur meiri hlutinn til að stefnumótun, árangursmælingar og fjárhagsgrunnur stofnunarinnar verði tekinn til endurskoðunar í tengslum við undirbúning næstu fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar. Mikilvægi Landhelgisgæslunnar er ótvírætt fyrir land og þjóð. Það er lykilatriði að rekstrargrunnur hennar sé tryggð til framtíðar og þann grun þarf að skoða í fjármálaáætlun. Með þessari breytingu er uppsafnaður halli Gæslunnar tekinn af og mun því Landhelgisgæslan byrja á núlli á næsta ári þar sem aðhaldskrafa Gæslunnar sem og sérstök aðhaldskrafa hafa verið teknar af í fjárlögum næsta árs og hefur stofnunin því um 240 millj. kr. meira fjármagn til umráða í upphafi nýs árs en gert var ráð fyrir. Alls hefur halli upp á um 600 millj. kr. verið tekinn af sem og bætt við þessum 240 millj. kr. inn í rekstur stofnunarinnar og eru þetta samtals um 840 millj. kr. sem koma til Landhelgisgæslunnar í fjárauka og fjárlögum. Loks eru gerðar tvær tillögur þar sem útgjöld eru hækkuð til samræmis við tekjuáætlun fjárlaga. Annars vegar er um að ræða 678 millj. kr. hækkun á málaflokki 17.30 Meðhöndlun úrgangs vegna leiðréttingar á áætlunum vegna Endurvinnslusjóðs og Úrvinnslusjóðs. Hins vegar er gerð leiðrétting á málaflokki 23.10 Sérhæfð sjúkrahúsþjónusta þar sem verið er að leiðrétta tillögu sem er í frumvarpinu og tengist slitum á félaginu Fjárföng ehf. sem er alfarið í eigu ríkissjóðs og er um að ræða 74,7 millj. kr. lækkun. Þar er verið að falla frá aukinni fjárfestingarheimild hjá Landspítalanum vegna kaupa á bifreiðum. Þess í stað mun spítalinn nýta fyrirliggjandi heimildir til kaupanna. Aðrar breytingartillögur skýrast ýmist af millifærslum eða breyttri hagrænni skiptingu. Að öllu samanlögðu gerir meiri hlutinn tillögu um 8.143 millj. kr. hækkun gjalda. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem hér hefur verið gerð grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Ég ætla að endingu að nota tækifærið og þakka að sjálfsögðu nefndarmönnum í atvinnuveganefnd - nei, í fjárlaganefnd kærlega fyrir samstarfið og að sjálfsögðu eiga nefndarmenn í atvinnuveganefnd allt hið besta skilið líka. Ég þakka fyrir gott samstarf í nefndinni og góðar umræður um þetta nefndarálit og ég hlakka til að eiga orðastað við þingmenn hér á eftir og hlusta á umræður.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir framsöguna á nefndaráliti meiri hlutans. Mig langar að spyrja varðandi fjáraukalögin. Ég lít þannig á fjáraukalög að núna sé þetta vegna óhjákvæmilegra, ófyrirséðra og tímabundinna framlaga, eins og segir í ákvæðinu í 26. gr. um fjáraukalögin, frumvarp til fjáraukalaga, og þetta er mjög svipaðs eðlis og varasjóðurinn. Ég er þeirrar skoðunar að það megi meta gæði fjárlaga þessa árs út frá því hvernig fjáraukalögin eru nema það komi eitthvað mjög óvænt upp á. Það hefur vissulega komið eitthvað mjög óvænt upp á þessu ári sem eru umbrotin, náttúruhamfarirnar, jarðskjálftarnir á Reykjanesskaga og ég ætla bara að byrja á að spyrja varðandi það sérstaklega. Nú kemur fram í nefndarálitinu að það eru í almenna varasjóðnum 3,8 milljarðar og við erum hérna að veita í fjáraukalögum rúma 5 milljarða til varnar náttúruvánni á Reykjanesi, til vinnumála og húsnæðismála líka. Eins og ég skil og les lög um opinber fjármál þá hefði átt að taka fyrst úr almenna varasjóðnum. Er búist við því að það muni eitthvað gerast frá 12. desember til ársloka sem kalli á það að við séum með 3,8 milljarða í almenna varasjóðnum? Af hverju er hann ekki tæmdur þannig að það komi minna inn í fjáraukann? Ég hef alltaf haldið að við ættum að nota útgjaldasvigrúmið og svo almenna varasjóðinn og fara svo í frumvarp til fjáraukalaga til að mæta óvæntum útgjöldum, bara svo ég skilji það rétt. Ég vil líka taka undir það sem kemur fram hjá hv. formanni fjárlaganefndar og stendur í meirihlutaálitinu, að bæta megi verulega áætlanagerð fjárlaga. Það kemur líka fram að það þurfi að bæta áætlanagerð fasteignaverkefna í framtíðinni. Ég get ekki annað séð en að áætlanagerð fjárlaga þurfi að bæta þegar ég horfi á frumvarpið að hluta til hér.  
             Þriðja spurningin lýtur að því hvort hann gæti fjallað aðeins nánar um það hvernig - 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Í upphafi ætla ég að lýsa því yfir að það er ómögulegt að svara þessum þremur spurningum á tveim mínútum  Varðandi áætlanagerðina er það þannig að ég er sammála hv. þingmanni um að við getum alltaf gert betur í áætlanagerð og eigum að gera betur. Ég er hins vegar 

Virðulegur forseti. Það sem gagnrýni mín lýtur að varðandi það að almenni varasjóðurinn skyldi ekki hafa verið tæmdur fyrst þegar það eru 3,8 milljarðar í afgang í honum er að það segir í lögum um frumvarp til fjáraukalaga að það megi beita fjáraukalögum, beita frumvarpi til fjáraukalaga ef ekki er unnt að bregðast við með úrræðum sem tilgreind eru í lögum um opinber fjármál. Ég lít því á það þannig að við eigum að nota varasjóðinn fyrst, tæma hann og þá er búið að nota þau úrræði sem tilgreind eru í lögunum. Svo getum við líka notað útgjaldasvigrúmið og þegar það er búið getum við farið og skoðað fjáraukann. Ég hef gagnrýnt það varðandi lögin um innviði á Reykjanesi að þar var settur skattur á almenning sem tekur gildi 1. janúar og svo erum við með þetta í fjáraukanum líka, þannig að það er sú skattlagning sem er þar undir sem er raunverulega verið að nota. En það er gott að við erum sammála um að það þurfi að bæta áætlanagerðina og ég tel að þetta ætti að koma inn varðandi endurskoðun á lögum um opinber fjármál sem ég var að nefna hér og líka það að mikið af þessu bætir áætlanagerð fram í tímann, sem fjárlög eru. Varðandi bændurna, sem er mjög mikilvægt að fái stuðning á þessum tímum mikillar verðbólgu og mikils fjármagnskostnaðar - og ég veit að við munum fjalla um þetta, eða vonandi, í nefnd núna eftir þessa umræðu hér: Ef ég skil það rétt munu allir kúabændur fá 500 milljónir og það eru þá þeir sem leggja inn mjólk, innvegna mjólk, en það er ekki greiðslumark. Eru einhver rök fyrir því að það var valin sú leið að taka með 4. gr., minnir mig, búvörusamningsins sem er innvegin mjólk en ekki greiðslumarkið, að miða við greiðslumarkið? Og annað um sauðfjárbændurna og ég ítreka þá spurningu: Nær þetta alveg utan um alla sauðfjárbændur, þessi peningur sem er settur í þá? Munu allir kúabændur fá bætur? Þeir sem hafa lagt inn innvegna mjólk núna í nóvember 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Varðandi varasjóðinn og hvort við hefðum átt að tæma varasjóðina eða ekki þá skil ég alveg hvaðan hv. þingmaður kemur í þessu máli og hef ákveðna samúð með hans sjónarmið í þessu. Mín persónulega skoðun er hins vegar þessi, og það var það sem ég var að reyna að koma að í mínu fyrra andsvari: Við erum á þeim stað núna að við erum inni í miðjum viðburði á Reykjanesi. Hvernig árið endar liggur ekki fyrir, hvaða kostnaður mun verða til á Reykjanesi vitum við ekki. Þess vegna er skynsamlegt að við séum með sjóð sem er tilbúinn á árinu 2023 að bregðast við því og þeim tilkostnaði sem út af stendur. Kostnaður viðbragðsaðila vegna ársins 2023, aukakostnaður björgunarsveita, lögreglu, almannavarna, Landhelgisgæslunnar, Veðurstofu Íslands og fleiri aðila sem hafa komið að þessu risastóra verkefni, liggur ekki fyrir. Það kemur fram í frumvarpinu. Þessi kostnaður verður dreginn úr varasjóðnum. Þess vegna er ekki skynsamlegt að tæma sjóðinn fyrr en við erum búin að átta okkur á umfangi ársins 2023 á Reykjanesi. Það er bara það sem ég hef verið að nefna og það finnast mér vera rökin í málinu. Varðandi bæturnar þá er þetta er sú leið sem var valin. Það hefði verið hægt að fara aðrar leiðir en þetta er sú leið sem var valin. Hún dreifist á alla bændur og miðgildi styrksins, eins og ég kom að áðan, 

Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar út í stóru myndina því að hérna er verið að leggja fram frumvarp um aukin útgjöld ríkissjóðs um rúmlega 80 milljarða kr., 80 milljarða sem bætast við eftir að fjárlagafrumvarp ársins í ár hafði farið í gegnum vinnu allt haustið inni í fjárlaganefnd, í 1. 2. og 3. umræðu, og útgjöldin hækka engu að síður núna þegar við erum að ræða um fjárauka um rúmlega 6%. Svona í samhengi við skynsemi og ábyrgð og aga í fjármálum, deilir formaður fjárlaganefndar áhyggjum mínum af því að þetta sé staðan? Tekjur eru vissulega að aukast mjög mikið en það breytir ekki því að samt eru skuldir ríkissjóðs að aukast á milli ára. Ég held að við höfum öll skilning á því að það voru miklar lántökur í tengslum við heimsfaraldur og þingið, vil ég leyfa mér að segja, algerlega sameinað í því að fara í lántökur á þeim tíma. Eftir stendur samt að lántökur voru veruleiki þessarar ríkisstjórnar fyrir heimsfaraldur og ætla að vera það eftir. Getum við ekki gert betur en svo að koma hérna með útgjöld sem hækka um meira en 6% þrátt fyrir að aðstæður séu þær sem þær eru, því að tekjurnar eru vissulega að sturtast inn í ríkissjóð?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Það er alveg rétt að ef við skoðum stóru myndina þá er hún sú að þessi fjáraukalög sem við erum að ræða um hér gera ráð fyrir 64,9 milljörðum kr. betri afgangi ríkissjóðs en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Tæplega 65 milljarða betri árangur, það er jákvætt. Það er hins vegar margt sem er vekur áhyggjur okkar sem erum að vinna með þessi fjárlög alla daga. Stærsti einstaki þátturinn í því er náttúrlega bara verðbólgan sem er að stríða okkur og hefur verið þrálátari en við vorum með væntingar til í þessu frumvarpi og það kemur alveg fram í þessum fjárauka að hún er að valda okkur óleik. Við erum með 44 milljarða aukningu í lífeyrisskuldbindingu. Þetta eru bara risatölur. Við erum að setja 25 milljarða í byggingu á nýjum Landspítala á næsta ári sem okkur finnst vera ofboðsleg fjárfesting, stærsta fjárfesting sem við höfum ráðist í. Svo erum við að ræða hér um 44 milljarða sem kemur sem aukalífeyrisskuldbinding á ríkissjóð á næsta ári, sem er reyndar ekki til útgreiðslu en kemur inn í reikninginn. Þannig að jú, ég hef áhyggjur af þessu, auðvitað höfum við öll áhyggjur af þessu, en ég held samt sem áður og hef þá trú, miðað við þær tekjur sem ríkissjóður hefur verið að fá, aukninguna á tekjunum og þá þróun að vonandi erum við á niðurleið með verðbólguna og vaxtastigið í landinu, að við munum ná þokkalega góðri lendingu á næsta ári, seint á næsta ári. En áhyggjurnar eru þarna samt og skuldirnar eru áhyggjuefni og ég held að það hljóti að vera 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar kærlega fyrir svörin. Ég er ánægð að heyra að hann skuli deila þessum áhyggjum því að þegar halli er veruleiki ríkisins til margra ára þá hefur það í för með sér afleiðingar fyrir næstu kynslóðir og þannig viljum við ekki halda á málum. Það situr dálítið í mér að hafa upplifað það í fjárlaganefnd að heyra það sem kemur hérna fram í gögnum málsins, að það eru boðaðar verulegar áframhaldandi lántökur á næsta ári. Það er því áhyggjuefni að þær tekjur sem eru verið að koma með núna skuli ekki nýtast betur til að greiða niður skuldir. Hitt er síðan varðandi verðbólguna að auðvitað er rétt að hún setur strik í reikninginn en í því samhengi þá bítur það okkur sjálf hérna inni, Alþingi og ríkisstjórnina kannski sérstaklega því að þetta er jú verk meiri hlutans, ef við tökum ekki markviss skref í baráttunni gegn verðbólgu. Það er áhugavert að hugsa til þess hvaða áhrif verðbólgan er að hafa á ríkissjóð sjálfan. Við erum hér alla daga að tala um það hver áhrifin eru fyrir heimilin í landinu, heimilin sem veikast stóðu fyrir, og standa, fyrir fyrirtækin, en þegar við skoðum hvað hækkandi vaxtastig gerir vaxtakostnaði ríkisins sjálfs ættum við að sjá það og upplifa að ávinningur okkar er mjög augljós af því að ná tökum á verðbólgunni og að við séum ekki að horfa upp á rúmlega 100 milljarða á ári í vaxtakostnað, 117 milljarða. Ef við síðan setjum það í samhengi við þær tölur sem formaður nefndarinnar nefnir hér, t.d. um innspýtingu, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir síðara andsvar. Og já, það væri kjánaskapur að halda einhverju öðru fram og óábyrgt að standa hér í þessum ræðustól og segjast ekki hafa áhyggjur af hækkandi skuldastöðu. En ég held að það sé mikilvægt að við áttum okkur líka á því að þó að það sé rétt sem hér kom fram hjá hv. þingmanni um að skuldasöfnunin hafi verið byrjuð fyrir Covid þá fórum við hér saman, þingheimur, og kusum um þær aðgerðir og aðgerðapakka sem voru ætluð til þess að bjarga íslensku efnahagslífi, heimilum og fjölskyldum og sem kostuðu ríkið yfir 300 milljarða. Auðvitað var það ljóst þegar þingheimur greiddi atkvæði um það að við þyrftum að borga þessar skuldir til baka og að þær myndu hækka skuldahlutföll ríkisins og skuldir ríkisins. En það verður líka að horfa aðeins á heildarmyndina og hvað við erum búin að ganga í gegnum sem þjóð og miðað við það, miðað við þau áföll sem hafa gengið yfir okkur á síðustu árum, hvort sem það er Covid, Úkraínustríðið með aðfangahækkunum, núna síðast Grindavík, þá held ég samt sem áður að við séum á góðri leið. Ég veit að okkur greinir á um það í þessum þingsal að einhverju leyti en ég held að stóra myndin sé sú að við erum að klóra okkur í gegnum þetta. Það eru vissulega miklir óvissuþættir á næsta ári, ég nefni hérna kjarasamninga sem munu hafa mikil áhrif á það hvernig vaxtastig og verðbólga þróast í landinu. Ég vonast bara til þess að við berum öll gæfu til að koma saman í samstilltu átaki í því að ná verðbólgu niður á næsta ári, sem er lykilatriði fyrir ríkissjóð, lykilatriði, og heimilin í landinu. Svo get ég ekki látið hjá líða hér í lok þessara andsvara 

Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu til fjáraukalaga fyrir árið 2023, sem nú er brátt á enda, er fjallað um þær breytingar sem gera þarf á útgjaldaheimildum ríkissjóðs frá þegar samþykktum fjárlögum. Í 1. mgr. 26. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, segir um frumvarp til fjáraukalaga að ráðherra sé heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum um opinber fjármál. Þetta síðasta atriði er mjög mikilvægt, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim auknu fjárútgjöldum með þeim úrræðum sem tilgreind eru í lögunum. Til að tryggja aga í ríkisfjármálum þarf að rökstyðja í frumvarpi til fjáraukalaga að ekki hafi verið unnt að bregðast við með öðrum hætti en með nýtingu heimildar ráðherra til að leggja fram það frumvarp. Nokkrar leiðir eru færar til að mæta óvæntum útgjöldum á annan hátt. Hér kemur fyrst til skoðunar útgjaldasvigrúm hvers fjárlagaliðar í fjárlögum þess árs sem fjáraukalög ná til og eftir það nýting fjármuna úr almenna varasjóðnum á fjárlagaárinu. Við erum því annars vegar með útgjaldasvigrúm og hins vegar almennan varasjóð til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins. Í 24. gr. laga um opinber fjármál er fjallað um almenna varasjóðinn, A1-hluta, en bæði það ákvæði og ákvæðið um frumvarp til fjáraukalaga kveða á um að varasjóði annars vegar og fjáraukalögum hins vegar sé ætlað að bregðast við ríkisútgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg og sem ekki er hægt að bregðast við með öðrum hætti. Ég tel mjög mikilvægt áður en frumvarp til fjáraukalaga er lagt fram að það séu færð rök fyrir því af hverju ákveðnir gjaldaliðir eru í fjáraukalögum og þá með hliðsjón af því sem ég hef hér sagt, að ekki hafi verið unnt að bregðast við með öðrum hætti, þ.e. ekki með útgjaldasvigrúmi og almenna varasjóðnum. Þau málefnasvið sem óskað er eftir auknum fjárheimildum til í frumvarpinu eru heilbrigðismál, mennta- og menningarmál, umhverfis-, orku- og loftslagsmál, samgöngu- og fjarskiptamál, almanna- og réttaröryggismál og önnur málefnasvið, sem tilheyra málefnasviðum 1–4, 6, 8, 10, 12–14, 16 og 34–35. Í umfjöllun um þessi málefnasvið er ekki fjallað um hvort útgjaldasvigrúm hafi verið tæmt eða hvort leitað hafi verið í almenna varasjóðinn, eða það sem mest er um vert, hvort hinar auknu fjárheimildir séu til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, líkt og ákvæði 26. gr. laga um opinber fjármál gerir skýra kröfu um. Það er miður. Frumvarpið ber merki um skort á aga í stjórnun opinberra fjármála. Mikilvægt er, svo við getum haft þennan aga, að við förum eftir skýrum lagaákvæðum um lög um opinber fjármál. Það er sá lagarammi sem okkur ber að vinna eftir í fjárlaganefnd og líka fjármálaráðherra og í þeim málum sem lögð eru fyrir Alþingi til samþykktar sem varða auknar fjárheimildir. Það er mjög mikilvægt að við förum eftir skýrum lagatexta hvað það varðar, orðanna hljóðan, og það sé rökstutt hvaða fjárheimildir er verið að fara fram á í fjáraukalögum. Við náum aldrei þessum aga ef við förum ekki sjálf eftir þeim reglum sem við setjum okkur. Í frumvarpinu er lagt til að fjárheimildir ríkissjóðs verði auknar um heila 83,5 milljarða kr., eða um 6,3% frá þegar samþykktum fjárheimildum. Það er verið að auka fjárheimildir ríkissjóðs um 83,5 milljarða. Þetta eru gríðarlegar fjárhæðir í samhengi fjárlaga. Vaxtagjöld ríkissjóðs reyndust 26 milljörðum kr. hærri en áætlað var og lífeyrisskuldbindingar jukust um 44 milljarða kr. umfram áætlun fjárlaga. Þá eru aðrar breytingar á frumgjöldum áætlaðar 13 milljarðar kr. Þetta eru háar tölur. Heildartekjur voru einnig 116 milljörðum kr. hærri en í samþykktum fjárlögum. Þar af aukast skatttekjur og tryggingagjöld um 101 milljarð kr. Af einstökum sköttum aukast tekjur af tekjuskatti lögaðila mest frá áætlun fjárlaga eða um 29 milljarða kr. Þrátt fyrir þetta aukast skuldir ríkissjóðs á milli ára. Við erum að auka heildartekjur um 116 milljarða kr. frá samþykktum fjárlögum en samt aukast skuldirnar á milli ára. Heildarskuldir ríkissjóðs eru í árslok 2023 áætlaðar um 1.706 milljarðar kr. en voru áætlaðar 1.560 milljarðar kr. í fjárlögum fyrir árið 2023. Hækkunin nemur 146 milljörðum kr. Við erum að hækka heildarskuldir ríkissjóðs í ár um 146 milljarða kr. Áætlað er að skuldir ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu verði 32,7% af vergri landsframleiðslu í árslok 2023 sem eru óbreyttar horfur frá fjárlögum fyrir árið 2023. Þetta eru óbreyttar horfur þrátt fyrir að 116 milljörðum meira komi í kassann en áætlað var. Áætlað er að halli ríkissjóðs verði í ár um 45 milljarðar kr. eða 1,1% af vergri landsframleiðslu. Það er ríflega 74 milljörðum kr. eða 1,9% af vergri landsframleiðslu betri afkoma en búist var við í áætlun fjárlaga. Hallinn á ríkissjóði og skuldir eru því ekki á réttri braut. Við erum ekki á réttri braut hvað varðar halla á ríkissjóði og skuldir. Stóraukin vaxtabyrði ber þess merki og sýnir að greiða þarf niður skuldir eigi ekki að stefna í óefni. Við verðum að fara að greiða niður skuldir svo ekki stefni í óefni hvað varðar vaxtabyrði. Verðbólgan hefur sýnilega sett strik í ríkisreikninginn. Með hækkandi vaxtastigi aukast vaxtagjöld ríkissjóðs sem og lífeyrisskuldbindingar. Það er hagur okkar allra að ná tökum á verðbólgunni. Á þessu ári er útlit fyrir að vaxtagjöld ríkissjóðs verði 106 milljarðar kr. Á næsta ári er útlit fyrir að þau aukist og verði 117 milljarðar kr. Vaxtagjöldin eru bara að fara að aukast, úr 106 milljörðum í 117 milljarða kr. Eins og staðan er nú fer tíundi hluti allra tekna ríkissjóðs í vaxtagreiðslur. Ef ekkert verður aðhafst mun það hlutfall aukast. Gríðarlega mikilvægt er því að draga úr skuldum ríkissjóðs. Ein helsta breytan í þjóðhagkerfum er hvort hið opinbera í hverju landi geti staðið undir eigin skuldbindingum og staðið við eigin fjárhagsáætlanir. Slíkt getur haft mikil áhrif á efnahagslífið. Þær breytingar sem hér hafa orðið, sem ég hef rakið hér, benda til að fjárhagsáætlanir okkar þegar kemur að fjárlögum ríkissjóðs séu ekki að standast nægilega vel. Við þurfum að bæta áætlanagerð þegar kemur að fjárlagagerð og fjárlögum næsta árs. Í frumvarpinu er fjallað um hugsanleg áhrif jarðhræringa á Reykjanesskaga á fjárhag ríkissjóðs. Þar er nefnt að svigrúm sé til staðar í almennum varasjóði að umfangi 3,8 milljarðar kr. Nú liggur fyrir að útgjöld ríkissjóðs munu aukast á þessu ári vegna jarðhræringanna og er þegar gert ráð fyrir auknum útgjaldaheimildum, þar af 2,7 milljörðum kr. vegna varnargarðs, 2 milljörðum kr. vegna tímabundins stuðnings til greiðslu launa og 375 millj. kr. vegna húsnæðisstuðnings. Það er afar mikilvægt að samfélagið styðji við bakið á Grindvíkingum á þessum erfiðu tímum en ríkisstjórnin getur ekki réttlætt aukna skattheimtu, þegar fé er til í hinum almenna varasjóði, til nákvæmlega þeirra verkefna sem skattinum er ætlað að standa undir. Fyrr í haust var lagður á nýr skattur á almenning sem sagður var nauðsynlegur til að greiða fyrir varnargarðinn í kringum Svartsengi. Voru lög um hann samþykkt með hraði, frumvarpið var rætt við þrjár umræður samdægurs og loks samþykkt um kvöldið. Framkvæmdir um vernd hinna mikilvægu innviða voru þegar hafnar á Reykjanesskaga við samþykkt laganna en hin nýja skattheimta hefst ekki fyrr en um áramót, 1. janúar 2024. Hér var því nýr skattur keyrður í gegn með offorsi og að ósekju. 1. minni hluti ítrekar stuðning við allar aðgerðir sem miða að því að aðstoða Grindvíkinga á þessum erfiðu tímum en beinir því til ríkisstjórnarinnar að klæða ekki ótengda skattlagningu í búning stuðningsaðgerða. Það er mikilvægt. Í frumvarpinu er lögð til fjárheimild vegna eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega að fjárhæð 66.381 kr. en sams konar eingreiðsla hefur verið afgreidd í fjáraukalögum síðustu þrjú ár. 1. minni hluti fagnar því að samstaða hafi náðst á Alþingi um þennan mikilvæga stuðning en leggur jafnframt áherslu á að þeir ellilífeyrisþegar sem lökust hafa kjörin fái einnig sambærilegan stuðning. Hér er um mikið réttlætismál að ræða. Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, hefur lagt fram breytingartillögu þess efnis. Tillagan boðar að þeir ellilífeyrisþegar sem hafa tekjur undir frítekjumörkum laga um almannatryggingar, þ.e. svo lágar tekjur að þeir fá greiddan óskertan lífeyri almannatrygginga, fái greidda eingreiðslu að sömu fjárhæð og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar. Samkvæmt Tryggingastofnun ríkisins myndi eingreiðslan ná til 2.135 manna, þar af 1.007 öryrkja, sem fá nú greiddan ellilífeyri í stað örorku almannatrygginga. Vert er að benda á að þegar öryrkjar ná 67 ára aldri verða þeir fyrir tekjuskerðingu vegna þess að aldursviðbótin svokallaða fellur niður. Hér er því um að ræða hóp sem svo sannarlega þarf á þessari aðstoð að halda. Þetta eru ekki stórar fjárhæðir í samhengi fjáraukalaganna, aðeins 142 millj. kr. sem þarf svo að hægt verði að veita rúmlega 2.000 fátækum eldri borgurum lífsbjörg. Við getum sett þessa fjárhæð í samhengi. Ég veit ekki betur en að Morgunblaðið hafi fengið 107 millj. kr. fjölmiðlastyrk og hér erum við einungis að tala um 142 millj. kr. sem myndu skipta sköpum fyrir þessa rúmlega 2.000 fátæku eldri borgara. Vert er að benda á að þetta eru að stórum hluta konur sem voru ekki úti á vinnumarkaðnum því þær voru að sjá um heimili og börn fyrir nokkrum áratugum síðan. Það er gríðarlega mikilvægt að við komum til móts við þennan hóp líkt og við höfum gert við öryrkja. Þetta snýst líka um jafnræði. Það að verða allt í einu 67 ára á ekki að þýða það að þú fáir ekki desemberuppbót og þetta er hópur sem verður fyrir tekjuskerðingu eins og hér hefur komið fram. Við í Flokki fólksins viljum einnig leggja fram breytingartillögu þess efnis að greiddur verði upp rekstrarhalli SÁÁ, en samtökin starfa samkvæmt þjónustusamningi við Sjúkratryggingar Íslands sem þarfnast gagngerrar endurskoðunar. Til þess að uppfylla þjónustukröfur samningsins þurfa SÁÁ að greiða með rekstrinum um 400 millj. kr. á ári. Það er með öllu óásættanlegt að ríkið sé í raun að kaupa sjálfsagða heilbrigðisþjónustu af almannaheillasamtökum á undirverði. Við leggjum einnig til að veittar verði 150 millj. kr. til góðgerðafélaga sem annast matarúthlutanir. Fátækt fólk finnur verulega fyrir hækkandi verðlagi og sérstaklega um jólin. Því er útlit fyrir mikla aðsókn til þeirra góðgerðafélaga sem veita fólki stuðning í formi matargjafa og úthlutunar á annars konar nauðsynjavörum í aðdraganda jóla. Ég vænti þess að þingheimur taki vel undir þessa breytingartillögu um að veittar verði 150 millj. kr., sem er ekki stór peningur í samhengi fjárlaga, hvað þá fjáraukalaga. Mig langar aðeins að fjalla um þær breytingartillögur sem meiri hlutinn hefur lagt fram og þá sérstaklega þær sem snúa að bændum. Hér er um mikilvæga aðstoð til bænda að ræða sem lýtur að gríðarlegri hækkun á fjármagnskostnaði. Við búum við umhverfi þar sem stýrivextir eru 9,25% sem er algjört einsdæmi í þróuðu vestrænu ríki og ég tel að það megi rekja m.a. til hinna verðtryggðu lána og þess að mörg húsnæðislán eru með bundnum vöxtum til lengri tíma. Stýrivextir bíta einfaldlega ekki á þannig lán. Það sýnir ákveðinn kerfisgalla hjá okkur í fjármálakerfinu og stjórn þess. Þetta tengist líka miklum hækkunum og stöðu bænda og ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að fara í gagngera endurskoðun á búvörusamningunum. Við eigum við svokallað strúktúrvandamál að etja þegar kemur t.d. að sauðfjárbændum. Hér er um mikilvægan stuðning að ræða og er raunverulega vegna þess ástands sem hér ríkir en þetta er ekki til framtíðar. Það verður að fara í heildarendurskoðun þar sem tekið er tillit til byggðasjónarmiða, búskapar í dreifbýli og þess að sauðfjárræktin er gríðarlega mikilvæg í strjálbýlustu svæðum landsins sem og hefðbundinn búskapur og það þarf að miða við fjölskyldubúið sem við höfum styrkt hér undanfarna áratugi. Ég tek undir þessa tillögu. Ég hef lokið máli mínu en formaður flokksins, Inga Sæland, mun mæla fyrir breytingartillögunni sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp vegna þess að ég las nefndarálit hv. þingmanns þar sem hann fjallar m.a. stuttlega um að þetta frumvarp beri þess merki að það vanti upp á aga í stjórn opinberra fjármála og hann rökstyður það með því að það sé verið að auka fjárheimildir töluvert mikið og að sú aukning sé ekki öll vegna óvæntra eða ófyrirséðra útgjalda. Hann nefnir vaxtakostnað ríkisins sömuleiðis, hvað hann er að bólgna upp, sem hefur auðvitað áhrif og afleiðingar á getu okkar til að fjárfesta í þjónustu, fjárfesta í innviðum, heilbrigðisþjónustu, löggæslu, samgöngum, velferð. Auðvitað bítur það okkur ef þessi vaxtakostnaður er staðan til lengri tíma. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann aðeins út í þessa umfjöllun og þessi orð hans um skort á aga í opinberum fjármálum og hvaða augum hann lítur stöðuna hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er á því að dæmi um að það sé ekki nægjanlegur agi í ríkisfjármálum sé að við erum ekki að fylgja nægjanlega vel lögum um opinber fjármál. Við erum að setja inn í frumvarp til fjáraukalaga beiðni um fjárheimild þar sem hefði verið hægt að nota almenna varasjóðinn. Við erum með almennan varasjóð upp á 3,8 milljarða og við áttum að sjálfsögðu að nota hann til að greiða fyrir innviðina á Reykjanesi og það hefði ekki þurft að fara í fjáraukann. Það segir skýrum stöfum í lögum um opinber fjármál um frumvarp til fjáraukalaga að það eigi að vera búið að tæma önnur úrræði áður en farið er í fjáraukalög. Það var klárlega ekkert gert og það kemur fram í frumvarpinu og það er enginn rökstuðningur fyrir því heldur að þetta séu ófyrirséð, tímabundin og óhjákvæmileg útgjöld. Það vantar þann rökstuðning. Þetta virðast nánast vera venjuleg rekstrargjöld. Ég get tekið dæmi hérna um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, 2 milljarða kr. hækkun lögbundinna framlaga. Það er t.d. lokauppgjör byggingar húss íslenskunnar, Eddu, tæplega milljarður. Þetta er raunverulega viðurkennt í áliti meiri hlutans þar sem segir, með leyfi forseta, „að bæta megi verulega alla áætlanagerð fjárlaga auk þess sem heilbrigðisráðuneytinu beri að sjá til þess að betra samræmi sé á milli bókhalds og fjárheimilda hjá heilbrigðisstofnunum“. Þar segir einnig um umframgjöld vegna lokauppgjörs byggingar Eddu, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur brýnt að fjármála- og efnahagsráðuneytið yfirfari skilamat framkvæmdarinnar í því skyni að bæta áætlanagerð fasteignaverkefna í framtíðinni.“ Það er þessi agi sem þarf að bæta, þessi efnislegi agi í áætlanagerðinni en við erum líka ekki að fara nægilega vel eftir lögum, þeim reglum sem við höfum sett okkur hér á Alþingi sem koma fram í lögum um opinber fjármál 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég er honum sammála um þýðingu laga um opinber fjármál. Ég geri nú ráð fyrir því að það séum við öll en ég held að það eigi að horfa fastar á lagabókstafinn og þau viðmið og þá umgjörð sem sú lagasetning setur okkur. Þegar hv. þingmaður nefnir þetta þá rifjaðist upp fyrir mér ágæt ferð fjárlaganefndar til OECD þar sem var verið að ræða um á íslensku bestu framkvæmd fjárlaga á milli landa. Þar var rætt t.d. um það að ákveðin ríki ákvæðu þetta í upphafi fjárlagaumræðunnar: Hvar er þakið? Hversu langt förum við með útgjöldin? Hversu hátt ætlum við að spenna bogann? Mér fannst það mjög áhugaverð pæling. Auðvitað geta komið upp þær aðstæður eins og í heimsfaraldri og þegar áföllin dynja yfir og við viljum standa með fólkinu okkar þannig að við förum í lántökur til að geta brúað erfitt tímabil. En lántökur til lengri tíma hafa, með þessum vaxtakostnaði sem þingmaðurinn reifar í sínu nefndaráliti, áhrif á getu okkar til að fjárfesta í velferð, innviðum og þjónustu og til lengri tíma þau áhrif að það eru börnin okkar sem taka reikninginn. Þannig að ég vildi hér í síðara andsvari bara þakka honum kærlega fyrir þessa brýningu sem birtist í nefndarálitinu um mikilvægi þess að horfa á lög um opinber fjármál og að reyna að gæta þess eftir fremsta megni að leggja ekki fram fjáraukalög með töluverðum auknum útgjöldum sem eru langt umfram að teljast ófyrirséð eða óvænt, ekki að leggja fram fjáraukalög bara vegna þess að það er hægt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Það er rétt, þetta var mjög góð ferð til Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París, OECD. Við þurfum auðvitað að taka upp bestu framkvæmd hvað varðar fjárlög og þá er það líka þetta atriði að setja þak og segja svo hvernig við ætlum að skipta kökunni, hvernig við ætlum að skipta henni þegar við erum búin að ákveða þakið. Ég er á því að það sé tvennt sem sé forgangsatriði þegar kemur að ríkisfjármálunum, það er að taka niður halla ríkissjóðs og minnka skuldir ríkissjóðs. Eins og kom fram í ræðu minni eru vaxtagjöld á þessu ári 106 milljarðar kr. og á næsta ári er útlit fyrir að þau aukist og verði 117 milljarðar kr. Þetta er tíundi hluti allra tekna ríkissjóðs sem fer í vaxtagreiðslur, 1 kr. af hverjum 10 fer í vaxtagreiðslur. Þetta er allt of, allt of mikið. Þetta er algjört forgangsatriði. Við, svona lítið samfélag og lítið ríki, verðum að hafa sem minnstar mögulegar skuldir. Ég get tekið dæmi um Eistland, þeir reyna að vera algerlega skuldlausir. Það er bara mjög mikilvægt. Við erum ríkt samfélag og við verðum að lækka skuldir langt niður fyrir skuldaregluna, ég vil helst fá þær niður fyrir 20%, skuldareglan er núna 30%. Við verðum að fá þær niður því að þá getum við loksins farið að byggja upp velferðarkerfin okkar og farið að hafa tilfærslukerfin okkar með réttum hætti og sjá til þess að þeir verst settu í samfélaginu fái réttlátan hlut af kökunni. Þannig getum við skapað sátt í samfélaginu, þetta er svona forvinnan að því. Við eigum léttilega að geta gert það og það verður einungis gert með aga í ríkisfjármálunum, eins og hv. þingmaður sagði. Förum að settum reglum og verum hörð við okkur og sjáum til þess líka að greiða niður þessar skuldir. Við verðum að gera það vegna þess að á næsta ári getur þetta algerlega farið úr böndunum. Ef við fáum annað Covid, það verður aflabrestur, ferðamenn hætta að koma þá erum við kannski of skuldsett til að geta tekið á því með sómasamlegum hætti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirtaksræðu og ágætisnefndarálit sem ég er búinn að lesa og get tekið undir eitt og annað sem þar stendur. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir stuðninginn við tillögu meiri hlutans þegar kemur að bændum. Ég held að við séum algerlega sammála, ég og hv. þingmaður, enda í sama kjördæmi, um að þessi stuðningur muni skipta miklu máli fyrir þá sem þar eru. Ég vil þó aðeins segja varðandi aga í fjármálum: Í nefndaráliti hv. þingmanns kemur fram að það skorti aga - ég fór aðeins yfir þetta áðan - en við erum að tala um áætlun. Fjárlög eru áætlun um tekjur ársins þar á eftir. Ég hef verið í sveitarstjórnum, var í sveitarstjórn í 12 ár þar sem við gerðum fjárhagsáætlun á hverju ári. Það er líka áætlun. Ég man aldrei eftir að sú áætlun hafi staðist upp á punkt og prik. Ég man aldrei eftir því að fjárhagsáætlun nokkurs einasta sveitarfélags hafi staðist upp á punkt og prik, hvað þá fjárlög. Það er bara þannig, virðulegur forseti, að áætlanir eru áætlanir og svo kemur raunveruleikinn á árinu. Varðandi hvað er ófyrirséð og hvað er ekki ófyrirséð þá er það ófyrirséð þegar verðbólga sem í fjárlögum var spáð að yrði 5,6% fer upp í 8,7%. Það sá ekki nokkur maður fyrir. Það var alla vega ekki umræðan hér í fjárlögunum. Með Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, þar er óvissa. Jöfnunarsjóður 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir andsvarið. Það sem ég hef verið að benda á varðandi agann er að það segir í 26. gr. laga um opinber fjármál, ákvæðið heitir Frumvarp til fjáraukalaga, að leita skuli fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum. Ég tel að við séum með lið í þessu frumvarpi sem hefði verið hægt að bregðast við með öðrum hætti. Þar vísa ég til 3,8 milljarða í almenna varasjóðnum. Það getur vel verið að við þurfum á 3,8 milljörðum að halda þennan hálfa mánuð sem er eftir af árinu, það má vel vera, en við hefðum alveg getað brugðist við því í fjáraukalögum og innan útgjaldasvigrúms, tel ég, eða þá bara að segja: Þetta verður greitt eftir áramót. Ég hef verið að benda á það. Varðandi áætlanagerðina var upphaflega frumvarpið um fjárlög lagt fram í september, svo að ég taki bara fjárlögin sem nú eru til umræðu, en þá var gert ráð fyrir 4,9% verðbólgu. Nú veit ég til þess að í endurmati Hagstofu er gert ráð fyrir 5,6% verðbólgu en liðirnir hækka ekki allir. Við sjáum t.d. að örorku- og ellilífeyrisþegar fá bara hækkun upp á 4,9%. Ég get alveg veðjað á að þar mun þurfa að fara fram hækkun út af verðbólgu vegna þess að áætlun miðast ekki við rétta verðbólgustigið. Ég er eiginlega sannfærður um að verðbólgan á næsta ári verður meiri en 4,6%. Að vera í ár með auknar fjárheimildir ríkissjóðs um 83,5 milljarða króna, eða 6,3% af þegar samþykktum fjárheimildum, segir mér bara að við erum 6,3% ekki að hitta í mark hvað varðar áætlanagerðina. Og það segir í 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svörin. Við erum búnir að ræða svolítið varasjóðinn og við erum kannski ekki alveg samstiga í þeirri umfjöllun en ég held að við skiljum hvor annan ágætlega þó að við séum kannski ekki alveg 100% sammála. Það er hins vegar alveg ljóst að 3,8 milljarðar í varasjóðnum hefðu ekki dekkað þetta frumvarp til fjáraukalaga, þannig að því sé til haga haldið. Mig langar að fá smá samtal við hv. þingmann - sem hefur rætt mikið, og í góðri trú og með góðum hug, skuldastöðu íslenska ríkisins sem hann hefur lýst miklum áhyggjum af, bæði í þessari umræðu og eins í þessu ágæta nefndaráliti sem hann leggur hér til - um mikilvægi þess að borga niður skuldir. Ég held að við getum öll verið sammála því að það sé mikilvægt að borga niður skuldir. En það er líka mikilvægt að átta sig á því hvernig þessar skuldir eru til komnar. Ég fór yfir það áðan í andsvari varðandi þá fjármuni sem Alþingi samþykkti í Covid og var alveg ljóst að við þyrftum að borga til baka. Mig langar þá að spyrja hv. þingmann hvaða hugmyndir hann er með um hvernig - því að þú notar ekki sama peninginn tvisvar. Ef við eigum að fara í það að borga niður skuldir töluvert hratt, eins og mér skilst að hv. þingmaður sé að tala um, hvernig sér hann fyrir sér að hægt væri að gera það á næsta ári, þá varðandi þjónustustig sem við ætlum að veita í þessum fjárlögum? Hvaða leiðir sér hv. þingmaður fyrir sér til að gera það? Ég veit að það munu koma einhverjir 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir að gefa mér tækifæri til að segja hvernig ég myndi vilja greiða niður þessar skuldir. Ég myndi byrja á því að hækka bankaskattinn, en við erum með tillögu við 2. umræðu fjárlaga, ég myndi hækka veiðileyfagjaldið og ég myndi líka fara að huga að því að taka ferðaþjónustuna úr 11% virðisaukaskattinum og setja hana jafnvel upp í 24%. Tæknifyrirtæki eru ekki í 11% virðisaukaskatti en ferðaþjónustan er þar. Og ég tel það vera of lágt að gistináttagjaldið sé 300 kr. á nóttina á fimm stjörnu hóteli og líka á tjaldstæði. Þannig að ég myndi byrja á því að afla tekna með þessum hætti. Svo er líka það, sem er stórt mál hjá okkur, að við myndum vilja fara að skattleggja inngreiðslu í lífeyrissjóðina. Ég held að lífeyrissjóðirnir séu allt of stórir í íslensku samfélagi. Ávöxtunarkrafa þeirra keyrir upp vaxtastigið og það hækkar þá vaxtastig í landinu. Þetta er sú stóra fjármögnun sem við viljum til að draga úr tekjuskerðingunum. Í Covid var skuldastaða ríkissjóðs ásættanleg og þannig gátum tekist á við Covid. Ég man að í hruninu vorum við með mjög góða skuldastöðu og þá gátum við tekist betur á við hrunið. Það er algjört grundvallaratriði að vera ekki of skuldsett. Við sjáum ríki sem eru á fallandi fæti. Það eru ríki í Evrópu sem eru mjög skuldsett. Við sjáum t.d. núna ríki á suðurhveli jarðar, Argentínu, sem er alveg gríðarlega skuldsett ríki, þar sem er kominn hálfgerður byltingarmaður til valda, en það er stóra málið í ríkisfjármálunum. Við eigum ekki að eyða um efni fram. Ég tel að þetta sé leiðin til að afla frekari tekna án þess að það skaði hina nýju atvinnugrein eða atvinnuvegi landsins á nokkurn hátt. Ég vil nota tækifærið að lokum og þakka hv. formanni fyrir gott og skemmtilegt samstarf á haustinu sem nú er að líða.

Forseti. Ég er með sama formála um frumvarp til fjáraukalaga og ég var með í bandorminum áðan, um það hvernig efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar hefur ekki virkað sem skyldi. Þegar fjárlagafrumvarpið fyrir 2023 var lagt fram í september á síðasta ári var gert ráð fyrir 4,9% verðbólgu. Sú spá var komin upp í 5,6% í lok síðasta árs, í uppfærðu fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023. Þegar það fjárlagafrumvarp var kynnt þá var það kynnt sem fjárlagafrumvarp sem ætti að vinna gegn verðbólgu. Brandaraleikur þar. Nú er verðbólgan 8% og gert ráð fyrir 8,7% verðbólgu í árslok 2023. Samt átti þetta að vinna gegn verðbólgu. Ef við skoðum þetta aðeins hlið við hlið þá hljótum við að klóra okkur aðeins í hausnum og spyrja: Hversu vel gekk ríkisstjórninni í sinni áætlun að ná niður verðbólgunni með þessu fjárlagafrumvarpi sínu fyrir árið 2023? Ekki bætir fjáraukalagafrumvarpið neitt við það aðhald sem átti að hjálpa til við það. Eftir er skilinn Seðlabankinn í þessu. Til þess að vera ekki ósanngjarn þá þarf að fara í samanburð og við sjáum t.d. að í helstu viðskiptalöndum okkar í Evrópu hefur verðbólga farið minnkandi, verðbólga í Evrópu hefur farið minnkandi á sama tíma. Hún var 8,6% í upphafi árs og er 2,4% núna í nóvember 2023. Þetta er munurinn á þróuninni frá Íslandi, spáð 5,6% en fór í 8% og er nú spáð 8,7%, en í Evrópu úr 8,6 niður í 2,4%. Í upphafi árs var verðbólga á Íslandi í raun 9,9% og er komin núna niður í 8 og á að verða 8,7% í lok árs miðað við 8,6% í Evrópu og síðan niður í 2,4. Á þessum tíma hafa stýrivextir hækkað úr 6% upp í 9,25% á Íslandi en úr 2% upp í 4% hjá Seðlabanka Evrópu. Þar eru þau lönd sem við erum helst í viðskiptum við og einna samanburðarhæfust við ástandið eins og það er hérna. Ef það er mikil verðbólga í Evrópu þá erum við að flytja inn verðbólgu en ef hún er að fara lækkandi í Evrópu þá er það ekki lengur ástæða fyrir aukinni verðbólgu hér á landi. Höfum það til hliðsjónar þegar við pælum í því hversu vel fjárlög 2023 heppnuðust í því að berjast gegn verðbólgunni. Að mínu mati nákvæmlega ekki neitt, í besta falli voru þau hlutlaus, mjög litlar breytingar. Stýrivextirnir eru ekki komnir inn í þetta enn þá. Eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans þá kostar hvert prósentustig í aukinni verðbólgu á bilinu 6–6,5 milljarða í auknar verðbætur. Þetta er áhugavert því að það er 3,1% verðbólguaukning sem, miðað við áætlun fjárlaga, hefur þá kostað á bilinu 18,6–20,15 milljarða í verðbætur á árinu. Til viðbótar eru síðan áhrif kjarasamninga þar sem er í rauninni verið að reyna að halda í við verðbólgu, halda við ráðstöfunartekjum o.s.frv. og kjarasamningar höfðu aukaáhrif á forsendur fjárlaga upp á 19,3 milljarða sem var ráðstafað úr almennum varasjóði vegna launahækkana 2023 umfram þessar áætlanir. Í heildarsamhenginu erum við að tala um að heildarafkoman verði neikvæð um 54,7 milljarða. Meiri hlutinn montar sig rosalega mikið af því að það sé miklu betri afkoma heldur en var búist við en þetta kemur í rauninni nákvæmlega ekki á óvart, það er oft einfaldlega vanspáð um tekjur, að mínu mati til þess í rauninni að halda aftur af útgjaldavexti. Ef fjármálaráðuneytið myndi spá því að tekjurnar væru meiri þá held ég að það óttist að Alþingi og ríkisstjórnin muni einfaldlega eyða meiri pening, merkilegt nokk. Það er því oft ekki verið að segja alveg satt. Að einhverju leyti þá er það samkvæmt grunngildum því að ákveðin varfærni á að vera leiðarljós hjá ríkisstjórninni í áætlanagerð sem slíkri. En rúmlega 116 milljarðar eða hvað það var í auknar tekjur er dálítið meira en varkár vanspá. Verðbólgan hafði sem sagt þessi ýmsu áhrif sem ég taldi til áðan hvað verðbæturnar varðar og launin en það er meira sem verðbólgan hefur áhrif á. Allt sem ríkið þarf að kaupa, aðkeypt þjónusta eða útseld þjónusta, keyptar vörur og ýmislegt svoleiðis hefur hækkað í verði og sá kostnaður er ekki verðbættur í fjárlagafrumvarpinu sem er áhugavert. Það þýðir í rauninni að frá upphafi árs, þegar fjárlögin höfðu verið samþykkt með 5,6% verðbólgu og búið að gera ráð fyrir því, hefur sú þjónusta sem ríkið þarf að veita hækkað umfram það, 3,1% meira miðað við það sem verðbólga ársins virðist ætla að enda í, 8,7. Þannig að allt sem ríkið ætlaði að kaupa kostar nú þeim mun meira án þess að það komi fjármagn á móti, eins og varðandi vextina, vaxtabæturnar eða launaviðbæturnar sem koma úr varasjóðnum. Það þýðir í raun og veru 3,1% aukið aðhald í raun og veru því að þjónustan sem ríkið ætlaði að kaupa í upphafi árs kostar orðið meira í lok árs en hún átti að gera miðað við áætlanir fjárlaga. Þetta er jafnað út yfir árið. Staðan er sú að það eru allir að keyra á fjármagni sem er minna virði heldur en gert var ráð fyrir í upphafi árs. Það er ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði hérna í fjáraukanum eða fjárlögunum. Það er tekið fram að vaxtagjöld hafi hækkað um 26,4 milljarða á árinu sem er aðeins meira heldur en það sem er talið upp hérna í upphafi, að hvert prósentustig kosti 6–6,5 milljarða. Það má sem sagt reikna kostnað vegna verðbólgu upp á allt að 45,7 milljarða með vöxtum og launum. Útgjöld ríkisfjármálanna í hagkerfinu miðað við það, án í rauninni þessarar auknu aðhaldskröfu, hún kemur ekki inn í þetta, eru þá komin upp í 31,2% af vergri landsframleiðslu en tekjurnar eru einungis 30,1% af vergri landsframleiðslu. Þarna munar 1,1% sem er einmitt ástæðan fyrir hallanum, ástæðan fyrir því að ríkissjóður er rekinn með halla, það er minna sem kemur inn í tekjum heldur en er í útgjöldum sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þessi framsetning, í hlutfalli af vergri landsframleiðslu, er til að fá ákveðinn sögulega samanburð. Hver hafa meðalútgjöld ríkissjóðs verið með tilliti til vergrar landsframleiðslu? Í rauninni er spurningin: Hversu umfangsmikið er ríkið í hagkerfinu að jafnaði? Undanfarin 30 ár eða svo hefur ríkið verið með 30,9% í útgjöld af vergri landsframleiðslu en tekjur ríkisins á sama tíma hafa verið 30,6%, 0,3% munur. Það útskýrir af hverju ríkið er í halla. Þarna vantar meira að segja fjármagnskostnað og svoleiðis en þetta eru stærðirnar sem maður fær í ríkisreikningi. Glöggir aðilar átta sig kannski á því að útgjöldin eru hærri en langtímameðaltalið sem bendir til ákveðins útgjaldavanda en tekjurnar eru lægri en langtímameðaltalið sem bendir til tekjuvanda líka. Munurinn þarna, svo maður segi það í krónum, er að það eru u.þ.b. 11 milljörðum meiri útgjöld en í meðalári miðað við undanfarin 30 ár og stærð ríkisins í hagkerfinu, og tæplega 20 milljörðum minni tekjur. Það er sem sagt u.þ.b. 30 milljarða sveifla þarna á milli, sem er umtalsvert. Það er nær allur hallinn þegar allt kemur til alls. Meðaltalið segir ekki allt en það gefur okkur vísbendingu um umfang ríkisins í hagkerfinu sögulega séð. Inni í því meðaltali eru ýmsar sveiflur eins og hrunið og Covid, en útgjalda- og tekjuáhrif hrunsins voru að mestu búin að jafnast út áður en Covid tók við. Vegna Covid fór útgjaldahlutfall ríkisins í næstum því 34% af vergri landsframleiðslu á meðan tekjurnar fóru niður í 27%. Á heildina litið voru áhrif Covid í rauninni bara 0,1% miðað við langtímameðaltal miðað við að áhrif á tekjurnar voru hins vegar til 0,5% lækkunar á meðaltalinu sem segir okkur að ríkissjóður, þrátt fyrir Covid-tímabilið, er í rauninni í enn verra ástandi tekjulega séð. Heildarniðurstaðan er sem sagt að ríkissjóður á aðallega við tekjuvanda að stríða miðað við meðalumfang ríkissjóðs í hagkerfinu. Þetta skiptir alveg máli þegar við erum að hugsa um aðhaldsstig ríkisfjármála, það er í rauninni það sama, það er í langtímameðaltalinu, aðeins yfir það. Það þýðir að það er ekki hægt að hugsa um það í neinu samhengi að útgjöld ríkissjóðs séu með neinu móti í einhvers konar aðhaldi. Það er ekki séns. Það er talað um að 0,5–1%, eitthvað svoleiðis, sé merki um aðhaldssöm fjárlög en þá myndi maður byrja á langtímameðaltalinu: Hver eru umsvif ríkisins? 30,9%. Ef útgjöld ríkisins væru í 29,9% eða 30,4%, einhvers staðar þar á milli, þá væri hægt að tala um aðhaldssöm fjárlög en þau eru það ekki, þau eru vel yfir meðaltalinu, alveg slatta, 11 milljörðum yfir. Það segir sitt. Hins vegar munar þar mjög miklu upp á tekjurnar því að hinn armur aðhaldsins í ríkisfjármálum er skattheimtan. Þegar skattinnheimtan, í rauninni jafnvægisstillingin í hagkerfinu, er langt undir langtímameðaltali þá er það heldur ekki aðhald, það er í rauninni aukin þensla. Þessi jafna er einfaldlega skökk eins og er. Hún þarf að vera heilbrigð. Það þarf að beita útgjöldunum á þann hátt að það sé ekki þensluvaldandi og og tekjunum ekki á þann hátt að þær hjálpi til við að búa til bólur. Skattheimtan á að vera hnitmiðuð og ná á jaðarsvæði í hagkerfinu þar sem það eru ákveðnar bólumyndanir, þar sem gróðinn er yfirleitt til staðar að rugla í öllu kerfinu og sogar til sín allt fjármagn. Við þurfum að átta okkur aðeins á því að stærðirnar í hagkerfinu, eins og t.d. stýrivextir eða vextir almennt og verðbólga, eru eins og straumar. Ef hagkerfið er eitt stórt stöðuvatn þá eru ákveðnir straumar í vatninu sem sem blanda allri súpunni á milli fólks. Á einum stað eru fyrirtæki, á öðrum stað eru fjármagnsfyrirtækin og á þriðja staðnum er almenningur eða öryrkjar o.s.frv., sem búa við þetta vatn. Verðbólga tekur í rauninni verðmæti frá þeim sem þurfa að kaupa eitthvað og færir þau til þeirra sem eru að selja. Vextir, stýrivextir t.d., færa verðmæti frá þeim sem hafa tekið lán til þeirra sem veita lán. Þetta eru efnahagstilfærslur innan kerfisins, þetta er það sem fólk talar oft um sem þjóðhagsköku, hvernig á að skipta kökunni. Einhver er með eina góða sneið, segjum að bankarnir séu með eina góða sneið. Þeir veita lán og þegar þeir innheimta hærri vexti eru þeir í rauninni að taka stærri hluta af kökunni, þeir eru að taka fjármagn annars staðar í kerfinu og færa það yfir til sín, nema náttúrlega að verðmætasköpunin sé til staðar til þess að jafna á móti eða vöruskiptajöfnuður eða ýmislegt svoleiðis. Í 26. gr. laga um opinber fjármál kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum. Í fylgiriti með frumvarpi til fjáraukalaga skal skýra frá skiptingu fjárveitinga til ríkisaðila og verkefna, sbr. 19. gr. Við framlagningu breytingartillagna við frumvarp til fjáraukalaga á Alþingi skal liggja fyrir mat á áhrifum þeirra á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjármálaáætlunar.“ Þetta er rosalega mikilvæg grein, sérstaklega þar sem er talað um tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg útgjöld og svo mat á áhrifum á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur. Hvort allar fjárheimildir sem fjallað er um í fjáraukalögum uppfylla öll skilyrðin um tímabundin, ófyrirséð og óhjákvæmileg útgjöld fjalla ég ekki meira um í þessu nefndaráliti. Ég býð upp á ákveðna gestaþraut að finna þær fjárheimildir sem uppfylla ekki framangreind skilyrði. Sem dæmi má nefna að Landhelgisgæslan er í smávanda þar, bændur líka. Fólk getur kannski reynt að komast að því af hverju það er, það er mjög áhugavert verkefni. Það er verkefni sem við eigum oft í samræðum við ráðuneytið um, ákveðið rifrildi í rauninni um hvort þau skilji það að tillaga til fjáraukalaga þurfi að uppfylla öll skilyrðin - tímabundin, óhjákvæmileg og óhjákvæmileg útgjöld. Það þarf að uppfylla öll en þær gera það ekki þannig að gestaþrautin felst í að komast að því af hverju þessar tillögur uppfylla ekki skilyrðin. Ég hef einstaklega gaman af því að ræða við fjármálaráðuneytið um þetta og merkilegt nokk þá segja þau alltaf: Jú, þetta uppfyllir það víst. Þegar maður biður þau um að útskýra hvernig þá er yfirleitt fátt um svör. Það liggur ekki fyrir mat á áhrifum breytingartillagna á þetta allt; heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjármálaáætlunar. Þar vantar aðallega upp á mat á forsendur fjármálaáætlunar. Ástæðan fyrir því að ég segi að það vanti líka mat á áhrifum breytingartillagna á heildarafkomu ríkissjóðs - það kemur vissulega fram uppfærð tala, upp á 54,7 milljarða sem ríkið er í mínus eftir breytingartillögurnar en það vantar hinn hlutann sem snýst um stefnu stjórnvalda og mat á því. Heildarafkoma ríkissjóðs tengist forsendum fjármálaáætlunar, ríkissjóður og fjármálaáætlun eru með ákveðin markmið um að ná ákveðnum árangri. Gott dæmi um þetta er t.d. samgönguáætlun. Í samgönguáætlun samþykkjum við hérna á þingi að það eigi að vinna sig í gegnum lista af verkefnum; vegum og brúm og höfnum og hvað það nú allt er, og það er sett fram ákveðin áætlun um kostnað. Sá kostnaður er sagður í samgönguáætlun vera á verðlagi þess árs sem samgönguáætlun er samþykkt. En svo gerist það, eins og í dæminu sem ég hef fjallað um hérna, að það gerist með tíð og tíma á Íslandi að krónan verður verðlausari og verðbólgan er eins og hún er og allt svoleiðis og þá kosta þessi verkefni fimm árum seinna miklu meira en gert var ráð fyrir í samgönguáætlun. En samgönguáætlunin er ekki uppfærð í fjárlögum og fjármálaáætlun eftir verðlagi. Ef það voru 30 milljarðar í verkefni í samgönguáætlun fyrir árið 2023 þegar samgönguáætlun var samþykkt árið 2020, þá eru enn þá 30 milljarðar árið 2023, ekki 35 milljarðar eins og það ætti að vera ef upphæðin væri hækkuð eftir verðbólgu. Hér er ég bara að draga tölur upp úr hatti til að gefa skýrt dæmi. Það þyrfti 35 milljarða sem dæmi til að vinna að því verkefni sem Alþingi var búið að samþykkja að ætti að vinna á því ári. Þetta er það sem ég segi að vanti þegar verðbólga fer, eins og gerist núna, umfram áætlanir, hvaða áhrif það hefur á það sem Alþingi er búið að samþykkja varðandi lög eða varðandi samgönguáætlun eða varðandi ýmislegt annað sem kostar meira fjármagn heldur en til er peningur fyrir. Þá dettur kannski út einhver vegur sem átti að byggja. Ef það er ekki gerð grein fyrir því að þarna séu breyttar forsendur þá tel ég að það sé ekki til staðar mat á áhrifum breytingartillagna á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjármálaáætlunar. Vegna þeirra atriða sem ég taldi hér upp þá legg ég til að málið verði tekið inn í nefnd á milli 2. og 3. umræðu til þess að fjárlaganefnd fái mat á auknu aðhaldi ríkissjóðs vegna óbættrar verðbólgu og mat á áhrifum með tilliti til forsendna fjármálaáætlunar. og í rauninni líka til að skoða aðeins betur þessar tillögur, því að það vannst einfaldlega ekki tími til þess, af því að allt er að gerast svo seint hérna, og sjá hvort þær standist skilyrði laga um opinber fjármál varðandi tímabundin, ófyrirséð og - ég man aldrei öll þessi þrjú atriði þegar ég tel þau upp, það er alltaf þannig.  Sem dæmi þá kom fram í minnisblaði sem við fengum, að ég held, um tillögurnar vegna greiðslna til bænda, að þar væri um að ræða uppsafnaðan halla. Þetta er í rauninni það sama og Landhelgisgæslan er að glíma við, uppsafnaður halli. Það getur ekki verið fjáraukamál. Það eru ákveðnir samningar, búvörusamningar, sem liggja til grundvallar þeim greiðslum sem bændur fá. Ef þeir eru búnir að safna upp ákveðnum halla í mörg ár, ekki bara árið 2023, af hverju á þá í fjárauka fyrir árið 2023 að laga uppsafnaðan halla frá fyrri árum? Gæti það verið dæmi um að það sé ekki verið að verðlagsuppfæra samninginn rétt? Er aðhaldskrafan þar einhvern veginn bjöguð? Það eru ákveðnar forsendur sem við þurfum að vera skýr á, hvort við erum að bregðast við uppsafnaða hallanum 2023 út af þeim atvikum sem gerðust á þessu ári eða hvort það sé verið að leggja til einhverjar breytingar og tilfærslur vegna fyrri vanda eða eitthvað því um líkt. Það hlýtur alltaf að vera ákveðin stefnubreyting að fara í það og það er ekki atriði sem á að vera í fjáraukalögum. Það verður bara að fara inn í fjármálaáætlun og laga það þar eins og gengur og gerist því og búvörusamningana meira að segja sjálfa. Samningur er samningur eins og hann virkar og ef það á að verðlagsuppfæra t.d. búvörusamninga eftir á en ekki ýmislegt annað sem er í tómu tjóni, og þar er klassískt að benda á Fangelsismálastofnun eða Landhelgisgæsluna, ef það á að laga þessi atriði en ekki önnur þá verðum við að spyrja: Af hverju? Af hverju getum við af einhverjum geðþótta lagað þetta vandamál, óverðlagsuppfærða vandamál en ekki hitt? Af hverju getum við lagað Landhelgisgæsluna en ekki samgönguáætlun? Þetta er atriði sem við höfum fengið boð um að verði aðeins fjallað um í nefndinni eftir áramót þegar fjármálaráðuneytið ætlar að koma og útskýra aðeins fyrir okkur hvernig þau taka ákvörðun um það hvað skuli verðbætt og hvað ekki. Það er ekkert langt síðan að lífeyrir almannatrygginga var ekkert verðlagsbættur aftur í tímann, þ.e. ef í fjárlögum var gert ráð fyrir 4% verðbólgu en svo varð hún 5% þá var það bara kjaraskerðing fyrir þau sem voru á lífeyri almannatrygginga. En undanfarin tvö ár eða svo, ef verðbólgan varð einmitt hærri en spáð var, hefur það verið lagað afturvirkt. Það er nýtt. Og af hverju er það gert fyrir lífeyri almannatrygginga? Mér finnst góð ástæða fyrir því. Af hverju er það ekki gert fyrir samgönguáætlun? Af hverju er það ekki gert fyrir samninginn um almenningssamgöngur? Það er meira að segja enn þá skrýtnara þar. Þar er kveðið á um í samningnum að það ætti að vera milljarður sem ríkið væri að koma með til styrktar almenningssamgöngum á hverju ári í tíu, tólf ár eða eitthvað svoleiðis. Það er líka kveðið á um að það eigi að vera verðlagsbætt en eftir því sem hefur liðið á hefur ekki einu sinni náðst milljarður, hvað þá verðlagsuppfærður milljarður. Við erum í rosalega skrýtnum málum hvað varðar verðlagsútreikninga og verðlagsbreytingar miðað við hvaða samningar eru gerðir, miðað við hvaða þjónustu þarf að veita og þar fram eftir götunum. Þetta endar einhvern veginn allt hér inni á þingi þar sem fólk er að greiða atkvæði um fjárlögin í rauninni án þess að vita hvort t.d. samgönguáætlun sé fullfjármögnuð eða ekki. Það kemur einfaldlega ekki fram. Okkur er ekki sagt hvort liðir eins og samgönguáætlun, Landhelgisgæslan, Fangelsismálastofnun eða NPA-samningar o.fl. séu fullfjármagnaðir eftir bestu vitund stofnana og ráðuneyta eða ekki. Ég er að fá ábendingar frá einhverjum stofnunum sem benda mér á að ráðuneytið sé mögulega að gleyma einhverri viðbót í fjáraukalögum sem samningalega ætti að fara þangað. En við heyrum ekkert frá ráðuneytinu um slíkar viðbætur. Mig grunar alla vega að það sé einfaldlega tekin sú ákvörðun að segja: Nei, það er verið að spara, . Við ætlum ekki að greiða þetta. Þetta eru samt samningsbundnar upphæðir sem þarf að greiða en við tökum þetta þá bara af einhverju öðru verkefni í staðinn sem er þá ekki framkvæmt eða það verður verri þjónusta eða eitthvað svoleiðis. Það er ekkert endilega það sem Alþingi er að samþykkja. Það er rosalega margt sem er að í fjárlagaferlinu núna, á allt annan hátt en var áður en lög um opinber fjármál voru samþykkt. Það er ekki verið að fara eftir lögum um opinber fjármál, ég tek það alveg hreint og skýrt fram og hefur gert það núna í sex ár. Ég tel að við séum bara í frekar vondum málum með þetta fyrirkomulag. Það er alla vega tvímælalaust hægt að segja að þingið sé ekki með fjárveitingavaldið. Það er ekki hægt að halda því fram. Þingið veit ekkert hvað það er að samþykkja. Kannski eru einstakar tillögur þar sem meiri hlutinn segir: Við viljum setja 50 milljónir í SÁÁ eða eitthvað svoleiðis, jú, jú, í því tilfelli er þingið með fjárveitingavald, en hvað varðar fjárheimildir ríkisins í heild sinni þegar verið að samþykkja fjárlögin þá er það alls ekki svo. Við þurfum að gera eitthvað mikið í þessu til að aðstæðurnar eins og þær eru núna lagist.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hann fór í upphafi ræðu sinnar inn á verðbólgu í upphafi árs og í lok árs og gaf til kynna að núverandi fjárlög, sem við erum að vinna eftir núna, hafi raunverulega bætt í verðbólguna. Við sjáum að það er 83,5 milljarða aukning í því frumvarpi sem hér er til umræðu eða 6,3% af heildarútgjöldum fjárlaga í ár. Ég get sjálfur ekki séð það öðruvísi en svo að verið sé að bæta í verðbólguna með því að, ég segi ekki að hella olíu á bálið, en fjárlög núverandi árs taka ekki á verðbólgunni og við höfum gagnrýnt það harðlega. Það væri gott að heyra álit hv. þingmanns á því. En að sjálfsögðu er í fjáraukalögum hluti til bænda, sem er mikilvægt, og líka til Grindavíkur, en mér finnst að það hefði mátt taka aðra liði inn í fjárlög næsta árs. Það var áhugavert þegar hv. þingmaður fór inn á 2. mgr. 26. gr. laga um opinber fjármál. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að með þessu frumvarpi til fjáraukalaga sé verið að vinna algjörlega eftir 26. gr., eins og hún er orðuð, að það eigi t.d. fyrst að athuga hvort ekki hafi verið unnt að bregðast við útgjöldum með þeim úrræðum sem tilgreind eru í lögunum, og líka 2. mgr., sem hann talaði sérstaklega um, varðandi mat á áhrifum á heildarafkomu ríkissjóðs, skuldbindingar hans og aðrar forsendur fjármálaáætlunar. Persónulega finnst mér það ekki gert nægjanlega. Það væri gott að fá aðeins að heyra álit hv. þingmanns á þessu, út frá aganum í fjárlagagerðinni, og líka hvort það sé ekki mikilvægt að bæta fjárlagagerðina, eins og kemur fram hjá meiri hlutanum. Mig langar að lokum að benda á - ég prentaði út búvörusamninginn fyrir sauðfjárbændur, samning um starfsskilyrði sauðfjárræktar frá 2016 

Forseti. Að seinna atriðinu: Já, það er miðað við verðlagshlutann þarna og uppfærsluna eins og hún er í fjárlögum og þá eru það 5,6%, ekki 8,7%. Það er þessi verðlagsvandi sem við glímum alltaf við, að ef verðbólgan er hærri, sem hún er oftar en ekki - frá 1997 hefur það gerst sex sinnum eða eitthvað svoleiðis að verðbólgan var lægri en var spáð og þá munaði ekkert það rosalega miklu. Þetta hef ég alla vega úr gögnunum um það hvernig þróun lífeyris almannatrygginga hefur verið síðan 1997. Ég giska á að það eigi við um þetta líka. Varðandi fyrri hlutann: Nei, eins og ég sagði er tvímælalaust ekki verið að fara eftir lögum um opinber fjármál. Ég held að ástæðan fyrir því sé ákveðin spéhræðsla, fjármálaleg spéhræðsla, ekki bókstafleg, á þann hátt að það er einfaldlega verið að fegra niðurstöðu fjárlaga. Eins og ég kom inn á þá heldur það kannski aftur af útgjaldavexti hjá ríkisstjórninni ef tekjur eru vanáætlaðar. Ef hún heldur að hún eigi meiri pening til að eyða þá mun hún eyða honum en ef það er vanáætlað hefur ríkisstjórnin tækifæri til að eyða peningnum seinna á árinu, þegar það kemur í ljós að tekjurnar urðu í alvörunni meiri, og getur þá hellt heilum helling af pening í fjáraukalögin. En þannig á það auðvitað ekki að vera. Þannig virkar þetta ekki. Við eigum einmitt að láta einstaka fjármálaliði fara í mínus og vera í mínus ef þeir þróast þannig. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tel að það að fara 6,3% frá samþykktum fjárheimildum, eða 83,5 milljarða, sé merki þess að áætlanagerð fjárlaga sé ekki nægilega góð. Vissulega erum við með ástandið á Reykjanesi, við erum með verðbólgu og stuðning til bænda en ég tel að þetta sé of há tala. Við ættum í eðlilegu árferði að vera kannski í kringum 2% eða 3%. Þetta fer náttúrlega allt eftir því hvort það sé eldgos eða eitthvað slíkt en mér finnst þetta of mikið, enda segir líka í áliti meiri hlutans að það þyrfti að bæta áætlanagerð fjárlaga og líka varðandi húsbyggingar. Mig langar að spyrja hv. þingmann og hann fjallaði aðeins um þetta í ræðu sinni varðandi tekjur og gjöld: Hvort telur hv. þingmaður að ríkissjóður eða fjárlagagerð næsta árs, og jafnvel í ár líka, eigi við útgjaldavandamál að stríða eða tekjuvandamál? Og ef það er útgjaldavandamál, hvar á þá að skera niður? Og ef þetta er tekjuvandamál, hvar ætti þá að afla aukinna tekna í ríkissjóð til að reka ríkissjóð ekki með halla og greiða niður skuldir? Ef þetta er tekjuvandamál, hvar er hægt að bæta það ? Og ef það er útgjaldavandamál, hvar á að skera niður?

Forseti. Þetta er ein af uppáhaldsspurningunum mínum - eða ekki nákvæmlega þessi endilega heldur þetta form af spurningu því að svarið við þessu er: Hvort tveggja, bæði, það er bæði útgjaldavandamál og tekjuvandamál. Það er eyðsla umfram meðalumfang ríkisins, ekki mikil, 11 milljarðar, kannski hægt að tala um eitthvað innan skekkjumarka eða því um líkt. En þessi fjárlög áttu að vera aðhaldssöm, sem þýðir að þau ættu að vera undir meðalútgjöldum, sem þau eru ekki, þannig að að því leytinu til er ákveðið útgjaldavandamál. Svo eru tekjurnar undir langtímameðaltali sem bendir til þess að það sé tekjuvandamál. Þegar það á að vera aðhald í efnahagnum, sérstaklega þá ættu tekjurnar frekar að sveiflast aðeins upp á við af því að þá væri ákveðið þensluástand sem ætti að afla meiri tekna. En það er ekki raunin, sem er mjög áhugavert. Hvar ættum við að grípa í aukatekjur? Almennt séð á að vera til ákveðin greining á því hvernig flæðið er í hagkerfinu. Það á að grípa inn í þar sem fjármagnið er að safnast saman. Það erum við með í breytingartillögum t.d. við fjárlög og bandorminn, þar hafa verið vísbendingar um auknar fjármagnstekjur sem eru að miklu leyti annað form af launatekjum, ég ætla ekki að segja að hversu miklu leyti en að þó nokkru leyti, það er metið á alla vega einhverja 15 milljarða þar. Það eru skattaundanskot sem er hægt að loka og það er ýmislegt sem er hægt að gera til að miðast að þensluáhrifunum í hagkerfinu. 

Forseti. Hvernig er þessi ríkisstjórn að takast á við efnahagsvandann í dag? Hvað hefur þessi ríkisstjórn verið að gera til að draga úr verðbólgu? Hvað hefur hún gert til að koma í veg fyrir það að fjölskyldur fari að missa heimili sín? Ég kem ekki auga á nokkurn skapaðan hræranlegan hlut. Hefur þessi ríkisstjórn litið til landanna í kringum okkur og reynt að bera sig saman við þær aðgerðir sem þar hafa verið hafðar í frammi, þar sem í raun og veru hefur gengið mörgum sinnum betur að ná niður verðbólgu heldur en hér og þar sem vaxtastigið er svona 50% lægra, í það minnsta, heldur en hér og jafnvel mun minna en það? Hér eru t.d. vextir á óverðtryggðu láni í Arion banka 11,38% á meðan Færeyingar, vinir okkar, greiða ríflega 4% í vexti. Það er í rauninni sárara en tárum taki að þurfa að horfa upp á það hvernig hlutirnir eru í rauninni að þróast hér. Hvað gerðu Spánverjar til að reyna að draga úr verðbólgunni? Réðust þeir á samfélagið í heild sinni með alls konar álögum og aukasköttum? Nei, þeir gerðu það ekki. Þeir gerðu allt sem í þeirra valdi stóð ásamt Seðlabanka Spánar til að koma í veg fyrir aukna þenslu út í efnahagskerfið hjá þeim til þess einmitt að draga úr verðbólgu og gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sporna gegn því að hún myndi halda áfram að vaxa. Hvað gerðum við? Hvað gerði íslenska ríkisstjórnin hér? Jú, hún heldur sig við að koma með auknar álögur eins og t.d. um áramótin þar sem hún kemur með sínar frábæru álögur á allt hvað eina, hvort sem það er það sem við erum að borða eða álögur á bara allt sem nöfnum tjáir að nefna. Þeir hafa verið duglegir að halda við og auka við þensluna sem mest þeir mega, í stað þess að líta til þess sem vel hefur verið gert í löndunum í kringum okkur sem hefur virkilega unnið á efnahagsvandanum og verðbólgunni, sem enginn slapp við reyndar. Spánverjar greiddu t.d. niður orkuverðið. Þeir greiddu með allri orku. Þeir stöðvuðu allar hækkanir á matvöru og nauðsynjavöru. Það var í engu sem þeir sendu boltann á almenning, ekki í neinu. Hér hins vegar þá er það eina sem þessi ríkisstjórn getur gert að taka almenning upp á hnakkadrambinu og reka honum á kjaftinn. Það er nákvæmlega það sem almenningur hefur þurft að þola hér skipti eftir skipti þegar við sitjum uppi með vanhæfa, algerlega vanhæfa ríkisstjórn. Núna um áramótin mun t.d. koma þessi árlega gjaldskrárhækkun, þar á meðal á áfengi. Þá mun gjaldskrárhækkun á áfengi koma áfengisgjaldinu í 26,3 milljarða kr., mun sem sagt hækka úr 25,2 milljörðum, um 1,2 milljarða kr. Við í Flokki fólksins höfum ítrekað kallað eftir stuðningi við þá sem eru fárveikir af fíknisjúkdómi. Hvernig skyldi það nú hafa gengið? Framhaldssagan kemur bráðum vegna þess að nú ætla ég að lesa hérna upp úr breytingartillögu Flokks fólksins við frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2023. Við förum inn í málefnasvið 25 sem er hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta. Þar erum við að kalla eftir að framlag úr ríkissjóði hækki um 400 millj. kr. Það er einmitt til SÁÁ. Hvers vegna skyldum við vilja hækka framlög til SÁÁ og Sjúkrahússins Vogs um 400 millj. kr.? Jú, það er vegna þess að á hverju einasta ári núna eru að deyja hátt í 100 einstaklingar úr fíknisjúkdómi og jú, það er vegna þess að það bíða hér á áttunda hundrað einstaklingar eftir sjúkrahúsvist á sjúkrahúsinu Vogi og jú, það er vegna þess að það vantar fjármagn til þess að geta rekið sjúkrahúsið Vog á því afli sem það raunverulega getur verið rekið. Það vantar fjármagn til að greiða laun. Það vantar fjármagn til að nýta að fullu þann húsakost og þau úrræði sem að hægt er að veita þessu veika fólki. En, nei, þið skuluð bara bíða lengur, og það sem meira er að tugir einstaklinga, fársjúkra einstaklinga, eru að deyja á þessum biðlista, deyja á biðlista eftir sjúkrahúshjálp, eftir læknishjálp. Hvernig í ósköpunum á maður ekki annað en skammast sín fyrir það að ætla í rauninni að láta sér detta í hug að kalla þetta réttarríki? Og hvernig í ósköpunum getur maður í rauninni annað en skammast sín fyrir það, þegar maður hugsar til þess að hér er verið að taka 26,3 milljarða í áfengisgjald, að vel innan við 2 milljarðar eru settir í hjálpina, í sjúkdóminn, til allra þeirra aðila sem eru að reyna að lækna og hjálpa? SÁÁ báðu um 520 millj. kr., það yrði að koma því inn í fjárlög. Hér erum við að tala um fjáraukalög. SÁÁ voru búin að fá loforð fyrir 120 millj. kr. Ég bíð náttúrlega spennt eftir því að þau fái það greitt út. Það vantar sem sagt 400 milljónir upp á það sem nauðsynlega þarf bara til að halda rekstrinum í jafnvægi. Nánast allt sjálfsaflafé samtakanna fer í að reyna að hjálpa fárveiku fólki sem er að biðja um hjálp. Þvílíkur sómi að slíkum stjórnvöldum sem geta í rauninni látið eins og ekkert sé þegar hátt í 100 einstaklingar deyja hér úr sjúkdómi án þess að fá hjálp. Ef þetta er ekki bananalýðveldi í orðsins fyllstu merkingu þá veit ég ekki hvað það er. Í annan stað erum við að tala um að við bætist nýtt málefnasvið og nýir málefnaflokkar og það eru málefnaflokkar 28 og 30, sem er þjónusta við aldraða og aðrar greiðslur. Þar erum við að tala um að framlag úr ríkissjóði muni aukast um 142 millj. kr. Hvar erum við að tala um þar? Hvað skyldi nú Flokkur fólksins vera að betla þar? Jú, við erum að leggja til að hækka framlög á málefnasviði 28 svo greiða megi 66.381 kr. í eingreiðslu í desember, það sem við höfum kallað jólabónus, til ellilífeyrisþega sem fá greiddan óskertan lífeyri almannatrygginga, þ.e. hafa lægri tekjur en sem nemur frítekjumörkum, 1. og 2. málsl. 3. mgr. 22. gr. laga um almannatryggingar, á ársgrundvelli. Samkvæmt upplýsingum um Tryggingastofnun felur tillagan í sér að 2.135 einstaklingar myndu fá þessa hjálp. Í þeim hópi, hugsið ykkur, af 2.135 einstaklingum, eldra fólki sem við erum að reyna að hjálpa fyrir jólin og þessi ríkisstjórn og þetta háa Alþingi getur hæglega gert og þeim er í lófa lagið að gera - því að ekki skortir vilja til að hjálpa öllum öðrum. Ég segi ekki meira en það. Við erum að sjá 100 milljónir hér, 200 milljónir þar, milljarð hér og annan milljarð þar jafnvel. Í snobbpartí í Hörpu í vor voru teknir 1,5 milljarðar kr. úr varasjóðnum, hvorki meira né minna, fyrir partí sem stóð ekki í tvo sólarhringa, þar sem voru keyptar 70 lúxusbifreiðar, Audi Q8, þar sem voru flutt inn jakkaföt og hjálmar og vopn fyrir á annað hundrað milljónir króna sem reyndar aldrei hafa farið úr landinu, þar sem lágu hér skyttur úti um öll þök eins og við værum hreinlega að búast við loftárás. Það lágu aðkeyptir öryggisverðir með hríðskotariffla hér um allan bæ. Það er hægt að kasta peningum í þetta. Mér þætti gaman að vita hverju það skilaði. Í það minnsta ekki mat á diskinn fyrir einn einasta einstakling sem stendur hér höllum fæti, ekki einn einasta. Af þessum 2.135 einstaklingum, eldra fólki sem gersamlega er múrað í rammgerða fátæktargildru og er í rauninni sá þjóðfélagshópur sem stendur langhöllustum fæti fjárhagslega, eru 1.007 sem koma úr hópi öryrkja. Við það að verða ellilífeyrisþegi þá lækkar einstaklingurinn í mörgum tilvikum í launum um allt að 28.000 kr. á mánuði, sem er hin svokallaða aldurstengda örorkuuppbót sem á ekki lengur við, nóttina sem þú verður 67 ára og heilbrigður sem sagt. Nóttina sem ég verð 67 ára og fleygi gleraugunum og tek bílprófið, það verður virkilega ánægjulegt eða þannig. En í það minnsta þá hættu þau að vera öryrkjar á þessari nóttu og aldurstengda örorkuuppbótin var náttúrlega fyrir bí og tekin af þeim og þau lækka enn þá meira í launum. Ríkisstjórnin veit ekki hvort hún er að koma eða fara í málefnum ellilífeyrisþega og öryrkja og veit ekkert um almannatryggingakerfið yfir höfuð, heldur hefur stagbætt það eins og Frankenstein-skrímsli ár eftir ár án þess að hér komi nokkur hæfur einstaklingur til að koma með almennilegar úrbætur á kerfinu. En til að gleðja alla og sérstaklega ríkisstjórnina þá er það hvorki meira né minna heldur en það að þessir 1.007 einstaklingar myndu fá að halda áfram sinni aldurstengdu örorkuuppbót vegna þess að Flokkur fólksins hefur einmitt komið með frumvarp sem tekur á því að það eigi alls ekki að breytast neitt hjá einstaklingnum við það að ganga yfir það strik frá því að vera örorkulífeyrisþegi yfir í það að vera ellilífeyrisþegi. Þannig yrðu þau aldrei skert um þessa aldurstengdu örorkuuppbót eins og nú er gert. Svo er það þannig að afgangurinn af þeim einstaklingum sem ekki voru örorkulífeyrisþegar og gengu yfir í kerfi ellilífeyris, afgangurinn upp í 2.135, eru einmitt einstaklingar sem í flestum tilfellum og öllum tilvikum eiga engin lífeyrisréttindi. Mjög mikið af þessu er fólk og eldri konur og einstaklingar sem hafa verið einir, eiga engin lífeyrisréttindi og konurnar sem stóðu heima, hugsuðu um börn og buru og elduðu ofan í okkur matinn og gáfu okkur tvær heitar máltíðir á dag ef þess var kostur þar sem þá var bóndinn úti að vinna. Þannig var það í þá tíð. Síðan er það þriðja tillagan okkar hér og það er styrkur til hjálparstofnana sem eru að úthluta matargjöfum fyrir jól. Þá kemur nú aldeilis í ljós gæska ríkisstjórnarinnar, heldur betur. Ráðherra málaflokksins ætlar hvorki meira né minna en að snara af sinni mikilli góðmennsku heilum 8 millj. kr., takið eftir, 8 millj. kr. til níu hjálparstofnana sem eru að fara að gefa þúsundum fjölskyldna mat fyrir jólin. Það fer ekki á milli mála að fátækt hefur vaxið gífurlega í þessu árferði og var það nógu slæmt fyrir. Á hverjum bitnar þetta helst? Á hverjum skyldi þetta ástand bitna helst? Hver eru helstu fórnarlömbin í þessu aðgerðaleysi stjórnvalda? Það eru börnin. Það eru börnin sem báðu ekki um það að vera fátæk á Íslandi í dag. Það eru börnin sem eiga ekkert val. Það eru börnin sem geta hvorki fengið að sinna íþróttum eða tómstundum af öðru tagi né farið í tónlistarnám eða nokkurn skapaðan hlut. Það kemur enginn heim til fátæku foreldranna og barnanna og kennir þeim á fiðlu eða píanó. Þar eru engir ballerínuskór eða nokkur skapaður hræranlegur hlutur þannig. Þar eru engin ný föt keypt. Það er allt saman fengið hjá Hjálpræðishernum eða Rauða krossinum eða þeim stofnunum sem eru í rauninni bjargvættur fyrir þetta fólk. Þetta eru börnin sem eru út undan. Þetta eru óhreinu börnin hennar Evu, þau sem er gert grín að í skólanum af því að þau eru öðruvísi, af því að það er ekki hægt að leyfa þeim að fylgja öllum hinum. 8 millj. kr. til hjálparstofnana - þetta er skammarlegt. Þetta er svívirða og Flokkur fólksins er að biðja um lágmark sem er 150 millj. kr. Það var athyglisvert, það er nú ekki inni í þessari tillögu vegna þess að það var verið að reyna að taka á því í fjárlögunum sjálfum, og þetta á náttúrlega allt saman - það á að gera ráð fyrir því þar. Það er ekkert af þessu ófyrirséð. Það er ekkert af þessu ótímabundið nema ótímabundið í boði ríkisstjórnarinnar af því hún er ekki að taka á því. Það er algerlega fyrirséð og búið að berjast fyrir því núna ár eftir ár að taka niður biðlistann á Vog. Það er algjörlega fyrirséð að það er vaxandi fátækt í landinu og hér standa fjölskyldur í röðum við hjálparstofnanir til að biðja um hjálp og mat fyrir jólin. Það er fyrirséð. Ég velti fyrir mér hvers lags eiginlega stjórnvöld það eru sem hafa í rauninni geð í sér til að fara á rauða takkann þegar verið er að biðja um hjálp fyrir bágstadda í landinu sem þau eru að stýra, sem þau voru kjörin til að stjórna. Það eru í rauninni grundvallarmannréttindi. Hér er nú mikið talað og básúnað um mannréttindi, persónufrelsi og persónuvernd. Það eru grundvallarmannréttindi í svo ríku landi sem við viljum teljast vera að hafa fæði, klæði og húsnæði fyrir alla, svo ég tali nú ekki um aðgang að heilbrigðisþjónustu. Ég hef ekki enn þá fengið nóg af því að minna hér á 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Hvað skyldi nú standa þar? Þar segir í 1. mgr. 76. gr.: Öllum sem þess þurfa skal í lögum tryggður réttur til aðstoðar vegna örorku, örbirgðar, sjúkleika, elli og nefnið það, öllu. Okkur er tryggður réttur í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands til aðstoðar og það er í hendi löggjafans að sjá til þess að stjórnarskráin sé virt. En hér get ég fullyrt, frú forseti, að á hverjum einasta degi, í boði stjórnvalda, er þessi sama stjórnarskrá fótumtroðin. Ég hvet alla til þess að fylgjast með því þegar við greiðum atkvæði um breytingartillögur Flokks fólksins, hóflegar breytingartillögur Flokks fólksins, og hina raunverulegu forgangsröðun fjármuna ríkisstjórnarinnar fyrir fólkið í landinu og hvað hún telur vera í forgangi, hvort það er almenningur. Hver hefur ekki heyrt þetta: Já, við erum hér og hugsum eingöngu um almannahagsmuni. Þetta er einhver sá falskasti söngur sem ég hef nokkurn tíma heyrt. Við erum hér með ríkisstjórn auðvaldsins og ekkert annað, og það í forystu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, þannig að við skulum sjá hvernig það verður þegar við erum að greiða atkvæði um þetta, hvort ríkisstjórnin og ráðherrar hennar, þegar við látum kalla upp nöfnin þeirra, verði jafn glöð að segja: Ég segi nei, eins og þau gerðu fyrir ári síðan þegar við komum með sambærilegar breytingartillögur í Flokki fólksins. Ég get ekki annað sagt en að manni finnst maður vera standandi hérna undir vindmylluspöðunum, að berjast eins og rjúpan við staurinn, við vindmyllur, við blinda og heyrnarlausa ríkisstjórn eða ríkisstjórn sem sýnir það í verki, við skulum átta okkur á því, hvað hún vill raunverulega gera fyrir land og þjóð. Núna eru á fjórða hundrað Íslendingar og aðrir að frjósa úti hérna án þess að hafa húsnæði, húsnæðislausir einstaklingar. Ég fékk bréf í morgun þar sem ég var spurð að því: Inga, veistu það að mér er rosalega kalt? Inga, veistu hvað eru margir hér úti sem eru að frjósa úr kulda núna og við höfum í engin hús að venda? Ég sagði: Já, ég veit það. Þeim er hent út á götu á morgnana, þeim fáu sem komast inn í skjól á nóttunni, og þar þurfa þeir að bíða í 6–8 tíma eftir að fá skjól á ný. Þetta er Ísland í dag. Og hvað er þessi ríkisstjórn að gera í því?

Frú forseti. Þetta fjáraukalagafrumvarp fyrir árið 2023 er, eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans sem ég er á og styð, að taka fyrir ýmsar ráðstafanir sem hafa fallið til á árinu og eru að mestu leyti uppreiknaðar stærðir eins og varðandi lífeyrisskuldbindingar og vaxtagjöld. Svo erum við auðvitað að fást við óvænta atburði eins og jarðhræringar á Reykjanesi sem setja mark sitt á þetta frumvarp. En þetta hefur hv. formaður fjárlaganefndar, Stefán Vagn Stefánsson, farið ágætlega yfir og ég ætla ekki að endurtaka margt af því sem hefur komið fram um þessi atriði öllsömul. Það sem ég vil gera hér að umtalsefni er 2,1 milljarður í landbúnaðarmál vegna slæmrar stöðu bænda, ungra bænda og skuldugra bænda, og hvernig er verið að bregðast við því. Það er ekki ofsögum sagt að staða bænda nú og undanfarin misseri og á árum áður hefur verið bagaleg og þeir hafa því miður ekki haft sömu tækifæri og aðrir landsmenn til að bæta kjör sín. Það eru ýmsar ástæður fyrir því sem hægt er að rekja en aðalatriðið er að það er núna með þessum ráðstöfunum hér í fjárauka brugðist við þeim bráðavanda sem er uppi og helgast af tillögum sem komu frá ríkisstjórninni með undanfara frá ráðuneytisstjórahópi um tillögu um 1,6 milljarða eftir tiltekinni skiptingu þar sem lagt er upp með að koma til móts við unga bændur sem eru tiltölulega nýkomnir inn í greinina, koma til móts við að hækka fjárfestingarstuðning sem er liður í búvörusamningum og aðrar þær ráðstafanir. Svo við lestur á þeim skýrslum og greiningum kemur í ljós að það er flokkur bænda, þ.e. kúabændur, sem standa enn þá höllum fæti vegna ýmissa ástæðna. Þess vegna hefur meiri hluti fjárlaganefndar samþykkt að það sé bætt í þetta og þessar 500 milljónir komi til að bæta þeirra stöðu. Í sjálfu sér er fagnaðarefni að það næst samstaða um það hér að koma til móts við bændur því að eins og ég sagði áður er staða þeirra því miður afar bágborin. Ég vil nefna að í tillögu fjárlaganefndar er gerð tillaga um ákveðna skiptingu, hvernig þessum 500 milljónum til mjólkurbænda skuli ráðstafað. Öll fjárhæðin, 500 milljónir, fari inn í 4. gr. búvörusamnings mjólkurbænda, eða samnings um starfsskilyrði nautgriparæktar, sem varðar innvegna mjólk. Ég vil segja það hér að ég hefði talið rétt að þessi skipting hefði verið með öðrum hætti. Ég geri engan ágreining um að 500 milljónum sé varið til mjólkurbænda. Ég tel það vera rétt mat og rétta ráðstöfun. Ég vil hins vegar reifa hérna nokkur atriði sem hefðu að mínu mati verið betri skipting, sanngjarnari skipting, gegnsærri skipting og almennari út frá þeim samningi sem er í gildi. Út af þeim samningsskuldbindingum sem ríkið hefur tekið á sig í búvörusamningum við mjólkurbændur þá hefði ég talið eðlilegra að skiptingin væri þannig að u.þ.b. helmingur færi inn á greiðslumark samningsins samkvæmt 3. gr. og hinn helmingurinn inn á 4. gr., sem er þá innvegin mjólk samkvæmt samningnum. Þessir tveir meginþættir samnings við mjólkurbændur, greiðslur út á greiðslumark og greiðslur út á innvegna mjólk, skiptast jafnt um þær greiðslur. Á árinu 2023 eru greiddar samkvæmt samningi til mjólkurbænda annars vegar greiðslur út á greiðslumark, sem eru 2 milljarðar og 500 milljónir, en greiðslur út á innvegna mjólk eru 2 milljarðar og 900 milljónir, þannig að helmingaskipting hefði að mínu mati verið rétt og eðlileg. Ég vildi að þetta kæmi fram þó að ég hafi að sjálfsögðu stutt þá tillögu sem meiri hluti fjárlaganefndar er að gera um 500 milljónir aukalega fyrir mjólkurbændur. Og af hverju er ég að segja þetta? Af hverju er þetta mikilvægt? Ef maður skoðar samning við mjólkurbændur þá eru augljósir tveir veikleikar í honum að mínu mati sem ég teldi tímabært að yrði farið í að reyna að laga og rétta stöðuna þannig að við værum að horfa til framtíðar, værum að horfa á það að bæta rekstrargrundvöllinn varanlega og jöfnum skrefum við mjólkurbændur. Og hvað er það sem er að gerast? Jú, það er þannig að í dag er viðmiðunarverð þess sem ríkið styður mjólkurbændur um vægisviðmiðun frá 2004/2005 um 106 milljónir lítra, sem sagt 106 milljónir lítra framleiðslu með skiptinguna 25% í fitu og 75% í próteini. Staðan í dag er hins vegar sú að heildarframleiðslan í mjólk nemur upp undir 149 milljónum lítra. Það er um þriðjungur af heildarmjólkurframleiðslu í landinu sem nýtur þá ekki stuðnings ríkisins með þessum hætti. Það verður líka að taka það með í reikninginn að vægisviðmiðunin milli fitu og próteins hefur breyst og ef við værum að horfa á það hver sé þá ástæðan fyrir versnandi afkomu mjólkurbænda þá tel ég þetta vera eina ástæðuna fyrir því og hvernig hægt væri að koma til móts við þá til framtíðar litið og við værum þá að styrkja samninginn, værum að styrkja rekstrargrundvöll þessara bænda. Annað sem er líka að koma í ljós er að sá verðlagsgrunnur sem lagður er til grundvallar út frá þeim styrkjum sem eru veittir til mjólkurbænda frá um 2002 eða 2004 hefur eiginlega ekkert verið endurskoðaður eða tekinn upp og er að verða mjög skakkur og rangur bókstaflega. Þannig er vægi vaxtakostnaðar og fyrningar af tækjum og tólum eiginlega úr sér gengið og það er líka þannig að greiðslur upp í vaxtakostnað bænda eru ekki lengur 100% heldur um 75%. Þetta eru auðvitað nokkuð tæknileg atriði en samantekið draga þessi tvö atriði upp þá mynd að það eru veikleikar í fyrirkomulagi á styrkjakerfi til mjólkurbænda. Ég teldi því eðlilegast og rétt að það væri farið í að laga það það sem eftir lifir af samningstímanum, til 2026, þannig að við verðum komin í þá stöðu að hægt verði að ræða um endurnýjun á búvörusamningi á einhverjum eðlilegum grunni þar sem til framtíðar er litið. Þetta á ekki eingöngu við um mjólkurbændur, þetta á líka við um sauðfjársamninginn eða búvörusamninginn við sauðfjárbændur. Þar er alveg augljóst að staða sauðfjárbænda hefur um langt skeið ekki verið góð, langt í frá, og við verðum að líta til þess að á undanförnum árum og misserum hafa stjórnvöld, ríkisstjórnin og Alþingi, verið ár eftir ár eða jafnvel bara með nokkurra missera millibili að bregðast við ýmsum bráðavanda sem hefur verið að koma upp. Það hefur verið spretthópur, það hafa verið sérstakar greiðslur vegna hækkandi aðfanga og núna er þessi ráðuneytisstjórahópur, allt til þess að bregðast við einhverri stöðu sem er að koma upp. Þetta segir okkur einfaldlega að þær greiðslur sem ríkið er að inna af hendi samkvæmt búvörusamningi tryggja ekki afkomu bænda nægilega vel. Þá er rétta leiðin að fara að ráðast að rót vandans en vera ekki alltaf að plástra þetta með reglulegu millibili, með nokkurra missera millibili. Það er ólíðandi staða fyrir bændur að vera í og allt of mikil óvissa fyrir þá um afkomu sína og framtíðarhorfur. Við sjáum líka mismunandi stöðu bænda, til að mynda er staða mjólkurbænda betri en sauðfjárbænda. Það hefur náðst gríðarlegur árangur í mjólkurframleiðslunni. Bændur hafa hagrætt, þeim hefur fækkað, bú hafa stækkað, nyt hafa aukist og afurðastöðvar hafa með samvinnu og samstarfi getað hækkað verð til bænda en að sama skapi skilað ávinningi af hagræðingu til neytenda. Hér er verk að vinna er snýr að afurðastöðvum fyrir kjötið, fyrir lambakjötið, af því að við höfum fordæmi fyrir framan okkur um hvaða ávinningur getur falist í því að afurðastöðvum sé heimilt að hagræða, auka samstarf sín á milli, bæði ávinningur fyrir sauðfjárbændur og svo líka fyrir neytendur í landinu. Þetta er auðvitað atriði sem við verðum að horfa til sem getur verið til þess fallið að bæta mjög stöðu bænda í stað þess að við séum hér á Alþingi í gegnum fjárveitingavaldið að bregðast aftur og aftur við versnandi afkomu bænda. Samandregið, frú forseti, þá er verk að vinna. Það er verk að vinna við að rétta við afkomu bænda. Þessar tillögur sem hér liggja fyrir eru mikilvægur áfangi í því að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin þannig að við stöndum ekki frammi fyrir því að fjöldi búa, fjöldi bænda og fjölskyldur hreinlega gefist upp og bregði búi. Það væri gríðarlegt áfall fyrir íslenskt samfélag. Það væri efnahagsleg áfall og hefði geigvænlegar afleiðingar fyrir byggðir landsins og það má ekki gerast. Það er því rétt að við notum þennan tíma núna eftir að þessar tillögur eru komnar fram og komnar til framkvæmda, að við hefjumst strax handa við að bæta stöðu bænda enn frekar, leggja grunn að því að endurskoða búvörusamninga, hefja samtal við bændur og þeirra forystusamtök um það hvernig þeir sjá fyrir sér að bændur bæti starfsskilyrði sín og kjör í samvinnu við ríkið. Þetta tel ég vera lykilatriði og í því samhengi er mikilvægt, svo ég endurtaki mig, að við horfum í grunnatriði samnings mjólkurbænda og horfum í að styrkja meginþætti samningsins, sem eru greiðslur inn á greiðslumark og greiðslur inn á innvegna mjólk. Og af hverju segi ég þetta, frú forseti? Jú, það er nefnilega þannig að árið 2019 samþykkti meginþorri mjólkurbænda, eða yfir 90%, að hætta við að leggja þetta kerfi af, eins og hafði verið gert ráð fyrir í samningi 2016. Þeir hættu við það með yfirgnæfandi stuðningi, yfirgnæfandi meiri hluta að leggja þetta kerfi af og töldu best að búa við núverandi kerfi. Það er ágætt kerfi en það sem vantar upp á er það sem ég hef verið að rekja hérna, að forsendum samningsins af hálfu ríkisins hefur ekki verið fylgt nægilega vel eftir. Að þessu sögðu, frú forseti, þá geri ég ráð fyrir að umræðu um þetta frumvarp fari nú senn að ljúka. En auðvitað er það þannig að hv. fjárlaganefnd tekur mið af þeim ábendingum sem hér koma fram þannig að við ljúkum þessu máli fyrir árið 2023 með sómasamlegum hætti og umfram allt með sómasamlegum hætti í þágu íslenskra bænda.

Frú forseti. Við ræðum hér um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2023 og svo það sé sagt strax í byrjun þá styð ég nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar. Við höfum fengið ágæta umræðu hér í dag og formaður hv. fjárlaganefndar, Stefán Vagn Stefánsson, hefur flutt meirihlutaálit nefndarinnar. Mig langar rétt að hlaupa hér í gegnum nokkur atriði í tengslum við málið. Það er kannski helst tvennt, þ.e. staða bænda og Landhelgisgæslan. Í 2. umræðu um fjárauka sem við ræðum hér er gerð tillaga um 2.100 millj. kr. hækkun á málaflokki 12.10, þ.e. Stjórnun landbúnaðarmála, vegna tímabundins aukins stuðnings við bændur. Tillagan byggist á niðurstöðum starfshóps ráðuneytisstjóra sem skipaður var til að bregðast við erfiðri fjárhagsstöðu bænda, en þó þannig að heildarfjárhæðin er hækkuð um 500 millj. kr. frá tillögum starfshópsins sem miðuðust við 1.600 millj. kr. heildarstuðning. Aðeins um svokallaðan starfshóp ráðuneytisstjóra, sem hefur gengið undir því heiti. Þrír ráðuneytisstjórar skipa hópinn, þ.e. ráðuneytisstjórar í matvælaráðuneytinu, fjármála- og efnahagsráðuneytinu og innviðaráðuneytinu og voru skipaðir af ríkisstjórn 20. október sl. Hópnum var falið að fjalla um þær áskoranir sem nú eru uppi í landbúnaðinum og koma með tillögur til að bæta úr þeirri stöðu. Kallað var eftir gögnum frá Hagstofunni, Byggðastofnun, Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins, ársreikningum frá Creditinfo auk þess sem stuðst var við gögn matvælaráðuneytisins um stuðningsgreiðslur í landbúnaði. Samkvæmt greiningum hópsins er vandinn mestur hjá nýliðum í landbúnaði og þeim sem staðið hafa í miklum fjárfestingum í greininni síðustu ár. Miðað er við að stuðningurinn einskorðist við þau bú sem uppfylla skilyrði búnaðar- og búvörulaga fyrir stuðningsgreiðslum í desember 2023. Það er ágætlega gert grein fyrir skiptingu vegna tímabundins aukins stuðnings við bændur í nefndaráliti meiri hlutans. Fjárhæðin sundurliðast þannig að 600 millj. kr. flokkast sem nýliðunarstuðningur til að styrkja sérstaklega undirstöðu rekstrar yngri bænda, enda hafa þeir staðið í hvað stærstum fjárfestingum. Þá fara 450 millj. kr. í fjárfestingarstuðning sem aftur skiptist í 386 millj. kr. vegna nautgriparæktar og 64 millj. kr. vegna sauðfjárræktar. Þá er gert ráð fyrir 450 millj. kr. viðbót í býlisstuðning samnings um starfsskilyrði í sauðfjárrækt. Loks er lagt til að 100 millj. kr. verði bætt við gripagreiðslur holdakúa í samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar. Til að koma til móts við erfiða stöðu í mjólkurframleiðslu verði bætt við greiðslur vegna innveginnar mjólkur 500 millj. kr. Með þessu er komið að nokkru til móts við þann halla sem myndast hefur á árinu 2023. Því er lagt til að horft verði til mjólkurframleiðslu fyrstu ellefu mánaða yfirstandandi árs við ákvörðun skiptingar þessara fjármuna en þó þannig að aðeins þeir sem skiluðu innveginni mjólk í nóvember 2023 eigi rétt á greiðslum úr þeim potti. Frú forseti. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér upp úr áliti meiri hluta fjárlaganefndar í 2. umræðu fjárlaga 2024 sem lýsir þeirri erfiðu stöðu sem nú er uppi í landbúnaðinum. Kaflinn í nefndarálitinu fjallar um landbúnaðinn og erfiða stöðu bænda: Landbúnaðurinn glímir við einstaklega erfitt rekstrarumhverfi, sérstaklega í framhaldi af innrás Rússa í Úkraínu, þar sem stórhækkað verð á ýmsum aðföngum landbúnaðar hefur gjörbreytt öllum rekstrarforsendum. Fordæmalaus hækkun hefur orðið á áburði, orku, kjarnfóðri og ýmsum öðrum aðföngum til búrekstrar sem ekki hefur verið mögulegt að velta út í almennt verðlag. Bændur hafa nánast enga möguleika til að velta slíkum byrðum út í almennt vöruverð. Þá eru verulegar hækkanir á fjármagnskostnaði þar sem landbúnaður hefur m.a. þurft, vegna opinberra aðgerða um bættan aðbúnað búfjár, að standa í miklum fjárfestingum. Stækkun búa, með tilheyrandi fjárfestingum, og mikil skuldsetning í samhengi við veltu er þung í skauti. Skuldahlutfallið er víða mjög hátt, þ.e. skuldir á móti veltu. Eðli búskapar er að aðskilnaður heimilis og fyrirtækis er ekki sá sami og almennt er í atvinnurekstri. Heimili bændafjölskyldna eru samofin búrekstri auk þess sem velferð búfjár er stöðugt í forgangi. Í mjólkurframleiðslu og fleiri búgreinum er ekki val um að fresta fjárfestingum vegna settra laga og reglna stjórnvalda. Það er hér undirstrikað að þótt flestir finni fyrir stórhækkun á fjármagnskostnaði verður að hafa þessa sérstöðu landbúnaðar í huga. Það sem hv. fjárlaganefnd bætir við í umfjöllun nefndarinnar og áliti er að bætt er við 500 millj. kr. sem fara í mjólkurframleiðsluna og þá verður eiginlega hafa í huga að hér er um bráðaaðgerðir að ræða, hér er við bráðavanda að stríða. Það er það sem við erum að fást við hér. Í fjárauka fyrir 2023 erum við að fást við þennan bráðavanda. En það er nauðsynlegt að horfa til framtíðar og þar þarf að bæta ýmislegt sem er mikilvægt að fara í til að bæta rekstrarstöðu bænda og raunverulega ýmsa þætti sem þarf til að bæta starfsskilyrði. Það er ágætt að minnast á það að í þessum tillögum frá starfshópi ráðuneytisstjóranna þá koma þeir með nokkra punkta í fínni greinargerð sem fylgir með og benda á að það eru 2.900 bændur sem hafa landbúnað að aðalstarfi á Íslandi og það sé mikilvægt að koma upp einhvers konar afleysingaþjónustu bænda. Við sem þekkjum til bænda á Íslandi vitum að þar er engin vinnutímastytting í gangi. Bændur vinna mikið og vinna nánast alla daga ársins. Það er lítið um frí og það er nauðsynlegt að fara að huga að því að reyna að skapa betri forsendur fyrir því að koma á einhvers konar afleysingaþjónustu bænda þegar bændur vinna alla daga ársins og vinnudagurinn getur verið 12 klukkustundir eða meira. Síðan er nauðsynlegt, eins og ráðuneytisstjórarnir benda á, að fara mögulega í meiri hagræðingar til að styrkja stöðu frumframleiðanda og nýta tækifæri til aukinnar verðmætasköpunar í landbúnaði. Það hefur náðst gríðarlegur árangur síðustu 20 árin í mjólkurframleiðslunni með ýmsum hagræðingaraðgerðum en við eigum kannski að gera betur í sambandi við kjötið og skoða hvaða möguleikar eru, eins og með afurðastöðvar og slíkt. Ég ætla ekki að fara dýpra í það núna en þessi umræða er stöðugt í gangi og þetta er mikið rætt. Það sem mér hefur fundist mjög spennandi að skoða í þessu samhengi og hef verið að kynna mér undanfarna mánuði og ég held að það séu gríðarleg tækifæri í því í landbúnaðinum og nautgriparæktinni, kjötframleiðslunni, er kyngreining á nautgripasæði. Ég held að það sé bara eitt af stóru málunum núna eftir erfðamengisúrvalið og þegar er búið að vinna það starf þá sé næsta skref, eins og var bent á í greinargerð ráðuneytisstjóranna, að fara í það verkefni. Það er ekkert allt of dýrt og ég held bara ágætismöguleikar á að fara í þetta. Mér skilst að Norðmenn hafi tekið mjög hressilega á í fjárfestingum í Noregi varðandi þetta, varðandi tækni og búnað og þjálfun starfsfólks, þeir fóru kannski aðeins fram úr sér. Ég held að það séu raunverulega möguleikar núna á að nálgast tæki og tól sem þarf í þessa greiningarvinnu sem tengist nautasæði og jafnvel að sækja þjónustu og þekkingu til að þjálfa upp hér á Íslandi þekkingu og getu til að standa í þessu. Það sem ég heyrt er að þetta gæti verið kostnaður upp á einhverjar 300 milljónir. Ég held að það sé eitthvað sem væri mjög vert að horfa til og fara í sem allra fyrst. Í sambandi við það að við förum þessa leið, að setja 500 millj. kr. í innvegna mjólk og nota það sem grunninn að þessum greiðslum, þá hefði sá sem hér stendur viljað haga þessu aðeins öðruvísi. En þetta var niðurstaðan. Sá sem hér stendur hefði frekar viljað fara í meiri greiningarvinnu og átta sig á fjárhagslegri stöðu einstakra búa þannig að við hefðum gert þetta aðeins hnitmiðaðar og markvissara með því að styrkja mest þá sem hafa kannski mesta þörf á að fá stuðning, ekki fletja þetta alveg jafn mikið út og gert er hér. En svo að það sé ljóst þá skiptir máli að fá 500 milljónir, hvort sem það er gert í gegnum innvegna mjólk eða greiðslumarkið eða með öðrum hætti og þess vegna er mikilvægt að fá þessar greiðslur. Ég lýsi því fullum stuðningi við aðgerðina þó að ég hefði kannski viljað gera þetta með aðeins öðrum hætti. Nóg um þetta að svo stöddu. Við 2. umræðu fjárlaga flutti ég hér langa ræðu um landbúnaðinn og vísa frekar í hana varðandi samhengi hlutanna sem við erum fást við hér og síðan svona meira framtíðartengt og sögu þeirra stöðu: Af hverju erum við komnir í akkúrat þessa stöðu sem við erum í núna ef við horfum 20, 30 ár aftur? Hitt málið sem kemur inn á vinnu nefndarinnar í þessu máli varðar Landhelgisgæsluna. Gerð er tillaga um 360 millj. kr. hækkun til Landhelgisgæslunnar og er tillögunni ætlað að styrkja rekstur Landhelgisgæslunnar með því að stofnunin hefji nýtt ár á núllinu. Hér er verið að bregðast við uppsöfnuðum halla síðustu ára þannig að Landhelgisgæslan hefji nýtt ár, þ.e. 2024, með hallalausum rekstri. Samhliða tillögunni leggur meiri hlutinn til að stefnumótun, árangursmælingar og fjárhagsgrunnur stofnunarinnar verði tekin til endurskoðunar í tengslum við undirbúning næstu fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar. Í fjárlögum fyrir árið 2024 er í meirihlutaáliti fjárlaganefndar við 2. umræðu lagt til að aðhaldskrafa á Landhelgisgæsluna verði dregin til baka og einnig að fjárheimildir í fjárlögum næsta árs aukist um 240 milljónir á ári. Það er gert með því að draga til baka sérstaka aðhaldskröfu og almenna aðhaldskröfu til stofnunarinnar. Það er því raunverulega verið að bæta 600 milljónir inn í reksturinn. En það þarf að gera betur og sá sem hér stendur hefur margoft talað fyrir því. Með það í huga vil ég geta þingsályktunartillögu um fasta starfsstöð þyrlu Landhelgisgæslunnar á Akureyri. Ásamt þeim sem hér stendur eru 16 aðrir hv. þingmenn á þeirri þingsályktunartillögu. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að beita sér fyrir því að Landhelgisgæslan komi upp fastri starfsstöð fyrir eina af þyrlum sínum á Akureyri í samstarfi við hagaðila á Akureyri. Í þeirri tillögu er lagt til að ein af þyrlum Landhelgisgæslunnar hafi starfsstöð á Akureyri allt árið um kring. Auk þess sem Akureyri er miðsvæðis á landinu er augljós tenging við sjúkraflugið í landinu sem er staðsett á Akureyri. Þar geta læknar á Akureyri mannað hluta þyrluáhafnar eins og nú er reyndin í tengslum við sjúkraflugið. Talið er að árlegur rekstrarkostnaður þyrlu á Akureyri sé um 500 millj. kr. og að uppbygging flugskýlis á Akureyrarflugvelli kosti 200–300 millj. kr. Nú þegar eru til staðar flugvirkjar sem geta sinnt viðhaldi auk þess sem starfsmenn í heilbrigðisstofnunum, slökkviliði og fleiri sem geta nýst starfseminni. Fjarlægðir eru miklar og veðuraðstæður með þeim hætti að til að sinna sjúkraflutningum á norður- og austurhluta landsins með sjúkraþyrlum er mikilvægt og nauðsynlegt að svæðinu sé staðsett þyrla þar sem erfitt er að koma við sjúkraflugi með flugvél. Það er ekki langt síðan að sjöttu þyrluáhöfninni var bætt við hjá Landhelgisgæslunni, sem þýðir að það eru tvær áhafnir á vakt um tvo þriðju hluta ársins. Með því að bæta við sjöundu þyrluáhöfninni væru tvær áhafnir til reiðu 95% af árinu. Það er mikilvægt skref sem nauðsynlegt er að stíga til þess að efla björgunargetu þyrluflugsveitar Landhelgisgæslunnar. Varðandi þetta er mikilvægt að það komi fram hér með sterkari hætti að sjöunda áhöfnin, sem stefnt er að að verði ráðin til Landhelgisgæslunnar, er inni í þessari tölu um 500 millj. kr. kostnað á Akureyri, en almennt er reiknað með að hver áhöfn Gæslunnar kosti um 400 milljónir. Það er því ekki mikill aukakostnaður við það að ráða sjöunda áhöfnina, sem er stefnt að. Þá verðum við að huga að því að það væru tvær áhafnir á Akureyri, á Norðurlandi, á einni þyrlu þar og síðan væru tvær þyrlur staðsettar í Reykjavík og fimm áhafnir. Með því að skapa þessa forsendur þá væru þyrlur bæði í Reykjavík og á Akureyri og mætti ná til allra landshluta á þyrlu á innan við 90 mínútum á venjulegum degi og myndi björgunarviðbragð á norður- og austurmiðum styrkjast verulega. Það er mín von að farið verði í það í tengslum við nýja fjármálaáætlun 2025–2029 sem við förum í á nýju ári, að það finnist leiðir til að koma þessu mikilvæga máli áleiðis um staðsetningu þyrlu á vegum Landhelgisgæslunnar. Það er mikilvægt að þetta mál nái í gegn um staðsetningu á Akureyri. Það sem kemur til viðbótar við aukið fjármagn sem er varið í fjáraukann eru málefni Grindavíkur. Í fjáraukanum eru þrjú mál upp á á 5,7 milljarða. Það hefur verið farið ágætlega í gegnum þau mál í dag og við höfum verið að fást þau mál í þinginu síðastliðinn mánuð. Það er líka mikilvægt svona rétt í lokin og ég held að það væri gott að fjárlaganefnd færi í meiri vinnu í tengslum við að óska upplýsinga um lífeyrisskuldbindingar ríkisins. Það kemur fram í þessu meirihlutaáliti sem við erum að fást við hér að það er annars vegar lagt til að heildargjaldaheimildir hækki um 83,5 milljarða. Þar vega langþyngst 44 milljarðar, það er um helmingur af upphæð fjáraukans, vegna endurmetinnar stöðu lífeyrisskuldbindinga og er bent á að vísitala lífeyrisskuldbindinga hafi hækkað umfram forsendur fjárlaga, m.a. í tengslum við kjarasamninga. Heildarlífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs nema meira en 1.100 milljörðum kr. og þannig geta hlutfallslega litlar breytingar á vísitölu leitt til hárra gjaldfærslna. Það er rétt að vekja athygli á þessu í þessu samhengi sem við erum að fást við í tengslum við fjárlögin. Það gæti líka verið áhugavert fyrir okkur í haust í hv. fjárlaganefnd að skoða lífeyrisskuldbindingar íslenska ríkisins miðað við ríkissjóð annarra þjóðlanda og kannski helst hvernig þessari stöðu er komið fyrir annars staðar í Evrópu og OECD og þá líka hvernig er verið að færa þetta í fjárlögum viðkomandi landa sem snýr að lífeyrisskuldbindingum. Mig grunar að það gæti verið mjög áhugavert að skoða þennan samanburð því að minn grunur er sá að það sé víða miklu verr staðið að þessum málum og ekki með sama gegnsæi og er hér á landi þar sem lífeyrisskuldbindingarnar eru teknir sérstaklega fyrir eins og við gerum með gegnsæjum hætti. Það er líka rétt í lokin áhugavert að skoða vaxtagjöld. Eins og kemur fram í umræðunni núna varðandi fjárlögin og það sem við erum að fást við hér eru vaxtagjöldin eru 110 milljarðar, en þau skiptast þannig að 59 milljarðar eru greiddir vextir, 34 milljarðar fara í verðbætur og 18,5 milljarðar eru reiknaðir vextir vegna lífeyrisskuldbindinga og ekki greidd heldur reiknuð stærð. Í þessu samhengi er gott að hafa í huga að vaxtatekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 36 milljarðar þannig að ef við berum saman greidda vexti, þ.e. 58 milljarða á móti vaxtatekjum, 36 milljörðum, er mismunurinn 22 milljarðar, sem er þá vaxtajöfnuður þegar reiknaðar stærðir eru undanskildar. Ég held að það verði ekki farið lengra að svo stöddu, frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.