Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. tilmælum Háskóla Íslands og hefur verið undirbúið af sérstakri nefnd. Í ársbyrjun 1954 tók til starfa fimm manna n., sem háskólaráð skipaði og falið var að endurskoða lög og reglugerðir um Háskóla Íslands. Haustið 1955 skipaði þáverandi menntmrh., Bjarni Benediktsson, sjötta nefndarmanninn í n., og var hann jafnframt skipaður formaður nefndarinnar. Í n. áttu upphaflega sæti, tilnefndir af háskólaráði, prófessorarnir Ármann Snævarr, Björn Magnússon, Júlíus Sigurjónsson, Leifur Ásgeirsson og Þorkell Jóhannesson. Þeir prófessorarnir Leifur og Þorkell viku úr n. eftir nokkurn tíma, en háskólaráð kvaddi þá í nefndina í staðinn þá prófessorana Finnboga R. Þorvaldsson og Steingrím J. Þorsteinsson. Fulltrúi menntmrh., sem jafnframt var formaður í n., var dr. Benjamín Eiríksson. Í þessu frv. eru ýmis nýmæli. Er um að ræða heildarendurskoðun á gildandi lögum um háskólann og þá jafnframt felld úr gildi öll þau mörgu lög, sem nú gilda um stofnunina. Mun ég í fáeinum orðum rekja helztu breytingarnar, sem í frv. felast, frá núgildandi lögum. Í II. kafla frv. eru ákvæði um stjórn háskólans. Þau eru allmiklu fyllri en ákvæðin, sem nú gilda um þessi efni í lögum og reglugerð. 2. gr. frv. fjallar um starfssvið rektors. Hér er um nýmæli að ræða, því að ákvæði um starfssvið rektors eru ekki í gildandi lögum eða reglugerð. Í 4. gr. eru ákvæði um varamenn deildarforseta, er taki sæti í háskólaráði, ef deildarforseti er forfallaður eða vanhæfur til að taka þátt í úrlausn mála. Það er og nýmæli í þessari sömu gr., að heimilt sé að kveðja fulltrúa stúdenta á fundi háskólaráðs, og skulu þeir hafa þar málfrelsi. Fyllri ákvæði eru og um starfssvið háskólaráðs en þau, sem nú gilda. Gert er ráð fyrir, að háskólaráð teljist ekki ályktunarfært, nema 2/3 hlutar háskólaráðsmanna sæki fund, en skv. núgildandi lögum nægir, að helmingur ráðsmanna sæki fund, til þess að hann sé lögmætur. Þá eru í kaflanum ákvæði um almenna kennarafundi, og eru þau ákvæði nýmæli. Ályktanir slíkra funda eru þó ekki bindandi fyrir háskólaráð, aðeins ráðgefandi. III. kafli frv. fjallar um háskólakennara og háskóladeildir. Í kaflanum eru nokkur nýmæli. Skv. 9. gr. frv. eru deildir háskólans taldar fimm, en samkv. gildandi lögum eru þær taldar sex. Skv. frv. er því atvinnudeild háskólans ekki talin með deildum skólans, enda hefur hún ekki verið í neinum skipulagslegum tengslum við háskólann, þó að hún hafi verið kölluð háskóladeild skv. lagabókstaf. Þá er og breytt um nafn á laga- og hagfræðideild og hún nefnd laga- og viðskiptadeild, sem er eðlilegra, samkvæmt hlutverki viðskiptafræðikennslunnar í deildinni. Þá er og það nýmæli í þessari sömu grein, að laga- og hagfræðideild skuli skipt, þ.e. viðskiptadeild skilin frá lagadeild, þegar þrjú föst kennaraembætti hafa verið stofnuð þar, en nú eru föstu kennaraembættin aðeins tvö. Í 10. gr. eru talin kennaraheiti við háskólann. Auk kennaraheitanna prófessor, dósent og aukakennari, sem eru í núgildandi lögum, eru þar nefnd kennaraheitin lektor, aðstoðarkennari og erlendur sendikennari. Er hlutverk hverrar kennarategundar um sig skýrgreint nokkru nánar. Aðalatriðið í þessu efni er, að gert er ráð fyrir, að eðli dósentsembætta breytist mjög verulega frá því, sem verið hefur. Nú eru föst kennaraembætti við háskólann tvenns konar, prófessorsembætti og dósentsembætti, og nokkur launamunur á, en munur að því er snertir starfsskyldu enginn og réttarstöðu nær enginn, í raun og veru aðeins sá, að prófessorar einir eru kjörgengir við rektorskjör. Nú er gert ráð fyrir, að reglulegir kennarar við háskólann, hinir eiginlegu háskólakennarar, verði prófessorar. Dósentsheitið er hins vegar ætlað þeim háskólakennurum, sem að vísu eru skipaðir til ótiltekins tíma, en gegna þó jafnframt öðru aðalstarfi. Í 11. gr. er fjallað um veitingu prófessorsembætta og annarra kennaraembætta við háskólann. Þess er í því sambandi fyrst að geta, að gert er ráð fyrir, að háskólaráð annist ráðningu lektora, aukakennara og aðstoðarkennara skv. tillögum háskóladeilda. Skv. núgildandi lögum ræður ráðherra slíka aukakennara á eindæmi. Þó er gert ráð fyrir, að ráðh. ráði tölu þessara aukakennara. Hins vegar eru látin haldast að mestu óbreytt núgildandi reglugerðarákvæði um veitingu prófessorsembætta, en þau hins vegar gerð að lagaákvæðum. Ákvæðin eru þó færð til samræmis við framkvæmd reglugerðarákvæðisins á undanförnum árum. Reglurnar um veitingu kennaraembætta við háskólann voru löngum mikið deiluefni, en fullur friður og algert samkomulag hefur undanfarin ár verið milli menntmrn. annars vegar og háskólans hins vegar um þá skipun, sem fyrir nokkrum árum var upp tekin í reglugerð. Vegna þeirrar góðu reynslu, sem á þessa skipun er fengin, þykir eðlilegt, að þessar reglur verði teknar í löggjöfina sjálfa. Í 12. gr. eru tvenns konar nýmæli. Þar er ráðherra heimilað að bjóða vísindamanni að taka við kennaraembætti við háskólann, án þess að það sé auglýst laust til umsóknar. Hitt nýmælið er það, að ráðh. er heimilað að auglýsa kennaraembætti laust til umsóknar, svo að embættið verði veitt ári áður en hinn nýskipaði kennari hefur kennslu sína. Notkun beggja heimildanna er þó bundin við, að samþykki viðkomandi háskóladeilda komi til. Í 13. gr. frv. er kveðið svo á, að deildarforsetar skuli kjörnir til tveggja ára í senn, en skv. núgildandi lögum eru þeir aðeins kjörnir til eins árs í einu. Þá eru og nýmæli um kjör varaforseta deilda svo og fyllra ákvæði en nú er um kjör deildarforseta. Í 15. og 16. gr. eru ýtarleg ákvæði um deildarfundi, hverjir eigi rétt á að sitja þá, og er þar m.a. heimilað að leyfa fulltrúum stúdenta setu á deildarfundum. IV. kaflinn fjallar um kennslu og nemendur. Í 17. gr. er gert ráð fyrir, að háskólaráð geti með samþykki ráðherra ákveðið aðra missiraskiptingu en nú er fyrir tilteknar greinar eða deildir. Þetta er nýmæli. Annars er núverandi kennsluári og missiraskiptingu haldið. Skv. núgildandi lögum ákveður hver háskóladeild, hve margar stundir hver háskólakennari skuli kenna, en skv. 18. gr. þessa frv. ákveður háskólaráð, að fenginni umsögn háskóladeilda, kennsluskyldu einstakra háskólakennara. Úrskurði háskólaráðs í þessu efni má áfrýja til ráðherra. Í 18. gr. er annað nýmæli, það, að rektor á rétt á að vera leystur undan allt að helmingi þeirrar kennslu, sem honum var skylt að hafa með höndum, er hann tók við rektorsembætti, en svo sem nú er, mun rektor háskólans vera eini skólastjóri í landinu, sem gert er ráð fyrir að hafi óbreytta kennsluskyldu þrátt fyrir skólastjórnarstörf sín. Í 19. gr. eru ýtarlegri ákvæði en nú eru í gildi um lausn undan kennsluskyldu um lengri eða skemmri tíma. 20.–26. gr. fjalla um skyldur og réttindi stúdenta. Eru þessi ákvæði allmiklu fyllri en ákvæði núgildandi laga og reglugerðar. Stefna ákvæði frv. að því að heimila stjórn háskólans aukið aðhald að nemendum, en jafnframt að hinu að auka réttaröryggi stúdenta, t.d. að því er varðar brottrekstur úr skóla. V. kafli fjallar um próf. Í 28. gr. er það nýmæli, að heimilt er að mæla svo fyrir í reglugerð, að missirisleg eða árleg próf skuli haldin í deild skv. till. deildarinnar í þeim námsgreinum, sem kenndar hafa verið á tímabilinu, öllum eða nokkrum. Skv. 32. gr. geta einstakar deildir samþykkt að hafa einn prófdómara úr hópi deildarkennara, en gert er ráð fyrir, að ráðherra skipi þá prófdómendur, sem eru ekki háskólakennarar, samkv. tillögum háskóladeildar, eins og verið hefur. Gert er ráð fyrir í frv., að skipunartími prófdómenda skuli vera þrjú ár, en hann er sex ár skv. núgildandi lögum. VI. kafli fjallar um doktora og meistara. Samkv. 34. gr. frv. má aðeins veita doktorsnafnbót í heiðursskyni með einróma samþykki atkvæðisbærra deildarmanna og með samþykki háskólaráðs. Ákvæði frumvarpsins um, að samþykki deildarmanna skuli vera einróma, er nýmæli. Í 38. gr. er háskólaráði skv. tillögum háskóladeilda veitt heimild til að leyfa kandídötum að ganga undir svonefnt meistarapróf, og er því ætlað að verða hliðstætt svonefndu licensiatprófi, sem tíðkast sums staðar á Norðurlöndum. VII. kaflinn fjallar um stofnanir háskólans og eigur hans. Þar segir, að háskólaráð skuli hafa yfirumsjón með einstökum háskólastofnunum, svo sem háskólabókasafni, happdrætti og kvikmyndahúsi. Hér er ekki um að ræða breytingu frá því, sem verið hefur. Í gr. er hins vegar það nýmæli, að svo er kveðið á, að ef háskólabókavörður kenni bókasafnsfræði við háskólann, taki hann sömu laun og prófessorar, en samkv. núgildandi launalögum tekur háskólabókavörður laun einum launaflokki fyrir neðan prófessora. Þetta er einungis samkv. nýjustu launalögunum. Samkv. þeim, sem áður giltu, samkv. l. frá 1946 um háskólabókavarðarembættið, er það var stofnað, átti háskólabókavörður að fá sömu laun og prófessorar. Þetta mundi þó ekki hafa neinn kostnaðarauka í för með sér, vegna þess að búið er að gera bókasafnsfræði að skyldunámsgrein til BA-náms og aukakennsla í þeirri grein mundi kosta meira keypt að en nemur mismun á launum háskólabókavarðar, eins og þau eru nú, og prófessorslaunum. Annað ákvæði miðar og að því að gera háskólabókavörð jafnsettan prófessorum, þ.e. að hann skuli framvegis skipaður af forseta Íslands, en ekki ráðh. eins og nú er. VIII. kafli frv. fjallar um kennaraembætti og kennarastöður við háskólann. Gert er ráð fyrir því í frv., að tala prófessora við háskólann haldist óbreytt að öðru leyti en því, að stofnað verði eitt nýtt prófessorsembætti í lyfjafræði í læknadeild, og stendur það í sambandi við sameiningu Lyfjafræðingaskóla Íslands við háskólann, svo sem ég mun nánar víkja að á eftir. Stofnun þessa prófessorsembættis hefur engan kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð, ef gert er ráð fyrir því, að sú skipan haldist, að tengsl séu á milli lyfjafræðikennslunnar í háskólanum og stjórnar lyfjaverzlunar ríkisins. Svo sem kunnugt er, gegnir nú sami maðurinn þessum tveimur störfum, þ.e. forstöðu lyfjaverzlunar ríkisins og kennslu í lyfjafræði við háskólann, og mundu launakjör hans ekki breytast, þó að þessi skipun yrði upp tekin, ef skipulagsháttunum verður haldið óbreyttum. Þá er það nýmæli í 40. gr., að ef skipaður prófessor óskar eftir, að aðalkennslugrein hans verði breytt, er prófessorsembætti verður laust í deild hans, getur ráðh. heimilað breytinguna með samþykki hlutaðeigandi háskóladeildar. Í 41. og 43. gr. eru síðan nýmæli um kennslu í lyfsölufræði við háskólann. Þessi kennsla er með frv. tengd háskólanum, en til þessa hefur hún verið í höndum sjálfstæðs skóla, Lyfjafræðingaskóla Íslands. Skólastjóri hans hefur verið kennarinn í lyfjafræði við háskólann, en kennsluna hefur einkum annast eftirlitsmaður lyfjabúða. Gert er ráð fyrir því, að sú skipun haldist óbreytt, að eftir sameiningu lyfjafræðingaskólans við háskólann verði kennslan eftir sem áður í höndum eftirlitsmanns lyfjabúða, sem þá væntanlega mundi verða dósent, en prófessornum í lyfjafræði, ef sú breyting nær fram að ganga, er ætlað að hafa yfirstjórn lyfjafræðikennslunnar með höndum, svo sem nú á sér stað, þar sem hann er skólastjóri Lyfjafræðingaskóla Íslands. Í nokkrum atriðum er þetta frv. frábrugðið því, sem nefnd háskólans hafði lagt til. Meginbreytingin, sem menntmrn. gerði á till. háskólanefndarinnar, var fólgin í því, að í þessu frv. er gert ráð fyrir að láta haldast þá skipun, sem nú um hríð hefur verið á veitingu kennaraembætta við háskólann, þar sem ég tel, að sú skipun hafi þegar hlotið nokkra hefð og hafi gefizt vel. Nefndin vildi gera nokkrar breytingar á þessum ákvæðum. Í frv. n. var þannig gert ráð fyrir því, að menntmrh. skipaði dósenta samkv. till. háskóladeilda. í stað orðanna „samkv. tillögum“ stendur í frv.: að fengnum tillögum. -– Í frv. n. var enn fremur það ákvæði, að dómnefnd skyldi skipa umsækjendum í röð eftir hæfni og að veitingavaldinu væri skylt að veita umsækjanda prófessorsembætti, ef dómnefnd hefði einróma talið hann hæfastan, enda hafi meiri hluti atkvæðisbærra deildarkennara lagt til, að þessi umsækjandi yrði skipaður. Ég tel heppilegra að hafa um þetta sömu reglu og gilt hefur og varhugavert að taka inn í lög ákvæði, sem bindi veitingavaldið algerlega. Slík ákvæði hefðu orðið einsdæmi í lögum, og hefði mátt gera ráð fyrir deilum um þetta efni. Þær tel ég ekki heppilegt að vekja upp og því skynsamlegast að halda þeirri skipan, sem verið hefur undanfarin ár og virðist hafa gefið góða raun. Þó hafa ákvæði frv. verið færð til samræmis við framkvæmd reglugerðarákvæðisins, og ætti það ekki að geta valdið neinum ágreiningi. Í frv. n. var ákvæði um, að heimilt væri að mæla svo fyrir í reglugerð, að nemendum, sem brautskráðir yrðu frá Kennaraskóla Íslands, sé rétt að stunda tilteknar námsgreinar til BAprófs. Þetta ákvæði er ekki tekið í frv. það, sem hér liggur fyrir, og stendur það í sambandi við það, að menntmrn. hefur í hyggju að láta á sumri komanda endurskoða fræðslulögin og lögin um menntun kennara og þá um leið námsefni til kennaraprófs og bætt skilyrði til framhaldsmenntunar kennara. Finnst mér eðlilegra, að þessi atriði komi til athugunar í sambandi við hina almennu endurskoðun fræðslulaganna og laganna um menntun kennara en að um þau séu ákvæði í lögum um háskólann. Í frv. n. var einnig ákvæði um, að engan kennara mætti þiggja undan kennsluskyldu lengur en 4 ár í senn. Þetta ákvæði var fellt niður úr frv. Þar var einnig ákvæði um, að prófessorar í læknisfræði skyldu vera sjö. Hins vegar er lagt til í frv., að þeir séu átta, í samræmi við það, sem ég áðan ræddi um stofnun nýs prófessorsembættis í lyfjafræði. Þá var og bætt inn í frv. þeim ákvæðum, sem ég áðan lýsti og leiðir af fyrirætlunum um að sameina lyfjafræðingaskólann læknadeild háskólans. Með þessum orðum hef ég gert grein fyrir því tvennu, hvaða meginbreytingar felast í þessu frv. frá gildandi lögum og hvaða munur er á þessu frv. og till. þeirrar nefndar, sem háskólaráð hafði skipað á sínum tíma. Þess er mjög óskað, bæði af menntmrn. og háskólaráði, að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi. Á grundvelli þess mundi síðan vera samin reglugerð, sem mjög æskilegt er að gæti tekið gildi, áður en kennsla hefst næsta haust. Það eru því tilmæli mín til þessarar hv. d. og þeirrar nefndar, sem málinu verður væntanlega vísað til og ég legg til að verði menntmn., að afgreiðslu málsins verði hraðað, þannig að það geti hlotið afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Við lauslegan yfirlestur þessa frv. hnaut ég sérstaklega um eitt atriði. Í 21. gr. er ákvæði um heimild handa háskólaráði til að takmarka aðgang stúdenta að deildunum. Ég veit ekki, hvort þetta er nýmæli í lögunum, en vildi gera um það fsp. nú. Mér finnst þetta ákvæði vera vafasamt. Mér finnst það stríða gegn akademískum anda, að gert skuli ráð fyrir því, að stúdentum verði meinuð innganga í háskóla. Þetta er hættulegt og getur auðveldlega orðið misnotað. Ég minnist þess, að þegar ég gekk inn í læknadeild háskólans fyrir meira en 30 árum, voru sumir prófessorarnir andvígir þeirri miklu aðsókn að læknadeildinni, sem jafnvel þá þótti ofsetin. Ég er þess fullviss, að ef þá hefði verið slík heimild fyrir hendi, hefði verið unnið að því að takmarka aðsókn að deildinni þá þegar. Því var spáð, að læknar mundu verða atvinnulausir hópum saman og enda í alls konar spillingu af þeim sökum með slíkri aðsókn sem þá var að skólanum. Reynslan hefur sýnt, að þetta var skakkt, því að enn í dag er skortur lækna á Íslandi. Svona gæti þetta orðið í fleiri greinum. Ég vil ekki hafa þessi orð fleiri nú, en óska þess, að hæstv. menntmrh. svari því, hvort þetta sé nýmæli eða hvort þetta sé eldra ákvæði, sem ég þekki ekki.



Herra forseti. Mér er ánægja að svara þessari fyrirspurn hv. 1. landsk. þm. - Ákvæðin í frv. um þetta efni eru nákvæmlega eins og þau, sem nú eru í gildi. Ég hef einmitt sérstaklega rætt þetta atriði við fulltrúa frá háskólanum, fulltrúa frá nefnd þeirri, sem samdi þetta frv., og háskólarektor. Þess er mjög eindregið óskað af hálfu háskólans, að þessi heimildarákvæði fái að standa, en því jafnframt lýst yfir, að engar fyrirætlanir séu uppi um að takmarka aðgang stúdenta að nokkurri deild háskólans, og hefur raunar aldrei verið gert. Af ýmsum ástæðum þykir háskólanum þó rétt að hafa þessa heimíld. Það ástand gæti skapazt varðandi einstakar deildir, og var mér bent á, að sérstaklega væri það hugsað einmitt til læknadeildarinnar, að allir yrðu sammála um, að til greina gæti komið að beita slíkri heimild. Eins og sakir standa núna, eru engar fyrirætlanir uppi um slíkt, og það er að mínu viti svo sem vera skal. Hér er engin breyting gerð, og það er ósk háskólans, að þetta ákvæði fái að standa. Engar fyrirætlanir eru uppi um slíkar takmarkanir, og ég hygg, að háskólinn mundi aldrei gripa til þeirra nema í fullu samráði við ríkisstj. landsins.



Herra forseti. Mér skildist á ræðu hæstv. ráðh., að einn aðaltilgangurinn með þessu frv. væri sá að sameina í eitt ákvæði úr 17 lögum, sem felld yrðu úr gildi með þessu frv., ef að lögum verður, en jafnframt taka inn í það nokkur ný ákvæði. En á sama þinginu og sama daginn og þetta frv. er lagt fram, eru lögð fram tvö ný frv. um breyt. á lögum um háskólann. 



Herra forseti. Þessar athugasemdir hv. 1. þm. N-M. eru að vissu leyti eðlilegar, vegna þess að þessi frv. eru ekki komin til umræðu hér í hv. deild og þess vegna ekki fram komnar þær skýringar á þeim, sem ég hugðist gefa, þegar þau kæmu til umræðu. Um fyrra frv., sem hann nefndi, er það að segja, frv. til laga um breyt. á lögum um menntun kennara, eins og kemur fram í heitinu sjálfu, að það er ekki verið að breyta þar lögum um háskólann, heldur er verið að breyta lögum um menntun kennara. Hitt er svo annað mál, að í lögum um menntun kennara voru ákvæði um kennslu í uppeldisfræði við Háskóla Íslands, og þeim ákvæðum er breytt með þessu frv. Það var rætt um sérstaklega í menntmrn. og við háskólann, hvort til greina gæti komið að fella þennan kafla í lögum um menntun kennara algerlega niður og taka hliðstæð ákvæði inn í háskólalögin, en lögfræðingar á báðum stöðunum töldu eðlilegra og heppilegra að hafa þennan hátt á. Ef nefndin kemst að annarri niðurstöðu um þetta efni, skal það ekki sæta neinum andmælum af mínni hálfu. Hér er um fullkomið formsatriði að ræða. Mergurinn málsins var sá, að lögfræðingarnir töldu óviðkunnanlegt að taka inn í frv. til laga um Háskóla Íslands breytingu á lögum um menntun kennara. í þessu er fólgin skýringin, og hana vona ég að hv. 1. þm. N-M. geti fallizt á. Ef það hefði verið gert, hefði þessu frv. farið að svipa nokkuð til bandormanna frægu, sem stundum hafa verið hér á döfinni, hafa stundum verið hér á dagskrá og ekki hafa þótt til sérstaks sóma fyrir vinnubrögð þingsins, þ.e. mörgum lögum um sitt hvert efni sé breytt með einum og sömu lögum. Varðandi hitt frv., sem beint snertir háskólann, þ.e. um stofnun dósentsembættis í eðlisfræði við verkfræðideildina og rannsóknarstofu til geislamælinga, er það að segja, að venjan hefur ávallt verið sú, þegar stofnuð hafa verið alveg ný prófessorsembætti, að það hefur verið gert með sérstökum lögum. Þeirri reglu töldu lögfræðingar menntmrn. og háskólans rétt að fylgja nú enn. Það er sá munur á stofnun þessa eðlisfræðidósentsembættis og stofnun embættis í lyfjafræði, sem gert er ráð fyrir í háskólalögunum sjálfum, að stofnun lyfjafræðiprófessorsembættisins er í raun og veru formbreyting ein, vegna þess að lyfjafræði er þegar kennd við háskólann og kennd af aukakennara. En hér er um stofnun alveg nýs embættis að ræða, sem auk þess á að vera í tengslum við alveg nýja stofnun, sem sagt rannsóknarstofu til geislamælinga. Ég vona, að hið háa Alþingi fallist á þetta frv. Hér er um alger nýmæli að ræða, en ekki um endurskoðun á gildandi skipan, eins og er kjarninn í frv. um háskólann. Nýmæli, sem fólgin eru í frv. til laga um dósentsembætti í eðlisfræði og starfrækslu rannsóknarstofunnar eru sama eðlis og þau nýmæli, sem hingað til hefur þótt rétt og sjálfsagt að kveða á um með sérstökum lögum. Að því leyti er þetta nýja dósentsembætti í eðlisfræði ólíkt öðrum prófessorsembættum, a.m.k. í verkfræðideildinni, að gert er ráð fyrir því, að sá prófessor sé jafnframt forstöðumaður sérstakrar stofnunar, sem nauðsynlegt er að kveða á um í lögum og rétt hefur þótt að hafa ákvæði um í sérstökum lögum, en ekki í lögum um háskólann. Hins vegar mundi ég ekkert hafa á móti því, ef nefndin treystir sér til þess, að hafa ákvæði um þetta allt saman í einu lagi í lögum um háskólann. Ég taldi aðeins rétt að fylgja við flutning þessara mála þeim ráðum, sem sérfræðingar menntmrn. og háskólans gerðu að sínum till.



Herra forseti. Frv. til umferðarlaga, sem hér er á dagskrá, er samið af fimm manna n., sem dómsmrh. skipaði fyrir röskum tveim árum. Frv. er allumfangsmikill bálkur. Það er í 90 greinum. Höfundar virðast hafa lagt mikla vinnu í samningu þess og vandað það hið bezta, enda var til þess rík ástæða. Fjórir nm. eru löglærðir, þeir Theódór Líndal prófessor, Benedikt Sigurjónsson hæstaréttarlögmaður, Sigurjón Sigurðsson lögreglustjóri og Sigurgeir Jónsson bæjarfógeti. Fimmti nm. var þáverandi vegamálastjóri Geir Zoëga. Hinu nýja frv. er ætlað að koma í stað bifreiðalaga og umferðarlaga, sem nú eru í gildi. Er það í samræmi við lög á Norðurlöndum að hafa einn lagabálk um efni þau, er núgildandi bifreiða- og umferðarlög fjalla um. Höfundar frv. geta þess í grg., að það sé sniðið eftir norrænni löggjöf um umferðarmál, eftir því sem staðhættir og íslenzk viðhorf leyfa, enda er slíkt í fullu samræmi við meginstefnu íslenzkrar löggjafar yfirleitt. Þá hefur þess einnig verið gætt, að frv. væri í samræmi við alþjóðasamþykkt um umferðarmál frá 1949. Ísland er að vísu ekki aðili að þeirri samþykkt, en ekki er ólíklegt, að svo kunni að verða. Í grg. er og bent á það, sem rétt er að hafa í huga, að vandamál umferðarinnar, sem vissulega eru mörg og mikil og hafa farið vaxandi, eins og kunnugt er, verða ekki leyst með löggjöf einni saman. Aðstæður þær, sem við búum við, þ.e. hinar ytri aðstæður, skipta hér miklu máli. Er þar átt við gerð og ástand vega, breidd þeirra og legu, merkingu þeirra, skipulag bæja, umferðarleiðbeiningar, umferðarfræðslu o.s.frv. Hins vegar veltur mest á framkvæmd laganna af hálfu almennings, aðstöðu þeirri, sem þeim, er um framkvæmdina eiga að sjá, er sköpuð, og góðri samvinnu stjórnvalda og almennings um þessi mál. Allshn. hv. deildar hefur unnið að athugun frv. um skeið. Hún hefur leitað umsagnar 14 aðila um frv. og fengið umsagnir 10 aðila. Hún hefur og rætt frv. eða ýmsa þætti þess við sakadómara, lögreglustjóra, forstöðumenn bifreiðaeftirlitsins í Reykjavík. N. hefur haft nokkurn stuðning af umsögnum þessum og viðtölum. Að rækilega athuguðu máli varð samkomulag um það innan n. að bera fram brtt. við 24 greinar frv., sumar lítilvægar, aðrar meiri háttar. Nm. hafa þó allir áskilið sér rétt til að fylgja brtt., er fram kynnu að koma, og einn nefndarmanna, hv. 1. landsk., hefur skrifað undir nál. með fyrirvara. Hæstv. forsrh. hefur látið mér í té til afnota ræðu, er hann hugðist flytja við 1. umr. málsins hér í hv. d., en því miður gat hann ekki komið því við að vera á deildarfundi, er 1. umr. um málið fór fram, og var ræðan því aldrei flutt. Áður en ég geri grein fyrir brtt. allshn., þykir mér rétt að lesa stuttan kafla úr þessari ófluttu ræðu hæstv. forsrh., sem er lauslegt yfirlit um þau nýmæli, sem frv. hefur að geyma, og kaflinn er á þessa leið: „Þess má geta varðandi inngangskafla frv., að gildissviði laganna er ætlað að víkka nokkuð, þ.e. að þau gildi, eftir því sem við á, um umferð ökutækja á lóðum, lendum, afréttum og almenningum. Þá eru þar ýtarlegar orðaskýringar. Annar höfuðkafli frv. fjallar um ökutæki. Helztu nýmæli eru þar ráðgerð lögfesting ákvæða um tæki til stefnumerkja og notkun þeirra á bifreiðum. Enn fremur er ráðgert, að lögboðnir verði svokallaðir ökuritar í allra stærstu og þyngstu bifreiðum. Eru það tæki, er skrá að staðaldri hraða bifreiðanna. Gert er ráð fyrir, að heimilt sé að fækka eða fjölga skoðunum ökutækja eftir gerð þeirra eða aldri. Þá eru í þessum kafla ákvæði um skyldu bifreiðarviðgerðarmanna til þess að vekja athygli á vanbúnaði bifreiða. Í III. kafla frv. er fjallað um ökumenn. Er þar mjög mikils varðandi nýmæli, sem snertir sönnun áfengisáhrifa. Er í frv. tekin upp sú regla að ákveðinn hundraðshluti áfengis í blóðsýnishorni teljist sönnun fyrir áfengisáhrifum. Þessar reglur hafa um nokkurt árabil verið í gildi í Noregi og Svíþjóð, og er hundraðshlutalágmark það, sem í frv. er gert ráð fyrir,0.60%, aðeins hærra en í Noregi, sem miðar við 0.50%, en lægra en í Svíþjóð þar sem lágmarkið er 0.80%. Í Danmörku hefur enn ekki verið horfið frá hinu frjálsa mati sönnunar um þetta efni. Þá gilda þessar reglur frv. um akstur allra vélknúinna ökutækja, sem er víðara gildissvið en skv. núgildandi bifreiðalögum. Við hærra mark vínandamagns í blóði, þ.e. 1.30%, eru svo bundnar strangari refsingar. Frjálst mat áfengisáhrifa er látið haldast um akstur reiðhjóla og hestvagna. Það nýmæli er í frv. varðandi akstursréttindi, að heimilað er að gera auknar kröfur til þeirra, sem aka mjög stórum bifreiðum. Þá eru í kaflanum um ökumenn teknar upp ýtarlegar reglur um réttindi til aksturs dráttarvéla og annarra vinnuvéla, og er þar fjallað um efni, sem mjög eru vandsettar reglur um. Í IV. kafla frv., sem fjallar um umferðarreglur, eru margvísleg nýmæli, einkum í sambandi við nýja umferðartækni síðustu ára, svo sem í sambandi við einstefnuakstur, aðalbrautarakstur, notkun stefnumerkja og akstur sérstaklega stórra bifreiða, enn fremur reglur um akstur, þar sem ákveðnir væru fleiri sérstaklega merktir akreitir á vegum til aksturs í sömu átt. Eru allar þessar reglur miðaðar við að gera akstur greiðari, sem mikil nauðsyn er á í fjölbýli, þar sem nærri liggur að gatnakerfið geti ekki skilað fram þeirri umferð, sem á það er lagt. Umfram allt eiga þó sem skýrastar reglur að auka á öryggi í umferðinni. Af öðrum nýmælum má nefna reglur um merktar leikgötur, þar sem umferð ökutækja er að mestu bönnuð. Þá er lögð sérstök varúðarskylda á akstur, þar sem barna er sérstaklega að vænta í umferðinni, svo sem við skóla og leikvelli. Sérstakar reglur eru settar um merkingu muna, sem skildir eru eftir á alfarabraut. Um nýmæli varðandi almennar umferðarreglur má nefna, að gert er ráð fyrir að hverfa frá hinum kröppu beygjum til hægri. Heimilað er að aka vinstra megin fram hjá, ef ökumaður, sem á undan fer, hefur gefið greinileg merki um, að hann muni beygja til hægri. Þá eru þau nýmæli um aksturshraða, að hámarkshraði á þjóðvegum hækkar í 70 km á klukkustund, þó ekki á stærstu bifreiðum, sem áfram er ætlaður 60 km hámarkshraði. Hámarkshraði í þéttbýli er hækkaður í 45 km á klukkustund, en haldið heimild til ákvörðunar í lögreglusamþykktum um lægri hámarkshraða. Bifreiðum, sem draga vagna, er settur 45 km hámarkshraði. Aldursmörk eru sett um akstur reiðhjóla á alfaravegum og ýmsar fleiri reglur um meðferð reiðhjóla. Varðandi umferð gangandi manna, þar sem ekki eru gangbrautir, er sett sú regla, að gengið skuli hægra megin á vegi. V. kafli frv. fjallar um umferðarstjórn og umferðarmerki. Í VI. kafla eru reglur um fébótaábyrgð og vátryggingu. Ráðgert er að breyta fébótaábyrgðarreglum í algerða eða „objektíva“ ábyrgð, sem er að vísu fremur breyting á orðum en framkvæmd eldri reglna, sem í reyndinni hafa orðíð að „objektívri“ ábyrgð. Fébótaábyrgð og skyldutrygging er ætlað að ná til fleiri ökutækja en skv. gildandi ]ögum. Það nýmæli er um svokallaða kaskótryggingu, sem í frv. er kölluð húftrygging, að vátryggingartaka er ætlað að bera á eigin áhættu fyrstu 1000 kr. af hverju eigin tjóni. Nýmæli eru um meðferð á endurkröfurétti tryggingarfélaga. Þá er í VII. kafla fjallað um refsingar fyrir brot gegn lögunum. Þess má geta fyrst, að gert er ráð fyrir eins árs fangelsi sem hámarksrefsingu í stað ótakmarkaðs refsiramma áður. Þessi breyting er þó eingöngu fræðilegs eðlis og ekki til þess ætluð að lækka refsingar, enda mun hærri refsingu aldrei hafa verið beitt vegna brota á bifreiða- og umferðarlögum út af fyrir sig. Er þetta ákvæði samkvæmt norrænum umferðarlögum. Að ýmsu leyti eru refsingar annars þyngdar skv. ákvæðum frv. Heimild til ökuleyfissviptingar er rýmkuð að mun í frv., en jafnframt gerð þjálli, þannig að meiri mun sé hægt að gera á meiri háttar og minni háttar brotum. Sviptingin varðar rétt til að stjórna vélknúnu ökutæki í stað bifreiðar áður. Ölvun með 1.30% áfengismagns í blóði er látin varða eigi minna en eins árs sviptingu ökuleyfis. Reglur um endurveitingu ökuleyfis eru svipaðar og í gildandi lögum, en heimild þó rýmkuð. ef mjög langt árabil er liðið frá sviptingu. Í VIII. kafla frv. er ráðgerð umferðarfræðsla, bæði fyrir almenning og þó einkum í barna og unglingaskólum. Loks er í IX. kafla frv. meðal annars að lokum gildistökuákvæði, sem gerir ráð fyrir, að lögin fái gildi sex mánuðum eftir staðfestingu.“ Þetta var mjög lauslegt yfirlit yfir nýmæli frv., sem hæstv. forsrh. hefur tekið saman. Nýmæli þau, sem hæst ber á í þessari upptalningu eða mér sýnast mestu varða, eru þrjú: Í fyrsta lagi ákvæðin um ökuhraða, sem er aukinn frá því, sem nú gildir, í öðru lagi ákvæðin um sönnunarreglur um ölvun við akstur og refsingar og ökuleyfissviptingar í því sambandi og í þriðja lagi lögfesting hinnar svokölluðu „objektívu“ ábyrgðarreglu. Áður en lengra er haldið, er rétt að geta þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að vinstri handar akstur haldist hér eftir sem hingað til. Ýmis rök mæla með því, að þessu verði breytt, en allshn. hefur þó ekki treyst sér til þess að leggja til, að því verði breytt, enda þótt slíkt væri auðvelt án þess að raska frv. mjög mikið. Taldi n. gagnrökin það veigamikil, að ekki væri gerlegt að breyta þessu. Þetta er að sjálfsögðu álitamál og verður vafalaust rannsakað og rætt hér á hinu háa Alþingi, áður en frv. verður fullafgreitt. Þegar núgildandi bifreiðalög og umferðarlög voru sett fyrir 17 árum, var það ágreiningsefni hér á hinu háa Alþ„ hvort tekinn skyldi upp hægri handar akstur eða ekki. Málinu lauk þannig, að ákveðið var, að svo skyldi gert, og var það lögfest. En þetta kom þó ekki til framkvæmda. Breytingunni var frestað, og síðar var hún felld niður vegna utan að komandi ástæðna, sem öllum eru kunnar, hersetu fjölmenns herliðs frá landi með vinstri handar umferð. Fyrir 20 árum var gert ráð fyrir, að breyting í hægri handar umferð mundi kosta 30 þús. kr., en nú er áætlað, að kostnaðurinn nemi 5 millj. og 600 þús. kr., og gera má ráð fyrir því, að þessi kostnaður aukist með hverju ári sem líður. Ég fjölyrði ekki meira um þetta, en vík nú að því að gera grein fyrir brtt. allshn. á þskj. 410. Brtt. 1 er við 2. gr. frv. Fyrri liður brtt. er einungis orðabreyting. N. gat ekki fellt sig við orðið akreitur. Reitur er flötur, sem afmarkaður er á fjóra vegu. Hér er hins vegar átt við braut, sem fyrst og fremst er afmörkuð á tvo vegu, til hliðanna. Á dönsku er þetta vognbane og á ensku lane. Málhagur maður, sem ég kann því miður ekki að nefna, en mun vera verkfræðingur hjá Reykjavíkurbæ, hefur bent á, að heppilegra orð sé akrein. Til er orðið akurrein, sem er löng og mjó akurspilda, og er orðið akrein hugsað á líkan hátt. Ég bar þessi orð undir Halldór Halldórsson dósent, og felldi hann sig allvel við orðið akrein í þessu sambandi. B-liður 1. brtt. um niðurfellingu á orðunum „einnig vélknúið ökutæki, sem gangandi maður stjórnar“ byggist á því, að n. þótti ekki efni til, að lögin tækju til þessara tækja, sem fyrst og fremst eru garðsláttuvélar, garðplógar og önnur slík minni háttar tæki. 2. brtt. er við 5. gr. og fjallar um, að rauð glampagler skuli vera á pallhornum vörubifreiða að aftan. Það er alkunnugt, að mjög alvarleg slys hafa átt sér stað þannig, að bifreiðum hefur verið ekið aftan undir vörubifreiðir, sem staðið hafa í myrkri á alfaravegi. Hins vegar má segja, að ákvæði sem þetta um glampaglerið mætti setja í reglugerð, en allshn. þótti sem þetta væri það mikils varðandi, að full rök lægju til þess, að þetta væri tekið upp í frv. sjálft. 2. brtt. við sömu grein, sem merkt er b á þskj., fjallar um svonefnda ökurita. Ökuriti er tæki, sem reynt hefur verið í allmörgum löndum og skráir á þar til gerð eyðublöð hraða bifreiðarinnar á hverjum tíma. Tækin veita bifreiðaeigendum mikilvægar upplýsingar og sömuleiðis löggæzlumönnum. Í frv. er gert ráð fyrir, að tæki þessi skuli vera í fólksbifreiðum, sem rúma 30 farþega eða fleiri, og enn fremur í vörubifreiðum, sem flytja mega 5 smálesta þunga eða meir. Hér er um merkilega nýjung að ræða, en með tilliti til þess, að engin reynsla er af þessu hér á landi og tækin kosta nokkurt fé, talið, að það muni vera um 2000 kr. í hverri bifreið, þykir allshn. eftir atvikum hæfilegt eða nægilegt, að ökuriti skuli að svo komnu aðeins vera í 30 farþega fólksbifreiðum og stærri, og leggur til, að niður verði fellt úr frv., að hann skuli einnig vera í vörubifreiðum. 3. brtt. er við 6. gr. og fjallar um búnað dráttarvéla. Í frv. er gert ráð fyrir, að dráttarvélar skuli hafa auk ýmissa annarra öryggistækja bæði stefnumerki og hraðamerki. Hvorugt þessara tækja er í dráttarvélum, og mundi því verða að setja þau í allar slíkar vélar, ef ákvæðið yrði lögfest óbreytt. Allshn. leggur til, að ákveðið verði í reglugerð, hver skuli vera öryggisbúnaður dráttarvéla, en telur enga þörf fyrir stefnumerkjatæki eða hraðamæla í þær. Vélarnar eru hæggengar og auðvelt að gefa glögg stefnumerki með hendinni fyrir ökumenn þeirra. 4. brtt. er við 11. gr., og í till. felst, að niður verði fellt úr frv. nýmæli um skyldu til að umskrá ökutæki, sem notað er í atvinnuskyni í 6 mánuði eða lengur utan heimilissveitar. Slíkt hefur í för með sér kostnað og fyrirhöfn, sem nefndin telur ekki nauðsyn á. 5. brtt. er við 12. gr., 1. mgr., að niður verði felld orðin „þegar ökutæki er í notkun“. Þetta skýrir sig sjálft, þegar menn athuga greinina, og þarf ekki um að ræða. 6. brtt. er við 15. gr. Lagt er til, að bifreiðaeftirlitsmenn fái lögregluvald í starfi sínu. Slíkt gefur þeim meiri myndugleika og getur orðið til þess, að þeir þurfi síður að leita lögreglustjóra eða lögreglumanna um aðstoð í starfinu. 7. brtt. er við 17. gr. og gengur út á það, að niður verði fellt það nýmæli frv., að farmsþyngd og heildarþyngd vörubifreiðar skuli skráð á hliðar hennar. Þessar upplýsingar eru skráðar á skráningarskírteini bifreiðarinnar og geta löggæzlumenn séð þær þar, og ætti það að nægja, en skírteini þetta ber að geyma í bifreiðinni. Þá er 8. brtt. Hún er við 19. gr., 4. mgr., og á þann veg, að bætt sé inn í greinina ákvæði um, að verkstæðisformaður skuli tilkynna bifreiðareiganda, ef öryggisbúnaði bifreiðar er áfátt, en ákvæði um þetta þótti n. eiga heima þarna. Enn fremur er þarna breyting í þá átt, að tilkynna beri bifreiðaeftirlitsmanni eða lögreglustjóra, ef ekki verður úr bætt því, sem áfátt er um stjórntæki og meiri háttar galla á bifreiðinni. Þarna leggur nefndin til að bætt verði inn í: eða lögreglustjóra - því að víða verður ekki náð til bifreiðaeftirlitsmanna. Eins og greinin er í frv., virðist hún sniðin fyrir Reykjavík og þá kaupstaði, þar sem bifreiðaeftirlitsmenn hafa aðsetur. 9. brtt. er við 22. gr. Frvgr. gerir ráð fyrir, að skoðunargjald verði árlega greitt af öllum skráningarskyldum ökutækjum, en auk bifreiða og bifhjóla er hér um að ræða reiðhjól með hjálparvél, sem í daglegu máli kallast skellinöðrur, dráttarvélar og vinnuvélar, svo sem veghefla, snjóhefla skurðgröfur og mörg önnur tæki. Samkvæmt gildandi lögum ber ekki að greiða skoðunargjald af öðrum vélknúnum ökutækjum en bifreiðum og bifhjólum. Yrði frvgr. lögfest óbreytt, er þar með búið að leggja nýtt gjald á dráttarvélar, vinnuvélar og skellinöðrur. Til þessa þótti n. ekki næg ástæða og leggur hún því til, að gr. verði orðuð um á þann hátt, sem greinir á þskj. 410, en þar er gert ráð fyrir, að lagt verði á vald dómsmrh. að setja reglur um skoðunargjald. 10. brtt. er við 24. gr. og fjallar um það, að inn í hana verði bætt nýrri málsgrein: Enginn má neyta æsandi eða deyfandi lyfja við akstur vélknúins ökutækis. - Ég vil geta þess, að ég er ekki fyllilega ánægður með þessa brtt., enda þótt ég teldi ekki næga ástæðu til að gera ágreining þar um. Ég held nefnilega, að engin viðurkennd skilgreining sé til um, hvað teljast skuli æsandi eða deyfandi lyf. Læknir okkar í nefndinni, hv. 1. landsk., lagði áherzlu á, að ákvæði þessu yrði bætt í greinina. Brtt. við 24. gr., sem merkt er b, er sennilega leiðrétting á prentvillu í frv. eða ritvillu í handriti og þarf ekki skýringar við. 11. brtt. er við 25. gr. Till. er aðallega í því fólgin, að ákvæði er sett inn um það, að ef maður, sem grunaður er um að hafa verið undir áfengisáhrifum við bifreiðaakstur, synjar að láta taka úr sér blóðsýnishorn, til þess að vínandamagn blóðsins verði rannsakað, skuli svo litið á, að hann hafi við aksturinn verið undir áhrifum áfengis, nema hann geti fært gild rök fyrir synjun sinni. Alltaf er hætta á, að menn synji um að láta taka úr sér blóð í þessu sambandi í von um, að þá verði ekki unnt að sanna, að þeir væru með áhrifum áfengis. Tvær leiðir eru til þess að fyrirbyggja þetta. Önnur er sú að skylda lækna með lögum til að taka blóðsýnishorn þrátt fyrir neitun þess, sem í hlut á, en læknar hafa jafnan neitað að taka slík blóðsýnishorn án samþykkis hlutaðeiganda. Hin leiðin er sú, sem felst í brtt., og þótti hún eftir atvikum réttari, einkum vegna þess, að læknar eru mjög á móti því, að skylda sú, sem hér um ræðir, verði þeim á herðar lögð. En ég vil samt geta þess, að það kynni að vera ástæða fyrir nefndina til að taka þessa brtt. til athugunar, vegna orðalags hennar, sem ég við nánari athugun er ekki alls kostar ánægður með. Breyting sú, sem merkt er b, við 25. gr., er nýmæli og lagt til, að nýrri mgr. verði skotið inn í gr., á þessa leið: Hverfi ökumaður af vettvangi, eftir að hann hefur átt hlut að umferðarslysi og náist skömmu síðar undir áfengisáhrifum, skal talið, að hann hafi við aksturinn haft það áfengismagn í blóði, er hann þá hefur. - Hér er lagt til, að lögfest verði sönnunarregla um þessi efni. og er það að gefnu tilefni. Það hefur stundum komið fyrir, að ökumaður, sem slys hefur hent við akstur, hraði sér af vettvangi, áður en löggæzlumenn koma á slysstað, og þegar til hans næst, situr hann sakleysislega við drykkju og staðhæfir, að hann hafi ekki hafið drykkjuna, fyrr en eftir að slysið átti sér stað. Með þessu háttalagi er oft loku skotið fyrir það, að unnt sé að staðreyna það rétta í þessu efni, og er brtt. fram borin til þess að koma í veg fyrir það. Ég man eftir nokkrum tilfellum slíkum. Í einu þeirra sat ökumaður úti í móa skammt frá slysstað og þambaði áfengi, þegar lögreglumenn komu að honum, og staðhæfði auðvitað, að sér hefði orðið svo mikið um slysið, að hann hefði orðið að fá sér hressingu. 12. brtt., sem merkt er a, er við 27. gr., sýnist sjálfsögð og þarf ekki skýringar við að öðru leyti en því, að hingað til hefur ekki þurft vottorð læknis nema um sjón, heyrn og líkamsbyggingu til þess að fá ökuskírteini. Hér mundi bætast við: flogaveiki og svipaðir sjúkdómar. Brtt. d við 27 gr. er um breytingu á einu orði, sem nauðsynleg er, ef brtt., sem snertir a, verður samþykkt. 13. brtt. a, við 28. gr., er einungis um lagfæringu á orðalagi, en 13. brtt. b er um það að fella niður úr 28. gr. 15 ára aldursmark fyrir þá, sem stjórna dráttarvélum utan alfaravega. Hingað til hefur þetta aldursmark verið 18 ár, en öllum er kunnugt, að aldursmarki þessu hefur aldrei verið fylgt. Nm. eru sammála um, að sama máli muni gegna, þótt aldursmarkið yrði lækkað í 15 ár, og telja betra að hafa ekkert lagaákvæði um þetta heldur en að hafa ákvæði, sem að vettugi er virt. Búnaðarþing, sem haldið var í vetur, lagði áherzlu á, að aldursmarkið verði numið brott. Verði það gert, eins og lagt er til í brtt., ber hver eigandi eða umráðamaður dráttarvélar ábyrgð á, að ekki verði öðrum fengin stjórn slíkrar vélar en þeim, sem til þess eru fullfærir. Hins vegar er 16 ára aldursmark til þess að aka dráttarvél á vegum, og þarf sérstakt skírteini til samkvæmt frv., ef menn hafa ekki ökuskírteini fyrir bifreiðar. 14. brtt., við 31. gr., fjallar um það, að ekki sé við hæfi, að maður, sem orðið hefur sekur um alvarleg brot á áfengislögum, öðlist réttindi til þess að vera ökukennari, og þarf ekki um að ræða. 15., 16., 17., 18., 19. og 20. brtt. eru aðeins orðabreytingar. Lagt er til, að í stað orðsins „vegarbrún“ komi: brún akbrautar. - Á þessu er nokkur efnismunur, þar sem „vegur“ er rýmra hugtak en „akbraut“, nær yfir gangstétt og reiðvegi auk akbrautar. Þótti n. því rétt að breyta þessu, þar sem alls staðar er átt við akbrautarbrún, þar sem rætt er um vegarbrún í frv. Í þessum greinum er og orðinu „akreit“ breytt í akrein í samræmi við brtt. n. við 2. gr. 21. brtt. er við 16. gr., um aldursmark þeirra, sem reiða mega börn á reiðhjóli. Lagt er til, að aldursmarkið verði 17 ár í stað 18. Væri það nánast til samræmis við ökuleyfisaldur bifreiðarstjóra. 22. brtt. fjallar um ríðandi menn, og hún er við 63. gr. frv. Lagt er til, að þeir haldi sig á hægri hluta vegar, en ekki vinstri, svo sem verið hefur og frv. gerir ráð fyrir að verði óbreytt. Talið er, að betra sé að hafa bifreiðaumferð á móti ríðandi mönnum heldur en á eftir. Er þá síður hætta á, að hestar fælist. Þetta er algert nýmæli, og má vera, að menn greini á um það. 23. brtt. er við 76. gr. og miðar í þá átt, að bifreiðaeigendur fái málsvara á sama hátt og vátryggingafélög í nefnd þeirri, er greinin ráðgerir að skipuð verði til þess að kveða á um endurkröfurétt vátryggingarfélaga samkv. 73. gr. frv. á hendur þeim, sem valdið hefur tjóni eða slysi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. 24. og síðasta brtt. er við 89. gr. og um það, að hækkun vátryggingarfjárhæðar samkv. 70. gr. skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en 1. maí 1958. Eru þau rök til þess, að vátryggingar bifreiða hér á landi miðast við 1. maí, og telja vátryggingarfélög mjög miklum erfiðleikum bundið að breyta þessu á miðju vátryggingarári. Hef ég þá leitazt við að gera grein fyrir öllum brtt. n. í örstuttu máli. Það er skoðun mín, að frv. sé vel unnið og vandað, og segja má. að ekki hafi verið vanþörf á að endurskoða bifreiða- og umferðarlög, sem eru 17 ára gömul. Þegar tillit er tekið til hinnar öru þróunar, sem átt hefur sér stað í þessum efnum síðan, einkum vegna aukningar þéttbýlis og stórlega aukins fjölda ökutækja af ýmsum gerðum, væri æskilegt margra hluta vegna, ef hið háa Alþingi gæti lokið fullnaðarafgreiðslu þessa máls á þessu þingi.



Herra forseti. í frv. til umferðarlaga fjallar 25. gr. um akstur og áfengi. Þar er því slegið föstu, að ef vínandamagn í blóði ökumanns mælist 0.60 til 1.30%, skuli hann eigi talinn fær um að stjórna ökutæki örugglega. Nemi vínandamagnið í blóði hans 1.30% eða meira, þá skoðast hann óhæfur með öllu til að stjórna vélknúnu ökutæki. Markið 0.60% virðist valið nokkuð af handahófi. Í grg. er bent á, að hjá Norðmönnum sé það 0.50, en 0.80 hjá Svíum. Er svo að sjá sem höfundar frv. hafi óskað að þræða meðalveginn, viljað þræða bil beggja og að talan 0.60 sé þannig til komin. Nú er það viðurkennt af þeim, sem til þekkja, að ökuhæfni manns, er neytt hefur áfengis, skerðist til muna, áður en vínandamagnið í blóði hans nær 0.60%0. Þetta vita höfundar frv. Það sýnir grg., en þar segir svo orðrétt á bls. 30, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt vísindalegum rannsóknum og raunhæfum prófunum hefur reynslan orðið sú, að 0.50% vínandamagn í blóði skerðir hæfni allflestra manna svo, að varhugavert megi teljast, að þeir aki bifreið eða vélknúnum ökutækjum yfirleitt.“ Þessi staðreynd, sem viðurkennd er í gr., er sniðgengin í sjálfu frv. Þar er leyft vinandamagn í blóði ákveðið hærra en það magn, sem þó skerðir hæfni allflestra manna til aksturs. Með þessu er verið að gera einhverju öðru en umferðaröryggi hátt undir höfði. Á árunum 1947 til 1952 gerði stjórnskipuð nefnd í Svíþjóð samtals 3000 prófanir á mönnum, er neytt höfðu áfengis, í því skyni að fá samanburð á vínandamagninu í blóði þeirra og aksturshæfninni. Leiddu þær prófanir það m.a. í ljós, að vínandamagnið 0.30 til 0.50% tvöfaldaði slysahættuna. Þessi niðurstaða mun hvergi hafa verið vefengd, þó að dregizt hafi um of að sníða lög í samræmi við hana. Markið 0.60% vínandamagn í blóði er of hátt. Það er hreint ábyrgðarleysi gagnvart vegfarendum að staðnæmast við það nú, þegar kunnugt er orðið um hættu hinnar léttu vímu. Nær lagi hefði verið að setja markið í 0.30%, að ég ekki tali um að láta alla hækkun á vínandamagni í blóði, hversu lítil sem hún er, jafngilda skertri hæfni til aksturs. Ég áræði þó ekki að bera slíkt fram í tillöguformi nú, enda þótt ég helzt kysi að gera það. Ég óttast sem sé, að það yrði litið á það sem ofstæki eða firru að þessu sinni. Það er þó ekki meiri fjarstæða en svo, að 36 ríkisþingmenn Svíþjóðar hafa nýlega krafizt þess, að hver sá ökumaður, sem sýni hækkun á vínandamagni í blóði, skuli sæta refsingu. Hér á landi ætti það að vera auðvelt verk að fá markið sett við lága „promille“-tölu. Ég get skilið, að það muni erfiðara í bjórdrykkjulöndum, þar sem áhrifa margra bruggara og enn fleiri bjórvamba gætir. Í Svíþjóð er markið nú 0.80%. Í Danmörku hefur að sögn verið lagt til, að það yrði 0.60, eins og gert er ráð fyrir í frv. því, er hér liggur fyrir. Í Noregi er þetta mark 0.50%, og er það sama talan og er í till. minni á þskj. 416. Ég hef sett þessa tölu í þeirri von, að hún nái samþykki hv. þdm., en ekki af því, að ég sé fyllilega ánægður með hana, og er hún þó skárri en sú, sem í frv. stendur. Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir óhjákvæmilegri ónákvæmni við mælingu vínandamagns í blóði, er markið 0.50 ekki of lágt. Þeim, sem ekki geta fellt sig við, að Íslendingar skipi sér á bekk með Norðmönnum einum í þessu efni, skal á það bent, að sennilega lækka Svíar markið hjá sér innan skamms niður í 0.50%. Í ritinu Nordisk kontakt, sem flestir hv. þdm. munu hafa á borðinu hjá sér nú, 5. hefti þessa árs, er frá því skýrt, að samgmrh. Svía leggi nú til, að leyft hámark vínandamagns í blóði við akstur skuli lækka úr 0.80% niður í 0.50%. Verði það að lögum, má vænta þess, að Danir sjái sig um hönd og fylgi nágrönnum sínum. En fari svo, erum við óðar en varir orðnir vægastir í kröfum við þá ökuníðinga, sem með áfengisneyzlu sinni stofna lífi og limum annarra í aukna hættu. Er þá að vísu átt við Norðurlandaþjóðir, en þær standa flestum þjóðum framar í þessu menningarmáli eins og fleirum. En áhuginn er víðar að vakna, ekki sízt í Bandaríkjunum þar sem nú er mikið ritað um þörfina á aukinni vernd vegfarenda. Þar farast árlega 35–40 þús. manns í umferðarslysum, og mun láta nærri, að í 25 af hundraði bifreiðaslysanna eigi áfengisneyzlan sína sök. Í merku bandarísku læknatímariti, sem nýlega helgaði umferðarslysunum heilt hefti, er sáran kvartað undan tómlæti almennings, löggjafa og dómara í viðskiptum við ölvaða ökumenn. Þetta sinnuleysi var líka þekkt hér á landi og á Norðurlöndum, en fer nú óðum þverrandi, þótt enn eimi eftir af því. Í frv. er gert ráð fyrir, að sá maður, sem hafi 1.30% vínandamagn í blóðinu eða meira, skuli teljast óhæfur til aksturs. Þetta mark er einnig of hátt, enda er slíkur maður undir talsverðum áfengisáhrifum. Sænska rannsóknarnefndin, sem ég gat um áðan, komst að þeirri niðurstöðu, að maður með 1.50% vínandamagns í blóði væri 30 sinnum hættulegri við akstur en allsgáður. Samkvæmt því mætti áætla, að 1.25% vinandamagn tífaldaði slysahættuna. Samt ætti ekki samkvæmt ákvæðum frv. að dæma slíkt algera óhæfni til aksturs. Þetta mark hefði ég viljað lækka ofan í 1%, eins og áfengisvarnaráð hefur stungið upp á í skynsamlegri grg., er það sendi hv. allshn. um þetta mál. En ég tel vonlítið, að sú breyting fáist gerð í þetta sinn, og því legg ég til, að markið 1.30% verði lækkað niður í 1.20%. Mun það vera í samræmi við síðustu till. norrænnar nefndar, sem haft hefur til athugunar samræmingu á umferðar- og áfengislögum Norðurlanda. Ætti því ekki að vera frágangssök að fallast á þá lækkun. Ég vænti þess, að hv. þdm. muni ekki telja brtt. á þskj. 416 fjarstæðukennda, þegar þeir hafa hugleitt málið. Mér virðist breytingin fyllilega tímabær og í samræmi við þróunina hjá frændþjóðum okkar. Hitt hefði ég talið okkur Íslendingum til hróss, að færa margnefnd mörk enn lengra niður. Í þá átt hlýtur þróunin að fara í þessu efni, og þótt ég hafi ekki árætt að fara lengra í till. en raun ber vitni um, skyldi ég fúslega styðja till., er lengra gengju.

Forseti (BSt): Mér skilst, að hv. n. vilji gjarnan taka aftur 10. og 11. brtt. til 3. umr. til frekari athugunar. Væri þá ekki rétt, af því að það er um sama efni, að hv. 1. landsk. tæki sína till. aftur einnig til 3. umr.?



Herra forseti. Í lögum, sem samþykkt voru 1947 um menntun kennara, eru ákvæði um kennslustofnun í uppeldisvísindum við Háskóla Íslands. Hlutverk þessarar stofnunar á að vera að veita kennaraefnum, sem búa sig undir kennslustörf við barnaskóla og gagnfræðaskóla og menntaskóla og aðra sérskóla, bæði bóklega og verklega menntun í uppeldisfræði, sálarfræði og kennslufræðum. Kennararnir í uppeldisvísindum áttu einnig að annast rannsóknir og leiðbeiningar í þágu uppeldismála landsins. Samkvæmt lögunum átti að skipa einn prófessor til þess að veita þessari stofnun forstöðu. Þessi lagaákvæði hafa aldrei komið til framkvæmda, vegna þess að gert var ráð fyrir því, að kennararnir í uppeldisvísindum skyldu hafa aðstöðu til þess að annast kennslu sína í sambandi við æfingaskóla, sem einnig voru ákvæði í lögunum um að setja á stofn. Slíkur æfingaskóli hefur aldrei verið stofnsettur, og þess vegna hefur aldrei verið starfsaðstaða til þess að inna af höndum þá kennslu í uppeldisvísindum við háskólann, sem lögin gerðu ráð fyrir. Auk þess hefur háskólinn jafnan talið, að þessi ákvæði í lögunum um menntun kennara væru ekki alls kostar heppileg. Hitt er hins vegar alveg óumdeilt, að æskilegt er, að við háskólann fari fram kennsla í uppeldisvísindum. Það er bæði við hina svonefndu B.A. deild, sem hefur það hlutverk m.a. að láta þeim í té menntun, sem hyggjast annast kennslu við framhaldsskóla, að þar er gert ráð fyrir kennslu í uppeldisfræðum, og auk þess er háskólanum nú skylt að halda námskeið í uppeldisfræðum fyrir þá norrænufræðinga, sem eiga að fá kennararéttindi. Til þess ber því brýna nauðsyn, að kennslunni í uppeldisfræðum við háskólann verði komið í fastara horf en nú hefur átt sér stað, en hana hafa annazt einn aukakennari og enn fremur að nokkru leyti kennarinn í forspjallsvísindum við heimspekideildina. Um mörg undanfarin ár hefur verið veitt fé á fjárlögum til rannsóknar á greindarþroska íslenzkra skólabarna. Því verkefni má nú heita lokið að mestu leyti. Hins vegar eru rannsóknarefnin að því er varðar uppeldismál landsins mikil, nær ótæmandi. Virðist það því vera skynsamleg lausn á þörf háskólans fyrir fasta skipun á kennslu í uppeldisfræðum og lausn á rannsóknarþörfinni í þágu uppeldismála landsins almennt að. framkvæma lagaákvæðið frá árinu 1947 um stofnun eins prófessorsembættis í uppeldisfræðum við háskólann og fela þeim prófessor að annast þá kennslu, sem nú annast stundakennarar, en jafnframt að fela honum að halda áfram því starfi, sem kostað hefur verið mörg undanfarin ár með sérstakri fjárlagagreiðslu og verja hefur átt til rannsókna á greindarþroska íslenzkra skólabarna. Ef það yrði gert, að þessi störf yrðu sameinuð, kennslustörfin í uppeldisvísindum við háskólann og þau rannsóknarstörf, sem undanfarin ár hafa verið stunduð í sambandi við mælingar á greindarþroska íslenzkra skólabarna, þá er hvort tveggja, vel séð fyrir þörfum háskólans fyrir kennslukrafta, en jafnframt mundi af því hljótast nokkur sparnaðarauki fyrir ríkissjóð, ef aukakennslan, sem nú er innt af hendi í heimspekideildinni í uppeldisvísindum, þyrfti ekki lengur að greiðast og rannsóknarstörfin, sem unnin hafa verið á vegum sérstakrar stofnunar, yrðu flutt inn fyrir veggi háskólans. Þess vegna held ég, að þetta frv. geti þjónað því tvöfalda markmiði að sjá betur fyrir uppeldismálafræðslunni innan háskólans en nú á sér stað, sjá betur fyrir úrlausn á þeirri þörf á rannsóknum í þágu uppeldismálanna, sem nú á sér stað, en jafnframt verða til sparnaðar fyrir ríkissjóð með því að sameina þessa tvenns konar starfsemi á einn stað innan heimspekideildar háskólans. Að lokinni umræðu leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í þessu frv. eru tvö nýmæli. Í fyrsta lagi er ráð fyrir því gert, að stofna skuli nýtt prófessorsembætti við verkfræðideild háskólans, embætti í eðlisfræði. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að við háskólann sé sett á stofn rannsóknarstofa til mælinga á geislavirkum efnum, hún skuli lúta verkfræðideild háskólans og prófessorinn í eðlisfræði jafnframt vera forstöðumaður hennar. Í fyrra hluta verkfræðináms er eðlisfræði ein aðalnámsgreinin. Einn af þeim. þremur prófessorum, sem nú starfa við verkfræðideildina, hefur á hendi um það bil helming hinnar munnlegu kennslu auk annarra kennslugreina. Kennsluna í eðlisfræði að öðru leyti annast tveir stundakennarar. En auk þess sem eðlisfræði er kennd í verkfræðideild, er hún einnig kennd til B.A.-prófs í heimspekideild. Ráð er fyrir því gert, að hinn nýi prófessor í eðlisfræði taki að sér að annast alla þá eðlisfræðikennslu, sem stundakennarar nú annast í verkfræðideildinni, og stundakennsluna í eðlisfræði í heimspekideildinni eða til B.A.-prófs. Á s.l. ári var kostnaður við stundakennslu í eðlisfræði 35 þús. kr., og mundu þær greiðslur falla niður, ef frv. þetta yrði að lögum. Þá er hitt nýmælið, að starfrækt verði í framtíðinni rannsóknarstofa til mælinga á geislavirkum efnum og að eðlisfræðiprófessorinn verði jafnframt forstöðumaður hennar. Svo sem hv. deildarmenn vafalaust muna, var tekin á fjárlög þessa árs nokkur fjárveiting, 100 þús. kr., til mælinga á geislavirkum efnum. Fjárhæð þessi er að vísu minni en hún hefði þurft að vera, en er þó betri en engin. Hefur tilætlunin verið sú að hefja að stofnsetja með þessu fé rannsóknarstofu til geislamælinga. Menntmrn. og háskólanum þótti skynsamlegast og haganlegast, að þessi rannsóknarstofa yrði á vegum háskólans, yrði í tengslum við verkfræðideildina. Á því er enginn vafi, að sá þáttur hinna almennu kjarnfræða, sem fyrst í stað mun hafa langmesta þýðingu fyrir Ísland, er einmitt notkun geislavirkra efna. Notkun þeirra fer sívaxandi í læknisfræði, í landbúnaði, í iðnaði og við margs konar rannsóknir. Erlendis hafa nú langflest stærri sjúkrahús sérstakar deildir, sem hafa yfir að ráða tækjum til þess að fara með og mæla geislavirk efni, sem notuð eru við sjúkdómagreiningar og til geislalækninga. Landbúnaðarrannsóknir með geislavirkum efnum hafa og valdið geysimiklum framförum, svo sem áburðarrannsóknir. Í iðnaði eru og margs konar not fyrir geislavirk efni, sem sömuleiðis eru þýðingarmikil í lífefnafræði. Ef við Íslendingar eigum að geta gert okkur vonir um að fylgjast með á þessum sviðum, má ekki dragast, að hér verði komið á fót rannsóknarstofu, sem hafi skilyrði til mælinga á geislavirkum efnum. Þessa þörf hefur Alþ. viðurkennt með 100. þús. kr. fjárveitingu sinni nú í janúar til slíkra geislamælinga. Spurningin er þá aðeins, hvernig sú rannsóknarstofa yrði haganlegast skipulögð. Hér í þessu frv. er ráð fyrir því gert, að hún verði tengd háskólanum. Vona ég, að um það verði ekki ágreiningur, að sú skipun sé skynsamlegust og líklegust til þess að tryggja örasta framþróun á þessu sviði. Gera má ráð fyrir, að greiða mætti allt að 30 þús. kr. af fjárveitingunni, sem nú er í fjárlögum, fyrir forstöðu þessarar stofnunar. Þá er þess og að geta, að háskólanum hefur verið ánafnað allmiklu fé, um 46 þús. dollurum, í arfleiðsluskrá Aðalsteins heitins Kristjánssonar í Winnipeg til kennslu og rannsókna í náttúruvísindum við Háskóla Íslands. Ég bað háskólarektor á sínum tíma að afla um það upplýsinga hjá erfingjum eða þeim, sem fara með málefni arfleiðsluskrárinnar, hvort ekki mætti verja vaxtatekjum af dánargjöfinni til þess að greiða hluta af kostnaði við prófessorsembætti í eðlisfræði, þó að þannig væri tekið til orða í erfðaskránni, að því skyldi verja til kennslu og rannsókna í náttúruvísindum almennt. Við því hefur komið jákvætt svar, þannig að skilyrði eru til þess að hagnýta nokkurn hluta af vaxtatekjum dánargjafarinnar til þess að greiða laun þessa prófessors, ef frv. þetta nær fram að ganga, og er samkomulag um það við háskólann að nota allt að 25 þús. kr. af vaxtatekjum af dánargjöfinni til þess að standa undir kostnaði við þetta embætti. Með þessu móti mundi þetta nýja prófessorsembætti ekki hafa í för með sér neinn kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. 35 þús. kr. eru þegar greiddar fyrir stundakennslu í eðlisfræði. um 30 þús. kr. gætu gengið til embættisins fyrir forstöðu geislamælingastöðvarinnar, og 25 þús. kr. gætu gengið til embættisins af vaxtatekjum dánargjafar Aðalsteins Kristjánssonar, þannig að ríkissjóður hefði engin viðbótargjöld af stofnun þessa embættis umfram það, sem nú er og beinlínis leiðir af ráðstöfunum, sem þegar hafa verið gerðar. Nái frv. fram að ganga, yrði án efa mun betur séð en nú á sér stað fyrir þeirri kennslu, sem þegar fer fram í háskólanum í eðlisfræði og er nauðsynlegt að þar fari fram, þar eð á það kæmist fastari skipan, með því að hún kæmist í hendur manns, sem gegndi kennslunni sem lið í föstu embætti, auk þess sem fyrir því er séð, að starfræksla rannsóknarstofu til geislamælinga komist á fastan grundvöll með þeim hætti, sem því málefni er án efa fyrir beztu, þ.e.a.s., að starfsemin sé á vegum háskólans og framkvæmdarstörfin á vegum prófessors í eðlisfræði við verkfræðideildina. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.