Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi velferðarnefndar fyrr í dag var Hildur Sverrisdóttir kjörin 2. varaformaður nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína og margra fleiri hér í gær að tveir stjórnarflokkanna tóku ekki þátt í sérstökum umræðum. Það er auðvitað svolítið sérstakt, ekki síst í ljósi þess að á dagskránni í dag eru engin mál frá ríkisstjórninni þannig að rödd þessara flokka heyrist þá ekki hérna, tekur ekki þátt í hinu lýðræðislega tali. Maður veltir fyrir sér hvort þetta séu hin nýju stjórnmál sem þessir tveir flokkar hafa boðað. Ég vildi spyrja hæstv. forseta hvort mörg fordæmi væru fyrir slíku og hvort forseti gæti tekið slíkt saman og upplýst okkur í þingheimi um slíkt. Jafnframt vil ég spyrja hæstv. forseta þar sem það hefur komið fram í fjölmiðlum að hæstv. sjávarútvegsráðherra hafi verið með í bígerð lagasetningu á sjómenn og jafnvel að hafa samband við forseta um að kalla þingið saman um helgina eða á mánudaginn, en þá var frí, hvort svo hafi verið. Við erum meðvituð um að slíkt frumvarp var til 

Virðulegi forseti. Mig langar líkt og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson að gera hér að umtalsefni sérstakar umræður í gær því að við erum með óvenjulega marga nýja þingmenn á Alþingi að þessu sinni og við höfum öll komið hér að þingstörfum með þau fyrirheit að vilja bæta þingstörf, að bæta umræðuna á Alþingi, dýpka umræðuna, auka traust milli stjórnar og stjórnarandstöðu o.s.frv. Það eru ekki góð skilaboð, forseti, þegar það gerist svo þegar sérstakar umræður um stórpólitísk mál eru haldnar að tveir stjórnarflokkar segi pass. Ég vil biðja virðulegan forseta að taka það upp á fundi þingflokksformanna. Ég tel fulla ástæðu til, því að það verður ekki góður bragur á þingstörfum ef þetta á að verða plagsiður inn í þetta nýja kjörtímabil. Ég vænti þess að þetta hljóti að verða lagað.

Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með tveimur hv. þingmönnum sem hafa komið hér á undan mér og hreinlega kvarta yfir því að hinir tveir stjórnarflokkarnir hafi ekki séð sér fært að taka þátt í sérstökum umræðum í gær. Þær sérstöku umræður vörðuðu skil á skýrslum sem hæstv. forsætisráðherra ákvað að birta ekki fyrr en seint um síðir. Auðvitað hefði verið fullkomið, það hefði verið mjög gott fyrir pólitíkina yfir höfuð, að fá svör frá þessum flokkum um afstöðuna til skýrsluskila hæstv. forsætisráðherra, fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra. Ég held að þeir skuldi kjósendum þau svör, að þeir skuldi lýðræðinu þau svör. Mér þykir það mjög leitt að þessir tveir þingflokkar skuli ekki hafa tekið þátt í umræðunum út af því að það hefur verið vaninn, jafnvel hjá litlum þingflokkum, að taka þátt í sérstökum umræðum þó að það sé stundum erfitt.

Frú forseti. Hún var ærandi þögnin í gær í sérstöku umræðunum þegar hv. þingmenn Bjartrar framtíðar og Viðreisnar tóku ekki þátt. Það fór ekki fram hjá neinum. Auðvitað veltum við því fyrir okkur hvaða skilaboð væri verið að senda. Var verið að senda hæstv. forsætisráðherra skilaboð? Það er kannski það líklegasta. En annað mál er: Hver er tilgangurinn og markmiðið með sérstökum umræðum hér á Alþingi? Er ekki einmitt gert ráð fyrir því að þá komi rödd allra þingflokka fram, sjónarmið og áherslur, í málum sem dregin eru fram í sérstökum umræðum? Gæti það gerst, frú forseti, að í dag í sérstöku umræðunum væri hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir ein ásamt hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til andsvara? Gæti það gerst? Fyndist okkur það í lagi að þingflokkar ákveði bara einir og sér hvenær þeir taka þátt í sérstökum umræðum og hvenær ekki?

Forseti. Ég var málshefjandi í gær um skil á skýrslu og leit þannig á að ég jú væri að tala við forsætisráðherra en líka flokksmenn hinna flokkanna. Ég gæti endurtekið spurningar mínar hér og fólk gæti einfaldlega kvatt sér hljóðs og tjáð sig um þetta mál. Ég hlakkaði einmitt til þess að heyra skoðanir þingmanna á því hverjar afleiðingarnar ættu að vera af því að ákveða að skila ekki skýrslunni. Ráðherrar hafa rosalega mikla ábyrgð og eitt af ábyrgðarhlutverkum þeirra er að miðla upplýsingum, ekki bara til þingsins heldur líka til almennings. Siðareglan sem fjallað er um þar fjallar um samskipti við almenning en ekki við þingið. Spurningarnar eru: Hvað þýðir það ef ráðherrar geta bara sleppt því að fara eftir siðareglum sem þeir setja sér lögum samkvæmt? Er það nokkuð traustvekjandi? Er það ábyrgt? Er það ekki misbeiting valds þegar ráðherra sem stundaði viðskipti í gegnum skattaskjól ákveður að fela skýrslu - fela hana - um viðskipti Íslendinga í gegnum skattaskjól rétt fyrir kosningar sem flýtt var vegna skattaskjólsmála? 

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir það að það getur ekki talist boðlegt að hvorugur samstarfsflokkur Sjálfstæðisflokksins hafi tekið til máls í sérstökum umræðum gærdagsins. Hér barði hæstv. umhverfisráðherra sér á brjóst fyrir að hafa verið á móti leiðréttingunni á sínum tíma þegar verið var að ræða hvort eðlilegt væri að skýrsla um hana hefði ekki birst fyrir kosningar. Að öðru leyti hafa þau ekkert tjáð sig, að því er ég man best, um sein skýrsluskil og virðast bara fara í felur með það. En svo fer Björt framtíð á Facebook og reynir að blekkja kjósendur til að halda að þau hafi ein verið á móti leiðréttingunni en þora ekki að koma hingað til að standa fyrir máli sínu. Hvers lags vinnubrögð eru þetta eiginlega?

Virðulegi forseti. Mig langar að höggva í sama knérunn og þeir sem hafa komið hér á undan mér. Mér þykir þetta mjög óeðlilegt því að einhvern veginn hélt ég að þetta púlt hér, þessi salur sem við erum í, væri hjarta þingsins. Þetta er málstofa okkar þar sem við tölum hvert við annað og eigum samtal við þjóðina svo að mér þykir mjög sérkennilegt þegar tveir af þremur ríkisstjórnarflokkum telja bara enga ástæðu til að taka þátt í tveimur sérstökum umræðum um mál sem gríðarlega miklu skipta. Mér þykir að við eigum að umgangast þetta púlt af virðingu. Við sáum það á dögunum að hæstv. umhverfisráðherra stóð hér og fór dálítið frjálslega með sannleikann. Hún hefur ekki enn komið hingað og leiðrétt sig en hefur gert það á Facebook. Þetta er staðurinn, þetta er hjartað, þetta er málstofan, hér eigum við að eiga orðastað hvert við annað og ef okkur verður á á þessum stað eigum við að leiðrétta það hér. Við skulum sýna hvert öðru og þinginu sem við erum kosin til virðingu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að minna hv. stjórnarflokka á grunnstefnu sína því að í grunnstefnu Viðreisnar segir: „Opin, upplýst og málefnaleg umræða er nauðsynleg til að unnt sé að taka réttar ákvarðanir. Greiður aðgangur að upplýsingum er forsenda þekkingar. Upplýsingaskyldu opinberra aðila gagnvart almenningi ber að efla.“ Í stefnu Bjartrar framtíðar segir: „Upplýsingar eru gull.“ „Tölum saman, segjum satt.“ „Björt framtíð þorir að leiða hin stærstu og erfiðustu deilumál til lykta með gögnum, rannsóknum, opnu samtali og lýðræðislegum aðferðum.“ Ég spyr mig, virðulegi forseti, hvort eina viðhorf þessara stjórnarflokka gagnvart þessum skýrsluskilum sé að það hafi verið miður skemmtilegt að skýrslan hafi ekki komið fyrr fram, að það hafi verið einhver klaufaskapur í forsætisráðherra. Hafa þau ekkert meira um þetta mál að segja?

Frú forseti. Þetta var mjög sérstakt hér í gær þar sem tveir flokkar tóku ekki þátt í sérstökum umræðum. Þessi dagskrárliður, sérstakar umræður, er að mínu viti gríðarlega mikilvægt tæki sem við höfum á Alþingi til að ræða þau mál sem eru einstökum þingmönnum mikilvæg eða sem brenna á þjóðinni hverju sinni. Þess vegna skiptir rosalega miklu máli að allir pólitískir flokkar taki þátt í umræðunni og komi þar sjónarmiðum sínum á framfæri. Það skiptir hreinlega máli fyrir almenning í landinu að sú umræða eigi sér stað. Það hefur verið mín reynsla hingað til að það sé frekar vandinn hve tíminn er knappur í þessu formi, að tvær mínútur fyrir almenna þingmenn dugi varla til þess að koma sjónarmiðum á framfæri. Ég vona svo sannarlega að við eigum ekki eftir að sjá svona uppákomu endurtaka sig.

Frú forseti. Ég tek undir með þeim kollegum mínum sem þykir illa gert af samstarfsflokkum forsætisráðherra að láta hann standa hér einan fyrir máli sínu í sérstakri umræðu í gær. En mér þóttu aðrir dagskrárliðir sérstakir í gær. Óundirbúinn fyrirspurnatími var á dagskrá fundarins. Þar var meðal annars rædd brottvísun bresks ríkisborgara úr flugvél Icelandair á leið til Bandaríkjanna. Þar hraut af vörum hæstv. ráðherra: „Hefði ég vitað af þessari fyrirspurn hefði ég mögulega verið búin að grafast fyrir um það.“ Nú er ég nýr hér í starfi og kannski ekki alveg búinn að ná tökum á því, en ég hélt að eðli óundirbúinna fyrirspurna væri einmitt að þær væru óundirbúnar. Gæti forseti leiðbeint mér um hvort hugmyndin sé sú að við eigum að undirbúa hæstv. ráðherra fyrir fyrirspurnirnar?

Hæstv. forseti. Ég er búinn að vera hérna á þingi í næstum því fjórtán ár og þetta er nú einhver sú kolvitlausasta  
            

Frú forseti. Ég ætlaði í sjálfu sér ekki að skipta mér af því hvaða flokkar tala um hvaða mál og hvenær.  Ég kem hingað upp til að gagnrýna það að í staðinn fyrir að taka umræðuna hér í þinginu kjósa þau að fara á Facebook og bera félaga mína sem eru hættir á þingi röngum sökum. Þetta gerðist á opinberri Facebook-síðu Bjartrar framtíðar og ég krefst þess að þau biðjist afsökunar á því að fara ekki með rétta hluti. 
            

Frú forseti. Ég vil taka undir með 10. þm. Reykv. n., Andrési Inga Jónssyni, og vekja athygli á liðnum óundirbúnum fyrirspurnum. Í þingstörfum er sá liður tækifæri fyrir þingmenn til að spyrja þá ráðherra um ýmis mál sem skrá sig sérstaklega í viðveru í þingsal til þess að veita þingmönnum svör við því sem á þeim brennur. Í gær undir þessum dagskrárlið bar svo við að ráðherra dómsmála svaraði því þegar hún var spurð hver bæri ábyrgð á þeim aðgerðum sem beindust gegn velskum kennara á dögunum, sem var meinað för sinni áfram til Bandaríkjanna: „Hefði ég vitað af þessari fyrirspurn hefði ég mögulega verið búin að grafast fyrir um það.“ Frú forseti. Er þess í alvöru þörf að koma með þá hógværu ósk að ráðherrar sem eru búnir að skrá sig til svara í óundirbúnum fyrirspurnum undirbúi sig með lágmarkshætti? Er það ekki til vitnis um að ráðherrar sem eru til svara 

Frú forseti. Frá því að ég hóf störf hér á þinginu hefur endalaust verið talað um hefðir, hefðir, hefðir. Það er hefð fyrir hinu og þessu og maður á alltaf að fylgja hefðunum, jafnvel þótt þær séu fáránlegar, asnalegar og jafnvel tilgangslausar. Undir þessum lið er ákveðin hefð fyrir þátttöku, þ.e. undir liðnum um sérstakar umræður er hefð fyrir þátttöku. Hugsanlega er það enn ein fáránleg hefðin en kannski er ágætt að reyna að fylgja henni. Hvort þessir þingflokkar hafi kannski ekki viljað tala gegn forsætisráðherra sínum veit ég ekki og kannski hafa þeir heldur ekki viljað taka til máls til að styðja eða verja þessi fáránlegu vinnubrögð. Það veit ég ekki, en það væri ágætt að þau kæmu og gerðu grein fyrir því máli. Að lokum vildi ég benda á að enn liggur dagskrá morgundagsins ekki fyrir og ekki heldur dagskráin út vikuna. Þetta þarf að lagast vegna þess að úti í samfélaginu er líka fólk sem þarf að fylgjast með dagskránni hér á þinginu.

Virðulegi forseti. Ég held að við þurfum bara að byrja að halda þingið á Facebook til að fá einhver svör frá stjórnarmeirihlutanum. Ég held að þvílíkt og annað eins hafi sjaldan gerst. Og að kalla þetta einhverjar mestu fýlupokaumræður um fundarstjórn forseta sem orðið hafi í sögu þingsins - þá hef ég séð það verra þó að ég segi sjálf frá, og er ég bara búin að vera eitt og hálft ár á þingi. Það að bera við málefnaþurrð stjórnarandstöðunnar er hlægilegt í ljósi þess að stjórnarandstaðan er búin að bera uppi þingstörfin fyrstu tvær vikurnar og líka þessa viku. 

Forseti. Nú bauð ég bara upp á það að fólk gæti komið hingað upp og svarað þeim spurningum sem ég lagði fram í gær. En frá því að ég gerði það og þangað til ég bað um orðið hefur enginn úr þeim flokkum sem um er rætt kvatt sér hljóðs. Mér finnst það eilítið undarlegt og fólk gæti a.m.k. bara nýtt sér tækifærið núna til að gefa þær ástæður sem það hafði til þess að mæta ekki í umræðuna í gær. Þetta er ekkert rosalega flókið. Og málefnaþurrð?

Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að það er stuð á þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins í dag. Ég get vel skilið að hann reyni að breiða yfir það að á dagskránni í dag eru ágæt mál, sérstök umræða, sem ég vona að sem flestir taki þátt í, mál frá nefnd og síðan ein fjögur mál frá þingmönnum. Það er með öðrum orðum ekkert frá ríkisstjórninni. Fýla stjórnarandstöðunnar er þá kannski aðallega út af því að hún hefur ekki nóg fyrir stafni, málefnaþurrðin, hún hefur ekkert til þess að veita ríkisstjórninni aðhald við vegna þess að það eru bara þingmannamál á dagskrá. Við tökum vonandi öll þátt í því. Ég kem upp í annað sinn, frú forseti, vegna þess að ég beindi tveimur fyrirspurnum til forseta og æski þess að fá svar við þeim.

Forseti vill upplýsa að í því mikla upphafsbanki sem var við upphaf þingfundar og undir fyrri ræðu þingmannsins undir liðnum um fundarstjórn forseta náði forseti ekki nema annarri fyrirspurninni. Það var spurt hvort ráðherra hefði haft samband við forseta Alþingis til að kalla þing saman meðan á kjördæmaviku stóð en ráðherra hafði ekki samband við forseta þingsins. Forseti þingsins hefur auk þess engin „missed calls“ 

Frú forseti. Það er auðvitað ekki að ósekju að við þingmenn stjórnarandstöðunnar komum hér og vekjum athygli á því að þingmenn tveggja stjórnarflokkanna tóku ekki til máls. Þetta voru engin léttvæg mál sem hér var verið að ræða í gær. Það er alveg ljóst. Það verður líka, ef þingmenn telja sig ekki vita betur, að ræða það hér. Ég fékk afsökunarbeiðni frá hæstv. fjármálaráðherra í gegnum fésbók og í gegnum fjölmiðla. Orðin féllu hér. Það ber að biðjast afsökunar hér. Það er hinn eðlilegi framgangsmáti. Sama á við um annað eins og hv. þm. Logi Einarsson benti á áðan. Hér á fólk að biðjast afsökunar, brjóti það af sér eða telji sig hafa afsökunarbeiðni fram að færa. Þetta er málstofa okkar. Ég hvet nýja hv. þingmenn til þess að kynna sér málið betur og nýta sér reynslu eldri þingmanna, telji sig þeir ekki vita hvernig þeir eigi að bera sig að. Og ég hvet að sjálfsögðu líka hv. þingmenn Viðreisnar, þingflokksformann, og Bjartrar framtíðar 

Virðulegi forseti. Enn sitja stjórnarþingmenn Bjartrar framtíðar og Viðreisnar sem fastast og þegja þunnu hljóði. Þeim til varnar hefur þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins komið, rétt eins og í gær en þá stóð Sjálfstæðisflokkurinn einn flokka fyrir máli sínu hvað varðaði skýrsluundanskot þáverandi hæstv. fjármálaráðherra. Þetta virðist hins vegar vera eitthvert viðvarandi „trend“ eins og hefur verið rætt í fundarstjórnarumræðum, að þingmenn og hæstv. ráðherrar kjósi að tjá sig frekar í fjölmiðlum og á Facebook um málefni sem varða þingið. Hér virðist engin undantekning vera á því. Ætli við fáum ekki Facebook-færslu um þetta á eftir.

Frú forseti. Ég hef svo sem ekki sömu mælistikur og hv. þm. Birgir Ármannsson á það hvað séu mestu fýlubombur sem fallið hafa hér í þingsal. Mig langar samt, af því að þó að ég hafi ekki verið lengi á þingi hef ég verið nokkuð lengi á netinu og kann að gúgla smá, að lesa upp úr ræðu sem var haldin 15. apríl 2009, með leyfi forseta: „Ég geri ráð fyrir því að það eigi sér einhverjar skýringar að hér í húsi eru ekki fulltrúar tveggja flokka, Framsóknarflokksins og Frjálslynda flokksins sem eru þó meðal þeirra flokka sem standa að því frumvarpi sem nú er rætt.“ Hér mælir að sjálfsögðu hv. þm. Birgir Ármannsson, þáverandi stjórnarandstöðuþingmaður. Nú vantar mig málbandið en þetta þykir mér vera fýlubomba af svipaðri stærðargráðu og sú sem hér er að falla. 
            

Frú forseti. Ég hjó eftir því í máli hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar að taka ætti á dagskrá ýmis þingmannamál. Nú þykist ég vita að ýmis þingmannamál eru í nefndum og þau gætu verið á hraðri leið þaðan út ef vilji væri til staðar í öllum nefndunum. Ég vildi nota tækifærið og beina því til nefndarformanna og framsögumanna þingmála í nefndum að reyna að drífa sig svo að við í stjórnarandstöðunni höfum eitthvað að gera.

Hæstv. forseti. Mér fannst ég verða að koma hér upp því að menn voru að tala um fýlubombur.  Ég vildi aðeins ræða þá kvörtun sem komið hefur fram um að dómsmálaráðherra hafi ekki verið undirbúin undir þá spurningu að velskur kennari skyldi hafa verið borinn út úr einhverri flugvél á vegum Icelandair.  Þetta er mál sem snertir fyrirtæki sem hefur skyldu gagnvart bandarískum stjórnvöldum og hafði ætlað að fljúga þangað. Þetta mál hafði ekkert með íslensk stjórnvöld að gera yfir höfuð.

Frú forseti. Vegna orða Brynjars Níelssonar langar mig að koma með það sjónarhorn inn í umræðuna að auðvitað skilur maður að ráðherrum geti verið vandi á höndum um að vita alltaf allt. Það er kannski erfitt að þurfa að vera í þeirri stöðu. Ég hef samúð með því. Þarna var hins vegar um að ræða stórt mál sem skiptir máli. Það er jú dómsmálaráðherra sem sér um til dæmis vegabréfamálin á Íslandi. Auðvitað skiptir máli í hinni stóru umræðu sem verið hefur á Íslandi síðustu vikur, vegna þess að það hefur komið upp, hvernig Ísland eigi að taka á málum sem millilendingarstöð milli Evrópu og Bandaríkjanna. Þá skiptir mjög miklu máli að við vitum hver ábyrgð íslenskra stjórnvalda er, hvað íslensk fyrirtæki 

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. Birgir Ármannsson eða einhver hér inni heldur að það hafi verið tilviljun eða einhver tossaskapur við fundarsköp að þessir tveir flokkar tjáðu sig ekki um þessi tilteknu mál í gær. Jú, Björt framtíð var á móti leiðréttingunni. Og þegar forsætisráðherrann, sem situr í þeirra skjóli og bar ábyrgð á leiðréttingunni, er til svara um þau þá tjá þau sig ekkert um það nema á Facebook með blekkingum, eins og fram hefur komið. Hvar er ábyrgð þeirra sem tala um fúsk og aukið lýðræði og pólitíska ábyrgð þegar forsætisráðherra þeirra kemur upp í pontu og neitar að svara því hvort hann hafi brotið siðareglur? Hann segir: Ja, ef þið haldið að ég hafi brotið siðareglur getið þið bara komið með vantraust. Kannski gerum við það. Ef einhver getur setið af sér vantraust, þýðir það að hann hafi gert allt rétt? Er það skoðun Bjartrar framtíðar? Að svo lengi sem einhver sitji af sér vantraust sé hann pólitískt ábyrgur og þeirra forsætisráðherra? Er það skoðun Viðreisnar? Þau tjá sig ekki um þetta mál. Það er engin tilviljun eða tossaskapur við fundarsköp.

Frú forseti. Ég kem hér aftur upp í ræðustól til að skýra mál ögn út fyrir 1. þm. Reykv. s., hinum glaðbeitta Brynjari Níelssyni. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að ráðherra í ríkisstjórn Íslands geti svarað því með nokkrum hætti þegar breskur ríkisborgari er færður úr flugvél án útskýringa og haldið eftir hér á landi án nokkurra útskýringa. Til þess að rifja það upp, bæði fyrir hinum glaðbeitta þingmanni og ráðherra dómsmála, þá spurði ég í gær: Hver er skýring ráðherra á þeim aðgerðum sem voru framkvæmdar af hálfu íslenskra yfirvalda og beindust að breskum ríkisborgara á leið sinni til Bandaríkjanna? Hver er ástæðan fyrir því að íslensk stjórnvöld héldu manninum eftir hér á landi og á hvaða grunni voru þær ákvarðanir teknar? Hver er ábyrgð íslenskra stjórnvalda gagnvart fólki sem svona er komið fram við? Engin svör bárust. Engin.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson fór hér mikinn áðan og því miður voru hans orð ekki ýkja frumleg því að honum duttu helst í hug einhverjir orðaleppar um fýlubombur og málefnafátækt. Það er svona frekar súrt í þessu samhengi öllu saman. Veruleikinn er sá, tel ég vera, pólitískt, að við séum að horfa upp á það, og ég auðvitað vona að það breytist, miðað við þessa umræðu hér, að í raun og veru sé hér hreinn meiri hluti Sjálfstæðisflokksins við völd með stuðningi tveggja flokka sem kjósa að tjá sig ekki í stórum málum.

Virðulegi forseti. Já, þetta er allt dálítið sérkennilegt mál. Mér finnst þetta tvíþætt að einhverju leyti. Annars vegar það sem snýr að þinginu sjálfu og sérstökum umræðum sem við eigum öll að taka þátt í, sem við skuldum einfaldlega kjósendum okkar og fólkinu í landinu að taka þátt í þannig að það geti fylgst með afstöðu okkar til ákveðinna mála. Hins vegar er það efnið. Mér þykja það kaldar kveðjur hjá núverandi hv. þingmönnum Bjartrar framtíðar að sjá enga ástæðu til þess að taka þátt í umræðu um skýrslu þar sem tveir fyrrverandi hv. þingmenn Bjartrar framtíðar voru á meðal skýrslubeiðenda. Mér þykja það kaldar kveðjur til þeirra þingmanna Bjartrar framtíðar sem sitja ekki lengur í þessum sal að þegar skýrslan sem þeir báðu um er loksins til umræðu telja núverandi þingmenn Bjartrar framtíðar enga ástæðu til að eyða í hana einu einasta orði

Virðulegur forseti. Að gefnu tilefni vil ég ræða aðeins fundafyrirkomulagið óundirbúnar fyrirspurnir. Það er alveg rétt að þeim er ætlað að vera óundirbúnar og þær eru það nú alla jafna. Það er hins vegar þannig í þessum þingsal, og ég beini því nú sérstaklega til nýrra þingmanna, að hafi menn áhuga á að fá einhverja vitræna umræðu og svör við fyrirspurnum hefur það tíðkast hér í áratugi, fyrir kurteisissakir, að láta viðkomandi ráðherra vita að minnsta kosti um efni spurningar þótt ekki væri nema hálftíma fyrir fyrirspurnina svo menn viti að hverju hún lýtur, einkum og sér í lagi ef umræðuefnið er tekið upp úr fréttatíma frá kvöldinu áður, sem mjög gjarnan er raunin hérna í þessum þingsölum. Ég svaraði því hins vegar alveg afdráttarlaust, að ég taldi, að mál það sem kom hér beint til mín í fyrirspurnum, hefur aldrei komið inn á borð íslenskra yfirvalda. Íslensk yfirvöld hafa aldrei komið að því máli. Ég hef þær upplýsingar, og þær lágu alveg fyrir, að viðkomandi einstaklingur hefur aldrei leitað til íslenskra stjórnvalda. Hann hefur leitað til bandaríska sendiráðsins og breska sendiráðsins.  
            

Glöggir menn hafa bent hæstv. forseta á hver fyrri fyrirspurn hv. 2. þm. Suðurk. var í upphafi þessarar umræðu um fundarstjórn forseta en hún laut að því hversu oft hefðu orðið forföll í sérstökum umræðum. Forseti mun beita sér fyrir því að þær tölur verði teknar saman, en það hefur komið fyrir.

Virðulegi forseti. Maður verður kannski að biðja þjóðina afsökunar á þeim umræðum sem farið hafa fram hér í tæpar fjörutíu mínútur. Ég ætlaði reyndar að ræða um kjördæmavikuna sem er nýliðin og var afskaplega ánægjuleg eins og áður. Það er sérstaklega gaman að fara um Suðurkjördæmi og heyra þann góða anda sem ríkir í samfélaginu og sjá almenna velmegun. Það er mikil breyting frá því að ég fór fyrst 2013, þegar húsnæðismálin voru erfiðasta málið sem þjóðin átti við. Það eru líka mjög mikil gleðitíðindi sem urðu í lok kjördæmavikunnar þegar sjómannaverkfallinu var aflýst. Það voru gríðarlega mikil og góð tíðindi eftir langt og erfitt úthald í verkfalli. En þrátt fyrir að sjómenn hafi unnið áfangasigra í þessari löngu kjaradeilu er staðan sú að laun þeirra eru stöðugt að lækka. Ástæðan er auðvitað að mörgu leyti sú að gengi breska pundsins og krónunnar er að breytast og verð á mörkuðum erlendis hefur lækkað mjög mikið. Ég hef sláandi tölur yfir það hvernig afkoma sjómanna og útgerðar er að breytast á þessum tíma, frá t.d. árunum 2013–2015. Ég ætla reyndar að miða við síðasta ár en í febrúar á síðasta ári var þorski landað á Hornafirði, óslægðum þorski, sem 300 kr. fengust fyrir kílóið. Í dag er sama vara seld á 160 kr. Það er næstum því helmingslækkun í þessum tilfellum. Það má líka benda á að eftir að Rússlandsmarkaður lokaði fyrir kaup á hrognum eða gotu hefur verðið lækkað um 90%. Það þýðir beina tekjuskerðingu fyrir sjómenn. Þetta er bein tekjuskerðing fyrir sveitarfélögin. Þetta er bein tekjuskerðing fyrir ríkið. Í skjóli þess verkfalls sem lokið er standa sjómenn uppi með lægri laun en áður þrátt fyrir góða samninga.

Virðulegi forseti. Í gær spurði ég forsætisráðherra um skil á skýrslu og einbeitti mér sérstaklega að því að spyrja hvort efni skýrslunnar varðaði almannahag. Hann svaraði ekki þeirri spurningu. Ég spurði líka hvort hann hefði brotið siðareglur. Hann svaraði ekki þeirri spurningu. Virðulegi forseti. Það er óþolandi þegar ráðherra svarar ekki spurningum. Við munum því halda áfram að spyrja forsætisráðherra þessara spurninga þar til hann svarar þeim. Tímalína þessa máls er að um miðjan september skilaði starfshópur skýrslu til ráðuneytisins. 5. október fær ráðherra kynningu. 7. október skilar ráðherra minnisblaði til ríkisstjórnar, sem ég vil fá afrit af. 10. október svarar ráðherra því á þingi að skýrslan sé væntanleg, vitandi að hún er tilbúin. 17. október er lögð fram fyrirspurn frá nefndarritara sem ekki var svarað fyrir kosningar. 6. nóvember var frétt í Kjarnanum þar sem tilkynnt var að leggja ætti skýrsluna fram fyrir nefnd. Þá kom fram að skýrslan væri tilbúin. Skýrslan var ekki lögð fyrir nefnd í desember. 6. janúar er skýrslan svo loksins gefin út þegar Alþingi er ekki að störfum og efnahagsnefnd er ekki að störfum. Það er rosalega mikilvægt að taka saman þessa skýrslu, var það sem forsætisráðherra sagði. Upplýsingar úr þessari skýrslu væru vonandi mjög mikilvægar fyrir málefnalega umræðu, var það sem forsætisráðherra sagði. Þetta var það sem forsætisráðherra neitaði kjósendum um, neitaði þeim um málefnalega umræðu, samkvæmt eigin mati, um þetta mál. Það var ákvörðun ráðherra að gefa skýrsluna ekki út, það var mat hans að innihald hennar varðaði greinilega ekki almannahag, annars hefði hann átt að gefa hana út. Sem aðili, hlutaðeigandi, í Panama-skjölunum hefði hann átt að vera vanhæfur um að taka nokkurs konar ákvörðun 

Hæstv. forseti. Nú er kjördæmaviku lokið og við þingmenn margs fróðari um hin ýmsu verkefni í byggðum landsins. Eftir ferð mína um Norðausturkjördæmi er mér efst í huga hve rík við erum af mögnuðu fólki sem er drifkrafturinn í hinum ýmsu samfélögum. Í dag langar mig til að vekja athygli á verkefninu Brothættar byggðir sem nú er í gangi á sjö svæðum. Þau heita: Raufarhöfn og framtíðin, Breiðdælingar móta framtíðina, Skaftárhreppur til framtíðar, Bíldudalur: Samtal um framtíðina, Hrísey: Perla Eyjafjarðar, Glæðum Grímsey, Öxarfjörður í sókn. Ég var svo heppin að fá að sitja íbúafund á Raufarhöfn í liðinni viku. Sá fundur var liður í verkefninu sem leitt er af Byggðastofnun og sett var af stað á Raufarhöfn í samvinnu við íbúa. Frá upphafi var ætlunin að þar yrði til aðferð og verklag sem hægt væri að nota á fleiri stöðum sem stæðu líka frammi fyrir þeim vanda sem felst í fólksfækkun og erfiðleikum í atvinnulífi. Markmið sem íbúar Raufarhafnar settu á oddinn voru aukinn kvóti til að styrkja grunninn, aukið íbúðarhúsnæði, áframhaldandi vinna við heimskautsgerðið, internet, tryggur hótelrekstur og fleiri góð verkefni. Skemmst er frá því að segja að öll þessi verkefni eru í farvatni og jafnvel langt komin. Íbúum hefur fjölgað undanfarin tvö ár. En til að komast á næsta stig þarf að styrkja ferðaþjónustuna og laga samgöngur. Þar á ríkisvaldið að koma inn í. Ég hlakka til að heyra hvernig ríkisstjórnin ætlar að fylgja þessu verkefni eftir sem fest hefur verið í sessi með samningi við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Hvernig ætla menn að fóðra það að ekki virðist eiga að standa að fullu við loforð um framkvæmdir við Dettifossveg? Hann er svæðinu öllu mikilvægur. Hægri höndin verður að vita hvað sú vinstri gerir. Ég vil óska Raufarhafnarbúum og öðrum í verkefninu alls hins besta. Heimsþorpið Raufarhöfn á sannarlega framtíðina fyrir sér.

Hæstv. forseti. Í gær fóru hér fram mjög áhugaverðar sérstakar umræður um skýrslur, aflandseignir og skuldaleiðréttingu. Á síðasta kjörtímabili ræddu mjög margir hv. þingmenn gjarnan undir þessum lið, störf þingsins, um að dagskrárliðnum sérstakar umræður mætti gefa meiri gaum í dagskrá þar sem verið væri að kryfja tiltekin mál til mergjar. Oft beindu ræðumenn orðum sínum til virðulegs forseta um að ræðutíminn væri helst til knappur og vildu fá lengri ræðutíma, eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom inn á í umræðu um þetta mál undir liðnum um fundarstjórn. Ég fékk tækifæri í gær til að taka þátt í umræðu um skýrsluskil um eignir Íslendinga á aflandssvæðum og hefði gjarnan viljað taka þátt í umræðunni um skýrslu um niðurfærslu verðtryggðra fasteignalána. Það kom mér verulega á óvart að engir fulltrúar tveggja stjórnarflokka, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar, sáu sér fært að taka þátt í umræðunni um þessa aðgerð síðustu hæstv. ríkisstjórnar. En ég ætla að nota tækifærið hér og taka undir með þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni í gær og töluðu fyrir þessari framkvæmd og útlistuðu hversu vel hún heppnaðist og hvers vegna. Aðgerðin var nauðsynleg framkvæmd og útfærsla hennar var vel ígrunduð, úthugsuð og vönduð. Mér fannst umræðan draga það fram. Slík framkvæmd er auðvitað vandasöm og aldrei hægt að draga þannig línu í sandinn að hún verði gallalaus. En það er ekki hægt að deila um þá staðreynd að skuldir heimila hafa lækkað og staða þessarar mikilvægu efnahagseiningar hefur batnað verulega. Ef við metum árangur af þessari aðgerð út frá settum markmiðum er ekki hægt að segja annað en að hún hafi sannarlega verið vel heppnuð og farsæl aðgerð.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að koma aðeins inn á málefni Hafrannsóknastofnunar. Það er stofnun sem ætti að skipta okkur öll á Íslandi gríðarlegu miklu máli og ætti að vera í öndvegi þegar kemur að starfsumhverfi og fjármagni. Eins og við lásum, einhver okkar í það minnsta, í mjög góðri úttekt Fréttablaðsins í morgun er reyndin sú að Hafrannsóknastofnun fékk ekki nægilegar fjárheimildir í fjárlagagerðinni í desember til að viðhalda þeim mælingum sem þurfti að lágmarki í uppsjávartegundum. Þrátt fyrir að hafa bent á þetta var ekki brugðist við ábendingunum. Þetta þýðir t.d. að ekki hefði verið farið í þá loðnuleiðangra sem stofnunin fór í nema fyrir það að útgerðin borgaði þá leit, sem við höfum fylgst með að skilaði umtalsverðri aukningu í loðnukvóta. Ætli verðmæti útflutningsins sem sú aukning skilaði sé ekki einhver staðar í kringum 17 milljarða. Hafrannsóknastofnun telur sig þurfa um 300 millj. kr. í viðbót til að leita. En við eigum ekki bara að horfa á þetta út frá krónum og aurum heldur á það að vera siðferðileg ábyrgð okkar sem fiskveiðiþjóðar sem vill stunda sjálfbærar veiðar að búa vel að Hafrannsóknastofnun og rannsóknir á lífríki hafsins eiga að vera framarlega í forgangsröð okkar. Eins og Hafrannsóknastofnun hefur sjálf bent á hefur einnig verið leitað til stofnunarinnar vegna hraðrar uppbyggingar í fiskeldi og það eykur enn á þörfina til að auka fjármuni til Hafrannsóknastofnunar.

Virðulegi forseti. Í gær fóru fram hér sérstakar umræður um skýrslu um leiðréttinguna og það vakti athygli einhverra að Björt framtíð tók ekki til máls í þeirri umræðu. Hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Katrín Jakobsdóttir, hafði einnig orð á því að í stjórnarsáttmálanum væri ekki sérstaklega minnst á húsnæðismál. Ég vil svara þessu með því að minna menn á skýra afstöðu Bjartrar framtíðar til leiðréttingarinnar því að við höfum alltaf talað hátt og skýrt um afstöðu okkar til hennar og hún á ekki að dyljast neinum. Við atkvæðagreiðslu á leiðréttingarpeningunum af fjárlögum þann 21. des. 2013 voru einungis fjórir þingmenn sem greiddu atkvæði gegn því að fjármunirnir væru nýttir með þeim hætti að þeir væru látnir renna til þessa máls. Þar var um að ræða þingmenn Bjartrar framtíðar. Hinir tveir sem voru ekki viðstaddir atkvæðagreiðsluna hafa einnig talað opinberlega um afstöðu sína sem er á sama veg. Við teljum að peningum væri betur varið í önnur brýn verkefni og kerfi sem hafa verið svelt, t.d. heilbrigðis- og menntakerfin okkar. Ég tók ekki þátt í umræðunni í gær, einfaldlega vegna þess að ég hef ekkert meira að segja um það. Mér finnst tíma okkar illa varið í keppni um það hver stillir hárblásarann hæst þann daginn. Hversu oft þarf ég að lýsa því, sem þingmaður í núverandi ríkisstjórn og formaður velferðarnefndar, að ég hefði viljað fá þetta fé til verkefna sem ég axla ábyrgð á í dag? Ég hefði viljað fá þetta fé til verkefna en þetta er búið og gert og ekki hægt að breyta því. Ég nýti því tíma minn og orku frekar í að afla mér upplýsinga um hvernig hægt er að bregðast við því neyðarástandi sem ríkir á húsnæðismarkaði á Íslandi í dag.

Virðulegur forseti. Umræður um skýrslur hafa tekið mikinn tíma undanfarna daga og vikur, ekki hvað síst er varðar tímasetningu birtingar þeirra. Ég ætla ekki að höggva í sama knérunn hér, heldur vil ég gera að umtalsefni hvernig brugðist er við skýrslum. Oft heyrist sagt að skýrslur þjóni þeim tilgangi að drepa málum á dreif og að þær dagi uppi í skúffum þeirra ráðuneyta sem um þær biðja. Ég vil nefna eitt dæmi hér um skýrslu sem ekkert var gert með, jafnvel þótt það kæmu skýrar ábendingar um hvernig færa mætti mál til betri vegar. Þessi skýrsla fjallar um Matvælastofnun. Matvælastofnun hefur frá stofnun árið 2008 sætt harðri gagnrýni, ekki síst af hálfu aðila í búrekstri, og hafa fjölmiðlar oftsinnis fjallað um mál í því sambandi. Ríkisendurskoðun tók starfsemi Matvælastofnunar til gagngerrar endurskoðunar og skilaði ítarlegri skýrslu til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis árið 2013. Þar er ráðuneytinu bent á að setja þurfi lagaramma um stofnunina þar sem skýrt sé kveðið á um hlutverk hennar, verkefni, stjórnun o.fl., auk þess sem spurt er hvort matvælaeftirlit á Íslandi verði ekki skilvirkara, hagkvæmara og árangursríkara ef það verði sameinað á eina hönd. Þá benda skýrsluhöfundar á að fjármagn verði að fylgja þeim lögbundnu verkefnum sem MAST er ætlað að sinna o.s.frv. Tveimur og hálfu ári síðar, í apríl 2016, skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu um eftirfylgni við málið. Þá kemur í ljós að ráðuneytið hafði ekkert gert til að bregðast við þessum ábendingum. Nú eru liðin þrjú ár. Það er augljóslega einhver brotalöm í starfsemi og kerfi þessarar stofnunar, 

Virðulegi forseti. Glögg sem ég er þá skynja ég það að fulltrúa Viðreisnar var saknað úr tveimur umræðum á þingi í gær. Mér er það eiginlega bæði ljúft og skylt að nota tækifærið hér, fyrst ég á þetta slott, og láta hugleiðingar mínar um ferðaþjónustu og heilbrigðisþjónustu bíða betri tíma. Þetta voru tvær umræður í gær, annars vegar um skil á skýrslu þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, núverandi hæstv. forsætisráðherra, um eignir Íslendinga á aflandssvæðum. Það hefur einfaldlega komið mjög skýrt fram í umræðum, m.a. í fjölmiðlum, alveg í upphafi, hver afstaða Viðreisnar til þess máls er. Við teljum það ekki til eftirbreytni að birta ekki skýrslur og önnur opinber gögn um leið og þau liggja fyrir. Í anda áherslu Viðreisnar á mikilvægi opinnar og upplýstrar umræðu þá tók það sem dæmi hæstv. fjármálaráðherra úr röðum Viðreisnar ekki langan tíma, einn til tvo daga að mig minnir, að birta seinni skýrsluna sem var til umræðu í gær, þ.e. um niðurgreiðslu á verðtryggðum lánum. Varðandi afstöðu Viðreisnar til þeirrar skýrslu er staðreyndin sú að til þess máls alls var stofnað og það afgreitt og gekk í gegn áður en Viðreisn sem stjórnmálaafl var stofnuð. Afstaða okkar til þessa máls liggur því bara ekki fyrir. Ég gæti staðið hér og lýst persónulegri afstöðu minni á því máli og mörgum öðrum en held að það sé ekki það sem menn kalla eftir.  
             Svo langar mig að lokum að segja aftur að í anda áherslu okkar á opna og upplýsta umræðu og áherslu okkar, og ég held nú flestra annarra, á málfrelsi þá er það svo 

Virðulegi forseti. Það er svo að forgangsmál Sjálfstæðisflokksins eru ríkisstjórnarfrumvörp sem koma frá ráðherrum okkar. Önnur mál sem ekki þykja svo mikilvæg koma frá þingmönnum. Eins og t.d. 65. mál sem er fyrsta þingmannamál frá þingmanni Sjálfstæðisflokksins sem kemst á dagskrá þessa þings. Það er tillaga til þingsályktunar um minningu tveggja alda afmælis Jóns Árnasonar. Tillagan hefur meira að segja verið lögð fram áður. Eins og frumvarpið um frjálsa sölu áfengis. Nú er það svo að ýmislegt í samfélaginu má laga og bæta. Sum mál snerta marga, önnur fáa, sumum finnst smámál stórmál og öðrum finnst stórmál smámál. En hvað þetta tiltekna frumvarp varðar vil ég benda á að þeir þingmenn sem hneykslast hvað mest á því að ríkisstjórnin skuli setja málið í forgang, að Alþingi eigi virkilega að eyða tíma sínum í málið, eru þeir sömu og taka málið hvað oftast upp hér á þinginu. Það eru þeir sem halda málinu hvað mest á lofti. Það eru þeir sem segjast í aðra röndina ekki vilja eyða tíma þingsins í málið en í hina beita þeir öllum brögðum til þess að tefja afgreiðslu þess og koma í veg fyrir að það fái þinglega meðferð. Það er eitthvað skrýtið við slíkan tvískinnung. Ýmsir þingmenn hafa síðan gert málið að umræðuefni undanfarið sem hlýtur að benda til þess að þeir vilji helst fá það á dagskrá svo hægt sé að ræða það enn betur. Það veitir heldur ekkert af því að ræða málið almennilega og efnislega en ekki með einhverjum upphrópunum því fæstir þingmenn sem hafa tjáð sig um málið að undanförnu virðast hafa lesið staf í frumvarpinu og víla ekki fyrir sér að fara með staðreyndavillur í fjölmiðla. Frumvarpið er bara eitt af þeim fjölmörgu málum sem eru til umræðu hér á þinginu. Það er ekkert sérstakt forgangsmál. En það er samt prinsippmál og ákveðið framfaramál sem eðlilegt er að nái fram að ganga árið 2017, að mínu mati. En mörg önnur slík mál mætti nefna, eins og t.d. að leyfa blóðgjöf samkynhneigðra karlmanna eða heimila sölu lyfja í almennum verslunum eða brjóta upp ríkisverndaða fákeppni á leigubílamarkaðnum og svo mætti áfram telja. Frú forseti. Áfengisfrumvarpið svokallaða er ekki mikilvægasta málið sem liggur fyrir Alþingi þessa stundina. En ég er fullviss um að eftir nokkur ár, þegar við rifjum málið upp, verður litið á það sem minnisstæða breytingu 

Hæstv. forseti. Samningurinn um EES, þ.e. EES-samningurinn, er langmikilvægasti viðskipta- og samstarfssamningur okkar við önnur ríki. Með honum tengjumst við Evrópusambandinu sterkum böndum ásamt Noregi og Liechtenstein. Það er afar brýnt fyrir hagsmuni okkar að rækta þann samning og sinna af alúð. Sennilega hefur það aldrei verið jafn aðkallandi og einmitt um þessar mundir. Nægir að benda á þróunina í Bandaríkjunum með nýjum forseta og það að Bretland mun hefja viðræður um útgöngu sína úr Evrópusambandinu á næstu mánuðum. Um síðustu mánaðamót birti Eftirlitsstofnun EFTA reglubundna skýrslu sína um innleiðingu EES-ríkjanna á tilskipunum og reglugerðum sem teknar eru upp í EES-samninginn. Skemmst er frá því að segja að þar stöndum við okkur illa. Fyrrverandi ríkisstjórn kynnti sérstaka Evrópustefnu sína í mars árið 2014. Kjarni hennar var að efla EES-samstarfið og gera gangskör að því að laga viðvarandi innleiðingarhalla en það gekk ekki eftir. Það eru mikil vonbrigði að okkur hefur farið aftur og að í upphafi þessa árs erum við með innleiðingarhalla sem er um 2,2% á meðan hann er 0,2% hjá Noregi en 0,9% hjá Liechtenstein. Hér verðum við einfaldlega að gera bragarbót. Þess vegna fagna ég því að hæstv. utanríkisráðherra hefur lýst metnaði sínum til að taka til hendinni, samanber yfirlýsingar hans eftir fund með Frank Bakke-Jensen, EES- og Evrópumálaráðherra Noregs, sem bar einmitt upp á sama dag og eftirlitsstofnunin birti skýrslu sína þann 31. janúar sl. Hæstv. forseti. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn, nefndir Alþingis og þingmenn alla til þess að vinna saman að því að útrýma eins fljótt og verða má þessum innleiðingarhalla. 

Frú forseti. Vegna ummæla hv. þm. Nichole Mosty hér áðan finnst mér rétt að árétta að við atkvæðagreiðslu um frumvarpið um leiðréttingu á verðtryggðum fasteignalánum voru Vinstri grænir, Samfylkingin og Píratar allir á móti. Það var Björt framtíð líka reyndar. En mér finnst leiðinlegt þegar menn fara fram með hálfsannleik og reyna að villa um fyrir fólki. En ég ætlaði reyndar að tala um húsnæðismál sem eru auðvitað miklu brýnni mál í augnablikinu. Í viðtali við tvo fasteignasala í Fréttablaðinu í morgun kemur fram að íbúðir í öllum hverfum borgarinnar fari á yfirverði og fólk sé jafnvel að bjóða í húsnæðið án þess að hafa séð það. Þetta ber allt að sama brunni. Það hefur skapast neyðarástand á húsnæðismarkaði sem bitnar langharðast á efnalitlu og ungu fólki. Á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun kom fram hjá fulltrúum ASÍ að í fjárlögum væri aðeins fjármagn fyrir 300 af þeim 600 íbúðum sem var lofað í ár í tengslum við kjarasamninga. Í sérstakri umræðu Samfylkingarinnar við nýjan ráðherra húsnæðismála voru þessi mál til umræðu. Ekki var hægt að skilja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra öðruvísi en að til stæði að efna þessi loforð. Ríkisstjórnin hefur haft nægan tíma til að leggja fram trúverðuga og fjármagnaða leið og koma henni á framfæri en ekkert gert. Stjórnvöld verða strax með áþreifanlegum hætti að fullvissa aðila vinnumarkaðarins um að staðið verði við samkomulag sem var gert samhliða síðustu kjarasamningum um uppbyggingu 2.400 íbúða fyrir árið 2019. Hvað stendur í veginum? Af hverju hafa þessi loforð ekki verið efnd með skýrari hætti? Það verður þingheimur en ekki síst almenningur að fá að vita strax.

Frú forseti. Ég held að það sé alveg ljóst eftir ræðu hv. þingflokksformanns Viðreisnar að við þingflokksformenn verðum að taka upp á okkar fundum tilgang og markmið með sérstakri umræðu hér í þinginu og þátttöku allra flokka í þeim. En það var ekki það sem ég ætlaði að ræða hér heldur að þegar við ræðum íslenska bankakerfið, umfang þess og þjónustu, þurfum við að horfa til þess að við erum fámenn og markaðurinn lítill og við þurfum að koma okkur upp regluverki og eftirliti með fjármálastarfsemi sem nýtur alþjóðlegrar viðurkenningar og trausts. Það er einnig forsenda þess að rekin sé samkeppnisfær utanríkisverslun. Sjálfstæður gjaldmiðill með óstöðugu gengi, sem hefur mikil áhrif á breytingar verðlags í landinu, er líka eitt sérkenni íslenska hagkerfisins ásamt verðtryggingu. Það er mikilvægt að ríkið beiti eigendaáhrifum sínum í bönkunum til þess að stuðla að heppilegri og hagkvæmri þróun á fjármálamarkaði og skipulagi hans. Markmiðið ætti að vera að hér á landi þrífist fjármálakerfi sem getur staðið af sér fjármálaáföll. Framtíðarskipan fjármálakerfis á Íslandi þarf að miða að því að kerfið verði öruggt, skilvirkt og hæfilega umfangsmikið fyrir þjóðarbúskapinn. Mér finnst því mikilvægt að við tryggjum að fjármálakerfið verði ekki til frambúðar í óbreyttri mynd, í framtíðinni verði fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi aðskilin. Almenningur verði varinn fyrir áhættu af fjárfestingarbankastarfsemi og búnir verði til bankar sem sjá um þjónustu á eins ódýran máta og mögulegt er við fólk og venjuleg fyrirtæki. Þannig verði greiðslukerfið og fjárfesting með lágmarksáhættu hluti af almennri þjónustu við fólkið í landinu. Við eigum alls ekki að selja bankana frá okkur núna heldur nýta tækifærið til að endurskipuleggja bankakerfið. Að því loknu mætti síðan skoða hagkvæmni þess að selja eignarhluta ríkisins.

Frú forseti. Það er alltaf jafn uppbyggilegt að koma úr kjördæmaviku og hitta fjölda fólks og ræða við sveitarstjórnarmenn og þá sem hafa með málin að gera vítt og breitt um landið. Við þingmenn kjördæmisins, Norðvesturkjördæmis, ræddum við fjölda sveitarstjórnarmanna og þar komu fram ýmis áherslumál. Þar kom líka fram að sum þeirra, eiginlega bara flest þeirra, hefði verið hægt að flytja líka fyrir 20 árum, að í mörgum málaflokkum erum við því miður stödd ansi aftarlega á merinni. Menn eru alltaf að tala um sömu hlutina, innviðauppbyggingu og að hafa sömu lífsgæði og hér á höfuðborgarsvæðinu á marga vegu. Staða margra sveitarfélaga er vissulega í járnum en víða er mikill uppbyggingarhugur og jákvæðir hlutir að gerast í uppbyggingu atvinnulífs og varðandi ýmis mál. Þá þarf ríkisvaldið að koma sterkt þar inn í til að standa með sveitarfélögunum og byggðum landsins með fjárframlögum í uppbyggingu. Það hefur skort algjörlega hjá síðustu ríkisstjórn og núverandi ríkisstjórn gefur ekki mikið undir fótinn með að það eigi eftir að breytast, því miður. Það vantar algjörlega þessa innviðauppbyggingu. Það var ekki talað um brennivín í búðir, að menn hefðu miklar áhyggjur af því að brennivín fengist ekki í búðum. Það er nægt aðgengi að brennivíni á landsbyggðinni, get ég sagt ykkur. Ég get nefnt hér sem dæmi að stjórn Samtaka sveitarfélaga á köldum svæðum hefur sent frá sér ályktun þar sem hún lýsir miklum vonbrigðum yfir hækkunum á raforku. Hér á Alþingi voru samþykkt lög um að jafna húshitunarkostnað eða flutningsgjald á raforku. Það hefur ekki skilað sér betur en þetta, að því miður hefur raforkuverð á landsbyggðinni hækkað mjög mikið. Þetta er bara eitt dæmi um það að landsmenn búa ekki allir við 

Frú forseti. Full ástæða er til að hafa áhyggjur af kynjajafnréttissjónarmiðum í höndum þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Um þau er farið fáum en fögrum orðum í stjórnarsáttmálanum, en við hljótum að kalla eftir aðgerðum. Skemmst er að minnast þess að aðspurð hér í þingsal segist hæstv. dómsmálaráðherra ekki munu beita sér í þágu jafnréttismála, þ.e. hún muni ekki beita sér sérstaklega í því skyni að fjölga konum með markvissum hætti í embætti dómara. Kynferðisbrot eru staðreynd í íslensku samfélagi. Það er full ástæða til að leggja sérstaka áherslu á þann málaflokk á öllum stigum, hvort sem það er á vettvangi lögreglu, sveitarstjórnar, dómstóla, félagsþjónustu eða heilbrigðisþjónustu. Öryggis- og fræðslumál þurfa að vera í fyrirrúmi hjá sveitarfélögum líka og það er greinilegt að á hverjum einasta degi þurfum við að halda vöku okkar. Á hverjum degi, frú forseti. Ef við lítum bara til gærdagsins þá birtist léttúðug umræða um stafrænt kynferðisofbeldi í fjölmiðlum þar sem sökinni var skellt á þolendur - það árið 2017. Ég bendi á umræðu um að kynbundinn launamunur sé ekki fyrir hendi, sem hann ætti auðvitað ekki að vera á árinu 2017, en hann er staðreynd, og staðreynd sem við einhverra hluta vegna þurfum að takast á um. Og svo náttúrlega það að dómsmálaráðherra telji að ekki þurfi að beita sérstökum aðgerðum til að jafna hlut kynjanna í dómarastétt, að tíminn hljóti að vinna á þeim vanda. Frú forseti. Ég lýsi eftir skýrri rödd stjórnvalda í þessum málum.

Frú forseti. Í ljósi þeirra orða sem féllu áðan um það hvernig þingmenn hefðu greitt atkvæði um leiðréttingarmálin á sínum tíma verð ég að segja að það kallast að hártoga málið, drepa því á dreif og í rauninni koma fram við þingmenn eins og þeir hafi stutt málið að taka síðustu atkvæðagreiðslu um fjárlögin sem er tæknilegs eðlis. Þingmenn Vinstri grænna greiddu atkvæði gegn þessari aðgerð. Björt framtíð er ekki heilög í því og ég vil að það komi fram hér. Þó að hv. þm. Nichole Mosty hafi talað sérstaklega um afgreiðsluna er varðaði fjárlög var það í gegnum allt ferlið sem við greiddum atkvæði gegn þessu og mér finnst ekki góð vinnubrögð að halda því fram og láta að því liggja að flokkur hennar hafi verið sá eini sem hafi staðið sig í stykkinu í gegnum þá umræðu. En ég ætla að tala um húsnæðismálin sem komið var inn á áðan. Það er afar mikið áhyggjuefni þegar við stöndum frammi fyrir því að lesa dag eftir dag um að ungt fólk sé bókstaflega að hrekjast út í fátækt vegna þess að það er hrakið út á götuna. Íbúðir eru ekki til sölu nema fyrir háar fjárhæðir vegna þess að markaðurinn er ónýtur. Verið er að sprengja hann upp af einhverjum aðilum sem kaupa upp íbúðir og eru að verða stórgrósserar í húsnæðismálum. Í viðtali við fólk í gær kom fram að það ætlaði að kaupa sér fjögurra herbergja íbúð upp á tæplega 44 milljónir, fékk greiðslumat en getur ekki keypt sér vegna þess að það er fast í gildrunni á leigumarkaði, borgar 230.000 kr. í leigu. Þetta er hefðbundið fólk í ágætisvinnu og í námi og öðru slíku og hefur það í sjálfu sér fjárhagslega ágætt en markaðurinn er svo brogaður. Gott samfélag sem rekur skynsamlega húsnæðisstefnu sem einkennist af því að ungu fólki sé tryggt húsnæði er auðvitað það sem við eigum að stuðla að. Því getum við ekki annað en spurt um þetta. Það er ekkert í stjórnarsáttmála 

Hæstv. forseti. Framboð og aðgengi að nægri fæðu og öryggi matvæla til neyslu eru ætíð á meðal mikilvægustu mála á hverjum tíma um allan heim því að öll þurfum við að borða til að lifa. Þessum tveimur hlutum er oft ruglað saman í umræðunni, annars vegar fæðuöryggi, sem þýðir að nægt framboð fæðu sé til staðar, og hins vegar matvælaöryggi, þ.e. að matvælin séu örugg til neyslu. Ágætt er að skerpa aðeins á þessu áður en lengra er haldið. Matvælaöryggi er mjög hátt á Íslandi, ef ekki það hæsta sem gerist í heiminum. Tíðni sýkinga vegna matvæla er mjög lág. Ástæður þess að við höfum náð svo góðum árangri, svo að eftir er tekið, er m.a. sáralítil notkun fúkkalyfja, en það er á pari við Norðmenn, og aðrar þjóðir koma langt á eftir okkur, gott eftirlit og bann við notkun hormóna í fóðri. Fátt er verðmætara en heilnæm og örugg fæða. Viljum við breyta því? Ég tel að með innflutningi á hráu kjöti værum við að grafa undan matvælaöryggi á Íslandi en mig langar að heyra viðhorf hæstv. ráðherra varðandi það. En snúum okkur að fæðuörygginu. Þingflokkur Framsóknarmanna lagði fram þingsályktunartillögu á 141. þingi um mótun stefnu um fæðuöryggi, að skilgreina ógnir við fæðuöryggi og að undirbúa viðeigandi viðbrögð við þeim. Í greinargerð með tillögunni segir m.a., með leyfi forseta: „Margir þættir geta stefnt fæðuöryggi Íslendinga í hættu, til að mynda náttúruhamfarir sem gætu m.a. skaðað dreifikerfi þau sem treyst er á, ekki síst þar sem dreifikerfin eru að stórum hluta til staðbundin, svo sem í Reykjavík. Búfjárstofnar hér á landi eru afar viðkvæmir fyrir mögulegum utanaðkomandi sýkingum og mikilvægt er að íslensk stjórnvöld geti gripið til nauðsynlegra ráðstafana til að vernda íslenska búfjárstofninn og tryggja þannig fæðuöryggi. Skortur á olíu getur haft gríðarleg áhrif á sjávarútveg og landbúnað og þar af leiðandi á fæðuöryggi þjóðarinnar. Bilanir í rafmagnskerfi landsins geta sömuleiðis valdið miklum skaða þar sem rafmagnið er undirstaða þeirra geymsluaðferða sem notaðar eru í dag. Jafnframt er hætta fólgin í því hversu mjög íslensk framleiðsla byggist á innflutningi, það takmarkar matvælaframleiðslu gríðarlega ef lokast fyrir innflutning auk þess sem litlar sem engar matarbirgðir eru að staðaldri í landinu og næsta ómögulegt að bregðast við ef skyndilegt neyðarástand skapast.“ Hæstv. forseti. Að þessu sögðu má draga þá ályktun að mikilvægt sé að framtíðarlandbúnaðarstefna landsins liggi fyrir með afmarkaðri heildrænni stefnumörkun í fæðu- og matvælaöryggismálum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: 1. Ætlar ráðherra að breyta kerfinu og þá hvernig? 2. Ætlar ráðherra að breyta reglum um innflutning á búvörum og þá hvernig? 3. Hefur ráðherra hug á því að leggja fram heildræna stefnu varðandi fæðu- og matvælaöryggi? Eftir að hafa lesið stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um landbúnaðarmál er ég litlu nær. Í honum stendur m.a., með leyfi forseta: „Leggja ber áherslu á að draga ekki úr hagkvæmni og styðja áfram við jafna stöðu bænda eins og kostur er. Endurskoðun búvörusamnings verður grunnur að nýju samkomulagi við bændur sem miðað er við að ljúki eigi síðar en árið 2019. Verður af hálfu stjórnvalda hvatt til að vægi almennari stuðnings verði aukið, svo sem til jarðræktar, fjárfestingar, nýsköpunar, umhverfisverndar og nýliðunar, en dregið úr sértækum búgreinastyrkjum.“ Hér skulum við staldra aðeins við. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers konar stuðning á að auka og með hvaða hætti á hann að fara fram? Hvaða fjárhæðir erum við að tala um í þessu samhengi? Einnig hef ég áhuga á að fá nánari upplýsingar um hvernig ráðherra sér fyrir sér að draga úr sértækum búgreinastyrkjum. Hvaða styrki er um að ræða? Hversu mikið verður dregið úr þeim? Hvaða kostir fylgja því að mati ráðherra að draga úr sértækum búgreinastyrkjum? Hefur ráðherra velt því fyrir sér hvort það hafi sérstaka ókosti í för með sér og þá hverja? Í stjórnarsáttmála er líka talað um að endurskoða þurfi ráðstöfun innflutningskvóta og greina forsendur fyrir frávikum frá samkeppnislögum fyrir mjólkuriðnaðinn og gera viðeigandi breytingar. Þarna vil ég líka staldra við og fá nánari skýringar frá hæstv. ráðherra um hvaða „viðeigandi breytingar“ er átt við. Hvaða sýn hefur hæstv. ráðherra varðandi framtíð mjólkuriðnaðarins á Íslandi? Garðyrkjan er mér einnig ofarlega í huga. Ég sé að tíminn er að renna frá mér, ég ætla þá ekki að fara nánar í það að við erum að flytja allt of mikið inn af grænmeti og framleiða miklu minna en við gætum mögulega gert. En raforkukostnaðurinn er allt of hár og mig langar að heyra skoðanir hæstv. ráðherra á framtíð garðyrkjunnar og hvernig hún sér fyrir sér aðkomu stjórnvalda í þeim efnum. Að lokum: Hyggst hún halda áfram verkefninu Matvælalandið Ísland sem var hleypt af stokkunum árið 2015?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að taka upp brýn mál tengd landbúnaðinum. Það verður að segjast eins og er að þær spurningar sem ég fékk voru margar, eins og ég kom á framfæri við hv. þingmann, og mér er til efs að ég nái að svara öllum. Ég heyrði það líka í annars ágætri ræðu hv. þingmanns að fleiri spurningar bættust við þannig að umræðan verður kannski ekki eins upplýst og ég hefði kosið, en ég reyni að gera mitt besta. Ég vona að við getum aftur rætt, og við gerum það örugglega, málefni landbúnaðarins. Matvælaframleiðsla er okkur mikilvæg og hún er óumdeilanlega ein af undirstöðum íslensks atvinnulífs. Sjávarútvegurinn eins og við þekkjum, veiðar og vinnsla, skapar miklar útflutningstekjur, en landbúnaðurinn þjónar okkur með fjölbreyttri og góðri framleiðslu og þjónar fyrst og fremst innanlandsmarkaði með ákveðnum frávikum. Stefna ríkisstjórnarinnar er tvímælalaust að byggja upp enn frekar þessar atvinnugreinar, efla þær og auka verðmætasköpun með því að ýta undir nýsköpun, frumkvöðlastarfsemi og heilbrigða samkeppni. Í stjórnarsáttmálanum er þess sérstaklega getið að neytenda- og umhverfissjónarmið skuli höfð að leiðarljósi. Markmið okkar er að samrýma enn betur hagsmuni bænda, neytenda, framleiðenda og umhverfis. Þessir þættir geta farið saman. Matvælaöryggi er stór breyta í samþættingu þessara hagsmuna. Hv. þingmaður spurði um stefnu um fæðuöryggi og matvælaöryggi. Ég held að við þurfum að ramma þetta enn frekar inn. Ég vænti samstarfs í þeim efnum. Hér á landi búum við að mörgu leyti við kjöraðstæður hvað þetta varðar, t.d. vegna veðurfars og hreinnar náttúru. Það birtist m.a. í lítilli þörf fyrir notkun skordýraeiturs eða lyfja í landbúnaði. Við Íslendingar höfum ákveðna sérstöðu í þessu sambandi sem við getum og eigum að gera okkur mat úr. Þar liggja m.a. okkar styrkleikar umfram aðrar þjóðir. Þess vegna legg ég áherslu á að við tökum upp og innleiðum skilvirkt vottunarferli sem staðfestir gæði og heilnæmi íslenskra afurða en ekki síður að við eflum og tryggjum virkt eftirlit með því að gæðaviðmiðum sé fylgt í hvívetna. Þarna mætast enn og aftur hagsmunir neytenda, bænda og framleiðenda. Í samræmi við þessa stefnu hefur nýlega verið tekin upp reglugerð um upprunamerkingar á kjöti. Það er verið að taka upp reglugerð um lífræna vottun. Það er einnig í skoðun að koma upp eftirlits- og vottunarkerfi vegna notkunar sýklalyfja í landbúnaðarframleiðslu sem ætti heldur betur að undirstrika sérstöðu íslenskrar framleiðslu. Loks tel ég einnig mikilvægt að við skoðum kerfisbundna skimun fyrir fjölónæmum bakteríum líkt og nágrannaþjóðir okkar gera til þess að undirstrika enn og aftur sérstöðu íslenskrar framleiðslu. Ef ég kem að innflutningnum þá erum við Íslendingar af ýmsum ástæðum, ekki síst vegna smæðar landsins, mjög háðir innflutningi á matvælum. Í öllum grundvallaratriðum gilda sömu reglur hér og í Evrópu. Það verður þó að segja að eina undantekning á þessu er innflutningur á hráu, ófrosnu kjöti, sem ekki hefur verið leyfður. Síðastliðið haust komst Héraðsdómur Reykjavíkur hins vegar að þeirri niðurstöðu að bannið væri ekki í samræmi við skyldur Íslands samkvæmt EES-samningnum. Ég ákvað að sjálfsögðu að áfrýja dómnum til Hæstaréttar til þess að fá endanlegan botn í það mál. Sá dómur kemur væntanlega með haustinu. Tollkvótarnir. Samkvæmt nýlegum samningi við ESB liggur fyrir að innflutningskvótar fyrir landbúnaðarvörur munu aukast verulega. Það gerist líklega í sumar eftir að þingið er búið að samþykkja þetta fyrir sína parta. Í þeirri vinnu við endurskoðun á regluverkinu verða hagsmunir neytenda hafðir að leiðarljósi hvað varðar verð og vöruúrval. Ég geri mér hins vegar fyllilega grein fyrir því að þetta er mjög snúið mál, það er ekki auðleyst, en markmiðin eru skýr; að koma til móts við hag neytenda. Á endanum, þegar þetta kemur hingað til þingsins, er það að sjálfsögðu þingsins að leysa farsællega úr þessu máli. Ég kalla eftir samstarfi við hagsmunaaðila sem og þingið í þessu. Það eru margar spurningarnar. Ég er ekki nema rétt búin með einn þriðja af spurningum hv. þingmanns. En ég vil draga það fram að í nýsamþykktum búvörusamningum sem eru til endurskoðunar á næstu árum voru stigin ákaflega mikilvæg og ákveðin skref til þess að gera stuðninginn almennari en áður hefur verið, þ.e. að bændur séu ekki eins bundnir af því af hvaða búgrein þeir stunda eða að stuðningurinn sé of mikið bundinn við einstaka tegundir búfjár eða afurða. Flest ríki hafa lagt áherslu á að draga úr framleiðslutengdum stuðningi og fara yfir í óframleiðslutengdan stuðning. Ég tel það vera jákvæða þróun. En ég vil líka undirstrika að þetta er sérstaklega hjá endurskoðunarnefndinni, en ég tel að þessi þróun geti aukið frelsi bænda til þess að fara nýjar leiðir  Eins og ég gat um, 

Frú forseti. Hverri þjóð er dýrmætt að geta framleitt sem mest af matvælum í eigin landi. Á það sérstaklega við eyland eins og Ísland. Þróun matvælaframleiðslu í íslenskum landbúnaði hefur tekið miklum framförum á undanförnum árum og erum við þar í fremstu röð hvað varðar gæði, hreinleika og litla sýklalyfjanotkun, því minnsta sem þekkist í heiminum. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur lýst því yfir að sýklalyfjaónæmi sé ein mesta ógn við lýðheilsu í heiminum í dag. Mikilvægi íslensks landbúnaðar fyrir neytendur helst í hendur við mikla atvinnusköpun í landinu, fjölda afleiddra starfa, eflingu landsbyggðar og dregur úr innflutningi á matvöru um langan veg með tilheyrandi mengun. Framtíðarsýn í matvælaöryggi og matvælaframleiðslu er því nauðsynleg og var sá búvörusamningur sem afgreiddur var á síðastliðnu þingi liður í þeirri stefnumótun. Mikilvægt er að ná sem mestri samstöðu með aðkomu ríkisins að samningum við hinar ýmsu greinar innan íslensks landbúnaðar, einnig við neytendur. Skipan starfshóps um endurskoðun búvörusamningsins á næstu þremur árum var liður í þá átt að mæta bæði gagnrýni bænda og annarra hagsmunaaðila á samninginn. Allar hugmyndir um stóraukinn innflutning á tollkvótum af kjöti og ostum eru því ekki til þess fallnar að stuðla að meiri sátt. Nauðsynlegt er að viðhalda innflutningsbanni á hráu kjöti, því bannið er nauðsynlegt til að verja íslenskan landbúnað; slíkur innflutningur eykur einnig áhættu á að smitefni geti borist til landsins með meiri ógn við heilsu manna og dýra. Matvælastofnun upplýsti að fullyrt væri að innfluttur kjúklingur væri seldur sem ferskur í íslenskum umbúðum. Það er auðvitað óásættanlegt að vita ekki um upprunalandið og hvernig dýravelferð og aðbúnaður allur er. Það gera auðvitað íslenskir neytendur kröfu um að vita. Það er því löngu orðið tímabært hjá ráðherra að setja reglugerð um merkingu upprunalands á allar kjötafurðir og einnig lífræna vottun. Miðað við gífurlegan fjölda ferðamanna sem sækir Ísland heim þá er aldrei brýnna en 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir frumkvæði hans að þeirri umræðu sem hér fer fram. Hún er ákaflega mikilvæg. Ég vil í upphafi segja að við höfum í gegnum tíðina tekið mjög margar stórar ákvarðanir fyrir íslenskan landbúnað. Við höfum rammað íslenskan landbúnað inn í reglur og regluverk sem við höfum gengið miklu lengra með en margar þjóðir. Við gerðum það 1965, útilokuðum notkun hormóna og vaxtarhvetjandi efna í kjötframleiðslu. Það gerðum við með opin augun fyrir því að við værum mögulega að skaða samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar til lengri tíma litið. Að frumkvæði bænda var samþykkt á búnaðarþingi árið 1985 bann við því að nota sýklalyf í fóður. Það er grunnurinn að því að við höfum einstaka stöðu í Evrópu sem mælir notkun sýklalyfja í matvælaframleiðslu sem birtist okkur í niðurstöðum hennar. Við erum í því sæti sem allir öfunda okkur af að vera í, við deilum því hins vegar með Norðmönnum og erum í einstakri stöðu í þeim efnum. Þá stöðu eigum við að sjálfsögðu að verja. Þetta rammar inn það sem við getum sagt að sé sérstakt við íslenskan landbúnað. Það skulum við verja. Við skulum líka viðurkenna það í samkeppni við landbúnað sem leyfir sér allt önnur starfsskilyrði en við höfum leyft hér á landi og við getum þess vegna ekki borið hann saman og látið hann keppa berskjaldaðan gagnvart þeirri framleiðsluaðstöðu. Ég vil líka, virðulegi forseti, nefna að í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar er talað um jafna stöðu bænda um allt land. Það er ákaflega mikilvægt að við undirstrikum það sérstaklega. Það tengist m.a. þessari frægu undanþágu sem mjólkuriðnaðurinn hefur frá samkeppnislögum. Auðvitað má koma henni betur fyrir og ræða hana sérstaklega, en hún er gríðarlega mikilvæg til að allir bændur um allt land hafi jafna stöðu. Ég hef áhyggjur af því, virðulegi forseti, að við stefnum hraðbyri í mikið vandamál í sauðfjárrækt í landinu. Ég myndi vilja ræða það mögulega síðar á öðrum vettvangi við hæstv. landbúnaðarráðherra. Ég ber 

Forseti. Mig langaði til þess að minnast aðeins á tæknilegar forsendur matvælaöryggis og fæðuöryggis. Það eru ýmsar tæknilegar forsendur, svo sem vélar og efni, en sérstaklega ákveðin framtíðarfræði eða ný tækni sem ég hef minnst hér á áður og langar til þess að rifja aðeins upp, þ.e. kjötrækt. Kjötrækt er aðferð til þess að búa til kjöt án þess að slátra þurfi dýri. Hugmyndin hefur verið uppi síðan 1912 þegar Alexis Carrel tókst að halda frumum úr hjarta kjúklings á lífi í 34 ár utan líkama kjúklingsins. Þá dóu frumurnar einungis af því að það var nemandi sem gleymdi að gefa þeim næringu. Winston Churchill spáði því árið 1931 að innan 50 ára yrðum við laus við þann fáránleika að þurfa að rækta heilan kjúkling til þess að borða bara læri eða bringu. Árið 1995 samþykkti Matvælastofnun Bandaríkjanna að gerðar yrðu tilraunir til þess að rækta kjöt með það að markmiði að matur væri ekki vandamál í löngum geimferðum. Helsti kostur þess að rækta kjöt eru umhverfisáhrifin, en viðamiklar rannsóknir hafa verið gerðar á umhverfisáhrifum kjötræktar, sem krefst miklu minni orku, miklu minna vatns en hefðbundin dýrarækt. Óháð því hvað Ísland gerir til þess að undirbúa tilkomu þessarar tækni við matvælaframleiðslu mun Ísland þurfa að glíma við þær breytingar sem kjötrækt mun hafa á neysluvenjur. Þótt eftirspurn eftir kjöti úr dýrum muni örugglega ekki hverfa mun hún minnka gríðarlega kannski bara vegna umhverfisáhrifanna, ef ekki líka vegna siðferðislegra áhrifa. Það mun mögulega hafa veruleg áhrif á landbúnað og sjávarútveg þar sem einnig er hægt að rækta fiskikjöt á Íslandi sem og annars staðar í heiminum. Það er því gríðarlega mikilvægt að Ísland sé undirbúið fyrir þessar tækniframfarir, bæði með aðgerðaáætlun og lögum. Ég er einmitt með þingsályktunartillögu í smíðum fyrir hæstv. ráðherra sem er þess efnis að við flýtum okkur til að við komumst fyrr í þessa framtíð og verðum betur undirbúin fyrir þá tæknibyltingu sem kjötrækt er.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Mörg sjónarmið og rök eru fyrir sérstökum stuðningi við landbúnað hér á landi sem og í öðrum löndum. Matvælaöryggi, lægra verð á vöru og byggðasjónarmið eru þau algengustu. Samfylkingin hefur lagt á það áherslu að landbúnaðarkerfinu verði breytt og að tekið verði upp árangursríkara fyrirkomulag sem styrkir byggðir, eykur frelsi bænda, gerir nýliðun auðveldari, stuðlar að nýsköpun og hagkvæmari framleiðslu og bættum hag neytenda. Krafa um skynsamlega landnýtingu, dýravelferð, sjálfbærni og umhverfisvernd ætti að vera skilyrði fyrir opinberum stuðningi. Í landbúnaðarkerfinu hér á landi stendur deilan oft um það að hagur neytenda sé fyrir borð borinn, m.a. með búvörusamningunum síðustu. Endurskoðun þeirra verður að bæta bæði hag bænda og neytenda. Annað er óásættanlegt. Það er eðlilegt að spurt sé hvað neytendur fái fyrir þá miklu fjármuni sem settir eru í búvörusamninga og hvers vegna engin skref séu stigin sem leyfa samkeppni eða til að mynda það eftirsótta aðhald sem samkeppni getur veitt. Vegna búvörusamninganna verða greiddir beint úr ríkissjóði um 14 milljarðar kr. á hverju ári næstu 10 árin ef ekki verða gerðar breytingar. Þegar slík upphæð rennur úr sameiginlegum sjóðum okkar þurfa rökin fyrir því að vera skotheld og almannahagur augljós. Stærsta sameiginlega markmið mannkyns er að stöðva hlýnun jarðar. Landbúnaðurinn á Íslandi á að leika eitt af lykilhlutverkum hér á landi með góðri innlendri matvælaframleiðslu með því að rækta upp land og endurheimta votlendi. Ég vil í lokin spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé unnið að því að takmarka rétt bænda til að framræsa land. Nú er það svo að engin takmörk eru fyrir því þó að ljóst sé að votlendi skiptir miklu máli þegar við vinnum að því að leggja okkar af mörkum til Parísarsamkomulagsins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir þessa mjög svo mikilvægu og þörfu umræðu um matvælaframleiðslu og matvælaöryggi. Fyrst vil ég nefna að þegar kemur að matvælaframleiðslu almennt er okkur afar mikilvægt að nýta auðlindir okkar sem og aðra framleiðsluþætti með sem hagnýtustum og skilvirkustum hætti. Til þess að svo megi verða verðum við að greina vel framleiðsluþætti okkar og getu til þess að nýta þá. Þar spilar margt inn í; stærð og lega landsins, samspil og samvinna á milli atvinnugreina og samkeppnishæfni, hæfni til að skila ávinningi umfram aðra af starfsemi okkar. Hafandi sagt þetta þurfum við að taka tillit til þess á sama tíma að hafa hér nægt framboð, fæðuöryggi, og að þau matvæli sem við höfum á boðstólum séu örugg til neyslu. Hv. málshefjandi fór mjög vel yfir mikilvægi matvælaöryggis og er hér með margar knýjandi spurningar til hæstv. ráðherra og vonlaust að koma inn á þær allar í þessari stuttu ræðu. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir innlegg hennar og beina spurningu til hennar sem ráðherrann getur vonandi komið að í seinni ræðu sinni. Þessi spurning tengist máli sem við Framsóknarmenn fluttum á síðasta þingi og snýr að mótun opinberrar klasastefnu. Í stjórnarsáttmála er ekki orð um stefnu hæstv. ríkisstjórnar á því sviði utan örkafla um auðlindanýtingu, nýsköpun, rannsóknir og þróun. Í Evrópusambandinu, í Noregi og Danmörku, er þessi hugmyndafræði klasasamvinnu ein af lykilstoðum í stefnumótun og uppbyggingu atvinnugreina, samvinnu og eflingu nýsköpunar, rannsókna og þróunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að hefja máls á þessu málefni sem er, eins og margir hafa áréttað á undan mér, mjög mikilvægt og þarft að ræða. Það er hins vegar spenntur hátt boginn. Markmiðið er að ræða matvælaöryggi og fæðuöryggi, ansi vel í lagt á stuttum tíma. Ég ætla að skala þetta niður og ræða aðeins um grænmeti. Innanlandsmarkaður fyrir landbúnaðarvörur er að breytast og er í örum vexti í takt við stóraukningu í komum erlendra ferðamanna. Innlend framleiðsla hefur ekki fyllilega annað aukinni eftirspurn. Ég tel ástæðulaust fyrir innlenda framleiðendur að óttast hóflega aukningu á innflutningi, enda eru íslenskrar afurðir fyllilega samkeppnishæfar að gæðum og gott betur og hafa sýnt það. Samkvæmt nýlegum samningi við Evrópusambandið liggur fyrir að kvótar á innflutningi fyrir landbúnaðarvörur munu aukast allverulega og í landbúnaðarráðuneytinu fer nú fram skoðun á því hvaða fyrirkomulag við úthlutun á slíkum innflutningskvótum sé heppilegast. Í þeirri vinnu þurfa hagsmunir neytenda að vera hafðir að leiðarljósi hvað varðar verð og vöruúrval. Ágætt dæmi um vel heppnað samspil innlendrar framleiðslu og innflutnings er garðyrkjan og grænmetisræktin. Nú eru um 15 ár frá því að tollar á tilteknar tegundir grænmetis, nánar tiltekið á tómata, agúrkur og paprikur, voru nær aflagðir. Í kjölfarið lækkaði verð á grænmeti til neytenda verulega samhliða því sem innlend framleiðsla hefur aukist umtalsvert á þessum tíma, jafnvel þótt hún sé ekki fyllilega samkeppnishæf í verði. Þar spila gæðin og val neytenda inn í. Garðyrkjubændur hafa líka á þessum tíma verið sérstaklega ötulir við að tileinka sér nýjungar í ræktun og miðla þekkingu sín á milli. 

Frú forseti. Þetta er afar mikilvægt mál sem við ræðum, um stefnu ráðherra og ríkisstjórnar í matvælaöryggi og fæðuöryggi á Íslandi. Hér hefur aðeins verið komið inn á upprunamerkingar og sýklalyf, notkun á vaxtarhvetjandi efnum og öðru slíku sem við erum svo heppin að vera laus við í framleiðslu okkar. Ekki einungis það heldur höfum við nægan aðgang að góðu vatni en því er ekki fyrir að fara alls staðar í heiminum. Sunnan Miðjarðarhafsins þar sem það grænmeti er ræktað sem við flytjum inn eru birgðir af vatni ekki mjög miklar. Það er ágætt að láta hugann reika í því sambandi en í kringum 75 lítrar af vatni eru á bak við einn lítra af ávaxtadjús, þ.e. frá ræktun til framleiðslu. Mér finnst líka vert að við skoðum stefnu ráðherra varðandi breytingar á reglum um innflutning matvæla, hvaða áhrif það hefur á afkomu bænda, afurðastöðvarnar, hvort sem við erum að tala um kjötið eða mjólkina. Þetta hefur mikil áhrif á dreifbýliskjördæmin. Hver eru raunveruleg markmið með því að flytja inn matvæli? Það hefur verið sagt að við fáum fjölbreyttara úrval og á einhverjum tímapunkti hugsanlega líka lægra verð. Ef við hugsum þetta heildrænt, eru líkur á því að verulega minnkuð tollvernd lagi stöðu bænda? Eigum við líka að bæta eftirlitið til að fylgja eftir kröfum um sjúkdómavarnir sem varða innflutning matvæla? Það vantar tilfinnanlega eftirlit, ekki bara á pappír, heldur með almennri sýnatöku. Við þurfum að hafa mun nákvæmara eftirlit. Mig langar að spyrja ráðherra um ákvæði í lögum um dýravelferðarkröfur. Það þarf að setja reglugerð. Ég spyr hvort hún sé komin eitthvað af stað á hennar borði. Þetta er auðvitað afar stuttur tími. Ég hefði líka viljað ræða vistsporið á innfluttu salati sem er tíu sinnum meira en það innlenda. Við erum hérna með Friðheima sem eru meðal topp tíu á lista yfir athyglisverðustu tómataframleiðendur í heiminum. Þeir eru vistvænir og farnir að selja vörur úr tómötum og selja mat alla daga, fengu 135 þús. gesti  Ég verð að segja að við þurfum að velta því fyrir okkur hverju við ætlum að ná fram í styrkjakerfi landbúnaðarins. 

Frú forseti. Það er þannig að ein af frumskyldum ríkisins, ríkisvaldsins, og stjórnvalda á hverjum tíma er að tryggja innra og ytra öryggi landsmanna. Ég hygg að æ fleirum sé að verða ljóst, ekki aðeins á Íslandi heldur líka í öðrum löndum, að fæðuöryggi verður ekki rofið frá öðru er viðkemur öryggisþáttum borgaranna. Stefna stjórnvalda þegar kemur að matvælaframleiðslu hlýtur að taka mið af öðrum öryggisþáttum þjóðarinnar. Það er ein af frumskyldum ríkisvaldsins. Fæðuöryggið felst hins vegar ekki einungis í því að tryggja nægilegt framboð af matvælum á hverjum tíma heldur líka í því að varan sem er í boði sé sú sem hún er sögð vera, hún sé heilnæm og heilbrigð og stefni ekki heilsu þjóðarinnar í hættu til lengri tíma. Ég hygg að við þurfum að ræða samspil fæðuöryggis við heilbrigðiskerfið og þann kostnað sem er fólginn í heilbrigðiskerfinu, sem er sívaxandi og verður ein af mestu áskorunum sem fjárveitingavaldið á komandi árum mun standa frammi fyrir, að fjármagna heilbrigðiskerfið. Þar mun aðgangur að heilbrigðri fæðu verða eitt af lykilatriðum 

Forseti. Mig langaði að minnast aðeins á tölur um þau umhverfisáhrif sem kjötrækt hefur. Rannsóknir sýna að hún gefur frá sér 80 til 90% minna af gróðurhúsalofttegundum, notar 99% minna landrými og 82 til 96% minna af vatni en verksmiðjuframleiðsla á dýrum. Þessar tölur eru gríðarlega háar í því ljósi að verksmiðjuframleiðslan er stunduð út um allan heim. Við erum ekki með slíka framleiðslu hér á Íslandi og þar eru gríðarleg tækifæri. Verksmiðjuframleiðslan er gróðrarstía sýklalyfja, hún hverfur og vistvæn framleiðsla kemur í staðinn. Landbúnaðurinn okkar er mjög vistvæn framleiðsla. Það verður tvímælalaust eftirspurn eftir slíkri framleiðslu þó að aðallega verði um kjötframleiðslu að ræða. Mig langaði líka til að minnast á orkuöryggi í tengslum við þetta, því að framleiðsla á mat krefst alltaf orku, olíu jafnvel. Við höfum líka tækifæri hér á Íslandi af því að við gætum verið óháð olíu sem orku; við erum ekki komin þangað enn, þannig að það er tvímælalaust hægt að stefna þangað. Við notum t.d. 700 til 800 þús. tonn af olíu í ár, 250 þús. tonn á bifreiðar, um 150 þús. tonn í skipaflotann, þannig að við höfum gríðarleg tækifæri í þessu umhverfi. Ég ætla að spá því að þörf á styrkjum til landbúnaðarkerfisins hverfi, að framleiðslan verði gjörsamlega sjálfbær við þær einstöku 

Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu um matvælaöryggi og matvælaframleiðslu, hvort tveggja áleitin efni og umrædd í samfélaginu. Innlend matvælaframleiðsla stendur okkur nærri. Öll þekkjum við til ágætis íslenskra landbúnaðarafurða. Samfylkingunni hefur oft verið álasað, með röngu, fyrir að vera óvinur bænda og jafnvel að tala holum hljómi máli landsbyggðar. Þetta er ekki rétt. Almennar áherslur okkar í landbúnaðarmálum hafa hins vegar verið þær að hverfa frá núverandi ráðslagi sem löngu hefur lifað sig og er helsi fyrir þessa góðu starfsstétt. Við jafnaðarmenn leggjum hins vegar áherslu á að stuðningur samfélagsins við greinina sé skilyrtur með kröfu um skynsamlega landnýtingu, dýravelferð, sjálfbærni og umhverfisvernd og að við horfum til reynslu annarra þjóða. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér í tengslum við þessa umræðu að vekja athygli á nýlega útkominni skýrslu og samstarfsáætlun á vegum norrænu ráðherranefndarinnar sem nær til ársins 2020 og snertir matvælaöryggi. Samstarfssviðið er fiskveiðar, fiskeldi, landbúnaður, skógrækt og matvælaframleiðsla. Norðurlönd búa yfir mjög ólíkum styrkleikum en í öllum löndunum eru þessir þættir afar mikilvægir fyrir efnahagslífið og Norðurlönd hafa ábyrgst að vinna að sjálfbærri nýtingu á lífrænum náttúruauðlindum sínum. Sem neytendur gerum við strangar kröfur til matvælakerfisins. Það á að vera gagnsætt og tryggja neytendum hollan og öruggan mat. Þess vegna vilja norrænu löndin auka það samstarf sem fyrir er, m.a. um dýravelferð, neytendafræðslu, matvælaeftirlit og næringarstefnu. Þá ætla Norðurlöndin að nýta í auknum mæli sameiginlega styrkleika sína til að vinna norrænum hagsmunum brautargengi innan ESB og á alþjóðavettvangi. Þessari samstarfsáætlun og þessum skrefum ber að fagna. Þetta er enn ein rósin í hnappagat norrænnar samvinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu en þykir leitt að þingmenn Bjartrar framtíðar hafi ekki séð sér fært að gera það í dag frekar en í gær. Við hin getum sjálfsagt lesið um stefnu þeirra í landbúnaðarmálum á heimasíðu flokksins. En það er rétt sem hv. þingmenn og ráðherra hafa nefnt hér í dag, þetta er náttúrlega afar viðamikil umræða og af mörgu að taka. Við höfum því miður ekki getað farið eins ítarlega í ýmsa þætti umræðunnar og við hefðum viljað gera. Ég geri ráð fyrir að ég óski eftir fleiri sérstökum umræðum um matvælaframleiðslu í framhaldi af þessu. Það er mjög gagnlegt og áhugavert að heyra þetta. Ég vil þakka sérstaklega hv. þm. Birni Leví fyrir upplýsingar um kjötrækt. Ég þarf að setja mig betur inn í það. Einnig vil ég þakka þingmönnum eins og hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að nefna loftslagsmálin, vatnið okkar og fleira sem við þurfum náttúrlega að taka inn í myndina þegar við ræðum matvælaframleiðslu. Við erum ekki bara að tala um að fólk fái vöruna, vissulega gæðavöru, en líka alltaf á sem lægstu verði. Við þurfum að horfa á stóru myndina, loftslagsmálin, við þurfum að horfa á hluti eins og kolefnisspor. Við vitum að þeim fjölgar þegar við flytjum matvæli á milli landa. Auðvitað eigum við ekki að gera það ef við getum framleitt sömu vöru hér á landi. Auðvitað eigum við að huga að þessum málum. Og einnig matarsóun. Þetta eru vinsælir hlutir um þessar mundir, mikilvægir hlutir. Við þurfum að horfa á matvælaframleiðslu okkar í samhengi við loftslagsmálin, endurheimt votlendis og fleiri þætti sem við þurfum að fara nánar í. Tollasamningurinn við ESB. Það skiptir mjög miklu máli hvernig stjórnvöld útfæra þann samning. Ég vil segja að uppboð á kvóta er eina leiðin til að ná fram 

Frú forseti. Ég þakka umræðuna hér í dag. Mér finnst afskaplega jákvætt hvernig hv. þingmenn nálguðust þessa umræðu um landbúnaðarmál þó að við höfum ekki náð að fara inn á alla þætti sem fyrirspyrjandi minntist á. Ég tek fram að ég ætla að taka þátt í fleiri umræðum um þessi mikilvægu málefni. Förum aðeins yfir þetta. Hér er verið að tala um að auka frelsi bænda. Við ætlum að gera það. Passa upp á landnýtinguna. Já. Dýravelferðina. Já. Við ætlum að tryggja byggðafestuna í tengslum við landbúnað. Við segjum já við því. Við ætlum að skoða sérstaklega stefnuna varðandi fæðuöryggi. Við erum öll sammála um þessi mikilvægu atriði. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir kom inn á opinberu klasastefnuna og ég held að það sé alveg ljóst, m.a. í tengslum við fund sem ég átti í morgun með forsvarsmönnum frá Matís, að tækifæri felast í að huga að því að stofna vöruþróunarsetur landafurða. Við setjum á laggirnar stýrihóp um aukin verðmæti innan landbúnaðarins og þannig mætti áfram telja. Ég var líka spurð um samkeppnismál, varðandi ákvæði búvörulaga: Já, við munum skoða þau sérstaklega, m.a. vinna út frá forsendum sem eru gegnsæi og jafnræði. Við viljum tryggja neytendum gæðavörur á sanngjörnu markaðsverði og við viljum gera nýjum og smærri framleiðendum kleift að keppa á jafnréttisgrundvelli gagnvart stærri aðilum á markaði. Þetta verðum við allt að skoða. En við verðum auðvitað að fara varlega. Það er hárrétt sem hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði hér áðan. Við Íslendingar erum í kjöraðstöðu til að gera hlutina rétt, gera hlutina saman í þágu bænda, í þágu umhverfis og í þágu neytenda. Ef við förum rólega en vitum hver markmiðin eru óttast ég ekki að við verðum ekki með eina bestu landbúnaðarstefnu í Evrópu ef svo ber undir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, frá meiri hluta velferðarnefndar. Á síðasta löggjafarþingi voru samþykkt á Alþingi lög 116/2016, um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1990. Lögin öðluðust gildi 1. janúar 2017 og fólust í þeim miklar breytingar á almannatryggingakerfinu, einkum hvað varðar ellilífeyri. Frumvarp það sem varð að lögum nr. 116/2016 byggði að mjög miklu leyti á tillögum nefndar um endurskoðun laga um almannatryggingar, sem oft er kennd við Pétur heitinn Blöndal. Meginmarkmið lagabreytinganna var að einfalda lífeyristryggingakerfið, auka rétt þeirra sem áunnið höfðu sér engan eða lítinn rétt í lífeyrissjóðakerfinu og auka möguleika fólks til sveigjanleika við starfslok og upphaf lífeyristöku. Er óhætt að fullyrða að með samþykkt laganna hafi náðst stór og mikilvægur áfangi í heildarendurskoðun laga um almannatryggingar, endurskoðun sem mun halda áfram á þessu kjörtímabili. Almannatryggingakerfið er annað tveggja lífeyristryggingakerfa sem hér hefur verið komið á með lögum. Hlutverk almannalífeyristryggingakerfis er einkum að tryggja þeim sem á þurfa að halda bætur vegna elli og örorku. Samkvæmt almannatryggingalögunum gildir því sú meginregla að allar skattskyldar tekjur lífeyrisþegans hafa áhrif á fjárhæð til bóta frá almannatryggingum og gildir það einnig um greiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Kemur það skýrt fram í 2. mgr. 16. gr. laganna. Þar er einkum að ræða tekjur af atvinnu, greiðslur úr lífeyrissjóðum og fjármagnstekjur. Í 3. og 4. mgr. 16. gr. laganna eru aftur á móti taldar upp nokkrar ívilnandi undanþágur frá meginreglunni þar sem tilgreint er hvaða tekjur skuli ekki reiknaðar með við útreikning bóta þrátt fyrir meginregluna sem fram kemur í 2. mgr. Séreignarlífeyrissparnaður, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og bætur úr slysatryggingum almannatrygginga, auk félagslegrar aðstoðar ríkisins, eru dæmi um tekjur sem undanþegnar eru við útreikning bóta. Með lögum nr. 116/2016 voru m.a. gerðar breytingar á 16. gr. laga um almannatryggingar. Eftir að lögin voru birt kom í ljós að við vinnslu frumvarpsins hafði komið inn villa sem var þannig að hinn nýi bótaflokkur ellilífeyris samkvæmt 17. gr. og ráðstöfunarfé samkvæmt 48. og 56. gr. laga um almannatryggingar, höfðu færst í 3. mgr. 16. gr. þar sem m.a. greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum eru tilgreindar. Þessir bótaflokkar áttu hins vegar að færast í 4. mgr. 16. gr., en þar eru greiðslur frá lífeyrissjóðum ekki tilgreindar. Þannig var ætlun löggjafans að sama regla ætti við um útreikning ellilífeyris og ráðstöfunarfjár ásamt tekjutryggingu örorkulífeyrisþega. En aftur á móti átti 3. mgr. 16. gr. laganna, sem undanskilur m.a. greiðslur úr lífeyrissjóðum, tekjuútreikninga, eingöngu að eiga við um útreikning örorkulífeyris, svokallaðs grunnlífeyris til öryrkja. Hér hafa því átt sér stað mannleg mistök sem ekki uppgötvuðust fyrr en eftir að lögin höfðu öðlast gildi þrátt fyrir mikla yfirlegu og yfirlestur margra aðila. Þessi mistök verður nú að leiðrétta. Verði það ekki gert gæti það haft þau áhrif að greiðsla frá lífeyrissjóðakerfinu yrði undanskilin við útreikning hins nýja ellilífeyris og ráðstöfunarfjár, en það er ekki í samræmi við vilja löggjafans. Sá vilji kemur glöggt fram í lögskýringargögnum, einkum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 116/2016, en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Lagt er til að litið verði heildstætt á allar tekjur ellilífeyrisþega, burt séð frá því um hvers konar tekjur er að ræða, með örfáum ívilnandi undantekningum. Þá er lagt til að allar tekjur ellilífeyrisþegans hafi sama vægi við útreikning ellilífeyris, að skerðingarhlutfall vegna tekna verði 45% og að svokölluð frítekjumörk vegna einstakra tegunda tekna verði afnumin.“ Það segir á öðrum stað, með leyfi forseta: „Áfram er gert ráð fyrir að ákveðnar tegundir tekna, svo sem greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, verði undanskildar við útreikning á tekjuviðmiðinu.“ Þarna er ekkert minnst á greiðslur úr lífeyrissjóðum, enda var ekki ætlun að undanskilja þær við útreikning hins nýs ellilífeyris frá almannatryggingum. Ef það hefði verið ætlun löggjafans að undanskilja þær greiðslur við útreikninginn má ætla að það hafi verið sérstaklega tekið fram í bæði í almennum athugasemdum og í athugasemdum við 1. gr. laganna, svo ekki sé talað um kostnaðarmat fjármála- og efnahagsráðuneytisins, enda hefði það falið í sér mikla stefnubreytingu í lífeyrismálum með hliðsjón af hlutverki almannatrygginga og auk þess leitt til stóraukinna útgjalda hins opinbera í málaflokknum langt umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlögum þessa árs. Því til stuðnings vil ég enn fremur benda á að í töflu með greinargerð frumvarpsins sem sýnir fjárhæð ellilífeyris almannatrygginga til einstaklinga með lífeyri úr lífeyrissjóðum fyrir og eftir lagabreytingu kemur það greinilega fram að greiðslur ellilífeyris og heimilisuppbót fara lækkandi með hækkandi greiðslum úr lífeyrissjóðum, enda er það meginatriði varðandi forgangsröðun og samspil þessara tveggja meginstoða lífeyristryggingakerfisins sem hér hefur verið komið á. Einnig kemur þetta skýrt fram í mati á efnahagslegum áhrifum frumvarpsins þar sem m.a. er tekið fram að aukin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðakerfinu hafi þau áhrif að minna greiðist úr almannatryggingum. Loks vil ég nefna að í tillögum nefndarinnar um endurskoðun laga um almannatryggingar sem frumvarpið byggir á er augljóslega gert ráð fyrir því að greiðslur úr lífeyrissjóðum skuli hafa áhrif á útreikning hins nýja bótaflokks ellilífeyris. Virðulegur forseti. Ég held að það hljóti allir að vera sammála um að vilji löggjafans stóð til þess að við útreikning ellilífeyris og ráðstöfunarfjár samkvæmt lögum um almannatryggingar og útreikning heimilisuppbótar til ellilífeyrisþega samkvæmt lögum um félagslega aðstoð skyldu allar tekjur ellilífeyrisþega hafa sama vægi. Gildir það um allar tekjur, þar með talið greiðslur úr lífeyrissjóðakerfinu að frátöldum þeim ívilnandi undantekningum sem nú eru taldar upp í 4. mgr. 16. gr. almannatrygginga. Því er mikilvægt að löggjafinn bregðist hratt við og leiðrétti villuna nú þegar, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpi því sem hér hefur verið lagt fram, þannig að enginn þurfi að velkjast í vafa um hvað sé hið rétta í málinu. Það er nauðsynlegt að leiðrétting gildi um þá einstaklinga sem öðlast höfðu rétt til ellilífeyris eða ráðstöfunarfjár um síðustu áramót þegar lög nr. 116/2016 öðluðust gildi, en einnig þá sem öðlast hafa réttinn eftir þann tíma, jafnvel þótt þeir kunni að sækja um greiðslur almannatrygginga síðar til Tryggingastofnunar ríkisins.

Frú forseti. Ég hafði hugsað mér að koma hingað til að spyrja hv. þingmann að því hvað þessi leiðrétting mundi kosta ríkissjóð. Það kom fram í máli hv. þingmanns að það sneri öfugt, að það yrði kostnaður af því að leiðrétta þetta ekki. Þar sem þetta tók gildi 1. janúar þá er áhugaverð spurning hvað þetta hefur kostað hingað til. Einnig er talað um það í greinargerðinni að ákvæðið eigi að taka gildi frá sama tíma og lög nr. 116/2016 öðlast gildi, þ.e. 1. janúar 2017. Þá er ég forvitinn að vita: Tíðkast það almennt að samþykkja lög sem hafa virkni aftur í tímann? Þriðja atriðið: Nú kemur þetta mál frá meiri hluta velferðarnefndar og ég er forvitinn að vita um ferlið í þessu. Nú er ég nýr og er að læra hlutina, en mér finnst eins og þessi leiðrétting hefði átt að koma frá ráðherra. Ég spyr hvort hægt sé að rekja það aðeins hvers vegna þetta kemur frá meiri hluta velferðarnefndar en ekki frá ráðherra.

Fyrst vil ég taka fram: Frábært að þú mátt gera mistök, þar sem þú veist ekki hvað er að gerast í salnum, en ekki ég. Hvað varðar spurningar um upphæð þá er augljóst í mínum málflutningi að ekki var gert ráð fyrir þeirri upphæð í fjárlögum. Samkvæmt upplýsingum sem við höfum hefði það verið milljarður. Hvað það varðar af hverju málið kemur til okkar í nefndinni þá get ég bara sagt að ráðuneytið leitaði til okkar til að vinna að málinu.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessi ágætu svör, svolítið sláandi að vísu. En það vantaði svar við spurningu nr. 2 um það hvort það tíðkaðist að samþykkja lög sem hafa virkni aftur í tímann. Nú skil ég vel að það þurfi að leiðrétta þessi mistök enda mjög gott mál að þau séu leiðrétt. Það er alveg áhugaverð spurning hvernig þetta kom til hið fyrsta, en það er annað mál. En auðvitað á að leiðrétta mistök. Ég er bara að reyna að átta mig á ferlinu.

Ég biðst afsökunar á því að ég missti af annarri spurningunni. Svarið er það að þegar það kemur til okkar - þetta eru mistök sem höfðu farið í gegnum margar hendur, þar með velferðarnefnd sem fór fyrir þessari löggjöf í fyrra, fór í gegnum allar umsagnir. Þetta er orðalag í lögum sem kemur ekki í ljós fyrr en þetta liggur fyrir - ég man ekki hvaða stofnun það er, það er villa í texta í löggjöf, 

Frú forseti. Mig langar að halda aðeins áfram með umræðuna um afturvirka lagasetningu. Mér finnst mjög grunsamlegt ef á að fara að setja lög afturvirkt. Ég rek augun í það að samkvæmt greinargerð á að fjarlægja ákveðna ívilnandi undantekningu í lögum afturvirkt. Sú ívilnandi undantekning er sem sagt það að tekjur úr lífeyrissjóðum gildi ekki til skerðingar á ellilífeyri. Þetta eru ákveðnar væntingar, lögmætar væntingar, sem ellilífeyrisþegar hafa getað gert sér hingað til. Það eru okkar mistök og mistök þeirra stofnana sem við áttum sem verða þess valdandi að þau fengu ekki rétt greitt. Afturvirk lagasetning sem hefur neikvæð áhrif á þá sem fyrir henni verða, þ.e. ef fólk hefur ákveðnar lögmætar væntingar til að njóta ívilnandi réttinda þá stenst það ekki bann við afturvirkni laga að setja slík lög. Ég spyr hv. þingmann: Hver eru rök þingmannsins fyrir því að setja þessi lög afturvirkt? Finnst henni það standast bann við afturvirkni lagasetningar?

Eins og var rætt hér áðan eru þetta mistök varðandi atriði sem höfðu verið yfirfarin aftur og aftur. Það er ekki hægt að tala um væntingar í því sambandi. Mér skilst, á samtölum við þingmann sem hefur verið lengur hér á þingi en ég, að áður hafi afturvirk lög verið sett þegar um mannleg mistök er að ræða. Hér er um það að ræða. Eins og ég las upp við umræður var eitthvað slegið vitlaust inn og lögin höfðu farið um allar þessar hendur, umsagnir o.s.frv. Þar erum við að tala um hagsmunaaðila sem hv. þingmaður nefnir hér að hafi haft væntingar til ákveðinna greiðslna. Þeir aðilar voru ekki með athugasemdir þá svo að væntingar sem um er rætt eru ekki til staðar.

Virðulegi forseti. Væntingar byggjast gjarnan á því sem stendur í lögum. Ef lagaákvæðið segir að ekki eigi að skerða ellilífeyrinn þinn út af einhverju ákveðnu þá geturðu myndað þér lögmætar væntingar til þess. Mannleg mistök geta mögulega verið málefnaleg sjónarmið í átt að því að hægt sé að færa fyrir því rök að setja megi afturvirk lög. Vissulega er hægt að setja afturvirk lög, sérstaklega ef þau hafa jákvæðar ívilnandi afleiðingar í för með sér fyrir þá sem þau taka til. Ef þau hafa hins vegar neikvæðar afleiðingar eða taka af fólki ívilnandi réttindi þá ber að stíga mjög varlega til jarðar því að það gæti varðað bótaskyldu ríkisins. Það er mjög mikilvægt að framsögumaður málsins sé með bótaskyldu ríkisins í þessu máli á hreinu og sé með það á hreinu hvort það standist yfir höfuð stjórnarskrá og stjórnskipun ríkisins að hafa þessa lagasetningu afturvirka. Það er mjög mikilvægt fyrir réttaröryggi borgaranna í landinu. Það skiptir engu hver gerði þessi mistök eða hversu margir stóðu að því. Þetta er lagaprinsipp sem verður að virða. Bann við afturvirkni laga er grundvallarhugmynd í okkar réttarríki.

Breytingar voru bara birtar fyrir einum degi, sólarhring. Prinsipp, ég skil hvert hv. þingmaður er að fara með það, en ég óska eftir að þú lesir þessi lög upphaflega eins og þau eru sett fram hér án þeirra skýringa sem ég hef sett fram og ræði um væntingar til þess að fá þessa greiðslu. Margir sérfræðingar hafa komið að þessu máli, bæði hagsmunaaðilar, sem þú nefnir að hafi haft væntingar, og þeir sem eiga að verja þá peninga sem ekki eru í fjárlögum fyrir þessu, og komist að þeirri niðurstöðu að aldrei hafi verið um að ræða væntingar í þessu sambandi. Hvað varðar álit: Þetta er í málsmeðferð núna og það munu verða frekari álit.

Forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Smára McCarthys þar sem málið er lagt fram af meiri hluta velferðarnefndar. En samkvæmt lögum um opinber fjármál ákveður ráðherra að leggja mat á fjárhagsleg áhrif frumvarpa áður en þau eru lögð fyrir ríkisstjórn og Alþingi, samkvæmt reglum um starfshætti ríkisstjórnar. En af því þetta kemur ekki frá ráðherra þarf ekki að fylgja kostnaðarmat. Þegar ég sé, eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi, afturvirkar breytingar þá hugsa ég sem svo að það hljóti að þurfa að borga þeim afturvirkt sem fengu minna að einhverju leyti. Þannig fer maður aftur á bak í lögum. Og varðandi aðila í fjárlaganefnd hefði ég mjög mikinn áhuga á að sjá lögum um opinber fjármál framfylgt og sjá kostnaðargreininguna sem kemur væntanlega í fjárlaganefnd. Ég heyrði áðan að þetta skipti milljörðum eða milljarði, ég náði því ekki alveg. Það væri ágætt ef hv. formaður nefndarinnar gæti útskýrt það aðeins nánar.

Fyrst vil ég biðjast afsökunar á að ávarpa hv. þingmann í 2. persónu. Ég er að reyna að læra inn á þetta. Þetta er rosalega stórt mál sem kemur í mitt fang og fang nefndarinnar með miklu hraði. Það er erfitt að skýra allt. Ég vil bara taka fram að greiðslur hafa farið fram eins og ætlað var, eins og lagt er til í fjárhagsáætlun, eins og áætlað var. Meira hef ég ekki um það að segja. Við stöndum við það sem við eigum að standa við, en við verðum að leiðrétta mistökin.

Forseti. Ég tók einmitt til máls vegna þess að mikill flýtir var við afgreiðslu þessa frumvarps í desember síðastliðnum. Ég held því að Alþingi sjálft geti að hluta tekið á sig þau mistök sem hér urðu vegna málsmeðferðarflýtis. Ég held að við skuldum öllum góðar útskýringar á því hvaða afleiðingar þessi mistök hafa og hvað þau munu kosta okkur öll. Ef greitt var eftir áætlunum, var þá ekki greitt samkvæmt lögunum? Ég skil það ekki. Hvort er það rétt? Var greitt samkvæmt lögunum eða var greitt samkvæmt því eins og lögin áttu að vera?

Einfalt svar. Það var greitt eftir vilja löggjafans. Það var greitt eins og þingið afgreiddi málið.

Frú forseti. Nú eru að koma í ljós frekar stór mistök í vinnslu frumvarps til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Þetta mál var í vinnslu eða meðförum nefndar svo árum skipti, en einhverra hluta vegna kom það mjög seint inn í þingið. Þegar það loksins kom var mikil pressa á að klára það. Ég tók þátt í seinni umferð þeirrar meðferðar í október í fyrra. En það vill svo oft verða þannig á þingi að mikil pressa verður og mikil tímapressa er sett á svona stór mál. Þingmenn fengu nauman tíma til að rýna almennilega í frumvarpið þannig að skilningurinn væri góður enda er um mjög flókið kerfi að ræða og miðað við umfang málsins hefði þurft mun meiri tíma til að afgreiða það. Enda kemur nú í ljós að gríðarlega stór og dýr mistök voru í frumvarpinu sem enginn tók eftir og þarf nú að leiðrétta. Mér finnst sjálfsagt að leiðrétta þessi mistök. En það sem meiri hluti nefndarinnar leggur til er að breyta lagalegum rétti ellilífeyrisþega afturvirkt og flýta svo málinu í gegn með sömu handarbakavinnubrögðum og upphaflegu lögin. Þetta er fúsk sem ég get ekki tekið þátt í. Nú á að flýta þessari afturvirku leiðréttingu í gegn án þess að nægilega góð rök hafi komið fyrir því að afturvirk leiðrétting hafi ekki íþyngjandi áhrif á lífeyrisþega og án þess að fá fullvissu um hvort þetta standist yfir höfuð stjórnarskrá. Þegar fólk fær ofgreitt hjá Tryggingastofnun þá hikar ríkið ekki við að taka peningana til baka. Núna þegar fólk hefur fengið of lítið greitt þá á að breyta lagalegum rétti afturvirkt í stað þess að greiða fyrir mistökin. Réttur einstaklingsins gagnvart ríkinu er enginn. Mér finnst ekki að það eigi að vera sjálfsagt að hagsmunir ríkisins trompi alltaf hagsmuni almennings. Ljóst er að fá þarf álit sérfræðinga til þess að fjalla um hvort fyrirhuguð breyting, sérstaklega með tilliti til afturvirkni laganna, standist stjórnarskrá eða geti mögulega skapað bótaskyldu ríkisins gagnvart ellilífeyrisþegum.

Hæstv. forseti. Það þýðir eiginlega ekki að segja í einu orðinu að verið sé að leiðrétta mistök og tala svo um að verið sé að breyta lögunum afturvirkt íþyngjandi. Mistök eru mistök. Þetta er með alveg sama hætti og ef það hefði óvart í einhverjum lögum prentast eitt núll eða tvö núll til viðbótar við það sem átti að vera. Við sjáum alveg hvað löggjafinn var að gera. Textinn í ákvæðinu er rangur. Það þarf að leiðrétta hann. Þá snýst það ekki um að fá neinn sérfræðing eitt né neitt, heldur leiðréttum við mistökin. Við erum að gera það. Menn gera það afturvirkt. Líka í Hollandi. Þetta er ekki flókið. Þess vegna er rétt að gera þetta og gera það strax, vegna þess að enginn hafði réttmætar væntingar um eitthvað annað. Við erum ekki að breyta afturvirkt íþyngjandi til einhvers sem átti einhvern rétt, því að rétturinn var ekki fyrir hendi. Þetta voru mistök. Það er kjarni málsins. Ég vil eiginlega vita hvort hv. þm. Halldóra Mogensen, sem ég kallaði óvart Hugrúnu um daginn, sé ekki sammála mér um það. Þetta er mjög einföld lögfræði, bæði á Íslandi og Hollandi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir athugasemdina og fyrir að útskýra skilning sinn og sýn á þessu máli. Ég er enginn lögfræðingur. Mér finnst skipta mestu máli að benda á vinnubrögðin sem eru í gangi í þessu húsi, á þessu þingi. Það er þannig að þetta eru mistök sem verða þegar hlutunum er hraðað í gegn og fólk hefur ekki tíma til þess að rýna í málin almennilega, þá kemur þetta fram. Mér finnst svo furðulegt að ríkið eigi ekki að axla ábyrgð á svoleiðis mistökum af því að ef ríkið þarf ekki að axla ábyrgð þá halda þessi vinnubrögð áfram endalaust og það breytist ekki neitt. Hvenær eigum við að axla ábyrgð á þessu og fara að breyta hlutunum þannig að þetta komi ekki fyrir aftur?

Hæstv. forseti. Jú, auðvitað má gagnrýna vinnubrögðin. Það er vont þegar svona mistök gerast, en þau gerast alltaf öðru hvoru. Þetta með að axla ábyrgð - jú, menn eiga að axla ábyrgð. En það gerist ekki með því að greiða 5 milljarða úr sameiginlegum sjóði til fólks sem reiknaði ekki einu sinni með því að fá það, ætlaðist aldrei til þess, reiknaði aldrei með því og hafði engar væntingar um það. Þannig að ábyrgðin getur ekki falist í því að fara að greiða þessa tvo mánuði 5 milljarða úr ríkissjóði. Ég mun aldrei taka þátt í því. Vissulega er svolítið sérstakt að mistökin í ákvæðinu skuli hafa farið fram hjá svona mörgum. Eina skýringin sem ég kann á því er sú að þetta var aldrei til umfjöllunar, það lá alltaf fyrir að þetta ætti að vera svona. Umsagnirnar snerust ekkert um þetta vegna þess að menn gerðu alltaf ráð fyrir því að greiðslur úr lífeyrissjóðum yrðu dregnar frá, það hefur alltaf verið svoleiðis. Það hefði verið risastór stefnubreyting að hafa þetta eins og það var síðan í ákvæðinu fyrir mistök. Ég lít á þetta svona, þetta eru bara einföld mistök. Við lögum þau. Lærum af þeim. Það er mjög gott.

Frú forseti. Eins og ég sagði er ég svo sannarlega fylgjandi því að þessi mistök verði leiðrétt. Mér finnst óþægilegt að leiðrétta afturvirkt. En mér skilst að við munum fá frekari álit og gesti til nefndarinnar, sem er mjög gott. Kannski kemur eitthvað í ljós þar sem á eftir að breyta skoðun minni. En eins og staðan er akkúrat núna finnst mér þetta óþægilegt af því að mér finnst ég ekki skilja almennilega hvort rétt sé að gera þetta eða ekki.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér mál þar sem við þurfum að leiðrétta mistök sem áttu sér stað við vinnslu frumvarpsins um breytingu á lögum um almannatryggingar, sem varð að lögum um áramótin. Við þurfum að flytja þetta mál og meiri hluti hv. velferðarnefndar gerir það nú. Mig langar að taka það fram að þetta er vilji löggjafans og vilji löggjafans kemur mjög skýrt fram í greinargerð og öllum umsögnum um málið sem komu til hv. velferðarnefndar síðastliðið haust. Mig langar einnig að taka það fram í þessari örstuttu ræðu að ekki má gleyma því í umræðunni að málið, þrátt fyrir þessi mistök sem áttu sér stað, fór ekki í gegn með mjög miklum hraða. Það var 2013 sem skipaður var starfshópur til að undirbúa breytingar á lögum um almannatryggingar. Ef ég er með tímalínuna rétta þá voru þessar lagabreytingar í vinnslu í u.þ.b. þrjú ár. Því miður verður einhver ásláttarvilla við skrif frumvarpsins sem á sér stað í velferðarráðuneytinu, síðan fer málið bara í gegnum ferlið í þinginu og þessi villa kemur í ljós í þeirri samkeyrslu sem fer fram á eldri og núverandi lögum. Þá kemur einhver melding upp sem sýnir að þetta sé ekki nákvæmlega eins og það á að vera. Ég tek undir orð þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað að það sé mikilvægt að kalla til gesti til hv. velferðarnefndar. Ef ég skil stöðuna rétt verður það gert á morgun eða föstudag. Ég mun ekki standa í vegi fyrir því að málið muni ganga til hv. velferðarnefndar. Það er mjög mikilvægt að taka það fram líka að kannski er ástæðan fyrir því að mistökin komu ekki fram jafnvel sú að í engum umsögnum frá umsagnaraðilum var fjallað um þessa grein laganna. Um alla umsagnaraðila, hv. þingmenn og aðra sem komu að málinu má segja að athyglin var ekki þarna heldur var verið að bregðast við þeim athugasemdum sem bárust til nefndarinnar. Við verðum bara að læra af þessu. Köllum til sérfræðinga og hlutaðeigandi aðila um málið. Tökum efnislega umræðu í hv. velferðarnefnd og tökum síðan ákvörðun hvert fyrir sig um hvað við viljum gera.

Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að skýra mál sitt. Af því að hún talaði um að ekki hefði verið nein tímapressa á málinu þá langar mig til að spyrja út í það. Ég geri mér alveg grein fyrir að málið var unnið á mjög löngum tíma. Skilningur minn á þessu er sá að málið kemur mjög seint inn í þingið. Ég kom hingað í október og vann með öðrum þingmönnum að málinu en á meðan fann ég að allir upplifðu mikla tímapressu, það þyrfti bara að klára málið, drífa það af, af því að komið var að þinglokum og fólk hafði ekki almennilegan tíma. Þingmenn komu meira að segja hingað upp í pontu og töluðu um að þeir skildu þetta hreinlega ekki. Ég er bara að spá í þetta út frá því að þarna er kannski ástæða fyrir því að enginn sá þessi mistök, við litum öll einhvern veginn fram hjá þessu, og hvort svona viðamikið mál hefði ekki þurft að koma fyrr í þingið og fá lengri tíma í afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvar hennar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, málið kemur mjög seint inn á Alþingi eftir gríðarlega mikinn undirbúning undanfarin ár. Það má heldur ekki gleyma því að þetta mál fór í opið umsagnarferli áður en það kom til Alþingis, á vef velferðarráðuneytisins, þar sem hagsmunaaðilum og öllum var frjálst að senda inn umsagnir um málið. Ég viðurkenni það vel að ákveðin pressa átti sér stað til að klára málið og get tekið undir það. En það var engin umsögn, ekki frá neinum einasta umsagnaraðila sem sneri að þessu lagaákvæði. Þrátt fyrir mikla tímapressu, ef einhverja, í hv. velferðarnefnd síðasta haust var farið mjög vel og gaumgæfilega yfir allar umsagnir sem bárust um málið og unnið var í samræmi við það að bregðast við þeim eða taka afstöðu til þeirra. Ég er þess viss að ef umsögn hefði komið frá einhverjum aðila eða fjölda aðila sem hefðu eitthvað um málið að segja og sent inn umsögn, ef eitthvað hefði komið varðandi þessa grein þá hefði verið brugðist við því. En þetta kom aldrei til umræðu í hv. velferðarnefnd síðasta haust.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að svara aðeins hv. þm. Brynjari Níelssyni þar sem ég tel að hann hafi verið að vísa í lagamenntun mína í Hollandi rétt áðan í pontu þar sem hann líkti leiðréttingu á þessum mistökum afturvirkt við það að leiðrétta tvö núll í lagatexta sem óvart hefði farið þar inn. Í því samhengi langar mig að benda á að það er töluvert meira en tvö núll sem fóru úrskeiðis í þessari lagabreytingu. Ef við horfum bara á frumvarpið sem liggur fyrir okkur hér eru breytingar í samtals a.m.k. átta lagagreinum þar sem fimm eða sex orðum er skipt út. Núll hér eða þar er alls ekki aðalatriðið. Þetta er spurning um að borgararnir geti lesið lögin í landinu og vitað hverju þeir eigi von á. Tekjutrygging er ekki það sama og ellilífeyrir. Það er bara allt annar hlutur. Þetta er ekki spurning um einhvers konar innsláttarvillu. Þetta er greinilega stærra vandamál en það. Svo eru greinilega stærri mistök sem hafa átt sér stað en það að einhver hafi óvart ýtt tvisvar sinnum á núll í staðinn fyrir einu sinni eða hvað það er. Í því tilfelli sem við erum að ræða núna vitum við að TM fór ekki að lögum. Hún virti vilja löggjafans, en eins og við vitum kannski öll hérna inni gengur vilji löggjafans ekki framar lagaákvæðum, þ.e. greinargerðir ganga ekki framar lagaákvæðum. Í þetta skiptið heyrum við á þingi að Tryggingamiðstöðin hafi ekki farið að lögum við úthlutun, að löggjafinn gerði mistök, að Tryggingamiðstöðin gerði mistök og að núna sé ætlunin að breiða yfir þessi mistök löggjafans með því að setja afturvirk lög án þess að færa nokkur rök fyrir því af hverju það sé í samræmi við stjórnarskrá og það sé í lagi. Mér finnst einhvern veginn eins og það eigi bara að renna því í gegn, virðulegi forseti, að þessi lög skuli sett afturvirkt. Enga rökfærslu er að finna í greinargerðinni með þessu frumvarpi um það hvers vegna lögin eru sett afturvirkt. Það kemur bara fram að lögin skuli sett afturvirkt. Framsögumaður málsins er ekki með á hreinu að það sé ekkert bara „A-OK“ að setja afturvirk lög og þurfi einhvers konar rökstuðning fyrir því af hverju við setjum lög afturvirkt tvo mánuði aftur í tímann. Engar röksemdafærslur er að finna fyrir því í greinargerð málsins. Ég hef verulegar áhyggjur af allri afturvirkri lagasetningu sem ekki eru einu sinni færð rök fyrir af því að það er alltaf alvarlegt inngrip þegar löggjafinn ákveður að setja lög aftur í tímann. Við virðumst ekki eiga í erfiðleikum með að ákveða ívilnandi lagasetningar fyrir þingmenn og ýmsa aðra afturvirkt, en þegar kemur að réttindum ellilífeyrisþega ætlum við að hafa það í nokkurs konar neðanmálsgrein að við kjósum að taka af þeim ívilnandi undantekningar sem er að finna í núgildandi lögum og hafa ekki verið virtar af Tryggingamiðstöðinni. Við höfum heyrt að það kosti okkur 5 milljarða. Mögulega ættu þetta bara að vera dýrkeypt mistök sem standa vörð um réttarríkið okkar.

Forseti vill áminna þingmanninn um að íslenska er mál þessa þings og biður þingmenn að halda sig við það.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að leiðrétta þingmanninn afturvirkt, Tryggingamiðstöðin er ekkert inni í þessu máli. Það fær enginn greitt úr Tryggingamiðstöðinni en það er annað mál. Ég held að misskilningurinn í þessari umræðu sé sá að við séum að breyta lögunum afturvirkt, þ.e. að við séum með einhverja efnisbreytingu sem er afturvirk og íþyngjandi. Það er ekki málið. Málið er að við erum að leiðrétta mistök. Það skiptir ekki máli hvort það eru tvö núll, eitt núll eða sex núll, við erum bara að leiðrétta mistökin. Það er kjarni málsins og það hefur oft gerst í lagasetningu að mistök eru leiðrétt og enginn lítur svo á að við séum að breyta lögunum afturvirkt efnislega. Það er engin efnisbreyting á leiðinni, það er bara verið að leiðrétta mistökin. Efnið, tilgangur og vilji löggjafans lá alltaf fyrir. Þetta er kjarni málsins. Um það snýst þetta. Fræðilegar ræður um afturvirkni og eitthvað eiga bara ekkert við um þetta. Það er vandamálið. Við getum alveg rifist um þessa lögfræði endalaust, en það er bara ekki kjarni málsins í þessu. Þetta er bara einföld leiðrétting á mistökum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir leiðréttinguna á mistökum mínum. Það er vissulega Tryggingastofnunin sem við á. Við erum einmitt að rífast um lögfræði í þessum sal hér, við semjum lög og hljótum að geta rifist endalaust um lög, ekki satt? Það er það sem við gerum á hverjum degi eftir því sem ég veit best. Mér finnst sjálfsagt mál að leiðrétta þessi mistök. Mér finnst ekki sjálfsagt að leiðrétta þau afturvirkt. Það er enginn að tala um núll og ekki núll í þessu samhengi. Hér er bara um alveg ágætlega ítarlegar breytingar að ræða. Ég hef ekki fengið fullnægjandi rök fyrir því af hverju það er réttlætanlegt í þessu tilfelli að leiðrétta mistökin afturvirkt. Leiðréttum þau þá bara þannig að það eigi við framvegis eftir þetta, ekkert mál, en ég tel mig ekki geta samþykkt afturvirka lagabreytingu nema að fram komi ítarlegur rökstuðningur fyrir því að það standist stjórnarskrá og að það valdi því ekki að ríkið verði bótaskylt.

Hæstv. forseti. Það er svolítið skrýtið að heyra í öðru orðinu að þetta séu mistök sem sé allt í lagi að leiðrétta en í hinu orðinu að það megi bara ekki leiðrétta þau afturvirkt. Er hv. þingmaður þá að segja að við, skattgreiðendur þessa lands, eigum að borga núna 5 milljarða til fólks sem hefur fengið greitt úr lífeyrissjóðum? Þetta eru akkúrat þeir sem kannski hafa það best af þeim sem fá eitthvað úr almannatryggingum út af þessum mistökum. Er þingmaðurinn að segja það? Er þingmanninum svona lítið annt um skattfé að honum finnist allt í lagi að gera þetta svona, að mistökin sem þingmaðurinn er búinn að viðurkenna að séu til staðar eigi bara að kosta skattgreiðendur 5 milljarða? Finnst þingmanninum það bara í lagi? Mér finnst það ekki í lagi.

Virðulegi forseti. Það er í lagi að leiðrétta mistök og þau á ekki endilega að leiðrétta afturvirkt eins og ég hef verið að segja. Ég er ekki endilega að segja að við ættum að borga út þessa 5 milljarða. Ég er að segja að mér líst ekkert á að samþykkja þetta fyrr en fyrir liggur að við munum ekki mögulega síðar þurfa að greiða þessa 5 milljarða eftir að þetta mál fer fyrir dómstóla, að við verðum ekki bótaskyld gagnvart þeim sem mögulega höfðu lögmætar væntingar samkvæmt þessum ákvæðum. Við hv. þingmaður getum ekki ein sest í dómarasæti um það. Við erum ekkert endilega hæfust til þess að meta hvort svo sé eða ekki. Við erum að tala um almenn prinsipp sem eru þau að það á ekki að setja afturvirk lög sem geta haft íþyngjandi afleiðingar í för með sér fyrir þá sem fyrir þeim verða. Stundum kostar bara sitt að standa vörð um réttarríkið.

Virðulegi forseti. Þetta mál kom inn á borð velferðarnefndar um leið og upp um það komst. Það hefur verið umræða í mörg ár, eins og áður hefur komið fram, um breytingar á almannatryggingakerfinu. Það endurspeglast kannski svolítið í þessu máli og ástæðan fyrir að þessi mistök gerast er að við tölum alltaf um eldri borgara og öryrkja í sama málinu, sem við eigum kannski bara að hætta. Sú vinna var alltaf keyrð saman í þessu máli, svo var hún aðskilin í lokin eftir þetta langa ferli. Það getur skýrt eða er möguleg ástæða fyrir því að þessi mistök verða. Ef við skoðum öll undirbúningsgögn fyrir þessa lagasetningu þá miða þau að því að kerfið sé núna eins og Tryggingastofnun hefur greitt út samkvæmt fyrstu tvo mánuði ársins. Þá greiddi hún út í samræmi við það sem öll undirbúningsvinnan að nýja almannatryggingakerfinu miðaði að, eins og lögskýringargögnin gera ráð fyrir að almannatryggingakerfið eigi að vera, allir útreikningar gera ráð fyrir og fjárlög þessa árs. Fjárlög þessa árs gera ráð fyrir því að lögin séu eins og við ætlum að leiðrétta þau. Þessi mistök komu ekki fram fyrr en fyrir stuttu af því að þá fyrst voru lögin birt. Það eru því hvergi til nein gögn eða annað sem gaf neinum lögmætar væntingar um að eiga að fá eitthvað meira frá ríkissjóði en hann hefur verið að fá síðastliðna tvo mánuði. Þess vegna bregðumst við strax hér, leiðréttum mannleg mistök sem geta alltaf orðið þrátt fyrir alla ferla, allar áætlanir og tryggingar og hvað það heitir allt saman. Þannig að málið er skýrt og Alþingi hefur tjáð sig með fjárlögum um að svona eigi þetta að vera. Ég held að við þurfum engar málalengingar eða einhverja umræðu um afturvirkni laga eða ekki af því að það voru ekki til nein gögn um málið sem gáfu lögmætar væntingar um annað. Það voru allir sammála um að svona ætti þetta að vera. Svo er það allt önnur umræða sem tengist þessu máli ekki neitt hvort það eigi að borga einhvern veginn öðruvísi í almannatryggingum. Þá umræðu verður bara að taka seinna. Hún á ekki við hér.

Forseti. Nú langar mig að hv. þingmaður útskýri aðeins það sem ég taldi mig heyra hérna, en hann nefndi að lögin væru nýbirt. Tóku þau ekki gildi 1. janúar? Hvenær nákvæmlega birtust lögin og hvenær var farið að greiða samkvæmt nýjum lögum sem átti að komast í framkvæmd 1. janúar?

Virðulegi forseti. Ég man ekki nákvæmlega dagsetninguna, hvenær lagasafnið var uppfært. En þannig er það nú bara og hefur alltaf verið að lagasafnið er uppfært tvisvar á ári. Lög eru samþykkt hér. Eftir að Alþingi hefur samþykkt þau þarf að vinna lögin og búa þau til forbirtingar, svo er lagasafnið allt uppfært tvisvar ári. Það kemur fram á vef Alþingis, í lagasafninu þar, hvenær lögin voru uppfærð. Þannig er það og hefur alltaf verið.

Forseti. Samkvæmt stjórnarskrá á að birta lög og um birtingarhátt og framkvæmd laga gilda landslög. Þegar lögin voru samþykkt hér á þingi vissum við um innihald þeirra. Þegar þau eiga að taka gildi 1. janúar þá ættum við væntanlega að vita allt um innihald þeirra laga sem voru að taka gildi. Það að þau séu uppfærð í lagasafni tvisvar á ári hefur væntanlega ekki áhrif á gildi þeirra, frá 1. janúar, ef ég skil þetta rétt.

Virðulegi forseti. Vissulega - og það er það sem við erum einmitt að benda á í þessu máli - liggja öll lögskýringargögn fyrir sem samtímagögn. Þú getur því púslað þessu saman og lesið úr hver vilji löggjafans er og hvernig lögin eru. Ef frumvörp og annað slíkt um heildarlöggjöf eru samþykkt óbreytt frá þinginu þá geturðu séð hvernig þau munu líta út í lagasafninu þegar búið verður að uppfæra það. Þar sem öll lögskýringargögn í þessu máli fjölluðu um að lífeyrissjóðsgreiðslur myndu skerðast um 45% eins og aðrar tekjur tók enginn eftir því að sú setning var í 3. mgr. 16. gr. en ekki 4. mgr. Það eru mistökin. Það er bara flóknara að sjá það þegar þetta er ósamsett og ekki búið að birta lögin.

Frú forseti. Ég fór í andsvör áðan hreinlega vegna þess að ég var ekki alveg kunnugur öllum atvikum þessa máls. Núna eftir að hafa hlustað á umræðurnar og sömuleiðis átt ágæt samtöl frammi á gangi skil ég þetta aðeins betur og verð því eiginlega að taka svolítið undir það sem hefur komið fram, m.a. í máli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, um að ekki sé mjög eðlilegt að lögum sé breytt afturvirkt, sem ég nefndi reyndar áðan en hún færði töluvert betri rök fyrir en ég. Hreinlega á þeim grunni að þegar lögum er breytt afturvirkt einu sinni og þegar hefð fyrir því skapast skapast líka sú hefð að halda því áfram. Eins og við vitum er ansi mikið af hefðum í þessu þingi og það er kannski ágætt að vera ekki að búa til neinar fleiri nýjar. Þetta er eitt af vandamálunum. En svo er hitt: Það er augljóslega mjög nauðsynlegt að þetta verði lagfært hið snarasta enda ætla ég alls ekki að standa í vegi fyrir því. Þetta er kostnaður upp á heyrði ég 5 milljarða áðan. Það er rosalegur kostnaður. Ef það er fyrir þá tvo mánuði sem tæplega eru liðnir, þá er það mikill kostnaður yfir árið í heild. Auðvitað á að laga það. Hitt er annað mál að það er forvitnilegt að hugsa til þess að ansi oft kemur það fyrir hjá stofnunum ríkisins, m.a. Tryggingastofnun og reyndar Lánasjóði íslenskra námsmanna ef út í það er farið og fleirum, að einhvers konar atriði eru greidd út umfram það sem á að greiða út. Þá eru viðtakendur þeirra peninga umsvifalaust, um leið og upp kemst um mistökin, látnir borga þá fjármuni til baka. Skiptir þá ekki máli hvort þeir sem fengu peninginn gerðu mistök eða stofnunin sjálf. Yfirleitt er það stofnunin sem gerir slík mistök. Engu að síður er sá sem fékk peningana látinn borga. Hvers vegna gildir þetta ekki öfugt í þessu tilfelli þegar Alþingi gerir mistök, ráðuneytið gerir mistök, þegar í rauninni mjög margir sem komu að þessu ferli gerðu mistök? Af hverju getum við ekki í þetta eina skipti sætt okkur við að þessi mistök voru dýr, en þetta voru dýr mistök sem eru þess eðlis að réttarríkið er í raun undir? Það er þetta prinsipp, maður setur ekki afturvirk lög sem eru íþyngjandi fyrir fólk. Ég held að ástæða sé til að ríkissjóður taki þennan skell, þó svo að mér lítist alls ekkert á það út frá sjónarmiðum um að minnka ríkisskuldir og þar fram eftir götunum. Enda er ekki eftirsóknarvert að ríkið skuldi meiri pening. En þetta er samt ákveðið prinsippmál. Við eigum ekki að breyta lögum afturvirkt. Kannski verður þetta bara áminning um að fara hægar og betur í mál til framtíðar og skoða og gera hlutina almennilega. Í lok dags eru það ekki einhver lögskýringargögn, einhver greinargerð með frumvarpi til laga, sem gilda heldur lagatextinn sjálfur. Það er hann sem gildir. Við verðum að sætta okkur við að ef ekki er vel gáð að honum þá verða stór mistök. Lagfærum lögin hratt og vel en við skulum ekki fórna réttarríkinu í millitíðinni.

Virðulegi forseti. Mig langaði fyrst til að leiðrétta það sem ég sagði áður varðandi að þetta hefði verið samþykkt í asanum í desember; þetta var samþykkt í asanum í október fyrir kosningar. Best að hafa það á hreinu. Sök Alþingis er að leyfa þann málshraða í staðinn fyrir það sem var í desember þar sem voru einfaldlega fáir dagar undir. Þó hefði verið hægt að hafa fleiri daga undir þar. Annað sem ég hegg eftir í ræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar varðar framsetningu á lagabreytingum. Þetta er eitthvað sem mér hefur fundist virkilega óþægilegt, að lesa sig í gegnum lagabreytingar. Maður nær engu samhengi með tilliti til heildarlaganna. Þá getur oft verið mjög erfitt að handuppfæra lögin sjálfur til þess að sjá í rauninni hvaða breytingar hafa orðið á lögunum. Maður þarf oft að biðja nefndarritara eða aðra um að fá lögin í heild sinni fyrir og eftir breytingar til þess að maður geti borið þau saman. Ég myndi eiginlega vilja nota þetta tækifæri til þess að fá þingið í lið með mér í því að betrumbæta framsetningu á breytingartillögum við lög þannig að maður sjái alltaf heildarmyndina, sjái alltaf hvernig lögin eru fyrir breytingar og eftir þær svo að maður geti tekið tillit til laganna og breytinganna í heild sinni. Það er í rauninni það sem ég vildi koma á framfæri í þessari ræðu. Miðað við þessi mistök geta svoleiðis einfaldar breytingar á framsetningu komið í veg fyrir milljarða króna skaða.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem hefur farið hér fram varðandi þetta stórmál. Ég vil bara taka eitt augnablik til þess að lesa aftur hver þessi mistök voru, bara svo að við séum öll með á því hversu kristaltært þetta er. Með lögum nr. 116/2016 voru m.a. gerðar breytingar á 16. gr. laga um almannatryggingar. Eftir að lögin voru birt kom í ljós að við vinnslu frumvarpsins hafði átt sér stað villa sem lýsir sér þannig að tilvísun í hinn nýja bótaflokk ellilífeyris samkvæmt 17. gr., sem og ráðstöfunarfé samkvæmt 48. og 56. gr. laga um almannatryggingar, hafði færst í 3. mgr. 16. gr., þar sem m.a. greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum eru tilgreindar. Þessi bótaflokkur átti hins vegar að færast í 4. mgr. 16. gr., en þar eru greiðslur frá lífeyrissjóðum ekki tilgreindar, öfugt við 3. mgr. Þannig var ætlun löggjafans að sama regla ætti við um útreikning á ellilífeyri ásamt tekjutryggingu örorkulífeyrisþega og ráðstöfunarfé, en aftur á móti átti 3. mgr. 16. gr. laganna, sem undanskilur m.a. greiðslur úr lífeyrissjóðum, útreikninga bóta, eingöngu að eiga við útreikning örorkulífeyris, svokallaðs grunnlífeyris til öryrkja. Ég er engu nær því að skilja þetta en þegar ég las þetta sjálf án skýringa. Þar kom fram að mistök voru gerð við vinnslu laganna. Skiljanlega óska ég þess að það hefði ekki gerst svo ég þurfi ekki að standa hér og axla þá ábyrgð sem fylgir því að um er að ræða almannafé sem við þurfum í svo mörg brýn verkefni. Við erum að tala um 5 milljarða. Ég finn fyrir þyngslum þeirrar ábyrgðar sem ég axla hér sem formaður velferðarnefndar. Ég myndi gjarnan vilja að við hefðum meiri tíma til að ræða það, meiri tíma til að fá fleiri álit. Ef ég mætti setja þetta fram á mannamáli, sem þessi lög eru því miður ekki á, þá lít ég á þetta mál þannig að ef við förum að leika okkur með það þá förum við með almannafé svolítið eins og lottópeninga. Þarna er fé sem var ekki ætlað til þess að greiða út. Þetta er fé sem við þurfum inn í heilbrigðiskerfið. Þetta er fé sem við þurfum í háskólakerfið okkar. Þetta er fé sem við megum ekki missa út - afsakið að ég tali aftur mannamál - bakdyramegin þegar við þurfum að horfa fram á við. Ég myndi gjarnan vilja að ég þyrfti ekki að standa hér og tala fyrir því að setja lögin afturvirkt en ég sé ekkert nema þá ábyrgð sem ég ber sem manneskja sem er ábyrg fyrir almannafé og þau almennu prinsipp sem ég hef rætt sem eru að verja almannafé til þess sem það þarf og til þeirra sem þurfa á því að halda. Með því vil ég ljúka minni ræðu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um úttekt á starfsemi fjölmiðla utan höfuðborgarsvæðisins og leiðir til að tryggja stöðu þeirra. Að málinu standa ásamt mér hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Birgitta Jónsdóttir, Smári McCarthy, Einar Brynjólfsson, Elsa Lára Arnardóttir, Eygló Harðardóttir, Oddný G. Harðardóttir, Guðjón S. Brjánsson, Logi Einarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri úttekt á starfsemi og stöðu fjölmiðla sem starfræktir eru utan höfuðborgarsvæðisins og leggi fram tillögur sem feli í sér aðferðir og leiðir til að efla og tryggja stöðu landsbyggðarfjölmiðla þannig að þeir fái gegnt lýðræðis-, menningar-, upplýsinga- og fræðsluhlutverki sínu. Mennta- og menningarmálaráðherra sjái starfshópnum fyrir starfsaðstöðu og greiði kostnað við störf hans. Starfshópurinn leggi skýrslu sína og tillögur fram eigi síðar en 1. nóvember 2017.“ Að margra áliti búa fjölmiðlar sem starfræktir eru utan höfuðborgarsvæðisins, við erfið starfsskilyrði sem hamla því á ýmsan hátt að þeir geti rækt hlutverk sitt eins og æskilegt væri. Flutningsmenn þessarar tillögu líta svo á að þar sem frjáls og fjölbreytt fjölmiðlun er meðal þess sem lýðræðissamfélög geta síst án verið sé áríðandi að afla haldbærra upplýsinga um stöðu landsbyggðarfjölmiðla og styrkja rekstrargrundvöll þeirra þar sem þess er þörf og forsendur eru fyrir slíkum stuðningi. Þingmál af sama toga og fyrirliggjandi þingsályktunartillaga hafa áður verið lögð fyrir Alþingi og bera þess vott að staða fjölmiðla sem starfræktir eru utan höfuðborgarsvæðisins hefur verið ýmsum úr hópi þingmanna hugleikin um nokkurt skeið. En þar sem ekki hefur tekist hingað til að ná samstöðu um að ljúka þessum málum með ráðstöfunum í þágu fjölmiðlunar á landsbyggðinni skal enn á ný gerð atrenna að því að láta kanna stöðu þessara mála og færa þau til betra horfs. Á 131. löggjafarþingi lagði Dagný Jónsdóttir, þingmaður Framsóknarflokksins, ásamt þingmönnum úr röðum allra annarra þingflokka, fram tillögu til þingsályktunar um staðbundna fjölmiðla. Flutningsmaður mælti fyrir málinu og gekk það að svo búnu til menntamálanefndar sem sendi út umsagnarbeiðnir vegna þess snemma í apríl 2005. Sex umsagnir bárust sem lýstu mjög ólíkum skoðunum á málinu. Tillaga Dagnýjar Jónsdóttur og meðflutningsmanna hennar varð ekki útrædd á 131. þingi og var endurflutt á 132. og 133. þingi án þess að koma til lokaafgreiðslu. Birkir Jón Jónsson, þingmaður Framsóknarflokksins, flutti tillögu til þingsályktunar um staðbundna fjölmiðla á 139. löggjafarþingi ásamt samflokksmönnum sínum og þingmönnum úr Samfylkingunni og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Á þeim tíma bárust átta umsagnir um málið sem allar voru jákvæðar í garð þess en það hlaut þó ekki afgreiðslu menntamálanefndar. Sú sem hér stendur lagði svo fram tillögu til þingsályktunar um svæðisbundna fjölmiðla á 144. löggjafarþingi ásamt fleiri þingmönnum. Hún var efnislega áþekk þeirri sem Dagný Jónsdóttir flutti upphaflega. Tillagan kom ekki til meðferðar á því þingi og ég lagði hana ekki fram í fyrra. Fyrirliggjandi tillaga er af sama toga og þær sem vikið er að hér að framan. Ég vil líka geta fyrirspurnar Heiðu Kristínar Helgadóttur, þingmanns Bjartrar framtíðar, til mennta- og menningarmálaráðherra á síðasta þingi um fjölmiðlastyrki og svars ráðherra þar sem kemur fram að ítarlegar rannsóknir og greiningar á rekstrarumhverfi fjölmiðla hér á landi séu nauðsynlegur undanfari og grundvöllur styrkveitinga til fjölmiðla í því skyni að stuðla að fjölbreytileika þeirra og vinna gegn samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlamarkaði. Árið 2005, þegar Dagný Jónsdóttir lagði fram þingsályktunartillögu sína um staðbundna fjölmiðla, kom fyrir sjónir almennings viðamikil skýrsla, Skýrsla nefndar menntamálaráðherra um íslenska fjölmiðla, sem var afrakstur nefndarstarfs sem efnt var til í kjölfar þess að forseti Íslands synjaði staðfestingar lögum nr. 48/2000, um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, og samkeppnislögum, nr. 8/1993. Aðalefni skýrslunnar felst í umfjöllun um starfsumhverfi fjölmiðla almennt og þýðingu þeirra fyrir lýðræði, frjáls skoðanaskipti, upplýsingagjöf og menningarlega- og stjórnmálalega fjölbreytni, en þar var einnig vikið að þýðingu svæðisbundinna miðla á borð við bæjar- og héraðsfréttablöð og skyldum hins opinbera gagnvart slíkri starfsemi. Fáum blandast hugur um mikilvægi frjálsrar fjölmiðlunar enda er þekking almennings á umheiminum og skilningur á honum að miklu leyti kominn undir fréttum miðlanna og annarri umfjöllun þeirra. Staðbundnir fjölmiðlar og fjölmiðlar á landsvísu sem starfræktir eru utan höfuðborgarsvæðisins gegna hlutverki við að tryggja nauðsynlega fjölbreytni lýðræðislegrar umræðu og skoðanaskipta þar sem margvísleg sjónarmið njóta sín og verða grundvöllur afstöðu og ákvarðanatöku. Eigin dagskrárgerð og sjálfstæð ritstjórn og blaðamennska þykja jafnan grundvallarforsendur fyrir stuðningi við starfsemi fjölmiðla og einnig að um sé að tefla miðil sem birtir fjölbreytt ritstjórnarefni en er ekki einungis auglýsingamiðill. Opinber stuðningur við starfsemi fjölmiðla getur farið fram með ýmsum hætti en mikilvægt er að tilhögun stuðningsins sé þannig að hann hafi ekki áhrif á ritstjórnarstefnu viðkomandi miðla. Stuðningur getur falist í dreifingarstyrk og var þeirri leið nokkuð beitt sums staðar erlendis meðan prentmiðlar voru allsráðandi en miklu síður eftir að ljósvakamiðlar tóku forystuna hvað útbreiðslu snertir. Í mörgum tilfellum þykir nú vænlegra að ná markmiðum með styrkveitingu til fjölmiðla með því að styðja við framleiðslu á efni sem viðkomandi fjölmiðill framleiðir og ritstýrir sjálfur enda er það talið til þess fallið að styrkja rekstrarhæfi miðilsins til lengri tíma, stuðla að fjölbreytni, sjálfstæðum vinnubrögðum og óhæði ritstjórnar. Meðal þess sem hefur einkennt þróunina í rekstri fjölmiðla undanfarin ár og áratugi er að eignarhald á fjölmiðlum og efnisveitum hefur færst á færri hendur en áður var. Til hafa orðið risastórar fjölmiðlasamsteypur sem starfa á alþjóðlegum markaði. Deilt er um þessa þróun og áhrif hennar á miðlun upplýsinga og menningarstarfsemi þar sem mörgum þykir gæta einsleitni og telja að það áhrifavald sem í fjölmiðlum býr sé ekki nægilega dreift. Við þær aðstæður verður þýðing staðbundinna miðla, sem eru hluti nærsamfélagsins, sinna því og birta umheiminum viðhorf þess, enn meiri en ella. Opinberar styrkveitingar til fjölmiðla tíðkast á Norðurlöndum og er jafnan lögð áhersla á að slíkur stuðningur stuðli að fjölbreytni miðlanna og sjálfstæði þeirra. Í Noregi annast Medietilsynet veitingu styrkja til fjölmiðla. Þar er nú að störfum nefnd sem ber heitið Mediemangfoldsutvalget - ég að biðjast afsökunar fyrir fram á norrænni tungu hér. Fjallar hún um það hvernig beita megi opinberum stuðningi til að tryggja sem mesta fjölbreytni á norska fjölmiðlamarkaðnum. Er gert ráð fyrir að nefndin leggi niðurstöður sínar og tillögur fram vorið 2017, þ.e. nú í vor. Í Danmörku sér Medienævnet um úthlutun fjölmiðlastyrkja en í Svíþjóð er það Presstödsnämnden sem gegnir þessu hlutverki. Í ljósi þeirra miklu breytinga sem átt hafa sér stað á fjölmiðlun og rekstri fjölmiðla á undanförnum árum og áratugum er að vonum að oft og mikið hafi verið fjallað um þennan mikilvæga þátt lýðræðisins á Norðurlöndunum. Hér verða aðeins nefndar fáeinar nýlegar norrænar skýrslur og greinargerðir um breytingar á starfsumhverfi fjölmiðla og gildi opinbers stuðnings við greinina sem hafa mætti til hliðsjónar í því starfi sem unnið verður ef þessi þingsályktunartillaga hlýtur samþykki. Í Noregi kom út árið 2000 skýrslan Pressepolitikk ved et tusenårsskifte. Dagspresseutvalgets instilling og árið 2010 birtist skýrslan Lett å komme til orde, vanskelig å bli hørt - en moderne mediestøtte. Utredning fra et utvalg oppnevnt av Kulturdepartementet den 19. oktober 2009. Avgitt 16. desember 2010. Snýst hún að meginefni til beinlínis um opinberan stuðning við fjölmiðla, eins og heiti hennar gefur raunar til kynna. Árið 2011 birtist í Danmörku ritið Demokratistøtte. Fremtidens offentlige mediestøtte, sem var afrakstur starfs nefndar sem menningarmálaráðherra Dana skipaði í samræmi við víðtækt samkomulag stjórnmálaflokka á danska þjóðþinginu árið 2006 og í Svíþjóð birtist í febrúar 2016 viðamikil greinargerð um stöðu fjölmiðla á markaði, Människorna, medierna & marknaden, þar sem meðal annars er gerð rækileg grein fyrir hlutverki opinbers stuðnings við sænska fjölmiðla. Þessu til viðbótar skal nefnt að tjáningarfrelsi og fjölbreytt miðlun njóta viðurkenningar og verndar í mannréttindasáttmála Evrópu, samanber 10. gr., og sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi, samanber 11. gr. Af þessum sökum hafa ýmsar stofnanir Evrópusambandsins samþykkt tilmæli til aðildarríkjanna um frjálsa fjölmiðla, starfsemi þeirra og starfsumhverfi. Einnig hefur Evrópusambandið staðið fyrir ýmiss konar verkefnum sem miða að því að tryggja stöðu og starfsemi frjálsra fjölmiðla og stuðla að fjölbreytni þeirra. Eins og hér kemur fram er vert að nota nýjar rannsóknir og kannanir og fara yfir þær þegar, og ég vona að þetta fái loksins einhverja almennilega umfjöllun og afgreiðslu í menntamálanefndinni. Það er svo mikilvægt fyrir lýðræðið að frjálsir fjölmiðlar geti veitt aðhald með faglegri og upplýsandi umfjöllun og fréttaflutningi. Þess vegna held ég að það sé skylda stjórnvalda að sjá til þess að sjálfstæði þeirra sé varið sem og ritstjórnarlegt frelsi. Við þurfum í raun að sjá til þess að rekstrarskilyrði fjölmiðla séu almennt góð því að það er besta vopn okkar í baráttunni við spillinguna. Með sameiningu sveitarfélaga og fjölgun íbúa á landfræðilega stærri svæðum er mikilvægt að svæðisbundin fjölmiðlun sé almennileg því að það er hlutverk svæðisbundinna fjölmiðla að hlúa að samfélögum sínum. Þeir gegna mikilvægu upplýsingahlutverki gagnvart íbúum sínum varðandi umfjallanir um sveitarstjórnarmálin, gagnvart stofnunum og gagnvart svæðisbundnu lýðræði almennt, atvinnulífinu og fleira, hvaða ákvarðanir eru teknar, og gefa íbúum líka tækifæri á að koma fram með skoðanir sínar, hvort sem það er í blöðum, sjónvarpi eða hvernig svo sem það er. Við getum ekki horft fram hjá því að dregið hefur úr umfjöllun um landsbyggðina. Eðli málsins samkvæmt eru það meira þeir fjölmiðlar sem starfa hér, þeir fjalla um mál í nærsamfélagi sínu. Hér er þunginn og hér hafa fjölmiðlar úr miklu að moða. En eftir að hafa búið við svæðisfjölmiðla, til dæmis hjá Ríkisútvarpinu, sem var mjög öflugt þegar svæðisútvarpið var á sínum tíma, fann maður fyrir því og finnur fyrir því að þar er önnur nálgun. Þótt Ríkisútvarpið hafi aðeins komið aftur með því að vera með fréttamenn úti á landi er það mjög takmarkað og engan veginn ásættanlegt. Það er líka svo mikilvægt þegar við hugsum um rannsóknarblaðamennsku og annað slíkt, þegar við hugsum um fjölmiðlaflóruna - og ég held því ekki fram að fjölmiðlar hér á höfuðborgarsvæðinu, netfjölmiðlar og aðrir óski eftir stuðningi, ég held því ekki fram að miðlar hér á stórhöfuðborgarsvæðinu þurfi ekki á stuðningi að halda, könnun á því myndi væntanlega leiða í ljós eitthvað slíkt - en umfjöllunin um málefni hinna dreifðu byggða er því miður allt of lítil í hinum landsdekkandi miðlum. Það er líka mikilvægt varðandi rekstrarskilyrði fjölmiðla á landsbyggðinni að þeir lifa fyrst og síðast á áskriftar- og auglýsingatekjum. Svo þekkjum við hvernig þróunin hefur verið, slíkt hefur dregist saman vegna breyttra miðla, vegna þess að það er meiri flutningur á netinu og svo framvegis. Þess vegna þurfum við að reyna að finna út úr því hvaða leið er best til að styðja við þá þannig að við missum þá ekki í það að vera eingöngu léttmeti eða auglýsingamiðlar í formi dagskráa og annars slíks sem dreift er í öll hús, á meðan blöðin eða sjónvarpsmiðlar og annað slíkt ná til allra. Mér dettur í hug N4 á Akureyri sem þarf að kaupa tengingu af samkeppnisaðila til þess að geta dreift efni sínu. Umhverfið er svolítið brogað. Á litlu stöðunum eru fjölmiðlarnir mjög oft háðir einhverjum stórum aðilum á svæðinu og umfjöllunin getur orðið erfiðari. Það er óhætt að segja það því að þræðir þessara aðila liggja víða og þess vegna geta tengsl fjölmiðilsins við hagsmunaaðila vakið upp einhverjar spurningar. Þess vegna er mjög mikilvægt að breyta því. Landsdekkandi miðlar, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, hvort sem þeir eru í einkaeigu eða Ríkisútvarpið, hafa takmarkað rými, getu og áhuga á að sinna dreifðu byggðunum. Þess vegna fréttum við allt of lítið af mörgu góðu sem er að gerast nema í gegnum - ég er t.d. áskrifandi að allflestum héraðsfréttamiðlum í mínu kjördæmi til þess að fylgjast með. Þessar fréttir birtast oft hvergi annars staðar. Ég held að við þurfum að reyna að finna út úr því hvort við getum með einhverjum hætti tryggt stöðu þeirra þannig að umræðan verði málefnaleg og þeir geti verið óháðir einhverjum stórum aðilum á sínu svæði. Þess vegna þurfum við sem kjörnir fulltrúar að 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. og flutningsmanni Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir hennar framlag hér áðan. Ég sem gamall fjölmiðlahundur, ef ég má nota það orð, hef auðvitað töluverðan áhuga á þessu og ekki dregur úr mér þegar gamli Skagfirðingurinn kemur upp. Ég held að það sé rétt mat hjá flutningsmönnum að staðbundnir fjölmiðlar gegni eins og aðrir fjölmiðlar mikilvægu hlutverki. Ég hygg hins vegar að hugmyndir mínar um það hvernig best sé að standa að því að styrkja og standa vörð og búa til þann grunn sem þarf til að reka slíka fjölmiðla séu kannski pínulítið frábrugðnar flutningsmönnum, eða að minnsta kosti framsögumanni. Þess vegna vil ég beina eftirfarandi spurningum til hv. þingmanns: Er það réttur skilningur hjá mér, eða svona tilfinning, að hv. þingmaður telji að það sé sérstakt hlutverk ríkisins að styrkja með beinum hætti svæðisbundna fjölmiðlun, sem að vísu er kannski orðið úrelt hugtak miðað við þá framþróun sem er að verða í fjölmiðlaheiminum vegna þess að fjölmiðlar eru kannski ekki lengur staðbundnir þótt þeir sérhæfi sig í fréttum af ákveðnum svæðum? Er það þannig að hv. flutningsmaður telur að það eigi að vera þannig að ríkið styrki með beinum hætti á fjárlögum, með fjárveitingum, rekstur slíkra fjölmiðla? Og ef svo er: Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að það sé gert og hvaða kröfur eru þá gerðar til viðkomandi fjölmiðils? Og svo framvegis. Og annað sem ég 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eru kannski, skulum við segja til að byrja með: Hópnum er auðvitað falið að finna út hvaða leiðir eru bestar. Ég ætla ekki fyrir fram að gefa mér að beinir styrkir eða eitthvað annað slíkt séu best til þess fallnir að styðja við fjölmiðla. Þó, þær skýrslur sem ég vísa hér í, koma meðal annars inn á slíka styrki. Þess vegna vil ég ekki útiloka þá heldur. Ég hef trú á að það geti skipt máli fyrir lýðræðið að ríkið komi að því að styrkja. Það getur verið, og ég held að við eigum að vera bara tilbúin að ræða ýmsar leiðir, þetta geta verið einhvers konar styrkveitingar, til dæmis til rannsóknarblaðamennsku. Þetta getur verið eitthvað í skattalegu umhverfi til dæmis. Ég lýsi mig reiðubúna til að skoða hvaða aðferð sem er til þess að styðja við þetta. Þess vegna hef ég verið að horfa sérstaklega á landshlutamiðlana vegna þess að margir landshlutarnir verða út undan í opinberri umræðu. Ég hygg að það sé rétt hjá hv. þingmanni að við erum kannski ekki alveg sammála í nálgun á þessu. En það var í efnahags- og viðskiptanefnd, held ég bara í fyrra, verið að ræða skattalega stöðu streymiþjónustu vegna kvikmynda á Íslandi, sjónvarpsefni og tónlist, þar sem var verið að tala um að færa það á milli þrepa. Eitthvað slíkt gæti til dæmis komið til greina. Ég held að við eigum að vera opin fyrir því. Ég trúi því nú að þingmaðurinn telji að eins og hann sagði sé lýðræðisleg umræða ekki dekkuð með þeim hætti í dag sem hún þyrfti að vera gagnvart öllum íbúum landsins. Við erum að starfrækja úti um allar koppagrundir alls konar miðla. Ég held eins og ég sagði í minni framsögu að þeir lifi ekki nema að fá einhvers konar stuðning 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að halda áfram. Ég ætla nú bara að benda á: Er ekki eitthvað pínulítið öfugsnúið hjá okkur hér í þessum þingsal að leggja áherslu á það að tryggja frjálsa og óháða fjölmiðlun annars vegar, og þar erum við sammála, en hins vegar síðan ætlast til þess að þessir sömu fjölmiðlar séu fjárhagslega háðir einhverjum opinberum aðilum um afkomu og rekstur? Er ekki spurningin miklu fremur: Hvernig getum við tryggt að fjölmiðlar séu frjálsir og óháðir og rekstrargrunnur þeirra þannig að hann sé heilbrigður og hægt að reka þá án þess að ríkisvaldið komi þar að? Þar er ein hugmynd sem við gætum kannski velt fyrir okkur. Hún er sú: Er ekki rétt að veita borgurum, skattgreiðendum, raunverulegt frelsi í því að velja sér fjölmiðil? Er ekki rétt að við breytum aðeins þeirri nálgun sem er við fjármögnun Ríkisútvarpsins þannig að á hverju ári þegar við skilum okkar skattframtali veljum við hvert útvarpsgjaldið sem lagt er á og fjárveitingarvaldið, Alþingi, tekur ákvörðun um á hverju ári hversu hátt skuli vera, hvert það skuli renna? Þannig að íbúar í Ólafsfirði taki þá ákvörðun um það hvort þeir ætli að verja sínu útvarpsgjaldi til ríkisútvarpsins eða til staðbundins fjölmiðils? Eða Dalvíkingar, hvort þeir vilji fremur tryggja það að Norðurslóð komi út að hluta, að hluti af útvarpsgjaldinu eða allt útvarpsgjaldið renni þá til útgáfu þessa ágæta blaðs? 

Frú forseti. Við verðum seint sammála um þetta. Það held ég sé alveg ljóst.

Það getur ekki verið.

Segðu. Það getur ekki verið, nei. Auðvitað höfum við talað mikið fyrir RÚV og allt það. Að sjálfsögðu styð ég það að RÚV verði með þeim hætti sem það er í dag og ég vil efla RÚV. Ég hef hins vegar alveg verið opin fyrir því að RÚV fari af auglýsingamarkaði. En það þýðir þá auðvitað að við þurfum að vera tilbúin til að leggja aukna fjármuni í Ríkisútvarpið af hálfu ríkisins. Það veit ég að við munum ekki alveg ná saman um. Við þurfum auðvitað bara að fá fram einhverjar greiningar á stöðunni. Það er númer eitt, tvö og þrjú. Á þessu rekstrarumhverfi. Hvernig það er. Og svo getum við auðvitað metið hvert fyrir sig hversu heilbrigt eða óheilbrigt við teljum það vera. Þannig að ég held að það að setja það upp þannig að viðkomandi sé háður ríkinu, fjárlögum eða einhverju slíku, það má vel vera. En þá getum við líka sagt eins og ég nefndi t.d. skattkerfið. Ef þetta er fært niður í lægra þrepið er það bara afgreitt mál einu sinni, til dæmis. Það er ein leið sem þýðir ekki að viðkomandi sé háður ríkinu í sjálfu sér nema næsta ríkisstjórn ákveði svo að færa það á milli þrepa aftur. Þannig að það eru margar leiðir til út úr þessu. En ég held að við getum verið sammála um að í ljósi þeirra aðstæðna sem við höfum upplifað núna undanfarin ár þurfum við að styðja og styrkja bæði rannsóknarblaðamennsku almennt og landsbyggðarfjölmiðlana þannig að við heyrum raddir allra alls staðar, eins mögulegt og það er. Það er líka dapurlegt fyrir þá sem hafa verið að reyna að sinna þessari þjónustu að sjá mál eins og þetta lagt fram enn eina ferðina, þó í vissulega breyttri útfærslu núna, því þetta snýr að sjónvarpi líka, ekki bara blöðum eða neti, ef það nær ekki enn fram að ganga, 

Frú forseti. Við ræðum þessa ágætu þingsályktunartillögu um úttekt á starfsemi fjölmiðla utan höfuðborgarsvæðisins. Ég tel mjög brýnt að fá þessa tillögu afgreidda. Við samþykktum tillögu á síðasta þingi frá fyrrverandi menntamálaráðherra um að skipaður yrði starfshópur til að kanna og bæta möguleika einkarekinna fjölmiðla, en mér finnst sú tillaga ekki beint ná yfir það sem kemur fram í þessari tillögu þar sem vissulega er verið að horfa á einkarekna fjölmiðla en samt við mjög sérstakar aðstæður vítt og breitt um landið. Í dag er staða margra þessara fjölmiðla, héraðsfréttablaðanna og líka þeirra sem eru með fjölmiðlun sína á netinu og í blaðaformi, mjög erfið. Ég heyri hjá sumum að það sé bara spurning um mánuði hvað menn haldi út í raun og veru. Það yrði sjónarsviptir að þeim fjölmiðlum úr flórunni. Því að þeir eru vissulega mikilvægir, bæði fyrir viðkomandi svæði og líka fyrir fólk á höfuðborgarsvæðinu sem hefur aðgengi að þeim netmiðlum, er kannski að fylgjast með fréttum af sinni gömlu heimabyggð og sjá hvað er að gerast á því svæði. Það er bara hollt og gott að allir landsmenn geti farið inn á landsbyggðarfjölmiðla á netinu eða verið í áskrift til þess að kynna sér hvað margt er gott að gerast úti á landi, geti kynnt sér umræðuna og hvernig andinn er, hvort sem er menningin á viðkomandi svæði eða pólitíkin eða hvað sem er, uppákomur sem kannski komast ekki í stóru fjölmiðlana en eru samt merkilegar í því tilliti að þær eru mikilvægar og uppbyggilegar fyrir viðkomandi svæði. Landsbyggðarfjölmiðlar styrkja líka ímynd íbúa á viðkomandi svæði. Þeir endurspegla bæjarlífið og lífið í sveitunum og það sem er að gerast og styrkja sjálfsmynd svæðisins sem ég tel líka mjög mikilvægt og þarft. Þess vegna væri mikill sjónarsviptir að þeim fjölmiðlum sökum þess að mjög erfitt er að halda þessum fjölmiðlum úti. Margt hefur komið til. Dreifingarkostnaður og það að dreifa viðkomandi blaði frítt. Sumir hafa reynt það og byggja bara á auglýsingum en hafa samt verið með blað en ekki bara einhverjar auglýsingar og sjónvarpsdagskrár eins og sumir eru með í því formi. Það er allt annar handleggur. En menn geta ekki endalaust verið að hanga sitt hvorum megin við línuna, að vera í tapi, og menn geta ekki lengi rekið slíka fjölmiðla ef taprekstur er á þeim. Ég kynnti mér þessi mál varðandi það sem stendur mér nærri í því kjördæmi sem ég bý í og er þingmaður fyrir. Með leyfi forseta langar mig aðeins að koma inn á umsögn sem ritstjóri Skessuhorns, Magnús Magnússon, lét mig hafa sem hann sendi inn í þennan starfshóp um einkarekna fjölmiðla, og með leyfi hans að reifa hugmyndir um hvað gæti komið til varðandi það að styrkja landsbyggðarfjölmiðla heilt yfir og ætla að stikla á stóru í þeim efnum. Hann nefnir hér: „Ríkið styrki með beinum hætti útgáfu fjölmiðla á landsbyggðinni sem hafa þrjá eða fleiri starfsmenn í ritstjórn, a.m.k. fimm stöðugildi alls. Horft verði til stuðnings Norðmanna sem veitt hafa byggðastyrki til þess að fjölmiðlar geti rækt skyldur sínar við landsbyggðina.“ Hann nefnir að Byggðastofnun verði falið að halda utan um slíkt byggðasystem hér á landi og landsbyggðinni verði skipt upp í sjö svæði og tryggt að öll svæði hafi fjölmiðla sem uppfylli þetta. Svo er það dreifingaraðilinn, Íslandspóstur. Hann nefnir að tryggja þurfi í gjaldskrá Íslandspósts að gjald fyrir dreifingu merktra blaða til áskrifenda fari aldrei yfir tvöfalt verð sambærilegra blaðasendinga í svokölluðum fjölpósti. Nú er það svo að hvert eintak af áskriftarblaði kostar tíu sinnum meira í dreifingu en dreifing á sambærilegu blaði í fjölpósti. Þetta er auðvitað gífurlegur mismunur og íþyngjandi fyrir þá aðila sem standa í að halda úti slíkum miðli. Menn telji að þetta sé bara hrein og klár mismunun. Fríblöð á Íslandi séu frekar veikburða en með gjaldskrá sinni sé fyrirtæki eins og Íslandspóstur að vega að lífsmöguleikum blaða sem selja áskriftir og ættu af þeim sökum að vera einhvers megnug. Ritstjóri tekur þann pól í hæðina að það sé ekki hlutverk Íslandspósts að veikja grundvöll fyrir þessum fréttamiðlum á landsbyggðinni. Ég get alveg tekið undir það. Ég tel að Íslandspóstur megi alveg endurskoða þetta gagnvart þeim aðilum. Ég veit að hann hefur gert það að einhverju leyti í gegnum tíðina en betur má ef duga skal. Hann nefnir hér einnig í umsögninni að hátt hlutfall af kostnaði við rekstur lítilla fjölmiðla sé tryggingagjaldið sem ríkið leggur á laun í öllum fyrirtækjum. Horfa megi til þess að lækka það. Svo er eitt sem er umhugsunarvert, því að framsögumaður nefndi að sum þessara blaða og fjölmiðla séu mjög háðir einu stóru fyrirtæki í viðkomandi kjördæmi. Stór fyrirtæki eru auðvitað ekki slæm í sjálfu sér en það er ekki gott að vera háður einhverju einu stóru fyrirtæki með auglýsingum í hverju blaði vikulega til þess að hafa burði til að halda útgáfunni gangandi. Það er ekki gott og kannski ekki mjög gæfulegt til framtíðar. En hann nefnir í umsögninni að það þurfi sem dæmi að skylda opinberar stofnanir, eins og ríkisskattstjóra eða ráðuneyti, heilbrigðisstofnanir og skóla og aðrar opinberar stofnanir, til að auglýsa í staðarmiðlum til að ná til allra landsmanna. Ég tek hjartanlega undir þetta. Mér finnst þetta vera skylda okkar sem byggjum landið, að opinberir aðilar nýti fjölmiðla sem eru líka úti á landi því að við vitum að dagblöð í dag fara ekki endilega inn í hvert hús á landsbyggðinni og ná ekki til allra, hitt sé miklu eðlilegra að staðbundnir fjölmiðlar úti á landi séu nýttir. Síðan má segja að sú hætta sé fyrir hendi að ef þessir fjölmiðlar fari að gefa upp öndina verði enn þá meiri samþjöppun í fjölmiðlageiranum. Ég tala bara út frá mínu hjarta, mér finnst að samþjöppunin sé nú næg fyrir og umhugsunarvert í hvaða átt hún þróast. Þess vegna skiptir miklu máli að standa líka vörð um þessi litlu héraðsfréttablöð og miðla, hvort sem eru á stafrænu formi eða í blaðaformi, því að það stuðlar að lýðræðislegri umræðu, stuðlar að bættri sjálfsmynd og upplýsingum innan viðkomandi landsvæða og er eitthvað sem getur líka verið til þess að tengja betur umræðuna á milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar, að hafa aðgengi að þessum fjölmiðlum til að sjá hvað er í gangi á landsbyggðinni og öfugt. Svo ég styð heils hugar að þingsályktunartillagan fái jákvæðar undirtektir og verði vonandi samþykkt í þetta skipti og fái afgreiðslu og þessi starfshópur verði settur af stað.

Virðulegur forseti. Fjölmiðlaflóran er blómleg á Íslandi. Hún er blómlegri en við þekktum fyrir 20 árum og fleiri möguleikar eru fyrir okkur til að tengjast hvert öðru, en engu að síður hafa fjölmiðlar í dreifbýli mikilvægu hlutverki að gegna, bæði staðbundnu og á landsvísu. Þeir eru gjarnan eins konar gátt inn í samfélag sem annars er mörgum fleiri hulin. Þrátt fyrir umrót og nýja tækni gegna þeir enn mikilvægum verkefnum sem frétta- og menningarmiðlar og eru kynningarvettvangur á sínu svæði. Þeir draga fram sérstöðu í byggðunum og halda á stundum uppi vörnum fyrir mikilvæg, svæðisbundin hagsmunamál. Þessir fjölmiðlar eiga hins vegar á brattann að sækja í umróti tímanna. Æ fleiri miðlar eru nú í beinu eða óbeinu eignarhaldi fjármálaafla, fjárfesta eða stórra fyrirtækja á sínu svæði eða á landsvísu. Héraðsfréttablöðin, sem flest ef ekki öll halda líka úti vefútgáfum, eru ekki öll áskriftarblöð. Með því eru þau eðli málsins samkvæmt háð dreifingaraðila, sem er yfirleitt Íslandspóstur. Þetta er einn af hinum veigamiklu útgjaldaþáttum, eins og fram hefur komið í máli fyrri ræðumanna. Einkareknir, hlutlausir og gagnlegir fjölmiðlar á landsbyggðinni eru í hreinni útrýmingarhættu að mati útgefenda og hættan er sú að þeim muni snarfækka á næstu misserum og mánuðum verði þeim ekki hjálpað til lífs með einum eða öðrum hætti. Þetta er að mínu mati varhugaverð þróun og ljóður á ráði þeirra sem unna hinu frjálsa orði. Þarna er um hagsmuni og sérstöðu landsbyggðar og íbúanna þar að ræða. Um leið er það hagur allra landsmanna að þessir miðlar hverfi ekki af markaði heldur fái að dafna í sínu hlutverki og á sínum forsendum. Til þess þarf að líta til ívilnunar og skilnings á sérstöðu þeirra og mikilvægi. Það eru nokkur atriði sem upp úr standa eftir samtöl við útgefendur í mínu kjördæmi. Að áliti útgefenda ætti ríkið að styrkja þá fjölmiðla sem stunda þau verkefni sín af fullri alvöru, þ.e. með útgáfu með skýr og gegnsæ viðmið, með starfsmenn sem vinna að fréttaöflun og gefa miðil sinn út og hafa hann virkan á ársgrundvelli. Nefnt hefur verið hvernig Norðmenn haga sínum málum og fleira mætti nefna. Í starfi nefndarinnar verður spennandi að sjá hvernig því verkefni vindur fram, hvort litið verður á þetta sem mikilvægt byggðamál og tryggt að eignarhald slíkra fjölmiðla verði á heimaslóðum eða alla vega girt fyrir samþjöppun. Fjallað hefur verið um, eins og ég gat um áðan, gjaldskrá Íslandspósts og hvernig áskriftarblöð verða undir í samkeppninni við fjölpóstinn. Útgefendur líta á þetta sem hreina aðför að sínu erfiða útgáfustarfi. Gjaldskráin fyrir fjölpóstinn er svo lág að auglýsendur sjá jafnvel fremur hag sinn í að prenta auglýsingar og senda þannig inn á heimili, en auglýsingar eru þessum aðilum gríðarlega mikilvægar. Fríblöð á Íslandi eru öll með tölu fremur veikburða og þau þurfa allar mögulegar leiðir til tekjustofna og velta auglýsingarnar miklu þar. Eins og fram kom í máli hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur er ein hugmyndin sú að opinberir aðilar snúi sér til dreifbýlisfjölmiðlanna í ríkari mæli en þeir gera, en þetta er ekki einfalt því að auglýsingastarfsemi stórra fyrirtækja er komin til þjónustuaðila sem horfa á upplagstölur og telja að litlir dreifbýlisfjölmiðlar séu ekki samkeppnisfærir við stóru blöðin. Ef stjórnvöld vilja leggja sitt af mörkum til að tryggja áfram lýðræðisþróun og samfélagsumræðu í gegnum einkarekna landsbyggðarfjölmiðla eru til þess leiðir sem drepið hefur verið á, þ.e. að við beinum stuðningi í formi auglýsinga með einhverjum hætti til þeirra. Það er, eins og ég nefndi, allt of mikið um að opinberar stofnanir sem staðsettar eru í Reykjavík bindi sig við Reykjavíkurfjölmiðlana eða þéttbýlisfjölmiðlana og telji að það þjóni helst tilganginum að auglýsa á því svæði. En dagblöð berast nefnilega ekki alltaf út um landið, stundum seint og stundum ekki, og hafa á þeim svæðum ekki jafn mikla útbreiðslu og landsbyggðarfjölmiðlarnir. Útgefendur á landsbyggðinni vilja orða þetta þannig að dagblöðin séu í dag eins og héraðsfréttablöð höfuðborgarsvæðisins og útbreiðsla þeirra á landsbyggðinni sé takmörkuð að þeirra mati. Á það hefur verið bent og um það fjallað í ræðu og riti, m.a. á hina háa Alþingi, að auka þurfi gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum og koma í veg fyrir samþjöppun, eins og átt hefur sér stað á undanförnum árum. Á bak við fyrirtæki eru jafnvel ósýnileg peningaöfl sem sækja fram með ofurafli. Skilja má af samtölum við útgefendur á landsbyggðinni að fjölmiðlanefnd, Samkeppniseftirlitið og hugsanlega fleiri eftirlitsstofnanir hafi einskis mátt sín í skilgreindu hlutverki sínu og að leita þurfi allt til Rússlands til að finna jafn litla virðingu borna fyrir nauðsyn þess að verja hlutleysi og heilbrigði fjölmiðla. Virðulegur forseti. Stoðir dreifbýlisfjölmiðla eru veikar. Einkareknir, hlutlausir og gagnlegir fjölmiðlar á landsbyggðinni eru í hreinni útrýmingarhættu og mun snarfækka á næstu misserum og mánuðum verði þeim ekki hjálpað til þess að bjarga sér áfram. Það er að mínu áliti hagur íbúa á landsbyggðinni og þar með hagur allra landsmanna að þeir hverfi ekki af markaði. Ef stjórnvöld vilja leggja sitt af mörkum til að tryggja áfram lýðræðisþróun og gott samtal á landsbyggðinni styð ég eindregið að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra skipi þennan umrædda starfshóp sem vinni hratt og markvisst að því að tryggja áfram blómlega og metnaðarfulla fjölmiðlun úr öllum kimum samfélagsins.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að fagna tillögunni sem hér liggur fyrir og þakka framsögumanni hennar fyrir að leggja hana fram. Mér láðist að skrá mig á þingsályktunartillöguna og kýs því að nota þetta tækifæri til að lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við hana. Mér finnst það skipta miklu máli fyrir tjáningarfrelsið að fólk á landsbyggðinni hafi aðstöðu til að tjá hug sinn um málefni sinnar heimabyggðar. Eins finnst mér það skipta miklu máli fyrir upplýsingafrelsið að íbúar á landsbyggðinni fái gagnvirkar og áreiðanlegar upplýsingar um það sem þar gengur á. Ég vil líka taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa rætt um mikilvægi þess að eignarhald og rekstrargrundvöllur fjölmiðla á landsbyggðinni sé bæði skýr og öruggur, þ.e. valdi því ekki að ritstjórnarlegu sjálfstæði þessara miðla sé stefnt í voða vegna þess að þeir þurfi of mikið að reiða sig á ákveðinn fjármögnunaraðila eða auglýsanda. Vil ég í þessu samhengi vísa í svokölluð kælingaráhrif sem Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ítrekað vísað til að geti haft mjög neikvæð og jafnvel ólögmæt áhrif á tjáningarfrelsi, þ.e. þegar aðstæður eru á þann veg að almenningur og einstaklingar eru fældir frá því að tjá sig af ótta við afleiðingar. Það getur meðal annars verið á þann veg að einstaklingar óttist að tjá sig gegn aðalstyrktaraðila sínum eða að einstaklingar óttist að tjá sig um vinnuveitendur sína. Svo er mjög mikilvægt fyrir hið svokallaða upplýsingafrelsi að almenningur, þ.e. íbúar í landi, geti verið öruggir um að þær upplýsingar sem miðlarnir sem þeir sækja í veita séu veittar af heilum hug og ekki á leyndum forsendum sem mögulega geta verið til staðar þegar um leynt eignarhald á fjölmiðlum er að ræða. Eins vil ég ræða aðeins um að það er, eins og kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni, algengt í löndunum í kringum okkur að ákveðnir landshlutar hafi sína eigin fjölmiðla. Ég man vel eftir því úr námi mínu erlendis, bæði í Hollandi og Þýskalandi, að þar voru landsbyggðarsjónvarpsstöðvar og landsbyggðarútvarpsstöðvar og héraðsmiðlar einnig. Það er einstaklega mikilvægt að við rennum tryggum stoðum undir slíkt, enda er oft mikill munur á því sem þykir fréttnæmt á landsvísu og síðan því sem þykir fréttnæmt á hverju svæði fyrir sig. Að lokum vil ég nefna að mér finnst líka full ástæða til að gera úttekt sem þessa á stöðu fjölmiðla á landsvísu. Ég tel frjálsa fjölmiðlun á Íslandi yfir höfuð eiga undir högg að sækja og að eignarhald á þeim sé ógagnsætt og að oft sé ekki hægt að reiða sig almennilega á þær upplýsingar sem fram koma í fjölmiðlum af því að maður veit ekki hver á þá og hverra hagsmuna þeir gæta með fréttaflutningi sínum. Af greinargerðinni fæ ég skilið að slík úttekt hafi ekki verið gerð frá 2005 og verður að segjast að mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan þá og ýmsar breytingar átt sér stað í íslensku þjóðfélagi. Ég tel því fulla ástæðu til að gera heildræna úttekt. Þó að vissulega sé ástæða til að leggja sérstaka áherslu á stöðu fjölmiðlunar á landsbyggðinni og leiðir til að efla hana megum við ekki gleyma því að staða fjölmiðla á Íslandi þarfnast nánari skoðunar og það hvernig við getum tryggt betur upplýsinga- og tjáningarfrelsi borgaranna þegar kemur að fjölmiðlafrelsi.

Frú forseti. Ég ætlaði rétt að koma hingað til að ljúka þessari umræðu. Ég þakka fyrir hana. Ég heyri að þingmenn eru almennt spenntir fyrir henni. Hvað varðar störf nefndarinnar er ágætt að minna á að margs konar rannsóknir hafa farið fram og ýmislegt hefur verið gert. Þetta er ekki alveg nýtt af nálinni. Árið 2014 var haldinn í Háskóla Íslands hádegisfundur sem bar yfirskriftina „Fjölmiðlar, lýðræði og samfélagsumræða“. Þar fjölluðu nokkrir aðilar um þessi mál, þ.e. um lýðræðislegt hlutverk fjölmiðla - þessa boðmiðlun, hvernig hún hefði verið að breytast og annað slíkt. Þar á meðal var Hrafnkell Lárusson, doktorsnemi í sagnfræði, sem hefur skrifað töluvert og rannsakað svæðismiðla, sérstaklega fyrir austan. Sama má segja um Birgi Guðmundsson, dósent við hug- og félagsvísindasvið Háskólans á Akureyri. Hann er líklega sá íslenski fræðimaður sem hefur sinnt hvað mest rannsóknum á svæðisbundinni fjölmiðlun. Hann birti grein árið 2012 og tengir það einmitt við rannsóknarskýrslu Alþingis sem ég held að sé ágætt að rifja upp. Í 8. bindi er hlutverk fjölmiðla gert að umtalsefni, en þríþætt hlutverk þeirra „felur í senn í sér aðhaldshlutverk, upplýsingahlutverk og umræðuhlutverk“. Um það segir: „Aðhaldshlutverkið þýðir að fjölmiðlar leitist við að vernda borgarana fyrir misbeitingu valds, svo sem með því að veita stjórnvöldum og fjármálalífinu aðhald. Upplýsingahlutverkið felur í sér að fjölmiðlar láti borgurunum í té áreiðanlegar upplýsingar og vandaða greiningu á samfélagsmálum. Öflugir sjálfstæðir fjölmiðlar skapa þannig forsendur fyrir upplýsta almenna umræðu sem er grundvallaratriði í lýðræðisríki.“ Eins og við höfum verið að ræða hér í dag er mjög mikilvægt að raddir alls staðar að af landinu heyrist. Það hefur því miður ekki verið þannig. Umræðan hefur ekki endilega endurspeglað sjálfsmynd alls landsins heldur miklu frekar landsdekkandi miðla sem horfa í sitt nærumhverfi. Ég get líka nefnt sem dæmi að þingmaður utan af landi er kannski boðaður í kortersviðtal klukkan tvö á laugardegi eða eitthvað slíkt, er jafnvel kominn heim í hérað, þannig að það er ekki endilega einfalt fyrir okkur þingmenn að taka þátt í samfélagsumræðunni sem slíkri. Þetta á ekki bara við um þingmenn heldur marga aðra sem hafa lítil tök á að koma málefnum sinna svæða á framfæri. Úr þessu hefur því miður verið dregið, eins og ég sagði áðan, hvað varðar hlutverk RÚV, sem er þó aðeins að reyna að klóra í bakkann, vegna þess að það fær ekki nægilegan fjárstyrk héðan frá þingi. Við þurfum auðvitað að reyna að breyta og bæta til þess að efla það hlutverk RÚV en líka sjálfstæðu fjölmiðlana sem dreifa sér um allt land. Ég nefndi sem dæmi N4 og við þekkjum fleiri stöðvar, Hringbraut, ÍNN o.fl. En ég held að fyrir utan blöðin sé mikilvægt að þessir aðilar þurfi ekki að búa við að vera í samkeppni, þ.e. kaupa sér dreifingu hjá samkeppnisaðila. Frú forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og vona svo sannarlega að allsherjar- og menntamálanefndarfulltrúar verði nú kraftmiklir í ljósi þess að það er ekki mjög mikið starf í nefndinni, þ.e. að fá inn gesti og reyna að drífa þessi mál í gegn. Það er eiginlega óþolandi að verið sé að leggja hér fram mál frá 2005 eða þar um bil, að ég held, með einhverri uppfærslu að sjálfsögðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um að Alþingi álykti að fela hæstv. heilbrigðisráðherra að hefja nú þegar átak í að stytta biðlista eftir aðgerðum á kvennadeildum. Ég er fyrsti flutningsmaður tillögunnar en auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Nichole Leigh Mosty, Einar Brynjólfsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Eygló Harðardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Mig langar að nota þetta tækifæri og þakka þessum hv. þingmönnum sem koma úr fjórum flokkum hér á Alþingi fyrir að leggja þessu mikilvæga máli lið. Virðulegur forseti. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu segir: „Hér er lagt til að átak verði gert í að stytta biðlista eftir aðgerðum á kvennadeildum. Upplýsingar eru um að um 300 konur bíði eftir því að komast í aðgerð á kvennadeild Landspítala og biðtíminn geti verið allt að þrjú ár. Aðgerðirnar sem hér um ræðir eru einkum vegna blöðrusigs, ristilsigs, legsigs og þvagleka. Á dögunum“ - það er reyndar þegar umrædd þingsályktunartillaga var skrifuð, það var á síðasta ári - „sendi Kvenfélagasamband Íslands frá sér tilkynningu um málið en þar segir m.a.: „Svo virðist vera að konur sem þurfa á aðgerðum sem þessum að halda verði út undan þegar verið er að útdeila peningunum í heilbrigðiskerfinu, Kvenfélagasambandið bendir á að þar er um óbeina kynbundna mismunun að ræða. Það þarf ekki auðugt ímyndunarafl til að sjá að það að þurfa að bíða svo lengi eftir að komast í þessar aðgerðir hefur gríðarlega mikil áhrif á lífsgæði kvennanna sem fyrir því verða.“ Flutningsmenn tillögu þessarar taka undir það að löng bið eftir aðgerðum af þessu tagi hafi gríðarlega mikil áhrif á lífsgæði kvennanna sem þar um ræðir. Því er lagt til að heilbrigðisráðherra verði falið að hefja nú þegar átak í að stytta biðlistana. Um leið benda flutningsmenn á mikilvægi þess að efla enn frekar heilbrigðisstofnanir víða um landið og fela þeim verkefni. Sem dæmi má nefna að Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi rekur kvennadeild sem væri eflaust vel til þess fallin að taka við verkefnum sem þessum.“ Taka ber fram að hér er Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi tekin sem dæmi. Sú stofnun hefur áður tekið þátt í átaki um að stytta biðlista. Má þar nefna átak sem hófst árið 2016 en þá var ráðist í að stytta til muna bið fólks eftir liðskiptaaðgerðum, hjartaþræðingum og augasteinsaðgerðum. Þar voru stór skref stigin í að bæta þjónustu við sjúklinga, auka lífsgæði fólks og styrkja heilbrigðiskerfið. Markmið þess átaks var að hámarksbið eftir aðgerð væri ekki lengri en 90 dagar og áformað var, þegar farið var í það átak, að verja 1.663 millj. kr. til þessa verkefnis á árunum 2016–2018. Á síðasta ári var u.þ.b. helmingi fjármagnsins ráðstafað. Í því átaki voru gerðir samningar við Landspítalann, Sjúkrahúsið á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Vesturlands og fyrirtækið Sjónlag. Þetta var gert á þann veg að samið var sérstaklega um fjármuni til að framkvæma tilteknar aðgerðir umfram það sem stofnanirnar höfðu ráðgert miðað við rekstrarfé af fjárlögum. Hér leggjum við flutningsmenn þessarar tillögu til að sambærilegt átak verði gert varðandi aðgerðir á kvennadeildum. Samkvæmt ályktun Kvenfélagasambands Íslands er litið svo á að konur sem þurfa á aðgerðum þessum að halda hafi orðið út undan eins og segir að framan segir. Í þessu samhengi verð ég að minnast á það í þessari stuttu ræðu að í samtölum mínum við fagfólk hefur komið fram að bent hafi verið á til töluverðs langs tíma að átaks sé þörf í þessum aðgerðum sem og öðrum. Það hafi þó ekki verið brugðist við því ákalli á undanförnum árum. Því er þarft að taka undir ályktun Kvenfélagasambands Íslands og styðja um leið við orð fagfólks sem hefur rætt mikilvægi þess að ráðist verði í átak í aðgerðum á kvennadeildum. Það þarf jafnframt að horfa til þess að einnig hefur verið umræða og fréttir komið fram um að skortur sé á sérfræðingum á kvennadeildum. Staðan er í einhverjum tilvikum sú að í dag eru læknar mun sérhæfðari í verkefnum en áður. Það hefur komið fram í umræðu að stundum geti verið erfitt og flókið að finna lækna sem eru bæði sérhæfðir í kvennaaðgerðunum og í fæðingarhjálp. Áður fyrr var mjög oft að finna slíkan sérfræðing í einum lækni. Ég tel í ljósi þessa mjög mikilvægt að horfa til þess í fjárúthlutunum til stofnana að jafnvel þurfi fleiri stöðugildi til að sinna mikilvægu hlutverki ákveðinna stofnana. Jafnframt er hægt að skoða samlegðaráhrif þess að sérfræðingar fari á milli stofnana og sinni þeim verkefnum, en mikilvægt er að standa vörð um þessa starfsemi víða um landið. Virðulegur forseti. Mig langar að vekja athygli á fyrirspurn minni á þskj. 576 frá árinu 2014 sem ég fékk síðan svör við á þskj. 629 þann 20. febrúar það ár. Þar spurði ég einmitt þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra út í biðlista eftir aðgerðum á kvennadeildum. Einnig spurði ég hversu margar aðgerðir væru gerðar á þeim stofnunum sem framkvæma aðgerðir sem þessar. Þar kom fram, vegna spurningar minnar um biðlista eftir aðgerðum, að biðtími eftir aðgerðum á sjúkrahúsum væri mjög mismunandi eftir því hvaða aðgerð það væri. Þær tölur sem ég fékk í svari við fyrirspurn minni á eru reyndar frá október 2013 og orðnar töluvert gamlar. Þá var biðtími eftir aðgerð vegna legsigs og brottnámi legs mun lengri á Landspítalanum en bæði á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Ég leitaði að upplýsingum frá embætti landlæknis og þar eru nýlegar tölur. Þar kemur fram á vef og í upplýsingum frá embætti landlæknis að nú í dag sé staðan sú að 61% þeirra sem bíða eftir aðgerð eins og brottnámi legs hefur beðið lengur en 90 daga. Sú bið hefur lengst frá síðustu mælingum en þá biðu 53% sjúklinga lengur en 90 daga. Í sama yfirliti frá embætti landlæknis, en um er að ræða nýjustu tölur sem ég fann, alla vega á netinu, kemur einnig fram að 78% þeirra sem bíða eftir aðgerðum á grindarholslíffærum bíða lengur en 90 daga. Það eru reyndar mjög sambærilegar tölur og voru frá síðustu mælingum þar á undan. Ég ætla aftur að vitna í fyrirspurn mína sem ég fékk svör við 20. febrúar 2014. Þar spurði ég nefnilega líka hversu margar aðgerðir væru framkvæmdar árlega á hverri deild. Ég spurði um þær kvennadeildir sem starfræktar eru í dag, þ.e. á Landspítalanum, Akureyri og Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi. Í svörunum kemur fram að 699 stærri aðgerðir eru framkvæmdar á Landspítala á ári hverju, 102 á Sjúkrahúsinu á Akureyri en 275 á Akranesi. Hvað varðar minni aðgerðir eru 1.389 aðgerðir framkvæmdar árlega á Landspítala, 251 á Akureyri og 408 á Akranesi. Þessar tölur sýna okkur það hversu öflug kvennadeildin á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi er, því að þar eru mun færri stöðugildi en bæði á Landspítalanum og á Akureyri. Í svarinu kemur einnig fram að á Sjúkrahúsinu á Akureyri er takmarkaður tími til aðgerða umfram það sem nú er gert á skurðstofu, sem hefur áhrif á afköst kvennadeildar og fjölga mætti aðgerðum með óbreyttri læknamönnun ef framangreindir flöskuhálsar væru ekki til staðar. Á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi er mögulegt við núverandi aðstæður að bæta lítillega við aðgerðir sem hægt væri að gera á dag- og göngudeild en til að fjölga stærri og þyngri kvensjúkdómaaðgerðum þyrfti að endurskipuleggja starfsemi skurðstofa og styrkja læknamönnun. Að lokum spurði ég í umræddri fyrirspurn hvort þær konur sem bíða eftir aðgerðum á kvennadeild Landspítala væru upplýstar um það ef biðtíminn væri styttri á Sjúkrahúsinu á Akureyri eða Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi. Þar kom fram að konum sem leita svara hjá kvennadeild Landspítala um hvort hægt sé að fá aðgerð framkvæmda með styttri biðtíma annars staðar sé bent á að ræða við tilvísandi lækni sem meti í hverju tilfelli hvort slíkt sé mögulegt. Í svari frá Heilbrigðisstofnun Vesturlands kom fram að líklega væri nokkuð tilviljanakennt hvernig þessari upplýsingagjöf væri háttað og því um brotalöm að ræða með hliðsjón af 18. gr. laga um réttindi sjúklinga. Í svari Sjúkrahússins á Akureyri kom fram að ekki lægju fyrir upplýsingar um hvort eða í hversu ríkum mæli konur sem bíða aðgerða á kvennadeild Landspítala væru upplýstar um hvort biðlisti Sjúkrahússins á Akureyri vegna sambærilegrar þjónustu væri styttri en á Landspítala. 18. gr. laga um réttindi sjúklinga hljómar á þennan veg, með leyfi forseta: „Þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skal læknir, sem hann leitar til, gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma. Skylt er að gera sjúklingi grein fyrir því ef unnt er að fá þá meðferð sem hann þarfnast fyrr annars staðar.“ Virðulegur forseti. Ég ætla hér í lokaorðum mínum að lesa upp frétt um ályktun Kvenfélagasambands Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Formannaráðsfundur Kvenfélagasambands Íslands skorar á væntanlegan heilbrigðisráðherra,“ - reyndar hæstv. heilbrigðisráðherra - „nýja ríkisstjórn og nýkjörna alþingismenn að gera átak í að leysa það „ófremdarástand“ sem skapast hefur þar sem konur geta þurft að bíða í allt að þrjú ár eftir að komast í grindarbotnsaðgerðir.“ Þetta kemur fram í tilkynningu frá Kvenfélagasambandinu. Þar segir að um 300 konur bíði nú eftir að komast í aðgerðir á kvennadeild Landspítalans. Aðgerðirnar sem um ræðir eru einkum vegna blöðrusigs, ristilsigs, legsigs og þvagleka. Orðrétt segir í ályktun sambandsins: „Svo virðist vera að konur sem þurfa á aðgerðum sem þessum að halda, verði út undan þegar verið er að útdeila peningunum í heilbrigðiskerfinu. Kvenfélagasambandið bendir á að þar er um óbeina kynbundna mismunun að ræða. Það þarf ekki auðugt ímyndunarafl til að sjá að það að þurfa að bíða svo lengi eftir að komast í þessar aðgerðir hefur gríðarlega mikil áhrif á lífsgæði kvennanna sem fyrir því verða. Óbein mismunun á sér stað þegar hlutlaust skilyrði, viðmið eða ráðstöfun kemur hlutfallslega verr við annað kynið nema slíkt sé viðeigandi, nauðsynlegt eða réttlætanlegt vegna hlutlægra þátta óháð kyni. Þessi hlutlausu skilyrði, viðmið eða ráðstöfun getur verið lög, reglugerð, stefna eða aðrar aðgerðir.“ Að lokinni umræðu þessari vísa ég málinu til hv. velferðarnefndar Alþingis og vona að málið hljóti efnislega vinnslu innan nefndarinnar.

Frú forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna. Ég er ein af flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar um að stytta biðlista á kvennadeildum. Ég tel þetta mál vera mjög brýnt. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, framsögumaður málsins, kom vel inn á þá brýnu þörf sem þarna er til staðar, að stytta þessa biðlista. Það að 300 konur bíði eftir grindarholsaðgerðum, eins og hún rakti hér, er auðvitað grafalvarlegt. Það hefur áhrif á lífsgæði viðkomandi kvenna, á vinnuþátttöku þeirra, þær verða meira frá vinnu og það kostar samfélagið. Það leggst allt á eitt, það verður að gæta að þessum málum. Þótt maður trúi því ekki að þarna sé vísvitandi kynbundinn mismunur á ferðinni þá er hann vissulega til staðar. Ef menn eru sjálfum sér samkvæmir um að það eigi ekki svo að vera verður að beina fjármunum ríkisins til að mæta þessum biðlistum eins og gert var á síðasta ári, þegar lagðir voru fjármunir í að stytta biðlista á hné- og liðskiptaaðgerðum og augnsteinaskiptum. Það tókst að stytta biðlista. Þar voru margir orðnir sárþjáðir og skipti miklu máli að hraða aðgerðum hjá þeim sjúklingum. Það eru kvennadeildir til staðar á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og á Sjúkrahúsi Akureyrar og á Landspítalanum. Það er mjög mikilvægt að efla bæði aðstöðu og sérfræðingaþjónustu á þeim stöðum til að konur geti nýtt sér það sem er þá í boði á öðrum sjúkrahúsum landsins, eins og á Akranesi og á Akureyri í þessu tilfelli, og létt þannig álaginu af Landspítalanum. Þar er gífurlegt álag. Landspítalinn stendur frammi fyrir miklum vanda varðandi vanfjármögnun ár eftir ár. Það hlýtur að bitna á einhverju, biðlistar myndast. Ég tel því að horfa eigi til þess þegar fjárveitingavaldið deilir fjármunum í heilbrigðisstofnanir, að horfa heilt yfir, líka til heilbrigðisstofnana vítt og breitt um landið sem geta oft tekið við svokölluðu fráflæði af höfuðsjúkrahúsinu, hátæknisjúkrahúsinu okkar Landspítalanum. Það er mjög brýnt að horfa til þess líka. Þá getum við horft til fleiri sjúkrahúsa varðandi minni aðgerðir og líka að viðkomandi sjúklingur geti jafnað sig og fengið eftirmeðferð í heimabyggð sinni, hvort sem það er á Fjórðungssjúkrahúsinu á Vestfjörðum eða Neskaupstað, svo einhver séu nefnd í þeim efnum. Ég tek undir þetta mál og trúi ekki öðru en að mjög jákvæður vilji sé til þess á þinginu að hraða meðferð þingsályktunartillögunnar svo hægt sé að beina þessu í réttan farveg sem fyrst og að fjárveitingavaldið standi með því átaki að stytta biðlista þar sem konur eru eingöngu, í þeim tilfellum. Ég get mælt með því að fara á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi. Ég þurfti að gera það fyrir ári síðan, að fara í aðgerð þar vegna langra biðlista á Landspítala. Það verður enginn svikinn af þeim góða aðbúnaði, alúð og umönnun sem var á því sjúkrahúsi. Ég efast ekki um að það sama eigi við á Akureyri, eins og er á öllum þessum sjúkrahúsum okkar vítt og breitt um landið. Við þurfum bara að styrkja þau sem best til að vinna úr löngum biðlistum.

Herra forseti. Ég er eini þingkarlinn í hópi vaskra þingkvenna sem leggja nafn sitt við þessa þingsályktunartillögu. Þetta er ekkert sérstakt smjaður af minni hálfu í garð kvenna heldur lít ég á þetta sem þjóðþrifamál. Hér er á ferðinni heilsubót handa þeim hluta þjóðarinnar sem hefur fengið það hlutverk að ganga með okkur og fæða okkur í þennan heim. Auk þess er þetta kjörið tækifæri til að efla starfsemi heilbrigðisstofnana víða um land. En ég get ekki látið hjá líða að benda á þá staðreynd að það er bara ein ástæða fyrir þessum langa biðlista rétt eins og öðrum löngum biðlistum í heilbrigðiskerfinu. Stjórnvöld hafa nefnilega kosið að forgangsraða fjármunum með öðrum hætti, til annarra mála, undanfarin misseri. Þar mætti nefna 72 milljarða í margumrædda leiðréttingu. Þar mætti tína til þá staðreynd að hér var fellt niður sérstakt auðlindagjald á útgerðina. Það hefði skilað tugum milljarða ef því hefði verið haldið til streitu til dagsins í dag. Fyrir slíkar upphæðir hefði mátt hlúa þannig að þessum hluta þjóðarinnar sem ég nefndi hér áðan að hann þyrfti ekki að vera á biðlistum bryðjandi verkjalyf og líðandi kvalir heima við.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að bera þetta mál hér upp. Þetta er aðkallandi áhyggjuefni sem ekki hefur verið hægt að leysa svo sómi sé að undanfarin ár. Biðlistar lengjast og fleiri og fleiri konur búa við mjög slæman kost. Stjórnvöld höfðu frumkvæði að átaki til styttingar biðlistum sem heilbrigðisráðherra kynnti í mars árið 2016. Átak þetta var sett í skorður og framkvæmt samkvæmt ákvörðun ráðherra að undangengnu mati og í samráði við embætti landlæknis. Þrír aðgerðaflokkar voru teknir fyrir þar sem biðlistar voru orðnir óásættanlega langir. Það voru, eins og fram hefur komið, liðskiptaaðgerðir, augasteinsaðgerðir og hjartaþræðingar. Framkvæmd þessa verkefnis gengur nokkuð vel og eftir áætlun en betur má ef duga skal. Biðlistar styttast ekki sem nemur þeirri þörf sem blasir við og spáð hefur verið. Þetta á þó einkum við um liðskiptaaðgerðir. Hvað varðar hina tvo flokkana hefur tekist að ná þeim niður í viðráðanlegt horf, en liðskiptaaðgerðum verður að fjölga því að þeir biðlistar halda áfram að lengjast. Ljóst var á þeim tíma sem átakið fór í gang að biðlistar í kvennaaðgerðir var orðnir allt of langir en valið að aðhafast ekkert frekar á þeim tíma. Vakin var athygli ráðamanna á þessu í aðdraganda átaksins en ákveðið var að fara þá leið sem landlæknir mælti með, að takmarka sig við þessa þrjá flokka. Þessar aðgerðir eru aðkallandi því að þessi langa bið veldur konum miklum óþægindum og ýmislegri þjáningu og vinnutapi eins og komið hefur fram. Þær hafa hins vegar sýnt mikið þolgæði og nánast borið harm sinn í hljóði. Þó hafa hagsmunasamtök kvenna tekið málið upp, góðu heilli, og nýverið vakið athygli á vandanum. Það bíða líklega öllu fleiri en 300 konur, því miður, eftir aðgerðum og þessi bið rýrir mjög lífsgæði eins og fram hefur komið hjá málshefjanda. Ég hef því miður grun um að það séu nálægt 400 eða á fimmta hundrað konur sem bíða. Þessar aðgerðir eru framkvæmdar á þremur sjúkrahúsum í landinu og það er mögulegt að bæta í og gera betur en það kostar aukalega peninga. Ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um framvindu átaksverkefnisins um biðlista og spyr m.a. hvort áform séu um að bæta við aðgerðaflokkum og þá sérstaklega horft til kvennaaðgerða. Samkvæmt upplýsingum sem fyrir liggja hefur ekki verið tekin ákvörðun um frekara átak til styttingar biðlistum en við væntum þess að sú tillaga sem hér liggur frammi ýti undir að heilbrigðisyfirvöld taki við sér.

Hæstv. forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni fyrir innlegg þeirra og langar í stuttu máli að draga það örlítið saman. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir tók til máls og ég tek undir það sem hún sagði, það að bíða eftir aðgerð, eins og á kvennadeildum sjúkrahúsanna, hefur vissulega áhrif á lífsgæði kvenna. Það er rétt hjá henni að þær geta verið frá vinnu. Það hefur samfélagslegan kostnað í för með sér fyrir utan vanlíðan og skerðingu á lífsgæðum konunnar sem fyrir því verður. Ég tek undir orð hennar um mikilvægi þess að við förum í átak sem þetta og horfum til þeirrar fyrirmyndar sem við höfum frá síðasta kjörtímabili þegar farið var í átak við að stytta biðlista eftir t.d. liðskiptaaðgerðum o.fl. Ég get ekki annað en tekið jafnframt undir orð hennar um mikilvægi þess að nýta tækifærið með þessari þingsályktunartillögu til að styrkja heilbrigðisstofnanir víða um land og fela þeim aukin verkefni. Mig langar að nýta tækifærið og þakka hv. þm. Einari Brynjólfssyni fyrir þá sérstöðu sem hann hefur með því að vera sá eini af karlpeningnum sem leggur málinu lið. Það er frábært og þakka ég kærlega fyrir það. Hv. þingmaður talaði líka um mikilvægi þess að efla heilbrigðisþjónustu á landsvísu. En mig langar, vegna þeirra orða hv. þingmanns að ekki hafi verið forgangsraðað til heilbrigðismála á síðasta kjörtímabili, að segja að þó var aukið um 40 milljarða inn í heilbrigðiskerfið og 50% af útgjöldum ríkisins fóru til velferðar- og heilbrigðismála, m.a. í þarsíðustu fjárlögum. En þetta er auðvitað áminning um að halda þarf áfram að gefa í og vinna betur að þessum málum. Við getum alltaf gert betur þótt bætt hafi verið verulega í á síðasta kjörtímabili. Mig langar að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni líka sérstaklega fyrir innlegg hans því að sá þingmaður hefur einstaklega góða þekkingu á þessu frá fyrra starfi og veit svo sannarlega hvað hann er að tala um í þessum efnum. Það er rétt hjá honum að vakin var athygli á því að það væru komnir mjög langir biðlistar í aðgerðir á kvennadeildum sjúkrahúsanna við upphaf síðasta átaks. Það er rétt sem hann segir að það var samt sem áður ákveðið að skilja þetta eftir. Ég vona svo sannarlega, og vil gera lokaorð hans að mínum, að þessi litla þingsályktunartillaga en mikilvæga þó verði til þess að heilbrigðisyfirvöld taki við sér og taki undir með okkur þingmönnum sem hér höfum talað og erum á þessu máli um mikilvægi þess að við förum í átak í þessa veru. Ég vona að svo verði.

Virðulegur forseti. Ég legg hér fram tillögu til þingsályktunar um heildstæða stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun á Íslandi. Til mikillar einföldunar er oft rætt um alzheimersjúklinga í þessu sambandi en ég mun víkja nánar að hugtökum síðar í ræðu minni. Meðflutningsmenn eru þingmennirnir Logi Einarsson og Oddný G. Harðardóttir. Tillagan í heild hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að móta stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun sem feli í sér vitundarvakningu og fræðslu til almennings og aðstandenda, aukna áherslu á miðlæga skráningu, markvissar rannsóknir og átak til umönnunar fyrir ört stækkandi sjúklingahóp í samfélaginu.“ Í greinargerð með tillögunni er fjallað um eðli sjúkdómsins og tíðni og þá strauma sem helst eru ríkjandi í velferðarþjónustu nágrannalandanna og almennt í Evrópu gagnvart þessum sjúklingahópi. Í greinargerðinni er nokkuð fjallað um viðfangsefnið. Heilabilun er ástand sem stafar af sjúkdómi sem leggst á heilann eða er til kominn vegna skaða sem hann hefur orðið fyrir og veldur því að hæfileiki til að muna, draga ályktanir, tjá sig og skipuleggja dvínar jafnt og þétt. Heilabilun er þýðing á orðinu dementia sem notað er í flestum öðrum tungumálum en það er upprunnið úr latínu og þýðir bókstaflega „minnkuð hugsun“. Það er augljóslega mikið persónulegt áfall að greinast með heilabilun og í dag er fátt vitað um raunhæfar forvarnir. Heilabilun er afleiðing nokkurra sjúkdóma þar sem alzheimersjúkdómurinn er langalgengastur og orsakar um 60–70% heilabilunartilfella, en aðrir sjúkdómar eru t.d. Lewy body heilabilun og æðakölkun. Enn sem komið er finnast engar leiðir til lækninga, en meðferð vegna heilabilunar er veitt með ýmsu móti. Helst má nefna lyfjameðferð, fræðsla til sjúklinganna sjálfra og aðstandenda og umönnun, sálfræðilegur og félagslegur stuðningur í þágu sjúklinga og aðstandenda og loks hjúkrun á seinni stigum. Vandamálið kemur einkum fram á efri árum en einkenni birtast þó á fyrri stigum hjá u.þ.b. 10% sjúklinga. Þetta er heilbrigðisvandamál með miklum félagslegum afleiðingum. Oftast nær þróast heilabilun á löngum tíma, er lítt áþreifanleg í fyrstu en veldur svo vaxandi vanda. Rannsóknir á algengi vitrænnar skerðingar og heilabilunar gefa nokkuð misvísandi niðurstöður en almennt er gert ráð fyrir að um 10% þeirra sem eru 65 ára og eldri séu með vitræna skerðingu, liðlega helmingur þeirra sé með heilabilun en hinir með vægari einkenni og geti annast sig sjálfir. Einstaklingar með heilabilun þurfa því á vaxandi þjónustu samfélagsins að halda og á síðustu stigum duga ekki nema dýrustu samfélagslegu úrræðin sem er sólarhringsvistun á hjúkrunarheimili. Kostnaður samfélagsins er því umtalsverður og fer vaxandi með auknum fjölda aldraðra. Beinn kostnaður vegna þessa sjúkdóms hefur ekki verið metinn hér á landi en talinn vera að lágmarki um 5 milljarðar kr. á ári hverju og felst í nokkrum þáttum auk óbeins kostnaðar af ýmsu tagi. Gert er ráð fyrir að um þriðjungur þeirra sem dvelur í hjúkrunarrýmum sé þar eingöngu vegna heilabilunar og afleiðinga hennar. Þá liggur fyrir að allt að 70% aldraðra í hjúkrunarrýmum eru með einhver einkenni heilabilunar. Það er því mikils um vert að nýta sem best öll úrræði samfélagsins sem geta gagnast einstaklingum með heilabilun og frestað sólarhringsvistun svo lengi sem framast er mögulegt. Varanleg vistun á sólarhringsstofnun er jafnan langdýrasta úrræðið eins og áður segir en verður um síðir ekki umflúið. Margar rannsóknir sem varða einstaklinga með heilabilun hafa verið gerðar hér á landi þegar allt er talið. Um er að ræða rannsóknir af margvíslegum toga; grunnrannsóknir, erfðarannsóknir, rannsóknir í faraldsfræði og lyfjarannsóknir, en niðurstöður úr þessum rannsóknum hafa almennt lítil áhrif á þjónustu. Einnig hafa verið stundaðar minni rannsóknir sem eru nær daglegum vandamálum, svo sem á tækni við greiningu minnissjúkdóma, viðhorfum aðstandenda og einnig má nefna rannsóknir í umönnun. Nær undantekningarlaust hefur verið ráðist í þær rannsóknir að frumkvæði fagfólks og stjórnvöld hafa sjaldnast átt hlut að máli. Ástæða er í þessu samhengi að horfa til reynslu Norðmanna á þessu sviði. Þeir lögðu fram fjármagn til að koma á laggirnar sérstakri þekkingarstofu um heilabilaða einstaklinga (Norsk Kompetansesenter for aldersdemens). Þetta var í kringum árið 1990. Á vegum þeirrar stofu hafa verið stundaðar margháttaðar rannsóknir með áherslu á þjónustu, auk akademískra rannsókna. Mikið framboð hefur verið á námskeiðum um allt landið, hið norska, og töluvert lagt í útgáfustarfsemi. Árangurinn er sá að hjúkrunarheimilin hafa leitast við að koma sér upp sem bestu skipulagi sem byggir á þessum rannsóknum og með tilliti til þeirrar fagþekkingar sem fyrir er. Herra forseti. Skráning einstaklinga með heilabilun á Íslandi er mjög brotakennd og enginn einn aðili getur með áreiðanleika tilgreint umfang heilabilunarsjúkdóma. Alzheimersamtök Evrópu (Alzheimer Europe) hafa áætlað að fjöldi einstaklinga með heilabilun á Íslandi séu tæplega 4.000 talsins og byggja útreikninga sína á lýðfræðilegum aðstæðum. Þetta samsvarar 1,19% af heildarfjölda Íslendinga. Hlutfall íbúa á Íslandi með greinda heilabilun samkvæmt þessari áætlun er enn umtalsvert lægra en reiknað meðaltal Evrópusambandslanda sem er 1,55%. Með greinargerð þessarar tillögu fylgir tafla sem sýnir áætlaðan fjölda Íslendinga á aldrinum 30–59 ára með heilabilunareinkenni og síðan á fimm ára aldursbili eftir það. Einstaklingar 30–59 ára eru taldir vera um 165 á Íslandi. Það slær kannski einhvern óþægilega. Um 6 milljónir einstaklinga í Evrópu eru greindir með alzheimersjúkdóminn og skylda sjúkdóma og nýjum greiningartilvikum fjölgar stöðugt á ári hverju. Ef horft er til greininga og framtíðarspár frá nágrannalöndum, m.a. frá dönskum og breskum greiningaraðilum, þá eru líkindi til þess að árið 2040 verði heildarfjöldi einstaklinga með heilabilun sem hlutfall af íslensku þjóðinni kominn í 1,2–2,9%. Þetta hlýtur að teljast áhyggjuefni sökum þess hve mikla umönnun þeir einstaklingar sem hafa langt gengna heilabilun þurfa. Alzheimersamtökin á Íslandi eru öflug í starfsemi sinni með yfir 1.200 skráða félaga. Samtökin starfrækja þrjú heimili, dagþjálfanir á höfuðborgarsvæðinu. Þá hafa samtökin líka tengla um allt land, tengiliði sem eru til aðstoðar á sínu svæði. Samtökin standa fyrir faglegri fræðslu og ráðgjöf til fjölskyldna og stofnana um allt land. Alzheimersamtökin eru samtök aðstandenda og áhugafólks en leggja áherslu á fagmennsku í öllu sínu uppbyggingarstarfi og eru dýrmæt kjölfesta í losaralegri umgjörð hér á landi enn sem komið er. Íslendingar er nú ein örfárra Evrópuþjóða sem ekki hafa mótað heildstæða stefnu í málefnum fólks með heilabilun, einstaklinga með alzheimersjúkdóm og aðra skylda hrörnunarsjúkdóma. Ísland er einasta Norðurlandaríkið sem ekki hefur gert þetta. Nefnd innan Evrópusambandsins lagði til á árinu 2016 að alzheimersjúkdómurinn og skyldir sjúkdómar yrðu skilgreindir sem forgangsverkefni í heilbrigðismálum í Evrópu. Jafnframt að samþykkt verði stefna sem hefur það að markmiði að bregðast við þeim aðstæðum sem sjúkdómur þessi útheimtir og efla rannsóknir sem leitt geta til markvissra meðferðarlausna. Herra forseti. Í ágúst 2007 ritaði Jón G. Snædal, sérfræðingur í öldrunarlækningum, ítarlega álitsgerð um málefni einstaklinga með heilabilun á Íslandi fyrir atbeina þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Þeirri álitsgerð fylgdu tillögur um aðgerðir en afar takmarkað hefur verið unnið að málaflokknum á þeim grundvelli. Þá skilaði samstarfsnefnd um málefni aldraðra áliti til félags- og húsnæðismálaráðherra í september í fyrra. Nefndin bendir í niðurstöðum sínum á mikilvægi þess að komið verði á miðlægri skráningu á fjölda einstaklinga með heilabilun og að stuðningur og samráð við aðstandendur, sem sinna umönnun við fólk með heilabilun, verði aukið. Með því að leggja fram og óska eftir góðri umfjöllun um þessa tillögu er ekki verið að kalla eftir stórfelldum fjármunum, herra forseti. Áhersla er fremur lögð á að heilbrigðisyfirvöld á Íslandi bregðist við og gefi þessum málaflokki þann gaum sem tímarnir kalla á og séu að því leyti samstiga öðrum þjóðum. Meginatriðið er að heilbrigðiskerfið skipuleggi verkefni sín með þennan málaflokk í huga, að skráning verði stórlega bætt og að fagfólki í heilbrigðisþjónustu verði gefinn kostur á að afla sér aukinnar færni og þekkingar í umönnun og þjónustu við einstaklinga sem búa við heilabilun. Herra forseti. Það er von mín að þetta hjartans mál fái jákvæða umfjöllun í velferðarnefnd og mæti skilningi heilbrigðisyfirvalda og markvisst verði unnið að úrræðum sem bætt geta líf þessa tilgreinda hóps og fjölskyldna sem sjúklingum tengjast.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir framsöguna og leggja fram þetta mál. Ég kem ekki beinlínis upp í andsvar, heldur frekar hróssvar. Ég vildi bara segja að það verður gagnlegt að fá þetta mál til hv. velferðarnefndar Alþingis, en ég og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson eigum bæði sæti í nefndinni. Þar verður málið tekið til efnislegrar meðferðar. Eins og hv. þingmaður kom inn á fjallar málið um að fela heilbrigðisráðherra að móta stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun sem feli í sér vitundarvakningu og fræðslu til almennings og aðstandenda og aukna áherslu á miðlæga skráningu, markvissar rannsóknir og átak til umönnunar fyrir ört stækkandi sjúklingahóp í samfélaginu. Þetta er einstaklega mikilvæg tillaga því að eins og fram kemur í greinargerðinni er skráning einstaklinga með heilabilun mjög brotakennd á Íslandi. Það eru bara til áætlanir um fjölda fólks með þennan sjúkdóm. Síðan kemur fram í greinargerðinni að Ísland er eitt örfárra Evrópuríkja og eina norræna ríkið sem ekki hefur mótað heildarstefnu í þessum málefnum. Ég vil ljúka þessari innkomu minni í málið með því að segja að það er mjög mikilvægt að fá málið til vinnslu nefndarinnar og kalla eftir upplýsingum um hvers vegna staðan er þessi hér á landi. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi fengið einhverjar upplýsingar um málið hvers vegna staðan sé þessi og hvers vegna ekki sé komið fram með aðgerðir í málinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvers vegna erum við ekki betur á vegi stödd en þetta? Það er margt sérkennilegt við íslenskt samfélag. Við erum lítil og fámenn. Þetta hefur þótt giska gott. Við höfum verið ansi stofnanasinnuð og áköf í að byggja stofnanir. Það hefur þótt boðleg lausn til þessa. Þessi sjúkdómur er þannig að hann leynist lengi vel og er þess eðlis að menn bera það ekki á torg um leið og þeir finna að það hallar undan fæti andlega. Menn reyna að standa meðan stætt er og læknar veigra sér kannski líka við að ákveða greininguna. Það er hluti af vandanum. Við erum með rafræna sjúkraskrá í heilbrigðisþjónustu. Það á ekki að vera vandamál að bæta skráninguna. Landlæknir þarf að búa við það að þar er skráningin mjög brotakennd. Við horfum til þess að aukin vitundarvakning skili okkur áleiðis í þessu efni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir svarið. Það er rétt sem kemur fram hjá honum að við erum lítil og fámenn þjóð og jafnvel töluvert stofnanasinnuð. Það er líka rétt sem hann segir að þessi sjúkdómur leynist lengi vel og læknar veigra sér við því að greina hann þar til frekari einkenni eru komin fram. En það sýnir bara mikilvægi þess að við fáum efnislega umræðu um þetta mál í hv. velferðarnefnd og förum yfir það af hverju Ísland er nú eitt örfárra Evrópuríkja og jafnframt eina norræna ríkið sem ekki hefur mótað heildstæða stefnu í málefnum fólks með heilabilun og einstaklinga með alzheimersjúkdóm eða aðra skylda hrörnunarsjúkdóma. Við köllum eftir upplýsingum um samstarfsnefndina sem getið er um í greinargerðinni og skilaði áliti um málefni aldraðra til félags- og húsnæðismálaráðherra í september 2016. Eins og fram kemur í greinargerð benti sú nefnd í niðurstöðum sínum á mikilvægi þess að komið yrði á miðlægri skráningu á fjölda einstaklinga með heilabilun og að stuðningur og samráð yrði aukið við aðstandendur sem sinna umönnun við fólk með heilabilun. Ég tel að það sé mjög mikilvægt því að það er það fólk sem þekkir hvað best til í þessum efnum. Ég hlakka til umræðunnar og að vinna að málinu í hv. velferðarnefnd.

Virðulegur forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir umræðuna. Því fólki sem býr við heilabilun fylgir stór hópur aðstandenda, ættingja; fjölskyldur sem hlúa að sínu fólki eftir föngum. Sá hópur þarf stuðning. Við þurfum að skipuleggja okkur. Hér er ekki verið að kalla eftir miklum peningum til þess að hrinda af stað einhverju stórvirki, heldur fyrst og fremst umræðunni og breyttu skipulagi, aukinni vitundarvakningu og stuðningi við það starf sem þegar er verið að vinna. Þetta er forgangsverkefni í Evrópu, meðal Evrópuþjóðanna, innan Evrópusambandsins. Menn taka það mjög alvarlega. Horfurnar eru válegar. Það sama er að segja í Bandaríkjunum. Það eru miklar rannsóknir í gangi á þessu sviði. Við heyrum alltaf annað veifið af einhverjum nýjum lyfjategundum sem við vonum að skili um síðir árangri. Í dag erum við ekki komin alveg nógu langt á veg, en okkur miðar í áttina.

Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka flutningsmanni, hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og flokki hans, Samfylkingunni, fyrir að flytja þessa mikilvægu þingsályktunartillögu um heildstæða stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun. Eins og við vitum er það að greinast með heilabilun iðulega gríðarlegt áfall. Heilabilaðir verða að treysta á aðstandendur sína um flest. Eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem hér er til umfjöllunar er greinilegt að mikið verk er óunnið þegar heilabilaðir eru annars vegar. Í heimildarannsókn sem þær Anna Rósa Njálsdóttir og Lilja Hannesdóttir lögðu fram sem lokaverkefni til BS-gráðu í hjúkrunarfræði við Háskólann á Akureyri árið 2010, um ofbeldi gegn öldruðum og stefnu íslenskra stjórnvalda í málefnum aldraðra, kom m.a. fram að meðal aldraðra eru það einmitt helst heilabilaðir sem verða fyrir ofbeldi, og það af hendi nánustu aðstandenda. Þar sem gagnagrunn um málefni heilabilaðra vantar er lítið hægt að segja með vissu um málefni þeirra en hitt er deginum ljósara að brýnt er að hefjast nú þegar handa við að bæta þjónustu við heilabilaða og aðstandendur þeirra. Eins og lýst er í greinargerðinni koma rannsóknir sem gerðar hafa verið hér á landi lítt inn á þjónustu við heilabilaða. Á Íslandi er umönnun oftast og lengst af á hendi aðstandenda. Að hve miklu leyti þeim er mögulegt að sjá um þessa umönnun er ekki vitað, enda hefur þetta lítið verið rannsakað og brýnt að bæta úr því hið fyrsta. Rakið er í greinargerð með tillögunni að ýmis stuðningur sé nú þegar veittur jafnt heilabiluðum sem aðstandendum þeirra. Það er eflaust rétt. Sá stuðningur er þó af skornum skammti og aðgengilegar og áreiðanlegar upplýsingar um þann stuðning sem þó er í boði eru takmarkaðar. Óvísindalegur samanburður út frá því sem finna má í fjölmiðlum og samfélagsmiðlum bendir til þess að framboð á hvers konar stuðningi við heilabilaða og aðstandendur þeirra sé nokkru bágbornara hér en í þeim löndum sem við kjósum helst að bera okkur saman við. Í Þýskalandi er til að mynda mikil áhersla lögð á að heilabilaðir geti sem lengst búið heima hjá sér og áhersla á að vernda sjálfsákvörðunarrétt þeirra. Þar sem það er afar mismunandi hvað hentar hverjum og einum eru úrræði þar afar fjölbreytt og stutt er við frumkvæði sjúklinga og aðstandenda þeirra til góðra verka, t.d. við stofnun sambýla. Auðvitað er afar mismunandi hversu vel aðstandendur eru í stakk búnir til að veita heilabiluðum mökum sínum, foreldrum eða öðrum nauðsynlega hjálp. Víst er að sumir eru alls ófærir um það og gera jafnvel illt verra, eins og rannsókn þeirra Önnu Rósu og Lilju leiddi í ljós. Um þessi mál er lítið hægt að alhæfa þar sem samantektir um málefni heilabilaðra liggja ekki fyrir eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni. Þegar framboð á aðstoð og búsetuúrræðum á Íslandi er borið saman við úrræði annars staðar, t.d. í Þýskalandi og Hollandi, verður hins vegar fljótt ljóst að hér er enn mikið verk óunnið á því sviði. Um áætlaðan fjölda heilabilaðra og kostnað við umönnun þeirra vil ég segja að þar þykir mér ekki ólíklegt að áætlanir flutningsmanna séu frekar í lægri kantinum en hitt. Ég leyfi mér í þessu samhengi að vísa í grein sem afi minn, Guðmundur Guðmundsson, birti í Kvennablaðinu í september sl., með leyfi forseta, en þar kemur fram að ekki eru til áreiðanlegar tölur um fjölda heilabilaðra hér og því grípur hann til talna frá Bandaríkjunum. Þar er áætlað að um 5,5 milljónir þjáist af heilabilun eða 1,5–2% landsmanna. Svipað hlutfall hér væri því um eða yfir 5.000 manns fremur en tæplega 4.000 eins og hér er miðað við. Áætlaður árlegur kostnaður vegna þessa var talinn vera um 226 milljarðar bandaríkjadala árið 2015. Samkvæmt höfðatölureglunni gerir það um 25 milljarða króna á núverandi gengi fyrir okkur. Jafnvel þótt við gerum ráð fyrir að ólík heilbrigðiskerfi skýri þennan mikla mun að hluta þykir mér þess vegna ekki ólíklegt að kostnaður samfélagsins vegna heilabilunar sé töluvert meiri en þeir 5 milljarðar sem hér er gengið út frá. Það, ásamt raunverulegum fjölda heilabilaðra, er jú meðal þess fjölmarga sem leiða má - og þarf - í ljós með meiri og betri rannsóknum í þessum efnum. Því fagna ég þessari þingsályktunartillögu og þakka flutningsmönnum aftur fyrir frumkvæðið að henni. Það er einstaklega mikilvægt að við sinnum öllu okkar fólki vel og af alúð og höfum til þess bestu mögulegu upplýsingar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þetta er viðkvæmt málefni og lokast gjarnan inni hjá fjölskyldum og þær einangrast og vita oft og tíðum ekki hvernig þær eiga að snúa sér í sínum vanda. Við erum því miður enn á því stigi þótt við vonumst auðvitað til þess að þetta fari að verða eitthvað sem við getum rætt um opinskátt, hversu átakanlegt svo sem það er. Menn hafa jafnvel farið með þetta sem feimnismál og það hefur hvílt yfir þessu hálfgerð skömm, leyfi ég mér að segja. Menn fyrirverða sig fyrir að bera þetta á torg. Þó eru ýmislegt teikn á lofti. Menn hafa verið að gera tilraunir með „demensvenlige kommuner“, eins og það heitir í Danmörku. Ég held ég geti upplýst hér að Vestmannaeyingar eru að velta fyrir sér að gera Vestmannaeyjar að vinsamlegum bæ gagnvart heilabiluðu fólki. Meginverkefnið er að fræða borgarana um það hvernig þessi sjúkdómur þróast, hvað hann er og hvers má vænta. Það er því ýmislegt í farvatninu. Bent er á að erfitt sé að fá upplýsingar. Það er rétt. Það er enginn einn aðili á Íslandi sem er þessi miðstöð sem aðstandendur í vanda geta leitað til. Þetta er gríðarlegt áfall þegar þetta dynur á. Ég bendi á Alzheimersamtökin eru með öfluga heimasíðu og halda úti skrifstofu og fagfólki til að veita aðstandendum þjónustu. Sömuleiðis auðvitað Landspítali sem veitir styrkustu faglegu þjónustuna og er með próf og greinir heilabilun hjá fólki. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja fundinn frekar. Ég þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir þátttökuna og vænti þess að þetta mál fái framgang hjá velferðarnefnd.

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Við undirrituð gerum það að tillögu okkar, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta fundar verði svohljóðandi: 1. Óundirbúnar fyrirspurnir. 2. Kjararáð (lækkun launa til samræmis við launaþróun frá 2013) – frv. (JÞÓ), 189. mál, þskj. 260. – 1. umr. Ef leyft verður. Ásamt öðrum dagskrármálum sem forseti Alþingis leggur til. Við óskum eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf rita Jón Þór Ólafsson, Gunnar I. Guðmundsson, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Halldóra Mogensen og Einar Brynjólfsson. Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.