Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. um fjárlög fyrir þetta ár bárum við fulltrúar Kvennalistans fram brtt. um 100 millj. kr. aukið framlag ríkisins til Lánasjóðs ísl. námsmanna, eða nákvæmlega þá upphæð sem nú er opinberlega viðurkennt að muni vanta í sjóðinn. Rök okkar fyrir þeirri brtt. voru þau að kæmi ekki til aukið framlag ríkisins til sjóðsins hlyti grundvöllur hans að raskast alvarlega. Með tilliti til laga og reglugerðar sjóðsins hefði framlag ríkisins raunar þurft að vera meira, eins og ég gerði ítarlega grein fyrir þegar ég mælti fyrir brtt. okkar. Vegna takmarkaðs ræðutíma endurtek ég ekki þá röksemdafærslu nú en vísa til ræðu minnar sem skráð er í 10. hefti Alþingistíðinda 1983. Þm. stjórnarflokkanna felldu till. okkar við afgreiðslu fjárlaga í des. en nú, þremur mánuðum síðar, hefur fjmrh. viðurkennt að framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna hafi verið vanáætlað um einmitt 100 millj. kr. Skv. lögum um námslán og námsstyrki, nr. 72/1982, hækkaði hlutfallstala lána af reiknaðri fjárþörf námsmanna úr 95% í 100% 1. jan. s. l. Nú hafa stjórnvöld ákveðið að fresta gildistöku þessa ákvæðis laganna, sbr. 27. gr. lánsfjárlaga. Ekki bætir það stöðu námsmanna en minnkar að sjálfsögðu fjárþörf sjóðsins. Samt vantar enn margnefndar 100 millj. skv. þrengstu útreikningum og spurningin er hvort sú lagabreyting sem felst í 27. gr. lánsfjárlaga verður látin nægja eða hvort áformað er að breyta úthlutunarreglum Lánasjóðsins til að minnka fjárþörf hans. Óneitanlega setti kvíða að mörgum námsmönnum og aðstandendum þeirra þegar fréttir bárust nýlega af tillögum um breyttar úthlutunarreglur námslána og endurskipulagningu Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Samdægurs og fyrstu fréttir af þessum tillögum birtust í dagblaðinu Tímanum lagði ég fram fsp. til menntmrh. ásamt Steingrími J. Sigfússyni alþm. Fsp. er á þskj. 419. Hún er í fjórum liðum og hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Hvernig hyggst ríkisstj. mæta þeim halla sem fyrirsjáanlegur er á Lánasjóði ísl. námsmanna á þessu ári? 2. Hefur menntmrh. í hyggju breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna? 3. Hafa verið mótaðar einhverjar tillögur til breytinga á úthlutunarreglum Lánasjóðsins? 4. Ef svo er, hverjar eru þær og hverjir unnu þær tillögur?“ Síðan þessi fsp. var lögð fram hefur það svo gerst að við höfum fengið svör við a. m. k. sumum liðum hennar. Skýrslu Könnunarstofunnar hf. hefur verið dreift til allra þm. og helstu niðurstöður hennar hafa verið kynntar í fjölmiðlum og orðið um þær töluverðar umr., þó svo til eingöngu frá annarri hliðinni. Er ljóst af viðbrögðum ýmissa sem um tillögurnar hafa fjallað að verulega yrði þrengt að rétti námsmanna ef eftir þeim yrði farið. Vafalaust eru hugsanlegar einhverjar breytingar til bóta á starfsemi og úthlutunarreglum Lánasjóðs ísl. námsmanna, en þær breytingar mega þó fyrir hvern mun ekki ganga í berhögg við megintilgang sjóðsins, sem er að tryggja námsmönnum jafnrétti til framhaldsmenntunar óháð efnahag. Nú á tímum versnandi lífskjara er þetta brýnna en nokkru sinni. Ég vænti þess að í svörum menntmrh. komi fram afdráttarlaus afstaða hennar til þessarar skýrslu og þeirra tillagna sem hún greinir frá.



Herra forseti. Áður en ég svara fsp. langar mig til að taka undir þau orð hv. fyrirspyrjanda er hún tók það fram að megintilgangur laganna væri sá að veita námsmönnum jafnrétti til náms óháð efnahag. Um þetta er ekki deilt. Vandinn felst í hinu að finna leiðir til þess að láta nýtast sem best það fé sem til ráðstöfunar er fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna. Fyrsta fsp. var þessi: „Hvernig hyggst ríkisstj. mæta þeim halla sem fyrirsjáanlegur er á Lánasjóði ísl. námsmanna á þessu ári?“ Þá er þess fyrst að geta að ekki er fyllilega ljóst hver fjárþörfin verður. Það eru margir þættir í áætlaðri fjárþörf sem jafnan eru byggðir á líkum, á áætlun sem ekki byggir á algerlega föstum staðreyndum, og það kemur fyrst í ljós þegar nokkuð líður á árið hver hin raunverulega fjárþörf verður. Ætlunin er að reyna, svo sem verða má, að láta með úthlutunarreglum sjóðsins það fé duga sem á fjárlögum er í þessu skyni. Það var í því skyni sem lögunum var breytt um leið og lánsfjárlagafrv. sem nú nýlega hefur verið samþykkt hér og var það í samræmi við það sem lýst hafði verið yfir á Alþingi og utan þess fyrr í vetur, að ætlunin væri að halda sama lánsfjárhlutfalli á þessu ári og var á s. l. ári í stað þess að hækka það upp í 100%. Önnur spurningin var: „Hefur menntmrh. í hyggju að breyta lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna?“ Það getur ekki orðið á þessu þingi að öðru leyti en því sem þegar er orðið með ákvörðuninni og samþykkt Alþingis um að láta 95% lánsfjárhlutfallið halda sér. Í þriðja lagi: „Hafa verið mótaðar einhverjar tillögur til breytinga á úthlutunarreglum Lánasjóðsins?“ Já, það hefur verið gert. Skv. lögum á stjórn Lánasjóðsins að semja úthlutunarreglur sem ráðh. síðan staðfestir. Nú er það svo að þegar núgildandi lög voru sett um námslán og námsstyrki, nr. 72/1982, var gert ráð fyrir úthlutunarreglum skv. þeim, en nýjar úthlutunarreglur skv. hinum nýju lögum voru aldrei samþykktar fyrir árið 1982–83. Þær voru lagðar fyrir rn. frá stjórn Lánasjóðsins í ágúst í haust, en þá lá það fyrir að nokkrum atriðum þurfti augljóslega að breyta ef ætlunin væri að láta það fé, sem til ráðstöfunar var, endast. Það segir sig sjálft að ástæðan til þess að úthlutunarreglur eru samþykktar frá ári til árs er ekki síst sú að lögin veita visst svigrúm. Mörg heimildarákvæði eru í lögum sem eðlilegt er að beita þegar rúmt er um fé, en aftur á móti að draga úr beitingu þeirra þegar þrengra er um fjárhaginn. Þess vegna var það að í sept. í haust var stjórn Lánasjóðsins skrifað og þess óskað að athugaðar yrðu að nýju úthlutunarreglur sem sérstaklega ættu við um veitingu haustlána 1983 og eftirtalin atriði yrðu einkum athuguð í því sambandi. Var það í fyrsta lagi hin reiknaða fjárhæð framfærslueyris eða hlutfallstala lána. Í öðru lagi hækkun á marki þeirra tekna er lántaki getur aflað án þess að lánsréttur skerðist, en það atriði hafði ég lagt mikla áherslu á við stjórn Lánasjóðsins nú í sumar til þess að Lánasjóðsreglurnar verkuðu ekki letjandi þess að afla sér tekna með einhverri vinnu ásamt náminu ef hún byðist. Í þriðja lagi var stjórn Lánasjóðsins beðin að miða hinar nýju úthlutunarreglur við það að ferðastyrkir yrðu ekki greiddir nema gegn framvísun farseðla. Þetta á sér þá skýringu að núna er heimilt og svo hefur það verið framkvæmt að ferðastyrkir eru greiddir hvort sem ferðir eru farnar fyrir þessa styrki eða ekki. Hygg ég að þetta sé eina stofnunin í þjóðfélaginu sem svo hagar til um. Loks í fjórða lagi var þess óskað að endurskoðaðar yrðu úthlutunarreglurnar um veitingu bráðabirgðavíxillána skv. heimild í síðustu mgr. 7. gr. laga um námslán og námsstyrki, en hún hafði einnig verið framkvæmd eins og þar væri um skyldu að ræða, en berum orðum segir í lögunum að það sé heimild. Um það atriði vil ég þess vegna segja að þegar þröngur er fjárhagur sjóðsins, eins og var á síðasta ári vegna algerlega óraunhæfra fjárlaga fyrir árið 1983, var ljóst að mjög mikið munaði um þá fjárhæð sem notuð var til bráðabirgðavíxillána sem ekki var skylt að veita skv. lögunum. Þess vegna var miklu eðlilegra og heppilegra fyrir sjóðinn og mikill sparnaður í því fólginn fyrir hann á þessum mánuðum að reynt væri að ná samkomutagi við viðskiptabankana um að þeir tækju að sér þessi víxillán og það tókst. Þess vegna kom aldrei til þess að það reyndi á þá fjárvöntun sem búið var að segja að yrði vandamálið nú seinast á haustmisseri. Í fjölmiðlum og víðar komu yfirlýsingar um að 40 millj. kr. mundi skorta, a. m. k. til þess að hægt væri að úthluta lánum í desembermánuði. Til þess að þessi vandi yrði ekki afleiðing af þeirri fjárvöntun, sem sagt var að væri fyrir hendi, var, eins og ég sagði, samið við viðskiptabankana um að þeir tækju að sér víxillánin. En svo, þegar til átti að taka, þurfti ekki einu sinni á því fé að halda. Þetta sýnir að stjórn Lánasjóðsins tókst, með vissu aðhaldi í starfsemi sinni og í beitingu úthlutunarreglnanna innan ramma laganna, að hagræða þarna og spara svo milljónatugum kr. skipti á þessum tíma. Þetta er mjög mikilsverð niðurstaða. Þetta sýnir líka óvissuna í áætlununum. Nú lá það fyrir að fjárlög voru ekki afgreidd fremur en endranær fyrr en í des. á Alþingi. Þess vegna var ekki endanlega ljóst fyrr en eftir afgreiðslu þeirra hve fjárveitingavaldið mundi láta mikið fé í þessu skyni. Meðan það var ekki alveg ljóst taldi ég rétt að staðfesta ekki úthlutunarreglurnar heldur hafa opna þá leið að beita aðhaldi innan þeirra þegar séð væri hvaða fjárhæð fengist. Nú hefur stjórn Lánasjóðsins verið sent bréf með ábendingum um nokkrar breytingar sem gera þyrfti á úthlutunarreglnauppkastinu til þess að það geti hlotið staðfestingu. Það eru allt breytingar sem horfa til þess að hafa betra samræmi á milli laganna og reglnanna um framkvæmdina, auk þess sem þar er um að ræða tvær reglur sem ég tel að hafi mjög mikið hagræði í för með sér fyrir námsmenn, önnur þeirra þó einkanlega fyrir þá sem stunda nám erlendis og þeirra umboðsmenn og aðstandendur. Þessar reglur eru annars vegar um rýmri rétt til að hafa einhverjar tekjur ásamt námi sínu án þess að það skerði lánið. Menn vita að það stendur svo á í mörgu námi að því fylgir viss vinnuskylda. Fyrir það eru oft greidd lítils háttar laun en það er ósanngjarnt að þau skerði lánsréttinn. Í öðru lagi var um að ræða reglu um það að lán til námsmanna erlendis yrðu greidd mánaðarlega og í gjaldeyri þess lands, sem námið er stundað í, inn á reikning viðkomandi námsmanns erlendis. Hingað til hefur þessu fylgt geysimikil skriffinnska. Lánin hafa verið greidd í einu lagi þrem mánuðum eftir á og þá hefur tapast fé oft og tíðum, bæði vegna þeirrar öru verðbólgu sem varð hér á umliðnum síðustu árum og svo hins vegar að ef gengisbreyting varð í dvalarlandinu varð hún líka oft til þess að námsmaðurinn tapaði þarna fé án þess að nokkur heimild væri fyrir hendi til að skerða þennan rétt hans. Þessu var ætlunin að breyta. Ég vissi sannast sagna ekki annað en að þetta atriði væri þegar komið til framkvæmda. Það átti að vera það, en mér tjáði forsvarsmaður Lánasjóðsins nú alveg nýlega að þetta hefði ekki enn þá komið til framkvæmda alls staðar. Ég vonast til að þessu verði framfylgt hið fyrsta svo að linni kvörtunum námsmanna erlendis um þjónustu Lánasjóðsins. Einkum er yfir því kvartað að hún sé ekki nægilega góð að því er fyrirgreiðslu og upplýsingar varðar fyrir þá námsmenn sem stunda nám erlendis. Þess vegna er það að menn hafa stundum spurt: Væri ekki eðlilegt að þessi lánaflokkur, eins og svo margir aðrir, væri í einu horninu á einhverju af því glæsilega bankahúsnæði sem til er í landinu? sannleikurinn er sá, að eins og lögin eru er hér um svo flókið kerfi að ræða að að óbreyttum lögum tel ég að slík breyting komi tæpast til greina. Til þess þyrfti mikla einföldun á lögunum. En ég hygg að mjög margir í námsmannahópi væru þess fýsandi að að því yrði horfið. Herra forseti. Ég gleymdi að svara öðru atriðinu í 4. lið fsp. Spurt var hverjar úthlutunarreglurnar væru - ég hef lauslega gert grein fyrir því - og hverjir unnu þær till. Þessar breytingar hafa verið unnar af lögfræðingum sem starfað hafa innan rn. nú í vetur.



Herra forseti. Ég þakka menntmrh. fyrir svör hennar sem að vísu, því miður, eru ekki líkleg til að draga úr kvíða námsmanna og aðstandenda þeirra vegna frétta um breytta tilhögun á námslánakerfinu. Það sem hún nefndi um rýmri rétt til tekna og um lán til námsmanna erlendis, sem yrðu greidd mánaðarlega, þetta eru hvort tveggja ágæt atriði, sem ég er samþykk, en ég sé ekki hvernig það getur þýtt sparnað fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna. Hins vegar sagði menntmrh. að ætlunin væri að láta það fé duga sem ætlað er á fjárlögum. Og spurningin er einmitt hvernig það má verða. Það er opinberlega viðurkennt að 100 millj. kr. vanti í sjóðinn og ég reyndi að skýra það rækilega í framsögu fyrir brtt. okkar Kvennalistakvenna við umr. um fjárlögin með tölum sem ég hafði unnið upp hvers vegna við töldum að þetta vantaði. Og það var miðað við allra þrengstu útreikninga, 95%. Ég saknaði þess að menntmrh. minntist ekki á till. sem ég hef heyrt talað um og eru í skýrslunni. Það hefur t. d. verið talað um að herða kröfur um námsafköst. Að margra dómi er það ákaflega óraunhæft og nánast óframkvæmanlegt. Nefna má sem dæmi að það mun vera lánað til fjögurra ára vegna B.A.-náms og sjaldgæft að því námi sé lokið á skemmri tíma. Það eru ákaflega strangar reglur hjá Lánasjóðnum. Umsækjendur þurfa að sanna rétt sinn til lána með alls konar plöggum, innritunarvottorðum fyrir hvert misseri, ástundunarvottorði eftir á, skýrslu um árstekjur, tekjur maka o. fl. o. fl. Og þetta þarf að útvega fyrir hvert einasta misseri. Hæstv. menntmrh. talaði áðan um afnám víxillána á fyrsta ári. Skv. reglum sjóðsins mun þarna ekki vera um neinn sparnað að ræða í rauninni, þar sem námsmaður á eftir sem áður rétt á láninu þegar hann hefur sýnt nægan námsárangur. Þar af leiðandi færist kostnaður sjóðsins þá aðeins til en minnkar ekki. Þá minntist hæstv. ráðh. á hækkun tekjuviðmiðunar. Mér finnst sjálfsagt að hækka það mark en eins og ég segi, ég sé ekki að það hafi neinn sparnað í för með sér fyrir sjóðinn, nema þá kannske mjög óverulegan. Eins hefur verið talað um að upphæð láns miðist frekar við ákveðið tekjumark í þjóðfélaginu en reiknaðan framfærslukostnað. Þetta finnst mér ákaflega varhugaverð till. Lögin kveða á um að lánin eigi að duga hverjum námsmanni til námskostnaðar og framfærslu. Nú eru aðstæður námsmanna mjög mismunandi og tilgangur sjóðsins einmitt að jafna þær aðstæður. Það væri því mjög erfitt að finna rétta tekjuviðmiðun ef ætti að tryggja það að allir fengju það sem dygði fyrir námskostnaði og framfærslu. Þá bendir nú allt til að við það mundi hreinlega aukast útstreymi úr sjóðnum. Eins var með ferðastyrkina. Ég hef a. m. k. heyrt þá röksemd að hert eftirlit með notkun ferðastyrkja muni aðeins auka pappírsvinnu og eftirlit í sjóðnum þar sem fyrir eru allt of fáir og yfirhlaðnir starfsmenn. Eins hefur heyrst talað um að hætt yrði að lána fyrir skólagjöldum. Menntmrh. minntist ekki á þá till. Ég held að ég muni rétt að hún sé í skýrslunni þarna. Sumir hafa látið í ljós miklar áhyggjur út af þeirri till., því að þá mundu ýmsir hrökklast frá námi, sérstaklega í Bandaríkjunum og Bretlandi, þar sem námsmenn eru svo hundruðum skiptir. Við 2. umr. um lánsfjárlög gerði ég 27. gr. þeirra að umtalsefni og átaldi þá hringlandaháttinn með ákvæðið um 100% lánveitingar, sem setti stjórn Lánasjóðsins og lántakendur í mikinn vanda. En við því er náttúrlega ekki lengur neitt að gera. Það er búið að setja það í lög. En ég vil leggja áherslu á það að ég sé ekki af þessum svörum ráðh. hvernig á að láta þá upphæð duga, sem ætluð er í Lánasjóðinn. Eftir standa því sömu áhyggjurnar og við létum í ljósi hér við 2. umr. fjárlaga að þarna vanti fé.



Herra forseti. Fsp. sú sem hér er til umr. er borin upp af hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur og hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrími Sigfússyni. Þar sem hann er nú ekki hér nærstaddur, er erlendis, vil ég segja nokkur orð um þetta mál, úr því að það er hér til umr. Ég hygg að þessar fsp. séu fyrst og fremst fram bornar vegna þess að legið hefur ljóst fyrir að verulega mundi vanta upp á að séð væri fyrir fjárþörf Lánasjóðsins, jafnvel þótt búið sé að skera lánveitingar hans á þessu ári niður í 95% frá hinni fyrirhuguðu 100% lánveitingu til umframfjárþarfa námsmanna. Það virðist sem sagt vanta enn 100 millj. kr. eða rúmlega það til að endar nái saman. Auðvitað er fsp. ekki síst borin fram af þessari ástæðu. Hún er líka borin fram af þeirri ástæðu að lögð hefur verið fram skýrsla, sem menntmrn. hefur látið undirbúa, þar sem gert er ráð fyrir ýmiss konar skerðingu á lánum til námsmanna. Ég held að það væri mjög æskilegt að hæstv. menntmrh. svaraði því hér hvort þessar 100 millj. kr. verða örugglega útvegaðar, þannig að 95% markinu verði náð. Hins vegar svaraði hæstv. menntmrh. því til um skýrsluna og till. sem í henni eru að ekki væri von á frv. á þessum vetri. Þykir mér það satt best að segja nokkuð ánægjulegt að heyra. Þegar lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna voru sett var samstaða allra flokka um það markmið sem þar var sett fram. Kemur námsmönnum því heldur betur spánskt fyrir sjónir að nú, svo skömmu eftir að þau lög voru samþykkt hér á Alþingi, skuli það vera uppi að ekki verði við þau staðið. 



Herra forseti. Hér hefur nokkuð verið gerð að umtalsefni skýrsla sú sem er árangur faglegrar úttektar sem fram hefur farið á starfsemi og rekstri Lánasjóðs ísl. námsmanna. Ég hygg að flestir þm. hafi lengi verið sammála um þörf á því að slík úttekt yrði gerð. Það segir sig auðvitað sjálft að um leið og slík skýrsla liggur fyrir og bent er á hugsanlegar leiðir til úrbóta þá eru þær leiðir ekki þar með orðnar að stjórnarfrv. Þessi mál og skýrslan, ábendingar í henni og fleira, eru til athugunar. Það er margt mjög athyglisvert í henni og þær upplýsingar mjög mikils virði sem þar koma fram, m. a. hvernig það er dregið fram að aðferðin við fjármögnun sjóðsins felur það í sér að það lengist sífellt tíminn, sem líður til þess að sjóðurinn fari að standa undir sér með afborgunum til baka vegna þess að fjármagnskostnaður sjóðsins hefur verið langt umfram það sem eðlilegt má teljast. Að því hefur hv. seinasti ræðumaður m. a. staðið, fyrst í fjögur ár sem fjmrh. og þar áður sem menntmrh. Það er von að hv. þm. undrist það að nú séu uppi hugmyndir um það að leita leiða til þess að ganga svo frá reglum um þessi mál að hægt sé að standa við þær. Það er meira en hæstv. fyrrv. ríkisstjórn gerði því að hún samþykkti fjárlög og aðrar reglur hvað eftir annað án þess að hafa hugmynd um það hvort hægt væri að standa við það sem samþykkt var, enda kom það á daginn að hún gat ekki staðið við það. Þannig var það mál. Hv. fyrirspyrjandi minntist á að það fælist ekki sparnaður í því fyrir sjóðinn að létta af honum greiðslu víxillána. Í því felst nú einmitt sparnaður þegar til þess er litið að víxillán þeirra sem halda ekki áfram námi eftir misserið eða sýna ekki nægilegan námsárangur eru greidd til baka og líka hitt að einungis sá greiðslufrestur fyrir sjóðinn sem felst í hinum hluta víxillánanna, hann er einnig nokkurs virði. Sjóðurinn þarf ekki að borga fjármagnskostnaðinn af því fé eins og af þeim lánum sem hann þarf að taka, annaðhvort hjá Seðlabanka eða með öðrum hætti. Mér þykir það óeðlileg aðferð að Lánasjóðurinn þurfi að standa undir fjármagnskostnaði af víxillánum til viðskiptamanna sem alveg eins geta fengið sín víxillán í hinu almenna bankakerfi. Við þetta bætist, eða svo var til skamms tíma á meðan verðbólgan var þó ekki komin í það skikkanlega horf sem hún er núna, að víxillánin voru langtum ódýrari en verðtryggðu lánin þannig að sjóðurinn fékk minna fyrir þau lán heldur en jafnvel verðtryggð lán eins og þau voru þá. Ég vil andmæla því sem hv. 7. landsk. þm. kallaði hringlandaliátt með hundraðshluta lánveitingarinnar, með 100% lánsfjárhlutfallið. Það var enginn hringlandaháttur. Það lá bara fyrir frá því að fjárlög voru lögð fram í haust að að þessu væri stefnt. Þetta var forsenda fyrir afgreiðslu fjárlaga. Þessa var getið í grg. Ég tel það aftur á móti afar óskynsamleg vinnubrögð að byrja á því að reikna út 100% lánsfjárhlutfall, greiða skv. því og taka það svo aftur þegar þeir vita að það verður ekki nema 95%. En þetta er mál þeirra sem reka stofnunina frá degi til dags, en það er ekki námsmönnum til þægindaauka. Auðvitað er betra fyrir námsmenn að vita strax hvaða lánsfjárhæð þeir fá í hendur og að gengið sé út frá þeirri upphæð frá upphafi. Hv. þm. minntist einnig á það að hert eftirlit með ferðastyrkjum mundi auka skriffinnsku. Það er auðvitað alveg rétt. Allt bókhald eykur skriffinnsku. Öll reglusemi í meðferð fjármuna getur aukið skriffinnsku. Það er auðvitað miklu fljótlegra og þægilegra að hafa opnar ávísanir á ríkissjóð, að þurfa hvorki að skila fylgiskjali né öðru. Það er hins vegar ekki skynsamleg meðferð fjármuna almennings. Við þurfum að halda trausti gagnvart þessu fyrirtæki, því að mjög miklu máli skiptir fyrir námsmenn hvert viðhorf almennings í þjóðfélaginu er til þeirrar aðferðar sem námið er fjármagnað með. Eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði er ekki um að ræða gjafir til námsmanna heldur lán sem greidd eru með þeirra vinnu. Þess vegna er það illa gert gagnvart námsmönnum að hafa slík ákvæði sem þetta þar sem ekki er fullnægt eðlilegum bókhaldsreglum í þjóðfélaginu. Auðvitað á að skila annaðhvort farmiða eða staðfestum reikningi inn fyrir þeim ferðakostnaði sem menn fá greiddan. Ég hef einnig heyrt það furðulega sjónarmið að þessi regla, að borga ferðastyrki, hvort sem menn fara ferðir eða ekki, hvetji fólk til þess að fara heim í námshléum. Ég vil halda því fram að það sé einmitt þvert á móti. Ef fólk fær borgaðan ferðastyrk og er statt einhvers staðar úti í heimi þá getur alveg eins verið að farið sé til Rómar eða Vínar eða eitthvað annað að gamni sínu. Í styrknum felst engin trygging fyrir því að fólkið komi til Íslands. Þetta er auðvitað augljóst. Ég varð undrandi þegar ég uppgötvaði að þetta ákvæði væri svona framkvæmt. Ég hygg að svo hafi verið um fleiri og þætti nú trúlega hvergi gott í ríkiskerfinu. Hv. 3. þm. Norðurl. v. spurði hvort 100 millj. kr. yrðu örugglega útvegaðar. Hvernig var það þegar fjárlög voru samþykkt fyrir 1983? Var þá ekki hv. þm., þáv. fjmrh., öldungis viss um að það fé sem í fjárlögum stæði nægði? 

Ragnar Arnalds Hæstv. forseti. Mér var satt best að segja alls ekki ljóst hvað hæstv. menntmrh. átti við þegar hún var að reyna að gefa það í skyn áðan að ríkisstjórn dr. Gunnars Thoroddsens hefði ekki staðið við sínar skuldbindingar gagnvart námsmönnum skv. lögum né heldur sú ríkisstj. sem ég átti áður sæti í og var undir forsæti Ólafs Jóhannessonar, þótt ég sæti að vísu ekki í henni í fjögur ár, því miður, heldur bara í liðlega eitt ár. Staðreyndin var sú að báðar þessar ríkisstjórnir stóðu alveg fullkomlega við sínar skuldbindingar skv. lögum gagnvart námsmönnum. Þegar þannig stóð á að verðbólga var meiri en fjárlög höfðu ráð fyrir gert - eins og reyndar var öll árin og ekki bara þessi ár heldur er búið að vera seinustu 10–20 árin - þá var útvegað viðbótarfé til Lánasjóðs ísl. námsmanna í fullu samræmi við það hvaða mismunur varð þar á áætlun fjárlaga annars vegar og hins vegar raunverulegri verðbólgu. Ég gat ekki vitað það þegar fjárlagafrv. var samið haustið 1982 hver yrði verðbólga á árinu 1983 og auðvitað fullyrti ég ekkert um það að tölurnar í þáverandi fjárlagafrv. mundu nægja. Ég gat hins vegar sagt það og staðið við það að ef á vantaði yrði það fé útvegað. Það var gert öll árin, 1979–1982, og það hefði verið gert árið 1983 ef sú stjórn sem ég sat þá í hefði setið áfram. Nú er spurning hvort hæstv. menntmrh. og hæstv. fjmrh. ætli að hafa sama hátt á og standa við ákvæði laga sem nú munu miða við 95% af umframfjárþörf námsmanna skv. nýlega samþykktri lánsfjáráætlun. Ætla þeir að standa við þetta mark eða ekki? Það er það sem ég spyr um og það er það sem ég hlýt að vænta svars við frá hæstv. menntmrh. En því miður sá ráðh. sér ekki fært að svara þessari spurningu og sagði eitthvað á þá leið: Den tid, den sorg. Það verður þá að vera svo. En okkur vantar svar við þessari spurningu.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. er furðu hress eftir veru sína í síðustu ríkisstjórn. Hv. þm. segir ósköp rólega: Ja, ef fé dugði ekki á fjárlögum þá varð bara að útvega það. - En hvernig var komið hag þjóðarbúsins þegar hv. þm. fór úr stjórnarstóli? Hér var allt mjög illa statt. Hv. þm. sagði að auðvitað hefði verið útvegað fé ef ríkisstjórnin hefði setið áfram. Hv. þm. hefði eins getað sagt: Það hefði auðvitað verið útvegað fé í alla hluti sem vantaði fé í skv. fjárlögum ef ekki hefði tekið við ríkisstj. sem ákvað að reyna að rétta við fjárhag þjóðarinnar og tókst það.



Herra forseti. Á þskj. 426 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um rekstur grunnskóla. Fsp. er í fjórum töluliðum og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hvað er kostnaður ríkissjóðs talinn vera mikill við rekstur allra grunnskóla landsins í einn mánuð á þessu skólaári og hve mikill hluti þess kostnaðar er vegna fastra launa þeirra starfsmanna sem taka árslaun? 2. Hver er heildarkostnaður sveitarfélaga við rekstur grunnskóla á sama tíma? 3. Hefur þátttaka grunnskólanema í atvinnulífinu á skólaári verið metin til jafns við verklegt nám, samkvæmt 42. gr. grunnskólalaga, og ef svo er, í hve ríkum mæli? 4. Hver var kostnaður ríkissjóðs við rekstur forskóla, samkvæmt 74. gr. grunnskólalaga, árið 1983 og hvað er áætlað að hann verði mikill á þessu ári?“ Fyrstu tveir töluliðir þessarar fsp. lúta að því að fá leitt í ljós hver kostnaðarauki er af rekstri grunnskóla við lengingu skólatíma. Í grunnskólalögum er kveðið svo á að grunnskóli skuli starfa í 7–9 mánuði. Framkvæmd þessa ákvæðis er breytileg frá einu skólahverfi til annars og getur það verið á valdi skólayfirvalda og sveitarstjórnarmanna að ákveða hversu lengi grunnskóli starfi. Ég tel að það sé mjög forvitnilegt að leitt sé í ljós hvaða áhrif framkvæmd á þessu ákvæði hefur á heildarkostnað við grunnskólarekstur yfir landið í heild, bæði fyrir ríki og sveitarfélög. Getið var um í fsp. að það þyrfti að taka fram sérstaklega hver væri kostnaður vegna fastra launa þeirra starfsmanna sem taka árslaun. Það er vegna þess að sá kostnaður breytist ekki hvað sem skólatímanum líður. Þriðji töluliður í þessari fsp. lýtur að því að í grunnskólalögum, 42. gr., er fjallað um verklegt nám sem þátt í skólanámi. Það segir í upphafi 42. gr., með leyfi forseta: „Í samræmi við markmið grunnskóla skal að því stefnt, að nám í öllum bekkjum skólans tengist sem best raunhæfum athugunum og þroskandi störfum utan skólaveggjanna. Í 7.–9. bekk verði val námsgreina frjálst að hluta, og skal það við það miðað, að verklegt skyldu- og valnám geti samanlagt numið helmingi námstímans að hámarki, en fimmtungi hans að lágmarki“. Miðað við þetta er gert ráð fyrir í efri bekkjum grunnskóla að verklegt nám geti numið allt að helmingi námstímans að hámarki, en fimmtungi að lágmarki. Síðar í þessari grein grunnskólalaga er upptalning á kennsluefni, þar sem j-liður fjallar um verklegt nám. En því næst segir svo, með leyfi forseta: „Þar sem nemendur eru þátttakendur í atvinnulífinu um takmarkaðan tíma á skólaárinu skal heimilt að meta það að nokkru til jafns við verklegt nám, sbr. j-lið.“ Ég minnist þess að þegar grunnskólafrv. var til meðferðar hér á hv. Alþingi á sínum tíma urðu um þetta efni mjög miklar umr., þ. e. á hvern hátt það yrði metið til jafns við skólanám að nemendur á grunnskólastigi tækju þátt í atvinnulífinu. Ég tel mjög forvitnilegt að fá upplýst á hvern hátt þetta ákvæði grunnskólalaga hefur verið framkvæmt og hversu mikið hefur verið eftir þessu starfað. Í fjórða lagi er spurt hver verið hafi kostnaður ríkissjóðs við forskóla á síðasta ári og hver hann sé áætlaður á þessu ári. Í grunnskólalögum, 74. gr., eru heimildir til sveitarfélaga að reka forskóla fyrir börn sem ekki eru komin á skólaskyldualdur, þó með staðfestingu eða samþykki menntmrn. Það er þó ekki nein skylda að reka slíkan forskóla. Ég tel rétt að fá upplýsingar um hver kostnaður við forskóla var á síðasta ári og hvað áætlað er að hann verði mikill á því ári sem nú stendur yfir. Ég legg þessar fsp. einnig fram til þess að sýna fram á að f grunnskólalögum eru heimildir um breytilegan skólatíma, um að meta þátttöku í atvinnulífi til jafns við nám og um forskóla, en það veltur töluvert á því hvernig þessar heimildir eru nýttar hversu mikill kostnaður af heildarrekstri skólans verður.



Herra forseti. Um þessa fsp. vil ég segja þetta: 1. Kostnaður ríkisins er af hálfu menntmrn. áætlaður um 970 millj. kr. á yfirstandandi skólaári. Af þessum kostnaði eru um 555 millj. kr. föst laun starfsmanna á árslaunum. Kostnaður ríkisins dreifist misjafnt á mánuði ársins, en áætla má að um 80 millj. kr. séu greiddar til jafnaðar á starfsmánuði skólanna. 2. Kostnaður sveitarfélaganna. Ekki liggja fyrir nýlegar upplýsingar um hlut sveitarfélaga í rekstri grunnskóla. Kostnaður sveitarfélaga hefur hins vegar reynst vera um 25–30% af heildarkostnaði við rekstur grunnskóla eða um 250–300 millj. kr. á þessu skólaári. 4. Áætlað er að kostnaður ríkissjóðs vegna forskóla hafi verið um 25 millj. kr. árið 1983 miðað við verðlag í des. s. l. Áætlað er að kostnaður 1984 verði 31 millj. kr. miðað við sömu verðlagsforsendur. Þá er ósvarað 3. lið fyrirspurnarinnar um þátttöku grunnskólanema í atvinnulífinu, sbr. 42. gr. grunnskólalaganna. Spurningin vísar til þess ákvæðis sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem nemendur eru þátttakendur í atvinnulífinu um takmarkaðan tíma á skólaárinu skal heimilt að meta það að nokkru til jafns við verklegt nám, sbr. j-lið. Fræðsluráð skal í samráði við launþega- og atvinnurekendasamtök og hlutaðeigandi skólastjórn skipuleggja atvinnuþátttöku nemenda, þar sem slíkrar skipulagningar er þörf, og skal metið að nokkru sem verklegt nám.“ Þetta ákvæði grunnskólalaganna hefur ekki komið til framkvæmda og er sennilega óframkvæmanlegt í því formi sem það er og við ríkjandi aðstæður í fræðsluskrifstofum. Dæmi um beina atvinnuþátttöku nemenda á starfstíma skóla eru fá. slík dæmi er einkum að finna í sjávarþorpum, en þegar mikill afli berst á land og vinnuafl skortir er nemendum gjarnan gefið frí úr skóla til að aðstoða við frágang aflans. Slíkar leyfisveitingar eru í hendi skólastjóra. Þá eru dæmi um að nemendur fái svokölluð réttarfrí á meðan réttir standa yfir. Víða er tekið tillit til vorstarfa í sveitum og reynt að ljúka skóla tiltölulega snemma, svona 10.–12. maí. Í þeim tilvikum, sem hér hafa verið nefnd, er ekki um að ræða skipulega þátttöku nemenda í atvinnulífinu eins og segir í greininni, heldur ákveðinn sveigjanleika í skólastarfinu til þess að mæta tímabundnum þörfum atvinnulífsins. Ekki er kunnugt um að þátttaka nemenda í atvinnulífinu af því tagi sem hér hefur verið lýst hafi leitt til þess að nemendur fengju afslátt frá reglulegu námi í skóla, en ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að tengja skóla og atvinnulíf á einstökum stöðum og náðst af því góður árangur sums staðar þegar það hefur verið skipulagt sameiginlega af fulltrúum skólans og hlutaðeigandi atvinnufyrirtæki. Þá má nefna ýmsar hugmyndir um þetta efni, sem sérstaklega hafa verið til umfjöllunar nú í vetur og haust í nefnd sem skipuð var af hálfu menntmrn. og gerir tillögur um tengsl skóla og atvinnulífs. Halldór Guðjónsson stýrir nefndinni. Í þessari nefnd er einmitt eitt af verkefnunum að fjalla sérstaklega um þátttöku atvinnulífsins í fræðslu og þátttöku skólans og skólanemenda í atvinnulífinu, hvernig þau verkefni geti skarast með skynsamlegum hætti, þannig að samstarf milli þessara aðila verði sem best í þágu beggja.



Herra forseti. Ég vildi í tengslum við þessa fsp. koma því sjónarmiði á framfæri að vissulega er æskilegt að tengsl séu á milli skóla og hins starfandi lífs utan veggja hans, þar á meðal atvinnuvega og stofnana, opinberra stofnana einnig. Hitt tel ég hæpið að framkvæmanlegt sé með skynsamlegum hætti að reikna þátttöku skólanema í venjulegum störfum í atvinnulífi sem beinan hluta af verklegu námi. Skilyrði fyrir því að unnt sé með skynsamlegum hætti að tengja slíkt saman er að mínu mati að slík þátttaka sé undir stjórn skóla og vel skipulögð af hálfu skólans sem liður í námi sem beinist að ákveðnum skilgreindum markmiðum. Það má vel vera að vakað hafi fyrir hv. fyrirspyrjanda að þannig mætti á málum taka. Hæstv. menntmrh. nefndi það í máli sínu að tilraunir hefðu verið gerðar um þátttöku skóla í atvinnulífi á starfstíma skólans. Mér er kunnugt um, m. a. úr minni heimabyggð, Neskaupstað, góða reynslu af slíku þar sem á því máli hefur verið tekið af grunnskóla og framhaldsskóla sem þar starfar í tengslum og samvinnu við atvinnufyrirtæki og stofnanir í bænum og raunar verið farið út fyrir bæjarmörkin í því efni. Þetta vildi ég að hér kæmi fram. Ég er síður en svo andvígur því að leitast sé við að tengja skólastarfið hinu starfandi lífi. Það er þvert á móti mjög æskilegt markmið, en forsenda þess að það geti tekist með skynsamlegum hætti er að það sé skipulegur þáttur í skólastarfi og skólinn hafi forustu um þátttökuna.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin, sem voru kannske ekki nákvæmlega í samræmi við fsp., þannig að fram kæmi nákvæmlega það sem spurt var um, hver kostnaður við rekstur grunnskóla væri í einn mánuð skólaársins, heldur voru gefnar heildartölur. Miðað við þær tölur mætti ætla að kostnaður ríkisins við rekstur grunnskóla í einn mánuð á ári að frátöldum launum fastráðins starfsfólks væri í kringum 60 millj. kr. og kostnaður sveitarfélaga um eða nálægt helmingur þeirrar fjárhæðar. Hér er því ljóst að það veltur á töluverðum fjárhæðum hvort ákveðið er að grunnskóli starfi mánuði lengur eða skemur á skólaárinu. Ég hygg að ástæða sé til að gera úttekt á því á hvern veg þetta hefur verið framkvæmt í hinum einstöku fræðsluumdæmum og miðað við þá úttekt að gera sér grein fyrir því hvort rétt sé að málum staðið, hvort ástæða sé til að lengja skólatímann á ári hverju á einstökum stöðum eða hvort ástæða sé til að samræma hann og stytta sums staðar þar sem skóli hefur verið rekinn í níu mánuði. Varðandi 4. lið fsp., um að á síðasta ári hafi verið varið 25 millj. kr. úr ríkissjóði til forskóla og 31 millj. kr. sé áætlað að verja til þessarar starfsemi á þessu ári, skal ég ekki fara orðum. Þessar upplýsingar liggja fyrir og þakka ég fyrir það. Varðandi 3. lið fsp., sem hæstv. ráðh. gerði hér að umtalsefni, vil ég segja að svör ráðh. birtu að þetta ákvæði grunnskólalaga hefur ekki verið framkvæmt og ráðh. taldi vafasamt að það væri framkvæmanlegt eða raunar líklegt að það væri ekki framkvæmanlegt. Hið sama kom fram í máli hv. 5. þm. Austurl., sem hér talaði einnig. Mér leikur nokkur forvitni á, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, að vita á hvern veg þetta hefur verið framkvæmt vegna þeirrar miklu umræðu sem fram fór um þetta efni þegar grunnskólalögin voru sett og þeirra fullyrðinga, sem þá voru fram settar af þeim sem mæltu fyrir þeirri lagasetningu, að hér væri stefnt í þá átt, eins og ákvæði laganna gefa raunar tilefni til að ætta, að heimilt væri að meta þátttöku í atvinnulífi sem verklegt nám í grunnskóla. Ég hlýt að harma að ekki hafi fundist leiðir til að framkvæma þetta ákvæði í grunnskólalögum og vænti þess að það verði leitast við að vinna að því. Ég held að það sé ákaflega nauðsynlegt, miðað við þann langa starfstíma sem grunnskóli starfar, að leitast við að tengja grunnskólanemendur atvinnulífinu á sem bestan máta. Ég tel það afar mikilvægt að kynna nemendum á grunnskólaaldri allt til 15 ára aldurs atvinnulíf þjóðarinnar og tengja nemendur atvinnuháttum þjóðfélagsins, og það er þýðingarmikið uppeldisatriði ekki síður en skólanám að nemendur og æskufólk öðlist sem besta þekkingu á helstu atvinnuháttum þjóðarinnar, það mun skila sér þó seint verði, - ekki síður en til að mynda nám í islam og öðrum slíkum fræðum framandi trúarbragða sem kennd eru í grunnskóla þar sem öll trúarleg hugtök eru á frummálinu arabísku. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör sem mér voru gefin.



Herra forseti. Eins og öllum er kunnugt um er á hverju ári varið úr ríkissjóði verulegum fjárhæðum í útflutningsbætur vegna landbúnaðarafurða, m. ö. o. stórar fjárhæðir af skattpeningum landsmanna fara til að greiða niður landbúnaðarafurðir sem fluttar eru til útlanda. Á fjárlögum ársins 1983 var þessi fjárhæð 262.6 millj. kr. og á fjárlögum þessa árs 280 millj. kr. og eru reyndar áhöld um hvort hún dugi miðað við áættaða útflutningsþörf. Þegar haft er í huga hversu hér er um háar fjárhæðir að ræða er nauðsynlegt að hv. Alþingi og reyndar þjóðin öll fylgist mjög nákvæmlega með því hvernig þessu fé er varið og hvaða reglur gildi um greiðslur á því. Því þótti mér rétt að bera fram fsp. um þetta efni til hæstv. viðskrh., en viðskrn. hefur umsjón með þessum útflutningi. Í annan stað er rétt að geta þess að við og við koma upp umr. í þjóðfélaginu um það að einkaaðilar séu að reyna að hasla sér völl í þessari grein útflutnings og þá er leitað eftir sem hagstæðustu verði. Einhvern veginn virðist það allt of oft gerast að ef einstaklingar nái að gera sölusamninga gufi allt kjöt upp og aðalsöluaðilinn, sem er búvörudeild Sambands ísl. samvinnufélaga, telji sig búinn að ráðstafa öllu sem til ráðstöfunar sé. Er skemmst að minnast umr. um þetta efni fyrir stuttu um sölusamninga einkaaðila á Bandaríkjamarkaði og enn nýrri umr. um þetta efni í framhaldi af bændafundi sem haldinn var í Suður-Þingeyjarsýslu ekki alls fyrir löngu. Með ofangreind atriði í huga hef ég leyft mér að bera fram á þskj. 441 svofelldar fsp. til hæstv. viðskrh.: 1. Hve mikið var flutt út af dilkakjöti á s. l. ári og hve mikið er áætlað að flytja út á þessu ári? 2. Hvaða verð fékkst fyrir kjötið pr. kíló, sundurliðað eftir löndum sem flutt var til og um hvaða verð hefur verið samið á þessu ári og hvenær voru þeir samningar gerðir? 3. Hvað var greitt í útflutningsbætur með hverju kg á s. l. ári? 4. Hverjir önnuðust þennan útflutning, sundurliðað eftir fyrirtækjum og magni? 5. Hvernig er háttað söluþóknun, þ. e. hversu mikil er hún og við hvaða verð er miðað?



Herra forseti. Sem svar við fsp. hv. 4. þm. Reykv. á þskj. 441 leyfi ég mér að upplýsa eftirfarandi sem svar við fyrstu fsp., „Hve mikið var flutt út af dilkakjöti á s. l. ári og hve mikið er áætlað að flytja út á þessu ári?“: Skv. verslunarskýrslum voru flutt úr landi á s. l. ári alls 2585 tonn af frystu kindakjöti að verðmæti 92 990 þús. kr. Ég vil geta þess að ég hef gert ráðstafanir til þess að þm. fái þessar upplýsingar á borð sín eftir að fsp. hefur verið svarað. Útflutningurinn skiptist þannig eftir löndum: Danmörk 255.8 tonn, fob-verðmæti 10 millj. 90 þús. kr.; Finnland 100 tonn, fob-verðmæti 3 millj. 341 þús. kr.; Færeyjar 660 tonn, 34 millj. 697 þús. kr.; Noregur 3 tonn, 219 þús. kr.; Svíþjóð 771 tonn, 23 millj. 978 þús. kr.; Vestur-Þýskaland 767,3 tonn, 18 millj. 957 þús. kr.; Bandaríkin 21.1 tonn, 1 millj. 513 þús. kr.; Japan 6.9 tonn, 195 þús. kr. Einnig voru flutt út 800 kg af söltuðu kindakjöti til Færeyja að verðmæti 59 þús. kr. Rétt er að taka fram að í þessum tölum er einnig átt við ærkjöt, en útflutningur þess nam liðlega 550 tonnum af ofangreindu magni. Skv. upplýsingum Framleiðsluráðs landbúnaðarins er áættað að útflutningur ársins 1984 verði liðlega 3000 tonn. Önnur fsp. var: „Hvaða verð fékkst fyrir kjötið pr. kg, sundurliðað eftir löndum sem flutt var til, og um hvaða verð hefur verið samið á þessu ári og hvenær voru þeir samningar gerðir?“ Skv. verslunarskýrslum hefur verð pr. kg verið eftirfarandi, sundurliðað eftir löndum: Fryst kindakjöt: Danmörk 39.44 kr., Finnland 33.41 kr., Færeyjar 52.57 kr., Noregur 73 kr., Svíþjóð 31 kr., Vestur-Þýskaland 24.70 kr., Bandaríkin 71.70 kr., Japan 28.26 kr. Saltað kindakjöt: Færeyjar 73.75 kr. Rétt er að vekja athygli á að mikill verðmunur til einstakra landa stafar af því að kjötið er mismunandi mikið unnið. Á þessu ári hafa verið gerðir samningar um sölu á liðlega 3000 tonnum af dilkakjöti til eftirfarandi landa: Svíþjóð 650 tonn, Finnland 105 tonn, Danmörk 200 tonn, Vestur-Þýskaland 175 tonn, Færeyjar 400 tonn, Noregur 1560 tonn, Bandaríkin 200 tonn. Hvað síðari lið spurningarinnar varðar sér rn. sér ekki fært að skýra frá verði í einstökum samningum, enda mun slíkt geta torveldað frekari viðskiptasamninga. Þriðja spurning: „Hvað var greitt í útflutningsbætur með hverju kg á s. l. ári?“ Svar: Skv. upplýsingum Framleiðsluráðs landbúnaðarins voru greiddar á s. l. ári 58.62 kr. á kg í útflutningsbætur vegna dilkakjöts en 38 kr. á kg vegna ærkjöts. Fjórða spurning: „Hverjir önnuðust þennan útflutning, sundurliðað eftir fyrirtækjum og magni? Svarið við þessari fsp. er: Búvörudeild Sambands ísl. samvinnufélaga annaðist þennan útflutning að langmestu leyti. Sláturfélag Suðurlands flutti út 13 tonn af ærkjöti til Færeyja. Einnig voru flutt út 6–7 þús. tonn af unnu kjöti til Færeyja og Evrópu. Sá útflutningur var að mestu leyti í höndum tveggja aðila, Ísmats hf. í Njarðvík og Austmats hf. á Reyðarfirði. Fimmta spurning: „Hvernig er háttað söluþóknun, þ. e. hversu mikil er hún og við hvaða verð er miðað?“ Reiknuð er 2% söluþóknun af óniðurgreiddu heildsöluverði, en það var ákveðið 75.62 kr. pr. kg hinn 15. sept. 1982 og miðast umboðslaunin við ofangreint verð allt árið til og með ágúst 1983. Nýtt heildsöluverð var ákveðið frá 1. okt. 1983 og er það 129.32 kr. pr. kg. Söluþóknun er 2% af þeirri upphæð allt árið til ágústloka 1984. Með þessum svörum vonast ég til að ég hafi greitt úr fsp. hv. þm.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. svör hans við fsp. Þetta eru ítarleg svör og fullnægjandi. Hins vegar eru í þessum svörum nokkur atriði sem vekja athygli og vekja til nokkurrar umhugsunar. Í fyrsta lagi er það staðfest í þessum svörum, sem oft hefur reyndar verið rætt um, að búvörudeild Sambands ísl. samvinnufélaga hefur nánast einokun á þessum útflutningi. Það er mjög athyglisvert að ræða við einstaklinga sem leitast við að hasla sér völl í þessari grein. Það kemur í ljós í þeim viðræðum að ótrúlega erfitt er að komast í gegnum kerfið til þess bæði að fá kjöt til útflutnings og leyfi til slíks útflutnings. Það virðist eins og allt kerfið sé byggt upp með það fyrir augum að vernda þá einokun sem Samband ísl. samvinnufélaga hefur á þessum markaði. Ég tel að það beri brýna nauðsyn til að bæta þar úr. Í öðru lagi vekur athygli hvernig reglurnar um söluþóknun eru ákveðnar. Fram kom í svari hæstv. viðskrh. að reiknuð er 2% söluþóknun af óniðurgreiddu heildsöluverði óháð því hvaða verð fæst fyrir kjötið á hinum erlendu mörkuðum. M. ö. o. söluaðilinn fær sitt alveg á þurru nákvæmlega sama hvaða verði hann selur kjötið á. Inni í þessu kerfi er sem sagt engin hvatning til þess að reyna að ná sem bestu verði á hinum erlendu mörkuðum. Jafnvel má segja að inni í kerfinu sé frekar dregið úr þessari hvöt því að eins og háttað er verði fyrir geymslu á kjötinu í frystigeymslum liggur við að frekar borgi sig fyrir aðilana að geyma það sem lengst í frystigeymslum en að selja það erlendis og reyna að ná fyrir það sem bestu verði. Ég hygg að þau svör sem hér hafa komið fram staðfesti það sem oft er rætt um að hvorki hagsmunum skattborgaranna né bænda er borgið með því sölukerfi sem nú ríkir í þessum efnum. Ég tel að taka þurfi til gagngerðrar endurskoðunar þetta sölukerfi og er spurning hvort ekki þurfi að hreyfa því frekar hér á Alþingi í framhaldi af þessum svörum. Taka þarf þetta kerfi til gagngerðrar endurskoðunar. Það þarf að losa um þá einokun sem hér er á ferðinni. Byggja þarf upp kerfi sem hvetur söluaðilana til þess að fá sem best verð fyrir vöruna erlendis og líka þarf að huga betur að því en gert er hvernig hægt er að fá sem best verð, þ. e. hvort ekki borgi sig að vinna kjötið meira í neytendaumbúðir hér á landi frekar en selja það út í heilum skrokkum eins og gert hefur verið í mjög ríkum mæli. Ég ítreka þakkir mínar fyrir svörin við fsp., en tel að þau gefi tilefni til miklu ítarlegri umr. hér á þingi síðar sem ekki er hægt að koma við í fyrirspurnatíma eins og þessum.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. mikið en mér fannst mega misskilja orð hv. fyrirspyrjanda, 4. þm. Reykv., um það að einokun væri á útflutningi. Eins og fram kom í máli hæstv. viðskrh. eru það fleiri en einn aðili sem hafa annast þennan útflutning, þó að að langmestu leyti hafi það verið á höndum eins aðila. En það sýnir að þeir sem geta selt kjöt á viðunandi verði fá til þess leyfi og slíkt er ekki stöðvað. Auðvitað er spurning um það verð sem fæst fyrir vöruna. Það verður að huga að því að finna þær skástu leiðir sem hægt er að fara í þessu þannig að sem minnst þurfi að greiða af útflutningsuppbótum. Ég vil taka undir það sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að það er nauðsynlegt að vinna að því eins og kostur er að fá hærra skilaverð til bóndans með því að flytja kjötið út unnið. En því miður hafa margar tilraunir, sem gerðar hafa verið í þessu skyni, ekki borið nægilega góðan árangur þannig að endanlegt skilaverð til bóndans hefur orðið lægra með því móti. En ég vil undirstrika það að það þarf að vinna betur að þessu og það er gert af fleiri en einum aðila. Og á vissum sviðum hefur orðið nokkur árangur, t. d. með því að hluta kjöt í sundur og flytja einn hluta skrokksins til eins lands og annan hlutann til annars. En ég hygg að ekki standi á leyfum frá viðskrn. eða öðrum aðilum ef um er að ræða að markaður sé talinn viðunandi miðað við það sem annars staðar er að fá.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem komu hér fram í ræðu fyrirspyrjanda, hv. 4. þm. Reykv. Birgis Ísi. Gunnarssonar. Það hefur verið skoðun okkar Alþfl.-manna að ekki væri stætt á því að skattleggja þjóðina stórlega til þess að standa undir útflutningi á varningi með þeim hætti sem gert hefur verið að undanförnu. En það er auðvitað ekki síður athyglisvert í þessu sambandi að líta á ýmis þau fyrirbæri sem birtast okkur í daglega lífinu varðandi dilkakjötið. Við upplifum það aftur og aftur að okkur er sagt að það séu stórkostlegar birgðir í landinu. Síðan er efnt til útsölu og þá er ekkert kjöt til. Sama gerist þegar einhver tekur sig til og ætlar að flytja kjöt úr landi. Þó að nýlega hafi borist fréttir af kjötfjöllum þá er ekkert kjöt til til þessa útflutnings, til þess aðila sem hefur þetta framtak í frammi. Mér býður í grun að hluti af vandamálinu liggi í því, eins og kom reyndar fram í orðum Birgis Ísleifs, að það sé orðinn meiri gróðavegur að geyma kjöt en selja það á Íslandi. Þetta svokallaða geymslugjald sé svo ríflegt að menn hafi af því sérstakan hag að vera með kjötið í geymslum sínum eða jafnvel þykjast vera með það í geymslum sínum öllu lengur en það í rauninni er. Hinn þátturinn sem manni sárnar er sá hversu lítið hefur verið unnið að því að ganga frá þessari útflutningsvöru með aðgengilegum hætti svo að líklegt væri að hún væri seljanleg í öðrum löndum. Hér hefur það til skamms tíma verið aðalreglan, og er enn, að selja kindakjötið í heilum skrokkum í grisjum. Ég held að slík sölumennska sé ákaflega frumstæð og sumum þessum ágætu kaupendum, sem hugsanlega gætu annars verið í grannlöndum okkar vestanhafs og austan, lítist ekki alls kostar á vöru sem svona er frá gengið. Einu sinni heyrði ég evrópska húsmóður segja þar sem ég var staddur að það mætti eins reyna að bjóða Evrópumönnum bílatvist, tvist sem er notaður til að þvo bíla með, eins og að bjóða upp á kjötið í svona umbúðum. Í þessu felst nokkur sannleikur og áeggjan um að gera nú betur í sölumennskunni.



Herra forseti. Ég skildi nú ekki alveg það sem ég held að hafi verið aðdróttun í ræðu hv. síðasta ræðumanns þar sem hann talaði um sláturleyfishafa sem þykjast vera með kjöt í geymslum. Ætli það liggi nú ekki nokkuð ljóst fyrir hverjir eru með kjöt í geymslum og hverjir ekki? Sláturhúsin eru misjöfn, það er dýrt að reka þessi dýrustu sláturhús og sláturkostnaður er þar mjög hár. Útflutningsleyfi fæst hins vegar ekki fyrir kjöti nema úr bestu húsunum og okkur hefur verið gert að byggja hús sem svöruðu þeim heilbrigðiskröfum sem gerðar eru í útflutningnum. Jafnvel þó að kjöt sé til í landinu er þess að gæta að mikið af því kjöti sem til er í birgðum er úr sláturhúsum sem ekki fullnægja þeim skilyrðum sem sett eru ströngust til útflutnings. Hvað varðar þá sölu sem hér bar aðeins á góma í upphafi, er Selnes hf. taldi sig geta selt í Bandaríkjunum, er rétt að fram komi að það skilaverð sem til bóndans gat komið var lakara en það verð sem Norðmenn borga okkur núna fyrir það kjöt sem við seljum þeim. Það er fjarskalega mikilvægt fyrir landbúnaðinn að vel sé staðið að sölumálum og síst af öllu vil ég draga úr því að allra leiða sé leitað til að fá sæmilegt verð fyrir afurðir. Og ég fullyrði að það er enginn sem leggur stein í götu þeirra manna sem geta selt landbúnaðarafurðir í útlöndum fyrir betra verð en við fáum á hverjum tíma. Við munum áreiðanlega gráðugir versla við þá sem bjóða hæst verð. Hvað varðar söluþóknunina þá er ég sammála hv. 4. þm. Reykv. um það að eðlilegra væri að miða söluþóknunina við það verð sem fyrir vöruna fengist. Hvort það væru 5% eða hvað það væri þá er það eðlilegri viðmiðun en að miða við heildsöluverð. Ég vil undirstrika það að það stendur áreiðanlega ekki á bændum að stuðla að því að við getum fengið góða sölu fyrir landbúnaðarafurðir í útlöndum. Það er auðvitað mikilvægt fyrir okkur að reyna að komast út úr þessum óhagkvæmu viðskiptum. Og það er rétt að minna á að bændur hafa stórfækkað sauðfé í því skyni að gera sitt til þess að svo megi verða.



Herra forseti. Ég fagna því að þessi fsp. skuli fram komin. Ég er í rauninni ánægður með þá umr. sem hér hefur farið fram, hún hefur verið málefnaleg og réttmæt. Ég held að það sé eitt af okkar allra brýnustu viðfangsefnum að ganga úr skugga um það með hvaða hætti hægt sé að ná fram betra markaðsverði erlendis. Þar er áreiðanlega langfýsilegast til árangurs að hafa jafnræði á milli þeirra aðila sem treysta sér til að takast á við það viðfangsefni. Alveg burtséð frá því hvort sú leið hefur verið opin eða ekki þá hafa sí og æ komið upp neikvæðar raddir þegar menn hafa verið að brjótast inn á nýjar leiðir í þeim efnum. Má m. a. minna á þau viðbrögð sem komu fram í dagblöðum núna fyrir skemmstu í sambandi við áformaða sölu Selness hf. á kjöti á Bandaríkjamarkað. Varðandi aðra málaþætti sem hér hefur verið gripið á og þá sérstaklega í sambandi við kostnað við þessa sölu, geymslugjöld og líka að þessi vara sé ekki ætíð til staðar er það ekki í fyrsta sinn sem þetta hefur heyrst og ég veit að fyrir þessu eru í sumum tilvikum full rök. Að mínum dómi er ekki nema ein leið til að fyrirbyggja þetta, þ. e. að auka skyldur þeirra, sem vinna og versla með þessa vöru á innlendum og erlendum markaði, gagnvart framleiðandanum sjálfum þannig að það sé þeirra hagur að standa sig vel í sölunni.



Herra forseti. Ég vil einungis staðfesta að það var réttur skilningur hjá hv. þm. Páli Péturssyni að í orðum mínum áðan varðandi geymslu kjötsins og geymslugjald fólst aðdróttun. Það fyrirkomulag sem menn hafa á í þessum efnum býður upp á misnotkun og þau dæmi sem við höfum í höndunum, um það hvernig kjöt virðist geta horfið þó að það eigi að vera mikið í birgðum, gefur fyllsta tilefni til að ætla að hér eigi sér stað misnotkun. Þess vegna var það rétt sem hv. þm. sagði, í orðum mínum fólst aðdróttun.



Herra forseti. Það eru örfá atriði sem ég vildi víkja að. Í fyrsta lagi sat ég í allmörg ár í markaðsnefnd landbúnaðarins sem reyndi að hafa augun opin og leita að nýjum möguleikum við útflutning landbúnaðarvara. Hún gerði sjálf allmargar tilraunir og var alltaf reynt að ýta undir það að leitað væri möguleika til þess að finna þar nýjar leiðir. Því miður varð reyndin sú að það sem reynt var gaf lakara verð til bóndans en hin hefðbundna leið. En ég vil ítreka það að ég er síður en svo að leggjast gegn því og tel sjálfsagt að reynt sé að leita allra leiða áfram í þessu skyni. Vikið var að Selnesmáli. Ég þekki það kannske ekki nógu vel en ég var spurður að því munnlega hvert viðhorf mitt væri ef það kæmi svo langt að þeir óskuðu eftir útflutningsleyfi frá hendi Framleiðsluráðs vegna útflutningsuppbóta. Ég taldi vitanlega sjálfsagt að reynt yrði að gefa þeim tækifæri til þess að flytja út með útflutningsuppbótum sem væru hámark þess sem yrði að greiða á öðrum mörkuðum. En ég veit svo ekki frekar hvort á það hefur reynt. Þannig held ég að ekki hafi verið lagður steinn í götu þess. Ég held að ákaflega hæpið sé að koma með fullyrðingu eins og þá sem hv. 3. þm. Reykn. setti fram. Ég veit ekki til þess að hann hafi neitt í höndunum um þessa fullyrðingu sína. En ég veit að gerð hefur verið könnun til að vita hvort kjötbirgðir væru eins og þær eru upp gefnar. Og það hefur ekki komið annað í ljós en að svo væri. Enda er það vitanlega hagur fyrir eigandann að gefa sem fyrst upp söluna til þess að fá verðið greitt, sem er þá að nokkuð stórum hluta niðurgreiðslur sem hann fær vitanlega ekki fyrr en salan hefur átt sér stað.



Herra forseti. Eins og glögglega kom fram í ræðu hæstv. landbrh. hafa því miður ekki fundist neinar töfralausnir á þessum sölumálum. Ég vildi svo sannarlega að þær kæmu í ljós, en því miður höfum við ekki dottið ofan á þær enn þá, Jafnvel þó að bjartsýnir menn, áræðnir og duglegir, hafi haldið að þeir væru með eitthvað í höndunum sem bitastætt væri hefur yfirleitt reynslan orðið sú að þetta hefur allt verið á svipuðu róli. En ég harma það að ég skuli hafa skilið rétt hjá 3. þm. Reykn. að hér væri um aðdróttun að ræða. Ég tel rétt að hann finni orðum sínum stað og verð að óska þess mjög eindregið að hann geri það með skýrum hætti því að þetta er meira en lítið alvarleg ásökun sem hann hefur þarna í frammi.