Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[14:41] Nú hefst utandagskrárumræða um fíkniefna- og ofbeldisvandann. Um fyrirkomulag umræðunnar er samkomulag milli þingflokkanna. Hver þingflokkur hefur 15 mínútna ræðutíma og samtals mun því ræðutíminn verða um ein og hálf klukkustund. Röð flokkanna verður þessi: Alþfl., Sjálfstfl., Alþb. og óháðir, Framsfl., Þjóðvaki, Samtök um kvennalista. Málshefjandi verður hv. 5. þm. Reykn., Rannveig Guðmundsdóttir, en þrír ráðherrar, þ.e. hæstv. menntmrh., hæstv. heilbrrh. og hæstv. dómsmrh., taka þátt í þessari umræðu fyrir hönd sinna flokka. Gert er ráð fyrir að umferðir verði tvær. Ræðutími hvers flokks er 15 mínútur eins og nú hefur verið sagt, en það er að sjálfsögðu lagt í vald flokkanna hvernig tíma er skipt milli umferða.

[14:42] Virðulegi forseti. Á fundum þingflokksformanna fyrir viku síðan var það fastmælum bundið að við mundum staldra við á Alþingi í dagsins önn á aðventunni, víkja frá hefðbundinni dagskrá og ræða vímuefnavandann, úrræði okkar eða úrræðaleysi. Það er með vilja að ég segi úrræði okkar því sú ægilega vá sem haldið hefur innreið sína í okkar þjóðlíf er sameiginlegt áhyggjuefni og ábyrgðin okkar sameiginlega að leita lausna. Fjölmiðlar endurspegla umræðu sem á sér stað úti í þjóðfélaginu um þessar mundir. Umfjöllun um áföll og sorg sem þessi vágestur veldur er áleitin og krafan um að bregðast við er hörð. Spurningar brenna á vörum. Fer eiturlyfjaneysla vaxandi? Er neysla komin niður á grunnskólaaldur? Landlæknir setur fram þá spurningu hvort ólögleg neysla vímuefna sé unglingavandamál eða fullorðinsvandamál. Erum við komin með það þjóðfélagsmein sem ekki verður svo auðveldlega læknað? Hvað veldur? Hraði, spenna, samkeppni, erfiðar aðstæður, samskiptaskotur, nýjungagirni, forvitni? Þessar spurningar skipta okkur öll máli því að þetta gæti verið mitt barn og þetta gæti verið þitt barn. Fyrir skömmu kom út á vegum lögreglunnar í Reykjavík skýrsla um stöðu fíkniefnamála á árinu 1995. Vonandi verður þessari skýrslu fylgt eftir með stöðugum og markvissum rannsóknum því regluleg úttekt og söfnun gagna er vitaskuld lykilatriði í að gera sér grein fyrir umfangi vandans. Þá er vert að geta þess að níu þingmenn hafa óskað eftir viðamikilli skýrslu um fíkniefnamál, að hún verði tekin saman og lögð fyrir Alþingi. Rannsóknin sem skýrsla lögreglunnar fjallar um byggir á svörum 50 einstaklinga sem handteknir voru af lögreglunni í Reykjavík vegna fíkniefnamála frá 15. jan. til loka apríl á þessu ári. Þar má sjá að neysla hass, marijúana, amfetamíns, LSD og læknadóps virðist hefjast allt niður í 11 ára aldur, þó flestir hefji neyslu eftir að hafa orðið 16 ára. Þar kemur fram að 30% aðspurðra hafa gert tilraun til sjálfsvígs. Umræða um sjálfsvíg hefur ekki farið hátt hér á landi, enda er það viðkvæmt og vandmeðfarið efni. En ástæða þess að spurt var um þessi mál í rannsókninni var sá orðrómur sem verið hefur uppi um að tíðni sjálfsvíga sé há meðal neytenda fíkniefna. Þá er fullyrt að erlendar rannsóknir séu á þann veg að um 70% þeirra einstaklinga sem handteknir hafa verið fyrir ofbeldisverk í ákveðnum borgum í Bandaríkjunum hafi verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Á sl. tveimur árum hefur hérlendis verið lagt hald á 76 hnífa, 116 skotvopn, 755 skotfæri, 12 táragasbrúsa og 19 vopn. Það er tekið til þess hversu mikil breidd sé á neysluforminu hérlendis og að þeir aðilar sem rannsóknin náði til virtust neyta mjög margra tegunda efna og þykir eðlilegt að tengja það framboði á hverjum tíma. Vakin er athygli á því að níu einstaklingar segjast hafa neytt heróíns, en það efni hefur ekki fundist hér á landi nema í mjög takmörkuðu magni. Aðilar virðast nálgast efnið í gegnum vini eða útvega vinum sínum slíkt efni og síðan fer neysla oftast fram í félagsskap sama fólksins. Sú meginregla er dregin fram að heimur fíkniefnaviðskipta hér á landi sé mjög lokaður og að sölumenn hafi sína viðskiptamenn en götusala heyri undantekningu til. Þrátt fyrir að götusala virðist heyra til undantekninga, þá kemur einnig fram að dreifing fíkniefna er talin almenn í framhaldsskólum. Við hljótum einnig að spyrja okkur hvort hið nýja efni sem skotið hefur rótum hér, svokallað ecstasy, sé á leið með að breyta þeirri þróun að götusala sé hér takmörkuð. Virðulegi forseti. Ég ætla mér að nota bókstafinn E um þetta efni, ecstasy, þar sem ég tel að varast beri að halda á lofti þeim boðskap sem felst í nafninu alsælu, en þetta efni virðist hafa náð fótfestu í dreifingu á þeim stutta tíma sem liðinn er frá því að hald var fyrst lagt á þetta efni árið 1992. Þegar maður grennslast fyrir hjá þeim sem eru að fást við vágestinn mikla og afleiðingar hans fæst það staðfest að E kom á markað 1993 og neysla þess er mikil, bæði á síðasta og þessu ári og skýrir það aukna umræðu um neyslu efnisins. Á meðan sprautulyf eru vinsæl hjá svokölluðum neytendum virðist E eiga greiðan aðgang að ungu fólki sem annars lítur ekki við fíkniefnum og það er verulegt áhyggjuefni. Þegar litið er um öxl blasir það við að í upphafi 9. áratugar heyrðist lítið um eiturlyf. Í lok áratugarins voru unglingarnir farnir að eiga við þessi efni, börn alls ekki. Í dag er því haldið fram að fíkniefni séu í skólapartíum. Hvers vegna? Er það vegna þess að töfluformið er einfalt og umfjöllun um efnið spennandi? Er þetta e.t.v. tískufyrirbrigði eða er tilefnið annað og verra? Sumir telja að það sé ekki vera ástand meðal ungs fólks í dag, en viðhorf gagnvart eiturlyfjum virðist hafa mildast. Getur það haft eitthvað að segja að við erum á vissan hátt komin með aðra kynslóð frá því að þessi efni fóru fyrst að koma á markað hér, þ.e. að sá eða þeir sem vinna með unglinga hafa e.t.v. kynnst þessum efnum sjálfir í kunningjahópi á sínum tíma, að það þýði að viðkomandi hafi á þessum efnum öðruvísi sýn? Það er alla vega ljóst að það sem var undir borðinu fyrir nokkrum árum er nú komið upp á borðið. Þarna virðist einhver hugarfarsbreyting, því miður. Í skýrslu landlæknisembættisins sem kom út árið 1991 var talað um að 500 unglingar 13--19 ára hefðu leiðst út í vímuefnaneyslu. Í dag telja þeir sem gerst þekkja að hópurinn sé stærri og yngri hópurinn fyrirferðarmeiri, en enginn veit hve stór. Það er ljóst að neysla er ekki lengur bundin við suðvesturhornið. Allt landið finnur fyrir þessum vanda. Það er umhugsunarefni að þó landið okkar sé eyja sem auðveldara ætti að vera en ella að verja, þá vitum við ekki hvort innflutningur á sér stað með flugvélum eða skipum, með ,,burðardýrum`` eða vörusendingum, hvort efnið berst frá höfuðborg til landsbyggðar eða öfugt. Okkur finnst að góð tollgæsla og öflug fíkniefnalögregla eigi að geta náð árangri hér á Íslandi, árangri sem e.t.v. væri ekki hægt að ná annars staðar í öðruvísi landi. En hvernig eigum við að taka á þessum málum? Á hverju ári eru fluttar tillögur og ályktanir á Alþingi um aðgerðir. Þingmenn og þingflokkar hafa flutt tillögur um námsefni í vímuefnavörnum, að þau verði skyldunám í skólum, tillögur um forvarnastarf, um rannsóknir og úttektir, aðhlynningu og umönnun og síðast en ekki síst um eflingu fíkniefnalögreglunnar. Kallað hefur verið eftir hvort Ísland hygðist staðfesta samning Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni sem gerður var í Vínarborg árið 1988, en staðfesting samningsins þýðir lagastoð til handa löggæslunni til aðgerða á fjölmörgum sviðum. Á 115. löggjafarþingi var lagt fram stjfrv. um áfengis- og vímuefnavarnir en það náði ekki fram að ganga. Það tók til fræðslumála og forvarnaaðgerða ásamt meðferðarúrræðum. Þá hafa lögreglulög verið í endurskoðun og er full ástæða til að spyrja dómsmrh.: Hvernig verður tekið á rannsóknar- og fíkniefnalögreglu í þeirri endurskoðun og hvenær er frv. að vænta? Þegar kastljósinu er beint að aukinni neyslu og ofbeldisverkum sem fylgja fíkniefnavandanum finnst okkur allt of lítið hafa þokast fram á við í þessum málum þó við vitum að fjölmargir séu að leggja hönd á plóg til að vinna bug á þessu stóra vandamáli. En hver er stefnumörkun stjórnvalda? Er forgangsröðun okkar skýr? Í nágrannalöndum hefur verið reynt að taka af krafti á stórum málum en sinna jafnhliða litlu málunum með sólarhringvöktum og góðu samspili þeirra aðila sem eru að fást við hin stærri og smærri verk. Höfum við hnýtt það öryggisnet sem okkur ber? Höfum við nætur- og helgarvaktir hjá fíkniefnalögreglu? Ef ekki, stendur til að vinna bót á því? Kostum við til því sem þarf til að taka á stóru málunum og tengja netið? Við verðum að ákveða hvar við staðsetjum fíkniefnaglæpi, innflutning, fjármögnun og sölu, hvort við teljum þetta til alvarlegustu afbrota. Í Noregi eru þessi afbrot flokkuð næst á eftir manndrápum og kynferðislegu ofbeldi. En hvað með okkur? Hvernig er háttað samstarfi þeirra er vinna á hinum ólíku sviðum auðgunarbrota, fjársvikamála, fíkniefnamála sem oft eru samtengd? Hvernig er háttað samstarfi tollgæslu, skattyfirvalda og fíkniefnalögreglu og samstarfi landsbyggðar og þéttbýlis? Þetta eru áleitnar spurningar sem við verðum að leita svara við svo unnt sé að byggja upp hið rétta form. Sjálf er ég sannfærð um það að mikilvægi þess að sami aðili fari með rannsókn umfangsmikilla fíkniefnamála á öllu landinu og að öflug fræðsla um vímuefnavarnir verði sjálfsagður hluti skyldunáms í skólum sé mest aðkallandi. Að þetta, ásamt reglulegri og skipulegri úttekt á vandanum og gagnasöfnun sem gerir það unnt að greina umfang vandans, séu þau lykilatriði sem þarf til að ráða að marki bót á þessari vá. Mér finnst hins vegar eins og að í fræðslumálum höfum við sofnað á verðinum. Það hafa verið frjáls félagasamtök sem hafa gert stærsta átakið í fræðslumálum og vísa ég þá til Lions Quest verkefnisins fyrir ákveðna aldurshópa sem í samvinnu við fræðsluyfirvöld hefur verið farið með inn í skólana. En opinber stefnumörkun hlýtur að taka til þess hvort tímabært sé að gera vímuefnavarnir að skyldunámsgrein í skólum. Virðulegi forseti. Ég undanskil engan varðandi þá ábyrgð sem á okkur hvílir, ekki heimilin, ekki skólann, ekki stjórnvöld. Þetta er sameiginleg ábyrgð okkar allra og við verðum að bregðast við fyrst og fremst með fræðslu því að þekking er það sem þarf.

[14:53] Herra forseti. Rannsóknir sýna því miður að fíkniefnaneysla íslenskra ungmenna er heldur að aukast. Margt bendir einnig til að viðhorf framhaldsskólanema til fíkniefnaneyslu sé að breytast í þá veru að neysla ýmissa fíkniefna, svo sem alsælu, sé ekki talið tiltökumál og efnið er jafnvel talið hættulítið eða hættulaust. Ef draga á úr tóbaksnotkun og áfengis- og fíkniefnaneyslu ungmenna verður m.a. að treysta forvarnastarf í skólakerfinu. Nauðsynlegt er að forvarnastarf nái til barna á unga aldri og fylgi þeim eftir fram á unglings- og fullorðinsár. Á undanförnum árum hefur verið unnið töluvert forvarnastarf í skólum landsins, einkum á unglingastigi grunnskóla, en það hefur verið mismikið bæði eftir skólum og sveitarfélögum. Þá hafa foreldrasamtök unnið gott starf undir merkjum vímulausrar æsku. Til að styrkja þennan málaflokk setti ég á laggirnar fíknivarnahóp innan ráðuneytisins sem tók til starfa í haust og hefur hann nú skilað áfangatillögum til mín. Í þeim er sérstök áhersla lögð á að nú þegar verði gripið til aðgerða í framhaldsskólum og þá ekki síst vegna útbreiðslu alsælu og annarra fíkniefna í skólum. Nefndin hefur átt fundi með ýmsum aðilum tengdum forvarnastarfi, þar á meðal skólafólki, foreldrum og forráðamönnum og Félagi framhaldsskólanema. Félag framhaldsskólanema óskaði eftir því við ráðuneytið að það styrkti félagið við framkvæmd sérstaks verkefnis sem þeir hafa kosið að kalla jafningjafræðslu. Í því felst að framhaldsskólanemar sjálfir verði virkjaðir til að starfa að fíknivörnum og vinna að því að félagar þeirra og jafnaldrar neyti ekki fíkniefna. Menntmrn. hefur nú fallist á að veita Félagi framhaldsskólanema aðstoð við framkvæmd verkefnisins og styrkja það fjárhagslega. Það skal þó undirstrikað að jafningjafræðslan er tilraunaverkefni sem haldið verður áfram ef sýnt þykir að það skili árangri. Markmiðið með verkefninu er: 1. Að draga úr neyslu tóbaks, áfengis og annarra fíkniefna meðal framhaldsskólanemenda. 2. Að breyta því viðhorfi til neyslu áfengis og annarra fíkniefna að þau séu sjálfsögð. 3. Að draga úr neyslu áfengis á samkomum framhaldsskólanema og því viðhorfi að skemmtanahald tengist sjálfkrafa vímuefnaneyslu. 4. Að efla vitund framhaldsskólanema um áhættu áfengis- og fíkniefnaneyslu og auka þekkingu þeirra á skaðsemi fíkniefna. 5. Að stuðla að því að framhaldsskólar setji sér stefnu í áfengis- og fíkniefnamálum. 6. að Aðstoða nemendur sem eiga í erfiðleikum vegna áfengis- og fíkniefnaneyslu. Framhaldsskólanemendur munu vinna að þessum markmiðum með margvíslegu móti. M.a. verður sérstök fræðsla og þjálfun fyrir nemendur sem hyggjast sinna verkefninu. Gefið verður út blað og bæklingur. Haldnir verða umræðufundir o.s.frv. Rannsóknir sem gerðar hafa verið hér á landi sýna að vinahópur og almenn viðhorf félaga og samfélags hefur mjög mikil áhrif á neyslu unglinga. Samkvæmt rannsóknum sem gerðar hafa verið hér á landi hefur komið í ljós að það virðist hvetja unglinga meira til drykkju ef vinahópurinn drekkur en það að foreldrar drekki. Ekki síst vegna þessa bindur ráðuneytið vonir við að jafningjafræðsla geti skilað árangri. Neysla áfengis og annarra fíkniefna er einn helstu áhrifaþáttur sjálfsvíga og það er ekki síst þess vegna sem mikilvægt er að draga úr fíkniefnanotkun. Mjög umfangsmikið nefndarstarf hefur farið fram á vegum menntmrn. um orsakir og tíðni sjálfsvíga á Íslandi. Sú nefnd var stofnuð í kjölfar þáltill. sem hv. 2. þm. Norðurl. v., Hjálmar Jónsson, flutti og var samþykkt árið 1992. Gert er ráð fyrir að niðurstöður nefndarinnar liggi fljótlega fyrir. Ég tel mikilvægt að forvarnir í skólum hefjist sem fyrst og ekki er síst ástæða til að minna á að leikskólinn er hluti af skólakerfinu. Gott fíknivarnastarf getur einnig verið mikilvægt forvarnastarf gegn ofbeldi. Þannig er Lions Quest námsefninu ,,Að ná tökum á tilverunni`` sem er einkum notað í 7. og 8. bekk grunnskóla t.d. ætlað að byggja upp sjálfstraust og sjálfsmynd barna og unglinga og vinna þannig gegn fíkniefnaneyslu þeirra og að sama skapi vinnur það gegn ofbeldi. Nú eru einnig hugmyndir um að efla ofbeldisvarnir í þessu námsefni. Þó að fíknivörnum sé sinnt með Lions Quest námsefninu er mikilvægt að forvarnir í grunnskólum séu efldar og að þær byrji hjá yngri nemendum en nú. Einnig verður að bæta úr brýnni námsefnisþörf fyrir 9. og 10. bekk grunnskóla og nemendur í framhaldsskólum. Þá er ekki síður mikilvægt að kennaranám verði tengt mun betur við forvarnir og starf foreldra á þessu sviði, en gott starf foreldra í grunnskólum hefur reynst mjög öflugt forvarnastarf á ýmsum sviðum. Að slíkum tillögum er nú unnið í menntmrn. en forsenda fyrir þeim eru m.a. kannanir sem verið er að vinna að innan ráðuneytisins um hvernig grunnskólar, framhaldsskólar og skólar sem mennta kennara sína í forvörnum. Ég hef lagt mikla áherslu á að ólíkar deildir menntmrn. vinni saman að öflugu forvarnastarfi. Að sama skapi er það mikilvægt að ráðuneytin vinni saman þannig að baráttan verði sem markvissust. Nú er t.d. starfandi nefnd á vegum heilbrrh. til að vinna að frv. til laga um áfengisvarnir og aðrar vímuefnavarnir. Í þeirri nefnd eru fulltrúar þeirra ráðuneyta sem helst koma að málaflokknum. Vænti ég þess að það frv. efli forvarnastarf hér á landi og treysti m.a. markvissara forvarnastarf í skólum landsins og í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Fíknivarnir í skólakerfinu munu aldrei leysa af hólmi annað það fíknivarnastarf sem nú fer fram í þjóðfélaginu, en með vinnu sinni vill menntmrn. m.a. stuðla að því að þeir fjölmörgu aðilar sem hafa sýnt áhuga og mikinn dugnað í forvarna- og meðferðarstarfsemi fái svigrúm og tækifæri til að láta starfsemi sína blómstra. Mikilvægt er að þeir vinni saman þannig að starfið verði markvisst og árangursríkt.

[14:59] Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka öllum hv. þingflokksformönnum allra flokka, fyrir það frumkvæði að taka upp á Alþingi umræðu um sölu, kaup og notkun vímuefna sem er mjög stórt vandamál í þjóðfélaginu í dag. Sérstaklega ber að þakka það fordæmi sem þau gefa því að hér er um að ræða vandamál sem nauðsynlegt er að leysa í samstarfi allra flokka. Fíkniefnaneysla hefur farið mjög ört vaxandi undanfarin ár og það eru í raun ekkert mjög mörg ár síðan að neysla fíkniefna, og þá einkum hassneysla, var talin vera aðallega hér í Reykjavík og allra næsta nágrenni. Þeir sem neyttu voru flestir komnir yfir unglingsárin og um var að ræða nokkra hópa, neyslu í heimahúsum eða á einstaka skemmtistöðum. Nú á allra síðustu árum hefur þetta breyst verulega og fullyrt er af þeim sem til þekkja að fíkniefni séu notuð um allt land, að finna megi fíkniefnaneytendur í nánast hverjum þéttbýliskjarna landsins. Þau fíkniefni sem hafa verið ráðandi eru hass og amfetamín en nú nýverið hefur borið mikið á efninu ecstasy sem hlotið hefur rangnefnið alsæla. Talið er að þetta efni hafi fyrst komið á markaðinn 1992, en í ár hafi orðið gífurleg aukning á notkun þess. Að mati fíkniefnalögreglu og í skýrslu sem unnin er af Karli Steinari Valssyni afbrotafræðingi og hér var vitnað í áðan kemur fram að aldur fíkniefnaneytenda hafi lækkað og má finna dæmi þess að 11 ára börn neyti fíkniefna. Auk þess hefur sprautunotendum fjölgað mjög mikið síðustu ár en samkvæmt ársskýrslu SÁÁ fjölgaði þeim um 110 árið 1994. Samkvæmt skýrslu Karls Steinars mátti finna dæmi þess meðal þeirra 50 einstaklinga sem rannsókn hans náði til að neysla hass, marijúana, amfetamíns, LSD og svokallaðs læknadóps hæfist við 11 ára aldur. Flestir hefja þó neysluna eftir 16 ára aldurinn, en könnun hans leiðir einnig í ljós að flestir nálgast efnið í gegnum vini eða útvega vinum sínum það. Neyslan fer oftast fram í félagsskap sama hóps, en 72,9% útvega sér efnið í gegnum vinskap. Í öðrum tilvikum virðist sem viðskiptin fari fram í gegnum aðila sem ekki er vitað deili á. Niðurstöður könnunarinnar segja talsvert um það hversu lokaður heimur fíkniefnaviðskipta er hér á landi. Meginreglan virðist vera að sölumenn hafi sína föstu viðskiptamenn en götusala heyri undantekningu til. Það kom hins vegar fram í samtali mínu við fulltrúa fíkniefnalögreglunnar að sala og dreifing fíkniefna hefur tekið verulegum breytingum undanfarin ár. Að mati þeirra er um að ræða vel skipulagða starfsemi með sterk sambönd innan lands og utan og í dag sé mjög auðvet að nálgast fíkniefni, framboð sé mikið á öllum efnum. Í skýrslu Karls Steinars Valssonar kemur fram að 26% þeirra sem hann ræddi við sögðust fjármagna fíkniefnaneyslu sína með afbrotum, enda er það staðreynd að samsetning í fangelsum hefur breyst verulega allra síðustu ár. Það er ekkert langur tími síðan að aðeins lítill hópur fanga hafði neytt annarra vímuefna en áfengis. Í dag er það hins vegar undantekning ef fangi hefur ekki neytt annarra vímuefna en áfengis. Samt er það svo að ef horft er til þess magns fíkniefna sem fundist hefur í fangelsum undanfarin ár, þá koma nokkuð merkilegar tölur í ljós. Ég hef fengið í hendur tvær töflur sem fela í sér upplýsingar um öll þau fíkniefni og lyf sem tekin hafa verið, annars vegar í fangelsum á höfuðborgarsvæðinu á árunum 1994 og 1995 og hins vegar í fangelsinu að Litla-Hrauni tímabilið 1992--1995. Hér er ekki um vísindalega úttekt á fíkniefnamálum í fangelsum að ræða heldur vísbendingu um ástand þessara mála. Ef unnt er að álykta út frá þessum upplýsingum kemur mest á óvart hversu lítið magn vímuefna hefur fundist á þessu tímabili í fangelsunum. Það má hugsanlega þakka mjög hertum aðgerðum fangelsisyfirvalda og breytingum á öryggismálum fangelsanna á þessu tímabili. Starfsemi og starfsháttum fangelsanna hefur verið breytt auk þess sem öryggistæki og leitarhundar hafa í vaxandi mæli verið tekin í notkun. En einnig má benda á að allir fangar sem til afplánunar koma eru látnir skila þvag- og blóðprufu og sýndu þær á árinu 1995 að 74% fanga hefðu ekki neytt kannabisefna síðustu viku fyrir komu í fangelsi. Ef ályktað er út frá þessum upplýsingum með jákvæðum hætti má raunar segja að það komi verulega á óvart hversu lítið er um fíkniefni í íslenskum fangelsum og velta því fyrir sér hvort umræða í fjölmiðlum um þessi mál sé í takt við raunveruleikann og undantekningarnar hafðar að aðalreglu. Hins vegar vekur sérstaka athygli að á seinni hluta ársins 1995 hefur sex sinnum fundist hass í fangelsinu að Litla-Hrauni, alls 56 grömm, þar af í einni sendingu 50 grömm sem er langmesta magn sem fundist hefur í einu. Þessi 56 grömm eru tæp 90% af heildarmagni sem fundist hefur á Litla-Hrauni samanlagt allt frá árinu 1992. Í Hegningarhúsinu og fangelsinu Kópavogsbraut 17 hafa í haust fundist samanlagt 14 grömm eða megnið af því hassi sem fundist hefur á árinu 1995. Ef ályktað er út frá þessum upplýsingum með sama fyrirvara og áður má reikna með að eftirspurn eftir fíkniefnum í fangelsum haldist í hendur við aukið framboð fíkniefna á hinum almenna markaði. Það kemur heim og saman við upplýsingar frá fíkniefnalögreglunni um það að mjög mikið magn fíkniefna hafi verið á markaðnum síðustu mánuði ársins 1995. Þrátt fyrir þetta er ljóst að mjög stór hluti þeirra sem gista fangelsin eru þar vegna afbrota sem framin eru undir áhrifum sterkra fíkniefna eða afbrota sem framin til þess að fjármagna fíkniefnaneyslu. Það er einnig ljóst að þau refsiúrræði sem við höfum í dag henta í mörgum tilvikum alls ekki þeim sem eru á kafi í eiturlyfjaneyslu. Fangelsisyfirvöld hafa hvorki mannafla né fjármagn til þess að taka sérstaklega á þeim vandamálum sem fylgja þegar eiturlyfjaneytandi kemur í afplánun. Sérstaklega þyrfti að taka á varðandi vanda ungra fíkniefnaneytenda sem eru í fangelsum landsins. Við höfum nokkuð góð úrræði fyrir þá sem ánetjast hafa fíkniefnum og vilja sjálfir leita sér aðstoðar. En hvað varðar fyrirbyggjandi aðgerðir, fræðslu og forvarnir hvers konar stöndum við afar illa að vígi. Mörg undanfarin ár hefur töluvert fjármagn verið sett til forvarnastarfs. Ýmis félagasamtök og stofnanir hafa fengið styrki frá ríki og/eða sveitarfélögum, en hins vegar hefur vantað mikið upp á að skipulega sé staðið að verki og lítið sem ekkert samráð er milli þeirra aðila sem fjármagn fá til starfsins sem aftur verður til þess að það nýtist illa. Öflug, vel skipulögð fræðsla um skaðsemi eiturlyfja er mikilvægasta forvörnin. Það er því brýnt að taka á þeim þætti nú þegar. Þá er það vandamálið sjálft, þ.e. eftir að neysla fíkniefna hefst og möguleikar til þess að nálgast fíkniefnin. Að mati lögreglu tekur neysla einstaklinga mið af því framboði sem er á efnum hverju sinni. Það hefur komið í ljós að þegar lagt er hald á mikið magn af einstökum tegundum fíkniefna, þá hefur það umtalsverð áhrif á markað þess efnis. Það getur hins vegar leitt til þess að einstaklingar hefji neyslu annarra efna en áður. Þetta segir okkur að fíkniefnamarkaðurinn hér á landi er viðkvæmur, en það segir okkur einnig hversu mikil tök er hægt að hafa á útbreiðslu fíkniefna með lögregluaðgerð. Við vitum að neysla fíkniefna hefur stóraukist. Við vitum að sölukerfi fíkniefnasala er orðið öflugt og vel skipulagt. Við vitum að vandamálið hefur vaxið hratt undanfarin ár. Við vitum að það verður að taka á því nú þegar. Þess vegna er óskiljanlegt hvers vegna ekki hefur verið mótuð stefna um með hvaða hætti á að bregðast við. Það er meira að segja svo að upplýsingar um umfang vandans er ekki að finna á neinum einum stað. Ef leitað er til lögreglu til að fá upplýsingar um það í hve mörgum tilvikum hefur verið um að ræða afskipti lögreglu vegna eða í tengslum við fíkniefnaneyslu, þá kemur í ljós að hringja verður í hvert einasta lögregluumdæmi og fá upplýsingarnar þaðan beint því að þeim er hvergi safnað saman. Um skipulögð námskeið fyrir lögreglu eða sérþjálfaða menn til að taka á þessum málum er ekki að ræða í starfi við embættin úti um land nema í undantekningartilvikum. Þó á lögreglan á hverjum stað að vera fær um að sinna svokölluðum minni háttar málum tengdum eiturlyfjaneyslu. Fíkniefnalögreglan er staðsett í Reykjavík hjá lögregluembættinu. Ekki verður séð af fjárveitingum undanfarin ár til þeirrar starfsemi að þar hafi verið tekið tillit til þess að neysla fíkniefna hefur stóraukist. Sem dæmi má nefna að fíkniefnalögreglan er að störfum frá níu að morgni til miðnættis virka daga. Ekki er um neinar bakvaktir að ræða og lögfræðingur deildarinnar, sem m.a. gefur út leitarheimildir, starfar aðeins á sama tíma. Árið 1988 störfuðu 15 menn í fíkniefnadeild lögreglunnar og höfðu 120 klukkustundir á mánuði á mann aukalega til að sinna þeim verkefnum sem ekki voru leyst í dagvinnu. Í dag starfa 14 menn hjá sömu deild. Áætlaðir tímar utan venjulegs dagvinnutíma eru 70 tímar á mann hvern mánuð og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá fíkniefnalögreglunni hefur nú þegar verið sett bann við frekari aukavinnu fram að áramótum. Virðulegi forseti. Á landsfundi Alþb. í haust var sérstakur dagskrárliður þar sem fjallað var um aukna notkun vímuefna og aukið ofbeldi í þjóðfélaginu. Þar talaði fólk sem dags daglega er að vinna við úrlausnir mála tengdum vaxandi vímuefnaneyslu. Á ráðstefnunni var einnig frásögn foreldra ungs fíkniefnaneytanda og ég held að að öðrum ólöstuðum hafi hún snortið okkur mest. Þar kom fram að á öllum stigum frá því að unglingurinn hóf neyslu eiturlyfja höfðu þau rekið sig á veggi í tilraunum sínum til þess að koma honum aftur á rétta braut. Kerfið hafnaði þeim hvar sem komið var. Enginn hafði lausnir eða hjálp sem dugði, engan stuðning var að fá, úrræðaleysið algjört. Það verður að taka á og koma með heildstæða stefnumótun. Vandamálið er svo stórt að við getum ekki lengur vikist undan að taka á því. Vonandi verður þessi utandagskrárumræða, sem allir flokkar standa að, upphafið að víðtækri samvinnu sem leiða mun til þess að tekið verði á og stefna mörkuð í þessum málaflokki sem aftur mun þá leiða til þess að samhæfa starfsemi hvað varðar forvarnastarfið, fíkniefnalögregluna, tollgæsluna, rannsóknarlögregluna og úrræði varðandi vistun og aðstoð við unga fíkniefnaneytendur sem brotið hafa af sér. Alþb. lagði til á landsfundi sínum að Alþingi skipaði nefnd sem hefði það verkefni að kanna umfang og afleiðingar fíkniefnaneyslu og gera tillögur um samræmdar aðgerðir. Sérstaklega yrði nefndinni falið að kanna og gera tillögur um eftirtalin atriði: Hver hefur neysluþróunin verið? Hvernig er staðan núna? Hvað er vitað um orsakir, hverjar eru afleiðingarnar, hverjir eru áhættuhóparnir og hvernig er best að hamla gegn þessari þróun? Hver eru bestu meðferðarúrræðin? Á að breyta refsilöggjöfinni? Á neysla að vera refsiverð eða aðeins innflutningur og sala? Er rétt að hækka sjálfræðisaldurinn? Þarf að breyta skipulagi löggæslu og/eða tollgæslu? Á að breyta reglum um reynslulausnir dómþola? Og hvað á að taka við þegar afplánun dóma lýkur með tilliti til þess að fíkniefnaneytandi eigi hlut að máli? Mér er kunnugt um það eftir viðræður sem ég átti við hæstv. dómsmrh., sem hér er, að hann hefur fullan hug á því að skipa nefnd sem m.a. taki á þessum þáttum, einhverjum eða öllum. Ég vil aðeins að lokum leggja áherslu á að það fordæmi, sem hér er gefið þar sem allir flokkar standa að þessari umræðu, verði til þess að við leitum leiða og úrlausna í samstarfi allra flokka, að við tökum á þeim gífurlega vanda sem við blasir, en hættum að ýta honum á undan okkur og vísa ábyrgðinni hvert á annað.

[15:13] Virðulegi forseti. Eitt mesta heilbrigðisvandamál nútímans er vímuefnaneysla. Neysla íslenskra ungmenna á áfengi og ýmsum vímuefnum hefur farið vaxandi ár frá ári. Nær daglega berast okkur fréttir af afleiðingunum, við heyrum um slys, dauðsföll, glæpi og afbrot og alls kyns ógnir sem beinast að einstaklingum og þjóðinni allri. Við gerum okkur grein fyrir að þar sem fjölmiðlar varpa ljósi er aðeins hluti vandans, það endurspeglar aðeins brot af þeim hörmungum sem við er að glíma. Flestar sorgarsögur ná ekki á síður dagblaða eða í fréttir ljósvakamiðla, en leggja líf einstaklinga og fjölskyldna þeirra í rúst. Það er því sannarlega eitt af brýnustu verkefnum samfélagsins að beita sem flestum tiltækum varnarráðum til að koma í veg fyrir að unglingar leiðist út í slíka neyslu. Í þessum málaflokki er alveg ljóst að betra er heilt en gróið og betra er að koma í veg fyrir vandamálið en að leggja fé í meðferð og stofnanir þegar menn hafa ánetjast vímunni. Sífellt koma ný efni á markað og við markaðssetningu er reynt að telja neytendum trú um að efnið sé hættulaust og saklaust. Nú snýst umræðan um alsælu eða ecstasy, en nafngiftin alsæla er að sjálfsögðu villandi sölutækni. Þetta eiturefni kom fyrst fram hér á landi fyrir örfáum árum en neysla þess virðist vera orðin þó nokkuð útbreidd. Þess eru dæmi að ungmenni, sem ekki hafa neytt fíkniefna fyrr, leiðist út í neyslu alsælu í þeirri trú að engin hætta stafi af neyslunni. En neysla þessa efnis er dans við dauðann eins og neysla annarra fíkniefna. Samkvæmt upplýsingum frá landlæknisembættinu eru helstu eituráhrif þessa nýja efnis krampi, hraður púls, ofhitnun, nýrnabilun, gula, heilablæðing, þunglyndi og önnur geðræn vandamál. Hér á landi hafa milli fimm og tíu einstaklingar verið lagðir inn á sjúkrahús vegna skyndilegra eituráhrifa. Þunglyndisáhrifin geta komið seint fram og jafnvel þó nokkru eftir að efnisins hefur verið neytt. Ekki er vitað hve mörg sjálfsmorð hér á landi tengjast fyrri neyslu ecstasy. Um útbreiðslu ecstasy hér á landi liggja ekki fyrir neinar tölur. Samkvæmt upplýsingum frá fíkniefnalögreglunni er hér um vaxandi vandamál að ræða og er mun meira um þetta efni á markaði núna en fyrir nokkrum mánuðum síðan. Sem dæmi um afleiðingarnar má nefna að námsráðgjafar framhaldsskólanna leituðu til landslæknisembættisins í síðasta mánuði þar sem þeir hafa miklar áhyggjur af því hve algengt það er að nemendur eigi við mikið þunglyndi að stríða í kjölfar neyslu þessa efnis og annarra vímuefna. Virðulegi forseti. Hvað er til ráða? Í undirbúningi er á vegum heilbr.- og trmn. nýtt frv. um áfengis- og vímuefnavarnir eins og hæstv. menntmrh. kom inn á áðan. Í því frv. verða ýmis nýmæli og stefnt að því að tengja starf þeirra er koma að þessum tveimur málaflokkum betur saman en nú er. Reyna þarf því nýjar leiðir til þess að stemma stigu við vaxandi neyslu bæði áfengis og annarra vímuefna. Ýmsar leiðir hafa verið ræddar en líklegast til árangurs var talið að styrkja það starf sem þegar fer fram á þessu sviði af hálfu fjölmargra aðila. Því var með lagasetningu nú í sumar, í lögum um gjald af áfengi, nr. 96/1995, í 8. gr., gert ráð fyrir að 1% af innheimtugjaldi renni í forvarnasjóð. Tilgangur þess sjóðs er að stuðla að áfengisvörnum og þann 3. okt. sl. var svo sett reglugerð um starfsemi forvarnasjóðs. Hlutverk sjóðsins er: 1. Að styrkja forvarnastarf félagasamtaka og einstaklinga á sviði áfengisvarna á verkefnagrundvelli með fræðslustarfsemi. 2. Að styrkja rannsóknir er tengjast áfengisvörnum. 3. Að skipuleggja og hafa frumkvæði að verkefnum og rannsóknum á sviði áfengisvarna. 4. Að samræma forvarnastarf á sviði áfengisvarna meðal þeirra ráðuneyta sem fulltrúa eiga í stjórn sjóðsins. --- En það er dómsmrn., fjmrn. og menntmrn. auk heilbr.- og trmrn. 5. Að sinna ýmsum verkefnum á sviði áfengisvarna sem sjóðstjórn mælir með og heilbr.- og trmrh. samþykkir. Ég bendi á að í reglugerðinni er sérstaklega tekið fram að áhersla skuli lögð á að styrkja verkefni sem snúa að ungmennum og áfengisvörnum. Ég tel að með þessu sé brotið blað í forvörnum á þessu sviði. Það er alkunna að félagasamtök ýmiss konar geta lyft grettistaki á sviði forvarna fái þau til þess eitthvert bolmagn. Þar starfar fólk sem vill leggja málefninu lið og er reiðubúið til að leggja á sig vinnu til þess að ná árangri. Oft þekkja þessir einstaklingar líka vel til mála og vita hvar þarf helst að bregðast við hverju sinni. Í hinu nýja frv. um áfengis- og vímuefnavarnir verður stefnt að því að fara svipaða leið og í forvarnasjóði fyrir áfengisvarnir. Eins og ég gat um áðan er stefnt að því að samræma vinnuna við þessa tvo málaflokka og að úthlutun til verkefna á sviði vímuefna verði með svipuðum hætti og fyrir áfengisvarnir. Ég vil leggja á það áherslu að hinn nýi forvarnasjóður á ekki að koma í staðinn fyrir þær fjárveitingar sem hingað til hafa farið til áfengisvarna heldur er honum ætlað að koma til viðbótar og styrkja starfið. Áætlað er að um 50 millj. kr. verði varið til þessa málaflokks á næsta ári. Virðulegi forseti. Ég tel alveg einsýnt að við verðum að takast á við vandann með nýjum aðferðum jafnhliða hinum eldri og bind miklar vonir við þær áherslur sem hér hefur verið lýst. Það er sannarlega mikið í húfi.

[15:20] Herra forseti. Það má segja að nær daglega á síðustu dögum og vikum berist fréttir af ólöglegum innflutningi neyslu- og fíkniefnaefna og hörmulegum afleiðingum þeirra. Það er því brýnt að Alþingi taki þessi mál til rækilegrar umfjöllunar og að þingið og framkvæmdarvaldið leggist á eitt um að gera átak til að sporna gegn útbreiðslu og dreifingu fíkniefna. Í byrjun þings var af nokkrum þingmönnum stjórnarandstöðunnar lögð fram beiðni um skýrslu um útbreiðslu fíkniefna og þróun ofbeldis. Það hefði verið mjög gagnlegt og reyndar nauðsynlegt að þessi skýrslugerð hefði legið fyrir þinginu nú þegar þessi umræða fer fram. Fyrir síðustu helgi var upplýst hér á hv. Alþingi að þrátt fyrir að átta vikur væru liðnar af þeim tíu sem forsrn. hefur samkvæmt þingsköpum til þessarar skýrslugerðar, þá hefur ekkert verið unnið í málinu. Forsrh. hafði með bréfi til forseta Alþingis fyrir tæpum tveimur mánuðum síðan sett fram sína skoðun í málinu þess efnis að skýrslubeiðnin væri svo umfangsmikil að setja þyrfti á laggirnar sérstaka rannsóknastofnun til þess að svara efni skýrslunnar. Ráðuneytið þurfi sérstaka fjármögnun til verkefnisins og eðlilegra hefði verið að flytja þingsályktun um málið. Óskaði hæstv. forsrh. síðan eftir viðtölum við forseta Alþingis um málið sem í fyrsta lagi var ekki lokið þótt tæpir tveir mánuðir væru liðnir frá því að bréf forsrh. barst forseta þingsins. Í annan stað voru skýrslubeiðendur ekki látnir vita um athugasemdir hæstv. forsrh. og að ekkert væri verið að vinna í málinu og við sem báðum um þessa skýrslu komumst af hreinni tilviljun að því hvernig í pottinn væri búið. Þetta, virðulegi forseti, eru fáheyrð vinnubrögð ekki síst í svo stóru máli sem skiptir sköpum fyrir þúsunda heimila og þjóðina alla að sé tekið á fljótt og vel. Í gegnum alla mína þingsetu man ég reyndar ekki eftir svo dæmalausum vinnubrögðum þar sem ljóslega birtist lítilsvirðing og hroki framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafarvaldinu, þar sem hæstv. forsrh. lætur ekki einu sinni á það reyna hjá þeim ráðuneytum og stofnunum sem vinna áttu eða hafa undir höndum umbeðnar upplýsingar, hvort hægt sé að hluta eða að öllu leyti að svara umbeðnum upplýsingum og þá hvaða kostnað það hefur í för með sér eða hvaða tíma það taki að afla þeirra. Í tilefni þessarar umræðu á Alþingi í síðustu viku óskaði ég eftir því í gær við lögreglustjórann í Reykjavík að hann legði lauslegt mat á það hve langan tíma það tæki að gefa svör við umræddum spurningum, og um mat lögreglustjórans á gagnsemi slíkrar skýrslu og hvernig slík skýrslugerð falli að öðrum verkefnum embættisins en verulegur hluti spurninganna fellur undir lögregluleg málefni. Virðulegi forseti. Að þessu gefna tilefni vil ég vitna í svar lögreglustjórans. Þar segir svo: ,,Á undanförnum árum hefur lögreglan í Reykjavík gert allmargar rannsóknir og úttektir varðandi afbrotamál sem mjög mundu auðvelda þá vinnu sem fyrirspurnina varðar. Þeim spurningum sem varða lögregluleg málefni og kæmi væntanlega til með að vera beint til lögreglunnar í Reykjavík væri hægt að svara innan fárra vikna og væri framkvæmanleg hjá embættinu án sérstaks kostnaðar. Um spurningar þar sem leita þyrfti svara hjá öðrum, svo sem dómstólum og heilbrigðisyfirvöldum, er embættið ekki umkomið að segja til um. Um gagnsemi skýrslu sem unnin yrði upp varðandi framangreinda fyrirspurn þá er hún augljós. Skýrslan ætti að leiða til betri heildaryfirsýnar og meiri möguleika til heilsteyptra úrræða en áður varðandi þessi málefni. Varðandi spurningu yðar hvernig slíkt verkefni mundi falla að öðrum verkefnum embættis lögreglustjórans í Reykjavík er því til að svara að embættið mundi geta framkvæmt umrædda rannsókn ef það hefði umboð til að leita upplýsinga hjá öðrum stofnunum og aðilum.`` Virðulegi forseti. Lögreglustjórinn í Reykjavík sendir síðan stutt yfirlit yfir allar spurningarnar. Getur þess hverjum er hægt að svara strax í dag án nokkurrar vinnu sem var nálægt helmingur spurninganna. Nokkrum væri að svara með stuttum fyrirvara eða í hæsta lagi á fáeinum vikum og um tíu þessara spurninga er vísað til landlæknisembættisins, Fangelsisstofnunar eða dómsmrn. sem þeir telja að embættið geti framkvæmt ef það hefði umboð til að leita upplýsinga hjá þessum stofnunum og aðilum. Þetta væri framkvæmanlegt hjá embættinu, allt á fáum vikum, án nokkurs sérstaks viðbótarkostnaðar. Og hver voru rök hæstv. forsrh. í bréfi sínu til forseta Alþingis og í umræðum á Alþingi í sl. viku? Jú, að heila sérstaka rannsóknarstofnun þyrfti að setja á laggirnar til að svara þessum spurningum. Það væri ársverk fjölda manna. Alþingi þyrfti að taka ákvörðun um sérstaka fjárveitingu til verkefnisins og að auki þyrfti að leggja alla aðra vinnu niður í íslenska stjórnkerfinu á meðan verið væri að framkvæma skýrslubeiðnina, sagði hæstv. forsrh. Þetta var nú málflutningurinn sem hv. Alþingi var boðið upp á af yfirmanni framkvæmdarvaldsins og það án þess að hæstv. forsrh. hefði látið kanna það sérstaklega hjá þeim aðilum í stjórnkerfinu sem daglega vinna með svona upplýsingar hve langan tíma það tæki eða hvað það kostaði. Nei, hæstv. forsrh. lét ekki einu sinni á málið reyna hjá fagaðilum í stjórnkerfinu heldur lagði sjálfur mat á verkefnið sem var eitt stykki rannsóknarstofa, ársverk fjölda manna og að leggja til hliðar alla aðra vinnu í íslenska stjórnkerfinu á meðan skýrslan væri unnin. Þetta eru fáheyrð vinnubrögð að bjóða hv. Alþingi upp á og vænti ég þess að hæstv. forseti, sem öðrum fremur á að gæta að virðingu þingsins, sjái til þess að framkvæmdarvaldið bjóði ekki löggjafarvaldinu upp á svona verklag eða vinnubrögð aftur. Dýrmætur tími minn hefur farið hér í að ræða þetta mál en ég tel óþolandi þá málsmeðferð á þessari skýrslu, sem ég vænti að forseti fylgi fast eftir, en það hefði verið mjög mikilvægt ef skýrslan hefði legið fyrir í þessum umræðum, hún hefði gagnast hér mjög vel. Að ekki sé talað um, eins og lögreglustjórinn segir í bréfi því sem ég vitnaði til, að skýrslan ætti að leiða til betri heildaryfirsýnar og meiri möguleika til heilsteyptra úrræða en áður varðandi þessi málefni eins og var tilgangurinn með þessari skýrslubeiðni og fram kemur í grg. með henni. Það er engum vafa undirorpið að staða þessara mála er mjög alvarleg hér á landi. Það þurfa að vera stöðugar rannsóknir í gangi, það þarf að rannsaka og meta hvort úrræðin sem beitt hefur verið hafi skilað tilsettum árangri. Að auki þarf að meta hvort og hvernig þau úrræði sem aðrar þjóðir hafa gripið til henta okkur í þessari baráttu. Það hefur verið nokkuð vitnað til nýlegra skýrslna um þetta efni og er ljóst að ýmislegt hefur breyst á þeim tíu árum sem liðin eru síðan Alþingi fékk skýrslu um þetta efni. Þegar skoðað er yfirlit yfir hald lagt á fíkniefni sl. tíu ár má sjá að veruleg aukning hefur orðið á kannabisefnum og amfetamíni sem margfaldast hefur síðastliðin ár auk þess sem vart hefur orðið nýrra fíkniefna eins og heróíns og ekki síst alsælu, en þau tæplega 900 stykki sem hald hefur verið lagt á það sem af er þessu ári er áætlað í sölu um 3 millj. kr. að verðmæti. Í skýrslunni kemur fram að sl. tíu ár hafi fíkniefni sem gerð hafa verið upptæk verið metin á 330 millj. kr. Fíkniefni eins og amfetamín og kókaín eru síðan oft drýgð við sölu þannig að söluverðmæti þeirra er mun meira. Má í þessu sambandi nefna að í skýrslunni, sem lögð var fyrir Alþingi 1986, var líkum að því leitt að einungis 1--5% af löglega innfluttum fíkniefnum náist af tolli eða lögreglu. Og þó erfitt sé að fara með nokkrar tölur í þessu efni þá er söluverðmæti fíkniefna gífurlegt ef einungis er áætlað að um 1--5% þeirra sé gert upptækt og að verðmæti þessa litla hluta sem tekið er sé 330 millj. kr. Það segir líka sína sögu að í könnun sem gerð var sögðust 18% aðspurðra hafa neytt heróíns en það efni hefur ekki fundist eða verið gert upptækt hér á landi nema í sáralitlum mæli. Sama má segja um neyslu á krakk-kókaíni, en fram kom í þessari könnun að 4% aðspurðra hefðu neytt þess, og það er fíkniefni sem aldrei hefur verið gert upptækt hér á landi. Á það var einmitt bent í beiðni þeirri um úttekt á fíkniefnum sem þingið bíður eftir fá hæstv. forsrh. að samhliða aukinni dreifingu á krakk-kókaíni fjölgaði morðum mjög í Bandaríkjunum og var hægt að tengja það neyslu þessa efnis. Jafnframt er bent á það í greinargerð með skýrslubeiðninni að staða þessa málaflokks hér á landi sé á margan hátt hliðstæð því sem var fyrir um fimm árum annars staðar á Norðurlöndum og fyrir tíu árum í Bandaríkjunum. Því höfum við möguleika til að læra af reynslu annarra þjóða og grípa til fyrirbyggjandi aðgerða til að forða okkur frá þeirri þróun sem önnur lönd hafa gengið í gegnum. Ég held, virðulegi forseti, að það sé full ástæða til að skoða hvernig og hvaða refsingum er beitt í fíkniefnamálum. Samkvæmt þeirri skýrslu sem vitnað hefur verið í er hámarksrefsing fyrir fíkniefnabrot tíu ár en það hefur aldrei fallið dómur sem falið hefur í sér slíka hámarksrefsingu. Þar kemur einnig fram að ætla megi að fyrir innflutning á einu kílói af hassi megi aðeins vænta þriggja mánaða fangelsisvistar. Söluverð eins kílós af hassi er áætlað 1,5 millj. kr., og sleppi sölumaður fram hjá fær hann 1,5 millj. í vasann, að öðru leyti aðeins þriggja mánaða fangelsisvist. Þetta gengur auðvitað ekki og ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. að því hvort ekki sé í skoðun að endurskoða refsirammann og herða það hvernig refsiákvæðum er beitt. Í þessari sömu könnun kom fram að nær þriðjungur neytenda fjármagnar fíkniefnaneyslu með afbrotum og fram kemur einnig að vændi sé ekki óþekkt í fíkniefnaviðskiptum. Einnig er leitt getum að því að fíkniefnaneysla á viku hverri hjá miklum fíkniefnaneytendum geti farið í 40--50 þús. kr. en gramm af amfetamíni kostar 4--5 þús. kr. Það er greinilegt hverjir eru áhættuhóparnir í þessu efni vegna þess að í þessari könnun kemur fram að 90% þeirra sem spurðir voru í könnun lögregluyfirvalda höfðu ýmist ekki lokið grunnskóla eða höfðu einungis grunnskólamenntun. Þetta er því vissulega áhættuhópur sem þarf að skoða sérstaklega. Það var einnig athyglisvert að stór hluti þeirra eða 42% eru á bótum hjá hinu opinbera, ýmist hjá félagsmálastofnunum, Atvinnuleysistryggingasjóði eða á örorkubótum. Og það er líka alvarleg staðreynd að aðeins lítill hluti þeirra barna sem þurfa þjónustu barnageðdeildar fá hana, en 70--75% þeirra sem leiðast út í fíkniefnanotkun eiga við geðræn vandamál að stríða. Það hefur verið komið inn á sjálfsvíg sem er ein alvarlegasta afleiðing fíkniefnaneyslunnar og það er vissulega vandmeðfarið umræðuefni. Sú könnun sem nýverið hefur verið gerð sýnir að 30% aðspurðra, en úrtakið var 50 manns, sögðust hafa gert tilraun til sjálfsvígs, þar af 10 á sl. vetri og 60% aðspurðra þekktu einhvern sem framið hafði sjálfsvíg. Þetta eru hrikalegar staðreyndir sem kalla á skjótar og markvissar aðgerðir og að sérstök athugun fari fram á þessari hörmulegu hlið fíkniefnavandans. Ég geri mér vissulega grein fyrir því að umfjöllun um þessa hlið málsins er afar vandmeðfarin en við getum ekki leitt hana hjá okkur. Það eru auknar forvarnir, skipulögð fræðsla, ekki síst í skólum, bættur aðbúnaður fíkniefnalögreglunnar í tækjakosti og mannafla sem hvergi má spara til auk þess sem samhæfa þarf eins og kostur er allar aðgerðir toll- og löggæslu í þessu efni, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu og Keflavíkurflugvelli heldur um land allt, og ekki síst þarf að herða refsingar við fíkniefnabrotum sem virðist ekki hafa nema mjög lítil varnaðaráhrif. Í lokin, virðulegi forseti, vænti ég þess að þegar hæstv. forsrh. hefur skilað skýrslu þeirri sem ég hef nefnt hér í mínu máli, þá verði þetta stóra vandamál tekið til ítarlegrar umfjöllunar á Alþingi en væntanlega fáum við hv. þm. þá heilsteypta mynd af vandamálinu sem auðveldar öllum sem að því þurfa að koma að taka ákvarðanir um það til hvaða aðgerða er nauðsynlegt að grípa. Ég tel það vera mjög æskilegt, virðulegi forseti, að á þessu þingi gefist tækifæri til að fara skipulega yfir allar hliðar þessa máls og grípa til þeirra lagasetninga eða annarra aðgerða sem kallar á atbeina þingsins. Ég vil svo í lok máls míns beina því til hæstv. ráðherra, sem hér á eftir að tala, hvort ekki væri rétt að skipa starfshóp í þessu efni með aðild allra flokka á Alþingi sem tækju með markvissum og skipulegum hætti á þessu máli. Hugsanlega gæti það líka verið verkefni allshn. þingsins sem hefði frumkvæði í því máli, en ég held, og það skulu vera mín lokaorð, að við hljótum öll að vera sammála um það að hér er um þverpólitískt verkefni að ræða sem ætti að vera sameiginlegt viðfangsefni Alþingis, allra þingflokka og framkvæmdarvaldsins að leysa.

[15:34] Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er það að allir þingflokkar á Alþingi eru sammála um að fíknifnavandi ungs fólks sé áhyggjuefni sem Alþingi og þjóðfélagið í heild verði að bregðast kröftuglega við. Þær lýsingar á ástandinu sem fram hafa komið hjá fyrri ræðumönnum í þessari umræðu benda svo sannarlega til að umræðan sé ekki tilefnislaus þó að ekki sé jafnaugljóst hvernig beri að bregðast við. En hvað er nýtt við stöðu fíkniefnavanda ungs fólks akkúrat núna? Ég spyr vegna þess að sl. 15 ár sem ég hef kennt kennurum um þroska barna og unglinga í Háskóla Íslands hafa komið reglulegar bylgjur í þjóðmálaumræðunni um þessi mál og þessar bylgjur eru ekki alltaf endilega tengdar eðlisbreytingum á neyslu fíkniefna heldur eru þær stundum tengdar því að eitt og eitt mál kemst í fjölmiðla. Ef litið er yfir söguna svona 5--10 ár aftur í tímann, þá sjáum við að það hafa komið mjög margar opinberar skýrslur fram um þessi mál og þær endurspegla að vissu leyti þessar stöðugu áhyggjur sem eru uppi í samfélaginu en sem koma þó í bylgjum. En ef við lítum á ástandið núna þá tel ég að það séu nokkur ný atriði á ferðinni. Í fyrsta lagi bendir margt til að hér á landi sé aukið framboð á ólöglegum fíkniefnum sem skýra má m.a. vegna breytinga á fíkniefnamarkaði í Ameríku og þjóðfélagsbreytingum í Austur-Evrópu. Á þessu ári hefur lögreglan lagt hald á fíkniefni fyrir 30 millj. að götuverðmæti sem er svipað og sl. 10 ár, þ.e. sl. 10 ár hefur verðmætið verið 330 millj. á núvirði. Þó ekki sé mikil heildarbreyting í ár varð greinileg aukning á haldlögðu amfetamíni árið 1993 og ástandið virðist svipað í ár. Þá er einnig nokkur aukning á haldlögðu hassi frá sl. ári, en eins og komið hefur fram í umræðunni er aukningin langmest á svokölluðum ecstasy-töflum sem eru ranglega nefndar alsæla. Þetta birtist m.a. í auknum sprautum í umferð. Í öðru lagi benda íslenskar rannsóknir til að neysla fíkniefna sé að færast neðar í aldri eða allt niður í 11 ára aldur og 13 ára varðandi áfengi. Þetta er í samræmi við erlendar rannsóknir, en vert er að taka fram strax að langflestir unglingar hefja neyslu síðar eða um 15--16 ára aldur. Þetta segir mér fyrst og fremst að ástandið hér varðandi áhættuhópa er ekkert betra en í nágrannalöndunum, er í raun og veru að komast í nákvæmlega sama horf og í nágrannalöndunum. Í þriðja lagi er ljósara en áður að fíkniefnavandinn er engan veginn bundinn við Stór-Reykjavíkursvæðið. Í fjórða lagi höfum við nú á Íslandi varanlegt atvinnuleysi í fyrsta skipti sem ungt fólk reynir sjálft, bæði á vinnumarkaði og einnig í sínum uppvexti, og þetta er áhættuþáttur sem er ástæða til að hugsa betur um en hingað til hefur verið gert. Að síðustu vil ég nefna, sem er nýjung, það merkilega átak sem átt hefur sér stað í Reykjavíkurborg sem að mati lögreglu er gott dæmi um vel heppnað átak sveitarfélags í þessum efnum með þeim afleiðingum að svokallaður miðbæjarvandi er að verulegu leyti úr sögunni. Það eru því líka ljósir punktar á þessu sviði að eiga sér stað núna og þá ber að skoða og læra af og ég kem nánar að því síðar í máli mínu. Þó að vissulega sé ástæða til aðgerða nú þá lít ég á þetta sem lið í alþjóðlegri þróun, eða afturþróun kannski, sem við verðum að svara með mjög ákveðnum hætti. Full ástæða er til að hæstv. utanrrh. hugi að samstarfi við nágrannalöndin á þessu sviði því að fíkniefnin tengjast ofbeldi og glæpum í vaxandi mæli og mér finnst ekki ólíklegt að þessi mál muni fá meira rými á vettvangi utanríkissamskipta eftir að járntjaldið féll, bæði vegna þess að öryggismálin eru kannski ekki eins í forgrunninum og vegna þess að fíkniefnamálin valda vaxandi vandamálum. En hvað getum við gert í stöðunni núna? Þessi mál má nálgast á marga mismunandi vegu en ég kýs að skoða þau út frá tveimur sjónarmiðum: Hvernig má minnka framboðið á þessum efnum og hvernig má minnka eftirspurnina. Ég hef reyndar kynnt mér seinni liðinn mun betur en hinn fyrrnefnda. Ein af þeim fyrirliggjandi skýrslum sem ég hef kynnt mér, og flestir ábyggilega sem hér eru, er skýrsla samstarfsnefndar ráðuneyta um ávana- og fíkniefnamál frá því í mars 1995. Þar er m.a. lagt til að efla löggæslu, m.a. með því að yfirstjórn fíkniefnamála við lögreglustjóraembættið í Reykjavík verði gerð skilvirkari og boðleiðir styttar, að fíkniefnadeildin verði efld með fjárframlögum. Einnig að formlegum samskiptum verði komið á á milli lögreglustjóraembættisins í Reykjavík, fíkniefnadeildar, rannsóknadeildar ríkistollstjóra og sýslumannsembættisins á Keflavíkurflugvelli til að gera rannsókn mála skilvirkari. Þá er mælt með aukinni tollgæslu, m.a. vegna aukinna skipakoma og umskipun á gámum og vegna millilandaflugs, m.a. til Akureyrar og Egilsstaða. Því vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvort það hafi verið gert eitthvað með þessar tillögur í hans ráðuneyti eða á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Okkur kvennalistakonum er ljóst að það er nauðsynlegt að bregðast við því vaxandi framboði á fíkniefnum sem hér er og við áttum okkur á að um alþjóðleg viðskiptasambönd geti verið að ræða. Því verður að efla fíkniefnalögregluna og gera henni kleift að stunda rannsóknir sínar í tengslum við rannsóknir á auðgunarbrotum af ýmsu tagi. Mikilvægast af öllu er að ná til þeirra sem dreifa fíkniefnum og það þarf að nota þá refsiramma sem til staðar eru í íslenskri löggjöf og að stækka þá því það vekur furðu hversu vægt dómstólar taka á málum af þessu tagi. Hagnaðarvonin er of mikil miðað við þá refsingu sem í húfi er. Við óbreytta dómaframkvæmd og óbreytt framlög og skipan fíkniefnalögreglunnar mun framboðið á fíkniefnum ekki fara minnkandi og þessu verður að breyta. Hin hliðin á þessu máli er að reyna að minnka eftirspurnina eftir fíkniefnum, gera þau lítt eftirsóknarverð, hjálpa þessu unga fólki til að forðast þau með öllu og þá á ég við ólögleg fíkniefni því að ég tel að nokkru öðru máli gegni um áfengi. Forvarnir varðandi áfengi verða að miðast við raunveruleikann, þ.e. að ungt fólk neytir áfengis og því verða fíkniefnavarnir og fræðsla á því sviði að miðast við það. Annars verður ekkert á okkur hlustað. En þó að athugun okkar á Alþingi í dag beinist að ungu fólki og vímuefnum, þá vil ég leggja áherslu á að vímuefnavandinn í þjóðfélaginu er ekki síst vandamál fullorðna fólksins og að það eru líka til mjög margir unglingar sem alls ekki misnota ávana- og fíkniefni. Ég held að við ættum að leggja áherslu á það að stimpla ekki alla unglinga vegna þessa vandamáls því að langflestir íslenskir unglingar eru hressir krakkar, sem prófa sig áfram með það löglega fíkniefni sem áfengi er. Ungt fólk er ekkert meira vandamál en fullorðna fólkið en það er frekar skilgreint sem vandamál af því að löglega má það ekki kaupa áfengi. Íslenskar rannsóknir á ávana- og fíkniefnanotkun unglinga eru ekki margar en þær benda þó til að það sé margt líkt með þeim hópum sem hér ánetjast fíkniefnum og kemur fram í erlendum rannsóknum: Í fyrsta lagi er áhættuhópurinn einstaklingar sem hafa ákveðin vandamál, þeir eru mjög reiðir unglingar eftir sinn uppvöxt, þeir eru hvatvísir, oft þunglyndir eða standa höllum fæti í þjóðfélaginu eða í skóla. Í öðru lagi eru einstaklingar þar sem fjölskyldutengsl eru ekki þannig að þeim líði vel og í þriðja lagi eru einstaklingar sem eiga vini sem taka þátt í áfengis- eða fíkniefnaneyslu. Allir þekkja undantekningar frá þessu. Við þekkjum öll heilbrigða einstaklinga, sem eru frá góðum heimilum, en lenda samt í fíkniefnum. Það er einmitt eðli fíkniefnanna að enginn veit fyrir fram hvernig hann bregst við þeim. Ég tel að það sé mjög mikilvægt núna að allir taki höndum saman og bregðist við þessu vandamáli og í því sambandi vil ég í fyrsta lagi beina athyglinni að skólunum. Í tillögum áðurnefndrar samstarfsnefndar ráðuneyta er lagt til að námsefnið ,,Að ná tökum á tilverunni`` verði sett á námskrá allra grunnskóla og að komið verði á heilsdagsstarfi í fíkniefnavörnum í menntmrn. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt vegna þess að viðhorf unglinga tengjast fíkniefnaneyslu þeirra og þetta námsefni tekur á viðhorfum þeirra og því vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hvað hann hafi gert í þessu máli og hvort það sé að komast í framkvæmd. Þá tel ég að fræðslu- og forvarnastarfið sé almennt ekki nægilega vel samhæft og það þurfi að styðja við skipulagðar forvarnir eins og t.d. fræðslumiðstöð í forvörnum. Því vil ég spyrja hæstv. heilbrrh. hvort og hvernig forvarnasjóði verði varið og hvort eitthvert heildstætt kerfi sé í burðarliðnum að því leyti. Varðandi foreldra unglinga þá tel ég verulega ábótavant hvað þeim stendur til boða. Ég tel að efla þurfi almenna foreldrafræðslu um þessi mál, reyndar um uppeldismál almennt, og að hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár yrði til bóta að þessu leyti. Ungir fíkniefnaneytendur eru mjög oft heimilislausir eins og kemur fram í íslenskum rannsóknum, þó að þeir séu ekki nema 16 ára gamlir. Ef þeir eru í skóla mæta þeir oft illa án vitundar foreldra. Ef sjálfræðisaldur væri hækkaður í 18 ár mundi foreldrum verða gert viðvart ef krakkar mættu ekki í framhaldsskóla og það yrði að taka á vandamálum 16 ára krakka í samvinnu við foreldra. Í þriðja lagi vil ég nefna ábyrgð sveitarfélaga, ekki síst vegna þeirra unglinga sem eru atvinnulausir eða hætta í skóla. Átakið í miðbæ Reykjavíkur sýnir mjög vel hvað hægt er að gera þegar sveitarfélagið og lögreglan taka höndum saman. Að fjarlægja unga fíkniefnaneytendur úr miðbænum, bjóða þeim og foreldrum upp á meðferð og fræðslu, það hefur borið mjög góðan árangur að sögn lögreglunnar. Ég sé að hæstv. félmrh. er genginn í salinn. Mig langaði að spyrja hann að lokum hvort hann sjái fyrirhugaða stofnun á fjölskylduráði eitthvað tengjast þessu máli. Ég tel það mjög mikilvægt mál þó að ég sé reyndar ekki jafnhrifin af því að tengja fjölskylduráð við Jafnréttisráð, en það er önnur saga. Þá vil ég einnig spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann hyggist beita sér eitthvað varðandi þá dómaframkvæmd sem hér tíðkast þó það væri ekki nema að víkka refsirammana til að dómskerfið fái skýr skilaboð. Að lokum spurning til framkvæmdarvaldsins, t.d. dómsmrh. Stendur til að setja nýja löggjöf um þessi mál eins og kemur fram í áðurnefndri skýrslu og stendur til að stofna ávana- og fíkniefnaráð? Þessar spurningar mínar hafa skarast við spurningar annarra þingmanna og það sýnir bara að við þingmenn viljum að það sé unnið áfram í þessum málum, að tillögur liggi ekki bara í skýrsluformi heldur komist til framkvæmda.

[15:49] Virðulegi forseti. Það er mitt álit að það hafi verið mjög þýðingarmikið að þingflokksformenn sameinuðust í því að leita eftir því að fá umræðu hér á hv. Alþingi um fíkniefnavandann. Ég nefndi það í framsöguræðu minni að þingmenn og þingflokkar hefðu flutt tillögur varðandi þessi mál. Þannig hefur Alþfl. nokkrum sinnum flutt heildstæðar tillögur um auknar varnir gegn vímuefnum sem reyndar hafa ekki náð fram að ganga. En það er eðli slíkra tillagna að þær varpa ljósi á málið og leiða oft til þess að umræða og jafnvel aðgerðir eigi sér stað. Þessar tillögur lutu að rannsóknum á fíkniefnamálum, námsefni í vímuefnavörnum og að regluleg úttekt væri gerð á vandanum og samræmi í sérfræðilegri aðhlynningu og umönnun svo eitthvað sé nefnt. Það sem okkur skortir í dag er að heildarstefnumörkun eigi sér stað og það getum við sameinast um. Hvað á að gera á hverju sviði á næstu 2--4 árum? Er langtímastefna í undirbúningi og hvernig er hægt að byggja fólk upp í fræðslugeira og undirbúa kennara og lögreglu sem heimsækja skóla í þessu þýðingarmikla máli? Ég fagna því að búið er að koma á laggir forvarnasjóði og eins og fram kom í máli heilbrrh. eru til ráðstöfunar 50 millj. að þessu sinni, en ég vek athygli á því að það sem var til ráðstöfunar áður var yfir 40 millj. þannig að þarna er aukning, en þetta er ekki ný fjármögnun. Það er líka afar mikilvægt að verið er að taka á fræðslu í skólunum og ég fagna því sem fram kom hjá menntmrh. að námsefni tengt vímuefnafræðslu sé nú að koma inn í skólana og að taka eigi á þessum málum í kennaranáminu. Ég tek líka undir það að fíkniefnavarnir í skóla leysa ekki aðra af sem vinna úti í þjóðfélaginu og ég vil sérstaklega taka undir það sjónarmið að hið óeigingjarna starf sem unnið er á vettvangi bæði félagasamtaka og af hálfu einstaklinga sem hafa gert það að hugsjónastarfi sínu að vinna að þessum málum er ómetanlegt og mikilvægt í samspili hins opinbera og áhugafólks. Það hefur hins vegar lítið verið fjallað um hver á að móta stefnu í útgáfumálum, hvaða upplýsingaefni á að vera til staðar og í höndum þeirra sem eru að vinna að þessum málum og hver á að setja stefnumörkunina í fræðsluefnum, hið opinbera eða áhugasamtökin. Ég geri mér fulla grein fyrir því og tek undir að það er ekki hægt að leysa vandann eingöngu með forvörnum en þær eru einhver mikilvægasti þáttur þess að komast fyrir þetta rosalega vandamál. Tillögum samstarfsnefndar ráðuneyta í ávana- og fíkniefnamálum hafa verið gerð nokkur skil hér og ég ætla ekki að endurtaka það. Þar er fjallað um ávana- og fíkniefnamál og opinber fjárlög fyrir utan það sem þegar hefur verið nefnt, en ég spyr sérstaklega dómsmrh. um ákvæði í 5. lið tillagna þessarar nefndar. Tillögunum var skilað á þessu ári og þær varða löggæsluna. Þar segir að brýnt sé að gerð verði úttekt á skipulagi og framkvæmd á verkefnum leitarhunda við embætti lögreglu- og tollayfirvalda. Leitarhundar eru nú við fíkniefnadeild lögreglustjóraembættisins í Reykjavík, ríkistollstjóra og sýslumannsembætta á Keflavíkurflugvelli og talið er að með því að sameina þetta hundahald ættu þeir að nýtast betur, þjálfun starfsmanna verða auðveldari og samskipti verða efld hjá þeim sem sinna toll- og löggæslu. Virðulegi forseti. Það er mitt mat að við stöndum einna best hvað varðar meðferðarúrræði og aðstoð til handa þeim sem þegar hafa lent í vanda og sannarlega verðum við áfram að hlúa að þeim málum. Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka þessa umræðu og fagna henni, þá vil ég geta þess að ég hóf mál mitt á tilvísun til þess að umræða væri í þjóðfélaginu nú um aukna neyslu. Við heyrum um ákveðin svæði þar sem vímuefni eru nú í boði og óhug slær á þá sem nærri búa. Foreldrafélög í mínum heimabæ hafa rætt ótta sinn og hve vanbúnir foreldrar og skóli eru að bregðast við þegar óhugnaðurinn er kominn við garðshornið. Hvað er það sem lokkar unglinga á grunnskólaaldri til vímuefnaneyslu og hvar skortir á í fræðslustarfi og uppeldi okkar að þeir skuli freistast til að prófa eina töflu, kannski þá sem reynist skilja milli lífs og dauða? Þessi umræða er mikilvæg sem innlegg í þá stefnumörkun sem þarf eiga sér stað.

[15:55] Herra forseti. Ég tek undir þær þakkir sem hér hafa verið færðar fram til þeirra sem höfðu frumkvæði að þessari umræðu í dag. Ég held að hún sé afar gagnleg og þakka hv. málshefjanda fyrir hans orð. Þar kom skýrt fram að ætlunin með þessari umræðu væri að hefja umfjöllun um þessi efni yfir hið hefðbundna dægurþras stjórnmálanna og hefðbundna þrætubókarlist þeirra sem hér sitja. Mitt mat er að umræðan hafi í öllum aðalatriðum farið eftir þessari ósk hv. málshefjanda ef undan er skilin ræða hv. 13. þm. Reykv. Við erum að fjalla hér um mjög alvarlegan vanda sem steðjar að fjölmörgum í okkar þjóðfélagi, vanda sem er alþjóðlegur. Við sjáum það í þeirri skýrslu, sem hér hefur verið vitnað til og unnin var á vegum lögreglunnar í Reykjavík af Karli Steinari Valssyni afbrotafræðingi, að þar er talið að fíkniefnaiðnaðurinn velti meiri fjármunum en olíuiðnaðurinn í heiminum og aðeins vopnaiðnaður velti meiri fjármunum í heimsviðskiptum en fíkniefnaiðnaðurinn. Af þessu má glöggt sjá að við stöndum hér frammi fyrir mjög alvarlegum vanda sem vissulega hefur snert okkar þjóðfélag eins og flest önnur. Við vinnum að þessum málum á ýmsum sviðum. Ég geri ráð fyrir því að á flestum heimilum finni menn til ábyrgðar í þessum efnum. Sveitarfélög vinna að þessum málum með ýmsum hætti og í stjórnkerfinu er víða komið að því. Vissulega er það svo að ábyrgðin er dreifð og stundum kemur það fram í þessari umfjöllun að mönnum finnst sem verkefnin séu dreifð á marga aðila og mörg ráðuneyti og þar af leiðandi sé ábyrgðin ekki jafnskýr. Ég get undir það tekið að það er mjög mikilvægt að reyna að samhæfa þá krafta sem að þessum málum vinna. Hins vegar verður ábyrgðin að liggja hjá ýmsum ráðuneytum og stofnunum þannig að sérþekking nýtist sem best. Ég held að það sé engum vafa undirorpið að eitt mikilvægasta verkefni sem við stöndum frammi fyrir er að efla forvarnastarf í þessu efni eins og fyrirhugað er með þeirri endurskoðun á lögum um áfengis- og vímuefnavarnir sem hér hafa verið gerð að umtalsefni. En forvarnastarf innan lögreglu og á vegum lögreglu og enn fremur á vegum skólayfirvalda verður einnig mjög mikilvægur þáttur í þessu viðfangsefni. Samstarfsnefnd ráðuneyta sem fjallar um ávana- og fíkniefni og skipuð var af forsrh. og laut formennsku deildarstjóra í menntmrn. skilaði skýrslu á sl. vori sem kynnt var í ríkisstjórn. Það hafa ekki verið teknar sérstakar ákvarðanir á grundvelli þessarar skýrslu, en hvert ráðuneyti um sig hefur tekið hana til meðferðar og af hálfu dómsmrn. verður reynt að vinna eftir þeim ábendingum sem þar koma fram. En ég hygg að mikilvægast sé á þessu stigi að huga fyrst og fremst að fræðslu- og forvarnastarfi. Við þurfum vitaskuld að eiga mjög náið alþjóðlegt samstarf í þessu efni því að það eru ekki líkur á að okkur takist að vinna í alvöru að auknum vörnum gegn ávana- og fíkniefnanotkun nema í auknu alþjóðlegu samstarfi. Við höfum átt ágætt samstarf á Norðurlandavettvangi milli lögreglu og tollyfirvalda, höfum þó ekki getað sinnt því sem skyldi en þyrftum að gera það. Enn fremur er um að ræða samstarf á vegum Evrópuráðsins sem við höfum ekki haft tök á að sinna. Hugsanleg aðild að Schengen-samkomulaginu gæti líka gefið okkur aukna möguleika á slíku samstarfi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur tjáð mér að samskipti við lögregluyfirvöld í Flórída hafi gefið og muni gefa góða raun og miðla upplýsingum, ekki síst um lögregluforvarnastarf í skólum. Á öllum þessum sviðum þurfum við að taka á. Á vettvangi dómsmrn. lúta þessi mál fyrst og fremst að starfi lögreglunnar, ákvörðunum dómstóla og svo fangelsisyfirvalda að því er varðar refsingar. Hér hefur verið vikið að starfi lögreglunnar og auðvitað er það svo að við getum lengi fært fram rök fyrir því að það starf megi efla og þangað megi verja meiri fjármunum. Ég hygg þó að ef við ætlum að sinna þessum málum sérstaklega í ríkari mæli en verið hefur þá verðum við að huga að enn frekari skipulagsbreytingum innan löggæslunnar sem geta gefið svigrúm til þess að meiri áhersla verði lögð á þennan þátt í lögreglustarfinu. Það eru vissulega möguleikar á því. Það er núna verið að vinna að endurskoðun laga um lögregluna og skipulag hennar þar sem eru uppi áform um verulegar skipulagsbreytingar ekki síst að því er varðar rannsóknaverkefni og málefni rannsóknarlögreglunnar. Sú vinna miðar öll að því að gera framkvæmd þeirra mála skilvirkari og markvissari. Það er einnig á það að líta að umræða hefur orðið talsverð um refsiramma og refsiviðurlög við afbrotum af þessu tagi. Ég hygg að við höfum allrúman refsiramma á þessu sviði eins og ýmsum öðrum. Það er í sjálfu sér ekki vandinn. Það er alltaf mikið matsatriði hversu þungar refsingar eiga að vera. Ég beindi þeim tilmælum þó til dómara á dómaraþingi nú í haust að þeir yrðu að huga að þeirri umræðu sem fram hefur farið í þjóðfélaginu varðandi ofbeldisafbrot og ávana- og fíkniefnaafbrot með tilliti til refsinga og það væri þung krafa í þjóðfélaginu um að í dómum kæmi fram þyngri ábyrgð en verið hefur. Ég hef hugleitt það nokkuð með hvaða hætti væri eðlilegast að vinna að þessum málum. Þessi umfjöllun kemur upp í ýmsum efnum og þess vegna gæti vel komið til álita, og það hefur verið til skoðunar í dómsmrn., hvort koma eigi á fót sérstöku afbrotavarnaráði sem fjalli um ýmis mál sem lúta að afbrotum almennt og þar á meðal refsiviðurlögum. Þau mál eru nú til athugunar. Það þarf líka að huga að því hvernig reynt er að mæta þörfum ungra afbrotamanna eins og hv. 5. þm. Suðurl. minntist hér á áðan og það þarf að skoða sérstaklega. Ég held að það hafi verið tólf ungir afbrotamenn sem komu til refsingar á fjórum árum, frá 1989 til 1992, sjö þeirra komu aftur til afplánunar vegna ítrekunar á brotum. Það sýnir okkur að það er sérstök ástæða til þess að beina athyglinni að unga fólkinu, beina kröftunum að forvarnastarfinu til þess fyrst og fremst að freista þess að koma í veg fyrir það að unglingar rati inn á afbrotabrautina með þeim hætti sem því miður hefur orðið í of ríkum mæli. Ég vil svo ítreka, herra forseti, þakklæti mitt til málshefjanda og þeirra sem gengust fyrir þessari umræðu hér í dag. Ég er sannfærður um að hún getur leitt til þess að við stjórnmálamennirnir reynum að stilla saman krafta okkar og vinna að framgangi þeirra umbótamála sem við erum að fjalla um og stuðlað geta að því að það dragi úr notkun þessara efna.

[16:05] Virðulegur forseti. Það er ekki vafi á því að vandi vegna neyslu fíkniefna fer dagvaxandi hér á landi. Því er þessi umræða tímabær. Maður heyrir frásagnir af því að fíkniefni af ýmsum toga séu að verða sjálfsagður þáttur í kvöldsamkomum æskufólks í landinu, borin á borð eins og hver önnur aðföng sem þykja nauðsynleg á gleðistundum. En slíkar stundir breytast í andhverfu sína ef fíkniefnin fá þar að vera hluti af veislunni. Hæstv. dómsmrh. minntist á Schengen-samkomulagið, Schengen-sáttmálann í sambandi við möguleika á alþjóðlegu samstarfi í þessu efni. Ég ætla að gera það hér að sérstöku umtalsefni í örstuttu máli. Það er einmitt sérstakt áhyggjuefni að þessar vikurnar er að því unnið af stjórnvöldum hér á landi að Ísland tengist svonefndum Schengen-sáttmála sem tíu ríki innan Evrópusambandsins hafa gert sín á milli. Ef þetta verður niðurstaðan taka Íslendingar að sér vörslu ytri landamæra Evrópusambandsins að því er varðar vegabréfaeftirlit og ýmislegt sem því tengist. Jafnframt yrði vegabréfaskoðun innan svæðisins afnumin og óheimilt að taka svonefndar stikkprufur nema rökstuddur grunur um misferli liggi fyrir. Á öllum Norðurlöndum eru miklar áhyggjur hjá þeim sem mest fylgjast með fíkniefnavandanum að aðild að Schengen-sáttmálanum beint eða óbeint muni torvelda mjög baráttuna gegn ólöglegri dreifingu fíkniefna. Á þetta minnti ég í umræðum sem hér fóru fram á Alþingi um Schengen-sáttmálann fyrir skömmu, þó að þar verði um óbein tengsl að ræða eða sérstakan aðildaraukasamning. Hafa verður í hug í þessu sambandi að í Mið- og Suður-Evrópu er allt önnur og vægari stefna ríkjandi gagnvert fíkniefnum en á Norðurlöndum, m.a. að því er varðar götumarkaðinn og það að hafa fíkniefni undir höndum til persónulegra nota er ekki í reynd refsivert athæfi í ýmsum þessara landa. Því hefur verið til svarað að gæsla á gæsla á ytri landamærum Schengen-svæðisins verði hert. Meðal þeirra sem gæta munu þessara ytri landamæra verða m.a. Miðjarðarhafslöndin sem hingað til hafa ekki verið þekkt fyrir sérstaka árvekni gagnvart smygli fíkniefna. Þá er það og staðreynd að verulegt magn fíkniefna er framleitt innan Schengen-svæðisins í löndum eins og t.d. Hollandi og er dreift milli þessara landa og smyglað til annarra. Mest allt kannabis sem berst til Svíþjóðar er þannig talið koma inn yfir landamærin frá Schengen-ríkjunum. Sama gildir um efni eins og amfetamín og stóran hluta LSD og svonefnda alsælu. Þá er vitað að mikill hluti þess heróíns sem berst til Norðurlanda er unnið úr morfíni og ópíum á Ítalíu, aðallega á Sikiley. Innan Schengen-svæðisins eru sterk öfl að verki sem slaka vilja á hindrunum gagnvart fíkniefnum og jafnvel afnema þær. Hvergi í Schengen-sáttmálanum er rætt um að vinna gegn því að fólk hafi fíkniefni í fórum sínum til persónulegra nota. Ég tel það furðulegt, virðulegur forseti, að af ríkisstjórnarinnar hálfu skuli ekki vera meiri áhyggjur í þessum efnum þegar rætt er um Schengen-sáttmálann og ég hvet hæstv. viðstadda ráðherra til þess að láta slíka vandlega úttekt fara fram áður en nokkur skuldbindandi skref eru stigin af hálfu Íslands í sambandi við tengsl við þennan sáttmála.

[16:09] Virðulegur forseti. Það er réttur hvers barns á Íslandi að fíkniefnaófreskjan sitji ekki fyrir því þegar á unglingsárin kemur. Það er réttur hvers heimilis að löggjafarvaldið, dómsvaldið og framkvæmdarvaldið taki strax til hendi með markvissum aðgerðum til þess að reka þessa ófreskju af höndum okkar. Það eru aðgerðir sem þola það ekki að þær séu settar í skoðun heldur þurfa framkvæmdir að hefjast strax. Fyrir örfáum dögum sagði Nóbelsverðlaunahafi að það væri ekki draumsýn að heimurinn yrði án kjarnorkuvopna. Það er heldur ekki draumsýn að Ísland verði án fíkniefna. Hvers vegna er það ekki draumsýn? Það er ekki draumsýn vegna þess að hér eru allar þær aðstæður til þess að vinna á þessum vanda. Við erum fá, við eigum að nýta okkur fámennið. Við erum eyland. Að sjálfsögðu eru til margar leiðir inn í landið en við eigum að nýta okkur þá kosti sem eylandið gefur okkur. Hér er upplýst samfélag í þeim skilningi að hér er menntun á háu stigi. Hér eru hartnær engar stórborgir, með allri virðingu fyrir mínu ágæta kjördæmi, Reykjavík. Við höfum fé og mannafla ef við ætlum okkur og hér er auðvelt að ná til fólks með skipulegum áróðri vil ég segja eða kynningarstarfsemi eins og allir þekkja. Þingmenn hafa í ræðum í dag lýst ágætlega þeim vanda sem við er að glíma. Þeir hafa líka lýst þeim aðgerðum sem grípa má til gegn vandanum. Ég ætla ekki að segja að ég hafi þar betri tillögur fram að færa en aðrir en vil þó nefna að við framsóknarmenn höfum á mörgum þingum og á þessu þingi líka lagt fram ýmsar ábendingar og tillögur í þessu efni. Við þrír framsóknarmenn, Hjálmar Árnason, Ísólfur Gylfi Pálmason ásamt þeim sem hér stendur, lögðum fram þáltill. þar sem óskað var eftir að Alþingi ályktaði að fela dómsmrh. að leggja fram á þessu þingi frumvörp að samræmdri löggjöf um ávana- og fíkniefni sem byggð verði á tillögum samstarfsnefndar ráðuneytanna frá því í mars 1995. Í greinargerðinni var vandanum lýst með nokkrum orðum en síðan lögð áhersla á: Í fyrsta lagi að efla þyrfti fræðslu bæði innan skólakerfisins og á öllum öðrum sviðum sem tiltæk væru. Í öðru lagi lögðum við áherslu á að kerfisbundið og skilvirkt eftirlit með innflutningi fíkniefna væri hert. Í þriðja lagi lögðum við til að löggæsla væri hert og lögreglunni gert kleift að vinna gegn innflutningi, sölu og dreifingu fíkniefna. --- Ég get ekki tímans vegna farið út í nákvæma útlistun á því en vil þó nefna að lögregluna skortir tilfinnanlega mun rýmri heimildir til aðgerða. --- Í fjórða lagi lögðum við til að hert viðurlög væru lögfest til þess að taka á þeim sem brotlegir gerast og að þeim sem brjóta gegn fíkniefnalöggjöfinni verði komið á bak við lás og slá en fái ekki að ganga lausir til sinna illu verka og sölu á dauðanum sjálfum eins og þessir aðilar svo sannarlega gera. En við skulum ekki halda það sem hér stöndum í dag og tölum um vandann og viðbrögð við honum að við stöndum ein. Löggæslan stendur heldur ekki ein og dómsvaldið stendur heldur ekki eitt. Sá áhugi er nú hjá almenningi í landinu að hann er tilbúinn til aðgerða. Hvert einasta heimili skilur að það þýðir ekki að múra veggina þykkari, það þýðir ekki að slá bröndum fyrir dyr og halda að ófreskjan ætli ekki að knýja dyra. Engin er óhultur hvað þetta varðar. Það þýðir ekki að ætla einum aðila utan dyra að leysa þennan vanda. Ég fullyrði að almenningur í landinu er tilbúinn til að koma út úr húsum sínum og taka á þessu, hvort sem er í skólum eða hverfasamtökum. Nemendur eru líka tilbúnir til verka. Ég vil sérstaklega nefna einn hóp í þjóðfélaginu sem oft hefur verið langt á undan löggjafanum og framkvæmdarvaldinu. Það eru klúbbar og félög sem með svo margvíslegum hætti hafa sýnt mikla fórnarlund og mikið starf. Þessir aðilar eru tvímælalaust tilbúnir til aðgerða. Það er okkar hlutverk sem hér erum lýðkjörin eða ráðin til forustu í þjóðfélaginu, það er okkar að skapa þessum aðilum, almenningi og félagasamtökum í landinu þann starfsvettvang sem þarf til að taka á þessu með okkur. Ég held að með slíku samræmdu átaki verði mótað viðhorf gegn fíkniefnum, ekki hlutlaust áhorfendahlutverk, heldur virkt almenningsálit gegn fíkniefnum þar sem almenningur og þeir sem eru kjörnir til starfa með lýðræðislegum hætti eins og hér á Alþingi, þar sem þessir aðilar bindast samtökum og taka hönd í hönd að berja þessa óvætti niður og reka hana frá heimilum okkar.

[16:15] Herra forseti. Það hefur komið ein fyrirspurn til mín í þessum umræðum frá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur. Í þeirri tillögu að mótun fjölskyldustefnu sem ég mun leggja fyrir Alþingi er að sjálfsögðu tekið á fíkniefna- og vímuefnavanda, það er einn af áherslupunktunum og það mun að sjálfsögðu heyra til fjölskyldu- og jafnréttisráði að fylgjast með því máli.

[16:16] Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel að hafi verið mjög góð og gagnleg. Til mín hefur verið beint tveim spurningum. Guðný Guðbjörnsdóttir spurði um samræminguna varðandi áfengis- og fíkniefnavarnir. Ég held að samræmingunni náum við einmitt með því að dómsmrn., félmrn., menntmrn. og heilbrrn. vinni saman að þessum málum og það eru fulltrúar þessara hópa sem skipa þennan nýja forvarnasjóð. Ég tel að þannig náum við samræmingunni. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir spurði varðandi forvarnarsjóðinn, þetta 1% gjald af innfluttu áfengi. Við erum að tala um nýtt fjármagn, 25--30 millj. í heildina til þessa málaflokks. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom ekki með beina fyrirspurn heldur aðvörunarorð sem ráðherrar hlustuðu að sjálfsögðu á.

[16:18] Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það að þessar umræður hafa verið mjög gagnlegar en þær hafa verið allt of stuttar vegna þess að fíkniefnavandinn hefur á sér svo margar ógnvekjandi hliðar að það hefði verið ástæða til að ræða þetta mál miklu ítarlegar heldur en hér hefur verið gert og vonandi gefst tækifæri til þess síðar á þessu þingi. Sá harmleikur sem fíkniefnavandinn er og fíkniefnaneyslan snertir ekki bara einstaklinga og fjölskyldur sem í þessu lenda heldur er þetta dýrkeypt fyrir þjóðfélagið allt og eykur vissulega útgjöld víða þannig að það er nauðsynlegt að taka á þessu. Og ég vil enn ítreka ósk mína sem fram kom áðan að þetta er þannig mál að það eiga allir flokkar á þingi að koma að því. Það væri að mínu viti eðlilegt, og ég beindi því að vísu til ráðherra að skipaður yrði starfshópur með aðild allra flokka á þingi sem færi ofan í allar hliðar þessa máls. Hæstv. dómsmrh. gagnrýndi það að ég ein hefði ekki verið með málefnalega umræðu. Ég vísa þessu á bug. Það hefði verið mjög óeðlilegt af mér ef ég hefði ekki vakið athygli á því sem upplýst er nú í þeirri umræðu sem fram fór fyrir helgi varðandi þá skýrslu sem nokkrir þingmenn hafa beðið um þar sem forsrh. upplýsti að útilokað væri að afgreiða þetta mál án þess að það kostaði mikinn tíma og peninga. Nú eru komnar upplýsingar frá því embætti sem helst á að svara þessum spurningum þar sem hið gagnstæða kemur fram og það er óeðlilegt að þingið hefði ekki verið upplýst um þá nýju stöðu sem upp er komin þannig að gagnrýni ráðherra vísa ég alfarið á bug. Það er alveg ljóst að það sem fyrst og fremst þarf að gera í þessu máli eru forvarnir. Við komum alltaf að því aftur og aftur að það eru auknar forvarnir og fyrirbyggjandi aðgerðir sem þarf að gera í þessu máli. Og það þarf vissulega að efla þann forvarnasjóð sem hæstv. heilbrrh. nefndi í sínu máli og ætti að gera það núna við fjárlagaafgreiðsluna. Varðandi refsirammann sem hæstv. dómsmrh. kom inn á, þá er hann að mínu viti og fleiri sem hafa komið að þessu máli eina ástæðan fyrir því að það eru engin varnaðaráhrif í þeim dómum sem upp hafa verið kveðnir. Ég beini því til hæstv. dómsmrh. hvort ekki væri ástæða til þess að huga að því að setja eitthvert lágmark í refsirammann sem dómstólum væri gert að fara eftir. Virðulegi forseti. Það er vissulega áhyggjuefni hvað hefur breyst í þessum málum á undanförnum árum. Bæði eru fíkniefnaneytendur orðnir yngri heldur en verið hefur, neyslan hefur vaxið gífurlega og það virðist vera tiltölulega auðvelt fyrir unga fólkið að ná í fíkniefni. Þetta er verulegt áhyggjuefni og það er mín ósk, og það skulu vera mín síðustu orð, að þetta mál verði á nýjan leik tekið upp á Alþingi síðar á þessu þingi þegar skýrslan væntanlega liggur fyrir sem nokkrir þingmenn hafa óskað eftir frá hæstv. forsrh.

[16:21] Virðulegi forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu minna á að það er mjög margt í nútímanum sem við tengjum við vaxandi vímuefni, svo sem vaxandi fjölmiðlaneysla og minnkandi tengsl á milli foreldra og barna. Ég er þeirrar skoðunar að oft sé margt oftúlkað í þeim efnum og það sé engin ástæða til að örvænta. Ég hef í þessari umræðu lagt megináherslu á mikilvægi forvarna og fræðslu og mikilvægi manneskjulegra samskipta og á kerfisbreytingar til að minnka bæði framboð og eftirspurn eftir fíkniefnum. Ég vil að lokum þakka hæstv. ráðherrum fyrir svörin. Það er von mín að þessi umræða verði til þess að Alþingi taki saman við ríkisstjórnina, eða framkvæmdarvaldið og dómskerfið og þeir aðilar taki þessi mál til alvarlegrar athugunar og komi á þeim umbótum sem hér hafa verið ræddar og einnig að þessir aðilar hvetji sveitarstjórnir, skólana og foreldra með til virkrar mótspyrnu gegn þeim vágesti sem vímuefni eru.