Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 203 legg ég fram fsp. til hæstv. forsrh. um afnám vísitölutengingar fjárskuldbindinga. Þegar Borgfl. gekk til liðs við þáv. ríkisstjórnarflokka og mynduð var ný ríkisstjórn var það eitt af þeim atriðum sem eining var um á milli þingflokka stjórnarflokkanna að bæta inn í fyrirliggjandi málefnasamning að aftengja lán vísitölu. Var um það samkomulag, eins og segir í málefnasamningnum, að þegar verðbólga hefur verið undir 10% samfellt í sex mánuði skuli settar fram tillögur um hvernig staðið skuli að afnámi vísitölutengingar fjárskuldbindinga. Nú hefur verðbólgan mælst undir 10% sl. 12 mánuði og því er von að spurt sé, eins og fram kemur í fsp.: Hvenær verður vísitölutenging fjárskuldbindinga afnumin? Í Morgunblaðinu í gær, 12. des., er í fyrsta skipti vakið máls á einhverjum möguleikum í þessum málum. Þar er haft eftir hæstv. viðskrh. að tillögur hafi komið fram um að selja ríkisskuldabréf sem beri nafnvexti en fjárhæðin ekki bundin vísitölu. Út af fyrir sig ber að fagna þessari hugarfarsbreytingu hæstv. viðskrh. En ég trúi því ekki að þar verði látið staðar numið og þar með sagt að þetta atriði málefnasamningsins hafi komist til framkvæmda. Í framsögu með fsp. ætla ég ekki að fara mörgum orðum um vísitölutengingu. Hins vegar hlýt ég að benda á þau rök sem haldið hefur verið á lofti í tengslum við nafnvaxtahækkanir að undanförnu og hvaða áhrif vísitölutenging hefur haft þegar þær hækkanir hafa verið ákveðnar. Forsvarsmenn bankakerfisins hafa notað þau einu rök fyrir nafnvaxtahækkunum að verið sé að jafna kjörin á milli verðtryggðra og óverðtryggðra lána og notað vísitöluna til að réttlæta hækkunina. Þeir hafa hins vegar ekki notað efnisleg rök um hvort væri nauðsynlegt að hækka vexti og hvort ekki mætti lækka raunvexti verðtryggðra lána svo samræmi yrði milli verðtryggðra og óverðtryggðra lána. Að lokum. Á tímum þjóðarsáttar hlýtur sú ríkisstjórn sem tryggja á stöðugleika að krefjast þess að einn aðili njóti ekki góðs af ástandinu á kostnað hinna sem fært hafa fórnir.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég vona að ég þurfi ekki að fara mörgum orðum um það að ég og hv. fyrirspyrjandi erum samherjar í því að reyna að ná burtu lánskjaravísitölunni. Hins vegar skal ég viðurkenna fyrstur manna að það hefur reynst þyngri þrautin en ég gerði ráð fyrir. Fyrst og fremst má rekja það til þess að með lögum frá 1979 er í raun hvatt til þess að lánskjaravísitalan verði upp tekin og mun það vera eina landið í Vestur-Evrópu sem hefur slík lög. Ég vil taka það fram að í langflestum löndum er valið frjálst. Aðeins í tveimur löndum er lánskjaravísitala bönnuð með lögum. En við erum að þessu leyti í sérstöðu. Af ástæðum sem ég þarf ekki að rekja hér var talið mikilvægt að taka upp lánskjaravísitölu einnig á fjárskuldbindingar 1979 og með þeim lögum er beinlínis til þess hvatt. Það hefur reynst erfiðara að afnema hana. Þó hafa verið gerðar til þess tilraunir og vek ég athygli á því að fyrir tveimur árum var það bundið að lánskjaravísitala mætti ekki vera á fjárskuldbindingum til skemmri tíma en tveggja ára og sömuleiðis ekki á innlánum sem væru undir sex mánuðum. Strax og fyrrgreint ákvæði í stjórnarsáttmála gat komið til framkvæmda hóf ég viðræður við og með viðskrh. við bankana um skref til afnáms vísitöluviðmiðunar. En ég vil vekja athygli á því að í því samkomulagi ríkisstjórnarinnar segir nokkuð meira en það sem kom fram í orðum fyrirspyrjanda. Þar segir: ,,Stefnt verður að því að afnema vísitöluviðmiðanir í lánasamningum eins fljótt og unnt er. Miðað verður við að árshraði verðbólgu verði innan við 10% á sex mánaða tímabili. Vísitölutenging fjárskuldbindinga til langs tíma verður athuguð sérstaklega og þess gætt að markaðsstaða spariskírteina ríkissjóðs veikist ekki.`` Þetta er töluvert atriði að mati þeirra sem um það fjalla. ,,Áfram verður heimilt að gengistryggja lánssamninga,`` þ.e. gengistrygging verður heimiluð. Ég óskaði eftir tillögum frá bönkunum í septembermánuði. Þær tillögur komu 29. okt. frá Seðlabanka Íslands. Í þeim felst í örfáum orðum --- það er því miður svo lítill tími að ég get ekki rakið þær ítarlega --- að heimila í raun og veru að taka upp hvort tveggja, að bankarnir bjóði óverðtryggð lán samhliða verðtryggðum lánum. Út af fyrir sig hef ég enga athugasemd við þetta að gera. Það er sjálfsagt að reyna þetta og hafa bankarnir þegar tekið þetta upp. Hins vegar hélt ég síðan mánudaginn 3. des. fjölmennan fund þar sem um 30 manns mættu frá bönkum og fjármálastofnunum ásamt sænskum sérfræðingi, prófessor Lodin, og nokkrum ráðherrum þar sem fjallað var um það hvernig afnema bæri lánskjaravísitöluna. Það ánægjulega var að á þeim fundi kom fram mjög breið samstaða um að það bæri að afnema lánskjaravísitöluna. En það yrði að gerast í áföngum og sérstaklega er því borið við af bönkunum, og ekki síst Seðlabankanum, að afnám lánskjaravísitölunnar með, eigum við að segja einu pennastriki, gæti haft mjög alvarlegar afleiðingar í sambandi við innlán í bankana þar sem sparisjóðseigendur hafa vanist verðtryggingu. Á það er einnig bent að á markaðnum er mikið magn af verðtryggðum skammtímaskuldabréfum sem ætla má að mundu draga til sín mikið af því sparifé sem ekki væri unnt að verðtryggja. Þetta eru atriði sem vissulega verður að taka tillit til. Hins vegar lagði viðskrh. fram á ríkisstjórnarfundi 11. þessa mánaðar í framhaldi af þessum fundi sem ég nefndi tillögur um að draga úr verðtryggingu fjárskuldbindinga í áföngum. Þar er gert ráð fyrir því í fyrsta lagi að ríkissjóður gefi út óverðtryggð spariskírteini til eins og hálfs til þriggja ára og sömuleiðis spariskírteini tengd Evrópugjaldmiðli. Jafnframt eftir umræðu í ríkisstjórninni er farið fram á það og lagt til að Seðlabankinn geri tillögur um að draga beinlínis með tilskipunum úr verðtryggingu fjármagns annaðhvort með því að lengja þann tíma sem ekki má verðtryggja úr tveimur í þrjú eða fjögur ár og lengja sömuleiðis þann tíma sem innlán verða að vera til að njóta verðtryggingar, t.d. úr sex í níu mánuði. Eða, eins og bent hefur verið á af sumum, að athuga þá leið hvort verðtryggðar fjárskuldbindingar geta orðið verðtryggðar að hluta en óverðtryggðar að því sem á vantar. Og síðan að taka annað skref í þessa átt 1. jan. 1992 og þriðja skref 1993. Ég skal ekki segja hvað ég get rætt þetta mál meira en þessar tillögur eru núna í umræðu við Seðlabanka Íslands og ég geri ráð fyrir því að fundur með seðlabankastjórum út af framkvæmd þessara tillagna verði nú í vikunni.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég þakka hæstv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. Það liggur ljóst fyrir að stjórnarsáttmálinn er ótvíræður hvað þetta varðar. Og menn hefðu þá átt að hugsa það fyrr ef það væri vandkvæðum bundið að standa við hann. Það er skrýtin kenning að það skuli taka upp sem meginreglu að ferðast í þrístökki yfir ár. Ég sé ekki hvaða tilgangi það þjónar að afnema ekki lánskjaravísitöluna eins og ákveðið var þar sem það er fullboðleg trygging hverjum manni að miðað sé við erlendan gjaldeyri til verðtryggingar fjárskuldbindingum. Hitt eru einfaldlega útúrsnúningar að það þurfi einhvern aðlögunartíma. Menn eiga hvergi í heiminum völ á betri tryggingu en þeirri sem erlendar fjárskuldbindingar bjóða upp á. Ég vil undirstrika það í þessu sambandi að bankarnir eru staðnir að því að hafa reiknað út verðtryggingu með tveimur aðferðum. Þeir reikna þær út með annarri aðferð á innlánum en á útlánum. Þetta er gjörsamlega siðlaust athæfi og minnir á þá gömlu kenningu biblíunnar, gamla testamentisins, sem var grundvallaratriði í siðfræði: ,,Þú skalt ekki hafa tvo mæla í húsi þínu``. En kaupmenn vildu gjarnan hafa annan mæli þegar þeir mældu kornið inn en þeir notuðu þegar þeir mældu það út. Ég tel þess vegna að forsrh. og viðskrh. ættu að snúa sér að því í alvöru að framkvæma það sem stjórnarsáttmálinn mælir fyrir um í þessum efnum en ekki fela sig á bak við Seðlabankann.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) : Herra forseti. Ég fagna því að eitthvað er nú að gerast í þessum efnum og vona að þær hugmyndir sem fram komu hjá hæstv. forsrh. komi til framkvæmda eins fljótt og auðið er. Ég verð að segja það að þó að líftími þessarar ríkisstjórnar eigi að vera langur þá finnst mér árin 1992 og 1993 vera komin svolítið langt fram yfir kjörtímabilið. Svo að ég átti von á því að forsrh. gæfi mér þau svör hér að verið væri að vinna í þessum málum þannig að þetta atriði málefnasamningsins yrði efnt áður en þessi ríkisstjórn færi frá völdum og vil því taka undir það sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vestf. Ólafi Þ. Þórðarsyni, að að sjálfsögðu á frumkvæði allt að vera innan ríkisstjórnarinnar, hjá forsrh., hjá viðskrh., en ekki eilíflega að benda á aðra aðila og kenna þeim um að ekki hafi verið tekið á þessum málum.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Það er dálítið einkennileg fyrirbára að vitna í það að það séu lög síðan 1979 sem standi í vegi fyrir þessu. Annað eins hefur nú verið gert hér á hv. Alþingi og að koma með brtt. um löggjöf og dálítið skrýtið að bera það fyrir að framkvæma þau atriði sem mest var lögð áhersla á í stjórnarsáttmálanum. Ég vil taka undir með hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni að það þarf að þessu leyti, eins og í mörgum öðrum tilvikum, að reyna að standa við stjórnarsáttmála.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Út af athugasemd hv. 2. þm. Vestf. vil ég segja það að með fullri virðingu fyrir honum efast ég um að hann stökkvi yfir nokkra sprænu í einu stökki og ég held að það gæti verið gott að stikla á steinum stundum. Það er nú staðreyndin. Út af athugasemd hv. 6. þm. Norðurl. e. vil ég vekja athygli á því að hann var lengi einn af dyggustu gæslumönnum Búnaðarbankans og ekki varð ég var við það að hv. þm. gerði tilraun til að losa út úr lánskjaravísitölunni.  En ég hef talið mér skylt að hlusta á þann aðila sem samkvæmt lögum hefur fyrst og fremst valdið, Seðlabanka Íslands. Seðlabankinn getur vitanlega gert athugasemdir við það sem ríkisstjórnin leggur til en er svo skylt að fara eftir þeim. En ég hef talið mér skylt að hlusta á þau aðvörunarorð í sambandi við innlánshlið fjárskuldbindinga, að ekki sé rétt að afnema vísitölutengingu innlána með einu pennastriki. Ég vil einnig vekja athygli á því að í stjórnarsamningnum stendur að stefnt skuli að þessu. Og ég tel að með þeim tillögum sem nú eru komnar fram sé vissulega stefnt að því að afnema vísitölubindingu fjármagns. Ég hefði viljað fara hraðar, vissulega, en við verðum að gera það í sæmilegu samkomulagi við viðskiptabankana. Ég hef lagt mig fram um að ná þessu samkomulagi. Ég tel að með þeim fundi sem haldinn var um daginn hafi mjög stórt skref verið stigið til að auka skilning á því að draga úr vísitölutengingu fjárskuldbindinga, vonandi að afnema þær að öllu leyti. En ég vek líka athygli á því að í öllum löndum nema tveimur er þetta frjálst. Og ég vek athygli á því að í dag er boðið upp á tengingu fjármagns við erlenda gjaldmiðla. Það er frjálst. Ég er viss um að hv. 2. þm. Vestf. getur fengið sitt fjármagn þannig bundið ef hann óskar. En samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið eru nánast engar óskir um slíka bindingu fjármagns. Því miður erum við orðnir það háðir, að því er virðist, innlendri vísitölutengingu fjármagns að ekki er mjög auðvelt að komast út úr því og það verður að gerast í áföngum. Menn verða að stikla yfir lækinn á steinunum.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég þarf að bera af mér þær sakir að ég með málflutningi mínum leggi til að lög um Seðlabanka Íslands séu brotin. Ég vil minna hæstv. forsrh. á að við erum staddir hér á löggjafarsamkomu þjóðarinnar og ef það er eitthvað í lögum um Seðlabankann sem við þurfum að breyta til að koma þessu í framkvæmd þá vænti ég þess að ríkisstjórnin leiti eftir því. Það er of seint nú að fara að ræða um það að stjórnarsáttmálinn sé óframkvæmanlegur. Hann var samþykktur af ríkisstjórninni, af þingmönnum. Og til þess að koma honum í framkvæmd þarf þá að leggja fram frv. til laga. Varðandi það yfir hve djúpar ár menn ætla að stikla á steinum ætla ég að geyma mér umræðu til lengri tíma.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Ég held að það beri að fagna því sem hér kom fram í máli forsrh. að samkomulag er að takast í svo veigamiklu máli sem auðvitað snýr að því að eftir kannski þrjú ár verða mælarnir ekki lengur tveir í húsi bankanna því að vissulega eru þeir tveir í dag hvað fjárskuldbindingar varðar, annars vegar nafnvextir eða handstýrðir vextir, hins vegar vísitölubinding fjárskuldbindinga. Þess vegna fagna ég þeirri yfirlýsingu, og ég tek undir þau orð hans, að það hlýtur að vera hyggilegra að ná hægum en föstum skrefum í þessu samkomulagi allra aðila og að ljúka þessu verki á tveimur til þremur árum. Ég vek t.d. athygli á því að í þessum tveimur mælum bankanna hvað fjármagnið varðar þá eru það aðeins 20% af sparifénu sem lúta hinum handstýrðu vöxtum en 80% af fjármagninu lúta vísitölunum, þær sjá um að hækka á því verðbólguvexti. Hvað útlánin varðar þá eru það 40% af útlánunum sem eru á handstýrðum vöxtum en 60% þar sem vísitölurnar sjá um að hreyfa til vextina. Fullyrðing hv. 2. þm. Vestf., sem hér hefur komið fram í fsp. í þinginu um að reiknað væri með tvenns konar hætti, er mjög athyglisverð og ég held að menn verði að skoða hvort hún eigi við rök að styðjast.

Fyrirspyrjandi (Eiður Guðnason) : Virðulegi forseti. Það mál sem hér er um spurt á sér næstum 18 ára sögu. Á þskj. 171 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. landbrh.: ,,1. Hve hárri fjárhæð nemur arður Skógræktar ríkisins af húseigninni Sunnuvegi 6 í Hafnarfirði frá árinu 1973 fram til þessa árs? 2. Hve mikið af arðinum hefur runnið til þess að efla trjágróður í Dalasýslu í samræmi við fyrirmæli gefanda fasteignarinnar, Hákonar J. Helgasonar, í erfðaskrá dags. 16. júní 1972? 3. Hvernig hefur arður af fasteigninni verið bókfærður í bókhaldi Skógræktar ríkisins? 4. Hvernig nýtir Skógrækt ríkisins fasteignina um þessar mundir? 5. Hefur eignin verið seld á leigu? Ef svo er, þá hverjum og með hvaða kjörum?``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Eftir því sem næst verður komist þá eru svör við fyrstu spurningu hv. fyrirspyrjanda varðandi leigutekjur eða arð sem Skógrækt ríkisins hefur haft af húseigninni Sunnuvegi 6 í Hafnarfirði frá árinu 1973, frá þeim tíma sem Skógræktinni var með erfðaskrá ánafnað þetta hús, þannig að leigutekjur í gömlum krónum á árunum 1975 -- 1980 eru 515.112 kr. Ástæðan fyrir því að leigutekjur voru ekki greiddar á árunum 1973 -- 1975 virðast vera, eftir því sem næst verður komist, að ákveðið var að ráðstafa húsinu undir fjölskyldur frá Vestmannaeyjum þegar Vestmannaeyjagosið hófst í byrjun árs 1973 og virðist ekki hafa verið innheimt leiga af þeim fjölskyldum úr Vestmannaeyjum sem nýttu húsið á þeim næstu tveimur árum sem í hönd fóru. Frá og með árinu 1981 til og með ársins 1990 eru leigutekjur í nýjum krónum 847.893 kr. Þessar tekjur, hvorki söluandvirði hússins sem enn hefur ekki verið selt né leigutekjur, hafa ekki enn verið notaðar til skógræktar í Dalasýslu. Þær hafa fyrst og fremst runnið til þess að mæta gagngerðri viðgerð sem fram fór á húsinu á fyrri hluta þessa tíma, fyrst og fremst þó á árinu 1977 og 1978 og í viðhald eftir það. Og svara ég þar með annarri spurningunni. Í þriðja lagi hafa tekjurnar verið skráðar sem sérstakur liður í leigutekjum Skógræktar ríkisins. Þannig hafa þær verið færðar í bókhaldi þeirrar stofnunar. Fjórðu spurningunni er þannig svarað að þetta hús er í leigu. Fimmtu spurningunni svara ég þannig að leigjandi er Sigurður Blöndal, fyrrv. skógræktarstjóri, sem greiðir leigu fyrir húsið samkvæmt ákvörðun frá ríkisféhirði eða fjmrn. eins og það er ákvarðað hverju sinni. Húsið mun verða sett á söluskrá innan skamms, væntanlega á fyrstu mánuðum næsta árs og söluandvirðinu og framreiknuðum leigutekjum sem Skógræktin hefur fengið af húsinu verður með einum eða öðrum hætti varið til að efla skógrækt í Dalasýslu og þá væntanlega einkum í Hörðudalshreppi. En svo hljóðar gjafabréfið eða erfðaskráin á sínum tíma að hagnýta skuli eignirnar í því skyni að efldur verði trjágróður í Dalasýslu og þá fyrst og fremst í Hörðudalshreppi. Því má svo við bæta að Skógræktin hefur um nokkurt árabil grennslast fyrir um land sem heppilegt væri til skógræktar og væri þar staðsett sem ákvæði erfðaskrárinnar kveða á um eða hvetja til, en lengi vel hefur ekki fundist eða fengist heppilegt land til ráðstöfunar í þessu skyni, en nú eru horfur á að úr því rætist. Um þetta, þ.e. þessar eftirgrennslanir um land og önnur atriði málsins, hefur verið haft samráð við þann erfingja gefandans, Hákonar J. Helgasonar, sem erfðaskrá kveður á um. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. fyrirspyrjanda að þetta mál á sér orðið nokkuð langa sögu en ég hygg að á því öllu saman séu eðlilegar skýringar og mergur málsins sá að þessi eign hefur verið vel forvöltuð og hefur í raun stóraukið verðmæti sitt með þeim viðgerðum og endurbótum sem Skógrækt ríkisins hefur látið fara fram á húsinu, og fullu söluandvirði eignarinnar og þeim tekjum sem eignin hefur skilað á þessu tímabili verður varið til eflingar skógræktar á því svæði sem erfðaskráin kveður á um. Þá yfirlýsingu vil ég gefa hér skýrt og skorinort.

Fyrirspyrjandi (Eiður Guðnason) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svörin. Þetta er hið furðulegasta mál. Með erfðaskrá dags. 16. júlí 1972 er Skógrækt ríkisins gefin verðmæt húseign og andvirði hennar á að renna til ákveðinna verkefna. Nú er árið 1990 og síðan hafa verið margir landbúnaðarráðherrar og fleiri en einn og fleiri en tveir skógræktarstjórar og það hefur ekkert verið gert í málinu. Mér er að vísu kunnugt um að það hafa verið einhver vandkvæði á því að finna land en það afsakar ekki hvernig staðið hefur verið að þessu máli af hálfu hins opinbera. Framgangsmáti opinberra aðila í þessu máli er ekki til fyrirmyndar og hann er ekki til þess fallinn að hvetja fólk til að gefa stórgjafir í almannaþágu eins og hér var gert. Það er sorgarsaga hvernig yfirvöld hafa staðið að þessu máli. Í grein sem Hákon Bjarnason skógræktarstjóri skrifaði í ársrit Skógræktarfélags Íslands 1972 -- 1973 segir hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Mér er ekki kunnugt um öllu stærri gjöf til átthaganna en þessi er og víst er að engin slík gjöf getur komið sér betur. Það munu þeir sanna sem fylgjast með henni eftir tvo til þrjá áratugi.`` Nú eru að verða liðnir tveir áratugir og það hefur ekkert verið gert. Hæstv. ráðherra sagði að þessi eign hefði verið ávöxtuð vel. Ég er að vísu ekki sérfræðingur um leigumarkað og það er erfitt í verðbólgunni að reikna aftur, en þær leigutekjur sem hann gefur upp bara fyrir árin 1981 -- 1990, þ.e. 847 þús. kr., gefa satt best að segja ekki til kynna mjög háa húsaleigu. Og ég get ekki betur séð svona í fljótu bragði heldur en húsaleiga hafi hér verið langt, langt fyrir neðan markaðsverð. Ég efa það ekki að eigninni hafi verið vel við haldið og hún endurnýjuð, en ég efast um og leyfi mér að drga þau orð ráðherra í efa að þessi eign hafi verið ávöxtuð með hagkvæmasta hætti. Ég vek líka athygli á því að hæstv. ráðherra greindi ekki frá því þó um væri spurt í fyrirspurninni hverjar leigutekjurnar væru, hann sagði aðeins að það væri samkvæmt ákvörðun fjmrn. Menn eru alveg jafnnær og vita ekkert meira um það. Er leigan 10.000 kr. á mánuði eða er hún 30.000 kr. á mánuði eða 40.000 eða hvað? Hæstv. ráðherra svaraði engu um það. Ég fagna hins vegar þeirri yfirlýsingu ráðherra að nú eigi að taka til höndum í þessu máli eftir þennan langa tíma. Það er ekki seinna vænna. Og mér finnst það satt að segja til vansæmdar hvernig þetta mál hefur verið látið danka í kerfinu og ekki að gert. Þó skal það viðurkennt að það hafa verið einhverjir erfiðleikar á að finna heppilegt land en það var ekkert sem var óyfirstíganlegt, það afsakar engan veginn hvernig að þessu máli hefur verið staðið. En ég vona nú að þeir embættismenn sem þarna eiga í hlut sjái að sér og komi þessu máli í það horf sem gefandi ætlaðist til með erfðaskrá sinni og gjafabréfi frá 16. júlí 1972.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég get bætt því við svör varðandi leigutekjur af húsinu að samkvæmt bréfi sem ég hef hér í þykkum bunka skjalagagna frá ríkisféhirði þá mun húsaleiga eins og hún er ákvörðuð af því embætti á þessari eign vera nú 11.327 kr. á mánuði. Hvaða ástæður liggja til grundvallar þeirri upphæð, þeirri ákvörðun kann ég ekki, en leigjandi greiðir hins vegar skilvíslega þá upphæð í húsaleigu sem hið opinbera embætti ákvarðar honum. Ég hef ekki miklu í sjálfu sér við málið að bæta að öðru leyti. Ég ætla ekki að tjá mig um þau ummæli sem hv. fyrirspyrjandi hafði hér um frammistöðu kerfisins eða stjórnvalda í þessum efnum í þessari 18 ára sögu en svara fyrir það sem til míns friðar hefur heyrt og það er að húsið verður sett á söluskrá innan tíðar og selt og ég hef þegar lýst því yfir að fullu söluandvirði hússins og framreiknuðum þeim tekjum sem Skógræktin hefur haft vegna leigu af húsinu verður ráðstafað í framhaldinu í þetta verkefni sem gjafabréfið kveður á um. Og þá má hafa það í huga að þar með nýtur verkefnið allra þeirra endurbóta sem Skógræktin hefur gert á eigninni og væntanlega auka talsvert söluandvirði hennar en samkvæmt þeim gögnum sem ég hef hér fóru fram umtalsverðar endurbætur á húsinu á árunum 1977 og 1978 þar sem húsið var nánast meira og minna endurnýjað að utan og innan, gluggar, raflögn, vatnslögn, innréttingar, baðherbergisskápar, teppi, húsið málað utan sem innan og ýmislegt fleira gert í framhaldinu sem væntanlega hefur verulega aukið verðmæti eignarinnar og kemur þá verkefninu til góða. Það er rétt að hafa í huga að skilmálar erfðaskrár eða gjafabréfs voru nokkuð sérstakir og Skógræktin hefur talið það skyldu sína að reyna eftir föngum að uppfylla ákvæðin líka hvað það snertir að útvega land, en svo segir í erfðaðaskrá, með leyfi forseta: ,,Allar eignir mínar, fastar og lausar, hverju nafni sem nefnast, skulu eftir minn dag ganga til Skógræktar ríkisins er beri að hagnýta þær í því skyni að efldur verði trjágróður í Dalasýslu og þá fyrst og fremst í Hörðudalshreppi. Land það sem ég hef helst haft augastað á í þessu sambandi er hluti úr landi Ketilsstaða í Hörðudalshreppi og getur frændi minn, Erlingur Hansson, greint nánar frá hvar land þetta liggur. Sé þetta landsvæði ekki tiltækt úr þessu sveitabýli né nothæft land annars staðar í Hörðudalshreppi skal útvega land til ræktunar undir trjágróður á öðrum stað í Dalasýslu sem að dómi Skógræktar ríkisins er vel fallið til slíks`` o.s.frv. Þetta hefur valdið því m.a. að Skógræktin hefur talið það skyldu sína að reyna til þrautar að fá land sem samrýmdist þessum ákvæðum. Ég vil svo að lokum taka heils hugar undir þau orð hv. fyrirspyrjanda að hér var á sínum tíma og er enn um óvenju höfðinglega gjöf til skógræktarstarfsins að ræða og að sjálfsögðu ber öllum hlutaðeigandi skylda til að reyna að virða vilja þess sem gjöfina gaf og koma honum til framkvæmda.

Fyrirspyrjandi (Eiður Guðnason) : Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því að í fyrri ræðu sinni sagði hæstv. ráðherra að þetta hefði verið ávaxtað með hagkvæmasta hætti. Síðan kemur fram hér í máli hans að einbýlishús sem hefur verið endurnýjað, stórt og vandað einbýlishús, er leigt fyrir um það bil 11 þús. kr. á mánuði. Hvernig getur það verið í samræmi við það verð sem ræður á markaðnum? Og ég spyr: Hvað er hér á seyði? Ég sé ekki að þessi eign hafi verið ávöxtuð með hagkvæmasta hætti ef hún er leigð á verði sem er sjálfsagt þrefalt eða fjórfalt undir því sem væri hægt að fá á almennum leigumarkaði. Ég held að þeir embættismenn sem ábyrgð bera á þessu hljóti að þurfa að skýra þetta nánar. Ég ætlast ekki til að ráðherra geri það, ég þykist vita að þetta hafi verið án hans vitundar og eldra mál, en á þessu hljóta að vera skýringar og þær eiga að koma fram í dagsljósið.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 204 legg ég fram fsp. til hæstv. félmrh. um vexti á lánum Húsnæðisstofnunar ríkisins. Við sölu fasteigna hefur það þótt kostur að yfirtaka lán frá Húsnæðisstofnun ríkisins og hefur fólk almennt talið að þau lán væru hagstæðari en önnur lán. Það má til sanns vegar færa því að almennt eru húsnæðisstjórnarlán með annaðhvort 3,5 eða 4,5% vöxtum umfram verðtryggingu en vextir lífeyrissjóðslána og bankalána með á bilinu 7 -- 8,5% vexti umfram verðtryggingu. Komið hefur í ljós að þessi regla er ekki algild. Þeir sem yfirtekið hafa húsnæðisstjórnarlán frá árunum 1975 -- 1978 búa við önnur og verri kjör. Þeir þurfa, að því er mér hefur verið tjáð, að greiða mun hærri raunvexti af sínum lánum. Ég fékk talnaglöggan mann til að reikna út fyrir mig vexti af láni sem tekið var árið 1987 sem samkvæmt upphaflegum skilmálum bar 9,75% vexti og 40% lánsins var bundið byggingarvísitölu. Hann fær það út að miðað við hækkun byggingarvísitölu frá tímabilinu 1. maí 1989 til 1. maí 1990 beri höfuðstóll lánsins 9,18% vexti umfram vísitölu byggingarkostnaðar en 13,72% raunvexti sé miðað við hækkun lánskjaravísitölu þetta tímabil. Hljóta þetta að teljast óhóflegir vextir og ef útreikningur þessi er réttur, sem ég dreg í sjálfu sér ekki í efa, má með sanni segja að um okurvexti sé að ræða af hálfu Húsnæðisstofnunar. Mér er kunnugt um að fólk hafi farið fram á það bæði við Húsnæðisstofnun og félmrn. að breyting verði á lánskjörum þessara lána og þeim leyft að búa við sömu kjör og aðrir. Eftir því sem ég kemst næst hefur þeim sem keypt hafa íbúð með áhvílandi láni frá árinu 1978 verið veitt slík heimild. Ég veit ekki um lán tekin 1977 en mér er kunnugt um að þeim hafi verið neitað um skuldbreytingingu sem yfirtóku lán sem gefin voru út árið 1975 og 1976. Fsp. sem ég legg fyrir hæstv. félmrh. af þessu tilefni er svohjóðandi: ,,Eru hugmyndir uppi í félmrn. eða Húsnæðisstofnun ríkisins að gefa þeim, sem við fasteignakaup hafa yfirtekið lán frá Húsnæðisstofnun ríkisins frá árunum 1976 og 1977, kost á skuldbreytingu svo að þeir þurfi ekki að búa við það óréttlæti að greiða yfir 9% af þeim lánum meðan almennir vextir af húsnæðisstjórnarlánum eru 4,5% eða lægri?``

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Heimild til vaxtabreytinga á hlutaverðtryggðum lánum Húsnæðisstofnunar ríkisins frá árunum 1974 -- 1979 byggir á sérstöku bráðabirgðaákvæði sem kom fyrst inn í lög um Húsnæðisstofnun ríkisins 1980 og hefur haldist þar allar götur síðan en var þá breytt með lögum nr. 60/1984. Ákvæði þetta er svohljóðandi: ,,Ríkisstjórninni er heimilt, að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar, að lækka vexti af hlutaverðtryggðum lánum Byggingarsjóðs ríkisins sem veitt voru á árunum 1974 -- 1979. Við ákvörðun um vaxtalækkun skal við það miðað að greiðslubyrði lánsins verði ekki meiri en ef lánið hefði verið veitt með þeim kjörum sem gilda um lán Byggingarsjóðs ríkisins þegar ákvörðum er tekin um vaxtalækkun.`` Hlutaverðtryggð lán frá 1974 -- 1979 hafa borið 5 -- 9,75% nafnvexti og verðtryggingarhlutinn hefur ýmist verið 30, 40 eða 60%. Heimildarákvæðinu hefur einungis verið beitt gagnvart lánum með 60% verðtryggingu sem bera nú 2,8% vexti en öll lán með 30 og 40% verðtryggingu bera nú 9,75% ársvexti, þ.e. frá maí 1978. Lán sem bera 60% verðtryggingu báru mun hærri raunvexti en giltu á önnur lán árið 1979 eða á bilinu 3,4 -- 5,74% miðað við allan lánstímann, en raunávöxtun hlutaverðtryggðra lána sem bera 30 og 40% verðtryggingu er hins vegar, þegar miðað er við allan lánstímann, mest 3,2% og allt niður í það að vera neikvæðir raunvextir um 4,2%. Algengast er þó að raunvextir þessara lána séu á bilinu 1 -- 2% þegar miðað er við allan lánstímann. Nýbyggingarlánin bera yfirleitt jákvæða raunvexti en lán til kaupa eldra húsnæðis, G - lánin, bera öll neikvæða raunvexti þegar litið er yfir allan lánstímann. Þetta er meginskýring þess að heimild til vaxtalækkunar hefur eingöngu verið beitt gagnvart 60% verðtryggðum lánum sem báru mun hærri raunvexti en önnur hlutaverðtryggð lán. 30 og 40% verðtryggðu lánin bera mun lægri meðalraunvexti allan lánstímann en þá 4,5% raunvexti sem lán Byggingarsjóðs ríkisins bera í dag. Vandamálið er hins vegar að greiðslubyrði þessara lána þyngist þegar líður á lánstímann og raunávöxtun allra 30 og 40% hlutaverðtryggðu lánanna er nú það sem eftir er lánstímans á bilinu 8,95% til 9,53%. Þetta þýðir að íbúðarkaupandi sem yfirtekur svona lán við eigendaskipti greiðir raunvexti á ofangreindu bili það sem eftir er lánstímans en sá sem fékk lánið í upphafi naut mun lægri raunvaxta. Þegar þetta heimildarákvæði hefur komið til athugunar undanfarin fimm ár hefur skuldbreytingu, þ.e. vaxtalækkun á 30% og 40% hlutaverðtryggðum lánum alltaf verið hafnað af húsnæðismálastjórn á þeirri forsendu að miða eigi við greiðslubyrði allan lánstímann en ekki greiðslubyrði einstakra lántakenda það sem eftir er lánstímans. Ljóst er að þessu bráðabirgðaákvæði verður ekki beitt nema einu sinni yfir sömu lán og vanda verður því ákvörðun í þessu máli. Annað er að ríkisstjórninni er einungis heimilt að beita þessu ákvæði að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar. Það liggja ekki fyrir neinar tillögur frá húsnæðismálastjórn um að lækka þessa vexti og þegar álits hennar hefur verið leitað, eins og ég sagði áður, þá hefur hún eindregið lagst gegn vaxtalækkun með röksemdum um að greiðslubyrði þessara lána skuli miðast við allan lánstímann en ekki það sem eftir er lánstímans. Félmrn. skrifaði m.a. húsnæðismálastjórn bréf í janúar 1989 þar sem farið var fram á umsögn Húsnæðisstofnunar um vaxtalækkun 30 og 40% verðtryggðra lána. Endanleg afgreiðsla húsnæðismálastjórnar kom með bréfi, dags. 18. jan. 1990, þar sem lagt var til að kjör á lánum þessum verði höfð óbreytt frá því sem verið hefur. Sama niðurstaða varð þegar ráðuneytið fór þess á leit við húsnæðismálastjórn með bréfi, dags. 9. júlí 1986, að beita þessari heimild. Neikvætt svar húsnæðismálastjórnar barst þá í mars 1987. Tekið skal fram að ítarlegar athuganir og greinargerðir hafa verið gerðar á stöðu þessara mála í tengslum við bréfaskriftir ráðuneytisins og húsnæðismálastjórnar. Staða þessara mála í dag er að félmrn. hefur óskað því með bréfi til húsnæðismálastjórnar í september sl. að upp yrðu teknar viðræður um að athuga nánar lausn þessa vandamáls. Þessar viðræður eru nú í gangi og vonandi fæst niðurstaða í því máli fljótlega svo samkomulag geti tekist í þessu máli. Að lokum er rétt að hafa í huga ábendingar Húsnæðisstofnunar um að tekjutap, þ.e. lækkun innstreymis Byggingarsjóðs ríkisins, fyrir hvert 1% sem þessir vextir eru lækkaðir um eru nær 16 millj. kr. á ári miðað við verðlag nú í desember. Miðað við lækkun í t.d. 4,5% yrði tekjutap Húsnæðisstofnunar ríkisins um 100 millj. kr. á ári.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. kærlega fyrir hennar svör en þar viðurkennir hún það sem fram kom í máli mínu hér áðan að þarna er um óeðlilega háa vexti að ræða fyrir þá aðila sem yfirtaka svona lán þegar þeir hafa keypt íbúð. Það sem er í mínum huga er ekki það hvað meðaltal þessara lána er, það kann að vera rétt að meðaltal alls lánstímans sé 2 -- 3% raunvextir, en fyrir þessa einstöku aðila, sem eru hálfpartinn píndir til að taka þessi lán, er þarna um að ræða 13,75% raunvexti á lánunum miðað við lánskjaravísitölu en 9,18% ef miðað er við byggingarvísitölu en byggingarvísitala hækkaði meira á þessu tímabili sem reikningurinn náði yfir heldur en lánskjaravísitalan. Þegar nú er verið að tala um skuldbreytingu við íbúðarkaup í tengslum við vaxtahækkanir sem hugmyndir hafa komið upp um, er þá ekki rétt að tala um vaxtalækkun til samræmis hjá þeim aðilum sem búa við þetta óréttlæti að þurfa að borga eins háa vexti og raun ber vitni? Það er rétt að þarna er aðallega um að ræða lán sem tekin eru á árinu 1975 og 1976 en veitt hefur verið heimild, þó að fáir viti um það, varðandi lán sem tekin eru 1977 og 1978, það má skuldbreyta þeim en ekki hinum lánunum. Ég vildi nú mælast til þess að félmrh. auglýsti það og gerði fólki grein fyrir því að það gæti skuldbreytt þessum óhagstæðu lánum frá 1977 og 1978, ég efast um að margir viti að það sé heimilt, en þar er um enn þá hærri raunávöxtun að ræða heldur en af hinum lánunum, frá 1975 og 1976. Ég skora á félmrh., ég veit að hún er að vinna í þessum málum og vonast eftir því að innan skamms liggi fyrir tillögur í þessu efni, hvernig megi koma til móts við þessa aðila sem þarna eru greinilega órétti beittir.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 205 legg ég fram fsp. til hæstv. félmrh. um kaup Húsnæðisstofnunar ríkisins á íbúðum á nauðungaruppboði. Áður en ég settist inn á Alþingi fyrir þremur og hálfu ári síðan starfaði ég sem lögmaður talsvert mikið við innheimtu krafna. Því miður enduðu sum þeirra mála þannig að til nauðungaruppboðs þurfti að grípa til lúkningar viðkomandi kröfu. Án undantekninga var þá þannig komið fyrir skuldaranum að aðrar leiðir voru ekki færar og honum sem og öðrum fyrir bestu að þessi nauðungaraðgerð færi fram. Var iðulega ekki aðeins í málum sem ég tengdist heldur almennt að samkomulag var um að annaðhvort aðrir kröfuhafar eða skuldarinn sjálfur nyti hagnaðarins ef mismunur yrði á kaup - og söluverði viðkomandi fasteignar. Mér brá því töluvert þegar ég heyrði sögu manns sem hafði misst hús sitt á nauðungaruppboði. Í sjálfu sér væri það ekki í frásögur færandi ef ekki hefði komið til að Húsnæðisstofnun ríkisins keypti þá eign á uppboðinu og seldi síðan með töluverðum hagnaði stuttu síðar. Mismuninum hélt stofnunin hjá sér og eftir því sem mér er tjáð fært sem debet inn á reikning vegna tapa á sölu annarra eigna. Lagalega er ekkert út á þetta að setja en gagnvart þeirri fjölskyldu sem í hlut á siðferðislega rangt. Sérstaklega þegar litið er til þess að um er að ræða stofnun sem sett var á fót til að aðstoða fólk til að eignast þak yfir höfuðið og er ætlað að starfa á félagslegum grunni en ekki með hagnaðarsjónarmið í huga. A.m.k. í þessu tilviki hefði mér fundist það rétt að Húsnæðisstofnun hefði látið sér nægja að fá sína kröfu greidda og í stað þess að hirða mismuninn að létta undir með þessari fjölskyldu með því annaðhvort að greiða aðrar skuldir hennar eða einfaldlega greiða henni mismuninn út svo þau ættu möguleika að leigja sér annað húsnæði. Fyrirspurn mín til félmrh. er í þrennu lagi og hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,1. Hvaða sjónarmið eru látin ráða við uppgjör á kaup - og söluverði þegar Húsnæðisstofnun ríkisins kaupir eignir á nauðungaruppboði? Heldur stofnunin mismuninum hjá sér, greiðir hún uppboðsþolanum mismuninn eða lætur hún aðra lánardrottna uppboðsþolans njóta þess að mismunur verður? 2. Eru mörg dæmi þess að Húsnæðisstofnun ríkisins hafi hagnast á því að kaupa eignir á nauðungaruppboði? 3. Fer skoðun félmrh. saman við skoðun stjórnar Húsnæðisstofnunar ríkisins í málum af þessu tagi?``

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Svar mitt við 1. tölul. þessarar fsp. er eftirfarandi: Samkvæmt upplýsingum frá Húsnæðisstofnun ríkisins hefur stofnunin unnið eftir starfsreglum um meðferð uppboðsmála sem samdar voru 1987 -- 1988 í samráði við Ríkisendurskoðun. Ríkisendurskoðun staðfesti reglur þessar með bréfi í september 1988 og hefur aldrei komið fram athugasemd frá henni um kaup Húsnæðisstofnunar á uppboðsíbúðum. Helstu atriði starfsreglna Húsnæðisstofnunar eru þau að þegar íbúð er keypt á uppboði og síðan seld aftur er við það miðað að söluandvirði eignarinnar dugi fyrir útlögðu kaupverði eignarinnar á uppboði að viðbættum lánum Byggingarsjóðs ríkisins sem ekki hafa rúmast innan kaupverðs og kostnaði sem hlýst af kaupum og sölu eignarinnar. Samkvæmt starfsreglum Húsnæðisstofnunar er við uppgjör hafður sá háttur að neikvæður munur er færður á reikningsliðinn Glötuð veð en jákvæður munur rennur í Byggingarsjóð ríkisins. Hvorki uppboðsþola né lánardrottnum er greiddur mismunurinn. Og er Húsnæðisstofnun þeirrar skoðunar a.m.k. enn sem komið er að jákvæður munur, ef einhver er, eigi ekki að renna til uppboðsþola heldur Húsnæðisstofnunar. Er ég þar á annarri skoðun. Þegar talað er um jákvæðan mismun í þessu sambandi sem kann að myndast hefur þó hvorki verið tekið tillit til kostnaðar starfsmanna lögfræðideildar Húsnæðisstofnunar né heldur verið framreiknaður útlagður kostnaður með tilliti til vísitölu og vaxta. Í raun verður því varla unnt að tala um jákvæðan mismun nema í örfáum undantekningartilvikum. Þetta kemur m.a. fram í svari Húsnæðisstofnunar ríkisins til ráðuneytisins nú 4. des. sl. Fram kemur einnig að dæmi séu um að íbúðir hafi verið keyptar á hærra verði en fengist hafi fyrir þær í endursölu. Sem svar við öðrum lið, þar sem spurt er um það hvort mörg dæmi séu um það að Húsnæðisstofnun ríkisins hafi hagnast á því að kaupa eignir á nauðungaruppboði, er því til að svara að samkvæmt upplýsingum frá Húsnæðisstofnun ríkisins sem ráðuneytið óskaði eftir í þessu sambandi kemur fram að ekki er fyrir hendi úttekt á heildarniðurstöðum á kaupum eigna á uppboðum og endursölu þeirra. Sl. ár hefur Byggingarsjóður ríkisins árlega keypt að meðaltali um 60 íbúðir á nauðungaruppboðum en byggingarsjóðurinn á núna 73 íbúðir sem keyptar hafa verið á uppboðum. Þar af eru aðeins fimm íbúðir á Stór - Reykjavíkursvæðinu, aðrar á landsbyggðinni. Jafnan er reynt að koma íbúðunum í verð sem fyrst svo að byggingarsjóðurinn tapi ekki lánum sínum og þarf oft í því sambandi að lána stóran hluta kaupverðs til 15 -- 25 ára til að ná því markmiði. Sé um jákvæðan mismun að ræða fær byggingarsjóðurinn hann þannig greiddan á löngum tíma. Þrátt fyrir þessa viðleitni verður oft neikvæður mismunur hjá Byggingarsjóði ríkisins vegna uppboðs íbúða. Aðalástæðan er sú að brunabótamat fasteigna er lagt til grundvallar útlánum en á ýmsum stöðum á landsbyggðinni er söluverð eigna miklum mun lægra. Einnig þarf að hafa í huga að margar af þeim íbúðum sem Byggingarsjóður ríkisins á víðs vegar um landið eru mjög lélegar og þar að auki á þeim svæðum sem vonlítið er að selja fasteignir. Eignaumsýsla er því mjög kostnaðarsöm vegna rafmagns, hita, trygginga og fasteignagjalda og eins vegna nauðsynlegs viðhalds og eftirlits. Að mati Húsnæðisstofnunar er því ekki um jákvæðan mismun að ræða nema í undantekningartilvikum. Einnig er rétt að benda á að fyrri íbúðareiganda er gefinn kostur á að kaupa íbúð sína aftur, óski hann eftir endurkaupum, svo fremi að nægileg greiðslugeta sé fyrir hendi. Í þriðja lagi er spurt hvort skoðun mín fari saman við skoðun Húsnæðisstofnunar ríkisins í málum af þessu tagi. Sem svar við þessari spurningu vil ég fyrst segja eftirfarandi: Í nóvember 1988 skipaði ég starfshóp til að fjalla um vandamál fólks í greiðsluerfiðleikum. Eitt af verkefnum starfshópsins var að leggja fram tillögur um hvernig unnt væri að breyta lögum og reglugerðum um nauðungaruppboð íbúðarhúsnæðis með það að markmiði að gefa skuldurum meira svigrúm til samninga og tryggja betur rétt íbúðareigenda ef til nauðungarsölu kemur. Starfshópurinn lagði til að flutt yrði frv. til laga um breytingu á skipulagi nauðungarsölu til að auka möguleika íbúðareigenda í greiðsluvanda til að ná samkomulagi við kröfuhafa og tryggja betur rétt þeirra ef til nauðungarsölu kæmi. Einnig var lagt til að leitað yrði eftir samkomulagi við uppboðshaldara um að með tilkynningu um uppboðsbeiðni verði jafnan sendar upplýsingar frá Húsnæðisstofnun ríkisins um möguleika uppboðsþola að leita sér ráðgjafar og aðstoðar ráðgjafarstöðvarinnar. Þessum tillögum starfshópsins var komið á framfæri við dómsmrh. í desembermánuði 1988 og væntanlega koma þær til athugunar við undirbúning frv. um uppboð. Félmrn. barst eitt erindi vegna sölu Húsnæðisstofnunar ríkisins á íbúð sem stofnunin keypti á nauðungaruppboði og talið var að jákvæður mismunur hefði í því sambandi runnið í Byggingarsjóð ríkisins. Er það tilfellið sem fyrirspyrjandi nefndi. Um var að ræða eign sem var slegin Byggingarsjóði ríkisins á nauðungaruppboði. Kaupverð var 3,5 millj. kr. en þegar kröfur sjóðsins og uppboðskostnaður eru tekin með í dæmið er raunverulegt kaupverð orðið 6,3 millj. kr. Kaup á nauðungaruppboði eru staðgreiðslukaup þannig að í þessu tilviki var sambærilegt kaupverð á frjálsum markaði um 7 millj. kr. Byggingarsjóður ríkisins seldi umrædda eign á markaðsverði fyrir 7,4 millj. kr. Bókfærður hagnaður sjóðsins verður nálægt 1,1 millj. en raunverulegur hagnaður um 400 þús. kr. af þessari umræddu eign sem fyrirspyrjandi hér nefndi. Af þessu tilefni skrifaði ég Húsnæðisstofnun ríkisins bréf dags. 11. maí 1990. Þar kom fram sú skoðun að lögin um Húsnæðisstofnun ríkisins væru hluti af velferðarkerfi þjóðfélagsins og félagsleg aðstoð við einstaklinga í húsnæðismálum og því væri með öllu óeðlilegt að aðgerðir stofnunarinnar leiddu til þess að einstaklingar yrðu fyrir fjárhagslegu tjóni. Samkvæmt upplýsingum frá Húsnæðisstofnun ríkisins eru reglur stofnunarinnar um meðferð uppboðsíbúða nú til endurskoðunar. Ég hef lagt á það áherslu við stofnunina að lögð verði áhersla á að við meðferð uppboðsmála verði haft að leiðarljósi að aðgerðir stofnunarinnar leiði ekki til þess að einstaklingar verði fyrir fjárhagslegu tjóni. Ég er þeirrar skoðunar að í þeim tilfellum sem jákvæður munur myndast við endursölu á uppboðsíbúðum eigi hann að renna til uppboðsþola og mun ég leggja áherslu á að það atriði verði sérstaklega skoðað við endurskoðun á reglum stofnunarinnar um uppboðsíbúðir.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. kærlega fyrir hennar svör. Ég átti svo sem ekki von á að hún væri annarrar skoðunar en ég í þessu máli, að mismunur og hagnaður sem verður á nauðungaruppboðum eigi að sjálfsögðu að lenda hjá þeim sem fyrir þeim leiðindaaðgerðum verður en ekki að bera uppi tjón stofnunarinnar vegna annarra eigna sem hafa leitt til þess, jafnvel vegna mistaka, að tryggingin var ekki næg. En ég vona svo sannarlega að í því máli sem hún nefndi sérstaklega, og vissi að ég var með í huga þegar fsp. var lögð fram, leysi hún það þannig að sá einstaklingur fái að njóta þess að mismunur varð og hann geti búið sér til framtíðar heimili og haft einhverjar tekjur svo honum verði þetta kleift.

Fyrirspyrjandi (Guðrún J. Halldórsdóttir) : Virðulegi forseti. Síðla vetrar 1989 báru þingkonur Kvennalistans fram till. til þál. um að fela ríkisstjórninni að setja á stofn starfsnefnd er ynni að samningu rammalöggjafar um sjálfseignarstofnanir. Þessa till. samþykkti hið háa Alþingi hinn 5. maí 1989 en í breyttri mynd, þ.e. þannig að Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir gerð frv. til laga um sjálfseignarstofnanir sem lagt verði fyrir næsta löggjafarþing. Í skýrslu forsrh. um framkvæmd þál. segir að með bréfi dags. 6. sept. 1989 hafi dómsmrn. falið Guðmundi Skaftasyni, fyrrv. hæstaréttardómara, að gera drög að slíku frv. En í samþykkt þáltill. er áætlað að frv. verði lagt fyrir næsta löggjafarþing, þ.e. löggjafarþingið 1989 -- 1990, sem eins og allir vita er löngu liðið. Og ég veit ekki til að slíkt frv. hafi verið lagt fram. Því er nú spurt: ,,Hvenær hyggst dómsmrh. leggja fram frv. til laga um sjálfseignarstofnanir, sbr. bréf dómsmrn., dags. 6. sept. 1989, þar sem Guðmundi Skaftasyni, fyrrv. hæstaréttardómara, var falið að gera drög að slíkum lögum?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Á þskj. 215 beinir hv. 18. þm. Reykv. til mín svohljóðandi fsp.: ,,Hvenær hyggst dómsmrh. leggja fram frv. til laga um sjálfseignarstofnanir, sbr. bréf dómsmrn., dags. 6. sept. 1989, þar sem Guðmundi Skaftasyni, fyrrv. hæstaréttardómara, var falið að gera drög að slíkum lögum?`` Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda samþykkti Alþingi hinn 5. maí 1989 eftirfarandi þáltill. Guðrúnar J. Halldórsdóttur, Danfríðar Skarphéðinsdóttur, Guðrúnar Agnarsdóttur, Kristínar Einarsdóttur, Kristínar Halldórsdóttur og Málmfríðar Sigurðardóttur: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir gerð frv. til laga um sjálfseignarstofnanir sem lagt verði fyrir næsta löggjafarþing.`` Eins og fram kemur í fsp. var Guðmundi Skaftasyni, fyrrv. hæstaréttardómara, með bréfi dags. 6. sept. 1989 falið að gera drög að frv. til laga um sjálfseignarstofnanir. Samkvæmt upplýsingum Guðmundar vinnur hann nú að því að semja drög að slíku frv. Í því sambandi hefur hann kynnt sér lög hinna Norðurlandanna um sjálfseignarstofnanir. Hann áætlar að ljúka verkinu á sumri komanda. Samkvæmt þeirri áætlun yrði unnt að leggja fram frv. til laga um sjálfseignarstofnanir í þingbyrjun haustið 1991.

Fyrirspyrjandi (Guðrún J. Halldórsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargott svar. Þó að það eignar- og rekstrarform sem sjáfseignarstofnun nefnist sé kannski ekki ýkja algengt hér á Íslandi þá fer þeim stofnunum fjölgandi sem vinna samkvæmt slíku formi. Til eru sjálfseignarstofnanir sem hafa sérlög, svo sem Skálholtsskóli, sem hefur lög um Skálholtsskóla, og Verslunarskólinn. Aðrar slíkar stofnanir verða að byggja á lögum sem fjalla ekki beinlínis um þær eða þá á samningum og hefðum. Þetta er auðvitað ekki gott og fagna ég því að heyra að einhverju miðar í gerð þessa frv. Sjálfseignarstofnanir eru þó nokkuð ólíkar innbyrðis margar hverjar bæði að takmarki og rekstri. Má nefna að Landakotsspítali er gjörólíkur t.d. Skóla Ísaks Jónssonar. Þetta eru þó tvær sjálfseignarstofnanir sem hvorug hefur lög við að styðjast en bara hefðir og samninga. Því er þörf á að þessi lög verði sett hið bráðasta. En ekki má flana að neinu, þetta verður að gera vandlega svo vel dugi.

Fyrirspyrjandi (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Á þskj. 224 ber ég fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um opinberar fjársafnanir. Á síðustu árum hefur það færst í vöxt að stofnanir, félög eða samtök manna hafa efnt til opinberrar fjársöfnunar til styrktar þeim málefnum sem þau standa fyrir. Þar má nefna sem dæmi söfnun til styrktar baráttunni við áfengissýkina, söfnun til Krýsuvíkursamtakanna svonefndu og safnanir til að byggja hús undir ýmiss konar starfsemi. Margar þessara opinberu fjársafnana ganga undir nafninu átak, átak til þess eða hins, átak gegn þessu eða hinu. Hér á landi býr fólk sem gjarnan vill og hefur látið fé af hendi rakna til þess að styrkja góð málefni og því verður ekki neitað að í flestum tilvikum hafa opinberar fjársafnanir verið settar af stað til að styðja góðan málstað. Það virðist einnig vera svo að ríkisstofnanir og jafnvel ráðuneyti standi fyrir opinberum fjársöfnunum. Þar á ég við eitt nýjasta átakið, landgræðsluskóga. Þar fór fram mikil fjársöfnun og háar upphæðir skiluðu sér inn frá þjóðinni, tugir milljóna. Eftir því sem ég best veit eiga landbrn., ríkisstofnunin Landgræðslan og Skógrækt ríkisins beina aðild að þessu átaki. Til eru lög um opinberar fjársafnanir, lög nr. 5/1977, þar sem kveðið er skýrt á um hvernig staðið skuli að opinberum fjársöfnunum og hvernig reikningsskilum skuli háttað. Eins og ég nefndi áðan safnast oft verulegar fjárhæðir og eðlilegt að þeir sem standa fyrir slíkum söfnunum standi skil á gerðum sínum. Því spyr ég hæstv. dómsrmh.: ,,1. Hvernig er eftirliti háttað með opinberum fjársöfnunum stofnana og félaga? 2. Er gengið eftir því að 7. gr. laga nr. 5/1977, um opinberar fjársafnanir, þar sem kveðið er á um opinbera birtingu á reikningsyfirlitum sé framfylgt? Ef svo er með hvaða hætti er það gert og hvar hafa slík yfirlit verið birt? 3. Með hvaða hætti er fylgst með því að söfnunarfé sé notað í þeim tilgangi sem upphaflega var ætlað, sbr. 5. gr. laga nr. 5/1977? 4. Eru ríkisstofnanir eða ráðuneyti þátttakendur eða aðilar að slíkum fjársöfnunum? Ef svo er hvaða reglur gilda um þátttöku þeirra og um meðferð þeirra og notkun á söfnunarfé?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Suðurl. beinir til mín fsp. á þskj. 224 í fjórum liðum og er fyrsti liður svohljóðandi: ,,Hvernig er eftirliti háttað með opinberum fjársöfnunum stofnana og félaga?`` Samkvæmt lögum um opinberar fjársafnanir, nr. 5 24. mars 1977, er stofnunum, félögum og samtökum manna heimilt að gangast fyrir opinberum fjársöfnunum í sérhverjum löglegum tilgangi. Opinberum fjársöfnunum má skipta í tvo flokka. Annars vegar eru opinberar fjársafnanir á götum eða í húsum og eru þær háðar sérstöku leyfi dómsrmn., sbr. 4. gr. laganna. Hins vegar eru opinberar fjársafnanir almennt. Þær eru ekki háðar leyfi en skv. 3. gr. laganna skal tilkynna viðkomandi lögreglustjóra um slíka fjársöfnun áður en hún hefst. Ekki eru í ráðuneytinu gögn um það hvernig tilkynningarskyldu til lögreglustjóra er háttað í reynd. Hlutaðeigandi lögreglustjóri fær tilkynningu um þau leyfi sem ráðuneytið veitir. Eftir því sem næst verður komist mun ekki fylgst sérstaklega með því að tilkynningar berist um opinbera fjársöfnun sem til er stofnað. Annar liður fsp. hv. þingmanns: ,,Er gengið eftir því að 7. gr. laga nr. 5/1977, um opinberar fjársafnanir, þar sem kveðið er á um opinbera birtingu á reikningsyfirlitum sé framfylgt? Ef svo er með hvaða hætti er það gert og hvar hafa slík yfirlit verið birt?`` Skv. 7. gr. laganna skal birta reikningsyfirlit söfnunar áður en sex mánuðir eru liðnir frá því henni lauk, a.m.k. einu sinni í dagblaði, vikublaði eða á annan hátt. Sömuleiðis skal senda viðkomandi lögreglustjóra reikningsyfirlit söfnunar ásamt tilkynningu um hvar og hvenær birting fer fram. Svo sem rakið er að framan skal viðkomandi lögreglustjóra tilkynnt um hvar og hvenær birting fer fram, jafnframt því að honum skal senda reikningsyfirlitið. Ekki liggur fyrir hjá ráðuneytinu yfirlit um slíkar birtingar né heldur upplýsingar um hvernig slíkar tilkynningar hafa borist lögreglustjórum. Eftir því sem næst verður komist mun þessari tilkynningarskyldu lítt framfylgt. Þriðji liður fsp. er svohljóðandi: ,,Með hvaða hætti er fylgst með því að söfnunarfé sé notað í þeim tilgangi sem upphaflega var ætlað, sbr. 5. gr. laga nr. 5/1977?`` Með hliðsjón af niðurlagi 7. gr. er ætlast til þess að fram komi í reikningsyfirliti söfnunar hvernig söfnunarfé hefur verið notað, því þar segir að ef ekki liggja fyrir gögn um notkun söfnunarfjár þegar reikningi söfnunarinnar er lokað þá skuli endurskoðandi síðar gefa skýrslu þar um. Um framkvæmd þessa vísast til þess sem sagt var undir síðasta lið. Tekið skal fram að ekki hefur komið til þess að leitað hafi verið eftir heimild til að nota fé í öðrum tilgangi en upphaflega var ætlað. Rétt er að taka fram að ekki er kunnugt um að fram hafi komið kvartanir um misferli í sambandi við opinberar fjársafnanir. Fjórði liður fsp.: ,,Eru ríkisstofnanir eða ráðuneyti þátttakendur eða aðilar að slíkum fjársöfnunum? Ef svo er hvaða reglur gilda um þátttöku þeirra og um meðferð þeirra og notkun á söfnunarfé?`` Engar sérreglur gilda samkvæmt lögum um ríkisstofnanir eða ráðuneyti en stofnanirnar almennt falla undir lögin, skv. ákvæði 1. gr. Fjárreiður ríkisstofnana lúta almennu eftirliti hlutaðeigandi ráðuneytis auk eftirlits Ríkisendurskoðunar. Af yfirliti yfir fjársöfnunarleyfi sem ráðuneytið hefur gefið út skv. 4. gr., fjársafnanir á götum eða í húsum, þ.e. merkjasölur og þess háttar, síðustu fjögur ár, verður ekki séð að ráðuneyti eða stofnanir ríkisins hafi verið aðilar að slíkum fjársöfnunum utan einu sinni. Með bréfi dags. 2. apríl 1990 var framkvæmdanefnd landgræðsluskógaátaks 1990 veitt heimild til að hafa fjársöfnun með merkjasölu á götum og í húsum um land allt dagana 26. til og með 29. apríl 1990. Í umsókn framkvæmdanefndarinnar kom fram að efna átti til sérstaks átaks í skógrækt og landgræðslu með stuðningi Skógræktar ríkisins, Landgræðslu ríkisins og landbrn. Af umsókninni mátti því ráða að opinberir aðilar styddu þá framkvæmd sem fé var safnað til. Rétt er að taka fram að ýmsar opinberar fjársafnanir hafa haft að markmiði að styðja við bakið á opinberri starfsemi þótt stofnanirnar standi ekki beinlínis að söfnuninni. Af því sem hér hefur komið fram má ráða að ekki er nægilega fylgst með því að lögreglustjórum sé tilkynnt um opinberar fjársafnanir og að reikningsskil séu gerð, svo sem lögboðið er. Rétt er að undirstrika að eingöngu er um tilkynningarskyldu að ræða til lögreglustjóra. Til opinberrar fjársöfnunar þarf almennt ekki leyfi. Einungis þarf leyfi til slíkrar fjársöfnunar sem fram fer á götum eða í húsum. Dómsmrn. veitir um eða yfir 20 slík leyfi á ári auk þess sem allnokkrir aðilar hafa fasta fjáröflunardaga á ári hverju. Þegar þau leyfi eru gefin út er athygli jafnan vakin á lögum um opinberar fjársafnanir. Af þessu tilefni mun dómsmrn. rita öllum lögreglustjórum bréf og vekja sérstaka athygli þeirra á lögum um opinberar fjársafnanir. Verður þar hvatt til þess að fylgst verði með því að opinberar fjársafnanir fari ekki fram án þess að tilkynningarskyldu sé fullnægt og að reikningsskil verði gerð og þau birt opinberlega. Ráðuneytið mun jafnframt sérstaklega vekja athygli þeirra sem síðasta árið hafa fengið heimild þess til fjársöfnunar á götum og í húsum á skyldu þeirra til að gera reikningsskil vegna fjársöfnunarinnar.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. og jafnframt þau greinargóðu svör sem hér hafa komið fram. Í framhaldi af því vil ég láta í ljós þá skoðun mína að þessi mál þurfi að færa til betri vegar. Upp hafa komið deilumál hér á landi varðandi opinberar safnanir. Seinast var það tengt söfnun á fjármagni sem kirkjulegir aðilar stóðu að hér á landi. Deilan snerist um það hvort heimilt væri að nota þá fjármuni til eignaumsýslu í þágu þeirrar starfsemi eða aðeins til framlaga eins og boðað var. Ég vil minna á það að mjög stór fjársvikamál hafa komið upp á Norðurlöndum tengd opinberum söfnunum. Ég held að ekki sé ráð nema í tíma sé tekið að koma þessu í fastara form.

Fyrirspyrjandi (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargóð svör hans við spurningum mínum. Það fór reyndar eins og mig grunaði að þó að þessi lög hafi verið samþykkt 1977 þá hefur þeim í litlu verið framfylgt. Það er ekki lítil ábyrgð þeirra sem taka að sér að standa fyrir söfnunum eins og þeim sem við þekkjum á undanförnum árum þar sem hafa safnast milljónir króna. Það er nauðsynlegt að hafa strangt eftirlit með því að söfnunarfé sé notað í þeim tilgangi sem upphaflega var ætlað, í auglýstum tilgangi. Það kom fram í máli ráðherra að ekki hefðu borist kvartanir um misferli við slíkar safnanir. Það er eðlilegt þar sem mjög erfitt er að kæra ef tilkynningarskyldu hefur ekki verið framfylgt, en í 3. gr. laganna segir að í þeim tilvikum þar sem aðeins þarf að tilkynna viðkomandi lögreglustjóra en ekki sækja um leyfi skal hver tilkynning bera með sér hver standi fyrir fjársöfnuninni, hvenær fjársöfnun skuli fara fram, hvar fjársöfnun skuli fara fram, hvernig fjársöfnun skuli fara fram og í hvaða tilgangi fjársöfnun fari fram. Ef þessu er ekki fullnægt er ekki heldur hægt að fullnægja því eftirliti sem skylt er að viðhafa, sbr. 5. gr. þar sem segir: ,,Óheimilt er að nota fé í öðrum tilgangi en upphaflega var ætlað nema með leyfi dómsmrn.`` Ég vil svo minna á að ég nefndi átak sem ríkisstofnanir eiga aðild að. Vissulega hafa þær sínar bókhaldsskyldur en þó langar mig til að fá að heyra hjá hæstv. dómsmrh. hvernig er farið með reikningsskil á þeim fjármunum sem safnast þegar um er að ræða beina aðild ríkisstofnana að opinberum fjársöfnunum.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Eins og fram kom í svari mínu áðan gildir um ráðuneytið og ríkisstofnanir sú meginregla að Ríkisendurskoðun hefur eftirlit með þeim fjárreiðum og get ég ekki annað en vísað til þess varðandi þessa seinni fsp. hv. fyrirspyrjanda. Hins vegar vil ég endurtaka það sem ég áðan sagði. Af þessu sérstaka tilefni mun af ráðuneytisins hálfu sérstaklega verða gripið til aðgerða að þessu leyti sem ég áðan greindi. Auk þess vil ég geta þess að samkvæmt lögunum frá 1977 er heimild til setningar reglugerðar sem ekki mun hafa verið sett. Finnst mér koma til álita af þessu tilefni að huga sérstaklega að því.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 225 hef ég leyft mér að koma með fsp. til hæstv. fjmrh. um greiðslur fyrir ómælda yfirvinnu. Fsp. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Tíðkast enn að starfsmenn ríkisins og ríkisstofnana fái greidd laun fyrir svokallaða ,,óunna`` eða ,,ómælda`` yfirvinnu? Ef svo er, hvert er hlutfall slíkra greiðslna á samningsbundin laun? Hvaða launaflokkar fá slíkar greiðslur? Hver er heildarupphæð slíkra greiðslna frá ríkinu? Hverjar eru heildarlaunagreiðslur ríkisins fram yfir samningsbundnar launagreiðslur samkvæmt kjarasamningum?`` Ástæða fyrir þessari fsp. er fyrst og fremst sú að það hefur lengi verið talið að slíkar greiðslur hafi farið fram í stórum stíl. Er það eiginlega undarlegt að ekki skuli hafa verið, svo að ég muni eftir, reynt að fá upplýsingar um hvernig þessum málum sé fyrir komið. Ég varð vitni að því fyrir stuttu að starfsmaður í ríkisstofnun sagði frá því að samningsbundin laun sín væru 90 þús. kr. á mánuði. Og það var innt eftir því hvað hann fengi í heildarlaun. Ja, ég læt nú ekki troða á mér, var svarið. Ég veit hvernig þetta gengur í kerfinu og ég fæ 140 -- 155 þús. kr. Ég gæti komið með fleiri dæmi en tíminn er svo takmarkaður að hann leyfir það ekki. En það hlýtur að vera skylda stjórnvalda, í þessu tilviki hæstv. fjmrh., að upplýsa hvernig þessum greiðslum er komið fyrir. Allir vita að þetta er svona og það á þeim tímum þegar lægst launaða fólkið mun ekki, að mér er tjáð, fá slíkar greiðslur.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Vegna þessarar fsp. vil ég í fyrsta lagi geta þess að hugtökin ,,óunnin`` eða ,,ómæld`` yfirvinna eru ærið oft í daglegu tali notuð með óljósum hætti. Yfirleitt vísa þau til þess að um er að ræða greiðslu yfirvinnuþóknunar án þess að fyrir liggi útskrift stimpilklukku eða önnur viðurkennd tímamæling. Í raun og veru væri réttara í þessu sambandi að nota hugtakið ,,metin`` yfirvinna. Það ræðst af því að þessar greiðslur tíðkast í tilvikum þar sem yfirvinnan er fyrir fram ákveðin eða metin en ekki mæld, annaðhvort samkvæmt ákvæðum kjarasamnings eða vegna sérstakra aðstæðna á vinnustað viðkomanda þegar mjög erfitt er að koma við áreiðanlegri mælingu á magn yfirvinnunnar. Í þeim tilvikum sem slíkt fyrirkomulag hefur verið samþykkt fá þær launagreiðslur sérstaka tegundarmerkingu í launakerfi ríkisins þannig að þær eru skýrt aðskildar frá öðrum. Þeir einstaklingar eða hópar sem fá greidda metna yfirvinnu samkvæmt þessari tegundarmerkingu eru í fyrsta lagi skólastjórar, en í kjarasamningum við þá er ákvæði þar sem sagt er að í stað mældrar yfirvinnu skuli þeir fá greiddan tiltekinn fjölda yfirvinnustunda á mánuði. Á árinu 1989 fengu alls 376 skólastjórnendur yfirvinnu greidda samkvæmt slíkum ákvæðum. Fjöldi stunda var 62.849 og launin voru rúmar 62 millj. kr. sem, að viðbættum 3,7 millj. vegna launatengdra gjalda, gera alls 66.344.483 kr. Í öðru lagi eru yfirmenn stofnana sem stöðu sinnar vegna og sakir ábyrgðar og áritunarskyldu á yfirvinnuskýrslur starfsmanna sinna hafa fallið frá samningsbundnum rétti um tímamælingar en þegið í staðinn íhaldssamt --- og ég legg áherslu á það, íhaldssamt mat á vinnutíma er fellur undir dagvinnumörk. Í þriðja lagi eru fjölmargir starfsmenn ríkisins sem vinna við slíkar aðstæður að þeir eru einir til frásagnar um vinnutímaframlag sitt utan dagvinnumarka. Við þá hefur oftar en ekki tekist samkomulag um að meta yfirvinnuna í stað þess að mæla hana. Greiðslur fyrir þessa tvo hópa sem ég hef nefnt til viðbótar við skólastjórana voru samtals á árinu 1989 298 millj. kr. og fjöldi einstaklinga 998. Heildargreiðslur vegna metinnar yfirvinnu á árinu 1989, þ.e. laun og launatengd gjöld, voru 328.863.768 kr. Á því sama ári voru heildarlaunagreiðslur frá Launaskrifstofu ríkisins 25.796.634.714 kr. Sú upphæð sem er greidd vegna metinnar yfirvinnu er því aðeins rúmlega 1% af heildarlaunagreiðslum ríkisins. Ekki er hægt að gefa viðhlítandi svar við spurningunni um hvaða launaflokkar fái greidda metna yfirvinnu því að þeir eru fjölmargir eins og framangreint yfirlit ber með sér. Að lokum var spurt hverjar séu heildarlaunagreiðslur ríkisins fram yfir launagreiðslur samkvæmt kjarasamningum. Hér hlýtur að vera um einhvern misskilning að ræða hjá hv. fyrirspyrjanda vegna þess að allar launagreiðslur ríkisins eru samkvæmt ákvæðum kjarasamninga.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Það brennur á manni þegar maður hefur í mörg ár fengið ómælda yfirvinnu borgaða að heyra að hún sé óunnin. Ég kalla það ósvinnu að segja um okkur sem höfum fengið ómælda yfirvinnu borgaða að hún sé óunnin. Yfirleitt er hún óskaplega vanmæld. Ég veit ekki hvað sá maður sem hv. 6. þm. Norðurl. e. var að vitna í verður að vinna mikið aukalega en ég held að hann hafi verið að tala digurbarkalega. Í flestum tilfellum mundi slíkur maður hafa unnið miklu meira en launin hans segja til um eða þá hann hefur skrökvað til um laun. Það er ekki óalgengt, a.m.k. í þeim hópi manna sem ég hef unnið með, þ.e. skólastjóra, að þeir fái 36 -- 48 tíma á mánuði. En ég fullyrði að þeir sem fá 48 tíma á mánuði vinna miklu meira en 48 tíma í yfirvinnu. Eins er með það fólk sem ég hef kynnst. Það er í rauninni þrælkun á okkur sem höfum verið í svona störfum að nota þetta ómælda yfirvinnuákvæði sem virðist vera í samningum.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. En vegna ummæla síðasta ræðumanns vil ég benda á að ég var ekki að segja að yfirvinnan væri óunnin. Ég var að spyrja um það hvort það væri um að ræða óunna eða ómælda yfirvinnu. Manni er sagt af þeim sem vinna sums staðar í kerfinu að sumir skili bara sínum ákveðna tíma. Þar af leiðir að í þeim tilvikum er yfirvinnan talin vera óunnin og það var það sem ég er að spyrja um. Mér er vel kunnugt um hvernig það er í skólunum, ekki síst í heimavistarskólum, að þeir skólastjórar og eftirlitsmenn þar fá ekki fulla greiðslu fyrir sína vinnu, en það er annað mál. Hér eru því miður ekki nægar upplýsingar um hvernig þessu er fyrir komið og sérstaklega í þeim tilvikum þar sem talið er og manni er sagt að í nokkuð mörgum tilvikum, sérstaklega í ráðuneytunum, séu vissir menn sem fái borgaða ómælda og óunna yfirvinnu. Og sé það ekki rétt er gott að það komi fram, en þeir segja sumir frá þessu sjálfir. Það er málið.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég hef hér á þskj. 227 leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. forsrh. um lögfræðilegt álit á bráðabirgðalögunum. Fsp. hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Hvaða skriflegra álita lögfræðinga hefur ríkisstjórnin aflað sér vegna fram kominna fullyrðinga á Alþingi og utan þess um að bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar, nr. 89/1990, séu ekki í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar?`` Ég er að vísu búinn að þráspyrja um þetta atriði og hef ekki fengið um það nein svör. Má segja að það sé seint að fá einhver svör nú en þó taldi ég það rétt að hæstv. forsrh. væri gefið tækifæri til þess í fyrirspurnatíma á Alþingi að svara svona fyrirspurnum.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ef ég skil þessa fyrirspurn rétt er spurt um það hvaða álita hefur verið leitað vegna fram kominna fullyrðinga á Alþingi, þ.e. eftir að málið kemur fyrir Alþingi. Eftir að málið kemur fyrir Alþingi er það í höndum nefndar hjá Alþingi, fjh. - og viðskn., sem hefur aflað sér álita þannig að ríkisstjórnin hefur ekki séð ástæðu til þess að afla sér skriflegra álita eftir að málið er komið fyrir Alþingi. Ég vek athygli á því að með áliti fjh. - og viðskn. fylgir t.d. álit ríkislögmanns sem er með málið í sínum höndum fyrir dómstóli. Hins vegar vil ég til upplýsingar geta þess að áður en bráðabirgðalögin voru sett var leitað álita hjá, að mér telst, samtals tíu lögmönnum. Þar af voru sjö innan Stjórnarráðsins en þrír utan. Á fundi hjá ríkisstjórninni 24. júlí mættu fjórir lögmenn þar sem ítarlega var rætt um setningu bráðabirgðalaganna og að sjálfsögðu voru þau sett á grundvelli þeirra skoðana sem þar komu fram og samþykkt af lögfræðingum. Ég efa ekki að hv. þm. hefur spurt um þetta þegar hæstv. sjútvrh. talaði við hann um þetta mál áður en bráðabirgðalögin voru sett og hefur fengið svör þar við slíkum spurningum. Hæstv. sjútvrh. segir mér að því samtali hafi lokið þannig að hv. þm. hafi sagt: Ætli sé um nokkuð annað að ræða en að setja svona lög? Og ég hef ekki staðið hæstv. sjútvrh. að því að greina rangt frá málum, enda hefur því ekki verið mótmælt að við hv. þm. var rætt. Ég vil jafnframt geta þess hér að í gær lét ég hringja til hv. þm. og bjóða honum að fá aðgang að öllu því sem hann vildi um fræðast í þessu sambandi. Það gerði minn aðstoðarmaður, Jón Sveinsson, en hv. þm. hafnaði því að koma upp í Stjórnarráð og fá aðgang að slíku. Málið er nú í höndum dómstólanna og ég mun ekki ræða hér þessar álitsgerðir meðan það er í höndum dómstólanna. Hins vegar bauð ég hv. þm. að hann fengi að því aðgang en hann hafnaði því.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Þessi fyrirspurn er mjög þörf. Það er að vísu mjög ósmekklegt af hæstv. forsrh. að vitna í einkasamtal hv. þm. við hæstv. sjútvrh., ekki síst þar sem sjútvrh. er fjarverandi og getur ekki staðfest hvort rétt sé með farið. Það er vitnisburður um þessi bráðabirgðalög að æ fleiri stjórnmálamenn lýsa því yfir af tilefni þeirra að rétt sé að vald til útgáfu bráðabirgðalaga verði fellt niður. M.a. hefur formaður Alþfl. lýst því yfir að það sé nauðsynlegt. Það er mikill vitnisburður um þann mann sem nú fer með æðstu stjórn landsins, hæstv. forsrh. Þessi fyrirspurn er líka gagnleg að því marki að hæstv. forsrh. lýsti því yfir að skriflegar álitsgerðir hefðu legið fyrir frá ýmsum lögfræðingum áður en bráðabirgðalögin voru sett. Það er nú svo að þegar talað er um álit lögfræðinga er að sjálfsögðu átt við skriflega álitsgerð og hæstv. forsrh. talaði svo sem slík álitsgerð væri fyrir hendi, lægi fyrir í ráðuneytinu. Ég mun að sjálfsögðu leita eftir því í fjh. - og viðskn. Ed. að forsrn. láti þessi gögn af hendi þannig að nefndin geti metið þau gögn sem lágu til grundvallar við setningu bráðabirgðalaganna. Ég veit að hæstv. forsrh. segir satt þegar hann talar um það að ótal álitsgerðir margra lögfræðinga liggi fyrir og hafi legið fyrir. Hann vilji ekki opinbera þessar álitsgerðir nú af því að málið sé fyrir dómstóli. Hitt er rangt að sá lögfræðingur sem fer með mál og er verjandi ríkisstjórnarinnar í þessu máli gefi út álitsgerð. Hann býr einungis til plagg sem er varnarplagg fyrir ríkisstjórnina og hefur ekkert með það að gera að vera álitsgerð í þessu máli.

Fyrirspyrjandi (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka forsrh. fyrir svarið. Ég gerði fyrir fram ekki ráð fyrir því að það yrði mikið í því. Það kom fram í sjónvarpi þar sem hann ræddi við borgarstjóra að hann hefði undir höndum skriflegar álitsgerðir frá lögfræðingum. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði í sambandi við ríkislögmann sem er verjandi í þessu máli og náttúrlega ekkert mark á því takandi því að þeir sem eru að verja mál verða að tína allt til. En ef það væri álitsgerð sem hann hefði gefið áður, á meðan var verið að setja þessi bráðbirgðalög, væri það allt annað mál. Og ég vænti þess að hæstv. forsrh. hafi það undir höndum. En það var ekki heldur verið að spyrja um hvort það væri eftir að málið kæmi hér inn á þing, heldur hvort það væri álitsgerð sem hann hefði í höndum. Ég gerði ráð fyrir því að það hefði verið athugað áður en bráðabirgðalögin voru sett. Í sambandi við þær umræður sem fóru fram á milli okkar sjútvrh. þá voru þær á þann veg að ég var með varnaðarorð við því að setja svona bráðabirgðalög. Ég vildi ekki ganga lengra eftir því sem við töluðum lengur saman en það að setja frest á þessar greiðslur þangað til dómsniðurstaða væri fallin. Í sambandi við það mál sagði ég að það mundi líklega verða að setja slík bráðabirgðalög. En ég innti hann eftir því hvort hann hefði látið forsrh. vita um mína afstöðu sem hann kvað já við. Það er það eina sem fór á milli okkar. Þetta svar er því dálítið einkennilegt. Og ég vil taka það fram að það er rétt að Jón Sveinsson, aðstoðarmaður forsrh., hringdi í mig eftir að ég var kominn á fund inn í Rúgbrauðsgerð í sambandi við langtímaáætlun í vegamálum og ég hafði enga möguleika á því að fara á fund hans, enda kemur það í ljós að þar hefði ég ekkert fengið miðað við það svar sem forsrh. kemur hér með.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því út af orðum hv. þm. Halldórs Blöndals að ég sagði ekkert um skriflegar álitsgerðir. Ég sagði leita álits hjá samtals, að því er mér teldist til, tíu lögfræðingum og þar af hefðu m.a. fjórir mætt á fundi ríkisstjórnarinnar 24. júlí.  Í öðru lagi er hv. þm. að sjálfsögðu mjög auðvelt að krefja hæstv. sjútvrh. svara um málið þegar málið kemur til Ed. Það er ekki í fyrsta sinn sem ég á erfitt með að skilja sumt sem kemur frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni og mér er ekki ljóst hvernig ríkisstjórnin átti í upphafi að biðja um álitsgerðir vegna fram kominna fullyrðinga á Alþingi. Málið kom ekki fyrir Alþingi fyrr en í október en bráðabirgðalögin voru sett í ágúst. Það er eins og ég segi ekki í fyrsta sinn.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Ég skildi ekki samhengi þeirra orða hæstv. forsrh., hvað það kæmi málinu við, að það væri ekki í fyrsta skipti sem þyrfti að leiðrétta það sem ég sagði hér í stólnum. Það sem ég sagði var að þegar talað er um álit eða álitsgerð lögfræðinga er ævinlega átt við skriflega álitsgerð. Ég vil ítreka þetta en vil á hinn bóginn taka fram að ef um opinbert, munnlegt álit er að ræða hjá lögfræðingum þá liggja að sjálfsögðu fyrir minnispunktar í ráðuneytinu og ekki væri lakara að fá þá í fjh. - og viðskn.

Fyrirspyrjandi (Björn Valur Gíslason) : Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 265 leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh. spurninga varðandi stýrimannaskólann á Dalvík. Kennsla við þennan skóla hófst fyrir um það bil áratug. Þó að þar hafi í upphafi verið um algera lágmarkskennslu að ræða og óvissa ríkt um framhald hennar um tíma er nú öllum ljóst að hér var stigið stórt skref í að auðvelda sjómönnum að mennta sig í þessum fræðum. Ég er ekki viss um að allir geri sér vel grein fyrir því hversu mikið átak það er í raun og veru fyrir sjómenn að setjast á skólabekk. Stýrimannaskólinn gerir ákveðnar lágmarkskröfur varðandi inntöku nemenda og ólíkt flestum framhaldsskólum öðrum er krafist töluverðrar starfsreynslu, þ.e. sjómennsku, við skólann. Því er það svo að stór hluti nemenda í stýrimannaskólum er fjölskyldufólk og hefur um langan tíma verið virkir þátttakendur í atvinnulífinu. Það þarf því töluvert áræði í raun og veru fyrir þetta fólk að setjast í skólann, að ég tali nú ekki um ef náminu fylgja búferlaflutningar í aðra landshluta. Það var því töluverð breyting til hins betra þegar stýrimannaskólinn á Dalvík tók til starfa fyrir norðlenska sjómenn. Það kom fljótlega í ljós að ekki nægði að bjóða upp á hlutanám eins og gert var í upphafi. Því varð það úr að kennsla við skólann var aukin og eru nú þaðan útskrifaðir nemendur með réttindum til að stjórna íslenskum fiskiskipum. Jafnframt hefur það komið í ljós að með tilkomu Dalvíkurskólans jókst aðsókn í skipstjórnarnám á landsvísu, þ.e. sá fjöldi sem nam við þennan skóla var hrein viðbót við það sem fyrir var. Er reyndar mikill vafi á að þeir sjómenn sem útskrifast úr stýrimannaskólanum á Dalvík hefðu nokkurn tíma farið í þetta nám ef þessi möguleiki hefði ekki boðist. Þessi nemendaaukning varð síðan til þess ásamt fleiru reyndar að stórlega fækkaði undanþágum til skipstjórnar sem höfðu í áratugi verið mikið vandamál í skipaflotanum, fiskiskipaflotanum sérstaklega. Vegna mikilvægis þessa náms og hve nauðsynlegt er að auðvelda landsbyggðarfólki að nema skipstjórnarfræði þykir mér ástæða til þess að spyrja hæstv. menntmrh. hvort, og hvenær þá, þess er að vænta að nemendur geti að fullu lokið skipstjórnarnámi við sjávarútvegsbrautina á Dalvík og í öðru lagi hvaða áform eru, ef einhver, um uppbyggingu og eflingu sjávarútvegsbrautarinnar á Dalvík.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur borið fram fsp. til mín um sjávarútvegsbrautina á Dalvík. Í tilefni af því hefur verið tekið saman minnisblað um þessi mál í ráðuneytinu þar sem það kemur m.a. fram að stýrimannanám fer nú aðallega fram við þrjá skóla, Stýrimannaskólann í Reykjavík, Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum og á Dalvík. Einstaka fjölbrautaskólar hafa auk þess af og til boðið upp á fyrsta stig þessa náms eða hluta þess. Fram til ársins 1985 fór nemendum fækkandi í stýrimannanámi. Á þessum árum fór námið svo til eingöngu fram við stýrimannaskólana tvo og á Dalvík en þar hófst þetta námsframboð fyrst árið 1981. Í lögum sem sett voru 31. des. 1984 um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum var kveðið svo á að haldin skyldu námskeið fyrir þá skipstjórnarmenn sem starfað höfðu á undanþágu í a.m.k. 24 mánuði hinn 1. jan. 1985. Námskeið þessi skyldu haldin í öllum landshlutum skólaárin 1985 -- 1987 og veittu takmörkuð réttindi þeim sem sóttu þau. Af þessum sökum kom fram mikil eftirspurn eftir stýrimannanámi og skólaárið 1985 -- 1986 var boðið upp á fyrsta stig stýrimannanáms á fimm stöðum til viðbótar við þá sem ég hér nefndi áðan, þ.e. í Gagnfræðaskólanum á Húsavík, Fjölbrautaskóla Suðurnesja, Grunnskóla Eyrarsveitar, Grunnskólanum í Ólafsvík og Heppuskóla. Alls stunduðu þetta nám þann vetur um 146 nemendur. Eins og kunnugt er er hvert stig stýrimannanámsins sjálfstætt og veitir tiltekin réttindi. Það er athyglisvert að á síðustu árum eru 60% sem stunda þetta nám á fyrsta stigi. Hinir skiptast á annað og þriðja stig og það er ekki oft sem haldið er uppi kennslu á fjórða stigi, enda er það aðeins fyrir yfirmenn á varðskipum eins og kunnugt er. Á síðari stigum er stýrimannanámið sérhæft auk þess sem það krefst sérstakrar aðstöðu sem kostar verulega fjármuni sem hafa verið tryggðir núna á undanförnum árum í vaxandi mæli eins og kunnugt er, m.a. með bættum búnaði þeirra skóla sem aðallega hafa haft með þetta mál að gera, ekki síst Stýrimannaskólans í Reykjavík. Á síðustu árum hafa verið um átta nemendur að jafnaði á þriðja stigi á landinu öllu. Það hefur því verið mat ráðuneytisins að það hafi ekki verið forsendur til að skipta þessu námi á fleiri staði meðan Stýrimannaskólinn getur annað eftirspurn. Hitt er hins vegar alveg ljóst, og það er mín skoðun og ég vil láta það koma fram í tilefni af fyrirspurn hv. 4. þm. Norðurl. e., að ég tel að það eigi að kanna það mjög rækilega hvort forsendur eru til þess að auka við skipstjórnarnámið við sjávarútvegsbrautina á Dalvík, þar sem reynslan þar er góð, og það hefur komið í ljós að með því að þetta námsframboð er til staðar þá eykst um leið eftirspurnin. Og það er augljóst mál að við þurfum á fleira fólki að halda í þessar greinar en útskrifast hefur á síðustu árum. Við höfum núna haft að undanförnu í gangi tvö verkefni sem skipta máli varðandi þessa fyrirspurn, virðulegur forseti. Það er í fyrsta lagi það að við höfum hafið viðræður við sjútvrn. undir forustu fræðsluráðs sjávarútvegsins, sem var sett á stofn með lögum árið 1988 og 1989, um það með hvaða hætti sjávarútvegsfræðslu almennt í landinu verði best fyrir komið. Í þeim efnum horfum við ekki aðeins á Stýrimannaskólann að sjálfsögðu heldur einnig Fiskvinnsluskólann og einnig fjölbrautaskólana í landinu almennt og möguleika þeirra til þess að koma inn í þetta kerfi í heild. Í annan stað munum við í tengslum við þessa yfirferð ræða sérstaklega stöðu námskeiðanna sem hafa verið í gangi fyrir fiskverkafólk og ræða þau mál sérstaklega við aðila vinnumarkaðarins. Í öðru lagi kemur það þessari fyrirspurn við og umræðunni um hana að í gangi er á vegum ráðueytisins heildarúttekt á búnaði, húsnæði og aðstöðu allra framhaldsskóla í landinu, með hliðsjón af því að ætlunin er að endurskipuleggja framhaldsskólann í heild vegna gerbreyttra laga sem sett voru um hann árið 1988 þegar þær kröfur voru gerðar til framhaldsskólanna, án þess að þeir hefðu verið búnir undir þær, að þeir tækju við öllum sem lykju grunnskólaprófi. Þessi heildarendurskoðun mun einnig hafa áhrif á þær niðurstöður sem ráðuneytið mun taka varðandi sjávarútvegsbrautina á Dalvík og skipstjórnarnámið þar. Ég þakka hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir að bera þessa fyrirspurn fram og vænti þess að svörin séu í samræmi við það sem menn geta ímyndað sér að komi út úr málum á þessu stigi.

Fyrirspyrjandi (Björn Valur Gíslason) : Virðulegur forseti. Ég þakka menntmrh. greinargóð svör við spurningum mínum og lýsi ánægju minni með þau áform sem hann virðist hafa uppi um áframhaldandi uppbyggingu þessa skóla og annarra tengdra sjávarútveginum. Það er auðvitað mjög mikilvægt að þessu máli sé sýndur mikill skilningur af ráðamönnum en því miður hefur viljað skorta á þann skilning. Það eru upp ýmis áform um að ná að mennta fleiri sjómenn í skipstjórnarfræðum og er þá helst verið að horfa á trillusjómenn svokallaða. Það má svo auðvitað færa ýmis haldgóð rök fyrir því að það sé úr öðru ráðuneyti verið að murka líftóruna úr trillukörlunum í gegnum kvótakerfið illræmda þannig að það þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur af því að mennta þá. En sé litið fram hjá því, ef hægt er, þá tel ég það mjög mikilvægt að gerðar séu lágmarkskröfur til þeirra sem fá að stjórna bátum og þá af hvaða stærð sem er. Ég tel að slysaaldan nú í haust og undanfarin ár á litlum bátum undirstriki þá nauðsyn. Ég get alveg hugsað mér einhvers konar útibú frá starfandi stýrimannaskólum og sjávarútvegsskólum, sem eru starfandi víða um landið, út í sjávarþorpin sem sjái trillumönnum fyrir þeirri fræðslu sem með þarf. Þetta getur verið í einhverri þeirri mynd sem undanþágunámskeiðin voru hér fyrir nokkru síðan og reyndust mjög vel og gáfu mönnum færi á því að stunda þetta nám án þess að raska verulega sínum högum. Það er einnig hægt að hugsa sér annars konar fræðslu tengda þessum sjávarútvegsskólum og sjávarútvegsbrautinni á Dalvík kannski þó helst. Get ég nefnt í því sambandi öryggisfræðslu og endurmenntun sjómanna sem er ekki kannski tími til þess að ræða hér og nú en þó vert að benda á.

Fyrirspyrjandi (Valgerður Sverrisdóttir) : Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fyrirspurn á þskj. 236 til hæstv. samgrh. um snjómokstur sem hljóðar svo: ,,1. Verða snjómokstursreglur endurskoðaðar á þessum vetri? 2. Ef svo er, hvað verður þá haft að leiðarljósi við þá endurskoðun?`` Það sem vakir fyrir mér, hæstv. forseti, í þessu sambandi er það gífurlega misrétti sem ríkir á milli sveitarfélaga varðandi snjómoksturinn. Það eru til sveitarfélög sem eru með þjóðvegi upp á 60 km innan sveitarfélagsins en ríkið greiðir aldrei að fullu nema 5 km. Það má líka nefna sveitarfélög þar sem heildarkostnaður við snjómokstur var á fimm fyrstu mánuðum þessa árs um 20 þús. kr. á íbúa þrátt fyrir það að svo til ekkert hafi verið hægt að sinna snjómokstri á heimreiðum eða sýsluvegum. Það gefur auga leið að í litlum sveitarfélögum getur þessi kostnaður verið mjög erfiður og nær óyfirstíganlegur. Við getum á hinn bóginn hugsað okkur sveitarfélög þar sem þjóðvegur nr. 1 liggur í gegnum sveitarfélagið og ríkið sér alfarið um moksturinn. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram þessa fyrirspurn til hæstv. samgrh.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Það er unnið á þessum dögum að endurskoðun á snjómokstursreglum og fyrirhugað að nýjar reglur verði kynntar og taki gildi í byrjun árs eða snemma á næsta ári. Hvenær það verður nákvæmlega get ég ekki tímasett en í öllu falli ekki seinna en nýjar reglur tóku gildi veturinn 1989. Það mun hafa verið í marsmánuði sem nýjar reglur tóku þá gildi. Fyrrnefnd endurskoðun er í raun annar áfangi af þremur í heildarendurskoðun á snjómokstursreglum. Með þeirri breytingu sem varð snemma vetrar 1989 frá þeirri vegáætlun sem samþykkt var á Alþingi vorið 1989 var ákveðið að taka þrjá áfanga í að auka snjómokstur og þjónustu af þessu tagi. Þann fyrsta, eins og áður sagði, fyrri hluta vetrar 1989, annan áfangann á þessum vetri og þriðja áfanga á hinum næsta. Í gildandi vegáætlun var gert ráð fyrir auknu fjármagni til vetrarviðhalds bæði á þessum vetri og hinum næsta frá því sem áður hefur verið. Við þessa endurskoðun var reynt að taka tillit til m.a. eftirfarandi atriða þegar valdir voru úr þeir vegkaflar sem fengu aukna þjónustu: 1. Samtengingar og fjölgunar á mokstursdögum milli þéttbýliskjarna á sama vinnusvæði. 2. Aksturs skólabarna. 3. Þjónustu heilsugæslustöðva og annarrar opinberrar þjónustu sem við sögu kemur. Auk þess var almennt reynt að tengja saman vinnu - og þjónustusvæði þó svo að snjómokstursdagar væru eitthvað mismunandi innan viðkomandi svæða. Loks var svo í fyrsta áfanga veturinn 1989 aukin þjónusta á nokkrum aðalumferðarleiðum þar sem tímabært þótti að auka hana, t.d. á leiðinni norður og vestur um og leiðinni norður í land. Í öðrum áfanga sem núna er til skoðunar verður haldið áfram á sömu braut og meiningin er að með öðrum og þriðja áfanga verði reynt að fara yfir þjónustu á þessu sviði í heild og tryggja að að lokum verði þokkalegt samræmi í reglum eins og þær birtast og beinast að einstökum aðilum, sveitarfélögum eða svæðum. Einnig þarf að reyna eftir því sem kostur er að tryggja sæmilegt jafnrétti með tilliti þó til umferðar og aðstæðna. Það verður sérstaklega að því hugað þegar þriðji og síðasti áfanginn verður ákvarðaður að þetta samræmi náist með þeim breytingum sem þá verða á reglunum. Það er alveg rétt sem hv. fyrirspyrjandi nefndi og er kannski eitt af vandasamari málunum í þessu sambandi að ákveðin sveitarfélög fá í gegnum mokstur á aðalleiðum kannski mjög góða þjónustu án þess að þurfa sjálf að leggja nokkuð af mörkum. Þar sem þannig háttar til t.d. að aðalumferðaræðar, eins og leiðin frá Reykjavík um Suðurland til Austfjarða eða leiðin frá Reykjavík um Vesturland til Norðurlands og Vestfjarða, sveitarfélög sem liggja á slíkum svæðum, við þjóðvegi, fá mjög góða þjónustu án þess að þurfa sjálf að leggja þar af mörkum peninga. En önnur sem liggja á endum vegakerfisins, inn dali sem liggja inn til lands út frá aðalleiðum, fá kannski litla og í sumum tilvikum enga þjónustu nema leggja þar peninga sjálf af mörkum. Þetta er að sjálfsögðu erfitt að samræma vegna þess að óhjákvæmilegt er að þjónustan, moksturinn og kostnaðurinn sem þarna er lagt í taki mið af umferðarþunganum og mikilvægi samgönguleiðanna. Tæplega verður komið á því fyrirkomulagi að tryggja sama mokstur og sömu þjónustu um allt vegakerfið án tillits til slíkra aðstæðna. En það er engu að síður augjóst mál að taka verður til endurmats núgildandi reglur um mokstursdaga gagnvart slíkum afskekktum sveitarfélögum og einnig þá reglu um helmingaskipti á kostnaði sem notuð hefur verið. Og ég fullvissa hv. þm. um að Vegagerðinni og samgrn. er mjög vel kunnugt um þennan þátt málsins. Tugir ef ekki hundruð bréfa, tilmæla af ýmsu tagi, berast ráðuneytinu og Vegagerðinni á vetri hverjum þar sem óskað er eftir endurskoðun á reglum um snjómokstur og það verður reynt eftir bestu getu að samræma þarna sjónarmið og hagsmuni. Að lokum er það svo alveg ljóst að kröfur eru hraðvaxandi um þjónustu á þessu sviði og kostnaður hefur farið mjög ört vaxandi sem glöggt hefur komið fram á útmánuðum tvo sl. vetur sem báðir hafa reynst mjög erfiðir og kostnaðarsamir. Kemur þar hvort tveggja til að nokkur raunhækkun virðist hafa orðið á kostnaði á þessu sviði vegna dýrari útgerðar, tækja sem í þetta eru notuð, en einnig hitt að kröfur eru mjög vaxandi og ekki um annað að ræða að mínu mati en að bregðast þannig við þeim að ætla á næstu árum aukið fjármagn til þjónustunnar, viðhalds og þjónustu á vegakerfinu, enda liggur það í hlutarins eðli að eftir því sem uppbyggingu vegakerfisins miðar hljóta hlutföllin að breytast í þá átt að kostnaður við rekstur og þjónustu á vegakerfinu verður hlutfallslega meiri eftir því sem tímar líða. Það er reynslan annars staðar og hlýtur sömuleiðis að verða reynslan hér og að því verður að hyggja þegar fjármagni til vegamála er skipt á komandi árum.

Fyrirspyrjandi (Valgerður Sverrisdóttir) : Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir jákvæð svör. Hann kom aðeins inn á akstur skólabarna og það er einmitt atriði sem ég vildi koma inn á líka. Nú settum við lög hér á síðasta þingi um skólaskyldu sex ára barna. Það gerir það að verkum að skólaaksturinn eykst því ég veit ekki til að það tíðkist nokkurs staðar svo að sex ára börn séu látin vera í heimavist. Og bara þetta gerir þetta mál enn brýnna og mikilvægara en áður hefur verið. Og það segir okkur að það er ekki bara umferðarþunginn sem verður að taka tillit til heldur ýmis önnur atriði, svo sem þetta. En að öðru leyti vil ég þakka ráðherra fyrir svörin.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Á þskj. 243 hef ég leyft mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um landbrot við Jökulsá á Breiðamerkursandi. Hún er svohljóðandi: ,,Hvaða athuganir liggja fyrir á landbroti við Jökulsá á Breiðamerkursandi sem rofið gæti hringveginn og myndað fjörð þar sem nú er Jökulsárlón?`` Aðstæður á þessum stað á landinu hafa verið að breytast allverulega undanfarna áratugi, eins og raunar gildir víðar við suðurströndina. Að baki liggur sú staðreynd að dregið hefur úr framburði jökuláa samfara lónamyndun. Á þetta ekki síst við um jökulvötnin í Austur - Skaftafellssýslu. Þar með er minna efni til þess að fylla upp í ströndina sem sjórinn hefur höggvið í á undanförnum áratugum. Við Jökulsá á Breiðamerkursandi hefur vegalengdin styst um helming á tæpri hálfri öld, 45 árum, sem menn hafa til samanburðar samkvæmt loftmyndum af þessu svæði. Þar sem áður var um einn km frá lóni til sjávar eru nú aðeins rúmir 500 metrar og þar sem styst er frá sjó að vegi nr. 1, hringveginum svonefnda, skammt austan við brúna yfir Jökulsá á Breiðamerkursandi er fjarlægðin komin niður í 60 metra og hefur verið að styttast ár frá ári. Það gerðist á liðnu hausti að við ekkert sérstaklega óvenjulegar aðstæður veðurfarslega og hvað sjávarstöðu snerti náði sjórinn alveg upp í vegfyllingu á einum stað. Það er því alveg ljóst að þarna getur verið vá fyrir dyrum hvenær sem er og ekki aðeins það að skörð rofni í hringveginn, sem bæta mætti, heldur gæti hitt gerst á einhverju tímabili, sem ekki er hægt að fullyrða hversu langt yrði, að sjórinn flæddi beinlínis inn í Jökulsárlón. Þar gætir sjávarfalla nú þegar en þar gæti orðið bein tenging á milli lóns og sjávar þannig að Jökulsárlónið yrði nánast fjörður og þar færðist óhemjumikið vatnsmagn til og frá tvívegis á sólarhring með flóði og fjöru. Tilefni fyrirspurnarinnar eru þessar aðstæður sem hafa verið að verða mönnum ljósari nú upp á síðkastið. Þarna hafa farið fram mælingar unnar af heimamönnum. Það er Fjölnir Torfason, bóndi á Hala í Suðursveit, sem rekur ferðaþjónustu við Jökulsárlón, sem hefur fylgst með þessum málum og að eigin frumkvæði mælt fjarlægðir þarna milli sjávar og lóns undanfarin 12 ár. Það er alveg ljóst að rofið vex frá ári til árs þannig að það gæti verið skemmra í að þarna gerðust meiri háttar tíðindi en menn hyggja. Af þeim sökum spyr ég hæstv. ráðherra um hvaða athuganir liggi fyrir á þessu landbroti með tilliti til hringvegarins. Vissulega eru þarna fleiri mannvirki í hættu, þ.e. raflínur, bæði sveitalína yfir í Öræfasveit en einnig hringtengingin, vegasamband orkunnar um landið, þar sem er suðurlínan sem liggur milli lóns og sjávar á þessum stað og þar sem einnig þyrfti að gera athuganir og tryggja samband orkuflutningsins.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Af könnunum og athugunum sem Vegagerð ríkisins hefur gert á undanförnum árum er ljóst að hættuástand getur skapast innan ekki langs tíma, í öllu falli innan næstu 20 -- 30 ára, við brúna yfir Jökulsá á Breiðamerkursandi ef ekkert verður að gert og núverandi þróun mála þar heldur áfram. Síðan lónið við Jökulsá á Breiðamerkursandi myndaðist skömmu eftir aldamótin hefur lítill eða enginn grófur aurburður borist fram með ánni til sjávar og sjórinn hefur því frá þeim tíma verið að brjóta niður ströndina og mun væntanlega gera áfram þangað til ný jafnvægisstaða kemst á milli framburðar efna til sjávar, á strandlengjuna, og rofmáttar sjávarins. Eins og nokkrar tölur, sem ég ætla að fara með, sýna um breytingar á fjarlægð milli brúar á Jökulsá og vegar þar sem styst er í sjó annars vegar og sjávarstrandarinnar hins vegar. Ef teknar eru heimildir frá því um aldamótin, t.d. dönsk kort, var fjarlægð frá brú að sjávarströnd um 1100 metrar á dönsku korti eins og það er mælt árið 1904 og frá núverandi veglínu að sjávarströnd um 850 metrar. Á amerísku kortunum 1945 er þessi fjarlægð orðin frá brú að sjávarströnd um 700 metrar og frá vegi þar sem hann liggur næst strönd að sjó um 500 metrar. Á loftmynd frá 1960 er fjarlægð frá brú að sjávarströnd komin niður í 600 metra og frá vegi að sjávarströnd niður í 300. Á loftmynd frá 1982 er fjarlægðin frá brú að sjó komin niður í 450 metra og frá veginum að sjó í 200 metra. Og samkvæmt loftmynd frá sl. sumri eru þessar fjarlægðir 400 metrar frá brú að sjávarströnd og 125 metrar frá vegi að sjávarströnd. Sjávarkambur, líklega um 8 -- 10 metra hár, er 50 -- 60 metra fyrir innan strandlínuna. Stysta fjarlægð frá sjávarkambi að brúnni er 237 metrar og að veginum skammt austan brúarinnar ekki nema 37 metrar. Það má því ætla að breyta þurfi veglínunni austan brúarinnar innan 3 -- 5 ára og að hættuástand geti skapast við brúna innan 20 -- 30 ára, þ.e. við brúna sjálfa. Án mikils kostnaðar er unnt að breyta veglínunni austan brúar svo samgöngur verði ekki í hættu, en undirbúa þarf á næstu árum þær aðgerðir sem gera þarf til að tryggja öruggar samgöngur á þessu svæði til frambúðar. Þar sem bæði vegur og rafmagnslínur eru í hættu hefur verið boðað til fundar með viðkomandi aðilum, þ.e. yfirvöldum og hagsmunaaðilum raforkumála og Vegagerðinni, í byrjun næsta árs þar sem rætt verður um hugsanlegar sameiginlegar aðgerðir til varnar vegi og rafmagnslínum. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli og fullvissa hann um að af hálfu Vegagerðar og samgrn. verður grannt með þróun mála fylgst og að því hugað að grípa til þeirra ráða sem tiltæk eru til að tryggja þarna öruggt vegasamband þó hafa beri í huga að þarna er við ramman reip að draga þar sem eru sjálf náttúruöflin að verki. Auðvitað geta þær aðstæður skapast að af tæknilegum og efnislegum ástæðum geti hreinlega orðið í fyllingu tímans mjög erfitt að tryggja þarna öruggar samgöngur á landi með þeim hætti sem við höfum í dag. En alla vega verður allt gert sem mögulegt er til þess að tryggja þær eins lengi og kostur er. Vonandi gerist það ekki, sem þó er fræðilega alveg hugsanlegt, að innan fárra áratuga verði þarna við aðstæður að glíma sem tæplega geri vegasamband á landi mögulegt. Það væri vissulega alvarlegt ef til slíks kæmi. En með tilteknum ráðstöfunum á í öllu falli að vera unnt með því að færa vegalínu og grípa til varnaraðgerða að tryggja þarna næstu áratugina öruggar samgöngur og lengur er í raun og veru ekki hægt að spá fyrir um hvernig aðstæður verða. Það verður reynslan að leiða í ljós.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans og undirtektir og fagna því að þessi mál eru í athugun á vegum samgrn. og að ég skildi einnig á vegum orkuyfirvalda og ráðgert er að halda fund aðila um málið til þess að átta sig á hvernig best verði að bregðast sameiginlega við þessum aðstæðum. Þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra var hér með falla saman við það sem ég nefndi, þó að tölur séu ekki nákvæmlega hinar sömu kannski, en það skeikar ekki miklu. Ég tel að það sé mjög gott að það skuli nú upplýst að menn eru að fylgjast með þessum breytilegu aðstæðum til þess að tryggja þarna vegasamband og flutning raforku þrátt fyrir þær breytingar sem náttúran stendur fyrir á þessu svæði. Vegna eins atriðis sem hæstv. ráðherra nefndi, þ.e. um sjávarkambinn austan Jökulsár á Breiðamerkursandi, þá hef ég upplýsingar um það frá heimamönnum að þessi sjávarkambur hafi hlaðist aðallega upp að sumarlagi undanfarin ár, en á liðnu sumri hafi það ekki orðið með sama hætti og áður. Og á ákveðnu bili, í hinum gamla farvegi Jökulsár sem dreifði sér þarna um nokkurt svæði austar, þar við ströndina sé nú ekki sá kambur til varnar sem hefur verið á haustin að undanförnu. Ég held að það sé óvarlegt að ætla að aðstæður breytist ekki svo næstu 2 -- 3 áratugina að brúnni á Jökulsá á Breiðamerkursandi sé ekki hætta búin. Auðvitað getur enginn fullyrt um það, en ég teldi óvarlegt að ganga út frá slíku. Við höfum orðið vitni að náttúruhamförum við suðurströndina samhliða stormi og hárri sjávarstöðu. Ég minni á flóðin við Eyrarbakka og á þeim slóðum hér suðvestanlands á síðasta vetri sem leiddu til hamfara sem menn höfðu ekki þekkt, ekki orðið vitni að um langan tíma. Og það er við slíkum aðstæðum sem menn þurfa að geta brugðist með skynsamlegum hætti og yfirveguðu ráði. Ég vil vænta þess að bið verði á að það jafnvægi skapist sem hæstv. ráðherra vísaði til að kynni að myndast og leysa málið, því það væri þá afleiðing, ef ég hef lesið rétt í orð hans, framgangs jökla í kjölfar mjög kólnandi veðráttu í landinu. Ég vona að þær aðstæður skapist ekki í bráð á Íslandi þó að við þurfum einnig að vera við slíku búin til lengri tíma litið. Annars þakka ég hæstv. ráðherra fyrir greinargott svar.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Leyfð hefur verið utandagskrárumræða skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapa. Það er hv. 2. þm. Austurl. sem óskað hefur eftir að ræða aukna hættu vegna kjarnorkuúrgangs í Dounreay í Skotlandi.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til þess að taka hér upp utan dagskrár málefni sem varða aukna hættu frá kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay á norðurodda Skotlands. Það er mál sem áður hefur borið á góma hér í sölum Alþingis því að Alþingi samþykkti vorið 1988 till. til þál. um mótmæli vegna stækkunar endurvinnslustöðvar í Dounreay fyrir úrgang frá kjarnorkuverum. Samþykkt Alþingis var svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að mótmæla stækkun endurvinnslustöðvar fyrir úrgang frá kjarnorkuverum í Dounreay í Skotlandi og felur ríkisstjórninni að vinna áfram gegn þessum áformum.`` Síðan hefur þessi mál oft borið á góma, bæði hérlendis og einnig á norrænum vettvangi og víðar þar sem Íslendingar ásamt fleiri þjóðum hafa leitast við að koma við hömlum gegn þeim áformum sem uppi hafa verið um uppbyggingu kjarnorkustöðvar með tilheyrandi geislamengunarhættu frá Dounreay í Skotlandi. Þær fréttir sem fengu mig til að biðja hér um umræðu utan dagskrár eru varðandi það að forráðamenn Dounreay - stöðvarinnar hafa nýlega átt viðræður við sænska aðila um samning um endurvinnslu á úrgangi frá tveimur tilraunakjarnaofnum í Svíþjóð. Fullyrt er og staðfest af yfirmönnum kjarnorkueftirlits Svíþjóðar að þær viðræður hafi farið fram og talið að ekki vanti mikið á að samningar verði undirritaðir þar að lútandi. Yfirmenn Dounreay - stöðvarinnar leggja nú mikla áherslu á það að ná viðskiptasamböndum sem víðast um heim til þess að taka að sér endurvinnslu á slíkum úrgangi og sl. laugardag var fundur í Skotlandi á Katanesi við Dounreay þar sem einn af yfirmönnum Dounreay - stöðvarinnar kynnti áformin þar að lútandi og sagði að þeir mundu leggja alla áherslu á það að ná slíkum samningum sem víðast. Þessar samningaumleitanir varðandi Svíana eru liður í þeirri viðleitni en einnig virðist það vera áhugamál hinna sænsku aðila. Það er jafnframt fram tekið að það verði notaðar allar leiðir til flutnings á geislavirkum úrgangi til og frá Dounreay í þessu samhengi og er það eitt út af fyrir sig verðugt umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga því að það er ekki aðeins landleiðin sem nefnd er heldur einnig flutningar í lofti og á sjó. Ég tel að hér sé hið alvarlegasta mál á ferðinni sem íslenskum stjórnvöldum beri að bregðast við nú þegar. Það er alveg ljóst að það á að keyra þróun þessarar endurvinnslustöðvar a norðurodda Skotlands áfram á fullri ferð þrátt fyrir alþjóðleg mótmæli og mótmæli héðan. Þegar sænsk stjórnvöld eru orðin með einhverjum hætti aðili að þessum málum og fyrirtæki í Svíþjóð þá eru málin komin á það stig að við getum ekki orða bundist hér á Alþingi Íslendinga. Við hljótum að gera kröfu til þess gagnvart sænskum stjórnvöldum að þau stöðvi þessi áform, þessar samningaumleitanir sem þarna eru í gangi, þannig að Norðurlöndin bætist ekki í hóp þeirra, og þá er auðvitað um að ræða Svía og Finna sem eru með kjarnorkuvinnslu hjá sér, sem gera viðskiptasamninga við Dounreay. Ég spyr hæstv. umhvrh. um það til hvaða ráðstafana hann og ríkisstjórn landsins muni grípa nú í tilefni af þessum síðustu tíðindum og almennt séð á næstunni vegna uppbyggingarinnar í Dounreay.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni að þetta mál hefur oft borið á góma hér á hinu háa Alþingi. Ég rifja það upp að ég var líklega einn af meðflm. þeirrar þáltill. sem var samþykkt á hinu háa Alþingi um að ríkisstjórnin mótmælti formlega áformum um að stækka endurvinnslustöðina í Dounreay. Ég hef haft veruleg afskipti af þessu Dounreay - máli þá mánuði sem ég hef gegnt embætti umhverfisráðherra. M.a. fór ég í heimsókn til stöðvarinnar í sumar sem leið, skoðaði stöðina 30. júlí í sumar og kynnti mér allar aðstæður þar og átti viðtöl og fund með forráðamönnum stöðvarinnar. Það voru aðallega þrjú mál sem þar bar á góma. Í fyrsta lagi að tilraunaeldisofninum mun nú verða lokað vegna þess að breska ríkisstjórnin hefur ákveðið að hætta fjárframlögum til þeirrar rannsóknarstarfsemi sem hefur átt sér stað með raforkuframleiðslu í tilraunaeldisofninum í Dounreay, sem hefur verið starfræktur þar í ein 30 ár. Endurvinnsla á geislavirkum úrgangi hefur dregist verulega saman frá því að hún var hvað mest í upphafi 8. áratugarins, upp úr 1970. Síðan hefur dregið verulega úr henni, sérstaklega við það að kjarnorkurannsóknarstöðinni í Harwell var lokað nú fyrir nokkru. Það er því rétt sem kom fram hjá hv. þm. að forráðamenn stöðvarinnar í Dounreay leita með logandi ljósi um allan heim að nýjum verkefnum fyrir stöðina því að hér er í raun um byggðavandamál að ræða. Það kom mjög glögglega í ljós þegar við áttum fund með forráðamönnum stöðvarinnar sl. sumar að það er litið á stöðina sem nokkurs konar byggðamál, þ.e. að þau atvinnutækifæri sem hún býður upp á eru talin mjög mikilvæg fyrir þetta fámenna byggðarlag sem annars er mjög fátækt af iðnfyrirtækjum og hvers kyns atvinnufyrirtækjum. En það breytir ekki því að þessi stöð veldur okkur þungum áhyggjum og kannski fyrst og fremst áform um að byggja þar gríðarstóran geymsluhelli undir botni sjávar við ströndina út frá Dounreay til þess að koma þar fyrir geislavirkum úrgangi, svokölluðum lággeislavirkum eða meðalgeislavirkum úrgangi. Honum yrði komið þar fyrir í lokuðum stáltunnum sem síðan yrði annaðhvort steypt yfir eða jarðað yfir með jarðefnum. Það eru ekki nein smáræðisverkefni sem þar er um að ræða því að gert er ráð fyrir að slíkur hellir geti orðið að stærð á við Ermarsundsgöngin. Talið er koma til greina að byggja slíka neðanjarðargeymslu á tveimur söðum, annaðhvort í Sellafield á vesturströnd Bretlands á móts við Dublin á Írlandi eða við Dounreay á norðurströnd Skotlands. Það liggur ekki ljóst fyrir hvor staðurinn verður fyrir valinu, en þó benda ýmsar líkur til þess að það geti orðið Dounreay þar sem jarðfræði Dounreay - svæðisins er miklu hagstæðari í þessu tilliti en jarðlögin við Sellafield. Það er fyrst og fremst síðara atriðið sem við hljótum að hafa þungar áhyggjur af vegna þess að verði af þeim áformum, að byggja þarna mikinn geymsluhelli, þá blasir auðvitað sú hætta við að geislavirkur úrgangur geti lekið í gegnum bæði tunnurnar og hellisveggina út í hafið og þar með valdið geislamengun á fiskimiðunum hér í kringum Ísland og í Norður - Atlantshafinu. Því hljótum við að fylgjast mjög grannt með öllu sem þarna gerist og reyna að mótmæla öllum áformum um að stækka þessa stöð og þó sérstaklega að byggja þarna þennan gríðarmikla geymsluhelli. Ég hef í sumar ritað nær öllum umhverfisráðherrum þeirra landa sem talað er um að hafi verið að reyna að gera samninga við Dounreay um að fá flutt þangað geislavirkt úrgangsefni til endurvinnslu. Sömuleiðis ritaði ég öllum umhverfisráðherrum EFTA - ríkjanna til þess að leita eftir stuðningi þeirra við þau mótmæli sem við höfum haft í frammi. Ég hef fengið svör frá allnokkrum ráðherrum. Það hefur valdið mér miklum vonbrigðum að fá svör bæði þýska umhverfisráðherrans og sömuleiðis svar sem formaður ráðherranefndar umhverfisráðherra Evrópubandalagsins í Brussel, Ítalinn Ripo Di Meana, ritaði norska umhverfisráðherranum í sumar en hann beindi svipaðri fyrirspurn til Brussel. Í báðum þessum bréfum kemur fram mikill hroki og í raun er þar sagt að við eigum ekkert að vera að skipta okkur af þessu. Þetta sé hættulaust með öllu og við þurfum ekki að hafa af þessu neinar áhyggjur. Við höfum þær hins vegar og munum fylgja eftir þeim mótmælum sem við höfum reynt að hafa uppi á hverjum þeim vettvangi sem okkur stendur til boða, þ.e. þegar umhverfisráðherrar Evrópulandanna hittast munum við taka upp þessi mótmæli og reyna að fylgja þeim eftir eftir bestu getu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Þessi umræða og fréttir um að Svíar hyggist senda geislavirkan úrgang til endurvinnslu í Dounreay á Norður - Skotlandi gefur tilefni til þess að rifja upp að utanrrn. hefur tvisvar sinnum afhent breskum stjórnvöldum athugasemdir og mótmæli vegna fyrirhugaðrar starfsemi endurvinnslustöðvarinnar auk þess sem utanrrh. hefur tekið þetta mál upp í opinberum viðræðum við breska ráðamenn. Ég ætla að nefna hér nokkrar vörður í þróun þessa máls til þess að sýna hvernig á því hefur verið haldið. Alþingi ályktaði 8. febr. 1988 að mótmæla stækkun endurvinnslustöðvarinnar og fela ríkisstjórninni að vinna áfram gegn áformum í því efni. Utanrrn. fól sendiráði Íslands í London að afhenda Bretum formleg mótmæli 20. maí 1988, þar sem m.a. er minnt á að Ísland sé nær Dounreay en Tsjernóbíl er þeim sænsku landsvæðum sem svo hart urðu úti í Tsjernóbíl - slysinu 1986. Starfandi utanrrh. afhenti sendiherra Breta á Íslandi minnisblað um málið 20. okt. 1989 þar sem m.a. er vísað til Parísarsamningsins um varnir gegn mengun sjávar og tilmæla Parísarnefndarinnar varðandi byggingu nýrra endurvinnslustöðva og varúðarráðstafana í því sambandi. Utanrrn. ræddi þetta mál við William Waldegrave, þá varautanríkisráðherra Breta, í Reykjavík 25. júní sl. Í máli herra Waldegraves kom þá m.a. fram að gert væri ráð fyrir að gerðir yrðu viðskiptasamningar um það að geislavirk efni frá a.m.k. þremur öðrum ríkjum en Bretlandi yrðu tekin til endurvinnslu í Dounreay. Hann lét þess líka getið að starfsemi þessarar stöðvar yrði tvíþætt, annars vegar endurvinnsla og hins vegar geymsla geislavirkra úrgangsefna. Það kom fram að engar pólitískar ákvarðanir hefðu verið teknar um þetta mál. Ég get bætt því við að utanrrn. hefur í dag leitað álits Gunnars G. Schram ráðgjafa ríkisstjórnarinnar í umhverfismálum, á þessu máli. Hann bendir á að endurvinnslan hafi minnkað verulega í Dounreay miðað við það sem áður var --- og áformað var --- og að hún sé mjög lítil um þessar mundir og engin aukning sé ráðgerð frá því sem mest var áður. Alþjóðakjarnorkumálastofnunin hefur tvo menn þarna á staðnum. Það er vert að rifja upp að endurvinnslustöðin í Dounreay var og er einkum rannsókna - og tilraunastöð, eða eins og það heitir á enskri tungu Research Reprocessing Plant. Dregið hefur verið úr framlögum til rannsóknastarfsemi stöðvarinnar og leggja aðstandendur hennar nú ríka áherslu á að gera viðskiptasamninga við aðrar þjóðir um endurvinnslu til þess að geta haldið stöðinni starfandi. Fréttirnar um það að Svíar hyggist senda geislavirkan úrgang til endurvinnslu í Dounreay þarf að skoða í þessu ljósi. Um stöðu mála í Svíþjóð er það að segja að sænskir kjósendur ákváðu, eins og kunnugt er, í þjóðaratkvæðagreiðslu 1980 að loka 12 kjarnorkuverum sínum í áföngum frá árinu 1995. Efasemdir hafa nú komið fram um að slíkt sé raunhæft af efnahagslegum ástæðum. Kjarnorkan sér Svíum fyrir um það bil helmingi af þeirra raforkuframleiðslu og ströng ákvæði um umhverfisvernd setja leit að nýjum orkugjöfum mjög þröngar skorður. Svíar geyma nú sinn kjarnorkuúrgang í Forsmark við sænsku ströndina undir eftirliti sænskra stjórnvalda og fulltrúa frá Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni. Utanrrn. hefur í dag falið sendiráði Íslands í Stokkhólmi að spyrjast fyrir um fyrirætlanir Svía í þessu efni varðandi útflutning og endurvinnslu á geislavirkum úrgangsefnum frá Svíþjóð. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að taka það fram en mun þó gera það að utanrrn. mun halda áfram að mótmæla endurvinnslu og umsvifum í Dounreay.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir að kveðja sér hljóðs utan dagskrár um þetta mál. Allt frá því að fréttir bárust af því sumarið 1986 að bresk stjórnvöld hygðu á stórfellda stækkun kjarnorkuendurvinnslustöðvarinnar í Dounreay í Skotlandi og reisa þar stærstu plútoníumendurvinnslustöð í heimi hafa mótmæli verið kröftug. Það er engin tilviljun að fólk mótmæli því sem þarna er að gerast því að aðeins smávægilegt slys getur haft hrikalegar afleiðingar, ekki síst vegna endurvinnslu á plútoníum, en það er eitt allra hættulegasta geislavirka efnið. Alþingi samþykkti einnig ályktun þar sem mótmælt var stækkun stöðvarinnar. En það er víðar en hér sem menn hafa áhyggjur vegna endurvinnslu á kjarnorkuúrgangi. Þing Evrópubandalagsins hefur nýlega samþykkt ályktun um flutning á kjarnorkuúrgangi milli landa. Þar er bent á þá miklu hættu sem því er samfara að flytja geislavirkan úrgang á sjó, ekki síst vegna þess hve lélegir bátar eru notaðir til flutninganna. Þingið skoraði á framkvæmdastjórnina að stöðva alla flutninga milli landa. Það er ekki eingöngu verið að ræða um hversu hættuleg sjálf endurvinnslustöðin er, heldur miklu fremur hversu hættulegt er að flytja kjarnorkuúrganginn milli landa. Ég vek athygli á þessu hér til þess að undirstrika hve alvarlegar fréttirnar eru sem nú berast um að Svíar hyggist gera samning við Dounreay - stöðina um viðskipti sem að sögn forráðamanna stöðvarinnar er þeim mjög mikilvægur vegna þess að með honum öðlast Dounreay - stöðin fótfestu á nýjum markaði. Í ljósi þess hversu alvarlegar þessar fréttir eru fyrir okkur Íslendinga undraðist ég að ríkisstjórn landsins skyldi ekki hafa þegar í stað sent frá sér harðorð mótmæli til Svíþjóðar og ítrekað mótmælin til ríkisstjórnar Bretlands vegna Dounreay - stöðvarinnar. Ég skora því á hæstv. umhvrh. og utanrrh. og reyndar ríkisstjórnina alla að beita sér gegn þessum áformum með þeim hætti að eftir verði tekið. Við verðum að gera Svíum ljósa grein fyrir því að við sættum okkur ekki við að þeir taki þátt í því að styðja Dounreay - stöðina sem er svo mikil ógn fyrir okkur Íslendinga.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir þátttöku í umræðunni. Því miður get ég ekki lýst yfir sérstakri ánægju með þau viðbrögð og þær undirtektir sem þetta mál fékk af þeirra hálfu, þ.e. mér finnst að menn geri sér ekki nægjanlega ljósa alvöru málsins. Þessa fannst mér alveg sérstaklega gæta í máli hæstv. umhvrh. sem fór að nefna byggðamál í þessu sambandi, sem er röksemd breskra stjórnvalda fyrir þessu, og að við hefðum einkum áhyggjur af hellinum sem hugmyndir og áform eru um að koma fyrir við ströndina hjá Dounreay til geymslu á geislavirkum úrgangi. Í rauninni er hann með þessu að gera lítið úr hinni hættunni, þ.e. vegna endurvinnslunnar og þess samnings sem þarna er í undirbúningi. Yfirvöld Dounreay - stöðvarinnar hafa í hyggju að reyna að ná samningum við 50 aðila á næstunni um slíka endurvinnslu á geislavirkum úrgangi. Og flutningurinn á þessum úrgangi til og frá Dounreay - stöðinni er, eins og fram kom í máli hv. 6. þm. Reykv., m.a. það sem hættu veldur í þessu sambandi. Hversu mikilli? Við skulum hafa í huga að bandarísk stjórnvöld tóku fyrir flutninga á slíkum úrgangi til Dounreay - stöðvarinnar 1988 af öryggisástæðum, vegna öryggiskrafna. En nú á að halda þessu áfram með því að flytja efnið til Dounreay frá Evrópulöndum í vaxandi mæli og reyndar víðar að. Ég tel að íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin, eigi nú að grípa til harðari aðgerða vegna þessa máls en gert hefur verið fram að þessu. Ég met það sem gert hefur verið en það er ekki nóg. Og þegar þetta er komið inn á norrænan vettvang, eins og hér gerist, og það er ekkert betra fyrir það, hvorki vegna kjarnorkumálastefnu Svía eða vegna þess að þeir þurfi að skapa atvinnu í Dounreay í Skotlandi. Það eru alvörumál þegar Norðurlönd eru orðin þátttakendur í slíkri ósvinnu, að koma fyrir og flytja til endurvinnslu og geymslu í Skotlandi úrgang frá sínum tilraunastöðvum. Ég geri kröfu til þess að hinn íslenski samstarfsráðherra Norðurlanda hér, sem er umhvrh., láti einnig að sér kveða sem slíkur, sem samstarfsráðherra Norðurlanda, og segi að slíkur fleinn inn í norræna samvinnu verði ekki þolaður. Við þolum það ekki að þannig sé ógnað grundvallarhagsmunum okkar með því að stofna til hættu af geislamengun vegna þessarar endurvinnslu hér suður af, þ.e. í Skotlandi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Það er vissulega þakkarvert að þingmenn skuli hafa á sér andvara, sýna varkárni gagnvart umhverfisvá eins og kjarnorkuendurvinnslustöðin í Dounreay sannarlega er. En ég vildi beina því til hv. 2. þm. Austurl. að ríkisstjórnin hafi sannarlega staðið á verði í þessu máli, mótmælt því stöðugt og haft uppi eðlilega málsvörn. Í því sem ég sagði hér áðan kom mjög skýrt fram að við höfum tekið þetta upp við sænsk stjórnvöld og ég vildi líka láta það koma hér fram að á vettvangi hins norræna samstarfs hefur þessu máli ítrekað verið hreyft. M.a. hef ég gert það á vettvangi norrænu orkuráðherranna. Það hefur verið gert á vettvangi norrænu umhverfisráðherranna, eins og ég veit að umhvrh. getur skýrt frá, og það hefur líka verið gert á vettvangi norrænu samstarfsráðherranna. En ég vara við því að nota þetta mál til þess að vekja upp óþarfa ýfingar með samherjunum á hinu norræna sviði í umhverfisvörnum því að þar eigum við sannarlega mikið undir því að við höldum samstöðunni en alls ekki með því að fórna íslenskum grundvallarhagsmunum eins og hér var látið að liggja. Það verður aldrei gert. Hins vegar vildi ég víkja því að hv. 2. þm. Austurl. að hafa hér ekki uppi ómaklegar ávirðingar eða dylgjur um það að stjórnvöld standi ekki á verði í þessu máli.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hæstv. iðnrh. að það er þakkarvert að þingmenn skuli sýna þessu mikilvæga máli svona mikinn áhuga sem kemur fram í þessari utandagskrárumræðu sem hv. 2. þm. Austurl. hefur haft frumkvæði að. Ég vil biðja hv. þm. að misskilja ekki orð mín þótt ég hafi lauslega sagt frá því sem mér var sagt þegar ég heimsótti stöðina í Dounreay. Það eru ekki mínar skoðanir að það skipti okkur einhverju meginmáli hvort þarna sé verið að vinna að því að skapa atvinnutækifæri fyrir fólk í Skotlandi. Ég hef enga skoðun á því máli. Ég hef einungis skoðun á því hverjir eru hagsmunir Íslands og hvaða ógn Íslendingum og okkar fiskimiðum stafar af því að reka þessa stöð í Dounreay. En ég get ekki séð neitt athugavert við það þótt ég greini hér frá því sem ég frétti þegar ég heimsótti stöðina og skil nú satt að segja ekki hvað fólst í þessum dylgjum hv. þm. um að þetta væri skoðun mín. Ég get þess enn fremur að ég beitti mér fyrir því sl. vor að umhverfisráðherrar Norðurlanda ættu fund með breska umhverfisráðherranum til þess að mótmæla formlega áformum um að stækka endurvinnslustöðina í Dounreay. Danski umhverfisráðherrann, sem nú er formaður ráðherranefndar umhverfisráðherra, tók að sér að semja bréf þar að lútandi þar sem beiðst yrði slíks fundar. Því miður náðist ekki samkomulag um það meðal umhverfisráðherra Norðurlandanna einfaldlega vegna þess, eins og reyndar kom fram í máli hv. þm., að tvö Norðurlandanna eru kjarnorkulönd þar sem friðsamleg nýting kjarnorku á sér stað og þau virðast hafa annarra hagsmuna að gæta. Því miður hefur þetta mál valdið miklum deilum meðal umhverfisráðherra Norðurlanda einmitt af þeim sökum að Norðurlöndin þrjú, Ísland, Noregur og Danmörk, hafa aðra hagsmuni og líta öðruvísi á þessi mál en Finnar og Svíar. Það þýðir ekkert að fela þennan sannleik. Þetta er einfaldlega svona. Hins vegar er bæði fyrirhugaður samstarfsfundur umhverfisráðherra Norðurlanda og einnig samstarfsráðherra undir lok næsta mánaðar. Ég hef gert ráðstafanir til þess að óska þess að þetta mál verði tekið formlega þar til umræðu og ég mun beita mér fyrir því, bæði á vettvangi samstarfsráðherra og á vettvangi umhverfisráðherra, að borin verði upp formleg mótmæli ráðherranefndanna við þessum áformum í Dounreay. Þá vil ég að lokum geta þess að ég átti um þetta viðræður við umhverfisráðherra Svía, frú Birgittu Dahl, í sumar þar sem ég ræddi við hana um okkar sjónarmið og gerði henni grein fyrir því hvers vegna þetta veldur okkur áhyggjum. Hún skilur það að sjálfsögðu. Við ræddum þar um atriði sem gætu verið mikilvæg í þessu samhengi en það er að í stað þess að láta Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni í Vín það einni eftir að skilgreina alþjóðlegar reglur um hvernig skuli farið með geislavirkan úrgang og hvaða reglur skuli gilda um flutning á geislavirkum úrgangi sé kominn tími til að um slíkt verði gerður alþjóðlegur samningur að frumkvæði umhverfismálaráðherra. Það verði haldið utan um slíkan samning af þeirra hálfu og væri þá kannski von til þess að koma mætti í veg fyrir þá starfsemi sem hér er verið að lýsa.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Þetta mál er af þeirri stærð og það alvarlegt að við megum ekkert við okkur spara að koma í veg fyrir þá þróun sem þarna er í gangi. Bresk stjórnvöld hafa ætlað að hætta opinberum stuðningi við endurvinnslustöðina í Dounreay frá 1997 að telja. Stöðin er nú að koma upp markaðssamböndum sem víðast til þess að halda uppi aukinni starfsemi og talað er um að skapa allt að 1000 störf þarna á komandi áratug. Það er því sannarlega ekki minnkun á umsvifum sem þarna er um að ræða heldur veruleg aukning fram undan. Það er við þessum aðstæðum sem okkur Íslendingum ber að bregðast. Við getum ekki sætt okkur við að þarna verði rekin endurvinnslustöð fyrir úrgang frá kjarnorkuverum né heldur að þarna verði sett upp geymsla fyrir slíkan úrgang. Hvort tveggja er ósamrýmanlegt íslenskum hagsmunum og hagsmunum fiskveiðiþjóða við norðanvert Atlantshaf. Næstu nágrannar Skota, fólkið á Shetlandseyjum, hafa verið í fararbroddi við að berjast gegn þessari óhæfu sem þarna er rétt við bæjardyrnar hjá þeim. En við Íslendingar eigum að taka á í þessu máli og mér fannst ekki vera nógu mikill baráttuhugur í hæstv. ráðherrum og það var þess vegna sem orð mín féllu á þá leið sem þau voru hér áðan. Ég bið þá um að taka betur á í þessu máli en gert hefur verið til þessa því að á því er rík þörf.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Afgreiðsla fjárlaga er jafnan eitt meginviðfangsefni hvers Alþingis enda geta fjárlög skipt sköpum um árangur í efnahagsstjórnun. Fyrr á árum voru miklu fleiri viðfangsefni á valdsviði Alþingis en nú. Ég man t.d. þá tíð þegar gengi íslensku krónunnar var ekki breytt nema með lögum frá Alþingi. Núna heyrir það sögunni til að formlegar breytingar á skráningu á verðgildi íslensku krónunnar verði ekki nema með lagasetningu frá Alþingi enda hafa þau sjónarmið öðlast almenna viðurkenningu að skráning gengisins hljóti að ráðast af aðstæðum í utanríkisviðskiptum hverju sinni og stöðu þjóðarbúsins. Með því að afsala sér því valdi, ef vald skyldi kalla, að ákveða skráningu á gengi krónunnar var Alþingi í rauninni ekki að afsala sér neinu, því það er ekki og hefur aldrei verið og getur ekki verið á verksviði löggjafarvaldsins að ráða, nema þá með óbeinum hætti, gengi gjaldmiðilsins. Með sama hætti hafa menn smátt og smátt verið að öðlast meiri skilning á því á Íslandi, stjórnmálamenn jafnt sem aðrir, að ýmsum öðrum þáttum í þróun efnahagsmála verður ekki heldur ráðið með tilskipunum frá Alþingi. Og stöðugt dregur nú úr því að alþingismenn telji sig geta og eiga að stjórna rekstri þjóðfélagsins, atvinnugreina og jafnvel einstakra atvinnufyrirtækja úr ræðustóli hér á Alþingi. Mönnum er smátt og smátt að skiljast, þótt hægt gangi, að verkefni löggjafarvaldsins er að setja hinar almennu leikreglur og skapa aðstæður fyrir framfarir og framsókn í atvinnulífinu en alls ekki að eiga beina aðild að rekstri atvinnufyrirtækja með samþykktum og tilskipunum. Þeir sem voru þeirrar skoðunar horfast nú í augu við algjört skipbrot þess kerfis sem byggðist á slíkum tilskipunum, valdboðum og samþykktum pólitískra stjórnenda. Jafnvel þó enn vilji það brenna við, og þá ekkert síður hjá þeim stjórnmálamönnum sem kenna sig við hægri stefnu en vinstri, að þeir líti þannig á hlutverk sitt að það sé að hafa afskipti af rekstri atvinnufyrirtækja, m.a. með þeim hætti að stýra fé skattborgaranna á misvíxl, til þess að hafa með beinum hætti áhrif á afkomu tiltekinna fyrirtækja í einstaklingseigu, þá fer að minnsta kosti þeim þó fjölgandi sem í orði kveðnu játa skilning sinn á því að þetta sé ekki og eigi ekki að vera hlutverk alþingismanna. Á sama tíma og slíkum viðfangsefnum á Alþingi hefur fækkað, svo sem þeim að skipa með lögum hvernig skrá skuli gengið, hefur mönnum jafnframt orðið ljósara hversu miklu máli fjárlagagerðin skiptir um framvindu efnahagsmála. Með lagasetningu frá Alþingi, t.d. með því að auka frelsi með gjaldeyrisviðskipti og í viðskiptum við erlendar þjóðir, með samræmingu og einföldun á skattkerfi, með því að breyta skattkerfinu á Íslandi í átt til þess sem viðgengst í helstu viðskiptalöndum okkar, með því að breyta lögum um viðskiptabanka til að greiða fyrir því að öflugir einkabankar geti risið og samkeppni geti orðið í bankaviðskiptum o.s.frv., eru Alþingi og ríkisstjórn að breyta þeim ramma sem lögin setja atvinnulífinu, breyta honum í þá átt að opna nýjar leiðir og nýja möguleika til hagvaxtar og framfara. Þessum breytingum í frjálsræðisátt þurfa einnig að fylgja breytingar á þeim starfsháttum sem viðgangast á Alþingi þegar fjallað er um efnahagsmál og afgreiðslur tengdar þeim. Það þjónar til dæmis engum tilgangi lengur, eftir að búið er að auka frjálsræði í fjármagnsviðskiptum, að vera hér að afgreiða lánsfjáráætlun og lánsfjárlög þar sem í orði kveðnu er verið að leggja línurnar um heimildir til lántöku, ekki aðeins fyrir ríkið og stofnanir þess heldur einnig fyrir aðra aðila. Með frjálsum gjaldeyrisviðskiptum er þetta út í hött og hrein tímaskekkja. Slík lánsfjárlagaafgreiðsla á að hverfa. Ríkið á að sjálfsögðu að halda áfram að gera áætlanir og afla heimilda Alþingis fyrir sínum eigin lántökum. Í landi frjálsræðis í gjaldeyrisviðskiptum er það hins vegar málefni fyrirtækjanna og sveitarfélaganna hvar þau afla sér lánsfjár og það ræðst auðvitað annars vegar af þörfum fyrirtækjanna og hins vegar af því hvort lánveitandinn, innlendur eða erlendur, metur stöðu fyrirtækjanna svo að það sé hagfellt að lána þeim fé. Með sama hætti er það út í hött að ríkissjóður ábyrgist lántökur sveitarfélaga og sjálfstæðra ríkisstofnana og enn fráleitara er að ríkissjóður sé að ábyrgjast óbeint lántökur atvinnufyrirtækja og atvinnulífsins í landinu með því að veita fjárfestingarlánasjóðum ríkisábyrgð fyrir lántökum þeirra sem þeir svo framlána atvinnufyrirtækjum í einkaeigu. Þessir starfshættir eiga að leggjast af og er það löngu orðið tímabært. Viðbáran hjá þeim sem vilja hafa þetta svona er hins vegar sú að slíkt afnám ríkisábyrgða mundi ef til vill verða til þess að lánin yrðu dýrari og þá fyrst og fremst fyrir þá sem ekki eru ríkir af lánstrausti. Svarið við þeirri viðbáru er að sjálfsögðu mjög einfalt. Það getur ekki verið og á ekki að vera hlutverk skattborgarans að greiða niður lán fyrir einstaklinga og samtök þeirra. Ef menn eru á annað borð fylgjandi auknu frjálsræði og auknum markaðsbúskap, og þá í samskiptum lántakenda og lánveitenda eins og annarra, þá hljóta menn auðvitað að gera sér grein fyrir því að lánveitendur verða að hafa frelsi til þess að meta áhættu í lánveitingum sínum og þá um leið standa lántakendur misjafnt að vígi eftir því hvernig högum þeirra er háttað. Og hvað er eðlilegra en að málum sé þannig skipað? Það er sem sé tvímælalaust mín skoðun að eftir þær breytingar, m.a. þær miklu breytingar sem núverandi ríkisstjórn hefur gert til að auka samkeppni á innlendum lánsfjármarkaði og frelsi Íslendinga til þess að leita fyrir sér á erlendum lánsfjármarkaði, þá eigi að afnema þá lánsfjáráætlunargerð og lánsfjárlagaafgreiðslu sem tíðkast hér á Alþingi og aflétta ábyrgð ríkissjóðs á öllum lánum sem tekin eru til þarfa annarra en ríkisins sjálfs. Þetta voru örfá orð um þann ramma sem Alþingi leggur og á að leggja og skiptir máli fyrir efnahagsframþróun í landinu með óbeinum hætti. Stjórnvöld geta hins vegar haft bein áhrif á framvindu efnahagsmála. Mikilvægasta tækið sem þau hafa alfarið í sínum höndum og hefur bein áhrif á framvindu efnahagsmála í landinu er fjárlagagerðin. Það er því ekki undarlegt að sagt sé að gerð fjárlaga sé meginviðfangsefni hvers þingis og hverrar ríkisstjórnar. Það er einnig rétt sem bent hefur verið á að því aðeins fær stefna ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum staðist að með afgreiðslu fjárlaga séu ríkisstjórnir hverju sinni að vinna með þeirri stefnu sem þær marka en ekki á móti henni. Þar er hins vegar auðveldara um að tala en í að komast, m.a. af þeirri ástæðu að ekki hafa verið gerðar þær breytingar á afgreiðsluháttum sem ég vék að hér áðan og enn fremur vegna þess að ríkisfjármálin eru mjög þung í vöfum, svo þung að á fjögurra ára kjörtímabili verður ekki komið í verk nema takmörkuðum breytingum. Á þeim fjórum árum sem nú eru senn liðin hafa þrjár ríkisstjórnir setið að völdum á Íslandi. Á þessum tíma hefur megináhersla verið lögð á uppstokkun á tekjuhlið fjárlaga. Þar hefur mjög mikið verk verið unnið. Allir stærstu tekjustofnar ríkisins hafa verið stokkaðir upp. Tolla - og aðflutningsgjaldakerfinu hefur verið gjörbreytt, staðgreiðsla tekjuskatta hefur verið tekin upp og tekjuskattskerfinu og kerfi eignarskatta einnig gjörbreytt. Og nú síðast leysti virðisaukaskattur söluskatt af hólmi. Ef menn líta á það sem gerst hefur í þessu efni og án þess að láta villa sér sýn þær stöðugu deilur um tittlingaskít sem Íslendingar eru alltaf uppteknir af þá verður því ekki á móti mælt að í endurskoðuninni á tekjuöflunarkerfi ríkisins hefur verið unnið stórvirki. Við höfum á þessum fjórum árum aðlagað tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs að tekjuöflunarkerfi grannlandanna. Og þó auðvitað megi alltaf eitthvað að öllu finna og Íslendingar séu yfirleitt fundvísari á aðfinnsluatriði en hina jákvæðu þætti, einkum þó og sér í lagi ef aðfinnslurnar eru um aukaatriðin, þá er það mín skoðun að bæði tekjuskattskerfið og virðisaukaskattskerfið sem við höfum sé á margan hátt einfaldara og betra en nágrannaþjóðirnar geta státað af. Er ástæða til að vara við því að menn séu í fljótræði að gera breytingar á þessum nýju skattkerfum og þá síst ef ástæða breytingarinnar er sú ein að menn séu að kvarta yfir að hlutirnir séu ekki eins og þeir voru áður en skattkerfisbreytingarnar voru samþykktar. Tilhneiging hefur t.d. verið til þess hér á Alþingi að skjóta göt á virðisaukaskattskerfið með þeim einu rökum að virðisaukaskattur hafi lagst á vöru eða þjónustu sem söluskattur var ekki lagður á áður. Er það nú orðið undarlegt ef menn telja rétt og nauðsynlegt að gera breytingar en svo ómögulegt annað en að breyta til baka öllu því sem slíkar breytingar koma fram á. Ef menn halda áfram á þessari braut enda þeir með að standa uppi með gamla söluskattskerfið á ný, sundurskotið af undanþágum og undanskotsmöguleikum frá skattheimtunni. Og til hvers var þá af stað farið? Virðulegi forseti. Hlutlaus aðili sem ætti að dæma hér um og ekki léti drekkja sér í eilífu karpi Íslendinga um aukaatriði mundi án efa fella þann dóm að á sl. fjórum árum hafi mikið verið gert í endurskoðun og uppstokkun á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Sá sami aðili kæmist ugglaust einnig að þeirri niðurstöðu að það sé næstum með ólíkindum hversu vel hinar tiltölulega fáliðuðu stofnanir skattkerfisins hafa staðið sig í því að framfylgja svo miklum og flóknum breytingum á skattakerfinu á svo stuttum tíma. Það hefur verið vel gert og ástæðulaust annað en að viðurkenna það og virða. Ekki síður mikilvægt viðfangsefni bíður næstu fjögurra ára, en það viðfangsefni er að stokka upp með sama hætti gjaldahlið fjárlaga. Sú uppstokkun þarf að verða því hún er forsenda þess að ríkisstjórn geti náð þeim árangri að beita fjárlagagerðinni í þágu þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin, hver svo sem hún er, markar í efnahagsmálum í stað þess að geta í besta falli gert sér von til þess að fjárlagagerðin standi ekki í veginum. Menn tala gjarnan mikið um nauðsyn þess að skera niður og spara í ríkisrekstrinum og sjá miklum ofsjónum yfir stöðugri þenslu ríkisbáknsins, stöðugri fjölgun ríkisstarfsmanna og stöðugum vexti ríkisútgjalda. En þetta er engin tilviljun. Alþingi sjálft afgreiðir á hverju ári fjöldann allan af lögum sem kalla á viðbótargreiðslur úr ríkissjóði, oft með sjálfvirkum hætti sem enginn getur ráðið við á síðari stigum, jafnvel þó hann gjarnan vildi. Menn hafa sjóði eins og Framkvæmdasjóð aldraðra og Framkvæmdasjóð fatlaðra til að byggja stofnanir, vistheimili og dvalarheimili, kaupa eða byggja sambýli o.s.frv. Og þrátt fyrir að þessir sjóðir séu talsvert öflugir tekst þeim aldrei að uppfylla nema brot af þeirri þörf sem þingmenn sjálfir kunngjöra hér á Alþingi, en engin bygging verður byggð, engin stofnun stofnuð og ekkert heimili reist á vegum hins opinbera öðruvísi en það kalli á fleira starfsfólk og meiri rekstur. Reksturskostnaðurinn og launakostnaðurinn eru oft margfaldir á við þann kostnað að reisa þá byggingu sem reksturinn hýsir. Með sama hætti afgreiðir Alþingi lög þar sem boðið er upp á nýja þjónustu eða aukna þjónustu. Full kennsla sex ára barna var tekin upp í haust samkvæmt ákvörðun Alþingis. Samið hefur verið um lengingu fæðingarorlofs, ákveðið hefur verið að auka hjartaaðgerðir og rætt er um að taka upp glasafrjógvun. Í farvatninu eru lög um listaháskóla og mikill þrýstingur er á stjórnvöld um rekstur og kaup á björgunarþyrlu. Halda menn að þetta kosti engan neitt? Vandkvæðin eru hins vegar þau að þeir sem biðja um þessa auknu þjónustu og kalla eftir þessum auknu framkvæmdum eru ekki reiðubúnir að borga neitt fyrir það. Mér er það minnisstætt þegar olíuverð hækkaði á alþjóðamarkaði vegna atburðanna við Persaflóa. Þá komu fram á ritvöllinn ýmsir menn, m.a. frammámenn í íslensku félagslífi, sem sögðu að auðvitað ætti almenningur á Íslandi ekki að líða fyrir það þó olía hækkaði í verði á heimsmarkaði, ríkissjóður ætti að sjá til þess. Í augum allt of margra er ríkissjóður einhver útlendingur sem ekkert kemur þeim við. Hans hlutverk er hvort eð er ekki annað en að greiða fyrir þær þarfir sem fólkið hefur og sjá til þess að ef olía hækkar á heimsmarkaði þá sé það mál óviðkomandi fólkinu í landinu. Það er mikil þjóðarsátt hjá Íslendingum um þessa afstöðu. Það er oft sagt þegar slík ný og brýn verkefni eru til umræðu og spurt er hvernig greiða skuli kostnaðinn við þau að það hljóti að vera hægt að finna fé til þess, annaðhvort með því að færa það til frá öðrum viðfangsefnum eða með því að spara. Sparnaðarviðleitnin er svo sem góð og gild en sú þróun hefur orðið í ríkisfjármálunum á umliðnum árum að bundin útgjöld, og þá á ég við óhjákvæmilegar greiðslur svo sem vegna launakostnaðar, vegna óhjákvæmilegra rekstrarútgjalda ríkisins og vegna tilfærslna og vaxtagreiðslna, hafa sífellt verið að vaxa sem hundraðshluti af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Eins og nú standa sakir eru rekstrarútgjöld um 40% af heildarríkisútgjöldunum. Þar af er rekstrarkostnaður vegna menntakerfis, heilsugæslu og sjúkrahúsa hvorki meira né minna en 3 / 4 hlutar. Umtalsverður sparnaður í rekstri skóla, heilsugæslu og sjúkrahúsa verður ekki nema með því að dregið sé úr þeirri þjónustu. Svo einfalt er það. Ef menn eru ekki reiðubúnir til þess annaðhvort að draga úr þjónustu í skólakerfi, heilsugæslu eða á sjúkrahúsunum ellegar þá að láta þá sem þjónustunnar njóta borga eitthvað fyrir hana þá ná menn engum umtalsverðum árangri í sparnaði í rekstri sem er 40% ríkisútgjaldanna. Svokallaðar tilfærslur eru önnur 40% ríkisútgjalda. Meginútgjaldaliðir svokallaðra tilfærslna eru bætur almannatrygginga, niðurgreiðslur á landbúnaðarvöruverði og útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur. Ef menn ætla að spara einhverjar umtalsverðar fjárhæðir í tilfærsluliðum þá verða menn annaðhvort að breyta tryggingakerfinu í þá átt að það greiði ekki fjárhæðir til þeirra sem ekki þurfa á slíkum greiðslum að halda, og virðist ekki auðhlaupið að því að gera slíkar breytingar, eða þá að menn verða að draga úr niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum og greiðslu útflutningsuppbóta. Sé dregið úr niðurgreiðslum hækka landbúnaðarvörur að sjálfsögðu í verði. Eina ráðið til að komast hjá þeirri verðhækkun er að heimila innflutning á samkeppnisvörum sem mundu þá halda verðinu niðri, en í nýlegri skoðanakönnun kemur fram að svo virðist sem 2 / 3 hlutar þjóðarinnar séu á móti því. Ef menn vilja ekki gera breytingar á tryggingabótagreiðslum og ekki draga úr niðurgreiðslum og útflutningsuppbótum þá spara menn ekki á tilfærsluliðunum sem eru 40% af ríkisútgjöldunum og eru menn þá búnir að afskrifa umtalsverða sparnaðarmöguleika í 80% heildarríkisútgjaldanna. Vaxtagreiðslur nema 9% heildarútgjalda ríkisins. Það er undarlegt að mönnum, sem tala um nauðsyn þess að vöxtum sé stjórnað með handafli héðan af Alþingi Íslendinga, skuli aldrei hafa dottið í hug að þjóðin setji bara einfaldlega lög á erlendar lánastofnanir sem lánað hafa ríkinu og stofnunum þess. Nú hafa menn forðast að gera það og þá er ekki um annað að ræða en að greiða vexti af þegar teknum lánum. Ekki geta menn við það ráðið. Þá eru þau 9% ríkisútgjaldanna afskrifuð. Þá er viðhald á fasteignum í eigu ríkisins en það er um 2% af ríkisútgjöldum. Ekki er það há hundraðstala. Hvernig er ástandið þar? Við skulum aðeins líta á örfáar byggingar í kringum okkur. Menn þekkja ástand Þjóðminjasafnsins, Þjóðleikhúsið er gjarnan í umræðum hér á Alþingi, Bessastaðir, Landspítali. Stjórn endurbótasjóðs menningarstofnana áætlar að viðhaldskostnaður fjögurra menningarbygginga á Íslandi sé milli þrír og fjórir milljarðar í heild. Úttekt sú sem gerð var á mannvirkjum heilsugæslu og sjúkrahúsa á Austurlandi í sumar á vegum heilbrrn. leiddi í ljós viðhaldsþörf samtals upp á 147 millj. kr. Ætli það séu ekki samtals um það bil 14 millj. kr. til þess að sinna því viðhaldi á þeim liðum. Landspítalinn er stærsta sjúkrahús landsmanna. Að mati stjórnenda spítalans er þörf fjárveitinga einungis til viðhalds á þeim lækningatækjum sem spítalinn þegar á 247 millj. kr. á næsta ári. Í fjárlagafrv. eru nokkrar millj. kr. ætlaðar til þess verks. Okkur Íslendingum hefur látið betur að byggja ný mannvirki en að halda þeim við sem við höfum reist. Ástandið á opinberum byggingum er víða orðið þannig að til hreinnar vansæmdar horfir. Þessi útgjaldaliður, Viðhald, hefur verið skorinn niður á undanförnum árum uns svo er komið sem ég nú hef lýst. Og þá standa aðeins eftir 9% af heildarútgjöldum ríkissjóðs, þ.e. fjárfestingarliðirnir. Framkvæmdir í höfnum, vegum, sjúkrahúsum, skólum og á öllum öðrum sviðum sem ríkisvaldið sinnir. Þetta viðfangsefni hefur stöðugt farið lækkandi sem hundraðshluti af ríkisútgjöldum. Ástæðan er einfaldlega sú að af því menn hafa kinokað sér við að takast á við hin dýru viðfangsefni í rekstri annars vegar og tilfærslum hins vegar hefur öll viðleitni til sparnaðar og niðurskurðar í ríkisrekstrinum komið fram á þeim einu liðum sem hægt er með sæmilegu móti að hafa áhrif á frá ári til árs, en það eru viðhald og fjárfesting. Ég skal aðeins nefna nokkur dæmi um þá þróun sem orðið hefur í þessum efnum. Ef við tökum opinbera fjárfestingu, þ.e. fjárfestingu ríkisstofnana og sveitarfélaga, var hún á yfirstandandi ári 33% hærri en 1986. Á sama tíma hafði opinber fjárfesting hjá ríkinu einu aðeins aukist um 2,7%. Heildarfjárfesting hins opinbera er metin 22,3 milljarðar á yfirstandandi ári. Þar af er fjárfesting ríkisins komin niður í 9,7 milljarða og er þá allt saman talið. Vegna þess að menn hafa ekki farið í þá uppstokkun í útgjaldahlið ríkissjóðs sem nauðsynleg er, ef menn ætla að ná árangri í aðhaldi með ríkisútgjöldum, hefur neyðarkosturinn verið sá, ekki bara hjá núv. ríkisstjórn heldur einnig hjá fyrrv. ríkisstjórnum, að reyna að skerða fjárfestingu og viðhald. Er nú svo komið að ekki verður mikið meira þar gert. Af þessu má sjá að tímabært er að taka gjaldahlið frv. til jafn gaumgæfilegrar endurskoðunar og uppstokkunar eins og tekjuhliðin hefur verið tekin á liðnum fjórum árum og er það verkefni næstu ríkisstjórnar, hver svo sem hún verður. Og ég ítreka það að menn verða að gera sér það ljóst að árangur verður enginn í slíkri uppstokkun nema menn takist á við þau dýru viðfangsefni sem ég hef nefnt hér áðan, þ.e. rekstur skóla, heilsugæslu og sjúkrahúsa annars vegar og greiðslu tryggingabóta, niðurgreiðslna og útflutningsuppbóta hins vegar. Þarna eru stóru fjárhæðirnar og ef menn eru ekki reiðubúnir til að takast á við breytingar á þessum vettvangi þá verða ríkisútgjöldin áfram illviðráðanleg, a.m.k. á meðan hvorki stjórnmálamenn né landsmenn virðast vera tilbúnir til þess að leggja í þær skatthækkanir sem menn verða þá að snúa sér að ef þeir ná engum árangri í uppstokkun útgjalda. Sú skattheimta sem menn eru að tala um til viðbótar, ef enginn umtalsverður niðurskurður næst í gjaldahliðinni, jafngildir um það bil þriðjungs hækkun á tekjuskatti einstaklinga og félaga eða hækkun á virðisaukaskatti úr 24,5% í 28,5 -- 29%. Þetta er stærðargráðan á því dæmi sem menn eru að fást við og þurfa að takast á við teknamegin í fjárlögum ef menn heykjast á því að takast á við þau með uppstokkun útgjalda. Það skiptir þá engu máli hvað sú ríkisstjórn heitir sem við völdin situr, þetta er einfaldlega viðfangsefni næstu ára. Þau orð sem ég hef hér sagt eiga ekki fremur við þá fjárlagagerð sem hér á sér stað en fjárlög almennt. Ég hef aðeins í þessum inngangsorðum viljað vekja athygli á nokkrum atriðum sem ástæða er til að víkja að og varðar ríkisfjármál en ekki fjárlagagerð ársins 1991 sérstaklega. Fjvn. Alþingis hefur unnið með hefðbundnum hætti að tillögugerð sinni fyrir 2. umr. að þessu sinni. Vinna nefndarinnar hófst í sumar þegar nefndin átti fundi, m.a. til þess að kynna sér skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga yfirstandandi árs og til að eiga viðræður við fjmrn. og aðra um ýmis viðfangsefni. Þau störf sem nefndin er kölluð til að vinna utan þingtímans færast stöðugt í vöxt. Bæði er að nefndin er kölluð saman með þeim hætti sem ég lýsti hér áðan til þess að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og sinna einstökum viðfangsefnum og til viðræðna við fjmrn. og fjmrh. þegar draga tekur að því að fjárlög eru lögð fram á Alþingi. Eins er nefndin oft til kölluð vegna afgreiðslna sem þurfa að fara fram en eru háðar samþykki nefndarinnar. Má þar t.d. benda á viðfangsefni sem Alþingi afgreiðir á heimildagrein fjárlaga og setur skilyrði um samþykki fjvn. fyrir áður en afgreiðsla getur farið fram. Ljóðurinn við þessa starfsemi er hins vegar sá, að umboð fjvn. fellur niður við þinglausnir að vori og hefur nefndin því ekkert formlegt umboð til starfa fyrr en Alþingi hefur kosið nýja nefnd að hausti. Að vísu hefur svokölluð undirnefnd fjvn., sem skipuð er einum fulltrúa frá hverjum flokki sem sæti eiga í fjvn., umboð til að starfa milli þinga samkvæmt þingskapalögum. En sú undirnefnd hefur ekki umboð til að starfa sem fjárveitinganefnd væri og getur ekki tekið ákvarðanir í hennar nafni. Það hefur verið látið viðgangast að nefndarmenn í fjvn. sem missa umboð sitt við þinglausnir að vori starfi áfram sem fjárveitinganefnd væri og tækju ákvarðanir sem slíkir milli þinga um ýmis mál varðandi skilmála sem settir eru í 6. gr. sem Alþingi hefur vísað til umfjöllunar fjvn. Eftir því sem þessi starfsemi eykst verður hins vegar stöðugt fráleitara að gera ekki þá breytingu sem gera þarf til þess að fjvn. geti með eðlilegum hætti sinnt þeim störfum sem m.a. Alþingi felur henni við fjárlagaafgreiðslu. En til þess að svo megi vera þarf að breyta lögum um þingsköp þannig að fjvn. verði gerð að heilsársnefnd og hafi umboð til að starfa milli þinga með sama hætti og utanrmn. Fjárveitinganefndarmenn eru sammála um að þessa breytingu þurfi að gera. Og sama sinnis munu allflestir vera sem einhverju sinni hafa starfað í þessari nefnd. Ástæða er til að beina þeim óskum til forseta þingsins ellegar formanna þingflokka að þeir íhugi þetta samfara öðrum breytingum á þingsköpum sem ef til vill eru á döfinni. Kannski væri ástæða til að fjárveitinganefndarmenn flyttu slíkt frv. sjálfir. En þá er þess að geta að ekki þykir okkur hafa orðið góð reynsla af þeim málum sem fjárveitinganefndarmenn hafa reynt að flytja hér á Alþingi og ekki varða fjárlögin ein. Þá er einnig ástæða til að benda á að mikið af hefðbundnum starfstíma nefndarinnar fer í viðræður við ýmsa aðila sem óska eftir að ná fundi hennar út af ýmsum málum, bæði smáum og stórum. Þessi fundahöld hóf nefndin nú eins og jafnan áður nokkrum dögum áður en Alþingi kom saman og átti viðræður við sveitarstjórnir á tímabilinu 1. -- 6. okt. Á þeim dögum komu fulltrúar flestra sveitarstjórna á Íslandi til viðræðna við fjvn. Nefndin auglýsti svo eins og hún er vön að gera viðtalstíma þar sem þeim aðilum sem sjálfir óskuðu að bera upp erindi sín við hana var gefinn kostur á að ganga á fund hennar. Hvorki meira né minna en 179 slíkar óskir bárust og átti nefndin viðræður við 179 aðila sem óskuðu sjálfir eftir viðræðum við hana. Nefndin skipti sér í þrjá hópa í þessum viðræðum sem ella mundu hafa staðið á þriðja mánuð ef nefndarmenn hefðu ekki skipt liði. Þar fyrir utan koma svo þeir fundir sem nefndin hefur átt frumkvæði um að halda til að afla sér upplýsinga þar sem rætt hefur verið við hin einstöku ráðuneyti, ríkisstofnanir og aðra þá sem nefndin hefur þurft að leita til til að afla upplýsinga um viðfangsefni sín. Af þessu má sjá hvílíkur feikilegur tími fer orðið í það að sinna erindum og viðtalsbeiðnum til nefndarinnar. Munu þess sjálfsagt fá dæmi í veröldinni að allur almenningur eigi jafngreiðan aðgang að stjórnvöldum og þingnefndum eins og hér á Íslandi, því þau erindi sem nefndinni voru kynnt voru vissulega misstór og misþýðingarmikil þó öll séu þau að sjálfsögðu mikilsverð frá sjónarmiði þeirra sem til nefndarinnar leita. Svo mikill tími er hins vegar farinn að fara í þessar viðræður að það kemur óhjákvæmilega niður á öðrum starfstíma nefndarinnar sem hún þarf á að halda til að undirbúa afgreiðslur og sinna þeim, þannig að vinnudagurinn verður oft ansi langur. Ef fram heldur sem horfir er það raunar tímaspursmál hvenær fjvn. neyðist til þess að takmarka þessi viðtöl og er það miður, ekki endlega frá sjónarmiði hennar eða nefndarmanna, heldur fremur frá sjónarmiði þeirra aðila sem átt hafa og eiga enn greiðan aðgang að fjvn. Alþingis með erindi sín. Þessu væri að sjálfsögðu einnig hægt að svara með annaðhvort því að sú tillaga fjmrh. næði fram að ganga að Alþingi kæmi fyrr saman á hausti hverju en nú ellegar þá með því að fjvn. yrði sýndur sá trúnaður að fylgjast með á lokaundirbúningsstigi við afgreiðslu fjárlaga hjá ríkisstjórn þannig að upplýsingaöflun af nefndarinnar hálfu væri um garð gengin þegar frv. er lagt fram á Alþingi og undirbúningur sjálfra afgreiðslnanna gæti þá þegar hafist. Þá hefur fjvn. einnig í auknum mæli beitt sér fyrir því að eiga sjálf frumkvæði að því að einstök viðfangsefni séu skoðuð. Nefndin hefur átt ágæta samvinnu við Ríkisendurskoðun í því sambandi. Hér er um að ræða bæði einstakar framkvæmdir og stærri og minni mál. Hefur fjvn. leitað til ýmissa aðila í þjóðfélaginu með slíkar athuganir og hefur jafnan átt greiðan aðgang að opinberum stofnunum, sérstaklega þó fjmrn. og stofnunum þess. Hefur hún einnig mjög stuðst við Ríkisendurskoðun í þessu starfi eins og ég sagði áðan. Nefndin hefur m.a. látið skoða sérstaklega fyrir sig nú við þessa fjárlagagerð breytingar á skattbyrði milli ára. Hún bað um skoðun á málefni Þjóðleikhússins, þ.e. framkvæmdum við Þjóðleikhússbygginguna. Hún hefur leitað umsagna til ráðuneytanna um fjölmörg erindi. Meðal forvitnilegra mála sem nefndin hefur beðið um úttekt á er að hún hefur óskað eftir því að fá frá landbrn. og sauðfjárveikivörnum mat á áhrifum af riðuniðurskurði en heildarútgjöld niðurskurðar vegna riðuveiki nema nú 1697 millj. kr. Síðasti samningur var gerður haustið 1990 þar sem samið var um niðurskurð fjár á Austurlandi, en þeir samningar eru taldir hafa kostað 224,7 millj. kr. Hér er vissulega um mikið fé að ræða sem reitt hefur verið af höndum úr ríkissjóði til þess að vinna bug á stórfelldum vanda í landbúnaði þar sem riðuveikin er. Nefndin hefur beðið um álitsgerð landbrn. og sauðfjárveikivarna um hvernig til hafi tekist. Ég vil fyrir hönd nefndarinnar við þetta tækifæri þakka starfsmönnum ráðuneytanna og Ríkisendurskoðunar sem ljúflega hafa tekið við öllum erindum og fyrirspurnum fjvn. og afgreitt svör bæði fljótt og vel. Í þeim athugunum, sem nefndin hefur gert, kom m.a. í ljós að raunaukning launagjalda frá fjárlögum yfirstandandi árs til frv. 1991 nemur 1.252,5 millj. kr. Jafngildir það um 4% hækkun milli ára. Miðað við að meðalkostnaður við hvert starf nemi 1,3 millj. kr. jafngildir þessi hækkun því að 963 ný störf verði stofnuð hjá ríkinu á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. Svo er þó ekki heldur er skráð fjölgun starfsmanna á vegum ríkisins 565 stöðugildi og munurinn, um 400 stöðugildi, er vegna aldurshækkana, launaflokkatilfærslna og annarra breytinga sem mælast í auknum launakostnaði. Af þessum 565 störfum sem skráð hafa verið hjá ríkinu samkvæmt frv. til fjárlaga fyrir árið 1991 til viðbótar þeim sem skráð voru í fjárlögum yfirstandandi árs eru 70 ný störf. Hitt eru störf sem skráð hafa verið m.a. fyrir áhrif breyttrar verkaskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga, en komið hefur í ljós að í fjárlagagerð fyrir yfirstandandi ár var sá kostnaður verulega vanáætlaður og eins það mannahald sem ríkið varð á sig að taka vegna verkaskiptingarinnar. Kemur þetta sérstaklega fram í heilsugæsluþjónustu en þar var talsvert um að störf sem ekki lágu fyrir upplýsingar um að mundu flytjast yfir til ríkisins skiluðu sér þangað. Ýmsir kostnaðarliðir, svo sem vegna sjúkraflutninga, komu og á óvart miðað við þær áætlanir sem áður höfðu verið gerðar. Kostnaðarauki ríkissjóðs af verkaskiptingunni umfram það sem áætlað var skiptir orðið hundruðum milljóna og væri full ástæða til að láta meta hver sá umframkostnaður, sem menn ekki reiknuðu með vegna verkaskiptingarinnar, er orðinn. Á móti telja sveitarfélögin sig einnig hafa orðið fyrir kostnaði umfram það sem þau áætluðu vegna verkaskiptingarinnar og er þá komin upp sú einkennilega staða að þessir tveir aðilar sem áttu þarna viðskipti saman telja sig báðir hafa tapað á viðskiptunum og var þó um verkaskipti eða næstum vöruskipti að ræða. Er það eina dæmið sem ég kann um að báðir aðilar geti tapað í hnífakaupum og væri lærdómsríkt ef menn skoðuðu þá niðurstöðu eitthvað betur. Ég vík þá að brtt. þeim sem fjvn. kynnir við 2. umr. Skal fyrst fram tekið að þótt nefndin flytji öll þessar tillögur þá áskilur minni hl. hennar sér að sjálfsögðu rétt til þess að hafa fyrirvara um einstakar afgreiðslur og hefur auk þess fyrirvara um brtt. sem fluttar kunna að verða. Fyrir hönd okkar í meiri hl. fjvn. vil ég færa minnihlutamönnum kærar þakkir fyrir samstarfið í vetur. Á því er enginn vafi að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjvn. hverju sinni geta ráðið mjög miklu, jafnvel haft úrslitaáhrif á gang fjárlagaafgreiðslunnar. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa sýnt mikla lipurð, skilning og þolinmæði og lagt sig fram um að greiða fyrir afgreiðslu mála. Þeir hafa unnið með okkur meirihlutamönnum að undirbúningi allra afgreiðslna. Þeir hafa fengið sömu upplýsingar og við og í mörgum atriðum er um afgreiðslur að ræða sem báðir aðilar eru sáttir við. Þegar að stóru málunum kemur eru skoðanir hins vegar að sjálfsögðu skiptar, en þrátt fyrir þann ágreining hefur aldrei komið til þess að fulltrúar minni hlutans reyndu með einum eða öðrum hætti að torvelda eða tefja störf fjvn. heldur þvert á móti. Vil ég ítreka þakklæti mitt til þeirra fyrir ágætt samstarf, og mæli þar fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, en sem formaður í þessari nefnd vil ég þakka mjög gott samstarf við alla nefndarmenn í fjvn. þau fjögur ár sem ég hef gegnt því starfi. Á þeim langa vinnudegi, sem er í nefndinni, kynnast menn gjarnan vel og sú viðkynning við fjárveitinganefndarmenn hefur verið mér afskaplega ánægjuleg og samstarfið hefur í alla staði verið gott. Ég vil einnig fyrir hönd nefndarinnar þakka starfsmanni okkar, Sigurði Rúnari Sigurjónssyni, fyrir frábært starf og einnig aðstoðarfólki hans úr Ríkisendurskoðun. Ég vil einnig fyrir hönd nefndarinnar þakka Sigurði Þórðarsyni vararíkisendurskoðanda, Magnúsi Péturssyni ráðuneytisstjóra og Halldóri Árnasyni og Þórhalli Arasyni þökkum við einnig mjög gott samstarf og öðrum starfsmönnum fjmrn. Einnig viljum við færa kærar þakkir starfsfólki Alþingis bæði hér í Alþingishúsinu en þó ekki síður fólkinu í Austurstræti 14 sem lagt hefur sig fram um að greiða okkar götu í öllu. Ástæðulaust er að rekja hverja brtt. fyrir sig því að þær skýra sig flestar sjálfar í athugasemdum og skýringum sem fylgja nál. meiri hl. En þörf er á að staldra við nokkur atriði. Er þá fyrst rétt að staldra aðeins við tillögur er varða æðstu stjórn ríkisins, Alþingi. Mikil breyting til bóta hefur verið gerð á fjárlagatillögum og afgreiðslum varðandi rekstur Alþingis og viðfangsefna þess. Áður var svo að mikill munur var á fjárlagaáætlun og niðurstöðum en nú er það óðum að færast í rétt horf. Fjvn. fékk upplýsingar frá fjármálastjóra og forsetum Alþingis um stöðu mála við afgreiðslu fjáraukalaga. Jafnsnemma fékk nefndin athugasemdir Alþingis við áætlun fjárlagafrv. Er full ástæða til að beina því til fjmrn. og hæstv. fjmrh. að taka upp viðræður við forseta Alþingis og fjármálastjóra um eðlilegan grunnkostnað við rekstur þingsins svo sem launagjöld og rekstrarkostnað við hefðbundna starfsemi þannig að ekki þurfi að skeika í þeim efnum á áætlunum fjmrn. í fjárlagafrv. og rauntölum úr bókhaldi Alþingis. Viðfangsefni fjárlagagerðarinnar yrði þá að taka afstöðu til óska forseta Alþingis um breytingar á grunnrekstri og sérstök viðbótarverkefni, tímabundin eða langvarandi. Fjvn. hafði þá afstöðu nú að samþykkja tillögur forseta með sem minnstum breytingum. Meðal nýmæla má þar nefna að lögð er til eilítil hækkun vegna útgáfu afmælisrits um kristnitöku, en það verkefni var falið forsetum Alþingis til umsjár með samþykkt sérstakrar þáltill. á síðasta ári. Vissulega skal viðurkennt, að sú fjárhæð sem lögð er til til að sinna því verkefni á árinu 1991 er í allra tæpasta lagi en ástæðan fyrir því að fjvn. treysti sér ekki til að gera tillögu um hærri fjárveitingu er einfaldlega sú að alls staðar voru fjárveitingar af þessu tagi skornar eins naumt og vera mátti. Þá er ástæða til að staldra við viðfangsefnið Alþjóðastarf þingmanna. Þar er um nokkra hækkun að ræða sem má m.a. rekja til ráðstefnu sem haldin verður hér í Reykjavík á vori komanda. Kostnaðaráætlun hennar vegna eru 2,4 millj. kr. Að öðru leyti eru tillögur nefndarinnar um viðbótarútgjöld vegna alþjóðastarfs þingmanna byggðar á tillögum þingforseta sem endurskoðað hafa beiðnir þeirra nefnda þingsins sem þátt taka í alþjóðlegu samstarfi. Fjvn. leggur til að samþykkt verði tillaga forseta óbreytt en leggur jafnframt áherslu á að forsetar, sem eru ábyrgir fyrir fjármálastjórn Alþingis, gangi ríkt eftir því að nefndir þær, sem taka þátt í fjölþjóðlegu samstarfi á vegum Alþingis, haldi sér við þær áætlanir sem hér eru gerðar. Þá fellst fjvn. á að gera að sinni tillögu tillögu forseta um átak til viðgerða á Jónshúsi með breytingum á veitingasal. Þá er komið að Ríkisendurskoðun. Tillögur nefndarinnar er hana varða eru skýrðar. Er þar aðeins ástæða til að minna á að í tillögum fjvn. er gert ráð fyrir að til sérstakra verkefna hjá Ríkisendurskoðun verði varið 3 millj. kr. Þessi fjárveiting er ætluð til að greiða kostnaðinn af viðfangsefnum umfram hefðbundna starfsemi sem Ríkisendurskoðun tekur að sér vegna tilmæla forseta Alþingis eða annarra, en það hefur færst mjög í vöxt að Ríkisendurskoðun hafi verið beðin um sérstakar úttektir af Alþingi, fjvn. og öðrum aðilum. Þau viðfangsefni koma sem viðbótarviðfangsefni hjá Ríkisendurskoðun og sum þeirra eru mjög kostnaðarsöm. Eðlilegt er því að við fjárlagagerð sé gert ráð fyrir því að sérstök fjárveiting gangi til Ríkisendurskoðunar til að kosta slík viðfangsefni. Komum við þá að menntmrn. Er þar ástæða til að fara nokkrum orðum um tillögur þær sem gerðar eru varðandi málefni Háskóla Íslands. Samkomulag hefur verið gert við stjórnendur Háskólans um að Háskólinn öðlist meira sjálfræði en verið hefur um fjármál sín, m.a. hvernig hann notar þá fjármuni sem Alþingi veitir til skólans á fjárlögum. Verður það þá viðfangsefni háskólaráðs að deila fjárveitingum niður, hvort heldur um er að ræða viðbótarstöðuheimildir eða aukin rekstrarútgjöld. Er þá aflagður sá siður að Alþingi sé í fjárlögum að ákveða í hvaða stöður á vegum Háskólans sé verið að ráða við nýjar mannaráðningar. Alþingi tekur aðeins ákvörðun um hversu margar nýjar stöður verði heimilaðar og um útgjöld þeirra vegna en Háskólinn sjálfur ræður hvernig stöðunum er skipt. Í tillögum fjvn. er þannig gert ráð fyrir því að stofnaðar verði sex nýjar lektorsstöður, án þess að nefndin leggi til að Alþingi ákveði hverjar þær stöður skuli vera. Þá hefur einnig orðið mikil fjölgun á nemendum í Háskólanum umfram það sem gert var ráð fyrir þegar tillögur í frv. til fjárlaga voru lagðar fram. Nemendur sem innrituðu sig í Háskólann í haust voru talsvert á fimmta hundrað fleiri en fjárlagaáætlun hafði gert ráð fyrir. Kallar það að sjálfsögðu á aukin rekstrarútgjöld og kennslukostnað því þessi fjöldi er álíka og nemendafjöldi í meðalstórum framhaldsskóla. Fjvn. leggur til að hækkun til stundakennslu verði afgreidd, að fjárhæð 10 millj. kr., en er það engu að síður ljóst að sú hækkun er í allra tæpasta lagi þó ekki sé miðað við annað en þann viðbótarfjölda nemenda sem bæst hefur á skrá hjá Háskóla Íslands. Hjá Raunvísindastofnun Háskólans er lagt til að stofnuð verði ein ný staða. Er það vegna sérfræðilegrar athugunar á hættu vegna eldvirkni. Er það nýtt viðfangsefni sem rík ástæða er til að sinnt verði í landi jarðeldastöðva. Um tillögur nefndarinnar hvað varðar almenna framhaldsskóla er það að segja að lagt er til að framlög hækki um 41 millj. kr. Enn er hér mjög smátt skammtað þannig að erfitt mun reynast að fá það fé til að duga sem veitt er til einstakra viðfangsefna í sambandi við framkvæmdir við framhaldsskóla. Í sumum tilvikum verður til að mynda ekki hægt að gera upp skuldir við sveitarfélög sem lagt hafa fram fé til framkvæmda við skólana og í öðrum tilvikum verður tæplega hægt að standa við þegar gerða verksamninga. Þá er ekki lagt í neinar nýjar framkvæmdir og sums staðar er fjárveiting það lág að hætta er á að ekki sé hægt að ráðast í þau viðfangsefni sem fjárveitingin er þó ætluð í. Fjvn. er ljóst að þetta er tæplega viðunandi afgreiðsla en staðreyndin er einfaldlega sú að í fjárlagafrv. sem lagt var fyrir Alþingi hrökkva tekjur ekki fyrir útgjöldum og því er nefndin í raun að ráðstafa fé sem ekki er til og afla verður með láni. Er eðlilegt að menn sýni ýtrustu aðgæslu við þær aðstæður. Sést það meðal annars glöggt á því að ef litið er yfir tillögulista fjvn. eru flestar fjárhæðir sem þar eru tilgreindar lægri en 3 millj. kr. Eru það aðeins örfáir liðir þar sem um umtalsverðar hækkanir er að ræða og þá er það vegna þess að slíkt varð ekki umflúið að áliti nefndarinnar. Þá komum við að tillögum er varða framhaldsskóla almennt. Þau vandkvæði hafa komið upp við rekstur héraðsskóla, sem a.m.k. sumum stjórnendum héraðsskóla og aðstandendum þeirra var ekki ljóst fyrir fram, að við breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga fellur niður greiðsluhlutdeild ríkissjóðs við rekstur mötuneyta og gæslu heimavista í þessum skólum. Sveitarfélögin hafa yfirtekið þennan kostnað í stað ríkisins. Þannig háttar hins vegar til um héraðsskólana að þeir eru staðsettir í dreifbýlinu og mjög fámenn byggðarlög sem að þeim standa. Nemendur héraðsskólanna eru ekki nema að litlu leyti frá þeim byggðarlögum sem aðild eiga að skólarekstrinum. Flestir nemendur héraðsskólanna koma annars staðar frá. Þau byggðarlög sem standa að héraðsskólunum eru svo fámenn og lítils megandi að þau geta ekki greitt kostnaðinn, hvorki mötuneytiskostnað, þ.e. laun starfsfólks í mötuneytum sem áður voru greidd af ríkinu, né heldur kostnað við gæslu í heimavist. Í sumum tilvikum hefur verið brugðið á það ráð að krefja nemendur skólanna um þessar greiðslur og láta þá svo innheimta greiðslurnar hjá sveitarfélögunum þar sem þeir eru búsettir. Í öðrum tilvikum hafa fólkinu sem sér um gæslu heimavista og rekstur mötuneyta einfaldlega ekki verið greidd laun. Hvorug þessi afgreiðsla er til frambúðar. Nemendur á þessum aldri hafa ekki þau fjárráð að þeir geti reitt fram þann kostnað sem hér um ræðir úr eigin vasa og auk þess er ekki víst hvaða móttökur þeir fá í sveitarfélögum sínum er þeir framvísa reikningum. Að sjálfsögðu er ekki viðunandi að starfsfólk við skólana fái ekki laun sín eins og aðrir starfsmenn. Menntmrn. hefur haft þetta mál til umfjöllunar. Niðurstaða þess er sú að það hefur lagt til við fjvn. að hún leggi fyrir Alþingi að ríkisvaldið taki að sér að greiða kostnað vegna heimavistargæslu í héraðsskólum að fjárhæð 7,5 millj. kr. Er sú tillaga flutt hér. Menntmrn. á nú í viðræðum við stjórn Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga um að sjóðurinn taki að sér, a.m.k. til bráðabirgða, að greiða laun starfsfólks í mötuneytum héraðsskólanna og innheimti síðan ef vill þann kostnað hjá þeim sveitarfélögum sem eiga nemendur í þessum skólum. Örfá orð um tillögur er varða Námsgagnastofnun. Nú í haust hófst samkvæmt ákvörðun Alþingis fullt skyldunám sex ára nemenda. Námsgagnastofnun hafði að vísu undirbúið þá breytingu með nokkurri útgáfu á námsefni en ljóst er að námsefnið fyrir sex ára nemendur var hvergi nærri nægjanlegt miðað við þá breytingu sem gerð var í haust. Af þessum og öðrum orsökum sótti Námsgagnastofnun um hækkun á framlögum til námsefnisgerðar um 25 millj. kr. Fjvn. leggur til að framlagið verði hækkað um 3 millj. kr. og er sú tillaga hér flutt. Þá er rétt að geta aðeins með nokkrum orðum tillögu er varðar Stýrimannaskólann í Reykjavík. Þar er gerð tillaga um að kennslukostnaður verði hækkaður um 1 millj. kr. og eins og segir í skýringum er hækkunin kostnaður vegna nýrrar skipunar í námi. Kennsla í skipstjórnar - og vélstjórnarfræðum hefur tekið miklum framförum og breytingum, m.a. með tilkomu nýrra tækja. Keyptur var á yfirstandandi ári siglingahermir sem settur var upp í skólahúsinu og erindi liggur fyrir fjvn. um kaup fiskveiðihermis á árinu 1991. Er það erindi stutt af samtökum sjómanna og útvegsmanna. Öllum þessum nýju tækjum fylgir nýskipan á námi og hefur Stýrimannaskólinn í Reykjavík óskað eftir því að fá að framfylgja tillögum um nýskipan í námi sem sérstök nefnd hefur lagt til. Gert er ráð fyrir því í þessari tillögu fjvn. að hafist verði handa við þá endurskipulagningu á hausti komanda og gerð er tillaga um 1 millj. kr. fjárveitingu sérstaklega til þeirra hluta. Ástæða er til að fara nokkrum orðum um vandamál Iðnskólans í Reykjavík en það er stærsti tækniskóli á Íslandi og raunar eini iðnfræðsluskólinn á landinu sem stendur undir nafni. Skólinn býr hins vegar við mjög erfiðan húsakost og er í brýnni þörf bæði fyrir aukið húsrými og ekki síður fyrir endurnýjun á tækjum, en tæki Iðnskólans í Reykjavík eru mörg orðin mjög gömul og úr sér gengin og ekki í neinu samræmi við þá tækni sem nú er unnið eftir úti í atvinnulífinu. Nauðsynlegt er að sinna málefnum skólans betur en gert hefur verið, m.a. með framtíðarhúsnæðisöflun fyrir augum og ákvörðun verður að fara að taka um framtíðarstefnumótun í málefnum skólans. Fjvn. gerir ekki tillögu um slíkt að svo stöddu en leggur hér til að fjárveiting vegna tækja - og búnaðarkaupa verði veitt að upphæð 10 millj. kr. Næst er ástæða til að víkja örfáum orðum aftur að héraðsskólunum. Aðsókn er nokkuð misjöfn að þessum skólum, sums staðar góð en annars staðar lakari. Mikið hefur verið rætt um stöðu héraðsskóla í íslenska skólakerfinu en endanleg afstaða hefur ekki verið tekin til þeirra. Allir skólarnir eru í mikilli þörf fyrir endurbætur á húsakosti, endurnýjun og viðgerðir. Er ástandið sums staðar orðið mjög slæmt. Fjvn. treystir sér engu að síður ekki til þess að gera tillögu um hækkun á framkvæmdaframlagi til héraðsskólanna en lætur við það sitja að gera tillögur um skiptingu á fjárlagaliðnum eins og hann var lagður fram í fjárlagafrv. Um Skálholtsskóla er það að segja að hér er um að ræða eina lýðháskólann á Íslandi. Slík starfsemi hefur ekki farið fram í skólanum vegna þess að lýðháskólanám, a.m.k. hér á landi, virðist ekki höfða til Íslendinga. Þess í stað hefur skólinn verið starfræktur til námskeiðahalda á vegum kirkjunnar og hafa nokkur umsvif verið í þeim rekstri. Gert er ráð fyrir nokkurri fjárveitingu, m.a. til að mæta halla sem stafað hefur af þeim rekstri. Næst er ástæða til að benda aðeins á tillögu er varðar Landsbókasafn Íslands. Þar er lögð til hækkun um 1,5 millj. kr. vegna nýrrar tímabundinnar stöðu. Þegar Halldór Laxness rithöfundur færði þjóðinni að gjöf drög og handrit að ritverkum sínum var ákveðið að ráða tímabundið starfsmann til þess að skrá og yfirfara þessa miklu gjöf skáldsins. Tillagan er um að það verk hefjist á árinu 1991. Fjvn. gerir ekki tillögu um að ráðist verði í hið umfangsmikla endurbyggingarstarf og viðgerðir á Þjóðminjasafni Íslands við Suðurgötu sem kynnt hefur verið fyrir þingmönnum. Þarna er um gríðarlegt viðfangsefni að ræða sem kosta mun mikið fé, enda er húseignin við Suðurgötu mjög illa farin. Nefndin gerir hins vegar tillögu um að viðhaldskostnaður verði 10 millj. kr. vegna húseignarinnar. Er það sama fjárhæð og veitt var á fjárlögum yfirstandandi árs. Fyrir þá peninga er ekki hægt að hefja neinar meiri háttar framkvæmdir við Þjóðminjasafnið enda eru þeir ekki ætlaðir til þess heldur fyrst og fremst til þess að sinna minni háttar viðhaldi og reyna að bjarga því sem bjargað verður. Þá hefur nefndin ekki séð sér fært að gera að svo stöddu tillögu um hækkun á framlagi til Kvikmyndasjóðs, jafnvel þó í erindi þar um sem nefndin fékk hafi verið bent á þá staðreynd að ef fengist allveruleg fjárveiting frá íslenska ríkinu væri von til þess að jafnhátt mótframlag fengist af norrænu fé. Nefndin lætur við það sitja að gera tillögu um eilitla hækkun á fjárveitingu til Kvikmyndasafns Íslands. Er þar um að ræða framlag til kópíeringar á gömlum myndum teknum á Íslandi sem safnið á, en filmurnar sem þær myndir voru teknar á eru úr forgengilegu efni og er mikil hætta á að þær eyðist. Engin ástæða er til að gera sérstakar athugasemdir við næstu tillögur. Þær eru að fullu skýrðar í skýringum með brtt. sem fylgir nál. meiri hl. Aðeins er ástæða til að benda á að undir liðnum Ýmis íþróttamál er gert ráð fyrir 2 millj. kr. hækkun á viðfangsefni 1.16 Íþróttafélög. Hér er um að ræða það fé sem ríkið ver til þess að styðja frjáls félagasamtök á sviði íþróttamála til framkvæmda, en íþróttaframkvæmdir eru að öðru leyti komnar yfir á verksvið sveitarfélaga. Þá er ástæða til að benda á að fjvn. taldi óhjákvæmilegt að styðja Skáksamband Íslands í húsnæðiskaupum þess, en Skáksambandið hefur eins og kunnugt er flust í nýtt og myndarlegt húsnæði þar sem mikið starf fer fram, ekki síst meðal ungs fólks. Rík ástæða er til þess að styðja við bakið á aðilum eins og íþróttafélögunum og Skáksambandi Íslands, Bandalagi íslenskra skáta og öðrum slíkum sem stuðla að hollu og heilbrigðu félagsstarfi meðal æskufólks. Næst er ástæða til að staldra við viðfangsefni er fellur undir utanrrn. og varðar lögreglustjórann á Keflavíkurflugvelli. Vegna sparnaðaraðgerða hjá lögreglustjóraembættinu á Keflavíkurflugvelli hafði verið tekin sú ákvörðun að draga mjög úr kostnaði hjá embættinu við að opna Fríhöfnina í flugstöðvarbyggingunni, þannig að verslun Fríhafnarinnar yrði ekki opnuð fyrr en 45 mínútum fyrir brottför flugvéla að morgni. En til þess að heimilt sé að opna Fríhöfnina verða að vera til staðar tollverðir á vakt og vopnaeftirlit. Forstjóri Fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli sendi erindi til fjvn. vegna þessa og benti réttilega á að Fríhöfnin mundi missa af verulegum viðskiptum ef verslunin yrði ekki opnuð fyrr en 45 mínútum fyrir brottför flugvéla því á svo skömmum tíma hefðu farþegar lítinn sem engan tíma til þess að versla í brottfararverslun Fríhafnarinnar. Nú þegar er ástandið orðið þannig að við síðasta útkall þurfa fjölmargir farþegar að hlaupa frá innkaupakörfum sínum án þess að geta gengið frá viðskiptum. Fríhafnarstjórinn sagði fjvn. í erindi þessu að hann treysti sér til að hafa í hagnað tífaldan þann kostnað sem væri af því að opna Fríhöfnina fyrr og þá á þeim tímum sem hann óskaði eftir því að slík opnun yrði. Tillaga þessi er varðar lögreglustjórann á Keflavíkurflugvelli lýtur að því að fjárveiting til embættisins verði samtals hækkuð um 1,5 millj. kr. Er sú hækkun til greiðslu kostnaðar við embættið og tengd því að verslun Fríhafnarinnar verði opnuð þegar forstjórinn óskar eftir því. Með sama hætti verði samkvæmt ábendingu forstjórans og tillögu hans sjálfs gert ráð fyrir auknum tekjum af vörusölu Fríhafnarinnar sem nemur tífaldri þeirri fjárhæð. Næst er ástæða til að staldra við málefni Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Ég held að það sé flestra manna mál að Íslendingar geti ekki verið stoltir af framlagi sínu til þróunarlandanna. Íslendingar eru meðal ríkustu þjóða heims. Einkaneysla er hvergi hærri en hér á landi. Bifreiðaeign í hámarki, hvergi fleiri símar eða sjónvörp. Landsmenn eyða miklu fé í ferðalög. Hvergi eru meiri kröfur um íbúðarhúsnæði en á Íslandi bæði hvað varðar stærð og vöndun o.s.frv. Þannig koma landsmenn út úr samanburði við aðrar þjóðir þótt svo að það sé jafnframt árátta á okkur Íslendingum að enginn sé búmaður nema hann kunni að barma sér. Og mitt í þessari velsæld eru menn stöðugt að barma sér fyrir fátæktar sakir. Þrátt fyrir allt hafa Íslendingar þó undirgengist ýmsar skuldbindingar á alþjóðavettvangi. Er ég þá ekki að tala um skuldbindingu landsins um að stefna að því að framlög til þróunarlanda og aðstoð við þau verði 1% af þjóðarframleiðslu heldur aðeins um þær skuldbindingar sem Íslendingar hafa formlega undirritað og undirgengist um aðstoð við aðrar þjóðir. Fram hefur komið í máli Þróunarstofnunar Íslands að í fjárlagafrv. fyrir árið 1991 sé ekki nægilegt fjármagn til þess að standa við þær skuldbindingar sem stofnunin hafi þegar tekið á sig. Sett var upp sérstök nefnd skipuð fulltrúum þriggja ráðuneyta og fjvn. til að yfirfara þessi mál. Komst sú nefnd að þeirri einróma niðurstöðu að með óbreyttu fjárframlagi yrðu Íslendingar að rifta samningum og skuldbindingum sem þeir hafa undirgengist um verk sem eru í vinnslu og hækka þyrfti framlag til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands um 16 millj. 430 þús. kr. til þess eins að hægt væri að standa við þessar lágmarksskuldbindingar. Er sú tillaga flutt hér. Þá flytur fjvn. einnig tillögu um að nokkur hækkun verði til Alþjóðaflóttamannastofnunarinnar og mun síðar flytja tillögu um að hækkað verði framlag til Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna um 5 millj. kr. Ástæðan fyrir því að sú tillaga er ekki með nú við 2. umr. er sú að óskað hafði verið að fundinn yrði réttur staður fyrir hana á viðfangsefnum í fjárlögum en niðurstaða var ekki fengin þegar til afgreiðslu við 2. umr. þurfti að ganga. En sú tillaga hefur sem sé verið samþykkt í fjvn. og verður gerð við 3. umr. Næst er ástæða til að staldra við tillögur þær sem nefndin gerir er varða Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Er rétt að staðnæmast fyrst við tillögu um 500 þús. kr. framlag vegna sérstakra verkefna á Vestfjörðum. Er hér átt við stuðning við tilraunir í æðarrækt sem fram fara í Ísafjarðardjúpi. Var þetta í framhaldi af ákvörðunum sem teknar voru þegar lagðar voru niður annars vegar tilraunastöðin á Reykhólum og hins vegar tilraunastöðin á Skriðuklaustri. Var þá ákveðið að veita fé á ári hverju til sérstakra viðfangsefna í þessum tveimur fjórðungum. Hér er tillaga nefndarinnar um litla fjárhæð vegna tiltekins viðfangsefnis á Vestfjörðum kynnt en síðar kemur tillaga um nokkuð hærri fjárhæð sem veita skuli til sauðfjárveikivarna vegna flutnings á því ullarhvíta fé sem var til tilraunaræktunar á Skriðuklaustri en það fé verður að varðveita í einangrun um alllangan tíma. Þá er ástæða til að minnast sérstaklega á framlag að fjárhæð 8 millj. kr. sem nefndin leggur til að veitt verði til byggingar bútæknihúss á Hvanneyri. Gert er ráð fyrir því að þetta hús verði einnig fjármagnað af samtökum og fyrirtækjum í landbúnaði svo og Byggingarsjóði rannsóknarstofnana. Er í framhaldi af þessari fjárveitingu, ef samþykkt verður, nauðsynlegt að undirbúa samning um framhaldið milli landbrn. fyrir hönd Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þessara aðila, þ.e. Byggingarsjóðs rannsóknarstofnana og samtaka og fyrirtækja í landbúnaði sem lýst hafa vilja sínum að taka þátt í byggingu slíks húss. Þá er ástæða til að segja örfá orð um tillögur er varða Rannsóknastöð Skógræktar ríkisins, tilraunir til ræktunar iðnviðar. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting verði hækkuð um 1 millj. kr. Hér er um að ræða sérstakt verkefni sem verið er að vinna á Suðurlandi í samvinnu við bændur þar. Fjvn. leggur áherslu á að greiðsludeild fjmrn. líti til þess að ekki verði greitt út af þessum lið fyrr en fyrir liggi samningar við bændur sem þátt taka í umræddu viðfangsefni þar sem fram komi hvernig og hvenær eigi að reiða af höndum það fé úr ríkissjóði sem þarna er um að ræða. Örfá orð um tillögur er varða Veiðimálastofnun. Í skýringum segir að hér sé um að ræða 2 millj. kr. hækkun á framlagi til ráðgjafar á Vesturlandi og er þar átt við framlag til ráðgjafar í bleikjueldi. Þá er erindi er tengist yfirdýralækni um hækkun um 1,3 millj. kr. vegna einnar stöðu dýralæknis. Þetta er dýralæknir í svínarækt og mun tengjast kynbótum í svínarækt sem stunda skal að sögn á grundvelli þjóðarsáttar. Næsti liður er Endurgreiðsla gjalda í landbúnaði. Fjvn. lauk ekki umfjöllun sinni um þessa tillögu og er hún því dregin til baka til 3. umr. til betri skoðunar. En hér er um að ræða erindi frá hæstv. ríkisstjórn. Um liðinn Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir sem er næsta tillaga er það að segja að fjmrn. lét skoða að fyrirlagi Framleiðnisjóðs landbúnaðarins ábendingar sjóðstjórnarinnar um það að verulega skorti á greiðslu á lögbundnu framlagi úr ríkissjóði á árabilinu 1986 -- 1988. Niðurstaða fjmrn. var sú að þarna skorti á lögbundnar greiðslur að fjárhæð 25,4 millj. kr. Er gert ráð fyrir því hér að sú niðurstaða fjmrn. verði samþykkt á Alþingi. Þá er ástæða til að staldra við lið er varðar Hafrannsóknastofnun. Þar er lagt til að liðurinn Hvalarannsóknir hækki um 10 millj. kr. þannig að unnt sé að halda áfram rannsóknum á hvölum í svipuðum mæli og verið hefur undanfarin ár enda ástæðulaust að fella niður rannsóknir á hvalastofninum, því sjávarútvegsþjóð eins og Íslendingar hlýtur að reikna með því að nýta allar auðlindir sjávarins og rannsóknir eru grundvöllur þeirrar nýtingar. Svo er kominn kvóti á smábátana eins og landslýður veit og þá þarf nú heldur betur að líta eftir þeim bátum eða öllu heldur þeim kvóta. Gerir fjvn. tillögu um að viðbótarfjárveiting að fjárhæð 2 millj. kr. verði veitt veiðieftirlitinu til þeirra löggæslustarfa. Örfáar athugasemdir er varða viðfangsefni á vegum dóms - og kirkjumrn. Þá er fyrst til að taka Hæstarétt. Hús Hæstaréttar þarfnast orðið mikils viðhalds og tillögur fjvn. um viðbætur miða við að hægt verði að taka fyrir og ljúka utanhússviðgerðum á Hæstaréttarhúsinu samkvæmt tillögum dómsforseta þar að lútandi. Þá er ástæða til að benda á lið er varðar sýslumanninn í Stykkishólmi. Þar gerir fjvn. tillögu um að stofnað verði embætti löglærðs fulltrúa er hafi aðsetur í Ólafsvík. Auk þess gerir nefndin tillögu um að stofnsett verði hálf staða umboðsmanns sýslumanns á Reykhólum en sýslumaður þeirra Reykhólahreppinga situr á Patreksfirði. Eru þar langar vegalengdir á milli og oft erfitt og stundum ógerningur að komast landleiðis en íbúar í hinum nýja Reykhólahreppi þurfa að sækja til sýslumannsins á Patreksfirði um alla þjónustu. Hreppsnefndin hefur boðist til þess að leggja til húsnæði undir starfsemi umboðsmanns sýslumanns. Er hér lagt til að stofnuð verði hálf staða slíks umboðsmanns á Reykhólum. Þá hefur orðið villa í skýringum á tillögu nefndarinnar er varðar sýslumann á Blönduósi. Þar er lagt til að löggæslukostnaður hækki um 700 þús. kr. og segir í skýringum að það sé vegna hálfrar stöðu löggæslumanns. Það er ekki alls kostar rétt. Þessi tillaga er um greiðslu launa vegna afleysingamanns yfir sumarið að löggæslumálum. Þá er komið að félmrn. Fyrsta tillaga er málefni þess varðar er um málefni fatlaðra. Er tillagan um að kostnaður við vistun hækki um 3 millj. kr. Ætti það að nægja til þess að skammtímavistanir hjá stuðningsfjölskyldum mætti á árinu auka úr þremur sólarhringum í fjóra. Þá er rétt að benda á tillögu er varðar Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Hér er um það að ræða að sú stefna er mörkuð að uppgjör á jöfnunarsjóðsframlagi liðins árs fari fram í fjárlagafrv. næsta árs. Er hér lagt til að til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verði greiddar 44,8 millj. kr. til viðbótar við þá tölu sem í fjárlagafrv. er. Eru þessar 44,8 millj. kr. uppgjör á jöfnunarsjóðsframlaginu frá árinu 1990. Þá er rétt að fara nokkrum orðum um tillögur nefndarinnar er varða sjúkrahús í Reykjavík. Eins og hv. alþm. er kunnugt var þannig gengið frá frv. til fjárlaga að sjúkrahúsin í Reykjavík, þ.e. ríkisspítalar, Landakotsspítali og Borgarspítali, voru ekki í fjárlagafrv. eins og þrjár aðskildar stofnanir eins og þær hafa verið til þessa. Hins vegar var í frv. einn liður sem hét Sjúkrahús í Reykjavík. Voru þar færðar fjárhæðir sem áttu að ganga til rekstrar og stofnkostnaðar allra sjúkrahúsanna. Í athugasemdum og skýringum í frv. var svo sagt að heilbrrh. hefði í huga að flytja frv. á Alþingi um samræmingu á yfirstjórn sjúkrahúsanna og yrði það verkefni væntanlegrar samræmingarstjórnar eða yfirstjórnar þessara sjúkrahúsa að taka ákvarðanir um skiptingu á þessum fjárlagalið milli stofnana. Fjvn. óskaði eftir því að fá frá fjmrn. hugmyndir um skiptingu milli stofnana og viðfangsefni sem byggju á bak við þá fjárhæð sem sýnd var á fjárlagaliðnum Sjúkrahús í Reykjavík. Nefndin fékk sundurliðun sem reyndist vera um 100 millj. kr. hærri en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Fjvn. fékk síðan til sín fulltrúa þessara þriggja sjúkrahúsa og bað þá um að skoða þau áform sem komu fram í sundurliðun fjmrn. svo betur væri unnt að átta sig á því hvaða hugmyndir lægju þar til grundvallar. Forstöðumenn sjúkrahúsanna komu síðan aftur á fund fjvn. með athugasemdir sínar. Niðurstaða þessarar yfirferðar var í grófum dráttum sem hér segir: Hjá Borgarspítala og Landakotsspítala virðist vera samræmi á milli annars vegar þeirra áætlana sem stjórnendur spítalanna gerðu um launakostnað og hins vegar þeirra talna sem fjmrn. sýndi í hugmyndum sínum um sundurliðun fjárlagaliðarins Sjúkrahús í Reykjavík. Er þá miðað við óbreytta starfsemi beggja sjúkrahúsa. Með óbreyttri starfsemi er átt við hvað Landakot varðar að þar er á yfirstandandi ári aðeins um að ræða um það bil 80% nýtingu á sjúkrarúmum, sem er auðvitað talsvert undir því sem sjúkrahúsið er miðað við. Biðlistar vegna aðgerða á sjúkrahúsinu, bæði beinaðgerða og þvagfæraaðgerða, eru langir. Hvað Borgarspítalann varðar virtist vera fullt samræmi í launaáætlun spítalans að gerðum tilteknum leiðréttingum vegna mistaka og þeim fjárhæðum sem fólust í áætlunum fjmrn. nema hvað Borgarspítalinn óskaði eftir nokkrum nýjum stöðugildum sem ekki voru með í áætlunum fjmrn. Einnig var fyllsta samræmi á milli rekstrargjaldaspár sjúkrahúsanna annars vegar og þeirra talna sem fjmrn. studdist við hins vegar og var áætlun annars sjúkrahússins raunar nokkru lægri hvað önnur rekstrargjöld varðar en hugmyndir fjmrn. Sjúkrahúsin bæði reyndust hins vegar áætla sér nokkuð meiri sértekjur en fjmrn. hafði gert. Er það í fullu samræmi við þá staðreynd að sértekjuáætlanir sjúkrahúsanna í fjárlögum yfirstandandi árs voru of háar. Því voru þær lækkaðar verulega í fjárlagafrv., svo mikið að áætlun fjmrn. reyndist vera neðar í öllum tilvikum hjá sjúkrahúsunum í Reykjavík í sértekjumálum en áætlanir spítalanna sjálfra. Þannig virtist vera að rekstrarliðir Landakotsspítala og Borgarspítala, miðað við óbreytta starfsemi, væru í samræmi við hugmyndir fjmrn. um uppskiptingu á liðnum Sjúkrahús í Reykjavík. Sama máli gegnir hins vegar ekki um ríkisspítalana. Þar er verulegur munur annars vegar á tölum þeim sem fjmrn. studdist við, bæði um launakostnað og almenn rekstrargjöld, og hins vegar áætlunartölum stjórnenda ríkisspítalanna. Auk þess munaði talsverðum fjárhæðum, þó einkum og sér í lagi hvað varðar tækjakaup til nýrra viðfangsefna sem sett hafa verið af stað að ákvörðun heilbrrh. Er þá átt við fjölgun hjarta - og æðaaðgerða og glasafrjóvgun. Í stuttu máli er niðurstaðan sem sé sú að mikill munur er á rekstrarútgjaldaþörf ríkisspítalanna samkvæmt áætlunum stjórnenda þeirra annars vegar og á rekstrarfjárþörf og launagreiðslum ríkisspítala samkvæmt tölum fjmrn. hins vegar. Hinir spítalarnir í Reykjavík voru hins vegar í jafnvægi miðað við óbreyttan rekstur. Þegar kom að stofnkostnaði, endurnýjun tækja og viðhaldi munaði mjög háum fjárhæðum hjá öllum spítulunum og því sem áætlun fjmrn. byggðist á enda má segja að mikil framkvæmdaþörf sé orðin hjá öllum spítulunum. Hjá Borgarspítalanum er nauðsynlegt að byggja nýjar skurðstofur auk endurnýjunar á tækjum, hjá Landspítalanum er mikil þörf á endurnýjun á tækjakosti, mikil viðhaldsþörf á húsnæði og allir þingmenn þekkja glögglega þörfina á framhaldsframkvæmdum við svokallaða K - byggingu. Og hjá Landakoti er viðhald orðið aðkallandi, sömuleiðis endurnýjunarþörf mikil á tækjum og búnaði. Niðurstaða fjvn. að lokinni þessari athugun er eftirfarandi: Nefndin leggur til að sjúkrahúsin þrjú í Reykjavík, Landakotsspítalinn, Borgarspítalinn og ríkisspítalarnir, verði tekin inn í fjárlögin á ný með sín gömlu fjárlaganúmer. Í sundurliðun þar verði byggt á tölum stjórnenda Borgarspítala og Landakotsspítala hvað varðar laun, almennan rekstur og sértekjur. Er þá miðað við tillögur stjórnenda þessara spítala án viðbótarstöðuheimilda sem sótt var um og miðað við óbreytt rekstrarumfang frá yfirstandandi ári. Hvað varðar viðhald, stofnkostnað, tækjakaup og annan búnað verði stuðst við þær tillögur sem fjmrn. kynnti þar um og eru þær, eins og áður sagði, talsvert lægri en beiðnir spítalanna tveggja hvað varðar fjárþörf í þessu sambandi. Hvað varðar ríkisspítalana sem sérstakan fjárlagalið verði hins vegar stuðst við tölur fjmrn. í öllum tilvikum sem eru eins og fyrr sagði verulega lægri en áætlun stjórnenda spítalans. Nú er það að segja að heilbrrh. hefur lýst því yfir að með samræmingu á starfsemi sjúkrahúsanna í Reykjavík sé hægt að ná umtalsverðum árangri til lækkunar á rekstrarkostnaði. Frv. á hans vegum þar að lútandi er til meðferðar á Alþingi og er þess vænst að það verði samþykkt. Hvort sem það verður eða ekki vill fjvn. fyrir sitt leyti stuðla að því að ráðherranum gefist kostur á að láta á það reyna hvort unnt sé að ná árangri til sparnaðar með ráðstöfunum af því tagi sem hann hefur boðað. Leggur nefndin því til að auk þess sem hér er getið verði fjárlagaliðnum Sjúkrahús í Reykjavík áfram haldið á fjárlögum og inn á hann færðar eftirtaldar tölur: Viðfangsefni 1.01 Laun og annar rekstrarkostnaður verði 154,3 millj. kr. Viðfangsefni 6.02 Tæki og búnaður breyti um nafn og nefnist Stofnkostnaður. Á hann færist 20 millj. kr. en önnur viðfangsefni falli út. Þessi breyting þýðir með öðrum orðum það að undir liðnum Sjúkrahús í Reykjavík eru til ráðstöfunar, auk þess sem kveðið er á um í tillögum fjvn. að verði til ráðstöfunar undir fjárlagaliðunum Ríkisspítalar, Borgarspítali og Landakotsspítali, 154,3 millj. kr. í rekstur og 20 millj. kr. í stofnkostnað. Þessar fjárhæðir hefur heilbrrh. þá til ráðstöfunar til að mæta aðkallandi vanda sjúkrahúsanna þriggja í Reykjavík þannig að honum verði unnt að beita ráðuneytinu, e.t.v. í samstarfi við einhvers konar samræmingarstjórn spítalanna þriggja, til að deila þessum fjármunum niður í samræmi við breytingar á skipulagi og áhrif af auknu samstarfi. Með sama hætti fái ráðherrann og sé ábyrgur fyrir skiptingu á 20 millj. kr. til viðbótar til stofnkostnaðar vegna tækjakaupa, endurnýjunar ellegar jafnvel viðhalds hjá spítulunum. Er rétt að benda á að sá stofnkostnaðarliður gerir mun meira en að nægja til þess að hægt sé að kaupa þau tæki sem þarf til þess að hægt sé að standa við ákvarðanir ráðherrans um fjölgun hjarta- og æðaaðgerða og um að hefja glasafrjóvganir á næsta ári. Fjvn. ræddi í því sambandi þá hugmynd hvort ekki væri rétt að gera ráð fyrir því að eitthvert gjald væri greitt fyrir glasafrjóvgun, en talsvert margir Íslendingar hafa fengið þessa þjónustu á Bretlandseyjum eins og kunnugt er og greitt verulegar fjárhæðir vegna ferða- og dvalarkostnaðar. Fjvn. tók ekki afstöðu til þessa máls, enda ekki í hennar verkahring. En sá sem hér stendur telur það ekki óeðlilegt að þegar slík þjónusta er tekin inn í landið, þar sem ekki er um að ræða aðgerðir til lækningar á sjúku fólki, þá verði það skoðað hvort ekki sé rétt að taka einhverja greiðslu fyrir þá þjónustu sem þarna er veitt. Þetta var útúrdúr og kem ég þá aftur að meginefni málsins. Fjvn. hefur jafnframt samþykkt að hún muni fyrir sitt leyti fylgjast með því hvernig miði fram hjá hæstv. heilbrrh. að ráða við vanda sjúkrahúsanna í Reykjavík með þeirri óskiptu fjárveitingu sem hér er gerð tillaga um. Nefndin mun kanna það mál fljótlega í upphafi nýs árs. Komi í ljós að ekki sé unnt að ná nema þá ef til vill að hluta til þeim árangri til kostnaðarlækkunar sem heilbrrh. stefnir að með þessari samræmingu mun fjvn. taka málið upp til afgreiðslu við endurskoðun fjárlaga til undirbúnings gerðar fjáraukalaga á komandi vori. Þá er einnig rétt að geta þess að fjvn. hefur ákveðið að þegar liggja fyrir endanlegar kostnaðartölur sjúkrahúsanna eftir áramót, en þá fyrst er þess að vænta að endanlegar kostnaðartölur fyrir árið 1990 liggi fyrir, mun hún taka til skoðunar rekstrarniðurstöður sjúkrahúsanna hvers fyrir sig og beita sér fyrir því að nauðsynlegar viðbótargreiðsluheimildir verði gefnar á fjáraukalögum fyrir árið 1990 til að hægt sé að standa undir greiðslum óhjákvæmilegs kostnaðar. Nefndin mun einnig skoða hvernig sjúkrahúsin standa rekstrarlega bæði vegna þarfar um aukna álagsprósentu og um áhrif virðisaukaskatts og hafa þá niðurstöðu til hliðsjónar þegar fjallað verður um málefni sjúkrahúsanna við gerð fjáraukalaga á komandi vori. Til upplýsinga skal aðeins tekið fram að í sambandi við viðbótarfjárveitingar til sjúkrahúsanna í Reykjavík undir liðnum Sjúkrahús í Reykjavík miðaði fjvn. við að hækkun launakostnaðar væri þar tekin inn með fjárhæð sem næmi sömu fjárhæð og ef öll launagjöld spítalanna hefðu verið hækkuð um 2%, þ.e. ef álagshlutfallið hefði verið hækkað úr 70% í 72%. Nokkuð meira er að segja um afgreiðslu fjvn. á spítulum í Reykjavík. Nefndin leggur auk þess sem hér hefur verið sagt til að stjórnendur ríkisspítala ráðist í það nú í ár að kaupa nýja vararafstöð fyrir Landspítalann og setja hana upp að því tilskildu að samningar takist við seljendur og aðra um að greiða megi fyrir kaupin og uppsetninguna á tveimur árum, þ.e. árin 1991 og 1992, en þetta er sambærileg lausn og gerð var um sambærilegt mál fyrir Borgarspítalann í Reykjavík fyrir tveimur eða þremur árum. Mjög brýnt er fyrir Landspítalann að endurnýja vararafstöð sína og mátti litlu muna að illa færi þegar taka þurfti vararafstöðina til notkunar nú fyrir nokkrum dögum. Þá er enn við að bæta að í frv. til fjárlaga er gert ráð fyrir fjárveitingu til yfirstjórnar mannvirkjagerðar á Landspítalalóð að fjárhæð 74 millj. kr. Fjvn. leggur til að sú fjárhæð verði hækkuð um 90 millj. kr. og er við það miðað í þeirri tillögu að boðið sé út og hafist handa við framkvæmdir á næsta áfanga við gerð tengibyggingar í K-byggingunni svokölluðu þannig að útboð fari fram og framkvæmdir geti hafist á næsta ári við fyrsta áfanga og áfanganum geti lokið á árinu 1992. Er hér um að ræða af hálfu nefndarinnar tillögu um að farið sé í þetta mikla viðfangsefni þannig að áfram verði haldið þeirri nauðsynlegu framkvæmd sem svo lengi hefur dregist á lóð Landspítalans. Um viðfangsefnið Sjúkrahús og læknisbústaðir er það að segja að þar leggur nefndin til hækkun upp á 81 millj. 850 þús. kr. Er tillaga nefndarinnar sundurliðuð á sérstöku yfirliti með brtt. um skiptingu á einstök verkefni. Þá gerir nefndin tillögu um nokkuð auknar fjárveitingar vegna borgarlæknisins í Reykjavík. Embætti borgarlæknis í Reykjavík, sem jafnframt er héraðslæknir í Reykjavík, hefur nú verið flutt frá borginni til ríkisins. Lagt er til að fjárveitingar til embættisins verði hækkaðar um 2,2 millj. kr. þannig að fjölgi hjá embættinu um eitt stöðugildi en ella hefði þurft að segja upp einum starfsmanni sem þar hefur starfað. Einnig leggur nefndin til að rekstrargjöld verði hækkuð um 700 þús. kr. Ástæðulaust er að fjölyrða um næstu tillögur. Þær eru skýrðar með fullnægjandi hætti með skýringum við brtt. í nál. meiri hl. Rétt er þó að geta þess að tillaga fjvn. er varðar Flugmálastjórn er ekki um viðbótarfjárframlög úr ríkissjóði til rekstrar Flugmálastjórnar heldur aðeins er hér um að ræða tilfærslur án þess að framlag sé hækkað. Þá er komið að iðnrn. Þar er aðeins ástæða til að benda á að fjvn. gerir tillögu um hækkun á viðfangsefninu 1.01 um 2 millj. 750 þús. kr. Er þar um að ræða endurgreiðslu á kostnaði sem tvö sveitarfélög, Akureyri og Reyðarfjörður, hafa lagt í vegna undirbúnings staðarvals fyrir nýtt álver. Fyrsta greiðsla var innt af hendi með fjáraukalögum sem afgreidd voru fyrr í þessum mánuði og er hér um lokauppgjör að ræða. Virðulegi forseti. Þá á ég aðeins eftir að geta um eina afgreiðslu sem nefndin gerði og ekki er að finna í tillögum hennar, en hún hljóðar svo: Erindi barst nefndinni frá Rannsóknaráði ríkisins er varðar rekstur húseigna í Keldnaholti. Þessi hús eru í eigu margra aðila og eru nýtt af ýmsum stofnunum en ekki er gert ráð fyrir því að sérstakt rekstrarframlag komi til vegna hússins. Samkvæmt erindi Rannsóknaráðs ríkisins virðist enginn vera ábyrgur fyrir rekstri þess. Því var sótt um rekstrarframlag til hússins að fjárhæð 1,9 millj. úr ríkissjóði. Afstaða fjvn. er sem hér segir: Það er mjög algengt að fleiri en einn eigandi séu að tiltekinni húseign. Það er til dæmis alvanalegt þar sem um fjölbýlishús er að ræða að fleiri en einn eigandi sé skráður fyrir húseigninni. Slíkt er einnig alvanalegt um annað húsnæði, þar á meðal atvinnuhúsnæði. Hvarvetna sem það gerist mynda eigendur með sér húsfélag sem er ábyrgt fyrir rekstri húseignarinnar. Þeir sem nýta húseignina, hvort sem það eru eigendur eða leigjendur, borga síðan sameiginlegan rekstrarkostnað í hlutfalli við nýtingu. Þar sem eigendur húsanna í Keldnaholti eru allnokkrir, þ.e. þeir sem greiddu kostnaðinn við byggingu þessa húsnæðis, finnst fjvn. eðlilegt að þeir fari sömu leið og aðrir landsmenn sem þannig háttar um, þ.e. myndi með sér húsfélag sem sé ábyrgt fyrir rekstrinum og þeir sem nýta húsið, hvort sem það eru eigendur eða leigjendur, greiði síðan þau gjöld til húsfélagsins sem nægja til að standa undir rekstri húseignarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir tillögum fjvn. sem hún flytur við 2. umr. Allmörg mál bíða 3. umr., fleiri en vani er til. Ástæður þess eru m.a. tvíþættar. Þar er annars vegar um að ræða álitamál sem eru til meðferðar hjá fjvn. og má af stærstum málum þar nefna hafnamál. Einnig er ástæðan sú að í fjárlagafrv. boðaði ríkisstjórnin ýmsar breytingar á tekjuhlið sem tengjast einnig gjaldahliðinni. Þessar breytingar eru enn ekki fram komnar og bíður 3. umr. að skoða hvernig með skuli fara. Þá bíða einnig 3. umr. málefni byggingarsjóðanna, málefni Þjóðleikhúss, bæði rekstur og óskir um viðbótarfé til framkvæmda, málefni Þjóðarbókhlöðu og Bessastaða, þyrlukaup, jarðræktarframlög, sérstakar greiðslur til Framleiðnisjóðs vegna viðbótarkostnaðar vegna riðuveikiniðurskurðar og nokkur fleiri mál. Auk þessara mála bíða 3. umr. hefðbundin þriðjuumræðumál svo sem tekjuhlið fjárlaganna, málefni B-hluta stofnana og málefni Tryggingastofnunar ríkisins, 6. gr. og fleiri slík mál. Virðulegi forseti. Ég ítreka svo þær þakkir sem ég hef þegar fært fram til meðnefndarmanna minna og þeirra sem starfað hafa með og fyrir fjvn. Ég legg til að tillögur fjvn. verði samþykktar nú við 2. umr. og frv. síðan vísað að þeim tillögum samþykktum til 3. umr.

Frsm. 1. minni hl. fjvn. (Pálmi Jónsson) : Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns vil ég flytja samstarfsmönnum mínum í fjvn. þakkir fyrir ágæta samvinnu á þeim tíma sem liðinn er frá því nefndin hóf starf sitt í haust. Gildir það bæði fyrir stjórnarliða og stjórnarandstæðinga í þessari nefnd. Ég vil þó sérstaklega þakka formanni nefndarinnar, hv. 5. þm. Vestf., sem hér var að ljúka máli sínu, fyrir forustu sem hann hefur haft í nefndinni og gott samstarf við okkur í minni hl. nefndarinnar. Jafnframt tek ég undir þakkir hv. formanns til starfsmanns nefndarinnar, til ýmissa embættismanna ríkisins sem starfað hafa fyrir fjvn. og nefndin hefur haft mikil samskipti við. Enn fremur til starfsfólks Alþingis sem nefndin hefur títt þurft að reyna á þolrifin hjá við þá vinnu sem hún þarf að leysa af hendi. Engin ástæða er til annars en leggja mikla áherslu á það að sú vinna sem fram fer í fjvn. krefst þess að leitað sé mjög til ýmissa starfsmanna ríkisins. Það er svo að þessir starfsmenn bregðast jafnan vel við og leysa úr málum, svara fyrirspurnum eftir því sem mögulegt er og jafnhratt og mögulegt er. Fyrir þetta vil ég láta koma fram þakkir vegna þess að það eru ekki síður við fulltrúar minni hl. sem reynum á þolrifin hjá hinum ýmsu starfsmönnum ríkisins því við leggjum fram mjög margar fyrirspurnir og viljum fá svör við þeim mjög skjótt og greinilega sem gjarnan er við orðið. Um þessar mundir er nokkuð á annan hátt um að litast í þjóðfélaginu en verið hefur um hríð. Fjárlagafrv. sem hér er til umræðu er lagt fram við aðrar aðstæður en verið hefur síðustu árin. Þrátt fyrir að geigvænlegar horfur séu í fjármálum ríkisins og alvarleg staða sé í málefnum ýmissa atvinnugreina og landsbyggðarinnar er nú meiri kyrrð yfir verðlagsmálum og launamálum en verið hefur um margra ára skeið. Fyrir ári síðan birti núv. hæstv. ríkisstjórn stefnu sína í efnahagsmálum fyrir þetta ár, bæði með fjárlagafrv. og eins með þjóðhagsáætlun. Meginatriðin í þeirri stefnu, eða afleiðingum af þeirri stefnu, voru eftirfarandi: 1. Verðlag á milli ára átti að hækka um 16 -- 17%. 2. Erlendur gjaldeyrir átti að hækka um 13 -- 14%. 3. Laun áttu að hækka um 11%. 4. Afleiðing þess sem hér að framan er talið þýddi að kaupmáttur launa átti að dragast saman um 5,5%. Þau meginatriði í þessu stefnumiði ríkisstjórnarinnar sem sneru að almenningi í landinu voru því þau að launafólki var enn boðið upp á kjaraskerðingu um 5,5% ofan á þá miklu skerðingu kaupmáttar sem orðið hafði síðustu tvö árin á undan og nemur samkvæmt yfirliti Þjóðhagsstofnunar 22 prósentustigum. Öllum er kunnugt um að þessari stefnu vildu aðilar vinnumarkaðarins ekki una. Þeir sættu sig ekki við það að ríkisstjórnin boðaði þeim enn nýja kjaraskerðingu, að ríkisstjórnin boðaði enn að verðbólgan héldi áfram að vaxa og að erlendur gjaldeyrir ætti að hækka og að áfram héldi efnahagsleg upplausn í þjóðfélaginu. Aðilar vinnumarkaðarins tóku því höndum saman við gerð kjarasamninga í febrúar sl. og mótuðu nýjan efnahagsgrundvöll, efnahagsgrundvöll sem nefndur hefur verið þjóðarsátt. Þennan efnahagsgrundvöll færðu þeir núv. hæstv. ríkisstjórn og raunar þjóðinni í heild á silfurdiski. Í hinum nýja efnahagsgrundvelli sem aðilar vinnumarkaðarins mótuðu með þessum hætti voru aðalatriðin þessi: 1. Verðlag á árinu 1990 skyldi eigi hækka yfir 6 -- 7%. 2. Verð á erlendum gjaldeyri skyldi standa óbreytt. 3. Kaupmáttur launafólks yrði sem næst óbreyttur. Segja má að þessi meginatriði hafi gengið eftir. Þjóðarsáttinni fylgdu heldur engir afarkostir fyrir hæstv. ríkisstjórn. Einungis voru sett þau skilyrði að launaákvæði samninganna skyldu ganga jafnt yfir alla og að dregið yrði úr útgjöldum ríkissjóðs sem svaraði um 1 milljarði kr. Því síðast talda var að nafninu til framfylgt með afgreiðslu fjáraukalaga í maímánuði sl. Sú afgreiðsla var þó að meginhluta sýndarmennska eins og glöggt var sýnt fram á í nál. minni hl. fjvn. við fjáraukalögin nú í haust, sem afgreidd voru um síðustu mánaðamót. Þótt útgjöld ríkissjóðs væru lækkuð lítils háttar á pappírnum í maí hafa þau þegar verið hækkuð aftur í fjáraukalögum um 4.200 millj. kr. Á þó ríkisstjórnin sitthvað eftir í pokahorninu sem kemur til gjalda hjá ríkissjóði á þessu ári. En þessi nýja þjóðarsátt bauð vitaskuld upp á það að hæstv. ríkisstjórn tæki til við það að búa í haginn fyrir framtíðina í þessu þjóðfélagi. Það var þeim mun meiri ástæða til þess að ætlast til að það yrði gert vegna þess að þjóðarsáttin færði ríkisstjórninni það að útgjöld ríkissjóðs urðu hennar vegna yfir 2.000 millj. kr. lægri en orðið hefði ef stefna ríkisstjórnarinnar hefði gilt áfram. Jafnframt liggur það fyrir að á flestum afurðum okkar á erlendum markaði hefur orðið stórhækkun á þessu ári. Það voru því ákjósanleg skilyrði fyrir hæstv. ríkisstjórn að takast á við það að móta nýja stefnu í fjármálum ríkisins til þess að leggja grunn að því að raunverulegri verðbólgu væri eytt í landinu og að tryggja að hér yrði komið á jafnvægi til frambúðar, jafnframt því sem treyst væri staða atvinnulífsins og unnið að því að byggja upp nýjar atvinnugreinar. Ég tel að fullyrða megi að í þessum efnum hafi hæstv. ríkisstjórn gjörsamlega brugðist. Ríkisstjórnin heldur áfram óstjórn í fjármálum ríkisins og dregur þar á eftir sér hrikalegan slóða óleystra vandamála. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekki unnið gegn þenslu í efnahagskerfinu heldur gerir hún hvort tveggja, hún lokar inni hækkanir og geymir þær, sem er auðvitað dulin verðbólga, geymir þær þangað til eftir kosningar. Eða eins og hæstv. ríkisstjórn orðar það sjálf, eftir þjóðarsátt. Hæstv. ríkisstjórn vinnur að því að sprengja upp lánsfjármarkaðinn í landinu og raunvexti með meiri opinberum lántökum en nokkru sinni hafa áður þekkst á innlendum lánsfjármarkaði. Hæstv. ríkisstjórn hefur einnig látið undir höfuð leggjast að nota svigrúm þjóðarsáttar og hækkandi verðlags á útflutningsafurðum okkar til þess að leggja grunn að betri lífskjörum, auknum hagvexti, ef frá eru talin þau handarbaksvinnubrögð sem beitt hefur verið við undirbúning nýs álvers. Þrátt fyrir þjóðarsátt, þrátt fyrir hinn nýja efnahagsgrunn, sem aðilar vinnumarkaðarins færðu hæstv. ríkisstjórn, og þrátt fyrir hækkandi verð á sjávarafurðum okkar erlendis blasir eftirfarandi við samkvæmt opinberum gögnum: 1. Erlendar skuldir þjóðarbúsins hafa aldrei verið hærri en á þessu ári, eða 51,6% af landsframleiðslu. Erlendar skuldir voru 40,3% af landsframleiðslu 1987. 2. Greiðslubyrði af erlendum lánum verður á næsta ári samkvæmt spá Seðlabankans 21,7% af útflutningstekjum. Voru 16% 1987. 3. Viðskipti þjóðarbúsins við útlönd eru með stöðugum halla. Er því spáð að hann verði 5,7 milljarðar á næsta ári. Hallinn á því eina ári mun því nema um 114 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. 4. Kaupmáttur ráðstöfunartekna launafólks er talinn hafa lækkað um 22 prósentustig frá 1987 til 1990. Ef stefna hæstv. ríkisstjórnar í launa-, verðlags- og gengismálum, sem hún boðaði fyrir ári síðan, hefði staðið hefði kaupmátturinn enn lækkað um 5,5% til viðbótar. 5. Atvinnuleysi hefur u.þ.b. þrefaldast frá 1988. Gert er ráð fyrir að 2500 manns gangi atvinnulausir að meðaltali allt þetta ár. Þjóðhagsstofnun spáir því að atvinnuleysi aukist enn á næsta ári. 6. Gjaldþrotum einstaklinga og fyrirtækja fer sífellt fjölgandi og engar horfur eru á að því dapurlega ástandi linni. 7. Þótt sumar greinar atvinnulífsins standi betur en áður vegna hækkandi verðs á afurðum okkar erlendis eru fjölmörg fyrirtæki sem eiga ekkert eigið fé. Sem betur fer eru einnig önnur sem búa við góða afkomu. Gjaldþrotaskriðan sannar þó hve ástandið er alvarlegt. Til viðbótar hafa nýlegar ákvarðanir hæstv. ríkisstjórnar, bæði í landbúnaði og sjávarútvegi, valdið ótta hjá fólki á landsbyggðinni um að það þurfi að hrekjast frá staðfestu sinni þannig að eftir standi sviðin jörð. 8. Lántökur opinberra aðila á innlendum lánsfjármarkaði eru á næsta ári áætlaðar 32,4 milljarðar kr., að frádregnum afborgunum 20,2 milljarðar. Peningamagn í umferð hefur á þessu ári vaxið um 20%. Allt stuðlar þetta að hækkun raunvaxta og þenslu í efnahagskerfinu sem hætt er við að komi í ljós þegar kemur fram á næsta ár. 9. Skattheimta ríkisins fer enn vaxandi. Frá og með 1988 til 1991, miðað við fjárlagafrv. og verðlag þessa árs, hafa skattar til ríkissjóðs verið hækkaðir um 15,5 milljarða. Það er álíka fjárhæð og öll útgjöld á vegum menntmrn. á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. og er það annað útgjaldafrekasta ráðuneyti ríkiskerfisins. 10. Þrátt fyrir þessa gífurlegu skattheimtu stefnir í það að samansafnaður halli ríkissjóðs árin 1988 -- 1991 verði yfir 30 milljarðar kr. á verðlagi fjárlagafrv. Hér að framan hafa verið dregin fram tíu atriði sem lýsa glöggt því ástandi sem við er að fást þegar hæstv. ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur setið að völdum í rúmlega tvö ár. Þrátt fyrir þetta nýtur ríkisstjórnin þó þeirrar giftu að aðilar úti í þjóðfélaginu skyldu taka af henni völdin fyrir tæpu ári og móta fyrir hana nýjan efnahagsgrundvöll sem er hin margnefnda þjóðarsátt. Eigi að síður má í þessu yfirliti sjá hluta af þeim afrakstri sem orðið hefur af störfum þeirrar ríkisstjórnar sem kenndi sig við jafnrétti og félagshyggju. Þetta er sú hæstv. ríkisstjórn sem ætlaði að leysa bráðan efnahagsvanda þjóðarinnar, treysta stöðu landsbyggðarinnar og varðveita velferðarkerfið. Þetta er líka sú sama ríkisstjórn sem í sífellu hefur sagst vera að leggja nýja og nýja hornsteina jafnvægis og stöðugleika í fjármálum ríkisins. Skömmu áður en núv. hæstv. ríkisstjórn settist á valdastóla undir lok septembermánaðar 1988 hafði fyrrv. hæstv. fjmrh., núv. hæstv. utanrrh., lýst því yfir að halli á ríkissjóði á því ári, 1988, yrði 693 millj. kr. Hér verður eigi dæmt um það hvort þetta hefði orðið niðurstaðan ef sá sami hæstv. fjmrh. hefði setið til loka ársins. Um það skal ekki dæmt. Ég sé að hæstv. núv. fjmrh. hlær við. En ég hef ekki getað fullyrt um það hvort hæstv. þáv. fjmrh., hæstv. núv. utanrrh., sagði þetta gegn betri vitund eða af því að hann vissi ekki betur eða hvort þetta hefði orðið staðreynd í hans höndum. Um það ætla ég ekkert að dæma. Það tók hins vegar núv. hæstv. fjmrh. sem nýjan húsbónda í fjmrn. ekki nema fáar vikur að breyta þessum áætlunum og síðan lokaútkomu ársins 1988 yfir í halla sem nam á verðlagi þess árs 7,2 milljörðum kr. eða 10,5 milljörðum kr. miðað við verðlag fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur síðan lagt fram þrjú fjárlagafrv. Hið fyrsta þeirra var með rekstrarjöfnuði. Því var þá lýst af hæstv. fjmrh. sem tímamótaplaggi. Lokið væri tímaskeiði hallareksturs og eyðslu hjá ríkissjóði, við tæki jafnvægi og ráðdeild. Síðari fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnar hafa einnig verið talin tímamótaverk af hálfu fjmrh. Hann hefur einnig lýst þeim sem nýjum og nýjum hornsteinum jafnvægis og stöðugleika í fjármálum ríkisins og lagt áherslu á hvílíku lykilhlutverki þessir traustu hornsteinar sem hann væri að leggja gegndu í almennri hagstjórn á Íslandi. Til þess að sýna fram á hvernig þessi fallegu orð hafa reynst í raun er hér lítil tafla sem merkt er tafla I í nál. 1. minni hl., sem ég mæli hér fyrir. Þar er sýnt fram á það hvernig þessi orð hæstv. ráðherra hafa staðist í raun. Þar sést að allt hefur þetta snúist í hans höndum upp í andhverfu við það sem orð hans segja til um. Það er hægt að rifja það upp í örfáum orðum að fjárlagafrv. fyrir árið 1989 var lagt fram með tæplega 1200 millj. kr. tekjuafgangi. Fjárlög voru afgreidd með yfir 600 millj. jöfnuði, þ.e. tekjuafgangi. Útkoman varð á verðlagi þess árs halli upp á 6,6 milljarða kr. eða á verðlagi fjárlagafrv. fyrir næsta ár um 7,4 milljarðar. Þetta voru tímamót sem hæstv. fjmrh. kynnti með sínu fyrsta fjárlagafrv. Þau voru ekki önnur en þau að þrátt fyrir það að hann fengi í hendur fjárlög afgreidd á Alþingi með rekstrarjöfnuði og nokkrum tekjuafgangi þá snerust þau eigi að síður í höndum hans upp í 7,4 milljarða kr. halla miðað við verðlag í fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Þannig fór um sjóferð þá. Fjárlagafrv. fyrir árið 1990 var hins vegar lagt fram með tæplega 2,9 milljarða kr. halla. Fjárlögin voru síðan afgreidd með 3,7 milljarða kr. halla. Útkoma ársins, eins og hún liggur fyrir nú eftir að afgreidd hafa verið tvívegis fjáraukalög til breytinga á þessum fjárlögum, er að hallinn er kominn í 5,2 milljarða sem þýðir 5,5 milljarða á verðlagi fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Þessa tölu verður auðvitað að taka með þeim fyrirvara að árinu er ekki lokið og sýnilega var haldið utan við afgreiðslu fjáraukalaga þungum útgjaldaliðum sem koma til gjalda á þessu ári, meira að segja einum útgjaldalið sem yfirtekinn var af ríkissjóði þann 1. júní sl., þ.e. lausaskuldum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins svo sem kunnugt er. Ég ætla ekki að spá um hver verður endanleg útkoma ársins 1990. Ég hafði spáð því við afgreiðslu fjárlaga fyrir ári að halli yrði eigi minni en 6 -- 7 milljarðar og það stendur, og getur þó orðið meiri. Fjárlagafrv. fyrir þetta ár var síðan lagt fram með 3,7 milljarða halla og sjá nú allir að þeir hornsteinar sem hæstv. fjmrh. hefur verið með þessu að leggja í fjármálum ríkisins eru býsna valtir. Allt þetta tal um tímamót, jafnvægi og stöðugleika og hornsteina hefur auðvitað reynst orðin tóm. Það er í raun ekkert annað en gaspur. Það á þó eftir að koma betur í ljós þegar fyrir liggur niðurstaða útgjalda ársins 1990 og þegar fyrir liggur afgreiðsla á fjárlögum fyrir næsta ár að hægt verður að ráða í að hve miklu leyti þessi áætlun er raunhæf og að hve miklu leyti útgjaldaliðir eru skildir eftir og faldir einhvers staðar í skúffum fjmrn. Ég tel að hæstv. fjmrh. þyrfti að velja sér ný einkunnarorð og hætta að vera sífellt að tönnlast á þessum sömu, að það séu tímamót, það séu nýir og nýir hornsteinar jafnvægis og stöðugleika í fjármálum ríkisins og í efnahagskerfinu í heild. Hann gæti valið sér einkunnarorð sem væru eitthvað á þá leið að það væri hallarekstur, eyðslustefna og skattránsstefna. Það væri nær sanni og við hæfi að hæstv. fjmrh. tæki sér í munn einkunnarorð sem lýsa í raun þeirri stefnu sem fylgt hefur verið í fjármálum ríkisins í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Fjárlagafrv. fyrir árið 1991 sýnir enn betur en fyrr hve hæstv. ríkisstjórn hefur gersamlega mistekist í fjármálum ríkisins. Engar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. breyta þessari niðurstöðu. Megineinkenni frv. eru þessi: 1. Frv. er lagt fram með 3,7 milljarða halla. Það er meiri halli en áður hefur gerst. Stærri vanda er þó leynt með margbrotnum feluleik í frv. Heitstrengingar hæstv. fjmrh. um jafnvægi í rekstri ríkissjóðs hafa snúist upp í andhverfu sína. 2. Gífurlegur hallarekstur ríkissjóðs á síðustu árum veldur því að nálega tíunda hver króna af útgjöldum ríkissjóðs fer til að greiða vexti. 3. Frv. gerir ráð fyrir nýjum sköttum á þjóðina sem nema 2,2 milljörðum kr. 4. Hluti af skatttekjum ríkissjóðs kemur ekki fram í tekjuyfirliti frv. heldur hverfa þær inn í rekstur tiltekinna stofnana sem sértekjur. Svo er um hinn nýja hafnarskatt, ICAO-tekjur og flugvallargjald, samtals 1300 millj. kr. 5. Útgjöld ríkissjóðs hafa vaxið meira en tekjurnar í tíð núv. ríkisstjórnar. Frv. boðar þar enga stefnubreytingu. 6. Umsvif ríkissjóðs halda áfram að vaxa. Rekstrarútgjöld vaxa um 2% að raungildi á milli ára. Launagjöld frv. tákna ígildi 468 nýrra starfa hjá A - hluta ríkissjóðs á næsta ári umfram þau 495 störf sem færast til ríkisins vegna nýrra verkaskiptalaga. Þessar tölur eru samkvæmt upplýsingum frá fjmrn. sem hér birtast með nál. sem fskj. 7. Frv. er í sumum greinum nýstárlega sett upp þannig að fjárlagaliðum sem áður voru aðskildir er steypt saman í einn svo það verður erfiðara um allan samanburð við fyrri ár. Sums staðar krefst hin nýja uppsetning lagabreytinga. Þó fylgja engin lagafrv. Samanburðartöflur eru sumar villandi. Sérmerktum tekjustofnum sem ríkissjóður innheimtir er ekki skilað til samræmis við það sem lög kveða á um. 8. Frv. boðar gífurlegan vanda í fjármálum ríkisins á komandi árum vegna hallarekstrar síðustu ára, vegna skuldbindinga af hálfu ríkisstjórnarinnar sem þá falla í gjalddaga og vegna samfélagslegra sjóða sem sækja styrk sinn til ríkissjóðs, en hæstv. ríkisstjórn hefur vanrækt að leggja fram fé til svo þeir eru að éta upp sitt eigið fé og eru komnir að fótum fram. Hæstv. fjmrh. viðurkennir að vandi sjóðanna einna sé svo mikill að það taki 2 -- 3 kjörtímabil að ráða fram úr honum. 9. Frv. er skýr yfirlýsing um uppgjöf og ráðleysi ríkisstjórnar í fjármálum ríkisins. Hvergi er vegið að rótum vandans sem er útþensla í umsvifum kerfisins og sóun, einkum hjá ráðherrunum sjálfum, sem jafnvel eyða meiru en mánaðarlaunum verkamanns í gistingu yfir nóttina á ferðum sínum erlendis. 10. Viðskilnaður ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki er ekki gleðigjafi fyrir þjóðina. Vandinn verður ekki auðleystur en fram hjá því verður ekki gengið að þjóðin verður að taka á sig byrðarnar. Í þessum tíu atriðum minnist ég á það að sumar þær breytingar í uppsetningu á fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir, krefðust lagabreytinga. Ég sé að eitt lagafrv. er komið fram, en það er lagafrv. sem lýtur að því að sameina Fjárlaga - og hagsýslustofnun og fjmrn. Ætla má því að sú breyting verði lögfest hér á hinu háa Alþingi. Aðrar lagabreytingar sem þarf að koma í gegn, eigi þetta fjárlagafrv. að verða lögfest með þeim breytingum sem í því felast, eru varðandi tekjuliðina, lög um tryggingariðgjald þar sem gert er ráð fyrir að hækka skatta á atvinnulífið um 1600 millj. kr. Þar á að steypa saman í eitt gjald fjórum svokölluðum launatengdum gjöldum. Í leiðinni á vitaskuld að hækka eins og hér sagði álögur um 1600 millj. kr. eða um 34 -- 35% sem þessi gjöld samtals hækka frá fjárlögum þessa árs. Þá þarf að leggja fram lagafrv. um hafnarskatt, það þarf að leggja fram frv. til laga um breytingar á almannatryggingalögum miðað við það sem fjárlagafrv. boðar, að beita tekjutengingu á greiðslu lífeyrisbóta þannig að lífeyrisbætur þeirra sem komast yfir tiltekið tekjumark verði skertar. Þá þarf að breyta lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra og Framkvæmdasjóð fatlaðra ef á að ná þeim markmiðum sem fjárlagafrv. boðar, þ.e. að útvíkka verksvið þessara sjóða þannig að þeir standi ekki einvörðungu undir fjárfestingu heldur einnig rekstri á þeim mannvirkjum sem þeir byggja upp. Það er vitaskuld athyglisvert að gert er ráð fyrir að þetta komi fram um leið og lögboðnir tekjustofnar þessara sjóða eru skertir svo sem raun ber vitni um. Það liggur í hlutarins eðli að miðað við að frv. til þessara lagabreytinga hafa ekki sést enn hér á hv. Alþingi er það í mikilli óvissu hvort þær lagabreytingar nást fram. Þá er það í mikilli óvissu hvort þau ákvæði í fjárlagafrv. sem þarna er fjallað um fái staðist. Þar á meðal verður tekjuhlið frv. völt og falla niður nokkrar af þeim skattahækkunum sem hæstv. ríkisstjórn hefur ætlað sér að koma fram, ef þessi frv. fást ekki lögfest. Þær skerðingar sem ég vék hér að í þessari upptalningu á lögbundnum framlögum til ýmissa sjóða og viðfangsefna sem eru sérmerkt í lögum eru samtals nálega 1400 millj. kr. sem hæstv. ríkisstjórn skilar ekki til þeirra verkefna sem samkvæmt lögum eiga að fá þetta fé. Þar á meðal eru sjóðirnir sem ég nefndi hér áðan, Framkvæmdasjóður aldraðra, sem er skertur um 130 millj. kr., og Framkvæmdasjóður fatlaðra um 35 millj. kr. Mest er skerðing á Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna og hjúkrunarkvenna, um 530 millj. kr. og víðast hvar er um stórkostlega skerðingu að ræða á þessum sérmerktu tekjustofnum. Það hefur vakið hvað mesta athygli að hæstv. ríkisstjórn skuli leyfa sér að ráðast á nýsett lög um sóknar - og kirkjugarðsgjöld og skerða sérmerkta tekjustofna kirkjunnar um 90 millj. kr, þrátt fyrir að þessu lög væru sett vitandi vits og með fullu samkomulagi hér á hinu háa Alþingi, samkomulagi sem m.a. átti sér rætur í samstarfi um undirbúning laganna á milli fulltrúa Alþingis og fulltrúa kirkjunnar. Það hefur verið yfirlýst stefna hæstv. ríkisstjórnar að hækka skatta til þess að ná endum saman í ríkisbúskapnum. Ekkert hefur að sönnu skort á að hæstv. ríkisstjórn hafi haft hugarflug til þess að finna upp nýja og nýja skatta til að koma fyrri hlutanum af þessari stefnu fram. Skattar hafa hækkað gífurlega í hennar tíð. Að framan hefur verið frá því greint að frá og með 1988 -- 1991 hafa skattar verið hækkaðir um 15,5 milljarða kr. miðað við fjárlagafrv. og verðlag þessa árs. Í nál. 1. minni hl. eru birtar ýmsar töflur, þar á meðal töflur sem sýna hve auðvelt er að reikna þetta út. Þar sést að 1987 voru heildartekjur ríkissjóðs 23,6% af vergri landsframleiðslu en 1990, þ.e. á þessu ári, er áætlað að þær verði nákvæmlega 4 prósentustigum hærri eða 27,6%. Ef reiknað er út hvað þessi 4 prósentustig eru miklir peningar miðað við landsframleiðsluna, sem einnig sést í þessari töflu, væru það 13,4 milljarðar kr. Það er mjög varlega áætlað að segja að nýir skattar eða skattahækkun á næsta ári miðað við fjárlagafrv. sé rúmir 2 milljarðar kr. Það er að vísu ekki ef miðað er við landsframleiðslu vegna þess að landsframleiðslan er áætluð í gögnum fjmrn. og Þjóðhagsstofnunar 28 milljörðum kr. hærri á næsta ári en hún er í ár. En ef borin eru saman fjárlög þessa árs og skattar samkvæmt fjárlögum þessa árs og skattar samkvæmt fjárlagafrv. sést að munurinn á þeim tölum gefur til kynna að skattar hækki um nærri 12%. Ef það væri lagt niður í krónur væri það 4 -- 5 milljarðar kr. En vegna þeirrar óvissu sem er um tekjuhliðina hef ég kosið að áætla í þessu yfirliti mínu að skattar á næsta ári hækki ekki miðað við þau gögn sem fyrir liggja nema um rúmlega 2 milljarða kr. Það er því næsta varlega í farið og er þá augljóst hvernig þessir 15,5 milljarðar eru fundnir. Á hinn bóginn hefur ekki tekist að ná endum saman í ríkisbúskapnum, eins og kunnugt er, vegna þess að útgjöldin hafa hækkað meira en skattarnir. Á þessum árum, 1987 -- 1990, hækkuðu tekjur ríkissjóðs, þ.e. skattar á þjóðina, um 4% af landsframleiðslu. Á sama tíma hækka útgjöld ríkissjóðs um 4,2% af landsframleiðslu, þannig að þó að skattarnir hafi hækkað mikið hafa útgjöld ríkissjóðs vaxið enn þá meira í höndum núv. hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. hafa báðir boðað nauðsyn nýrra skattahækkana á komandi árum. Enginn efast um að fái þeir til þess völd og þessi hæstv. ríkisstjórn heldur áfram sínu starfi þá muni sú verða raunin. Hæstv. ríkisstjórn sér ekki nema eina leið út úr skuldafeni ríkissjóðs, þá að seilast æ dýpra í vasa borgaranna í landinu. En þrátt fyrir slíkar skattahækkanir sýnir reynslan að í höndum þessarar hæstv. ríkisstjórnar dugar það ekki til. Því meira fé sem hún sækir til skattborgaranna þeim mun meira aukast útgjöld ríkissjóðs. Þessi stefna mun því dæmd til þess að mistakast. Það þarf eitthvað annað að koma til. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir nýjum sköttum, þ.e. hafnarskatti, 560 millj. kr., og hækkun launatengdra gjalda eins og áður sagði á atvinnulífið, um 1600 millj. kr. Er það áður skýrt hvernig þetta er til komið. Ég vek enn á því athygli að enn skortir lagafrv. til að þessir nýju skattar verði lagðir á. Þegar svo langt er liðið á þetta ár og fáir starfsdagar á Alþingi til jóla þá hlýtur það að vera mikilli óvissu háð hvort takist að koma slíkri lagasetningu fram. Boðskapur hæstv. ríkisstjórnar liggur hins vegar fyrir. Þessir skattar skulu lagðir á. Það er hennar boðskapur í fjárlagafrv. sem þýðir að þeir sem nota hafnir í landinu skulu borga allar framkvæmdir við hafnir og sjóvarnargarða og einnig að verulegu leyti reksturskostnað Hafnamálastofnunar og Vitastofnunar Íslands. Með hinu nýja tryggingariðgjaldi sem leggst á atvinnulífið er líka meiningin að hann leggist á þær atvinnugreinar sem ekki hafa borgað launaskatt á undangengnum árum, undirstöðuatvinnugreinar landsmanna, vissar greinar iðnaðarins, sjávarútveg og landbúnað, og þyngist þá enn fyrir fæti hjá undirstöðugreinum landsbyggðarinnar. Ég tel ástæðu til þess að vekja enn athygli á töflu II í nál. 1. minni hl. til þess að menn átti sig á því að tekjur ríkissjóðs taka stórt stökk þegar núv. hæstv. ríkisstjórn kemur til valda. Það er sýnilegt að á þeirri stefnu á að vera framhald, fái hún til þess völd. Í þessari töflu kemur fram að tekjur ríkissjóðs lækka örlítið miðað við landsframleiðslu, eins og ég var að skýra áðan. Það byggist aðeins á því að landsframleiðslan er talin munu verða 28 millj. kr. meiri á næsta ári en hún var í ár. Alvarlegasta meinsemdin í fjármálum ríkisins er hversu umsvif ríkiskerfisins vaxa ár frá ári. Sífellt er verið að auka þessi umsvif í rekstri, það er stofnað nýtt ráðuneyti að óþörfu, settar á laggir nýjar stofnanir og tekin á herðar ríkissjóðs ný viðfangsefni með ærnum kostnaði. Útgjöldin vaxa í sífellu og gildir einu þótt skorið sé niður fé til opinberra framkvæmda, atvinnuvega og samfélagslegra sjóða. Það er óhætt að taka undir það sem hv. 5. þm. Vestf. sagði hér áðan, að auðvitað er það Alþingi sem ber ábyrgð á því að samþykkja ný lög sem auka útgjöld ríkissjóðs. Alþingi er furðu tómlátt um það þegar verið er að samþykkja ný lög sem kosta útgjöld úr ríkissjóði hvernig eigi að standa undir þeim útgjöldum þegar til kastanna kemur. Ég hef stundum flutt þau aðvörunarorð yfir hv. alþm. að það er eins og þeir gleymi því þegar verið er að samþykkja ýmis þörf og góð mál, sem vissulega er fengur að að geta fengið fram, að það kostar líka peninga að framkvæma þau og þeir peningar verða ekki sóttir annað en til skattborgaranna sjálfra ellegar með því að mynda enn aukinn halla hjá ríkissjóði eins og verið hefur að gerast í núv. ríkisstjórn. Þrátt fyrir þetta hefur hæstv. ríkisstjórn verið býsna afkastamikil við að þenja út ríkisbáknið. Á árunum 1980 -- 1987 voru útgjöld ríkisins 23 -- 25% af landsframleiðslu. Nú er þetta hlutfall komið yfir 29%. Útgjöldin hafa því vaxið hraðar en tekjurnar, eins og áður sagði, og þykir þó flestum nóg um skattahækkanir hæstv. ríkisstjórnar. Í frv. nú er gert ráð fyrir aukningu á rekstrargjöldum um 2% að raungildi. Ekki mun það lækka í meðförum hv. Alþingis eða í höndum hæstv. fjmrh. á fjárlagaárinu miðað við fyrri reynslu. Þess er áður getið að hækkun á launalið frv. er um 15,2% frá fjárlögum 1990 sem virðist jafngildi þess að 963 störf bætist við A-hluta ríkissjóðs á næsta ári. Og samkvæmt því sem er hér birt í fskj., sem er yfirlýsing fjmrn., svar við fsp. sem lögð var fram í fjvn., greinist þetta sundur á þann hátt að 495 af þessum störfum verða til hjá ríkinu vegna tilfærslna frá sveitarfélögum við nýja verkaskiptingu en að öðru leyti er um aukningu í launaútgjöldum ríkissjóðs að ræða sem þýðir það, sem hér hefur áður verið vikið að, ígildi 400 -- 500 nýrra starfa. Á undangengnum árum hefur minni hl. fjvn. gagnrýnt harðlega eyðslu ráðherranna í þeirra eigin skrifstofum. Gagnrýni okkar hefur verið að engu höfð jafnt fyrir það þó sumir hæstv. ráðherrar hafi raðað sínum pólitísku vildarmönnum á jötuna í skrifstofum sínum umfram það sem lög og reglugerð um Stjórnarráð Íslands heimilar. Nú hefur það bæst við að flestir hæstv. ráðherrar misbjóða siðgæðisvitund almennings í landinu með sóun í utanferðum sem hvort tveggja er brot á þeim reglum sem áður giltu um þessi efni og gengur svo út yfir allan þjófabálk að erfitt er að útskýra. Kostnaður við einstök ráðuneyti og aðalskrifstofur einstakra ráðherra hefur vaxið mismunandi mikið á síðustu árum og er það skýrt hér í töflum sem fylgja sem fskj. með þessu nál. Sennilega fer vel á því að hæstv. fjmrh. er þar mjög í fararbroddi, bæði að því er varðar ráðuneytið í heild og eigin skrifstofu. Í fjáraukalögum sem samþykkt voru á Alþingi um síðustu mánaðamót voru útgjöld fjmrn. hækkuð um 990 millj. kr. frá fjárlögum. Þá hafa útgjöld fjmrn., með öllum undirstofnunum, hækkað á tveimur árum, 1989 og 1990, um 112%. Hækkun kostnaðar á aðalskrifstofu ráðherrans er enn meiri eða 129%. Á sama tíma hafa útgjöld ríkissjóðs í heild þó ekki hækkað nema um 54,6% og þykir víst ýmsum nóg. Þegar svo er haldið á málum hjá hæstv. fjmrh. sjálfum og hæstv. ráðherrum í heild, eins og nóg dæmi eru um, er ekki von að vel fari eða að árangur verði af öllu því orðaflóði um jafnvægi, sparnað og hornsteina, sem vellur af vörum þessara ráðamanna þjóðarinnar. Skylt er að geta þess að mér virðist að hæstv. fjmrh. hafi ekki misfarið með sína aðstöðu í kostnaði við utanferðir og skal hann eiga lof skilið fyrir það. Við sem að þessu nál. stöndum teljum stefnu hæstv. ríkisstjórnar í fjármálum ríkisins ranga og útþenslu ríkiskerfisins stefna út í ófæru. Þetta höfum við gagnrýnt áður, við höfum bent á að samkvæmt yfirliti Þjóðhagsstofnunar vex þjóðarframleiðslan frá 1980 -- 1990 um 4%, þjóðartekjur um 8% en samneyslan um 37%. Við höfum bent á að slík þróun stefnir út í efnahagslegt kviksyndi. Hæstv. ríkisstjórn skellir við þessu skollaeyrum og herðir róðurinn í átt til glötunar. Við fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. teljum að þessum horfum verði að mæta með gerbreyttri stefnu. Við teljum að það verði að bregðast við þessu í meginatriðum á tvennan hátt. Í fyrsta lagi að tryggja atvinnulífinu þau skilyrði að hagvöxtur geti tekið við af kyrrstöðu og hnignun og að skilyrði séu til þess að ný fyrirtæki geti risið og blómgast og skotið auknum og nýjum stoðum undir efnahag landsmanna. Þetta er algert forgangsatriði. Í annan stað er nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að taka fjármál ríkissjóðs nýjum tökum. Það verður að stöðva útþenslu ríkiskerfisins og ná raunverulegum sparnaði. Sá sparnaður hlýtur að verða að hefjast hjá hæstv. ráðherrum sjálfum. Því ráðherrar sem ganga á undan með sóun geta ekki náð árangri við að taka til hjá öðrum. Þeir sem eru með öðrum orðum ófærir um að takast á við fjármál ríkisins eins og reynslan sýnir með núv. hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar lýsti því yfir í upphafi að hún mundi treysta stöðu landsbyggðarinnar. Því miður er staða landsbyggðarinnar veik og sums staðar veikari en nokkru sinni. Þó hefur orðið grundvallarbreyting á afkomu ýmissa sjávarútvegsfyrirtækja vegna hækkandi verðs á afurðum okkar á erlendum markaði og vegna þess að hægt hefur á verðlagsþróun. Þrátt fyrir það er afkomu heilla byggðarlaga stefnt í hættu. Er drjúgur þáttur í þeirri hættu sá boðskapur sem gengið hefur frá hæstv. ríkisstjórn nú að undanförnu, bæði í landbúnaðarmálum og sjávarútvegsmálum. Tilboð hæstv. ríkisstjórnar í GATT-viðræðum hefur vakið ugg á landsbyggðinni. Afgreiðsla á málum landbúnaðarins í fjvn. er sumpart um garð gengin en sumpart bíður hún 3. umr. Meðal þeirra mála sem afgreidd hafa verið er ástæða til að gera eitt að umtalsefni. Í því efni tóku hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh. ákvörðun um að senda sameiginlega tillögu til fjvn. sem gengur í berhögg við samninga sem gerðir hafa verið. Á árinu 1988 tókst samkomulag milli ríkisvaldsins og bænda um málefni Búnaðarfélags Íslands, m.a. með tilliti til fjárveitinga. Samkvæmt tillögum ráðherranna er í engu staðið við það samkomulag. Sérstaklega er ámælisvert að af búnaðarmálasjóðsgjaldi, sem greitt er af bændum sjálfum og samið var um í fyrsta sinn að gengi að hluta til að standa undir tilteknum kostnaði við rekstur Búnaðarfélags Íslands, er samkvæmt þessum tillögum hæstv. ráðherra ráðstafað til allt annarra hluta. Ég tel í sannleika sagt að hér sé um algert einsdæmi að ræða að senda fjvn. slíkar tillögur. Er meðferð þessara mála alveg sérstaklega mótmælt. Ég þykist vita það að hv. varaformaður fjvn., hv. 1. þm. Vesturl., þekki þetta mál mætavel vegna þess að hann var í forustu fyrir nefnd sem skipuð var tilteknum þingmönnum og tilteknum fulltrúum frá Búnaðarfélagi Íslands. Því vænti ég þess að hv. þm. Alexander Stefánsson kannist mjög rækilega við þetta mál. Ég tel ástæðu til að vekja á því athygli í sambandi við landbúnaðarmál að frá 1979 til 1989, eða í 11 ár, hafa útgjöld ríkissjóðs vegna landbúnaðarmála lítið breyst eða sama og ekkert ef ekki er með talið, sem á auðvitað ekkert heima í þeim málaflokki, fé til niðurgreiðslna. En annað hefur breyst. Á árinu 1989 var farið að innheimta skatt af landbúnaðinum sem vegur upp helminginn af þessum útgjöldum. Ef útgjöldin eru 8 milljarðar er skatturinn orðinn 4 milljarðar. Þessi samanburður er á föstu verði þannig að nettóútgjöld ríkissjóðs til landbúnaðarins hafa dregist saman um helming á þessu ári. Hafnir eru lífæðar atvinnulífs á landsbyggðinni. Í fjárlagafrv. er þörfum hafnanna sýnd meiri lítilsvirðing að mínum dómi en nokkru sinni hefur áður sést. Þar sem þessi málaflokkur bíður 3. umr. sé ég ekki ástæðu til þess að fara ofan í þau mál frekar. En sannarlega væri þörf á því að taka málefni hafnanna til alveg sérstakrar athugunar. Og ég hlýt að leggja á það áherslu að staðan í þessum lífæðum byggðanna víðs vegar um landið er með þeim hætti að hjá því verður ekki komist að þessum málaflokki sé sinnt. Uppgjör vegna sveitarfélaga bíður 3. umr. Ég tel ástæðu til að greina frá því að ég held að það sé aðeins ein meiri háttar fyrirspurn sem ég hef lagt fram í fjvn. og óskað svara við sem ekki hafa komið svör við. Ég hef þegar þakkað fyrir þau svör sem borist hafa. Þetta var fyrirspurn sem ég beindi bæði til fjmrn. og til Sambands ísl. sveitarfélaga um það hvernig hin nýju verkaskiptalög hefðu komið út í reynd varðandi fjárhag annars vegar ríkissjóðs og hins vegar sveitarfélaganna.  Í bréfi frá framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga, Þórði Skúlasyni, kemur fram að þessi fjárhæð er 74 millj. kr. sem þegar hefur brugðist í þessum samskiptum. Ég mun geyma umræðu um fleiri þætti í þessum efnum til 3. umr. vegna þess að þau mál verða þá til meðferðar. Á síðari árum hefur engin fólksfjölgun orðið utan höfuðborgarsvæðisins að kalla. Í heilan áratug hefur fólki á þessu svæði, þ.e. utan Reykjavíkur og Reykjaness, einungis fjölgað um 367 manns á meðan fólksfjölgun á landinu í heild er yfir 24 þús. Síðustu tvö árin er það svo að af hverjum 100 nýjum störfum verða aðeins 12 til utan Reykjavíkur- og Reykjanessvæðisins. Þetta sannar með öðru hversu veik staðan er á landsbyggðinni. Þessu ástandi mætir hæstv. ríkisstjórn m.a. með því að skera niður framlög til Byggðasjóðs með þeim hætti að fjárhagsleg afkoma hans er í mikilli hættu eins og lýst hefur verið af stjórnarmönnum sjóðsins. Hæstv. ríkisstjórn mætir þessu ástandi einnig með því að auka í sífellu starfsmannafjölda ríkiskerfisins. Allir vita hvar sú fjölgun á sér stað. Allir vita líka að því meira fjármagn sem dregið er til ríkisins þeim mun minna er eftir fyrir hina sem fjær standa. Það verður minna eftir fyrir atvinnuvegi landsmanna, fyrir einkareksturinn og heimilin og aðra þá sem fjær standa ríkiskerfinu. Aðalstöðvar ríkiskerfisins og öll meginútgjöld þess fara fram hér á þessu svæði landsins. Í þessum efnum rekur hæstv. ríkisstjórn andbyggðastefnu. Með sífelldri útþenslu ríkiskerfisins er smám saman verið að lama landsbyggðina. Þetta sannar að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki staðið við fyrirheit sín um að treysta stöðu landsbyggðarinnar. Ef það hefði staðist hefðu fleiri en 12% nýrra starfa orðið til utan Reykjavíkur og Reykjaness. Ég tel ástæðu einnig til þess að drepa á það sem fréttir hafa birst um að í nýrri hækkun fasteignamats er svokölluð hlunnindaeign, sem að meginhluta er til úti á landsbyggðinni, hækkuð um 57% á meðan fasteignamat almennt er hækkað um 12%. Það gerist þrátt fyrir að þetta ár hafi til að mynda laxveiðiár víðast hvar á landinu, sem eru meginstofninn í þeirri hlunnindaeign sem þarna er um að ræða, brugðist að verulegu leyti. Hrapað um þriðjung og jafnvel helming. Á þennan hátt er einnig verið að senda kveðjur til landsbyggðarinnar. Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til meðferðar við 2. umr. var lagt fram með 3,7 milljarða halla. Brtt. nefndarinnar við þessa umræðu auka þann halla um 890 millj. kr. þannig að hallinn er nú að nálgast 4,6 milljarða. Nefndin sem heild flytur þessar brtt., og er það í samræmi við venju og vanalegt vinnulag, ef ekki eru einhver sérstök tilefni til þess að minni hl. skeri sig alveg frá varðandi tillöguflutning við 4. gr. við 2. umr. Að sjálfsögðu hefur minni hl., og nú hefur minni hl. skilað nál. í tvennu lagi, fulltrúi Kvennalistans hefur kosið að skila sér nál., en báðir þessir minni hl. hafa að sjálfsögðu óbundnar hendur varðandi einstakar brtt. og hafa fullan rétt til þess, samkvæmt því sem við höfum tekið fram í nál. og í fjvn., að greiða atkvæði gegn einstökum tillögum. Margar þeirra eru þó þannig að við eigum þátt í því, eins og formaður fjvn. sagði, að móta þær, t.d. um skiptingu á ýmsum safnliðum. Aðrar eru með þeim hætti að um þær hafa verið teknar ákvarðanir af meiri hl. nefndarinnar svo sem tíðkanlegt er. Enn fremur hafa fulltrúar minni hl. áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma og er það allt í samræmi við venjur. Til 3. umr. bíða mjög veigamikil mál að þessu sinni eins og hv. 5. þm. Vestf. greindi frá hér áðan. Að venju bíður tekjuhliðin, B-hluta stofnanir og 6. gr. Enn fremur allmörg stórmál sem eru óleyst. Hvernig verður farið með þessi mörgu stórmál mun hafa gríðarleg áhrif á niðurstöðu fjárlaga þegar þau verða afgreidd. Ýmis þessara viðfangsefna kosta hundruð milljóna króna hvert fyrir sig ef þeim á að sinna. Þar má nefna mál eins og málefni Tryggingastofnunar ríkisins, húsnæðissjóðina. Það er kannski ástæða til þess að nefna húsnæðissjóðina sérstaklega með tilliti til þess að einn af hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar lýsti því yfir að hann styddi ekki fjárlagafrv. nema aukið fé fengist í húsnæðissjóðina. Enn bólar ekki á því og ég hlýt að segja að hér er mjög sérkennilega að verki staðið því að ráðherra sem lýsir því yfir að hann styðji ekki fjárlagafrv. sinnar ríkisstjórnar hlýtur í raun að segja af sér ef ríkisstjórnin í heild segir ekki af sér. Mér þykir sú teygja sem er í þessu máli orðin undarlega löng að það skuli ekki gengið frá slíku máli þar sem fyrir liggur að að óbreyttu styður ekki einn af ráðherrum ríkisstjórnarinnar fjárlagafrv. Sannast sagna hef ég aldrei orðið vitni að slíku fyrr. Þó að stundum hafi nú einstakir ráðherrar gert fyrirvara, þá hafa þau mál venjulega verið leyst á tiltölulega skömmum tíma. En ég man ekki eftir því fyrr að nokkur ráðherra í ríkisstjórn sem ég man eftir hafi lýst því yfir að hann styddi ekki fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir. Það er því ástæða til þess að spyrja hæstv. fjmrh.: Verða breytingar á málefnum húsnæðissjóðanna eða mun hæstv. félmrh. segja af sér, eða í þriðja lagi, mun hæstv. ríkisstjórn í heild segja af sér? Því að ef einn hæstv. ráðherra segir af sér í ríkisstjórn, þá hlýtur sá þingmaður að verða í andstöðu við þá ríkisstjórn, í stjórnarandstöðu. Ráðherra getur ekki sagt sig úr ríkisstjórn og stutt áfram þá ríkisstjórn. Sá ráðherra verður í andstöðu við ríkisstjórnina þannig að það væri nú fróðlegt að fá að vita hvernig þetta mál verður útleitt og með hvaða hætti. Það bíða einnig mál eins og hafnamálin sem hér hafa verið rakin og uppgjörið við sveitarfélögin, Þjóðleikhúsið og Þjóðarbókhlaðan, forsetasetrið á Bessastöðum, niðurgreiðslur, verðjöfnun á orku, ýmis landbúnaðarmál o.fl., o.fl. Þá veltur eigi lítið á hvernig fer um tekjuhliðina því að ef hæstv. ríkisstjórn kemur ekki fram þeim lagabreytingum sem þarf vegna tekjuhliðarinnar, þá dragast tekjur ríkissjóðs saman um 2,2 milljarða kr. Þessi mál eru öll á floti enn þá og ég tel því ekki tímabært að sinni að spá um það hver verður endanleg niðurstaða fjárlaga þegar þau verða afgreidd. Það er þó, fyrir okkur sem vinnum að þessum málum, hægt að ráða í þær líkur, fara tiltölulega nálægt því hvað þarna verði um að ræða, en ekki ástæða til að gera það meðan ekki er vitað hvernig fer um tekjuhliðina. Það er þó auðvitað víst að hæstv. ríkisstjórn og hv. meiri hluti hér á Alþingi mun beita eins miklum feluleik varðandi þessi mál og mögulegt er og leitast við að leyna raunverulegum halla, raunverulegri útgjaldaþörf ríkissjóðs á næsta ári eftir því sem framast er unnt. Þeim vinnubrögðum höfum við kynnst hér á hinu háa Alþingi á undanförnum tveimur árum. En hvernig sem um þessi mál fer og hvort sem halli á ríkissjóði verður 6 eða 8 milljarðar eða hver hann nú verður við afgreiðslu fjárlaga, þó að hann verði 5, það er bara þeim mun meira falið, hvernig sem um það fer, þá er það kannski smámál hjá öðru sem við blasir. Nú liggur það í augum uppi í ýmsum greinum hvílíkum reginvanda þessi hæstv. ríkisstjórn ætlar að velta yfir á framtíðina. Hún skilur eftir sig í óleystum vandamálum í fjármálum ríkisins slíkar gífurlegar byrðar fyrir þjóðina að Alþingi hefur aldrei séð framan í annað eins. Ég hef dregið hér saman nokkur atriði úr þessum mikla vanda sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að skilja eftir sig og skila til framtíðarinnar, leggja á herðar þjóðarinnar þegar hún er farin frá. Og þó að sumt sem þarna kæmi til greina sé vitaskuld vandmetið, þá liggur annað nokkuð í augum uppi. Þegar þessir pinklar eru dregnir saman má greina þá sundur í fimm aðalliði: 1. Uppsafnaður halli A - hluta ríkissjóðs árin 1988 -- 1991, um 30 milljarðar kr. 2. Fjárskuldbindingar sem falla á ríkissjóð og leystar hafa verið með útgáfu skuldabréfa, um 3 milljarðar kr. 3. Ríkisábyrgðir sem falla kunna á ríkissjóð á næstu árum, 6 milljarðar kr. 4. Tap fjárfestingarlánasjóða 1989 -- 1991, 2 milljarðar kr. 5. Byggingarsjóður ríkisins. Framlög sem ríkissjóður þarf að inna af hendi til ársins 2005, 460 millj. kr. á ári, 7 milljarðar kr. Það eru því samtals hvorki meira né minna en 47 milljarðar kr. sem þessi hæstv. ríkisstjórn hyggst skilja eftir og ætlast til þess að þjóðin axli í framtíðinni. Það er hægt að skýra þessar gífurlegu byrðar nokkru nánar. Í fyrsta lagi varðandi uppsafnaðan rekstrarhalla ríkissjóðs, þá er hann miðað við áætlaðan rekstrarhalla 5,3 milljarðar kr. á þessu ári sem væntanlega á nú eftir að breytast og nemur því alls frá 1988 um 23,2 milljörðum á verðlagi ársins 1991. Á árinu 1991 má áætla að rekstrarhalli verði eigi minni en 6 -- 8 milljarðar kr. Ég fer ekki nánar í það vegna þeirrar miklu óvissu sem er um afgreiðslu fjárlaga nú. Uppsafnaður rekstrarhalli í árslok 1991 gæti því numið um 30 milljörðum kr. Ég segi gæti, hann getur líka orðið drjúgum meiri. En hér er farið varlega í sakir og hann talinn munu verða um 30 milljarðar. Þetta samsvarar þriggja og hálfs árs framlögum ríkissjóðs til allra fjárfestinga samkvæmt A - hluta fjárlagafrv. 1991. Og þetta er nánast sama fjárhæð og gert er ráð fyrir að greiða í laun hjá A - hluta stofnunum ríkissjóðs á árinu 1991. Ef vinna ætti bug á þessum halla þyrfti allt starfsfólk ríkissjóðs að vinna kauplaust í heilt ár. Auðvitað ætlast enginn til þess en þetta sýnir hvað vandinn er mikill, hvað þessi samansafnaði halli er geigvænlegur. En þetta er ekki nema hluti af dæminu eins og áður var sagt. Ef raktar eru þær fjárskuldbindingar sem falla á ríkissjóð og leyst hefur verið með útgáfu skuldabréfa og fleiri slíkra pappíra, þá eru það í fyrsta lagi jarðræktar - og búfjárræktarframlög, 210 millj. kr. Það er í fyrsta skipti sem það hefur verið gert að greiða út ríkisframlög með skuldabréfum sem koma til greiðslu síðar, þegar hæstv. ríkisstjórn er farin frá, þá eiga aðrir að leysa málið. Það eru útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir, 550 millj. Það er margnefndur Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins eða lausaskuldir hans sem ríkissjóður yfirtók þann 1. júní, 1500 millj., og eftirstöðvar af uppgjöri við sveitarfélög, 760 millj. Þetta eru 3 milljarðar 20 millj. kr. Þá koma ríkisábyrgðir sem kunna að falla á ríkissjóð á komandi árum og skuldasöfnun A - hlutans eða ríkisábyrgðir. Það má ætla að ríkissjóður þurfi að koma til bjargar vegna ríkisábyrgða, bæði að því er varðar ábyrgðir á lánum og svo ábyrgðir á einstökum útlánasjóðum. Gera má ráð fyrir að þessar ábyrgðir geti numið 5 -- 6 milljörðum kr., sem koma til með að falla á ríkissjóð á næstu árum. Þessir liðir eru: Útlán Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, um 1700 millj., A - skírteini Hlutafjársjóðs, um 200 millj., Arnarflug og Skipaútgerð, um 800 millj. kr., Tryggingasjóður fiskeldislána, um 140 millj. kr., Byggðastofnun, um 1500 millj. kr. og ábyrgðir vegna loðdýraræktar, um 500 millj. kr. Þetta eru því tæpir 5 milljarðar kr. Fjárfestingarlánasjóðirnir hafa verið reknir með halla og samkvæmt athugun sem gerð hefur verið og nær til 13 fjárfestingarlánasjóða, sem flestir eru í eigu ríkisins og sérstök lög gilda um, var tap á þessum sjóðum um 700 millj. kr. á árinu 1989 sem er um 10% af eigin fé sjóðanna. Sex þessara sjóða nutu ríkisframlags á árinu 1989 er nam rúmlega 1,7 milljörðum kr. og ef tekið er tillit til þess nam raunverulegt tap þeirra á árinu 2,4 milljörðum kr. Talið er að afkoma þessara sjóða á árinu 1990 verði ekki miklu betri en á sl. ári. Í því sambandi má nefna gjaldþrot laxeldisfyrirtækja, Arnarflugs og fleira. Þessi liður hefur verið metinn á um 2 milljarða kr. Þá er Byggingarsjóður ríkisins sem er um 7 milljarðar kr. sem eiga að greiðast á árunum til 2005. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir að það kunni að taka tvö til þrjú kjörtímabil að ráða við þann vanda sem felst í tveimur síðasttöldu töluliðunum hér að framan. Í þeim orðum felst viðurkenning á nokkrum hluta af þeirri arfleifð sem ríkisstjórnin skilur eftir sig. En vandinn er stærri. Hæstv. ríkisstjórn skilur eftir sig byrðar sem þjóðin þarf að axla á næstu árum og nemur um 47 milljörðum kr. Þessi tala er yfir 900 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Þessi tala er því sannarlega geigvænleg. Og samt er ekki allt talið því fleira er eftir sem ríkisstjórnin skilur eftir til framtíðarinnar. Hér er ekki talin hrikaleg staða Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og hjúkrunarkvenna. Þessi sjóður er nú í þeirri stöðu að á honum hvíla skuldbindingar sem nema 20 milljörðum kr. umfram eigin fé sjóðsins og þessar skuldbindingar þarf að greiða á næstu tveimur til þremur áratugum, að meginhluta á næstu tveimur áratugum. Hér er því um 20 milljarða kr. að ræða til viðbótar því sem fyrr var talið sem bíður framtíðarinnar hjá þessum eina sjóði. Hér eru heldur ekki talinn sá vandi sem steðjar að Lánasjóði ísl. námsmanna. Þeir 47 milljarðar kr., sem ég hef nefnt, ættu því að vera drjúgum hærri miðað við ástandið sem við er að fást í þessum efnum. Ég fullyrði að við höfum aldrei séð aðra eins stöðu í fjármálum ríkisins sem stafar af því að hæstv. ríkisstjórn hefur kosið að loka augunum og fresta til framtíðarinnar þeim vanda sem hún tók að sér að leysa. Við sjálfstæðismenn höfum gagnrýnt fjármálastjórnina harðlega í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar og þau tvö ár sem þessi hæstv. ríkisstjórn hefur setið höfum við varað við hvert stefndi í þessum efnum. Hæstv. fjmrh. hefur virst loka augunum fyrir þessum viðvörunum og þessum háskalegu horfum. Hæstv. fjmrh. hefur í síbylju talað um hornsteina, nýja hornsteina, nýjan grundvöll, jafnvægi og stöðugleika. Öll þessi fallegu orð koma mjög snoturlega fram af hans vörum. En þetta er ekkert nema orð, þetta eru orðin tóm. Og það sem meira er: þessi orð eru ekki mælt af munni hæstv. fjmrh. vegna þess að hann viti ekki betur. Hann veit auðvitað hvernig ástandið er. Hann getur séð þetta eins og við sem erum í fjvn. og hann hlýtur að vita hvernig ástandið er. Þessi orð bera því vott að hann er að leyna Alþingi og þjóðina því hvernig ástandið er raunverulega og þessi orð hans bera því líka vitni að hann mælir af sjálfbirgingshætti og yfirlæti, raunar hroka, þegar hann er að tala til Alþingis og til þjóðarinnar. Orð af þeim toga sem hæstv. fjmrh. eru munntömust þegar hann er að lýsa ágæti ríkisstjórnarinnar í fjármálum ríkisins eru lítils virði þegar til kastanna kemur. Þegar þjóðin stendur frammi fyrir alvörunni, þeirri stöðu sem við blasir, þegar glansumbúðunum hefur verið flett utan af hinu raunverulega ástandi í fjármálum ríkisins, þá eru falleg orð hæstv. fjmrh. lítils virði, jafnvel þó þau séu flutt af yfirlæti. Við fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. sem höfum gagnrýnt þessa stefnu ár frá ári og flutt okkar viðvaranir, við erum auðvitað andvígir þessari stefnu og stöndum ekki á nokkurn hátt að því frv. sem hér er til meðferðar. Við höfum varað hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn við en hún heldur áfram þeirri gjaldþrotastefnu sem leiðir beint út í ógöngur í fjármálum ríkisins og þar með fyrir fjárhag þessarar þjóðar.

Frsm. 2. minni hl. fjvn. (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Í upphafi máls vil ég færa hv. formanni fjvn. þakkir fyrir forustu hans í ströngu starfi nefndarmanna. Einnig þakka ég meðnefndarmönnum mínum samstarfið, svo og ritara nefndarinnar og starfsfólki Ríkisendurskoðunar og Hagsýslunnar, fyrir alla aðstoð. Starfsfólki í Austurstræti 14 vil ég þakka sérstaklega fyrir lipurð og hjálpsemi. Það er í raun ekki ofsögum sagt af annríki því sem fylgir störfum fjvn. og oft vaknar sú hugsun að betur mætti vinna úr málum ef meiri tími væri fyrir hendi. Þrátt fyrir gott samstarf nefndarmanna eru vitanlega skiptar skoðanir um meginstefnu frv., svo og um afgreiðslu einstakra mála svo sem kemur fram í nál. og ræðum í dag. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 295 frá 2. minni hl. fjvn. Við lokafrágang síðustu fjárlaga núv. ríkisstjórnar stendur Alþingi frammi fyrir því einu sinni enn að afgreiða fjárlög með stórfelldum halla og augljóst að þó eru ekki öll kurl komin til grafar. Efnahagsforsendur frv. til fjárlaga byggjast á áætlun Þjóðhagsstofnunar um framvindu efnahagsmála á árinu. Sú áætlun er þó ótrygg og veruleg frávik geta orðið á veigamiklum þáttum, svo sem olíuverði og þótt verð á sjávarafurðum í heild hafi stórhækkað er ekki séð hversu mikinn ábata ríkissjóður hlýtur af því. Sala á saltsíld hefur brugðist, loðnuaflinn hefur brugðist og rækjuverð hríðfallið. Einnig er útlit fyrir lakari viðskiptakjör en gengið er út frá í frv. Vert er einnig að taka fram að hafnagjaldið nýja hlýtur að hafa áhrif til verðlagshækkana, nái það fram að ganga, en með því er ekki reiknað í verðlagsforsendum frv. Tekjugrunnurinn er einnig valtur. Gjaldstofn virðisaukaskattsins virðist hafa dregist saman. Allt er í lausu lofti með fyrirhugað tryggingaiðgjald og hafnagjald. Framkvæmd þeirrar skattheimtu hefur hvorki verið skipulögð eða útfærð enn, né lagaheimilda aflað, og lýsir því fremur óskhyggju en raunsæi hjá ráðamönnum að treysta því að sú tekjuöflun nái fram að ganga að fullu. Allir þessir þættir geta valdið verulegum breytingum á fjárlögum komandi árs. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1991 stefnir ríkisstjórnin að eftirfarandi markmiðum: 1. Að halli ríkissjóðs haldi áfram að lækka og verði um 1% af landsframleiðslu samanborið við 1,5% í ár. 2. Að lánsfjárþörf ríkissjóðs haldi áfram að lækka og verði 1,3% af landsframleiðslu í stað 1,9% í ár. 3. Að lánsfjárþörf verði að fullu fjármögnuð innan lands. Þegar er sýnt að ekki mun takast að ná fyrsta markmiðinu. Hækkun á gjaldaliðum við 2. umr. er um 900 millj. kr. Stórmál sem bíða 3. umr. varða hafnamál, byggingarsjóðina, Lánasjóð ísl. námsmanna, Tryggingastofnun ríkisins, Þjóðleikhúsið, Bessastaði o.fl. Mörg smærri mál koma að auki til afgreiðslu þá. Alls má ætla að afgreiðsla þessara þátta hækki gjaldahliðina um 2,2 milljarða kr. eða meira og hafa útgjöld ríkisins þá hækkað um rúma 3 milljarða kr. frá frv. og hallinn orðinn milli 7 og 8 milljarðar kr. Halli ríkissjóðs stefnir því í að verða um 2,2% af landsframleiðslu. Hlutfallið lækkar ekki, það hækkar, þvert ofan í markmiðin. Hvað varðar annað markmið, lækkun á lánsfjárþörf, þá er næsta augljóst af því sem fyrr er sagt að viðbótarlánsfjárþörf mun verða um 4 milljarðar kr. og verður því heildarlánsfjárþörfin um 1,5% af landsframleiðslu en ekki 1,3% eins og stefnt var að. Þriðja markmið, að fjármagna lánsfjárþörfina innan lands, kann að takast. En aukin lánsfjárþörf ríkissjóðs hlýtur að auka þenslu á fjármagnsmarkaðnum, ýta undir hækkanir á vöxtum og stofna til hækkandi verðbólgu. Þannig er staðan nú ef ekki kemur til ný tekjuöflun eða stórfelldur niðurskurður á útgjöldum. Við afgreiðslu þessara síðustu fjárlaga frá ríkisstjórninni hljóta menn að líta á hvaða breytingar til bóta hafi orðið í ríkisfjármálum á ferli hennar miðað við þau fyrirheit sem hún gaf. Menn horfa á það að í reynd hefur ekkert breyst síðustu þrjú árin. Stjórnvöld eru í sjálfheldu með sífellda raunaukningu ríkisútgjalda sem þau virðast vera vanmegnug að takast á við. Stórfé hefur verið varið til kerfisbreytinga, einnar af annarri, sem kalla á stóraukin umsvif og mannahald hjá ríkinu. Árlega hefur fjölgað um 300 -- 400 starfsmenn í ríkiskerfinu. 400 störf kosta um milljarð kr. Þessi aukning hefur gengið fram án þess að stjórnvöld hafi reynt að sporna við því þótt þau stynji undir launakostnaðinum. Ríkisstjórnin hefur hælt sér af því að tekist hafi að halda stöðugleika í verðlagi. Augljóst er að þegar eru uppi ákveðin teikn um að svo muni ekki verða til loka næsta árs. Peningamagn í umferð fer vaxandi. Sífelldur hallarekstur ríkissjóðs veldur samkeppni um fjármagn sem orsakar að ekki hefur enn tekist að lækka vexti sem neinu nemur. Nú þegar krauma undir yfirborðinu kostnaðarhækkanir sem haldið hefur verið niðri með handafli en hljóta að brjótast upp á yfirborðið á næsta ári. Því eru litlar líkur til að forsendur fjárlaganna um verðbólgu fái staðist. Á þessu tímabili stöðugleikans hefur ríkisstjórnin ekki búið í haginn fyrir áframhaldandi stöðugleika, ekkert raunhæft aðhafst til undirbúnings þess að menn geti séð fram á vaxandi tekjur og aukinn kaupmátt launa í komandi kjarasamningum. Ekki er einsýnt að launþegar og bændur uni til langframa þeim kjörum sem þeir tóku að sér að axla við ,,þjóðarsátt``. Ýmislegt fleira mætti telja til sem hlífst er við að taka á, þótt ekki sé eindagi þeirra mála að hausti. Óleystum vanda er velt yfir til framtíðarinnar. Einna alvarlegust eru málefni byggingarsjóðanna. Byggingarsjóður ríkisins þarf til sín um hálfan milljarð kr. árlega fram yfir aldamót. Byggingarsjóður verkamanna verður með álíka fjárþörf að óbreyttu um ófyrirséða framtíð. Þótt núv. ríkisstjórn hafi ekki stofnað til þessa vanda bar henni að finna lausn á honum, rétt eins og hún ætlar komandi ríkisstjórnum að leysa ýmsan þann vanda sem hún hefur stofnað til. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram taldi fjmrh. það ekki vera kosningafrv. Þar væru engin gylliboð. Þetta frv. var þó kosningafrv. að því leyti að þar var gengið fram hjá málum sem augljóslega varð að taka á í vinnu fjvn. og valda stórmiklum útgjöldum, sbr. ýmis dæmi áður nefnd. Þá er fjmrh. sá leikur auðveldur að firra sig ábyrgð á hækkun ríkisútgjalda en varpa henni á fjvn. og Alþingi og það mun hann gera. Samstaðan um fjárlögin innan ríkisstjórnarinnar er ekki meiri en það að ráðherrar og ráðuneyti þeirra hafa komið til fjvn. með óskalista upp á mörg hundruð milljóna kr. hækkanir. Uppsafnaður halli á ríkisrekstri síðustu ára er um það bil 23 milljarðar kr. Viðskilnaður núv. fjmrh. verður trúlega á þann veg að hallinn frá hans fjármálastjórn nær 30 milljörðum kr. þrátt fyrir öll tímamótafjárlögin og hornsteinana undir efnahagslífið. Þessi niðurstaða um ríkisfjármálin leggur þær kvaðir á framtíðina að leysa úr þessum málum. Stórkostlegur vandi blasir við þeim sem eftir koma. Greiða verður á næstu árum og áratugum þessa 30 milljarða kr. í viðbót við fyrri og aðrar skuldir. Það verða fjáraukalög framtíðarinnar. Þetta er sú mynd er við blasir nú og er meginástæða þess að Kvennalistinn getur ekki staðið að samþykkt þessa frv. Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þá skoðun mína að óvenjumörg stórmál varðandi fjárlög komandi árs hafi verið óleyst þegar frv. til fjárlaga var lagt fram í haust. Því var augljóst að gjaldahlið frv. hlaut að hækka verulega í vinnslu fjvn. Því liggur beint við að álykta að frv. hafi verið sett þannig fram af ásettu ráði að fjvn. og Alþingi kæmu til með að bera alla ábyrgð af óhjákvæmilegum hækkunum og hæstv. fjmrh. gæti í kosningaræðum þvegið hendur sínar af slíkri óráðsíu. Sl. kjörtímabil hefur einkennst af miklum sveiflum innan ríkiskerfisins. Veigamiklar breytingar hafa farið fram á skattkerfinu og ber þar hæst upptöku virðisaukaskatts. Samtök um kvennalista voru mótfallin þessum skatti frá upphafi. Kostnaðurinn af upptöku hans var óheyrilegur og óhemjudýrt að fylgja þessu skattkerfi eftir. Undanþágurnar eru þegar orðnar svo margar að í raun aflar hann ríkissjóði lítið meiri tekna en söluskatturinn gerði áður nema að því leyti sem innheimta er betri. Þá er aftur spurning hvort kostnaðurinn við starfsmannahald vegur það ekki upp. Annað einkenni á athöfnum stjórnvalda á kjörtímabilinu, sem er þó að nokkru leyti tengt skattkerfisbreytingunum, er útþensla á ríkiskerfinu og síaukin starfsmannafjölgun. Það er mikil spurning hversu umfangsmikla yfirbyggingu ríkið þolir, ríki sem ekki er fjölmennara en Ísland. Þurfum við t.d. 11 ráðherra með tilheyrandi umsvifum og ferðakostnaði? Kvennalistakonur hafa frá upphafi gagnrýnt þá eyðslu sem þar fer fram og er sívaxandi. Er réttlætanlegt að menn geti í raun leyft sér sjálftöku launa á þennan hátt með því að vera á dagpeningum í ferðalögum þar sem allur kostnaður er greiddur? Almenningsálitið heimtar að þessir menn sýni gott fordæmi, ekki síst á tímum þegar margir lifa við kröpp kjör. Fjölmiðlar hafa vakið athygli á þessu þó þeim hafi láðst að draga það fram að þarna eiga ekki allir óskilið mál. Eini kvenráðherrann sker sig úr að þessu leyti. Ferðakostnaður hennar tvo daga í útlöndum nær varla sömu upphæð og ein nótt hjá sumum öðrum ráðherrum. Kvennalistakonur hafa í umræðum á þingi, frá því þær fyrst tóku sæti þar, margsinnis bent á að nauðsyn bæri til að endurskoða og endurmeta umfang og hlutverk ýmissa ríkisstofnana í þeim tilgangi að gera starf þeirra markvissara og ná niður kostnaði. Reyndar hefur örlað á að þetta væri reynt nú en því starfi er ekki fylgt nógu fast eftir. Í þessu þarf að gera stærra átak en enn hefur gerst. En engu að síður verður að búa stofnunum lífvænleg skilyrði til að gegna sínum lögboðnu skyldum svo að forstöðumenn þeirra þurfi ekki að lifa við það að vera síbrotamenn við fjárlög. En ég vil ítreka það enn og aftur að sífellda útþenslu yfirbyggingar ríkiskerfisins verður að stöðva áður en hún sligar undirstöðuna. Þótt leitað sé með logandi ljósi í fjárlagafrv. örlar hvergi á forgangsröð verkefna. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar var þó ýmislegt tíundað sem ætlað var að hafa í forgangi og tek ég þar til byggðamál. Byggðastofnun var til umræðu hér á dögunum og hvernig að henni er búið og hennar mikilvæga hlutverki af hálfu ríkisvaldsins. Fái hún ekki meira fé til umráða veslast hún upp áður en langir tímar líða. Þó er hún e.t.v. mikilvægasti aðilinn í því að efla atvinnusköpun vítt um landið, en til þess verður hún að hafa fé til umráða sem nú er skorið við nögl, að ekki sé meira sagt. Byggðanefnd á vegum forsrn. situr nú að störfum. Hún hefur þegar lagt fram ýmsar hugmyndir að mótun byggðastefnu sem hefur verið vel tekið. En eigi að hrinda þessum hugmyndum í framkvæmd er ljóst að til þess þarf fé sem ekki er inni í þessu frv. Úr því verður að bæta ef stofnun þessarar nefndar hefur verið eitthvað annað en einber sýndarmennska. Það er ekki nóg að hafa atvinnustefnu og byggðastefnu og byggðaþróun sem falleg orð í málefnasamningi. Stefnuna verður að móta og fylgja henni eftir með því fjármagni sem til þess þarf. Þetta varðar lífshagsmuni landsbyggðarinnar. Verði álver byggt á Keilisnesi leiðir það óhjákvæmilega til upplausnar á landsbyggðinni ef ekkert kemur til mótvægis en þess sjást ekki merki. Aftur á móti hefur verið hamrað á nauðsyn þess að hamla á móti þenslu á byggingartíma álversins, ef af yrði, og þá fyrst og fremst með niðurskurði á opinberum framkvæmdum, byggingum, vegagerð, hafnamálum o.s.frv. Sjá nú allir við hvern kost landsbyggðinni er ætlað að búa næstu árin. Mönnum er tamt að gleyma því að meginhluti útflutningstekna okkar kemur frá landsbyggðinni. Er vitund ráðamanna virkilega sú að þarna eigi einungis að vera verbúðir fyrir fólk sem dregur fisk úr sjó en þar sé ekki þörf á fjölbreyttri atvinnu og mannlífi fyrir fólk sem kýs að búa þar? Fari svo fram sem horfir eiga uppvaxandi kynslóðir landsbyggðarinnar ekkert val um búsetu. Atvinna verður mestmegnis á höfuðborgarsvæðinu og þar verða þeir að setjast að ef ekkert verður aðhafst í byggðamálum. Ég hef ekki hugsað mér að gera einstakar afgreiðslur mála að umræðuefni en þrjú atriði vil ég draga fram. Lög mæla svo fyrir að grunnskólanemar eigi ekki að bera kostnað af skólabókum og námsgögnum sem þeir hafa þó að nokkru gert hingað til. Þeir hafa orðið að kaupa ýmsar bækur frá Námsgagnastofnun. Þegar raddir komu fram um að ekki væri rétt að þessi kostnaður félli á nemendur var leitað úrskurðar umboðsmanns Alþingis þar um. Úrskurður hans féll á þá leið að nemendur ættu ekki að bera þennan kostnað. Vegna tekjutaps Námsgagnastofnunar af þessum sökum var farið fram á 25 millj. kr. framlag sem var eingöngu vegna bóka í valgreinum. Aðrar þarfir voru látnar víkja. Þessari beiðni var hafnað án nokkurs marktæks rökstuðnings. Forráðamenn stofnunarinnar hafa lýst því yfir að þeir sjái ekki hvernig hægt er að halda starfsemi hennar gangandi og fara að lögum. Þetta er hrapalleg ákvörðun sem ég vona að verði endurskoðuð. Fé til rannsókna er skorið við nögl í þeim mæli að ámælisvert er á þeim tímum sem ákaft er leitað að nýjum framleiðslumöguleikum og nýjum atvinnukostum. Öllum mætti þó vera ljóst að í öflugri rannsóknarstarfsemi felst vaxtarbroddur atvinnulífsins og lífsnauðsyn er að styðja við þær. Langt er frá að Hafrannsóknastofnun fái það fé sem hún þarfnast og mætti ég minna enn einu sinni á fullvinnslu sjávarafurða, svo sem ensím - vinnslu. Það dugir okkur alls ekki að þessar rannsóknir silist áfram við þröngan kost. Það verður að sinna þeim af krafti. Til þess þarf fé sem án efa skilar sér seinna. Hér má skammtímahugsun ekki verða allsráðandi. Ég get ekki látið hjá líða að mótmæla skerðingu á framlagi til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Því er haldið fram af stjórnvalda hálfu að óþarfi sé að endurgreiða lífeyrissjóðnum framlagið, skv. 25. gr. laga nr. 63/1963, svo lengi sem sjóðurinn getur sjálfur fjármagnað lífeyrisgreiðslur með vaxtatekjum og nýjum iðgjöldum. Það fæli í sér að Lífeyrisjóður starfsmanna ríkisins yrði gerður að hreinum gegnumstreymissjóði. Slíkt gengur þvert á hugmyndir manna um nauðsyn á sjóðsmyndun til að tryggja hag lífeyrisþega sem hefur verið grundvallarsjónarmið launafólks, atvinnurekenda og lífeyrissjóða. Þessi skerðing sem nú er, og er af svipaðri stærð að hlutfalli og á árinu sem er að líða, byggir á mikilli skammsýni því með þessu móti er grafið undan möguleikum sjóðsins til að standa við framtíðarskuldbindingar. Það á að vera liðin sú tíð að menn geri út á framtíðina með þessum hætti. Það væri þess vegna mjög alvarlegt ef ekki yrði horfið frá þessum fyrirætlunum og vona ég að þetta mál verði endurskoðað og fært til betri vegar. Á því skal vakin sérstök athygli að með því að draga úr því fjármagni sem rennur í Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna er rýrt það fjármagn sem sjóðurinn lánar Húsnæðisstofnun ríkisins. Samkvæmt samkomulagi ver ríkissjóður um 55% af ráðstöfunarfé sínu til skuldabréfakaupa af Húsnæðisstofnun ríkisins. Ríkisvaldið er þannig að gera tvennt í senn: Að grafa undan Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og veikja húsnæðiskerfið. Virðulegi forseti. Það eru náttúrlega engar fréttir fyrir þingheim að við kvennalistakonur horfum á þetta frv. með augum kvenna og með þarfir kvenna og barna í huga og það er kannski óþarfi að taka það fram að við erum langt frá því sáttar við þá afgreiðslu sem slík málefni fá. Um það vitna þær örfáu tillögur til breytinga á frv. sem við leggjum fram við þessa umræðu. Þær eru dæmi um þær áherslubreytingar sem við viljum vinna að og sem við teljum að gætu breytt einhverju um stöðu kvenna og barna í þessu þjóðfélagi. Þar reynum við sérstaklega að huga að atvinnumálum kvenna, svo og rekstri Kvennaathvarfsins, en einnig að þörfum systra okkar í þróunarlöndunum. Hv. þingkona Danfríður Skarphéðinsdóttir mun gera grein fyrir þessum tillögum síðar í þessari umræðu og fer ég því ekki frekari orðum um þær sérstaklega. Ég vil hins vegar geta þess að enda þótt okkur blöskri áhuga - og skilningsleysi ráðamanna og fjárveitingavaldsins á sérstökum málefnum kvenna, þá er bersýnilegt að málflutningur og barátta Kvennalistans hefur borið árangur. Það er betur gert við suma þá málaflokka sem konur varða sérstaklega heldur en hefur verið til skamms tíma. Það er t.d. mikill munur á viðhorfum gagnvart Kvennathvarfinu nú en á fyrstu árum þeirrar starfsemi þegar menn vildu helst ekki horfast í augu við það að þessarar starfsemi væri þörf. Það er líka vottur um hugarfarsbreytingu, vonandi, að nú er í fyrsta skipti sérstök fjárveiting, að vísu mögur tala, til atvinnumála kvenna á landsbyggðinni. Slíkir áfangar eru að sjálfsögðu ánægjuefni og vonandi aðeins upphaf að frekari þróun. En afskaplega virðast menn nú þurfa langan tíma til þess að skilja einfalda hluti. Það eru slík skjalfest dæmi sem við höfum hér í þessu frv. og í fram komnum brtt. sem sanna það mest og best hvílíka nauðsyn ber til að auka áhrif kvenna á Alþingi og í Stjórnarráðinu. Konur fá litlu breytt meðan þær eru í svo algerum minni hluta á þessum vettvangi. En vert er einnig að minna á að í raun og veru skiptir ekki mestu máli að fjölga konum í þessum störfum heldur, og ég legg áherslu á það, að þær konur sem veljast til slíkra starfa hafi það markmið að bæta stöðu kvenna og barna. Það er aðalatriðið eða kjarni málsins, eins og sumir munu segja. Ég hef gert að umtalsefni ýmsa þætti hér sem mér þykir skorta á að sé sinnt í fjárlagafrv. Vissulega mætti nefna fleira. En þá kveður við, hvar á að taka peningana? Uppi munu vera hugmyndir hjá hæstv. ríkisstjórn um aukna skattheimtu á næsta ári. Ég tel af og frá að fært sé að auka skattbyrðar þess fólks sem nú greiðir skatt af tekjum sem nægja ekki til framfærslu. Mætti halda langa ræðu um hver staða þeirra fjölskyldna er þar sem foreldrum gefst ekki ráðrúm vegna vinnuáþjánar við að reyna að ná endum saman til að sinna börnunum eins og þarf. Þetta er samfélagsmein sem þarf að uppræta. Nær væri að skattleggja tekjur sem eru verulega háar og vaxtatekjur yfir einhverjum mörkum. Það hefur hæstv. fjmrh. löngum boðað að væri fyrirætlun hans. En engin frv. hafa enn sést í þessa veru. Það er hægt að ná til fjármuna með fleiri aðferðum en skattlagningu. Ég segi: Stöðvið útþenslu í umsvifum og mannafla ríkiskerfisins og dragið úr henni. Gerið skipulega atlögu að ónauðsynlegri starfsemi á vegum ríkisins og óþarfa eyðslu og fylgið henni eftir. Þeim fjármunum sem við það sparast mætti svo ráðstafa til verkefna sem eru brýn og nauðsynleg og ég hef áður minnst á. Kvennalistakonur hafa svo lengi sem þær hafa tekið þátt í afgreiðslu fjárlaga minnt á nauðsyn þess að vanda fjárlagagerðina og hafa hagræðingu, hagsýni og sparnað að leiðarljósi þar. Við höfum einnig, og ég ítreka það enn, bent á að sífellt þurfi að endurskoða markmið og tilgang stofnana á vegum ríkisins. Það er mikill ábyrgðarhluti að ráðstafa sameiginlegu fé okkar allra og til þess verður að vanda vel.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Um leið og ég þakka hv. fjvn. fyrir vel unnin störf vil ég vekja athygli á brtt. á þskj. 107 sem hér hefur legið frammi um skeið frá forsetum þingsins. Það vekur nokkra undrun mína að þessi litla tillaga skuli ekki hafa náð fram að ganga áður en lagðar voru fram brtt. til 2. umr. Ég kemst ekki hjá því að skýra þetta mál nokkuð. Hér er um að ræða beiðni forseta þingsins um að Hið íslenska þjóðvinafélag verði fastur liður, undirliður Alþingis í fjárlögum, og farið er fram á að þessu sinni 500 þús. kr. Hér eru menn að forvalta milljörðum og hundruðum milljóna en hér er beðið um 500 þús. kr. til þessa virðulega félags. Ég tel mig ekki komast hjá því að skýra í örfáum orðum hvað Hið íslenska þjóðvinafélag er. Eins og menn vita var Alþingi ráðgjafarþing frá stofnun þess 1845 til ársins 1874 og beindust samþykktir þess á því tímabili jafnan að auknum þjóðréttindum Íslendinga. Á ofanverðum 7. áratug aldarinnar harðnaði ósamþykki Alþingis og Danastjórnar um nýja stjórnskipun Íslendinga, aukið sjálfstæði og fjárforræði. Stjórnin lagði fyrir Alþingi frv. um stjórnskipun. Alþingi breytti þeim í átt að sjálfstæðiskröfum Íslendinga án nokkurra undirtekta af hálfu Danastjórnar. Sumarið 1869, á nýkjörnu þingi, samþykktu 18 þjóðkjörnir alþingismenn undir forustu Jóns Sigurðssonar að vinna að stofnun félags til baráttu fyrir landsréttindum Íslendinga. Vitað er að unnið var að stofnun félagsins á sýslufundi í Suður - Þingeyjarsýslu 8. júní 1870. Undir þinglok 1871 var félagið formlega stofnað, hinn 19. ágúst, því gefið nafn, sett lög til bráðabirgða, Jón Sigurðsson forseti var kosinn formaður og Halldór Kr. Friðriksson varaformaður. Stofnendur voru 17 þjóðkjörnir alþingismenn. Utan samtakanna voru þrír þjóðkjörnir þingmenn og sex konungkjörnir. Tíminn fram til næsta Alþingis var notaður til að undirbúa félagsstörfin og afla fjár. Árið 1873, hinn 22. júlí, var haldinn félagsfundur og voru félaginu sett lög að undangenginni endurskoðun fimm manna nefndar. Í lögunum stendur m.a., með leyfi forseta: ,,Það er tilgangur félagsins að reyna með sameiginlegum kröftum að halda uppi þjóðréttindum Íslendinga, efla samheldni og stuðla til framfara landsins og þjóðarinnar í öllum greinum. Einkanlega vill félagið kappkosta að vekja og lífga meðvitund Íslendinga um að þeir séu sjálfstætt þjóðfélag og hafi því samboðin réttindi. Nú sem stendur liggur næst að fylgja því fram að vér fáum þá stjórnarskrá er veiti oss fullt stjórnfrelsi í öllum íslenskum málum, alþing með löggjafarvaldi og fullu fjárforræði og landsstjórn í landinu sjálfu með fullri lagalegri ábyrgð fyrir alþingi. Forstöðumenn félagsins eru: Forseti og varaforseti, sem í forföllum forseta eða við fráfall hans kemur í hans stað, og forstöðunefnd og séu í henni þrír menn auk forseta og varaforseta. Aðgangur í félaginu stendur öllum opinn sem komnir eru til vits og ára og sem vilja efla félagið og styrkja til að framkvæma tilgang þess, hvort sem er yngri eða eldri, búandi eða búlaus, karl eða kona, innlendir eða útlendir. Framkvæmdastörf félagsins skulu einkum fólgin í þessu fernu: 1. Ritgerðum og tímaritum um alþjóðleg málefni, einkum um réttindi Íslands, hagi þess og framfarir eður/og styrk til slíkra rita. Veita má og styrk eða þóknun einstökum mönnum er sér í lagi styrkja til að efla framfarir landsins eða framkvæma tilgang félagsins. 2. Samkomum til að ræða þau alþjóðleg málefni er liggja innan þeirra takmarka sem félagið setur framkvæmdum sínum. 3. Sendiferðum innan lands eða utan í félagsins þarfir eða í þess erindum. 4. Að því leyti efnin kynni að leyfa vill félagið styrkja það sem efla má bæði bóklega og verklega menntun í landinu, verslun og verslunarsamtök, atvinnu og framför landsmanna í hverju efni sem er, bæði til sjós og lands. Félagið hefur aðalfundi annað hvert ár á alþingum. Forseti er þar fundarstjóri og skal hann sjá um bókun þess á fundarbók félagsins er samþykkt verður á fundum þessum.`` Í stjórn félagsins voru kosnir Jón Sigurðsson forseti, Halldór Kr. Friðriksson varaforseti og í forstöðunefnd Egill Egilsson, Jón Guðmundsson og séra Stefán Thorarensen. Félagið hófst þegar handa um að framkvæma stefnumál sín. Það stóð fyrir þjóðfundi á Þingvöllum í júní 1873 og þjóðhátíð á Þingvöllum í minningu 1000 ára Íslandsbyggðar í ágúst 1874. Á árinu 1874 var hafin útgáfa ársrits, Andvara, sem tók við af Nýjum félagsritum, ársriti Jóns Sigurðssonar og félaga hans. Það tímarit kemur út enn þann dag í dag. Félagið gaf einnig út almanak, hið fyrsta 1874, almanak fyrir árið 1875. Eftir þjóðhátíðina 1874 og gildistöku hinnar nýju stjórnarskrár, sem Kristján konungur IX. færði þjóðinni á hátíðinni, urðu verulegar breytingar á starfi og stefnu Þjóðvinafélagsins. Kostnaður við þjóðhátíðina varð nokkur ár þungur baggi á félaginu, en tekjur þess voru þá félagsgjöld og samskotafé. Á Alþingi 1879 var samþykkt að veita fé á fjárlögum til að greiða þjóðhátíðarskuld félagsins. Á Alþingi 1885 var samþykkt fjárframlag til félagsins á fjárlögum fyrir árin 1886 og 1887. Hefur það síðan notið árlegs framlags á fjárlögum en það er satt að segja Alþingi til lítils sóma hvernig þau framlög hafa verið á síðustu árum. Lengst af hefur aðalverkefni Þjóðvinafélagsins verið útgáfa ársritanna tveggja, Andvara og Almanaksins, og annarra rita eftir efnum og ástæðum. Mest þeirra er rit Páls Eggerts Ólasonar um Jón Sigurðsson, sem er bók í fimm bindum sem komu út á árunum 1929 -- 1933. Árið 1940 urðu þáttaskil í starfi Þjóðvinafélagsins. Þá hófst samstarf við Menningarsjóð um bókaútgáfu og hefur staðið síðan. Þjóðvinafélagið hefur séð um útgáfu almanaks framan af, bæði Íslandsalmanaksins svonefnda og Þjóðvinafélagsalmanaksins. Á árinu 1973 varð sú breyting að Háskóli Íslands tók við útgáfu Íslandsalmanaksins og er það nú að öllu leyti á vegum hans. Þjóðvinafélagið sér um útgáfu hins stærra almanaks þar sem birt er jafnframt árbók Íslands. Þjóðvinafélagið hefur annast ritstjórn Andvara, þó með því fráviki að á árunum 1959 -- 1972, fyrst eftir að ritið var stækkað, var samstarf um ritstjórn við bókaútgáfu Menningarsjóðs. Þegar leið að 100. ártíð Jóns Sigurðssonar forseta árið 1979 ákvað stjórn félagsins að gefa út í minningu hans nokkurt úrval eða sýnishorn af sendibréfum til hans. Fyrsta bindi bréfanna kom út á öndverðu ári 1980. Annað bindi bréfanna kom út árið 1984 og stefnt hefur verið að að gefa út þriðja bindi bréfanna en til þess hefur skort fjármagn. Nú standa vonir til að það geti komið út á næsta ári með góðu fulltingi Alþingis, en á því ári verða liðin 180 ár frá fæðingu Jóns Sigurðssonar og 120 ár frá stofnun Hins íslenska þjóðvinafélags. Stjórn þessa félags skipa nú, eins og hv. alþm. munu vita, Jóhannes Halldórsson forseti, dr. Jónas Kristjánsson varaforseti og meðstjórnendur eru dr. Guðrún Kvaran, Heimir Þorleifsson og Ólafur Ásgeirsson. Hæstv. forseti. Allir hv. alþm. eru efalaust einhuga um að standa vörð um menningararf okkar. Þetta aldna félag er hluti hans og ekki ómerkari en svo að á veggjum þessa salar er aðeins ein mynd. Hún er af fyrsta forseta þessa félags. Ársfundir félagsins eru samkvæmt lögum þess haldnir hér á hinu háa Alþingi. Fjárframlög hins háa Alþingis undanfarin ár hafa ekki borið þess vitni að því væri annt um félagið og ekki hafa forsetar þess og stjórn verið kröfuharðir. Sjálfir hafa þeir unnið félaginu af ótrúlegri ósérplægni fyrir litla sem enga umbun. Er vart við því að búast að fræðimenn af yngri kynslóðinni taki við því starfi við þær aðstæður. Svo að dæmi sé tekið var árið 1988 fjárframlag hins háa Alþingis til félagsins 80 þús. kr. Forsetar Alþingis eru ekki að biðja um háa fjárhæð. Hér er verið að biðja um fjárhæð sem duga megi til þess að unnt sé að ljúka útgáfu þriðja og síðasta bindis safns bréfa til Jóns Sigurðssonar og nafnaskrá yfir allar bækurnar þrjár. Forsetar þingsins skora á hv. þm. að samþykkja þessa fjárveitingu nú við afgreiðslu frv. til fjárlaga til 3. umr. sem virðingarvott við þetta aldna félag, sem ekki á svo lítinn þátt í því að Ísland er nú sjálfstætt ríki. Og ekki síður að brtt. nái fram að ganga eins og hún er, að Hið íslenska þjóðvinafélag verði sjálfstæður undirliður Alþingis þannig að félagið sé ekki háð velvild einstakra forseta heldur sé framtíð þess tryggð til frambúðar.

Alexander Stefánsson : Virðulegur forseti. Út af ræðu hv. 13. þm. Reykv., forseta Sþ., vil ég aðeins geta þess hér í upphafi að þessi tillaga hefur ekki komið fram í erindaskrá fjvn. og því ekki komið til afgreiðslu í nefndinni. Ef hér er um mistök að ræða tel ég það þó bót í máli að vegna þessa höfum við hér á Alþingi fengið að hlýða á fróðlega ræðu hæstv. forseta Sþ. um Hið íslenska þjóðvinafélag sem verður að sjálfsögðu í þingskjölum Alþingis og hlýtur að nægja að mínu mati til að Alþingi samþykki þessa tillögu forseta. Virðulegur forseti. Við 1. umr. fjárlaga fagnaði ég þeim árangri sem náðst hefur í efnahagsmálum undir forustu núv. ríkisstjórnar, þeirri víðtæku þjóðarsátt þar sem aðilar vinnumarkaðarins og forusta bændasamtakanna hafa tekið höndum saman við ríkisstjórn til að skapa jafnvægi í þjóðarbúskap okkar og halda verðbólgu í skefjum, standa vörð um þennan árangur sem er undirstaða þess að þjóðin geti búið við viðunandi öryggi og framfarir í landinu. Þessi víðtæka samvinna um að reyna að skapa traustan efnahagsgrunn í landi okkar er að mínu mati einsdæmi sem verður að varðveita og er augljóst vitni þess að menn hafa áttað sig á því hvað það er sem skiptir mestu máli fyrir þjóðina í heild, stöðugleiki í efnahagsmálum, sem gerir okkur um leið fært að ná hagstæðum samningum við aðrar þjóðir, ekki síst fyrir okkar útflutningsframleiðslu sem við lifum af. Ég ræddi um nauðsyn á bættum vinnubrögðum í stjórn peningamála og um fjárgreiðslur úr ríkissjóði eða útgjaldaleiðir ríkissjóðs. Við sem vinnum í fjvn., ekki síst við sem höfum starfað í mörg ár við afgreiðslu fjárlaga, höfum ár eftir ár bent á þörfina fyrir að breyta hér um, skapa meiri festu og aðhald í öllu kerfinu. Fjárlög komu ekki til meðferðar á Alþingi í ár fyrr en í byrjun október. Formaður fjvn. lýsti þessu í ræðu sinni hér í dag. Fjvn. þarf að fá möguleika til að starfa allt árið og taka þátt í undirbúningi fjárlaga frá byrjun. Vinnuálag í rúmlega tvo mánuði er óraunhæft og útilokar næga umfjöllun um hin víðtæku mál og vandasömu sem berast fjvn. Núverandi fjmrh. hefur látið gera mikilsverðar endurbætur á þessum málum, sem m.a. felast í fjáraukalögum sem eru nú til meðferðar vor og haust á fjárlagaárinu. Það er stórkostleg breyting og gerir fært að taka á þessum málum miðað við staðreyndir. En það breytir ekki þörfinni fyrir nauðsynlegar breytingar á opinbera kerfinu og ekki síður undirbúning í tíma á tekjukerfi ríkisins. Ég bendi á óafgreitt frv. fjvn. sem fékkst ekki afgreitt á síðasta þingi. Þar er tekið á aðalvanda við fjárgreiðslur úr ríkissjóði og lagðar til ákveðnar róttækar breytingar. Því miður hefur ríkisstjórn og Alþingi í heild ekki áttað sig enn á mikilvægi þessa máls sem mundi, ef að lögum yrði, gerbreyta meðferð ríkisfjármála á flestum sviðum og skapa meiri ábyrgð og festu í meðferð ríkisfjármála, hvort sem það er hjá ráðuneytunum sjálfum eða ríkisstofnunum. Megingallinn við fjárlagagerðina fyrir 1991 fyrir utan það, sem ég áður sagði, að fjvn. fær ekki að koma að gerð fjárlaga eða frv. fyrr en 10. okt. er sá að þær breytingar til tekjuöflunar sem gera þarf með samþykkt frv. hafa ekki enn komið fram þótt boðaðar séu í athugasemdum með frv. Ég þarf ekki að endurtaka það sem hér hefur komið fram áður í sambandi við hafnargerð, tryggingagjald, breytingu á almannatryggingakerfinu og margt fleira. Að sjálfsögðu eru þetta erfiðustu málin, ekki síst með tilliti til þjóðarsáttar, en varða eigi að síður grunn fjárlagafrv. Væntanlega skýrast þessi mál fyrir 3. umr. en aðferðin er röng. Allar ákvarðanir til breytinga á tekjukerfi ríkissjóðs þurfa aðdraganda í meðferð. Því hljóta allir að átta sig á. Ég vil rifja upp nokkur atriði um virðisaukaskattinn. Virðisaukaskattur er aðaltekjustofn ríkissjóðs eins og allir vita. Í frv. fyrir árið 1991 er virðisaukaskattur talinn gefa um 41 milljarð kr. Þegar þessi róttæka kerfisbreyting var gerð sem leysti af hólmi söluskattskerfið, sem var úr sér gengið skattform að talið var vegna undanþágu sem gerði illmögulegt að fylgjast með réttum skilum, var gert ráð fyrir að breytingin í virðisaukaskatt tryggði ríkissjóði betri skil og settar yrðu reglur sem gerðu eftirlitið raunhæft. Þar á ég við sérstakar sjóðvélar hjá öllum innheimtuaðilum sem sýndu greinilega virðisaukaskattinn í öllum viðskiptum jafnóðum og þau fara fram, innsiglaðar upplýsingar í kössum sem eftirlitsmenn fengju í hendur o.s.frv. Þetta var tíundað þegar þessi skattbreyting var ákveðin. Nú hefur hins vegar komið í ljós að aðeins lítill hluti þeirra aðila sem innheimta virðisaukaskatt í landinu hefur slíka löggilta kassa. Jafnframt eru engin ákvæði í lögum um að innheimtumenn ríkisins geti stöðvað starfsemi tafarlaust hjá þeim sem gerast brotlegir um skil á réttum skattpeningum, skattpeningum sem almenningur afhendir þeim við öll viðskipti um leið og þau fara fram. Hér er um milljarða að ræða sem geta skipt sköpum fyrir afkomu ríkissjóðs. Ég hef gert það að vana á undanförnum mánuðum að fara í verslanir, stórverslanir, og fylgjast með þessum viðskiptum. Ég get tekið tvö dæmi. Ég fer inn í Melabúðina í vesturbænum og versla þar. Þar er sjóðvél í gangi sem sýnir nákvæmlega í hendur mér hvað ég borga í virðisaukaskatt. Þessi kassi er með öllum réttum formálum. Síðan fer ég út á Granda þar sem ein stærsta verslun landsins er, Hagkaup. Þar er ekki nokkur einasta upplýsing um það hvað ég er að greiða í virðisaukaskatt í þeim viðskiptum. Enginn punktur í þeim strimlum sem eru afhentir í sambandi við þau viðskipti. Þetta er lítið dæmi. Það hefur ítrekað verið bent á það hér á Alþingi, ekki síst af hv. 2. þm. Vestf. sem hefur kynnt sér þetta mál erlendis, og það hefur verið gerð krafa um að á þessu yrði ráðin bót. Fjmrh. hefur nú lagt fram hér á Alþingi frv. sem á að lagfæra að nokkru, ef að lögum verður, þetta ástand. Í þessu frv., sem er á þskj. 299, sjá menn í athugasemdum hvernig þetta mál er í raun og veru. Það kemur fram í könnun sem skattrannsóknarstjóri gerði í júní sl. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Kannaði ríkisskattstjóri notkun og ástand sjóðvéla sem notaðar eru af skattskyldum fyrirtækjum til skráningar sölu á vörum og þjónustu. Niðurstöðutölur þeirrar könnunar voru þær að þó að staðan hefði batnað frá fyrri rannsóknum skorti enn mikið á að reglum um sjóðvélar væri framfylgt. Tíunda hvert sjóðvélaskylt fyrirtæki reyndist ekki hafa sjóðvél og hjá meiri hluta þeirra er höfðu slíkar vélar var búnaði eða notkun á einhvern hátt ábótavant. Einungis um þriðjungur þeirra fyrirtækja sem skylt er að hafa sjóðvélar reyndist hafa þær í fullkomnu lagi.`` Ég tel að almenningur í landinu eigi kröfu á að þessi mál séu í réttum skorðum. Rétt skil geta þýtt minni skattbyrði sem skiptir milljörðum kr. Það þori ég að fullyrða. Ég minni enn á að milliþinganefnd um endurskoðun virðisaukaskattsins, ekki síst um möguleika á tveimur þrepum, þ.e. lægra verð á matvælum, hefur ekki enn lokið störfum. Það er mikilvægt að niðurstaða þessa máls komi fram. Það er skýlaus krafa. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið bíða mörg stórmál 3. umr., mál sem fjvn. hefur vísað til ríkisstjórnar til umfjöllunar áður en endanlega verður gengið frá þeim í nefndinni. Sum eru þannig að það er aðeins ríkisstjórnin sjálf sem getur tekið ákvörðun um hvort þau eigi fram að ganga, fyrir utan svo B - hluta stofnanir. Ég tel ástæðu til að fjalla lítillega um nokkur mál nú við 2. umr. sem eru þó í raun stórmál. Ég vil fyrst nefna heilbrigðismálin sem eru í heild stærsti útgjaldaþáttur í fjárlögum, um 43 milljarðar kr. Heilbrigðismálin varða mestu fyrir velferð þjóðarinnar, bæði að því er varðar heilsu hvers einstaklings, svo og almannatryggingakerfið sem skapar öryggi fyrir þá sem minna mega sín eða verða fyrir áföllum í lífinu, svo og fyrir eldri borgara. Það er því lífsnauðsyn að búa vel að þessu kerfi á öllum sviðum, byggja upp fullkomin sjúkrahús og heilsugæslustöðvar og skapa viðunandi aðstöðu fyrir lækna og hjúkrunarfólk og aðra starfsmenn sem vinna þessi mikilvægu störf. Sem betur fer hefur okkur tekist nokkuð vel að byggja upp fullkomna aðstöðu sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva um allt landið á tiltölulega fáum árum. Það er í raun stórkostlegt átak miðað við stærð okkar þjóðfélags. Við eigum því láni að fagna að eiga sérmenntað fólk í þessum greinum sem jafnast á við það besta hjá stórþjóðum. Vegna þessa er því brýn nauðsyn að hægt verði að standa þannig að málum að hér á landi sé ávallt hægt að veita sjúkum þá bestu þjónustu sem nútímatækni á sviði læknavísinda getur framkvæmt. Þetta kostar að sjálfsögðu mikið fjármagn en kallar jafnframt á aukið samstarf og samvinnu. Nú þegar visst öryggi er komið í öllum landshlutum er þörfin fyrir nýtt skipulag og aukið samstarf ríkisins og heilbrigðisstétta miklu þýðingarmeira en nokkurn tíma áður. Það er bjargföst skoðun mín að þýðingarlaust sé að fyrirskipa breytingar eða tilfærslur í heilbrigðiskerfinu nema í víðtækri samvinnu og með fullri ábyrgð þeirra sem starfa í heilbrigðiskerfinu sjálfu. Þetta ætti öllum að vera ljóst. Við megum ekki við því sem þjóð að það mistakist. Við þurfum að stefna að því að eiga það besta á þessu sviði fyrir okkur sjálf sem þekkist á sviði heilbrigðismála. Lokun sjúkradeilda á að heyra sögunni til. Það leysir engan vanda heldur eykur hann. Ég hef miklar áhyggjur af fjárhagsvanda ríkisspítalanna sérstaklega, ekki síst Landspítalans. Innan veggja hans fara fram þýðingarmestu aðgerðir til lækninga á mestu og erfiðustu sjúkdómum er þjá okkar þjóð. Þar verða að koma til ekki aðeins færustu læknar heldur ekki síður sú nýjasta tækjatækni sem völ er á í heiminum. Framhald K - byggingarinnar er lykilmál í þessum framförum. Fjvn. hefur látið breyta uppsetningu frv. að því er varðar að setja öll sjúkrahús í Reykjavík undir einn fjárlagalið ósundurliðað. Sundurgreining kemur nú fram í brtt. nefndarinnar. Ég vona að sú viðbót sem fram kemur í brtt. fjvn. leysi brýnasta vanda í fjármálum ríkisspítalanna. Það á að vera hægt, eins og hér kom fram hjá formanni fjvn., að leysa ýmis viðamikil mál og aðkallandi, eins og að koma upp vararafstöð sem nærri var búin að valda stórtjóni síðast þegar bilun var í rafkerfinu ef ekki hefði heppni verið með. Einnig ætti að vera möguleiki að kaupa tæki til hjarta- og lungnaaðgerða og til glasafrjóvgunar sem virðist vera óhjákvæmilegt að hefja. Það sem kannski varðar mestu fyrir framtíð þessa spítala er að skv. frv. og brtt. verður hægt að hefja framkvæmdir við annan áfanga K - byggingarinnar sem allir þeir sem vinna á spítalanum leggja aðaláherslu á. Eins og kom fram hjá hv. formanni nefndarinnar er gert ráð fyrir því að fjvn. taki þessi mál til sérstakrar skoðunar eftir áramót til þess að fylgjast með því hvernig þessar breytingar koma út til hagsbóta fyrir spítalana í heild. Þá vil ég, virðulegi forseti, fara örfáum orðum um landbúnaðarmálin. Því miður er landbrh. ekki hér viðstaddur en það verður að hafa það. Mér finnst ástæða til að ræða nokkuð um þessi mál út frá því sem ýmis sjónarmið gefa tilefni til. Aðlögun landbúnaðarins á Íslandi að breyttum aðstæðum, bæði í þjóðfélaginu og heiminum í heild, hefur verið í umræðu undanfarin ár, búvörusamningurinn var gerður við ríkið og er enn í gildi, en gífurlegur samdráttur hefur verið í hefðbundnum búgreinum. Að vísu er mjólkurframleiðslan nú í jafnvægi og gæði framleiðslunnar það besta sem þekkist. En sauðfjárbúskapur á í miklum vanda þrátt fyrir stórkostlegan niðurskurð og framleiðsla hefur stórminnkað á öllum sviðum. Þetta hefur mestu áhrif í sambandi við byggðarröskun út um landsbyggðina sem í gangi er. Einnig er, eins og allir vita, framlenging búvörusamningsins nú í meðferð og væntanlega verður hægt að greina frá því hvernig það mál stendur áður en þingi lýkur. Alþingi setti ný jarðræktarlög og búfjárræktarlög 1989 í samráði við fulltrúa bænda og búnaðarþing þar sem skilgreint er ljóslega hver þáttur ríkisins á að vera í meðferð þessara mála sem áður voru sífellt deiluefni. Í framhaldi þessa var gert samkomulag um fullnaðaruppgjör við bændur landsins á ógreiddum framlögum árin 1987 -- 1989 og skýrt afmarkað hvernig með slíkar greiðslur yrði farið við afgreiðslu skuldbindinga ríkissjóðs á fjárlögum hvers árs. Því miður virðist framgangur þessara mála, þrátt fyrir skýrt afmarkað samkomulag hér á hv. Alþingi, hvergi nærri fullnægjandi í framkvæmd. Ég verð því miður að lýsa vonbrigðum með framgöngu hæstv. landbrh. í þessu mikilvæga máli. Um þetta væri að sjálfsögðu hægt að flytja hér langt mál en ég stytti mál mitt vegna fjarveru hæstv. ráðherra. En ég get tekið dæmi. Samkvæmt yfirlýsingu fjmrh. og landbrh., sem var gefin út 26. mars á þessu ári, átti að vera komin uppgjörsgreiðsla í gegnum skuldabréf til bænda í síðasta lagi 1. ágúst sl. Í byrjun október sl. voru bændur ekki farnir að fá þessi bréf. Sjálfsagt væri hægt að útskýra hvers vegna, en það er staðreynd að svona var haldið á málum. Uppgjör framlaga vegna ársins 1988 að fjárhæð 107 millj. kr. eiga að greiðast til bænda eigi síðar en 1. ágúst 1991. Það væri hægt að vitna hér í sams konar yfirlýsingar sem ég hef í höndum sem fjvn. hafði um þetta mál frá bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh. Það er ljóst að í fjárlagafrv. nú vantar mikið á að hægt sé að standa við lögboðin framlög samkvæmt nefndum lögum þrátt fyrir loforð um að við þetta verði staðið. Fjmrh. og landbrh. hafa gert samkomulag um að taka ekki fullt tillit til laganna þrátt fyrir erfiðleika í landbúnaðinum sem augljóslega blasa við öllum. Á sama tíma hafa bændur landsins tekið fullkomlega þátt í þjóðarsáttinni og vinna að því að aðlaga sig breyttum aðstæðum í markaðsmálum. Aðgerðarleysi hæstv. landbrh. í þessum mikilvægu málum er ámælisvert þrátt fyrir hans löngu ræður á fundum með bændum um allt Ísland þar sem hann fullyrðir að allt sé í lagi, meðferð hans á þessum málum muni skila málinu í höfn. Það hlýtur því að vera mikið umhugsunarefni hvað því veldur að málin standa eins og þau standa í dag. Þá vil ég aðeins nefna eitt mál í sambandi við landbúnaðarmálin sem sjálfsagt hefur komið hér til umræðu fyrr. Því miður var ég ekki viðstaddur þegar hv. 2. þm. Norðurl. v. flutti sína ræðu um þetta efni. En ég tel nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um Búnaðarfélag Íslands. Eins og allir hv. alþm. vita hefur Búnaðarfélag Íslands staðið vörð um íslenskan landbúnað og allt er varðar málefni bænda á Íslandi frá stofnun þess. Búnaðarfélagið hefur átt undir högg að sækja um fjármagn til lögboðinnar starfsemi þess í áratugi. Það þekkjum við. Með bréfi sem fyrrv. landbrh. sendi frá sér í september 1988 skipaði hann nefnd sem átti að fjalla um fjárþörf Búnaðarfélagsins og hvernig greiða mætti úr þeim fjárhagsvanda er félagið á í og fjalla að nokkru um framtíðarmöguleika á fjármögnun í þessu skyni. Í þessa nefnd voru skipaðir, auk þess sem hér stendur, alþingismennirnir Egill Jónsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson og formaður sá sem hér stendur. Í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989 kom fram í ræðu formanns fjvn. við 2. umr. fjárlaga varðandi Búnaðarfélag Íslands, með leyfi virðulegs forseta segir þar: ,,Í grg. með fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að endurskoðun fari fram á starfsemi Búnaðarfélags Íslands. Með bréfi dags. 7. sept. 1988 skipaði hæstv. fyrrv. landbrh. nefnd til þessa verkefnis, þar með talið að gera tillögur um framtíðarskipun þessara mála og þann 19. okt. sl. staðfesti núv. hæstv. landbrh. skipan nefndarinnar til framhaldsstarfa. Nefndin er að störfum. Hún hefur lagt áherslu á að lagfæra fjárhag Búnaðarfélags Íslands í fjárlagafrv. 1989. Nefndin mun starfa áfram og gerir ráð fyrir að leggja fram ákveðnar tillögur varðandi framtíðarskipan verkefna og tekjustofna Búnaðarfélags Íslands er liggi fyrir við undirbúning fjárlaga fyrir árið 1990.`` Þessi nefnd, sem hér er átt við, skilaði ákveðnum tillögum til hæstv. landbrh. í apríl 1989. Tillögurnar voru þess efnis að það var lögð til breyting á búnaðarmálasjóðsgjaldi þannig að það sem áður hafði runnið til Stofnlánadeildar landbúnaðarins rynni til Búnaðarfélags Íslands og þeirrar starfsemi sem heyrir undir félagslega þáttinn í starfsemi Búnaðarfélagsins, þ.e. búnaðarsamböndin í landinu fengju þarna ákveðinn tekjustofn sem þýddi það að ríkið losnaði við framlög til Búnaðarfélagsins sem þessu næmi. Þessar brtt., sem voru lagðar fram í tveimur frv. fyrir ráðherrann í apríl 1989, voru þess eðlis að Búnaðarfélagið eða þessi starfsemi þess sem færðist út til búnaðarsambandanna fengi yfir 30 millj. á ári. Hvað gerðist svo? Það gerðist að landbrh. heyktist á að flytja þessi frv. og málið var jafnóljóst eftir sem áður í fjárlögum 1990. Og á þessu ári urðum við sem erum í fjvn. að reyna að brúa þetta bil með fjáraukalögum til að rétta hlut Búnaðarfélagsins í samræmi við það sem áður var gert í þessu máli. Ég vil geta þess hér að bæði búnaðarþing og fundur formanna allra búnaðarsambanda á Íslandi gerðu samhljóða áskorun um það að tillaga nefndarinnar gengi fram. Ég get vitnað hér, með leyfi forseta, í fund sem var haldinn 31. okt. 1989. Þar segir: ,,Fundurinn væntir þess að búnaðarsamböndunum verði sem fyrst tryggðir tekjustofnar til að mæta auknum verkefnum og bæta upp rýrnandi eldri tekjustofna. Í því sambandi er bent á ályktanir búnaðarþings og tillögu nefndar undir forustu Alexanders Stefánssonar alþingismanns er afhentar voru landbrh. í apríl sl.`` Undir þetta skrifa allir formenn búnaðarsambanda landsins. Það sama gerðist síðar, að það kom sams konar áskorun til landbrh. Þetta var sem sagt ekki gert og þar með var fallið frá því að reyna að losa ríkissjóð við að fjármagna Búnaðarfélagið að þessu leyti til, heldur búa til gjaldstofn sem bændurnir sjálfir vildu leggja á sínar framleiðsluvörur, sínar eigin framleiðsluvörur, og nota til þess að standa undir þeim rekstri sem ríkið hafði lagt fram fé til áður. Ég má til, virðulegi forseti, í framhaldi af þessu að geta þess að loksins á síðasta þingi kom fram stjórnarfrv. frá hæstv. landbrh., frv. til laga um Búnaðarmálasjóð, þar sem hann leggur til breytingu á gjaldtöku Búnaðarmálasjóðs. Þar var ekki stafkrókur um það að Búnaðarfélagið fengi eina krónu, alls ekki, heldur var verið að hugsa um allt aðra tilfærslu í sambandi við aðrar búgreinar, bæði að því er varðar garðyrkjumenn og svína- og alifuglabændur o.s.frv. en Búnaðarfélagið var ekki nefnt. Landbn. Nd. gerði það að tillögu sinni við þetta frv., sem raunar gerbreyttist í meðförum hennar, að stinga Búnaðarfélaginu þarna inn. En það fékk ekki nema mjög lítið framlag sem er ekki nema 0,1% samtals í þessum gjaldstofni, sem er ekki nema 1 / 5 af því sem tillögur nefndarinnar gera ráð fyrir, eða áætlaðar 7 millj. kr. á ári. Þannig voru slegnar úr höndum nefndarinnar þær tillögur sem hún gerði til þess að losa ríkið við þetta vandamál sem hefur verið vandamál hér á Alþingi svo lengi sem ég man eftir í sambandi við fjármál Búnaðarfélagsins. Það var slegið hendi á það sem bændur landsins samþykktu fyrir fram, að búa til sérstakan gjaldstofn fyrir Búnaðarfélag Íslands þannig að ríkið eða fjvn. og Alþingi þyrftu ekki sífellt að leggja fram sérstök framlög til Búnaðarfélagsins að því er varðar félagsþjónustu bænda. Þetta er rétt að skýra hér vegna þess að núna í tveimur síðustu fjárlagafrv. sem hæstv. fjmrh. hefur lagt fram segir svo í athugasemdum við fjárlagafrv. um Búnaðarfélag Íslands, með leyfi forseta: ,,Í tengslum við gerð fjárlaga undanfarinna tveggja ára hefur verið gert ráð fyrir að heildarendurskoðun færi fram á framtíðarskipan verkefna og tekjustofnum félagsins. Aðstæður hafa breyst á þessu ári sem skýra lækkun fjárframlags úr ríkissjóði. Annars vegar hafa tiltekin verkefni verið færð frá Búnaðarfélaginu til Hagþjónustu landbúnaðarins,`` sem ég vil taka fram að nefndin lagði einnig til og landbn. Nd. umbreytti frv. hæstv. landbrh. í meðförum hér á Alþingi og náði samkomulagi við alla aðila um það að bæði Þjóðhagsstofnun og Hagstofa Íslands yrðu þátttakendur í þessari Hagþjónustu landbúnaðarins. Þannig náðist víðtækt samkomulag um þá tilfærslu. --- ,,Hins vegar fær félagið aukið starfsfé með nýsettum lögum nr. 41/1909, um Búnaðarmálasjóð. Framlag úr ríkissjóði miðast við að félagið geti staðið undir þeim verkefnum sem ríkissjóði er lögum samkvæmt ætlað að greiða. Það á fyrst og fremst við um ráðunautaþjónustu í landbúnaði og skýrsluhald`` o.s.frv. Enn á ný er tilgreint að það sé þessi nefnd sem eigi að sjá um fjármál Búnaðarfélagsins í fjárlagagerðinni, eftir að fjárlögin hafa verið sett fram. Þar af leiðandi var ekkert óeðlilegt að við í fjvn. óskuðum eftir nákvæmri útfærslu á því hvað kostnaður við Búnaðarfélagið er í raun og veru þegar búið er að draga frá þær 7 millj. kr. sem bændur landsins taka á sig til þess að standa undir þeirri félagslegu þjónustu sem þeim ber, sem er eins og ég sagði áðan ekki nema 1 / 5 af því sem nefndin lagði til. Hvað skeði þá? Það lá ljóst fyrir að nákvæmlega sama gerðist og á árinu 1990, það vantaði um 15 -- 16 millj. kr. til að standa við lögboðn framlög til Búnaðarfélagsins. Og hvað kemur þá? Það kemur sameiginleg niðurstaða frá hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh. Ég vil taka fram með innskoti að landbrh. var áður búinn að skrifa nefndinni og koma í eigin persónu á fund hennar til að lýsa því yfir að hann teldi að fjvn. ætti að skila Búnaðarfélaginu því sem því ber samkvæmt lögum. Síðan kemur bréf frá sama ráðherra og hæstv. fjmrh. þar sem þeir gera sameiginlega tillögu um eftirtaldar breytingar á frv. til fjárlaga fyrir 1991, Búnaðarfélag Íslands, með leyfi forseta: ,,Gerð er tillaga um að hluti Búnaðarfélagsins af búnaðarmálasjóðsgjaldi`` --- þ.e. gjaldi sem bændur leggja sjálfir á sig --- ,,sem er áætlað 7,5 millj. kr. á næsta ári reiknist ekki að fullu til lækkunar á framlagi ríkisins til félagsins. Miðað er við að helmingur teknanna komi til frádráttar á næsta ári. Framlag úr ríkissjóði hækkar því um 3,5 millj. kr. vegna þessa og færist á viðfangsefnið Sérfræðileg aðstoð við landbúnaðinn. Að auki hækki framlag á sama viðfangsefni um 3 millj. kr. vegna ákvæðis 12. gr. búfjárræktarlaga nr. 84 og 89 sem kveður á um að ríkissjóður greiði laun aðstoðarfólks við uppgjör og úrvinnslu ræktunarskýrslna.`` Framlagið til Búnaðarfélagsins hækkar þá samtals um 6,5 millj. kr. í staðinn fyrir tæpar 16 millj. Miðað við þessi málalok get ég ekki staðið í því að vera tilnefndur í athugasemd með fjárlögum núna tvö ár í röð um að við eigum að sjá um að við þetta verði staðið. Ég hef enga stöðu til að ganga gegn sameiginlegu áliti hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh. Ég tók þá ákvörðun, hæstv. fjmrh., að vísa þessu máli algerlega á hendur hæstv. landbrh. sem er tví - og þrísaga í meðferð málsins gagnvart fjvn. Ég verð að segja það alveg eins og er að það er hálfömurlegt til þess að vita að enn á ný þurfi í fjáraukalögum fyrir árið 1990, sjálfsagt eftir áramótin, að bæta við 10 millj. kr. á Búnaðarfélagið vegna þess að hæstv. ráðherrar hafa ekki þorað og ekki getað staðið við það samkomulag sem var búið að gera. Ég mun beita mér fyrir því og lýsi því yfir hér að sem ábyrgðarmaður fyrir þessari nefnd margumtalaðri sem skilaði ákveðnum tillögum til þess að leysa þetta mál til framtíðar, þá get ég ekki annað gert en að beita mínu afli til þess að inn á fjáraukalög komi það sem á vantar. Og það mun ég að sjálfsögðu gera. En ég hlýt að varpa þessari ábyrgð á herðar hæstv. landbrh. sem fer um landið þvert og endilangt til að fullvissa bændur landsins um að hann sem landbrh. tryggi meðferð þessara mála og öryggi bænda í landinu. Það er vissulega umhugsunarefni fyrir bændur sem trúa á Alþb. að átta sig á þessari stöðu. Það er kominn tími til. Ég tel þetta trúnaðarbrot við bændur, ekki síst við búnaðarþing og þá aðila sem hafa gengið vasklega fram í því að koma þessum málum á fastan grunn og losa ríkið við félagsþjónustu bænda, standa undir henni sjálfir af sinni eigin framleiðslu. Það er málið. Virðulegi forseti. Ég verð að biðja afsökunar á því að ég þurfti nauðsynlega að koma þessu fram, ekki síst vegna þeirrar umræðu sem er þegar hafin meðal samtaka bænda og hér á hinu hv. Alþingi. Þetta er ekki stórmál en þetta er lýsandi dæmi um það hvernig á ekki að standa að málum. Og ég fullyrði að við þremenningar í þessari nefnd, hv. þm. Egill Jónsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson og aðstoðarmaður núv. landbrh., Ásthildur Ólafsdóttir, töldum okkur vera að gera rétta hluti, að losa bændasamtökin, Búnaðarfélagið, undan því sem hefur verið kallað meðal þjóðarinnar betlistarf, að reyna að fá peninga til reksturs Búnaðarfélags Íslands. Það var kjörið tækifæri að gera á þann einfalda hátt að bændur samþykktu að skattleggja sjálfa sig, sína framleiðslu til að standa undir þessum rekstri. Ekki meira um það. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins minnast á örfá atriði sem koma til meðferðar nú við 2. umr. Ég vil lýsa ánægju yfir því að samstaða tókst í fjvn. um að gera mögulegt að byggja sundlaug við Íþróttakennaraháskólann á Laugarvatni sem er liður í því sem þarf að gera til þess að gera þar íþróttamiðstöð sem fyrir löngu er búið að ákveða við þetta stóra íþróttahús sem þar er. Og það hittist svo á að engin sundlaug er við skólana á Laugarvatni. Gamla sundlaugin er hrunin og nemendur verða þá að baða sig í vatninu eftir því sem veðráttan leyfir. Þetta mál er nú leyst þannig að hægt verður að byggja útisundlaug á Laugarvatni næsta sumar sem er mikilvægur áfangi. Einnig þarf nú að fá fjármagn til þess að endurbyggja að hluta íþróttavöllinn eða íþróttasvæðið því að það er ákveðið að halda Íslandsmót á vegum ungmennasamtakanna innan tveggja ára. Vinna þarf skipulega að uppbyggingu íþróttamiðstöðvar á Laugarvatni. Ég vil aðeins minnast á flugmálaáætlun því ég veit að margir hv. þm. eru að spyrja um það hvort fjvn. hafi ekkert gert í sambandi við flugmálaáætlunina sem átti að gilda fyrir yfirstandandi ár. Hér hefur komið fram í utandagskrárumræðum að Flugmálastjórn hafði ekki farið að þeirri áætlun sem fyrir lá heldur voru færðar milli ára, eins og þeir kalla, 70 -- 80 millj. kr. og margar framkvæmdir í landinu hófust ekki á yfirstandandi ári. Ég vil upplýsa það hér að fjvn. hefur krafist þess að flugmálaáætlun fyrir árið 1991 verði lögð fram á þessu þingi og við vitum ekki annað en það verði gert. Það væri hægt að ræða hér um mörg önnur mál. Ég ætla að sleppa því. Ég vil taka undir það með formanni fjvn. hversu brýnt er orðið að Alþingi eða stjórnvöld marki ákveðna stefnu í sambandi við viðhald og endurbyggingu gamalla húsa sem eru mikilvæg í öllu kerfinu. Það er löngu orðið tímabært og það er hörmulegt til þess að vita að t.d. muni kosta 700 -- 800 millj. að koma Þjóðminjasafninu í nothæft stand. Það er full ástæða að taka vandlega til athugunar við 3. umr. þegar 6. greinar málin koma til meðferðar hvort ekki er hægt að hugsa eitthvað öðruvísi fyrir framtíð þessara mála. Ég vil svo að lokum þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir ánægjulegt samstarf eins og áður við þessa fjárlagagerð og taka undir þakkir til þeirra fjölmörgu sem hafa aðstoðað nefndina, bæði starfsmenn Fjárhags - og hagsýslustofnunar, fjmrn., Ríkisendurskoðunar og starfsmenn Alþingis sem hafa orðið að þjóna nefndinni á allt of stuttum tíma. Ég verð að segja það hér án þess að kasta rýrð á nokkurn hér inni á hv. Alþingi að ég hygg að það væri ástæða til að þingmenn áttuðu sig á því almennt hvernig þetta álag er sem hvílir á nefnd sem á að fjalla á örstuttum tíma um veigamestu mál sem Alþingi hefur til meðferðar, erindi frá hundruðum og aftur hundruðum úr þjóðfélaginu því þessi nefnd er opin fyrir slíkum erindum. Það er þess vegna löngu orðin þörf á að breyta þessu fyrirkomulagi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Það er von forseta að unnt sé að ljúka þessari umræðu fyrir kvöldverð og allar horfur á því svo fremi sem takist að fá afbrigði fyrir því að tvær brtt. megi á dagskrá koma. Mun forseti nú reyna það í hörgul.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég hef séð að hér í hliðarsölum eru að ganga listar um það hvernig ríkisstjórnin hugsi sér að koma málum fram það sem eftir er þinghaldsins, nákvæmlega mælt fyrir um það hvaða dag þetta og hitt frv. á að fara á milli deilda. Það væri nær að ríkisstjórnin reyndi að gera einhverja áætlun um það hvernig hún gæti haldið stuðningsmönnum sínum inni í þinginu.

Friðjón Þórðarson : Virðulegi forseti. Í nál. meiri hl. fjvn. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1991 á þskj. 292 er þess getið að fyrir löngu sé tímabært að gera fjvn. formlega að heilsársnefnd. Samkvæmt þingskapalögum þeim sem nú gilda fellur starfsumboð nefndarinnar niður við þinglausnir á hverju vori. Fjvn. svífur því nokkuð í lausu lofti milli þinga. Er það oft bagalegt svo sem gefur að skilja ef nefndin þarf að láta til sín taka utan þingtíma. Sannleikurinn er sá að margir líta svo á að nefndin lifi sæmilegu lífi milli þinga og þeir sem málum eru kunnugastir láta sér vel líka að svo sé. Má því segja að ekki skorti annað en formið eitt til þess að nefndin geti starfað lögformlega allt árið eins og utanrmn. gerir nú samkvæmt ákvæðum laga. Að minni hyggju er full þörf á þessari breyttu skipan á störfum fjvn. Tel ég að um þetta ætti að geta náðst góð samstaða. Það verður líka að segja hverja sögu eins og hún gengur. Fjvn. er mjög önnum kafin allt frá byrjun haustþings til jóla a.m.k. Þess vegna hefur verið gripið til þess ráðs í allmörg ár að nefndin hefur veitt fulltrúum sveitarstjórna viðtöl og tekið við erindum frá þeim áður en þing hefst og fjárlagafrv. er lagt fram. Má vera að þetta komi ekki að öllu leyti heim og saman við ákvæði og anda laganna. Þó hefur þetta viðgengist árum saman athugasemdalaust, að því er ég best veit. Segja má að fulltrúar flestra sveitarstjórna landsins sæki með þessum hætti fundi fjvn. á hverri haustönn. Að mínum dómi er þetta mjög ákjósanleg og skemmtileg skipan mála. Á þessum fundum fá fjárveitinganefndarmenn allgott yfirlit yfir mál sem sveitarstjórnarmenn eiga við að glíma úti um byggðir landins. Þegar þar við bætist að sveitarfélögin eiga lögvarinn rétt samkvæmt stjórnarskránni til að ráða sjálf málefnum sínum að vissu marki og stjórnarskráin kveður svo á að þessum rétti þeirra skuli skipað með lögum má ekki minna vera en þessum útvörðum byggðanna sé tekið af góðvild og kurteisi í höfðuðstöðvum fjvn., Alþingi, í miðborg Reykjavíkur þegar þeir leggja leið sína þangað. Þá verður og að ætlast til þess að fjvn. gefi sér einhvern tíma til að ræða við gesti sína þó að það komist að sjálfsögðu aldrei í hálfkvisti við móttökur þær sem fjárveitinganefndarmenn eiga að fagna þegar þeir taka sér ferð á hendur um byggðir landsins að sumarlagi. Satt að segja eru þessar ferðir eða heimsóknir sem nefndarmenn hafa farið út í kjördæmin eitt af því lærdómsríkasta og minnisstæðasta úr starfi nefndarinnar því þá geta menn séð með eigin augum og fest betur í minni þær aðstæður og umhverfi sem þjóðin á við að búa til sjávar og sveita og við hvaða viðfangsefni hún hefur að fást. Í fjárlagafrv. á bls. 245 er nokkuð rætt um umbætur í fjármálastjórn sem gerðar hafa verið á undanförnum árum. Er ekki nema gott eitt um það að segja. Þar eru ýmis atriði nefnd, svo sem það að aukafjárveitingar heyri nánast sögunni til og fjáraukalög fyrir yfirstandandi ár séu nú lögð fram í annað sinn á haustþingi. Hér er einmitt að því vikið sem ég nefndi, að gert er ráð fyrir þeirri breytingu að í stað fjvn. verði sett upp með breytingum á þingsköpum fjárlaganefnd sem hafi það verkefni að fjalla bæði um útgjaldahlið og tekjuhlið fjárlaga. Og enn fremur í 12. tölul. að hin nýja fjárlaganefnd verði gerð að heilsársnefnd líkt og utanrmn. Þá er það komið. Að þessu fjárlagafrv. hefur verið unnið með hefðbundnum hætti. Það verður ekki séð að það marki nein sérstök tímamót. Að vísu hefði mátt búast við því að hin nýja löggjöf um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga mundi valda vatnaskilum í samskiptum þessara aðila en ekki verður þess vart að neinu ráði, a.m.k. ekki enn sem komið er. Sumir sveitarstjórnarmenn hafa komist svo að orði að virðisaukaskatturinn, sá er leysti gamla söluskattinn af hólmi, hafi nú þegar gleypt síðustu leifar af þeim ávinningi sem þeir vonuðust til að fá í sinn hlut við breytingar á verkaskiptum ríkis og sveitarfélaga. Í nál. meiri hl. segir að breytingin á verkaskiptalögunum hafi a.m.k. enn ekki dregið úr því að sveitarstjórnir telji sig eiga erindi við fjvn. Er ekki nema gott eitt um það að segja að fulltrúar í sveitarstjórnum og fjvn. Alþingis haldi áfram að ræðast við og bera saman bækur sínar hér eftir sem hingað til. Vonandi er það og verður til ávinnings fyrir báða aðila því þeir eiga í raun og veru sameiginlegra hagsmuna að gæta á svo mörgum sviðum. Í athugasemdum við fjárlagafrv. er greint frá því að á undanförnum 2 -- 3 árum hafi verið lagður grundvöllur að nýrri hagstjórn hérlendis sem sé nær viðurkenndum vestrænum hagstjórnaraðferðum en sú hagstjórn sem áður var fylgt. Hin nýja hagstjórn felist í því að beita samræmdri stefnu á sviði ríkisfjármála, peningamála og gengismála til að stýra heildareftirspurn, stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og skapa sem eðlilegust og jöfnust rekstrarskilyrði fyrir atvinnulífið án þess að til komi skyndilegar og harkalegar breytingar á tekjuskiptingunni í landinu. Í þessu samhengi gegnir stefnan í ríkisfjármálum lykilhlutverki. Því verður ekki neitað með rökum að stefnan í ríkisfjármálum skiptir miklu máli og gegnir lykilhlutverki. Þeim mun betur verður að vanda til hennar og fylgja henni eftir af festu og skörungsskap. Í kafla þeim sem ber fyrirsögnina Efnahagsstefna og markmið fjárlaga í athugasemdum við fjárlagafrv. er fjallað um árangur efnahagsstefnunnar 1989 -- 1990 og sérstaklega tekið fram að efnahagsstefna sú sem fylgt hafi verið frá haustinu 1988 hafi þegar skilað umtalsverðum árangri. Nokkur atriði eru nefnd í því sambandi. 1. Verðbólgan hafi lækkað og sé komin niður á svipað stig og í mörgum nágrannalöndum, þ.e. í eins stafs tölu, svo sem oft er tekið til orða. 2. Vextir hafi einnig lækkað. 3. Tekist hafi að bægja frá atvinnuleysi og bent á að enn sé Ísland í hópi þeirra ríkja á Vesturlöndum þar sem atvinnuleysið er minnst. 4. Viðskiptahalli hafi rúmlega helmingast á síðasta ári þrátt fyrir samdrátt útflutningstekna. 5. Staða atvinnuveganna hafi batnað verulega. 6. Jafnvægi á peninga - og lánamarkaði hafi ekki verið betra í mörg ár. Gott er að benda á þessi atriði og væri vel að þeim mætti fagna til frambúðar því að hvert þeirra er öðru mikilvægara. En viðbúið er að þarna sé ekki allt gull sem glóir, ekki allt í nægjanlega föstum skorðum. Raunar þarf ekki að skoða fjárlagafrv. mjög ítarlega til þess að komast að raun um að þar er víða pottur brotinn og margur vandinn óleystur. Það er auðvitað sjálfsagt að vega og meta öll útgjöld og fara sparlega með opinbert fé. En svona vel stæð þjóð á þó að eiga fyrir brýnustu útgjöldum og daglegum nauðþurftum. Annars er eitthvað bogið við málið. Og það er hægt að minna á ýmis atriði sem breyst geta á marga vegu og erfitt er að reikna út. Nefna má óvissu vegna olíuverðshækkunar. Svo er einnig ritað um hugsanlegar álversframkvæmdir og sagt sem svo: Verði ráðist í byggingu álvers og virkjana er nauðsynlegt að fylgja mjög aðhaldssamri stefnu í útgjaldamálum hér innan lands til þess að hamla gegn þenslu og auknum viðskiptahalla. Þannig er sjálfsagt hægt að velta vöngum endalaust. Síðan er reynt að láta allt líta sæmilega út á yfirborðinu og sópa erfiðum vandamálum undir teppið, eins og sagt er. Í nál. frá 1. minni hl. fjvn. á þskj. 294 kemur glöggt fram hvað við blasir þegar skyggnst er á bak við tjöldin í herbúðum stjórnarliðsins. Þar er því lýst á fyrstu blaðsíðu hvernig aðilar vinnumarkaðarins tóku málin í sínar hendur þegar þeim ofbauð efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar. Við kjarasamningana í febrúar mótuðu þeir nýjan efnahagsgrundvöll er hlaut nafnið þjóðarsátt sem sneri öllu á betri veg fyrir ríkisstjórnina og alla þjóðina. Þetta var sannkallaður hvalreki fyrir stjórnendur landsins. Þegar þess er gætt að jafnframt hefur orðið stórhækkun á flestum útflutningsafurðum okkar mætti ætla að brýnasti vandinn hefði verið leystur. En þar hefur margt farið á annan veg, sbr. þau atriði sem rakin eru í tíu töluliðum á bls. 2 í þskj. 294. Ég skal ekki rekja það nánar nú þar sem það var rakið allskilmerkilega af hv. 2. þm. Norðurl. v. í ræðu hans hér áðan. Á bls. 3 í þskj. 294 er rifjað upp að núv. hæstv. ríkisstjórn hafi lagt fram þrenn fjárlagafrv. Jafnan hefur þeim verið lýst svo að þau væru reist á traustum hornsteinum eða eitthvað á þá leið. En í nál. er sýnt fram á að mjög séu hornsteinar fjmrh. ólíkir þeim sem Jónas kvað um forðum, segir þar og mun auðvelt að finna þeim orðum stað. Á bls. 4 í margnefndu nál. er nokkur lýsing á fjárlagafrv. fyrir árið 1991. Þar er megineinkennum frv. lýst í tíu töluliðum og er það mjög skýrt og greinilegt og ættu hv. alþm. að lesa þá blaðsíðu vel og vandlega. Í nál. 2. minni hl. fjvn. á þskj. 295 kveður mjög við sama tón. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp tvær málsgreinar eða svo úr því nál. in fine. Þar segir svo: ,,Uppsafnaður halli á ríkisrekstri síðustu þrjú ár er um það bil 23 milljarðar kr. Viðskilnaður núverandi fjmrh. verður trúlega á þann veg að hallinn frá hans fjármálastjórn nær 30 milljörðum kr. þrátt fyrir öll tímamótafjárlögin og hornsteinana undir efnahagslífið. Þessi niðurstaða um ríkisfjármálin leggur þær kvaðir á framtíðina að leysa úr þessum málum. Stórkostlegur vandi blasir við þeim sem eftir koma. Greiða verður á næstu árum og áratugum þessa 30 milljarða kr. í viðbót við fyrri skuldir. Það verða fjáraukalög framtíðarinnar.`` Þannig tekur til máls hv. 7. þm. Norðurl. e., frsm. 2. minni hl. fjvn. Brtt. frá fjvn. í heild á þskj. 293 hafa verið gerð góð skil af formanni fjvn. og ætla ég ekki að fara fleiri orðum um þær. Það má auðvitað benda á fjöldamörg efni þar sem framlög af hálfu ríkisins eru skorin mjög við nögl. Hér áðan var minnst á framlög til Byggðastofnunar sem á þó að gegna mikilvægu hlutverki í sambandi við þróun byggðar í landinu. Formaður fjvn. gerði í framsöguræðu sinni grein fyrir brtt. nefndarinnar á skilmerkilegan hátt eins og ég sagði áðan. Fjöldamörg málefni og erindi bíða 3. umr. Þau eru mjög stór í sniðum og mikilvæg. Þar má nefna heilbrigðismál, sjúkrahúsin, eins og hv. 2. þm. Vesturl. minntist hér áðan, m.a. K - byggingu Landspítalans, málefni sveitarfélaga í mörgum greinum. Hér var minnst áðan á sýsluvegasjóðina og skuld ríkissjóðs við þá og þá breyttu skipan sem á þeim málum var gerð. Skuldir þar eru litlar 74 millj. kr. Kannski munar um minna. Til 3. umr. er einnig frestað hafnamálum, sjóvarnargörðum og málum um þetta nýja hafnargjald sem á að setja með lögum, vegamálum og ýmsum öðrum þáttum byggðamála og landbúnaðarmála, orkumálum og fleiri og fleiri stórmálum. Hv. 2. þm. Vesturl. gerði landbúnaðarmálin nokkuð að umræðuefni. Satt að segja er full þörf á því að ræða þau mál í mörgum liðum. Manni ofbýður hreinlega hvað ráðamenn þjóðarinnar taka á þeim erindum og málum af miklu skeytingarleysi og kæruleysi þannig að það er fyrir löngu orðið undrunarefni. Ég ætla aðeins að minnast á eitt. Nú fyrir skömmu var gerð sú breyting á aðflutningsgjöldum á svína- og alifuglafóðri. Standi hún til frambúðar án þess að eitthvað verði gert á móti þá leggur hún í rúst íslenska fóðurframleiðslu, m.a. graskögglaframleiðslu sem þó er nú í höndum tiltölulega fárra aðila. Ég minntist á þessi mál við hæstv. landbrh. hér í dag. Hann gat þess að á þessu máli yrði þreifað á ríkisstjórnarfundi á föstudaginn kemur. Þetta er auðvitað miklu meira en ógnun við graskögglaframleiðendur. Þetta er líka ógnun við alla sauðfjárrækt í landinu og verður ekki öllu lengur þagað í þeim málum. Ég sé fyllstu ástæðu til þess að taki hæstv. ríkisstjórnin ekki með viðeigandi hætti á þessum málum þá verði það a.m.k. gert að umræðuefni utan dagskrár fyrir hátíðar. En látum þessu nú lokið að mestu. Ég bendi aðeins á það að á síðustu árum hefur ýmsum stærri málum úr fjárlagapakkanum sem áður voru afgreidd við 2. umr. fjárlaga verið frestað til 3. umr. 3. umr. er að verða mikilvægari og stærri og er full ástæða til að búa sig vel undir hana og gefa þeim erindum góðan gaum sem þar verður fjallað um og kryfja þau til mergjar. Brtt. þá frá forseta hæstv. Sþ. sem hér er á þskj. 107 og gerð var grein fyrir áðan finnst mér alveg sjálfsagt að samþykkja, tillöguna um Hið íslenska þjóðvinafélag. Þá er líklega aðeins eftir að láta máli sínu lokið. Ég vil færa bestu þakkir hv. formanni fjvn., 5. þm. Vestf., nefndarmönnum öllum og öllu starfsfólki og öðrum sem hafa unnið með okkur í fjvn. Einnig vil ég þakka þeim gestum sem komið hafa í heimsókn þó margir þeirra hafa orðið að ganga bónleiðir til búðar. Ég vil nú svona í lokin, þrátt fyrir allt, vara við allt of mikilli svartsýni í skammdeginu. Við verðum að vona það besta bæði fram til 3. umr. og svo áfram því að vonin verður alltaf að lifa og þrátt fyrir allt kemur sólin alltaf upp aftur.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Fulltrúi Kvennalistans í hv. fjvn., Málmfríður Sigurðardóttir, gerði í dag grein fyrir afstöðu okkar í Kvennalista til þessa fjárlagafrv. og sé ég ekki ástæðu til þess að endurtaka það sem hún sagði. Þó tel ég rétt að minna á að því fer fjarri að þær áherslur sem í fjárlagafrv. birtast séu konum að skapi, enda hafa þær lítt komið nærri því að móta þann grunn sem bæði þetta fjárlagafrv. og öll hin fyrri hafa byggst á og er raunar kominn tími til að þar verði breyting á. Sennilega hafa fáir næmari skilning á þeim vanda sem fjármálaráðherrar á hverjum tíma standa frammi fyrir við að láta enda ná saman en einmitt konur. Það hefur komið í hlut kvenna í aldanna rás að reyna að láta enda ná saman, að deila því sem til skiptanna er hverju sinni milli heimilisfólksins og gæta þess að allir fái lágmarks næringu og annan aðbúnað. Þannig hafa konur ætíð þurft að huga að þeirri heild sem hver fjölskylda er en jafnframt hafa í huga mismunandi þarfir einstaklinganna. Þær hafa gætt þess að börnin, gamla fólkið og hinir sjúku fái sinn skerf af því sem til skiptanna var. Þá hefur það einnig komið í hlut kvenna að hlúa að og ferja á milli kynslóða þá menningu sem þjóð okkar byggir á. Sú andlega næring sem menningin gefur er óaðskiljanlegur hluti frá daglega brauðinu og amstrinu og hefur svo sannarlega átt sinn þátt í því að halda lífinu í þjóðinni á erfiðum tímum. Vegna starfa sinna og hlutverks inni á heimilunum og utan þeirra hafa konur annan skilning á þörfum annarra og þeim vanda að þurfa stöðugt að hugsa um létta pyngjuna, láta enda ná saman en hafa jafnframt hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi. Ekki er annað hægt að segja, og býst ég við að allir hv. þm. geti tekið undir það með mér, að konum hafi farist þetta verk vel úr hendi og því löngu orðið tímabært að konur fái tækifæri til að leggja hönd á plóg við gerð fjárlagafrv. fyrir þjóðarheimilið. Fullyrði ég að við það verk mundi nýtast vel reynsla og þekking kvenna á rekstri heimilanna og hinna fjölbreytilegu þarfa þeirra sem þar búa. Konur eru enn mun lægra launaðar en karlar og verður að sjálfsögðu ekki unað við það öllu lengur. Þrátt fyrir allt hafa kvennalaunin þó fært konum þá dýrmætu reynslu að þær hafa alltaf þurft að sýna aðgæslu í meðferð þess fjár sem þær hafa til ráðstöfunar hverju sinni. Það er ekki síst fyrir útsjónarsemi og nýtni kvenna sem þjóðin hefur lifað af tímabil harðinda og kreppu í sögu landsins. Það eru ekki konur sem eiga sök á þeim uppsafnaða halla sem í þessu frv. birtist, eins og í hinum fyrri, og er stöðugt vísað til komandi kynslóða. Konur hafa ekki farið höndum um ríkiskassann hér á landi frekar en víðast annars staðar í heiminum og eiga því ekki sök á því hvernig komið er. Brtt. Kvennalistans, þær sem ég mæli hér fyrir, á þskj. 300 eru auðvitað engan veginn tæmandi. Ef vel hefði átt að vera hefði þurft að stokka frv. alveg upp. Við völdum því þá leið að velja örfá mál sem öll snerta mjög líf kvenna. Þau eru dæmigerð fyrir þær áherslur og þá forgangsröð sem við viljum viðhafa. Eins og konum er tamt tókum við að sjálfsögðu tillit til aðstæðna og því varða tillögurnar aðeins mjög brýn hagsmunamál kvenna sem að sjálfsögðu eru hagsmunamál okkar allra þegar upp er staðið. Þær tillögur sem ég flyt hér hafa því á sér þann hógværðarblæ sem konum er mjög eiginlegur. Ég kýs að fara hér í gegnum tillögurnar, ekki eins og þær koma fyrir í röð á þskj. heldur í samhengi miðað við efni þeirra og innihald. Fyrsta brtt. er við 4. gr. frv. Þar er lagt til að við Byggðastofnun komi nýr liður, sem yrði þá númeraður 602. Þar er lagt til að fram komi sérstakt framlag til atvinnuþróunar fyrir konur á landsbyggðinni. Það er ljóst að þegar illa árar og atvinnuleysi eykst bitnar það fyrst og harðast á konum. Í yfirliti vinnumálaskrifstofu félmrn. fyrir nóvember kemur fram að í síðasta mánuði voru skráðir atvinnuleysisdagar 32.000 og fjölgaði um 3.800 frá mánuðinum áður. Alls staðar eru konur í meiri hluta atvinnulausra og svo hefur verið allt síðasta ár. Hæstv. ríkisstjórn hefur samkvæmt stjórnarsáttmálanum í hyggju ,,að framfylgja árangursríkri byggðastefnu sem komi betra jafnvægi á í byggðaþróun í landinu``, eins og þar segir orðrétt, með leyfi forseta. Sömuleiðis leynist enn setningin um sérstakt átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni í stjórnarsáttmálanum. Við kvennalistakonur höfum oft minnt á þennan lið og reynt að knýja á um að gert verði sérstakt átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni. Hæstv. ríkisstjórn má virða það til vorkunnar nú að þessu sinni að hún virðist loks hafa opnað skilningarvit sín fyrir þessu vandamáli og ætlar að viðurkenna vandamálið með 15 millj. kr. framlagi. En varðandi það framlag sem hér er lagt til að komi til Byggðastofnunar þá tengist það frv. Kvennalistans sem flutt hefur verið í Nd. nú annað þingið í röð. Það gerir ráð fyrir að 20% af framlagi ríkisins til Byggðastofnunar verði varið til þess að byggja upp sérstaka atvinnuþróunardeild fyrir konur á landsbyggðinni. Frv. þetta er nú til umfjöllunar í nefnd og væntum við þess að það verði afgreitt hið allra fyrsta. Ég vil benda á í þessu sambandi og við höfum reyndar oft bent á það hér í umræðunni að í nágrannalöndum okkar, sem við berum okkur gjarnan saman við, hafa stjórnvöld áttað sig á því hversu nauðsynlegt það er að hlusta á hugmyndir kvenna og taka tillit til þeirra þegar rætt er um búsetuþróun. Þar eins og hér bitnar aukið atvinnuleysi og skortur á fjölbreytilegum störfum fyrst og fremst á konum á landsbyggðinni. Þær eiga oft ekki annarra kosta völ en að flytja til þéttbýlisstaða í leit að atvinnu. Hefur því víða verið lögð sérstök áhersla á uppbyggingu atvinnu með tilliti til hugmynda og aðstæðna kvenna. Í Noregi eru aðstæður um margt svipaðar og hér. Þar þykir sjálfsagt og nauðsynlegt að eyrnamerkja sérstaklega verulegar fjárhæðir í því skyni að skapa atvinnu fyrir konur í hinum dreifðu byggðum landsins. Eftir sem áður þykir einnig sjálfsagt að konur sæki um lán eða styrki í aðra opinbera sjóði. Ég vil taka það fram, virðulegur forseti, að með því að leggja til 20% hækkun á framlagi til Byggðastofnunar erum við ekki þar með að segja að okkur þyki þær 250 millj. sem eru ætlaðar til Byggðastofnunar nógu há upphæð. Vil ég í því sambandi minna sérstaklega á að hæstv. forsrh. hefur skipað nefnd með fulltrúum allra þingflokka sem hefur það verkefni að móta nýja byggðastefnu. Sú nefnd hefur, eftir því sem ég best veit, unnið mjög gott starf og hefur komið fram með ýmsar hugmyndir og tillögur um það sem gera þyrfti en það starf er auðvitað til lítils ef ekki á að leggja fram neitt fé til að framkvæma þær hugmyndir. Ég vil aðeins víkja aftur að Norðurlöndunum því ég tel að hér séum við að ræða mjög brýnt mál. Það hefur sýnt sig og tölur sýna að flótti kvenna af landsbyggðinni er farinn að aukast. Við þurfum að vera vakandi gagnvart þeirri þróun og athuga hvað má gera til þess að snúa henni við að einhverju leyti. Það liggur fyrir könnun sem gerð var í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi á atvinnuháttum dreifbýlisins, og því hvernig best mætti snúa af vegi fólksfækkunar og auðnar og styðja landsbyggðina og byggja þar upp heilbrigt og gróandi mannlíf. Þessi könnun leiddi til þeirrar niðurstöðu að við mótun nýs atvinnulífs og atvinnutækifæra væri þátttaka kvenna höfuðnauðsyn. Áhrifum þeirra yrði að koma að við atvinnurekstur vegna þess að þær hafa aðra sýn og aðrar viðmiðanir en karlar. Þær yrðu að vera með þar sem ákvarðanir væru teknar og vegna vinnuframlags þeirra yrði að taka tillit til hagsmuna þeirra. Ráðamenn í Noregi hafa látið í ljós að við uppbyggingu atvinnu í dreifbýli skuli þessar niðurstöður hafðar að leiðarljósi og ég læt í ljós þá von mína að ráðamönnum hér vitrist þessi sannleikur sem okkur konum finnst reyndar augljós. Ég vil aðeins geta hér líka um norræna ráðstefnu sem haldin var á Íslandi, í Hveragerði, í haust um stöðu kvenna og byggðarþróun á Norðurlöndunum. Þar kom fram að á öllum hinum Norðurlöndunum er mikið lagt upp úr því að rannsaka hvað eina sem tengist þróun og atvinnulífi landsbyggðarinnar og hvaða áhrif ýmsar stjórnvaldsaðgerðir hafa á þessa þætti, svo og félagslegu og mannlegu þættina. Það er kannski ekki síst það sem hefði þurft að vera búið að rannsaka þegar kvóta var úthlutað til smábátaeigenda nú á dögunum. Önnur tillaga sem tengist atvinnumálum kvenna er í fimmta liðnum á þskj. 300. Þar hefur hæstv. ríkisstjórn, eins og ég minntist á áðan, viðurkennt vandamálið, þ.e. atvinnuvanda kvenna á landsbyggðinni með því að ætla til þess 15 millj. kr. framlag. Við umræðu um fjárlög á síðasta ári lögðum við þingkonur Kvennalistans til að lagðar yrðu fram 200 millj. kr. til þess að gera sérstakt átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni og miðuðum þá við að það væri sama upphæð og þá var áætlað að kostaði að skapa eitt starf í álveri. Við höldum okkur við þessa upphæð núna, 200 millj., gerum ekki á henni hækkun en bætum þessum 15 millj. hæstv. ríkisstjórnar við. Þessi tillaga er lögð hér fram til þess að undirstrika að það er brýnt að gera eitthvað strax. Atvinnuþróunardeild fyrir konur við Byggðastofnun er framtíðarverkefni þar sem þurfa að fara fram rannsóknir og fræðsla en það er mjög brýnt að gert verði átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni strax. Það þolir enga bið, ef byggðirnar eiga hreinlega ekki að tæmast. En ég vil taka fram að ég sé ástæðu til þess að fagna því að hæstv. ríkisstjórn skyldi taka tillit til þeirra hugmynda sem fram hafa komið að undanförnu um nauðsyn þess að gera sérstakt átak í atvinnumálum kvenna með þessum 15 millj. en ég get ekki betur séð en að sú upphæð sé lítið meira en viðurkenning á vandamálinu. Ég vil þá næst, virðulegur forseti, víkja að fjórða lið á þskj. 300 þar sem lagt er til að við lið 03-391, Þróunarmál og alþjóðleg hjálparstarfsemi, komi viðbót við hjálparstarf Sameinuðu þjóðanna fyrir konur í þróunarlöndunum eða UNIFEM - sjóðinn. Þar sem hæstv. ríkisstjórn leggur til að komi 1,1 millj. höfum við með sömu aðferð og við reiknuðum að við vildum marka 20% af fjárframlagi til Byggðastofnunar til atvinnuuppbyggingar kvenna hér á landi viljað gera þarna þá breytingu að 20% af þeirri upphæð sem fer til alþjóðlegrar hjálparstarfsemi fari sérstaklega í þennan þróunarsjóð kvenna þannig að sú upphæð hækki upp í 9 millj. 816 þús. Eitt stærsta verkefnið sem við í hinum svokallaða iðnvædda vestræna heimi stöndum frammi fyrir er hungrið, fátæktin og menntunarskorturinn sem meðsystur okkar og bræður í öðrum heimshlutum búa við. Einhverju sinni lofuðu Íslendingar að þeir ætluðu að láta hrynja mola af allsnægtaborði sínu, tiltekið hlutfall af hverjum hundrað krónum sem við vinnum okkur inn. Mjög breið samstaða var um málið sem var samþykkt hér í formi þáltill. á Alþingi 28. maí 1985. Var samþykkt einróma af þeim hv. þm. sem þá áttu hér sæti sem þá, eins og á öllum öðrum tímum, voru að sjálfsögðu kjörnir fulltrúar þjóðarinnar. Það er því ekki hægt að líta öðruvísi en svo á að mjög breið samstaða sé um þetta mál. Hins vegar þegar kemur að efndum á þessu loforði stöndum við frammi fyrir hörmulegum staðreyndum sem eru til skammar fyrir okkur og hafa vakið tortryggni annarra þjóða um raunverulegan hug okkar gagnvart þróunarlöndunum. Kvennalistakonur hafa ævinlega flutt brtt. við fjárlög um hækkun framlaga til þróunarhjálpar. Við reyndum að finna flöt á því hvernig við gætum gert það nú en ákváðum að gera það með sama hætti og í fyrra, að einbeita okkur að hjálp til kvenna. Eins og ég gat um áðan notuðum við sem viðmiðun að konurnar í UNIFEM fái 20% af þeirri heildarupphæð sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að renni til þróunaraðstoðar Sameinuðu þjóðanna. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér hluta úr bréfi, sem hv. þm. barst á dögunum frá Íslandsdeild UNIFEM. Það varpar ljósi á stöðu kvenna í þróunarlöndunum og vil ég nota það hér sem rökstuðning fyrir tillögu okkar. Þar segir: ,,Konur í þróunarlöndunum sjá um meginhluta þeirra starfa sem þar eru unnin til að framfleyta fjölskyldunni. Í sumum ríkjum er orsaka þess að leita í því að karlar verða að fara til annarra héraða til vinnu en víða er ástæðan einfaldlega sú að samkvæmt aldagömlum hefðum þykir það lítillækkandi fyrir karla að bera byrðar og sinna akuryrkju eða heimilisstörfum. Þrátt fyrir breytta tíma og minnkandi kynflokkaerjur eru þeir víða enn aldir upp til þess eins að stunda hermennsku. Hin síðari ár hafa áherslur í þróunaraðstoð breyst verulega. Nú er yfirleitt tekið tillit til hefða og menningar þeirra svæða sem njóta aðstoðarinnar. Í kjölfar þessara breyttu áherslna hefur mönnum skilist að lykillinn að góðum árangri liggur oftar en ekki í því að ná til kvennanna á viðkomandi svæði, enda hafa þær vegna stöðu sinnar betri skilning á því hvar hjálp kæmi sér best. Þá má benda á að ríkisoddvitafundur Sameinuðu þjóðanna 1990 lagði áherslu á að staða kvenna á öllum sviðum yrði styrkt því það muni koma börnum heims til góða. UNIFEM, þróunarsjóður Sameinuðu þjóðanna fyrir konur, var stofnaður af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1976. Meginviðfangsefni UNIFEM er að gera konum í þróunarlöndunum kleift að afla sér þekkingar og útvega konum lán, tæki og áhöld til að auðvelda þeim störfin. Einföld tæki og lítill tilkostnaður hefur oft valdið straumhvörfum í lífi þessara kvenna og fjölskyldna þeirra. Þróunarsjóðurinn er eingöngu myndaður með frjálsum framlögum. Hæstu framlögin koma frá aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna en árið 1988 styrktu alls 103 ríki starfsemi sjóðsins. Einnig eru styrktarfélög starfandi víða um lönd. UNIFEM á Íslandi var stofnað 18. des. 1989 en þá voru liðin tíu ár frá því að alþjóðasamningurinn um afnám alls misréttis gegn konum var samþykktur.`` Ég vildi með þessu, virðulegi forseti, benda á mikilvægi þess að þróunaraðstoð beinist að því að gera þá einstaklinga sem í þessum löndum búa sjálfbjarga. Það gefur auga leið af því sem hér hefur verið sagt að hjálp til kvenna nýtist mörgum og hver króna sem varið er til hjálpar við konur nýtist líka mjög vel. Ég vil einnig nefna annað vandamál sem ekki er oft talað um hér á Íslandi. Það er ljóst að einmitt vegna skorts á fræðslu og heilsugæslu herja ýmsir sjúkdómar á fólk í þróunarlöndunum sem við erum löngu laus við. En sá sjúkdómur sem vofir yfir mannkyninu núna er eyðni sem ég vil aðeins gera að umræðuefni hér. Eyðniplágan herjar nú mjög á þróunarlöndin og á sumum svæðum er svo komið að stór skörð eru höggvin í ákveðna aldurshópa og æ fleiri börn fæðast með eyðniveiruna. Ég tel því lykilatriði að reynt verði að ná til kvenna og þær fræddar og styrktar til þess að standa á eigin fótum. Þá vil ég næst víkja að 6. lið á þskj. 300. Þar er lagt til að við liðinn Félagsmál, ýmis starfsemi verði hækkuð upphæð til Kvennaathvarfs. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir 10 millj. 210 þús. kr., en við gerum tillögu um að sú upphæð verði hækkuð upp í 14,1 millj. kr. með tilliti til þeirrar beiðni sem hv. fjvn. hefur borist frá Kvennaathvarfinu. Ég vil aðeins rifja upp að Kvennaathvarfið í Reykjavík var stofnað 6. des. 1982 fyrir konur og börn þeirra sem flýja þurftu heimili sín vegna andlegs og/eða líkamlegs ofbeldis. Því miður hefur komið í ljós að tilvera Kvennaathvarfsins er nauðsynleg og hefur þörfin fyrir það farið vaxandi. Um þetta leyti í fyrra höfðu 156 konur leitað til Kvennaathvarfsins með börn sín. Nú er þessi tala komin upp í 168 og dvalardagar fyrstu tíu mánuði ársins voru 865. Þess má geta að um 30% kvennanna komu frá byggðarlögum utan höfuðborgarsvæðisins. Það er ljóst að ofbeldi fer vaxandi og það er einn svartasti bletturinn á þjóðfélagi okkar. Árið 1989 hringdu 200 manns til Kvennaathvarfsins til að biðja um upplýsingar og aðstoð. Fólk spyr um sifjaspell, kvennaráðgjöf og allt mögulegt. Flestir hringja bara til að fá ráð og huggun. Á þessum tíma í fyrra, þegar við ræddum um fjárlagafrv., höfðu 794 hringt í Kvennaathvarfið á móti 200 árið áður og segir það sína sögu. En sú saga sem okkur birtist nú er enn hörmulegri því að símtölin eru nú orðin 1610 þrátt fyrir aukna þjónustu með tilkomu Stígamóta sem stofnuð voru sl. vor. Það er ljóst að hér er um að ræða alvarlegt vandamál sem hefur verið dulið í þjóðfélaginu. Það er ljóst að á erfiðum tímum í efnahags - og atvinnulífi má samkvæmt reynslunni búast við að ofbeldi færist enn í vöxt. Sá styrkur sem samtök um Kvennaathvarf sækja um til ríkisins nemur 70% af rekstrarkostnaði þeirra. Afgangurinn kemur frá sveitarfélögum eða frjálsum framlögum einstaklinga. Sá styrkur sem sótt er um til opinberra aðila er einungis til rekstursins, það eru laun starfskvenna, launatengd gjöld, matur, hiti, rafmagn, sími og annað sem til dagslegs reskturs heimilisins heyrir. Dvalarkonur sjá sjálfar um húshaldið, um matseld, þvotta og þrif. Hús athvarfsins er keypt fyrir frjáls framlög almennings, fyrirtækja og félagasamtaka og sama gildir um allt viðhald hússins sem byggt var skömmu eftir aldamót. Opinberir aðilar hafa ekki lagt fram eina einustu krónu til þess hluta rekstursins sem heyrir til reksturs húsnæðis eða innkaupa og eðlilegs viðhalds og endurnýjunar húsbúnaðar. Í beiðni Kvennaathvarfsins nú kemur fram að þörfin fyrir viðhald og umbætur eykst. Næstum árlega þegar gjafafé þverr stendur Kvennaathvarfið frammi fyrir lokun vegna skorts á rekstrarfé. Því er mjög brýnt að séð verði til þess að rekstur þess verði tryggður til frambúðar. Ég vil vekja athygli á því að það er einkennandi fyrir allt starf Kvennaathvarfsins að þar eru gerðar raunhæfar áætlanir sem standast. Sú beiðni sem nú liggur frammi frá Kvennaathvarfi hljóðar upp á 70% af rekstrarkostnaði, eins og ég gat um áðan, auk 2 millj. kr. sem þær höfðu gert sér vonir um að fá á fjáraukalögum sem flutt voru hér á dögunum en sú upphæð var nauðsynleg til að endar næðu saman þetta árið. Þar sem við vitum að allar áætlanir og beiðnir Kvennaathvarfsins hafa verið vel ígrundaðar og sniðnar að því allra nauðsynlegasta til að halda þessu mikilvæga starfi gangandi, þá skora ég á hv. þm. --- og harma auðvitað að þeir skuli ekki vera hér fleiri --- að skoða hug sinn vel þegar þessi tillaga kemur til atkvæðagreiðslu. Vænti ég þess að hv. þm. sjái sér fært að styðja hana þar sem, eins og fram hefur komið í máli mínu, þetta er fyrir algerum frumþörfum þessarar stofnunar. Ég vil þá næst víkja að 3. lið brtt. á þskj. 300. Ég minntist í upphafi máls míns á hinn mikilvæga þátt kvenna í varðveislu menningarinnar. Við kvennalistakonur hefðum svo sannarlega getað hugsað okkur að flytja brtt. um hækkuð framlög til menningarmála og höfum oftast áður lagt fram brtt. um tvöföldun á framlagi til þessa málaflokks. Það hefðum við að sjálfsögðu gjarnan viljað nú og hefði ekki veitt af miðað við þá útreið sem menningarmálin fá í frv. og þá óvissu sem ríkir t.d. varðandi áframhaldandi starf Íslensku óperunnar. Í samræmi við það sem ég hef áður sagt ákváðum við þó að fara aðra leið nú. Við leggjum áherslu á einn þátt menningarinnar sem oft er rætt um að þurfi að efla en manni kemur í hug að það sé helst í hátíðarræðum. Mikið er rætt um að það þurfi að efla verkmenntun þjóðarinnar. Verk - og listgreinar hafa algerlega setið á hakanum í skólakerfinu eins og dæmin sanna í skýrslu þeirri sem við kvennalistakonur báðum um á þessu kjörtímabili. Þar kemur í ljós að það er víða pottur brotinn og þessi kennsla látin sitja á hakanum. En nú er um það rætt að auka kennslu í verk - og listgreinum um leið og skóladagur yngstu grunnskólabarnanna verður lengdur. Í Heimilisiðnaðarskóla Íslands er starfandi fólk sem heldur námskeið í því skyni að kenna öðrum gömul íslensk vinnubrögð og þróa þau áfram og er með því að varðveita þennan mikilvæga og dýrmæta þátt menningar okkar. Vegna fjárskorts hefur skólinn ekki getað staðið fyrir slíkum námskeiðum utan höfuðborgarsvæðisins en það er ljóst að úti um landið býr margt fólk sem enn þá kann gamla íslenska handbragðið, kann að vinna úr hráefni sem lítt eða ekki er notað lengur. Fólk sem t.d. kann að vinna íslensku ullina og elta steinbítsroð, svo að dæmi séu tekin. Að undanförnu eru menn farnir að nýta þorskroð í æ ríkara mæli í tískufatnað. Trúi ég að við gætum átt möguleika á að skapa okkur atvinnu með því að nýta það hráefni sem við höfum svo mikið af. Aðalmarkmiðið með tillögu okkar um heimilisiðnaðarráðgjafa er þó fyrst og fremst að stuðla að varðveislu þessa mikilvæga þáttar í menningu okkar en við vitum að þróun og varðveisla verkmenningarinnar leiðir að öllum líkindum til þess að einhverjir muni geta skapað sér atvinnu, ekki síst konur í dreifðum byggðum landsins þar sem atvinnulíf er fábreytt. Vil ég minna á tillögu sem varaþingkona mín, Snjólaug Guðmundsdóttir, flutti fyrr í haust um að stofnað verði embætti heimilisiðnaðarráðgjafa. Þar er gert ráð fyrir að á vegum hins opinbera starfi heimilisiðnaðarráðgjafi sem hafi það verkefni að fara um landið, kanna stöðu heimilisiðnaðarins, halda námskeið og aðstoða fólk við gerð og hönnun minjagripa svo og markaðssetningu þeirra. Það er margt sem við höfum vanrækt í menningu okkar en við vildum með þessari tillögu leggja sérstaka áherslu á þennan þátt. Ég vil benda á að við höfum gert margt alrangt að mínu mati varðandi íslenska verkmennt. Ég get ekki séð að það sé lausn á vanda ullariðnaðarins að flytja stærstu verksmiðjuna stöðugt milli Norður - og Suðurlands. Það eru aðrir þættir sem þarf að taka á. Það eru grundvallaratriði sem snerta vinnslu hráefnisins sjálfs. Það er einmitt á þeim vettvangi sem handverksfólk, sem kann okkar gömlu vinnubrögð, og þau vinnubrögð þurfa sem flestir að hafa tækifæri til að læra, það er á þessum vettvangi sem það fólk sem kann þessi vinnubrögð getur hjálpað okkur við að halda þessum þætti menningarinnar hér með okkur. En það verður fyrst og síðast menningin sem ræður hvort okkur tekst að halda sjálfstæði okkar sem þjóð, hvort sem er á sviði verkmenntunar eða annarrar listastarfsemi. Virðulegur forseti. Síðasta brtt. á þskj. 300 sem ég mæli hér fyrir varðar Háskóla Íslands og er 2. liðurinn. Ég vil aðeins hafa smáformála að þeirri tillögu. Með aukinni menntun kvenna gefur auga leið að fleiri og fleiri konur hasla sér völl á vettvangi vísindarannsókna af öllu tagi. Eitt það ánægjulegasta, og það sem víða um lönd eru bundnar miklar vonir við, er það nýja og ferska sem konur bera með sér inn á svið vísindanna. Á undanförnum árum hefur verið mikil gróska í svokölluðum kvennarannsóknum víða um lönd og vísir að slíkri stofnun hefur verið starfandi við Háskóla Íslands undanfarin ár. Sú viðurkenning sem vísindakonum við Háskóla Íslands hefur verið sýnd með smástyrk á fjárlögum undanfarin ár hefur verið afar hvetjandi fyrir þær íslensku konur sem að kvennarannsóknum vinna og gert þeim kleift að koma með ný viðhorf og viðfangsefni inn í vísindin. Eru bundnar miklar vonir við framlag kvenna sem hafa með rannsóknum sínum sýnt að þær hafa aðra sýn á viðfangsefnin en hingað til hefur þekkst og því ástæða til að ætla að rannsóknir þeirra leiði okkur inn á áður ókunnug svið. Það munu hafa orðið mistök í sambandi við beiðni þeirra sem átti að berast ásamt beiðnum Háskóla Íslands til hv. fjvn. en Rannsóknastofa í kvennafræðum við Háskóla Íslands var formlega stofnuð 7. mars sl. með reglugerð frá menntmrn. Mig langar, til að skýra það hvers vegna beiðni þeirra kom ekki fram á tilsettum tíma, að lesa bréf sem öllum fulltrúum í fjvn. hefur verið sent vegna þessa máls og mun það skýra hvers vegna ég flyt þessa tillögu hér um að framlag til sérstofnana Háskólans verði hækkað um þau 400 þús. kr. sem þær fara fram á. En hér segir, með leyfi forseta: ,,Við undirritaðar sem sitjum í stjórn Rannsóknastofu í kvennafræðum við Háskóla Íslands viljum fara þess á leit við fjvn. Alþingis að veittar verði 400 þús. kr. til reksturs stofnunar á fjárlögum fyrir árið 1991. Eins og fram kemur í hjálögðu bréfi til menntmrn. frá 16. júlí sl. var fyrsta stjórn stofunnar skipuð af háskólaráði þann 14. júní sl. Þá þegar var of seint að koma fjárbeiðnum inn í fjárlagabeiðni Háskóla Íslands fyrir árið 1991. Í samráði við fjármálastjóra Háskólans, Gunnlaug Jónsson, var því ákveðið að skrifa menntmrn. beint í von um fjárveitingu til stofunnar þannig að hægt yrði að koma lágmarksrekstri af stað. Ráðuneytið afgreiddi þessa beiðni sem og aðrar á þann hátt að veitt var heildarfjárhæð á fjárlögum til allra stofnana Háskólans. Til þess var síðan ætlast að háskólayfirvöld ráðstöfuðu fénu. Í samtali við rektor Háskóla Íslands hefur hins vegar komið fram að hann telur ekki mögulegt að verða við beiðni okkar þar sem hún hafi borist of seint og fénu sé þegar ráðstafað. Því snúum við okkur til fjvn. Alþingis í von um að enn sé svigrúm til að leysa þetta mál. Við viljum taka fram að þrátt fyrir fjárskort hefur stjórnin þegar hafið störf. Haldnir hafa verið tíu stjórnarfundir þar sem unnið hefur verið að áætlun um víðtæka starfsemi á vegum stofunnar. Höfum við í hyggju að halda ráðstefnu nk. haust um kvennarannsóknir á Íslandi og í kjölfar hennar vonumst við til að geta gefið erindin út. Teljum við að mikill fengur verði að slíku riti, bæði fyrir kennslu í kvennafræðum og ekki síður til að stuðla að samstarfi og upplýsingastreymi milli hinna ýmsu fræðisviða. Einnig vinnum við að undirbúningi fyrir gagnasafn um kvennarannsóknir á Íslandi. Er það verkefni knýjandi þar sem okkur berast margar fyrirspurnir, sérstaklega erlendis frá, um stöðu þeirra. Sem stendur vinnum við að því að skapa betri aðstöðu til fræðistarfa. Nýverið barst okkur gjöf frá norska vísindaráðinu, NAVF, tímaritið ,,Litt om kvinneforskning`` frá upphafi auk ýmissa annarra rita um kvennafræði. Vonumst við til að gera verulegt átak á næsta ári við að byggja upp tímarita - og bókakost í kvennafræðum. Eins og fram kemur í fjárhagsáætluninni er sú fjárhæð sem sótt er um ætluð sem stofnkostnaður fyrir skrifstofuaðstöðu auk þess að greiða laun starfsmanns í 25% starfi. Teljum við þetta lágmark til að koma starfseminni af stað.`` Ég tel, hæstv. forseti, að þetta skýri beiðnina. Þetta bréf var sent til hv. fjvn. 6. des. sl. og er eins og ég sagði nokkuð seint fram komið vegna þess að það hefur fallið einhvers staðar á milli á ferð sinni frá menntmrn. og til Háskóla Íslands. Vona ég að hv. þm. taki það til skoðunar og verði reiðubúnir til að styðja þessa hæversku beiðni um 400 þús. kr. framlag til þessarar nýju rannsóknastofu Háskólans. Legg ég áherslu á mikilvægi þess að einmitt þegar verið er að stofna slíka stofu þá er auðvitað vonlaust að gera það án þess að til komi einhverjir aurar, en ég tel að hér sé einmitt um aura að ræða. Virðulegi forseti. Þær brtt. sem ég hef nú mælt fyrir fyrir hönd þingflokks Kvennalistans eru engan veginn tæmandi eins og ég gat um í upphafi máls míns. Þetta eru hins vegar dæmigerðar tillögur fyrir þann málstað og þær áherslur sem við leggjum hér á Alþingi, þ.e. að bæta stöðu kvenna og barna og þeirra sem minnst mega sín og á ég þar við konur og börn í þróunarlöndunum. Ég vil einnig geta þess hér að við flytjum ekki sérstakt tekjuöflunarfrumvarp með þessum tillögum nú en það höfum við gert áður hér á hv. Alþingi. Tel ég ekki ástæðu til að fara að tíunda þær, en ítreka það enn og aftur að þessar tillögur eru dæmi um stefnu okkar. Vona ég að ég megi vænta góðs stuðnings hv. þm. við þær.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Það er augljóst að jólin eru að ganga í garð. Við sjáum hina ýmsu boða jólanna. Jólatréð er komið upp á Austurvelli. Forustumenn borgarstjórnar eru búnir að kveikja á því ljósin, fjárlagaræðan er byrjuð á Alþingi og Pálmi Jónsson er kominn í bæinn af fjöllum með fjárlagaræðuna sína eitt skiptið í viðbót. Raunar er kannski rangt að segja fjárlagaræðuna sína því að þeir sem muna tímana tvenna hér í kringum Alþingi þekkja að þetta er sama ræðan og Jón Þorláksson flutti á sínum tíma fyrir 46 árum. Er þetta því í 46. skipti sem þessi ræða er flutt á Alþingi, núna af Pálma Jónssyni, og má því með sanni segja að Jón Þorláksson sé maður dagsins í dag. Pálmi Jónsson ætti hins vegar að fá viðurkenningu frá umhvrn. fyrir endurnýtingu á fjárlagaræðum betur en aðrir menn hafa gert til þessa og sýnir lofsvert framtak til eftirbreytni fyrir komandi talsmenn minni hl. Sjálfstfl. í fjvn. sem hér verða væntanlega um ókomin ár. En við skulum ekki eyða miklum tíma í þetta, það fer að styttast í kvöldmat og þess vegna langar mig aðeins að hlaupa yfir nokkra þá liði í fjárlögum þar sem vel hefur verið gert. Við höfum heyrt hér klukkustundum saman það sem stjórnarandstaðan telur miður vera í fjárlögunum, en samt er nú alltaf eitthvað gott gert á milli ára og vil ég leyfa mér að hlaupa hér yfir, stikla á stóru í þrem stökkum yfir lækinn. Í menntamálum er þar fyrst að telja að gert er vel við Fjölbrautaskólann í Breiðholti, Fjölbrautaskólann við Ármúla, Stýrimannaskólann, Iðnskólann, Hótel - og veitingaskóla Íslands, Sjómannaskólahúsið, og fleiri skóla reyndar, sem tryggir það að sú grundvallarmenntun, sem við ætlum að treysta á næstu ár og á að taka við þeirri fjölgun sem kemur út á vinnumarkaðinn, sé fyrir hendi. Að verkmenntuninni og fagkennslunni í landinu er sæmilega búið. Einnig er gert vel við Landakotsskóla, Suðurhlíðaskóla og fleiri skóla á barnaskólastigi. Af menningarmálum má geta líka að Safnahúsið við Hverfisgötu fær viðhaldspeninga og er ekki ráð nema í tíma sé tekið að húsum sé haldið við áður en þau grotna niður og kosta okkur milljarð til tvo eða þrjá pr. hús fyrir þjóðfélagið að laga. Kvikmyndasafn Íslands fær pening, Blindrabókasafnið, Sinfóníuhljómsveit æskunnar, Myndlistarskólinn í Reykjavík og Æskulýðsráð ríkisins til sinnar starfsemi. Æskulýðssamband Íslands fær hækkað framlag, Ungmennafélag Íslands, Bandalag ísl. skáta, Íslenskir ungtemplarar, KFUM --- og hér er nýr liður, sr. Friðriks - kapella fær myndarlegt framlag til þess að ljúka byggingu á því mannvirki í nafni þessa merka og ástsæla leiðtoga æskulýðs og fleiri hópa í þjóðfélaginu. Íþróttasamband Íslands fær aukið framlag og sömuleiðis Ólympíunefndin og Skáksamband Íslands líka vegna húsnæðis síns hér í Reykjavík. Sömu sögu er að segja um Landssamband hjálparsveita skáta sem fær aukið framlag og ekki gleymast utanríkismálin. Þar eru hin ýmsu mál tekin á dagskrá, þar á meðal samskipti við Vestur - Íslendinga sem er hið þarfasta mál. Um landbúnaðinn vil ég hafa sem fæst orð því að yfirleitt verður mér bumbult þegar ég hugsa um þá peninga sem þar renna í gegn, en þó vil ég stöðva aðeins við skógræktarmálin. Skógræktin og Landgræðslan fá hér ágæt framlög til þess að halda áfram því starfi uppbyggingar og ræktunar sem hafið er svo að við getum goldið landinu fósturlaunin fyrr eða síðar. Fangelsismálastofnun fær framlag og vinnuhælið að Litla - Hrauni, Almannavarnir ríkisins, og biskup fær framlag fyrir sérstök verkefni vegna 1000 ára afmælis kristnitöku í landinu, en kirkjan ákvað að minnast þeirra tímamóta, ekki með því að reisa stórt guðshús heldur með því að byggja upp safnaðarstarf hringinn í kringum landið og hefur verið ráðinn til þess sérstakur erindreki sem núna er festur í sessi á fjárlögum. Þá er merkileg nýbreytni hjá kirkjunni sem er ráðgjöf í fjölskyldumálum og má segja að það séu orð í tíma töluð því að oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn. Efnahagsástandið sem núv. ríkisstjórn tók í arf hefur því miður leitt til þess að gjaldþrot eru aldrei fleiri en nú og ekki veitir af því að hjálpa því fólki sem á í vök að verjast vegna fjármálanna og þeirra fylgikvilla sem fylgja peningalegri upplausn, gjaldþroti og öðru á heimilum. Eins hækkar framlag til Hallgrímskirkju og málefna fatlaðra. Sambýlið Austurbrún 17 fær myndarlegan pening vegna þess vandræðaástands sem þar hefur ríkt. Styrktarfélag vangefinna fær pening vegna vinnustofunnar sem rekin hefur verið hér í Reykjavík. Skálatúnsheimilið í Mosfellsbæ, Sólheimar og Tjaldanesheimilið, þessi þrjú heimili fá myndarlegt framlag. Slysavarnafélagið fær hækkað framlag, endurhæfingarstöð hjarta - og lungnasjúklinga, Hjarta- og æðaverndarfélag Akureyrar, Hjartavernd og héraðslæknirinn eða borgarlæknir í Reykjavík. Þroskaþjálfaskólinn og Samhjálp hvítasunnumanna, Stórstúka Íslands og fleiri aðilar fá hér einnig töluverða hækkun á sínum framlögum. Þá eru hér lagðir peningar til mengunarvarnabúnaðar í sjó, loftferðaeftirlits, tilkynningarskyldu íslenskra skipa, Slysavarnaskóla sjómanna og stuðningur er hér veittur við skipasmíðaiðnaðinn samkvæmt ákveðnu verkefni, iðnþróunar - og markaðsmál hækka og verkefnið Málmur 92 sem er samstarfsverkefni margra. Virðulegi forseti. Ég hef hér talið upp nokkuð af því sem vel hefur verið gert í fjárlögum. Ég vil þó ekki láta hjá líða að minnast á einn þátt fjárlaganna. Hér hefur verið lagt fram hvert erindið á fætur öðru sem kallar á útgjöld úr ríkissjóði án þess að á móti hafi verið sýnt fram á hvar eigi að taka tekjur til að mæta þessum útgjöldum. Ég hef því í dag lagt fram brtt. við 18. gr. laga um þingsköp þar sem segir að ekki megi taka á dagskrá mál sem kallar á útgjöld úr ríkssjóði nema flm. bendi á tekjur að sama skapi. Ég hef hér fyrir framan mig brtt. frá Kvennalistanum sem er gott dæmi bæði um þessi röngu vinnubrögð og svo alveg einstakt misrétti. Hér eru sex liðir sem allir kveða á um sérréttindi kvenna umfram karlmenn í þjóðfélaginu, alls upp á rúmar 400 millj. sýnist mér, og hvergi er getið um að það þurfi nokkra peninga til að mæta öllum þessum útgjöldum. Virðulegi forseti. Eins og ég lofaði í upphafi þá skal ég hafa hratt á hæli hér í ræðustóli og ég þakka gott hljóð og kveð.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Það breytast siðirnir. Klukkan er orðin 7 að kvöldi. Umræður halda hér áfram þó svo að komið sé fram yfir þann fundartíma sem venja er til að fresta umræðum fram á kvöld. Það er nú svo að þeir sem stjórna þessari stofnun hér, og ég tala nú ekki um Stjórnarráðinu, eru smátt og smátt að reka sig á að þingmenn telja ekki ástæðu til þess að hreyfa hér athugasemdum þar sem þeir ráðherrar sem maður þarf að tala við eru fjarverandi. Ég á erindi við hæstv. samgrh. Hann er ekki í húsinu. Ég á erindi við hæstv. menntmrh. Hann er heldur ekki í húsinu. Sennilega er ætlast til þess að við 2. umr. fjárlaga fái þingmenn ekki tækifæri til þess að ræða jafnvel um erindi sem þeir hafa sjálfir sent inn í fjvn. með öðrum þingmönnum kjördæmis og varða það frv. sem hér liggur fyrir. Nú er svo komið að óbreyttir þingmenn mega ekki spyrja einstaka nefndarmenn í fjvn. hvað málum líði. Formaður nefndarinnar bannar það að láta í té slíkar upplýsingar. Og það er komið svo að einstakir ráðherrar sjá ekki ástæðu til að sitja hér, enda hefur úrskurður forseta fallið um það að ástæðulaust sé fyrir einstaka þingmenn að spyrja ráðherra eða ríkisstjórn um upplýsingar um eitt og annað vegna þess að slíkt séu vinnuplögg og innanhússplögg ráðuneytis sem þingmenn hafi ekkert við að gera. Þannig er nú komið fyrir virðingu þessarar stofnunar sem við erum hér staddir í núna. Það er nú svo. Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort það hefur einhverja þýðingu að vera að standa hér í stólnum. Það hefur ekki borið árangur fram að þessu að hreyfa athugasemdum í þessari stofnun. Ég get því gert það að þessu sinni kannski að skrifa þessum mönnum til bréf þannig að athugasemdir mínar komist á framfæri. Þetta eru náttúrlega vinnubrögð sem ekki ganga. Það er augljóst mál. Það hefur verið svo í þeirri þingnefnd sem ég hef starfað í, fjh.- og viðskn., að tekið hefur verið vel við ýmsum spurningum sem ég hef hreyft í sambandi við eitt og annað sem varðar bæði fjárlög og eins lánsfjárlög og má vera að hægt sé að reka málið frá þeim vettvangi. En með hliðsjón af því að hugmyndin með stjórn þingsins er ekki sú að þingmenn fái tækifæri til að láta í ljós sínar skoðanir og álitamál, hvort rétt sé að hafa enn aðrar aðferðir. Ég er nú að hugsa um að hafa ekki þann hátt á, heldur óska eftir því að náð sé í menntmrh. þannig að ég geti beint mínum fyrirspurnum til hans og óska eftir því að gera hlé á ræðu minni þangað til hann verður kominn hér í salinn. Ég óska einnig eftir því að fá hæstv. samgrh. hér í salinn. ( Forseti: Forseta þykir rétt að upplýsa hv. 2. þm. Norðurl. e. um það að hann er síðastur á mælendaskrá og stutt síðan hann kom á mælendaskrá þannig að það var útlit fyrir að þessum fundi lyki og ekki yrði þörf á kvöldfundi. En nú er sá forseti sem hér svarar í augnablikinu aðeins varaforseti og veit því ekki hvað aðalforseti vill gera í þessum efnum, hvort það verður þá nauðsynlegt að boða til kvöldfundar ef sækja á tvo hæstv. ráðherra. Ég verð að biðja hv. 2. þm. Norðurl. e. að hafa biðlund á meðan sú sem hér er í forsæti ber sig saman við forseta Sþ.) Hæstv. forseti. Ég hef ekki vitað til þess áður að það séu vandræði í kringum það í sambandi við 2. umr. fjárlaga að þingmenn geti spurt einfaldra spurninga um það hvernig mál gangi í nefndinni. Við þingmenn Norðurl. e. höfum skrifað fjvn. bréf og ég get ekki skilið hvaða vandamál þetta er. Ég hef ekki verið með neinar málalengingar hér. Ég hef óskað eftir því að fá að segja hér nokkur orð og fá svarað fyrirspurn og ég óska eftir því að það verði gert hlé á þessum fundi þannig að mér gefist tækifæri til að tala við ráðherra um þetta mál. Þetta er afskaplega einfalt.

Má ekki spyrja fjmrh. og vita hvort hann getur svarað spurningunni?

Forseti var aðeins að óska eftir því að hv. 2. þm. Norðurl. e. hefði biðlund meðan varaforseti kannaði það hvort ástæða væri til að fresta þessum fundi á meðan verið er að sækja hæstv. ráðherra sem ekki eru í húsinu og hv. þm. óskar eftir að fá að tala við. Vill hv. þm. fresta ræðu sinni á meðan?

Hæstv. forseti. Ég skil ekki enn þetta vandamál. Það er venja að hæstv. fjmrh. svari þeim athugasemdum sem fram koma við 2. umr. fjárlaga. Hann hefur enn ekki tekið til máls.

Hæstv. fjmrh. er næstur á mælendaskrá.

Er hæstv. forseti að óska eftir því að ég gangi úr ræðustóli?

Ekki var forseti að óska eftir því, aðeins að benda hv. 2. þm. Norðurl. e. á að forseti gæti ekki svarað því hvort takist að ná í þessa tvo hæstv. ráðherra sem hann óskaði eftir þar sem þeir eru ekki staddir í húsinu. Þess vegna veit forseti ekki hvað það tekur langan tíma og spurði hv. þm. hvort hann vildi hafa biðlund á meðan forseti kannaði það. Það voru einungis þær óskir sem forseti bar fram.

Herra forseti. Ég óskaði eftir því að hæstv. menntmrh. kæmi hingað. Ég hélt satt að segja að það væri almenn venja fyrir því við fjárlagaumræðu að þingmaður hefði rétt til þess að fá ráðherra hingað og ef þeir eru ekki í þingsalnum, þá fengju menn að gera hlé á ræðu sinni.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Það var nákvæmlega það sem forseti var að bjóða hv. þm. upp á og forseti hefur nú þegar beðið um að það verði kannað hvort hægt er að ná í þessa tvo hæstv. ráðherra sem hv. þm. bað um, en á meðan það er kannað tekur hæstv. fjmrh. til máls um þingsköp.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) (um þingsköp) : Virðulegi forseti. 2. umr. fjárlaga hefur nú staðið hér lengi dags og með hefðbundnum hætti hafa fulltrúar flokkanna allir talað í þessari umræðu. Ég hugsa nú að flestir fulltrúar í fjvn. séu ekki lengur hér í húsinu, enda hafði mælendaskrá verið óbreytt klukkutímum saman þar til hv. þm. Halldór Blöndal kvaddi sér hjóðs. Ég vil nú beina þeirri vinsamlegu spurningu til hv. þm. Halldórs Blöndals hvort ekki væri hægt að bera upp þær spurningar sem hann ætlaði að bera hér upp nú þannig að kanna megi hvort fjmrh. getur svarað þeim eða ekki. Ég held að hæstv. menntmrh. og hæstv. samgrh. séu báðir það langt undan að það muni taka langan tíma að óska eftir því að þeir komi hingað til fundar þannig að ef eigi að verða við þeirri ósk þurfi að fresta fundi hér alllanga hríð og rugla þá dagskrá sem búið var að koma sér saman um, að atkvæðagreiðsla um fjárlög hæfist hér kl. 11 í fyrramálið, en mikill fjöldi þingmanna mun miða verk sín við þá ákvörðun. Ég vildi þess vegna spyrja hv. þm. hvort ekki sé hugsanlegt að annaðhvort beini hann spurningu sinni til fjmrh. eða bíði með spurninguna til 3. umr. þar sem öll mál sem menn á annað borð vilja taka upp er hægt að taka upp við 3. umr. Ég heiti því að beita mér fyrir því að hv. þm. fái góða greinargerð um þau atriði sem hann er að leita eftir svörum við.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Áður en hv. 2. þm. Norðurl. e. tekur til máls um þingsköp vill forseti upplýsa það að nú þegar hefur náðst símasamband við hæstv. samgrh. og hann telur sig geta verið kominn hér eftir 10 mín. eða svo. En ekki hefur enn þá tekist að ná í hæstv. menntmrh. þannig að forseti getur ekki svarað því á þessari stundu hvort hann getur komið hér í húsið á næstu mínútum, en væntanlega verður það ljóst innan skamms.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja það að mér kemur mjög á óvart þessi mikla áhersla sem lögð er á það að ljúka hér þingfundi kl. 7. Auðvitað verða umræður um fjárlög að ganga sinn gang og það verkar eins og það sé eitthvað hálfpartinn uppáþrengjandi ef þingmaður óskar eftir að fá að tala hér í 10 mín. málefnalega um frv. til fjárlaga og fá svar við skriflegum bréfum sem hafa verið send fjvn., óskar eftir að fá að ræða við þá ráðherra sem málið heyrir undir. Þetta er mikilvægasta mál þingsins að sumu leyti og við vitum það að ekki er hægt að koma við breytingum á fjárlagafrv. nema meiri hl. fjvn. taki þær upp milli 2. og 3. umr. Ég vil í annan stað gagnrýna það sem ég hef gagnrýnt áður hér úr þessum stóli og það er sú ákvörðun forseta Sþ. að ætla þingmönnum það fyrir fram hvenær þeir vilji ljúka umræðu. Samkvæmt okkar starfsvenjum er fundarhlé gert kl. 7. Menn hafa gert ráðstafanir og menn eru kannski bundnir í kvöldmat. Á hinn bóginn eru þingmenn, þegar rætt er um fjárlög, viðbúnir því að mæta eftir kvöldmat, þannig að ég skil ekki þetta háttalag. Ég vil svo í þriðja lagi svara kurteislegri ábendingu fjmrh. með því að segja að það er kannski eina ráðið til þess að maður fái samband við þá sem ráða hér húsum og standa ábyrgir gagnvart nefndum þingsins og Alþingi að skrifa þeim bréf í staðinn fyrir að koma með fyrirspurnir hér í þinginu. Auðvitað er svigrúm til þess að ná í ráðherra og stefna þeim hingað klukkan hálfníu í kvöld. Auðvitað er svigrúm til þess. Og auðvitað hefði mátt búast við því að umræður gætu orðið um ræðu hæstv. fjmrh. ef menn byggjust við því að ræðan hefði innihald. En það má á hinn bóginn vera svo að við því sé ekki búist. En úr því að hæstv. fjmrh. biður svona kurteislega um þetta þá skal ég verða við þessari beiðni hans, að senda ráðherrunum bréf í staðinn fyrir að ávarpa þá hér í húsinu eins og rétt er samkvæmt þinglegum vinnubrögðum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil undir lok þessarar umræðu þakka fjvn. fyrir þau störf sem hún hefur innt af hendi til að undirbúa fjárlagafrv. til 2. umr. Þessi tími hefur verið mikill annatími hjá fjvn., hún hefur auk þessa frv. haft til meðferðar fjáraukalagafrv. sem samþykkt var hér fyrir nokkru síðan. Ég tel einnig að fjvn. hafi haldið vel á málum og sýnt aðhald í ákvörðunum varðandi útgjöld. Þær tillögur sem hér eru kynntar hafa flestar verið unnar í samvinnu við fjmrn. og viðkomandi ráðuneyti og í alla staði hefur samvinna við fjvn. á þessum haust- og vetrarmánuðum verið hin ágætasta. Ég vil einnig taka undir ýmsar þær hugmyndir sem hér hafa komið fram hjá fjárveitinganefndarmönnum um breytt vinnubrögð og nýjar áherslur í meðferð fjárlaga og ríkisfjármála hér í þinginu. Mér fannst margt sem þar kom fram sýna að hugmyndir um nýja starfshætti á þessu sviði hafa hlotið aukinn byr á síðustu mánuðum, óháð því hvar í flokki menn standa. Það er líka vissulega rétt sem hér hefur komið fram hjá mörgum að það eru ærin vandamálin sem bíða á næstu árum, m.a. vegna þess að í góðæri fyrri tíðar tóku menn og stjórnvöld margvíslegar ákvarðanir sem byggðar voru á því að góðærin mundu halda áfram að vaxa ár af ári, skila sífellt meiri fjármunum sem hægt væri að ráðstafa. Nú hefur það hins vegar ekki gerst og erfiðir tímar eru að baki og í framtíðinni verður ærið verkefni að ráða fram úr mörgum af þeim vandamálum sem hér hafa verið tekin til umræðu. Ég vona svo að á milli 2. og 3. umr. takist að greiða úr þeim vandamálum sem eftir eru á þann hátt að þingið geti lokið umfjöllun fjárlaga í tæka tíð fyrir jólahátíð.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Þá eru ekki fleiri á mælendaskrá en vegna óska hv. 2. þm. Norðurl. e. um að fá hæstv. samgrh. hingað í salinn verður forseti að biðja hann um að bíða og þess vegna verður forseti að fresta þessum fundi í 5 mín. eða svo þar til hæstv. samgrh. er kominn í húsið. --- Fundarhlé.