Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Allshn., sem haft hefur mál þetta til meðferðar, er sammála um að mæla með því, að það verði samþ. óbreytt, því að eins og sjá má á nál. 246, eru þær brtt., sem gerðar eru þar, aðeins að litlu leyti efnisbreytingar. N. er sammála um, að sjálfsagt sé að reyna þau nýju tæki, er hugsazt gæti, að gætu leyst þá samgönguþörf, sem þarna er um að ræða. En óumflýjanlegt er að ætla til þess fé. Það er þýðingarlaust, að Alþ. samþykki till., sem hafa í för með sér fjárútlát, en heimila ekki fé til þeirra. Það er nauðsynlegt að fá fé í þessu skyni, hvort heldur það er ríkisstj. eða vegamálastjórnin, sem fær að láni þau flutningstæki, sem hér um ræðir. Hér kemur til greina bíll, sem ýmist fer á vatni eða á þurru landi, athugun á því, hversu hæfur hann reynist í vötnum þeim, sem torveldust eru yfirferðar austur þar. Auk þess kemur til athugunar, hvort bíllinn geti haldið áfram á milli ánna. Ég hygg, að hæpið sé, að sandurinn sé nógu þéttur nema fyrir beltabíl, og þyrfti þá annan milli ánna en yfir þær. Líklegt er, að hægt sé að fá þessi tæki að láni hjá setuliðinu til að reyna þau. En eins og ég tók fram, hefur það kostnað í för með sér, og er nauðsynlegt, að Alþ. veiti heimild til fjárútláta í þessu skyni. Í nál. hefur misprentazt á einum stað, og, en á að vera að. Þetta er augljóst, og bið ég þm. að athuga þessa prentvillu. Síðari breyt. er að heimila ríkisstj. fé til þess að fá gerðar tilraunir með samgöngutæki þau, sem hér koma til greina. Það var satt, sem hv. forseti tók fram áðan, en hann átti bara að veita þessum ágalla athygli fyrr. En það er þó ekki sagt honum til hnjóðs, að hann áttaði sig ekki á þessu strax.

Forseti (GSv): Hv. frsm. gat ekki ætlazt til þess, þar sem till. var í þessu formi. En hv. þm. átti að láta þess getið í nál., en það láðist honum að gera.

Forseti (GSv): Ég hefði viljað taka 3. dagskrármál til umr., ef hægt væri að komast hjá miklum málalengingum.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa miklar málalengingar. Það er nú orðið nokkuð síðan málið var rætt hér, og hefur margt gleymzt, sem fyrirspyrjendur hafa ef til vill óskað að fá svarað. Um brtt. mína við frv. vil ég taka það fram, að ég tel sjálfsagt, að henni verði vísað til nefndar, að því er mér skilst, til allshn. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem ég vildi drepa á. Hann ræddi um það, að hann vildi ekki bera brtt. mínar á þskj. 175 saman við till. á þskj. 171, það væri ekki líku saman að jafna, þar sem væru ráðstafanir þær, sem farið er fram á á þessum tveimur þingskjölum. Ég vildi í þessu sambandi lýsa yfir því, ef fara á inn á þá leið að banna vissum þegnum þjóðfélagsins skipti við setuliðið, að það eigi að ganga jafnt yfir alla borgara þjóðfélagsins. Ef einhver fær að skipta við setuliðið, er ekkert réttlæti í því að banna öðrum það. Reykjavíkurbær rekur tvö fyrirtæki, sem skipta við setuliðið og ég vil nefna í þessu sambandi, en það eru vatns- og rafmagnsveitan. Það er kunnugt, að stórkostlegur skortur er á neyzluvatni í bænum, sökum þess að herliðið tekur til sinna þarfa vatn úr vatnsveitukerfi bæjarins. Þrátt fyrir skort á vatni meðal innlendra neytenda selur bærinn setuliðinu vatn. - Einnig er það vitað, að mikil óþægindi stafa af skorti á rafmagni hér í bænum. Samt vill bæjarstjórnin selja rafmagn til setuliðsins og gerir það. Því hefur verið haldið fram, að verð það, sem setuliðið greiddi fyrir rafmagnið, væri mun hærra en neytendur hér í Reykjavík greiða. En það sjá allir, hve veigamikil þessi rök eru, þegar annars vegar er þörf neytendanna. Ég er sannfærður um, að Bjarna Benediktssyni, sem hefur verið prófessor í lögum, er ljóst hið rétta í þessu máli. Vil ég í þessu sambandi taka dæmi. Ef við herra borgarstjórinn værum jafnréttháir borgarar þjóðfélagsins og honum leyfðist að selja vinnu sína, en mér væri bannað að selja mína vinnu, af því að hann hefði þörf fyrir hana. Hann ætti að fá afraksturinn af vinnu minni, jafnvel þótt það væri mér í óhag! - Þetta virðist vera hugsunarháttur, sem má ekki líðast í þjóðfélaginu. Ef einhver vill verzla með vöru sína, á hann ekki að koma fram með kröfu um að banna öðrum aðilum það. Fyrst er að gera kröfur til sjálfs sín í þessu efni, áður en farið er að krefjast afraksturs af vinnu annarra. Þetta er svo augljóst mál, að ekki er ástæða til að fjölyrða um það. Og þar sem þeir vilja ekki fallast á þetta, geta þeir ekki að réttu lagi verið með kröfur á hendur öðrum. Ég vil, eftir því sem málið allt horfir við, fara fram á og gera að till. minni, að málinu verði vísað til hv. allshn., og þá sérstaklega með það fyrir augum, að það er viðurkennt af hv. flm. sjálfum, að það sje vitanlega óhugsandi, að samþ. þáltill. eins og hún liggur fyrir, þar sem hv. flm. segja, að það hafi aldrei verið ætlun sín, að mjólkin yrði tekin af sjúkum mönnum í setuliðinu, sem þurfa á henni að halda. Þess vegna þarf þessi þáltill. stórbreytinga við, jafnvel þó að hún yrði samþ. Og það er líka samþ. af hv. flm. sjálfum. Og jafnhliða þarf þá að athuga í n., hvort ekki er um sambærilegt efni að ræða í brtt. minni eins og í þáltill. sjálfri.



Ég þarf í sjálfu sér ekki að vera langorður, því að hv. þm. V.-Sk. hefur tekið mest af því fram, sem ég ætlaði mér að minnast á. Ég geri nú ráð fyrir því, að þessi þáltill. fari til n. til athugunar. Og mér virðist - satt að segja -, að þessi þáltill. sé með öllu óþörf og óviðeigandi, eins og hún er fram sett. Það verður þó að segja hv. flm. til hróss, að þeir virðast í raun og veru vera fallnir frá því, að þáltill. geti orðið samþ., a. m. k. eins og hún liggur fyrir, því að eins og hún liggur fyrir óbreytt, þá fer hún fram á að banna alveg sölu á mjólk til setuliðsins, á meðan ekki er að fullu hægt að fullnægja eftirspurn eftir þessari vöru í Reykjavík. En eins og hér hefur verið mjög greinilega tekið fram í umr., væri það fullkomin óhæfa að framkvæma það, að Íslendingar neituðu að afgreiða til setuliðsins mjólk handa sjúklingum í setuliðinu og yfirleitt til afnota fyrir þá menn þar, sem sérstaklega þurfa á mjólk að halda. Þegar við athugum það, hversu margt við þurfum að sækja af vörum og öðru til þeirrar þjóðar, sem hefur hér setulið í landinu, þá yrði það að kallast beinlínis fjandsamlegt og með öllu óviðeigandi framkvæmd í þeirrar þjóðar garð að fara eftir því, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir, og það væri í fullu ósamræmi við sambúð manna hér við setuliðið, eins og hún er nú og hefur verið. Mér þykir það einnig einkennilegt, að þessi þáltill. skuli koma fram frá þeim hv. þm., sem að henni standa, þar sem vitað er, að þeir hafa ásamt ýmsum fleirum lagt hina mestu áherzlu á það, að menn hefðu sem mest frjálsar hendur í viðskiptum sínum við setuliðið hér í landinu. M. a. hefur því verið haldið mjög fram af þessum hv. flm. þáltill. utan þings og innan, að verkamenn ættu að vera sem allra frjálsastir og helzt alveg frjálsir að því að ganga í þjónustu setuliðsins - og það alveg án tillits til þess, hvort sérstök þörf væri fyrir hendi fyrir vinnu þeirra við framkvæmdir í landinu sjálfu, sem hafa mikla almenna þýðingu. Þannig hefur það t. d. verið undanfarin ár sums staðar, að stórfelldur skortur hefur verið á verkafólki til heyöflunar fyrir búfé landsmanna, m. a. fyrir mjólkurkýr. En samt sem áður, þó að þetta hafi legið fyrir, hefur því verið haldið fram, þegar mestur skortur var á vinnuaflinu til landbúnaðarframleiðslu, að það væri rangt að takmarka vinnuaflið til hernaðarframkvæmda. Þau rök hafa verið færð fyrir þessu, að mjög hagkvæmt væri fyrir verkamenn í landinu að vinna hjá setuliðinu. Nú er ég að mestu leyti á því, að það hafi oft og tíðum verið gengið full skammt í því að tryggja það, að vinnuafl væri til staðar fyrir nauðsynlegustu framleiðslu í landinu, m. a. landbúnaðarframleiðslu, og af því súpum við vafalaust seyðið nú, þegar skortur er á þessum vörum. En þó að þessu hafi að mínum dómi verið til að dreifa, þá réttlætir það ekki hitt, að við förum að hefjast handa nú, þannig að tekin verði upp allt önnur stefna, og það á þennan gersamlega óviðeigandi hátt, sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Það er náttúrlega rétt, að reynt sé að draga úr kaupum setuliðsins á mjólk þann tíma, sem minnst er af þeirri vöru, - enda eru allir sjálfsagt fullkomlega sammála um það, - til þess að tryggja landsmönnum sjálfum sem mest af mjólk. En hitt er fullkomin fjarstæða, að hægt sje að taka alveg fyrir þau viðskipti, bæði vegna þess, að setuliðið þarf að fá mjólk handa sjúklingum, og einnig vegna þess, að það er hagkvæmt fyrir bændastéttina og landsmenn alla, að þessi viðskipti geti haldizt, sérstaklega á öðrum tímum, þegar of mikið er framleitt af mjólk fyrir íslenzkan markað. Mér finnst því, að það sé ekki aðeins ástæðulaust, heldur fullkomlega rangt að samþ. þáltill. þessa eins og hún liggur fyrir óbreytt, af þeim ástæðum, sem ég hef greint.



Herra forseti. Ég get, eins og hæstv. forseti hefur farið fram á, orðið ákaflega stuttorður. Það var svo að skilja á hv. þm. V.-Sk. sem ég hefði lýst yfir hér, að Reykvíkingar hefðu ýtt undir sölu rafmagns til setuliðsins í því skyni að græða á því. Þetta er auðvitað algerlega rangt. En sannleikurinn er sá, að með þeim verðlagsákvörðunum, sem setuliðið hefur verið látið sæta, hefur einmitt verið staðið á móti því, að setuliðið notaði rafmagn á þeim tíma, sem það gæti orðið öllum notendum í bænum til tjóns og baga. Og verðið er svo hátt, sem setuliðið hefur orðið að greiða fyrir rafmagnið, að það er útilokað, að það hafi notað rafmagnið, svo að nokkru nemi, til annars en ljósa. En það hefur af sérstökum ástæðum dregizt lengur en æskilegt hefði verið að fá viðbótar-ljósarafmagnið upp, en það hefur verið á það minnzt. En yfirleitt hefur það verið svo, að sú notkun, sem setuliðið hefur haft af rafmagni, hefur verið beinlínis til hagsbóta fyrir Íslendinga, en að engu leyti til óþæginda. Hvort það sama verður sagt um mjólkina, vil ég ekkert fullyrða um. Ég er ekki flm. þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég sagði á dögunum, að ég teldi þessa þáltill. ganga of skammt, þó að í henni væri réttur kjarni. Og það, sem ég vítti, var einungis það, að hv. þm. V.-Sk. skyldi vera svo hræddur við umr. um sjálft mjólkurmálið, að hann vildi ekki halda umr. um málið á þeim grundvelli, sem hann vitanlega hefði gert og mundi gera, ef hann væri alls óhræddur við að ræða málið á þeim vettvangi, sem ber að ræða það, heldur vildi hann færa umr. yfir á annað svið og tala um önnur mál, - sem vitanlega er velkomið að ræða við hann um líka, þó að ástæðulaust sé að draga umr. um þau mál hér inn í umr. um þessa till. Að öðru leyti get ég vitnað til þess, sem ég sagði á dögunum um þetta mál. Mér þykir sanngjarnt, að þáltill. gangi til n.

Flm. (Emil Jónsson) : Ég skal vera fáorður, en ég get ekki komizt hjá því að segja nokkur orð út af því, sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. V.-Sk. og hv. 2. þm. S.-M. En fyrst skal ég taka það fram, að ég er því samþykkur, að málið fari til n. til athugunar, og í öðru lagi er ég samþykkur því, að till. verði takmörkuð að því leyti, sem ég hef áður lýst, við það, að framvegis verði afgreidd mjólk til sjúkrahúsa hersins og til þeirra veikra manna annarra í landinu, hverjir sem þeir eru, þannig að takmarkanaákvæði þáltill. nái ekki til þeirra. Þessu vil ég beina til n., að hún taki þetta til athugunar, en annars er ég viðbúinn að bera fram brtt. um þetta, ef þurfa þykir. Eitt atriði í ræðum þeirra hv. þm. tveggja, sem ég nefndi, get ég ekki látið óátalið, og það er þessi samanburður, að mjólkursölun. skuli hafa eins óbundnar hendur til þess að selja hverjum, sem hún vill, mjólk og verkamenn hafa frjálsar hendur til þess að selja vinnuafl sitt hverjum, sem þeir óska. Hér er mjög ólíku saman að jafna. Mjólkursamsalan hefur með sérstökum lögum fengið einkarétt til þess að selja þessa vöru á markaðinum í Hafnarfirði og í Reykjavík. Enginn annar má koma með þessar vörur og selja þær á þessu svæði en samsalan, enda þótt ýmsum, sem koma ekki með mjólk til samsölunnar, væri vel mögulegt að koma með mjólk og selja á þessu svæði. En þeir voru með 1. útilokaðir frá því að koma með þessar vörur sínar til að selja þær á þessu svæði. Og vegna þessa ákvæðis mjólkurl. frá 1935, sem ég skal nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa, er samsalan líka skyldug til að sjá þessum mjólkurverðlagssvæðum fyrir nægri mjólk. En upphaf 7. gr. þeirra l. hljóðar svo: „Skylt er mjólkurbúum, sem fengið hafa einkaleyfi til að starfrækja mjólkurbúðir, að sjá um, að ætíð sé nóg neyzlumjólk til sölu á þeim stöðum“. Og samtímis því, sem l. mæla svo fyrir, að þessi samtök séu skyld til þessa, þá leyfir stjórn mjólkursamsölunnar hér sér það að taka af þessu mjólkurmagni, sem þó er ekki nægilegt til þess að fullnægja eftirspurninni meðal Íslendinga, og láta aðra aðila fá það. Hér stappar nærri, að um lögbrot sé að ræða. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að þessi þáltill. væri ekki aðeins ástæðulaus, heldur jafnvel beinlínis skaðleg. Og ef það er ástæðulaust eða beinlínis skaðlegt að reyna að halda þeim mönnum að l., sem hafa fengið sérréttindi í þjóðfélaginu og þá um leið tekizt á hendur vissar skyldur, þá ætla ég, að það fari að gerast vandlifað í okkar þjóðfélagi. Hvað því viðvíkur, að hér hafi margir hallað sér að vinnu hjá setuliðinu fremur en að stunda vinnu við framleiðslu landbúnaðarafurða í sveit, þá má líka benda á það, að úr sveitunum hafa æði margir komið til þess að stunda þessa vinnu og það einnig nú í ár og jafnvel enn í dag. En þar er það ólíkt með starfsemi verkafólks að setuliðsvinnu annars vegar og sölu mjólkur frá mjólkursamsölunni hins vegar, að annars vegar eru samtök, sem hafa fengið lögverndaðan rétt og líka skyldur, sem þau eiga að gegna, en hins vegar er algerlega frjálst val verkamannanna sjálfra, ólögbundið að öllu leyti. Ég skal svo ekki fara lengra út í það nú að ræða þetta mál, vegna þess að hæstv. forseti hefur óskað eftir, að umr. yrðu sem stytztar, þó að freistandi væri að fara um þetta fleiri orðum.



Herra forseti. - Hv. þm. V.-Sk. finnst ákaflega óeðlilegt, að bændur megi ekki fá að selja setuliðinu mjólk, hvernig sem á stendur, álíka eins og verkamenn mega ráða sig í vinnu hjá setuliðinu, og vill hann láta vera samjöfnuð þar á, sams konar réttlæti um hvort tveggja gilda. En vitanlegt er, að bændur vantar menn í vinnu við framleiðslu mjólkur, ef það er talið nauðsynlegt, að þeir fái verkamenn í vinnu til þess að framleiða mjólk handa setuliðinu. Ef mjólkurskorturinn kæmi eingöngu af því, að ekki væri nóga mjólk að fá handa Íslendingum, þá væri um allt annað mál að ræða. En eftir allt þetta, sem sagt hefur verið um þetta mál, þá vantar vinnukraft í sveitirnar til þess að framleiða þá vöru, sem bændur eru stundum í vandræðum með að selja og vilja fá rétt til þess að selja setuliðinu og það í svo ríkum mæli, að innlendi markaðurinn hefur ekki nóg af henni. En í þessu sambandi er rétt fyrir okkur að athuga, hvernig ástandið var, löngu áður en setuliðið kom hér. Þá var talið þakklætis vert að taka menn í vinnu, af því að þá stóðu menn atvinnulausir í hópum. En þegar svo peningarnir fóru að velta inn í landið, þá hafa atvinnurekendur farið að athuga, að vinnuaflið væri þó einhvers virði. Og þá er byrjað að semja við setuliðið hvað eftir annað um, að það takmarki vinnuaflið, sem það taki í þjónustu sína hér á landi, og það gekk svo langt, að það var viss tala, sem komið var að, sem miða skyldi tölu íslenzkra verkamanna við, sem ynnu hjá setuliðinu. Og deilan var þá um það, að annars vegar vildu atvinnurekendur fá að nota vinnuaflið til þess að framleiða vörur, en hins vegar var setuliðið, sem vildi fá vinnuaflið, af því að það var það, sem það vantaði, og til að byrja með það eina, sem það vantaði. Og það er ekki aðeins í þessu, sem þessir menn halda, að þeir geti samið um þegnana í þjóðfélaginu. Það er nákvæmlega það sama, hvort um vinnuafl fólksins eða sjálfsákvörðunarrétt þess er að ræða, þeir halda, að þeir hafi sama rétt til þess að verzla með sjálfsákvörðunarrétt .fólksins sem vinnuafl þess, svo sem einhvern varning eða vöru. Og þeim þykir ranglátt, ef menn vilja ekki vinna þar, sem vinnuveitendurnir, sem þeir kalla, hafa aðstöðu til að klípa af vinnulaununum sér til ábata. Þetta er hin raunverulega undirstaða undir þeim deilum, sem um það snúast, að verkamenn megi helzt ekki vinna hjá setuliðinu, þ. e., að þeir sjá það þessir menn, að þar geta þeir ekki grætt á vinnu verkamannanna, með því m. a. að klípa af þeirra réttmæta arði af vinnu sinni með því að hafa þá aðstöðu, að sá arður fari gegnum þeirra hendur, þ. e. a. s. vinnuveitendanna. - Ég get aldrei fundið það, að maður, þótt verkamaður sé, hafi ekki raunverulega jafnan sjálfsákvörðunarrétt og aðrir menn í þjóðfélaginu.



Í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, er farið fram á það, að Alþ. skori á ríkisstj. að hlutast til um, að stöðvuð verði sala á mjólk til setuliðsins, meðan einhver skortur er á neyzlumjólk hér í Reykjavík og Hafnarfirði. Það er því þarna verið að fara fram á það, að þeim, sem framleiða mjólk, verði meinað að hafa viðskipti við setuliðið, sem hér dvelst, þó að þeir telji sér hag í því að selja til setuliðsins einhvern hluta af mjólkurframleiðslunni. Þarna er því í raun og veru lagt til, að þeirri stétt í landinu, sem vinnur að þessari framleiðsluvöru, sé bannað að selja nokkurn hluta af vinnu sinni til setuliðsins. Það virðist því ákaflega einkennilegt, þegar það kemur fram hjá hv. flm. þáltill. og fleiri hv. þm., að hitt geti ekki komið til mála, að það sé nokkuð skertur réttur annarra manna í þjóðfélaginu til viðskipta við setuliðið. Síðast, þegar þetta mál var hér til umr., kastaði hv. 3. landsk. þm. (HG) fram spurningu, sem var á þá leið: Hvað batnar hagur bænda við það, þó að öðrum mönnum séu bönnuð viðskipti við setuliðið, þó að t. d. Reykjavíkurbæ sé bannað að selja setuliðinu rafmagn og vatn, þó að skortur sé á þessum nauðsynjum, og þó að verkamönnum sé bannað að selja þeim vinnuafl sitt? Hvað batnar hagur bænda við það? spurði sá hv. þm. Þetta virðist vera ákaflega saklaus spurning út af fyrir sig. En það má spyrja þennan hv. þm. að því, hvort hann álíti, að bændur hafi nokkuð við það að gera að hafa sömu réttindi í þessu þjóðfélagi og aðrir menn. Ef til vill lítur hann svo á, að þeirra hagur batni ekkert við það, þó að þeir njóti sömu réttinda og aðrir hafa. Hv. 6. þm. Reykv. ræddi líka einkennilega um þessa þáltill. Hann segir, að það sé gersamlega óskylt mál þessu, sem hér liggur fyrir, að fara að tala um það að takmarka sölu á öðrum vörum til setuliðsins eða sölu á vinnu annarra manna en mjólkurframleiðenda, - það sé gersamlega óskylt mái. Og hann er hneykslaður yfir því, að raddir skuli koma fram um slíkt í sambandi við þessa þáltill., og hann telur, að þetta beri vott um, að þeir, sem andmælt hafa þáltill. á þskj. 171, þurfi eitthvað að fela, þeir treysti sér ekki til þess að ræða um þetta mjólkurmál eingöngu, heldur vilji þeir blanda einhverju óskyldu þar inn í. Þetta er mjög einkennilegur hugsunarháttur, sem þarna kemur fram hjá hv. 6. þm. Reykv. Ef fara á að banna bændum með öllu að hafa nokkur viðskipti við setuliðið, þá virðist mér það ekki fjarri lagi að láta slíkar takmarkanir líka ná til fleiri stétta í þjóðfélaginu. Þetta held ég, að öllum mætti vera ljóst. Og ég vænti þess, að sú hv. n., sem sennilega fær þessa þáltill. til meðferðar, taki þetta atriði sérstaklaga til athugunar.



Það hefur nú komið í ljós á þessu hausti ákaflega sterkur áhugi hjá mörgum hv. þm. á því, að Reykvíkingar hafi nægilega mjólk, bæði góða mjólk og eins mikla og þeir þurfa á að halda. Það hefur greinilega komið í ljós við þessar umr. og þann mikla áhuga, sem hefur lýst sér í þessum efnum, að það er eitthvað sérstakt og meira og annað en hinn almennur áhugi á velferð bæjarbúa, sem liggur hér á bak við. Og það var ákaflega auðvelt að sýna fram á þetta, enda hefur það verið gert í þeim umr., sem hér hafa átt sér stað. Við vitum það ákaflega vel, Reykvíkingar, að það er margt fleira, sem amar að í þessum bæ en það, að hér eru á hverju hausti, í þrjár til fjórar vikur, nokkrir örðugleikar á því að fá næga mjólk. Við vitum það ákaflega vel, bæjarbúar, að um sumar aðalnauðsynjavörur okkar er svo ástatt, að oft er mjög erfitt að fá þær, og það, sem við fáum þá af þeim, er illa með farið og lélegt oft og tíðum. Um þetta hefur hins vegar ekki verið fjallað af hálfu þeirra manna, sem hér hafa látið sér mest hugað um mjólkurmálin. Það er hverju mannsbarni vitanlegt, hvernig er ástatt um fiskinn, sem er ein aðalneyzluvaran í bænum. Samt er það svo hér langtímum saman, að það er nærri ómögulegt að fá fisk, sem ætur getur talizt. Það er þó ekki fyrir það, að það sé ekki á þeim sömu tímum veiddur fiskur það nærri Reykjavík, að mögulegt sé fyrir bæjarbúa að eiga aðgang að þessari vöru í góðu ásigkomulagi, heldur er þetta fyrir einskært sleifarlag á dreifingu og sölumeðferð fisksins og meðferð hans allri saman. Auðvitað er það, þegar ógæfta kaflar koma, að ekki er hægt að fá nýjan fisk. En á þeim tímum, þegar nægur afli hefur verið í nágrenni Reykjavíkur, þá er oft ekki hægt að fá þessa vöru í sæmilegu ásigkomulagi. En þó að þessu sé svo varið, þá verður varla vart við það, að t. d. bæjarstjórn Reykjavíkur láti sig þetta nokkru varða eða nokkrar ráðstafanir séu gerðar, sem vert er að nefna, til þess að bæta úr þessu ófremdarástandi. Ef þessir menn, sem hér láta sér tíðast um mjólkurmálin, störfuðu að þessum málum, fisksölumálunum í bænum, svipað og þeir gera viðkomandi mjólkurmálunum, þá ættu blöðin hér í Reykjavík, þegar ekki er hægt að fá nóg af nýjum og góðum fiski, - sem er æði oft -, að vera barmafull af ákúrum og skömmum í garð sjómanna og útgerðarmanna fyrir það, að þeir fari ekki á sjó og vanræki að sjá bæjarbúum fyrir nægum fiski, sem blöðin þá væntanlega héldu fram, að væri skylda þeirra að sjá um. Eftir sömu stefnu ætti hver greinin að koma eftir aðra í blöðunum um, að þessi stétt hefði enga forsjá í að fara með þessa vöru og koma henni á markaðinn, þó að hún gæti komið henni á land. Mér sýnist, að ekki sízt ættu þessir hv. þm. að hella sér út yfir sjómenn og útgerðarmenn fyrir að selja erlendis meginhlutann af þeim afla, sem þeir draga á land, því að það vitum við vel, að oft er það svo, að mikill afli er fluttur til útlanda, þó að fisklaust sé í Reykjavík. Ef hliðstætt væri búið að þeim, sem afla fisks, og þeirra, sem framleiða og selja mjólk, væri haldið á málunum á þessa lund af þessum hv. þm. Enginn má samt taka orð mín svo, að ég sé að harma það, að sjómenn og útgerðarmenn skuli ekki á þennan hátt leiknir á sama hátt og bændur, heldur bendi ég á þetta til þess að sýna samræmið í starfi þessara hv. þm. og til þess að leiða hugsun manna að því, hvort undirrótin að öllu þessu tali þeirra og till. um mjólkurmálið sé einskær áhugi á, að menn geti fengið nægilega mikið af góðri mjólk, eða hvort það muni ekki vera fleira, sem þar kemur til. Því verður ekki neitað, að það ber vott um hreina vanrækslu af hendi þeirra, sem eiga að sjá fyrir málefnum bæjarbúa, hvernig fisksölumálin eru hér í bæ. Þessir menn ættu að taka sér fram um að skipuleggja fiskverzlunina, fyrst þeir, sem afla fisksins, telja sig ekki hafa ástæðu til að gera það. Svipað er að segja um vatn og rafmagn í bænum, svo að tveir liðir séu nefndir, og fiskinn að þessu leyti. Nú er rafmagnsskorturinn svo mikill þann hluta sólarhringsins, sem mest er að gera við heimilisstörf og iðnað, að iðnaðarmenn verða að standa 2–3 tíma á dag aðgerðarlausir og horfa á vélarnar og húsmæður geta naumast soðið mat sinn. Þetta gerir ekkert til, af því að bændur eiga hér ekki hlut að máli. Þá þarf ekki að tala um allt það fjárhagslega tjón og allan þann baga, sem af þessu leiðir. Hvernig halda menn, að það liti út, sem kæmi frá þessum hv. þm., ef mjólkurskorturinn væri eitthvað sambærilegur við rafmagns- og vatnsskortinn í bænum? Nú skal ég ekki fullyrða, að hve miklu leyti rafmagns- og vatnsskorturinn á rætur sínar að rekja til þess, að setuliðið fær að taka vatn úr bæjarkerfinu og rafmagn úr rafmagnsveitu bæjarins. Hitt fullyrði ég, að ættu bændur að sjá bæjarbúum fyrir rafmagni og vatni, þá væri ekki um það spurt, áður en farið væri að ráðast á þá fyrir að selja setuliðinu nokkra vitund af þessum nauðsynjavörum. Það sannar meðferð mjólkurmálanna nú hér á þingi. Nú veit ég, að rafmagnsskorturinn stafar að einhverju leyti af því, að setuliðið hefur fengið rafmagn keypt hjá bænum, enda er upplýst af hv. 6. þm. Reykv., að setuliðið fær rafmagn keypt, þó að hann segi, að hægt sé að koma því þannig fyrir, að það sé tekið á þeim tíma, sem afgangur er á rafmagni hjá bæjarbúum. En þetta getur ekki komið til mála, því að það vita allir, sem við iðnað fást, að það er ekki aðeins fyrir hádegi, sem stórkostleg vöntun er á rafmagni, svo að menn verða þá einatt að standa og horfa á vélarnar, heldur er allur iðnaður einnig miklum vandkvæðum bundinn eftir hádegið vegna vöntunar á rafmagni. Ég skal ekki segja það sama um vatnið, en það þori ég að fullyrða, að ættu bændur að leggja til þessa nauðsynjavöru, þá mundi heyrast hljóð úr horni af hálfu þessara hv. þm. En af því að það eru ekki bændur, sem þar eiga hlut að máli, þá er þetta allt borið með jafnaðargeði og tæplega einu sinni svo, að þeir, sem hlut eiga að máli, þurfi að ómaka sig til að útskýra, hvernig á þessum skorti stendur. Svo gersamlega sinnulausir eru þeir, sem eiga að upplýsa bæjarbúa um, hvernig ástatt er í þessum málum, og svo gersamlega sinnulausir eru þeir um að fá málin upplýst, hvað þá meira, ef bændur eiga ekki hlut að máli. Ég held, að ómögulegt sé annað en sjá þá hlutdrægni, sem kemur fram í meðferð mjólkurmálsins, ef sú meðferð er borin saman við þau málefni, sem ég hef nú minnzt á. Ég minntist áðan ofurlítið á setuliðsvinnuna annars vegar og mjólkursöluna til setuliðsins hins vegar. Ég benti á, að því hefði verið haldið fram af forsvarsmönnum verkalýðsins, að sjálfsagt væri, að verkamenn ættu að hafa sem allra óbundnastar hendur um að ráða sig í verkamannavinnu hjá setuliðinu, og því hefur verið illa tekið af ýmsum hv. þm., ef átt hefur að gera nokkrar takmarkanir í þessu efni. Ég hélt fram, að þetta væri hliðstætt mjólkursölunni til setuliðsins. Hv. þm. Hafnf. mótmælti þessu. Hann sagði, að það væri ekki hliðstætt, vegna þess að mjólkurframleiðendum á verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur beri skylda til að sjá fyrir nægilega mikilli mjólk, vegna þess að þeir hefðu einkarétt til að selja mjólk til Reykjavíkur. Það er rétt, að þeir hafa einkarétt á því, en ég held, að óhætt sé að fullyrða, að sá einkaréttur hafi ekki orðið til þess að draga úr mjólkurflutningunum til Reykjavíkur, síður en svo. Ég hygg, að það sé fjarstæða að hugsa sér, að mjólk væri flutt til Hafnarfjarðar og Reykjavíkur af stærra svæði en núverandi verðjöfnunarsvæði þannig, að hún væri talin góð vara, en ef það væri gert, þá hygg ég, að þeir, sem harðast hafa sótt á í þessu máli, mundu ekki láta undir höfuð leggjast að finna stórkostlega að gæðum þeirrar vöru. En ef við lítum svo til verkamanna og setuliðsvinnunnar, þá vil ég benda hv. þm. Hafnf. og öðrum á, að því hefur verið haldið fram af verkamönnum og hefur verið viðurkennt af mörgum, að þeir hafi ekki mikið til síns máls, að íslenzka ríkinu og íslenzkum atvinnurekendum beri skylda til að sjá þeim fyrir vinnu. Og við vitum, að margs konar ráðstafanir hafa verið gerðar, til að slíkt mætti verða, þó að fulltrúar verkamanna telji þær ekki fullnægjandi, en engu að síður hafa verið gerðar stórfelldar ráðstafanir til að verða við þessari skoðun verkamanna. En ef þeir vilja halda fram þessari skoðun, sem er ekki óeðlilegt, þá verða þeir að viðurkenna, að þeir hafa aftur á móti skyldur við atvinnuvegina og þjóðfélagið um að láta íslenzkum atvinnuvegum í té það vinnuafl, sem þeir geta lagt fram og atvinnuvegirnir þurfa, og þeir eiga a. m. k. að sitja fyrir því. En þó að þetta hljóti að vera öllum ljóst, að þeir hafi slíkar skyldur, þá hafa verkamenn sótt ákaflega fast að vera frjálsir um að vinna hjá setuliðinu, og þá vil ég segja, að aftur sé komið að því, að hér sé um hliðstæður að ræða, hvorir tveggja hafi nokkrar skyldur, þeir, sem framleiða mjólk, og verkamenn um vinnu. En þrátt fyrir það vilja báðir hafa nokkurt frjálsræði um að skipta við setuliðið, og eru mjólkurframleiðendur þar sízt frekari í sínum kröfum en verkamenn hafa verið. Og hvað sem um þetta er sagt, að Íslendingar eigi að sitja fyrir vinnuafli og mjólk, þá verður aldrei fram hjá því komizt, að hér er um hliðstæður að ræða. Það er fullkomlega rangt að halda fram, að verkamenn eigi að hafa gersamlega óbundnar hendur um að ráða sig í vinnu hjá setuliðinu án tillits til þarfa landsmanna fyrir vinnuafl, en að halda því fram um leið, að mjólkurframleiðendum eigi að vera algerlega óheimilt að skipta við setuliðið með einhvern hluta af sinni framleiðslu. Það er ekki hægt að halda fram, að annað sé algerlega heimilt, en hitt óheimilt. Slíkur málflutningur dæmir sig sjálfan. Þetta sjáum við enn betur, þegar við berum saman rökin af hálfu bænda annars vegar og verkamanna hins vegar fyrir þessum viðskiptum við setuliðið. Mér er minnisstætt, þegar um var að ræða takmörkun á vinnu innlendra verkamanna hjá setuliðinu, að þá var sagt: Það er nóg vinna yfir sumarið, og það væri út af fyrir sig ekki óeðlilegt, að íslenzkir atvinnurekendur sætu þá fyrir vinnunni, en ef ekkert væri unnið þá hjá setuliðinu, yrði það til þess, að setuliðið hætti að ráða til sín íslenzka verkamenn þann tímann, sem vinnu vantar. - Þessu er haldið fram af hálfu verkamannafulltrúanna í sambandi við setuliðsvinnuna, og þetta hefur ævinlega verið tekið til greina, þannig að það var samið um það við setuliðið, að það skyldi að vísu vera fækkað hjá því um íslenzka verkamenn yfir sumartímann, en þó ekki alveg fellt niður, til þess að ekki þyrfti að grípa til þess að flytja inn erlenda verkamenn og setuliðsvinnan þar með úr sögunni, þegar innlendum verkamönnum væri mest til hagsbóta, að hún yrði fyrir hendi. En það sjónarmið, sem bændur hafa, er alveg það sama. Þeir segja: Auðvitað vildum við helzt selja innlendum mönnum alla mjólkina, þegar minnst er af henni og hennar þarf allrar með til innlendra manna. Það væri æskilegast að geta komizt hjá því að selja hana setuliðinu, þegar skortur er á henni í Reykjavík og Hafnarfirði. - Auðvitað hugsa bændur á þessa lund. En þá kemur það til athugunar, að þeir mega ekki taka alla mjólkina af setuliðinu, frekar en taka má af því allt vinnuaflið, nema eiga á hættu, að öll mjólkurviðskipti við það falli niður. Það er því alveg hliðstætt, að einhver mjólkurviðskipti haldi áfram, og að setuliðsvinna falli ekki alveg niður. Í báðum tilfellunum er það til þess, að þessi viðskipti falli ekki með öllu niður á þeim tíma ársins, sem þau eru landsmönnum hagfelldust. Og hvernig geta þeir menn, sem halda því fram, að setuliðsvinnan megi ekki falla niður yfir sumarið, til þess að hægt sé að njóta hennar á öðrum tíma árs, haldið því jafnframt fram, að mjólkursala til setuliðsins skuli gersamlega stöðvuð yfir haustmánuðina, þó að því hafi verið marglýst yfir af setuliðinu, að þeir geri sig ekki ánægða með, að salan sé algerlega stöðvuð, því að það gæti orðið til þess að við misstum alveg þann markað, sem við getum allir verið sammála um, að framleiðendum sé mjög hagfellt að hafa, alveg á sama hátt og það er til hagsbóta að hafa setuliðsvinnuna. Það hefur vantað vinnuafl tvö undanfarin ár, og samt hefur mönnum ekki verið bannað að ráða sig í setuliðsvinnu. Það hefur ekki verið hægt að ráðast í sumar framkvæmdir, sem þjóðinni hafa verið mjög nauðsynlegar, og vitað er það, að landbúnaðinn hefur vantað vinnuafl stórkostlega. Því var kastað fram áðan, að það væri rangt túlkað, að sveitirnar vantaði vinnuafl, vegna þess að það kæmi nóg framleiðsla frá landbúnaðinum og þyrfti því ekki fleira fólk þangað. Ég vil benda mönnum á, að það hefur vantað stórkostlega ýmsar aðrar mjólkurafurðir en nýmjólk. Vöntun á smjöri hefur verið stórkostlega mikil, og kartöflur hefur vantað tilfinnanlega, og er það að vísu að sumu leyti vegna uppskerubrests, en líka vegna þess, hversu lítinn vinnukraft var hægt að leggja í kartöfluræktun á þessu ári. Og menn munu reka sig á, að skortur á ýmsum landbúnaðarvörum, eins og kartöflum og smjöri, mun færast í vöxt, og þá munu menn finna áþreifanlega, hvort það eru nokkrar fullyrðingar út í bláinn, að það sé skortur á vinnuafli í landinu. Auk þess er vitað, að jarðræktarframkvæmdir, sem alltaf verða að eiga sér stað, hafa nærri því alveg orðið að falla niður, vegna þess að þeir, sem stunduðu landbúnaðarstörf, hafa enga stund haft til að sinna þessum störfum, sem hefur verið þeim til stórfellds tjóns. Þetta er eitt gleggsta dæmi þess, hversu tilfinnanlega hefur vantað vinnuafl til þessa atvinnuvegar. Ég skal svo ekki frekar lengja þessar umr., en mér fannst nauðsynlegt, að það kæmi fram, að það er algerlega hliðstætt, að bændur selji setuliðinu mjólk, og að verkamenn fari í setuliðsvinnu. Þessu verður ekki mótmælt. Og ætti að banna bændum að selja setuliðinu nokkurn mjólkurdropa, þá væri það sams konar ráðstöfun og ef banna ætti mönnum gersamlega að ráða sig í vinnu hjá setuliðinu. En fram að þessu hafa menn ekki viljað ganga inn á þá braut.

Forseti (GSv) : Hv. þm. hafa gleymt tilmælum mínum að stytta ræður sínar sem mest, og eru ræður manna nú orðnar mikið til endurtekningar. Þm. sá, er síðast talaði, hafði fullan rétt til ræðu, og varð hann við tilmælum forseta. Nú er svo komið, að hugsað verður til að nota rétt 37. gr. þingskapa og takmarka ræðutíma. Nú eru fleiri en einn á mælendaskrá, og fyrstur er þar hv. 2. flm. þessarar till., og hefur hann talað aðeins einu sinni, en hv. 1. flm. hefur þegar talað sinn tiltekna tíma. Nú vil ég mega ætlast til, að hv. 2. flm., 3. landsk., sem næst tekur til máls, stytti ræðu sína, eftir því sem föng eru á, en að lokinni þeirri ræðu mun ég ákveða, að ræðutími hvers hv. þm. verði 5 mín., og sjá, hvort það má eigi verða til þess, að þessari umr. megi nú ljúka af.



Ég verð að segja, að mig furðar ákaflega mikið á þeim umr., sem orðið hafa um þá till., er hér liggur fyrir, því að það er óvéfengjanlegt, að hér í bæ er nú tilfinnanlegur mjólkurskortur, og ég hef ekki heyrt bent á nema tvær leiðir til að bæta úr því í bili. Önnur er sú að taka upp almenna skömmtun á mjólk, hin er sú að fella niður sölu á mjólk til setuliðsins nema til sjúkrahúsa, - eða þá, ef ekki önnur leiðin, þá báðar. Nú er það ætlun flestra og mín líka miðað við rannsókn undanfarinna tíma, að þessi skortur muni ekki standa mjög lengi, og ætla ég, að það sé heldur farið að skána, þó að það sé ekki komið í gott horf. Hins vegar er býsna mikið umstang við að setja á fullkomna skömmtun fyrir þann tíma, sem maður býst við, að þetta standi, ef hægt er að ráða bót á þessu á annan hátt. Þess vegna hef ég ásamt fleiri hv. þm. borið fram þessa till. um, að hætt verði að selja mjólk til setuliðsins að öðru leyti en sjúkrahúsa,  Mér skilst, að það, sem menn þurfa að gera upp við sig, sé það, hvor af þessum leiðum er betri. Nú er því margyfirlýst hér af hæstv. atvmrh., sem jafnframt er utanrh. og því allra manna kunnugastur þessu máli, að setuliðið hafi ekki óskað og óski ekki eftir að kaupa aðra mjólk en þá, sem afgangs er, þegar neyzlumjólkurþörf bæjarbúa er fullnægt. Og mér dettur ekki annað í hug en hann hafi þar fullkomlega rétt að mæla og hafi gengið úr skugga um, að svo sé sem hann hefur skýrt hjer frá, bæði í þingræðu og í viðtali. Ég veit, að formaður mjólkursölun. hefur öðru hverju verið að bera brigður á þetta, en það, sem hann hefur fram fært um þessi efni, stangast gersamlega við yfirlýsingar hæstv. atvmrh. hér, sem einnig fer með utanríkismál og sér um viðskipti við setuliðið og hefur einnig sem landbrh. þessi gögn í sínum höndum. Eftir það, sem fram hefur komið, verð ég að halda mig við þessar yfirlýsingar hæstv. ráðh., þannig að það sé tvímælalaust, að setuliðið óski ekki eftir annarri mjólk en afgangs er, þegar neyzluþörf landsmanna sjálfra er fullnægt, og eins og hann bætti við, að setuliðið sé fúst til þess að semja um aukin mjólkurkaup á ný, þegar meiri mjólk fellur til. Allt tal hv. þm. um, að hér sé verið að ráðast á bændur með flutningi og meðferð mjólkurmálanna á þingi, er vitanlega gersamlega tilhæfulaust. Hér er aðeins verið að tala um, hvort mjólkursalan í Reykjavík og Hafnarfirði sé rekin með því fyrirkomulagi, sem æskilegt er eða ekki. Það er aðeins verið að deila um það, hvort það er rétt ráðstöfun af hálfu stjórnar mjólkursamsölunnar að selja mjólk, svo að þúsundum lítra skiptir á dag, til setuliðsins, þegar mjólkurskortur er í þessum bæjum. Það er deilt á gerðir þeirra, sem með þessi mjólkursölumál fara, og með fullum rétti, verð ég að segja. Ég heyri, að hér er gerður samanburður á því, að úr því að við teljum, að skylda hvíli á samsölunni að sjá bæjarbúum fyrir nægri og góðri mjólk, þá sé það, að mér skilst, skylda allra verkamanna, að spyrja alla atvinnurekendur, hvort þeir hafi nokkur not fyrir vinnuafl þeirra. Mér er óskiljanlegt, hvernig menn geta komið með slíka endileysu. Og hvað sem þessum samanburði líður, þá held ég, að setuliðsvinnan sé svo nú, að innan skamms verði jafnvel óskað, að hún væri rífari, frekar en því verði þá haldið fram, að hún sé of mikil. En ég get ekki stillt mig um í sambandi við þær hugleiðingar hv. þm., sem hér hafa komið fram, að lesa upp úr 7. gr. mjólkurl. frá 1935. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er mjólkurbúum, sem fengið hafa einkaleyfi til að starfrækja mjólkurbúðir, að sjá um, að ætíð sé nóg neyzlumjólk til sölu á þeim stöðum“. Hér er tvímælalaust að orði kveðið. Fyrir að fá þá aðstöðu, sem með mjólkurl. er veitt þeim lögskipuðu samtökum bænda, sem þarna er gert ráð fyrir, er líka sú skylda lögð þeim á herðar, - ekki hverjum einstökum bónda, heldur þeim stofnunum, sem við þessi mál fást, - að sjá um, að ætíð sé nóg neyzlumjólk til sölu á þessum stöðum, sem samtökin ná til. Nú hef ég ekki verið svo kröfuharður til mjólkursölun., að hún uppfyllti þetta bókstaflega, því að það getur komið fyrir, að slíkt sé torvelt. En það verður að krefjast þess, að allt sé gert af hálfu mjólkursölun., sem í valdi þessarar stofnunar stendur, til þess að uppfylla þær skyldur, sem l. leggja henni á herðar. Og meðan ekki er gert það, sem lagt er til í þessari þáltill., er ekki gert allt, sem hægt er, til að uppfylla þessar skyldur. Það er háttur ýmissa hv. þm., þegar komið er með mál, sem þeim eru meira eða minna óþægileg, að fara að tala um annað, og í þessu tilfelli talar slíkir hv. þm. um vatnsskort, rafmagnsskort og ólagið á fisksölunni. Ég held, að það sé mjög fjarri sanni, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði hér, að aldrei væri neitt fundið að rafmagnsleysinu eða vatnsleysinu eða fisksölunni í bænum. Ég hygg, að að öllu samanlögðu sé ekki ýkjamikill munur á því, hvað fundið hefur verið að mjólkursölunni hér í bænum, og hinum öðrum málum. Hitt get ég vel skilið, að þegar vígstaðan til að verja vondan málstað er örðug, þá kjósi þessir menn, sem tala á móti þessu máli, að tala um eitthvað annað, til þess að snúa umr. frá þessu máli, sem hér liggur fyrir. Ég veit, að fisksalan er í hinu megnasta ólagi. En hver hefur fengið einkarétt til þess að selja fisk í bænum? Enginn. Það er engum aðila hægt að ganga að, sem tekið hafi á sig skuldbindingu um að sjá bænum fyrir nægum og góðum fiski. Hér er því gersamlega ólíku saman að jafna. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að það lægi nærri bænum að taka fisksöluna í sínar hendur og skipuleggja fisksöluna. Ég er honum sammála um það. En ég vildi þá bara benda þeim hv. þm. á það viðvíkjandi mjólkurmálinu, að fyrir liggja till. um, að bærinn taki að sér dreifingu og sölu mjólkur, og vildi ég þá mega vænta stuðnings þessa hv. þm. til þess líka eins og hins, að bærinn taki að sér fisksöluna. Úr því að minnzt er á rafmagn í þessu sambandi, sem ég játa, að sé í mjög slæmu lagi, get ég ekki stillt mig um að benda á, hvernig aðfinnslum er tekið af þeim, sem taka á móti ásökunum fyrir, að rafmagn vantar. Ég veit ekki betur en að þeir aðilar hafi sent áskoranir til bæjarbúa um skynsamlega notkun rafmagnsins og að þessir aðilar hafi enn frekar lofað að bæta úr þessu ólagi, þó að efndirnar séu kannske ekki eftir því - enn sem komið er. Það er reynt af viðkomandi aðilum að bæta úr rafmagnsskortinum á skynsamlegan og skaplegan hátt, þó að efndirnar séu mjög misjafnar. En slíku er ekki til að dreifa hjá stjórn mjólkursamsölunnar, að það sé reynt eða lagt sé á sig mikið til þess að mæta mjólkurskortinum á sama hátt, sem líka sjást afleiðingarnar af, þar sem verður að standa lögregluvörður við mjólkurbúðirnar dag eftir dag, til þess að hægt sé að afgreiða í þeim, án þess að hætta sé því samfara. Það er raunalegt að þurfa að segja frá þessu, en það raunalegasta er, að það skuli vera rétt. Hv. 2. þm. S.-M. taldi, að það hlyti að vaka eitthvað annað fyrir flm. þessarar þáltill. en það, að hún væri borin fram af umhyggju fyrir velferð bæjarbúa. Ég hlýddi svo með mestu gaumgæfni á ræðu hans til þess að komast að því, hvað það væri annað en þetta, sem hann teldi, að vekti fyrir flm. með till., og komst að þeirri niðurstöðu, að hann teldi, að tilgangurinn væri að skamma bændur, gera árás á þá og gera þeim bölvun. Ég vil nú spyrja þennan hv. þm., hvort það sé meining hans í alvöru, - hvort hann sé þeirrar skoðunar, að þessi þáltill. sé flutt af mér og meðflm. mínum, ekki til þess að bæta úr ástandinu, heldur til þess að skamma bændur, spilla fyrir þeim og reyna að láta þá hafa aðra og verri stöðu í þjóðfélaginu en aðra menn. Það er enginn, sem hefur sömu aðstöðu í þjóðfélaginu og mjólkursamsalan sem stofnun. En ég veit, að bændur eru ekki spurðir um það, hvað hún skuli gera í hverju tilfelli. Mér dettur ekki í hug, að bændur séu um það spurðir, hvort það eigi að selja setuliðinu 4000–5000 lítra af mjólk á dag, þegar skortur er á henni hér í bænum. Hv. þm. V.-Húnv. talaði um, að það væri að vísu ekki um að ræða, að hagur bænda batnaði við það, þó að brtt. hv. þm. V.-Sk. um að banna sölu á öðrum nauðsynjum til setuliðsins en mjólk, yrði samþ., en það væri sjálfsagt réttlætismál, því að annars væri brotinn réttur á mönnum. Mér er gersamlega óskiljanlegt, þegar jafnmætur maður og hv. þm. V.-Húnv. (SkG) tekur sér slík orð í munn, þegar upplýst er af hæstv. ráðh., að setuliðið óski ekki eftir að kaupa nema afgangsmjólk. Allar hugleiðingar hans um tilhneigingu til misréttis eru því aðeins hans eigin hugarburður. En ég fæ ekki séð, hvað bændur væru betur settir, þó að hætt væri að selja rafmagn til setuliðsins, - og að banna því að nota vatn, það er svo fáfengilegt, - nema það sé af því, að það sé að hans dómi betra að þola augnmissi, ef annar fær sár á sitt auga líka, sem ég tel hæpna röksemdafærslu í þessu tilliti. Það er vitað, að það vantar neyzlumjólk í bæinn. Það er vitað, að þúsundir lítra af mjólk eru seldir setuliðinu umfram það, sem sjúklingar þar þurfa að fá. Það er vitað samkv. yfirlýsingu hæstv. landbrh., að setuliðið óskar ekki að kaupa nema þá mjólk, sem afgangs er neyzlumjólkurþörf landsmanna -, og það er til með að kaupa mjólk aftur eins og áður, þegar framboðið eykst á henni aftur. - Þetta liggur fyrir í málinu, og á þeim grundvelli vænti ég, að hv. þm. greiði atkv. með þessari þáltill.



Herra forseti. Það er nú kunnugt mál, að síðan mjólkurl. voru samþ., hefur það verið ein af meinsemdunum, sem kvartað hefur verið yfir, að ekki væri hægt að selja alla framleiðsluna, sem til boða væri til sölu, hér í höfuðstaðnum. Þegar litið er á þetta, þá er rétt að athuga það í sambandi við það, sem hér er talað um, að mjólkurskortur sé í bænum. Og í þessari þáltill., sem fyrir liggur, er lagt til, að komið verði í veg fyrir, að mjólk sé seld til setuliðsins. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að hann kæmi ekki auga á nema tvö ráð til þess að bæta úr mjólkurskortinum hér í bænum, - annað væri að afnema mjólkursöluna til setuliðsins, eins og farið er fram á með þessari þáltill., en hitt ráðið væri að taka upp skömmtun á mjólk. Ég kvaddi mér hljóðs aðallega til þess að mótmæla einni fjarstæðu í ræðu hv. 2. þm. S.M. Hann sagði eitthvað á þá leið, að það væri fullkomlega ómögulegt að draga saman mjólk af stórum svæðum til neyzlu hér í Reykjavík fram yfir það, sem nú er gert. Ég álít þetta fullkomlega fjarstæðu, því það er að mínu áliti ekkert því til fyrirstöðu, að hægt sé að flytja mjólk hingað til Reykjavíkur frá Snæfellsness- og Hnappadalssýslu, Dalasýslu og Húnavatnssýslu. En þessi héruð eru útilokuð frá því að mega selja hingað mjólk, og liggur bann við því, að þessi héruð megi verzla hér með þá vöru. En ráðið, sem til er, til þess að koma í veg fyrir, að mjólkurskortur hér í bænum endurtaki sig, er hins vegar að taka þessi héruð öll inn á verðlagssvæðið, og þess mun verða krafizt, a. m. k. af mér og öðrum fulltrúum þessara héraða. En til þess að þessi héruð hafi gagn af því að vera tekin inn á mjólkurverðlagssvæði Reykjavíkur, þarf áreiðanlega að setja niður þá óánægju, sem hér á sér stað í mjólkursölumálunum. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að úr beztu sveitum Húnavatnssýslu sé hægt að flytja mjólk samdægurs til Reykjavíkur á 9–10 klst., og því fremur er hægt að flytja mjólk úr Snæfellsnessýslu og Dalasýslu hingað á markaðinn. Þegar við því erum að tala um hagsmuni bænda, má ekki einblína á hagsmuni þeirra, sem eru í nágrenni Reykjavíkur, því að það verður líka að taka tillit til hinna, sem enn þá er algerlega bannað að selja mjólk og mjólkurafurðir hér í Reykjavík. Ég vil víkja því til þeirrar n., sem væntanlega fær þessa þáltill til meðferðar, að hún taki málið fyrir frá þeirri hlið, sem ég hef vikið hér að. Að öðru leyti skal ég ekki blanda mér í þær deilur, sem hér hafa átt sér stað, a. m. k. ekki að þessu sinni.



Herra forseti. Hér hafa komið fram síendurteknar fullyrðingar um það, að það horfi alveg eins við um sölu og afhendingu rafmagns og vatns til setuliðsins annars vegar og mjólkursölu til þess hins vegar. Þeir hv. þm., sem þetta bera fram, vita þó miklu betur, vegna þess eins og margtekið hefur verið fram, að mjólkursamsalan hefur lagaskyldu til þess að hafa mjólk til sölu handa bæjarbúum. Það, sem hins vegar hefur gerzt varðandi vatn og rafmagn, er ekki annað en það, að bæjarbúar hafa sjálfir dregið við sig, - ef menn vilja gera mikið úr því, sem þó er ekki rétt, - bæði vatn og rafmagn til þess að láta það setuliðinu í té. Það er svipað því og bændur hefðu dregið við sig mjólk til þess að selja hana til setuliðsins. - Ef á að bera þetta tvennt saman, þá verður samanburðurinn að vera með réttum hætti. Það er augljóst, að svona liggur málið fyrir. Reykvíkingar eiga einungis við sjálfa sig að sakast um það, hvort vatnsleysi og rafmagnsleysi hér í bænum muni koma af því, að setuliðinu sé látið í té of mikið vatn eða rafmagn, eða hvort það sé af öðrum ástæðum. Og þeir hafa sjálfir talið, að sala á þessum nauðsynjum til setuliðsins væri sumpart óhjákvæmileg og hefði sumpart svo lítil áhrif á skort þessara vörutegunda, að það skaðaði þá ekki að láta þessa sölu eða afhendingu fara fram. Og horfir þetta mál því vissulega öðruvísi við en sala á mjólk til setuliðsins. Hins vegar tel ég þessa þáltill. fara langt fram úr góðu hófi, eins og ég sagði í fyrstu ræðu minni. Annars er eftirtektarvert, eins og áður hefur verið bent á, ef verjendur mjólkursölumálanna hér geta aldrei haldið sér við umr. um málið sjálft, heldur þurfa að hlaupa frá því í umr. um önnur mál, og getur það ekki komið til af öðru en að þeir finni málstað sinn svo veikan, að hann þoli ekki umr. Hv. 2. þm. S.-M. sannaði ákaflega vel sektartilfinningu sína í þessu máli með því að tala alls ekki um málið, heldur um alla hluti aðra. Hann sagði, að það lægi nær að afla gagna um sölu fisks, rafmagns og vatns og annars, sem hann taldi. En munurinn er bara sá viðkomandi þeim vörutegundum, þó að skortur kunni að vera á þeim nokkur á ýmsum tímum, að þar liggja öll gögn fyrir. Þar er um ekki um neina mótsögn að ræða milli hæstv. atvmrh. annars vegar og hv. þm. V.-Sk. og hv. 2. þm. S.-M. hins vegar, eins og fyrir liggur í þessu mjólkurmáli, sem sí og æ er stagazt á. Og svo lítur út fyrir, að það sé eitthvað, sem þessir hv. andmælendur þessarar þáltill. séu að reyna að fela varðandi málefni það, sem hér er um að ræða, sem getur þó verið í svo góðu lagi sem æskilegt væri. En hvað er þá að fela? En í hinu atriðinu, viðkomandi sölu vatns og rafmagns eða afhendingu þess, liggja öll gögn fyrir. Og eins og hv. 3. landsk. þm. (HG) tók fram áðan, er þar viðleitni til þess að bæta úr, en ekki tekið ásökunum eins og virðist vera föst venja hjá þessum hv. þm., þegar neytendur bera fram réttmætar aðfinnslur, að þá er þeim af þeim svarað með illindum einum, samanber tiltæki þeirra með því að gefa út sérstakt blað með svívirðingum um bæjarbúa, sem kallað er „Bóndinn“ og sumir segja, að sé kostað af mjólkursamsölunni, - ég veit ekki um sönnur á því. En ég treysti því, að sú rannsóknarn. mjólkurmála, sem fram hefur komið till. um með frv. í hv. Nd., að skipuð verði, athugi, hvort það sé rétt. Varðandi að öðru leyti skort á vatni og rafmagni hér í bænum get ég upplýst það, sem þessir hv. þm. mjög vel vita, að það er öfluglega unnið að því nú að bæta úr í þessum efnum, og verður nú innan fárra daga úr þessu bætt. Ég vildi óska, að hv. andmælendum þessa máls, sem hér liggur fyrir, tækist eins giftusamlega að bæta úr vandkvæðunum á mjólkursölunni og mjólkurskortinum.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir því, að hv. þm. fari svo með sannleikann sem hv. 3. landsk. þm. gerði, þegar hann sagði, að það væri óvefengt, að setuliðið hefði aldrei látið í ljós annað en það vildi ekki kaupa annað en afgangsmjólk á hverjum tíma. Nú veit hann það, að fyrir liggja yfirlýsingar frá einum mjólkurbússtjóra, þ. e. hjá Flóabúinu, um að menn, sem hafa séð um kaup á mjólk til setuliðsins, hafa látið í ljós, að þeir geti ekki haldið áfram að kaupa mjólk af Íslendingum, ef tekið er fyrir söluna á mjólk til þess um tíma. Slíkur málflutningur sem hv. 3. landsk. þm. í þessu efni hélt fram er því ósæmilegur með öllu, hvort sem hann kemur fram innan þings eða utan, að segja það, sem er gagnstætt því, sem liggur fullsannað fyrir. Auk þess er því ekki að leyna, að yfirstjórn hersins, þegar Mr. Bonesteel var hér yfirmaður hans, lét svo um mælt, - þ. e. Mr. Bonesteel fyrir hennar hönd, - að hernum væri lítið gagn að því að fá keyptar ýmsar vörutegundir hér, ef það væri bara um nokkurn tíma, því að þá hefði herstjórnin ekki tíma til þess að bæta úr vöntun þeirra vara með því að flytja þær hingað frá Ameríku, ef uppsögn okkar viðskipta við setuliðið í þessum efnum kæmi á óvart. Það er skýrt, að þeir vilja sem hreinastar yfirlýsingar í þessum efnum. Hitt er algerlega rangt hjá hv. 3. landsk. þm., að yfirlýsingar frá setuliðinu um það, að það ætlaði að halda áfram mjólkurkaupum eins eftir sem áður, þó að mjólkinni væri kippt alveg af því um tíma, hafi komið, áður en mjólkursamsalan ákvað að halda áfram mjólkurviðskiptum við setuliðið í haust, - þegar vitað var, að meiri mjólk var á innlenda markaðinum nú í haust en í fyrra um sama leyti. Og það var fyrst, eftir að ég bar fram fyrirspurn hér í þinginu, eftir að þáltill. þessi var flutt hér, að hæstv. ríkisstj. snýr sér til stjórnar setuliðsins og spyr um það, hvort herstjórnin vilji tryggja þessi viðskipti áfram, þó að mjólkurviðskiptin verði takmörkuð á þessu hausti, - og það er þá fyrst eftir það, sem fyrir liggja yfirlýsingar frá setuliðinu um þetta, eftir að ríkisstj. sneri sér til þess á þeim tíma, sem ég greindi. En það lá ekkert slíkt fyrir frá herstjórninni, að setuliðið mundi halda þessum viðskiptum áfram eins eftir sem áður, þó að viðskiptunum yrði hætt um tíma, - þegar þetta mál var til athugunar í mjólkursölun. Þá sagði hv. 3. landsk., að það væri einkennilegt, að það væri sagt, að verið væri að deila á samtök bænda í þessum efnum; það væri ekki verið að því, heldur á okkur, sem stjórnuðum mjólkurmálunum. En hverjir stjórna nú mjólkurmálunum? Fulltrúar bænda. Við erum kosnir af bændum á mjólkurverðlagssvæðinu, og langflestir okkar eru bændur eða starfsmenn bænda. Þá sagði hv. 3. landsk. þm., að það væri leiðinlegt, að það skyldi þurfa lögregluvörð við mjólkurbúðirnar hér í Rvík í haust. En slíkan vörð hefur þurft að hafa við mjólkurbúðirnar víðar á landinu, t. d. á Ísafirði. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að við andmælendur málsins þyrftum að draga önnur efni inn í umr. um það, vegna þess að málstaður okkar væri svo veikur, og það væri eins og við værum að reyna að fela eitthvað. Ég skil satt að segja ekki þessa röksemdafærslu. Ef hv. 6. þm. Reykv. ber fram frv., t. d. um að banna mér einhvern sérstakan verknað, sem hann framkvæmir svo sjálfur, þá sé ég ekki annað en það sé bezta röksemdafærslan móti hans máli, ef hann í því efni vill ekki þola það að ganga undir sama dóm og hann ætlar öðrum mönnum. Ég skil ekki annað en hann ætti að vita bezt um þetta, sem er að kenna mönnum lögvernd. Hv. 3. landsk. sagði og hv. 6. þm. Reykv. endurtók það, að öðru máli væri að gegna, hvernig þessu væri svarað af hlutaðeigendum um rafmagn og vatn, en þegar um mjólk væri að ræða. Já, hvernig er svarið frá þeim? Bæjarbúar eru beðnir að takmarka vatnsnotkun sína og rafmagnsnotkun. Það gætum við gert líka. En það mundi eflaust vera talin svívirðileg árás, ef ég léti bæði útvarpið og blöðin flytja svofellda áskorun: Takmarkið mjólkina við ykkur. Látið börnin drekka minna af mjólk. - Ég hef ekki séð frá þeim aðrar till. til úrbóta en slíkar áskoranir, og er þó rafmagns- og vatnsskorturinn búinn að standa lengur en mjólkurskorturinn og á eflaust eftir að standa lengur, enda þótt bærinn eigi sjálfur að sjá um þau mál.



Það er búið að ræða mikið um þessi mjólkurmál hér á þ., og eflaust er eftir að ræða þau lengi enn, og mér sýnist allar líkur til, að áður en þessum umr. verður lokið, muni mjólkurskorturinn verða úr sögunni. Ef að vanda lætur, ætti að fara að koma næg neyzlumjólk til bæjarins, og ætti því ekki að þurfa lengri ræðuhöld um málið, en í þess stað gætu menn snúið sér að því að bæta úr skorti á öðrum vörum. Hv. þm. A.-Húnv. kom með þá uppástungu að bæta úr mjólkurskortinum með því að flytja mjólk úr Dala-, Snæfells- og Húnavatnssýslum. Ég veit nú um Húnavatnssýslu, að þaðan væri ekki hægt að fá mjólk, því að þar fellur lítið meira til haustsmánuðina en íbúarnir þurfa sjálfir, og mjólkurflutningar norðan úr Húnavatnssýslu koma ekki heldur við þeirri till., sem hér er til umr. Hv. 3. landsk. fór að svara fyrir hv. 6. þm. Reykv. um rafmagns- og vatnsskortinn. Hann sagði, að munur væri á því, hvernig aðfinnslum væri tekið af hlutaðeigendum. Bærinn tæki aðfinnslunum svo vel, að hann sendi út leiðbeiningar um notkun rafmagns. En ég býst nú ekki við, að húsmæðrum muni ganga vel að elda við þessi prentuðu skjöl eða rafmagnið muni vaxa við þessar leiðbeiningar. Hv. 3. landsk. þm. og hv. 6. þm. Reykv. segja, að reynt sé að taka aðfinnslum sem bezt og bæta úr eftir föngum. En ég hef tekið eftir því, þegar ég geng hér um göturnar um hábjartan daginn, að þá logar oft og tíðum á götuljóskerunum, einmitt þegar rafmagnsskorturinn er mestur. Ég fæ ekki skilið, að þessi ráðstöfun sé til þess fallin að bæta úr rafmagnsskortinum. Annars skal ég ekki ásaka bæjarstj. fyrir, þó að stundum sé lítið rafmagn og hún selji setuliðinu rafmagn. En þeir, sem þetta gera, geta þá ekki meinað öðrum að hafa hliðstæð viðskipti. Hv. 3. landsk. las upp úr 1. gr. l., þar sem mjólkurbúin eru skylduð til að hafa alltaf næga mjólk til sölu hér í bæ. Það væri fróðlegt að heyra, hvernig bændur ættu að uppfylla þessa skyldu, þegar þeir fá ekki það vinnuafl, sem til þarf, og auk þess má lengi um það deila, hvenær sé nóg af þessari vöru. Venjulega er nóg til að svara eftirspurninni, þó að mjólkurskortur hafi verið nú um fáar vikur eins og stundum áður á haustin, og upplýst hefur verið, að meiri mjólk hafi verið flutt til bæjarins en nokkru sinni áður um þetta leyti árs. En ýmsar ástæður valda því, að þetta hefur ekki reynzt nóg: fólki fjölgar, og eitthvað fer til útlendinganna. Annars hef ég ekki vitað til þess, að nokkur takmörkun hafi verið á vörusölu til útlendinga þeirra, sem hér dveljast, og það hefur meira að segja komið fram í opinberum skýrslum, að stjórnarvöld bæjarins hafa leyft að setja upp búðir til viðskipta við setuliðið, án þess að fullnægt væri sjálfsögðum kröfum um hreinlæti. Að síðustu er það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að leitt væri til þess að vita, að menn héldu sér ekki við málefnið, sem hann kallar. Ég skal viðurkenna, að þetta er leiðinlegt! Þegar borgarstjóri kemur til forstjóra samsölunnar og segir, að skortur sé á mjólk og ekki megi selja mjólkina til útlendinga, er forstjórinn svo ósvífinn að segja: „Það er líka rafmagnsskortur. Ætlið þið að hætta að selja þeim rafmagnið?“ - „Við skulum ekki tala um rafmagnið, heldur halda okkur við málefni“, - svarar þá borgarstjórinn! Hv. 3. landsk. þm. og hv. 6. þm. Reykv. hafa haft um þetta mörg orð. En það er augljóst, að ef banna á einum aðila skipti við setuliðið, þá er ranglátt, að annar aðili fái að halda áfram sínum viðskiptum við það.



Mér blöskraði ræða hv. 6. þm. Reykv. Hann hélt því fram, að allt öðru máli væri að gegna um dreifingu vatns og rafmagns en dreifingu mjólkur. Bændur væru skyldir að selja mjólk til Reykjavíkur, en ef bærinn teldi sér hagkvæmara að selja rafmagn til setuliðsins, þá væri ekki annarra að skipta sér af því. Mér þætti fróðlegt að vita, hvort þær húsmæður, sem varla geta eldað matinn vegna rafmagnsskorts, væru þessu samþykkar - eða þá þeir iðnrekendur, sem verða að láta vélar sínar stöðvast af sömu orsökum. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að Reykvíkingar hefðu sjálfir talið þetta fyrirkomulag hagkvæmt. Hann sagði og, að öll gögn lægju fyrir um þetta mál. Ég mótmæli því. Ég veit ekki til, að upp hafi fengizt, hve mikið rafmagn eða vatn hefur verið selt. Ég hef það fyrir satt, að hæstv. ríkisstj. hafi spurzt fyrir um það hjá bæjarstj., hve mikil brögð væru að þessu, vegna fyrirspurnar á Alþ., og ríkisstj. getur ekki svarað, vegna þess að hún fær ekki þessa vitneskju. Ég er ekki að segja þetta af því, að ég telji það fráleitt að selja setuliðinu rafmagn, heldur til þess að sýna málflutning hv. 6. þm. Reykv. Það væri annars fróðlegt að vita, hvað hv. 6. þm. Reykv. meinar með því, að fljótlega muni verða úr þessu bætt. Ég hef spurzt fyrir um þetta hjá rafveitunni og fengið það svar, að úrbótar geti ekki verið að vænta fyrr en um áramót í fyrsta lagi. Þessi málflutningur hv. 6. þm. Reykv. sýnir, hvernig allt er í pottinn búið. Og andstæðingar hans kyngja þessu eins og sælgæti, og hv. 3. landsk. telur þetta til fyrirmyndar um það, hvernig eigi að svara, þegar ekki er allt með felldu. Hv. þm. A.-Húnv. hélt því fram, að ég hefði sagt, að ekki væri hægt að flytja hingað mjólk úr Snæfellsnes-, Dala- og Húnavatnssýslum. Þetta er misskilningur hjá hv. þm., en hins vegar sagði ég, að fara mætti nærri um, hvernig hljóðið yrði í hv. þm. Hafnf. um gæði mjólkurinnar, ef farið yrði að flytja hana að um langa leið. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að það væri ósk sín, að þessi viðskipti gætu hafizt, en þá yrði líka að lægja ofstopann í mjólkurmálunum. Mér er nú ekki kunnugt um, að þessi hv. þm. hafi gert annað en hella olíu í eldinn. Ég vil að lokum segja við hv. 3. landsk., sem skaut því fram, að menn mundu brátt æskja eftir meiri setuliðsvinnu, að mér kæmi ekki á óvart, þó að hann og aðrir óskuðu bráðlega eftir því, að mjólkurkaup setuliðsins yrðu meiri en þau eru nú, þegar því er slegið föstu, að bændur eigi að fá tiltekið verð fyrir mjólkurframleiðslu sína, en það byggist á því, að salan aukist, eftir því sem verðið verður lægra. Hv. þm. beindi því til mín, hvort ég héldi, að till. væri flutt af fjandskap við bændur. Nei, ég vil ekki halda því fram, en hinu held ég fram, að mjólkurmálin hafi verið flutt hér af blindu hatri af hálfu Sjálfstfl. og kommúnista. Út af þessum málflutningi hefur skapazt sá ókyrrleiki, sem um það hefur verið hér í bænum, og þeir, sem þessa till. hafa flutt, hafa svo viljað sýna með flutningi hennar, að þeir séu ekki minni menn en hinir. Þannig hef ég viljað skýra hina mjög svo breyttu afstöðu þeirra upp á síðkastið og allt það óðagot, sem kemur fram í því, að till. er þannig úr garði gerð, að hún þarf jafnvel að dómi þeirra sjálfra gerbreytingar við. Að svo mæltu vil ég biðja hæstv. forseta afsökunar á því, að ég hef talað fram yfir tímann.



Inn í þessa till. hafa blandazt nokkur önnur mál, og þau mál hafa verið rædd nokkuð á víð og dreif. Hefur það þá ýmist verið réttlætt eða því mótmælt, hversu málum hefur verið blandað saman, og læt ég það ekki til mín taka. En ástæðan til þess, að ég stóð upp, er sú, að mig langar til að hafa orð á örfáum málsatriðum, sem lúta að þessu umræðuefni. Það er hver og einn, sem hugsar um þarfir líðandi stundar, og þegar bæjarbúa brestur nauðsynjavöru sína, mjólkina, skyldi engan furða, þó að fram komi till. um, að eitthvað verði gert til úrbóta. En hitt er annað mál, hvort tillgr., að banna sölu til setuliðsins, muni vera vænleg til að bæta úr skák eða hvort slíkt væri gerlegt eftir atvikum, og ég hygg, að nokkur bót í þessu máli komi á líðandi stundu af sjálfu sér, því að ef það er rétt, að salan sé svipuð frá degi til dags, þá á þetta ekki að vera tilfinnanlegt nema um það leyti árs, þegar um minnsta mjólkurnyt er að ræða, rétt áður en kýrnar fara að bera. Það er nú liðið á þetta haust, og annað haust kemur, og ég vona, að þegar því hausti lýkur, verði orðnar aðrar málsaðstæður. En ég hygg, að þessi umkvörtun í sambandi við söluna til setuliðsins sé atriði, sem lýtur sérstaklega að þessu hausti. Vitanlega getur allt komið fyrir, og er ekki hægt að sjá við öllu. En mér finnst, að málið hefði átt að ræða á víðari grundvelli. Till. hefði átt að vera víðtækari en er. Annað málið á dagskrá í dag er um vegabætur yfir Svínahraun. Ég er reyndar ekki að víta hæstv. forseta, þó að hann hleypi þessu mjólkurmáli fram fyrir, en það var næst á eftir hinu á dagskránni. En þessi mál, sem eru til varanlegra úrbóta, eru alls ekki rædd, meðan dægurmálin eru rædd með slíku ofurkappi. Ég vil skírskota til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar og væntanlega verður allshn., og beina því til hennar, hvort ekki muni ástæða til að athuga tryggingarmöguleika mjólkurafurða einmitt í sambandi við vegagerðirnar. Það er vitað, að þegar mjólkurbúin voru stofnuð, báru margir í brjósti kvíðboga um það, að ekki mundi verða unnt að fullnægja flutningaþörfinni vegna samgönguerfiðleika. Þær ástæður, sem fyrir voru þá, eru enn í gildi. Hér er talað um, að hleypt hafi verið offorsi í málið. Forustumenn neytenda segja, að mjólkursamsalan hafi hleypt í það þessu offorsi, og hinir segja, að það sé fulltrúum neytenda að kenna. Ég legg ekki dóm á það, hvar offorsið er mest, en óneitanlega gætir ofstopa á báða bóga. En hófsamir bændur vita, að ekki verður úr bætt, nema hvorir tveggja lægi seglin, bæði þeir, sem eru fulltrúar bænda í þessum málum, og hinir, sem eru fulltrúar neytendanna.



Það er gagnslaust fyrir hv. þm. V.-Sk. að reyna að afla sér syndakvittunar með því að vitna í mjólkurskort á Ísafirði. Mjólkurskortinn þar og hér er ekki hægt að bera saman, og þar er enginn dropi seldur til setuliðsins. En ég skal skýra frá því, hvernig þar er tekið á málunum. Þar er auglýst í útvarpi og í búðunum, hvenær mjólkin kemur á daginn, svo að fólk þurfi ekki að híma eftir mjólkinni í búðunum eða koma þangað oft á dag. Hér í bæ hitta menn stundum á það, þegar mjólkin kemur. Stundum ekki. Væri ekki sjálfsagt að tilkynna það, t. d. í útvarpinu, hvenær ný mjólk er væntanleg? En ný mjólk, sem kemur kl. 11 eða kl. 2, er seld innan um aðra mjólk, sem er gömul og ætti ekki að drekka ósoðna. Hví ekki að láta fólk vita, hvenær nýja mjólkin kemur, og leiðbeina því um notkun á gamalli mjólk, eins og gert er þar, sem lag er á mjólkursölu? Væri það ekki betra en að fara að eins og mjólkursamsalan, að berja bara höfði við stein? Mér dettur ekki í hug, hvað sem hv. þm. V.-Sk. segir, að hann beri brigður á yfirlýsingar hæstv. landbrh. og utanrh. Hann fylgir bara sinni gömlu venju, að ganga á snið við aðalatriðin, en vera með dylgjur og troða illsakir við aðra. Mér dettur ekki í hug, að hann sé að halda því fram, að hæstv. ráðh. flytji rangar skýrslur. Hv. 2. þm. N.-M. sagði, að menn mundu óska þess, að setuliðið vildi auka mjólkurkaup sín, þegar aftur yrði hér um meiri en nægilega mjólk að ræða. Mér þykir sennilegt, að setuliðið verði fúst til þess að semja um mjólkurkaup á ný, þegar meira er til en þarf til að fullnægja þörfum bæjarbúa. Ekki vildi hv. þm. fullyrða í síðustu ræðu sinni, að það væri af eintómum illvilja, sem við hv. þm. Hafnf. hefðum flutt þessa þáltill., og er sjálfsagt að þakka þá sanngirni. Hins vegar vildi hann halda, að við hefðum bognað undir þunga almenningsálitsins. Hann taldi okkur ekki sjálfstæðari en svo. - En hvernig skyldi standa á þessu almenningsáliti? Mundi það ekki stafa af því, að mjólkursamsalan hefur ekki komið fram í þessum málum eins og henni sómdi? Mundi það ekki stafa af því, að hún hefur ekki tekið tillit til almenningsþarfa? Nei, það þarf ekki að leita langt að ástæðunni. Hún er eingöngu sú, hvernig mjólkursölul. eru framkvæmd. Og það flýtur út úr, - það er síðasta kornið, sem fyllir mælinn, - þegar lögreglan verður að halda vörð við mjólkurbúðirnar, svo að fólk troðist ekki undir. Og loks hælir stjórn mjólkursamsölunnar sér af því að selja þúsundir lítra til setuliðsins og láta ríkið borga tugi þúsunda í uppbætur fyrir mjólk, sem landsmenn þurfa, en fá ekki. Fyrir þetta liggur hún undir ámæli, sem verður aldrei bætt.



Það er búið að tala svo mikið um þetta mál, að ætla mætti, að ekki þyrfti á að bæta. En þegar formælendur þáltill. koma fram með nýjar og nýjar staðhæfingar eða öllu heldur sömu vitleysurnar upp aftur og aftur í nýju formi, hvernig sem þær eru reknar til baka, þá getur maður ekki orða bundizt. Þessum hv. þm., er síðast talaði, væri nær að beita áhrifum sínum í þá átt að stuðla að því, að framleidd væri næg mjólk, en að hafast ekkert að eða jafnvel hafa stutt til þess gagnstæða. Hv. 3. landsk. er búinn að viðurkenna, að mjólkurskorturinn sé stundarfyrirbrigði, og þó að nú séu framleiddir 3–4 þúsund lítrum meira af mjólk á þessu mjólkursvæði en nokkru sinni fyrr á sama tíma árs, á - eftir hans eigin tilmælum - að banna alla sölu mjólkur til setuliðsins, hvernig sem á stendur. Hann hefur nú samt dregið inn klærnar að einhverju leyti og er nú ekki á móti því, að setuliðið fái þá mjólk, sem það þarf til sjúkrahúsanna. Hv. þm krefst þess, að mjólkursamsalan finni einhver úrræði til þess að tryggja, að allir fái mjólk, en þurfi ekki að fara tómhentir úr mjólkurbúðunum. Veit hann ekki, eða þykist hann ekki vita, að mjólkursölul. veita bæjarstjórninni vald til þess að gera þá skipan á mjólkursölunni í bænum, sem henni finnst með þurfa? Þar hefði hann átt að beita áhrifum sínum til að tryggja réttláta skiptingu mjólkurinnar. En hann hefur ekkert gert, ekkert aðhafzt. Hvers vegna hefur bæjarstjórnin ekki tekið upp afgreiðslu gegn seðlum? Af því að það veldur fyrir fram umstangi og óþægindum fyrir hana sjálfa, en þó mundi það vera til mikils hægðarauka, bæði fyrir neytendurna og þá sem afgreiða mjólkina í búðunum. Hvernig hyggst hann þá að greiða fyrir því, að Reykvíkingar fái nóga mjólk? Bara með því að heimta, að bannað sé að selja setuliðinu mjólk. Þetta er nokkuð einhliða hugsunarháttur. Og þegar formælendum þessarar till. er sannað, að mjólkurframleiðslan er meiri en nokkru sinni fyrr og allir gætu fengið nóga mjólk, ef salan væri almennilega skipulögð, þá bara standa þeir á fætur og vefengja hvað eftir annað allar yfirlýsingar frá stjórn mjólkursamsölunnar, bæði skriflegar og munnlegar. En ef hv. 3. landsk. vill ekki vefengja orð ráðh., þá hefur hann ekki heldur heimild til að staðhæfa, að aðrir, sem koma með yfirlýsingar í þessu máli, fari með rangt mál. Hv. þm. hefur haft þá aðstöðu, að honum hefði verið í lófa lagið að greiða fyrir því, að framleidd væri meiri mjólk, fyrst hann telur þess þurfa. Honum hefði verið nær að hugsa meira um framleiðslumálin yfirleitt. Nú er fyrir dyrum skortur á ýmsum nauðsynjum landsmanna, miklu meiri og alvarlegri en þessi margumræddi mjólkurskortur, og það má þakka að miklu leyti frammistöðu hans og flokksmanna hans, því að frammistaða þeirra í framleiðslumálunum hefur verið svo ömurleg, að henni mun lengi við brugðið, og útkoman öll þannig, að hennar munu engin dæmi finnast. Ég vík nú aðeins fáeinum orðum að því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði. Hann vildi leggja mikið upp úr því, að mjólkursamsalan starfaði samkvæmt lagafyrirmælum og bæri henni því lagaleg skylda að fullnægja þörfum neytendanna. Hann vildi álíta, að það væri allt öðru máli að gegna með vatn og rafmagn. Er ekki sala vatns og rafmagns framkvæmd samkvæmt lögum? Hafa þá ekki þeir, sem selja vatn og rafmagn, sömu skyldur gagnvart neytendunum? Bærinn hefur einkasölu á þessum tveimur nauðsynjum. Þó að menn vildu bæta sér upp rafmagnsskort eða vatnsskort, geta þeir það ekki. En neitar bærinn erlenda setuliðinu um vatn og rafmagn? Nei. Þegar þeir eru spurðir, hvers vegna ekki sé nóg vatn og rafmagn handa bæjarbúum, þá svara þeir bara með því að segjast skulu draga með valdi úr notkun manna á þessum gæðum. Ég veit ekki betur en Rafmagnsveita Reykjavíkur hafi hótað því, að ef rafmagnið væri ekki notað eins og hún segir fyrir eða öllu heldur sparað eins og hún segir fyrir, þá skuli tækin vera tekin af notendunum. Mjólkursamsalan hefur þó ekki hótað að svipta neytendurna mjólk. Ég hygg, að borgarstjóri, hv. 6. þm. Reykv., ætti að hafa þetta hugfast. Og þó að bæjaryfirvöldin geti látið sér þetta lynda, þá eru til önnur fyrirtæki, sem hann hefur ekkert yfir að segja.