Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar þetta mál var til síðustu umr. í hv. Nd., beindi frsm. þeirrar n., sem um málið fjallaði þar, hv. allshn., fyrirspurn til mín um það, hvað liði störfum n., sem menntmrn. mun hafa skipað á sínum tíma til að endurskoða 1. um mannanöfn, en fsp. var fram borin í tilefni af því ákvæði frv., sem gerir erlendum ríkisborgurum, sem sækja um ríkisborgararétt á Íslandi, skylt að skipta um nafn og taka upp íslenzkt nafn, en hugmyndir um að haga þessu á annan hátt hafa oft verið uppi hér á hinu háa Alþ., þótt niðurstaðan hafi ávallt verið sú að samþykkja sams konar ákvæði í 1. um veitingu ríkisborgararéttar og nefnd eru í þessu frv. Síðast þegar þetta mál var á döfinni, þá ákvað ríkisstj. að skipuð skyldi n. til þess að endurskoða gildandi l. um mannanöfn, m.a. þau ákvæði, sem um þessi atriði hafa gilt fram að þessu og gert er enn ráð fyrir, að gildi í þessu frv. Ég var þá ekki reiðubúinn til þess að svara því á stundinni, hvað störfum þessarar n. liði, en hef kynnt mér það í millitíðinni og þykir mér rétt að það komi fram hér áður en umr. um petta mál lýkur, að n. var skipuð 27. júní 1967 til þess að endurskoða gildandi l., nr. 54 1925, um mannanöfn. Í n. eiga nú sæti Klemenz Tryggvason hagstofustjóri, og er hann formaður n., Ármann Snævarr háskólarektor, Einar Bjarnason ríkisendurskoðandi, dr. Halldór Halldórsson prófessor og Matthías Johannessen ritstjóri. Form. n. hefur tjáð mér, að störf hennar séu vel á veg komin, og hún gerir ráð fyrir að skila áliti í sumar, þannig að frv. að nýjum mannanafnalögum gæti legið fyrir hér á hinu háa Alþ. næsta haust.



Herra forseti. Það var fróðlegt að heyra þessa skýrslu ráðh. um endurskoðun á mannanafnalögum. Mér hefði þótt enn þá betra, ef hæstv. ráðh. hefði gefið skýrslu hér um framkvæmd þeirra l., en ég held, að það sé óhætt að segja, að mannanafnal. séu ein þeirra l., sem látið hefur verið undir höfuð leggjast að framkvæma að verulegu leyti. Það held ég, að sé óafsakanleg vanræksla. Ég held, að mannanafnal, séu þannig úr garði gerð, að það ætti ekki að vera nein skotaskuld að framkvæma þau. Ég vildi gjarnan heyra skýrslu ráðh. um það, hvað hefur verið gert til þess að halda ákvæðum þessara l. uppi í framkvæmd, það er ekki síður mikið atriði heldur en að láta endurskoða l. Auðvitað getur það verið rétt að láta endurskoða l., ef það sýnir sig, að breyttar aðstæður og þarfir krefjast þess, en það er ekki góð regla að endurskoða l. og grípa til þess að endurskoða 1. af því einu, að það er látið vera að framfylgja þeim um eitthvert skeið.



Herra forseti. Það er öldungis rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, að mannanafnal. eru ekki framkvæmd að fullu og hafa aldrei verið framkvæmd frá því að þau hafa verið sett, í þau 45 ár, sem þau hafa nú gilt. Ég held, að allir ráðh., sem síðan hafa setið, og þeir, sem málið heyrir undir, sem mér skilst, að séu sumpart dómsmrh. og sumpart menntmrh., hafi talið, að l. væru í raun og veru alls ekki framkvæmanleg að fullu, alls ekki framkvæmanleg að fullu. Hér er ekki við yfirvöld ein að sakast, heldur kveður talsvert að því, að börn séu af prestum skírð ólöglegum nöfnum, nöfnum, sem ekki samrýmast reglum mannanafnal. Svo að í raun og veru, ef hér er hjá einhverjum einum aðila um ábyrgð að ræða, þá mundi ég segja, að hann væri hjá íslenzku prestastéttinni, sem hefur gefið börnum nöfn, sem ekki samrýmast að fullu reglum íslenzku mannanafnal. En það voru sannarlega gild rök fyrir því, þó segja megi, að seint væri, að byrja endurskoðun þessara l. Ég hef fylgzt nokkuð með störfum n. og veit það og skil, að störfin eru mjög erfið. Hér er um mjög torleyst vandamál að ræða og n. því mikill vandi á höndum, og sömuleiðis Alþ., þegar það tekur frv. þetta til meðferðar á næsta hausti, og mun það þá áreiðanlega koma í ljós, að hv. alþm. muni sýnast mjög sitt hvað um ýmis mikilvæg atriði á þessu sviði. En ég ér hv. þm. algerlega sammála um það, að l. um þetta efni eins og önnur eiga að vera þannig, að þau séu framkvæmanleg, og þá ber að sjálfsögðu að framkvæma þau.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svar hans. Hann gerði ekki annað en staðfesta það, sem ég vissi, að þessum mannanafnalögum hefur ekki verið fylgt eftir í framkvæmd langa lengi. Það tel ég miður farið. Ég held, að það sé ekki réttmætt hjá hæstv. ráðh. að varpa sök í þessum efnum á presta. Ég held, að í þessum l. séu ákvæði þess eðlis, að það eigi að gefa út miklar skrár eftir þeim yfir þau nöfn, sem nota má eða ekki má nota. Það er, eins og hæstv. ráðh. sagði, æðilangur tími liðinn frá því, að þessi l. voru sett, en ég hygg, að það hafi ekki enn þá komizt í verk að gefa þessa skrá út, og sú skylda er ekki lögð á presta að gera það. Það eru önnur yfirvöld, og yfirmaður heimspekideildarinnar verður væntanlega að teljast menntmrh., og ég efast ekki um það, að þeir verða þægir í því tilliti, ef hann gefur fyrirmæli í þá átt. Annars vil ég segja það, eins og auðvitað hæstv. ráðh. veit, að það fór fram fyrir nokkrum árum gagnger endurskoðun á þessari nafnalöggjöf, og þá var samið frv. um það efni, og í þeirri n., sem þá endurskoðun annaðist, voru miklir sómamenn, og ég efast að vísu ekki um, að það sé nokkurt verk að endurskoða þessi l. nú, en ég hefði satt að segja haldið, að það mætti talsvert notast við þau gögn, sem komu fram í þessu nál., sem gengið var frá á sínum tíma, og í þeim frv., sem þá var gengið frá. Hitt er rétt, að sú n. varð ekki sammála að vísu, heldur urðu skiptar skoðanir þar, en út í það fer ég ekki nánar, og ég skal nú ekki fara að hefja neinar deilur um þetta efni. Það er alveg rétt, að þetta er efni, sem skiptar skoðanir eru um. Þetta er þó mál, sem mörgum hefur verið viðkvæmt mál og gert var að miklu kappsmáli á sinni tíð, en ég vil bara undirstrika það, sem ég sagði áðan, að ég tel það ekki vanzalaust að láta vera með öllu að framfylgja l. eins og þessum, sem ég tel þó þrátt fyrir allt ekki erfiðara að framfylgja en ýmsum öðrum l., ef vilji er fyrir hendi til þess.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd., var samþ. þar fyrir síðustu helgi. Ég skal í örfáum orðum gera grein fyrir efni málsins og tildrögum þess, að frv. er flutt. Svo sem hv. alþm. er eflaust kunnugt var 1957 komið á fót embætti æviskrárritara, sem skyldi semja æviskrár um þá Íslendinga, sem um er vitað. Æviskrárritarastarfið losnaði fyrir skömmu, þegar sá, sem í það var í fyrstu skipaður, varð 70 ára. Þá kom upp sú hugmynd að breyta æviskrárritarastarfinu í prófessorsembætti í ættfræði við Háskólann, bæði til þess að gera það ættfræðistarf, sem unnið hefur verið fram til þessa af æviskrárritara í tengslum við Þjóðskjalasafn, auðveldara og veg þess meiri og svo hins vegar vegna þess, að á vegum n. í Háskólanum, svonefndrar erfðafræðinefndar, hefur á nokkrum undanförnum árum verið unnið nokkuð hliðstætt starf því, sem æviskrárritari vann, en n. hafði fengið til þess starfs fjárstyrk frá Bandaríkjunum, en starf n. miðaði að skráningu á Íslendingum frá tilteknum tíma í því skyni, að sú skráning gæti verið undirstaða að sérstökum erfðafræðirannsóknum. Hugmyndir höfðu verið uppi í Háskólanum um það að breyta þessari erfðafræðinefnd í sérstaka háskólastofnun, en formlegar tillögur höfðu þó ekki verið um það gerðar og raunar ekki hægt að taka ákvörðun um slíkt nema því aðeins að sjá erfðafræðinefnd fyrir sérstakri fjárveitingu á fjárl., en slík fjárveiting er ekki fyrir hendi nú. Ég ræddi um þá hugmynd við háskólarektor að breyta æviskrárritarastarfinu í prófessorsembætti í ættfræði við heimspekideild Háskólans. Var hann þeirri hugmynd mjög hlynntur, ekki sízt þegar ég gat skýrt honum frá því, að ég hefði orðað málið við lærðasta og merkasta ættfræðing, sem nú er uppi á Íslandi, Einar Bjarnason ríkisendurskoðanda, og fengið fyrirheit um það, að Háskóli Íslands (stjfrv. um hann mundi sækja um slíkt prófessorsembætti, ef það yrði stofnað. Háskólarektor ræddi málið í háskólaráði, og varð niðurstaðan í háskólaráði sú að styðja þá hugmynd, að prófessorsembætti í ættfræði yrði stofnað, en háskólaráð var þeirrar skoðunar, að þá ætti að tengja það nafni Einars Bjarnasonar, þar eð ekki yrði víst, að þegar hann hefði náð hámarksaldri opinberra starfsmanna, væri hér á Íslandi maður, sem væri honum jafnfær í þessum greinum og gæti því verið eðlilegur eftirmaður hans. Þess vegna væri rétt að sjá, hverju fram yndi og hvernig ástandið yrði, þegar að því kæmi. Jafnframt óskaði háskólaráð eftir því, að prófessorsembættið yrði ekki í heimspekideild, heldur yrði það í lagadeild. Ríkisstj. ákvað að taka tillit til fyrri óska háskólaráðsins, að binda embættið við nafn Einars Bjarnasonar, en taldi sig hins vegar ekki geta tekið tillit til hinnar óskarinnar, að embættið yrði í lagadeild, því að þessi fræði, sem hér væri um að ræða, hlytu að teljast skyldust íslenzkum fræðum eða þeim fræðum, sem kennd eru við heimspekideildina. Var frv. því lagt fram í því formi, sem það hafði, þ.e.a.s. að í frv. felst, að æviskrárritaraembættinu verði breytt í prófessorsembætti, sem bundið sé við nafn Einars Bjarnasonar, og að embættið skuli vera í heimspekideild. Þó að frv. hafi verið samið af menntmrn. og háskólaráði í sameiningu, ákvað menntmn. Nd. engu að síður að senda málið til umsagnar háskólaráðs. Háskólaráð sendi það síðan til umsagnar heimspekideildar, og þá kom í ljós, að heimspekideild var andvíg því, að slíkt embætti yrði stofnað. Einstakir kennarahópar höfðu að vísu mismunandi rök gegn því, að til embættisins skyldi stofnað, eins og fram kemur í prentuðum fylgiskjölum með stjórnarfrv. Fjórir háskólakennarar lögðust beinlínis gegn því, að embættið væri stofnað, m.a. með hliðsjón af því, að þeir létu að því liggja, að ættfræði gæti tæplega talizt vísindagrein, a.m.k. ekki sjálfstæð háskólagrein, og þeim væri ekki kunnugt um það, að kennsluaðstaða væri í þessum fræðum við nokkurn háskóla nokkurs staðar í veröldinni. Annar hópur háskólakennara, sagnfræðikennarar heimspekideildarinnar, sögðu í umsögn sinni, að þeir teldu stofnun embættisins ekki tímabæra, meðan ekki hefði verið tekið tillit til óska heimspekideildar um stofnun annarra kennaraembætta. Um þessa umsögn sagnfræðikennaranna er það að segja, að það hafði verið tekið skýrt fram af hálfu rn. við háskólaráð, að stofnun þessa embættis væri alveg óskyld þeirri áætlun, sem ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti samþ. að leggja til við Alþ., að framkvæmd verði, með vissum breyt., sem hefur þó orðið að gera í sambandi við sparnaðarfrv. ríkisstj. fyrir tveimur árum, en enn er af ríkisstj. hálfu talin vera í gildi, þ.e.a.s. þó að þetta embætti yrði stofnað, þá mundi það ekki þýða, að töf yrði á stofnun nokkurra annarra embætta við Háskólann, enda væri hér í raun og veru ekki um fjölgun ríkisembætta að ræða, heldur um það eitt að ræða að flytja embætti, sem hingað til hefði verið í tengslum við Þjóðskjalasafn, inn fyrir veggi Háskólans. Í raun og veru væri hér alls ekki um stofnun nýs embættis að ræða, heldur breytingu á embætti, þess konar breytingu að gera t.d. þeim, sem gegndi, auðveldara að gegna því og gera veg þess nokkru meiri en hann hefur verið. Um þær fullyrðingar hinna annarra fjögurra háskólakennara, að ættfræðin geti tæpast talizt vísindagrein, þá skoðun þeirra, að hún geti ekki talizt sjálfstæð háskólagrein, er það að segja, að alfræðiorðabækur gera ættfræði að umtalsefni sem hreina vísindagrein nátengda sagnfræði og lögfræði, höfuðhjálpargrein sagnfræði og auk þess tengda lögfræði. Að því er það snertir, að hvergi sé kennarastaða í þessari grein, er það að segja, að í brezku alfræðiorðabókinni, þekktasta verki sinnar tegundar, segir, að sums staðar, t.d. við háskóla í Þýzkalandi, séu kennaraembætti í þessari grein, ættfræði og skjaldarmerkjafræði. Hæstv. dómsmrh. skýrði frá því við umr. í Nd., að Haraldur Bessason prófessor við Winnipegháskóla hafi nýlega sagt sér, að í Kanada og Bandaríkjunum væru víða kennarastólar í þessum fræðum, og hæstv. forsrh. benti á það í umr. í Nd., að einn af helztu kennurum heimspekideildar hafi unnið öll sín aðalvísindastörf einmitt á sviði ættfræði, og kvaðst hann eiga þar við dr. Guðna Jónsson prófessor. Raunar ætti að vera ástæðulaust að deila um það, hvort eða hvernig eða hvar skipa beri ættfræði í fræðaheiminum, og líka um það, hvað séu kennarastólar eða hvers eðlis kennarastólar séu í þessum greinum. Um hitt getur varla verið ágreiningur, að ættfræði hefur öldum saman verið ein sú fræðigrein, sem Íslendingum hefur verið hvað mest hugleikin og hvað mest hefur verið lögð stund á hér á Íslandi. Sökum fámennis og sökum sérstaks áhuga á ættfræði og mannfræði hafa Íslendingar skipað sérstakan sess meðal nálægra þjóða einmitt á þessu sviði. Og nú eiga Íslendingar einmitt fræðimann á þessu sviði, þar sem er Einar Bjarnason ríkisendurskoðandi, sem mér er tjáð af kunnugum, að telja megi vísindamann á heimsmælikvarða í þessum efnum, mann, sem þegar hefur unnið stórvirki á sviði ættfræði og mjög æskilegt væri því, að fengi aðstöðu til þess að helga sig eingöngu þessum fræðum þau ár, sem hann á ólifuð, í stað þess að þurfa að stunda venjuleg forstöðumannsstörf á skrifstofu. Þegar málið kom aftur frá háskólaráði með þessari neikvæðu umsögn heimspekideildar, en með ítrekuðum meðmælum háskólaráðs, þar sem enn var endurtekið, að háskólaráð óskaði þess, að prófessorinn yrði staðsettur í lagadeild, ákvað ríkisstj. fyrir sitt leyti að mæla með því við hv. menntmn. Nd., að frv. yrði breytt í það form, að prófessorinn ætti sæti í lagadeild, en ekki í heimspekideild, og hefur lagadeild gert samþykkt um meðmæli með þeirri skipan, þannig að fyrir liggja með frv. meðmæli háskólaráðs og lagadeildar, en hins vegar andmæli heimspekideildar. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég hef verið frá upphafi, að þó hér sé ekki um stórmál að ræða, þá sé hér um mál að ræða, sem horfi til mikils góðs fyrir þau ísl. vísindi, sem við köllum ættfræði, og fyrir Háskólann sjálfan, að það muni verða til þess að auka veg hans, bæði hér innanlands og erlendis, að fá sem starfsmann sinn jafnvíðkunnan og ötulan vísindamann á þessu sérstaka vísindasviði sem Einar Bjarnason er. Þess vegna vildi ég eindregið mæla með því við hv. Ed., að hún láti frv. ná fram að ganga, eins og raun varð á um hv. Nd. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að að lokinni þessari 1. umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það mun vera sjaldgæft hér á Alþ., að lagafrv. beri að með jafneinkennilegum hætti, eins og hér hefur orðið. Ég hefði kannske getað sparað mér að standa upp eða látið mér nægja að segja í einni setningu, að ég væri hæstv. ráðh. sammála um það, sem hann hafði fram að færa, en sannast sagt fannst mér hann eyða of miklu púðri á andstöðu hinnar lærðu heimspekideildar við Háskólann gegn þessu frv. Það þarf ekkert að sanna mér um það, að það sé til prófessor í ættfræði einhvers staðar úti í löndum; ef ég álít, að það sé þörf fyrir prófessor í ættfræði á Íslandi og að hann geti orðið landinu til gagns og sóma og ánægju (það geta nú ekki allir heimspekiprófessorarnir), þá mundi ég vera tilbúinn til að bera fram á Alþ. till. um stofnun slíks embættis, þótt hún væri algert einsdæmi, og landið yrði þannig öðrum löndum til fyrirmyndar. Og það vill líka svo heppilega til um þetta mál, að a.m.k. til skamms tíma var varla sá fjósakarl eða kararkerling á þessu landi, sem ekki vissi betur en prófessorar heimspekideildarinnar um gildi ættfræðinnar fyrir þetta land. Það er nú víst varla hægt að telja þá stofnun, þar sem ég vinn og fæ mitt lifibrauð, til neinnar sérlegrar erfðafræðistofnunar, en það verð ég að segja, að oft hef ég haft gagn af minni litlu þekkingu á ættfræði í afgreiðslu mála í þeirri stofnun, og sama veit ég, að er um marga á öðrum stöðum. Að halda fram slíkri bábilju, að ættfræðin eigi ekki heima innan háskóla, er hlægilegt. Í fyrsta lagi er hún hliðargrein við alla erfðafræði, og einn af merkari vísindamönnum Íslendinga á seinni tímum, dr. Helgi Tómasson, hafði einmitt unnið mjög merkt starf á grundvelli ættfræðirannsókna á því, hvort vissar tegundir geðveiki lægju í ættum eða ekki, og gat stuðzt við það, sem þessir lærðu menn vafalaust mundu kalla kerlingabækur, þ.e. hinn einstæða ættarfróðleik þessarar þjóðar. Og það má nærri geta, hvort ekki væri auðveldara að vinna slík verk, ef vísindalegri grundvöllur lægi fyrir. Það er sómi fyrir þessa hv. þd., sem er svo auðug af lögfræðingum, að sú deild í Háskólanum, þar sem við á sínum tíma stunduðum okkar nám og sumir okkar kenna í dag, skuli hafa haft manndóm. víðsýni og frjálsræði hugans til þess að taka fegins hendi hinni framréttu hönd, að fá fremsta ættfræðing landsins í sína tölu. En áður en ég lýk máli mínu vildi ég aðeins segja, að ég vona, að frv. nái fram að ganga og að hinn nýi ættfræðiprófessor, þegar hann hefur tekið við starfi, gefi sem minnismerki um gikkshátt heimspekideildarinnar út ættartölu allra þessara prófessora, svo að við getum kannske séð, hvaðan þeim kemur þessi merkilega afstaða.



Herra forseti. Frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja eyðijörðina Úlfarsfell í Helgafellssveit hefur verið til athugunar í hv. landbn. Mál þetta er komið frá hv. Nd., en hún hafði leitað umsagnar landnámsstjóra ríkisins um málið. Kemur þar fram í áliti landnámsstjóra, að hann telur eðlilegt, að ábúanda Arnarstaða í sömu sveit sé seld jörðin, þar sem Úlfarsfell sé of landlítil jörð til þess að unnt verði að byggja hana á ný. Eins og fram kemur í fskj. með frv., mæla allir hreppsnefndarmenn í Helgafellssveit með sölu jarðarinnar til Hans Sigurðssonar, bónda á Arnarstöðum, og hafa þar með hafnað væntanlegum forkaupsrétti að jörðinni fyrir hreppsins hönd, þegar til kemur. Herra forseti. Ég vil því fyrir hönd landbn., sem mælir einróma með samþykkt frv., leyfa mér að leggja til, að frv. verði samþykkt og því að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, var sent stjórn fiskveiðasjóðs til umsagnar, en sakir veikindaforfalla formanns dregst afgreiðsla umsagnarinnar og var ekki í höndum nefndarinnar fyrr en í dag. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þessa umsögn, sem er örstutt: „Í tilefni af heiðruðu bréfi sjútvn. Ed. Alþ. 18. þ. m., þar sem óskað er umsagnar um stjfrv. um breyt. á lögum fiskveiðasjóðs, nr. 75 1966, skal tekið fram, að með bréfi 12. febr. s. l. sendi sjútvmrn. stjórn sjóðsins uppkast að frv. þessu til umsagnar. Umsögn sjóðsstjórnar var send ráðuneytinu 7. marz s. l., og var þar m. a. bent á, að fyrirsjáanlega yrði greiðsluhalli, þ. e. a. s. vöntun fjár til útlána hjá sjóðnum á þessu ári, a. m. k. 144 millj. kr., og að fiskveiðasjóður mætti því illa við að vera sviptur þeim tekjum, sem frv. fjallar um. Í tilefni af þessu langar mig til að taka fram, að þetta atriði um hugsanlegan skort á fjármunum til útlána var rætt í n., þótt þessi umsögn lægi ekki fyrir henni, og gagnvart nm. liggur fyrir yfirlýsing hæstv. fjmrh., sem ég veit að honum er ljúft að staðfesta, að ríkisstj. muni gera sitt til að sjá sjóðnum fyrir eðlilegum fjármunum til útlána, þótt það verði ekki endilega með þeim tekjum, sem hér um ræðir. Með tilliti ti1 þessa er mótbárunni að því er viðvíkur árinu í ár í raun og veru rutt úr vegi, enda má segja, að málið sé þegar afgr. að því er tekur til ársins í ár. Hitt verður að játast og verður n. að biðja hv. deild velvirðingar á því, að okkur hefur skotizt yfir réttan skilning á samhengi 1. og 2. gr. frv. Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi og taka þau til framlags ríkis sjóðs árið 1969.“ Það var sá skilningur, að frv. tæki aðeins til þessa eina árs, sem ég hygg að hafi verið í hugum okkar allra í n., þegar við lögðum til, að það væri samþykkt. Ef lesið er með betri gát, þá má sjá, að tilgangurinn er, að C-liður 4. gr. fiskveiðasjóðslaganna á að falla niður, ekki aðeins fyrir árið í ár, heldur og um alla framtíð eða þangað til öðruvísi verður ákveðið. Það var ekki í huga okkar allra og kannske fæstra í n. að vera samþykkir slíkri till. Er það því till. okkar nú að þessu sinni, að málinu verði vísað til 3. umr., en við munum koma fram með viðeigandi brtt. til leiðréttingar þá.



Herra forseti. Svo sem hv. frsm. sjútvn. gerði hér grein fyrir, þá má segja, að frv. þetta sé nánast formlegs eðlis að því leyti til, að Alþ. hefur þegar tekið ákvörðun um það við afgreiðslu fjárlaga, að greiðsla til fiskveiðasjóðs á þessu ári skuli niður falla. Greiðslan er hins vegar ákveðin með sérlögum, þannig að það var óumflýjanlegt að leggja til að breyta l. í samræmi við þessa fyrri ákvörðun Alþingis. Hv. frsm. vék að því réttilega, að það er talið, að fjárskortur fiskveiðasjóðs sé mikill á þessu ári, eða allt að 150 millj. kr. Hér er um það að ræða að fella niður ríkisframlag, sem á s. l. ári nam 30 millj. kr., og það gefur því auga leið, að framlag þetta ræður auðvitað engum úrslitum um það, hvað varðar starfsemi fiskveiðasjóðs á þessu ári. Það er jafnljóst, að óumflýjanlegt er að sjálfsögðu að gera ráðstafanir til þess, að fiskveiðasjóður geti staðið við skuldbindingar sínar og geti haldið uppi nauðsynlegri útlánastarfsemi, og ég vil því staðfesta það, sem hv. frsm. áðan sagði, að það er vilji ríkisstj. þrátt fyrir þessa ákvörðun um niðurfellingu á þessu beina framlagi ríkissjóðs að leita allra úrræða til þess að sjá fiskveiðasjóði fyrir viðunandi starfsfé á þessu ári, til þess að hann geti staðið undir skuldbindingum sínum. Ég tel þess vegna ekki, að þetta frv. og þessi breyting um hið beina framlag ríkissjóðs hafi nein áhrif varðandi starfsemi fiskveiðasjóðs sem slíks. Það er einnig rétt hjá hv. þm., að eins og frá frv. var gengið, þá er gert ráð fyrir því, að þetta framlag falli niður til frambúðar. En það er mál, sem vel getur verið ástæða til þess að ræða nánar og taka til frekari athugunar, og menn séu ekki reiðubúnir til a. m. k. að taka afstöðu nú, og get ég þess vegna fullkomlega fallizt á þá till. hv. þm., sem mér skilst að í rauninni sé till. n. eða skoðun hennar, miðað við nál., eins og það er orðað, að frv. verði breytt nú í þetta sinn, þannig að þessi ákvörðun gildi aðeins fyrir yfirstandandi ár.

Frsm. meiri hl. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Frv. þetta, sem hér er til umr., frv. til l. um heimild ríkisstj. til að selja eyðijörðina Holt í Dyrhólahreppi í V.-Skaftafellssýslu, hefur landbn. haft til meðferðar nú nokkurn tíma og kynnt sér það eftir föngum. Ég vil taka fram, áður en lengra er haldið, að þetta frv., eða annað samhljóða því, hefur legið fyrir Alþ. áður, var lagt fram í Nd. á s. l. vetri, og var þá leitað umsagnar landnámsstjóra og jarðeignadeildar ríkisins um það. N. hefur kynnt sér þær umsagnir, sem þá lágu fyrir, og eru þær samhljóða að því leyti, að báðar þessar stofnanir telja, að sala þessarar ríkisjarðar sé andstæð hagsmunum ríkisins og leggja því til, að hún sé ekki leyfð. Eins og hv. þdm. er kunnugt, þá er það frekar fátítt, að þessar stofnanir gefi líkar umsagnir þessum. Það lá þá fyrir hjá n. að líta betur til þessara tillagna og kynna sér málið lengra aftur. Með frv. var lögð fram yfirlýsing frá hreppsnefndinni í Dyrhólahreppi, þar sem meiri hl. hennar lagði til, að þessi sala yrði leyfð. Í öðru lagi höfum við orðið þess varir, að leitað hefur verið til sýslunefndar V.-Skaftafellssýslu um það að mæla með þessari sölu, en samkvæmt bókun sýslunefndarinnar hefur hún hliðrað sér hjá að taka afstöðu til málsins. Landbn. taldi, eftir þessar athuganir, að henni bæri að afla sér enn frekari upplýsinga og reyna að komast að því, hvers vegna heimamenn þar á staðnum tækju þessa afstöðu til málsins. Við öfluðum okkur því loftmyndar af þessu svæði, sem hér um ræðir, og þegar hún er skoðuð, kemur það berlega í ljós, að land jarðarinnar Holts er tiltölulega lítil sneið milli tveggja ríkisjarða, annars vegar Álftagrófar og hins vegar Fells. Það fleygar þær jarðir mjög í sundur og um þannig land, að það virðist vera mjög torvelt, ef ekki ætti að segja ómögulegt, að girða þessi lönd af. Þess vegna sýndist landbn., eða meiri hl. hennar, að eðlilegra væri að selja ekki þetta land, heldur væri miklu eðlilegra, að hér yrði um leiguafnot að ræða, því þá hefur eigandi jarðarinnar alltaf nokkur tök á því að hafa vald á því, á hvern hátt þessi jörð verður nýtt, þannig að sú nýting yrði ekki til óhagræðis fyrir þau 1önd, sem ríkið á þarna í næsta nágrenni. Niðurstaða meiri hl. n. er því sú, að við föllumst á það sjónarmið bæði jarðeignad. og eins landnámsstjóra, að samþ. þessa frv. sé andstætt hagsmunum ríkisins, og við leggjum til, að þessu frv. verði vísað frá á þeim forsendum og næsta mál tekið fyrir á dagskrá. Ég vil aðeins, áður en ég lýk máli mínu, geta þess, að minni hl. landbn. leggur til, að frv. sé samþ., en vill þó gera brtt. í þá átt, að aftan við 1. gr. frv. bætist ný málsgr., svo hljóðandi: „Nú verður ekki af því, að heimild þessi verði notuð á yfirstandandi ári, og skal Jóhönnu Sæmundsdóttur þá gefinn kostur á ábúð jarðarinnar með erfðafestu.“ Ég hygg, að dm. sé það kunnugt, að það er naumast hægt að segja, að meira sé en stigmunur á sölu og leigu á erfðafestu, og ég tel því, að þessi breyting sé í raun og veru engin, þegar til notanna kemur á þessu landi, og sýnist miklu eðlilegra, vegna þeirra aðstæðna, sem þarna eru fyrir hendi, að þar verði miðað við áframhaldandi leiguafnot með venjulegum hætti, en þessu frv. vísað frá og brtt. minni hl. verði þess vegna ekki tekin til greina.



Herra forseti. Efni þessa frv., sem hér er á ferðinni, er hreint ekki nýtt í þessari stofnun. Frv. um að heimila ríkisstj. að selja umrætt Holt í Dyrhólahreppi hefur a. m. k. komið fyrir tvö þing á undan þessu. Ég hygg, að það sé rétt munað hjá mér, að í fyrsta skipti hafi flm. að því verið Ragnar Jónsson og Ágúst Þorvaldsson. Frv. var flutt í Nd. og varð ekki útrætt. Það má segja, að Alþ. hafi þá, svipað eins og sýslun. í Vestur Skaftafellssýslu, hliðrað sér hjá því að taka afstöðu til frv., og síðan var það aftur flutt í fyrra, þá af Guðlaugi Gíslasyni og Ágústi Þorvaldssyni, en það kom ekki til neinnar endanlegrar afgreiðslu. Þó hygg ég nú, að það sé ekki beinlínis af þeim sökum, að Alþ. veigri sér svo við að taka afstöðu til þessa frv., en landbrn. virðist ekki hafa áhuga fyrir því að fá þessa söluheimild. Ég er ekki talsmaður þess allajafna, að ríkið kosti kapps um að selja sínar jarðir til einstaklinga. Þó hef ég gjarnan viljað ljá máls á því, að ábúendur jarða geti fengið þær keyptar, ef svo stendur á, að þeir óska sjálfir eftir því eða sækjast eftir því og ætla má, að þeir muni nytja þær jarðir og máske þeirra niðjar um einhver ókomin ár. En til þess að mönnum sé ljóst, hvers konar frv. er hér á ferðinni, þá hygg ég, að ég verði lauslega að rekja forsögu málsins. Á Holti í Dyrhólahreppi bjuggu hjónin Jóhanna Sæmundsdóttir og maður hennar Þorsteinn, og áður hafði þessi jörð verið í eigu og ábúð sömu ættar um einhverja ættliði. Búskapur þeirra hjóna var farsæll á þessari jörð, og var ekki annað fyrirsjáanlegt en að svo gæti verið áfram. Þá kemur það til sögunnar, að vegagerð ríkisins ákveður að gera brú á þjóðveginn, Suðurlandsveginn, fram undan þessum bæ og þeim bæjum, sem hér hafa verið nefndir, Álftagróf og Felli, en hagkvæmara þótti við brúargerðina að veita saman tveimur ám, Klifandi og Hafursá, og brúa þetta í einu lagi niður á vegi. Það voru auðvitað gerðar mælingar og útreikningar á því, hvað ske mundi við samveitu þessara tveggja fljóta, og þegar þær mælingar höfðu verið gerðar, þá var bóndanum í Holti tilkynnt, að hætta væri á því, að hluti af jörðinni færi undir vatn, og honum talin trú um, að ekki væri vert að hann gerði ráðstafanir til að búa þar áfram. Hann mun þá hafa verið búinn að draga að við í nýtt hús á jörðinni, en hætti við bygginguna. Ríkið bauðst hins vegar til að kaupa af honum jörðina, og af þeim kaupum varð, en Þorsteinn bóndi fékk sér ábúð eða keypti aðra fremur litla jörð í nágrenninu, Nikhól, og flutti búsetu sína þangað. Nú hafa tímar þróazt þannig, að litlar bújarðir geta nú illa framfleytt stórum fjölskyldum. Jóhanna Sæmundsdóttir er nú komin á efri ár, en við búskap af henni hefur tekið sonur hennar eða öllu heldur synir hennar tveir, þótt aðeins annar búi með henni í Nikhól. En þó að þau seldu ríkinu jörðina á sinni tíð, hjónin Jóhanna og Þorsteinn, þá fengu þau hins vegar að halda ábúð á jörðinni og nytja hana. Það hafa þau gert, þ. e. a. s. Jóhanna, því að Þorsteinn er löngu fallinn frá, og hennar synir æ síðan. Nú er hins vegar komið að því, að Jóhanna er orðin gömul kona og líklegt, að hún muni bráðlega falla frá. Hefur þá sonur hennar, sem nytjaði jörðina, enga tryggingu fyrir því, að hann geti fengið að halda búskap sínum áfram með svipuðum hætti eins og hann hefur haft, að búa á jörðinni Nikhól og nytja jörðina í Holti, þar eð þá fellur úr gildi sú trygging, sem Jóhanna hefur fyrir Holti. Jarðeignad. ríkisins hefur líka sýnt mikinn áhuga á því að losna við ábúð Jóhönnu á Holtinu eða nytjarétt hennar á jörðinni, og hefur m. a. s. komið til þess, að jarðeignad. setti lögbann á heyskap hennar þar, og urðu út af því mikil málaferli, sem síðar féll dómur í Jóhönnu í vil. Jarðeignadeildin varð að láta þar í minni pokann og gat ekki komið fram því lögbanni á nytjarétti Jóhönnu, sem hún hafði haft í frammi tilburði til þess að framkvæma. Það hefur hins vegar komið í ljós, að vatnaágangur á jörðina Holt varð alls ekki slíkur, sem reiknað var með, og hefur enginn verulegur hluti lands hennar farið undir vatn, þrátt fyrir samveitu þeirra vatnsfalla, sem nefnd hafa verið. Af einhverjum ástæðum hefur það mætt andstöðu, að Jóhanna og hennar afkomendur fái að kaupa aftur sína gömlu eignar- og ábýlisjörð, og landbrn. virðist ekki hafa áhuga fyrir því, að svo verði gert, enda þótt í rn. hafi nú ekki verið uppi haft sem nein pólitísk lína, að menn ættu endilega að tapa eða bíða tjón af því, þó að brýr væru byggðar á fljót í nágrenni þeirra. En þau einu rök, sem lögð hafa verið fram og takandi eru gild gegn því að leyfa Jóhönnu Sæmundsdóttur og hennar afkomendum að kaupa þessa jörð, eru þau, að jörðin liggur á milli tveggja ríkisjarða og fleygar lönd þeirra í sundur, það er alveg rétt. En það hefur heldur ekki hingað til orðið vart þeirra stefnu í landbúnaðarmálum hjá stjórnarvöldum á Íslandi að draga undir ríkið sem mest eða samfelldust lönd, og allt eru þetta lögbýli, hvert um sig, svo að það er nú kannske ekki allt of mikið upp úr því leggjandi, að þetta sé hin raunverulega ástæða. Engu að síður höfum við flm. þessa frv. og sömuleiðis minni hl. landbn. viljað taka tillit til þessara raka að vissu marki þannig að ríkissjóður þurfi ekki endilega að selja jörðina. En ef ríkissjóður vill ekki gera það, þá beri ríkinu a. m. k. siðferðileg skylda til þess að tryggja núv. ábúendum jarðarinnar, að þeir missi ekki nytjar þessa lands, þó Jóhanna Sæmundsdóttir falli frá. Þess vegna höfum við fallizt á það, sem við ætluðum að gæti orðið til samkomulags í málinu, að bæta við frv. þeirri brtt., sem nefnd hefur verið hér og hljóðar þannig: Nú verður ekki af því, að heimild þessi verði notuð á yfirstandandi ári, og skal Jóhönnu Sæmundsdóttur þá gefinn kostur á ábúð jarðarinnar með erfðafestu. Reynslan á Íslandi er nú ekki sú, að svo margir ættliðir sækist eftir því að búa á litlum jörðum, að ætla megi, að þannig væri eignarhald ríkisins eða umráðaréttur ríkisins yfir jörðinni brotinn niður til langs tíma, en það hefur heldur ekki orðið samkomulag um þetta í n., og er því ekki um annað að gera heldur en að láta þetta mál ganga til atkv., enda væri það Alþ. vansæmd að láta það þurfa að vera að veltast hér óafgreitt fleiri þing en orðið er.



Herra forseti. Þegar ég sá nál. um frv. það, sem hér liggur fyrir, kom mér fyrst í hug, hvort hér væri um að ræða eitt af þessum frægu aprílgöbbum, sem nú eru komin svo mjög í tízku hér í sveit. Þarna sé ég nál. frá mínum kæru og mikilsvirtu flokksbræðrum, þar sem þeir vilja vísa frá með rökstuddri dagskrá frv., sem mikilsmetnir flokksbræður okkar hafa flutt tvö undanfarin þ. í Nd., þ. á m. sá þm., sem á síðari þingum hefur verið langkunnugastur staðháttum á þessum slóðum. Ég á þar að sjálfsögðu við Ragnar Jónsson, fyrrv. alþm. Og þetta er rökstutt með því, að það samræmist ekki hagsmunum ríkisins, minnir mig að standi, að láta verða af þessari sölu. Á hinu leitinu standa sameiningarpostularnir og þeir menn, sem ég hefði sízt haldið, að ég ætti samleið með um þjóðjarðir, og skrifa ágætt álit og halda eins frábæra ræðu um rétt einstaklingsins og helga erfðarétti fjölskyldunnar til landsins, sem í marga ættliði hefur verið í hennar eign, eins og við nú heyrðum hv. 6. þm. Sunnl. gera. Og það verð ég að segja, að ólíkt betri áhrif hafði ræða hans á mig heldur en það, að nú eigi að fara að skipta landareignum eftir því, hve fallega þær líti út úr lofti, hvort þær brjóti línu ríkiseignanna á einhvern óþægilegan hátt fyrir augað, þegar á það er litið ofan frá. Þetta varð til þess, að þegar ég hafði lesið þessi tvö nál., þá fannst mér, að þarna hlyti að vera eitthvað einkennilegt á ferðinni. Ég fór að kynna mér sögu málsins, og upplýsingar þær, sem mér tókst að afla mér, eru að mestu samhljóða því, sem hv. 6. þm. Sunnl. hefur sagt um málið. Þó var hann, svo sem vænta mátti í hinu nýja gervi sem hann hefur tekið sér, aðeins of mildur og sanngjarn í garð þeirra, sem þarna vilja sýna yfirganginn. Ef heimildarmenn mínir hafa sagt mér rétt, þá er það ekki aðeins það, að Þorsteini heitnum Einarssyni væri tjáð, að jörð hans væri undir hættu frá hinu nýja samvinnufyrirtæki Klifandi og Hafursár um að brjóta landið, heldur var honum synjað um lán úr opinberum sjóðum til endurbyggingar á húsakosti jarðarinnar, og þar sem þarna er um stórhuga fólk að ræða, þá ætlaði það ekki að fara að hírast í gömlum hreysum, þangað til Hafursá eða Klifandi, ég veit ekki, hvort nafnið þessi sameining hefur í dag, tækist að brjóta seinustu þúfurnar undan þeim í túninu; nei, þau hjónin útveguðu sér aðra mæta og merka jörð, Nikhólinn, sem margir merkir menn hafa setið, og hófu búskap þar. Jafnframt seldu þau ríkinu jörðina, en fengu að halda nytjum hennar, væntanlega um óákveðinn tíma að því sinni, sem sagt á meðan hún biði dauðadómsins. Nú varð ekki úr framkvæmdum hjá þessum tveim ám með skemmdarverkin, en þá kom líka nýtt upp. Þá fór jarðeignadeild ríkisins af stað og ætlaði að reka gömlu konuna burt af jörðinni, eða frá jarðarnytjunum. Höfðingjarnir úr Reykjavík létu sér sæma að reyna að taka jörðina af þessari gömlu konu, en það er eins og forðum var sagt, að guði sé lof að til er hæstiréttur. Hann verndaði þarna lítilmagnann gegn stjórnarráðsfulltrúunum og hinum ágjörnu, og það varð ekki úr brottrekstrinum, heldur fékk hún að halda sinni jörð til ævilangrar ábúðar og nytja. Nú er eins og mönnum hafi orðið litið í manntalið og séð, að kannske ætti þessi góða kona ekki of langt ólifað, og þá yrði enn tækifæri til að koma þessu fólki í burtu. Um svona aðferðir verð ég að segja, að mér finnst þær óskemmtilegar og ósæmandi. Ég álít, að þegar þetta fólk, þessi ætt, hrekst burtu af sínu gamla óðali vegna opinberra aðgerða, þá sé það sjálfsögð skylda að leyfa þeim að kaupa jörðina aftur, þegar þau eru til þess fáanleg. Það er ekki það sama, eins og einhver stakk upp á - ekki hér í d., heldur annars staðar - að bjóða Nikhólsfólkinu nú einhverja aðra af þessum þremur ríkisjörðum, sem þarna standa í röð, svo að ábúandinn eða sá, sem er að sækjast eftir þessari samfelldu röð, gæti fengið tvær jarðir saman. En það er bara ekki sama tilfinningin að fá að nytja sitt gamla óðal og að fá það aftur inn í sína ætt, eins og að fá eitthvert nágrannabýli í skiptum. Í dag eru ekki horfur á því, að Holtið yrði endurbyggt sem sjálfstætt býli, ekki á allra næstu tímum, en það kom einnig fram í þeim upplýsingum, sem mér tókst að afla mér, að þetta fólk, sem áður bjó í Holti, er að almannadómi einhverjir þeir mestu myndarbændur, ekki aðeins hreppsins, heldur jafnvel allrar þessarar ágætu sýslu, er í hópi alfremstu bænda og fáar jarðir betur nytjaðar. Bóndinn í Nikhól er mér sagt að sé einhver bezti gjaldandi síns sveitarfélags og maður sem á - eins og móðir hans og eins og faðir hans heitinn - allt gott skilið af hinu opinbera, en ekki að verða fyrir hrakningum, eins og þessi gamla kona á að verða, ef till. hv. meiri hl. er fylgt, nú rétt áður en hún kemst á grafarbakkann. Ég vil því taka undir með hv. minni hl. n. og skora á hv. þd. að samþ. þetta frv. Hvort brtt. er felld eða samþ., upp úr því legg ég ekki neitt. Ég hefði verið fús til að samþ. hana til samkomulags, en mér finnst svona frekar lakara að hafa hana í frv. heldur en ekki, en ef það getur hvatt nokkurn mann, sem ella væri á móti frv., til að fylgja því, þá er ég fús til að hliðra til með mína skoðun á því sviði.

Frsm. meiri hl. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Ég ætla mér ekki, þrátt fyrir þau orð, sem hér hafa fallið á undan og hafa verið sögð í gamansömum tón og jafnvel af nokkurri tilfinningasemi vitnað til fagurs útsýnis og fleira, að hafa þessa ræðu neitt tilfinningalega eða láta það verka á mig, sem mætti kallast tilfinningalegt. En ég verð að segja það, að ef íslenzkar ættfræðirannsóknir eiga að beinast að því fyrst og fremst að hjálpa manni við ákvörðun mála, þá held ég, að síðasti ræðum., hv. 4. þm. Reykn., hafi ekki verið á réttri leið í því efni. Því að að mínum dómi hefur þessu fólki ekki verið sýndur yfirgangur á neinn hátt. Eins og fram hefur komið í umræðunum, þá er jörðin keypt af þeim, vegna þess að hætta var talin á, að hún eyðilegðist af vatnaágangi við vissar framkvæmdir hins opinbera. Mér er ekki kunnugt um, að um það hafi verið neinn ágreiningur milli fyrrv. eiganda jarðarinnar, Þorsteins heitins Einarssonar, og ríkissjóðs, að slík ráðabreytni yrði á, að hann fengi sér aðra jörð og seldi þessa jörð, vegna þess að hún lá undir hættu. Mér er heldur ekki kunnugt um, að um það hafi verið synjað, að leiguafnot af þessu landi gætu áfram fallið til sonar Jóhönnu Sæmundsdóttur, Harðar Þorsteinssonar. Mér er ekki kunnugt um, hvort hann hefur farið fram á það, og hygg ég, að honum hafi ekki verið synjað um slíkt, og ég sé ekki betur, ef hann fengi þau leiguafnot, sem ég mundi telja að væri eðlilegt, að hann fengi, en hann stæði þá jafnvel að vígi til þess að nýta þetta land og hann nú stendur. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef um þetta, bæði af því að hafa komið á staðinn og eins af þeim umsögnum, sem um þetta mál hafa verið gefnar, þá eru á þessu landi í Holti ekki önnur mannvirki en eitt fjárhús, sem bóndinn í Nikhól notar að hausti til og eins síðari hluta vetrar til þess að hafa þar hlé fyrir fénað sinn, þegar hann kemur honum í hagagöngu í Holti og frá Nikhól. Ég get því ekki séð með neinu móti, að sú ákvörðun að láta ekki Holtið falt, standi á neinn hátt í vegi fyrir því, að jörðin geti notazt bóndanum í Nikhól, svo sem hún hefur gert, og ég veit ekki til annars en hann telji þau not nægileg, að fá sem sagt aukið haglendi fyrir sinn fénað á sumartímanum. Ég hygg, að það megi treysta því, sem landnámsstjóri segir um þetta á s. l. vetri, að það sé engan veginn útilokað, að jörðin skemmist meira og minna af vatnaágangi enn, þó það hafi ekki gerzt til þessa tíma. Mér er það og okkur öllum ljóst, að vötn í Skaftafellssýslu fram undan jöklunum eru það marglynd, að erfitt er að segja til um, hvar þau koma fram, og það er ómögulegt að útiloka þann möguleika enn, að skemmdir geti átt sér stað. Svo að ég geri ekki ráð fyrir því, að það komi nokkurn tíma til þess, að þessi jörð verði byggð sem sérstök bújörð, enda mun hún þykja nú of lítil til þess. En hitt er annað mál, og á það vil ég leggja ríka áherzlu, að þegar um er að ræða jörð, sem liggur á milli tveggja annarra stærri jarða, sem mega teljast mjög þokkaleg býli hvor fyrir sig, þá verða afnot slíkrar jarðar, séu þau í því formi, að það valdi verulegum truflunum á búrekstri hinna jarðanna, þegar ekki er hægt að skilja hana frá með neinni vörn, til þess tjóns, sem óbætanlegt kann að vera, og ekki er eðlilegt, að eigendur hinna jarðanna kæri sig um að liggja undir. Ég tel því, og vil leggja á það ríka áherzlu, að það sé mjög eðlileg afgreiðsla á þessu máli, sem meiri hl. landbn. leggur til við d., að viðhöfð verði.