Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær, 15 mínútur í hvorri. Röð flokkanna verður þessi. Í fyrri umferð: Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Framsóknarflokkur, Alþýðubandalag, Alþýðuflokkur og Sjálfstæðisflokkur. Í síðari umferð: Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Alþýðuflokkur, Alþýðubandalag, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir SF, í fyrri umferð Magnús Torfi Ólafsson, 3. landsk. þm., og í síðari umferð Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð Ólafur Jóhannesson dómsmrh. og í síðari umferð Halldór E. Sigurðsson landbrh. Fyrir Alþb. í fyrri umferð Lúðvík Jósepsson, 2. þm. Austurl., og í síðari umferð Eðvarð Sigurðsson, 7. þm. Reykv. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., og í síðari umferð Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv. Fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Geir Hallgrímsson forsrh. og í síðari umferð Sverrir Hermannsson, 3. þm. Austurl. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls hv. 3. landsk. þm., Magnús Torfi Ólafsson, og talar af hálfu Samtaka frjálslyndra og vinstri manna.



Herra forseti, góðir hlustendur. Senn líður að lokum þriðja þings á kjörtímabilinu. Verður því að telja að komin sé haldgóð reynsla á úrræði og atorku þeirra sem báru hærri hlut í síðustu kosningum og síðan hafa stjórnað landinu. Enginn ber brigður á að Sjálfstfl. fer með forustuhlutverk í þeirri samstjórn sjálfstæðis- og framsóknarmanna sem nú situr við völd. Hans eru forsrn. og fjmrn., og ráðh. úr röðum sjálfstæðismanna fara með málefni þeirra atvinnuvega sem leggja til helming þjóðarframleiðslu og 9/10 hluta útflutnings, sjávarútvegs og iðnaðar. Úr því að forusta Framsfl. ákvað eftir síðustu kosningar að efna til stjórnarsamstarfs við sjálfstæðismenn, var óhjákvæmilegt að þeir tækju við forustu í samsteypustjórn þessara tveggja flokka. Sjálfstfl. var tvímælalaust sigurvegari kosninganna 1974, enda sparaði flokksforustan ekki að gylla sig og sín úrræði fyrir kjósendum í kosningabaráttunni. Málgögn og talsmenn sjálfstæðismanna létu einskis ófreistað til að hampa sinni stefnu, einkum þó í efnahagsmálum og fjármálum, sem einu heildarstefnunni um samræmdar alhliða aðgerðir, eins og þeir orðuðu það, til að ráða fram úr aðsteðjandi efnahagsvanda sem nokkur stjórnmálaflokkur hefði fram að færa. Þessi málflutningur fékk þann hljómgrunn sem tryggði Sjálfstfl. umtalsverðan kosningasigur. Þess ávinnings fékk flokkurinn að njóta til fulls þegar stjórnarforustan í samsteypustjórn með rúmlega 2/3 alþm. í stuðningsliði sínu féll honum í skaut. Nú, að lokum þriðja þings kjörtímabilsins og með kosningaár fram undan, er kominn tími til að spyrja hvernig ríkisstj. og stjórnarflokkar hafi leyst verkefni sín af hendi til þessa. Hafa þeir haldið trúnað við kjósendur sína og þá fyrst og fremst við óbreytta kjósendur, fólkið sem velur og hafnar við hverjar kosningar og ræður þar sigri eða ósigri einstakra flokka? Hvernig hafa stjórn og stjórnarflokkum farið verk úr hendi til þess? Sérstök ástæða er til að beina athyglinni að Sjálfstfl. þegar slíkra spurninga er spurt, vegna þess að ekki fer milli mála að komin er upp í því liði, sem myndar kjarna flokksins, einkum þó hér í Reykjavík og nágrenni, hreyfing sem vill að Sjálfstfl. haldi svo á málum að þing verði rofið og efnt til nýrra kosninga áður en kjörtímabilið rennur út, helst á komandi hausti eða öndverðum vetri. Og ekki fer milli mála hvers vegna baráttulið Sjálfstfl. hér í Reykjavík beitir sér ákaft í þessu máli og býr sig undir að fylgja því fast eftir á landsfundi flokksins upp úr næstu mánaðamótum að ríkisstj. verði sprengd. Meginástæðan fyrir kröfu margra undirforingja og sumra liðsodda sjálfstæðismanna í Reykjavík um þingrof og nýjar kosningar góðum tíma áður en kjörtímabilinu lýkur er ljós. Hún er sú, að þeir vilja með engu móti bíða þess að gengið verði til þingkosninga á reglulegum tíma því þá verður borgarstjórn í höfuðborginni og bæjarstjórnir um allt land kosnar skömmu áður en alþingiskosningar fara fram. Sjálfstæðiskjarninn í Reykjavík óttast að flokkurinn bíði afhroð í borginni ef núv. ríkisstj. situr enn þegar borgarstjórnarkosningar fara fram. Undirforingjarnir, sem hafa það hlutverk að fylgjast með gengi flokksins meðal almennings, hafa komist að þeirri niðurstöðu, að ríkisstj. standi svo höllum fæti í almenningsálitinu að óvinsældir hennar muni bitna harkalega á Sjálfstfl. í borgarstjórnarkosningum. Þessar hræringar í forustuflokki ríkisstj. bera því skýrastan vott, hversu hún hefur fyrirgert trausti á ferli sínum. Þeim, sem fastast trúðu á heildarstefnuna og samræmdu aðgerðirnar og úrræðin sem svo ákaft var heitið fyrir síðustu kosningar, þykir lítið hafa fyrir slíkum afrekum farið í stjórnarstörfunum. Það verður líka þeim mun ljósara, því lengur sem ríkisstj. situr að völdum, að hún er ákaflega ósamstæð og lítt samtaka í mörgum þýðingarmiklum málum. Heildarsvipurinn á starfi hennar, sér í lagi gagnvart Alþ., er sá, að hver ráðh. bauki að mestu í sínu horni að málum sinna rn. með misjöfnum árangri, en mótun heildarstefnu og framkvæmd sameiginlegra meginmarkmiða sé í lágmarki. Um þverbak hefur þó keyrt á þinginu sem ljúka mun störfum að viku liðinni ef áætlanir ríkisstj. um afgreiðslu mála standast. Það er mál reyndustu alþm., jafnt hvar borið er niður í flokkum, að þetta þing hafi verið með eindæmum aðgerðalítið og snautt af stórmálum, sér í lagi frá áramótum. Eins og gefur að skilja mótar ríkisstj., sem hefur á sínum snærum jafnyfirgnæfandi þingmeirihluta og nú á sér stað, þingstörfin í öllum meginatriðum. Tillögur frá stjórnarandstöðu, sem telur innan við þriðjung þingheims, komast ekki langt þegar um þau mál er að ræða sem stjórnarliðið hefur gert að flokksmálum, en þeim mun greiðari ætti leiðin að vera fyrir ríkisstj. að hafa sinn málatilbúnað stóran í sniðum. En það er eitthvað annað en svo sé. Til að finna þeim orðum stað nægir að líta í stefnuræðu ríkisstj. sem forsrh. flutti í þingbyrjun s. l. haust. Þar er drepið á hvert stórmálið af öðru, sem séu í undirbúningi í rn., og varð ekki annað skilið en vænta mætti frv. um flest ef ekki öll þeirra á þessu þingi, voru enda mörg hver þessi mál sett á skrá um væntanleg stjórnarfrv. sem fylgdi stefnuræðunni. Frv., sem sérstaklega var getið í stefnuræðunni vegna þýðingar þeirra, en ekki hefur sést af haus né sporður á þessu þingi, voru til að mynda þessi: Frv. að breyttum lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins, þar sem ætlunin var, svo vitnað sé - með leyfi hæstv. forseta - í orðalag stefnuræðunnar, „að tryggja í senn hag bænda og neytenda og draga úr útgjöldum ríkissjóðs“. Ekki þarf orðum að því að eyða, hve þýðingarmikil markmiðin eru sem þarna eru fram sett. Neytendum ofbýður vöruverð, bændur kvarta yfir lélegu afurðaverði sem skili sér seint og illa, milljarðaútgjöld til niðurgreiðslna og uppbóta íþyngja ríkissjóði. En ríkisstj. virðist ekki ráða við málið. Þá eru menn orðnir langeygir eftir frv. um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta verslunarhætti, enda ekki til lítils að vinna, svo aftur sé vitnað í stefnuræðuna, með leyfi forseta: „Að efla samkeppni til að tryggja sem lægst vöruverð“, sagði þar. En ekki bólar á þessu þarfa máli. Þá var boðuð í stefnuræðunni endurskoðun allra helstu lagabálka um félagsmál, sem sé laganna um almannatryggingar, laga um lífeyrissjóði, laga um sjúkratryggingar og löggjafar um húsnæðismál. Ekki eitt einasta frv. af þeim, sem þarna eru boðuð, hefur enn litið dagsins ljós hér á Alþingi. Fyrirheit var gefið í stefnuræðu ríkisstj. um heildaráætlun í orkumálum. Efndir eru engar. Stefnuræðan boðaði endurskoðun á verkefnum og tekjustofnum ríkisins og sveitarfélaga, en einskis árangurs af henni hefur enn orðið vart. Frv. um endurskoðun vinnuaðferða við gerð kjarasamninga og eflingu á hlutverki sáttasemjara í vinnudeilum virðist hafa horfið út í buskann. Langbestar hafa heimtur orðið á frv. sem boðuð voru um endurbætur á réttargæslu og dómskipan. En örlög þeirra flestra sýna hve vanmegnugt stjórnarliðið er í rauninni að fást við meiri háttar mál þrátt fyrir háa höfðatölu. Aðeins eitt af veigamiklum málum á þessu sviði fékk afgreiðslu, frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins og fylgifrv. þess, en sérstakt atfylgi dómsmrh. þurfti til að stjórnarliðið mannaði sig upp í að afgreiða málið. Ekkert sýnir betur, hve loppið stjórnarliðið er í meðferð mála sem ráðh. þess leggja loks fram eftir að þau hafa gjarnan verið boðuð þing eftir þing, en meðferðin á frv. að breyttum lögum um tekju- og eignarskatt. Þetta frv. hefur verið lengi á döfinni og verið boðað ári frá ári í stefnuræðum og fjárlagaræðum. Það var lagt fram fyrir áramót, en sýnt er að úr þessu kemst það ekki úr n. í fyrri deild. Ekki þarf að eyða löngu máli í að sýna fram á þörfina á breyttum skattalögum. Hver einasti skattborgari hefur kynnst því betur og betur með álagningunni frá ári til árs, að lögin, eins og þau eru nú úr garði gerð, bjóða heim óþolandi misrétti meðal launþega innbyrðis vegna misjafnrar aðstöðu til að nota frádráttarheimildir, milli launþega annars vegar og hins vegar þeirra sem hafa rekstur með höndum og milli einstaklinga og fyrirtækja, þar sem þau hafa tök á að mynda sér skattfrjálsan stórgróða með gervisölum og flýtifyrningum. En þegar frv. að nýjum skattalögum lá fyrir kom í ljós að þannig hafði verið á málinu haldið að skoðanir á ýmsum þýðingarmestu ákvæðum þess reyndust hartnær eins margar í stjórnarliðinu og þm. eru sem það skipa. Við gagngera breytingu á skattalögum skiptir miklu að þeir, sem við þau eiga að búa og framkvæma þau, hafi ríflegan tíma til að búa sig undir umskiptin. Munar í því efni miklu hvort ný skattalög eru afgreidd á þessu þingi eða verða að bíða hins næsta, ef ætlunin er að þau gangi í gildi um næstu áramót. En þrátt fyrir allt það sem á eftir rak að þetta mál væri tekið föstum tökum glopraði stjórnarliðið því niður, og enn verða skattgreiðendur að búa við óvissu um hvenær bætt verður úr óviðunandi ágöllum skattalaga. Auk þeirrar hliðar skattkerfis, sem að skattgreiðendum snýr og allir gera sér grein fyrir, er önnur sem varðar hagstjórn í þjóðfélaginu og ekki liggur eins ljós fyrir þótt þýðingarmikil sé. Það er skilyrði fyrir heildarstjórn efnahagsmála og árangursríkri framkvæmd samræmdra aðgerða í því skyni, að tekna til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins sé aflað án þess að upp komi hróplegt misrétti og óviðunandi mismunun þegnanna. Mismunun af því tagi sem hér hefur átt sér stað, að margs konar gróði er lítt eða ekki skattlagður í reynd, samtímis því sem skattur fellur af fullum þunga á almennar launatekjur, skekkir allar eðlilegar fjármálaaðstæður, ýtir undir brask og brall, eins og mönnum ætti að vera fullkunnugt. Þegar skattamisrétti og ör verðbólguþróun fara saman er voðinn vís. Ríkisstj. hefur ekki náð á þessum málum þeim tökum sem að gagni koma, og því eru heildarstjórnin og samræmdu aðgerðirnar ekki annað en innantóm kosningaloforð eftir alllanga stjórnarsetu í skjóli óvígs þingmeirihluta. Við blasir enn óleystur efnahagsvandi innanlands, og út á við eru sund að lokast. Allir viðurkenna nú orðið, að ekki er með nokkru móti verjandi að auka erlenda skuldasöfnun. Þvert á móti ber brýna nauðsyn til að lækka skuldirnar þegar greiðslubyrðin af þeim er orðin svo gífurleg að í hana fer fimmta eða sjötta hver króna sem fæst fyrir útflutning frá landinu. Þar á ofan er að hluta um að ræða skuldir til að greiða neyslu á líðandi stund sem grynna verður á jafnskjótt og viðskiptajöfnuður verður hagstæður, ef ekki á að fyrirgera aðgangi að alþjóðlegum varasjóðum skyldi til þeirra þurfa að grípa síðar meir. Fyrir ári lýsti ég úr þessum ræðustól hversu ofveiði undanfarinna ára á helstu stofnum nytjafiska girðir fyrir að unnt sé að leysa vanda utanríkisviðskiptanna með því að auka afla til að hagnýta hagstæða verðþróun á fiskafurðum. Síðan virðist enn hafa sigið á ógæfuhlið í því efni, tiltæk vitneskja bendir til að enn sé bolfiskveiðum haldið uppi með því að ganga á ókynþroska árganga, jafnframt því sem hrygningarstofninn haldi áfram að rýrna. Við þessar aðstæður hefur félagslegt misrétti fengið að ágerast svo að þjóðfélagið stendur nú á barmi harðvítugra stéttaátaka. Álengdar standa postular herstöðvaleigu og hömlulausrar athafnasemi erlends einkafjármagns og bíða þess að sitt tækifæri komi til að ánetja þá sem ekki horfa í að fyrirgera efnahagslegu sjálfsforræði. Þetta er í stórum dráttum myndin sem við blasir á þriðja stjórnarári samstjórnar tveggja stærstu flokka landsins, þar sem Sjálfstfl. leggur til leiðsöguna, en Framsfl. fylgispektina. - Þökk sem sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það verður æ betur ljóst hver straumhvörf urðu til batnaðar í efnahagslífi okkar íslendinga á s. 1. ári. Viðskiptahalli við útlönd var stórum minni en árið áður, gjaldeyrisstaða batnaði til muna svo og fjárhagsaðstaða ríkissjóðs. Nokkuð dró úr þeirri verðbólgu sem geisað hefur hér á landi um langt skeið, þótt í því efni hafi ekki enn tekist að ná því marki sem sett var í stjórnarsáttmálann. Atvinna var góð og framkvæmdir voru miklar bæði á vegum hins opinbera og hjá einstaklingum. Á margan hátt var búið í haginn fyrir framtíðina. Ég þyl hér engar tölur, þær eru tiltækar í opinberum skýrslum. Útlitið í efnahagsmálum þjóðarinnar er því bjartara nú en oft áður. Því er spáð að þjóðartekjur aukist um 5% ef skynsamlega verður á málum haldið. Framvindan á fjórum fyrstu mánuðum þessa árs er hagstæð. Framleiðsla fer vaxandi, atvinnuástand er gott, viðskiptakjör eru góð og batnandi enn sem komið er og sæmilega horfir um jöfnuð í viðskiptum við útlönd. Við ættum því að geta litið til framtíðarinnar með hóflegri bjartsýni ef ekki slær í baksegl. Ég held líka að almennt sé ríkjandi bjartsýni. Framkvæmdaáform, húsabyggingar, gróska í atvinnulífi, óskir um skipakaup og margt fleira ber þessari bjartsýni vitni. Það er óþurftaverk sem of margir iðka, að telja kjark úr ungu fólki. En því þarf að rétta örvandi hönd. Eins og jafnan eru þó ýmsar blikur á lofti. Verðlag á ýmsum innflutningsvörum fer ört hækkandi. Kjaramál öll eru óleyst og þar með sjálf tekjuskiptingin innan þjóðfélagsins. Ríkir því enn mikil óvissa á því sviði. Ég tel að nokkurt svigrúm hafi skapast til þess, eins og nú horfir, að grynna nokkuð á erlendum skuldum og bæta raunveruleg kjör þeirra sem lakast eru settir, láglaunafólks og ellilífeyrisþega. Ég hef áður lýst því yfir, að ég er fylgjandi þeirri stefnu sem mörkuð var á síðasta Alþýðusambandsþingi, þ. e. að mánaðarlaun hinna lægst launuðu hækki í 100 þús. kr. miðað við verðlag það sem gilti s. l. haust. Menn geta ekki með góðu móti lifað af lægri launum. Hitt vil ég jafnframt undirstrika, að ég tel ekki unnt að láta tilsvarandi launahækkun ganga gegnum allt launakerfið, þeir, sem hafa hærri laun, verða að láta sér nægja minna. Það verður samkv. mínu mati að stefna að nokkurri launajöfnun. Það er blátt áfram óhjákvæmilegt ef takast á að rétta hlut þeirra sem neðstir eru í launastiganum. Aukning þjóðartekna setur heildarlaunahækkun ákveðin mörk. Innan þess ramma má á margan hátt breyta tekjuskiptingunni, þ. á m. í það horf sem áður var greint, en heildarlaunahækkun umfram það, sem þjóðartekjur leyfa, fær ekki staðist, verður ekki raunveruleg. Eins og áður er sagt, er spáð að tekjur allrar þjóðarinnar aukist um 5% á þessu ári. Það þýðir m. ö. o. að sú heildarlaunahækkun, sem fer fram úr því marki, verður aðeins til þess að auka á hraða verðbólgunnar. Það býður aftur þeirri hættu heim, að á ný upphefjist stórfelld víxilverkun kaupgjalds og verðlags sem getur þurrkað út í einu vetfangi launahækkun þá er skriðunni hleypti af stað og eftir sitja þeir, sem lægst hafa launin, öllu verr settir en áður. Þetta gerðist á árinu 1974, þó að utanaðkomandi ástæður ættu þar drýgstan hlut að. Það er von mín og trú, að verkalýðsleiðtogar hafi dregið nokkurn lærdóm af því sem átti sér stað þá. Á síðustu tveim árum hefur verkalýðsforustan sýnt þá ábyrgu afstöðu að taka tillit til efnahagsástandsins. Hóflegir kjarasamningar á þessu tímabili eiga sinn drjúga þátt í því, að jákvæður árangur hefur náðst á sviði efnahagsmála að undanförnu. Vonandi er að þessi ábyrga afstaða verði ofan á í þeim samningaumleitunum sem nú standa yfir. Þetta á ekki síður við um atvinnurekendur sem verða að koma til móts við kröfur verkalýðssamtakanna ef ekki á illa að fara. Verkföll valda miklu tjóni sem bitnar á launþegum, atvinnurekstri og þjóðinni allri. Það vita atvinnurekendur manna best. Fráleitar kaupkröfur eru engum til góðs. Þær verða til þess að seinka því að kjarasamningar takist. En óumbreytanlegt tregðulögmál atvinnurekenda er einnig ákaflega óskynsamlegt að mínum dómi. Það bætir ekki andrúmsloftið og verður til þess að draga samninga á langinn. Auk þess er hætt við að menn hætti að taka mark á síendurteknum yfirlýsingum atvinnurekenda um algjört getuleysi. Velvilji, skilningur og tilhliðrun af hálfu ríkisvaldsins getur hér einnig þurft til að koma. Við þurfum að koma kjarasamningum á svipað plan og í nágrannalöndum. Þar er ekki rætt um slík heljarstökk eins og hjá okkur. Gagnasöfnun og upplýsingamiðlun, sem fyrir hendi er, getur lagt grundvöll að slíkum vinnubrögðum. Ég hef hér gerst nokkuð margorður um yfirstandandi kjarasamninga. Það er af því að þeir eru í brennidepli og þeir eru nú öllum landsmönnum efst í huga. Þegar rætt er um kjaramál má ekki gleyma því, að tekist hefur að halda fullri atvinnu í landinu. Það verður seint ofmetið. Það sést best þegar litið er til atvinnuástandsins í nágrannalöndum okkar. Blöð stjórnarandstæðinga hafa ýjað að því, að margt fólk hyggist flytja búferlum til annarra landa í atvinnuleit. Ég læt réttmæti fullyrðinga af þessu tagi liggja á milli hluta. En mér er spurn: Hvert ætlar þetta fólk að flytjast? Það land í Evrópu mun a. m. k. vandfundið þar sem ekki ríkir atvinnuleysi. Í velferðarríki eins og Svíþjóð voru t. d. yfir 60 þúsundir manna atvinnulausar á miðju síðasta ári og var þó atvinnuástandið sýnu verra í flestum öðrum Evrópuríkjum. Sú gagnrýni gerist æ háværari að draga beri úr útgjöldum ríkis og sveitarfélaga. Slík gagnrýni getur kitlað eyru manna, en hún er yfirborðskennd og brýtur ekki þessi mál til mergjar. Mikill meiri hluti af útgjöldum hins opinbera rennur til heilbrigðis- og tryggingamála, félagsmála, menntamála og samgöngumála. Nú spyr ég: Vilja þeir, sem á mál mitt hlýða, draga úr útgjöldum til þessara málaflokka? Ætli flestum sé ekki þannig farið, að þeir telji fremur nokkuð skorta á í þessum efnum. A. m. k. hef ég fáa hitt fyrir sem treysta sér til þess að skera niður útgjaldaliði er nokkru nemi, og víst er að stjórnarandstæðingar eru ekki í þeim hópi. Úr þeim herbúðum heyrist sjaldnast annað en kröfur á kröfur ofan um aukningu ríkisgjalda í einni eða annarri mynd. Þeir, sem hafa uppi herópið: „báknið burt“ - þurfa líka að gera hreint fyrir sínum dyrum. Þeir verða að segja skýrt og skilmerkilega hvað þeir vilja spara, hverja þætti ríkiskerfisins þeir vilja nema burt. Slagorð, þótt vel hljómi, leysa engan vanda. Ég get fallist á það, að rekstrarútgjöld séu e. t. v. of hátt hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins. Að því ber vitaskuld að stefna að draga úr þeim útgjöldum eftir því sem kostur er. Í verklegum framkvæmdum verður hið opinbera að sjálfsögðu að sníða sér stakk eftir vexti, en framkvæmdum verður að halda uppi svo sem frekast er unnt. Verklegar framkvæmdir þjóna að mínum dómi margvíslegum tilgangi. Í fyrsta lagi eru þær snar þáttur í byggðastefnu, þar sem þær leggja í mörgum tilvikum undirstöðu undir atvinnuuppbyggingu sem aftur er forsenda þess að hægt sé að auka þjóðarframleiðsluna. En með því móti einu að auka þjóðarframleiðsluna getum við íslendingar bætt raunveruleg lífskjör okkar. Í öðru lagi tryggja þessar framkvæmdir landsmönnum öllum þá félagslegu þjónustu er við teljum sjálfsagða og hlýtur að fylgja í kjölfar þeirrar miklu atvinnuuppbyggingar sem átt hefur sér stað um land allt á síðustu árum. Og síðast, en ekki síst tryggja verklegar framkvæmdir það oft að afstýrt sé tímabundnu atvinnuleysi. Atvinnuöryggi og sæmilegar tekjur eru eðlilegt keppikefli hvers manns og frumskilyrði mannsæmandi lífs. En hinu má þó ekki gleyma, að maðurinn lifir ekki af einu saman brauði. Skefjalaust lífsgæðakapphlaup getur gengið út í öfgar og veitir ekki þá lífsfyllingu sem æskilegt er. Það er því þörf á nýju lífsgæðamati og hófsemi í víðtækum skilningi. Það, sem ég tel langsamlega stærsta vandamál okkar eða viðfangsefni nú, er að tryggja skynsamlega nýtingu íslenskra fiskimiða og koma í veg fyrir ofveiði á fiskstofnum í fiskveiðilandhelgi okkar. Lífsafkoma íslensku þjóðarinnar á næstu árum og áratugum ræðst af því, hvort sókn í fiskstofna umhverfis landið verður haldið innan þeirra marka sem þeir stofnar þola. Með samkomulagi því, sem gert var í Osló fyrir tæpu ári og innsiglaði sigur okkar í landhelgismálinu, var vissulega stigið stórt skref í þessa átt, þar sem við fengum það viðurkennt að við ættum í framtíðinni einir að stjórna veiðum á Íslandsmiðum. Ég er svo bjartsýnn að trúa því, að okkur takist að fylgja þessum sigri eftir með nauðsynlegri friðun fiskimiðanna og skynsamlegri hagnýtingu þeirra án þess að grípa til einhverra ofboðsaðgerða. Við skulum hafa það í huga, að við eigum hér eftir við okkur eina að sakast ef illa tekst til. Efnahagslegt sjálfstæði okkar í framtíðinni er undir því komið að við leysum þetta viðfangsefni á viðunandi hátt, látum aldrei þá skömm um okkur spyrjast að við spillum sjálfir þessum náttúruauðlindum okkar eftir að við höfum fengið yfir þeim full og óskoruð yfirráð. Því má ekki gleyma að útfærsla fiskveiðilögsögunnar er stærsta mál síðustu ára. Að undanförnu hefur talsvert verið rætt um svokölluð stóriðjumál, m. a. í sambandi við fyrirhugaða járnblendiverksmiðju á Grundartanga, en einnig af öðrum ástæðum. Hér er eigi kostur að ræða þau mál almennt né Grundartangaverksmiðjuna sérstaklega. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að í samningum um járnblendiverksmiðjuna er mörkuð ný stefna í þessum efnum, þ. e. að íslendingar skuli eiga meiri hluta í fyrirtækinu og það skuli í einu og öllu lúta íslenskum lögum og innlendum dómstólum. Þar með hafa orðið ofan á þau sjónarmið sem við framsóknarmenn héldum fram og börðumst fyrir í sambandi við álsamningana á sínum tíma. Þetta er að mínum dómi mjög mikilvægt, og verður tæplega vikið frá þeirri meginreglu ef til einhverrar samvinnu við útlendinga um stofnun atvinnufyrirtækja kemur síðar, sem ekki á að koma til að mínu mati nema í algjörum undantekningartilfellum. Ég skil ekki röksemdir þeirra manna sem lýst hafa andstöðu við járnblendiverksmiðjuna af þeirri ástæðu að útlendingar ættu þar ekki meirihlutaaðild. Hún byggist á vantrausti á eigin getu. Allur íslenskur atvinnurekstur er áhættusamur, en engum hefur víst dottið í hug að íslendingar sjálfir ættu bara að vera þar minnihluta aðilar. Ekki meira um það. En ég undirstrika aftur hina nýju meginstefnu, sem nú hefur verið viðurkennd, núv. iðnrh. hefur fylgt henni fram, en hún var mótuð í tíð fyrrv. stjórnar, er grundvöllur var lagður að Grundartangaverksmiðju. Það tíðkast í eldhúsumr. að eitthvað sé vikið að stjórnarandstæðingum. Í því stjórnkerfi, sem við búum við, er stjórnarandstaða sjálfsögð og nauðsynleg. Um núv. stjórnarandstæðinga má segja, að enginn frýr þeim vits og ekki vantar þá viljann og eljuna. En þrátt fyrir vitið og stritið í stjórnarandstöðunni hafa þeir ekki haft erindi sem erfiði. Ég held að skýringin sé að nokkru leyti sú, að í málflutning þeirra skortir oft sannfæringarkraftinn. Það er eðlilegt, því að í langflestum tilfellum hefðu þeir í stjórnaraðstöðu brugðið við með svipuðum hætti og núv. stjórn. Í annan stað hefur viðleitni þeirra einkum beinst að því að koma af stað einhverri misklíð á milli núv. stjórnarflokka, en þar hafa þeir orðið fyrir vonbrigðum og hafa sumir þeirra orðið nokkuð beiskir í lund af þeirri sök. Þegar á allt er litið eru stjórnarandstæðingar hér sjálfsagt ekki ósanngjarnari en gengur og gerist. Þó að þeir nöldri stundum óþarflega mikið gera þeir sjálfsagt sitt gagn á sinn hátt. Ég fyrir mitt leyti er ósköp ánægður með þá eins og þeir eru, og þó að þeir láti nú eitthvað fjúka hér í kvöld mega hlustendur ekki taka þá bókstaflega. Þegar til alvörunnar kemur og á þarf að halda vilja þeir flestir gera sitt besta fyrir land og þjóð, eins og langsamlega flestir þeir alþm., sem ég hef kynnst. Og það skulu vera mín síðustu orð að vara við þeim óhróðri sem nú er tíska að þyrla upp um alþm. og þá um leið auðvitað sjálft Alþingi. - Þökk þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar hefur verið við völd í tvö ár og átta mánuði. Hún hefur því vissulega fengið sinn reynslutíma. Á aðeins 15–20 mínútum verður stefna ríkisstj. almennt ekki rædd að neinu gagni. Ég vel því þann kostinn að ræða hér nær einvörðungu um stefnuna í atvinnu- og fjárhagsmálum, enda er nú svo komið á því sviði að ekki er annað sjáanlegt en að allsherjar vinnustöðvun sé að skella yfir sem bein afleiðing af dýrtíðar- og kjaraskerðingarstefnu ríkisstj. Þegar litið er yfir orð og gerðir ríkisstj. í efnahagsmálum blasir við ömurleg staðreynd. Það er eins og allt hafi snúist við í höndum hennar og niðurstaðan hafi ævinlega orðið öfug við það sem lofað var. Hér skulu nefnd nokkur dæmi. Í fyrstu stefnuræðu forsrh. sagði hann að útlit væri á að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann yrði 1000 millj. kr. í árslok 1974. Hann sagði að ríkisstj. væri staðráðin í að kippa þessu í lag og því ráðgerði hún að greiða a. m. k. helming skuldarinnar niður á fyrsta ári. En nú, tveimur og hálfu ári síðar, var skuld ríkissjóðs við Seðlabankann um 11 milljarðar kr. Forsrh. sagði líka í fyrstu stefnuræðu sinni að gjaldeyrisvarasjóðurinn væri allt of lítill, aðeins um 2000 millj. kr. Það átti líka að leiðrétta. Nú skuldar hins vegar Seðlabankinn um 12 milljarða erlendis eingöngu vegna gjaldeyrisstöðunnar, því að gjaldeyrisvarasjóðurinn hvarf á nokkrum mánuðum og síðan hefur allt verið rekið með skuldasöfnun. Þegar ríkisstj. tók við hét forsrh. því, að dregið skyldi úr ríkisútgjöldum. Síðan hafa ríkisútgjöldin þrefaldast og hækkun á almennum rekstrarkostnaði gnæfir þar langt yfir alla aðra rekstrarliði. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, voru skuldir þjóðarinnar við útlönd um 40 milljarðar, en nú eru þær yfir 100 milljarðar. Ríkisstj. lofaði í upphafi skattkerfisbreytingu og lækkun skatta. Skattkerfið er óbreytt, nema mörgum nýjum sköttum hefur auðvitað verið bætt við og heildarskattheimtan hefur stóraukist. Hún lofaði breyttu verðlagseftirliti sem leiða mundi til verðlagslækkunar. Verðlagseftirlitið er óbreytt, en verðhækkanir á öllum sviðum hafa orðið meiri en dæmi eru til um áður. Og lækkun verðbólgunnar um 1,5% á ári, eins og forsrh. boðaði að verða mundi strax á fyrsta starfsári stjórnarinnar, hefur snúist upp í 40–50% verðbólgu á ári síðan stjórnin tók við og það þrátt fyrir það að raungildi kaups í landinu hafi farið lækkandi. Þannig er hrakfallabálkur stjórnarstefnunnar í efnahagsmálum. Öll þessi hrakföll og allar þessar vanefndir reynir ríkisstj. að afsaka með óhagstæðum ytri skilyrðum og verðfalli á útflutningsvörum. Slíkar afsakanir eru haldlausar þegar litið er á starfstíma hennar í heild. Verð á útflutningsvörum hefur verið hátt og aldrei fyrr eins hátt og það er nú. Á s. 1. ári hækkaði t. d. útflutningsverðið um 18% og var þá hærra en það hafði nokkru sinni fyrr verið. Í ár er enn spáð 15–16% hækkun á útflutningsverði. Útflutningsverðið er því hátt. Innflutningsverð hækkaði aðeins um 5% á árinu 1975 og um önnur 5% á árinu 1976 og nú er spáð 7% hækkun á innflutningsverði. Óreiðan í efnahagsmálum stafar því ekki af óhagstæðum ytri skilyrðum. Það, sem þar var óhagstætt, gerðist á árinu 1974, en síðan hefur ástandið farið stórbatnandi. Það er fyrst og fremst stefna ríkisstj. í efnahagsmálum sem valdið hefur þeirri óðaverðbólgu sem yfir hefur gengið og enn er hér í fullum gangi. Nýlega hefur verið gerð nokkur athugun á því, hverjar séu beinar orsakir þeirra verðlagshækkana sem fram koma í framfærsluvísitölunni. Þessar athuganir leiða í ljós athyglisverðar staðreyndir, m. a. þessar: Á tímabilinu 1. febr. 1974 til 1. febr. 1977 eða s. 1. þrjú ár hefur framfærsluvísitalan hækkað um 181%. Á sama tíma hefur sjötti taxi Dagsbrúnar hækkað um 149% eða allmiklu minna. Þessar miklu verðlagshækkanir má rekja til þriggja meginorsaka, þ. e. a. s. um 20% eða 1/5 má rekja til erlendra verðhækkana eða þeirra orsaka sem okkur hafa ekki verið viðráðanlegar, um 48% eða tæpan helming má rekja til beinna ákvarðana stjórnvalda og um 32% eða tæpan þriðja part má rekja til afleiðinga af kaupgjaldshækkunum. Það, sem þessar tölur segja í stuttu máli, er þetta: Um helmingur dýrtíðarinnar stafar beinlínis af því að ríkisstj. hefur ákveðið gengislækkanir og leyft gengissig. Þannig hefur innflutningsverð á vörum verið tvöfaldað. Þá hefur ríkisstj. hækkað söluskatt oftar en einu sinni, lagt á sérstakt 18% vörugjald og dregið úr niðurgreiðslum hlutfallslega frá því sem áður var. Þessar ráðstafanir ríkisstj. ásamt með samþykkt á hækkun opinberra þjónustugjalda hafa leitt til verðhækkunar á s. l. 30 árum sem nemur 90%. Verðlagshækkanir, sem rekja má til launahækkana á þessum tíma, eru líka afleiðingar af stjórnarstefnunni, vegna þess að kaupmáttur launa hefur minnkað á þessum tíma, en ekki aukist. Sé kaupþátturinn af þessum ástæðum tekinn út úr myndinni má segja að orsakir verðlagshækkana á þessum þremur árum stafi að 70% af völdum ríkisstjórnarstefnunnar í efnahagsmálum. Verðhækkanir á opinberri þjónustu á þessum tíma eru lýsandi dæmi um stefnu ríkisstj. í verðlagsmálum. Á nákvæmlega sama tíma og kaupgjaldið hækkar um 149% og framfærsluvísitalan hækkar um 181%, þá hækkaði eftirfarandi opinber þjónusta þannig: Hljóðvarpsgjald hækkaði um 278%, sjónvarpsgjald hækkaði um 279%, rafmagnsverð hækkaði um 260%, strætisvagnagjöld hækkuðu um 315%, símagjöld hækkuðu um 248%, farmgjöld hjá Skipaútgerð ríkisins hækkuðu um 238%, sementsverð frá Sementsverksmiðju ríkisins hækkaði um 327%, hitaveitugjöld hækkuðu um 174%. Þessi dæmi sýna að ríkisstj. hefur sjálf gengið á undan með verðhækkanir og hækkað opinbera þjónustu langt yfir meðaltalsverðhækkanir. Þannig hefur ríkisstj. beitt verðbólgunni sem hagstjórnartæki. Leiðin var sú að hækka verðlag, en halda niðri kaupi. Enginn maður, sem nokkra glóru hefur í höfðinu, getur í dag haldið því fram að erfiðleikar okkar stafi af of háu kaupgjaldi. Sannleikurinn er sá, að vinnuafl okkar er farið að leita til annarra landa í ískyggilegum mæli. Það sanna opinberar skýrslur. Og það leitar til annarra landa vegna óviðunandi launakjara hér. En hvar liggur þá vandi okkar í efnahagsmálum? Hann liggur m. a. í því, að hér er haldið uppi tvöfalt hærri vöxtum en í viðskiptalöndum okkar, - vöxtum sem leiða til ofurþunga í útgjöldum í ýmsum starfsgreinum og vöxtum sem valda óheyrilegri dýrtíð. Hann liggur m. a. í því, að ríkið og opinberir aðilar ráðstafa milljörðum kr. á ári í framkvæmdir sem ekki geta skilað arði í mörg ár og sumar munu aldrei skila neinum arði. Hann liggur í því að samkv. síðustu fjárl. þarf ríkið að greiða um 9000 milli. kr. á ári í vexti af lánum, en þessi vaxtagreiðsla ríkisins jafngildir 5–6 söluskattsstigum í gjaldheimtu. Vandi okkar liggur m. a. í því, að við eyðum og sóum gjaldeyri og verðmætum í óþarfa og í skipulagsleysi og í illa rekin fyrirtæki og stofnanir. Vandi okkar liggur m. a. í því, að peningamálum þjóðarinnar er ekki stjórnað í þágu framleiðsluatvinnuvega í því skyni að auka framleiðslu og framleiðni og gera reksturinn hagkvæmari. Hér hefur stefnan hvert á móti verið sú að draga úr fjárfestingu til atvinnuvega landsmanna sjálfra um 21% að magni árið 1975 og um 17% að magni aftur árið 1976, og enn er beinlínis áætlað í opinberum plöggum að dregið verði úr fjárfestingu atvinnuvega landsmanna á þessu ári um 12–14%. Í stað þessa er fjárfestingunni beint að Grundartanga, hafnargerð þar, vegarlagningu hangað, raflínulögn þangað og hlutafjárframlagi í hann taprekstur og í virkjunarframkvæmdir vegna erlendrar stóriðju svo milljörðum skiptir. Stefna ríkisstj. í atvinnumálum er mótuð af vantrú á íslenska atvinnuvegi, en oftrú á erlenda stóriðju. Dæmi um þetta eru ótalmörg. Nýlega hafa t. d. iðnrekendur skýrt frá því, að þeir vildu greiða starfsfólki sínu hærra kaup og teldu það nánast nauðsynlegt eins og komið væri, en skilyrði þess væri að rekstur þeirra byggi við hliðstæð rekstrarskilyrði og keppinautar þeirra erlendis. Með þessu eru íslenskir iðnrekendur að benda á að hér búa þeir við helmingi óhagstæðari lánakjör en annars staðar þekkist, hér er þrengt að þeim í lánsfjármálum og hér búa þeir við hærra orkuverð og sífellda nýja og nýja skattheimtu ríkisins á ýmsum sviðum. Sem sagt, iðnrekendur heimta breytta stjórnarstefnu. Lánakjör þau, sem nú hafa verið sett af stjórnvöldum, gera nánast allar framkvæmdir í íslenskum landbúnaði óframkvæmanlegar. Verðtrygging stofnlána og háir vextir fá ekki staðist í landbúnaði okkar. Þessar lánareglur eru líka settar til þess að stöðva framkvæmdir, en ekki til að leysa neinn vanda. Í málefnum sjávarútvegs hefur komið fram, að það er nánast trúaratriði að stöðva allar umbætur fiskiskipaflotans og draga á langinn og helst af öllu að stöðva þær endurbóta- og hagræðingarframkvæmdir sem unnið hefur verið að í fiskiðnaði landsmanna. Þeir, sem stjórna peningamálum þjóðarinnar, virðast ekki skilja hvaðan þeir peningar koma sem þeir fara höndum um og þeir lifa á sjálfir. Þeir skilja ekki hvar uppspretta þeirra er og hvað til þess þarf að sú uppspretta geti fært í þjóðarbúið peningaleg verðmæti. Erlenda stóriðjan mætir hins vegar öðru viðmóti af hálfu stjórnvalda. Hún þarf ekki að greiða okurverð fyrir raforkuna. Hún getur sagt, eins og fulltrúar Járnblendifélagsins á Grundartanga sögðu nýlega í bréfi til Alþ., að þeirra verksmiðja mundi búa við raforkuverð sem yrði það hagstæðasta sem vitað væri um til nýrra fyrirtækja á norðurhveli jarðar. Þetta voru þeirra orð. Erlenda stóriðjan þarf ekki heldur að búa við íslensk verðtryggingarlán. Hún tekur erlend lán á helmingi lægri vöxtum en hér gilda. Erlend stóriðja þarf ekki heldur að hafa áhyggjur af nýjum skattaálögum í ýmsu formi eins og íslensk fyrirtæki. Hún er undanþegin öllum slíkum kvöðum. Áhugi ríkisstj. á erlendri stóriðju er svo mikill að hún hikar t. d. ekki við að leggja fram sem hlutafé áhættufé 3.500 millj. kr. til Grundartangaverksmiðjunnar, og samkv. upplýsingum, sem einn af þm. Sjálfstfl. gaf á Alþ. fyrir nokkrum dögum, sýna útreikningar, sem hann lét gera og byggðir eru á áætlunartölum Járnblendifélagsins, að ríkissjóður muni þurfa að greiða með verksmiðjunni um 3400 millj. kr. á næstu 6 árum í beint meðlag og er þá búið að taka tillit til allra greiðslna frá félaginu í formi skatta og annars - sem sagt nettótap 3400 milli. kr. Sú stefna í atvinnu- og fjárhagsmálum, sem ríkisstj. hefur fylgt, hlýtur að vera öllum landsmönnum áhyggju- og umhugsunarefni. Ég skil mætavel að fylgismenn Sjálfstfl. spyrja af nokkrum þunga og reiði: Hvar er skattkerfisbreytingin, Geir Hallgrímsson? Hvar er skattalækkunin, sem lofað var, Geir Hallgrímsson? Hvar eru nýju verðlagseftirlitsreglurnar sem áttu að lækka verðlag? Hvar eru nú loforðin um minnkun ríkisútgjalda? Hvar er nú stefna Sjálfstfl. um minnkun ríkisafskipta? Koma þau fram í Grundartangaverksmiðjunni? Og hvar er nú stefna Sjálfstfl. um endurskoðun laga um Framkvæmdastofnun ríkisins? Var hún kannske aldrei neitt annað en krafa um formleg helmingaskipti? Og ég skil að sjálfstæðismenn spyrji: Hvar er stefnan, Geir Hallgrímsson, um gætni og ráðdeild í fjármálum og minnkun erlendra skulda? Það er von að mennirnir spyrji. Ég skil líka ofurvel að þeir, sem studdu Framsfl., spyrji hvað hafi eiginlega komið fyrir flokkinn í íhaldssamvinnunni. Bændur spyrja skiljanlega hvers vegna þeirra kjör séu nú lakari en nokkru sinni áður, sbr. alla mótmælafundi þeirra á þessum vetri. Þeir spyrja líka hvað hafi komið til að Framsfl. skyldi samþykkja þá okurlánastefnu sem nú stöðvar allar framkvæmdir í landbúnaði. Ég skil að framsóknarmenn spyrji hvað hafi komið til að flokkurinn samþykkti í fyrra stækkun álversins í Straumsvík sem nemur 11 þús. tonna framleiðslu á ári án allra skilyrða. Og enn spyrja þeir hvort flokkurinn ætli virkilega að samþykkja þriðja kerskálann í Straumsvík sem nú er verið að semja um og ákvörðunin um virkjun Hrauneyjafoss er í beinum tengslum við. Og er nema von að framsóknarmenn spyrji hvernig flokkurinn ætli að koma heim og saman byggðastefnu sinni og stóriðjustefnunni með 18 milljarða framkvæmdirnar á Grundartanga. Sú barátta, sem nú er framundan í launa- og kjaramálum, er ekki aðeins barátta á milli verkafólks og atvinnurekenda. Hún er jafnframt barátta gegn rangri stjórnarstefnu, gegn þeirri stefnu að beita verðbólgunni sem hagstjórnartæki og gegn þeirri fávíslegu og óþjóðlegu stefnu sem nú er rekin í atvinnumálum þjóðarinnar. Allir þeir, sem nú eiga í kjaradeilum, jafnt verkamenn og sjómenn og opinberir starfsmenn, háskólamenn og annað launafólk, verða að átta sig á því samhengi sem er á milli verðbólgu og kjaraskerðingarstefnu ríkisstj. og stefnu hennar almennt í efnahagsmálum. Launa- og kjarabarátta, sem slitin er úr samhengi við baráttuna á sviði landsmála, við hina pólítísku baráttu, verður alltaf árangurslaus. Launafólk allt og allir þeir, sem bera hag íslenskrar atvinnustefnu fyrir brjósti, þurfa að átta sig á að Alþb. er eini flokkurinn sem stendur gegn auknu áhrifavaldi útlendinga í íslensku atvinnulífi, er eini flokkurinn sem er heilsteyptur flokkur íslenskra launamanna. Alþb. hefur sett fram till. sínar um íslenska atvinnustefnu. Sú stefna byggist á að landsmenn sjálfir nýti auðlindir landsins og hafsins í kringum landið, hafsins sem við börðumst fyrir í landhelgisátökunum að fá full yfirráð yfir til þess m. a. að stórauka afrakstur okkar af því hafsvæði. Alþb. gerir kröfu til þess, að atvinnureksturinn sé vegna fólksins, en ekki öfugt, og hafnar því með öllu forsjá erlendra gróðaafla í atvinnulífi landsins. Kjarabaráttan nú beinist því óhjákvæmilega að því að knýja fram breytta stjórnarstefnu í grundvallaratriðum. Núv. verðbólgu- og kjaraskerðingarríkisstj. verður því að víkja - því fyrr, því betra. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. „Krafla með kynja afli klauf fjall og rauf hjalla,“ kvað Jónas Hallgrímsson á sínum tíma. Enda þótt þrengingar þjóðarbúsins og syndir stjórnarinnar hvíli þungt á herðum alþm. og þeir láti gamminn geysa í umr. í kvöld eru fregnir af eldstöðvunum í Mývatnssveit efst í huga okkar allra. Ef einhverjir hlusta nú á útvarp norður þar fullvissa ég þá um að allar deilur eru lagðar til hliðar og við eigum allir eina sál þegar náttúra landsins fer hamförum. Það er von okkar að eldarnir og óróleikinn í iðrum jarðar valdi ekki tjóni á mönnum og sem minnstu á mannvirkjum. En hver sem vandinn kann að verða munum við öll standa saman og axla byrðar sem ein fjölskylda væri. Það er auðvelt að skilja vandamál sem stafa beint af hamförum nátttúrunnar. Önnur vandamál koma aðeins fram í tölum og skýrslum og getur stundum reynst erfitt að vekja þjóðina til skilnings á alvöru þeirra. Þannig eru flest þau mál sem ríkisstj. og Alþ. eiga helst að glíma við. Þau gefa ekki frá sér „dauða org í djúpi dimmu“ eins og Kröflueldar. Engu að síður eru þetta vandamál sem ógna frelsi þjóðarinnar og sjálfsvirðingu, grafa undan lífskjörum og mergsjúga lýðveldið okkar með því að brjóta niður siðferðisþrek og heiðarleika þjóðarinnar. Af þessum vandamálum tel ég skuldasöfnun erlendis vera hættulegasta. Hin úrræðalausa og sundurlausa íhaldsstjórn, sem setið hefur að völdum á þriðja ár, hefur horft upp á það að stjórn efnahagsmála hefur leitt til aukinnar skuldasöfnunar svo að íslendingar eru nú skuldugasta þjóðin í OECD. Um þessar mundir munu heildarskuldir okkar erlendis til langs tíma hafa farið yfir 100 milliarða, en það er nálega milli. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Þetta er skuggaleg þróun og ekkert lát á. Hver fréttin berst eftir aðra um nýjar lántökur í útlöndum, enda hefur verið gert ráð fyrir að á þessu ári verði teknir 20 milljarðar í slíkum lánum, þar af renni 10 milljarðar til að greiða vexti og afborganir af eldri lánum, en 10 milljarðar verði hrein aukning. Skuldirnar gefa til kynna að við, þessi stóra fjölskylda, höfum rekið félagsbú okkar með geigvænlegum halla ár eftir ár. Svo má ekki halda áfram. Bretar og Ítalir eru líka verðbólguþjóðir þótt ekki komist verðbólga þeirra í hálfkvisti við okkar. Þær þjóðir eru líka skuldugar, þótt við séum enn þá skuldugri hlutfallslega. Samt hefur farið svo að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur tekið upp bein afskipti af efnahagsstjórn þessara landa og gerir kröfur um ákveðnar aðgerðir ef þau eigi að fá lán sem bæði vanhagar um. Eru þetta þau örlög sem bíða okkar? Hvenær ætli komi að því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn fari að skipta sér af stjórn efnahagsmála hér á landi og skipa Alþ. og ríkisstj. fyrir verkum? E. t. v. hafa þeir ekki þungar áhyggjur af okkur, þótt við séum heimtufrekir á lán, vegna þess hve litlir við erum. Það fer svo sem ekki mikið fyrir okkur á jötunni þeirra. En hvað finnst okkur sjálfum? Hvað verður um efnahagslegt sjálfstæði okkar? Ríkisstj. hefur öðru hverju haft dálitla tilburði til þess að stjórna efnahagsmálum. Verðbólga hefur lækkað úr 50–60% í rúm 30%, og viðskiptahallinn gagnvart útlöndum hefur nokkuð minnkað. En skuldirnar hafa haldið áfram að vaxa og erlend lán hafa verið það deyfilyf sem ríkisstj. hefur gleypt hvað eftir annað. En nú verður ekki haldið miklu lengra á þessari braut. Ríkisstj. hefur frá upphafi talað allmikið um verðbólguna og þóst halda uppi baráttu gegn henni. Hitt er þó öllu líklegra, að óðaverðbólgan frá vinstri stjórninni hafi hjaðnað þegar erlendur þrýstingur minnkaði, frekar en vegna ráðstafana hæstv. ríkisstj. Víst er að sérfræðingum OECD hefur þótt stjórnin halda illa á hemlun eftirspurnar. Þeir segja beinum orðum í síðustu skýrslu sinni að ríkisstj. hafi notað verðbólguna til að draga úr kaupmætti í landinu. Verðbólgan er megin hagstjórnartæki þessarar ríkisstj. Hins vegar viðurkenna þessir sömu sérfræðingar OECD að verkalýðshreyfingin hafi sýnt ábyrga afstöðu og hógværð í kröfugerð, og ber að hafa það í huga þegar rætt er um kjaradeilurnar sem nú standa yfir. Ekki verður um það deilt, að ríkisstj. hefur ekki tekist að hindra halla á ríkisrekstrinum, en hann er beinn verðbólguvaldur þegar svo stendur á sem hér er nú. Skuldasöfnun ríkissjóðs hjá Seðlabankanum hefur verið geigvænlega mikil og með þeim skuldum hefur ríkiskassinn dregið til sín fjölmarga milljarða frá bankakerfinu sem ella hefði e. t. v. mátt nota til að lána atvinnuvegunum og bæta úr brýnustu þörf fyrir rekstrarfé. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt að ríkisstj. er þriðji aðilinn í heildarsamningum á vinnumarkaði milli verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda, hvort sem ráðh. líkar það betur eða verr. Kjaramál launþega verða ekki leyst án þess að tekið sé tillit til verðlags, skatta, tolla, trygginga og fleiri atriða sem eru fyrst og fremst á vegum og á valdi ríkisstj. Þrátt fyrir þetta hefur íhaldsríkisstj. okkar hvergi nærri komið þeim viðræðum sem fram hafa farið nú undanfarnar vikur og hafa gengið furðulega hægt. Í stað þess að ríkisstj. sé virkur aðili við að greiða fyrir samkomulagi hefur aðalmálgagn forsrh., Morgunblaðið, haldið uppi látlausum áróðri gegn launþegum og reynt á alla lund að hræða þá með hugsanlegum afleiðingum kauphækkana hér í þessu láglaunalandi. Sinnuleysi ríkisstj. og skrif stjórnarblaðanna hafa leitt til þess, að allur þorri launþega hefur fyllst tortryggni í garð stjórnvalda og lítur á þau sem fjandsamleg öfl. Við þetta bætist að ríkisstj. hefur gersamlega brugðist öllum þeim vonum sem vaktar voru í fyrrahaust um víðtækar umbætur í skattamálum og á fleiri sviðum sem hafa bein áhrif á kjör launþega. Við skulum athuga það, að kauphækkanir þurfa ekki að byggjast eingöngu á auknum þjóðartekjum. Kauphækkanir má einnig byggja á breytingum á tekjuskiptingu innanlands. Þá breytingu er fyrst og fremst hægt að gera í skattalögum. Alþingi verður nú slitið innan fárra daga og hefur það setið liðlega hálft ár, síðan í október í fyrrahaust. Þá flutti hæstv. forsrh. stefnuræðu þar sem hann lofaði mikilli löggjafarstarfsemi undir forustu ríkisstj. í vetur. Þetta hefur brugðist með öllu og hefur eftirtekjan af störfum Alþ. verið harla rýr og þingið að því leyti eitt hið slappasta í manna minnum. Forsrh. boðaði í haust hvorki meira né minna en 76 stjfrv., þeirra á meðal umfangsmikla skattabreytingu, uppstokkun lífeyrissjóðakerfis, endurskoðun lánakerfisins, bætta starfshætti banka og lánastofnana, heildarendurskoðun almannatrygginga, endurbætur á verðlagningarkerfinu, heildaráætlun í orkumálum, umbætur á stjórnsýslu og réttargæslu og margt fleira. Öll þessi verkefni, sem ég hef talið og forsrh. boðaði í stefnuræðu sinni í byrjun þings, hefur stjórnin svikist um að leysa. Það sætir furðu hvernig landsstjórnin hefur koðnað niður í vetur, og þau frv., sem henni hefur þó tekist að koma inn á Alþ., hafa yfirleitt siglt í strand. Alvarlegasta strandið er að sjálfsögðu í skattamálunum. Misrétti í tekjuskiptingu hefur farið hraðvaxandi í óðaverðbólgunni og þetta óréttlæti veldur að sjálfsögðu miklu um óþolinmæði launþega og kröfur þeirra um kjarabætur. Með breytingum á skattakerfinu hefði mátt spyrna verulega við þessum vanda. Forsrh. lofaði að tryggja jafnrétti kynjanna í skattamálum, en þó hikaði stjórnin við að leggja til að hjón væru sjálfstæðir skattþegnar. Forsrh. lofaði að jafna skattabyrðinni niður á landsmenn á réttlátari hátt en verið hefur til þessa, en það verður sýnilega ekki að þessu sinni frekar en aðrar umbætur. Forsrh. lofaði að stöðva þau sérréttindi, að einstaklingar gætu með bókhaldshalla á fyrirtækjum sínum gert sjálfa sig skattlausa. Skyldi ekki eitthvað af þessu sérréttindafólki hafa kippt í forustulið Sjálfstfl. og skyldi það ekki eiga einhverja sök á að skattafrv. er strandað? Forsrh. lofaði að draga úr hinum takmarkalausu frádráttarliðum sem gert hafa marga peningamenn, sem eiga aðgang að lánsfé, skattlausa. Ætli þeir hafi ekki líka kippt í spotta og sjálfstæðisforustan látið undan? Það var enn fremur talað um að gera breytingar á afskriftarreglunum sem hafa verið misnotaðar í stórum stíl í skattamálum. Ætli afskriftakóngarnir hafi ekki látið í sér heyra í sínum flokki, Sjálfstfl., og fengið áheyrn? Allt hefur þetta komið fram í miklu andófi í Þingliði Sjálfstfl. og raunar Framsfl. líka, með þeim afleiðingum að háværar deilur stjórnarliðsins innbyrðis drápu frv. um umbætur í skattamálum á þessu þingi a. m. k. Þar fór eitt skattár enn og nokkrir milljarðar til sérréttindafólksins. En hver veit hvað gerist síðar? Skattafrv. er ekki eina málið sem hefur steinrunnið í höndum hinnar forustulausu og sundurlyndu ríkisstj. Fjöldi stjfrv. situr fastur í n. og virðist sem hvorki ráðh. né stjórnarþm. hafi mikinn áhuga á að koma öllum þorra þeirra fram, svo að frv. eru umvörpum svæfð í nefnd. Gleggsta dæmið um þetta eru hin sorglegu örlög menntamála á stjórnarheimilinu og hér á Alþingi. Hæstv. menntmrh. hefur unnið af samviskusemi, eins og hans er von og vísa, og flutt fjölda merkra frv. Þeirra á meðal eru frv. um fullorðinsfræðslu, leiklistarlög og þjóðleikhús, Kennaraháskóla, Skálholtsskóla, Námsgagnastofnun og sitthvað fleira. En allt er þetta svæft í nefndum þingsins og aðeins eitt eða tvö smáfrv. menntmrh. virðast nú verða að lögum. Menntmn. Ed. hefur haft átta mál til meðferðar í allan vetur. N. hefur komið saman á fjóra fundi síðan í fyrrahaust og afgreitt eitt mál frá sér. Í Nd. er ástandið víst örlítið skárra. Þar hefur menntmn. einnig fengið átta mál, en hún hefur þó haldið sjö fundi í allan vetur og afgreitt að ég hygg þrjú mál. Þessi vinnubrögð menntmn., sem ég nefni aðeins sem dæmi, eru satt að segja ekki einleikin. Hvaða öfl eru hér að verki, sem stöðva öll helstu mál hæstv. menntmrh.? Hvað ætla framsóknarmenn að þola lengi slíka meðferð á einum ráðh. flokksins? Ástandið er nokkru skárra hjá sjálfum formanni Framsfl., Ólafi Jóhannessyni, hvað þetta snertir. Hann boðaði reyndar fleiri ný mál í fyrrahaust en nokkur annar ráðh. og fyrst í stað voru ýmis þeirra afgreidd, t. d. rannsóknarlögreglan. Þetta gerðust meðan skrif blaðamanna eins og Vilmundar Gylfasonar og fleiri um dómsmálin og réttarkerfið stóðu sem hæst. Nú hina síðustu mánuði hefur verið lát á þessari blaðagagnrýni, og viti menn, þá bregður svo við að umbótafrv. hæstv. dómsmrh. sofna hvert af öðru værum svefni í nefndum Alþingis og hafa ekki heyrst nefnd í seinni tíð. Hæstv. sjútvrh. hefur einnig átt erfitt með að koma málum sínum fram á Alþ., og hvað hann snertir er ekki sanngjarnt að kenna um forustuleysi. Ráðh. hefur nefnilega orðið fyrir harðri andstöðu frá eigin flokksbræðrum sem m. a. hafa í allan vetur tafið staðfestingu á nauðungarlögum sem hann setti á sjómenn í fyrra, og harma ég það út af fyrir sig ekki. En það sýnir hvernig ástandið er, að ráðh. skuli aðallega þurfa að eiga í vök að verjast gagnvart sínum eigin svokölluðu stuðningsmönnum. Ekki hefur hæstv. iðnrh. betri sögu að segja af flokksbræðrum sínum og samherjum þeirra í Framsfl. Hann hefur átt við stöðuga uppreisn að etja í sjálfu stjórnarliðinu gegn málum sínum. Orkumálin, sem hann fer með, eru raunar einn veigamesti þáttur þjóðmála okkar um þessar mundir. Það ríkir orkukreppa í heiminum og jafnvel ameríkumenn tala um að þeir verði að nota minni bíla og minni olíu til húsahitunar þegar á næstu árum. En við íslendingar erum þeir gæfumenn að eiga mikla ónotaða orku í fallvötnum og mikinn jarðhita. Við ættum að geta stórbætt orkubúskap okkar og notað þessar auðlindir með fullu tilliti til náttúruverndar til að styrkja afkomu þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. tilkynnti í stefnuræðu sinni í þingbyrjun að fram mundi koma heildaráætlun um framkvæmdir í orkumálum. Ekki hefur hún birst enn þá þótt orkuráðh. haldi áfram að lofa virkjunum um land allt og leggja fram frv. um virkjanir sem enginn veit hvenær unnt verður að reisa. Öngþveiti ríkir í orkumálum þjóðarinnar, stefnuleysi sem getur kostað milljarða. Við þetta verður ekki unað til lengdar. En hvað skyldi valda því að ríkisstj. heykist á þessu loforði oddvita síns, forsrh., rétt eins og svo mörgum öðrum? Hæstv. fjmrh. hefur nú gengið einna best að koma sínum málum fram á Alþ. Hann hefur að undanteknu skattafrv. - og það er mikil undantekning - komið flestum málum sínum sæmilega fram. En skyldi það ekki vera af því að frv. hans eru yfirleitt um hærri skatta og hærri álögur á þjóðina? Það kemst í gegnum þetta þing. Þegar loks átti að bæta fyrir misréttið í skattamálum brást honum bogalistin. Árni heitinn Pálsson prófessor sagði einhverju sinni um einn starfsbróður sinn, að aldrei hefði hann vitað svo miklu viti beitt til að komast að rangri niðurstöðu sem hjá þeim manni. Eitthvað svipað má segja um ríkisstj. og stuðningsmenn hennar. Aldrei hefur svo mikill þingmeirihl. setið heilt þing með svo litlum árangri sem í vetur. Aldrei hefur ríkisstj. verið svo sterk að þingmannatölu, en svo veik vegna ósamkomulags og uppsteyts í þingliðinu. Aldrei hefur forsrh. gefið svo mörg fyrirheit um nýja löggjöf að hausti sem ekkert bólar á nú í þinglokin. Ríkisstj. veldur ekki hlutverki sínu. Hún er ekki nógu samstillt og flokkar hennar ekki nógu heilir í samstarfi til að veita landinu eins þróttmikla og einbeitta stjórn og nú er þörf fyrir. Stefna hennar og viðhorf eru í grundvallaratriðum alröng og fjarri því sem þessi þjóð þarf á að halda. Þess vegna ætti ríkisstj. að hætta píslargöngu sinni og efna til kosninga sem fyrst. Herra forseti. Alþfl. hefur á þessu þingi haldið uppi harðri gagnrýni á hæstv. ríkisstj. og veitt henni aðhald, eins og stjórnarandstöðuflokkum ber að gera. Þessu til viðbótar hefur Alþfl. flutt mikinn fjölda af frv. og till., líklega milli 30 og 40 alls, þar sem stefna flokksins hefur komið fram. Þessi þingmál Alþfl. eru nálega öll jákvæð og ábyrg og henda á leiðir til að létta lífsbaráttu þjóðarinnar og þoka þjóðfélagi okkar til betri vegar. Þessi viðleitni Alþfl. til að leggja fram jákvætt starf, þótt flokkurinn sé í stjórnarandstöðu, ber ekki vott um ábyrgðarleysi eða skrum, eins og stjórnarandstæðingar eru oft sakaðir um. Þvert á móti höfum við lagt fram mikla vinnu, margvíslegar hugmyndir í anda jafnaðarstefnunnar, og við höfum lagt góðum málum að okkar mati lið, hverjir sem hafa flutt þau. Ekki verður sagt að Alþ. hafi tekið þessum vinnubrögðum okkar í stjórnarandstöðu sérlega vel. Málum okkar hefur lítið verið sinnt. Langflest fá að deyja í nefndum eða þeim er vísað til ríkisstj., og má kannske segja að sætt sé sameiginlegt skipbrot, því að það kemur fyrir mörg stjfrv. líka. En þetta er eins og annað í fari þessa misheppnaða og starfslitla þings sem nú er að ljúka, og þetta er framar öllu öðru að kenna forustuleysi ríkisstj. um vinnubrögð þingsins, en í þingræðislandi á ríkisstj. að hafa slíka forustu, og enn fremur eindæma upplausnarástandi í stjórnarlífinu hér á þinginu. Við erum um þessar mundir að endurnýja Alþfl. Við höfum samþykkt nýja stefnuskrá og hefur margt hugmynda úr henni komið fram í þingmálum okkar í vetur. Við erum að styrkja flokksstarf, sérstaklega fræðslu og upplýsingu. Við erum að safna til okkar ungu fólki sem finnur lífskraft jafnaðarstefnunnar, sem er stefna frelsis, jafnréttis og mannúðar. Við ætlum að hafa flokk okkar opinn og starfa fyrir opnum tjöldum og styrkja lýðræði innan hans frá því sem verið hefur í stjórnmálaflokkum hér á landi. Við trúum því, að jafnaðarstefnan eigi miklu hlutverki að gegna í íslenskum stjórnmálum. Hún hefur lagt til margt af því besta í núverandi þjóðfélagsskipan, og hún á sér enn marga drauma um betri framtíð og betra mannlíf sem geta ræst ef stefnunni verður veittur stuðningur hér á landi. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. síðasti ræðumaður og ýmsir aðrir hafa látið að því liggja, eins og raunar oft áður, þegar fjallað er um störf Alþ., að það þinghald, sem nú er að ljúka, hafi verið næsta sviplítið. Þegar betur er skoðað greinir gagnrýnendur oftast á um það, hvað þeir finna störfum þingsins helst til foráttu. Aðal löggjafans á ekki að vera upphlaup þm. í auglýsingaskyni utan venjulegrar dagskrár, heldur þrotlaust starf að þjóðarheill sem felst í hví að setja skynsamlega löggjöf og veita framkvæmdavaldinu eðlilegt aðhald. Störf þm. í vetur hafa ekki síst mótast af því, að markviss og þrautseig stefna ríkisstj. í efnahagsmálum ásamt bættum ytri skilyrðum hefur borið árangur. Tekist hefur að draga verulega úr afleiðingum af fyrri efnahagsáföllum og reyndar að snúa vörn í nýja sókn. Því hefur ekki verið nauðsynlegt að leggja fyrir þingið tillögur um skyndiráðstafanir í efnahagsmálum. Vera kann að ýmsir innan þingsala og utan vilji ávallt að spenna og harðvítugar deilur ríki. En ég tel þvert á móti að fámennri þjóð sé fátt nauðsynlegra en að haga svo málum sínum að spennu og deilum sé eytt og unnt sé með rólegri yfirvegun að vinna að almannaheill. Okkur er nauðsynlegt að hafa ráðrúm til að hyggja að langtímaverkefnum, en vera ekki ávallt bundin við lausn daglegra úrlausnarefna. Nú höfum við tök og tækifæri, ef við kunnum fótum okkar forráð, til að líta þannig fram á veginn. Eftir að ríkisstj. gerði samninginn, sem færði okkur sigur í landhelgismálinu og tryggði okkur full yfirráð yfir 200 mílunum og hann var samþykkur hér í sameinuðu Alþ. s. l. haust, hefur landhelgismálið lítið verið á dagskrá miðað við það sem var fyrir ári. Að vísu bíða okkar mikilvægar ákvarðanir um nýtingu 200 mílna fiskveiðilandhelginnar og viðræður við aðrar þjóðir um fiskfriðunar- og nýtingarmál. Í þeim efnum hljótum við að haga málflutningi okkar í samræmi við þá staðreynd, að nauðsynlegt er að styrkja fiskstofnana og þeir eru nú fullnýttir hér við land - og að margra hyggju raunar ofnýttir. Hitt er þó einnig ljóst, að engin ein þjóð getur tryggt fiskvernd. Fiskurinn í sjónum er ekki bundinn við yfirráðasvæði einstakra ríkja. Um vernd hans verður að vera samvinna þjóða í milli. Utanríkismál hafa verið í brennidepli. Engin breyting hefur orðið á stefnu ríkisstj. í öryggismálum, en í stefnuyfirlýsingu hennar segir: „Öryggi landsins skal tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Hafa skal sérstakt samstarf við Bandaríkin meðan starfrækt er hér varnar- og eftirlitsstöðvar á vegum Atlantshafshandalagsins.“ Ríkisstj. hefur staðfest áframhaldandi starfrækslu varnar- og eftirlitsstöðvarinnar með endurskoðun framkvæmdar varnarsamningsins. Fyrir kosningarnar 1974 fóru fram ítarlegar umr. um öryggismál Íslands sem vöktu þjóðina til meðvitundar um hernaðarlegt mikilvægi landsins. Síðan hefur dregið úr umr. sem ekki er alls kostar æskilegt. Það er nauðsynlegt að þessi mál séu alltaf til umr. og fylgst sé vel með þróun á alþjóðavettvangi. Ekkert er mikilvægara sjálfstæði lands og þjóðar en að tryggja öryggið út á við með traustum hætti. Síðustu vikurnar hefur þinghaldið einkennst nokkuð af deilum um hlut erlendra aðila í atvinnurekstri hér á landi. Samningur um að reisa járnblendiverksmiðju á Grundartanga við Hvalfjörð í samvinnu við erlent stórfyrirtæki var arfur núv. ríkisstj. frá fyrri stjórn, en einn af ráðh. Alþb. hafði þá forustu í málinu. Þess vegna er hér ekki um ágreiningsmál að ræða milli flokka í venjulegum skilningi. Eðlilegt er að menn hafi ólíkar skoðanir á því að ráðist sé í svo fjárfrekar framkvæmdir og hver hlutur ríkisins eigi þar að vera. Í öllum þeim umr. má þó ekki gleymast nauðsyn þess að styrkja undirstöður atvinnulífsins og anka fjölbreytni þess. Það hefur aldrei verið átakalaust fyrir þá, sem vilja framfarir í stað kyrrstöðu, að koma hugmyndum sínum í framkvæmd, en framfarirnar eru forsenda velmegunar. Einnig má minna á að á miklu ríður að tryggja að Sigölduvirkjun fari að skila tekjum sem fyrst. Mörg og mikilvæg lagafrv. hafa verið lögð fram á þinginu og samþykkt. Önnur lagafrv., sem boðuð hafa verið, hafa verið í undirbúningi og eru í undirbúningi, því að ríkisstj. metur meira, að undirbúningnum sé vel hagað, heldur en að koma fram með frv. áður en endanlegum undirbúningi er lokið. Vel skal það vanda sem lengi á að standa. Sum þeirra lagafrv., sem hér hafa verið lögð fram, hafa ekki hlotið fullnaðarafgreiðslu. Það er eðlilegt í sumum tilvikum, vegna þess að þau eru fyrst og fremst flutt til að sýna þau þm. svo að þeir geti kannað þau og athugað til næsta þings. En mér eru það óneitanlega vonbrigði t. d., að frv. til nýrra skattalaga hlýtur ekki afgreiðslu á þessu þingi. Það er engum blöðum um það að fletta, að það er mikill ávinningur fyrir alla landsmenn ef unnt reynist að endurskoða álagningu beinna skatta með það fyrst og fremst fyrir augum að draga úr beinni skattálagningu, fækka þeim sem greiða tekjuskatt til ríkisins og beina tekjuöflun ríkisins, að svo miklu leyti sem hún er óhjákvæmileg, frekar í óbeina skatta, skattleggja fremur eyðsluna en verðmætasköpunina. Sú stefna ríkisstj. að draga úr beinum sköttum hefur fengið stuðning frá Alþýðusambandi Íslands og jafnvel ýmsum stjórnarandstæðingum. Ríkisstj. leggur áherslu á víðtæka samstöðu um breytingar á skattalögum. Til þess að ná henni hefur ekki unnist tími á yfirstandandi þingi, jafnvel þótt vel hafi verið unnið að málinu í fjhn. beggja deilda og þótt þing hefði setið fram í júnímánuð. Því hefur reynst nauðsynlegt að fresta afgreiðslu skattalagafrv. til næsta hausts og nota tímann til að samræma þau sjónarmið sem fram hafa komið. Skattalagafrv. hefði ekki heldur haft áhrif á álagningu þessa árs, en vonir standa til að í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins verði gerðar breytingar á núgildandi skattalögum sem sníði agnúa af og komi því öllum að gagni þegar í stað. Ég ætla ekki að rifja upp hvernig þjóðarbúið var statt þegar núv. ríkisstj. tók við, þótt ræða Lúðvíks Jósepssonar gæfi tilefni til þess. Ástæðan til hækkunar þjónustugjalda opinberra fyrirtækja var sú, að þegar Lúðvík Jósepsson hætti sem ráðh. voru allar opinberar þjónustustofnanir í jafnvel milljarða kr. óreiðuskuldum. Atvinnureksturinn í landinu var rekinn með halla og sjávarútvegurinn var rekinn með á fimmta milljarð kr. halla á ári miðað við núgildandi verðlag þegar Lúðvík Jósepsson lét af störfum sem sjútvrh. Ekki var séð fyrir tekjuöflun vegna skuldbindinga ríkissjóðs. Þetta er ástæðan fyrir því að ekki hefur tekist að stemma stigu við verðhækkunum og verðbólgu sem skyldi. Núv. ríkisstj. tók við meira en 50% verðbólgu, en hún er þó komin niður í 25–30%. Lúðvík Jósepsson telur þjóðráð að lækka vexti og skerða þannig hag sparifjáreigenda í landinu, koma þannig í veg fyrir sparifjármyndun og ræna þannig atvinnureksturinn nauðsynlegu fjármagni. Hann vill prenta seðla sem engin verðmæti standa á bak við, en það er að hella olíu á verðbólgueldinn. Ef stefnu Lúðvíks Jósepssonar væri fylgt og gengið hefði ekki verið aðlagað rýrnandi útflutningstekjum, þá væri hér stórkostlegt atvinnuleysi. Ég væni Lúðvík Jósepsson ekki um að vilja það. Ég vil að öðru leyti minna á að auk þeirra stórfelldu erfiðleika, sem blöstu við þegar núv. ríkisstj. tók við, hafa íslendingar síðan orðið fyrir alvarlegustu efnahagsáföllum sem hagskýrslur segja frá, a. m. k. áratugum saman. Eftir þessi áföll erum við nú að rétta við. Á slæmu árunum þurftum við til viðbótar því, að einstaklingar hertu að sér og lífskjör þeirra rýrnuðu, að taka erlend lán. Við þurfum að hugsa fyrst og fremst um það nú að standa í skilum. Á síðasta ári uxu bæði þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur nokkuð. Aukningunni var fyrst og fremst varið til að bæta stöðuna út á við, minnka viðskiptahallann og það tókst. Hann var 11–12% miðað við þjóðarframleiðslu 1974 og 1975, en á árinu 1976 komst hann niður í 1.7% af þjóðarframleiðslu. Í stefnuræðu minni á s. l. hausti lét ég þá skoðun í ljós, að bætt ytri skilyrði ættu fyrst og fremst að nýtast þannig að draga mætti úr erlendum lántökum og koma á viðskiptajöfnuði við útlönd, enda eru allir sammála um að erlend skuldasöfnun er þegar orðin of mikil og hana verður að stöðva. Takmark okkar á þessu ári er að jafna viðskiptahallann algerlega, þannig að við í framtíðinni getum létt nokkuð þá byrði vaxta og afborganagreiðslna sem fyrirsjáanleg er. Það er ekki nema eðlilegt að þeir, sem tóku á sig kjararýrnun á slæmu árunum, ætlist til þess að fá einhverja bót þegar batnar í ári. En okkur er þarna ákveðinn stakkur skorinn. Við getum bent á það, að um leið og þjóðartekjur á síðasta ári uxu um 5.5% og þótt meginhlutanum væri varið til þess að bæta viðskiptajöfnuðinn út á við var unnt því til viðbótar að auka ráðstöfunartekjur almennt í landinu lítillega og þannig snúa þróuninni á ný til framfara og bættra lífskjara. En í þeirri sókn þarf að fara með gát. Við höfum e. t. v. þurft í senn að draga meira úr ráðstöfunarfé heimilanna og einstaklinganna í landinu og taka hærri lán en ella vegna þess að við höfum einbeitt okkur á síðustu árum að fjárfestingu, m. a. á sviði orkumála. Þær stórframkvæmdir munu í framtíðinni gera okkur kleift að spara erlendan gjaldeyri og búa að okkar eigin orku. Þessi fjárfesting mun því vonandi reynast þjóðarbúinu heilladrjúg. Við vonum að náttúruhamfarir valdi ekki tjóni á lífi og limum eða efnalegum gæðum frekar en orðið er. Nú er viðfangsefnið að bæta kaupmátt launa án þess að vaxandi verðbólga fylgi í kjörfarið og eyði þeirri krónutöluhækkun sem e. t. v. fæst við samningaborðið. Búist er við því að þjóðartekjur aukist á yfirstandandi ári enn um rúmlega 5%. Sé við það miðað að aukning samneyslunnar - sameiginlegra útgjalda - verði aðeins um 2% og út frá því gengið að ýmsum áföngum í fjárfestingaráformum sé lokið, eins og á sviði orkumála, ætti að vera unnt að auka ráðstöfunarfé heimilanna - einkaneysluna - um u. þ. b. 6% á þessu ári. Þetta er sá raunverulegi kaupmáttarauki ráðstöfunartekna sem við getum búist við að náist á árinu 1977, miðað við jafna dreifingu og ef vel er haldið á málum, ef jafnframt á að takast að ná hallalausum utanríkisviðskiptum sem allir viðurkenna sem brýna þörf. Nú þykir ýmsum þetta e. t. v. ekki há tala. En náist hún er kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann og þjóðartekjur orðið sambærilegt við það sem var á árinu 1973, þótt viðskiptakjör á þessu ári séu væntanlega enn nokkru lakari en var þá. Mestu máli skiptir að þeir fái fyrst og fremst kjarabæturnar sem mest þurfa þeirra með, að kjarabótunum verði beint til þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu, hvort sem það eru þeir, sem fá laun greidd samkv. lægstu kauptöxtum, eða lífeyrisþegar. Með þetta að markmiði ber okkur að standa að kjarasamningum nú og gera okkur raunsæja grein fyrir möguleikum okkar. Ella rennur sá ávinningur út í sandinn sem við höfum orðið aðnjótandi hingað til, bæði fyrir aðgerðir stjórnvalda og vegna batnandi ytri skilyrða. Í upphafi kjaraviðræðnanna sneru aðilar vinnumarkaðarins og þá einkum Alþýðusamband Íslands sér til ríkisstj. varðandi ákveðin atriði er máli skipta í sambandi við kjör launþega í landinu. Ríkisstj. samþykkti að taka þau málefni til meðferðar og hefur skipað fulltrúa sína í starfshópa til að ræða við aðila um þessi atriði. Hér er um að ræða skattamál, lífeyrismál, húsnæðismál, vinnuvernd, verðlagsmál, vaxta- og verðtryggingarmál og dagvistunarmál. Ríkisstj. mun að þessu leyti segja hver stefna hennar er og hvað ríkisvaldið getur gert í þessum efnum er máli skiptir fyrir launþegana í landinu. Ég ætla ekki hér að ræða einstaka þætti, en vil þó drepa á skattamálin og lífeyrismálin. Talið er að tekjur landsmanna hafi orðið nokkru hærri á síðasta ári en áætlanir fjárl. gerðu ráð fyrir, þannig að óbreyttar skattaálagningarreglur mundu veita ríkissjóði u. þ. b. milljarði meira en áætlað var. Spurningin er hvernig á að verja þessum milljarði og hvort unnt er að bæta nægilegri fjárhæð við til þess að gera skattalækkanir á yfirstandandi ári áhrifameiri, að því áskildu að skynsamlega sé staðið að kjarasamningum og fjárhag ríkissjóðs sé borgið. Samstarfsnefndir stjórnvalda og aðilar vinnumarkaðarins hafa lengi unnið að endurskoðun lífeyriskerfisins. Árangur þess starfs kom fram í kjarasamningunum í fyrra, en nú er kannað hvernig unnt sé að stíga enn eitt skref til að verðtryggja lífeyri fyrir alla landsmenn. Það misrétti, að aðrir en opinberir starfsmenn njóti ekki verðtryggðs lífeyris, fær ekki staðist til lengdar. Ég skal ekki spá neinu um það, hvort unnt sé að leggja fram tillögur eða ábendingar af hálfu ríkisstj. í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, vinnuveitendur og launþega, sem geti haft úrslitaáhrif og leitt til þess að endar nái saman og samningar takist í kjaradeilunni, án þess að til örþrifaráða eins og verkfalla verði gripið. Ég geri mér þó vonir um það, að þar vegi þyngst aðgerðir í skattamálum og lífeyrismálum. Ég vil undirstrika, að það hefur verið stefna bæði launþegasamtakanna og vinnuveitenda að frjálsir kjarasamningar ættu fram að fara í þjóðfélaginu. Löggjafarvald og ríkisstj. ættu ekki að grípa fram fyrir hendur aðila vinnumarkaðarins. Einkum og sér í lagi hafa launþegasamtökin lagt áherslu á þetta. Á sama hátt og ætlast er til af ríkisstj. og löggjafarvaldi að virða þessar kröfur og hinn frjálsa samningsrétt er eðlilegt að gagnkvæm krafa sé gerð til launþega og vinnuveitenda, að þessir aðilar semji um kaup og kjör á grundvelli þeirrar löggjafar sem í gildi er á hverjum tíma. Ástæðan til þess, að ég tel þrátt fyrir þessa viðurkenndu verkaskiptingu rétt að aðilar ráðgist um úrbætur í ýmsum löggjafarmálefnum, er sú, að þessi verkaskipting er engan veginn ávallt ótvíræð og gerir kröfur til samráðs og samábyrgðar stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins. Við íslendingar höfum auk þess orðið fyrir mjög alvarlegum skakkaföllum, eins og ég gat um í upphafi máls míns, - áföllum sem gerðu það nauðsynlegt að gildandi kjarasamningum var af hálfu fyrrv. ríkisstj. rift. Það var fyrrv. ríkisstj. sem tók vísitöluna úr sambandi og ákvað þá löggjöf að greiðslu vísitölubóta skyldi hætt. Landsmenn hafa orðið fyrir kjaraskerðingu sem var óhjákvæmileg eins og á stóð. Þegar betur árar er gagnkvæm skylda ríkisvalds og aðilja vinnumarkaðarins að leita samkomulags um lausn kjaradeilunnar, sem nú stendur yfir, til að tryggja raunverulegar kjarabætur. Við skulum ekki glata því sem áunnist hefur. Atvinnuleysi hefur verið bægt frá dyrum íslendinga á meðan 6–8% af vinnufæru fólki hefur gengið atvinnulaust í nágrannalöndum okkar. Jöfnuður í viðskiptum við útlönd er að nást. Gjaldeyrisstaðan hefur batnað um 4500 millj. síðustu 12 mánuði, en þarf enn að batna verulega. Og þótt seinna en skyldi hafi gengið í baráttunni við verðbólguna hefur þó þokast í rétta átt. Lausn kjaradeilunnar og skipting þjóðarteknanna verður að miðast við að okkur takist að ná verðbólgu enn niður. Við íslendingar höfum nú í þessari stöðu tækifæri til þess að koma á jafnvægi og bæta kjör almennings ef við kunnum fótum okkar forráð. Við höfum tækifæri til að byggja upp frjálst efnahagslíf hér á landi á traustum grundvelli. Við höfum sýnt það undanfarin ár, að við höfum mætt versnandi viðskiptakjörum með raunsæi og raunhæfum ráðstöfunum. Nú verðum við að sýna að við kunnum að nýta betri daga allri þjóðinni til heilla. - Þökk fyrir áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekki mun lengur um það deilt, að sú stefna í efnahagsmálum, sem núv. ríkisstj. hefur fylgt, hefur haft í för með sér einhverja þá mestu kjaraskerðingu hjá launafólki sem um getur um langt árabil. Þessi kjaraskerðingarstefna hefur að sjálfsögðu bitnað hvað harðast á þeim hópi launþega sem hvað höllustum fæti hefur staðið og hefur haft hvað minnst úr að spila. Það er hin markvissa og þrautseiga stefna ríkisstj. í efnahagsmálum sem hæstv. forsrh. var að hæla hér áðan. Á því rúmlega ári, sem liðið er síðan gengið var frá samningum milli aðila vinnumarkaðarins eftir eitt víðtækasta verkfall sem háð hefur verið hér á landi frá upphafi íslenskar verkalýðsbaráttu, hefur kaupmáttarrýrnun orðið meiri en dæmi eru um áður. Á fyrstu þrem mánuðunum eftir að samningar voru undirritaðir árið 1976 hafði allt verðlag í landinu hækkað um 7–8% að meðaltali. Þessi þróun verðlagsmála var runnin undan rifjum ríkisstj. og til þess gerð að reyna að telja fólki trú um að sú verðhækkanaskriða, sem yfir dundi, væri orsök og afleiðing þeirrar kjarabaráttu sem verkalýðshreyfingin háði, og það sé sönnun þess að kjarabaráttan sé einskis virði. Þessi var áróður ríkisstj. og Morgunblaðsins, þrátt fyrir þá staðreynd að sýnt var fram á að af þeirri 7–8% verðhækkun, sem varð á þessu þriggja mánaða tímabili, var aðeins rösklega 1% rakið til launahækkana, en 6% voru afleiðing beinna pólitískra ákvarðana ríkisstj. Þessi þróun átti sér stað aðeins á þrem fyrstu mánuðunum eftir að samningar voru undirritaðir. En hin sama þróun hefur haldið áfram allt samningstímabilið. Kaupmáttur hefur stöðugt farið minnkandi, og nú stendur fyrir dyrum allsherjar launauppgjör í landinu, því að eftir aðeins tvo daga falla úr gildi samningar landverkafólks. Samningaumleitanir hafa staðið yfir nokkuð á, annan mánuð, en svo til ekkert hefur gerst sem bendir til að ríkisstj. eða atvinnurekendur ætli sér að fallast á þær grundvallarkröfur sem verkalýðshreyfingin hefur sett fram umbjóðendum sínum til handa. Dag eftir dag er setið á Loftleiðahótelinu og þess beðið að ríkisstj. eða atvinnurekendum þóknist að verða svo lítillát þó ekki væri nema að svara þeim réttmætu kröfum sem fram hafa verið settar. En hvorugt hefur gerst þar til í gær, aðeins örlaði á glætu af hálfu vinnuveitenda. Hæstv. forsrh. sagði hér áðan: Ríkisstj. mun segja hver stefna hennar er í þessum efnum. –- En hvenær verður það sagt? Nú hefur verkalýðshreyfingin dregið verkfallsvopnið úr slíðrum og verkföll virðast ekki umflúin, nema þá því aðeins að bæði ríkisstj. og vinnuveitendur geri sér ljóst að ekki verður lengur undan því vikist að koma til móts við þær grundvallarkröfur sem verkalýðshreyfingin hefur sett fram, en þær eru krafan um lágmarkslaun og krafan um fullar verðlagsbætur á laun í krónutölu. Það eru þessar kröfur sem bæði Alþýðusambandsþing á s. l. hausti og kjaramálaráðstefna Alþýðusambandsins á s. l. vetri ákváðu að hafa sem algerar forgangskröfur í þeim samningum sem nú standa yfir, og frá því verður ekki vikið. Það er nauðsynlegt að bæði ríkisstj. og vinnuveitendur víti og geri sér ljóst í tæka tíð. Það er við þessar aðstæður, yfirvofandi verkföll og algera óvissu á vinnumarkaðinum, sem ríkisstj. hefur tekið þá ákvörðun að senda Alþ. heim eftir 3–4 daga. Hæstv. ríkisstj. virðist telja henta nú að losa sig við þingið og hafa að því leyti frjálsar hendur. Hún virðist ekki telja hyggilegt að hafa yfir höfði sér þrýsting eða áhrif frá Alþ. til lausnar þeim aðkallandi vandamálum sem að steðja og eru bein afleiðing af stefnu ríkisstj. sjálfrar í efnahags- og launamálum. En þrátt fyrir þetta er rétt að ríkisstj. viti það, að sá eindregni vilji og sú eindregna réttlætistilfinning, sem að baki liggur kröfugerð verkalýðshreyfingarinnar um að berjast nú til þrautar fyrir þeirri stefnu sem Alþýðusambandsþingið mótaði, lágmarkslaunum og fullri verðtryggingu, verður ekki brotin á bak aftur. Hvorki ríkisstj., atvinnurekendum né neinum öðrum mun verða liðið að koma í veg fyrir að sú stefna nái fram að ganga. En það eru fleiri launþegar en landverkafólk sem nú hyggjast rétta hlut sinn gagnvart óvinveittri ríkisstj. og vinnuveitendum. Sjómenn undirbúa nú kjarabaráttu sína, en þeir eru ein þeirra stétta sem óréttlætishrammur ríkisstj. hefur seilst til og hefur með lagaboði skikkað sjómenn til að vinna við kjör sem þeir höfðu áður hafnað með frjálsum samningum. Enginn vafi er á því, að brbl.-setningin á sjómenn, sem ríkisstj. beitti sér fyrir, hefur þjappað sjómönnum saman og eflt stéttarvitund þeirra til þess að snúa bökum saman í baráttunni gegn óvinveittu ríkisvaldi. Þeir eru því í baráttuhug til að endurheimta það sem ranglega hefur verið af þeim tekið. Á sama hátt undirbúa nú opinberir starfsmenn kjarabaráttu sína. Af þessu er ljóst að öll samtök launafólks í landinu búast nú til baráttu gegn þeirri efnahagsstefnu og ranglátu tekjuskiptingu sem fylgt hefur verið í tíð núv. ríkisstj., - efnahagsstefnu sem leitt hefur til þess að Ísland er nú orðið láglaunaland. Það ætti að vera öllum ljóst, a. m. k. er það launafólki ljóst, að eitthvað er athugavert við þá efnahagsstefnu sem hefur það í för með sér, að á sama tíma og þjóðarframleiðsla vex rýrnar stöðugt kaupmáttur launafólks. Slíkri stefnu verður að sjálfsögðu ekki unað, og er því höfuðhlutverk verkalýðshreyfingar og launafólks að koma stjórnvöldum í skilning um að slíkt ranglæti er í algerri andstöðu við verkalýðshreyfinguna og launafólk í landinu. Góðir hlustendur. Mér hefur orðið nokkuð tíðrætt um það sem verið hefur að gerast í launamálum að undanförnu, og er það ekki óeðlilegt, svo mjög sem þau mál eru nú í brennidepli í öllum þjóðmálaumræðum um þessar mundir. En það er á fleiri sviðum en í kjaramálum sem stjórnarstefna núv. ríkisstj. hefur markað spor til óréttlætis og ójafnaðar. Í s. 1. viku urðu hér á Alþ. umr. um stefnuna í orkumálum. Í þeim umr. var sýnt fram á hvernig sú stóriðjustefna í orkumálum, sem núv. ríkisstj. hefur að leiðarljósi, hefur haft í för með sér byggðaröskun og ójöfnuð meðal landsmanna. Sú stefna í orkumálum að láta orkuöflun til stóriðju njóta forgangs hér á Suðvesturlandi hefur haft það í för með sér að heilir landshlutar eru í orkusvelti og íbúum þeirra svo herfilega mismunað samanborið við það, sem gerist hér á þessu svæði, að engu tali tekur. Það verður aldrei nógsamlega undirstrikað, hversu gífurlegar byrðar hafa verið lagðar á það fólk úti á landsbyggðinni sem býr við það að þurfa að hita híbýli sín upp með olíu, en það þýðir um 30 þús. kr. kostnað á hverja einustu fjölskyldu á hverjum einasta mánuði og það eingöngu vegna hitunar. Á sama tíma og þetta er staðreynd beinist stefna ríkisstj. í orkumálum að því að sjá stóriðju hér á Suðvesturlandi fyrir nægri orku á verði sem er undir kostnaðarverði, en ekkert gert til þess að létta byrðar fólks, t. d. á Vestfjörðum og Austurlandi, sem býr við óheyrilegan kostnað vegna þess orkuskorts sem hrjáir þessa landshluta. Og ranglætið blasir við á fleiri sviðum en þessu. Hæstv. forsrh. hefur í hverri einustu stefnuræðu, sem hann hefur flutt fyrir hönd núv. ríkisstj., boðað stóraukna og eflda byggðastefnu. Á þessum yfirlýsingum forsrh. hafa þeir stjórnarliðar tönnlast, og ekki verður annað séð en þeir séu sjálfir farnir að trúa því, að svo hafi þetta í raun og veru orðið. Og nú er svo komið að svartasta Reykjavíkuríhaldið innan Sjálfstfl. geysist dag hvern fram á síðum Morgunblaðsins með slagorð eins og þau, að byggðajafnvægi sé að raskast á hinn veginn og nú sé nóg komið af því að skattgreiðendur á höfuðborgarsvæðinu standi undir kostnaði við byggðastefnuna. Hér sýna íhaldsöflin sitt rétta andlit því fólki sem byggir þá hluta landsins sem sjá þjóðarbúinu að langsamlega mestum hluta fyrir þeirri verðmætasköpun sem þarf til að íslendingar geti lifað sjálfstæðu menningarlífi, þ. e. því fólki til sjávar og sveita úti á landsbyggðinni sem á undanförnum árum hefur með óhóflega mikilli vinnu og álagi séð höfuðborgarsvæðinu fyrir stórum hluta þess fjármagns sem það hefur haft handa á milli til þeirra stórframkvæmda og þeirrar uppbyggingar sem átt hefur sér stað hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu undanfarandi áratugi á kostnað landsbyggðarinnar. Þetta ættu þessir postular svartasta íhaldsins innan Sjálfstfl. að gera sér ljóst áður en þeir ráðast af miklu offorsi gegn því fólki sem hefur fyrst og fremst séð fyrir því fjármagni sem til ráðstöfunar hefur verið til uppbyggingar þessa svæðis. Það er athyglisvert, að nú telja þessi öfl innan Sjálfstfl. sér óhætt að ryðjast út úr fylgsninu og sýna sitt rétta andlit. Líklega er ástæðan sú, að þau þykjast nú hafa náð svo vel saman við sams konar öfl innan Framsfl. í núv. stjórnarsamstarfi að óhætt sé að fella grímuna. En það ættu þessi óheillaöfl innan stjórnarflokkanna að hafa í huga, að kjósendur þessara flokka úti á landsbyggðinni taka eftir þessu og eru annarrar skoðunar í þessum efnum og munu áreiðanlega sýna það í verki. Það er rétt, til þess að hressa upp á minni þessara skriffinna Morgunblaðsins sem halda því fram að landsbyggðin lifi á Reykjavík, að vekja athygli þeirra á að 84% af öllum starfsmönnum ríkisins eru búsettir á Reykjavíkursvæðinu. Tekjur Reykjavíkurborgar af útsvörum starfsmanna ríkisins munu vera 500–600 millj. kr. á ári. Hér er aðeins um að ræða einn lið af mörgum sem Reykjavíkursvæðið nýtur á kostnað bæjar- og sveitarfélaga annars staðar á landinu. En hver hefur hún þá verið, þessi byggðastefna í tíð núv. ríkisstj.? Við skulum líta á einn þáttinn sem er hvað mikilvægastur í því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og að stöðugu jafnvægi milli dreifbýlis og þéttbýlis, en það er vegakerfið og samgöngur á landi. Nú nýlega var afgreidd hér á Alþ. till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1977–1980. Samkv. þeirri áætlun á að verja til nýbyggingar vega í ár sömu krónutölu og var varið á árinu 1976. Það er yfir 25% niðurskurður að raungildi. Og ekki nóg með það, þau þrjú ár, sem núv. ríkisstj. hefur verið við völd, hefur hún staðið þannig að framkvæmd vegamála að raungildi framkvæmda í vegagerð hefur minnkað um 25% á hverju ári þessi þrjú ár. Og hvar skyldi þetta hafa komið verst niður? Ætli það sé hér á höfuðborgarsvæðinu? Nei, það hefur fyrst og fremst og svo til eingöngu bitnað á þeim landshlutum sem verst voru settir í vegamálum, svo sem Vestfjörðum og Austfjörðum. Og það er a. m. k. í mínum huga einkennileg framkvæmd byggðastefnu að skera mest niður og veita minnst fjármagn til þess landshluta sem verst er settur á sviði samgangna í öllum tilvikum. Þetta gerðist við afgreiðslu vegáætlunar nú. Vestfirðir, sem eru í öllum skilningi verst settir samgöngulega séð, voru gersamlega settir hjá í fjárveitingum til vegaframkvæmda. Þetta er slíkt hneyksli að engu tali tekur, þegar til þess er litið að Vestfirðir eru svo einangraðir, jafnt innan byggða sem við aðra landshluta, að í 7–9 mánuði á ári eru allar samgöngur á landi lokaðar. Á sama tíma líða vikur milli þess sem samgöngur á sjó eiga sér stað. Og til viðbótar geta flugsamgöngur við Vestfirði einnig legið niðri svo að dögum skiptir. Þrátt fyrir þessar staðreyndir leyfir meiri hluti Alþ. sér að níðast svo á Vestfjörðum varðandi fjárveitingar til vegaframkvæmda að furðulegt verður að teljast, og manni verður að spyrja: Er þetta í anda marggefinna yfirlýsinga forsrh. um eflda byggðastefnu? Eða átti hin eflda byggðastefna ríkisstj. ekki að ná til þeirra sem verst eru settir? Og enn verður manni að spyrja: Er það í þessum efnum sem skriffinnar Morgunblaðsins telja að of mikið hafi verið gert fyrir landsbyggðina? Vildu íhaldsöflin innan stjórnarflokkanna skera niður vegaframkvæmdir um meira en 25% á ári s. l. þrjú ár eins og gert hefur verið? Höfðu þessi öfl þá í huga það sem gert var þegar verið var að leggja vegi með varanlegu slitlagi hér út frá Reykjavíkurhringnum? Þá var tekið til að fjármagna þær stórframkvæmdir stórlán erlendis sem landsbyggðarfólk borgar nú á ári hverju. Það er ekki talin þörf á því nú að mati stjórnarherranna að flýta framkvæmdum í vegamálum úti á landsbyggðinni með svipuðum hætti og gert var hér á suðvesturhorninu. Þvert á móti var beitt þeim vinnubrögðum að skera stórkostlega niður fjárveitingar til framkvæmda í vegagerð þar sem þörfin var þó mest. Það er t. d. athyglisvert, að á sama tíma og Vestfjarðakjördæmi lækkar í fjárveitingum til vega úr 10.2% á árunum frá 1965–1976 í 10.1% nú í ár hækkar t. d. Vesturlandskjördæmi úr 9.5% í 26.8%, og enn verður manni að spyrja: Hver er í raun og veru ástæðan fyrir því, að vestfirðingar eru beittir slíku hróplegu ranglæti? Því ættu þeir að svara hér á eftir sem framkvæmdu þetta ranglæti. Og takið eftir, hlustendur góðir, hvert svarið verður. Hér hefur aðeins verið með einu dæmi sýnt fram á hver framkvæmd hinnar margumtöluðu byggðastefnu hefur verið í tíð núv. ríkisstj., og mörg fleiri álíka dæmi hefði mátt nefna, en tími minn leyfir það ekki. En þetta sýnir að þrátt fyrir það hróplega ranglæti og óréttlæti sem landsbyggðarfólki hefur verið sýnt, þá þykir íhaldsöflunum í Sjálfstfl. og Framsókn ekki nóg að gert. Þau heimta nú að enn frekar sé troðið á réttmætum kröfum landsbyggðarinnar. Reynslan ein sker úr um það, hvort orðið verður við þessum kröfum andstæðinga landsbyggðarinnar. Það er ekki síst í höndum ykkar, góðir hlustendur, hvort látið verður undan þessum kröfum. Verðugasta svar ykkar til þessara afla er að snúa nú bökum saman og skera upp herör gegn þessu liði, snúa vörn í sókn, hafna öllu frekara óréttlæti í ykkar garð og taka upp baráttu fyrir því að hætt verði að líta á ykkur sem einhvers konar annars flokks þjóðfélagsþegna sem eigi að búa við allt önnur kjör og aðstöðu en þeir, sem búa hér á höfuðborgarsvæðinu. En það hefur ykkur verið og er ætlað af þeim sem nú tala mest um að landsbyggðin hafi fengið of mikið í sinn hlut og nú verði að snúa þróuninni við landsbyggðinni í óhag. Það er frammi fyrir þessum kröfum sem landsbyggðarfólk stendur nú. Verðugasta svarið er að krefjast minnkandi aðstöðumunar milli dreifbýlis og þéttbýlis, krefjast þess, að fólki sé ekki mismunað eftir því hvort það býr á Vestfjörðum eða í Reykjavík, krefjast þess, að sama rafmagnsverð gildi á Vestfjörðum og í Reykjavík, krefjast jafnréttis varðandi símakostnað hvort sem viðkomandi býr á Vestfjörðum eða í Reykjavík, krefjast sama vöruverðs hvort sem á Vestfjörðum er eða í Reykjavík, krefjast þess, að nú þegar verði gerðar ráðstafanir til að létta því oki af landsbyggðarfólki að þurfa að borga svo tugum þúsunda skiptir mánaðarlega vegna upphitunar íbúðarhúsnæðis, og svona mætti lengi telja. Það er með þessum hætti sem verðugast er að svara þeim áróðri sem nú er hafinn af fullum krafti af andstæðingum landsbyggðarinnar. Svarið er í ykkar höndum, dreifbýlisfólk. Það verður á ykkar valdi innan tíðar hvort áróðursmeistararnir hér syðra telja sér stætt á því að knýja fram þá andbyggðarstefnu sem þeim nú er skipað að berjast fyrir. Ég trúi því og treysti, góðir tilheyrendur, að þið haldið vöku ykkar og krefjist réttlætis í stað aukins ranglætis. Verði ykkar svar með þeim eina hætti sem þessir herrar skilja, þá koðnar niður það upphlaup sem nú er hafið af íhaldsöflunum innan stjórnarflokkanna gegn landsbyggðarfólki. - Þökk sé þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nú er vor í lofti. Í ríki náttúrunnar er gróandi. Birta vex, landið verður hlýlegra. En ef við spyrjum sjálfa okkur, íslendingar, hvort vorblær leiki um þjóðlífið, hvort þar sé heilbrigður gróandi, getum við þá svarað játandi? Nei, það getum við því miður ekki. Enginn skynsamur og ábyrgur maður getur sagt að nú sé um gróandi þjóðlíf að ræða á Íslandi. Í íslensku þjóðfélagi er haust, og kaldur vetur kann að vera fram undan. Hvað hefur verið að gerast undanfarin ár á Íslandi, að ástand mála skuli vera þannig? Til þess að geta haft skynsamlega skoðun á þessu verður að líta nokkur ár aftur í tímann. Í 12 ár, eða frá árinu 1959 til ársins 1971, sat hér að völdum samsteypustjórn sömu flokka, Alþ. og Sjálfstfl., viðreisnarstjórnin svonefnda. Engin stjórn hafði áður setið jafnlengi. Vel má vera að frá stjórnmála- og áróðurssjónarmiði einu saman hafi þetta verið of langt stjórnmálatímabil. En hlutlaus dómur sögunnar verður áreiðanlega sá, að þetta tímabil hafi stjórnfesta og ábyrgðartilfinning mótað störf ríkisvaldsins. Áratugurinn 1960–1970 varð, þegar á allt er litið, tímabil mestu efnahagsframfara og lífskjarabóta sem þjóðin hafði lifað. Stórkostlegar umbætur áttu sér stað í menntamálum og margvíslegar framfarir í félagsmálum, jafnframt því sem grundvöllur var lagður að þeim umbótum sem gerðar voru af nýrri ríkisstj. í byrjun þessa áratugs. Framfarirnar byggðust á því, að þá hafði ríkisstj. stefnu sem hún stóð saman um - stóð drengilega og af heilum hug saman um. Við því er ekkert að segja að um stefnu ríkisstj. sé deilt. Það er eðli stjórnmála og lýðræðis að uppi sé ágreiningur. En það er eðli góðs og styrks stjórnarfars að stjórnvöld séu samhent, þeim megi treysta, þau séu ráðvönd og ráðdeildarsöm, þoli ekki sukk, hvað þá svik, að þau geri hiklaust og ákveðið það sem þau telja rétt og landi og lýð fyrir bestu. En það er eðli lýðræðis að ríkisstj. falli. Viðreisnarstjórnin missti meiri hl. sinn í kosningum 1971. Efnahagserfiðleikarnir, sem hvarf síldarinnar af Íslandsmiðum höfðu haft í för með sér undir lok sjöunda áratugsins, höfðu þá verið yfirunnir með markvissum aðgerðum sem eflaust hafa ekki reynst vinsælar í bráð. Hvort tveggja var, að afli var aftur farinn að vaxa, og þó einkum að verðhækkun á íslenskum afurðum erlendis var meiri en nokkru sinni fyrr. Eitt mesta góðæri Íslandssögunnar hófst um það bil samtímis og ný ríkisstj. tók við völdum, vinstri stjórnin svonefnda. En jafnframt var stjórnarfar allt með öðrum hætti en áður hafði verið. Sjálfsagt er að láta þess getið, að ýmsar sviptingar urðu í viðskiptum við aðrar þjóðir og náttúruhamfarir innanlands sem hlutu að valda erfiðleikum. En einmitt vegna þessa var þeim mun meiri nauðsyn á fastmótaðri stefnu og styrkri stjórn. Hins vegar reyndist hin nýja ríkisstj. enga heildarstefnu hafa í efnahagsmálum. Nú var farið að láta reka á reiðanum. Stjórn landsins var í raun og veru ekki í höndum ríkisstj., hvað þá samhentrar ríkisstj. Hún var í höndum þriggja ósamstæðra flokka. Segja mætti jafnvel að stjórn landsins hafi verið í höndum sjö ráðh. sem oft og einatt virtust engin samráð hafa, heldur fór hver sínu fram og stefndi stundum hver í sína átt. Þetta gat gengið stórslysalaust meðan útflutningstekjur og þjóðartekjur jukust hröðum skrefum. En öll góðæri eiga sér enda. Þegar í stað eftir að verðlagsþróunin erlendis snerist við og varð óhagstæð reyndist vinstri stjórnin standa ráðþrota gagnvart vandanum. Afleiðingin af stefnuleysi hennar varð Evrópumet í verðbólgu, yfir 50% verðbólga á síðasta starfsári hennar. Afleiðing stjórnleysisins varð ekki aðeins stórfellt tjón sem langt er frá að enn hafi tekist að bæta. Íslendingar urðu jafnframt að viðundri í augum umheimsins. Og það var ekki aðeins á sviði efnahagsmála sem mistök ríkisstj. urðu alvarleg. Eins og oft vill verða á velmegunar- og uppgangstímum, þegar ekki er fast haldið um stjórnvölinn, fór að bera á almennri upplausn í þjóðfélaginu. Vaxandi verðbólga ýtti undir aukið brask. Fjármálaspilling fór vaxandi í kjölfar góðæris, stóraukinnar fjárfestingar og nýrra gróðamöguleika. Óráðsía og sukk settu í vaxandi mæli svip á þjóðlífið, bæði hjá opinberum aðilum, fyrirtækjum og einstaklingum. Af öllum þessum ástæðum tókst ríkisstj. ekki að starfa út eitt kjörtímabil. Hún sundraðist eftir þriggja ára starf og missti þá meiri hluta sinn. Þeirri ríkisstj., sem við tók eftir kosningar 1974, núv. ríkisstj., hefur ekki tekist að ná tökum á stjórn efnahagsmálanna og því miður ekki heldur að stöðva þá upplausn í þjóðlífinu sem varð á fyrri hluta þessa áratugs. Það vantar enn ekki aðeins styrka stjórn í efnahagsmálum, heldur ekki síður föst tök á fjölmörgu öðru sem miður fer í þjóðfélaginu. Óráðsía er enn of mikil. Fjárfesting er stjórnlaus og í ótrúlega mörgum tilvikum óarðbær. Fjárglæfrar viðgangast án þess að fyrir þá sé tekið og sekum refsað. Skattsvik hafa aldrei blómgast með viðlíka hætti og undanfarin ár. Ýmsum þykir þetta eflaust þungur dómur, dökk lýsing. En allt er þetta satt. Og þess vegna er nauðsynlegt að spyrja: Er ekki kominn tími til þess að þjóðin opni augun til fulls? Þeir eru sem betur fer margir sem gera sér þess fulla grein, að ekkert er ofmælt í því sem að framan er sagt. En allir íslendingar þurfa að vita og skilja hið rétta um ástand efnahagsmála og þjóðmála yfirleitt í landi sínu. Auðvitað hefur sitthvað gleðilegt og gott gerst á undanförnum árum. Mikilsverðasti atburðurinn er tvímælalaust stækkun fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur. Það getur reynst okkur ómetanlegt. En það er í ríkara mæli undir sjálfum okkur komið, hvort svo verður, en flestir virðast gera sér grein fyrir. Gagnið af stækkun fiskveiðilögsögunnar er m. ö. o. fyrst og fremst háð því, hvort við reynumst kunna að hagnýta okkur fiskstofnana við landið með skynsamlegum hætti. Reynsla undanfarinna ára bendir því miður ekki til að svo sé. Og enn bólar lítt á ráðstöfunum af hálfu stjórnvalda til þess að stuðla að því. Í stórmerkri skýrslu um þróun sjávarútvegs, sem Rannsóknaráð ríkisins gaf út fyrir hálfu öðru ári og samin var af hinum færustu sérfræðingum, segir m. a. að með réttri nýtingu geti þorskstofninn gefið af sér allt að 500 þús. tonn á ári, en aflinn hafði undanfarin tvö ár aðeins numið um 375 þús. tonna. Sérfræðingarnir telja afkastagetu fiskiskipaflotans vera orðna um eina millj. tonna á ári og sé það mun meira en svari til afkastagetu botnfiskstofna á Íslandsmiðum og rúmlega tvöfalt meira en svari til hlutdeildar íslendinga, eins og hún hafi verið á undanförnum árum. Þeir töldu afkastagetu fiskvinnslustöðva og mun meiri en svari til núverandi afla. Þeir bentu á að á árunum 1962–1974 hafi verðmæti fiskiskipaflotans aukist um 133%, einkum á þessum áratug, en aflaverðmætið hins vegar aðeins um 29.5%. Þeir áætluðu umframrekstrarkostnað vegna of stórs botnfiskveiðiflota allt að 7 milljörðum kr. En mikilvægasta niðurstaða sérfræðinganna var þessi, orðrétt: „Verði ekki breyting á stefnu í sjávarútvegsmálum verður fjárhagslegur afrakstur botnfiskstofnanna um 1980 innan við 50% af varanlegu hámarki, og afkoma sjávarútvegsins fer stöðugt versnandi.“ Megintillaga sérfræðinganna er sú, að tekin verði upp það sem þeir kalla virk stjórnun veiðiálags, en með því er átt við samræmda allsherjarstjórn á sókn í fiskstofnana. En hver hefur orðið þess var að stjórnvöld hafi boðað nýja stefnu í þá átt? Nei, hér hefur því miður verið sofið á verðinum í mörg ár og er enn, og er hér þó um mikilvægasta hagsmunamál íslendinga að ræða. Ekki þarf að fara mörgum orðum um óstjórnina í málefnum landbúnaðarins. Haldið er áfram að styrkja stóraukna ræktun og festa gífurlegt fé í landbúnaðarframkvæmdum, þótt um verulega offramleiðslu sé að ræða og skattgreiðendur þurfi nú í ár að greiða útlendingum með útflutningsbótum hátt á þriðja milljarð kr. fyrir að kaupa íslenskar landbúnaðarvörur. Og þetta gerist samtímis því að íslenskur iðnaður er vanræktur og fjárskorti borið við og verslunin er látin búa við úrelt eftirlit sem gerir verslunina dýrari og óhagkvæmari en vera þyrfti. Íslendingar fjárfesta hlutfallslega miklu meira af þjóðarframleiðslu sinni en nokkur önnur nálæg þjóð. Þegar hefur verið minnt á að um offjárfestingu hefur verið að ræða, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði. Mikið af annarri fjárfestingu hefur og verið misráðið og mun engum arði skila, a. m. k. ekki í bráð. Skýrasta dæmið um þetta eru framkvæmdirnar við Kröflu sem ráðist var í án þess að nokkur alvarleg fjárhagsathugun hefði verið gerð á afkomuskilyrðum fyrirtækisins. Nú er gert ráð fyrir að hægt verði að hefja raforkuframleiðslu þar í sumar. Þá verður stofnkostnaðurinn væntanlega orðinn um 10 milljarða kr., en var fyrir tveim árum áætlaður 1.6 milljarðar. Söluverð þeirrar orku, sem hægt er að selja í bráð, er hins vegar á bilinu 100–200 millj. kr. á ári. Enginn ber í raun og veru á móti því, að mörg hundruð millj. kr. tap verði árlega á rekstri þessa fyrirtækis um nokkur ókomin ár. Hver mun greiða þetta tap? Auðvitað verður þjóðin í heild að greiða það í einhverju formi. Mörg fleiri dæmi um óarðbæra og ábyrgðarlausa fjárfestingu mætti nefna, svo sem Þörungavinnsluna við Breiðafjörð. Þar hafa orðið mistök sem stjórnvöld hefðu átt að geta séð fyrir. A. m. k. hefðu þau fyrir löngu átt að vera búin að stöðva þann óheillarekstur. Enn gerist samt hið sama. Eins og við Kröflu ráða ímyndaðir stjórnmálahagsmunir ferðinni. Þeir eru teknir fram yfir þjóðarhagsmuni. Síðan verður með einhverjum hætti að læðast aftan að alalmenningi og láta hann borga. Þá verður kostnaðurinn við mistökin kallaður nauðsyn til þess að bjarga þjóðarhag. Þessi algera óstjórn á fjárfestingarmálum á undanförnum árum hefur auðvitað rýrt lífskjör almennings. Sú króna, sem notuð er til fjárfestingar, verður ekki líka notuð til neyslu. Það getur verið réttmætt að fresta neyslu vegna skynsamlegrar og arðbærrar fjárfestingar eða þeirrar sem veitir nauðsynlega atvinnu. En það er hörmulegt að horfa á eftir milljörðum kr. í ranga fjárfestingu sem ekki aðeins rýrir lífskjör meðan á henni stendur, heldur skerðir einnig skilyrði til þess að bæta þau. Enginn vafi er á því að stjórnleysi í fjárfestingarmálum og sóun á því sviði er ein meginorsök þeirrar lífskjaraskerðingar sem hér hefur átt sér stað á undanförnum árum. En stjórnleysið í fjárfestingarmálunum hefur ekki aðeins valdið versnandi lífskjörum, heldur er það einnig ein meginorsök hins gífurlega viðskiptahalla við útlönd sem numið hefur 69 milljörðum kr. s. l. 5 ár, miðað við gengi ársins 1976. Fjárfestingin og viðskiptahallinn eru síðan meginskýring þeirrar ógnvekjandi skuldasöfnunar sem efnt hefur verið til. Erlendar skuldir íslendinga nema nú um 96 milljörðum kr. eða um 430 þús. kr. á hvert mannsbarn. Um mörg ókomin ár þarf að nota næstum fimmtu hverja krónu, sem við fáum fyrir útflutning okkar, til þess að greiða afborganir og vexti af erlendum skuldum. Þetta eru reikningar fyrir mistök undanfarinna ára sem fólki framtíðarinnar er ætlað að greiða. En eitt er víst. Og það er að þessir reikningar verða ekki greiddir með glöðu geði þegar mönnum hefur skilist hvernig til þeirra hefur verið stofnað. Og ekki mun það verða til þess að minnka sárindin yfir því að þurfa að greiða þessa reikninga að verða að horfa á misréttið í þjóðfélaginu. Hvað á fólk lengi að þola það, að næstum allur tekjuskattur, sem ríkið innheimtir, sé tekinn af launþegum meðan margir atvinnurekendur greiða sárálítinn eða alls engan tekjuskatt? Hversu lengi á almenningur að horfa upp á það, að fjárglæframenn leiki lausum hala og haldi áfram fjárplógsstarfsemi án þess að þeir séu látnir standa í skilum og komið yfir þá lögum? Hversu lengi á að bíða eftir því, að skuldakóngar skili ógreiddum söluskatti eins og öðrum landsmönnum er skylt að gera? Hversu lengi á að viðgangast að það dragist árum saman jafnvel áratug, að dæma í fjársvikamálum? Þannig mætti lengi halda áfram. Mikil mistök hafa verið gerð á sviði efnahagsmála. En siðferðisvitundin hefur einnig dofnað. Augu þjóðarinnar þurfa að opnast fyrir því, að tengsl eru á milli þessa tvenns. Það verður ekki unnt að bæta úr efnahagsmistökum nema með nýju hugarfari, nema í nýju þjóðfélagi þar sem óráðsía og fjármálamisferli verða gerð útlæg, þar sem allir verða jafnir fyrir lögunum, þar sem einstaklingurinn getur borið traust til opinberra aðila, en hefur ekki réttmæta ástæðu til að vantreysta þeim. Ég hef lagt þunga áherslu á að alvarleg mistök hafi verið gerð í efnahagsmálum á undanförnum árum og traust almennings á ríkisvaldinu hafi farið rýrnandi. Þetta er gagnrýni - hörð gagnrýni. En þeir, sem fyrir henni verða og á hana hlusta, eiga að sjálfsögðu rétt á að spyrja: Hvað telur gagnrýnandinn þá til ráða? Ég skal ljúka þessum orðum mínum með því að benda á sjö grundvallaratriði sem ég tel skipta höfuðmáli í sambandi við lausn þess vanda sem nú steðjar að þjóðinni: 1. Móta verður samræmda heildarstefnu í efnahagsmálum og fylgja henni fast fram. Takmarka verður fjárfestingu og miða hana við hagkvæma nýtingu fjár og sköpun afkastamikilla atvinnutækja. Hið opinbera verður að spara og stuðla að hagkvæmari vinnubrögðum í atvinnurekstri. Taka verður upp markvissa stjórn á sókn í fiskstofnana. Stefna verður að afnámi offramleiðlu í landbúnaði. Gera verður aðstöðu iðnaðar fyrir innlendan markað hliðstæða við aðstöðu sjávarútvegs og landbúnaðar. Lækka verður verslunarkostnað, m. a. með því að taka upp skynsamlegra og virkara eftirlit með verslunarháttum en nú á sér stað. 2. Ríkið verður að minnka umsvif sín á ýmsum sviðum öðrum en þeim sem lúta að tryggingamálum, heilsugæslu og skóla- og menntamálum, og mætti þó eflaust spara ýmsan rekstrarkostnað á þessum sviðum án þess að þjónusta minnki. En staðreynd er að ríkiskerfið er á sumum sviðum orðið of umsvifamikið, það er orðið of dýrt. Mikilvægur þáttur nýrrar stefnu ætti að vera að ráða hér bót á. 3. Gæta þarf ítrustu aðhaldssemi í fjármálum ríkisins og útlánum bankanna. Meðan verðbólga er jafnmikil og nú á sér stað þarf með verðtryggingarráðstöfunum að sjá svo um að sparifjáreigendur hætti að tapa á því að spara og skuldarar hætti að græða á því að fá lán. 4. Endurskoða þarf almannatryggingakerfi og heilsugæslukerfi landsmanna frá grunni í því skyni að þeir, sem höllum fæti standa í þjóðfélaginu, hljóti af því kjarabót og það leiði til réttláts launajafnaðar, jafnframt því sem kerfið allt verði gert hagkvæmara. 5. Gera þarf öflugar ráðstafanir til þess að skattbyrðin dreifist réttlátlega og komið verði í veg fyrir skattsvik. Afnám tekjuskatts af almennum launatekjum á að færa launþegum kjarabót sem gerir þeim ásamt auknum almannatryggingum og bættri heilsugæslu kleift að sætta sig við hóflega hækkun launa að krónutölu. 6. Útrýma verður hvers konar fjármálamisferli og láta eitt yfir alla ganga þegar um afbrot er að ræða þannig að fullt traust skapist milli einstaklingsins og ríkisvaldsins. 7. Koma þarf á skipulegri samvinnu ríkisvalds, launþegasamtaka og samtaka vinnuveitenda um að móta tekjustefnu, sem færir launþegum stöðugar og öruggar kjarabætur, og fjárfestingarstefnu, sem tryggir stöðuga atvinnu og aukin afköst þjóðarbúsins. Ég geri mér ljóst að hér er um víðtæka stefnumótun að ræða. En það er einmitt slík víðtæk stefnumótun sem skort hefur mörg undanfarin ár. Þess vegna hefur allt farið úr böndunum. Þess vegna er vandinn jafnvíðtækur og raun ber vitni. En síðustu orð mín skulu vera þau, að enginn árangur getur náðst í baráttunni við þann vanda, sem við er að etja, nema með nýju hugarfari. Ábyrgðartilfinning og réttsýni þurfa að ráða ferðinni. Framfarahugur og festa þurfa að vera grundvöllur stefnunnar og hún mótast af vilja til þess að rétta hlut þeirra, sem hafa lægstar tekjur og örðugasta aðstöðu, og útrýma misrétti og ranglæti. Með slíku hugarfari einu vinna íslendingar sigur í þeirri baráttu fyrir nýju og betra þjóðfélagi á Íslandi sem nú er meiri nauðsyn á að heyja en nokkru sinni fyrr.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við þessar almennu stjórnmálaumr. - eldhúsdagsumr. - er þannig um að litast í eldhúsi ríkisstj. að til þess að gera þar sæmilega hreint dugir ekkert minna en að bera ríkisstj. út og hleypa henni aldrei inn aftur. En það þarfaverk er aðeins á færi ykkar, áheyrendur góðir, þegar þar að kemur. Við þm. stjórnarandstöðunnar getum hér aðeins bent á stærstu ávirðingar hennar. Í þessum orðum mínum mun ég aðallega ræða gerðir ríkisstj. sem snúa að verkafólkinu og kjörum þess. Nú eru aðeins tveir dagar þar til samningar svo til allra verkalýðsfélaga í landinu eru úr gildi fallnir, og staðan í samningaviðræðunum er þannig að ekki er annað sjáanlegt en stórverkföll blasi við á næsta leiti, þrátt fyrir að meginkröfur verkalýðshreyfingarinnar hafi verið alþjóð kunnar frá því á þingi Alþýðusambandsins um mánaðamótin nóv.–des. í vetur, eða í fimm mánuði, og að samningaviðræður hafi nú staðið yfir í tvo mánuði. En hvers vegna er ástandið á vinnumarkaðinum svo alvarlegt sem raun ber vitni? Svarið þekkja allir. Í tíð núv. ríkisstj. hefur átt sér stað stórfelld kjaraskerðing. Kaupmátturinn hefur lækkað svo gífurlega að fara verður mörg ár aftur í tímann til að finna hliðstæðu. Íslenskt verkafólk er nú naumast hálfdrættingar í kaupi samanborið við verkafólk nágrannalandanna, en þó eru þjóðartekjur á mann hér með því hæsta sem þekkist. En hvernig hefur þessi mikla kjaraskerðing orðið? Það er stefna ríkisstj. í efnahagsmálum og afstaða hennar til kaupgjaldsmálanna sem þar veldur mestu. Eitt af fyrstu verkum ríkisstj. var að lækka gengi krónunnar í sept. 1974 um 17%, og síðan fylgdi önnur gengisfelling um 20% nokkrum mánuðum síðar. Þá höfðu umsamdar verðbætur á kaupið verið afnumdar með lagaboði svo að verðhækkanirnar af völdum gengisfellinganna urðu launþegum þungar í skauti. Síðan má segja að verið hafi látlaust gengissig svokallað, þannig að á 2½ ári hefur erlendur gjaldeyrir hækkað um 100%, en það jafngildir að innfluttar vörur hafi af þessum sökum tvöfaldast í verði. Þessu til viðbótar kemur svo hækkun óbeinna skatta sem hækka vöruverðið. Er þar einkum um að ræða hækkun á söluskatti og 18% vörugjaldið. Og svo má ekki gleyma sífelldri hækkun á opinberri þjónustu, svo sem rafmagni, síma og hitunarkostnaði, en hækkanir á þessum liðum ákveður ríkisstj. sjálf og þeir hafa allir hækkað mun meira en almennt verðlag í landinu. Það er þessi stefna og aðgerðir stjórnvalda í efnahags- og verðlagsmálum sem leitt hafa af sér hinar látlausu verðhækkanir sem þið þekkið öll svo vel. Það er þessi stefna sem gert hefur kaupið sífellt verðminna, svo það verður æ erfiðara að afla heimilunum brýnustu nauðsynja. Við skulum einnig hafa það í huga þegar þessi mynd er skoðuð, að ráðh. og málgögn ríkisstj. hafa stöðugt haft það á orði að eitt helsta verkefni stjórnarinnar væri baráttan gegn verðbólgunni. Og sjálfsagt hafa þessar ráðstafanir allar verið gerðar í nafni þeirrar baráttu. Það er svo hlustenda að dæma um hvernig til hefur tekist. Afleiðing þessarar verðbólgustefnu er m. a. sú, að stórfelld breyting hefur orðið á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Milljarðatugir hafa verið fluttir frá launþegum til atvinnurekenda og ríkissjóðs og hvers konar braskarar hafa svo matað krókinn í leiðinni. Verkalýðshreyfingin hefur reynt að hamla gegn þessari kauplækkunarstefnu, og vissulega hefur kaupið hækkað nokkuð í krónutölu til að vega á móti hinum sífelldu verðhækkunum. En henni hefur þó ekki tekist að halda í horfinu. Verkalýðshreyfingin hefur á þessu tímabili staðið í stöðugri varnarbaráttu gegn kjaraskerðingum af völdum verðbólgustefnunnar. Það var kjörorð Alþýðusambandsþingsins í vetur, einróma samþykkt, að nú skyldi þessari varnarbaráttu lokið og ný sókn hafin. Þingið markaði þá meginstefnu, að lægstu laun hækkuðu úr 70 þús. kr. á mánuði í 100 þús. kr. og annað kaup síðan um sömu krónutölu. Á þetta kaup kæmu síðan fullar verðbætur og í krónutölu á hærra kaup. Þessa launajöfnunarstefnu samþykkti þing ASÍ einróma, en hún er andstæða láglaunastefnu ríkisstj. Við höfum oft heyrt fjálgleg orð frá ráðh. og talsmönnum ríkisstj. um að nauðsynlegt væri að bæta hlut þeirra lægst launuðu og lífeyrisþega. Vera má að samviskan sé farin að segja til sín hjá þessum mönnum, því að sannleikurinn er sá, að stefna ríkisstj. hefur bitnað harðast á þessu fólki. Það eru brýnustu nauðþurftir fólksins sem hafa hækkað langmest í verði, og því hefur hlutur þessa fólks, sem minnst hefur úr að spila, orðið hlutfallslega lakari en þeirra sem ekki þurfa að eyða öllum tekjum sínum til kaupa á brýnustu nauðsynjum. Það eru ekki hvað síst þessar staðreyndir sem renna hvað sterkustum stoðum undir launajöfnunarstefnu Alþýðusambandsins nú. En hverju hafa atvinnurekendur og ríkisstj. svarað þessum réttlætiskröfum verkalýðshreyfingarinnar? Í stuttu máli sagt hafa þeir litlu eða engu svarað. Þeir telja kröfurnar allt of háar, atvinnureksturinn og þjóðarbúið geti ekki undir þeim staðið. Látið er í það skína, þó ekki við samningaborðið, að 4–5% hækkun gæti komið á 70 þús. kr. mánaðarlaunin. Hæstv. forsrh. nefndi jafnvel 6% hér áðan. En slíkt er hin herfilegasta móðgun við þetta fólk sem með engu móti getur framfleytt sér á því kaupi. Og nú spyrja þessir menn verkalýðssamtökin, hvort þau ætli að setja verðbólguna af stað og magna hana, og reyna með því að hræða fólk frá kröfum sínum. Þessu er því til að svara, að það eru ekki verkalýðssamtökin sem eiga sök á verðbólgunni. Þvert á móti eru það stjórnvöld sem notað hafa verðbólguna til að lækka launin, og þeir sem það hafa gert, verða að taka afleiðingum gerða sinna. En verkafólkið á þann kost einan að gera kröfur um verulegar kauphækkanir. Rétt er að nefna má nokkuð háar hundraðshlutatölur miðað við nágrannalöndin. Heljarstökk má ekki taka, sagði hæstv. dómsmrh. hér áðan. En þeir, sem við þessu vara, ættu að hafa ríkt í huga hve búið er að lækka kaupið mikið áður. Þegar búið er að keyra kaupið niður jafnmikið og nú er, þá hljóta kauphækkanir að verða meiri en annars yrði. Þá hefur því verið haldið fram af andstæðingum verkalýðshreyfingarinnar, að hún hafi nú fallið frá launajöfnunarstefnu sinni, og þá vitnað til sérkrafna verkalýðsfélaganna, m. a. sérkrafna Verkamannasambandsins. Augljóst er að þessi áróður hefur ákveðinn tilgang. Í fyrsta lagi er reynt að sverta verkalýðshreyfinguna í augum almennings, og í öðru lagi er reynt að sundra verkalýðsfélögunum innbyrðis og lama þar með baráttuþrótt samtakanna. En hver er þá sannleikur þessara mála? Hann er þessi: Það er ekki aðeins að fólkið í almennu verkalýðsfélögunum sé lægst launað, heldur býr það einnig við lökustu kjörin á öðrum sviðum og mesta öryggisleysið. Þegar eitthvað bjátar á í atvinnulífinu verður það fyrst atvinnulaust. Það er verst sett með greiðslur í veikinda- og slysatilvikum. Það hefur lágmarksorlof, starfsaldurshækkanir á kaup heyra til undantekninga og svo mætti lengi telja. Við sjáum enga ástæðu til þess að þetta fólk, sem yfirleitt vinnur erfiðustu og óþrifalegustu störfin í framleiðslu- og þjónustugreinunum, búi ávallt við lökustu kjörin á öllum sviðum. Miklu frekar ætti það í mörgum greinum að hafa betri kjör en aðrir. Sérkröfur Verkamannasambandsins miða að því að jafna kjör þessa fólks. Þar er ekki um neina framúrstefnu að ræða. En jafnvel þessar réttlætiskröfur mundu verða teknar til endurmats ef myndarlega væri orðið við höfuðkröfum samtakanna um kauphækkun og fulla verðtryggingu. Ég hef hér gert að umtalsefni stefnu ríkisstj. í efnahags- og verðlagsmálum og hins vegar stöðuna í kjaramálum launþega. Ég hef sýnt fram á samhengið milli þessa tvenns. Sírýrnandi kaupmáttur launanna er bein afleiðing af stefnu ríkisstj. Þetta þurfa allir launþegar að festa sér ríkt í minni. Ég sagði áðan að verkalýðshreyfingin hefði lítil svör fengið við meginkröfum sínum, hvorki frá atvinnurekendum né ríkisstj., þótt aðeins séu tveir dagar þar til samningar renna út. Og þetta gerist þrátt fyrir að allar aðstæður eru nú þannig, að möguleikar til verulegra kauphækkana eru fyrir hendi. Aflaföng hafa verið góð, verulegar hækkanir á útflutningsvörum okkar og viðskiptakjör stórbatnað. Atvinnurekendur eiga því nú að geta borið verulega kauphækkun, ef ekki, þá er rekstri þeirra og stjórnun mikið ábótavant. Og ríkisstj., sem ekki ræður við það verkefni að tryggja verkafólki sæmileg laun og öruggan kaupmátt þeirra, er ekki starfi sínu vaxin og á því að víkja. Að lokum nokkur orð til alls launafólks í landinu: Sú stund nálgast að beita verður samtökunum til að knýja fram kröfur þeirra. 1. maí er á sunnudaginn. Gerum þann dag að öflugum baráttudegi fjöldans fyrir kröfum verkalýðsfélaganna undir þeirra merkjum. - Þökk þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, lýsti því yfir í ræðu sinni, að Alþb. sé eini flokkurinn sem stendur gegn þátttöku útlendinga í íslensku atvinnulífi. Sú staðreynd er eigi að síður skjalfest, að Alþb. hafði í tíð fyrrv. ríkisstj. alla forustu um að semja við hinn illmúraða Union Carbide um járnblendiverksmiðju á Grundartanga. Fyrrv. iðnrh. Alþb., lagði á það höfuðáherslu, að samningar tækjust við þennan bandaríska auðhring. Járnblendi væri sjálfsagt ekki komið á dagskrá enn á Íslandi nema fyrir forgöngu Alþb. í fyrrv. ríkisstj. Og þar skilur milli okkar, mín og hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar, að ég hef aldrei léð járnblendiverksmiðjunni fylgi mitt, en flokkur hans hins vegar haft frumkvæðið. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson lýsti því yfir, að núv. stjórn beitti verðbólgunni sem hagstjórnartæki. Hvort mun hann nú í yfirstandandi vinnudeilu beita sér fyrir að rétta ríkisstj. í hendur enn öflugra verðbólgutæki að stjórna með, eða mun hann reyna með afskiptum sínum af kjarasamningum að ræna þessu hagstjórnartæki, sem hann svo kallar, úr höndum núv. ríkisstj.? Við bíðum og sjáum hvað setur. Hv. þm. Karvel Pálmason hafði áhyggjur af framkvæmd byggðastefnunnar. Okkur hefur tekist vel til um framkvæmd byggðastefnunnar. Gífurlegum árangri hefur verið náð. En ég minni á að byggðastefnunni var aldrei ætlað að halla á einn eða neinn, heldur að rétta hlut strjálbýlis. Þess vegna ber okkur að fylgjast með vandlega ef svo skyldi ske að framkvæmd byggðastefnunnar yrði til mismununar. Ég hef ekki þá trú að svo sé, en fylgi því hins vegar eindregið að málið verði rækilega kannað og í tauma tekið ef úrskeiðis gengur. Þrátt fyrir úrtölu- og svartsýnistal stjórnarandstæðinga er ljóst að síðasta ár reyndist þjóðinni hið happasælasta. Framleiðsla var aldrei meiri, full atvinna og gerbreyting í verslun og viðskiptum okkar við aðrar þjóðir. Svo virðist sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sé þeirrar trúar, að þjóðinni verði ekki vel stjórnað nema hann sé við stjórnvölinn. Þetta er kækur sem hann þyrfti í tíma að venja sig af. Ef enginn vandi er meiri við stjórn landsins en sá, að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason er ekki í stjórn, þá er ekki sérstaklega mikið að. Draga verður úr fjárfestingu, sagði hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason. Draga verður úr umsvifum ríkisins, sagði þessi sami hv. þm. Beita verður harðari tökum í útlánastefnu banka, sagði hann enn fremur. Nú er spurningin, sem þessi hv. þm., doktor í hagfræði, verður að svara, hversu mikið má draga saman seglin svo að ekki bresti á atvinnuleysi, sem er þó mest óhamingja einhver sem yfir eina þjóð getur dunið. Það er sannfæring mín að íslenska þjóðin hafi síðari árin átt við risavaxnari vanda að glíma í efnahagsmálum en nokkru sinni fyrr. Þótt mikið hafi áunnist, svo sem fram hefur komið í ræðum hæstv. ráðh. Geirs Hallgrímssonar og Ólafs Jóhannessonar, er markinu ekki náð. Enn búum við við þrefalda verðbólgu umfram það sem líðanlegt er, og á hinn bóginn virðist brugðið til þeirra ókjara, að miklu minna verði úr býtum borið í sjávarföngum en áður þrátt fyrir færi á að sækja í nýja fiskstofna. Ef ekki tekst að vinna bug á þeirri óðaverðbólgu sem enn geisar, þá má kalla að allt annað sé unnið fyrir gýg. Það er ekki nýtt fyrir Sjálfstfl. að taka við þrotabúi vinstri stjórna á Íslandi. Árið 1959 gerði hann það og tókst með sterkum tökum að bjarga þjóðinni frá gjaldþroti út á við og inn á við. Það var ekki sársauka- eða átakalaust, en flokkurinn fékk um langa hríð, í 12 ár, til þess atfylgi þjóðarinnar. Það mun e. t. v. á næstunni á það reyna sérstaklega, hvort hann nýtur enn eigi þess trausts og trúnaðar sem nauðsynlegt er svo að forðast megi ókjörin. Þótt stórt væri í sniðum og átaksillt þrotabúið vinstri stjórnarinnar árið 1959 var þó afkoman 1974 sýnu ofboðslegri. Árið 1958 brotnaði alda verðbólgunnar á skerjum óstjórnar, en árið 1974 var þó holskeflan sýnu hættulegri og er enn eigi bitið úr nálinni með usla hennar. Glíman við óstjórnina á árunum 1971–1974 stendur enn yfir, og ber að játa hreinskilnislega að Sjálfstfl. hefur ekki tekið eins sterkum tökum á viðfangsefninu og áður og ekki eins og hann hefur afl til. Að vísu hefur tíminn unnið með flokknum, en það afsakar ekki hægaganginn í áflogunum við meinvættinn mikla sem verðbólgan er. En flokkurinn stjórnar ekki einn, og er vafalaust að tregða samstarfsflokksins að játa á sig ávirðingarnar af óstjórn vinstri stjórnarinnar hefur ráðið töluverðu. Eftir fyrri vinstri stjórnartímabil var Alþfl. laminn til þeirrar hlýðni að játa á sig ábyrgð á þeirri óstjórn, en Sjálfstfl. hefur verið beygjulegur við að krossfesta Framsfl. fyrir sömu sakir. Góðs árangurs er ekki að vænta ef menn neita staðreyndum af kjósendahræðslu og helst það uppi. Það er auðvitað spauglaust að leiða svo harðskeyttan sérhagsmunaflokk sem Framsfl. er til samvinnu sem gagnar allri þjóðinni. Þó hefur það að ýmsu leyti tekist betur en á horfðist og eldri reynslan benti til, því að feysknar voru allar undirstöður fyrri samvinnu við þann flokk. Það er með öllu óþekkt að efnahagskerfi þjóðar hafi hrunið jafnhastarlega og gerðist með kjarasamningunum 26. febr. 1974. Þeim mun ótrúlegri er sú staðreynd þar sem allt var það fyrir verk sjálfrar þeirrar ríkisstj. sem ríkti þá. Að vísu hafði sú stjórn til þess gildrað frá upphafi. Í sjálfum stjórnarsáttmála þeirrar stjórnar er að finna upphaf ógæfunnar. Hins vegar mun Sjálfstfl. ekki víkja því til samstarfsflokksins sem miður kann að hafa til tekist í tíð núv. ríkisstj. Hann axlar þá ábyrgð án hiks og þarf ekki að álasa samstarfsflokknum eða kenna honum um eitt eða neitt sem Sjálfstfl. ber ekki jafnhliða fullkomna ábyrgð á. Afstaða Framsfl. og vinnubrögð eru gerbreytt frá því sem áður var, og er það án efa að þakka formanni flokksins, hæstv. dómsmrh. Ólafi Jóhannessyni, og eru það einkennileg örlög að hann skuli þrátt fyrir ágæt verk liggja undir ámælum skillítilla stráka fyrir tilbúnar sakir. Eins og sakir standa eru efni á að veita hinum lægra launuðu verulegar kjarabætur. Því eiga þeir, sem ráða, að lofa strax. Að bíða eftir því að vinnuveitendasamtökin sísist til þess með gersamlega úreltum vinnubrögðum kemur ekki til nokkurra mála. Það verður of dýru verði keypt. Á sinni tíð, þegar ég átti að heita forustumaður í launþegasamtökum, voru á mig settir vökustaurar. Þá hældu menn sér af því að vaka sem lengst, án þess að þeim hvarflaði vit að marki. Ég er löngu hættur að hafa trú á þessari aðferð, enda getur lausn mikilvægrar vinnudeilu ekki verið í höndum vökustaursmanna. Menn hafa það gjarnan á orði, að aðilar vinnumarkaðarins eigi að leysa sín á milli vandann. Þeir eru ekki færir um það nú, síst vinnuveitendur sem haga sér eftir aðferðum sem þóttu við hæfi hjá dönskum íhaldsöflum upp úr 1930, að neita allri sanngirni, en skrifa síðan undir ódæmin eftir nógu langar vökur og hælast svo um, þegar upp er staðið, af því að hafa sett met í svefnleysi. Svo sem vandi verðbólgu er mikill er það ekki á færi vinnuveitenda einna að semja nú við vinnustéttirnar. Vinnudeiluna á ríkisstj. að leysa með Birni Jónssyni og félögum hans, sem ekki njóta trúnaðar hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar. Það á þegar í stað að ganga að stórhækkuðu kaupi til handa hinum lægra launuðu og beita föstum tökum af hálfu þeirra, sem umboð hafa til að stjórna frá þjóðinni sjálfri, að hindra að hinir, sem sæmilega og vel eru settir, hrifsi til sín enn hærri kjarabætur eða margfaldar, svo sem dæmin sanna á liðnum árum. Skattbreytingu er nauðsynlegt að beita í þessu sambandi sem eingöngu á að gagna hinum lægra launuðu. Stjórnvöld þurfa þegar í stað að setja sig í þær stellingar að létta skattbyrði á launastéttum allt upp fyrir miðju í kerfinu og þola minnkun tekna í ríkiskassann sem nemur stórum fjárhæðum. Það mun að vísu draga úr framkvæmdum, en tæplega auka neyslu að marki vegna þeirra ofboðslegu hækkana á vörum og þjónustu sem yfir okkur dynja daglega. Markmiðið verður og skal verða að ná verðbólgunni niður í 10–12% á ári á næstu tveimur árum eða til jafns við það sem um er að tefla í viðskiptalöndum okkar flestum. Ef verkalýðshreyfingin gengur að þessum kostum, að stórhækka laun við láglaunastéttir samfara minni skattbyrði, þá er miklu borgið. Hin leiðin er leið átaka og verkfalla sem bitnar harðast á þeim sem minnst bera úr býtum. Það er rétt og skylt fyrir verkalýðshreyfinguna að átta sig á að þeirri aðferð verður mætt með miskunnarlausri hörku. Það skal aldrei verða að þeim takist, pólitísku furstunum í þeirri sveit, að gera að engu þann ávinning sem orðinn er í efnahagsmálum. Að loknu þriggja vikna verkfalli eða svo verða gerðar þær ráðstafanir sem duga til að minnka verðbólguna. Með þeim aðgerðum er vandséð hvernig sérstaklega megi taka tillit til hinna verr settu. Þeirra málum verður trúlega ekki borgið nema við samningaborðið. Ég átti að heita í 15 ár í fyrirsvari fyrir ein stærstu launþegasamtök þessa lands. Mín einarða kenning var að boða aldrei til verkfalla, og það var undir þá reglu vikist af yfirgnæfandi meiri hluta verslunarfólks. Og það skilaði því fólki þess vegna hraðar fram á veg um kjarabætur en öðrum stéttum verkalýðs á því tímabili. Það er ekki um að tala að pólítískur geðþótti stjórnarandstæðinga fái að ráða ferðinni í vinnudeilum nú. Ef svo verður, þá verður því mætt með óbreyttri stefnu um að vinna bug á verðbólgunni í landinu eftir sem áður, og gagnráðstafanirnar verða þeim mun harkalegri sem óskynsamlegar er staðið að lausn vinnudeilunnar og kjarabætur knúnar fram með offorsi umfram það sem gjaldgeta atvinnuvega þolir. Aðalatriðið er það, að vinnuveitendur fái ekki til þess leyfi að kópa eins og afglapar yfir óframbærilegum tilboðum um kjarabætur til handa því fólki sem lífsnauðsyn er að rétta hjálparhönd. Með því móti er stefnt í ófæru sem öll þjóðin tapar á og bitnar harðast á þeim sem minnst mega sín. Umtalsverður árangur náðist í fjármálum ríkisins s. l. ár miðað við árin 1974 og 1975, en á þessum tveimur árum höfðu skuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum aukist um 10 milljarða kr. Þegar vinstri stjórnin lét af völdum á síðari hluta árs 1974 hafði hún að verulegu leyti gengið frá fjárlagagerð fyrir árið 1975 í samræmi við þá efnahagsskipan og þá stjórnarhætti sem ríktu á þeim bæ. Það má því segja að efnahagsstefna vinstri stjórnarinnar hafi mótað fjárlög ársins 1975 og sett svip sinn á það fjárlagaár. Fjárlög ársins 1976 eru þau fyrstu sem mótuð eru í samræmi við efnahagsstefnu núv. ríkisstj. Það fjárlagaár er það fyrsta sem marktækt er í stefnu hennar í ríkisfjármálum og efnahagsmálum almennt. Samkv. skýrslu fjmrh. um afkomu ríkissjóðs 1976, sem lögð var fram á Alþ. í s. l. mánuði og er nýmæli, er mismunur greiddra gjalda og innheimtra tekna aðeins neikvæður um 100 millj. kr. Enn fremur er áætlað að rekstrarjöfnuður verði hagstæður á s. l. ári, en hann var óhagstæður 1975 um 7.5 milljarða kr. og 3.3 milljarða kr. árið 1974. Síðan 1968 hefur rekstrarjöfnuður aðeins tvisvar verið jákvæður, 1970 um 400 millj. kr. og 1972 um 100 millj. kr. Hlutur ríkisútgjalda af vergri þjóðarframleiðslu var samkv. bráðabirgðatölum 27.3% á árinu 1976, en á árinu 1975 nam hlutur ríkisins í vergri þjóðarframleiðslu 31.4%. Ef sama hlutfall hefði gilt á árinu 1976 og varð á árinu 1975 hefði ríkið tekið til sín 10 milljörðum kr. meira af heildarþjóðarframleiðslu á árinu 1976, en þjóðarframleiðslan nam þá 256 milljörðum kr. Ekki er að efa að hinar ströngu aðhaldsaðgerðir, sem núv. hæstv. fjmrh., Matthías Á. Mathiesen, hefur haft frumkvæði að í fjármálastjórn ríkisins, eiga hér langdrýgstan hlut að máli, og nauðsynlegt er að fylgt verði fast eftir þeim aðhaldsaðgerðum og árangri sem þegar hefur náðst í ríkisfjármálum. Þær hafa fyrst og fremst leitt til hallalauss ríkisbúskapar sem er einkenni traustrar stjórnunar ríkisfjármála. En aðhald í ríkisfjármálum er ekki síður óhjákvæmilegt til að hamla gegn verðbólgu og viðskiptahalla og hefur reynst líður í þeim árangri sem náðist á þeim vettvangi á s. l. ári. Síðast, en ekki síst eru slíkar aðhaldsaðgerðir nauðsynlegar til að tryggja það meginmarkmið, að ríkisútgjöld fari ekki yfir ákveðið hlutfall og hættumörk í heildarverðmætasköpun þjóðarinnar. Því meira af þjóðartekjum sem ríkið tekur til sín hverju sinni, því minna verður eftir af ráðstöfunartekjum heimila og einstaklinga í landinu. Ég vék að því, að annar aðalvandinn væri sá, að líklegt er að draga verður úr sókn í verðmætustu fiskstofna, sér í lagi þorskinn. Það mun ekki einvörðungu bitna á sjómönnum og útgerðarmönnum, heldur að sjálfsögðu landslýðnum öllum. Núv. sjútvrh. hefur tekið traustum tökum á stjórn fiskveiða og nýtingu fiskveiðilögsögunnar. Að kalla með daglegri stjórn á þessum málum hefur hann lagt sig í líma við nákvæma aðgæslu og fyrirmyndarstjórn á þessu viðamikla máli. Í tíð Matthíasar Bjarnasonar, hæstv. sjútvrh., hafa verið gerðar margfalt víðfeðmari ráðstafanir til verndar fiskstofnum en í samanlagðri tíð annarra ríkisstj. Enn fremur hefur hann haft forustu um að beina sókn í nýja fiskstofna sem ekki hafa verið ofnýttir til þessa. Slík stjórn er hið viðkvæmasta og viðamesta mál, og steðja enda að sjútvrh. álasanir og mögnuð gagnrýni sem hann hefur sem betur fer haft bein til að þola. Á hinn bóginn er ekki fyrir það að synja, að stjórn aðallánasjóðs sjávarútvegsins, Fiskveiðasjóðs, hefur verið hrumul og gengið mjög úr skorðum, og má það merkilegt heita að nýkjörnir fulltrúar hagsmunasamtaka sjávarútvegsins í heim sjóði skuli versla sín á milli og við umboðsmenn um kaup á nýjum skuttogurum á sama tíma og Landssamband ísl. útvegsmanna heldur hví fram að stjórnvöld séu að ráða síðasta þorskinn af dögum. Spurst hefur að Efnahagsbandalagsmenn úr Evrópu séu í nýju tilhlaupi að krefjast veiðiheimilda til handa bretum og e. t. v. fleirum um veiðar í íslenskri fiskveiðilögsögu. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að lýsa því yfir, að ég er með öllu óviðmælandi um slíkar veiðiheimildir. Þegar samningurinn við vestur-þjóðverja, sem var á sínum tíma hinn mesti fleinn í mínu holdi, rennur út, þá verða þeir að fara í brott. Annað kemur ekki til greina. Og það verður að kosta sem kosta vill. Við þá og aðra er nú ekkert um að semja. Hið einasta, sem til greina kann að koma, er að semja við bræður okkar í Færeyjum, en þó getur það ekki orðið nema mjög smátt í sniðum. Herra forseti. Núv. ríkisstj. ætlar að stjórna áfram eftir því umboði sem yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar hefur veitt henni. Það kemur ekki til greina að hún verði sveigð af þeirri leið að gera nauðsynlegar ráðstafanir í efnahagsmálum til að vinna bug á bölvaldinum mikla, verðbólgunni, enda er það fyrir bestu fyrir alla að svo verði gert. Hún býður friðarsamninga við verkalýðshreyfinguna við lausn vandamálanna En hún lætur ekki hrekja sig af leið og mun ekki láta undan sverfast fyrir ofbeldi sem undirrót sína í pólitísku spilverki. Það eru fleiri en vinnudeilumenn sem búa við skarðan hlut. Bændur landsins berjast í bökkum velflestir. En hvorki þeirra hlutur né annarra verður bættur umfram það sem tök eru á. Og viðmiðunin er verðbólguvandinn. Það er gagnslaust að veita einum eða neinum kjarabætur ef allt brennur upp í verðbólgubáli fyrr en varir. Síðan skulu menn festa sér það í minni, að vandinn, sem við blasir, verður ekki leystur nema Sjálfstfl. leggi sitt af mörkum. sú staðreynd blasir við og á sér enda sögulega staðfestu. - Góða nótt.



Herra forseti. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns, vil ég geta þess, að það er á algerum misskilningi byggð að fjárl. fyrir árið 1975 hafi verið samin af fyrrv. ríkisstj. eða vinstri stjórninni. Ég veit að ég mun geta fengið um það sannanir frá hagsýslustjóra, að ég tók skýrt fram að ég hefði engin afskipti af fjárlagagerð fyrir árið 1975 fyrr en ég vissi hver yrði fjmrh. og við það hélt ég. Hv. þm. hefur ekki kynn sér þetta nóg. Í öðru lagi vil ég minna hann á það, að vinstri stjórnin gerði tilraun til launajöfnunar þegar hún flutti frv. sitt um að engin fengi meiri hækkun en 20%. Það verkaði þannig svo á þennan hv. þm. að hann flutti 5 klukkutíma ræðu. Út af því, sem hv. 2. þm. Austurl. sagði hér í sambandi við Grundartangaverksmiðjuna, en nú virðist vera orðin einhver sérstök trúarjátning þeirra að snúast gegn því máli, verð ég að segja: Öðruvísi mér áður brá. En ég vil minna á það, að það fór saman orkufrekur iðnaður - og var þá stefnt á Grundartanga - og fullnaðarvirkjun Sigöldu. Þetta vona ég að hv. 2. þm. Austurl. muni þó hann hafi gleymt því áðan. Ég vil líka minna á það, að það var stefnumörkun hjá fyrrv. ríkisstj., sem Framsfl. hafði forustu um, að íslendingar ættu meiri hluta í fyrirtækjum sem erlendir menn tækju þátt í með þeim. Nú mátti heyra á hv. 2. þm. Austurl., og brá mér þar nokkuð við, að frá þessari trú er hann genginn eða skoðun, þar sem hann sá ekkert nema svart í sambandi við þann væntanlega rekstur sem á Grundartanga ætti að rísa. Að spá slíku er eins og að spá lambaláti á veturnóttum. Það var ekki Framsfl. sem bar fram till. í ríkisstj. á dögum vinstri stjórnarinnar um viðræður við Alusuisse, m. a. um að stækka verksmiðjuna. Það kom frá þeim ráðh. sem fór með iðnaðarmálin, eins og eðlilegt var. Þegar hv. 2. þm. Austurl. fór að tala um landbúnaðarpólitík, þá heyrði ég nú nýtt hljóð úr því horni, en að þeim þáttum skal ég víkja síðar og heim missögnum sem þar áttu sér stað. Það mátti heyra - og er það ekki í fyrsta sinn - að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason grætur þá daga þegar hann varð að hætta ráðherradómi, og það voru engin efnahagsvandamál á þeim árum þegar hann sat í ríkisstj. En man nú enginn árin 1966–1970? Þá var líka við efnahagsvanda að etja. Og ég vil segja þessum þm. það og þeim öðrum: Á áratugnum 1960–1970 var þó að heita mátti ekki um neina innflutta verðbólgu að ræða, en á árunum 1973 og 1974 var hún annað árið á milli 20–30% af dýrtíðinni og hitt árið milli 30 og 40%. Það var vegna hinnar stórstígu verðhækkunar á olíu sem hafði víðtæk áhrif svo sem kunnugt er. Þetta man ekki hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason. Og svo voru menntamálin, þau voru í lagi, þótt flest frv. kæmu fram á síðasta þinginu, sem hann sat sem ráðh., eftir 15 ár, og væru óafgreidd þegar hann fór úr ríkisstj. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason talar um siðferðismistök og annað því um líkt. Ég held að þetta hafi verið eitt af því sem kalla má siðferðismistök, túlkun hans á afrekum sínum og annarra manna framferði í ríkisstj. Þá vék hv. þm. að landbúnaðarmálum og að því skal ég koma síðar, og svo kom hann að því - og virtist þá vera mjög hnugginn - að vinstri stjórnin hefði splundrast. Þar talaði sá er vissi og að verki var þegar það átti sér stað. Í framhaldi af þessu vil ég víkja sérstaklega að efnahagsmálum landbúnaðarins og fleiri þáttum er hann varða. Að sjálfsögðu hefur landbúnaðurinn eins og aðrir atvinnuvegir þjóðarinnar orðið fyrir áföllum á síðustu tveimur árum. Verðbólgan hefur sagt til sín þar. Áburðarverð hefur nær þrefaldast á þremur árum og miklar hækkanir hafa einnig orðið á öðrum rekstrarvörum og þjónustu. Íslenskur landbúnaður mun aldrei hafa haft betri afkomu efnahagslega en á árunum 1972–1974. En eftir því sem tölur segja þar um, hefur afkoma bændastéttarinnar versnað álíka og annarra stétta þjóðfélagsins á síðustu tveimur árum þegar almennur samanburður er gerður. En auk hinna almennu efnahagsáhrifa á kjör fólksins mun gæta í kjörum bænda áhrifa óþurrkanna s. l. tvö sumur á mestu framleiðslusvæðum landbúnaðarins á Suður- og Vesturlandi. Þar er um að ræða tjón sem nemur hundruðum millj. kr. í tapi á framleiðslu og auknum fóðurbætiskaupum. Til þess að létta undir með bændum á þessum svæðum hefur verið unnið að því að útvega fé til þess að veita úr Bjargráðasjóði lán til fóðurbætiskaupa vegna óþurrkanna og er þeim málum nú svo komið, að segja má að fjármagn hafi verið útvegað til sjóðsins til þessara útlána. Ekki er hægt að halda þeim útlánakjörum á þessum lánum sem Bjargráðasjóður hefur áður haft. Til þess er lánsfé sjóðsins nú of dýrt og lánstími of stuttur. Munu lán þessi þó forða bændum á óþurrkasvæðinu frá því að bíða enn þá meira tjón í búrekstri sínum, en bæta að sjálfsögðu ekki tjón þeirra að fullu er fyrir því urðu, þar sem lánsfé getur aldrei bætt afurðatjón. Nokkuð hefur borið á því á þessum vetri, að dregið hafi úr sölu á landbúnaðarafurðum á innlendum markaði, sérstaklega á dilkakjöti og smjöri. Ástæðan fyrir þessu er m. a. sú, að niðurgreiðslur hafa haldist óbreyttar að krónutölu um nokkurt skeið og lækka því í hlutfalli við verðlag. Jafnframt er kaupgeta fólksins minni. En hvort tveggja hefur orðið til þess að draga úr kaupum fólks á þessum afurðum. Þetta mál er nú í athugun með úrbætur í huga. Lög hafa verið sett um mat á ull og gærum. Í ullar- og gæruiðnaði er mestur vaxtarbroddur íslensks iðnaðar. Það er hægt að gera sér vonir um að með auknum gæðum á gærum og ull sé hægt að auka þau verðmæti, sem sauðkindin skilar, og jafnframt þurfi ekki í sama mæli og áður að treysta á kjötverðið svo að þeim verðmætum verði náð. Ullar- og gæruframleiðslan er nú orðin þýðingarmikill grundvöllur atvinnuuppbyggingar í gjaldeyrisöflun fyrir þjóðarbúið. Því má ekki gleyma að útflutningur landbúnaðarvara skapar þjóðinni dýrmætan gjaldeyri, svo að andvirði gjaldeyris á útfluttum landbúnaðarvörum á s. l. ári hefur skapað ríkissjóði á annan milljarð kr. í beinum tekjum umfram þær útflutningsbætur sem ríkissjóður greiddi. Auk þess má minna á gjaldeyrissparnað og að landbúnaðurinn veitir atvinnu til annarra en bænda. Á s. l. árum hefur orðið veruleg aukning á framkvæmdum í sveitum landsins, ólíkt því sem Lúðvík Jósepsson vildi halda fram, og einnig í vinnslustöðvum landbúnaðarins, þrátt fyrir þá fjárhagsörðugleika sem bændur hafa átt við að stríða. Nokkrir erfiðleikar hafa verið hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins að geta sinnt eftirspurn eftir lánsfé, en það tókst þó sæmilega á s. l. ári, og á þessu ári geri ég ráð fyrir að það muni takast að fullu. Þeir erfiðleikar eru skiljanlegir þegar það er haft í huga, að verðgildi útlána frá Stofnlánadeild landbúnaðarins hefur nærri því þrefaldast frá 1970 til ársins 1975. Þá er einnig frá því að segja, að staða Stofnlánadeildarinnar hefur ekki batnað, svo sem gert var ráð fyrir í lögunum frá 1973, þó að sú lagasetning hafi nær tvöfaldað fasta tekjustofna deildarinnar. Unnið er að endurskoðun laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins með það fyrir augum að deildinni verði séð fyrir fjármagni svo að hún geti sinnt hlutverki sínu. Ríkisstj. mun halda áfram að skoða þetta mál og leggja sérstaka áherslu á að til frumbýlinga verði horft. Þar sem verið er að vinna að endurskoðun á lögum um aðra stofnlánasjóði þykir eðlilegt að framlagning frv. til breyt. á lögum þessum fylgist að, og mun það verða gert á næsta hausti. Samið hefur verið frv. um fóðurframleiðslu í landinu. Stefnt er að aukinni innlendri fóðuröflun með því að gera heyverkun öruggari og byggja upp grænfóðurverksmiðjur. Einnig er unnið að undirbúningi fyrir stækkun Áburðarverksmiðjunnar. Skipuð hefur verið n. til að gera till. um nýtingu á sláturúrgangi, en þar eru talin fara forgörðum allveruleg verðmæti. Á s. l. ári og á þessu ári hafa orðið miklar umr. vegna fjárhagsstöðu viðskiptafyrirtækja, einkum þeirra sem sláturleyfi hafa og möguleika á því að bændur fái sem mesta útborgun á afurðum sínum við innlegg, en í því dæmi skipta rekstrar- og afurðalán til landbúnaðarins miklu máli. Á aðalfundi Kaupfélags Borgfirðinga 1977 kom fram í ársskýrslu kaupfélagsstjórans fyrir árið 1976 að skuldir bænda við félagið jukust á s. l. ári að krónutölu um 1½% umfram aukningu inneigna. Á árinu 1975 jukust skuldirnar hins vegar um 42.5% umfram aukningu inneigna. Þarna er um jákvæða þróun að ræða þar sem dregið hefur úr skuldasöfnun í hlutfalli við aukningu á inneignum um 42%. Hjá þessu kaupfélagi voru bændum greidd 82.5% verðmæta sauðfjárafurða á s. l. hausti við innlegg. Stjórn félagsins hefur ákveðið að við útborgun uppgjörslána í maí n. k. verði greitt fullt haustgrundvallarverð fyrir sauðfjárafurðirnar. Það ber að gera, til þess eru uppgjörslánin veitt. Mér er það að fullu ljóst, að erfiðleikar eru í landbúnaði, svo sem opinberar umr. hafa borið með sér. Ég vil þó benda á þetta dæmi frá Kaupfélagi Borgfirðinga til áminnigar um að þeir, sem gera miklar kröfur til stjórnvalda um úrbætur, þurfa einnig að gera kröfur til sjálfra sín um stjórn sinna fyrirtækja, ef sigrast skal erfiðleikunum, eins og Kaupfélag Borgfirðinga hefur tekist. Þó að þeir málaflokkar, sem ég hef nefnt hér að framan, sést þýðingarmiklir fyrir landbúnaðinn skiptir þó höfuðmáli hvernig til tekst með sölu afurða innanlands og utan. Þar eru óþrjótandi verkefni fram undan sem hingað til, en að því máli verður að vinna af alhug og dugnaði. Verulegar framkvæmdir hafa verið í hafnamálum á síðustu árum og er enn þá stefnt að því að draga ekki úr þeim framkvæmdahraða sem verið hefur. Um vegamálin er það að segja, að Vegasjóður hefur orðið fyrir verulegu áfalli þar sem bensínskatturinn hefur ekki reynst honum svo drjúgur nú sem áður var, sökum þess að dregið hefur úr bensínsölu frá því sem áætlað var. Auk þess er það, að áður var skatturinn 50% af verði hvers bensínlítra, en er nú aðeins 20%. Stafar þetta m. a. af þeim hækkunum sem orðið hafa á bensíni í innkaupum og fleiru. Reynt hefur verið að bæta úr þessu með margvíslegum hætti og hefur það tekist allsæmilega. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, að með vegáætlun þeirri, sem samþykkt var á þessu Alþ., var mörkuð stefna um að vegaviðhaldi skyldi betur sinnt en áður. Nýbyggingum var hins vegar ekki séð fyrir sem skyldi. Þess vegna var við afgreiðslu vegáætlunar gefin út sérstök yfirlýsing af hálfu ríkisstj. um að úr yrði bætt á komandi hausti um fjárveitingar til vegaframkvæmda fyrir næsta ár. Stórframkvæmdir eins og Keflavíkurvegurinn, hraðbrautin austur og einnig Skeiðarársandsframkvæmdin voru á sínum tíma skilin frá öðrum vegaframkvæmdum og fjármögnuð sérstaklega. Nauðsyn bæri til að halda þessu áfram. Borgarfjarðarbrúin hefur ekki notið þess arna. Markmið okkar á að vera það, að á hverju ári sé unnið að stóru verkefni í vegagerð sem sé fjármagnað sérstaklega. Með þeim hætti er einnig hægt að sinna af verulegum krafti hinni almennu vegagerð, svo sem brýna nauðsyn ber til. Um flugmálin er það að segja, að úttekt hefur verið gerð á flugvöllum og ástandi þeirra hér á landi og mun sú skýrsla, sem fyrir liggur þar um, verða lögð til grundvallar fjárveitingum til flugvalla á næstu árum, enda þótt mér sé ljóst að hraðinn verður minni en þar er gert ráð fyrir. Í skipulagi og fjármálum Pósts og Landssímans hefur verið gert átak á síðustu árum sem á eftir að marka veruleg spor í framfararátt í stofnuninni og hraða framkvæmdum hennar. Jafnframt hefur verið mörkuð stefna um að jafna afnotagjöld Landssímans innan númerasvæðis og einnig við opinberar stjórnsýslustofnanir. Bygging jarðstöðvar er einn merkasti áfangi í fjarskiptatengslum okkar við aðrar þjóðir og einn af lokaþáttum í sjálfstæðisbaráttu þessarar þjóðar. Yfirráð yfir fjarskiptum eru stórt atriði fyrir öryggi og sjálfstæði hverrar þjóðar. Herra forseti. Í ræðum stjórnarandstöðunnar hefur það komið fram sem fyrr, að ríkisstj. ætti að segja af sér, hún ráði ekki við málefni þjóðarinnar. Ég spyr: Á ríkisstj. að segja af sér, - ríkisstj. sem hefur tekist að koma íslenskri fiskveiðilögsögu út í 200 sjómílur í sátt við aðrar þjóðir, ríkisstj. sem hefur gert meira í dóms- og réttarfarsmálum en nokkur önnur ríkisstj. um langt árabil, - ríkisstj. sem hefur komið í veg fyrir atvinnuleysi á sama tíma og fjölmennari og ríkari þjóðir í námunda við okkur búa við verulegt atvinnuleysi, - ríkisstj. sem hefur snúið vörn í sókn í gjaldeyrismálum, - ríkisstj. sem hefur tekist að draga úr verðbólgunni, þó að henni hafi ekki tekist að ná því fram sem hún hefur ætlað sér í þeim efnum, en að því er stefnt, - ríkisstj. sem hefur gert stórátak í hitaveituframkvæmdum, - ríkisstj. sem hefur haldið fast við þróttmikla byggðastefnu sem nú er farin að bera verulegan árangur, - ríkisstj. sem hefur tekist að koma í veg fyrir að áföll þau, sem landbúnaðurinn hefur orðið fyrir, hafi orðið honum að tilfinnanlegu tjóni, - ríkisstj. sem hefur stutt hann í aukinni uppbyggingu? Á ríkisstj. að segja af sér af því að henni hefur tekist þrátt fyrir fjárhagslega erfiðleika að halda áfram verulegum framkvæmdum í samgöngu-, mennta- og heilbrigðismálum? Eins og vitað er, er ríkisstj. reiðubúin til að leggja sitt fram til lausnar í kjaramálunum nú og hefur þegar unnið mikið starf sem á eftir að sýna sig að mun bera árangur í kjarasamningunum. Þar mun ríkisstj. fyrst og fremst stefna að því að þeir, sem verst eru settir í launastiganum, njóti þess sem mest verður. Ríkisstj., sem hefur haldið á málum eins og þessi ríkisstj, hefur gert á mörgum sviðum, hefur enga ástæðu til að segja af sér. Henni er þó ljóst að margt er ógert og mætti betur fara. Hún er reiðubúin að takast á við þann vanda, en hún treystir jafnframt þjóðinni til að gera sér grein fyrir að einungis kjarkur, bjartsýni og trú á möguleika dugar þjóðinni til að sigrast á vandamálum sínum. Ríkisstj. veit að íslenska þjóðin býr yfir þessum eiginleikum. Þess vegna mun hún leggja sig fram um að duga þjóð sinni til farsællar lausnar í málefnum hennar. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.