Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Olgeirsson [frh.] : Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem ég átti eftir að segja í sambandi við það, sem hæstv. viðskmrh. hafði talað um, að við sósíalistar vildum skapa öngþveiti í landinu. Það kemur úr hörðustu átt, að þeir, sem hafa völdin, skuli vera að fara með þá staðlausu staðhæfingu, að stjórnarandstæðingar séu að skapa öngþveiti í landinu. Hæstv. ríkisstj. hefur völdin, það er hún, sem ræður, hvaða ástand er. Og allan þann tíma, sem hún hefur farið með völd í landinu. hefur allt miðað að því að skapa öngþveiti. Eitt af því fáa, sem hæstv. ríkisstj. nákvæmlega setti fram í upphafi, sem hún ætlaði að gera, var að halda dýrtíðinni niðri. En í staðinn fyrir að gera nokkurn hlut í þá átt hefur dýrtíðin aukizt. Hvernig er nú ástatt í fjármálunum? Það sést bezt af því, að fjárlfrv. er ókomið fram enn, einsdæmi í sögu þingsins. Hvernig eru gjaldeyrismálin? Þar horfir til fullkomins öngþveitis, svo að stórkostlegur atvinnurekstur virðist vera að stöðvast. Það er ekki annað að sjá en stór iðnaðarfyrirtæki stöðvist bráðlega og að áður en langt líður, stöðvist útgerðin líka. Á síðasta þingi bárum við sósíalistar fram till., sem, ef samþ. hefðu verið, hefðu afstýrt því öngþveiti, sem nú ríkir í þjóðfélagsmálunum, að koma á áætlunarbúskap hjá þjóðinni, spara í rekstri og tryggja öllum atvinnu, en flokkarnir, sem styðja ríkisstj., vildu ekki sinna þeirri till., heldur létu undan þrýstingi heildsalanna, sem eru undirrót öngþveitisins. Ég vísa því til heimahúsanna öllu því, sem hæstv. viðskmrh. sagði um, að stjórnarandstæðingar væru að skapa öngþveiti í landinu.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Umr. um þetta mál hafa orðið alllangar, og sé ég enga ástæðu til að lengja þær mjög úr því, sem komið er, sérstaklega vegna þess að þær aðfinnslur, sem fram hafa komið frá hv. 2. þm. Reykv. og hv. 2. landsk., hafa verið svo mjög á víð og dreif, að þær hafa auðsýnilega verið fluttar fram meir af vilja en mætti. Það má í þessu tilfelli, eins og mörgum öðrum, gera stórlegan greinarmun á því, hvort þær aðfinnslur, sem fram eru bornar, eru á rökum reistar eða til þess að sýnast og reyna að skapa það, sem þm. kallaði öngþveiti og glundroða og erfiðleika, en það virðist vera það eina., sem fyrir þessum hv. flm. vakir. Það er um þessa lagasetningu og framkvæmd hennar eins og önnur mannanna. verk, að hún er ekki fullkomin og margt má að henni finna, og ég ræddi um daginn, hvað að þessu fyrirkomulagi hefur verið fundið með rökum og þær ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið til þess að fá þar á nokkra bót. Ég gat þess, að snemma þegar skömmtunin var sett, bar á óánægju með stofnauka nr. 13 og þá innkaupaheimild. Ég lýsti þá, hvers vegna svo hefði verið farið að sem gert var og því, sem gert hefði verið til úrbóta, þannig að gerðar hefðu verið ráðstafanir til að skipta seðlinum niður. Ég lýsti einnig, hvernig hugsað var með framkvæmd á úthlutun á verkamannafatnaði, verkamannaskóm og íslenzku prjónlesi, sem nú hefur verið undanþegið skömmtun. Þó að mjög sé auðvelt um þetta að tala, eru ýmsir örðugleikar á því að koma á fót skömmtunarkerfi fyrst um sinn, sérstaklega þegar það verður að gerast með leynd, þar sem öfl eru í þjóðfélaginu, sem reyna að vinna á móti því, að kerfið komi að fullum notum. Það er ekki undarlegt, þó að í upphafi séu ýmsir annmarkar á þessu, sem reynt er að bæta úr og ýmist er komið til framkvæmda eða er að komast til framkvæmda. Það hafa stærri þjóðir en við orðið að gera ýmsar breytingar á sínu skömmtunarfyrirkomulagi, og ég álít það ekki okkur til neins vansa, þó að við getum ekki í upphafi hitt á það eina rétta. Ég tók það fram þá, og ég vil endurtaka það enn, að ég vil gera allt, sem í mínu valdi stendur, til þess að mæta þeim rökstuddu aðfinnslum, sem við þetta kynnu að verða gerðar, og reyna að færa það til betri vegar, ef sýnt yrði fram á það með rökum. En þegar svo er á málunum haldið eins og bæði hér er gert nú af flm. og hennar flokksbræðrum og blaði flokksins, sé ég enga ástæðu til þess, að meira en hæfilegt tillit sé tekið til þess, sem þar er sagt. Ég hélt því fram í upphafi og stend við það enn, að það var blað kommúnistaflokksins og áróðursmenn þess flokks, sem reyndu, áður en skömmtuninni var komið á, að gera hana tortryggilega með því að tína fram ýmis aukaatriði í því skyni að gera hana. tortryggilega og óvinsæla. Það er ekki einasta ég, sem hef orðið var við þetta, því að hið sama kemur fram í bréfi, sem ég hef fengið um þetta mál frá skömmtunarstjóra og ég með leyfi hæstv. forseta vil lesa dálítið upp úr, þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Greinargerð þessi er að öðrum þræði lofsöngur um skömmtun og jöfnuð í skiptingu lífsnauðsynja, en hins vegar aðdróttanir um hamstur, að því er manni skilst eftir óbeinni ábendingu ríkisstj. Ekki verður nú sagt, að vopnunum sé fimlega beitt, þegar það er haft í huga, að málgagn kommúnistaflokksins, Þjóðviljinn, hefur beint og óbeint hvatt menn til þess að hamstra, jafnframt því sem kommúnistar hafa magnað alla sína neðanjarðarstarfsmenn og skipað þeim að hvísla lognum fregnum um fyrirhugaða skömmtun á „öllu ætu og óætu.“ Þetta gekk jafnvel svo langt, að í sumum búðum kommúnista hér í Reykjavík var afgreiðslufólkið látið hvísla því að viðskiptavinum þeim, sem komu til þess að kaupa grænsápupund eða eldspýtnastokk, að nú yrði skömmtun tekin upp á morgun. Árangurinn af þessari iðju kommúnista varð svo sá, sem öllum Reykvíkingum er kunnur, að fólkið þyrptist að skóverzlununum og keypti skófatnað, sem það annars hefði ekki keypt þá, og því komið undir skömmtunarákvæðin og „jöfnuð í skiptingu lífsnauðsynja“, eins og flutningsmaður þingsályktunartillögunnar svo fagurlega orðar það. Þetta er nú að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri.“ Svo að það er ekki ég einn, sem hef orðið var við það, að þessi áróður hefur verið hafður í frammi, heldur einnig sá maður, sem ætti að vera þetta kunnugast, skömmtunarstjórinn. Hann hefur ekkert farið dult með það í samtölum við mig, hvernig ástandið hefur verið, og hann hefur leyft mér að hafa þetta eftir sér. Sannleikurinn er sá, að það hefur verið öllum ljóst, frá því nokkru áður en skömmtunin hófst, að það hefur ekki verið af umhyggju fyrir því, að skömmtunin tækist, að kommúnistar hafa verið með þessar aðfinnslur um skömmtunarkerfið og fyrirkomulagið. Það hefur verið til þess að reyna að hleypa ótta í fólkið, hræðslu, sem hefur orðið til þess, að kaupæði hefur gripið það, sem svo hefur orðið til þess, að vöruskortur hefur orðið í búðunum. Líka vegna þessa varð að koma skömmtunarkerfinu á með meiri flýti en ella hefði orðið. Hefði ekki þessum sífellda áróðri þessa flokks verið beitt eins og gert var, hefði þetta getað verið í enn betra lagi og betur undirbúið en raun hefur orðið á. Það var um miðjan ágústmánuð, að ég ætla, að nokkurs konar innkaupaæði greip Reykvíkinga, runnið undan rótum þessa flokks. Þá var nokkurn veginn sýnt, að til skömmtunar þyrfti að grípa. Það var þess vegna auðreiknað dæmi fyrir áróðursmenn flokksins að brýna það fyrir fólki, að nú væri vissara að gera kaup sín í tíma, og það var líka ósleitilega gert. Þá var ekki búið að prenta neina skömmtunarseðla eða ganga frá því, hvernig þetta kerfi yrði haft, en eins og ég sagði síðast hér, tók það á annan mánuð, frá því að skömmtunin var ákveðin, að prenta seðlana og koma þeim til allra oddvita úti um land. Þess vegna varð þarna millibilsástand, sem ekki var hægt að brúa öðruvísi en banna sölu í stórum stíl til fólks, og það var gert og tryggt á þann eina hátt, sem hægt var í bili, að menn voru látnir kvitta fyrir þeim vörum, sem þeir tóku á móti. Þetta fyrirkomulag sætti mikilli gagnrýni í Þjóðviljanum, dag eftir dag og viku eftir viku, og var hamazt á því, hve vitlaust þetta fyrirkomulag væri og væri auðvelt fyrir almenning að fara á bak við það og kaupa það, sem menn vildu, bara ef menn vildu hafa sig til þess. Var mönnum bent á að gera það, sem hægt væri, til þess að rífa niður þetta kerfi, sem var ekki annað en bráðabirgðalausn. En það verð ég að segja reykvískum almenningi til hróss, að yfirleitt kom þetta að tilætluðum notum, og þetta varð til þess, að svo að segja hurfu alveg þau innkaup, sem gerð höfðu verið áður en byrjað var að taka þessar kvittanir. Svo að þótt kerfið væri ófullkomið, kom það að þeim notum að stöðva að mestu leyti óeðlileg innkaup, og þrátt fyrir það, að Þjóðviljinn reyndi að gera fyrirkomulagið tortryggilegt og benti mönnum á, hvernig mætti hamstra. Frsm. hafði nú orðið lítið annað að tala um í sambandi við skömmtunina en að seðlarnir væru nokkurs konar dulmálslykill, eins og hann orðaði það. Ég skildi það ekki. Það getur skeð, að það sé dulmál í hans augum, en dulmálið er þó ekki annað en það, að á hvern seðil eru prentuð merki, sem gefin er út reglugerð um, hvað þýða, og ég veit ekki til, að mönnum hafi svo mikið fatazt í því að ráða þessar rúnir. Það vita allir, sem með þessa seðla fara, hvað t. d. a-reitirnir þýða, þeir þýða kornvörur, svo að um þetta þarf ekki að fara í neinar grafgötur og hótfyndni, að þetta sé sá ljóður á skömmtunarfyrirkomulaginu, sem geri það ómögulegt. Og það þarf ekki að breyta kerfinu til þess að þetta komi að fullum notum, enda þarf sú leynd, sem þurfti vegna þessa í upphafi, ekki að vera til staðar, því að við næstu skömmtun mega reitirnir vera merktir fullum nöfnum, en það mátti ekki í upphafi koma greinilega fram, meðan verið var að koma skömmtuninni á. Þá vildi hv. flm. halda því fram, að ríkisstj. og þeim mönnum, sem með þessi mál hafa farið, hefði verið sæmra að kynna sér nokkru nánar, hvað nágrannalöndin gerðu í þessum efnum. Var í því sambandi sérstaklega hreyft hinu svokallaða „punktakerfi“, sem notað er í Englandi, og vildi hv. þm. halda því fram, að það yrði tekið upp hér. Í bréfi skömmtunarstjóra er frá því skýrt, að á þessu hafi farið fram ýtarleg athugun, er leitt hafi í ljós, að þetta kerfi mundi ekki þéna okkur eins og það, sem hér hefur verið lagt til grundvallar, auk þess sem það kerfi mundi verða miklu flóknara í framkvæmd og erfiðara að hafa eftirlit með því. Að bregða þeim mönnum, sem um þetta mál hafa fjallað, um það, að þeir hafi ekkert kynnt sér af því, sem í gildi er um þetta í nágrannalöndunum, er hreinasta fjarstæða, því að þeir höfðu kynnt sér það mjög ýtarlega áður en okkar reglugerð var sett. Hér um bil það eina, sem flm. átti eftir af aðfinnslum, var það, að kornvöruskammturinn væri of lítill, og var hún í upphafi umr. með „kaloríuútreikning“ í því sambandi. En það er furðulegt, þegar fara á að reikna kornvörurnar í kaloríum án þess að taka tillit til ýmissa fæðutegunda, sem ekki eru skammtaðar, en það eru ýmsar helztu fæðutegundir okkar, svo sem fiskur, kjöt, egg, og ýmislegt fleira mætti telja. Svo að það að halda því fram, að enginn geti lifað af skammtinum, er út í bláinn, eins og fleira, sem þessir hv. þm. hafa sagt. Yfirleitt fannst mér það, sem í þessum umr. hefur komið fram frá hv. flm. og 2. Reykv., ekki vera annað en vanmegnugar tilraunir til þess að gera lögin og framkvæmd þeirra tortryggileg, en lítið af rökum. Ég get t. d. ekki talið það nein rök, þar sem flm. benti á, að nú þyrfti vesalings fólkið að sötra kaffiseytilinn sinn úr keramikskálum og kristallsvösum. Ég hef ekki orðið var við, að menn drekki úr kristallsvösum. Það má vera, að hún geri það, ég veit það ekki, en hins vegar vil ég benda henni á það, að keramik og kristallsskálar er undir skömmtun, svo að ekki er frekar hægt að kaupa það nú en bolla. Ef menn vilja heldur kaupa þessar skálar en bolla og drekka úr þeim, þá þeir um það. Hún sagði líka, að það væri erfitt í auðvaldsþjóðfélagi að hafa skömmtun, og ég innti hana eftir því strax, hvort hún gæti þá ekki gefið mér upplýsingar um þá skömmtun, sem uppi væri höfð í því ríki, sem hún dáir mest. En einhverra ástæðna vegna hafði það nú farið fram hjá henni að svara þeirri spurningu, því að hún hefur ekki enn gefið mér upplýsingar um það, hvernig skömmtunarfyrirkomulaginu er hagað þar, sem allt á að vera fullkomnast. En ég hef lesið mér það til, að skömmtunarfyrirkomulaginu væri þar hagað á þann veg, að þar væri almenningi úthlutað smávægilegum skammti af nauðsynjum, en hins vegar geti þeir, sem peninga hafa, keypt nánast hvað sem þeir vilja. Ég vil spyrja: Er það þetta fyrirkomulag, sem hún vill hafa hér á landi, að þeir, sem hafa peninga, geti keypt hvaða vörur sem þeir vilja á opnum, svörtum markaði ríkisins, fyrir um það bil fjórfalt verð við það, sem skammturinn kostar? Þetta mundi þá koma þannig út, að þeir, sem nóga peninga hafa, gætu keypt sér það, sem þeir þyrftu, en þeir, sem ekki hefðu peningana, yrðu að láta sér nægja skammtinn, og hann oft naumt skammtaðan. Kannske er það þetta fyrirkomulag, sem flm. vildi innleiða hér hjá okkur, og er þá bezt að hún segi frómt frá því, svo að almenningur gangi þess ekki dulinn. En ég hygg, að íslenzk alþýða mundi nú samt fremur kjósa það skömmtunarfyrirkomulag, sem hér hefur verið uppi haft, þar sem öllum er gert jafnhátt undir höfði, - ég hygg, að hún mundi frekar kjósa það en hitt fyrirkomulagið, að þeir, sem peningana hafa, fái að kaupa það, sem þeir vilja, en fátæklingarnir ekki. Ég veit ekki, hvort þetta er skoðun flm., en ef hún vill kerfisbreytingu í þessa átt, væri æskilegt, að hún segði til um það. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara lengra út í málið að svo stöddu. Aðfinnslurnar hafa ekki verið það veigamiklar né a það miklum rökum reistar, að því hafi ekki verið fullsvarað hér.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja örfá orð. Það er eftirtektarvert, að þeir menn, sem hafa unnið að þessu skömmtunarkerfi, hafa eingöngu litið á þann hóp, sem þeir eru úr. Við skulum taka til dæmis, að skrifstofumaður getur fengið ein föt til 1. maí, eða frakka. Það er gott fyrir hann, að hann getur komizt af með það. En aftur á móti verkamenn, sem stunda erfiðisvinnu, hvernig er búið að þeim? Útkoman verður sú eftir þessu kerfi, að verkamenn geta fengið til vinnufata, nærfata og alls annars 100 kr. hver einstaklingur, en af því, sem er til sparnaðar, geta þeir fengið 8–9 sinnum meira. Hvernig í lifandi ósköpunum halda menn, að þjóðfélagið verði rekið svona? Haldið þið, að þessir menn, t. d. verkamenn og bændur, gangi meira í sparifötum en verkamannafötum? En þetta er sjónarmið þeirra manna, sem vinna að skömmtuninni. Þeir hafa ekki séð út fyrir sinn hring. Síðan kom önnur undanþága, er gekk í þá átt, að vanfærar konur skyldu fá 300 króna aukaskammt til kaupa á vefnaðarvöru, en svo er ekkert hugsað um það, að aukaskammt þurfi fyrir sápu, eftir að barnið er fætt. Tveggja til þriggja ára barn getur fengið frakka og föt út á sinn skömmtunarseðil, en svo er því ekki nægilega séð fyrir leikfötum, sem það þarfnast til daglegra nota. Það eru svo miklar gloppur á þessu skömmtunarfyrirkomulagi, að ég get ekki látið hjá líða að benda á þessi atriði, en ekki af því að ég sé á móti skömmtun, þegar hún er nauðsynleg þjóðfélaginu, en í því tilfelli verður að miða hana við þarfir þjóðfélagsins, en ekki eins og hér hefur verið gert. Það kann að vera, að hæstv. viðskmrh. sé kominn svo langt frá veruleikanum, að hann sé búinn að gleyma því, að verkamenn vildu heldur kaupa sér föt, sem þeir gætu skýlt sér í við vinnu, en að kaupa spariföt, og það er alls ekki svo langt síðan verkamenn höfðu þannig ástæður, að þeir hefðu tök á að kaupa sér slík föt, en þótti gott, ef þeir höfðu tök á að fá sér vinnuföt. Það er því áreiðanlega fyrsta skilyrðið hjá hverri þjóð, sem verður að búa við skömmtunarfyrirkomulag, að búa svo að fólkinu, sem vinnur útivinnu og við framleiðslustörfin, að það hafi nægan vinnufatnað til þess að það geti haldið þeirri vinnu áfram. Furðar mig því mjög á því, hversu hæstv. viðskmrh. er næmur fyrir ádeilum hv. 2. landsk. þm., því að hann sagði í öðru orðinu, að hann væri alveg með því að breyta og laga þetta skömmtunarkerfi, sem nú er í gildi, en hvers vegna er þá ekki eins gott að semja skömmtunarkerfið upp á ný og byggja á þeirri reynslu, sem fengizt hefur í þessum efnum? Er ég sannfærður um, að ef sú leið yrði farin, fengist mjög mikil úrbót á þessu skömmtunarfyrirkomulagi, frá því sem það er nú.

Flm. (Katrín Thoroddsen) : Herra forseti. Ég þarf ekki að halda hér langa ræðu, því að það er í rauninni lítið, sem ég þarf að svara varðandi ræðu hæstv. viðskmrh. Þar kom þetta sama fram og áður, að gagnrýni mín á skömmtunarkerfinu væri ekki á rökum reist, og bar hann aðallega fyrir sig bréf frá skömmtunarstjóra, og hafði ég ekki búizt við, að hann mundi taka gagnrýni minni betur en sjálfur hæstv. viðskmrh. Það lítur út fyrir, að hann hafi, eftir að till. mín kom fram, farið að afla sér upplýsinga um það, hvernig skömmtunarfyrirkomulagi er háttað annars staðar, og telur hann punktakerfið miklu lélegra heldur en það, sem við búum við. Við héldum hér heima, þegar skömmtunin hófst, að hún hefði verið sett í þeim tilgangi að spara gjaldeyri. en eins og allir vita, var íslenzkt prjónles látið falla undir skömmtunarreglurnar, þegar þær komu út, og ekki gat þar verið um neinn gjaldeyrissparnað að ræða. - Hæstv. ráðh. sagði, að verið væri að breyta skömmtunarfyrirkomulaginu. Ég hef enga trú á því káki, en vil láta semja það algerlega að nýju. - Þá kvaðst hæstv. ráðh. ekki hafa skilið, hvað ég hefði átt við, er ég var að tala um dulmálslykla. Þar átti ég við auglýsingarnar, sem alltaf er verið að þvælast með. Og það er ekki svo auðvelt að vita, hvaða vörur teljast til vefnaðarvara eða búsáhalda. Það sagði mér t. d. einn þm., sem fór og keypti sér ermabönd, eftir að skömmtunin var komin á, og vildi búðarmaðurinn fá seðil fyrir. Þm. spurði, hvort þessi vara teldist vefnaðarvara, og kvað búðarmaðurinn nei við, og þegar hann spurði, hvort hún teldist búsáhald, gat hann ekki sagt, að svo væri, en seðilinn vildi hann fá og varð að afhenda. Víst er um það, að verzlunarfólk hefur átt mjög erfitt með að átta sig á þessum málum, og er mörg varan seld án skömmtunarseðla í einni búð, sem krafizt er seðla fyrir í annarri. - Hæstv. ráðh. minntist á kristalls- og keramikvörur, og ef svo er, að þær falla undir skömmtunina, þá er það alveg nýtilkomið, því að til skamms tíma veit ég til, að hægt hefur verið að fá þess háttar vörur án seðla. Annars ætla ég ekki að fjölyrða um þetta mál, enda veit ég, að það hefur enga þýðingu fyrir mig að ræða þau við hæstv. viðskmrh., til þess er um svo ólík lífsviðhorf að ræða. Hann virðist líta svo á, að það nægi að gefa fögur loforð, en lætur sig ekki skipta efndirnar, en ég lít svo á, að verkin verði að skera úr um, hvort ætlunin hafi verið góð.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskmrh. fyrir þá innsýn, sem hann hefur gefið okkur í þá nýju embættisfærslu, sem virðist hafa verið tekin upp hér á Íslandi. Mér virðist þetta embættisbréf, sem hæstv. ráðh. las upp frá skömmtunarstjóra, vera með þeim endemum, að aldrei fyrr hafi verið lesið upp annað eins embættisbréf á Íslandi. Staðlausar slúðursögur eru sem sé fluttar í embættisbréfi frá skömmtunarstjóra, einum voldugasta embættismanni ríkisins, sem þó að vísu hefur verið kosningasmali íhaldsins, og síðan eru þessar slúðursögur lesnar upp á Alþ. sem sönnunargagn fyrir rakalausum staðhæfingum, sem hæstv. viðskmrh. hefur sjálfur haft í frammi. Ef hæstv. ráðh. vildi sýna lit á því að sanna mál sitt, væri honum nær að höfða mál og rannsaka, hvernig í þessu máli liggur. En af hverju gerir hann þetta ekki? Af því að fyrsta greinin, sem kom hamstrinu af stað, kom í Morgunblaðinu, og þess vegna forðast hann að minnast á það blað. Og hvers má vænta af skömmtunarstjóra, að hann beri á borð fyrir menn, sem eru honum undirgefnir, eða menn, sem þurfa að bera upp erindi sín við hann, ef hann getur verið þekktur fyrir að bera svona slúðursögur á borð fyrir sinn yfirmann, hæstv. ráðh., og hvernig er eiginlega háttað röksemdafærslu hæstv. viðskmrh., þegar hann kemur með þetta plagg sem sönnunargagn og segir, að nú þurfi ekki lengur vitnanna. víð, því að sjálfur skömmtunarstjórinn segi þetta í bréfi til ráðh.? Eigum við að fara að búa við svona embættisfærslu í okkar þjóðfélagi og auka vald þeirra manna, sem svona koma fram, og hvert er komið rétti þeirra manna, sem eiga undir slíka embættismenn að sækja? Vil ég mega vænta þess, að þetta bréf verði birt, til þess að þjóðin fái að vita, hvað fer á milli hæstv. ríkisstj. og hennar trúnaðarmanna. Þá kom hæstv. viðskmrh. að því, að það hefði orðið að prenta skömmtunarseðlana í svo miklum flýti, af því að ríkisstj. hefði ekki ákveðið að taka upp skömmtun fyrr en síldin brást. Þetta stemmir líka við það, að þegar ég var með till. um skömmtun í sambandi við frv. um fjárhagsráð í fyrra, þá sagði form. fjhn. í Nd., sem var talsmaður hæstv. ríkisstj., að ekki næði neinni átt að samþ. svona till., sem mundu þýða skömmtun. Það er auðséð, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki haft neina fyrirhyggju í þessu máli, hún sá ekki, að hvort sem síldin mundi bregðast eða ekki, var nauðsynlegt að taka upp skömmtun. Þetta fyrirhyggjuleysi hæstv. ríkisstj. kemur einnig heim við það, sem eitt stjórnarblaðanna, Tíminn, segir í leiðara sínum í dag í sambandi við ráðstafanir til lækkunar dýrtíðarinnar. Þar segir svo - með leyfi hæstv. forseta -: „Meiri hluti stjórnarinnar taldi hins vegar ráðlegra að fresta ráðstefnunni til haustsins, en undirbúningurinn varð samt því miður ekki betri en það, að næstum strax varð að fresta ráðstefnunni, þegar hún kom saman um miðjan september, því að gögn vatnaði af hálfu stjórnarinnar, og munu þau fyrst vera að fæðast nú.“ Þannig eru störf hæstv. ríkisstj. varðandi eitt aðalvandamál þjóðarinnar, að ekki er einu sinni, búið að ganga frá nauðsynlegum gögnum eða semja till. frá hæstv. ríkisstj. í hendur þeirrar ráðstefnu, sem skipuð var til þess að vinna að úrlausn þessa máls, þegar hún kom saman, heldur eru þau fyrst að fæðast nú. Þá kom hæstv. viðskmrh. inn á punktakerfið. Öfugt við skoðun hans á punktakerfinu, sé ég ekki betur en að með því kerfi sé auðvelt að skipuleggja gjaldeyrissparnaðinn og ráða því, hvaða vörur við kaupum fyrst og fremst inn í landið, þannig að vörur, sem við þyrftum að greiða dollara fyrir, mundi þurfa að afhenda fleiri punkta fyrir heldur en þær vörur, sem við kaupum frá löndum, sem „clearing“-viðskipti eru við. Gætum við þannig hagað viðskiptum þjóðarinnar í samræmi við það, sem okkur hentar bezt um vörukaup á hverjum tíma, og álít ég, að punktaskömmtunarkerfið sé alls ekki eins þungt í vöfum og hæstv. ráðh. vildi vera láta. Þetta kerfi útheimtir aðeins eitt, og það er hugsun, en af henni er hæstv. ríkisstj. hins vegar mjög fátæk. Við þessa framkomu hæstv. ríkisstj. í þessum málum bætist svo það, að á sama tíma sem hún prédikar fyrir landslýð, að nú verði allir að fórna og spara, þá er ekki við það komandi, að þeir aðilar, sem fá stærsta sykurskammtinn, eins og Cooa-Cola- og sælgætisverksmiðjurnar, þurfi að skerða sinn skammt. Hæstv. ráðh. kom sér hjá því að tilnefna, hvaða magn það væri, sem þessar verksmiðjur notuðu, en ég get kannske fengið upplýsingar um það seinna, ef þær fást ekki hjá honum. Þessi staðreynd á sér stað samtímis því, sem hæstv. ríkisstj. er að gera aðrar ráðstafanir í sambandi við fjárhagsráð beinlínis til þess að stöðva atvinnu manna og skapa atvinnuleysi, eins og t. d. hvað byggingar snertir, þótt nægilegt byggingarefni sé til. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri mörgu að svara viðvíkjandi ræðum okkar, en auðsætt þykir mér nú, að það á að liggja á upplýsingum varóandi mál þetta, en kannske verða þær gefnar, þegar málið kemur í nefnd.



Ég hef á þskj. 27 borið fram till. til þál. um að skora á ríkisstj. að láta nú þegar gera allan nauðsynlegan undirbúning til þess, að byggður verði læknisbústaður í Flateyjarhéraði svo fljótt sem unnt er og eigi síðar en fyrir árslok 1948 og heimila til þess fé úr ríkissjóði. Ég get að langmestu leyti látið mér nægja að vísa til grg. um þetta mál, en vil þó leyfa mér sérstaklega að benda á, að það er svo mikill vandi aðsteðjandi í þessu máli fyrir héraðið, að það verður á einhvern hátt að greiða úr því á þessu þingi. Ég geri ráð fyrir, að n. fái málið til meðferðar og leiti sér allra upplýsinga í sambandi við það. Ég skal ekki þreyta hæstv. forseta með lengri framsögu, en óska, að till. verði að umr. lokinni vísað til fjvn.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vil aðeins segja örfá orð, áður en till. fer til fjvn., því að ég geri ráð fyrir, að henni verði vísað þangað að till. hv. flm. Eins og menn vita, er á hverju ári veitt í fjárl. fé til læknisbústaða og sjúkraskýla. Er gert ráð fyrir, að þetta fé sé notað til að reisa læknisbústaði og sjúkraskýli gegn framlagi frá héruðunum sjálfum, og ef ég man rétt, þá er hlutfallið 3/5 og 2/5. Nú hefur verið reynt að hafa þá stefnu að veita þetta fé þangað, sem þörfin er brýnust og minnstar líkur til, að læknirinn sjálfur hafi bolmagn til að leysa sín húsnæðismál, og annað þess háttar kemur til greina, því að ekki er hægt að sinna öllum óskum. Hins vegar er það svo, að þingið hefur ekki ákveðið það, í hvaða bústaði féð skyldi leggja, en hefur þó fylgzt með, hvað gerzt hefur: Þetta vil ég benda á og svo annað. Það stendur í grg. fyrir þessari till., að héraðið muni enga fjárhagslega möguleika hafa til að leggja fram neinn hluta, svo að sýnilega vakir það fyrir hv. flm., að bústaðurinn sé byggður án framlags heiman frá. Ég vil benda Alþ. á, að ef farið verður út á þessa braut, ég skal ekki um það dæma á þessu stigi, hvort það er fært, þá er enginn vafi á því, að margir mundu telja, að þeir ættu líka að njóta þessara hlunninda. Þess vegna er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því í n. og þinginu, hvort út á þessa braut skuli leggja. Ég vil styðja þá till., að þáltill. fari til fjvn., því að þar á hún heima, og í raun og veru hefði verið heppilegra að taka þetta málefni til meðferðar í sambandi við fjárl. en að flytja um það sérstaka þáltill., þó að það ætti ekki að gera svo mikið til, þar sem till. fer til fjvn. Ég vil skora á þá n. að athuga málið í sambandi við fjárl., þegar þar að kemur, og er reiðubúinn að ræða málið við n. og gefa upplýsingar um, hvernig því fé, sem veitt hefur verið í þessu skyni, hefur verið varið, og enn fremur umsóknir, sem fyrir liggja, svo að n. geti fengið sem bezt yfirlit yfir málið, áður en það er afgr.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Út af ræðu hæstv. ráðh. vil ég benda á, að þetta mál er sérstaklega flutt til þess að fá allan kostnaðinn greiddan úr ríkissjóði, sem er á móti gildandi l. Í l. er ákveðið, að héraðið skuli greiða 3/5, en ríkissjóður 2/5, en í þessu tilfelli er algerlega útilokað, að héraðið geti staðið undir sínum hluta, en óhjákvæmilegt að leysa þörf héraðsins, því að þessir menn, sem þarna búa, eiga að sækja yfir 5–6 tíma ferð á sjó, auk þess sem þarf að fara á landi sums staðar til þess að ná í þann lækni, sem nú gegnir störfum í héraðinu. Í þriðja lagi hefur brugðizt von um, að heilbrigðisstjórnin veitti héraðinu þjónustu, og hefur þar strandað á því, að enginn læknisbústaður var í héraðinu. Þess vegna verður að finna einhver ráð til að veita héraðinu þjónustu, og ef það er ekki hægt með öðru en að byggja læknisbústað, þá verður að gera það, en ef bústaðurinn er kominn, þá tel ég, að hægt væri með ýmsu móti að veita héraðinu þjónustu, m. a. með því að fá læknanema frá háskólanum, sem eiga frí hluta af árinu. Þetta er í raun og veru ekki nýtt mál hér á þingi, því að þegar l., sem gilda í þessu efni, var breytt, þá var því mjög haldið fram af mér, að óhjákvæmilegt væri ekki aðeins, að ríkissjóður ætti læknisbústaðina, heldur einnig lyfjabirgðir, svo að menn gætu komið þangað og gegnt héraðinu um stundarsakir án þess að fá veitingu. Það eru ekki mörg læknishéruð, sem svo er ástatt um, en þó nokkur. Nú er svo ástatt, að menn verða að sækja lækninn yfir þveran Breiðafjörð, hvernig sem veður er, til Stykkishólms og eiga á hættu, að hann sé í embættiserindum í víðlendu héraði heima hjá sér. Íbúar þessa læknishéraðs hafa beðið með kröfu sína, af því að heilbrigðisstjórnin hélt fram, að af því að svo margir læknanemar væru staddir utan lands vegna stríðsins, væri skortur á læknum, en úr því mundi verða bætt, þegar þeir kæmu heim. En það, sem nú strandar á, er það, að ekkert skýli er til yfir lækninn. Þá er einnig þess að gæta, að síðan l. um læknisbústaði var breytt, hefur verið gengið inn á þá breyt. að byggja yfir alla presta landsins, m. a. var byrjað á því að byggja í Reykjavík tvö eða þrjú prestsseturshús. Ég skal ekkert um það ræða, hvort það hafi verið rétt stefna, en ef það hefur verið réttlætismál að byggja yfir alla presta í sveitum og kaupstöðum, þá er erfitt fyrir ríkið að standa á móti því að byggja yfir læknana, auk þess sem farið er nú að byggja yfir héraðsdómara. Það hlýtur þá að vera alveg eins rétt, að ríkið byggi yfir læknana að fullu og öllu. En það er vegna þess, að ekki er hægt að bíða eftir slíkri breyt., að ég hef flutt þetta mál hér. Mun ég kalla til fjvn. ráðh. og landlækni og fá upplýsingar hjá þeim um þetta mál allt, áður en það verður afgreitt.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér, áður en þetta mál fer til n., að benda á þrennt. Það eru nokkur fleiri héruð læknislaus, sem hafa kannske sömu ástæður og þetta hérað. Og þegar farið verður að athuga þessa till. í fjvn., þá má ekki heldur gleyma þeim öðrum héruðum, sem læknislaus eru. Þegar þetta mál var rætt síðast hér á þingi, læknislausu héruðin, þá var samþ. að skipa mþn. til að gera álit og till. um málið. Síðan eru fjögur ár. Sú n. hefur starfað, en ég hef ekki heyrt neitt frá henni. Ég vil gjarnan heyra frá hæstv. ráðh., hvað þessi n. hefur starfað og hvenær mætti vænta, að hún færi að koma með sitt nál., sem átti að leysa læknamálið úti um land. Í þeirri n. mun landlæknir vera og, að ég held, núverandi borgarstjóri í Reykjavík og Magnús Pétursson bæjarlæknir. Kannske hefur borgarstjórinn verið sendur út í læknislausu héruðin til að leita álits manna þar, eins og hann var á sínum tíma sendur að leita að stjórnarskrám, en ég hef aldrei heyrt meira af þeim stjórnarskrám, sem hann kom með úr för sinni, og ef til vill er þetta svipað með álit þau, er hann hefur sótt til manna í læknamálinu, og kannske líkt starfi hans yfirleitt. Í þriðja lagi vil ég benda á, að þegar í fyrra var um það rætt hér á þingi að byggja prestsseturshúsin, margbenti ég á það, að ekki ætti að afgreiða það mál, heldur frv. um embættisbústaði embættismanna ríkisins, svo að allir stæðu þar við sama borð. Nú heyri ég, að hv. þm. Barð. vill, að læknar séu þarna í sama hóp og aðrir embættismenn. Hví eiga ekki allar stéttir embættismanna að búa við sömu kjör? Hví ekki að samræma l. um bústaði fyrir alla starfsmenn ríkisins, sem ríkið vill láta hafa bústaði eða á að láta fá bústaði? Ég vil nú beina því til hæstv. stj., hvort hún vill ekki í tilefni af þessari till. sjá um, að bústaðir lækna verði byggðir á fleiri stöðum en Flatey. Þar er illa ástatt, en það er víðar. Ég vil spyrja hana, hvort hún vill ekki taka alla slíka bústaðaþörf upp og hvort hún vill ekki athuga, hvort ekki ætti að samræma l. um bústaði héraðsdómara, presta, lækna o. s. frv. og láta það sama gilda fyrir alla þá bústaði, sem ríkið vill kosta og leggja til sínum starfsmönnum.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það hefur ekki komið neitt frá mþn. enn, sem skipuð var fyrir alllöngu síðan til að athuga þetta mál og gera till. til úrbóta, en ég skal ganga eftir því, að sú n. skili áliti. Ég vil aðeins í sambandi við þessa þáltill. og það, sem hv. þm. Barð. sagði um samanburð við prestssetur, skólastjórabústaði, sýslumenn og bæjarfógeta, segja það, að ég vil gjarnan vera með í því að endurskoða þessi mál í sambandi við þá þáltill., sem hér liggur fyrir, og beita mér fyrir því, að athugað sé, hvernig þessi mál standa og hver þörfin er, og að það yfirlit geti orðið lagt fyrir Alþingi. Það gæti vei verið ástæða til að breyta löggjöfinni að þessu leyti, og mætti snúa inn á þá breyt., ef mönnum sýndist það skynsamlegt. Ég vil í sambandi við þetta mál benda á, að ekki er annað hægt en að athuga það sérstaklega vel, þegar svona till. koma fram, og það er það, sem ég fyrir mitt leyti vil eiga hlut að.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir það lið, sem hann vill leggja málinu í heild. Ég lofa því, að málið skal fá fullkomna athugun í n., áður en það kemur frekar til umr.