Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mönnum hér í þessari hv. d. er nú e.t.v. farið að finnast, að Bleiksmýrardalur sé nokkuð mikið umræddur, en það er bót í máli, að dalurinn er sögufrægur. Espólín segir frá því, að síðasta raunverulegt hestaat á Íslandi hafi farið fram á Bleiksmýrardal 1625. Bóndinn á Illugastöðum í Fnjóskadal, Sveinn að nafni, átti bleikan hest, sem hann hefði til víga, og bóndinn á Garðsá í Eyjafirði, sem hét Sigmundur, átti vindóttan hest, sem hann líka æfði til víga. Með þessum bændum í Hálshreppi og Eyjafirði risu úfar metnaðar og ríkilætis og þeir stofnuðu til hestaats og leiddu saman hesta sína einmitt á Bleiksmýrardal. Atinu lauk þannig, segir sagan, að Bleikur Sveins á Illugastöðum reif Vind Sigmundar á Garðsá á hol. Ekkert slíkt gerist vitanlega í þessu máli, þótt deilt sé um dalinn, og ekki vil ég blása þar að kolum ófriðar milli arftaka Sveins og Sigmundar, en ættmenn þeirra munu margir vera í þessum sýslum. Hálshreppsbúar, sem hafa sterkari rétt til dalsins en Eyfirðingar, munu sigra, þótt seinna vergi, þegar landkreppa íbúa Hrafnagilshrepps leysist helma fyrir, eins og frv. gerir ráð fyrir. En ég vil leyfa mér að bera hér fram litla brtt. við frv. Hún er skrifleg, en ég vænti þess, að hún verði tekin til greina. Sveitarstjórnin í Hálshreppi hefur, eins og ég hef reyndar margtekið fram, lýst því yfir, að hún líti svo á, að bændur í Hálshreppi þurfi á Bleiksmýrardal að halda til beitar fyrir fé sitt, en með samþykkt þessa frv. er þörf íbúa Hrafnagilshrepps í Eyjafirði metin meiri um stundarsakir. Í öðru lagi telja íbúar Hálshrepps sig verða fyrir skaðlegum usla í ofbeittum heimalöndum af ágangi fénaðar Eyfirðinga, sem rekinn er á Bleiksmýrardal. Engin sanngirni er í því að ætla Fnjóskdælingum að búa við slíkan ágang á heimalöndin. Allir hljóta að geta fallizt á, að það verði að fyrirbyggja þennan ágang svo sem unnt er, en það verður ekki gert með öðru móti en því að girða fyrir hann að meira eða minna leyti. Bóndinn á Reykjum, sem er fremsti bær í Fnjóskadal vestan ár og á land, sem liggur að Bleiksmýrardal, hafði fyrir allmörgum árum gert girðingu úr Fnjóská upp í klettabelti. Sú girðing er um 300 faðmar að sögn. Þessi girðing kom í veg fyrir það, að féð af Bleiksmýrardal og stóðið þar rynni út með ánni og út í heimalönd bændanna vestan Fnjóskár. Nú hefur girðingunni ekki verið haldið við, og hún hefur níðzt niður, en í henni er efni, sem mætti nota, og þarna blasir við möguleiki til þess að girða að verulegu leyti fyrir áganginn. Hins vegar getur ekki orðið að fullu girt fyrir hann með þessari girðingu, þótt hún væri upp sett, en til þess að girða að fullu fyrir hann er mér sagt að þurfi helzt um 5 km langa girðingu uppi á fjallinu. Nú þætti mér undarlegt, ef þeir hv. þm., sem kunna að telja við eiga að heimila Hrafnagilshreppsbúum upprekstur á Bleiksmýrardal, vilja ekki jafnframt leggja þeim einhverja kvöð á herðar um að girða fyrir ágang af fé sínu í heimalönd Hálshreppsbúa, og þess vegna leyfi ég mér nú að bera fram þessa litlu brtt., sem ég gat um áðan. Hún hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við 1. gr. bætist ný málsgr., svo hljóðandi: Skylt er slíkum notendum afréttarlands að setja upp, et krafizt er, girðingar og viðhalda þeim til þess að koma í veg fyrir ágang afréttarfjár sins í heimalöndum þeirra, sem afrétturinn er tekinn hjá, enda sé þeim aðilum, er girðinganna krefjast, skylt að kaupa þær samkvæmt verðmati dómkvaddra manna, þegar úr gildi fellur beitarnotaheimild þessara laga.“ Það er að vísu undantekning frá girðingalögum að gera þeim, sem afrétt nota, alla skyldu við að setja upp girðingu og viðhalda henni. En það mun líka vera undantekning að heimila með sérstökum lögum afnot lands gegn vilja þeirra, sem að landinu standa, svo að hér er jöfnuður á. Kvöðin, sem yrði lögð á þá, sem landsnotin eru heimiluð, er hemluð með því, að ekki er hægt að krefjast þessa af þeim nema taka á sig þá skyldu að kaupa girðinguna aftur eftir mati dómkvaddra manna, þegar afnotarétturinn fellur niður. Ég vænti þess, að hv. þm. telji sanngjarnt að bæta þessari málsgr. inn í lögin, og ég vona líka, að flm. frv. telji það sanngjarnt.

Forseti (GíslJ): Ég tel, að það sé eðlilegast að fresta umr. um þetta mál, þar til þessari till. hefur verið útbýtt meðal þingmanna. Þá gefst þeim tækifæri til þess að athuga till. Sumir af hv. þm. hafa fengið fjarvistarleyfi, og auk þess kynni að vera, að þeir vildu gera brtt. við till., þegar þeir sjá hana, og gæti þá n. tekið hana til athugunar. 



Herra forseti. Hv. þm. S-Þ. byrjaði ræðu sína á því að segja hér sögu af hestavígi, þar sem þingeyskur hestur reif eyfirzkan hest á hol, og í endi þeirrar sögu gat maður svona skilið, að í þessu fælist eins konar hótun, að eins mundi fara í þessu máli, a.m.k. síðar. Ég tel nú réttara að halda sér við gamla málsháttinn: „Hælumst minnst í máli, metumst heldr of val felldan.“ Ég skal ekkert segja um framtíðina í þessu efni, en hv. þm. sagði, að Fnjóskdælingar hefðu sterkari rétt en Eyfirðingar og þess vegna mundu þeir sigra í þessu. Þetta hefur nú töluvert verið rætt hér áður, og ég tel mig hafa fært full rök fyrir því, að þetta er alveg öfugt. Þetta er land, sem Eyfirðingar hafa átt og ég lít svo á að þeir eigi enn, og þeir hafa um aldaraðir haft rétt til að reka fé sitt í þetta land. Þess vegna er það, ef að algerlega réttu væri farið, þá ættu Eyfirðingar ekki einasta að fá þarna tímabundinn rétt, eins og frv. fjallar nú um, heldur rétt til frambúðar. Þá fór hv. þm. að tala um, að Fnjóskdælingar óttuðust ofbeit í heimalönd sín, og af þeim ástæðum bar hann fram þessa skriflegu brtt., sem hér var lýst áðan. Þetta hefur áður borizt í tal, og það er ákaflega einkennilegt, að þeir skuli þá sjálfir sleppa fé sínu í heimalöndin, ef þeir óttast ofbeit í þau. Það eru ekkert nema firrur, að þeir gætu ekki komið því til afréttar; það vitum við báðir, og allir þeir, sem nokkuð eru kunnugir í Fnjóskadal. Það á enginn bær í Fnjóskadal svo langt til afréttar, þótt ekki væri rekið á vestri Bleiksmýrardal, vestan Fnjóskár, að margir aðrir hafi ekki miklu lengri leið að reka fé til afréttar, og afréttirnar eru miklar og góðar, eins og hér hefur verið tekið fram, m.a. af hv. frsm. landbn., sem mun vera þarna alveg eins kunnugur og þm. kjördæmisins. Till. er um það að leggja þá skyldu á þá menn, sem nota beitiland á afréttum samkvæmt frv., að girða fyrir afréttina. Væri hér um frambúðartilhögun að ræða og einangrað við Eyfirðinga og Bleiksmýrardal, þá hefði ég ekkert við þessari till. að segja, mér fyndist hún þá eðlileg og sanngjörn. Ef frv. væri t.d. á þann veg, sem hv. frsm. landbn. taldi réttara, m.ö.o., að Hrafnagilshreppur og Öngulsstaðahreppur í Eyjafjarðarsýslu fengju dalinn til eignar og hann væri síðar lagður undir fjallskilaumdæmi Eyjafjarðarsýslu, þá væri till. alveg sjálfsögð. En mér þykir það nokkuð hart að gengið, þótt menn fái rétt til upprekstrar um takmarkaðan tíma, e.t.v. eitt ár, e.t.v. tvö og e.t.v. eitthvað fleiri ár, en þó um mjög takmarkaðan tíma, að þá sé þessi kvöð lögð á þá, og ég þekki ekkert dæmi til þess, þó að menn úr annarri sveit fái að reka fé sitt til afréttar, að það sé lögð skylda á þá að girða fyrir afréttinn. Það væri þá sá, sem nýtur teknanna af þessum afrétti. Það er greitt afgjald af honum, og ég skil ekki annað en að það ætti að vera frekast skylda þess aðila, hvort sem það er kirkjujarðasjóður eða Akureyrarkirkja. Og mér er ómögulegt að skilja, hvernig hv. þm. hugsar sér þetta í framkvæmd. Nú mun standa víðar svipað á eins og um upprekstur Eyfirðinga á Bleiksmýrardal, og það er vel hægt að hugsa sér, að utansveitarmenn reki á afrétt samkv. þessari heimild, sem hér er farið fram á að veita, en það, sem þeir reka á tiltekinn afrétt, sé ekki nema litill hluti þess fjár, sem á afréttinum er, - við skulum segja 1/3 fjárins, en innansveitarmenn reki 2/3 hluta fjárins. Þá virðist það vera svo eftir þessari till., að þessir utansveitarmenn, sem kannske nota afréttinn að 1/3 hluta eða enn minna, eigi að girða, en hinir, sem nota hann meira, séu þá lausir allra mála. Ég held, að hv. þm. hafi bundið sig of mjög við þetta einstaka tilfeili og ekki gætt þess, að það getur víðar staðið svipað á heldur en þarna er, fyrir utan það, að þessi till. fer algerlega í bága við hin almennu girðingalög, eins og hann viðurkenndi sjálfur; þar er gert ráð fyrir, að eigendur girði, og til þess að þetta gæti staðizt, yrði þá að viðurkenna eign Eyfirðinga á dalnum. Ég ætla því að vona, að hv. d., sem hefur skilið nauðsyn þessa máls, fari ekki að breyta um og gera málið að engu með því að samþ. þessa tili., því að það er ekki aðgengilegt fyrir þá, sem nota þennan upprekstur, að leggja í þann kostnað að girða, ef búast má við því, að þeirra réttur standi ekki nema eitt eða tvö ár. Niðurlag till. á nú að vísu að bæta úr þessu, þar sem þeir, er girðinganna krefjast, eiga að vera skyldir til að kaupa þær aftur samkv. verðmati dómkvaddra manna. En ég veit ekki, hvort þetta bætir svo mikið úr, þegar nánar er aðgætt. Það er ekki tekið fram í till. neitt um það, við hvað eigi að miða, þegar girðingin er metin. Svo er annað atriði: Dómkvaddir menn eru kvaddir af lögreglustjóra þess umdæmis, sem málið heyrir undir, í þessu sérstaka tilfelli yrði það af sýslumanninum í Þingeyjarsýslu, og ég efast ekki um, að yfirvaldið mundi gera sér far um að velja í dóminn samvizkusama menn. Samt sem áður er efasamt, hvort slíkur dómur, tilnefndur af sýslumanninum í Þingeyjarsýslu og sjálfsagt skipaður Þingeyingum, gæti talizt óhlutdrægur dómur. Menn geta verið heiðarlegir menn, þó að löggjöfin treysti þeim ekki til þess að kveða upp réttláta dóma í sjálfs sín sök. Þannig t.d. verður héraðsdómari og hvaða dómari sem er að víkja úr dómarasæti, ef málið snertir hann persónulega.



Herra forseti. Nefndin hefur athugað þetta frv. og tillögurnar, sem hér liggja fyrir. Í frv. sjálfu er talað um tvær jarðir, Eyvindará og Heiðarhús. Það eru hvort tveggja eyðijarðir sem liggja á Flateyjardalsheiði. Ég hef ekki getað fundið, hvernig Eyvindaráin er leigð. Sá maður, sem sér um leigu kirkjujarðasjóðsjarða, Friðgeir Björnsson, veit ekkert um það, - ekki heldur um Heiðarhús. En árið 1951 hafa verið borgaðar 50 kr. í leigu fyrir Heiðarhús, greiddar af hreppsstjóranum í Hálshreppi fyrir hönd hreppsins, að ríkisféhirðir heldur, svo að það lítur út fyrir, að Hálshreppur hafi Heiðarhús á leigu. En það er ekki um það neitt sjáanlegt, hvort þessar 50 kr. eru fyrir eitt ár eða mörg ár. Aðrir segja bóndann í Fagrabæ hafa Heiðarhús í 10 ára leigu og nota til upprekstrar. En ekki vita þeir í ráðuneytinu um það. Þessar jarðir eru báðar inniluktar í afrétt og eðlilegt og sjálfsagt, að hreppurinn eignist þær og fái þær. Öll n. er þess vegna sammála um að mæla með því. Grísaráin var eign Davíðs sáluga Jónssonar á Kroppi, sem lagði hana undir Kropp og gerði eina jörð úr báðum. Þegar lögin um jarðakaupasjóð voru stofnuð, þá var hann hugsjónamaður, sem vildi taka sínar jarðir úr braski í framtíðinni og sjá, að þær hækkuðu ekki, heldur yrðu þeirra hlunninda aðnjótandi, sem þar væru gerð, án þess að í raun og veru þyrftu ábúendur að standa undir síhækkandi rentu á jörðunum, og seldi þess vegna báðar jarðirnar jarðakaupasjóði. Grísará er með sérstökum, ákveðnum landamörkum, og þegar hann seldi jarðakaupasjóði þessar jarðir eftir matsverði, þá voru engin hús á Grísará, ekki nein. Í landi Grísarár er ofur lítil velgja, og er hún vel fallin til garðræktar. Hún var byggð 1949 fyrir 323 kr. á ári til fimm ára, með því skilyrði þó, að á þeim tíma yrði byggt upp á jörðinni. Það hefur ekki verið gert enn. En Grísaráin er heldur lítil jörð til þess að reka á henni búskap eins og algengast er að búa hér á landi. Hins vegar er hún nægilega stór til þess að geta búið þar með sæmilegu kúabúi, svona tíu, tólf kúm, og mikilli garðrækt. Garðræktarskilyrði eru þar ágæt. Og bóndann, sem núna hefur hana á leigu, langar til þess að fá hana keypta og gera hana að ættaróðali fyrir sín börn. Hann hefur þá aðstöðu, að hann getur búið hvort heldur hann vill hjá venzlafólki sínu í Reykhúsum, eins og hann gerir núna, eða á Kroppi. Og það, sem ég hef lagt til í till. á þskj. 136, er það, að hann fái Grísará keypta eins og hún núna er að landamærum til, en ekki eins og hann hefur hana leigða, því að hann hefur leigt land frá Kroppi, sem Kroppurinn ekki missa, og hann er ásáttur um að fá bara Grísará eins og hún er með sínum landamörkum - eða var áður en hún var lögð undir Kropp - keypta og gera hana að ættaróðali og þá eðlilega á fasteignamatsverði. Nú vil ég taka það fram, að það hafa jarðir verið seldar eins og Grísará, sem ekki er til á sérstakt fasteignamat. Þá leiðir af því, að ríkisstjórnin verður að ákveða söluverðið og láta fara fram millimat, millifasteignamat. Það er óhjákvæmilegt að gera það. En hún er núna komin inn í Kroppsmatið, af því að það var búið að leggja hana undir þá jörð, þó að hún enn þá hafi sín ákveðnu landamerki eftir landamerkjabréfum, sem ekki hafa verið ógilt hvað það snertir, nema meðan sami eigandinn var að báðum jörðunum og notaði þær náttúrlega jafnhliða. Nefndin er sammála um að leggja til, að till. á þskj. 136 verði samþykkt og leyfð sala á Grísaránni. Þá kemur önnur till., á þskj. 137, sem er eins og till. á þskj. 136 hvað Grísará snertir, en bætir við Syðri-Bægisá í Glæsibæjarhreppi. Þar býr nú prestsekkja, ekkja séra Theódórs, sem þar var prestur langa tíð. Henni hefur verið byggð jörðin til lífstíðar, þegar maður hennar lézt, fyrir kr. 144.55, og það er jörð, sem er miklu betri en Grísará og er sæmilega hýst. Það er nú kannske of skarpt að orði kveðið reyndar, að hún sé sæmilega hýst hvað útihús snertir, þau eru léleg, en íbúðarhús gott. Nú langar þessa prestsekkju til þess fyrst og fremst að tryggja sér að vera þarna, að mér skilst, og það er búið að tryggja henni það með því að leigja henni jörðina sína lífstíð á 144.55 kr. Það er leiga, sem hún mundi þurfa að borga á einum mánuði fyrir eina litla kompu hér í Reykjavík. Aðstæðurnar þarna eru þær, að það eru ekki líkur til þess, þó að þessi jörð væri seld sem ættaróðal, að neinn verði til að taka við því ættaróðali, þegar gamla konan fellur frá. Það eru uppkomnar dætur, sem ekki eru líkur til, eins og málið liggur fyrir nú, að muni eiga erfingja, sem taka við jörðinni, svo að það, þótt prestskonan vilji gera hana að ættaróðali fyrir ættina, er þýðingarlaust, eftir því sem ég bezt get séð. Hins vegar er búið að sjá þannig um ekkjuna hvað hennar samastað snertir með því að tryggja henni jörðina til lífstíðar fyrir þetta eftirgjald, að ég sé enga ástæðu til þess að vera að selja henni jörðina, því að fyrirsjáanlegt er, að hún með því mundi seljast aftur, að vísu þá til einhvers, sem tæki við jörðinni sem ættaróðali að nýju eftir hennar dag, en ég tel það alveg þýðingarlaust, og n. getur ekki lagt til, að þessi till. sé samþykkt. Þá er till. frá hv. þm. Barð (GíslJ) á þskj. 157 um að heimila að selja Moshlíð í Barðastrandarsýslu ábúandanum þar. Þetta er allt saman hálfgert vandræðamál, hvernig á að fara með það. Moshlíðin er gömul hjáleiga frá Brjánslæk. Á sínum tíma, fyrir ekki löngu, var ákveðið að skipta Brjánslæk og gera þar nýbýli úr hálfum Brjánslæk. Það var farið vestur eftir, og landinu var skipt. Og þá var Moshlíðarlandi skipt úr, sem áður hafði átt sameiginlegt beitiland með Brjánslæk, svo að nú er Moshlíðarlandið út af fyrir sig og á ekki lengur sameiginlegt beitiland með Brjánslæk. En hins vegar er mér sagt, að byggingarbréf bóndans á Brjánslæk muni enn vera hjá skrifstofustjóranum í kirkjumálaráðuneytinu, Gústafi A. Jónassyni, og ekki búið að skrifa undir það. Sýslumaðurinn í Barðastrandarsýslu hefur byggt sumarbústað inni á eyðibýli, sem heitir Hella og liggur dálítið fyrir innan Brjánslæk inn með firðinum. Það er út af fyrir sig ágætt, að þar er komin byggð, því að stóri. gallinn á Brjánslæk hefur frá alda öðli verið sá, að þar hefur verið ákaflega flæðihætt, og skerin, sem mest hætta er á að flæði á, eru skerin undan Hellu, bæjarstæðinu þarna, og öðru bæjarstæði, sem Þverá heitir. Úr því kemur fram í ágústmánuð, þá kostar það bóndann á Brjánslæk alltaf fjóra tíma á hverri fjöru að fara með sjónum og reka frá, svo að fé ekki flæði. Þetta þurfti ekki á meðan þessi tvö eyðibýli voru byggð. Nú er mér sagt, að sýslumaðurinn í Barðastrandarsýslu óski ákveðið eftir því, að Hella, þar sem hans sumarbústaður stendur, verði aftur metin sér í fasteignamati, - hún hefur við síðustu möt fallið inn í Brjánslæk, - og hann fái hana til ábúðar og láti vera þar ráðsmann að staðaldri. Og í sambandi við það er mér líka sagt, að það sé talað um það, hvort eigi ekki að taka upp skiptingu á þessum löndum að nýju, þannig lagað, að Moshlíð fái meira land en hún nú hefur, sem er ákaflega lítið, og löndin skiptist einhvern veginn öðruvísi á milli þessara Brjánslækjarparta og Hella komi þá þar inn og fái þá sitt land. Hvað úr þessu verður öllu saman, veit ég ekki. En ég held nú, að það sé athugandi að minnsta kosti, hvort það eigi ekki að bíða með að ákveða nokkuð um sölu á Moshlíð, þangað til maður sér, hvað úr þessu verður. Ég ætla nú að hringja vestur til að vita, hvað Moshlíð er byggð fyrir. Hún hefur verið byggð upprunalega, að haldíð er, af séra Bjarna Símonarsyni sem hjáleiga frá staðnum, Brjánslæk, og það er líklega núna í vörzlum hreppsstjórans, Hákonar Kristóferssonar, sem ég hef nú ekki talað við, en hér ekki hægt að fá það upp á stjórnarráðsskrifstofunum, hvað Moshlíð er leigð fyrir sér. Ég hefði því haldið, að það væri heppilegra, án þess að ég fullyrði það, að það væri beðið með þetta, þangað til maður sæi, hvernig þessum Brjánslækjarmálum þarna lyktaði, og a.m.k. vildi ég fara fram á það við flm., að hann tæki till. aftur til 3. umr., ef hann ekki vill alveg taka hana aftur, svo að ég gæti þá athugað hana betur. Niðurstaðan verður þess vegna sú, að við leggjum til, að ein brtt. verði samþykkt, - um þá brtt., sem var tekin alveg aftur, þarf ég ekki að tala, - það er brtt. á þskj. 136. N. mælist til, að brtt. á þskj. 157 verði tekin aftur til 3. umr. Og við leggjum til, að brtt. á þskj. 137 verði felld.



Herra forseti. Ég þakka. hv. landbn. fyrir það, að hún mælir með brtt. okkar hv. 1. þm. N–M. á þskj. 136. Aftur á móti vill hún ekki mæla með þeirri till., sem ég flyt einn á þskj. 137, um að heimila að selja jörðina Ytri-Bægisá í í Glæsibæjarhreppi ábúandanum, frú Jóhönnu Gunnarsdóttur. Ég verð að sætta mig við þetta, og atkv. verða að ganga um þetta hér í hv. d., annaðhvort nú eða við 3. umr. En ofur lítið hef ég að athuga við það, sem hv. frsm. landbn. sagði. Hann tók það fram, að það stæði allt öðruvísi á með Ytri-Bægisá heldur en Grísará, því að það væru sæmileg hús á Ytri Bægisá. Það er nú rétt, að það er sæmilegt íbúðarhús þar, sem ég veit ekki betur en að ábúandinn eigi. Séra Theódór Jónsson byggði það hús, eða þau hús, réttara sagt, og mun hafa átt þau, ekkjan á þau auðvitað nú eða hans dánarbú. En útihús eru, held ég, mjög lítils virði og varla að hægt sé að segja, að þar séu nokkur útihús til. Hv. frsm. sagði, að prestsekkjan hefði lífstíðarábúð og þess vegna Væri tryggt, að hún fengi að vera þarna til æviloka. Það kann nú að vera, að byggingarbréf hennar segi þetta, en það er nú ekki alveg víst, að hún eigi þann kost samt að vera til æviloka. Kona á níræðisaldri getur ekki verið ein á jörð og nytjað hana, og jafnvel ekki heldur, þótt hún hafi dóttur sína hjá sér, sem ekki er nema annað slagið. Og ég býst við, a.m.k. lítur frúin svo á sjálf, að það að fá umráð yfir jörðinni sé skilyrði þess, að hún geti verið þarna kyrr. M.ö.o.: Með því eina móti getur hún ráðstafað jörðinni á þann hátt, að hún geti dvalið þar. Það býst ég við að allir hv. þm. hér í d. geti skilið, að svo getur staðið á. Þá sagði hv. frsm., að það væri enginn til að taka við, þegar prestsekkjan félli frá. Ja, hún á tvær dætur. Önnur þeirra er gift ágætum manni, - manni, sem hefur allt sitt líf fengizt við búskap og er hinn mesti ráðdeildarmaður og búmaður. Það get ég fullyrt, því að ég þekki þann mann mætavel. Það má kannske segja, að ekki séu líkur til þess, að þau hjón eignist afkomanda, en það kemur stundum fyrir, að hjón taka kjörbörn, og þau njóta sama réttar og eigin börn. Þess vegna getur hv. frsm. ekkert um það fullyrt, nema það verði til viðtakendur jarðarinnar. Hvað er hægt að fullyrða um það um ung hjón, til dæmis, hvort þau muni eignast barn eða ekki, og þó mundi ekki vera haft á móti því, að þau fengju jörð til að gera hana að ættaróðali. Svo er yngri dóttir þessarar öldruðu prestsekkju. Hún er ógift, og hún er ekki komin á þann aldur, að það sé með öllu útilokað, að hún geti eignazt afkomendur, svo að ég held, að þetta sé staðhæfing út í loftið bara, En hv. þm. verða að gera það upp við sig, og skal ég ekki fara fleiri orðum um þetta, hvort þeir vilja meta óskir þessarar gömlu konu um að fá fulla tryggingu fyrir að geta borið þarna beinin og dvalið þar til æviloka eða hvort þeir ekki vilja sinna því. Mér skildist á hv. frsm., að hann fyrir hönd n. legði til, að þessi till. væri felld. Er það ekki rétt?

Jú.

Úr því að svo er, þá sé ég ekki ástæðu til þess að taka hana aftur til 3. umr. Ég sé ekki annað en þá geti gengið atkv. um hana nú, því að n. mun að því leyti líkjast drottni, að hún sér sig væntanlega ekki um hönd.



Herra forseti. Ég vil nú leyfa mér að þakka hv. frsm. landbn. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf hér í sambandi við till. á þskj. 157. Hann telur, að það sé ekki hægt að afgreiða málið í n. fyrr en frekari upplýsingar liggja fyrir um það, hvort sinnt verði óskum sýslumannsins í Barðastrandarsýslu um að fá eyðijörðina Hellu til ábúðar eða jafnvel til kaups. Ég skil ekki að það hafi mikil áhrif á þetta mál, hvort samningar takast á milli sýslumannsins í Barðastrandarsýslu og eiganda Hellu um það, hvort hann megi í orði kveðnu hafa bú á þessari jörð, því að vitanlega ætlar hann sér ekki að fara að búa þar. Sá sumarbústaður, sem hv. þm. talaði um, að hann hefði byggt á Hellu, - það má nú öllu nafn gefa, - er ekki annað en skúr, sem komast inn í 2–3 menn, ef þeir standa þar, og fluttur hefur verið þangað á litlum flutningsbíl og getur aldrei orðið neitt frambúðarhúsnæði fyrir ábúanda, enda þannig frá honum gengið, að hægt er að kippa honum með sér hvenær sem maður vill. Hef ég haft tækifæri til þess að skoða það reisulega hús. Þessi bústaður út af fyrir sig sé ég ekki að komi mikið þessu máli við. Ég hygg líka, að á bak við liggi það hjá sýslumanni að fá yfirráðarétt yfir þessu stóra landflæmi, sem fylgir þarna, til þess að geta m.a. ráðið því, hvort nokkrir aðrir nota landið, en ekki af því að hann eða hans fjölskylda ætli að fara að búa þar. Ég sé því ekki, að það mál út af fyrir sig komi nokkurn skapaðan hlut við afgreiðslu minnar till. á þskj. 157. Þá sagði hv. frsm. einnig, að byggingarbréfið fyrir bóndann, sem nú er á Brjánslæk, væri enn ekki undirritað. Ég vildi gjarnan heyra frá einhverjum, er vissi um, hver er ástæðan fyrir því. Ætli ástæðan sé ekki sú, sem ég minntist nokkuð á hér um daginn, að það væri búið að fara svo með þessa jörð, ef bréfið yrði undirskrifað og skiptin og gerningurinn látinn haldast, að þá væri ómögulegt á eftir að fá nokkurn prest að Brjánslæk? Og þá furðar mig ekkert á því, þó að skrifstofustjórinn fyrir kirkjumálaráðuneytinu dragi það dag eða viku eða mánuð að undirskrifa slíkt byggingarbréf. Reynslan hefur þegar sýnt það, að það er útilokað að fá nokkurn prest á jörðina, ef á að uppfylla þá samninga, sem búið er að gera um þessa jörð í sambandi við ábúanda. Ég átti tal um þetta á sínum tíma við þá nefnd manna, sem hafði til athugunar frv. um breyt. á prestaskipunarlögunum, sem samþ. var hér fyrir nokkru, og einn nm., Sveinbjörn Högnason, og raunar fleiri nm. tóku mjög eindregið undir það, að það væri alveg ófyrirgefanleg ráðstöfun, sem þá hefði verið gerð af viðkomandi aðilum, að fara með Brjánslæk eins og búið var að fara með hann, því að það er alveg útilokað, að þangað fengizt nokkur prestur, og þess vegna yrði jörðin að vera í slíkri niðurníðslu eins og hún hefur verið um mörg ár og ómögulegt væri að rétta það við. Ég vildi nú mega biðja hv. form. og frsm. að athuga það, hvort hann getur ekki átt sinn þátt í því persónulega, að öllu þessu yrði kippt til baka. Ég veit ekki, hvað mikinn þátt hann hefur átt í því, að farin var þessi leið, en hann gæti þá kannske átt einhvern þátt í því að gera hér á þá nauðsynlegu leiðréttingu, svo að allir þeir samningar yrðu upphafnir og byggingarbréfið verði aldrei undirritað. Það væri nú það bezta fyrir alla aðila og mest til sóma fyrir þá menn, sem hafa haft með þetta mál að gera áður. Ég sé því ekki, að hvorugt þetta mál komi nokkurn hlut við afgreiðslu minnar till. Það er engan veginn óeðlilegt og ekkert því til fyrirstöðu að selja ábúandanum jörðina með því landi, sem honum hefur verið úthlutað sem beitilandi sem ábúanda, því að ef það er nægilegt fyrir jörðina, að hann hafi það beitiland eingöngu sem ábúandi um aldur og ævi og jafnvel hans niðjar, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að það sé einnig nægilegt, að hann hafi það sem eigandi jarðarinnar. Það breytir engu um möguleika til þess að búa á jörðinni, hvort landið er selt honum eða hvort það er afhent honum með þeirri kvöð, að hann verði að láta það aftur af hendi, þegar jörðin gengur úr ættinni eða hann fer þaðan. Ég sé því ekki, að það séu neinir erfiðleikar á því að selja jörðina með því landi, sem þegar hefur verið skipt til hans sem beitilandi. Ef hann hins vegar á einnig rétt á því að hafa ítök í Brjánslæk sem ábúandi á jörðinni, þá sé ég ekki heldur, að það megi ekki líka selja þau ítök, svo að það getur ekkert verið því til fyrirstöðu, að gengið sé frá málinu nú þegar, en ég vil hins vegar mjög gjarnan fá um það efnislega afgreiðslu. Ég skal gjarnan verða við þeim tilmælum hv. frsm. að taka till. aftur til 3. umr. og fá þá efnislega afgreiðslu um það, hvort d. vill mæla með því að selja jörðina án þeirrar kvaðar, að hún sé gerð að ættaróðali. Það er út af fyrir sig kjarni málsins fyrir kaupanda. Ég sé engan hag fyrir kaupanda eða ábúanda að breyta til og kaupa jörðina, ef hann á að vera háður því skilyrði, sem mér skilst að hv. frsm. haldi fast við, að jörðina verði að gera að ættaróðali. Þá getur hann alveg eins búið á jörðinni. Það hvetur hann ekkert til að byggja upp dýrar byggingar á þessari jörð, ef hann verður svo að ganga frá henni og láta hana í hendur ríkisins aftur með fasteignamati, þegar hann fer, og það er þess vegna, sem ég vil fá um það efnislega afgreiðslu og vænti þess, að það komi fram hjá n., þegar hún afgreiðir málið, hvort hún er því fylgjandi. Væri t.d. meiri hl. n. með því að vilja ekki samþ. það, þá getur vel verið, að ég taki till. alveg aftur, að fullu og öllu, því að ábúanda er enginn hagur í því að fá jörðina keypta með þeirri kvöð. Og ég er raunverulega alveg hissa á því, að það skuli ekki hafa verið gert út um það hér í þinginu nú síðari árin, hverjir það eru, sem fylgja þessari stefnu. Þessi stefna í jarðasölumálunum, að menn skuli skyldir til þess að lúta slíku ákvæði, hefur sýnt sig að vera ákaflega óholl. Hún bætir ekkert úr því, sem bæta þarf úr, að mennirnir fái hvöt til þess að endurbæta jarðirnar og til þess að eiga jarðirnar. Hv. frsm. sagði hér áðan, að eigandinn á Grísará hefði verið slíkur hugsjónamaður, að hann hefði selt jarðakaupasjóði jörð sína, til þess að ekki væri hægt að braska með hana síðar. Já, sér er nú hver hugsjónin, segi ég. Ég vissi ekki betur en ásæknin á jarðakaupasjóðinn á sínum tíma væri svo mikil, að nærri helmingurinn af bændum landsins vildi selja jarðirnar, ef sjóðurinn hefði viljað kaupa. Það voru kannske allt saman hugsjónamenn. Ég þekki a.m.k. þó nokkrar jarðir í Barðastrandarsýslu, sem jarðakaupasjóður keypti á þeim tíma. Ég skal nú ekki segja, hvort á bak við það hefur legið frekar löngun til þess, að jarðakaupasjóður eignaðist jarðirnar, eða löngun til þess að hjálpa bændunum út úr erfiðleikum. En hitt veit ég, að sjóðurinn keypti jarðirnar og að þessar sömu jarðir eru bændur nú að kaupa aftur. Sumar hverjar hafa verið seldar þeim aftur, en hinar, sem enn þá eru í eign jarðakaupasjóðs, - og það má alveg benda á þær, þegar farið er um hreppana, hverjar þær eru, - eru í þeirri megnustu niðurníðslu, að það er ómögulegt að láta búa á þeim, vegna þess að jarðakaupasjóður vill ekkert fyrir jarðirnar gera. Á sama tíma sem notaðar eru allar leigur, sem ríkissjóður eða jarðakaupasjóður fær af jörðunum, verður að gefa stóra fúlgu með þeim á hverju ári. Og ég teldi vera miklu betur varið því fé til einhvers annars en að halda þessu kerfi við. Væri nauðsynlegt, að það væri gert út um það sem fyrst, hverjir vildu breyta þessu fyrirkomulagi og hverjir ekki. Ég brosti nú, þegar ég heyrði þessi rök frá hv. frsm., því að einn sinni var nú sú tíð, að ég seldi sjálfur jarðakaupasjóði jörð, og þá var nú hans ágæti flokkur ekki lengi að halda um það stórar ræður og skrifa um það langar greinar, að það hefði nú ekki verið allt saman hugsjón, sem hefði legið á bak við, þegar sú jörð var seld. En ef það hefði verið nokkur meining í því, sem hv. þm. sagði áðan, þá hefði þó hans flokkur að minnsta kosti átt að stuðla að því, að jörðin lenti ekki í braski, og láta kaupin ekki ganga til baka, hvað sem verðinu leið, sem var þó ekki hærra en það, að þegar ég lét kaupin ganga til baka, voru margir um boðið, er vildu fá jörðina á sama verði. Og þá eiga líka allir þessir ágætu menn, sem stóðu að því að fá þeim samningum rift, sök á því, að sú jörð gæti lent í braski, úr því að þeir vilja endilega hafa það orð yfir það. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram hér, af því að hv. frsm. lagði svo mikla áherzlu á það, að þessi ágæti eigandi jarðarinnar hefði verið svo mikill hugsjónamaður að vilja selja jarðakaupasjóði jörðina. Ég skal gjarnan taka till. aftur til 3. umr., till. á þskj. 157, en ég óska mjög eftir því, að málið verði efnislega afgr. í n., hvort n. öll eða hverjir úr henni eru því sammála, að jörðin verði seld kvaðalaust annaðhvort fyrir það verð, sem semst um, eða fyrir matsverð. Að öðru leyti óska ég ekki eftir því, að heimild til sölu jarðarinnar verði gefin, nema því aðeins að hún sé algerlega kvaðalaus.



Herra forseti. Ég vil enn á ný benda hv. þm. Eyf. á það, að þegar nú prestsekkjan hefur jörðina til lífstíðarábúðar, þegar önnur systirin þar er gift manni, sem hann býst nú við að vilji búa þar, a.m.k. eftir hennar dag, að mér skildist á honum, þá ætti það að vera nokkur trygging, ef hún fengi að vera þar, meðan hún lifir. Ég sé ekki, að það sé neitt, sem bendir í þá átt, að það sé ástæða til þess að ætla, að þar komi ný ætt til sögunnar eða hennar ætt verði þar áframhaldandi á jörðinni með því að gera hana að ættaróðali. Viðvíkjandi ræðu hv. þm. Barð. skal ég nú ekki segja mikið, en einstaka atriði voru þó í ræðu hans, sem ég vil ekki láta alveg ómótmælt þegar á þessu stigi. Hann talaði að vísu um það, að hann mundi taka till. aftur til 3. umr., og ég er honum þakklátur fyrir það, því að það er ein hlið á málinu enn þá, sem ég þarf að athuga, áður en ég vil slá föstu um mína afstöðu til sölunnar á Moshlíðinni. En það, sem hann sagði viðvíkjandi opinberri eign á jörðum, ættaróðulum fyrst og fremst, og eign einstakra manna, var það atriði, sem ég vildi gjarnan segja nokkur orð um. Ég vil þá fyrst benda honum á það, að jarðir og lóðir hækka í verði af mörgum ástæðum. Það var sú tíð hérna í Reykjavík 1931, að það var ákveðið að selja allar lóðir. Það var stefna meiri hlutans í bæjarstjórn Reykjavíkur þá, sjálfstæðismannanna, að selja þær, til þess að þeir, sem keyptu þær, gætu aftur selt þær hærra verði og grætt á því. En af því lóðarverði verða þeir, sem á lóðunum búa, að borga leigu, beint eða óbeint. Þess vegna er það til bölvunar fyrir þjóðfélagið í heild að skrúfa verð á opinberum fasteignum, opinberu landi, sem öll matvælaframleiðsla og allir menn þurfa á að halda sér til lífsnauðsynja, - að skrúfa það meira upp en eðlilegt er. En það skrúfast þær ævinlega við allar sölur. Nú dettur íhaldinu í Reykjavík ekki í hug að selja lóðir. Það hefur það vitkazt síðan 1931. Þegar verið var að selja Eimskipafélagslóðirnar hérna niðri á uppfyllingunni, var verið að rífast um það hérna niðri í gamla íþróttahúsinu, sem núna er búið að rifa, hérna skammt frá, og því var haldið fram af íhaldinu, að það væri alveg sjálfsagt að selja þær. Nú mundi ekki einn maður reyna að forsvara það, og ekki einu sinni þm. Barð. Nú er hann búinn að öðlast þann skilning. Menn vitkast með aldri og reynslu. En nákvæmlega sama gildir um jarðirnar. Ég bý á jörð - einhverri jörð - mína lífstíð, látum það vera 20, 30, 40 ár, og geri jörðinni eitthvað til góða. Það er sama, hvort það er mikið eða lítið, jörðin batnar við það í verði. Það má segja, að þessi verðhækkun, sem verður á jörðinni fyrir þetta, sé mín eign, ég hafi lagt hana fram, en jafnframt áður hefur ríkið lagt veg um sveitina, það hefur lagt síma um sveitina, það hefur stutt að því, að það kæmist rafmagnsleiðsla um sveitina o.s.frv., og þetta allt saman verður til þess, að jörðin hækkar líka í verði. Að liða í sundur hvað hún hækkar í verði fyrir hvað eina, er ákaflega erfitt, en hún hækkar í verði fyrir þetta hvort tveggja og raunar líka margt fleira. Kannske getum við bezt áttað okkur á því, hvað hún hækkar í verði, við það að líta á lóðir eins og t.d. lóðirnar, sem eru undir Hofsósi. Þær eru svolítill hluti af Hofi. Það var selt á 30 þús. kr. rétt fyrir 1920 og þótti hátt. Ríkið byggði þar bryggjur, sem hreppurinn hefur lagt á móti. Ríkið hefur lagt veg um sýsluna, sem liggur um Hofsós. Og núna, þegar ríkið keypti landið, svolitið brot af Hofslandinu, það sem er undir kaupstaðnum, þá gaf það fyrir það eitthvað hátt upp í 1 .millj. kr., ég veit ekki nákvæmlega hvað. Það. er verðhækkun, sem Hofsbóndinn hefur ekki átt nokkurn einasta þátt í að öðru leyti en það, að'.hann átti eignarrétt á landinu. Hann hefur ekki hreyft litla fingurinn til þess að láta þessa verðhækkun verða á þessu landi. Nákvæmlega sama er t.d. núna að verða á Þórshöfn. Einstakur maður á þær lóðir allar saman. Það er ekki gert neitt til að láta þær hækka. Nú er kominn vegur þangað og í gegnum hana og áfram. Þar er verið að gera hafnargerð. Ríkið leggur í hana árlega. Og hvað skeður? Landið hækkar í verði og hækkar áframhaldandi í verði, og allir þeir, sem þurfa að búa þar, þegar búið er að selja lóðirnar næst, þurfa að borga meira, þeir þurfa að leggja meira á sína vinnu, þeir þurfa hærra kaup, þeir þurfa að selja sína vöru hærra, af því að þeir þurfa að standa undir meiri útgjöldum, sem væri hægt að losa þá alveg við með því að láta landið eiga það og verðið ekki hækka vegna þess arna. Þess vegna er það, að ég mun aldrei verða með því a.m.k., hvað sem n. gerir, að selja hvorki Moshlíð né aðrar jarðir án þess að gera þær að ættaróðali. Það mun ég aldrei verða. En ég skal hvenær sem vera skal vera með því að selja jarðir og gera þær að ættaróðali. Það er alveg sama, hvort menn erfa ábúð á jörðunum hjá ríkinu eða erfa ættaróðul. Það er alveg sama, því að þegar ættaskipti verða á jörðunum, þá er það metið, sem ættin hefur gert á, jörðinni, og það borgað. Þá fyrst og fyrr ekki hækkar leigan, og í framtíðinni þarf að standa undir hærri útgjöldum og fá hærra verð fyrir afurðirnar, sem framleiddar eru á henni, þá fyrst, en fyrr ekki. Og það getur verið lengi, sem það er. Þetta sjá nú allir og skilja. Að þessu er nú unnið, t.d. í Þýzkalandi alveg ákveðið og markvisst og víðar í heiminum, og yfirleitt eru menn farnir að skilja þetta. Það eru ekki nema einstaka menn, sem enn þá eru þannig gerðir, að þeir vilja fá að eiga fasteignina, hvort sem það er lóð eða jörð, til að vera vissir um að geta selt hana og fengið í sinn vasa það, sem ríkið kann að hafa gert til þess að láta lóðina eða jörðina hækka, en ekki láta heildina njóta neins með því að geta búið hægara og öruggara að öllu í framtíðinni með því að láta verðið ekki hækka. Þess vegna þýðir ekkert hvað mig snertir að fresta málinu í von um það, að ég verði nokkurn tíma með því að selja þessa jörð án þess að gera hana að ættaróðali. En það getur vel verið, að ég geti verið með því að selja hana, ef hún er gerð að ættaróðali.

Hvar er Moshlíð?

Það er gömul hjáleiga frá Brjánslæk, liggur rétt hjá Brjánslæk.

Eru horfur á kaupstað þar?

Nei, en mín afstaða stendur í sambandi við það, hvað jarðirnar eru orðnar hærri en þær voru. Þær hækka, þótt hægara sé en lóðirnar. Ég held ekki, að ég kæri mig um að segja meira um málið, en mér þykir vænt um það, að till. er tekin aftur til 3. umr., því að það eru viss atriði í henni, sem ég vil athuga, áður en ég tek afstöðu um, hvort ég er með því að selja jörðina eða ekki. Það er náttúrlega með jarðir eins og Moshlíð, þar sem búið er að skipta núna öllu landi út, mjög litlu landi, að þær jarðir, sem þannig eru settar og eiga að byggjast eingöngu á sauðfjárrækt, eru í hálfgerðu hallæri. sérstaklega þegar þær eru eins og á Barðaströndinni, þar sem eiginlega enginn upprekstur er til, sem hreppsfélagið á, heldur er það litið, sem hægt er að reka á, upprekstur einstakra manna, sem þá verða að leyfa hann. En það skal ég athuga betur seinna, og skal ég ekki fara frekar út í það núna.