Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 363, um innheimtuaðgerðir Íbúðalánasjóðs, frá Birgittu Jónsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 263, um rannsökuð mál hjá Samkeppniseftirlitinu, frá Guðlaugi Þór Þórðarsyni.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu forseta?

Já.

Virðulegi forseti. Það er fullkominn óþarfi að samþykkja tillögu um að lengja þingfund. Við búum svo vel í þinginu að þessi ríkisstjórn er að setja met í verkleysi og er sú verklausasta á þessari öld þannig að þeirri hættu er ekki fyrir að fara að brýn mál komist ekki til umræðu hérna þó að mál fái almennilega umræðu í dagsbirtu. Ástæðan fyrir því að umræða hefur lengst um það tiltekna dagskrármál sem er fyrst á dagskrá hér í dag, alþjóðleg þróunarsamvinna, er sú að það er bara illa unnið. Það var ekki unnið vel í nefnd, það var fljótaskrift á meðferð þess þar og það bitnar á málinu að öðru leyti og það þarf vandaðri umræðu í þingsal. Við í stjórnarandstöðunni höfum boðið stjórnarmeirihlutanum upp á sanngjarnar lausnir í þessu máli. Ef hún vill ráðast í svona lítt hugsaðar breytingar er eðlilegt að þær taki gildi á nýju kjörtímabili. Fyrir því eru mörg dæmi að mál eru leyst með þeim hætti. Það er algjör óþarfi að efna hér til kvöldfunda. Ríkisstjórnin 

Virðulegur forseti. Er ekki lágmark að hæstv. utanríkisráðherra, flutningsmaður málsins, sé hér sjálfur staddur til að kalla eftir umræðu um kvöldfund um málið? Getum við þingmenn treyst því að hægt sé að eiga orðastað við ráðherrann? Það er kunnara en frá þurfi að segja að framkoma hans gagnvart þinginu, þeirri stofnun sem hér á í hlut og umsagnaraðilum hefur lengt mjög umræðuna og spillt fyrir framgangi málsins. Því er ekki að leyna. Ég tek svo bara undir með hv. þm. Árna Páli Árnasyni, það er algjörlega þarflaust að fara með þessa umræðu inn í kvöldið því að hér liggur fyrir sáttatilboð sem stjórnarflokkarnir hafa gert við okkur þegar við höfum verið í ríkisstjórn og við höfum gert stjórnarflokkunum þegar þeir hafa verið í ríkisstjórn um erfið deilumál, að við setjum niður deilur um þetta skipulagsatriði sem er langtímamál með þeim hætti að lögin taki einfaldlega gildi á nýju kjörtímabili. Þá nær ráðherrann sínu fram en núverandi stjórnarandstaða hefur færi á því að sækja umboð í þingkosningum til að breyta því áður en það tekur gildi. 

Herra forseti. Ég er í þeim hópi líka sem sér ekki sérstaka ástæðu til að halda kvöldfund í kvöld. Við vorum hér til miðnættis í gær og það er viðbúið að á morgun verði langur dagur og fundur áfram á föstudaginn þannig að kvöld- eða næturfundur á miðvikudegi er ekkert sérstaklega skynsamleg ráðstöfun, held ég, og ekki þörf á því, sérstaklega ekki ef tilgangurinn er aðallega að halda áfram með frumvarpsræsknið um að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun. Ég held að eins gott sé að sleppa því ef menn ætla ekki að nota tímann til að reyna að tala saman og finna einhvern flöt á því máli eins og hér hefur verið boðið upp á af hálfu stjórnarandstöðunnar. Hæstv. ráðherra hefur sjálfur tafið mest fyrir sínu eigin máli með fjarveru sinni og framkomu við þingið. Málið er að því leyti til algjörlega komið upp á náð og miskunn þingsins, að það sýni að það sé þeim vanda vaxið að finna lausn á þessu máli. Hún virðist ekki ætla að koma frá ráðherranum eða úr stjórnarherbúðunum. Ég mundi halda að skynsamlegra væri að nota kvöldið í slíkar samningaviðræður og finni menn góðan málefnalegan flöt, sanngjarna málamiðlun, 

Virðulegi forseti. Þessi krafa um kvöldfund er væntanlega til komin vegna þess að stjórnarmeirihlutanum finnst minni hlutinn tala of mikið um málið og nýta tímann illa. Ég fullyrði enn og aftur að mesta vannýtingin á tíma felst í því samskiptaleysi sem á sér stað milli minni hluta og meiri hluta. Í gærkvöldi sat utanríkisráðherra hér í einhverja stund og hlýddi á umræður. Var það að sérstakri beiðni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Hann lagði fram fimm mjög skýrar spurningar til ráðherra. Það fór enginn í andsvar, en ekki heldur hæstv. ráðherra. Það gerist að mínu viti langoftast ef ekki hreinlega alltaf að þegar samtalið á sér raunverulega stað þá styttist umræðan; þá komast samskipti á sem geta mjakast að einhverjum lausnum. Vandinn hér er ekki bara sá að minni hlutinn tali of mikið, heldur það að meiri hlutinn talar of lítið. 
            

Virðulegi forseti. Fyrir utan það hvað þetta er vont mál höfum við gagnrýnt harðlega hvernig farið var með málið í gegnum nefnd. 14. október rann út umsagnarfrestur. Daginn eftir var haldinn fundur í nefndinni og málið tekið á dagskrá. Minni hluti nefndarinnar gerði athugasemdir við það að ekki hefðu verið kallaðir til gestir. Þá sagði formaðurinn, samkvæmt fundargerð nefndarinnar sem er opinber öllum, að vissulega mætti verða við því að fá einhverja gesti, en málið yrði jafnframt afgreitt út á þeim fundi. Það var alltaf ætlunin að afgreiða það og var síðan gert daginn eftir utan hefðbundins fundartíma. Málið var rifið út. Finnst þingmönnum þetta í lagi? Mundu þeir láta bjóða sér þetta væru þeir í minni hluta í þinginu? Það held ég ekki. Það að forseti skuli sjálfur taka þátt í þessum vinnubrögðum með því að ætla að keyra svo umdeilt mál inn í kvöldið eftir að minni hlutinn í þinginu hefur orðið fyrir annarri eins valdníðslu og ég er hér 

Forseti. Ég verð að taka undir það að mér finnst mjög leiðinlegt hvernig meiri hlutinn, þar með talið þingmenn meiri hlutans og hæstv. utanríkisráðherra, lætur undir höfuð leggjast að svara mjög skýrum spurningum frá minni hlutanum. Þetta mál er mörgum mikið hjartans mál og snýst ekki bara um að leggja stofnunina niður og færa starfsemina inn í ráðuneytið, heldur svo margt annað. Ég tel það til bóta, forseti, ef við hættum svona vinnubrögðum. Það er mjög ljótt hvernig þetta mál var tekið úr nefnd og mér finnst einhvern veginn kominn tími til að við reynum að koma okkur upp úr skotgröfunum. Hér hafa komið tillögur að lausnum sem mér finnst vert að meiri hlutinn hlusti á. Það sem mér finnst langmikilvægast er að hv. þingmenn meiri hlutans taki þátt í samræðunni, það er mjög mikilvægt. Eins og hv. þm. 

Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að leggjast gegn því að haldinn yrði kvöldfundur enda sá ég fyrir mér að við mundum ræða mikilvæg mál eins og frumvarp til laga um opinber fjármál. Við erum með fjárlagafrumvarpið undir og fjáraukalögin og allt þetta þarf að klára fyrir jól þannig að ég ætla að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Mér finnst að forseti og kannski forustumenn ríkisstjórnarinnar þurfi að horfa á að hér eru mál sem er verið að afgreiða í miklum ágreiningi. Er það ekki þess virði að setjast niður yfir kaffibolla og reyna að finna einhverja lausn á þessu? Mér finnst þingið í gíslingu út af þessu eina máli. Eins og ég segi liggja fyrir mjög brýn og mikilvæg mál og ég vil til dæmis að frumvarpið um opinber fjármál fái góða og mikla umræðu í þinginu - og helst ekki á Þorláksmessu.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Helgi Hjörvar hafi hitt naglann á höfuðið áðan þegar hann talaði um deilur um skipulagsatriði vegna þess að ég held að málið sé þess eðlis að búið er að búa til risastóran úlfalda úr pínulítilli mýflugu. Mörgu hefur verið haldið fram um það, talað um fjarveru utanríkisráðherra sem var við 1. umr. og var hér í gær. Talað er um að enginn stuðningur sé við málið. Þá hef ég bent á að það kemur hér fram í annað skipti, í bæði skiptin afgreitt úr stjórnarflokkum, afgreitt í tvígang úr utanríkismálanefnd með meiri hluta atkvæða. Svo er talað um að menn séu að leggja til lengri þingfund vegna þess að stjórnarandstaðan tali svo mikið í málinu. Ég hef fundið fyrir því að stjórnarandstaðan þarf að tala mikið. Mér finnst það sjálfsagt að leyfa mönnum að tala eins og þeir vilja, ekki ætla ég að takmarka það. En þá verða menn líka að vera tilbúnir til þess að lengja fundi. Ég hlustaði á ræður í gærkvöldi 

Virðulegi forseti. Úlfalda úr mýflugu; þetta heyrði ég mikið rætt hér í gær. Við erum sem sagt að gera úlfalda úr mýflugu þegar við mótmælum því, hvað varðar málið efnislega, að menn stefni þróunarsamvinnu, stuðningi Íslendinga við sína minnstu bræður í heiminum, út í fullkomna óvissu. Það er að gera úlfalda úr mýflugu. Við erum sem sagt að gera úlfalda úr mýflugu þegar við mótmælum því að fólk keyri mál af þessu tagi í gegnum nefndir  Þetta er ekkert annað en valdníðsla á Alþingi. Það er hárrétt, sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, þegar hún orðaði það svo. Þannig upplifir maður þetta. Nú er sá sem á að heita forseti þingsins alls að taka þátt í þessu. 

Virðulegur forseti. Það er ágætt að við formaður þingflokks Framsóknarflokksins erum sammála um að hér sé á ferðinni skipulagsmál. Þeim mun óskiljanlegra er að stjórnarflokkarnir eða Framsóknarflokkurinn eða öllu heldur utanríkisráðherra einn - hann er eini stuðningsmaður málsins á Alþingi -  Um stuðning annarra framsóknarmanna er það einfaldlega að segja að enginn þingmaður Framsóknarflokksins hefur tekið til máls við hina löngu 2. umr. um þetta mál til að lýsa stuðningi sínum við það. Enginn annar en flutningsmaðurinn sjálfur, enda er hann sá eini sem styður málið í stjórnarliðinu.

Forseti. Ræðan sem kom frá hv. þingflokksformanni Framsóknarflokksins hjálpar ekki. Það hjálpar ekki að hæstv. utanríkisráðherra lætur ítrekað undir höfuð leggjast að svara einföldum fyrirspurnum frá þingmönnum. Mér finnst það virðingarleysi gagnvart þinginu, ég verð að segja alveg eins og er, alveg eins og það virðingarleysi sem sami hæstv. ráðherra viðhafði þegar hann ákvað að sniðganga þingið varðandi uppsagnarbréf Íslands að aðildarviðræðum við ESB. Þetta er nákvæmlega sama fyrirlitningin gagnvart Alþingi. Mér finnst það virkilega alvarlegt. Ég mun ekki setja mig upp á móti kvöldfundi, þvert á móti. Mér finnst hins vegar að þegar við erum að tala um jafn mikilvægt mál sem alltaf hefur verið samstaða um hérlendis eigum við að vanda okkur betur í því hvernig við vinnum þessi mál. Við eigum að gera það á þverpólitískan máta og ná sátt. Ég skora á þingheim, sér í lagi formann utanríkismálanefndar, að finna einhverja sáttaleið í þessu viðkvæma og mikilvæga máli.

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir, formaður þingflokks Bjartrar framtíðar, hafi hitt naglann á höfuðið þegar hún orðaði það svo áðan að hér væri verið að halda þinginu í gíslingu. Þetta snýst nákvæmlega um það  Ég styð eindregið tillögu hæstv. forseta. Það er mikilvægt að þeir þingmenn sem vilja ræða þetta mál frekar fái tækifæri til þess inn í kvöldið og nóttina og við höldum því áfram næstu daga ef svo ber undir. Það er greinilega meiri áhugi hjá þeim en almennt í samfélaginu fyrir þessu máli vegna þess að ég held að umsagnir sem bárust nefndinni um þetta mál hafi verið fjórar. Það sýnir kannski áhuga almennings og annarra á þessum vettvangi fyrir málinu. Það tekur kannski ekki mjög langan tíma í nefndarstarfinu að fara yfir 

Virðulegi forseti. Ég kem hér aftur upp til að vekja athygli á lokaorðum hv. 3. þm. Norðvest., Ásmundar Einars Daðasonar. Hann sagði að honum þætti sjálfsagt að hafa hérna langan þingfund til að stjórnarandstaðan gæti talað fram eftir kvöldi í andsvörum við sjálfa sig. Þetta undirstrikar nákvæmlega hugarfarið sem einkennir það þegar meiri hlutinn vill fá kvöldfund til að minni hlutinn geti talað meira. Ef Alþingi virkaði eins og maður ætlast til að það virki væru það þeir sem vildu tala sem bæðu um lengri þingfund. Það er ekki þannig. Ástæðan er sú að þetta samband milli meiri hluta og minni hluta veldur veseni í stað þess að menn tali einfaldlega saman. Orð hv. þingmanns undirstrika að hugsunin hjá stjórnarmeirihlutanum er ekki að rökræða þetta mál eða koma sínum sjónarmiðum á framfæri eða koma hér í pontu og lýsa yfir stuðningi við það. Málið er einfaldlega að þreyta stjórnarandstöðuna og hunsa og hunsa, og hunsa aðeins meir.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að leiðrétta þau rangindi sem komu fram í orðum hv. 9. þm. Reykv. s., Helga Hjörvars, um að enginn stjórnarþingmaður styðji þetta góða mál sem við ætlum að ræða fram eftir degi og kvöldi. Ég bið þingmanninn um að taka betur eftir vegna þess að strax þegar mælt hafði verið fyrir því lýsti ég yfir stuðningi mínum við það, enda málið gott. Ég hvatti til þess að það yrði samþykkt og hvet til þess enn og ef eitthvað er, þá harma ég það að málið skuli ekki hafa komið fram fyrr, því að það er bæði þarft og gott. Ég bið þingmanninn að taka eftir því að ég er búinn að lýsa yfir stuðningi við málið og utanríkisráðherra er ekki eini maðurinn á þingi úr hópi stjórnarliða sem styður málið.

Virðulegi forseti. Hér er með offorsi verið að leggja niður sjálfstæða stofnun með mikilvægan og viðkvæman málaflokk án þess að menn hafi sýnt þinginu þá virðingu að veita málinu eðlilega málsmeðferð. Það er rifið úr nefnd með offorsi, ráðherra er fjarverandi umræðu um málið meginhluta umræðutímans, stjórnarþingmenn sjást varla í umræðunni og nánast enginn sem hefur talað fyrir málinu. Síðan er lagt til að hér eigi að halda kvöldfund á miðvikudegi, að nýafstöðnum kvöldfundi á þriðjudegi til að ræða málið langt fram í myrkur. Auðvitað erum við tilbúin til þess. Málið er slæmt. Það er lengi hægt að tala um það og færa rök gegn því að þessi mikilvæga stofnun, sem hefur fengið þann dóm að hún sé til fyrirmyndar, skuli lögð niður með slíku offorsi og ég er auðvitað mótfallin kvöldfundi af því tilefni.

Herra forseti. Ég hélt að þingið ætti að vera samtal, það ætti að vera að rökræða. Að mínu áliti þýðir það meðal annars, eins og meirihlutafulltrúar í dag þekkja margir hverjir, að best sé að hafa það þannig að meiri hluti og minni hluti tali saman. Hvort sem samtal á sér stað úr pontu Alþingis eða með þeirri tillögu sem borin hefur verið hér á borð fyrir meiri hlutann um lausn á þessu máli þarf samtal að eiga sér stað. Margir ráðherrar hafa fengið þetta mál í fangið. Enginn þeirra, sama hvar í flokki hann hefur verið, hefur ákveðið að láta af þessu verða fyrr en nú. Ég minni á að umsagnirnar þurfa ekki að vera margar. Það snýst um hvað er í þeim og þær hafa ekki allar mælt með því að málið fari fram með þeim hætti sem hér er gert. Af því að hv. þm. Jón Gunnarsson talaði áðan er vert að minna á að þótt hann sé ekki friðarins maður alla daga tók hann að minnsta kosti inn raforkulögin, kerfisáætlun, og málið var lagfært í þinginu eftir það - með samtali. 

Virðulegur forseti. Ég styð tillögu forseta um áframhaldandi umræðu um þetta mál. Það er greinilega mikil þörf á því og þá höldum við því áfram næstu daga og vikur ef þess þarf. Ég held í raun og veru að við verðum bara að horfast í augu við það að ágreiningur er um efni þessa frumvarps. Það hefur legið fyrir, liggur fyrir á þessu þingi og lá fyrir á síðasta þingi. Það er fráleitt að tala um að málið hafi einhvern veginn verið keyrt í gegn. Við erum búin að ræða það í þessum sal í 40 klukkustundir. Í 40 klukkustundir höfum við rætt þetta mál … 

Herra forseti. Mér finnst stjórnarliðar sýna ótrúlegan hroka og yfirlæti: Þið getið bara talað inn í kvöldið og talað við ykkur sjálf og svarað ykkur sjálfum. Er þetta ekki Alþingi Íslendinga þar sem við eigum að taka rökræðuna? Þetta mál er þess eðlis að það á að reyna að ná breiðri pólitískri samstöðu um það. Þetta er Þróunarsamvinnustofnun Íslands, stofnun sem hefur fengið hrós úr öllum áttum fyrir gott starf og góðan rekstur. Við getum auðvitað rætt þetta mál áfram en við köllum eftir því að stjórnarliðar sýni þann dug að þora að taka þessa umræðu, ekki bara eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson segir: Þetta er gott mál, þetta er gott mál. Hvernig væri að rökstyðja það fremur en að vera með svona yfirlýsingar? Það eru engin rök fyrir því hvers vegna þetta er betra en núverandi fyrirkomulag sem hefur fengið 

Herra forseti. Mér finnst nú hæstv. utanríkisráðherra og þeir einn eða tveir framsóknarmenn sem bera í bætifláka fyrir hann og málið, vera farnir að minna á tveggja, þriggja manna her sem er í stríði en hefur gleymt fyrir hverju verið er að berjast. Það er orðin þráhyggja að sarga áfram með þetta mál. Tónninn í umræðunni af hálfu þessara talsmanna er þeim mun undarlegri þar sem hér hefur bæði í dag og í gær verið boðið upp á samtöl um lausnir í málinu sem væru í mjög hefðbundnum anda þess þegar menn takast á um mál af þessu tagi; að leita leiða til að setja það í annan farveg, eftir atvikum í gegnum breyttar tímasetningar eða annað í þeim dúr. Það er af þeim sökum sem ég er andvígur því að halda þennan kvöldfund. Ég held að það sé óskynsamlegt og muni ekki skila okkur neinu. Það væri gáfulegra að nota tímann til að ræða saman um meðal annars þetta mál eða taka önnur mál fyrir. Það er eitthvað af þeim. 

Virðulegi forseti. Ég segi nei við þessum kvöldfundi. Ástæðan er sú að ég tel að ekki sé fullreynt að menn setjist niður og reyni að ræða saman og komast að einhverri niðurstöðu. Ég segi líka nei vegna þess að við vorum beitt ofbeldi þegar málið var rifið í gegnum nefndina og það heldur áfram í þingsal. Forseti reynir ekki að tryggja rétt okkar til að fá að taka þátt í vandaðri umfjöllun um málið. Ég verð að segja að ég hef orðið fyrir gríðarlegum vonbrigðum með þátt forseta í málinu vegna þess að í gær óskuðum við ítrekað eftir því að hann gæfi okkur álit sitt á því að máli sem kæmi úr umsagnarferli væri rúllað nánast án umræðu í gegnum nefndina þrátt fyrir mótmæli minni hlutans. Er það vinnulag sem þóknast forseta? Ég vil bara fá svör við þessum spurningum nema svarið sé nú á leiðinni með því að forseti ætli að taka þátt í því að keyra málið í gegnum þingið á kvöldfundi. Ég mótmæli því. Ég verð að segja alveg eins og er að þingið og forseti valda mér miklu vonbrigðum í dag.

Virðulegi forseti. Ef ég teldi líkur á því að hér yrði eitthvert samtal við stjórnarmeirihlutann í kvöld mundi ég greiða atkvæði með kvöldfundi, en ég reikna ekki með því, ekki eftir það sem við sáum hér í gær þegar hæstv. utanríkisráðherra mætti vissulega í þingsal og sat hér á meðan hv. 4. þm. Norðaust. varpaði fram spurningum og hélt þrusuræðu sem hæstv. utanríkisráðherra virtist ekki hafa neinn áhuga á. Enginn fór í andsvar, enginn fór að þæfa málið og allir biðu eftir því að slíkt samtal ætti sér stað. En það átti sér ekki stað þrátt fyrir að það hafi verið alveg skýrt að tilgangurinn með því að fá hæstv. utanríkisráðherra á svæðið væri að eiga við hann einhvers konar samskipti. Hann hafnaði því. Þess vegna trúi ég því ekki að stjórnarmeirihlutinn muni taka þátt í umræðunni þótt lengja eigi þingfund. Því greiði ég atkvæði gegn tillögunni.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að niðurstaðan er sú að við gefum minni hlutanum og þeim sem áhuga hafa á að ræða þetta mál frekar tækifæri til að ræða það fram eftir kvöldi eða nóttu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að gefa þeim þann tíma sem þau telja sig þurfa, en við höfum auðvitað önnur brýn mál til að huga að í þinginu sem við þurfum að koma á dagskrá sem fyrst. Ég vona að þeir þingmenn sem eiga eftir að tjá sig í málinu noti þá tækifærið vel og komi síðan málinu til nefndar sem allra fyrst. Þar gefst þá tækifæri til að fjalla um þau ágreiningsatriði sem upp hafa komið í þessari umræðu og þar væri væntanlega hægt að kalla bæði ráðherra og aðra gesti til skrafs og ráðagerða um ágreiningsatriði og fara yfir þau. Málið kæmi síðan í þeim búningi sem meiri hluti nefndarinnar býr svo um til þingsins til atkvæðagreiðslu í 3. umr. Ég sé ekki ástæðu til að tefja það mikið lengur en fagna því að við skulum ætla að gefa minni hlutanum  
            

Virðulegi forseti. Ég hef undir höndum breytingartillögur ríkisstjórnarinnar sem eru ekki trúnaðargögn en þó ekki opinberar. Fjölmiðlar kalla eftir þessum gögnum. Má ég ljósrita þau og afhenda fjölmiðlum? 
            

Forseti hefur ekki á reiðum höndum svör um stöðu þeirra skjala sem hv. þingmaður vísar til, en mun afla sér upplýsinga um það þannig að forseti geti svarað afdráttarlaust um stöðu þessara mála.

Herra forseti. Ég hef í þessari viku vakið máls á kjörum eldri borgara og öryrkja og það ekki að ástæðulausu. Ég hef gert mér nokkra grein fyrir að staða þessara hópa hefur á engan hátt verið ásættanleg en ég skal viðurkenna að á síðustu vikum hafa augu mín opnast betur en áður fyrir bágum kjörum sem allt of margt fólk í þessum hópum býr við. Segja má að augu mín hafi galopnast fyrir því síðasta laugardag á opnum fundi Öryrkjabandalagsins á Grand Hótel. Það sem þar kom fram um kjör öryrkja gerði mig mjög dapran og hugsi um hvar samfélag okkar er statt. Viljum við raunverulega samfélag án aðgreiningar þar sem börnin okkar og fullorðið fólk fær tækifæri til að vera með, njóta lífsins og leggja sitt af mörkum þrátt fyrir einhverjar meðfæddar skerðingar eða skerðingar vegna slysa eða sjúkdóma? Gleymum því aldrei að við getum öll orðið fyrir slysi í dag eða á morgun, eða orðið fyrir heilsutjóni sem skerðir starfsgetu okkar og þar með tækifæri til að vera með. Viljum við samfélag sem lagar sig þá að þörfum okkar, að aðstæðum okkar og barna okkur og leyfir okkur að vera með eftir því sem við getum og viljum? Eða viljum við samfélag sem hafnar okkur og börnunum okkar þá og dæmir okkur til útilokunar og miklu minni lífsgæða en ástæða er til? Herra forseti. Okkar er valið og okkar er ábyrgðin. Samfélag án aðgreiningar þar sem allir fá tækifæri til að vera með er ekki átaksverkefni með tiltekinn upphafstíma og ákveðinn lokadag. Það er viðfangsefni okkar allra alla daga ársins, ekki bara okkar sem hér sitjum heldur einnig þeirra sem stjórna ferðinni á vinnumarkaði og stýra fyrirtækjum og stofnunum ríkis og sveitarfélaga. Ég ætla að leyfa mér enn og aftur að skora á alla þingmenn að taka undir ályktun og áskorun fundar Öryrkjabandalagsins síðasta laugardag og tryggja þannig þessum hópum, öldruðum og öryrkjum, mannsæmandi líf, og stíga með því stórt skref í þá átt að losa þá úr viðjum fátæktar og félagslegrar einangrunar. Síðan minni ég á að í dag er alþjóðlegur baráttudagur Sameinuðu þjóðanna gegn kynbundnu ofbeldi. Klukkan sjö í kvöld verður ljósaganga frá Arnarhóli og ég skora á ykkur að mæta.

Herra forseti. Ég vil líka ræða kjör aldraðra og öryrkja. Á þessu ári hefur verið samið um launahækkanir til fjölda stéttarfélaga í landinu, það eru um tólf kjarasamningar. Að meðaltali hafa laun hækkað um 14% hjá þeim tólf aðilum sem samið hafa, sem er álíka mikil hækkun og stéttarfélög þeirra lægst launuðu, Starfsgreinasambandið, Flóabandalagið og fleiri, sömdu um að laun til félagsmanna þeirra yrðu, að lágmarki 300 þús. kr. eftir þrjú ár. Nú ber svo við að ríkisstjórnin ætlar ekki að láta aldraða og öryrkja fá sambærilega hækkun og aðrar stéttir í þjóðfélaginu hafa fengið, og það eru ekki þeir lægst launuðu. Það á að hækka laun aldraðra og öryrkja um 9,4% frá næstu áramótum. Það er langt frá því að vera sambærilegt við það sem verið er að tala um að hækka lægstu laun um í landinu. Það þyrfti að vera að lágmarki 14%. Það er ekki okkur til sóma sem ríkri þjóð að skilja alltaf þessa hópa eftir. Það er ekki einu sinni þannig að kauphækkanir gildi þá frá 1. maí, nei, engar hækkanir eiga að verða þessa átta mánuði, frá 1. mars á þessu ári. Þær eiga að gilda frá 1. janúar á næsta ári. Það er okkur og þessari ríkisstjórn til skammar. Síðan ákvað kjararáð á dögunum að hækka laun okkar þingmanna og annarra æðstu embættismanna í þjóðfélaginu, ráðherra, dómara, presta, ráðuneytisstjóra, svo eitthvað sé nefnt, og ýmissa annarra, um 9,3%. Á það að gilda frá 1. janúar á næsta ári? Nei, auðvitað gildir það frá 1. mars á þessu ári. 

Herra forseti. Á jafnréttisþingi í morgun kom fram að hlutfall kvenkyns viðmælenda í fjölmiðlum hefur sáralítið lagast síðastliðin 15 ár. Þar var farið yfir niðurstöður viðmælendagreiningar velferðarráðuneytisins og Fjölmiðlavaktarinnar. Meðal annars var birtur listi yfir helstu viðmælendur í þjóðmálaþáttum og er athyglisvert að rýna svolítið í þær niðurstöður því að það gefur okkur tækifæri til að skilja þjóðfélagsumræðuna og sjá hvað kemst þar á dagskrá. Á þeim tíma sem skoðaður var voru til dæmis 12 karlar og ein kona í þættinum Í bítið á Bylgjunni. Sjö voru úr stjórnarliðinu en einn úr stjórnarandstöðu. Í Reykjavík síðdegis voru karlarnir 11 en konurnar tvær. Stjórnarliðar með sjö og stjórnarandstaðan þrjá, hvert úr sínum flokki. Þegar skoðaður er fjöldi viðtala þar sem þessir 13 viðmælendur eru kemur í ljós að stjórnarliðar hafa fengið 151 viðtal en stjórnarandstaðan 43. Jafnréttislögin eru skýr. Þar segir meðal annars í 24. gr., með leyfi forseta: „Hvers kyns mismunun á grundvelli kyns, hvort heldur bein eða óbein, er óheimil.“ Fjölmiðlar eiga að vera hið svokallaða fjórða vald. Því ber þeim að gefa konum og körlum jöfn tækifæri til að tjá sig. Það sem vekur líka athygli í könnuninni er að einungis ein kona úr stjórnarandstöðunni kemst á topplistann. Stjórnendur þátta sem fá mikla hlustun, til dæmis á Bylgjunni, eru allt karlar, sem þurfa nú að mínu mati að hysja upp um sig buxurnar og gera atlögu að því að fá fleiri konur til samtals. Það á líka við um Ríkisútvarpið því að þar eru hlutföllin líka ójöfn. Í Morgunblaðinu í morgun kom fram að staðan er sambærileg og árið 2000 og við það getum við ekki unað. Eini fjölmiðillinn sem ég veit um sem stendur sig vel er Hringbraut. Hann stendur sig afar vel þegar kemur að jöfnum hlutföllum kvenna og karla sem viðmælendum. Mér skilst að þar hangi uppi á vegg yfirlit sem allir þáttastjórnendur þurfa að fylgjast með. Staðan þar núna er að viðmælendur eru 594 konur og 609 karlar. Jafnara getur það tæpast orðið.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða störf þingsins að þessu sinni. Með hliðsjón af því sem karpað var um áðan ræðum við oft og mjög lengi og ítarlega, að minnsta kosti stjórnarandstaðan, um mál sem mikill ágreiningur er um, en reyndin er sú að hér hafa einnig verið lögð fram ýmis frumvörp og þingsályktunartillögur sem ekki er neinn teljandi ágreiningur um, eða sem gætu í það minnsta fengið mjög eðlilega meðferð af hálfu þingsins. Hér bíða 57 frumvörp og 77 þingsályktunartillögur 1. umr. eða fyrri umræðu. Í nefnd eru átta mál af báðum tegundum, frumvörp og þingsályktunartillögur, og eitt mál af hvorri tegund bíður 2. umr. eða síðari umr. Hér eru tillögur á borð við aðskilnað starfsemi fjárfestingarbanka og viðskiptabanka, mál sem við ættum að geta rætt málefnalega; dagur helgaður fræðslu um mannréttindi barna, maður hefði haldið að það væri tiltölulega óumdeilt mál og gæti fengið ágæta meðhöndlun í þinginu; jafnræði í skráningu foreldratengsla, samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, þ.e. að fela ríkisstjórninni að fullgilda þann samning, sem ég veit ekki til að nokkur ágreiningur sé um; tillaga um að fullgilda valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum, enn og aftur ágreiningslaust mál sem hefði getað farið í gegn á síðasta þingi ef Alþingi starfaði ekki með þeim hætti sem raun ber vitni; og síðast en ekki síst tillaga um siðareglur fyrir alþingismenn. Flutningsmaður er enginn annar en hinn sérlega virðulegi forseti sjálfur. Af frumvörpum er eitt sem bíður 2. umr.; sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007 (sanngirnisbætur vegna Landakotsskóla). Það eru mál sem við gætum tekið til umfjöllunar en gerum ekki. Ég tel það vera vegna þess að hér er fíll í herberginu 

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að minnast á þær ágætu umræður sem fram fóru í gær um brýn málefni, meðal annars um almenningssamgöngur, sem tónaði vel við sóknaráætlun í loftslagsmálum og losun gróðurhúsalofttegunda, sem er mjög metnaðarfull áætlun sem kynnt var í dag. Þá vil ég nota tækifærið og taka undir með hv. þingmönnum sem ræddu um löggæsluna og fagna sérstaklega að hæstv. ríkisstjórn bregðist við brýnni þörf til eflingar löggæslu í landinu með 400 millj. kr. auknu framlagi. Ég fagna líka þeirri þróun sem átt hefur sér stað á undanförnum missirum og breyttum áskorunum sem koma meðal annars fram í nýlegri skýrslu ríkislögreglustjóra og í umræðunni hér í gær. Það er augljóst að lögreglan þarf verulega á því að halda að brugðist sé eins og raun ber vitni við þessari þróun, með auknum mannskap og auknu fé til að styrkja almenna löggæslu og til að halda uppi ásættanlegri frumkvæðislöggæslu og eins til að styrkja sérhæfðar deildir lögreglunnar á öllum sviðum. Hjá mörgum af grunnstoðum okkar og innviðum er aðkallandi fjárþörf. Hæstv. ríkisstjórn hefur vissulega brugðist við í fyrirliggjandi fjárlögum og fleiri málaflokkum. Nefni ég hér heilbrigðismálin þar sem verið er að styrkja og efla heilbrigðiskerfið með aukningu útgjalda til þess málaflokks á flestum sviðum. Sérlega er ánægjulegt að sjá áherslu á heilsugæsluna í þeim efnum. Það á við um flesta málaflokka að kjarasamningar vega þungt á fjárlögum í heildarútgjöldum en það eru vissulega tækifæri fram undan varðandi efnahagslega stöðu með bættum hag ríkissjóðs og lækkandi skuldastöðu. Viðsnúninginn í uppbyggingu og eflingu grunnstoða og stofnana samfélagsins verður að taka í skrefum og í takt við efnahagslega þróun og aukna getu.

Forseti. Þegar forseti Íslands hélt ræðu við upphaf þings beindi hann þeim orðum til þingmanna um að honum þætti ekki við hæfi að greiða atkvæði um breytingar á stjórnarskrá samhliða forsetakosningu. Ég gagnrýndi forsetann fyrir þau afskipti af störfum nefndar sem þá var að störfum og er enn. Merkilegt nokk virðist sem sú vinna sé komin í algerar ógöngur, alla vega er næsta ljóst að ekki verður farið í breytingar á stjórnarskrá samhliða forsetakosningu nema einhvers konar kraftaverk verði og þingmenn verði jafnvel í vinnunni fram að áramótum, því að tíminn er búinn. Mig langar til að vekja athygli þingmanna á þessu. Þarna hefur forseti lýðveldisins bein afskipti af störfum þingsins í jafn veigamiklu máli og þessu. Mér finnst það mjög alvarlegt og furðulegt að við þingmenn látum það óátalið, sem þurfum oft að sitja undir þeim ásökunum að við séum eingöngu einhvers konar stimpilpúði eða að reyna að sýna aðhald gagnvart stimplinum sem kemur frá framkvæmdarvaldinu. Ég hef ekki heyrt einn einasta þingmann meiri hlutans gagnrýna þá aðför að lýðræðinu, engan. Það hryggir mig. Ég verð að segja að mér finnst það pínulítið aumt. Við eigum að standa með þingræðinu. Við þingmenn eigum að standa með þingræðinu og það gerum við ekki.

Hæstv. forseti. Ég vil gera stöðu Grímseyjar að umræðuefni mínu í dag og óska eftir að eiga orðastað við hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur. Fyrir stuttu ákvað ríkisstjórn Íslands að tillögu forsætisráðherra að grípa til samþættra aðgerða til að styðja við byggð í Grímsey. Upphaf þeirrar vinnu má rekja til þess að 8. apríl síðastliðinn komu þingmenn Norðausturkjördæmis saman ásamt fulltrúum Akureyrarbæjar, Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar og Grímseyinga til að ræða þá erfiðu stöðu sem upp er komin í Grímsey. Í kjölfarið var skipaður aðgerðahópur. Í honum sátu hv. þm. Höskuldur Þór Þórhallsson og Steingrímur J. Sigfússon, tveir fulltrúar frá Íslandsbanka, einn frá Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar ásamt fulltrúa útgerðaraðila og var unnið í samstarfi við hverfisráð Grímseyjar. Aðgerðahópurinn skilaði af sér skýrslu til forsætisráðherra í lok maí. Í framhaldinu skipaði ráðherra faghóp sem fékk það hlutverk að útfæra og skoða tillögur aðgerðahópsins. Í stuttu máli ganga tillögurnar í fyrsta lagi út á það að styrkja stöðu útgerðar frá Grímsey þar sem úthlutað verður 400 tonna byggðafestukvóta, en unnið er að því að gefa út reglugerð samhliða því. Í öðru lagi að bæta samgöngur við Grímsey, í þriðja lagi að framkvæma hagkvæmniathugun og lækkun húshitunarkostnaðar og í fjórða lagi að gera verkefni um brothættar byggðir. Vinnuhópur forsætisráðherra útfærði tillögur heimamanna í samvinnu við fagstofnanir og fagráðuneyti og skilaði svo tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar sem samþykkti þær 17. nóvember síðastliðinn. Það er jákvætt að tillögurnar komu frá heimamönnum og fagaðilar vinna síðan að útfærslu. Þá aðferðafræði tel ég vera til fyrirmyndar og á von á því að þetta verði til heilla fyrir Grímsey, nyrstu byggð landsins. Þess má geta að bæjarstjórn Akureyrar sendi frá sér samhljóða ályktun þar sem niðurstöðum er fagnað. Mig langar til að spyrja hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur um viðhorf hennar og þingflokks Bjartrar framtíðar til þessa vinnuferlis og þeirra aðgerða sem kynntar hafa verið.

Virðulegi forseti. Ég ætla fyrst og fremst að svara fyrir mig í þessu máli. Þetta er ekki mál sem þingflokkur Bjartrar framtíðar hefur lagst yfir eða mótað sér sameiginlega skoðun á. Ég þekki þessi mál náttúrlega eins og hv. þingmaður og við vorum öll sammála um það, þingmenn í kjördæminu, að til mikils væri að vinna að treysta byggð í Grímsey vegna þess að það eru mjög sérstakar aðstæður þar og mikilvægt að halda byggð á þeim stað. Ég verð þó að segja að ég er ekki búin að sjá ítarlega útfærslu á öllum tillögunum, en þær eru í anda þess sem talað var um. Það er auðvitað flækjustig þarna varðandi lánin og afstöðu bankans og þar fram eftir götunum. Það er jákvætt að auka eigi samgöngur við eyna. Ég tel að það geti stutt við ferðaþjónustu á staðnum. Ég vonast til að aðgerðirnar tryggi byggð til lengri tíma því að mér hefur stundum fundist við vera með byggðastefnu sem er bara plástur á sárin en ekki heilsteypt og oft er ekki verið að hugsa nema kannski fimm ár fram í tímann. Það er alltaf erfitt að fara í sértækar aðgerðir. Við þekkjum það mjög vel, ég og hv. þingmaður, sem gerðist á Djúpavogi. Mér hefur ekki fundist að við sem þjóð höfum komið til móts við Djúpavog eins og við hefðum átt að gera vegna þess að þar varð gríðarlegt áfall fyrir byggðarlagið. Kvótinn er enn í Grímsey, en það er annað vandamál þar sem er skuldsetning. En kvótinn fór beinlínis frá Djúpavogi og með honum fjöldi starfa og fjöldi fólks fluttist þaðan burt. Þar finnst mér enn verk að vinna. Mér finnst að við gætum gert þetta meira heilsteypt og verið með betri áætlanir fram í tímann, en vissulega er vandamálið í Grímsey þannig að bregðast þurfti við með einhverjum hætti. Ég hef verið jákvæð gagnvart því. Ég sé ekki eftir byggðakvótanum í Grímsey en ég vona að þessar aðgerðir verði til að treysta byggðina og að þær séu ekki skammtímalausn.

Herra forseti. Ég vil gera að umtalsefni nýja spá Isavia um fjölda ferðamanna á næsta ári sem að sönnu er gerð út frá forsendum flugvallanna en hún skiptir máli. Nú stefnir í að fjölgun erlendra ferðamanna verði á þessu ári 30% og spáin á þeim grunni fyrir næsta ár er fjölgun í viðbót ofan á þann grunn upp á 22,2%. Samkvæmt því má búast við að erlendir ferðamenn sem heimsækja landið á næsta ári verði 1.540 þúsund. Þessar tölur vekja margar spurningar um það hvernig við erum í stakk búin til að takast á við aukningu ár frá ári af þessari stærðargráðu því að hér er um veldisvöxt að ræða. Flestum ber saman um að ástandið í sumar hafi verið þannig að allt hafi verið hér á ýtrasta tampi, ef ekki umfram það. Því miður er ekki hægt að segja að viðbúnaður okkar og það hvernig við höfum notað tímann undanfarin nokkur síðustu ár hafi verið fullnægjandi í þeim efnum. Það er til dæmis ljóst að nánast ríkir stefnuleysi í málaflokknum. Menn hafa með öllu klúðrað því sem snýr að tekjuöflun eða gjaldtöku og stýringu í gegnum eitthvað slíkt og ríkir nánast upplausnarástand í þeim efnum eftir að hæstv. ráðherra gafst upp með náttúrupassann. Einhver stjórnsýslustofnun ferðamála sem á að vera skel utan um enga stefnu mun ekki skipta miklu í þeim efnum þótt það kosti 80 milljónir af ríkisfé að reka hana. Ég held að það sé orðið ákaflega brýnt að taka þessi mál til mjög rækilegrar skoðunar ef ekki á illa að fara af ýmsum ástæðum, út frá því hvað innviðir landsins þola og bætir þar hörmungarástand í fjárveitingum til vegagerðar og skortur á samgönguáætlun ekki úr, en ég er líka farinn að velta mikið fyrir mér hvort við Íslendingar þurfum ekki að fara að hyggja að okkur í hagstjórnarlegu tilliti þegar þessi grein vex svona hratt og vægi hennar eykst svona hratt í hagkerfinu, sveiflótt sem hún getur verið, og huga að ýmsum vörnum í því sambandi. Ég býð ekki í það, herra forseti, ef þetta ástand á að 

Virðulegi forseti. Fyrir réttri viku hélt Félag áhugafólks um Smith-Magenis heilkenni fræðsludag á tveggja ára afmæli félagsins. Það var áhugavert fyrir mig að fá tækifæri til að ávarpa fundinn en í dag eru 100 félagsmenn í samtökunum og standa vörð um þá þrjá einstaklinga sem greinst hafa með heilkennið á Íslandi. Er ástæðan fyrir fjölda félagsmanna sú hvað heilkennið er með ólíkindum íþyngjandi. Heilkennið sem er galli í 17. litningi er mjög vangreint vegna þess hve seint það var uppgötvað. Einkenni heilkennisins sem eykst með aldrinum eru svefntruflanir, skapofsaköst, sjálfskaðandi hegðun, árásargirni og þroskaskerðing. Svefntruflanir stafa af því að líkaminn framleiðir svefnhormónið melatónín á daginn í staðinn fyrir á næturnar. Það er átakanlegra en tárum taki að setja sig inn í stöðu foreldra og fjölskyldna sem fara algjörlega á mis við eðlilegt heimilislíf. Staðreyndin er sú að ef enga hjálp er að fá brotna fjölskyldur og dæmi eru um að annað foreldrið flytji að heiman með veikt barnið til að verja fjölskylduna þeim áföllum og þunga sem heilkenninu fylgir. Dæmi eru um að foreldri hafi fengið taugaáfall og lamast tímabundið vegna of mikils álags. Æðis- og sjálfskaðaköstin koma fram mörgum sinnum á sólarhring og geta varað í allt að 30–45 mínútur. Engin fjölskylda eða systkini eiga að þurfa að horfa upp á slíkt til lengdar. Í Noregi hefur það sýnt sig að með aðstoð fagfólks hafa bræðisköstin styst í 1–4 mínútur og afleiðingar þeirra minnkað. Heilkennið var uppgötvað 1986 í Ameríku en þar eru læknavísindin lengst komin með greiningu og meðferð SMS-einstaklinga. Því er mikilvægt fyrir heilbrigðisstarfsfólk á Íslandi og þær fjölskyldur sem standa að þessum einstaklingum að geta fylgst vel með og kynnt sér þær framfarir sem átt hafa sér stað með því að sækja ráðstefnur erlendis svo koma megi á fót þeirri bestu aðhlynningu sem möguleg er á Íslandi. Lítum til Noregs þar sem sett er í gang teymisvinna við að aðstoða fjölskyldur, foreldra og systkini við að lifa eðlilegu lífi og að SMS-einstaklingurinn 

Virðulegur forseti. Hamingjusömustu hrægammar í heimi virðast vera vogunarsjóðirnir sem kröfur eiga í þrotabú íslensku bankanna. Þeir virðast hafa náð svo hagstæðum samningum við ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að þeir flykkjast nú til landsins á kröfuhafafundi þar sem mætt er fyrir yfir 90% kröfuhafanna og samþykkja þessa samninga með 99–100% greiddra atkvæða. Þetta eru samningar um að þeir fái að fara út úr íslensku krónunni á undan öðrum, losna úr höftum, og þeir virðast meta það einróma sem svo að þetta sé hagfellt fyrir þá. Um það virðist enginn ágreiningur vera í þeirra röðum sem hlýtur að vera okkur öllum nokkurt umhugsunarefni um það hvernig haldið hefur verið á samningsstöðu Íslands í þessu stærsta hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar, uppgjöri föllnu bankanna. Síðast kom stjórnarmeirihlutinn hér inn með lagabreytingar og knúði í gegn breytingar á lögum til að lækka svokallað samþykkishlutfall því að stjórnarmeirihlutinn óttaðist að kröfuhafarnir mundu ekki mæta nægilega margir og ekki samþykkja nægilega margir til þess að það uppfyllti skilyrðin. Það var vegna þess að kröfuhafarnir höfðu sagt stjórninni að þannig væri þetta. Þetta virðist líka hafa verið algert vanmat á ánægju erlendra kröfuhafa með það tilboð sem þeim var gert. Það verður ekki séð að nein þörf hafi verið á þessari lagabreytingu, á þessari tilslökun fyrir erlenda kröfuhafa, á þessari lækkun á samþykkisþröskuldinum. Það voru ekki 85% sem studdu málið, það voru yfir 90% sem mættu og 99–100% kröfuhafa 

Herra forseti. Mig langar að gera stöðu ungs fólks að umtalsefni vegna þess að við höfum gjarnan haldið innblásnar ræður um stöðu ungs fólks. Ein þeirra var haldin í vikunni þar sem hæstv. forsætisráðherra talaði um að það væri ekki nema eðlilegt að ungt fólk skoðaði heiminn eftir að hafa náð að borga niður skuldir sínar hér. Í því samhengi langar mig að vitna í grein sem ég las í morgun í Stundinni eftir Jóhannes Benediktsson þar sem segir að staða ungs fólks sé alls ekki eins glæsileg og forsætisráðherra vill vera láta. Þar kemur meðal annars fram að elsti aldurshópurinn hafi verið að ná vopnum sínum en yngri kynslóðin sé alls ekki að gera það. Þar segir, með leyfi forseta: „Í venjulegu árferði aukast eignir einstaklings sem er á bilinu 20–29 ára um 4 milljónir á áratug en þessi tala hefur skroppið saman í rúma milljón á síðustu tíu árum.“ Þetta sýnir mjög skýrt við hvaða vanda er að etja. Í því samhengi langar mig líka að tala um stefnu stjórnvalda varðandi LÍN, Lánasjóð íslenskra námsmanna. Hver er stefna stjórnvalda varðandi nám ungs fólks og Íslendinga erlendis? Námslán og framfærsla fyrir fólk sem er að læra erlendis hefur skroppið gríðarlega mikið saman undanfarið og maður spyr sig hvort stefnan sé sú að það eigi bara ekkert að gera fólki kleift að mennta sig annars staðar en hér. Það þykir mér mjög vond stefna vegna þess að ég tel mikilvægt að fólk hafi tækifæri til að komast í nám erlendis. Við bjóðum einfaldlega ekki upp á allt það nám sem við þyrftum að geta boðið upp á hér. Ég tek heils hugar undir það með forsætisráðherra að það er gott fyrir fólk að skoða heiminn, en ég tel að það sé eitthvað meira og verra á ferðinni en að fólk sé í einhvers konar ævintýraþrá. Hér er við djúpstæðan vanda að etja og við verðum að fara að tala um hann, horfast í augu við hann og grípa til aðgerða því að annars munum við sitja uppi með samfélag sem ég held að sé okkur ekki til sóma.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera að umtalsefni málefni Tónlistarsafns Íslands í Kópavogi. Til þessa safns var stofnað 2009 með samningum milli þáverandi ríkisstjórnar og Kópavogsbæjar. Mönnum ber ekki saman um það hvernig þetta samkomulag hefur verið efnt, en eitt er víst, Kópavogsbær er nú að gefast upp á því að standa straum af rekstri þessa safns að því leyti sem hann hefur gert undanfarin ár og það stefnir í að safnið verði eftir áramót hvorki fugl né fiskur og standist ekki þær kröfur sem gerðar eru til opinberra safna á Íslandi. Þetta safn, Tónlistarsafn Íslands, er falin perla. Þar er að finna mjög marga dýrmæta hluti og verðmæti. Þeir starfsmenn sem þarna hafa unnið til þessa hafa safnað munnlegri geymd og upplýsingum um íslenska tónlist sem er hvergi til annars staðar. Þeir hafa bjargað ótal hlutum frá glötun. Einnig hafa safninu verið færðir að gjöf ýmsir munir, m.a. úr eigu Sveinbjarnar Sveinbjörnssonar sem samdi íslenska þjóðsönginn. Í safninu er einnig að finna muni úr búi Erlings Blöndals Bengtssonar sellósnillings sem þessu safni voru færðir til varðveislu. Það er næsta víst, herra forseti, að þessu safni voru ekki færðir allir þessir hlutir til að vera settir í einhvern kassa einhvers staðar vegna þess að menn hafi ekki efni á að reka safnið áfram. Því heiti ég á fjárlaganefnd þingsins og hæstv. menntamálaráðherra að finna leið til þess að hægt sé að reka safnið óbreytt árið 2016 til að tími gefist til þess að ríkið 

Virðulegi forseti. Eftir glímuna við eftirleik hrunsins erum við á Íslandi í mjög öfundsverðri aðstöðu. Hagvöxtur er hér meiri en annars staðar í hinum vestræna heimi og efnahagshorfur eru góðar. Þess vegna skiptir miklu máli að nýta það lag sem við búum nú við. Við höfum efni á að gefa fólki færi á að afla sér framhaldsmenntunar. Við þurfum ekki að halda áfram að skerða aðgang að framhaldsskólum eins og ríkisstjórnin er að gera nú eða fækka í háskólum. Við getum gefið öllum færi á að nýta hæfileika sína og komast til náms. Við getum líka mætt eðlilegum kröfum Landspítalans um nauðsynlegt rekstrarfé og eigum ekki að búa honum þær aðstæður að forstjóri Landspítalans þurfi trekk í trekk, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð og ár eftir ár að lýsa yfir yfirvofandi skelfingarástandi á Landspítalanum ef menn samþykkja óbreytt fjárlög ríkisstjórnarinnar. Það er skelfilegt að þrjú ár í röð hafi það verið yfirlýsing ríkisstjórnarinnar í fjárlagafrumvarpi að Landspítalanum sé ekki kleift að reka sig í samræmi við grunnþarfir þjóðarinnar. Við höfum efni á því og getum staðið við hið eðlilega fyrirheit að aldraðir og örorkulífeyrisþegar njóti sömu lágmarkskjara og þeir sem eru á vinnumarkaði, að þeir njóti fulls jafnræðis. Við höfum áður gert það, m.a.s. á miklum niðurskurðartímum, árið 2011. Það er engin afsökun fyrir því, nú þegar gerðir hafa verið láglaunasamningar, að ríkisvaldið standi ekki við sitt gagnvart lífeyrisþegum. Við höfum efni á því, við höfum aðstæður til að tryggja réttláta deilingu gæðanna og eigum að nýta þær aðstæður.

Virðulegi forseti. Í morgun fengum við fulltrúa frá Vaðlaheiðargöngum til að fara yfir stöðuna. Misvísandi fréttir hafa borist, sumar neikvæðar, af framgangi mála. Mér er ljúft og skylt að segja frá því að nú ganga framkvæmdir vel. Verkinu miðar áfram um eina 40 metra á viku. Það er komið í þéttara berg og hitastig fer lækkandi Eyjafjarðarmegin. Þetta eru góð tíðindi sem segja okkur að framgangur verksins verður vonandi með öðrum hætti en hann hefur verið upp á síðkastið. Menn lentu í ófyrirséðum hlutum, eins og að heitt vatn streymdi út úr berginu. Jafnvel þó að menn hafi lent í vatnselg í öðrum sambærilegum jarðgangaframkvæmdum hefur það kannski ekki verið með þeim hætti að jafn heitt vatn hafi komið. Þetta var Eyjafjarðarmegin. Svo horfa menn fram á að geta lagt af stað Fnjóskadalsmegin fljótlega á nýju ári. Þetta þýðir að verkið tefst ekki um meira en eitt ár sem er gríðarlega jákvætt. Það er líka upplýst að vatnið sem finnst er hæft til neyslu og verður væntanlega nýtt þannig á Svalbarðseyri þar sem hefur verið skortur á neysluvatni. Menn lenda þá í svipuðu og gerðist með Vestfjarðagöngin þar sem vantaði kalt vatn og fínt neysluvatn fannst. Ég vildi bara segja frá þessum góða fundi sem við áttum í morgun og að verkefninu miðar núna vonandi mjög vel áfram, allt bendir til þess 

Virðulegi forseti. Það hefði verið gaman að fá að nota þá klukkutíma sem okkur er úthlutað til viðbótar til þinghalds í kvöld í þetta mál því það er gríðarstórt og erfitt að fara yfir á svona stuttum tíma. Þetta er stórt mál vegna þess að áhrifin á veðurfar og náttúrufar leiða af sér breytingar á búsetu fólks og geta leitt af sér uppskerubrest og þurrka og þar af leiðandi deilur um lönd og lífsgæði. Slíkar deilur eru oftast undirrót átaka og stríðsátaka sem við þekkjum í heiminum. Það er gríðarlega mikið í húfi að við náum að stemma stigu við þeirri þróun sem nú þegar er orðin. Það er gríðarlega mikið undir. Sem betur fer er mikil almenn vitund um orsök og afleiðingar í loftslagsmálum hér á landi. Í skoðanakönnun sem Gallup gerði fyrir Náttúruverndarsamtök Íslands í lok september telja 67,4% aðspurðra mikla þörf á að íslensk stjórnvöld grípi til aðgerða til að draga úr losun á gróðurhúsalofttegundum. Nú hefst næstkomandi mánudag mikilvæg loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna í París. Þangað er hæstv. ráðherra að fara með erindi okkar Íslendinga. Það er tilefni þessarar umræðu. Markmið ráðstefnunnar er að tryggja að menn nái saman um að hækkun hitastigs andrúmsloftsins verði undir tveimur gráðum að meðaltali. Þó eru aðilar, sérstaklega litlar eyjar eins og t.d. Maldíveyjar og Marshalleyjar sem fara beinlínis undir vatn verði ekkert að gert á komandi áratugum, sem telja að þetta sé of hátt og markið eigi að vera ein og hálf gráða. Síðan eru fram komnar yfirlýsingar yfir 150 aðildarríkja rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Þar kemur fram sá veruleiki að í raun og veru stefnir í að hækkunin verði nær þremur gráðum. Við erum svo langt frá markmiðinu. Þess vegna tel ég, og vil spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hennar til þess, að við Íslendingar eigum að vera með í hópi þeirra eyja sem krefjast þess að markmiðið sé ein og hálf gráða frekar en tvær gráður vegna þess að við eigum svo mikið undir því að sporna gegn súrnun sjávar. Við eigum gríðarlega hagsmuna að gæta í sjávarútvegi og afleiðingin af hlýnuninni er súrnun sjávar. Greinin sjálf er farin að hafa af þessu miklar áhyggjur. Hagsmunir okkar eru það miklir að ég tel að við eigum að skipa okkur í flokk með þeim sem krefjast þess að markmiðið sé ein og hálf gráða á Celsíus. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina að við gerum það. Þá vil ég spyrja líka: Hver er stefna ráðherrans í þessu máli? Mun súrnun sjávar og áhyggjur okkar af henni verða tekin upp með einhverjum hætti í París? Þá vil ég líka nefna að í dag kynnti ráðherra sóknaráætlun um minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda. Ég tel vanta mikið í hana. Það er talað um að hún sé til þriggja ára en hún er ofboðslega götótt. Það má lesa úr henni að hún byggi á aðgerðaáætluninni frá 2010 og því spyr ég hæstv. ráðherra hvort það sé ekki örugglega rétt skilið að aðgerðaáætlunin frá 2010 sé enn í gildi og þetta sé viðbót við hana. Ég verð líka að segja að hér vantar almenningssamgöngur og annað slíkt. Þá vil ég velta því upp af hverju við unnum ekki þessa sóknaráætlun í sameiningu, þvert á flokka og greinar. Mér finnst samtalið við sveitarfélögin allt of lítið. Til dæmis má segja að Reykjavíkurborg sé að stinga ríkið af þegar kemur að stefnumótun í loftslagsmálum. Þau eru með gríðarlega yfirgripsmikla stefnu í loftslagsmálum. Okkur vantar mælanleg markmið í sóknaráætlunina. Sjávarútvegurinn hefur sjálfur sett sér mælanleg markmið. Þeir hafa talað um að þeir þurfi að draga úr notkun á jarðefnaeldsneyti um 40 þús. tonn til ársins 2030 og er það vel. Það er til viðbótar því sem menn hafa náð hingað til. Ég hefði viljað sjá að við settum okkur frekar mælanleg markmið. Reykjavíkurborg gekk á undan með góðu fordæmi og er að safna saman fyrirtækjum til að standa með sér í að sporna við þessum breytingum. Mér finnst ríkið reka lestina þegar það á að vera í forustu. Tími dúlleríisaðgerða á þessu sviði er liðinn. Við þurfum að fara að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að hefja máls á þessu stóra máli okkar. Ég vil geta þess í upphafi að ég var þegar búin að leggja drög að því við forseta Alþingis að ég flytti hér skýrslu um þetta mál. Hins vegar var ákveðið að hafa þennan háttinn á. Ég hefði flutt Alþingi skýrslu áður en ég hefði haldið til Parísar af því að ég vildi gjarnan eiga orðastað við þingheim um þetta stóra mál. Mér finnst afar leitt ef fyrirspyrjanda finnst sú metnaðarfulla áætlun sem unnin er af sex ráðuneytum undir stjórn okkar í umhverfisráðuneytinu götótt. Ég held að fólk hafi einmitt lagt mikla vinnu í hana og margra ára vinna lítur hér dagsins ljós með þessum metnaðarfullu áætlunum. Vissulega hefur aðgerðaáætlun verið í gangi en hvorki fjármunir né annað verið sett í hana. Ég held að hér sé ákveðinn viðburður á ferðinni. Eins og ég fékk málið í hendur vildi málshefjandi tala um markmið Íslands, loftslagsráðstefnuna í París og framlag Íslands til loftslagsráðstefnunnar. Mun ég nokkuð fara yfir þetta þrennt. Markmið Íslands var lagt fram í júní eins og fyrr hefur verið sagt frá, að vera með Evrópuríkjum og Noregi um 40% losun. Við stöndum við það. Síðan fórum við að huga að því hvað við gætum gert betur varðandi Ísland sjálft og settum nýjan kraft í verkefni og mörg ný sem ekki hafa áður verið tekin til umræðu. Við viljum horfa á styrkleika okkar og hvernig við getum nýtt þann styrkleika sem landið hefur til að styrkja þá veikleika sem við finnum og viljum bæta um betur í. Þess vegna miða þessi verkefni okkar við þá möguleika, hvernig við getum jafnvel notað okkar endurnýjanlegu orku enn betur. Hvert sem maður fer um heiminn er horft til okkar og við öfunduð af að eiga svona mikið af endurnýjanlegri orku. Þegar talað er um losun er umræðan um hvernig ríki heims geta dregið úr orkusóun og nýtt sér aðra orku, helst græna, og hana höfum við. Hvernig eigum við að nýta hana enn frekar til að draga úr notkun jarðefniseldsneytis í samgöngum, bæði í bílaflotanum og sjávarútvegi? Þess vegna viljum við setja af stað og halda utan um verkefni sem styrkja innviði fyrir rafbíla og líka vinna að vegvísum sem minnka losun bæði í sjávarútvegi og landbúnaði. Að mínu viti er sóknaráætlunin nú mjög víðtæk og skiptist, má segja, í þrjá þætti. Fyrst eru hugmyndir um hvernig við drögum úr losun og getum líka bundið kolefni betur með aukinni landgræðslu og skógrækt. Í öðru lagi er spurningin hvað við leggjum til mála á alþjóðavettvangi, hvar Íslendingar eru framarlega. Í þriðja lagi má velta fyrir sér hvernig við styrkjum innviði til þess að hafa betri ráð, eins og þingmaður gat um, regluverk og annað til að mæla og geta verið með samanburðartölur um hvernig okkur hefur tekist frá ári til árs að vinna að markmiði okkar. Markmiðið sem við setjum er að verða í fremstu röð þjóða. Nú byrjum við að vinna með Evrópuþjóðunum. Ég hef sagt fyrr í dag að ég vil að við reynum að komast í fremstu röð varðandi umhverfismál. Mér finnst ríkisstjórn Íslands sýna það sannarlega í verki þegar þrír ráðherrar halda blaðamannafund til að kynna það sem fram undan er. Við verðum með margvíslega atburði í París. Meðal annars berum við þar ábyrgð á kynningu á fimm þáttum, þ.e. varðandi jarðhitann sem talið er að okkar þekking sé hvað fullkomnust um, landgræðsluna, við verðum með Veðurstofunni varðandi vöktun á jöklum og rannsóknastarf varðandi það. Síðan veit ég 

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svör hennar. Ég vil taka undir með hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur þegar hún spurði hér áðan af hverju áætlun um minnkun gróðurhúsalofttegunda frá Íslandi hefði ekki verið unnin í þverpólitísku samráði. Þetta er nákvæmlega mál sem á að vera unnið ekki bara í þverpólitísku samráði heldur þverfaglegu og það er ríkur vilji til þess hjá þingmönnum ólíkra flokka á þingi að koma að þeirri vinnu. Það sem skiptir máli í þessu er að aðgerðir fylgi orðum. Hæstv. ráðherra fór hér yfir ágætismarkmið. En ég spyr: Hvar eru fjármunirnir sem á að setja í rafbílavæðinguna? Hvar eru fjármunirnir sem á að setja í innviðina sem eru nauðsynlegir til þess að sé hægt að rafbílavæða Ísland? Hvar eru fjármunirnir sem á að setja í almenningssamgöngur? Við vitum alveg að þeir eru ekki til staðar. Það er verið að skerða fjármuni til almenningssamgangna frá því samkomulagi sem gert var milli ríkis og Reykjavíkurborgar á sínum tíma á höfuðborgarsvæðinu og við ræddum hér í ágætri sérstakri umræðu í gær. Loftslagssjóðurinn hefur verið skertur til hálfs. Hvar eru fjármunirnir sem eiga að fylgja þessum aðgerðum? Ég get sagt ykkur það. Það eru fjármunir núna við 2. umr. fjárlaga og þeir eru allir eyrnamerktir í skógræktarverkefni, allir eyrnamerktir í bindingu. Það vantar fjármuni og raunverulegar aðgerðir til að draga úr losun. Enn er ekki minnst á losun frá iðnaði af því að hún er í sérstöku losunarbókhaldi. Við getum ekki litið fram hjá því að losun frá iðnaði er 42% af losuninni sem á sér stað hér á landi. Þótt hún sé í sérstöku losunarbókhaldi er það nú svo að þetta er eitt og sama andrúmsloftið. Við þurfum líka að horfa til framtíðar í þeim efnum, hvernig við ætlum að draga úr losun frá iðnaði. Ég fagna góðum og gegnum markmiðum. Ég hefði hins vegar viljað sjá það að Ísland setti sér það markmið að verða kolefnishlutlaust eins og við þingmenn Vinstri grænna höfum lagt til í ágætu þingmáli hér. Ég hvet hæstv. ráðherra til að lesa það yfir. Við leggjum til að Alþingi sameinist um það og gerð verði aðgerðaáætlun þannig að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2050, það verði unnið í breiðu samráði. Ef eitthvert land á raunverulega möguleika á að ná því 

Virðulegi forseti. Mér verður hugsað til kraftaverkasamkomunnar sem var haldin hér á dögunum þegar ég hlusta á talsmenn ríkisstjórnarinnar tala í þessum málum. Til þess að kraftaverkasamkomur virki þurfa þar að vera gestir sem trúa því að eitthvað merkilegt sé að fara að gerast. Hér hefur maður ekki trú á að eitthvað sé að fara að gerast. Maður sér engar aðgerðir í takti við þau orð sem látin eru falla. Það vantar að menn setji fram nákvæmlega hvað er að gerast í þessum efnum. Það er svo auðvelt að tala. Orð eru svo ódýr í þessum efnum. Þegar maður skoðar til dæmis það sem hæstv. forsætisráðherra sagði um þennan málaflokk í útlöndum og það sem hæstv. utanríkisráðherra hefur sagt og síðan það sem er útskýrt þegar heim er komið áttar maður sig á því að menn eru tilbúnir til að segja bara eitthvað en ætla síðan ekki að gera neitt. Í þessum efnum þarf að gera margt. Ríkisstjórnin hefur verið með yfirlýsingar frá því hún tók við á þessu kjörtímabili, í tvö og hálft ár, um að hún ætli að fara í aðgerðir til að efla vistvænar samgöngur. Það hefur ekkert gerst í þeim efnum. Ég hvet ríkisstjórnina til að láta athafnir fylgja stórum orðum sem hér eru látin falla. Það er til dæmis hróplegur mismunur á því sem við Íslendingar erum að gera í samanburði við það sem Norðmenn og Svíar hafa sagst ætla að gera og þeim markmiðum sem þeir hafa sett sér í þessum efnum. Það er hróplegur munur á því að ætla að taka þátt, lítið eyland í miðju Atlantshafi, í aðgerðum Evrópusambandsins og því sem Norðmenn segjast ætla að gera, en þeir ætla að draga sjálfir úr um 40% fyrir 2030, eða því sem Svíar segjast ætla að gera. Ég hvet hæstv. umhverfisráðherra til að láta athafnir fylgja þeim orðum sem hún lætur hér falla í dag.

Virðulegi forseti. Í svari hæstv. umhverfisráðherra til mín í síðasta mánuði við fyrirspurn minni um heildarlosun gróðurhúsalofttegunda hér á landi kemur fram að losun frá framræstu landi er 72% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum. Sjávarútvegurinn ber ábyrgð á um 3% og samgöngur, fólksbílar, 4%. Það er rétt að geta þess að í þessu svari umhverfisráðherra er stuðst við nýjasta mat loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna á losun frá framræstu landi. Þegar þetta liggur fyrir finnst mér blasa við hvar er eftir mestu að slægjast í þessum efnum hér á landi. Að sama skapi hlýtur að blasa við öllum réttlátum mönnum að aðgerðir gegn bílaeigendum, heimilum í landinu, sjávarútvegi, breyta heildarlosun óverulega, nánast ekki neitt. Mér þykir hins vegar mjög miður að í upplýsingum sem umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur dreift til fjölmiðla að undanförnu, í þessari viku og þeirri síðustu, eru þessar nýjustu og nákvæmustu upplýsingar um heildarlosun ekki notaðar. Í glærukynningu ráðuneytisins fyrir fjölmiðla í síðustu viku til að mynda er losun frá framræstu landi sögð vera núll, engin. Þetta er ekki aðeins í hróplegu ósamræmi við svarið til mín í síðasta mánuði heldur líka við svar ráðuneytisins við fyrri fyrirspurn minni frá því í apríl þar sem losun frá framræstu landi var sögð 12%. Á síðustu sex mánuðum hefur ráðuneytið því farið úr 12% í 72%, svo að lokum niður í 0% í dag. Þetta er ekki boðlegur hringlandaháttur í þessu mikilvæga máli. Ég tel mikilvægt að hinir háæruverðugu fulltrúar Íslendinga 

Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Þær eru mikilvægar. Ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum þegar ég heyrði að Bandaríkjamenn telja ekki bindandi það samkomulag sem muni nást á þessum fundi. Mér finnst það alvarlegt. Við getum hins vegar litið svo á að það samkomulag sem við náum um framtíðina í París verði okkur leiðarljós, og ekki bara það heldur jafnframt bindandi. Við sem mannkyn erum á tímamótum. Ef við aðhöfumst ekki neitt núna verða lífsgæði komandi kynslóða öllu verri en okkar. Höfum í huga að þau stríð sem hafa brotist út, m.a. í Sýrlandi, eru að stórum hluta til vegna loftslagsbreytinga. Það voru miklir þurrkar og víða var hungursneyð sem varð til þess að fólk fann drifkraftinn til að mótmæla þeirri harðstjórn sem það bjó þar við. Síðan hefur margt gerst og þetta er orðið mjög flókið mál en upprunalega var það almenningur sem vildi fá meira lýðræði knúinn áfram af hungri út af matarskorti. Mér finnst mjög mikilvægt, og tek undir með hv. þm. Róberti Marshall, að orðum fylgi efndir. Ef við gerum ekki neitt og ef við höfum ekki skýra sýn á hvert við erum að fara förum við ekki neitt og það er ekki í boði. Það er hreinlega ekki í boði. Ég spyr: Hvar er til dæmis græna hagkerfið sem við fórum af stað með? Hvar er sóknaráætlun 20/20? Hvar er sýnin sem við byrjuðum að vinna saman að? Má ekki vinna að henni af því að hún var gerð á síðasta kjörtímabili? Hvers konar rugl er 

Virðulegi forseti. Ég vil velta upp þeim fleti þessa máls sem lýtur að aðild Íslands að evrópska viðskiptakerfinu með losunarheimildir þar sem um 40% losunar eru í sameiginlegu viðskiptakerfi Evrópulanda. Fyrirtæki fá úthlutað heimildum til að geta uppfyllt kröfurnar, annars vegar með minnkun losunar og hins vegar með verslun með heimildir. Þrátt fyrir góðan ásetning og markmið með þessu viðskiptakerfi sem stundum er kallað loftslagskvótakerfið er full ástæða til að hafa ákveðnar áhyggjur. Kerfið á nefnilega ýmislegt skylt við annað kvótakerfi sem við þekkjum, kvótakerfi í íslenskum sjávarútvegi. Helsti ókostur loftslagskvótakerfisins er að það heimilar verslun með loftslagskvóta frá löndum eða svæðum sem menga lítið til svæða sem menga mikið og getur þannig leitt til þess að viðhalda mengun sem ætlunin er þó að minnka. Afleiðingin gæti orðið sú að markmiðið um minni losun verði þvert á móti til þess að auka losun frá því sem annars hefði orðið. Með öðrum orðum, loftslagskvótakerfið felur ekki í sér minnkun heldur stöðvun þegar best lætur. Það er ekki alveg ásættanlegt markmið eins og staðan er núna. Þetta tel ég að stjórnvöld þurfi að íhuga mjög alvarlega enda eigum við Íslendingar mikið undir því að sett séu metnaðarfull markmið um árangur í loftslagsmálum. Við eigum að ganga lengra en meðalviðmið segja til um. Súrnun sjávar og breytt skilyrði vistkerfis í hafinu umhverfis okkur eru nú þegar farin að hafa geigvænleg áhrif á lífkerfi sjávar sem auðvitað hefur áhrif á fiskstofna okkar og þar með lífsafkomu þjóðarinnar. Það er brýnt að Íslendingar stigi fast á fjöl, 

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu vil ég óska hæstv. umhverfisráðherra til hamingju með þessa glæsilegu sóknaráætlun. Hún er gríðarlega metnaðarfull. Það er gengið lengra en nokkru sinni áður hefur verið gert. Þegar menn bera hana saman við einstök sveitarfélög og hvað þau hafa verið að gera held ég að við ættum miklu frekar að horfa til þess hvað Ísland hefur verið að gera áður. Ef við gerum þann samanburð má sjá að okkur miðar svo sannarlega áfram. Við erum vel á veg komin og þessi áætlun er það metnaðarfull að hún mun koma okkur í röð fremstu þjóða á þessu sviði. Við höfum verið ofarlega, svo sannarlega. Ísland hefur nær eitt ríkja náð 100% framleiðslu rafmagns og hitunar frá endurnýjanlegri orku. En það er margt í þessu sem ég held að menn hljóti að vera sammála um, þrátt fyrir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram, og þarna eru heldur betur stigin rétt skref. Ég fór aðeins yfir stefnu annarra stjórnmálaflokka. Ég held að fullyrða megi að hægt sé að haka við mörg stefnumála allra flokka og það er jákvætt. Alls ekki allt, ég veit það, einhverjir þingflokkar hafa tekið skrefið lengra eins og gengur. En það að við náum að haka við stefnu flestra stjórnmálaflokka á Íslandi hlýtur að teljast afar jákvætt. Svo er það nú einu sinni svo með sóknaráætlanir að það verður fyrst að leggja þær fram áður en hægt er að fjármagna. Þó er staðreynd að í þessu tilviki fylgja athafnir þeim orðum sem komið hafa fram. Fjárlagafrumvarpið ber þess vitni og það er vel. Á næstu árum munum við að sjálfsögðu reyna að bæta í þennan málaflokk. 

Virðulegi forseti. Ég vil rétt eins og aðrir þakka fyrir afar mikilvæga umræðu. Í fyrsta lagi vil ég segja þetta: Hér varð nokkurt hnoð í pólitískri umræðu þegar hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir á erlendum vettvangi að Ísland ætlaði að draga úr losun um 40% og dró það svo til baka, eða Jóhannes gerði það reyndar, hv. virðulegur aðstoðarmaður, með tilvísun í sameiginleg markmið Evrópusambandsins þar sem við ætluðum að vera samferða Evrópusambandinu og Noregi. Ég vil í öðru lagi segja að útfærslan er í raun og veru eftir. Við erum ekki enn þá farin að tala um mælanleg markmið Íslands. Hver eru hin raunverulegu losunarmarkmið Íslands? Noregur hefur gengið lengra en Ísland. Noregur segir í markmiðsyfirlýsingu sinni að lagt sé upp með að Noregur sjálfur muni draga úr losun um 40% en lýsir jafnframt yfir að landið verði kolefnishlutlaust árið 2050. Það er alvörumarkmið sem við Íslendingar hefðum átt að vera á undan Norðmönnum að orða. Sænsk stjórnvöld hafa líka stigið framar markmiðum Evrópusambandsins. Þar hafa stjórnvöld læst saman örmum með iðnaðinum til að ná kolefnishlutleysi byggt á endurnýjanlegri orku þar sem atvinnulífið er dregið að borðinu til að hvert fyrirtæki búi til sín markmið til að draga úr losun. Þetta þarf að gera hér og vantar algerlega. Stefna endurspeglast í peningum. Þess vegna segi ég: Skoðum fjárlagafrumvarpið og breytingartillögur ríkisstjórnarinnar við það, sjáum hverjar áherslurnar eru þar. Þar eru þær fyrst og fremst í að auka bindingu en ekki draga úr losun, 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar umræður. Mig langar aðeins að fara inn í votlendisumræðuna. Votlendisvandamálið er stórt en ef ég skil rétt er það ekki inni í samningunum. Ekki stóriðjan og ekki votlendið. Það er það sem við þurfum að skoða. Stóriðjan er samt í alls konar aðgerðum til að reyna að minnka útblástur og losun gróðurhúsalofttegunda. Og það er ekki þar með sagt að við eigum ekki að huga að bílaflotanum þótt hann eigi lítið hlutfall heildarlosunar. Við reynum að berjast á öllum vígstöðvum, það er spurning hvað við getum gert í votlendismálunum og við getum raunverulega gert eitthvað þegar kemur að bílaflotanum, það er tiltölulega auðvelt, sérstaklega með nýrri tækni. Ég sendi hæstv. umhverfisráðherra fyrirspurn um stefnu ríkisstjórnarinnar í kaupum á vistvænum ökutækjum. Ríkið er auðvitað stór kaupandi. Maður getur velt fyrir sér hvort rafbílar séu ekki ódýrari í rekstri þótt þeir séu jafnvel dýrari í innkaupum fyrir t.d. lögregluna sem þarf að keyra mjög mikið. Mér fannst svörin ekki nógu góð og ekki sýna að afgerandi stefna væri í gangi. Loftslagsmálin snúa mjög mikið að neyslu, neysluháttum okkar og venjum. Þetta snýst mikið um að hver og einn líti í eigin barm og reyni að gera eitthvað. Enginn getur gert allt en allir eitthvað. Það hafa verið mér vonbrigði að þegar ráðherrar hafa keypt nýja ráðherrabíla undanfarið hafa þeir ekki valið umhverfisvænasta kostinn, þeir hafa ekki gengið á undan með góðu fordæmi. Það finnst mér ámælisvert. Þess vegna finnst mér erfitt að hlusta á yfirlýsingar á hátíðarstundum um að við ætlum að standa okkur svo og svo vel þegar fólk getur ekki einu sinni, þegar snýr að því sjálfu, tekið lítil skref í átt að minni losun gróðurhúsalofttegunda, 

Virðulegi forseti. Loftslagsmálin eru mikilvæg. Ég held að allir séu sammála um það. Þetta er eitthvað sem efnahagslíf heimsins fylgist með og mun taka þátt í. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að hafa stefnuna á hreinu. Það er hlutverk stjórnvalda að hafa skýra stefnu og framtíðarsýn sem iðnaðurinn og efnahagslífið í heild sinni getur horft til og séð hvernig það getur stýrt sínum framkvæmdum inn á þá stefnu. Þetta snýst ekki allt um opinbert fé og verður ekki allt mælt með því. Þetta snýst ekki um hvað ríkisstjórnin setur mikla fjármuni í aðgerðir til að draga úr losun. Þetta snýst um það hvernig við fáum fólkið í samfélaginu til að taka þátt í þessu með okkur. Þetta verður að vera alls staðar. Þess vegna held ég að sé mikilvægt að við gerum þetta á þann hátt að við gerum stefnumótun í hverjum málaflokki fyrir sig og séum samkvæm sjálfum okkur. Gott dæmi eru ökutækin sem oft er talað um. Ef við mundum auðvelda fólki að endurnýja ökutækin sín þá kaupir það alltaf ökutæki sem menga minna hvort sem það eru bílar sem nota jarðefnaeldsneyti eða rafmagnsbílar eða annað. Við eigum ekki að setja fókusinn á eina leið heldur á það sem skilar bestum árangri, ekki bara að veðja á rafmagnsbíla, kannski nær einhver annar betri árangri. Kannski mengar meira að framleiða rafmagnsbílinn. Við þurfum að hafa samkeppni og skýr markmið. Þá fer sá sem framleiðir þennan orkukost að dreifa innviðunum. Við eigum ekki að byrja á að koma upp innviðum en hafa ekki stefnu um hvernig við eigum að fjölga umhverfisvænum kostum. Við þurfum að hafa þetta á hreinu. Eins getum við nefnt dæmi í sjávarútveginum. Meiri hluti útgerða hefur ekki efni á að kaupa umhverfisvænni skip því þær borga svo há gjöld til hins opinbera, plús það að óvissan er alltaf svo mikil, útgerðarmenn vita ekki hvað þeir eiga að fjárfesta til langs tíma. Þetta þurfum við allt að hafa uppi á borðum þegar við ræðum það hvernig við ætlum að ná árangri í loftslagsmálum.

Forseti. Ég verð eiginlega að taka undir ýmislegt sem kom fram í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar um að við eigum ekki að festa okkur í einhverju einu kerfi þegar kemur að því að skipta út bensín- eða dísilbílum. Mér finnst mjög mikilvægt að við finnum einhverja sameiginlega sýn um það hvert við viljum fara, alveg eins og þegar til dæmis var ákveðið að skipta olíukyndingu út fyrir hitaveitukyndingu. Þá var það meiri háttar stór og dýr ákvörðun. Af því að við erum svo fá gætum við alveg farið út í einhver slík verkefni sem mundu spara okkur mjög mikið til framtíðar, fyrir utan að loftið yrði sennilega betra ef við losnuðum við eitthvað af þeirri mengun sem kemur af dísil- og bensínbílum. Það er að svo mörgu að hyggja. Ég held að þau skref sem hæstv. umhverfisráðherra hefur lagt til að við aðstoðum ráðherrann við, öll sem eitt, séu mjög mikilvæg á okkar sameiginlegu vegferð. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að við sem þjóð séum sammála um það hvert við viljum fara til framtíðar þegar kemur að lífsgæðum fyrir komandi kynslóðir. Við viljum auðvitað ekki skilja eftir okkur þannig heim að það sé erfitt að fá hreint vatn, að við búum við öfgaveðurfar, að sjórinn í kringum landið okkar verði svo súr að þar þrífist ekki líf. Auðvitað viljum við ekki þannig heim. Við þurfum bæði sem einstaklingar og sem löggjafi að fara að huga að því í hvernig samfélagi og framtíð viljum við búa. Það er gott að byrja hreinlega að tala við vini og vandamenn um það hvernig 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar góðu umræður. Það er gott að heyra að hér er töluverður samhljómur sem eiginlega byggir undir það sem ég nefndi í minni fyrri ræðu, ég held að við eigum að taka betur höndum saman í þessum málum. Við eigum að vinna meira þverpólitískt og þverfaglega. Reykjavíkurborg hefur farið þá leið, fyrir utan að marka mjög góða stefnu í þessum málum og líka raunhæfa, að ákveða að taka utan um vandann með fyrirtækjunum í borginni. Nýverið skrifuðu 103 fyrirtæki ásamt Reykjavíkurborg undir ákveðið markmið þegar kemur að loftslagsmálum. Mér finnst það ótrúlega vel gert og það er góð nálgun. Ég held að við séum fulltrúar allra flokka saman á þingsályktunartillögu hv. þm. Elínar Hirst um aðgerðaáætlun gegn súrnun sjávar á norðurslóðum. Það er gott og blessað að þrír ráðherrar haldi saman blaðamannafund en að mínu mati ætti ríkið í auknum mæli og ríkisvaldið meira að taka utan um allt sem er að gerast á stærri og breiðari hátt. Það er líka verið að vinna að þessum verkefnum á Akureyri og víðar. Þetta verður ekki gert af fólki hverju í sínu horni. Það er það sem ég átti við. Ég tala um götótta sóknaráætlun vegna þess að mér finnst vanta umfjöllun um almenningssamgöngur. Áætlunin er ekki með mælanleg markmið eins og ég nefndi áðan að sjávarútvegurinn sjálfur hefði sett sér. Það er eins og við séum alltaf að elta og ég vil hvetja ráðherrann til dáða í þessu og bjóða fram krafta okkar í Samfylkingunni til að reyna að ná um þetta myndarlegri samstöðu þvert á flokka. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa umræðu og ítreka það sem ég sagði í upphafi, við þurfum að fara að rífa í handbremsuna og endurhugsa það algerlega hvernig við nálgumst þessi mál ef við ætlum að ná þeim árangri  Svo vil ég endurtaka spurningu mína til ráðherra vegna þess að henni var ekki svarað. Hún er svona: Kemur til greina að við tökum undir með öðrum eyríkjum sem fara 

Virðulegi forseti. Ég vil líka þakka fyrir þessa ágætu umræðu sem sannar fyrir mér hversu margslungin loftslagsmálin eru. Þau hafa margar hliðar. Sannarlega höfum við í allri þessari vinnu haft samvinnu að leiðarljósi og við höfum tengt ýmsa aðila við vinnu okkar. Aðalatriðið er, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom að, að marka sér stefnu og svo nær maður bæði peningum og öðrum í vinnu með sér að þeirri stefnu. Sýn þarf að vera skýr og ég er algjörlega sannfærð um að ef maður hefur hana skýra nær maður því markmiði með einum eða öðrum hætti. Við höfum líka unnið mikið með atvinnulífinu, eins og ég segi. Það mun koma í ljós á næstu dögum varðandi sjávarútveginn og landbúnaðinn og fleira að enginn einn setur þetta fram. Þetta er samvinnuverkefni. Eitt sem ég ætla að segja ykkur er að fjöldi manns fer til Parísar frá Íslandi. Við erum ekki alveg fullsköpuð, þá þyrfti kannski ekki Parísarfundinn, við erum líka að fara þangað til að læra af öðrum þjóðum og sjá hvað þær hafa fram að færa. Við erum búin að taka til hvaða kosti við höfum hér á landi, hverju við getum miðlað inn í alþjóðasamfélagið í þáttum sem við erum kannski betri í en margir aðrir. Við viljum reyna að styrkja veikleika sem við höfum. Hugur minn stendur til þess að þjóðir geti núna sameinast um góð markmið á Parísarfundinum. Ég tek undir að ég held að það sé algjör nauðsyn að þjóðir heims bindist núna samtökum um að gera eitthvað róttækt í loftslagsmálunum. 

Virðulegi forseti. Nú höldum við áfram umræðu um þetta undarlega mál en ég tek eftir því að hér eru fáir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans. Auðvitað er það ekki þannig að við stöndum hér og veltum fram og til baka ákveðnum hugmyndum og kostum og göllum þeirra heldur stendur stjórnarandstaðan hér og talar um þetta mál án þess að brugðist sé við, alla vega er það ekki tekið alvarlega. Mér þykir alveg þess virði og nauðsynlegra í sjálfu sér en að tala meira um þetta mál að ræða um það hvernig við tölum um þetta mál, eða öllu heldur hvernig við tölum ekki um það. Í gær var umræða um þetta mál til miðnættis og hv. 4. þm. Norðaust., Steingrímur J. Sigfússon, bað um að fá að tala við hæstv. utanríkisráðherra. Það var alveg skýrt frá upphafi að hugmyndin var að eiga samskipti við hæstv. utanríkisráðherra, en það virðist þykja tiltölulega róttæk hugmynd hér á bæ. Jú, svo gerist það að hæstv. utanríkisráðherra mætir á svæðið og situr hér undir umræðu en gerir ekkert meira en það. Nú gefur stjórnarmeirihlutinn sér oft að um sé að ræða málþóf þegar ekki er í gangi málþóf. Auðvitað höfum við oft farið yfir það að málþóf og viðlíka taktík hér á bæ er einkenni undirliggjandi vandamáls sem er valdaójafnvægið sem er viðvarandi í fjögur ár á milli kosninga. Svo virðist vera, virðulegur forseti, ég ætla ekki að gefa mér að það sé réttur skilningur hjá mér en það lítur þannig út fyrir mér, að meiri hlutinn gangi út frá því að ef hann taki þátt í umræðunni þá lengist hún bara og þá sé meiri hlutinn að taka þátt í að tefja mál. Þetta held ég að sé helber misskilningur. Ég held að það hafi verið sannað í gær að það sé misskilningur þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hélt ræðu því ef menn hefðu ætlað að þæfa og tefja hefði mátt búast við að aðrir færu í andsvör og nýttu þann tíma og gott betur og svo framvegis. En það gerðist ekki. Ræðu hv. þingmanns lauk og síðan hófst ræða næsta þingmanns, hv. 7. þm. Norðaust. Kristjáns L. Möllers. Ekkert kom frá hæstv. utanríkisráðherra sem þó sat þarna til að taka þátt í umræðunni, sem hafði verið boðaður á fundinn til að taka þátt í umræðunni. Þetta er viðvarandi ástand hér á hinu háa Alþingi, að umræðan kemst ekkert áfram vegna þess að hún er bara öðrum megin. En ég spyr: Ef markmiðið í gær með ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar var að tefja, hvers vegna fór enginn í andsvar við hann? Hvers vegna biðu allir og hlustuðu á umræðuna? Jú, vegna þess að fólk var að bíða eftir hæstv. utanríkisráðherra, að hann færi í andsvar eins og hefur tíðkast á síðasta kjörtímabili. Þótt ég hafi ekki verið hér þá, þá veit ég til þess að ráðherrar á þeim tíma fóru í andsvör við pólitísku andstæðinga sína til þess að eiga það samtal. Auðvitað eru menn ekki alltaf sammála og það er í góðu lagi. En það verður aldrei nein málamiðlun og það verður aldrei nein lausn, hvorki í málinu sjálfu né starfsháttum hérna, ef fólk talar ekki einu sinni saman, alla vega ekki fyrir opnum tjöldum. Hvað varðar málið efnislega þá eru í sjálfu sér enn þá sömu hlutir við það að athuga og hafa verið. Mér þætti afskaplega vænt um að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra, sem auðvitað er ekki hér, hvers vegna honum líst svona agalega illa á þá hugmynd að gera hið öfuga við það sem lagt er til í frumvarpinu, þ.e. að velja hinn möguleikann sem Þórir Guðmundsson stakk upp á í sinni margræddu skýrslu. Það var að flytja verkefni frá ráðuneytinu til ÞSSÍ, Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Við höfum ekki rætt þann kost ítarlega, í það minnsta ekki við hæstv. utanríkisráðherra eða aðra stuðningsmenn málsins sem eru jú margir þótt þeir komi ekki hingað í pontu og lýsi yfir afstöðu sinni. Nema þegar vill svo til að við erum að greiða atkvæði um lengd þingfundar, þá koma þingmenn stjórnarmeirihlutans og lýsa yfir því að þeir styðja málið. En þegar umræða um málið á sér stað þá fara þeir ekkert í hana. Og viti menn, ætli það komi ekki fyrir ef við í stjórnarandstöðunni förum upp í ræðustól og tölum um fundarstjórn forseta að við verðum sökuð um að tala efnislega um málið. En burt séð frá því þá velti ég því fyrir mér hver sé ástæðan fyrir þessari þrjósku. Ég held að hluti af ástæðunni sé ein bölvanlegasta tilfinning sem mannskepnan á og það er stoltið. Ef stjórnarmeirihlutinn gæfi núna gaum einhverjum hugmyndum sem gætu kannski orðið til þess að útkljá þetta mál þannig að miklu fleiri græn ljós yrðu á þessari ágætu atkvæðatöflu en ella, þá væri hann að gefast upp einhvern veginn fyrir ofbeldi minni hlutans. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að fólk sem ekki getur gert málamiðlanir eigi ekki að taka ákvarðanir, í það minnsta ekki fyrir aðra. Þess vegna er þetta umrædda stolt einmitt svo bölvanlegt að mínu mati vegna þess að það meinar mönnum að taka þátt í umræðu því þeir fá ekki endilega allt sem þeir vilja í fyrstu atrennu. Fyrir utan það að hvorki hæstv. utanríkisráðherra né aðrir stuðningsmenn málsins hafa útskýrt hvers vegna þeir séu ekki reiðubúnir að íhuga þá að því er virðist ágætu hugmynd að setja ÞSSÍ inn í utanríkisráðuneytið án þess þó að leggja stofnunina niður. Í fyrra snerist málið um að reka alla og ráða upp á nýtt, eitthvað þannig, en nú er sagan önnur. Núna er sagan sú að ekkert muni raunverulega breytast og þess vegna sé þetta svo mikið smámál að við ættum ekki að vera að tala um það. En eftir stendur að ekki var haft samráð við starfsfólk í upphafi. Þá er komið upp klandur. Sú hugmynd er ekki rædd alvarlega að ÞSSÍ renni inn í utanríkisráðuneytið en verði þó ekki lögð niður sem er sérlega ámælisvert að mínu mati vegna þess að það er fordæmið sem Þórir Guðmundsson talar um þegar hann stingur upp á þessu. Hann segir að aðrar þjóðir hafa gert þetta, en það sem aðrar þjóðir eins og Danir og Norðmenn hafa ekki gert er að leggja slíkar stofnanir niður. Það sem þessar þjóðir hafa gert er að þær hafa vissulega lagt þessar stofnanir inn í ráðuneytin en án þess að leggja þær niður. Og ef það er eini ágreiningspunkturinn og varla er það risastórt atriði ef málið í heild sinni ekki stórmál, þá er það varla stórmál. Þá velti ég því fyrir mér hvers vegna ekki sé hægt að ræða þann möguleika. Hvers vegna ekki að ræða hann hér eða í nefnd? Hvers vegna ekki að ræða þetta í nefnd aftur ef svo ber undir? Nei. Frekar vilja menn hafa þetta mál á dagskrá og ræða síðan frumvarp um opinber fjármál sem er auðvitað áhugavert mál sem ég vona að fái betri þingmeðferð en þetta og reyndar ætlast ég til þess og býst við því. Hér á síðustu mínútunum get ég ekki annað en tekið aftur upp það sem ég talaði um í dagskrárliðnum störf þingsins áðan, en það er staða mála á Alþingi, sér í lagi svokallaðra þingmannamála. Til útskýringar fyrir áhorfendur þá er þingmannamál einfaldlega frumvarp eða þingsályktunartillaga, þingmál sem er lagt fram af óbreyttum þingmönnum en ekki ríkisstjórn. Þetta mál um Þróunarsamvinnustofnun er ríkisstjórnarmál eins og málið sem kallað er opinber fjármál. En nú á það að vera þannig að ríkið sé ekki æðsta stofnun lýðveldisins heldur Alþingi. Það er hugmyndin. Hún er ekki alveg rétt í praxís, hún er reyndar mjög röng í praxís að mínu mati, en þannig er alla vega kenningin eða hugmyndafræðin sem lýðveldið Ísland á víst að vinna eftir. Ég vil meina að það sé ekki tilfellið, ekki í reynd. Það eru 134 þingmannamál, ýmist þingsályktunartillögur eða frumvörp, sem bíða 1. umr., 134 stykki. Það er til sú kenning að þetta sé stíflað vegna þess að eitt af þessum þingmannamálum er hið svokallað áfengisfrumvarp, sem er frumvarp um að heimila sölu áfengis meðal annars í matvöruverslunum og heimila einkasölu á áfengi. Það er enn þá í 1. umr., umræðu sem er ekki hægt að tefja að eilífu þar sem úthlutaður ræðutími hv. þingmanna er takmarkaður í 1. umr. Ég sé ekki hvers vegna menn henda því ekki bara á dagskrá og klára þá umræðu. Jú, hún tæki sjálfsagt sinn tíma enda er þetta mjög umdeilt mál og með réttu. Henda því svo inn í nefnd og taka til við að fara í þau mál sem eru ekki sérstaklega umdeild eða skapa í það minnsta ekki hatrammar deilur. Nú hef ég ekki meiri tíma til þess að fara nánar út í það efni, virðulegi forseti, og lýk því máli mínu hér með.

Frú forseti. Hv. þingmaður vakti athygli á því í ræðu sinni að ég lagði spurningar fyrir hæstv. utanríkisráðherra í gær, fimm tölusettar og skýrar spurningar. Ég er orðinn nokkuð hugsi yfir því hvernig tilburðir hafa verið uppi hér til að túlka eðlileg samskipti þingmanna við ráðherra þegar mál eru til umfjöllunar á Alþingi sem undir ráðherra heyra. Ég sé ekki betur en að það þurfi að fara að rifja upp fyrir ýmsum að í 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands stendur að hér sé lýðveldi með þingbundinni stjórn og í 14. gr. að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Í lögum um þingsköp Alþingis segir í 49. gr., með leyfi forseta: „Alþingi, þingnefndir og einstakir alþingismenn hafa eftirlit með störfum framkvæmdarvaldsins. Eftirlitshlutverk Alþingis snýr að ráðherrum sem bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum, sbr. 14. gr. stjórnarskrár.“ Í 3. mgr. segir: „Eftirlitsstörf Alþingis gagnvart ráðherrum taka til opinberra málefna.“ - Það er svo nánar útlistað. Í 50. gr. segir: „Við umfjöllun um þingmál, við sérstakar umræður, í svörum við fyrirspurnum þingmanna og í skýrslum, hvort sem er að eigin frumkvæði eða samkvæmt beiðni þingmanna, svo og við athugun mála að frumkvæði fastanefnda þingsins, skal ráðherra leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á málinu.“ Ég hef alltaf lagt þann skilning í að með þessu væri mjög rækilega um rétt þingmanna búið til að sinna eftirlitsskyldu sinni, til að krefja ráðherra svara. Þar sem það stendur beinlínis í lögum að þetta taki til umfjöllunar um þingmál hef ég litið á þetta sem mjög sterkan rétt. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er hann ekki sama sinnis? Erum við nokkuð á gráu svæði með að það sé réttur okkar sem þingmanna að óska eftir upplýsingum 

Virðulegi forseti. Það er ýmis skilningur í stjórnarskrá sem ég tel því miður veikan og á gráu svæði og hafa verið frá upphafi lýðveldisins. Þess vegna tel ég svo mikilvægt að við endurskoðum stjórnarskrána í heild sinni aftur, og aftur og aftur ef við þurfum. Að mínu mati hefur þessi óskýrleiki verið meðal einkenna þess að við séum með óútpælda stjórnarskrá, ég kann ekki að orða það betur, sem reynsla hafi þó síðar orðið mikil af í dómskerfinu. Menn hafa vissulega fundið út úr því hvernig þeir ætla að túlka og eru því oft hræddir við nýja stjórnarskrá af ótta við að þurfa að túlka upp á nýtt ýmislegt sem er komið á hreint út frá gildandi stjórnarskrá. Ég tel þetta vera eitt af vandamálunum. Sér í lagi þegar kemur að samskiptum þings og ríkisstjórnar tel ég eitt af stóru atriðunum vera stærra en fólk almennt telur, aðskilnað ríkisvaldsins og löggjafarþingsins. Með því á ég við þá staðreynd að ráðherrar eru jafnan þingmenn líka. Þeir hafa atkvæðisrétt og hafa mjög náin tengsl við þingflokka. Ég er viss um að til eru ráðherrar sem telja þingflokksformenn einhvers konar undirmenn sína. Það tel ég mjög óhollt fyrirkomulag og held að það þýði að ríkisstjórn sé alltaf ákvörðuð út frá því hvort ríkisstjórnin geti varist vantrausti. Það er að mínu mati mjög óeðlileg forsenda í sjálfu sér. Að mínu mati ætti ríkisstjórn alveg að geta starfað þótt meiri hluti þingsins sé ekki endilega í sömu flokkum og ríkisstjórnin. Sú staðreynd að menn leggi aðaláherslu á þetta þegar þeir eru að mynda ríkisstjórn á Íslandi þykir mér benda til þess og undirstrika að við búum við mikla valdabröltsmenningu sem mér finnst mjög óholl. Ég tel algjörlega nauðsynlegt að endurskoða samskipti Alþingis og ríkisstjórnar og tel að það þurfi að gera með endurskoðun á ákvæði í stjórnarskrá.

Frú forseti. Ég get út af fyrir sig verið sammála hv. þingmanni um að okkar gamla stjórnarskrá er einföld í sniðum. Ýmislegt sem er hluti af stjórnskipun okkar er þar ekki skráð, í raun og veru kannski hvorki í stjórnarskrá né þingskapalögum. Þar má nefna þingræðisregluna sjálfa. En þá hefur verið litið svo á að við byggðum á mjög vel þroskaðri stjórnskipunarhefð, að það væri ríkjandi sameiginlegur skilningur um það hvað í því fælist sem byggði á stjórnarskránni og eðlilegri túlkun á henni út frá því stjórnskipulagi sem við búum við og nálæg lönd gera. Oft er þá litið til Danmerkur ef við erum í vafa um túlkun enda hliðstæður á ferðinni. Að vísu á það ekki við í þessu tilviki því að hér var ég að vitna í mjög skýran lagatexta og lesa saman lykilákvæði stjórnarskrárinnar og þingskapalög í þessum efnum. Ég tel að það sé hafið yfir allan vafa að réttur þingmanna til að krefja ráðherra svara, óska eftir nærveru þeirra og fá upplýsingar um mál sem eru hér til umfjöllunar sé mjög sterkur í því skyni annars vegar að veita ráðherranum aðhald en hins vegar að þingið hafi allar upplýsingar og geti til dæmis fengið á hreint stefnu ráðherrans og áform áður en það afgreiðir í hans hendur einhverjar heimildir eða einhver lög til að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun eða gera eitthvað annað. Ég held að við séum ekki í sjálfu sér í þeim vanda hér að við séum að styðjast við eitthvað sérstaklega óskýr ákvæði stjórnarskrár, þingskapalaga eða hefðir. Það sem ég er hins vegar órólegur yfir er þegar mér finnst vera farið að glitta í tilburði til að gjörbreyta túlkuninni að mínu mati á þeim samskiptareglum sem hér hafa alltaf verið, þeim sem ég hef lært á yfir 30 árum hér að væru tiltölulega óumdeildar. Það eru algjörlega nýir tímar að ganga í garð ef 

Virðulegi forseti. Ég var reyndar að velta því fyrir mér í gær við þessar umræður, eftir það atvik sem ég nefndi í ræðu minni í sambandi við hv. þingmann og afskiptaleysi hæstv. utanríkisráðherra, hvort það ætti ekki að vera hreinlega í þingsköpum að ráðherra væri skylt að svara í málunum sjálfum. Það eru dagskrárliðir á þinginu til að eiga samskipti við ráðherra, óundirbúnar fyrirspurnir, skriflegar fyrirspurnir o.s.frv., en það dugar lítið til þess að ræða mál efnislega í meira en tvær mínútur í einu. Dagskrárliður fyrir hvert mál er hugsaður til þess að ræða efnislega við ráðherra. Ráðherra gæti komið fram með þá ábendingu að hv. þingmanni væri fullkomlega frjálst að senda inn skriflega fyrirspurn eða eitthvað því um líkt en slíkt væri auðvitað fyrirsláttur, fyrirsláttur sem þó stenst líklega stjórnarskrárákvæðið. Ég ætla ekki að setja mig í dómarasæti um það. Reyndar er annað sem vantar að mínu mati, það að við getum ekki byggt mikilvægustu þætti stjórnskipunar okkar á hefð. Hefðir er auðvelt að brjóta og þegar þær eru brotnar í langan tíma hætta þær einfaldlega að vera hefðir. Það þarf að vera einhver skýrleiki í þessu og stjórnarskrá þarf að taka af öll tvímæli um svona mál eða í það minnsta lögskýringargögn með stjórnarskrá og síðan auðvitað úrskurðir dómstóla ef upp koma álitamál þess efnis. Það að byggja hlutina á hefð sem við gerum mjög mikið hér, miklu meira en ég tel hollt, hefur þá hættu í för með að þegar menn fara einfaldlega að brjóta hefðina verður hefðarbrotið að hefð í sjálfu sér. Ég tel að þessi samskipti væru ekki umborin svo mikið af meiri hluta þingsins ef ráðherrar væru ekki líka þingmenn. Ef aðskilnaður löggjafans og framkvæmdarvaldsins væri skýrari, reyndar bara alveg kýrskýr og algjör, held ég að þetta væri minna vandamál, ekki endilega heildarlausn en vissulega minna vandamál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er nú svo þegar að umræðan fer af stað með ræðu og andsvörum þá finnst manni svo erfitt að það eru í raun bara tveir sem eru að tala saman því mér finnst þetta lýðræðislega samtal skipta svo miklu máli þar sem við skiptumst á skoðunum og tölum okkur, vonandi, að niðurstöðu. Mér finnst þetta vera ferli sem er í sjálfu sér gríðarlega mikilvægt og mig langar svo oft að geta komist inn í samtölin en það er víst ekki hægt og verður kannski langt í það að við getum búið okkur til þingsköp sem leyfa slíkt. En það er þó alla vega eitthvert samtal í gangi núna. Mig langar að halda áfram þaðan sem frá var horfið hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni varðandi aðskilnaðinn, þ.e. aðskilnað ráðherra og þingmanna, hvort ráðherrar eigi að vera þingmenn, því ég hef svolitlar áhyggjur af því. Mér finnst það kristallast svolítið í þessu máli þar sem skoðanir eru mjög skiptar. Þurfum við ekki meira á þingræðinu að halda og því að ráðherrarnir séu partur af þinginu einmitt þegar um er að ræða umdeild mál sem við erum ósammála um? Mig langar að heyra aðeins meira frá hv. þingmanni um það hvernig hann sér þetta fyrir sér því mér finnst þetta vera flókið og erfitt einmitt í svona átakamálum.

Virðulegi forseti. Ég tel það ekki flókið. Ég skil þó að fólk hafi alltaf áhyggjur af breytingum sem það upplifir sem einhvers konar grundvallarbreytingar. Ég vil meina að þetta sé engin grundvallarbreyting heldur að það sé einfaldlega slys að sú hefð hafi myndast að ráðherrar séu jafnan þingmenn. Ég trúi því eiginlega ekki að menn hafi virkilega ætlað sér að hafa fyrirkomulagið eins og það er orðið. Núna er komin mikil hefð fyrir stjórnarskrá okkar og mikil reynsla komin á það hvernig hún virkar í reynd. Ég vil meina að reynslan sé sú að Alþingi sé ekki nálægt því að starfa á þann hátt sem maður mundi búast við ef maður væri að hanna Alþingi frá grunni, ef Alþingi væri hannað þannig að hér væru rökræður fram og til baka og menn væru að sannfærast sitt á hvað eða að skiptast á skoðunum og sérstaklega að Alþingi væri að ákveða hlutina frekar en að ríkisstjórnin væri fyrst og fremst að ákveða hlutina, sem ég vil meina að sé tilfellið núna. Fólk hefur stundum áhyggjur af þeirri hugmynd að aðskilja löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið á þeim forsendum að þá sé meira af fólki í stjórnarmeirihlutanum í þeim skilningi að maður taki saman þingmenn og ráðherra, sem eru þá væntanlega sjálfstæðismenn og framsóknarmenn og þá væri meira af sjálfstæðismönnum og meira af framsóknarmönnum. Þær áhyggjur eru að mínu mati algerlega ástæðulausar vegna þess að meginpunkturinn eða einn af meginpunktunum er sá að ráðherrar hafi þá ekki atkvæðisrétt. Ég vil taka það fram sérstaklega að þessi hugmynd birtist í frumvarpi stjórnlagaráðs til stjórnarskipunarlaga sem er mál sem okkur pírötum er mjög annt um. Það yrði ekki meira vald til staðar, valdinu yrði dreift og það yrði skorið á valdatengsl. Það er nefnilega ekki fjöldi fólks sem ákveður hver niðurstaða Alþingis er heldur fjöldi atkvæða og ef ráðherrar hafa ekki atkvæði þá er auðvitað engin valdaaukning í sjálfu sér, það eru bara fleiri til að tala, en maður dettur nú ekki um það að allt sé hér að drukkna í umræðum stjórnarmeirihlutans.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og verð að viðurkenna það að ég hef kannski ekki hlustað nógu vel eða ekki áttað mig á þessum varíanti hjá hv. þingmanni, að eins og hann sæi þetta fyrir sér þá hefðu ráðherrar ekki atkvæðisrétt. Það skýrir í rauninni málið að hluta til fyrir mér. Ég skal viðurkenna það að ég hef haft áhyggjur af því hvert það mundi leiða okkur að hafa alveg gríðarlegan sterkan meiri hluta, þ.e. ef það væru ráðherrarnir plús allir þingmennirnir. Mér finnst við vera nú þegar í nokkru klandri með að fara með meirihlutavaldið í hinni lýðræðislegu samræðuhefð, mér finnst ferlið fara of oft í þann farveg að ákvarðanir séu teknar í krafti meiri hlutans, skítt með það hvað minni hlutanum finnst. Mér finnst ekki vera nógu góður bragur á því. Það væri gaman að heyra svolítið um skoðanir hv. þingmanns á þessu því ég hef grun um að þetta sé eitt af því sem hann hefur velt fyrir sér, þ.e. samspili hinnar lýðræðislegu umræðu og þess að taka lýðræðislegar ákvarðanir með meirihlutavaldi, með meiri hluta atkvæða. Ég mundi gjarnan vilja heyra meira um það. En svo við ræðum ekki bara þingtæknileg atriði, en snúum okkur frekar að málinu sjálfu þá nefndi hv. þingmaður að gera þyrfti málamiðlanir. Hvar gæti okkur borið að landi í því, að mati hv. þingmanns, að gera málamiðlanir og komast aðeins fram á veginn og þá helst með því að bera þróunarsamvinnu og hagsmuni hennar fyrst og fremst fyrir brjósti?

Virðulegi forseti. Ég tel tvær leiðir koma til greina og hugsanlega þrjár. Ein er einfaldlega sú að ræða málið betur í nefnd og þá sér í lagi þann kost að styrkja ÞSSÍ sem væri einnig í samræmi við tillögur Þóris Guðmundssonar. Ég veit ekki hvort það er í raun og veru málamiðlun en ég mundi að minnsta kosti stinga upp á henni sem hugsanlegri málamiðlun. Tvær aðrar leiðir sem mér þykja alveg ótvírætt vera málamiðlanir er í fyrsta lagi sú að ÞSSÍ yrði lögð inn í utanríkisráðuneytið en ekki lögð niður sem stofnun. Það væri önnur nálgun á þær tillögur sem Þórir Guðmundsson lagði fram og væri einnig í samræmi við það sem aðrar þjóðir hafa verið að gera en eins og fyrr greinir þá eru fordæmi fyrir þeirri hugmynd sem er í frumvarpinu, málið er bara að hún er ekki alveg í samræmi við fordæmin. Ef við fylgdum fordæmunum betur þá færum við í raun og veru þá leið að leggja ÞSSÍ inn í utanríkisráðuneytið án þess að leggja stofnunina niður. Það er ein málamiðlun. Önnur sem ég hef heyrt varpað fram er sú að setja lögin en fresta gildistöku fram til næsta kjörtímabils, þá væri komið aukið vægi á bak við ákvörðunina, næsti meiri hluti þyrfti að samþykkja hana líka eftir næstu kosningar 2017. Þetta var gert til dæmis þegar kom að náttúruverndarlögunum og hefur verið gert stundum til þess að mjaka málum áfram þannig að menn geti haldið áfram að vinna með þau. Náttúruverndarlögin að mínu mati er eitt fallegasta dæmið þar sem málamiðlanir virka og gera okkur kleift og gera Alþingi kleift að fá eintóman grænan lit á þessa góðu töflu við atkvæðagreiðslu. Maður hefði ekki talið það mögulegt á síðasta kjörtímabili eða í upphafi þessa þegar hugmyndin var að afnema þau með öllu. Svona geta málamiðlanir skilað raunverulegum árangri en það þarf að vera vilji til þess.

Forseti. Ég er hér í minni fyrstu ræðu um þetta mál. Ég verð að segja að eftir að hafa fylgst með umræðunni um málið hef ég orðið fyrir miklum vonbrigðum með hvernig tekið hefur verið á því hér á Alþingi. Ég hef orðið fyrir vonbrigðum einfaldlega út af því að Þróunarsamvinnustofnun og þróunarsamstarf okkar Íslendinga hefur alltaf staðið fyrir utan átakapólitík. Þetta er í fyrsta skipti síðan ég fór að fylgjast með störfum þingsins sem þessi mikilvægi og viðkvæmi málefnaflokkur er allt í einu orðinn að bitbeini. Það er ekki þannig að málið sé eingöngu tæknilegs eðlis. Miðað við það sem ég heyrði í þau skipti sem ég náði að fylgjast með fundum í utanríkismálanefnd, sem voru allt of fáir, kom fram að líklegt væri að mikið af þeirri sérþekkingu sem nú er til staðar í stofnuninni fylgdi ekki með inn í utanríkisráðuneyti. Það er slæmt. Það er líka mjög slæmt ef maður hugsar út í það, og nú er ég mjög mikil kerfiskerling, ég hef rosalega gaman af því að skoða kerfi, að þegar stofnun er tekin og færð inn í ráðuneyti þá glatar hún töluverðu af sjálfstæði sínu gagnvart framkvæmdarvaldi og ráðherra. Það er miður. Það er ljóst að hér á landi þarf að fara fram gagnger og ítarleg skoðun á því hvernig kerfið okkar virkar. Mér finnst nauðsynlegt að færð séu fram rök þegar við tökum svona stórar ákvarðanir, þótt þessi stofnun sé ekki stór, eins og margar aðrar sem hafa verið teknar í stuttri valdatíð núverandi ríkisstjórnar eins og t.d. um málefni Fiskistofu. Það er svo vont þegar svona er gert án þess að almennileg rök séu fyrir því. Ég hef ekki getað fengið þau rök frá utanríkisráðherra sem sannfæra mig um að það þurfi að gera þetta og það sé nauðsynlegt. Það hefur verið sagt að ef eitthvað er ekki brotið eigi maður ekki að reyna að laga það því þá gæti maður brotið það. Ég óttast að við séum að gera eitthvað sem verður erfitt að snúa við og breyta eftir á. Mér finnst að við ættum að fylgja eftir tillögu sem kom frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og bíða með málið þangað til á næsta kjörtímabili. Það sem ég tel brýnast núna er að málið verði tekið til nefndar og fram fari ítarleg vinna þar sem reynt verði að ná þverpólitískri sátt um þennan málaflokk. Þetta snýst ekki bara um að færa stofnun, þetta snýst um miklu meira. Það sem mér finnst svo sorglegt er að þegar var þröngt um hjá okkur skynjuðum við og skildum neyð þeirra sem búa við mestu fátæktina í heiminum okkar. Þá vildum við færa okkur nær þeim þjóðum sem við lítum gjarnan til þegar kemur að markmiðum okkar í því hvað við tökum mikið af okkar sneið og aðstoðum þjóðir sem búa við örbirgð. Gleymum því ekki að við vorum svo lánsöm, þessi einangraða, fátæka þjóð fékk Marshall-aðstoð sem hjálpaði okkur upp úr örbirgð meira en nokkuð annað því að með henni gátum við byggt innviði. Þess vegna þótti mér svo fallegt og ég var svo sátt þegar við samþykktum einróma, fyrir utan einn þingmann, að vera örlát. Við vorum þó ekki örlátari en svo að við vorum samt að deila minna af okkar köku en allir í kringum okkur. Síðan er það svo að þrátt fyrir að núverandi ríkisstjórn berji sér á brjóst sýknt og heilagt á Alþingi og í fjölmiðlum og víðar yfir því hvað hér ríki mikið góðæri getum við allt í einu ekki verið örlát. Þá höfum við ekki nægilega samkennd til að skilja hve mikilvægt það er að styðja við þjóðir sem eru að reyna að koma sér upp úr því ástandi sem við vorum eitt sinn í. Við höfum aldrei sem þjóð slegið hendinni á móti því þegar okkur er boðin aðstoð. Mikið vorum við sár og leið þegar vinaþjóðir okkar vildu ekki lána okkur peninga til þess að, eins og sagt er á ensku, með leyfi forseta, „bail out the banks“, þegar hér varð mikið hrun. Mikið mærðum við þjóðirnar sem stóðu á bak við okkur í þrengingum okkar. Þess vegna er það svo að þegar vel gengur og það eru ágætishorfur miðað við fjárlögin og hvernig þetta var eftir hrun ætlum við að draga úr örlæti okkar. Þá ætlum við bara að huga að sjálfum okkur. Það er í raun og veru í samræmi við athyglisverða könnun sem ég las að mig minnir á síðasta kjörtímabili, það er svo langt síðan. Það var gerð könnun á örlæti. Þeir sem áttu minnst voru örlátastir, þeir sem áttu mest áttu erfiðast með að deila með öðrum. Svolítið sérstakt. En þetta er víst í mannlegu eðli. Það er okkar, þingsins, að sporna við þessu eðli. Það er okkar sextíu og þriggja, reyndar mínus tíu þar sem ráðherrarnir eru nánast aldrei hérna, að veita aðhald þeirri freistingu að hygla sér þegar maður á mikið. Sú tilhneiging sýnir auðvitað mjög ólíkar áherslur á útdeilingu gæðanna. Núverandi ríkisstjórn hefur ákveðið að sinna minnst þeim sem hafa það hvað verst og gera mest fyrir þá sem hafa það sem best. Það finnst mér vera ömurleg þróun. Núna hafa til dæmis verið töluverðar umræður um það hvernig við sem fáum launahækkanir samkvæmt úrskurði kjararáðs fáum þær afturvirkt til mars en af einhverjum ástæðum hef ég ekki heyrt neinn stjórnarþingmann eða neinn stjórnarþingmann í fjárlaganefnd ræða um að hið sama ætti gilda t.d. um öryrkja og þá ellilífeyrisþega sem fá laun sín frá Tryggingastofnun. Auðvitað yrði maður ánægður ef jafnt mundi yfir alla ganga og við mundum deila jafnt til þeirra sem eiga bágt hér og annars staðar. En fólk verður auðvitað að átta sig á því að það er ekki stefna þessarar ríkisstjórnar. Auðvitað á maður ekki að ætlast til að ríkisstjórn sem hefur það ekki á sinni stefnuskrá geri eitthvað slíkt. Samt skulum við reyna. Þá vind ég mér að Þróunarsamvinnustofnun. Ég sé að hæstv. utanríkisráðherra er kominn í salinn og mig langar að ítreka að hann svari þeim fimm spurningum sem lagðar voru fyrir hann af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni í gær. Það væri mjög gagnlegt fyrir okkur. Það væri líka afskaplega ánægjulegt og þarft þegar við erum að reyna að finna lendingu sem sátt gæti skapast um um þessa tilteknu gjörð ef maður mundi eiga í samræðu í þingsal við meiri hlutann og ráðherrann sem vill fara þessa leið. Einhvern veginn hefur hæstv. utanríkisráðherra tekist að styggja þingheim oftar en einu sinni. Þar er skemmst að minnast tilrauna til að fara fyrst með ályktun í gegnum rétta leið, sem er þingið, um að slíta aðildarviðræðum við Evrópusambandið og síðan að fara hreinlega á skjön við þingið. Ég hefði talið að það væri ekki löglegt. Ef það er löglegt er það alla vega siðlaust. Til að fella úr gildi þingsályktun sem þingið hefur samþykkt hlýtur að þurfa að leggja fram aðra tillögu og fá hana samþykkta. Mér finnast svona stjórnarhættir vera algerlega í anda gamla Íslands. Við mörg sem hér á landi búum töluðum mikið um nýja Ísland eftir hrun. Sú aðferðafræði sem við upplifum hér varðandi Þróunarsamvinnustofnun er gamla Ísland í hnotskurn. Við verðum oft vitni að þessu núna. Mér finnst svo skringilegt að vera á þingi og upplifa að við förum ekki áfram heldur aftur á bak. Þess vegna held ég að margir séu að missa vonina um að hægt sé að breyta hlutunum. Mér finnst það ömurlegt. Ég vil leggja til að hv. formaður utanríkismálanefndar finni leið til að tryggja að við getum náð lendingu með þetta mál. Nú hefur minni hlutinn komið með ákveðnar tillögur sem mér finnst vert að skoða. Mér legg þetta til líka í ljósi þess að það var hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, þáverandi ráðherra innanríkismála, sem skipaði þverpólitíska nefnd um afar erfiðan málaflokk við gerð nýrra laga um málefni útlendinga og lagarammann allan þar í kring sem er eitthvað sem oft hefur endað út í skurði því ekki hefur tekist að ná þverpólitískri sátt og sátt þvert á ráðuneyti. Sem betur fer hélt þessi starfshópur þingmanna áfram að vinna saman í góðu samstarfi við sérfræðinga í ráðuneytinu og núverandi innanríkisráðherra. Mér finnst mikilvægt að því sé haldið til haga að það var þáverandi innanríkisráðherra sem lagði mikla áherslu á að hér væru stunduð öðruvísi vinnubrögð, vinnubrögð sem væru á þann veg að reynt væri að ná þverpólitískri sátt, sér í lagi um erfiða málaflokka svo við kæmumst upp úr þessari átakahefð. En af einhverjum ástæðum er ákveðið, þegar viðkomandi er kominn í kjörstöðu til að halda áfram á þeirri vegferð, að rífa málið út úr nefnd án þess að það sé nægilega þroskað. Þess vegna erum við, kæru hv. þingmenn og forseti, að þrátta um þetta mál. Þess vegna erum við að draga lappirnar. Málið fékk ekki að þroskast í utanríkismálanefnd. Þar er eðlilegur farvegur fyrir það að þroskast. Enn hefur ekki komið fram hjá hv. formanni utanríkismálanefndar og þeim þingmönnum meiri hlutans sem eru í þeirri nefnd sem og öðrum þingmönnum meiri hlutans vilji til að leyfa málinu að þroskast í nefndinni. Þess vegna stöndum við hér og mótmælum því hvernig málinu hefur undið fram því maður upplifir auðvitað, og það er kannski gróft að segja það, að þetta sé meirihlutaofbeldi, þarna sé verið að slíta ávöxt sem ekki er þroskaður af trénu. Það er rosalega erfitt að setja ávöxt sem slitinn hefur verið af trénu aftur á það. Við verðum að finna einhverja leið í þessum málaflokki. Við erum komin í það miklar ógöngur að ég veit ekki hvort sé hægt að laga þetta. Það stendur upp á formann utanríkismálanefndar sem og hæstv. utanríkisráðherra að finna leið til að setja þetta mál í ásættanlegan farveg. Við þingmenn minni hlutans höfum kallað eftir samræðu. Við höfum ekki fengið hana. Það er miður. Allir þessir nýju þingmenn sem eru hér, sér í lagi Framsóknarflokksins, hafa ekki sýnt í verki að þeir vilji öðruvísi vinnubrögð á Alþingi. Ekki eru þeir hér að ræða við okkur. Enginn vill tala við minni hlutann þegar minni hlutinn óskar eftir því. Mér finnst það svolítið hallærislegt að vera í þeirri stöðu að standa hérna og tala við fólk sem maður veit að er sammála manni og vill eiga í rökræðu við og þróa málið áfram, en enginn vill eiga í samtali við okkur. Ég gæti alveg eins lesið upp úr símaskránni, sem er reyndar í útrýmingarhættu, það mundi hafa sömu áhrif á meiri hlutann. Ég gæti lesið upp úr einhverjum skringilegum bókmenntum og það mundi hafa sömu áhrif á meiri hlutann. Honum er alveg sama hvað við höfum að segja. Hér búum við við eitthvað sem ég hef óbeit á, það er hið algera meirihlutaræði. Ég verð að segja fyrrverandi ríkisstjórn það til hróss að það var reynt að koma til móts við minni hlutann í sumum málum. Það var reynt, það var ekki gert alltaf, en maður upplifði það að maður gæti haft smá áhrif á framgang mála. Ég vonaðist til þess að þeir þingmenn sem voru með mér þá í stjórnarandstöðu mundu haga sér öðruvísi þegar þeir kæmu til valda. Þeir mundu þá laga það sem þeir kvörtuðu undan. Nei. Þeir eru bara enn verri. Var í raun og veru allt það sem þingmenn og forustumenn fyrrverandi stjórnarandstöðu sögðu bara innantómt hjal? Ég vil að því sé haldið til haga að það sem ég segi hér er eitthvað sem ég meina, ég vil að þingið sé vettvangur til þess að móta mikilvæg stefnumál sem allir flokkar geta komið að til að finna lausn á. Ef við finnum ekki lausn þurfum við að taka smá hlé. Við þurfum að leyfa málum að þroskast. Við þurfum að fá fleiri sérfræðinga til að gefa okkur góða yfirsýn yfir þau mál sem við erum að taka stórar ákvarðanir um. Því er ekki fyrir að fara hér. Kannski verður það aldrei þannig. Kannski sætta þingmenn sig bara við að vera stimpilpúðar fyrir framkvæmdarvaldið meðan það ætti að vera þannig að framkvæmdarvaldið framkvæmi vilja Alþingis. Ekkert fer meira í taugarnar á mér en þegar sagt er að Alþingi hafi samþykkt eitthvað þegar ég er á móti því. Ég þoli það ekki. Alþingi hefur ekkert vald. Þingmenn meiri hlutans hverju sinni gefa eftir og skilja ekki ábyrgð sína í að viðhalda þroskuðu lýðræði þar sem við finnum leiðir til að vinna þverpólitískt að málefnum. Mér finnst það ömurlegt. Ég upplifi stundum að lýðræðið sem við búum við sé einhvers konar einræði margra ráðherrahausa. Svo dönsum við þingið eftir. Er ekki mál að linni? Mér finnst ótrúlegt að við séum komin á þann stað að við séum í verri málum en fyrir hrun. Verri málum þegar kemur að því að þingmenn gefi frá sér vald sitt sýknt og heilagt. Við erum löggjafarvaldið. Við erum ekki löggjafarstimpilpúðinn. Nú skora ég á þingmenn meiri hlutans að hætta að haga sér eins og stimpilpúðar.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu hennar. Það er eiginlega tvennt sem mig langar að spyrja hv. þingmann um. Annars vegar vék þingmaðurinn að því í sínu máli að henni þætti ekki nóg að gert í þróunarsamvinnumálum á Íslandi, þ.e. að verið væri að draga úr framlögum og við værum ekki að standa okkur sem skyldi og við værum ekki að gefa í núna þegar borð væri fyrir báru, eins og okkur væri sómi að í samfélagi þjóðanna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að samspil sé milli inntaks þessarar tillögu hér og þeirrar staðreyndar sem hv. þingmaður fór yfir. Ráðherrann og talsmenn meiri hlutans, þeir örfáu sem hafa tekið til máls, ítreka í máli sínu að þetta sé bara spurning um form en ekki inntak. Þetta er fyrri spurning mín. Hins vegar langar mig aðeins að spyrja hv. þingmann af því að við höfum freistað þess að finna einhverja lendingarfleti í málinu, hvaða leiðir þingmaðurinn telur færastar í þeim efnum. Við höfum nefnt tillögu sem hefur verið orðuð bæði við hæstv. forseta og fleiri sem fara með málið, þá tillögu einfaldlega að leyfa málinu að ganga fram en með frestun á gildistöku. Það er leið sem við höfum áður beitt þar sem um hefur verið að ræða mikil álitamál og það er lýðræðisleg nálgun. Þá erum við í raun og veru að gera kröfu um að málið fái nýtt umboð í næstu kosningum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sjái fleiri leiðir í þessari flóknu stöðu en þá 

Forseti. Ég þakka spurninguna og tel að frestun á gildistöku sé fín lausn, líka út af því að málið er ekki nægilega vel unnið. Það þarf að fá að þroskast betur, eins og ég minntist á í ræðu minni. Þetta var gert með náttúruverndarlögin og ég held að ágætisbragur væri á því að gera það, líka af því að mér finnst öll þessi framkvæmd vera vanbúin. Varðandi þróunarsamvinnu í heild sinni hef ég hvorki orðið vör við það í máli forsvarsmanna núverandi ríkisstjórnar né stjórnarliða á þingi að vilji sé til að halda sig við þau viðmið sem við settum okkur. Við skulum hafa það líka í huga að mikið er talað um flóttamenn, til dæmis frá Sýrlandi núna, en ef maður horfir á kort af heiminum um flæði flóttamanna sem var nýverið birt sér maður að flóttamenn koma líka frá þeim löndum sem við erum að reyna að aðstoða. Ég held að mjög brýnt sé að aðstoða fólk líka heima fyrir og hjálpa því að byggja innviði sína. Mér finnst það, bara alveg eins og við vorum svo heppin að fá stuðning við á sínum tíma. Mér finnst svo skrýtið að þjóðir sem hafa upplifað erfiðleika, ég upplifi svolítið eins og þetta sé einstætt fyrir okkur, að við getum ekki fundið til samkenndar. Mér finnst svolítið skrýtið og ég skil það ekki. Ég vil í rauninni ekki segja „við“ heldur er ákveðin stefna sem ekki er þess fær að búa til pólitíska sýn og framkvæmd sem byggir á samkennd og samhug.

Herra forseti. Ég skil hv. þingmann þannig að hún telji að nákvæmlega þessi tillaga sé hluti af þeim pólitíska vilja að draga úr áherslu á þróunarsamvinnu almennt, bæði hvað varðar fjárframlög og áherslur í pólitíkinni í heild. Ég bið hv. þingmann að leiðrétta mig ef svo er ekki. Mig langar þá að spyrja hana þar sem enn og aftur hafa talsmenn meiri hlutans lagt áherslu á að hér verði engin fagleg breyting, með hvaða hætti inntak þróunarsamvinnu er í hættu, ef svo má að orði komast, með því að fella starfsemi stofnunarinnar undir ráðuneytið beint. Þá er ég kannski aðallega að hugsa um eftirlitsþáttinn og gagnsæisþáttinn og þau faglegu, dýrmætu sjónarmið sem þar eru annars vegar. Mér finnst það vera mikilvægasti þátturinn í þessari umræðu yfir höfuð, að við séum ekki að glata þeim mikilvægu þáttum. Síðan langar mig að segja af því að ég er sammála hv. þingmanni að sú leið að fresta gildistökunni er að mörgu leyti mjög góð því þar er hægt að nálgast málið með þeim hætti að það breytist lítið sem ekkert efnislega í meðförum þingsins, þ.e. að það fái framgang eins og meiri hlutinn vilji að það líti út og fái síðan nýtt lýðræðislegt tékk í stað þess að teygja það og toga efnislega og síðan samþykkja það með hangandi haus allir saman, ef svo má að orði komast. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji einhverja aðra valkosti í stöðunni að því er varðar sameiginlega nálgun á lausn í málinu. 

Forseti. Einn möguleiki væri hreinlega að leyfa þessu máli að fara í nefnd og sofna. Sleppa þessu bara. Það væri einn möguleiki. Ég væri mjög sátt við það akkúrat út frá þeim rökum sem komu fram í máli hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur, ég óttast að eitthvað týnist í þessari tilfærslu, aðhaldið, gagnsæið því að það gerist oft þegar svona framkvæmd á sér stað að kulnun verður í starfi. Ég þekki það, ég hef unnið fyrir fyrirtæki sem hafa sameinast og það verða miklar breytingar. Alveg sama hver viljinn er þá verða miklar breytingar og það þekkja þeir sem hafa til dæmis lent í svipuðum aðgerðum í stjórnsýslunni. Varðandi viljann, framkvæmdina og fjárframlögin, stefnan endurspeglast auðvitað í fjárframlögunum. Þar kristallast öll pólitísk stefna. Það er ekkert sem gefur manni betri innsýn í stefnu stjórnvalds en fjárlögin. Ef maður skoðar viðmiðin okkar og stefnuna í gegnum fjárlög í tengslum við þróunarsamvinnu þarf maður ekki að leita lengra en í fjárlögin síðan núverandi ríkisstjórn tók við.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og vildi fyrst inna þingmanninn eftir því hvort hún kunni einhverjar skýringar á því að eftir margra daga umræður í þingsalnum ljái stjórnarmeirihlutinn ekki máls á að vísa málinu inn til nefndarinnar aftur án þess að ljúka 2. umr., eins og gert hefur verið í öðrum málum, eða skjóta á óformlegum fundum til þess að leita sátta eða samninga. Hvað býr að baki því að enginn vilji er til að skoða sígildar lausnir sem oft hafa verið notaðar í deilumálum af þessu tagi, bæði þegar þessir stjórnarflokkar hafa verið í stjórn og stjórnarandstöðu? Að fresta gildistökunni, eins og hér var nefnt fyrr, fram á næsta kjörtímabil væri niðurstaða sem báðir aðilar ættu að geta sæst á. Hvað telur þingmaðurinn að skýri hversu grýtta jörð allar sáttatilraunir í þessu máli falla í? Eru einhverjir hagsmunir sem ráða því að málið er keyrt fram af þessari hörku? Einhverjar aðrar skýringar? Mér virðist að minnsta kosti málefnalega vera erfitt að skýra að menn séu algerlega ófáanlegir til að skoða nokkrar minnstu breytingar á málinu eins og raunin virðist vera. Er þetta óöryggi af hálfu ráðherrans? Hvað orsakar þetta?

Forseti. Ég vil skora á hæstv. utanríkisráðherra að svara þessum spurningum. Ég á svolítið erfitt með að svara því hvað er að gerast innan búðar hjá hæstv. ráðherra. Ég verð samt að segja að þetta kemur mér svolítið á óvart og virðist vera gegnumgangandi hjá ráðherrum Framsóknarflokksins. Nú á ég ekki í neinum vandræðum með að vinna með ráðherrum og oft er skotið á fundum með til dæmis hæstv. innanríkisráðherra. Hæstv. fjármálaráðherra er mjög duglegur að svara fyrir sig ef maður beinir fyrirspurnum að honum. Mér finnst þetta einkennast af svipuðu og tíu daga hlé sem var haldið á fundum stjórnarskrárnefndar af því að hæstv. forsætisráðherra vildi funda með formönnum minni hlutans. Síðan var engin ástæða til að funda með honum og svo tíu dögum síðar mátti aftur setja á fundi í stjórnarskrárnefnd og enn hefur ekki verið boðaður neinn fundur. Mér finnst þetta í svipuðum anda. Annaðhvort er þetta reynsluleysi, virðingarleysi eða áhugaleysi á að vinna saman að lausnum. Mér finnst mjög leiðinlegt að hæstv. utanríkisráðherra sýni ekki meiri vilja til að ná þverpólitískri sátt á þinginu um þetta mál. Mér finnst jafnframt mjög leiðinlegt að hv. formaður utanríkismálanefndar láti draga sig inn í þessa vitleysu.

Virðulegur forseti. Ekki lái ég hv. þingmanni að eiga erfitt með að svara fyrir hönd ráðherra Framsóknarflokksins. Það er auðvitað skiljanlegt  Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort hún hafi áhyggjur af að þessar skipulagsbreytingar geti aukið hættu á spillingu í tengslum við Þróunarsamvinnustofnun, svo að við tölum bara hreina íslensku. Hér er auðvitað um að ræða ráðstöfun verulegra fjármuna í málaflokki þar sem slíkt í öðrum löndum hefur því miður margsinnis hent, ekki síst í samspili stjórnmálalífs og viðskiptalífs og í aðkomu þeirra síðartöldu að illa skilgreindum verkefnum með takmörkuðu eftirliti í löndum langt í burtu.

Forseti. Þetta er mjög góð spurning. Auðvitað er það alltaf þannig að þegar tjöldin eru dregin fyrir út af stjórnsýsluformi er hættan sú að fólk falli í freistni. Sá möguleiki er alltaf til staðar og við höfum mörg dæmi sem sýna fram á að það geti hent hér eins og annars staðar. Því opnari sem leiðirnar eru til að hafa aðhald og gagnsæi í stjórnsýslu þeim mun betri verður stjórnsýslan. Það er mjög miður að við séum að fara í þessa vegferð án þess að fram komi nein almennileg, skýr rök fyrir framkvæmdinni. Ég er ekki á móti einföldun stjórnsýslunnar en ég sé ekki að þetta skapi meiri einföldun vegna þess að framkvæmdin sjálf verður flóknari, einfaldlega vegna þess að það sér hana enginn. Nú á tímum kallar fólk eftir opnari og gagnsærri stjórnsýslu þar sem hægt er að beita meira aðhaldi, bæði fyrir blaðamenn og þá sem eiga að fylgjast með stjórnsýslunni og veita henni aðhald, eins og t.d. þingmenn. Alltaf skal vera fundin einhver leið til að sveipa utan um framkvæmdina einhvers konar hjúp. Það er ekki stjórnsýsla sem mér hugnast eða í þeim anda sem ég vil starfa. Mér finnst mikilvægt að við finnum leið. Alveg eins og hv. þm. Helgi Hjörvar benti á höfum við mjög nýlegt fordæmi um að meira að segja þingmaður Framsóknarflokksins náði að kalla fram einstaka sátt um gríðarlega erfitt mál þar sem voru færðar fórnir, 

Virðulegur forseti. Kannski er ástæða til að byrja á að lýsa ánægju með það sem ástæða er til að vera ánægður með sem er viðvera hæstv. utanríkisráðherra við umræðuna. Það er auðvitað gott að hann skuli sjá sér fært að vera við umræðuna því fjarvera hans frá henni á löngum köflum hefur skapað talsverð vandkvæði við að eiga samræðu um þetta mál. Enn ánægjulegra er að sjá að hann er næstur á mælendaskránni og ætlar væntanlega að nota tækifærið og skýra þau fjölmörgu atriði sem varpað hefur verið hér upp og þarfnast sannarlega skýringar við. Ekki er vanþörf á að heyra einhvern málflutning fyrir málinu. Eins og ég hef áður sagt við þessa umræðu er óvenjulega eftirtektarvert að hæstv. utanríkisráðherra virðist algerlega einn um það í stjórnarliðinu, þessum 38 þingmannahópi, að styðja þingmálið sem hér er á dagskrá fundarins. Það er að vísu rétt sem fram hefur komið að það er afgreitt eins og önnur stjórnarfrumvörp í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna. En við 2. umr. þessa máls sem staðið hefur hygg ég í heila vinnuviku er staðan enn þá einfaldlega sú að enginn þingmaður Framsóknarflokksins hefur talað fyrir málinu. Ef frá er talin aðkoma formanns utanríkismálanefndar, sem stöðu sinnar vegna verður auðvitað að mæla fyrir nefndarálitinu og vera við umræðuna, hygg ég að ég fari rétt með að enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins hafi farið í gegnum nein efnisrök sem hann sæi fyrir þessu þingmáli. Það er ákaflega óvenjulegt að þingmál eigi dagskrá þingsins í þingsalnum dag eftir dag eftir dag, kvöld eftir kvöld eftir kvöld, um það fjalli mikill fjöldi þingmanna og hafi við ýmsar og alvarlegar athugasemdir án þess að nokkur annar en ráðherrann einn sem flytur málið leitist við að halda uppi rökum fyrir málinu. Mér virðist það afhjúpa algera einangrun hæstv. utanríkisráðherra í málinu sem er skiljanleg því þessi háttur á að reyna að keyra málið í gegnum þingið er svo fullkomlega óskiljanlegur. Ekki bara fyrir okkur í stjórnarandstöðunni, ekki bara fyrir Ísland, Þróunarsamvinnustofnun og þróunarsamvinnuna heldur líka fyrir hagsmuni stjórnarflokkanna og skipulag stjórnarráðsins. Það er einfaldlega engin leið að botna í því fyrir hagsmuni hvers hæstv. ráðherra er að vinna hér annað þingið í röð nema ef vera skyldi, sem mann er farið að renna í grun, að staða ráðherrans sé ekki traustari en svo að hann geti ekki með nokkru móti fallist á að einhverjir aðrir hafi kannski eitthvað til síns máls í frumvarpi sem hann sjálfur hefur lagt fyrir þing. Að hann sé ekki nægilega sterkur á svellinu, virðulegi forseti, svo ég orði það nú með þeim kurteislega hætti, til að geta rætt við aðra um önnur sjónarmið og fallist á að það geti verið önnur gild rök í málinu sem gefi tilefni til að gera á því einhverjar breytingar, úrbætur eða endurskoða þætti eins og gildistöku eða fallast á einhvers konar sameiginlega úttekt eða aðkomu óháðra aðila eða eitthvað það sem til sátta mætti horfa. Það er algerlega óskiljanlegt. Hvað hagsmunir liggja að baki því að gera skipulagsbreytingar í fullkomnu ósætti í þinginu um málaflokk eins og þróunarsamvinnu, aðstoð okkar við fátækustu ríki veraldarinnar? Það verður ekki séð að það séu neinir hagsmunir, ekki fyrir ráðherra, ekki fyrir Framsóknarflokkinn, því síður fyrir ríkisstjórnina, alls ekki fyrir utanríkisráðuneytið og síst þróunarsamvinnuna. Geta verið nokkrir þeir hagsmunir í því að gera þessa skipulagsbreytingu, sem sannarlega er formbreyting en ekki breyting á innihaldi þess sem við erum að gera, sem réttlæti að skapa ágreining um starfsemi sem góð, víðtæk og þverpólitísk sátt hefur verið um um svo langan tíma? Af hverju í ósköpunum á að skapa ófrið um þróunarsamvinnu, ekki bara einu sinni heldur tvisvar? Hvaða gríðarlegu hagsmunir felast í skipulagsbreytingunni sem gera að verkum að ráðherrann keyrir málið fram af þeirri einþykkni sem hann hefur til þessa gert? Það er algerlega hulið hvað það getur verið. Þótt sannarlega séu efnisleg rök fyrir áhyggjum af því að þetta skipulag sé verra en það skipulag sem við búum núna við, það sé minna eftirlit, meiri hætta á spillingu og ýmsum öðrum slíkum þáttum þá er það að flytja þennan þátt inn í ráðuneytið með engu móti svo mikilvæg breyting, stórt framfaraskref, að það forsvari að sundra samstöðunni um málaflokkinn. Þess vegna hefði maður haldið að það væri okkur öllum í hag og eðlilegt út frá sjónarmiðum ríkisstjórnarinnar, þeirra flokka sem að henni standa og auðvitað fyrst og síðast út frá þeirri starfsemi sem við höfum öll borið gæfu til að hafa sátt um og allir utanríkisráðherrar til þessa hafa talað menn til sátta um, að menn leituðu leiða til að sætta sjónarmið, finna einhverja millileiki, frestunarákvæði, samkomulag um einhvers konar aðkomu annarra eða hvað það nú gæti verið sem mætti til sátta horfa. En nei. Ráðherrann situr einn af þessum 38 þingmönnum stjórnarflokkanna og virðist hafna öllum sáttaumleitunum. Stóra spurningin sem eftir stendur er enn þá bara þessi: Hvers vegna í ósköpunum? Hvað er það sem ráðherrann er að sækja í þessa skipulagsbreytingu sem réttlætir það? Af hverju er bara haldið áfram og sagt: Nei, nei, nei, ég hlusta ekki á aðra, mér þykja ekki gild sjónarmið sem aðrir setja fram, ég er ekki tilbúinn til að taka mið af sjónarmiðum sem annar stjórnmálaflokkur setur fram, já, þó að það séu tveir stjórnmálaflokkar, þó að það séu þrír stjórnmálaflokkar, þó að það séu fjórir stjórnmálaflokkar. Mér er alveg sama um að allir forverar mínir hafi kappkostað að halda sátt og samstöðu um þennan málaflokk, ég ætla að spilla því. Hvers vegna í ósköpunum er gengið fram með þessum hætti? Það er bara slík ráðgáta. Ég fagna því enn og aftur að ráðherrann hafi hér fullan ræðutíma til að reyna að útskýra það fyrir fólki hvaða gríðarlega framfaraskref er falið í þeirri breytingu að það réttlæti að segja sundur friðinn um þennan mikilvæga málaflokk.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór inn á sáttina margrómuðu. Það fékk mig til að velta fyrir mér öðru máli sem er ekki sátt um en það eru framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu, sem er stefnt að að verði einhvern tíma 0,7% af vergri landsframleiðslu en voru lækkuð nýlega í 0,21% af hæstv. utanríkisráðherra. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður mundi forgangsraða þessum málaflokki sjálfur ef hann hefði til þess fullt tækifæri þar sem hér er lögð fram tillaga sem að sögn á að gera starfið skilvirkara en er gagnvart stofnun sem í sjálfu sér er enginn ágreiningur um, sem stendur við skyldur sínar gagnvart fjárlögum og enginn virðist hafa neitt nema gott um að segja. Á sama tíma er gagnrýnivert að við stöndum ekki við það sem þingið ákvað fyrir þó nokkru síðan um framlög okkar. Þess vegna velti ég fyrir mér forgangsröðuninni. Er þetta í raun og veru tímapunktur til að fara í óskýra vinnu um að auka skilvirkni hjá stofnun sem er óumdeild þegar tilfellið er að við stöndum ekki við skuldbindingar sem Alþingi ákvað að við skyldum standa við? Jafnvel ef þessi hugmynd væri til þess fallin að auka skilvirkni talsvert, ættum við ekki að byrja á að standa við það sem við segjumst ætla að standa við? Ég velti fyrir mér hvernig væri best að forgangsraða því. Er kannski best að fara fyrst út í skilvirknivinnu áður en við stöndum við þær ákvarðanir sem við höfum þegar tekið?

Virðulegur forseti. Jafnvel þó að þessi breyting yrði til þess að auka skilvirkni, sem við skulum ekki rengja að ráðherrann dreymi um, þá eru það engir þeir hagsmunir að ekki megi fresta gildistöku þess um eitt ár eða tvö, í hinu stóra samhengi hlutanna, ef það væri til að mynda skref sem mætti tryggja áfram góða samstöðu um málaflokkinn. Hvað varðar framlögin gætu þeir sem hrifnir eru af samsæriskenningum velt fyrir sér hvort þetta litla mál, sem í raun varðar aðeins skipulag málaflokksins en ekki innihald, sé látið vera svona fyrirferðarmikið og um það skapaðar svona miklar deilur til að breiða yfir að í raun og veru er ekki nægilega verið að vinna í innihaldi verkefnisins, þ.e. framlögum. Ég vil trúa því að þar ætli menn að bæta framlag okkar Íslendinga. Þingmaðurinn spyr um afstöðu mína í því. Ég tók þátt í þeirri þverpólitísku samstöðu hér fyrir hrun sem ályktaði um að auka framlögin jafnt og þétt þar til þau næðu því sem Sameinuðu þjóðirnar hafa miðað við. Við vorum því miður eftir hrunið ekki í færum til að fylgja þeirri áætlun eftir. Ég vonast til að hér geti verið þverpólitísk samstaða um að ljúka þeim leiðangri sem menn reyndu að fara saman í fyrir 2008. Mér finnst ekki gæfulegt innlegg í það að ætla að sundra með þrákelkni samstöðunni um málaflokkinn út af skipulagsatriði þegar það mikilvæga er að við aukum framlög okkar og framlag til að hjálpa ríkjum sem eru í þeirri stöðu sem við vorum sjálf í ekki fyrir allt of löngu síðan.

Virðulegi forseti. Mér finnst nefnilega ekkert skrýtið að það ríki ákveðin tortryggni gagnvart svona aðgerðum þegar tilfellið er að við stöndum ekki við það sem Alþingi hefur þegar ákveðið í sambandi við framlög til þróunarsamvinnu. Það þýðir ekkert fyrir Íslendinga lengur að bera því við að við séum svo fátækt ríki og aumingja við eftir hrunið. Við erum einfaldlega komin úr þeirri stöðu, blessunarlega. Þótt hér séu vissulega ýmis vandamál eru engar afsakanir fyrir því lengur að sveigja út af þeirri leið að ná þessum 0,7%. Varðandi forgangsröðun. Það að ætla að auka skilvirkni er í sjálfu sér gott og blessað. En er þá ekki hægt að fara aðrar leiðir í því? Ein hugmynd hefur verið lögð fram, að færa stofnunina, Þróunarsamvinnustofnun, inn í utanríkisráðuneytið án þess þó að leggja hana niður, eitthvað sem virðist vera mögulegt út frá því sem maður hefur heyrt hingað til í ræðum stjórnarandstöðunnar. Svo hefur maður auðvitað ekkert heyrt um það frá stjórnarmeirihlutanum, því miður. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. utanríkisráðherra fari yfir það í komandi ræðu sinni. Ég býst við að þar verði eitthvað af svörum og eitthvað að ræða um og fagna því reyndar að hann hafi sett sig á mælendaskrá, ef út í það er farið. Stenst það að mati hv. þingmanns einhverja skoðun að við getum ekki haldið okkur við upprunalega áætlun um það hvernig við ætlum ná þessum 0,7%? Nú er talsvert síðan hrunið átti sér stað. Ríkissjóður stendur betur, íslenskt efnahagslíf stendur betur. Er einhver góð ástæða til að bregða út af þeirri leið að ná því markmiði á þeim tíma sem Alþingi ákvað?

Virðulegur forseti. Ég vil bara segja að ég er fyrir mitt leyti tilbúinn til þess að skoða allar tillögur sem lúta að því að reyna að brúa bil á milli manna í því máli sem hér er, sitja alla þá fundi sem skotið er á til að kanna hvort hægt sé að byggja brýr á milli ólíkra sjónarmiða í þessu eða leita einhvers konar málamiðlana. Ég tel að það sé skylda okkar. Menn telja stundum að þeir séu minni menn ef þeir slá eitthvað af þeim málum sem þeir koma með inn á þingið eftir að þeir verða ráðherra en það er alger misskilningur. Það er ekki einungis dæmið um hv. þm. Höskuld Þórhallsson sem leiddi hér náttúruverndarlög til farsælla lykta, bæði honum og ekki síður hæstv. ráðherra Sigrúnu Magnúsdóttur til álits og vegsauka, heldur höfum við líka dæmi um hv. þm. Jón Gunnarsson sem sannarlega liggur ekki á skoðun sinni um ýmis efni og er ófeiminn við að takast á við menn um málefni en tók kerfisáætlun í miðri 2. umr. inn í nefnd til sín og fann á henni farsæla lausn sem sömuleiðis varð bæði honum og ráðherranum sem upphaflega flutti málið til álits og vegsauka. Þau urðu ekki minni menn fyrir það að taka tillit til annarra sjónarmiða. Þau uxu af því.

Herra forseti. Stjórnarandstaðan hefur verið að reyna að ná einhverri sátt og byggja brýr í þessum efnum til að ná eyrum hæstv. utanríkisráðherra og annarra í meiri hlutanum um þessi mál. Velt hefur verið upp hugmyndum eins og þeirri að fresta gildistökunni um eitt eða jafnvel tvö ár. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvernig sá tími yrði nýttur. Ýmsu hefur verið velt upp í þeim efnum. Ég er hér með umsögn sem framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar Íslands gaf í fyrra um skýrslu Þóris Guðmundssonar um þróunarsamvinnu. Þetta frumvarp byggist á skýrslu Þóris. Hjá framkvæmdastjóranum koma fram ýmsar hugmyndir, svo sem að leitað verði eftir áliti Ríkisendurskoðunar á tillögum um skipulagsbreytingar og annað því um líkt. Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt væri að gera á þessum tíma af hálfu þingsins? Er hægt að réttlæta þær breytingar sem hæstv. ráðherra vill ná fram? Getum við fundið einhverja málamiðlun í þessum málum sem pólitísk sátt getur myndast um?

Virðulegur forseti. Við höfum oft beitt frestun á gildistöku til að leysa erfið ágreiningsmál í þessum sal. Þegar við vorum í stjórnarandstöðu og töldum að Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur væru að einkavæða vatnið varð um það mikil snerra, eðlilega. Þeir voru auðvitað ekki þeirrar skoðunar að þeir væru að því en það var sannfæring okkar. Niðurstaðan var sú að fresta gildistöku þess máls fram yfir alþingiskosningar sem síðan varð til þess að skipti urðu á meiri hluta og færi gafst á að gera breytingar á þeirri löggjöf sem við töldum mikilvægar. Með svipuðum hætti voru Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur í stjórnarandstöðu á síðasta kjörtímabili. Þá voru lögð hér fram náttúruverndarlög. Það var þá sannfæring Gunnars Braga Sveinssonar, þá hv. þingmanns, að þau væru mjög til ógagns og mikilvægt að þau öðluðust ekki gildi. Það varð úr og gildistöku þeirra var frestað fram á þetta kjörtímabil. Og viti menn, aftur urðu skipti á lýðræðislegu umboði og þeir sem höfðu verið í stjórnarandstöðu komust í stjórn. Nú hafa ráðherra og nefndarformaður úr þeirrar röðum farið yfir náttúruverndarlögin og gert þær breytingar sem núverandi stjórnarflokkum þykja mikilvægar. Alveg sams konar tækifæri mundi opnast með því að fresta gildistöku á þessu atriði. Ef ekkert breytist í hinu lýðræðislega umhverfi í stjórnarháttum í landinu og þetta er jafn góð ákvörðun og ráðherrann telur, þá öðlast þessi breyting gildi að tveimur árum liðnum. Málaflokkurinn nýtur þess um langa framtíð sem ráðherrann hefur talið gott við málið og fullur sigur er unninn í málinu af hans hálfu. En ef til dæmis DAC-skýrslan kallar á það eftir ár eða þá alþingiskosningar að menn telji ástæðu 

Herra forseti. Ákveðnir hv. þingmenn í stjórnarliðinu, Jón Gunnarsson og Höskuldur Þórhallsson, eru eiginlega komnir í dýrlingatölu hjá okkur í stjórnarandstöðunni fyrir að vera friðarins menn og fyrir að ná að stíga út úr átakafarvegi og semja um erfið mál, kerfisáætlun og náttúruverndarlögin, eins og hv. þingmaður og fleiri hafa komið inn á. Ég mundi ætla að hæstv. utanríkisráðherra vildi gjarnan komast í þann félagsskap og vera sá maður sem hefur þroska til að sjá að það er þinginu ekki til sóma að afgreiða þetta mál í miklum ágreiningi. Við höfum auðvitað ekki verið að ræða þetta mál svona lengi „af því bara“, heldur af því að okkur er mikið niðri fyrir. Við höfum áhyggjur af því hvernig þetta þróast og að hægt sé að gera þetta með betri hætti, kalla á meiri undirbúning fyrir þessa miklu ákvörðun. Mig langar aðeins að heyra frá hv. þingmanni um aðkomu þeirra starfsmanna stofnunarinnar sem ættu að hafa mesta fagþekkingu. Þeir eru kunnugir starfseminni og þekkja hana vel. Þekkir hv. þingmaður hvernig aðkoma þeirra var að þessari ákvörðun? Eins og ég skil það hefur hún ekki verið mikil. Þeir hafa mótmælt þessari ákvörðun í umsögn sinni. Er ekki rétt að starfsmenn, forstöðumaður og framkvæmdastjóri, hafi miklu meira um það að segja ef farið er út í 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vekur athygli á enn einni ástæðu þess að í raun megi það í léttu rúmi liggja fyrir hæstv. utanríkisráðherra þó að gildistöku þessa frumvarps verði frestað nokkuð. Allir vita að þessi skipulagsbreyting er ekki hugmynd hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar. Það hygg ég að hann hafi sjálfur ítrekað staðfest. Þetta er gömul hugmynd sem embættismenn í utanríkisráðuneytinu hafa haft um skipulagsbreytingu árum ef ekki áratugum saman. Það er ekkert bundið við stjórnarandstöðuna á þingi að hafa efasemdir um hana. Lengi hafa verið efasemdir um hana hjá starfsmönnum og stjórnendum í Þróunarsamvinnustofnun, en ekki bara hjá þeim, ráðherrar úr bæði Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum hafa einnig haft gildar efasemdir um hana, sem eðlilegt er. Skipulagsbreytingar orka alltaf tvímælis. Þær eru í sjálfu sér ekki sérstakt flokkspólitískt mál. Það er kannski þess vegna sem mér finnst ankannalegt að ráðherra skuli ekki hafa léð máls á einhvers konar málamiðlun í málinu því að í raun og veru er málið hugmynd embættismanna í ráðuneytinu. Látum vera að ráðherrann hafi talið að þetta væri nægilega góð hugmynd til að fara í þinglega meðferð. En þá hefði ég talið eðlilegt að ráðherrann léði líka máls á því í hinni þinglegu meðferð að skoða hvort fresta mætti gildistöku um tvö ár því að hugmyndin hefur ekki orðið að veruleika síðustu 20 árin sem hún hefur legið á borðinu í utanríkisráðuneytinu. Það er bitamunur en ekki fjár á því hvenær hún öðlast gildi.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að leiðrétta hv. þm. Helga Hjörvar sem talaði áðan. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að ég hafi staðfest hér að það væru hugmyndir embættismanna í ráðuneytinu að fara þessa leið. Það er rangt hjá þingmanninum. Það er mjög erfitt að þurfa alltaf að leiðrétta hv. þm. Helga Hjörvar þegar ýmsu er slegið fram sem á ekki við rök að styðjast. Í gær var hér umræða eins og er búin að vera í marga daga og langan tíma. Nokkrar spurningar komu fram, flestum þeirra var reyndar svarað í skýrslu sem skilað var inn síðastliðið vor og einnig í ræðu minni en það er sjálfsagt að fara yfir nokkrar þeirra aftur. Meðal annars var spurt um tillögur svokallaðrar DAC-nefndar. Ég tel mig hafa svarað þessu nokkuð vel og oft. Ég vil þó leiðrétta að í greinargerðinni sé að finna misskilning um ábendingar DAC. Það er alveg rétt að DAC lagði ekki beint til að ÞSSÍ færi inn í ráðuneytið eða ráðuneytið inn í ÞSSÍ eða hvernig það yrði enda mundu þeir aldrei gera slíkt. Það er ekki í þeirra verkahring. DAC sagði hins vegar nauðsynlegt að fyrirkomulagið yrði skoðað. Það er rétt að sú ábending kom áður en til kom breyting á hækkun framlaga okkar en það var þó ekki ástæða ábendingarinnar. Í skýrslunni frá DAC kemur hins vegar fram að það sé orðið tímabært að Ísland skoði fyrirkomulagið, ekki síst vegna þeirrar staðreyndar að fyrirkomulagið á Íslandi er frábrugðið því sem gengur og gerist í flestum öðrum DAC-ríkjum. Að minnsta kosti um helmingur DAC-ríkja er með sérstaka stofnun sem sinnir tvíhliða starfi, það er rétt, en þar eru líka aðrar stofnanir sem eru mun stærri en ÞSSÍ og sinna stærri hluta þróunarsamvinnu. Ég færi mig að næsta punkti. Ég held að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hafi verið að velta fyrir sér að í greiningu Þóris Guðmundssonar eru skoðaðir ólíkir möguleikar. Einn þeirra er að styrkja ÞSSÍ og færa aðra þróunarsamvinnu þar inn, a.m.k. að auka alla tvíhliða samvinnu. Menn hafa nefnt þennan kost en ég vil þó ítreka að sá kostur gerir engan ágreining við meginniðurstöðu greiningar Þóris Guðmundssonar sem segir, með leyfi forseta, „að samhæfing allra aðila sem starfa á vegum íslenskra stjórnvalda að þróunarsamvinnu eigi að vera á einum stað. Eingöngu þannig sé hægt að hámarka líkur á mestum árangri með mestri skilvirkni“. Við erum líka með mjög litla stjórnsýslu, alveg eindæma litla stjórnsýslu til að sinna flestum þeim verkefnum sem okkur ber að sinna. Staðreyndin er þó sú að ef við værum að styrkja ÞSSÍ væri málaflokkurinn undir utanríkisráðuneytinu, og utanríkisráðherra að sjálfsögðu. Einn misskilningur sem hefur komið fram er að Danida hafi ekki verið lögð niður. Danida-stofnunin var lögð niður á níunda áratugnum en hins vegar var nafninu haldið. Danir nota nafnið. Eitt af því sem við hyggjumst gera er að nota ICEIDA-nafnið. Það er þekkt erlendis og eru nokkuð mikil verðmæti í því. Það er líka vert að nefna annað út af pælingunum um að öll verkefni yrðu færð til stofnunarinnar. Í athugasemdum stofnunarinnar við áfangaskýrslu Þóris Guðmundssonar telur ÞSSÍ það ekki skynsamlegt, það feli í sér of mikið inngrip í pólitíska stýringu, eftirlit o.s.frv. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi sérstaklega fagleg rök og taldi þau vanta. Ég hef áður sagt að það er ekki verið að benda á eitthvert eitt atriði sem er að hjá ÞSSÍ. Við viljum bæta, við viljum fá sterkari liðsheild sem vinnur að þróunarmálum. Það er það sem vakir fyrir okkur. Svo ég endurtaki það sem ég hef áður sagt kemur fram í skýrslunni og við vitum það öll að íslensk stjórnsýsla er mjög lítil og fámenn og hver starfsmaður þarf að sinna margvíslegum hlutverkum. Við erum að tala um tvær mjög litlar einingar, annars vegar ÞSSÍ og hins vegar skrifstofu ráðuneytisins sem sinnir þróunarsamvinnumálum. Með því að færa ÞSSÍ inn í ráðuneytið er verið að einfalda skipulagið. Við ætlum að nýta hvern starfsmann mun betur og þar með það fjármagn sem við veitum til málaflokksins. Það er því miður staðreynd að þegar maður er með tvær litlar stofnanir í svipuðum málum getur orðið skörun verkefna. Það er verið að sinna fjármálum á báðum stöðum, kynningarmálum og árangurseftirliti. Það eru tveir gagnagrunnar fyrir verkefni. Utanríkisráðuneytið sér um upplýsingagjöf til DAC svo dæmi sé tekið og þá þarf ÞSSÍ að skila inn efni eða upplýsingum til ráðuneytisins. Samskipti nokkurra alþjóðastofnana fara bæði í gegnum ÞSSÍ og ráðuneytið. Maður veltir fyrir sér hvort það sé eitthvert vit í því í rauninni að vera með sömu mál eða svipuð á mörgum stöðum. Ég held að það hafi verið hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem spurði einnig um hagræðingu og sparnað. Ég held að ég hafi aldrei haldið því fram að það yrði, a.m.k. ekki í upphafi, einhver bein hagræðing eða tölulegur sparnaður af þessu. Það er heldur ekki verið að ræða um að draga úr framlögum til málaflokksins, alls ekki. Við erum að tala um að nýta betur starfskrafta, veita betri þjónustu og ef svo má að orði komast, eins og menn hafa nefnt hér, reyna að sinna enn betur þessu fátækasta fólki sem við viljum sinna og reyna að gera þá meira fyrir sama fé. Það má segja að til lengri tíma litið muni hugsanlega sparast einhver húsnæðiskostnaður ef starfsemin er á einum stað og stoðþjónusta. Síðan var spurt um samþættingu. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom einmitt inn á það og ég held líka hv. þm. Katrín Júlíusdóttir. Ég nefndi í máli mínu í gær að þróunarsamvinna er nú þegar unnin í utanríkisráðuneytinu. Þar í gegn fara um 60% alls fjármagns sem fer í þróunarsamvinnu í dag. Sú vinna byggist ekki á mínum áhuga eða forvera minna í ráðuneytinu, þannig er þessi skipting og hún byggist á þróunarsamvinnuáætlun sem fer í gegnum Alþingi. Þar er áætlun Íslands í þessum málum ákvörðuð. Það er líka óhætt að taka fram að í helmingi þessara svokölluðu DAC-ríkja er þróunarsamvinna alfarið í ráðuneytum. Ekkert af því skipulagi sem við ræðum hér er hafið yfir gagnrýni, við vitum það algjörlega, ekkert frekar en annað sem við erum að sýsla með. Það skiptir þó mestu máli að málaflokkurinn hafi þungt vægi og að gott verklag sé viðhaft. Það er það sem við höfum verið að gera í ráðuneytinu, innan ÞSSÍ og ætlum okkur að gera áfram. Ég lít svo á að með því að hafa þetta allt saman inni í ráðuneytinu sé verið að styrkja vægi málaflokksins af því að þá gerum við þetta að miðlægu kjarnaverkefni í ráðuneytinu. Hér var líka rætt um að eftirlit mundi hverfa. Að sjálfsögðu verður áfram lögð rík áhersla á gott eftirlit með verkefnum, eftirlit með að það fjármagn sem við veitum til þróunarsamvinnu skili sér þar sem mest þörf er á að það endi. Ráðuneytið hefur í dag eftirlit með ÞSSÍ og ÞSSÍ hefur eftirlit með framkvæmd í samstarfslöndunum. Heimamenn eru í dag sjálfir ábyrgir fyrir verkefnunum og sjá um framkvæmd þeirra. Umdæmisskrifstofurnar sinna hins vegar eftirliti með því að framkvæmdin sé samkvæmt þeim reglum sem um er samið og að það skili sér allt á réttan stað. Það er náttúrulega ráðuneyti í því tilviki sem haft er eftirlit með framkvæmd verkefna í samstarfslöndunum sem heimamenn framkvæma, þ.e. þær skrifstofur sem verða áfram til eru og verða, eins og í Malaví þar sem menn munu sinna áfram þessum verkefnum. Áfram verða gerðar reglulegar úttektir á þróunarmálum með sama hætti og gert er í dag og það á að sjálfsögðu bæði við um verkefni í samstarfslöndunum og þegar kemur að alþjóðasamstarfinu og alþjóðastofnunum. Það mun ekkert skorta á eftirlit. Hér er sleginn sá tónn að það eigi að gleypa heila stofnun og eyða svo peningunum í eitthvað annað. Slíkur málflutningur er fráleitur. Það stendur ekki til og ég veit ekki hvaðan hugmyndin kemur. Ekkert í þessu frumvarpi gefur tilefni til slíkra vangaveltna. Hér hefur líka verið nefnt að fjármagninu verði varið í önnur utanríkismál. Framlög til þróunarsamvinnu eru skilin frá annarri starfsemi utanríkisráðuneytisins, þannig er það og þannig verður það. Ef við skoðum fjárlögin fyrir það ár sem er að líða og tillögur í fjárlagafrumvarpi fyrir 2016 eru settir fjármunir í UNICEF eða eitthvað annað. Þetta er að sjálfsögðu bundið við þá liði. Vitanlega er svo fylgt öllum verklagsreglum DAC o.s.frv. Hér hefur líka aðeins verið rætt um starfsmannamál. Að sjálfsögðu verður farið að öllum lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Um biðlaun gilda almennar reglur og þær gilda um þetta. Ég vona hins vegar að allir starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar muni þiggja störf í ráðuneytinu við áframhaldandi þróunarstörf. Þekking þeirra er mikilvæg og dýrmæt og við viljum að hún nýtist áfram.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Þetta er í fyrsta skipti sem mér finnst hæstv. ráðherra hafa haft uppi ákveðna tilburði til að fara efnislega inn í þessa umræðu og koma með rök og svara að einhverju leyti spurningum sem fyrir hann eru fram bornar. Þá verð ég að taka undir með hv. þm. Óttari Proppé sem sagði hér undir miðnætti að umræðan væri að batna. Það er framför í málinu. Varðandi hin faglegu rök, hæstv. ráðherra segir og það skil ég upp að vissu marki að hann vilji ekki fara út í það að benda á eitthvað sem sé að en vilji samt bæta. Hann vill samt bæta eitthvað sem hann vill þó ekki benda á hvar liggi brotalamir í. Ég spyr á móti. Erum við ekki með lið í úrvalsdeild? Bíddu, erum við ekki með liðið í úrvalsdeild, og hvers vegna að breyta leikskipulaginu ef sú er staðan? Er það ekki staðreynd mála? Þessi stofnun hefur verið vel rekin, fengið góðar einkunnir bæði innan lands og erlendis, er til fyrirmyndar, útnefnd fyrir það, og hefur náð mjög góðum árangri í þeim efnum á undanförnum árum. Ef þar er eitthvað af því tagi sem var nefnt, eins og einhver samlegðaráhrif væru í því að sameina gagnagrunna, sameina þátttöku í alþjóðlegum stofnunum og öðru slíku, þá væri ágætt að fá skipurit yfir það, fá skema yfir það og velta málinu fyrir sér út frá þeim sjónarhóli hvort ekki væru til ýmsar aðrar leiðir til að ná betri árangri í þeim efnum en þær að stúta stofnuninni. Ég hefði byrjað á aðeins vægari meðulum ef það er eitthvað svona lagað sem menn eru að tala um. Hæstv. ráðherra viðurkennir að markmiðið sé ekki hagræðing og það er gott. Það má þá ýta því út af borðinu. Varðandi samþættinguna og það sem rök að 60% af útgjöldunum sé ráðstafað af ráðuneytinu. Já. Það hefur einmitt verið bent á að kannski sé það ein skekkjan í framkvæmdinni í dag að ráðuneytið sé með of mikið inni hjá sér af því sem ætti að vera í raun, samkvæmt grunnskipulaginu eins og það er hugsað, í Þróunarsamvinnustofnun. Helmingur DAC-ríkjanna er samkvæmt upplýsingum 

Virðulegi forseti. Varðandi það síðasta sem kom fram hjá hv. þingmanni um hvað mörg ríki séu með sjálfstæðan ráðherra yfir þróunarmálum, eins og ég skildi hv. þingmann, þá verð ég að viðurkenna að ég kann ekki þær upplýsingar nákvæmlega, en það sem ég ætla að segja núna er eingöngu byggt á minni sem getur verið gloppótt. Ég man bara eftir einu Evrópuríki sem er með sérstakan þróunarráðherra og það eru Bretar. Þetta getur verið tóm vitleysa hjá mér, en ég man þó eftir því að Bretar eru með sérstakan ráðherra þróunarmála, ég get ekki sagt frá því hvort hann hefur einhver önnur verkefni á sinni könnu, en alla vega eru þeir að gera þetta með þessum hætti. Hv. þingmaður nefndi úrvalslið í úrvalsdeild. Já. Við getum alveg fullyrt það að eftir að við breyttum nálgun okkar í tvíhliða þróunarsamvinnu með því að færa verkefnin í það form sem er í dag, að einbeita okkur til dæmis að héraðsnálgun og láta heimamenn í rauninni sjá um framkvæmdina og sinna eftirliti, að þá erum við komin með aðferðafræði sem má alveg segja að sé í meistaradeild, eftirlit og annað hefur gengið mjög vel eftir. Við erum að fá ýmislegt meira út úr þeirri aðferð en akkúrat að tryggja til dæmis vatn, sem er mjög mikilvægt, eða byggja sjúkrahús eða skóla. Við erum líka að búa til þekkingu í stjórnskipulaginu í héruðunum sem er mjög mikilvægt. En það er nú þannig með öll lið, hvort sem þau eru í annarri deild, úrvalsdeild eða einhvers staðar annars staðar, þá leitast allir við að gera enn betur. Við teljum að hægt sé að gera enn betur með því að hafa fleira fólk saman komið. Stærri massa að vinna saman en tvær litlar stofnanir sem báðar sinna mikilvægum og góðum málum. Ég verð að segja að það er ekki verri framkvæmd eða verra starfsfólk sem sinnir þessum málum í utanríkisráðuneytinu en innan ÞSSÍ. Okkar markmið er að gera þetta lið þá ósigrandi 

Herra forseti. Varðandi skipulag þessara mála í stærri ríkjum þykist ég muna að í einhverjum fleiri löndum ef ég man rétt, til dæmis í Danmörku á köflum að minnsta kosti, hafi menn verið með undirráðherra eða svona junior ráðherra sem hafa verið með þróunarmálin sérstaklega og jafnvel í sumum ríkjum eru þeir ráðherrar fleiri en einn. Heyra vissulega kannski undir ráðherra sem fer með aðalforsvar í ráðuneytinu en eru sjálfstæðir í störfum að mörgu leyti. Slík hugmynd hefur meira að segja verið rædd hér, í okkar litla Stjórnarráði, kæmi til þess að bætt yrði við viðbótarráðherrum í einhver ráðuneyti, eins og reyndar er heimild til í stjórnarráðslögunum, og væri utanríkisráðuneytið kannski hvað nærtækast vegna ferðalaga og fjarveru þess sem fer með þau mál. Eftir stendur eitt sem hæstv. ráðherra sagði og það eru starfarökin, að stofnunin sé mjög lítil. Já. Hún er það vissulega, alla vega á alþjóðlegan mælikvarða, en Ísland er mjög lítil og þetta er engin dvergstofnun, hvorki í veltu né starfsmannafjölda á íslenskan mælikvarða. Við höfum lært að sníða okkur stakk eftir vexti í uppbyggingu okkar opinberu þjónustu 

Virðulegi forseti. Það má vitanlega segja að þegar settur er fingurinn á hvað er lítil eða stór stofnun þá er eflaust hægt að rökræða það. Ég hygg þó að færa megi rök fyrir því líka að jafnvel á íslenskan mælikvarða sé tíu manna stofnun, sem er starfsstöðin hérna heima, átta til tíu manns, frekar lítil stofnun. En það má alveg rökræða þetta að sjálfsögðu. Við fáum út úr þessu rúmlega 20 manna lið sem vinnur að fjölþjóðlegri og tvíhliða þróunarsamvinnu sem ég held að muni skila okkur betri árangri. Það er rétt hjá hv. þingmanni að undirráðherrar eru í einhverjum löndum sem sinna þróunarmálum. Danir voru með það en ný ríkisstjórn Dana ákvað að hverfa frá því. Ég veit ekki af hverju það var. Ég átti ágæt samskipti við þann undirráðherra sem var með þennan málaflokk áður. Það er alveg rétt að ýmsar leiðir eru farnar í þessu. Hugmyndin um annan ráðherra í 

Virðulegi forseti. Það er gleðiefni að hæstv. utanríkisráðherra kom hérna til umræðu og hélt þessa fínu ræðu með svörum og guð má vita hverju. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra nánar út í Danida og Norad þ.e. dönsku og norsku þróunarsamvinnustofnanirnar. Nú nefndi hæstv. utanríkisráðherra í ræðu sinni að Danida hefði farið undir utanríkisráðuneytið og einungis haldið nafninu. Í umsögn félagsvísindasviðs Háskóla Íslands frá því í fyrra kemur fram að ÞSSÍ hafi getið sér ákveðinn orðstír og sé ákveðið vörumerki í þróunarsamvinnu Íslendinga. Það var ein af áhyggjunum sem var lögð fram gegn því að leggja stofnunina niður og færa hana í utanríkisráðuneytið versus það að færa hana í utanríkisráðuneytið án þess þó að leggja stofnunina niður. Það sem ég er að velta fyrir mér er hvort hæstv. utanríkisráðherra gæti hugsað sér þann valkost að færa stofnunina í utanríkisráðuneytið þótt hún heiti áfram ÞSSÍ og sé enn þá það vörumerki, ef svo mætti að orði komast, sem hefur getið sér þetta góða orð.

Virðulegi forseti. Með þeirri aðferð sem við erum að leggja upp með, að sameina ÞSSÍ við starfsstöðina í ráðuneytinu og halda ICEIDA-nafninu, eins og ég sagði við 1. umr. um þetta mál, erum við að sjálfsögðu að halda í vörumerkið sem er dýrmætt. Það er sérstaklega dýrmætt út á við, ICEIDA-nafnið. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt að markmið okkar með þessu er að fá stærri liðsheild, betra lið sem sinnir öllum gerðum þróunaraðstoðar sem við erum með á okkar könnu í dag, hvort sem það er marghliða eða tvíhliða. Skipulagið, þ.e. hvernig fjármagnið fer og annað, er svo ákveðið í gegnum þingsályktun á Alþingi. Ég sé ekki annað en að um þetta allt sé vel búið í þeim tillögum sem hér eru lagðar fram. Það er alveg rétt varðandi þessa umræðu okkar hér á milli varðandi Danida að það er vitanlega aðeins öðruvísi nálgun hjá Dönum þegar kemur að þróunarsamvinnu en hjá okkur. Þeir eru með býsna öðruvísi nálgun þar sem atvinnulífið er meira inni í o.s.frv. Engu að síður er þetta nafn, heiti þeirra, enn þá notað og er býsna dýrmætt, alveg eins og ICEIDA verður hjá okkur, því að þetta er þekkt nafn í þróunarsamvinnuheiminum.

Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra kærlega fyrir svarið og fyrir að taka þátt í umræðunni að þessu sinni, því að það er stundum mjög gagnlegt. Þá langar mig að forvitnast hvort og þá hversu mikið hin hugmyndin var skoðuð sem kom fram í máli Þóris Guðmundssonar að kæmi líka til greina. Hún var sú að styrkja ÞSSÍ og flytja verkefni frá ráðuneytinu til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og halda utanríkisráðuneytinu í meira eftirlitshlutverki. Það hefur samkvæmt þeim gögnum sem ég hef verið að skoða reynst þannig að best sé að hafa eftirlitið hjá ráðuneytinu en framkvæmdina hjá sjálfstæðri stofnun. Nú veit ég að hæstv. utanríkisráðherra er ekki á þeirri skoðun að þetta sé góð leið en mig langar að heyra hvers vegna og sér í lagi hvort og þá hversu vel þessi aðferð var skoðuð. Eða hvort það hafi einungis verið farið út í þá aðferð sem var farin á endanum.

Virðulegi forseti. Það var að sjálfsögðu vel farið yfir allar þær tillögur sem Þórir Guðmundsson leggur til, bæði í áfangaskýrslunni og síðan í lokaskýrslunni. Ég vil líka minna á að það eru 40–50 tillögur lagðar til í þessari skýrslu. Það var hins vegar mín ákvörðun, það var á mína ábyrgð, að fara ekki ofan í smæstu tillögurnar, reyndar ekki smæstu, þær eru margar mjög viðamiklar, um hvernig á að framkvæma þróunarsamvinnu og ýmislegt annað. Ég taldi að það væri ekki rétt að gera heldur ætti að láta það eftir starfsmönnum, í rauninni í sameinaðri stofnun, að útfæra sumar eða allar tillögurnar eftir því hvernig starfsfólkið eða sérfræðingarnir meta hvernig best er að gera það. Það var niðurstaða okkar, og í samræmi við það sem kemur fram í lokaskýrslu Þóris Guðmundssonar, að sameining inn í ráðuneytið væri sú leið sem væri vænlegust til að ná betri árangri, búa til meira lið, betri þróunarsamvinnu, 

Virðulegur forseti. Ég hafði fyrirvara á því að vitna í hæstv. utanríkisráðherra um hvaðan hugmyndin væri komin, enda svo sem ekki ætlunin að leggja honum neitt rangt í munn. Ég hafði heyrt hv. þm. Össur Skarphéðinsson lýsa því að embættismenn ráðuneytisins hefðu lagt þessar hugmyndir fyrir hann á sínum tíma og honum væri kunnugt um að þær hefðu verið lagðar fyrir fleiri ráðherra, þannig að ég skildi það svo að þetta væri gömul hugmynd embættismanna í ráðuneytinu en ekki ný hugmynd Gunnars Braga Sveinssonar. En er það réttur skilningur að þetta sé einhver sérstök hugmynd ráðherrans sem nú situr sem hér er verið að fjalla um? Það væri ágætt að fá úr því skorið. Ég fagna því að ráðherrann komi til efnislegrar umræðu og mér finnst að við séum að tala saman. Ráðherrann segir að þetta sé lítil stofnun, að um skipulag geti alltaf verið skiptar skoðanir, að ekki sé verið að sækja í þetta hagræðingu eða sparnað heldur fyrst og fremst betri nýtingu á því fólki sem í þessum verkum er. Það hefur greinilega aðra skoðun á því hvernig starfskraftar þess verði best nýttir. Fyrst að við erum sammála um að málið er svona vaxið er það þá ekki útlátalaust fyrir ráðherrann og væri það ekki til marks um það að við værum að þroskast eitthvað í lýðræðisstarfi okkar í landinu ef hann féllist á það sjónarmið að fresta því að þessi framkvæmd yrði fyrr en að loknum þingkosningum þar sem hún varðar, eins og ráðherrann segir, litla stofnun og snýst ekki um að spara peninga eða hagræða í rekstrinum heldur fyrst og fremst til lengri framtíðar að nýta betur mannskap?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þessar hugmyndir um að sameina þróunarmálin inn í ráðuneytið eru ekkert nýjar af nálinni. Það er ekki þannig. Ég held að ég hafi örugglega ekki haldið því fram að mér hafi dottið í hug einn morguninn þegar ég vaknaði að þetta væri líklega sniðugt. Það sem mér ber hins vegar að gera eins og öðrum sem bera ábyrgð á ráðuneytunum er að skoða alla kosti, öll þau svið og allt sem undir okkur heyrir og velta því upp og meta hvort við erum að gera nógu vel eða hvort við getum gert betur o.s.frv. Ég kynnti mér að sjálfsögðu þær skýrslur sem áður höfðu verið skrifaðar um möguleikana á að sameina þetta á einn stað, þær vangaveltur. Það var í rauninni hvatinn til þess að ég ákvað, og nú verða þingmenn að sætta sig við það að það voru ekki starfsmenn ráðuneytisins sem beittu ráðherrann blekkingum eða þrýstingi, að leggja aftur í þessa vegferð og sjá hvort það kæmi út úr henni enn frekari rökstuðningur en áður hefur komið fram. Ég tel að niðurstaðan hafi leitt í ljós að svo er. Varðandi það að fresta gildistöku verð ég að viðurkenna það, hv. þingmaður, að ég hef ekki séð ein einustu rök fyrir því að gera það. Það sem um að ræða er að verið er að sameina stofnunina inn í ráðuneytið til þess að fá sterkari liðsheild og betri yfirsýn yfir verkefni og slíkt. Það er ekki verið að fara í grunnbreytingu á nálguninni í þróunarsamvinnunni eða öðru slíku. Það eru að vísu tillögur í skýrslu Þóris Guðmundssonar um hvort það eigi að vera svo og svo mörg lönd undir í einu, hvort það eigi að gera hlutina með þessum hætti eða öðrum. En það er eitthvað sem ég sem ráðherra hef ekki í hyggju að blanda mér neitt inn í. Það er það sem starfsmenn munu þurfa að fjalla um, sérfræðingar á þessu sviði, þegar sameiningunni er lokið. Þegar þetta er orðið eitt lið verður farið í að skoða frekari tillögur sem þarna er að finna.

Virðulegur forseti. Þórir Guðmundsson sagði fyrir utanríkismálanefnd að sá kostur að styrkja ÞSSÍ kæmi fyllilega til greina. Það að fresta gildistökunni felur þó ekki annað í sér en það að starfsemi sem nýtur alþjóðlegrar viðurkenningar fær að halda áfram í tvö ár. Starfsemi þar sem starfsmennirnir eru ósáttir við þessar skipulagsbreytingar og fá þá einhvern aðlögunartíma að. Hverju í ósköpunum væri ráðherrann að fórna með því að koma til móts við þau sjónarmið? Er ráðherrann að segja að það séu ekki rök í málinu að mikilvægt sé að hafa þverpólitíska samstöðu um þróunarsamvinnu? Finnst ráðherranum það ekki vera sjálfstæð rök í málinu? Finnst ráðherranum ekki ástæða til að gera neitt til þess að koma til móts við önnur sjónarmið í málinu? Er það einhvers konar persónulegur metnaður ráðherrans að ljúka þessu máli um litla stofnun sem varðar hvorki hagræðingu né sparnað og er í góðu standi eins og hún er? 

Virðulegi forseti. Það kann að vera að okkur greini á um hvort það hafi komið fram slík rök hér í þingsal að tilefni sé til þess að fresta gildistökunni. Ég met það þannig að svo sé ekki. Ég ætla hins vegar að strika út úr minninu það sem hv. þingmaður sagði og vitnaði beint í Þóri Guðmundsson á fundi utanríkismálanefndar. Ég hélt að það mætti ekki. Ég hélt að það væri ekki gert, að vitna orðrétt í menn af fundum. En það er kannski eitthvað sem er nýtt og má í þingsal. Mig minnir endilega að einhver þingmaður hafi verið víttur fyrir slíkt. Það er kannski breytt nálgun, herra forseti, á hvað má orðið í þingsal eða ekki? En ég veit ekki betur en að það sé brot á þingsköpum að vitna orðrétt í menn af fundum þingnefnda. Ég spyr virðulegan forseta hvort að svo sé.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og ræða þetta aðeins í eina mínútu eða svo að hv. 9. þm. Reykv. s. hafi vitnað í eitthvað sem fram fór á nefndarfundi. Burt séð frá reglunum, og ég gagnrýni í sjálfu sér ekkert sem hæstv. utanríkisráðherra, ég hef ekki skoðun á því, þá hlýtur að vera ljóst að það er verðmætt fyrir umræðuna að vitað sé hvað fram fór á fundinum og hvað fram kom í máli þess sem skrifaði skýrsluna sem málið gengur út frá. Í því sambandi hljótum við að þurfa einhverja leið til þess að samskipti þingsins við aðila utan þings verði ljós. Því vil ég leggja það til að fundir fastanefndar Alþingis verði að jafnaði opnir.

Herra forseti. Þá er ágætt að fara yfir það sem manni finnst standa út af eða vera eftir til að ræða í þessum efnum. Það eru þó nokkur atriði enn þá. Nú hef ég vegið og metið svör hæstv. ráðherra við þeim fimm tölusettu spurningum sem ég bar fram og tel að í sjálfu sér höfum við útkljáð einar tvær þeirra, getum við sagt, með spurningu sem snýr að rekstrarhagræði. Hún liggur skýrt fyrir og engar deilur eru lengur um að niðurstaðan er, sem kemur reyndar fram í umsögn skrifstofu opinberra fjármála, að hugsanlegt sé að einhvern tíma í framtíðinni verði af þessu eitthvert rekstrarlegt hagræði. En það er ekki það sem að er stefnt með breytingunum og það er vel. Varðandi faglegu rökin er ég ekki mjög sannfærður enn þá. Hér kom fram, og ég ætla ekki að vefengja að svo geti verið, að þessi breyting geti orðið til einhvers þægindaauka, sem ég kýs að kalla svo, hvað varðar til dæmis gagnauppbyggingu eða gagnavörslu eða gagnagrunna í ráðuneytinu og stofnuninni. Gott og vel. Það getur vel verið að það sé svo að breytingin geti orðið til einhvers þægindaauka í sambandi við að sækja fundi og ráðstefnur og eiga samskipti við erlenda aðila. Það eru nú ekki veigamiklar röksemdir. Það væri væntanlega hægt að beita vægari meðölum. Faglegu rökin eru eitt af stóru málunum, tengt við samþættinguna, þ.e. hvernig menn sjá fyrir sér að þetta styrki og bæti faglega, óháða, vandaða þróunarsamvinnu og framkvæmd hennar sem er þannig uppbyggð að hún sé hafin yfir tortryggni og gagnrýni um að inn í hana blandist nokkrir aðrir hagsmunir. Það finnst mér vera eitt af stóru málunum í þessu, að við liggjum ekki undir grun, samanber reynslu annarra þar sem úttektir hafa sýnt að það hefur gerst. Hér hefur í þeim efnum verið vitnað til Hollands sem aftur leiddi til þess að Ítalir ákváðu að fara alveg þveröfuga leið. Menn vilja ekki vera berskjaldaðir fyrir þótt ekki sé nema tortryggni um að þeim gangi annað til en einir og einlægir hagsmunir þeirra sem unnið er með. Að því sé á engan hátt hrært inn í viðskiptahagsmuni, diplómatíska hagsmuni eða utanríkispólitíska hagsmuni viðkomandi ríkja. Mér finnst standa eftir að ráðherra svari þá betur því sem komið var inn á áðan, þ.e. ágreiningnum sem er á þessa leið: Ófriðurinn sem hægt er að skapa. Fram hjá honum er ekki hægt að horfa. Þetta er gert í andstöðu við þá starfsmenn sem sinnt hafa þessum störfum, það held ég að liggi alveg fyrir. Það kom fram á forstigum málsins og er enn staðreynd að þeir sem sinna þessu dag frá degi og eru í þessum verkum og hafa af því reynslu í Þróunarsamvinnustofnun eru ekki meðmæltir breytingunni. Þeir telja núverandi fyrirkomulag vera betra. Ekki er þar með sagt að á því megi ekki gera ýmsar lagfæringar og samskipti ráðuneytisins og Þróunarsamvinnustofnunar gætu auðvitað verið með ýmsum öðrum hætti hvað varðar til dæmis ráðstöfun fjármuna. Sennilega er það rétt að skekkjan út frá grundvallarhugsuninni sem lagt var upp með 2008 - fyrirkomulagið er nú ekki eldra - er að ráðuneytið hefur verið of gjarnt á að halda hjá sér ráðstöfun fjármuna sem hefðu sennilega betur átt að vera hjá Þróunarsamvinnustofnun. Þetta er því gert í andstöðu við starfsmenn og fagfólk, að minnsta kosti að verulegu leyti, en ef til vill ekki við það ágæta fólk sem vinnur í ráðuneytinu hjá ráðherra. Ég geri ráð fyrir að svo sé, án þess að ég viti það. Það er engin pólitísk samstaða. Hún er öll að brotna í mola. Menn hafa þó lagt á sig í gegnum árin að viðhalda henni. Það eru skiptar skoðanir um þetta víðar, það liggur fyrir. Aftur á móti hefur verið góður friður undanfarin ár um núverandi fyrirkomulag. Ég veit ekki til að það hafi verið deilur um það, samanber það sem ítrekað hefur komið fram um ágæta samstöðu á bak við starfsemi Þróunarsamvinnustofnun undanfarin ár. Það eru margar leiðir færar ef vilji er til að skoða einhverjar lendingar í þessu máli. Það er gildistaka, að í sjálfu sér fái hæstv. ráðherra lögin en þau gangi ekki í gildi fyrr en málin hafa skýrst betur og mögulega má meta hvort áfram er pólitískur vilji fyrir því að gera þetta í upphafi næsta kjörtímabils. Það væri að breyta þessu í einhvers konar skilyrt heimildarlög. Í sjálfu sér fengi ráðherra heimild að uppfylltum vissum skilyrðum og ef til vill að undangengnu samráði við Alþingi um að gera þetta að hinu og þessu uppfylltu. Hér hefur verið nefnd hugmynd sem kostur C, sem er kannski ekki svo galin; að færa þetta að vísu undir ráðuneytið en að stofnunin fái að halda sér í heilu lagi og verði til áfram sem sjálfstæð eining undir ráðuneytinu. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Hann súmmeraði ágætlega upp það sem maður hefur velt fyrir sér, hvers vegna menn vilja keyra svona mál áfram í ófriði. Hér hefur því verið haldið fram af þeim sem hafa talað fyrir málinu að þetta sé smotterísbreyting, þetta var kallað mýfluga og fyrr í dag sagði formaður þingflokks framsóknarmanna að við værum að gera úlfalda úr mýflugu. Ráðherrann hefur sjálfur sagt að þetta sé smotterísformbreyting o.s.frv. Þegar maður horfir á feril málsins var ljóst á síðasta þingi að um þetta var mjög deilt og á það deilt af minni hluta þingsins. Síðan kemur málið aftur hingað óbreytt í haust. Það er keyrt með mjög óvenjulegum hraða og offorsi í gegnum nefnd, það er óvenjulegt að umsagnarfrestur líði og daginn eftir sé boðað að menn geti fengið gesti en það breyti engu því málið verði samt rifið út úr nefnd á þeim degi sem gestirnir koma, tveimur dögum síðar, sem var gert þrátt fyrir mjög hörð mótmæli þeirra sem sitja í minni hluta nefndarinnar. Spurning mín til hv. þingmanns er því: Miðað við hvernig menn keyra þetta mál, og núna erum við einnig komin inn í kvöldfund, telur hann ekki svolítið vel í lagt af hálfu ráðherrans og stjórnarmeirihlutans fyrir litla mýflugu og eitthvað sem er breyting sem engu ætti að skipta, engin eðlisbreyting heldur smotterísformbreyting? Ef þetta er svona lítil breyting, af hverju heldur hv. þingmaður að menn séu að keyra þetta með jafn miklum fautaskap í gegnum þingið og raun ber vitni?

Herra forseti. Það er náttúrlega mjög mótsagnakennt þegar þessir örfáu talsmenn aðrir en ráðherra sem hafa aðallega komið upp í andsvörum í umræðum um þetta mál - það eru fyrst og fremst tveir flokksbræður ráðherra, eða aðallega einn, úr Framsóknarflokknum - hafa reynt að taka til einhverra varna og gjarnan með þeim hætti að þetta sé hreint smámál, það sé verið að gera úlfalda úr mýflugu, þetta sé einhver léttvæg skipulagsbreyting, að mönnum skuli þá vera það hjartans ástríðumál að málið sé keyrt áfram á þennan hátt, ef það er ekki stærra en þetta. Vandinn er sá hvað þann sem hér stendur varðar að ég er því algerlega ósammála. Ég tel þetta vera mjög stórt mál. Mér liggur við að segja að það sé mér hjartans mál hvernig staðið er að verki í þessum málaflokki og það hefur lengi verið það, í yfir 30 ár. Ég held að ég muni það rétt að ein af mínum fyrstu þingmálum, þegar maður var hér skjálfandi og titrandi á beinunum, taugaveiklaður ungur þingmaður -  Ég er því ósammála þessari nálgun af þeim ástæðum, af því að mér er það hjartans mál að vel að verki sé staðið hjá okkur. Þess vegna vildi ég svo innilega óska þess að við værum að ræða hvernig við gætum sameinað kraftana og stutt hæstv. utanríkisráðherra í þarfara verkefni, sem er að berjast fyrir auknum fjármunum á tímum hagvaxtar og batnandi þjóðarhags inn í þennan málaflokk. Það væri þess virði að eyða nokkrum kvöldum í það.

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja hv. þingmanni það að ég er honum hjartanlega sammála í því sem hann sagði hér á undan. Ég vildi óska að við værum að ræða hvernig við getum aukið framlag okkar til þróunarmála frekar en að standa í þessu. Ég vildi líka óska að við værum með ríkisstjórn sem berðist jafn hart fyrir því og færi fram af jafn mikilli ástríðu með slíkt mál og þeir gera í þessu máli, máli sem ég tel vera afar slæmt fyrir málaflokkinn. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Í umræðunni höfum við nokkur borið þetta saman við það að taka aðrar ríkisstofnanir inn í ráðuneyti sem byggja á gríðarlegri sérþekkingu, eins og t.d. Vegagerðina. Þá hafa þeir sem tala fyrir þessu máli, þeir fáu, sagt í frammíköllum að það sé algerlega ósambærilegt. Ég er því algerlega ósammála sjálf, ég tel þetta að fullu sambærilegt. Eini munurinn er sá að það er hugsanlega of mikil dreifing á verkefnum tengdum þróunarsamvinnu, eins og fram hefur komið í ágætum greiningum. En þá væri eðlilegt skref að færa verkefnin inn í Þróunarsamvinnustofnun. Samanburðurinn við Vegagerðina finnst mér mjög viðeigandi vegna þess að þar fer fram mjög sérhæfð framkvæmd á verkefnum, alveg eins og þróunarsamvinna er. Hún er viðkvæm og hún er sérhæfð, gríðarlega sérhæfð. Mig langar að heyra hvernig hv. þingmaður lítur á þetta út frá því sjónarhorni séð.

Herra forseti. Ég mundi ganga lengra en að segja að þetta væri sérhæft viðfangsefni í verkfræðilegu framkvæmdalegu tilliti eins og Vegagerðin. Þetta er enn þá sérhæfðara en það því að þetta er mikið og vandasamt fag. Og sagan segir okkur það. Við sem höfum fylgst með umræðum og tekið þátt í þeim lengi á þessu sviði þekkjum sögu býsna sorglegra slysa þar sem mikil mistök voru gerð. Ég man eftir því að fyrir svo sem 20 árum var mjög vinsæll frasi í umræðum um þessi mál á alþjóðavettvangi mjólkurstöð sem ónefnd frændþjóð okkar byggði í Afríku, gríðarlega flott. Það kom hins vegar aldrei dropi af mjólk inn í hana því að þeir gleymdu að það voru engar kýr í landinu, en þeir ætluðu að hjálpa landinu með að byggja mjólkurstöð og mjólkuriðnað, að sjálfsögðu með Alfa Laval-vélum. Þá voru menn enn á þeim slóðum að vera að ryðja brautina fyrir sölu á varningi og búnaði. Saga uppbyggingar þróunarsamvinnu sem fags geymir fullt af svona slysum og mistökum. Þess vegna skulum við passa okkur. Þetta er líka ákaflega viðkvæmt vegna þess návígis við misgott stjórnarfar sem menn eru að vinna gagnvart. Þess vegna held ég að sú leið til dæmis sem Þróunarsamvinnustofnun okkar hefur fært sig í auknum mæli og kannski aðallega inn á, að vinna þetta með nærsamfélaginu og stjórnvöldum á sveitarstjórnarstigi, sé miklu gæfulegri á margan hátt en það sem menn gerðu oft á árum áður, neyddust kannski til að gera, að vera að reyna að aðstoða hryllilega bágstatt fólk í löndum þar sem stjórnarfarið var skelfilegt, spillt og menn urðu að fóta sig óskaplega varlega í gegnum þann frumskóg. Auðvitað vilja menn ekki þegar verið er að ráðstafa opinberu fé í þróunarsamvinnu að borgaðar séu mútur, er það? Eða að eitthvað af þeim fjármunum lendi í höndunum á spilltustu stjórnarherrunum? Nei. En þar með er þetta orðið mjög sérhæft og vandasamt. Við höfum verið lánsöm. Við höfum verið lánsöm borið saman við, ég vildi segja flest önnur lönd sem ég þekki til.  
            

Virðulegi forseti. Mig til að byrja á því að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir mjög áhugaverða og góða ræðu. Nú er það þannig að ÞSSÍ annast tvíhliða þróunarsamvinnu sem Ísland veitir og það virðist vera frekar afmarkað hvaða samningar það eru. Það eru samningar við einhver nokkur lönd og þeir virðast vera í einhverju ferli. Ég skil ekki alveg af hverju utanríkisráðuneytið vill fá þá inn á sitt borð. Eftir því sem ég fæ best séð eftir að vera búin að leita mér upplýsinga varðandi þetta mál, eru um 70% af þróunarsamvinnu í heiminum tvíhliða þróunarsamningar. Væri ekki eðlilegra varðandi það sem er svona rosalega vel skilgreint - og Þróunarsamvinnustofnun hefur nú verið margrómuð hér í þingsal - að hafa þetta tvískipt, að fjölhliða þróunarsamvinnusamningar, eins og UNDP (United Nation Development Program), séu þá í höndum utanríkisráðuneytisins þar sem í raun er um fjölþjóðlegt, diplómatískt starf að ræða á fjölþjóðlegum vettvangi, á meðan tvíhliða samningarnir væru í sértækri stofnun? Væri það ekki eðlilegt að mati hv. þingmanns? Mér sýnist það í fljótu bragði vera skynsamleg nálgun eftir að hafa reynt að kynna mér góða stjórnsýsluhætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að þegar við ræðum um tvíhliða þróunarsamvinnu, sem sagt samstarf við lönd og svæði sem við höfum valið og göngum síðan til samninga við, og síðan erum við þar með skuldbundin því að standa að tilteknum verkefnum og efna ákveðna samninga við þessi lönd, það er það sem við erum hér almennt að tala um, að það lýtur allt öðrum lögmálum í raun en framlög okkar frjáls eða samningsbundin inn í hinar stóru stofnanir eða fjölþjóðleg verkefni. Það er í miklu minna mál í mínum huga og í raun og veru bara fyrirkomulagsatriði hvernig það fer úr ríkissjóði í gegnum ráðuneyti til þessara stofnana og er ekkert stórt vandamál eða vesen með það. Það er eðlilegt að það fari í gegnum utanríkisráðuneytið. En það eru engin rök fyrir því að þróunarsamvinna sem er á okkar forsendum sem við byggjum upp og samningsbindum sjálf eigi að vera inni í ráðuneytinu. Ég sé engin rök fyrir því að breyta því fyrirkomulagi sem við höfum byggt upp og hefur gefist mjög vel. Ég tel að áherslurnar hafi verið góðar, mótast í rétta átt undanfarin ár, það hafi til dæmis verið rétt að fækka frekar samstarfslöndunum en geta gert betur og sérhæft betur verkefnin í færri löndum, m.a. vegna þess að við erum ekki mjög stórt land og erum ekki með mikla peninga. Í Þróunarsamvinnustofnun hefur þetta allt saman gerst. Þeir eiga auðvitað stærstan þátt í því að móta áherslur Íslands í því að fara að vinna þetta með nærsamfélaginu, að leggja áherslu á málefni kvenna og barna og grunnvelferðarþjónustu og annað í þeim dúr. Það eru allt saman fínar áherslur. Ég ætla ekki að segja að utanríkisráðuneytið hafi ekki verið eitthvað með í því, en alla vega hefur það gengið vel hjá Þróunarsamvinnustofnun. Þá skortir mig alveg rökin fyrir að breyta fyrirkomulaginu. Ef þetta væri nú eitthvert ægilegt bákn 

Forseti. Ég þakka svarið. Stofnunin mun án efa missa sjálfstæði ef hún er færð inn í ráðuneytið. Gæti það ekki ýtt undir að viðskiptahagsmunir Íslands í tengslum við ákveðin ríki yrðu hafðir meira að leiðarljósi en ella? Það hef ég séð í tengslum við svona samninga. Ég hef sjálf verið í fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu, þ.e. ég hef verið í „þankatanki“ sem stýrir þess háttar vinnu. Þetta er alveg hápólitískt svið. Þegar svona starfsemi er sett inn í það ráðuneyti sem stýrir erlendum viðskiptahagsmunum Íslands, er þá ekki hætta á því að við förum að blanda þróunarsamvinnu saman við viðskiptahagsmuni? Að við ákveðum að gera ekki ákveðna hluti? Á meðan við höfum sjálfstæða stofnun með sjálfstætt sjálfstæðan forstjóra erum við að reyna eftir fremsta megni að gera greinarmun þar á, og tryggja að fagleg rök muni ávallt vera tekin fram yfir viðskiptahagsmuni. Hv. þingmaður nefndi áðan í ræðu sinni dæmi um hvernig gert var í Hollandi, þar fór það ekki vel, en þó virðist vera að svona starfsemi sé í flestum ráðuneytum á Norðurlöndunum. Ég velti því þess vegna fyrir mér hvort það tíðkist bara að gera þetta svona eða hvort þetta muni ýta undir að viðskiptahagsmunir verði hafðir ofar í huga en eiginleg þróunarsamvinna.

Herra forseti. Það sem ég hef kynnst þessu, óháð því hvort þetta sé enn þá í algjörlega sjálfstæðri stofnun utan ráðuneyta eða mjög sjálfstæð eining innan ráðuneyta eða tengd ráðuneytum, þá er stefnan og nálgunin nú orðið alls staðar sú sama, að menn frábiðja sér að vera vændir um að ganga einhvers konar erinda síns lands í þróunarsamvinnuverkefnum. Það er um það bil það síðasta sem menn vilja fá á sig ásakanir um, heldur að þeir séu í þessu á óháðum, faglegum forsendum og að þeim gangi ekkert til annað, það séu engir annarlegir hagsmunir, það sé ekkert smyglgóss með í ferð sem tengist viðskiptahagsmunum, pólitískum hagsmunum eða öðru slíku. Það er vandinn við samþættingarrökin að það er nefnilega ekki alltaf hægt bæði að sleppa og halda og það er yfirleitt aldrei hægt. Ég óttast að sú hugsun manna að þeir geti náð einhverri voðalegri samþættingu með því að grauta þessu saman inn í ráðuneyti sem er með allt annars konar verkefni að uppistöðu til á sinni könnu, verði á kostnað þessa. Þar geti orðið erfiðara um vik að fyrirbyggja tortryggni í þeim efnum. Í grunninn er þetta auðvitað þannig að það verður að vinna þessi verkefni þannig út á við að við blöndum okkur að sjálfsögðu ekki í innri mál og pólitísk mál landanna sem við vinnum með. Við förum ekki inn með þróunarsamvinnuverkefni til þess að skipta um stjórnarfar í löndunum þó að við vildum það kannski gjarnan, en við leyfum okkur það ekki. Við erum að fara til að hjálpa fólkinu óháð því hversu lánsamt það er með stjórnarfar á sínum svæðum. En sama gildir hérna heima, við blöndum pólitíkinni héðan ekki inn í verkefnin þar. Það er mjög mikilvægt. Það verður að vera á báðar hliðar og hafið yfir tortryggni. Það held ég að séu eiginlega orðin faglegu lögmálin í þessu 

Virðulegi forseti. Í upphafi þingfundar í dag sótti hæstv. forseti heimild til kvöldfundar með atkvæðagreiðslu í þingsal. Það var ekki ákvörðun um kvöldfund heldur heimild til þess að halda hann ef slíkar aðstæður kæmu upp. Nú skil ég það svo að við séum í þann mund að fara í kvöldverðarhlé og sé það á þeim mat sem fram er borinn frammi að forseti ætlar vísast að halda þingfundinum áfram eftir kvöldverðarhlé. Ég spyr um áformin hér í kvöld. Á þessum ágæta degi hefur það gerst að stjórnarandstaðan hefur lagt fram ákveðnar hugmyndir til lendingar í þessu máli og viðbrögð við því hafa verið engin. Hér er liðinn heill dagur án þess að stjórnarandstaðan hafi verið virt viðlits í þeirri viðleitni sinni. Ég spyr forseta: Hver eru áformin hér á þessum drottins degi?

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja forseta hvort og hvenær hann ætlar að taka upp hanskann fyrir okkur þingmenn minni hlutans og verða við því að við okkur sé rætt um það boð sem við höfum sent til stjórnarmeirihlutans um einhvers konar tillögur um sátt í málinu. Við höfum ekki einu sinni verið virt viðlits. Menn hafa ekki viljað ræða þetta. Ég held að við höfum komið með einar þrjár, fjórar hugmyndir að því hvernig mætti leysa þetta mál en ekki fengið nein svör. Ofan á þetta er líka afar óvenjulegt með hvaða hætti þetta mál var keyrt í gegnum nefnd. Ef menn skoða bara hvernig vinnulag þingsins hefur verið er nýmæli hvernig það var keyrt hér í gegn. Við höfum óskað eftir því að forseti taki upp hanskann fyrir okkur og hjálpi okkur í því að þetta mál fái að minnsta kosti einhvers konar eðlilega málsmeðferð með því að senda það til nefndar aftur. En við heyrum ekki neitt. Því spyr ég, forseti: Er von á því 

Herra forseti. Ég er á svipuðum slóðum. Hér var knúinn á kvöldfundur gegn ráðleggingum og vilja okkar margra því að við töldum aðstæðurnar þannig að það væri ekkert sérstaklega skynsamlegt, sérstaklega frá þeim sjónarhóli að menn reyndu aðeins að bera sig saman og fara yfir málin, ræða það hvort ekki væru einhverjir fletir sem væri einhvers virði að skoða í sambandi við afgreiðslu þessa máls sem mikil áhersla er greinilega lögð á af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það mætti halda að þetta væri það sem væri brýnast á Íslandi í dag, það að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun. Það eru þá ekki vandamálin í því landi, segi ég, ef það er aðalverkefnið að leggja niður slíka afbragðsstofnun sem hún hefur sannað sig vera. Við höfum nefnt bæði í umræðunum og eins hefur eins og gengur verið eitthvað þreifað á því á göngum að það væri vilji af okkar hálfu til að skoða í raun og veru ýmsar leiðir í þessum efnum. Hæstv. ráðherra hefur ekki tekið mikið undir það, a.m.k. ekki enn þá. Það kann að breytast. Ég er því á svipuðum 

Hæstv. forseti. Áður en ég vík að því þingmáli sem hér er til umræðu langar mig til að trúa hæstv. forseta fyrir því, og þingheimi, að það kætti mig örlítið þegar ég opnaði inn á alþingisvefinn í morgun og sá dagskrá þingfundar í dag. Ekki svo að skilja að það gerði mig sérstaklega glaðan í sinni, það var frekar út í hið grátbroslega, en sjaldan hefur ein ríkisstjórn opnað eins glögglega inn í sálarlíf sitt og í þessari dagskrá sem hefur í rauninni bara tvö mál, hrossakaupamálin tvö, annars vegar óskabarn hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar og hins vegar óskabarn fjármálaráðherrans Bjarna Benediktssonar, um opinber fjármál. Það var vitað og er löngu komið fram að þetta eru málin sem ríkisstjórnin leggur áherslu á að klára fyrir jól. Síðan er að sjálfsögðu fjárlagafrumvarpið. Öllu öðru hefur verið ýtt til hliðar. Hér voru á sínum tíma málefni fatlaðra, alþjóðasamningar um réttindi fatlaðs fólks. Þessu var öllu sópað út af borðinu svo Þróunarsamvinnustofnun og síðan opinber fjármál kæmust inn á vinnsluborð Alþingis. Mig langaði að segja hæstv. forseta frá þessu, deila þessari kæti minni frá því í morgun. Síðan langar mig að segja að ég held að það hefði verið til góðs ef hæstv. utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, hefði komið fyrr til þessarar umræðu. Við vörðum miklum tíma í ræðuhöld undir liðnum fundarstjórn forseta til að óska eftir því að ráðherrann kæmi á fundinn og svaraði eins og hann leitaðist við að gera hér í kvöld. Fyrir utan að vera sjálfsögð kurteisi greiðir þetta að sjálfsögðu fyrir umræðunni því að það er verið að ræða þetta mál af mikilli alvöru. Það er svolítið sérstakt, og ég hef áður vakið athygli á því sem ég held að hafi gerst í þessu máli, að margir blönduðu sér í umræðuna í upphafi nánast af skyldurækni, að sjálfsögðu allir þeir sem koma nálægt utanríkismálanefnd og þeim þáttum, áhugafólk um þróunarsamvinnu sem er margt fólk í þinginu, en eftir því sem umræðan þróaðist hitnaði í henni, einfaldlega vegna þess að menn sannfærðust um að það væri verið að fara í ranga átt með þessu máli. Það sem mig langar til að nefna í þessu sambandi er mikilvægi þess að hafa sjálfstæða stofnun sem sinnir þessum málum. Ég held reyndar að það eigi við um mjög margar stofnanir í mjög mörgum tilvikum. Jafnvel þegar hagræðingarrökin vega þungt skulum við ekki vanmeta þetta. Við höfum velt því fyrir okkur að sjálfsögðu, gerðum það þegar atvinnuvegaráðuneytið var stofnað, að það væri hagræði í því að vera með ráðuneyti sem sinnir atvinnulífinu almennt og helstu atvinnuvegum landsins. Menn sjá líka veikleikana í því gagnvart til dæmis landbúnaði. Það var styrkur í því fyrir landbúnaðinn að hafa tiltekið ráðuneyti sem hafði ekki um neitt annað að hugsa en landbúnað. Það er styrkur í því. Þess vegna hef ég getað skilið sjónarmið sem fram hafa komið hjá þeim sem standa að Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri. Ég er sannfærður um að ýmis hagræðingarrök hníga í þá átt að það geti verið gott að sameina skólann á Hvanneyri Háskóla Íslands. Ég þekki þá umræðu ekki svo vel að ég geti sagt neitt um það af viti, en ég skil hitt sjónarmiðið líka. Á síðasta kjörtímabili reyndi ég að koma á laggirnar því sem átti að heita Happdrættisstofa til að halda utan um tugmilljarðaveltu í happdrættismálum, spilakassana og happdrættin. Þá sögðu menn og hafa sagt: Er ekki alveg eins gott að hafa þetta í ráðuneytinu eins og það er að hluta til eða koma þessu fyrir hjá sýslumannsembættum? Ég held ekki. Ég held að það sé nefnilega iðulega annað að fela stofnun að annast tiltekið verkefni og svo er hitt að þegar það er komið inn í stærra samhengi vilja málin drepast á dreif. Þannig er þetta. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að viðhalda þessari stofnun. Í upphafi þessa kjörtímabils heyrði umhverfisráðuneytið undir atvinnuvegaráðherrann og það var talað um það, ef ég man rétt, að sameina jafnvel umhverfisráðuneytið atvinnuvegaráðuneytinu. Menn kunna að minnast þessa. Hefði það verið gott? Ja, hugsanlega í hagræðingarskyni, já. Ég þekki ekki stjórnsýsluna á þessu sviði til að tala um þetta af neinu viti en við skulum ekki vanmeta það að hafa umhverfisráðuneyti sem sérstaklega stendur vaktina fyrir umhverfismálin. Þetta er atriði sem mér finnst alveg vert að leiða hugann að í sambandi við niðurlagningu á Þróunarsamvinnustofnun og þessa tillögu um að færa hana undir regnhlíf utanríkisráðuneytisins. Ég efast ekkert um að þar er hægt að finna einhverjar hagræðingarbrautir en við skulum ekki gera lítið úr því hvað gerist þegar sjálfstæð stofnun sem á að sinna tilteknu, afmörkuðu verkefni er lögð niður og sett inn undir miklu stærra samhengi. Síðan langar mig til að segja að í ljósi þessarar miklu umræðu er sitthvað sem við þurfum að hugleiða, líka hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi þarf hann að spyrja sjálfan sig: Hvernig stendur á því að umræðan er svona mikil? Hvernig stendur á því að fólk kemur aftur og ítrekað í ræðu og jafnvel til að þæfa málin? Það gera menn iðulega til að ná talsambandi við ráðherra og þjóðina, þeir vilja vekja athygli á málinu, láta það ekki lokast inni og klárast og það er það sem er að gerast í þessu máli. Hvernig stendur á því? Getur verið að það sé mikil alvara sem knýr fólk áfram, mikill sannfæringarkraftur og alvara? Ég held það. Ég held að ekki hafi margir í þingsalnum sannfæringu fyrir því að þessar breytingar séu til góðs. Síðan verð ég að segja, hæstv. forseti, að færð hafa verið sannfærandi rök fyrir því að við eigum að hinkra við og horfa til þess sem er að gerast á alþjóðavettvangi. Menn hafa vísað ítrekað til vinnu á vegum OECD, svokallaðrar DAC-nefndar sem er að skoða þessi mál og mun gera skýrslu á komandi ári. Við eigum að bíða eftir þessari skýrslu. Í millitíðinni getum við tekið upp viðræður með þverpólitískri aðkomu, þetta á að vera þverpólitískt mál, þetta er ekki flokkspólitískt mál og á ekki að vera það, og þar yrði rætt hvort það væru einhverjar millileiðir, sáttaleiðir eða málamiðlunarleiðir. Ýmsar leiðir hafa verið nefndar í þessari umræðu. Mér finnst að hæstv. utanríkisráðherra eigi að taka þau tilboð um samstarf alvarlega.

Virðuleg forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðu hans. Ég held að við deilum skoðun í þessu máli. Það er ýmislegt sem við höfum verið að reyna að varpa ljósi á í þessu, af hverju menn eru að keyra þetta svona hart fram. Við höfum haldið því fram með réttu að um gríðarlega viðkvæman málaflokk sé að ræða og ekki sé viðeigandi að keyra hann áfram í ófriði eins og gert hefur verið í þessu máli og rjúfa þannig ágæta samstöðu sem verið hefur þverpólitísk um langa hríð. Þá höfum við gjarnan fengið þau svör að við séum að gera úlfalda úr mýflugu. Í gær var sagt við mig að þetta væri einhver stærsti úlfaldi úr minnstu mýflugu sem viðkomandi hefði séð hér, það sem við værum að gera úr þessu máli. Ef þetta er svona lítið mál eins og ráðherrann hefur sagt, að þetta sé bara smávægileg stjórnkerfisbreyting, og breyti engu fyrir málaflokkinn, veltir maður því fyrir sér hvers vegna menn eru þá að keyra þetta hér í gegn með þessum hætti. Veit hv. þingmaður eitthvað um það? Hvers vegna er verið að skapa þennan ófrið? Hvers vegna er verið að keyra þetta á afar óvenjulegan hátt gegnum nefndina, eingöngu gefnir tveir fundir eftir að umsagnarfresti lauk með dags fyrirvara eða dags millibili o.s.frv.? Svo er verið að keyra hér inn í kvöldfundi og enginn vill ræða við okkur um tillögur okkar um það hvernig við gætum mögulega lent þessu til að freista þess að skapa aftur frið um þennan málaflokk. Ég spyr hv. þingmann: Getur verið að hæstv. ráðherra sé ekki að segja okkur satt og rétt frá þegar hann heldur því fram að þetta sé smámál ef miðað er við það hvernig menn keyra þetta hér í gegnum þingið og af hvílíku afli menn eru að því hér og nú?

Hæstv. forseti. Ég held að enginn velkist í vafa um að þetta er stórmál. Þetta er ekki smámál, hvernig sem á það er litið. Þróunarsamvinna og framlag okkar til þróunarmála er mikilvægt mál og mikilvægt að þannig sé búið að því að sátt sé um það. Ég held að ein skýring á því hvers vegna þetta er keyrt svona fast áfram og hratt sé þessi: Illu er best af lokið. Ég hef trú á því að þetta mál hvíli ekki á traustum grunni hér í þinginu. Það er ekki rík sannfæring að baki málinu af hálfu annars stjórnarflokksins og hugsanlega einhverra þingmanna Framsóknarflokksins líka, ég skal ekkert um það fullyrða, þó að við vitum til dæmis að hæstv. núverandi forseti hefur lýst yfir mikilli ánægju með þetta þingmál. Ég held að þegar á heildina er litið, og við metum ræður þingmanna Sjálfstæðisflokksins um málið, skoðum þær, sé greinilegt að ekki er rík samstaða um málið. Hvað er þá til bragðs að taka? Það er náttúrlega bara að ráðast í hrossakaup; við fáum þetta, ég fæ þetta mál, ef þið fáið hitt. Ég held að það sé ósköp einfalt að Sjálfstæðisflokkurinn fær frumvarpið um opinber fjármál, sem er óskabarn hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar, og hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson fær sitt mál um Þróunarsamvinnustofnun sem ég held að sé í reynd í óþökk margra þingmanna stjórnarmeirihlutans.

Virðulegi forseti. Ég átti líka samtal hér við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon áðan um þetta atriði og það er samanburður við aðrar stofnanir sem eru jafn sérhæfðar og Þróunarsamvinnustofnun er. Hv. þingmaður hefur verið innanríkisráðherra og Vegagerðin hefur til dæmis verið í umræðunni. Hún er gríðarlega sérhæfð og sér um framkvæmd á ákveðnum sérhæfðum verkefnum, fjölbreyttum, og heldur vel utan um það í faglegri stofnun. Stjórnarþingmenn hafa haldið því fram að þetta sé algerlega ósambærilegt. Þar greinir okkur verulega á, ég tel að þetta sé einmitt mjög sambærilegt. Þarna ertu með málaflokk sem krefst mjög mikillar faglegrar þekkingar, mikils undirbúnings og mikillar vandvirkni og er gríðarlega sérhæfður eins og ég sagði áðan. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon svaraði mér ágætlega og benti á að málaflokkurinn þróunarsamvinna væri jafnvel enn sérhæfðari og viðkvæmari en vegagerð og að því leyti til væri þetta kannski ósambærilegt. Þá væri enn meiri ástæða til að hafa sérstaka stofnun utan um þróunarsamvinnuna til að tryggja að þeir fagmenn sem á því sviði starfa fái frið til að sinna störfum sínum án þess að menn væru kannski með þessi pólitísku áherslumál sín inni í þróunarsamvinnunni hverju sinni. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns gagnvart þessu. Allt sem er í gangi í þessu máli segir mér í fyrsta lagi að menn viti ekki hvaða málaflokk verið er að fjalla um og hvers eðlis hann er og í öðru lagi að þeim sé algjörlega sama um hann og hafi ekki áhuga á þróunarsamvinnu. Þess vegna 

Hæstv. forseti. Þróun innan stjórnsýslunnar á undanförnum árum hefur verið mjög á einn veg og þar á meðal byggt á ábendingum sem koma úr rannsóknarskýrslu Alþingis, þ.e. að aðgreina einstaka þætti innan stjórnsýslunnar, að horfa til stefnumörkunar og ákvarðanatöku, að horfa til framkvæmdar og til eftirlits. Tilhneigingin hefur verið sú hjá okkur hér í þessum sal að reyna að koma þessu þannig fyrir að þingið taki ákvörðun um stefnumótun og að einhverju leyti um framkvæmdir. Það er síðan iðulega útfært í ráðuneytum og síðan er framkvæmt annars staðar eins og til dæmis hjá Vegagerðinni. Hún framkvæmir og reyndar útvistar að miklu leyti því sem hún gerir, síðan er eftirlitið. Það er þá aftur ráðuneytið og þingið sem þar kemur til skjalanna. Það er byggt á þessari aðgreiningu. Hér er verið að ganga í gagnstæða átt, að taka stofnun, sem í ofanálag er talin vel rekin og gegna sínu hlutverki mjög vel, og færa hana inn til þess aðila sem er með stefnumótun og ákvarðanatöku á sinni könnu og síðan eftirlit þó að það verði eftir sem áður að sjálfsögðu einnig með aðkomu utanaðkomandi aðila og þingsins. Þarna tel ég að verið sé að ganga í gagnstæða átt við það sem okkur hefur verið ráðlagt að gera og virðist vera viti borið.

Herra forseti. Við ræðum það frumvarp sem gerir ráð fyrir að Þróunarsamvinnustofnun verði rennt inn í ráðuneyti, hún lögð niður og fari inn í utanríkisráðuneytið. Ég sagði frá því í fyrri ræðu minni um málið að ég fékk ásamt þremur öðrum hv. þingmönnum að fara á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna á dögunum. Þar áttum við samtal við marga aðila sem vinna meðal annars að þróunarsamvinnu og ýmsum málum innan Sameinuðu þjóðanna og mjög oft bar Þróunarsamvinnustofnun á góma að fyrra bragði hjá erlendum fulltrúum Sameinuðu þjóðanna sem fóru undantekningarlaust mjög fögrum orðum um starf stofnunarinnar. Fram hefur komið í umræðum að enginn hafi kvartað undan störfum þeirrar stofnunar, og það er sannarlega ekki vegna þess að menn hafi eitthvað við störf eða starfsmenn stofnunarinnar að athuga að hún er lögð niður. Það held ég að sé áreiðanlegt. Reyndar fékk hæstv. utanríkisráðherra líka gott hrós í New York á allsherjarþinginu, ekki síst fyrir þátttöku hans í verkefninu „HeForShe“. Menn voru ánægðir með þátttöku hæstv. utanríkisráðherra og fleiri Íslendinga í því verkefni. Þróunarsamvinnustofnun hefur því getið sér gott orð og við getum verið stolt af því og við vorum það, íslenskir þingmenn, á þingi Sameinuðu þjóðanna. Við vorum svolítið montin af því hve margir töluðu vel um þessa stofnun. En hana á sem sagt að leggja niður og það erum við að ræða hér. Tillögurnar byggjast að einhverju leyti á skýrslu Þóris Guðmundssonar. Skýrslan var unnin að beiðni hæstv. utanríkisráðherra, Gunnars Braga Sveinssonar, og markmiðið með skýrslunni var að finna út úr því hvernig hægt væri að efla árangur og skilvirkni í málaflokknum. Meðal tillagna í skýrslunni er að skipulag þróunarsamvinnu verði fært frá Þróunarsamvinnustofnun til utanríkisráðuneytisins og að Ísland skerpi áherslur og fækki samstarfslöndum í því skyni að auka skilvirkni og áhrifamátt framlaga sinna. Ísland starfar aðallega í þremur löndum, Malaví, Mósambík og Úganda. Verkefnin þar snúast um mæður og börn og menntun og heilsugæslu aðallega. Það er ekkert land sem starfar í eins fáum löndum og Ísland gerir núna. Þó að Ísland sé með smærri verkefni í öðrum löndum þá eru það aðallega þessi þrjú lönd sem um ræðir og það er undarlegt ef við ætlum að fara út í það að fækka þeim, ég vona að það standi ekki til. Hæstv. utanríkisráðherra kom í umræðuna eftir að við höfðum kallað á hann og beðið eftir honum og ég var ein af þeim sem voru afskaplega ánægð með að hann skyldi koma. Hann hefði mátt koma fyrr og spara okkur tíma. En þá svaraði hann spurningum sem höfðu vaknað í umræðunni og talaði meðal annars um að það væri fráleitt að sú hugmynd um að leggja Þróunarsamvinnustofnun niður væri komin frá hagræðingarhóp ríkisstjórnarinnar. Mér fannst hann tala eins og hann vissi ekki einu sinni að hagræðingarhópurinn hefði nefnt Þróunarsamvinnustofnun. Það er samt ekkert undarlegt að mér skyldi hafa dottið þetta í hug, að það gæti nú kannski verið ástæðan. Hv. stjórnarþingmenn sem voru í hagræðingarhópnum eru ákaflega fylgnir sér, leyfi ég mér að segja, og þeir hafa lagt á það mikla áherslu að ráðuneytin fari eftir þeirra tillögum. Hagræðingarhópurinn setti fram 111 tillögur og tillaga númer 30 er svona: „Framlög til þróunarmála verði endurskoðuð og nýleg hækkun dregin til baka.“ Og það var gert. Hækkunin var dregin til baka og svo á að endurskoða enn frekar framlög til þróunarmála. Ég vil benda í þessu sambandi á umsögn Rauða krossins sem fjallar um þetta og vekur athygli á hinu lága framlagi Íslands til þróunarmála og talar um aðstoð við flóttafólk. Í umsögn Rauða krossins segir, með leyfi forseta: „Í þessu samhengi er vert að nefna að skilgreining þróunarnefndar OECD (DAC) telur aðstoð við flóttafólk í tólf mánuði falla undir þróunarsamvinnu. Gildir þá einu hvort um sé að ræða umsækjendur um hæli, þá sem fá réttarstöðu sína sem flóttamanns viðurkennda eftir hælismeðferð eða þá flóttamenn sem ríkisstjórn Íslands býður hingað til lands í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, hérlend móttökusveitarfélög og Rauða krossinn. Framlag til málefna flóttafólks á Íslandi gæti því verið einn liður Íslands í að auka enn frekar framlög til þróunarmála.“ Ég held að það gæti verið góð hugmynd og ég bæti því líka hér við að við verðum með ákveðna upphæð, fasta, á ári hverju sem gerir ráð fyrir móttöku kvótaflóttafólks hingað til lands. Rauði krossinn gerir eftirfarandi breytingartillögu, með leyfi forseta: „Lagt er til að breytingar verði gerðar á 2. mgr. 6. gr. sem verði þá svohljóðandi: Í stefnu stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu skal tilgreina áætlun um hvernig markmiðinu um að 0,7% af vergum þjóðartekjum verði náð með skýrum og áfangaskiptum tímasetningum. Á sama hátt skal tilgreina fyrirhugað hlutfall framlaga til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu af vergum þjóðartekjum og hvernig þau skulu skiptast á grundvelli stefnumiða Íslands í þróunarsamvinnu.“ Þetta var gert á síðasta kjörtímabili, en ný ríkisstjórn tók það úr sambandi og alveg í takti við tillögur hagræðingarhópsins. Hér er önnur tillaga frá hagræðingarhópnum. Hún er númer 24 og er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Utanríkisráðherra móti framtíðarstefnu um skipulag og vinnubrögð utanríkisþjónustunnar. Meðal annars verði horft til samspils og verkaskiptingar utanríkisráðuneytisins, annarra ráðuneyta, Íslandsstofu, Þróunarsamvinnustofnunar og sendiskrifstofa. Þróun utanríkisþjónustu nágrannalandanna verði skoðuð og leitað fyrirmynda um nýsköpun sem bætt getur hagkvæmni og árangur.“ Þegar hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, sem jafnframt er formaður fjárlaganefndar og sat í hagræðingarhópnum, talaði um þessar tillögur lýsti hún því sérstaklega yfir að skorið yrði niður til þróunarsamvinnu og talaði um að það væru bara fyrstu skrefin sem hún var að segja frá þarna. Það er því ekki undarlegt þó að mönnum detti í hug að þarna sé hæstv. ráðherra að koma til móts við tillögur hagræðingarhópsins, eins og svo margir hafa gert, en því miður eru þær ekki allar jafn góðar og eru þær tvær sem ég nefndi áðan ekki síst slæmar. En hagræðingarhópurinn talar um að horfa eigi til útlanda og skoða hvernig skipulagið er þar og það er mjög algengt að skipulag þróunarsamvinnu sé með svipuðum hætti og er hér. Í minnihlutaáliti hv. utanríkismálanefndar er einmitt bent á að Ítalir hafa nýlega gjörbreytt því fyrirkomulagi sem þeir voru með í ráðuneytinu, ef ég skil þetta rétt, og í staðinn setja þeir á fót sérstaka stofnun eins og við erum með. Það væri kannski ráð að líta til reynslu annarra landa. Eins og ég sagði áðan er ekkert land með jafn fá lönd undir í þróunarsamvinnu sinni og Ísland og þá væri frekar ástæða til að auka við. Við eigum auðvitað, rík eins og við erum, að gera að minnsta kosti áætlun um að nálgast viðmið Sameinuðu þjóðanna um þróunaraðstoð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ýmsu hefur verið velt upp í þessari umræðu og þar á meðal meðferð fjármuna. Það eru auðvitað gífurlegir fjármunir sem fara í þetta þó að við vildum gjarnan að við Íslendingar uppfylltum markmið Sameinuðu þjóðanna um 0,7% af vergri landsframleiðslu, að við stefnum að því, þá eru þarna miklir fjármunir undir. Talað er um að það sé hátt í 5 milljarðar í allt. Það er eitthvað um 40% af því sem fer í Þróunarsamvinnustofnun í dag og 60% af þeirri upphæð sem fer í ráðuneytið undir þá annars konar starfsemi sem er flokkuð líka undir þennan lið. Ég vil spyrja hv. þingmann út í eitt. Ef starfsemin fer hugsanlega inn í ráðuneytið, hvernig er hægt að fylgjast með því hvernig fjármunirnir eru nýttir? Er ekki hætt við því að þetta verði svolítið ógagnsætt og kannski verði ekki eins hægt að lesa út úr því hvernig þeir fjármunir nýtast í það sem þeir hafa verið að nýtast í í dag? Og hvort hægt verði að fylgja því eftir að það fjármagn, hlutfall, sem er ætlað í þá þróunarsamvinnu sem er undir Þróunarsamvinnustofnun í dag, skili sér örugglega í þann málaflokk. Að hættan sé sú að tilhneiging verði til þess að því verði blandað svolítið saman og hvort ekki verði erfitt fyrir fjárlaganefndarmenn líka að greina þarna á milli, hvað fellur undir hvaða lið, þetta verði svolítill hrærigrautur og ógagnsætt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það sem hefur helst verið gagnrýnt af stjórnsýslufræðingum og sérfræðingum á þessu sviði er að við þá aðgerð að renna Þróunarsamvinnustofnun inn í ráðuneytið og talað hefur verið um að starfsmennirnir nýtist í önnur verk þá verður, eins og hv. þingmaður ýjaði að, framkvæmdin og eftirlitið á sömu hendi. Það þykir ekki góð stjórnsýsla. Síðan hafa menn haft áhyggjur af því að sérþekkingin sem myndast hefur í Þróunarsamvinnustofnun muni glatast. Ef starfsmenn taka þátt í öðrum störfum innan ráðuneytisins muni sú þekking þynnast út. Einnig hefur verið bent á að verkefnin sem Þróunarsamvinnustofnun er að vinna að eru langtímamarkmið. Það gerist allt fremur hægt og rólega og ekki er tjaldað til einnar nætur heldur er áætlun sett upp til margra ára. En önnur verkefni innan ráðuneytisins eru kannski með öðrum hætti eins og utanríkissamningar o.s.frv. En fyrst og fremst hafa sérfræðingar í stjórnsýslufræðum bent á að þetta sé ekki góð stjórnsýsla og það væri þá nær að taka verkefnin sem eru skyld verkefnum Þróunarsamvinnustofnunar og fara með þau inn í stofnunina. Það væri skynsamlegra en að setja stofnunina inn í ráðuneytið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Verið er að réttlæta þetta með ýmsum hætti og fram hefur komið hjá ráðherra að starfsemin eigi ekki eftir að breytast neitt, framlag Íslendinga eigi eftir sem áður að nýtast og það verði betri nýting á mannskap og mannafla í ráðuneytinu. Það hefur líka verið vísað til þess að með því að færa verkefnin til ráðuneytisins frá Þróunarsamvinnustofnun sé tryggt að öll samskipti við erlend ríki og stofnanir á sviði þróunarsamvinnu séu samstillt og í takt við utanríkisstefnu Íslands. Lögð er mikil áhersla á að íslensk stjórnvöld tali einni röddu um þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi. Það hefur verið þráspurt um þessa hluti en ekki virðist vera að neinn geti bent á að einhverjir árekstrar hafi verið í þessum efnum varðandi það að Þróunarsamvinnustofnun og þeir sem tala fyrir hennar hönd hafi verið að tala einhverju öðru máli en fellur undir utanríkisstefnu okkar. Telur hv. þingmaður að þetta séu einhver rök í málinu að af þeim sökum þurfi að færa þetta inn undir ráðuneytið til að halda utan um opinberan málflutning þeirra sem starfa hjá Þróunarsamvinnustofnun? Og hvort það sé ekki bara skynsamlegt að fresta gildistöku á málinu og reyna að ná pólitískri samstöðu og að við fáum faglega úttekt á því hvort þörf sé á að breyta einhverju frá því fyrirkomulagi sem nú er og hvort við getum sameinast um það. Eða þá að við fáum rökstuddari greinargerð 

Herra forseti. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann kvarta undan því að Þróunarsamvinnustofnun tali ekki í takt við utanríkisstefnu landsins, þó að ég hafi heyrt kvartað undan öðrum háttsettum Íslendingum sem eru taldir reka sína eigin utanríkisstefnu. Ekki hef ég heyrt það þegar kemur að Þróunarsamvinnustofnun. En ég vil segja að ég get vel skilið hæstv. utanríkisráðherra sem hefur lent í því að ráðuneyti hans hefur orðið fyrir mestum niðurskurði undanfarið. Ég get vel skilið að hann vilji fá fleiri hendur til að vinna verkin í ráðuneytinu. En ég held að þetta sé ekki leiðin til þess. Ég vil taka undir hugmyndir hv. þingmanns um að skynsamlegra væri að taka aðeins hlé og setjast niður, utanríkismálanefnd fundi um málið og reyni að finna sáttaflöt. Ég hef heyrt það á ræðum hv. þingmanna á undanförnum dögum að menn eru tilbúnir til að lenda málinu með einhverjum hætti þó að menn séu ekki tilbúnir til að sleppa því óbreyttu frá þinginu.

Herra forseti. Það er kannski spurning kvöldsins það síðasta sem hér var rætt, þ.e. hvernig vitinu verði komið fyrir menn í þessari stöðu. Er einhver leið að fá menn til þess að draga andann og setjast yfir það hvort eitthvað sé ekki á sig leggjandi til þess að skapa að minnsta kosti einhvern lágmarksfrið um meðferð þessa máls? Hv. þm. Oddný Harðardóttir nefndi hér til sögunnar samhengi við tillögur hagræðingarhópsins þar sem eitthvað er fjallað um samspil þróunarsamvinnu og ráðuneytis og önnur mál sem þar undir heyra. Vitnaði hún í hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, formann fjárlaganefndar, sem hefur haft sterkar yfirlýsingar og meiningar um þessi mál, þar á meðal að skera eigi niður til þróunarsamvinnu. Ég hygg nú að hún sé eini þingmaðurinn sem beinlínis hefur lýst andstöðu sinni opinberlega við aukningu í þennan málaflokk. Hún greiddi atkvæði gegn því hér. Auðvitað getur maður þar af leiðandi farið að velta því fyrir sér: Hefur hún tekið völdin í þessum efnum? Er þetta að einhverju leyti runnið undan rifjum hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur? Niðurstaðan virðist alla vega vera að birtast okkur í því að við erum heldur að fara aftur á bak en áfram í þessu og hlutfallið fer í 0,21% af vergri landsframleiðslu, ef ég veit rétt, samkvæmt fjárlagafrumvarpi næsta árs. En þá er athyglisvert að skoða það sem fram hefur komið í umræðunni og liggur fyrir í gögnum málsins um hagræðingarþáttinn í þessu máli. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður þekki til þess og hafi fylgst með orðaskiptum hér í dag. Er ekki hv. þingmaður sammála því að í raun og veru liggi það orðið fyrir eftir að meira að segja ráðherrann hefur viðurkennt að engin hagræðing verði af þessu? Það eru engin rök sótt í það. Þá getum við vonandi ýtt sjónarmiðum hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur og tillögum hagræðingarhópsins í burtu í því samhengi að það er orðin 

Herra forseti. Það er nú einmitt það sem við höfum verið að reyna að átta okkur á í umræðunni, þ.e. út á hvað breytingin gengur. Hverjir eru kostirnir og hvað gengur mönnum gengur til? Menn leita skýringa. Það er alla vega ljóst samkvæmt mati á frumvarpinu að það verður engin hagræðing vegna breytinganna. Ef ég man rétt verður enginn beinn fjárhagslegur ávinningur af því að færa starfsmennina inn í ráðuneytið. En hins vegar gæti orðið hagræðing að því fyrir ráðuneytið að fá fleiri hendur til þess að vinna verkin, eins og ég sagði áðan. Í svona stöðu fer maður að geta sér til um hvað er þarna á ferðinni. Ég held að hæstv. ráðherra hafi gripið tillögur hagræðingarhópsins, þó að hann hafi látið eins og hann vissi ekki að þær væru til, til þess að styrkja stöðu ráðuneytisins, til þess að fá fleiri hendur til að vinna verkin. Það er staðreynd að utanríkisráðuneytið fékk á sig mun meiri niðurskurð en önnur ráðuneyti og meiri hluti fjárlaganefndar lagði til aukinn niðurskurð á milli umræðna, ég man nú ekki hvort það var fyrir 2014 eða 2015, sennilega í fjárlögum 2014, á stjórnsýslu ráðuneytanna um 5%, en rúm 7% á utanríkisráðuneytið. Á síðasta kjörtímabili var náttúrlega niðurskurður alls staðar á stjórnsýsluna og þar var gefið í eftir að við vorum farin að rétta úr kútnum 

Herra forseti. Það er gagnlegt að þetta sé rifjað upp. Það er alveg rétt, þá man maður eftir því að eitthvað ræddum við það á þessum tíma að utanríkisráðuneytið og hæstv. utanríkisráðherra fengju alveg sérstaklega hraklega útreið undir forustu flokkssystur sinnar, hv. þm. Vigdísar Harðardóttur, og auðvitað var þetta …  Ég hef svo sem verið á svipuðum slóðum fyrr í umræðunni og hv. þingmaður varðandi það að nánast vera að reyna að hugsa upp hverjar gætu verið ástæðurnar fyrir þessu þegar það liggur alveg fyrir að það er ekkert að hjá Þróunarsamvinnustofnun. Þvert á móti er stofnunin vel rekin og er fyrirmyndarstofnun. Hæstv. ráðherra segir sjálfur, og það getur maður svo sem haft vissan skilning á, að hann vilji ekki ræða þetta mál með því að vera að tíunda eitthvað sem sé að, það verði bara að gera enn betur. Úr því að ekkert er að hjá Þróunarsamvinnustofnun, getur þá verið að vandamálin liggi einhvers staðar annars staðar? Sem sagt í ráðuneytinu. Er verið að fara þessa fjallabaksleið og stúta Þróunarsamvinnustofnun vegna þess að það auðveldi ráðuneytinu að leysa einhver mál hjá sér í rekstri, í mannahaldi, í skipulagi eða skipulagsbreytingum sem færðar verði í þennan búning vegna þess að Þróunarsamvinnustofnun sé að koma inn í ráðuneytið og hverfa af yfirborði jarðar sem sjálfstæð stofnun, að þá þurfi að gera þetta og hitt? Svona breytingum má nefnilega þvert á móti búast við að fylgi kostnaður, biðlaun, mannabreytingar, þjálfun á nýju fólki eða tilfærsla á fólki í verkefnum. Hefur fjárlaganefnd 

Herra forseti. Hv. fjárlaganefnd hefur ekki farið ofan í saumana á þessu enda eru engar tillögur gerðar um Þróunarsamvinnustofnun í fjárlagafrumvarpinu, ef ég man rétt. Þó má það vera, ég kann ekki frumvarpið alveg utan að. En alla vega er ekki gert ráð fyrir neinum útlátum. Ég er á því að hæstv. ráðherra vilji reyna að styrkja stjórnsýsluna innan ráðuneytisins, eins og hv. þingmaður nefnir, en geri það þá með þeim hætti að stjórnsýslan í kringum þróunarsamvinnuna veikist. Það hafa sérfræðingar gagnrýnt opinberlega í fjölmiðlum og innan nefnda þingsins. Þeir hafa sagt að þetta sé vond stjórnsýsla, að þarna sé framkvæmd og eftirlit á sömu hendi, að þarna séu miklir fjármunir og hugsanlega glatist sérfræðiþekking og að þetta sé ekki góð leið. Satt að segja hef ég ekki heyrt góð rök fyrir því að fara þessa leið. Ég hef ekki einu sinni heyrt góð rök frá hæstv. ráðherra. Ég held því að það sé óumflýjanlegt að nefndarmenn í hv. utanríkismálanefnd setjist niður og reyni að finna flöt á því að leysa þann hnút sem málið er komið í, því að hv. þingmenn sem hér hafa talað við undanfarna daga munu ekki sætta sig við þetta skipulag í kringum 

Herra forseti. Það er ástæða til að halda þessu máli á lofti áfram, enn um sinn eins og stundum er sagt hér. Ég hef verið að rifja upp og fara í gegnum skýrslu sem utanríkisráðherra gaf um skipulag þróunarsamvinnu samkvæmt beiðni. Þegar maður rennir í gegnum hana sést að hún er skrifuð í svolítið mikilli vörn. Það er eins og verið sé að reyna að réttlæta fremur en að sannfæring sé fyrir því sem verið er að reyna að gera. Þar er sagt að tilgangurinn með því að færa Þróunarsamvinnustofnun inn í ráðuneytið sé fyrst og fremst að ná meiri krafti, sveigjanleika og samhæfingu í málaflokknum. Það er eins og ekki virðist koma til greina að þeim markmiðum megi ná með því að færa verkefnið út úr ráðuneytinu og inn í Þróunarsamvinnustofnun. Það undirstrikar kannski það sem kom fram í andsvörum áðan, tilgangurinn með því að færa þetta væri frekar að styrkja veikt ráðuneyti en að bæta málaflokkinn eitthvað sérstaklega. Það er einu sinni svo að þegar fjallað er um eitthvað sem er vel rekið og gengur vel og engar athugasemdir gerðar við það þá eru hæpin rök að segja: Við erum að gera þetta til að gera enn betur. Ráðherra hefur furðað sig á því, og það kemur líka fram í skýrslunni, að þegar verið er að ræða um þróunarsamvinnu á þingum og í fjölmiðlum snúist það gjarnan um innihald, svo sem fjárhag og framlag og hvernig þau eru nýtt, til hvaða landa og með hvaða hætti og áherslum en ekki skipulag framkvæmdarinnar. Við höfum gjarnan viljað ræða það við ráðherra, aukin framlög og að styðja betur og styrkja við þróunarsamvinnuna. Við höfum tekið fram að það væri samtal sem við vildum eiga við hann fremur en að standa í að ræða þetta á þennan hátt. En útgangspunkturinn er ekki að leysa vanda varðandi árangur og hagkvæmni, segir hér, heldur að breyta skipulagi í takt við þróun sem hefur átt sér stað og fyrirsjáanlegt er að muni halda áfram. Það hefur töluvert verið skrifað um þetta. Heimsljós hefur tekið það saman og farið í gegnum söguna og meðal annars rætt þá þróun sem hefur átt sér stað, sem er miklu frekar í þá átt að ráðuneytið hefur verið að draga til sín verkefni sem ættu heima undir Þróunarsamvinnustofnun, það hefur ásælst þau verkefni fremur en hitt. Það er kannski sú þróun sem verið er að vitna í. Mér fannst líka merkilegt að lesa svar við 6. spurningu í skýrslu ráðherra þar sem rætt er hvort hefði ekki mátt fara þveröfuga leið, þ.e. að færa verkefni til Þróunarsamvinnustofnunar, eins og niðurstaða síðustu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks var samkvæmt reglugerð árið 2005. Vitnað er í skýrslu Þóris Guðmundssonar sem er undir skýrslu ráðherra og ræður ákvörðun hans. Skýrsluhöfundur leggur til þrjá kosti og er kostur 1 að færa alla þróunarsamvinnu undir utanríkisráðuneytið og kostur 3 að færa verkefni til Þróunarsamvinnustofnunar. Skýrsluhöfundur kemst að þeirri niðurstöðu að kostir 1 og 3 kæmu helst til greina og segir að með kosti 2, óbreyttu ástandi, sé sneitt hjá þeim galla að ráðuneyti og undirstofnun þess séu nánast samkeppnisaðilar á markaði þróunarsamvinnu. Það virðist sem svo að þeir sem undirbúa þennan samruna líti þannig á að Þróunarsamvinnustofnun Íslands sé í samkeppni við ráðuneytið um þróunarsamvinnu. Það finnst mér afar sérstök nálgun. Í skýrslu Þóris kemur líka fram að þróunarsamvinna sé ekki lengur einfalt framkvæmdaratriði og eigi ekki að vera það og að stefnumótun og eftirlit séu meginverkefni nútímaþróunarsamvinnu. Ef flest núverandi verkefni yrðu færð til Þróunarsamvinnustofnunar væri eftirlitið og stefnumótunin eftir sem áður í ráðuneytinu. Það sé jú hefðbundin verkaskipting ráðuneyta og stofnana. Þetta eru rökin fyrir því að ekki væri hægt að einfalda starfið. Þá má líka draga þá ályktun að önnur ráðuneyti nái ekki fram hagkvæmniárangri eða öðru slíku í ljósi þessarar fullyrðingar um verkaskiptingu ráðuneyta og stofnunar. Þetta eru átök sem hafa staðið í mörg ár og það er verið að rifja þau upp, var gert í Heimsljósi og líka í Stundinni. Þar var farið í gegnum það að sex ráðherrar hafa fengið þetta í fangið og reynt hefur verið að yfirtaka stofnunina á einhvern hátt í öll þessi skipti. Þrátt fyrir það hafa ráðherrar ekki látið plata sig í þetta, burt séð frá því í hvaða flokki þeir hafa verið. Ég velti fyrir mér þeim hugleiðingum sem hér koma fram þar sem talað er um að fjármunir til þróunaraðstoðar hafi aukist og með því hafi utanríkisráðuneytið fært sig inn á svið tvíhliða aðstoðar og tekið að sér verkefni sem hafa tilheyrt Þróunarsamvinnustofnun. Þannig hafi utanríkisráðuneytið tekið á sig að veita jafn mikla tvíhliða aðstoð og veitt er fyrir milligöngu Þróunarsamvinnustofnunar og í raun grafið markvisst undan stofnuninni. Hins vegar eru mjög ólíkir starfshættir og verklag á milli þessara tveggja aðila. Eins og við vitum og höfum rætt hefur Þróunarsamvinnustofnun þróað verklag sitt samkvæmt reglum sem settar eru af DAC og stuðst er við á alþjóðavettvangi þar sem ítarlega er skilgreint hvaða skyldur aðilar taka á sig, á meðan ráðuneyti gera það ekki, og að óháður matsaðili fari yfir verkefni þegar samningum lýkur og þau eru tekin út, hvað tókst og hvað tókst ekki. Það er ekki gert í ráðuneytinu. Öll verkefni sem Þróunarsamvinnustofnun hefur unnið að síðastliðin 25 ár eru samkvæmt því verklagi. Allt er þetta opinbert, allar skýrslurnar. Engin verksamningar hafa verið gerðir í ráðuneytunum. Engar framvindu- eða verklokaúttektir hafa verið gerðar hjá ráðuneytinu, allavega ekki sem við höfum komist í tæri við. Ég hef áhyggjur af því að ekki sé tekið tillit til til dæmis álits félagsvísindasviðs, þ.e. það sem doktor Jónína Einarsdóttir gerir þar sem hún horfir til reynslu Norðmanna af því að færa þróunarstarf undir pólitíkusana, en hún hefur gagnrýnt þetta mjög. Mér þykir mjög bagalegt að það skuli ekki gert. Ég velti því líka fyrir mér hvort hreinlega sé verið að búa til ferla fyrir starfsmenn í ráðuneytum, einhverja stökkpalla til vegtyllu. Því er líka velt upp í fjölmiðlum og þegar maður stendur frammi fyrir því að það eru ekki rökræður, ekki samræður í gangi milli þeirra sem vilja að þetta frumvarp nái fram að ganga fer maður að geta í eyðurnar. Rökstuðningurinn sem kemur fram í þessari skýrslu er of veikur til að eftir standi sannfæring fyrir því að þetta sé skynsamlegt. Þeim tilgangi að gera gott starf betra verður einungis náð að mati utanríkisráðuneytisins með því að færa stofnunina inn í ráðuneytið. Þrátt fyrir aðvaranir um að það sé ekki skynsamlegt, að verklag og framkvæmdir, eftirlit, skýrslugerð og annað sé þá á einni hendi, er það ákvörðun ráðherra. Ég tel að okkur beri skylda til að reyna að spyrna við fótum, eins og við höfum gert, og koma í veg fyrir að þetta frumvarp nái fram að ganga.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vildi kannski byrja á að inna hana eftir einu vegna setu í fjárlaganefndinni, um reynsluna af breytingum eins og þessum. Ráðherrann hefur getið þess að ekki sé gert ráð fyrir að sparnaður eða hagræði verði af því að leggja stofnunina niður og taka hana inn í ráðuneytið eins og ætlunin er. En það er eins og mig rámi í að Ríkisendurskoðun hafi gert úttektir fyrir hv. fjárlaganefnd á svipuðum aðgerðum sem hafi raunar fylgt talsverður kostnaður þegar í þær var ráðist. Maður spyr sig þá kannski enn frekar hvers vegna málið sé svo brýnt fyrst ekki er í því fólginn sparnaður en hugsanlega kostnaður. Hins vegar vildi ég nota tækifærið og spyrja hv. þingmann hvort hún sjái einhverjar leiðir til þess að sjónarmið í málinu geti mæst eða sáttum verði náð eða að minnsta kosti einhverjar breytingar verði á málinu sem stuðli að meiri sátt um meðferð þess í þinginu, hvaða atriði það væru sem helst mætti gera breytingar á að mati þingmannsins til að meiri sátt eða jafnvel full sátt gæti tekist um málið í breyttum búningi, eins og tókst um náttúruverndarlögin og kerfisáætlunina og ýmis önnur mál sem hafa verið unnin hér af metnaði og vandvirkni í nefndum þingsins þó að þau hafi komið ófullbúin frá ríkisstjórn.

Herra forseti. Nei, ég held varðandi kostnaðinn, eins og bent var á áðan, að ekki sé ólíklegt að það hafi í för með sér einhvern kostnað nú í upphafi þegar þetta verður látið renna saman. Í skýrslunni er líka tekið fram að starfsmannafjöldi verði óbreyttur. Það breytist kannski þegar búið verður að afhenda forstöðumanni uppsagnarbréf en þá er ljóst að að minnsta kosti verður sá sparnaður. Að öðru leyti hefur því ekki verið velt upp hverju þarf að breyta, hvað þarf að gera, en alveg ástæða til að kalla eftir því hvernig þau sjái þetta fyrir sér í framkvæmdinni. Hvaða tillaga væri í stöðunni? Ég held að það væri sú tillaga sem við höfum lagt fram, minni hlutinn á þingi, um í það minnsta að fresta gildistökunni fram til haustsins 2017, þar til eftir kosningar, í þeirri von að við taki ný sjónarmið sem gefi færi á að málið fái að liggja þangað til, það ætti ekki að gera því neinn skaða að fá að liggja. Ég held að sú lausn sé sú eina sem gæti orðið til þess að sættir náist í málinu, þótt ég hafi miklar áhyggjur af því að ekki sé nokkur einasti vilji til þess. Ég held því miður að hæstv. ráðherra hafi bitið það svo í sig að ætla að gera þetta svona að það skipti engu máli hvað við tölum lengi eða hvernig þetta verður, hann ætli sér bara að ná þessu í gegn. Eins og ég rakti áðan og hef rakið áður virðist ekki skipta neinu máli þó að þetta sé ráðherra númer sjö sem fær þetta mál í hendurnar og virðist sá eini sem lætur glepjast af að þetta sé skynsamlegt. Hann kveikir ekki á því að samflokksfélagar hans og ráðherrar sem á undan 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en vil áfram inna þingmanninn eftir reynslu sinni af vettvangi fjárlaganefndarinnar, þá kannski sérstaklega að þeim atriðum sem lúta að annmörkunum við að taka þetta verkefni inn í ráðuneytið og leggja niður hina sjálfstæðu stofnun. Það er þá annars vegar eftirlitsþátturinn og hins vegar áhyggjur sem sumir hafa lýst af aukinni hættu á spillingu í meðhöndlun opinberra fjármuna og þá pólitískri spillingu og meðferð þeirra fjármuna sem er auðvitað mikilvægt að renni beint og heilt og óskipt til þróunarsamvinnunnar sjálfrar en ekki í einhvers konar gæluverkefni eða samstarf við atvinnulíf sem þjónar ekki fyrst og fremst hagsmunum þróunarsamvinnunnar heldur einstakra fyrirtækja eða hagsmunum í einstökum fyrirtækjum, eins og því miður eru allt of mörg dæmi um víða um lönd. Telur þingmaðurinn ástæðu til að hafa áhyggjur af þeim þætti sem afleiðingum af þessari breyttu skipan? Síðan er það þessi málsmeðferð í utanríkismálanefnd, að málið hafi til að mynda verið afgreitt til 2. umr. í þinginu án þess að efnislega hafi verið farið í gegnum umsögn frá Rauða krossinum þar sem einar sex eða sjö efnislegar athugasemdir eru við einstakar greinar frumvarpsins. Telur þingmaðurinn ekki að það sé óforsvaranlegt í raun og veru og full ástæða til að láta málið ganga, án þess að 2. umr. ljúki, aftur til nefndar svo bæta megi úr þessu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir með Ríkisendurskoðun sem hefur sagt að eftirlit verði auðvitað ekki með sambærilegum hætti. Skýrslugerð og utanumhald um verkefnin verður ekki eins gagnsætt. Ég held að það sé alveg klárt mál. Það er svolítið sérstakt að leggja út í slíka vegferð þegar ákall er að gagnsæi ríki um sem flest verkefni ríkisins. Það má líka alveg velta fyrir sér að formaður fjárlaganefndar sem hefur talað mikið um að hafa eftirlit með stofnunum og öðru slíku skuli í rauninni vilja fara þessa leið þar sem þetta hverfur inn í hítina hjá utanríkisráðuneytinu og afskaplega lítið í rauninni hægt að fylgjast með því. Meðferð fjármuna, hvernig því verður háttað. Það helst auðvitað í hendur við þetta. Við vitum í sjálfu sér afar takmarkað hvernig þetta er í ráðuneytunum. Skóli Sameinuðu þjóðanna og friðargæslan hafa verið nefnd sem dæmi í þessari umræðu varðandi það að allar úttektir vantar og ekkert gagnsæi er um þá starfsemi. Það er mjög bagalegt. Verið að setja í þetta fjármuni. Þetta eru verkefni sem öll eru eflaust ágæt og allt það, en það sýnir okkur og staðfestir enn frekar að þetta er ekki leiðin sem við viljum fara. Mér finnst líka ótækt eins og umsögn Rauða krossins hljóðar, að nefndin hafi ekki gefið sér tíma til að fara yfir þau atriði. Þó að málið hafi verið rætt á síðasta þingi þá gildir ekki það sama núna. Þetta er mál á þessu þingi sem þarf að ræða sem nýtt mál. Þannig er það nú bara.

Virðulegur forseti. Ég verð að játa að ég trúi eiginlega ekki þeim upplýsingum sem ég fékk frammi á þingfundasviði. Þar var mér sagt að hæstv. utanríkisráðherra, flutningsmaður þessa þingmáls og eini stuðningsmaður þess á Alþingi Íslendinga svo vitað sé, 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hjörvar, það er auðvitað ekki gott að hæstv. utanríkisráðherra sé ekki á staðnum. Það má auðvitað segja að fjarvera hæstv. ráðherra sé lýsandi fyrir málatilbúnaðinn allan, allt frá því að ráðist var í þessa göngu með þetta mál án samráðs við alla stjórnmálaflokka á Alþingi. Þar með var rofin sú hefð sem hér hefur verið í málefnum þróunarsamvinnu, að hafa pólitískt samráð og skapa sátt um málaflokkinn. Ég fór yfir það í ræðu minni í gær hversu mikilvægt það er út frá ýmsum ólíkum rökum að skapa sátt um þennan sérstaka málaflokk og hvernig öðrum ríkisstjórnum hefur tekist það. Það að hæstv. ráðherra kjósi að vera fjarverandi lýsir viðhorfi hans sem kannski má sjá einmitt í upphafi málsins, þ.e. að engin þörf var talin á því að eiga samráð eða samtal við stjórnarandstöðuna. Ég lýsi yfir megnri óánægju minni með fjarvist hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég er búin að bíða hérna í allan dag eftir því að komast að og fá að eiga nokkur orð við hæstv. utanríkisráðherra. Það er almennur skilningur lögfróðra manna, svo ég leyfi mér að vitna í skýrslu sem var gefin út 2009, um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu, að hafi alþingismenn ekki aðgang að nauðsynlegum upplýsingum sé útilokað að þeir geti tekið sjálfstæða afstöðu í málum sem eru til umfjöllunar á Alþingi. Þá geta rangar eða villandi upplýsingar haft áhrif á afstöðu þingmanna og um leið á niðurstöðu mála. Þó nokkur atriði í þessu máli hafa komið fram sem við höfum ekki fengið svör við. Ég krefst þess að ég fái að hafa hæstv. utanríkisráðherra í þinginu svo hann geti svarað spurningum. Ég er búin að spyrja hann oft og það eru allir búnir að spyrja hann oft og hann hefur aldrei náð að svara almennilega. Honum ber skylda til að svara okkur.

Herra forseti. Mér finnst þetta alveg yfirgengilegt. Hæstv. utanríkisráðherra gerir það ekki endasleppt. Eftir allar þær umræður og alla þá megnu óánægju sem hefur verið með það hér að hann skuli ekki hafa sinnt þessari umræðu sýndi hann örlítinn lit um tíma í dag en það entist ekki lengi. Nú er hæstv. ráðherra gufaður upp og farinn úr húsi, að upplýst er. Ég hélt satt best að segja að hann væri á svæðinu, væri kannski í hliðarsal eða eitthvað því um líkt. Það leiðir hugann að því sem er að verða á hvers manns vörum í þessu landi, verkleysi þessarar ríkisstjórnar. Ég er farinn að halda að þetta sé eitthvað líffræðilegt líka, þetta sé bara þrekleysi, það verði að fara að senda mönnunum lýsi og vítamín og reyna að koma þeim í gang ef þeir geta ekki hangið hér á kvöldfundi, eru leknir heim klukkan rétt rúmlega 9 að kvöldi, alveg þreklaust fólkið. Ekki hafa seturnar plagað hæstv. utanríkisráðherra svo mikið að undanförnu. Að öllu gamni slepptu finnst mér þetta ekki við hæfi. Ég hef margskorað á forseta að nota þau tækifæri og tilefni sem hér eru alltaf að koma upp og kenna ráðherrunum mannasiði. Það þarf að gera þeim það ljóst að þeirra mál hreyfist ekki í þinginu nema þeir sinni skyldum sínum og séu til staðar til að svara fyrir þau.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi fer málið mjög hratt og óvenjulega í gegnum nefnd. Í öðru lagi taka stjórnarliðar engan þátt í þessari umræðu, þeir koma ekki með nein rök og reyna ekki að eiga við okkur samtal eða svara spurningum okkar. Í þriðja lagi hefur ráðherrann heldur engan áhuga á því að eiga orðastað við okkur og í fjórða lagi hafa forseti, ráðherra og stjórnarmeirihlutinn í engu svarað fjölmörgum boðum okkar um að eiga við okkur orðastað um mögulega sátt í málinu. Ég held að það sé búið að nefna fjórar ólíkar tillögur um það hvernig friður gæti skapast um málið. Nú er verið að keyra málið inn í kvöldfund þar sem ráðherrann ætlar ekki að vera viðstaddur og ekki einn einasti þingmaður stjórnarliðsins er í salnum. Er þetta boðlegt Alþingi Íslendinga?

Herra forseti. Ef menn ætla að fylgja málum sínum eftir verða þeir að hafa úthald. Hæstv. utanríkisráðherra var á síðasta kjörtímabili í öðru hlutverki en kannski væri æskilegt, eins og hér var sagt, að ráðherrarnir fengju sent vítamín þótt mér finnist ágætt að ríkisstjórnin sé þokkalega verklítil. Engu að síður eru spurningar sem ég mundi vilja bera upp við ráðherra sem ég gerði ekki áðan þar sem hann er ekki í húsi. Ég mundi gjarnan vilja fá tækifæri til að spyrja hann og ef ég þarf að halda áfram að tala hér og bíða eftir honum geri ég það bara, en auðvitað væri æskilegt að ráðherra sæti undir umræðunni. Allra best væri að hann settist niður ásamt formanni utanríkismálanefndar og 

Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur hefur áralanga reynslu af því sem framvígismaður í pönkhljómsveitum að mæta mótlæti og áhugaleysi áheyrenda og er seinþreyttur til vandræða eða til að taka slíkt nærri sér. Ég hef lítið gert af því að gera kröfur um að ráðherrar eða framámenn séu viðstaddir ræður mínar en hér horfir öðruvísi við. Hér hafa verið lagðar fram rökstuddar og númeraðar spurningar sem ekki hefur verið svarað. Meiri hluti Alþingis tók þá ákvörðun fyrr í dag að boða til sérstaks kvöldfundar, væntanlega í þeirri von að klára 2. umr. um þetta frumvarp, og því þykir mér í hæsta máta óviðeigandi að enginn sé hér til svara og að ráðherra sé ekki í húsi.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi lýsa yfir miklum vonbrigðum með að hæstv. utanríkisráðherra sé ekki í salnum. Einhvern veginn hafði ég von um að hann mundi stökkva til ásamt utanríkismálanefnd og finna sáttaflöt á málinu. Ef hann sæti hér inni og hlustaði á rök okkar hélt ég að hann sæi sér leik á borði að finna út úr því hvernig hægt væri að ljúka málinu í sátt. Í öðru lagi vil ég spyrja forseta hvort hann hafi kallað eftir hæstv. utanríkisráðherra og beðið hann að vera í salnum. Í þriðja lagi vil ég spyrja hvert valdsvið forseta Alþingis er í raun ef hæstv. ráðherrar hlýða ekki kalli forseta þegar þeir eru kallaðir 

Herra forseti. Við í stjórnarandstöðunni erum seinþreytt til vandræða en nú fer að síga verulega í mig og eflaust fleiri vegna þess að hæstv. ráðherra ætlar ekki að sitja undir þessari umræðu. Hann sýndi smálit fyrir kvöldverð og fór málefnalega inn í ýmislegt sem snertir þetta frumvarp og þetta mikla ágreiningsmál. Hann hefði átt að fylgja því eftir og fara í efnisleg andsvör við okkur sem erum með ræður og ræða það sem við værum að fara með ef eitthvað væri ekki rétt og draga úr áhyggjum okkar á ýmsum hlutum sem hér hafa verið tíndir til. Það að hafa ekki meira úthald en þetta til að sitja undir umræðunni ber ekki vott um að ráðherra sé á besta aldri. 

Herra forseti. Ég vil líka fá að segja að fyrr í dag voru greidd atkvæði um að hafa kvöldfund. Ég greiddi atkvæði gegn því en stjórnarmeirihlutinn greiddi atkvæði með því að hér yrði kvöldfundur, líklega af því að þau þyrsti í að taka þátt í umræðunni á þessu ágæta miðvikudagskvöldi. Sá þorsti virðist hafa slokknað í millitíðinni og mig rennir nú grun í að flestir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans séu heima hjá sér með fjölskyldum sínum af því að þau vilja ekki ræða málefni þróunarsamvinnu við stjórnarandstöðuna. Af hverju vilja þau ekki ræða þessi málefni við okkur hér? Hvernig stendur á því að þetta ágæta fólk greiðir atkvæði með kvöldfundi þannig að málstofan Alþingi geti átt samtal en ætlar síðan ekki að taka þátt í umræðunni? Þau lýstu því samt yfir að þeim fyndist mjög gott að fá meiri tíma til að ræða þetta mikilvæga mál. Ég spyr: Þarf forsætisnefnd Alþingis 

Virðulegur forseti. Það verður að taka undir það að 38 þingmanna stjórnarmeirihluti kallaði í dag eftir kvöldfundi en á Alþingi Íslendinga eru núna staddir tveir framsóknarmenn og tveir sjálfstæðismenn. 17 framsóknarmenn eru væntanlega heima hjá sér og 17 sjálfstæðismenn sömuleiðis þrátt fyrir skýr ákvæði þingskapa um að sækja skuli þingfundi nema brýn forföll hamli. Þetta er báðum stjórnarflokkunum til skammar en dregur það líka fram að það er aðeins einn þingmaður á Alþingi Íslendinga sem styður það frumvarp sem hér er verið að ræða, hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson. Enginn þingmaður Sjálfstæðisflokks eða Framsóknarflokks hirðir um að koma hingað og reyna að færa rök fyrir eða styðja þetta mál í orði eða verki.

Virðulegi forseti. Ég er með einfaldar fyrirspurnir til forseta, í fyrsta lagi: Verður hæstv. utanríkisráðherra við umræðuna í kvöld? Í öðru lagi: Verður okkur svarað, þ.e. því boði sem við höfum komið til forseta þingsins, formanns nefndarinnar, hæstv. utanríkisráðherra og allra þeirra sem hafa með þetta mál að gera? Við höfum boðið ýmsar sáttaleiðir. Verður okkur svarað í kvöld? Er einhver von til þess í fjórða lagi að það verði boðað til einhvers konar sáttafundar í þessu máli? Svo vil ég spyrja í fimmta lagi, ef svarið við áðurnefndum spurningum er nei: Hvað ætla menn að keyra þennan fund langt inn í nóttina? Ætla menn í alvörunni að þröngva þessu máli hér í gegn með þeim hætti sem það fór í gegnum nefndina? Á að halda því vinnulagi áfram í gegnum þingið? Mér þætti vænt um að fá svör 

Herra forseti. Það er hárrétt sem hér er sagt, við stjórnarandstæðingar báðum ekki um þennan kvöldfund. Meiri hlutinn vildi hafa hann. Þá hlýtur þeim hinum sömu sem með því greiddu atkvæði að hafa verið ljóst að þeir yrðu bundnir af þingskyldum sínum hér í kvöld. Öllum mönnum fremst hefði þá hæstv. utanríkisráðherra átt að vera ljóst að úr því að hér var knúinn á kvöldfundur með atkvæðagreiðslu til að ræða hans mál hlyti hann að þurfa að vera á staðnum í kvöld í þeirri umræðu. Í 65. gr. laga um þingsköp Alþingis sem eru lög í þessu landi stendur, með leyfi forseta: „Skylt er þingmönnum að sækja alla þingfundi nema nauðsyn banni. Forföll skal tilkynna forseta svo fljótt sem unnt er …“ Hafa allir nema þessir fjórir stjórnarliðar sem eru í húsinu tilkynnt um forföll? Hefur hæstv. utanríkisráðherra tilkynnt um forföll? Hann veit að hans er óskað við umræðuna. Það ætti varla að hafa farið fram hjá manninum lengur og þess vegna finnst mér 

Herra forseti. Það er mjög undarlegt að þeir þingmenn sem samþykktu ekki kvöldfund mæti í vinnuna en hinir sem samþykktu mæti ekki í sína vinnu. Eins og kom fram er skylda þingmanna að mæta í vinnu samkvæmt þingsköpum. Við þingmenn höfum ásamt öðrum fengið ríflegar launahækkanir afturvirkt frá kjararáði. Það er spurning hvort ekki ætti bara að hýrudraga þá þingmenn sem mæta ekki í þingsal en krefjast þess að haldinn sé þingfundur fram á kvöld. Það er með endemum hvernig þessum málum er háttað. Ég segi líka að það er mjög undarlegt að eingöngu einn hv. þingmaður styðji þetta mál en hann geti ekki tjáð sig núna þar sem hann situr í forsetastóli, að enginn annar þingmaður styðji málið í orði kveðnu og rökstyðji það með einhverjum hætti í ræðustól. 

Herra forseti. Ég legg til að við gerum hlé á þessum fundi þar til hæstv. utanríkisráðherra kemur. Ég held að forseta sé það ljóst, eins og okkur hinum, að þessi umræða getur ekki gengið áfram nema hæstv. utanríkisráðherra sé viðstaddur. Ég tek líka undir athugasemdir annarra ræðumanna undir þessum lið sem kvarta undan því að hv. þingmenn sem samþykktu kvöldfund séu ekki í salnum. Til hvers í ósköpunum var verið að boða til þessa kvöldfundar ef ekki átti að reyna að ná lendingu í málinu og klára það? Það verður ekki klárað, herra forseti, nema með þátttöku hæstv. utanríkisráðherra. Ég held að það sé nokkuð ljóst. Það þarf að finna lausn á málinu og hann þarf að koma í salinn til að ræða við okkur um hvernig á að lenda því.

Herra forseti. Ég vil byrja á að spyrja: Er búið að gera boð fyrir ráðherra? Eins og sagt var áðan er þetta málstofa. Þegar lengdur þingfundur var ræddur í dag, sem ég greiddi atkvæði gegn, fannst mér talað niður til mín þegar þingflokksformaður framsóknarmanna sagði að hér gætu þingmenn í minni hlutanum haldið áfram að tala hver við annan. Ég hef kallað eftir samtali. Mér finnst ekki nóg að þeir tveir þingmenn sem hafa setið í þingsal og eru fulltrúar í utanríkismálanefnd, fulltrúar hvor síns flokks í ríkisstjórn, skuli ekki taka þátt í samtalinu með okkur. Ég spyr eins og fleiri: Hvað hyggst forseti halda fundi lengi áfram í kvöld? Það er eiginlega alveg ljóst, eins og hér hefur verið rakið, að ef ekkert samtal næst 

Hæstv. forseti. Áhugaleysi ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á þróunarsamvinnu kemur ekki á óvart en það kemur á óvart að hér hafi stjórnarliðar verið tilbúnir að greiða atkvæði með kvöldfundi þegar ekki einn einasti stjórnarliði nema utanríkisráðherra sjálfur hefur verið tilbúinn að ræða þetta mál hér í kvöld. Ef málið er svo brýnt í þeirra huga að þau vilji hafa fund fram eftir kvöldi án þess að nokkur þörf sé á væri eðlilegt að þau segðu okkur frá þeim hugsjónaeldi sem rekur þau áfram til að leggja niður eina af betri stofnunum ríkisins, Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Við höfum leitt að því líkur í ræðum að þetta muni hafa mjög neikvæð áhrif á þróunarsamvinnu Íslands og okkur fýsir að vita hvað 

Forseti vill geta þess að hæstv. utanríkisráðherra hafa verið gerð boð um að nærveru hans sé óskað á fundinum og hann mun mæta til fundar.

Virðulegi forseti. Það gleður mig mjög að heyra að hæstv. utanríkisráðherra ætli að láta sjá sig í þessum þingsal enda hef ég margar spurningar fyrir hann. Hins vegar þýðir ekkert fyrir mig að vera að tala hérna meðan hann er ekki hér, eða hvað? Ég ætla að nota tækifærið, með leyfi forseta, og lesa upp úr skýrslu sem heitir Eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu, skýrslu vinnuhóps sem forsætisnefnd fól að fara yfir núgildandi lagareglur um eftirlits þingsins með framkvæmdarvaldinu og leggja mat á hvort breytinga sé þörf. Þessi skýrsla var gerð árið 2009. Það er mjög áhugavert að skoða betur upplýsingagjöf ráðherra til Alþingis. Þetta mál snýst ekki um þróunarsamvinnu sem slíka heldur um stjórnsýslu, valdsvið, hvar mörkin liggja og hver á að taka ákvörðunina. Eins og fram hefur komið ítrekað í máli hæstv. utanríkisráðherra er búið að ákveða þetta á ríkisstjórnarfundi. Síðast þegar ég vissi átti Alþingi formlega séð að fara með lögin en ekki ríkisstjórnarfundirnir. Hins vegar getur vel verið að við þurfum bara að breyta stjórnarskránni þannig að hún endurspegli núverandi fyrirkomulag þar sem hún gerir það greinilega ekki núna. Nú ætla ég að fá að lesa um upplýsingagjöf ráðherra til Alþingis: „Hafi alþingismenn ekki aðgang að nauðsynlegum upplýsingum er útilokað að þeir geti tekið sjálfstæða afstöðu í málum sem eru til umfjöllunar á Alþingi. Þetta á við í öllum tegundum þingmála, hvort sem um er að ræða lagafrumvörp, þingsályktanir eða mál sem tengjast eftirlitshlutverki Alþingis. Þá geta rangar eða villandi upplýsingar haft áhrif á afstöðu þingmanna og um leið á niðurstöðu mála. Það getur leitt til þess að fallist sé á ráðstafanir sem ella hefði ekki verið gripið til eða þingið hafni tillögu sem hefði hlotið samþykki ef réttar upplýsingar hefðu legið fyrir. Röng upplýsingagjöf til Alþingis grefur því undan undirstöðum lýðræðislegrar ákvörðunartöku. Því skiptir miklu að lagðar séu réttar og nægilega greinargóðar upplýsingar fyrir Alþingi svo að alþingismenn geti tekið upplýsta afstöðu í hagsmunamálum samfélagsins. Ekki eru í lögum gerðar neinar kröfur til þeirra upplýsinga sem einstakir þingmenn leggja til grundvallar afstöðu sinni í málum. Út frá þessu sjónarhorni er sama hvaðan þær koma og hversu áreiðanlegar þær eru. Það verða þingmenn að eiga við samvisku sína en geta þó þurft að skýra afstöðu sína og bera á henni pólitíska ábyrgð gagnvart kjósendum. Hins vegar er ljóst að Alþingi styðst í mjög miklum mæli við upplýsingar sem ráðherrar leggja fyrir þingið og rekja má til framkvæmdarvaldsins. Á ráðherrum kunna að hvíla ákveðnar lagalegar skyldur í tengslum við þessa upplýsingagjöf og þingmenn átt lagalegan rétt til upplýsinga frá þeim. Með lagalegri skyldu er þá átt við að hún leiði af réttarreglu og að mögulegt sé að framfylgja henni á einn eða annan hátt eftir lögformlegum leiðum eða að sá sem skyldan hvílir á geti sætt lagalegri ábyrgð brjóti hann gegn henni. Einnig kunna að gilda ákveðnar lagareglur um framkvæmd upplýsingagjafar ráðherra þó að ekki sé um að ræða skyldu í þessari merkingu til að veita upplýsingar. Í samþykkt forsætisnefndar er sérstaklega óskað eftir því að starfshópurinn skoði hvort þörf sé á að setja skýrari reglur um upplýsingagjöf ráðherra til þingsins og skyldu hans til að svara erindum frá Alþingi. Enn fremur er farið fram á að hópurinn taki til athugunar hvort afmarka þurfi betur rétt þingmanna til fyrirspurna á Alþingi og til að óska skýrslna ráðherra. Fyrra atriðið snýr að skyldum ráðherra almennt gagnvart þinginu til að láta upplýsingar í té en það síðara að rétti þingmanna til að kalla eftir upplýsingum, samanber einkum 54. gr. stjórnarskrárinnar og 46. gr. og 49. gr. þingskapa. Þó að hér sé ekki um sama álitaefnið að ræða hefur starfshópurinn ákveðið að fjalla um þessi atriði í einu lagi þar sem þessi atriði tengjast náið. Í nágrannaríkjunum gilda reglur sem taka á báðum þessum atriðum eins og nánar verður vikið að í næstu köflum. Þar hefur þróunin verið í þá átt að færa í stjórnarskrá eða þingsköp fyrirmæli sem áður voru reist á óskráðum reglum eins og réttarvenju. Nauðsynlegt er að greina réttarstöðuna að þessu leyti hér á landi út frá gildandi reglum svo og framkvæmdinni á Alþingi eftir því sem tök eru á. Í tengslum við hvert atriði er vikið að mati vinnuhópsins á því hvort ástæða sé til úrbóta á þeim reglum sem um þetta gilda. Þar verður meðal annars höfð hliðsjón af framangreindum reglum í Noregi og Danmörku auk þess sem litið verður til reglna í Svíþjóð og Finnlandi eftir því sem efni standa til.“ Næsti kafli er um almenna upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra gagnvart Alþingi: „Með almennri upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra er átt við almennar viðmiðanir um það hvenær ráðherra er skylt að leggja upplýsingar fyrir Alþingi og hvaða kröfur eru gerðar til upplýsinganna. Hér á landi hefur ekki farið fram ítarleg rannsókn á því hvort slíkar skyldur hvíli á ráðherrum samkvæmt gildandi rétti og þá hvert inntak þeirra sé. Ólafur Jóhannesson vék þó að fyrirspurnum þingmanna og skýrslubeiðnum og taldi réttilega að með þessum úrræðum væri þinginu gefið færi á að fylgjast með stjórninni. Fyrirmæli um þennan rétt þingmanna væru í stjórnarskránni en nánar væri kveðið á um fyrirspurnir og skýrslubeiðnir í þingsköpum. Þá fullyrti hann, án ítarlegs rökstuðnings, að ráðherra væri „vafalaust skylt að svara fyrirspurn“ sem leyfð hefði verið. Hins vegar væru sérstök viðurlög ekki lögð við vanrækslu í þessu efni „en sjálfsagt yrði hún talin til almennrar vanrækslu í embætti og gæti þannig orðið refsiverð“. Hann benti þó á að stundum gæti verið álitamál „hversu ítarlegs og nákvæms svars væri hægt að krefjast af ráðherra“ og hugsanlegt væri að fyrirspurn varðaði efni sem „ráðherra telur sér ekki heimilt að ræða, en í því tilfelli hefði þingið ekki átt að leyfa fyrirspurnina“. Í skýrslu nefndar um starfsskilyrði stjórnvalda frá 1999 kvað við svipaðan tón. Þar sagði að Alþingi hefði „stjórnarskrárvarinn rétt til að afla upplýsinga frá ráðherra“ og honum væri „skylt að svara fyrirspurn eða skýrslubeiðni, sem leyfð hefur verið“ á grundvelli 54. gr. stjórnarskrárinnar. Eftir sem áður hefði ráðherra ákveðið mat um það hvernig hann setti svör við fyrirspurnum fram, „svo lengi sem þau eru rétt og nægilega ítarleg þannig að upplýst umræða geti fari fram um efnið“. Framangreind umfjöllun einskorðaðist við upplýsingagjöf í tilefni af óskum alþingismanna um svör eða skýringar frá ráðherrum. Ekki er þar vikið að skyldum ráðherra í öðrum tilvikum svo sem í tengslum við þingmál sem ríkisstjórnin á frumkvæði að. Í grein eftir Eirík Tómasson um ráðherraábyrgð, sem birtist árið 2005, var vikið að slíkri almennri upplýsinga- og sannleiksskyldu og athygli vakin á því að ekki væri fjallað um brot á slíkri skyldu í ráðherraábyrgðarlögunum hér á landi eins og gert væri í dönskum lögum um sama efni. Hann benti á að þar sem ekki sé mælt fyrir um þessa skyldu berum orðum í íslenskum lögum, hvorki í stjórnarskránni né í öðrum lögum, væri vafasamt að ráðherra yrði refsað þótt hann yrði uppvís að því að hafa gefið Alþingi rangar eða villandi upplýsingar eða haldið mikilvægum upplýsingum leyndum fyrir Alþingi. Mælti hann með því að tekið yrði upp ákvæði þessa efnis í ráðherraábyrgðarlög hér á landi og vísaði þar meðal annars til þess að sú skylda hvíldi „á ráðherrum samkvæmt stjórnskipulegri stöðu þeirra að upplýsa þingið um þá starfsemi stjórnsýslunnar, sem undir þá heyrir, þar á meðal um það sem þeir og undirmenn þeirra hafa aðhafst, að minnsta kosti ef eftir því er leitað af þingmönnum, samanber 54. gr. stjórnarskrárinnar“. Taldi hann eðlilegt að brot á slíkri skyldu væru refsiverð eins og til dæmis þagnarskyldubrot. Þá vísaði hann til þess að eðlilegt væri að skerpa á þessari skyldu í ljósi þess að hún yrði æ þýðingarmeiri eftir því sem stjórnsýsla ríkisins yrði umfangsmeiri og sérhæfðari. Eins og ráða má þessari umfjöllun telja fræðimenn hér á landi að upplýsingaskylda hvíli á ráðherrum þegar alþingismenn leita upplýsinga, afstöðu eða skýringa ráðherra og að svör ráðherra í tilefni af fyrirspurnum verði að vera sannleikanum samkvæm. Þar er vísað til stjórnarskrárvarins réttar alþingismanna til upplýsinga samkvæmt 54. gr. stjórnarskrárinnar. Meiri óvissa virðist hins vegar ríkja um hvort slík skylda taki til upplýsingagjafar ráðherra til Alþingis í öðrum tilvikum, samanber umfjöllun Eiríks. Hann virðist að minnsta kosti ekki telja unnt að staðhæfa fyrirvaralaust að almenn upplýsinga- og sannleiksskylda hvíli á ráðherrum með því einu að vísa til stjórnskipulegrar stöðu þeirra. Vinnuhópurinn telur óvíst hvort leiða megi slíka almenna lagaskyldu af stjórnskipulegri stöðu ráðherra einni sér og nauðsynlegt sé að finna henni traustari stoð í viðteknum réttarheimildum. Þingræðisreglan, eins og hún hefur venjulega verið skilgreind, tekur út af fyrir sig ekki á þessu atriði, þótt hún veiti þinginu færi á að bregðast við ef ráðherra heldur mikilvægum upplýsingum leyndum eða skýrir þinginu rangt frá. Til samanburðar má nefna að í Noregi var lengst af talið að almenn upplýsinga- og sannleiksskylda af þessu tagi hvíldi á ráðherrum gagnvart Stórþinginu á grundvelli stjórnskipunarvenju sem byggðist á niðurstöðu allmargra mála þar sem tekist hafði verið á um það hvort upplýsingar sem ráðherra veitti þinginu væru réttar eða nægilega greinargóðar. Fræðimenn virtust þó sammála um að ráðherra væri ekki skylt að eiga frumkvæði að því að veita upplýsingar sem hann byggi yfir nema í málum sem ríkisstjórnin legði fyrir þingið.“ Virðulegi forseti. Eins og heyra má og við sjáum hér 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Þó að hún hafi kannski ekki snúið beint að málinu sneri hún að því á þann veg að þingmaður var að fara yfir skyldur ráðherra til að taka þátt í þeirri málstofu sem Alþingi er. Mér fannst ágætt að rifja það aðeins upp en það kemur líka fram í þingsköpum til hvers er hægt að ætlast af ráðherrum. Ég verð út frá þessu að inna hv. þingmann eftir þeirri lýðræðislegu umræðu sem hér hefði átt að fara fram en gerir það ekki nema að takmörkuðu leyti þar sem meiri hlutinn hunsar skoðun minni hlutans, hvort hún sé sammála mér um að það sé niðurstaðan að meiri hlutinn komi ólýðræðislega fram. Og svo líka, í ljósi þess sem hún fór yfir, hvort ráðherra leyfi sér að túlka reglurnar sem starfa á eftir, hvort hann hafi sjálfdæmi um það hvort hann er viðstaddur til að svara spurningum eða ekki. Maður veltir því fyrir sér að það er enginn rökstuðningur fyrir þessu máli af hálfu ráðherra, eða mjög takmarkaður. Ég spyr hv. þingmann því út í þessa lýðræðislegu aðkomu og sjálfdæmi ráðherra, hvort hún telji að það falli inn í það sem hún var að lesa, hvort það ætti þá jafnvel að vera þannig að meiri hlutinn væri sterkari eða ráðherrann ekki með atkvæðisrétt, hvort aðskilja ætti framkvæmdarvaldið frá þinginu. 

Virðulegi forseti. Það runnu á mig tvær grímur þegar ég kom hingað inn. Í hvert einasta skipti sem ég hef verið hér á hinu háa Alþingi hefur verið til umfjöllunar eitthvert deilumál sem er runnið undan rifjum hæstv. utanríkisráðherra. Fyrst var það Evrópusambandið, þingsályktunartillaga um að draga umsókn okkar til baka, sem gerði allt vitlaust. Hvað gerði hann svo? Hann fór bara á bak við hið háa Alþingi og gerði það samt samkvæmt einhverju bréfi sem hann hafði nákvæmlega ekkert lögboðið umboð Alþingis til að senda. Síðan er það Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Það virðist vera mikil sundrung sem einkennir allar gjörðir hæstv. utanríkisráðherra. Mér finnst meiri hlutinn þegja þunnu hljóði þegar kemur að því að ræða mál hans. Ég held að það segi rosalega margt. Hún segir gífurlega mikið þessi þunna þögn frá meiri hlutanum, að meiri hlutinn sé ekki hér til að ræða þetta mál. Þetta eru umdeild mál. Þarna erum við að takast á um það hvernig við viljum hafa stjórnsýsluna okkar, hvort við viljum hafa sjálfstæða stofnun sem sér um tvíhliða samninga þegar kemur að Þróunarsamvinnustofnun. Það er grafalvarlegt mál að fólk firri sig þeirri lýðræðislegu ábyrgð sem fylgir því að vera kjörinn á Alþingi. Það er grafalvarlegt að meiri hlutinn taki ekki þátt í þessari umræðu og reyni að minnsta kosti að skilja af hverju við höfum áhyggjur af þessu. Og það er fásinna hvernig meðferðin var í nefndinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er kannski þetta sem er einkennandi fyrir ríkisstjórnina, þetta samráðsleysi í átakamálum. Þar má nefna Þróunarsamvinnustofnun og Evrópusambandsmálið - hlutunum er skellt fram og það skiptir engu máli hvað mönnum finnst, ég ætla að gera þetta af því að ég get það. Mig langar að velta upp með hv. þingmanni því sem ég hef rætt töluvert í þessu máli, þ.e. gagnsæi. Eins og ferlið er núna er mikið gagnsæi ríkjandi í starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar, bæði er varðar alla verksamninga, eftirlit og úttektir, allt eru þetta opinber gögn. Ég hef áhyggjur af því að ef þetta rennur inn í ráðuneytið hverfi gagnsæið. Ég spyr hv. þingmann hvort hún taki undir það sjónarmið að slíkt geti gerst. Eins og hér hefur verið rakið í umræðunni hefur Ríkisendurskoðun sagt að það sé hæpið að endurskoða sérstaklega einhverja starfsemi inni í ráðuneytinu. Það hefur ekki verið gert. Þess vegna hefur maður efasemdir um að þetta verði eins mikið uppi á borðum og er í dag. Það eitt og sér finnst mér gríðarlega mikil rök. Við viljum auka gagnsæi stjórnsýslunnar. Við viljum hafa hana sýnilegri og opnari. Með þessu er verið að loka þetta af að mínu mati. Ég spyr þingmanninn hvort hún sjái annan flöt á því en ég.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, þetta vekur spurningar hvað varðar gagnsæi. Við erum með lítið samfélag - og það er eitt af því sem er rakið í skýrslunni, sem er notuð sem aðalröksemdin fyrir því að færa þetta inn í ráðuneytið, að það er mikil sérhæfing sem fylgir þessum störfum. Mikil sérþekking á mögulega vel heima inni í ráðuneytinu, ég veit það ekki, það kann vel að vera að þetta falli vel að því sem ráðuneytið er að vinna. En vegna þess hve íslenskt samfélag er lítið er enn mikilvægara að virða þau stjórnskipulegu mörk sem við erum með um að hafa sjálfstæðar stofnanir. Það er enn mikilvægara að við gefum fólki afmarkað valdsvið til að vinna eftir. Það er þess vegna sem ég held og trúi að betra sé að hafa stofnun eins og Þróunarsamvinnustofnun Íslands í sérstakri stofnun. Það er ekki einungis til að auka gagnsæi heldur einnig til að vera með skýrara ábyrgðarsvið, til að vera með meiri aðgreiningu á valdi. Þetta er spurning um valddreifingu, spurning um það hvort þessi nýja stjórnsýsla, nýja Ísland sem boðað var eftir hrun, verði að veruleika. Við höfum fengið nóg af þessu gamla íslenska höfðingjaveldi þar sem hver og einn situr á sínum höfðingjastóli og ræður sínum ríkjum með góðu útsýni. Mér finnst vera keimur af þessu gamla Íslandi í stað þess að reynt sé að leysa vandamálin og dreifa valdi. Það er númer eitt, tvö og þrjú í þessu máli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ábendingar hennar. Kannski er það það sem hefur fengið hæstv. utanríkisráðherra til að koma og sitja hérna með okkur við þessa umræðu. Mig langar að spyrja hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur út í 3. gr. þar sem verið er að ræða um þróunarsamvinnunefndina. Nú er það svo í dag að Alþingi kýs sjö fulltrúa í þróunarsamvinnunefnd og svo tilnefnir ráðherra einhverja fulltrúa í þá nefnd. Nú er verið að breyta þessu. Meðal annars eru þau rök færð fyrir því að Þórir Guðmundsson hafi í skýrslu sinni bent á að starfsemi þróunarsamvinnunefndar hafi verið tilgangslítil og að upplýsingar berist treglega til þingflokka Alþingis og samstarfsráðið fundi of sjaldan til að hafa mikil áhrif á stefnumótun í þróunarsamvinnu. Það virðast gilda sérstök lögmál um þróunarsamvinnu þannig að nú á að setja alþingismenn sjálfa í þessa nefnd. Það á að kjósa fimm alþingismenn og þannig eiga okkur þingflokkunum væntanlega að berast betur upplýsingar. Nú eru sex þingflokkar á Alþingi þannig að einhver þingflokkur eða einhverjir munu ekki eiga fulltrúa þarna. Ég veit þá ekki hvort hinir kjörnu alþingismenn ætla að koma reglulega á þingflokksfundi til þeirra þingflokka sem eiga ekki fulltrúa. En tekur þingmaðurinn undir að til þess að þingmenn fái betri innsýn í stefnu í málaflokkum og starfsemi stofnana þurfi þeir sjálfir að sitja í stjórnum og nefndum en ekki fulltrúar þeirra?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa spurningu frá hv. þingmanni. Mér finnst pólitíkusar ekki eiga að vera í svona fagnefndum. Þetta á að vera innan stofnunarinnar og innan ráðuneytisins ef svo ber undir. Mér finnst mjög ankannalegt að ætla að setja þingmenn inn í málefni þróunarsamvinnu til þess að auka stefnumótun. Ef það er vandamál að Þróunarsamvinnustofnun Íslands hafi unnið gegn íslenskri utanríkisstefnu er það væntanlega málefni sem hægt er að laga. Pólitíkusar, við sem sitjum á þingi - þetta er ekki hlutverk okkar. Það er þannig sem slæmar ákvarðanir hafa verið teknar í þróunarsamvinnu, þegar pólitíkusar ákveða að reisa mjólkurbú þar sem engar beljur eru. Það er þá sem allt fer úr böndunum. Við þingmenn erum oft sakaðir um að vera í endalausu kjördæmapoti. Hvað mundum við segja ef við værum allt í einu komin í þingmannanefnd Vegagerðarinnar eða Námsgagnastofnunar? Ég veit ekki alveg hvort það er þannig en mér þætti mjög einkennilegt ef þingmenn væru að rífast um hvort hjólið í bókinni yrði rautt eða blátt og hvaða undirtóna það ætti að gefa til ungra barna. Ég vil ekki að pólitíkusar séu að stússast með málefni á þennan hátt. Það hefur ekki beint með lagasetningu að gera að taka þátt í þessari nefnd, eftir því sem ég best veit, hvort hún eigi að funda að minnsta kosti tvisvar sinnum á ári eða eitthvað því um líkt, þannig að mér finnst það óþarfi.

Frú forseti. Það kemur líka fram í áliti minni hlutans að það hefur verið kvartað yfir meintum tvíverknaði, það væri betra að samhæfa þetta þannig að stofnunin rynni inn í ráðuneytið, en það var ekki hægt að veita nein slíkt dæmi inni í nefndinni. Þetta gengur augljóslega ágætlega og Þróunarsamvinnustofnun er fyrirmyndarríkisstofnun. Það virðist ekki vera vandamál. Ég veit það líka að þingflokkur Samfylkingarinnar hefur kallað til sín fulltrúa úr þróunarsamvinnunefndinni til að fá upplýsingar þegar við vorum að ræða þróunarsamvinnumál. Þetta er það sem við gerum sem alþingismenn. Við köllum til okkar þá sem við höfum falið ákveðin verkefni og eru kjörnir hér á þinginu og eins aðila sem geta veitt okkur upplýsingar utan frá. Í starfi okkar eigum við ekki að sitja á öllum póstum þar sem verið er að taka ákvarðanir heldur veljum við fólk til þess og sækjum síðan upplýsingar til þess ef okkur vantar þær eða teljum eitthvað bjáta á. Það er ósköp eðlilegt verklag, það verklag sem hefur verið viðhaft á Alþingi. Það eru einstaka eftirlegukindur. Ég held að það sé einhver samstarfsnefnd Alþingis og þjóðkirkjunnar með þingmönnum. Við erum með Þingvallaþjóðgarð í Þingvallanefnd. Þar eru sögulegar ástæður og er það í raun og veru úrelt fyrirbæri þar sem þingmenn velta fyrir sér ýmsum málum varðandi þjóðgarðinn Þingvelli. Af hverju það á að yfirfæra þetta á Þróunarsamvinnustofnun er mér algerlega óskiljanlegt. Mér finnst þetta lykta af því þegar ég les það, og mér finnst það hálfvandræðalegt, að verið sé að búa til bitling fyrir þingmenn og lítinn ferðaklúbb til framandi staða.

Virðulegi forseti. Ég held að ástæða þess að ekki hefur komið neitt í ljós um þennan meinta tvíverknað sé sú að Þróunarsamvinnustofnun Íslands sér einungis um tvíhliða þróunarsamninga meðan utanríkisráðuneytið fer með fjölþjóðlega þróunarsamninga. Þetta eru mjög mismunandi tegundir af þróunarsamvinnu. Tvíhliða þróunarsamvinna er vel skilgreint fyrirbæri, eitthvað sem við eigum í samstarfi við við ákveðin lönd úti í heimi. Þetta er frekar fullmótað og 70% af allri þróunarsamvinnu í heiminum eru tvíhliða þróunarsamningar. Hin 30% eru fjölþjóðlegir þróunarsamningar. Það er eins og UNDP og fleira í þeim dúr. Þar er meira ausið úr sjóðum til að vinna að sérstökum verkefnum hér og þar. Ég sé ekki hvernig það gæti fræðilega verið skörun þarna nema náttúrulega að því leyti að UN hlýtur að vera í Úganda rétt eins og Íslendingar geta verið þar, en það þarf ekki að vera tvíverknaður í því. Varðandi það að verið sé að búa til einhvern ferðaklúbb. Ég náði nú að ferðast alveg helling þegar ég var fátækur stúdent. Á þingfararkaupi hefur maður jafnvel enn meira á milli handanna en fátækir stúdentar. Það þarf ekki alltaf að vera á fimm stjörnu hótelum út af einhverri ráðstefnu til að hafa afsökun til að ferðast. Ég held að það sé gott að skoða heiminn, rétt eins og hæstv. forsætisráðherra benti okkur öllum á. Við gætum öll farið að selja íbúðirnar okkar núna fyrst árar svona vel og farið að ferðast. En mér finnst skrýtin lykt af þessu öllu saman svo ég segi nú ekki meir.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp í seinni ræðu um frumvarpið en sjálfum mér til undrunar vannst mér ekki tími til að koma öllu frá mér sem ég vildi ræða í minni fyrri ræðu undir miðnætti í gærkvöldi. Mig langar aðeins til að ræða um traust. Væntanlega væri hægt að ræða það margþætt og úr mörgum áttum en mig langar til að ræða það sérstaklega út frá málaflokknum um þróunarsamvinnu. Þróunarsamvinna er mjög sérstakt verkefni, að mörgu leyti ólíkt flestum opinberum verkefnum að því leytinu til að starfið felst í því að starfa með og styðja við samfélög sem eru yfirleitt langt í burtu og samfélög sem eru mjög ólík okkar. Þróunarsamvinna gengur í eðli sínu út á að samfélög og ríki sem eru rík, stöðug og búa við sterkar stofnanir styðja við ríki eða svæði sem eru ekki jafn heppin. Það er alls ekki sjálfsagt að standa í slíku starfi vegna þess að það segir sig sjálft að á svæðum þar sem stofnanir eru veikar eða lítil hefð er fyrir því sem við mundum kalla gagnsæ og vönduð vinnubrögð og kannski lítil þekking er fyrir, er allt öðruvísi að starfa en þar sem við þekkjum okkur. Eitt af því sem er svo skemmtilegt í þessari löngu umræðu og umfjöllun um þessa, ég leyfi mér að kalla ólukkanstillögu, er að upplifa hvílíkt traust Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur og hvílíka þekkingu og getu Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur sýnt nákvæmlega í þeim málum, að starfa við erfiðar og ólíkar aðstæður, finna samstarfsaðila og að vinna í samstarfi við þá sem hafa þekkingu til að koma fjármagninu þangað sem það nýtist best. Því miður eru allt of mörg dæmi um það í þróunarsamvinnu og neyðaraðstoð að hlaupið er af stað í góðum hug og góðri trú, jafnvel er byggingarefni eða peningar komnir á einhverja staði þar sem engin leið er til að nýta þá. Marga hefur maður heyrt tala um það, sem hafa starfað að svona málum, að það sé allt of rík tilhneiging til þess að elta einhverjar ákveðnar tískubólur, hvort sem það er á ákveðnum svæðum eða ákveðin verkefni, og allt í einu sitja menn uppi með það að þeir eru að drukkna í peningum til að bora brunna þar sem ekki skortir brunna eða enginn kann að bora eftir þeim, en engir peningar séu til til að reka sjúkrabíla eða ráða hjúkrunarfræðinga. Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur ekki aðeins þessa faglegu þekkingu og getu til að inna svona verkefni af hendi og gera það vel, heldur hefur hún einnig áunnið sér traust í samstarfslöndunum, þeirra samstarfsaðila sem hafa verið valdir í héruðunum, sveitarstjórnum, í sjálfboðaliðasamtökum o.s.frv. Sömuleiðis traust yfirvalda á hverjum stað. Það er mikils virði og meira en að segja það vegna þess að maður hefur fengið þann vitnisburð frá mörgum löndun þar sem þróunarsamvinna er með miklu lengri sögu en hjá okkur, kannski miklu öflugri og með miklu meiri pening á milli handanna, að þar hefur illa farið þegar vantraust hefur myndast á milli þróunarsamvinnu, eigum við að kalla það gjafans eða þeirra sem veita aðstoðina, og stjórnvalda eða samfélaga þar sem hún er þegin. Þetta er ekki eina traustið sem skiptir máli vegna þess að Þróunarsamvinnustofnun nýtur líka mikils trausts í íslenskri stjórnsýslu og íslenskri pólitík. Og það þykir mér vera alveg dæmalaust ánægjulegt hvernig það hefur komið fram trekk í trekk í máli þingmanna og gesta sem hafa komið fyrir utanríkismálanefnd og í máli hæstv. ráðherra að Þróunarsamvinnustofnun nýtur mikils trausts á Íslandi, stjórnsýslu og pólitíkur. Þegar spurt hefur verið í umræðunni um staðhæfingar í greinargerð með frumvarpinu, um að mikilvægt sé að tryggja að þróunarsamvinnan sé í réttum takti við utanríkisstefnu Íslands o.s.frv., og fleiri spurningum hefur verið varpað þar upp, þá hefur hvorki hæstv. ráðherra né aðrir þingmenn viljað í raun og veru benda á einhver sérstök dæmi um að þetta hafi verið vandi eða að það hafi nokkurn tímann verið tilfellið. Það virðist því ríkja mikið traust til Þróunarsamvinnustofnunar sem er ekki skrýtið, þetta er fyrirmyndarstofnun. Þriðja traustið sem mig langaði aðeins til að koma inn á í lok ræðu minnar er traust almennings, ekki bara á Þróunarsamvinnustofnun og störfum hennar, heldur líka á stjórnmálunum, stjórnmálamönnum og íslenskum ráðuneytum, sem verið er að leggja til að taki yfir yfirstjórn og ábyrgð á þessum málaflokki. Þar verður að segjast að síðustu árin höfum við ekki upplifað mikið traust, við stjórnmálamenn. Því miður virðist traust á okkar lykilstofnunum, eins og ráðuneytum, hafa fallið kannski í réttu hlutfalli við fallandi traust þeirra sem stýra þeim stofnunum. Það hlýtur að skipta miklu máli að þróunarsamvinna Íslands njóti ekki bara trausts okkar fulltrúanna á Alþingi, í stjórnmálunum og þeirra sem best þekkja í stjórnsýslu, í Ríkisendurskoðun o.s.frv., heldur að stofnunin og verkefnin njóti trausts og almenns velvilja hjá almenningi vegna þess að þróunarsamvinna er ekki gæluverkefni stjórnmálanna, þetta er ekki pólitísk ákvörðun hægri, vinstri, upp eða niður eða hvað, um að ákveða og fara í þróunarsamvinnuverkefni. Þetta er verkefni sem um hefur myndast breið sátt í stjórnmálunum, er hluti af alþjóðlegri hugmyndafræði um að minnka misvægi í heiminum og auka hamingju á svæðum í heiminum. Almennt ríkir mikill stuðningur og velvilji til þessa hjá almenningi. Sá stuðningur, ég segi nú ekki að byggist á en auðvitað byggir hann á því trausti að vel sé að verki staðið, að þeim stofnunum sem hafa með þessi mál að gera sé treystandi, að störf þeirra séu gagnsæ og vel rökstudd, að eftirlit með starfseminni sé nægjanlegt, að það sé öruggt að þeir fjármunir - við skulum bara viðurkenna það, fjármuni er nú yfirleitt alltaf hægt að nýta vel einhvers staðar annars staðar, það á við um eiginlega alla nýtingu fjármuna - þ.e. Alþingi þarf að hafa það traust að vel sé farið með fjármuni, að faglega sé starfað og að þessar æfingar allar komi að gagni. Slíkt traust skiptir mjög miklu máli. Þegar almenn sátt tapast í stjórnmálunum, í stjórnsýslunni o.s.frv. á því hvernig eigi að halda á þessum málum þá er fullkomlega eðlilegt, og það er ágætlega rakið í rannsóknarskýrslu Alþingis frá árinu 2009, að almenningur klóri sér í hausnum og velti fyrir sér; jú, jú, þetta er nú örugglega allt saman ágætt, en það er ekkert sem segir mér að hér sé vel að verki staðið. Traustið hlýtur að vera mikils virði og þess vegna hlýtur að skipta miklu að reyna að raska ekki þeirri sátt sem hefur verið um þróunarsamvinnumálin, það verður að segjast eins og er, um Þróunarsamvinnustofnun frá því hún var sett á laggirnar af hinum 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða ræðu. Mig langar að reifa aðeins það sem hann sagði hér um traust á stofnunum samfélagsins. Ég get tekið undir að það er áhyggjuefni hvernig slæleg vinnubrögð, bæði að hálfu framkvæmdarvaldsins en líka hér á Alþingi, geta haft þau áhrif að traust almennings á stofnunum samfélagsins dvínar. Það er áhyggjuefni fyrir lýðræðissamfélag, þar sem ríkja þarf ákveðið traust á grundvallarstofnunum, því að annars getum við ekki tryggt að lýðræðissamfélagið virki sem skyldi. Ég tek undir það með hv. þingmanni er lýtur að vinnubrögðum og tengingum þeirra við traust. Málaflokkur þróunarsamvinnu sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir snýst um það hvernig við verjum fjármunum fjarri augum okkar sem erum hér í norðurhöfum. Við getum í flestum tilvikum fylgst með því hvernig fjármunum ríkisvaldsins er varið í nærsamfélagi okkar, en hér erum við að verja ákveðnum fjármunum fjarri okkur og skiptir mjög miklu að vel sé að því sé staðið. Hv. þingmaður nefndi það traust sem hefur ríkt á starfi Þróunarsamvinnustofnunar hingað til og ég vil spyrja í ljósi sérstöðu þessa málaflokks - sem í raun snýst um að leiðrétta ákveðið misrétti sem byggir á sögunni, misrétti sem byggir á arðráni vesturveldanna í ákveðnum heimshlutum, sem gerir að verkum að þar raðast ríki í hóp fátækustu ríkja heims á meðan hin sömu vesturveldi raða sér í hóp ríkustu ríkja heims - hvort hann telji að það kalli ekki líka á sérlega mikla aðgæslu í því hvernig við fjöllum um málaflokkinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og verð að taka undir lokaorð hennar um að það skipti vissulega mjög miklu máli - og kannski vegna eðlis verkefnisins sérstaklega miklu máli - hvernig haldið er á málaflokknum og hvernig um hann er rætt og vélað. Sögulega er þróunarsamvinna og málefni þróunarsamvinnu ekki síst til að leiðrétta og koma til móts við afleiðingar af nýlendustefnu og alls konar arðráni henni tengt, þrælaverslun o.s.frv. sem eyðilagt hefur samfélög hingað og þangað um heiminn. Þróunarsamvinna og langtímasamvinna um uppbyggingu getur komið til af öðru og ríkidæmi okkar norðar í höfum er ekki síst vegna þess hve við erum heppin með stöðu okkar í náttúrunni. Önnur ríki og samfélög búa við mikla erfiðleika vegna þess hversu óheppin þau eru með náttúruna, þurrka o.s.frv. Við þekkjum það öll úr umræðunni bara núna síðustu daga að staðsetning ríkja getur haft mikil áhrif á það hversu friðsamlegt eða ófriðsamlegt er á því svæði. Það eru miklar líkur á því að á næstu árum og áratugum verði ríkari og meiri þörf á aðstoð, samvinnu ríkra ríkja við fátæk, heppinna svæða við óheppin o.s.frv. vegna náttúruvár eða annarra vár en endilega þeirrar sögulegu. Þegar nýjar ástæður ýta á þetta samstarf þess heldur 

Herra forseti. Þetta er nefnilega það sem gerir mann svo reiðan í þessu máli, þetta snýst ekki um ólíka sýn okkar á það hvernig við högum okkar málum hér innan landsteinanna heldur snýst þetta hreinlega oft og tíðum um hendingu, eins og hv. þingmaður fór yfir. Þetta snýst ekki bara um söguna, arðrán vesturveldanna í þróunarlöndunum, þetta snýst líka um hendingu. Ríkin sem til dæmis eiga á hættu að fara undir vatn, út af hnattrænni hlýnun - ef hnattræn hlýnun fer yfir eina og hálfa gráðu fer fjöldi eyjaríkja undir vatn. Það eru fjölmörg fátækari ríki sem munu eiga mjög erfitt með að bregðast við loftslagsbreytingum. Loftslagsbreytingum sem líka eru til komnar vegna þeirrar mengunar sem vesturveldin hafa valdið. Hending - en eigi að síður, hvernig sem við skoðum ábyrgðina, þá endar hún alltaf hér í okkar heimshluta. Þess vegna gerir það mann svo reiðan að hlusta á núverandi stjórnarmeirihluta kveinka sér undan því að hann hafi ekki efni á að verja almennilegum fjármunum til þróunarsamvinnu, að við séum of fátæk til að hækka framlag okkar til þróunarsamvinnu. Því miður getum við ekki staðið við þróunarsamvinnuáætlun sem hér var samþykkt á Alþingi og því miður getum við ekki einu sinni staðið við drög að þróunarsamvinnustefnu sem hæstv. utanríkisráðherra kynnti sjálfur hér í júní. Við getum ekki látið meira af hendi rakna til þessara fátæku þjóða sem eigi að síður þurfa að taka afleiðingum af stefnu okkar sem við höfum stutt í okkar alþjóðlega samstarfi með öðrum vestrænum þjóðum þrátt fyrir að við kannski sjálf persónulega, sem erum hér akkúrat núna, berum ekki ábyrgð á þeim málum. Það er þessi grundvallarspurning sem skiptir svo miklu máli og þetta mál er ekki nema einn angi af heildarsýn þessa stjórnarmeirihluta á þróunarsamvinnu. Meir hlutinn virðist því miður ekki einu sinni vilja 

Virðulegur forseti. Ég þakka kröftugt andsvar og tek undir. Ég hef oft lýst því yfir að ég er seinþreyttur til reiði og pirrings, en ef það er eitthvað sem virkilega gerir þann þingmann sem hér stendur reiðan og pirraðan og jafnvel ráðvilltan þá er það þessi afstaða gagnvart þróunarsamvinnu, þessum verkefnum sem eiga að vera svo sjálfsögð okkur sem búum við heppni, búum við betra atlæti, betri möguleika o.s.frv. en meðbræður okkar. Ég vil horfa aðeins öðruvísi, held ég, en hv. þingmaður á það nákvæmlega hvernig við tölum um annars vegar þessa heppni, eða þessa eigum við að kalla það yfirburði, ríkidæmi eða hvað, og hins vegar ábyrgð á vanda þeirra sem eru óheppnari. Ég held að málið sé ekki svo einfalt að þetta sé spurning um okkur hin heppnu, okkur sem berum ábyrgð, okkur sem sögulega berum ábyrgð eða hvað, og síðan hina sem eru fórnarlömb þess sama, vegna þess að þegar öllu er á botninn hvolft þá er þetta spurning um eina jarðarkringlu sem við búum öll saman á. Loftslagsvá af hverra völdum sem hún er, hvort sem er af iðnaði eða eldgosum eða utan úr geimnum þess vegna, er sameiginlegt vandamál allra á jörðinni, hún mun bitna misharkalega á svæðum og þess vegna skiptir máli að við séum öll í sama báti. Við ætlumst til þess, þegar bílslys verður, að allir hlaupi til sem vettlingi geta valdið til að hjálpa til. Það er það prinsipp sem ég held að skipti máli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óttari Proppé fyrir góða ræðu. Hann fór ágætlega yfir það í ræðu sinni hvert eðli þróunarsamvinnunnar er og hvernig henni er framfylgt. Við höfum mörg hér verið að færa rök fyrir því að það fari illa á að setja þessa tvíhliða samvinnu inn í utanríkisráðuneytið. Mig langaði til þess að spyrja þingmanninn, sem situr í utanríkismálanefnd, hvort það hafi eitthvað verið farið yfir það af hálfu ráðuneytisins hvernig þá yrði haldið utan um þessa starfsemi í framhaldinu. Verða sérstakir starfsmenn sem sjá um það? Nú er það þannig að í utanríkisþjónustunni starfar fólk sem hefur það fyrst og fremst sem hlutverk sitt að gæta hagsmuna Íslands. Það er eðli utanríkisþjónustunnar. Það á auðvitað í alþjóðlegum samskiptum þar sem við tökum á okkur skyldur og þurfum að sýna ábyrgð og slíkt. Þarna er einmitt, eins og þingmaðurinn fór svo vel yfir, um allt annars konar starfsemi að ræða. Þarna erum við að leggja til sérfræðiþekkingu á málefnum sem varða þróunarmál, við erum með fólk á vettvangi sem hefur sérþekkingu til að sinna þessu. Þetta er eðlisólíkt því að vera með fólk á vettvangi sem er að gæta hagsmuna Íslands. Mig langaði að spyrja þingmanninn út í það hvort innan nefndarinnar hafi verið farið eitthvað yfir það hvernig það er hugsað að við verðum með þróunarsamvinnu til lengdar. Það sem ég óttast og hef heyrt í umræðunni er að nú ætlum við að fara að líta til þróunarsamvinnu sem sé ekki síður að líta til hagsmuna Íslands, sem ég er algjörlega ósammála að eigi að vera markmið þróunarsamvinnunnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það verður að segjast eins og er að þetta atriði hefur mér þótt óþægilega óljóst í umræðunni en eftir því sem næst verður komist og því sem sagt hefur verið þegar spurt hefur verið þá er ekki gert ráð fyrir veigamiklum breytingum. Það er til dæmis gert ráð fyrir því að allir starfsmenn, fyrir utan kannski forstöðumanninn sem er nú óljóst, haldi störfum sínum og að í grunninn verði ekki breyting á. En auðvitað eru starfsmenn utanríkisráðuneytisins ráðnir og starfa undir öðrum formerkjum en aðrir ráðuneytisstarfsmenn þar sem starfsstöðvarnar eru víða um heim og þeir starfa undir svokallaðri flutningsskyldu um það að flytjast á milli starfsstöðva um heiminn. Það er ákveðin hætta sem ég hef áhyggjur af, sérstaklega í svona litlu kerfi eins og hér, sem hefur komið í ljós þar sem starfsemi ráðuneytis og þróunarstofnana hafa runnið svona saman, og það er að það hefur myndast flutningsskylda og það hefur orðið spekileki sérfræðinga og fagaðila í þróunarsamvinnu sem eru skyndilega komnir í allt öðruvísi störf og öfugt. Maður hefur áhyggjur af þessu, sérstaklega í svona litlu kerfi eins og hjá okkur. Sömuleiðis er það raunveruleg áhyggja mín, þó svo að ég vilji engum einhverjar lævísar og illar áætlanir þar um, að með því að setja saman eða setja nær þess ólíku starfsemi þá fari menn að huga meira að íslenskum hagsmunum, viðskiptahagsmunum, pólitískum hagsmunum þegar verið er að véla um þróunaraðstoð heldur en hefur verið.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég verð að taka undir með honum, mér finnst þetta líka óþægilega loðið. Í greinargerð með frumvarpinu segir einmitt um starfsmannamálin að starfsmenn eigi að fá sambærileg kjör en nú muni starfsmönnum fjölga í þróunarsamvinnu og þar af leiðandi sé ekki hægt að ábyrgjast að þeir fái endilega sömu verkefni og áður. Það má sem sagt vænta breytinga á verkefnum starfsmanna ráðuneytisins er hafa hingað til gengt störfum á sviði þróunarsamvinnu. Svo kemur fram að þingmönnunum verði boðið starf í ráðuneytinu eftir atvikum sem flutningsskyldir starfsmenn í utanríkisþjónustunni samkvæmt fyrrgreindum lögum. Hvað það felur í sér veit ég ekki, það eru þá væntanlega þeir sem nú þegar eru erlendis í þeim hluta af starfi stofnunarinnar sem verða með þessa flutningsskyldu. Þá velti maður fyrir sér: Eru menn þá í Malaví eitt árið og Washington það næsta? Og hvernig á að byggja upp? Er ekki hætta á spekileka? Þetta er eitt af þeim dæmum. Þegar maður rýnir betur þetta mál þá sér maður að það er ekki til þess fallið að efla Þróunarsamvinnustofnun Íslands heldur mun það breyta henni. Það mun draga úr þeim þætti sem lýtur að því sem er hin hefðbundna þróunarsamvinna, þótt margt annað sé gert hjá Þróunarsamvinnustofnun, sem lýtur að því að hjálpa til við uppbyggingu infrastrúktúrs, m.a. hvað varðar heilsugæslu og menntun og skóla. Þarna sé verið að breyta þessum sérfræðingum í generalista eins og 

Virðulegi forseti. Þetta er örlítið óljóst og við skulum gera reikning fyrir því að það þurfi ekki endilega að benda til þess að stórar breytingar standi til. Okkur í utanríkismálanefnd hefur alla vega ekki verið tilkynnt það og það getur vel verið að ekki sé ætlunin að gera stórar breytingar. Það er þó vissulega, miðað við orðalagið í frumvarpinu, möguleiki á breytingum sem eru að mínu viti ekki af hinu góða. Það segir sitt að stofnunin heitir Þróunarsamvinnustofnun og að við tölum um þróunarsamvinnu. Það er ekki svo langt síðan, allavega man þessi þingmaður hér vel eftir því, þegar alltaf var rætt um þessi mál sem þróunaraðstoð og þá út frá þeirri hugsun að ríka þjóðin sem allt veit fer og aðstoðar hinar sem eru fátækar og vita minna. Það er úrelt hugsun, hugsunin er alltaf að þróast meira og meira út í samvinnu og út í hugmyndafræðina „ekkert um þá án þeirra“ eða „ekkert um okkur án okkar“, þ.e. að það séu heimamenn sem búa í, stjórna og þekkja til í samfélögunum sem verið er að aðstoða eða vinna með sem meta þörfina og vinna jafnvel verkin með sérstökum fagaðilum. Það segir sig sjálft að til að vinna við þessar aðstæður, sérstaklega í löndum og kúltúrum sem eru allt öðruvísi en við þekkjum, þarf mikla sérþekkingu og reynslu. Það er mjög hættulegt, segi ég, sérstaklega fyrir jafn lítið land og okkur, jafn lítið þjóðfélag þar sem við 

Hæstv. forseti. Í þessu máli sem veldur svo miklum deilum á Alþingi ætla ég í seinni ræðu minni að halda áfram að fara yfir umsagnir sem hafa komið. Ég hafði áður fjallað um umsagnir sem komu frá starfsmönnum ÞSSÍ. Ég fór líka yfir og las umsögn frá Þróunarsamvinnustofnun þar sem fram kom í skipunarbréfi frá ráðherra: „… ég hef ákveðið að fela starfshópi …“, það var enginn valkostur. Starfshópurinn átti að vinna þetta ákveðna verk en engir möguleikar á því. Ég var byrjaður þegar minni fyrri ræðu lauk að fara yfir umsögn Rauða krossins. Ég ætla að halda því áfram núna og reyna að komast líka í umsögn Alþýðusambands Íslands sem ekki hefur verið fjallað um í nefndinni. Ég er mjög hissa og hef gagnrýnt það, og er meðal annars hluti af gagnrýni minni á þessa fljótaskrift og flumbrugang í nefndinni að rífa þetta út nánast á einum og hálfum sólarhring án þess að fara yfir og gera grein fyrir þeim athugasemdum sem hafa komið fram. Rauði krossinn gerir nefnilega athugasemdir við sex eða sjö greinar frumvarpsins og leggur meira að segja fram tillögur, eins og oft er gert og margir gera sem veita umsögn. Þeir gagnrýna ekki bara heldur benda líka á það sem betur má fara og hvernig mætti orða hlutina. Þannig eiga umsagnir að vera. Það er tilgangurinn. Allir þeir fjölmörgu aðilar sem gefa nefndum Alþingis umsögn og leggja í það mikla vinnu verðskulda að fá að fylgja því eftir ef þeir óska þess eða ef þingmenn óska eftir að farið sé í gegnum það og að þeirri miklu vinnu þeirra sé sýnd virðing með því að fara yfir hana. Það er ekki gert með því að rífa mál út einum og hálfum sólarhring eftir að umsagnarfresti lýkur, eða sólarhring. Rauði krossinn gerir heilmargar athugasemdir sem ég hef farið yfir. Ég held að ég hafi verið búinn að fara yfir athugasemdir þeirra við 1. gr. og var kominn að 2. gr. Um hana segir Rauði krossinn í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Rauði krossinn leggur ríka áherslu á að stofnanaminni Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og málefna þróunarsamvinnu glatist ekki. Lögð verði áhersla á að hlúa að starfsfólki á þann hátt að tryggt sé að reynsla þess og sérfræðiþekking glatist ekki, heldur nýtist í áframhaldandi og mikilvægu framlagi Íslands til þróunarsamvinnu.“ Það er engin trygging fyrir því þegar stofnun er lögð niður og starfsmönnum sagt upp, eins og ríkisstjórnin hefur samþykkt að gera og fram hefur komið í fyrsta frumvarpi þeirra eftir þessa samþykkt, þ.e. sameiningu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar, og bjóða svo mönnum starf, í þessu tilviki í utanríkisráðuneytinu. Ég minni enn einu sinni á að frumvarpið um Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun var mjög harkalegt gagnvart starfsmönnum en meiri hluti nefndarinnar sá sér ekki annað fært en að flytja breytingartillögu þar sem hnykkt var á réttindum starfsmanna, að þau glötuðust ekki, að þekking glataðist ekki og menn héldu inni ákveðnum hlutum. Í þessu sambandi ætla ég að minna áfram á að engin trygging er fyrir því að starfsmenn nýti sér þann biðlaunarétt sem þeir hafa. Hann getur verið misjafn eftir því hvenær menn voru ráðnir og í hvaða stéttarfélagi þeir eru. Það getur haft heilmikinn kostnað í för með sér sem ég gagnrýni að fjármálaráðuneytið í fjármálaumsögn sinni skuli ekki hafa nefnt einu orði. Varðandi 4. gr. segir Rauði krossinn meðal annars, með leyfi forseta: „Rauði krossinn gerir hvorki athugasemdir við verkefni nefndarinnar né skipan hennar en hefur áhyggjur af því að nefndin muni ekki anna þeim verkefnum sem henni er gert að sinna nema að tryggt sé að nefndin fundi nægjanlega oft. Lágmarksfjöldi funda gæti mögulega komið fram í reglugerð eða í verklagsreglum nefndarinnar sjálfrar. Þá mætti vera skýrara hver afrakstur nefndarinnar á að vera. Í athugasemdum við greinina er „talið mikilvægt að nefndin hafi á starfstíma sínum möguleika á að fara í vettvangsferð til að fylgjast með framkvæmd alþjóðlegrar þróunarsamvinnu Íslands.“ Telur Rauði krossinn óraunhæft að svo stór nefnd fari í vettvangsferð til að fylgjast með framkvæmd verkefna enda yrðu slíkar ferðir dýrar og erfitt að réttlæta slíkan kostnað.“ Virðulegi forseti. Það er 15 manna hópur sem hér er gert ráð fyrir í frumvarpinu að geti tekið sér ferð á hendur til að fylgjast með hvernig gangi hjá okkur. Það er heldur ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði í umsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið. Má gagnrýna það líka. Því má segja varðandi þau tvö atriði sem ég hef þegar nefnt, hugsanlegan biðlaunarétt og þessa ferð nefndarinnar, að þar er örugglega kominn aukakostnaður. Um 6. gr. segir Rauði krossinn: „Vakin er athygli á hlutfallslega lágu framlagi Íslands til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, samanber hér að ofan og í almennum athugasemdum. Tillaga Rauða krossins: Lagt er til að breytingar verði gerðar á 2. mgr. 6. gr. sem verði þá svohljóðandi: Í stefnu stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu skal tilgreina áætlun um hvernig markmiðinu um að 0,7% af vergum þjóðartekjum verði náð með skýrum og áfangaskiptum tímasetningum. Á sama hátt skal tilgreina fyrirhugað hlutfall framlaga til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu af vergum þjóðartekjum og hvernig þau skulu skiptast á grundvelli stefnumiða Íslands í þróunarsamvinnu.“ Má ég minna á í þessu sambandi hvað formaður hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar sagði þegar þær tillögur voru birtar með niðurskurði. Þar var sérstaklega talað um að framlög til þróunarsamvinnu yrðu skorin niður. Það er eðlilegt að Rauði krossinn hafi áhyggjur af þessu eins og við öll. 12. gr. er um breytingu á lögum um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu, nr. 73/2007, með síðari breytingum. Um hana segir Rauði krossinn, með leyfi forseta: „Ekki eru gerðar athugasemdir við inntak 12. gr. frumvarpsins. Er þó vakin athygli utanríkismálanefndar á því að ekki er lengur að finna 3. mgr. 1. gr. núgildandi laga um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar á alþjóðlegum vettvangi. Núgildandi 3. mgr. 1. gr. er svohljóðandi: Verkefni íslensku friðargæslunnar mega aldrei brjóta í bága við ákvæði mannúðar- og mannréttindasamninga.“ Síðan er fjallað um hvenær þetta varð til o.s.frv. Rauði krossinn segir: „Að mati Rauða krossins er sjálfsagt og eðlilegt að kveða á um það að borgaraleg friðargæsla brjóti ekki gegn alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist og telur mikilvægt að slíkt ákvæði verði áfram að finna í lögum um íslensku friðargæsluna. Sömuleiðis skuli hún taka mið af stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, samanber orðalag 2. mgr. 1. gr. laga nr. 121/2008, um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Tillaga Rauða krossins: Að bætt verði við 3. mgr. 12. gr. frumvarps þessa texta sem er svohljóðandi: Verkefni íslensku friðargæslunnar skulu taka mið af stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og mega aldrei brjóta í bága við ákvæði mannúðar- og mannréttindasamninga.“ Í lokaorðum segir Rauði krossinn meðal annars um 6. gr.: „Þá vill Rauði krossinn vekja athygli utanríkismálanefndar á 6. gr. núgildandi laga um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar á alþjóðavettvangi enda þótt það sé ekki til umfjöllunar í frumvarpi þessu. Ákvæðið er svohljóðandi:“ - Og síðan er það listað upp. „Telur Rauði krossinn mikilvægt að það sé skerpt á orðalagi og að fyrsta setning 6. gr. verði svohljóðandi: 6. gr. Íslenskir friðargæsluliðar skulu í störfum sínum lúta þeim þjóðréttarlegu reglum sem Ísland er skuldbundið af og réttaráhrif hafa gagnvart einstaklingum.“ Virðulegi forseti. Tími minn er að verða búinn en ég hef farið á tíu mínútum yfir þær athugasemdir sem Rauði krossinn gerir við frumvarpið. Ég vil spyrja, því að formaður nefndarinnar, hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir og 1. varaformaður, Silja Dögg Gunnarsdóttir, eru hér: Var farið yfir öll þessi atriði 14. eða 15. október frá Rauða krossinum? Komst meiri hluti nefndarinnar að þeirri niðurstöðu að taka ekki tillit til neins af þessu? Var það allt vitleysa sem Rauði krossinn setti fram? Eða var farið yfir þetta og af hverju er ekki getið um það? Í lokin vil ég nefna umsögn ASÍ sem gagnrýnir þetta mjög og segir meðal annars, með leyfi forseta: „Það kemur hvergi fram  Lokaorð mín skulu vera þessi: 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega mikið úr því sem komið er, ég vona að ráðherra loki henni hér á eftir með svörum. Mig langar hins vegar til að fara yfir nokkur atriði og beina tveimur spurningum til ráðherra. Við höfum tekið undir orð Ríkisendurskoðunar þar sem hún varar við því fyrirkomulagi að einn og sami aðili móti stefnuna, framkvæmi hana og hafi eftirlit með henni. Það hefur komið skýrt fram að Þróunarsamvinnustofnun sætir miklu eftirliti. Gagnsæi stofnunarinnar er mikið, skulum við segja, og það hefur verið viðurkennt. Mig langar til að ráðherra upplýsi um það hvort hann sjái fyrir sér að upplýsingagjöf verði með sambærilegum hætti, hvort hún getur yfirleitt orðið það, í ráðuneytinu. Maður dregur enga dul á að það er vanalega ekki þannig. Við höfum tekið dæmi um Friðargæsluna og skóla Sameinuðu þjóðanna en mér vitanlega liggja ekki fyrir neinar úttektir sem sýna tiltekinn árangur. Það er ástæða fyrir því að maður hefur þessar áhyggjur. Mig langar líka til að spyrja ráðherrann um Heimsljós. Það er fagtímarit sem hefur verið starfrækt á vegum Þróunarsamvinnustofnunar eða af starfsfólki þar, afskaplega yfirgripsmikið. Ég mundi vilja fá staðfestingu á því hvort það verður áfram við lýði. Passar það inn í starfsemina í ráðuneytinu eins og hún er hugsuð? Við vitum að það er ekki svo að þetta verði algjörlega óbreytt. Það er ekki raunsætt að leggja það þannig upp að starfsemin, þegar hún fer inn í ráðuneytið, verði óbreytt. Verkefnin á vettvangi verða vonandi þau sömu en þó er það ekki heldur alveg ljóst og þess vegna tel ég mjög mikilvægt að við fáum að vita þetta. Mér mundi þykja afskaplega miður, fyrir faglega umfjöllun um þróunarmál yfirleitt, ef þetta tímarit, veftímaritið Heimsljós, yrði ekki gefið út áfram. Það væri líka gott að fá svör við mörgum öðrum spurningum sem hér hafa verið lagðar fram en hefur ekki verið svarað. Ég fagna því að niðurstaða er komin í málið, að mér skilst, þ.e. að málið fari aftur til nefndar og þessar tillögur sem minni hlutinn hefur lagt upp með verði í það minnsta ræddar og þá þau álit sem vitnað hefur verið í. Sá sem talaði á undan mér vitnaði meðal annars í athugasemdir af hálfu Rauða krossins sem mér skilst að fáist þá ræddar. Orð eru til alls fyrst og þess vegna fagna ég því hver sem endanleg niðurstaða verður. Ég er ekki endilega viss um að við snúum ráðherra, ég er ekki svo bjartsýn, en leyfi mér þó að reyna að vera það í ljósi þeirra mála sem hér hafa verið rakin þar sem sýnt hefur verið fram á að okkur hefur tekist, stjórn og stjórnarandstöðu, hvorum megin borðsins sem við höfum setið, að leggja mál inn til lengri tíma til að ná sáttum. Mig langar að vita þetta tvennt, sérstaklega með upplýsingagjöfina, úttektirnar og annað slíkt, í ljósi þeirra dæma sem ég nefndi hér áðan og svo vil ég fá að vita hvað verður um fagtímaritið Heimsljós.

Virðulegi forseti. Ég svaraði spurningum fyrr í kvöld og ekkert nýtt hefur bæst við nema þessar tvær spurningar núna frá hv. þingmanni. Ég er reyndar búinn, að minnsta kosti einu sinni ef ekki tvisvar, að fara yfir þær úttektir sem eru gerðar. Ég nefndi meðal annars í kvöld að verið er að vinna að úttekt á Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Ráðuneytið sjálft og verkefni sem við erum aðilar að á alþjóða vettvangi sæta að sjálfsögðu úttektum og slíkt. Þingmaðurinn og aðrir þurfa ekki að hafa áhyggjur af því að eftirlit og úttektir og ferlar verði á annan eða síðri veg en er í dag. Árangur er mældur eftir því sem það á við og þegar þörf er á. Ráðuneytið býr yfir langri reynslu af þróunarsamvinnu líkt og ÞSSÍ. Varðandi kynningarmál þá geri ég að sjálfsögðu ráð fyrir því, annað hefur ekki verið rætt, að haldið verði áfram að kynna þá starfsemi sem ráðuneytið er að með, hvort sem það er þróunarsamvinna eða annað. Hvort hlutirnir verða nákvæmlega eins og þeir eru í dag get ég í sjálfu sér ekki sagt til um enda finnst mér það svolítið sérstök spurning í stóra samhenginu. Það er mjög mikilvægt að deila áfram þeim góða árangri sem náðst hefur í þróunarsamvinnu. Að sjálfsögðu hljótum við að gera það, líkt og annað sem við segjum frá. Ráðuneytið segir frá hellingi af hlutum sem verið er að gera, t.d. varðandi alþjóðlega þróunarsamvinnu og hvaðeina. Þingmaður þarf ekki að hafa áhyggjur af því að minna verði sagt frá þeim góðu verkum sem verið er að vinna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þegar ráðherra talar um að ég þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að eftirlit verði ekki sambærilegt og að nú sé loks verið að taka út skóla Sameinuðu þjóðanna, verðum við að hafa í huga að fortíðin sýnir að við þurfum að hafa áhyggjur. Starfsemin innan ráðuneyta er með öðrum hætti en í sjálfstæðum stofnunum og því ekki óeðlilegt að óháðir aðilar taki verkin út. Þeir samningar sem Þróunarsamvinnustofnun hefur haft með höndum hafa verið yfirfarnir og endurskoðaðir, eins og ráðherra þekkir, á ákveðnu ára tímabili; verkefni tekin út og farið yfir það. Það er kannski það sem gagnrýni Ríkisendurskoðunar byggir á, að það hefur ekki tíðkast innan ráðuneyta. Það er það sem ég er að spyrja um. Mér finnst skipta máli hvort Heimsljós lifir eða ekki. Það er fagtímarit, byggt á öðrum forsendum en upplýsingagjöf úr ráðuneytum. Það var það sem ég var að spyrja um. Við getum sagt að hún sé óháð framkvæmdarvaldinu, sú upplýsingagjöf sem þar fer fram og safnast saman. Mér finnst það vera allt annað en upplýsingagjöf úr ráðuneyti.