Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv. til laga um efnahagsaðgerðir, sem hér er lagt fyrir Alþingi, er til staðfestingar á brbl. sem sett voru 21. ágúst s.l. Frv. fylgir yfirlýsing ríkisstj. sama dag vegna aðgerða í efnahagsmálum. Þar er gerð grein fyrir aðdraganda og ástæðum efnahagsaðgerðanna. Í stefnuræðu 25. okt. á Alþingi var einnig gerð grein fyrir þessum málum og sömuleiðis í þjóðhagsáætlun, sem lögð var fram á Alþingi um svipað leyti og stefnuræðan var flutt. Í þjóðhagsáætlun segir m.a. á þessa leið: „Sjaldan hafa orðið meiri og óvæntari breytingar á efnahagslegum skilyrðum þjóðarbúsins en á árinu 1982. Þegar þjóðhagsáætlun var lögð fyrir Alþingi í okt. í fyrra [1981] var því spáð, að þjóðarframleiðslan ykist um 1% á þessu ári, viðskipti við önnur lönd yrðu hallalaus og verðbólga færi minnkandi. Stefna ríkisstj. í efnahagsmálum, eins og hún var kynnt í þjóðhagsáætlun, mótaðist af þessum forsendum. En á skammri stund skipast veður í lofti. Ýmsar af meginforsendum þjóðhagsáætlunar brustu af ófyrirsjáanlegum ástæðum. Þegar í nóv. varð ljóst að loðnuafli yrði lítill sem enginn á þessu ári. Jafnframt hefur orðið alvarlegur samdráttur í þorskafla. Nú er talið líklegt að framleiðsla sjávarafurða dragist saman um 16% á árinu af þessum völdum. Einnig hafa vonir manna um batnandi ástand í efnahagsmálum umheimsins ekki reynst á rökum reistar. Lægðin í heimsbúskapnum hefur valdið verulegum þrengingum á mikilvægum útflutningsmörkuðum Íslendinga, bæði fyrir iðnaðarvörur og sjávarafurðir. Þessi óheillavænlega þróun veldur því, að nú stefnir í halla á viðskiptum við önnur lönd á árinu 1982 er nemur um 10% af þjóðarframleiðslu og 5% samdrátt þjóðartekna á mann.“ Þessi orð eru úr þjóðhagsáætlun þeirri sem lögð var fyrir Alþingi seinni hluta okt. s.l. Þegar brbl. voru sett í ágúst var stefna ríkisstj. mörkuð á þessa lund í yfirlýsingu ríkisstj.: „Aðgerðir ríkisstj. mótast af eftirfarandi fjórum meginmarkmiðum: 1. Að draga verulega úr viðskiptahalla, þannig að á næstu tveimur árum megi í áföngum ná hallalausum viðskiptum við önnur lönd. 2. Að treysta undirstöður atvinnulífsins með aðgerðum til að auka framleiðni og framleiðslugetu þjóðarbúsins og tryggja þannig öllum landsmönnum næga atvinnu. 3. Að verja lægstu laun, eins og unnt er, fyrir þeim samdrætti sem orðið hefur í þjóðartekjum. 4. Að veita viðnám gegn verðbólgu. Til þess að ná þessum markmiðum hefur ríkisstj. sett brbl. um ráðstafanir í efnahagsmálum. Aðalefni brbl. er eftirfarandi: 1. Dregið er úr víxlgangi kaupgjalds og verðlags með helmingslækkun verðbóta á laun 1. des. n.k. 2. Aflað er tekna á þann hátt að dregið er úr viðskiptahalla. Tekjunum verður ráðstafað til jöfnunar lífskjara. 3. Um leið og gengi krónunnar er breytt til að styrkja stöðu atvinnuveganna og draga úr innflutningi er helmingi gengismunar varið til sérstakra ráðstafana í þágu sjávarútvegs, einkum vegna erfiðleika í togaraútgerð. Auk þeirra aðgerða, sem ákveðnar hafa verið með brbl., hefur ríkisstj. ákveðið að standa að eftirfarandi.“ Er síðan í 21 lið birt stefna ríkisstj. í fjölmörgum mikilvægum málum og er sá málalisti birtur á bls. 10–11 í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Samkv. 1. gr. frv. hefur verið ákveðið að fella niður helming verðbóta á laun 1. des. n.k. miðað við þær verðbætur sem annars hefðu reiknast á laun á þeim degi. Samsvarandi ákvæði tekur til launa í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins og í vinnslu- og dreifingarkostnaði búvöru. Jafnframt er ákveðið í þessari grein að almennt fiskverð hækki ekki meira en nemi hækkun verðbóta á laun á umræddu tímabili. Ástæðan fyrir því að nú varð að takmarka verðbætur á laun er sú, að þjóðarbúið hefur orðið fyrir alvarlegum áföllum á þessu ári. Eins og fram hefur komið munu þjóðartekjur að líkindum dragast saman um 5% á mann á árinu 1982, en einnig eru horfur á verulegum samdrætti á næsta ári. Slík minnkun þjóðartekna hefur óhjákvæmilega í för með sér minni tekjur fólks, minna er til skiptanna en áður. Með brbl. í ágúst og þeim efnahagsráðstöfunum, sem samhliða voru boðaðar, var ákveðið að taka á vandanum með samræmdum hætti og dreifa byrðum efnahagsáfallanna með skipulegum aðgerðum. Eitt fyrsta einkenni efnahagssamdráttar er oftast nær vaxandi atvinnuleysi. Þrátt fyrir þessi áföll og samdrátt í efnahagslífinu, meiri samdrátt á skemmri tíma en yfirleitt þekkist í vestrænum löndum, hefur tekist að forðast atvinnuleysi. Til þess að ná þeim árangri er nauðsynlegt að beita fjölmörgum aðgerðum til að aðlaga efnahagsstarfsemina að samdrættinum á sem skemmstum tíma án þess að þeim mun alvarlegri hliðarverkanir fylgi í kjölfarið. Það felur í sér að draga verður úr þjóðarútgjöldum um leið og þess er gætt að hlúa að tækifærum til framleiðsluaukningar, er skilað gætu þjóðarbúinu á vaxtarbraut aftur. Sá kostur sem ríkisstj. valdi í þessum vanda byggist á því að samræma aðgerðir á sem flestum sviðum efnahagslífsins með það fyrir augum að komast hjá þeim fórnum sem einhliða aðhaldsaðgerðir í peninga- og ríkisfjármálum hafa haft í för með sér og reynslan sýnir hjá ýmsum öðrum þjóðum. 1. gr. frv. er þáttur í þessari heildarstefnu. Hún miðar að hvoru tveggja í senn, annars vegar að minnka útgjöld þjóðarbúsins og draga þannig úr viðskiptahalla og hins vegar að lækka kostnað atvinnuveganna og styrkja þar með stöðu þeirra. Samkv. 2. gr. frv. er ríkisstj. heimilt að ákveða sérstakar bætur, allt að 50 millj. kr., úr ríkissjóði til láglaunafólks á árinu 1982. Tilgangurinn með þessu ákvæði er sá að draga úr tekjuskerðingu þess launafólks sem minnst ber úr býtum. Það er verið að milda áhrif efnahagsörðugleikanna á þá sem lægstu launin hafa í þjóðfélaginu. Það er unnið að því að útfæra bótareglur í þessu skyni í samráði við samtök launafólks. Í þessu sambandi er rétt að minna á 16. lið - á bls. 11 í þessu frv. - í aðgerðum ríkisstj., en þar er gert ráð fyrir því, að auk þess sem hér er getið um, þær 50 millj. sem varið verður til launabóta, verði samtals 175 millj. kr. varið á þessu og næsta ári til láglaunabóta og skattendurgreiðslna og enn fremur 85 millj. kr. til Byggingarsjóðs ríkisins. Í 3., 4. og 5. gr. frv. er að finna ýmis ákvæði sem varða gengismál. Til að treysta stöðu atvinnuveganna, einkum útflutningsatvinnuveganna og samkeppnisgreina innflutnings á heimamarkaði, reyndist nauðsynlegt að breyta gengi krónunnar. Samhliða gengisbreytingunni var ákveðið að leggja gengishagnað í sérstakan gengismunarsjóð, sem síðan skyldi varið í þágu sjávarútvegsins, sem ber þungann af framleiðslusamdrættinum. Samkv. frv. er þessum gengishagnaði varið í meginatriðum á eftirfarandi hátt: 1. 80 millj. kr. er varið til styrktar togaraútgerð til að bæta rekstrarafkomu hennar vegna aflabrests á árinu. 2. 15 millj. kr. renna til loðnuvinnslustöðva. 3. 10 millj. kr. renna til Fiskimálasjóðs, sem varið verði til orkusparandi aðgerða í útgerð og fiskvinnslu og til fræðslu um gæði og vöruvöndun í sjávarútvegi. 4. 5 millj. kr. renna í Lífeyrissjóð sjómanna. 5. Eftirstöðvar renna í Stofnfjársjóð fiskiskipa til lækkunar á skuldum eða fjármagnskostnaði fiskiskipa. 6. gr. frv. varðar verslunarálagningu. Þar er ákveðið að beita svonefndri 30% reglu, en hún felur í sér að lækkaður er sá hundraðshluti verslunarálagningar sem samsvarar að leyfð hefði verið álagning á 30% þeirrar hækkunar álagningarstofnsins sem leiddi af hækkun á verði erlends gjaldeyris. Með þessum hætti axlar verslunin hluta af þeim byrðum sem efnahagssamdrátturinn hefur í för með sér. Næstu mánuði á undan og reyndar misseri hafði velta verið óvenjulega mikil í verslun og afkoma góð, eins og reyndar hafði komið fram skömmu áður, m.a. í skýrslu frá Verslunarráði Íslands. 7., 8., 9. og 10. gr. varða allar vörugjald. Í gildi hefur verið um nokkurra ára skeið vörugjald, annars vegar 24% gjald og hins vegar 30% gjald, mismunandi eftir vöruflokkum. Þessi lög um tímabundið vörugjald voru sett fyrst í júlímánuði 1975 með brbl., en hafa síðan verið framlengd frá ári til árs með nokkrum breytingum á prósentutölu. Um áramótin þarf að framlengja þessi lög með sama hætti og áður. Þessar lagagreinar fela annars vegar í sér nauðsynlega framlengingu og hins vegar er ákveðið að hækka þessi vörugjöld fyrir tímabilið 23. ágúst 1982 til og með 28. febr. 1983, þannig að 24% gjaldið er hækkað á þessu tímabili í 32% og 30% gjaldið er hækkað í 40% fyrir sama tímabil. Þessari hækkun var ætlað annars vegar að draga úr innflutningi og þar með viðskiptahalla, en hins vegar að afla tekna vegna launabóta og húsnæðismála. Í 10. gr. frv. er gerð tæknileg breyting á tollskrá er varðar viðmiðun á gengi við tollafgreiðslu vara. 11. gr. varðar samræmingu á verðbótahækkun launa 1. sept. 1982. Á s.l. sumri var svo um samið í kjarasamningum milli verkalýðssamtakanna og vinnuveitenda, að 1. des. skyldu dregin frá verðbótahækkun launa 2.9%. Til þess að þessi skerðing á verðbótum, sem þannig væri um samið á hinum almenna launamarkaði, næði jafnt til allra launamanna var þetta ákvæði sett í brbl. Herra forseti. Ég hef gert hér grein fyrir einstökum liðum þessa frv. Þetta mál hefur fengið meiri umfjöllun á undanförnum vikum og mánuðum en flest önnur mál. Ítarleg grein var gerð fyrir málinu í þeirri yfirlýsingu sem fylgdi af hálfu ríkisstj., enn fremur í stefnuræðu og þjóðhagsáætlun, og er því ekki ástæða til að hafa þessa framsögu lengri, en ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Formaður Alþb. hefur sagt þjóðinni að hún sé að glata efnahagslegu sjálfstæði sínu og flokksmenn hans krefjast hver um annan þveran fórna á fórnir ofan, kjaraskerðinga á kjaraskerðingar ofan. Formaður Framsfl. segir að við séum komnir fram á ystu nöf í efnahagsmálum og fjöldaatvinnuleysi muni dynja yfir á næstu vikum. Liðsmenn hans segja, að ákvæði frv. þess sem hér er til umr. séu ekki nándar nærri nógu róttæk, kjaraskerðingin þyrfti að vera miklu meiri og skattaálögurnar enn þá þyngri. En hæstv. forsrh., blessaður, bjargar þessu öllu saman. Frá hans bæjardyrum horfir þetta allt öðruvísi við. Þar er allt í sómanum, eins og ævinlega þar sem hann kemur nálægt málum. Ekkert nema einingin og bróðernið, virðingin fyrir Alþingi og elskusemin einskær. Það er hreint ekki ónýtt fyrir hnípna þjóð í vanda að eiga svona einingartákn. Allt væri þetta sprenghlægilegt ef það væri ekki svona skelfilega alvarlegt. Auðvitað er vandinn geigvænlegur. Hann byggist að langmestu leyti á rangri stjórnarstefnu. Við höfum verið að sökkva í skuldafen á mestu uppgripaárum í allri Íslandssögunni. Þó er sjálfsagt að játa að ytri aðstæður hafa að sumu leyti verið samverkandi stjórnarstefnunni. Þannig er t.d. varla hægt að kenna ríkisstj. um það, að skreiðin er líka maðksmogin og Ítalir allt of matvandir. Við uppskerum nú illgresi það sem til var sáð með stjórnarmynduninni. Þegar brbl. þau, sem nú fyrst eru lögð fram fyrir Alþingi, góðum mánuði eftir að það kemur saman, voru útgefin 21. ágúst s.l. lýsti þingflokkur Sjálfstfl. fyllstu andstöðu við þau og krafðist þess að þing yrði kvatt saman, enda lá þá fyrir að ríkisstj. hafði ekki starfhæfan meiri hl. Á því þingi hefði kjördæmamálið verið til lykta leitt, síðan rofið þing og kosið nýtt. Þær kosningar hefðu þá væntanlega farið fram fyrir nokkrum vikum í blíðskaparveðri um land allt og vonir hefðu a.m.k. til þess staðið að starfhæfur meiri hl. gæti myndast á Alþingi að þeim loknum þannig að sú ógnvænlega mynd íslenskra þjóðmála, sem nú blasir við hverju heimili og hverju atvinnufyrirtæki, væri einungis martröð, sem menn hefðu vaknað upp frá, en ekki blákaldur veruleiki. Og nú segir formaður Framsfl. í fjölmiðlum, að eftir á að hyggja hefði verið besta lausnin, sú sem Sjálfstfl. benti á, að kjósa strax í haust. Hann hefði mátt hugsa fyrr, sá góði maður. Alþfl. gerði sömu kröfu og formaður þingflokks hans, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, sagði þá: Engin stjórn á samningskröfu á hendur stjórnarandstöðu. Kannske segir hann það enn eða hvað? Ef hæstv. forsrh. hefði orðið við þessari ósk Sjálfstfl. hefði hann unnið langmerkasta verk í langri sögu sinni og baráttu innan Sjálfstfl. og fyrir hann. Þá hefði það leitt af sjálfu sér að Sjálfstfl. hefði gengið heill og óskiptur til kosninga. Þær kosningar væru afstaðnar og Sjálfstfl. vafalítið kominn í einhverja aðstöðu til að taka þátt í björgunaraðgerðum út úr því öngþveiti sem allir sjá nú fyrir augum og stjórnarherrarnir lýsa hvað skýrustum dráttum. Ekki veit ég hvað hæstv. forsrh. gengur til að halda enn saman þessari vonlausustu stjórn allra stjórna, en ég veit hvað kommúnistum gengur til. Þó er kannske líka ljóst hvað vakir fyrir Gunnari Thoroddsen, hæstv. forsrh. Það væri raunar skrýtið ef svar við því vefðist fyrir mönnum, a.m.k. nú eftir að hann hefur slitið tengsl við flokksstarfið í Reykjavík með skætingsbréfi, sem hann sendir fulltrúaráði sjálfstæðisfélaganna að tilefnislausu, annaðhvort af því að hann vill ekki eða þorir ekki að sækjast eftir framboði á vegum flokksins. Og hvers vegna halda menn að hann ljái aldrei máls á því að stjórnin segi af sér og ráðherrar kommúnista og Framsfl. styðji hann dyggilega í þeirri afstöðu, þótt allir tali þeir nú um að til greina geti komið að flýta kosningum? Svarið er svo augljóst að menn hafa ekki komið auga á það. Auðvitað hafa þessir herrar samið um að halda stjórnarsamstarfinu áfram næsta kjörtímabil, ef nokkur lífsins leið er. Höfuðpaurinn, sjálfur formaður kommúnistaflokksins, fer heldur ekkert dult með þetta. Hann krafðist á flokksráðsfundi um helgina kosninga sem fyrst og segir svo: „Í þeim kosningum þyrftum við að leggja áherslu á að núv. ríkisstj. fengi aukinn meiri hluta á Alþingi þannig að unnt væri að stýra eftir meginstefnu hennar áfram.“ Þess vegna lætur formaður Framsfl. líka samþykkja enn þrælslegri ofstjórnarstefnu en áður á þingi flokks síns til að girða fyrir samstarf við frjálslynd öfl að kosningum afstöðnum, eins og nánar verður vikið að síðar. Og þess vegna andmæla kommúnistar varla einu sinni að nafninu til þessari nýju og þrælmögnuðu afturhaldsstefnu Framsfl., heldur þvert á móti, og þriðji aðili ríkisstj. andmælir auðvitað engu. Nú virðast allir hafa gleymt því, að Gunnar Thoroddsen, hæstv. forsrh., hefur frá stjórnarmyndun og til þessa dags sagt það hverjum sem heyra vildi að hann ætlaði að sitja út kjörtímabilið. Hann segist ætla að vera forsrh. þegar talningu lýkur í von um að núverandi aðilar að ríkisstj. fái styrkleika til að starfa áfram, en ella auðvitað að bera víurnar í þær leifar Alþfl. sem eftir kynnu að verða. Og hann er ekki einn til vitnis um þetta, þvert á móti. Allir aðilar stjórnarsamstarfsins hafa æ ofan í æ gælt við það, meira að segja síðustu vikur og daga, að efna til kosninga til að reyna að auka þingstyrk sinn svo að þeir geti áfram verið í stjórn eða stjórnað til næsta hausts með tilskipunum. Enginn hefur sýnt þar minnsta bilbug né fengist til að lýsa neinu öðru yfir. Þetta er sú óhugnanlega mynd sem við blasir í íslensku þjóðlífi. Atvinnan, lífskjörin, efnahagslegt sjálfstæði og allt það sem nú er ógnað með verður að víkja fyrir metnaði og trúnaðarheitum þeirra sem völd tóku á Íslandi í ársbyrjun 1980. Ljóst er hvað fyrir kommúnistum vakir. Þeim er ástandið ekki eins leitt og þeir láta. Þeim hefur tekist það ætlunarverk sitt að koma meginatvinnuvegum landsins á vonarvöl. Þeim hefur tekist að brenna upp öllu fjármagni í einka- og félagsrekstri í sjávarútvegi, hneppa landbúnaðinn í lénsviðjar og sverfa svo að iðnaði að þar er stöðugur samdráttur og í besta falli stöðnun. Og nú boðar formaður flokks þeirra, að ætlunarverkið sé að ná gróðanum af versluninni og þjónustu, þar hafi verið heldur lífvænlegra en í undirstöðuatvinnuvegunum svokölluðu. Þar verður því að láta greipar sópa svo að hvarvetna sé sviðin jörð. Það segja þeir a.m.k., þó að reynslan sé sú, þegar þeir ráða, að þeir vilja gjarnan láta braskið blífa ef meginstoðir atvinnulífsins hrynja. Þetta ástand er auðvitað óskastaða kommúnista í baráttu á komandi árum fyrir því að lengur þurfi ekki að spyrja: Sovét-Ísland, óskalandið, hvenær kemur þú? Þetta er raunar bara önnur hlið málanna. Kommúnistar hafa líka náð öðrum markmiðum ekki síður mikilvægum. Þeim hefur tekist að koma á meira misrétti í íslensku þjóðfélagi en tíðkast hefur í marga áratugi og þeim hefur tekist að sverfa svo að eignarrétti hins almenna borgara að naumast er nokkur kostur fyrir ungt fólk, hversu duglegt sem það er, að byggja eigin íbúðarhúsnæði og standa undir árlegum greiðslum af þeim kostnaði eða þá að ráðast í atvinnurekstur. Þess vegna verður þetta allt saman á félagslegum grundvelli í framtíðinni og fólkið verður náðarsamlegast að búa undir því þaki sem kommissararnir úthluta því. Svo hefur þeim tekist að hreiðra um sig hvarvetna í þjóðlífinu. Og síðast en ekki síst hefur forustumaður úr aðallýðræðisflokki landsins boðið þeim kverkatök á sér. Slíku hafa þrælskólaðir kommúnistaforingjar hingað til hvergi fúlsað við. En hvað þá með Framsókn, hvað segir hún? Ég er sannfærður um að fjöldi framsóknarmanna fyrirverður sig fyrir það að taka þátt í þeim ljóta leik sem nú er leikinn. Þeir gera sér grein fyrir hvert stefnir til sjávar og sveita. Þeir gera sér grein fyrir að fjöldi ungra og dugmikilla bænda er að kikna undan drápsklyfjum okurvaxta og elskusemi SÍS-valdsins og unga fólkið í bæjunum er að missa íbúðir sínar. Og þeir víta að niðurtalningin svokallaða er farin veg allrar veraldar, enda eintómt bull. Þeir vita að landið er stjórnlaust og allt er byggt á óheilindum. Þeir vita að það er illt verk sem flokkur þeirra vinnur þegar hann hangir áfram við völd, ef völd skyldi kalla. En þeim er skipað að stíga Hrunadansinn til enda. Það veit formaður Framsfl. manna best þótt hann segi nú að kannske væri betra að rjúfa þing og kjósa um hávetur. Með leyfi forseta læt ég nú varaþm. Framsfl., Harald Ólafsson, lýsa þessu ástandi. Hann segir í grein í Tímanum 20. okt. s.l. „Undarleg eru örlög þessarar þjóðar. Mitt í einhverri mestu velsæld sem þekkist á byggðu bóli blikna harðnaðar stjórnmálahetjur gagnvart „ægilegasta vanda“ sem um getur í sögunni. Og ungir menn og hraustir taka undir þennan harmþrungna óð og bjóðast til að hætta „snakkinu“ og fara að „gera eitthvað“. Það mætti ætla, að yfir væri skollið tímabil áþjánar, pesta, illviðra og nauða. Landsmönnum er sagt, að fiskurinn sé horfinn úr sjónum, enginn vilji kaupa skinnkápur, skreiðin heldur áfram að hrannast upp og Afríkumenn fá ekki að kaupa hana og skuldasúpan þykknar stöðugt. Söngurinn er langur og tilbreytingarlaus og lausnarorðið er eitt og hið sama: ráðstafanir. Ekki þætti mér ólíklegt, að rannsóknir leiddu í ljós að fá orð vektu fólki lengri og ámátlegri geispa en orðin „ráðstafanir“ og „aðgerðir“. Fyrst voru aðgerðir til að hamla gegn dýrtíðinni í tísku um árabil. Svo var dýrtíðinni breytt í verðbólgu og frá þeirri stundu hafa „aðgerðir“ margfaldast ár frá ári. Mér stendur þó öllu meiri stuggur af barlómnum og svartsýnisrausinu en öllum þeim aragrúa aðgerða, sem sífellt er verið að gera og hafa allar eitt og sama markmið: að búa í haginn fyrir nýjar aðgerðir og ráðstafanir. Það eru engir sem halda því fram, að ástandið gæti ekki verið betra. En þrátt fyrir samdrátt í þorskveiðum hefur afli sjaldan verið meiri í sögu landsins. Heyfengur er bærilegur og fallþungi dilka ekki lakari en gengur og gerist. Utanlandsferðir, bílainnflutningur og brennivínsdrykkja er í hámarki. Gífurlegt magn peninga er í umferð. Þjóðin eyðir meiru en hún aflar. Það sem skiptir mesta máli nú er að gera sér ljóst, að hér ríkir pólitísk kreppa, ekki efnahagsleg, eða réttara sagt: efnahagsörðugleikarnir margumtöluðu eiga sér stjórnmálalegar rætur... Í rúmt ár hefur verið næsta erfitt að sjá hvaða efnahagsstefnu ríkisstj. hefur fylgt eða hvort hún yfirleitt hefur haft nokkra stefnu í þeim efnum. Nú er ákaflega auðvelt að lifa við verðbólgu, ef fólk aðeins hættir að gera áætlanir, heldur reynir að eyða hverri krónu eins fljótt og mögulegt er. Þetta getur orðið vani eins og annað, en þá er ekki lengur um neina stjórn á efnahagsmálum að ræða, heldur bjargar sér hver sem betur getur og heimtar af ríkinu það sem á vantar til að endar nái saman. Sú pólitíska kreppa, sem hér ríkir, er sú, að ríkisstj. hefur ekki samræmda stefnu í atvinnu- og efnahagsmálum. Hún er afgreiðslustjórn og sem slík getur hún auðvitað setið svo lengi sem stuðningsmenn hennar sætta sig við slíkt stjórnarform.“ Og að lokum segir Haraldur Ólafsson: „Mesti vandi þessarar ríkisstj. er að hún er reist yfir sprungu í stærsta stjórnmálaflokki landsins. Þess vegna er hún næm fyrir hverjum minnsta titringi. Það er í rauninni ekki nema tímaspursmál hvenær þessi stjórn lýkur störfum.“ Það er í rauninni ekki nema tímaspursmál hvenær þessi stjórn lýkur störfum, segir varaþm. Framsfl. og það er rétt, en því miður verður það dýrkeypt að hún hyggst enn hanga í nær hálft ár þótt helsti forustumaður hennar, hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson, lýsi því yfir að fjöldaatvinnuleysi sé fram undan á næstu vikum og við séum komnir fram á ystu nöf í efnahagsmálum. Hefði hann mátt minnast þess, hvað annar stjórnmálaforingi gerði í hans sporum þessa sömu daga fyrir 24 árum. Hann viðhafði sömu orðin um ástand efnahagsmála og dró réttar ályktanir. Hann sagði af sér fyrir sína hönd og stjórnar sinnar. Hermann Jónasson óx af þeirri virðingu sem hann síðan nýtur og aðrir tóku við að reisa úr rústum það sem aflaga hafði farið. Steingrímur Hermannsson, hæstv. sjútvrh., segir bara: Það verður eitthvað að gera. En hann gerir ekki neitt og situr sem fastast. Haraldur Ólafsson segir réttilega, að ríkisstj. sé afgreiðslustjórn. Sumir gætu ályktað að afgreiðslustjórn kynni að vera jafnábyrg eða jafngóð og t.d. minnihlutastjórn eða utanþingsstjórn. En því fer víðs fjarri. Haraldur Ólafsson gerir sér glögga grein fyrir þeim reginmun, sem þarna er á, þegar hann segir stjórnina auðvitað geta setið svo lengi sem stuðningsmenn hennar sætta sig við slíkt stjórnarform. Hún verður sem sagt ekki felld af þeim sem telja stefnu hennar og starfsaðferðir svo uggvænlegar að hagur lands og þjóðar krefjist þess að hún víki svo að svigrúm skapist a.m.k. til að reyna aðrar leiðir og leyfa öðrum mönnum að glíma við vandann. Bæði minnihlutastjórn og utanþingsstjórn væru ábyrgar gerða sinna, en samkv. laukréttri skilgreiningu Haraldar Ólafssonar er núverandi afgreiðslustjórn gersamlega ábyrgðarlaus og getur farið öllu sínu fram eða engu sínu fram svo lengi sem stuðningsmenn hennar sætta sig víð slíkt stjórnarform, svo að enn sé vitnað til Haralds. Haraldur segir svo margt fleira spaklegt í örstuttri grein sinni að ég get þar litlu við bætt. Hann segir stjórnina næma fyrir hverjum minnsta titringi, þar sem hún sé reist yfir sprungu í stærsta stjórnmálaflokki landsins. Hann gerir sér grein fyrir því nú, og hefur kannske gert það frá upphafi, að aðferðirnar við stjórnarmyndunina voru ósæmilegar og gátu ekki leitt til heilbrigðs og trausts stjórnarforms, heldur hlutu þær að leiða til óeiningar og upplausnar, og því spyr hann, eins og ég og meginþorri flokksbræðra okkar beggja, hvenær í ósköpunum linni, hvenær tímaspursmálinu verði svarað. Það er margt fleira sem ég er sammála þessum varaþm. Framsfl. um, t.d. skoðunum hans á barlóminum og svartsýnisrausinu þrátt fyrir allt og svo auðvitað hinu, að erfitt sé að sjá hvaða efnahagsstefnu ríkisstj. hefur fylgt eða hvort hún yfirleitt hefur haft nokkra stefnu í þeim efnum, svo að enn sé vitnað í þessa merku grein hans. Aðeins vildi ég setja orðið ógerlegt í staðinn fyrir erfitt. Ráðherrarnir sitja valdalausir, áhrifalausir og stefnulausir í illa fengnum stólum. Enn eru þeir líka ábyrgðarlausir, en hindra samt aðra í því að axla ábyrgðina og bjarga því sem bjargað verður. En þjóðin mun draga þá til ábyrgðar í fyllingu tímans. Annars er sjaldgæft í þeirri lágkúru, sem pólitískum poturum hefur tekist að innleiða í íslensk stjórnmál, að maður sem að forminu til a.m.k. styður þessi öfl skuli segja sannleikann um þau. Í því er í öllu falli fólginn vonarneisti. Á meðan fleiri eða færri aðstandendur stjórnarinnar gera sér grein fyrir því eitraða andrúmslofti sem stafar frá þessari stjórn og þeim skaðvænlegu áhrifum sem það hefur á heilbrigð samskipti manna á meðal er von til þess að af braut óheilindanna verði snúið. Atlögunni var beint að Sjálfstfl., kjölfestu íslensks þjóðfélags. Enn hefur aðförin ekki tekist og eitrið situr fast í þeim sem henni stjórnuðu og við því tóku til millifærslu. Enn reyna þeir að auka glundroðann og skjóta sér undan dómi kjósenda. Á meðan eykst mengunin í þjóðlífinu og stjórnmálaflokkunum öllum nema Sjálfstfl., sem þegar hefur gengið í gegnum sína eldskírn. Þar er mannvígum lokið, enda nóg að gert. Óeirðirnar í Alþb. mega mér að meinalausu magnast. En það er ekkert gleðiefni, þegar lýðræðissinnar berast á banaspjótum í samtökum sínum, hvort heldur er í Alþfl. eða Framsfl. Á stjórnleysið og stefnuleysið er svo sannarlega ekki bætandi og þó er alltaf verið að því. Einingartáknið óttast ekkert, það bíður reiðubúið til áframhaldandi björgunarstarfa, ástsælt eins og Þórarinn Þórarinsson segir. Öllum er nú ljóst orðið að brbl., sem hér eru til umr., bjarga engu. Það er að vísu rétt, að raunveruleg verðbólga verður kannske ekki meiri en 70–80% næstu vikurnar í stað 100% eða svo, en það skiptir sáralitlu máli. Hvort tveggja er jafnvonlaust. Ég sagði raunveruleg verðbólga, því að þær tölur sem fólkinu eru upp gefnar eru alltaf falsaðar vísitölur. Vörur þær sem inn í þá útreikninga ekki ganga eru hækkaðar miklu meira en annað. Þetta gera stjórnarherrarnir vísvitandi, m.a. með þessum brbl. þar sem hið svokallaða tímabundna vörugjald er stórlega hækkað, því að þar eru tíndar til þær vörutegundir sem yfirleitt falla ekki inn í gamla vísitöluútreikninginn. Vinstri stefnunni, sem mörkuð var haustið 1978, er nákvæmlega framfylgt og stöðugt hert á svindlinu. Ásælni er aukin í vasa skattborgaranna samhliða kjaraskerðingum, blekkingum og fölsunum. Kjörorð stjórnarherranna er: Fjármagnið frá fólkinu. Alveg er ljóst, að ríkisstj. ætlast ekki til þess að brbl. fái venjulega þinglega meðferð. Þau eru nú fyrst rædd þegar aðeins lifir vika nóvembermánaðar og kjaraskerðingin tekur gildi 1. des. Lofað hafði verið að þessi umr. færi fram s.l. miðvikudag, en það var auðvitað svikið. Raunar vissu allir frá upphafi að þessi mundu verða vinnubrögð stjórnar Gunnars Thoroddsens eða gátu vitað. Hann hefur í nærfellt hálfa öld verið með stjórnarskrána á samviskunni og nauðsynina á að breyta henni. Þess vegna túlkar hann orðin „brýn nauðsyn“ enn sem áður þannig, að óþarft sé að leita álits Alþingis þó að rúmlega hálfur annar mánuður sé til þess á reglulegu Alþingi. Hann hefur sérstaka nautn af því að níðast á stjórnarskránni. Í því sést stjórnviskan og manndómurinn best. Við sjálfstæðismenn höfum, eins og áður segir, lýst mjög eindreginni andstöðu okkar við þessi lög, þar sem þau eru beint framhald og fullkomnun þeirrar efnahagsendaleysu sem fylgt hefur verið í fjögur ár með alkunnum afleiðingum. Við höfum verið ásakaðir fyrir ábyrgðarleysi vegna þess að við vildum ekki leggja lið 10–12% kjaraskerðingu. Þessar ásakanir hefði að sjálfsögðu mátt ræða í alvöru, ef þessi gífurlega kjaraskerðing hefði einhverju bjargað. En yfirlýst er af ráðherrunum sjálfum að hún bjargi engu, verðbólgan æði áfram og bullandi atvinnuleysi muni skella yfir á næstu vikum, eins og hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson segir. Þetta gerist allt hvort sem sjálfstæðismenn eru með eða móti brbl., enda er það margyfirlýst að þau eigi ekkert að koma til atkv., heldur taka að fullu gildi nú eftir viku. Þetta áréttaði hæstv. forsrh. í aðalmálgagni sínu, Þjóðviljanum, í síðustu viku. Það sem eftir stendur er því að brbl. bjarga engu, enda eru framsóknarmenn byrjaðir að kalla á enn frekari kjaraskerðingar. Í annan stað er í brbl. um að ræða tvöfalda kjaraskerðingu, í fyrsta lagi þá sem lítt er dulbúin og hins vegar mikla hækkun vörugjaldsins, sem leggst ofan á þá nauðsynjavöru, sem lítið eða ekkert hefur verið í vísitölunni. Af þessum ástæðum höfum við sjálfstæðismenn brugðist hart við. En fleira kemur til. Sérstaklega höfum við bent á að rétt sé að fresta því að lengja orlof og eðlilegra hefði verið að hafa kjaraskerðinguna þeim mun minni, því að vissulega veitir fólki ekki af aurunum sínum og raunar vandséð að menn geti samhliða stórfelldri kjaraskerðingu tekið sér lengri frí, ef atvinna verður þá fyrir fólkið í landinu, en formaður Framsfl. gerir raunar ekki ráð fyrir því. Kannske sé því sama hvort launin séu nokkrum hundraðshlutum hærri eða lægri, þau verði hvort sem er engin nema þá atvinnuleysisbætur, ef þær verður hægt að greiða, en hjá Atvinnuleysistryggingasjóði er víst allt uppurið og innansleikt eins og öðrum sjóðum. Í þessu sambandi er rétt að vekja á því athygli, að breyting orlofs þýðir minni fiskverðshækkun og þar með beina kjaraskerðingu fyrir sjómenn, enda hafa kjör þeirra rýrnað einna mest og því talið sjálfsagt að plata þá áfram. Við sjálfstæðismenn munum að sjálfsögðu vinna að máli þessu í fjh.- og viðskn. Ed., ef það verður þá einhvern tíma tekið þar fyrir, sem fer nú að verða ástæðulítið, enda í samræmi við nefndarstörfin almennt, því að enginn fundur mun enn hafa verið haldinn í neinni nefnd í Ed. nema fundir til að skipta verkum með nefndarmönnum. Þannig eru nú vinnubrögðin á heimilinu því og þannig er komið forustunni í íslenskum þjóðmálum og virðingunni sem stjórnarherrarnir bera fyrir Alþingi. Hvað ætli sé þá um aðra? En ef málið fær nú fyrir náð að koma til 2. umr. munum við sjálfstæðismenn að sjálfsögðu leitast við að ná fram einhverjum breytingum og sérstaklega munum við reyna að fá fram lækkanir á vörugjaldinu til að lina eitthvað á óðaverðbólgunni og knýja á um frekari skattalækkanir, þótt við gerum okkur að vísu ekki vonir um mikinn árangur. Við umr. um önnur brbl. hér í hv. Ed. fyrir tæpum tveim árum eða nánar tiltekið 2. febr. 1981 gerðum við sjálfstæðismenn rækilega grein fyrir stefnu okkar með gjörbreyttum stjórnarháttum, þar sem linað yrði á skattáþján og ríkið tæki þátt í óhjákvæmilegum ráðstöfunum til að kveða verðbólguna niður. Við kröfðumst þess þá að ríkið slakaði á klónni. En stjórnarherrarnir töldu sig hafa ráð undir hverju rifi og væru nú búnir að ná slíkum tökum á verðbólgunni að hún mundi bókstaflega gufa upp. Ríkið, það er ég, sögðu þeir, og fólkið er í umsjá okkar. Þeir virtust trúa því að auknar álögur á vöruverð mundu lækka það og allt væri í himnalagi bara ef ríkissjóður rambaði á núllinu, sem hann raunar hefur ekki gert árum saman því að við hlið fjárlaganna er lánsfjáráætlun sem erlent eyðslufé streymir í gegnum. Á landsfundi Sjálfstfl. í fyrra voru samþykktar ítarlegar ályktanir um efnhags- og atvinnumál, þar sem áréttuð eru sjónarmið frjálslynds fólks og úrræði þess í baráttunni við stjórnleysisöflin. Fjölmargir hafa þannig unnið að stefnumörkun, sem þó hefur stöðugt þurft að aðlaga þeim breyttu og versnandi aðstæðum sem framkvæmd ofstjórnarstefnunnar hefur leitt yfir þjóðlífið. Við sjálfstæðismenn vitnum hér til þessara umr. og ályktana og áréttum þá meginskoðun okkar að ríkið verði að lina á skattheimtu sinni til þess að unnt verði að kljást við verðbólguvandann. Ríkið eigi raunar að ganga á undan, því að nægilega hafi þegar verið sorfið að landslýðnum. Við teljum að skattalækkanir verði að vera svo ríflegar að verðlagshækkanir stöðvist um sinn eða svo verulega dragi a.m.k. úr þeim að vextir verði jákvæðir þótt þeir lækki stórlega eins og þeir verða að gera. Koma þar til greina lækkanir söluskatts, launaskatts, tímabundna vörugjaldsins og bensínskatta - eða hvaða vit er í því að ríkið taki alltaf sama hundraðshlutann af olíuvörunum þó að þær margfaldist í innkaupsverði og stórgræði þannig á olíuverðshækkunum? Tekjuskattsstigar mundu svo auðvitað lækka, a.m.k. sem næmi verðhjöðnuninni. Mikilvægasta úrræðið til þess að brjótast út úr vítahringnum er að ná verðbólgunni niður fyrir vaxtafótinn. Þá þrýstir hann henni niður í stað þess að sparka henni stanslaust upp. Þetta má auðveldlega gera, en allt annað er að okkar mati vonlaust eins og nú er komið. Vöxtum verður ekki komið upp fyrir verðbólgu. Þess vegna verður að koma henni niður fyrir vaxtafótinn. Umræðurnar um vaxtamálin að undanförnu ættu að hafa fært mönnum heim sanninn um hve núverandi peningamálastefna er vonlaus. Bankakerfið er hrunið. Vextirnir æða upp, en ná þó aldrei verðbólguhraðanum. Þvert á móti keyra þeir verðbólguna áfram með sívaxandi hraða. Hin raunalega vaxtapólitík kratanna, sem þeir kölluðu raunvaxtastefnu, var fólgin í því að lögbinda að vextir skyldu elta verðbólguna um langt skeið án þess að ná henni nokkurn tíma. Þó ætla ég þeim ekki að hafa viljað það sem þeir sögðu og gerðu. Þeim gekk áreiðanlega gott til, þótt hvorki þeir né aðrir skildu hvað þeir voru að fara og hvernig dæmið yfirleitt gæti gengið upp. Það gat verið vit í því að ákveða 45% vexti þegar verðbólgan var 40%, en það er ekkert vit í 60% vöxtum þegar verðbólgan er 80%. Menn verða að fara að gera sér grein fyrir að raunvöxtum verður ekki náð við núverandi verðbólgustig, hvað þá þegar verðbólgan æðir stjórnlaust áfram í stjórnlausu landi. Menn ná ekki vöxtunum upp fyrir verðbólguna nema með þeim hætti að setja allt atvinnulíf á hausinn og svipta menn yfirráðum yfir íbúðum og bújörðum. Einasta leiðin út úr vítahringnum er sú að ná verðbólgunni niður fyrir vextina, en ekki gagnstætt. Þetta getur sterk og samhent ríkisstj. auðveldlega gert með því að gefa eftir á hinum ógnvænlegu neyslusköttum, sem hér eru hærri en þekkist á nokkru byggðu bóli. Núv. ríkisstj. getur hins vegar ekkert gert og vill heldur ekkert gera nema hanga og eitra allt þjóðlífið með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Því er að vísu haldið fram, að verulegur halli kynni að verða á ríkissjóði ef eitthvað yrði linað á skattaáþjáninni. Vel kann að vera að einhver halli yrði um skeið, en hann mætti auðveldlega greiða með innlendu lánsfé, sem streyma mundi inn í bankakerfið þegar sæmilegir raunvextir væru á komnir, enda yrði verðtryggingu sparifjár haldið áfram á meðan menn væru að sannfærast um að aðgerðirnar tækjust. Hitt er svo annað mál, að alls ekki er víst að um verulegan halla yrði að ræða á ríkissjóði þó að neysluskattarnir yrðu lækkaðir. Í öllu falli er það ljóst að það eru ekki bara tekjur ríkisins sem minnka þegar gefið er eftir á neyslusköttum til að lækka verðlag, heldur líka útgjöldin, þegar launahækkanir og gengisbreytingar verða minni, enda er meginhluti ríkisútgjaldanna auðvitað launagreiðslur annars vegar og gjaldeyrisnotkun hins vegar. Auðvitað væri einhver áhætta því samfara að gera slíka tilraun og kannske yrði hallinn á fjárlögum það mikill að einhverja nýja skatta þyrfti að taka upp eftir eitt eða tvö ár, þegar verðbólgan hefði verið kveðin í kútinn og hagur atvinnuvega og einstaklinga hefði batnað svo að undir yrði risið. Þótt við sjálfstæðismenn lofum að sjálfsögðu ekki neinu um fullnaðarárangur af aðgerð á borð við það sem að framan er um rætt verða menn að gera sér grein fyrir því, að við vandann verður ekki ráðið nema ríkið slaki á klónni gagnstætt því, sem vinstri menn hafa nú gert í fjögur ár, að herða sífellt á henni. Mergurinn málsins er sá, að útgjöld ríkisins lækka auðvitað stórlega alveg eins og tekjurnar þegar að verðbólgu er vegið með skattalækkunum þannig að launagreiðslum er haldið í skefjum án kjaraskerðinga og verð gjaldeyris helst nokkuð stöðugt. Þingflokkur Sjálfstfl. hefur unnið mikið starf við margháttaða útreikninga varðandi verðbólguvandann og notið til þess aðstoðar fjölmargra áhugamanna. Á tugum funda og í stöðugum einkaviðræðum fjölda manna höfum við verið að leita nýrra leiða, því að allir vita víst nú orðið að þær gömlu duga ekki, nauðsynlegt er að brjótast úr gömlum viðjum. Meginniðurstaðan er sú, að um langt skeið hafi stjórnmálamenn með hjálp embættismanna gengið svo freklega fram í hvers kyns fölsunum og kjaraskerðingum að fullkominn trúnaðarbrestur hafi skapast milli stjórnvalda og alþýðu og um þverbak hafi keyrt í störfum núv. ríkisstj. Þess vegna verði að leita gerólíkra lausna, þar sem allt sé fyrir opnum tjöldum og engin tilraun gerð til að blekkja fólk og falsa tölur. Við höfum sannfærst um að vísitölufalsanir margra ríkisstjórna og lögboðnar kjaraskerðingar eru ekki einungis gagnslausar, þegar þær eru orðnar vanabundnar, heldur beinlínis skaðlegar. Við sjálfstæðismenn viljum opið heiðarlegt þjóðfélag frjálslyndis - andstæðu hins lokaða og maðksmogna samfélags stjórnhyggju og svikráða sem við nú búum við. Við munum setja fram heilsteypta stefnu í efnahagsmálum og fylgja henni fram án þess að lofa gulli og grænum skógum. Í meginefnum má kannske segja að í skattamálum, peningamálum og efnahagsstjórn almennt viljum við gera flesta hluti þveröfugt við það sem vinstri menn hafa nú framkvæmt um fjögurra ára skeið með augljósum afleiðingum. Vinstri stefna hefur gengið sér til húðar og það hlýtur að verða kappsmál okkar sjálfstæðismanna að ná í komandi kosningum svo miklum áhrifum að við getum gerbreytt efnahagsstefnu landsins og reist við fjármálakerfið og atvinnulífið í heild. Hitt er því miður ljóst, að enn örlar ekki á því að þeir sem að núv. hæstv. ríkisstj. standa hyggist breyta til. Þvert á móti vilja þeir halda líftórunni í stjórninni og stjórnarstefnunni eins lengi og nokkur kostur er og því miður eru Alþfl.-menn líka veikir fyrir, eins og viðbrögð þeirra síðustu dagana hafa sýnt. Þess vegna ríður nú á miklu að allir frjálslyndir menn geri sér glögga grein fyrir því að eina leiðin til að snúa af braut stjórnlyndis og ofstjórnar er að efla Sjálfstfl. verulega. Einn liðurinn í efnahagslegri endurreisn er auðvitað að taka upp nýjan og réttan vísitölugrundvöll og hætta öllu vísitölusvindli. Ríkisstj. hafði raunar boðað að pólitísk samstaða væri um að tekið yrði upp nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun, eins og hæstv. viðskrh. orðaði það í viðtali við Morgunblaðið 24. ágúst s.l., en þar mun nú hver höndin upp á móti annarri, eins og raunar í flestum eða öllum málum öðrum. En þegar það er hugleitt, að fólk hefur kannske ekki nema fjórðung tekna sinna til ráðstöfunar, þar sem meginhlutinn er bundinn í sköttum, húsnæðisútgjöldum, rafmagni, hita, síma, sjónvarpi, útvarpi, bifreiðum o.s.frv., þá spyrja menn: Getur fólk greitt tíundina? Ríkisstj. hagaði því þannig, að verðlagshækkunum var dengt yfir í októbermánuði til þess að þær kæmu sem mest inn í vísitöluna 1. des. og verðbæturnar yrðu skertar um helming og þó liðlega það. Þannig á fólk nú að missa meira en tíunda hluta tekna sinna eða hartnær helming þess fjár sem það hefur í reiðufé til matarkaupa og fatnaðar ásamt öðrum daglegum útgjöldum og þessu er svo snilldarlega fyrir komið að skerðingin á að skella á í jólamánuðinum, væntanlega til heiðurs hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni. Það er hreint ekki út í bláinn að spyrja spurningarinnar: Getur fólk greitt tíundina, hina nýju, til valdhafanna og vill fólkið greiða tíund til að halda þeim við völd sem sjálfir segja að efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar sé að glatast? Já, vill fólk greiða tíundina og getur fólk greitt tíundina? Getur nokkur ætlast til þess að einhver stjórnarandstöðuþm. greiði tíundinni atkv. sitt og framlengi þar með lífdaga ríkisstj. og kolvitlausrar stjórnarstefnu kannske heilt kjörtímabil, kannske heilan áratug? Á enginn í þessu landi að standa upp gegn ofstjórnarstefnunni, sem þegar hefur sýnt að hún leiðir til glötunar? Svari hver fyrir sig. Nú vitna ég enn til Haralds Ólafssonar. Ég er nefnilega svo innilega sammála honum um að Ísland á mikinn auð og hann er hægt að nýta ef rétt er á málum haldið. Fjárlög ársins 1983 eiga að verða síðustu kreppufjárlögin, eins og hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds nefnir þau réttileg;a, og fer vel á því að Alþb. ber ábyrgð á þeim. Víst er það rétt að hver einasti sjóður er þurrausinn og í bullandi vanskilum, víst er það rétt að lánstraust er á þrotum erlendis, bankakerfið hrunið og heimilin og fyrirtækin á hausnum, en sem betur fer er þetta mestmegnis heimatilbúinn vandi og því í okkar valdi að snúa blaðinu við. Það getur stórhuga og samhent ríkisstj. gert á örskömmum tíma. Sú stjórn verður auðvitað að beita sér fyrir orkunýtingu og iðnvæðingu í stað þess að þvælast fyrir framförunum, eins og núv. ríkisstj. hefur gert með iðnrh. í broddi fylkingar, sem nærri hafði tekist að koma í veg fyrir Blönduvirkjun þannig að Alþingi varð á liðnu vori að taka ráðin af honum og ríkisstj. til að tryggja framgang þess stórmáls. Samt þvældist hann fyrir í allt sumar og framfylgdi ekki ákvörðunum Alþingis um að fela Landsvirkjun framkvæmdir fyrr en komið var fram á haust. Ný stjórn verður að gæta hagsmuna okkar í hafréttarmálum í stað þess að láta allt reka á reiðanum. Hún á ekki að líða kommúnistum að ráða ferðinni eins og t.d. í flugstöðvarmálinu. Ný stjórn verður að eftirláta borgurunum meira af aflafé sínu þannig að þeir geti ekki einungis risið undir íbúðarbyggingum og minni háttar eða meðalstórum atvinnurekstri til sjávar og sveita, heldur líka bundist samtökum um stofnun og starfrækslu meiri háttar fyrirtækja, almenningshlutafélaga, til að stórauka þjóðarauð og bæta lífskjör. Þar kemur fiskræktin m.a. til. Dæmi þess skal ég nefna: Í Lónum í Kelduhverfi hafa nú í tvö ár staðið tilraunir við laxeldi í samvinnu við Norðmenn. Þær hafa borið þann árangur, að varla fer lengur milli mála að á Íslandi eru allar aðstæður hinar ákjósanlegustu til stórreksturs á þessu sviði. Gerð hefur verið frumáætlun um sjóeldi á Reykjanesi, þar sem ræktuð yrðu 1–2 þús. tonn af laxi árlega, og eru þær athuganir nú í endurskoðun með það fyrir augum að rækta allt að 10 þús. tonn af laxi árlega eða álíka mikið og Norðmenn flytja nú út. Þessi atvinnugrein getur tiltölulega fljótt skilað gjaldeyri og arði. Tækifæri eru ótæmandi, þegar ofstjórninni og óstjórninni linnir og frjálslynt fólk tekur við af stjórnhyggjumönnunum. Eftir fjögurra ára vinstri stefnu, ofstjórnarstefnu, hefði mátt ætla að foringjar lýðræðisflokks gerðu sér grein fyrir nauðsyn stefnubreytingar. En því er nú ekki að heilsa í boðskap formanns Framsfl. á flokksþingi. Hann er að vísu hættur að tala um niðurtalningu, en talar nú um að setja allt niður frá 1983 til miðs árs 1984 með lögbindingu í bak og fyrir, þar sem markmiðið yrði að verðbólgan færi ekki yfir 30%: Lögboðið verði 30% þak á verðbætur, sömuleiðis á launahækkanir bænda og á tekjuaukningu sjómanna í gegnum fiskverð. Verðtrygging inn- og útlána verði í eitt ár bundin við 30% og vextir í samræmi við það. Hámark á hækkun vöruverðs og þjónustu verði bundið 30% nema vegna hækkana erlendis. Grunnkaupshækkanir verði engar, en kaupmáttur lægri launa varinn eftir mætti. Þessi nýja speki þeirra framsóknarmanna, þar sem boðað er að allt eigi að setja niður, er auðvitað enn þá haldlausari og vitlausari en niðurtalningin, sem um þetta leyti átti að hafa gengið af verðbólgu dauðri. Þessi niðursetningur Framsfl. kemst aldrei á legg, enda hefði hann þá orðið þeim baldinn hvernig sem hann hefði verið barinn. Til viðbótar niðursetningnum boðar flokksþing Framsóknar stórfelldar tollahækkanir á þær vörur sem ekki teljast til nauðsynja. Hver skyldi nú eiga að ákveða hvort t.d. tannkrem eða appelsínur yrðu í lúxusflokki nr. 2 eða nr. 3? Það er óskiljanlegt hvernig mönnum, sem ættu að vera reynslunni ríkari, getur hugkvæmst það snjallræði að stórhækka enn neysluskatta-og að því er helst verður skilið að taka nú langstærstu skrefin þegar megináherslu á að leggja á að draga úr dýrtíð. Ráðleysið er sorglegt - þráin við að hanga valdalaust í „virðingarstöðum“ grátlegur. Við höfum gengið veg vinstri stefnunnar, ofstjórnarstefnunnar, á enda. Auðvitað hefur afleiðingin orðið sú sem frjálslyndir menn spáðu frá upphafi og þó kannske enn þá alvarlegri. En þótt við höfum glatað gullnum tækifærum er engin ástæða til að örvænta. Veturinn verður heimilunum og atvinnuvegunum auðvitað erfiður og ábyrgð þeirra er mikil sem því valda, en með vorinu kjósum við nýtt sumar í íslensku þjóðlífi.



Herra forseti. Við heyrðum hér einn þm. Sjálfstfl. formæla ýmsum flokksbræðrum sínum og væntanlegum meðframbjóðendum á sama tíma og hann ber fram áskorun um að menn kysu þennan flokk, Sjálfstfl. Ég ætla ekki að blanda mér í þá umr., en hvað eru þeir menn að kjósa sem kjósa Sjálfstfl. við þessar aðstæður? Eru þeir að kjósa áframhald þeirrar stefnu, sem ríkisstj. hefur fylgt og ýmsir sjálfstæðismenn hafa stutt, eða eru þeir að kjósa einhverja aðra stefnu, sem hér var lýst áðan? Ég skal ekki fjölyrða um þetta. En það frv. sem hér liggur fyrir til umr. felur í sér tvo þætti sem skipta máli. Í fyrsta lagi verulega hækkun vörugjalds og í öðru lagi sérstaka kaupskerðingu núna hinn 1. des., í jólamánuðinum sjálfum, sem nemur um 8%. Þessi kaupskerðing er fyrst og fremst reikningur ríkisstj. fyrir óstjórn næstliðins árs og liðinna ára. Þetta er hár reikningur. En takið eftir því að hann er einungis lagður á launafólk og engan annan. Ríkisstj. og Þjóðhagsstofnun gera ráð fyrir að þessi kaupskerðing muni skila því að verðbólga verði um 8% lægri á næsta ári en ella að öllu óbreyttu. En engu að síður verði verðbólgan á bilinu 60–65%. Þetta er mikil fórn fyrir launafólk í jólamánuðinum fyrir svo lítinn árangur, ef árangur skyldi kalla. Afstaða Alþfl, til þessa frv. liggur fyrir. Hann er andvígur þessu frv. Þegar í ágúst lýsti Alþfl. andstöðu sinni við þetta frv. og lagði til að þing yrði kvatt saman og síðan yrði efnt til nýrra kosninga. Við munum hins vegar að sjálfsögðu greiða fyrir því að þetta frv. fái skjóta og þinglega meðferð eins og því ber.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns benda á það meginatriði, að hér er verið að ræða frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum, sem eru á margan hátt ákaflega svipaðar þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru veturinn 1978, þegar Sjálfstfl. hafði stjórnarforustu. Nú beitir Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu sér gegn ráðstöfunum, sem eru nauðsynlegar og sem munu forða vildi ég segja, frá bráðum voða í efnahagsmálum, þótt hann hafi áður hagað sér á gagnstæðan hátt við svipaðar aðstæður. Ég vil minna á að á árinu 1959 hagaði svo til í þessari hv. þd. að það var verið að ræða ráðstafanir í efnahagsmálum sem voru til skamms tíma en voru nauðsynlegt viðnám gegn verðbólgu á þeim tíma. Þá var við völd minnihlutastjórn Alþfl., studd af Sjálfstfl. og Alþfl., og Sjálfstfl. studdi þessar ráðstafanir. Framsfl. hafði þá aðstöðu til að stöðva það lagafrv. hér í þessari þd. á sama hátt og Sjálfstfl. hefur nú aðstöðu til að stöðva málið í Nd. Alþingis. Framsfl. valdi þann kost 1959 að sitja hjá og hleypa málinu í gegn vegna þess að hann sá ekki fram á að hann hefði möguleika á því að standa að myndun meiri hl. um aðrar ráðstafanir sem kæmu að sama haldi um sinn eins og þær sem þá var verið að ræða. Hér er ólíkt aðhafst. Vil ég í upphafi máls míns benda á þetta, sem ég tel vera nokkurt meginatriði í sambandi við þetta frv. og afstöðu flokka til þess. Eins og eðlilegt er hafa umr. um frv. orðið nokkuð almennar. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson flutti nokkuð almenna ræðu um stjórnmál, stjórnmalastöðuna, aðdraganda og framtíðarhorfur frá sínum bæjardyrum séð. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Ég hafði því hugsað mér að gera nokkuð almennt grein fyrir því í stuttu máli sem hefur verið að ske í efnahagsmálunum s.l. 3–4 ár og rekja þráðinn í þeim efnum. Eftir að Sjálfstfl. hafði farið með stjórnarforustu í ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar, sem Sjálfstfl. og Framsfl. stóðu að á árunum 1974–1978, var ástandið þannig í efnahagsmálum, m.a. verðbólgumálum, að verðbólgan var yfir 50% þegar stjórnin lét af völdum seinast í ágústmánuði 1978. Það segir þó ekki alla söguna vegna þess að þá höfðu verið gerðar ráðstafanir, það hafði verið tekin ríkisábyrgð á vissum þáttum undirstöðuatvinnuveganna, t.d. frystihúsaframleiðslunni að vissu marki. Og það var geymdur vandi í kerfinu, sem þýddi auðvitað að þá var í raun og veru meiri verðbólga heldur en þetta í efnahagskerfinu. Ég held því að ekkert sé ofsagt og ekkert fullyrt, sem ekki fær sæmilega staðist, þótt staðhæft sé að þá hafi verðbólga í landinu verið nálægt 60% í raun og veru þegar allt er skoðað. Svo kom árið 1979 -  Svo kom árið 1979 og þá skall olíukreppan hin síðari yfir og jók verðbólgu hér á landi að því er talið er um allt að 10%. Verðlag á olíuvörum þrefaldaðist þá og leiddi það til stórfelldrar verðhækkunar á mörgum lífsnauðsynlegum rekstrarvörum og öðrum vörum sem við þurfum að flytja til landsins. Segja má að það hafi aðallega verið þrjár ástæður sem urðu þess valdandi, að áform ríkisstj. í verðbólgumálum fóru úrskeiðis á fyrsta starfsári hennar, árinu 1980. Í fyrsta lagi var geymdi vandinn, sem hafði hlaðist upp meðan verið var að rjúfa þing, kjósa og mynda nýja stjórn og sem þurfti að taka á, miklu meiri en menn höfðu gert ráð fyrir. Í öðru lagi höfðu viðskiptakjör þjóðarinnar versnað á árunum 1979–1980 um 15% samanlagt, sem stafaði fyrst og fremst af olíukreppunni. Í þriðja lagi urðu almennar grunnkaupshækkanir, sem námu 11% að meðaltali, seinast á því ári þó að enginn raunverulegur grundvöllur væri fyrir slíkum hækkunum. Þess vegna var ekki von að ríkisstj. hefði aðstöðu til að minnka verðbólguna á sínu fyrsta starfsári 1980. Laust fyrir áramótin 1980/1981 var það álit Þjóðhagsstofnunar að ef ekkert yrði að gert í verðbólgumálum mundi verðbólgan vaxa á árinu 1981 upp í a.m.k. 70–75%. Eftir talsverð átök innan ríkisstj. tókst samkomulag á gamlársdag um efnahagsaðgerðir. Þessar aðgerðir voru í fyrsta lagi fólgnar í aðhaldi í verðlagsmálum vöru og þjónustu, í skerðingu verðbóta á laun um 7% 1. mars 1981 - það var meiri skerðing á hærri launum en lægri eins og menn muna - samsvarandi lækkun fiskverðs og landbúnaðarvara, lækkun vaxta og lækkun skatta á lægri tekjum og lækkun aðflutningsgjalda ásamt miklu aðhaldi í peningamálum, gengismálum og fjármálum ríkisins.  
             Framsfl. lagði í öndverðu áherslu á að þessar aðgerðir væru fyrsta skrefið til raunhæfrar niðurtalningar verðbólgu. Í viðtölum sem ég átti við fjölmiðla strax 3. jan. lagði ég áherslu á að nauðsynlegt væri að þessar aðgerðir væru fyrsta skrefið í þeim efnum. Og í útvarpsumr. frá Alþingi hinn 19. maí sagði ég orðrétt: „Framsfl. leggur ríka áherslu á að þessum ráðstöfunum verði fylgt eftir með aðgerðum síðar á árinu 1981 til að tryggja áfram hjöðnun verðbólgu.“ Því miður, segi ég, var það ekki gert og þess vegna jókst verðbólga á nýjan leik í árslokin í fyrra. Tímabilið frá áramótum til haustsins 1981 er í rauninni eina samfellda tímabil niðurtalningar verðbólgu, þó sú niðurtalning hafi ekki verið útfærð nákvæmlega eins og við framsóknarmenn hefðum kosið. Og hver varð árangurinn þennan tíma? Árangurinn varð sá, að í stað þess að spáð hafði verið 70–80% verðbólgu þegar kæmi fram á mitt ár og upp úr miðju ári, þá lækkaði verðbólgan sannanlega niður í 40% í ágústmánuði. Það var enginn ágreiningur um það. Það var álit Seðlabanka, það var álit Þjóðhagsstofnunar, það var ekki umdeilt. Af þessu mega hv. þm. Sjálfstfl. sjá það, að ef niðurtalning er í gangi tekst að vinna gegn verðbólgunni. En hún verður að vera í gangi, hún verður að halda áfram til þess að svo verði. Vegna þess að niðurtalningu var ekki fylgt nægilega eftir haustið 1981 jókst verðbólga seinast á síðasta ári, þótt hún yrði rúmlega 41% frá upphafi til loka árs. Í janúarmánuði á þessu ári gerði ríkisstj. síðan skammtíma ráðstafanir til að hamla gegn verðbólgu og reyna að tryggja rekstrargrundvöll atvinnuvega og kaupmátt launa. Í skýrslu ríkisstj. til Alþingis voru ýmsar yfirlýsingar eins og menn muna. Sú langsamlega merkasta að mínu mati var um nýtt viðmiðunarkerfi á þessa leið: „ Ríkisstj. mun nú þegar stofna til viðræðna við samtök launafólks og aðra hagsmunaaðila atvinnulífsins um viðmiðunarkerfi, sem gæti komið í stað núverandi vísitölukerfis og tryggt kaupmátt og jöfnun lífskjara, en væri laust við höfuðókosti þess kerfis sem nú gildir. M.a. verði reynt að finna leið til þess að ráðstafanir til að jafna orkukostnað landsmanna valdi ekki aukinni verðbólgu. Þá mun ríkisstj. hefja viðræður við aðila að verðmyndunarkerfi sjávarútvegs og landbúnaðar um breytingar á skipan þeirra mála, sem stuðlað gætu að hjöðnun verðbólgu, en tryggt um leið afkomu í þessum greinum.“ Þá var einnig athyglisverð yfirlýsing um verðlagsmál, svohljóðandi: „Í verðlagsmálum verður við það miðað að draga úr opinberum afskiptum af verðmyndun og auka sveigjanleika í verðmyndunarkerfinu, samkv. frv. sem lagt verður fram á Alþingi á næstu dögum. Tekið verður upp nýtt fyrirkomulag sem miðar að því að verðgæsla komi í vaxandi mæli í stað beinna verðlagsákvæða. Stuðlað verði að hagkvæmari innkaupum til landsins.“ Í raun og veru hefur ekki enn orðið önnur breyting á störfum verðlagsráðs um verðlagsákvarðanir en sú, að ákvarðanir verðlagsráðs eða samþykktir þurfa ekki lengur staðfestingu ríkisstj. Áætlun var gerð um það í ágústmánuði s.l. hver framfærsluvísitalan mundi verða 1. nóv. Því var spáð, að hún mundi verða 17%. Nú er komið á daginn að hún er 17.51 %, aðeins hærri en spáð var í ágúst. En það stafar ekki af því að verðlagsráð hafi tekið ákvarðanir sem settu þessa áætlun að neinu leyti úr skorðum. Hún hækkaði aðeins um 0.51 % og ástæðurnar fyrir hækkuninni voru tvær: Í fyrsta lagi að dollarinn hækkaði meira í verði gagnvart íslensku krónunni en gert hafði verið ráð fyrir. Menn höfðu reiknað með því að hann mundi fremur fara lækkandi heldur en hitt á þessu tímabili, en í stað þess hélt hann áfram að styrkjast og það hafði þau áhrif að framfærsluvísitalan hækkaði um 0.4% á þessu tímabili. Síðan hafa verðákvarðanir á opinberri þjónustu valdið því, að þessi áætlun hækkaði um 0.1%. Í þessu efni er það því ekki rétt að ákvarðanir verðlagsráðs á þessum tíma hafi haft áhrif umfram það sem gert var ráð fyrir þegar áætlunin var gerð um þetta mál í ágústmánuði. Að öðru leyti voru ráðstafanir ríkisstj. fólgnar í stórauknum niðurgreiðslum til að hamla gegn hækkandi verðbólgu, lækkun aðflutningsgjalda, lækkun launaskatts í iðnaði og ennfremur lækkun stimpilgjalda í atvinnulífinu. Jafnframt voru áætluð útgjöld ríkissjóðs á árinu 1982 lækkuð um 120 millj. kr. með ýmiss konar sparnaði og aðhaldsaðgerðum. Frá mínum bæjardyrum séð var hér um að ræða biðleik, sem ég játa að var heldur veikur og aðeins til stutts tíma. En með tilliti til yfirlýsinga, sérstaklega um nýtt viðmiðunarkerfi, töldum við í Framsfl. rétt að standa að þessum aðgerðum. Um það leyti sem þessi skýrsla var lögð fram í janúarmánuði s.l. var áfram verið að fjalla um nýja kjarasamninga í landinu og 30. júní 1982 tókust samningar í kjaradeilu Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands. Samningar voru framlengdir til 31. ágúst 1983 þannig, að grunnlaun hækkuðu um 4% auk starfsaldurshækkana og flokkatilfærslna. Að meðtöldum samningum byggingarmanna frá 15. júní 1982 eru laun talin hafa hækkað um 6.3% í fyrsta áfanga samninganna. Jafnframt var samið um frekari starfsaldurshækkanir og flokkatilfærslur á samningstímanum. Er áætlað að samanlögð hækkun nemi um 9.3% á tímabilinu og er ég þá að tala um grunnlaunin. Hins vegar skyldi draga frá verðbótum 2.9% þann 1. sept. eins og gert var. Það er í sjálfu sér athyglisvert að aðilar vinnumarkaðarins skuli hafa viðurkennt í verki að sjálfvirknin í kerfinu væri orðin of mikil með því að samþykkja þennan frádrátt 1. sept. Þegar samningar um launamálin hafa nú verið gegnumfærðir í öllu launakerfinu stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd, að heildarlaunin í landinu hafa hækkað um.a.m.k. 10%. Sumir segja meira, sumir segja 12% eða jafnvel meira. Ég skal ekki leggja á það dóm. En á sama tíma sem samið er um að hækka grunnlaun í landinu um a.m.k. 10% stöndum við frammi fyrir því að þjóðartekjur á mann munu minnka á samningstímabilinu einhvers staðar á bilinu 5–10%. M.ö.o., það vantar 15–20% til að brúa þetta bil. Þetta er augljóst hverjum manni, sem skoðar málið, og ég held að ekki verði um það deilt nú að atvinnuvegirnir eru ekki aflögufærir. Ég held að það verði ekki deilt um það. Þá kemur þessi spurning: Hvernig er hægt að standa að því að minnka verðbólgu í landinu á sama tíma sem slíkt gerist? Ég held að það muni standa í fleirum en núv. ríkisstj. Á þessu ári hafa orðið ákaflega skjót umskipti í okkar þjóðarbúskap. Sú heimskreppa í efnahags- og atvinnumálum, sem herjar á efnahagslíf flestra þjóða, ekki síst nágrannaþjóðanna, hefur lagst með fullum þunga á okkar atvinnu- og efnahagslíf. Stjórnarandstaðan og þá alveg sérstaklega Morgunblaðið hefur reynt að gera lítið úr því, að það væri mikill samdráttur, sölutregða og stórfelldir erfiðleikar í alþjóðaviðskiptum, verðlækkanir o.s.frv. Fríverslunarbandalag Evrópu, EFTA, hefur sent frá sér skýrslu um framvindu efnahagsmála á alþjóðavettvangi. Hún er nokkuð fróðleg og ástæða til að gera grein fyrir henni. Skal ég gera grein fyrir helstu niðurstöðum þeirrar skýrslu. Hún er dags. 22. sept. s.l. Þar segir að sá samdráttur og sú kreppa, sem ríkt hefur í alþjóðlegum efnahagsmálum, haldi áfram þrátt fyrir gagnstæða spá og hafi reynst hin lengsta og alvarlegasta kreppa eða samdráttur í efnahagsmálum síðan í heimskreppunni 1930. Þar segir áfram: Eftir áfallið af fyrstu olíukreppunni árið 1973 varð stöðnun meðal þeirra þjóða, sem eru meðlimir Efnahags- og framfarastofnunarinnar, um tveggja ára skeið, árin 1974 og 1975, þar til hagvöxtur fór að aukast á nýjan leik. Eftir aðra olíukreppuna á árinu 1979 varð ekki eins skarpur samdráttur og 1974, en batinn hefur látið á sér standa. Þegar nú nálgast árslok 1982 virðist þriðja ár samdráttar og kreppu blasa við. Það eru fá merki á lofti um að samdrátturinn og lægðin líði fljótt hjá og ástandið rétti fljótlega við eins og eftir fyrstu olíukreppuna. Það sem einkennt hefur framvindu efnahagsmála síðan 1978 er þreföldun olíuverðsins ásamt almennum samdrætti. Hin fyrstu áhrif olíuverðshækkananna eru nú liðin hjá. Olíuverð hefur jafnvel staðið í stað eða lækkað og OPEC-ríkin hafa misst niður hagstæðan viðskiptajöfnuð. En stefnumörkunin er hin sama. Samhliða veikri framþróun efnahagsmála hefur atvinnuleysi farið vaxandi. Nú eru 30 millj. manna atvinnulausar innan OECD-landanna og jafnvel er talið að atvinnuleysi muni fara vaxandi á þessu og næsta ári. Horfur varðandi verðbólguna eru betri. Hún hefur lækkað úr 11% 1980 í 9.6% árið 1981 í OECD-löndunum og er spáð 7.5–8% á þessu og næsta ári. Þá yrði hún svipuð og hún var fyrir fyrri olíukreppuna. Enn er þó mikill munur á verðbólgu. Hún er meiri í Frakklandi, Ítalíu, Kanada og í fleiri Evrópulöndum. Mikil breyting hefur átt sér stað hvað snertir viðskiptajöfnuð. Hagstæður viðskiptajöfnuður OPEC-ríkjanna um ca. 100 milljarða dollara hefur horfið og OECD-ríkin hafa sæmilegan jöfnuð en ákaflega misjafnan. Fyrsta árið eftir olíukreppuna 1979 vegnaði EFTA-ríkjunum sæmilega nema Svíum. Full áhrif kreppunnar komu þó fram á árinu 1981, sérstaklega seinni hluta þess. Hagvöxtur hefur stöðvast og verður sáralítill á næsta ári eða yfirleitt innan við 2%. Atvinnuleysi fer vaxandi í EFTA-löndunum nema á Íslandi og er hlutfallslega um það bil helmingur af því sem er hjá OECD-ríkjum, nema hjá Portúgal, þar sem atvinnuleysi er svipað. Þetta er dálítill útdráttur úr þessari skýrslu sem um margt er mjög fróðleg og ítarleg. Ég taldi ástæðu til að rekja þetta hér þegar verið er að ræða um þessi mál. Við stöndum frammi fyrir miklum vandamálum og verðbólgan er auðvitað eitt af þeim. En það eru fleiri þjóðir en við sem standa frammi fyrir erfiðum vandamálum, í löndum þar sem atvinnuleysi tröllríður þjóðfélögum. 30 milljónir manna, 10% af öllum vinnukrafti, öllum vinnandi mönnum í OECD-löndunum, eru atvinnulausar. Við erum því engan veginn einir á báti og skal ég þó ekkert gera lítið úr þeim erfiðleikum, sem við eigum við að stríða, og þeim vanda sem fylgir því að leysa úr þeim málum. En fyrsta skilyrðið til að leysa málin er að viðurkenna vandann og jafnframt að viðurkenna það, að fleiri þjóðir eiga við stórfelldan vanda að etja en við Íslendingar. Eins og ég vék að áður stuttlega hefur öll framvinda efnahagsmála hér á Íslandi versnað mjög snögglega á þessu ári. Veldur auðvitað mestu að sjávarafli, sem var 76–77% af heildarútflutningi okkar á síðasta ári, hefur stórlega dregist saman. Og loðnuaflinn, sem var fyrir fjórum árum um 20% af heildarútflutningsverðmætum okkar er enginn á þessu ári. Á fyrstu sjö mánuðum ársins hefur þorskafli verið nærri 25% minni en hann var í fyrra. Til viðbótar við þetta höfum við orðið fyrir gífurlegum skakkaföllum á Nígeríumarkaðnum, en Nígería var á síðasta ári þriðja mesta útflutningsland Íslendinga. Sama er að segja um álframleiðsluna. Hún hefur vaxið en verðið hefur stórkostlega lækkað. Núna mun verðið vera um helmingi lægra en það var fyrir nokkrum árum og þar að auki er mikil sölutregða. Það sem hér hefur skeð og ekki verður með neinni sanngirni skrifað á reikning ríkisstj. er aðallega tvennt: annars vegar alvarleg efnahagskreppa í okkar viðskiptalöndum, með fallandi verði á útflutningsvörum og sölutregðu á mörkuðum, og hins vegar alvarlegur samdráttur í sjávarafla og horfur á að verðmæti sjávarafurða verði a.m.k. 16% minna á þessu ári heldur en var í fyrra. Þetta hvort tveggja ásamt verðbólgunni veldur 10–11 % greiðsluhalla á viðskiptum við útlönd, sem er auðvitað gífurlega mikill greiðsluhalli. Þó höfum við staðið frammi fyrir meiri greiðsluhalla eða svipuðum. Það eru þó ekki öll kurl komin til grafar, þannig að þetta kann að breytast þegar upp verður gert. En árin 1974 og 1975 var greiðsluhalli við útlönd um 11% hvort ár um sig, eftir olíukreppuna 1973. Eins og komið hefur fram hér áður í umr. og vitað er munu þjóðartekjur á mann lækka stórlega. Þess vegna er að sjálfsögðu meiri ástæða til að gæta hófs í kröfugerð, þar sem þjóðarframleiðslan dregst svo mjög saman. Það verður að viðurkenna að það dróst úr hófi fram að ná samkomulagi innan ríkisstj. um ráðstafanir í efnahagsmálum. Eftir verulegar sviptingar í vor og sumar tókst að lokum samkomulag í ríkisstj. um þær ráðstafanir. Ráðstafanirnar voru tilkynntar, eins og menn muna, 21. ágúst í sumar. Hæstv. forsrh. gerði grein fyrir þeirri yfirlýsingu sem þá var gefin út af hálfu ríkisstj. Að mínu mati voru eftirtalin atriði þýðingarmest: 1. Gengislækkun til að bæta stöðu útflutningsatvinnuveganna og draga úr viðskiptahalla. 2. Skerðing verðbóta á laun 1. des. til þess að draga úr víxlgangi verðlags og launa og forða allt að 80% verðbólgu á næsta ári og þar með algerri upplausn og atvinnuleysi að mínu mati. 3. Að verja lægstu laun eins og unnt er fyrir þeim samdrætti sem orðið hefur í þjóðartekjum. 4. Að undangengnum frekari viðræðum við aðila vinnumarkaðarins verði tekið upp nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun með hliðsjón af hugmyndum viðræðunefndar um vísitölumál, þannig að verðbætur á laun verði greiddar samkv. nýju viðmiðunarkerfi eftir 1. des. 1982. 5. Hægja á fjárfestingu í landinu og auka sparnað hjá ríkinu. 6. Halda uppi aðhaldsstefnu í peningamálum, fjármálum ríkisins og gengismálum. Ég tel að þessi atriði hafi verið þýðingarmest í sambandi við viðleitni til að sporna gegn frekari verðbólgu og tryggja áframhaldandi rekstur útflutningsatvinnuveganna. Ég álít að það teljist til verulegra tíðinda í stjórnmálunum að viðurkenning hefur fengist á því með aðilum að ríkisstj. að hið mjög svo verðbólguhvetjandi og gallaða vísitölukerfi skuli endurskoðað og nýtt viðmiðunarkerfi tekið upp. Nýtt og breytt viðmiðunarkerfi ásamt hliðarráðstöfunum til að verja kaupmátt launa, sérstaklega lægri launa, og samræmdari stefnu í efnahagsmálum að öðru leyti er að mínu mati alger forsenda þess að hægt sé að draga úr verðbólgu. Niðurtalningarstefna Framsfl. gerir ráð fyrir breyttu vísitölukerfi. Án þess er að mínu mati vonlaust að niðurtalning geti náð árangri. Áður en samkomulag náðist í ágústmánuði s.l. um efnahagsaðgerðir ríkisstj. var því spáð, að verðbólga stefndi í 75–80% á næsta ári ef ekkert væri að gert. Það kann vel að vera að gera þurfi fleiri breytingar á hinni almennu stefnu í efnahagsmálum. En ég vil vekja athygli á því, sem ég nefndi meginatriði í upphafi máls míns, að með því að samþykkja og staðfesta þau brbl. sem hér eru til umr. er verið að stíga þýðingarmikið spor í þá átt að sporna gegn ennþá meiri, verulega meiri verðbólgu heldur en annars mundi ríkja. Mér finnst það mikið ábyrgðarleysi, ég verð að segja hróplegt ábyrgðarleysi af Sjálfstfl. að hann skuli lýsa því yfir, að þessari ráðstöfun geti hann ekki einu sinni fylgt. Sannleikurinn er auðvitað sá, að það breytir engu um það að ríkisstj. hefur ekki meiri hl. í Nd. Alþingis. Sú staðreynd verður eftir sem áður. En að Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu skuli ganga fram fyrir þjóðina blákalt og segja: Við greiðum atkv. gegn þessu, það skiptir engu máli hvort verðbólgan verður 10, 15 eða 20% meiri eða minni, það skiptir engu máli. Það finnst mér vera langt gengið, svo að ég segi ekki meira. Ég held að það séu einhver annarleg sjónarmið, ekki málefnaleg sjónarmið, sem ráða þeirri afstöðu flokksins. Ég held að þetta eigi í sjálfu sér ekkert skylt við það hvað núv. ríkisstj. lifir lengi. Þetta er spurning um aðgerðir á hættulegum tíma. Þetta er spurning um nauðsynlegar aðgerðir til viðnáms gegn verðbólgu á erfiðum tímum í efnahags- og atvinnumálum. Og þá kemur Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu og segir: Okkur er alveg sama hvort verðbólgan verður 5, 10, 15 eða 20% hærri eða lægri, okkur er alveg sama.

En hefur Sjálfstfl. sagt það?

Ja, hv. þm. talaði fyrir hönd Sjálfstfl. hér áðan. Ég man ekki hvaða tölu hann nefndi, 10% a.m.k. nefndi hann, ef það var ekki meira. Það er hægt að ganga úr skugga um það með því að lesa ræðu hans, en hann nefndi tölur í þessu efni, sem voru þannig, að manni skildist að afstaða hv. þm. - og ég hygg að hann hafi talað fyrir hönd síns flokks - væri þessi: Ja, það skiptir nánast ekki máli hvort verðbólgan verður þarna meiri eða minni. Það kann að vera að það skipti ekki öllu máli. En það skiptir máli, það er ljóst. Og ég held að þetta verði ekki til þess að auka traust þjóðarinnar á ábyrgum vinnubrögðum Sjálfstfl. Herra forseti. Það er út af fyrir sig rétt að ríkisstj. stendur frammi fyrir erfiðum vanda og hún hefur ekki meiri hl. á Alþingi, sem þarf til þess að takast á við þann vanda að mínu mati.  Ég álít að Sjálfstfl. hafi orðið sér til hreinnar skammar í afstöðunni til þessa máls, og ég veit að fjöldamargir sjálfstæðismenn um allt land eru gáttaðir á afstöðu flokksins til þess.

Er ráðh. í góðu sambandi við sjálfstæðismenn?

Ég er í nógu góðu sambandi við sjálfstæðismenn til þess, t.d. ýmsa sjálfstæðismenn í atvinnurekendastétt.

Vill þm. ekki segja fréttir af landsþinginu hjá sér?

Það var nú allt opið í báða enda, landsþingið, þannig að þar gátu menn fylgst með öllu. Ég vil bara vísa til þess sem t.d. Morgunblaðið skrifaði um það. Les hv. þm. ekki Morgunblaðið? Ég hélt að hann læsi Morgunblaðið og tryði öllu sem í því stendur. Ég taldi ástæðu til þess við 1. umr. þessa máls að ræða nokkuð almennt um efnahagsmálin og þróun þeirra s.l. 3–4 ár og gera síðan að umræðuefni það sem undrar mig mest í sambandi við þetta mál sérstaklega. Það er það að Sjálfstfl. skuli snúast gegn því. Ég held að þingflokkur Alþfl. hafi ályktað í sumar, líklega seinni partinn í ágúst, eftir að ráðstafanirnar voru auglýstar, að þessar tillögur væru nákvæmlega þær sömu - formaður Alþfl. getur leiðrétt mig ef ég fer með rangt mál - væru nánast nákvæmlega þær sömu og ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar hefði beitt sér fyrir 1978. Ég held að það hafi beinlínis verið tekið fram í ályktuninni. Þess vegna var þinglokkur Alþfl. undrandi á því og lét það í ljósi, að Sjálfstfl. snerist nú gegn frv. sem var nákvæmlega sama eðlis og ráðstafanir sem ríkisstjórn Sjálfstfl. beitti sér fyrir 1978. Lárus Jónsson: Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., er til staðfestingar á brbl. sem ríkisstj. gaf út í sumar og hafa verið mikið til umr. í þjóðfélaginu. Það er út af fyrir sig fróðlegt að hlýða á þær umr. sem hér hafa farið fram um þetta fræga mál. Hæstv. forsrh. las upp úr þjóðhagsáætlun, sem hann lagði fram í upphafi þings og rædd var ítarlega við umr. um stefnu eða stefnuleysi núv. hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðh. Tómas Árnason gerði þó tilraun til að verja ríkisstj. í þeirri stöðu sem hún er í nú. Hans meginniðurstaða er sú, að það sé, ábyrgðarleysi af Sjálfstfl. að bregðast við þessu máli eins og alþjóð veit að hann hefur gert. Hvað gerði nú Sjálfstfl.? Hann óskaði eftir því að þegar í stað yrði kvatt saman þing og þessi mál rædd þar þannig að það gæfist tækifæri fyrir 1. des. að gera aðrar og betri ráðstafanir en hæstv. ríkisstj. hefur gert. Hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson hefur viðurkennt opinberlega að Sjálfstfl. hafi haft rétt fyrir sér í þessu efni, það hefði átt að kveðja saman þing þegar í sumar í þeirri stöðu sem þjóðarbúið er nú í og hæstv. ráðherrar hafa málað dekkstum litum í þjóðfélaginu hvað sé hættulegt. Þeir segja í öðru orðinu: Við búum nú við hættulegasta ástand í efnahagsmálum og hættu á stórfelldasta atvinnuleysi sem komið hefur yfir þjóðina í áratugi. Þetta er að vísu rangt, en þetta segja hæstv. ráðherrar.

Ekki sagði ég það.

Þetta hafa aðrir hæstv. ráðh. sagt. En þeir segja jafnframt: Ríkisstj. er komin að þrotum. Það sagði einn hæstv. ráðh., hæstv. menntmrh. Er það ábyrgð, hæstv. ráðh., að sitja áfram rólegur í stólnum vitandi að hættuástand er skollið yfir þjóðina og vitandi að hæstv. ráðherrar geta ekkert gert í málinu? Var það ábyrgðarleysi af Sjálfstfl. að krefjast þess að Alþingi kæmi saman í sumar?  Ég vil þá víkja nokkrum orðum að því sem kom fram hjá hæstv. ráðh. Hann sagði, að þessar ráðstafanir væru svipaðar því sem ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar gerði í febr. 1978. Þetta er rangt hjá hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. veit þetta og á að vita það manna best því að hann stóð að þeim ráðstöfunum líka. 1978 var verðbótaskerðing miklu minni. Hún kom í kjölfar 20–30% grunnkaupshækkana í þjóðfélaginu. Verðbótaskerðing á laun var þann veg háttað, að hlíft var lægstu launum, hækkaðar voru bætur almannatrygginga og engir skattar á lagðir. Þvert á móti var gert ráð fyrir að ríkissjóður gengi á undan í sparnaði í þjóðfélaginu með því að draga saman seglin fremur en hitt. Getur hæstv. ráðh. staðið á því að þetta séu sambærilegar ráðstafanir? Það getur hann ekki. Hann sagði að verðbólga hefði þá verið komin í 50% í ágúst, og má vel vera að það sé rétt hjá hæstv. ráðh., en verðbólga var komin niður í 26% sumarið 1977. Þá voru gerðir kjarasamningar, svokallaðir sólstöðusamningar, sem hækkuðu kaup á einu bretti um á milli 20 og 30%, og af því stafaði sá verðbólguvandi, sem við var að etja fyrst á árinu 1978, fyrst og fremst. Hæstv. ráðh. gerði mikið úr því að það hefðu náðst fram ýmsar ráðstafanir í ríkisstj., og raunar voru gerð sérstaklega að umtalsefni brbl. sem sett voru í sjónvarpi á gamlársdag 1980. Um það sagði hann, að það hefði verið eftir verulegar sviptingar sem það samkomulag hefði náðst. Og hann sagði að um ráðstafanirnar núna hefði náðst samkomulag eftir talsverð átök innan ríkisstj. Fram að þessu hafa hæstv. ráðherrar viljað halda því fram, að núv. ríkisstj. væri eitthvert sérstakt kærleiksheimili,  Þetta frv., sem hér er til umr., ber yfirskriftina: Frumvarp til laga um efnahagsaðgerðir. Nú hefur hæstv. ráðh. sagt það, og ég spyr hann hvort það sé rétt skilið hjá mér, að Framsfl. hafi fallist á að styðja þetta frv. vegna þess að samtímis var gerð ályktun í ríkisstj. um að það yrði tekið upp nýtt viðmiðunarkerfi við laun.  Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hefur sagt: Mín afstaða til þessara brbl. fer eftir því hvort í gegn fari frv. um láglaunabætur og orlof. Hefur hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson tryggingu fyrir því að Framsfl. fylgi því án þess að fá í gegn frv. um breytt vísitölukerfi? Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Liggur fyrir að hæstv. ríkisstj. standi að því að afgreiða þessi brbl.? Hafa þau skilyrði, sem einstakir þm. sem styðja ríkisstj. og einstakir ráðh. hafa sett, verið uppfyllt? Ég held að svarið liggi í augum uppi. Hæstv. ríkisstj. er alls ekkert einhuga um þetta mál. Þar eru augljóslega mjög margir lausir endar. Ég fæ ekki séð að hv. Alþingi geti afgreitt þetta mál öðruvísi en að fá þau frumvörp á borðið sem eiga að fylgja þessu frv. til staðfestingar brbl. og fái það á hreint hver afstaða hæstv. ríkisstj. er yfir höfuð í þessum málum. Á meðan slíkt er ekki kemur það úr hörðustu átt að menn ásaki Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu fyrir ábyrgðarleysi í þessum efnum, sérstaklega þegar á það er litið að hans tillaga var nr. 1, 2 og 3 að Alþingi yrði kvatt saman þegar í sumar, þegar það var ljóst í hvers konar skötulíki efnahagsráðstafanir ríkisstj. yrðu, sem þá voru afgreiddar. Auðvitað verður að ræða þessi atriði öll í samhengi, enda krafa einstakra ráðh. og hv. þm., sem styðja ríkisstj., að svo sé gert. Ég vil þá aðeins víkja að því, hver áhrif þessara brbl. eru í raun og veru og hver sé stefna þeirra, ef stefnu skuli kalla. Það liggur ljóst fyrir, að kjaraskerðing samkv. þessum brbl. og svonefndum Ólafslögum verður nálægt 10% núna 1. des. Það liggur hins vegar líka ljóst fyrir, að verðbólga verður mjög svipuð og hún er nú á næsta ári ef ekki verða gerðar aðrar ráðstafanir. Meiri er árangurinn ekki af þessum brbl. Í þjóðhagsáætlun, sem hæstv. forsrh, lagði fyrir Alþingi, segir svo, með leyfi forseta: „Venjubundinn framreikningur á ferli framfærsluvísitölu eftir þessar aðgerðir bendir til að heldur geti dregið úr ársfjórðungshækkun framfærsluvísitölunnar á fyrra hluta næsta árs, en hækkun hennar yrði þó enn svipuð og í lok þessa árs eða um 60%. Er þá miðað við að á næsta ári verði fylgt óbreyttu verðbótakerfi samkv. gildandi lögum og ekki reiknað með sérstökum efnahagsaðgerðum er hafi áhrif á verðlagsþróunina. Þá er gert ráð fyrir virku aðhaldi í peninga- og lánamálum og ríkisfjármálum.“ Það er sem sagt reiknað með því - Þjóðhagsstofnun segir það í þeirri þjóðhagsáætlun sem hæstv. forsrh. hefur lagt fram - að áhrif brbl. verði þau að það verði sama 60% verðbólgan á næsta ári og er í ár. Á öðrum stað í þessari þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir að ríkisstj. stefni að því að verðbólga verði 40–45% og þar er talað um áhrif nýs viðmiðunarkerfis á laun. Nú þekki ég ekki þetta nýja viðmiðunarkerfi. Hv. Alþingi hefur ekki verið upplýst um með hvaða hætti eigi að breyta því gamla, en augljóslega er gert ráð fyrir að það dragi verulega úr verðbólgu, þ.e. það hafi þau áhrif á verðbætur á laun að úr verðbólgu dragi. En hvar er þetta merka mál statt? Mér sýnist að um það sé bullandi ágreiningur í ríkisstj. og það er alveg ljóst að þessi brbl. hafa ekki meiri áhrif en kemur fram í sjálfri þjóðhagsspá hæstv. forsrh. Þá kemur fram í þessari þjóðhagsspá, að áhrif brbl. á viðskiptahallann verða ekki meiri en svo, að hann er talinn verða óhagstæður um 6% á næsta ári, en milli 10 og 11 % á þessu ári, en þegar áætlaður er viðskiptahalli á næsta ári er gert ráð fyrir margháttuðum öðrum aðgerðum en brbl. þannig að það er ljóst að brbl. hafa ekki meiri áhrif á viðskiptajöfnuð en að draga kannske um 2% úr þeim gífurlega viðskiptahalla sem nú er og þá er ég að miða við hlutfall af þjóðarframleiðslu. Hæstv. ríkisstj. hefur talað mikið um að það sé höfuðmarkmið að draga mikið úr þessum viðskiptahalla og erlendum lántökum. En hvaða áhrif hafa nú brbl. á þetta? Í þjóðhagsáætlun segir svo um þetta: „Erlendar skuldir nema nú um 45% af þjóðarframleiðslu og greiðslubyrði er 23% af útflutningstekjum. Jafnvel þótt viðskiptahallinn minnki verulega á næsta ári eru líkur á að þessi hlutföll hækki enn.“ Þetta eru nú öll áhrifin, sem þetta frv. á að hafa á viðskiptahallann og erlendar skuldir. Annars staðar kemur fram, í gögnum sem Seðlabankinn hefur látið í té, að greiðslubyrði fastra erlendra lána fari upp í 25% af útflutningstekjum á næsta ári. Eftir að brbl. eru komin fram er þetta áætlun Seðlabankans. Einnig er áætlað að erlendar nettóskuldir fari upp í það að vera 48,5% af þjóðarframleiðslu á næsta ári. Áhrif þessara merku efnahagsaðgerða eru nú ekki meiri en þetta. Það heldur áfram að stóraukast vandi okkar varðandi eyðsluskuldasöfnun erlendis og almenna skuldasöfnun. Hver eru svo áhrif þessara brbl. á afkomu atvinnuveganna og aukið atvinnuöryggi? Það er ljóst, að atvinnurekstur í landinu er rekinn með bullandi halla þrátt fyrir þessi brbl. og stórfellt hrap gengisins. Mér skilst að dollarinn hafi hækkað í verði gagnvart íslenskri krónu um meira en 100% á einu ári. Samt sem áður er nú svo illa komið, að atvinnuvegirnir eru reknir með bullandi halla. Skipin sigldu í land eftir að þessi brbl. voru samþykkt vegna þess hve afkoma þeirra var slæm og enn syrtir þar í álinn. Þessi brbl. hafa sem sagt þau áhrif, ef áhrif skyldi kalla, að verðbólgan verður áfram 60% á næsta ári, að viðskiptahallinn heldur áfram, verður kannske 1–2% minni eða kannske 3, viðskiptajöfnuður verður það óhagstæður að erlendar skuldir halda áfram að stórhækka, greiðslubyrðin að aukast og afkoma atvinnuveganna er svo slæm að ekki verður betur séð en að þeir stöðvist innan skamms. Þetta er í sem skemmstu máli sá árangur sem er af þessum efnahagsaðgerðum. Herra forseti. Ef þú vilt gera hlé núna er ég reiðubúinn.

Ef það hentar hv. þm. að gera hlé á sinni ræðu þætti mér það æskilegt.

- [Fundarhlé.

Lárus Jónsson (frh.): Herra forseti. Ég hafði fjallað nokkuð um málflutning hæstv. ráðh. Tómasar Árnasonar og rætt um það sem fram kemur í gögnum um haldleysi ráðstafananna sem felast í þessum brbl. Meginatriðið í því er það, að svo stórfelld kjaraskerðing sem felst í þessum lögum, bæði með skerðingu verðbóta á laun og eins með gífurlegri skattahækkun, hefur ekki meiri áhrif en svo, að verðbólgan heldur áfram í sama fari á næsta ári, að viðskiptahallinn verður stórfelldur og skuldasöfnun erlendis heldur áfram. Þannig mætti lengi telja. Ég skal ekki endurtaka það sem hér kom fram og skal stytta mjög mál mitt, þó að ástæða hafi verið til að tala um miklu fleira af því sem kom fram í máli hæstv. ráðh. Tómasar Árnasonar. Hann rakti raunar efnahagsráðstafanir ríkisstj. frá því að hún var mynduð og gaf mér mörg tilefni til að halda uppi langri og ítarlegri umr. um efnahagsmálin. Ég legg þó nokkuð upp úr því að þetta mál eigi greiðan aðgang til nefndar, geti komist þangað, þannig að hv. fjh.- og viðskn. fái tilefni til að gaumgæfa það. Eitt atriði vildi ég þó koma hér inn á, sem var veigamikill þáttur í málflutningi bæði hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., Tómasar Árnasonar. Það eru þær fullyrðingar, sem koma frá hæstv. ráðherrum og forráðamönnum ríkisstj., að allt sé hér í kalda koli, hættuástand hafi skapast hér í efnahagsmálum. Þeir hafa tekið misjafnlega djúpt í árinni við að lýsa ástandinu. Sumir hverjir hafa sagt að við höfum ekki horfst í augu við aðra eins efnahagserfiðleika í áratugi, aðrir hafa tekið heldur grynnra í árinni, en allir segja þeir: Meginástæðan fyrir þessu er sú, að afli hefur brugðist og það eru miklir erfiðleikar á okkar mörkuðum. Ég skal út af fyrir sig ekki vefengja að snögg umskipti hafa orðið í þjóðarbúskapnum að þessu leyti. En það er athyglisvert, þegar um þetta er rætt, að það er eitt megineinkennið í íslenskum þjóðarbúskap síðustu árin hve afli og sjávarvöruframleiðsla hefur aukist gífurlega. Það er að sjálfsögðu vegna útfærslu landhelginnar í 200 mílur á sínum tíma. Sjávarvöruframleiðslan jókst um 27% að raungildi á árunum 1979 og 1980. Það eru auðvitað þessi gífurlegu uppgrip, sem við Íslendingar höfum notið vegna mikillar sjávarvöruframleiðslu undanfarin ár, og feiknalega miklar erlendar lántökur sem hafa valdið því að hér hefur verið full atvinna þrátt fyrir það stjórnleysi sem hér hefur ríkt. Að vísu versnuðu viðskiptakjör á árinu 1979, eins og hæstv. ráðh. tók fram. Ég kannast nú ekki við þá tölu að viðskiptakjör hafi versnað um 15% á árunum 1979 og 1980. Það er sönnu nær að þau hafi versnað um 9%, en hitt er annað, að svo mikill var okkar búhnykkur vegna aukins afla og sjávarútvegsframleiðslu að þessi rýrnun viðskiptakjara var aðeins eins og dropi í hafið í því að draga úr þeim búhnykk og hefði ekki átt að valda okkur stórfelldum erfiðleikum. Það er raunar svo, að frá 1980, þegar núv. hæstv. ríkisstj. settist að völdum, hafa viðskiptakjör haldist nokkuð í horfinu þangað til í ár. Þar kemur til gífurleg hækkun dollarans á alþjóðlegum markaði. Það má segja að viðskiptakjörin hafi haldist óbreytt þetta tímabil. Á það er einnig að líta að núv. hæstv. ríkisstj. hefur haft verulega góðan byr, allavega getum við sagt að það er ólíkt með hvaða hætti alþýðusamtökin hafa fjallað um ráðstafanir núv. hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, verðbótaskerðingar á laun o.s.frv., eða ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar og þær ráðstafanir sem hæstv. ráðh. Tómas Árnason talaði um áðan. En upp úr stendur að þessi mikla framleiðsla úr sjávarafla, sem hefur verið undanfarin ár, kemur okkur ekki að meira gagni nú, þegar nokkur minnkun verður í afla frá því hann varð mestur í Íslandssögunni, árið 1981, en svo að við stöndum frammi fyrir hættuástandi, sem hæstv. ráðherrar hafa, eins og áður sagði, dregið dekkstum litum fyrir þjóðina. Ef ég svo að lokum, herra forseti, fer yfir í örfáum orðum þær aðgerðir, í hverju þær hafa lýst sér, sem núv. hæstv. ríkisstj., og raunar vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, hefur beitt sér fyrir í efnahagsmálum síðustu ár, þá eru þær þessar í meginatriðum: Þessar ríkisstjórnir, og núv. hæstv. ríkisstj. alveg sérstaklega, hafa beitt mjög hörðum verðlagshöftum og niðurtalningu. Menn brosa og hlæja að mönnum sem enn hafa þrek til að tala um niðurtalningu eins og hæstv. ráðh. gerði áðan, því að verðbólgan stefnir hærra en nokkru sinni fyrr. Gengishöftum hafa þessar ríkisstjórnir beitt og alveg sérstaklega núv. hæstv. ríkisstj., sem hefur orðið til þess að atvinnuvegirnir eru á vonarvöl, en gengi hefur aldrei fallið meir en í tíð núv. ríkisstj. Krónan hefur hækkað í verði um 100°/ eða rúmlega það á einu ári. Niðurgreiðslur og millifærslur hafa verið sérstakar uppáhaldsráðstafanir þessarar ríkisstj. Þær hafa leitt til þess að við stöndum frammi fyrir ógöngum í ríkisfjármálum. Landbúnaðinum er hætta búin af slíkum niðurgreiðslum, en verðbólgan æðir áfram. Verðbótaskerðingar á laun hafa verið sérstakt uppáhaldsbjargráð þessara ríkisstjórna. Þær hafa skert verðbætur á laun 13 sinnum. Það er athyglisvert að flokkarnir sem unnu kosningasigur 1978 með því að beita fyrir sig slagorðunum „samningana í gildi“, „kaupráni“ og „kosningar eru kjarabarátta“ hafa staðið að þessum 13 verðbótaskerðingum á laun á þessum tíma. En þessar verðbótaskerðingar á laun, sem nema kannske eitthvað nálægt 50%, hafa ekki skilað meiri árangri en við stöndum nú frammi fyrir. Skattar hafa hækkað svo gífurlega að einungis í tíð núv. ríkisstj. ganga 3.1 % af þjóðarframleiðslu í hækkun skatta. 3.1% af þjóðarframleiðslu jafngildir því, að núverandi ríkisstj. sendi hverri fjölskyldu í landinu 28 þús. kr. aukaskattreikning í ár á verðlagi ársins í ár. Þannig hefur skattheimtan aukist. Við þurfum ekki að minnast á eyðslu og óreiðuskuldasöfnun erlendis, eins og búið er að margbenda á, en öll þessi afturhaldsstefna hefur valdið taprekstri og minnkandi framleiðslu í atvinnulífinu, stöðnun þjóðarframleiðslu og rýrnandi kaupmætti heimilanna. Meira að segja á metaflaárunum 1980 og 1981 átt sér þessi þróun stað. Herra forseti. Ég vil að lokum spyrja hæstv. ráðh.: Getur það verið tilviljun að árin 1980 og 1981, þegar mestur afli barst á land af Íslandsmiðum og mest var sjávarvöruframleiðslan, varð stöðnun í þjóðarframleiðslu, lífskjör fóru versnandi og þá var farið út í mestu óreiðu- og eyðsluskuldasöfnun sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir, bæði hjá atvinnuvegunum og eins hjá þjóðarbúinu, erlendis? Getur þetta verið tilviljun? Þá var áfallið, sem menn tala mest um núna 1982, ekki skollið á. Hverju var þá um að kenna, hæstv. ráðherrar?



Herra forseti. Enn á ný stöndum við frammi fyrir einum af hinum svokölluðu efnahagsaðgerðum hæstv. ríkisstj. Aðgerðir þær, sem frv. það sem við nú ræðum fjallar um, eru með sama marki brenndar og fyrri aðgerðir hæstv. ríkisstj. Hér er um að ræða stefnulausar kákaðgerðir eins og áður. Sum efnisatriði þessa frv. stefna í öfuga átt, en önnur gætu verið til bóta ef þau væru liður í heildarstefnu í efnahagsmálunum. Efnahagsaðgerðirnar samkv. þessu frv. eru því í heild vitagagnslausar og til frambúðar raunar til tjóns, eins og allar kákaðgerðir reynast í þessum efnum. Þetta sjá allir sem sjá vilja. En öllu má nafn gefa. Hæstv. utanrrh. gefur þessum efnahagsaðgerðum einkunnina: Of seint, of lítið. Það er nú borin von að núv. ríkisstj. ráði nokkra bót á verðbólguvandanum. Meðan ríkisstj. var kokhraust juku allar aðgerðir hennar til lengdar á glundroða og óvissu í efnahagsmálunum. Á þessu verður engin breyting nú, þegar ríkisstj. er að falli komin, en meðan ríkisstj. situr ber hún ábyrgðina. Öllu máli skiptir því, hvað við tekur. Það er engin skyndilausn til eða töfrabrögð sem beitt verði til lausnar verðbólguvandanum. Það væri óraunhæft og ábyrgðarlaust að halda slíku fram. Hins vegar þýðir það ekki að stjórnvöld eigi að draga fæturna í efnahagsmálunum til lausnar vandanum. Þvert á móti þarf að láta hendur standa fram úr ermum og skjótra viðbragða er þörf. Fyrst af öllu þurfa stjórnvöld að fóta sig á verðbólgufluginu sjálfu. Það verður að vera umþóttunartími til aðgerða. Skammtímaráðstafanir þurfa því að koma til svo að verðlag hækki ekki né kaupgjald svo og lánskjaravísitala og vextir og ennfremur fiskverð, svo að nokkrir veigamiklir þættir í slíkri verðstöðvun séu nefndir. Með slíkum skammtímaráðstöfunum væri kostnaði atvinnurekstrarins haldið í skefjum. Hins vegar yrði að viðhalda kaupmætti launa með lækkun eða afnámi vörugjalds og lækkun sölu- og innflutningsgjalda eftir því sem með þyrfti. Á móti slíkum tekjumissi ríkissjóðs kæmi lækkun á útgjöldum ríkissjóðs. Þá er nauðsynlegt að útlán banka og sparisjóða verði takmörkuð eftir því sem þarf til stuðnings aðgerðum til þess að halda verðlagi stöðugu. En hversu vel sem slíkar skammtímaráðstafanir væru hugsaðar og hversu vel sem þær væru framkvæmdar væru þær vitagagnslausar ef þær væru ekki liður í síðari ráðstöfunum eða langtímaaðgerðum, sem lúta að þeim þáttum þjóðarbúskaparins þar sem er að finna frumorsakir verðbólguvandans, verðbólguþróunarinnar, sem stjórnvöld hafa á valdi sínu að ráða bót á. Það er ekki hægt að stöðva verðbólguna með lagaboðum eða reglugerðarákvæðum nema um skamman tíma eða í nokkra mánuði. Slíkur varnargarður getur ekki verið nema til bráðabirgða. Ef honum er ætlað að standa lengri tíma fer svo, að þrýstingurinn af hinni uppsöfnuðu verðbólgu á stöðvunartímabilinu verður svo mikill að flóðalda verðbólgunnar sópar burt varnargarðinum og æðir áfram óstöðvandi svo að vandinn verður meiri en nokkru sinni fyrr. Það er þetta sem skeður við framkvæmd á hinni svokölluðu niðurtalningaraðferð, sem ríkisstj. beitir sem viðnámi gegn verðbólgu og framsóknarmenn telja sig vera höfunda að. Við höfum séð árangurinn af niðurtalningu verðbólgunnar svo að ekki verður um villst. Það er ekki hægt að setja lög sem fyrirskipa að verðbólgan skuli lækka frekar en að fyrirskipa að þjóðarframleiðslan skuli aukast, þjóðartekjurnar vaxa og hagsæld aukast. Mér kemur í þessu sambandi í hug atvik sem skeði fyrir allmörgum árum. Það var komið langt fram á vetur og fram undir vor og steinbíturinn var tregur fyrir vestan. Það var alvara á ferðum þegar þessi bjargvættur Vestfirðinga gekk ekki á miðin sem skyldi. Gárungi á Þingeyri sendi mér svohljóðandi hraðskeyti: „Viltu flytja þegar í stað þáltill. sem fyrirskipar steinbítnum að ganga strax á miðin.“ Hér var á ferðinni maður með gott skopskyn. En framsóknarmönnum er fyrirmunaður sá eiginleiki. Í því er fólginn mismunurinn á niðurtalningaraðferðinni og steinbítsaðferðinni. Skammtímaráðstafanir verða að vera sniðnar að langtímaráðstöfunum sem á eftir fara. Meginatriðið er því fólgið í langtímaráðstöfunum. Þær miða að kerfisbreytingu til að fjarlægja það sem vandanum veldur. Þetta þarf að gerast með víðtækum aðgerðum, svo sem með nýrri skipan ríkisfjármála, nýrri skipan launamála og eflingu frjáls markaðskerfis. Ekki er það fátítt að eyðslunni sé kennt um þann vanda sem steðjar að í efnahagsmálunum. Það er talað um að einstaklingarnir eyði of miklu, stéttirnar og hagsmunahóparnir eyði of miklu, og þjóðin eyði of miklu. En það er sjaldnar talað um þann aðila í þessu sambandi sem mestu eyðir, eða ríkið sjálft. Að vísu er talað um skattalækkanir eða þörfina á því að lækka skatta, en við það situr. Skattarnir hafa svo sannarlega ekki lækkað þrátt fyrir allt talið um þörfina á því. Meðan ekki er skapaður grundvöllur fyrir skattalækkun verður ekki af því að hún verði framkvæmd. Að vísu tala menn um sparnað í ríkisrekstrinum og það er að sjálfsögðu góðra gjalda vert, en frómar óskir í þeim efnum stoða lítt nema gagngerð endurskipulagning og kerfisbreyting eigi sér stað. Það verður að draga úr útgjöldum ríkisins með því að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og einstaklinga og með auknu aðhaldi í ríkisfjármálum almennt. Þar munar mest um fjárfrekustu málaflokkana, svo sem annars vegar heilbrigðis- og tryggingamál og hins vegar menntamál. Það er svo, að heilsufar þjóðarinnar er fyrir öllu og að allir hafi öryggi við að búa og ekkert er mikilvægara einni þjóð en menntun þegnanna. Ekki á þetta síst við um okkur Íslendinga, sem eigum allt undir atgervi hvers og eins einstaklings til þess að geta haldið uppi okkar sjálfstæðu tilveru sem þjóðar. Allir vilja gera allt sem mögulegt er fyrir þessi málefni. En einmitt vegna eðlis þessara mála erum við í sérstakri hættu á að ofgera þar í einstökum efnum og sjást ekki fyrir án þess að viljinn til góðs skili árangri sem skyldi. Viðfangsefnið er að koma á þeirri skipan sem minnkar útgjöldin án þess að gengið sé á þá þjónustu sem raunverulega er veitt. Það stoðar ekki lengur að verðbætur á laun séu þeim eiginleikum gæddar að þær hækki því meir sem kostnaður aðfanga í þjóðarbúið eykst og minna verður til skiptanna að öðru jöfnu. Í stað þess verður að virða þá staðreynd, að afrakstur þjóðarbúsins segir til um hvað til skiptanna er á hverjum tíma og verðbætur á laun verði því að taka mið af þjóðartekjum. Ekki má lengur láta reka á reiðanum alla viðleitni til mótvægis við verðlagssveiflur sjávarafurða á erlendum mörkuðum. Undanbragðalaust verður að ráðstafa hluta verðlagshækkana til að mætaverðlagslækkunum eftir því sem með þarf til þess að jafna sveiflur á verði sjávarafurða. Vegna mikilvægis sjávarútvegsins sem undirstöðuatvinnuvegar þjóðarinnar er hér ekki einungis um að ræða nauðsyn þessarar atvinnugreinar sjálfrar, heldur líka skilyrði þess að viðunandi stöðugleiki fáist í hagkerfi landsins í heild. Þess vegna verður að tryggja að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins geti leyst það hlutverk sem honum var upphaflega ætlað eða aðrar ráðstafanir verði gerðar að jafngildi þess. Tími er að linni aðferðinni sem við höfum búið okkur til við ákvörðun fiskverðs. Það gengur ekki lengur og hefur raunar aldrei verið vit í að ákveða fiskverð án tillits til markaðsverðs afurðanna, en kalla jafnframt á gengislækkun til þess að gera verðlagsákvörðunina að forminu til raunhæfa. Gengislækkun hefur síðan leitt af sér verðlagshækkanir, sem lagðar hafa verið til grundvallar kauphækkunum launafólks, sem gert hafa fiskverðshækkun óhjákvæmilega til jöfnunar kjara sjómanna og landverkafólks. Og þannig hefur mátt taka hvern hringdansinn af öðrum. Kerfið hefur verið býsna haglega gert til slíkra nota, en nú er komið að leiðarenda. Verðákvörðunar- og sölukerfi sjávarafla og fiskafurða verður að endurskipuleggja. Ég hef hér vikið að nokkrum þýðingarmiklum og dæmigerðum langtímaráðstöfunum án neinnar tæmandi upptalningar. En þannig verður að ráðast að orsökum verðbólgunnar einni af annarri. Það ætti að vera hægt að ná víðtækari samstöðu um ýmsar slíkar grundvallaraðgerðir, sem höfða til rökréttrar hugsunar en ekki endilega pólitískrar gerviafstöðu, ef mönnum er alvara að veita verðbólgunni viðnám. En það blæs ekki byrlega í þeim efnum um þessar mundir. Blikur eru á nú víða á lofti og áhyggjuefnin mörg. Afleiðingar verðbólgunnar koma æ berlegar fram. Mesta áhyggjuefni okkar Íslendinga í dag, er varðar efnahagsmálin, er annars vegar að þjóðarframleiðslan á mann fer stöðugt minnkandi. Það sem á að skapa grundvöll fyrir okkar efnahagslegu framförum verður stöðugt veikara. Hins vegar er mikið áhyggjuefni að stjórnvöld skuli mæta þessu með stöðugt aukinni erlendri skuldasöfnun. Gjaldeyrisbyrði þjóðarinnar er þegar of þung miðað við útflutningstekjur. Við megum vel hugleiða, Íslendingar, að staðan hjá okkur er nú þegar orðin miklu lakari í þessum efnum en hún var á Nýfundnalandi, þegar það land glataði efnahagslegu og stjórnarfarslegu sjálfstæði af þessum sökum. Meðan þessu fer fram leggur hæstv. ríkisstj. meiri áherslu á að firra sjálfa sig ábyrgð á því hvernig málum er komið en leita að ráðum til úrbóta. Er þá margt tínt til, sem ætlað er að til varnar megi verða. Aflabrest ber þá einna hæst í syndakvittunarregistri hæstv. ríkisstj. Þá er þess að sjálfsögðu látið ógetið, að á síðasta ári, árinu 1981, barst svo mikill sjávarafli á land að það var fjórða mesta aflaár sem sögur fara af. Álíka haldbært er sumt annað sem fært er fram til afsökunar. Einskis er látið ófreistað til að villa mönnum sýn. En þrátt fyrir það verður sannleikanum ekki leynt, svo augljósar eru staðreyndir þessa máls. Enginn neitar því að við ýmsa erfiðleika er nú að etja. En meginvandinn í viðureigninni við verðbólguna er sá, að ríkisstj. hefur enga heildarstefnu. Allar svokallaðar efnahagsráðstafanir ríkisstj. á þessu kjörtímabili hafa verið með sama markinu brenndar. Þar hefur ekki verið að finna neinar varanlegar ráðstafanir þar sem vegið hefur verið að rótum verðbólguvandans. Einungis hefur verið um að ræða sundurlausar bráðabirgðaráðstafanir, samhengislaust fálm án stefnu og markmiðs. Og sjaldan bregður mær vana sínum. Frv. það, sem við nú ræðum, ber þess glögglega vott. Gráu ofan á svart bætti svo ríkisstj. á sínum tíma með því að skvetta olíu á verðbólgubálið. Það var gert með gjaldmiðilsbreytingunni. Tilgangur gjaldmiðilsbreytingarnar átti að vera að búa í haginn fyrir viðureignina við verðbólguna og viðleitni til þess að koma á stöðugleika í efnahagslífinu. Þetta átti að vera fólgið í því, að gjaldmiðilsbreytingin hefði hagstæð sálræn áhrif með því að draga úr þeim verðbólguhugsunarhætti sem sílækkandi verðgildi íslensku krónunnar hafði valdið með því að grafa undan virðingu fyrir peningum og áhuga manna á að hamla gegn verðbólgunni. En forsenda þess að aukning verðgildis íslensku krónunnar hefði hin hagstæðu sálrænu áhrif sem ætlast var til hlaut að vera sú, að aðgerðin væri liður í víðtækri heildarstefnu og framkvæmd til þess að ráða bót á verðbólgunni og koma á stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar. Aukning verðgildis krónunnar gat þá orðið vottur þess að slík stefna hefði verið tekin upp í efnahagsmálunum og brýning til þess að takast á við vandann af meiri einurð en áður og hefði getað þannig orðið tákn nýs tímabils í stjórn efnahagsmálanna. Það voru allir sammála um þennan yfirlýsta tilgang með gjaldmiðilsbreytingunni. En ekki nóg með það, heldur höfðu allir verið sammála um að gjaldmiðilsbreytingin væri betur ógerð en gerð ef þessar forsendur væru ekki fyrir hendi. Ef ekki væri víðtæk stefnumótun fyrir hendi væri ókleift að sjá fyrir sálræn áhrif gjaldmiðilsbreytingarinnar. Seðlabankinn hafði m.a. lýst því yfir, að svo gæti eins vel farið að gjaldmiðilsbreytingin yrði til þess að auka vantrú manna og tortryggni, ef hún væri ekki hluti af róttækri stefnubreytingu, því að almenningur væri þá vantrúaður á framtíðarverðgildi peninganna og getu stjórnvalda til að halda verðbólgunni í skefjum. Ríkisstj. var margoft vöruð við gjaldmiðilsbreytingunni, ef ekki kæmi jafnframt til mótun heildarstefnu í efnahagsmálunum. En ríkisstj. skellti skollaeyrum við öllum aðvörunum. Anað var út í gjaldmiðilsbreytinguna í ársbyrjun 1981 án þess að skapaðar væru forsendur fyrir þeirri ráðstöfun með mótun heildarstefnu í efnahagsmálunum. Gjaldmiðilsbreytingin var því ekki liður í víðtækri stefnumótun og framkvæmd til þess að ráða bót á verðbólgunni og koma á stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar. Gjaldmiðilsbreytingin varð til þess að auka á upplausnina og vantrú á gjaldmiðlinum í stað þess að treysta hann og stuðla að hjöðnun verðbólgunnar. Það er vissulega ófagur ferill hæstv. ríkisstj. frá hvaða sjónarmiði sem á er litið. Þó væri ósanngjarnt gagnvart núv. ríkisstj. að halda því fram að ekki hafi stundum áður verið pottur brotinn í viðureigninni við verðbólguna. En áhyggjuefni er að nú skuli menn vera hættir að fyrirverða sig fyrir ávirðingar sínar, heldur þykjast menn að meiri, eins og hæstv. ríkisstj. Það er þeim mun ömurlegra að horfa upp á ástandið í dag þar sem það er augljóst að almenningur í landinu, þjóðin sjálf, skilur og finnur að þykjustunni og sýndarmennskunni verður að linna. Fólkið veit að ekki verður ráðið fram úr vandanum nema með átaki og áreynslu. Almenningur er reiðubúinn að taka á sig byrðar, ef þær byrðar eru réttlátlega á lagðar og ef það er einhver möguleiki á að þær byrðar sem almenningur tekur á sig skili einhverjum árangri þegar fram í sækir, þ.e. að aðgerðirnar séu liður í einhverri heildarstefnu. Með frv. því sem við nú ræðum er enn á ný höggvið í sama knérunn. Það eru lagðar byrðar á almenning óréttlátlega og án þess að von sé til að þær fórnir geti borið árangur. Það er í ljósi þessarar staðreyndar sem verður að taka á því frv. sem við ræðum hér. Það er borin von að það geti orðið fugl eða fiskur. Það er nú fokið í flest skjól fyrir hæstv. ríkisstj. Á berangri svika og blekkinga er nú hana að finna afvelta og ráðvillta. Það eina sem ríkisstj. er í raun og veru fær um er að veita þjóðinni þá þjónustu sem nú er mest um vert, en það er að segja þegar í stað af sér.



Herra forseti. Í dag er 22. dagur nóvembermánaðar. Fyrir þremur mánuðum, eða 21. ágúst s.l. gaf hæstv. ríkisstj. út brbl. um efnahagsaðgerðir. Þessi brbl. hafa orðið tilefni til mikillar umræðu, þó ekki hér á hinu háa Alþingi því að hæstv. ríkisstj. hefur komið í veg fyrir það með því að draga í lengstu lög að leggja frv. fram til þinglegrar umfjöllunar. Þetta leiðir hugann að því með hvaða hætti brbl. eru yfirleitt sett. Það virðist nefnilega vera að þróast í það, að ríkisstjórnir, sem hafa ekki nægilegan þingstyrk til að koma málum sínum í gegnum þingið, sbr. núv. hæstv. ríkisstj., geti setið og stjórnað landinu með brbl. og sent þm. heim ef þeir eru til óþæginda eða með eitthvert múður. Þannig hefur þetta verið í raun í tíð hæstv. ríkisstj. Þegar brbl. voru sett í ágúst s.l. gerði stjórnarandstaðan kröfu um að fá að koma til þings strax og ræða málin. Því var ekki sinnt. Í þess stað lýstu hæstv. ráðherrar furðu sinni á andstöðu stjórnarandstöðunnar við brbl. og töldu það óábyrga afstöðu. Ekki nóg með það. Hér í dag talaði hæstv. viðskrh. Tómas Árnason og í tilraunum sínum við að réttlæta aðgerðarleysi hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum reyndi hann einnig að beina athyglinni að Sjálfstfl. og sagði það Sjálfstfl. til skammar að taka afstöðu á móti brbl. Betra hefði verið að taka Framsfl. til fyrirmyndar. Þetta var stórmerkilegt að hlýða á. Hv. 3. þm. Norðurl. e. upplýsti hæstv. ráðh. um muninn á efnahagsaðgerðunum 1978 og þeim sem hér eru til umr. Ég ætla því ekki að endurtaka þær efnislega til að tefja ekki þessar umr. frekar. En ég get fullvissað hæstv. viðskrh. um að jafnvel þó að honum gangi gott eitt til með ráðleggingum sínum þarf Sjálfstfl. ekki á ráðgjöf Framsfl. að halda um það hvernig hann skuli haga sér í afstöðu til einstakra mála, enda hafa yfirlýsingar einstakra ráðh. Framsfl. að undanförnu gefið til kynna að þeir teldu málum betur komið nú ef þeir hefðu farið að okkar ráðum í ágúst s.l. Ef ég man rétt var ein ástæðan fyrir því að ekki mætti kalla þing saman strax sú, að það væri allt of kostnaðarsamt. Ég hef aldrei heyrt nánari skýringu á því hver þessi mikli kostnaðarauki hefði orðið. Mér sýnist að það sé ekki alltaf verið að hugsa um kostnaðinn hjá ríkisstj., að ég ekki tali um einstök rn. Það voru vissulega aðrar aðstæður í þjóðfélaginu þegar heimild til útgáfu brbl. var sett í stjórnarskrána árið 1874. Þá kom Alþingi saman annað hvert ár og sat í tvo mánuði, og þá var það konungur sem stjórnaði með útgáfu brbl., ef nauðsyn bauð svo, á milli þinga. Nú er öldin önnur, sú tuttugasta. Þingið situr árlega 7–8 mánuði. Samgöngur eru með ólíkum hætti, menn geta komið til þings með stuttum fyrirvara þeirra vegna. Menn skjótast á fundi milli landshluta og jafnvel milli landa í eina dagstund eða svo. Þm. eru á launum allt árið og eru því ekkert of góðir til að koma til þings á afbrigðilegum tíma eða með stuttum fyrirvara, þegar svo mikið liggur við eins og útgáfa þessara brbl. gaf tilefni til. Ég er hrædd um að það þurfi betri rökstuðning en þann, að kostnaðarauki hafi ráðið þarna ferðinni. Brbl. hafa vissulega orðið tilefni til mikillar umr. manna á meðal, ekki síst vegna þeirrar yfirlýsingar hæstv. ráðh. ríkisstj. að stjórnarandstaðan sé óábyrg í afstöðu sinni. Það lá meira að segja við borð að um tíma hafi tekist að fá fólk til að trúa þessum áróðri. En það hefur nú breyst sem betur fer. Menn hafa áttað sig á að hér er um áróður að ræða, sem átti að beina athyglinni frá innbyrðis sundurlyndi á stjórnarheimilinu, þar sem hver höndin er upp á móti annarri, ekki á milli flokka eingöngu um fyrirhugaðar aðgerðir, heldur einnig innbyrðis hjá bæði Framsfl. og Alþb. Það væri e.t.v. ekki úr vegi að rifja upp aðdragandann, þegar hæstv. ríkisstj. sat á fundum nótt og dag á s.l. sumri til að reyna að bræða saman einhver úrræði sem allir gætu sætt sig við. Niðurstöðuna höfum við hér á borðum, hálfkák. Á meðan urðu bankar að loka á öll gjaldeyrisviðskipti og bíða í fleiri daga eftir því að Alþb. ráðherrunum tækist að koma vitinu fyrir sína menn, sem ekki voru alveg tilbúnir að éta allt ofan í sig sem sagt og gert var 1978 undir svipuðum kringumstæðum. Þá var það kallað af þessum sömu mönnum „kauprán“. Nú eru það „nauðsynlegar efnahagsaðgerðir“, eins og hæstv. ráðh. og formaður Alþb. sagði í gærkvöldi í sjónvarpsviðtali, og bætti við að enginn gerði að gamni sínu að skerða kjör launþega, en þetta væru nauðsynlegar ráðstafanir. Já, þau eru vissulega byggð víða glerhúsin þessa síðustu daga og oft hefur maður heyrt brothljóð við steinkast hér undanfarið á hinu háa Alþingi. Skemmst er að minnast s.l. fimmtudags í atkvgr. um ræðutíma í væntanlegum útvarpsumræðum í Sþ., þegar hv. þm. Karl Steinar Guðnason talaði um að þm. Alþfl. vildu gjarnan heyra ráðh. ríkisstj., sem tilheyra Sjálfstfl., tala sem lengst til að fá sem best fram sundurlyndið innan þess flokks. Þá buldi við brestur. Næstur steig svo í ræðustól utan dagskrár einn af þm. Alþfl. og tilkynnti úrsögn úr Alþfl.  Herra forseti. Það mætti tala lengi um þessi mál. En bæði er það að hv. þm. Sjálfstfl., sem hér hafa talað á undan mér, hafa gert ítarlega grein fyrir okkar afstöðu og svo hitt, að ég vil ekki tefja tímann með því að endurtaka það sem þeir hafa sagt. En ég vil þó minna á það að bestu rökin fyrir því að afstaða okkar sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu var rétt og skynsamleg, þegar við gerðum kröfu um að þing yrði kvatt saman strax í ágúst og málin rædd hér á hv. Alþingi, eru þau að sjálfir hæstv. ráðh. ríkisstj. hafa viðurkennt að það voru mistök ríkisstj. sjálfrar að fara ekki eftir þessum kröfum stjórnarandstöðunnar á sínum tíma. Varla getur það talist óábyrgt þegar hæstv. ráðherrar innan ríkisstj. segja að eftirmæli þessarar ríkisstj. verði þau að hún hafi gert of litið - of seint. Þarf frekar vitnanna við? Þetta eru ekki orð stjórnarandstöðunnar. Þetta eru þeirra eigin orð sem í hæstv. ríkisstj. sitja.



Herra forseti. Ég mun ekki verða langorður fremur en vant er. Það er búið að ræða mikið um þessi brbl. og þau eru reyndar búin að vera í umræðu meðal landsmanna í al(t sumar eða frá því að ríkisstj. sýndi Alþingi þá óvirðingu að setja þessi lög sem hún þurfti ekki að setja þá. Hún átti þess kost að kalla saman þm. og láta reyna á það hvort vilji væri til að setja þessi lög. Það hefði verið eðlilegast að gera svo, og reyndar sér formaður Framsfl. nú eftir því að svo skyldi ekki hafa verið gert. Í þessum umr. situr það eitt eftir, sem er reyndar kjarni málsins, að það er ráðist á launþega, það er klipið af launum verkafólks. Er það í þrettánda sinn sem svo er gert í tíð þessarar ríkisstj. Verkamannasambandið hefur komið saman, rætt þessi mál og mótmælt þessari kjaraskerðingu. Alþýðusambandið hefur og gert það. Hvergi hjá launþegasamtökunum hefur ríkisstj. fengið samþykki við þessum árásum sínum á laun láglaunafólks. Það er alveg hrikalegt hversu gengið er í það að taka af launum fólks hvað eftir annað án þess að gera nokkuð annað. Þess vegna koma þessi lög ekki til með að leysa neitt. Þau munu skapa sprengingu þegar frá líður, erfiðleika, því að menn munu ekki una því að það eitt sé gert að ráðast á launin. Þessum lögum fylgdu hástemmdar yfirlýsingar, og reyndar munu ýmsir stjórnarsinnar hafa sett ýmis skilyrði og hótað að fylgja ekki lögunum nema þau væru uppfyllt. Það bólar ekki á frumvörpum um þau mál sem lofað hefur verið. Mér dettur í hug t.d. 10. liður og spyr forsrh. um hann. Þar segir: „Undirbúin verði löggjöf um að stjórnendur ríkisstofnana, ráðuneyta og ríkisbanka verði framvegis ráðnir til fimm ára í senn.“ Hefur eitthvað verið í þessu gert?  Svo langar mig til þess að spyrja hvort það sé meining ríkisstj. að afgreiða þetta frv. fyrir 1. des. eða láta það ógert. Það er alveg greinilegt að hér í Ed. verður ekki staðið í vegi fyrir því að málið fái þá afgreiðslu sem eðlileg er. Við Alþfl.-menn erum á móti þessu frv. og munum að sjálfsögðu greiða atkv. gegn því. Hugsanlegt er að allir sjálfstæðismenn, sem eru utan ríkisstj. muni einnig gera það, en það er svo sem ekki ljóst. En þegar málið kemur til Nd. verður kannske nokkrum erfiðleikum bundið fyrir ríkisstj. að fá þetta samþykkt. Eftir því sem stendur í dagblöðum hafa sumir stuðningsmenn stjórnarinnar hlaupist á brott og þykjast ekki styðja þetta frv. Það er því nauðsynlegt að láta á það reyna hvort svo verður eða ekki. Hv. 4. landsk. þm. vék að því að óeining væri í Alþfl. Ég get glatt hana með því að svo er ekki. Það hefur einn þm. okkar ákveðið að fara aðrar leiðir. Hann er ekki í þingflokknum, hefur sagt sig úr honum. Hins vegar eru hvers konar óróabelgir inni í þingflokki Sjálfstfl. og það er ekkert um það vitað enn hvernig fer í atkvgr. um þetta frv. Ég get sagt frá því að fyrir nokkru var ég að ræða við mann suður með sjó. Við ræddum um þessi brbl. og hugsanleg úrslit í atkvgr. Þá sagði maðurinn: „Ja, það er ekkert um það að vita hvernig það fer, því að spurningin er hvaða íhaldsmaður verður keyptur næst.“ Maðurinn hefur sjálfsagt þessa skoðun vegna þess að hrossakaup hafa allmikið verið stunduð meðal þessara flokksmanna. Og væntanlega verða þau gerð áfram. Þau lög sem hér eru til umr. eru mjög svipuð því sem gert var 1978. Þess vegna ætti Sjálfstfl. að geta samþykkt þau eins og hæstv. viðskrh. nefndi hér áðan. Það er ástæða til að velta því fyrir sér hvort menn, sem standa í atvinnurekstri og telja allt vera á hausnum hjá sér og eru jafnframt þm., muni greiða þessu atkv. eða ekki. Þetta er spurning sem ástæða er til að velta fyrir sér þegar þetta frv. er nú til umr. En forsrh. spyr ég að því, hvort meiningin sé að afgreiða þessi lög fyrir 1. des. og svo hvenær sé að vænta þeirra frumvarpa sem heitið er í loforðalista ríkisstj.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. beindi til mín nokkrum fsp. út af framkvæmd á yfirlýsingu ríkisstj. frá 21. ágúst í 21 lið, hvað þeim liði. Öll þau atriði sem þar greinir frá eru í vinnslu. Sumu er lokið eða langt komið, öðru skemmra á veg komið, en frá þessu verður væntanlega skýrt í heild áður en langt um líður. Varðandi fsp. hans um það hvort ætlunin sé að ljúka meðferð þessa frv. fyrir 1. des. í þinginu, þá geri ég ráð fyrir að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. fjh.- og viðskn. Einn nm. lét í ljós hér áðan að það þyrfti að gaumgæfa vel málið og fá margvíslegar upplýsingar þar. Hversu langan tíma fjh.- og viðskn. telur sér nauðsynlegt að taka get ég ekkert um sagt. Í þeim mörgu ræðum sem hér hafa verið fluttar er náttúrlega margt sem ástæða væri til að svara. En ég ætla að draga aðeins hér saman í örfáum orðum svör við nokkrum liðum, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. ræddi um, sem á nú sæti í fjh.- og viðskn. og er oft frsm. nefndarhluta þar. Hann setti fram nokkrar fullyrðingar í sinni ræðu til rökstuðnings því að efnahagsaðgerðirnar frá því í ágúst væru tilgangslausar og gagnslausar. Fyrsta fullyrðing hans var þessi: Þrátt fyrir efnahagsaðgerðir eru allir atvinnuvegir reknir með bullandi tapi og komnir á vonarvöl, svo að ég noti orðalag hv. þm. Hver er sannleikurinn í þessu? Hann er sá samkv. nýjustu skýrslu Þjóðhagsstofnunar frá því fyrir örfáum dögum, að fiskvinnslan og þar með frystingin sé nú rekin með nokkrum afgangi. En eftir 1. des., þegar komin er til framkvæmda sú verðbótahækkun sem þegar er ákveðin, þ.e. 7.7% hækkun og tilsvarandi hækkun fiskverðs, þá er það mat Þjóðhagsstofnunar að frystingin, sem er aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, beri sig eða sé rekin hallalaust, en vinnslan í heild með nokkrum afgangi. Fullyrðingin um að allir atvinnuvegir landsins séu þrátt fyrir efnahagsaðgerðir reknir með bullandi tapi og komnir á vonarvöl er því aðeins staðhæfing út í bláinn og hefur við ekkert að styðjast. Önnur fullyrðing sama hv. þm. var sú, að samkv. spá í þjóðhagsáætlun mundi verðbólgan á næsta ári - hann talaði nú sérstaklega um fyrri hluta ársins að vísu-vera í sama fari og hún væri nú eða um 60%. Þessi frásögn er ekki rétt vegna þess að það kemur skýrt fram í þjóðhagsáætlun að spá Þjóðhagsstofnunar er sú, að verðbólgan frá upphafi til loka næsta árs verði um 50% ef ekki koma frekari aðgerðir til. Í annan stað stenst það ekki heldur að verðbólgan haldi áfram í sama fari, því að 1. nóv. hækkaði framfærsluvísitalan um 17.5%. En þegar hún verður næst mæld, þá eru allar horfur á að hún verði verulega lægri. Það held ég að enginn dragi í efa. Af þessum tveimur tölum má því ráða að fullyrðingar hv. þm. standast ekki. Í þriðja lagi hélt hv. þm. því fram að lífskjörin hefðu farið versnandi síðan ríkisstj., sem nú situr, tók við. Það kom ekki glöggt fram hvort hann átti við árið 1980, 1981 eða hvað. En þegar litið er á síðasta ár, árið 1981, þá liggur það fyrir að kaupmáttur ráðstöfunartekna óx á því ári um 4.3%. Ef hins vegar eru tekin bæði árin 1980 og 1981 saman, þá hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna yfir þetta tímabil vaxið um rúm 3%. Það er því röng staðhæfing að lífskjör hafi versnað á þessu tímabili. Í fjórða lagi sagði hv. þm. að efnahagsaðgerðirnar virtust lítil sem engin áhrif hafa á viðskiptahallann, hann mundi halda áfram eða kannske lækka eitthvað smávægilega. Það liggur fyrir í spám Þjóðhagsstofnunar og raunar að ég ætla Seðlabanka líka að í stað þess að viðskiptahallinn verði um 10% á þessu ári, þá verði hann, ekki síst vegna efnahagsaðgerða ríkisstj., um 6% á næsta ári. Í fimmta lagi hélt hv. þm. því fram að erlend skuldasöfnun yrði ekki minni á næsta ári en verið hefði. Efnahagsaðgerðir hefðu þar engin áhrif. Þetta er einnig rangt vegna þess að það er ljóst að efnahagsaðgerðirnar draga verulega úr þörf á erlendum lántökum með því að draga úr þjóðarútgjöldum í fyrsta lagi. Og í annan stað: með því að þær munu draga úr viðskiptahalla, þá er þar með um leið dregið úr þörf á erlendum lántökum.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. Mér þykir vænt um að heyra það að hæstv. forsrh. telur að staða atvinnuveganna sé nokkuð þolanleg um þessar mundir. En það er sjálfsagt að fá upplýsingar um það frá Þjóðhagsstofnun í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég býst við að ýmsum, sem eru kunnugir atvinnuvegunum og hér sitja inni í þessari hv. deild, blöskri þessar fullyrðingar hæstv. ráðh. Ég skal þó ekki fjölyrða um þær, aðeins benda á að núna fyrir örskömmu síðan hækkaði olía verulega til fiskiskipa. Það er talið að sú hækkun kosti útgerðina 180–200 millj. yfir árið. Menn vita að það hefur orðið lítil fiskverðshækkun. Það er því alveg ljóst að t.d. fiskveiðarnar eru reknar með mjög miklum halla og hafa verið síðustu mánuði og ár. Það er kannske hægt að benda á það að 6skvinnslan eða einhverjir þættir hennar hafi einhverja daga, rétt áður en skellur á hækkun á hinum og þessum aðföngum o.s.frv., verið rekin rétt yfir núllinu, en það vita allir menn sem vilja vita að atvinnuvegirnir hafa verið reknir með bullandi halla undanfarin misseri. Ég skal ekki elta frekar ólar við þær fullyrðingar hæstv. ráðh. að svo hafi ekki verið. En það er sjálfsagt að óska eftir upplýsingum þar til bærra aðila um það. Hæstv. ráðh. sagði að ég hefði farið rangt með þegar ég hefði haldið því fram að verðbólga yrði samkv. mati Þjóðhagsstofnunar 60% yfir árið 1983 ef ekkert yrði frekar að gert en nú með þessum brbl. Ég skal endurtaka það sem ég las hér. Það stendur hér á bls. 29 í þjóðhagsáætlun hæstv. forsrh.: „Venjubundinn framreikningur á ferli framfærsluvísitölu eftir þessar aðgerðir bendir til að heldur geti dregið úr ársfjórðungshækkun framfærsluvísitölunnar á fyrri hluta næsta árs, en hækkun hennar yrði þó enn svipuð og í lok þessa árs eða um 60%.“ Þetta er tekið orðrétt, herra forseti, upp úr sjálfri þjóðhagsáætlun hæstv. forsrh. Fleira sem hann taldi hér að ég hefði fullyrt og væri rangt var í sama dúr. Ég sagði ekki að erlendar skuldir mundu aukast meira en þær hefðu gert í ár, heldur að greiðslubyrði mundi aukast á næsta ári vegna þess að viðskiptahallinn yrði þrátt fyrir allt mjög verulegur. Hann mundi ekki vegna þessara ráðstafana minnka nema um kannske 1–3% eftir öðrum aðstæðum í þjóðfélaginu. Það er nefnilega talað um alls konar aðgerðir, sem enginn veit í hverju eru fólgnar, sem eiga að ná honum niður í 6% af þjóðarframleiðslu. En þótt það markmið náist, þá eykst greiðslubyrðin á næsta ari. Og ég vona að hæstv. ráðh. taki rétt eftir því sem ég er að segja, að það er greiðslubyrðin sem ég á við. Seðlabankinn áætlar að greiðslubyrðin aukist úr 23% af útflutningsverðmæti á þessu ári í 25% á næsta ári og að nettóskuldastaða okkar fari versnandi á næsta ári, enda þótt gefið sé í þessu dæmi að viðskiptahallinn náist niður í 6%, sem er alls útilokað að sjá með hvaða hætti eigi að gerast, nema til komi einhverjar allt aðrar ráðstafanir á næsta ári heldur en við erum að fjalla um hér nú. Eins og ég sagði áðan tel ég brýna nauðsyn bera til að þetta mál gangi sem allra fyrst til nefndar. Ég ætla þess vegna ekki að orðlengja hér um þetta nú, enda gefst tækifæri til að skoða það í nefnd og hér þá síðar við 2. umr.



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Alþingi, 22. nóv. 1982. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum mun ég ekki geta sótt þingfundi á næstunni. Leyfi ég mér því með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varaþm. Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Guðmundur Gíslason kaupfélagsstjóri á Stöðvarfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Tómas Árnason, 1. þm. Austurl.“ Guðmundur Gíslason hefur áður átt sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og þarf því eigi að rannsaka kjörbréf hans. Ég býð hann velkominn til þingstarfa.