Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eins og tilkynnt hafði verið fer nú fram utandagskrárumræða að beiðni hv. 2. þm. Vesturl., Ingibjargar Pálmadóttur, og beinir hún máli sínu til hæstv. heilbrrh. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa. Umræðuefnið er tilvísanakerfið.

Virðulegi forseti. Ný reglugerð um tilvísanakerfi tekur gildi í dag, 20. febrúar. Tilvísanakerfið var í landinu til ársins 1984. Þá þurfti Tryggingastofnun ekki að greiða reikninga sérfræðinga nema þeir hefðu tilvísun heimilislæknis. Í reynd voru undantekningarnar margar og menn voru sammála um að framkvæmdin hefði verið þeim þeim hætti að kerfið hefði nánast engu skilað. Nú er hins vegar ákveðið að hverfa aftur til fyrra horfs. Nokkuð harðar deilur hafa spunnist um málið og nú þegar reglugerðin um tilvísanir liggur fyrir vakna spurningar sem eru tilefni beiðni minnar um þessa utandagskrárumræðu. Ég tek undir það markmið sem er stefnan í þessu nýja en annars gamla tilvísanakerfi að sjúkrasögu sjúklings sé haldið til haga á einum stað og þá hjá heilsugæslulækni eða heimilislækni. Það getur verið mjög mikilvægt atriði fyrir sjúkling og lækna og jafnvel skipt sköpum í bráðatilfellum. Það eru hin faglegu rök fyrir tilvísanakerfinu. En þá vaknar fyrsta spurningin: Hvernig er það betur tryggt með en án tilvísanakerfis? Sá sérfræðingur sem í dag skilar ekki skýrslu til heilsugæslulæknis, hvað hvetur hann frekar á morgun til slíkra bréfaskrifta? Þetta er mikilvæg spurning því mér sýnist þetta vera annar af tveimur aðalkostum tilvísanakerfisins en hinn kosturinn er að spara 100 millj. kr. sem vekur aðrar spurningar: Hvernig sparast þetta fé? Sú hugsun byggist á að komum til sérfræðinga muni fækka um 85 þúsund, úr 270 þúsund komum í 185 þúsund. Margir veikleikar virðast vera í þessum útreikningum. Því spyr ég: Er ekki hér verið að auka verulega álögur á sjúklinga? Við sem búum úti á landi við það að eiga góða heilsugæslulækna hlaupum ekki til sérfræðings nema í undantekningartilvikum og þau eru t.d. þessi: Konur vitja kvensjúkdómalæknis vegna þess að þær vilja fara milliliðalaust til hans með mál sem þær vita fyrir að sá sérfræðingur einn mun bæta úr. Það geta konur gert þrátt fyrir nýtt kerfi en borga þá meira fyrir þjónustuna og greiða þá fyrir allar rannsóknir. Foreldrar með veikt barn sem vitað er fyrir af fyrri reynslu að þarf á sérfræðiaðstoð að halda. Það er auðvitað aukið álag fyrir barnið að vitja tveggja lækna og það getur líka tafið fyrir bata. Jú, það er hægt að fara beint til barnasérfræðings en þá er borgað meira fyrir það. Gamalt fólk sem þarf nú að fara tvær ferðir í stað einnar áður ef það þarf að heimsækja sérfræðing, það er dýrt fyrir gamalt fólk sem t.d. hefur ekki yfirráð yfir farartæki. Nú er ég að tala um tilvik þar sem það er fyrirséð, t.d. af fyrri reynslu, að sérfræðinga er þörf. En stóra spurningin er: Hvað gerist þegar uppsagnir um eða yfir 200 sérfræðinga rennur út við Tryggingastofnun ríkisins? Hvað mun sú uppsögn þýða fyrir sjúklinga? Spurningar mínar eru þessar, þær eru sex og ég ætla að lesa þær upp: 1. Hvað gerist þegar uppsagnir yfir 200 sérfræðinga við Tryggingastofnun ríkisins taka gildi? 2. Hvernig getur tilvísanakerfið sparað 100 millj.? 3. Hvernig verður það betur tryggt í nýja tilvísanakerfinu að sjúkrasaga sjúklings vistist á einum stað hjá heilsugæslulækni? 4. Hvað er talið að nýtt tilvísanakerfi kosti sjúklinga? 5. Hvað kostar það ríkið að koma þessu nýja tilvísanakerfi af stað? 6. Átta þúsund Reykvíkinga vantar heilsugæslulækni. Hvernig verða þeir tryggðir?

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að svara þeim spurningum sem hv. þm. lagði hér fram í lok máls síns. Hún spyr fyrst: Hvað gerist þegar uppsagnarfrestur yfir 200 sérfræðinga við Tryggingastofnun ríkisins rennur út? Ég ætla aðeins að skýra þetta örlítið. Samningur sérfræðilækna við Tryggingastofnun ríkisins rann út fyrir einu og hálfu ári síðan þannig að samningar eiga að vera búnir að vera lausir í á annað ár. Ítrekaðar tilraunir til að fá nýja samninga fram hafa ekki tekist. Það sem hins vegar er verið að ræða um er það að hver og einn sérfræðingur hefur þar að auki heimild til þess að segja sig frá viðskiptum við Tryggingastofnun ríkisins. Það er hans ákvörðun og þegar hann hefur gert það þá vinnur hann ekki lengur að sinni eigin ákvörðun fyrir íslenska heilbrigðiskerfið sem sérfræðingur með stofupraxís heldur algerlega á eigin vegum. Það eru skráðir alls 373 sérfræðingar hjá Tryggingastofnun ríkisins. 195 þeirra hafa sagt upp starfi eða sagt sig frá viðskiptum við Tryggingastofnun ríkisins. Sú uppsögn tekur gildi þann 1. maí nk. Þá eru eftir um það bil 50% sérfræðinga sem eru í störfum hjá Tryggingastofnun ríkisins eftir 1. maí. 37 þeirra hafa sagt upp störfum miðað við 1. júní þannig að þá verða eftir um 40% sérfræðinga enn í störfum hjá Tryggingastofnun ríkisins Hvað gerist þegar þessir menn hætta störfum er einfaldlega það að þá reikna ég með því að þeir sem vilja sækja sérfræðilæknishjálp hjá sérfræðingum sem eru á samningum við ríkið eiga um tvennt að velja. Annars vegar að leita til þeirra sérfræðinga sem þá eru eftir, hins vegar að leita á göngudeildir spítalanna. Það er spurt: Hvernig getur tilvísanakerfið sparað 100 millj. kr.? Niðurstaða þeirra sérfræðinga sem unnið hafa að kostnaðarmati á tilvísanakerfinu síðan árið 1993 er sú að það sé líklegast að það spari nettó um 120 millj. kr. Við í heilbrigðisráðuneytinu höfum viljað hafa vaðið fyrir neðan okkur og ekki fullyrt meira um það en 100 millj. kr. Þá er líka spurt hvað það kosti sjúklingana. Samkvæmt þessum athugunum lækka útgjöld sjúklinganna um 56 millj. kr. þegar tilvísanakerfið verður tekið upp. Auðvitað byggjast svona áætlanir að nokkru leyti á spásögnum og það er auðvitað reynslan sem sker úr. Til þess að fylgjast grannt með kostnaðaráhrifum tilvísanakerfisins mun ég þess vegna fara þess á leit við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að á því tveggja ára tímabili sem gert er ráð fyrir að tilvísanakerfið verði keyrt til reynslu þá fylgist Hagfræðistofnun Háskóla Íslands með kostnaðaráhrifunum frá degi til dags. Það er spurt: Hvernig verður það betur tryggt í nýja tilvísanakerfinu að sjúkrasaga sjúklings vistist á einum stað hjá heilsugæslulækni? Það er meginmarkmið kerfins. Eins og nú standa sakir veit heimilislæknir ekki einu sinni hvort sjúklingur sem hann hefur til meðferðar er jafnframt í meðferð hjá sérfræðingi. Og sérfræðingur sem hefur sjúkling til meðferðar veit ekki hvort sá sjúklingur er í meðferð hjá öðrum sérfræðingi í sömu grein eða hjá öðrum sérfræðingum í annarri grein. Og sérfræðingar og heimilislæknar vita ekki um þær rannsóknir sem hvor um sig er að gera á viðkomandi sjúklingi. Kjarninn í tilvísanakerfinu er að tryggja þetta og það tilvísanakerfi í því sambandi er alþjóðlega viðurkennt. Það er alþjóðlega viðurkennt að það er til þess að bæta fjárhagslega nýtingu opinbers fjár í heilbrigðisrekstri og til þess að bæta samskipti lækna um meðferð sjúklinga og ég vísa einfaldlega til skýrslna OECD í þessu sambandi þar sem þetta kemur mjög glöggt fram. Hvað er talið að nýtt tilvísanakerfi kosti sjúkling í peningum? Ég hef svarað því að það er gert ráð fyrir því að það dragi úr útgjöldum sjúklingahópsins um 56 millj. á ári. Hvað kostar það ríkið að koma þessu tilvísanakerfi á? Í fjárlögunum er ekki gert ráð fyrir neinum sérstökum framlögum til þess þannig að heilbrrn. hefur enga möguleika á því að verja einhverju fé í heilbrigðiskerfið í þessu sambandi. Þvert á móti er gert ráð fyrir því í fjárlögunum að þetta kerfi spari ríkinu peninga en ekki að það kosti ríkið fé. Þá er sagt að 8 þúsund Reykvíkinga vanti heilsugæslulækni, hvernig eru þeir tryggðir? Samkvæmt upplýsingum heilsugæslunnar í Reykjavík stafar þessi tala, 8--10 þúsund manns sem vantar heimilislækni, af því að þegar börn flytjast úr tryggingu foreldra sinna yfir í sjálfstæðar tryggingar þá verður alltaf tímadráttur á því að viðkomandi skrái sig hjá heimilislækni. Ég hef trúað þessu, eins og hv. þm., að þetta væri svona, en fullyrðingar heilsugæslunnar í Reykjavík eru að það sé ekki svo. Og eins og nú standa sakir þá eru tólf heilsugæslulæknar í Reykjavík, eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið, sem geta tekið við sjúklingum. Þannig að eftir þeim upplýsingum sem heilsugæslan í Reykjavík gefur mér þá á þetta ekki að vera vandamál og fagna ég því, því satt að segja óttaðist ég að þarna gæti orðið um að ræða eitthvert vandamál í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur fyrir að taka þetta mál hér upp því satt að segja eru æðimargar spurningar sem hafa vaknað á undanförnum dögum og í þessari umræðu á undanförnum vikum og mánuðum um tilvísanakerfið. Það er með tilvísanakerfið, eins og ýmsar aðrar ákvarðanir sem hæstv. ráðherra hefur tekið á sínum ráðherraferli, að það er afar umdeilt vægast sagt og deilurnar hafa náð inn í hans eigin flokk þar sem menn og jafnvel fyrrv. heilbrrh. eru ekki sammála um ágæti þessa tilvísanakerfis. Hæstv. ráðherra svaraði nokkrum spurningum sem hv. þm. bar fram og ég vildi gjarnan heyra enn frekari svör um það hvernig í ósköpunum þetta á að spara eða þýða 56 millj. lækkun til sjúklinga þar sem í raun er um það að ræða að sjúklingurinn þarf að borga fyrst komugjald á heilsugæslustöð og síðan hjá sérfræðingi þannig að það er um tvöföldun að ræða á útgjöldum sjúklings. Ég vildi gjarnan heyra það hverjar verða tekjur ríkisins af þessu tilvísanakerfi. Það má vera að það náist fram einhver sparnaður, sem sagt þetta á að skila einhverjum tekjum inn. Því ef það eru um 60 þúsund komur til sérfræðings, sem eru að vísu miklu fleiri, en setjum nú svo að þær séu 60 þúsund, þá þýðir það 36 millj. kr. sem skila sér inn til heilsugæslunnar í landinu vegna þess að 600 kr. komugjald er á hverri stöð fyrir hvern sjúkling. Mér finnst þetta vera fyrst og fremst óhagræði og kostnaðarsamt og er sannfærð um að þetta mun ekki skila þeim árangri í sparnaði sem ráðherra hefur haldið svo mjög á lofti. Og reyndar hefur fyrrv. hæstv. heilbrrh., Guðmundur Árni Stefánsson, fullyrt það líka að þetta muni ekki skila þessum árangri.

Virðulegi forseti. Mér þykir afskaplega hæpið af ráðherra sem er að hætta að setja jafnumdeilda reglugerð eins og hér ber raun vitni. Í fyrsta lagi er hér augljóslega um mikið óhagræði fyrir sjúkinga að ræða, þ.e. aukið snatt fyrir sjúklinga og þeir eru því miður einmitt sjúklingar og mega síst við því að verða sendir bæjarenda á milli. Ég held að það sé heldur engin tilviljun að sjúklingafélög hafa tekið mjög harða afstöðu á móti þessari reglugerð. Í öðru lagi er um kostnaðarauka fyrir sjúklinga að ræða hvað sem hæstv. heilbrrh. segir. Í þriðja lagi hefur ekki, og ég endurtek ekki, verið sýnt fram á sparnað ríkisins og jafnvel verið leiddar getur að því að hér væri um kostnaðarauka að ræða og m.a. hefur verið dregið fram að aukning um 10% á álagi í heilsugæslu muni aldrei kosta minna en 80 millj. auk þess sem hún mundi kalla á fjárfestingu í nýju húsnæði. Heilsugæslustöð fyrir fimm lækna kostar á bilinu 160--200 millj. Hvers konar reikningskúnstir eru hér á ferðinni? Hvaða sparnaður er þetta hjá hæstv. ráðherra? Það er annað sem einnig hefur mjög verið dregið hér fram og það er að menn vilja oft fá að ráða sínum sérfræðing og vilja gjarnan fara með einstaka sjúkdóma eða kvilla til ákveðinna sérfræðinga. Það er t.d. mjög algengt að konur vilji helst eiga orð við konur sem eru úr læknastétt og það er ekki boðið upp á það á öllum heilsugæslustöðvum að það séu konur þar starfandi þannig að þarna er beinlínis um mannréttindi kvenna að ræða. Auk þess hefur hér verið dregið fram og er alveg hárrétt, að það eru ýmsir sem ekki hafa fastan heilsugæslulækni og ég spyr: Hvar er þessi örugga skýrslugerð sem á að vera? Þetta er aðeins fátt eitt af því sem hér er til umræðu og ég vil líka benda á að göngudeildir eru ekki í stakk búnar til að taka við auknu álagi.

Virðulegi forseti. Það var ákvörðun Sjálfstfl. og Alþfl. að heimila hæstv. heilbrrh. með reglugerð að taka upp það kerfi sem menn vilja kalla tilvísanakerfi. Það er því á ábyrgð þessara flokka hvernig til tekst. Ég sagði það við atkvæðagreiðslu þegar ég sat hjá að ég væri af fjárhagslegum og faglegum ástæðum að mörgu leyti sammála því að taka upp tilvísanakerfi, hins vegar skipti það höfuðmáli hvernig að hlutunum yrði staðið. Það sem nú er að gerast er að deila hæstv. heilbr.- og trmrh. og sérfræðinga er að verða kjaradeila og hún er að taka á sig grafalvarlega mynd vegna þess að staðreyndin er sú að það er ekki hægt að koma hér á tilvísanakerfi nema í sátt við bæði heimilislækna og sérfræðinga. Sérfræðingar, sem segja sig núna frá samningi við Tryggingastofnun ríkisins, munu í heilum sérgreinum hverfa í burtu og ekki taka á móti sjúklingum í þjónustu nema þeir greiði reikninginn að fullu. Þetta þýðir að það myndast slíkur þrýstingur á hæstv. heilbr.- og trmrh. að ráðherrann þarf að setja reglugerð um hve stóran hluta af þeim reikningi er sérfræðingar sjálfir setja upp tryggingarnar ætli að taka þátt í að greiða. Mismunurinn á reglugerð hæstv. heilbr.- og trmrh. og þeirri gjaldskrá sem sérfræðingarnir setja verður sjúklingaskatturinn. En þegar við komum að því og höfum það í huga að það eru 270 þús. komur til sérfræðinga á einu ári og Tryggingastofnun ríkisins er opin 270 daga á ári, þá þarf hún að afgreiða þúsund manns sem koma í stofnunina hverjum einasta degi til þess að fá reikningana sína endurgreidda. Og ég segi: Ef þetta gengur fram með þessum hætti þá mun því miður þetta kerfi ekki ná fram að ganga.

Hæstv. forseti. Ég vil láta það álit mitt koma fram sem hefur lengi verið að skynsamlegt sé að efla grunnheilsugæsluþrepið og það hljóti að vera bæði ódýrast og eðlilegast að reyna að leysa eins mörg heilbrigðisvandamál á fyrsta þrepi heilsugæslunnar og kostur er. Að því leyti til get ég stutt þá hugsun sem liggur að baki hugmyndum um einhvers konar tilvísunarkerfi. Gallinn er bara sá að eins og hæstv. heilbrrh. hefur haldið á þessu máli og í raun og veru klúðrað því þá sé ég alls ekki að aðgerð hans sé að ná tilgangi sínum, því miður. Það sem ég held að sé aðalmeinsemdin í þessu eru þau skemmdarverk sem búið er að vinna fyrir á heilbrigðiskerfinu. Er ég þá alveg sérstaklega að tala um komugjöldin og þá aðgöngumiða sem menn þurfa núorðið að kaupa sér að heilbrigðisþjónustunni. Það gefur auga leið að með tilkomu komugjaldanna er orðin allt önnur aðgerð að taka síðan í viðbót upp tilvísunarskyldu þannig að menn þurfi fyrst að borga komugjöld til að fá tilvísun, þ.e. sá hluti sjúklinganna sem þarf sannanlega á þjónustu sérfræðinga að halda. Svo bætist það við að þegar hæstv. ráðherra lendir í illindum með þetta eins og flest annað sem hann hefur aðhafst í heilbrigðismálum og allt fer upp í loft og ekki er samkomulag um nokkurn hlut þá bitnar það á sjúklingunum sem missa tryggingaverndina með því að samkomulaginu er sagt uppp. Málið er því í hinu megnasta óefni. Sömuleiðis vil ég mótmæla þeim skollaleik sem er í kringum þetta mál af hálfu stjórnarflokkanna. Fyrst heimilar Sjálfstfl. við fjárlagaafgreiðsluna að ráðherrann megi taka upp þessa tilvísunarskyldu en hleypur svo frá málinu rétt fyrir kosningar og formaður einhverrar heilbrigðisnefndar, eða hvað það nú er í því batteríi, í Sjálfstfl., hv. þm. Lára Margrét, kemur allt í einu í bakið á ráðherranum og það er ekki annað að sjá en stuðningur Sjálfstfl. við málið sé gufaður upp. Manni verður því á spyrja: Er svo kannski þetta brölt allt saman aðeins til þess að tilvísunarkerfið standi í nokkrar vikur með stórkostlegum illindum og ólátum sem fyrst og fremst bitna á sjúklingunum? Þá er sennilega verra af stað farið en heima setið.

Hæstv. forseti. Ég rifja það upp í byrjun að á fyrra tímabili hæstv. heilbrrh. á þeim stóli gerði hann tilraun til að koma á tilvísunarkerfi en það var stöðvað vegna mikillar andstöðu. Ég held að okkur sé öllum ljóst að það er afar óskynsamlegt að koma á breytingu eins og þessari í fullkominni andstöðu við þá sérfræðinga sem eiga að vinna eftir þessu kerfi. Það er ekki vænlegt til árangurs að vinna með svona aðferðum eins og dæmin sanna. Ef tilvísunarkerfinu verður komið á þá mun það ótvírætt valda mjög mörgum sjúklingum óhagræði. Það verður um minna val að ræða og ég nefni sérstaklega að fyrir þær konur sem vilja fara til kvensjúkdómalæknis og hafa sinn kvensjúkdómalækni er það mikið óhagræði að þurfa að fara fyrst á heilsugæslustöð. Þó að hæstv. heilbrrh. hafi haft orð um að halda kvensjúkdómalæknum utan við þá er staðreyndin sú að þessi læknahópur er allur að segja upp samningum sínum við Tryggingastofnun og verður úti á hinum sjálfstæða markaði. Það gefur auga leið að ef þessi reglugerð gengur í gildi þá fer allt í háaloft eftir því sem hún nær til hinna ýmsu hópa sérfræðinga. Mergurinn málsins er þessi: Það hefur ekki verið sýnt fram á að það náist neinn sparnaður. Við hljótum að krefjast þess að hæstv. heilbrrh. leggi fram þetta mat sem hann hefur vitnað til og skýri fyrir okkur nákvæmlega í hverju þessi sparnaður felst. Það er ekki nokkur leið að sjá að þegar fólk þarf að fara tvær ferðir í staðinn fyrir eina, þó að tilvísunin gildi svo í lengri tíma, lýsi það sér í einhverjum sparnaði til lengri tíma. Hvað um vinnutap fólk vegna þessara ferða? Hvað um langtímaáhrif þess að fólk frestar því að fara til læknis? Hvað um kostnaðinn við það að koma kerfinu á? Við þurfum að fá svar við þessu og meðan slíkt svar fæst ekki og ekki hefur verið sýnt fram á sparnað þá er ég algerlega andvíg því að þessu kerfi sé komið á.

Hæstv. forseti. Heilbrigðis- og tryggingamálin eru fjárfrekasti liður íslenska ríkisins. Enn er tekist á við hálaunastétt sérfræðinga í læknastétt sem hafa búið við það frelsi að vera 75% starfsmenn ríkisspítala en geta vísað sjúklingum við útskrift beint á sína einkastofu. Ég tel heilsugæsluformið grunn að aðhaldssömu og góðu heilbrigðiskerfi sem geymir og skráir upplýsingar um hvern mann. Það þarf hins vegar að tryggja að fjölhæfustu og bestu læknarnir vilji vera heilsugæslu- og heimilislæknar. Þar mega ekki þrífast skussar. Eitt versta axarskaftið sem núv. ríkisstjórn gerði var að taka upp komugjaldið á heilsugæslustöðvarnar. Það hefur komi sér illa fyrir sjúklinga og barnmargar fjölskyldur. Það gjald verður að afnema. Ég óttast að vísu að hæstv. heilbrrh. hefði þurft að vinna sína heimavinnu af meiri gætni. Það er gallinn við hæstv. heilbrrh. að kjarkur hans og áræði er yfirleitt þannig að hann byrjar á því að setja öll mál í loft upp og síðan fer mikill tími í að semja frið. Ég hefði viljað sjá hann standa af meiri gætni að þessu máli. Ég segi það, hæstv. forseti, hálaunalæknar og sérfræðingar verða að sætta sig við að skipulag ríki og að sá sem borgar brúsann, eins og ríkið í þessu tilfelli, gerir kröfu um lipurt og réttlátt kerfi sem sparar peninga og á ekki að bitna á sjúklingum. Ég óttast að ef við höldum ekki skipulaginu í lagi í gegnum heilsugæslustöðvar þá stöndum við frammi fyrir alvarlegu ,,kaosi`` hvað heilbrigðismálin varðar í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Hér hafa hv. þm. Framsfl. hafið umræðu um tilvísanakerfið sem á að koma á. Hins vegar hefur það vakið athygli að það er ekki ljóst hver afstaða hv. þm. Framsfl. er til þessa kerfis.

Nú?

Það hafa þrír hv. þm. talað en það hefur ekki verið nokkur einasta leið að finna út hvort þeir væru með eða móti tilvísanakerfi. Þá rifjast það upp að á sinni tíð voru uppi áform hjá Framsfl. um að taka upp tilvísanakerfið. Það hlýtur að vera mikið umhugsunarefni fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. sem hefur staðið í þessari orrustu síðustu vikurnar að fá ekki sterkari stuðning úr þeirri átt, þ.e. frá Framsfl.

Hlustaðir þú ekki á mína ræðu?

Hins vegar er ekki óeðlilegt að þessi umræða fari fram í þinginu og er í rauninni vonum síðar miðað við hina miklu umræðu sem hefur farið fram í þjóðfélaginu um tilvísanakerfið. Ég tel að sú harkalega umræða hafi verið skaðleg og hafi að ýmsu leyti dregið úr tiltrú manna á því að árangur náist við þá kerfisbreytingu sem ég tel eðlilegt að skoða, skoða kerfisbreytingu hvað varðar grunnheilbrigðisþjónustuna. Ég tek undir með hv. 4. þm. Norðurl. e. að það er afar mikilvægt að styrkja grunnheilbrigðisþjónustuna og breyta henni þannig að það megi draga úr kostnaði við heilbrigðisþjónustuna þannig að sérfræðingar hafi ekki algerlega frjálsar hendur um aðgang að þjónustu við sjúklingana án þess að áður komi til þess að grunnheilbrigðisþjónustan, þ.e. heilsugæslulæknarnir, komi þar að. En ég tel að viðbrögð sérfræðinga hafi satt að segja verið allt of harkaleg. Það hlýtur að vera hægt að ná niðurstöðu í samkomulagi milli þessara heilbrigðisstétta. En ég legg áherslu á að það verður að ná niðurstöðu, gera breytingu á kerfinu sem er öruggt að spari en að við leggjum ekki út í mikla orrustu til þess að breyta þessu kerfi án þess að það komi sparnaður út úr því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þau svör sem hann veitti þó að þau væru engan veginn fullnægjandi, enda bjóst ég alls ekki við því vegna þess að það er greinilegt að þessi undirbúningur er ekki nægjanlega góður. En mig langar að segja það áður en ég fer út í einstaka liði varðandi hæstv. ráðherra að síðasta ræða var alveg með eindæmum. Hér stendur upp hv. 1. þm. Vesturl. og talar um það að hann skilur ekkert í Framsfl. að spyrja nokkurra spurninga um þetta tilvísanakerfi. Við höfum ekki verið að skrifa skítagreinar í blöðin um tilvísanakerfið. Það hafa sjálfstæðismenn aftur á móti verið að gera þannig að mér finnast þessi tilsvör þingmannsins undarleg. En það er algjört aukaatriði, enda vissi ég ekki hvar hann var staddur í þessu máli því að hann hafði engin rök, hvorki með né á móti þessu kerfi. En faglegu rökin sem hæstv. heilbrrh. talaði um að væru tryggð í þessari reglugerð um tilvísanir tel ég alls ekki vera tryggð. Ég tel engan veginn meiri tryggingu nú en áður fyrir því að sjúkrasaga sjúklingsins sé vistuð hjá heilsugæslulækni. Það tel ég ekki vera nægilega öruggt eins og þetta er í dag því að það tel ég vera til mikilla bóta ef það næðist. Ég tel, eins og margir hafa talað um, að auðvitað eigi grunnheilsugæslan að vera á heilsugæslustöðvunum. En ég tel að það þurfi margt að gerast áður. T.d. þarf að byggja í Reykjavík einar þrjár til fjórar heilsugæslustöðvar og eitthvað hlýtur það að kosta af því að hann talaði um sparnaðinn af þessu kerfi. Hæstv. ráðherra talaði líka um það að göngudeildirnar geti tekið á móti þeim sjúklingum sem ekki fari til sérfræðings. Það er alger misskilningur vegna þess að þær göngudeildir sem eru starfandi í Reykjavík eru fullbókaðar allar saman. Hæstv. heilbrrh. sagði að þetta mundi spara sjúklingum 56 millj. Þá hlýtur ráðherra að vera að tala um það að sjúklingar hætti að fara til sérfræðings. Annars geta þessar 56 millj. alls ekki sparast. Það er sem sagt niðurstaða mín eftir þessar umræður að þetta sé enn einn nýr sjúklingaskatturinn og það er ekki gott.

Virðulegi forseti. Undirbúningur að upptöku tilvísanakerfis hefur staðið í mörg ár. Það var unnið mikið undirbúningsverk í tíð fyrrv. heilbrrh. Guðmundar Bjarnasonar. M.a. voru sóttir erlendir sérfræðingar til viðræðna við sérfræðilækna, sérfræðingar frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni, en þar liggur fyrir að það er álit Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar að það kerfi sem gagnist best til að tryggja fagleg samskipti milli lækna og skynsamlega nýtingu fjármuna sé einmitt tilvísanakerfi. Árið 1992, þegar ég byrjaði undirbúninginn að því kerfi, óskaði ég sérstaklega eftir því að Félag heimilislækna og Félag sérfræðinga skipuðu hvorn sinn fund fulltrúa til samstarfs við heilbrrn. til að þeir gætu komið sínum sjónarmiðum að. Félag heimilislækna féllst á þetta en Félag sérfræðinga neitaði því. Það var því að þeirra eigin frumkvæði sem ekki var haft það samráð við sérfræðinga sem ég vildi allt frá árinu 1992. Skoðun á kostnaðaráhrifum hófst rétt eftir áramótin 1993 og hefur staðið síðan. Það hefur því farið fram mikill og vandaður undirbúningur að þessari aðgerð. Mér er það ljúft og raunar skylt að bjóða flokkum þingsins það að ef menn vilja fá fólk til viðræðna við sig frá heilbrrn. til að útskýra þær breytingar sem þarna er verið að gera, kostnaðarleg áhrif þeirra, fagleg áhrif þeirra o.s.frv., þá er það alveg sjálfsagt. Aðeins örfá orð því það er ekki mikill tími sem gefst til þess að svara. Það var sagt: Kallar ekki 10% aukning á komum á heilsugæslustöðvar á aukinn kostnað? Komum á heilsugæslustöðvar fækkaði árið 1993 um 10%. Nú eru menn að tala um að komum á heilsugæslustöðvar kunni að fjölga aftur um 10--15%. Menn eru því að tala um álíka margar komur á heilsugæslustöðvar á árinu 1995 og þær voru á árinu 1993. Ég tel því ekki að það hafi mikil kostnaðaráhrif í för með sér. En ég ítreka það, virðulegi forseti, af því það gefst stuttur tími til að ræða þessi mál hér að þau hafa fengið mikinn og vandaðan undirbúning á mörgum sviðum og að þeim þingflokkum sem óska eftir að fá frekari upplýsingar um þetta kerfi er það guðvelkomið og ég skal beita mér sérstaklega í því að þær upplýsingar verði lagðar fram.

Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er hefur verið ágreiningur um túlkun á reglugerð nr. 48/1990, um virðisaukaskatt af skattskyldri starfsemi opinberra aðila. Ágreiningsatriðin eru mörg og brenna mismikið á sveitarfélögunum en ágreiningurinn er fyrst og fremst á milli sveitarfélaga og ríkis. Ég hef kosið að beina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. varðandi tvo tölulið fyrrnefndrar reglugerðar. Það er túlkun fjmrn. á tölulið 1 í 12. gr. reglugerðarinnar þar sem um er að ræða þau tilvik er sveitarfélögin bera ábyrgð á söfnun, flutningi og förgun úrgangsefna. En ég spyr um skilgreiningu ráðuneytis á því hvaða útgangsefni falla undir orðið sorp. Tilefni þessarar spurningar er m.a. erindi sem send hafa verið frá samtökum sveitarfélaga þar sem mótmælt er þeirri túlkun að brotamálmar falli ekki undir orðið sorp í reglugerðinni. Ég er hér með bréf, hæstv. forseti, sem mig langar til að vitna í en það er frá Sambandi sveitarfélaga í Norðurlandskjördæmi vestra þar sem leitað er eftir túlkun ríkisskattstjóra á sömu reglugerð. Í svari sem barst frá ríkisskattstjóra til Hvammstangahrepps og Sambands sveitarfélaga í Norðurlandi vestra segir að ekki beri að túlka reglugerðina þannig að brotamálmar falli undir orðið sorp í reglugerðinni. En Samband sveitarfélaga í Norðurlandi vestra mótmælir þessu og bendir á að þeir buðu út brottflutning á brotamálmum á sl. vori, samtals 1.200 tonn frá fimm stöðum á Norðurlandi vestra. Þegar útboðið var gert datt ekki nokkrum manni í hug að virðisaukaskattur fengist ekki endurgreiddur af þessari vinnu. Virðisaukaskatturinn hækkar kostnaðinn við verkið um 1,3 millj. kr. og þeir segja að það sé augljóst að sveitarfélögin muni snúa sér að einhverju öðru en brottflutningi brotamálma á meðan þessi úrskurður er í gildi. Jafnframt kemur fram í þessari greinargerð frá ríkisskattstjóra að ekki skuli greiða virðisaukaskatt af þessari starfsemi vegna þess að brotamálmar fari til endurvinnslu og því geti þeir ekki talist sorp. En því er nú þannig háttað að það er æðimargt sem fellur undir orðið sorp sem fer í endurvinnslu. Þá ber líka að geta þess að það hefur verið boðað ein þrjú ár í röð, held ég, að hér verði lagt fram frv. um brotamálma en það er ekki komið fram enn. Við vitum því ekki hvernig á að fara með þessi mál. Þá spyr ég fjmrh. um túlkun ráðuneytis á 4. tölul. 12. gr. sömu reglugerðar þar sem um er að ræða endurgreiðslu virðisaukaskatts af björgunarstörfum og öryggisgæslu vegna náttúruhamfara og almannavarna. Þar hefur komið fram að einungis er um endurgreiðslu að ræða vegna kostnaðar sem opinberir aðilar verða fyrir vegna björgunarstarfa sem miða að því að koma í veg fyrir að meiri eyðilegging verði af sama atburði eða að eyðilegging vegna sama atburðar haldi áfram á þeim tíma sem náttúruhamfarir standa yfir. Reglugerðin gerir hins vegar ekki ráð fyrir að það verði endurgreiddur virðisaukaskattur vegna forvarnaaðgerða eða aðgerða vegna afleiðinga náttúruhamfara og hlýtur það að teljast bagalegt.

Virðulegur forseti. Sem svar við fyrri hluta fyrirspurnar hv. þm. vil ég segja þetta: Reglugerð nr. 248/1990 kveður annars vegar á um skattskyldu opinberra aðila, þar með talin sveitarfélög, þegar þessir aðilar selja skattskyldar vörur og þjónustu eða inna af hendi þjónustu eða framleiða vöru til eigin nota. Hins vegar kveður reglugerðin á um endurgreiðslu virðisaukaskatts til ríkisstofnana og sveitarfélaga vegna kaupa á tiltekinni vinnu og þjónustu. Markmiðið með setningu reglugerðarinnar var fyrst og fremst að leysa úr samkeppnisvandamálum sem upp geta komið þegar opinberir aðilar, sem almennt eru ekki skattskyldir, hafa með höndum starfsemi sem einnig er stunduð af einkaaðilum á hinum almenna markaði og ber þá virðisaukaskatt. Þá var einnig verið að viðhalda endurgreiðslum sem höfðu átt sér stað í gamla söluskattskerfinu t.d. vegna snjómoksturs en slíkur kostnaður fellur misþungt á sveitarfélög. Samkeppnisvandamálin eru leyst þannig í reglugerðinni að opinberum aðilum er ýmist gert að greiða virðisaukaskatt af þeirri starfsemi sem rekin er í samkeppni við atvinnufyrirtæki eða að virðisaukaskattur sem greiddur er vegna kaupa á tiltekinni vinnu eða þjónustu er endurgreiddur. Í þeim tilvikum sem virðisaukaskattur fæst endurgreiddur er sams konar starfsemi sem sveitarfélög annast ekki skattskyld. Báðar aðferðirnar eiga að leiða til þess að álagning virðisaukaskatts sé hlutlaus gagnvart því hvort ríkisstofnun eða sveitarfélag kemur sér upp eigin þjónustudeild eða kaupir þjónustu af einkaaðila. Sorphreinsun er dæmi um starfsemi sem sveitarfélög ýmist inna af höndum sjálf eða kaupa af einkafyrirtækjum. Þar sem virðisaukaskattur af sorphreinsun er endurgreiddur þurfa sveitarfélög ekki að leggja skatt á þá starfsemi ef þau annast hana sjálf. Ákvæðið um endurgreiðslu á sorphreinsun er svohljóðandi: ,,Endurgreiða skal sveitarfélögum og ríkisstofnunum virðisaukaskatt sem þau greiða við kaup á eftirtalinni vinnu og þjónustu: 1. Sorphreinsun, þ.e. söfnun, flutningi og eyðingu sorps. Virðisaukaskattur vegna endurvinnslu fellur ekki hér undir . . . `` Með sorpi í skilningi ákvæðisins er átt við leifar, rusl og umbúðir sem falla til við heimilishald, þ.e. neysluúrgang. Einnig er átt við úrgang sem fellur til við aðra starfsemi og hefur svipaða eiginleika. Hér er því átt við eiginlegt heimilissorp en t.d. ekki úrgang eins og tréafskurð, mold, möl, grjót, járnarusl og fleira þegar slíkur úrgangur verður til við hreinsun á götum eða opnum svæðum sveitarfélags. Með ákvæðinu er fyrst og fremst átt við hina eiginlegu sorphirðu, þ.e. tæmingu ruslatunna og gáma vegna heimilissorps og flutning sorpsins á ruslahauga ásamt urðun eða eyðingu. Það skal tekið fram að þegar við höfum skoðað endurgreiðslurnar milli ára kemur í ljós að þær hafa aukist mun meira en annað sambærilegt í slíku eða um 35% á milli áranna 1992 og 1993. Þar af kemur í ljós að endurgreiðslur vegna sorphreinsunar hafa aukist um 48% sem sýnir að hér er um gífurlega aukningu að ræða hvað þetta snertir. Varðandi síðari fyrirspurnina sem snýr að björgunarstörfum skal þetta tekið fram: Ákvæðið er túlkað á þann veg að endurgreiða skuli virðisaukaskatt af kostnaði sem ríkisstofnun eða sveitarfélag verður fyrir vegna björgunarstarfa og öryggisgæslu meðan á náttúruhamförunum stendur eða í órofatengslum við þær. Síðar tilkominn kostnaður vegna viðgerða og lagfæringa vegna tjóns sem orðið hefur telst ekki falla undir ákvæði. Ekki er talið skipta máli í þessu sambandi hvort um bráðabirgðaviðgerðir er að ræða eða varanlegar framkvæmdir. Fá mál hafa komið upp vegna þessa ákvæðis. Þó er vitað um eitt mál sem farið hefur fyrir yfirskattanefnd og var þessi túlkun staðfest af yfirskattanefnd en mér skilst að því máli hafi síðan verið vísað til dómstóla en endanleg niðurstaða dómstóla er ekki enn komin. Ég vona, virðulegur forseti, að þetta svari nokkuð fsp. hv. fyrirspyrjanda en vil enn á ný vekja athygli á því að svo virðist sem endurgreiðslur ríkisins til sveitarfélaganna á virðisaukaskatti milli áranna 1993 og 1994 gefi til kynna að þessar endurgreiðslur hafi aukist til muna og mun meira en gera má ráð fyrir vegna breytinga á umfangi slíkrar starfsemi á undanförnum árum. Þetta vildi ég láta koma fram þótt það væri ekki eiginlegur hluti af svari við fyrirspurn hv. þm.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svör hans en ég verð að segja að ég er mjög ósátt við þá túlkun að söfnun og flutningur á brotamálmum falli ekki undir orðið sorp í þessari reglugerð, einkum og sér í lagi vegna þess að hér hefur verið boðað frv. þar sem verði tekið sérstaklega á meðferð og flutningi brotamálma en það frv. hefur ekki komið fram og við höfum ekki séð það í þinginu. Meðan svo er að ekki gilda um þetta reglur, og þetta er stór hluti af umhverfisátaki sem er í gangi hjá mjög mörgum sveitarfélögum, þá finnst mér eðlilegt að endurgreiðslan eigi sér stað. Sveitarfélögin fóru á sínum tíma fram á að sett væri á laggirnar nefnd þar sem sveitarfélögin og ríkisvaldið kæmu að til að fjalla um þetta. Mér skilst að starfshópur hafi verið skipaður árið 1990 sem var samstarfshópur fjmrn. og sveitarfélaganna. Í bréfi frá skattstjóra sem er frá því í október 1994 stendur, með leyfi forseta: ,,Hópur þessi kom saman í fáein skipti á árinu 1990. Var þar helst á döfinni að ræða fjárhagsleg áhrif skattsins á afkomu sveitarfélaganna en ágreiningur var á milli ríkis og sveitarfélaga um það verkefni. Á haustmánuðum 1991 var ákveðið að skipta hópnum í tvennt. Þannig var öðrum hluta hans var falið að kanna ýmis lagatæknileg atriði og hinum hluta hópsins var falið að kanna nánar fjárhagsleg áhrif af upptöku virðisaukaskattsins. Á starfstíma hópsins hafa örfáir fundir verið haldnir og ekki finnast nema tvær fundargerðir þ.e. frá 20. maí 1992 og 1. júlí 1992. Rétt þykir að benda á að fulltrúar frá embætti ríkisskattstjóra höfðu ekkert frumkvæði að því hve oft þessi starfshópur kom saman.`` Þetta segir kannski svolítið um það af hverju þessi ágreiningur hefur síðan komið upp milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og fjmrn. um túlkun á þessari reglugerð. Ég mundi vilja biðja hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að þessi starfshópur verði virkur.

Frú forseti. Ég vildi láta það koma fram að ég er afar ósáttur við þá túlkun sem hæstv. fjmrh. fór með áðan um það að brotamálmar flokkist ekki undir sorp. Ég held að það sé mjög mikilvægt að stuðla að því að brotamálmar séu hirtir og endurunnir. Ég tel að ef reglugerðin er virkilega með þeim hætti að túlkun hæstv. ráðherra standist þá verði bara að breyta henni. Þetta er óeðlilegt fyrirkomulag. Ég þekki til í sveitarfélögum sem hafa lagt í geysilegan kostnað til þess að safna brotamálmum, hafa fegrað umhverfið og lagað mikið til hjá sér en lagt í mikinn kostnað. Ég tel mjög óeðlilegt að virðisaukaskattur fáist ekki endurgreiddur af þessu. Ef túlkun ráðuneytisins á reglugerðinni er rétt í þessu efni þá er ekkert um annað að gera en að breyta henni.

Virðulegi forseti. Það má vel vera að einstakir hv. þm. hafi athugasemdir að gera við reglugerðina og telja að hér sé verið að túlka hlutina þröngt. Ég ætla ekki að gera athugasemd við þann málflutning því auðvitað byggir hann á skoðunum hvers og eins. Ég vil hins vegar benda á að endurgreiðslurnar eins og þær eru framkvæmdar núna eru þannig að ég held að ríkið greiði fyllilega til baka það sem ráð var fyrir gert í upphafi þegar samningar voru gerðir við sveitarfélögin um endurgreiðslu af þessum sökum en hún var tekin upp þegar virðisaukaskattskerfið var innleitt. Ég minni á að brotamálmum hefur í gegnum tíðina verið safnað af einkafyrirtækjum. Í þessu liggja verðmæti sem þau hafa getað nýtt sér og í sumum tilvikum er þarna um söluvöru að ræða. Það er a.m.k. fyrir vörslumenn ríkissjóðs íhugunarefni hvort víkka skuli hugtök eins og hugtakið sorp þegar um endurgreiðslur er að ræða úr ríkissjóði til sveitarfélaganna. Mér finnst sjálfsagt að málið sé til skoðunar í þeirri nefnd sem fjallar um þessi málefni og önnur er varða fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga en tel að í mæltu máli hljóti sorp að þýða það sem kemur fram í reglugerðinni. Ég vil jafnframt geta þess að fyrir Alþingi kemur til með að liggja frv. sem snertir fráveitumál sveitarfélaganna þar sem um verulegar peningagreiðslur yrði að ræða frá ríkinu til sveitarfélaga. Það mál þarf auðvitað að taka upp í tengslum við fjárhagsleg samskipti þessara aðila og þannig gefst tækifæri til að ræða það, þetta mál og ýmis fleiri á næstu vikum, mánuðum, árum og væntanlega áratugum.

Hæstv. forseti. Á þskj. 580 leyfi ég mér að flytja fsp. til hæstv. iðnrh. um iðnhönnun. Iðnhönnun er orð sem er ekki sérlega greypt í þjóðarvitundina að mínu mati þrátt fyrir vaxandi iðnaðarframleiðslu okkar. Engu að síður eru til samtök þeirra sem starfa að iðnhönnun, Form-Ísland heita þau og eru samtök áhugafólks um hönnun. Aðilar að því eru bæði einstaklingar og félög, þ.e. fagfélög hönnuða, og samtök í atvinnulífinu. Samtökin hafa staðið að kynningu á íslenskri hönnun, iðnframleiðslu og handverki á undanförnum árum innan lands og erlendis og hafa góð alþjóðleg tengsl við samsvarandi samtök víða um lönd. Fagfélög sem tengjast iðnhönnun eru m.a. Arkitektafélag Íslands, Félag húsgagna- og innanhússarkitekta, Félag iðnhönnuða á Íslandi, Textílfélagið, Leirlistafélagið, Félag gullsmiða, Félag fatahönnuða og Félaga íslenskra teiknara, svo nokkur séu nefnd. Það ætti flestum að vera ljóst að átak við nýsköpun verður ekki í íslenskum framleiðsluiðnaði án þess að þekking og færni hönnuða jafnt sem handverksmanna sé til staðar. Á flestum sviðum í atvinnulífinu er þörf fyrir vandaða hönnun. Árangur við framleiðslu og sölu á iðnvarningi getur verið og er háður vönduðum undirbúningi og snjöllum lausnum. Telja verður eðlilegt að opinberir aðilar komi að eflingu iðnhönnunar beint eða óbeint. Í stefnumótun Alþýðusambands Íslands í efnahags- og atvinnumálum, Atvinnustefna til nýrrar aldar, sem kynnt hefur verið m.a. á sérstökum fundi í mínum þingflokki, kemur glöggt fram hversu ríka áherslu verkalýðshreyfingin leggur á hvers konar nýsköpun í atvinnulífinu. Þekking, menntun og hæfni á sviði iðnhönnunar er ekki síst sú uppspretta hagvaxtar sem atvinnustefna framtíðar verður að byggjast á. Því hef ég lagt fyrir hæstv. iðnrh. svohljóðandi fsp.: ,,1. Með hvaða hætti hefur iðnaðarráðuneytið stuðlað að eflingu iðnhönnunar í tengslum við framleiðsluiðnað? 2. Hefur iðnaðarráðuneytið stuðlað að styrkveitingum í því skyni að efla iðnhönnun? 3. Liggja fyrir áætlanir um með hvaða hætti iðnhönnun verði efld í samstarfi opinberra aðila og samtaka iðnaðarins?``

Virðulegi forseti. Ráðuneytið hefur staðið beint og óbeint að ýmsum aðgerðum til að efla iðnhönnun hér á landi sem m.a. kemur fram í stuðningi við verkefni því tengt. Ráðuneytið hefur lagt vaxandi áherslu á stuðning við vöruþróunarverkefni innan fyrirtækja þar sem m.a. er tekið á hönnunarmálum í nánum tengslum við markaðssetningu. Svo nokkur dæmi séu nefnd þá nefni ég í fyrsta lagi stofnun hönnunarstöðvar á árinu 1994 en á árinu 1994 stóð ráðuneytið að stofnun hönnunarstöðvar með aðilum í atvinnulífi. Með stofnun hönnunarstöðvar hér á landi hefur skapast nýr vettvangur til að takast á við hönnun, vöruþróun og markaðssókn. Að hönnunarstöðinni standa aðilar sem tengjast hönnun svo sem Arkitektafélag Íslands, Félag húsgagna- og innanhússarkitekta, ASÍ, framleiðendur, Samtök iðnaðarins, Iðntæknistofnun og Útflutningsráð. Starfsemi hönnunarstöðvarinnar miðast því ekki við eina atvinnugrein heldur mun hún nýtast öllu atvinnulífi. Reksturinn er kostaður af Samtökum iðnaðarins og með framlagi frá iðnrn. Um er að ræða tilraunarekstur til tveggja ára en að þeim tíma liðnum mun starfið verða endurmetið í ljósi reynslunnar. Hönnunarstöðin vinnur nú að ýmsum verkefnum og má ég nefna Hönnunardag 95, umbúðasamkeppni, þróun á innlendri framleiðslu sjúkrarúma í samráði iðn.- og heilbrrn., hönnunarhvatning til fyrirtækja, tengsl við norrænar systurstofnanir, innréttingar í félagslegar íbúðir fyrir Reykjavíkurborg og fleira. Af öðrum verkefnum vildi ég nefna í fyrsta lagi vöruþróunarverkefni hjá fyrirtækjum við hönnun í trjávöruiðnaði, markaðsverkefni húsgagnaiðnaðarins 1993, bækling um íslenska húsgagnaframleiðendur og hönnuði í byrjun ársins 1993, vöruþróunar- og markaðsverkefni í skipaiðnaði 1994 sem hófst 1994 og stendur til 1995, Vettvang, sem er samstarfsverkefni sjávarútvegsaðila og iðnaðarins þar sem unnið er að þróun vara sem tengjast iðnaði og sjávarútvegi, stuðning við vöruþróunarverkefni Iðntæknistofnunar og Iðnlánasjóðs. Þá er unnið að gæðaverkefni í matvælaiðnaði í samstarfi við aðila í atvinnulífi sem standa mun í eitt ár en verkefnið fór af stað á árinu 1994. Þá hefur ráðuneytið stutt styrkveitingar í smáiðnaði undanfarin ár í sérstöku verkefni og framhald verður á því á þessu ári. Og loks má nefna að unnið er að tillögugerð um vöruþróunarverkefni innan fiskimjölsverksmiðjunnar og málmiðnaðarins sem miðar að þróun aukinnar gæðavinnslu fiskimjöls hér á landi. Tillögur að þessu verkefni eru unnar innan skipaiðnaðarnefndar og koma til umfjöllunar og ákvörðunar fljótlega innan ráðuneytisins. Önnur spurning hv. þm. var: ,,Hefur iðnaðarráðuneytið stuðlað að styrkveitingum í því skyni að efla iðnhönnun?`` Eins og rakið hefur verið hefur ráðuneytið stutt fjölmörg verkefni sem tengjast bæði beint og óbeint hönnun samkvæmt áðurnefndri upptalningu. Auk slíkra verkefna hefur ráðuneytið styrkt félagasamtök á sviði hönnunar til að auðvelda félagsmönnum þeirra að sækja erlendar sýningar með hönnunarverk sín. Þriðja spurning: ,,Liggja fyrir áætlanir um með hvaða hætti iðnhönnun verði efld í samstarfi opinberra aðila og samtaka iðnaðarins?`` Svarið við því er já. Ég hef vísað til hönnunarstöðvarinnar sem komið var á fót á sl. ári en rekstur hennar er kostaður sameiginlega af Samtökum iðnaðarins og iðnrn. Fyrirhugað er að þetta verkefni standi í tvö ár og í ljósi þeirrar reynslu sem þá hefur fengist verður það endurmetið. Auk þess er að geta þeirra verkefna sem ég hef þegar nefnt á vegum hönnunarstöðvarinnar sem unnin er í samvinnu við iðnaðar- og heilbrigðisráðuneytin, þ.e. hönnun á húsgögnum og húsbúnaði fyrir sjúkrahús og dvalarheimili, gæðaátak í matvælaiðnaði, sérstakt átak til þess að styrkja framleiðendur húshluta, bæði glugga og hurða og fleira. Það eru því mörg verkefni sem þarna er verið að vinna að. Ég vildi að lokum fara örfáum orðum um eitt af þessum verkefnum sem er Vettvangur, sameiginlegt verkefni sjútvrn. og iðnrn., þar sem reynt er að laða til samvinnu fyrirtæki í sjávarútvegi og fyrirtæki í iðnaði með það að markmiði að fá út úr þeirri samvinnu ný atvinnutækifæri svo sem í byggingu vinnslulína og við hönnun annars búnaðar sem málmiðnaðurinn getur unnið í samstarfi við sjávarútveginn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir mjög greinargóð svör við mínum spurningum. Mér sýnist að þessi svör leiði það í ljós að á vegum iðnrn. og í samstarfi við aðila atvinnulífsins sé ýmislegt verið að gera sem lýtur að iðnhönnun og hvers konar hönnun og áætlanagerð er styrkir framleiðsluiðnaðinn í landinu. Tvennt vil ég þó draga sérstaklega fram. Það er annars vegar samstarf sem snýr að sjávarútvegi. Það fer ekki á milli mála að íslenskir hönnuðir og íslenskir iðnaðarmenn hafa lyft grettistaki í framleiðslu á margs konar vélbúnaði sem tengist vinnslu sjávarafurða. Það er ástæða til að draga það fram hér. Að hinu leytinu vildi ég nefna að ég tel að það sé eitt svið í íslenskum iðnaði sem þyrfti að taka alveg sérstaklega til meðferðar og það er íslenskur byggingariðnaður. Það er mjög kvartað undan mikilli greiðslubyrði húsbyggjenda og húseigenda og yfirleitt litið á það frá því sjónarhorni að tekið sé of mikið af lánum. Ég tel að það þyrfti að gera sérstakt átak við þróunarstarf í íslenskum byggingariðnaði til þess að leita allra leiða til að lækka byggingarkostnað, bæði á húshlutum, innréttingum og öðru. Það væri e.t.v. mikilvægasta og merkasta kjarabót sem íslenskir launþegar gætu fengið ef verulega góður árangur tækist á því sviði. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin en legg áherslu á það að þó að þessu verkefni hönnunarstöðvar ljúki að loknum tveimur árum þá vinni iðnrn. að því að undirbúa nýja áætlun sem taki við þegar þessu tímabili lýkur því mér sýnist að af nógu sé að taka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. og legg áherslu á það, eins og hann hefur gert, að það eru mörg tækifæri í því fólgin að leiða saman þekkingu og verkkunnáttu úr fleiri en einni atvinnugrein. Það er einmitt takmarkið sem við höfum verið að stefna að, m.a. með samvinnu sjútvrn. og iðnrn. í Vettvangi og ekki síður með samvinnu iðnrn. og matvælaframleiðenda um hönnun og þróun og markaðsátak í matvælaiðnaði. Í þriðja og síðasta lagi hefur það líka gerst að í samvinnu heilbrrn. og iðnrn. hafa náðst fram mjög merkileg nýmæli sem nýlega voru kynnt í sérstökum sjónvarpsþætti, þ.e. tölvubúnaður sem byggður er á samstarfi þessara tveggja ráðuneyta og er líklegur til þess að geta haslað sér völl, ekki bara innan lands heldur erlendis líka. Um byggingariðnaðinn þá vil ég taka undir með hv. þm. að það er nauðsynlegt að tryggja og treysta þá starfsemi sem þar fer fram. Það höfum við verið að gera, m.a. með átakinu í hönnun húsgagna sem hefur staðið með litlum hléum frá 1993 og stendur enn og með því gæðaátaki sem verið er að gera núna í sambandi við framleiðslu húshluta og byggingarhluta hér á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég flutti að mig minnir tvívegis þáltill. um yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð ásamt hv. 4. þm. Reykv. Þetta mál var afgreitt 19. mars 1992 með þessari samþykkt: ,,Alþingi ályktar að fela viðskrh. að undirbúa nú þegar löggjöf um yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð í hlutafélög til þess að vernda félagsmenn og aðra sem hagsmuna eiga að gæta. Leggja skal fram frv. um þetta efni fyrir 116. löggjafarþing svo að ný lög um þetta geti tekið gildi eigi síðar en 1. jan. 1993.`` Það er því orðinn æðilangur tími liðinn að ekki skuli vera komið hér fram, og það fyrir löngu, frv. um þetta mikilvæga atriði. Flest lönd sem við eigum mest samskipti við, bæði viðskiptalega og stjórnmálalega, hafa sett lög um yfirtöku og einstaka lönd hafa sett sérstakar reglur og þá í sambandi við kauphallarviðskipti. Ég tek fram að þetta fyrirkomulag um þingsályktanir er heldur hvimleitt fyrirkomulag og væri því nær að Alþingi léti þingmenn hafa til umráða fjármagn til að semja sjálfir frv. sem þarf að leita lagalegra fyrirgreiðslu til. Þetta er aðferð til að ýta þessu inn í ráðuneytin og það er afar ríkt í þeim mörgum hverjum að leggjast á samþykktir löggjafans og þetta er ekkert einsdæmi. Mér finnst leitt til þess að vita að ekki skuli vera hægt að fá unnið jafnþarft verk og hér er um að ræða. Tilgangurinn með því að leggja fram þessa þáltill. og vinna að því að fá hana samþykkta var sá að koma í veg fyrir að meiri hluti í hlutafélögum gæti selt hlutafjáreign sína og skilið minni hlutann eftir með tiltölulega verðlítil hlutabréf. Í sumum löndum þarf alls ekki 50% eigenda til þess að slíkar skyldur séu lagðar á. Ég læt í ljós mikla óánægju mína með hvernig að þessu máli hefur verið staðið. Ég tel að hér sé um mjög þýðingarmikið mál að ræða að setja löggjöf um yfirtökutilboð.

Virðulegi forseti. Lagafrv. um þessi efni sem hv. fyrirspyrjandi spyrst fyrir um voru lögð fram á Alþingi á 117. löggjafarþingi snemma árs 1994 eftir að leitað hafði verið umsagna og afgreitt á 118. löggjafarþingi skömmu fyrir jól 1994. Ástæðan fyrir því að frv. kom ekki fyrr fram var að þegar þáltill. var afgreidd á Alþingi 1992 var gert ráð fyrir að samningurinn um Evrópska efnahagssvæði gengi í gildi 1. jan. 1993 en gildistaka samningsins frestaðist og þess vegna voru frv. lögð fram einu ári síðar en gert hafði verið ráð fyrir í þáltill. Í framsöguræðu minni og í frv. var nánar tiltekið gerð grein fyrir því að hliðsjón hefði verið höfð af þingsályktunartillögunni við breytingu á ákvæðum um innlausnarskyldu og innlausnarrétt. Réttindi minni hluta í hlutafélögum og nú einnig einkahlutafélögum hafa verið aukin til muna. Þar er ekki lengur einungis miðað við innlausnarskyldu eins og í 131. gr. eldri hlutafjárlaga þegar móðurfélag á meira en 9 / 10 hlutafjár í dótturfélagi heldur nægir nú að hluthafi eigi meira en 9 / 10 hlutafjár í hlutafélagi. Talið var eðlilegt við endurskoðun þessara þátta hlutafélagalöggjafarinnar, sem var gerð með vísan í þáltill. hv. þm., að miða varðandi innlausnarskyldu eða yfirtökutilboð við ný dönsk lagaákvæði sem sett voru vegna EES-reglnanna því við höfum yfirleitt farið þá leið, eins og hv. 1. flm. þáltill. gerði ráð fyrir, að miða okkar lagasetningu við það sem gerist og gengur á Norðurlöndum og við kusum að miða okkur við ný dönsk lög í þessu sambandi. Ekki er annað vitað en að efh.- og viðskn. og þingið sem afgreiddi hlutafélagalöggjöfina svo og allir umsagnaraðilar hafi talið ákvæðin fela í sér eðlilega lausn á málinu. Erlendis eru reglur um innlausnarskyldu eða yfirtökureglur reyndar mismunandi en þær fela í sér takmörkun á frelsi á hlutabréfamarkaði. Nefna má að í Bandaríkjunum eru ekki reglur um innlausnarskyldu þegar eignaraðild fer yfir ákveðinn hundraðshluta. Sú regla er heldur ekki almennt fyrir hendi í ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Takmarkaðar reglur snúast að talsverðu leyti um upplýsingaskyldur þegar ákveðnu eignarhlutamarki er náð svo sem nú er í verðbréfalöggjöfinni hér. Þá má nefna að gerðar hafa verið tilraunir innan Evrópusambandsins til að samræma reglur um innlausnarskyldu eða yfirtökutilboð. Framkvæmdastjórnin lagði fram tillögu í janúar 1989 um þetta efni þegar lögð voru fram drög að 13. tilskipun á sviði félagaréttar. Samkvæmt tillögunni er sá aðili sem eignast bréf í hlutafélagi er veita honum yfir þriðjung af heildaratkvæðisrétti í félaginu skyldur til að gera tilboð í öll eftirstandandi bréf í félaginu. Þriðjungsreglan sýnist ganga mjög langt og mun lengra en nýju ákvæðin í hlutafélaga- og einkahlutafélagalögunum hér á landi nú. Þess ber þó hins vegar að gæta að samkvæmt tillögu Evrópusambandsins tekur innlausnarskyldan aðeins til hlutafélaga en ekki til einkahlutafélaga og meira að segja ekki til allra hlutafélaga heldur a.m.k. í bráð aðeins til þeirra hlutafélaga sem hafa hlutabréf sín skráð á verðbréfaþingi. Hér á landi eru aðeins 25 hlutafélög af 10.000 skráðum hlutafélögum skráð á Verðbréfaþingi Íslands. Er því ljóst að innlausnarskylduákvæði nýju laganna um hlutafélög og einkahlutafélög ná til miklu fleiri aðila en verða mundi ef ákvæðum draga að 13. félagaréttartilskipuninni hefði verið fylgt. Þess má geta að sumir hafa efasemdir um setningu laga á þessu sviði, þ.e. að gallarnir við að skerða frelsi markaðarins séu meiri en kostirnir. Sé innlausnarskylda fyrir hendi við ákveðið mark gæti það með öðrum orðum orðið til þess að keyptir verði hlutir upp að því marki þegar viðkomandi félagi væri gagnlegra að keyptur væri enn stærri hlutur til að treysta rekstur félagsins. Varðandi annan lið fyrirspurnarinnar má ítreka að með nýju löggjöfinni um hlutafélög og einkahlutafélög hefði réttur minni hluta hluthafa hér á landi verið tryggður mun betur en áður og almennt mun betur en vera mundi ef teknar hefðu verið upp reglur sem eru drög að í 13. félagaréttartilskipun Evrópusambandsins. Ekki er unnt að meta áhrif þess á minni hluta í fjölmennustu félögunum, þeim fáu félögum sem skráð eru á Verðbréfaþingi Íslands ef miðað hefði verið við lægra mark en 9 / 10 , þ.e. 1 / 3 sem almenna reglu í samræmi við drög að 13. félagaréttartilskipuninni m.a. vegna þess að óvíst er að Alþingi hefði talið rétt að setja slíka reglu á sínum tíma og alls óvíst er hvernig tillögunni reiðir af í Evrópusambandinu og á EES. Umsagnir innlendra aðila gætu einnig haft áhrif við mat á því hvort slík regla yrði sett. Niðurstaða í málinu á Alþingi varð 9 / 10 í báðum tegundum félaga. Væri æskilegt að fleiri aðilar í þjóðfélaginu gæfu viðmiðunarmörkunum sérstakan gaum en minna má enn á í því sambandi að tillaga Evrópusambandsins nær aðeins til þeirra örfáu félaga sem skráð eru á verðbréfaþingi, með öðrum orðum 25 hlutafélaga á Íslandi eins og nú standa sakir og ekki einkahlutafélaga enda eru engin hlutabréf í einkahlutafélögum samkvæmt nýju löggjöfinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingarnar svo langt sem þær náðu. Út af því sem hann minntist á Evrópuráðið þarf Evrópa ekki á þvingaðri samræmingu lagareglna að halda heldur á heilbrigðri samkeppni milli ríkisstjórna. Refskák yfirtökufélaga þarfnast ekki Evrópureglna heldur skýrra reglna einstakra landa sem farið er eftir svo fjárfestar viti hvað þeir eru að kaupa og verðleggi hlutabréfin í samræmi við það. Góðar lagareglur munu nægja til að laða hluthafa, sem eru í minni hluta, til kaupa á hlutabréfum jafnframt því að það tryggir möguleika á yfirtöku til að halda stjórnendum hlutafélaganna við efnið. Þrír meginþættir skipta hér máli. Upplýsingar um hlutafé, upplýsingar um tilboð og sanngjörn meðferð á hluthöfum þeirra félaga sem fyrirhugað er að yfirtaka. Því síðastnefnda ætti að vera hægt að ná, ekki með því að tilboðsgjafar komi með endanleg tilboð heldur að þeir kaupi hlutfallslega jafnmikið af öllum hluthöfum sem vilja selja. Hvert land verður samt sem áður að móta sínar vinnureglur í samræmi við hefð í eigin fjármálaheimi. Hæstv. ráðherra sagði að margir efist um gildi þessara reglna og tillagna sem tillagan fól í sér. Ég segi: Er ekki þessi tillaga samþykkt Alþingis Íslendinga? Ef Alþingi Íslendinga samþykkir að þetta eða hitt skuli gert þá á framkvæmdarvaldið að verða við því sem Alþingi Íslendinga samþykkir en ekki hvað einhverjir menn úti um borg og bý segja um þetta atriði eða hitt. Þetta finnst mér vera höfuðatriðið. Það sem gert hefur verið nær ekki nema að mjög takmörkuðu leyti og það óréttlæti heldur áfram að minni hlutinn er lítilsvirtur í fjölmörgum hlutafélögum í landinu.

Virðulegur forseti. Eins og ég tók fram þá voru frv. um félagaréttarákvæði lögð fram á Alþingi, þ.e. hlutafélagalög, á 117. löggjafarþingi snemma sl. árs. Þau voru afgreidd fyrir örfáum vikum, rétt fyrir jólin. Í frv. var sérstaklega vísað til þáltill. þeirrar sem hv. þm. hafði flutt og skýrt frá með hvaða hætti tekið væri tillit til þeirra ábendinga sem þar komu fram. Menn voru sammála um afgreiðslu málsins á hinu háa Alþingi. Alþingi hefur því þegar afgreitt málið með vísan til þeirrar þáltill. sem hv. þm. flutti og gerði það án ágreinings. Það var enginn ágreiningur hér í hinu háa Alþingi um hvernig það væri gert þannig að Alþingi hefur sagt sitt síðasta orð. Hins vegar má vel vera að það sé rétt og skylt að taka málið upp aftur og taka það til endurskoðunar. En þá bendi ég á það sem kom fram í svari mínu áðan að í öllum þeim tilvikum þar sem það er gert eru menn eingöngu að tala um hlutafélög sem skráð eru á verðbréfaþingum viðkomandi landa. Af 10.000 hlutafélögum á Íslandi eru ekki skráð á Verðbréfaþingi Íslands nema 25 félög. Sú vernd sem minni hluti í félagi hlýtur í dag er þess vegna miklu meiri en sú vernd sem minni hluti myndi hljóta ef við fylgdum þeim erlendu fordæmum sem ganga lengra því þau takmarkast öll við það að viðkomandi félög séu skráð á verðbréfaþingi.

Virðulegi forseti. Það hefur aldrei staðið til að miða þessa löggjöf við þau hlutabréf sem eru á verðbréfamarkaði heldur við öll hlutafélög. Það skiptir auðvitað höfuðmáli og það er það sem hefur verið í framkvæmdinni að minnihlutaaðilar hafa orðið að sætta sig við smánarverð þegar þeir sem mest eiga hafa getað selt fyrir hátt verð.

Virðulegur forseti. Þessi sjónarmið eiga fullan rétt á sér en ég minni bara á að Alþingi afgreiddi þetta mál fyrir örfáum vikum og afgreiddi það, eftir því sem ég best veit, samhljóða og án ágreinings þannig að það yrði þá að taka málið upp að nýju.

Afgreiddi það að hluta.

Hæstv. forseti. Á þskj. 665 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til samgrh.: ,,1. Hvað hefur verið gert í framhaldi af skýrslu nefndar frá nóvember 1990 sem vann að áhættumati fyrir Reykjavíkurflugvöll? 2. Hefur verið ákveðið að fylgja eftir tillögum nefndarinnar um að öllu ferjuflugi og millilandaflugi verði beint til Keflavíkur? 3. Ef tillögunum hefur verið hafnað, hvaða forsendur liggja þá að baki?`` Nefnd þessa skipaði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, fyrrv. samgrh. 7. des. 1988 og í henni voru: Álfheiður Ingadóttir formaður, Guðjón Petersen, framkvæmdastjóri Almannavarna ríkisins, Pétur Einarsson, fyrrv. flugmálastjóri, Þórður Þ. Þorbjarnarson, fyrrv. borgarverkfræðingur, og Jóhann Á. Jónsson, framkvæmdastjóri hjá Flugmálastjórn. Þessi nefnd skilaði tillögum til samgrn. 30. nóv. 1990. Í lokaáliti nefndarinnar var mælt með því að öllu ferjuflugi og millilandaflugi einkaflugvéla öðru en sérstöku gestaflugi yrði beint til Keflavíkur. Bætt þjónusta við smærri flugvélar mundi einnig tengja innanlandsflug með farþega og frakt, til að mynda með ferskan fisk, við millilandaflug frá Keflavíkurflugvelli. Tillögur þessar, en þetta er ein tillagan í nefndarálitinu, eru byggðar á áhættumati nefndarinnar og mati á slysalíkum umhverfis flugvöllinn. Full samstaða tókst um tillögurnar í nefndinni. Tillögur nefndarinnar miða að því að draga úr augljósum áhættuþáttum, ónæði og mengun án þess að skerða mikilvægi Reykjavíkurflugvallar sem miðstöð samgangna í innanlandsflugi sem þó er rétt að skoða nánar þó síðar verði. Ég vil því með tilvísun til ofangreinds spyrja ráðherra: Hver er framvinda þessa máls, hefur verið ákveðið að fylgja eftir tillögum nefndarinnar og ef svo er þá hvenær? Ef tillögunum er hafnað hvaða forsendur liggja þá að baki þeirri ákvörðun?

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hefur átt sér stað mikil umræða um Reykjavíkurflugvöll, staðsetningu hans, nálægð við þéttbýli með tilliti til hávaðamengunar og slysahættu fyrir byggðina annars vegar og hins vegar hlutverk hans í flugsamgöngum í kerfinu þar sem ljóst er að hann gegnir mjög þýðingarmiklu hlutverki. Eins og fram kemur í fsp. hv. þm. var skipuð nefnd í desember 1981 af þáv. samgrh., hv. þm. Steingrími Sigfússyni, til að vinna áhættumat vegna Reykjavíkurflugvallar. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að gerð áhættumats vegna flugvallarins krefðist yfirgripsmeiri og sérhæfðari rannsókna en væru á færi nefndarinnar auk þess sem ekki lægi fyrir ákvörðun um hvað geti talist ásættanleg áhætta af rekstri flugvallar í Vatnsmýrinni. Það sem gert hefur verið í framhaldi af skýrslu nefndarinnar er eftirfarandi: Flugmálastjórn hefur haft til athugunar svæði í Óbrynnishólabruna í landi Hafnarfjarðar þar sem byggja mætti flugvöll fyrir æfingakennslu í einkaflugi í því skyni að draga úr umferð við Reykjavíkurflugvöll með því að þannig mætti minnka slysahættu fyrir byggðina. Bæjaryfirvöld í Hafnarfirði gáfu það svar á sínum tíma að þau væru mótfallin því að byggja flugvöll á þessu svæði vegna mengunarhættu, m.a. vegna nálægðar við vatnsból. Ekki hefur enn fundist annað svæði í nágrenni Stór-Reykjavíkursvæðisins sem gæti þjónað þessu hlutverki jafn vel og Óbrynnishólalandið. Skráning á brautarnotkun hefur verið tekin upp en aðrir þættir sem áhersla var lögð á af nefndinni eins og flutningur gas- og eldsneytisgeyma er til athugunar og vinnslu hjá viðkomandi aðilum, þ.e. hjá borgaryfirvöldum og Skeljungi. Á undanförnum árum frá því að skýrslan um áhættumatið kom út hafa helstu framkvæmdir á Reykjavíkurflugvelli verið eftirfarandi: Gerð öryggissvæða við suðurenda norður/suður flugbrautar, framkvæmdir við nýja girðingu, viðhald á flugskýli númer þrjú, endurnýjun á stefnusendi og nýbygging fyrir véla-, trésmíða- og rafmagnsverkstæði. Auk þess var byggð ný spennustöð ásamt vararafvélum og ljósaspennum. Einnig hefur verið keyptur aðflugshallasendir, vindmælar og skýja- og skyggnismælir. Önnur spurning laut að því hvort ákveðið hefði verið að fylgja eftir tillögum nefndarinnar um að hætta öllu ferjuflugi og að millilandaflugi yrði beint til Keflavíkur. Ekki hefur verið framkvæmanlegt að beina erlendum minni flugvélum frá Reykjavíkurflugvelli til annarra flugvalla þar sem flugvöllurinn er skráður alþjóðlegur flugvöllur í flugmálahandbók, skammstafað AIP. Lendingargjöld vegna erlendra flugvéla hafa verið hækkuð verulega umfram gjaldskrá Keflavíkurflugvallar en lítið hefur samt sem áður dregið úr umferð þessara flugvéla um Reykjavíkurflugvöll. Það að leggja niður notkun á norðaustur/suðvestur braut, skammstafað 07--25, hefur ekki reynst gerlegt m.a. vegna þess að sambærileg flugbraut á Keflavíkurflugvelli hefur ekki verið snjóhreinsuð vegna sparnaðaraðgerða varnarliðsins og eru það eindregin tilmæli flugrekenda að braut 07--25 á Reykjavíkurflugvelli verði ekki lokuð. Notkun á þessari flugbraut hefur verið tiltölulega lítil á undanförnum árum ef undanskildir eru veturnir 1992 og 1993 en vegna ríkjandi suðvestanvinda þá var brautin mjög oft notuð í áætlunarflugi. Þriðja spurning hv. þm. hljóðar svo: ,,Ef tillögunum hefur verið hafnað, hvaða forsendur liggja þá að baki?`` Svarið er: Eins og að ofan greinir hefur tillögum nefndarinnar ekki verið hafnað heldur hefur verið leitast við að framkvæma tillögur hennar eftir því sem kostur er og mögulegt hefur verið.

Frú forseti. Reykjavíkurflugvöllur er geysilega mikilvægur fyrir þjóðina og hann er ómetanlegt samgöngumannvirki, bæði fyrir höfuðborgina og jafnframt fyrir landsbyggðina. Með nokkrum hætti mætti segja að Reykjavíkurflugvöllur væri eitt af því sem gerir Reykjavík að höfuðborg landsins. Þess vegna þurfum við að vanda mjög umgengni um hann og við hann. Það getur verið nokkur áhætta og ónæði af flugrekstri inni í miðri borg en þá áhættu eigum við að minnka eftir því sem kostur er. Ég tel að stefnan eigi að vera sú að nota Reykjavíkurflugvöll fyrst og fremst fyrir farþegaflug innan lands en alveg skilyrðislaust að koma ferjufluginu til Keflavíkur. Það á engan rétt á sér inn á Reykjavíkurflugvöll. Það er rétt að kennsluflugi og einkaflugi þarf að finna annan stað, annaðhvort við Óbrynnishóla eða annars staðar. Síðast en ekki síst vil ég nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. samgrh. til þess að taka upp þetta mál með snjóhreinsun á brautinni í Keflavík. Það er náttúrlega alveg fráleitt að hafa jafngóðan völl lokaðan vegna þess að þessi braut er ekki snjóhreinsuð.

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir hans svör en mér heyrist á þeim svörum að lítið hafi tillögunum verið fylgt eftir, a.m.k. að því er þennan lið varðar og ég ætla ekki að fara að ræða um aðrar tillögur nefndarinnar. Ég tek undir með hv. 1. þm. Norðurl. v. að það er sjálfsagt að reyna að draga úr bæði áhættu og ónæði sem er vegna þessa flugvallar í miðri Reykjavíkurborg, ónæði sem við verðum m.a. vör við stundum í þessu húsi. Það er alveg ljóst að þegar eitthvað ber út af í ferjuflugi þá hefur raunverulega alltaf verið leitað til Keflavíkurflugvallar með þær vélar og reyndar hefur björgunarsveit varnarliðsins oftar en ekki verið tilkvödd til þess að veita aðstoð þegar þannig hefur borið við. Ég skora því á ráðherrann að taka þetta mál fastari tökum því svo ég vitni í nefndarálitið aftur þá segir á bls. 76: ,,Farþegaflugi og einkaflugi útlendinga má beina til Keflavíkurflugvallar með því að bæta þar þjónustu við smáflugvélar en einnig með umtalsverðri hækkun lendingargjalda og þjónustugjalda á Reykjavíkurflugvelli fyrir millilandaflug. Nú eru komin hótel í Keflavík og á Keflavíkurflugvelli er góð aðstaða til tollafgreiðslu og útlendingaeftirlits eins og nauðsynlegt verður að teljast. Góð þjónusta við smærri flugvélar mundi einnig tengja innanlandsflug með farþega og frakt, til að mynda með ferskan fisk, við millilandaflug frá Keflavíkurflugvelli.`` Ég held að því verði ekki á móti mælt að öll þjónusta suður frá er miklu betri en er á Reykjavíkurflugvelli fyrir þetta flug og ég held að þó að við ræðum síðar um hluti eins og kennsluflugið og því um líkt þá tek ég undir með hv. 1. þm. Norðurl. v. að það á skilyrðislaust að flytja ferjuflugið og einkaflug útlendinga suður eftir og það á að beita hvaða ráðum sem möguleg eru til þess og jafnvel enn meiri hækkun gjalda hér en hefur verið gert þó að þar hafi eitthvað verið að gert. Aðstaðan öll er orðin mjög góð suður frá og þetta mundi draga mjög úr þeim áhættuþáttum og ónæði sem er af flugvellinum í Reykjavík. Ég vil svo að lokum skora á ráðherrann að taka þetta mál upp þó ekki væri nema þennan lið í tillögum nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem hefur komið fram í svari mínu að lendingargjöld vegna erlendra flugfélaga hafa verið hækkuð verulega umfram gjaldskrá Keflavíkurflugvallar. Stefna Flugmálastjórnar er sú að beina fluginu þangað þó á hinn bóginn sé ekki hægt að loka augunum fyrir því, heldur ekki gagnvart hinum smærri flugvélum, að Reykjavíkurflugvöllur er skráður alþjóðlegur flugvöllur í flugmálahandbók. Vegna ummæla hv. þm. Páls Péturssonar þá minni ég á að Keflavíkurflugvöllur er undir stjórn utanrrn. eða ráðherra og skal ég koma þeim tilmælum til hans sem hér var vakin athygli á.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að beina svolátandi fsp. á þskj. 663 til hæstv. umhvrh.: ,,Með hvaða hætti hyggst ráðherra vinna að því að efla varnir gegn mengun: a. af völdum útblásturs bifreiða, b. frá brennslu olíu og bensíns í vélum og við upphitun?`` Mengun sem við mannfólkið eigum við að stríða og sköpum oftast sjálf er margs konar og mismunandi eftir menningarsvæðum veraldarinnar. Við á Vesturlöndum höfum bæði verið iðin við að skapa mengun en erum líka nokkuð meðvituð um að eitthvað þurfi að gera til þess að hindra að skaðinn verði og að okkur beri skylda og jafnvel lífsnauðsyn til þess að bæta þann skaða sem orðið hefur. Fsp. mín til hæstv. umhvrh. beinist að tveimur veigamiklum þáttum mengunarvarna, mengun af völdum útblásturs úr bifreið og frá brennslu bensíns og olíu í vélum og til upphitunar. Í hugum almennings er mengun frá útblæstri bifreiða einstaklega hættuleg og hvimleið, ekki síst vegna þess að börn verða oft illilega fyrir blæstrinum, lítil börn í kerru eða við hönd foreldra sinna á ferð um göturnar ber oft við hæð útblástursröranna og verða því beint fyrir mekkinum. Bifreiðar í lausagangi fyrir utan leikskóla og skóla bera vitni skelfilegu hugsunarleysi hinna fullorðnu sem eiga erindi á þessa staði. Það er líka dapurlegt að sjá og finna á lygnum sumardögum í höfuðborginni hve mengunin frá útblæstri bifreiða er hrikalega mikil. Nú liggur fyrir Alþingi lagafrv. um reykingavarnir og er það vel en það skýtur nokkuð skökku við að við megum koma akandi til vinnu spúandi eitri út í andrúmsloftið en megum síðan hlíta ströngum reglum um varnir gegn reykingum innan húss. Hér þarf sannarlega samræmingu og varnir á öllum sviðum. Í annan stað varðaði fyrirspurn mína um mengun frá brennslu olíu og bensíns í vélum og við húshitun. Það er öllum ljóst sem sjá reykinn sem leggur frá ýmsum dísilvélum að hér er um mikla mengun að ræða. Sú mengun er e.t.v. ekki eins algeng því að dísilvinnuvélar eru a.m.k. ekki eins oft fyrir augum okkar en fnykurinn er þeim mun sterkari þegar hann finnst. Líka sögu má segja um olíubrennslu til upphitunar. Nokkrir þingmenn hafa vakið athygli á þessum vanda á undanförnum árum, síðast með umfjöllun um vissa þætti mengunarvarnanna og er það vel, en aldrei er of oft brýnt fyrir okkur öllum að við þurfum að gera eitthvað í málinu. Þeir sem síðast hafa lagt fram athugasemdir --- ég þarf kannski ekki að vera að telja þá upp að svo stöddu --- en það má gjarnan koma inn á þau mál sem þeim lá á hjarta vegna þess að þau eru nátengd því sem ég spyr um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að vekja máls á nauðsyn þess að efla varnir gegn mengandi útblæstri í bifreiðum og reyndar frá brennslu olíu og bensíns. Nú er það ekki svo, eins og mátti ráða af máli hv. þm., að mönnum væri leyfilegt að koma á bifreiðum sem spúa mengandi efnum nánast óhamið eins og ég skildi mál hv. þm. Staðreyndin er sú að við höfum ákveðnar reglur til þess að fara eftir og höfum á síðustu árum verið að þrengja þær reglur. Varðandi svar við fyrri lið fyrirspurnar hv. þm. er það að segja að í 6. viðauka með mengunarvarnareglugerð nr. 48 frá síðasta ári, sem var raunar breytt síðast í október, eru ákvæði um leyfilegt hámark tiltekinna mengunarefna í útblæstri bifreiða. Þau mörk sem þar eru sett jafngilda kröfu um fullkominn hreinsibúnað á útblásturinn. Þannig að það er raunhæft að gera ráð fyrir því að mengun frá útblæstri bifreiða muni minnka á næstu árum eftir því sem notkun eldri bifreiða, sem fluttar voru inn fyrir mitt ár 1992, verður hætt. Þá er þess að geta að markaðshlutdeild blýlauss bensíns hefur stöðugt vaxið á undanförnum árum og er nú um það bil 85% af markaðnum. Þetta hefur haft í för með sér að styrkur blýs í andrúmslofti hefur minnkað til muna. Þessi þróun hefur verið staðfest með mælingum Hollustuverndar ríkisins á ákveðnum mengunarefnum í andrúmslofti hér í Reykjavík þar sem kemur t.d. fram að mengun núna að því er blý varðar er einungis fimmtungur af því sem hún var áður. Þessi þróun mun væntanlega halda áfram enda eru allar nýrri bifreiðar gerðar til þess að nota eingöngu blýlaust bensín. Það er vitaskuld líka nauðsynlegt að tryggja að hreinsibúnaður bifreiða sé virkur. Eftirlit með og mæling á efnasamsetningu útblásturslofts fer fram samhliða árlegri skoðun bifreiða og þá eru gerðar athugasemdir ef útblástur fer yfir ákveðin mörk. Það er gerð krafa um endurskoðun. Í alvarlegri tilvikum eru bifreiðar teknar úr umferð. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að lausagangur bifreiða er vandamál og er nánast óþolandi og sérhver ætti auðvitað að byrja í sínum eigin bakgarði. Það er nú einu sinni þannig, hv. þm., að einmitt við þetta hús, Alþingi Íslendinga, má mjög oft sjá bifreiðar í lausagangi einmitt hérna fyrir utan. Þarna þurfa menn auðvitað að taka höndum saman, ekki bara umhvrn. heldur Alþingi og raunar flestar stofnanir og landsmenn allir. Varðandi seinni spurningu hv. þm. er því til að svara að það hafa ekki enn þá verið gerðar kröfur til útblásturs annarra tækja en bifreiða. Þessi mál hafa samt verið athuguð af kostgæfni og það er í undirbúningi tilskipun Evrópusambandsins þar sem verða settar fram kröfur til útblásturs véla annarra en bílvéla sem eru notaðar hér á landi. Ísland tekur þátt í þessu og sömu kröfur verða gerðar hér og í ESB þegar þar að kemur. Nýlega hefur hins vegar verið sett reglugerð um leyfilegt hámark brennisteins í gasolíu hér á landi. Hún tekur yfir alla notkun gasolíu, hvort heldur er um að ræða til upphitunar, í iðnaði eða til þess að knýja vélar ýmissa tækja. Annað sem skiptir líka miklu máli varðandi upphitun og notkun olíu í iðnaði er förgun og nýting olíuúrgangs. Það þarf vitaskuld að koma þeim málum í miklu betri farveg heldur en hefur verið á undanförnum árum. Úrgangsolían hefur oft verið notuð til húshitunar og í iðnaði á undanförnum árum, oftast við óviðunandi aðstæður. Í úrgangsolíu geta verið óæskileg úrgangsefni, t.d. þungmálmar og ýmis önnur óæskileg efni sem þarf að farga með sérstakri varúð. Þetta hefur verið talsvert vandamál hér innan lands en það hefur verið unnið ötullega að þessu síðustu missiri og nú er komin viðunandi förgunarleið hér á landi sem um leið nýtir þá orku sem er fólgin í olíuúrganginum. Þá er þess líka að geta að það er í undirbúningi tilskipun á vegum Evrópusambandsins um takmörkum á brennisteinsinnihaldi í öllu eldsneyti af jarðefnatoga. Það verður auðvitað fylgst með þróun þeirra mála og kröfur sem verða mótaðar innan hins Evrópska efnahagssambands munu einnig gilda hér á landi og þar með verður dregið úr útblástursmengun af völdum brennslufljótandi jarðolíueldsneytis. Það má líka geta þess að það hafa verið unnin drög að framkvæmdaáætlun til þess að draga úr losun efna sem geta valdið svokölluðum gróðurhúsaáhrifum. Áætlunin felur m.a. í sér betri nýtingu á orku og aukna hlutdeild hreinni orkugjafa. Það er fyrst og fremst koltvíildi sem kemur frá brennsluolíum og kolaeldsneyti sem skiptir hér mestu máli, sú takmörkun á losun efna sem getur valdið gróðurhúsaáhrifum og ef það verður samkomulag um þessa takmörkun þá mun það einnig hafa veruleg áhrif á útblástursmengun á Íslandi af völdum brennslu á olíu í framtíðinni. En ég vek athygli á því að hér er um að ræða vandamál sem er auðvitað ekki einskorðað við Ísland heldur við heiminn allan, einmitt út af þessum gróðarhúsaáhrifum sem að stórum hluta til koma af brennslu eldsneytis af jarðefnatoga. Þá kunna að verða veðrabreytingar sem geta leitt til þess að heilar þjóðir og heil menningarsamfélög í ákveðnum hlutum heims munu bókstaflega hverfa undir yfirborð sjávar. Það geta jafnframt orðið straumbreytingar hér á norðurhveli jarðar sem geta leitt til þess að innan einhverra alda kynni Ísland ekki að vera jafnbyggilegt og það er nú fyrir tilstilli Golfstraumsins.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðrúnu Halldórsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu máli sem hér er til umræðu. Ég vil einnig vekja athygli á því að það er aðeins einn nefndarmaður í hv. umhvn. viðstaddur þessa umræðu og þykir mér það mjög miður að þeir þingmenn sem hvað mest hafa látið til sín taka varðandi umhverfismengun, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og hv. þm. Kristín Einarsdóttir, skuli ekki vera hér. En ég vil þakka það að hv. þm. Jón Helgason er viðstaddur því að ég ásamt Petrínu Baldursdóttur flutti á þessu þingi og síðasta þingi þáltill. um notkun mengunarvarna og sparnaðarbúnaðar í skip og á bifreiðar. Búnaður sem heitir ,,Cleanburn`` og ,,Powerplus``, eða aflauki og eldsneytissía, sem er e.t.v. sá eini sem getur gert Íslendingum kleift að standa við skuldbindingar sínar í Ríó-sáttmálanum um loftmengun. Í tillögunni er bent á að um geti verið að ræða, hæstv. forseti, 350--500 millj. kr. sparnað fyrir landsmenn. Það dugir ekki til heldur er um að ræða 20--40% minnkun mengunar og það dugir samt ekki til til þess að fá þáltill. til umfjöllunar. Ég segi það, hæstv. forseti, það væri gott að hafa þær 500 millj. sem um er að ræða til þess að deila út meðal láglaunafólks í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. skelegg svör hans, en ég vil í framhaldi af því sem hv. þm. Gísli Einarsson sagði áðan benda á það að Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl., lagði fram árið 1993 fyrirspurn um líkt efni og væri gaman að vita hvað hefði orðið um niðustöðu þeirrar nefndar sem mun hafa verið í gangi til að ræða einmitt um notkun brennsluhvata í bensíni. Í skýrslu sem forveri núv. hæstv. umhvrh., Eiður Guðnason, lagði fyrir Alþingi í mars árið 1993 sagði að hæstv. ríkisstjórn hefði það að markmiði að Ísland yrði um næstu aldamót hreinasta land hins vestræna heims. Stórt orð Hákot. Það er hátt stefnt og það er vel. Því er ég undrandi á að heyra það að hæstv. umhvrh. ætlar sér að setja öll mörk um varnir gegn umhverfismengun sömu og aðrar þjóðir Vestur-Evrópu. Ef við ætlum að verða hreinasta landið og bera af þá verðum við að gera betur. Við verðum að hafa ákveðnari og sterkari löggjöf, gera meira heldur en hinir og ég hvet hann og alla aðra til þess að gera svo vel og gera svo.

Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Vesturl. var að gera athugasemd við störf umhvn. Ég kannast ekki við það að ég hafi staðið á móti afgreiðslu á tillögu hv. þm. og ég minnist þess ekki að stjórnarandstaðan hafi gert það heldur. Hins vegar er okkur öllum kunnugt að það hefur verið rekið mjög á eftir af hæstv. umhvrh. að afgreiða önnur mál í nefndinni og fjalla um þau og vænti ég að hann muni geta staðfest það hér á eftir. En að sjálfsögðu er eðlilegt að hv. varaformaður umhvn., hv. 11. þm. Reykn., geri að öðru leyti grein fyrir meðferð þessa máls í umhvn.

Virðulegi forseti. Mér er ljúft að staðfesta það að ég hef nokkuð gengið eftir því að tiltekin mál verði afgreidd úr hv. umhvn. án þess þó að ég vilji fallast á það að ég hafi endilega látið þrælapískinn ríða á hrygglengju þeirra sem þar sitja. En að því er varðar þessa fsp. þá vil ég þakka hv. þm. Guðrúnu Halldórsdóttur fyrir að hafa vakið máls á þessu mikilvæga efni. Í hennar inngangsorðum mátti e.t.v. ráða að hér væri fyrst og fremst um að ræða staðbundið vandamál þó ég viti vel að hún og Kvennalistinn geri sér grein fyrir því að hinar alvarlegustu afleiðingar mengunar af völdum útblásturs frá bifreiðum eru auðvitað miklu víðtækari, ná til veraldarinnar allrar eins og ég gat um í máli mínu áðan. Það er alveg ljóst að hálfur milljarður bifreiða víðs vegar um veröldina, sem spúir frá sér útblæstri, og í sumum heimsálfum a.m.k. sætir engum takmörkunum eins og við höfum þó þrátt fyrir allt hér á vestur- og norðurhveli jarðar, mun, ef ekkert verður að gert, leiða til þess að afleiðingarnar verða geigvænlegar. Ég gat um það í lokaorðum mínum áðan að gróðurhúsaáhrifin, sem ekki síst stafa af koltvíildinu sem kemur út úr bifreiðum og verður til við brennslu jarðefna, mun leiða til þess að veðrahjúpur jarðar mun hitna hægt og sígandi með tímanum. Nú þegar er merkjanleg aukning á hitastigi jarðar síðustu 100 árin. Þetta mun valda því að jöklar munu bráðna, sjávarborð mun hækka og eyríki í sunnanverðu Kyrrahafi, tiltölulega mörg, kunna á einhverjum tíma að hverfa algerlega undir yfirborð sjávar. Þetta kann líka að leiða til þess að það verða alvarlegar breytingar á hafstraumum á norðurhveli jarðar sem gætu leitt til þess sem ég kom aðeins inn á áðan, gætu leitt til þess að það verði ekki jafnbyggilegt hér á norðurhjara veraldar eins og er í dag, gætu leitt til þess að Golfstraumurinn mundi breyta farvegi sínum. Þá fer nú að sneiðast um hólmann þar sem barist er.

Frú forseti. Hinn 1. febrúar sl. var ég viðstödd opnunarhátíð náttúruverndarárs Evrópuráðsins úti í Strassborg meðan þing Evrópuráðsins stóð þar yfir. Þar kom fram að efnt var til náttúruverndarárs árið 1970 sem þótti takast mjög vel. Þá var sjónum einkum beint að villtum svæðum og svæðum fjarri mannabyggð, villtu dýralífi og jurtalífi og öðru slíku sem ástæða þótti til að benda fólki á að þyrfti að vernda. Nú er hafið náttúruverndarár Evrópuráðsins árið 1995 og á því er ætlunin að beina sjónum að náttúrulífi og náttúru í nágrenni mannabyggðar eða jafnvel innan mannabyggðar. Í tilefni af þessu náttúruverndarári langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. umhvrh., sem er að finna á þskj. 657, sem er svohljóðandi: ,,Hvað ætla íslensk umhverfisyfirvöld að gera í tilefni af náttúruverndarári Evrópuráðsins 1995?``

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. og þingheimi öllum er vafalaust kunnugt þá var tekin ákvörðun um það á ráðherrafundi Evrópuráðsins í Luzern árið 1993 að tileinka árið 1995 náttúruvernd og það var ákveðið að Evrópuráðið og aðildarlönd þess mundu standa fyrir upplýsingaherferð undir heitinu: Náttúruverndarár Evrópu 1995, en í ár eru einmitt liðin 25 ár frá því að Evrópuráðið stóð fyrir sínu fyrsta náttúruverndarári. Þá var athyglinni fyrst og fremst beint að nauðsyn þess að koma upp friðlöndum og þjóðgörðum. Í ár er það hins vegar svo að athyglinni er fyrst og fremst beint að nauðsyn þess að vernda náttúruna og umgangast hana með jákvæðum hætti, líka utan friðlanda og ekki síst í nágrenni byggðarlaga og jafnvel innan byggðarlaga. Þetta er afskaplega mikilvægt. Í framhaldi af ákvörðun ráðherrafundarins og ósk Evrópuráðsins um undirbúningsnefndir í aðildarlöndunum þá tók umhvrn. fyrir hönd Íslands ákvörðun um að taka þátt í þessu ári og skipuleggja aðgerðir hér á landi. Það var leitað eftir tilnefningum nokkurra félagasamtaka í undirbúningsnefnd sem skipuð var á haustdögum 1993. Í þessari nefnd sitja fulltrúar Alþýðusambands Íslands, Bandalags ísl. skáta, Sambands ísl. sveitarfélaga, Íþróttasambands Íslands, Búnaðarfélags Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands, Kennarasambands Íslands, Náttúruverndarráðs, Landverndar og auk þess fulltrúi umhvrn. Formaður nefndarinnar var Baldvin Jónsson. Þessari nefnd var falið að gera tillögu að dagskrá ársins hér á landi og í samvinnu við umhvrn. að undirbúa og sjá um framkvæmd náttúruverndarársins hérlendis. Nefndin skilaði tillögum um aðgerðir síðla síðasta árs sem ráðuneytið samþykkti að flestu leyti og nú er unnið að því að hrinda þessum hugmyndum í framkvæmd. Reyndar fór það líka svo að við ákváðum að reyna að draga inn fleiri félagasamtök og aðila og erum raunar að opna þetta þannig. Við höfum auglýst eftir því að sem flestir komi með hugmyndir og menn geta gert það eftir því sem líður á árið og við munum reyna að taka þátt í því að hrinda því í framkvæmd. Eins og hv. þm. er kunnugt þá var árið formlega sett í Ráðhúsi Reykjavíkur þann 4. febrúar. Þá var opnuð sýning á 33 verðlaunamyndum úr ljósmyndasamkeppni sem Evrópuráðið stóð fyrir í tilefni af náttúruverndarárinu. Þessi samkeppni var kynnt hér á landi með sérstökum bæklingi sem var dreift til fjölmiðla, samtaka ljósmyndara og lá frammi í ljósmyndavörubúðum og svo skemmtilega vill til að það var einmitt Íslendingur sem bar sigurorð af öllum öðrum 2.200 keppendum, Sigrún Stefánsdóttir fréttamaður, sem vann til 1. verðlauna með ljósmynd sem hún tók á Grænlandi. Við höfum líka látið gera sérstakt merki fyrir hið íslenska náttúruverndarár. Það er gert af Áslaugu Jónsdóttur myndlistarmanni og byggir á hugmyndum um þjóðarblóm Íslendinga, holtasóley. Jafnframt hefur verið kynnt opinberlega lag náttúruverndarársins hér á landi sem var samið af Melkorku Ólafsdóttur sem hún gerði þegar hún var 10 vetra gömul. Textinn er eftir Sigrúnu Helgadóttur. Það er unnið að hljóðritun lagsins sem á síðan að dreifa. Aðgerðunum hefur í megindráttum verið skipt í tvennt. Annars vegar aðgerðir sem ráðuneytið í samvinnu við undirbúningsnefndina eða aðra aðila stendur sérstaklega fyrir í tilefni ársins og hins vegar aðgerðir sem skipulagðar eru af ýmsum frjálsum félagasamtökum, áhugamannasamtökum, fyrirtækjum, stofnunum og sveitarfélögum og undirbúningsnefndin samþykkir að falli undir markmið ársins og heimilar þá viðkomandi aðilum að nota slagorðið, merkið og lagið. Með þessu er ætlunin að reyna að fá sem flesta til þess að taka þátt í þeim framkvæmdum sem hér tengjast náttúruverndarári Evrópu. Á árinu hyggst umhvrn. í samvinnu við landshlutasamtök sveitarfélaganna standa fyrir kynningarfundum í landshlutunum um málefni sem tengjast náttúrunni og náttúrulegum svæðum í nágrenni byggðar í viðkomandi landshlutum. Þess má líka geta að Evrópuráðið fór þess á leit að allar póst- og símamálastjórnir í Evrópu gæfu út sérstakt frímerki í tilefni ársins. Við höfum kannað hvort það er mögulegt hér á landi og okkur hefur borist svar frá Pósti og síma um að það sé mögulegt og munum óska eftir að það verði gert og sérstakur póststimpill jafnframt. Í samvinnu við menntmrn. áformar umhvrn. að standa fyrir ritgerðasamkeppni í grunnskólum landsins um efni sem tengist megináherslum náttúruverndarársins, m.a. náttúrlegum svæðum í nágrenni skólanna og í nágrenni heimilanna. Við höfum líka í samvinnu við Ungmennafélag Íslands ákveðið að standa fyrir hreinsunarátaki á árinu þar sem verður lögð áhersla á umgengni við hafið, strendur og ár og vötn landsins. Þetta átak verður kynnt bráðlega. Á vegum ungmennafélaganna verða þá um allt land haldnar ráðstefnur um umhverfismál á tímabilinu frá mars og fram í júní og í sumar mun þessu átaki ljúka með mjög víðtækri fjöruhreinsun á vegum félagsmanna hreyfingarinnar sem umhvrn. styrkir með fjárframlögum. Í lok átaksins verður síðan tekið saman hver árangur hreinsunarinnar hefur verið, hversu mikið og hvers eðlis rusl á fjörum landsins er. Þá má jafnframt geta þess að innan skamms verður haldin ráðstefna sem umhvrn. hafði frumkvæði að. Hún verður haldin með Siðfræðistofnun háskólans og í tengslum við þjóðkirkjuna og tengist náttúruverndarárinu. Hún mun fjalla um siðfræði náttúrunnar og verður öllum opin. Það er ýmislegt fleira, virðulegur hv. þm., sem ég gæti tínt til ef ekki væri hinn strangi forseti sem nú vill mig hrekja héðan úr pontu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir þessi svör. Það er greinilegt að það hefur víða verið leitað fanga eftir hugmyndum til þess að sinna þessu umhverfisverndarári hér og ég held að það veiti ekki af vegna þess að það er ekki síst fræðsluþátturinn sem mér finnst að við höfum ekki sinnt sem skyldi hér á landi. Við höfum dágóðan skilning á því hve mikilvægt lífríki hafsins er fyrir okkur og að koma í veg fyrir mengun þess. En við megum hyggja miklu betur að okkar nánasta umhverfi og við þurfum að ala Íslendinga upp í virðingu við umhverfið og ég held einmitt að fræðsluþátturinn í þessu sé mjög mikilvægur. Ég fagna því sérstaklega að það skuli eiga að gera átak í fjöruhreinsun því að ég hef séð það á ferðum mínum um landið að þar er víða pottur brotinn og hrein hörmung aðð sjá ástandið og þarf auðvitað að koma í eitthvert horf eða eitthvert lag öðruvísi en að það sé gripið til átaks á nokkurra ára fresti, þó að það sé í sjálfu sér ágætt að virkja fólk til þess að hreinsa umhverfið. En ég vona að þetta gangi allt eftir sem hæstv. umhvrh. hefur kynnt hér og ítreka það að ég held að við eigum mjög mikið verk óunnið í umhverfisvernd hér á landi og í því að skapa vitund, sterka vitund almennings fyrir því hve mikilvæg náttúran er og ekki síst það að við ætlum íslenskri náttúru að skapa okkur tekjur í framtíðinni. Við ætlum að efla ferðamannaþjónustu og það gerist ekki öðruvísi en að við séum sjálf meðvituð um það hvernig best er að umgangast íslenska náttúru og þá ekki síst okkar nánasta umhverfi.

Virðulegi forseti. Eins og yfirleitt alltaf þá er ég sammála hv. síðasta ræðumanni. Ég vil halda aðeins áfram þar sem ég lauk máli mínu áðan. Ég tel að það sé mikilvægt að umhvrn. hefur haft frumkvæði að því að ná tengslum og samvinnu við þjóðkirkjuna um náttúruvernd. Erlendis er að svo að kirkjan hefur í vaxandi mæli tekið umhverfisvernd upp á sína arma og ég tel að það sé mjög þarft verk. Og mér finnst það vera mikilvægt framlag til umræðu um náttúruvernd á Íslandi að draga Siðfræðistofnun háskólans inn í þetta eins og umhvrn. hefur reyndar gert áður, vegna þess að ég er alltaf að reka mig á það betur og betur að ýmis erfiðustu úrlausnarefni umhverfisverndar á Íslandi eru ekki tæknilegs eðlis, þau eru siðferðlegs og siðfræðilegs eðlis. Og ég tel að ein af þeim stofnunum sem í framtíðinni mun vafalaust leika talsvert hlutverk í þróun umræðu um umhverfisvernd á Íslandi sé einmitt Siðfræðistofnun háskólans. Það er þess vegna sem við reynum með þessum hætti að draga hana þarna inn. Annað sem ég vil sérstaklega vekja athygli hv. þm. á, vegna þess að ég veit að hún hefur kosið sér það hlutskipti í lífinu að vera uppalandi og starfar sem kennari þegar hún er ekki að stjórna landinu, það er að öll áhersla umhvrn. í tengslum við nátúruverndarárið og þessa yfirgripsmiklu áætlun sem við höfum liggur á ungu fólki, vegna þess að við erum sammála hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur um það að það er fyrst og fremst æskuna sem þarf að vekja til vitundar. Hún mun ekki bara erfa okkur heldur líka landið og það er hún sem skiptir máli þegar við tölum um að reyna að vekja bætta vitund um umhverfisvernd í landinu. Og vegna þess að ég syndgaði upp á náðina hjá virðulegum forseta áðan þá ætla ég að gefa henni þær 8 sekúndur sem nú lifa eftir af mínu máli.

Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 662 leyft mér að beina svolátandi fyrirspurn til hæstv. dómsmrh.: ,,1. Með hvaða hætti hyggst ráðherra tryggja að varnir gegn mengun af útblæstri bifreiða og vinnuvéla verði skilvirkari? 2. Hvernig er háttað reglum um gamlar bifreiðar og vélar? Er von á hertum reglum fyrir þær? 3. Hvernig er séð fyrir því að ný tæki séu lítt mengunarvaldandi?`` --- Þ.e. ný tæki sem flutt eru til landsins eða framleidd hér. Fyrir nokkrum vikum vorum við fáeinir þingmenn í heimsókn í erlendu landi þar sem mengun var slík að áhyggjur hlýtur að vekja alls fólks og meðal allra þjóða því að mengunin á sér engin landamæri og þarna sáum við að vörnum var greinilega áfátt. En þessi reynsla varð til þess að mér varð litið í okkar eigin barm. Er ekki ástæða til að við skoðum hvernig málum er háttað hjá okkur? Við búum í strjálbýlu landi sem gerir okkur kleift að ráða betur við mengun en þar sem mannmergð og plássleysi er. Því ber okkur skylda til að vera í fararbroddi og kjörorð okkar ætti að vera hraust þjóð í hreinu landi og hreint og ómengað land er fjöregg framtíðar okkar, eins og fram kom í síðustu umræðu, vegna þess að við ætlum að njóta þess og við ætlum að lifa á því. Við ætlum að hafa lífræna ræktun og við ætlum í alla staði að vera hreinasta land Vesturlanda eins og kom fram í máli mínu áðan. Undir hæstv. ráðherra heyra umferðarlög og þar með ákvæði um búnað bifreiða. Því hreyfði ég þessu máli við hann þó að önnur hlið sama máls snúi að umhvrn., þ.e. upplýsinga- og áróðursmál og ýmislegt sem snertir sjálft umhverfið. Hér er því um að ræða tvær hliðar á sama peningi og ástæða til að vekja athygli beggja ráðherra og heyra hvað báðir ráðherrar hafa fram að færa um áætlanir í þessum málum.

Frú forseti. Sem svar við 1. lið fyrirspurnarinnar er þetta að segja: Á undanförnum árum hafa verið gerðar æ stífari kröfur til þeirra er framleiða hreyfla í bifreiðar um fullkomnari bruna eldsneytisins. Þá hafa verið gerðar kröfur um að afgas bensínhreyfla fari í gegnum efnahvarfa, hvarfakút, þar sem fram fer eftirbruni. Þessi búnaður vinnur allvel eftir að hreyfillinn hefur náð vinnuhita og hreinsast afgasið þá verulega. Framleiðendum dísilhreyfla hafa verið settar reglur um að framleiða hreyflana þannig að í afgasinu sé mun minna af mengandi efnum en áður gerðist. Fylgt hefur verið þeim stífustu reglum sem gilt hafa innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í undirbúningi eru reglur innan Evrópusambandsins sem gera framleiðendum hreyfla og bifreiða að draga enn verulega úr mengandi efnum í útblæstri bifreiða. Ráðuneytið mun fylgja þessum nýju kröfum eftir þegar þær verða samþykktar. Um vinnuvélar, sem að mestu falla undir eftirlit Vinnueftirlit ríkisins, eru alþjóðlegir staðlar um mengun í útblæstri takmarkaðri. Sem svar við 2. tölul. spurningarinnar er þetta að segja: Við árlega aðalskoðun bifreiða með bensínhreyfli er kolsýringur í útblæstri mældur og því fylgt eftir að hann sé svo lágt hlutfall af afgasinu sem unnt er. Ekki hefur hins vegar verið farið út í að afskrá gamlar bifreiðar þótt framleiðsla hreyflanna sé þannig að nokkurt magn kolsýrings sé í útblæstri, enda þessar bifreiðar farnar að eldast og koma fljótlega til með að úreldast. Tæknilega er illframkvæmanlegt að búa bifreið efnahvarfa ef hún hefur ekki verið framleidd með slíkan búnað. Við árlega aðalskoðun bifreiða með dísilhreyfli er athugað hvort óeðlileg sótmengun sé í afgasi bifreiðarinnar. Ef sótmengun er óeðlileg er umráðamanni bifreiðarinnar gert að bæta úr ágallanum. Að því er varðar 3. lið fyrirspurnarinnar er þetta að segja: Þegar bifreið er flutt til landsins eru lögð vottorð um að hún uppfylli kröfur um mengunarvarnir. Ýmis tæki, t.d. vélknúnar sláttuvélar, vélsleðar og vinnuvélar, eru flutt til landsins án þess að krafa sé gerð um vottorð varðandi mengun í útblæstri þeirra, enda í fáum tilvikum til alþjóðlegar eða svæðisbundnar kröfur til framleiðenda tækjanna sem um staðla er varða mengunarvarnir. Í reglugerð um gerð og búnað ökutækja eru fjölmörg ákvæði um búnað ökutækja sem ætlað er að draga úr mengun af ýmsu tagi, t.d. hljóðmengun, rafsegultruflanir og útblástursmengun. Í undirbúningi eru ákvæði um neglingu hjólbarða. Fyrirhugað er að gera kröfur um léttari nagla en tíðkast hefur og draga þannig úr sliti á yfirborði akbrautar og þar með ryk- og tjörumengun. Í undirbúningi eru einnig allviðamiklar Evrópusambandsreglur um búnað tveggja og þriggja hjóla bifhjól þar sem m.a. er komið inn á mengunarvarnir. Ráðuneytið mun fylgjast náið með framvindu þessara reglna innan Evrópusambandsins og væntanlega taka þær upp þegar þær hafa verið samþykktar á þeim vettvangi.

Frú forseti. Ég vil enn þakka hv. þm. Guðrúnu Halldórsdóttur fyrir að vekja máls á mengunarmálum. Hæstv. dómsmrh. nefndi að hvarfakútur skyldi vera í nýjum innfluttum bifreiðum með lögum frá 1990 eða 1991. En ég vil bara segja það að með prófun á því að mæla afgas bifreiðar með hvarfakút annars vegar, sem eykur eldsneytisnotkun, og afltækinu eða ,,Powerplus``, sigurhólknum, hins vegar kom í ljós verulega minni mengun í afgasi með þessu ,,Powerplus``-tæki en með hvarfakútnum. Þetta er auðprófað og er hægt að gera hjá Bifreiðaskoðun Íslands. En eins og fyrr kom fram í mínu máli í dag er um að ræða og möguleiki á 20--40% minnkun á mengun með notkun þessara tækja og þar að auki sparnaði upp á 350--500 millj. ef menn vilja, frú forseti, sinna því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Það er ánægjulegt til þess að vita ef menn eru nokkuð vel á verði gagnvart ýmsum þeim hættum sem við eigum við að etja varðandi þennan þátt mengunar. En ég vil endurtaka það að ég álít að ef við ætlum að eiga hreinasta land á hinu vestræna hveli jarðarinnar og þá sennilega í heiminum þá verðum við að gera betur heldur en að fylgja erlendum stöðlum, við þurfum að ganga lengra. Annað er ekki hægt. Í Morgunblaðinu síðasta sunnudag var grein um hvarfakúta, af því að þeir hafa komið til umræðu hér, og þar er sagt frá, á mjög fræðilegan hátt, hvernig nýting hvarfakúta er. Og það kemur í ljós að í landi eins og hér, þar sem er oftast stutt keyrt og vélarnar hitna ekki mjög mikið, þá nýtist hvarfakúturinn kannski ekki eins vel og það ,,Powerplus`` sem hv. 4. þm. Vesturl., Gísli Einarsson, gerði að umtalsefni. Því álít ég að það þyrfti að rannsaka mjög vandlega hvort ætti heldur að snúa sér að hvarfakútum eða að ,,Powerplus``. Þetta er hvort tveggja sjálfsagt gott, en það sem betra er á auðvitað að nota. Það vill svo til að í dag lagði hæstv. dómsmrh. fram á þingi skýrslu nefndar um stefnumörkun að bættu umferðaröryggi til ársins 2001. Í þessari skýrslu er ekki, að því er virðist, nefnt neitt um öryggi í umferðinni gegn mengun. Og mér finnst ástæða til að benda á það, þó að skýrslan sé auðvitað ekki til umræðu hér að öðru leyti, en að það hefði kannski verið eðlilegt og sjálfsagt í þessari annars mjög athyglisverðu skýrslu að helga einhvern kafla vörnum gegn mengun vegna þess að hætta af mengun í umferðinni er sannarlega ekki síðri og slys geta skapast af mengun ekki síður en af öðrum þáttum sem þarna eru ræddir.