Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Fjvn. leggur einróma til, að þessi þáltill. veiði samþ. Síðast liðið sumar kom í ljós, að mjög skorti á það, að síldarverksmiðjurnar gætu tekið við þeirri síld, sem barst að landi. Urðu mörg skip fyrir tjóni af þeim ástæðum, og hafa verið gerðar nokkrar ráðstafanir til að bæta úr þessu. En vegna þess ástands, sem nú ríkir, eru ekki neinar líkur til, að þær ráðstafanir komi að gagni fyrir næstu síldarvertíð. Það horfir svo við þarna í Krossanesi, að þar er verksmiðja, sem vinnur úr 3000 málum á sólarhring, en lýsisgeymar eru þar fyrir 2 þús. smálestir, sem mundi vera sæmilegt fyrir verksmiðjuna, ef ekki bærist allt of mikil síld að henni. En nú vill svo til, að í verksmiðjunni eru geymdar 1500 smálestir af lýsi, og við það verður verksmiðjan að losna, ef rekstur á að fara þarna fram í sumar. Nú er mér kunnugt um, að hæstv. atvmrh. hefur falazt eftir kaupum á verksmiðjunni fyrir hönd ríkisins, en þær eftirgrennslanir munu ekki hafa borið tilætlaðan árangur. Ég vil í þessu sambandi spyrja hann að því, hvort hann muni geta fengið viðunanlega leigusamninga við eigendur verksmiðjunnar. Ef ekki skyldu takast samningar um viðunanlega leigu fyrir verksmiðjuna í sumar, þá mundi ég fyrir mitt leyti - ég mæli þar að vísu ekki fyrir munn fjvn., heldur margra útgerðarmanna - telja æskilegt, að þessi heimild, sem í þáltill. er, væri nokkuð víðtækari, þannig að ríkisstj. fengi rétt til þess að taka verksmiðjuna leigunámi. En sé svo hins vegar, að hæstv. atvmrh. telji, að líklegt sé, að samningar náist um leiguna, þá er þessi þáltill. fullnægjandi. En ef svo er ekki, mundi þurfa víðtækari heimild en hægt er að veita í þáltill. þessari, sem sé lagasetningu um leigunám á verksmiðjunni. Ég tel mjög nauðsynlegt, að þessi verksmiðja verði rekin fyrir íslenzkar síldveiðar í sumar, og legg á það mjög mikla áherzlu, að svo verði.



Herra forseti. Út af þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir um Krossanesverksmiðjuna, vil ég upplýsa: Í fyrsta lagi, að það er rétt, sem hv. þm. Ísaf. (FJ) tók fram, að það hafa verið gerðar að undanförnu nokkrar tilraunir til að fá þessa verksmiðju keypta handa Síldarverksmiðjum ríkisins. En þetta mál stendur þannig nú, að ég geri ekki ráð fyrir því, að vert sé að reikna með því, að af þessum kaupum geti orðið, eins og nú standa sakir. Um hitt atriðið, sem hv. þm. spurði um, hvort von væri til þess, að hægt væri að losna við lýsið, sem geymt er í verksmiðjunni, þá get ég ekkert fullyrt um það. En ég geri mér töluvert miklar vonir um það, að úr því máli muni rætast, þannig að lýsið geti orðið farið úr geymum verksmiðjunnar, áður en síldarvertíð byrjar í sumar. Eins og það mál stendur nú, þá finnst mér vera ástæða til að gera sér von um þetta. Um það atriði, hvort hægt muni vera að fá verksmiðjuna leigða með frjálsum samningum, get ég ekki fullyrt heldur. En mér þykir það mjög líklegt, þar sem hér á landi eru taldir vera umboðsmenn fyrir eigendur verksmiðjunnar. Þetta umboð notuðu þeir fyrir tveimur árum síðan. Og eftir viðræðum við þessa menn fyrir nokkru síðan, vírðist mér ekki rétt að gera ráð fyrir því, að samningar muni ekki takast um þetta. Hins vegar, ef tími væri til þess að fá afgr. gegnum þingið leigunámslög um þessa verksmiðju, þá má segja, að allur sé varinn góður og það gæti styrkt aðstöðuna í samningunum um leigu verksmiðjunnar. En eins og ég sagði áðan, virðast mér líkur til þess, að frjálsir leigusamningar muni geta tekizt.

Frsm. (Finnur Jónsson) Fjvn. hefur athugað þessa þáltill. og leitað um hana umsagnar bæði frá rafmagnseftirliti ríkisins og mþn. í raforkumálum, og eru báðir þessir aðilar meðmæltir því, að þessi þáltill. nái fram að ganga. Þáltill. fylgir mjög ýtarleg grg., og mun ég að öllu leyti, nema sérstakt tilefni gefist til, vísa til grg. Ég skal geta þess, að upphaflega ríkisábyrgðin fyrir þetta fyrirtæki var 950 þús. kr., en skuldir eru nú 150 þús. kr., sem rafveitan er í, þrátt fyrir það, að gengisfall hafi komið á allmikið af láninu. Og auk þess hefur rafveitan lagt til hinnar nýju rafveitu á árinu sem leið um 150 þús. kr., þannig að segja má, að skuldir rafveitunnar séu nú 600 þús. kr. En alls mun hún kosta upp komin 1100–1200 þús. kr. Er þessi árangur mjög sæmilegur eftir rúmlega 6 ára starf, og lítur út fyrir, að þetta fyrirtæki muni mjög geta svarað kostnaði. Tekjuafgangur rafveitunnar á Ísafirði s.l. tvö ár var um 100 þús. kr. á ári. En stöðin er orðin svo ofhlaðin, að hún getur ekki fullnægt þörfum bæjarbúa og enn síður látið nægilegt rafmagn af hendi til nauðsynlegs iðnrekstrar, sem verið er að stofna þar, bæði nýrra verksmiðja og frystihúss. Ég vísa að öðru leyti til grg. og legg til, fyrir hönd fjvn., að þetta mál verði samþ.



Ég tók fram við síðustu umr., að ég teldi ekki mikla hættu í því fólgna að setja þetta mál til athugunar. Það er ekki sama og að samþ. neina gerbylting í málunum, þótt ýmsum finnist nefndarskipunin hljóta að þýða sigur sinna sjónarmiða. Í n. voru mjög skiptar skoðanir, en samkomulag um þetta eitt, að till., eins og n. orðaði hana, mætti ganga fram. Þá er ríkisstj. látin um það, hvort hún skipar n. eða lætur byggja frv. á þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. Ég tel það alls ekki greiða fyrir öllum málum, að í þær séu settar pólitískar n., til þess að þar verði annaðhvort um þau hrossakaup eða reipdráttur um svo að segja allt. Ég er ekki viss um, að ætíð sé til bóta, að bærinn eigi land sitt allt. vísað hefur verið til Hafnarfjarðar t.d. En þar hefur það ekki minnstu áhrif á dýrtíðina, þótt bærinn eigi lóðirnar og leigi þær ódýrt. Afnotagjald af sjálfum eignunum eða byggingunum hækkar eins þrátt fyrir það. Sveitar- og bæjarstjórnir kringum land líta þetta ekki heldur allar sömu augum. Eitt þorpið hefur nú verið að auglýsa í útvarpi til sölu jörð, sem liggur svo fast við þorpið, að þar standa sum húsin. N. telur nauðsyn, að leitað sé álits bæjar- og sveitarstjórna og samkomulags á þeim grundvelli, sem þannig yrði fenginn. Ég get verið því sammála, að þegar eignir einstaklinga hækka í verði við hafnarbætur og fleira, sem ríkið lætur gera, þurfi að athuga, hver eigi að njóta ávaxtanna. Ég held óhætt sé að samþ. till. eins og n. gekk frá henni, þó að það virðist koma illa við hégóma hv. þm. Borgf.



Ég vildi óska þess alveg sérstaklega, að hæstv. atvmrh. yrði viðstaddur umr. um þetta mál. Og ástæðan til þess er sú, að í þessari þáltill. er svo að orði kveðið, að lagt er fyrir ríkisstj. að ákveða verð á síldarmjöli til fóðurbætis samkv. 12. gr. l. um síldarverksmiðjur ríkisins frá 5. jan. 1938. En þar segir, að ákveða skuli verðið ár hvert að fengnum till. verksmiðjustjórnarinnar með hliðsjón af kostnaðarverði og markaðsverði. En nú er þetta ákvæði í síldarverksmiðjul. þannig, að ég veit ekki til þess og hef ekki heyrt þess getið, að neinn maður hér á Alþ. hafi getað gert sér grein fyrir, hvernig þetta síldarmjölsverð eigi að ákveða, ef það á að ákveðast eftir l. Það er ákaflega einfalt mál, ekki sízt nú, síðan farið var að selja síldarmjölið til fóðurs í einu lagi, að ákveða síldarmjölsverðið til fóðurbætis innan lands eftir markaðsverði, sem síldarmjöl almennt er selt fyrir út úr landinu, að frádregnum kostnaði. En að ákveða síldarmjölsverðið eftir kostnaðarverði er ekki einfalt mál. Hvers konar kostnaðarverð er þetta, sem átt er við í þessum l.? Ef þetta er tekið bókstaflega, þá virðist mega fara eftir því, fyrir hvaða verð skipin geta látið síldina af hendi, þannig að þau bæru sig og ekki meira en það. En þá ætti líka að taka tillit til þess, ef tap yrði á síldveiðinni, og miða verðið á mjölinu við það. Í sumum árum hefði þetta getað haft áhrif á verð á síldarmjölinu til lækkunar, en í öðrum árum hefði þetta getað haft áhrif á verðið á síldarmjölinu til mjög mikillar hækkunar, t.d. á árinu 1935, þegar ekkert síldveiðiskip stundaði síldveiði öðruvísi en með stórtapi. Og ég geri ráð fyrir, að bændum mundi hafa þótt þá heldur vera vá fyrir dyrum, ef síldarmjölsverðið hefði á því ári verið ákveðið með hliðsjón af kostnaðarverði. Ég minnist þess, að þegar þessi l., sem hér er vitnað til, voru til umr., þá voru flm., hvað eftir annað, beðnir að gefa útskýringu á því, hvað þeir ættu við með því að taka upp í l. ákvæðið um kostnaðarverð á mjölinu. En þeir færðust alveg undan því að gefa á því nokkrar skýringar. Og ég hef aldrei heyrt gefnar á því neinar frambærilegar skýringar hér á Alþ. Nú vildi ég spyrja hæstv. atvmrh., hvort hann hafi gert sér grein fyrir, hvað átt er við með þessu ákvæði í l. Ég hef átt sæti í stj. Síldarverksmiðja ríkisins síðan árið 1936, og mér er ekki kunnugt um, að nein ríkisstj. hafi nokkurn tíma getað ákveðið verðið á síldarmjölinu með hliðsjón af þessu kostnaðarverði, sem þó er verið að ræða um þarna í l., heldur hafi verið reynt að fara sem allra næst markaðsverði erlendis með síldarmjölsverðið á innlendum markaði. Og þetta er að vísu mjög eðlilegt, vegna þess að önnur ákvæði í þessum l. kveða svo á, að eigendur síldarinnar geti lagt veiðina upp til vinnslu hjá Síldarverksmiðjum ríkisins og þá sé þeim greitt söluverð afurðanna, að frádregnum kostnaði og sjóðagjöldum. Það er ákveðinn eins konar samvinnurekstur fyrir þá, sem leggja upp síldina til ríkisverksmiðjanna, og það er með l. ætlazt til þess að menn fái sannvirði fyrir síldina, en það mundu þeir tæplega fá, ef ekki væri miðað við hið almenna markaðsverð, eins og það er á afurðunum í hvert skipti. Ég fann sérstaka ástæðu til að benda á þetta í umr. um þetta mál, vegna þess að mér virtist nauðsyn á að breyta þessu lagaákvæði, og vildi biðja atvmrh., ef hann hefur einhverja fullnægjandi skýringu á því, hvaða verð er átt við með þessu ákvæði í l., að láta þá í ljós álit sitt á því, hvort ekki sé rétt að freista þess að fá þessu lagaákvæði breytt, og þá jafnframt fella niður fyrri hluta þessarar þáltill.



Herra forseti. - Um. till. þá til þál., sem hér liggur fyrir, vil ég segja viðkomandi B-lið, að mér þykir það sjálfsagt og eðlilegt, að gerðar verði ráðstafanir til þess að tryggja, að nægilega miklu verði haldið eftir af góðu síldarmjöli handa landbúnaðinum á komandi vetri. Um fyrri lið till. virðist mér, að eins og hann er orðaður, muni hann ekki ná tilgangi þeim, sem flm. till. ætlast til. Í 12. gr. l. nr. 1 1938 segir: „Hámarksverð á síldarmjöli til samvinnufélaga, bæjarfélaga, hreppsfélaga og búnaðarfélaga ákveður ríkisstj. ár hvert, að fengnum tillögum verksmiðjustj. og með hliðsjón af kostnaðarverði og markaðsverði.“ Ég verð að segja það, að mér er ekki á nokkurn hátt hægt að sjá, hvað meint er með þessu orðalagi í gr., og held, að mér sé óhætt að segja, að þær ríkisstj., sem hafa verið við völd fyrirfarandi nokkuð mörg ár, hafi líka gefizt upp við að skilja eða geta sér til, hvað átt er við með þessu orðalagi. Árið sem leið virðist sem útflutningsverð á síldarmjöli frá ríkisverksmiðjunum hafi verið kr. 51.40 eða kr. 51.80 eða eitthvað svipað því, hver sekkur. Það mundi sennilega vera kallað markaðsverð eftir því, sem greinin er orðuð. Hins vegar er kostnaðarverðið, sem mér virðist, að yrði að finna út á þann hátt að vita, hvað verksmiðjurnar borga fyrir hráefnið, bæta við kostnaðinum við rekstur verksmiðjanna og draga frá þessu það, sem fæst fyrir lýsisframleiðslu verksmiðjanna, og það, sem þá er eftir, er kostnaðarverð síldarmjölsins. Ef svona er farið að, virðist mér muna kr. 9.00 á sekk, hvort farið er eftir framleiðsluverði eða markaðsverði. Eins og síðasti ræðumaður, þm. Ísaf., tók fram, er þetta þó ekki eins einfalt eins og hér er framsett, vegna þess að töluvert af síldinni er lagt inn til vinnslu, og þá vandast málið enn meira að vita, hvað er kostnaður og hvað er framleiðsluverð. Ég stóð í þeirri meiningu og stend enn, að þegar þessi ákvæði voru sett, hafi verið tilætlunin að tryggja landbúnaðinum ódýrara síldarmjöl en útflutningsverðið beint gaf tilefni til, m.ö.o. að verið væri að tryggja, að þessar ríkisverksmiðjur gætu orðið lyftistöng fyrir sjávarútveginn og landbúnaðinn. Ef þessi skilningur er réttur og ef Alþ. hefur enn sama skilning, að verksmiðjurnar ættu að verða lyftistöng landbúnaðarins eins og sjávarútvegsins, væri nauðsynlegt, að 12. gr. yrði umorðuð og tekið skýrar fram, hver ágóðahlutur landbúnaðarins skuli vera af því, að verksmiðjurnar eru reknar í landinu. Að þessu gefna tilefni vildi ég mælast til þess, að Alþingi tæki til yfirvegunar að breyta þessu og gera orðalagið skýrara á þessari grein um þetta atriði, til þess að framvegis væri enginn vafi á því, hvað verðið ætti að vera og hvernig ætti að verðleggja síldarmjölið til landbúnaðarins. Með þessu hef ég viljað benda á það í fyrsta lagi, að a-liður þessarar till., eins og hún er orðuð, muni varla koma að því gagni, sem till.-menn ætlast til, og í öðru lagi, að það er að mínum dómi nauðsynlegt og rétt að taka til athugunar að gera þessi ákvæði í verksmiðjul. skýrari og það skýrari, að það sé óyggjandi, hvað átt er við með þeim og hvernig eigi að framkvæma þau.



Herra forseti. - Dálítið kemur mér það kynlega fyrir sjónir, að hv. þm. Ísaf. skuli flytja brtt. þess efnis, að lögum skuli ekki vera hlýtt í landinu. Það mun vera alveg einstakt, að lögð sé fyrir Alþ. till. um að hlýða ekki lögunum, en það er það, sem hann leggur til. Það, sem hér liggur fyrir, er að ákveða verð á síldarmjöli eftir gildandi landslögum. Það er það, sem á að gera, en það má ekki. Og það er minnt á þetta, af því að síðast liðið sumar var það ekki gert: Nú skal ég viðurkenna, að 12. gr. l., sem hér ræðir um, er ákaflega óljós og erfitt að finna, hvaða verð það er, sem stj. skal ákveða, en hún skal ákveða það, og það er ekkert sagt um það, hvort hún skuli miða við kostnaðarverðið eða framleiðsluverðið eða hvort tveggja. Hún á að fá till. og ákveða verðið svo, en það má ekki eftir till. hv. þm. Ísaf. Ég geri ráð fyrir, að for seti finni, að það er ekki viðurkvæmilegt að bera upp á þingi till. um það, að l. skuli ekki vera hlýtt og hann hljóti að vísa till. frá, og ég bið um úrskurð um það, hvort till. á að koma fram og hvort það er siðferðislega rétt að leiða þm. í þá freistni að skora á þá að hlýða ekki lögunum. Nú hefur ekki verið deilt um það þangað til í fyrrasumar, hvert verðið ætti að vera, að deila reis um það milli ríkisstj. og verksmiðjustj., og verðið verið ákveðið eitthvað lægra en útflutningsverðið hefur verið, og þetta hefur verið gert í tvennu augnamiði, að því er mér skilst, burtséð frá því, að það væri aðstoð við landbúnaðinn. Í fyrsta lagi af því, að síldarverksmiðjurnar voru settar upp af alþjóð, - útgerðarmenn höfðu ekki mannskap í sér til að koma þeim upp, - öll þjóðin varð að setja þær upp, og í öðru lagi til þess að ýta undir það, að bændur birgðu sig upp með fóður handa skepnum sinum til vetrarins á þessum tíma árs. Í till., sem hér liggur fyrir, er ekki með einu orði víkið að því, hvert verðið á að vera, heldur eins og l. gera ráð fyrir, að stj. ákveði verðið í samráði við stjórn ríkisverksmiðjanna, og hvort sekkurinn verður þá 5 kr. hærri í verði eða 5 kr. lægri, skal ég ekki um segja, en ég treysti þeirri stj., sem fer með völdin, til þess að ákveða það, og trúi því ekki fyrr en ég tek á, að þingið hafi ekki meiri siðferðisþroska en það, að það skori á menn að hlýða ekki l. Það mundi vera alveg einstakt.

Forseti (HG): Hv. 2. þm. N.-M. skaut því til mín sem forseta, hvort ég teldi ekki rétt að úrskurða brtt. hv. þm. Ísaf. sem bann á að fylgja gildandi l., að mér skilst. Ég veit ekki, hvort hv. þm. heldur við þessa ósk sína, en ég tel það fjarri öllum sanni. Það segir sig sjálft, að l. halda sér þrátt fyrir þáltill., og ætla ég, að þetta muni nægja, en ef þm. óskar úrskurðar, get ég kveðið hann upp.



Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér í þetta mál, en það var ein setning, sem hv. 2. þm. N.-M. sagði, sem ég tel, að ekki megi kasta hér fram án þess, að gerð sé við hana athugasemd. Hann sagði, að sjómenn hefðu ekki haft mannskap í sér til þess að koma upp síldarverksmiðjunum, og skildist mér það vera skoðun hans, að bændur ættu þess vegna kröfu á að fá hlutdeild í þeim. Nú er það svo, að íslenzkir sjómenn hafa, og algerlega án þess að hafa um það nokkrar eftirtölur, sífellt lagt landbúnaðinum til nokkurn hluta af arði sínum, þó að lítið megi kannske virðast. Það var svo um nokkur ár, að tekinn var nokkur hluti af öllum útfluttum verðmætum sjávarútvegsins til þess að leggja til ræktunar landsins, og ég hef aldrei orðið var við neinar eftirtölur um það. Það orkar máske tvímælis, hvort rétt sé að gera þetta, en eftirtölur hef ég aldrei heyrt, og ég efast um það, að þau óviðurkvæmilegu orð um mannskap sjómanna, sem hér voru sögð, séu í þökk eða umboði bændastéttarinnar. Ég held, að það sé ekki hægt að neita því, að sá verðmismunur, sem er á síldarmjölinu til bænda og til útflutnings, sé framlag sjómanna landsins til bændastéttar landsins, og ég býst við, að fyrir hönd bændastéttar innar sé óhætt að frábiðja slík ummæli, sem hv. 2. þm. N.-M. lét falla. Ef segja má um nokkra stétt, að hún afli síns brauðs með manndómi, er hægt að segja það um sjómannastétt landsins, því að það er áreiðanlegt, að hennar atvinnuvegur er áhættumeiri en annarra, sem afla brauðs. Um sjálfa till. þarf ég ekki að segja neitt. Ég býst við, að þm. Ísaf. svari fyrir sig, en mér þykir það undarlegur skilningur hjá hv. 2. þm. N.-M. að halda, að hægt sé að afnema lagafyrirmæli með þál. eða með breyt. á þál. En það lítur út fyrir, að flm. till. álíti, að l. geti ekki fengið gildi, nema þáltill. sé til uppbótar, því að ef þeir hefðu haft trú á, að l. væru einhlít, hefðu þeir ekki komið með þessa till. Það er því sýnilegt, að þeir líta svo á, að l. nægi ekki, því að annars hefðu þeir ekki þurft að koma þessari speki sinni að.



Ég veit ekki almennilega, hvernig þetta stendur í höfðinu á hv. 2. þm. N.-M., að lagabókstafurinn hafi ekki sitt gildi framvegis nema að vera undirstrikaður í þáltill., enda er hæstv. forseti búinn að fella úrskurð í þessu máli, sem ég ekki bjóst við, að hann mundi gera, því að þetta mál er þannig framborið af hv. 2. þm. N.-M., að það er tæplega hægt að taka athugasemdir hans alvarlega. Annars vil ég þakka hæstv. atvmrh. fyrir skýringu þá, sem hann gaf í þessu máli og er samhljóða því áliti, sem aðrir ráðh. hafa haft á undan honum um þessi lagaákvæði, að þau væru svo óljós, að þau reyndust óframkvæmanleg. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp álit atvmrh. þess, sem var við völd, þegar l. voru samþ. síðast á árinu 1937, um þetta atriði. Þar segir svo: „Nú er það vitað, að í september er ekki séð að fullu, hvert verður kostnaðarverð á síldarmjölinu. Þá getur verið óselt svo og svo mikið af lýsi, en undir því er kostnaðarverð mjölsins komið, þegar síldin er keypt föstu verði. Og þegar miðað er við þetta tvennt, hvað á þá að ráða meira? Ég álít, að það eina eðlilega sé að miða við markaðsverð á mjölinu, ekki þó á hverjum tíma, því að það væri óeðlilegt, að menn þyrftu að borga mjölið misjöfnu verði, kannske vegna verðbreytinga á erlendum markaði, heldur er ætlazt til, að það væri samið í eitt skipti og í einu lagi fyrir það mesta magn, sem seldist innan lands, en miðað við það meðalverð, sem fengist á útlendum markaði. Það mun í flestum tilfellum vera hægt að sjá um þetta leyti, hvað fyrir mjölið mundi fást, og með hliðsjón af því, hvað verðið yrði innan lands. Kostnaðarverðið er í fæstum tilfellum hægt að vita með vissu, en þó að menn hefðu einhverja hugmynd um það, yrði erfitt að segja, hvaða milliveg ætti að fara milli kostnaðarverðs og markaðsverðs.“ Ég þori að fullyrða, að þetta ákvæði hefur á hverju einasta ári valdið þeim ráðh., sem með þessi mál hefur farið, allmiklum vanda, og það er rétt, sem hæstv. atvmrh. tók fram, að nauðsynlegt er að gera þetta ákvæði skýrara og miða mjölverðið við markaðsverð. Það hafa verið færðar fram af hv. 2. þm. N.-M einhverjar sérstakar kröfur, sem ríkið eða bændur ættu að geta gert um útsöluverðið, vegna þess að ríkið reisti síldarverksmiðjurnar. Nú vil ég á engan hátt draga úr þeirri þýðingu, sem rekstur síldarverksmiðjanna hefur haft fyrir sjávarútveginn í landinu í heild, en ég tel, að þau ummæli, sem hv. 2. þm. N.-M. hafði um útgerðarmenn og sjómenn í þessu sambandi, séu algerlega ósæmileg. Það er öðru nær en sjómenn hafi orðið ölmusumenn við þetta. Landið hefur haft af þessu stórkostlegar tekjur árlega, en hins vegar hefur ríkið aldrei lagt einn einasta eyri í Síldarverksmiðjur ríkisins. Afborganir hafa allar verið greiddar af síldarandvirðinu, og nú er svo komið, að Síldarverksmiðjur ríkisins eru bezt stæða fyrirtækið á landinu, þannig að ég veit ekkert fyrirtæki, sem hefur byggt sig upp á jafnskömmum tíma og það án nokkurs framlags úr ríkissjóði. Að vísu greiða þær ekki tekjuskatt, en hins vegar eru lagðar á þær nokkrar kvaðir á hverju ári. Það er ekki það, sem 2. þm. N.-M. vildi halda fram, að í þessari löggjöf, sem enginn skilur, sé um það að ræða að selja mjölið undir markaðsverði, því að eiginlega getur mjölið komizt langt yfir markaðsverð, eins og ég benti á, ef lagabókstafurinn er tekinn bókstaflega, en eins og hæstv. atvmrh, tók fram, hefur aldrei verið hægt að gefa á þessu fullnægjandi skýringu og hefur valdið vanda á hverju ári. Það er engin ástæða til. að undirstrika I. með þál., þó að þál. geti ekki breytt l., en það er ástæða til að gera hér lagabreyt. Ég verð að lýsa yfir því um seinni lið till., að ég er honum alveg samþykkur. Halda þarf eftir nægilega miklu 1. fl. mjöli til fóðurbætis í landinu. En með tilvísun til ræðu hæstv. atvmrh. vil ég eindregið leggja til, að seinni liðurinn verði felldur niður.



Ég ætla ekki að fara að deila við hv. þm. Ísaf. (FJ) né aðra, hvorra hlutur sé meiri í stofnun og rekstri síldarverksmiðjanna, ríkisins eða sjómannanna. Ég hygg, að beggja hlutur sé góður, samstarf þeirra mikið og gott. Þó að ríkið hafi ekki styrkt verksmiðjurnar með óafturkræfum framlögum, hefði þeim ekki orðið komið upp án fjárhagsaðstoðar þess og frumkvæðis. Síðan hafa sjómenn tekið við með þeim dugnaði og framtaki, sem þeir eru kunnir fyrir. Ég tel enga þörf að samþ. hina skrifl. brtt. Þó að menn kunni að greina á um hárfínustu skilgreiningar á lagaákvæðunum, sem þar er vitnað í, hefur ekki orðið neinn ágreiningur um það hingað til, hvernig fara bæri eftir þeim. Núv. atvmrh. treysti ég vel til að ráða fram úr því og vantreysti engum atvmrh. til þess að óreyndu. Það er að vísu rétt hjá hv. þm. Ísaf., að samkv. l. ber að reka síldarverksmiðjurnar sem eins konar samvinnufyrirtæki, þannig að sjómenn beri það úr býtum, sem fyrir afurðirnar fæst að frádregnum kostnaði og lögbundnum sjóðstillögum. Þá mætti kalla þetta verð, sem sjómönnum ber, framleiðslukostnað afurðanna, sem við beri að miða í verðlagningu á innanlandsmarkaði. En nú hefur síldin yfirleitt verið keypt föstu verði, og þá er enn hægara að reikna út það, sem kalla verður kostnaðarverð. Það ætti ekki að þurfa að vefjast fyrir neinum ráðh. að finna þetta kostnaðarverð og fara eftir því með hliðsjón af markaðsverðinu erlendis. Ráðh. hefur valdið til að ákveða, eftir hvoru skuli meir farið, en tilgangur lagagr. er vafalaust sá, að hlutur bænda verði sem beztur eða þeir fái, eins og hv. 2. þm. N.-M. sagði, nokkurt hagræði af fóðurbætissölunni, án þess að níðzt sé á öðrum framleiðendum og þeir skattlagðir.

Þorsteinn Þorsteinsson Hv. þm. Mýr. tók fram sumt af því, sem ég þurfti að segja. Ég taldi sjálfsagt að hafa báða liðina í till. Síldarmjölskaupendum er það mjög mikil nauðsyn að vita í tæka tíð um mjölverðið, því að pantanir þeirra geta alveg farið eftir því. Þáltill. er bending til ríkisstj. um þá nauðsyn. Þá var það skoðun mín, að nú ætti e.t.v. fremur að taka eingöngu tillit til kostnaðarverðs en áður. Hv. þm. Ísaf. hefur lýst yfir því, að verksmiðjurnar hafi hlotið stórgróða, og ætti þeim þá að vera stætt að láta síldarmjölið mun lægra verði en markaðsverð kann að reynast, og er það mjög í anda lagaákvæðanna að miða þá aðeins við kostnaðarverðið. Væri nú seinni liður brtt. felldur niður, yrði að skilja það svo, sem Alþ. vildi ekki síður miða við markaðsverðið, og það teldi ég stórspilla tillögunni.



Eins og greinir í nál. á þskj. 614 gerði allshn. sér far um það að kynna sér þetta mál frekar en fyrir lá, þegar það var flutt af flm. Kom þá brátt í ljós, að hjá flm. hafði gætt nokkurs misskilnings, eins og ljóst er af fylgiskjölum nál., því að litlu áður en þeir báru fram till., var hafin sams konar rannsókn í málinu og sú, sem till. fer fram á. Hafði þó bráðabirgðarannsókn farið áður fram, og lá árangur hennar ljós fyrir. Það var að kvöldi 17. febr. eða morgni hins 18., sem hið hörmulega slys varð, að Þormóður fórst. Hinn 20. febr. skrifuðu eigendur skipsins, sem að vísu höfðu ekki skipið undir höndum, er það fórst, lögmanninum í Rvík og óskuðu rannsóknar á rekaldi úr skipinu. (Fylgiskjal I). Setti hann samdægurs til þess tvo valinkunna, sérfróða menn, og er niðurstaða þeirra birt í nál., fylgiskjal II. Hún sker alveg úr um þá hluti, sem ráða mátti af rekaldinu, um það, hvernig slysið mundi hafa að borið. Hinn 4. marz skrifar Farmanna- og fiskimannasamband Íslands til ríkisstj. og fer fram á nánari rannsókn á rekaldi úr skipinu ásamt könnun á ástandi skipsins, m.a. að rannsakað verði, „hverjar breytingar hafa verið gerðar á skipinu, síðan það kom hér til lands, og hver styrkleikaauki var í það settur; þegar skipt var um vél í því“ - og er vísað til manns eða manna, sem veitt geti vitneskju um þetta, - enn fremur telur F.F.S.Í. nauðsyn, „að tekin sé upp sú regla, að hið opinbera fyrirskipi rannsókn hvert sinn, er svipuð slys ber að höndum, þar sem ætla má, að með því fáist úr því skorið, hvort ástæðan til slyssins er af ónógum traustleika viðkomandi skips“. (Fylgiskjal Hl). Fjórum dögum eftir að bréf þetta var ritað, ákvað ríkisstjórnin að verða við þeirri málaleitun og lagði fyrir lögmann að láta sjódóminn í Reykjavík fjalla um málið á þeim grundvelli, sem óskað er í bréfinu, og „virðist rétt“, segir í bréfi ríkisstj. (atvmrh.) (Fylgiskjal IV), „að rannsókn þessi fari fram svo skjótt sem tök eru á og ráðuneytinu verði gefin skýrsla um árangur að henni lokinni“. Sérstaklega er fyrir sjódóminn lagt, „að hann fái siglingafróða menn og sérfræðinga um skipabyggingar til athugunar á atriðum þeim, sem um getur í nefndu bréfi, og þeim öðrum atriðum í sambandi við slys þetta, sem sjódómurinn eða hinir útnefndu sérfræðingar teldu ástæðu til“. Þar með er verkefni sjódómsins orðið enn víðtækara en farmannasamlandið ætlaðist til og má þó telja, að það hafi komið með allt, sem það taldi mikilsvert að rannsaka. Þegar öll þessi gögn liggja fyrir, er út í hött að vantreysta dómstóli slíkum sem sjódómi, sem hefur á að skipa sérfróðum mönnum, enda fyrir hann lagt að leita sér allra gagna í málinu. Af þessum sökum sér n. að undanteknum einum nm. ekki ástæðu til að fyrirskipa nú af hálfu Alþ. nýja rannsókn. Ég vil heyra það af annarra munni, áður en ég trúi því, hvort um rökstutt vantraust á sjódómnum er að ræða. Meiri hl. allshn. leggur því til, að málið verði afgr. með þeirri rökst. dagskrá, sem greinir í nál. á þskj. 614.



Herra forseti. - Það mun nú skipta orðið mánuðum, síðan ég bar fram till. til þál. hér í Sþ., sem laut að brúargerð á Hvítá hjá Iðu í Árnessýslu. Umr. um þessa þáltill. var frestað og málinu vísað til hv. fjvn. Síðan hefur ekkert heyrzt né sézt um málið. Og með því að nú er svo langt liðið á þingið sem raun er á, vildi ég skjóta því máli mínu til hæstv. forseta, hvort hann sér sér ekki fært að hlutast til um það, að hv. fjvn. skili áliti um þessa þáltill., eins og henni var falið að gera. Því að til þess vænti ég, að málum sé vísað til nefnda, að þær komi með þau fram aftur til þinglegrar meðferðar í staðinn fyrir að láta þau hverfa úr sögunni. Ég álít þessa þáltill. eiga þann rétt á sér, að þess sé krefjandi, sem ég fer fram á, og ekki síður fyrir það, að staðfest liggur fyrir þinginu till. frá eitthvað á annað hundrað búendum þarna í nánd við Hvítá og álit um það, að nauðsyn sé á að sinna þessu brúarmáli vegna almennra brýnna þarfa í sambandi við læknisvitjanir ásamt öðru. Ég fjölyrði svo ekki um þetta meira. Það er ekki á mínu valdi að hafa neitt um það að segja, hvaða till. hv. fjvn. gerir um þetta þingmál, en það er á mínu valdi að segja, að þess er fyllilega krefjandi, að hv. fjvn. hafi sómasamlega afgreiðslu á þessu máli og lofi því að koma, áður en þingi lýkur, fram í dagsljósið. Vænti ég þess því, að hæstv. forseti hlutist til um það við hv. fjvn., að svo megi verða.

Forseti (HG): Ég mun eftir tilmælum hv. 2. þm. Árn. kynna mér, hvernig þetta mál stendur í hv. fjvn., og flytja hv. n. tilmæli hv. þm.