Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. um kirkjuítök, sem hér liggur fyrir, fjallar um sölu ítaka þeirra, er kirkjur eiga, og ráðstöfun á söluverði ítakanna. Ítaksrétturinn er ævagamall og ýmislega til kominn. Margt af þeim ítökum er eflaust einskis virði, en önnur munu auðseljanleg fyrir eitthvert verð. Ítaksréttur er oft í mikilli fjarlægð þeirrar kirkju, er ítak á, og því illt eða ekki hægt að nytja það fyrir eigandann. Er því eðlilegast, að sá, sem er eigandi eða ábúandi þeirrar jarðar, er ítakið hvílir á, muni verða líklegur kaupandi að ítaksréttinum, og gæti stundum verið til nokkurra hagsbóta fyrir jarðeiganda. Auk þess mælir allt með, að ítök gangi aftur til þeirra jarða, er þau hvíla á, og segja má, að hin mesta hreinsun fari fram með þeim hætti, sem lagt er til í frv. á þskj. 157. Þegar sala ítaks hefur farið fram, skiptist verðmæti þess milli sóknarkirkna í viðkomandi prestakalli, og virðist eðlilegt, að sóknarkirkjur njóti jafnra styrkja í sama prestakalli, og ef kirkja er bændakirkja, ræður jarðareigandi að sjálfsögðu sjálfur, hvernig með ítakið fer. Aðalmarkmið frv. er að losa ítökin, sem seljanleg eru, og aflýsa rétti til þeirra, sem einskis virði eru. Presturinn nýtur nú tekna af ítökum kirkna í sínu prestakalli, og er því sanngjarnt og heppilegt á hinn veg, að sóknarkirkjur skipti jafnt með sér slíkum tekjum. og hjálpi á þann hátt til þess að viðhalda og bæta kirkjuhús sín í prestakallinu. Er ekki hægt annað að segja en að vel fari á slíku samstarfi innan kirkjunnar. Hv. menntmn. hefur verið sammála um álitið, sem er svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur haldið tvo fundi um málið og auk þess haft samband við biskup til glöggvunar á málinu. Niðurstaða er sú, að nefndin leggur til, að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það kom frá neðri deild. Einn nefndarmanna (BSt) var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt.“



Herra forseti. Þó að ég gleðjist yfir því, að losa eigi þau ítök, sem kirkjurnar á ýmsum tíma hafa sölsað undir sig og við erum nú að prísa og lofa með því að minnast hátíðlega þess mikla dags, sem Skálholtsbiskupsstóll t.d. hefur gert með því að koma nógu miklu undir prestana o.fl„ o.fl., þá er ég ekki alls kostar ánægður með þetta frv. Það, sem mér finnst sérstaklega athugavert við það, er það, að gert er ráð fyrir því í frv., að þegar ítak er selt undan einni kirkju, skiptist andvirði ítaksins jafnt á milli allra kirkna prestakallsins. Þetta finnst mér ekki rétt. Ég viðurkenni þó þá röksemd, sem færð er fyrir þessu í grg. frv. eins og það kom fyrst til Nd. Þar er gerð sú grein fyrir þessu, að það séu sum ítök, sem hafi legið upprunalega undir kirkju, sem búið sé að leggja niður; sé búið að leggja þessa kirkju niður og færa ítakið undir aðra kirkju í prestakallinu, þá sé eðlilegt, að andvirði ítaksins, sem þarna var og ekki getur lengur fallið til þeirrar kirkju, sem upprunalega átti það, skiptist á milli allra kirkna prestakallsins. Ég er nú ekki einu sinni viss um, að þessi röksemd haldi. En þegar ekki er því til að skipta, þegar það er ítak, sem kirkjan hefur átt frá alda öðli, við skulum segja t.d. Breiðabólstaðarkirkja í Fljótshlíð hefur frá alda öðli átt ítök niður á söndum, og ef þau ítök eru seld undan kirkjunni, hvers vegna á þá að fara að gefa öðrum kirkjum prestakallsins þátttöku í andvirði þeirra? Það er Breiðabólstaðarkirkja, sem alltaf hefur átt þau, alltaf nytjað þau og alltaf haft þar gagn. Hvers vegna á þá, þó að þau séu seld, að fara að láta það renna til annarra kirkna við hliðina á? Aftur á móti viðurkenni ég t.d. um Viðvíkurkirkju, sem átti ítak og á ítak, sem heitir Elínarhólmi, varphólma, hann lá upprunalega undir kirkju, sem hét Miklabæjarkirkja og er búið að leggja niður, og þegar hún var lögð niður, var Miklabæjarkirkjusókn að öllu leyti sameinuð Viðvíkursókn, og þá eignaðist Viðvíkursókn hólmann. Eðlilegast væri þá líka, að Viðvikurkirkja fengi andvirði hans, ef hann væri seldur. Það væri eðlilegast, en ekki að hann skiptist á milli Hólakirkju og Hofstaðakirkju og annarra kirkna prestakallsins, sem aldrei hafa neitt haft með hann að gera að neinu leyti. Svona dæmi mætti taka ákaflega mörg. Það er t.d. ekkert eðlilegt, þó að ítak Hvanneyrarkirkju í afréttarlandi, sem heitir Kirkjutungur, uppi í Skarðsheiði, væri selt, ef viðkomandi hreppur vildi fá Kirkjutungurnar keyptar og fengi fyrir upprekstrarland fyrir sig, að Bæjarkirkja færi að fá hluta af því verðmæti, sem Kirkjutungurnar seldust fyrir, ef ítakið væri selt undan, eða Lundskirkja eða Fitjakirkja. Það væri ekkert réttlæti í því. Þær hafa aldrei komið þar neitt nálægt. Þetta hefur alltaf verið óskert eign Hvanneyrarkirkju og nytjað af henni alla tíð og tíma. Svona dæmi gæti ég tekið nærri því úr hverri sýslu, þar sem kirkjur hafa átt ítak um áratugi og árhundruð og alltaf notið þess, og ef það ítak er selt, þá finnst mér ekki nein ástæða til þess að fara að skipta verðmæti þess milli annarra kirkna, sem aldrei hafa neitt notið þess. Ef þetta ætti að styðjast við það, að þessi ítök á sínum tíma hefðu orðið eign kirknanna til þess að launa prestana eða til að létta launagreiðslur prestsins, ef það ætti að styðjast við það, og það mætti hugsa sér, að það styddist við það kannske, þá er það ekki heldur rétt, því að laun prestanna eru núna að langsamlega mestu leyti greidd beint úr ríkissjóði og koma ekki að neinu leyti kirkjunum og fjárhag þeirra við. Þess vegna er þetta alveg óháð þeim. Ég skal viðurkenna, að það eru til einstök ítök, sem er líkt ástatt með og með prestmötuna, sem var alveg tilbúin á sínum tíma af bændunum með frjálsum vilja í viðkomandi söfnuði til þess að standa undir launum prestanna. Það hafa ítökin yfirleitt ekki verið. Þau hafa yfirleitt komið fram til þess að viðhalda kirkjunum og létta starf safnaðanna hvað það snertir, en ekki sem uppbót á laun prestanna, og þess vegna eru þau annars eðlis en prestmatan, sem þó er gerð hliðstæð í grg. fyrir frv. upprunalega. Ég vil þess vegna mjög biðja nefndina á milli 2. og 3. umr. að athuga, hvort hún getur ekki lagað þetta og látið andvirði ítakanna renna til þeirra kirkna, sem raunverulega hafa átt þau, en ekki vera að skipta andvirði þeirra. Ef henni finnst, að það þurfi endilega að skipta þessu verðmæti þeirra ítaka, sem hafa áður tilheyrt kirkjum, sem búið er að leggja niður, þá má hafa tvö ákvæði um þetta, annað fyrir þau ítök, sem hafa heyrt til kirkjum, sem búið er að leggja niður, og hitt fyrir hin ítökin, sem alltaf hafa heyrt undir sömu kirkjuna. Annars hygg ég, að meginið af þessum kirkjuítökum, ekki kannske alveg öll, sé af sjálfu sér nú úr gildi numið. Ég hygg, að þeir, sem hafa átt að sjá um eign kirknanna, vafalaust prestarnir, hafi mjög fáir lýst ítökunum eins og þeim bar skylda til að gera eftir 4. gr. laga nr. 113 29. des. 1952, og hafi þeir ekki lýst ítökunum þá, eru þau dottin niður. Þess vegna hygg ég, að það sé meira form en að það komi að verulegu leyti til framkvæmda gagnvart mörgum af þessum kirkjuítökum. Þá átti að lýsa ítökum, hver, sem átti ítök í annarra manna jarðeign, átti að lýsa þeim þá, og þá var þeim, sem bjó þar, sem ítakið lá, gefin heimild til þess að geta keypt það. En ef lýsing yrði ekki gerð, féll ítakið sjálfkrafa undir þá jörð, þar sem ítakið var, og það hygg ég að sé orðið núna með megnið af þessum kirkjuítökum, þannig að þau séu í raun og veru ekki lengur til.



Herra forseti. Það má eflaust eitthvað deila um það, hvert réttlæti sé í því að skipta ítökum á milli ýmissa kirkna í sama prestakalli, eins og hér er lagt til. En það verður að gá að því, að fyrr meir, þegar margt var af prestum og kirkjur færri, var það iðulega, að einn prestur þjónaði aðeins einni kirkju. Síðan með prestafækkuninni dróst það þannig saman, að prestinum var fengin þjónusta fyrir fleiri kirkjur, tvær, þrjár, fjórar og jafnvel fimm. Eins og ég tók fram áðan, finnst mér ekkert eðlilegra en að kirkjurnar hver í sinni sókn sameinist um að reyna að viðhalda byggingunni og umbæta, því að til þess er þetta ákvæði fram sett. Um það, sem hv. 1. þm. N-M. tók fram, að vafasamt væri, hvort ítökum hefði verið lýst, þá átti ég tal við biskupsskrifstofuna um þetta, og ég hygg, að það hafi verið lýst öllu, sem fundizt hafi, og það var ógrynni, því að þeim var ljóst, að það var nauðsyn vegna laganna frá 1952 að festa ítökin, þannig að rétturinn til þeirra tapaðist ekki og að eignarrétti skyldi haldið í gildi með því að lýsa ítakinu. Ég býst því ekki við, að þetta verði til þess, að niður falli neitt, sem gildi hefur. Hins vegar er mikið af ítökum, sem ég tel að hafi ekki einu sinni verið átt við að lýsa, af því að þau eru lítilfjörleg eða einskis virði. Annars er alveg sjálfsagt að athuga þetta enn betur fyrir 3. umr.