Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Landbn. Nd. hefur fjallað um þetta frv. og sent það til umsagnar bæði til Búnaðarfélags Íslands og yfirdýralæknis og mæla báðir aðilar með samþykkt þess. Þetta er aðeins breyting á svæðaskiptingu.

Frsm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Það er einnig svo um þetta frv. að það var sent til yfirdýralæknis og Búnaðarfélags Íslands til umsagnar og mæltu báðir aðilar með samþykkt þess. Þetta frv. felur í sér að skipta Austurlandsumdæmis sem er, eins og segir í grg. víðáttumikið dýralæknisumdæmi, og það felur í sér að skipta því í tvennt og enn fremur breytingu á svæðaskipuninni, þ. e. a. s. að Austur-Skaftafellssýsla, það umdæmi, breytist einnig. Það hefur verið upplýst að ákveðið sé að ráða aðstoðardýralækni á Egilsstöðum, en við gildistöku þessa frv. mundi það falla niður. Landbn. hefur samþ. að mæla með samþykkt frv. með brtt. sem er í nál. á þskj. 445, að aftan við frv. bætist ný gr. sem yrði þá 2. gr. og orðaðist svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1976.“



Virðulegi forseti. Við umr. og við atkvgr., sem fram fóru hér í þessari hv. þd. þegar fram fór 2. umr. um frv. það sem hér liggur fyrir, kom í ljós að þm. skiptust í þrjá hópa. Í einum hópnum voru þeir sem vildu lögleiða það sem almennt er kallað frjálsar fóstureyðingar. Í öðrum hópi voru svo þeir sem vildu að breytingar eða rýmkunartill. meiri hl. heilbr.- og trn. yrðu samþ. Og loks þeir sem vildu gjarnan gjalda varhug við þeim rýmkunarákvæðum sem frv. hefur fengið í meðförum þingsins frá því það var lagt fram á þessu þingi og til þessa. Ég fyllti þann hóp, hinn síðasta. Ég hef verið því fylgjandi að ný löggjöf yrði sett um þessi efni og er efnislega samþykkur I. og III. kafla frv. Ég hef jafnan viljað reisa nokkrar skorður við frelsi til fóstureyðinga. Varla fer það á milli mála að frv. það, sem hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, lagði fram meðan hann var heilbr.- og trmrh., átti hvorki þá né nú fylgi meiri hl. þm. Ég geri þó fyrir mitt leyti ekki mikinn mun á hinu upprunalega frv. Magnúsar Kjartanssonar og þeirri mynd frv. sem nú liggur fyrir eftir að það hefur verið teygt og togað í orðalagi og túlkun. Ég vil auk þess benda á að frv. gengur nú á vissan hátt lengra í frjálsræðisátt en fyrsta frv. og kem ég að því síðar. Mér er til efs að þm. hafi leitt að þessu hugann sem skyldi. Við 2. umr. þessa máls fór sem oft fyrr að harla fáir þm. fylgdust með umr. umfram þá sem til máls tóku. Hér hvíldi þó alveg sérstök skylda á þm. Hér var sjálf löggjafarsamkoma þjóðarinnar að tefla um líf og dauða fjölmargra óborinna þegna þessarar fámennu þjóðar, þegna sem e. t. v. yrðu afreks- og forustumenn á ýmsum sviðum þjóðmálanna ef löggjafinn opnar ekki allar gáttir til að koma í veg fyrir að lífi þeirra verði eytt og komið í veg fyrir þroska þeirra. Þær eru út af fyrir sig margar, konurnar á Íslandi sem glaðar vilja hætta heilsu sinni og jafnvel lífi til að öðlast þá gleði, sem fylgir því að geta af sér nýtt líf. Þess vegna er það dapurleg staðreynd að þær eru og margar konurnar sem vilja láta eyða því lífi, sem með þeim hrærist, vegna tímabundinna erfiðleika, enda þótt þær hafi til þess heilsu. Ég segi þetta ekki konum til hnjóðs. Ég tel hugarstyrk þeirra almennt í engu standa að baki hugarstyrk karlmanna. Mér kemur í hug ein saga eftir Einar H. Kvaran þar sem hann hefur í því snilldarverki sínu leitt okkur fyrir sjónir hvernig tímabundnir erfiðleikar eyðast oft skjótt eins og sorg barnsins eyðist sem dögg fyrir sólu. Þar lætur hann konu skýra það fyrir fóstursyni sínum fullorðnum að það, sem hann á þeirri stundu mat sem óyfirstíganlega eða óbærilega örðugleika, mundi síðar reynast hégómi, rétt eins og tregi hans í ákveðnu tilviki sem barns. Við erum stundum glámskyggn á erfiðleika okkar og á það jafnt við um bæði kynin. Örlagaríkar ákvarðanir skyldi enginn taka óheilum huga. En því dreg ég þetta fram hér að ég vil undirstrika og taka undir ummæli hv. 2. þm. Norðurl. v. við 2. umr. þar sem hann varaði við opnum heimildum sem leiða e. t. v. til fljótfærnislegra ákvarðana. Mér þótti sumir ræðumanna, sem mæltu fyrir mestu frjálsræði, seilast nokkuð langt í rökum sínum og málflutningi sem óneitanlega bar þann keim að verið væri að verja slæman málstað. Úr því að ég er kominn í þennan ræðustól og enda þótt hér séu harla fáir sem hlýða á mál mitt get ég ekki látið hjá líða að harma það að einn hv. þm., sem til máls tók, misvirti minningu ágætrar merkiskonu og mannvinar, frú Guðrúnar Lárusdóttur, með því að gera tilraun til að láta þingheim og gesti þingsins hlæja að varnaðarorðum hennar fyrir 40 árum. Ég tel að rök og viðvörunarorð, sem þá voru sett fram gegn einhverri frjálslyndustu löggjöf sem þá þekktist, séu ekki rök fyrir hömlulitlu frelsi í dag. Hv. ræðumaður taldi að siðferði þjóðarinnar hefði ekki hnignað á þessu tímabili. Ég læt hverjum og einum eftir að dæma um það. Ég vil taka það fram að ég tel breytta siðgæðisvitund ekki endilega vera, afleiðingu þessa frv. eða þeirra daga. Ég hef aldrei tekið undir hið ævagamla slagorð um versnandi heim. En það skyldi þó ekki vera að þróun siðgæðisvitundar fari ekki eftir beinu striki fremur en saga mannkynsins, heldur feti hringferli eða fyrirhitti sjálfa sig í ævagömlum punkti? Siðferði og siðgæðisvitund er mál út af fyrir sig, en þó tengt þessu máli. Umræða um þau hugtök er engin tískuumr., síst ef hún er tengd trúarlegum viðhorfum þeirra trúarbragða sem eru lögvernduð í stjórnarskrá Íslands og Alþ. ber að sjálfsögðu skylda að standa vörð um. Hv. ræðumaður taldi að þeir, sem ég vil segja hafa það lífsviðhorf að vilja stemma stigu við of opinni heimild til deyðingar óborinna einstaklinga, væru slík nátttröll að að þeim yrði hlegið að 40 árum liðnum. eins og hann lét hlæja að andstæðingum frv. árill 1935. Ef sú spá rætist uni ég því harla vel. En þá er ástæða til að leiða hugann að því hvert verði þá lífsviðhorf þjóðarinnar og hver verði menning hennar. Gerum ráð fyrir að hugsunarháttur og viðhorf breytist á sama hátt og jafnmikið og breytingin hefur orðið síðan 1935. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. sé kunnugt um það hvernig lögin frá 1935 og 1938 eru framkvæmd í dag. Gerum ráð fyrir að þau lög, sem nú verða sett, verði túlkuð og framkvæmd á jafnfrjálslegan hátt og nú er gert varðandi eldri lögin og þá verði sett ný lög til þess að aðlagast tíðarandanum, hvernig mundu þau verða efnislega? Er órökrétt að álykta að með þeirri lagasetningu höfum við fetað okkur aftur í gegnum aldirnar eða runnið hringferilinn, sem ég minntist á áðan, í punkt undir heiðnum dómi á fyrstu öldum Íslandsbyggðar? Þá braut það ekki í bága við siðgæðisvitund þjóðarinnar að bera út börn. Þau yrðu að sjálfsögðu ekki látin væla á holtum úti. Þá var minnst í einni ræðu hér við 2. umr. á Stóradóm. Þá yrði Drekkingarhylur Stóradóms ekki í Öxará, heldur í glerkerum, og þá yrði vökvinn ekki vafin, heldur formalín. Ég veit að þetta eru út af fyrir sig stór orð og ég hef vísvitandi dregið upp dökka mynd og afskræmda mynd sem ég út af fyrir sig trúi ekki að verði að raunveruleika. En það hefur verið gefið tilefni til þess að huga að þróuninni með léttúðugu tali um alvarleg mál við 2. umr. hér. Ég ætla þá að snúa mér að einstökum brtt. sem fluttar eru af okkur fjórmenningum á þskj. 491. Í fyrsta lagi leggjum við til að orðalag í 9. gr. 1. málsl. verði breytt. Það má að sjálfsögðu alltaf togast á um túlkun á einstökum orðum. Það er hægt að leggja mismunandi mat á þau. En að okkar dómi verður orðalagið „ofraun“ túlkað ákveðnara og þrengra en orðalagið „of erfitt“. Og við teljum að fella beri niður d-lið töluliðar í í 9. gr. Ég lít svo á að ef þessi tölul. er inni og ef aðeins verður veikt orðalag og talað um „of erfitt“ í upphafi gr., þá hljóti það í ljósi þeirra umr., sem hér hafa áður farið fram, að verða túlkað svo að svo lengi sem við finnum tvo lækna - eða lækna og félagsráðgjafa, sem hafa það að lífsskoðun að fóstureyðingar séu sjálfsagður hlutur, þá megi flest tilvik flokka undir það orðalag. Í öðru lagi: Ég gat þess lítillega áðan að frv. í sinni núverandi mynd gengi á vissan hátt lengra en það frv. sem lagt var fram af fyrrv. heilbr.- og trmrh. Þar eru dregin skýr mörk við 12. viku. Í þessu frv. er að vísu kveðið svo á að það skuli helst gera fyrir lok 12. viku, en hin skýru mörk eru hér dregin við 16. viku, og sérstakar undantekningar af læknisfræðilegum ástæðum eða vegna hættu á vansköpun koma ekki til greina fyrr en eftir 16. viku. Við teljum nauðsynlegt að færa þetta til þess forms sem var ákveðið í hinu fyrra frv. og það sé alfarið miðað við 12. viku sem höfuðviðmiðunartíma. Í þriðja lagi er í 26. gr. frv. kveðið á um að heilbrigðisyfirvöld skuli hafa eftirlit með framkvæmd laganna. Það væri út af fyrir sig ef hér væri settur punktur. Hins vegar er eðlilegt að áframhaldið verði að það skuli líta eftir því að það sé sama aðstaða um allt land og að það sé gert á sama hátt að framkvæma lögin um allt land. Það er síðar í frv. gert ráð fyrir ákvæðum, refsiákvæðum, ef út af er brugðið. Það hlýtur að leiða hugann að því hver eigi að líta eftir að ekki sé út af brugðið og hvort hin venjulega löggæsla hafi aðstöðu til þess. Þess vegna finnst okkur eðlilegt að bæta við þessa gr. nýrri málsgr. sem taki af tvímæli um þetta þannig að heilbrigðisyfirvöldin skuli hafa eftirlit með því að ákvæðum II. og III. kafla sé stranglega fylgt. Það er sérstök ástæða til að líta eftir ákvæðum þessara kafla tveggja og gera dómstólum viðvart ef grunur leikur á að út af sé brugðið. Því hefur verið haldið fram að við þyrftum að aðlaga okkar löggjöf lögum annarra þjóða og þó einkum nágrannaþjóða okkar. Enda þótt brtt. okkar yrðu allar samþ. mun löggjöf okkar samt vera mun rýmri en löggjöf norðmanna. Þeir hafa áunnið sér virðingu annarra þjóða fyrir sjálfstæða stefnumörkun í ýmsum málum. Flm. brtt. telja að frv., ef það verður að lögum óbreytt, svo sem ég hef áður tekið fram, muni gefa þeim, sem eiga að framkvæma það, mjög frjálsar hendur um túlkun, ekki síst, eins og ég sagði áðan, með tilliti til þeirra umr. sem fram fóru í þessari hv. deild við 2. umr. Við viljum því fresta þess að ná samstöðu með öllum þeim sem telja eðlilegt að veita nokkurt aðhald í þessum efnum nú við 3. umr. Ég tel mig hafa fyrir því nokkra vissu að ýmsir, sem féllust á og fylgdu brtt. meiri hl. heilbr.- og trn., gætu mjög fellt sig við að herða þessi ákvæði ofurlítið frá því sem var. Ég tel að enda þótt þessar till. yrðu samþ., þá yrði mikil breyting frá því sem var frá eldri lögum. Og ég vil segja það að lokum að afstaða mín til þess, hvernig ég greiði atkv. við lokaafgreiðslu frv. í þessari d., mun mótast af því hvort hv. þdm. sjái sér fært að koma að einhverju eða öllu leyti á móts við þessar till. Þá hlýt ég að gera það upp með sjálfum mér hvort ég met kosti þá, sem eru í frv. í heild, meiri en þá ókosti sem ég tel vera á 9. gr. frv., fyrst og fremst eins og það er núna.



Herra forseti. Allmiklar umr. hafa nú farið fram um frv. það til laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, sem þér liggur fyrir Alþ. Úr því að svo vill til að ég er lentur hér í þingsölum Alþ. þykir mér rétt að fara um frv. nokkrum orðum, þó að ég hafi ekki átt þess kost að fylgjast með umr. um málið hér í þinginu nema að því leyti sem fjölmiðlar hafa rakið þær að undanförnu. Vil ég þá aðeins nefna nokkra þætti sem hér virðast þýðingarmiklir í þessu sambandi. Það er raunar eðlilegt að um slíkt mál sé fjallað á breiðum grundvelli þar sem það snertir svo mjög mannlega tilveru í hinum ýmsu myndum. Lögmál lífsins eru margslungin og lífsmáti mannanna er með ýmsu móti. Viðhorf þeirra til lífsins og verðmæta þess eru og á ýmsan veg. Allt skapar þetta mismunandi skoðanir á hinum ýmsu þáttum mannlífsins og heldur hver og einn því fram sem best er í samræmi við þá lífsmynd sem hann hefur gert sér um farsælt og hamingjuríkt mannlíf. Það er augljóst mál að ýmsir kaflar þessa frv. eru hinir þýðingarmestu og til þess fallnir að auka þekkingu manna á þeim þáttum mannlífsins sem standa undir lífshamingju þeirra og tilveru. 1. gr. frv. fjallar um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Segja má að þessi upphafsgrein sé í rauninni þýðingarmesti hluti frv. þar sem gert er ráð fyrir fræðslu í þeim efnum sem hingað til hafa verið talin allt að því feimnismál manna á meðal. Vissulega er fengur að slíkri fræðslu fyrir hvern þann sem vill lifa við farsæld í ástríku samlífi karls og konu, og vel er ef unnt reynist að koma slíkri fræðslu á skipulegan og heilbrigðan grundvöll. Lagt er til að landlæknir hafi með höndum yfirumsjón slíkrar fræðslu og er það og vel ráðið að um þá stefnumótun fjalli það fólk er best þekkir til líkamsstarfsemi mannsins og þeirra þátta er samlifið snertir. Hitt er augljóst, að þessu fólki er mikill vandi á herðar lagður með því að ætla því slíka fræðslu því að vandi er að fjalla svo um þessi mál að vel sé. En aðrir munu vart til þess hæfari. Hitt virðist mér ekki eins einsýnt, að hægt muni að fela almennum kennurum þessa fræðslu í skólum landsins, eins og 7. gr. frv. gerir ráð fyrir, þar sem vafasamt er að kennara almennt fýsi að vera skikkaðir til slíkrar fræðslu. Er mér raunar kunnugt um af viðtölum við marga kennara um þessi efni að ærinn vandi muni þeim verða á herðar lagður með þessu ákvæði - vandi sem þeim er ekki öllum ljúft að leysa. Við verðum að hafa það hugfast, eins og ég sagði áðan, að hér er um vafasamt mál að ræða og mál sem jafnvel foreldrar margir kinoka sér við að ræða um við börn sín, þó að ekki virðist ástæða til viðkvæmni í þessum sökum ef grannt er skoðað þar sem þetta er einn þýðingarmesti þáttur mannlífsins og hluti af mannlegri sköpun. En hér eimir eftir af skoðunum gamla tímans þar sem um þessi mál mátti ekki fjalla nema í hálfkæringi og pískri bak við tjöldin. Því hlýtur það að vera augljós staðreynd sem ekki verður á móti mælt að þessi mál verða ekki auðveld í meðförum margra kennara sem beinlínis væru e. t. v. skyldaðir til að taka að sér þessa fræðslu. En þarna verður framtíðin að skera úr um hversu til tekst ef að lögum verður, og auðvitað er mér ljóst að mörgum kennurum getur farið þetta vel úr hendi svo sem önnur kennsla. En hér veldur hver á heldur og röng kennsla í þessum efnum getur verið verri en engin. Því er uppbygging og mótun slíkrar kennslu vandaverk sem verður að undirbúa vandlega og byggja á traustum grunni. Þá kem ég að þeim þætti frv. sem valdið hefur hvað mestum deilum manna á meðal, en það er 9. gr., um fóstureyðingar. Það fer ekki á milli mála að fóstureyðing yfirleitt er algert neyðarúrræði sem ekki má grípa til fyrr en í síðustu lög. Það hlýtur að vera skoðun hvers kristins manns að líf, sem orðið er til í móðurlífi, eigi tilverurétt sem ekki sé á valdi nokkurs manns að deyða. Þetta er grundvallarskoðun sem á rætur í siðferðiskennd hvers heilbrigðs manns og hyggir auk þess á því siðgæðismati sem kristin trú hefur lagt þeim í brjóst sem trúa á tilvist guðlegrar forsjónar í hverfulum heimi. Það hlýtur að vera skýlaus réttur ófæddu lífi til handa að sköpun guðs fái að þróast á eðlilegan hátt, en sé ekki tortímt af mannlegu valdi sem tekur sér í hendur guðlegt hlutverk og vill ráðskast með líf sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér, því að auðvitað er fóstureyðing ekkert annað en það að eyða því lífi sem kviknað hefur. Ég held að flestir hljóti að vera sammála um það. Hins vegar er einnig ljóst að sé annað líf einnig í hættu, þá ber auðvitað að meta það hverju sinni hvort lífið er dýrmætara. Á ég hér auðvitað við líf móðurinnar, og því tel ég þau ákvæði í frv., sem skírskota til læknisfræðilegra ástæðna vera óhjákvæmileg og nauðsynleg þar sem virða verður meir líf móður en ófædds barns. Á hinn bóginn er í frv. talað um aðrar ástæður sem liggja til grundvallar því að fóstureyðing skuli leyfð, þ. e. a. s. þær sem nefndar eru félagslegar ástæður. Hér virðast vera á ferðinni ýmsar smugur sem hægt muni að komast í gegnum ef þörf er á. Að vísu er hér um að ræða hindranir í augum þeirra sem aðhyllst hafa hinar frjálsu fóstureyðingar að ósk konu, eins og fyrri gerð frv. gerði ráð fyrir. En þó eru þessi ákvæði um félagslegar ástæður það rúm að íhuga ber vandlega hvort skynsamlegt sé að þau séu lögleidd á þann hátt sem frv. gerir ráð fyrir. Það er auðvitað augljóst mál að ástæður verðandi mæðra geta verið með ýmsu móti og oft erfiðar og andstæðar, og vitað er það einnig að þjóðfélagið býður ekki ávallt fram þá vernd konunni til handa sem hún vissulega getur þarfnast í slíkum tilvikum. Hér kemur margt til og þarfara væri að reyna að bæta úr ýmissi þjóðfélagslegri aðstöðu slíkum konum til handa fremur en leggja til svo afgerandi lausn sem að sálga því fóstri sem konan gengur með þar sem erfitt virðist að búa því þau lífsskilyrði fæddu sem yrðu því til nauðsynlegs þroska. Vafalaust á því löggjafinn hér ýmis verk óunnin sem snúa heri höndum að. Hitt má líka minna á, að mörg eru þau börn í landi voru sem virtust mundu verða óvelkomin meðan móðir þeirra bar þau undir belti, en urðu síðar sólargeislar og nýtir þegnar er tímar liðu. Ávallt er það svo að úr rætist þegar á hólminn er komið. Enn fremur mætti líka benda á þá staðreynd, sem óvíða hefur komið fram í umr. um þetta mál á opinberum vettvangi, að mörg eru þau hjón í landi voru er ekki hafa getað eignast börn og mundu glöð taka við þeim óvelkomnu einstaklingum sem móðirin af einhverjum ástæðum gat ekki hugsað sér að fæða eða eiga. En allt um þetta eru hér ýmis vandamál á ferð sem leysa verður. En þá má ekki gleyma því að þær ástæður, sem leyfa slíkar aðgerðir sem fóstureyðing vissulega er, verða að vera svo alvarlegs eðlis að vart verði fram hjá slíkri aðgerð gengið. Það hefur einkennt flestar umr. um þetta mál að væntanlegra feðra er að litlu getið, enda er það svo að í tilfellum þar sem um er að ræða að óskað sé eftir fóstureyðingum hvílir auðvitað aðalvandinn oftast nær á móðurinni. Það kann að virðast svo sem þær skoðanir, sem ég hef sett fram hér í þessum efnum, séu ekki að öllu leyti í takt við þær frjálsræðishugmyndir sem eigi að ríkja um þessi efni nú á dögum. Um það verða aðrir að dæma. En ég fullyrði hiklaust að við íslendingar verðum að standa dyggilega á verði gagnvart þeim mörgu loftbólum sem blásnar eru út fyrir augum okkar og eiga að tákna framfarahug og vera opinberun fyrir nýju og glæstu lífi. Það hefur ekki getað farið fram hjá neinum hversu snöggir við oft á tíðum erum að gleypa hugmyndir frá öðrum löndum sem virðast hagkvæmar, en standast svo ekki tímans tönn. Í slíkum efnum tökum við tíðum stökk í stað skrefa. Það geymir ekki ávallt farsæld sem hæst er hrópað húrra fyrir í útlandinu, þótt margt sé auðvitað gott þaðan komið, og höfum við þaðan mörg dæmin, bæði á sviði mannlegra samskipta almennt, í fræðslumálum og nú síðast í því málefni sem við erum nú að fjalla um. Og það skyldu menn hafa hugfast, að þjóðir, sem leitt hafa í lög svokallaðar frjálsar fóstureyðingar, eru nú sagðar draga saman seglin og óska þrengri ákvæða á ný. Hvers vegna skyldum við íslendingar þá vera að stökkva í sömu gryfju? Hví ekki að meta lífið svo mikils að búa því þær aðstæður sem því eru nauðsynlegar til lífs og þroska? Hvers vegna ekki að virða höfund lífsins svo mikils að láta vera að grípa fram fyrir hendur hans í því máli sem beinlínis snertir mannlega sköpun? Það er gæfa Alþ. að frv. skuli hafa verið breytt svo sem raun ber vitni hvað varðar 9. gr. En ákvæðið um félagslegar ástæður virðist mér vera mjög vafasamt eins og ég hef áður getið, nema til komi mjög ábyrgir embættismenn sem fjalla skulu um þessi mál, og aldrei er hægt að vænta þess að svo verði ávallt. Niðurstaða þessara orða minna er því sú að ég tel fóstureyðingu engan veginn réttlætanlega nema af heilsufarslegum ástæðum móður eða fósturs og í vissum afmörkuðum tilvikum sem rekja mætti til félagslegra ástæðna sem væru allt að því óbærilegar. Ég ætla ekki að fjalla um fleiri atriði frv. að sinni sem þó eru mörg hin merkustu og þess virði að þau nái fram að ganga hér á Alþ. En lokaorð mín hér skulu verða þau nú að ég tel að konunni sé þá mestur greiði gerður er leitast er við að vernda það líf sem hún er sköpuð til að fæða í þennan heim, enda veit ég að flestar mæður hugsa þannig. En þeim konum, sem sætta sig ekki við hindranir í þessum efnum og vilja að konan sjálf og ein hafi hér úrskurðarvald, vil ég benda á að lífið var ekki hugsað þannig af höfundi þess að maðurinn hefði vald á lífinu fremur en dauðanum og því órökrétt að óska eftir valdi sem manninum hefur í raun aldrei verið gefið. Það er auðvitað satt og rétt að maðurinn hefur oft tekið sér slíkt vald í óþökk skapara síns, en allt um það er það ekki ætlun lífsins og allra síst er það stórmannlegt að níðast á lífi sem getur enga björg sér veitt. Til hvers hefur nútíminn yfir að ráða pillum og alls konar getnaðarvörnum ef ekki á að nota þau meðul til að koma í veg fyrir ótímabæran getnað? Sú vörn er ein sæmandi í þessum efnum. Að öðrum kosti verður einstaklingurinn að taka afleiðingum gerða sinna, svo þungar og erfiðar sem þær eru. Nútímakonan þarf ekki að horfa ofan í Drekkingarhyl í sömu aðstöðu og kynsystur hennar forðum því að velferðarþjóðfélag nútímans getur vel tekið á móti þeim einstaklingum sem í heiminn fæðast og ekki síst hin fámenna íslenska þjóð. Konuna, sem er í vanda stödd með ófætt barn sitt, ber að aðstoða og vernda sé hún ekki í þeirri aðstöðu að geta búið barni sínu farsælt heimili og sómasamleg lífsskilyrði.



Herra forseti. Ég skal ekki bæta mörgum orðum við þessar umr. Ég lít svo á að þær till., sem við fjórmenningar höfum flutt, séu síðasta tilraun til að bæta úr verstu ágöllunum sem á þessu frv. eru að okkar dómi hér í þessari hv. deild. Ég lít svo á að verði þær samþ. sé gengið nokkuð til móts við þá sem vilja þrengja ákvæði fóstureyðingarlöggjafar frá því frv., sem lagt var fram á Alþ. í fyrra, og frá því frv., sem lagt var fram nú á yfirstandandi Alþ. Ég dreg enga dul á það að ýmsir okkar hefðu viljað ganga lengra í að þrengja ákvæði þessa frv. Ég tel t. d. að ástæða hefði verið til þess að þess sæjust merki í löggjöf af þessu tagi að fóstureyðing væri neyðarúrræði. Nálega hver einasti ræðumaður sem tekið hefur til máls um þetta efni í umr. hér í hv. d., hefur lýst því að sín skoðun væri að fóstureyðing væri ævinlega neyðarúrræði. Hvers vegna má þessi skoðun ekki koma fram í löggjöf? Hvers vegna má þessi skoðun, sem lýst hefur verið af nm. í hv. heilbr.- og trn., ekki sjást í þeirri gerð frv., sem hv. n. skilar af sér að lokinni margra vikna athugun? Ég hefði t. d. kosið að 9. gr. hæfist á málsgr. er hljóðaði eitthvað á þessa leið: Fóstureyðingu ber ævinlega að líta á sem neyðarúrræði. Hún er þó heimil o. s. frv. Þó að ýmis þannig atriði í þessu máli séu með þeim hætti að við, sem stöndum að flutningi brtt. á þskj. 491. hefðum viljað ganga nokkru lengra, þá eru þessar till. þó við það miðaðar að freista þess að þær nái samþykki meiri hl. þessarar d. Þær eru miðaðar við það, að með þeim sé gengið hið skemmsta í þá átt að þrengja ákvæði þessa frv. sem við, sem að þeim stöndum, getum sætt okkur við. Þess vegna er þetta lokatilraun okkar til að bæta úr því alvarlega slysi, þeim alvarlegu mistökum að okkar áliti, sem því fylgdu ef frv. þetta yrði afgr. í þeirri mynd sem það nú er. Ég hefði kosið að fleiri hv. þm. hefðu séð sér fært að vera viðstaddir þá umr. sem fór hér fram fyrir nokkrum dögum, og ég hefði enn fremur kosið að fleiri hv. þm. í þessari d. hefðu hlýtt á þá ágætu ræðu sem var flutt áðan af hv. þm. Ingiberg J. Hannessyni. En ég skal ekki orða þetta meir. Ég álít þó að það hefði getað haft nokkur áhrif á þingheim, ef hann hefði fylgst með því í heild hvernig frv.-gerðin, eins og hún nú hljóðar, er túlkuð bæði af þeim sem skipa hv. heilbr.- og trn., og öðrum sem um þetta mál hafa talað. Sú túlkun er ekki síst orsök þess að við freistum þess nú að fá fram hér örfáar breytingar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, að öllum líkindum á úrslitastundu þessa máls hér í hv. d. Ég hef áður gert grein fyrir mínum viðhorfum til þessa máls, en ég vil þó aðeins taka undir það að við fjórmenningarnir, sem að þessari till. stöndum, sem nú er til umr., lítum svo á að hér séum við að reyna að gera síðustu tilraun til þess, a. m. k. að minnka það skref sem allar líkur eru á að stíga eigi í frjálsræðisátt að því er þessi mál varðar. Það kom hér fram í umr. við. 2. umr. málsins að allmargir líta svo á að ekki verði um að ræða ýkjamikinn mun á framkvæmd frv., eins og það nú liggur fyrir, miðað við fyrri gerð þess, og er þá átt við 9. gr. Ég veit ekki hvort þm. almennt hafa lesið yfir 9. gr. eins og hún var í frv. þegar það upphaflega var lagt fram, þ.e. a. s. um fóstureyðingu að ósk konu. í þeirri upphaflegu mynd frv. var þó á það drepið að engar læknisfræðilegar ástæður kæmu í veg fyrir að fóstri yrði eytt. Í þessari gr. núverandi er ekki orði á það minnst að læknisfræðilegar aðstæður skuli teknar með í reikninginn. Ég lít því svo á og ég hygg að allmargir aðrir hv. þm., sem gæfu sér tóm til þess að skoða og bera saman 9. gr. eins og hún var í upphaflegu frv. og eins og hún er nú, kæmust að þeirri niðurstöðu að það er síður en svo að 9. gr. 1 nú sé þrengri, gefi minna svigrúm til eyðingar lífs en hin upphaflega 9. gr. 1 var. Ég tek undir það, sem hér hefur komið fram, að ég er nærri viss um að hefðu fleiri hv. þm. hlýtt á umr. til loka, síðast þegar þetta mál var rætt hér í hv. deild og gæfu hv. þdm. sér tíma til að hliða enn á umr. þessa máls, ekki kannske síst á mál hv. þm. Sverris Bergmanns og hv. 6. landsk, þm., sem hér var að ljúka máli sínu rétt áðan, þá hygg ég að menn mundu skoða hug sinn um það hvort þeir vilja að því standa að rýmka svo löggjöf um fóstureyðingar eins og allt útlit er nú fyrir að eigi að gera. Ég held að hv. 6. landsk, þm., sem talaði hér áðan, hafi ekki fyllilega gert sér grein fyrir því, þegar hann sagði að gæfa Alþ. væri í því fólgin að breyta þessari umdeildu gr. í það horf sem hún nú er, að hér er í raun engu verið að breyta til þrengingar. Það er hér verið í reynd að staðfesta upphaflega mynd frv., og á ég þar við 9. gr. 1. Ég vænti þess að eftir umhugsun um þessi mál. frá því að þau voru hér til umr. síðast, þá verði þeir hv. þdm. fleiri sem komist á sömu skoðun og við sem stöndum að þeirri brtt. sem nú er flutt, þó að ég fyrir mitt leyti vilji taka fram að ég tel að þrátt fyrir það að þær brtt., sem hér eru til umr., yrðu samþ., þá er það enn, að mínu viti of rúm löggjöf sem við yrðum að búa við að því er varðar löggjöf um fóstureyðingar. En ég vænti þess að hv. þdm, íhugi þetta þar til málið kemur til lokaafgreiðslu og ég vænti þess að það verði fleiri sem verða okkur sammála undir lokin.

Frsm. meiri hl. (Ólafur G. Einarsson) : Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. kom saman til fundar í dag og ræddi þetta mál frekar á fundi sínum. N. flytur sameiginlega nokkrar brtt. sem eru á þskj. 494 og mun ég greina frá þeim hér á eftir. Auk þess flytur meiri hl. fjh.- og viðskn. brtt. sem er á þskj. 495. 1. brtt. er við 7. gr. frv. $g gat um það við 2. umr. málsins, að vænta mætti brtt. sem varðaði 14, gr. skattalaganna vegna lausnar sjómannaverkfallsins og þessi brtt. er við 2, málsgr. 14, gr. tekjuskattslaganna, er breytist þannig, að í stað „6 mánuði“ komi: 4 mánuði. Ef ég les 2. málsgr. þá er hún svo hljóðandi: „Sömu aðilum skal veittur sérstakur frádráttur fyrir hvern mánuð reiknað á sama hátt, enda hafi þeir verið skipverjar á íslenskum skipum ekki skemur en 4 mánuði á skattárinu.“ Þannig er brtt. Í 5. málsgr. sömu gr. breytist 8% í 10%. Gr. hljóðar þá svona: „Auk frádráttar skv. 1.–4. málsgr. þessarar gr. skal frá beinum tekjum sjómanna á fiskveiðum á íslenskum fiskiskipum draga 10% teknanna áður en skattur er á þær lagður“ o. s. frv. 2. brtt. er í þremur liðum og þar er bæði um að ræða leiðréttingu og það sem fallið hefur niður annars vegar í prentun og hins vegar af vangá. Það þarf að breyta í 9. gr. orðunum „útsvarsskyldar tekjur“, í stað þess komi: vergar tekjur til skatts. Er það í samræmi við breytingar sem gerðar hafa verið á öðrum gr. frv. Þetta er a-liðurinn í 2. brtt. - B-liðurinn er um tilfærslu á tilteknum orðum sem lentu á röngum stað í brtt. meiri hl. við 2. umr., og færast þessi orð, „eða skv. 16. gr. laganna“, úr 2. málslið í 3. málslið 5. málsgr. B-liðar og komi fyrir aftan orðið „staflið“. Ég vona að þetta sé ljóst. - Þá er c-liður þessarar brtt. Þar þarf að fella niður orðin „stafliðum a. og b. í“ vegna þess að þessir stafliðir hafa þegar verið felldir niður. 3. brtt. á þskj. 494 er svo við 28. gr., sem nú er orðin, en var 26, gr. í frv. Það er við b-lið 1. málsgr. Á eftir orðunum „samsköttuð hjón" bætist við: og fólk í óvígðri sambúð sem telur fram saman, sbr. 5. málsgr. B-liðar 25. gr. l. nr. 68/1971 með síðari breytingum. - Þetta er líka í samræmi við breytingar sem samþ. voru við 2. umr. B-liðurinn er svo af sömu rót runninn, sú brtt., og a-liður 2. brtt., þ. e. að orðin „útsvarsskyldar tekjur“ breytist í „vergar tekjur til skatts“. Þá er 4. brtt. Hún er við 32. gr., sem var 30. gr. í frv., og er þess efnis að í stað 3 000 millj. komi 3 800 millj., þ. e. a. s. að fjmrh. er heimilt f. h. ríkissjóðs að taka erlent lán að jafnvirði allt að 3 800 millj. kr. í stað 3 000, sem er í frv. Og 2. málsliður breytist svo, að af þeirri fjárhæð er heimilt að endurlána Framkvæmdasjóði 2 000 millj. í stað 1 200 millj. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. muni gera frekari grein fyrir þessum lið hér á eftir. Þetta eru þær till. sem fjh.- og viðskn. stendur að sameiginlega. Þá flytur meiri hl. fjh.- og viðskn. till á þskj. 495 og er hún við ákvæði til bráðabirgða á eftir 12. gr. Þar bætist við nýr liður sem verði c-liður svo hljóðandi: „Heimild til sérstakrar, óbeinnar fyrningar vegna verðhækkunar á fjármunum, sem notaðir eru til öflunar tekna í atvinnurekstri skv. 6. málsgr. C-liðar 15. gr. l. nr. 68/1971, sbr. 7. gr. laga nr. 7/1972, skal við álagningu fyrir skattárið 1974 takmörkuð við 70% af þeirri hækkun sem ákveðin var með verðhækkunarstuðlum þeim sem fjmrn. auglýsti 23. des. 1974.“ Þetta þýðir í raun það að verðhækkunarstuðullinn fyrir þetta ár verður þá 49% í stað 70% sem var í auglýsingu fjmrn. Ég vek athygli á því að með þessari breytingu er í raun og veru ekki verið að taka neitt frá neinum. Ég bendi á það að verðhækkunarstuðullinn á síðasta ári var 10%, en verður nú 49%. Þetta kemur að sjálfsögðu aðeins þeim til góða sem hafa tekjuafgang, vegna þess að það er ekki hægt að mynda tap með því að nota þennan stuðul. En raunverulega kemur hann þeim best sem hafa nýlega lagt í mikla fjárfestingu, t. d. í vélum, og má deila um hvort það sé hin réttlátasta regla. Hins vegar held ég að menn séu almennt sammála um að fyrningarreglur þurfi að endurskoða með það fyrir augum að þær komi réttlátar niður en þær nú gera. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Ég vil aðeins láta þess getið vegna þeirra orðaskipta sem fram fóru hér í gærkvöld milli mín og hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, að í sjálfu sér rengi ég ekki þær tölur sem þm. nefndi í þeim samanburði, þ. e. á skattgreiðslum einstæðra foreldra og hjóna, en ég held að við höfum einfaldlega ekki verið að tala um nákvæmlega sama hlutinn. Ég ítreka það að sá samanburður, sem mér sýnist að þarna sé réttur, sé sá að það þarf að bera saman rauntekjurnar. Það verður að horfa til þess hver raunveruleg greiðslustaða heimilanna er. En ég benti á það að í dæminu, sem fylgdi bréfi Félags einstæðra foreldra, væri svo ekki gert. Og ég komst í mínum samanburði að þeirri niðurstöðu að greiðslustaða einstæðra foreldra væri betri en hjóna og næmi það liðlega 102 þús. kr. Ég hef látið endurreikna þetta dæmi miðað við þá breytingu, sem nú hefur verið samþ., þess efnis að meðlag, sem einstætt foreldri tekur við, sé ekki skattskylt, og þá kemur út úr þessu dæmi 141800 kr. betri staða hjá einstæðu foreldri. En eins og hv. þm. Svava Jakobsdóttir nefndi var þar miðað við skattlagningu á nákvæmlega sömu tölu og þá kemur að sjálfsögðu annað út.

Frsm. minni hl. (Magnús Kjartansson) : Hæstv. forseti. Eins og hv. þm. Ólafur G. Einarsson gat um hélt fjh.- og viðskn. stuttan fund í dag að lokinni 2. umr., þar sem gerð var grein fyrir þeim till., sem hv. þm. var að lýsa hér áðan. N. er sammála um þær till. sem eru á þskj., 494. en í sambandi við það vil ég geta þess að 4. till. gerir ráð fyrir því að lántökuheimildir ríkisstj. verði auknar um 800 millj. kr. Því fer mjög fjarri að þar sé um fullnægjandi till. að ræða. Það er ætlast til þess að þessi upphæð verði notuð til þess að styrkja stöðu fjárfestingarsjóða afvinnuveganna, en eins og ég gerði grein fyrir í gær er vandi þeirra ákaflega mikill. og við Alþb.-menn og við í minni hl. teljum að þarna vanti upp á upphæð sem nemi um 2 milljörðum kr., þannig að þessar 800 millj. munu því miður ekki hrökkva til þess að sjóðirnir geti staðið undir þeim skuldbindingum, sem þeir hafa tekið á sig nú þegar, hvað þá að þeir geti bætt á sig nýjum verkefnum. Þessi upphæð gengur á engan hátt til þess verkefnis, sem ég gerði till. um í gær, að það yrði aflað sérstakrar fjárhæðar til þess að flýta framkvæmdum að því er varðar stofnlínulagnir á milli orkusvæða á Íslandi. Þetta er aðeins til þess að bæta úr vanda stofnlánasjóða atvinnuveganna og hrekkur engan veginn til, þó að við séum að sjálfsögðu meðmæltir því að þessi upphæð verði aukin frá því sem ráð var fyrir gert í frv. En á þessum fundi gerðum við, sem skipum minni hl. fjh.- og viðskn., ég og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, grein fyrir brtt. af okkar hálfu. Við lögðum þar til að í 1. gr. frv., þar sem kveðið er á um niðurskurð sem nemi 31/2 milljarði kr. og einnig á að ná til fjárveitinga sem ákveðnar eru með lögum, að þar bætist við orðin: þó að undanteknum lögum um almannatryggingar. Við lögðum til að þessi niðurskurður næði ekki til þeirra fjárveitinga sem gert er ráð fyrir í lögum um almannatryggingar. Og við reyndum að ná samstöðu um þetta í n. En svo undarlega brá við að þm. stjórnarfl. í n. vildu ekki fallast á þessa till. Nú geta menn að sjálfsögðu leitt getum að því hvað muni búa á bak við þá afstöðu. En mér finnst að ástæða sé til að óttast að það kunni að vera uppi einhverjar hugmyndir um að skerða framlög til almannatrygginga sem væri ákaflega hættulegt mál að mati okkar sem skipum minni hl. Það er nú kannske þeim mun meiri ástæða til að óttast þetta sem sá atburður gerðist hér í dag að það var felld, beinlínis felld, af stjórnarliðinu till. um að aldrað fólk og öryrkjar fengju samskonar kauphækkun í krónum og búið er að semja um að launamenn fái upp að vissu tekjumarki. Stjórnarliðið gat ekki á það fallist að þannig yrði að þessu máli staðið og þetta tel ég ákaflega alvarleg viðhorf. Við hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason gerðum grein fyrir annarri till. og hún á sér dálitla sögu. Á þskj. 495 er brtt. um fyrirkomulag á fyrningum eims og hv. þm. Ólafur G. Einarsson var að gera grein fyrir áðan. Þessi till. var lögð fyrir fjh.- og viðskn. af stjórnarliðinu fyrir þó nokkru, en var þá í þeirri mynd að heimildin til fyrninga skyldi takmörkuð við 50% af þeirri hækkun sem ákveðin var með verðhækkunarstuðli þeim sem fjmrn. auglýsti 23. des. 1974. Fulltrúar stjórnarfl. í n. gerðu grein fyrir því, að það væri sameiginleg afstaða þeirra að það ætti ekki að heimila nema 50%, helminginn af þessari hækkun. Svo gerðist það að á fund n. koma fulltrúar úr Verslunarráðinu og hafa uppi alls konar mótbárur gegn þessari till„ og í lok þessa sama fundar skýrir form. n. frá því að stjórnarliðið sé fallið frá að flytja þessa till. við 2. umr. Þannig þurfti ekki annað til en að nokkrir fulltrúar frá Verslunarráðinu kæmu á fund n. til þess að þessi sameiginlega afstaða stjórnarfl., sem búið var að gera grein fyrir í n., breyttist á svipstundu. Þarna hefur það svo náð fram að ganga að þessi niðurskurður er ekki um helming, heldur aðeins um 30%. Það verður heimilað að fyrna um 70% af verðhækkunarstuðlinum í staðinn fyrir 50% eins og áður var talað um. Ég gerði grein fyrir því í gær hvað þessar fyrningareglur eru fáránlegar í því verðbólguástandi sem nú er í þjóðfélaginu og hvernig mönnum er gert kleift að fela ákaflega stórfelldan hagnað með þessum fyrningarreglum, ákaflega stórfelldan hagnað, þannig að þótt menn hafi raunverulega mikinn hagnað af atvinnurekstri kemur það ekki fram sem neinn hagnaður í bókhaldi fyrirtækjanna. Við greiddum atkv. í dag um. till. þess efnis að þessar reglur um verðhækkunarstuðul og flýtifyrningu yrðu ekki látnar gilda á þessu ári, til þess að tryggt væri að atvinnureksturinn tæki á sig hluta af vandamálunum. Þessi till. var felld í dag. Þess vegna freistum við þess, sem skipum minni hl. n., að kanna hvort stjórnarliðið sé ekki þrátt fyrir allt reiðubúið til þess að standa við hina upphaflegu till. sína. Við leggjum til að í stað 70%, sem stendur í till. á þskj. 495, komi 50%. Þetta er aðeins till. um að stjórnarliðið standi við eigin till., þá till. sem það kynnti sjálft í fjh.- og viðskn. Það er ekki till. um neitt annað en að stjórnarliðið sýni nú í verki að það treysti sér til þess að standa agnarlítið upp í hárinu á Venslunarráðinu. Þessar till. okkar hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar eru skriflegar og of seint fram komnar og ég vil biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þeim síðar. En ég vil bæta hér við nokkrum orðum í tilefni af umr. sem urðu í gær. Við höfum í þessum umr. verið blessunarlega lausir við þann bölmóðsáróður sem stjórnarfl. hafa stundað að undanförnu, þar sem birtar hafa verið hinar hrikalegustu lýsingar á öllu ástandi efnahagsmála og atvinnumála. Það hefur ekki farið mikið fyrir þessu í sambandi við 2. umr. málsins. Þó var ein ræða þess efnis. Það var ræða sem hv. þm. Lárus Jónsson flutti í gær þar sem hann var að reyna að bregða upp slíkum myndum, og í reikningskúnstum sínum komst hann einna lengst .sem ég hef séð í tilburðum af þessu tagi. Hann lýsti m. a. á mjög áhrifamikinn hátt hvernig einhver tiltekinn útflutningsvara okkar íslendinga hefði lækkað um hvorki meira né minna en 300% í verði. Hingað til hef ég lært að ef eitthvað minnki um 100%, þá sé það búið, þannig að þessi útreikningur hlýtur að þýða það að við höfum orðið að borga með útflutningsvörunni tvöfalt meira en við fengum fyrir hana áður. Þetta er vissulega til marks um þær lýsingar sem stjórnarliðið er alltaf að bregða upp af ástandinu í efnahagsmálum og atvinnumálum. Þær eru búnar til svona. Það eru reikningskúnstir á öllum mögulegum sviðum og eins og ég rakti í gær er þetta fjarri öllum veruleika. Þessi hv. þm., Lárus Jónsson, taldi einnig að við Alþb-menn gerðum okkur seka um ábyrgðarleysi með tillöguflutningi okkar í sambandi við þetta frv., við létum ekki standast á tekjur og útgjöld ríkissjóðs. Nú veit ég ekki fullkomlega hvernig þau met kynnu að koma út. Ég vil minna á það að við vorum með till. um það, - þær voru felldar í dag - að ríkisútgjöldin yrðu lækkuð um hálfan annan milljarð, en að sú lækkun bitnaði einvörðungu á rekstrarútgjöldum ríkisins sem hafa hækkað meira en allt annað og eiga skv. þessu frv. að hækka um rúmlega 1000 millj. í viðbót. Við lögðum þarna til sparnað sem næmi hálfum öðrum milljarði. Við flytjum einnig um það till. að menn sem hafa mjög viðunanlegar tekjur í þjóðfélaginu og þaðan af betri tekjur, greiði hærri tekjuskatta en þeir hafa gert til þessa, og einnig það færir ríkissjóði þó nokkrar tekjur. Og við lögðum í þriðja lagi til að fyrningarreglunum yrði breytt, eins og ég var að lýsa áðan, en í þeirri till. tel ég felast mjög verulegar upphæðir. Ég hygg að þessir endar nái býsna vel saman ef að er gáð. Í sambandi við það vil ég benda á það einnig að ein af till. þeim, sem við gerðum grein fyrir í dag og atkv. voru greidd um í dag, er till. um að almannatryggingar taki að sér að tryggja fæðingarorlof kvenna. Þeirri till. fylgdi fjáröflun því að atvinnurekendur áttu að standa undir þeim kostnaði, þannig að áburði um ábyrgðarleysi vísa ég til föðurhúsanna. Sá áburður er ekki réttur. Hæstv. forsrh. var í ræðu, sem hann flutti í gær, dálítið viðkvæmur út af tilvitnunum sem ég flutti úr ræðu sem hæstv. viðskrh. flutti á aðalfundi miðstjórnar Framsfl. Það var yfirlýsing form. Framsfl. um að þeir framsóknarmenn mundu tryggja að niðurskurðurinn á fjárl. bitnaði ekki á hinum dreifðu byggðum landsins. Ég sagði að þetta væri til marks um að það væri logandi ágreiningur milli stjórnarfl. um þetta atriði, um þennan niðurskurð, og ég held að viðkvæmni hæstv. forsrh, hafi sannað þetta enn betur. Hæstv. forsrh. var svo viðkvæmur fyrir þessu einmitt vegna þess að þetta er staðreynd sem allir þekkja, um þetta er logandi ágreiningur. Og það þýðir í sjálfu sér ekkert fyrir hæstv, forsrh. að koma hér í ræðustól og vera að gefa okkur lýsingar á þessu ástandi. Við þm. ræðumst við. Við vitum ákaflega vel hvernig mönnum úr báðum stjórnarfl. er innanbrjósts í sambandi við þessar niðurskurðartill. Það, sem þeir segja núna seinustu dagana, þessir hv. þm. sem eru á móti því að það verði nokkuð úr þeim niðurskurði, er að hann sé orðinn óframkvæmanlegur vegna þess að það sé liðið svo langt á árið, það sé búið að gera ráðstafanir sem ekki sé hægt að rifta án þess að ríkið verði skaðabótaskylt, það verði ekki hægt að skera þetta niður. Þetta er það sem þeir segja manni, þessir hv. þm. úr stjórnarfl. báðum; þ. e. að þessi till. sé ekkert annað en sýndarmennska, hún komi ekki til framkvæmda, það sé ekki hægt að framkvæma hana, þetta sé bara til þess að geta sagt frá því í blöðum að ríkisstj. hafi framkvæmt tiltekinn sparnað, en þetta sé sem betur fer ekki framkvæmanlegt. Þetta er það sem hv. þm. segja og þetta vitum við ákaflega vel svo að hæstv. forsrh. getur alveg sparað sér að lýsa því hér úr ræðustól hvernig ástandið sé innan stjórnarfl. að því er þessar till. varðar. Það var svo að heyra sem hæstv. forsrh. hefði misskilið eitthvað þegar ég var að bera saman annars vegar hina auknu skattheimtu, sem til kom með hinum nýju fjárl. og með þeirri útsvarsálagningu, sem verður á þessu ári annars vegar, og svo hins vegar þær lækkanir sem nú koma til framkvæmda. Ég benti á þá staðreynd að skattar til ríkisins og útsvör hækka á þessu ári um 21–22 milljarða í samanburði við fjárl. árið á undan, en sú lækkun, sem nú er verið að fjalla um, er ekki nema 1340 millj. umfram það sem búið var að ákveða í fjárl. Hæstv. ráðh. taldi að ég væri með þessu að lýsa því yfir, að ég teldi að ríkið tæki í sinn hlut of hátt hlutfall af þjóðartekjunum, og hann fór að hafa uppi hugleiðingar um að þetta væru dálítið einkennilegar kenningar hjá mér því að ég teldi mig aðhyllast samneyslu, en hann einkaneyslu, og hann skildi ekki almennilega hvers vegna ég væri að ræða um þetta. Ég var bara að ræða um þetta til að bera saman þessar tvær tölur, þ. e. í fyrra tilfellinu eru skattar hækkaðir um 21–22 milljarða og um það er ekkert sagt í stjórnarblöðunum, ekki vitundarögn, en svo þegar smávægileg lækkun kemur á móti, lækkun sem nemur svona 5% eða eitthvað svoleiðis, er það stóratburður. Þetta er yfirdrepskapur og hræsni í málflutningi. Þarna er ekki verið að lýsa hlutunum eins og þeir eru. Það er alveg rétt sem hæstv. forsrh. segir, að ég aðhyllist það að eftir því sem þjóðartekjur okkar aukast, þá eigi samneyslan að aukast ekki síður. Ég er þeirrar skoðunar að samneyslan sé ákaflega mikilvægur þáttur í lífskjörum okkar og sá þáttur sem leiðir til mests jafnaðar í þjóðfélaginu. Það er samneyslan sem stendur undir tryggingakerfi okkar, undir sjúkrahúskerfinu, undir ýmsum opinberum framkvæmdum, vegagerð og öðru slíku, og ég held að þessi samneysla þurfi að aukast eftir því sem þjóðartekjurnar aukast. En hæstv. forsrh. er þarna á annarri skoðun eins og allir vita. Flokkur hans telur að almannavaldið, ríkið, þ. e. sameiginlegt átak okkar allra, geri of mikið, það eigi að taka þetta af ríkinu og afhenda það einkaaðilum svo að þeir geti hagnast á því. Það eru til ríki, þar sem hagnast er á öllum hugsanlegum hlutum, þ. á m. á tryggingum og heilbrigðisþjónustu, og ég veit að það eru til menn innan Sjálfstfl. sem telja að sá háttur ætti að vera á Íslandi einnig. Og ég óttast það mjög að sú niðurskurðarstefna, sem nú er uppi, hafi einmitt þann tilgang að stuðla að slíkri þróun. Hæstv. forsrh. svaraði fsp. sem ég bar fram í sambandi við yfirlýsingu þá sem ríkisstj. gaf út 26. mars í sambandi við samninga verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Ég gerði grein fyrir því í ræðu minni í gær að ég teldi að ríkisstj. hefði verið svo nákominn aðili þessum samningum að henni bæri siðferðileg skylda til að framkvæma skattabreyt. á þann hátt sem Alþýðusamband Íslands óskaði eftir. Þessi skoðun mín er á engan hátt breytt. Ég sagði í gær að ég væri ekki þeirrar skoðunar, að sú skipan, sem þar er gerð till. um, ætti að vera til frambúðar í þjóðfélagi okkar, og gerði grein fyrir því í gær hvers vegna - ég fer ekki að endurtaka það. En verkalýðshreyfingin taldi að við þau erfiðu skilyrði, sem hún hefur nú í þjóðfélaginu, hafi þetta verið sú leið sem henni gagnaðist mest, og þess vegna bar ríkisstj. að mínu mati skylda að standa svo að þessari framkvæmd. Um þetta er alveg það sama að segja og sjálfar jafnlaunabæturnar sem samið var um við atvinnurekendur. Það var samið um 4 900 kr. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé upphæð sem sé allt of lág, hún sé ekki í neinu samræmi við getu þjóðarbúsins. Ég er þeirrar skoðunar að þessi upphæð hefði þurft að vera miklu hærri. En að sjálfsögðu tel ég að atvinnurekendur verði að standa við þessa samninga, þó að ég sé ekki ánægður með þá, þó að ég vilji hafa þá á annan veg. Á sama hátt tel ég að ríkisstj. hefði átt að standa við fyrirheit sín í skattamálunum með því að framkvæma þau á þann hátt sem verkalýðshreyfingin óskaði. Í gær greindi hv. þm. Ólafur G. Einarsson frá því að verkalýðshreyfingin hefði borið fram um það formlega till. við n. að V. kafli frv., þ. e. a. s. kafli sá sem heimilar ríkisstj. að lækka tolla og söluskatt yrði felldur niður. Það er alveg rétt. Það komu á fund n. tveir menn frá Alþýðusambandinu, Björn Þórhallsson og Ásmundur Stefánsson, og voru með slíkar till. formlega á blaði. En ég hef kannað það að þessi till. var hvorki borin undir 9 manna n. né stjórn Alþýðusambandsins, þannig að hún er ekki borin fram á ábyrgð Alþýðusambandsins sem slíks, Ég vil að þetta komi fram, vegna þess að á þetta var minnst í ræðu Ólafs G. Einarssonar í gær sem tillögu Alþýðusambandsins. Það er það ekki. Það er ekki till. Alþýðusambandsins. Hæstv. forsrh. sagði að það yrði þannig staðið að lækkun söluskattsins að sú upphæð, sem þar væri um að ræða, þ. e. a. s. 540 millj., yrði öll komin til framkvæmda þannig að hún borgaðist út eða kæmi til lækkunar fram að áramótum. Ég hygg að þær tölur, sem þar liggja til grundvallar, hafi ekki legið fyrir n. Eins og nú er liðið á árið þýðir það að þessi lækkun verður að nema hærri upphæð á ársgrundvelli ef þessi upphæð á að nást út úr því sem eftir er af árinu. Kannske getur hæstv. forsrh. gert nánari grein fyrir því hvernig að þessu verður staðið. Hæstv. ráðh. kvað ekki þurfa að setja nein lög til að framkvæma fyrirheit ríkisstj. um það hvernig hagað yrði frádrætti til skatts sem lofað var. En ég lýsi nú eftir því að hæstv. ríkisstj. fari að birta reglur um þetta atriði. Ég held að launamenn óski mjög eftir því að þessar reglur verði birtar sem allra fyrst. Ég hygg að það séu þó nokkur dæmi þess að teknar séu af launamönnum upphæðir nú þegar umfram þá hlutfallstölu sem gerð er grein fyrir í yfirlýsingu hæstv. ríkisstj., þannig að ég held að það sé alveg nauðsynlegt að þessar reglur sjái dagsins ljós hið allra fyrsta. Hæstv. forsrh. gerði einnig aths. við þá till. mína að aldrað fólk og öryrkjar fengju sömu upphæð í krónutölu og samið hefur verið um við launamenn upp að vissu tekjumarki. Hann sagði að þarna yrði aðeins reiknað út sama hlutfallið sem þýðir miklu lægri upphæð í krónutölu. Þetta gerðist í haust. Þá fengu launamenn 3500 kr., en aldrað fólk og öryrkjar með tekjutryggingu fékk aðeins innan við 1900 kr. Ég tel að þetta megi ekki endurtaka sig. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðh. sagði, að þarna hefur verið viss venja sem fylgt hefur verið um það að hjón, sem bæði hafa ellilífeyri eða örorkulífeyri, geti fengið svipaða upphæð og tíðkast á lægsta verkamannakaupi. Þetta er alveg rétt. Þessi regla hefur verið í gildi afar lengi, og hæstv. ráðh. minnti á að hún hefði einnig verið í gildi þann tíma sem ég var ráðh. Ef hæstv. ráðh. hefur verið að beina því til mín sem ámælis að ég hafi ekki breytt þessari reglu, þá vil ég minna á það að mér hefur virst að Sjálfstfl. teldi að ég hafi frekar stuðlað að því að útgjöld Tryggingastofnunarinnar ykjust of mikið en of lítið, a. m. k. voru þær aðgerðir flokkaðar undir veisluhöld í Morgunblaðinu þegar byrjað var að rétta hlut aldraðs fólks og öryrkja. En þær greiðslur, sem nú er um að ræða, eru allt annars eðlis en þær greiðslur sem verið hafa að undanförnu. Að undanförnu hefur verið greitt í samræmi við vísitölu. Nú er ekki um neitt slíkt að ræða. Nú er verið að greiða fasta krónutölu sem er langt undir því sem vísitalan hefði reiknað út. Það er verið að greiða fasta krónutölu sem á að koma til allra og lýst er yfir að eigi að nýtast best þeim sem hafa lægstar tekjur. Það fólk, sem hefur lægstar tekjur í þjóðfélaginu, er aldrað fólk og öryrkjar sem ekki hafa neitt sér til framfæris annað en greiðslurnar frá almannatryggingum, og það er ósæmilegt með öllu að þetta fólk fái ekki þessa lágmarksupphæð. Í þessu sambandi vil ég minna á að það eru ekki nema rúmlega 2 000 hjón sem bæði njóta greiðslu frá almannatryggingum, en yfir 10 000 einstaklingar. Að því er öryrkja varðar er það að sjálfsögðu alger undantekning að bæði hjón séu öryrkjar. Ég held að dæmin um það séu rúmlega 100. Þarna er því verið að mismuna á herfilegasta hátt og þessi regla fær ekki staðist út frá neinu sjónarmiði. Ef þessi regla hefði átt að vera í gildi í sambandi við greiðslu á þessari jafnlaunaupphæð hefði átt að hafa greiðsluna mismunandi eftir því hvort menn væru giftir eða ógiftir. Það hefði engum dottið í hug. Hvers vegna dettur mönnum þá í hug að gera það þegar aldrað fólk og öryrkjar eiga í hlut, það fólk sem er varnarlausast í þjóðfélaginu? Ég tel að þessi afstaða sé ósæmileg með öllu. Okkur hefur verið tjáð að hæstv. ríkisstj. muni leggja fram sérstakt frv. um það hvernig hún heldur á þessum málum gagnvart viðskiptavinum almannatrygginga. Ég vil biðja hæstv. forsrh. að hugleiða mjög gaumgæfilega hvort ekki sé ástæða til að breyta þeirri afstöðu, sem hann lýsti hér í gær, og tryggja að aldrað fólk og öryrkjar sitji þarna við alveg sama borð og aðrir.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 3. þm. Reykv., gerði nokkuð að umræðuefni láglaunabæturnar og kjör aldraðs fólks og öryrkja. Hann fylgdi þessu eftir í gær með langri ræðu og tillögugerð sem var felld við atkvgr. við 2. umr. þessa frv. sem hér liggur nú fyrir til 3. umr., um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum. Ég vil taka það fram, sem hæstv. forsrh. raunar gerði í gær, að það er ekki ætlunin að afgreiða bætur til lífeyrisþega í sambandi við afgreiðslu á þessu frv., heldur er það ætlun ríkisstj. að þær bætur komi inn í frv. um launajöfnunarbætur, bætur almannatrygginga og verðlagsmál, sem liggur fyrir Alþ. Það frv. verður væntanlega afgr. á næstu dögum. Hitt er athyglisvert, að sú till., sem lá hér fyrir og felld var í dag, gerir ráð fyrir mjög veigamiklum hækkunum og það er ólíkt stærri skammtur, sem flm. þeirrar till. ætlar núv. ríkisstj. en hann ætlaði þeirri fyrri og þá alveg sérstaklega þeim manni sem þá fór með starf heilbr.- og trmrh. Þá var meira skorið við nögl en í þeim till. sem hann sjálfur flutti hér í gær og komu til afgreiðslu í dag. Það er talið að fjöldi lífeyrisþega hafi verið 1. des. 1973 10792 einstaklingar og 2639 hjón. Fjöldi örorkulífeyrisþega var 1. des. 1973 3 496 einstaklingar og 197 hjón. Reikna má með að 4.6% fjölgun ellilífeyrisþega verði á tímabilinu 1973–1975, en hins vegar er talið að aldurshóparnir frá 1907–1908 séu óvenju fámennir svo að um örari fjölgun verður að ræða á næstu árum. Í almannatryggingalögum er lífeyrir til hjóna 90% af lífeyri tveggja einstaklinga, eins og öllum er kunnugt. En í brtt., sem hv. 3. þm. Reykv. flutti í gær, er gert ráð fyrir hækkun lífeyris um 4 900 kr. á mánuði. skv. sömu reglum og frá var gengið í samningum verkalýðsfélaga og atvinnurek enda 26. mars s. l. Þar sem það mundi valda miklu ósamræmi í lögum um almannatryggingar að skjóta þar inn reglum frábrugðnum því kerfi, sem l. eru byggð á, og gera má ráð fyrir að þær reglur standi aðeins mjög takmarkaðan tíma. Í kostnaðaráætlun, sem er byggð á núv. kerfi og reiknað með 4 900 kr. hækkun á mánuði fyrir einstaklinga og 8820 kr. fyrir hjón, er talið að á 10 mánuðum þessa árs mundi ellilífeyrir hafa hækkað skv. þessari till. um 796.5 millj.kr., örorkulífeyrir um 198.4 millj. kr. og aðrir liðir lífeyristrygginganna að frátalinni 19. gr. um 344 millj. kr., en fjárhæðir skv. 19. gr. er áætlað að hefðu hækkað um 263 millj. kr. og sjúkradagpeningar um 105 millj. kr., svo að ef till. frá því í gær hefði verið samþ. hefði orðið hækkun á þessum bótum um 1 milljarð 707 millj. kr. Áætlað er að fæðingarorlof í 3 mánuði muni kosta um 479 millj. kr. fyrir tímabilið mars-des. 1975, miðað við núv. kaupgjald. Þá er um brúttóupphæð að ræða, en ekki hægt að segja til um hve mikið er greitt af atvinnurekendum hvað þetta varðar. Það er tala sem hvorki ég né aðrir geta fullyrt um á þessu stigi, en það er auðvitað um verulega upphæð að ræða til lækkunar frá þessari tölu. Berum nú þessar till. saman við það sem gerðist í tíð fyrrv. ríkisstj. Þegar launahækkanir áttu sér stað hækkuðu bætur almannatrygginga að jafnaði hlutfallslega mánuði síðar. Þegar engin launahækkun varð 1. júní 1974 á s. 1. ári var bótum almannatrygginga einnig haldið óbreyttum þrátt fyrir hækkun framfærsluvísitölu úr 242 í 289 stig á tímabilinu frá febr.-maí 1974. Hvernig stóð á því að bótum almannatrygginga var þá haldið óbreyttum? Hvernig stóð á því að við gerð kjarasamninga í ársbyrjun 1974 kom ekki fram þessi stórkostlega till. hv. 3. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar? Hefur hann aldrei, Magnús Kjartansson, 3. þm. Reykv., reynt að tala við fyrrv. heilbrrh., Magnús Kjartansson, og spyrja hann hvernig á því stóð að fyrrv. heilbrrh., þegar engin launahækkun varð 1. júní 1974, lét þá bætur almannatrygginga haldast óbreyttar þrátt fyrir að framfærsluvísitala hafði hækkað á tímabilinu febr.-maí úr 242 stigum í 289 stig? Það væri fróðlegt að heyra hverju heilbrrh. fyrrv. svaraði þm. Magnúsi Kjartanssyni, hvað hefði ráðið afstöðu hans til þessa máls á s. l. sumri. Það getur vel verið að þessir tveir menn tali lítið saman í seinni tíð. En það væri nauðsynlegt fyrir þá að rifja svolítið upp hvað gerðist þá og hvað er nú verið að leggja til. Þessi till. er auðvitað ekkert annað en sýndartill. og það veit þessi ágæti þm. og greindi maður. Hann veit að hún er sýndartill. sem hefur aldrei verið farið eftir hvorki af vinstri stjórn né hægri stjórn eða nokkurri ríkisstj. á Íslandi. Þessar bætur hafa hækkað hlutfallslega og annað ekki. Sami þm. flutti hér langt mál í gær sem væri full ástæða til að fara ítarlega út í. Þar gerði hann grein fyrir afkomu atvinnuveganna og reyndi að gylla eins og hægt var hvernig ástandið hafi verið þegar hann fór úr ráðherrastól. Það er vitað mál og liggur fyrir að í júlí í sumar var halli í sjávarútvegi samkv. spám Þjóðhagsstofnunarinnar, sem hann vitnaði mjög mikið til í gær, um 1380 millj. hvað veiðar snerti. En í sambandi við rekstur fiskvinnslustöðva var halli á sama tíma hvað frystiiðnaðinn snerti um 900 millj. kr., en hagnaður á söltun og herslu um 380 millj. kr. Þegar við tökum saman veiðar og vinnslu var ástandið þannig við júlí - skilyrði að það var 740 millj. kr. halli á sjávarútveginum, bæði á veiðum og vinnslu. Þetta ástand hefur farið versnandi. Við höfum orðið fyrir margvíslegum áföllum síðan og erum að verða fyrir áföllum enn. Ef það væri sérstakt hvað okkur íslendinga varðar, þá má kannske ræða hér af hverju það stafi. En nú vitum við vel og höfum fregnir af því á hverjum degi hvernig ástandið er í velflestum nágrannalöndum okkar á þessum sviðum. Þau hafa orðið fyrir þungum áföllum í iðnaði. Eitt höfuðvandamál allra þessara ríkja er olíuvandamálið sem hefur kostað þjóðir heims, sérstaklega iðnaðarþjóðir, stórfé og versnandi afkomu. En sá er munur á okkur og velflestum þessara þjóða að þær verða nú að berjast við sífellt vaxandi atvinnuleysi, en með skynsamlegri stefnu og varkárni hjá þeirri ríkisstj. sem nú situr að völdum, hefur verið komist hjá því að atvinnuleysi yrði í þessu landi. Við verðum að haga gerðum okkar á þann veg að gæta hófsemi og við verðum líka að játa þá staðreynd að það er ekki hægt að gera alla hluti í einu og það er heldur ekki hægt að láta eins og ekkert hafi skeð, eins og við eigum erfiðleikum hafi verið tekið og að engir erfiðleikar hafi átt sér stað hér heima fyrir og engir erfiðleikar hafi komið annars staðar frá sem við ráðum ekki við. Við verðum að játa að þetta liggur fyrir. Við verðum að komast út úr þessum erfiðleikum og við verðum líka, hvað sem talað er um að menn séu með barlóm eða svartsýni, að viðurkenna að velflestar útflutningsafurðir okkar hafa hækkað í verði, en ekki hækkað, að saltfiski einum undanskildum. En þegar menn eins og Magnús Kjartansson gera samanburð á hvað útflutningur hefur hækkað í krónutölu, þá verður, líka að taka tillit til tveggja gengisbreytinga sem hafa átt sér stað og útflutningum hefur hækkað af þeirra völdum. En í sambandi við gengisbreytingar verðum við líka að taka með í reikninginn, og það veit þessi hv. þm. mætavel, þær gífurlegu hækkanir sem verða einnig af völdum gengisbreytingarinnar og hækka framleiðslukostnaðinn hjá okkur. Það er ekki hægt að taka aðeins aðra hliðina eins og hann gerði í sinni ræðu í gær. Ég ætla ekki að fara að flytja lengri ræðu að þessu sinni, Það gefast tækifæri til þess síðar og ég get þá beðið alveg eins í nokkra daga með það, en ég vildi að eins að þetta kæmi hér fram í sambandi við bætur lífeyrisþega, að það er ætlun ríkisstj. og stjórnarflokkanna að þessar bætur verði afgreiddar með því frv. sem ég gat um í upphafi ræðu minnar.



Herra forseti. Ég á sæti í fjh.- og viðskn. og stend því að áliti og brtt. meiri hl. n. Við höfum ekki, þm. Framsfl., tekið þátt í umr. við 2. eða 3. umr., en vegna þess að það hafa komið fram nokkur atriði í málflutningi sumra hv. þm. sem hefur verið beint sérstaklega til okkar, þá vil ég leyfa mér að taka til máls og minnast auk þess á nokkur önnur atriði sem varða afgreiðslu þessa máls. Það hefur verið gagnrýnt nokkuð að seinlæti hafi verið á meðferð þessa máls í þinginu. Þess ber þó að gæta að hér er um að ræða breyt. á skattalögum, talsverðar breyt. á tekju- og eignarskattslögum, breyt. á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, breyt. á lögum um almannatryggingar o. fl. Það er nokkurn veginn árlegur við burður hjá okkur íslendingum. Alþ. tekur til meðferðar svo að segja á hverju þingi, verulegar breyt. á skattalögum. Þegar ýmsar aðrar þjóðir fjalla um skattalög á sínum þjóðþingum þá tekur það mjög langan tíma. Mér er sagt eð endurskoðun skattalaga, t. d. í Noregi, hafi tekið mörg ár. Það er því í sjálfu sér ekkert óeðlilegt þó að nokkurn tíma taki í þinginu að fara með slík mál eins og það frv. sem hér liggur fyrir þar sem um er að ræða talsverðar breytingar á skattareglun. Ég álít að það sé ekki beint ástæða til þess að gagnrýna meðferð málsins að þessu leyti til. Í frv. og brtt. eru ýmis ákvæði sem í raun og veru enginn pólitískur ágreiningur er um. Svo eru önnur atriði sem um er talsverður ágreiningur. Ég vil aðeins minnast nokkrum orðum. á brtt. frá meiri hl. fjh.- og viðskn. um ákvæði til bráðabirgða, þar sem heimild er til sérstakrar óbeinnar fyrningar vegna verðhækkunar á fjármunum, og vilja örlítið að málflutningi hv. 3. þm. Reykv. í því sambandi. Það er rétt hjá honum að hér er lagt til, að heldur minna verði skertar í lögum heimildir til sérstakrar óbeinnar fyrningar heldur en gert var náð fyrir í upphafi. En hins vegar er þess að gæta að hér er um að ræða till. um að skerða ákvæði daga um heimildir til óbeinnar fyrningar frá því sem áður gilti í lögum. Það hefur gerst tvennt. Annars vegar það, að Alþb. var í ríkisstj., og hins vegar það, að nú er Sjálfstfl. kominn í ríkisstj. Þegar Alþb. var í ríkisstj. voru skerðingar heimilar allt að 100%, en nú er verið að leggja til að þau verði lækkuð í 70%.  Það eru nokkur nýmæli í þessum till. sem hér liggja fyrir, þ. á m. nýmæli um skyldusparnað. Um þetta atriði segir svo í grg. um frv., með leyfi hæstv. forseta: „Með skyldusparnaði þeim, sem hér er lagt til að upp verði tekinn, er stefnt að því að jafna sem sanngjarnast þeim byrðum sem þjóðin í heild hlýtur nú að taka á sig um leið og aflað er innlends fjármagns til þess að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum ríkisins. Líklegt er að mestum hluta þessa fjár mundi ella varið til einkaneyslu eða til fjárfestingar, en hjá ríkissjóði kemur fé þetta í stað erlends lánsfjár. Þetta er í fyrsta sinn sem almennum skyldusparnaði er beitt hér á landi.“ Það er að vísu rétt að hér er ekki um ýkjastórt mál að ræða í sjálfu sér. En hér er um stefnumarkandi mál að ræða. Hér er verið að taka í lög skyldusparnað sem ekki hefur áður verið festur í lög hér á landi. Hér er að vísu, eins og kunnugt er, og hefur verið um alllangan tíma skyldusparnaður ungmenna, en almennur skyldusparnaður hefur ekki áður verið færður hér í lög. Ég tel þetta merkt nýmæli og raunar hefði e. t. v. verið ástæða til þess að íhuga hvort ekki hefði komið til greina að lögfesta ákvæði sem hvetja menn til frjáls skyldusparnaðar. Þetta hafa sumar aðrar þjóðir gert, eins og t. d. Vestur-þjóðverjar og að ég hygg norðmenn. Vestur-þjóðverjar a. m. k. hafa þau ákvæði í lögum að ef menn leggja inn vissa fjárhæð á banka og festa hana þar í tiltekinn tíma, þá fái þeir frádrátt frá skatti. Þetta er gert til að hvetja menn til sparnaðar. Og mér er sagt, að vestur-þjóðverjar hafi byggt upp byggingarsjóð sinn í húsnæðismálum að verulegu leyti með þessari aðferð. Ég álít að það kæmi vel til greina að lögfesta ákvæði sem hvetja menn til frjáls sparnaðar. Það er erfitt að ræða um efnahags- og atvinnumál án þess að gera sér grein fyrir þróun mála undanfarin missiri. Það hefur komið fram áður í umr. hvað einkennt hefur þessa þróun. Það er aðallega þrennt sem hefur einkennt hana: Í fyrsta lagi alveg óvenjuleg hagsveifla í efnahagslífi þjóðarinnar, einstæð hagsveifla, sem er þannig vaxin að útflutningsafurðir hafa farið lækkandi, en á sama tíma hafa nauðsynjar, sem íslendingar þurfa að kaupa inn til landsins frá öðrum þjóðum, stórhækkað í verði. Þessi hagsveifla er talin hafa numið á árinu 1974 30% verri viðskiptakjörum í árslok heldur en þau voru í ársbyrjun. Þetta er býsna óhagstæð þróun og eðlilegt að hún komi erfiðlega niður og þurfi að gera ráðstafanir í efnahagsmálum til þess að hamla gegn slíkri þróun. Þá er ástæða til þess í öðru lagi að geta þess að á árum 1973. 1974 og 1975 mun verða varið rúmlega 4 milljörðum kr. til þess að greiða bætur vegna náttúruhamfara í Vestmannaeyjum og í Neskaupstað. Á árinu 1974 nam þessi upphæð 2 milljörðum 200 millj. kr. í árslok og á árinu 1975 mun hún að líkindum nema um 1 920 millj. eða samtals 4.1 milljarði. Í þriðja lagi er ástæða til að minna á kjarasamningana sem gerðir voru í febr. 1974, Þessir kjarasamningar hafa aukið stórkostlega á erfiðleikana í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það var viðurkennt af báðum aðilum þegar lokið var gerð kjarasamninganna að þeir væru verðbólgusamningar. Það þarf ekki að beita öðru en heilbrigðri skynsemi til þess að gera sér grein fyrir því að 40–50% kauphækkun á einu ári er ofviða efnahagskerfinu, raunar hvaða efnahagskerfi sem er. Og þetta hefur mjög aukið á verðbólguna og valdið vaxandi erfiðleikum varðandi þróunina í efnahagsmálum. Öll hefur þessi þróun haft slæm áhrif á gjaldeyrisstöðuna, eins og kunnugt er. Nú er staðan þannig í gjaldeyrismálum. Viðskiptahallinn á árinu 1974 varð neikvæður um 15 milljarða og 500 millj. kr. Þessi þróun varð mjög ör og miklu örari á síðari hluta ársins heldur en menn áttu von á á miðju ári. Menn spáðu því að viðskiptahallinn mundi verða um 12.4 milljarðar, en hann ver 3.1 milljarði óhagstæðari þegar upp var staðið. Hér er um að ræða mjög alvarlegt ástand eins og öllum er kunnugt. Erlendar skuldir til eins árs og lengri tíma námu í árslok um 40 milljörðum og greiðslubyrðin, þ. e. a. s. hlutfallið á milli greiðslu, afborgana og vaxta af lengri lánum en til eins árs til útlanda og tekna vegna sölu vara og þjónustu til útlanda, nam á árinu 1974 um 11.3%. Á árinu 1973 var greiðslubyrðin 9%, á árinu 1975 verður hún að líkindum 15% og fer svo hækkandi og nær a. m. k. 20% um árið 1979 að því er spáð er. Þessi háa greiðslubyrði hlýtur óhjákvæmilega að draga úr möguleikunum til öflunar fjármagns til nýrrar fjárfestingar á komandi árum og gætir þess raunar þegar. Gjaldeyrisstaðan er um þessar mundir neikvæð um líklega 1900–2000 millj. kr. og í kassanum ef svo má að orði komast, mun vera um 21/2 milljarður til ráðstöfunar. Þannig er auðvitað mjög þröngt í búi í þessum efnum á allar hliðar eins og sjá má. Þessar staðreyndir sýna ljóslega hve svigrúm til efnahagsaðgerða hefur þrengst til mikilla muna á seinustu mánuðum að ég tali nú ekki um missiri. Stjórnarskiptin urðu 28. ágúst 1974. Sú þróun, sem viðgekkst þegar fyrrv. ríkisstj. var við völd, hélt auðvitað eitthvað áfram. Lífið stöðvast ekki, þó að ráðherraskipti verði og þess vegna verða fráfarandi ráðh. að gæta að því að þeir bera að hluta pólitíska ábyrgð á þróun mála næstu vikur og mánuði eftir að þeir yfirgefa ráðherrastólana. Þetta er augljóst mál. Þessi ríkisstj. hefur setið síðan, eims og kunnugt er, og gert ýmsar efnahagsráðstafanir. Það hefur verið gagnrýnt að hún hefur gripið til gengislækkana í sambandi við efnahagsráðstafanir. Gengislækkanir eru ekki nýtt fyrirbrigði, nema síður sé. Á fyrri hluta árs 1974 varð raunveruleg gengislækkun um 15%. Gengið var látið síga sem nam um 15%. Í viðræðunum í sumar, þegar stjórnmálaflokkarnir ræddu saman um möguleika á stjórnarmyndun, voru allir stjórnmálaflokkar, að ég hygg, sammála um að ekki yrði komist hjá gengislækkun. Ég held ég fari rétt með það að hv. 2. þm. Austurl. hafi sagt opinberlega að Alþb. hefði fyrir sitt leyti getað fallist á 15% gengislækkun ef orðið hefði af stjórnarmyndun með þátttöku þess. Síðan þetta var hefur þróunin í gjaldeyrismálum og viðskiptakjörum farið versnandi, eins og kunnugt er, og versnað um a. m. k. 10%. Þannig er það í raun og veru framhald af því sem áður var, að núv. ríkisstj. hefur gripið til gengislækkunar fyrir skömmu. Um það má sjálfsagt deila hve mikil gengislækkun hefði þurft að koma til, en það virðist rökrétt að álíta að allir stjórnmálaflokkar hefðu gripið til gengislækkunar nú í febrúarmánuði ef þeir hefðu verið við völd og jafnvel Alþb. einnig, ef þessi mál eru rakin og skoðuð nánar. Ríkisstj. hefur með þessum ráðstöfunum unnið að því að tryggja grundvöll atvinnuveganna og atvinnuöryggi í landinu, og það sem hefur kannske áunnist mest er að mínum dómi að það hefur tekist að halda uppi fullri atvinnu í landinu. Atvinnuleysi er nánast ekkert hér eða svipað því sem var á síðasta ári, og þetta hefur tekist þrátt fyrir mikla erfiðleika í efnahagsmálum. Þetta er auðvitað ákaflega þýðingarmikið atriði. Þegar þróun efnahagsmála verður á þann veg sem ég hef verið að lýsa, til hins verra, vaknar spurningin: Hvernig á að bregðast við, hvað skal gera? Ein af þeim leiðum, sem til greina koma, er að minnka einkaneyslu í landinu. Önnur leið er að minnka samneyslu. Þessi tvö atriði eru mjög þýðingarmikil þegar menn velja milli leiða. Það er ómótmælanlegt að einkaneysla hér í landinu var á árinu 1974 geysilega mikil. Það nægir t. d. að minna á það að fyrstu 8 mánuði ársins 1974 voru, að ég hygg, fluttir inn 8000 bílar, - ég held að ég fari rétt með það, - 1000 bílar á mánuði, 35 bílar á dag ef menn hafa flutt inn bíla á sunnudögum einnig. Einkaneyslan í landinu var það mikil á síðasta ári að það er ekkert óeðlilegt, miðað við það hvernig þróunin hefur verið í efnahagsmálum, þó að dregið sé úr henni. Það kann að vera ágreiningur um hvort á að draga úr einkaneyslu eða hvort á að minnka samneysluna þegar þarf að draga saman almennt séð. Við í Framsfl. höfum lagt á það áherslu að reyna að halda uppi mikilli samneyslu og teljum að það sé eðlilegt eins og nú háttar að draga úr einkaneyslunni. Ef litið er á fjárlögin frá því í vetur, þá bera þau þess vott að það hefur í raun og veru ekki verið breytt um stefnu í þessum efnum. Eins og hæstv. forsrh. tók fram í ræðu sinni í gærkvöld mun vera svipað hlutfall á milli þess fjár sem ráðstafað er til samneyslu nú eins og var á seinasta ári, miðað við tekjuöflun landsmanna. Þá er ég kominn að því atriði, sem hér hefur verið mikið rætt um, þ. e. a. s. 1. gr. þessa frv. sem felur í sér heimild til lækkunar á útgjöldum ríkisins. Það er ástæða til þess að benda á að hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða. Það er ekki verið að lögfesta niðurskurð. Hér er um að ræða heimildarákvæði. Og það er meira að segja þannig, að það er ekki á færi ríkisstj. samkv. 1. gr. frv., að skera niður ríkisútgjöld, heldur verður að samþykkja það af fjvn.  Þá er mjög þýðingarmikið að halda áfram uppbyggingu atvinnulífsins. Ríkisstj. hefur unnið að því á undanförnum vikum að afla fjár til þess að hægt sé að halda áfram öflugri uppbyggingu í atvinnulífinu. Í seinustu till. stjórnarflokkanna er gert ráð fyrir að auka heimildir Framkvæmdasjóðs til lántöku úr 1200 millj. upp í 2 000 millj., einmitt í því skyni að beina þessu fjármagni áfram til fjárfestingarlánasjóðanna og til uppbyggingar í atvinnulífinu. Það er yfirlýst stefna stjórnarflokkanna að leggja áherslu á uppbyggingu vinnslustöðva bæði í sjávarútvegi og einnig í landbúnaði, halda áfram með framkvæmd hraðfrystihúsaáætlunarinnar og leggja áherslu á uppbyggingu vinnslustöðva í landbúnaði: mjólkurstöðva, sláturhúsa og fleiri vinnslustöðva. Það er ekkert nýtt vandamál í sjálfu sér þó að erfitt sé að afla nægilegs fjár til atvinnulífsuppbyggingar. Það er ekki nýtt vandamál. Á hitt ber að líta, að möguleikar til þess að afla fjár til atvinnulífsuppbyggingar hafa óneitanlega þrengst frá því sem var t. d. á seinasta ári, að ég tali nú ekki um árið 1973. Þess ber að gæta að fjárfestingarlánasjóðirnir hafa ekki ýkja mikið eigið fé sem þeir geta lánað til. uppbyggingar í atvinnulífinu, og þess vegna er það að afla verður þeim lánsfjár. Framkvæmdasjóður hefur verið miðsjóður í þessu kerfi og til hans hefur verið aflað fjár til að endurlána til fjárfestingarlánasjóðanna. Það er gert aðallega með fernum hætti: Í fyrsta lagi með eigin fé Framkvæmdasjóðs sem er ákaflega lítið, ekki nema um 140 millj. kr. á þessu ári. Síðan hefur í öðru lagi verið sá háttur á í mörg ár að Framkvæmdasjóður hefur tekið að láni frá viðskiptabönkunum upphæð sem svarar til 10% af innlánsaukningunni. Það lætur nærri að á þessu ári geti hér verið um að ræða upphæð einhvers staðar á milli 700 og 800 millj. kr. Í þriðja lagi hefur svo Framkvæmdasjóður farið inn á þann markað, lánamarkað, að afla fjár með lántökum úr lífeyrissjóðum landsmanna. Á seinasta ári voru aðeims 250 millj. kr. sem Framkvæmdasjóður aflaði með þessum hætti. Það væri að mínum dómi ákaflega þýðingarmikið að hægt væri að útvíkka þetta kerfi verulega frá því sem þá var. Að lokum eru svo erlendar lántökur. Þetta eru í raun og veru þeir möguleikar sem um er að ræða til þess að afla fjár til uppbyggingar í atvinnulífinu, og það gefur auga leið þegar höfð er í huga hin óhagstæða þróum í efnahagsmálum að verulega hefur minnkað svigrúm til þess að afla fjár erlendis frá. Eins og ég sagði áðan eru horfur á því að greiðslubyrðin verði allt að 20% á árinu 1979 ef miðað er við þær skuldbindingar sem þegar hafa verið gerðar. Það hefur verið talið hámark í þessum efnum að greiðslubyrðin liggi einhvers staðar um 15%. Auðvitað eru engin algild Móselög í þessu sambandi, en eitt er víst, og það er að hér hefur verið teflt á tæpasta vað eins og þróunin hefur orðið. Sumar þjóðir nota ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna í miklu ríkari mæli til þess að byggja upp atvinnulífið í landinu heldur en við gerum, eins og t. d. svíar sem ráðstafa líklega um 30–35% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna til uppbyggingar í atvinnulífinu. Við erum með sáralítinn hluta í þessu efni, og ég held eð það sé verðugt verkefni að vinna að því að hægt verði að beina miklu meira af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna í landinu til atvinnuuppbyggingar heldur en verið hefur. Það væri ekkert óeðlilegt þó að á þessu ári væri lánað úr lífeyrissjóðakerfinu í þessu skyni allt að 2 milljörðum kr. eða um 30% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna. Ég er þeirrar skoðunar að með þeim heimildum og þeirri stefnu, sem ríkisstj. er nú að marka í þessum efnum og verður gengið frá fljótlega, sé tryggð fjáröflun til uppbyggingar í atvinnulífinu í svipuðum mæli og verið hefur undanfarin ár. Það mun því verða haldið áfram með uppbyggingu vinnslustöðva sjávarútvegsins og einnig í vaxandi mæli með vinnslustöðvar í landbúnaði. Hv. 3. þm. Reykv. vitnaði hér bæði í gær og einnig í dag til ræðu sem Ólafur Jóhannesson, formaður Framsfl., hélt á aðalfundi miðstjórnar flokksins nú um helgina þar sem hann sagði að Framsfl. ætti að gæta þess að ekki kæmi til niðurskurðar opinberra framkvæmda á landsbyggðinni. Hv. 3. þm. Reykv. taldi þetta til tíðinda og bera vott um að nú væru mikil átök í stjórnarflokkunum. Ég verð að segja það, að mér finnst það ekki mikil tíðindi þó að form. Framsfl. lýsi yfir að það sé stefna flokksins að stuðla að mikilli uppbyggingu úti um landsbyggðina vegna þess að byggðastefna hefur verið - ég vil segja einn sterkasti þátturinn í stefnu Framsfl. frá öndverðu. Í fyrsta tölublaði Tímans, sem Jónas Jónsson skrifaði 1917, var kjörorðið: „Framför alls landsins, allrar þjóðarinnar“, ef ég man rétt. Svo fróður maður í stjórnmálum sem hv. 3. þm. Reykv. er, þá undrar mig dálítið að hann skuli vera hissa á þessari yfirlýsingu. Hann getur verið alveg viss um að Framsfl. mun halda áfram að leggja áherslu á uppbyggingu úti um landsbyggðina og öfluga byggðastefnu. En það þarf ekki að bera vott um átök í stjórnarliðinu, þó að þessi sannindi um stefnu Framsfl. séu áréttuð. Hv. 3. þm. Reykv. ræddi nokkuð um niðurskurð ríkisútgjalda og gagnrýndi það að til stæði að skera niður framkvæmdir. Ég vil minna hann á að í vetur, þegar við vorum að ræða hér á hv. Alþ. um frv. til l. um ráðstafanir til fjáröflunar til Viðlagasjóðs, flutti hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson till. um það hvernig hann vildi haga fjáröflun í því skyni. Hann vildi haga fjáröflun þannig, að það væri ekki lagt á söluskattsstig til viðbótar til þess að afla fjár, heldur væru teknar úr ríkissjóði 400 millj. kr. til þess á þessu ári. Hv. 2. þm. Austurl. gerði aldrei grein fyrir því hvað ætti að skerða við þessa ráðstöfun því að ekki er hægt að taka 400 millj. kr. úr ríkissjóði án þess að það komi einhvers staðar niður. Hér er því um að ræða nokkra mótsögn í málflutningi þeirra félaga að minni hyggju. Þarna var um að ræða till. um raunverulegan niðurskurð, ekki heimild. Þess ber þó að geta að hv. Alþb.-menn greiddu að vísu flestir atkv. um söluskattsstigshækkun þegar til úrslita dró. Það er gert ráð fyrir því á þskj. 441. brtt. frá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, að ríkisstj. sé heimilt að lækka almenn rekstrarútgjöld fjárl. ársins 1975 um allt að 1500 millj. kr., enda sé þess gætt að slík lækkun útgjalda hafi engin áhrif á fjárveitingar til verklegra framkvæmda né heldur á framlög til félagsmála. Það vantar nú heldur betur útskýringar á þessu atriði. Hv. 2. þm. Austurl. og hv. 3. þm. Reykv. hafa nýlega látið af ráðherrastörfum. Þeir hafa verið í ríkisstj. í landinu í þrjú ár, og nú gera þeir kröfur til þess að hægt sé að lækka rekstrarútgjöld ríkisins um 1500 millj. kr., þegar þeir nýlega hafa látið af störfum sem ráðherrar. Ég tek ekki alvarlega svona till. nema hún sé rökstudd, nema sé gerð grein fyrir því hvernig þetta megi verða og hvað það er sem þarna sé um að ræða, hvernig mögulegt sé að koma þessu við, nema slíkri till. fylgi rökstudd grg. Því álít ég að ekki sé hægt að taka svona till. alvarlega. Ég minntist á það áður að fjárl. marka að minni hyggju ákveðna byggðastefnu, bæði að því er snertir opinberar framkvæmdir almennt svo og framlög til Byggðasjóðs. Það er gert ráð fyrir því í fjárl. að leggja til Byggðasjóðs sem nemur 2% af útgjöldum á fjárlfrv. Þessi upphæð er á fjárl. 877 millj. og er veruleg. Ef þessi stefna ræður ríkjum, t. d. næstu 10 árin, þá er þarna um að ræða upphæð sem svarar til um 9 milljarða kr. í Byggðasjóð til þess að standa undir uppbyggingu atvinnulífs og félagslegum framförum úti um landsbyggðina. Ég álít að þetta sé gagnmerk stefna sem þarna hefur verið mörkuð, vegna þess að áður var það svo að það var aðeins ákveðin upphæð á fjárl. sem ætluð var til Byggðasjóðs, 100 millj. kr. á ári, sem var góðra gjalda verð í byrjun. En með þessu ákvæði eða með þessum samningi milli núv. stjórnarflokka hefur tvennt verið gert. Í fyrsta lagi hafa verið stóraukin framlög til Byggðasjóðs, og í öðru lagi má segja að þessi framlög hafi verið verðtryggð, vegna þess að hér er miðað við 2% af útgjöldum fjárl. Ég vil undirstrika það að ég álít að í þessu felist mjög öflug byggðastefna. Það kann vel að vera að skilyrði til þess að halda uppi miklum verklegum framkvæmdum úti um landsbyggðina séu misjafnlega hagstæð, það viðurkenna allir. En ég held að það fari ekki á milli mála að fjárl. og þetta ákvæði, sem ég hef nú verið að gera grein fyrir, ásamt fyrirætlunum um uppbyggingu atvinnulífsins, beri vott um öfluga byggðastefnu. Það hefur nokkuð borið á því í málflutningi þeirra Alþb.-manna og skrifum að með tiltekinni fjárfestingu eða framkvæmdum hér á Suðvesturlandi sé verið að hverfa frá byggðastefnu. Það hefur verið talað um ýmislegt í því sambandi. Það hefur verið talað um miklar framkvæmdir í Þorlákshöfn. Það hefur verið talað um miklar framkvæmdir í Grindavík. Það hefur verið talað um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Og það hefur verið talað um miklar framkvæmdir á Miðnesheiði, Keflavíkurflugvelli  Um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli er það að segja að ég er ekkert viss um að framkvæmdir verði þar meiri á þessu ári en þær voru á sumum árum vinstri stjórnarinnar. Það voru geysilegar framkvæmdir til dæmis þegar verið var að lengja flugbrautina á Keflavíkurflugvelli sem var mjög mikil framkvæmd. Ég hef að vísu engar tölur til þess að bera þetta saman, en ég er ekki viss um að á þessu ári verði meiri framkvæmdir þarna suður frá en voru stundum á árum áður. Ég hef nú drepið á víð og dreif á ýmislegt sem borið hefur á góma í þessum umr. Ég vil að lokum leyfa mér að vísa hér til kafla úr stjórnmálaályktun aðalfundar miðstjórnar Framsfl. sem var samþ. á aðalfundinum núna um helgina og var svo hljóðandi, með deyfi hæstv. forseta: „Það olli vonbrigðum að vinstri stjórnin varð að hverfa frá áður en hún hafði lokið verkefnum sínum. Fundurinn vonar að núv. ríkisstj. takist að leysa þann efnahagsvanda sem við er að fást. Ríkisstj. hefur síðan hún var mynduð unnið að því að tryggja afkomugrundvöll atvinnuveganna og atvinnuöryggi í landinu, í því skyni var gengisbreytingin í september framkvæmd og þær ráðstafanir sem henni fylgdu. En sökum síversnandi viðskiptakjara reyndust þær ráðstafanir ónógar og ný gengisbreyting í febr. varð óhjákvæmileg. Í kjölfar hennar fylgja ýmsar ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu- og lífskjara. Aðalfundur miðstjórnar Framsfl. 1975 lýsir stuðningi sínum við ráðstafanir ríkisstj. sem miða að því að dreifa þeim byrðum, sem bera þarf, sem réttlátast á þegna þjóðfélagsins og vinna sem fyrst bug á þeim erfiðleikum sem við er að búast. Fundurinn telur þau viðbrögð réttust og stórmannlegust að sá samdráttur, sem nú um hríð er óumflýjanlegur eftir mikið þenslutímabil, komi að verulegu leyti fram í minnkandi einkaneyslu frekar en minni atvinnuuppbyggingu og opinberum þjónustuframkvæmdum. Sem félagshyggjuflokkur hlýtur Framsfl. að vara við því, að tekjur ríkisins séu rýrðar með því að lengra sé gengið í lækkun skatta. Af því hlyti að leiða minni félagslegar framkvæmdir. Fundurinn vill þó vekja athygli á því að enn er þörf frekari aðgerða á ýmsum sviðum ef tryggja á jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Fundurinn bendir á þann mikla vanda, sem leysa þarf áður en lög um launajöfnunarbætur falla úr gildi 1. júní n. k. Nauðsynlegt er að endurskoða tilhögun vísitölubóta á kaupgjald. Fundurinn telur sjálfsagt að launþegar njóti verðtryggingar kaupgjalds, en það verður að gerast með þeim hætti að komist verði sem mest hjá skaðlegum áhrifum á verðlagsþróunina og það torveldi ekki almenna stjórn efnahags- og fjármála. Fundurinn telur ótækt að skattheimta til sameiginlegra þarfa þegnanna, sem ákveðin er af lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðarinnar, hafi gegnum vísitölukerfið áhrif til almennar kauphækkunar.“



Virðulegi forseti. Það fór þá ekki svo að þeir hv. framsóknarmenn hefðu ekki eitthvað að segja. Ég ætla nú ekki að fara að flytja hér almenna eldhúsdagsræðu um efnahagsmál eins og síðasti hv. ræðumaður. Ég vil aðeins vekja athygli á því að framan af sinni ítarlegu ræðu gaf hann ófagrar lýsingar á efnahagsástandinu í landinu, gaf hann ófagrar lýsingar á skuldasöfnun þjóðarinnar erlendis, gaf hann ófagrar lýsingar á þeirri gjaldeyrisþurrð sem verið hefur og skapast hefur, gaf hann ófagra lýsingu á ástandinu eftir að flokkur hans, Framsfl., hafði farið með forustu í ríkisstj. í þrjú ár og með yfirstjórn gjaldeyrismála og viðskiptamála þjóðarinnar í 8 mánuði. Þessi lýsing, sem hv. síðasti ræðumaður dró upp hér í nokkuð löngu máli, var sem sé lýsingin á árangrinum af stjórnarforustu Framsfl. og lýsingin á árangrinum af stjórn Framsfl. á gjaldeyris- og viðskiptamálum þjóðarinnar í átta mánuði. Ég vil einnig vekja athygli á því að hv. þm. tók þráfaldlega fram í ræðu sinni að það hefði ekki verið breytt um stefnu þó að ný ríkisstj. væri komin til valda. Það er þarflegt og gott að við stjórnarandstæðingar, a. m. k. við Alþfl.- menn, minnum þá ágætu sjálfstæðismenn á það að enn hafi ekki verið breytt um þá stefnu sem hafði það í för með sér sem var lýst í máli þess sem talaði hér á undan mér. En það er enn þá betra ef samstarfsmenn sjálfstæðismanna í ríkisstj., framsóknarmenn, taka í árina með okkur og minna sjálfstæðismenn á það, að stefnunni hefur ekki verið breytt. Ég sagði það áðan að ég ætlaði ekki að setja á langa tölu. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að fara nokkrum orðum um það mál sem mest hefur verið rætt hér í dag og mestum deilum valdið, en það eru skattalagabreytingar sem frv. gerir ráð fyrir og er nú verið að afgreiða í þessari hv. d. Afgreiðsla málsins hjá meiri hl. n. þeirrar, sem um málið fjallaði, fjh.- og viðskn. þessarar hv. d., svo og atkvgr. í dag, leiða berlega í ljós að stjórnarmeirihl. á þingi það hefur verið talað um miklar framkvæmdir á Miðnesheiði, Keflavíkurflugvelli  Umr framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli er það að segja að ég er ekkert viss um að framkvæmdir verði þar meiri á þessu ári en þær voru á sumum árum vinstri stjórnarinnar. Það voru geysilegar framkvæmdir til dæmis þegar verið var að lengja flugbrautina á Keflavíkurflugvelli sem var mjög mikil framkvæmd. Ég hef að vísu engar tölur til þess að bera þetta saman, en ég er ekki viss um að á þessu ári verði meiri framkvæmdir þarna suður frá en voru stundum á árum áður. Ég hef nú drepið á víð og dreif á ýmislegt sem borið hefur á góma í þessum umr. Ég vil að lokum leyfa mér að vísa hér til kafla úr stjórnmálaályktun aðalfundar miðstjórnar Framsfl. sem var samþ. á aðalfundinum núna um helgina og var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Það olli vonbrigðum að vinstri stjórnin varð að hverfa frá áður en hún hafði lokið verkefnum sínum. Fundurinn vonar að núv. ríkisstj. takist að leysa þann efnahagsvanda sem við er að fást. Ríkisstj. hefur síðan hún var mynduð unnið að því að tryggja afkomugrundvöll atvinnuveganna og atvinnuöryggi í landinu, í því skyni var gengisbreytingin í september framkvæmd og þær ráðstafanir sem henni fylgdu. En sökum síversnandi viðskiptakjara reyndust þær ráðstafanir ónógar og ný gengisbreyting í febr. varð óhjákvæmileg. Í kjölfar hennar fylgja ýmsar ráðistafanir í efnahagsmálum og fjármálum til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og treysta undirstöðu atvinnu og lífskjara. Aðalfundur miðstjórnar Framsfl. 1975 lýsir stuðningi sínum við ráðstafanir ríkisstj. sem miða að því að dreifa þeim byrðum, sem bera þarf, sem réttlátast á þegna þjóðfélagsins og vinna sem fyrst bug á þeim erfiðleikum sem við er að fást. Fundurinn telur þau viðbrögð réttust og stórmannlegust að sá samdráttur, sem nú um hríð er óumflýjanlegur eftir mikið þenslutímabil, komi að verulegu leyti fram í minnkandi einkaneyslu frekar en minni atvinnuuppbyggingu og opinberum þjónustuframkvæmdum. Sem félagshyggjuflokkur hlýtur Framsfl. að vara við því, að tekjur ríkisins séu rýrðar með því að lengra sé gengið í lækkun skatta. Af því hlyti að leiða minni félagslegar framkvæmdir. Fundurinn vill þó vekja athygli á því að enn er þörf frekari aðgerða á ýmsum sviðum ef tryggja á jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Fundurinn bendir á þann mikla vanda, sem leysa þarf áður en lög um launajöfnunarbætur falla úr gildi 1. júní n. k. Nauðsynlegt er að endurskoða tilhögun vísitölubóta á kaupgjald. Fundurinn telur sjálfsagt að launþegar njóti verðtryggingar kaupgjalds, en það verður að gerast með þeim hætti að komist verði sem mest hjá skaðlegum áhrifum á verðlagsþróunina og það torveldi ekki almenna stjórn efnahags- og fjármála. Fundurinn telur ótækt að skattheimta til sameiginlegra þarfa þegnanna, sem ákveðin er af lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðarinnar, hafi gegnum vísitölukerfið áhrif til almennar kauphækkunar.“

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð vegna þess að hv. frsm. meiri hl. n. gat mín og orðaskipta þeirra, sem við áttum í gærkvöldi, í ræðu sinni áðan. Það var drengilega gert af honum að taka fram nú að hann rengdi ekki þær tölur sem ég fór með í gær. En þetta þýðir þá að niðurstöður mínar voru réttar, þ. e. a. s. það er rétt að einstæðir foreldrar beri þyngri skatta en hjón þrátt fyrir sömu atvinnutekjur og sama barnafjölda. Þetta þýðir í raun að einstætt foreldri missir þá fyrr barnabæturnar en hjón, og það mál lít ég alvarlegum augum og átel harðlega þá ábyrgðarlausu afstöðu sem ríkisstj. og stjórnarsinnar tóku í þessu máli í dag. Hv. frsm. meiri hl. n. taldi sínar reikningsforsendur réttari. Það, sem okkur greinir þá raunverulega á um, er hvernig litið skuli á tryggingargreiðslur, hvort líta skuli á þær sem bætur eftir vinnandi mann, t. d. húsmóður sem hverfur af sjónarsviðinu, svo að við höldum okkur við dæmið sem við ræddum um í gærkvöld, eða hvort litið skuli á þessar bætur sem sældartekjur sem ekkjumaður hafi umfram hinn kvænta mann. Það er þessi síðari skilningur sem ræður gerðum hæstv. ríkisstj. í þessu frv. Þessi skilningur kemur ákaflega vel fram í plaggi sem ríkisskattstjóri hefur útbúið og ég hef hér undir höndum, þar sem bornir eru saman þessir tveir hópar. Rökstuðningur fyrir því að hjón skuli bera léttari skatta en einstætt foreldri þrátt fyrir sömu atvinnutekjur og sama barnafjölda stendur þar skýrum stöfum og er á þessa leið: Hjón, einum fleiri í heimili til framfærslu. - Ég mótmæli því að litið sé á húsmóður sem hún sé á framfæri, en ekki að hún sé vinnukraftur sem vinni heimili sínu gagn.

Karvel Pálmason Hæstv. forseti. Það er nú kannske að bera í bakkafullan lækinn að fara hér mörgum orðum um það mál sem hér er til umræðu, enda skal ég ekki vera langorður að þessu sinni. Ég vil þó víkja hér að örfáum atriðum sem fram hafa komið bæði nú í kvöld og fyrr við þessar umr. Það er auðvitað öllum orðið ljóst, öllum almenningi í landinu, fyrir löngu, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur engin tök á því að leysa þann efnahagsvanda sem hún sjálf telur vera að glíma við. Margt kemur sjálfsagt til í þessum efnum, kannske þó fyrst og fremst það ósamlyndi sem virðist ríkja á stjórnarheimilinu, ekki aðeins milli stjórnarflokkanna tveggja, heldur og innbyrðis hjá hvorum þeirra um sig. Þetta hefur komið fram í mörgum tilvikum. Hefur verið bent á með mörgum dæmum og væri hægt að auka þar við. En það er ekki aðeins á sviði þessara mála sem fram hefur komið getuleysi og stjórnleysi núv. hæstv. ríkisstj. Það er ekki bara varðandi landsmálin, efnahagsmálin eða landsmálin í heild. Við höfum orðið þess varir hér á hv. Alþ., kannske fyrst og fremst hina síðustu daga, hvert stjórnleysi ríkir hér í þingsölum þegar það getur verið svo að önnur hv. d., þ. e. a. s. hv. Nd., er á fundum dag eftir dag, kvöld eftir kvöld, án þess að hin d. hafi eitt einasta mál til að ræða um. Og það gengur svo langt að þrátt fyrir þessa staðreynd er enn haldið áfram að leggja fram frv. í þessari hv. d. á sama tíma og hin situr aðgerðalaus dag eftir dag. Þetta er aðeins eitt dæmið um hið algera stjórnleysi sem nú virðist ríkja hjá núv. hæstv. ríkisstj. Eitt af því, sem hvað mest hefur verið um rætt varðandi það mál sem hér er nú til umr., hefur verið í sambandi við skattalækkun og þá kannske fyrst og fremst þær yfirlýsingar sem hæstv. ríkisstj. gaf í tilefni af samningsgerð fyrir nokkru og efndum á þeirri yfirlýsingu og óskum samninganefndar Alþýðusambands Íslands þar um. Það er nú ljóst að það á ekki að fullu að standa við þær yfirlýsingar sem þá voru gefnar, a. m. k. ekki á þann veg sem miðstjórn og samninganefnd Alþýðusambands Íslands tóku þá yfirlýsingu. Þetta er ljóst af úrslitum mála og atkvgr. hér í dag, þannig að það liggur nú fyrir að það á ekki að taka tillit til þeirra eindregnu óska samninganefndar og miðstjórnar Alþýðusambands Íslands um þá skattalækkun sem gefið var fyrirheit um, þ. e. a. s. í því formi sem óskað var eftir að hún yrði. Ég skal ekki fara öllu fleiri orðum þar um, þetta hefur komið ljóst fram í umræðum hér, bæði í dag og nú, og skal ég ekki lengja mál mitt frekar þar um. En þetta verður þó aldrei nógsamlega undirstrikað, að hér er að hluta hlaupið frá fyrir fram gefnum yfirlýsingum að því er þetta atriði áhrærir. Það virðist því vera ljóst að það er meira tillit tekið til óska ýmissa annarra stétta eða hópa, sem þarna eiga hlut að máli, heldur en miðstjórnar og samninganefndar Alþýðusambands Íslands. Nægir þar að benda á þá brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. við sína eigin brtt., sem fyrr var komin fram, í sambandi við það að leyfa ekki nema að 50% flýtifyrningarákvæði sem reist voru á tilkynningu sem út var gefin af fjmrn. í desember s. l. Það, sem kom mér fyrst og fremst til að kveðja mér hér hljóðs að þessu sinni, er í sambandi við þá gr. frv. sem gerir ráð fyrir lántökuheimildum til handa fjmrh. til ýmissa framkvæmdaliða. Mín ósk að þessu leyti til er fyrst og fremst um það að hæstv. forsrh. eða hæstv. fjmrh. gæti gefið yfirlit eða frekari sundurliðun á því hvernig ætlað er að verja því fjármagni sem gert er ráð fyrir að fjmrh. hafi heimild til að taka að láni. Mér finnst það skipta nokkuð miklu máli, a. m. k. í mínum augum, með hverjum hætti þessum fjármunum verður varið. Af því að ég er kominn hér upp get ég ekki stillt mig um að fara örfáum orðum um sérstaklega eitt eða ef til vill tvö atriði sem fram komu í ræðu hv. 4. þm. Austf., Tómasar Árnasonar. Hann gerði hér, að því er mér virtist, allsherjarúttekt á umræðum um efnahagsmál, kom víða við. En það sem mér fannst hvað athyglisverðast, sem ég þó raunar taldi mig vita að nokkru fyrir, það var hversu lítið þessi hv. þm. Framsfl. vildi gera úr þeirri heimild sem um er rætt í l. gr. þessa frv., þ. e. a. s. heimild til niðurskurðar á fjárlögum allt að 3500 millj. kr. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja að um þetta er allmikill ágreiningur meðal stjórnarflokkanna. Hv. þm. Framsfl. halda því fram, eins og hv. 4. þm. Austf. gerði hér áðan, að hér sé aðeins um heimild að ræða sem þeir vilji a. m. k. ekkert um segja hvort notuð verði eða ekki. Mér skildist á ræðu hv. 4. þm. Austf. að hann og sjálfsagt fleiri þm. Framsfl. væru a. m. k. uppi með hugmyndir um að koma því í framkvæmd að þessi niðurskurður yrði ekki gerður. Allt annað blasir við þegar litið er til hins stjórnarflokksins, þ. e. a. s. þess flokks sem hefur fyrst og fremst forustuna í ríkisstj., þ. e. Sjálfstfl. Það er augljóst mál að sá flokkur, fulltrúar hans bæði hér á Alþ. og í aðalmálgögnum flokksins, telja að annað af höfuðatriðum þess frv., sem hér er nú verið að ræða, sé niðurskurður á opinberum framkvæmdum um allt að 3 500 millj. kr. Nægir þar að vitna til aðalmálgagns hæstv. forsrh., þ. e. Morgunblaðsins, frá s. l. sunnudegi, en þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Nú eftir helgina verður tekið til óspilltra málanna að ræða frv.“ - þ. e. a. s. frv. um efnahagsmál sem hér er til umr. - „og fá það lögfest, en meginatriði þess er, eins og kunnugt er, að lækka skatta um 2 milljarða, ýmist beina skatta eða óbeina, og hins vegar“ - og þessu ætti hv. 4. þm. Austf. að taka eftir - „og hins vegar að skera niður opinberar framkvæmdir um allt að 3.5 milljarða kr.“ Hér er ekkert farið í grafgötur um það að þetta er eitt eða réttara sagt annað af höfuðatriðum þess frv. sem hér er nú verið að ræða. Annað höfuðatriði er niðurskurður á opinberum framkvæmdum um 3 500 millj. kr. sem forustuflokkurinn í ríkisstj. heldur fast við en hinn stjórnarflokkurinn í ríkisstj. vill á hinn bóginn gera sem minnst úr á öllum sviðum og reyndar gefur í skyn að það komi til einskis niðurskurðar að þessu leyti. Hv. 4. þm. Austf. sagði áðan að a. m. k. alþb.-menn gerðu mikið úr þessu niðurskurðartali, bæði hér á hv. Alþ. og eins í skrifum þar um. Ekki bæri ég svo mikinn kvíðboða fyrir því ef hér væri einungis um það að ræða að talsmenn Alþb. hér á Alþ. væru einir um að gera mikið úr þessari gr. frv. En því miður er málinu ekki svo háttað. Það eru ekki bara talsmenn Alþb. sem gera mikið úr þessu atriði, það eru einnig stuðningsmenn núv. hæstv. ríkisstj., a. m. k. Framsfl., sem hrýs hugur við þeirri stjórnarstefnu sem mörkuð hefur verið. Í því sambandi vil ég, með leyfi forseta, lesa úr forustugrein í Degi á Akureyri sem er málgagn Framsfl. þar. Yfirskrift þessarar forustugreinar er „Byggðastefnan í hættu“. Það væri vissulega ástæða til þess fyrir bæði hv. 4. þm. Austf. svo og aðra þá framsóknarmenn sem kynnu að vaða í þeirri villu að halda að það sé haldið uppi óbreyttri og jafnvel meiri byggðastefnu heldur en var í tíð fyrrv. ríkisstj., - það væri fróðlegt fyrir þessa hv. þm. að kynna sér þær skoðanir sem koma fram í umræddri forustugrein, en ég vil, með leyfi forseta, lesa hér eftirfarandi: „Eitt veigamesta stefnuatriði núv. ríkisstj. er að halda uppi öflugri byggðastefnu, jafnvel meiri en á vinstristjórnarárunum. Margt er hægt að fyrirgefa mistækri stjórn sem gengur fram undir merki byggðastefnunnar í verki, jafnvel ný fjárlög með hverju nýju tungli. En stundum villast menn eða hrekjast af leið, jafnvel þótt hún hafi verið skýrt mörkuð, og nú sýnast stjórnvöld hafa tapað byggðastefnunni. Ný stóriðja á Suðvesturlandi og ný stórvirkjun hennar vegna einnig á Suðvesturlandi og niðurskurður verklegra framkvæmda, sem auðvitað kæmi fyrst og fremst niður á landsbyggðinni, er stórkostleg stefnubreyting eða alger villa því að þessar ráðstafanir ganga þvert gegn byggðastefnu.“ Og áfram heldur: „En hvernig stendur á áttavillu stjórnar og þings? Hafa þm. og þjóðin beygt sig fyrir lævísum áróðri um að þeim beri að byggja upp og treysta atvinnulífið á einum stað landsins en öðrum landshlutum verði aðeins að sinna í neyð? Á þessu tvennu er sá reginmunur að fulltrúar á löggjafarþingi og stjórnsýslunarmenn hefðu átt að halda vöku sinni. Þessi meginmunur kemur m. a. fram í stórvirkjunum hverri af annarri á Suðvesturlandi, stóriðju, vegagerð, hafnarbótum o. fl., á meðan sú deyfð ríkir á Norðurlandi sem orkumálin þar eru glöggt dæmi um.“ Ég held að ekkert fari milli mála hver er skoðun þess eða þeirra framsóknarmanna á Akureyri sem standa að forustugrein sem þessari. Það er því alveg ljóst að almenningur úti á landsbyggðinni er mjög uggandi um sinn hag verði fram haldið óbreyttri þeirri stefnu sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp í efnahagsmálum. Það er stefna sem er fjandsamleg þeirri byggðastefnu sem uppi var höfð í tíð fyrrv. ríkisstj. Þá vék hv. 4. þm. Austf. að fjárlögunum og því stóraukna fjármagni sem hann taldi að gert væri ráð fyrir til eflingar Byggðasjóði. Að vísu er rétt, að það er gert ráð fyrir því að töluvert aukið fjármagn renni til Byggðasjóðs. En það hefur sýnt sig að núv. hæstv, ríkisstj. hefur hagað málum þann veg að með því að auka þetta framlag til Byggðasjóðs hefur hún samhliða fært af fjárlögum ýmsa pósta sem þar hafa áður verið sem útgjaldaliðir, en fært þá yfir á Byggðasjóð. Það má því segja að a. m. k. verulegur hluti af þessu aukna fjármagni sé tekinn til Byggðasjóðs með þeim hætti að það eru teknir útgjaldaliðir sem áður hafa verið á fjárlögum. Þetta er auðvitað ekkert nema tilfærsla sem hér er um að ræða, - tilfærsla sem kemur ekkert betur að notum landsbyggðinni heldur en ef það hefði verið áfram eins og verið hefur, sem útgjaldaliður á fjárlögum eða bein fjárveiting. Einnig er ljóst að verði það úr að um niðurskurð á fjárlögum verði að ræða, þá leiðir það af sjálfu sér að þetta fjárframlag til Byggðasjóðs kemur einnig til með að lækka frá því sem gert var ráð fyrir. Ég held að það fari enginn í grafgötur um það að stefna núv. hæstv. ríkisstj. er því miður á þann veg að stíga til baka frá þeirri uppbyggingar- og landsbyggðarstefnu sem fylgt var í tíð fyrrv. ríkisstj., enda er komið í ljós að sú er staðreyndin. Það er að koma upp sama viðhorf og var í tíð viðreisnarstjórnarinnar, þ. e. a. s. að allar líkur eru á því að fólksflótti frá landsbyggðinni hefjist aftur hingað á þéttbýlissvæðið, en því var búið að snúa við í tíð fyrrv. ríkisstj. Það ber því allt að sama brunni. Efnahagsstefnan verður þess valdandi að þeir landshlutar, sem svo sannarlega hefðu þurft á því að halda að haldið hefði verið áfram uppbyggingu atvinnulífs á þeim stöðum, eru nú uggandi um að stórt skref verði stigið til baka frá því sem verið hefur undanfarin 3 ár, enda held ég að það sé svo í raunveruleikanum að þeir séu tiltölulega fáir, þeir hv. þm., a. m. k. Framsfl., sem innst inni eru um það sannfærðir að uppi sé haldið undir merkjum núv. hæstv. ríkisstj. sömu byggðastefnu og var í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég efast um að þeir finnist öllu fleiri í þingliði Framsfl., sem telja sér trú um slíkt, en hv. 4. þm. Austf., ef hann gerir það þá. Ég skal ekki orðlengja þetta öllu frekar. Ég vil þó, áður en ég lýk máli mínu, taka það fram að við munum að sjálfsögðu fylgja þeim brtt. sem fram eru bornar af hálfu minni hl. fjh.- og viðskn., þeirra hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar og Gylfa Þ. Gíslasonar. Ég tel ekki ástæðu til að fara um þær neinum orðum hér. Það hefur verið gert, þær hafa verið skýrðar, en ég vil taka það fram að við munum að sjálfsögðu greiða þeim atkv.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Það er ekki ástæða til að lengja umr. um þetta mál, en ég vil þó drepa á örfá atriði. Fyrst vil ég taka það fram að við fyrirheit ríkisstj. gagnvart aðilum vinnumarkaðarins er fullkomlega staðið. Aðilar vinnumarkaðarins vissu það vel að í yfirlýsingu ríkisstj. fólst fyrirvari um það að hve miklu leyti skattalækkanirnar mundu felast í beinum sköttum og að hve miklu leyti í óbeinum. Það kemur þeim því ekki á óvart, hvernig frv. er úr garði gert. Ég benti á það í umr. hér í gær að ágreiningslaust er hvernig að skuli farið um nær 1500 millj. kr. skattalækkun. Ágreiningurinn er þá um rúmar 500 millj. kr. af þeirri 2 000 millj. kr. skattalækkun sem fyrirhuguð er, þ. e. a. s. ágreiningurinn er um 1/4 hluta upphæðarinnar. Þegar meta skal hagkvæmni hvorrar aðferðarinnar fyrir sig launþegum til hagsbóta er mjög mikið álitamál hvor leiðin er þeim betri. Þess vegna er það ekki einhlítt að fara hefði átt algerlega aðra hvora leiðina, eins og hér hefur verið gefið í skyn. Ástæður, sem stjórnarflokkarnir hafa til þess að velja blandaða leið, eru þær að fyrirhuguð er frekari endurskoðun á tekjuskattskerfinu og það mundi torvelda frekari endurskoðun ef lengra yrði gengið í lækkun beinna skatta nú. Á ég þá einkum við það að enn eitt skref verður stigið til þess að samræma og sameina tryggingakerfið og skattakerfið í framhaldandi endurskoðun skattalaganna svo og að sérsköttun hjóna er markmið beggja stjórnarflokkanna. Ég vil svara þeim spurningum, sem til mín hefur verið beint varðandi stofnlánasjóðina og opinberar framkvæmdir, með þeim hætti að eins og fram kemur í frv. sjálfu er gert ráð fyrir því varðandi opinberar framkvæmdir, að lánsfé til ráðstöfunar verði samtals 5 000 millj. kr., og gerð grein fyrir því í aths. við VIII. kafla hvernig þess lánsfjár er aflað. Í 31. gr. frv. sjálfs er síðan tekið fram í hvaða höfuðmálaflokka þessi fjárhæð skiptist og eru orkumálin þar langstærsti útgjaldaliðurinn, þ. e. a. s. 3 500 millj. kr. af áðurgreindum 6004 millj. kr. Sundurliðun er þar nokkur gerð, en ekki tilgreint hve há upphæð hverjum undirlið er ætluð. Þetta stafar af því að endanlegar fjárhags- og framkvæmdaáætlanir eru ekki fullgerðar og því ekki unnt að sundurliða þetta nánar. En í heild sinni hefur upphæðin 3 520 millj. kr. verið við það miðuð að unnt væri að vinna að sem flestum mikilvægum framkvæmdum orkumála. Nefndar eru framkvæmdir Rafmagnsveitna ríkisins og rafvæðing sveitanna, og er þar átt við þá áætlun á þessu sviði sem ekki er enn lokið og lýtur að því að ljúka henni. Í sambandi við h-liðinn, orkumál Norðurlands, er gert ráð fyrir því að unnið verði bæði að byggðalínunni og virkjun Kröflu. Kaup á jarðborum tekur til kaupa á stóra jarðbornum sem miklar vonir eru tengdar við. Í d-lið er getið um virkjunarrannsóknir en eins og kunnugt er eru þær nauðsynlegur undanfari allrar ákvörðunartöku um val milli kosta í orkuöflun hér á landi. Þær hafa verið vanræktar, en nú er ætlunin að reyna að hefja vandaðar virkjunarrannsóknir á þeim helstu virkjunarstöðum sem til mála hafa komið og á góma hefur borið í umræðum um orkumál. Í e-lið er svo rætt um orkuveitur sveitarfélaga og er þar ekki síst rætt um hitaveitur þeirra. En hve miklu fé verður til þeirra varið og til hverra fer eftir því hve fljótt er búið að ganga frá framkvæmdaáætlunum og hönnun þessara orkuveitna og hverjar þeirra sýnast að lokinni endanlegri rannsókn vera hagkvæmastar, svo og er þarna ekki unnt að ákveða endanlega fjárupphæð fyrr en ljóst er hvaða möguleikar eru til fjáröflunar frá ýmsum öðrum sjóðum, eins og t. d. Lánasjóði sveitarfélaga svo að dæmi sé nefnt. Varðandi stofnlánasjóðina, þ. e. a. s. fjárfestingarlánasjóðina, bæði atvinnuvegasjóðina og Byggingarsjóð, þá er búið að gera grein fyrir brtt. sem lýtur að því að 30. gr. frv. verði breytt með þeim hætti að heimild til erlendrar lántöku verði aukin frá 3000 millj. kr. í heild í 3 800 millj. kr. og er ætlast til að af þeirri fjárhæð sé heimilt að endurlána Framkvæmdasjóði 2 000 millj. í staðinn fyrir 1 200 millj. kr. Hér er verið að fullnægja eins og kostur er útlánaþörf þessara sjóða og standa vonir til þess að unnt verði með skaplegum hætti að halda hinum nauðsynlegustu framkvæmdum atvinnuveganna og Byggingarsjóðs gangandi á árinu. Við skulum hins vegar ekki draga dul á það að fjáröflun fjárfestingarlánasjóðanna er viðvarandi vandamál hér á Alþ., fyrst og fremst vegna þess að menn horfast ekki í augu við það að stofnlánasjóðirnir eru látnir taka að láni fjármagn ýmist með gengisáhættu eða verðtryggingu sem þeir svo ávaxta í útlánum með lakari kjörum. Það er ljóst að ef fjárhagsgrundvöllur fjárfestingarlánasjóðanna á að vera traustur, þá þarf að komast samræmi á milli þeirra kjara, sem sjóðirnir verða að sæta í fjáröflun sinni, og útlánakjara þeirra. Mun ríkisstj. vinna að þeirri samræmingu og væntanlega gera ráðstafanir til þess að Alþ. fjalli nánar um það mál. Ég vil þá aðeins víkja að þeirri till. sem lýtur að breytingu á fyrningarreglum og fram hefur komið í brtt. á þskj. 495. Þm. hafa rætt um það að meiri hl. fjh.- og viðskn. hafi lagt fram till. í þessu skyni sem lengra hafi gengið að draga úr fyrningarheimild. Ég vil í því sambandi taka fram að engin slík till. hefur formlega verið lögð fram hér á þingi og þótt till. hafi verið orðaðar eða ræddar í n. þingsins, þá er það ekki um formlega tillögugerð að ræða og ber því ekki að vitna til slíkrar tillögugerðar með þeim hætti í umr. í d. Ef störf í n. geta ekki farið fram þannig að nm. varpi fram ýmsum hugmyndum og till. í umr. um mál í n. áður en þeir gera upp hug sinn endanlega um tillöguflutning á sjálfu Alþingi, þá ná nefndarstörfin ekki tilgangi sínum til frjálsra skoðanaskipta og könnunar á því máli sem á dagskrá er hverju sinni, Það er fyrst þegar lokaafgreiðsla frá n. fer fram að afstaða n. og nm. kemur fram. - Hér er um það að ræða að gera breytingu á fyrningarreglum yfirstandandi árs vegna þess að á yfirstandandi ári er óvenjulega hár verðhækkunarstuðull. þ. e. a. s. 70%, en var á síðasta ári 10%. Því var það álit meiri hl. fjh.- og viðskn. að rétt væri að þessi hækkun til fyrningarafskrifta væri nokkuð takmörkuð og takmörkuð þá við 50% þegar um lausafé er að ræða eða nánar tiltekið 49%. Það má segja að það hafi e. t. v. orkað tvímælis yfir höfuð að breyta fyrningarreglum, vegna þess að aðrar skattalagabreytingar samkv. frv. snerta eingöngu einstaklinga og vegna þess að ætlunin er í endurskoðun skattalaganna, sem áfram heldur, að taka skattareglur varðandi atvinnurekstur sérstaklega til meðferðar og þá ekki síst meðferð fyrningarreglna í skattalögunum og skattalega meðferð á sölu fyrnanlegra eigna, og verður það gert. Ég skal ekki svara sérstaklega þeim þm. sem hafa gefið í skyn að ágreiningur væri milli stjórnarflokkanna, t. d. um það hvar niðurskurður ætti fram að koma í útgjöldum ríkisins, hvort heldur hann ætti að koma niður í strjálbýli eða þéttbýli, Ég held og get fullvissað hv. þm. um það að meðal stjórnarflokkanna er ekki um neinn ágreining að ræða. Stjórnarflokkarnir munu ganga að því starfi í fjvn. og ríkisstj. á þann veg að meginstefnu fjárlaga verði haldið og það verði gert allt sem unnt er til þess að mikilvægustu framkvæmdir og útgjöld ríkisins fái að standa, enn fremur hugað að frestun þeirra framkvæmda sem ekki eru fullkomlega hannaðar eða undirbúnar. Þarf það ekki að merkja neina seinkun á því að þau mannvirki geti komið að notum. Ég vil líka enn á ný ítreka að sparnaður eða niðurskurður á ekki að eiga sér stað fyrst og fremst eða eingöngu á framkvæmdaliðum, heldur og á rekstrarliðum. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur hér gert grein fyrir fyrirætlunum ríkisstj. um breytingar á tryggingum, tryggingabótum til lífeyrisþega, og skal ég ekki fjölyrða nánar um það. Þær till. koma fram þegar frv. til staðfestingar á brbl. um launajöfnunarbætur o. fl. verður tekið til 2. umr. í Ed. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, en vil leggja áherslu á það að lokum að hv. þm. stjórnarandstöðunnar verða að gera sér ljóst að til þess að við getum veitt fé úr ríkissjóði til nytsamlegra framkvæmda og þjónustu, hvort heldur er í strjálbýli eða þéttbýli, til þess að við getum veitt lán úr fjárfestingarlánasjóðum, hvort heldur er í strjálbýli eða þéttbýli, og til þess að við getum aflað fjár til opinberra framkvæmda og veitt fé til þeirra víða úti um landið, þá þarf efnahagur ríkisins sjálfs og þjóðarinnar í heild að vera traustur. Það er ekki hægt að ganga áfram á þeirri braut að stefna í halla ríkissjóðs sem var rekinn með yfir 3000 millj. kr. halla á síðasta ári. Við getum ekki bætt við þann halla á þessu ári, það er útilokað. Við verðum að greiða upp eldri skuldir. Við hljótum einnig að horfast í augu við það að lánsfjármarkaðir erlendis þrengjast og skuldabyrði okkar hvað snertir afborganir og vexti af erlendum lánum þyngist sífellt og verður á þessu ári e. t. v. 15% af gjaldeyristekjum landsmanna og vex upp í 20% ef áfram heldur næstu árin. Þessu getum við ekki haldið áfram, Við verðum að takmarka okkur við það sem skynsamlegt er á hverjum tíma og við það sem unnt er að afla lánsfjár til. Það er þess vegna um það að ræða að horfast í augu við að fjármunir þeir, sem ríkið sjálft og sjóðir þess ráða yfir eru takmarkaðir engu síður en fjármunir þeir sem einstaklingarnir í þjóðfélaginu ráða yfir. Þetta verðum við að horfas í augu við og sætta okkur við og segja landsmönnum skýrt og skilmerkilega. Það er ekki hægt að slá sér á brjóst og segja að það sé unnt að gera allt fyrir alla án þess að það kosti menn nokkuð. Ég vil láta það koma hér fram sem mér finnst hv. stjórnarandstæðingar hafa talað hér sem lýðskrumarar öðrum þræði, því miður, gerandi sér ekki grein fyrir að aðstæður þjóðarbúsins eru allt aðrar en svo að unnt sé að telja fólki trú um að við getum enn aukið eyðsluna í þjóðfélaginu, þegar við einmitt verðum að leggja áherslu á og efla skilning landsmanna á því að nú um stund þurfum við að hægja á ferðinni, draga saman seglin til þess að ná jafnvæginu svo að við í þeirri jafnvægisstöðu getum hafið nýja framfarasókn.



Herra forseti. Út af ummælum hæstv. forsrh. áðan þess efnis að fulltrúum ASÍ hafi verið kunnugt um þann fyrirvara ríkisstj. á skiptingu þeirra 2 000 millj. sem gert er ráð fyrir að lækka skatta um, þá sé ég ástæðu til þess að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, upphaf bréfs sem þeir aðilar ASÍ, þ. e. a. s. samninganefndin, sendu fjh.- og viðskn. þessarar hv. d. meðan hún hafði þessi mál til umr., en þar segir svo, með leyfi forseta: „Með vísun til yfirlýsingar ríkisstj. um skattamál, sem hér fylgir með í ljósriti og út var gefin í sambandi við samninga verkalýðsfélaga og samtaka atvinnurekenda, leyfir samninganefnd ASÍ sér að vekja athygli hv. fjh.- og viðskn. á nauðsyn þess að breytt verði nokkrum ákvæðum frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum og fjármálum ef fullnægja á því hvoru tveggja að verja án fyrirvara 2 000 millj. kr. í skattalækkanir og að sú lækkun gagnist þeim fyrst og fremst sem lakast eru settir efnalega.“ Þarna er vitnað orðrétt til þeirrar yfirlýsingar sem hæstv. ríkisstj. gaf út og hér er verið að tala um, þannig að það er undirstrikað af hálfu þeirra samninganefndarmanna ASÍ að enginn fyrirvari var á þessu frá hæstv. ríkisstj. Hér er því farið rangt með þegar því er haldið fram að samninganefndarmönnum ASÍ hafi verið kunnugt um fyrirvara af hálfu ríkisstj. að því er þetta varðar. Þá sagði hæstv. forsrh. að enginn ágreiningur væri um það hvar niðurskurður ætti að koma niður, hvort það væri í strjálbýli eða þéttbýli. Hann sem sagt undirstrikar að það sé alveg eindregin ákvörðun, fastmælum bundið af hálfu hæstv. ríkisstj. að notfæra sér þá heimild sem þetta frv., sem nú er hér til umræðu, gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. að skera niður útgjaldaliði um 3 500 millj. kr. Þetta stangast á við það sem hv. 4. þm. Austf., fulltrúi hins stjórnarflokksins, sem talað hefur í þessum umr., hélt fram áðan. Sennilega hefur það farið fram hjá hæstv. forsrh. að hann lét að því liggja og beinlínis í það skína, margundirstrikaði það að hér væri aðeins um heimildarákvæði að ræða sem hann vildi ekkert um spá hvort notað yrði eða ekki. Um talsverðan meiningarmun milli hæstv. forsrh. og hv. 4. þm. Austf. er því greinilega að ræða að því er þetta atriði frv. varðar sem er annað af meginatriðum frv. Þá sagði hæstv. forsrh. að sá niðurskurður, sem hér er verið að ræða um, mundi ekki bara bitna á framkvæmdaliðum, heldur líka á rekstrarútgjöldum. Ég vil af því tilefni spyrja hæstv. forsrh. hvort það sé þá rangt sem aðalmálgagn ríkisstj., Morgunblaðið, greinir frá á s. l. sunnudag og ég vitnaði til orðrétt áðan, að annað meginatriði þessa frv. sé niðurskurður á opinberum framkvæmdum - á opinberum framkvæmdum, ekki rekstrarútgjöldum, heldur niðurskurður á opinberum framkvæmdum um 3 500 millj. kr. Er þetta rangt hjá þessu aðalmálgagni hæstv. forsrh.? Það væri gott að fá um það vitneskju. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en ég vildi að þetta kæmi hér fram og þá fyrst og fremst að ég tel að með því bréfi sem samninganefnd ASÍ sendi fjh.- og viðskn. sé rækilega undirstrikað að margívitnuð yfirlýsing hafi verið án allra fyrirvara.



Herra forseti. Í bréfi ASÍ, sem hv. 5. þm. Vestf. vitnaði til, þar sem stendur, með leyfi forseta: „Ef fullnægja á því hvoru tveggja að verja - án fyrirvara - 2 000 millj. kr. í skattalækkanir og að sú lækkun gagnist þeim fyrst og fremst sem lakast eru settir efnalega,“ þá er þetta innskot „án fyrirvara“ bersýnilega tilheyrandi upphæðinni sjálfri, á við upphæðina 2 000 millj. kr. í skattalækkanir og ekki við neitt annað. Og það er ekki ágreiningur um það að sú yfirlýsing ríkisstj. var gerð án fyrirvara. En þegar kemur að því hvaða aðferð skuli beitt við skattalækkunina, þannig að skattalækkunin komi þeim fyrst og fremst, sem lakast eru settir efnalega, að haldi, þá var ASÍ ljóst að ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar áskildu sér rétt um val á þessum tveim mismunandi leiðum sem um hefur verið rætt, lækkun beinna skatta eða óbeinna skatta. Hér er um fullkomnar efndir að ræða á yfirlýsingu ríkisstj. með þessu frv. Þegar hv. 5. þm. Vestf. er að reyna að koma upp ágreiningi milli okkar, mín og hv. 4. þm. Austf., vegna þess að hann hafi lagt áherslu á að frv. hefði aðeins inni að halda heimild til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, þá vil ég taka það fram að auðvitað er það rétt að hér er aðeins um heimild að ræða. Mín skoðun og túlkun á þessu lagafrv. er sú, að þessi heimild verði notuð að því marki sem nauðsynlegt er til þess að jöfnuður verði í ríkisbúskapnum vegna þess að það er lífsnauðsyn. Hvort þetta markmið gerir það nauðsynlegt að nýta heimildina alla að 3500 millj. kr. markinu eða ekki skal ég ekki fullyrða á þessu stigi málsins. Það er eitt með öðru sem bæði ríkisstj. og fjvn. verða að glöggva sig á í þeirri vinnu sem fyrir hendi er og unnin hefur verið að nokkru. Þá spurði hv. þm. mig hvort Morgunblaðið hefði rétt eða rangt fyrir sér og sagt sannleikann um efni þessa frv. Ég get vitnað með Morgunblaðinu og sagt: Auðvitað er það alveg rétt hjá Morgunblaðinu að þarna er um það að ræða að draga úr útgjöldum ríkisins til framkvæmda. En þar með er ekki allur sannleikurinn sagður. Hafi Morgunblaðið ekki getið um að gert væri ráð fyrir því að útgjöld til rekstrar væru einnig lækkuð, þá er það skortur á því að segja alla málavöxtu.