Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. þetta um íbúð í jarðhúsum (kjöllurum), er jeg flyt hjer ásamt hv. 6. landsk., hafa hv. dm. nú átt kost á að kynna sjer ásamt grg. þess, svo jeg þarf ekki að halda langa ræðu að þessu sinni. Þó vil jeg fylgja því úr hlaði með örfáum orðum. Mál þetta, sem í eðli sínu er bæði menningar- og heilbrigðismál, er flutt í þeim tilgangi að reyna að bæta úr því algerlega óþolandi ástandi, er nú tíðkast hjer að því er jarðhúsaíbúðir. snertir. Eru í 1. gr. frv. talin upp þau atriði, sem teljast verða nauðsynleg skilyrði þess, að nota megi jarðhúsaíbúðir. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í kaupstöðum, sem hafa yfir 100 íbúa, má því aðeins gera íbúðir í jarðhúsum, að eftirfarandi skilyrðum sje fullnægt“. En þau eru: 1. að jarðhúsið sje ekki dýpra í jörðu en 1 m. á þeim hluta, er íbúðarherbergi eru; 2. að allir gluggar viti mót sólarátt, að eldhúsi og búri fráskildu; 3. að forgarður ekki mjórri en 6 m. greini húsið frá götunni, og í 4. lagi, að öll íbúðin sje rakalaus, með sæmilegri hitun og umgengni. Með þessum skilyrðum er það meiningin að bæta úr því óþolandi ástandi í þessum efnum, er á sjer stað hjer í Reykjavík og víðar. Þetta er sú gr. frv., sem mestu máli skiftir, en jeg vil í sambandi við hana geta þess, að rjettara mundi ef til vill að breyta ákv. í 3. lið 1. gr., svo að þar komi 4 m. í stað 6 m. Hygg jeg það öllu framkvæmanlegra. Í 2. gr. er talað um það, að bæjarstjórnum og hreppsnefndum sje heimilt að banna íbúð í jarðhúsum, ef þær fullnægi ekki skilyrðum 1. gr. Í 3. gr. eru ákvæði um það, að haldin skuli sjerstök skrá yfir allar jarðhúsaíbúðir í kauptúnum, og skal þar tekið fram, að hve miklu leyti þær fullnægja skilyrðum 1. gr. Þær íbúðir, er ekki fullnægja þeim, skal skoða árlega og leiðrjetta skrá þá, er fyr var getið, eftir því, hverjar breytingar hafa orðið á íbúðinni. 4. gr. kveður á um það, að við hver áramót skal bæjarstjórn velja úr þær jarðhúsaíbúðir, er lakastar eru, ekki færri en 1/30 af öllum jarðhúsaíbúðum kauptúnsins. Skal svo senda skriflega tilkynningu um bannið bæði til húseiganda og leigjanda. Er ætlun með þessu, að afnumdar verði á 30 árum allar þær íbúðir, er ekki fullnægja skilyrðum 1. gr., og væri þá mikið fengið. Loks segir í 5. gr., að skaðabóta verði ekki krafist, þótt bönnuð sje íbúð í jarðhúsi, nema hún fullnægi ákvæðum 1. gr. Jeg veit nú, að í því, er jeg hefi nú sagt, felst ekki annað eða meira en það, er í frv. stendur, en nú skal jeg gera nánari grein fyrir skilningi okkar flm. á þessu máli. Ef til vill finst nú einhverjum, að fullfast sje kveðið á um þetta í grg. frv., þar sem sagt er, að jarðhúsaíbúðir sjeu blettur á þjóðinni og hættulegar fyrir heilbrigði manna. En jeg get nú ekki litið svo á, því að jeg verð að álíta, að slíkar íbúðir sjeu bæði menningarskortur og mjög spillandi fyrir heilbrigði manna og sje því óhætt að segja, að þær sjeu bæði til skaða og skammar. Enda er það svo, að allar menningarþjóðir, er láta sjer ant um velferð þegna sinna, hafa sett ákvæði svipuð þessum í löggjöf sína, svo einstakir menn geti ekki notað sjer neyð annara til þess að leigja út og okra á svona íbúðum. Helstu gallar jarðhúsaíbúðanna eru þeir, að þær eru alt í senn, loftillar, dimmar og rakasamar, og það oft í þeim mæli, að ómögulegt er að halda neinum hlutum óskemdum í þeim, ætu nje óætu. Af þessum ástæðum eru þær oft gersamlega óhæfir bústaðir fyrir ungbörn og gamalmenni, og enda fólk á besta aldri. Þessar íbúðir hafa færst mjög í vöxt upp á síðkastið, enda þótt engu af skilyrðum þeim, er gert er ráð fyrir í 1. gr., hafi verið fylgt. En það, að altaf hafa fengist nógir til að búa í slíkum íbúðum, kemur vitanlega til af húsnæðisvandræðunum. Síðan hefir verið okrað á þessum íbúðum, og er nú ástandið í þessum efnum svo, að það er gersamlega óviðunandi. Þó að jeg sje nú ekki sjerstaklega byggingarfróð, hefi jeg kynt mjer nokkuð þessi efni og veit, að rakahættan er mest í jarðvegi, sem mikið vatn er í, og afleiðing þess eru svo kaldir veggir. Þess vegna þarf í öllum þessum jarðhúsaíbúðum að fóðra veggina miklu betur en gert er. Hvað birtuna og sólina snertir er óhætt að segja það, að það er ekki síður selt hjer en annað, og hafa þeir þá mest, er ríkastir eru að aurum. Þeir fátæku verða að láta sjer lynda að dvelja í skugganum. Við þessu er nauðsynlegt að reisa einhverjar skorður, því allir verða að hafa jafnan rjett til þess að njóta sólarbirtunnar. Vonda andrúmsloftið stafar af mörgu, og þá fyrst og fremst af þeirri kolsýru, er safnast fyrir á rökum og dimmum stöðum. Verður þá af henni illur daunn. Í þessu sambandi er og rjett að geta þess, að vegna þess hve byggingarskipulagi bæjanna er ábótavant hefir ekki verið hægt að hafa forgarð framan við húsin, heldur hefir aðeins verið og er mjó ræma milli hússins og götunnar. Er því á slíkum húsum varla hægt að opna glugga, því óðara er alt orðið fult af ryki og öðrum óþverra. Auk þess verður að breiða fyrir gluggana, svo ekki sjáist mjög mikið inn, en af því leiðir aftur, að birtan verður ekki eins góð. Ef því væri horfið að því að fullnægja ákvæðum eins og þeim, sem 1. gr. gerir ráð fyrir, mundi þetta alt batna. Íbúðirnar yrðu bjartari, hollari og hlýrri. Jeg gat þess fyr í ræðu minni, að 6 m. milli húss og götu væri ef til vill óþarflega langt og að það mundi nægja, þó bilið væri ekki nema 4 m. Þetta vil jeg biðja þá hv. n., er fær málið til meðferðar, að athuga. Nú mun það svo, að varla er bygt nokkurt hús án þess að undir því sje jarðhús. Hefi jeg spurst fyrir um það, hvernig kostnaðarhlutföll við húsbyggingu verði, og hafa fróðir menn sagt mjer, að jarðhúsin sjeu síst ódýrari en aðrar hæðir hússins. Af því leiðir, að ekki er eins vel vandað til þeirra og þyrfti, og svo verður leigan af þeim eðlilega hærri að tiltölu. Líti maður svo sem 30 ár aftur í tímann, þá var það svo hjer, að jarðhúsaíbúðir voru mjög fáar. Hjer í Reykjavík man jeg aðeins eftir tveimur. Var önnur notuð fyrir skósmíðaverkstæði, en í hinni mun hafa verið búið. Svona var nú þetta þá, og skal jeg láta menn sjálfráða um það, hvort þeir álíta núv. ástand framför frá því. Komi maður til Bretlands, er það mjög fátítt, að maður sjái jarðhús, og eru Bretar þó ekki taldir óhagsýnni hvað byggingar snertir en aðrir. Ef horfið verður nú að því ráði, er við hv. 5. landsk. leggjum til í þessu frv. okkar, er jeg ekki í vafa um það, að slíkt væri hið mesta menningarspor og mundi bæta heilbrigðisástand manna allverulega. Þá mundi fólkið flytjast úr hinum ljelegu jarðhúsum í betri híbýli, á 1. eða 2. hæð. En ef hjálpa á öllum til þess að komast upp úr jörðinni, verður það einungis gert með lagaboði, því altaf verða nógu margir, sem reyna að hagnast í því að leigja út jarðhúsaíbúðir. Þingið þarf því að taka nokkuð föstum tökum á þessu máli, því þjóðin horfir þangað, sem löggjafinn er, og treystir því, að hann gefi út fyrirskipanir, er verða henni til heilla. Þó ekki sje ef til vill hægt að segja, að þetta mál sje stórmál, þá vonast jeg samt eftir, að hv. dm. taki því með skilningi og vinsemd og bæti úr því, er ábótavant þykir við frv. En jeg skal strax taka það fram, að jeg mun verða mjög ófús til þess að slaka nokkuð til á þeim kröfum, er gerðar eru í frv. Jeg vona, að hv. n. geri ekkert það, sem dragi úr þeim umbótum, sem frv. felur í sjer, á jarðhúsaíbúðum. Það er sagt, að í Reykjavík sjeu um 800 slíkar íbúðir, en eftir till. þeim, sem fram eru bornar í frv., ætti að fara svo, að eftir 30 ár yrðu allar slíkar íbúðir horfnar, og er þá vel farið. Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um málið að þessu sinni. Jeg vona, að frv. verði vel tekið og að hv. n. sýni okkur flm. þá vinsemd að ráðgast við okkur um þau atriði, sem ástæða kynni að vera til að breyta til batnaðar. Jeg geri það að till. minni, að frv. verði vísað til allshn.



Jeg verð að segja, að jeg fellst alveg á þá hugsun, sem liggur á bak við þetta frv., en engu að síður finst mjer ýmislegt athugavert við formið. Frv. er góð hugsun í mjög ljelegum búningi, því að jeg fæ ekki betur sjeð en að það, sem hv. flm. ætla að útrýma, sjeu þeir einmitt að lögfesta. Mjer vitanlega er ekki til áður í lögum nein ákvæði, sem beinlínis lögheimila kjallaraíbúðir. En svo er um þetta frv. Strax í 1. gr. eru heimildir til þess, að gera megi kjallaraíbúðir. En í heilbrigðissamþykt Reykjavíkur eru ákvæði, sem mega banna allar kjallaraíbúðir. Sú samþykt er sniðin eftir lögum, sem Alþingi hefir gefið sem heimildarlög, en ákvæðin eru svo lin, að æskilegt væri að fá fram í lögunum einhver ákvæði um lágmarkskröfur um húsnæði, og ef þetta frv. á að vera það, verð jeg að segja, að það er mislukkað, þar sem það einmitt heimilar að nota kjallara til íbúðar. Það ætti að vera algert og undantekningarlaust bann gegn kjallaraíbúðum. Hv. 1. flm. hefir í ræðu sinni sagt margt gott um, að afnema eigi kjallaraíbúðir, en jeg er hræddur um, að því miður verði ekki eingöngu með lagabanni komið í veg fyrir, að menn búi í kjöllurum. Enda blasir við önnur leið, og það er að byggja svo margar íbúðir, að fólk þurfi ekki að nota kjallaraíbúðir. Jeg vil eiga von á stuðningi hv. 2. landsk., þegar frv. um verkamannabústaði kemur hingað til Ed. Það er leið til þess að útrýma kjallaraíbúðum og þá má banna að taka kjallara til íbúðar. Þá er nafn frv., sem mjer finst mjög óviðkunnanlegt. Að nota orðið „jarðhús“ í þessu sambandi er hreinasta misnotkun. Jeg hefði hugsað, að það ætti við hús, sem grafið væri í jörð niður. En hvað sem þessu líður, er rjett að láta frv. fara til n. Eins og það nú er nær það alls ekki tilgangi sínum. Það verkar alveg öfugt við það, sem það á að gera, því að það heimilar að gera djúpa kjallara til íbúðar. Það skal því ekki standa á mjer að gera brtt. við frv., sem eru í samræmi við þá aðalhugsun, sem mjer fanst koma fram í ræðu hv. flm.



Jeg get ekki annað en látið mjer vel líka, að hv. 4. landsk. skuli fallast á hugsun þessa frv. Jeg gat ekki búist við óskoruðu lofi frá hv. þm., en viðurkenningin um, að hjer væri um gott mál að ræða, blasti hinsvegar við okkur flm. Jeg ætla með örfáum orðum að svara því, sem jeg náði að skrifa niður af aðfinslum hv. þm. Hv. 4. landsk. segir, að frv. geri ráð fyrir, að haldið verði áfram að byggja kjallara til íbúðar. Í grg. frv. er þó auðsjeð, að svo er ekki. Þar segir svo: „.... Með frv. þessu er að því stefnt að leyfa bestu jarðhúsaíbúðir, en banna hinar ....“. Og í 1. gr. segir svo: „Í kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa yfir 100 íbúa, má því aðeins gera íbúðir í jarðhúsum (kjöllurum), að þær fullnægi eftirfarandi skilyrðum ....“ o. s. frv. Með þessu er ekki verið að hvetja menn til að byggja kjallara til íbúðar, heldur þvert á móti. Jeg vil biðja hv. 4. landsk. að lesa frv. með meiri athygli og meiri velvilja. Jeg átti síst von á mótstöðu frá honum, með allri hans umhyggju fyrir þeim, sem neyðast til að búa í jarðhúsum. Hv. þm. sagði, að frv. væri góð hugsun í ljelegu formi. Hann um það. Jeg býst ekki við, að jeg taki mjer nokkru sinni penna í hönd eða orð í munn, svo að honum þyki gott. Hv. þm. segir, að með þessu frv. sje verið að lögfesta kjallaraíbúðir. Það er viðleitni til að lesa á milli línanna það, sem er ekki í línunum sjálfum. Það er ekkert orð og enginn sá andi í frv., sem bendir til þess, að verið sje að örva menn til að byggja jarðhúsaíbúðir. Þvert á móti. Hv. þm. sagði, að engin lög væru til um, að það ættu að vera jarðhúsaíbúðir í húsum. Nei, sem betur fer. En við flm. viljum láta banna með lögum allar slíkar íbúðir, óhollar og ljelegar. Þá sagði hv. þm., að hann teldi æskilegt, að í lögunum væru lágmarksákvæði um jarðhúsaíbúðir. Það er einmitt það, sem verið er að gera með þessu frv. Þá mintist hv. þm. á það, að ýmislegt þyrfti að laga í frv. Jú, jeg tók það sjálf fram. Það er eins með þetta frv. og flestar aðrar frumsmíðar, að það er ekki alfullkomið, enda er því ætlað að fara til nefndar. Og jeg gat þess, að jeg vonaði, að n. mundi með velvilja og íhugun umbæta þá galla, er á því kynnu að vera. Hv. þm. sagði, að jeg hefði sagt margt gott um óhollustu jarðhúsaíbúða. Jeg þori að fullyrða, að jeg hafi að minsta kosti sagt satt. Jeg er ekki mikið fyrir að látast, en reyni að bera sannleikanum vitni í hvaða máli sem er. Hv. þm. þótti heiti frv. óviðfeldið. Jeg hefi nú einhvern af okkar bestu norrænufræðingum fyrir því, að heitu sje rjett. Íslenskir torfbæir hafa aldrei verið kallaðir jarðhús, eins og hv. þm. mætti vita. Að síðustu sagðist hv. 4. landsk. vonast eftir stuðningi frá mjer, þegar frv. um verkamannabústaði kæmi hingað til Ed. Jeg get engu lofað um það, fyr en jeg hefi lesið frv. En því get jeg lofað, að jeg skal ekkert rangfæra í frv., heldur reyna að skilja það og tilgang þess. Þá getum við talast við um það, hvort jeg vilji styðja málið.

Jón Baldvinsson Hv. 2. landsk. hefði átt að vera búin að lesa frv. um verkamannabústaði, því að það er fyrir löngu búið að leggja það fyrir þingið. Það sýnir ekki mikinn áhuga, að hafa ekki kynt sjer þá leið til úrlausnar á því máli, sem hv. þm. þykist vera að berjast fyrir. Mjer hefir ekki fundist hv. flm. vera alveg í samræmi við sjálfa sig, þegar þm. las með áherslu fyrstu línurnar í 1. gr. og sagði, að því aðeins mætti gera íbúðir í kjöllurum, að fullnægt væri vissum skilyrðum. Og hv. flm. vildi láta líta svo út, að þetta væri bann gegn kjallaraíbúðum. En með þessu eru kjallaraíbúðir leyfðar, og það meira að segja í djúpum kjöllurum. Að vísu eiga þær að vita á móti sól. Það er auðvitað gott út af fyrir sig, en þetta er ekki sá tilgangur, sem lýsti sjer í fyrri ræðu hv. flm. Ef hv. flm. vill ekki þetta, þá hefir það óvart orðið svona í frv. Flm. eru reyndar tveir. Kannske að annar vilji banna kjallaraíbúðir, en hinn lögfesta þær.

Þetta er útúrsnúningur

. Jeg leyfi mjer að vísa þeim ummælum algerlega á bug, að jeg hafi ekki litið á þetta frv. með velvilja. Jeg vildi aðeins vekja athygli hv. flm. og hv. þdm. yfirleitt á því, hver væri úrlausnin í þessu máli. Það væri ástæða til að banna fleira en kjallaraíbúðir. Sumar háaloftsíbúðirnar eru síst betri. Jeg þekki margt fátækt fólk, einkum þar sem mörg börn eru og mikill erill og umgangur, sem kýs miklu heldur að búa í kjallara en uppi á háalofti. Hvað sem hv. flm. hefir eftir norrænufræðingum, get jeg ekki felt mig við heiti frv. Hjer er það látið þýða alt annað en í fornu máli. Snorri Sturluson var drepinn í jarðhúsi; það var hús, sem grafið var niður í jörðina. En þessi „jarðhús“ eiga að vera úr steini og eru að nokkru ofanjarðar. En sjálfsagt er að taka frv. til velviljaðrar athugunar í n.



Mjer virðist anda hlýrra í garð frv. nú en í fyrri ræðu hv. þm., enda treysti jeg því, að hann samkvæmt stefnu flokks síns leggi gott til þessa máls. Jeg felst ekki á, að jeg sje ekki í samræmi við sjálfa mig að því er snertir 1. gr. frv. Jeg skil mælt mál, engu síður en hv. 4. landsk., og kann sæmilega að lesa. Að jeg hafi ekki náð hugsun minni í frv., kannast jeg heldur alls ekki við. Jeg skal taka undir það með hv. 4. landsk., að það eru fleiri íbúðir en jarðhúsaíbúðir, sem ástæða væri til að banna. Í sumum húsum eru íbúðirnar yfirleitt alveg óhæfilega illa úr garði gerðar og illa við haldið. En hvað dugir að kvarta? Menn hafa sjaldnast upp úr því annað en ómakið, þar sem við þá húseigendur er að eiga, sem hugsa meira um að fá sem mesta leigu en að íbúðirnar sjeu í viðunanlegu standi. Það er ekki ástæða til að vera að karpa um þetta lengur. Jeg býst við, að þegar öllu er á botninn hvolft, vaki eitthvað svipað fyrir okkur báðum. Og þó að ekki náist til allra annmarka, sem á íbúðum eru, með frv. þessu, þá er það þó spor í þá rjettu átt. Einhversstaðar verður að byrja, og mætti svo smám saman fikra sig áfram.