Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég held ég verði að biðja forseta að kanna hvort hæstv. heilbr.- og trmrh. gæti komið hingað og hlýtt á mál mitt og sömuleiðis hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl., og gera ráðstafanir til að kalla þá hingað í umræðuna þannig að hún geti haldið áfram með eðlilegum hætti og hér megi verða skoðanaskipti og upplýsingaskipti sem óhjákvæmileg eru í umræðum sem byggjast á lýðræði og þingræði og forsendum þess.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að hæstv. heilbrrh. komi í salinn, hann mun vera hérna í húsinu. Hins vegar er hv. þm. Össur Skarphéðinsson ekki í húsinu.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gera ráðstafanir til þess að kalla hingað hæstv. heilbr.- og trmrh. og jafnframt að láta í ljósi djúpan harm yfir því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson skuli ekki vera í húsinu og finnst mér það satt að segja nokkuð slök frammistaða hjá þingmanni á sínu fyrsta þingi og auk þess leiðtogi annars stjórnarflokksins að nenna ekki að vera hérna aðeins fram yfir miðnætti þegar verið er að tala um fjárlagafrv. Ég er hræddur um að það verði orðið feyskið og þreytt stjórnarliðið þegar líður á kjörtímabilið ef menn eru þegar farnir að leggja upp tærnar í fyrstu fjárlagaumræðunni sem þeir taka þátt í. Greinilegt er að menn hafa ekki gert sér grein fyrir því áður en þeir tóku á sig það mikilvæga trúnaðarstarf að vera formenn í þingflokkum að það þýðir að menn þurfa að vinna fyrir kaupinu sínu og vaka þó að taxtinn sé örugglega lægri en hjá Reykvískri endurtryggingu eða hvað það nú hét fyrirtækið sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson vann hjá um skeið við að leggja ráð um tryggingar á löxum. Þar hafa taxtarnir örugglega verið betri en hjá hv. þm. Geir Haarde, formanni þingflokks Sjálfstfl., sem af hetjuskap vakir enn og er kominn endurnærður úr Suður-Ameríku og getur örugglega frætt okkur eitt og annað um fjárlagaástandið í Chile, svo lengi sem við höfum nóttina hér til umræðu.

Því miður verður forseti að tilkynna hv. 9. þm. Reykv. að hæstv. heilbrrh. er ekki í húsinu.

Ég vil inna forseta eftir því hvort það væri hugsanlegt að óska eftir því að ráðherrann kæmi hingað á staðinn til að taka þátt í þessum umræðum vegna þess að það er bersýnilega talsvert eftir af umræðunum. En ég vil biðja forseta um að íhuga það mjög alvarlega og það er auðvitað satt að segja ekki nokkur hemja að ráðherrar komi hér upp og þenji sig á annan klukkutíma með almennar umvandanir og skæting í garð þingmanna, eins og hæstv. heilbr.- og trmrh., og hlaupi svo á dyr þegar það er yfirvofandi að þeim verði svarað. Það er nú ekki mikill hetjuskapur. Þeim hefði ekki þótt það Vestfirðingum, forfeðrum hans, sem héngu á hvönninni lengi og létu það ekki á sig fá. 

Það var enginn á mælendaskrá þegar ég fór í stólinn, hann hefur haldið að ég væri síðastur.

Nei, hæstv. ráðherra vissi vel að ég mundi tala á eftir hæstv. fjmrh. og hafði meira að segja sagt mér að hann mundi biðja um orðið til þess að gera grein sérstaklega fyrir sparnaðaráformum sjúkrahúsanna í Reykjavík, sem ég hafði gert að umtalsefni í ræðu minni, en hann hafði gleymt að taka til meðferðar. Ég er út af fyrir sig tilbúinn að gera hlé á ræðu minni meðan menn ná í hæstv. heilbr.- og trmrh. eða ræða um það að öðru leyti hvernig umræðunni verður fram haldið. Í sjálfu sér er hugsanlegt að ræða þessi mál síðar, t.d. á morgun, og hæstv. fjmrh. er nú ekki forseti þannig að hann getur sparað sér höfuðhreyfingarnar. En þeir eru farnir að tíðka það hérna hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. að vera endalaust að reyna að stjórna þessum vesalings forsetum úr hinni einlitu forsætisnefnd. Það er komið kerfi eins og það var í Sovétríkjunum í gamla daga.

Það þekkir hv. ræðumaður.

Ég þekki það ekki neitt. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvað hann vill gera í þessum vanda sem þingið stendur frammi fyrir núna.

Forseti vill geta þess að það er verið að kanna aðstæður hæstv. heilbrrh. og ég fæ innan tíðar upplýsingar um það, ef hv. 9. þm. gæti haldið áfram ræðu sinni á meðan.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir liðlegheitin og aðeins víkja hér að einu atriði sem fram kom í máli hæstv. heilbr.- og trmrh. en að öðru leyti geyma það og síðan víkja mér aðeins að því sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. Hæstv. heilbrrh. lagði megináherslu á það í ræðu sinni að við værum nú að upplifa lengsta samdráttarskeið sem komið hefði yfir þjóðina síðan í stríðslok. Í sjálfu sér er það ljóst að við stöndum frammi fyrir því að um er að ræða verulegan vanda í þjóðarbúi okkar. Hitt er hins vegar vitað og liggur fyrir af opinberum gögnum að samdráttarskeiðið var miklu lengra á árunum fyrir 1950 og rétt fram yfir 1950. Við skulum líka velta því fyrir okkur af hverju þetta samdráttarskeið er sem við búum núna við. Er það eingöngu vegna þess að það sé nokkur tregða á aflabrögðum? Eða eru einhverjar aðrar ástæður til þess að þjóðin stendur núna frammi fyrir mjög verulegum vanda? Ég tel að meginástæður þess að um er að ræða samdrátt í efnahagslífinu um þessar mundir séu eftirfarandi: Ástæða númer eitt er vaxtaokur sem var innleitt af ríkisstjórninni 1984, ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, að kröfu Sjálfstfl. þá í ágúst 1984. Vaxtaokrið hefur haft það í för með sér að atvinnuvegirnir og einstaklingarnir hafa orðið að leggja til hliðar stærri hluta fjármuna sinna í vexti en ella hefði verið og þetta hefur haft í för með sér að minni fjármunir hafa verið til almennrar uppbyggingar í íslensku atvinnu- og efnahagslífi. Í þessu sambandi er mjög merkilegt að íhuga það að spyrji maður opinberar stofnanir, eins og t.d. Þjóðhagsstofnun, hvernig raunvaxtagjöld hafa þróast á tilteknu árabili þá kemur í ljós að það eru engar upplýsingar að hafa um þau mál. Ég er sannfærður um ef væri þetta skoðað ofan í kjölinn þá kæmi í ljós að íslenskir einstaklingar og atvinnuvegir hafa verið að borga vexti sem eru langt umfram það sem gerist með öðrum siðuðum þjóðum. Þetta er í raun og veru meginástæða þeirrar stöðnunar í hagvexti og framþróun sem við stöndum frammi fyrir hér á Íslandi. Það er vaxtaokurstefnan sem Sjálfstfl. ber höfuðábyrgð á. Í öðru lagi er ástæðan sú að menn hafa ekki mannað sig upp í það á undanförnum árum, hvorki í þeirri síðustu ríkisstjórn sem ég var í eða þessari eða þar áður, að taka á því máli sem við höfum kallað fiskvinnslustefnu, þ.e. stefnu sem hefur það að markmiði að stuðla að auknum verðmætum með beinum hætti úr hinu íslenska sjávarfangi. Í þeim efnum hefur hv. þm. Jóhann Ársælsson flutt mál í þinginu að undanförnu og það er augljóst að það getur verið um að ræða mjög stórfellda aukningu á þeim verðmætum sem þjóðarbúið hefur. Þriðja ástæðan er sú að --- ég nenni nú ekki að hafa ekki einu sinni fjmrh. hérna.

Fjmrh. mun koma innan stundar.

Ég er hér.

Nei, sko minn. --- Fyrsta ástæðan er vaxtaokur. Önnur ástæða er sú að hér hefur ekki verið rekin markviss fiskvinnslustefna. Þriðja ástæðan er sú að patentlausnaaðferðirnar í uppbyggingu iðnaðar- og atvinnulífs hér á landi hafa sett allt of mikinn svip á atvinnuþróun hér á landi á undanförnum árum. Ég er að tala um þessar sífelldu álvers- og stóriðjuáherslur þar sem menn hafa aldrei fengist til þess að horfa á nein önnur atvinnutækifæri en þau sem felast í álverksmiðjum og stóriðjufyrirtækjum. Fjórða meginástæðan er sú að menn hafa ekki fengist til þess að leggja þá fjármuni í rannsóknir, vísindi og þróunarstarfsemi sem er óhjákvæmileg með þjóð sem vill byggja upp sín framtíðarlífskjör. Sú ríkisstjórn sem nú situr er auðvitað sérstaklega fjandsamleg rannsóknum, vísindum og þróunarstarfsemi og birtist það m.a. í því að framlögin til rannsókna á næstu árum munu samkvæmt fjárlagafrv. lækka um 1 / 4 frá því sem er á árinu 1991. Þessi afstaða ríkisstjórnarinnar til rannsókna, mennta og þróunar kemur líka fram í ákvörðunum og stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna, hún kemur líka fram í framkomu menntmrn. við Kennaraháskóla Íslands. Hún kemur líka fram í þeim ákvörðunum að leggja á skólagjöld. Allt þetta er sönnun þess að ríkisstjórnin hefur ekki snefil af skilningi á því að rannsóknir, vísindastarf og þróunarverkefni eru undirstaða góðra lífskjara í framtíðinni. Allt þetta hefur valdið því að við stöndum núna frammi fyrir stöðnun. Það er meginatriðið. Og það þýðir ekkert fyrir hæstv. heilbrrh. að ætla sér að fara í hlutina eins og hann gerði án þess að benda á þennan veruleika. Hæstv. heilbrrh. hugðist svara nokkru því sem fram kom í máli mínu í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði. Sagði að það væri þannig að við mundum auðvitað á næsta ári og hefðum á undanförnum árum orðið að búa við áhrif af ytri kringumstæðum. Það er rétt. Að sjálfsögðu búum við við áhrif af ytri kringumstæðum. Það vita allir. En það var eins og heilbrrh. teldi það mikla uppgötvun. Mér finnst það ekki meðmæli með honum, ég verð að segja það alveg eins og er. Hitt er alveg ljóst að þegar og ef Íslendingar verða aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði verða áhrif hinna erlendu samninga sem við höfum gert meiri en þau eru núna. Hæstv. fjmrh. benti í svarræðu sinni áðan á eitt atriði í tekjuöflun ríkissjóðs 1992 þar sem við erum í raun og veru að taka tillit til erlendra samninga. Það er niðurfelling jöfnunargjaldsins. Ég segi: Svona dæmi verða hundrað sinnum fleiri í fjárlögum ársins 1993, 1994 og 1995 ef Íslendingar gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég tala nú ekki um ef menn ganga með þjóðina inn í Evrópubandalagið. Hæstv. heilbr.- og trmrh. fullyrti að allar ríkisstjórnir hefðu skilið eftir stórkostlegan halla á ríkisbúskapnum og þar með safnað skuldum. Það er rangt. Ég bendi á að þau ár sem Ragnar Arnalds fór með fjrmn. var um að ræða mjög góða stöðu hjá ríkissjóði. Mjög góða stöðu. Hæstv. heilbrrh. lagði mikla áherslu á það að ríkisstjórnin væri að hlífa smælingjunum með stefnu sinni. Smælingjunum. Þetta var jafnaðarmannslegt orðbragð eða hitt þó heldur. Ég hef gert það upp við mig, virðulegi forseti, af því að ekki er hægt að draga hæstv. heilbrrh. upp úr rúminu að hlífa honum og láta ekki ræsa hann út. Ég kalla hann ekki smælingja þó hann kjósi að vera undir dúnsænginni uppi í Breiðholti. En sú afstaða sem fram kom í máli hæstv. heilbrrh. með því að nota orðið smælingi sýndi í raun og veru betur en flest annað hvernig hann lítur á verkefni sín. Með hvaða augum hins hrokafulla valdsmanns hann horfir niður til smælingjanna. Hæstv. heilbr.- og trmrh. sagði að hann teldi út af fyrir sig eðlilegt að skoða skattahækkanir. Hann rakti síðan nokkur dæmi um þær skattahækkanir sem ég nefndi sem dæmi í minni ræðu fyrr í dag. Hann taldi að þar væri lítið að hafa. Öðruvísi mér áður brá. Áður kunni Alþfl. ráð við öllum hlutum í þessum efnum. Nú er hann farinn að sofa og kýs að vera undir sæng þegar á að tala við hann. Fyrir nokkrum árum fluttu þingmenn Alþfl. tillögu um stighækkandi eignarskattsauka. Sú tillaga gerði ráð fyrir því að menn greiddu í sérstakan eignarskattsauka marga milljarða króna umfram það sem greitt er í eignarskatt í dag. Hverjir voru flm. þessarar tillögu á sínum tíma? Þar voru fremstir í flokki hæstv. núv. ráðherrar, Jón Baldvin Hannibalsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Eiður Guðnason. Alþfl. hefur hins vegar lært nýja lexíu í þeirri stjórn sem nú situr. Það er greinilegt. Og hefur lagt til hliðar þau stefnumál sín að reyna að draga úr ójöfnuði í þjóðfélaginu með því að leggja skatta á þá sem geta greitt. Hæstv. heilbrrh. og sömuleiðis hæstv. fjmrh. hafa rætt talsvert mikið um að nauðsynlegt sé að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Út af fyrir sig get ég verið sammála því markmiði. Ég held hins vegar að spurningin í þessu efni sé ekki um það hvort menn vilja ná þessu markmiði, heldur í fyrsta lagi um það hvernig á að ná markmiðinu, með hvaða aðferðum, og í öðru lagi á hve löngum tíma á að ná markmiðinu. Ég dreg í efa að það sé skynsamleg hagstjórn að fara endilega jafnbratt í þessa hluti og hæstv. ríkisstjórn segist ætla að gera. Ég á eftir að sjá að hún geri það. Á tímum samdráttar í þjóðartekjum og þjóðarbúskap er ekki víst að það sé skynsamlegt að fara í þessa hluti eins og hæstv. ríkisstjórn virðist ætla að gera, þar sem menn setja sér að ná tilteknum jöfnuði á árinu 1993, ef ég man rétt. Ég spái því að það verði mjög erfitt fyrir ríkisstjórnina að ná þessu og ég dreg í efa að það samrýmist hinum efnahagslega veruleika sem þjóðin býr við. Mér finnst varðandi atriði eins og jöfnuð á ríkisfjármálum, svo mikilvægt sem það er, þá eigi menn ekki að nálgast það út frá kreddusjónarmiðum, heldur með hliðsjón af aðstæðum eins og þær eru á hverjum tíma. Hæstv. fjmrh. og hæstv. heilbrrh. viku að skólagjöldum og ég ætla aðeins að fara yfir það. Skv. 8. gr. framhaldsskólalaganna er heimilt að innheimta svokölluð námsefnisgjöld í skólum. Í 32. gr. framhaldsskólalaganna, 1. mgr., stendur hins vegar að ríkissjóður greiði laun og annan rekstrarkostnað framhaldsskólanna og síðan er það nákvæmlega talið upp hver þessi annar rekstrarkostnaður sé. Þau gjöld sem um er að ræða í 8. gr. framhaldsskólalaganna er ekki hægt að nota til að borga almennan rekstur skólanna. Það er ekki hægt. Þess vegna er það þannig að ef ríkisstjórnin ætlar sér að leggja á þessi skólagjöld þá verður hún að breyta framhaldsskólalögunum. Nú hefur það komið fram hjá einhverjum þingmönnum Alþfl. að þeir séu ekki tilbúnir til þess að breyta framhaldsskólalögunum með þeim hætti sem óhjákvæmilegt er. Ég hirði ekki um að blanda mér í umræður af þeim toga sem hæstv. heilbrrh. hóf fyrr í þessari umræðu að skólagjöldin yrðu lögð á í rauninni samkvæmt sömu ákvæðum laga og til þessa hafa verið notuð. Það gengur ekki. Það vita allir og það vita meira að segja embættismenn menntmrn. Það hefur komið fram að embættismenn menntmrn. telja óhjákvæmilegt að breyta lögum um framhaldsskóla eigi að taka gjöld í rekstur. Hæstv. heilbr.- og trmrh. ræddi nokkuð ítarlega um þessa hluti og mér fannst hann horfa fram hjá þessum veruleika og neita sér um að ræða þetta málefnalega, því miður. Það reyndi hins vegar hæstv. fjmrh. og ber að þakka honum fyrir það. Ég vek einnig athygli á því, virðulegi forseti, að í umræðunum í kvöld ræddi ég um sameiningu sjúkrahúsanna í Reykjavík. Ég fullyrti að sú aðferð sem heilbrrh. ætlar að nota muni ekki skila árangri. Hann svaraði því engu. Ég vil einnig vekja athygli á því að í ræðu minni fyrr í kvöld óskaði ég eftir upplýsingum um hvaða jöfnunaraðgerðir það eru sem ríkisstjórnin er með í farteskinu sem krötunum var lofað að hafa samkvæmt ummælum hæstv. félmrh. Og ég verð að ítreka þá spurningu við hæstv. fjmrh. Hvaða jöfnunaraðgerðir eru það sem ríkisstjórnin hét Alþfl. en eru ekki í fjárlagafrv. eins og það lítur út núna? Ég ætla ekki að fara yfir einstök atriði eða svör hæstv. fjmrh., enda engin ástæða til, en hann sagði þó nokkra afar merkilega hluti. Eitt voru þau orð sem hann hafði um álver. Hæstv. ráðherra sagði: Bankarnir gera meiri kröfur til fyrirtækjanna um tryggingar. Það hlýtur að þýða það að fyrirtækin komi aftur og segi: Við þurfum að breyta samningsdrögunum sem fyrir liggja af því það getur ekki verið að tryggingarnar kosti ekki neitt. Það sem fjmrh. var að upplýsa okkur um hér áðan er þess vegna það að fyrirtækin sem menn hafa verið að ræða við ætli að koma og gera kröfur um einhverjar breytingar á samningsdrögunum þeim í vil. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessar upplýsingar sem eru afar merkilegar vegna þess að það er búið að fullyrða við okkur aftur og aftur af hæstv. iðnrh. að þetta sé allt saman klappað og klárt og búið. Við höfum auðvitað aftur og aftur sagt: Það getur ekki verið að þetta sé búið fyrr en búið er að ganga frá ábyrgðum og tryggingum. Hæstv. iðnrh. hefur vísað því frá sér. En nú flettir hæstv. fjmrh. ofan af kollega sínum með þessum hætti og það er þakkarvert. Mér fannst það einnig afar athyglisvert, sem hæstv. fjmrh. sagði um launahækkanir, að það sé í raun og veru allt í lagi með launahækkanir frá sjónarmiði ríkisins. Allt í lagi, hann sagði það, vegna þess að tekjurnar hækka bara á móti. Þetta er fínt fyrir Ögmund og þá félaga að heyra þetta. Afar merkilegt. Út af fyrir sig hefði verið ástæða til þess að spyrja hæstv. fjmrh. hvernig hann ætlar að haga sinni kjaramálastefnu umfram það sem felst í fjárlagafrv. Hann er í sjálfu sér búinn að gefa vissa yfirlýsingu um það að menn geti svo sem sleppt fram af sér beislinu dálítið í kauphækkunun hjá opinberum starfsmönnum vegna þess að þetta komi allt inn í ríkissjóð aftur. Ég hygg að það sé sjaldgæft að fjmrh. gefi yfirlýsingar af þessu tagi. Ég veit ekki hvort þetta var fingurbrjótur hjá hæstv. ráðherra eða hvort hér er um að ræða mjög yfirvegaða yfirlýsingu af hans hálfu. Auðvitað snýr dæmið ekki þannig eins og hann lýsti því að það sé því betra fyrir ríkissjóð þeim mun verra sem það er úti í þjóðfélaginu. Það er ekki svo einfalt. Það er ekki algjört jafnaðarmerki þar á milli, ef allt er á hvolfi í þjóðfélaginu sé fínt ástand uppi í Arnarhvoli hjá ríkissjóði. Það er ekki alveg þannig. En hann orðaði þetta þannig að það var ekki nokkur leið að skilja hann öðruvísi en hann teldi að í rauninni þá væri það allt í besta lagi þó að menn slepptu aðeins fram af sér beislinu í sambandi við kauphækkanir. Það sem mér fannst líka afar merkilegt í ræðu hæstv. fjmrh. var um gjöldin á sjúkrahúsunum. Og sérstaklega fróðlegt þegar hann sagði frá því að læknar legðu menn inn á sjúkrahús til að spara þeim göngudeildargjöld upp á 900 kr. Ég segi: Það eru fátækir menn sem borga þann skemmtanaskatt eða sleppa við 900 kr. og leggjast í staðinn inn á spítala í nokkra daga. Það er afar sérkennileg túlkun. Hitt er þó enn þá athyglisverðara þegar hann sagði að það þyrfti að taka sérstaklega á vandamálum fólks sem væri hér til lækninga og byggi á hótelum og það væri þá alveg eins gott fyrir það að borga á spítölum og að vera á Hótel Sögu. Ég held að málið sé ekki svona einfalt. A.m.k. man ég ekki eftir því það fólk utan af landi sem ég þekki til hafi skráð sig mikið á Hótel Sögu þó það hafi verið hér syðra til lækninga. Það eru rök sem hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. hafa aftur og aftur notað að það sé alveg eins gott fyrir fólk að borga eitthvað smávegis á spítölum eins og að vera á hótelum. Þetta sýnir mér ekkert annað en það að þetta eru gjörsamlega lífsfirrtir menn sem láta sér detta í hug að bera svona rugl á borð fyrir þjóðina. Það voru einnig athyglisverðar upplýsingar sem fram komu hjá hæstv. ráðherra í sambandi við einkavæðingardeildina. Það er þó árangur af þessum umræðum að það er búið að slíta það út úr ráðherranum hverjir eiga að vera í einkavæðingardeildinni. Það eru tveir starfsmenn sem starfa þegar í ráðuneytinu og þeir hafa hlotið framhaldsmenntun. Hann nefndi það alveg sérstaklega þeim til ágætis að þeir hefðu hlotið framhaldsmenntun. Það hefur ekki alltaf átt upp á pallborðið hjá hæstv. fjmrh. að menn hafi hlotið framhaldsmenntun.  séu margir þættir sem megi skoða og út af fyrir sig einkavæða. Þá verður náttúrlega um leið að tryggja að ekki skapist einokunaraðstaða tiltekinna aðila í þjóðfélaginu, eins og reyndar blasir þegar við á ýmsum sviðum. Rök hæstv. ráðherra fyrir því að taka upp skólagjöld voru fróðleg. Þau voru mjög athyglisverð. Það þarf að taka upp skólagjöld á Íslandi til þess að það sé hægt að lána fyrir þeim. Af því að það er lánað fyrir skólagjöldum í Bandaríkjunum verður endilega að taka upp skólagjöld á Íslandi til þess að hægt sé að lána fyrir þeim líka hér því það er ekkert réttlæti í því að ekki sé hægt að lána fyrir skólagjöldum á Íslandi eins og í Ameríku. Það er nú langt seilst eftir rökum, drottinn minn dýri, á þessari nóttu. Auðvitað er það alveg augljóst mál að þessi ákvörðun um skólagjöld er ákvörðun um grundvallaratriði sem getur staðið til mjög langs tíma. Mín skoðun er hins vegar sú að ríkisstjórn sem vill standa undir því nafni að heita félagshyggjustjórn eigi að afnema þessa skatta. Félagshyggjustjórn ætti að setja sér það meginmarkið að afnema hægri skattana, sjúklingaskattana og skólagjöldin. Og það verða kannski þau kaflaskil sem verða næst þegar skipt verður um stjórn, að hér taki við mannúðarstefna í stað þeirrar stefnu sem nú er fylgt. Ég er í sjálfu sér ekki að segja að núv. ríkisstjórn sé að hafna með öllu forsendum mannúðarstefnu og ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að ræða þau mál með býsna alvarlegum hætti eins og hann gerði áðan. Ég er ekki að segja að ríkistjórnin sé að hafna með öllu forsendum mannúðarstefnu. Ég er að segja að ég óttast að ef lagt er inn á þessa braut á annað borð geti orðið mjög erfitt að snúa við og því fyrr sem það yrði gert þeim mun betra. Þess vegna má það ekki bíða lengur en til næstu stjórnar að afnema hægri skattana. Nú vill svo vel til að staðan er þannig, virðulegi forseti, að samkvæmt þeim niðurstöðum skoðanakannana sem liggja fyrir hafa stjórnarandstöðuflokkarnir meiri hlutann hjá þjóðinni. Það sem þarf auðvitað að gera sem fyrst er að það verði hægt að breyta þessum meiri hluta skoðanakannana í þingstyrk til þess að losna við þá ríkisstjórn sem nú situr.

Virðulegi forseti. Nú hefur það gerst að svör hæstv. fjmrh. við ræðu hér í dag hafa verið þess eðlis að þau gefa tilefni til þess að umræðu sé haldið áfram. Vissulega erum við stjórnarandstæðingar tilbúnir til þess að taka þátt í viðræðum við hæstv. ráðherra þessarar ríkisstjórnar þó farið sé að halla fram yfir miðnætti. Þá er fyrst til að taka varðandi einkavæðingardeildina. Mér fannst það eiginlega mjög athyglisvert sem kom fram í ræðu hv. 14. þm. Reykv. í dag þegar hún talaði um ruglaða prófessorinn í Englandi sem stýrði einkavæðingunni hjá Thatcher. Mér flaug í hug hvort við gætum ekki átt upp í Háskóla einhverja sem gætu tekið þetta að sér. Ég held reyndar að það þyrfti ekki að fara lengra en upp í lektorsstigið til þess að finna hæfilegan kandídat. En ég vil ekki velja honum forskeyti varðandi gáfnafar eða annað slíkt líkt og gert var í dag varðandi prófessorinn enska. En ég kem þessari ábendingu á framfæri. Það sem fyrst og fremst gerði það að verkum að ég sá ástæðu til þess að koma hér aftur var umfjöllun hæstv. fjmrh. um vaxtamál. Hann sagði að það væri svo einfalt að það væri eftirspurnin sem réði vöxtunum. Undir það get ég tekið ef við værum komin með þróaðan fjármagnsmarkað. En að mínu mati er langt frá að svo sé orðið. Og varðandi þróun fjármagnsmarkaðar síðustu ár höfum við því miður farið allt of mikið eftir kennisetningum. Það er eiginlega bágt til þess að vita að með breyttum viðhorfum í stjónrmálum á alþjóðavettvangi sé svo komið uppi á litla Íslandi að þeir einu sem eru tilbúnir að stjórna blint eftir kennisetningum eru sjálfstæðismenn og síðan vissulega þeir hægri kratar sem manni finnst á stundum að séu kaþólskari en páfinn hvað þessi atriði snertir og er þar kannski hæstv. viðskrh. fremstur í flokki. Það er nú samt svo að þrátt fyrir þessi ummæli eru ekki gerðir alltaf í samræmi við það. Að mínu mati var það ekkert annað en handaflsaðgerð að hækka vaxti á ríkisvíxlum fyrr á þessu ári því einmitt á þeim tímapunkti var vaxtamunur ríkisvíxla og almennra víxla á því stigi sem menn telja eðlilegt með tilliti til mismunandi áhættu á þróuðum fjármagnsmarkaði. En þá voru ríkisvíxlarnir rifnir upp með þeim árangri sem sést á þessu línuriti hér. Aðrir vextir fóru stig af stigi á undan. Og ef þetta eru ekki handaflsaðgerðir þá veit ég ekki hvar þær er að finna. Í öðru lagi varðandi vaxtamálin og ræðu hæstv. fjmrn. áðan. Hann bendir réttilega á að það háa raunvaxtastig sem ég nefndi að væri spáð á síðasta ársfjórðungi byggðist á lækkandi verðbólgu. Og við getum alveg rætt hvernig stendur á þessari lækkandi verðbólgu, hverjir lögðu grunninn að henni. Það var ekki núv. ríkisstjórn. Það er arfur frá þjóðarsáttarsamningunum sem, eins og ég sagði fyrr í dag, fyrrv. ríkisstjórnin studdi á allan þann hátt sem farið var fram á. Hitt er það að ég óttast að ekki verði gripið til róttækra aðgerða til að þrýsta nafnvöxtunum niður á eftir verðbólgunni. Ég veit að sá aðili sem samkvæmt okkar stjórnkerfi á að fylgjast með þessu skoðar hvert raunvaxtastig ársins er. Og Seðlabankinn segir ósköp rólega: Við eigum ekkert að gera annað en bera það saman við raunvexti í nágrannalöndunumum, viðskiptalöndunum, og hefur komist að þeirri niðurstöðu að út frá þessu háa vaxtastigi síðasta ársfjórðunginn verði raunvextir hér að meðaltali 10,2% sem sé líklegast allt í lagi. Enn um sinn verða atvinnuvegirnir og einstaklingarnir sem skulda að búa við raunvaxtastig sem er fáheyrt í hinum vestræna heimi. Við skulum víkja aðeins að ríkisfjármálunum. Talsmönnum ríkisstjórnarinnar, m.a. síðast hæstv. fjmrn. í svarræðu sinni áðan, er tíðrætt um að það verði að draga úr ríkisútgjöldum og skapa þannig atvinnulífinu og heimilunum í landinu aukið svigrúm. Ég sagði fyrr í dag að undir þetta gæti ég tekið. En það er hins vegar talnaleikur og langt frá því að draga úr ríkisútgjöldum að færa hluta af þessum gjöldum yfir á þjónustugjöld vegna þess að eftir stendur að ríkið tekur á næsta ári örlítið hærra hlutfall af landsframleiðslu en í ár. Og samkvæmt þeirri hagfræði sem ég kann að minnsta kosti þá eru þeir peningar alveg jafnbundnir í þeirri þjónustu sem ríkið veitir hvort sem þeir koma að hluta til í gegnum þjónustugjöld eða ekki. Þessi aðgerð sem slík skapar ekki svigrúm fyrir aðrar efnahagsstærðir í okkar efnahagslífi. Þetta eru þær bláköldu staðreyndir sem liggja fyrir í fjárlagafrv. Ég kallaði fram í fyrir hæstv. fjmrn. áðan, sem auðvitað er ósiður að gera, að hann gleymdi að nefna eina leið enn til að bregðast við vaxandi ríkisútgjöldum og það er sparnaður. Með þjónustugjaldaleið hefur ríkisstjórnin gefist upp á að beita sparnaði. Hæstv. fjmrh. sagði að sparnaðarleiðin hefði verið reynd. Hún þýddi í heilbrigðisþjónustunni lokun deilda og minni þjónustu. En hæstv. fjmrn. sagði örskömmu seinna í sinni ræðu að hann tæki heils hugar undir það sjónarmið 1. þm. Norðurl. e. og fyrrv. heilbrrh. að það mætti með hagræðingu og sparnaði spara svo sem 1 milljarð í rekstri sjúkrahúsanna í Reykjavík. Þarna stangast því eilítið á. Það sem ég vildi hins vegar leggja áherslu á í ræðu minni í dag varðandi þjónustugjöldin er að það er langur vegur frá hugmyndum um þjónustugjöld til þess að auka aðhald í ríkisrekstri til þeirra hugmynda sem við höfum þráfaldlega heyrt frá ýmsum talsmönnum núv. stjórnarflokka um mjög róttækar aðgerðir í ríkisfjármálum í þeim velferðargrunni sem við höfum búið við. Og það kom ekkert það fram í ræðu hæstv. fjmrh. áðan sem eyðir þeirri óvissu sem hér er um að ræða. Þær hugmyndir sem m.a. hæstv. menntmrh. hefur viðrað varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna ganga svo langt í þessa átt að ef þær næðu fram að ganga yrði framhaldsmenntun forréttindi þeirra sem annaðhvort ættu peninga eða aðgang að þeim sem væru tilbúnir til að veita styrki til framhaldsnáms. Þetta er það kerfi sem er við lýði í fyrirheitna landinu, í Bandaríkjunum, þar sem þeir sem hvorki eiga peninga né njóta styrkja eiga ekki aðra leið til að afla sér menntunar en að ganga í herinn. Við höfum að vísu engan her á Íslandi og vonandi verður svo ekki en svona liggur málið fyrir. Ég get nefnt það líka að áhrifamenn innan stjórnmálaflokkanna sem nú eru við völd hafa varpað fram þeirri hugmynd að það sé ekkert óeðlilegt að þeir sem eiga peninga geti keypt sér forgang að heilbrigðisþjónustunni. Meðan þessar hugmyndir eru uppi þá tek ég öllum tilburðum um þjónustugjöld eða innheimtu fyrir þessa þjónustu út frá þeim. Þá get ég ekki annað en reiknað með því að þetta sé fyrsta skrefið að því kerfi sem ég var að nefna áðan. Má ég þá frekar biðja um að við leggjum þessi gjöld á þá sem hafa burði til að bera þau og við búum við það félagslega öryggi sem okkar velferðarkerfi er, kerfi sem var byggt upp á tímum þegar þjóðartekjur okkar voru mun minni en þær eru í dag en enginn sá eftir því að það væri borið uppi af samfélaginu. Þetta hins vegar kemur því ekkert við að varðandi okkar peningamál og atvinnulíf hljótum við að horfa til meira frjálsræðis og meiri þátttöku einstaklinganna. Þetta hafa sumir menn kallað félagslega markaðshyggju. Það er himinn og haf á milli slíkra hugmynda og peningahyggju þeirrar sem mönnum er tíðrætt um og réð ríkjum á Tatchertímanum í Bretlandi. Því miður sé ég engar líkur til þess að núv. ríkisstjórn hafi burði eða vilja til þess að feta þá leið sem ég nefndi áðan. Það væri hægt að hafa langt mál enn um þá þætti sem komu fram í svarræðu hæstv. fjmrn. en ég mun láta staðar numið hér.

Virðulegur forseti. Ég vil fara fáeinum orðum um nokkur atriði sem mér finnst ekki hafa verið rædd sem skyldi í umræðunni og tel þörf á að vekja athygli á og í sumum tilfellum jafnvel leita svara hjá hæstv. fjmrh. Hins vegar verð ég að segja að mér finnst það mikill skaði að hæstv. heilbrrh. er horfinn á braut því ég hafði hugsað mér að beina til hans fyrirspurnum og hefði líka gjarnan haft áhuga á því fyrst hann fór að rifja upp söguna og fór nokkuð langt aftur í tímann til að leita að málsvörn fyrir sig, jafnvel svo að hann fór aftur til þess tíma þegar hann var þingmaður á eigin afli, ef svo má segja, áður en Karvel Pálmason fór að draga hann á eftir sér hingað inn í þingsali. Ég hefði gjarnan viljað rifja upp nokkurra ára gamalt viðtal við hæstv. ráðherra einmitt um fjárlög og fjárlagafrv. sem mér fannst mjög athyglisvert þegar ég las það yfir fyrir fáum dögum í ljósi þeirra fjárlaga sem menn eru að fjalla um núna. Það er margt skylt með því fjárlagafrv. sem hæstv. núv. heilbrrh. var þá að fjalla um og því frv. sem nú liggur fyrir. Hins vegar ber nokkuð á milli í afstöðu ráðherrans nú og þá. Ég hefði þess vegna kosið að hæstv. heilbrrh. gæti verið viðstaddur til að skýra þá breytingu sem orðið hefur á afstöðu hans á þessum tíma fyrst hann kaus sjálfur að sækja aftur í tímann eftir sögulegu samræmi í öðrum tilvikum. Ég vil þá víkja að þeim málum sem ekki lúta að hæstv. heilbrrh. og verð að fá að geyma þær fyrirspurnir, hæstv. forseti, í þeirri von að hægt verði að bera þær fram við hæstv. ráðherra síðar, jafnvel síðar í þessari umræðu. Ég vil fyrst gera að umtalsefni Byggingarsjóð verkamanna. Eftir því sem fram kemur í frv. er einkum þrennt sem mér sýnist að áform séu uppi um. Í fyrsta lagi að hækka vexti lánanna. Í öðru lagi að lækka þau lán sem veitt eru út á hverja íbúð um 12--18% og í þriðja lagi að auka hlutdeild sveitarfélaga í þessum framkvæmdum. Ég vil fyrst leita eftir því við hæstv. fjmrh. hvort hann geti upplýst mig um hvaða áform eru uppi um þessa vaxtahækkun. Hvað menn hugsa sér að hún verði mikil, hvort hún verði afturvirk, hvort sú vaxtahækkun verði látin ná til þeirra lána sem þegar er búið að veita eða verða veitt fyrir næstu áramót. Þetta skiptir verulegu máli fyrir greiðslubyrði þeirra sem í hlut eiga en eins og við vitum hefur á síðustu árum verið gerð vaxandi krafa um að menn geti sýnt fram á að þeir standi undir þeirri greiðslubyrði sem þeir takast á hendur við úthlutun íbúða. Ef það eru áform stjórnvalda að breyta vöxtum þá eru það jafnframt áform um að auka greiðslubyrði sem getur orðið til þess að kollvarpa fyrri áætlunum og við stöndum uppi með dæmi um fólk sem ræður ekki lengur við að borga af sínum lánum af því að hækkun vaxtanna leiðir til þessa að stærri hluti tekna viðkomandi fara í þennan kostnaðarþátt í heimilisútgjöldunum. Ég vil einnig spyrja hæstv. fjmrh. varðandi þær auknu álögur á sveitarfélögin sem mér sýnist að menn séu að viðra. Mér sýnist að ef þessi áform eru í raun og veru uppi þá séu menn að byrja að brjóta upp það samkomulag sem gert var milli ríkisins og sveitarfélaganna fyrir tveimur til þremur árum, mig minnir að það hafi tekið gildi 1. jan. 1989, þar sem var um að ræða ákveðna breytingu á málaflokkum og kostnað sem þeim tilheyra. Í framhaldi af því féll niður kostnaðarhlutur sveitarfélaga í nýframkvæmdum sem áður var 10% af veittum lánum. Þessum kostnaði var létt af sveitarfélögum í þessum samningum. Og mér sýnist á tölum sem fyrir liggja í fjárlagafrv. að ætlunin sé að láta sveitarfélögin bera um og yfir 300 millj. kr. Ég bendi á til samanburðar að í þeirri áætlun sem Húsnæðisstofnun gekk frá og sendi frá sér í sumar var gert ráð fyrir því að hlutdeild sveitarfélaga yrði 100 millj. Ef ég skil hlutina rétt sýnist mér þarna vera áform um að þrefalda, og liðlega það, það fjármagn sem sveitarfélögin þurfa að leggja fram. Ég bendi líka á það að í umræðum um sjávarútvegsmál benti hæstv. sjútvrh. sérstaklega á það að sveitarfélögin ættu að draga saman seglin, þau ættu að minnka sín útgjöld, draga úr sínum framkvæmdum til þess að skapa svigrúm á lánamarkaðnum fyrir atvinnuvegina. Ég held að það gangi illa upp að einn ráðherra kalli eftir því að sveitarfélögin dragi saman seglin en annar ráðherra leggi fram frv. þar sem ekki verður annað séð en að áform séu uppi um að auka álögur á sveitarfélögin og vinni því gegn hinu markmiðinu. Ríkisstjórnin verður að hafa í heild sinni sama markmið gagnvart sveitarfélögum, hafi hún á annað borð einhverja ákveðna stefnu í þeim efnum. Og þó að ég sé í sjálfu sér ekki sammála þessu markmiði þá er hitt slæmt líka að menn séu með þetta sitt á hvað. Það gengur allavega ekki upp í mínum huga að menn eigi að fylgja stefnu hæstv. sjútvrh. um það að sveitarfélögin eigi að draga úr sínum framkvæmdum og jafnvel rekstri, en þurfi síðan að auka sín útgjöld til ríkissjóðs eða Byggingarsjóðs verkamanna í þessu tilviki. Annað sem ég vildi vekja athygli á eru vegamálin. Það kemur fram að um er að ræða aukningu í krónutölu á milli ára samkvæmt frv. en ég bendi á það að samkvæmt því sem ég hef athugað og borið saman frv. og vegáætlunina, þá er ekki gert ráð fyrir að tekjur til vegamála samkvæmt frv. nái því sem menn gerðu ráð fyrir og samþykktu í vor. Mér sýnist vanta nokkuð á það. Það þýðir einfaldlega skerðing á framkvæmdum sem nemur því fé sem vantar á vegna þessa. En ég bendi líka á það að í frv. er gert ráð fyrir því að færa allan kostnað vegna Vestfjarðaganga í gegnum fjárlög eða vegáætlun. Þar með eru menn að taka nokkur hundruð milljónir og setja inn í vegáætlunina sem ekki var gert ráð fyrir við afgreiðslu vegáætlunar. Eins og menn muna og eiga að kannast við var gert ráð fyrir því í vegáætlun og sérstakri þáltill. sem var samþykkt um Vestfjarðagöngin að þau yrðu fjármögnuð á mun fleiri árum en tekur að byggja þau. Menn mundu brúa þennan tímamismun sem lánum sem yrðu greidd á 12 árum eða svo, ef ég man rétt, en framkvæmdatíminn er 4--5 ár. Með því að færa þessa upphæð inn í vegaféð sýnist mér, ásamt því að tekjurnar í fjárlagafrv. til vegagerðar eru ekki í samræmi við samþykkta þál. um vegáætlun, að þarna sé um 17% samdrátt í framkvæmdum á næsta ári í vegagerð að ræða, þrátt fyrir að annað sé látið í veðri vaka, þar sem fram hefur komið í stefnuræðu hæstv. forsrh. að framlög til vegamála muni aukast um 8% á næsta ári frá því sem var á þessu ári. Ég set spurningarmerki við þessi 8%, en ég bendi á að þetta segir ekki nema hálfan sannleikann því þó framlögin aukist þá munu framkvæmdirnar óhjákvæmilega dragast harkalega saman, ef áform ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga. Ég verð að segja að mér finnst þetta ódrengilega gert gagnvart Vestfirðingum, og hafa þeir nú þurft að þola meira af hálfu þessarar ríkisstjórnar en aðrir landsmenn, að búa til þá stöðu að menn í öllum kjördæmum verði að fara að skera niður framkvæmdir frá því sem búið er að samþykkja í vegáætlun vegna Vestfjarðaganga. Það er eins og verið sé að etja mönnum saman og búa til deilumál um Vestfjarðagöngin, gera þau óvinsæl í öðrum kjördæmum. Þetta blasir við að getur orðið því að auðvitað taka menn því ekki fagnandi að framkvæmdir á næsta ári séu skornar svo mikið niður, sem mér sýnist að ætla að verða um 17%, frá því sem menn voru að samþykkja rétt fyrir kosningar, þar á meðal Sjálfstfl. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. --- því miður eru aðrir ráðherrar ekki viðstaddir og ekki hæstv. samgrh. til að inna hann sérstaklega út í samgöngumálin þannig að ég verð að biðja fjmrh. um að sýna mér þá þolinmæði að taka við spurningunum: Hyggst ríkisstjórnin nema úr gildi þá þál. sem er í gildi og Alþingi samþykkti á sínum tíma um jarðgöng á Vestfjörðum, þar sem mælt er fyrir um það hvernig þetta skuli fjármagnað? Finnst hæstv. fjmrh. það óskynsamlegt að fjármagna svo viðamikið verkefni sem og göngin eru á liðlega einum áratug, framkvæmd sem endist áratugum saman, að fjármagna hana á liðlega einum áratug? Vill hann færa það niður í framkvæmdatímann, 4--5 ár? Mér finnst það ekki óskynsamlegt að dreifa kostnaði vegna framkvæmdanna á eitthvað lengri tíma en 4--5 ár, sérstaklega þegar líftími framkvæmdanna er svona mikill. Hins vegar hef ég fullan skilning á því að hæstv. fjmrh. getur ekki svarað mér til fullnustu um þessi mál, en ég vænti þess samt að hann geri sitt besta í því. Þá er eitt mál sem ég vildi gjarnan spyrja um og það eru kirkjumálin, liður sem heitir Biskup Íslands --- blessaður biskupinn er afskaplega óhress og sérstaklega í dag. Ég sé að undir þeim lið er gert ráð fyrir því að á móti auknum útgjöldum til Biskupsstofu komi auknar sértekjur sem nema tæpum 4 millj. kr. vegna aukinnar kostnaðarþátttöku sjóða kirkjunnar sem Biskupsstofa hefur haft umsjón með. Ég vil inna ráðherra eftir því hvað þetta er mikil aukning frá því sem var í fyrra og hvaða sjóði er um að ræða. Nú má vera að þetta standi einhvers staðar í frv., ég er búinn að leita og rakst ekki á það, þannig að ég ber þessa spurningu fram til ráðherra, ég vil fá upplýsingar um þessar sértekjur, hvaða sjóðir það eru sem eiga að leggja þessar tekjur til og hvað þetta er mikil aukning. Við vitum krónutöluna, það er gefið upp, en hvað er þetta mikil aukning í hlutfalli? Ég held við verðum að sameinast um það að standa vörð um kirkjumálin og sérstaklega embætti biskups Íslands. Það er ekki annað við hæfi á þessum síðustu og verstu tímum. Þá er enn fyrirspurn til hæstv. fjmrh. og hún er um Héraðsskólann í Reykjanesi. Á bls. 291 í frv. stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Framlag til Héraðsskólans Reykjanesi lækkar um 10,4 millj. kr. og tekur mið af að skólinn hætti starfsemi haustið 1991.`` Það kom mér ákaflega mikið á óvart þegar ég sá þetta því að þessi setning felur í sér endanlega ákvörðun. Hún segir ekkert annað. Hins vegar höfum við þingmenn Vestfirðinga, sem og aðrir viðkomandi, fengið bréf frá hæstv. menntmrh. þar sem hann tilkynnir að skólinn muni ekki starfa skólaárið 1991--1992 og gildir sú ákvörðun ekki lengur, það kosti nýja ákvörðun ef hann á ekki að starfa eftir þann tíma. Þarna ganga hlutirnir ekki upp í mínum huga. Getur það verið að hæstv. ráðherrar menntamála og fjármála séu ekki sammála? Er annar búinn að taka ákvörðun fyrir fullt og fast og hinn bara fyrir einn vetur? Auðvitað hefði hæstv. ráðherra átt að setja tölur sínar fram varðandi þennan skóla þannig að skólastarf gæti verið með eðlilegum hætti haustið 1992. Hann hefði átt að gera það samkvæmt ákvörðun hæstv. menntmrh. Virðulegi forseti. Mér varð hugsað ýmislegt í þessari stuttu þögn um þetta mál. Ég komst að þeirri niðurstöðu að það væri best að geyma frekari orðaskipti um þetta mál þar til síðar, það gefst tækifæri til þess. Þá vil ég fara í sértekjurnar, eftirlæti ríkisstjórnarinnar, þessa miklu uppsprettu auðsins. Þegar maður skoðar sértekjur sýsluembættanna þá er það ákaflega mismunandi. Ég hef gert fyrirspurn um það mál án þess að fá í raun og veru þau svör sem að var stefnt. Þó að margt annað í þeim svörum sem ég fékk og fjallar um önnur mál hafi verið býsna gott og vel svarað, þá stendur það eftir ósvarað í mínum huga hvers vegna sértekjurnar eru svona mismunandi eftir embættum. Ég vil nefna fáeinar tölur fyrir hæstv. ráðherra. Ef við tökum t.d. embætti sýslumannsins á Ísafirði, þá eru sértekjur þess embættis áætlaðar 3,4 millj. kr. Ef við tökum embættið á Akureyri, sem er mun fjölmennara umdæmi, þá eru sértekjur þar áætlaðar 1,1 millj. kr., þ.e. 1 / 3 af þeim sértekjum sem er áætlað að hafa inn af þegnum sýslumannsins á Ísafirði. Og ef ég tek sýslumanninn í Reykjavík, sem hér er til, þá eru sértekjur 0 kr. Svona gæti ég nefnt fleiri tölur um það hvernig sértekjurnar hlaupa mjög breytilegum tölum í engu samræmi við íbúafjölda embættanna. Ég get tekið sem dæmi um háa tölu, Selfoss. Ég man nú ekki hvað það er fjölmennt umdæmi en þar á að taka inn 6,2 millj. kr. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra gæti upplýst mig eitthvað frekar um þessar sértekjur, þó sérstaklega skýringuna á því hvers vegna þær eru svona mismunandi. Eru menn að borga í sumum embættum einhverja aðra skatta en í öðrum? Eru einhverjir aðilar, t.d. á Akureyri, sem þurfa ekki að borga neitt fyrir einhverja tiltekna þjónustu eins og það heitir í dag, sem sams konar aðilar í öðru umdæmi þurfa að borga einhverjar umtalsverðar upphæðir fyrir? Því hvað svo sem okkur finnst um skattheimtu og réttlæti í henni eða ranglæti, þá er eitt sem menn eru ákaflega viðkvæmir fyrir og það er ef mönnum er mismunað. Ef menn borga ekki það sama í sambærilegri aðstöðu og að öðru jöfnu. Meira um sértekjur, og nú vil ég gleðja hæstv. fjmrh., nú vil ég reyna að benda honum á tekjuöflunarleið, þar sem hann getur fengið sér meiri pening í kassann. Ég er hérna með skjal sem ég fékk í dag sem er yfirlit yfir embættisbústaði sýslumanna, sem allir vita að eru embættismenn sem ekki eru á allra lægstu laununum, og yfirlit yfir húsaleigu eftir embættum. Það er ákaflega fróðleg skrá. Ég veit það að barnafólki í Reykjavík, sem þarf að borga 35.000--45.000 og jafnvel 50.000 kr. á mánuði fyrir þriggja herbergja íbúð hér í bænum, þykja það sjálfsagt nokkur tíðindi að hæsta húsaleigan sem sýslumaður greiðir á Íslandi er 19.988 kr. Það er hæsta tala sem til er á blaðinu. Ég held að mönnum þyki það dálítið fróðlegt og forvitnilegt og ég held að það sé full ástæða til að skoða þessa hluti, þó ekki væri nema til þess að gæta einhvers viðunandi réttlætis gagnvart öðrum. Ég get nefnt hér prýðilegt embætti, Höfn í Hornafirði, þar er húsaleigan á mánuði 4.307 kr. Ég vil nefna eina tölu enn sem er sú lægsta, það er á Blönduósi, sýslumaðurinn á Blönduósi. Hvað halda menn nú að hann borgi í húsaleigu á mánuði? Ég veit að vísu ekki hvernig það hús lítur út, ég hef aldrei séð það. Ég sé það hins vegar hérna af skránni yfir fasteignamat að þetta er greinilega nokkuð frambærilegt hús. Hvað heldur hæstv. fjmrh. að húsaleigan sé á mánuði hjá sýslumanninum á Blönduósi? Hún er heilar 11 kr. Heilar 11 kr. Finnst nú ekki einhverjum ástæða til þess að skoða þetta og ef þetta er réttlætið hvort ekki væri ástæða til að spyrja sig hvort þetta réttlæti sé það besta sem völ er á? Ég held að barnafjölskyldunni í Reykjavík sem borgar 45.000 kr. á mánuði í húsaleigu þyki þetta skrítið réttlæti. Ég er líka með yfirlit yfir alla prestsbústaði á Íslandi --- og nú vil ég taka það alveg skýrt fram að ég veit að prestar eru í allt öðrum tekjuflokki heldur en sýslumenn og ég vil því fara miklu mýkri höndum um þessar tölur en sýslumannstölurnar --- en þrátt fyrir allt og allri minni virðingu og samúð með prestum, sem eiga nú ekki sjö dagana sæla hérna hjá hæstv. ríkisstjórn eins og við heyrðum í kvöld, þá finnst mér samt í einfeldni minni ástæða til að skoða þar húsaleiguna. Hér eru ýmsar tölur sem eru þannig að það er varla hægt að kalla þær húsaleigu. Hæsta talan sem ég sé hér er 11.320 kr. fyrir 242 m 2 hús. Hins vegar sé ég hér nokkra bústaði þar sem húsaleigan er hvorki meira né minna, segi og skrifa, 1 kr. Ein króna. Ég ætla bara að telja það hérna í fljótheitum, af því að ég er svo æfður í reikningi, hafði góðan kennara hér forðum, ég sé hérna eina sex bústaði þar sem húsaleigan er 1 kr.  Eins og ég gat um þá var ég með nokkur atriði í fjárlagafrv. sem lúta sérstaklega að hæstv. heilbrrh. og ég vil eiginlega hlífa hæstv. fjmrh. við því að taka við spurningum og svara fyrir þau mál þannig að eins og ég gat um áðan þá geymi ég þau til síðari tíma. Kannski fæ ég tækifæri síðar í þessari umræðu en alla vega við síðari umræður um þetta fjárlagafrv., þannig að það bíður, herra forseti. Ég læt þetta duga að sinni.

Virðulegi forseti. Það er ýmsum spurningum ósvarað af því sem fram hefur komið hér í dag og í kvöld. Mig langar til þess að ítreka spurningar til hæstv. fjmrh. og auk þess taka hér upp atriði sem ég gleymdi sjálf í fyrri ræðu minni í kvöld. Fyrsta spurningin varðar aðstöðugjaldið, þ.e. aðstöðugjaldið sem sveitarfélögin leggja á. Í fjárlagafrv. kemur fram að það eigi að endurskoða aðstöðugjaldið og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvar það mál er statt og hvernig ríkisstjórnin hugsar sér að standa að breytingu á aðstöðugjaldinu. Það kom fram í svarræðu hæstv. fjmrh. þar sem rætt var um einkavæðingu að þar væri ekki eingöngu um það að ræða að selja ríkisfyrirtæki heldur einnig um útboð á rekstrarþáttum ríkisins og ég vildi gjarnan fá upplýst hvaða rekstrarþætti hæstv. ráðherra hefur í huga. Getur hann nefnt okkur dæmi um það að hverju menn eru að stefna í þessu efni? Síðan vil ég líka vera góð við hæstv. fjmrh., eins og síðasti ræðumaður, og benda á leiðir til að afla aukinna tekna. Það er þá annars vegar það að bæta innheimtu. Eftir því sem mér skilst eru býsna mikil vanskil á opinberum gjöldum og ég vildi gjarnan fá það upplýst hversu mikil þau vanskil eru, þ.e. hversu miklu væri hægt að ná inn með bættri innheimtu og hvað hugsar ráðherra sér í þeim efnum? Síðast en ekki síst þá vitum við það að hér á landi er því miður töluverð starfsemi sem kölluð er svört starfsemi eða svarti markaðurinn. Formaður Vinnuveitendasambandsins hefur gert þetta fyrirbæri að umræðuefni og lýst yfir vandlætingu sinni á þessum svarta markaði. Þarna held ég að sé fyrirbæri sem stjórnvöld ættu virkilega að snúa sér að því þarna er auðvitað verið að stinga undan virðisaukaskatti, fyrir utan það hvað þetta dregur úr siðgæðinu í landinu. Það voru sem sagt þessi atriði sem ég vildi koma hér á framfæri og það mundi gleðja mig ef hæstv. fjmrh. gæti svarað þessu.

Virðulegi forseti. Það er nú fari að líða svolítið fram á nóttina og farið að fækka mjög í þingsalnum. Ég ætla ekki að tala mjög langt mál þannig að ég reikna með að þingmenn komist til náða áður en líður mjög langt fram á næsta klukkutíma a.m.k. Mig langaði í upphafi minnar ræðu að tala um þann ótta sem setti að mér þegar þessi ríkisstjórn varð til í vor. Mér fannst nefnilega að á allri hennar tilurð og þeirri samsetningu sem er á bak við hana gætum við átt von á því að jákvæð afstaða til landsbyggðarinnar yrði ekki söm og ef áfram hefðu verið við völd þeir flokkar sem voru við völd fyrir kosningar. Þessi neikvæða afstaða sem ég átti von á hefur komið fram í sumar, hún hefur komið fram með ýmsum hætti, með alls kyns yfirlýsingum frá forsrh., með umfjöllun um hin og þessi málefni sem ríkisstjórnin hefur verið með til umræðu. Við höfum orðið vör við neikvæðari afstöðu til byggðamálanna. Við höfum orðið vör við umtal um að það eigi nú að hætta stuðningi við alls kyns fyrirtæki á landsbyggðinni sem hafi verið dælt í peningum og annað hefur verið talað í þessum dúr. Svo þegar fjárlagafrv. lítur dagsins ljós þá koma fyrirætlanirnar fram í því. Við sjáum að það er verið að tala um minnkandi fé til framkvæmda, t.d. í vegamálum. Það er merkilegt að heyra stjórnarþingmenn koma hér hvern á fætur öðrum og halda því fram að það sé um aukningu að ræða í vegamálum. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson fór yfir það hér áðan og benti á það að reiknað er með jafnvel 17% samdrætti framkvæmda miðað við áður gerðar áætlanir. Við höfum séð að raforkuverð hefur verið að hækka í sumar, að þjónusta Skipaútgerðarinnar á að dragast saman og jafnvel að leggjast af. Við sjáum samdráttinn í landbúnaðinum sem fólkið á landsbyggðinni finnur auðvitað mest fyrir og við sjáum þessa minnkuðu þorskveiði sem áætlað er að verði á næsta ári og þar af leiðandi samdrátt í öllu þjóðfélaginu sem af því leiðir. En auðvitað hefur þetta mest áhrif úti á landsbyggðinni. Á sama tíma er gert ráð fyrir því í þessu fjárlagafrv. að hér verði byggt álver og ég ætla að endurtaka það sem ég hef áður sagt að ég tel að ábyrg stjórnvöld, sem eru við völd á þeim tíma sem slíkar stórframkvæmdir fara af stað, eigi að taka tillit til þess í sínum áætlunum og reyna að draga úr neikvæðum áhrifum sem auðvitað verða við slíkar miklar framkvæmdir og þá þurfa menn auðvitað að draga úr framkvæmdum annars staðar til að koma þar á móti. Þetta finnst mér vera það sem blasir við að allir ábyrgir stjórnmálamenn hljóti að gera ef það stefnir í svona stórframkvæmdir. En á sama tíma sem við sjáum fram á þessa hörmungatíð um byggðir landsins þá er sem sagt gert ráð fyrir því að landið sporðreisist í framkvæmdum við nýtt álver. Það er ýmislegt búið að koma fram í umræðunni hér í kvöld sem væri ástæða til að fara mörgum orðum um. Eitt er það sem hv. heilbrrh. hefur verið iðinn við að tala um á undanförnum mánuðum, en hann talar gjarnan um að ein kynslóðin sendi reikninginn á aðra. Þetta sagði nú reyndar hæstv. fjmrh. líka hér í kvöld. Ég segi það að þetta er hluti af þeim óvandaða málflutningi sem hefur verið stundaður af hæstv. ráðherrum. Þeir hafa leyft sér að tala sífellt um einhverja gúmmítékka sem þessi kynslóð, sem núna ber ábyrgð á stjórn landsins, sé að senda á þær næstu. Ég ætla ekki að draga úr þeim góða ásetningi að hætta að safna skuldum, en á bak við þessar fullyrðingar hef ég ekki séð neinn rökstuðning. Ég hef ekki séð menn fara yfir það hvað það er sem við erum að vísa á framtíðina. Menn þurfa auðvitað að reikna það út til þess að skoða hvað það er sem unga fólkið tekur í arf frá þessari kynslóð. Þá sjáum við að á sl. 20--30 árum hafa orðið til gífurleg verðmæti í þjóðfélaginu. Við getum séð framkvæmdirnar í raforkuverunum í landinu, við getum séð framkvæmdirnar í vegamálunum, í heilbrigðismálunum, hafnirnar, skólana, sjúkrahúsin. Allt þetta hljóta menn að verða að skoða og bera saman til þess að sjá hvort við erum að skila til framtíðarinnar miklu lélegra búi og skrifa mikið af gúmmítékkum, eins og menn tala gjarnan um í óvirðulegum tón um þessa kynslóð sem heldur um stjórnvölinn núna. En þetta má alls ekki taka þannig að ég telji að það eigi að halda áfram að safna skuldum. Mér finnst bara að menn eigi að vanda sinn málflutning svolítið betur, menn eigi a.m.k. að hafa það alveg á hreinu að verið sé að skila af sér verra búi til framtíðarinnar heldur en áður. Það er reyndar furðulegt að heyra rökstuðning manna fyrir ýmsu af því sem ríkisstjórnin er að taka sér fyrir hendur í þessu fjárlagafrv. T.d. hlustaði ég á það hér í kvöld að hæstv. heilbrrh. sagði að það væri til að styðja við bakið á þeim lakast settu sem menn settu þjónustugjöld. --- Til að styðja við bakið á þeim lakast settu. Til að vernda þetta kerfi, velferðarkerfi, þá væri verið að setja þjónustugjöldin. Óskaplega finnst mér þetta undarlegur málflutningur og ég verð að segja það að ég skil það ekki að þingmönnum skuli vera boðið upp á svona rökstuðning. Auðvitað koma þjónustugjöldin þyngst niður á þeim sem minnst hafa í vösunum. Þjónustugjöldin verða auðvitað hæst prósentan af kaupi þess manns sem lægst hefur kaupið. Hv. 1. þm. Vesturl. hafði áhyggjur af því í ræðu sinni hér í kvöld að skattalækkanir væru fjær en vonir stóðu til, eins og hann orðaði það, því að sjálfstæðismenn lofuðu skattalækkunum í kosningunum í vor. Þeir verða nú að bíta í það súra epli að verða að hækka skattana og það hefur komið mjög skýrt og greinilega fram í þessum umræðum að vissulega eru á ferðinni skattahækkanir. Ég ætla út af fyrir sig ekkert að álasa hæstv. fjmrh. fyrir það að reyna að ná í auknar tekjur til þess að standa undir gjöldum ríkisins. Ég ætla aftur á móti að álasa honum fyrir það að hafa ekki valið aðrar leiðir en þessi þjónustugjöld. Ég tel að það hefði a.m.k. verið ástæða til að nota þær leiðir sem menn hafa verið að ræða í umræðunni hér í kvöld, eins og að skattleggja fjármagnstekjur. Það hefði a.m.k. getað orðið til þess að það hefði verið hægt að hafa minna af þessum þjónustugjöldum þó að menn hafi viljað gera lítið úr því hvað væri hægt að ná í af tekjum með þeim hætti sem stjórnarandstæðingar hafa bent á í umræðunni. Hæstv. heilbrrh. hélt hér ræðu um það að stjórnarandstaðan væri að rassskella sjóinn, eins og hann orðaði það, innan um þessa ræðu sína sem hann hélt um mixtúruna og alls kyns lyf sem hann er búinn að læra allt utan að og uppfræddi þingmenn mjög vel um hvaða mixtúrur væru ódýrastar ef einhver krankleiki yfirtæki líkamann. En ég var á einum fundi þar sem hæstv. heilbrrh. var mættur til þess að fara yfir þessi mál. Á þeim fundi talaði hann í hástemmdum tón um það að menn væru að rassskella sjóinn og berja sjálfa sig með hrísi. Og hann skammaði alla sem þar voru inni. En það vildi svo til að eftir því sem ég komst næst þá var enginn maður í þeim sal sem ekki var í Alþfl. eða studdi hann nema ég. Þetta var nefnilega á opnum fundi Alþfl. á Akranesi. Ég held að raunveruleikinn sé sá að hæstv. heilbrrh. hafi fengið mest af þeirri gagnrýni sem honum hefur auðvitað sviðið mest undan frá sínum eigin flokksmönnum, þó svo að hann kjósi að skamma stjórnarandstöðuna í stað þeirra fyrir það sem honum svíður undan. Það er eitt mál sem mig langar til þess að ræða um hér núna sem stjórnarliðar hafa hampað og það er að gert sé ráð fyrir því í þessum fjárlögum að auka niðurgreiðslur á raforku til húshitunar. Aukningin er heilar 44 millj. Það er verið að auka þessar niðurgreiðslur úr 297 millj. upp í 341 millj., það eru sem sagt 44 millj. til viðbótar til niðurgreiðslu á húsahitun frá því sem áður hefur verið. Þetta hefur verið upplýst hér í umræðunum að geti gert u.þ.b. 10.000 kr. á þessa staðalíbúð sem menn eru búnir að finna upp til að reikna út hverjir eigi skilið að fá þessar niðurgreiðslur. En það er ekki allt sem sýnist í þessu frv. Á öðrum stað í frv. kemur það fram að ekki er gert ráð fyrir því lengur að styðja við bakið á sveitaveitunum í landinu og styrking raflína er ekki lengur uppi á borðinu, þ.e. dregið er úr þessum tveimur liðum sem voru í fjárlagafrv. síðast upp á 50,8 millj. en eru núna upp á 18,7. Það þýðir lækkun upp á 32 millj. Ég hirði ekki um að bera þetta saman upp á nákvæmar tölur. En við erum að tala um krónuhækkun upp á eitthvað í kringum 8 millj. til lækkunar á kyndingarkostnaði fólks á landsbyggðinni. Þarna er nú öll rausnin. Það er tekið þarna til baka. En það er annað sem mig langar að ræða í þessu sambandi og það eru hækkanir á raforkuverðinu. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að þessi mikla rausn þeirra í því að greiða niður kyndingarkostnað á landsbyggðinni hverfi í skuggann af hækkunum Landsvirkjunar. Landsvirkjun hækkaði sína gjaldskrá um 5% í júlí ef ég man rétt. Hún óskaði eftir 5% hækkun til viðbótar nú í haust. Hún hafði áætlað 20% hækkun til viðbótar við 5% frá í vor til að bæta sér upp tímabundinn hallarekstur sem Landsvirkjun telur sig verða fyrir á næstu þremur árum. Ég hef í höndunum bréf sem Þjóðhagsstofnun hefur skrifað Landsvirkjun þar sem hún er að gefa álit sitt á þessum hækkunartilefnum. Mig langar til að vitna í bréfið, með leyfi hæstv. forseta. Bréf er frá 17. sept. Þar segir: ,,Með bréfi, dags. 12. sept., óskaði Landsvirkjun eftir umsögn Þjóðhagsstofnunar um þörf fyrirtækisins fyrir 5% hækkun á gjaldskrá til almenningsveitna frá 1. okt.`` Það eru sem sagt seinni 5%. ,,Landsvirkjun hefur gert rekstrar- og greiðsluáætlun fyrir árin 1991 og 1992. Þar kemur fram að áætlaður rekstrarhagnaður í ár mun verða 68 millj. kr. miðað við óbreytta gjaldskrá en greiðsluafgangur fyrirtækisins verði neikvæður um 616 millj. kr. Að óbreyttri gjaldskrá er talið að á árinu 1992 muni bæði rekstrar- og greiðsluafkoma fyrirtækisins versna um röskar 500 millj. kr. frá áætlaðri niðurstöðu í ár. Á sömu forsendum er talið að ávöxtun eigin fjár verði 0,3% í ár en neikvæð um 2,2% á næsta ári.`` Svo kemur: ,,Ljóst hefur verið lengi að fyrstu árin eftir að Blönduvirkjun yrði tekin í rekstur yrði rekstrarafkoma fyrirtækisins léleg. Einnig leiða áætlanir fyrirtækisins í ljós að raunverð raforkunnar er nú nægjanlega hátt til að skila fyrirtækinu viðunandi arði til langs tíma litið.`` Um þetta er fjallað í bréfi Þjóðhagsstofnunar til Landsvirkjunar frá 27. júní. Þar kemur m.a. fram samkvæmt útreikningum Landsvirkjunar að óbreytt raunverð til aldamóta og 3% árleg lækkun úr því fram til 2012 skili Landsvirkjun 5,9%, og ég endurtek það, 5,9% arðgjöf eigin fjár að meðaltali yfir 30 ára tímabil, þ.e. 1991--2021. Það ber að taka sérstaklega fram að miðað við þessar áætlanir er gert ráð fyrir því að Landsvirkjun verði búin að greiða upp allar sínar skuldir árið 2004. Mig langar til að spyrja hæstv. fjmrh. hvort ekki hafi verið ástæða til að reyna koma í veg fyrir að Landsvirkjun hækkaði sína gjaldskrá. Á sama tíma og ríkisstjórnin er af rausn sinni að greiða niður húshitunarkostnað komi ekki Landsvirkjun og hækki vegna einhverra tímabundinna tilefna, eins og þarna kemur fram að eru, gjaldskrá sem eigi svo að lækka aftur á árinu 1995. Ég tel að það sé full ástæða til þess að halda aftur af þessum hugmyndum Landsvirkjunar og vonast sannarlega til þess að menn hugsi til þess. Það er annars mjög merkilegt að heyra þessar löngu ræður og útleggingar þingmanna og ráðherra á vaxtamálum og gengismálum í landinu. Mér finnst það ákaflega merkilegt og ég vil rifja það upp að í sjónvarpinu var viðtal við seðlabankastjóra Íslands í kvöld út af því að nú væri Evrópska efnahagssvæðið koma og það færi að hafa áhrif á bankamálin. Hann sagði alveg blákalt á skjánum að það mætti reikna með því að vextir mundu lækka í landinu. Hann er að segja okkur það, þessi yfirmaður peningamála í landinu, að allt þetta frelsi sem við höfum haft í sambandi við vextina hafi ekki virkað. Bankarnir hafi bara verið að taka miklu meiri vaxtamun en þeir geti tekið ef þeir lenda í samkeppninni. Sjálfsagt er eitthvað til í þessu hjá honum. En þegar menn eru með þessar fræðilegu útskýringar á því hvernig raunvextir verða til í þjóðfélaginu er dálítið umhugsunarvert að hugleiða hvað gerist ef við erum nú komin inn í þetta alþjóðlega samstarf um peningamálin. Hvar eru þá þessi heppilegu áhrif aðhaldsins vegna vaxtanna? Hvað gerist þegar ríkissjóður fer að skrifa gúmítékkana eftir að við erum komin inn í þetta samstarf? Það hefur engin áhrif á vextina vegna þess að vextirnir taka mið af allt öðru. Þá er ekki lengur þetta lokaða kerfi sem við höfum núna. Bankarnir og ríkisstjórnin skammta ekki lengur lánsfé inn í þetta kerfi hér með því að ákveða hvað kemur mikið af erlendum peningum inn. Eftir að fullt frelsi ríkir hljóta vaxtamálin að ráðast erlendis. Skiptir þá engu máli lengur hve mikill hallarekstur verður á ríkissjóði og hvað hann gefur mikið út af skuldabréfum? Það er kannski ástæða fyrir menn að velta þessu fyrir sér. Eins er það með gengið að við höfum hlustað á langar ræður um gengismálin. Við heyrðum sjútvrh. kvarta mikið undan því að hann hefði ekki getað ráðið því á sínum tíma hvernig gengið var skráð. Ráðherra úr sömu ríkisstjórn og er með það á sinni stefnuskrá að tengja íslensku krónuna við þetta svokallaða ECU. Það verður býsna merkilegt að sjá hvernig gengur að koma þessu öllu heim og saman. Ég ætla ekki að halda ræðu langt fram eftir nóttu. Mér hefur fundist það merkileg upplifun að koma á hv. Alþingi og sjá hvernig menn starfa, hvernig menn halda fundi, halda ræður og halda langa fundi og þreyta hvern annan á þeim. Mér finnst mjög merkilegt að upplifa það hvernig þessir hlutir ganga fyrir sig. Mér finnst margt sem menn mættu taka til athugunar, m.a. stjórn þingsins, hvernig eigi að standa að þessum hlutum. Ég ætla að geyma mér að setja það álit mitt fram. En ég vil segja það sem nýr þingmaður að ég tel mörgu ábótavant við stjórn þingsins og í sambandi við það gætu menn kannski lært svolítið af því hvernig menn stjórna málum í sveitarstjórnum út um landið. Þar eru að mínu viti miklu skilvirkari vinnuaðferðir en á hv. Alþingi.

Virðulegi forseti. Það er talsvert liðið á þann fundartíma sem talist getur hæfilegur og eðlilegur við 1. umr. fjárlaga enda klukkan nokkuð gengin í þrjú að nóttu. Ég tel ástæðu til þess að gera tilraun til að svara fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint. Mun ég þá fyrst og fremst beina máli mínu til þeirra sem ekki höfðu áður talað í umræðunni en töluðu hins vegar eftir að ég talaði í annað sinnið. Hv. 5. þm. Vestf. varpaði til mín nokkrum spurningum. Fyrst um Byggingarsjóð verkamanna og þær breytingar sem boðaðar eru á útlánareglum sjóðsins. Nú er það svo að þær reglur eru ekki endanlega tilbúnar, enda gildir frv. sem hér er verið ræða frá næstu áramótum. Hins vegar er nú þegar ljóst í megindráttum út á hvað breytingarnar ganga. Í fyrsta lagi vil ég geta þess að áætlað er að talsverður hluti, líklega u.þ.b. fimmtungur, af útlánsfjármagninu gangi til almenna leiguíbúðakerfisins en lán til þess bera hærri vexti en önnur lán úr Byggingarsjóði verkamanna.  Í öðru lagi vil ég minna á að núna á haustmánuðum gengur í gildi í fyrsta skipti það ákvæði sem fjallar um að vextir skuli hækka eftir tiltekinn eignarhaldstíma þeirra sem tóku lán fyrir sex árum síðan, svokölluð sexáraregla. Ekki er enn ljóst hve margir íbúðaeigendur, sem tekið hafa lán úr Byggingarsjóði verkamanna, þurfa að sætta sig við hærri vexti á lánum sínum vegna þess að um tekjubreytingar hefur verið að ræða. Þó er gert ráð fyrir að það gerist í allmögum tilvikum. Í hugmyndum sem liggja fyrir er í þriðja lagi gert ráð fyrir að lækka lánshlutfallið, m.a. gerist það með því að útlánum úr sjóðnum verði beint til kaupa á eldri íbúðum í stærri stíl en verið hefur. Allt þetta gerir það að verkum að gera má ráð fyrir að nýting á fjármununum verði betri en hingað til hefur verið. Þá vil ég geta þess að um það hefur verið rætt að hækka vexti en vextir af lánum Byggingarsjóðs verkamanna eru nú 1% og útlánatíminn 43 ár. Þar sem vaxtaupphæðin er afgangsstærð er ekki hægt að segja til um hverjir vextirnir verða og hvort um vaxtahækkun verður að ræða almennt í þessu kerfi. En það hefur verið rætt að vextir gætu hækkað um 1,5--1,75% og gætu þess vegna orðið á milli 2,5 og 3% eftir að breyting hefur átt sér stað. Það sem ég segi um þessi atriði er sagt með þeim fyrirvara að reglurnar liggja ekki endanlega fyrir og þeir aðilar sem semja þær reglur er að sjálfsögðu stjórn sjóðsins og félmrn. Hv. 5. þm. Vestf. spurði um kostnað sveitarfélaganna vegna Byggingarsjóðs verkamanna. Það er rétt að gert er ráð fyrir því að sveitarfélögin taki þátt í uppbyggingu félagslega íbúðakerfisins hvert á sínum stað. Nefnt hefur verið í því sambandi að sveitarfélögin gefi eftir gatnagerðargjöld. Þetta mál, eins og ég hef sagt áður, heyrir undir félmrn. og það sem ég segi hér verður að takast með þeim fyrirvara að vera kann að fyrirhugaðar breytingar verði ekki nákvæmlega eins og ég hef hér lýst. Mér finnst þó ástæða til að fram komi að það hafa verið uppi sjónarmið, ekki síst frá ýmsum stöðum á landsbyggðinni, að svo gæti verið að félagslega íbúðakerfið hefði öfug áhrif á byggðastefnuna. Meira að segja hafa sumir gengið svo langt að halda því fram að of mikil uppbygging félagslega kerfisins, nýbyggingar á þess vegum, hafi verðfellt eignir manna úti á landsbyggðinni. Af þessum ástæðum m.a. hafa augu manna beinst að því hvort ekki sé ástæða til að nýta fjármagn sjóðsins fremur til kaupa á eldra húsnæði en að nýbyggingar séu stundaðar í eins stórum stíl og verið hefur. Fleiri atriði koma til skjalanna, t.d. þau að sveitarfélög fái aðgang að fjármagni með nokkurra ára millibili þannig að íbúðabyggingar séu af hentugri stærð en verið hefur. Skal ég svo ekki fjölyrða meira um þessar breytingar sem fyrirhugaðar eru en klykkja út með því að hækkun á framlagi ríkisins til sjóðsins á að nægja til þess að ekki myndist munur á innlánum og útlánum sjóðsins sem ýtt verður til framtíðar og ætlað skattgreiðendum framtíðarinnar að greiða. Með öðrum orðum eiga þær 1.100 millj. sem ganga til Byggingarsjóðs verkamanna að standa undir vaxtamuninum vegna útlána á næsta ári. Hv. þm. ræddi næst um vegáætlun og spurðist fyrir um hvort ætlunin væri að breyta henni þar sem ljóst væri að tölurnar í fjárlagafrv. svöruðu ekki til talna í vegáætlun þeirri sem samþykkt var á Alþingi fyrr á þessu ári. Ég hygg að svo sé. Það er rétt sem hv. þm. sagði að sé miðað við vegáætlun er um skerðingu að ræða. Sé hins vegar miðað við framlög til vegagerðar á yfirstandandi ári og reyndar síðustu árum er um aukningu á fjárframlagi að ræða til vegagerðar á næsta ári. Það er enn fremur rétt að ríkisstjórnin hætti við að taka lán til framkvæmda við göng á Vestfjörðum. Og ég verð að segja að ég tel það ríkisstjórninni til hróss að hafa gert það vegna þess að það hlýtur að vera eitt meginmarkmiðið, og ég held að enginn hafi talað gegn því í þessari umræðu, að draga úr lántökum. Ef menn vilja framkvæmdir samt sem áður verður auðvitað að greiða þær af einhverjum fjármunum sem fyrir liggja og það hlýtur þá að bitna á einhverju öðru í staðinn. Svo einfalt er það mál. Ég tel hins vegar fulla ástæðu til þess fyrir ríkisstjórnina að vekja athygli á því að fjármunir til samgöngumála, sérstaklega til vegamála, vaxa á næsta ári sé miðað við yfirstandandi ár. Að vísu má segja að sumar þær framkvæmdir sem vegaféð gengur til hafi þegar átt sér stað, þar á meðal má minna á að ætlunin er að greiða Reykjavíkurborg vegna samnings sem borgin gerði á sínum tíma við þáv. fjmrh. og samgrh. og ljóst var allan tímann að greiða þyrfti af því skuldabréfi sem var vegna gamalla framkvæmda hér á höfuðborgarsvæðinu. Eigi að síður eru það að sjálfsögðu framkvæmdir þó það séu ekki framkvæmdir sem eiga sér stað á næsta ári. Varðandi þriðja atriðið um biskupinn og sjóðina þá verður mér heldur svarafátt. Ég hygg þó að hér sé átt við Kirkjubyggingasjóð og Kristnisjóð sem eru sjóðir sem tilheyra biskupsembættinu. Um skólann Í Reykjanesi get ég verið stuttorður. Þær tölur sem eru í frv. koma úr menntmrn. Ég hygg að tölurnar séu ekki endanlegri en aðrar tölur í frv. Fari svo að nægilegur nemendafjöldi fáist í Reykjanesskóla á næsta skólaári, sem hefst haustið 1992, er ég viss um að fjármagn fæst til skólahaldsins. Verði hins vegar skortur á nemendum, eins og gerðist á sl. hausti, tel ég ekki ástæðu til að endurvekja skólastarf á þessum stað. Varðandi sértekjur í sýslumannsembættum get ég ekki upplýst hv. þm. Það er ljóst að um verulegar breytingar er að ræða í dómskerfinu. Sýslumannsembættin skiljast frá dómaraembættunum, en ég tel mig þó geta svarað því að ekki er um það að ræða að misjafnt verð eigi að gilda í mismunandi umdæmum fyrir sams konar þjónustu. Ég hygg að munurinn á sértekjum milli embætta sé til kominn vegna þess að útseld þjónusta sem fer um embættin er mismunandi mikil. Því miður kann ég ekki að gefa frekari skýringar á því hvað veldur og hvers vegna sértekjurnar fylgja ekki hlutfallslega stærð sýslumannsembættanna. Hv. þm. upplýsti okkur um leigukjör embættismanna, sýslumanna og presta. Ég vil af því tilefni einungis segja það að leiga fyrir embættisbústaði heyrir undir mismunandi ráðuneyti. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar og hef lagt drög að því í mínu ráðuneyti að kalla eftir upplýsingum um embættisbústaði og kanna það rækilega hvort það kerfi sem við búum við sé ekki löngu úrelt orðið. Ég tel satt að segja að spurningin snúist ekki lengur um það hvort leigan sé 2 kr. eða 20.000 kr. heldur hvort yfir höfuð sé eðlilegt að íslenska ríkið greiði verulega niður húsnæðiskostnað fyrir suma embættismenn ríkisins á meðan allur almenningur verður að greiða sinn kostnað sjálfur. Mér finnst þess vegna vera kominn tími til að kanna hvort ekki sé hægt að breyta þessu kerfi þannig að um jafnræði sé að ræða milli fólks. Sjálfur veit ég til þess að það hefur skapast hróplegt ósamræmi á vissum stöðum. Þetta gildir ekki einungis í opinbera kerfinu, heldur einnig í bankakerfinu og ég þekki dæmi þess að þegar einstaklingur sem búsettur var á ákveðnum stað úti á landi var gerður að útibússtjóra þá fór hann úr sínu eigin húsnæði og yfir í leiguhúsnæði sem bankinn átti og borgaði aðeins hluta, lítinn hluta af þeirri leigu sem hann gat leigt sitt eigið hús á. Þarna er auðvitað um gífurleg fríðindi að ræða sem í vissum tilvikum a.m.k. sýnast óeðlileg. Hv. 18. þm. Reykv., sem reyndar hafði tekið þátt í umræðunni fyrr, varpaði til mín nokkrum fyrirspurnum. Í fyrsta lagi um aðstöðugjaldið. Ég bendi á að aðstöðugjald tilheyrir tekjustofnum sveitarfélaga og þar með heyrir málið undir félmrn. Fjmrn. hefur hins vegar komið að þeirri vinnu sem hefur verið unnin að undanförnu og allt frá því að fyrrv. ráðherrar félagsmála og fjármála úr síðustu ríkisstjórn settu á laggirnar nefnd til þess að kanna þetta mál. Nokkrir útreikningar hafa átt sér stað. Þeir sýna fyrst og fremst að ef um breytingar yrði að ræða mundu tekjur færast frá Reykjavík og til nágrannasveitarfélaganna, þ.e. þeirra sveitarfélaga sem stundum eru kölluð svefnbæir Reykjavíkur. Það er ljóst að á undanförnum árum hefur aðstaða sveitarfélaganna breyst, aðstöðugjaldið er sveigjanlegra en áður. Þetta breytir þó ekki því að aðstöðugjald er ákaflega óheppilegur skattur á fyrirtæki og fyrst og fremst af þeirri ástæðu er verið að leita annarra lausna, annarra aðferða til að tryggja sveitarfélögunum eðlilegar tekjur. Ég kemst þó ekki hjá því að segja frá sjónarhóli ríkisins að fjárhagsstaða sveitarfélaga hefur almennt batnað mjög mikið á undanförnum árum og svo mikið að sú nýbreytni hefur átt sér stað að aðilar vinnumarkaðarins skjóta nú örvum sínum fremur til sveitarstjórnanna heldur en ríkisstjórnarinnar þegar rætt er um gjöld og skatta. Hv. 18. þm. Reykv. ræddi síðan um einkavæðingu og spurði til hvaða rekstrarþátta útboð gætu náð til. Í því sambandi vil ég minna á að á sínum tíma var samþykkt á Alþingi samhljóða þáltill. þar sem því var beint til fjmrh. á þeim tíma að hann léti kanna það rækilega hvar heppilegt væri að leita útboða. Þetta mál hefur verið kannað, fyrst og fremst með þeim hætti að skoða hvernig aðrar þjóðir fara að. Danir hafa náð nokkuð langt á þessu sviði. Útboð þeirra eru annars vegar til fólks og fyrirtækja sem starfa utan ráðuneytanna og hins vegar til aðila sem eru í raun opinberir starfsmenn. Rekstrarþættirnir sem hægt er að bjóða út eru mjög margir, miklu fleiri en ég býst við að komi upp í huga okkar hér á landi, en algengast er þó að þetta nái til þátta eins og ræstinga, mötuneytisþjónustu o.s.frv. En þar sem þjóðir eru lengra komnar hafa miklu stærri einingar verið boðnar út og nánast allt sem hugsast getur, þó man ég ekki eftir að hafa séð að lögregluþjónustan hafi verið boðin út með þessum hætti. Þó kann það vel að vera að einhvers staðar hafi slíkt verið gert.  Um innheimtuna vil ég segja að hún hefur batnað mjög mikið. Í byrjun septembermánaðar var ljóst að heimst höfðu inn opinber gjöld, talsvert meira en ráð hafði verið fyrir gert, vegna sérstaks átaks sem fjmrn. efndi til í maí sl. Því miður get ég ekki hér og nú upplýst þingheim um tölur í þessu sambandi, en ég hygg að sá árangur sem þá náðist sé svo mikill að varla verði við því búist að á næsta ári verði hægt að ná slíkum árangri. Ég er sammála hv. þm. um að það sé skylda fjmrn. að ráðast gegn svokallaðri svartri atvinnustarfsemi. Ég bendi hins vegar á að það er afar erfitt um vik í mörgum tilvikum. Sum starfsemi er þannig að það er varla hægt að koma því við að nota tæki eins og sjóðskassa og fleira í þeim dúr sem forveri minn fann upp og kom á. Til að mynda fer ýmiss konar markaðsstarfsemi fram, þar á meðal hér í Reykjavík, í Kolaportinu, sem er ákaflega vinsæl starfsemi. Ég vil þó segja það að tryggasta ráðið til að koma í veg fyrir svarta atvinnustarfsemi og það ráð sem víðast hefur gefist best er að fækka og helst að útrýma undanþágum í skattkerfinu. Það tryggir til að mynda í virðisaukaskattskerfinu langbest að skattar skili sér í ríkissjóð. Ég veit ekki hvort ætlast var til af hv. 3. þm. Vesturl. að ég tæki þátt í þeim hugleiðingum sem hann fór hér með í ræðustól sem margar hverjar voru athyglisverðar. Ég minni á að hækkun á gjaldskrá Landsvirkjunar fer eftir lögum, enda er Landsvirkjun ekki ríkisfyrirtæki í sama skilningi og önnur fyrirtæki sem veitir þjónustu til landsmanna. Mér finnst mjög eðlilegt að spurt sé hvort ekki sé ástæða til þess að verðlagsferillinn sé annar en Landsvirkjunarstjórnin hefur óskað eftir. Ég bendi á að þau fyrirtæki sem kaupa orku af Landsvirkjun til endursölu þurfa að hækka sína gjaldskrá um 2 / 3 af gjaldskrárhækkun Landsvirkjunar. Ég get ekki lagt dóm á þetta á þessari stundu en mér finnst að þetta sé mál sem hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnin þurfi að skoða. Og þótt ríkisstjórnin geti ekki með beinum hætti hlutast til um gjaldskrá Landsvirkjunar þá er það nú svo að ríkisstjórnarflokkarnir eiga sæmilegan aðgang að ýmsum stjórnarmönnum Landsvirkjunar og gætu með þeim hætti haft áhrif á það hvernig Landsvirkjunarstjórn kýs að haga gjaldskrármálum fyrirtækisins á næstu árum og jafnvel áratugum. Ég ætla ekki að hefja hér umræður um vexti og gengi. Ég minni einungis á að frændur okkar á Norðurlöndum sem standa utan við Evrópubandalagið, Svíar, Norðmenn og Finnar, hafa allir tengt krónur sínar og reyndar mörk, af því að það eru mörk í Finnlandi, við ECU. Sú tenging hefur leitt til góðs, a.m.k. í Noregi og Svíþjóð, að sögn stjórnvalda þar. Hins vegar kann að vera ákaflega mikilvægt fyrir okkur að fylgjast rækilega með því hvað mun gerast í Finnlandi á næstunni því að svo hagar til í Finnlandi nú um stundir að efnahags- og atvinnulífið þar á í mjög svipuðum erfiðleikum og við eigum í hér á landi. Það var mjög víðtæk samstaða um þessa tengingu á sínum tíma. Síðan þegar í ljós kom að erfiðleikarnir voru meiri en menn áttuðu sig á þá byrjuðu áköll að koma, fyrst og fremst frá útflutningsgreinunum, sem eru tengdar skógarhöggi og pappírsframleiðslu í Finnlandi, ósk um að breyta genginu, fella gengið. Samningar voru lausir til skamms tíma, það var samið í gær eða fyrradag í Finnlandi og kjarasamningar sem gerðir voru voru með þeim hætti að þegar á heildina er litið þá er í raun og veru samið um óbreytt kjör. Finnar standa frammi fyrir miklum efnahagsvanda sem m.a. er til kominn vegna þess að Sovétviðskiptin hafa dottið út. Sömu sögu má segja um okkur. Og ég hygg að það væri skynsamlegt af Íslendingum, íslenskum stjórnvöldum, að fylgjast náið með þróuninni í Finnlandi og læra af því sem þeir eru að gera einmitt nú. Íslenska hagkerfið er ekkert lokað hagkerfi, það er að opnast smám saman og það er auðvitað hárrétt sem kom fram hjá hv. ræðumanni að innan tíðar geta íslenskir bankar og innlánsstofnanir ekki ákveðið vexti með sama hætti og þær hafa gert. Vextir munu ákvarðast með öðrum hætti og þá verður peningamálastjórnin hér á landi allt öðruvísi en hún hefur verið hingað til og tekur væntanlega mið af þeim stjórntækjum sem notuð eru víðast annars staðar í heiminum og byggjast á því að Seðlabankinn reynir að halda verðlagi krónunnar, genginu, stöðugu með því að kaupa og selja gjaldeyri eftir því hvernig framboð og eftirspurn er á hverjum tíma. Ég vona, virðulegi forseti, að ég hafi svarað svona nokkurn veginn þeim fyrirspurnum sem til mín var beint hér að lokum. Og í trausti þess að umræðunni sé að ljúka þá vil ég þakka öllum hv. þm. sem tóku þátt í umræðunni fyrir þolinmæði þeirra, að þeir skyldu sýna þann áhuga að vera hér með mér og okkur til að ræða þetta merkilega frv. allt til þess að klukkan er langt gengin í þrjú að nóttu.

Virðulegi forseti. Þetta verður stutt, ég fer að sjálfsögðu að tilmælum hæstv. fjmrh. Ég kom upp aðeins til þess að segja fáein orð í framhaldi af hans svörum. Ég vil þakka honum svörin. Mér finnst hann hafa staðið sig býsna vel og svarað eftir bestu getu og ég þakka fyrir það. Það sem ég vil segja er varðandi fjárhagsstöðu sveitarfélaga sem kom aðeins fram í ræðu hæstv. fjmrh. Ég hygg að það sé ákaflega mismunandi hvernig sú fjárhagsstaða hefur batnað á undanförnum árum. Ég held ég megi fullyrða það að staða sveitarfélaga af stærðinni 1.000--2.500, sem eru allnokkur á landinu, hefur almennt versnað nokkuð mikið á undanförnum árum og staða sumra allverulega. Auðvitað eru ýmsar ástæður sem valda því þar á meðal framkvæmdir sem þessi sveitarfélög hafa ráðist í en það hafa líka verið, að mati þeirra manna sem þar eru, framkvæmdir sem eru nauðsynlegar til að halda uppi þjónustu, til að halda fólkinu þarna. Menn eru komnir dálítið langt inn í nauðvörn til að halda fólki í sínum byggðarlögum. Annað sem ég vil drepa á, og mér finnst vera stórtíðindi í þessu fjárlagafrv., vegna þess að það hefur ekki komið fram áður. Við höfum dregið hér upp að þegar grannt er skoðað er í raun og veru stórkostlegur niðurskurður á framkvæmdum til vegagerðar á næsta ári. Það sem leynist í fjárlagafrv. þegar að er gáð er að þrátt fyrir það að hækkun í krónutölu verði á milli ára, á milli fjárlagafrumvarpa, þá verður að því er ég áætla um 17% niðurskurður í framkvæmdum á næsta ári frá því sem gert er ráð fyrir í samþykktri vegáætlun. Og það er gríðarlegur niðurskurður. Það sýnist mér láta nærri að slaga hátt í það að vera 1000 millj. Ég er hræddur um að ansi margir landsbyggðarþingmenn muni hrökkva illilega við þegar þeir horfa framan í það dæmi hvað þeir hafa til skiptanna að samþykktu þessu frv. borið saman við það sem menn eru þegar búnir að skipta og ráðstafa í vegáætlun. Eitt atriði vil ég nefna enn og það er vegna þess að hér var minnst á framlög ríkisstjórnarinnar til að auka niðurgreiðslur á raforku til húshitunar úti á landi. Það ber vissulega að þakka þá viðleitni sem ríkisstjórnin hefur haft uppi um það mál. Hins vegar held ég að menn verði að horfast í augu við það að sú viðleitni dregur ekki mjög langt. Hún hefur verið afskaplega lítil það sem af er. Ég get nefnt sem dæmi um það sem ég veit að taxtar hjá Orkubúi Vestfjarða hækkuðu núna 1. okt. um 10%.

Þeir hækkuðu ekki fyrr á árinu.

Voru áður búnir að hækka á árinu.

Vestfirðingarnir?

Já, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk.

Nei. Það er rangt.

Ég skal ekki þræta við ráðherra um það en við getum ábyggilega gengið úr skugga um það. Og vegna þess að húshitun er niðurgreidd og niðurgreiðslan er ekki aukin á móti hækkuninni, þá þýðir þetta, að því er mig minnir, um 16--17% hækkun í krónutölu á reikningi til húshitunar. Þetta blasir við þrátt fyrir þessar aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur tilkynnt að hún muni grípa til. Þetta held ég að séu atriði sem menn verði að skoða mjög rækilega á næstunni til þess að fá úr því skorið hvort það sé stefna ríkisstjórnarinnar að auka húshitunarkostnað landsmanna á köldu svæðunum þrátt fyrir yfirlýsingar og fyrirheit um annað --- og að nokkru leyti aðgerðir eins og fram hefur komið. Í þriðja lagi, sem líka eru veruleg tíðindi, er það að hækkun á lánum Byggingarsjóðs verkamanna gæti orðið mjög mikil. Ég tók hins vegar glöggt eftir því að hæstv. fjmrh. setti málið þannig upp að áformað var að ná ákveðinni upphæð í sparnaði og taldi upp ákveðin atriði sem eiga að leiða til þess að svo geti orðið en síðan verði vextirnir hækkaðir til að ná því sem upp á vantar. Ég er alveg með á þessa forsendu. En hann nefndi sjálfur að það gæti orðið um 1,5--1,75% hækkun á vöxtum í prósentvís talið, það þýðir í krónutölu talið, því það eru krónurnar sem fólkið borgar ekki prósenturnar, hækkunin á vaxtaþættinum er þá 75--80%, 75--80% fleiri krónur. Það er gríðarlega mikil breyting. Ég er hræddur um að menn verði að fara dálítið hægt í það því það verður hjá býsna mörgum greiðendum sem það kollvarpar þeirra greiðsluplani það mikið að það fer upp fyrir þeirra raunverulegu greiðslugetu, breyting af þessari stærð. Ég vil þó segja um þau atriði sem hæstv. ráðherra taldi upp að ég er í sjálfu sér sammála honum og ríkisstjórninni í því markmiði að 20% af útlánum sé í almennri kaupleigu, sem markmið í sjálfu sér er ég alveg sammála því. Það er ekkert fjarri því að það sem menn hafa verið að úthluta á undanförnum árum í þessari almennu kaupleigu séu 20% af heildinni. Þannig að ég held að menn vinni í sjálfu sér ekkert mikið með því. Endurskoðun á vöxtum eftir sex ára eignarhald, sem gerist þannig að hafi tekjur eiganda farið upp fyrir tiltekin mörk á þessu tímabili og hagur hans vænkast þá hækka vextirnir, getur talist eðlilegt. Þetta er verið að skoða í Húsnæðisstofnun, aðeins byrjað og of snemmt að segja til um það hver niðurstaðan verður. En þó má segja að fyrsta athugun gefur ekki tilefni til mikillar bjartsýni í þá veru að það komi inn auknar tekjur í verulegum mæli vegna þessarar endurskoðunar. Þannig að í mínum huga eru líkurnar á því að vextirnir hækki um það sem hæstv. ráðherra nefndi meiri en hann gerði sér vonir um, en það eru hlutir sem verða náttúrlega að koma í ljós. En standi ríkisstjórnin að þessum áformum sínum þá er allt útlit fyrir að hún sé að auka greiðslubyrði verulega hjá stórum hluta fólks og jafnvel að kollvarpa þeirra greiðsluáætlunum og greiðslugetu í býsna mörgum tilvikum. Þetta eru tíðindi sem mér þykir taka að hafa á orði. Ég held að mönnum muni þykja þetta meiri breytingar en vænta mátti eftir lestur frv., bæði hvað varðar niðurskurðinn í framkvæmdum á vegafé, hækkun á vöxtum Byggingarsjóðsins og orkuverð til húshitunar. Ég vil að lokum beina því til hæstv. ráðherra, þar sem hann hafði ekki fullkomin svör við því hvaða sjóður þetta væri sem væri í vörslu biskups Íslands og hver hækkunin væri þar hlutfallsleg sem gert væri ráð fyrir, að hann léti taka þetta saman í sínu ráðuneyti og vinna þessar upplýsingar og senda mér þegar það liggur fyrir. Og ég treysti honum alveg fyllilega til að verða við þessari beiðni. Fleira vil ég ekki segja í þessari umræðu, virðulegi forseti, og læt máli mínu lokið.

Virðulegur forseti. Ég bað um að fá að gera örlitla athugasemd áður en frv. það sem ég kynnti hér í gær yrði afgreitt til nefndar og þaðan til 2. umr. Tilefnið er að forseti sá ekki þegar ég bað um orðið hér í gær og sleit umræðunni. Ég er kannski ekki orðin nógu sjóuð í þeim táknmálum sem viðgangast í þingsölum en alla vega þakka ég forseta að leyfa mér að komast að núna. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, 10. þm. Reykv., og Finni Ingólfssyni, 11. þm. Reykv., fyrir þann stuðning við þetta mál sem kom fram í þeirra orðum. En ég vil taka það fram vegna orða hv. þm. Finns Ingólfssonar að það er ekki nóg að eitthvað sé talið eiga að vera ókeypis og kannski gert ráð fyrir því í samningum um kaup og kjör, t.d. hvað varðar þetta mál í samningum um starfskjör lækna sem vinna við heilsugæslustöðvar. Slíkir samningar eru engin trygging og það er hægt að breyta þeim og endurskoða án þess að Alþingi komi nokkurs staðar þar nálægt. Þess vegna er nauðsynlegt að við setjum í lög þessa skyldu ríkissjóðs. Það þarf að vera ótvírætt tryggt í lögum að svo mikilvæg þjónusta sem smábarnaeftirlitið og mæðraverndin er sé á kostnað ríkissjóðs. Eins og ég sagði í ræðu minni í gær er alveg ástæðulaust að gera núv. eða seinni tíma ríkisstjórnum þau skref of auðveld að setja gjöld á þessa þjónustu ef þeim sýnist svo. En það geta þeir í raun gert frá og með næstu áramótum. Vegna orða Finns Ingólfssonar, 11. þm. Reykv., vil ég taka það fram að í 20. gr. laga um heilbrigðisþjónustu er kveðið á um hvernig skuli staðið að kostnaði við rekstur heilsugæslustöða og því ekkert óeðlilegt að þar komi inn ákvæði hvað varðar þetta atriði. Ég vil líka taka fram að það getur verið að það sé jafngóð trygging fyrir því að þessi þjónusta sé á kostnað ríkissjóðs ef það verði sett í lög um almannatryggingar og jafnvel að samin verði sérlög um þennan þátt heilbrigðisþjónustunnar. Það eru til sérlög um ýmsa aðra þætti hennar sem og vísað er til, t.d. í reglugerðum um hvernig skuli standa að heilsugæslu. En það er nauðsynlegt að festa þetta ákvæði í lög og gera það sem allra fyrst.

Eins og forseti sagði við upphaf fundar í gær er þetta í fyrsta sinn sem fyrirspurnir af þessu tagi koma hér á dagskrá. Er því mikið í húfi að vel takist til með þessa nýbreytni í þingstörfum. Forseti væntir góðrar samvinnu við þingmenn um framkvæmd þessa ákvæðis þingskapanna. Mikilvægast er að fyrirspurnir og svör verði stutt og hnitmiðuð þannig að sem flestir þingmenn sem kjósa að taka þátt í þessum umræðum komist að. Fyrirmyndir að óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra eru frá öðrum þingum komnar og hafa þótt gefast vel en meginhugmyndin er að spurningar og svör gangi greiðlega fyrir sig. Gert er ráð fyrir að fyrirspurnatími þessi taki hálftíma. Um ræðutíma gilda samkvæmt þingsköpum sömu reglur og á venjulegum fyrirspurnafundum, þ.e. fyrirspyrjandi hefur tvisvar sinnum þrjár mínútur og ráðherra tvisvar sinnum fimm mínútur. Ákvæði um athugasemdir annarra þingmanna en fyrirspyrjenda og ráðherra eiga ekki við hér enda hafa allir þingmenn sama rétt á fundinum til að koma upp í ræðustólinn og beina fyrirspurn til ráðherra. Forseti væntir þess eindregið að þingmenn fullnýti ekki þann rétt til ræðutíma sem þeim er áskilinn í þingsköpum því að þá komast aðeins tveir þingmenn að á þessum hálftíma sem okkur er skammtaður. Fyrirkomulag umræðunnar verður þannig að þingmenn kveðja sér hljóðs með venjubundnum hætti, banka í borðið, en eru auk þess beðnir vinsamlegast að rísa úr sæti til að auðvelda forseta yfirsýn yfir þá sem biðja um orðið. Þetta eru þingmenn beðnir að endurtaka í hvert sinn sem fyrirspurn er svarað. Forseti verður að velja fyrirspyrjendur en þeir ráða því til hvaða viðstaddra ráðherra þeir beina máli sínu. Verði þátttaka mikil er víst að einhverjir þingmanna komist ekki að en við það verður að una. Forseti vill ítreka þá ósk sína að fyrirspurnir verði stuttar, um eitt eða tvö efnisatriði, og ekki síður að svör ráðherra verði stutt og hnitmiðuð. Þá er þess að vænta að þetta nýmæli reynist vel.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina spurningu til hæstv. forsrh. Í nótt lauk samningum um hið Evrópska efnahagssvæði sem staðið hafa mánuðum saman og menn hljóta að gera sér grein fyrir að svo viðamiklum samningum fylgir verulegur kostnaður. Því vil ég spyrja forsrh. Íslands: Hvað er áætlað að fjórfrelsið muni kosta íslenska ríkið í ráðgjöf, eftirliti, kynningu, þýðingum, sérfræðiþjónustu og öðru því sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið mun kalla á?

Virðulegi forseti. Ég taldi að þennan tíma ætti að nota til þess að spyrja um viðhorf og efnisatriði sem ráðherrar gætu svarað úr. Það gefur auga leið að spurningu eins og þessari er ekki hægt að svara á augabragði. Svarið er því: Ég veit það ekki.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með þetta svar. Eins og ég nefndi þá hafa þessir samningar staðið mánuðum saman og mér þykir það vægast sagt undarlegt ef menn hafa ekki reynt fyrir fram að gera sér einhverja grein fyrir því hvað af þessum samningi leiðir og hvað hann muni kosta íslenska ríkið.

Hæstv. forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. heilbr.- og trmrh. sem snertir tannréttingar. Fjöldi fjölskyldna er með stóra reikninga í fórum sínum vegna tannréttingakostnaðar og þetta fólk vill fá að vita hvað hæstv. ráðherra ætlar sér í sambandi við þessa reikninga. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir miklum niðurskurði vegna tannlækninga. Er e.t.v. meining ráðherrans að ríkið hætti að taka þátt í þessum kostnaði? Ef hæstv. ráðherra segir sem svo að hann vilji semja, þá vil ég benda á að það er enginn samningur í gildi við tannlækna nú sem stendur og þess vegna getur Tryggingastofnun ekki tekið þátt í þessum kostnaði.

Virðulegi forseti. Samkvæmt lögum og reglugerð eiga þeir sem leita hjálpar tannréttingalækna rétt á að fá endurgreiddar ákveðnar fjárhæðir sem þeir þurfa að leggja út vegna kostnaðarins. Til þess að svo geti orðið þurfa tannréttingalæknar að skila til Tryggingastofnunar ríkisins vottorðum um hvað þeir hafi gert svo að endurkröfunni sé hægt að koma fram og fólkið nái rétti sínum. Þetta er sambærilegt við það sem gert er í núgildandi virðisaukaskattslögum þar sem húsbyggjendum sem þurfa að leggja í verulegan kostnað vegna meiri háttar viðhalds á húseign sinni er gefinn réttur til þess að fá endurgreiddan virðisaukaskatt vegna vinnu á byggingarstað að því tilskildu að viðkomandi iðnaðarmenn skili reikningum þar sem hægt er að sjá hver endurgreiðslurétturinn er. Iðnaðarmenn gera þetta, tannréttingalæknar gera þetta ekki þannig að fólkið sem við þá skiptir getur ekki komið fram rétti sínum. Ég hef leitað til landlæknis með þetta mál. Í læknalögum er skylda til allra lækna að skila þeim vottorðum sem heilbrigðiseftirlit og heilbrigðisyfirvöld krefjast af þeim. Landlæknir hefur skrifað þessum læknum til þess að gefa þeim kost á að koma með sín rök í málinu um það að skila ekki tilsettum vottorðum svo að sjúklingar þeirra geti náð fram rétti sínum. Ég mun beita öllum ráðum til þess að tryggja það eftir réttum löglegum leiðum að fólk þetta fái rétti sínum framgengt og ég treysti á stuðning landlæknis í þeim efnum og þarf ekki meira um það að segja.

Virðulegi forseti. Það hefur ekki farið fram hjá mér frekar en mörgum öðrum að ráðherrarnir hafa verið að fá sér nýja bíla við sitt hæfi. Það hefur líka vakið athygli mína að þeir bílar hafa margir hverjir ef ekki flestir verið keyptir hjá Heklu hf. Því vil ég spyrja hæstv. fjmrh. hvers vegna bifreiðarnar eru keyptar þar og í öðru lagi hvers vegna ekki fór fram útboð á þessum bílakaupum þannig að hin frjálsa samkeppni fengi að njóta sín.

Forseti. Það mun vera rétt að nokkrir af þeim bílum sem keyptir hafa verið eru frá Heklu, aðrir ekki. Ástæðan fyrir því að ekki var um útboð að ræða er sú að það stendur til að breyta reglum um ráðherrabifreiðar og ég á von á því að nefnd sem starfar að því muni skila áliti innan tíðar. Í því áliti verður tekin afstaða til þessarar hliðar þessa verkefnis ásamt öðrum sem talsvert hafa verið í umræðunni að undanförnu og snerta ráðherrabíla. Ég hygg að ástæðan fyrir því að bílar frá Heklu hafi orðið fyrir valinu hjá viðkomandi ráðherrum sé fyrst og fremst vegna þess að sú verslun hefur umboð fyrir bíla sem henta ákaflega vel til þessara nota.

Frú forseti. Ég ætla að spyrja hér um viðhorf. Í rauninni ætla ég að spyrja um svolítið meira. Ég ætla að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann sjái lengra en nef hans nær. Ég ætla nefnilega að spyrja um framtíðarsýn forsrh. Hann sagði í sjónvarpinu í dag og hann hefur sagt það áður að samningur um Evrópskt efnahagssvæði mundi minnka þann þrýsting á íslenskum stjórnvöldum að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið. Nú liggur fyrir að það hefur aukið á þrýstinginn í Sviss. Svisslendingar ætla að sækja um aðild eftir að þessi samningur var gerður. Því hefur verið lýst yfir að samningurinn muni auðvelda Norðmönnum að sækja um aðild. Svíar hafa sótt um aðild, Austurríkismenn hafa sótt um aðild þannig að ásóknin inn í Evrópubandalagið eykst fremur en minnkar eftir þennan samning. Og nú vil ég spyrja forsrh. hvernig hann sjái fyrir sér framtíð Íslands og framtíð Evrópska efnahagssvæðisins þegar og ef þessi ríki ganga inn í Evrópubandalagið. Ég vil taka það fram strax að það þýðir ekki að segja mér að þá breytist þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið einfaldlega í tvíhliða samning vegna þess að það svarar ekki spurningunni um það hvað eigi að verða um eftirlitsstofnun EFTA, hvað eigi að verða um sérfræðiþjónustu EFTA, hvað eigi að verða um EES-dómstólinn og fleira sem okkur er sagt núna að sé svo mikilvægt, ekki bara til að gæta hagsmuna Evrópubandalagsins, nei, til að gæta hagsmuna okkar. Þarf þá ekki þessar stofnanir allar áfram til að gæta okkar hagsmuna? Og ég vil þess vegna spyrja um framtíðarsýn forsrh.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Ég tel að hún sé mjög tímabær, þ.e. í dag, á þessum sólarhring, hafa verið að gerast mikil tíðindi. Samningar hafa náðst eftir tæplega þriggja ára þjark um Evrópskt efnahagssvæði. Ég var þeirrar skoðunar --- það er að vísu bara skoðun --- að ef svo færi að sá samningur hefði ekki orðið, þá hefði þrýstingur aukist innan lands á stjórnvöld að þau gengju til beins samstarfs og fengju aðild að Evrópubandalaginu. Ég er þeirrar skoðunar að þessi samningur, þessi mjög svo hagstæði samningur, muni ekki leiða til þess. Ég tel líka að þeir möguleikar sem þessi samningur opnar fyrir íslenska þjóð muni nýtast henni þó svo færi að allverulegur hluti þessara þjóða mundi ganga inn í Evrópubandalagið. Við vitum ekki enn þá um nokkur þessara ríkja. Við vitum ekki enn þá um Finnland. Finnland mun taka afstöðu til þessa þáttar væntanlega fyrir mitt næsta ár. Við vitum ekki enn þá um Noreg. En ég er sannfærður um það --- það er líka bara sannfæring og framtíðarsýn --- að ef svo fer að öll þessi ríki gangi inn í Evrópubandalagið, þá mundi það bandalag með okkur sem fyrrverandi aðila að hinu Evrópska efnahagssvæði hafa skyldu til þess að sjá réttindum Íslands borgið í viðskiptum við bandalagið umfram það sem orðið hefði ef við hefðum ekki orðið þátttakendur í hinu Evrópska efnahagssvæði.

Forseti. Það var raunar eins og mig grunaði, framtíðarsýnina vantaði. Nú er ég ekki að biðja hér um einhverja framtíðarsýn fram á næstu öld. Ég er að biðja um sýn sem nær eins og fimm ár fram í tímann. Þá sýn vantar. Menn hafa einhverja skoðun á því hvað gæti hugsanlega gerst, en þeir vita ekki hvað gæti hugsanlega gerst. Og það finnst mér mjög alvarlegt. Mér finnst líka alvarlegt að menn skuli segja hér úr pontu að ef stór hluti EFTA-ríkja gangi inn í EB, þá muni EB hafa skyldu til þess að gera vel við okkur þegar þar að kemur. Við ætlum með öðrum orðum að leggja framtíð okkar upp í hendurnar á EB.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að bera fram fyrirspurn til hæstv. forsrh. um þjóðaratkvæðagreiðslu. Árið 1944 tóku 98% þjóðarinnar þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað frá Dönum og 95% þeirra sögðu já. Í nótt var gerður samningur í Lúxemborg, samningur fyrir Íslands hönd sem felur í sér verulegt afsal á sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar. Telur forsrh. fullnægjandi að samningurinn verði staðfestur aðeins með einfaldri atkvæðagreiðslu á hér á Alþingi? Telur hann ekki rétt eins og árið 1944 að leyfa þjóðinni að segja álit sitt?

Virðulegi forseti. Ég tel ekki efni til þess að efnt sé til þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning sérstaklega og tel alls ekki hægt að líkja honum á nokkra lund við þann atburð þegar lýðveldi var stofnað á Íslandi. Reyndar minnist ég þess og við minnumst þess öll að sumir töldu að síðustu alþingiskosningar hefðu verið þjóðaratkvæðagreiðsla um Evrópubandalagið. Ég hef reyndar ekki heyrt túlkun manna á því hvernig sú þjóðaratkvæðagreiðsla hafi farið en sumir töldu fyrir fram að þar væri um þjóðaratkvæðagreiðslu að ræða. Ég vek líka athygli á því að ég hafði þau orð uppi af hálfu míns flokks að ef um það væri að ræða að menn ætluðu að ganga í Evrópubandalagið, þá ætti að vera um það þjóðaratkvæðagreiðsla. Þetta er mjög í samræmi við það sem önnur ríki hafa gert, til að mynda Norðmenn. Þeir höfðu þjóðaratkvæðagreiðslu um inngöngu í Evrópubandalagið. Þeir ætla ekki að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning, enda er hann annars eðlis. Og hvers vegna vil ég ekki og tel ekki nauðsynlegt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning? Vegna þess að ég er ósammála fullyrðingum um það að í honum felist afsal fullveldis þjóðarinnar á nokkra lund. Ég tel ekki að dómstóll sem eðli málsins samkvæmt á að skera úr ágreiningi um efnisatriði samnings milli ríkjabandalaga, þar sem við eigum aðild að öðru bandalaginu --- ég tel ekki að það feli í sér afsal á fullveldi landsins að sameiginlegur dómstóll skeri úr um ágreiningsefni þjóða á milli. Því hefur verið dálítið blandað saman, að menn séu með þessum hætti að glata hluta af fullveldi sínu. Auðvitað má segja að með allri samningsgerð við annan aðila glati menn einhverju af frelsi sínu. Samningsgerð um Atlantshafsbandalagið, samningsgerð um Sameinuðu þjóðirnar, samningsgerð um mannréttindasáttmála og mannréttindadómstól, mannréttindanefnd. Auðvitað má halda þessu fram. En að hinu leytinu má líka halda því fram að með þessum hætti sé réttur einstaklinganna tryggður eins og sýndi sig varðandi dómstólaskipun einmitt hér á Íslandi. Ég tel því ekki efni til þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um málið og ég tel reyndar blasa við að um þennan samning hljóti að verða víðtæk samstaða hér á Alþingi því að svo margir hafa að þessu máli unnið. Fyrrv. ríkisstjórn hafði alla forustu um þennan samning. Sá samningur hefur ekkert breyst nema til batnaðar þannig að ég á ekki von á öðru en langflestir þeirra sem hér sitja hljóti að stuðla að því að þessi samningur nái fram að ganga og menn nái þeim miklu sóknarfærum í atvinnu- og efnahagslífi sem samningurinn býður upp á.

Virðulegur forseti. Skoðun mín á því að hér sé um fullveldisafsal að ræða er ekki eingöngu byggð á því að við setjum okkur undir erlendan dómstól. Þetta er líka það að við afsölum okkur verulegum hluta af löggjafarvaldinu og það er t.d. mat Norðmanna að hér sé um fullveldisafsal að ræða, ekki að fullu og öllu heldur að verulegu leyti. Og það er mat flestra að hér sé a.m.k. um 60% inngöngu í Evrópubandalagið að ræða þannig að þarna er verulega stórt skref inn í Evrópubandalagið. Ég held því að það velkist mjög fáir í vafa um það að þarna er um verulegt fullveldisafsal að ræða. Mér eru það því mikil vonbrigði að heyra það að forsrh. telur á þessari stundu ekki ástæðu til að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þennan samning. Ég skora á hann og reyndar ríkisstjórnina alla að endurskoða þetta mjög vel og láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning. Með því móti er hægt að fá að vita hvort þjóðin er tilbúin til að taka þetta stóra skref inn í Evrópubandalagið og afsala sér eins stórum hluta af fullveldi sínu og þarna er verið að gera.

Virðulegi forseti. Forsrh. hefur í þremur ræðum hér lýst skoðun sinni á samningi sem utanríkismálanefnd Alþingis hefur ekki enn þá fengið að sjá. Það er fullkomlega óeðlilegt að forsrh. Íslands og utanrrh. Íslands séu að segja þjóðinni opinberlega að þessi samningur sé góður, hann sé svona, þetta sé jákvætt o.s.frv., forsrh. fullyrðir að fyrir samningnum sé meiri hluti á Alþingi þegar þrátt fyrir ítrekaðar óskir, síðast í morgun var neitað að afhenda utanrmn. samninginn. Það er fullkomlega óeðlilegt að forsrh. og utanrrh. séu að tjá sig opinberlega um þennan samning --- og utanrrh. ætli t.d. að halda blaðamannafund um samninginn núna eftir nokkrir klukkustundir --- án þess að utanrmn. og þingið fái að sjá samninginn. Þess vegna vil ég hér í sérstöku tilefni af ræðum forsrh. bera fram þá formlegu fyrirspurn til hans, er hann ekki reiðubúinn að fallast á þá ósk allra stjórnarandstöðuflokkanna í utanrmn. að þegar í dag fái stjórnarandstöðuflokkarnir að sjá þann samning sem undirritaður var í Lúxemborg í nótt? Ég skil ekki hvers vegna ríkisstjórnin hafnar þessari sjálfsögðu ósk eins og hún gerði í morgun og ber þess vegna fram þá fyrirspurn nú til forsrh. hvort hann er ekki reiðubúinn til að beita sér fyrir því að við fáum þennan samning í hendurnar í dag.

Virðulegi forseti. Ég tel að utanrrh. og embættismenn hans hafi haft mjög náið og gott samráð við utanrmn. á öllum stigum málsins eins og lög gera ráð fyrir, meira samráð kannski en menn hafa átt að venjast. Hins vegar var auðvitað ekki hægt á þessum síðasta sólarhring að halda uppi slíku samráði, enda ekki ráð fyrir því gert. Ég hafði áætlað að ríkisstjórnarfundur yrði kl. 8 í fyrramálið og í framhaldi af því í yrði fundur í utanrmn., ég hafði rætt það við formann nefndarinnar sem taldi engin tormerki á því þannig að ríkisstjórninni yrði kynnt málið fyrst og síðan utanrmn. í heild. Mér finnst sjálfsagt vegna þessarar athugasemdar formanns Alþb. að taka málið upp við utanrrh. hvort við getum haft á þessu breytta skipan. En ég vil ekki hér og nú úr þessum ræðustól, án samráðs við hann, gefa neinar sérstakar yfirlýsingar um það.

Virðulegi forseti. Mér þykir það jákvætt að hæstv. forsrh. hefur samþykkt að beita sér fyrir því við utanrrh. að við stjórnarandstöðuflokkarnir og utanrmn. fái samningstextann í hendur í dag og ég vona að utanrrh. verði við þeirri ósk. Það er hins vegar misskilningur að það hafi verið haft náið samráð um alla þætti við utanrmn. Ég vil nefna eitt dæmi. Margir, m.a. utanrrh., segja að eitt mikilvægasta ákvæði þessa samnings sé að tryggt sé að erlendir aðilar geti ekki fjárfest í íslenskum sjávarútvegi. Fyrir rúmri viku síðan óskuðum við eftir því í utanrmn. að fá að sjá þann texta samningsdraganna þar sem það væri tryggt. Það var ekki orðið við þeirri ósk okkar og utanrmn. hefur ekki enn séð neinn stafkrók um það hvernig þetta sé tryggt í samningnum þannig að við getum metið það sjálfstætt hvort nægilega örugglega sé um hnútana búið. Það er þess vegna margt í þessu sem við þurfum að fá að sjá og ég fagna því og vona að það verði niðurstaðan að við fáum samninginn í hendur síðdegis í dag.

Virðulegi forseti. Mig langar að bera fram fyrirspurn til heilbrrh. Í fjárlagafrv. er að finna tillögu um samdrátt í þjónustu ýmissa sjúkrahúsa, m.a. í Stykkishólmi, en í Stykkishólmi er gert ráð fyrir að staða skurðlæknis verði lögð af og þar með er verið að leggja niður alla almenna þjónustu á sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Því spyr ég: Hvaða faglegt mat lá að baki þeirrar ákvörðunar að leggja niður alla almenna þjónustu á sjúkrahúsinu í Stykkishólmi fyrir 4 millj. kr.?

Virðulegi forseti. Það er ekki ætlunin að leggja niður almenna þjónustu á sjúkrahúsinu í Stykkishólmi nema síður sé. Þar er ætlunin að spara fé án þess að draga úr þjónustu. Ég mun upplýsa það þegar lengra líður á þetta þing, fyrst á réttum stað í fjárln. þingsins, hverjar ástæðurnar eru fyrir því og hvernig framkvæmdin á því verði. En ég ítreka það, hér er ekki um að ræða samdrátt í þjónustu. Ég vil líka leiðrétta það að á þessu sjúkrahúsi séu gerðar 250 aðgerðir. Ég tel að það láti nærri að þær séu 40 og ég vildi gjarnan að hv. þm. hugleiddi, og er sjálfsagt að upplýsa hann um það síðar, kostnaðinn sem þessu er samfara. Það er ætlunin að draga úr kostnaði en ekki að skerða þjónustu.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að minna heilbrrh. á að það er hvergi sparað meira í rekstri í heilbrigðisþjónustunni en einmitt á þessu ákveðna sjúkrahúsi og með því að leggja niður þessa stöðu er búið að leggja niður stofnunina sem slíka.

Virðulegi forseti. Það er ekki ætlunin að leggja niður þessa stöðu. Hins vegar er ætlunin að borga ekki eins mikið fyrir þau verk sem þarna eru unnin og gert er í dag. Það er hægt að gera án þess að breyta þjónustu sjúkrahússins. Ég held það væri tímabært fyrir menn að hugleiða hvort sé réttara að verja þjónustu í heilbrigðiskerfinu eða launamál einstakra starfsmanna þess.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. forsrh. Hefur hæstv. forsrh. sett reglur og eða beint tilmælum til ráðherra sinna um það hvað samræmist eða samræmist ekki störfum þeirra sem ráðherra? Hér er átt við önnur launuð störf. Ef slíkar reglur hafa verið settar og eða ef tilmælum hefur verið beint til þeirra er óskað eftir að það verði upplýst. Ef slíkar reglur hafa ekki verið settar og ekki verið beint til þeirra tilmælum, þá er óskað eftir því að fá það upplýst hvort ætlunin er að gera það.

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir bókun, ég hygg frá fyrrv. ríkisstjórn, um það að ráðherrar gegni ekki launuðum störfum annars staðar. Ég hygg að sú bókun hafi ekki verið endurnýjuð, en ég hygg þó að það sé farið eftir henni. Þannig hafa ráðherrar, til að mynda ráðherrar sem sátu í bankaráðum Landsbanka og Búnaðarbanka, vikið úr slíkum ráðum, þannig að ég held að í raun sé farið eftir henni og ég tel að það sé hin rétta regla.

En borgarstjórn Reykjavíkur?

Það gildir sú regla um kjörna fulltrúa að þeir hafa skyldu til að taka kjöri í sveitarstjórn eins og fyrrv. félmrh. veit.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans í þessum efnum. En varðandi þá athugasemd, sem kom hér fram í frammíkalli og hlýtur að vekja nokkra umhugsun, má spyrja hvort það sé eðlilegra að menn gegni trúnaðarstörfum sem þeir eru kosnir til í sínu sveitarfélagi eða þeir gegni störfum sem þeir eru kosnir til af Alþingi Íslendinga, þannig að mér sýnist nokkuð skorta á sjálfsgagnrýni í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég hygg að það séu ótal eða allmörg fordæmi fyrir því að ráðherrar hafi setið í sveitarstjórn jafnframt ráðherradómi. Ég þekki a.m.k. eitt dæmi um fjmrh. sem sat í sveitarstjórn athugasemdalaust þó hann væri fjmrh. Ég hygg að hér séu oddvitar eða slíkir aðilar inni sem hafa gegnt slíkum störfum, meðhjálparastörfum jafnvel, þó þeir hafi verið ráðherrar.

Forseti vill, af því að þetta er í fyrsta skipti sem teknar eru á dagskrá fyrirspurnir til ráðherra, þakka hv. þm. og hæstv. ráðherrum sérstaklega fyrir hversu vel og snögglega þetta hefur gengið fyrir sig því að hér hafa 24 ræður verið haldnar á þessum hálftíma.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 sem hefur verið lagt fram á Alþingi. Mörg undanfarin ár hafa framsöguræður með fjárlagafrv. verið langar og ítarlegar þar sem forverar mínir hafa leitast við að gera sem flestum efnisatriðum frv. skil. Sú aðferð er góðra gjalda verð en ég tel hana samt ekki þjóna nægilega vel þeim tilgangi sem framsöguræða með fjárlagafrv. á að gera. Að mínu áliti á fjárlagaræða að fjalla um stefnumörkun ríkisstjórnar fremur en að vera almenn lýsing á einstökum atriðum fjárlagafrv. Í henni skýrir fjmrh. þær megináherslur sem í því felast og af hverju þær eru nauðsynlegar. Í ræðu minni mun ég þess vegna skýra helstu forsendur frv., stefnu hæstv. ríkisstjórnar í efnahagsmálum, almennt og ríkisfjármálum sérstaklega. Ég ætla einnig að lýsa því tvíþætta vandamáli sem við stöndum frammi fyrir. Annars vegar ríkir alvarleg stöðnun í efnahagslífinu. Þetta birtist í því að ný verðmætasköpun er í lágmarki í landinu. Hins vegar, og það er bein afleiðing af þessu, getum við ekki að óbreyttri efnahagsstefnu staðið undir sífellt vaxandi kostnaði við velferðarríkið og velferðarkerfið. Það er afar mikilvægt að við áttum okkur á þessum vandamálum, hvernig þau tengjast innbyrðis og nauðsyn þess að taka á þeim strax. Forsenda árangurs í þessu efni er að allir hafi skilning á því að lausn þeirra ræður úrslitum um lífskjör okkar í framtíðinni. Ég ætla ekki að halda því fram að þetta fjárlagafrv. marki tímamót í þeim skilningi að það leysi öll vandamál enda verða þau ekki leyst með einhverjum töfrabrögðum á svipstundu. Þeir sem halda slíku fram eru einfaldlega að blekkja þjóðina. Við þurfum ekki annað en að rifja upp hvað hefur orðið af öllum hornsteinum síðustu fjárlagafrv. til að sjá að það er innihaldið sem skiptir máli, ekki umbúðirnar, enda stendur varla steinn yfir steini af því sem lagt var upp með í sumum þessara fjárlagafrv. Gott dæmi eru fjárlög yfirstandandi árs. Ég tel að það frv. sem hér er til umræðu geti haft veruleg áhrif með þeim aðgerðum sem það boðar. Mestu máli skiptir að allir, jafnt stjórnmálamenn sem almenningur, geri sér grein fyrir þeirri hættu sem okkur sem þjóð er búin ef ekki er spyrnt við fótum. Um það snýst stefna þessa fjárlagafrv. Ef okkur tekst að vinna þessari stefnu fylgi og framfylgja henni, þá verður þetta tímamótafrumvarp, annars ekki. Áður en lengra er haldið langar mig að fjalla um aðsteðjandi vandamál og fyrst vík ég að stöðnuninni í íslensku efnahagslífi. Það hefur varla farið fram hjá nokkrum manni að íslenskt efnahagslíf hefur gengið í gegnum miklar þrengingar á undanförnum árum. Frá árinu 1987 hefur þjóðarbúskapurinn verið í öldudal og framleiðslustarfsemin í lágmarki. Hver er ástæðan fyrir þessu? Algengasta svarið hefur verið að um sé að kenna minni afla og erfiðleikum í sjávarútvegi. Þetta er auðvitað rétt svo langt sem það nær enda er sjávarútvegur mikilvægasta atvinnugrein okkar. Þó er þetta aðeins hluti af skýringunni. Málið er í rauninni alvarlegra og vandinn djúpstæðari. Ef við lítum í kringum okkur sjáum við að það ríkir kyrrstaða í íslensku atvinnulífi. Það er nánast sama hvert litið er. Ný fjárfesting er í lágmarki, nýsköpun er mjög lítil og ný atvinnutækifæri eru af skornum skammti. Það er þessi lognmolla, þessi stöðnun, sem er hið raunverulega vandamál í íslensku efnahagslífi. Þessu þarf að snúa við, að öðrum kosti blasir við áframhaldandi kyrrstaða og sífellt lakari lífskjör. En til að snúa vörn í sókn þurfum við að átta okkur á hverjar eru rætur vandans. Af hverju er íslenskt atvinnulíf í dvala? Til þess liggja ýmsar ástæður. Íslensk fyrirtæki voru um langan aldur starfrækt í mjög vernduðu umhverfi. Þetta hefur hins vegar smám saman verið verið að breytast sem er afleiðing af aðild Íslands að EFTA, niðurfellingu verndartolla, bættum samgöngum og aukinni samkeppni erlendis frá. En það sem skiptir sennilega meira máli er að alveg fram á síðasta áratug bjuggu íslensk fyrirtæki sem og aðrir í þessu þjóðfélagi við neikvæða raunvexti. Við þær aðstæður má segja að hluti af eðlilegum rekstrarkostnaði fyrirtækja hafi ekki komið fram í bókhaldi. Verðbólgan faldi hluta raunverulegs tilkostnaðar með sjónhverfingum á kostnað sparifjáreigenda. Afleiðingarnar þekkjum við öll. Í stórum stíl var ráðist í fjárfestingar sem meira og minna voru fjámagnaðar með lánum. Yfirleitt var lítið hugsað um hvort fjárfestingin skilaði raunverulegum arði. Verðbólgan sá um sína. Þegar verðtrygging kom til sögunnar reyndi fyrst á hvort raunverulegur rekstrargrundvöllur var fyrir starfseminni eða ekki. Jafnframt gerðu þessar nýju aðstæður meiri kröfur til stjórnenda fyrirtækjanna. Á undanförnum árum höfum við verið að súpa seyðið af verndarstefnunni. Að sumu leyti er ástandið ekki ósvipað því sem blasti við í Austur-Evrópu þegar járntjaldið féll. Í mörgum tilvikum hefur einfaldlega ekki reynst vera grundvöllur fyrir áframhaldandi rekstri, a.m.k. ekki í óbreyttri mynd. Allt of sjaldan hafa fyrirtækin brugðist nægilega fljótt við með breytingum í rekstri, auknum sparnaði og sameiningu fyrirtækja. En það er ekki hægt að skella skuldinni alfarið á atvinnulífið. Kannski skiptir mestu máli að stjórnvöld hafa ekki brugðist rétt við. Stjórnvöld hefðu fyrst og síðast átt að grípa til almennra aðgerða til að tryggja stöðugleika, litla verðbólgu, lága vexti og yfir höfuð svipuð rekstrarskilyrði og í öðrum löndum. Það var ekki gert. Þvert á móti. Í stað þess að halda aftur af útgjöldum ríkisins og skapa atvinnulífinu þannig aukið athafnafrelsi gerðist hið gagnstæða. Ríkisbáknið þandist út sem aldrei fyrr. Aukin útgjöld kölluðu á meiri og meiri skattahækkanir og þegar það dugði ekki til var gripið til þess ráðs að slá lán, jafnt innan lands sem utan. Afleiðingin birtist í óðaverðbólgu og óheyrilega háum vöxtum. Samt tókst ekki að ná endum saman í ríkisrekstrinum. Við skulum aðeins líta á nokkrar staðreyndir sem mönnum eru ekki alltaf ljósar. Gera menn sér grein fyrir því að erlendar skuldir á hvert mannsbarn í landinu hafa tvöfaldast á síðustu tíu árum? Ég veit að það er alltaf erfitt að átta sig á stórum fjárhæðum. Þess vegna skulum við skoða hvað þetta þýðir á einföldu máli. Árið 1980 skuldaði hver einstaklingur í landinu 350 þús. kr. í útlöndum. Á þessu ári eru skuldirnar tvöfalt hærri, þ.e. hver Íslendingur skuldar 700 þús. kr. í útlöndum. Á sama tíma hafa þjóðartekjurnar einungis hækkað um 150 þús. kr. á mann. Hér er um að ræða tölur á verðlagi ársins 1991. Af þessu má ráða hvað skuldastaðan hefur versnað. Skoðum þessa óheillaþróun aðeins betur. Á hverjum einasta degi ársins hækka erlendar skuldir þjóðarinnar að meðaltali um 40 millj. kr. Þetta jafngildir 1,5 millj. kr. á hverri klukkustund. Með öðrum orðum, á sama tíma og þessi fjárlagaumræða stendur yfir hækka erlendar skuldir þjóðarinnar um 6--7 millj. kr., jafnvel 8--10 millj. kr. ef umræðan tekur langan tíma. Og núna erum við öll að súpa seyðið af þessari stefnu. Jafnt fyrirtæki sem einstaklingar. Sífellt stærri hluti af tekjum þjóðarinnar fer til þess að greiða vexti og afborganir af erlendum skuldum. Þar með verður alltaf minna og minna eftir til annarra nota. Afleiðingin er augljós, hún kemur fram í vaxandi erfiðleikum einstaklinga og fyrirtækja, stöðnun og gjaldþrotum. Og ríkið hefur ekki heldur farið varhluta af þessari þróun enda er ríkisbúskapurinn sannarlega í miklum ógöngum. Nú er svo komið að ríkið getur ekki staðið undir velferðarkerfinu lengur með óbreyttum hætti. Við þessar aðstæður verðum við að spyrja grundvallarspurninga um velferðarkerfið. Er það eðlileg velferðarstefna að allir geti notið opinberrar þjónustu á kostnað samfélagsins óháð þörfinni fyrir hana og greiðslugetu viðkomandi einstaklinga? Er það skynsamleg velferðarstefna að taka erlend lán til að standa straum af samfélagsþjónustu dagsins í dag og láta börnin okkar endurgreiða lánin þegar að skuldadögum kemur? Er þetta ábyrg velferðarstefna og réttlátt velferðarkerfi? Ég segi nei. Ábyrg og réttlát velferðarstefna hlýtur að felast í því að fólk deili með sér kjörum en ekki í því að ein kynslóð sendi reikninginn á þá næstu. Ábyrg og réttlát velferðarstefna felst einnig í því að þeir einstaklingar sem það geta greiði a.m.k. að hluta fyrir þjónustuna til að hinir, sem lakast eru settir, geti notið hennar án tillits til efnahags. Við höfum einfaldlega ekki lengur efni á því að gera allt fyrir alla án tillits til þarfar og greiðslugetu. Nú kann einhver að segja sem svo: Já, en þetta er ekki mitt vandamál. Ríkið hlýtur að leysa þetta. En ég spyr á móti: Hvað er ríkið? Ríkið er ekkert annað en við öll, þú og ég. Ef menn taka ekki á þessum málum þýðir það einfaldlega að skattarnir hjá okkur, þ.e. mér og þér, hækka. Og ekki nóg með það. Ef ekki verður gripið í taumana blasir við algert hrun í atvinnustarfsemi, atvinnuleysi í stórum stíl og velferðarkerfi okkar hrynur endanlega til grunna. Sjálfsagt telur einhver að ég sé að mála skrattann á vegginn. Það sögðu menn líka fyrir 20 árum í Danmörku og héldu að sér höndum þar til allt var komið í óefni. Atvinnuleysið, sem var svipað þar og hjá okkur árið 1970, fór upp í 10%, erlendar skuldir hrönnuðust upp og skattarnir hækkuðu um 50%. Fóru úr 40% af þjóðartekjum í tæplega 60% á þessu tímabili. Þannig lágu Danir í því. Og þannig getur farið fyrir okkur. Það er ekkert náttúrulögmál að atvinnuleysi sé lítið hjá okkur, ekkert frekar en hjá Dönum. Það er heldur ekkert náttúrulögmál að skattar geti ekki orðið hærri en þeir eru í dag, ekkert frekar en hjá Dönum sem voru með svipaða skatta fyrir 20 árum og við höfum í dag. Það sem ég er að segja er að vandinn er raunverulegur. Þetta getur gerst hér. Þetta eru hin raunverulegu vandamál í íslensku efnahagslífi og hafa reyndar verið það um allnokkurt skeið. Menn hafa bara ekki viljað horfast í augu við þessi vandamál. En nú verður ekki undan því vikist. Við verðum að taka til hendi við verðum að snúa þessari þróun við. Við verðum að hleypa nýju lífi í íslenskt efnahagslíf til að geta staðið straum af kostnaðinum við þá samfélagsþjónustu sem við viljum veita og njóta. Þetta kallar á róttækar breytingar í hagstjórn. Gömlu úrræðin duga ekki lengur. Skattar á Íslandi eru of háir. Vextir á Íslandi eru of háir. Við verðum að lækka skatta og við verðum að lækka vexti. En slíkt gerist ekki með tilskipunum stjórnvalda eða yfirlýsingum á tyllidögum. Eina leiðin til þess er að draga úr umsvifum ríkisins og stöðva hallarekstur og lántökur opinberra stofnana og sjóða. Við vitum það öll að hér á landi eru til stjórnmálaflokkar sem eru tilbúnir til að hækka skattana upp úr öllu valdi til viðbótar við það sem þeir hafa gert á undanförnum árum og fara ekki dult með þá skoðun sína. En ríkisstjórnin hæstv. hefur kosið að fara aðrar leiðir. Hún hafnar skattahækkunarleiðinni. Mér hefur orðið nokkuð tíðrætt um þau vandamál sem við blasa í efnahagslífi okkar Íslendinga. Þetta er ekki að ástæðulausu, því það er forsenda þess að við getum unnið okkur út úr erfiðleikunum að við gerum okkur glögga grein fyrir ástandinu, hvar við stöndum og hvert okkur ber að stefna. Mig langar til að fara nokkrum orðum um þær leiðir sem ríkisstjórnin hæstv. telur færar út úr ógöngunum. Í örstuttu máli má segja að meginmarkmið efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar séu: að draga úr ríkisumsvifum, að tryggja lága verðbólgu og stöðugt gengi, að stuðla að frjálsum viðskiptum milli landa, að tryggja atvinnu og aukinn kaupmátt þegar til lengri tíma er litið. Þetta eru allt markmið sem flestir geta orðið sammála um. En hvað þýðir þetta fyrir hvern og einn í þessu þjóðfélagi? Hvaða breytingar er verið að boða? Lítum nánar á hvern þátt fyrir sig. Eins og ég nefndi fyrr í ræðunni hefur ríkisbáknið hér á landi þanist út á undanförnum árum. Þrátt fyrir stórfelldar skattahækkanir hafa endar ekki náðst saman því að útgjöld ríkisins hafa aukist enn meira, skuldirnar hafa því hrannast upp. Sífelldur hallarekstur hefur leitt velferðarkerfið sem við höfum byggt hér upp á síðustu árum og áratugum í öngstræti. Ég veit að einhver kann að segja sem svo: Er ekki verið að gera úlfalda úr mýflugu? Getur það verið að ástandið sé virkilega svona slæmt? Höfum við ekki hingað til getað staðið undir öllum kostnaði við velferðarkerfið? Af hverju þennan hávaða núna? Þetta eru allt eðlilegar spurningar. Ég vildi sannarlega að til væru einfaldar lausnir en þær eru því miður ekki til. Við erum komin í þrot með að fjármagna velferðarkerfið og þá á ég ekki eingöngu við velferðarkerfi einstaklinga, heldur einnig fyrirtækjanna. Eina leiðin er að skera niður ríkisútgjöld, spara í rekstrinum og auka kostnaðarhlutdeild þeirra sem njóta opinberrar þjónustu og geta greitt fyrir hana. Aðeins þannig er hægt að tryggja góða velferðarþjónustu fyrir alla. Að draga úr ríkisumsvifum þýðir einfaldlega það að við verðum að finna nýjar leiðir til að tryggja einstaklingum þá velferðarþjónustu sem við viljum halda uppi án þess að leggja þungar byrðar á hinn almenna skattborgara. Í fjárlagafrv. eru stigin ákveðin skref í þessa átt. Á sama hátt verður ríkið að hætta afskiptum af rekstri einstakra fyrirtækja hvort sem það er beint eða í gegnum sjóðakerfið. Í stað þess þarf að skapa atvinnulífinu eðlileg rekstrarskilyrði þannig að fyrirtæki geti staðið á eigin fótum. Þetta er auðvitað grundvallarbreyting á þeirri stefnu sem stjórnvöld hafa fylgt hingað til. Aðeins þannig getum við hleypt lífi í efnahagslífið á nýjan leik. Besta leiðin til að skapa eðlileg rekstrarskilyrði er að tryggja stöðugleika í efnahagslífinu. Þar leika gengisfesta og lág verðbólga lykilhlutverk. Jafnframt þarf að stuðla að lækkun vaxta og lækkun skatta. Um nauðsyn þess að gengi krónunnar sé stöðugt og verðbólga hér á landi sé svipuð og í helstu viðskiptalöndunum þarf naumast að fjölyrða. Mörg þau vandamál sem nú er við að glíma í efnahagsmálum má rekja til ákvarðana sem teknar voru á tímum óðaverðbólgu liðinna ára. Gengisfellingar hafa engan veginn náð tilætluðum árangri enda hafa þær einungis frestað nauðsynlegri endurskipulagningu í atvinnulífinu. Opnun hagkerfisins og frjáls gjaldeyrisviðskipti eru mikilvægir liðir í því að koma í veg fyrir óraunhæfa gengisskráningu. Jafnframt er ljóst að varanlegur stöðugleiki í verðlagsmálum næst ekki nema með því að gengi íslensku krónunnar verði stöðugt. Það er í þessu samhengi sem ríkisstjórnin hæstv. hefur sett stefnuna á að tengja íslenska krónu við evrópska myntkerfið. Með slíkri tengingu eru stjórnvöldum og aðilum vinnumarkaðarins vissulega settar þröngar skorður. Mestu máli skiptir þó að hún stuðlar að meiri aga í hagstjórn og þar með auknum stöðugleika. Eftir að þetta skref hefur verið stigið geta menn ekki lengur leyft sér að reka ríkisbúskapinn með halla ár eftir ár og stjórn peningamála verður jafnframt að vera þannig að hún stuðli að sem mestum stöðugleika í verðlagi. Frjáls milliríkjaviðskipti eru ein af forsendum þess að kyrrstaða efnahagsmálanna undanfarin ár verði rofin. Þær breytingar sem eru á döfinni innan Evrópubandalagsins gera það enn brýnna að stefnunni verði breytt. Lífskjör á Íslandi þurfa að vera sambærileg því sem gengur og gerist í nágrannalöndunum. Of mikil ríkisumsvif, óhófleg skattlagning og skuldasöfnun kemur í veg fyrir að frjáls milliríkjaviðskipti tryggi þann hagvöxt og þau lífskjör sem við sækjumst eftir. Af þessum ástæðum tel ég mjög mikilvægt að það náist farsæl niðurstaða í þeim viðræðum sem nú standa yfir á vegum GATT og fjalla um aukið frelsi í viðskiptum með vörur og þjónustu milli landa. Sama gegnir um aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði. Þótt Alþingi eigi að sjálfsögðu eftir að fjalla um samninginn sem gerður var í nótt og taka afstöðu til hans virðast langflest hagsmunamál okkar hafa komist í höfn. Það er afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að tryggja afurðum okkar greiðan aðgang að Evrópumarkaðnum. Ný tækifæri virðast nú geta opnast í þeim efnum. Eitt af því sem einkennt hefur íslenskt efnahagslíf er að næg atvinna hefur verið í boði fyrir alla. Eftirspurn eftir fólki til starfa hefur löngum verið meiri en framboðið. Á þessu ári má þó gera ráð fyrir að atvinnuleysi á Íslandi verði nálægt 1,5% af vinnuafli og spáð er auknu atvinnuleysi á næsta ári. Sem betur fer er atvinnuleysi hér á Íslandi lítið miðað við það sem aðrar þjóðir þurfa að þola. Í þessu efni getur þó brugðið til beggja átta ef hagstjórnin fer úr böndunum, það sýnir reynsla annarra þjóða. Það er auðvitað ljóst að erfið ytri skilyrði torvelda lausn þeirra vandamála sem við er að glíma. Komandi kjarasamningar hljóta óhjákvæmilega að taka mið af þessum aðstæðum enda getum við litlu breytt um það að minnkandi þjóðartekjur vegna samdráttar í afla og framleiðslu þýða sjálfkrafa skerðingu á kaupmætti þjóðarbúsins. Eðli máls samkvæmt þýðir það að minna er til skiptanna. Markmið kjarasamninganna fram undan hlýtur því að vera að draga sem mest úr skerðingunni hjá þeim sem búa við lökust kjör. Besta leiðin til þess er að stuðla að sem mestum stöðugleika í verðlagi. Það er besta kjarabótin við núverandi aðstæður. Í framhaldi af þessari umfjöllun um markmið efnahagsstefnunnar almennt skulum við huga nánar að því hvaða stefnubreytingar á sviði ríkisfjármála eru boðaðar í þessu fjárlagafrv. Það er ljóst að stefnubreyting í ríkisfjármálum hefur mikla þýðingu fyrir framgang efnahagsstefnunnar. Meginatriði stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum eru þessi: Árið 1992 verði halli ríkissjóðs ekki umfram 1% af landsframleiðslu og á árinu 1993 verði fjárlög hallalaus. Dregið verði úr lánsfjárþörf bæði ríkissjóðs og annarra opinberra aðila og þannig stuðlað að lækkun vaxta. Og þessum markmiðum verði náð án hækkunar skatta. Í þessu felst það markmið ríkisstjórnarinnar að fjárlagahallinn árið 1992 verði minni en 4 milljarðar kr. og lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila verði innan við 24 milljarðar kr. Áður en ég fer nánar út í einstök atriði þeirrar stefnumörkunar í ríkisfjármálum sem ríkisstjórnin leggur til grundvallar vil ég vekja athygli á nokkrum atriðum sem dæmi um þær áherslubreytingar sem þetta fjárlagafrv. boðar. Ríkisútgjöld eru skorin niður um 15 milljarða kr. á næsta ári frá því sem þau hefðu annars orðið. Í krónum talið verða ríkisútgjöld á næsta ári samkvæmt frv. lægri en í ár. Þrátt fyrir verulegan samdrátt í heildarútgjöldum hækka framlög til ákveðinna málaflokka. Hér má nefna framlög til samgöngumála, til málefna fatlaðra, Byggingasjóðs verkamanna og Lánasjóðs ísl. námsmanna. Í frv. er halli ríkissjóðs á næsta ári 3,7 milljarðar kr. samanborið við 9 milljarða á yfirstandandi ári. Þetta yrði minnsti halli á ríkissjóði í sjö ár. Þrátt fyrir að fyrirsjáanlegur efnahagssamdráttur skerði skattstofna ríkissjóðs á næsta ári er ekki gripið til þess ráðs að hækka skatthlutföll eða leggja á nýja skatta eins og gert hefur verið mörg undanfarin ár. Skatttekjur ríkisins hækka því ekki á næsta ári heldur verða þær ívið lægri en á þessu ári. Í stað frekari skerðingar á þjónustu eða almennrar skattahækkunar verður kostnaðarþátttaka þeirra sem nota tiltekna þjónustu aukin. Með þessu er stutt við bakið á velferðarþjónustunni í landinu en það kemur þeim sem lakast eru settir helst til góða. Samkvæmt þessu frv. verður lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs á næsta ári aðeins þriðjungur þess sem stefnir í á þessu ári eða u.þ.b. 4 milljarðar kr. samanborið við 12 milljarða á yfirstandandi ári. Dregið verður úr lántökum annarra opinberra aðila og sjóða. Samanlagt lækkar lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila úr 63 milljörðum kr. á þessu ári í 24 milljarða kr. á því næsta eða um þriðjung. Af þessum 24 milljörðum fara tæplega 16 milljarðar í húsnæðislánakerfið. Minni lánsfjárþörf hins opinbera dregur úr spennu á lánamarkaðnum og þar með skapast skilyrði til lækkunar vaxta. Lægri vextir stuðla að aukinni fjárfestingu í atvinnulífinu og skapa þannig grundvöll fyrir aukinn hagvöxt og bætt lífskjör. Árið 1993 er stefnt að enn frekari lækkun útgjalda þannig að jöfnuður náist milli tekna og útgjalda á því ári. Eins og þessi upptalning á helstu áhersluatriðum frv. ber með sér er stefnt að verulegum árangri. Mikilvægt er að vel takist til því í húfi er að tryggja hér á landi sambærileg lífskjör og í okkar helstu nágrannalöndum. Við skulum nú líta nánar á einstök atriði. Hver eru helstu áhersluatriðin á útgjaldahliðinni og hverjar eru helstu breytingar á því sviði? Til þess að draga úr ríkisútgjöldum er stefnt að sölu ríkisfyrirtækja. Þá verður aðild ríkisins að ýmsum verkefnum endurmetin. Jafnframt verði í ríkari mæli tekin upp þjónustugjöld í stað skatta. Loks má nefna að stefnt er að því að endurskoða starfsmannastefnu ríkisins frá grunni. Ég mun nú fara nokkrum orðum um hvert þessara atriða fyrir sig. Með einkavæðingu og sölu ríkisfyrirtækja má auka hagkvæmni í ríkisrekstri og draga úr rekstrarhalla. Aukin áhersla á einkavæðingu þjónar þannig því hlutverki að finna leiðir til sparnaðar og koma í veg fyrir skattahækkanir. Á þessu sviði getum við lært af reynslu annarra þjóða. Sérstök ráðherranefnd forsrh., fjmrh. og viðskrh. mun hafa yfirumsjón með framkvæmd einkavæðingar. Unnið verður að sölu fyrirtækja sem geta búið við aðhald markaðarins með því að breyta þeim í hlutafélög. Þá verður sjálfstæði einstakra stofnana aukið og rekstur og þjónusta boðin út í ríkari mæli. Ábyrgð á rekstri er þannig skilin frá pólitískum afskiptum og sambærilegum árangri náð í ríkisrekstri og þegar farið var að bjóða út verklegar framkvæmdir ríkisins. Tekjur af sölu ríkisfyrirtækja munu bæta afkomu ríkissjóðs, létta skuldastöðuna og draga úr vaxtagreiðslum hins opinbera. Til að gefa hugmynd um stærðargráður má nefna að þeir sem vel þekkja til telja að það megi jafnvel ná inn allt að 2 milljörðum kr. á ári með sölu ríkisfyrirtækja næstu árin. Miklar umræður hafa að undanförnu átt sér stað um þjónustugjöld. Það er nauðsynlegt að átta sig á því hvers vegna ríkisstjórnin hæstv. hefur farið inn á þá braut að taka upp þjónustugjöld í meiri mæli en áður og hvaða möguleikar voru í stöðunni. Í rauninni stóðum við frammi fyrir þremur kostum. Í fyrsta lagi að hækka almenna skatta. Annar kostur var að beita hefðbundnum niðurskurði og skerða þjónustu t.d. með því að loka í stórum stíl sjúkrahúsdeildum og skólum. Þriðji kosturinn var að fjármagna hluta starfseminnar með þjónustugjöldum. Eins og ég hef margsinnis nefnt í ræðu minni er það stefna hæstv. ríkisstjórnar að grípa ekki til almennrar skattahækkunar. Þess vegna var farin sú leið að draga úr útgjöldum. Jafnframt var mörkuð sú stefna að auka kostnaðarþátttöku notenda á tilteknum afmörkuðum sviðum. Þetta er í sjálfu sér ekkert nýtt fyrirbæri heldur hefur þessi leið verið farin bæði hér á landi og annars staðar. Á undanförnum árum hefur vaxandi áhersla verið lögð á þjónustugjöld víða um lönd. Ástæðan er tvíþætt. Annars vegar hafa menn viljað komast hjá almennum skattahækkunum, hins vegar eru þjónustugjöld til þess fallin að efla kostnaðarvitund þeirra sem njóta þjónustunnar, svo og hinna sem hana veita. Þeir stuðla þannig að sparnaði og betri meðferð á almannafé. Það er mjög mikilvægt að allir átti sig á því að með þessu er verið að treysta velferðarþjónustuna í landinu, ekki síst við þá sem verst eru settir, en þeir hefðu annars orðið fyrir barðinu á löngum biðröðum, skömmtun eða beinum niðurskurði sem óhjákvæmilega hefði skert þjónustuna og þá væntanlega mest til þeirra. Flestum er ljóst að samningamál opinberra starfsmanna eru ekki í nægilega góðu lagi. Þetta gildir bæði um hin eiginlegu samningamál, um kaup og kjör og eins atriði sem snúa að ýmsum framkvæmdamálum, svo sem ráðningarformi og fleiru. Ríkið þarf að geta ráðið til sín hæfa starfsmenn hér eftir sem hingað til. Jafnframt þarf ríkið að geta haldið góðum starfsmönnum í þjónustu sinni. Ég er ekki viss um að núverandi kerfi sé nægilega vel í stakk búið til að þjóna þessum markmiðum. Þess vegna þarf að endurskoða starfsmannastefnu ríkisins frá grunni. Það er að mínu mati mjög mikilvægt að starfsmannastefna ríkisins miði að því að auka sveigjanleika við ákvörðun launa og annarra starfskjara. Það þarf að byggja inn í kerfið meiri hvatningu fyrir starfsmenn til að sýna framtakssemi. Jafnframt þarf að breyta ráðningarforminu þannig að nýir starfsmenn ríkisins verði þegar fram í sækir ráðnir með lífeyrisréttindi sem samsvara réttindum á almennum vinnumarkaði. Loks koma ýmis atriði til endurskoðunar í tengslum við meiri valddreifingu í ríkiskerfinu. Aukið sjálfstæði ríkisstofnana, meiri fjárhagsleg ábyrgð en um leið aukið aðhald í fjárframlögum, kallar á ýmsar breytingar gagnvart starfsmönnum. Þetta krefst aukinnar hagræðingar í rekstri ríkisstofnana en um leið býður það upp á skoðun á því hvernig hún gæti komið fram í bættum kjörum starfsmanna. Öll þessi atriði þarf að skoða í þeim samningaviðræðum sem nú standa yfir milli ríkisins og starfsmanna þess. Samhliða fyrstu aðgerðum til að draga úr hallanum á ríkissjóði verður að halda áfram umbótum á sviði skattamála. Fram undan eru ýmis mikilvæg verkefni, bæði að því er varðar álagningu skatta og framkvæmdir. Mig langar að nefna það helsta sem er á döfinni en vísa að öðru leyti til athugasemda fjárlagafrv. og starfsáætlunar hæstv. ríkisstjórnar um frekari umfjöllun. Hæstv. ríkisstjórn ætlar á næstu tveimur árum að ná jafnvægi í ríkisfjármálum án þess að hækka skatta. Lokatakmarkið á sviði skattamála er að létta skattbyrðina á fyrirtækjum sem og einstaklingum. Jafnframt er réttlætismál að draga úr því misræmi sem fyrirfinnst í mörgum tilvikum í skattkerfinu í dag. Um einstaka skatta er það að segja að hæstv. ríkisstjórn ætlar þegar á næsta ári að spara einn milljarð króna með því að lækka endurgreiðslur og fækka undanþágum í skattkerfinu. Á öðrum sviðum er gert ráð fyrir að það taki lengri tíma að undirbúa aðgerðir, jafnvel þótt nú þegar sé hafin á vegum fjmrn. víðtæk endurskoðun á skattkerfinu. Eitt brýnasta verkefni hæstv. ríkisstjórnar í skattamálum er að samræma skattlagningu eigna og fjármagnstekna. Samræmingin er liður í því að draga úr misræmi í skattkerfinu. Það er óréttlátt að skattleggja sumar tekjur á meðan aðrar eru skattfrjálsar. Þetta misræmi þarf að leiðrétta. Ég vil taka það fram að óháð því hvaða leið verður fyrir valinu er þessari samræmingu ekki ætlað að skila ríkissjóði auknum tekjum heldur tryggja sanngjarna og samræmda skattheimtu. Af öðrum skattabreytingum sem koma til athugunar á næstunni vil ég nefna eftirfarandi. Hlutfall tekjuskatts einstaklinga og fyrirtækja þarf að lækka samhliða minni ríkisumsvifum og fækkun undanþága og endurgreiðslna. Virðisaukaskattur er hærri hér á landi en annars staðar. Hann þarf að lækka, m.a. með fækkun undanþága og hertu skatteftirliti. Tryggingagjald er mishátt eftir atvinnugreinum og þarf að samræma. Í tengslum við það þarf að taka aðstöðugjaldið til endurskoðunar. Hér hef ég aðeins drepið á því helsta sem er á döfinni á sviði skattamála. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að eitt helsta markmiðið með aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar í ríkisfjármálum er að draga úr umsvifum og afskiptum ríkisvaldsins af almennri efnahagsstarfsemi í landinu. Aðeins með því að þetta takist er raunhæft að tala um að skattar verði lækkaðir en það er ein af mikilvægustu forsendum þess að atvinnu- og efnahagslíf hér á landi geti dafnað og hagvöxtur orðið sambærilegur á við það sem gengur og gerist í helstu nágrannalöndum okkar. Það er því mikið í húfi að sparnaðaraðgerðirnar nái fram að ganga. Eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar stöndum við Íslendingar nú á krossgötum. Langvarandi eyðsla umfram efni er einfaldlega að sliga þjóðarbúið. Afleiðingin er vaxandi viðskiptahalli og erlend skuldasöfnun sem er á góðri leið með að slá fyrri met. Vextirnir hækka upp úr öllu valdi. Framtakssemin lamast og engin nýsköpun á sér stað í atvinnulífinu. Niðurstaðan er efnahagsleg stöðnun. Við getum ugglaust haldið áfram á sömu braut og hingað til enn um hríð. Haldið áfram að slá lán í útlöndum eða hækka skatta til þess að fjármagna sífellt meiri eyðslu innan lands. Þetta er gamalkunn leið. Við sjáum afleiðingar hennar víða í löndunum í kringum okkur þar sem skattbyrðin er orðin ógnvænleg, atvinnulífið í lamasessi og erlendar skuldir hrannast upp, hagvöxtur er enginn og atvinnuleysi vaxandi. Ég spyr: Viljum við búa við þessa framtíðarsýn? Er ekki ýmislegt á sig leggjandi til að koma í veg fyrir það? Ég trúi að svo sé. Ég held að enginn Íslendingur vilji þessa framtíð, allra síst unga fólkið sem þarf að taka við þjóðarbúinu, skuldum þess og eignum. Þess vegna hefur hæstv. ríkisstjórn kosið að fara nýjar leiðir, brjótast út úr þeirri kyrrstöðu sem við höfum verið í allt of lengi. Við verðum að ráðast gegn áframhaldandi útþenslu ríkisbáknsins, skera niður óþarfa útgjöld, spara og sýna ráðdeildarsemi. Þetta er einmitt það sem venjuleg fjölskylda mundi gera við svipaðar aðstæður og þetta er nákvæmlega það sem við sem þjóð þurfum að gera. Þetta er megininntakið í þeirri stefnu sem fjárlagafrv. boðar. Ýmsir hafa gagnrýnt fjárlagafrv. á þeirri forsendu að í því sé ekki nægilega langt gengið í niðurskurði. Ég skal fúslega viðurkenna að ég hefði viljað ganga enn lengra í þá átt og ég mun styðja allar raunhæfar tillögur sem settar eru fram í því efni. En hér hefur að mínu mati verið stigið ákveðið skref og við það miðað að frv. sé tryggt brautargengi á Alþingi. Lítum aðeins betur á þetta mál. Í frv. er gert ráð fyrir verulegum samdrætti í opinberum lántökum á næsta ári. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra stofnana og sjóða lækkar um 12 milljarða kr. eða um þriðjung frá yfirstandandi ári. Við þetta dregur úr spennu á innlendum lánamarkaði og forsendur skapast fyrir lækkun vaxta. Lægri vextir gera atvinnulífinu kleift að ráðast í ný verkefni og stuðla þannig að aukinni verðmætasköpun í landinu. Ljóst er að ýmsa þætti á sviði lánsfjármála þarf að huga vandlega að á næstunni með það fyrir augum að draga enn frekar úr lánsfjárþörf opinberra aðila. Draga þarf úr ábyrgðum ríkisins á lántökum hvers konar því þær hafa haldið uppi of mikilli eftirspurn eftir lánsfé af þessu tagi og stuðlað að hærri vöxtum. Gleggsta dæmið um þetta er auðvitað húsbréfakerfið. Æskilegt hefði verið að takmarka enn frekar útgáfu ríkistryggðra húsbréfa á næsta ári og draga þannig úr spennu á lánamarkaðinum. Í frv. er engu að síður dregið verulega úr lántökum frá því sem er á þessu ári. Ég vil einnig benda á að í rauninni er niðurskurður útgjalda í frv. meiri en virðist við fyrstu sýn. Þetta er spurning um við hvað er miðað. Þegar ég kom að fjárlagaundirbúningnum sl. sumar var staðan sú að miðað við gildandi lög og þá samninga sem lágu fyrir og höfðu verið samþykktir af fyrrv. ríkisstjórn, stefndi í u.þ.b. 20 milljarða halla á ríkissjóði á næsta ári og útgjöldin stefndu í 125 milljarða króna. Hæstv. ríkisstjórn setti sér það markmið að ná um 15 milljarða kr. sparnaði í ríkisútgjöldum og það markmið næst með þessu fjárlagafrv. verði það samþykkt lítið breytt. En eru þetta ekki bara tilbúnar tölur?, spyrja menn. Eru þetta ekki aðeins óskalistar frá ráðuneytunum sem eru hvort eð er alltaf skornir niður? Svarið er nei. Langstærsti hluti þessa halla var til orðinn vegna laga sem samþykkt höfðu verið á Alþingi og samninga sem ríkisvaldið hafði gengist undir. Dæmi um þetta er búvörusamningurinn og framhaldsskólalögin sem hvort tveggja þýddi beinar greiðslur úr ríkissjóði. Hér voru því engir óskalistar á ferðinni nema ef vera kynni óskalistar og samþykktir fyrrv. ríkisstjórnar. Ég vil biðja menn að hafa þetta í huga þegar fjallað er um hvort niðurskurður í fjárlagafrv. sé nægilega mikill. Auðvitað hefði verið hægt að gera það sama og fyrri ríkisstjórn, að hækka bara skattana. T.d. mætti ná 15 milljörðum króna með því að hækka virðisaukaskattinn í 33%, eða hækka tekjuskatt einstaklinga upp í 56%. Það er gamla aðferðin, en hún hefði þýtt 230 þús. kr. skattahækkun á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu á næsta ári. Hæstv. núv. ríkisstjórn hafnar þessari skattahækkunarleið. Það er hún sem hefur næstum kaffært efnahagslífið í landinu og þess vegna er sparnaðarleiðin farin. Ég veit að sparnaður frv. kemur víða við og verður tilfinnanlegur fyrir marga. Auðvitað vildu flestir að hægt væri að auka útgjöldin til hinna og þessara verkefna vítt og breitt um landið. Það væri miklu auðveldara að vera í pólitík ef hægt væri að lofa öllum gulli og grænum skógum, en því miður gengur það ekki upp. Það gengur einfaldlega ekki að halda sífellt áfram að slá lán til þess að standa undir óraunhæfum loforðum. Það er komið að skuldadögunum. Við höfum allt of lengi látið þessa óráðsíu viðgangast. Við verðum að spyrna við fótum strax. Ýmsir hafa spurt hvort einhver ástæða sé til að búast við að þetta fjárlagafrv. sé eitthvað raunhæfara en forverar þess. Þetta er eðlileg spurning, ekki síst í ljósi þess að mörg fyrri frv. hafa reynst býsna haldlítil þegar á hólminn kom. Ég ætla ekki að halda því fram að allt það sem er sett fram í þessu frv. gangi eftir. Það væri til of mikils ætlast. Hins vegar tel ég að það sé margt sem stuðlar að því að áform þessa frv. séu raunhæfari og líklegri til að halda en fyrirheit í fyrri frv. Ég vil nefna tvö atriði til að rökstyðja þessa skoðun. Bæði atriðin fela í sér stefnubreytingu frá fyrri frv. og frumvarpsgerð. Í fyrsta lagi höfnum við þeirri leið sem hefur verið farin á mörgum undanförnum árum að skuldbinda komandi kynslóðir vegna útgjalda fjárlagaársins. Í stað þess viljum við heldur horfast í augu við vandamálin þegar í stað, fella þau inn í fjárlögin og ætla fyrir greiðslum strax. Dæmi um þetta eru skuldbindingar gagnvart Lánasjóði ísl. námsmanna og byggingarsjóðunum. Í báðum tilvikum færum við inn á útgjaldaliðina fjárhæðir sem eiga að standa undir þeim skuldbindingum sem til er stofnað á næsta ári. Þess vegna hækka framlög til þessara viðfangsefna þótt lánareglurnar þrengist. Hingað til hefur verið látið reka á reiðanum og úrlausnum frestað til framtíðar. Það er ásetningur okkar að búa ekki til nýjan fortíðarvanda. Nóg er nú af honum samt eftir viðskilnað síðustu ríkisstjórnar. Hitt atriðið sem ég vil nefna er að undirbúningur við gerð frv. var með öðru sniði en áður. Einstakir hæstv. ráðherrar og ráðuneyti komu í ríkari mæli en áður að sjálfri fjárlagavinnunni. Hæstv. ríkisstjórn ákvað snemma í sumar að fela hæstv. ráðherrum að gera tillögur um 15 milljarða kr. heildarlækkun útgjalda frá upphaflegum áætlunum. Hún samþykkti enn fremur að fela hæstv. ráðherrum að sundurliða og rökstyðja tillögur um tiltekna lækkun útgjalda á hverju málefnasviði. Með þessum hætti var ábyrgð á fjárlagavinnunni dreift til að fram kæmu raunhæfari sparnaðartillögur en ella. Með þessum breyttu vinnubrögðum hefur umfjöllun um lækkun ríkisútgjalda óhjákvæmilega færst meira en áður út til ráðuneytanna. Þau hafa þannig lagt sig fram um að ná sparnaði sem er framkvæmanlegur. Bæði þessi atriði stuðla að því að gera fjárlagafrv. raunhæfara en áður hefur tíðkast. Þetta er mikilvægt því þrátt fyrir þær aðhaldsaðgerðir sem frv. felur í sér eru ýmsar blikur á lofti í efnahagsmálum. Þannig verður viðskiptahalli á næsta ári meiri en á þessu ári. Í því felst að erlendar lántökur halda áfram að aukast. Þess vegna er enn mikilvægara að tryggja framgang þeirra aðgerða sem felast í fjárlagafrv. Í upphafi ræðu minnar sagði ég að þetta yrði ekki hefðbundin fjárlagaræða þar sem þingmenn yrðu þreyttir með löngum talnaþulum. Ég taldi heppilegra að beina athyglinni að þeim erfiðleikum í efnahagsmálum sem við þjóðinni blasa. Þeir eru raunverulegir og á þeim þarf að taka. Að öðrum kosti höldum við áfram að dragast aftur úr þeim þjóðum sem við viljum helst bera okkur saman við. Þetta er ekki fögur mynd sem hér hefur verið dregin upp en því miður er hún bæði áþreifanleg og raunveruleg. Ég hef í máli mínu lagt áherslu á fjögur lykilatriði sem móta stefnu og aðgerðir þessa fjárlagafrv. Þau eru: Að draga úr ríkisumsvifum og hleypa þannig nýjum þrótti í efnahagslíf þjóðarinnar. Að stuðla að stöðugleika í efnahagslífinu. Að renna styrkum stoðum undir velferðarkerfið. Að byggja traustan grunn fyrir komandi kjarasamninga. Ég vil nú fara nokkrum orðum um hvert þessara fjögurra atriða. Í fyrsta lagi er með þessu fjárlagafrv. gerð tilraun til þess að innleiða nýja stefnu í efnahagsmálum. Stefnu sem miðar að því að draga úr ríkisútgjöldum, stöðva hallarekstur, hemja erlenda skuldasöfnun, lækka vexti og skatta. Þetta er ekki auðvelt verk. Ytri aðstæður eru erfiðar og því reynir enn frekar á efnahagsstjórnina. Opinberu fjármálin í heild leika hér stórt hlutverk. Í öðru lagi er með fjárlagafrv. lagður grunnur að stöðugleika og bættum rekstrarskilyrðum atvinnulífs og þar með heimila. Með gengisfestu er stuðlað að lækkun verðbólgunnar. Með minni hallarekstri ríkisins og minni lántökum opinberra aðila er stuðlað að lækkun vaxta á fjármagnsmarkaði en vextir hér á landi eru allt of háir. Í þriðja lagi vil ég nefna að frá því að fjárlagafrv. var lagt fram á Alþingi og kynnt fyrir u.þ.b. þremur vikum hefur það hlotið verulega umfjöllun í fjölmiðlum, hjá hagsmunasamtökum og almenningi. Gagnrýni á frv. hefur verið að mjög ólíkum toga. Annars vegar fara þeir sem telja að of langt sé gengið í niðurskurði og sparnaði. Þeir telja að ráðist sé að rótum velferðarkerfisins, m.a. menntamálum og heilbrigðismálum. Þeim finnst að of mikið sé hert að hagsmunum námsmanna, húsbyggjenda og annarra hópa sem njóta niðurgreiðslna úr ríkissjóði. Hins vegar er gagnrýni þeirra sem telja að niðurskurðurinn sé of lítill og lánsfjárþörf ríkisins of mikil. Þess vegna sé frv. ekki til þess fallið að koma hér á skynsamlegri efnahagsstjórn. Máli þeirra til stuðnings hafa verið lagðar fram spár um meiri halla í viðskiptum við útlönd og enn verri stöðu ríkissjóðs en gert er ráð fyrir í frv. og forsendum þess. Þessi mismunandi viðhorf lýsa vel að sínum augum lítur hver silfrið. Frá mínum bæjardyrum séð er alls ekki verið að ráðast á velferðarþjónustuna heldur þvert á móti verið að styrkja hana þannig að hún komi þeim verst settu fyrst og fremst til góða. Ég deili þó áhyggjum með þeim sem telja að æskilegra hefði verið að taka stærri skref til lækkunar útgjalda og lántöku strax á næsta ári til að lækka vextina. Mér er engin launung á því að sjálfur hefði ég viljað ganga enn lengra en frv. gerir ráð fyrir. Staðreyndin er hins vegar sú að um þetta verður stjórnarmeirihlutinn að vera sammála. Skrefastærðin er því samkomulagsmál milli stjórnarflokkanna en ekki ákvörðun eins ráðherra. Aðalatriðið er að stefnan er mörkuð og fyrsta skrefið stigið. Í fjórða lagi legg ég áherslu á að stefnan sem mörkuð er í fjárlagafrv. er gott veganesti í þá kjarasamninga sem fram undan eru. Það er ljóst að meginmarkmið komandi kjarsamninga er að verjast þeim áföllum sem við blasa á næsta ári, sérstaklega gagnvart þeim sem búa við kröppust kjör. Besta ráðið er að tryggja sem mestan stöðugleika í verðlagsmálum. Við hljótum að draga lærdóm af þjóðarsáttarsamningunum sem skiluðu ótvírætt meiri kjarabótum en hefðbundnir verðbólgusamningar hefðu gert. Um það eru flestir ef ekki allir sammála. Við þurfum nú að finna leiðir til þess að fleyta okkur yfir þær grynningar sem fram undan eru án þess að kalla yfir okkur verðbólguholskeflur af gamla taginu. Aðilum vinnumarkaðarins er mikill vandi á höndum að ná samningum sem styrkja þá stefnu sem allir virðast sammála um. Ríkisvaldið verður nú eins og endranær mikilvægur aðili að kjarasamningum, bæði með beinum og óbeinum hætti. Ég vil að það komi skýrt fram hér við 1. umr. um fjárlagafrv. að hæstv. ríkisstjórn er reiðubúin til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins um frekari aðgerðir til að lækka útgjöld ríkisins og draga úr lántökum þess í því skyni að stuðla að gerð ábyrgra kjarasamninga. Með þeim samningum sem nú hafa tekist milli Íslands og annarra aðildarríkja EFTA annars vegar og Evrópubandalagsins hins vegar hefur verið stigið mikilvægt skref til hagsbóta fyrir atvinnulífið. Samþykki Alþingi þessa samninga fá íslensk fyrirtæki ný sóknarfæri inn á erlenda markaði. Þeir geta þannig orðið til þess að rjúfa þá kyrrstöðu sem hér hefur ríkt um árabil. Það skiptir miklu að okkur takist að nýta þá möguleika sem samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið bjóða. Athuganir sem hér hafa verið gerðar á áhrifum aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu benda til þess að þau geti verið umtalsverð, bæði í formi aukins hagvaxtar og minni verðbólgu. Jafnframt felst í samningunum áskorun um að við tökum til hendinni heima fyrir. Við þurfum að laga atvinnulíf okkar að breyttum aðstæðum. Við þessar aðstæður eru miklar kröfur gerðar til ríkisfjármálanna. Þar skiptir ekki síst máli að stefnan í ríkisfjármálum sé trúverðug og í samræmi við stefnuna í gengis- og peningamálum. Skattkerfið þarf að vera sveigjanlegt til þess að stuðla að meiri stöðugleika í efnahagslífinu. Jafnframt þarf að ná betri tökum á útgjaldahliðinni og hverfa frá varanlegum hallarekstri. Hér hlýtur að koma til álita að takmarka yfirdráttarheimildir ríkissjóðs í Seðlabanka, líkt og tíðkast víða í Evrópu. Með því gæti skapast nauðsynlegt aðhald að útgjaldaákvörðunum stjórnvalda og um leið forsendur fyrir jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Virðulegi forseti. Þótt dimmt hafi verið yfir efnahagslífinu um skeið og þjóðin hafi búið við tímabundið andstreymi í atvinnumálum megum við ekki láta hugfallast. Við verðum að hafa trú á því að við getum leyst aðsteðjandi vandamál. Við höfum sýnt það áður við svipaðar aðstæður að okkur er fátt ómögulegt. Tækifærin eru fyrir hendi, m.a. í því sem samningar um Evrópska efnahagssvæðið gefa okkur. Við þurfum að nýta þessi tækifæri til að efla hagvöxt og auka þjóðartekjurnar. Skynsamlegasta framlag ríkisins til lausnar á efnahagsvandanum er að rifa seglin, draga úr umsvifunum og skapa þannig svigrúm fyrir fólk og fyrirtæki til að sýna hvað í þeim býr. Það er ekki síst um þetta sem stefna fjárlagafrv. snýst. Að lokinni 1. umr. óska ég eftir að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Virðulegi forseti. Með framlagningu fjárlagafrv. mótar ríkisstjórn að verulegu leyti stefnu sína og afstöðu til hinna ýmsu málaflokka. Að sjálfsögðu eru fjárlög og ríkisfjármál stefnumarkandi hvað efnahagsmál almennt varðar, en draga einnig fram áherslur hvað varðar atvinnumál, byggðamál og velferðarkerfið, svo sem stefnuna í menntamálum, heilbrigðismálum og félagsmálum hvers konar. Við höfum nú hlýtt á hæstv. fjmrh. gera grein fyrir fjárlagafrv. við þessa 1. umr. og þeim áherslum sem ríkisstjórnin hyggst leggja. Til að fá yfirlit yfir stefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar er þó nauðsynlegt að lesa vel saman grg. fjárlagafrv. og hvítu bókina svokölluðu, sem sumir hafa nú reyndar kallað hvíta mús, sem nýútkomin er og á að gera grein fyrir stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar, og síðan en ekki síst hinar ýmsu yfirlýsingar og staðhæfingar sem einstakir stjórnarliðar, hv. alþm. í stuðningsliði ríkisstjórnarinnar, hafa gefið að undanförnu og reyndar allt frá því í sumar, þar sem þeir hafa lýst yfir andstöðu og fyrirvörum við fjölmargt sem sett er fram í áðurnefndum gögnum. Þetta þarf að reyna að lesa saman til þess að átta sig á hvert stefnir og hver eru markmið ríkisstjórnarinnar og hvernig henni tekst að koma þeim fram miðað við þessa ósamstöðu sem virðist alls staðar koma upp. Og það verður að krefjast svara frá hv. stjórnarliðum, hv. þingmönnum ríkisstjórnarinnar, nú í þessari umræðu vegna þess að það er til lítils að halda áfram vinnu við fjárlagafrv. sem er fullt upp af hugmyndum um gjaldtökur, um skattaálögur, um niðurskurð og fleira og fleira sem einstakir hv. stjórnarþingmenn keppast við að lýsa andstöðu sinni við. Ef við fáum það ekki fram hér nú í þessari umræðu þá veit ég ekki hvenær við stjórnarandstæðingar eigum yfirleitt að fá að vita um hvað þessir stjórnarliðar eru sammála. Fjárlagafrv. er því ekki traustur grunnur til að byggja á eins og hæstv. ráðherra hefur þó reynt að tíunda hér í sínu máli, hvorki hvað varðar stefnuna né talnalegur grunnur fyrir ríkissjóð eða ráðuneyti að starfa eftir. Fullyrðingar í frv. og hjá hæstv. ráðherra um ný og betri vinnubrögð við fjárlagagerð eru því nánast út í hött og nákvæmari og traustari vinnubrögð við undirbúninginn lítils virði ef þau eru unnin í ráðuneytum af ráðherrum með sínum embættismönnum en án samráðs við stuðningslið ríkisstjórnarinnar hér inni á hinu hæstv. Alþingi. Frv. er því á margan hátt óraunhæft og mun ég rekja það nánar síðar. Ef við skoðum aðeins útlínurnar í þessari stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum þá er hér í fyrsta lagi gert ráð fyrir 5% verðlagshækkun milli áranna 1991 og 1992. Gott ef satt væri og gott ef einhverjar líkur væru á að það stæðist. Hins vegar er nefnd 3% skerðing á ráðstöfunartekjum. Það er nefnt að búast megi við auknu atvinnuleysi. Það er ekki gert ráð fyrir neinum launabreytingum þrátt fyrir lausa kjarasamninga. Það er gert ráð fyrir auknum álögum á almenning, bæði í formi hærri beinni skatta, hvað sem hæstv. ráðherra annars segir um það, og að sjálfsögðu stórauknum skattaálögum í formi svokallaðra þjónustugjalda sem ekkert eru annað en nýir skattar á almenning. Í formi ýmiss konar gjaldtöku á atvinnulífið eru einnig nýir skattar, að ekki sé nú talað um hin gífurlegu aukaútgjöld fyrir atvinnulífið vegna vaxtastefnu hæstv. núv. ríkisstjórnar, og síðan algjört áhuga- og úrræðaleysi hennar hvað varðar atvinnumálin ef horft er til þeirra vandamála sem fylgja samdrætti í fiskveiðum á næsta ári og munu hafa áhrif á atvinnulífið um allt land, ekki síst í byggðarlögum allt í kringum landið sem byggja sína afkomu á fiskveiðum. En hér er auðvitað fylgt svokallaðri ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnu hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar og ríkisstjórnar hans. Ef við lítum aðeins nánar á einstök atriði þá er það fyrst verðlagsþróunin sem ég óttast að muni ekki standast. Það er m.a. vegna þess að fjárlagafrv. er óraunhæft. Það eru ýmsir málaflokkar vanáætlaðir, það er ósamkomulag um ýmsa liði, bæði útgjaldaliði, um gjaldtöku og niðurskurð. Útgjöld ríkisins eiga því eftir að aukast og annaðhvort hallinn eða skattheimtan að vaxa. Ýmsir hafa einnig uppi efasemdir um stöðugleika gengisins þó hæstv. ráðherra hafi lagt mikla áherslu á mikilvægi þess, og má gjarnan taka undir það með honum, en erfiðleikarnir vegna aflasamdráttarins eiga eftir að koma fram og þeir eiga eftir að þrýsta á. Ég hef jafnvel heyrt þær fullyrðingar frá fjármálamönnum þjóðarinnar að gengið sé nú þegar í dag rangt skráð. Það á eftir að þrýsta á með gengisskráninguna ef ríkisstjórnin ætlar ekki bara aðgerðarlaus að horfa upp á stórkostlegt atvinnuleysi á heilu landsvæðunum og jafnvel leggja atvinnulíf í heilum landshlutum í auðn og flytja fólk síðan nauðungarflutningum, búferlum, eins og hæstv. forsrh. hefur reyndar ýjað að. Kjarasamningar eru lausir. Launþegar voru búnir að leggja sitt af mörkum til þjóðarsáttarinnar svokölluðu. Svigrúmið er vissulega lítið til leiðréttinga miðað við það ástand sem við okkur blasir, en það er erfitt að ætla sér í engu að mæta sanngjörnum og eðlilegum kröfum um leiðréttingu hjá þeim sem verst eru settir. Það er krafa um meira launajafnrétti og meira launajafnræði í þjóðfélaginu. Það er engin stefna boðuð í kjaramálum í þessu fjárlagafrv., það eru hins vegar boðaðar nýjar álögur. Það er boðaður niðurskurður á útgjöldum ríkisins til ríkisábyrgðar á launum vegna gjaldþrota. Og það eru ekki neinir smáaurar. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir 261 millj. kr. til þessa málaflokks og í fjáraukalögum sem nýlega hafa verið lögð fram og mælt fyrir hér er gert ráð fyrir 287 millj. kr. að auki eða samtals nær 550 millj. kr. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er hins vegar gert ráð fyrir 100 millj. Hér á að skera niður um nærri því hálfan milljarð. Hverjar eru svo hugmyndirnar að baki? Annars vegar að draga hreinlega úr greiðslum sem nemur þessum hálfa milljarði og láta launþegana þá standa uppi með óbættan skaðann eða að stofna nýjan sjóð sem eigi að byggjast upp með álögum á atvinnulífið eða jafnvel launþegana sjálfa, kannski launþegana sjálfa. Sú hugmynd er ekkert skýrð í frv. og reyndar lítt rædd við aðila vinnumarkaðarins eftir því sem fram hefur komið í viðræðum í fjárln. Lítt rædd við aðila vinnumarkaðarins á sama tíma og atvinnustefnan er aðgerðarleysi og við blasa aukin gjaldþrot. Þá á að skera þennan lið niður um hálfan milljarð. Þetta hygg ég að allt saman eigi eftir að hafa áhrif á efnahagsstefnuna og efnahagsstjórnina í landinu. Ég nefndi auknar álögur á almenning. Hugmynd stjórnarflokkanna um skattalækkanir sjást hvergi þrátt fyrir miklar umræður um það, ekki einu sinni eignarskattinn illræmda, svokallaðan ekknaskatt, margfrægan, eða margumræddan nefskatt í Framkvæmdasjóð aldraðra sem samkvæmt frv. heldur fullu verðgildi og vel það, þrátt fyrir stóryrtar yfirlýsingar sumra hv. núverandi stjórnarliða, ég nefni t.d. hv. þm. Geir H. Haarde, formann þingflokks Sjálfstfl., sem mjög hefur barist fyrir því á undanförnum þingum að þessi nefskattur yrði lagður niður. Hvar eru nú hans hugmyndir? Ég geri út af fyrir sig ekki athugasemdir við það að þessi skattur sé áfram í því formi sem hér er gert ráð fyrir, en þetta sýnir aðeins að orð og athafnir þessara ágætu stjórnarherra fara ekki vel saman. Tekju- og eignarskattur í frv. hækkar um u.þ.b. 1 milljarð kr. Óljóst er að vísu með hvaða hætti, en það er hins vegar rætt um tekjutengingu barnabóta og skerðingu á afsláttar- eða frádráttarliðum. Hvaða afsláttar- eða frádráttarliðir eru það, hæstv. fjmrh., sem hér er hugað að? Á að lækka vaxtabæturnar eða á að lækka eða breyta afslættinum vegna hlutafjárkaupa, draga þannig úr áhuga manna til fjárfestingar í atvinnulífinu? Eða á kannski, þrátt fyrir umræður í fjölmiðlum og hótanir stjórnarliða, að breyta sjómannaafslættinum? Hvað segja hv. stjórnarþingmenn um það? Hvað segir hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson um hugmyndir um það að breyta sjómannaafslættinum? Það er reyndar leitt að hafa nú nýverið misst út af þingi hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson þegar þessi umræða fer fram vegna þess að ég heyrði hann lýsa því yfir í fjárln. þar sem hann sat um tíma, að það væri ekki vilji til þess a.m.k. hjá fjölmörgum stjórnarliðum. Þess vegna verður hæstv. fjmrh. að svara hér og nú hvaða hugmyndir liggja þarna að baki. Hlutfall beinu skattanna hækkar reyndar líka ef tekið er mið af minni tekjum af innflutningi. Í raun breytast skattahlutföllin þannig að beinu skattarnir hækka sem hlutfall af tekjum ríkissjóðs. Og þó er það í raun ekkert hjá hinum nýju felusköttum sem hæstv. ríkisstjórn boðar í þessu frv. Í grg. er rætt um lækkun útgjalda um 5 milljarða kr. og talið mikið afrek, ef ekki einsdæmi. Þetta þarf hins vegar að skoða miklu nánar. Nýju feluskattarnir eru kallaðir þjónustugjöld og koma sem sértekjur hjá ráðuneytum og stofnunum og lækka því útgjöldin í stað þess að færast sem tekjur í tekjuhlið frv. og útgjaldahliðin þá sem því nemur hærri. Auðvitað er með þessu móti hægt að lækka útgjaldahliðina og lækka veltutölurnar í fjárlagafrv. Þessir 5 milljarðar kr. sem á að taka með ýmiss konar felusköttum skiptast á milli samneyslunnar og tilfærslnanna eins og það er flokkað í frv. þannig að samneyslan, þ.e. launa- og rekstrarkostnaður, lækkar um 1,8 milljarða samkvæmt grg. Hér er eingöngu um að ræða sértekjur og þjónustugjöld frá einstaklingum og atvinnuvegum. Þar með eru talin margumrædd skólagjöld --- og er nú gott að hv. þm. Össur Skarphéðinsson lætur svo lítið að koma hér í salinn rétt í augnablikinu. Ég nefndi það áðan að nauðsynlegt væri að fá upplýsingar um það varðandi þessar sértekjur og þjónustugjöldin sem frv. innifelur, hvort samstaða er um það hjá hv. stjórnarþm. að innheimta þessi gjöld. Þær yfirlýsingar hafa heyrst, bæði hér í þinginu og utan þings, að svo sé ekki og það er nauðsynlegt fyrir okkur að fá það skýrt fram. Ég vænti þess að hv. þm. sem lýst hafa sig andvíga töku skólagjaldanna, eins og þessi hv. þm., formaður þingflokks Alþfl., geri okkur hér á eftir grein fyrir skoðunum sínum hvað þetta mál varðar. Tilfærslurnar eru hins vegar nær eingöngu bótagreiðslur almannatrygginga sem eiga að lækka um rúma 3 milljarða og eru þá komnir þessir 5 sem á að spara eða lækka útgjöldin um, eins og sagt er í grg. frv., en á hins vegar að taka með nýjum sköttum og skattaálögum. Hér er um að ræða mest auknar álögur á almenning með greiðslum fyrir heilbrigðisþjónustu hvers konar. Kem ég nánar að þeirri sundurliðun síðar. 5 milljarða í nýjum álögum á almenning og atvinnulífið er reynt að fela en tekst auðvitað ekki, samanber yfirlýsingar ýmissa launþegasamtaka sem að sjálfsögðu hafa mótmælt þessari nýju og óréttlátu skattheimtu. Mig langar til þess að vitna í ályktun frá framkvæmdastjórn Landssambands ísl. verslunarmanna þar sem fjallað er um þetta mál. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir lækkun heildarútgjalda ríkissjóðs. Þarna er aðeins um að ræða leik að tölum og orðum. Þegnum landsins er ætlað að greiða þessa lækkun og gott betur. Nú heita skattarnir ,,þjónustugjöld`` og þeir sem nýta þjónustuna skulu greiða fyrir. Ein af undirstöðum hins svokallaða velferðarkerfis hefur falist í góðri heilbrigðisþjónustu. Í stefnu núv. ríkisstjórnar felst hins vegar gróf aðför að heilbrigðiskerfinu sem felur í sér mismunun þegnanna. Aukinn lyfjakostnaður og aukin gjaldtaka af sjúklingum kemur harðast á þá sem síst skyldi. Stjórn Landssambands ísl. verslunarmanna mótmælir slíkir stefnu harðlega. Í heild felur frv. í sér auknar álögur sem einkum snúa að almenningi. Ljóst er að verði frv. óbreytt að lögum mun framfærslubyrði heimilanna þyngjast verulega. Minni niðurgreiðslur landbúnaðarvara munu hækka matarkostnað heimilanna og bitna harðast á þeim sem lægst hafa launin. Niðurskurður á útgjöldum vegna ríkisábyrgðar á launum mun einnig koma hart niður á launafólki á sama tíma og áhersla er lögð á að auka ríkisábyrgðir á lánum til fyrirtækja. Stjórn Landssambands ísl. verslunarmanna krefst þess að ríkisstjórnin endurskoði þau atriði fjárlagafrv. sem einkum snúa að launafólki. Stjórnin telur að tillögur ríkisstjórnarinnar geti stefnt samningaviðræðum í hættu og aukið líkurnar á átökum á vinnumarkaði.`` Þetta vil ég að hæstv. fjmrh. íhugi sérstaklega vegna yfirlýsinga hans í lok ræðu sinnar áðan um að þetta frv. væri einstaklega vel til þess fallið að styðja við væntanlega kjarasamninga, en í lokasetningu þessarar ályktunar segir: ,,Stjórnin telur að tillögur ríkisstjórnarinnar geti stefnt samningaviðræðum í hættu og aukið líkurnar á átökum á vinnumarkaði.`` Þetta er sem sagt innlegg ríkisstjórnarinnar til þess að auðvelda gerð nýrra kjarasamninga. Varðandi skólagjöldin sem eiga að skila mörg hundruð milljónum króna er nauðsynlegt að fá skýr svör, svo sem áður hefur komið hér fram, annars er þessi fjárlagagerð óraunhæf. Þá er líka nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir því hvernig bregðast eigi við. Reyndar var hann svo lítillátur í lokaorðum sínum að nefna það að e.t.v. mætti spyrja hvort þetta fjárlagafrv. væri raunhæfara en ýmis önnur og hann reiknaði ekki með því að allt gengi eftir sem hér er lagt til. Væri kannski líka fróðlegt að vita hvaða atriði það eru nánar tiltekið, hvort skólagjöldin eru t.d. einn af þeim þáttum. Er hæstv. fjmrh. kannski þegar búinn að gera sér grein fyrir því að ekki er líklegt að hann komi þeirri hugmynd fram? Ég tel mig geta talað fyrir munn stjórnarandstöðunnar, veit þó að auðvitað munu fulltrúar annarra stjórnarandstöðuflokka tala hér á eftir, þegar við mótmælum þessum felusköttum. Við munum berjast gegn þessari óréttlátu skattheimtu. Við framsóknarmenn teljum að sjálfsögðu rétt og nauðsynlegt að viðurkenna staðreyndir og ef það er svo að við getum ekki náð niður þessum ríkisútgjöldum þá á að láta þá sem efni hafa á greiða skattana. Það á ekki að láta þá verst settu gera það. Það á ekki að láta þá sem eru sjúkir, þá sem eru aldraðir, eða börn og barnmargar fjölskyldur greiða skattana. Það eiga hinir að gera sem hafa til þess efni. Þannig hlýtur það velferðarþjóðfélag að líta út sem við viljum byggja upp og við viljum búa við. Við teljum að það eigi að leggja skatta á fjármagnstekjurnar. Yfirlýsingar í frv. eru hins vegar mjög óljósar hvað þennan þátt mála varðar og langar mig til þess að vitna aðeins í frv. þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Skattlagningu eigna og eignatekna þarf að samræma. Núverandi tilhögun einkennist af fjölda undanþága og flóknum álagningarreglum. Aukið frjálsræði í viðskiptum með fjármagn kallar á samræmingu í átt til þess sem gildir í öðrum löndum. Þessi breyting er ekki sérstaklega ætluð til að skila ríkissjóði auknum tekjum heldur tryggja sanngjarna og samræmda skattheimtu.`` Undir það strikaði reyndar hæstv. ráðherra í máli sínu hér áðan að þessi breyting ætti ekki að skila ríkissjóði auknum tekjum. Ég tel hins vegar að svo sé og skattur af fjármagnstekjum eigi að sjálfsögðu að skila tekjum í ríkissjóð. Það má líka hafa það í huga þegar launamismunur er orðinn svo gífurlegur sem raun ber vitni, þegar tekjur einstaklinga eru jafnvel orðnar upp undir, í sumum tilfellum yfir, hálf milljón króna á mánuði hlýtur að verða skoða hugmyndir um hátekjuskatt. Þá hlýtur að verða skoða með hvaða hætti er hægt að koma á raunhæfari tekjuskiptingu í þessu þjóðfélagi. Það verður þó að gæta þess að við eyðileggjum ekki eða fórnum staðgreiðslukerfi skatta sem ég hygg að þingheimur allur sé nokkurn veginn sammála um að beri að virða, en hér er um að ræða svo mikinn launamun að vart verður við unað öðruvísi en gripið verði til einhverra aðgerða. Það þarf líka að skoða samræmi milli skatta ríkis og sveitarfélaga. Það á að endurskoða aðstöðugjaldið. Það segir reyndar í grg. frv. með miklu lítillæti: ,,Aðstöðugjaldið verður tekið til athugunar.`` Ekki veit ég hvað það boðar nákvæmlega, nema þá það að hæstv. ríkisstjórn vilji ekki hrófla mikið við þessum trygga, örugga og háa tekjustofni Reykjavíkurborgar þar sem hæstv. forsrh. er fyrrv. borgarstjóri og vill vafalaust gjarnan verja sem mest og best hagsmuni Reykjavíkurborgar og gæta að tekjuskiptingunni milli sveitarfélaganna. Ég tel hins vegar að þennan skatt eigi að fella niður. Það á að leggja aðstöðugjaldið af. Það verður auðvitað ekki gert í einni sjónhendingu og það þarf að finna nýja tekjustofna, skattstofna, fyrir sveitarfélögin en skoða þá jafnframt í leiðinni verkefnatilflutning eða verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga í tengslum við slíka skattendurskoðun. Þá kem ég aðeins að álögunum á atvinnulífið, virðulegi forseti. Atvinnulífinu er ætlað að standa í auknum mæli undir ýmiss konar þjónstu ríkisstofnana. Það er út af fyrir sig ekki fráleitt að hugsa sér að atvinnulífið taki í eitthvað auknum mæli þátt í rekstri þeirra stofnana sem þjónusta það að verulegu leyti, en það verður að gerast smám saman og gerast eftir því sem atvinnulífið hefur efni á. Það er erfitt að stíga stór skref nú þegar atvinnulífið á í vök að verjast og það er einkennilegt að þá skuli vera ráðist að sjávarútveginum með þeim hætti sem hér er boðað. Það munar auðvitað mest um sértekjur Hafrannsóknastofnunarinnar sem á nú að fá í sértekjur rúmlega hálfan milljarð króna í viðbót við það sem áður hefur verið. Þetta á að gerast með því að breyta hlutverki Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins. Það er horfið frá því að sjóðurinn gegni sínu hlutverki við úreldingu fiskiskipa, við hagræðingu í sjávarútveginum og við að koma byggðarlögum til aðstoðar þegar útlit er fyrir að kvóti sé að flytjast þaðan í miklum mæli. Í hvítbókinni góðu er fjallað um þetta mál og, með leyfi forseta, sagt: ,,Ákveðið hefur verið að útvegurinn standi frá upphafi fiskveiðiársins 1991--1992 undir öllum kostnaði við veiðieftirlit, ekki aðeins helmingi hans líkt og tíðkast hefur. Jafnframt hefur verið ákveðið að leggja til breytingar á lögum um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins. Samkvæmt gildandi lögum kostar sjávarútvegurinn tiltekin verkefni til úreldingar fiskiskipa og í byggðamálum með tekjum af allt að tólf þúsund lesta aflaheimildum. Þessi verkefni verða takmörkuð eða lögð niður með öllu. Sjávarútvegurinn stendur eftir þessa breytingu undir rúmlega 80% af árlegri fjárþörf Hafrannsóknastofnunar. Þetta gjald er liður í þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að láta atvinnuvegina bera í ríkari mæli en nú kostnað af því rannsóknar- og þjónustustarfi sem fram fer í þeirra þágu á vegum ríkisins.`` --- Svo mörg voru þau orð. Það segir í grg. fjárlagafrv. að aflaheimildir Hagræðingarsjóðs verði fénýttar og tekjum varið til að standa undir rekstrarkostnaði Hafrannsóknastofnunarinnar, 525 millj. kr. eða rúmlega hálfum milljarði. Mig langar til þess að spyrja um afstöðu hæstv. sjútvrh. en veit að hann er staddur erlendis eða kannski rétt ókominn til landsins. Þá væri a.m.k. æskilegt að staðgengill hans svaraði okkur hver hugur hans sé til þessa auðlindaskatts. Auðvitað er þetta ekkert annað en fyrsta skrefið í gjaldtöku á sjávarútveginum, svonefndum auðlindaskatti. Þessu hefur hæstv. sjútvrh. margsinnis andmælt. Hann hefur lýst því yfir að það komi ekki til greina að setja nýjar álögur á sjávarútveginn í núverandi stöðu. En hvað þýðir þá það sem hér er verið að gera? Auk þess er hent út ákvæðunum, ef af þessum breytingum verður, um aðstoð við byggðarlög sem missa kvóta og brýtur það óneitanlega í bága við stefnuna í stjórnarsáttmálanum þar sem segir að í nýrri sjávarútvegsstefnu verði reynt að treysta byggð eftir föngum og væri fróðlegt að vita hvaða hugmyndir þar eru uppi. Þá verður ekki komist hjá því að fara nokkrum orðum um vaxtastefnu hæstv. núv. ríkisstjórnar sem með aðgerðum sl. vor leiddi til vaxtasprengingar í landinu. Reynt er auðvitað að kenna fyrrv. ríkisstjórn um það og sagt að það hafi verið nauðsynlegt til þess að styrkja greiðslustöðu ríkissjóðs --- en hver var árangurinn? Það er best að spyrja að árangrinum. Tilefnið átti að vera að selja ríkisvíxla og spariskírteini ríkissjóðs en árangurinn varð næsta lítill samkvæmt upplýsingum í grg. frv. sjálfs í kaflanum um lánsfjármál þar sem greint er frá því að sala ríkisverðbréfa á innlendum markaði hafi gengið treglega þrátt fyrir þessa vaxtasprengingu. Þá er þess einnig getið að háir raunvextir lánsfjár virðist lítil áhrif hafa á eftirspurn heimilanna eftir lánsfé. Þetta vissu reyndar ýmsir að þótt hringlað sé með vextina eins og hér hefur verið gert, þeir sprengdir upp, hefur það ekki veruleg áhrif á eftirspurnina. Afleiðingarnar eru hins vegar hrikaleg vaxtahækkun, mikið hærra vaxtastig, hærri raunvextir, sem hefur valdið heimilum og atvinnuvegum stórkostlegum skaða. Samkvæmt upplýsingum, m.a. frá Þjóðhagsstofnun, var skuldastaða atvinnuveganna á árinu 1989 nettó um 277 milljarðar kr. og vaxtagreiðslur tæpir 14 milljarðar miðað við raunvexti sem þá voru 4,9%. Á árinu 1990 voru sambærilegar tölur að skuldir voru taldar nettó 320 milljarðar kr., vaxtagreiðslur hins vegar 20 milljarðar enda raunvextirnir hækkað aðeins, eða í 6,2%. Áætla má að gróf skuldastaða nú sé um 340 milljarðar kr. og þá hækka vaxtagreiðslurnar gríðarlega ef tekið er mið af þeim upplýsingum sem nýlega hafa komið frá Seðlabankanum, dags. 16. okt. sl., og segja okkur að raunvaxtastigið í dag, á fjórða ársfjórðungi, sé um 16%, eða hafi hækkað frá 6,2% á síðsta ári í 16% miðað við ástandið í augnablikinu. Ef til vill er ekki rétt að taka tölurnar eins og þær liggja fyrir fyrir þennan eina ársfjórðung, heldur líta á meðaltalið fyrir árið allt sem Seðlabankinn áætlar á bilinu 9--10%. Ef við segðum nú að raunvaxtastigið yrði 9,5% þá yrði vaxtagreiðsla atvinnuveganna 32 milljarðar kr. af þessari 340 milljarða kr. skuld og hefur þá hækkað um 12 milljarða frá síðasta ári, úr 20 milljörðum í 32 milljarða. Svo halda menn að vaxtastefna hæstv. ríkisstjórnar hafi ekki áhrif á getu atvinnuveganna til þess t.d. að leiðrétta eitthvað launastigið í landinu. Þá virðist fjárþörf húsnæðiskerfisins nær óstöðvandi. Nú stefnir í u.þ.b. 20 milljarða kr. útlán á næsta ári þrátt fyrir nýlegar aðgerðir hæstv. félmrh. Húsbréfakerfið hefur algjörlega farið úr böndunum að mínu áliti. Það stefnir í að útlán úr því verði komin í 33 milljarða í lok næsta árs ef svo fer fram sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Og þar fyrir utan eru útlán byggingarsjóðanna á þessum sama tíma. 33 milljarðar í húsbréfunum einum þýðir auðvitað líka stórauknar ríkisábyrgðir því húsbréfin eru gefin út með ríkisábyrgðum. Einn af hornsteinum --- það má kannski setja það innan gæsalappa af því mér heyrðist hæstv. fjmrh. vera að tala um hornsteina fyrrv. fjárlagafrv. --- þessa frv. í efnahagsstefnunni er takmörkuð ríkisumsvif og hæstv. ráðherra reyndi nokkuð að ræða þann þáttinn. Hér er auðvitað blekkingarleikurinn með þjónustugjöldin. Auknum útgjöldum er haldið niðri með því að auka skattana þeim megin í frv. en það er einnig aukin útþensla á ýmsum öðrum sviðum þrátt fyrir þetta stöðuga stagl um samdráttinn. Flest ráðuneytin fá nú fjárveitingar umfram verðlagsbreytingar og flest vegna þess að þar er verið að fjölga starfsmönnum. Það er aðhaldið á heimilum hæstv. ráðherra. Félmrn. eitt gerir ráð fyrir að stöðugildum fjölgi í málefnum fatlaðra um 61. 61 stöðugildi bara í þessum málaflokki á sama tíma og öll sjúkrahúsin í landinu fjölga stöðum um 16. Nú er það svo að sumt af því sem þar er verið að gera er nauðsynlegt og ég fagna reyndar hugmyndum um að koma upp heimilum fyrir geðfatlaða einstaklinga. Það er brýnt mál og nauðsynlegt og í öllu þessu niðurskurðartali hæstv. ríkisstjórnar er þó ánægjulegt að eitt og eitt skref skuli vera stigið sem nauðsynlegt er til að lagfæra og bæta okkar velferðarþjóðfélag. Síðan er gert ráð fyrir því á nokkrum stöðum í frv. að sveitarfélögin taki á sig auknar skuldbindingar á ýmsum sviðum. T.d. er nefnd aukin hlutdeild í gerð hafnarmannvirkja. Það er nefnt að bæði í málefnum fatlaðra og húsnæðismálum verði kostnaðarhlutdeild sveitarfélaganna aukin. Hafa hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh. rætt þetta við fulltrúa sveitarfélaganna í landinu og er líka með samþykki hv. stjórnarliðanna fært hér til? Ef það er gert sem hluti af verkaskiptingu með samkomulagi þá er út af fyrir sig ekki við því að segja en það kemur ekki fram í grg. fjárlagafrv. Ég hef nokkrum sinnum sagt að ég teldi fjárlagagerðina óraunhæfa. Mig langar til þess að nefna nokkur atriði til viðbótar þeim sem ég hef þegar rætt um, óleyst og órædd mál, t.d. ríkisábyrgð á laun upp á 400--500 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir rekstrarhagræðingu í framhaldsskólum upp á 128 millj. Sparnaðaragerðum á grunnskólastigi upp á 50 millj. Lögreglustjórinn í Keflavík á að draga saman starfsemi sína um 30 millj. Rekstrarkostnaður við Byggingarsjóð ríkisins á að lækka um 70 millj. Sjúkrahúsin í landinu, fyrir utan þjónustugjöldin, eiga að draga saman þannig að bráðaþjónustan á St. Jósefsspítala, á Landakoti, sem á að leggja niður og fleiri aðgerðir því tengdar, á að spara 310 millj. Á St. Jósefsspítalanum í Hafnarfirði, eins og við erum reyndar búin að ræða hér, á að spara 115 millj. Þá á að lækka rekstrarkostnað sjúkrahúsanna í Reykjavík. Það stendur bara ,,almenn lækkun`` án frekari skýringa upp á 122 millj. Síðan á að lækka rekstrarkostnað sjúkrahúsanna utan Reykjavíkur um 78 millj. Þetta eru samtals 625 millj. í rekstrarútgjöldum sjúkrahúsanna. Hér er því samtals um að ræða 1 milljarð og 350 millj. kr. Fyrir þessu er engin nánari grein gerð í fjárlagafrv. Aðspurðir segjast þeir ágætu embættismenn sem hafa heimsótt fjárln. svarað því til að þeim væri ekki kunnugt um til hvaða aðgerða ætti að grípa. Varðandi 128 millj. kr. sparnað í framhaldsskólunum og 50 millj. kr. sparnað hjá grunnskólastiginu hafa embættismenn menntmrn. svarað því til að þeir vissu ekki hvaða hugmyndir væru uppi. Ef hæstv. fjmrh. veit það þá væri fróðlegt að heyra það frá honum hér á eftir. Þá er fjárvöntun Skipaútgerðarinnar 250 millj., þar er skilið eftir gat. Að vísu er sagt að það sé verið að endurskoða starfsemi Skipaútgerðarinnar, en engin grein gerð fyrir því hvað þar sé um að vera. Og svo á auðvitað eins og hæstv. fjmrh. ræddi hér um áðan að afla aukinna tekna með því að selja ríkisfyrirtæki fyrir u.þ.b. 1 milljarð kr. Reyndar taldi hann, ef ég heyrði rétt, að það kynni að vera enn meira, kannski 2 milljarðar og 2 milljarðar á ári á næstu árum, þannig að þar á sannarlega að taka til hendinni. Reyndar get ég vel fallist á það með hæstv. fjmrh. að það megi gjarnan breyta ýmsum ríkisfyrirtækjum, selja sum þeirra, breyta þeim í hlutafélög og fá öðrum aðilum til rekstrar. En ég leyfi mér að hafa efasemdir uppi um að það geti leitt til svo mikils hagnaðar fyrir ríkissjóð. Það þarf að hafa það í huga að dreifa eignarhaldinu, fyrirtækin séu ekki seld stórum aðilum eða einokunaraðilum, heldur að eignarhaldinu sé dreift. Það þarf að hafa það í huga að starfsmenn viðkomandi fyrirtækja geti gerst aðilar að rekstrinum og það þarf einnig að hafa það í huga að oft og tíðum þarf að bæta fjárhagsstöðu fyrirtækjanna. Þeim hefur í sumum tilfellum ekki verið veitt fjármagn til þess að leggja í nýfjárfestingar eða tækjavæða sig svo sem nauðsyn væri þó á. Þetta þarf allt að hafa í huga við sölu fyrirtækjanna þannig að ég hef mínar efasemdir um það að þetta gefi svo miklar tekjur. Að lokum langar mig til að nefna hér liðinn ,,Launa- og verðlagsmál`` sem reyndar heyrir undir ráðuneyti hæstv. ráðherra sjálfs. Þar er í fjárlögum þessa árs gert ráð fyrir tæpum 2 milljörðum kr., 1890 millj., en í fjárlagafrv. nú aðeins 480 millj. Ef þetta stenst, að skera hér niður um tæplega 1,5 milljarð, þá er það vel, en mér finnst margt benda til þess í forsendum frv. að svo verði ekki og að efnahagsstefnan sem þar er boðuð muni ekki standast. Þá verður ekki komist hjá því að fara örfáum orðum um einstök ráðuneyti. Þó svo að málefni þeirra verði vissulega nánar rædd við 2. umr., þá er þó nauðsynlegt að nefna nokkra þætti. Framlög til Byggðastofnunar eru t.d. skorin niður úr 250 millj. í 200 millj., þrátt fyrir að nýjum verkefnum sé bætt við á stofnunina eins og t.d. launum til iðnráðgjafa upp á 12,5 millj. Og vissulega eru gefin fögur fyrirheit um það að flytja stofnunina jafnvel til Akureyrar, en það er til lítils ef hún er um leið gerð óvirk eða óstarfhæf af því að hún sé gelt hvað fjármuni varðar og hafi enga möguleika á að standa við hlutverk sitt. Í menntamálum verður manni fyrst hugsað til þess hvað á að gera í sambandi við Lánasjóð ísl. námsmanna. Þar er um að ræða verulegan niðurskurð, hvað varðar veitt lán, þó að ríkisframlag til sjóðsins sé hækkað ofurlítið. Í fjárlögum ársins í ár er gert ráð fyrir 3,5 milljörðum kr. í lánveitingar og auk þess í fjáraukalögunum 400 millj., þannig að samtals eru til ráðstöfunar 3,9 milljarðar í ár. Í fjárlagafrv. er hins vegar ekki gert ráð fyrir nema 3,3 milljörðum. Það á að skera niður lánveitingarnar um 600 millj. kr. í Lánasjóðnum. Á hverjum á það að bitna? Í viðbót við þennan gífurlega niðurskurð eru síðan skólagjöldin þannig að þessi nýja stefna í menntamálum stefnir auðvitað í hættu jafnrétti til náms, jafnrétti til náms í þessu þjóðfélagi sem við höfum verið að reyna að byggja upp og við viljum sannarlega standa vörð um. Hér verðum við líka að fá nánari skýringar hæstv. ráðherra og stjórnarliða. Svo er ráðist að smáliðum sem ég ætla ekki að tína upp núna en mun gera síðar, eins og t.d. fjárveitingu til leikfélaga. Auðvitað eru þetta smámunir einir en sýnir þó hugsunarháttinn og ég trúi því vart fyrr en á verður tekið að slíkir hlutir verði ekki lagfærðir. Hvað landbúnaðarmálin varðar þá er auðvitað ljóst að búvörusamningurinn eykur útgjöldin tímabundið. En honum fylgdu að auki ýmis fyrirheit. Það tókust sættir m.a. út á þau fyrirheit sem fylgdu við gerð búvörusamningsins. Eitt af því var t.d. það að Framleiðnisjóðnum væri úthlutað því fjármagni sem lög mæla fyrir um. Það er gert ráð fyrir því í búvörulögunum að sjóðurinn fái til ráðstöfunar 4% af heildarverðmæti búvöruframleiðslunnar. Það mundi á næsta ári gera 650--680 millj. kr. Þetta er hins vegar skorið niður um helming eða í 340 millj. kr. Hér eru svikin þau fyrirheit sem gefin voru við gerð búvörusamningsins. Það á reyndar einnig við í öðrum þætti mála en það átti að stórefla framlög til skógræktar og til landgræðslumála. Ég vænti þess að hv. þm. Egill Jónsson, formaður landbn. Alþingis, hafi eitthvað við þessa meðferð að athuga. Þar voru gefin fyrirheit um 2 milljarða kr. á samningstímanum. Í þessu frv. eru hins vegar framlög til skógræktar 40 millj. þannig að það mun væntanlega eiga að bæta það vel upp síðar ef á annað borð á að standa við þessi fyrirheit. Sjávarútvegsmálin hef ég þegar nefnt, m.a. meðferðina á Hagræðingarsjóðnum og gjaldtökuna af sjávarútveginum þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. sjútvrh. Svo er einnig um félagsmálin, en ég hef áður fjallað um ríkisábyrgð á launum og geri það ekki frekar, og húsnæðismálin sem þó verða miklu nánar rædd við 2. umr. eftir nánari umfjöllun í fjárln. Þá kem ég að málaflokknum heilbrigðis- og tryggingamál. Þar á sko aldeilis ýmist að beita hnífnum, samanber áætlanir um niðurskurð, eða beita nýjum álögum og gjaldtökum á þá sjúku. Sameining Borgarspítala og St. Jósefsspítala er að mínu áliti óskynsamleg. Hún kostar í fyrsta lagi mikið meira en gert er ráð fyrir í frv. Það er gert ráð fyrir að verja 200 millj. kr. til þess að greiða fyrir þessari sameiningu. Samkvæmt upplýsingum fróðra manna sem ég hef leitað til má þó gera ráð fyrir að það þurfi nær 400--500 millj. kr. til þess að breyta St. Jósefsspítalanum og Landakoti í hjúkrunarheimili og byggja upp skurðstofur og aðra stoðþjónustu á Borgarspítalanum, eins og hlýtur að vera nauðsynlegt, ef þessi sameining á að verða annað en orðið tómt. Þessi sameining mun síðan leiða til harðnandi samkeppni milli þessara tveggja stóru sjúkrastofnana sem þá verða til hér í höfuðborginni um mannafla og tækjabúnað og mun því sennilega aldrei sparað neitt, þrátt fyrir fyrirheitin. Ég tel að skynsamlegri kostur væri sameining allra sjúkrahúsanna í Reykjavík eða í það minnsta mjög náið samstarf þeirra með vel skilgreindri verkaskiptingu. Það mundi geta sparað mörg hundruð milljónir kr., jafnvel milljarð, og var í undirbúningi í minni tíð í heilbr.- og trmrn. Mig langar í þessu sambandi að vitna í grein eftir þann ágæta mann Ásmund Brekkan, prófessor og forstöðulækni á röntgendeild Landspítalans, þar sem hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Hvers vegna er samruni Landspítala og Borgarspítala betri kostur en sá sem nú er til umræðu, sameining Landakots og Borgarspítala? 1. Borgarspítalinn og Landspítalinn eru á almennan mælikvarða meðalstórar en mjög virkar og sæmilega tæknivæddar stofnanir. Á þeim fer í dag fram nánast öll sú rannsókna- og lækningastarfsemi sem telja má til hátæknilæknisfræði. Virkni þeirra hverrar um sig mundi aukast til muna við samruna og skynsamlega skiptingu starfa, gagna og gæða og samanlagt yrði hún þeim mun meiri en tvíefld og nýtanlegri en nú er. 2. Margumtalaðar dýrar fjárfestingar vegna rannsóknatækja, lækningatækja og lækningaaðferða mundu nýtast mun skynsamlegar ef ekki væri um tvöfaldanir að ræða eins og nú er. Og í enn ríkari mæli ef úr yrði sameining Borgarspítalans og Landakots. 3. Nýting og efling sameinaðs mannafla á öllum stigum heilbrigðisstétta yrði mun betri og hagkvæmari. Ég sé jafnvel fyrir mér að nýliðun til starfanna mundi aukast, svo og að einstökum skipulagsheildum héldist betur á starfsliði. Þetta síðastnefnda tel ég að muni gerast fyrst og fremst vegna þess að með vaxandi gæðum og gæðamarkssetningu mundi metnaður starfsmanna enn aukast og virkni þeirra þar með. 4. Kennsla heilbrigðisstétta og hvers konar vísindastarfsemi yrði mun virkari og hnitmiðaðri. 5. Reksturinn yrði, þegar fram líða stundir, fjárhagslega hagkvæmari. Í fyrsta lagi vegna þess að dregur úr dýrum tvöföldunum og launakostnaði og vegna margföldunar vakta. Og í öðru lagi vegna þess að metnaðarfullt og vel upplýst starfsfólk með hágæði að markmiði mun einnig halda mun betur utan um þá fjármuni sem það hefur handa í milli.`` Tilvitnun lýkur í þessa ágætu grein Ásmundar Brekkan sem birtist í Morgunblaðinu 10. sept. sl., en segir meira en mörg orð mín um það hvernig þeir menn sem best vita hugsa í þessu efni og hvert þeirra álit er á þeirri sameiningu sem nú er í bígerð annars vegar og þeim hugmyndum sem áður voru uppi. Í viðbót við þessar hugmyndir er sjúkrahúsunum öllum síðan ætlað að stórauka sértekjur sínar með þjónustugjöldum. Hér er um að ræða u.þ.b. 600 millj. kr. Ekki er að finna nánari skýringu á því í frv. hvort hér er um að ræða hækkun eða að taka upp göngudeildargjald, hvort hér er kannski um það að ræða að sjúklingarnir greiði fæðiskostnað eða jafnvel hreinlega aðgangseyri fyrir að fá að fara inn á sjúkrahúsin. Það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. ráðherrar fjármála og heilbrigðismála geti skýrt þetta betur fyrir okkur. 600 millj. kr. eru ekki lítill skattur þegar hann er lagður á sjúklingana. Þá er einnig nýr skattur lagður á þá sem heimsækja heilsugæslustöðvarnar, og á að skila 375 millj. kr. í nýjar tekjur. Hér er um að ræða breytta áherslu frá því áður var þegar aðgangur að heilsugæslunni var ókeypis, gert til þess að fá fólk til þess að nota fremur hina ódýrari þjónustu, frumheilsugæsluna, heldur en að leita eftir þjónustu á dýrari stigum, sem e.t.v. var oft ónauðsynleg, þjónustu sérfræðinga og þjónustu sjúkrahúsa. Hér er fallið frá þeirri stefnu sem ég tel að sé miður. Ég tel að þetta sé ekki til þess fallið að draga úr heildarkostnaði við heilbrigðisþjónustuna, heldur þvert á móti. Þá er læknakostnaður lækkaður um 260 millj. sem hlýtur að skýrast á því að hækkað gjald einstaklinganna vegna heimsókna til sérfræðinganna eigi að skila þessum upphæðum. Því er samtals um að ræða 600 millj. á sjúkrahúsin, 375 millj. á heilsugæslustöðvarnar, 260 millj. til sérfræðinganna eða samtals 1235 millj. kr. í auknum álögum vegna heimsókna sjúklinganna til heilbrigðisstéttanna. Um lyfjamál hefur mikið verið rætt. Heilbrrn. hefur verið beðið um sundurliðun á þessum kostnaði til fjárln. þannig að við sæjum hvað af þeim sparnaði, sem sagður er hafa náðst á þessu ári sem nú er að líða, kemur til af minni notkun lyfja og hvað af sparnaðinum kemur vegna aukins kostnaðar einstaklinganna. Þetta hefur ekki fengist enn en ég efast ekki um að við munum fá þessar upplýsingar. Hæstv. heilbrrh. upplýsti það hér í umræðum á dögunum að meðalhækkun lyfseðils hefði verið 160 kr. ef ég man rétt --- hann er nú ekki hér viðstaddur því miður til að staðfesta þetta. Það skiptir kannski ekki máli hvort það voru 180 kr. --- en slíkt meðaltal segir auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut. Það segir ekkert um það hvað einstakir sjúklingar hafa þurft að greiða í aukinn lyfjakostnað. Og það hefði verið fróðlegt að vita hvort hins vegar almenn hækkun upp á 160 kr. á hvern lyfseðil hefði ekki getað gefið álíka sparnað og hefði auðvitað komið mikið réttlátar niður heldur en það form sem nú gildir. Áætlaður sparnaður í lyfjaútgjöldum á næsta ári er 800 millj. kr. Rætt er um skipulagsbreytingar í frv. en það er jafnframt sagt að forsendur fyrir áætluninni séu þær að verðlag lyfja á næsta ári er talið muni verða svipað því sem það var í upphafi árs 1991. Þessa skýringu skil ég reyndar ekki og finnst með ólíkindum ef það á ekki að reyna að ráðast neitt að sjálfu lyfjaverðinu. Þær tillögur, sem voru uppi í heilbrrn. áður, gerðu einmitt ráð fyrir því. Við höfðum undirbúið það að verulegar breytingar yrðu á varðandi innflutning sem ættu að leiða til lækkunar á innflutningsverði og auðvitað lækkunar á dreifingarkostnaði þannig að lyfjaverðið í heild átti að geta lækkað umtalsvert. Að áliti þeirra manna, sem höfðu unnið þessar tillögur og yfirfarið, var þar um að ræða skipulagsbreytingar sem mundu spara mörg hundruð millj. kr., e.t.v. upphæðir ekki öllu lægri en þær sem hæstv. heilbrrh. státar sig nú af. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gæta aðhalds í þessum útgjaldasama málaflokki heilbrigðis- og tryggingamála. Ég geri ekki lítið úr því, en ég tel að það þurfi að gerast á annan hátt heldur en þann að hinir sjúku séu látnir greiða stærri og stærri hluta af kostnaðinum. Sérstaklega tel ég þó að beri að varast hugmyndirnar sem eru settar fram í hvítbókinni um kaskótryggingu sjúklinga. Að sjúklingarnir geti kaskótryggt sig með mismikilli sjálfsáhættu gegn breytilegu iðgjaldi. Þetta tel ég að muni fyrr en síðar leiða til tvöfaldrar heilbrigðisþjónustu í landinu, tvöfalds heilbrigðiskerfis, sem muni enda í hreinum óskapnaði og síst af öllu til bóta fyrir þá sem minna mega sín. Það sem ég tel að þurfi að gera í þessum málaflokki er í fyrsta lagi að sameina öll sjúkrahúsin í Reykjavík og spara með því hundruðir milljóna ef ekki milljarð. Það á að endurskipuleggja í lyfjamálunum á þann hátt að það leiði til lækkaðs lyfjaverðs og ég er sannfærður um að það er hægt. Ég er ekki að gera kröfur um að það sé endilega gert með þeim hugmyndum sem ég setti fram hér í lok seinasta þings. Ef menn finna aðrar leiðir sem skila svipuðum árangri í öðru formi þá er sjálfsagt að skoða það. Í þriðja lagi tel ég hugsanlegt að breyta þátttöku einstaklinga í lyfjakostnaðinum, eins og ég gerði reyndar grein fyrir í umræðum á dögunum, með því að einstaklingarnir greiði hlutfallslegan kostnað, með þó lágmarki og hámarki sem tryggi það að menn þurfi ekki að borga kannski 10--20 þús. kr. fyrir lyfjaskammtinn sinn eða jafnvel meira, eins og við höfum heyrt að undanförnu. Í fimmta lagi tel ég að það þurfi að efla kostnaðarvitundina og tek undir það með hæstv. ráðherrum sem hafa rætt um það. Það þarf að efla kostnaðarvitund einstaklinganna fyrir þessari heilbrigðisþjónustu og reyndar velferðarþjóðfélaginu og kerfinu okkar öllu. Það er hins vegar hægt að gera á annan hátt en þann sem nú hefur verið lagt upp með. Það má gera t.d. með sjúkrakortum, sem eru hliðstæð greiðslukortum einstaklinga, sem gefa upplýsingar um þann kostnað sem fallið hefur á einstaklinginn sem þarf að leita eftir heilbrigðisþjónustu hvers konar. Og síðast en ekki síst á að gera það með stórauknu forvarnastarfi hvers konar sem mun auðvitað skila okkur mestum fjármunum til lengri tíma litið. Að þessum málum var ég að reyna að vinna að í heilbrrn. á undanförnum missirum. Sum höfðu þegar skilað árangri, önnur voru stöðvuð af þingflokki hæstv. núv. heilbrrh. Sá ráðherra sagði það hér í utandagskrárumræðum á dögunum þegar rætt var um málefni St. Jósefsspítala í Hafnarfirði að áður hefði verið reynt að spara í heilbrigðismálum með því að beita flötum prósentvís niðurskurði. Það hefði sýnt dugleysi þeirra sem þá stjórnuðu heilbrigðismálum enda ekki skilað miklum árangri. Út af þessum ummælum hæstv. ráðherra verð ég að segja það --- þó hann sé ekki hér viðstaddur, ég vænti þess að hann sjái það síðar eða heyri af því --- að hér var um að ræða almennan niðurskurð í öllum ríkisgeiranum sem var lagt upp með af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar í fjárlagagerðinni allri en ekki í heilbrrn. einu, þó e.t.v. bæri mikið á því þar, kannski mest á því þar af því við reyndum af megni að fylgja þessu eftir. Mér er hins vegar ljóst að þetta er ekki góð aðferð til þess að ná fram sparnaði og hagræðingu, a.m.k. ekki sé hún endurtekin. Það er auðvitað hægt að beita slíkum aðferðum að einhverju leyti, en ekki endurtekið. Í samgöngumálum er talað um það í grg. frv. að fjárframlög séu aukin og eigi það að sýna stefnu og vilja ríkisstjórnarinnar. Ef þetta er hins vegar skoðað aðeins nánar þá sjáum við að til vegamála hækkar að vísu framlagið örlítið í krónutölu, en hins vegar er um að ræða verulega lækkun ef tekið er tillit til gildandi nýsamþykktrar vegáætlunar. Þá er líka fellt inn í fjárveitinguna til Vegagerðarinnar greiðslur sem átti að fjármagna að hluta til með lántöku, t.d. stórar upphæðir vegna Vestfjarðaganga upp á rúmar 800 millj. kr. og skuldauppgjör við Reykjavíkurborg. Þetta eru verulegar breytingar á vegáætluninni sem þýðir að fjárveitingar til almennra verkefna eru stórlega skornar niður. Sjálfsagt verður þetta rætt nánar í þinginu í vetur vegna þess að m.a. er boðuð, ég man ekki í hvoru plagginu, fjárlagafrv. eða hvítbókinni, endurskoðun vegáætlunar á þessu þingi. Ég veit ekki hvort hv. þm. stjórnarliðsins hefur verið það ljóst fyrir fram. Sama sagan á reynar við í sambandi við hafnamálin. Þar er einnig örlítið hærri krónutölu varið til málaflokksins en stórlega dregið úr framkvæmdum þrátt fyrir það. Framkvæmdir í ár munu líklega hafa numið milljarði kr. en samkvæmt grg. frv. er áætlað að verja rúmum 200 millj. til hafnarframkvæmda á næsta ári. Það dugar í eins og eina eða kannski tvær hafnir þegar hrópað er á nauðsynlegar framkvæmdir alls staðar. Um Ríkisskip hef ég áður rætt. Þar vantar 250 millj. kr. Ég vil vara við að ráðist verði svo að því mikilvæga fyrirtæki nú að það verði nánast lamað og hræið síðan afhent samkeppnisaðilunum. Það verður að tryggja þessa nauðsynlegu þjónustu fyrir hinar minni byggðir allt í kringum landið. Fjölmargt fleira væri hægt að ræða um nú, virðulegi forseti, en verður að bíða 2. umr. Ég hef fullyrt að fjárlagafrv. sé óraunhæft. Ég tel mig hafa fært fyrir því rök. Það er veruleg ný skattheimta fólgin í þessu fjárlagafrv. sem þó er reynt að fela. Það eru boðaðar hættulegar kerfisbreytingar í mikilvægum málaflokkum, bæði heilbrigðis- og menntamálum. Það er að sjálfsögðu, eins og ég sagði fyrr í ræðu minni, nauðsynlegt að horfast í augu við staðreyndir. Við vitum að við blasir samdráttur í atvinnulífinu vegna samdráttar í fiskveiðum. Og við verðum þess vegna að leita allra leiða til þess að gæta aðhalds og sparnaðar. En það er ekki hægt að gera það á þann hátt sem hér er boðaður. Við framsóknarmenn og stjórnarandstæðingar munum gera nánari grein fyrir því við 2. umr. fjárlaga þegar þau koma til meðhöndlunar eftir umfjöllun í hv. fjárln. Í því sambandi má undirstrika það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra í lokaorðum hans að það eru efasemdir um að allt sem hér er sett á blað muni standast og þess vegna ekki hægt að fjalla mikið nánar um það að þessu sinni. Með þessu frv. er hæstv. ríkisstjórn fyrst og fremst að blekkja sjálfa sig en hún blekkir hins vegar ekki aðra.

Hæstv. forseti. ,,Óskandi væri að Íslendingar færu að sjá að það er aumt líf og vesælt að sitja sinn í hverju horni og hugsa um ekkert nema sjálfan sig og slíta svo sundur félag sitt og skipta sundur afli sínu í svo marga parta sem orðið getur í stað þess að halda saman og draga allir einn taum og hugsa fyrst og fremst um heiður og velgengni landsins sem öllum góðum Íslendingum ætti þó að vera í fyrirrúmi.`` Þessi orð skrifaði einn vitrasti stjórnmálamaður Íslands fyrr og síðar, skáldið Jónas Hallgrímsson, fyrir um það bil 150 árum og aldrei hafa þau verið sannari en nú. Og þau verða alltaf sönn vegna þess að í brjósti Jónasar Hallgrímssonar brann ástin á landi, þjóð og tungu og eldur hugsjónarinnar um frjálst og fullvalda Ísland sem byði öllum landsmönnum réttláta hlutdeild í gæðum þess. Er þetta sú ímynd sem landsmenn hafa af landsstjórninni nú 150 árum seinna og nær 50 árum eftir að langþráð fullveldi var fengið? Eru ráðherrar íslensku þjóðarinnar ímynd manna sem hafa yfirsýn yfir réttlætið í samfélagi okkar, skilgreina það sem aflaga hefur farið og bera í brjósti hugsjónir um að berja í brestina og skila börnum okkar betra og heiðarlegra þjóðfélagi en þeir tóku við? Svari því hver fyrir sig. Við mér, hæstv. forseti, blasir mynd sem skelfir mig, mynd þar sem ást á landi og þjóð og vitræn framtíðarsýn eru víðs fjarri. Íslendingar gerðu það ljóst í almennum kosningum á sl. vori að þeir vildu að þáv. stjórnarflokkar héldu áfram því starfi sem þeir höfðu hafið. Einn þeirra, Alþfl., Jafnaðarmannaflokkur Íslands, kaus að hafa þann vilja að engu, ekki vegna grundvallarágreinings um stefnu þáv. ríkisstjórnar, eins og ætla mætti, heldur vegna persónulegrar óvildar tveggja ráðherra ríkisstjórnarinnar í garð alþýðubandalagsmanna. Og hvað olli þeirri óvild? Það var tvennt. Alþýðubandalagsmenn vildu fara varlega í samningum um Evrópskt efnahagssvæði og þeir vildu fara varlega í samningum um nýtt álver. Alþb. leyfði sér að benda á varasöm atriði í báðum þessum málum en það var meira en þeir sem engum ráðum taka þoldu. Ímynd landsfeðranna er ekki lengur ímynd íhugulla manna sem hugsa og rökræða áður en ákvörðun er tekin, heldur er hún orðin ímynd óþolinmóðra spilamanna sem kunna best við sig í kastljósum fjölmiðlanna þar sem hver keppir við annan um vanhugsaðar yfirlýsingar og ábyrgðarlaust hjal. Það tók ekki langan tíma að finna spilafélaga og glaðklakkalegir birtust þeir þjóðinni og höfðu myndað ríkisstjórn. Um hvað var ósagt látið og það er óljóst enn. Daginn áður en hæstv. forsrh. skyldi flytja stefnuræðu sína óskaði ég eftir að hið háa Alþingi fengi að líta samstarfssáttmála hinnar nýju ríkisstjórnar sem þá hafði þó verið við völd í nokkra mánuði. Sú ósk var ekki að ófyrirsynju fram borin þar sem lagður hafði verið fram listi um væntanleg stjfrv. til 167 laga, 167, virðulegur forseti. Mörg þessara frv. snertu undirstöður samfélagsins. Hæstv. umhvrh. varð fyrir svörum og taldi enn nokkurt verk óunnið áður en stjórnarsáttmáli lægi fyrir. En viti menn. Morguninn eftir lá á borðum hv. þm. sáttmáli hinnar nýju ríkisstjórnar. Velferð á varanlegum grunni, stefna og starfsáætlun ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. Menn eru ekki lengi að því sem lítið er. Texti þessa rits er enda á þann veg að með hreinum ólíkindum er og væri best ef þingmenn sýndu ríkisstjórninni þá hollustu og ókomnum kynslóðum þá kurteisi að láta það hverfa. Í gær kom fram í Dagblaðinu að flokksstjórn Alþfl. hefði haldið fund um síðustu helgi og að sjálfsögðu hafði hún ekki treyst sér til að álykta um þetta dæmalausa rit. En nokkru áður en syfjaðir embættismenn hófu störf í ráðuneytunum og suðu saman stjórnarsáttmála nóttina góðu höfðu hv. þm. haft tækifæri til að lesa frv. til fjárlaga árið 1992. Sárþreyttir embættismenn ráðuneytanna gátu því lítið annað gert við gerð stjórnarsáttmálans en tínt saman óljósar hugmyndir sem misfrumlegir ráðherrar og misskýrir í hugsun höfðu kastað fram þegar þeir óðu inn í ráðuneytin úr Viðeyjarferjunni því að nú skyldi tekið til hendinni. Öllum verkum sem í vinnslu voru skyldi kastað burt og skipti þá engu þó að þjóðarsátt hefði náðst um stefnumörkun, svo sem í skólamálum, kjaramálum, byggðamálum og á fleiri sviðum. Fílarnir voru komnir og óðu um glervörubúðina, eins og hv. 10. þm. Reykv., Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, orðaði það svo hnyttilega í umræðum um stefnuræðuna. Hugmynd Jónasar Hallgrímssonar um ,,að hugsa fyrst og fremst um heiður og velgengni landsins sem öllum góðum Íslendingum ætti þó að vera í fyrirrúmi`` er líklega gamaldags í skæru ljósi fjölmiðlanna. Þessi sérkennilega röð verkefna er engin tilviljun. Halda mætti að eðlilegra hefði verið að fyrst birtist sáttmáli um sameiginleg stefnumið, síðan fylgdi á eftir fjárlagafrv. og stefnuræða. Það er ljóst að það frv. til fjárlaga sem hér liggur frammi byggist á fjölmörgum lagabreytingum sem allsendis er óljóst hvort báðir stjórnarflokkarnir geta samþykkt, eins og þegar hefur komið fram. Sum ganga raunar þvert á grundvallarsjónarmið Alþfl. En með því að haga röðinni á þennan veg er Alþfl. stillt upp við vegg eins og fanga til aftöku. Verði ekki meiri hluti fyrir þeim frv. sem fjárlagafrv. byggist á er ríkisstjórnin fallin. Sú er trú mín að við eigum eftir að sjá Alþfl. heykjast í hnjánum áður en skotið ríður af. Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. hefur haft mörg og stór orð um afleita stjórn ríkisfjármála í tíð síðustu ríkisstjórnar. Því hefði mátt búast við róttækum breytingum í því fjárlagafrv. sem hér liggur frammi samanborið við það síðasta. En hver er sannleikurinn? Er áætlaður fjárlagahalli minni? Er dregið úr umsvifum ríkisins? Er starfsmannafjöldi A-hluta minni? Eru útgjöld ráðuneytanna lægri? Þannig mætti lengi spyrja eftir öll stóru orðin. En sannleikurinn er þessi og mig undrar ekki þótt hæstv. ráðherra forðaðist að minnast á tölur í ræðu sinni áðan. Áður en ég held áfram máli mínu, hæstv. forseti, vil ég mælast til að a.m.k. hæstv. fjmrh. sitji hér og hlýði á mál mitt og ekki væri verra að einhverjir fagráðherrar treystu sér til að vera viðstaddir umræðu um fjárlög. Hér er komin upp harla óvenjuleg staða og það er enda athyglisvert þegar á það er minnst, hæstv. forseti, að hinir ungu nýkjörnu þingmenn sem nú hafa kjörist til þings sækja þingfundi með ólíkindum illa, svo manni hlýtur að vera misboðið. Og ég vil biðja hæstv. forseta að reyna að ráða bót á þessu. Ég mun nú halda áfram máli mínu, hæstv. forseti. Þó að hæstv. fjmrh. sjái ekki ástæðu til að hlýða á það þá vænti ég að því verði komið til hans í rituðu formi. Ég var að tala um sannleikann sem felst í fjárlagafrv. nú samanborið við hið síðasta. Og sá sannleikur er svona: Frv. er lagt fram með 3,7 milljarða kr. halla sem samsvarar 1% af áætlaðri landsframleiðslu næsta árs. Þetta er sami halli í hlutfalli við áætlaða landsframleiðslu og í frv. í fyrra og nánast sama upphæð. Framsetning fjárlaganna er hefðbundin greiðslugrunnsframsetning. Skuldbindingar sem falla á ríkissjóð koma ekki inn í fjárlögin þrátt fyrir allt talið um það. Að vísu eru framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna og Byggingarsjóðs verkamanna aukin til að standa undir áætlaðri vaxtaniðurgreiðslu. Þessi framlög eru hins vegar með hefðbundnum hætti hluti ráðstöfunarfjár sjóðanna og koma því til útlána á næsta ári. Þjónustugjöld eru hins vegar aukin og niðurskurður er á einstaka sviðum. Á heildina litið næst hins vegar enginn árangur í að draga úr umsvifum ríkisins. Heildarútgjöld, áður en þjónustugjöld og sértekjur eru dregnar frá, verða 31% af landsframleiðslu, samanber 29,9% 1990 og 31,2% í ár. Þetta er nú allur munurinn. Þar sem landsframleiðslan lækkar milli ára er samt um að ræða lækkun útgjalda að raungildi eða um 2,2%. Hér er þó um mun minni samdrátt að ræða en rætt er um í frv. og byggir á því að draga þjónustugjöldin frá útgjöldunum. Samdrátturinn er mestur í tilfærslum en rekstrargjöld aukast, bæði sem hlutfall af landsframleiðslu og að raungildi. --- Er gott að sjá hæstv. fjmrh. ganga í salinn.

Þakka þér fyrir.

Ég er að bera saman tölur úr því frv. til fjárlaga sem hér liggur fyrir og hinu síðasta sem hæstv. ráðherra eðlilega forðaðist að minnast á sjálfur. Rekstrargjöld ríkisins, áður en þjónustugjöld og sértekjur eru dregnar frá, aukast bæði að raungildi og sem hlutfall af landsframleiðslu. Þau verða 13% af landsframleiðslu 1992 samanborið við 12,5% í ár og 12,4% í fyrra. Á föstu verðlagi ársins í ár, miðað við verðlag samneyslu, verða þau 47,7 milljarðar kr. samanborið við 47 milljarða í ár og 47,2 milljarða kr. í fyrra. Starfsmannafjöldi A-hluta verður svipaður og í ár. Skattheimta ríkisins er að mestu óbreytt. Skattar hækka lítillega sem hlutfall af landsframleiðslu fyrst og fremst vegna 1,5% samdráttar í landsframleiðslu. Heildartekjur ríkisins án þjónustugjalda verða 28,1% af landsframleiðslu í samanburði við 27,5% í ár og 27,1% í fyrra. Það er afar erfitt að sjá mikinn mun á þessum tölum. Þá er komið að þjónustugjöldum og þau hækka svo sannarlega. Það er liðurinn Sértekjur sem hækkar úr 4,6 milljörðum kr. í ár í 7,1 milljarð kr. í því frv. sem hér liggur nú fyrir. Að raungildi nemur hækkunin nærri 50%. Þjónustugjöldin hækka sem hlutfall af landsframleiðslu úr 1,3% í 1,9%. Í frv. er reiknað með sölu eigna. Talað er um 1,1 milljarð af sölu eigna. Ekki er ljóst hvernig þetta á að gerast né hvort þetta á að koma til greiðslu á árinu. Hér er varla hægt að tala um tekjur þar sem í vissum skilningi er hér um að ræða jafngildi lántöku. Sá sparnaður sem fer í að kaupa hlutabréf af ríkissjóði fer ekki í að kaupa spariskírteini. Tekjur af sölu eigna eru ekki varanlegar tekjur. Sala eigna og fyrirtækja ríkisins getur í sumum tilfellum verið ágæt í sjálfu sér en hún leysir ekki hallavanda ríkissjóðs. Hallinn mælist of lítill sem þessu nemur. Ég skal fljótlega ljúka þessari talnaromsu. Tekju- og eignarskattar einstaklinga aukast um 3,1% að raungildi. Eignarskattar einstaklinga aukast um 10,9% eða um 6,8% að raungildi miðað við verga landsframleiðslu. Og töluverð aukning er á útgjöldum hjá flestum skrifstofum ráðuneyta. Síðast en ekki síst. Í forsendum frv. er gert ráð fyrir framkvæmdum vegna álvers á næsta ári en alls óvíst hvort slíkar framkvæmdir hefjast þá. Ef ekki verður af þeim verða tekjur ríkissjóðs mun minni en gert er ráð fyrir í frv. Ráð virðist fyrir því gert að laun verði óbreytt frá því sem nú er, sem auðvitað er ekkert sem á er að treysta. Um það verða að fara fram kjarasamningar innan tíðar. Útgjöld heilbr.- og trn. aukast um 1% frá gildandi fjárlögum en útgjöld landbrrn. um 34%. Gert er ráð fyrir skólagjöldum sem alls er óvíst að samstaða náist um. Þannig mætti lengi telja. Í bréfi sem barst í dag frá Félagi ísl. iðnrekenda er talað um að á þessu ári séu horfur á að viðskiptahalli verði um eða yfir 20 milljarðar kr. sem er 5--6 milljarða meiri halli en gert hefur verið ráð fyrir til þessa. Og um 8 milljörðum meiri halli en fram kom í síðustu spá. Í þessu fjárlagafrv. er tvennt sem sker sig úr. Annars vegar þjónustugjöld, sem auðvitað eru ekkert annað en álögur á þá sem síst skyldi, og svo töfraorðið einkavæðing. Fyrst mun ég fara nokkrum orðum um einkavæðingu. Á bls. 243 á þskj. 1 segir svo þar um, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aðrar þjóðir hafa góða reynslu af því að einkavæðing leiði til hagkvæmni í rekstri. Stefnt er það því að beita svipuðum aðferðum hér.`` Nú vill svo til að nú í október var staddur hér á landi kunnur breskur íhaldsmaður og fyrrv. borgarstjóri, Douglas Smith að nafni. Hann var staddur hér í boði Kynningar og markaðs og flutti aðalræðu á ráðstefnu um kynningarmál en hann er meðal kunnustu sérfræðinga á sviði kynningarfyrirtækja. Hvað hafði hann um einkavæðinguna að segja? Í viðtali í Morgunblaðinu 8. okt. 1991 er fyrirsögn á viðtali við þennan umrædda mann sem hljóðar svo: ,,Stjórn Thatcher gekk allt of langt í einkavæðingunni.`` Þar segir m.a. svo, með leyfi forseta: Douglas Smith er spurður: Eru íhaldsmenn að digna í baráttunni, er frjálshyggjan og trúin á einkavæðingu á undanhaldi? Og Douglas Smith svarar: ,,Í fyrsta lagi er ekki margt eftir til að einkavæða. Eina sviðið sem eitthvað er rætt um að ráði eru ríkisjárnbrautirnar og kolanámurnar. Þetta er hvort tveggja erfitt viðureignar. Hverjum er eiginlega hægt að selja járnbrautarteinana? Við erum búin að einkavæða almenn samgöngutæki þ.e. strætisvagna og rútur, sömuleiðis flugvellina, ríkisflugfélagið gamla, British Airways, rafveiturnar, vatnsveiturnar, gasfyrirtækin og símafélagið sem nú heitir Telecom. Ég varaði við einkavæðingu í samgöngumálum en árangurslaust. Nú er ég smeykur um að sumir kjósendur eigi eftir að launa okkur lambið gráa. Fjöldi gamals fólks úti á landsbyggðinni, sem kosið hefur Íhaldsflokkinn, er mjög háður strætisvagna- og rútuferðum. Þessir kjósendur finna sárt fyrir lélegri þjónustu einkafyrirtækjanna.`` Og spurningin er: Halda menn enn þá að einkavæðing tryggi betri þjónustu? Með leyfi forseta ætla ég aðeins að lesa nokkur fleiri orð sem Douglas Smith sagði og bera yfirskriftina: ,,Hálfbrjálaðir prófessorar.`` ,,Einkavæðingin hófst á skynsamlegum nótum í upphafi níunda áratugarins en endaði sem rugl. Hugmyndin var ekki gagnrýnd að neinu ráði en margir skoðanabræður mínir voru fullir efasemda, einkum þegar líða tók á valdaskeið Thatcher. En þú mátt ekki gleyma að breskur forsætisráðherra er nánast einræðisherra í ríkisstjórn og flokki meðan hann heldur embættinu. Auðvitað þarf meiri hluti flokksins á þingi líka að vera traustur. Sá harði kjarni sem studdi Thatcher hefði auk þess farið sínu fram hvernig sem við hefðum látið og þeir voru í meiri hluta í þingflokknum. Bresk ríkisstjórn hefur yfirleitt 350--400 þingsæti á bak við sig og má gera ráð fyrir að um 100 þeirra séu annaðhvort í ríkisstjórninni sjálfri eða gegni valdamiklum embættum fyrir hana. Þessi hópur er sjaldan reiðubúinn að hætta völdum sínum með því að ganga gegn forsætisráðherranum. Margar af hugmyndunum um einkavæðingu komu frá þrem svonefndum hugmyndabönkum flokksins sem voru yfirleitt mannaðir harla hægri sinnuðum flokksmönnum og sérfræðingum. Í röðum þeirra voru hálfbrjálaðir prófessorar.`` Sagðirðu hálfbrjálaðir? spyr blaðamaðurinn. ,,Já, ég hef alltaf sagt að þeir séu það. Þetta eru menn sem auk þess eru ekki í neinum tengslum við raunveruleikann, einkavæðing strætisvagna t.d. var hugmynd afar undarlegs og geysilega hægri sinnaðs prófessors í einhverjum fílabeinsturninum``, og lýkur þar, hæstv. forseti, tilvitnun. Þetta var hin góða reynsla annarra þjóða af einkavæðingu sem ráðgjafar ríkisstjórnarinnar ættu að kynna sér vel áður en lengri greinargerðir berast frá fílabeinsturnunum og skal þó enginn dómur lagður á andlega heilsu þeirra sem þar sitja. Við skulum leyfa yfirlýsingum um hugsanlega sölu á Búnaðarbankanum og Skipaútgerð ríkisins í hæsta lagi að vera merki um létta ruglun, svo og einkavæðingu á kennslu grunnskólabarna. Það er hlutverk hins háa Alþingis að vera afruglari fyrir þær útsendingar. Rétt áður en ég tók til máls barst bréf sem ég ætla að leyfa mér að kynna fyrir hv. þingheimi en það er ályktun sem samþykkt var á haustþingi Kennarafélags Reykjavíkur 5. okt. sl. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Kennarasamband Íslands leggur áherslu á að hvorki stétt né efnahagur hafi áhrif á möguleika einstaklinga til náms. Kennarasamband Íslands varar jafnframt við stofnun einkaskóla sem einungis eru kostaðir af foreldrum og fyrirtækjum. Slíkir skólar verða fyrst og fremst sérskólar hinna efnuðustu í landinu.`` Hið sama á við um þá geigvænlegu hækkun þjónustugjalda sem boðuð er. Ríkisstjórnin eygir enga leið til að auka tekjur ríkisins aðra en þá að láta þá greiða fyrir þjónustuna sem njóta hennar. Hverjir njóta svo þjónustu heilbrigðiskerfisins? Vitanlega þeir sem sjúkir eru, aldraðir eða fatlaðir. Og samkvæmt kenningu hæstv. heilbrrh. er óeðlilegt að við, fullvinnandi fólk í föstu starfi, séum að greiða fyrir þjónustu við þetta fólk. Samkvæmt kenningum frjálshyggjufólksins er þetta fólk auðvitað óarðbært. Það er óhagkvæmt í rekstri og þess vegna ekki á vetur setjandi. Rétt eins og gamla fólkið sem unir hag sínum vel í Hafnarbúðum þar sem það nýtur öryggis vegna stöðugleika í rekstri og áralangra kynna við aðra vistmenn. Þetta fólk er óhagkvæmt í rekstri og þess vegna ástæðulaust að bera undir það hugmyndir um að flytja það eitthvert annað. Vellíðan umræddra vistmanna, sem þegar öllu er á botninn hvolft unnu fyrir þeim fjármunum sem hæstv. ráðherrar eru nú að deila út, er óviðkomandi reikningum ríkisins. Útreikningar sýna að það er hagkvæmara að hafa þá annars staðar. Því er hins vegar ósvarað fyrir hvern það er hagkvæmara. Umræðan um hagkvæmni hefur nefnilega ekki farið fram, enda er greinilegt að hugtakið vefst fyrir fleirum. T.d. setti hv. 1. þm. Vestf. spurningarmerki við það hvenær byggð væri hagkvæm eða óhagkvæm og lái honum hver sem vill. Það hygg ég að fólkið geri líka sem stritað hefur fyrir sér og sínum í þúsund ár á erfiðum stöðum þessa stóra lands, fólkið sem hefur erjað jörðina og hætti lífi og limum með sókn í það sjávarfang sem tilvera okkar byggist á, stundum við bærileg kjör, stundum í sárri neyð sem við þekkjum ekki lengur. Þetta fólk býðst nú hæstv. forsrh. til að leiða til blómlegri byggðarlaga og hjálpa því við að koma sér fyrir á nýjum stað. Þetta er hugmynd ekki ólík þeirri sem skaut upp í rugluðum kollinum á úrkynjuðum dönskum kóngi í móðuharðindunum endur fyrir löngu, en hann vildi flytja kuldabólgna Íslendinga suður á jósku heiðarnar og Íslendingar hafa hlegið að æ síðan. Í viðtali í sjónvarpinu fyrir nokkrum dögum sagði hv. 1. þm. Vestf. eftirfarandi um hugmyndir hæstv. forsrh., með leyfi hæstv. forseta: ,,Í fyrsta lagi skil ég ekki hvenær byggð er óhagkvæm eða hagkvæm. Ég vil ekkert um þessi ummæli segja. Hann auðvitað skýrir þau sjálfur. Ég tel að það sé hagkvæmt að búa sem víðast á þessu landi og það verður auðvitað að skapa sín skilyrði að fólk geti lifað þar sem það hefur lifað áður en nú er svo komið í þessu landi frjálsræðis að nú má enginn eiginlega fara á sjó nema með leyfi æðstu stjórnarherra í Reykjavík. Það var í gamla daga að menn fóru bara á sjó ef veður leyfði. En nú er beðið eftir einhverjum útreikningum og fræðingum og öllu slíku og ef þetta heldur svona áfram, þá verður kannski óhagkvæmt að vera nokkuð að stunda sjó. Það verða allir að fara í verslun og viðskipti og verðbréfasölu. Ef það er það hagkvæmasta, þá hlýtur að þurfa að færa þetta nær. Hins vegar hafa ýmsir aðrir verið að tala um að flytja fólk eins og hjá þjóð sem var undir járnhæl kommúnismans yfir 40 ár, sem sagt eins og í Rúmeníu. En það var nú ekkert lagt í það og það vita allir um endalok þess manns. En það gerist aldrei á Íslandi og það dettur engum manni í hug að flytja fólk nauðugt.`` Þetta sagði hv. 1. þm. Vestf. Þó að samlíkingin sé ekki fögur, er óhugnanlegt sannleikskorn í henni. Þegar valdhrokinn nær tökum á stjórnvöldum og þau verða viðskila við fólkið í landinu sínu gerast atburðir eins og sagan hefur sýnt, bæði hérlendis og erlendis. Þá er fólk flutt hreppaflutningi eða til fjarlægra landa án tillits til velferðar þess sjálfs og vilja og mannúð og mildi einskis virt, mannúð og mildi, hæstv. forseti. Mannúð og mildi eru ekki einungis orð. Þau eru lýsing á hugarfari sem kemur fram í verkum þeirra sem þau nota. Þau stjórnvöld sem ekki þekkja þessi orð bera dauðann í farteskinu eins og svo oft hefur komið í ljós. Það getur vel verið að það borgi sig ekki að eyða milljónum til bjargar einu mannslífi ef eingöngu er horft á tölur, ekki fremur en það borgaði sig fyrir unga móður að gefa fjölfötluðu barni sínu annað nýra sitt nú nýlega. En slík mál fjalla ekki um tölur. Þau fjalla um tilfinningar, um virðingu fyrir sérhverju mannslífi, um ást. Það orð er ekki oft nefnt í þingsölum, sennilega af því að það er erfitt að reikna ást út. En ég leyfi mér að halda því fram að ástlaus stjórnmál séu hættuleg stjórnmál. Og stjórnvöld sem enginn virðir eða þykir vænt um eru gagnslaus stjórnvöld og eiga ekkert skylt við stjórnvöld í lýðræðisríki. Engu ríki verður stjórnað af neinu viti gegn vilja fólksins sem byggir það. Vissulega er stundum erfitt að átta sig á vilja fólksins í landi okkar. En eitt veit ég þó. Fólkið í þessu landi vill að allir eigi sama rétt til náms þó að vissulega sé mikill munur á aðstöðu fólks í þéttbýli og dreifbýli. Jafnrétti virðist þó ekki vera stefna þessarar ríkisstjórnar ef hún kemur áformum sínum í framkvæmd. Eitt þeirra þjónustugjalda sem mennirnir í fílabeinsturnunum hafa fundið upp er skólagjald, 17 þús. fyrir háskólanemendur, 8 þús. fyrir nemendur í öðrum framhaldsskólum. Slíkt getur orðið álitleg upphæð fyrir fjölskyldurnar í landinu að ekki sé minnst á einstæða foreldra. Þetta þykir ríkisstjórninni betri kostur en að skattleggja fjármagnsgróða hinna ríku. Þá er vegið að Lánasjóði ísl. námsmanna sem er undirstaða jafnréttis til náms og mun ég ekki fara nákvæmlega yfir þann þátt núna þar sem mál sjóðsins verða rædd utan dagskrár á næstu dögum. Sú umræða hefur dregist allt of lengi vegna fjarveru hæstv. menntmrh. en hann hefur lofað að sitja fyrir svörum nú þegar hann er kominn til landsins. En um leið og sá arður sem vel menntað fólk í öllum greinum skilar þjóð sinni er að engu gerður er nú í fyrsta sinn litið á framfærslulán námsmanna á sama hátt og þau væru lán til eigin fjárfestinga. Með hugmyndum um vexti á námslán er orðin grundvallarstefnubreyting frá þeim viðhorfum sem hingað til hafa gilt um aðstoð til náms. Verðtryggingu var ekki mótmælt 1976, en vaxtagreiðslur og stytting endurgreiðslutíma er harkaleg árás á námsmenn sem sæta mun mikilli andstöðu. Á 113. löggjafarþingi samþykkti hið háa Alþingi ný lög um grunnskóla. Frv. sem til laganna leiddi var afrakstur mikillar vinnu og samráðs við alla þá sem best þekkja til grunnskólakennslu í landinu. Ekki var ný ríkisstjórn fyrr tekin við en framkvæmd þessara laga er frestað án alls samráðs við það fólk sem best vann að lögunum og farið að boða fleiri einkaskóla fyrir börn efnaðra foreldra, enda stóð ekki á andmælum kennara við þessari firru á nýafstöðnu þingi eins og ég hef þegar kynnt. En þannig virðist þessi gæfulausa ríkisstjórn ætla að vaða yfir allt og alla án þess að þurrka af sér áður en inn er gengið. Menn eiga að þurrka af sér áður en þeir ganga í nýtt hús. Ekki er langt síðan barn fékk ekki afhent prófskírteini við skólaslit af því að skólagjaldið hafði ekki verið greitt og barnið var þannig auðmýkt og niðurlægt fyrir augum allra viðstaddra. Er þetta það sem við viljum sjá gerast í grunnskólum landsins í framtíðinni? Það held ég ekki. En vera má að hugmyndin að menntastefnu fyrir útvalda sé einnig sótt til Viðeyjar þar sem út var gefin á sínum tíma fræg matreiðslubók sem bar heitið ,,Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldrimanna húsfreyjur.`` Hæstv. forseti. Hér hefur verið stiklað á nokkrum atriðum sem felast í því frv. til fjárlaga sem hér er til umfjöllunar og þá helst þeim sem vega að þeim grundvallarskilningi sem menn hafa lagt í orðið velferðarþjóðfélag. En í því eru fleiri mikilvæg atriði sem lúta að því að brjóta niður það velferðarþjóðfélag sem við erum öll sammála um, enda segir á bls. 239 í 1. kafla grg. með frv. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Landsmönnum verður ekki lengur tryggð ein sú besta velferðarþjónusta sem völ er á án tillits til kostnaðar, afkomu manna og efnahagsaðstæðna.`` Skýrar verður það ekki sagt. ,,Ein sú besta velferðarþjónusta sem völ er á`` er ekki fyrir alla. Hún er bara fyrir suma og þeir eiga von á góðu fyrir vestan eftir síðustu yfirlýsingar hæstv. forsrh. Einu sinni var hlegið um allan Skagafjörð að karli sem var tjáð að kona hans þyrfti að gangast undir aðgerð. ,,Tekur því``, spurði karl og tók um budduna. ,,Þetta er nú gömul manneskja.`` Þetta er heilbrigðismálastefna ríkisstjórnarinnar í hnotskurn. Stóra spurningin verður: Tekur því? Hæstv. forseti. Spyrja má hvort það taki því að fara nákvæmlega yfir öll þau atriði í frv. til fjárlaga sem vert er að vekja athygli á. Ég tel óhjákvæmilegt að fara stutta yfirferð yfir helstu breytingar sem boðaðar eru aðrar en þær sem áður eru nefndar og mun reyna að stytta mál mitt sem kostur er. Það vekur athygli í öllu vonleysishjali ríkisstjórnarinnar að í grg. frv. verða menn að viðurkenna að þeir taki við búi þar sem verðbólga er lág, gengi stöðugt og næg atvinna. Ef ríkisstjórnir nágrannaþjóða okkar fengju sömu einkunn og síðasta ríkisstjórn væri kæti á þeim bæjum að ég hygg. Vissulega horfir illa um afla. En það er nú eðli lífríkis hafsins að koma okkur á óvart með tilheyrandi hagsveiflum og spár mínar þar um eru litlu óáreiðanlegri en spár hvers annars. En ljóst er að ástæðulaust er að reikna með happdrættisvinningum í aflaverðmæti við gerð fjárlaga. Það er einnig ljóst að í hönd fara kjarasamningar þar sem fjöldi launþega hlýtur að krefjast launahækkana eftir að forsendur þjóðarsáttar eru brostnar með álögum af ýmsu tagi. Og þá er annað höfuðmisklíðarefni fyrri ríkisstjórnar enn þá sagan endalausa, samningar um nýtt álver virðast hingað til aðeins skot út í loftið, eins og þeir nota við hönnun stórhýsa hjá Reyjavíkurborg, og tekjur af því einungis tölur á blaði. Í grg. er tekið fram að horfur á peningamarkaðnum séu óvissar. Samkvæmt fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að lánsfjárþörf ríkissjóðs minnki úr 12 milljörðum kr. á þessu ári í 4 milljarða árið 1992. En einnig er tekið fram að fjárþörf húsnæðiskerfisins verði áfram mjög mikil og allt óvíst þar um. Þegar við bætast öll þau lagafrv. sem afla eiga tekna í tekjuhlið fjárlaga og óvíst er um samþykki hins háa Alþingis fyrir er heildartekjuhlið frv. nær ómarktæk. Okkur í fjárln. Alþingis er því nokkur vandi á höndum við að skipta fjármunum sem við vitum ekki hverjir eru. Við höfum enga tryggingu fyrir þeim 106 milljörðum kr. sem okkur er falið að deila milli verkefna. Þá hef ég áður vakið athygi á slælegri innheimtu ýmissa álagðra gjalda og mikinn og óskiljanlegan mun á skilum á hinum ýmsu stöðum á landinu. Þar þarf að taka til hendinni því að til lítils er að leggja á gjöld sem síðan eru ekki greidd. Ég vill enn ítreka við hæstv. fjmrh. að reynt verði að bæta úr þessu. Ef litið er lauslega í gegnum það frv. sem hér liggur fyrir, þá vil ég byrja á hinu háa Alþingi. Ég hef vakið athygli á nauðsyn þess á undanförnum árum að hið háa Alþingi sjálft gerir raunhæfar fjármálaáætlanir og fari ekki fram úr fjárlögum. Árið 1988 vantaði 92 millj., árið 1989 64, en betur tókst til árið 1990 og var töluvert fyrir því haft og ber ekki síst að þakka það góðri stjórn starfsmanna og fjármálasviðs þingsins. Ég skal taka það fram að þá þurfti aðeins að biðja um 4 millj. á aukafjárlögum. Ég hlýt því að harma þær ákvarðanir sem á þessu sumri hafa leitt til að nú er beðið um 40 millj. kr. á aukafjárlögum sem nú liggja fyrir. Sumar eiga sér skýringu en aðrar eru einungis fram komnar vegna ákvarðana sem engin heimild var fyrir. Það er eftir sem áður skoðun mín að Alþingi fái það fé sem það telur sig þurfa án afskipta framkvæmdarvaldsins. En það er einnig skylda þess að halda sig frá fjáraukalögum. Athugasemdir hef ég ýmsar við liðinn Æðsta stjórn ríkisins. Ég vil leggja á það áherslu að það er landi og þjóð til minnkunar að ekki skuli þegar í stað unnið að byggingu íbúðarhúsnæðis fyrir forseta Íslands. Það er með eindæmum að forseti lýðveldisins skuli búa í eigin húsnæði nær eftirlitslaust og án öryggisgæslu eftir því sem ég best veit. Bessastaði hlaut þjóðin að gjöf og þar hafa nú orðið þær breytingar sem allir þekkja og eru eflaust til bóta. En til þess var ætlast að forseti sæti staðinn og hafi þjóðin ekki ráð á því að hýsa forseta sinn með myndarlegum hætti er lýðveldið heldur lágreist stofnun. Í liðnum Forsætisráðuneyti vekur athygli að framlag til öryggismálanefndar fellur niður. Eins og allir vita varð sú nefnd til að skila umtalsverðri þekkingu á vígbúnaði og varnarmálum inn í landið sem flestum Íslendingum var að mestu framandi. En þekking og fræðsla eru ekki áhugamál hæstv. ríkisstjórnar um þau efni fremur en önnur og því er nefndin nú lögð niður og ber að harma það. Embætti húsameistara ríkisins tel ég óþarft og fráleitt að því sé ætlað að afla sértekna. Þessar sértekjur eru ekkert annað en tilfærsla á fjármunum frá öðrum opinberum stofnunum og hvergi skorið við nögl þegar reikningar eru sendir. Þessa stofnun þarf að taka til rækilegrar endurskoðunar og athugunar á því hvort hún sé ekki tímaskekkja. Enn eina athugasemd vil ég gera við þennan fjárlagalið. Um margra ára skeið hafa staðið yfir rannsóknir á lífríki Þingvallavatns sem Pétri Jónassyni vatnalíffræðingi var falið að stjórna. Þessu verki er nú lokið og einungis eftir að koma út niðurstöðum á bók. Lagðar hafa verið til þessa verks nokkrar milljónir á fjárlögum undanfarinna ára en fé hefur einnig komið frá öðrum aðilum, innlendum og erlendum. Nú bregður svo við að 2 millj. til þessa verks eru felldar niður, hvað sem þá verður um jafnháa upphæð sem Landsvirkjun hefur lagt fram árlega. Þessi ráðstöfun er fráleit og hana ber að leiðrétta og að því verður að sjálfsögðu unnið innan nefndarinnar. Lið 02 Menntamálaráðuneyti hef ég þegar gert að umræðuefni að nokkru. En ljóst er að auk þess sem áður var á minnst lækka framlög til rannsókna og vísinda að raungildi þrátt fyrir áætlun um tvöföldun á 10 árum. Lög um leikskóla og grunnskóla eru lögð í salt og héraðsskólar lagðir niður án þess að um það hafi tekist sátt. Engar fréttir eru af samningum við Félagsmálaskóla alþýðu um afnot af Reykholtsskóla og engar hugmyndir uppi um nýtingu Skálholtsskóla. Óvíst er um framtíð Reykjanesskóla. Víst má ræða breytta nýtingu þessara skóla. En menn eiga, eins og ég áður hef sagt, að þurrka af sér áður en þeir vaða inn. Fjölmargar menningarstofnanir verða skurðarhnífnum að bráð. T.d. er sárt ef loka þarf safni Sigurjóns Ólafssonar sem kona hans, Birgitta Spur, hefur komið upp af fádæma elju og virðingu við verk manns síns, til þess eins að spara 5 millj. Ég vil minna hv. þingheim á að þessi mikli listamaður varð ekki þungur á fóðrunum hjá hinu háa Alþingi. Hann fékk heiðurslaun listamanna nokkrum dögum áður en hann lést og munu þau aldrei hafa komið til greiðslu. Önnur listastarfsemi er skorin niður eftir geðþótta og vegið að einni blómlegustu listgrein landsmanna, leiklistinni, þó að engin listgrein geti státað af eins mörgum virkum listamönnum og áhugaleikhúsin um land allt. Stórfé virðist vanta til rekstrar Þjóðleikhússins og almennt verða flestar listgreinar hart úti. Síðast en ekki síst vil ég spyrja hæstv. menntmrh., sem að sjálfsögðu er ekki hér, hvort engin áætlun sé um að flytja inn í hið glæsilega hús sem keypt var af miklum myndarskap fyrir Handíða- og myndlistarskólann, Leiklistarskólann og Tónlistarskólann. Ekkert er ætlað í stofnkostnað svo að þessir skólar megi flytja þar inn og ég spyr: Á ekki að nýta þetta glæsilega hús til þeirrar starfsemi sem því var ætlað að hýsa en halda áfram að greiða svimandi háa húsaleigu til nafnkunnra einstaklinga fyrir óhentugt húsnæði og vanrækt fyrir þessa mikilvægu starfsemi? Ég óska eftir afdráttarlausu svari. Ég geri mér grein fyrir að ræða mín hefur tekið nokkurn tíma, hæstv. forseti, en ég á enn nokkurt mál eftir. Í lið 03 Utanríkisráðuneyti ber að fagna því að embætti varnarmálafulltrúa í Brussel er lagt niður, hvað sem hann hefur nú haft að gera. Munar þar um einar 3 millj. og er það vel. Hitt þykir mér kyndugra að ástæða sé til að draga úr tollgæslu á Keflavíkurflugvelli. En mér hefur ekki gefist tími til að kanna það mál. Ég vil hins vegar ítreka enn tillögu mína, sem ég lagði fram í milliþinganefnd um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, þess efnis að embætti lögreglustjórans á Keflavíkurflugvelli verði óviðkomandi utanrrn. Verði einhver til að hafa á móti 11% hækkun til sendiráða Íslands erlendis sem núv. hæstv. utanrrh. hefur oft hnýtt í, þá er ég ekki ein af þeim. Að þeim á að búa af myndarskap en ég hygg að starfskrafta þeirra megi nýta mun betur. Ég er viss um að sendiherrar okkar erlendis kysu heldur að annast fundasetu fyrir hönd ráðherra landsins um ýmis þau málefni sem þeir verða hvort sem er að gjörþekkja en að endasendast eftir ráðherrum á flugvelli heimsins og halda þeim, frúm þeirra og föruneyti rándýrar veislur oft í mánuði. Margir sendiherrar okkar eru menn sem hafa mikla þekkingu á alþjóðamálum og ættu auðvitað að veljast til starfa vegna þess og mikla fjármuni mætti spara með því að fela þeim viðameiri störf en að eltast við íslenska ráðherra á eilífum þeytingi um heiminn. Sendiráðin eru andlit okkar í hinum stóra heimi og útverðir íslenskrar menningar og þess vegna ber að búa þau myndarlega. 58 millj. á aukafjárlögum ársins 1991, m.a. vegna utanfara í sambandi við samninga um Evrópskt efnahagssvæði hefðu lækkað verulega ef sendiráðsfólk okkar hefði fengið að annast eitthvað af þessum fundum. Það verður að játast að ég átti ekki von á að um störf hæstv. landbrh. yrði meiri friður en ýmis önnur og sannast þar að lengi má manninn reyna. Vera kann að þar sé flest svo niður njörvað að litlu verði hnikað og af takmarkaðri þekkingu minni sýnist mér einhver skynsemi í fjárlagafrv. þessa hæstv. ráðherra. A.m.k. sýnist þar ekki vaðið inn á skítugum skónum. Þó ber að benda hæstv. ráðherra á að hafa hemil á húsakaupum Skógræktar ríkisins án fjárlagaheimildar, eins og áttu sér stað Selfossi. Einnig mætti athuga svik sömu stofnunar við sunnlenska bændur varðandi skógræktarverkefni og 3 millj. í skólagjöld í Garðyrkjuskóla ríkisins er utan alls velsæmis. Þá er hæstv. ráðherra, sem er farsællega fjarverandi, inntur eftir hvernig þeim vísindarannsóknum sem hafnar voru að Mógilsá hefur reitt af eftir að forstöðumannsskipti urðu því að mikið skortir á að mínu mati að nægjanlegar rannsóknir hafi farið fram til grundvallar vinnu við uppgræðslu lands okkar og mikil nauðsyn á að þessar rannsóknir detti ekki niður. Að öðru leyti og að þessum fallegu orðum sögðum um hæstv. landbrh. bíðum við byltingarinnar í íslenskum landbúnaði sem Alþfl. ræddi á flokksstjórnarfundi sínum um helgina og vonum að um hana takist farsæl sátt og samvinna við hæstv. ráðherra. Í lið 05 Sjávarútvegsráðuneyti má sjá fyrstu merki um auðlindaskatt og verða það að teljast nokkur tíðindi. Það er Hafrannsóknastofnunin sem látin er ríða á vaðið og skulu nú hagsmunaaðilar í sjávarútvegi fjármagna að einhverju leyti rekstur stofnunarinnar. Ekki er svo að sjá að mikið samráð hafi verið haft við forráðamenn stofnunarinnar né hagsmunaaðilana og er það eftir annarri forræðisáráttu ríkisstjórnarinnar. Þá hlýt ég aðeins að minnast á ótrúlegt klúður hæstv. dómsmrh. og heilbrrh. í málefnum ósakhæfra afbrotamanna þar sem ég hafði ítrekað tekið það mál upp hér í þingsölum en hér eins og annars staðar hafa fagleg úrræði lotið í lægra haldi fyrir valdhrokanum. Þá er ljóst hverja virðingu stjórnvöld bera fyrir ályktunum hins háa Alþingis þegar kemur að kaupum á þyrlu fyrir Landhelgisgæsluna. Í frv. til fjárlaga er ekki gert ráð fyrir neinu fé til þeirra kaupa þvert ofan í samþykkt þingsins. Það er úrræði ráðamanna að hefja umræður við bandaríska herinn um björgunarmál og sjúkraflutninga á landi. Núv. hæstv. kirkjumálaráðherra hefði átt að hafa færri orð. Hann er að sjálfsögðu heldur ekki hér. Hann er trúlega á leiðinni til Íslands með þeim ráðherra sem eitt sinn spurði: Hverjir eiga Ísland? En ég vona að sú spurning komist til hæstv. kirkjumálaráðherra, hvað hann hafi átt við með óánægju sinni með niðurskurð fyrrv. fjmrh. á tekjum til þjóðkirkjunnar. Ekkert bendir til að ákvörðunum fyrrv. hæstv. fjmrh. hafi verið breytt í því frv. sem nú liggur fyrir. Þannig er þetta svo oft og það er svo margt í þessu frv. sem gerir það að verkum að maður hlýtur að spyrja: Hvernig er hægt að ætlast til að þjóðin taki þessa menn alvarlega? Hæstv. forseti. Ég get farið að stytta mál mitt. Liður 07 Félagsmálaráðuneyti er að mestu óráðin gáta og lítið eftir af stóryrðum og hótunum hæstv. félmrh. Á ráðherranum er nú ekkert fararsnið þó að óvíst sé um fjármögnun til húsnæðismála, þó að ríkisábyrgð á launum verði takmörkuð, þó að jafnréttismálin séu síst betri en áður, eins og ný könnun á launum karla og kvenna í landinu sýnir þar sem konur eru varla hálfdrættingar í launum á við karla árið 1991, þó að skerða eigi Framkvæmdasjóð fatlaðra með því að verja nú þriðjungi af ráðstöfunarfé sjóðsins til viðhalds þegar byggðra stofnana. Svo hefur stefna hæstv. ríkisstjórnar í heilbrigðismálum gengið fram af fólki að þau mál hlutu að koma fram í upphafi ræðu minnar. Skal ekki fleira um þau sagt að sinni, enda hygg ég að aðrir verði til þess. Ég hef einnig aðeins vikið að samgöngumálum svo sem öllum hugmyndum um að leggja niður Skipaútgerð ríkisins eða selja hana en ég hlýt einnig að minnast á framlög til jarðganga á Vestfjörðum sem nú stendur til að taka af vegafé. Það var aldrei ætlunin. Flugmál gætu verið umræðuefni eftir að ljóst er að forræðishyggjumenn ríkisstjórnarinnar vilja ekkert vita af frjálsri samkeppni, enda hæstv. samgrh. nátengdur --- ég sagði nátengdur, öllum einokunarfyrirtækjum í samgöngumálum á Íslandi eins og dæmin sanna og auðvelt er að sýna fram á. Um lið 11 Iðnaðarráðuneyti mun hv. þm. Svavar Gestsson, fjalla hér síðar en hann er fulltrúi flokks okkar í hv. iðnn. Þar er líkast því að hið eineyga yfirvald íslensks iðnaðar hafi gleymt því að hann er til. Og augað eina beinist að nýrri álverksmiðju einni. Þar ríkir hugmyndaleysið öllu ofar og enginn sýnilegur áhugi á að nýta þann sköpunarmátt og verktækni sem finna má í landinu. Af hinu ráðuneyti hæstv. ráðherra Jóns Sigurðssonar er enn minna að frétta. Ógerningur sýnist að koma lögum yfir greiðslukortaþjónustu, þrátt fyrir ítrekuð tilmæli hv. þm., hlutafélagabraskið eða yfirleitt nokkuð annað sem lýtur að meðferð þeirra fjármuna sem fólkið í landinu aflar. Hæstv. ráðherra er valdalaust handbendi bankavaldsins í landinu og berst fyrir vindunum sem blása frá húshornum þeirra sem því stjórna sem að sjálfsögðu eru hinir sömu og einoka allt annað viðskiptalíf í landinu. Umhvrn. er svo nýtt en þó svo langþráð ráðuneyti að lítið er enn um það að segja. Eðlilegt er að bíða átekta og gefa hæstv. umhvrh. tíma til að sanna þjóðinni að hann skilur það sem hún skilur, að góð umgengni um umhverfið getur aldrei orðið nema arðbær og hagkvæm. Full ástæða er til að benda hv. þingheimi á ágæta grein eftir dr. Þorvald Gylfason í Vísbendingu 3. okt. sl., sem ber heitið ,,Hagvöxtur og mengun``, þar sem hann bendir á að vaxandi mengun er ekki sjálfsagður fylgifiskur aukins hagvaxtar heldur sé þvert á móti forsenda aukins hagvaxtar umhyggja fyrir umhverfinu. Hæstv. forseti. B-hluti þessa frv., um ríkisfyrirtæki og sjóði, er e.t.v. enn óljósari en A-hlutinn. Í fjölmörgum tilvikum er engin ákveðin stefna um rekstur fyrirtækja og sjóða og ótrúlegt að ákvarðanir verði teknar á þeim nauma tíma sem hv. Alþingi gefst til að ljúka afgreiðslu fjárlaga. Hvað gera skal við 3,7 milljarða skuld sem hvílir á Flugstöð Leifs Eiríkssonar og fjárþörf Byggingarsjóðs ríkisins eru óútkljáð mál auk ótal margs annars. Þetta frv. til fjárlaga kemur mér því fyrir sjónir sem óábyrgar hugleiðingar í veigamiklum atriðum fremur en vönduð vinna manna sem reynslu og þekkingu hafa af ríkisfjármálum. Að lokum þetta, hæstv. forseti. Ég hef rætt meira um það sem áhyggjum veldur í þessu frv. en það sem ásættanlegt er. Ríkisstjórn sem tekur við búi sem ekki er verra en svo að verðbólga er lág, gengi stöðugt og atvinnuleysi óverulegt ber fyrst og fremst að verja þá stöðu. Allar aðgerðir sem ógna þeirri stöðu eru hættulegar. Sérhver ríkisstjórn þarfnast tíma til að breyta veigamiklum atriðum í ríkisfjármálum, ekki síst þegar reynslulausir menn sem aldrei hafa á hið háa Alþingi komið setjast við stjórnvölinn. Íhygli og samráð eru góðir förunautar þeirra sem stjórna löndum og þjóðum svo að friður ríki um niðurstöðurnar. Það er engin stjórnviska að æða inn eins og fílahjörð og enn verra þegar fílahjörðin treður sér inn í þröngan fílabeinsturn og skellir á eftir sér. Hið háa Alþingi stendur nú á merkum tímamótum eftir að þingið var fært í eina málstofu. Störf hv. fjárln. hljóta að breytast við það og sú er von mín að störf hennar verði markvissari. Nefndin á ekki að vera ríki í ríkinu hér innan hins háa Alþingis þar sem aðrar hv. nefndir þingsins eiga nú einnig að fjalla um fjárlög fyrir hina ýmsu málaflokka. Fyrrv. hæstv. fjmrh. gerði ýmsar mikilsverðar breytingar á meðferð ríkisfjármála og nægir þar að nefna bætta innheimtu söluskatts og virðisaukaskatts auk þess sem aukaútgjöld ríkissjóðs fara nú að framlögðum frv. til fjáraukalaga í stað þess að áður var löngu búið að eyða því fé sem beðið var um með fjáraukalagafrv. svo að hið háa Alþingi stóð frammi fyrir gerðum hlut. Síðast þegar þetta gerðist voru það fjáraukalög síðustu 10 ára og geta menn gert sér í hugarlund hversu mikið gagn var að þeirri samþykkt. Margt þarf þó enn að breytast til batnaðar í meðferð ríkisfjár. Ýmislegt kemur mér spánskt fyrir sjónir eftir mánaðarveru í hv. fjárln. sem ég mun ræða á síðari stigum afgreiðslu þessa frv. Nærtækt dæmi þó er það, sem ég get ekki sætt mig við, að fyrir hefur komið að hafnar séu framkvæmdir án heimildar Alþingis með undirrituðum loforðum þingmanna einstakra kjördæma um að þeir muni beita sér fyrir fjárframlögum til verksins. Slík loforð geta ekki verið nema pappírinn einn og ósæmilegt með öllu að hv. þm. taki sér slíkt vald. Miklu fremur ætti hið háa Alþingi að ráðast í færri verkefni, undirbúa framkvæmdir nákvæmlega og tryggja áreiðanlegar fjárhagsáætlanir og ljúka síðan hverju verki. Óarðbærir hússkrokkar um land allt eru óheppileg fjárfesting og gera engum gagn, hvorki einstökum kjördæmum né landsmönnunum í heild. Sams konar ábyrgðarleysi einkennir að mínu viti þetta frv. til fjárlaga og það verður mikil vinna að skila því aftur til hins háa Alþingis svo að vit sé í. En stefna hæstv. ríkisstjórnar er ljós. Bilið milli ríkra og fátækra í landinu á enn að aukast og haldið skal áfram að færa sífellt meira fé á æ færri hendur. Í nýlegum sjónvarpsþætti um örlög byggðarinnar í Djúpuvík á Ströndum eftir að síldarævintýrinu lauk var gamall maður spurður hvort það hefði orðið byggðarlaginu til góðs. ,,Nei, þeir fóru með gróðann``, sagði hann, ,,hann varð ekki eftir hér.`` Síldarkóngurinn sem þar var að verki deildi honum ekki heldur þegar hann kom heim til Hafnarfjarðar, ekki fremur en síldarkóngurinn frá Siglufirði deildi sínum gróða meðal Reykvíkinga þegar ævintýrunum lauk. Þetta fé vex og dafnar enn í dag í kaupþingum landsins undir trúrri forustu eigenda þess sem nú sitja m.a. hér á hinu háa Alþingi, kynslóð fram af kynslóð. Við alþýðubandalagsmenn, hæstv. forseti, munum halda áfram að afhjúpa sannleikann um íslenskt efnahagslíf og skilgreina það þjóðfélag sem íslenskir launþegar búa við. Gera þeim skiljanlegt að Ísland er auðugt land sem ætti að búa fjölskyldunum í landinu betri kjör en þær búa nú við. En til þess þarf að ná þeim fjármunum, sem þeir hafa unnið fyrir, frá þeim sem hafa tekið sér þá til eigin þarfa. Og það er meginverkefni hæstv. fjmrh. fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Ég hef lokið máli mínu hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Það eru viss forréttindi að vera hér fulltrúi fyrir fámennasta þingflokkinn. Bæði er það að röð á mælendaskrá fer eftir stærð þingflokka og þeir stjórnarandstæðingar, sem hér hafa talað á undan mér, hafa rakið svo vel helstu atriði fjárlagafrv. að ekki er þörf á að endurtaka það allt aftur. Ég mun því reyna að forðast miklar endurtekningar og get fullvissað hæstv. fjmrh. um að ég mun reyna að vera stuttorð. Hér hefur verið lagt fram fjárlagafrv. fyrir árið 1992. Samkvæmt yfirlýsingum frá stjórnarliðum að undanförnu og í máli ráðherra áðan á þetta frv. að boða þáttaskil í ríkisfjármálum. Þetta er orðin árviss lexía til þingmanna á hverju hausti og gildir einu hverjir sitja í stjórn. Hvert einasta fjárlagafrv. er tímamótafrumvarp. Það er til þess ætlað að breyta um stefnu, draga úr ríkisumsvifum, hætta að vera með óraunhæf fjárlög því nú skulu forsendur standast þó að það hafi aldrei gerst áður samkvæmt reynslu undanfarinna ára. Þegar skyggnst er til baka og rifjuð upp ummæli þingmanna við fyrri fjárlagaumræður voru ummæli hv. þm., Pálma Jónssonar, í umræðum um fjárlagafrv. fyrir tveimur árum, árið 1990, svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hæstv. ráðherra hefur sagt að frv. marki ákveðin tímamót. Það sé áfangi að nýjum grundvelli í efnahagsstjórn á Íslandi og það sé traustur rammi um efnahagslífið sem allir aðilar í þjóðfélaginu verði að laga sig að. Látið er að því liggja að frv. sé svo fullkomið að það þurfi helst engu að breyta.`` Síðan rekur hann málið nokkru nánar og bætir við: ,,Því miður er það svo að þegar farið er að skyggnast í málin hverfur glansinn og dökku hliðarnar blasa við.`` Þetta sagði hv. þm. Pálmi Jónsson um fjárlagafrv. fyrir tveimur árum síðan. Og þá sat andstæðingur hans, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, í stóli fjmrh. Nú situr flokksbróðir hv. þm. Pálma Jónssonar í stóli fjmrh. og ég get alveg hugsað mér að nota þessi sömu orð um fjárlagafrv. sem nú liggur frammi. Það er svo að það er árlegur viðburður að fjmrh. leggi fram nýtt fjárlagafrv. sem í hvert einasta sinn á að vera fullkomnasta fjárlagafrv. sem lagt hefur verið fram því nú á að taka á ríkisfjármálunum, stemma stigu við eyðslunni, nú skulu skattar ekki hækkaðir, dregið skal úr skuldasöfnun og eftirspurn eftir lánsfé skal minnka o.s.frv. Þannig er þetta frv. líka til orðið. Það á að byggjast á velferð á varanlegum grunni, segja hinir vísu menn. Réttara væri að tala um helför á hallandi grunni. Því sú stefna sem þar kemur fram mun leiða þjóðfélagið á heljarþröm. Þjóðhagsáætlun fyrir árið 1992, sem forsendur fjárlagafrv. hljóta að byggjast á, er vissulega hið furðulegasta plagg. Landsframleiðslan á að dragast saman, þjóðartekjur minnka um 3% en bygging álvers á að bjarga málinu, svo trúverðugt sem það nú er. Verði breyting á þeirri áætlun verður að skoða allar efnahagsforsendur að nýju. Það er raunar hið eina sem ríkisstjórnin horfir á og vinnur að, önnur atvinnustefna er engin í þjóðhagsáætlun. Miklir fjármunir hafa verið notaðir til að greiða fyrir kostnað vegna samninga um Evrópskt efnahagssvæði. Þar erum við að ræða um hundruð milljóna. Þýðing laga og reglugerða Evrópubandalagsins kostar okkur a.m.k. 80 millj. og er þó ekki búið að loka þeim reikningi enn þá. Ferðakostnaður vegna samningagerðar EFTA og EB um Evrópskt efnahagssvæði á þessu ári er orðinn 58,7 millj. kr. Undir samningana um Evrópskt efnahagssvæði var skrifað í nótt eins og alþjóð veit. Ekki er vitað að fullu hvað í þeim samningum felst en það kemur til kasta Alþingis að fjalla um það síðar. Flestir þeir fyrirvarar sem fyrri ríkisstjórn setti eru ekki lengur fyrir hendi. Með samningnum erum við að afsala okkur hluta af fullveldi okkar. Erlendir dómstólar munu hafa úrskurðarvald í málum sem snerta hagsmuni okkar. Því er það sjálfsögð krafa að þjóðin sé spurð um afstöðuna til aðildar að Evrópsku efnahagssvæði í almennri atkvæðagreiðslu. En það virðist þó ekki vera á dagskrá samanber skoðun hæstv. forsrh. í umræðunum hér fyrr í dag. Þetta frv. boðar minnkandi þjóðartekjur vegna aflasamdráttar á næsta ári, sem getur numið allt að 10 milljörðum króna og fer það nokkuð eftir því hvernig verðlag þróast á erlendum mörkuðum. Þar hefur verðlag verið mjög hátt á þessu ári og toppnum er sennilega náð. Þess vegna eru miklar líkur á að það muni fara lækkandi. Í tekjuhlið frv. er gert ráð fyrir því að áætlanir um byggingu álvers verði að veruleika eins og ég sagði áðan. Það er þó engan veginn víst og margir óvissuþættir eru um þróun þeirra mála. Það er því ekki réttlætanlegt að ganga út frá þeim forsendum við samningu fjárlaga að úr því verði. Reyndar hafa heyrst gagnrýnisraddir um það úr höfuðstöðvum Vinnuveitendasambands Íslands. Þá verður mikil aukning á sértekjum ríkssjóðs svokölluðum, eða um 2,5 milljarða. Það eru skólagjöld og þjónustugjöld ýmiss konar. Það er þó engan veginn víst að þingmeirihluti sé fyrir þeim ákvörðunum ríkisstjórnarinnar því yfirlýsingar sumra þingmanna úr hópi stjórnarliða benda til þess að þeir muni ekki samþykkja það. Niðurstaða í tekjuhlið frv. er því sú að þó því sé haldið fram að skattbyrði eigi ekki að aukast er það aðeins orðaleikur þar sem í stað beinna skatta eiga að koma þjónustugjöld sem rýra afkomu einstaklinga og heimila á næsta ári. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir auknum álögum á almenning í landinu alveg sama hvort það heita skattar eða þjónustugjöld. Hlutur ríkissjóðs af þjóðarkökunni eykst og verður nú 30% en er í ár áætlaður 28,7%. En það má vissulega lesa stefnubreytingu út úr þessu frv. Sú stefnubreyting felur í sér að nú skulu borgarar þessa lands greiða í auknum mæli fyrir þá þjónustu hins opinbera sem hingað til hefur verið talin sjálfsagður hluti af velferðarkerfinu. Með því að taka upp stórhækkuð þjónustugjöld til sjúkrastofnana, setja á skólagjöld fyrir framhaldsskólanemendur og fyrir aðgang að háskólum og hækka lyfjakostnað sjúklinga er sú stefna tekin að færa kostnað vegna þessara málaflokka á herðar þeirra sem nota þessa þjónustu. Og þar finna stjórnarliðar breiðu bökin. Það er skólafólkið, það eru fjölskyldurnar með yngstu börnin sem þurfa yfirleitt mest að leita læknis við hinum ýmsu barnasjúkdómum, það eru aldraðir og öryrkjar sem þurfa oftast meira á lyfjum að halda en fullfrískt fólk á miðjum aldri. En foreldrar yngstu barnanna og eldra fólkið eru einmitt oftast tekjulægstu hóparnir í þjóðfélaginu. En sparnaður í rekstri ráðuneyta er ekki finnanlegur í hinu nýja fjárlagafrv. og heldur ekki í því fjáraukalagafrv. sem nú liggur fyrir Alþingi, fyrir árið 1991. Þar fara skrifstofur ráðuneytanna 80 millj. kr. fram úr fjárlögum yfirstandandi árs. Og greiðslur til fjmrh. fyrstu átta mánuði þessa árs voru 1 milljarður 124 millj. kr. umfram heimildir. Þar af er rúmur milljarður vegna fasteignakaupa. Það er því ævinlega sama úrræðið sem gripið er til, þ.e. að fara í vasa almennings til að standa undir því ríkisbákni sem fyrir löngu er orðið að þeim óskapnaði sem engin lög virðast ná að minnka. Og trúverðugleiki stjórnvalda til að minnka umsvif ríkisins er ekki mikill þegar litið er til þess hvernig rekstur ráðuneyta fer sífellt úr böndunum. Almenningi er sí og æ bent á að herða sultarólina en bruðl í rekstri ráðuneyta er á allra vitorði. Stundum hefur verið sagt að siðferðisvitund þjóðarinnar og meðferð fjármála sé á mjög lágu plani. En ætli þar eigi ekki við málshátturinn; það höfðingjarnir hafast að hinir ætla sér leyfist það, og í fullu gildi. Þá er eftir að geta þess að í forsendum fjárlaga er ekki gert ráð fyrir neinum launahækkunum á næsta ári og það þrátt fyrir að samningar séu nú lausir hjá þorra launafólks. Það ber því allt að sama brunni, forsendur þessa frv. eru byggðar á mjög ótraustum grunni. Þá get ég ekki látið hjá líða að nefna að það er alveg sama hversu fallegar tölur koma út úr fjárlagafrv. það skiptir líka máli hvernig framkvæmd fjárlaganna er. Og eins og ég nefndi dæmi um úr fjáraukalagafrv. fyrir yfirstandandi ár er það því miður dæmi um að aðhalds er ekki gætt sem skyldi og ætti Alþingi í raun að hafa meira um það að segja að fylgjast með því að fjárlög séu haldin. Allt of oft virðast ráðherrar haldnir þeirri blindu að þeir geti sjálfir ákveðið útgjöld sinna ráðuneyta óháð fjárlögum og allt of oft hafa þeir komist upp með það vegna þess að Alþingi, sem samþykkir fjárlög, fylgir því ekki eftir að þau séu haldin. Ríkisendurskoðun hefur margsinnis gert athugasemd við framkvæmd fjárlaga, sömu atriðin ár eftir ár og lítið orðið ágengt. Þá er 6. gr. fjárlaganna mjög umdeilanleg þar sem svokölluð heimildarákvæði um ýmsa liði eru. Kemur þar hvort tveggja til að þar hafa ráðherrar mjög frjálsar hendur til ýmissa skuldbindinga og hafa þeir yfirleitt farið langt fram úr fjárlögum. Samanber að á þessu ári voru þær heimildir 300 millj. kr. en í fjáraukalögum er gert ráð fyrir að auka þær heimildir um 105 millj. kr. Þó telur Ríkisendurskoðun að enn vanti 700 millj. kr. á þær heimildir. Að mínu áliti er tímabært að þrengja þessar heimildir verulega þó að sú skoðun sé nokkuð útbreidd meðal þingmanna að einhverjar heimildir þurfi að vera fyrir hendi. Annað í tekjuöflun ríkisins sem snertir framkvæmd þarf líka skoðunar við. Það er sú staðreynd að stór hluti álagðra skatta innheimtist ekki. Mjög er það mismunandi eftir skattumdæmum hvernig til tekst um innheimtu. Þar er víða pottur brotinn og dæmi um að ekki náist nema 50% af tilteknum gjaldaflokkum í innheimtu. Það er mjög ámælisvert að fyrirtæki skuli komast upp með að innheimta skatta af starfsmönnum sínum og skila þeim síðan ekki. Það hlýtur að vera meira en lítið að í innheimtumálum þegar útistandandi skattskuldir eru orðnar jafnháar þeirri upphæð sem er hallarekstur ríkissjóðs. Að síðustu má nefna þær lagabreytingar sem er gengið út frá í forsendum fjárlagafrv. vegna tekju- og gjaldahliða. Þær lagabreytingar, sem þar eru kynntar, eru ekki komnar í framkvæmd. Þær eru hvorki meira né minna en 43. Þar er um að ræða breytingar sem geta skipt sköpum um afkomu einstaklinga og fyrirtækja. Nægir þar að nefna lög um almannatryggingar, lög um ríkisábyrgð á laun, um slysatryggingar, heilbrigðisþjónustu, Atvinnuleysistryggingasjóð, Húsnæðisstofnun ríkisins, lyfsölusjóð, hafnalög, stjórn fiskveiða og búvörulög svo eitthvað sé nefnt. En hvað boðar þessi áætlun um ríkisbúskap fyrir fólkið í landinu? Hún boðar í stuttu máli aukna skattheimtu, sem nú er kölluð þjónustugjöld. Aukið atvinnuleysi, niðurskurð á opinberum framkvæmdum og versnandi afkomu heimilanna í landinu. Frv. boðar engar breytingar í þá átt að rétta við halla ríkissjóðs á næsta ári eins og forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar hafa látið í veðri vaka. Gert er ráð fyrir halla í frv. upp á 3,7 milljarða kr. Trúlega á sú upphæð eftir að hækka í meðförum Alþingis samkvæmt reynslu undanfarinna ára og einnig í frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1992 þegar það kemur fram. Þá eru horfur á peningamarkaðnum næsta ár mjög óvissar. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að lánsfjárþörf ríkisins minnki milli ára úr 12 millj. á yfirstandandi ári í 4 milljarða á næsta ári. En þá er fjárþörf húsnæðiskerfisins ekki meðtalin. Eins og nú horfir er lánsfjárþörfin 24 milljarðar og þar af á að taka 15 milljarða á innlendum lánamarkaði. Það verður því áfram keppt um sparifé landsmanna, sem heldur vaxtastiginu uppi. Samkvæmt áætlunum um nýjar erlendar lántökur á næsta ári mun skuldastaðan versna og hlutfall hreinna skulda af landsframleiðslu hækka úr 48,5% á þessu ári í 52% á næsta ári. Miklar umræður eru í gangi um tengingu íslensku krónunnar við ECU. Seðlabankinn hefur þó lýst því yfir að það sé ekki tímabært. Jafnframt eru ýmsar blikur á lofti sem benda til þess að haldið sé opnu fyrir hugsanlega gengisfellingu í vetur. Og á meðan svo er kemur tenging við ECU tæplega til greina. Í byggðamálum eru markmiðin ekki háleit. En í hvítbókinni segir svo, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun með almennum aðgerðum styðja viðleitni til að byggja upp iðnað og þjónustu á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar.`` Enn fremur: ,,Ríkisstjórnin mun starfa í anda sátta milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis.`` Í höfuðstöðvum Sjálfstæðisflokksins á að taka ákvörðun um það hver séu vaxtarsvæði landsbyggðarinnar. Þar á að taka ákvörðun um hvaða byggðir eigi að vaxa. Og svokallaðar óhagkvæmar rekstrareiningar eiga að leggjast af. Hvað varðar það ákvæði að ríkisstjórnin ætli að starfa í anda sátta milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis er rétt að minna á ummæli hæstv. forsrh. á flokksráðsfundi Sjálfstfl. nú um helgina. En þau urðu tilefni til utandagskrárumræðu hér í þinginu í gær. Fannst mönnum það vera til að auka sátt milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar? Ef framhaldið verður í þeim dúr er ekki á góðu von og það mun enn breikka það bil sem nú þegar er milli íbúa þessa lands eftir búsetu. Einn ljós punktur er þó í byggðamálum samkvæmt þessu fjárlagafrv. en það eru þær áætlanir sem gera ráð fyrir 340 millj. til niðurgreiðslna á rafhitun til íbúðarhúsnæðis. Það felur í sér að húshitunarkostnaður lækkar um u.þ.b. 10 þús. kr. á ári fyrir meðal íbúðarhús á svokölluðum köldum svæðum, þ.e. þar sem ekki er hitaveita. Það er vissulega spor í rétta átt en þó er engan veginn stigið það skref sem þarf til að jafna húshitunarkostnað á landinu. Það er stór hluti af þeim byggðavanda sem við er að glíma hversu mikill munur hefur verið á þessum kostnaðarlið heimilanna eftir landshlutum og innan svæða. Furðu gegnir hve seint menn hafa áttað sig á því og leitað leiða til úrbóta. Þessum aðgerðum þarf að fylgja eftir og hefur fjárln. beðið um skýrslu um það hvernig þau mál séu hugsuð í framkvæmd. Málefni fatlaðra eru einn sá málaflokkur sem vel er gert við í þessu fjárlagafrv. Þar er gert ráð fyrir að störfum fjölgi um 61 og fjárveitingar til rekstrar allra stofnana fatlaðra hækka um 190 millj. kr. Þetta er málaflokkur sem fyrirsjáanlega mun fara vaxandi á næstu árum enda er verið að gera stóra hluti í uppbyggingu þeirra mála um allt land. Lög um málefni fatlaðra eru í endurskoðun og mun bráðlega verða lagt fram frv. í þinginu. Þegar hin nýju lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga tóku gildi var gengið frá kostnaðaruppgjöri milli ríkis og sveitarfélaga sem þá var óuppgert. Ekki hefur þó enn verið gengið frá öllum endum í því sambandi. En framlag til þeirra mála er 400 millj. kr. á næsta ári. Er þar farið eftir vinnureglum sem mótaðar voru við afgreiðslu fjárlaga 1990. Áætlað er að lokauppgjör geti farið fram á árinu 1993. Það er von mín að þær áætlanir standist því það skiptir sveitarfélögin mjög miklu máli í sínum rekstri. Um önnur einstök mál væri hægt að fjalla frekar í þessum umræðum, en eins og ég sagði í upphafi sé ég ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins. Næstu vikur fer fram vinna í fjárln. um einstakar greinar frv. og þar verða mótaðar tillögur um breytingar. Ég tel þó ástæðu til að ítreka þá skoðun mína að þetta fjárlagafrv. boðar ekki bjarta framtíð fyrir hina íslensku þjóð. Einkenni þess eru aukin skattheimta, niðurskurður og skuldasöfnun. Það boðar vaxtahækkanir og versnandi afkomu atvinnuveganna. Það boðar aukin umsvif skrifstofubáknsins í Reykjavík. Þessi ríkisstjórn er haldin frjálshyggjuofstæki sem vonandi kemur henni sjálfri í koll sem allra fyrst.

Frú forseti. Jafnan þegar fjárlagafrv. er lagt fram til 1. umr. spara stjórnarandstæðingar ekki stórar yfirlýsingar, stór orð og gagnrýna mikið. Reynslan hefur sýnt að svo hefur verið nú eins og áður. Það er einnig rétt að allar ríkisstjórnir sem hafa lagt fram sín fjárlagafrv., síðasta ríkisstjórn líka, hafa sett fram frómar óskir og góðar vonir. En það sem mestu skiptir er hvernig tekst með framkvæmdina á sjálfum fjárlögunum. Við erum ekki að leggja fram fjárlög. Við erum að leggja fram fjárlagafrv. til 1. umr. Þetta frv. á eftir að fara til fjárln. til umræðu og skoðunar og síðan lagt aftur fyrir þingið í tveimur umræðum. Reynslan hefur sýnt að fjárlagafrv. hefur jafnan tekið breytingum í meðförum þingsins, allt að 2--3% og jafnvel hærri tölu, og þannig á það að vera. Þetta er stjfrv. Þetta er frv. ríkisstjórnarinnar og það reynir á þingið hvernig það muni fara með frv. En það er alveg hárrétt að að baki þessu frv. standa tveir þingflokkar, Sjálfstfl. og Alþfl. Fjmrh. hefur gert grein fyrir innihaldi frv., þeim forsendum sem að baki liggja og þeirri framtíð sem blasir við. Það vakti athygli mína í ræðum stjórnarandstæðinga að þeir skyldu draga dul á það ástand sem við blasir í þjóðarbúinu um þessar mundir. Þjóðarframleiðsla fer minnkandi, viðskiptakjör eru að versna, hagvöxtur er að dragast saman og skuldsetning þjóðarinnar er að verða eitt allsherjarvandamál. Arfurinn úr fjármálaráðherratíð fyrrv. fjmrh. er ekki grunnur til þess að byggja á öðruvísi en tekið verði á ríkisfjármálunum með allt öðrum og gjörbreyttum vinnubrögðum. Síðustu ríkisstjórn tókst að ná verðbólgunni niður. Verðbólgan er enn á viðunandi stigi og allar líkur til þess að hún vaxi ekki ef tekst að ná fram mörgum þeim markmiðum sem fjárlagafrv. boðar. Það var gott verk hjá þeirri ríkisstjórn og þar náði hún sínum besta árangri, að ná niður verðbólgunni. En það verður að spyrja að því núna hvort það kunni að vera að lífskjörin í þessu landi byggi á fölskum grunni þegar skuldsetning þjóðarinnar er orðin slík og raun ber vitni. Ætlum við enn og aftur að afgreiða frómar óskir og góðar vonir með aukinni lántöku? Það er stóra spurningin og þar reynir á þingið. Þar reynir á ríkisstjórnina. Þar reynir á okkur öll. Frv. miðar að því að það verði afgreitt með 4 milljarða kr. halla og að heildarlánsfjárþörf opinberra aðila verði ekki meiri en 24 milljarðar. Hér er stigið skref í rétta átt í að draga úr þenslu ríkisins. Launþegar hafa staðið að þjóðarsátt um kjarasamninga sína síðustu ár. Það verður að spyrja hvort ríkisvaldið hafi sl. ár tekið yfir höfuð þátt í þeirri þjóðarsátt sem launþegar hafa tekið á sig. Ríkið hefur spennt bogann hátt, bæði með þenslu skrifstofubáknsins í Reykjavík og á suðvesturhorninu og með ýmsum aðgerðum sem hafa stuðlað að fólksflutningi af landsbyggðinni suður til Reykjavíkur undanfarin ár, ekki bara í tíð síðustu ríkisstjórnar heldur jafnvel síðustu 20 ár. Þetta hefur orðið til þess að þenslan hefur aukist. Spurningin er hvort við eigum að halda þessari þenslu áfram á grundvelli lána. Þenslan hefur líka haft þau áhrif að vextir eru hér hærri en í nokkru öðru nágrannalandi og eru að sliga atvinnulífið þannig að það verður of lamað innan tíðar til þess að borga mannsæmandi laun, til þess að standa við samningsborðið andspænis launþegum sem krefjast nú hærri launa. Og ég skil það vel. Ég skil það vel á meðan ríkisvald undanfarinna ára hefur haft forustu um að spenna bogann og taka sí og æ meiri hlut af kökunni til sín. Í raun og veru er ríkisvaldið orðið eins og fíkill á fjármagnsmarkaðinum í leit og eftirsókn eftir fjármagni til þess að fjármagna frómar óskir og góðar vonir án þess að eiga innstæðu fyrir því að greiða fyrir þessar frómu óskir og góðu vonir. Hér verður að staldra við. Þetta fjárlagafrv. er tilraun til þess að staldra við. Það er tilraun til þess að við horfum í eigin barm og reynum að skoða hvort við eigum innstæður fyrir þeim framkvæmdum og þjónustu og því velferðarkerfi sem við viljum verja í þessu landi. Það er kjarni málsins, að verja velferðarkerfið í þessu landi þrátt fyrir minnkandi þjóðarframleiðslu, versnandi viðskiptakjör, minnkandi hagvöxt og skuldsetningu þjóðarinnar. En um leið að treysta hag ríkissjóðs þannig að hann megi takast á við aukin verkefni. Hér hefur ekki mikið verið rætt um að frv. gerir ráð fyrir að gera nýtt átak í samgöngumálum með því að auka framlög til þeirra. Það er framlag til eflingar byggðastefnu í landinu. Það hefur verið minnst á að málefni fatlaðra fái sérstaka umfjöllun og þar er um aukin framlög að ræða? Lítið hefur verið rætt um að það eigi að halda áfram uppbyggingu félagslegra íbúða í landinu með því að framlag til þess liðar á fjárlögum lækkar ekki heldur er að rauntölu það sama og var síðast sem tryggir það að nú getum við byggt a.m.k. 500--600 íbúðir til viðbótar. Það er líka byggðastefna gagnvart þeim sem áhuga hafa á þeim málum. Og það var gott að heyra þingmann Kvennalistans fagna lækkun húshitunarkostnaðar sem ríkisstjórnin hafði forgöngu um. Það var raunverulega fyrsta verkefni þessarar ríkisstjórnar, sem hún samþykkti í upphafi ferils síns, að lækka húshitunarkostnaðinn um 11% á hinum köldu svæðum á landsbyggðinni og er ekki vanþörf á. Er hér einungis um að ræða fyrsta áfanga af þremur til þess að lækka húshitunarkostnað enn frekar. Hér er í raun og veru um eitt brýnasta lífkjarajöfnunarmál að ræða fyrir fólkið á landsbyggðinni. Í fjórða lagi vildi ég nefna að það er ásetningur þessarar ríkisstjórnar að flytja ríkisstofnanir út á land eins og aðstæður frekast leyfa. Því hefur verið lýst yfir að Byggðastofnun eigi að flytja norður á land og ég veit að í athugun er flutningur á fleiri ríkisstofnunum. Það er raunhæft skref til byggðajöfnunar og það er líka raunhæft skref til lífskjarajöfnunar í þessu landi. En það er líka mergurinn málsins hvernig okkur tekst að tryggja og jafna lífskjörin í landinu þrátt fyrir að við verðum að draga saman seglin í ríkisfjárfestingum og ríkisútgjöldum. Það er hárrétt hjá þingmanni Framsfl., Guðmundi Bjarnasyni, að ekki var samstaða um öll atriði fjárlagafrv. í þingflokki Alþfl. Er það óeðlilegt? Í ríkisstjórninni starfa saman tveir ólíkir flokkar og þar er tekist á um ólík sjónarhorn og ólík viðhorf í mörgum málum. Þar verður að ná málamiðlun og þannig gengur það fyrir sig og hefur gengið fyrir sig í ríkisstjórnum þar sem tveir eða fleiri flokkar starfa saman allt til þessa. Um eitt atriði tókst ekki samstaða. Það var í sambandi við skólagjöld sem mikið hafa verið til umræðu allt fram að þessu. Fjórir þingmenn í þingflokki Alþfl. hafa lýst því yfir að þeir muni ekki styðja aukin skólagjöld, eins og fyrir þeim er gerð grein í fjárlagafrv. Það kann einnig að vera, eins og ég hef sagt áður, að í meðförum þingsins eigi einstök atriði eftir að taka nokkrum breytingum eins og reynslan hefur jafnan sýnt í umræðum um fjárlagafrv. á Alþingi. Það verður að halda fullri atvinnu í landinu þrátt fyrir að á móti blási. Það gerum við með því að treysta atvinnulífið eins og við frekast getum. Það verður að halda verðbólgustiginu lágu og þar með vinna gegn því að vextirnir hækki, heldur lækki. Og það verður að treysta búsetuna í landinu og jafna lífskjörin. Þessi markmið verður að hafa að leiðarljósi í umræðum á Alþingi og líka við afgreiðslu fjárlagafrv. er þau verða að lögum. Frú forseti. Um þetta má hafa mörg orð. En mikilvægast er að þjóðarsátt takist um stefnuna í ríkisfjármálunum, að þjóðarsátt takist um kjaramálin í komandi kjarasamningum og þjóðarsátt takist um búsetuna í landinu. Ég held að þjóðarsátt eigi víðar við en við samningaborð um kaup og kjör. Þjóðarsátt á við á flestum sviðum og aldrei frekar en nú.

Virðulegi forseti. Mig langar til að fjalla lítillega um nokkra þætti fjárlagafrv. sem snúa að heilbrigðisþjónustunni. Eins og við þekkjum hefur læknisfræðin verið á hraðri framfarabraut undanfarinn áratug. Þess vegna hafa útgjöld til heilbrigðisþjónustu hérlendis aukist að sama skapi. Aukningin nemur u.þ.b. 75% á undanförnum áratug miðað við fast verðlag. Nú nemur hlutfall þeirra af vergri landsframleiðslu tæplega 9% en var um 6,5% fyrir um áratug. Ég vil hins vegar benda á að iðulega þegar rætt hefur verið um heilbrigðisþjónustu og sparnað á þeim lið hefur verið vísað til heildarútgjalda heilbrrn., sem eru 40% af útgjöldum ríkissjóðs, en ekki til þeirra u.þ.b. 25% sem eru hlutur heilbrigðisþjónustu. Vegna framangreindra framfara hefur hlutfall heilbrigðisþjónustu af vergri landsframleiðslu alls staðar í heiminum farið vaxandi á undanförnum árum og því er hækkunin hér ekkert einangrað fyrirbæri. Með sífelldum tækninýjungum, auknum fjölda aldraðra og síauknum kröfum um góða heilsu, allt frá getnaði til grafar, munu útgjöld til þessa málaflokks aukast gríðarlega ef ekki verður gripið í taumana og aðhald aukið. Jafnvel þótt aðhald í þessum málaflokki verði aukið er fyrirsjáanlegt að ekki verður á næstunni unnt að stöðva algjörlega aukningu útgjalda, heldur einungis hægja á þeirri þróun. Þetta er vel þekkt alþjóðlegt vandamál og í nágrannalöndum okkar er nú alls staðar leitað leiða til lausnar. Eitt af einkennum heilbrigðisþjónustunnar, eins og hún hefur verið veitt á undanförnum árum í flestum löndum hins vestræna heims og ekki síst á Norðurlöndum, er að ríkið hefur greitt nánast fyrir alla þjónustu með fáeinum undantekningum þó. Þetta fyrirkomulag hefur leitt til þess að hvorki sjúklingarnir, sem eru neytendur þjónustunnar, eða heilbrigðisstéttir, sem eru veitendur, hafa beinlínis haft hag af því að velja ódýrustu leiðir. Skynbragð þeirra á kostnað í heilbrigðisþjónustu hefur verið svo lítið til dagsins í dag að sem dæmi heyrist enn sú fullyrðing þegar Íslendingar tjá sig um heilbrigðisþjónustuna að heilbrigðisþjónustan á Íslandi kosti ekki neitt. Heilbrigðisyfirvöld hafa enn fremur, því miður, ekki sinnt hlutverki sínu sem skyldi, þ.e. að hafa forgöngu um að efla skynbragð almennings á þessi mál. Eitt gleggsta dæmið um það var frá heilbr.- og trmrn. sjálfu þegar tilkynnt var fyrir u.þ.b. hálfu öðru ári að heimsókn til heimilislæknis kostaði ekki neitt. Við búum í velferðarþjóðfélagi og ég veit ekki um nokkurn Íslending sem ekki vill halda því áfram. Hins vegar er ekki þar með sagt að við eigum ekki að gæta að kostnaði í allri þjónustu og velferðarþjónustu ekki síst. Ýmsar leiðir eru til í þessum efnum án þess að skerða þjónustu eða gæði. Ein áhrifaríkasta leiðin er að efla verðskyn og kostnaðarvitund þeirra sem þjónustunnar neyta og þeirra sem hana veita. Það eru þessir aðilar fyrst og fremst sem geta veitt aðhald með ákvörðun um hagstæðustu lausn án þess að velferð þeirra minnki. Að mínu mati er það einmitt þessi leið sem verið er að reyna að feta í fjárlagafrv. fyrir 1992. Grundvallarstefna frv. er aðhald, ekki með miðstýrðu valdi ráðuneytisins, heldur af hálfu veitenda og neytenda. Dæmi um þetta eru hin svokölluðu þjónustugjöld. Í ráði er að hækka það gjald sem sjúklingur greiðir úr eigin vasa við heimsókn til sérfræðings og einnig að aftur verði tekið upp gjald til heimilislæknis sem verði þó mun lægra en til sérfræðings og þannig hvatt til að leitað sé til heimilislækna nema um sérstakar ástæður sé að ræða. Hóflegar greiðslur sjúklinga fyrir læknisverk eiga ekki að koma venjulegum bjargálna borgurum fjárhagslega á kné. En slíkt fyrirkomulag hlýtur að vekja viðkomandi sjúklinga og lækna til umhugsunar um hvort og hvaða þjónustu sé þörf hverju sinni. Nú þegar má sjá þess veruleg merki í lyfjakaupum eftir reglugerðarbreytinguna í sumar að hófleg greiðsla sjúklinga fyrir lyf veitir aðhald í lyfjakostnaði og lyfjaneyslu. Hitt er einnig ljóst að það verður að taka tillit til ákveðinna hópa þjóðfélagsins, ýmist af þeirri ástæðu að þeir þurfi á tíðri þjónustu að halda eða að þeir eru undir ákveðnu tekjumarki. Til þessara hópa vil ég einkanlega telja öryrkja, aldraða, fólk með langvinna sjúkdóma og ekki síst börn. Er eðlilegt að þessir hópar greiði hlutfallslega lægra gjald. Einnig tel ég eðlilegt að sett verði ákveðið hámark á heildarútgjöld einstaklinga eða heimila til heilbrigðisþjónustu og þá á ég bæði við um svokölluð læknisverk og lyfjakaup. Stuðningur við hugmynd um þjónustugjöld byggir á þeirri skoðun að fólk í fullri vinnu og yfirleitt heilsuhraust komist varla á vonarvöl fjárhagslega þótt það þurfi að greiða nokkur þúsund krónur á ári fyrir heilbrigðisþjónustuna því þegar þetta sama fólk þarf á lengri og tímabundinni þjónustu að halda mun það sjálfkrafa flokkast í þann hóp sem er undanþeginn gjaldi. Hitt er nokkuð víst að það aðhald, sem greiðsla fyrir heilbrigðisþjónustu úr eigin vasa veitir mun hafa áhrif á og hægja á útgjaldaaukningu. Það má deila um hvort heppilegra sé að hafa fastagjald án tillits til kostnaðar við þjónustuna eða hafa gjöldin sem hlutfall af heildargreiðslu fyrir læknisverk. Tel ég eðlilegra að þau væru hlutfallsleg við heildargreiðslu. Gagnrökin fyrir slíku fyrirkomulagi hafa verið þau að það yrði of flókið í framkvæmd. Hins vegar er ljóst að lyfjaverslanir og læknar munu í nánustu framtíð vinna alla reikninga sína sjálfvirkt á tölvu. Ég sé þess vegna ekkert því til fyrirstöðu að þessu kerfi verði komið á. Hlutfallsgreiðslur munu kalla á enn frekari aðgát í útgjöldum, bæði hjá sjúklingum og heilbrigðisstéttum. Tækninýjungar í heilbrigðisþjónustunni gera kleift að bjarga fleiri mannslífum, stytta legutíma á sjúkrahúsum og halda sjúklingum lengur alfarið utan sjúkrahúsa. Þær þýða því ekki eingöngu aukinn kostnað. Þróun í læknisfræði undanfarin ár hefur haft í för með sér gjörbyltingu á þjónustumunstri og þá einkanlega sjúkrahúsa. Þau sinna í sífellt ríkari mæli sjúklingum sínum á göngudeildum eða sjúklingar fá þjónustu á venjulegum lækningastofum. Það á því ekki lengur við að ræða um þjónustuumfang sjúkrahúsa með tilvísun í rúmafjölda, eins og gert hefur verið af mörgum, bæði hv. þm. og öðrum aðilum utan þings. Það er nauðsynlegt að fá mælikvarða á eins konar framleiðni þessara stofnana. Með framleiðni á ég ekki einungis við fjölda innlagðra sjúklinga og göngudeildarþjónustu, heldur er nauðsynlegt að taka tillit til samsetningar sjúkdóma og þá þjónustu sem á við á hverjum tíma. Að auki sinna stóru sjúkrahúsin iðulega rannsóknum fyrir önnur sjúkrahús og lækningastofur sem einnig er nauðsynlegt að reikna með þegar rætt er um þetta hugtak --- framleiðni sjúkrahúsa. Það er m.a. vegna þessara framangreindu breytinga sem orðið hafa á undanförnum árum í þjónustumunstrinu að hugað er að því í frv. hvort grundvöllur sé fyrir náinni samvinnu eða samruna Borgarspítala og Landakots. Rúmafjöldi þessara spítala sem formlega er skilgreindur fyrir bráðasjúklinga er að öllum líkindum of mikill í dag miðað við framangreindar breytingar og verður eflaust betur nýttur fyrir hjúkrunarsjúklinga á skipulagðan hátt, en þar er einmitt neyðin stærst. Það er þó ekki ljóst í hvaða formi samrekstur eða mjög náin samvinna Borgarspítala og Landakots verður né hvernig þessi sjúkrahús ætla sér að ná tilætluðum sparnaði. Hins vegar er ljóst að þarna er kjörið tækifæri til þess að stokka upp rekstrarform hjá báðum aðilum og færa þau formlega í það horf að þau endurspegli glöggt þær tæknilegu framfarir sem orðið hafa. Ljóst er þó að enn þá eru hendur manna bundnar þegar til breytinga er boðað og þar ber hæst þau takmörk sem núverandi starfsmanna- og kjarastefna ríkisins gefur, enda nemur launaþáttur þessara stofnana sem við erum að ræða um 60--70% af heildarkostnaði. Því er nauðsynlegt að koma á meiri sveigjanleika í ráðningum og í launagreiðslum til starfsmanna. Þess vegna ber að fagna áformum í frv. um að endurskoða lög um starfsmanna- og kjaramál ríkisins. Mér er kunnugt um að fulltrúar Borgarspítala og Landakots hafa þegar hafið viðræður um framtíðarfyrirkomulag. Hver sem útkoman verður af fyrirhuguðum samrekstri eða samvinnu milli Borgarspítala og Landakots tel ég nauðsynlegt að endanlegt rekstrarform þessara stofnana verði frábrugðið því sem gerist á Landspítala, þannig að skoða megi með samanburði bæði kosti og galla hvers kerfis og þróa þannig löngu staðnað rekstrarform allra sjúkrastofnana. Þótt því sé ekki hreyft í frv. tel ég löngu orðið tímabært að endurskoða rekstrarform heilbrigðisþjónustu um land allt og ekki síst með tilliti til starfsmanna- og kjaramála. Ég tel ekki rétt að festa með lögum fjölda starfsmannaheimilda og innbyrðis skiptingu þeirra. Lögin eiga fyrst og fremst að tryggja að ákveðin þjónusta og gæði séu fyrir hendi en ekki að binda í tíma og rúmi mönnunarmunstur einstakra stofnana sem ekki eru í takt við þær framfarir og þær breytingar sem orðið hafa og munu verða á heilbrigðisþjónustu. Ég fagna því að nú þegar starfar nefnd sem kannar rekstur sjúkrahúsa, m.a. utan Reykjavíkur. Nýleg lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga voru að mínum dómi tímaskekkja, a.m.k. hvað snertir heilbrigðisþjónustu. Vandamál sveitarfélaganna var fyrst og fremst óraunhæft fjárframlag til heilbrigðisþjónustu, en ekki að þau væru vanhæf til fjárhagslegrar eða stjórnunarlegrar ábyrgðar. Það eru ýmsar leiðir til að meta fjárþörf, m.a. með því að taka tillit til aldursskiptingar, fjölda fólks í héraði, með tilliti til faraldsfræðilegrar þekkingar og einnig er að koma fram á sjónarsviðið kerfi sem mælir framleiðni, ef við viljum kallað það því nafni, í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Sambærilegt kerfi fyrir sjúkrahúsaþjónustu hefur verið notað í ýmsum nágrannalöndum okkar á undanförnum árum. Þar með er gert kleift að bera saman á raunhæfan hátt kostnað milli sjúkrahúsa í sem flestum sérgreinum. Þetta kerfi er nú þegar tilbúið á Landspítala og ég beini því til heilbrrh. að hann gefi öðrum sjúkrahúsum kost á uppsetningu þess hið fyrsta. Að endingu vil ég gjarnan fara nokkrum orðum um þjónustu við aldraða. Heilbrrh. hefur lýst því yfir að hann muni sérstaklega beita sér fyrir lausnum á vanda aldraðra og því ber að fagna. Flestum er kunnugt um þann stóra hóp aldraðra á höfuðborgarsvæðinu sem bíður eftir innlögn á hjúkrunarheimili. Þessi hópur er ekki þess megnugur að berjast sjálfur fyrir réttindum sínum. Við getum hins vegar ekki lokað augunum fyrir því að hvað sem líður þrýstingi frá öðrum hópum er bættur aðbúnaður fyrir þetta fólk forgangsverkefni og forgangsverkefni sem ekki þolir bið. Hugmyndir hafa verið uppi um að gera Landakotsspítala að hjúkrunarspítala eingöngu. Talað er um 150 rúma stofnun. Ég tel nauðsynlegt að kanna þessar hugmyndir afar vel, einkum með tilliti til þess hvort svo stór eining sem byggingin sjálf sé heppileg fyrir þessa tegund þjónustu. Með tilliti til þess einnig að það mun taka tíma að ljúka vinnu um samvinnu eða samruna Borgarspítala og Landakots tel ég nauðsynlegt að strax verði gerðar ráðstafanir til að stokka upp deildir innan þessara spítala með því að fjölga hjúkrunarrúmum fyrir aldraða og auka hagkvæmni í þessari þjónustu. Ég vil einnig benda á möguleika þess að bjóða út þessa þjónustu því lengi hafa verið við lýði stofnanir sem hafa staðið sig með ágætum, bæði hvað snertir þjónustugæði og verð. Virðulegi forseti. Ég hef í máli mínu bent á nokkra þætti og staðreyndir sem ég tel ástæðu til að leggja áherslu á og undirstrika við framlagningu frv. og ég hef talað um heilbrigðisþjónustu. Ég vil því leyfa mér að draga saman eftirfarandi atriði: 1. Heilbrigðisútgjöld eru ekki nema hluti af útgjaldalið heilbr.- og trmrn. 2. Aukning heilbrigðisútgjalda er alþjóðlegt fyrirbæri. 3. Ekki er lengur unnt að greiða allt fyrir alla. 4. Það þarf að efla verðskyn og kostnaðarvitund neytenda og veitenda í heilbrigðisþjónustu. 5. Tryggja verður að hófleg þjónustugjöld íþyngi ekki venjulegum borgurum verulega. 6. Nauðsynlegt er að hafa undantekningar og þak á þessum greiðslum. 7. Endurskipuleggja þarf heilbrigðisþjónustu innan spítala og utan með tilliti til þeirra framfara sem orðið hafa á undanförnum árum. 8. Til að auka sveigjanleika í ráðningum og launagreiðslum er rétt að endurskoða starfsmanna- og kjarastefnu ríkisins. 9. Æskilegt er að hafa fjölbreytt rekstrarform í heilbrigðisþjónustu til að fá samanburð á gæðum og hagkvæmni. 10. Rétt er að flytja aftur fjárhagslega- og stjórnunarlega ábyrgð á heilbrigðisþjónustunni til héraða. 11. Þjónusta við aldraða er forgangsverkefni og það forgangsverkefni þolir ekki bið. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég tel mér skylt að blanda mér nokkuð inn í þá umræðu sem fram fer í sambandi við frv. hæstv. ríkisstjórnar til fjárlaga 1992. Hv. 8. þm. Reykn., fyrrv. hæstv. fjmrh. Ólafi Ragnari Grímssyni, hefur að undanförnu orðið tíðrætt um þá eignarskatta sem boðaðir eru í fjárlagafrv. 1992. Í sjónvarpsviðtali sem hann átti við hæstv. fjmrh., Friðrik Sophusson, vegna fjárlagafrv. upp á 447 blaðsíður, eyddi hann drjúgum hluta af tíma sínum í að ræða um ekknaskattinn svonefnda sem hann sjálfur lagði á í desember 1988 og gat hann mín skilmerkilega í þeim sjónvarpsþætti. Í annað sinn notaði hann lungann úr ræðutíma sínum um stefnuræðu forsrh. í það að tala persónulega beint við mig í opinni sjónvarpsútsendingu út af sama ekknaskatti. Það svona flaug í gegnum huga minn: Það er tungunni tamast sem hjartanu er kærast. Það er gleðilegt að vita til þess að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur nú kannast við þetta afkvæmi sitt. Þennan sama skatt sem hann boðaði sérstakan blaðamannafund út af til að lýsa yfir að væri ekki til. Þennan sama skatt sem hann lét fjmrn. gefa út sérstaka fréttatilkynningu um, nr. 16/1989, til dagblaða og fréttastofa og bar nafnið ,,Ekknaskatturinn er ekki til``. Í því sama plaggi frá fjmrn. komu þær röngu og villandi upplýsingar fram að einungis einstaklingar sem ættu meira en 12,5 millj. kr. skuldlausa eign, yfirfært á núvirði um 18 millj., greiddu þennan skatt. Hið rétta er að skattleysismörkin voru þá 2,5 millj. kr. Af næstu 4,5 millj. var eignarskattsþrepið, sem áður var 0,95%, hækkað upp í 1,2%. Og af skuldlausri eign yfir 7 millj. kr. bættist við háeignaþrep, 1,5% sem gerði samtals 2,7%. Þá bættist við sérstakur eignarskattur sem áður hafði verið lagður á og er markaður byggingu Þjóðarbókhlöðu og endurbótum menningarbygginga, 0,25% á eignarskattsstofn yfir 4 millj. 250 þús. Samanlagt þýddi það einfaldlega að einstaklingur sem átti skuldlausa eign yfir 7 millj. kr. greiddi 2,95% í eignarskatt sem þýddi hreina eignaupptöku á færri árum en hann hafði til að afla húseignarinnar. Í ofanálag var skatturinn lagður á afturvirkt sem reyndist mörgum einstaklingum þungur baggi. En hvernig var þetta áður? Samkvæmt lögum um tekju- og eignarskatt nr. 75/1981 var gert ráð fyrir nokkrum mismun. Skattleysismörk eignarskatts fyrir hækkun skattsins í desember 1988 voru tæpar 2 millj. Álagningarhlutfallið var 0,95% en engin stigshækkun var þá á eignarskattinum. Mismunur álagningar gat því orðið mestur milli einstaklinga og sambúðarfólks 18.979 kr. en varð eftir hækkunina mestur kr. 135.000 kr. Það er því fyrst og fremst þessi mismunur sem varð kveikjan að því viðurnefni sem festist við þessa skattheimtu, ekknaskatturinn. Það er athyglisvert að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson skuli nú skora á mig að lagfæra hans eigin mistök. Já, bæði ég og fjölmargir aðrir, þar á meðal allmargir alþingismenn, börðumst fyrir afnámi þeirrar stórhækkunar á eignarskatti sem var lögfest 1988. Sá árangur náðist að háeignaþrep sem fyrrv. hæstv. fjmrh., Ólafur Ragnar Grímsson, hafði upphaflega lagt á sem 1,5% var lækkað niður í 0,75%, eins og það er í dag, og að auki var það tekjutengt. Þannig að í dag greiðir sá einstaklingur sem hefur 168.000 kr. mánaðarlaun efra þrepið að fullu en séu tekjur undir 84.000 kr. á mánuði leggst skatturinn á samkvæmt lægra þrepi. Milli tekjumarkanna hækkar skatturinn hlutfallslega. Einnig var eftirlifandi maka veittur fimm ára frestur ef hann situr í óskiptu búi þannig að eignarskatturinn var lagður á hann sem um eign hjóna væri að ræða. Þetta var áfangi en kom þó ekki þeim einstaklingum til góða sem nú eiga eignir undir 9,6 millj. kr., þ.e. undir háeignaþrepi. Þarna var því samþykkt lækkun á eignarskatti á þá sem meira áttu en hækkunin á meðaleignir launafólks stóð óbreytt. Samkvæmt erlendum tölfræðiskýrslum eru það fullorðnar konur sem einkum halda uppi menningarlífi þjóða. Það eru þær sem eru ötulastar við að kaupa og lesa bækur. Þær sækja listasöfn og sýningar, fara í leikhús og á tónleika og hlusta á óperur. En hvergi í heiminum er þeim gert jafn hátt undir höfði og hér á Íslandi þar sem þeim er einnig ætlað að standa að mestu undir byggingu Þjóðarbókhlöðu og endurbótum menningarbygginga. Ég leyfi mér að óska eftir svari hjá hæstv. fjmrh. Friðriki Sophussyni við því hvort áformað sé að setja aðrar og réttlátari reglur um álagningu þjóðarbókhlöðuskattsins svonefnda svo hv. þm. og ráðherrar fái nú tækifæri til að vera með í þjóðarátakinu við uppbyggingu menningarbygginga í stað þess að einbúar þjóðfélagsins standi að mestu undir þeirri greiðslubyrði. Á sama tíma og eignarskattshækkunin var lögfest á Alþingi voru lög um málefni aldraðra, nr. 91/1982, með síðari breytingum, einnig lögfest. Í 2. mgr. 1. gr. stendur svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Tilgangur þessara laga er að aldraðir geti svo lengi sem verða má búið við eðlilegt heimilislíf en að jafnframt sé tryggð nauðsynleg stofnanaþjónusta þegar hennar gerist þörf. Eftir því sem kostur er skal sjálfsákvörðunarréttur aldraðra í því efni virtur og möguleikar þeirra til ráðstöfunar eigin eigna og lífeyris ef þess gerist þörf.`` Og í 4. lið 8. gr. stendur, með leyfi forseta: ,,Ætíð skal haft að leiðarljósi það markmið laganna að aldrað fólk geti sem lengst búið við eðlilegt heimilislíf.`` Ég fæ ekki betur séð en að hugsunarhátturinn að baki því að háskatta óarðbært íbúðarhúsnæði sé ömurleg tímaskekkja og misskilin jafnaðarmennska og um leið brot á fyrrnefndum lögum um aldraða. Eignarskatturinn er lagður á íbúðarhúsnæði eftir mati Fasteignamats ríkisins. Það vita allir að fasteignamat á landinu er langhæst í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Misræmið kemur því verst niður á þeim einbúum sem búa í eigin óarðbæru íbúðarhúsnæði á þessum svæðum, þeim sem hafa lagt metnað sinn í að koma sér upp húsnæði með sparnaði og ráðdeild. Það er því bæði hjúskaparstaða og búseta sem veldur misræmi í eignarskattsálögum. Ég held að vel flest fólk af minni kynslóð hafi viðurkennt þörfina fyrir að eignast þak yfir höfuðið þegar það var að byrja að búa. Óvíða var þörfin brýnni en hér á landi. Fyrst og fremst voru afar fá hús á Reykjavíkursvæðinu, reyndar á öllu landinu, árið 1940. Í öðru lagi er legu landsins um að kenna. Mestan hluta ársins erum við innan dyra nema hvað við förum milli húsa og það er áreiðanlega leitun á jafnvíðtækri þjóðfélagsbreytingu og varð hér á landi á árunum frá stríðslokum og til vorra daga. Fólkið sem lagði í að koma sér upp eigin húsnæði, hvort heldur var íbúð í blokk, tví-, þrí- eða fjórbýlishúsi, einbýlishúsi eða raðhúsi lagði yfirleitt allt sitt undir og var í áratugi að basla við þessa fjárfestingu. Þetta var að miklum hluta venjulegt launafólk sem flest sýndi mikla ráðdeild og sparsemi til að geta borgað skuldir sínar með skilum. Og flestir eyddu meginhluta tekna sinna í að koma sér upp eigin húsnæði, tekna sem búið var að greiða fullan skatt af. Húsnæðismálalán og námslán voru auðvitað óþekkt fyrirbæri. Þessi kynslóð var alin upp við það að fólk ætti að greiða skuldir sínar og hún gerði ekki miklar kröfur til annarra en sjálfrar sín. Ég held að fæst okkar hafi álitið að við værum verðandi stóreignafólk við það að eiga eina sæmilega íbúðarhæð, raðhús eða lítið einbýlishús þegar grynnka fór á skuldunum eftir áratuga baráttu. Auk þess er þá viðhald eigna og fasteignagjöld ærin greiðslubyrði fyrir flesta. Ef við vorum svo heppin að eiga maka gerðum við fyllilega ráð fyrir að þegar annaðhvort hjóna félli frá fengi það sem eftir lifði að búa á sínu eigin heimili meðan stætt væri og fólk kysi. Einhvern veginn höfðum við alltaf reiknað með að njóta sömu mannréttinda fullorðin og við nutum sem yngra fólk. Það er staðreynd að fleiri konur fara illa út úr þessu eignarskattsdæmi en karlar. Fleiri ekkjur eru á landinu en ekklar, þ.e. rúmlega 8 þús. ekkjur en rúmlega 2 þús. ekklar. Í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi einu voru í desember 1988 5449 ekkjur en 1389 ekklar. Þá eru fleiri fráskildar og einstæðar konur á landinu en karlar og að auki eru konur yfirleitt tekjulægri en karlar, þ.e. ef þær hafa vinnu á annað borð. Og þar að auki eru þær oft með börn og unglinga á framfæri. Þær búa í því húsnæði sem hjón hafa búið í árum saman og í flestum tilfellum hafa þær alið upp barnahóp. Þetta er ekki bara húsnæði sem Fasteignamat ríkisins telur í fermetrum, heldur heimili fólks sem geymir dýrmætar minningar liðinnar ævi og gefur þá öryggistilfinningu sem í mörgum tilfellum er einmitt forsenda þess að gera eldra fólki kleift að vera sjálfbjarga. Sú lágmarkskrafa að fólk fái að búa óáreitt á sínu eigin heimili svo lengi sem það vill og treystir sér til hlýtur að vera það takmark sem er farsælast fyrir þjóðarbúið og sjálfsögð mannréttindi eldra fólks. Sem dæmi má nefna að daggjöld á elliheimilum eru mismunandi, frá 2 þús. upp í rúm 7 þús., og á hjúkrunarheimilum eru daggjöldin frá rúmum 3 þús. upp í rúm 6 þús. Mig langar til að nefna smádæmi um misrétti þessarar álagningar vegna þess að það eru ekki allir sem skilja það. Ég ætla að taka dæmi um 6 millj. kr. eign. Þar greiðir einstaklingur 31.200 kr. í eignarskatt og hann er strax farinn að greiða þjóðarbókhlöðuskatt, 2.500 kr. Í allt greiðir hann 33.700 kr. Hjón borga engan eignarskatt, þau hafa ekki náð 6,8 millj. kr. markinu, og þau greiða auðvitað ekki neinn þjóðarbókhlöðuskatt. Hvaða íbúðir eru nú metnar á 6 millj.? Það eru litlar íbúðir í blokk og áður en einstaklingur tekur þátt í sameiginlegum kostnaði í hússjóði á hann að vera búinn að greiða 33.700 kr. í eignarskatt til ríkisins fyrir að fá að eiga íbúðina. Þá ætla ég að taka sem dæmi 9,6 millj. kr. eign sem er undir háeignaþrepi. Þar greiðir einstaklingur 74.400 í eignarskatt og 11.500 kr. í þjóðarbókhlöðuskatt, samtals 85.900 kr. Hjónin borga þarna 33.600 í eignarskatt og auðvitað ekkert í þjóðarbókhlöðuskatt vegna þess að þau eru ekki komin upp að 10 millj. kr. markinu. Þau greiða sem sagt samanlagt 33.600 kr. á móti einstaklingnum sem greiðir 85.900 kr. Hvort um sig borgar þá 16.800 kr. Það þarf 5,1 einstakling í hjónabandi til að greiða sama eignarskatt og einbúinn. Og það þýðir að skatturinn á einbúann er 410% hærri en á einstakling í hjónabandi miðað við sams konar skuldlausa eign. Og þessi eign er undir efra þrepi eignarskattsins eins og ég sagði. Þá tek ég sem dæmi 14 millj. kr. eign. Þar greiðir einstaklingur 160.200 kr. og í þjóðarbókhlöðuskatt 22.500 kr. Hann er kominn í 182.700 kr. Þetta er miðað við hæsta tekjumark hjá einstaklingi. Hjónin borga 86.400 kr. í eignarskatt og viti menn, velkomin í Þjóðarbókhlöðuna, tíuþúsundkall, greiða 5.000 kr. hvort í þann skatt. Samanlagt borga þau 96.400 kr. eða 48.200 á hvort hjónanna. Eignarskatturinn af slíkri eign getur farið lengst niður í 127.200 kr. við 84.000 kr. tekjumarkið hjá einstaklingi sem gerir samanlagt með þjóðarbókhlöðuskatti 149.700 kr. Ég treysti því að hæstv. ríkisstjórn vindi bráðan bug að því að lagfæra þessa brotalöm á skattkerfinu. Hvergi á Norðurlöndum eða í Evrópu, þar sem ég hef spurst fyrir, greiðir fólk eignarskatta eftir sams konar álagningarreglum og hér gilda, þ.e. að hjúskaparstaða fólks eða fráfall maka ráði þar úrslitum. Fasteignir eru einfaldlega metnar í ákveðið eignarskattshlutfall líkt og fasteignagjöldin eru hér. Síðan er ekki spurt hvort einn, tveir eða fleiri greiði þau gjöld sem á eignina eru lögð. Þá má einnig bæta því við að hvergi nema í Svíþjóð eru eignarskattar viðlíka háir og hér á landi, en þar eru líka alls konar undanþágur og munu eignarskattar þar raunar allir til endurskoðunar. Í allflestum löndum er íbúðareign upp að vissu marki eignarskattsfrjáls, t.d. voru árið 1989 eignir á um 12 millj. ísl. kr. í Danmörku og um á um 15 millj. ísl. kr. í Finnlandi eignarskattsfrjálsar. Í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. eru fyrirhugaðar umbætur í skattamálum. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Núverandi fyrirkomulag þar sem eignir eru skattlagðar með háum skatthlutföllum, fjölmörgum undanþágum og flóknum álagningarreglum er óviðunandi.`` Enn fremur: ,,Samræming skatta af eignum og eignatekjum á að tryggja sanngjarna, almenna og hóflega skattheimtu.`` Ég ítreka að ég treysti því og sætti mig raunar ekki við annað en að óréttlátir eignarskattar verði afnumdir og að íbúðarhúsnæði, sem sannanlega er nýtt til eigin þarfa, verði eignarskattsfrjálst upp að 12--15 millj. kr. Aðeins með því móti öðlast einstæðir sama rétt og það fólk sem er í sambúð. Ég treysti því einnig að stefna hæstv. ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar tryggi að staðið verði við þá sjálfseignastefnu í húsnæðismálum sem rekin hefur verið hér á landi síðustu áratugina og ríkisstjórnin taki ekki þátt í þeirri miðstýringu að skammta einstæðu fólki heimilisrými með háum eignarsköttum sem stuðla að beinni eignaupptöku.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns bendi ég á þá nýbreytni, sem samkvæmt nýjum þingskapalögum er tekin upp við afgreiðslu fjárlaga, að efh.- og viðskn., sem áður hét fjh.- og viðskn., fjallar nú um tekjuhlið frv. þó að hún sé ekki beint til umræðu. Og í hinu breytta nafni nefndarinnar, efnahags- og viðskiptanefnd, felst að hún fjallar um efnahagslegan þátt ríkisfjármálanna. Þess vegna fagna ég því að hæstv. fjmrh. skyldi verja svo miklum tíma af sinni ræðu einmitt í hinn efnahagslega þátt ríkisfjármálanna og efh.- og viðskn. hefur nú þegar hafið umfjöllun sína um þessi mál. Ég get að mörgu leyti tekið undir umfjöllun hæstv. fjmrh. um efnahagslíf okkar Íslendinga síðustu ár og þá miklu breytingu sem við höfum gengið í gegnum á leið okkar frá þjóðfélagi niðurgreiddra vaxta til þess sem við ætluðum til þjóðfélags þar sem menn greiddu hóflega vexti af því fjármagni sem menn höfðu að láni þó svo að það hafi nú farið að nokkru úr böndunum. Hins vegar fannst mér hæstv. fjmrh. taka djúpt í árinni áðan þegar hann vildi líkja núverandi ástandi við það sem væri austan við járntjald eftir að það féll. Þessi ummæli eru svo út í hött, í það minnsta fyrir mig sem nýlega hef átt þess kost að ferðast um austantjaldslöndin, að þau gera allt annað ómerkt. Það er svo erfitt að taka mark á máli ræðumanna sem slá um sig með svo röngum og algjörlega órökstuddum fullyrðingum. Ég geri mér líka fulla grein fyrir að ríkisbúskapurinn skiptir mjög miklu máli í efnahagslífi einnar þjóðar og ég er tilbúinn til að taka þátt í þeirri vinnu sem nauðsynleg er til þess að stuðla að frekara jafnvægi. Það er alveg rétt að þar eigum við við fortíðarvanda að etja. Og ég veit að í máli hæstv. fjmrh. hefur ekkert komið fram annað en að þetta sé sameiginlegur fortíðarvandi þeirra stjórnmálaflokka sem hér hafa verið við völd á undanförnum árum og áratugum. Eðli málsins samkvæmt, ef við tökum bara þann tíma sem ríkisstjórnir og stjórnmálaflokkar hafa setið við völd, bera væntanlega engir stjórnmálaflokkar meiri ábyrgð en minn flokkur og flokkur hæstv. fjmrh. Því miður er hins vegar ekki svo farið um alla talsmenn núv. ríkisstjórnar. Og fortíðarvandatal hæstv. forsrh. er í hæsta máta ósæmilegt að mínu mati. Nægir þar að nefna úttekt Morgunblaðsins um síðustu helgi þar sem farið var í gegnum það sem mistekist hefur í fjármálastjórn ríkis og sveitarfélaga. Ef ég man rétt var sú grein myndskreytt með helstu skrautfjöðrum fráfarandi borgarstjóra og núverandi forsrh. Íslands. Þessi umræða hans um fortíðarvandann finnst mér þess vegna því miður vera að nokkru leyti úr glerhúsi komin og gott ef það glerhús er ekki með snúningsgólfi líka. Ég ætla síðan að koma örfáum orðum að því hvernig núv. ríkisstjórn hefur tekið á þessum málum. Í framhjáhlaupi í upphafi er full ástæða til að líta á hvaða fordæmi þeir ráðherrar sem hæst töluðu um sparnað á sl. sumri höfðu fyrir þjóðinni. Og í ljósi þessa, þó að ég vilji yfirleitt ekki fara út í slíkan sparðatíning, er sú umræða sem orðið hefur um bílakaup ráðherra fullkomlega réttlætanleg. Í öðru lagi langar mig að nefna að það vekur nokkra athygli, ef ástandið er eins alvarlegt og ráðherrar lýsa yfir, að nú skuli fjarvistir ráðherra og utanlandsferðir vera sem aldrei fyrr. Ekki meira um það. Lítum svo aðeins á hið efnahagslega samhengi í dag. Ég ætla að byrja á að vitna í hvítbókina, sem að vísu er ansi mikið lengri og umfangsmeiri en lofað var í vor, en þar segir um markmið ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin vill tryggja stöðugleika í efnahagslífinu og stuðla þannig að því að sættir takist um sanngjörn kjör. Hún mun í þessu skyni beita sér fyrir aðgerðum í skatta- og félagsmálum, sem koma hinum tekjulægstu til góða.`` Ég mun koma að þessu síðar í ræðu minni. En hvert er þá hið efnahagslega samhengi sem við búum við í dag? Hver er sú umgjörð sem atvinnulífið og einstaklingarnir í landinu búa við þetta missiri? Að mínu mati, í þeirri þröngu stöðu sem okkar þjóðfélag er í í dag, er ekkert eitt atriði sem er eins ráðandi varðandi tekjuskiptingu í landinu, varðandi afkomu yngra fólksins, varðandi afkomu fyrirtækjanna, en vaxtastigið. Bent var á það fyrr í dag að á síðasta ársfjórðungi þessa árs spáir Seðlabankinn því að raunvextir á innlendu fjármagni verði 15,8%. Það eina sem ríkisstjórnin hefur nefnt til þess að draga úr þessu er að stuðla að samdrætti í ríkisbúskapnum og skapa þannig atvinnulífinu svigrúm, draga þannig úr spennunni, og þá muni vextirnir lækka. Hæstv. fjmrh. lýsti því vel í sinni ræðu að þessi markmið, um samdrátt í ríkisbúskapnum, eru í eðli sínu langtímamarkmið. Þar næst ekki árangur nema með mikilli vinnu og á löngum tíma. Því verður að grípa inn í þessi atriði fyrr, og að mínu mati er ekkert eins mikilvægt núna og að taka á húsbréfakerfinu. Nú stefnir útgáfa húsbréfa á þessu ári í 15 milljarða. Þarna væri hægt að taka á svo um munaði og gera að fljótt. Og ég verð, virðulegur forseti, að leyfa mér að segja að það er engan veginn hægt að kalla þetta fortíðarvanda því ef ég man rétt er þetta vandamál enn í núv. ríkisstjórn. Hvaða áhrif hefur þessi spenna í húsbréfakerfinu? Hún hefur réttilega þær afleiðingar að vextirnir eru spenntir upp, í gangi er óeðlileg þensla, í gangi er uppbygging á húsnæðiskerfinu sem ekki er innstæða fyrir. Þetta þýðir í öðru lagi að svigrúm atvinnuveganna til nýrrar uppbyggingar er verulega skert. Ég ætla að setja þetta í byggðalegt samhengi líka af því að ég hef um margra ára bil haldið því fram að ekkert eitt atriði sé eins mikilvægt fyrir heilbrigða byggðastefnu og að mönnum takist að hafa eðlilega stjórn á efnahagsmálum. Þeir peningar sem m.a. hæstv. forsrh. hefur lýst yfir að sé dælt í vonlaus fyrirtæki úti á landsbyggðinni eru ekki nema brot, og ég endurtek, eru ekki nema brot af þeim fjármunum sem hafa runnið af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins í gegnum slæma stjórn efnahagsmála á umliðnum áratugum. Og ég bendi á, til viðbótar við það sem ég hef lýst, hvernig hæstv. núv. ríkisstjórn hefur tekist að skapa þennan ramma, að allt þetta sem ég nefndi áðan setur aukna pressu á gengismálin, það skekkir gengismyndina og á þann hátt er það enn til þess að gera fyrirtækjunum í landinu erfiðara fyrir. Ég ætla að koma að einu efnisatriði varðandi útgjaldalið fjárlagafrv. Það snertir landbúnaðarmál. Ég vísa til búvörusamnings sem gerður var á síðasta vori þar sem tókst samkomulag milli forustu bænda og ríkisvaldsins um ákveðna málsmeðferð gagnvart landbúnaðarmálum, stýringu landbúnaðarframleiðslu og framlögum ríkisins til þessa málaflokks. Þetta samkomulag gengur m.a. út á það að stórlækka á næstu árum framlög til landbúnaðarmála á þann hátt, sem m.a. hefur komið fram í viðtölum okkar í efh.- og viðskn. við starfsfólk fjmrn., að strax á árinu 1993 muni þessi útgjöld lækka um 1 milljarð.  Það eru hér nokkur atriði að lokum. Í ræðu hæstv. fjmrh. segir að ekkert hafi verið gert af hálfu fyrri stjórnvalda til þess að ná niður verðbólgunni og skapa eðlilegan rekstrargrundvöll í okkar þjóðfélagi. Ég vil nú minna hæstv. ráðherra á þjóðarsáttina sem gerð var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Þar vil ég sérstaklega geta ummæla formanns Vinnuveitendasambands Íslands á síðasta aðalfundi þess þar sem hann lýsti því yfir að ríkisstjórnin hefði staðið í einu og öllu við það sem að henni sneri varðandi þá samningsgerð. Það er svo aftur annað mál að það var feikileg vinna óunnin til þess að skapa þann grundvöll sem við þurfum og ég hef lýst í fyrri ræðu minni hvernig núv. ríkisstjórn hefur staðið að þeirri vinnu og hvernig rekstrarumhverfi atvinnuveganna er í dag. Ég vil líka ítreka við hæstv. fjmrh. spurningar, sem hér hafa komið fram, um breytingar á aðstöðugjöldum sem eru að mínu mati einhver ranglátasta skattlagning sem er í gangi í dag og er þess eðlis að hún hefur á stundum riðið baggamuninn um það hvort fyrirtæki hafa lifað eða dáið. Það er hins vegar flókið mál hvernig á að leysa þetta því að þarna er um að ræða tekjustofn sveitarfélaga. Þess vegna vil ég beina eftirfarandi spurningu til fjmrh. og ég vil fá ákveðin svör: Hvaða áform eru uppi um breytingar á aðstöðugjaldi og á hvern hátt hefur ríkisstjórnin hugsað sér að bæta sveitarfélögunum upp tekjumissi sem af þessu hlýst? Það væri síðan hægt að halda langa ræðu um ummæli sumra stjórnarsinna um þjónustugjöldin og á hvern hátt umræðan hefur verið út og suður eftir því hver talar, hvort það er lektor við Háskólann eða hvort það er bóndi austan af landi, svo eitthvað sé nefnt. Þessari óvissu verður að eyða því ansi mikill munur er á því hvort menn eru að ræða um hóflega gjaldtöku til þess að auka kostnaðarvitund eða hvort, t.d. í menntamálum, menn eru að stíga fyrsta skrefið að m.a. einkavæðingu á skólakerfinu í þá átt að menntun, og þá kannski fyrst og fremst æðri menntun, verði forréttindi hinna efnameiri eða þeirra sem eiga aðgang að sjóðum sem úthluta til þeirra þátta. Það hefur nefnilega hvergi komið skýrt fram hver sé stefna núv. ríkisstjórnar í þessu. Í hvítbókinni er ýjað að öðrum hlutum. Og ýmsar yfirlýsingar stuðningsmanna og áhrifamanna innan vébanda núv. stjórnarsamstarfs benda í þá átt að hugmyndin sé að ganga þarna miklu lengra. Sé það gert er verið að hverfa frá þeim grundvallarhugmyndum sem hafa verið uppi varðandi velferðarkerfi okkar og hafa byggst á því að tryggja öllum jafnan rétt. Það verðum við að skoða mjög vel. Það er himinn og haf milli þeirrar stefnu og þess sem maður hefur heyrt meðal stuðningsmanna núv. ríkisstjórnar, þeirra sem lengst vilja ganga, m.a. á þá vegu að það sé eðlilegt að þeir sem eigi fjármuni geti keypt sér forgang að heilbrigðiskerfinu. Það er staðreynd, hæstv. fjmrh., að þetta eru hugmyndir sem maður hefur heyrt viðraðar meðal áhrifamanna innan núv. stjórnarflokka. Að lokum örfá orð um Evrópskt efnahagssvæði vegna þess að hæstv. fjmrh. nefndi það sérstaklega í sinni ræðu að þar gæti verið um að ræða atriði sem væri til mikilla hagsbóta fyrir okkar efnahag. Það var að skilja hann sem svo að það væri eitthvað sem kæmi af himnum og líklegast bara í flugvélinni með hæstv. utanrrh. og sjútvrh. í dag þannig að við gætum farið að njóta þess strax á morgun. Það læðist hins vegar að mér sá grunur að sá hugsanlegi ábati sem menn gætu haft af þessum samningi sé ekkert sem sé í hendi alveg á næstunni. Og ég óttast það að eins og frá samningnum var gengið, þar sem nánast allir þeir fyrirvarar, sem settir voru á Óslóarfundinum í upphafi aðrir en þeir sem lúta að fjárfestingu í sjávarútvegi, eru í burtu, þá geti þessum samningi á næstu árum fylgt þær breytingar og margar hverjar sársaukafullar sem muni ekki auka hagvöxt í upphafi heldur jafnvel draga verulega úr honum. Þetta eigum við að vísu allt eftir að sjá og fylgjast með á næstu dögum og mánuðum. ---

Virðulegi forseti. Það er í rauninni dálítið sérkennilegt að tala um fjárlagafrv. íslenska ríkisins fyrir árið 1992 við þær aðstæður sem við búum við núna þar sem þjóðin, og þingmenn að sjálfsögðu líka, eru uppteknir af þeim stóru tíðindum sem hafa verið að gerast í tengslum við hið Evrópska efnahagssvæði og þar sem einstakir þingmenn berjast um á hæl og hnakka við að reyna að fá upplýsingar um það hvað er í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og hefur gengið heldur illa. Menn hafa ekki fengið að sjá neina texta, hvorki utanrmn. Alþingis né heldur ríkisstjórnin sjálf, nema kannski utanrrh., það er líklegt að hann hafi séð einhverja texta. Við þessar aðstæður erum við að fjalla um fjárlög íslenska ríkisins fyrir árið 1992  Það fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir er auðvitað merkilegt fyrir annarra hluta sakir. Sérstaklega fyrir þær sakir að hér er farið út af tiltekinni braut sem mótuð hefur verið á undanförnum árum og áratugum liggur mér við að segja. Þá er ég ekki að tala um skuldasöfnun út af fyrir sig vegna þess að hér er haldið áfram skuldasöfnun. Ég er að tala um það fyrst og fremst að forsendur fjárlaga íslenska ríkisins hafa byggst á tiltekinni almennri pólitískri sátt um ýmis meginatriði velferðarkerfinsins, mér liggur við að segja burt séð frá því hverjir hafa komið að málinu. Ef maður lítur t.d. á árin frá 1960 og allt fram til ársins 1990 má segja að í grundvallaratriðum hafi menn verið sammála um viss meginatriði, hverjir svo sem hafa stýrt landinu. Það eru t.d. ákveðin lágmarksmannúðarsjónarmið sem menn hafa haft í heiðri. Ég tel að núna hafi það hins vegar gerst með framlagningu þessa fjárlagafrv. og stefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar að menn hafi sett spurningarmerki við þessi mannlegu grundvallargildi, mannúðargildin, sem okkar þjóðfélag byggist á, mannúðargildi sem halda okkar þjóðfélagi saman hvar svo sem við kunnum að hafa vera stödd í stjórnmálaflokkum. Nú þekki ég vitaskuld eins og aðrir hv. þm. vel rök ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Þau eru m.a. þau að um hafi verið að ræða óhóflega skuldasöfnun og það verði að gera ráðstafanir til að draga úr henni. Það sé hætt við því að ef haldi áfram á sömu braut verði okkar efnahagslega sjálfstæði hætta búin. En í stefnumótun ríkisstjórnarinnar birtist það líka að menn telja nauðsynlegt að hverfa frá hinum félagslegu grundvallaratriðum til þess að hinar markaðslegu forsendur, m.a. svokölluð kostnaðarvitund almennings, fái að njóta sín. Ég held að það væri mjög alvarlegur hlutur ef við breyttum Íslandi í tilraunastöð fyrir markaðskerfið með þeim hætti sem mér finnst gert hér. Ég er ekki að segja það að hæstv. núv. ráðherrar, sem hér sitja mér á vinstri hönd séu sérstaklega illa innrættir menn, né sá sem situr mér á hægri hönd. Ég ímynda mér það að þeir muni t.d. hjálpa gömlu fólki yfir götuna og að þeim þyki vænt um börn, svo ég nefni dæmi um viss manneskjuleg grundvallaratriði. Ég geri hins vegar ráð fyrir því að þeir telji að þeir séu í nauðum staddir, þeir eigi kannski engra annarra kosta völ en þeirra að reyna að klóra í bakkann með þeim hætti sem hér er reynt að gera. Og þá vil ég segja það sem mína skoðun að ég tel að þeir séu að því er þetta varðar á rangri braut. Ég tel að þetta sé óþarfa braut. Ég tel að þeir þurfi ekki að vera á þessari braut og þá er ég ekki kannski síst að beina orðum mínum til Alþfl. Ég held að það hefði verið hægt að fara aðrar leiðir til þess að treysta velferðarkerfið, jafnaðarkerfið í þjóðfélaginu, heldur en hér eru gerðar tillögur um. Ég held að það hefði verið skynsamlegra að afla skatta með sérstöku hátekjuskattþrepi t.d., með skattlagningu fjármagnstekna og reyna þannig að ná endum saman um leið og það verður auðvitað að vera alveg ljóst, eins og ég hygg að segja megi að við höfum sýnt í fráfarandi ríkisstjórn, að við viljum veita aðhald. Auðvitað verður að veita aðhald í ríkisrekstrinum. Á þeim tíma sem við fórum með þessi mál t.d. í fjmrn. og menntmrn., svo ég nefni dæmi, þá hygg ég að það sé hægt að sýna mjög mörg dæmi þess að við höfum þrátt fyrir allt og allt gengið í það að veita mjög strangt aðhald sem var ekkert sérstaklega vinsælt af því fólki sem starfaði t.d. í skólakerfinu á þeim tíma. En þar var um að ræða þó á þeim tíma aðra nálgun í grundvallaratriðum, aðra aðferð. Nú er farið inn á nýja braut. Annars vegar persónulega gjaldtöku þeirra, ekki sem njóta þjónustunnar, ég mundi ekki orða það þannig, heldur þeirra sem verða að fá þjónustuna eins og sjúklinga og hins vegar inn á einkavæðingarbraut. Ég er í grundvallaratriðum ósammála þessum aðferðum. Varðandi einstök atriði í fjárlagafrv. vildi ég drepa á nokkra þætti eftir að ég hef rakið þetta almenna, sem sagt að ég tel að menn séu hér á rangri braut, það sé óþarfi að fara þessa leið. Það hefði verið hægt að fara aðra leið. Ég tel t.d. að Alþfl. sé engin vorkunn í þessu efni, hann hefði getað kosið sér betri bandamenn til þess að ná fram áherslum jafnaðar og velferðar. Og auðvitað harma ég það að hann skyldi kjósa sér það hlutskipti að fara með Sjálfstfl. í núv. ríkisstjórn. Í fjárlagafrv. koma fram nokkuð mörg grundvallaratriði þar sem maður sér að hlutirnir eru með þeim hætti að ástæða er til að ætla að þar sé verið að víkja frá meginatriðum undanfarinna ára og áratuga og ég ætla nú að víkja að þeim. Þá vil ég í fyrsta lagi segja: Fjárlagafrv. boðar kjaraskerðingu þjóðarinnar umfram það sem nemur skerðingu þjóðartekna. Ég viðurkenni að þar getur verið um að ræða verulegan vanda, en ég tel að í fjárlagafrv. sé um að ræða skerðingu sem er umfram þann vanda sem birtist okkur í skerðingu þjóðartekna, þar sé gengið lengra heldur en efnisleg rök þjóðarbúsins segja til um. Ég tel að þetta komi t.d. fram í því að það er bersýnilega gert ráð fyrir kauplækkun í fjárlagafrv. Það er gert ráð fyrir meiri skerðingu launatekna í fjárlagafrv. en nemur þeirri skerðingu tekna þjóðarbúsins sem líka er talað um í fjárlagafrv. Það er sem sagt verið að ganga meira á hlut launafólksins, sem á ekkert að selja nema vinnuafl sitt, en samdrátturinn í þjóðarbúinu gefur tilefni til. Og til viðbótar við hina beinu kjaraskerðingu, kaupmáttarskerðingu, sem birtist fólki á næsta ári í kauptöxtunum sjálfum og þá er ég að tala um forsendur fjárlagafrv., sjáum við í einstökum þáttum þess að þar er verið að auka skerðinguna með ýmsum hætti. Það er t.d. rætt um það að breyta tekjuskattskerfinu, það er rætt um að breyta því í verulegum mæli þannig að munar nokkrum hundruðum milljónum króna án þess að það sé tekið fram nákvæmlega hvað það er sem menn eru þar að tala um, menn eru að ræða þar um ýmsa hluti. Ég hygg að menn séu t.d. að tala um að breyta barnabótakerfinu í grundvallaratriðum. Ég hef ekki séð hvernig það lítur út. Kannski eru menn að hugsa um að nota sömu upphæð til barnabóta og gert er núna og tekjutengja þær allar. Ef það er skoðun ríkisstjórnarinnar þá er ég hlynntur þeirri stefnu. Ég tel að það eigi að ganga mjög langt í tekjutengingu. Hins vegar hefur það komið fram í ummælum hæstv. fjmrh. við fjölmiðla, það er ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo að ætlunin sé í raun og veru að draga úr heildarútgjöldum ríkisins til barnabóta. Hann orðar það þannig að það eigi að lækka endurgreiðslur tekjuskattsins. Það eru þá barnabætur og vaxtabætur og sjómannaafsláttur. Og ég hlýt á þessu stigi málsins, virðulegi forseti, að spyrja hæstv. fjmrh., hversu langt á að ganga í þessum efnum? Hvað líður því starfi sem ríkisstjórnin hefur verið að vinna í þessu efni? Eru menn sérstaklega að hugsa um sjómannaafsláttinn eða sérstaklega um barnabæturnar eða sérstaklega um vaxtabæturnar eða allt þetta? Ætla menn að ganga enn lengra í tekjutenginu eða skemmra en nú er gert? Þetta held ég að sé mjög nauðsynlegt að fá að vita núna við 1. umr. málsins. Til viðbótar þessu er svo gert ráð fyrir því að almenningur eigi að greiða fyrir skólavist, skólagjöld, nokkur hundruð millj. kr. og það er gert ráð fyrir greiðslum fyrir heilbrigðisþjónustu, sérstaklega þó lyf í viðbót við það sem verið hefur. Það er gert ráð fyrir því að greitt verði fyrir heilsugæslu og það er gert ráð fyrir öðrum greiðslum þannig að í heild er um að ræða mörg hundruð millj. kr. Og þegar þetta er allt lagt saman, þ.e. að frv. stefnir opinskátt að kjaraskerðingu, að frv. segir að það eigi í raun og veru að draga úr endurgreiðslum tekjuskatts, það á að leggja á skólagjöld og það á að innheimta greiðslur fyrir heilbrigðisþjónustu, er niðurstaðan sú að þetta frv. getur ekki undirbúið jarðveginn fyrir áframhaldandi frið við stéttarsamtökin í landinu. Ég segi það alveg fullum fetum, virðulegi forseti, að ég held að það hljóti að vera afar erfitt fyrir samtök launafólks að taka þeim trakteringum upp á nokkra milljarða króna sem eru í þessu frv. Ég tel með öðrum orðum að þetta frv. greiði ekki fyrir kjarasamningum. Væri fróðlegt að vita hvernig hæstv. fjmrh. svarar því með hvaða rökum hann telur að þetta frv. greiði fyrir kjarasamningum þegar í frv. er gert ráð fyrir kjaraskerðingu umfram skerðingu þjóðartekna og auk þess gjöldum á almenning upp á nokkra milljarða króna. Það hlýtur að vera afar snúið mál fyrir forustumenn í samtökum launafólks að taka á málinu við þessar aðstæður. Síðan bætist það við að bersýnilega er gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. að breyta í grundvallaratriðum réttarstöðu opinberra starfsmanna og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvernig hann hugsar sér að halda þeim málum áfram. Hafa átt sér stað viðræður um þau mál við BSRB eða hvað? Frv. víkur með öðrum orðum almennt frá þeirri mannúðarstefnu sem hefur verið í gildi í þjóðfélaginu og heildarsátt hefur verið um. Það boðar meiri kjaraskerðingu en felst í skerðingunni á tekjum þjóðarbúsins. Þá er ég kominn að einstökum atriðum og ætla einkum að víkja að heilbr.- og trmrn. Mér sýnist gert ráð fyrir því að skera eigi niður framlög til lífeyristrygginganna um 330 millj. kr. Og ég vil spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. hvernig ætlunin er að gera þetta. Hann getur auðvitað sagt við mig: Ja, við erum að vinna í þessu í heilbrrn. og við sýnum ykkur í stjórnarandstöðunni ekkert það sem við erum að vinna í o.s.frv. Ég hef heyrt þá rullu 30 sinnum hér þegar á stuttum valdatíma hæstv. heilbrrh. En ég nenni ekki að fá svoleiðis svör núna. Ég er bara að spyrja hann í einlægni: Hvað eru menn að gera? Hversu langt er þetta komið? Hvenær kemur frv. inn í þingið? Er þetta hluti af heildarendurskoðun almannatryggingalaganna eða er þetta bara þetta mál út af fyrir sig? Ætla menn að tekjutengja meira? --- elli- og örorkulífeyrinn t.d.? Og ef svo er, hafa alþýðuflokksmenn skipt um skoðun frá síðasta þingi? Það getur auðvitað vel verið að annað sé þarna uppi, en ég vil spyrja um þetta atriði. Þarna er verið að skerða tekjur, skerða kjör tryggingaþega um 330 millj. kr. Í öðru lagi eru sjúkratryggingarnar. Það er gert ráð fyrir því að taka kostnað sjúkratrygginganna talsvert niður. Í greinargerð fjárlagafrv., á bls. 331, er farið yfir það rækilega hvaða þættir það eru sem menn eru að tala um. Það er verið að tala um kostnað við hjálpartæki sem á að lækka um 95 millj. kr. vegna útboða á einnota vörum og greiðsluþátttöku notenda í kostnaði þeirra. Ég hefði aðeins viljað inna hæstv. heilbr.- og trmrh. eftir því hvaða útboð hann er þarna að hugsa um t.d. á hjálpartækjum fatlaðra eða hvað er verið að tala um vegna þess að engar nánari skýringar hafa komið fram á þessu. Vafalaust er heilbr.- og trmrn. með ítarlegri skýringar en hér koma fram vegna þess að mér sýnist nú sums staðar á þessum texta að hann hljóti að hafa verið skrifaður í fjmrn. Það er gert ráð fyrir því að lækka útgjöld vegna 39. gr. almannatryggingalaganna um 30 millj. kr. en undir þennan lið falla ýmsar bætur sjúkratrygginga, svo sem styrkir til tannviðgerða, sjúkraþjálfunar, ferðakostnaður til útlanda o.fl. Ég spyr um þetta. Ég spyr enn fremur um það að gert er ráð fyrir því hér að lækniskostnaður lækki um 260 millj. kr. með hækkun á gjaldi fyrir komu til lækna. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra vildi fara um það nokkrum orðum hvernig hugmyndin er að framkvæma þetta. Þá er gert ráð fyrir að draga úr erlendum sjúkrakostnaði um 20 millj. kr. og að síðustu lækkar framlag til niðurgreiðslu lyfja um 800 millj. kr. frá því sem ella hefði verið. Ég skil greinargerðina þannig, þ.e. frá því sem hefði verið að óbreyttu áður en reglugerð nr. 300 7. júlí 1991 var sett. Þannig eru þetta í raun og veru ekki 800 millj. kr. frá núverandi stigi heldur 800 millj. kr. frá því stigi sem var í útgjöldum sjúkratrygginganna til lyfja í ársbyrjun 1991. Ég mun koma aðeins að lyfjunum nánar síðar en víkja þessu næst að sjúkrahúsunum og þá sérstaklega að sjúkrahúsunum á höfuðborðarsvæðinu þar sem gert er ráð fyrir verulegum breytingum. Það er verið að tala um að breyta rekstri Borgarspítalans og Landakotsspítalans í grundvallaratriðum. Nú er kannski rétt að taka það fram, virðulegi forseti, að þetta er í fyrsta sinn sem þingið fjallar um fjárlög eftir nýju þingsköpunum, þ.e. eftir að fagnefndir eru farnar að fara yfir málin og ég verð að segja það alveg eins og er að mér finnst að þær nefndir, sem ég á sæti í alla vega, hafi gert þetta samviskusamlega og þær heimsóknir, sem við höfum farið í heilbr.- og trn. hafa til þessa verið gagnlegar og verða það vonandi áfram. Og umræður um fjárlagafrv. í hv. iðnn. hafa einnig verið mjög gagnlegar. Það er þess vegna hægt að fara aðeins ítarlegar í fagþættina í frv. heldur en venjulega á þessu stigi málsins. Ég tel það mjög til bóta. Mér sýnist að málið liggi í rauan og veru þannig frá sjónarmiði þingsins séð að áður en að frv. kemur til 1. umr. sé mjög heppilegt að nefndirnar hafi byrjað yfirferð málsins og ég tel ástæðu til að geta þess hér varðandi forustumenn hv. nefnda, heilbr.- og trn. og iðnn., og einkum þann síðarnefnda sem ég hef ekki ávarpað af sérstakri virðingu áður hér úr ræðustólnum að það er ástæða til að þakka það að menn hafa sinnt því samviskusamlega.  Varðandi Borgarspítalann og Landakotsspítalann langar mig aðeins til að biðja hæstv. heilbrrh. um að ræða það nokkru nánar við okkur hvernig það er hugsað. Í fyrsta lagi þetta: Það er í raun og veru ekki búið að ákveða þessar breytingar í einstökun atriðum. Forráðamenn Borgarspítalans og Landakotsspítalans vita ekkert um til hvers er ætlast af þeim í dag. Og það er auðvitað mjög alvarlegur hlutur að standa þannig að málum að forustumenn þessarar sjúkrahúsa, eins og ég geri ráð fyrir t.d. með sjúkrahúsið í Stykkishólmi, viti ekkert um til hvers er í rauninni ætlast af þeim. Og ég gagnrýni vinnubrögð heilbrrn. í þessu máli. Ég tel að þessi vinnubrögð séu óeðlileg. Forráðamenn þessara stofnana, eins og t.d. Landakotsspítala, eru algerlega í lausu lofti, hafa ekki hugmynd um til hvers er ætlast af þeim. Þeir hafa heyrt það eftir hæstv. heilbrrh. og fleirum að það standi til að breyta Landakotsspítala í hjúkrunarheimili. Ég verð að segja að það er auðvitað algjör fjarstæða að gera það eins og hv. 13. þm. Reykv. vék hér aðeins að áðan. Það er í rauninni algerlega út í hött að breyta Landakotsspítala í hjúkrunarheimili vegna þess að það er svo dýrt. Það þarf að gera svo miklar breytingar á búnaði spítalans, lyftum, göngum og öðru slíku, að það er útilokað að gera þetta. Það liggur ekkert fyrir um það enn þá hvaða starfsemi Landakotsspítala og Borgarspítala það er sem á að færa saman. Hvaða starfsemi það gæti verið sem væri sérstaklega hentugt að flytja til. Ég sé það satt að segja ekki í fljótu bragði með góðu móti hvað það gæti verið nema menn ætli sér að flytja tiltekinn hluta skurðlækninganna, handlækningar sem þarna eru unnar, í burtu. Sem þýðir ósköp einfaldlega það að þær verður að vinna einhvers staðar annars staðar. Þá er fyrst og fremst um að ræða bæklunarlækningar og það eru biðlistar alls staðar eftir bæklunarlækningum. Með þessu er að mínu mati verið að segja: Það á bara að bíða lengur eftir bæklunarlækningum ef það eru bara handlækningarnar sem menn eru að tala um að flytja frá Landakotsspítala yfir á Borgarspítalann. Önnur hugmynd, sem hefur komið upp og menn geta út af fyrir sig rætt, er að flytja barnadeild Landakotsspítala yfir á Borgarspítala með þeim faglegu rökum fyrst og fremst að Borgarspítalinn er með slysadeild. Þangað kemur mikið af börnum. Og Borgarspítalinn þarf í rauninni að hafa deild fyrir börn. Ég sé hins vegar ekki ef maður skoðar rekstartölur Landakotsspítala og Borgarspítala að þetta spari neitt. Hvernig svo sem ég velti þessu dæmi sé ég í rauninni ekki að það sparist neitt við það að gera þetta svona. Og ég kemst að þeirri niðurstöðu eftir þó nokkuð vandlega umhugsun að menn segi í fyrsta lagi: Menn geta þetta ekki, þetta verður ekki gert í raun og veru. Vegna þess að þeir aðilar sem standa að stofnunum eins og Borgarspítalanum, Landakotsspítalanum og St. Jósefsspítalanum í Hafnarfirði munu ekki láta segja sér svona fyrir verkum af því að það er svo vitlaust sem menn eru að tala um út frá faglegu sjónarmiði og líka út frá fjárhagslegu sjónarmiði. Mér er tjáð að forráðamenn St. Jósefsspítalans í Hafnarfirði hafi þegar skilað hæstv. heilbrrh. tillögum um breytingar á spítalanum. En það var gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. að fjárveitingar til spítalans verði lækkaðar í fjárveitingum að mig minnir um 115 millj. kr. Mér er tjáð að sparnaðartillögur forráðamanna St. Jósefsspítalans í Hafnarfirði séu einhvers staðar á bilinu 10--20 millj. kr. og þeir segja að þeir komist bara alls ekki lengra. Út af fyrir sig er hugsanlegt að breyta St. Jósefsspítalanum í Hafnarfirði í hjúkrunarheimili. En það er dýrt. Það er í raun og veru rándýrt vegna þess að búnaður spítalans hæfir ekki hjúkrunarheimili. Auk þess sem það vill svo vel til að langlegumál aldraðra eru í betra horfi í Hafnarfirði, svo að ég tali aðeins um það, heldur en t.d. hér í Reykjavík.  Það er einnig mjög athyglisvert í þessu sambandi, virðulegi forseti, að átta sig á því að forráðamenn Landakotsspítala t.d. hafa ekki fengið um það upplýsingar hvernig á að fara að því að loka Hafnarbúðum. Þeir hafa ekki undirbúið neinar ráðstafanir í þeim efnum enn þá, þó er verið að tala um að loka þeim nú um áramótin, eftir örfáar vikur. Þeir hafa ekki hugmynd um hvernig þeir eiga að standa að þessu. Þegar maður spyr þá hvernig á að fara í þessi mál og hvort þeir hafi ekki heyrt eitthvað í heilbrrn. segja þeir: Nei, nei við vitum ekkert um þetta en við höfum heyrt þetta í fjölmiðlum. Það væri svo sem eftir öðru hjá þessari ríkisstjórn að hún léti sér nægja að senda út opinberar tilkynningar í fjölmiðlum. En allir forráðamenn þessara stofnana, hvort sem það er Landakot, Hafnarbúðir, St. Jósefsspítali, Borgarspítalinn eða hvað það er, búa núna við algera óvissu frammi fyrir árinu 1992 af því að þeir hafa í raun engin fyrirmæli um það í einstökum atriðum hvernig á að fara að þessu eða leiðbeiningar um það í einstökum atriðum. Ég segi að forráðamenn þessara stofnana séu örugglega allir af vilja gerðir til þess að vinna með stjórnvöldum. Ég er sannfærður um það og þekki það reyndar. Þeir hafa engar leiðbeiningar um það og ég segi: Þessi tilraun til breytinga og sparnaðar er dæmd til þess að mistakast vegna þess að svona er að henni staðið burt séð frá því hvort er rétt eða rangt að gera þessa hluti. Hún er dæmd til þess að mistakast. Og ég leyfi mér að segja, virðulegi forseti, að þegar kemur að umræðu um fjárlögin fyrir árið 1993 mun verða hægt að slá því föstu að menn hafi ekki náð þeim markmiðum sem menn skrifa niður í þessu plaggi af því að þau eru ekki framkvæmanleg með þessum aðferðum sem hæstv. ríkisstjórn hefur uppi í þessum efnum. Og það lýsir auðvitað alveg ótrúlegu kunnáttuleysi í vinnubrögðum þegar um er að ræða mann eins og hæstv. heilbr.- og trmrh. sem hefur mikla reynslu af hinu opinbera kerfi sem form. fjárveitinganefndar um langt árabil og þekkir þessi mál betur en mjög margir aðrir. Hið sama er auðvitað að segja um Fæðingarheimili Reykjavíkurborgar. Það var hjartans mál hjá sumum að halda því opnu dálítið áfram. Ég ætla ekkert að fara að tala hérna við hæstv. forsrh. og borgarfulltrúann í Reykjavík um það mál núna á þessum kvöldfundi. En það var mikið hjartans mál hjá sumum að hafa þetta fæðingarheimili um skeið. Þá voru demonstrasjónir, með leyfi forseta, alls konar fyrirsagir í Morgunblaðinu, leiðarar og Reykjavíkurbréf um nauðsyn þess fyrir konur þessa lands að til væri Fæðingarheimili Reykjavíkur. Það var nú ekki lítið sem gekk á og ályktanir í borgarstjórn Reykjavíkur um gerræði manna að láta sér detta það í hug að leggja það niður. Formaður heilbrigðisráðs Reykjavíkur, það er nú ekki búið að kjósa hann inn á Alþingi enn þá þannig að hann hefur enn þessa skoðun sem borgarstjórnaríhaldið hafði um skeið, að það mætti engu breyta þarna, Árni Sigfússon heitir hann. En eins og biskupinn yfir Íslandi benti á í dag þá breyta sjálfstæðismenn mjög mikið um skoðun eftir því hvort þeir eru innan eða utan stjórnar, eða innan eða utan þings. Biskupinn hélt alveg sérstaka dómadagsræðu um það í upphafi prestastefnu í dag hvað þeir væru snöggir að skipta um skoðun í Sjálfstfl. Staðan er auðvitað þannig í kringum Fæðingarheimili Reykjavíkur, það er nákvæmlega eins, menn hafa í raun og veru engar leiðbeiningar um það hvernig á því máli á að taka. Ég get hins vegar sagt það fyrir mitt leyti í sambandi við Fæðingarheimilið að ég tel sjálfsagt að endurskoða rekstur þess. Ég er þeirrar skoðunar og hef alltaf verið það. Það er sjálfsagt að gera það. Hins vegar held ég að það eigi að koma þessum málum dálítið öðruvísi fyrir heldur en að setja þetta allt undir ríkið eins og yrði gert að óbreyttu. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að það eigi að vera tiltekið svigrúm fyrir ákveðna faglega samkeppni í heilbrigðisþjónustunni. Ég held að einokunarstarfsemi þar sé vond eins og í samgöngunum, siglingum til landsins. Ég er á móti því að breyta þjóðfélaginu í eitt allsherjar Eimskipafélag. Hvort sem það er á spítölum eða í frakt. Ég er á móti því. Sameining spítalanna er líka mál sem hefur verið skoðað dálítið. Hér er skjal sem heitir ,,Samsöfnun og dreifing sjúkrahússþjónustu á höfuðborgarsvæðinu`` og er þýtt af löggiltum skjalaþýðanda og dómtúlki fyrir ríkisspítalana. Sjálfsagt borgað fyrir það þó þeir hafi enga heimild til þess að mati heilbrrh. því að hann vill vita alveg nákvæmlega hvernig þessum milljörðum er varið sem ríkisspítalarnir eru með og má það heita göfugmannlegt markmið að velta fyrir sér hverri krónu sem ríkisspítalarnir fá.  ,,Við samruna Borgarspítalans og Landakotsspítalans verður tvöföldunin mest.`` --- þ.e. tvöföldun á þjónustu --- ,,Borgarspítalinn og Landakotsspítalinn munu sameiginlega hafa 40--60% markaðshlutdeild í mörgum sérgreinum.`` --- Það er aldrei hægt að tala um neitt öðruvísi en sem markaðshlutdeild. Það mun vera átt við fólk hér, býst ég við. --- Svo segir hér: ,,Við þessa sameiningu Landakotsspítala og Borgarspítala mun kostnaður hækka, sóun verður í hámarki og gæði munu minnka.`` --- Þetta er fagleg niðurstaða og það er ekki nokkur leið að horfa fram hjá þessu fyrir hv. Alþingi. Ég held að það sé nauðsynlegt að hæstv. heilbrrh. geri grein fyrir því hér hvernig á því stendur að hann ætlar að hafna þessum sjónarmiðum vegna þess að ég er alveg sannfærður um að það er rétt sem fyrrv. hæstv. heilbrrh. sagði hér áðan, að samvinna allra sjúkrahúsanna í Reykjavík er líkleg til að skila sparnaði þegar fram í sækir, en auðvitað ekki strax, eftir eitt ár eða þvíumlíkt. Því endurtek ég það sem ég sagði hér áðan að ég tel það algjörlega fráleitt að steypa öllum þessum húsum saman í eitt stórfyrirtæki, svoleiðis kompaní mundi ég ekki vilja hafa. En skipuleg samvinna er skynsamleg og fagleg samkeppni á vissum sviðum er einnig skynsamleg og veitir aðhald að gæðum heilbrigðisþjónustunnar. Kannski getur það verið að við séum mjög mörg hér, þingmenn, sammála um þetta og mér heyrðist það reyndar á hv. 13. þm. Reykv. áðan að svo væri. Spurningin er þá um það hvort hugsanlegt sé að við getum hér í þessum sal náð saman um það að taka á þessum málum því að í mínum huga er það þannig að við eigum þá skyldu, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að fara yfir mál af þessu tagi vegna þess líka að menn vita að það er ekki víst að við verðum mjög lengi í stjórnarandstöðu. Það gæti nefnilega orðið stutt. Það er því vissara fyrir þá sem eru í stjórnarandstöðu í dag að vera ábyrgir strax svo fari ekki fyrir þeim eins og núv. kirkjumálaráðherra sem biskupinn tók á kné sér í dag og flengdi, með leyfi forseta. 

Er þetta ekki sami maðurinn og var sóknarprestur ræðumanns?

Þetta er fyrrverandi sóknarprestur minn, það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh.

Tók hann ekki einhvern tímann sóknarbarnið á kné?

Nei, hann náði því aldrei, en kannski hæstv. núv. fjmrh. af því að hann mætti í kirkju hjá honum einu sinni en ég aldrei. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að við eigum hér öll óskiptan hlut. Ég held það sé nauðsynlegt að átta sig líka á því þegar menn eru að tala um þróun ríkisútgjalda að það er alveg rétt að heilbrigðisútgjöldin hafa þanist út, það er rétt. Það er enginn ágreiningur um það. Það er hins vegar rangt sem stundum er sagt að útgjöld til heilbrigðis- og menntamála hafi þanist út, vegna þess að í rauninni er það þannig að menntamálaútgjöld hafa hreyfst furðulega lítið hér á undanförnum árum miðað við útgjöld til heilbrigðismála. Þess vegna eigum við hér óskiptan hlut og spurningin er sú: Getum við t.d. gert hv. heilbr.- og trn. Alþingis að vettvangi til að fara yfir þessa hluti í alvöru og af einlægni, þannig að menn skoði þetta opnum augum, algjörlega opnum augum. Ég viðurkenni að vísu að í þeim efnum vil ég að menn hafi jafnarsjónarmið í heiðri. Menn hafi kröfur um gæði heilbrigðisþjónustunnar að leiðarljósi og ég endurtek að ég tel að einokunarstefna á því sviði þjóni ekki þeim markmiðum sem við eigum að stefna að. Fyrir utan þetta með spítalana sem ég hef hér rætt er gert ráð fyrir því í frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 að auka gjöld þeirra sem koma til heilsugæslustöðva um 375 millj. kr. Ég ætla í sjálfu sér ekki að ræða það almennt, en ég ætla að spyrja hæstv. heilbrrh. --- og nú þykir mér leitt ef hann er farinn. Hann hefur brugðið sér fram aðeins.  Ég ætla aðeins að víkja að iðnrn. í þessu fjárlagafrv. og ég verð að biðja hæstv. fjmrh. að vera í fyrirsvari fyrir það, eins og auðvitað fjárlagafrv. í heild af því ég sé að iðnrh. er ekki mættur hér. Ég er ekki að segja að það komi mér á óvart, því hann er eiginlega aldrei hérna. En það er mjög athyglisvert að líta yfir fjárlagatillögur iðnrn. Þannig háttar til með ráðuneytin að yfirleitt er gert ráð fyrir tilteknum upphæðum sem ráðuneytin hafi til ráðstöfunar eins og það er kallað í sambandi við ýmsa málaflokka. Það er liður sem heitir Ráðstöfunarfé en hitt er yfirleitt mjög nákvæmlega njörvað niður hvað það er sem ráðherrarnir mega eyða. Það er á bls. 191. Það er að sjálfsögðu passað mjög vandlega að ráðherrarnir séu ekki mikið að þvælast um með opin tékkhefti. En þegar maður skoðar fjárlagatillögur iðnrn., þá eru aldeilis jól og páskar á þeim bæ. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að til sé liður sem heitir ,,Til ráðstöfunar samkvæmt ákvörðun ráðherra, 8 millj.``, sem er óvenjumikið miðað við það hvað þetta er lítið ráðuneyti. Látum það nú vera. Síðan kemur liður sem heitir Iðnaðarrannsóknir, algjörlega ósundurgreint. Hvað ætli eigi að rannsaka þar? Það veit enginn. Hver á að fá þessa peninga? Enginn veit. --- 31,1 millj., Iðnaðarrannsóknir. Þá er hann kominn í 39 millj. Síðan kemur liður sem heitir ,,Iðnþróun og tækninýjungar``. Áðan voru það iðnaðarrannsóknir og svo er það iðnþróun og tækninýjungar. Það eru 9,7 millj. og engin grein gerð fyrir því í hvað á að nota þessa seðla. Það veit ekki nokkur maður. Svo kemur hérna liður sem heitir Iðnþróunarverkefni. Hann er 2,4 millj. Og svo er hérna liður sem engin grein er gerð fyrir en er vafalaust hinn þarfasti og heitir Smáiðnaður í dreifbýli, 10,7 millj. Og þegar búið er að veita peninga í iðnþróun og tækninýjungar og iðnþróunarverkefni þá kemur hérna nýr liður sem heitir Iðnþróun og markaðsmál. --- Þeir hafa ekki einu sinni vit á því að skýra þetta mismunandi nöfnum. --- 10,7 millj. Hæstv. iðnrh. er því með seðla upp á marga tugi milljóna og bætir um betur undir liðnum Ýmis orkumál. Það eru 10 millj. það sem heitir Markaðs- og skipulagsmál. Þannig að hann er á þremur stöðum með peninga í iðnþróun, á þremur stöðum með peninga í markaðsmál, fyrir utan það að vera með lið sem heitir Ráðstöfunarfé. Það hefði bersýnilega verið hreinlegra að kalla þetta allt ráðstöfunarfé ráðherra 90 millj., því þetta er auðvitað þannig að samkvæmt reglum og venjum í Stjórnarráði Íslands fer iðnrh. með þessa liði. En það er auðvitað algjörlega fráleitt að setja fjárlagafrv. fram með þessum hætti. Þó að hæstv. núv. iðn.- og viðskrh. sé duglegur --- það er alveg óumdeilanlegt, duglegur er hann --- þá finnst mér það of langt gengið að verðlauna dugnaðinn með því að hann sé með opinn tékka á fimm reikninga í ríkissjóði. Það er óþarflega flott fyrir hann. Ég vil inna hæstv. fjmrh. eftir því hvort hann er ekki sammála mér um að það eigi að breyta þessu þannig að þessir liðir séu settir upp með þeim hætti að fólk átti sig á því í hvað þessir peningar fara. Auðvitað getur hæstv. núv. fjmrh. komið upp og sagt: Já, en þetta hefur lengi verið svona. Það er út af fyrir sig nokkuð til í því því að hann er búinn að vera nokkuð lengi iðn.- og viðskrh. og alveg kominn tími til að skipta honum út.

Þetta var svona hjá Hjörleifi líka.

Ég er sannfærður um að það var ekki svona hjá honum, nei, ég kann þetta nú ekki í 20 ár að vísu, en alla vega held ég að það sé afar óeðlilegt að ráðherrar séu með opna tékkareikninga á fimm reikninga úr ríkissjóði. Þetta er langt símtal hjá hæstv. heilbr.- og trmrh., hann hefur þurft að tala vestur á firði kannski.

Það er búið að gera ráðherra viðvart.


             Hann er að tala við iðnrh., já. Hver ætli borgi símtalið?

Forseti er búinn að gera hæstv. ráðherra viðvart svo hann mun áreiðanlega koma strax og hann getur.

Já. Það er auðvitað dálítið vandasamt, virðulegi forseti, í sambandi við umræður af þessu tagi að forráðamenn Alþfl. skuli --- já, kemur hann blessaður. Ég vil þá, af því að ég er búinn að ræða hér talsvert um iðn.- og viðskrh. víkja þessu næst aðeins nánar að lyfjamálunum sem ég var að fjalla um fyrir nokkru. Spurningin er sú: Nást þessar 800 millj.? Verður hægt að ná þessum 800 millj. í sparnað í lyfjunum? Það er auðvitað spurning sem við hljótum að velta fyrir okkur. Í sjálfu sér er alveg hugsanlegt að það gerist. Hins vegar er ljóst að það hefur margt verið að gerast í sumar í lyfjamálum sem bendir til þess að vinnubrögðin séu býsna fálmkennd og fljótfærnisleg, burt séð frá hinu efnislega innihaldi málsins, þ.e. því að láta sjúklinga borga meira í lyfjum. Mér er tjáð að sl. vor hafi verið í gangi 3000 lyfjakort í landinu. Í fyrri hluta júlímánaðar voru gefin út 1700 kort. Í síðari hluta júlímánaðar voru gefin út 4047 kort. Í fyrri hluta ágústmánaðar voru gefin út 1858 kort. Í síðari hluta ágústmánaðar voru gefin úr 1522 kort. Í fyrri hluta septembermánaðar voru gefin út 1158 kort. Í síðari hluta septembermánaðar voru gefin út 1165 kort. Og í fyrri hluta októbermánaðar, 15. okt., voru gefin út 1011 kort. Samtals hafa verið gefin út, frá í vor að reglugerðin var sett, 12.489 lyfjakort. Og auk þess á Akureyri 970 kort á þessum tíma öllum, eða samtals 13.459 lyfjakort á þessum tíma. Ég held að það sé nauðsynlegt, virðulegi forseti, að menn reyni að átta sig á því hvernig á þessum hlutum er haldið. Ég er út af fyrir sig ekki að gagnrýna það að gefin séu út lyfjakort. Spurningin er hins vegar hvort það hafi verið rétt í þessa hluti farið. Ég held að það hafi ekki verið gert, ég held að það hafi verið farið í þessi mál af allt of miklu offorsi og niðurstaðan blasir við í þessari útgáfu lyfjakorta upp á 14.000 eða svo, 14.000 kort frá því að reglugerðin var gefin út 1. júlí sl. En í öðru lagi kemur þetta auðvitað fram í því að það hafa verið gefnar út tvær leiðréttingarreglugerðir á þessari reglugerð sem gefin var út 7. júní, reglugerð nr. 300 í Stjórnartíðindum. Síðan hafa verið gefnar út leiðréttingarreglugerðir, reglugerð nr. 368 og reglugerð nr. 372, vegna þess að menn sáu að upphaflega reglugerðin gekk ekki af því að í henni voru margar fljótfærnisvillur burt séð frá innihaldi málsins að öðru leyti. Til dæmis ber það vott um faglega fljótfærni svo ég nefni eitt dæmi, og ég ætla að nefna fleiri hér, að það er ákveðið í reglugerð nr. 300 frá því snemma í sumar að neflyf skuli greidd að fullu. Lyf skuli ákvörðuð í verðflokki til sjúklinga eftir því hvar þau eru tekin inn, en ekki eftir verkun lyfjanna. Lyf sem var tekið í gegnum nefið urðu menn að borga að fullu en lyf sem hafði sömu áhrif en er notað ,,óralt``, eins og það heitir í apótekum, var hægt að fá það niðurgreitt. Þeir sáu undir eins í heilbrrn. eftir nokkra daga að þessi nefreglugerð gekk ekki upp og þess vegna urðu þeir að breyta þessu þannig að niðurstaðan varð sú að það sem tekið væri í gegnum nefið og hefði tiltekna verkun yrði jafnvel líka niðurgreitt. Í annan stað vil ég nefna það dæmi að það er ákveðið að minnka lyfjaskammta og það styðst við alveg tiltekin rök sem ég er fullkomlega sammála og hafa komið fram hjá hæstv. heilbrrh., menn hafa ávísað á óheyrilega stóra lyfjaskammta. En það á auðvitað sérstaklega við þegar um er að ræða fólk sem fær skjótt bót meina sinna. Þegar aftur á móti er um að ræða einstaklinga sem þurfa að nota lyf að staðaldri og eru væntanlega flestir eða allir þeir sem eru með lyfjakortin, þá hefur þetta bersýnilega kostnaðarauka í för með sér. Það þýðir það að menn verða að leita oftar til læknis á ári en áður, sex sinnum í stað fjórum sinnum og auk þess er það auðvitað þannig að lyfjagreiðslan miðast við 60 stykki í pakkningu, þó svo um 100 stykkja pakkningar sé að ræða, þær má ekki rjúfa, það er almennt öryggisatriði, en fyrir 100 stykkja pakkningu borga menn eitt fastagjald. Það er líka ljóst að með þessu móti verða lyf fyrir sjúklinga sem þurfa lyf að staðaldri, ég er ekki að tala um hina, 10--15% dýrari en ella. Með öðrum orðum: Þetta er ekki allt saman sparnaður heldur að hluta til verulegur kostnaðarauki fyrir tryggingarnar. Ég hef áður minnst á lyfjakortin. Ég gæti nefnt t.d. lausasölulyfin sem nú eru óniðurgreidd. Það hefur það iðulega í för með sér að læknar verða að vísa á niðurgreidd dýrari lyf. Ég tek dæmi: Sýrubindandi lyf sem fæst í handkaupi kostar óniðurgreitt 7.728 kr., átta vikna skammtur. Sýruhemjandi lyf sem hægt er að nota í staðinn kostar hins vegar ekki 7.728 kr. heldur 14.168 kr., en þetta sýruhemjandi lyf fæst samkvæmt lyfseðli en ekki hitt. Menn velja þess vegna dýrara lyfið af því að ódýrara lyfið er aðeins selt í handkaupi. Niðurstaðan verður sú að þessi átta vikna lyfjaskammtur af þessum lyfjum, sýrubindandi lyfjum og sýruhemjandi lyfjum, er 6.440 kr. dýrari fyrir ríkið en hann þyrfti annars að vera. Hann er verulega mikið dýrari fyrir ríkið heldur en annars þyrfti að vera. Ég held að þessi dæmi nægi alveg, virðulegi forseti, til að sýna fram á að það er útilokað að fullyrða að reglugerðin um lyfin, hvaða reglugerð af þessum þremur sem er, skili þessum 800 millj. kr. sem verið er tala um. Það er algjörlega útilokað. Ég held að menn muni komast að því að þarna séu hlutirnir talsvert mikið öðruvísi en gert var ráð fyrir í upphafi og ég held að menn muni sjá að í þessi mál var farið af mikilli fljótfærni og offorsi. Ég er ekki almennt að gagnrýna það að menn reyni að hemja lyfjakaup en það er að sjálfsögðu ekki sama hvernig að því er staðið. Ég held að í þessu máli sé það nákvæmlega eins og með sjúkrahúsin að við munum í október 1992, þegar við fjöllum um fjárlagafrv. 1993, sjá að vinnubrögðin skiluðu ekki þeim árangri sem menn ætluðu sér að ná af því að það var farið svona í hlutina. Ég spyr í þessu máli: Er það hugsanlegt að menn fáist til að setjast yfir þetta í sameiningu, bæði stjórn og stjórnarandstaða? Ég vil segja fyrir mig, eins og hefur komið fram í þessari ræðu áður, að ég skil það mjög vel að menn reyni að ná utan um heilbrigðisútgjöldin. Ég held að lyfin séu þar alveg sérstaklega vandasamur þáttur. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur gert ráð fyrir því að lyfjalögum verði breytt. Ég vil inna hann eftir því hvernig það stendur og spyrja hann hvenær þess sé að vænta að frv. um það efni komi inn í þingið, en aðeins benda á það að hann hefur sagt að það eigi að taka upp hlutfallsgreiðslur og þak. Það er í grófum dráttum danska kerfið. En þá spyr ég: Hverjir eru það sem munu verða fyrir hlutfallsgreiðslum og þaki eftir að búið er að gefa út 15--17 þús. lyfjakort? Ef ráðherrann ætlar að fara yfir í hlutfallsgreiðslur og þak, er hann þá að segja að hann ætli að innkalla öll lyfjakortin aftur sem menn hafa núna til þess að geta komið þessum greiðslum við eða hvað? Væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra vildi vera svo vinsamlegur að fara nokkrum orðum um það hér á eftir. Ég vék að því í máli mínu áðan, virðulegi forseti, að í rauninni væri í þessu frv. hróflað við mörgum þeim grundvallaratriðum mannúðarstefnu sem nánast allir flokkar hefðu a.m.k. í orði kveðnu játað hér á undanförnum árum og áratugum. Ég vék að því að þetta frv. væri kjaraskerðingarfrv. vegna þess að það skerti kjör launafólks eins og ég rakti. Og ég verð að segja það enn fremur að ég tel að hinar almennu efnahagslegu forsendur frv., sem ég ætla þá að víkja næst að, séu afar veikar. Í fyrsta lagi byggir frv. á því að það verði um að ræða mikið af svokallaðri einkavæðingu --- en það er orð sem jafnvel gamaldags stjórnmálamenn hafa tamið sér og lært eins og kom fram í útvarpsþætti á dögunum, jafnvel hæstv. menntmrh. er búinn að læra þessa rullu. Einkavæðing, deildir Ríkisútvarpsins. Það hefur ekki komið fram hvaða deildir það eru, hvort það er innheimtudeildin eða hvað það er. --- Einkavæðing, það er mikið atriði í þessu frv. og það á að taka inn pening á því. Og það stendur í frv. að hæstv. fjmrh. ætli að stofna deild, einkavæðingardeild í fjmrn. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Hvernig gengur að stofna þessa einkavæðingardeild? Hafa verið ráðnir menn í þennan einkavæðingarher? Einhvers staðar annars staðar las ég svo að þetta einkavæðingartrúboð ætti að vera á vegum forsrh. þannig að þetta er eiginlega þverfagleg deild sem stofna á í fjmrn. Væri fróðlegt að fá um það upplýsingar hvort hún á ekki samt örugglega að heyra undir fjmrh. þó að hann sé bara varaformaður í Sjálfstfl., eða hvað? Það væri fróðlegt að fá um það upplýsingar. Og hverjir eiga að stýra þessari einkavæðingardeild? Það væri gaman að heyra það . Á að stofna hana núna um áramótin?  Í öðru lagi eru það þjónustugjöldin sem eru ein forsenda þessa fjárlagafrv. Mér er sagt að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson hafi lýst því yfir að fjórir þingmenn Alþfl. væru á móti skólagjöldum. Í Alþfl. er deild sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson stýrir. --- Er hann nú farinn? Nei, hann er þarna, blessaður. --- Það er deild sem ætlar að stoppa skólagjöldin. Hér í vinstri hreyfingunni fyrir 20 árum voru flokkar stundum auðkenndir með bókstafnum R í sviga fyrir aftan tiltekið nafn. Hv. þm. Össur Skarðhéðinsson hefur kosið sér að vera formaður í Alþfl. ,,revólúsjónerarna``. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hafi hugsað sér að keyra málið fram eftir sem áður og hvernig hann hugsar sér að innheimta skólagjöldin. Ég held að þetta sé óframkvæmanlegt burt séð frá afstöðu hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar, sem menn gera nú greinilega ekki allt of mikið með í stjórnarflokkunum. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því hvernig hann hyggst koma þessu við. Þetta er enn ein ástæðan fyrir því að ég segi: Forsendur frumvarpsins eru veikar. Í þriðja lagi segir hæstv. fjmrh. í fjárlagafrv.: Verðbólgan verður eins. Mjög lítil verðbólga á næsta ári. Ég segi: Ég dreg það mjög í efa. Vegna þess að menn eru hér að slá því föstu að kauplag og gengi verði örugglega 100% óbreytt milli áranna 1991 og 1992. Ég leyfi mér mjög að draga í efa að það gangi upp miðað við þá stöðu sem nú er uppi í sjávarútveginum og þær raddir sem nú heyrast um að gengið sé í raun og veru þegar fallið. Ég er ekki að segja neitt slíkt en þær raddir hafa heyrst, m.a. frá flokksfélögum þeirra forustumanna Sjálfstfl. sem sitja mér hér á hægri og vinstri hönd. Auðvitað er það líka algjörlega fráleitt að kauplag verði óbreytt hér allt næsta ár, það gengur alls ekki. Því segi ég: Þessar forsendur ganga heldur ekki upp. Margoft hefur verið bent á að það að hingað komi álver, og reiknað er með því í þessu fjárlagafrv., en það er mjög óviss þáttur að ekki sé meira sagt. Í fjárlagafrv. er eins og ég hef komið að áður gert ráð fyrir breytingum á tekjuskattskerfinu í heild. Það liggur ekkert fyrir um að stjórnarflokkarnir nái samstöðu um eitt eða neitt í þeim efnum. Í fjárlagafrv. er birtur listi upp á margar blaðsíður yfir frv. til laga sem á að breyta. Ég segi: Það liggur ekkert pólitískt samkomulag fyrir í stjórnarflokkunum um það hvernig þessum lögum á að breyta í einstökum atriðum. Ekki neitt. Og ég segi við hæstv. fjmrh.: Þær grundvallarforsendur, pólitískar og efnahagslegar, sem þetta frv. byggir á, halda ekki. Ég er þess vegna sannfærður um að það verður ekki aðeins hæstv. heilbrrh. sem mun verða fyrir því að menn fari yfir málin í október 1992 og segi: Þetta náðist ekki, heldur verður það fyrst og fremst hæstv. fjmrh. vegna þess að pólitíski veruleikinn í kringum hann er ekki þannig að hann geti gert ráð fyrir því að ná þessum markmiðum. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram var mikill skjálfti að sögn í vinstri armi Alþfl. Þá var mikill titringur. Hæstv. félmrh., sem er því miður ekki stödd hér, kom oft í sjónvarpið, eins og hún gerði nú oft þegar kom að fjárlögum hér fyrr á árum, og sagðist aldrei mundu samþykkja þetta. Svo samþykkti hún það auðvitað. Og þegar fjárlagafrv. var samþykkt í ríkisstjórninni nú í haust sagði hæstv. félmrh. að það væri alveg óhjákvæmilegt að koma inn í fjárlagafrv. tekjujöfnunaraðgerðum. Og dag eftir dag birtust dramatískar fréttir í DV og víðar um að það léki allt á reiðiskjálfi í Alþfl. út af fjárlagafrv. ,,Ósamkomulag tefur fjárlagagerð. Reynt til þrautar að ná samkomulagi í dag``, 3. sept. ,,Skólagjöld ágreiningsatriði``, segir Össur Skarphéðinsson, 3. sept. ,,Hugmyndir mínar hafa ekki fengið hljómgrunn``, sagði Jóhanna Sigurðardóttir á sömu síðu í sama blaði. ,,Óbundin af þeim ákvörðunum sem teknar voru``, sagði Jóhanna Sigurðardóttir 4. sept. ,,Skólagjöld og sjúkraskattur eru enn inni``, sama blað. Daginn eftir kemur Jóhanna Sigurðardóttir --- þá fer maður nú að kannast við þetta allt saman frá gamalli reynslu. ,,Jóhanna Sigurðardóttir: Bjartsýnni um að samkomulag náist.`` Og þá er kominn kunnuglegur hljómur þar sem segir hér orðrétt: ,,Að mati Jóhönnu þarf að koma upp öflugu neti jöfnunaraðgerða til að tryggja hag þeirra sem lakast eru settir samfara auknum gjaldtökum. Hún segir að slíkt muni óhjákvæmilega leiða til aukinna útgjalda en á móti megi fá tekjur þannig að heildardæmi fjárlagagerðarinnar raskist ekki.`` Alltaf ábyrg. 

Hún er með fjarvistarleyfi í dag.

Nú, þá er það gott en hæstv. heilbrrh. getur örugglega talað fyrir Alþfl. Svo kemur frétt í DV 6. sept.: ,,Þrír kratar með bókun gegn skólagjöldum.`` Byltingarliðið mætt á staðinn. 

Ég sé það nú ekki.

Nei.

Setja hann á mælendaskrá.

Þá óska ég eftir því, virðulegur forseti, að hv. þm. Össur Skarphéðinsson verði bara settur á mælendaskrá til þess að hann geti komið fram með sín sjónarmið í málinu. Vegna þess að hann hefur alltaf verið að reyna að leika hlutina þannig að Alþfl. væri í raun og veru bæði með og á móti þessari ríkisstjórn. Í umræðunum um stefnuræðu forsrh., sem hefði í raun og veru nákvæmlega getað verið flutt á landsfundi Sjálfstfl. því það var ekkert frá krötunum í henni, voru t.d. tveir menn í fyrri umferðinni frá Alþfl. Fyrst hæstv. utanrrh. sem sagðist vera með skólagjöldum og sagði sem væru á móti skólagjöldum væru kommúnistar, síðan hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem var á móti skólagjöldum og var þar af leiðandi eini kommúnistinn sem hér er í þinginu eða hefur fengið þá nafngift í seinni tíð. Ég óska honum til hamingju með það í sjálfu sér. En það er kominn tími til það þessir menn í Alþfl. sem eru að reyna að leika tveim skjöldum og þykjast alltaf vera betri en hinir fantarnir, þeir komi nú fram.  Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir nokkur meginatriði í þessu fjárlagafrv. Ég tel mig hafa sýnt fram á það að í grundvallaratriðum sé hér ráðist að ákveðnum samnefnara mannúðarstefnu sem hefur í raun og veru einkennt málflutning, ákvarðanir stjórnmálaflokka á undanförnum árum og áratugum. Ég tel mig hafa sýnt fram á það að frv. boði kjaraskerðingu umfram það sem þörf er á miðað við samdrátt í þjóðartekjum og ég hef látið það koma fram að ég dreg það í efa að heilbrrh. nái sínum markmiðum, m.a. vegna þess hvernig að málum er staðið af hans hálfu, burt séð frá því hvert sé efni málsins að öðru leyti. Ég vil aðeins, af því að hæstv. heilbrrh. brá sér fram áðan, leggja fyrir hann eina spurningu að lokum. Það er varðandi heilsugæsluna. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því að taka inn í tekjur í heilsugæslunni um 375 millj. kr., og ég vil spyrja hann: Er þessi tala miðuð við þau gjöld sem tekin voru í heilsugæslunni áður eða er gert ráð fyrir meiri þjónustu þarna sem eigi að skattleggja heldur en áður var tekin á heilsugæslustöðvum? Ég spyr að gefnu tilefni. Samkvæmt upplýsingum sem hér komu fram í gær í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. fellur það niður um næstu áramót að ungbarnaeftirlit og mæðravernd séu gjaldfrí í þessum efnum. Og ég vil spyrja hæstv. heilbrrh. hvort það sé ekki algjörlega á hreinu að ungbarnaeftirlit og mæðravernd eigi áfram að vera gjaldfrí þrátt fyrir þessa lagabreytingu um áramótin, því ef það er ekki þá sýnist mér að þær tekjur sem ríkið mundi taka inn á þessari breytingu á heilsugæslustöðvunum yrði ekki 375 millj., heldur miklu hærri upphæð, þannig að menn væru að taka 10--20 og allt upp í 100--200 millj. kr. inn með sérstakri skattlagningu á foreldra ungbarna og mæðravernd og ungbarnaeftirliti yfirleitt. Þessa spurningu vildi ég skilja eftir hjá hæstv. heilbrrh. um leið og ég læt í ljós ósk um það að bæði hann og hæstv. fjmrh. svari þeim mörgu spurningum sem hér hafa verið bornar fram og sem komið hafa fram í máli annarra þingmanna. Hér fyrr í dag var nokkuð vikið að kostnaðarmálum heilbrigðisþjónustunnar almennt og þá alveg sérstaklega að þeirri breytingu sem gerð var á lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og rætt var um það að sú breyting hefði ekki verið heppileg að öllu leyti fyrir heilbrigðisþjónustuna. Ég vil láta það verða mín síðustu orð hér í þessum stól núna í bili að ég er algjörlega sammála þessu. Ég tel að margir þættir varðandi breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hafi verið mjög vanhugsaðir. Ég tel að menn hafi í raun og veru sett dæmið þannig upp: Hér er ég með svo og svo mikil útgjöld hjá sveitarfélögunum til heilbrigðismála, sjúkratrygginga, tannviðgerða aðallega og slíkra þátta, það þarf að losa sveitarfélögin við þetta. Sveitarfélagamenn þrýstu þessu í raun og veru út af sveitarfélagareikningunum og inn á reikninga ríkisins. Með þessu móti var verið að slíta í sundur samstarf ríkis og sveitarfélaganna um heilbrigðisþjónustuna í landinu, og það er rangt. Ríkið og sveitarfélögin þurfa að vinna saman að verkum af þessu tagi annars er hætta á óhæfilegri miðstýringu á þessu sviði. Á móti þessu var svo ákveðið, eins og hv. þm. þekkja, að sveitarfélögin tækju í staðinn upp byggingar grunnskóla, dagheimila, tónlistarskóla og fleiri slíka þætti. Ég segi alveg eins og er að ég tel að þessi niðurstaða hafi verið fráleit vegna þess að sveitarfélögin eru svo misjöfn í þessu efni, það var fullkomlega fjarstætt að henda í þau öll verkefnum af þessu tagi. Þó svo að sveitarfélag eins og Reykjavíkurborg ráði vel við þessi verkefni, þá á það ekki við um hin litlu sveitarfélög. Ég tel að það hefði verið mikið nær að flytja til sveitarfélaganna ýmsa aðra þætti. Ég nefni í því sambandi t.d. vissa þætti í safnaðarstarfi presta. En eins og þetta gerðist var niðurstaðan að mínu mati ófagleg frá sjónarmiði heilbrigðismála annars vegar og menntamála hins vegar. Ég er sannfærður um það að áður en mjög langur tími líður, þegar kemur fram á næsta ár, þegar þessi verkaskipting hefur verið í gildi í tvö til þrjú ár, þá muni menn sannfærast um þetta. Ég hef aldrei verið hrifinn af þessari klisju um hreina verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Mér finnst það lýsa reglustikusjónarmiði, menn vilji búa til þil og hólf. Ég er meira fyrir óhreina verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Að ríkið og sveitarfélögin hjálpist að. Og ég er sannfærður um það að þeir hnökrar, sem nú hafa komið upp á milli heilbrrn. og St. Jósefsspítalans og Stykkishólmsspítalans og Borgarspítalans og Landakotsspítalans, hefðu ekki komið upp ef stjórnkerfið hefði verið öðruvísi, ef menn hefðu ekki verið búnir að hrúga þessu öllu á ríkið, eins og það er. Ég tel að það sé útilokað í raun og veru að ráða nokkuð við yfirstjórn heilbrigðismála á Íslandi meðan þessum hlutum er svona fyrir komið. Þess vegna mun ekki líða langur tími, eins og ég sagði áðan, áður en menn átta sig á því og segja: Þessu verður að breyta aftur, þetta gengur ekki. --- Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið við þessa 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 er fjárlagagerð með öðru sniði en áður hefur verið. Hæstv. fjmrh. hefur beitt sér fyrir margháttuðum umbótum sem koma fram í frv. Er þess að vænta að fjárlög næsta árs geti orðið raunhæfari umgjörð um efnahagsstjórn okkar en fjárlög hafa verið og það takist að hafa traustari stjórn á útgjöldum á vegum einstakra ráðuneyta en verið hefur. Þeir þættir frv. sem ég vil gera að umtalsefni hér við 1. umr. eru þau atriði sem lúta að almennum efnahagsmarkmiðum, stefnu í skattamálum, nokkrir þættir varðandi mennta- og menningarmál, landbúnaðarmál, málefni Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, heilbrigðismál og samgöngumál. Öllum hv. þm. má vera ljóst að vegna versnandi ytri skilyrða og mistaka við atvinnuuppbyggingu eru efnahagslegar forsendur fjárlagagerðarinnar mjög erfiðar. Minnkandi þjóðartekjur og skuldsettir og gjaldþrota atvinnuvegasjóðir setja okkur í mikinn vanda. Það markmið stjórnarflokkanna, og þá ekki síst Sjálfstfl., að lækka skatta til þess að örva frumkvæði einstaklinga til uppbyggingar og aukinnar verðmætasköpunar eru fjær en vonir stóðu til. Við afgreiðslu þessa frv. til fjárlaga verður reynt að koma í veg fyrir hækkun skatta, m.a. með samdrætti og tilfærslum í skattkerfinu. Skattalækkanir verða því miður að bíða betri tíma. Við núverandi aðstæður í efnahagsmálum skiptir miklu, ekki síst fyrir atvinnuvegina, að takmarka ríkisumsvif og halda niðri verðbólgu. Þannig og því aðeins næst það mikilvæga markmið að tryggja atvinnu og auka kaupmátt þegar til lengri tíma er litið og ekki síst að treysta velferðarkerfið fyrir þá sem vegna efnahags þurfa einkum á því að halda. En til þess að markmið efnahagsstefnunnar verði að veruleika verður að fylgja þeirri stefnu sem hæstv. fjmrh. boðar í frv. um minnkandi ríkissjóðshalla, samdrátt í lánsfjárþörf ríkisins án þess að hækka skattana. Að þessum meginmarkmiðum verður þingið að stefna til þess að vinna okkur út úr þeim vanda og snúa vörn í sókn. Mennta- og menningarmál eru stór hluti ríkisútgjalda. Þau útgjöld skipta miklu máli fyrir vöxt og framfarir í þjóðfélaginu og menningarlega reisn okkar. Tvennt vil ég nefna af mjög mörgum þáttum í þessum málaflokki sem mætti gera að umtalsefni við þessa umræðu. Það fyrra eru framhaldsskólarnir en það síðara varðar þjóðminjavernd. Uppbygging framhaldsskólanna hefur verið mjög hröð og út um allt land hafa risið mjög merkilegar skólastofnanir sem þjóna byggðunum á sama hátt og þeir grónu skólar sem hér í höfuðborginni hafa starfað í áratugi. Það er mitt mat að ásamt bættum samgöngum séu málefni framhaldsskóla þau málefni sem mestu skipta við að treysta byggðina í landinu. Menntaskólar, fjölbrautaskólar og framhaldsdeildir í tengslum við grunnskóla eru víða hornsteinar byggðanna og því þarf að hlúa að þessum skólum, ekki síst hinum smæstu einingum. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að framlög til framhaldsskóla aukist um 11% á milli ára. Þjóðminjasafn Íslands er án efa mikilvæg menningarstofnun sem hefur staðið í skugga í umróti og hraða þjóðfélagsbreytinga. Á grundvelli þjóðminjalaga þarf að efla þessa stofnun, ekki síst þann hluta hennar sem á að vinna að varðveislu íslenskrar byggingarlistar að fornu og nýju. Það er ekki vansalaust að menningarminjar drabbist niður og glatist. Um leið og við byggjum upp nýjar, glæsilegar stofnanir þurfum við að huga að því að varðveita eldri byggingar með vönduðu viðhaldi. Má benda á Viðeyjarstofu og Hóladómkirkju sem dæmi um glæsilega endurreisn menningarminja. Við afgreiðslu fjárlaga þarf að líta til þess að eðlileg framlög séu til viðhalds og endurgerðar mannvirkja, ekki síður en framlög til nýbygginga sem oftast hafa í för með sér mikinn kostnað við rekstur. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 400 millj. til þess að gera upp við sveitarfélög samkvæmt samningum í tengslum við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem í einhverjum tilvikum liggja ekki enn fyrir. Leggja verður áherslu á að ljúka uppgjöri við sveitarfélögin og tryggja að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fái það fjármagn sem lög gera ráð fyrir, svo sem frv. gerir ráð fyrir reyndar. Það varðar miklu, ekki síst vegna mikilvægra áforma um að sameina sveitarfélög og efla þannig og leggja grundvöll að nýrri sókn á landsbyggðinni og efla vaxtarsvæði. Framlög til landbúnaðarmála hafa verið einhver allra viðkvæmasti hluti fjárlagagerðarinnar. Vegna mikils samdráttar og breytinga í þessari atvinnugrein er nauðsynlegt að huga rækilega að framlögum til landbúnaðarins, að hverri stofnun, og gæta þess að þær róttæku samdráttar- og skipulagsbreytingar gangi ekki of nærri eða of harkalega að þessari mikilvægu atvinnugrein okkar landsmanna. Heilbrigðismálin taka til sín langstærstan hluta ríkisútgjalda. Það er því ekki óeðlilegt að þar leiti menn eftir hagræðingu og sparnaði í rekstri. Með hverju ári hafa kröfur um bætta og háþróaða heilbrigðisþjónustu aukist. Stofnanir hafa verið byggðar, allt samkvæmt gildandi löggjöf og eftir leiðsögn og góðum ráðum þeirra sem best þekkja til og eftir stefnumótun heimamanna. Miklar umræður hafa orðið um hugmyndir heilbrrh. er lúta að róttækum breytingum á rekstri nokkurra sjúkrahúsa. Er þar um að ræða nokkur minni sjúkrahús, m.a. utan höfuðborgarsvæðisins. Það má öllum ljóst vera að miklar breytingar á rekstri slíkra stofnana verða ekki gerðar í einu vetfangi né heldur í fullri andstöðu við eigendur eða sveitarstjórnir. Ljóst er að fjárln. og heilbrrh. verða að finna lausn gagnvart þessum sjúkrahúsum sem er ásættanleg og Alþingi samþykkir. Það er ekki hægt að sætta sig við vinnubrögð sem tíðkuðust hjá fyrri ríkisstjórn sem rauf áratuga gamla samninga og færði sjálfseignarstofnanir á föst fjárlög án þess að gefa viðkomandi færi á að semja eða verjast. Hversu sterka stöðu sem ríkisvald hefur í krafti fjárlaga gagnvart sjálfseignarstofnunum er óverjandi að slíta áralöng samskipti einhliða án samninga. Slík vinnubrögð standast hvorki lög né siðareglur í viðskiptum opinberra aðila sem fjalla um heilbrigðismál. Í umræðum um heilbrigðismál verður engu að síður að nálgast það erfiða viðfangsefni að ná útgjöldum niður og að takmarka eins og hægt er að útgjöld streymi fram án þess að stjórnendur fái rönd við reist. Erfiðast í þessu sambandi er það að oft er unnið undir miklum þrýstingi þeirra sem stjórna stofnunum og ráða þeim. Heilbrrh. hefur sýnt það að hann hefur fullan vilja til þess að takast á við þessi mál og standa að endurskipulagningu heilbrigðiskerfisins og hagræða þar. Ég hef ástæðu til þess að trúa því og treysta að honum takist að ná þar árangri. Samgöngumálaþáttur fjárlagafrv. getur gefið tilefni til langrar umræðu hér við þessa 1. umr. um fjárlagafrv. Ég mun þó við þessa umræðu stytta mjög mál mitt, en vegamál og hafnamál eru útgjaldaþættir í fjárlagafrv. sem varða landsbyggðina mjög miklu. Í þeirri kröppu stöðu sem þjóðarbúið er í verður að telja það mikilvægan árangur að auka framlög til vegamála um 15% frá því sem er í fjárlögum þessa árs og framlög til hafnamála um 35%. Með þessum framlögum er lögð áhersla á þessa tvo mikilvægu þætti. Þess ber þó að geta að framlög til hafnamála munu fara að verulega miklu leyti til þess að gera upp skuldir ríkisins við hafnirnar. Samkvæmt bráðabirgðauppgjöri frá Hafnamálastofnun er skuld ríkissjóðs nú við hafnirnar um 600 millj. kr. Á undanförnum árum hefur dregið úr framlögum til hafnanna á sama tíma og framkvæmdaþörf hefur aukist verulega vegna stærri skipa og vegna nauðsynlegrar endurnýjunar á hafnarmannvirkjum. Árið 1988 var fjárveiting um 75% af framkvæmdum þess árs. Árið 1989 var fjárveitingin um 62% af framkvæmdum og árið 1990 68%. Í ár stefnir í það að fjárveiting til hafnarmála verði einungis um 43% af þeim framkvæmdum sem lokið verður við á þessu ári. En í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir og kynnt að endurskoðun fari fram á hafnalögunum með það meginmarkmið í huga að tryggja rekstur hafnanna, sameina hafnir og ná sem mestri hagræðingu í rekstri þeirra. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að markmið þessa frv. sem hér er til umræðu nái fram að ganga, okkur takist að ná valdi á ríkisfjármálum með þeim hætti að það styrki framvindu efnahagsmála. Takist það verður öðrum markmiðum náð svo sem þeim að styrkja og efla byggðina í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vildi gjarnan að hv. 9. þm. Reykv. yrði gert viðvart. Hann beindi nokkrum spurningum til mín og ég held að réttara væri að hann væri sjálfur í salnum þegar þeim er svarað. Vildi ég biðja hæstv. forseta að sjá til þess að þingmanninum verði gert viðvart, og ég ætla þá að bíða með mál mitt þangað til hann er genginn í salinn. --- Þá er hv. þm. kominn og er það gott því það var mjög ánægjulegt að heyra hans ræðu hér áðan. Hún var að flestu leyti mun málefnalegri og á lægri nótunum en það sem hann og flokksbræður hans hafa tíðkað fram að þessu. Vissulega er ánægjulegt að eiga orðastað við hv. þm. þegar hægt er að ræða við hann með þeim hætti. Í fyrsta lagi almennt um það sem hann sagði í sinni ræðu áður en hann kom að spurningunum sem hann beindi til mín. Að sjálfsögðu er það mikill misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að forsendur fjárlagafrumvarpa séu einvörðungu þær sem við Íslendingar ákveðum sjálfir. Svo er auðvitað ekki því að við erum ekki einir í heiminum hvað sem líður viðskiptasamstarfi okkar við aðrar þjóðir. Einn stærsti útgjaldaliður í fjárlagafrv., bæði nú og áður, er t.d. vaxtagreiðslur ríkissjóðs. Að nokkru leyti má með sanni segja að það séu forsendur sem við ákveðum sjálf, að vísu ekki á þeim tíma þegar fjárlagaafgreiðsla fer fram heldur á árunum áður. Þetta ákváðum við að nokkru leyti sjálf með því að undanfarandi ríkisstjórnir, allar, ekkert ein frekar en önnur, hafa tekið þá ákvörðun að mæta ekki útgjaldaþörf ríkisins með samsvarandi tekjuöflun, heldur ýta vandanum á undan sér með því að taka lán, aðallega erlendis, til þess að greiða útgjöld sem tekjur hrökkva ekki fyrir og safna þannig erlendum skuldum sem þjóðin verður að greiða af bæði vexti og afborganir. Við Íslendingar ráðum hins vegar ekki sjálfir þessum vaxtakjörum. Við réðum því á sínum tíma að við tókum þessi lán. Við ráðum hins vegar ekki vaxtakjörunum sjálf. Í fjárlagafrv. yfirstandandi árs er, ef mig minnir rétt, gert ráð fyrir að við þurfum að borga vegna A-hluta ríkissjóðs eins á tíunda milljarð króna í vaxtagreiðslur. Verulegur hluti af þessum vaxtagreiðslum fer til erlendra lánveitenda þar sem vaxtakjörin ráðast af aðstæðum á erlendum lánsfjármarkaði. Þetta eru aðstæður og forsendur sem við ákveðum ekki sjálf. Með sama hætti eru framlög til fjárfestingarlánasjóða sem koma úr ríkissjóði að verulegu leyti til þess að greiða kostnað vegna lántöku fjárfestingarsjóðanna sem ríkisstjórnir á hverjum tíma hafa ákveðið að taka til þess að framlána síðan atvinnuvegum og einstaklingum eftir atvikum. Mér er nær að halda að ef allar vaxtagreiðslur A-hluta ríkissjóðs og opinberra sjóða væru teknar saman mundi láta nærri að um 17 milljarðar kr. færu í vaxtagreiðslur samtals til erlendra og innlendra aðila. Þetta eru ekki nema að mjög takmörkuðu leyti forsendur sem við ákveðum sjálf. Ein af meginforsendum í sérhverju fjárlagafrumvarpi er þær gengisforsendur sem lagðar eru til grundvallar því mati sem ríkisstjórn vill hafa í þeirri áætlun sem fjárlagafrv. er. Við ráðum ekki þróun gengismála á alþjóðlegum mörkuðum. Við ráðum ekki stöðu gengis íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum nema að takmörkuðu leyti. Með sama hætti eru viðskiptakjör mikilvæg forsenda fjárlagagerðar. Við Íslendingar ráðum þeim ekki nema að takmörkuðu leyti. Söluhorfur á erlendum mörkuðum fyrir framleiðsluafurðir okkar eru líka mikilvæg forsenda fjárlagagerðar. Ekki ákveðum við það einir, Íslendingar. Með sama hætti eru veiðar og sjávarafli veruleg forsenda fjárlagagerðar. Ekki erum við einráðir um það. Það er þess vegna afskaplega mikill misskilningur hjá hv. þm. að halda að við Íslendingar séum einir í heiminum þó að við höfum ekki enn þá tengst Evrópsku efnahagssvæði eins og til stendur. Auðvitað eru aðstæður sem ráða mjög miklu um forsendur fjárlagagerðar aðrar en þær aðstæður sem við ráðum sjálf. Umheimurinn hefur talsverð áhrif á forsendur fjárlaga. Það er ekkert nýtt. Það mun verða svo hvað sem líður tengslum okkar við Evrópskt efnahagssvæði eða öðrum viðskiptasamningum sem við gerum. Hv. þm. varð mjög tíðrætt um mannúðarsjónarmiðin. Er það mannúð að keppast, eins og stjórnarandstaðan hefur gert, við að gera þá sem höllustum fæti standa í þjóðfélaginu yfir sig hrædda við þær aðgerðir sem stjórnvöld grípa til til að lækka ríkisútgjöld þegar því er lýst yfir, og þegar reynslan sýnir það svo ekki verður undan þeim dómi vikist, að það er markmið og hefur verið markmið ríkisstjórnarinnar að hlífa fyrst og fremst smælingjunum við áhrifum þeirra breytinga sem gerðar hafa verið? Stjórnarandstaðan hefur hins vegar miðað starfsaðferðir sínar, eins og í lyfjamálinu, við að gera þetta vesalings fólk hrætt, gera það óttaslegið við þær breytingar með því að þyrla upp ósannindum og moldviðri og éta fullyrðingar hver eftir öðrum sem aldrei hefur verið hægt að heimfæra upp á veruleikann. Eru það mannúðarsjónarmið að leggja sig fram um að hærða lítilmagnann, gamla fólkið, sjúklingana og aðra slíka, og nota til þess staðlausa stafi og ósannar fullyrðingar sem hver étur upp eftir öðrum? Það eru ekki mannúðarsjónarmið að mínu mati. Auðvitað er rétt að ræða til hlítar hvaða aðgerðir eru tiltækar þegar við stöndum frammi fyrir vandamálum eins og þeim sem við þekkjum og stjórnarandstaðan viðurkennir, a.m.k. hv. 9. þm. Reykv. þegar hann talaði hér áðan. Það er ekki tilviljun eða að ástæðulausu að við eigum nú að baki lengsta samfellda skeið stöðnunar og afturfarar í íslenskum þjóðarbúskap frá lokum heimsstyrjaldarinnar síðari. Allt frá árinu 1988 hefur hér ríkt stöðnun, ýmist stöðnun eða afturför í þjóðartekjum og landsframleiðslu. Á sama tíma og hagvöxtur annarra ríkja í kringum okkur hefur verið 3,5% og allt upp í 4% hefur hér á Íslandi annaðhvort ríkt stöðnun í þjóðartekjum og landsframleiðslu eða þjóðartekjur og landsframleiðsla hafa farið minnkandi. Við Íslendingar, sem vorum vön því, a.m.k. í sl. 15--20 ár fyrir árið 1988, að búa við stöðugan vöxt þjóðartekna og landsframleiðslu upp á allt að 6% á ári, erum nú að festast í fari stöðnunar og við sjáum ekki fram á að mjög miklar breytingar verði þar á í nánustu framtíð. Þá er mjög eðlilegt að stjórnvöld íhugi með hvaða hætti eigi að bregðast við. Hvernig höfum við brugðist við þessari stöðu á undanförnum árum? Við höfum ekki brugðist við þessu eins og hyggin húsmóðir mundi gera sem stjórnaði heimili þar sem útgjöldin væru þriðjungi meiri en tekjurnar eins og verið hefur hjá ríkissjóði. Við höfum ekki brugðist við með þeim hætti að reyna að samræma útgjöld okkar þeim tekjum sem þjóðin hefur til skiptanna, heldur höfum við mætt þessum tekjuvanda, eða öllu heldur útgjaldavanda, með því að slá lán erlendis, ekki bara fyrir fjárfestingum þjóðarinnar, ekki bara fyrir kaupum hennar á vélum og tækjum, skipum og flugvélum, byggingu hafna og annarra mannvirkja, vega, flugvalla. Við höfum líka slegið erlend lán fyrir daglegri neyslu þjóðarinnar, hvort heldur um er að ræða neyslu á sviði mennta- og menningarmála, heilbrigðismála eða félagsmála. Það segir sig auðvitað sjálft að hægt er að grípa til slíks úrræðis tímabundið ef þjóð er í skammvinnum öldudal og sér fram á það að innan skamms muni fjárhagurinn og afkoman aftur fara að rísa. En það er ekki hægt fyrir þjóð sem hefur lifað samfellt stöðnunarskeið frá árinu 1988 að ástunda þannig búskap til eilífðarnóns. Ástæðan er mjög einföld. Ástæðan er sú að þjóð sem þannig hegðar sér mun fljótlega missa lánstraust sitt erlendis og þegar lánstraustið er farið er sjálfsforræðið fyrir efnahagsmálum viðkomandi þjóðar um leið farið. Og ef hún missir stjórn á efnahagsmálum sínum þá er mjög skammt í það að sú hin sama þjóð missi sitt stjórnmálalega sjálfstæði. Þess eru mörg dæmi, og sum þeirra nýleg, að þannig hafi farið fyrir þjóðríkjum, vel menntuðum þjóðríkjum, eins og þjóðríkið Ísland er. Það er því mjög eðlilegt að menn spyrni við fótum og hugleiði það hvernig taka eigi á slíkum vanda. Það hefði þurft að gerast miklu fyrr. Þá hefðum við ekki þurft að gera ráð fyrir að borga á tíunda milljarð króna á árinu 1992 í vaxtagreiðslur af lánum ríkissjóðs eins og við þurfum að gera. Ef menn hefðu brugðist við þessum vanda þegar á árinu 1988, svo að ég tali nú ekki um ef menn hefðu farið svolítið hægar á tveimur eða þremur árunum þar á undan sem eru síðustu góðærin sem við höfum þekkt í íslenskum þjóðarbúskap fram til þeirra daga er við lifum nú. Töluð orð verða hins vegar ekki aftur tekin. Afgreidd fjárlög verða ekki afgreidd upp á ný. Þess vegna verðum við að horfast í augu við að þurfa á næsta ári að greiða á tíunda milljarð króna í vexti af slíkum neyslu- og eyðslulánum. Þessir rúmlega 9 milljarðar kr. hefðu verið betur komnir í velferðarkerfinu en í höndunum á innlendum og erlendum lánveitendum ríkissjóðs. Miklar breytingar til bóta hafa orðið á fjárlagagerð á undanförnum árum. Ein af þeim breytingum var undirbúin af fyrrv. fjmrh. og framkvæmd af núv. fjmrh. Það var að byggja gerð fjárlaga á svokölluðum fjárlagarömmum, þ.e. að samkynja viðfangsefni eru flokkuð saman, búinn til rammi, og ráðherrum síðan uppálagt að gera sínar tillögur miðað við, eins og nú var gert, óbreytta útgjaldaramma frá fyrra ári, að vísu með þeim möguleikum að hreyfa til útgjöld milli einstakra viðfangsefna innan rammans en að menn yrðu að binda sig við það að hafa útgjöldin í heild innan viðkomandi ramma óbreytt frá árinu áður. Og einasta viðbótin sem til kæmi væri vegna nýrra laga sem Alþingi hefði sett og ekki væru komin til framkvæmda. Þetta undirbjó hæstv. fyrrv. fjmrh. og gerði það ágætlega. Þannig voru tillögur í fjárlagafrv. unnar að þessu sinni. Þegar tillögur í fjárlagafrv. voru lagðar fram af hálfu hinna einstöku fagráðherra var því miðað við óbreytta útgjaldaramma frá árinu áður, að viðbættum þeim nýju viðfangsefnum um útgjöld sem Alþingi hafði samþykkt og ekki áttu að koma til framkvæmda fyrr en á árinu 1992. Þau fjárlög sem þannig voru unnin, við þessar aðstæður, voru þess vegna allt öðruvísi en þau hefðbundnu fjárlög sem við þekkjum og lýsa sér í óskalistum einstakra ráðherra. Slík fjárlög voru ekki unnin nú heldur voru unnin rammafjárlög eins og fyrrv. fjmrh. hafði lagt grundvöllinn að. Hér var ekki um óskalista að ræða, heldur óbreytt útgjöld frá fyrra ári innan viðkomandi ramma að því einu viðbættu sem nýjar ákvarðanir Alþingis um ný útgjaldaviðfangsefni gerðu ráð fyrir. Þegar uppgjörið fór síðan fram milli tekna, miðað við óbreytta gjaldstofna, og útgjalda unninna samkvæmt þessum fyrirmælum og samþykktum ríkisstjórnarinnar varð niðurstaðan sú að það munaði um 20 milljörðum kr. á útgjöldum annars vegar og tekjuöflunarmöguleikum hins vegar. Slíkum mismun sópa menn ekkert undir teppið hjá sér. Því miður er það svo að í þeim mismun, í þeirri útgjaldaþörf ríkisins, er ekki tekið tillit til þeirra skuldbindinga sem á ríkissjóð hefur verið hlaðið á undanförnum árum vegna þess að það er ekki aðeins að ríkt hafi kyrrstaða í íslenskum þjóðarbúskap frá árinu 1988, þjóðarkakan hafði ekki stækkað heldur minnkað á þeim tíma. Ef svo væri, þá væri vel. En það er ekki einu sinni að svo sé vegna þess að á þessum árum hafa stjórnvöld gert tilraunir með ný atvinnuviðfangsefni sem áttu að þoka íslenskum þjóðarbúskap á veginn fram en hafa reynst myllusteinn um háls þessarar þjóðar. Er ég þá auðvitað að tala um loðdýrarækt og fiskeldi. Þann reikning erum við Íslendingar ekki enn farnir að greiða þó að við vitum nokkurn veginn hversu hár hann er. Það var ekki tekið tillit til þeirra skuldbindinga í þeim fjárhagsvanda ríkissjóðs sem ég var að lýsa áðan. Það var ekki heldur tekið tillit til annarra skuldbindinga, svo sem skuldbindinga ríkisins vegna Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna. Í Þýskalandi greiða menn 18% af launum til lífeyrissjóða. Þar greiðir viðkomandi einstaklingur 9% af launum sínum og atvinnuveitandi hans greiðir 9% á móti. Það er talið að til þess að hægt væri að standa undir skuldbindingum Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna um greiðslu verðtryggðs lífeyris með iðgjöldum þyrftu iðgjaldagreiðslur í sjóðinn að nema u.þ.b. 25% af launum viðkomandi einstaklings í staðinn fyrir 10%, þ.e. 4% frá launþega og 6% frá vinnuveitanda eins og nú. Þetta þýðir að um 70% af lífeyrisgreiðslum til lífeyrisþega sem eru félagsmenn í sjóðnum þurfa að koma beint úr ríkissjóði á hverju ári umfram það sem sjóðurinn getur. Ef Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna væri gerður upp um næstu áramót þannig að ákvörðun yrði tekin um það hér á hinu háa Alþingi að íþyngja ekki sjóðnum, eða öllu heldur ríkissjóði, með frekari skuldbindingum en þegar er búið að taka á ríkissjóð vegna Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna og sjóðurinn yrði síðan gerður upp þar sem annars vegar væru skoðaðar skuldbindingar Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna til lífeyrisgreiðslna og hins vegar eignir sjóðsins, miðað við að þær innheimtist allar og standi fyrir sínu, mundi vanta 54 milljarða kr. til þess að jafna skuldbindingar sjóðsins við eignir hans. Með öðrum orðum, ríkissjóður verður að taka á sig 54 milljarða kr. til þess að jafna annars vegar skuldbindingar og hins vegar eignir Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna miðað við næstu áramót. Árleg greiðslubyrði til þess að halda þessum skuldbindingum óbreyttum er um 4,5 milljarðar kr. Menn hafa ekki heldur tekið tillit til þessara skuldbindinga við áætlun um ríkisfjármálaútkomuna á árinu 1992. Þannig að ef menn ætluðu að horfast í augu við vandann eins og hann raunverulega er, eins og búið er að skilja hann eftir í höndunum á okkur alþingismönnum öllum, sama í hvaða flokki við sitjum, þá værum við að tala um fjárþörf á næsta ári umfram tekjur ríkissjóðs upp á 30 milljarða kr. eða um 1 / 3 hluta af samanlögðum tekjum sem við getum gert ráð fyrir að innheimta á næsta ári. Þetta er vandinn eins og hann er ef úttekt á skuldbindingum og útgjaldaþörf ríkissjóðs væri gerð miðað við það að hann stæði í járnum á næsta ári og bætti ekki við skuldbindingar umfram það sem á honum hvílir nú. Þetta er að kenna mörgum stjórnmálamönnum úr öllum flokkum, mörgum ríkisstjórnum skipuðum ráðherrum úr því nær öllum þingflokkunum nema þeim þingflokki sem hefur gefist kostur á stjórnaraðild a.m.k. þrisvar sinnum en hefur hafnað henni. Það er mjög eðlilegt að gera eins og hv. 9. þm. Reykv. gerði hér áðan að reyna að skoða hvaða möguleika menn hafa til þess að mæta slíkum vanda. Ríkisstjórnin gerir tillögur um það í fjárlagafrv. að leysa hann að nokkru en þó takmörkuðu leyti með lækkun ríkisútgjalda. Hv. þm. nefndi aðrar leiðir í þessu sambandi. Hann nefndi leiðir skattahækkana og það er sjálfsagt að skoða það. Hann nefndi þar tvö dæmi. Hann nefndi hátekjuskatt. Fyrrv. fjmrh. gerði tillögu um hátekjuskatt. Hvað skyldi tekjuskattur einstaklinga skila ríkissjóði nettó? Allur tekjuskattur einstaklinga að frádregnum barnabótum og öðrum endurgreiðslum á þeim skatti? Ætli hann gefi ekki ríkissjóði samtals um 10 milljarða kr. Ef menn eru að tala um að fjármagna alla tekjuþörf ríkissjóðs með tekjuskatti, þá þyrfti að þrefalda hann frá því sem nú er ef ætti að fara þá leiðina. Hæstv. fyrrv. fjmrh. gerði tillögur um hátekjuskatt. Sá skattur mundi hafa skilað 200--400 millj. kr. til ríkissjóðs upp í fjárvöntun, ef allt er til talið, upp á um 30 þús. millj. kr. Ég held að menn hljóti að sjá, hvað svo sem menn segja um þá aðferð að stórspilla núverandi einföldu staðgreiðslukerfi skatta með því að taka upp tvö þrep sem við íslenskar aðstæður mundi þýða það að menn væru að verulegu leyti horfnir frá staðgreiðslunni og farnir í eftirágreidda skatta vegna þess að svo margir Íslendingar taka laun sín frá fleiri en einum vinnuveitanda, að hátekjuþrepi er ekki hægt að koma á fót nema með eftirálagningu skatta fyrir mjög marga einstaklinga. En jafnvel þó að menn stórspilltu núverandi staðgreiðslukerfi með slíku mundi það ekki skila nema nokkur hundruð millj. kr. upp í fjárvöntun ríkissjóðs miðað við þau áform sem menn hafa lýst um innheimtu slíks hátekjuskatts. Hv. 9. þm. Reykv. minntist á fjármagnstekjuskatt. Nýlega kom út skýrsla eftir efnahagsráðgjafa fyrrv. fjmrh. um álagningu fjármagnstekjuskatta. Ég minnist þess ekki að í þeirri skýrslu sé gert ráð fyrir því að fjármagnstekjuskattur, miðað við þær breytingar sem nefndin undir forustu efnahagsráðgjafa fyrrv. fjmrh. gerði ráð fyrir að gera þyrfti á eignarsköttum jafnframt, skilaði einni einustu viðbótarkrónu til ríkissjóðs. Það er ekki minnst á það í úttekt Más og nefndar hans að fjármagnstekjuskattur eigi að skila ríkissjóði einni krónu til viðbótar eftir að búið er að taka tillit til þeirra breytinga sem gera þyrfti á eignarskatti með upptöku fjármagnstekjuskatts. Þannig að ekki gerði efnahagsráðgjafi hæstv. fyrrv. fjmrh. í þeirri úttekt sinni ráð fyrir því að fjármagnstekjuskatturinn ásamt þeim breytingum sem samfara yrðu gerðar yrði veruleg tekjulind fyrir ríkissjóð. Hins vegar er, eins og hv. þm. væntanlega vita, gert ráð fyrir því í stjórnarsáttmála að leggja slíkan fjármagnstekjuskatt á og er stefnt að því að frv. um það efni verði unnið á árinu 1992 og slíkur skattur geti tekið gildi á árinu 1993. En ef menn ætla að fá einhverja umtalsverða fjármuni út úr slíkum fjármagnstekjuskatti skulu menn gera sér fulla grein fyrir því að það fæst ekki öðruvísi en allar vaxtatekjur séu notaðar sem álagningargrundvöllur. Ef menn fara að undanþiggja þar einhverjar tilteknar vaxtatekjur, svo sem af almennum sparnaði, sem menn taka sér gjarnan í munn og ekki er skilgreint frekar hvað er, þá eru menn jafnframt að undanþiggja svo til allt innlánsfé í bönkum og sparisjóðum landsins, því að meginuppistöðu er allt það innlánsfé almennur sparnaður. Það eru mjög fáir sem eiga mjög háa fjármuni inni á bankareikningum. Meginhlutinn af innlánsfé banka og sparisjóða er í formi almenns sparnaðar launafólks. Ef menn ætla að undanþiggja slíkan almennan sparnað fjármagnstekjuskatti þá eru menn að undanþiggja allt innlánsfé bankanna slíkum skatti. Menn hafa talað um að undanþiggja líka frá slíkum fjármagnstekjuskatti fjármagnstekjur lífeyrissjóðanna sem eru voldugustu peningastofnanir landsins. Ef menn undanþiggja bæði vaxtatekjur lífeyrissjóðanna og vaxtatekjur af almennum sparnaði slíkum skatti þá stendur orðið harla lítið eftir sem álagningarstofn fyrir fjármagnstekjuskatt. Og ekki afla menn mikils fjár með því. Menn hafa líka talað um, og það er sjálfsagt að huga að því, að spara í ríkisrekstri. Við erum að tala hér um áform ríkisstjórnar um að reyna að lækka útgjöld um 15 milljarða kr. Menn horfa mikið í því sambandi, virðulegi forseti, á Alþingi, ríkisstjórn og aðrar æðstu stofnanir þjóðfélagsins. Kostnaðurinn samtals við allar þessar stofnanir, Alþingi, ríkisstjórn, Hæstarétt, forsetaembætti, er röskur 1 milljarður kr. Við erum að tala um tilraunir til þess að lækka ríkisútgjöld á næsta ári um fimmtánfalda þá upphæð. Við erum að tala um að gera tilraun til þess að lækka ríkisútgjöld á næsta ári um jafnháa fjárhæð og varið er til allra menntamála og menningarmála á Íslandi. Menn skulu gera sér það fyllilega ljóst að menn takast ekki á við svo erfitt viðfangsefni með einhverjum óljósum yfirlýsingum um almennan sparnað og ráðdeild í ríkisrekstri. Þetta er miklu stærra viðfangsefni en svo. Menn skulu líka gera sér fulla grein fyrir því að ekki er hægt að ná árangri sem menn mæla í 10--15 milljörðum, hvað þá heldur meira, öðruvísi en að takast á við fjárfrekustu útgjaldaviðfangsefni í ríkisrekstrinum. Meginatriðið í því sambandi er að sjálfsögðu að varðveita kjarna velferðarkerfisins. Kjarni velferðarkerfisins er ekki sá að allir fái allt fyrir ekki neitt, heldur að þeir hafi forgang til velferðarhjálpar samfélagsins sem mest þurfa á henni að halda, þeir komist að, en aðrir sem eru betur megandi og geta bjargað sér sjálfir standi ekki í vegi fyrir þeim í biðröðinni eftir aðstoð frá opinberu velferðarkerfi. Það er því alveg sama hvernig menn reyna að koma sér undan því, sem Íslendingar eru meistarar í, að horfast í augu við það viðfangsefni sem við þurfum að takast á hendur. Það er alveg sama hversu menn berja oft höfðinu við steininn, hversu oft menn fara niður í fjöru að flengja sjóinn, menn breyta því ekki að það er kominn sá tími og raunar löngu kominn að íslenska þjóðin verður að horfast í augu við þá örðugleika sem að verulegu leyti eru orðnir að sjálfskaparvíti hennar. Hún verður að takast á við þau vandamál sem hún hefur að verulegu leyti búið til sjálf vegna þess að fram til þessa hefur þjóðin ekki verið reiðubúin til að takast á við þau vandamál sem við hafa blasað, heldur hefur ýtt þeim á undan sér, frestað því að takast á við viðfangsefni sitt, valið heldur léttu leiðina ljúfu, sem sé þá leið að láta erlendar lánastofnanir fjármagna fyrir sig ekki bara framkvæmdir heldur almenna neyslu. Hv. 9. þm. Reykv. varpaði fram nokkrum spurningum í þessu sambandi. Hann spurðist fyrir um hvernig ætti að standa að því áformi sem boðað er í fjárlagafrv. að lækka útgjöld ríkisins til greiðslu ellilífeyris. Þau mál eru nú í skoðun í heilbrrn. og er þess skammt að bíða að tillögur ráðuneytisins verði lagðar fram, vissulega fyrst í ríkisstjórn og stjórnarflokkum og síðan, ef samstaða tekst um þær tillögur, á Alþingi. Auðvitað hegða menn sér þannig eins og hæstv. fyrrv. ráðherra, hv. 9. þm. Reykv., veit. Menn ná auðvitað samstöðu um skipulagsbreytingar fyrst meðal þeirra flokka sem ætla sér að bera ábyrgð á þeim á Alþingi og leggja síðan tillögur ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna fyrir Alþingi þar sem þær eru afgreiddar. Það er ekki hygginna manna háttur að ríkisstjórn sem Alþb. á ekki aðild að leggi tillögur sínar fyrst fyrir Alþb. áður en hún fer að fjalla um þær sjálf, enda mundi vera skrítin útkoma úr slíkri tillögusmíð. Hv. þm. verður því að hafa biðlund eftir því að ríkisstjórnin leggi sínar tillögur fram á Alþingi. Þær munu koma fram. Þær munu hafa í för með sér einföldun á lífeyrisbótakerfinu. Þær munu hafa það í för með sér að lífeyrisbótakerfi almannatrygginga verður skoðað í samhengi við lífeyristryggingakerfi lífeyrissjóðanna þannig að það verði fullt samspil milli þeirra réttinda sem almenningi eru tryggð, annars vegar í almannatryggingakerfinu og hins vegar í kerfi hinna frjálsu lífeyrissjóða og eytt þeirri mismunun sem þar á sér stað um greiðslur vegna ýmissa bótaflokka. Eins og kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkistjórnarinnar verður jafnframt miðað við að það verði meira aðlaðandi fyrir fólk að spara í lífeyrissjóðum en núgildandi kerfi gerir ráð fyrir. Hv. þm. spurði um sjúkratryggingar. Þar hefur ríkisstjórnin ýmis áform, svo sem að draga úr kostnaði vegna hjálpartækja, vegna tannviðgerða, vegna komu til sérfræðinga og vegna lyfjakostnaðar. Kostnaður vegna hjálpartækja hefur vaxið mjög ört á mjög skömmum tíma og mikið af þeirri kostnaðarviðbót hefur ekki orðið vegna aðstoðar við fólk sem við í daglegu tali mundum kalla sjúklinga eða fatlað fólk. Hér er um að ræða mikinn útgjaldavöxt vegna dýrra einnota hjálpartækja, svo sem þeirra sem íþróttamenn nota sem hafa brákað sig eða skaddað í leik og þurfa á slíkum einnota búnaði að halda til þess að geta tekið þátt í næsta leik sem fram fer. Þetta eru mjög dýr hjálpartæki og kosta miklar fjárhæðir sem ríkissjóður hefur alfarið greitt. Það er mjög eðlilegt ef menn athuga það hversu mikið, það skiptir hundruðum prósenta, þessi útgjaldaliður hefur hækkað á fáum árum, að menn skoði hvort eðlilegt sé að ríkissjóður greiði slíkan tækjabúnað að fullu og hvort ekki sé jafnframt eðlilegt að leitað sé leiða til þess að fá ódýrari einnota búnað með útboðum. Það verður gert og það er verið að skoða. Þá er einnig, eins og hv. þm. vita, búið að standa marga mánuði og mörg missiri í samningum við tannlækna og tannréttingarlækna sem ekki hafa skilað tilætluðum árangri. Það kom fram í svari við fsp. í dag að tannréttingarlæknar hafa með því að neita að skila Tryggingastofnun ríkisins vottorði yfir vinnu sína komið í veg fyrir það að stórir hópar sjúklinga geti leitað þess réttar um endurgreiðslu sem þeir eiga lögum og reglugerðum samkvæmt. Auðvitað verður ekki búið við þess konar ástand til langframa. Ríkisstjórnin mun því endurskoða þessar reglur í þeim tilgangi að tryggja að þeir sem aðstoðarinnar þurfa fyrst og fremst við geti fengið að njóta hennar og að þar verði forgangshópunum gefinn sá forgangur sem eðlilegt er að þeir hafi. Hv. þm. spurði sérstaklega um lyfjakostnaðinn og það er sjálfsagt að veita honum nokkur svör við því. Í fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir að greiddir séu 2,3 milljarðar vegna útgjalda sjúkratrygginga við lyfjakostnað. Það er 300 millj. kr. lægri fjárhæð en greidd var samkvæmt ríkisreikningi fyrir árið 1990 vegna þessa kostnaðar. Í grg. með fjárlagfrv. fyrir yfirstandandi ár er m.a. sagt að þessari lækkun eigi að ná fram með breyttum reglum um hlutdeild sjúklinga í lyfjakostnaði. Það var ein af þremur aðferðum sem upp var talin að fráfarandi ríkisstjórn ætlaði að beita sér fyrir. Hún gerði það hins vegar ekki. Þegar stjórnarskipti urðu og ég lét gera athugun á því í heilbrrn. hverjar horfur væru með útgjöld sjúkratrygginga vegna lyfjakostnaðar kom í ljós að útgjöld vegna lyfjakostnaðar stefndu í 2,8--3,1 milljarð króna á árinu 1991. Eða 500--800 millj. kr. fram yfir það sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Þann 1. okt. sl. var hins vegar búið að greiða í Tryggingastofnun ríkisins 1 milljarð 733 millj. kr. vegna lyfjakaupa. Um mitt ár, þann 1. júní, var búið að greiða rúmlega 1,4 milljarða vegna lyfjakostnaðar hjá sjúkratryggingum og þá stefndi kostnaðurinn í, eins og ég sagði áðan, 2,8--3,1 milljarð. Um síðustu mánaðamót var búið að greiða 1 milljarð 733 millj. kr. og ekki nema þrír mánuðir eftir af árinu. Þær aðgerðir sem gripið var til um mitt árið virðast því ætla að tryggja það að útgjöld sjúkratrygginga vegna lyfjakostnaðar fari ekki mikið umfram það, þó ég vilji ekki fullyrða meira á þessu stigi, sem fjárlög síðustu ríkisstjórnarinnar heimiluðu þáv. hæstv. heilbrrh. að greiða vegna lyfjaútgjalda sjúkratrygginga. Það væri því frekar ástæða fyrir fráfarandi ráðherra að lýsa ánægju sinni með það að fjárlögin sem þeir báru ábyrgð á skyldu vera nálægt því að standast að þessu leyti og væri betra að svo væri um fleiri útgjaldaviðfangsefni. Útgjöld sjúkratrygginga vegna lyfjakostnaðar fyrir mánuðina júlí, ágúst og september eru á þriðja hundrað millj. kr. lægri en þau voru fyrir sömu mánuði í fyrra. Í heilbrrn. var áætlað að þær aðgerðir sem gripið var til með útgáfu reglugerðarinnar sem gildi tók þann 1. júlí gætu skilað á heilu ári 300--350 millj. kr. í lækkuð útgjöld vegna sjúkratrygginga. Á þremur mánuðum er árangurinn orðinn nokkuð yfir 200 millj. kr. og virðist niðurstaðan ætli að verða sú sama og ráð var fyrir gert í afgreiddum fjárlögum. Auðvitað má gera ráð fyrir því þegar menn leggja af stað með svo róttækar aðgerðir að menn séu undirbúnir undir það að gera einhverjar leiðréttingar á leiðinni að hinu endanlega markmiði í ljósi reynslunnar. Það höfum við gert í heilbrrn. og ég skammast mín ekkert fyrir það. Það hefði hins vegar verið ástæða til að átelja heilbrrh. sem ekki hefði framkvæmt slíkar leiðréttingar í ljósi reynslunnar. En til allrar hamingju voru þær leiðréttingar sem við þurftum að gera á reglugerðinni minni háttar leiðréttingar samkvæmt ábendingum lækna og stöfuðu þær fyrst og fremst af flokkun lyfja, þ.e. að í stað lyfja sem notuð voru við tilteknum ofnæmissjúkdómum eða vegna óþols gegn þeim lyfjum sem almennt voru notuð tóku menn í einstaka tilvikum önnur lyf sem höfðu sambærilega verkun en voru gefin við öðrum sjúkdómum en þau lyf voru gefin við sem t.d. voru undanþegin greiðsluskyldu. Í nokkrum tilvikum komu upp slíkar ábendingar frá læknum sem tillit var tekið til. Í öðrum atriðum komu upp ábendingar, t.d. þær sem má segja að séu mistök og kannski hefði mátt sjá fyrir. Eins og hv. 9. þm. Reykv. sagði áðan voru nokkur ofnæmislyf gefin sem neflyf en ekki flokkuð undir sama flokk og sambærileg ofnæmislyf sem gefin voru sem munnlyf. Það var ósköp eðlilegt að slík mistök gætu átt sér stað. Þau voru leiðrétt örfáum dögum eftir að reglugerðin var gefin út. Mér finnst ekkert óeðlilegt að heilbrrh. grípi til slíkra aðgerða til að leiðrétta ráðstafanir sem hafa verið undirbúnar af hans ráðuneyti. Mér hefði fundist óeðlilegt ef hann hefði ekki gert það. Hv. þm. tók dæmi um dýr sýrubindandi lyf á lausakaupalista sem eru dýrari en sýruhemjandi lyf sem eru veitt gegn lyfjaskírteini. Ódýrasta sýrubindandi lyfið er nú gamla Gelusilið, sem er svo ódýrt að það er hætt að selja það í mörgum apótekum, meira að segja í mörgum stórum apótekum, því menn telja það varla borga sig að versla með svo ódýrt lyf. Menn geta því fengið mjög ódýr lyf, hv. 9. þm. Reykv., sem gera það gagn sem hv. þm. var að lýsa hér áðan. Menn geta náttúrlega líka fundið mjög dýr lyf með sambærilegri verkan. Tilgangur reglugerðarinnar var að ýta frekar undir neyslu ódýrra lyfja en dýrra þar sem ódýru lyfin gerðu sama gagn. Það kemur m.a. fram í því að verð á hverri lyfjaávísun hefur lækkað úr 2.400--2.600 kr. í 2.200--2.300 kr. og lækkunin er eingöngu vegna þess að menn eru nú farnir að ávísa á ódýr lyf fremur en dýr þar sem ódýru lyfin koma að sama gagni. Er það af hinu illa? Er það af hinu illa að lyfjaneyslan skuli á þremur mánuðum falla um á milli 22 og 25% án þess að það sé merkjanlegt að neinn bíði skaða af? Á Íslandi var lyfjaneysla á einstakling kominn í yfir 20 þús. kr. á ári á sama tíma og í Danmörku, þar sem lyf kosta álíka mikið og á Íslandi --- Danmörk er eina landið í Vestur-Evrópu þar sem lyf eru álíka dýr og á Íslandi --- var lyfjaneysla um 13.600 ísl. kr. á mannsbarn á ári. Er það einhver goðgá að huga að því að lækka lyfjareikning íslensku þjóðarinnar til móts við það sem gerist og gengur í nágrannalöndunum? Ég tel svo ekki vera. Hæstv. fyrrv. ráðherra beitti sér hins vegar fyrir því í sinni ráðherratíð í heilbrrn. að gera aðra tilraun. Hann vildi gera það meira aðlaðandi að menn neyttu frekar innlendra lyfja en erlendra þar sem bæði gerðu sama gagn. Hvernig fór hæstv. þáv. ráðherra að því? Ég er viss um að þingmenn eru forvitnir að heyra það. Hann heimilaði apótekurunum að hafa hærri álagningu á innlendu lyfin en þau erlendu vegna þess að hann taldi að þá mundu apótekararnir frekar selja neytendum lyfin. Þannig að hæstv. þáv. ráðherra heimilaði apótekurum að leggja á innlend lyf yfir 80% í smásölu.  Þetta var markaðsfræðin hjá hv. 9. þm. Reykv. þegar hann sat í heilbrrn. Hann var þá ekkert að hugsa um neytendurna. Hann var ekkert að hugsa um að hvetja til neyslu innlendra lyfja með lægra vöruverði. Honum datt ekki í hug að taka tillit til sjónarmiða þeirra sem áttu að neyta lyfjanna. Nei, hans markaðslausn fólst í því að heimila apótekurum að hafa meiri tekjur af því að selja innlend lyf en erlend. Ef apótekararnir myndu fá meira í vasann þá mundu þeir sjá til þess að sjúklingarnir tækju frekar innlendu lyfin en þau erlendu. Þess vegna var sú furðulega staða um nokkurt árabil í verðlagningu og álagningarmálum lyfja sem hv. þm. Guðmundur Bjarnason afnam, eigi hann heiður fyrir það. En þess vegna var sá háttur hafður á nokkuð lengi að apótekarar máttu leggja yfir 80% í smásölu á innlend lyf á sama tíma og þeir máttu ekki leggja nema um 70% á lyf ef þau voru keypt erlendis frá. Þetta var gert til þess að auka söluna á innlendum lyfjum. Ég er hins vegar alveg sammála hv. þm. í því að það hefði mátt skoða það betur þegar ýmis verkefni á sviði heilbrigðismála voru flutt frá sveitarfélögum alfarið yfir til ríkisins. Eins og nú standa sakir hafa heilsugæslustöðvar og sjúkrahús undir stjórn þar sem heilbrrn. og ríkisvaldið greiða reikninginn ekki nema tiltölulega lítið svigrúm til að hafa áhrif á þær ákvarðanir sem teknar eru af viðkomandi stjórnum. Það er líka búið að undanþiggja svokallaða fulltrúa sveitarstjórna ábyrgð á rekstri þessara stofnana gagnvart sínum sveitarstjórnum vegna þess að sveitarstjórnirnar eiga ekki lengur beina aðild að umræddum rekstri. Niðurstaðan hefur því miður orðið sú að stjórnir margra þessara stofnana hafa verið að taka ákvarðanir um viðfangsefni, um samninga við einstaka aðila, um kaup, um ráðstöfun fjármuna, án þess að starfa þar, hvorki á ábyrgð sveitarfélaganna né ríkisins sem reikninginn borgar. Og auðvitað er það ekki besta fyrirkomulag sem hægt er að hugsa sér að aðrir taki ákvarðanir um útgjöldin en þeir sem eiga að greiða reikninginn. Þá hefur einnig komið í ljós að, að minnsta kosti síðustu missirin áður en verkaskiptingin gekk í gildi, héldu sveitarstjórnir vissulega að sér höndum í sambandi við mannaráðningar á heilsugæslustöðvar þannig að þrátt fyrir að hæstv. fyrrv. ráðherra hafi verið mjög rýmilegur þegar flutningurinn varð á heilsugæsluviðfangsefnunum frá sveitarfélögum til ríkisins í sambandi við mannaráðningar komu upp óskir á þessu sumri um á milli 80 og 90 ný stöðugildi í heilsugæslu. Það er alveg ljóst að útgjaldaþrýstingurinn á ríkissjóð vegna heilsugæslunnar og annarra viðfangsefna sem ríkissjóður fjármagnar nú einn í heilsugæslunni verður mjög mikill. Það er vissulega full ástæða til að huga að því að gera þær breytingar á stjórnun sjúkrahúsa og heilsugæslustofnana og ýmsum viðfangsefnum að þeir sem eiga að greiða reikninginn hafi jafnframt aðstöðu til þess að hafa úrslitaáhrif um þær ákvarðanir sem teknar eru. Það er líka mjög eðlilegt að sveitarfélögin verði gerð samábyrg um þessa útgjaldaþætti með einhverjum hætti. Ég er alveg sammála hv. 9. og 13. þm. Reykv. um þessi efni. Virðulegi forseti. Ég tel að ég hafi svarað flestu því sem hv. 9. þm. Reykv. spurði að. Við munum eiga kost á því að koma að þeim málum aftur síðar, ekki einu sinni heldur oft, vegna þess að það verður að sjálfsögðu að leggja fram ýmis lagafrv. tengd þeim breytingum sem ríkisstjórnin áformar og gerir grein fyrir í grg. fjárlaga. Mönnum mun þá gefast kostur á að ræða þessi mál hvert fyrir sig. Ég tel að ég sé búinn að svara öllum spurningum hv. 9. þm. Reykv., utan tveggja atriða sem hann minntist á. Hann spurði m.a. um skólagjöldin, hvernig ríkisstjórnin hygðist standa að töku skólagjalda. Ég spyr hæstv. ráðherrann á móti: Hvernig fór hann að því? Í valdatíð hans í menntmrn. voru tekin skólagjöld sem samsvöruðu, ef mig minnir rétt, um 300 millj. á ári. Þessi skólagjöld voru afskaplega misjöfn eftir skólum. Í hans ráðherratíð fengu sumir skólar leyfi hans til að taka mjög há skólagjöld. Aðrir fengu leyfi til að taka lægri. Sumum skólum var látið eftir átölulaust af hans hálfu að taka gjöld af nemendum fyrir ýmsa þjónustu, svo sem pappírskaup, ljósritun o.fl., sem öðrum heimilaðist ekki. Ég held að það væri mjög ákjósanlegt að spyrja hv. 9. þm. Reykv. fyrst: Hvernig var þetta heimilað í hans ráðherratíð? Hvaða afskipti hafði hæstv. ráðherra af því? Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra hafi verið ókunnugt um þetta.

Ég mun svara þessu.

Ég trúi því að hæstv. fyrrv. ráðherra hafi gert sér það fyllilega ljóst að ýmsir sérskólar voru að verulegu leyti kostaðir af skólagjöldum.

Nóg er nóttin.

Með heimild hæstv. ráðherra fyrrv. sjálfs.

Við ræðum þetta í nótt.

Um einkavæðinguna. Það vill svo til að hún stendur nærri hv. 9. þm. Reykv. um þessar mundir. Hann hefur skýrt okkur frá því í viðtölum í blöðum og sjónvarpi að nú standi yfir einkavæðing á sjálfu höfuðmálgagni Alþb., Þjóðviljanum og tilgangurinn sé sá að auka, nú skulum við enn nota sérfræðimálið, markaðsaðgengi Þjóðviljans og gera hann þannig úr garði að hann verði eftirsóknarverður til kaupa á almennum markaði.

Hvernig er ungbarnaeftirlitið?

Nú stendur það til af hæstv. fyrrv. ráðherra, hv. 9. þm. Reykv., að einkavæða Þjóðviljann. Ég segi alveg eins og er að ef sú tilraun hans ber árangur og hann getur einkavætt Þjóðviljann þannig að hann öðlist gott markaðsaðgengi og verði aðlaðandi vara til kaupa á íslenskum fjölmiðlamarkaði, þá held ég að þar með sé fundinn sá deildarstjóri einkavæðingardeildar ríkisstjórnarinnar sem hv. 9. þm. Reykv. var að lýsa eftir. Því það er sannkallaður kraftaverkamaður sem getur áorkað því að einkavæða Þjóðviljann með þeim hætti að hann öðlist af sjálfsdáðum 20.000 kaupendur á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Þá þurfum við, virðulegi forseti, ekki að leita lengra. Þá er hv. 9. þm. Reykv. sjálfsagður deildarstjóri einkavæðingardeildar ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Það er farið að líða á kvöld þó nóttin sé enn þá ung og ráðherrar hressir og málglaðir. Ég ætla ekki að tala lengi. Það sem mig langar að taka fyrir er í fyrsta lagi forsendur fjárlagafrv., síðan ætla ég að koma inn á mennta- og menningarmál og í lokin tala aðeins um Lánasjóð ísl. námsmanna og Evrópska efnahagssvæðið. Mig langar til að byrja á að þakka fjmrh. fyrir að hafa ekki verið að leggja hornsteina því sá steinn hefði lent í þeirri hrúgu sem liggur eftir fyrri fjmrh. og ráðherrana sem komu á undan honum. Að mínum dómi er þetta frv. sem hér liggur fyrir ekki á traustari grunni byggt en þau frv. sem við höfum séð undanfarin ár. En margt má læra af reynslunni og eitt af því sem hæstv. fjmrh. mætti læra af forvera sínum er það að fara ekki svona geyst af stað eins og við höfum hér dæmi um. Fyrrv. hæstv. fjmrh. hætti að mestu erlendum lántökum og kveikti þar með mikið samkeppnisbál á íslenska lánamarkaðnum. Ég held að hæstv. fjmrh. ætti að læra af þessu og að skynsamlegra væri að ná ríkishallanum niður í áföngum, skref fyrir skref, því að snöggar og vanhugsaðar aðgerðir geta haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Til eru aðrar leiðir til að ná hallanum niður. Svo ég víki aðeins að forsendum frv. þá er það einkum tvennt sem veldur áhyggjum. Annars vegar það að inn í forsendur frv. er reiknað eitt stykki álver. Það er ljóst að ef af álversframkvæmdum verður mun það hafa töluverð áhrif á íslenskt efnahagslíf. En hvað gerist ef þær framkvæmdir fara ekki í gang? Ég hef verið að reyna að spyrja þá sérfræðinga sem við höfum fengið í heimsókn í efh.- og viðskn. og mönnum er svarafátt. Hitt atriðið er að í þessu frv. er ekki reiknað með neinum launahækkunum. Ég held að þetta sé mikið óraunsæi, enda er þetta spurning um samninga. Þetta er spurning um samninga við opinbera starfsmenn og ýmsa þá sem vinna fyrir ríkið. Og ég spyr aftur: Hvað gerist ef samið verður um einhverjar launahækkanir? Hvaða áhrif mundi það hafa á ríkisfjármálin? Ríkisstjórnin boðar það að hún ætli að endurskoða sína starfsmannastefnu og ráða fólk án þeirra lífeyrisréttinda sem opinberir starfsmenn njóta nú. Þetta er líka samningsatriði. Og ég vona að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir því að þegar samningar fara í hönd þá verða menn að mætast einhvers staðar á miðri leið. Ríkisstjórnin boðar ýmsar aðferðir til að ná niður ríkisútgjöldum og á bls. 244 í fjárlagafrv. segir að við hafi blasað þrjár leiðir. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í fyrsta lagi að hækka skatta. Annar möguleiki var að beita hefðbundnum niðurskurði og skerða þjónustu til dæmis með því að loka í stórum stíl sjúkrahúsdeildum og skólum. Þriðji möguleikinn var að fjármagna hluta starfseminnar með þjónustugjöldum.`` Og það var síðasta leiðin sem valin var. Þessi ríkisstjórn valdi þá leið að hækka ekki beina tekjuskatta. Hún ætlar ekki að leggja á hátekjuskatt, hún ætlar ekki að leggja á lúxusskatta og mér heyrðust vera miklar vöflur á hæstv. heilbrrh. hér áðan varðandi skatt á fjármagnstekjur þó ég voni svo sannarlega að það verði reynt að leggja á slíkan skatt því að það er algert einsdæmi að hér skuli fólk geta haft milljóna tekjur af fjármagni án þess að borga af því nokkurn skatt. En það eru ýmsar fleiri leiðir til og ég vil enn og aftur benda hæstv. heilbrrh. á það að ef menn vilja ná niður útgjöldum í heilbrigðiskerfinu þá tel ég að besta leiðin til þess sé að leggja áherslu á fyrirbyggjandi heilsugæslu. Það tekur tíma en það skilar miklum árangri. Ríkið fer ýmsar leiðir í öflun tekna og eitt af því sem boðað er er sala ríkisfyrirtækja. Ég tel að þetta sé mjög ótrygg tekjuöflun. Ef ég man rétt þá er í frv. reiknað með að þetta skili u.þ.b. milljarði. En þarna hlýtur að vera um býsna ótryggan tekjustofn að ræða. Það hafa komið fram listar um það hvaða fyrirtæki á að selja og það er nefndur ýmiss konar vandi sem við er að glíma. Ég vil af því tilefni spyrja hæstv. fjmrh. hvort honum hafi ekki komið til hugar að selja bara þetta vandamál, flugstöðina.

Viltu kaupa?

Ég vil ekki kaupa, en þið hafið svo mikla trú á því að menn vilji kaupa ríkisfyrirtæki. Ég legg til að þið reynið að selja flugstöðina. Það er boðað að stjórnin ætli ekki að auka skatta og menn geta deilt um það hvað eru skattar og hvað eru ekki skattar. En svo mikið er víst að með þessu frv. er verið að auka álögur á fólk, almenning í landinu, og það er fyrst og fremst gert með þjónustugjöldum og skólagjöldum, og síðan með því að stofnanir afli sér sértekna. Enn og aftur hef ég miklar efasemdir varðandi sértekjur. Þegar við vorum að ræða fjáraukalögin þá nefndi ég Þjóðskjalasafnið og hæstv. fjmrh. upplýsti það að þeirri stofnun væri ætlað að selja þjónustu. Ég lét mér ekki til hugar koma að þessi ríkisstjórn ætlaði að fara að beina ríkisfyrirtækjum út í samkeppni við fyrirtæki á frjálsum markaði, enda eru þetta nú ekki miklar tekjur sem Þjóðskjalasafnið á að afla sér. En ég hef grun um að það gildi svipað um ýmsar aðrar stofnanir, að þeim sé ætlað að afla sér meiri sértekna en raunhæft er. Þar vil ég nefna t.d. Tilraunastöðina á Keldum. Einn liður í þessum niðurskurði ríkisins er sá að tekjutengja, tekjutengja barnabætur, tekjutengja vaxtabætur enn meira en orðið er og að skoða sjómannaafsláttinn. Mig langar aðeins að koma nánar inn á þetta fyrirbæri tekjutengingu. Eftir því sem ég best veit leituðu menn til Bretlands þegar var verið að byggja upp íslenska tryggingakerfið. Ég held að ég fari rétt með að það hafi verið byggt á svokallaðri Beverage-áætlun sem var kynnt á stríðsárunum í Bretlandi og vakti gífurlega athygli. Hún gekk út á það að koma á mörgum tegundum trygginga sem náðu til fólks alveg frá vöggu til grafar. Það var m.a. styrkur til greftrunar, sem var nú aldrei komið á hér. En þetta kerfi byggðist á því að fólk átti að borga ákveðin iðgjöld. Slíku kerfi var komið á hér en síðan gerðist það að þessi iðgjöld voru innlimuð í skattkerfið og í rauninni erum við enn að borga okkar iðgjöld í gegnum skattkerfið. Þess vegna er ég ákaflega ósátt við það þegar ráðherrar, sérstaklega ráðherrar Alþfl., sem ættu nú að þekkja sögu trygginganna öðrum betur, eru sífellt að tala hér um ókeypis þjónustu. Hæstv. heilbrrh. sagði hér áðan að allir fái allt fyrir ekki neitt. Ég mótmæli svona málflutningi. Það er ekki hægt að segja þetta við fólk sem er búið að borga sín gjöld áratugum saman og á þar af leiðandi inni, það á inni hjá ríkinu upphæðir, sínar tryggingabætur, og rétt á því að fá hina svokölluðu ókeypis þjónustu, þ.e. að þurfa ekki að greiða fyrir sjúkrahúsvist og að greiða takmarkaðan lyfjakostnað. Þess vegna finnst mér þetta villandi ummæli. Tekjutenging getur vissulega átt rétt á sér í vissum tilvikum. En spurningin er: Er verið að greiða fólki eða er verið að taka tillit til þess að fólk hafi borgað inn í kerfið eða er verið að tala þarna um einhvers konar tekjujöfnun? Þetta er hlutur sem þarf að skoða mjög rækilega. Tekjutenging má ekki bitna á þeim sem hafa borgað sín gjöld áratugum saman. Enn og aftur langar mig að nefna það sem ég kom að hér í upphafi, að menn fari ekki of hratt í svona miklar breytingar. Þar má minna á hugmyndir hagfræðingsins Keynes um hlutverk ríkisvaldsins í því að halda uppi vinnu því að allar svona --- ja, ég vil ekki kalla þetta róttækar aðgerðir en allar mikilvirkar aðgerðir geta haft afleiðingar sem enginn sér fyrir. Þess vegna eiga menn að vanda sig vel og taka eitt skref í einu. Þegar við horfum á ástandið í dag, hæstv. heilbrrh., þá er það sem mér finnst skipta öllu máli það að halda uppi vinnu í landinu. Það er algjört grundvallaratriði að við höldum uppi vinnu í landinu og að ríkið gangi ekki á undan með aðgerðum sem geta orðið til þess að skapa atvinnuleysi. Ég ætla aðeins að víkja að skólamálum og koma þar inn á skólagjöld sem hér voru rædd áðan. Mér finnst gæta mikils misskilnings í umræðunni um skólagjöld. Það eru innheimt gjöld í skólum landsins að upphæð u.þ.b. 300 milljónir. En megnið af þessum gjöldum fer til félagsstarfa nemenda. Það er aðeins lítið brot sem rennur til skólanna og það eru undantekningar að þessi gjöld standi undir rekstri skóla. Það gildir að vísu annað um svokallaða sérskóla, einkaskóla og fullorðinsfræðslu. Þannig eru þau skólagjöld sem nú er verið að tala um algjör nýlunda. Þau eru nýlunda að því leyti að nú eiga nemendur að fara að standa undir rekstri skólanna. Samkvæmt fjárlagafrv. er áætlað að innheimta 128 millj. kr. í framhaldsskólum landsins og síðan allt að 17.000 kr. á nemanda í háskólum. Svona hugmyndum hafna ég algjörlega. En ég ítreka þá spurningu sem fram kom hér fyrr í dag um það hvernig skiptingu þessara gjalda skuli háttað og hvernig innheimtan á að fara fram. Hvernig á að framkvæma þetta? Varðandi skólana kom það í ljós á síðasta ári að útgjöld framhaldsskólanna voru stórlega vanáætluð og sem sést á síðasta frv. til fjáraukalaga, sem nú er til skoðunar hér í þinginu. Þá þurfti að sækja um 150 millj. kr. aukafjárveitingu eingöngu vegna kennslu. Ég hef aðeins verið að skoða nokkra skóla samkvæmt þessu fjárlagafrv. og ég get ekki betur séð en að það sé verið að framreikna rangar áætlanir. Mig langar að biðja fjmrh. að skoða þetta svolítið betur. Ég óttast að þarna sé verið að leika sama leikinn, að þessi útgjöld til framhaldsskólanna standist ekki og að það verði farið fram úr sem verður þá að bjarga með aukafjárveitingu á næsta ári nema sá varnagli dugi sem sleginn er í frv., sem segir að ef menn ekki ná þessum tekjum inn, sértekjum, þá skuli verða samdráttur í kennslu. Ég hefði gaman af að sjá hvernig sá samdráttur á að fara fram í yfirfullum framhaldsskólum landsins. Mig langar aðeins að nefna nokkrar menningarstofnanir. Það hefur lítið verið talað um menningu hér í dag, það var reyndar minnst á Þjóðminjasafnið rétt áðan. Hús Þjóðminjasafnsins er ákaflega illa á sig komið og þar hafa nokkrar viðgerðir verið í gangi. En samkvæmt þessum fjárlögum er áætlað að Þjóðminjasafnið fái 10 millj. kr. til viðgerða. Það er augljóst mál að þetta dugar hvorki til eins né neins. Fjárveiting til Þjóðminjasafnsins er lækkuð um 8%. Ég verð að lýsa því hér sem minni skoðun, og hef af því reynslu sem kennari að hafa oft og iðulega heimsótt þessa stofnun, að mér finnst Þjóðminjasafnið orðið forngripur, algjör forngripur. Þetta er svo gamaldags og úrelt safn að það er sorglegt. Þeir sem hafa heimsótt þjóðminjasöfn í öðrum löndum þar sem dregin er fram saga og menning þjóða á mjög lifandi og skemmtilegan hátt, tárast þegar þeir koma inn í þessa stofnun sem á svo sannarlega skilið að hún verði endurskoðuð og endurskipulögð. Og ég skora á hæstv. fjmrh. að skoða Þjóðminjasafnið alveg sérstaklega. En það má líka geta þess sem gott er og ég fanga því alveg sérstaklega að loksins á að fara að setja kraft í það að ljúka Þjóðarbókhlöðunni og var löngu orðið tímabært, enda búið að nota það fé sem til hennar átti að fara í allt annað, sem náttúrlega er hneyksli. Hins vegar verð ég líka að nefna það að ýmsar sjálfstæðar listastofnanir fara mjög illa út úr fjárlögum þessa árs. Þar er sérstaklega að nefna Listasafn Sigurjóns Ólafssonar en fjárveiting til þess er skorin niður um 62%. Svo vil ég nefna þá merku stofnun Kvennasögusafnið sem er skorin niður um 33%. Ég verð að segja það að mér finnst það merka framtak ekki eiga þessa meðferð skilið. Það má líka nefna byggðasöfnin í landinu. Framlög til þeirra eru skorin niður um 18%. Í tengslum við þetta vil ég sérstaklega nefna það að mér hefur verið sagt að byggðasafn og hús sem er í vörslu byggðasafnanna og ýmsir gamlir bæir eins og t.d. Glaumbær í Skagafirði, sem er ómetanlegt safn og merkilegt, þarfnist viðgerðar og safnmenn eru mjög áhyggjufullir vegna ástandsins þar og víðar. Menningarsjóður er skorinn niður um 58%. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. fjmrh.: Hvað er þar á ferð? Það kemur fram að það eigi að endurskoða lögin um Menningarsjóð. Ég vil nefna það að Menningarsjóður hefur gegnt ákveðnu hlutverki, hann hefur gefið út m.a. fræðibækur sem seljast á löngum tíma og hafa kannski ekki þótt spennandi fyrir hinn harða markað. Þar af leiðandi óttast ég um sérstakar fræðibækur sem hægt hefur verið að koma út í gegnum þessa ríkisútgáfu. Varðandi Menningarsjóð þá er þar dæmi að finna um enn einn tekjustofninn sem hefur verið notaður í eitthvað annað og það gildir um ýmsar aðrar stofnanir sem hafa orðið að sjá af sínum fjárframlögum til annarra hluta. Virðist yfirleitt vera lítið mark tekið á því þegar tekjustofnar eru markaðir ákveðnum verkefnum. Þá vil ég loks nefna það að sú breyting er gerð að styrkjum til frjálsrar leikstarfsemi er safnað í einn sjóð en það þýðir að frjálsir leikhópar verða nú að hljóta náð fyrir augum nefndar sem úthlutar þessum peningum. Leikarar Alþýðuleikhússins hafa lýst yfir miklum áhyggjum vegna þessa og sjá ekki fram á annað en að verða að hætta sinni rótgrónu starfsemi. Þá vil ég aðeins fara nokkrum orðum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Umræða um hann mun fara fram hér innan skamms þannig að ég ætla ekki að fara út í þær breytingar sem þar er von á. En það verður ekki annað sagt en það séu fyrst og fremst stjórnvöld sjálf sem hafa búið til vanda í kringum Lánasjóðinn með því að gera sjóðnum að taka lán á vöxtum en hann lánar síðan fé út vaxtalaust. Þetta er enn eitt dæmið um vanda sem hefur verið búinn til. Þetta er svipaður vandi og Byggingarsjóður ríkisins stóð frammi fyrir og Byggingarsjóður verkamanna stendur frammi fyrir núna. Þetta ástand hefði ekki komið upp ef ríkið hefði staðið við sitt. Ég verð að lýsa því sem minni skoðun að menntun þjóðarinnar er svo mikilvæg að framlög til hennar á ekki að skerða. Að mínum dómi er það fyrst og fremst ríkisins að sjá til þess að Lánasjóður ísl. námsmanna fái það fjármagn sem hann þarf á að halda, en það þýðir ekki að það megi ekki breyta úthlutunarreglum og skilgreina hlutverk sjóðsins upp á nýtt. Hér í dag spurði ég hæstv. forsrh. um það hvort einhverjar áætlanir lægju fyrir um þann kostnað sem fylgja mun samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það var fátt um svör. Ég verð að segja það að ég er ákaflega ósátt við svona stjórnarhætti, ef menn eru að undirbúa samninga sem fela í sér miklar breytingar að þeir reyni þá ekki á nokkurn hátt að gera sér grein fyrir því hvaða breytingar og hvaða kostnað slíkir samningar hafa í för með sér. Ég ætla að nefna það að á fundi landbn. í morgun kom það fram hjá fulltrúum landbrn., sem voru í heimsókn hjá nefndinni, að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði mundi kalla á mikla vinnu í ráðuneytinu. Þess vegna vil ég ítreka þessa spurningu og beini henni nú til hæstv. fjmrh.: Er í þessu fjárlagafrv. reiknað með kostnaði vegna samninganna um Evrópskt efnahagssvæði? Og þarf ekki að gera ráð fyrir þeim kostnaði og jafnvel auknum kostnaði í því frv. sem hér liggur fyrir og jafnvel leggja þá fram viðaukatillögur um það? Stjórnarhættir eins og þessir, að menn séu að gera svona mikla og ítarlega samninga án þess að reikna út kostnaðinn, kunna ekki góðri lukku að stýra. Það eru mín lokaorð til ríkisstjórnarinnar að menn reyni að temja sér það í framtíðinni að horfa meira á samfélagið og hlutverk ríkisins í samhengi. Að spyrja um orsakir og afleiðingar. Því að við erum svo oft búin að lenda í því að taka ákvarðanir, samþykkja breytingar, án þess að gera okkur grein fyrir því hvaða afleiðingar þær breytingar hafa. Slíkt sýnir ekki mikla stjórnvisku.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gera fjárlagafrv. skil eða gera það að umtalsefni í heild sinni, það hefur þegar verið gert af hv. 1. þm. Norðurl. e. og hv. 6. þm. Norðurl. e., flokksbræðrum mínum. En þar sem ég á sæti í hv. menntmn. þingsins ætla ég að gera að umtalsefni örfá atriði sem snerta sérstaklega þá nefnd. Það hefur þegar verið rætt um marga liði sem snúa að frv. þar sem boðaður er niðurskurður og ég ætla að reyna að endurtaka ekki mikið af því en ég ætla aðallega að gera að umtalsefni þann niðurskurð sem fyrirhugaður er til áhugaleikstarfsemi í landinu. Þar finnst mér vera ráðist á tiltölulega lítinn kostnað en geysilega mikilvæga starfsemi sem haldið er uppi um land allt. Ég ætla að segja það í upphafi að ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn, hv. þm. stjórnarflokkanna, muni ætla að skila þessum málaflokki frá sér á þann hátt sem frv. boðar. Þarna er nefnilega einmitt grasrótina að finna í íslensku menningarlífi. Nú er starfandi 81 leikfélag í landinu sem er aðili að Bandalagi ísl. leikfélaga. Á síðasta ári voru settar upp 74 styrkhæfar sýningar hjá um 50 áhugaleikfélögum. En hvað er svo þetta Bandalag ísl. leikfélaga sem á að skera niður fjárveitingar til um 24% samkvæmt frv. og þessi áhugaleikfélög sem á að skera niður um 18%, eða leikstarfsemi eins og það heitir? Bandalagið rekur óopinberan leiklistarskóla í landinu fyrir þúsundir manna. Það rekur skrifstofu hér í Reykjavík sem þjónustar öll áhugaleikfélögin, 81 að tölu, og grunnskólana 230 sem allflestir setja upp sýningar. Það veitir þeim ráðgjöf, útvegar leikrit, farða og fleira. Minni grunnskólar hafa það margir hverjir sem metnað og markmið að allir nemendur skólans taki þátt í sýningum, svokölluðum vorsýningum. Þetta er ómetanlegt starf í uppeldi barna. Bandalagið þjónar framhaldsskólunum sem margir hverjir setja upp mjög metnaðarfullar sýningar, unglingaklúbbum innan leikfélaganna sem starfa í skapandi listgreinum og eru mjög vaxandi starfsemi innan leikfélaganna. Þessir leikklúbbar fá aðstoð og þjónustu frá skrifstofu bandalagsins. Bandalagið hefur sent bæði börn og unglinga á leiklistarnámskeið víða um heim. Má nefna Dublin, Belgíu, Lúxemborg og Norðurlöndin í því sambandi. Þetta er allt saman mögulegt vegna þess að bandalagið er til og tekur þátt í alþjóðasamstarfi og reyndar líka í norrænu samstarfi á sínu sviði. Og það sem meira er, íslensk leiklistarstarfsemi á áhugasviðinu hefur vakið verðskuldaða athygli erlendis og ég er sannfærð um það að ástæðan er sú að hér hefur þróast samstarf áhugaleikfélaga og atvinnufólks og flestar sýningar sem settar eru upp hjá áhugaleikfélögunum eru settar upp af fagfólki, þ.e. atvinnufólki. Þetta hefur verið mögulegt vegna þess að það hafa fengist styrkir til uppsetningar á leikritum hjá áhugaleikfélögum sem hefur, þegar best hefur verið, dugað fyrir launum leikstjóranna. Þessi laun voru á síðasta ári frá því að vera 205 þús. og upp í 330 þús. eftir því um hversu viðamiklar sýningar er að ræða og einnig eftir því hversu margar sýningar eru settar á svið því það hefur þurft að skipta á milli verkefna. Ég hef áhyggur af því, hæstv. forseti, ef starfsemi áhugaleikfélaganna leggst af. Sú starfsemi sem farið hefur fram á vegum þeirra er mjög mikilvæg og þá alveg sérstaklega á landsbyggðinni. Ýmsir hafa áhyggjur af því að börn og unglingar og fólk yfirleitt hafi ekki gott af því að vera matað, sýknt og heilagt. Þessi starfsemi er einmitt starfsemi þar sem fólk er ekki matað heldur er sjálft að skapa og gerir fólkið virkt. Ég get sagt það að lokum hér í sambandi við þessa starfsemi að ef um það væri að ræða annars vegar að leggja niður áhugaleikfélögin í landinu og þau störfuðu ekki, og hins vegar að leggja niður Þjóðleikhúsið, þá er ég ekki viss hvorn þáttinn ég mundi vilja leggja niður. Ég er raunar þeirrar skoðunar að Þjóðleikhúsið yrði frekar fyrir valinu af minni hálfu, þar sem ég hef starfað mikið að þessum málum í minni heimasveit og þekki allvel hvað hér er um að ræða. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, bréf sem mér barst í dag frá einu svona leikfélagi sem starfar á Akureyri og heitir Saga, leikklúbburinn Saga, leikklúbbur ungs fólks. Það hljóðar svona: ,,Kæri alþingismaður. Okkur, félögum í leikklúbbnum Sögu, langar að fara þess á leit við þig að þú beitir þér gegn tillögum um skerðingu styrkja til leikfélaga innan Bandalags ísl. leikfélaga og skrifstofu bandalagsins. Ef þessi tillaga um 11% skerðingu til leikfélaga og 17% til skrifstofunnar nær fram að ganga munum við, eins og margir aðrir leikhópar í landinu, ekki geta starfað af jafnmiklum krafti og við vildum. Við erum full af orku og ákafa að leggja fram okkar skerf til menningar í landinu og teljum að fjármunum sé vel varið til að styrkja ungt fólk til hollra og listskapandi verka. Okkar er framtíðin en ykkar er valdið. Leggjumst öll á eitt að skapa æskunni heilbrigða vegferð.`` --- Hér er lokið tilvitnun í þetta bréf sem er síðan undirritað af stjórn leiklúbbsins Sögu. Mig langar nú áður en ég lýk alveg umræðu um þennan lið, Listir, framlög, heitir hann innan frv., að minnast á einn þátt sem heitir Kynning á íslenskri list erlendis upp á 9 millj. og er nýr liður. Ég hef áhuga á því að vita hvaða starfsemi þetta er, hæstv. ráðherra, sem þarna á að fara að taka upp sem nýjung, ég hef nú ákveðinn grun um það hvað það muni vera en vildi gjarnan fá að heyra það hjá hæstv. ráðherra. Mig langar að minnast í örfáum orðum á annan lið sem heyrir undir menntamál og lítið hefur verið minnst á í umræðunni hér í dag, ef þá nokkuð. Það er liður sem heitir Ýmis íþróttamál. Þar er um verulegan niðurskurð að ræða í fjárlagafrv. ef borið er saman við fjárlögin fyrir yfirstandandi ár. Þarna er vegið að öðrum þætti í almenningsstarfi sem er mikilvægur og mjög fyrirbyggjandi, bæði hvað snertir fullorðið fólk og ekki síður börn og unglinga. Auk ÍSÍ heyra undir þennan lið íþróttafélög, bridssamband, glíma og undir þessum lið eru einnig skákmótsstyrkir og skólaskákmót sem lækka á milli ára. En á sama tíma og þetta frv. er lagt fyrir Alþingi, frv. sem boðar samdrátt í þessum málum, þá leggur einn hv. þm. Sjálfstfl., Ingi Björn Albertsson, fram frv., og hefur reyndar fengið til liðs við sig um 20--30 þingmenn, ýmist stjórnarsinna eða stjórnarandstæðinga, sem gengur út á það að stofna sjóð til að styrkja efnilega íslenska íþróttamenn. Á stofnfé að samsvara árslaunum fjögurra háskólakennara. Að mínu mati er hér um sýndarmennsku að ræða hjá hv. þingmanni þegar hann hefur á sama tíma samþykkt framlagningu á þessu fjárlagafrv. Í grg. frv. hv. þm. kemur m.a. fram, reyndar hefur það ekki enn komið til umræðu, að íþróttir séu sívaxandi hluti daglegs lífs hjá almenningi á Íslandi og að þúsundir manna á öllum aldri leggi daglega stund á íþróttir um allt land. Ég ætla að síðustu áður en ég lýk máli mínu að minnast á örfá atriði í viðbót og sérstaklega á þá nýjung sem tekin er upp í frv. og eru skólagjöldin. Ég veit reyndar að það á að ræða þau frekar hér við hæstv. menntmrh. þegar hann hefur náð heilsu, þannig að ég skal ekki hafa mörg orð um það. En með þessu skrefi sem ríkisstjórnin stígur er tekið stórt skref aftur á bak í þjóðfélaginu. Ég býst við að hæstv. ríkisstjórn geri sér grein fyrir því hvaða kostnað það hefur í för með sér fyrir fólk í hinum dreifðu byggðum, eins og stundum er nú kallað, að senda börn sín til framhaldsnáms. Flestir þurfa að fara þá leið að kaupa sér eða leigja sér íbúð í framhaldsskólabæjunum og mynda þannig eins konar útibú frá eigin heimili. Þetta er alveg gífurlegur kostnaður fyrir, oft á tíðum, frekar tekjulágt fólk sem leggur metnað sinn í það að börnin gangi menntaveginn. Mér finnst það keyra um þverbak ef enn á að fara að bæta á útgjöld þessa fólks. Lánasjóðurinn hefur komið hér til umræðu og við eigum eftir að ræða hann frekar við hæstv. menntmrh. en það var dapurlegt að heyra það þegar fulltrúar frá sjóðnum komu til viðræðna við menntmn. --- og þessir fulltrúar voru greinilega viljugir og vildu að haft væri samráð við þá um málefni sjóðsins og gerðu sér grein fyrir því að hann væri í vanda og það þyrfti að taka á þeim málum --- að það hefði ekkert verið haft samband við þetta ágæta fólk. Það hefði reynt að koma á framfæri þeim upplýsingum að það vildi fá að hitta þá nefnd sem vann að tillögum um breytingar á sjóðnum á vegum hæstv. menntmrh. en á það hefði ekki verið hlustað. Þeir fjárlagaliðir sem ég hef hér gert að umtalsefni eru ekki fjárfrekir þegar fjárlagafrv. er skoðað í heild sinni, en það sýnir að mínu mati innrætið hjá hæstv. ríkisstjórn að ráðast með þessum hætti að almenningsleikstarfsemi og almenningsíþróttum í landinu. Ég heiti á hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarsinna --- sem eru nú kannski ekki aðrir hér en hæstv. forseti, jú, tveir ráðherrar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessar umræður sem hér hafa farið fram við 1. umr. fjárlaganna og þau fjölmörgu atriði sem menn hafa minnst á. Það fer nú sjálfsagt þannig að ég get varla svarað öllum þeim fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint, en ég mun að sjálfsögðu gera tilraun til þess að gera það, a.m.k. að mestu leyti. Ég bendi hins vegar á að það er sjálfsagt, ef eitthvað gleymist, að gera það þá síðar í þessari umræðu en minni jafnframt á að það er hægt að taka mál upp auðvitað bæði í hv. fjárln. og eins mun gefast tækifæri síðar, m.a. í umræðum um frv. sem verða til umræðu á morgun, lánsfjárlög, bæði fyrir næsta ár og yfirstandandi ár, að taka upp nokkra liði sem kannski falla niður í þessari ræðu minni. Ég mun reyna að víkja að ræðum manna í þeirri röð sem þær voru fluttar, en að sjálfsögðu ekki taka upp hvert einasta atriði heldur þau sem ég tel að mestu skipti að svör fáist við á þessari stundu. Varðandi ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. vil ég segja það varðandi þá spurningu sem hann varpaði fram um ríkisábyrgð á launum að það liggja fyrir hugmyndir sem ræddar voru á milli fjmrn. og félmrn. á sínum tíma um það hvernig ná megi þeim árangri sem frv. gerir ráð fyrir. Það eru fyrst og fremst tvær hugmyndir sem koma til greina. Annars vegar að þrengja reglurnar mjög verulega, en þær eru ákaflega rúmar, og hins vegar að fjármagna ríkisábyrgð á launum með einhvers konar sjóðmyndun sem atvinnulífið stæði þá straum af kostnaði við. Einnig mætti hugsa sér að fara hvorar tveggja leiðirnar. Þessu máli er ekki endanlega lokið innan ríkisstjórnarinnar en ljóst að ríkisstjórnin hefur samþykkt að ná þessu meginmarkmiði. Það varpar kannski ljósi á þetta vandamál að skoða hvernig þessi mál hafa þróast. Þessi útgjaldaliður á fjárlögum hefur sífellt farið vaxandi. Á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að hann kosti ríkissjóð 261,5 millj. Það er nú ljóst að til viðbótar þarf að greiða vegna óafgreiddra krafna sem nú liggja fyrir 150 millj., vextir og fleira upp á 20 millj. Þá eru gamlar skuldir upp á 78 millj., óuppgert orlofsfé vegna ábyrgðar á greiðslu orlofs 39 millj., eða samtals eru þetta um 549 millj. kr. Með öðrum orðum verða fjárútlátin meira en helmingi meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þegar síðan reglurnar eru skoðaðar kemur í ljós að þær eru svo rúmar að ég held að allir séu sammála um að þær þurfi að þrengja. Ég tel þess vegna að það sé einsýnt að farin verði sú leið að þrengja reglurnar verulega. Ég bendi á að hér er nánast um sjálftöku að ræða í dag. Það er ljóst að bankar, starfsmenn, stjórnendur og lífeyrissjóðir geta allir átt þátt í þeirri ákvörðun að láta fyrirtæki starfa áfram löngu eftir að ljóst er að það er gjaldþrota í raun vegna þess að ríkissjóður, við skattborgararnir, munum borga brúsann. Og ég er sannfærður um að það má ná heilmiklum árangri og um leið koma á heilbrigðari starfsháttum fyrirtækjanna með að stytta þann tíma eða stytta viðmiðanir sem koma fram í núgildandi lögum. Hv. þm. spurðist fyrir um það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlaði sér að ná árangri upp á 1 milljarð á afsláttar- og frádráttarliðum, hvað ætti að lækka. Í þessu sambandi vil ég geta þess að eins og þeir sem lesið hafa frv. vita er gert ráð fyrir því að um næstu áramót falli jöfnunargjaldið niður. Jöfnunargjaldið er talið gefa ríkissjóði tæplega milljarð á yfirstandandi ári, á milli níu og tíu hundruð millj. Þar með lækkar verðlagið um næstu áramót talsvert þar sem jöfnunargjald fellur niður. Þessu tekjutapi hyggst ríkisstjórnin ná með því að lækka útgjöld vegna afsláttar- og frádráttarliða. Og það er rétt sem hefur komið fram í þessari umræðu að þarna er fyrst og fremst verið að horfa á afsláttar- og frádráttarliði í tekjuskattinum. En þess ber að geta að frádráttar- og afsláttarliðir tekjuskatta einstaklinga eru líklega um það bil 10 milljarðar og sést á því hvers konar gífurlegar upphæðir þetta eru sem greiddar eru til baka eða eru afslættir af tekjusköttum. Ákveðin nefnd hefur verið sett á laggirnar, nefnd sem í eiga sæti fulltrúar stjórnarflokkanna, til að vinna að frekari tillögugerð og sú nefnd starfar um þessar mundir. Ég tel ekki rétt að segja frá því nákvæmar heldur en komið hefur fram í hverju tillögurnar verða fólgnar. Við höfum reiknað út í ráðuneytinu ýmsa valkosti sem koma til greina. En að sjálfsögðu verður að nást pólitísk samstaða innan stjórnarflokkanna og á milli þeirra til að þessi árangur náist. Ég vil taka það fram að báðir stjórnarflokkarnir vissu auðvitað nákvæmlega út á hvað þessi hugmynd gekk og ég tel að það sé ljóst að við það verði staðið að afla ríkissjóði tekna með þessum hætti. Ég tek fram að í raun og veru er ekki um stóra upphæð að ræða í hlutfalli við afsláttar- og frádráttarliðina sem nema 10 milljörðum kr. eingöngu í tekjuskattinum. Ég vil enn fremur taka það fram að rætt hefur verið um að gera þetta með svokölluðum tekjutengdum hætti a.m.k. að hluta. Þá á ég fyrst og fremst við barnabæturnar og barnabótaaukann. Hv. þm. kallaði þjónustugjöldin, sértekjurnar, feluskatta. Það er út af fyrir sig huggulegt nýyrði en ég vil benda hv. þm. á að þjónustugjöldin og sértekjurnar eru ekki nýtt fyrirbæri, þau hafa tíðkast alllengi þótt þessi gjöld hækki nokkuð ef frv. nær fram að ganga. Um skólagjöldin ætla ég ekki að fjölyrða nú. Það verður sérstök umræða um skólagjöldin innan tíðar. Ég vil þó að það komi fram að ákveðið var í haust að kanna það mjög rækilega hvort lög leyfðu að heimt yrðu inn skólagjöld með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir og til hvaða kostnaðarþátta í skólakerfinu mætti láta skólagjöldin renna. Í þeirri vinnu hefur þegar verið upplýst að skólagjöld hafa verið innheimt í miklu stærri stíl, held ég, en flestir hafa áttað sig á. Í sumum tilvikum hefur þetta komið fram í fjárlagafrv. undanfarinna ára og fjárlögum og ríkisreikningi en að öðru leyti er ekki hægt að rekja svokölluð skólagjöld í opinberum tölum vegna þess hreinlega að þau hafa verið heimt inn án þess að um tilkynningar hafi verið að ræða til æðstu menntayfirvalda. Og þetta hefur gerst jafnt í tíð hv. 9. þm. Reykv. eins og annarra menntmrh. á undan honum, m.a.s. hygg ég að þetta hafi þótt svo sjálfsagt í sumum tilvikum og hefur gengið svo lengi að menn hafa ekki hirt um að tilkynna það einu sinni. Þannig verða menn að átta sig á að skólagjöld eru ekki ný af nálinni. Ég ætla ekki hér, ég hef gert það áður, að ræða um vexti og hver beri ábyrgð á þeim háu vöxtum sem hér eru. Ég hef margoft lýst þeirri skoðun minni sem fer reyndar saman við skoðanir allflestra þeirra sem eitthvað hafa kynnt sér peninga- og bankamál, sem ég veit nú að hv. þm. hefur gert, og hún er að eftir því sem meiri ásókn er í fjármunina þeim mun meiri líkur eru á því að vextir hækki. Það er ekki þannig í okkar hagkerfi frekar en öðrum í hinum vestræna heimi, sem er reyndar orðinn æðistór nú á dögum, að menn stjórni vaxtastefnunni með tilskipunum og yfirlýsingum. Það er fyrst og fremst eftirspurnin og framboðið sem ræður því hvert vaxtastigið er á hverjum tíma. Og ég vil taka það fram að hin mikla lánsfjárþörf ríkisins hefur valdið gífurlegri sprengingu í vöxtum hér á landi, svo mikilli að við hljótum að þurfa að taka á því máli enda er það eitt af markmiðum þessa frv. að það verði gert. Hv. þm. spurði um fatlaða og sveitarfélögin. Í því sambandi vil ég taka það fram að hæstv. félmrh. hefur boðað til fundar með sveitarstjórnarmönnum í næsta mánuði þar sem þetta mál verður m.a. til umræðu. Það var athygli vert að hlusta á hv. þm. segja skoðun sína á sjúkrahúsunum í Reykjavík og þeim kostnaði sem þar mætti ná niður, ekki síst þeirri trú hans að með sameiningu sjúkrahúsanna í Reykjavík mætti spara allt að einum milljarði. Þessi skoðun hv. þm., sem er fyrrv. heilbrrh., lýsir því best að menn hafa trú á því að um talsverða sóun og tvíverknað sé að ræða í þessu kerfi. Sjálfur hef ég komið nokkuð nálægt því, verið formaður stjórnarnefndar ríkisspítala um fjögurra ára skeið og er einn þeirra sem tel að það megi spara talsverða fjármuni í sjúkrahúsunum og rekstri þeirra í Reykjavík og tel að þess vegna megi ætla að hægt sé að ná fram því markmiði sem sett er í frv. Og þótt það náist ekki fullkomlega á fyrsta árinu held ég að það sé full ástæða til að fara af stað með þetta mál. Hv. 14. þm. Reykv. flutti hér mikla og góða ræðu. Hv. þm. er ekki við nú í lok þessarar umræðu þannig að ég veit ekki hvort ég á að vera að svara miklu af þeim fyrirspurnum sem fram komu í máli þingmannsins. Það eru þó nokkur atriði sem ég vil nefna. Í fyrsta lagi það að þegar verið er að bera saman frv. til fjárlaga á næsta ári og frv. til fjárlaga fyrir yfirstandandi ár verða menn að muna eftir hallanum sem er á fjárlögum yfirstandandi árs. Það er ekki hægt að bera saman tölur um tekjur og gjöld og halda að slíkur samanburður segi allt, menn verða jafnframt að sjá hver raunverulega útkoman er. Það er ekki nóg að bera frumvörpin saman, það verður að bera frumvarp á næsta ári saman við raunveruleikann á yfirstandandi ári til að fá rétta mynd. Nokkrir hv. þm. hafa í þessari umræðu fjallað um álver. Það er rétt sem hefur komið fram í ræðum þeirra að gert er ráð fyrir því að framkvæmdir vegna álvers hefjist á næsta ári og þá að sjálfsögðu bygging virkjana í tengslum við það álver. Það er talið að slíkar framkvæmdir geti gefið ríkissjóði um 1 milljarð eða 1 til 1,5 milljarða, það er auðvitað mjög erfitt að áætla það nákvæmlega. Ég var spurður að því hvað mundi gerast ef ekki yrði af byggingu álversins. Það sem gerist er að þessar tekjur hverfa að sjálfsögðu úr áætlununum en á móti kemur að lántökur til Landsvirkjunar fyrst og fremst verða minni. Hins vegar held ég að ástæðulaust sé að örvænta vegna samninganna sem standa fyrir dyrum við þessi þrjú fyrirtæki, Atlantsálsfyrirtækin. Reyndar er álverð mjög lágt um þessar mundir. Það er u.þ.b. helmingi lægra en árið 1988 þegar ég skrifaði undir samninginn við sum þessara Atlantsálsfyrirtækja og lagði þar með grunninn að þeirri vinnu sem síðan hefur verið fylgt, ekki einungis af þessari ríkisstjórn heldur einnig af þeirri síðustu. Það er ljóst að þetta lága álverð og mikið framboð á hrááli, m.a. frá austantjaldsþjóðunum og vegna þess hve friðvænlega horfir í heiminum, gerir það að verkum að ýmsir óttast að ekki verði af byggingu álversins. Ég vil þó taka fram að ég hef þær fréttir að færa að forustumenn þessara fyrirtækja hafa fullan hug á því að láta framkvæmdirnar hefjast sem fyrst. Bankarnir sem hugsanlega munu lána fyrirtækinu hafa þó í hyggju að gera meiri kröfur til fyrirtækisins en almennt hefur verið gert hingað til af ýmsum ástæðum. Það út af fyrir sig er ekkert nema fagnaðarefni fyrir okkur Íslendinga, að staðið sé betur að tryggingum gagnvart bönkunum. Álverð hefur lítils háttar hækkað að undanförnu, fyrst og fremst vegna þess að sumar álverksmiðjur hafa verið að loka fyrir starfsemi sína. Samt er talið að álverð hafi nú þegar náð botni og búast megi við hækkandi álverði á næstunni þannig að það er ekki ástæða til annars en að trúa því að af þessum framkvæmdum geti orðið og þess vegna rangt að sleppa fyrirhuguðum framkvæmdum þegar verið er að meta tekjur ríkissjóðs á næsta ári. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir ræddi síðan um einkavæðingu og vitnaði þar í Douglas Smith sem hér var á ferð fyrir stuttu og minntist á að hann væri á móti því að einkavæða járnbrautir. Ég get sannfært hv. þm. um að við munum ekki gera tilraun til að einkavæða járnbrautir hér á landi þó ekki væri nema af þeirri ástæðu að þær fyrirfinnast ekki. Ég held hins vegar að það sé rangt sem kom fram í ályktun þingmannsins út frá orðum Douglas Smith að einkavæðing sé ekki af hinu góða. Ég held nefnilega að jafnvel Douglas Smith, sem er nú sá íhaldsmaður breskur sem kannski styst hefur viljað ganga í þessum efnum, viðurkenni að einkavæðingin getur gert stórkostlegt gagn. En það er hins vegar rétt að það er hægt að ganga of langt í þeim efnum eins og svo mörgum öðrum. Ég get fullvissað hv. þm. og aðra þingmenn jafnframt að það er ekki ætlun ríkisstjórnarinnar að ganga eins langt og breska ríkisstjórnin hefur gengið á undanförnum árum. En fyrr má nú rota en dauðrota í þessum efnum. Ég bendi á að sum fyrirtæki í eigu íslenska ríkisins eru fyrirtæki sem eru ekkert öðruvísi en fyrirtæki sem nú þegar starfa á markaðnum. Þá er ég að segja frá því að það er ekki verið að tala um vatnsveituna, ekki endilega rafmagnsveitur o.s.frv., en það er til fjöldi fyrirtækja sem eru í eigu ríkisins og eru nákvæmlega eins og önnur atvinnufyrirtæki. Ég tek undir það með hv. þm. að loforð þingmanna úr ýmsum kjördæmum um fjárframlög til einstakra verka á næsta ári eða næstu árum er ósiður sem ég tel ástæðu til að lagður verði af. Og ég er sammála hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur um að slík plögg eru í raun og veru marklausar yfirlýsingar og allt of mikið gert af að safna slíku saman. Mér hefur stundum dottið í hug hvort ekki væri kominn tími til að ná þessum plöggum á einn stað, ég veit að þau eru til hjá hinum ýmsu opinberu stofnunum, og gefa þetta einhvern tímann út í bók bara til sýnis fyrir þjóðina um það hvernig þingmenn geta sameiginlega komist að niðurstöðu sem í raun og veru er alger markleysa, sem oftast er nú þegar þingmenn koma sér saman um eitthvað. Það verður að segjast eins og er.  
             Hv. 6. þm. Vestf. og reyndar fleiri þingmenn minntust á launin í forsendum frv. og lögðu út af þeim og spurðu: Ja, ef launin hækka hvaða áhrif hefur það á frv.? Vantar þá ekki stórar fjárupphæðir í frv. gjaldamegin? Það er að sjálfsögðu rétt, ef launin hækka þá hækkar auðvitað sá kostnaður ríkisins. En á móti kemur að launahækkunin er almenn, skattar verða hærri þannig að búast má við að nettóútkoman verði sú að hún hafi ekki áhrif á ríkissjóð. Sannleikurinn er nú sá, og það er einkenni á ríkisrekstrinum, að eftir því sem veltan verður meiri og jafnvel meiri sjúkdómur kemur fram í efnahagslífinu þeim mun meiri tekjur fær ríkið. Þetta er auðvitað alþekkt. Það verður að játast og segjast alveg eins og er að á næsta ári er gert ráð fyrir talsverðum viðskiptahalla, þ.e. að þjóðin eyði um efni fram en sú eyðsla er skattlögð og ríkissjóður nýtur þess og fær þannig fjármuni í ríkissjóð. Á sama hátt getum við gert ráð fyrir að ef launin hækka langt umfram það sem þjóðartekjurnar segja til um megi búast við enn þá meiri viðskiptahalla og meiri gróða í ríkissjóð. Þetta er nú einu sinni lögmálið í þessum efnum, jafnöfugsnúið og ýmsum þykir það vera. Hv. þm. Þuríður Pálsdóttir ræddi hér um svokallaðan ekknaskatt og spurði hvort áformað væri að setja aðra og réttlátari reglu vegna þessa sérstaka eignarskatts. Ég vil eingöngu svara því til að það er ætlunin, eins og reyndar hefur komið fram, að leggja af eða takmarka verulega eignarskatta í sömu mund og teknir verða upp svokallaðir eignartekjuskattar þar á meðal fjármagnstekjuskattar. Þessi skattur, skattur af verslunar- og skrifstofuhúsnæði og aðrir eignarskattar munu þess vegna dragast verulega saman eða jafnvel hverfa um leið og fjármagnstekjuskattur og aðrir eignartekjuskattar verða teknir upp. Ég vil hins vegar benda á vegna þess að það var minnst hér á þjóðarbókhlöðuskattinn, og reyndar kom það fram hjá hv. 18. þm. Reykv., Kristínu Ástgeirsdóttur, að á næsta ári er gert ráð fyrir að langsamlega stærsti hluti þessa sérstaka eignarskatts, sem er innheimtur aðeins af þeim sem eiga mestu hreinu eignirnar, rennur til Þjóðarbókhlöðunnar eða 335 millj. af 365 millj. sem menn áætla að heimtist inn. Afgangurinn, 30 millj., rennur til Bessastaða þar sem framkvæmdir hafa átt sér stað að undanförnu. Þetta er talsverð breyting frá því sem var á yfirstandandi ári þegar aðeins 145 millj. kr. runnu til Þjóðarbókhlöðunnar, en til Þjóðleikhússins fóru 140 millj. og 60 millj. til Bessastaða, ef ég man rétt. Hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., ræddi hér um fjölmörg atriði og varpaði fram mörgum fyrirspurnum. Hann minntist á vextina og vaxtastigið. Ég hef áður rætt um þau atriði, en hann sagði: Samkvæmt áætlunum Seðlabankans verða raunvextir á síðasta ársfjórðungi þessa árs um 16%, 15,8% nákvæmlega. Þetta er rétt --- og þá er verið að tala um mun á nafnvöxtum og verðbólgu á óverðtryggðum skuldabréfum, þ.e. meðaltal af þessu --- ef engar lækkanir verða á nafnvöxtum af því sem eftir lifir ársins. Vextir á verðtryggðum skuldabréfum eru 10% en það er rétt að raunvextir geta orðið tæplega 16% það sem eftir lifir ársins ef þeir verða ekki lækkaðir. Og hver er ástæðan? Ástæðan er einfaldlega sú að verðbólgan er á svona hraðri niðurleið og það er auðvitað það sem er fagnaðarefni. Það hlýtur að vera skylda bankakerfisins og annarra þeirra sem stunda lánastarfsemi að lækka vextina í takt við verðbólguna. Ég vek athygli á því að í kvöldfréttum kom fram að Íslandsbanki telur sig geta náð þeim árangri á síðari hluta ársins að skila hallalausum rekstri þó að halli á rekstrinum hafi verið mörg hundruð millj. kr. á fyrri hluta ársins. 

Kæmi ekki til greina að ríkisstjórnin fengi þá til að hagræða svolítið þar eins og á sjúkrahúsunum?

Það finnst mér og ég tek þessari ábendingu fyrrv. bankastjóra fegins hendi og ég skal koma henni til skila.

Honum er kunnugt um að það er hægt að gera það þar ekki síður en á sjúkrahúsunum.

Það er áreiðanlega rétt. En ég bendi einungis á þetta vegna þess að þetta er kannski ein meginskýringin. Ég tel að við eigum auðvitað öll að fylgjast með því hvort bankarnir og aðrir lækki vextina, nafnvextina, í takt við verðbólguna. En ástæðan fyrir því að ég tek þennan punkt upp er auðvitað sú að þessi staðhæfing sýnir að verðbólgan er á slíkri niðurleið að það er gert ráð fyrir því að hún verði á fjórða ársfjórðungi samkvæmt þessari spá 3,8%. 3,8% verðbólga og hún heldur áfram að lækka á næsta ári. Ef fram heldur sem horfir getur verðbólgan á næsta ári verið helmingi lægri en hún er í ár. Ég ætla ekki að ræða hér ítarlega um húsbréfakerfið. Ég ætla einungis að segja að það hefur náðst talsverður árangur, mun meiri en náðist í tíð síðustu hæstv. ríkisstjórnar í þeim efnum. Vegna búvörusamningsins vil ég segja að ég tel að staðið hafi verið við það samkomulag um verðlagsforsendurnar sem koma fram í búvörusamningnum og ég hef ekki heyrt annað heldur en að menn séu sammála um það að þær ákvarðanir, sem þegar hafa verið teknar, bæði verðlagsákvarðanir og eins ákvarðanir varðandi frv., séu í þeim anda sem menn vilja starfa eftir. Það er hins vegar rétt að það er skerðing á framlagi til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á næsta ári miðað við gamla búvörusamninginn. Ég verð víst að fara hraðar yfir sögu ef ég á að komast áfram áður en nóttin er öll.  Hv. þm. ræddi nokkuð um þjónustugjöld og það gerðu auðvitað fleiri þingmenn og það er ekkert óeðlilegt því það er auðvitað ein af mestu og helstu stefnubreytingum sem kemur fram í frv. að hækka þjónustugjöldin, láta þá greiða sem njóta þjónustunnar. Hv. þm. spurði hvort við værum að hverfa frá því að jafn réttur væri fyrir alla til þessarar velferðarþjónustu. Þetta gefur auðvitað tilefni til að íhuga nokkuð hvað í því felst að jafn réttur sé til slíkrar þjónustu. Er það jafn réttur að áliti þingmannsins ef allir eru jafnilla settir? Ég spyr vegna þess að það er staðreynd að ef við ætlum að ná því markmiði að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum hlýtur það að kosta annaðhvort niðurskurð eða skattheimtu, nýja skattheimtu í stórkostlega ríkum mæli.  Ég get því miður ekki sagt nákvæmlega hver ábatinn verður ef Íslendingar samþykkja Evrópska efnahagssvæðið. En ég bendi á að Þjóðhagsstofnun og samtök atvinnulífsins hafa sett sig nokkuð nákvæmlega ofan í þessi mál og að þeirra áliti er um nokkurn og talsvert mikinn ábata að ræða. Það sem ég held að skipti mestu máli er að þessi aðild gefur ný tækifæri, hún ýtir við íslensku efnahags- og atvinnulífi, sparkar dálítið í okkur og ég held að við höfum gott af því í þeirri lognmollu sem hér hefur ríkt. Hv. 9. þm. Reykv. flutti hér langa og yfirgripsmikla ræðu. Hann taldi að ríkisstjórnin væri að fara út af þeirri braut sem hingað til hefði verið almenn pólitísk sátt um og nefndi í því sambandi þjónustugjöldin. Ég ætla ekki hér og nú að skattyrðast eða deila við þingmanninn um þetta mál en ég vil einungis benda honum á eitt og það er að kynna sér nýjar hugmyndir og nýjar samþykktir SF-flokksins í Danmörku. SF-flokkurinn í Danmörku hefur verið eins konar systurflokkur Alþb. Nú hefur það gerst í þessum flokki að augu manna hafa opnast fyrir því að það kunni að eiga að beina augum frekar að þjónustugjöldum heldur en að skattheimtunni vegna þess að flokkurinn sér að það er í mörgum tilvikum ekki hægt að verja kerfi þar sem sóun er mikil.

Þetta er misskilningur hjá þér.

Þetta er ekki meiri misskilningur en það að þetta er til skjalfest og ég á það.

Er þetta á dönsku?

Þetta er á dönsku þannig að ég get látið þýða þetta fyrir hv. þm. ef hann treystir sér ekki til að lesa dönskuna. Þá kem ég að því sem hv. þm. sagði, hann sagði: Fjárlagafrv. boðar kjaraskerðingu, umfram skerðingu þjóðartekna. Á bls. 259 í þessu frv., og það getur nú verið það eina held ég sem hv. þm. er að benda á, er tafla þar sem skýrðar eru þjóðhagsforsendur fjárlagafrv. Þar segir m.a. að gert sé ráð fyrir því að þjóðartekjur lækki um 3,1% á milli áranna 1991 og 1992 --- 3,1%. Kaupmáttur þjóðartekna á mann, þegar búið er að deila þessu niður á Íslendinga, verður 4% minni á næsta ári heldur en á yfirstandandi ári. Kaupmáttur ráðstöfunartekna verður hins vegar 3% lægri á næsta ári heldur en á yfirstandandi ári. Með öðrum orðum, kaupmáttur ráðstöfunartekna dregst minna saman en þjóðartekjurnar. Á þetta vil ég leggja áherslu því að þetta er akkúrat öfugt við það sem hv. þm. sagði þegar hann þóttist vera að vitna í þetta sama frv. og ég er nú að lesa úr. Varðandi réttarstöðu opinberra starfsmanna vil ég taka fram að það atriði og önnur sem snerta opinbera starfsmenn verða að sjálfsögðu til umræðu í kjarasamningum við þá sem núna eru hafnir því auðvitað hafa viðræður farið fram á milli aðila þótt viðræður séu nú flóknari en oftast áður því að samningsrétturinn er hjá viðkomandi félögum en ekki heildarsamtökum. Ég tel að þetta frv. greiði að sjálfsögðu fyrir kjarasamningum. Samkvæmt frv. er verðlagi haldið niðri, hallarekstur verður minni á næsta ári og við höfum boðið upp á það að aðilar vinnumarkaðarins komi að þessu frv. og hjálpi okkur til við frekari niðurskurð ef þeir hafa tillögur og ábendingar þar um. Um einkavæðingardeild í fjmrn. vil ég aðeins segja að það er hugmyndin að tveir starfsmenn, sem nú þegar starfa hjá fjmrn., myndi þessa deild, þetta eru menn sem hafa fengið þekkingu um einkavæðingu í framhaldsskólum, reyndar báðir í Bandaríkjunum. Ég minni á að einkavæðing er ekki einungis sala á opinberum fyrirtækjum. Einkavæðing er ekkert síður það að bjóða út rekstrarverkefni ríkisins, en það er kannski sá hluti þessa verkefnis sem fyrst og fremst snýr að fjmrn. Það er hins vegar rétt, sem kom fram hjá hæstv. heilbrrh., að yfirumsjón með þessu verkefni hefur forsrh. ásamt tveimur öðrum ráðherrum, þeim sem hér stendur og hæstv. viðskrh. Ég ætla ekki að ræða frekar um ræðu hv. 9. þm. Reykv. nema tilefni gefist til en honum var tíðrætt um mannúðarstefnu. Mér finnst einhvern veginn að hv. þm., þegar hann segir að við höfum breytt frá fyrri stefnu og horfið frá mannúðarstefnunni, skuldi okkur nokkrar skýringar á því hvernig hann hefði ætlað sér að brúa það bil sem er á milli tekna og gjalda hjá hinu opinbera. Það er ekki nóg að koma hér upp og segja: Ég vil leggja á hátekjuskatt og ég vil leggja á fjármagnstekjuskatt, vegna þess, eins og hæstv. heilbrrh. sagði, að fyrirliggjandi hugmyndir um slíka skatta hafa ekki gefið tekjur nema að verulega litlum hluta upp í það gat sem er á milli gjalda og tekna ríkisins. Mér sýnist hvað varðar álver og launahækkanir, ef þær yrðu, sem hvort tveggja kom fram í ræðu hv. 18. þm. Reykv., að ég hafi gert því nokkur skil í minni ræðu. Hún kom með ábendingu um að selja flugstöðina og ég hef þegar skrifað það hjá mér og má vera að hún geti hjálpað mér að finna kaupanda að henni. Það er sums staðar sem flugstöðvar eru í einkaeign, en sjaldnast er það nú, en hins vegar er það svo að reksturinn er víðast hvar í höndum annarra en ríkisins. Hún fjallaði nokkuð um tekjutengingu og mér þótti það vera athygliverðar hugleiðingar. Það sem við erum að tala um þegar rætt er um tekjutengingu er hins vegar, eins og ég hygg að hafi komið fram í máli 9. þm. Reykv., að þegar við ætlum að draga úr endurgreiðslunum og afsláttunum af t.d. barnabótum eða barnabótaauka eigi skerðingin að fara eftir tekjum fólks. Það er það sem átt er við með tekjutengingu, hvort sem það er persónuafsláttur, vaxtaafsláttur eða barnabætur. Þetta er ekkert einfalt mál því það er alþekkt í hagfræðinni og skattamálum að ef tekjutengingin er of mikil verður jaðarskatturinn svo hár að fólk hættir að vilja að vinna, það vill frekar hrapa í tekjum til þess að fá meiri opinbera styrki. Það er m.a. þess vegna sem þetta mál er vandmeðfarið. Ég skal ekki segja um það hvort verið er að framreikna rangar áætlanir í framhaldsskólunum en ég vil gjarnan kynna mér það. Það er ljóst að tölurnar, sem eru í fjárlagafrv., eru unnar í menntmrn. og það er auðvitað okkar hlutverk í fjrmn. að ganga úr skugga um það að þær tölur séu þannig unnar að þær séu raunhæfar. Það er líka ljóst að við höfum sagt að ef þessi árangur næst ekki með t.d. skólagjöldum, hlýtur það að bitna með öðrum hætti á þessari starfsemi og hugsanlega þarf þá að grípa til þess að minnka kennslu í þessum skólum. Ég bendi á að á undanförnum árum og áratugum hefur kennsla verið að aukast og stundum kannski stjórnlausar heldur en heppilegt hefði verið. Um Menningarsjóð er það að segja að gert er ráð fyrir því að á næsta ári hætti Menningarsjóður bókaútgáfu Menningarsjóðs og það er skýringin á því að þessi tala lækkar í frv. Hugmyndin er þá fremur sú að einhverjir styrkir gangi til annarra bókaútgefenda ef Menningarsjóður vill styrkja útgáfu á menningarriti eða menningarritröð. Um Lánasjóð ísl. námsmanna ætla ég ekki að vera langorður. Hins vegar vil ég alveg taka undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. að lántökur sjóðsins eru auðvitað sjálfskaparvíti en ég minni á að hefði verið um að ræða hærra framlag frá ríkinu þá hefði eitthvað annað þurft að láta undan í staðinn. En það er rétt, svona hafa ríkisstjórnir umgengist sjóðinn og búið til þetta stórkostlega vandamál. En af því að við höfum verið að tala um Lánasjóð ísl. námsmanna annars vegar og skólagjöld hins vegar þá langar mig til þess að vekja athygli á einu. Finnst hv. þm. vera vit í því að íslenskur lánasjóður, Lánasjóður ísl. námsmanna, láni --- ég tek það fram að lán hans eru á að giska 50% gjöf ef maður skoðar vaxtamuninn og þann kostnaðarmun sem kemur fram hjá sjóðnum miðað við útlán og innlán --- til að greiða skólagjöld í stórum stíl erlendis til þess að standa straum af kostnaði við erlenda háskóla þannig að þeir séu betri, fái hæfari kennara, kennara sem fái betri laun, á sama tíma og ekki má bæta stöðu íslenskra skóla, Háskólans og framhaldsskólanna, með því að heimta inn skólagjöld til þeirra? Finnst hv. alþm. það vera eðlilegt að við greiðum í sameiningu með framlögum okkar u.þ.b. helminginn af útlánum til námsmanna? Það er u.þ.b. helmingurinn sem endurgreiðist og síðan er notað til skólagjalda í Bretlandi og Bandaríkjunum en á meðan er slíkt ekki hægt hér á landi. Ég bið menn að velta þessu aðeins fyrir sér því að ég býst við því að ýmsum þætti eðlilegra að íslenskir skattborgarar lánuðu heldur íslenskum námsmönnum til þess að stunda nám við íslenskan háskóla og stæðu þannig undir kostnaði við skólagjöld sem verða þá notuð til þess að styrkja íslenska skóla og bæta kjör kennaranna sem þar starfa.  Spurt var um það hvernig staðið væri að kostnaði við Evrópska efnahagssvæðið. Það er auðvitað rakið í frv. en rétt til þess að skýra það þá er það þannig að á yfirstandandi ári ganga til þýðinga laga og reglugerða 37,4 millj., þær verða 20 millj. á næsta ári. Til viðskiptaskrifstofu fara á þessu ári um 105 millj., verða 75 millj. á næsta ári. Þarna er um að ræða m.a. ferðalög og ýmislegt annað sem tengist þessu starfi. Formennska Íslands í EFTA, sem verður á næsta ári hálft árið, kostar 15 millj. Framlag til EFTA vegna aðildar verður á næsta ári tæpar 48 millj. en var á þessu ári 25 millj. Það þýðir að á næsta ári ganga 157 millj. til þessa verkefnis í stað 167 millj. á yfirstandandi ári. Og eins og kemur fram í frv. er gert ráð fyrir því að þetta dugi til þess að ljúka þeim verkefnum sem unnin eru í tengslum við aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Tekið skal fram vegna greiðslu í svokallaðan Þróunarsjóð að það er ekki hugmyndin að greiða það á næsta ári. Verði samningurinn gerður þá kemur til greiðslu fyrst á árinu 1993, ef ég skil samninginn rétt.  Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að þreyta menn meira. Þetta hafa verið langar umræður og gefa reyndar tilefni til miklu lengri ræðu og meiri tilrauna til svara a.m.k., svo ég kalli þetta ekki svör. Ég vil aðeins að allra síðustu benda á að komið hefur fram í umræðum mikill munur á viðhorfum stjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar til skatta fyrst og fremst. Segja má að hver einasti fulltrúi stjórnarandstöðunnar hafi bent á að grípa mætti frekar til skattahækkana en þeirra leiða sem stjórnin vill fara. Við, sem erum í þeirri ríkisstjórn sem situr að völdum, viljum ekki fara skattahækkunarleiðina vegna þess að við teljum að það sé fullreynt að hún leiði ekki til þess að við lokum þessu margfræga fjárlagagati og við náum jafnvægi í ríkisfjármálum. Ástæðan er sú að útgjöldin hafa alltaf vaxið hraðar en skattarnir þegar á hefur reynt. Þess vegna teljum við miklu eðlilegra að ráðast að útgjöldunum og lántökunum, reyna að draga úr umsvifum ríkisins og skapa þannig svigrúm, olnbogarými, fyrir fólk og fyrirtæki þannig að það geti farið að búa til verðmæti sem aftur getur gert það að verkum að ríkið fái meira í sinn hlut með sköttum sem þetta fólk og þessi fyrirtæki greiða í framtíðinni.