Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ólafur Thors) Eins og frv. ber með sjer, hefir sjútvn. lagt til, að sjerstök lög verði nú sett um stofnun veðurstofu á Íslandi. Þetta frv. er eiginlega gamall kunningi þessarar hv. deildar. Árið 1917 fluttu hæstv. forseti (BSv) og hv. núverandi 2. þm. Árn. (JörB) frv. á Alþingi, er segja má, að væri vísir til þessa frv., sem hjer er flutt. Var því tekið með kostum og kynjum í hv.Nd. og var samþykt þar, en fann ekki náð fyrir augum hv.Ed. og dagaði þar uppi. Árið 1918 var sama frv. flutt af hv. mentmn. Nd. Fór eins með það og áður, það fjekk góðar undirtektir í hv.Nd., en þegar það kom til hv.Ed., var því vísað til hæstv. stjórnar með rökstuddri dagskrá. Segir ekki af því síðan, en reyndin hefir orðið sú, að síðan 1919 hefir starfað hjer sjerstök veðurstofa, en án þess að hafa stoð í lögum. Hefir hún notið styrks úr ríkissjóði og síðastliðið ár fjekk hún 44 þús. kr. Er það að vísu mikil upphæð, en nægir þó hvergi til þess, að veðurstofan geti int af hendi hin nauðsynlegustu störf. Hefir sjútvn. því litið svo á, að annaðhvort beri að leggja þessa stofnun alveg niður eða að hækka styrkinn til hennar, svo að hún geti rækt vel sitt starf, og þegar nú til þess kemur að ákveða, hvorn kostinn skuli kjósa, er það að vonum, að spurt sje um reynslu annara þjóða í þessum efnum. Í 50 ár hafa veðurstofur starfað erlendis og hafa aðallega unnið að því að safna veðurfarsskýrslum, svo að hægt sje að sjá, hvaða áhrif veðurfarið hefir á afkomu atvinnuveganna og landshagi yfirleitt. Ennfremur hafa þær gefið út daglegar veðurspár. Veðurfræðin er í flestum menningarlöndum alveg sjerstök vísindagrein. Varð mikil framför í henni á stríðsárunum. Stöfuðu þær framfarir af því, að mikil alúð var þá lögð við veðurathuganirnar vegna þýðingar þeirra fyrir flughernaðinn, því að þar var einkum nauðsynlegt að vita nákvæmlega allar horfur veðurs. Eftir ófriðinn var haldinn alþjóðafundur til þess að koma skipulagi á rannsóknirnar. Var þar ákveðið að senda frá hverju landi veðurfregnir, sem önnur lönd gætu haft gott af. Hafa allir, sem þeirra hafa notið, álitið þessar veðurfregnir alveg ómissandi. Enda myndi ekki, eftir 50 ára reynslu, vera haldið áfram að efla og stækka veðurstofnanirnar og auka fjárframlög til þeirra, nema reynslan hefði verið sú, að mikill hagnaður hefði hlotist af þeim. Nefndin hefir kynt sjer reynslu Norðmanna í þessu máli. Jeg vil leyfa mjer að lesa upp úr Iðunni kafla úr grein eftir Jón Eyþórsson veðurfræðina, en hann hefir undanfarið starfað á aðalveðurstofu Norðmanna, og er því manna kunnugastur málinu: „Það er einróma álit sjómanna við vesturströnd Noregs, að stormvarnirnar sjeu mikil trygging fyrir líf þeirra og eignir. Venjulega er hægt að senda aðvörun 6–12 klst. áður en stormurinn skellur yfir, svo að nægur tími er til að bjarga veiðarfærunum og búa um skip fyrirfram. Stormfregnirnar eru símaðar til allra símstöðva á strandlengju þeirri, sem búist er við, að stormurinn nái til.“` Þetta segir þessi kunnugi maður um athuganirnar í Noregi. Stendur líkt á þar og hjer, enda er langt síðan menn komu auga á nauðsyn athugananna hjer á landi. Síðan 1872 hafa Danir haft hjer á hendi veðurathuganir, þar til Íslendingar sjálfir tóku þær í sínar hendur árið 1919. En sú veðurstofa, sem hjer er nú, hefir átt við erfið kjör að búa. Aðeins fáir, lítt vanir menn hafa starfað við hana. Það má segja, að forstöðumaðurinn einn hafi verið fær um að gegna þessu starfi. En það er of mikið verk að ætla einum manni það, án þess að hann hafi nauðsynlega aðstoð. Telur hann sig sjálfur ekki geta það. Segi jeg þetta honum á engan hátt til miska, því að hann er að mínu áliti mjög gáfaður maður og duglegur í starfi sínu. Svo er á fleira að líta. Veðurstofan hefir of ófullkomin tæki, fær veðurfregnir frá alt of fáum stöðum á landi, fær of fá veðurskeyti frá útlöndum og frá alt of fáum skipum. Bagar það líka mikið að fá ekki skeyti frá Grænlandi, en vonandi rætist nú bráðlega úr því, enda er það með öllu nauðsynlegt, svo að telja má ókleift að vera sannspár um veður hjer á landi án slíkra skeyta. Sjávarútvegsnefnd hefir talið nauðsynlegt að reyna að ráða bót á þessum meinum og hefir ætlast til, að þetta frv. yrði spor í þá átt. Eins og frv. ber með sjer þá er ætlast til, að starfssvið veðurstofunnar verði einkum tvennskonar, fyrst að safna gögnum til rannsókna á loftslagi landsins og vinna úr veðurfarsskýrslum er sýni skilyrði þau og takmörk, sem veðráttan setur atvinnuvegum landsins, og í öðru lagi að senda út veðurspár. Veit hið fyrra að framtíðinni, en lið síðara að líðandi stund, og er gagnsemi þess auðskildari. En til þess að sú hlið starfseminnar komi að fullu gagni, þá er einkum þrent nauðsynlegt: Að veðurspárnar sjeu rjettar, í öðru lagi að menn fari eftir þeim, og í þriðja lagi að þær svari kostnaði. Um rjettar veðurspár er mest komið undir glöggum veðurfræðingum. Við höfum hingað til aðeins haft einn mann, en það er of lítið. En nú eigum við völ á öðrum manni. Er það ungur maður, fróður mjög í sinni grein. Hefir hann stundað háskólanám í veðurfræði og tekið gott próf. Hann hefir verið 5 síðustu árin á bestu veðurstofu Norðurlanda, veðurstofunni í Björgvin. Þekki jeg ekki manninn, hefi aðeins talað við hann lítillega, en kunnugir segja hann greindan mann og starfhæfan, og tel jeg til hagsmuna fyrir oss Íslendinga að hagnýta oss starfskrafta hans. En nú stendur svo, að líklegt er að ef ekki verður undinn bráður bugur að því að festa hann hjer heima, þá festi hann rætur hjá Norðmönnum. Það er ekki nóg að fá tvo góða veðurfræðinga. Þeim er aðstoð nauðsynleg. Það er jafnan mikið verk að vinna í stofunni; t. d. hefir það komið fyrir, að forstjórinn hafi orðið að vinna einsamall verk, sem annarsstaðar er álitið fullnóg 3 mönnum. Liggur þá í augum uppi, að verkið getur ekki orðið eins vel af hendi leyst og með þarf. Einnig er nauðsynlegt að fá góðar og ábyggilegar frjettir. Það þarf að fjölga veðurathugunaratöðvum úti um land, búa þær að tækjum, hafa nákvæmt eftirlit með tækjunum og sjá um, að forstöðumenn athuganastöðvanna vinni verk sitt með nákvæmni. Ennfremur þarf veðurstofan að fá frjettir frá nægilega mörgum löndum. Er nauðsynlegt, að veðurstofan hafi sæmilega góð móttökutæki loftskeyta, svo starfsmennirnir geti sjálfir tekið við skeytum hvaðanæfa að, en tæki þau, er veðurstofan hefir orðið að notast við, eru með öllu ónotandi. Ný tæki mundu ekki kosta meira en 4–5 þús., og ætlast sjútvn. til, að slík fjárveiting verði samþykt í sambandi við frv. nefndarinnar. Loks væri æskilegt, að veðurstofan fengi að staðaldri skeyti frá skipum í hafi, og er eigi ólíklegt, að með tímanum verði því komið í framkvæmd. Verði nú vel fyrir öllu þessu sjeð, geta menn gert sjer góðar vonir um rjettar veðurspár, og er þá komið að öðrum lið þessa máls: hvort almenningur muni treysta á veðurspárnar og haga verkum sínum eftir því. Fyrsta skilyrðið er að sjálfsögðu, að menn fái að vita um veðurspárnar í tæka tíð, en til þessa hafa verið vanhöld á því. Veðurskeyti og veðurspár hafa aðeins verið sendar til l. og 2. flokks símstöðva og til skipa, er hafa tæki til að taka á móti skeytum. Jeg tel alveg sjálfsagt, að búið verði svo um hnútana, að veðurspárnar sjeu að staðaldri sendar til allra verstöðva og yfirleitt til allra þeirra, er ætla má að hafi gagn af þeim. Jeg geri mjer vonir um, að útvarpið reynist góður boðberi, og er ekki ólíklegt, að svo fari fyr en varir, að hver fleyta verði búin tækjum til móttöku á útvarpsfrjettum. Ætti þá veðurspám að vera útvarpað oft á dag. Til aðstoðar bátum, er eigi hafa móttökutæki ætti að reisa merkjastöðvar nálægt verstöðvunum til viðvörunar, ef óveður er í vændum. Er þetta kostnaðarlítið, en nauðsynlegt, enda altítt með öðrum þjóðum. Að sjálfsögðu verður eigi með vissu fullyrt, að menn hagnýti sjer veðurspárnar, en sú er trú nefndarinnar, að reynslan muni smákenna mönnum það, ef veðurspárnar að jafnaði rætast. Þá er loks að athuga, hvort starfsemi veðurstofunnar svari kostnaði, ef veðurspár eru sannar og menn fara eftir þeim. Óþarft er að fjölyrða um þá hlið málsins. Þó skal á það bent, að mikill vinnusparnaður mundi fylgja sönnum veðurspám, sem farið væri eftir. Yrði það til hagsmuna bæði land- og sjávarbændum. Nefni jeg þar til hey- og fiskbreiðslu, en einkum kæmi þó slíkt að gagni smáútgerðinni. Tel jeg líklegt, að margur óþarfa róðurinn sparaðist, auk þess sem veiðarfæratap mundi minka. Alt er þetta þó smáræði eitt hjá hinu, ef takast mætti að draga úr þeim ógurlegu fórnum, sem íslenska þjóðin færir Ægi árlega. Mjer er útræði víða hættumeira en títt er annarsstaðar. Á smáfleytum er sjósókn stunduð á djúpmið fyrir opnu hafi, og er líkast sem sjómennirnir íslensku kunni ekki að hræðast, enda er blóðtakan ægileg. Á árunum frá 1881–1910 druknuðu um 2100 manns hjer við strendur landsins, en um 680 frá 1914–1926. Það er ótvíræð skylda löggjafans að gera alt, sem í hans valdi stendur, til að tryggja líf sjóvíkinganna, og þegar ekki er meiru til kostað en hjer ræðir um, vildi jeg mega vænta skilnings og aðstoðar allra háttv. deildarmanna. Jeg nota tækifærið til að leiða athygli að því að Ísland mun vera eina menningarlandið, sem hefir áskilið sjer þóknun fyrir útsending veðurskeyta til annara landa. Gjald þetta, sem árlega mun nema um 24 þús. kr., hefir til þessa fallið til Mikla norræna ritsímafjelagsins, en á eftirleiðis að greiðast í ríkissjóð. Jeg leiði hjá mjer að dæma um, hverja sæmd vjer hljótum af þessu, en bendi á hitt, að ef á annað borð á að taka þessa borgun, er rjett að hún falli að einhverju leyti til veðurstofunnar, því að hún hefir allan tilkostnað og vinnu við að semja þessi skeyti. Kostnaður við veðurstofuna er nú árlega um 40 þús. kr. Nefndin telur líklegt, að til þess að koma henni í viðunanlegt horf, þurfi vart meira fjárframlag en ca. 20 þús. í viðbót, eða um 60 þús. kr. alls, og væntir nefndin, að háttv. þingdeild verði sammála um að veita þetta, sem í sjálfu sjer er smávægilegt í samanburði við þann vinning, sem er í aðra hönd, bregðist veðurstofan ekki vonum manna. Þó að starfsmönnum verði fjölgað við veðurstofuna, eiga þeir ekki að sitja þar auðum höndum, því að það er gert ráð fyrir, að þeir hafi þar að minsta kosti 8 klst. vinnudag, og er það talsvert lengri vinnutími en í öðrum opinberum stofnunun ríkisins. Þetta er ennfremur allströng vinna, og auk þess, sem unnið er í veðurstofunni, þurfa hinir veðurfróðu starfsmenn að kosta kapps um að fylgjast með í öllum nýjungum og framförum á sviði veðurfræðinnar, sem er ung fræðigrein ennþá og á fyrir höndum mikinn viðgang og mun verða, er fram líða stundir, með víðtækari og umfangsmestu vísindagreinum. Nefndin hefir lagt til, að sjerstakt hús verði bygt handa veðurstofunni strax og ástæður leyfa. Húsið ætti að standa einhverstaðar á bersvæði og vera útbúið með öllum þeim tækjum og umbúnaði, sem nauðsynlegur er fyrir þessa stofnun. Nefndin hefir gert ráð fyrir, að forstjóri veðurstofunnar hefði þar frían bústað, en þangað til búið er að koma upp þessari byggingu, fái hann styrk til húsaleigu, sem jafngildi því, er sæmileg íbúð kostar hjer í Reykjavík. Nefndin vill tryggja sjer, að hr. Jón Eyþórsson veðurfræðingur verði starfsmaður í veðurstofunni, en nú sem stendur á hann kost á embætti í Noregi, með hærri launum en hjer eru í boði. Þar fær hann um 8 þús. kr. á ári, sem fara hækkandi upp í 9–10 þús. og 500 kr., og auk þess svo góð húsaleigukjör, að svara mundi til 150–175 kr. húsaleigustyrks á mánuði. En laun þau, sem honum mundu verða boðin hjer, eru hvergi nærri sambærileg við þetta, og til þess að bæta ofurlítið úr þessu hefir nefndin stungið upp á húsaleiguhlunnindunum, sem ætlast er til, að falli að jöfnu núverandi forstjóra og herra Jóni Eyþórssyni, enda þótt lögin ákveði að forstjórinn einn njóti þeirra. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þörf okkar Íslendinga fyrir öruggar og ábyggilegar veðurspár. Öllum er svo kunnugt, að fáar þjóðir heyja harðari baráttu við Ægi en við Íslendingar, því sjósókn hjeðan er miklu örðugri en víðast hvar annarsstaðar. Jeg get sagt það fyrir hönd allrar nefndarinnar, að ef þetta aukna fjárframlag fæst og veðurstofunni verður komið í það horf, sem hún telur æskilegt, þá er það sannfæring nefndarinnar, að eigi líði svo mörg ár, að veðurstofan sanni ekki ágæti sitt. Við næstu umræðu hefir nefndin hugsað sjer að bera fram brtt. við e-lið 2. gr. frv., en frá því hirði jeg ekki að skýra frekar fyr en að því kemur. Þar sem frv. kemur frá nefnd, tel jeg óþarft að vísa því til nefndar, og legg því til, að það fái að ganga áfram gegnum þessa hv. deild nefndarlaust.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. frsm. sjútvn. (ÓTh) sagði, þegar hann talaði um veðurskeyti hjeðan, að við Íslendingar værum eina þjóðin, sem tæki borgun fyrir þau, og er þar rjett skýrt frá, en ástæðan er sú, að Mikla norræna hefir síðan 1905 haft einkarjett á öllum skeytasendingum hjeðan og seldi þess vegna skeytin. Það var líka rjett, sem hv.frsm. sagði um verð skeytanna. Það er á ári um 24 þús. kr., en nú, eftir hinum nýja ritsímasamningi, fellur þetta gjald til Mikla norræna niður, en þegar gerðir voru samningarnir við það fjelag, var gengið út frá því, að framvegis yrði samt haldið áfram að taka gjald fyrir þessi skeyti, og rynni það í ríkissjóð. Jeg hefi talað um þetta við forstjóra veðurstofu Dana, og hafði hann ekkert við það að athuga, en forstjórinn á sæti í miðstjórn alþjóðaveðurrannsókna. Hann viðurkendi, að hjer væru ýmsir örðugleikar á söfnun og útsendingu veðurskeyta, gegna afskektrar legu landsins og einangrunar. Mjer skildist það á hv.frsm., að hann vildi láta andvirði skeytanna renna til veðurstofunnar, en jeg verð að vera því mótfallinn; jeg tel miklu rjettara, að það renni til landssímans. Það kemur þar fram meðal tekna símans, eins og jeg álít að rjettast sje. Að vísu mætti skifta þessu milli símans og veðurstofunnar. Mjer þótti vænt um, að nefndin áætlaði, að ekki þyrfti meira framlag en 60 þús. kr. á ári; kostnaðaraukinn verður þá ekki fullar 20 þús. kr. árlega. Framlag til veðurstofunnar var hækkað á síðasta þingi upp í 40 þús. kr., en það hefir orðið sú raunin á, að veðurstofan þurfti meira fje, sem stafaði af því, að löggildingarstofan var lögð niður, en síðan hefir veðurstofan orðið hlutfallslega dýrari í rekstri. Jeg álít, að frv. geti vel gengið áfram nefndarlaust, en jeg bið hv. sjútv. að athuga vel erindi, sem henni verður sent mjög bráðlega og áhrærir 2. málsgr. 4. gr. frv., og jeg mælist til, að frv. komi ekki til næstu umr. fyr en nefndin hefir athugað umrætt erindi.

Frsm. (Ólafur Thors) Jeg skal taka það fram, að nefndin mun ekki gera ágreining út af gjaldinu fyrir veðurskeytin, úr því að hæstv. atvrh. vill heldur, að það renni til landssímans, og mun því nefndin sætta sig við, að svo sje. En hún biður þó athugað, að veðurstofan semur skeytin og á því nokkra kröfu til andvirðis þeirra.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal leyfa mjer að benda á, að tekjurnar af skeytunum eru „brúttó“ tekjur, en talsverður kostnaður við að smala þeim saman frá veðurstöðvum úti um land og senda þaut hingað. Landssíminn á því einnig kröfu til þessa fjár, en það verður óþarft að þrátta um þetta, úr því að nefndin fellur frá kröfum sínum um þetta fje.

Forseti (BSv): Hv. frsm. sjútvn. (ÓTh) mæltist til þess, að frv. gengi gengum umræður nefndarlaust, og má það vel verða, en í þingsköpum er svo fyrir mælt, að fjárhagsleg atriði skuli bera undir álit fjárveitinganefnda, og verður því viðkunnanlegra, að sjútvn. leiti álits fjvn. um fjárhagsatriði frv.

Frsm. (Klemens Jónsson) Háttv. samþingismaður minn (EP) bar fram í Ed.till. til þál. í tveim liðum; fyrri liðurinn fól í sjer áskorun til stjórnarinnar að byrja þegar á þessu ári á framkvæmdum samkvæmt lögum frá 1917 um fyrirhleðslu fyrir Markarfljót, en síðari liðurinn var til vara og hljóðaði um að fá brú á Þverá að öðrum kosti. Ástæður fyrir þessari till. til þál. eru þær, að síðan Markarfljót braust yfir í farveg Þverár, hefir hún brotið til stórskemda jarðlendi í Fljótshlíð, og er ekki annað sýnna, ef þessu fær að halda áfram, en að áin gerspilli fjölda jarða þar í Hlíðinni. Við þessu verður að sporna, ef hægt er, enda hefir og Alþingi viðurkent það, er það samþykti lögin frá 1917 um fyrirhleðslu fyrir Þverá og Markarfljót, og átti landssjóður að kosta fyrirhleðsluna að 3/4 hlutum og Rangárvallasýsla að ¼ hluta. Þess vegna hefir og dálítið verið unnið að fyrirhleðslu vatna þar eystra síðan þessi lög voru samþykt. En það hafa víðar orðið skemdir af vatnagangi en í Fljótshlíð. Þegar lengra dregur niður eftir hjeraðinu og Þverá hefir sameinast Rangánum, hefir alt þetta vatn lagt land undir í Þykkvabænum og legið við eyðileggingu hinnar frjósömu Safamýrar. Þess vegna var 1923 gerð öflug fyrirhleðsla við Djúpós, svo áin ruddi sjer djúpan farveg til sjávar, og er þess vegna þess að vænta, fyrst um sinn að minsta kosti, að Þykkvibærinn sje ekki í neinni hættu vegna vatnagangs. En þó að Markarfljóti verði veitt úr Þverá, er það ekki nóg til varnar skemdum af þess völdum. Það verður líka að varna því, að það leggist nokkursstaðar í einn farveg. Það er mjög dutlungafult vatnsfall. Það myndar ýmsar aðrar stórár, Affallið og Álara, og ef það skyldi leggjast með öllum sínum þunga í annaðhvort þessara vatnsfalla, eða jafnvel þó það skiftist í þau bæði, þá er Landeyjunum hætta búin. Það hefir þó verið ætlun manna, að tiltækilegast væri að veita Markarfljóti í sinn forna farveg, jafnframt því sem fyrirhleðsla væri bygð til þess að varna því, að Markarfljót rynni í Þverá, og um leið varna frekari skemdum í Fljótshlíð. En þessi forni farvegur er vestan við Eyjafjöll, alt til sjávar. Þetta var álit efri deildar, og studdist hún við álit og tillögur vegamálastjóra um þetta mál, og vegamálastj. hefir sýnt það í verkinu, að hann vill framfylgja þessari skoðun sinni, því að á síðari árum hefir samkv. till. hans verið hlaðinn varnargarður undan Seljalandsmúla, til varnar Eyjafjallasveit, en áður hafði Markarfljót oft, er vötnin leituðu í hinn forna farveg, brotist austur með múlanum og gert þar víða stórskaða á mörgum jörðum. Enda þótt þessi garður, sem þar hefir verið hlaðinn, sje til einhvers gagns, verður hann alls ekki nógu öflugur til varnar sveitinni, þegar alt vatnið er komið í einn farveg, og eins og vötnunum er nú háttað, er hann ekki heldur einhlítur. T. d. 1920 kom það fyrir, að vatnið, sem þó var ekki meira en venja var til, hækkaði svo við áfreða, að það fór yfir garðinn og gerði skarð í hann. Það þarf þess vegna að hækka garðinn talsvert og treysta hann svo, að örugt sje, að vötnin falli ekki austur yfir, þó að vatnsmegnið aukist. Menn eru litlu bættari, þó að hlaðið sje fyrir Þverá og Fljótshlíðinni forðað frá frekari spjöllum, ef vötnin brjóta þá land undir Eyjafjöllum eða annarsstaðar. Enda óttast Eyfellingar mjög, að svo geti farið, að stór hluti sveitarinnar, sem er engu síður blómleg en Fljótshlíðin, verði fyrir stóráföllum, ef vötnunum verður veitt austur á við. Jeg held því, að jeg megi fullyrða, að það sje nokkuð almenn ósk þar eystra, að fyrirhleðslu sje hagað þannig, að sje Markarfljótsvatninu veitt í sinn gamla farveg undir Eyjafjöllunum, þá sje jafnframt hlaðinn öruggur garður frá Seljalandsmúla og um leið sett brú á fljótið hjá Litla Dímon. Verkfræðingar hafa annars athugað þetta mál og kemur saman um það, að því að eins sje framkvæmanlegt að stokkleggja fljótið með þessum hætti, að bygður verði öflugur garður, annaðhvort úr Þórólfsfelli eða Háamúlanum, sem er milli Barkarstaða og Árkvarnar. Jeg hefi hjer til leiðbeiningar fyrir væntanlega nefnd kort herforingjaráðsins af þessu svæði. Annar liðurinn í þessari þál. er sá, að ef ekki sje mögulegt í náinni framtíð að girða fyrir framrensli Markarfljóts í Þverá, verði látið rannsaka brúarstæði á Þverá og gerð áætlun um brúarkostnað. Þessi varatillaga er á fullum rökum bygð, því að Þverá er skaðræðisá, svo vatnsmikil dögum og vikum saman, að hún er ófær á aðalvaðinu, síkisvaðinu, sem liggur beint við fyrir ferðamenn, sem ætla austur eftir þjóðveginum. Ferðamenn verða því oft að leggja krók á hala sinn alla leið inn að Teigi í Fljótshlíð. En svo gæti komið fyrir, að framrensli Markarfljóts breyttist svo, að brúin yrði ónýt og öllu fjenu beint kastað í sjóinn. Þetta mál er því ekki einungis vandamál, heldur líka vandræðamál, því það er varla hægt að hreyfa svo við því í eina átt, að það þá ekki horfi til vandræða í aðra átt. En eitthvað verður að gera, og hjer dugir ekkert kák. Það er þegar búið að gera miklar mælingar til undirbúnings þessu máli, en annars hefir ekkert verulegt verið gert. Þegar við þm. Rangæinga berum fram þetta nauðsynjamál, hefir það fengið þá afgreiðslu hjá hv.Ed., að hún vill aðeins veita til þess örlitla upphæð til bráðabirgða. Hæstv. atvrh. (MG) hefir lýst því yfir, að hann teldi sig ekki bundinn við þessa upphæð, og er það góðra gjalda vert. Jeg sagði, að þetta væri nauðsynjamál fyrir Rangæinga, en það er meira. Það er nauðsynjamál fyrir alt landið, því það varðar sannarlega alt landið, að stórar og blómlegar sveitir eyðileggist ekki. Háttv. Ed. fann engin betri ráð en að leggja til, að veittar yrðu einar 5000 kr. til bráðabirgðafyrirhleðslu, þ. e. fyrirhleðslu, sem ekki þarf að vera liður í síðari framkvæmdum, þegar alvarlega verður tekið til framkvæmda, m. ö o., hagurinn af þessari bráðabirgðafyrirhleðslu er tvísýnn mjög. En þó svo færi, að með þessari upphæð mætti fyrirbyggja frekari skemdir af Þverá einni, þá er um leið engin trygging fyrir því, að vatnið, sem þá hefir fengið annan farveg, valdi ekki skemdum í Landeyjunum eða undir Eyjafjöllum. Það er lítið unnið við það að veita af einum á annan. Jeg álít því, að þessi niðurstaða í hv.Ed. sje ekki fullnægjandi, og er það von mín, að þetta mál fái betri undirbúning hjer í þessari hv. deild. Þó að jeg eigi sæti í þeirri nefnd, sem málinu verður væntanlega vísað til, hefi jeg talið rjett að skýra afstöðu mína til málsins þegar í stað. Þá finn jeg ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta að sinni, en mín skoðun er sú, að rjettara sje að bíða 1 eða 2 ár enn heldur en að kasta, þó ekki sje nema 5 þús. kr., út í tvísýnu. Málið þarf að athuga og undirbúa nákvæmlega af verkfræðingum og leggja það síðan undir álit sýslubúa og Alþingis. Vænti jeg svo þess, að málinu verði, að umræðum loknum, vísað til samgmn.

Jón Kjartansson Þó að jeg eigi sæti í samgmn., þykir mjer hlýða að segja nokkur orð. Það er alveg rjett hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að þetta mál leit öðruvísi út, þegar það kom inn á þing en það gerir núna á þskj. 96. Samgmn. Ed. hefir breytt málinu í þetta horf, og þó að sú breyting sje ekki stórvægileg, tel jeg hana mjög til bóta. Jeg ætla ekki að fara að lýsa landspjöllum þar eystra af völdum þessara vatna. Þau munu vera öllum hv.þdm. kunnug, enda mintist hv. 2. þm. Rang. (KlJ) nokkuð á þau. Jeg hugsa því, að flestir hv.þdm. viti, hvernig þarna er umhorfs nú. En á hitt vil jeg minnast með fáum orðum, hve mikil samgönguteppa er þarna á láglendinu af völdum vatnanna. Sú hlið málsins er svo veigamikil, að fram hjá henni má ekki ganga, ef horfið væri að hinum öðrum lið tillögunnar, eins og hún var í upphafi. Þó að gengið hefði verið að 2. lið upphaflegrar till., væri þar með engin fullkomin úrlausn fengin, því að þó að brú fengist yfir Þverá í þeim farvegi, sem hún nú er í, þá er engin bót fengin fyrir Affallið, Álana og Markarfljót, en þau vatnsföll eru oft og tíðum eins ill yfirferðar og Þverá, enda hygg jeg, að austurhluti Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýsla væru jafneinangraðar eftir sem áður, þó að brú kæmi yfir Þverá í þessum farvegi. Það hefir mikið verið um það hugsað að undanförnu, á hvern hátt yrði bætt úr landspjöllum eystra af völdum vatnanna, og lengst komst Alþingi 1917, þegar það afgreiddi lög um fyrirhleðslu fyrir Þverá og Markarfljót, en þau lög hafa aldrei komið til framkvæmda, og hygg jeg, að bændur eystra sjeu orðnir vondaufir um, að svo muni verða í bráðina, og því sje það, að nú hefir þinginu borist áskorun frá þeim um að fá brú yfir Þverá eins og hún rennur nú. En jeg vil leggja mikla áherslu á það, að hvað sem framkvæmt kann að verða í þessu máli, verði það gert í anda laganna frá 1917. Við það vinst tvent. Í fyrsta lagi verður spornað við landspjöllum af völdum Þverár og sömuleiðis af völdum Markarfljóts undir Eyjafjöllum, og í öðru lagi er þetta ágæt samgöngubót eystra. Um leið og vötnin verða brúuð öll í einum stokki, er kominn akvegur alla leið austur í Mýrdal. Hins vegar er jeg sammála hv. 2. þm. Rang. (KlJ) í því, að jeg tel mjög vafasamt, hvort gagn er að tillögu þeirri, sem hjer liggur fyrir, því að það sjá allir menn, að 5 þús. krónur hrökkva ekki langt til slíkra framkvæmda. Ef nokkuð er aðhafst, sem ekki er bygt á rækilegum undirbúningi og fullkominni rannsókn, má eins búast við, að alt sje unnið fyrir gíg. Jeg tel sjálfsagt, að mál þetta fari til samgmn., og fari svo, að hún mæli með tillögunni eins og hún er nú, vil jeg taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti geri það með því móti einu, að upphæðin sje aðeins skoðuð sem áætlunarupphæð. Vil jeg svo mæla með því, að málið gangi til nefndar, og vona jeg, að því verði vel tekið af hv. deild, enda þótt nefndin hjer vilji líta stærri augum á þetta mál en hv. samgmn. Ed.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) mintist á, að jeg hefði sagt í Ed., að jeg teldi mig ekki bundinn við þessa 5 þús. kr. upphæð. Þetta er alveg rjett. Jeg álít ekki, að mögulegt sje að komast af með þessa upphæð, ef fyrirhleðsla hepnaðist inn frá, en svo kæmi í ljós, að Markarfljót vildi leggjast austur með Eyjafjöllum, því að garðurinn hjá Seljalandsmúla yrði ekki nógu öflugur til þess að standast svo mikið vatnsmegn, en ef hann bilar, verður að gera við hann strax, hvort sem fjárveiting er til þess eða ekki. Vegamálastjóri þorir ekki að svo stöddu að staðhæfa neitt um það, hvort hægt muni að veita nokkru af vatnsmegni Þverár í Markarfljót fyrir 5000 kr., og ef það kemur fram við rannsókn, að það sje tilgangslaust, verður auðvitað við það hætt. Því hafði jeg í Ed. þann fyrirvara, að ekkert yrði af þessu, ef svo reyndist. Að öðru leyti er jeg samdóma hv. 2. þm. Rang. (KlJ) um, að hjer þarf vandaðan og nákvæman undirbúning, og eins þarf að komast að því hjá sýslubúum, hvort þeir vilja leggja á sig þessa byrði. Það er svo um þessi vötn, að annaðhvort þarf, áður en langt um líður, að veita þeim saman í einn farveg og brúa þau, eða láta þau renna eins og þau gera nú og brúa þau öll, hvert fyrir sig, en það verður ákaflega dýrt. Vötnin eru stór og mörg, og það, sem verst er, er að þau renna sitt á hvað. Álarnir eru 7–8 og afaróstöðugir í rásinni. Það verður því að láta fara fram nákvæma rannsókn á því, hvort ekki sje hægt að fara eftir lögunum frá 1917. Jeg hefi ekkert við það að athuga, þó að þetta mál fari til samgmn. En þar sem um er að ræða að verjast ágangi á Fljótshlíðina, þá er þetta ekki beinlínis samgöngumál. En það, sem vakti fyrir nefndinni í Ed., var að reyna að grynna svo á Þverá, að hún gerði lítinn usla í Fljótshlíðinni og væri hægari yfirferðar en nú, án þess þó að gera skaða undir Eyjafjöllum. Hvort þetta er samrýmanlegt, er ekki hægt að segja um að svo stöddu.

atvinnumálaráðherra (MG): Hæstv. forsætisráðherra hefir beðið mig að leggja fyrir háttv. deild af hálfu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins þessi lagafrumvörp: 1. Frv. til laga um friðun Þingvalla o. fl. 2. Frv. til laga um veiting ríkisborgararjettar. Vona jeg, að hæstv. forseti taki þessi mál til meðferðar hjer í þessari háttv. deild samkv. þingsköpum.