Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Brtt. nefndarinnar við þennan kafla fjárlaganna eru ekki margar og eru því fljótskýrðar. Fyrst er þá XXXI. brtt. á þskj. 435, um að hækka tillagið til unglingaskólanna. Er þetta gert að bón fræðslumálastjóra. Telur hann þurfa að bæta við upphæðina, ef unglingaskólarnir eigi að geta notið þess styrks, er ákveðið hefir verið, að þeir fengju. Hefir nefndin fallist á það. XXXV. brtt. á þskj. 435 er um það, að hækkaður verði styrkur til kvenfjelagsins Óskar. Hefir kvenfjelag þetta haldið uppi verklegum húsmæðraskóla síðan 1910. Hefir skólanum verið haldið uppi í 4 mánuði á hverjum vetri, kenslugjald hefir verið 75 kr. og skólinn verið sóttur frá Steingrímsfirði til Stykkishólms. Síðastliðinn vetur voru þar 24 nemendur. Skólinn hefir notið 3500 kr. styrks frá því opinbera, en 6500 kr. frá fjelaginu. Nefndin hefir fallist á, að það væri sanngjarnt að hækka styrkinn. Því næst er XXXIX. brtt., þar sem nefndin leggur til, að veitt verði fje nokkurt til umbóta á Hólakirkju. Kirkjubyggingin er merkileg og forn, bygð árið 1756, og er af sumum talin ein hin merkilegasta bygging þessa lands. En nú hefir hún gengið úr sjer, og ýmsar breytingar, sem gerðar hafa verið á henni, hafa valdið skemdum á innra útliti hennar. Nú hefir sú stefna verið tekin upp að endurbæta hana og breyta henni á þann hátt, að hún komist aftur í sitt forna horf. Nefndin lítur svo á, að þetta sje stórþörf ráðstöfun og hefir fallist á að veita 1000 kr. til þessa verks. Þá leggur nefndin til í XLI. brtt. að veita 1200 kr. til Þorkels Jóhannessonar. Þorkell er að undirbúa rit mikið um atvinnusögu Íslendinga. Í hana vantar ennþá mikilsverðan kafla, en heimilda til hans hefir Þorkell hugsað sjer að safna fyrir þetta fje. Hann ætlar að ferðast um landið, safna örnefnum og skoða rústir og lesa úr þessu sögu atvinnuvega vorra til sjós og sveita. Af þessum brunni má vafalaust ausa miklum fróðleik viðvíkjandi íslenskri atvinnusögu, landbúnaðar-, fiskiveiða- og verslunarsögu. En margt af þessum fróðleik er hætt við að glatist, ef ekki er undinn bráður bugur að rannsóknum. Örnefni gleymast, rústir eru jafnaðar við jörðu. Þorkell fjekk dálítinn styrk síðastl. ár og starfaði í sumar í Þingeyjarsýslu. Gerir hann ráð fyrir að geta lokið starfinu á 10–12 árum. Hann hefir lofað að útvega viðbótarstyrk annarsstaðar að, ef ríkið veitir þennan. –Nefndin lítur svo á, að þetta sje mjög þarft verk og telur nauðsynlegt að sporna við, að örnefni og fornarmenjar falli með öllu í gleymsku, en telur hinsvegar ekki fært að rita um atvinnulíf þjóðarinnar án þess að slíkum gögnum sje safnað. Þá er það XLVIII. brtt. Nefndin leggur til, að veittar sjeu 2000 kr. til dr. Jóns Stefánssonar til mynda í Íslandssögu hans. Dr. Jón hefir undanfarin ár verið að semja Íslandssögu á ensku. Verður hún stærri en nokkur sú Íslandssaga, sem út hefir verið gefin. Aðaláhersluna leggur hann á að draga fram þá þætti sögunnar, sem snerta viðskifti Íslendinga og Englendinga. Nefndin telur viðeigandi að veita þennan styrk til að koma í bókina litmyndum nokkrum íslenskum, sem geymdar eru í konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn og eru frá 14. öld. Eru þær af búningum, vopnum og ýmsu öðru og gefa góða hugmynd um líf manna á þeim tímum. Þær eru prýðilega gerðar, teiknaðar af Magnúsi Þórhallssyni í Víðidalstungu. Tvívegis áður hefir verið veitt fje til þessarar sögu. Er áreiðanlega ekki of miklu til kostað, því það getur komið landinu að miklu liði, að stór og voldug þjóð, eins og Englendingar, fái þannig tækifæri til að kynnast sögu þess. En nafn dr. Jons er full trygging fyrir því, að verkið verði svo úr garði gert, að verðlaunavert sje. Þess má og geta, að dr. Páll Eggert Ólason mælir mjög með þessari styrkbeiðni. Í LVIII. brtt. fer nefndin fram á, að veittur sje 1200 króna styrkur til dýralæknisnáms. Það hefir ekki blásið byrlega fyrir dýralæknunum hjer á þessu þingi; en það má gera ráð fyrir, að þó fallið verði frá að hafa jafnmarga fasta dýralækna og nú eru, þá aukist þó þörf fyrir þá frá því, sem er. Nú eru einungis 4 lærðir dýralæknar hjer á landi, og þar af eru 2 aldraðir. Þurfum við því að vera viðbúnir, ef einhver fjelli frá. Þá er LX. brtt., og er fyrri liður hennar um styrkveitingu til Sláturfjelags Suðurlands, til að reisa niðursuðuverksmiðju, og ætla jeg til hægðarauka að taka með LXXXI. brtt., um heimild til að lána sama fyrirtæki 70 þús. kr. í sama tilgangi. Fjelagið hefir um nokkurt skeið starfað að niðursuðu og hefir fengið mikla reynslu í því efni. Þeir, sem að fjelaginu standa, eru ekki í vafa um, að niðursuða eigi mikla framtíð fyrir sjer. Það er afar mikilsvert framfaraspor, ef hægt er að gera lakasta hluta kjötsins að góðri verslunarvöru með þessu móti. En ýmislegt úrgangskjöt má nota í kæfu og líka t. d. kjöt af eldra fje, sjóða niður og selja sem kjöt. Því meir sem salan á frosnu kjöti eykst, eftir því verður meiri nauðsyn á að koma slíku kjöti í verð, því eins og kunnugt er, þá selst ekki í Englandi annað en úrvalskjöt frosið. Auk kjötsins hefir verið reynd niðursuða á fiski, laxi og rjúpu. Má einkanlega gera sjer miklar vonir um rjúpuna. Þessi ágæta vara hefir hingað til verið litlu betri verslunarvara en síldin. Með það tvent er eins háttað. Það berst svo mikið á markaðinn í einu, að því verður ekki undan komið. En með því að sjóða hana niður væri hægt að dreifa markaðinum, svo að hún berist ekki öll að í einu; hækkaði það verð hennar og yrði að því mikill tekjuauki. - Sláturfjelagið hefir orðið brautryðjandi í kjötsölunni hjer á Suðurlandi. Það hefir einu sinni áður fengið lán úr viðlagasjóði, 40 þús. kr., og er það nú að fullu borgað. Fyrir fáum árum var stjórninni veitt heimild til að veita því viðlagasjóðslán til að koma upp sútunarverksmiðju. Þetta var aldrei notað, því að þegar farið var að hugsa málið betur, sá fjelagið, að þar var ekki um svo arðvænlegt fyrirtæki að ræða sem búist var við í fyrstu. Sýnir það ljóst, að forgöngumenn fjelagsins flasa ekki að neinu. - Fjelagið fór fram á hærri styrk, en nefndinni þótti ekki annað fært en skera hann niður um helming. Lánsupphæðina hefir hún aftur á móti látið standa eins og fjelagið fór fram á. Í síðari till. undir sama tölul. leggur nefndin til, að styrkurinn til Sambands íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga sje hækkaður úr 4700 kr. upp í 6000 kr. Fjelag þetta starfar að endurlífgun heimilisiðnaðar og vinnur að því af áhuga og krafti. Nefndin hefir átt kost á að kynnast nokkuð starfi fjelagsins, með því að athuga það, sem unnið hefir verið á námsskeiði, sem haldið hefir verið í vetur. Sá hún, að þar hefir verið myndarlega að verið. - Þess skal getið, að beiðni kom frá Hvítárbakkaskóla um styrk í sama skyni. En nefndinni kom saman um að hafa allan styrkinn á sama lið, og getur þá skólinn fengið styrk af því fje, er fjelagið úthlutar. LXX. brtt., fyrri liður, er um styrkveitingu til innflutnings sauðnauta. Sauðnaut eru okkur að vísu óþekt, en þeir, sem hafa kynt sjer eðli þeirra og lífsskilyrði, gera sjer vonir um, að gagn mikið verði af þeim hjer. Það eru harðgerðar skepnur, sem lifa norður í Grænlandsóbygðum. Vil jeg benda á, að öll okkar húsdýr, hestar, kýr og sauðfjenaður, er kynjað úr suðlægum löndum og heitum. En sauðnautin hafa alist upp og vanist við erfið lífskjör; yrðu þau því ljett á fóðrum. Þau eru að stærð mitt á milli nauta og sauða, spök og eru líkur til, að þau mundu verða mjög meðfærileg. Vigfús Sigurðsson Grænlandsfari hefir sótt um styrk til að flytja þau hingað inn. Nefndin hefir litið svo á, að gera beri einhverjar ráðstafanir til að flytja þau inn, en leggur það hinsvegar á vald stj., á hvaða hátt það verði gert, hvort það verði gert með því að senda menn til að sækja þau, eða þau verði keypt. Seinni liður þessarar brtt. fer fram á, að veittur verði styrkur til flugnáms. Nú hefir Eggert Vilhjálmsson Briem lokið fyrrihlutaprófi í fluglist. Langar hann til að fullnuma sig enn frekar og taka seinni hlutann líka. En það er dýrt nám; kostar líklega um 10 þús. kr. Nefndin sá sjer ekki fært að mæla með svo háum styrk, en leggur til, að veittar verði 5000 kr. Það er ekki vafi á, að flugferðir komast á hjer á landi innan skamms. Er því mikilsvert fyrir okkur að fara að undirbúa okkur, og virðist sjálfsagt að styðja að því, að íslenskir menn nemi fluglist. Í LXXVII. brtt. fer nefndin fram á að bæta tveim ljósmæðrum við þann flokk, sem í 18. gr. er talinn. Þá er það LXXXIX. brtt. Í 23. gr. frv. er heimild til að greiða Sambandi íslenskra samvinnufjelaga halla þann, er verða kann á sölu frysts kjöts. Nefndin leggur það til, að einungis verði greiddur helmingur hallans. Þessi kjötsala er nú komin í það gott horf, að lítil hætta er á, að halli verði nokkur að ráði. Telur nefndin því óhætt að draga úr styrknum. Í 2. lið a. í sömu brtt. er farið fram á, að stjórnin fái heimild til að ábyrgjast 250 þús. kr. lán til hafnarbryggju á Siglufirði. Þetta er eiginlega einungis tilfærsla. Í hafnarlögunum 1914 er Siglufirði veitt ábyrgð fyrir 150 þús. kr. láni og í fjárlögum árið 1927 120 þús. kr. lán úr viðlagasjóði. En eins og allir vita, þá hefir verið lítið fje til í viðlagasjóði, og varð það því að samkomulagi að fella lánið niður, en auka ábyrgðarheimildina. Nefndin hefir fallist á þetta og telur sjálfsagt að taka þessu boði. Í b.-liðnum leggur nefndin til; að stjórninni heimilist að kaupa jörðina Bakkasel í Öxnadal. Bakkasel stendur uppi í óbygðum og er nauðsynlegt að halda þar bygð við lýði vegna póstferða. Getur það riðið á lífi manna. Nú eru líkur til, að bygð leggist þar niður, ef ekki eru gerðar skjótar ráðstafanir. Akrahreppur á nú jörðina; keypti hana til að ná í afrjettarland. Undanfarið hafa verið veittar 700 kr. til að halda þar uppi bygð, og hefir þó gengið illa að fá menn til að búa þar. En nú eru hús jarðarinnar komin að falli, og er ekki hægt að tryggja þar bygð áfram, nema hið opinbera byggi upp húsin. Fullyrða má, að verð jarðarinnar verði það lágt, að ekki verði veruleg útgjöld að þessu. Nefndin hefir ekki getað sjeð annað en að þetta sje alveg hliðstætt Fornahvammskaupunum og að það verði ekki komist hjá þessu. Þá hefi jeg farið nokkrum orðum um allar brtt. nefndarinnar við þennan kafla fjárlaganna. En sjálfur á jeg og nokkrar brtt., sem jeg skal mæla nokkuð fyrir. LXXX. brtt. á þskj. 435 er viðkomandi tryggingum „Mjallar“. Svo hagar til, að í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum eru 18 hreppar. En einungis 3–4 þeirra geta notið viðskifta við Mjöll. Þótt fyrirtækið sje þarft og fullkomlega nauðsynlegt að halda því uppi, þá er ekki víst, hvort samþykki beggja sýslunefnda fæst til þessarar ábyrgðar. Er afleitt að láta málið stranda á því, ef fengist gæti önnur ábyrgð jafngóð. Það gæti staðið á einu atkv. í annari sýslunefndinni. Í sýslunefndum er oft reipdráttur og metningur um mál, sem eru minni en þetta. En hjer á hv. Alþingi verður að líta stærri augum á málin og bregða ekki fæti fyrir þjóðþrifafyrirtæki að ástæðulausu. Vona jeg, að hv. deild taki þessa brtt. til greina í því trausti, að stjórnin flani ekki að því að veita lánið nema gegn fullkominni tryggingu. Þá á jeg ásamt háttv.þm. Borgf. XXXIII. brtt. á sama þskj., um að veita 1000 kr. til aukningar á bókasafni Hvítárbakkaskóla. Er það stórþörf fjárveiting. Hverjum skóla er það nauðsynlegt að hafa gott bókasafn til afnota, og ekki síst þeim skólum, þar sem fræðslunni er svo hagað, að sjálfsnám er aðallega stundað, svo sem er nú á Hvítárbakka. Að XLII. brtt. á þskj. 435 er jeg aðalflm., en þrír aðrir hv.þm. hafa og gerst meðflm. Er hún um að veita Guðmundi Kamban 2400 kr. styrk. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um Kamban; hann er svo kunnur, ekki einungis hjer, heldur og um allan bókmentaheim Norðurlanda. Hann hefir brotist áfram af dugnaði og þeim hæfileikum, að nú er hann kominn í sess helstu rithöfunda Norðurlanda. Hann hefir ritað mörg verk, sögur og sjónleika aðallega. Hafa leikrit hans fengið hina bestu dóma erlendra listdómenda og verið sýnd í öllum helstu leikhúsum Norðurlanda. Kamban er þegar búinn að ná viðurkenningu, og það er ekki lengur þráttað um, að hann er merkilegt skáld. En hann hefir ekki fengið viðurkenningu frá fósturjörðinni. Hann hefir aldrei fengið listamannastyrk, þótt fjöldi manna, sem minna voru verðir, hafi fengið hann. Nú langar hann til að semja skáldrit frá 14. öld. En til þess þarf hann að afla sjer heimilda. Þarf hann að koma upp til þess, bæði til að lesa hjer í bókasöfnum og eins til að rannsaka sögustaði. Hann hefir nýlega orðið fyrir áfalli nokkru, heilsubilun, og hlotið við það kostnað mikinn. Og ef Alþingi verður ekki við þessari styrkbeiðni, mun hann ekki geta framkvæmt verkið. Jeg álít, að nú sje fyllilega tími til kominn, að hann fái viðurkenningu frá fósturjörðinni, en það verður ekki betur gert en með því að veita þennan styrk umyrðalaust. Jeg get ímyndað mjer, að sumum hv.þm. sárni það, að fara að samþykkja þetta á sama tíma og verið er að skera niður verklegar framkvæmdir. En jeg held líka, að mönnum sje holt að minnast þess, að maðurinn lifir ekki af einu saman brauði, og það hefir verið styrkur þessarar þjóðar, að hún hefir getað litið upp úr askinum við og við. Og í þessu sambandi vil jeg minna á það, að naumast mundu Norðmenn á sínum tíma hafa getað betur varið fje en til þess að styrkja þá Ibsen og Björnson, og fátt orðið þeim meiri álitsauki en verk þessara manna. En þótt jeg ætli ekki að fara að gera neinn samanburð á Kamban og þeim, þá er hjer þó um mann að ræða, sem mjög hefir orðið til sóma bókmentum þessarar þjóðar og haldið nafni þessa lands á lofti meðal erlendra þjóða. Og það er ilt, ef í viðbót við þennan sjúkleika hans verður nú sparkað í hann hjeðan að heiman, því auk þess, sem það mundi gera þetta verk, sem hann hefir með höndum, óframkvæmanlegt, þá mundi það og brjóta niður kjark hans og vonir, þegar hann fyndi slíkan kulda leggja móti sjer hjeðan að heiman, einmitt þegar honum ríður mest á að fá hlýjar kveðjur frá ættjörðu sinni.

Halldór Stefánsson Jeg hefi ekki gerst hlutsamur um afgreiðslu fjárlaganna, en er þó dálítið riðinn við þennan kafla, sem nú er til umræðu, þar sem jeg er flm. að 2 till. - Um aðra þeirra mun jeg þó ekki ræða að sinni, því það eftirlæt jeg aðalflm. þeirrar till. En till. sú, er jeg vil minnast á, er á þskj. 435, LXVI, við 16. gr. 39, nýr liður: Til Gunnars Jónssonar, Fossvöllum, styrkur til húsabóta, til að geta veitt ferðamönnum gistingu, 5000 kr. Hjer hefir nú þegar, við fyrri hl. umræðunnar, verið allmikið rætt um hinar almennu ástæður fyrir slíkum styrkjum sem þessum, í sambandi við aðra samskonar fjárbeiðni. Menn hefir heldur ekki greint á um þörfina, þótt menn hafi greint á um, hvort ætti að sinna slíkum fjárbeiðnum. Jeg mun því ekki ræða um hinar almennu ástæður fyrir þörfinni á slíkum styrkjum, heldur aðeins lýsa staðháttum á þessum stað og hinum sjerstöku ástæðum, en þær eru í stuttu máli þessar. Þessi bær er á krossgötum við fjölfarna vegi. Hann er við þjóðveginn frá Austfjörðum til Norðurlandsins og er undir Smjörvatnsheiði - þjóðvegurinn liggur þó ekki yfir hana -, sem er ein með lengstu og allra hæstu heiðum hjer á landi og mjög illviðrasöm. Er mönnum því oft þörf á góðri aðhlynningu, er þeir koma af henni. Framhjá þessum bæ liggur líka vegur til Möðrudalsheiðar, ekki þó svo að skilja, að hann standi við heiðina, heldur liggur vegurinn frá og til heiðarinnar, fyrst eftir Jökuldalnum. - Þarna er því vegur í fjórar áttir, auk þess sem bærinn liggur við hina torfærustu heiði, sem áður er sagt. Þarna er líka símstöð, og sækir að henni stórt svæði, sem eykur umferðina að mun. Verða bæði langferðamenn og símanotendur, sem eru langt að komnir, að gista þarna; auk þess þurfa langferðamenn einatt að fá fylgd og hesta. Bóndinn, sem nú er þarna, er úrræðagóður og hjálpsamur um að útvega hesta og fylgd og margvíslegan beina annan, sem með þarf. Híbýlin, sem voru allgóð á sínum tíma, eru nú nær fallin. Langt er þarna til næstu bæja, að undanteknum einum, en þar eru ekki úrkostir til að taka á móti hinum mikla ferðamannastraum, enda liggur ver við umferðinni. Bóndinn á Fossvöllum er nú orðinn roskinn og er fátækur barnamaður, sem hefir alið upp fjölda barna. Telur hann sig ekki geta bygt upp vegna fátæktar og neyðist því til að leita burt. Er vansjeð, þótt nýr bóndi fengist, að hann yrði fær um að byggja upp, svo nægði til að veita þann beina og aðstoð, sem altaf verður þörf á á þessum stað. Væri mjög bagalegt allri umferð, ef gisting og önnur aðstoð fjelli þarna niður. Þessi till. er því eingöngu borin fram til samgöngubóta, en ekki vegna bóndans sjálfs. Hygg jeg, að ekki sje minni nauðsyn að veita nokkurn fjárstyrk til þessa heldur en til ýmislegs annars, sem í fjárlögum stendur. En jeg skal þó ekki fara út í samanburð á því. Jeg hefi þá gert nokkra grein fyrir þessari till. Vænti jeg þess, að háttv.þdm. samþykki þessa till. mína, ef samskonar till., styrkur til byggingar á Ásólfsstöðum, sem er við fyrri kafla fjárlagafrv., verður samþykt.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal vera stuttorður, enda á jeg ekki margar brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Það er þá brtt. á þskj. 450, að lagðar verði fram til vegar yfir Hvolsvöll 10 þús. kr. Þar sem hæstv.atvmrh. hefir tekið vel í það, að þetta verði veitt, ef tekjuaukafrv. verða samþykt, þá tel jeg víst, að þetta fáist. Ástandið nú er það, að þegar rigningar ganga, þá stöðvar þessi kafli algerlega umferð um Suðurlandsundirlendið. Þá er það LVI. till. á þskj. 435, sem jeg á ásamt hv. 1. þm. Rang. (EJ), um að hækka sandgræðslustyrkinn úr 40 þús. kr. upp í 50 þús. kr. og að 15 þús. kr. af þessu sandgræðslufje sje varið í þarfir sandgræðslunnar í Gunnarsholti. En á þskj. 458 höfum við lækkað þessa kröfu um 5000 kr. En fyrir sandgræðsluna er bráðnauðsynlegt að fá skýli þarna fyrir frægeymslu, verkfæri o. fl. Það er líka örðugt að halda þarna við girðingum án þess að hafa mann til að líta eftir þeim. Þetta er því sjálfsögð sanngirniskrafa. Þá er það LXI. till. á sama þskj., að Dýraverndunarfjelaginu verði veittar 1000 kr. Áður stóð í fjárlögum styrkur til þessa fjelags, en fyrv. stjórn feldi hann niður. Tel jeg það illa farið. Slík mannúðarfjelög eru alstaðar annarsstaðar styrkt af opinberu fje. Þetta fjelag hjer hefir mikið gert að því að hvetja menn til að fara vel með skepnur, sem er þýðingarmikið, bæði frá fjárhagslegu og mannúðarsjónarmiði sjeð. Ef landsmönnum hefði verið innrætt þetta fyr á öldum, þá er jeg viss um, að afkoma landsmanna hefði orðið betri. Það vita allir, hver munur er á afurðum kvalinna og velfóðraðra skepna. Þetta fjelag hefir stofnað hæli fyrir dýr, bæði hunda og hesta, Hefir sveitamönnum, sem hingað ferðast, komið það vel. Þá hefir það og haldið úti blaði. Fjárhagsafkoma þess er ekki góð. Því er farið fram á, að það fái þennan litla styrk. Vona jeg, að hv. deild sjái sóma sinn í að samþykkja hann. Þá er brtt. XCI á þskj. 435. uppgjöf á láni og endurgreiðsla til Holtavegarins. Það hefir nú verið margsýnt fram á það, að sýslunni var um megn að greiða 1/3 af endurbyggingu Holtavegarins. Þetta hefir stöðvað allar framkvæmdir í vegagerð innansýslu síðan, enda þótt sýslan leggi á sig stórútgjöld í rentur og afborganir á þessu gjaldi. En hún hefir ávalt staðið í skilum með vexti og borgað af láninu. Og þar sem við höfum nú fært þessa upphæð niður um 4 þús., vona jeg, að hugur hv.þdm. verði með þessu. Ef þetta verður samþykt, þá getur sýslan farið að snúa sjer að öðrum nauðsynlegum vegarköflum, svo sem vegi niður að Safamýri, þessu blómlega slægjulandi, en sem er illfært að nú vegna vegarleysis. Sömuleiðis yrði endurbygður Fjallabakseða Landvegurinn öðru nafni, sem er í mikilli niðurníðslu. Þetta mundi verða gert á næstu árum með hálfu framlagi frá sýslunni, ef þessari ósanngjörnu kröfu um 1/3 framlag til Holtavegarins verður ljett af henni.

Sveinn Ólafsson Það mun nú tæpast vera fundarfært, ef litið er á tölu þm. þeirra, sem í sætum eru. En af því hv.frsm. og aðrir þeir, er talað hafa, hafa orðið að sætta sig við það að tala yfir tómum stólum, þá verð jeg víst að sætta mig við það líka.

Þeir eru ekki allir tómir

. Mjög margir eru auðir. Jeg á 3 brtt. við þennan kafla fjárlagafrv., en átti enga við þann fyrri. Af þessum brtt. er þó ekki nema ein, sem snertir mitt kjördæmi, og er þar ekki um útgjöld að ræða, heldur áhættulausa ábyrgð. Jeg hefði líklega ekki takmarkað mig svo, ef jeg hefði vitað fyrir, að svo margar og stórfeldar útgjaldatill. hefðu verið væntanlegar sem þskj. 435 sýnir. Jeg hefði þá mint á ýmsar óuppfyltar þarfir míns hjeraðs, sem jeg hefi gengið framhjá. Þetta ber þó ekki að skilja svo, að jeg telji, að vel hafi verið sjeð fyrir þörfum þessa hjeraðs undanfarið, nje heldur, að jeg álíti það ekki eins rjetthátt og ýms önnur hjeruð; þvert á móti. Þetta hjerað er eitthvert tekjumesta hjerað landsins fyrir ríkissjóð, og hefir verið svo frá því um 1880, en þó afarlítið fyrir það gert. Jeg þykist því fara hæversklega í sakirnar, þegar jeg ekki krefst eyris framlags með brtt. til hagsbóta fyrir þetta stóra og tekjumikla hjerað. Þetta er þá orðinn nokkurskonar inngangur að því, sem jeg vildi sjerstaklega sagt hafa. Jeg mun þá víkja nokkrum orðum að brtt. mínum á þskj. 435. Kem jeg þar fyrst að XLVI. lið og fer þess á leit, að til bókaútgáfunnar „Lýðmentunar“ á Akureyri verði veittur 1500 kr. styrkur. Á síðasta þingi var líka farið fram á fjárveitingu vegna þessa fjelags, en þá mishepnaðist að koma henni fram. Útgáfufyrirtæki þetta hefir nú starfað um nokkurn tíma og gefið út þrjú alþýðleg rit, mjög myndarleg. En sölu á þeim er enn ekki komið lengra en svo, að ekki hefir fengist inn nema sem svarar 1/3 af útgáfukostnaðinum. Það hefir nú ekki gengið greiðlegar en þetta, fremur en vant er hjer á landi. Þessi þrjú rit, sem Lýðmentun hefir gefið út, eru æfisaga Rousseaus, Ferðir Vilhjálms Stefánssonar og Himingeimurinn eftir Ágúst Bjarnason. Þessi rit eru orðin landskunn og útbreidd víða um sveitir landsins, þótt ekki hafi meira komið inn við sölu þeirra en fyr var getið. Nú hefir þetta fjelag á prjónunum nýja bók, sem það mun gefa út í ár; er það æfisaga Gandhis, indverska spekingsins, en auk þess er í undirbúningi útgáfa fleiri bóka. Styrkur sá, sem hjer er farið fram á að veita þessu fjelagi, er ekki nema helmingur þess, er fjelagið óskaði eftir að sjer yrði veitt. En þó svo sje, þá vænti jeg þess, að því mætti verða talsvert lið að því að fá þessa upphæð. Vænti jeg, þar sem svo hóglega er stilt til um kröfurnar, að þessu verði vel tekið, og því fremur, sem fjelag þetta hefir ekki notið neins styrks undanfarin ár til bókaútgáfunnar. Næst er þá að minnast á brtt. LII á sama þskj. Óska jeg þar eftir námsstyrk til Agnars J. Norðfjörðs, til hagfræðináms, 1000 kr. Hann stundar sem stendur nám við háskólann í Kaupmannahöfn. Jeg skal taka það fram um leið, að samskonar styrkir, sem farið er fram á á þessu sama þskj., nema samtals 18200 kr. Hjer er því um marga menn að ræða og þetta ekki nema 1/18 af þeirri upphæð allri. - Um þennan mann má þess geta, að hann tók stúdentspróf hjer í Reykjavík á síðastl. vori og fór næstl. sumar utan til náms. Af vangá sótti hann ekki um námsstyrk áður en hann fór og varð því of seinn að leita styrksins þess lögmælda. Þess vegna er þess nú óskað, að þingið veiti honum nokkra úrlausn. Jeg vil hjer um leið minnast þess, að maður þessi varð fyrir því óhappi að fatlast frá námi mjög lengi í 5. og 6. bekk vegna heilsuleysis. Gerði það honum mjög örðugt fyrir um námið. En nú hefir hann yfirstigið þetta heilsuleysi og er fullfrískur. Þessi maður er mjer að vísu lítið kunnur, en mjer eru kunnir foreldrar hans og þekki jeg þau að góðu einu, en veit, að efni þeirra eru mjög takmörkuð. Er því lítils eða einskis styrks að vænta frá þeim til að kosta námið. Eftir því sem jeg veit best, þá er Agnar bæði efnilegur og reglusamur maður og því líklegur til að komast að settu marki, ef stuðningur fæst. Hjer er farið fram á að veita ýmsum styrk, sem áður hafa verið styrktir, og því haldið fram af forsvarsmönnum þeirra, að fyrst og fremst beri að hlynna að þeim. En mjer finst það naumast rjett að setja suma hjá, en láta aðra njóta styrks árum saman. Þá kem jeg síðast að XCII. brtt. á þskj. 435, við 23. gr. fjárlaganna; þar fer jeg fram á, að ríkið taki ábyrgð á 80 þús. kr. láni til rafveitu í Búðahreppi. Þessi ábyrgðarupphæð - og þó nokkru hærri - hefir tvisvar verið veitt áður, 1921 og 1923, að jeg ætla, en í hvorugt skiftið verið notuð, af því að of dýrt þótti að ráðast í fyrirtækið. Efni og vinna var svo dýr á þeim árum, að óráðlegt þótti að byggja. Nú eru góðar líkur fyrir því, að lán fáist til þessa, ef ábyrgð ríkissjóðs fæst fyrir því. Enn er ekki að fullu ráðið, hvaða vatnsfall verður notað. Er um tvö að ræða. Annað er í landi, er ríkið á, og hefir fengist leyfi til að nota það. Hitt vatnsfallið rennur um lönd einstakra manna og er álíka langt frá kauptúninu, en líkur eru minni til þess, að það verði notað. Bæði eru þessi vatnsföll, að því er jeg hygg, álitleg til virkjunar fyrir svo sem 400–500 hestafla stöðvar. Jeg þykist ekki þurfa að fjölyrða um þessa till. frekar. Hún er gamall gestur hjer á þingi, sem hv.þm. margir munu kannast við frá fyrri tíð. Og mjer finst hún svo sjálfsögð og eiga svo mikinn rjett á sjer, að jeg ætla ekki að svo komnu að trúa öðru en hún verði samþykt. Hinsvegar legg jeg ekki svo mikið upp úr henni, að jeg ætli að fara að bjóða nein hrossakaup hennar vegna. Jeg gæti í raun og veru látið máli mínu hjer lokið. En af því að jeg er staðinn upp, finst mjer rjett að víkja nokkrum orðum að till., sem fyrir liggja. Jeg ætla þó hvorki að ámæla einstökum þm. nje heldur slá hv.fjvn. gullhamra fyrir það, sem frá þeim er komið. En jeg get sagt það hreinskilnislega, að jeg er með hvoruga fyllilega ánægður. Auðvitað lítur hver sínum augum á silfrið. Jeg get fylgt mörgum af till.hv.fjvn., en þó ekki undantekningarlaust öllum. En það er eitt, sem jeg hlýt að benda á, og það eru tvennskonar brtt. við 22. og 23. gr. fjárlaganna. Í 22. gr. standa eins og vant er lánsheimildir úr viðlagasjóði. Að þessu sinni er farið fram á 250 þús. kr. í brtt. umfram það, sem frv. gerir ráð fyrir. Hinsvegar er við 23. gr. farið fram á eftirgjafir á gömlum lánum úr viðlagasjóði, sem svarar 70 þús. kr. Jeg fullyrði, að á undanförnum árum hafi kröfurnar um eftirgjöf á lánum úr þessum sjóði farið vaxandi ár frá ári, og þykir mjer það illu spá, ef gengið verður inn á það að taka allar slíkar kröfur til greina. Það getur leitt til þess, að miklu af viðlagasjóðslánum verði breytt í bitlinga. Þegar búið er að veita þessi lán og velta þeim um nokkur ár, stundum með eftirgjöfum vaxta, þá er farið að kvarta um getuleysi til þess að endurgreiða lánið, og niðurstaðan verður sú, að það er gefið upp. Jeg verð að segja það sem mína skoðun, að fullkomin frágangssök er að ganga að flestum þessum kröfum, sem gerðar eru um eftirgjafir, vegna þess fordæmis, er það skapar. Það má gera ráð fyrir, að þessar kröfur vaxi ennþá hröðum fetum, þegar búið er í stórum stíl að opna gáttina fyrir þessum eftirgjafastraum. Og jeg veit, að það verður erfitt að stífla þann straum. Það er líklega óþarft að fara um þetta fleiri orðum, og mun jeg láta við svo búið sitja. Enda mun ekki rjett að tefja tímann um of, því að margir eiga enn eftir að mæla fyrir sínum brtt. En mjer fanst jeg mega til að hreyfa þessum örfáu varnaðarorðum út af þessu eftirgjafafargani.

Hjeðinn Valdimarsson Mínar brtt. við fjárlögin eru bæði fáar og lágar. Sú fyrsta er XXVII. á þskj. 435, um styrk handa Oddi Guðjónssyni stúdent, sem tekið hefir fyrir að stunda hagfræðinám við háskólann í Kiel. Þessi ungi maður er hjeðan úr bænum og lauk stúdentsprófi hjeðan úr mentaskólanum síðastl. vor með hárri einkunn. Hann er talinn efnilegur námsmaður og hefir fengið meðmæli frá prófessorum við háskólann í Kiel, sem hann stundar nám við. Hafa þau legið fyrir hv.fjvn., þótt ekki hafi hún tekið tillit til þeirra frekar en annara námsmanna. Nú má teljast fulláskipað í öllum fræðigreinum bæði af mönnum, sem þegar hafa lokið námi, og stúdentum, sem eru á leiðinni að ljúka námi. Það sama er hægt að segja um hagfræðina, ef miðað er við ríkisembættin, því að það er í raun og veru ekki nema eitt, hagstofustjóraembættið, er krefst hagfræðimentunar að lögum. En nauðsynlegt er einnig, að aðstoðarmaður hagstofustjóra sje hagfræðingur, svo að þá eru 2 embætti í þessari grein í hagstofunni. Það er þó nauðsynlegt að hafa fleiri menn í hverri fræðigrein en þarf til þess að fylla embættin, og á þetta við hagfræði umfram allar aðrar fræðigreinar. Nóg er til að gera. Það hefir sýnt sig, að þeir, sem hafa lokið prófi í hagfræði, hafa fengið nóg að gera hingað til, og jeg hygg, að frá þjóðfjelagsins sjónarmiði sje það síður en svo þarflaust, þótt þessi ungi efnilegi hagfræðingur væri styrktur til náms. En hann hefir litla von um að fá klofið námskostnaðinn styrklaust. Þá er brtt. XLVII. Þar er jeg flm. ásamt hv.þm. Mýr. (BÁ). Sú brtt. er um það, að Birni K. Þórólfssyni meistara verði veittur 1500 kr. styrkur til þess að skrá skjöl um íslensk mál í söfnum í Kaupmannahöfn. Meðal þeirra, sem íslensk fræði stunda, er Björn meistari Þórólfsson kunnur orðinn fyrir áreiðanleik og samviskusemi. Hann hefir reynst hjálplegur þeim, sem fengust við að rannsaka, hvaða skjöl skyldi flytja til Íslands og hver eftir verða. Hefir hann aflað sjer mikillar þekkingar á skjölum, er íslensk mál varða og í söfnum liggja í Kaupmannahöfn. - Meðmæli með þessari styrkveiting fylgja frá Hannesi Þorsteinssyni, Finni Jónssyni, Boga Melsted og Sigfúsi Blöndal. Ljúka þeir allir lofsorði á vísindamannshæfileika hans og hafi hann getið sjer orð sem efnilegur fræðimaður. Þess skal getið, að í ráðhússafninu í Kaupmannahöfn, sem ekki hefir verið rannsakað af íslenskum mönnum, mun vera ýmislegt í skjölum og skrám, er snertir verslunarsögu Íslands. Eins mun vera í ríkisskjalasafninu. Þar mun ýmislegt fólgið, sem enn hefir ekki verið fram dregið í ljós sögunnar. Það er tvímælalaust bráðnauðsynlegt verk að skrá fyllilega íslensk skjöl í söfnum í Kaupmannahöfn, bæði þau, sem þegar eru kunn, og þau, sem enn kunna að felast þar. Minni greiðsla til þess verks en 1500 kr., eða til vara 1000 kr., er ekki frambærileg. En það er of lítið. Brtt. 435,LXXXV er um eftirgjöf á námslánum. Árið 1924 var samþyktur liður í fjárlögum um 20 þús. kr. til þess að veita íslenskum stúdentum námslán úr viðlagasjóði. Nokkuð margir námsmenn hafa fengið lán af þessu fje. Tveir af þessum mönnum fara þess á leit, að þeir fái eftirgefna kröfu um endurgreiðslu á lánum, sem þeim hafa verið veitt. Annar þessara tveggja, Brynjólfur Bjarnason, varð veikur á námsárum sínum og gat því ekki lokið námi, og hefir verið og er heilsuveill síðan. Hinn, Finnur Jónsson málari, er að vísu ekki veikur, en mjer er kunnugt um, að hans högum er svo háttað, að ekki er við því að búast, að hann geti greitt lánið. Þegar þessi lánveitingaheimild til íslenskra stúdenta var samþykt, var ekki búist við því, að lánsfjeð fengist alt aftur. Það var gert ráð fyrir, að talsvert af því mundi tapast. Jeg hygg því rjettara að strika þessar upphæðir út, þar sem ganga má út frá, að lánþegum reynist ekki kleift að standa skil á þeim. Þá er till. frá mjer og háttv. 1. þm. Reykv. (MJ) um skólagjöld, XXX. liður á sama þskj. Við 2. umr. var feld till. frá okkur jafnaðarmönnum um að fella niður skólagjöld við ríkisskólana. Nú viljum við hv. samþm. minn (MJ) fara fram á að gera þau nokkru sanngjarnari, þannig að í stað 150 kr. komi 10 kr. á mánuði hjá þeim, sem ekki er eftirgefið skólagjaldið; sjeu fleiri nemendur á framfæri sama manns, greiðist 5 kr. fyrir annan, en fyrir þá, sem þar eru fram yfir, greiðist ekkert skólagjald. Með þessu móti lækkar skólagjaldið úr 150 kr. niður í 90 kr. á ári, ef gert er ráð fyrir 9 mánaða kenslu árlega. Við sjáum ekki ástæðu til að færa niður þann tekjulið, sem byggist á skólagjöldunum, fyrir því. Eftir upplýsingum fást yfir 15 þús. kr. jafnvel með þeirri lækkun, sem við förum fram á. En það er sú upphæð, sem fjárlagafrv. reiknar með. Auk þessarar lækkunar, sem nemur ekki alllitlu, er annað hagræði fólgið í till. okkar, sem sje það, að skólagjöld skuli greidd mánaðarlega, í stað þess, sem nú er, í byrjun hvers skólaárs. Þótt ekki sje hærri upphæð en þetta, eiga margir erfitt með að snara henni út í einu, en geta hinsvegar frekar staðið sig við að greiða 10 kr. mánaðarlega. Það er að vísu nokkru meiri fyrirhöfn við innheimtu skólagjaldanna, sem stafar af mánaðarlegri greiðslu. En ekki munar það svo miklu, að setjandi sje fyrir sig. Þar sem svo litlu munaði, að nægilegur atkvæðafjöldi fengist með till. um niðurfelling skólagjalda - hún var feld með 15:13 atkv. -, vona jeg, að betur fari fyrir þessari, og þykist jeg vita, að margir hv.þm. muni vilja greiða atkv. með þessari miðlunartillögu, þótt þeir hinsvegar vildu ekki með öllu missa þann tekjulið, er skólagjöldin skapa, þótt lítill sje. Síðasta brtt. mín, sem jeg þarf að gera grein fyrir, er LXX. á þskj. 435. Hana flytja allir þm. Reykjavíkur. Þar er farið fram á 2000 kr. styrk til Sjúkrasamlags Reykjavíkur til þess að koma á sambandi milli allra Sjúkrasamlaga á landinu og til að stofna ný sjúkrasamlög. Þessi till. kom fram á þingi í fyrra og var samþ. í Nd., en feld niður aftur í hv.Ed. Sjúkrasamlag Reykjavíkur ætlar sjer að koma á stofn landssamlagi fyrir öll sjúkrasamlög, sem nú starfa. En þau eru 8, önnur en sjúkrasamlag Reykjavíkur, sem er þeirra öflugast og hefir um 2000 meðlimi. Það er mjög lítið í samanburði við það, sem gerist erlendis, þar sem sjúkrasamlög eru orðin útbreidd. Það er nauðsynlegt, að eitthvað sje gert til útbreiðslu þessarar fjelagsstarfsemi, og það er tilætlunin, að gert sje fyrir þennan styrk. Þeir, sem álíta, að sjúkratryggingar eigi að komast á með venjulegum hætti, frjálsum samtökum án íhlutunar ríkis, eru þess hvetjandi, að gerður verði út einskonar regluboði til þess að vekja áhuga manna í þessu efni og stofna ný sjúkrasamlög. Þessi till. er ekki á neinn hátt kjördæmismál fyrir Reykjavík sjerstaklega, því að einmitt þau hjeruð, sem ekki hafa nú sjúkrasamlag, geta helst á henni grætt. Jeg vil geta þess, að það er einn stór agnúi á því að hafa ekki samband milli samlaganna. Menn, sem eru í sjúkrasamlagi einhversstaðar, flytjast úr einum stað í annan. En þeir geta ekki gengið í það samlag, sem fyrir er á staðnum, nema þeir bíði svo og svo langan tíma til þess að öðlast rjettindi þar. Ef landssamband væri milli allra sjúkrasamlaga, gætu meðlimir þeirra tafarlaust fengið öll sömu rjettindi og í sínu eigin samlagi, hvar svo sem þeir eru staddir, ef þar er sjúkrasamlag fyrir. Tilgangur sjúkrasamlags Reykjavíkur er að koma á slíku landssambandi, samskonar og tíðkast erlendis. En samskonar sambandi yrði síðar komið á milli íslenska landssambandsins og landssambanda Norðurlandaþjóðanna hinna, sem nú hafa slíkt samband sín á milli. Jeg vona, að háttv.þm. vaxi ekki þessi litla upphæð, 2000 kr., í augum, þegar um svo þarft og sjálfsagt mál er að ræða.

Einar Jónsson Jeg ætla að minnast á nokkrar brtt., sem jeg er viðriðinn, og þó sjerstaklega eina, sem að vísu er skýrð mjög greinilega í skjali, sem útbýtt hefir verið, en jeg býst tæplega við, að hv.þm. hafi gefið sjer tíma til að lesa, því að skjalið er langt. Það er um fyrirhugaða byggingu á sandgræðslusvæðinu í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Þannig er þetta mál til komið, að á þinginu í fyrra var afgreidd till. um notkun sandgræðslugirðingar í Gunnarsholti og Keldum með rökstuddri dagskrá þess efnis, að það yrði athugað, á hvern hátt ríkissjóði yrði aflað tekna af þessu sandgræðslusvæði eins og þá var. Stjórnin leitaði umsagnar stjórnar Búnaðarfjelags Íslands um það, hver ráð ætti að hafa í þessu efni. Og þetta skjal, sem ekki er tölumerkt, en jeg býst við, að hv.þm. kannist við, þótt jeg ætlist ekki til, að þeir hafi lesið það, er ávöxtur þeirrar málaleitunar. Stjórn Búnaðarfjelags Íslands leggur það til í þessu skjali, að árið 1929 verði reist bygging á þessu svæði, sem gert er ráð fyrir að kosti 26 þús. kr. Við þm. Rang. þorðum ekki að fara fram á það við þingið að gera ráð fyrir, að reist verði svo dýr bygging. En hinsvegar sáum við, að þótt út í minna væri farið, mundi það samt verða sandgræðslunni mikilsvert. Þannig hefir verið ástatt undanfarið á sandgræðslusvæðinu, sem menn hafa miklar vonir um, að verði landinu að notum, að þar hefir ekki einu sinni verið hægt að setja inn verkfæri verkamanna; þar hefir ekkert skýli verið af neinu tægi. Það hefir ekki verið hægt að hýsa grasfræ, þegar það ráð var tekið að safna grasfræi á haustin á Reykjum á Skeiðum, heldur verður að flytja það niður á Eyrarbakka, til þess að fá húsrúm fyrir það yfir veturinn, og flytja það síðan aftur til baka á vorin, þangað sem það er notað. Þetta er bæði óhentugt og kostnaðarsamt. En þótt ekki sje lagt út í eins stóra byggingu og bæði sandgræðsluvörður og búnaðarfjelagsstjórnin álíta hentugast og æskilegast, þá ætti að vera mikil bót að og mætti komast af með minna. Jeg vona, að hv.þm. taki eftir, að við hv. 2. þm. Rang. og jeg höfum borið fram á þskj. 435 till. um 15 þús. kr. veittar í þessu skyni. En við nánari athugun sáum við, að það mundi verða æðimikil bót, þótt ekki fengist meira en 10 þús. kr. Við höfum því borið fram brtt. við þessa till. okkar um að lækka það, sem við förum fram á, niður í 10 þús. kr. Jeg vænti þess, að háttv . þm. verði hlyntir þessu, er þeir gæta að nauðsyn þessa máls, og því fremur, ef þeir hefðu tíma til þess að lesa till. Búnaðarfjelags Íslands. Það ætti að vera fljótlegt fyrir þá hv.þm., sem viðstaddir eru, að fletta upp síðustu síðu á þessu skjali og sjá, hvað Búnaðarfjelag Íslands leggur til. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að öllu athuguðu leyfum vjer oss að leggja til: 1) að á næsta ári verði reistar hinar umræddu byggingar í Gunnarsholti og til þess áætlaðar kr. 26000,00. 2) að árið 1930 verði reistar hinar umtöluðu byggingar á Stóruvöllum og til þess áætlaðar kr. 18ooo,oo. 3) Þá er byggingar eru fullgerðar í Gunnarsholti og Stóruvöllum, þá verði komið þar upp kúabúi, sem starfrækt sje fyrir fje sandgræðslunnar“. Að þessu athuguðu vona jeg, að okkar hóglegu till. verði vel tekið. Jeg býst við, að margir verði mjer samdóma í því, að svo sje fjárhagnum best varið að verja honum sem mest til verklegra framkvæmda. Að verja stórfje til gamans, ef svo mætti segja, þótt bak við gamanið megi benda á eitthvert gagn, er hjegómi á móti því að verja fjenu til þeirra fyrirtækja, sem kallast verklegar framkvæmdir, svo sem vitar, brýr, símar, vegir o. s. frv., sem fólkið getur alls ekki lifað án. - Annars þýðir ekki að ræða það frekar. Ræður breyta yfirleitt ekki miklu um afstöðu manna, síst þegar fáir eru viðstaddir til að hlusta á þær. Þá höfum við þm. Rang. í sameiningu borið fram brtt. 435,XCI, um atriði, sem felt var við 2. umr. með 14:14 atkv. Það háttalag var að okkar áliti svo fjarstætt allri sanngirni, að við getum ekki við unað. Jafnframt því, sem hv. deild fellir eftirgjafar- og endurgreiðslukröfu Rangárvallasýslu, sem fólst í okkar till., samþykkir hún samskonar kröfu frá Árnesinga hálfu um eftirgjöf á láni til Flóavegar þar í sýslu. Það nær ekki nokkurri átt að samþykkja annað og fella hitt, því að jafnt er á komið um hvorttveggja. Höfum við lækkað till. nokkuð, í von um , að hún fái því frekar fundið náð fyrir augum háttv.þm. Um Rangárvallasýslu stendur þannig sjerstaklega á, að hún hefir engin not strandferða. Það mælir því öll sanngirni með því, að hún nyti þeim mun meiri styrks til samgöngubóta landleiðis en aðrar sýslur. Þá er í þriðja lagi hinn margumtalaði Hvolsvallarvegur, sem jeg meðal annars mintist á fyrir nokkrum dögum, og síðast var minst á í dag af hv. samþm. mínum (GunnS). Jeg hefi áður lýst ástandinu á þessum vegarspotta, og skal því ekki fara að endurtaka það nú, sem jeg hefi um hann sagt, en aðeins taka það fram, að þetta er ákvarðað eftir till. vegamálastjóra, svo hægt verði að komast þarna nokkurnveginn hindrunarlaust. Jeg skal svo ekki þreyta hv. deildarmenn með því að fara að tala um aðrar till., en jeg vænti þess, að þeir sýni till. mínum alla sanngirni.

Bernharð Stefánsson Jeg flutti enga brtt., þegar fjárlögin voru til 2. umr., og ekki heldur við fyrri hluta þeirra nú. En við síðari hlutann hefi jeg leyft mjer að koma fram með tvær brtt. Þó er ekki nema önnur þeirra til hækkunar; það er XXV. brtt. á þskj. 435, um 1200 kr. styrk til Jóhanns Sveinssonar, til þess að stunda háskólanám í uppeldisfræði. Mjer vitanlega hefir enginn Íslendingur tekið háskólapróf í þessum fræðum. Það má vel vera, að einhverjir hafi stundað nám í fræðum þessum, en það hefir áreiðanlega enginn Íslendingur lokið prófi í þeim. Jeg vænti þess fastlega, að öllum sje það ljóst, að full þörf sje á, að einhver ungur og efnilegur maður leggi stund á þessi fræði og ljúki prófi í þeim. Hjer á landi eru einmitt tvö embætti, sem sjerstaklega ættu að vera skipuð lærðum uppeldisfræðingum. Á jeg þar við fræðslumálastjóraembættið og kennaraembættið í uppeldisfræði við kennaraskólann. Það stendur nú að vísu svo á, að í fræðslumálastjóraembættinu er ungur maður, og er því að sjálfsögðu óþarfi að fara að sjá honum fyrir eftirmanni; en það stendur öðruvísi á um hitt embættið, sem jeg nefndi. Það skipar nú aldraður maður, sem sje skólastjórinn sjálfur, og má því búast við, að ekki líði á löngu, þangað til þörf verði fyrir færan mann í þessa stöðu. Þá er á hitt að líta, hvort maður þessi muni vera hæfur til þess að fá styrk í þessu skyni. Þess er þá fyrst að geta, að hann byrjaði nám í kennaraskólanum hjer og lauk þaðan prófi með góðum vitnisburði. Var hann svo við barnakenslu og unglingakenslu um hríð, hvorttveggja með góðum árangri. En hugur hans hefir jafnan staðið til þess að afla sjer frekari þekkingar í uppeldisfræði, og til þess að búa sig ennþá betur undir það, braust hann í að lesa undir stúdentspróf og lauk því á síðastliðnu ári. Stundar hann nú nám við heimspekideild háskólans og býst við að ljúka þar prófi í vor. Þegar piltur þessi byrjaði að lesa undir stúdentspróf, var hann kominn yfir 20 ára aldur; vildi hann því eðlilega eyða sem stytstum tíma í námið. Gekk hann því undir prófið eftir tiltölulega mjög stuttan námstíma, en var þá svo óheppinn að hafa verið lasinn um skeið, og var það altaf meðan á prófinu stóð. Þessi óhepni hans, að vera lasinn meðan á prófinu stóð, ofan á það, að hafa varið stuttum tíma til námsins, varð þess valdandi, að hann hlaut ekki nema III. einkunn við prófið. En eins og kunnugt er, eru stúdentar með svo lágri einkunn útilokaðir frá að fá hinn almenna stúdentastyrk. Sá hann sjer því ekki til neins að sækja um hann. Jeg vona nú, að hv. deildarmenn sjeu vaxnir upp úr þeim gamla hleypidómi, að meta verðleika manna eftir prófum þeirra, því að reynslan er margbúin að sýna, að próf manna eru enginn mælikvarði fyrir manngildi þeirra, heldur líti þeir á hitt, að maður þessi hefir fengið mjög góðan undirbúning í þessum fræðum, þar sem hann hefir fyrst og fremst lokið kennaraprófi og auk þess fengist við kenslu um nokkurt skeið, og alstaðar með góðum árangri. Þá skal jeg taka það fram, að sá maður, sem best mun dómhæfur í þessum efnum, sem sje sjera Magnús Helgason skólastjóri, hefir gefið Jóhanni bestu meðmæli. Segir hann þar, að hann telji Jóhann Sveinsson sjerlega vel til þess fallinn að leggja þessi fræði fyrir sig. Meðmæli þessi liggja öllum þm. til sýnis í lestrarsal þingsins. Af framansögðu vænti jeg, að öllum hv.þdm. sje það ljóst, að það, sem hjer er farið fram á, er ekkert annað en það, að þessi maður njóti jafnrjettis við aðra stúdenta að því er stúdentastyrkinn snertir, þó að hann vegna óhappa næði ekki þeirri einkunn, sem er skilyrði fyrir hinum venjulega stúdentastyrk. Þá hefi jeg leyft mjer að flytja aðra brtt. á þskj. 435, ásamt háttv. 1. þm. Skagf. (MG). Hún er undir tölul. LXXXIII og fer fram á að veita 40000 kr. lán úr viðlagasjóði til þess að koma upp tunnuverksmiðju á Siglufirði, er fje er fyrir hendi, gegn þeim tryggingum, sem stjórnin tekur gildar. Jeg flutti svipaða tillögu á síðasta þingi, nema hvað þá var farið fram á hærri upphæð, og auk þess átti það að vera til þess að endurbæta tunnuverksmiðju á Akureyri. Jeg get því látið mjer nægja nú að vísa til þeirra ástæðna, sem jeg færði þá fram með því máli. Það er vitanlegt, að það er eitt hið mesta böl þjóðarinnar, hve arðberandi vinna stendur hjer stuttan tíma úr árinu. Þess vegna er það mikið nauðsynjamál, ef hægt yrði að koma því svo fyrir, að fólk það, sem áður hefir aðeins haft vinnu yfir sumarið, gæti líka fengið vinnu yfir veturinn. Slík iðjugrein sem þessi væri einmitt vel til þess fallin að vera atvinnuvegur á vetrum fyrir það fólk, sem stundar síldarvinnu á sumrin. Í öðru lagi er á það að líta, hve mikill sparnaður það væri fyrir þjóðina í heild sinni að þurfa ekki að borga út úr landinu öll þau vinnulaun, sem greidd eru fyrir tunnusmíði, og jeg færði einmitt rök fyrir því í fyrra, að væru allar síldartunnur, sem notaðar eru hjer, smíðaðar hjer heima, myndi sparast í vinnulaunum fyrir þjóðina um 700 þús. kr. Jeg vænti því, að menn sjái, að hjer er hið mesta nauðsynjamál á ferðinni, og jafnframt, að það hlýtur að vera áhættulaust að veita stjórninni þessa heimild, sem hjer er farið fram á, því að hún á að meta tryggingarnar, og jeg veit, að hún lætur ekki lánið nema þær sjeu nægilega góðar. Till. mín í fyrra um þetta efni fjekk sæmilegar undirtektir; hún fjell að vísu hjer í Nd. með 1 atkvæðis mun, en þar sem nú er farið fram á miklu lægri upphæð, vænti jeg, að till. verði samþykt. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, get jeg ekki látið hjá líða að tjá hv.fjvn. þakkir fyrir till. nr. 89 á þskj. 435, a-lið, þar sem farið er fram á að veita stjórninni heimild til þess að taka ábyrgð á alt að 250 þús. kr. láni til hafnarbryggju á Siglufirði. Eins og hv.frsm. (BÁ) tók fram, er hjer ekki um neina nýja kvöð að ræða á hendur ríkissjóði, heldur er þetta aðeins tilfærsla. Annars hefi jeg engu við það að bæta, sem hv.frsm. tók fram; hann skýrði málið vel og rjettilega. En jeg vil aðeins bæta því við, að sumir kaupstaðir aðrir hafa fengið háa styrki til þessara hluta, og er ekki langt á að minnast, er Ísafjarðarkaupstaður fjekk 60 þús. kr. styrk í þessu skyni. En hjer er ekki um neitt slíkt að ræða, heldur aðeins lánsheimild. Jeg býst því ekki við, að um mótstöðu gegn till. þessari geti orðið að ræða. Þá vil jeg ennfremur þakka háttv.fjvn. fyrir b-lið þessarar sömu till., að heimila stjórninni að kaupa jörðina Bakkasel með Gili í Öxnadal, ef viðunandi samningar nást við núverandi eigendur. Er þetta gert til þess að tryggja það, að haldið verði þarna uppi sæmilegum gistingastað fyrir ferðamenn. Sem nákunnugur maður á þessum slóðum get jeg upplýst það, að alt, sem hv.frsm. sagði um þetta mál, var nákvæmlega rjett, og jeg hefi engu við það að bæta, heldur vil jeg tjá honum og nefndinni þakkir fyrir tillöguna.

Lárus Helgason Jeg á hjer tvær brtt. á þskj. 435. Hin fyrri er undir XXXVI. lið, um 2500 kr. styrk til húsmæðrafræðslu í Vík í Mýrdal. Það stendur svo á, að í mörg undanfarin ár hefir verið starfandi kvenfjelag í Vík í Mýrdal og látið mikið eftir sig liggja. Það hefir 5–6 síðastl. ár gengist fyrir handavinnunámsskeiðum þar í þorpinu. Hafa þau staðið yfir í 6 mánuði, en verið tvískift þannig, að hvort þeirra hefir staðið yfir í 3 mánuði, og hafa verið á því 16 námsmeyjar. Fleiri hafa ekki komist að vegna húsnæðisleysis. Nú stendur svo á, að fjelag þetta getur að líkindum fengið gott húsrúm með sæmilegum kjörum; hefir það því hugsað sjer að bæta við námsskeiðin húsmæðrafræðslu, og til þess að það geti orðið, er fjelaginu bráðnauðsynlegt að fá þennan styrk, sem hjer er farið fram á. Það hlýtur nú öllum að vera skiljanlegt, að þar, sem jafnafskekt er og þarna, er það bráðnauðsynlegt að þurfa ekki að senda unglingana langt í burtu til þess að afla sjer þeirrar fræðslu, sem þeir nauðsynlega þurfa til undirbúnings undir lífið. Það meðal annars er til þess að draga þá frá sveitunum. Hjer er því verið að stíga spor í þá átt að halda fólkinu sem mest kyrru í sveitunum. Eins og jeg tók fram áðan, hafa námsskeið þessi verið vel sótt, en sökum húsnæðisskorts hefir ekki verið hægt að hafa þar fleiri nemendur í einu en 16. Jeg vænti því, að hv. deildarmenn greiði till. þessari atkv. Hin till. mín er á sama þskj., undir LXII. lið. Hún fer fram á að veita Álftveringum 1500 kr. styrk til þess að verja engjar í sveitinni fyrir spjöllum af jökulánni skálm. Það hagar svo til þarna, að kvísl þessi rennur norðaustan við Álftaver, og það er langt síðan farið var að hlaða garða meðfram henni, til þess að verja engjar manna fyrir spjöllum hennar vegna. En svo þegar Katla gaus síðast, hljóp svo mikill vöxtur í kvísl þessa, að hún eyðilagði garðana á stórum köflum og flutti möl og sand á engjar þessara manna. Hafa þeir því bygt garða þessa að nokkru leyti upp aftur og reynt að halda kvíslinni í skefjum, en það hefir orðið þeim svo kostnaðarsamt, að þeir standa í töluverðum skuldum vegna verksins, og þess vegna er farið fram á að fá þennan litla styrk, til þess að ljetta undir með þeim. Jeg vænti nú, að hv. deildarmenn líti með sanngirni á þetta mál og taki jafnframt tillit til þess, að menn þessir urðu fyrir miklum fjárhagslegum áföllum af Kötlugosinu 1918, svo miklum áföllum, að efnahagur þeirra hefir hvergi nærri rjett sig við ennþá. Jeg þykist nú hafa skýrt þessar till. mínar svo, enda þótt í stórum dráttum sje, að hv. deildarmnn hafi getað áttað sig á þeim, svo að þeir geti greitt atkv. um þær.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á aðeins eina brtt. við þennan kafla fjárlagafrv. undir LIX. lið á þskj. 435. Jeg verð að segja, að mjer voru það nokkur vonbrigði, að hv.fjvn. skyldi ekki sjá sjer fært að taka upp þennan lið, með því að ef ekki er haldið áfram með að treysta og fullgera viðbót öldubrjótsins í Bolungarvík, getur það, sem þegar hefir verið unnið, orðið að meira eða minna leyti ónýtt. Jeg þykist þó sjá, að hjer hafi valdið nokkru um álit vitamálastjóra, sem mun líta svo á, að ekki hafi verið unnið eins tryggilega og hann hafi ætlast til. Jeg verð í þessu sambandi að hafa hjer nokkurn formála til að skýra fortíð þessa máls. Það er þá fyrst að geta þess, að jafnan hefir verið mikill ágreiningur milli vitamálastjórnarinnar og hreppsnefndarinnar um fyrirkomulag á byggingu öldubrjótsins í Bolungarvík. Upphaflega var öldubrjóturinn átta metra breiður, en þegar verkfræðingarnir komu til, var framhaldið haft mjórra, og til þess, meðal annars, rekja hjeraðsbúar þau óhöpp, sem orðið hafa. Það er líka svo, að enginn, ekki einn einasti þeirra verkfræðinga, sem hafa haft framkvæmd verksins með höndum, hefir komið til Bolungarvíkur og sjeð, hvílíkan feiknakraft brimið hefir á þessum stað, þegar það fer hamförum. Það hafa líka orðið sífeldar bilanir, og auk þess hafa kostnaðaráætlanir verkfræðinganna farið mjög fram úr áætlun. Þess er því tæplega að vænta, að hjeraðsbúar treysti þeim í blindni. Til þess að nefna aðeins síðasta dæmið, skal jeg geta þess, að árið 1922 var bygð 15 metra löng framlenging og áætlað, að hún mundi kosta 32 þús. kr. En þegar verkinu var lokið, varð kostnaðurinn ekki 32, heldur 58 þús., og þar af varð hreppurinn að greiða 32 þús. og það, sem verra var, að eftir fyrsta stórbrimið var mikið af þessu verki eyðilagt. Jeg skal ekki fara út í einstök atriði þessa máls, en það er víst, að verkið hefir orðið bæði ríkissjóði og ekki síst hjeraðsbúum dýrara en það hefði þurft að vera. Þessi framlenging frá árinu 1922 hefir altaf verið að bila og árið 1926 varð hreppurinn að kosta stórfje til viðhalds á henni. Seint á árinu 1926 stóð til boða kaup á steinnökkva nokkrum, og var leitað álits vitamálastjóra og taldi hann það hið mesta þjóðráð að kaupa nökkvann og nota hann við framlengingu öldubrjótsins. Voru kaupin síðan ráðin með einróma samþykki vitamálastjóra. Landsbankinn hljóp undir bagga með hjeraðsbúum um lán, og var nökkvinn keyptur fyrir eitthvað innan við 20 þús. kr. Nú voru till. vitamálastjóra þær, að steypa skyldi lag innan á nökkvann beggja megin og auk þess skilrúm tvö eða þrjú. Nú er það svo, að þessir nökkvar, sem eru bygðir á stríðsárunum, eru mjög rambyggilega bygðir, því þeir eru dregnir af öðrum skipum og þurftu því að vera sjerlega sterkir. Þessi skip eru bygð eða steypt á stálgrind mikilli og steypuefnið er granitsteypa, en eins og menn vita, er hún margföld að styrkleika á við venjulega steinsteypu. Hreppsnefndin áleit ekki þörf á að fjölga, skilrúmum í nökkvanum og taldi nóg að steypa innan á þá hlið hans, sem snýr að brimáttinni, eins meters þykt lag. - Hreppsnefndin þóttist hafa rekið sig á mikil mistök í framkvæmd verkfræðinganna, og því var það, að hún leyfði sjer að koma fram með till., sem voru nokkuð á aðra lund en till. verkfræðinga, til fjvn.Nd. á síðasta þingi. Till. hreppsnefndarinnar voru á þá leið, eins og jeg hefi áður getið, að steypa innan á aðra hlið nökkvans og ennfremur, að steypt yrðu og varpað út stórum björgum til að hlífa öldubrjótnum fyrir briminu og svo væntanlegum hafís, sem altaf má búast við, að komi þar að landi. Það er alveg víst, að það er ekki svo lítil áreynsla, þegar brimið skellur á garðinn beinan, eins hár og hann nú er, en með því að varpa út af nökkvanum 100–200 8–10 smálesta steinum, skellur brimið á þeim og þeir hlífa við mesta þunganum af briminu. Hjer í Reykjavík er ekki mikið brim á við það, sem á sjer stað vestra, en jeg sje þó ekki betur en að við hafnargarðana hjer sje varpað niður miklu grjóti til hlífðar garðinum, og jeg er sannfærður um, að í því er miklu meira öryggi en þó garðurinn hjer væri hafður sterkari. Hinsvegar var talið nauðsynlegt að reka niður trjestaura þeim megin við öldubrjótinn, sem skip liggja, til þess að forðast níðslu á garðinum. Hreppsnefndin áleit, að nokkuð mætti að skaðlausu spara af því, sem áætlun vitamálastjóra gerði ráð fyrir. Til dæmis taldi hreppsnefndin augljóst, að óþarft væri að steypa í botn nökkvans, en til þess var áætlað 14 þús. kr. Ófyrirsjáanleg útgjöld fram yfir verkstjórn og þess háttar voru talin 4 þús. kr. En þeir, sem kunnugir eru, telja þetta óþarft. Jeg get hugsað mjer, að vitamálastjórninni hafi ekki þótt það neitt óánægjulegt að geta bent á missmíði í þessu verki, sem unnið var á síðastl. sumri, því að vitanlega höfðu hjeraðsbúar verið allberorðir og djarforðir um mistök verkfræðinganna. Af þessu, sem jeg nú hefi sagt, er það ljóst, að það, sem óumflýjanlegt er að gera, er að varpa niður nógu mörgum 8–12 smálesta þungum steinum við ytri hlið nökkvans, að steypa eins meters þykt lag ofan á nökkvann - þar er nú 8 þuml. þykt lag - og svo að tengja steinnökkvann tryggilega við öldubrjótinn gamla. Landsbankinn, sem lánaði fje til kaupa á þessum nökkva, eins og jeg gat um áður, lánaði það með það fyrir augum, að Alþingi stæði við loforð sitt frá síðasta þingi um alls 35 þús. kr. styrk til þessa verks. Það er nú ekki að undra, þótt menn sjeu hræddir um skemdir á þessu mannvirki, þar sem það, sem unnið var 1922, hefir enn skekst til muna og menn telja víst, að ef steinnökkvinn hefði ekki verið settur niður í sumar er leið, þá væri gamli öldubrjáturinn að miklu eyðilagður. Jeg er sannfærður um, að hreppsnefndin hefði aldrei ráðist í þetta verk, ef ekki hefði verið talið fullvíst, að ríkissjóður legði fram helming kostnaðar, eða 35 þús. kr., til þess að fullgera verkið. Einn af fyrirrennurum mínum hefir sagt, að hausar og hryggir hafi verið látnir í gamla öldubrjótinn, og hygg jeg, að hægt sje að færa sönnur á, að svo hafi verið gert. Á því átti vitamálastjórnin enga sök, heldur sá maður, sem hún fól forstöðu verksins á þeim tíma. Engan mun því undra, þótt slík hrákasmíð hafi ekki staðist hin geigvænlegu átök Ægis. Nokkrir verkfræðingar hafa látið það álit sitt í ljós, að þeir óttist, að steinsteypan í nökkvanum muni jetast af sjó. Jeg hefi fyrir nokkru átt tal við norskan mann, sem vissi til, að steinnökkvi af líkri gerð og þessi hafði verið notaður á brimastað í Noregi. Steinnökkvi þessi hafði verið notaður sem geymsluhús og fyrir báta að leggjast við, og sagði Norðmaðurinn, að þrátt fyrir það, þótt steinnökkvinn hefði staðið þarna lengi og fyrir miklu brimi, sæist hvergi á honum. Jeg vil einnig leyfa mjer að benda á steinnökkvann á Ísafirði, sem ísrek hefir mætt mjög á, og sjer þó ekki á honum hið minsta. Virðist þessi steypa (granítsteypa) afarsterk. Ef steinnökkvinn er ramlega festur við gamla öldubrjótinn og aldan fellur ekki óbrotin á þennan 57 metra langa og 3 metra háa beina steinvegg, heldur verði varpað 100–200 10 smálesta járnbentum steinsteypusteinum út af austurvegg hans, þá óttast jeg ekki um öryggi hans. Hreppsfjelagið hefir tekið á sig mjög þunga byrði og allir lagt sitt ítrasta fram til þess að tryggja þetta verk, enda er það í raun og veru eðlilegt. Lífsafkoma hreppsbúa byggist á, að þetta verk reynist vel. Menn eru búnir að sjá þess sorglegan vott, hve mikið þessi verstöð hefir oft orðið að láta af hendi sökum brimlendingarinnar. Jeg held, að það hafi síðast verið 1907, að 7 menn fórust þar í lendingunni, en 8 mönnum tókst að bjarga fyrir áræði og karlmensku þeirra, er að björguninni stóðu. Síðan 1866 munu hafa farist í lendingunni í Bolungarvík um 40 manns. Jeg er hræddur um, að hreppurinn sjái sjer ekki fært að tryggja þetta verk svo sem nauðsynlegt er, ef ríkisvaldið nú kippir að sjer hendinni. Það skal að sjálfsögðu játað, að ríkissjóður hefir hlaupið vel og drengilega undir bagga um þetta verk og altaf verið góður til fjárframlaga, en þó hygg jeg, að víða hafi af ríkisins hálfu meira verið lagt fram hlutfallslega til lendinga- og hafnabóta, og skal það þó síst eftir talið. Hitt þætti mjer ekki gott fyrir hreppsbúa og ekki vansalaust löggjafarvaldinu, ef það skildi við þessa hafnarbót hálfgerða. Með 17500 kr. styrk frá ríkissjóði og jöfnu framlagi frá hreppnum álítur hreppsnefnd, að hægt sje að búa um þetta verk alveg örugglega. Að sjálfsögðu geta enn sem fyrr komið fyrir þau óhöpp, að enn þurfi ríkisstyrk, ef svo ólíklega fer, að verkið ekki reynist fullörugt. Jeg á svo ekki fleiri brtt. á þskj. 435, en út af till. tveggja hv.þm. vil jeg leyfa mjer að segja nokkur orð. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 435, XXXVII, aukastyrkur til Reykjalaugar á Reykjaströnd og Steinstaðalaugar. Jeg tel það vissulega þarft og gott verk að styðja þetta mál, en hv.fjvn. hefir ekki tekið til greina neinar umsóknir, sem fyrir hafa legið í þessu skyni frá öðrum hjeruðum. Jeg hafði sent til hv.fjvn. umsókn frá ungmennafjelagi Bolvíkinga um styrk til þess að fullgera sundlaug þar. Fyrir nokkrum árum var í Bolungarvík bygð sundlaug, en varð ekki fullgerð, og er nú í ráði að ljúka við hana og byggja yfir laugina. Nú má búast við, að sagt verði, að þessi styrkveiting sje ekki þörf, þar sem mjög vönduð sundlaug er í Reykjanesi, og þurfi ekki tvær sundlaugar við Ísafjarðardjúp. Í Bolungarvík stendur svo á, að ekki er hægt að synda í sjó, sökum þess að þar er nálega altaf brim við land. Ekkert vatn er þar heldur nærri, svo að Bolvíkingar hafa orðið að leiða vatnið úr ánni, og er ráð fyrir gert að hita síðan laugina upp með einskonar miðstöð. Jeg hefi ekki borið fram brtt. við fjárlagafrv. um styrk til þessa verks, en vil spyrja háttv. nefnd, hvort þeim 10 þús. kr., sem ætlaðar eru til sundlaugabygginga í fjárlögum fyrir 1929, sje ráðstafað á annan hátt, eða hvort nefndinni hafi borist beiðnir, sem hún telur sjer skyldara að sinna en beiðni þeirra Bolvíkinga. Ef svo er ekki, mun jeg snúa mjer til heilbrigðismálaráðuneytisins í þessu skyni og reyna að fá einhvern styrk, sje þessari upphæð ekki þegar ráðstafað.

Magnús Guðmundsson Á frv. því, er hjer liggur fyrir til umræðu, hefir hæstv. stj. gert þá breytingu, að hún hefir strikað út styrk til íslenskrar orðabókar, en í stað þess sett mann þann, er um það verk átti að annast í 18. gr. fjárlaganna með 1000 kr. eftirlaun. Þessi maður var á sínum tíma tekinn úr embætti til þess að vinna að þessu verki. Hann er bláfátækur og er hingað kominn til þess að vinna að þessu svo lengi sem heilsa og kraftar leyfa. Jeg var því mótfallinn í byrjun, að á verki þessu væri byrjað með svo litlum kröftum, en úr því þessi maður hefir verið tekinn úr embætti vegna þess, finst mjer ekki rjettlátt að fara nú að svifta hann styrknum. Þar að auki á hann lagalega kröfu til, mikils hluta þessara eftirlauna, að minsta kosti 500–600 kr. Jeg hefi að vísu ekki áthugað, hve lengi hann hefir þjónað í sínu embætti, en býst þó við að þetta muni láta nærri, samanborið við aðra presta. Jeg hefi því komið fram með þá brtt. að færa þennan styrk í sama horf og hann áður var, vegna þess að mjer finst það ósanngjarnt af því, sem á undan er gengið, að svifta hann því fje, er hann þarf til þess að lifa af, enda er mjer ekki kunnugt um, að starfskraftar hans hafi þrotið svo, að hann geti ekki sint þessu starfi sem áður. Jeg sje, að útbýtt er brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (HjV) að setja mann þennan á 3500 kr. eftirlaun, sem mundu að viðbættri dýrtíðaruppbót nema 5000 kr. Verði till. þessi samþ., þykja mjer verk þessa manns vera álitin lítils virði, ef þau vega ekki upp á móti þeim mismun, sem er á brtt. minni og háttv. 2. þm. Reykv., því að verði brtt.hv. 2. þm. Reykv. samþ., er maður þessi ekki skyldugur til að vinna að þessu starfi, þótt hann kunni að halda því áfram sökum þess, hve þetta starf er honum hjartfélgið. Hinsvegar ef fjárveitingin er á sínum gamla stað, er hann skyldugur til þess að vinna að þessa máli. Þá kem jeg að þeirri brtt., sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) mintist á, um aukastyrk til Reykjalaugar á Reykjabraut og Steinstaðalaugar. Svo stendur á um þessar sundlaugar, að þær voru fullgerðar á síðasta ári og njóta því ekki góðs af þeirri hækkun á framlagi til sundlaugabygginga, sem samþ. hefir verið á þessu þingi. Það er því till. okkar hv.þm. V.-Húnv., að þessar laugar verði einskonar milliliðir, þótt það fje, sem farið er fram á, að ríkið veiti, sje ekki nálægt því helmingur kostnaðar, því að önnur laugin mun hafa kostað um 17 þús. kr. og hin 8–9 þús. kr. Jeg bar þessa till. fram við 2. umr., en tók hana þá aftur, og get jeg vísað til þess, er jeg þá sagði till. til frekari stuðnings. Út af ummælum háttv.þm.N.-Ísf. vil jeg taka það fram, að jeg get ekki sjeð, að sú laug, er hann nefndi, geti fengið styrk af því fje, sem veitt hefir verið til sundlaugabygginga 1929. Jeg hefi aldrei vitað til þess, að fjvn. hafi ráðstafað þessu fje, enda ekki hægt að vita, hvaða laugar verði bygðar á þessu og þessu ári. Annars mun frsm. að sjálfsögðu upplýsa þetta. Þá er eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, og það eru allar þessar eftirgjafir á lánveitingum úr viðlagasjóði, sem munu nema um 200 þús. kr. Má eflaust gera ráð fyrir, að eitthvað af þeim verði samþ., þótt það verði ekki allar, en þá virðist mjer vanta gjaldlið í fjárlögin til þess að greiða þessi lán, ef ekki á að láta þau ganga á viðlagasjóð. Mun og hafa verið venja að hafa gjaldlið í fjárlögunum fyrir þessi gjöld, og eru því vantalin þau gjöld, er svara lánum þessum, ef ekki á að ganga á viðlagasjóðinn, svo hann verði uppjetinn eftir nokkur ár. Vildi jeg biðja hæstv. stjórn eða hv.frsm. að upplýsa þetta atriði.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á eina brtt. á þskj. 435. Hún er þess efnis, að Sigurði Greipssyni í Haukadal verði veittur nokkur styrkur til þess að standast kostnað af íþróttaskóla þeim, er hann bygði þar á síðastl. sumri. Eins og kunnugt er, hefir Sigurður lagt stund á íþróttir bæði hjer og erlendis og hvarvetna getið sjer hinn besta orðstír. Þá hefir hann einnig verið glímukonungur landsins um nokkurra ára skeið. Nú lætur að líkum, að hann er ekki efnaður maður, svo ungur sem hann er og hefir varið mörgum árum til þess að nema ýmsar íþróttir og ætíð kostað sig sjálfur. Nú á síðastliðnu sumri færðist hann það í fang, sem vera mun efnahag hans ofvaxið, að byggja íþróttaskóla, sem kostaði um 12 þús. kr. Samkvæmt því, sem áður hefir tíðkast um styrki, þykir mjer það sanngjarnt, að ríkið veiti Sigurði nokkurn styrk, eða 3000 kr. - til vara 2500 kr. Sigurður hefir nú starfað í þessum skóla í vetur, og var haldið námsskeið frá veturnóttum til loka janúarmánaðar. Var þá rúm það fullskipað, er hann hafði yfir að ráða, og sóttu 12 manns þetta námskeið. Nú stendur yfir annað námskeið til vors. Jafnframt íþróttakenslunni hefir hann haldið uppi kenslu í bóklegum fræðum og hafði kennara sjer til aðstoðar til þess að annast hana. Alt þetta krefur mikilla fjármuna, og vona jeg, að hv. deild kunni að meta þetta starf, þótt meiri áhersla hafi verið lögð á íþróttakensluna, og það því fremur, sem sú stefna virðist vera uppi með þinginu að styrkja þá menn, sem hafa það starf með höndum. Enn ríkari hvöt ætti að vera hjer til að styrkja þennan mann, þar sem fyrirfram er fengin trygging þess, að hann er prýðilega að sjer ger um marga hluti og hefir góð skilyrði til að kenna, og þar sem hjer er bæði um karlmensku- og drengskaparmann að ræða, þá er jeg ekki í nokkrum vafa um það, að auk þess sem hann getur veitt nemendum sínum góða tilsögn, muni hann einnig hafa góð áhrif á hugsunarhátt þeirra til dáða og drengskapar, og einmitt í þeim efnum ætti að leggja sjerstaka áherslu á kenslu ungra manna, á menningarhliðina. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram, ásamt hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) og hv.þm.N.-Þ. (BSv), beiðni um lán til byggingar til handa Páli Stefánssyni, bónda á Ásólfsstöðum, til að reisa gistihús. Hjer er aðeins um lán að ræða. Sá styrkur, sem farið er fram á, að honum verði veittur, hrekkur ærið skamt til þeirra framkvæmda að koma upp sæmilegum híbýlum. Bygging á þessum stað þarf að vera allrúmgóð, og þar sem þarf um langa leið að flytja alt efni til hennar, má nærri geta, hvort það krefur ekki mikilla fjármuna. Og þar sem mjer er ekki kunnugt um, að nokkrir hv.þm. dragi í efa nauðsyn þessarar byggingar, þá vona jeg, að menn sjái, að það er ekki síður nauðsynlegt að styrkja þennan mann með láni til að koma upp slíkri byggingu. Það var við umr. um fyrri kafla fjárlaganna gerð ítarleg grein fyrir allri afstöðu þarna, svo að jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það nú. Loks á jeg eina brtt. á þskj. 450. Hún er þess efnis, að laun aðstoðarmannsins í efnarannsóknarstofunni verði hækkuð upp í 6000 krónur, en til vara 5600 krónur. Hann hefir nú, svo sem kunnugt er, aðeins 4000 kr. Þess skal getið til samanburðar, að aðstoðarmenn hjá vegamálastjóra og vitamálastjóra hafa hvor um sig 5600 kr. Hann er við þetta starf bundinn, og forstöðumaður efnarannsóknarstofunnar hefir gefið sitt álit og meðmæli með þessari umsókn og telur starf aðstoðarmannsins alveg bráðnauðsynlegt í þágu efnarannsóknarstofunnar. Það hefir einnig mikla þýðingu í þessu máli, að maðurinn getur ekki haft aðra sýslan með höndum, og það lætur nærri, að maður, sem hefir nýlokið námi, hefir fjölskyldu og getur ekki annað starfað vegna annríkis, getur ekki komist af með einar 4000 kr. á ári. Hann hafði sent umsókn til þingsins; sú umsókn hefir legið hjá fjvn., og þótt hún hafi ekki sjeð sjer fært að taka hana upp, þá ætla jeg, að hún muni samt vera því frekar vinveitt, að laun hans verði hækkuð. Aðstoðarmaðurinn getur þess, að ef hann hefði getað haft aukastörf með höndum, þá myndi hann hafa tekið þau að sjer, en slík aukastarfsemi myndi verða til þess að rýra tekjur þeirrar stofnunar, sem hann vinnur við, en hann er ófús til þess. Tel jeg því rjettara að hækka laun hans, svo að hann geti gefið sig allan og óskiftan við starfi í þágu efnarannsóknarstofunnar. Nú má gera ráð fyrir, að þessi starfsemi aukist allmikið, þar sem mjög hefir aukist rannsókn á fóðurefnum til skepnufóðurs, og eftir því sem jeg veit best til, þá mun Búnaðarfjelagið hafa í hyggju að gera mun meira að slíkum rannsóknum í framtíðinni, auk þess sem búast má við, að rannsókn á matvælum o. fl. aukist, eftir því sem tímar líða. Mjer sýnist því, að það sje annaðhvort að leggja þennan starfa niður, eða gera manninum mögulegt að lifa við þessa sýslan; en forstöðumaður stofunnar hefir látið svo um mælt, að það væri ómögulegt að komast af án þess að hafa aðstoðarmann við þessa stofnun. Jeg skal ennfremur geta þess til samanburðar, að aðstoðarmenn vegamálastjóra og vitamálastjóra hafa, þegar þeir eru á ferðalögum úti um land, sína dagpeninga, auk þess sem þeir starfa þannig, að þeir eiga hægra með að vinna sjer inn aukatekjur, og þó má gera ráð fyrir, að þeir hafi um 6000 kr. á ári, en þessi aðstoðarmaður hefir aðeins 4000 kr. Þessi greiðsla, fyrir svo mikið starf, er náttúrlega gersamlega ófullnægjandi, og jeg vona, að hv. deild sýni þá sanngirni við manninn, að hún þó að minsta kosti geti fallist á varatillögu mína.

Haraldur Guðmundsson Jeg vildi að þessu sinni mæla með fjórum smábrtt., sem jeg á á þskj. 435, og einni á þskj. 454. Það kann nú að vera, að hv.þd. finnist það vera að bera í bakkafullan lækinn að auka á þær beiðnir um námsstyrki, sem aðrir hv.þdm. hafa borið fram hjer í deildinni. En jeg hefi nú samt leyft mjer að gera þetta, því að þrjár af þessum brtt. mínum eru um námsstyrki til ungra, efnilegra manna. Það er þá fyrst á þskj. 435, brtt. XXIII, styrkur til Gísla Guðmundssonar til að nema rafmagnsfræði í Þýskalandi, 1200 kr. Þessi maður lauk stúdentsprófi í vor með ágætum vitnisburði, en hefir ekki lánast að komast í tölu þeirra stúdenta, sem styrks njóta til náms erlendis, og hefir hann því leyft sjer að sækja um, að þingið veitti honum styrk. Hann les, eins og áður er sagt, rafmagnsfræði, og sjerstaklega um notkun allskonar rafmagnsvjela, en það er mesta nauðsyn á, að menn afli sjer sem fullkomnastrar þekkingar á hverskonar vinnuvjelum. Þessi maður er talinn ágætlega vel gefinn og hið besta mannsefni; vænti jeg því, að hv.þdm. sjái sjer fært að samþykkja þessa brtt. Þá er önnur brtt. mín á sama þskj. nr. XLIV, um styrk til Eggerts Guðmundssonar til listanáms í Danmörku. En upphæðin hefir misprentast hjer, 1200 krónur í staðinn fyrir 1000 kr.; vænti jeg að hæstv. forseti taki það til athugunar. Það stendur mjög sjerstaklega á með þennan mann. Öllum, sem þekkja hann, kemur saman um að hann sje óvenjulega listfengur. Hann leggur sjerstaklega stund á myndagerð, en hefir auk þess töluvert iðkað dráttlist og er mjög efnilegur í þeirri grein. Hann hefir alt sitt líf unnið algenga erfiðisvinnu, en jafnframt því notað allar tómstundir sínar til að iðka þessar tvær listir, það er málaralist og myndgerðarlist. Hann hefir notið tilsagnar hjá þeim tveim mönnum, sem færastir eru til að kenna þær hjer, Ríkarði Jónssyni og Einari Jónssyni, og hefir hann bestu meðmæli frá þeim báðum. Síðastliðið haust hafði hann sýningu á myndum sínum, og kemur öllum saman um, að hjer sje að ræða um mjög efnilegan listamann. Vil jeg leyfa mjer að benda á það, sem Einar Jónsson segir, að hann hafi ekki sjeð efnilegri sýningu hjá nokkrum byrjanda, að hann sje frjór í hugsun og alveg óvenjulega sýnt um að velja sjer verkefni. Einar Jónsson telur hann búinn óvenjulegum listhæfileikum. Það ber líka öllum saman um, að hann sje sjerlega ástundunarsamur og reglusamur. Jeg álít, að maður, sem býr við þröngan kost og vinnur fyrir sjer með erfiðisvinnu og hefir tekist að komast svo langt, sýni það ljóslega og sanni, að hann sje gæddur óvenjulegum listhæfileikum, sem vert sje að hjálpa honum til að fullkomna. Þá er þriðji námsstyrkurinn, sem jeg ber fram, brtt. II. á þskj. 454, til ungfrú Maríu Markan. Mjer vitanlega er nú engin íslensk stúlka, sem stundar söngnám erlendis, önnur en hún. Hún hefir lært það, sem hægt er að læra hjer heima, sungið nokkrum sinnum opinberlega og hlotið einróma lof; nú rjeðist hún í að fara til Þýskalands í haust til að afla sjer frekari þekkingar og hefir fengið og sent hingað mjög lofsamleg ummæli kennara, sem hún nýtur þar tilsagnar hjá. Sigfús Einarsson hefir gefið henni meðmæli, þar sem hann tekur stórmannlega til orða og segir, að hún sje ágætt efni í framúrskarandi sönglistarkonu, segir, að þar fari saman einhver hin fegursta rödd, sem hann hafi heyrt í íslenskri konu, hún beiti henni vel og með miklum skilningi, sje sjerstaklega sönghneigð. og hafi óvenjulega mikið vit á söng. Jeg ætla, þar sem aðeins er farið fram á 1200 kr., að það væri mjög misráðið af hv. deild ef hún sæi sjer ekki fært að styrkja þessa stúlku. Að þessu sinni er jeg ekki einn um fleiri brtt., en meðflm. að allmörgum, sem jeg vona, að hv. deild taki vel. Auk þessa á jeg hjer eina brtt., nr. LXXII á þskj. 435, um að veita gamalmennahælinu á Ísafirði 1000 króna styrk. Það orkar ekki tvímælis, að einhver hin allra ríkasta skylda hins opinbera, jafnt þjóðfjelaga sem bæjarfjelaga, er að sjá þeim, sem lagt hafa um langa æfi fram mikið starf til að vinna gagn þjóðfjelagi sínu, fyrir sæmilegri vistarveru í ellinni. Nú er komið svo í flestum nágrannalöndum vorum, að bæjarfjelögin víðast hvar hafa reist og rekið heimili fyrir gamalt fólk. Er það að sumu leyti gert af fjárhagsástæðum, en þó líklega engu síður af því, að mönnum er það skiljanlegt, að gamla fólkinu fellur best að umgangast menn á sínu reki, menn, sem líta svipuðum augum á lífið og það sjálft. Menn geta gert sjer það í hugarlund, þegar um gamalt fólk er að ræða, sem á fáa að og er holað niður á misjöfn heimili, þar sem það ekki á kost á að umgangast neitt af sínum jafnöldrum, að því muni líða misjafnlega vel, eins og oft vill verða, þegar slíkum einstaklingum er komið fyrir á mannmörgu heimili. Mjer vitanlega er ekki nema eitt gamalmennahæli til hjer á landi enn sem komið er, og það er gamalmennahæli Ísfirðinga. Það er prýðileg stofnun. Nú þætti mjer vel á því fara, að ríkissjóður vildi styrkja þetta hæli með 1000 krónum. Það er aðeins viðurkenning; getur ekki kallast styrkur, þegar tekið er tillit til þess, að verudagar í hælinu síðastliðið ár voru um 7000. Mjer finst, að þessi upphæð muni ríkissjóðinn ekki miklu; hún svarar til 14 aura uppbótar á hvern verudag. Auk þess býst jeg satt að segja við, að sparnaður ríkissjóðs við það, að Ísafjörður hefir reist þetta gamalmennahæli, nemi fast að því 1000 krónum. Með breytingu á fátækralögunum frá 1921 var ríkissjóði gert að greiða nokkurn hluta af sjúkrahúskostnaði fátæklinga. Mjer er kunnugt um, að margt af þessu gamla fólki, sem í gamalmennahælinu er, gæti hvergi annarstaðar verið en í sjúkrahúsi, ef það ætti ekki þarna hæli, og þyrfti þá ríkissjóður að borga sinn hluta af kostnaðinum. Jeg býst við, að þetta framlag nemi einu sinni ekki eins miklu og ríkissjóður þyrfti að greiða í meðlag með þessu gamla fólki. Jeg skal svo ekki þreyta hv.þdm. með lengri tölu að sinni. Auk þessarar tillögu á jeg ennþá eina, sem jeg ber mjög fyrir brjósti, það er síðasta tillagan á þskj. 435, um að heimila ríkisstjórn að ganga í ábyrgð fyrir lánum til fjelagsmanna í Samvinnufjelagi Ísfirðinga. En þar sem fram er komin brtt. við hana og jeg gjarnan vildi eiga tal við hv. meðnefndarmenn mína í fjvn. um þetta, mun jeg geyma mjer að tala um hana.

Sigurjón Á. Ólafsson Það mun fara fyrir mjer eins og fleirum, sem tala yfir nær tómum þingbekkjum, að það verða aðeins orð fyrir áheyrendurna og Alþingistíðindin. Jeg á við þennan kafla fjárlaganna fjórar brtt. Sú fyrsta er XXIV. brtt. á þskj. 435, um námsstyrk til Hólmfreðs Franzsonar. Hjer er um ungan, efnalausan námssvein að ræða, sem hefir ráðist í það, að loknu stúdentsprófi, að komast til annara landa og fullnuma sig í þeirri fræðigrein, sem hann mun ekki hafa átt kost á að læra hjer, eðlisfræði. Það er sagt um þennan pilt af kennurum hans, sem hafa gefið honum vottorð, að hann sje mjög góður námsmaður og sjerlega reglusamur. En svo vildi til, þegar hann ætlaði að sækja um styrk til þessarar utanfarar, að hann átti keppinauta, og það munaði örlitlu, að hann gæti náð í styrk. Samt rjeðist hann í að ferðast að heiman fjármunalaus í annað land, og það er að minsta kosti fullkomið álit þeirra manna, sem hafa gefið honum vottorð, að ef hann fái ekki styrk, þá verði hann að hætta námi á komanda vori. Vandamenn hans eru mjög fátækir. Hann stundar þetta nám sitt við skóla í Hamborg, og mun njóta einhvers lítilfjörlegs styrks hjá frænda sínum þar, sem kemur fram sem húsaleigustyrkur. Þessi piltur er af útlendum ættum, en stjúpi hans, sem er útlendingur, á þarna frænda, sem reynir að styrkja hann að einhverju leyti. Maður veit, að sú regla hefir oft verið hjer, að Alþingi styrki unga og efnilega pilta til náms, og jeg vænti, að svo fari að þessu sinni, þar sem um ekki stærri upphæð er að ræða en 1200 kr. Þetta nám er þannig vaxið, að það er ekki hægt að taka próf í því hjer heima, og í öðru lagi er bent á það, að hjer sje aðeins einn maður til á landinu með því háskólaprófi, en þetta bendir alt til, að öll þörf sje á, að hjer komi nýr maður, sem verði fær í þeim fræðum, og virðist því hjer vera tilefni til að styrkja þennan unga og efnilega mann, svo að hann geti haldið áfram á námsbraut sinni. Næsta brtt. mín er nr. LIII á sama þskj. Jeg mælti nokkuð fyrir henni við 2. umr., og skal jeg þess vegna vera miklu stuttorðari um hana nú. Hún fjell þá með jöfnum atkvæðum, en er hjer borin fram 500 kr. lægri. Jeg álít þess vegna ekki þörf að fara mörgum orðum um hana nú; vil aðeins geta þess, að ef hún kynni að hafa þótt fullhá þá, þá vona jeg, að hún finni nú náð fyrir augum hv.þm., þegar hún er þessu lægri. Þriðju brtt. á jeg hjer á sama þskj.; það er LXVIII. brtt., og verð jeg að vera nokkru fjölorðari um hana. Það er til Odds Valentínussonar, beiðni um 1000 kr. styrk til að kaupa vjelbát. Þessi maður er orðinn nokkuð við aldur og mun mörgum þeirra kunnur, sem ferðast hafa vestur um land, því að hann hefir gegnt og gegnir hafnsögumannsstörfum á sunnanverðum Breiðafirði, en þar er um mjög mikið hættusvæði að ræða, og skiftir ekki litlu, að til þess starfa veljist virkilega kunnugir og djarfir menn. Nú er það svo, að alt fram á þennan dag hafa opnir bátar verið notaðir við hafnsögu þar vestra, og oft hefir þessi maður orðið að leggja út í hann „svartan“ með sín segl og árar, þegar skip hefir borið þar að. Nú bendir hann á í umsókn sinni, að hentara muni að nota vjelbát til hafnsöguferðanna. Yrði það til þess, að hægt væri að verða fljótari til og að síður þyrfti að byggja á mannafla við hafnsöguna. Með þeim hætti yrði og hafnsögumanni gert kleift að hafa önnur störf sjer til uppeldis. Nú er hann bundinn við hafnsögustarfið alt árið og skyldur að vera til taks hvenær sem er. Hafnsögugjöldin eru lág, og engin hafnsöguskylda hvílir á skipum á þessum leiðum. Þetta á við hafnsögumannsstarfið í Stykkishólmi. En ennfremur hefir maður þessi haft á hendi leiðsögu um Breiðafjörð, að Króksfjarðarnesi og víðar. Segja mjer svo fróðir menn, að þetta sje ekki á færi annara en hinna kunnugustu manna. Hreppsnefnd Stykkishólmshrepps refir samþykt að veita manni þessum 500 kr. styrk til mótorkaupa, að því tilskildu, að ríkissjóður leggi fram helmingi hærri upphæð. Báturinn mun kosta um 3 þús. kr. með vjel. Jeg lít svo á, að sú hlið þessa máls sje ekki síst mikilsverð, að á þennan hátt er líf manna betur trygt en áður, með því að hafnsögubáturinn sje fleyta, sem fær er í flestan sjó. Jeg vænti því þess, að deildin vilji kynna sjer þessa umsókn. Hún mælir með sjer sjálf. Síðari brtt. er um styrk til Slysavarnafjelags Íslands. Jeg sje, að nú liggur fyrir brtt. frá hæstv.atvmrh. um sömu upphæð, stíluð til slysavarna. Get jeg fallist á, að aðalatriðið sje, að upphæð þessi sje veitt til slysavarna, og það því minna atriði, hvort hún er veitt Slysavarnafjelaginu. Býst jeg þó við, að fjelag þetta hafi aðalstarfsemina í þessum efnum með höndum eftirleiðis, og geri því ráð fyrir, að það njóti þessa styrks að mestu eða öllu leyti. En þar sem jeg hefi gert grein fyrir fyrirætlunum og starfssviði fjelagsins við 2. umr., get jeg sparað mjer það hjer. Með stofnun þessa fjelags er í rauninni fyrsta sporið stigið til slysavarna hjer á landi. Vænti jeg þess, að menn skilji betur og betur með ári hverju, hvílík nauðsyn er á að styrkja þessa starfsemi í ríkum mæli.

Hákon Kristófersson Jeg vildi gjarnan, með leyfi hæstv. forseta, fá að segja örfá orð utan dagskrár. Svo er mál með vexti, að jeg hefi á þessu þingi flutt frv. á þskj. 177, og var því máli vísað til hv. landbn. þann 17. febr. síðastl. Þetta frv. er nú búið að liggja hjá hv. nefnd á 4. viku, og bendir þessi langi tími til þess, að nefndin ætli að „setjast á málið“, sem kallað er. Jeg hefi oft vakið máls á þessu við hv. form. landbn., og hefir hann að vísu svarað mjer góðum orðum einum, en annars má segja, að hann hafi farið undan í flæmingi, og sama er að segja um alla aðra úr hv. nefnd, sem jeg hefi haft tal af. Jeg verð að telja slíkan drátt á afgreiðslu mála úr nefndum alveg óhæfilegan, nema nefndin sje svo hreinlynd, að hún lýsi yfir því, að hún ætli alls ekki að afgreiða málið. Nú lít jeg svo á, að hjer sje um mál að ræða, sem sje í samræmi við skoðanir og vilja meiri hluta bænda um alt landið, og mundi jeg telja það vel farið, ef það næði samþykki þessa þings. Nú skortir mig getu til að ná þessu máli úr höndum hv. landbn., og verð jeg því að snúa mjer til hæstv. forseta með ósk um, að honum mætti þóknast að taka málið á dagskrá án frekari tafar, nema hv. nefnd lofi að afgreiða málið innan 3–4 daga. Ef svo verður ekki, vona jeg, með skírskotun til þess, að það hefir verið gert áður, að hæstv. forseti taki málið á dagskrá sem fyrst, og þá helst þegar á morgun. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta mál. Jeg þykist nú hafa komið því í þær hendur, sem fara muni svo með það, að jeg megi vel við una.

Jón Ólafsson Af því að hv. form. landbn. (LH) er ekki viðstaddur, ætla jeg að segja örfá orð fyrir hönd nefndarinnar um gang þessa máls. Við nefndarmenn höfum rætt þetta mál í nefndinni og skipað í það undirnefnd, þá hv. form. nefndarinnar (LH) og hv. 1. þm. Rang. (EJ). Jeg fyrir mitt leyti verð að segja það, að ef það á að ganga eins og á síðasta þingi um þetta mál, að það taki upp óratíma af tíma þingsins, þá óar mjer við því, að taka það á dagskrá, því að þá voru haldnar um það á annað hundrað ræður og sumar óralangar. Það er ekki rjett hjá hv.þm. Barð., að sá dráttur, sem orðið hefir á afgreiðslu þessa máls, stafi af því, að nefndin ætli að „leggjast á málið“, heldur aðeins af því, að mikið hefir verið að gera í nefndinni og henni óar við umræðum um það. Jeg vona, að nefndin geti gert hv.flm. ánægðan og afgreitt málið á sínum tíma, kanske ekki mikið fyrir páska, en heldur ekki löngu eftir þá.

Hákon Kristófersson Mjer komu ekki á óvart ummæli hv. 3. þm. Reykv. Þau eru alveg í samræmi við framkomu hv. nefndar í þessu máli. Hv. nefnd vill afsaka sig með því, að hún sje hrædd við sennur í umr. út af þessu máli. Jeg segi nú bara: Heyr á endemi! Þeir hv. nefndarmenn eru þá líklega hræddir við orðasennu í fleiri málum. Nei, jeg tel þetta enga frambærilega ástæðu fyrir þeim óhæfilega drætti, sem orðið hefir á afgreiðslu þessa máls hjá hv. nefnd. Því að þetta mál var svo þrautrætt á þinginu í fyrra, að ætla má, að umræður um það nú muni einmitt ekki „taka upp óratíma af þingtímanum“, eins og hv. 3. þm. Reykv. var hræddur um; að minsta kosti mun jeg ekki þurfa að eyða miklum tíma í umræður um það nú. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það væri ekki rjett hjá mjer, að nefndin ætlaði að leggjast á málið. Jeg sagði það ekki. En hitt sagði jeg, að það liti svo út, þar sem nefndin hefði dregið afgreiðslu málsins um slíkan óratíma, en hins vegar afgreitt mál, sem seinna hafa komið til hennar, að hún ætlaði að setjast á málið eða humma það fram af sjer. Og jeg vil endurtaka þá ósk, sem jeg áðan beindi til hæstv. forseta, um að hann taki málið á dagskrá sem fyrst, og þykist jeg nú ekki hafa síður ástæðu til þess en áður, eftir að þessi ágæti maður, hv. 3. þm. Reykv., hefir dregist á það fyrir hönd nefndarinnar, að hún afgreiddi málið „öðru hvoru megin við páskana“.

Í þinglokin!

.

Forseti (BSv): Mjer líst rjett að doka við svo sem 3 nætur, og sjá síðan til, hvort hægt verður að taka málið á dagskrá.

Frsm. (Jón Þorláksson) Nefndin leggur til, að frv. þetta verði samþ. með smábreytingum, sem eru að finna á þskj. 446. 1. brtt. er við 7. gr. og lýtur að því, hvað skuli taka fram í þeirri skrá yfir skjöl, sem afhent hafa verið til þinglesningar á manntalsþingi. Greinin tiltekur, að nefna skuli, hver sje eigandi skjals, útgefandi, hver sje tegund skjalsins og fjárhæð, en nefndin vill skjóta inn í þá upptalningu, að einnig skuli taka fram um veðsetningu. Þetta verður að telja nauðsynlegt, svo að veðhafi geti gætt rjettar síns, ef með þarf, og að veðsetningin komi þá fram í þeirri skýrslu, sem gefin er á manntalsþingi. Þá er lítil brtt. við 11. gr. Síðasta málsgr. þeirrar gr. hljóðar svo: Dómsmálaráðherra setur nánari reglur um fyrirkomulag skráa þeirra, er í þessari grein getur. Nefndinni þótti fara betur á að segja „skránna“ í stað „skráa þeirra“ og væntir, að hv. deild geti fallist á það. Næsta brtt. er við 13. gr. Nefndinni sýnist, að gr. hafi aflagast í hv.Nd. eða í endurprentun frv. eftir 2. umr. þar. Orðin „í bókinni“ stóðu í gr. á tveim stöðum, en voru feld úr með brtt. án þess að hægt væri að sjá, á hvorum staðnum þetta ætti að fella niður, enda hefir það í prentuninni verið gert á röngum stað. Nú liggur næst að skilja þetta svo, að ekki þurfi annað en að strika yfir skjal í afsalsog veðmálabók við aflýsing þess. En þetta er ekki nógu tryggilegt. Það. verður að rita í bókina, að skjalinu hafi verið aflýst, og undirrita þetta með nafni lögreglustjóra eins og yfirlýsinguna á skjalið, sem afhent er til aflýsingar. 4. brtt. er við 16. gr., um að lögin gangi ekki í gildi fyr en við næstu áramót, í stað þess að í frv. er það miðað við 1. júlí 1928. Það þarf dálítinn aðdraganda til þess að koma þessum breytingum í kring úti um land. Meðal annars þarf að útvega pappír og dreifa honum út um land. Um það leyti, sem lögin eiga að ganga í gildi samkv. frv., standa manntalsþing yfir. Skjöl, sem þá verða gerð, geta ekki orðið á hinum lögboðna pappír, með því að ekki er hægt að dreifa honum út um land nógu snemma til þess. Nefndin lítur því svo á, að hentugra sje, að lögin sjeu bundin við áramót og gangi í gildi 1. jan. 1929, enda hafi viðkomandi ráðuneyti þá lokið nauðsynlegum undirbúningi til þess að hægt sje að framfylgja þeim þegar í stað.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Eins og bent var á við 1. umr., fer frv. fram á það, að innheimtan fyrir legkaup verði framvegis falin kirkjugarðsverði, í stað þess að nú er hún hjá lögreglustjóra. Þetta er almenningi til hægðarauka, af því að fólk getur oft þurft að finna lögreglustjóra á þeim tíma, sem skrifstofur hans eru lokaðar. Nefndin hefir fallist á, að frv. þetta verði samþ. með þeirri breytingu, að kirkjugarðsvörður setji tryggingu fyrir innheimtunni og að fjármálaráðuneytið gefi út reglur um bókhald og fjárskil kirkjugarðsvarðar. Ennfremur hefir nefndin lagt til, að í stað þess, að í frv. stóð, að lögin öðlist þegar gildi, skuli koma, að þau öðlist gildi 1. júlí 1928. Fleira hefi jeg svo ekki að segja. Málið er einfalt, eins og allir sjá, og vænti jeg, að hv.þdm. geti fallist á frv. með þeirri breytingu, sem nefndin leggur til.

Magnús Jónsson Af því að jeg samdi brtt. á þskj. 459 nokkuð fljótlega og hún fór snögglega í prentsmiðjuna, þá hefir hún ekki komist alveg rjett á pappírinn. Síðari brtt. á að eiga við bæði 3. og 4. gr. frv., að þær falli báðar niður. Vil jeg skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki megi laga þetta með skriflegri brtt. - Annars býst jeg ekki við, að jeg þurfi að tefja lengi umr. með því að mæla fyrir þessum brtt., því að þær eru afleiðing af því, sem jeg sagði við 2. umr. málsins. Jeg er því mótfallinn að verja sjóði kirkjunnar til annars en hann er ætlaður; sem sje til viðhalds og endurbóta á kirkjunni og til kaupa á munum til hennar, og jeg tel það óviðeigandi að gefa kirkjunni sandauðn, aðeins til þess að hún verji sínum peningum til þess að rækta auðnina upp. Því að kirkjan hefir ekkert við hana að gera, og óvíst, hvort hún verður nokkurntíma arðberandi fyrir kirkjuna. Ummæli mín við 2. umr. og nú má ekki skilja svo, að jeg sje á móti því að græða þessa sandauðn upp. Til þess er Selvogur of frægt og ágætt land. Áður var Strönd í Selvogi metin á hundruð hundraða og var þá í tölu mestu höfuðbóla landsins, þangað til Selvogur varð fyrir þessari voðalegu hremmingu, að hann legst í auðn á eitthvað 30 árum. Menn vita ekki með vissu, hvernig á því hefir staðið, en þess hefir meðal annars verið getið til, að brostið hafi á það, að hinum fræga vörslugarði, sem þar var, hafi verið haldið við með sama dugnaði og áður. Þá eyðilögðust og hin ágætu selalátur, sem þarna voru, og Strandarsund, sem var eitthvert besta og öruggasta útræðið á allri Suðurlandsströndinni, fyltist og ónýttist. Jeg álít það sjálfsagt, að nokkru fje verði varið til þess að rannsaka, hvort hægt sje að græða upp þetta land. En jeg tel það Strandarkirkju alveg óviðkomandi; jeg álít, að landið ætti að gera það. En til málamiðlunar hefi jeg borið fram þá brtt. við 1. gr. frv., að í stað orðsins „verja“ komi: lána ríkissjóði. Það, sem felst í þessari brtt., er, að í stað þess, að kirkjan ávaxti fje sitt í hinum alm. kirknasjóði, eins og undanfarið, þá ávaxti hún nú nokkurn hluta þess í ríkisskuldabrjefum. Þetta verður að vísu til nokkurs tjóns fyrir fátækari kirkjur, sem þá verða af þeim hagsmunum að geta fengið jafnmikið fje að láni úr sjóðnum, en eftir minni brtt. á þetta einungis að verða um nokkra hríð, þar sem frv. fer aftur á móti fram á að svifta sjóðinn þessu fje fyrir fult og alt. Jeg vil segja, að það sje mikill styrkur fyrir ríkið, ef það vill ráðast í þessar framkvæmdir, að fá þetta fje til umráða. Þegar hjeruð hafa farið fram á styrk til verklegra framkvæmda, eins og brúa- og símalagninga, þá hefir því stundum verið svarað, að ef hjeraðið vildi kaupa ríkisskuldabrjef, sem sagt leggja fram fjeð, þá væri það sjálfsagt. Þá ber jeg fram brtt. um að fella 4. gr. frv. niður. Jeg held, að sú breyting á frv. sje sjálfsögð, þótt frv. verði samþ., óbreytt að öðru leyti. Og jeg er satt að segja hissa á því, að hv. nefnd skuli ekki hafa orðið til að leiðrjetta þetta. Till. um að fella niður 3. gr. er í fullu samræmi við brtt. mína við 1. gr., því að engin meining er í því að ætla að gera landið að eign Strandarkirkju, þegar hún einungis lánar fjeð. Jeg mun því bera fram skriflega brtt. við 3. gr., sem verður á þessa leið: „Við 3. gr. Greinin fellur niður“. Vona jeg, að hv. deild samþykki afbrigði um till., hversu sem atkv. kunna að falla um hana síðar.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer þykir leiðinlegt að verða stöðugt að eiga í höggi við hv. 1. þm. Reykv. út af þessu máli. Mjer finst það sjerstaklega einkennilegt, hvílíkt kappsmál honum það er, að kirkjan eignist ekki landið. Ef kirkjan á nú ekki að græða upp landið, nema hún fái fje það, er hún hefir lagt fram, endurgreitt að fullu, þá mætti ætla, að honum væri það ekki ógeðfelt, að kirkjan eignaðist landið, sem auðvitað verður mikils virði, þegar búið er að græða það upp. En hann hefir nú einu sinni bitið það í sig, að kirkjan megi ekki eignast landið, og þar við situr. Þó verður að viðurkenna það, að hv.þm. hefir töluvert nálgast oss fylgismenn málsins, síðan við síðustu umr. Nú er hann þó kominn svo langt, að hann vill heimila fje að láni fyrir ríkið í þessu skyni, og er ekki fjarri því, að hepnast muni að græða landið upp. Þetta má sannarlega kalla framför frá 2. umræðu, því að þá kvaðst hann enga trú hafa á því, að það mætti takast. En jeg get fullvissað hann um, að takast muni að græða landið upp, svo framarlega sem það verður friðað. Fari svo, að till. hans verði samþ., verður ekkert eftir af hinu upprunalega frv. Í stað þess kemur heimild til að lána ríkissjóði fje úr sjóði kirkjunnar, sem ríkissjóður á að greiða aftur. Jeg lít öðrum augum á þetta mál. Jeg er þess fullviss, að kirkjunni er mikill gróði í því að eignast landið og láta fje af mörkum til að græða það upp. Það fje myndi hún fá margborgað, áður en langt um líður. Auk þess verður að líta á það, að eins og sakir standa, er kirkjan í beinni hættu stödd. Haldi sjórinn áfram að brjóta af landinu, verður þess ef til vill ekki langt að bíða, að kirkjan geti ekki staðið lengur þar, sem hún nú er. En ef hrest verður upp á sjóvarnargarðinn og grætt upp landið, verður henni trygður staður um aldur og æfi, eða a. m. k. um ófyrirsjáanlegan tíma. Þeir, sem vilja hlynna að kirkjunni, geta ekki fallist á brtt.hv. 1. þm. Reykv. Vona jeg því, að háttv. deild haldi fast við atkvgr, sína við 2. umr. fyrir nokkrum dögum. Hv. þm. taldi uppgræðslu landsins kirkjunni óviðkomandi. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, er þetta hinn mesti misskilningur, því að kirkjan sjálf er alls ekki örugg, nema varnað sje því, að sjórinn brjóti landið og þeir fáu gróðurblettir, sem eftir eru, hverfi í sand. En til þess að kirkjan beri ekki skarðan hlut frá borði við það að leggja fram fjármuni sína, vill meirihl. hv. deildar tryggja kirkjunni, að hún eignist landið og að hún megi auðgast á því að leggja fjármuni sína fram til að græða það upp. Jeg fyrir mitt leyti er viss um, að hún getur ekki varið fje sínu betur á annan hátt. Jeg vænti þess því, að hv. deild felli allar till.hv. 1. þm. Reykv. Um 4. gr. er það að segja, að jeg er þess fullviss, að fje kirkjunnar muni standa í hinum almenna kirknasjóði sem nú og því sje þarflaust að fella greinina niður.

Forseti (BSv): Mjer hefir borist skrifleg brtt. frá háttv. 1. þm. Reykv. og vil hjer með leita afbrigða frá þingsköpum, um það, hvort hún megi koma til umr. og atkvæða.

Magnús Jónsson Jeg vil taka það fram út af ræðu hv.frsm., að það er ekki rjett, að jeg hafi sagt við 2. umr., að jeg hefði enga trú á, að takast mætti að græða upp landið. Jeg sagði, að það væri óvíst, en skal ganga inn á, að sennilegt sje, að það muni takast. En það hefir verið regla - og það er heilbrigð regla - að ávaxta ekki fje opinberra sjóða í þeim fyrirtækjum, sem nokkur áhætta fylgir, og um það atriði eru settar strangar reglur. Það má í öllu falli telja óvíst, hvort þessir peningar skila sjer aftur. Hitt er annað mál, hvort landeigandi vill gera tilraun um, hvort fyrirtækið hepnast. Misskilningur er það hjá hv.frsm., að jeg sje eindregið á móti því, að kirkjan eignist landið. Hitt hefi jeg sagt, að mjer finst það skrítin gjöf, að gefa henni landið eingöngu í þeim tilgangi, að hún leggi fje í það. Jeg sagði, að það væri gjöf, sem minti nokkuð mikið á Styr og berserkina. Hv. frsm. taldi, að verulegur gróði myndi verða að því að græða landið upp. Ef svo er, þá sje jeg ekki, hvaða ástæða er fyrir landið að afsala sjer þessum gróða, jafnvel þótt til kirkju sje, og það jafnágætrar kirkju og Strandarkirkju. En jeg er nú fyrir mitt leyti viss um, að þessi gróði verður a. m. k. ákaflega seintekinn. Og satt að segja held jeg, að fjarstæða sje, að hjer sje um gróðafyrirtæki að ræða. Mjer hefir heyrst á mönnum, að erfitt sje að fá jarðabætur þær, sem þó bera fyrst ávöxt, svo sem plæging moldarmóa og túnasljettur, til að borga sig, hafi þurft að taka lán til þeirra. Það getur verið, að fyrirtæki þetta borgi sig óbeinlínis á afarlöngum tíma. En hví vill ríkið ekki leggja fje í þetta, ef það er svo mikið gróðafyrirtæki sem hv.frsm. lætur? Jeg er ekki svo kunnugur í Selvogi, að jeg geti sagt um, hvort kirkjunni er hætta búin eða ekki. En ef svo er, ber ríkinu að koma hjer til hjálpar, eins og það hefir hjálpað þorpum og kauptúnum til að byggja sjávargarða, þar sem hætta hefir verið á ferðum af völdum sjávargangs. Með því að lána nokkuð af fje kirkjunnar finst mjer, að drengilega sje hlaupið undir bagga með ríkinu og að meira sje ekki hægt að krefjast af Strandarkirkju. Jeg er hissa á því, að nefndin skuli ekki geta fallist á að fella 4. gr. niður, úr því að hún er á þeirri skoðun, að þennan sjóð eigi að ávaxta eins og aðra kirkjusjóði. Ef svo á að vera, hví á þá dóms- og kirkjumálaráðuneytið að hafa umráð yfir honum? Brtt. mín við 4. gr. og greinin sjálf koma í rauninni ekki sjálfu málinu við. En jeg hefi hjer aðeins viljað leiðrjetta ósamræmi. Hv flm. ætlaðist upphaflega ekki til, að sjóðurinn yrði ávaxtaður í kirknasjóði, því að hann taldi; að hjer væri um svo stóran sjóð að ræða, að gera þyrfti sjerstakar ráðstafanir um umsjón með honum. En úr því að hv. nefnd hefir ekki litið svo á, get jeg ekki sjeð annað en að 4. gr. sje með öllu óþörf og eigi að falla niður.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer fer nú að þykja þetta karp hálfleiðinlegt, ekki síst þar sem ekki eitt einasta nýtt atriði hefir komið fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Það er óþarfi fyrir hann að bera á móti því, að hann hafi sagt, að hann hefði ekki trú á uppgræðslu landsins. Svo margir heyrðu til hans við 2. umr., og ræðu hans var ekki hægt að skilja á annan hátt. En úr því að hann vill nú draga yfir fyrri ummæli sín, er ekki ástæða til annars en að gleðjast yfir því, því að það sýnir, að hann er farinn að sjá villu síns vegar og er kominn nær okkur en við 2. umr. Hann var að tala um, að það væri regla og nauðsyn að ávaxta opinbera sjóði á tryggan hátt. Var hann því enn að gefa í skyn, að sandgræðslan kynni að mishepnast, þrátt fyrir afslátt þann, er hann hafði rjett áður gefið á fyrri ummælum sínum. Eins og jeg hefi þegar sagt, er það með öllu víst, að sandgræðslan hepnast, einkum ef sjóvarnargarður verður bygður. En nú er það hið upphaflega ætlunarverk sjóðsins að halda kirkjunni við. Getur það þá talist að ávaxta sjóðinn í áhættulausum fyrirtækjum, ef ekkert má gera til að tryggja, að kirkjan geti staðið framvegis sakir landbrots og sandfoks? Hjer er um fullkomið ósamræmi að ræða hjá hv.þm. Það þarf einmitt að græða upp landið til að tryggja tilveru kirkjunnar. Og því ætti hv.þm. fremur að ganga í lið með okkur en að spyrna á móti öllum tilraunum okkar í þessa átt. Þá segist hv.þm. ekki hafa á móti því, að kirkjan eignist landið, og sje ánægður með, að svo verði, ef 1. brtt. sín verði samþ. Samt gengur önnur brtt., sem hann flytur, út á það, að kirkjan eignist ekki landið. Hvaða samræmi er nú í þessu? Brtt. hv.þm. stangast beinlínis eins og hrútar. Þegar hann spyr, hvaða ástæða sje fyrir landið að gefa kirkjunni land, ef mikill gróði verði að uppgræðslu þess, þá er hann að vísu í meira samræmi við sjálfan sig. En hví er hann ávalt að spyrna á móti því, að kirkjan eignist nokkurn skika? Ríkið leggur að sjálfsögðu fram 2/3 kostnaðar við sandgræðsluna hjer eins að annarsstaðar. Því betra sem landið er, því meiri vinningur er fyrir kirkjuna að eignast það. Ef hv.þm. hefði kynt sjer, hversu miklar sandauðnir er búið að græða upp á ýmsum stöðum, þá myndi hann ekki efast um, að sandgræðslan í Selvogi megi takast. Þar sem góð skilyrði eru fyrir hendi, tekur hún ekki ýkja langan tíma. Eftir 5–10 ár er býsna mikill gróður kominn, ef landið er vel friðað.

Jeg hefi nú sjeð sandgræðsluna í Bolungarvík

. Það er rjett, að gróði af sandgræðslu er seintekinn, ef miðað er við örstuttan tíma. En jeg hjelt, að enginn liti svo á þetta mál, að hjer væri um augnablikshagnað að ræða. Hjer er verið að vinna fyrir óbornar kynslóðir, en fyrirtækið getur verið eins arðsamt, þarft og nauðsynlegt fyrir því. Jeg held, að þessum hv.þm. hafi farið nú eins og oftar, að hann hafi hugsað of skamt og íhugað málið of lítið. Jeg er viss um, að jafngáfaður maður og hv.þm. er hefði komist að annari niðurstöðu, ef hann hefði hugsað sig um. Hv. þm. sagði, að ef landinu stæðihætta af sjávargangi og uppblæstri, væri skylda ríkisins að ráða bót á því. En eins og allir vita, hefir ríkið í mörg horn að líta, og eins og sýnt hefir verið fram á, er með þessu frv. farið fram á heppilegustu úrlausn málsins. Þá er það 4. gr. Verði þetta frv. samþ., eins og jeg býst við, verður það fleira en peningar kirkjunnar einir, sem þarf að hafa umsjón með, þar sem kirkjan eignast þá land það, sem frv. ákveður. Og ef gert er ráð fyrir, að eignir kirkjunnar haldi áfram að aukast í stórum stíl, getur verið nauðsynlegt að gera sjerstakar varúðarráðstafanir um umsjón með þeim.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins gera þá grein fyrir brtt. minni, að fari svo, að báðar hv. deildir sjái sjer fært að fallast á það skipulag, sem frv. fer fram á, er sennilega heppilegra, að það gangi ekki, í gildi fyr en um næstkomandi áramót.