Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Þetta mál hefur tekið nokkrum breytingum í Nd., og vil ég nú nota tækifærið til að gera nokkrar aths., áður en málið fer til nefndar, og vona ég, að allshn., sem væntanlega far mál. þetta til athugunar, taki aths. mínar til greina. Samkv. 1. gr. frv. eins og það upphaflega var eru aðeins veitt fiskveiðaréttindi og atvinnuréttindi, en nú samkvæmt frumvarpinu fá danskir þegnar, búsettir hér 6. maí 1946 eða fyrr, meiri réttindi en upphaflega og meiri en byggjast á samkomulagi milli samninganefndanna. Nú vita menn ekki, um hvað hefur verið samið og hvað látið hefur verið í té gegn þessum fríðindum. Felst í þessari grein kosningarréttur þeim til handa og krafa þeirra um tryggingaiðgjöld. Það virðist, ef þeir njóta þessa jafnréttis, þá eigi þeir ekki aðeins kröfu á fiskveiða- og atvinnuréttindum, heldur og öllum öðrum réttindum. Samkv. ákvæðum þessa frv. er samningurinn frá 1918 fallinn úr gildi. En hér eru upp tekin öll fríðindi Dana, en fríðindi Íslendinga niður felld, og vildi ég vita, hvort um þetta hefur verið samið í samningum nefndanna. Meðan samningurinn frá 1918 var í gildi, höfðu dönsk og íslenzk skip sömu réttindi í Danmörku, og í 6. gr. segir, að danskar og íslenzkar afurðir sæti betri kjörum en afurðir annarra þjóða. En síðan sambandsslitin fóru fram, hafa Íslendingar ekki fengið að landa fiski í dönskum höfnum og höfum við orðið að selja fiskinn í Englandi. En Færeyingar hafa getað notað sér þessi fríðindi og hafa selt fiskinn fyrir hærra verð en Íslendingar geta. Ég hef fengið skeyti frá firma í Danmörku, sem vill kaupa saltfisk fyrir meira verð en við getum nú fengið nokkurs staðar annars staðar, ef innflutningsleyfi fengist. Vil ég því vita, hvort þessi fríðindi eru tryggð. Sé það ekki, mun ég vilja breyta 1. gr. þannig, að á eftir „þegar þeir dvelja hér á landi“ komi: njóti þeir fiskveiða- og atvinnuréttinda, þó ekki lengur en til ársloka 1947. - Þarf þá ekki að veita Dönum sérstök réttindi nema sérstök fríðindi okkur til handa komi á móti. Viðvíkjandi 2. gr. tel ég vafasamt að leyfa smábátaveiðar, en þetta hefur lagazt nokkuð, m.a. með takmörkuðum árafjölda.



Mál þetta hefur nú tekið allmiklum breytingum frá því það var lagt fyrir þessa hv. deild sem staðfesting á brbl., sem ríkisstj. gaf út síðastl. sumar. En þótt ég sé feginn þessum breyt., sýnist mér sum ákvæði frv. þurfa nánari breyt. Það var einkum tvennt, sem ég vildi minnast á. Í fyrsta lagi vildi ég benda á, hvort það gæti staðizt í samræmi við almenna launalöggjöf, að forstöðumaður þessarar stofnunar hafi sömu launakjör og prófessorar við háskólann. Mér sýnist, að forstöðumaður slíkrar undirstofnunar ætti að hafa laun, sem væru a.m.k. einni gráðu neðar en laun forstöðumannanna sjálfra, og vildi beina því til n., hvort gerlegt væri, að maðurinn væri færður í lægri flokk, en vil taka það fram, að ég segi þetta ekki af því, að ég vilji ganga á hlut þess manns, sem hér um ræðir, en mér sýnist vanta í þetta samræmi, og eðlilegra þykir mér, að prófessorar séu ofan við þá menn, sem vinna við undirstofnun. Mér sýnist, að þessi maður ætti að hafa sömu laun og dósentar. Þetta er annað atriðið. - Hitt atriðið er um það, hvort eðlilegt sé að láta opið fyrir ríkisstjórnina að skipa svo marga sérfræðinga við þessa stofnun eins og hún telur rétt á hverjum tíma. Mér sýnist eðlilegt að lögbinda einhverja tölu sérfræðinga, t.d. dýralækna, sem þangað mætti skipa og ekki væri hægt að fjölga, nema l. kæmu til. Menn muna það, sem skeði við guðfræðideildina fyrir 1–2 árum, og menn voru óánægðir með þá ákvörðun, sem þar var tekin. Hitt er óeðlilegt, ef hægt á að vera að fjölga embættismönnum, án þess að spyrja um leyfi. Sama er með norrænudeild háskólans. Þar fjölgar úr hófi, og er það sízt til eftirbreytni, þó að með samþykki Alþingis sé, en ég efast ekki um, að ef ráðh. hefði mátt ráða, þá hefði fjölgunin orðið miklu meiri. Það hefur verið barizt á móti því, að dýralæknar væru settir hér á landi, t.d. á Snæfellsnesi og víðar þar, sem þörf er á þeim, og hefur verið talið sjálfsagt, að Alþingi réði, hvar dýralæknar væru settir og hve margir þeir væru, en samkv. þessu á ráðh. að hafa heimild til að skipa svo marga dýralækna sem honum þóknast. Það er í samræmi við venju Alþingis, að sérfræðingar fái embætti sín frá því, en ráðh. hafi ekki heimild til að stofna svo margar stöður sem honum þóknast. Ég held, að þessi atriði þurfi athugunar við, og vildi benda á, hvort n. vildi ekki taka þetta til athugunar. Ég veit, að margir mikilsmetnir menn í Nd. eru mér sammála, og ég efast ekki um, að sú breyt., sem gerð yrði á síðara atriðinu, sem ég nefndi, mundi mæta þar velvild og skilningi. Ég vildi beina því til n. og sérstaklega til hins ágæta form. hennar, hvort ekki væri hægt að taka málið út af dagskrá og athuga þetta. Þá yrði málið tekið fyrir á morgun, og yrði hægt að bera fram brtt. við það. Ef n. sæi sér ekki fært að bera fram brtt., mundi ég þá gera það.



Ég skil það, að sumt í þessu frv., eins og það liggur fyrir, orki tvímælis, en ég er í vafa um, hvort hyggilegt sé að vísa því að nýju til menntmn. í trausti þess, að hún komist að samfelldri niðurstöðu til bóta. Annar þáttur þess, sem hv. ræðum, hafði orð á, er ekki svo margbrotinn, að ekki sýnist hægt að fela það ákvörðun d., án þess að n. fari á undan höndum um það, hvort sem hún vill fallast á það eða ekki. Það er hæpið, að n. gæti fengið þann rökstuðningsgrundvöll, sem hún þyrfti í þessu efni, svo það ætti alveg eins vel að vera hægt að átta sig á brtt., sem kæmi frá einhverjum hv. dm., t.d. hv. 10. landsk. Um hitt atriðið, hve margir sérfræðingarnir ættu að vera hvert sinn og hver ætti að hafa ákvörðunarrétt um það, get ég sagt, að frá mínu sjónarmiði komi ýmislegt til greina. Ég er samdóma um það, að rétt sé að hafa hömlur á því, hvað margir menn verði við þetta, en þótt menntmn. þessarar d. settist á rökstóla viðvíkjandi þessu atriði, þyrfti hún eiginlega að vita svo margt, sem torvelt er að upplýsa á þessu augnabliki, því að hún getur ekki að óreyndu máli tekið ákvörðun um þetta. Í 3. gr. frv. eins og það er nú segir, að menntmrh. ákveði að fengnum till. háskólans, hve margir sérfræðingar skuli vera þar hverju sinni. Þá hefur mér dottið í hug, til þess að hafa sem beztar skorður á þessu, að láta ráðh. ákveða þetta eftir till. háskólans. Ég álít, að með þessu orðalagi væri þetta komið undir dóm læknadeildar háskólans. Þetta segi ég persónulega og hef ekki leyfi til að segja þetta fyrir n., sem ég mælist til, að málið fari ekki til aftur, heldur beri hv. dm. brtt. fram án þess að þær fari til n. Það eru lítil tök á því fyrir n. að finna gögn, sem ekki liggja jafnt fyrir, hvort sem það er menntmn. eða þd., sem fer síðustu höndum um frv. Ég held ekki, að frv. græði á því að fara til n. aftur, og vil mælast til þess, að hv. þdm. beri fram sjálfstæðar brtt., og verður þá kylfa að ráða kasti, hvernig fer.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau ummæli hv. form. menntmn., að á því stigi, sem málið er, þýðir ekki, að það fari til menntmn. aftur, ef tilætlunin er, að það gangi fram á þessu þ., þar sem ákveðið er að ljúka þinginu á morgun. Ég skal ekkert um það segja, hvað af því kynni að hljótast, að málið gengi ekki fram núna. Brbl. eru gengin úr gildi, en ég þori ekki að fullyrða, hvort við misstum nokkurs í víðvíkjandi þeim fyrirheitum, sem okkur hafa verið gefin, og að svo vöxnu máli þori ég alls ekki að leggja til, að málið verði látið daga uppi. Verið gæti þó, að sá hæstv. ráðh., sem bar málið fram, gæti gefið upplýsingar um, hvort það væri óhætt eða ekki. Viðvíkjandi því, sem hv. 10. landsk. sagði, get ég tekið undir sumt, sem hann sagði, annað ekki. Hann minntist á launin. Það má segja, að þessar röksemdir hans hefðu frekar átt að koma fram við 2. umr. málsins, því að þessi d. afgreiddi málið þannig, að þessi maður fengi laun eftir 2. fl. launal., eins og prófessorar við læknadeild háskólans, en hin d. breytti því þannig, að hann fengi laun eins og aðrir prófessorar. Það er smekksatriði, hver launin eiga að vera. Það er enginn algildur sannleikur til um það, en að sjálfsögðu mundi forstöðumaðurinn þarna á Keldum þurfa að vera vísindamaður, sem borið væri svipað traust til og háskólans. Þó ég játi mína fáfræði í þessu efni, finnst mér eðlilegt, að hann hafi sömu laun og prófessorar háskólans. Hv. 10. landsk. talaði um, að þetta væri undirstofnun og við hana yrði því að borga lægri laun. Ég veit ekki, hvort hægt er að tala um undir stofnun, en sem sagt, þessi hv. d. samþykkti, að launin skyldu vera 3000 kr. hærri en ákveðið er í frv. N. vék frá því að hafa þau lægri. Hitt atriðið, sem hv. 10. landsk. minntist á, tel ég veigameira, þar sem hann talaði um, að vafasamt væri að veita stj. svo mikið vald sem gert er ráð fyrir með 3. gr. frv. Mér virðist lagafyrirmæli gagna lítið um það, hvað starfsmenn eiga að vera margir, og venjulega eru það frekar stjórnarráðstafanir en l., sem þar ráða, og er þá venjulega ekki um stjórnarumbætur að ræða. Ég minnist þess, að þetta barst í tal, og þá gaf landbrh. upplýsingar um það, hvað hann hugsaði til að hafa marga sérfræðinga. Það var einn dýralæknir, einn efnafræðingur og svo forstöðumaðurinn. Ég man ekki eftir, að hann nefndi fleiri. Ég held, að bezta lausnin sé að samþ. þetta frv. nú eins og það er, svo að það geti orðið að l. og til þess að engin hætta verði á því, að við töpum því fé, sem ætlað hefur verið til þessarar stofnunar, því að þótt málið sé að vísu ekki vel undirbúið, þá má taka hinar ýmsu hliðar þess til gaumgæfilegrar endurskoðunar á næsta þingi, t.d. launaákvæðin.



Herra forseti. - Það er nú að vísu mjög gleðilegt fyrir okkur stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. að heyra hið góða álit, sem þm. 1. þm. Eyf. (BSt) hefur á þessari góðu ríkisstj., og hefði þó stuðningur hans og traust verið betur séð fyrr en á dauðastund hennar, en ef til vill er viðhorf hans svo breytt nú, af því að bann býst við einhverju öðru, sem okkur er ekki jafngeðþekkt. Ég vil benda á það, að það er mishermi, að hæstv. landbrh. hafi nokkuð um þetta mál fjallað, og þess vegna skiptir það engu máli, hvaða upplýsingar hann hefur gefið um þetta mál. Eftir bókstaf frv. er menntmrh. fengið um þetta takmarkalaust sjálfdæmi, og yfirlýsingar hæstv. landbrh. í þessum efnum hafa þess vegna ekki frekari þýðingu en yfirlýsingar páfans eða einhverra annarra stórmenna. - Ég vildi spyrja að því, hvort fyrir finnist mörg lagaboð um hálaunaðar stöður, þar sem ráðh. er fengið jafnótakmarkað vald og með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég veit, að þegar um lægri stöður er að ræða, er þetta nokkuð á valdi framkvæmdavaldsins, en hvað snertir æðri stöður, t.d. sérfræðinga, dýralækna, efnafræðinga og annarra hálærðra manna, þá hefur ekki verið unnt að komast hjá að greiða þeim mönnum, sem slíkar stöður skipa, mjög hátt kaup, til þess að þeir haldist við í þeim. Ég þekki ekki mörg lagaboð, þar sem ráðh. - án afskipta þingsins - er fengið slíkt takmarkalaust vald og hér er um að ræða, og ég held, að slíkt sé einsdæmi eða því sem næst, og virðist mér vera stefnt inn á mjög svo varhugaverða braut í þessum efnum. - Það þýðir lítið að hampa því framan í mig, að þessi gjöf gangi okkur úr greipum, ef við látum frv. fá eðlilega málsmeðferð, því að mér virðist gjöfin gefi ekkí svo mikið af sér, að hún standi undir að greiða mörgum hálærðum mönnum kaup, því að þeir mundu ekki hafa undir 30 þús. króna í árskaup með núverandi verðlagi, og þegar aukavinna hefur bætzt víð, nálægt 40–50 þús. króna, ef ég þekki kröfur manna nú á dögum, ekki sízt, þegar þessi stofnun er fjarri bænum og kosta verður ferðirnar þangað, svo að ég fullyrði, að mínar tölur í þessum efnum geta staðizt. - Ég er ekki að hafa á móti þessu máli og sízt þeim ungu mönnum, sem þarna eiga að starfa, en álít, að rétt sé fyrir hv. Alþ. að sleppa ekki fram af sér sinni ábyrgð. - Ég veit, að hv. l. þm. Eyf. heldur, að allt sé að hruni komið, en okkur öðrum finnst ekki eins ískyggilega horfa, og er því eðlilegt að hafa þetta í svipuðu formi og löggjafinn hefur fram að þessu ákveðið. Vil ég leyfa mér hér að bera fram brtt. við 3. gr. frv. um, að gr. orðist svo: „Menntmrh. heimilist, að fengnum tillögum læknadeildar, forstöðumanns og yfirdýralæknis, að ráða til stofnunarinnar dýralækna og sérfræðinga, eftir því sem fé er veitt til í fjárlögum hverju sinni.“ Þarna er ráðgert, að hv. Alþ. áætli, hversu miklu fé stofnunin verji til að launa aðstoðarmennina, og ráðh. heimilt að ráða þá innan þeirra marka, sem hæfileg eru, og eðlilegum löggjafarreglum þar með fylgt. Hins vegar hvíldi of mikil ábyrgð á læknadeildinni, ef þetta væri aðeins undir samþykkt hennar komið, og er eðlilegt, að slíkt heyri undir Alþ., sem á undir henni að standa samkv. stjskr. landsins.



Herra forseti. - Menn vita það, að ég hef það sjónarmið í þessu máli, að ég er á móti því formi, sem það er í, hef lýst því hér áður og skal ekki fara frekar út í það. Ég var hér með brtt. varðandi frv. við fyrri umr. þessa máls í þessari hv. d. og ræddi um þær við hæstv. fjmrh., sem í þetta skipti hefur látið málið til sín taka, - en ekki hæstv. menntmrh., sem þó áður fylgdi málinu eftir í báðum hv. d., en lætur það nú í hvorugri hv. d. til sín taka, en ef farið yrði að breyta frv., þá vildi ég bera fram ýmsar fleiri brtt. við það og þá sérstaklega taka til athugunar, ef takmarka á meira starfssvið deildarinnar. Hvað laun forstöðumanns snertir, þá er hann í næsta launaflokki fyrir ofan sérfræðinga þá, sem undir honum vinna, og eftir því sem hv. 10. landsk. þm. sagði, þá fannst mér sérfræðingarnir vera það hátt uppi í launum, að ef lækka á laun forstöðumannsins, þá eigi einnig að lækka laun hinna. Hins vegar skildist mér það á hæstv. ráðh., að búið væri að semja við forstöðumanninn; þannig að hann fengi laun sem prófessorar við læknadeild háskólans, og veit ég ekki, hvort hefur meira gildi, það sem í l. stendur eða samningur, sem búið er að gera við manninn, en held, að erfitt yrði að færa launin enn lengra niður. - Þá finnst mér það mjög óviðfelldið, að það skuli vera að fengnum till. læknadeildar háskólans, hversu margir menn starfa sem sérfræðingar við stofnunina, sem svo menntmrh. ákveður, en þannig er þetta samkv. 3. gr. frv. Samt held ég, að þetta sé þó skárra en að samþ. brtt. 10. landsk. þm. (BBen), og byggist það á því, að enginn vafi er á því, að sú stofnun, sem þarna er hugsuð og m.a. er ætlað að búa til margs konar bóluefni, úrskurða, um hvaða sjúkdóma eða dauðaorsök er að ræða, þegar sent er eftir dýralækni, og gera ráðstafanir til þess að forðast útbreiðslu dýrasjúkdóma, - muni aldrei geta rækt sitt hlutverk eins og ætlazt er til, ef aðeins einn fastur maður á að vera við stofnunina, en um hina eigi að fara eftir því, hvað Alþ. veiti í hvert sinn. Ég álít, að óumflýjanlegt sé annað en að þeir víðbótarmenn, sem þarna vinni, væru fastráðnir. Talaði hæstv. ráðh. hér um daginn f.h. hæstv. ríkisstj. í þessu sambandi um 2–3 aðstoðarmenn, og þætti mér líklegt, að það væri nóg, þótt ég fullyrði ekkert um slíkt. Vil ég svo að lokum leggja áherzlu á það, að ef brtt. hv. 10. landsk. þm. verður samþ., þá eiga þeir menn sem þarna vilja vinna, alveg undir Alþ. í hverju einstöku tilfelli, hvaða fé það veitir, og er þá alveg útilokað, að þeir menn fáist til stofnunarinnar, sem ákjósanlegast væri að fá, því að nógu erfitt getur orðið að fá þá, þó að sú tilhögun væri ekki við höfð að launa mennina frá ári til árs. - Vil ég því eindregið vara hv. þm. við að samþ. brtt. hv. 10. landsk. þm.



Herra forseti. - Hv. 10. landsk. þm. var að tala um það - að mér fannst -, að ég væri farinn að bera mikið traust til hæstv. ríkisstj. Ég veit nú ekki, hvað segja má um það, hvort það hefur nokkuð vaxið, þótt ég sé fylgjandi þessu frv., því að þó að ég í meginatriðum hafi talið núverandi hæstv. ríkisstj. fara óheppilega með völd sín, þá hefur það þó komið fyrir, að ég hafi fylgt sumum þeim málum, sem hún hefur staðið að, þótt þau hafi gefið henni eins mikið vald og 3. gr. frv. Hv. 10. landsk. þm. sagði, að hæstv. landbrh. hefði ekkert fjallað um þetta mál. Veit ég ekki, hvers vegna hv. þm. heldur þessu fram, því að hann lagði málið fyrir Alþ., talaði við allar umr. um það nema núna, og hann gaf ákveðnar upplýsingar um það við síðustu umr. málsins hér í hv. d., hvað margir starfsmenn ættu að vinna við stofnunina, og þótt menntmrh. eigi að taka við þessu, þá verð ég að telja það nokkurs virði, hvað hæstv. landbrh. sagði um þetta, því að eins og síðasti ræðumaður tók fram, verður að líta þannig á, að hæstv. landbrh. hafi talað fyrir hönd hæstv. ríkisstj. - Ég er ekki svo vel að mér eða man ekki svo vel öll lög, að ég geti beinlínis bent á, þar sem ríkisstj. er gefin heimild til að skipa starfsmenn hliðstæða þessu, sem þarna á að gera á Keldum, og þó hygg ég, að hér sé ekki nema um aðstoðarmenn að ræða. Ég hygg, að hæstv. ríkisstj., forstöðumenn og aðrir embættismenn hér í Reykjavík, eins og t.d. lögreglustjóri, tollstjóri, borgardómar í og hvað þeir nú heita allir saman, hafi eins víðtækt vald til að fjölga starfsmönnum, sem eru háskólagengnir, og hér er um að ræða, og það mun ekki vera tekið fram um það í l., hvað fulltrúar við hinar ýmsu stofnanir eigi að vera margir, en á hinn bóginn er tekið fram um það í launal., hvað þeir eigi að hafa í laun. Hér er líka tekið fram, hvað þessir sérfræðingar eigi að hafa í laun, en hins vegar mun ég ekki greiða atkv. um það, hvað þessi stofnun þarf á mörgum að halda, nema ég geti kynnt mér það mjög vandlega, en nú er þessu þ. að ljúka og því mjög naumur tími til slíks. - Ég vil taka undir það með hv. 1. þm. N.--M. (PZ), að ég tel brtt. hv. 10. landsk. þm. töluvert varhugaverða, ef launakjör þessara starfsmanna eiga að fara eftir fjárlagaákvæðum, sem ekki gilda nema eitt ár, og er ég hræddur um, að illa gangi með ráðningu starfsmanna við stofnunina, ef ekki á að ráða þá nema til eins árs í einu. Hvað viðvíkur fjölda starfsmanna þarna, þætti mér ekkí sönnu fjær, að auk forstöðumanns skuli vinna dýralæknir og efnafræðingur, og að þeir skuli taka laun eftir 6. fl. launal. Þá væri þessu slegið föstu og ekki miklu spillt fyrir framtíðinni, því að vitanlega mætti breyta l. síðar, þótt frv. yrði samþ. nú, og bæta manni við stofnunina, ef nauðsyn krefði.



Ég held, að hv. 1. þm. Eyf. hafi misskilið mig. Ég neitaði ekkí, að fjármálaráðherra hefði fjallað um málið, en sagði, að hann mundi ekki gera það. Þessi þm. hefur vítt óvarlegt stjórnarfar, en þegar hann hefur átt að gera upp á milli varlegs og óvarlegs stjórnarfars, hefur hann jafnan verið óvarfærninnar megin, en ég heldur hinum megin. Ég mótmæli því, sem þeir hv. þm., 1. þm. Eyf. og 1. þm. N.-M., halda fram, að lakari starfsmenn fengjust samkv. minni till., enda er það alveg öfugt. Góðir menn og nýtir þurfa ekkert að óttast samkvæmt minni brtt., en aftur á móti stirðbusar og aumingjar. Þeir, sem því sérstaklega bera hag hinna síðarnefndu fyrir brjósti, eru væntanlega á móti minni tillögu. En til samkomulags ber ég nú fram eftirfarandi varabrtt.: „Meginmál till. orðist svo: Menntamálaráðherra skipar, að fengnum tillögum forstöðumanns og yfirdýralæknis, dýralækni og efnafræðing til að vinna við stofnunina.“ Ef landbrh. hefur takmarkað starfsmannafjöldann, treysti ég stuðningi 1. þm. Eyf. við varatill. mína.