Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Pétur Ottesen) : Herra forseti. Þetta mál hefur nú af vissum ástæðum legið niðri um hríð. Á styrjaldarárunum hafa ekki verið aðstæður til viðræðna við fulltrúa þeirra þjóða, sem við stóðum í samningum við um það að fá Faxaflóa friðaðan. Það hefur ekki heldur á þessum árum tekizt að ljúka að fullu þeim rannsóknum, sem eftir var að gera hér í Faxaflóanum til undirbúnings þessa máls. Þessi rannsókn var að vísu alllangt komin, þegar styrjöldin skall á, en eftir þeirri áætlun, sem gerð var af þeim vísindamönnum og öllum, sem um þetta mál fjölluðu, var eftir að ljúka til fullnustu þessum rannsóknum. Ef gerð verður nú krafa til þess af hálfu þeirra manna, sem við stöndum í samningum við, að þessum rannsóknum verði að fullu lokið, áður en endanlega verður gengið frá þessum málum, verður að vinda bráðan bug að því, að svo verði gert. En þetta kemur bráðlega í ljós, því að nú er nefnd manna héðan stödd á alþjóðaráðsfundi, sem tekur m. a. þetta mál til meðferðar. Er fundur þessi haldinn í Danmörku. Þar kemur vitanlega í ljós, hvort krafa verður gerð til þess, að þessum rannsóknum verði lokið, eins og upphaflega var fyrirhugað, eða að þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið, verða látnar nægja. Verði það gert, er þess að vænta, að það standi ekki á því af okkar hálfu, að þeim verði að fullu ráðið til lykta. Svo mikið er í húfi, að framkvæmdir þessar geti sem fyrst orðið. Mér þykir ekki ástæða til að bæta við fram yfir það, sem í grg. stendur, sem fylgir þessari þál. till. og fylgdi þeirri till., sem ég flutti á aðalþinginu 1943, þar sem dregin er fram reynsla sú, sem fengizt hefur á styrjaldarárunum í sambandi við fiskveiðar og fiskigengd í Faxaflóa. Hitt er aðalatriðið, að þessu máli sé fylgt eftir af hálfu Íslendinga með öllum þeim krafti og öllum þeim meðulum, sem við höfum tiltæk og við búum nú yfir. Samþykkt Alþ. á þessari kröfu er vitaskuld einn verulegur þáttur í þessu efni, og því fylgir það, að öll fyrirgreiðsla af hálfu Alþ. sé látin sigla þar í kjölfarið. Ég mun láta það afskiptalaust, hvort menn vilja vísa þessari till. til n., en aðalatriðið er það, að Alþ. ýti eftir málinu með slíkri samþykkt sem hér er lagt til, að gerð verði með þessari þáltill.

Flm. (Gísli Jónsson.) : Herra forseti. Þegar húsaleigulögin voru fyrst sett á Alþ. 1940, þá var það vegna ófriðarástands. Þessi l. standa enn, þrátt fyrir mótmæli húseigenda og þótt réttur þeirra sé fyrir borð borinn. L. var breytt á Alþ. 1943, og hér liggur fyrir brtt. um að breyta 6. gr., og er algerlega óviðunandi nema henni verði breytt. Nú er friður saminn og því grundvallaratriði laganna fallið úr gildi, og því hef ég borið fram þáltill., sem ég vona, að hæstv. Alþ. samþykki.



Í sjálfu sér væri ekki mikið tilefni til að halda þessum umr. áfram, ef hv. þm. Vestm. hefði ekki farið svo vitt um í síðari ræðu sinni. Mál þetta var í raun og veru nokkurn veginn útrætt þegar hv. þm. tók upp þann hátt að draga inn í það atriði, sem að vísu voru málinu skyld, en ég fyrir mitt leyti ætlaði ekki að blanda inn í málið þ. e. verðlags- og dýrtíðarmálin í landinu og ástæðurnar fyrir því, að svo er komið sem komið er. Ég tók fram í upphafi, að ég teldi ekki heppilegt að blanda þessu inn í þetta mál, því að hér skipti mestu máli að fá glögga vitneskju um það, hvar við stöndum nú í þessum efnum. En fyrst hv. þm. Vestm. vildi endilega ræða þetta mál þannig, að blanda inn í það öðrum atriðum, get ég gjarna gert honum það til þægðar að fara nánar út í það. Eftir að ég hafði flutt mína fyrstu ræðu, hélt hv. þm. Vestm. því fram, að ég hefði sagt, að það væri mikið tjón fyrir sjávarútveginn, að þessi rannsókn hefði ekki farið fram fyrr, því að álit 6 manna n. hefði litið allt öðruvísi út, ef það hefði verið búið. Þetta sagði ég aldrei, og þetta er því hreinn tilbúningur hv. þm. Ég hef yfirleitt ekki sett þetta mál neitt í samband við 6 manna n. álitið. Þetta er tilbúningur, sem ég gæti bezt trúað, að hv. þm. væri nú sjálfur farinn að trúa og skilur því ekki, að ég skuli vera svo óbilgjarn að viðurkenna þetta ekki. Ég hélt ég hefði í síðustu ræðu minni rætt þetta atriði, svo að hv. þm. Vestm. hefði mátt vel við una. Ég sagði, að sjávarútvegurinn hefði beðið stórtjón af því, að þessi mál hefðu ekki verið rannsökuð ofan í kjölinn fyrr, því að þá hefðu sumir hv. þm., þar á meðal t. d. hv. þm. Vestm., hikað við að stíga svo dýrtíðardansinn undanfarin ár ásamt kommúnistum eins og þeir hafa gert. Þeir hefðu hikað við að gera það, ef þeim hefði verið ljóst, hvert stefnt var. Þetta sagði ég. Ég skal gjarna undirstrika þau 4–5 atriði, í sambandi við þetta mál, sem hv. þm. Vestm. hefur tekið upp. Hann sagði, að verðbólgan og kapphlaupið í dýrtíðarmálunum hefði byrjað við það, er landbúnaðarvörurnar voru teknar út úr gengislögunum að ófyrirsynju og vegna frekju þeirra, sem töldu sig málsvara bændastéttarinnar. Þetta er efnislega rétt haft eftir hv. þm. Árið 1940 var gengislögunum breytt þannig, að sú regla var tekin upp að borga alla vísitöluhækkun á allt kaupgjald og hætta að binda verðlag landbúnaðarvaranna. Þetta var gert vegna þess, að ekki þótti fært að binda verðlag landbúnaðarvara við framfærsluvísitölu í kaupstöðum, því að ekkert samræmi er milli þess, hvað framfærslukostnaður vex og hvað framleiðslukostnaður landbúnaðarvara vex. Og það hlaut að verða að hafa á þessum málum mismunandi mælikvarða. Og þótt hv. þm. Vestm. sé að taka þetta fram nú, til þess að draga athyglina frá því, hvernig komið er fyrir honum og öðrum, sem fylgt hafa þessari stefnu, þá er sannleikurinn sá, að hv. þm. Vestm. og fylgismenn hans fylgdu þessum ráðstöfunum, sem þeir telja, að séu undirrót dýrtíðarinnar í landinu. Karlmennskan er ekki meiri en þetta. Þeir vilja nú algerlega sverja sig frá því, sem þeir gerðu þá. Og til viðbótar því, sem hv. þm. Vestm. sagði og sérstaklega snertir hv. þm. Vestm., vil ég ítreka það, að hv. þm. hefur ekki aðeins samþ. l. um 6 manna n., heldur einnig allar þær greiðslur, sem greiddar hafa verið til landbúnaðarins í sambandi við dýrtíðarmálin og byggðar hafa verið á 6 manna n. álitinu. En nú sýnir hv. þm. manndóm sinn með því að ausa sér yfir alla, sem hafa fylgt því sama og hann. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. þm. verði tekinn alvarlega úr þessu. Þegar hv. þm. ræddi þetta mál, lét hann eins og það kæmi þessu máli við, hvernig mér hefði tekizt að stjórna málum landsins fyrir styrjöldina. Ég get svo sem gert honum það til þægðar að víkja örlítið að þessu efni. Það vita allir, að fyrir styrjöldina áttu Íslendingar í mörg ár við mikla gjaldeyriserfiðleika að stríða. Þegar þetta lá fyrir, var um tvær leiðir að velja. Önnur leiðin var sú að takmarka innflutning á miður nauðsynlegum vörum, til þess að hægt væri að afla þess nauðsynlegasta til framleiðslunnar og nýrra tækja. Hin stefnan var aftur á móti sú að afnema öll innflutningshöft og leyfa hverjum að flytja inn það. sem hann vildi. Það hefði leitt til þess, að minna hefði verið flutt inn af nauðsynjum og yfirfærslur hlotið að stöðvast innan stutts tíma. Ég fylgdi fyrri stefnunni, en hv. þm. Vestm. þeirri síðari, þeirri, að leyfa mönnum að kaupa það, sem þá langaði til, hvort sem það var nauðsynlegt eða ónauðsynlegt. Hv. þm. Vestm. þóttist a. m. k. vilja þetta þá, vegna þess að hann hélt það vænlegt til að auka óánægju manna að geta bent á þetta eða hitt, sem einhverjum hefði verið bannað að kaupa, og kallaði þetta Eysteinskuna í framkvæmd. En ef hann hefði fengið að ráða eða hans stefna, þá hefði þessu ekki verið til að dreifa, þá hefðu allir fengið allt. Það er alveg rétt, að á árunum fyrir styrjöldina var innflutningur skorinn niður og margir fengu ekki að kaupa það, sem þeir óskuðu. En það er hægt að sanna það með hagskýrslum, að aldrei í sögu þjóðarinnar hefur verið flutt meira inn í landið af nýjum framleiðslutækjum. Hitt er svo annað mál, að menn hefðu gjarnan viljað fá meira. En það var ekki hægt að greiða það. Það er alveg sama, þótt hv. þm. Vestm. tönglist á þessu, þetta er staðreynd, og hún breytist ekki þrátt fyrir það, enda er það viðurkennt nú af öllum sanngjörnum mönnum í landinu, hvaða flokki sem þeir tilheyra. Með þessu móti varð hjá því komizt, að nokkurn tíma skorti í landinu brýnustu nauðsynjar, svo að heitið gæti, þrátt fyrir hinn óvenjulega gjaldeyrisskort. Og hv. þm. Vestm. má hafa sig allan við í nýsköpunarmálunum, ef hlutfallið á að verða betra á því tímabili, sem hann hefur með stjórn þessara mála að gera, og eru þó tímarnir ólíkir. Nú er svo ástatt í veröldinni, að ýmsar þjóðir búa við gjaldeyrisskort. Til hvaða ráða hafa þær gripið? Hvað gera Bretar nú? Þeir hafa gripið til Eysteinskunnar. Þeir reka alveg nákvæmlega sömu pólitík og við fyrir styrjöldina. Og við þurfum meira að segja ekki að fara svo langt að vitna til Breta, það er hægt að vitna til þess, sem nær er. Það er hægt að vitna til þessara manna, sem hafa viljað leyfa öllum að kaupa það, sem þá hefur langað til. Hvað gerðu þeir á s. l. ári, þegar búið var að eyða 120–130 millj. kr. af dollarainneign okkar í Bandaríkjunum? Þeir, og þar á meðal hv. þm. Vestm., settu takmörkun á innflutning frá Ameríku. Og þeir gerðu þetta til þess, eftir því sem þeir segja, að tryggja það, að gjaldeyrinum verði varið til þess að kaupa vélar og annað efni, en verði ekki eytt fyrir ónauðsynlega vöru. Þeir hafa sem sagt gripið til Eysteinskunnar. Ég er ekki að deila á þá fyrir þetta. Ég er aðeins að sýna, hvernig hv. þm. Vestm. er staddur með þennan málflutning, og ég vil ráðleggja honum að fara sér hægar næst, þegar hann stendur upp. Það var ekki fögur lýsing, sem hv. þm. Vestm. gaf í ræðu sinni á innbyrðis ástandinu í Sjálfstfl. Lýsingin var á þá leið, að þeir væru neyddir til að gera þetta og neyddir til að gera hitt. Svo stendur hv. þm. hér og fordæmir allt, sem Sjálfstfl. hefur gert á undanförnum árum. Sjálfstfl. var píndur til 1940 að samþ. að taka landbúnaðarvörurnar út úr vísitölunni. Sjálfstfl. var neyddur til að samþ. 6 manna n. álitið og allt annað framferði í sambandi við það. Og að lokum varð hv. þm. að ganga undir það jarðarmen að samþ. fjárframlög úr ríkissjóði til að ívilna með óhæfilegu móti einni stétt landsins, bændastéttinni. Þetta er fögur sjálfslýsing og fögur lýsing á þeim flokki, sem hv. þm. er í. Ætli hv. þm. hefði ekki verið nær að benda fyrr á þessa óhæfu, sem hann telur, að hér hafi verið framin. Og ætli það hefði ekki verið betra fyrir hv. þm. að þegja, úr því sem komið var. Hv. þm. sagði, að Framsfl. hefði neytt Sjálfstfl. til að samþ. gerðardómsl. Það væri fróðlegt, ef maður hefði við höndina lýsingu þá, sem þáv. fjmrh. Sjálfstfl. og núverandi forsrh. hans gáfu á því máli. Ef bera á saman þá lýsingu núv. hæstv. forsrh. og það, að hann hafi verið neyddur til þeirra framkvæmda, sannar það ekkert annað en hvað sá maður getur talað um hug sinn. Hann lýsti þessum aðgerðum ekki aðeins sem mikilli nauðsyn, heldur stimplaði hann alla menn óvini þjóðfélagsins, sem beittu sér á móti þessari leið. Þetta segir svo hv. þm. Vestm., að Sjálfstfl. hafi verið neyddur til að gera. Það skýtur nokkuð skökku við það, sem áður var látið í veðri vaka. Svo heldur hv. þm. Vestm. áfram lýsingunni og segir, að eftir að Framsfl. hafi verið búinn að neyða Sjálfstfl. til að ganga inn á gerðardómsl., þá hafi hann hlaupið út úr ríkisstj. og skilið Sjálfstfl. eftir einan með þessa óhæfu. Þetta er þokkaleg meðferð og fögur lýsing! Sem sagt, Framsfl. skildi Sjálfstfl. einan eftir við framkvæmd gerðardómslaganna. En hvað er nú rétt í þessu máli? Það er það, að Sjálfstfl. hafði a. m. k. ekki minni áhuga fyrir gerðardómsl. en Framsfl. Og hitt er vitað, að Sjálfstfl. sveik Framsfl., þegar hann tók upp kjördæmamálið gegn gefnu loforði, en það var málið, sem sundraði stjórnarsamvinnunni. Og þá var það, að Sjálfstfl. valdi þann kost að mynda stjórn með hlutleysi Alþfl. og kommúnista og gaf þeim það loforð að gera ekki neitt til þess að halda þá löggjöf, sem þeir voru nýbúnir að samþ. Ég veit satt að segja ekki, hvort betra er fyrir Sjálfstfl., að það sé satt, sem ég segi um þetta mál, eða það, sem hv. þm. Vestm. segir. Ég veit ekki, hvort er betra fyrir Sjálfstfl. að láta neyða sig til að breyta í öllu gegn betri vitund, eins og hv. þm. Vestm. fullyrðir, að hann hafi gert, eða hitt, að Sjálfstfl. hafi þó um tíma ætlað að sýna manndóm og viljað stöðva dýrtíðina, þótt hann gæfist upp við það. Ég legg ekki mikið upp úr því, hvort hv. þm. Vestm. vill telja sér trú um. Ég sagði það áðan, að það hlyti að vera eitthvað sérstakt, sem ræki jafnskynsaman mann og hv. þm. Vestm. til að halda jafnfáránlega ræðu og þá, er hann flutti hér áðan í sambandi við þetta mál. Honum hlýtur að finnast hann vera staddur í einhverri sérstaklega slæmri klípu og grípur því til hinna fáránlegustu neyðarúrræða til að reyna að losa sig úr henni. Sannleikurinn er sá, að það er alltaf að koma greinilegar og greinilegar í ljós, hvert stefna sú, sem Sjálfstfl. hefur stutt og beitt sér fyrir, leiðir fyrir sjávarútveginn. Og hv. þm. getur hreint ekki á heilum sér tekið nú orðið yfir því, hvernig komið er í þessum málum, og telur það lífsnauðsyn að geta falsað söguna og velt allri sökinni yfir á aðra. Það er þetta, sem hv. þm. er að gera tilraun til að gera. Hv. þm. sér, að það er sannleikur, og það er ekki um það deilt lengur, að verðbólgan hvílir eins og myllusteinn um háls sjávarútvegsins, og þá reynir hann að koma því þannig fyrir, að myllusteinninn, sem bundinn hefur verið um háls sjávarútveginum, bindist ekki einnig um háls hv. þm. Vestm. Það er þetta, sem hv. þm. er að reyna, og vegna þessa ætla ég að rekja með örfáum orðum feril Sjálfstfl. í þessu efni til þess að sýna, hve ófimlega hv. þm. tekst að snúa staðreyndunum við. Árið 1940 kröfðust framsóknarmenn, að sett yrði dýrtíðarlöggjöf, sem miðaði að því að stöðva dýrtíðina, sem þá var 141 stig. Þar var gert ráð fyrir, að stofnaður yrði dýrtíðarsjóður, sem skyldi síðan notaður til að taka af þær hækkanir á verðlagi, sem óumflýjanlegar voru. Sjálfstfl. stóð að þessu ásamt Framsfl., en reyndi þó að gera dýrtíðarsjóðinn sem aumastan með því að vera á móti sem flestum tekjuöflunarleiðum, sem fyrir hendi voru. Síðast fengust þó samþ. fyrir atbeina Framsfl. l., sem heimiluðu ríkisstj. að gera ráðstafanir í þessa átt. Ég gerði það að till. minni 1940, að þessi heimild yrði notuð, en ráðh. Sjálfstfl. stóðu gegn því, að þessi tilraun yrði gerð. En nú hefur orðið sú hlutverkaskipting, að þessir sömu menn standa fyrir niðurgreiðslum úr ríkissjóði vegna verðbólgunnar, þegar 10–20 sinnum meira fé þarf til að hafa sömu áhrif á dýrtíðina en þá. Þá hefði 1 millj. haft svipuð áhrif og 10–20 millj. nú. En þá stóðu ráðh. Sjálfstfl. í vegi fyrir, að þetta yrði gert. Og ráðh. Sjálfstfl. aftóku þetta vegna þess, að þeir sögðu, að meðan kaupgjald og afurðaverð í landinu væri óbundið og gæti því hækkað, gætu niðurgreiðslurnar orðið að engu. Ég sagði, að við skyldum bæta úr þessum ágöllum með því að fara sömu leið og farin er í öllum löndum í kringum okkur, setja 1. um, að ekki megi hækka kaupgjald og verðlag, og nota sjóðinn til niðurgreiðslna á aðfluttum vörum, sem óhjákvæmilega urðu að hækka. Sjálfstfl. tók því vel að kalla saman aukaþing 1941. Og þegar aukaþingið kom saman, vissi ég ekki annað en að forkólfar Sjálfstfl. væru stuðningsmenn þessarar löggjafar. En þegar til þings kom, þá rann Sjálfstfl. frá öllu saman og gengur á móti frv. og fellir það. Og það var þá, sem þjóðstjórnin sagði af sér, þótt hún tæki að sér að sitja til bráðabirgða til þess að forðast vetrarkosningar. Síðan var málið tekið aftur upp með gerðardómsl. 1941–42, og skyldu þau framkvæmd af Sjálfstfl. og Framsfl. sameiginlega. Síðan heldur slíku áfram. Eftir kosningarnar 1942 kemur ofurlítið hlé, sem fengið er með neyðarráðstöfunum. En hvað gerist þá? Þegar til þess kemur að gera það upp 1944, hvort menn vilja heldur stöðva dýrtíðina eða ekki, þá er það búnaðarþingið og forráðamenn Framsfl. og sumir af forráðamönnum Sjálfstfl., sem mæla með því, að verðlag landbúnaðarafurða lækki, gegn því, að aðrar stéttir geri ráðstafanir til þess að lækka framleiðslukostnaðinn í öðrum greinum. Þetta er boðið fram af hendi bænda. En hvað gerir Sjálfstfl. þá? Hann tekur þetta tilboð, sem búnaðarþingið gerði, og misnotar það blygðunarlaust til þess að kaupa menn inn í ríkisstj. með því loforði, að verðbólgan yrði ekki stöðvuð, heldur að þeir fengju kauphækkanir, sem hlaut að reisa nýja verðbólguöldu. Í þriðja eða fjórða sinn er það, að Sjálfstfl. bregzt í dýrtíðarmálunum. Það var sagt þá, að þessar nýju ráðstafanir mundu ekki hafa í för með sér hækkun á vísitölunni. Staðreyndirnar tala öðru máli. Við höfum séð nú í haust, að vísitalan hefur hækkað upp í 285 stig. Þess vegna er það engin furða, þótt hv. þm. Vestm. - og honum er vorkunn - sé að reyna að finna einhverjar afsakanir og reyni að klóra í bakkann fyrir það, sem hann hefur gert. En ég vil aðeins benda hv. þm. á það, að sá málflutningur, sem hann hafði hér áðan, gerir aðeins illt verra fyrir hann og hans flokk, sem hann telur sig tala fyrir.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Ég hef í grg. þessarar till. rakið aðalrökin fyrir því, hvers vegna hún er fram komin, og get ég því verið stuttorður. Það hefur um mörg ár þótt allmikill ljóður á ráði Íslendinga, að þeir hafa alls ekki hlynnt að þessu mikla setri, Skálholti, sem var höfuðstaður landsins um margar aldir. Hefur þar við setið í þau 150 ár síðan skólinn var fluttur þaðan burtu, og hefur jörðin búið að því, sem einstakir bændur hafa þar gert, en þjóðfélagið hefur ekkert gert fyrir staðinn. Aftur á móti hefur Hólum í Hjaltadal verið sýndur sómi og viðurkenning, Þar hefur verið reistur bændaskóli, gerðar miklar jarðræktarframkvæmdir og reistar myndarlegar byggingar, og er eftir atvikum ekki annað hægt að segja en sæmilega sé séð fyrir Hólaskóla, úr því að hann breytti hlutverki sínu. Á síðasta þingi var samþ. að reisa bændaskóla í Skálholti, en sú n., sem hefur farið með þessi mál, mun hafa gert ráðstafanir til þess, að skólinn verði reistur langt frá gamla setrinu. Þetta held ég óráð og álít það sjálfsagða skyldu Alþ. jafnvel af sparnaðarráðstöfunum - að neita þessu. Úr því að ákveðið hefur verið, að skólinn yrði byggður í Skálholti, þá verður hann að standa þar, sem hinn forni skóli var. Ég hygg, að Alþ. geti varla gert sér grein fyrir því, sem hér um ræðir, ef bændaskólinn verði reistur bæjarleið frá gamla Skálholtsstað, þar sem mikil ræktun er, og verður jörðin vitanlega lögð undir bændaskólann, því að ekki er hægt að hugsa sér þetta tvískipt. Verður þetta þá til þess, að Skálholt sem hinn forni sögustaður fellur í enn meiri niðurníðslu en áður var. Þegar ákveðið var að reisa bændaskóla í Skálholti, hlaut tilgangurinn að hafa verið sá að halda uppi hinni sögulegu frægð staðarins, en sú aðhlynning verður minni en engin, ef svona verður að farið eins og n. hefur lagt til, vegna þess að höfuðsetur jarðarinnar verður þar sem skólinn stendur, en hitt setrið leggst í raun og veru í eyði. Viðvíkjandi því atriði, að til þess að ná í heitt vatn til skólans, verður að dæla því hina löngu leið upp á hæðina að húsum nýju skólabyggingarinnar úr Þorlákshver, þá munar hvort sem er engu á leiðinni að Skálholtsstað, auk þess sem vart hefur orðið við jarðhita í heimatúninu, og er það álit hæfra manna, sem vit hafa á þessum hlutum, að það hljóti að vera hægt að fá þaðan jarðhita, ef hans verði leitað. - Ég hygg þess vegna frá sögulegu og búskaparlegu sjónarmiði, að sjálfsagt sé að halda fast við gamla staðinn, en þar er túnstæði mjög gott og er túnið þar nú 800 hestar. Það var raunar engin tilviljun, að Skálholti var valinn þessi staður, því að landnámsmenn höfðu mjög góðan skilning fyrir slíku. Er útsýnið einmitt frá gamla Skálholti mjög tilkomumikið og mun ánægjulegra en frá þeim stað, sem nú er talað um að reisa skólann á. Ástæðan til þess að n. hefur valið skólanum stað á þessari eyðihæð, bæjarleið frá Skálholti, virðist vera sú, að hún hefur tekið of mikið tillit til þess, að einstakir kirkjunnar þjónar hafa látið sér detta í hug, að Skálholt væri og ætti að vera helgað kirkjulegri starfsemi, og voru þeir því á móti því, að búnaðarskólinn yrði reistur heima í Skálholti. Þetta er misskilningur, því að um langan tíma hefur prestastéttin ekkert gert til þess að halda við kirkjulegri starfsemi á staðnum, og í öðru lagi er að sjálfsögðu engin ástæða til að ætla, að þótt bændaskóli yrði þar reistur, þyrfti það að þrengja að kirkjulegri menningu á staðnum. Finnst mér svo ekki ástæða til að fjölyrða um þetta mál, en þótti rétt, að einhver okkar, sem er sæmilega kunnugur sögu og staðháttum þarna, gerði síðustu tilraun til þess, að þetta villispor yrði ekki stigið, og hef ég þess vegna flutt þessa till.

Eiríkur Einarsson,: Ég játa það fúslega, að það getur verið álitamál, hvort Skálholt er hentugur staður fyrir bændaskóla, og vitanlega eru þar tvö sjónarmið, sem koma til greina, svo sem fram hefur komið, hvort byggja ætti hann á heimalóðinni eða annars staðar í Skálholtslandi. - Til frumathugunar þessa málefnis var stofnað með ákvörðun hæstv. landbrh., er skipuð var þriggja manna n. til þess að gera till. um skólastæðið og annað, er lyti að undirbúningi skólastofnunarinnar. Þeir menn, sem hæstv. ráðh. valdi í n. þessa, voru: Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri, er var oddamaður, og tveir glöggir og víðsýnir bændur úr Árnes- og Rangárvallasýslum, þeir Sigurður Ágústsson í Birtingaholti og annar bóndi úr Fljótshlíðinni. Þeir tókust ferð á hendur þangað austur til þess að athuga alla staðháttu gaumgæfilega, og veit ég, að þeir athuguðu jöfnum höndum bæði kosti og galla, ef skólinn yrði reistur heima í Skálholti eða annars staðar í landareigninni. Og til þess að fara ekki óþarflega mörgum orðum um þetta, þá er þess að geta, að það varð einróma niðurstaða n., að réttast væri að reisa hann á lítilli hæð, spölkorn vestur frá túngarðinum þar í landareigninni. Ég tel, að það hafi verið nákvæm athugun og rannsókn þessara manna, en engin handahófsákvörðun, sem réð þessari ákvörðun. Að vísu ætla ég, líkt og komið hefur fram hjá hv. flm. þessarar þáltill., að það væri í aðra röndina fullt eins skemmtilegt, að skólinn yrði í Skálholti vegna minninganna, sem við heimalóðina eru bundnar. En ég held, að víðsýni n. hafi orðið þess valdandi, að niðurstaðan varð sú, að hagkvæmara mundi vera að reisa bændaskólann annars staðar en alveg heima í Skálholti, og því hafi þeir valið skólanum stað á hinum fögru hæðadrögum vestan við Skálholt, þar sem í framtíðinni er fyrirhuguð stórfelld ræktun. Það er að vísu rétt, eins og hv. flm. sagði, að heima í Skálholti er fagurt útsýni og að þar er stórt tún og virðulegt að öllu leyti. En þó að þetta sé stórt tún, þá er það nokkrum erfiðleikum bundið að auka við það út frá heimatúninu og þar er ekki eins æskilegt land til ræktunar og vestur á hinum víðlenda hæðaklasa, þar sem hið fyrirhugaða skólastæði er. Þar eru jafnar aflíðandi hæðir og þurrir móar og álítur n., að á þessum stað geti orðið mjög mikil ræktun. Og hvað útsýni þaðan snertir, sérstaklega þegar búið er að rækta þarna í kring, þá nýtur staðurinn hins fegursta útsýnis og er útsýni þaðan víðsýnna en heiman frá Skálholti. Flm. sagði, að hinn fyrirhugaði skólastaður uppi í þessari eyðihæð væri bæjarleið frá Skálholti. Ja, þær eru nú misjafnar bæjarleiðirnar. Frá túngarðinum í Skálholti og þangað, sem skólinn á að standa, er ekki um að ræða nema 1 km. vegalengd, og þarf ekki mikinn stórhug til þess að láta sér detta í hug, ef reistur verður bændaskóli rétt vestan við Skálholt, að ekki líði á löngu þar til er gamli túngarðurinn í Skálholti verði rofinn, og verður þarna þá alveg samfelld ræktun við túnið í gamla Skálholti.

Það má byrja á heimastaðnum og teygja ræktunina vestur eftir

. N. taldi heppilegri skilyrði til mikillar ræktunar þar, sem skólanum hefur verið hugsaður staður, aðeins 1 km vegalengd frá Skálholti, og mun ræktunin þá vitanlega aukast í allar áttir og þá einnig til gamla Skálholts. Hvað hitaskilyrði snertir, þá liggur þetta skólastæði nálega miðja vegu milli Þorlákshvers og Skálholtsstaðar, og ef byrja ætti á að dæla vatninu þangað, þá er það nú styttri leið en að Skálholti, þótt það yrði gert síðar. Sérfræðingur í þessum efnum hefur farið þangað austur og athugað þetta nákvæmlega. Taldi hann ekkert því til fyrirstöðu að leiða vatnið að þessum skólastað úr Þorlákshver, þótt það vitanlega hefði kostnað í för með sér, en að reisa skólann við Þorlákshver taldi n. ekki koma til greina. Vatnsmagn í hvernum er mjög mikið. Biskupi og fornminjaverði leizt vel á, að þarna yrði reistur bændaskóli, en kirkjan ætti að hafa varðveizlu einstakra staða þarna eystra. Það er ekki rétt, sem sumir segja, að skólinn eigi ekki að standa í Skálholti, heldur í eyðiholti, því að þetta er í Skálholti. Og þeir menn, sem hafa ákveðið skólastæðið þarna, hafa þegar látið byrja á vegagerð þangað. - Málið átti á sínum tíma erfitt uppdráttar, og því aðeins til leiðinda að ræða það frekar, en ég tel ekki rétt að gera n. ómerka af valinu af ekki veigameiri ástæðum en hér hafa komið fram. Hv. flm. talaði um möguleikana á því að reisa skólann heima í Skálholti eða við túnið á biskupssetrinu. En ef þetta er skoðað, þá kemur það í ljós, að ekki væri hægt að fá tiltækilegan stað nema nokkurn spöl utan við túnið. Ég treysti því þess vegna, að öllu þessu athuguðu, að ákvarðanir n. verði látnar óbreyttar. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en af því að ég er þarna kunnugur, vildi ég láta til mín heyra.



Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta mál. En til þess að koma þessu máli fram til sigurs, þá beitti hv. 2. þm. Árn. þeirri höfuðröksemd, að það ætti að endurreisa Skálholt. Á þessu vann hv. þm. málið. En ég geri ráð fyrir, að þeir hv. þm., sem greiddu atkv. á þeim forsendum, geti ekki sætt sig við, að skólinn verði fluttur til og reistur langt frá Skálholti. Þessir sömu hv. þm. geta ekki látið bjóða sér það, að skólinn verði reistur annars staðar en heima á sjálfum staðnum. Nú á að reisa þarna nýbýli, meira en 1 km. frá Skálholti, á óræktarmóum, og verður þess langt að bíða, að túnin nái saman, og þá verður Skálholt orðið að nokkurs konar hjáleigu frá þessu nýbýli. - Hv. 2. þm. Árn. sagði, að það þyrfti að ræsa fram mýrina, og það er rétt, en slík ræktun er mjög erfið og kostnaðarsöm og tekur langan tíma, og væri því eðlilegra að nota gamla túnið fyrst. - Einnig mundi vegagerð þarna verða ærið kostnaðarsöm, en litla vegagerð þarf, ef skólinn verður í Skálholti. Og þótt nú sé á fjárl. upphæð, sem ráðgert er að veita til vegagerðar þarna, þá mun hún hrökkva skammt og þyrfti áfram. Og þrátt fyrir þetta fé verður Skálholt endurreist. Hv. flm. og 2. þm. Árn. sögðu, að kirkjunnar menn vildu, að í Skálholti yrði reist andlegra manna setur, en ekki bændaskóli. En í fyrra, þegar ég benti á, að skólinn ætti að vera reistur á Sámsstöðum, en endurreisa ætti Skálholt með andlegrar stéttar setri, þá vildu þessir hv. þm. ekki hlusta á það, en nú eru þeir annarrar skoðunar. Það er ekki hægt fyrir hv. þm. að komast hjá því að sjá þær krókaleiðir, sem hér eru farnar. Ég hygg, að ekki verði komizt hjá lagabreyt. og hætta við að byggja skólann í Skálholti, og hljóta þeir, sem í fyrra vildu endurreisa Skálholt, að vilja lagabreyt. og flytja skólann til Sámsstaða. Að þessu athuguðu, þá hygg ég, að meiri hl. þm. verði ásáttur um það, að annaðhvort verður að reisa skólann heima í Skálholti eða á Sámsstöðum. Hv. þm. sagði þá, að ekki væri rétt að gera þá n., sem ráðh. skipaði, ómerka að þessu. En ég tel, að n. hafi ekki verið ljóst, hvernig hér var að farið, og að hv. þm. samþ. þetta mál með þeim forsendum að endurreisa Skálholt. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta, en ég geri ekki ráð fyrir, að meiri hl. hv. þm. fari nú að snúast í þessu máli.

Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram þáltill. um brúargerð á Skaftá undan Heiði á Síðu. Ég tel, að sú grg., sem fylgir þáltill., sé fullnægjandi skýring á þörf þessarar brúar. Ég vil þó geta hér tveggja atriða til skilningsauka. Ég hef í fyrsta lagi leyft mér að bera fram, að þessi brú verði tekin upp í brúalögin, þar er sem sé í 1. gr. II. kafla ákvæði, er inniheldur upptalningu á brúm á ófærum ám. Vil ég í því sambandi minna á, eins og fram kemur í þskj. 3, að samkv. brtt. vegamálastjóra síðast á síðasta ári var gerð brú á Laxá, sem fellur undir sama lið. Ég vil svo í öðru lagi óska þess, að þáltill. verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr. Vænti ég þess, að fjvn. taki brú þessa upp á fjárl. þau, sem nú eru í undirbúningi í fjvn. Þetta tel ég nægja til skýringar og óska, að málinu verði vísað til síðari umr. og fjvn.