Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Skúli Guðmundsson) : Þetta frv. á þskj. 7 er flutt hér til þess að fá staðfestingu á bráðabirgðal. um viðauka við l. nr. 99 frá 3. maí 1935, um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda. Þau voru sett 14. nóv. síðastl. Ég óska þess, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.

*Sigurður Kristjánsson: Ég hefi að sjálfsögðu ekkert á móti því, að málið fari til n. En áður en það fer til n., þá vil ég geta þess, að ég er sömu skoðunar um þetta mál og á síðasta þingi, þegar það bar öðruvísi að og var á einkennilegan hátt fellt inn í fjárl. Ég tel óforsvaranlegt, að þetta verði framkvæmt, og mun ég geyma mér rétt, þangað til málið kemur úr n., til þess að gera nánari grein fyrir því.



Þetta frv. er um breyt. á og viðauka við námul. frá 1909. En bráðabirgðal. um þetta efni voru út gefin 2. sept. síðastl., og er með þessu frv. óskað staðfestingar hæstv. A1þ. á þeim l. L. þessi frá 1909 voru að ýmsu leyti orðin úrelt og ófullnægjandi, sérstaklega að því er snertir málmgröft og málmgraftarleyfi og ráðstafanir á námuréttindum. Og í frv. þessu er m. a. fram tekið, að málmgraftarbréf, sem lögreglustjórar gefi út, þurfi að vera staðfest af atvinnumálaráðuneytinu til þess að öðlast gildi. Ég vil leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vildi gera þá fyrir spurn til hæstv. atvmrh., hvort ríkisstjórnin hafi hugsað sér að gefa nokkrar skýrslur viðvíkjandi þeim samningaumleitunum, sem farið hafa fram hér í Reykjavík um málmvinnslu á Vestfjörðum. Ef svo er ekki, vildi ég óska þess, að málið verði tekið af dagskrá, til þess að hægt verði að beina fyrirspurn um þetta til hæstv. forsrh. fyrir 1. umr. málsins.



Ég get upplýst, að það liggur ekki fyrir nein skýrsla um þetta, en ég vil benda hv. 3. þm. Reykv. á það, að það er vitanlega hægt, ef þess er óskað, að taka það atriði málsins til meðferðar við síðari umr. þessa máls. Sé ég því ekki ástæðu til að fresta því að vísa málinu til 2. umr. og nefndar, þó að engin skýrsla um þetta atriði sé gefin nú.

*Héðinn Valdimarsson: Það væri kannske hægt að ná í hæstv. forsrh. til þess að fá svör hans viðvíkjandi þeim fyrirspurnum, sem fram koma við þessa umr. um málið; því að það gæti haft nokkra þýðingu um það, hvaða brtt. kæmu fram við þetta frv.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það hefir komið fram fyrirspurn um það, hvort gefin verði nokkur almenn skýrsla um tilefni þess, að bráðabirgðal. þessi voru sett. Ég tel ekki þörf á þeirri skýrslu nú, en get upplýst, að það hefir verið gefin nokkur opinber skýrsla um málið, sem hefir verið birt í útvarpinu og var frá þeim hæstaréttarmálaflm., sem hefir með þetta mál að gera hér fyrir hönd þeirra útlendinga, sem hafa tjáð sig hafa áhuga á að athuga möguleikana fyrir og e. t. v. að byrja á málmgrefti hér á landi. Þessi skýrsla var borin undir forsætisráðuneytið, og ég hefi ekkert við hana að athuga. Hún er rétt í öllum atriðum. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er aðeins bráðabirgðaráðstöfun á þessu máli. Ég tel rétt að gera þá ráðstöfun, að ekki sé hægt að selja hér á landi réttindi til málmvinnslu nema með samþykki ríkisstj., af þeirri ástæðu, að hér landi er allt í óvissu um það, hvaða auðæfi eru í jörðu eða hvort þau eru nokkur. Það er því frágangssök að gera nokkra samninga um námuréttindi, nema sá aðili, sem þau lætur af hendi, viti fyrirfram nokkurn veginn, hvers virði réttindin eru, sem hann er að selja. Ég álít, að algerlega beri að fyrirbyggja það, að afsal slíkra réttinda geti átt sér stað án þess að ríkisstj. geti haft þar hönd í bagga með. Það hefir átt sér stað í öðrum löndum, að námuréttindi hafa verið seld án þess vitað hafi verið fyrirfram um, hvers virði þau voru; og það hefir kostað mikla fyrirhöfn, rask og fjármuni að ná þeim réttindum aftur. Þessi bráðabirgðal., sem frv. liggur fyrir um að hæstv. Alþ. samþ., eru aðeins bráðabirgðaráðstöfun, sem gerð var vegna aðkallandi nauðsynjar. En það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess, að aflað verði upplýsinga um námul. annarra þjóða og reynslu í þessum efnum, sem sumum þeirra hefir orðið alldýrkeypt. Atvinnumálaráðuneytið er að afla þeirra upplýsinga nú, og fyrir hæstv. Alþ. mun verða lagt svo fljótt sem unnt er frv. til fullkominna námul., byggt á þeirri rannsókn. Jafnhliða lýsi ég yfir, að ég geri ráð fyrir, að á þessu þingi verði borin fram þáltill., þar sem farið verði fram á heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta hefja rannsókn á því, hver málmauðæfi landsins muni vera. Á undanförnum árum hefir farið fram nokkur rannsókn í þessum efnum, og um það eru til skýrslur, sem ekki eru samstæðar svo sem æskilegt væri, heldur brotasilfur eitt. Ég álít, að rannsóknarstofa atvinnuveganna ætti að vera aðsetur fyrir þessar rannsóknir og að þar ætti að safna öllum skýrslum saman um rannsóknir, sem þegar hafa í þessu efni verið gerðar, og að þar ætti einnig að safna saman öllum skýrslum og bókum, sem varða rannsóknir, er gerðar verða í þessu efni. Gögn þau, sem til eru um þær rannsóknir á þessu sviði, sem gerðar hafa verið, eru ekki nægilega aðgengileg nú fyrir þá, sem á þeim þurfa að byggja. En ríkisstj. hefir gert ráðstafanir til þess, að þessum gögnum verði safnað saman í eitt, svo að aðgengileg verði fyrir þá, sem kunna að verða látnir sjá um þessar rannsóknir í sumar. Og reynt verður að afla heimildar fyrir ríkisstj. til þess að þær rannsóknir geti farið fram þá. Ég get getið þess í þessu sambandi, þótt ég búist við, að það þurfi að fá útlenda menn til þess að standa fyrir þessum rannsóknum - sem verður vitanlega á valdi þeirrar ríkisstj., sem með þau mál fer - að mjög efnilegir Íslendingar eru nú við nám erlendis í þessari grein. Geri ég ráð fyrir, að þeir hafi mikinn áhuga á að vinna með þeim útlendingum, sem fengnir verða til að standa fyrir þessum rannsóknum fyrst um sinn a. m. k., og að þannig verði hægt að ala upp menn, sem færir verði um að halda áfram þessum rannsóknum á eigin ábyrgð til fullnaðar. En þessar rannsóknir verða vitanlega ekki framkvæmdar á fáum árum, því að þær eru margra ára verk. Því að eins og hv. þm. er kunnugt, er okkar land eitt af minnst rannsökuðu löndum veraldarinnar í þessu efni, þeirra sem byggð eru.

*Héðinn Valdimarsson: Eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið í blöðum og annarstaðar viðvíkjandi þessum málmi á Vestfjörðum, lítur út fyrir, að þar gæti orðið um stórfelldan atvinnurekstur að ræða við málmgröft, ef á annað borð yrði hafizt handa. Nú þegar stærsta böl þjóðarinnar er atvinnuleysið, þá virðist mér það hljóta að vera eitt hið mesta áhugamál hvaða stjórnar, sem væri við völd, að einmitt að þessu máli væri gengið þegar í stað og vitað um, hvort hægt væri að koma á fót þeim atvinnurekstri, sem útlendingar hafa gert ráð fyrir, að hægt væri að reka við málmgröft hér á landi. Það liggur fyrir rannsókn, sem gerð hefir verið hér á landi í þessa átt, en jafnframt með þeim upplýsingum, að útlendingar vilji haga framkvæmdum á þann hátt, að þeir ráði sem mestu um þær sjálfir að ýmsu leyti. Nú er það fyrirspurn mín til hæstv. forsrh., ekki einungis hvað verði gert í þessum málum yfirleitt, heldur hvað verði gert í þessu sérstaka máli viðvíkjandi Vestfjörðum. Þær sögur ganga hér, án þess því hafi verið mótmælt af hæstv. ríkisstjórn, að þessir útlendu menn, sem áhuga hafa á að koma í framkvæmd málmgrefti á Vestfjörðum, hafi farið af fundi ríkisstj. án þess að fá frá henni nein svör við málaleitun sinni. Heyrzt hefir, að það hafi verið dregið í efa, að það mundi hafa nokkra þýðingu að tala við þá, því að þeir hefðu ekki sín nauðsynlegu sambönd í lagi. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh., hvort þessir menn hafi ekki bak við sig fyrirtæki eða banka, sem gefi tryggingu fyrir, að taka megi alvarlega málaleitun þeirra. Það er vitað, að þessir menn hafa gert samninga fyrirfram viðvíkjandi gjöldum til viðkomandi hrepps og aðra samninga viðvíkjandi þessari málmvinnslu, ef til kæmi. Ég sé nú ekki, að með þessu frv., sem hæstv. ríkisstjórn leggur hér fram, sé annað gert en að tryggja ríkisstj. möguleika til að hindra það, að frekari tilraunir um málmvinnslu á þessum stað geti átt sér stað. Má í því sambandi benda á orðanna hljóðan í frv., þar sem stendur, að ríkisstj. geti sett hvaða skilyrði sem vera skal um málmvinnslu í landinu (niðurlag 2. gr.). Þetta er víðtæk heimild og að minn áliti varhugaverð. Ég vil ekki með þessu segja, að ég sé á móti þeirri fyrirætlun, sem hæstv. forsrh. gat um, að taka upp almenna rannsókn á málmauðæfum í jörðu hér á landi, enda var ég á síðasta þingi með brtt. við fjári. um slíkt efni, sem þá var felld. En ég endurtek það, að ég álít ekki fullnægjandi gerðir hæstv. ríkisstj. í þessu máli, ef hún skilur svo við þá útlendinga, sem áhuga hafa á að koma í framkvæmd málmgrefti á Vestfjörðum, að hún slíti sambandi við þá án þess að grennslast um, hvort þeir hafi nógu mikið fjármagn til þessara framkvæmda. Verkamenn um landið fylgjast af miklum áhuga með þessu máli og vilja fá að vita, hvort hægt sé fljótlega að koma upp arðvænlegum atvinnuvegi í sambandi við málmgröft í landinu.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég býst ekki við, að skoðanir séu skiptar um það hér á Alþ., hvort rétt sé að samþ. l. eins og þau, er hér liggja fyrir. Ég geri ráð fyrir, að ekki séu skiptar skoðanir um það, að ríkisstj. eigi að geta komið í veg fyrir, að hér séu seld allskonar réttindi án þess að við vitum, hvað við erum að selja, þannig að það endurtaki sig hér hjá okkur Íslendingum sama sagan, sem hefir átt sér stað hjá nágrannaþjóðunum, sem hefir kostað þær þjóðir miklu meira en þurft hefði að vera, ef þær hefðu haft um slíkt lög. Ég geri ekki heldur ráð fyrir, að skiptar séu skoðanir um, að rétt sé að taka hér upp almenna rannsókn á þeim auðæfum, sem hér kunna að vera í jörðu fólgin. En þá er þriðja atriðið, hvort ríkisstj. hafi veitt þeim mönnum, er leituðu eftir málmvinnsluleyfi hér á landi, eðlileg og rétt svör. Ég tel, að þetta mál sé að nokkru leyti utanríkismál um leið og það er fjármál. Og þess vegna voru þeir flokkar, sem fulltrúa eiga í utanríkismálan., fengnir til þess að ræða við þá menn, sem eftir þessu leituðu. Það voru fengnir fulltrúar frá þessum þremur flokkum til þess að þeir gætu fengið að heyra, hvað þessir útlendingar, sem eftir þessu leituðu, höfðu fram að færa, svo að þeir (fulltrúarnir) gætu myndað sér skoðun á málinn, svo að það gæti verið algerlega hafið yfir flokkadrátt þeirra flokka, sem sæti eiga í utanrmn. Svör hafa svo verið veitt þessum útlendingum, sem hafa verið sameiginleg skoðun þeirra manna, sem sæti eiga í fulltrúanefnd þeirri, sem falið var að tala við þessa útlendinga. Sú leið var ekki fyrir hendi, að þessi n. né ríkisstjórnin gæti veitt þessum útlendingum neitt einkaleyfi, því það er einungis á valdi Alþ. Það lá ekki heldur fyrir, að þessi n. né ríkisstjórnin hefði neitt vald til að ákveða, hvaða útsvar, gjöld til ríkis og toll af verkfærum þessir menn skyldu greiða, því að slíkt er á valdi Alþ., en ekki ríkisstjórnar né annarra aðilja. Þegar þessir útlendingar höfðu athugað málið, urðu þeir á eitt sáttir um það, að í þágildandi námul. vantaði ákvæði um það, hvaða kjör þeir menn ættu við að búa, sem byrjuðu á málmvinnslu hér á landi. Þeir töldu það næsta stig málsins að setja l. um þetta, Þeir ályktuðu sem svo: Ef við förum að grafa þarna vestra, þá erum við ekki tryggir með það, því að önnur félög geta boðið ríkisstjórninni betri kosti næsta ár, sem við erum ekki færir um að keppa við. Það fyrsta álitu þeir því að fá námul., sem og sett hafa verið og nú er leitað samþykkis Alþ. fyrir. Því var lýst yfir við þá, að áhugi væri fyrir málinu, að það væri rannsakað. Niðurstaðan varð sú, að nauðsynlegt væri, að ný l. væru sett um þessi efni, og á meðan því færi fram, væri þeim frjálst að byrja á rannsókn fyrir vestan. Það hefir því ekki verið slitið sambandinu við þessa menn. heldur hefir því verið haldið opnu, og það hefir verið unnið að málinu á þann hátt, sem báðir aðiljar eru sammála um, að bezt sé.

*Einar Olgeirsson: Það er rétt hjá hæstv. forsrh., að það eru ekki skiptar skoðanir um það meðal þm., að við sjálfir eigum og ráðum yfir okkar auðlindum, og að svo miklu leyti, sem þetta frv. miðar í þá átt að tryggja yfirráðarétt Íslendinga yfir þeim, þá miðar það í rétta átt. Um það eru ekki heldur skiptar skoðanir, að það þurfi að vinda bráðan bug að því að rannsaka auðlindir landsins, og þó þær till., sem um það voru bornar fram á síðasta þingi, hafi verið felldar, þá munu ekki vera skiptar skoðanir um það meðal þm., að þetta þurfi að gera. Það er oft svo, að ef góðar till. koma frá ákveðnum mönnum, þá er sjálfsagt að drepa þær. Um þriðja atriðið eru ef til vill skiptar skoðanir, eða um það, hvort við eigum að hagnýta okkur þessar auðlindir, og hvort við eigum að gera það strax. Það er skoðun þeirra manna í landinu, sem vilja láta bæta úr atvinnuleysinu, sem fleiri þúsundir manna eiga við að búa, að vinda beri bráðan bug að því að hagnýta þessar auðlindir En það hefir komið fram í aðalmálgagni ríkisstj., Tímanum, sú skoðun, að það væri meira eða minna hættulegt, ef þær væru hagnýttar. Þegar verið var að ræða um þetta mál í ritstjórnargrein í Tímanum fyrir nokkru, þá var um leið vikið að því, að landinu gæti stafað hætta af því, ef hér risi upp stóriðja í sambandi við vinnslu úr Eyrarfjalli á Vestfjörðum. Það er því ekki að ástæðulausu, þó þm. vilji heyra, hver afstaða ríkisstj. er til þessa praktíska máls, þar sem þetta liggur fyrir og ætla mætti þess vegna, að skiptar skoðanir væru um þetta efni og það, hvort sjá ætti um, að hægt væri að byrja á vinnslu þar strax. Eftir því, sem talað hefir verið um þetta mál, þá hefir því verið slegið fram, að í sambandi við hina vaxandi stríðshættu í Evrópu myndu veri meiri möguleikar en ella fyrir því, að hægt væri að vinna járnmálm í Eyrarfjalli. Það hefir hinsvegar heyrzt, að þeir menn, sem eru að grennslast eftir þessu, vildu ekki halda áfram með rannsóknir, nema það sé tryggt, að þeir geti fengið að vinna járnmálminn, svo framarlega sem rannsókn leiðir í ljós, að nægilegt sé til af honum. Það er skiljanlegt, ef rannsóknir og tilraunir kosta svo tugum þúsunda skiptir, að félagið vilji ekki framkvæma þær fyrir okkur, ef við gætum svo sagt, þegar búið væri að rannsaka þetta, að við vildum ekki gera samninga við þá, heldur ætluðum við að vinna járnmálminn sjálfir. Ég er hræddur um, að þau svör, sem hæstv. forsrh. hefir gefið þessum mönnum, þýði að meira eða minna leyti neitun á þessu. Þó þeim sé í sjálfsvald sett að rannsaka þetta nákvæmlega, þá er það vitanlegt, að þeir eru ekki að gera þetta fyrir Íslendinga, heldur til þess að græða á því. Það er auðvitað, að þeir leggja ekki peninga í þetta, nema möguleikar séu á því, að þeir fái aðstöðu til þess að halda viðskiptunum áfram, svo hagur þeirra versni ekki, ef málmauðgi kemur þarna í ljós. Það verður því að taka sérstaka afstöðu viðvíkjandi Eyrarfjalli. Ég er sammála hæstv. forsrh. um það, að þessi l. eigi að fara í gegn, og þau eigi að færa í hendur ríkisstj. allmikið vald. Hitt vill maður auðvitað fá að vita, á hvern hátt ríkisstj. sú, sem nú situr, mundi nota þetta vald, ef henni væri það gefið. Svo framarlega sem það kæmi í ljós, að í Eyrarfjalli væri mikill málmauðgi, þá væri þar með vitað, að miklu viðar á Íslandi kynni hið sama að eiga sér stað. Það liggur nú ekki fyrir, að ríkisstj. sé til í að eyða tugum þúsunda í að rannsaka þetta, svo það gæti verið gott fyrir okkur, ef þetta væri rannsakað af hálfu útlendinga, því það gæti orðið eins og sýnishorn af málmauðgi landsins. Það gæti orðið mun praktískara heldur en sleppa þessu tækifæri og taka rannsóknina fyrir með þeim seinagangi, sem er á flestu hjá okkur. Það er rétt að fá að heyra frá hæstv. ríkisstj. nákvæmlega um það, hvort útlendingar eru tilleiðanlegir til að rannsaka þetta með þeim skilmálum, sem í boði eru. Þá er það annað, sem ég vil gera að umræðuefni. Það er upplýst, að það voru 3 menn, sem sérstaklega áttu tal við þessa menn. Mér finnst satt að segja, að það sé farið að innleiða nýja stefnu í þingræðislífinu hér á Íslandi, þegar farið er að taka úr 3 sérstaka þm. til þess fyrir hönd ríkisstj. að eiga viðtöl við menn, sem koma hingað til þess að leita hófanna viðvíkjandi fjármálum. Ef svo á að vera, þá verða þessir menn að vera ábyrgir gagnvart einhverjum aðilja og gefa einhverstaðar sínar skýrslur. Og þó það sé gert, þá nær vitanlega engri átt sú aðferð, sem hér hefir átt sér stað. Það er því nægileg ástæða til að óska, að gefnar séu í þinginu einhverjar yfirlýsingar um það, hvað farið hafi á milli þessara 3 manna úr utanrmn. og þeirra útlendinga, sem þeir áttu viðtöl við. Það er um það talað í bænum, að ýmislegt fleira hafi borið þar á góma og það kunni að hafa verið gefnar þar ýmsar einkennilegar yfirlýsingar, sem auðvitað væru þá teknar eins og þær væru gefnar af ríkisstj. og þinginu. Mér finnst full ástæða fyrir þingið að fá að vita um þetta. Ég vil því koma með fyrirspurn um það, hvort þetta hafi átt sér stað, eða mælast til, að þessir menn úr utanrmn. gefi skýrslu um þetta hér á Alþ.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég vil aðeins svara þessu lítið eitt. Ég er auðvitað ekki hér til þess að taka upp samtöl, sem átt hafa sér stað milli þessara 3 manna og útlendinganna. Um það hafa verið gefnar upplýsingar, sem ástæða þykir til. Það hefir verið gefin skýrsla um þetta mál, sem mun nægja, enda eru í henni þær upplýsingar, sem gefa þarf um þetta mál. Að ekki verði ráðizt í dýrar rannsóknir, ef ekki liggi fyrir upplýsingar um það, að við seljum þeim réttindi, sem við vitum enn ekki hver eru, styðst ekki við veruleikann. Þessi rannsókn mun kosta 20–30 þús. kr. vegna þess verks, sem búið er að vinna þarna. Það er því hvorki frágangssök fyrir þá né aðra að leggja í þetta þús. pund, eins og það mun kosta að rannsaka það. Hitt hefði verið árásarefni á ríkisstj., ef hún hefði selt þarna réttindi eða látið á einhvern hátt af hendi yfirráðaréttinn yfir þeim, án þess að vita, hvað verið væri að selja. Það er líka enginn vafi á því, að fullkominn vilji er fyrir því í þinginu, að það sé ekki gert. Fyrsta atriðið er að vita, hvað við erum að selja. Ég held, að reynsla hinna Norðurlandanna eigi að vera okkur til viðvörunar. Það er ekki sagt, að við höfum það fjármagn, sem Svíar urðu t. d. að leggja fram til þess að ná í réttindi, sem þeir voru búnir að afsala sér. Ég er ekki að segja, að þetta mál sé hættulegt gagnvart Íslendingum. En við verðum að vita, hvað það er, sem við ætlum að láta. Það hefir ekkert tilefni gefizt í sambandi við þessar umr. til þess að ætla, að hér sé um eitthvað athugavert að ræða. Ég vil upplýsa það hér, að það hefir verið álitið, að við gætum unnið hér aluminium, en nú er það komið í ljós við rannsókn, að það er í samböndum, þar sem það er óleysanlegt, a. m. k. með þeim aðferðum, sem þekkjast nú. En í sambandi við þær rannsóknir hefir komið í ljós, að þetta aluminium er í öðrum efnasamböndum, sem geta verið talsvert mikils virði. Þegar farið er að rannsaka þetta aluminium, þá kemur það í ljós, að þar er annað efni, sem notað er við ýmiskonar iðnað, sem ef til vill er hægt að vinna. Það er satt að segja einkennilegur verzlunarmáti, sem ég vil ekki gefa mig inn á fyrir sjálfan mig, og því síður fyrir ríkið, að selja það, sem maður veit ekki, hversu mikils virði er. Fyrsta atriðið er að vita, hvað maður er að gera.