Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa þetta um fundahaldið í dag: Í upphafi fer fram atkvæðagreiðsla samkvæmt dagskrá um sjö fyrstu dagskrármálin og síðan verður dagskránni fram haldið eins og henni er raðað upp nema hvað 12. dagskrármálið, Viðskiptabankar og sparisjóðir, er tekið út af dagskrá að beiðni formanns efh.- og viðskn. 15. dagskrármálið, Erfðabreyttar lífverur, er einnig teikið út af dagskrá. Forseta skilst að ætlunin sé að halda fund í umhvn. frekar um það mál og 16. dagskrármálið, Mannanöfn, er tekið út af dagskrá þar sem sérstakar óskir hafa borist um það. Þessi mál öll verða hins vegar tekin fyrir síðar í vikunni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, sem er á þskj. 703 og allshn. hefur komið sér saman um að flytja. Skaðabótalög tóku gildi á Íslandi 1. júlí 1993. Fram til þess tíma höfðu uppgjör bótamála mótast af venjum þar sem fordæmisúrlausnir dómstóla skiptu mestu máli. Með skaðabótalögunum var að mestu horfið frá svokölluðu læknisfræðilegu örorkumati í sambandi við skaðabætur fyrir líkamstjón yfir í fjárhagslegt örorkumat. Þá fólst í lögunum mikil breyting frá eldra kerfi sem fyrst og fremst lýsir sér í tilhneigingu til þess að staðla og einfalda aðgerðir við tjónsuppgjör. Tilgangur laganna var ekki síst að stuðla að fækkun deilumála sem leggja þurfti fyrir dómstóla. Fljótlega kom þó í ljós mikil óánægja meðal lögmanna, sérstaklega með þann margfeldisstuðul sem útreikningur á fjárhagslegu örorkumati byggir á. Töldu menn þennan stuðul of lágan og mikill fjöldi tjónþola væri því að fá mun lægri bætur vegna örorku sinnar en sem næmi því fjárhagslega tjóni sem þeir urðu fyrir Þetta leiddi til þess að 18. febr. 1994 skipaði dómsmrh. nefnd þriggja manna til þess að leggja mat á það hvort ástæða væri til þess að breyta nýsettum skaðabótalögum út frá þeirri gagnrýni sem fram hefði komið. Í nefndinni áttu sæti þeir Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður, Guðmundur Skaftason, fyrrv. hæstaréttardómari, og Gunnlaugur Claessen, þáv. ríkislögmaður, nú hæstaréttardómari. Nefnd þessi klofnaði í afstöðu sinni. Gestur og Gunnlaugur lögðu til að gerðar yrðu tvennar breytingar á lögunum, þ.e. að margfeldisstuðullinn yrði hækkaður í 10 og að það lágmarksmiskastig, sem bætur til tekjulausra einstaklinga grundvölluðust á, yrði lækkað úr 15% í 10%. Guðmundur taldi ekki þörf á að breyta lögunum. Dómsmrh. sendi allshn. þessar tillögur en nefndin leit svo á að ekki væri komin næg reynsla af lögunum til þess að rétt væri að gera breytingar á þeim að svo stöddu og skilaði nefndin skýrslu til þingsins í því sambandi. Í dómi Hæstaréttar frá 30. mars 1995 mótaði rétturinn nýja stefnu um hvaða frambúðarávöxtun eigi að reikna með að fáist af greiddum bótum fyrir varanlega örorku. Í dóminum er gengið út frá því að miða skuli við 4--5% frambúðarávöxtun en samkvæmt eldra fordæmi réttarins hafði framkvæmd stuðst við 6% ávöxtun. Þessi dómur leiddi til þess að bætur fyrir varanlega örorku lækkuðu. Í tilefni af dóminum sendi allshn. þeim Gesti og Gunnlaugi bréf þar sem hún fól þeim að taka á ný upp fyrri athugun sína með hliðsjón af niðurstöðu dómsins. Jafnframt var þeim falið að yfirfara önnur ákvæði laganna og leggja mat á hvort breyta þyrfti einhverju þeirra og þá hvernig. Var þeim falið að semja frv. til laga um breytingu á skaðabótalögunum í samræmi við niðurstöður sínar. Gestur og Gunnlaugur skiluðu álitsgerð sinni til nefndarinnar þann 10. nóv. 1995 og fylgdu henni fullbúin drög að frv. til breytinga á skaðabótalögunum, samanber fskj. með frv. því sem hér er mælt fyrir. Í tillögum þeirra eru lagðar til miklar breytingar á gildandi lögum þótt áfram sé í aðalatriðum miðað við þá stöðlun bótareglna sem lögfest var 1993. Megintilefni tillagnanna er: 1. Allir séu felldir undir fjárhagslegt örorkumat, þ.e. þeir sem hafa engar eða takmarkaðar tekjur, t.d. námsmenn, atvinnulausir og heimavinnandi sbr. 8. gr. gildandi laga fái bætur fyrir varanlega örorku eftir sömu sjónarmiðum og sams konar mati og þeir sem hafa atvinnutekjur. 2. Tekinn verði upp samfelldur margföldunarstuðull til útreiknings á varanlegri örorku sem nái frá 0--83 ára aldurs og miðist hann við 4,5% frambúðarávöxtun. Stuðullinn verði hæstur við 17 ára aldur en fari síðan stiglækkandi með hækkandi aldri. Gengið er út frá að bætur til barna séu ávaxtaðar miðað við að þeim sé ætlað að bæta tekjur frá 17 ára aldri. 3. Við útreikning bóta sé miðað við meðaltal árslauna síðustu þriggja almanaksára fyrir slys í stað tekna síðustu 12 mánuði áður en slys átti sér stað. 4. Sett séu í lögin ákvæði um lágmarkslaun sem bætur taki mið af en nauðsynlegt er að hafa einhverja slíka lágmarksviðmiðun ef taka á alfarið upp fjárhagslegt örorkumat. Gert er ráð fyrir að lágmarkslaunin verði miðuð við 1,4 millj. kr. árslaun. 5. Bætur fyrir varanlegan miska verði látnar stiglækka um fjórðung frá 50--70 ára aldurs í stað þess að helmingast á tímabilinu frá 60--70 ára. Allshn. sendi tillögurnar til umsagnar hjá ýmsum aðilum og fékk jafnframt marga gesti á fund sinn vegna málsins. Flestir þeir aðilar töldu að rétt gæti verið að huga að breytingum á gildandi lögum í þá átt að hækka bætur. Hins vegar kom fram hjá sumum gagnrýni á einstaka þætti tillagnanna. Sérstaklega er þar um að ræða þrjú atriði: 1. Lágmarkslaunaviðmiðunin gæti valdið ósanngjarnri niðurstöðu í sumum málum og að óeðlilegt sé að afmarka bótarétt fyrir varanlega örorku við eitthvert tiltekið aldursmark. 2. Tillögurnar leiði í ýmsum tilvikum til ofbóta, þ.e. að heildarbætur til hins slasaða verði hærri en nemur tekjutjóni hans þar sem áfram verði í gildi reglur laganna um að bætur frá þriðja aðila dragist ekki frá bótakröfu. 3. Aukinn bótaréttur gæti leitt til umtalverðrar hækkunar iðgjalda. Allshn. hefur í vetur farið mjög ítarlega yfir málið út frá framangreindum tillögum. Ýmsar spurningar hafa vaknað hjá nefndinni við skoðun málsins, svo sem hvort rétt sé að víkja frá þeirri stöðlun bótareglna sem lögfest var 1993 með því að láta bætur frá öðrum en hinum bótaskylda hafa áhrif á skaðabótakröfu, hvort unnt sé að láta sömu meginreglur gilda við ákvörðun skaðabóta til tjónþola, hvort sem þeir hafa aflað sér atvinnutekna fyrir slys eða ekki og hvort rétt sé að lögfesta lágmarksviðmiðun í því sambandi, hvort réttara sé að greiða örorkulífeyri út mánaðarlega í stað eingreiðslu skaðabóta þegar örorkustig er hátt og hinn bótaskyldi er fær um að taka á sig slíkar skuldbindingu, hvort eðlilegra sé að reikna framtíðartjón út frá nettóárslaunum hins slasaða fremur en heildarárslaunum, hvort möguleikar á frambúðarávöxtun séu aðrir en Hæstiréttur gengur út frá í dómi sínum frá 30. mars 1995, hvort ekki sé nauðsynlegt að endurskoða tillögurnar ef frv. það sem ríkisstjórnin hefur látið vinna fjármagnstekjuskatt verður að lögum o.s.frv. Nefndin telur að of mörgum spurningum sé ósvarað enn til að hægt sé að framkvæma allar þær lagabreytingar sem fram komu í tillögum tvímenninganna að sinni. Nefndin leggur því til að dómsmrh. verði falið að skipa nefnd sérfræðinga til að yfirfara skaðabótalögin í heild sinni. Í þeirri endurskoðun yrði þó sérstaklega hugað að skaðabótum fyrir líkamstjón, m.a. með hliðsjón af þeim tillögum sem allshn. lét vinna og þeim athugasemdum sem fram komu í nefndinni. Í því sambandi yrði einnig skoðað hvort þörf sé á að setja skýrari ákvæði í lögum um mat á miska og varanlegri örorku sem og eftir hvaða reglum skaðabótaskyldir aðilar eigi að greiða kostnað til sérfræðinga, þar á meðal lögmanna. Í sambandi við heildarendurskoðun laganna að öðru leyti vill nefndin benda á að á fundum hennar fór m.a. fram umræða um hvort ástæða væri til að rýmka skilyrði til miskabóta. Frv. gerir ráð fyrir að nefndinni væri gert að ljúka störfum það tímanlega að ráðherra geti eigi síðar en í október 1997 lagt tillögu nefndarinnar fyrir Alþingi í formi lagafrv. Með hliðsjón af tillögum tvímenninganna og með tilliti til fram kominna athugasemda telur allshn. þó að ekki verði hjá því komist að gera strax á þessu þingi ákveðnar lágmarksbreytingar á lögunum. Þannig virðist alveg ljóst að sá margföldunarstuðull sem fram kemur í 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaganna sé ekki nægilega hár til þess að slasað fólk fái fullnægjandi bætur fyrir fjártjón sem leiðir af varanlegri örorku. Nefndin leggur til að stigið verði það skref að þessi stuðull verði hækkaður úr 7,5 í 10 eða um þriðjung, þ.e. að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku verði árslaun tjónþola eins og þau eru skilgreind í 7. gr. margfölduð með tölunni 10. Bætur fyrir varanlega örorku munu þannig hækka um 33%. Jafnframt leggur nefndin til að gerðar verði breytingar á 8. gr. laganna sem fjallar um bætur til þeirra sem hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur þannig að lágmarksákvæði 1. málsl. 2. mgr. um að engar örorkubætur greiðist þegar miskastig er minna en 15% verði breytt þannig að lágmarkið verði fært niður í 10% og gerðar samsvarandi breytingar á reiknireglu 2. málsl. 2. mgr. 8. gr. Frv. þetta gerir ráð fyrir að breytingarnar taki gildi um mitt þetta ár. Tryggingafélögin lögðu áherslu á að þar sem vátryggingariðgjöld væru yfirleitt greidd fyrir fram væri nauðsynlegt að hafa ársfyrirvara á lagabreytingum sem leiddu til hækkunar bóta. Á móti kemur að með hliðsjón af breyttri viðmiðun á frambúðarávöxtun er orðið knýjandi að hækka margföldunarstuðulinn sem fyrst. Nefndin telur rétt að fara bil beggja í þessu efni og leggur því til að gildistakan miðist við 1. júlí nk. Breytingarnar sem nefndin er að leggja til að gerðar verði á lögunum byggjast á fyrri tillögum þeirra Gests og Gunnlaugs sem fram koma í meiri hluta nefndarinnar sem dómsmrh. skipaði 1994. Þær tillögur miðuðust reyndar við 6% frambúðarávöxtun bóta fyrir varanlega örorku en ekki 4,5% ávöxtun. Allshn. bað Vátryggingareftirlitið að leggja mat á hvaða áhrif þessar breytingar mundu hafa á iðgjöld tryggingafélaganna. Í bréfi eftirlitsins til nefndarinnar frá 13. mars sl. kemur fram að áhrifin af breytingunni á 8. gr. séu óveruleg en þriðjungshækkun á margföldunarstuðli 6. gr. leiðir til þess að skaðabætur fyrir líkamstjón hækki í heildina um 21--25%. Er þá miðað við að allar bætur, þ.e. bætur á grundvelli miskastigs skv. 4. og 8. gr., þjáningarbætur á grundvelli 3. gr. og bætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem hlýst af. Breyting margföldunarstuðulsins hefur aðeins áhrif á bætur fyrir varanlega örorku skv. 5. gr., sbr. 5. og 6. gr. laganna. Vátryggingareftirlitið byggir í útreikningum sínum á sjö dæmum sem sett voru fram í meirihlutaáliti Gests og Gunnlaugs frá 23. júní 1994 þar sem bætur samkvæmt skaðabótalögunum voru bornar saman við reiknaðar bætur samkvæmt eldri aðferðum. Vátryggingareftirlitið reiknar þessi dæmi upp á nýtt miðað við að margföldunarstuðullinn sé 10. Með sömu forsendum fær Vátryggingareftirlitið út að heildarbætur, þ.e. jafnt fyrir líkamstjón sem annað tjón, muni hækka um 7%. Eftirlitið telur að iðgjöld ásamt fjármagnstekjum ættu að nægja fyrir tryggingafélögin til að mæta þeirri hækkun. Allshn. leggur áherslu á að takmarkið hljóti ávallt að vera að menn fái fullar bætur fyrir það tjón sem þeir verða fyrir. Þegar um líkamstjón er að ræða getur hins vegar oft verið erfitt að meta hvað séu fullar bætur, sérstaklega þegar um ungt fólk er að ræða sem hefur ekki enn fundið sitt framtíðarstarf. Sambærileg örorka getur skert möguleika eins mjög mikið meðan hún hefur óveruleg áhrif á framtíð annars. Svo lengi sem gengið verður út frá þeirri grundvallarreglu að menn eigi að fá tjón sitt bætt að fullu er samt nauðsynlegt að hafa lögin þannig úr garði að sem sanngjörnust niðurstaða fáist í hverju tilviki fyrir sig. Í því sambandi er vafasamt að velta sér of mikið upp úr því hvort hugsanlegar lagabreytingar hafi áhrif á iðgjöld tryggingafélaganna. Hins vegar virðist nefndinni með hliðsjón af framangreindum útreikningum Vátryggingareftirlitsins að þær breytingar sem hún leggur til að gerðar verði á lögunum strax á þessu þingi eigi ekki að þurfa að leiða til hækkunar iðgjalda. Virðulegi forseti. Að lokum nota ég þetta tækifæri til að þakka þeim Gesti og Gunnlaugi fyrir þá miklu og vönduðu vinnu sem þeir lögðu í þetta mál. Jafnframt þakka ég nefndarmönnum fyrir einstaklega gott samstarf að málinu en nefndin lagði sig alla fram um að gera þessu máli eins góð skil og kostur var. Það er von okkar að vinna við heildarendurskoðun laganna geti farið af stað sem allra fyrst því eins og fram hefur komið er gert ráð fyrir í frv. að ráðherra leggi nýtt frv. til breytinga á skaðabótalögum í síðasta lagi í upphafi haustþings á næsta ári. Nefndin óskar þess að sátt muni ríkja í þjóðfélaginu um þetta mikilvæga mál. Að svo komnu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr.

Herra forseti. Þær breytingar sem nú liggja fyrir á skaðabótalögunum og eru til umræðu eru ekki mjög metnaðarfullar breytingar. Þær fela greinilega í sér málamiðlun á milli þeirra sjónarmiða sem helst hefur verið tekist á um frá því að skaðabótalögin voru sett árið 1993 og reyndar frá því fyrir þann tíma. Svo sanngirni sé gætt er rétt að árétta að breytingarnar sem nú eru gerðar eru betri en óbreytt ástand. Á því leikur ekki vafi. En þessar breytingar ganga ekki nógu langt og frv. felur ekki í sér tillögur sem geta aflétt þeim átökum sem hafa verið um skaðabótalögin. Málinu er enn einu sinni skotið á frest til að skipuð verði nefnd til að vinna að heildarendurskoðun skaðabótalaga þar sem sérstaklega verði hugað að skaðabótum fyrir líkamstjón, m.a. með hliðsjón af þeim tillögum sem allshn. lét vinna fyrir sig á 120. löggjafarþingi og þeim athugasemdum sem hafa komið fram í nefndinni eins og kemur fram í bráðabirgðaákvæði með frv. Bráðabirgðaákvæðið er reyndar sérstakt þar sem nefndinni er falið að hafa til hliðsjónar einhverjar tillögur og tiltekna tillögu sem allshn. lét vinna fyrir sig og sem fram hafa komið og athugasemdir sem fram hafa komið í allshn. Ég tel að þessu ákvæði þurfi að breyta. Það kemur undarlega fyrir sjónir að binda endurskoðun laga við einhverjar umræður sem hafa verið í þingnefnd. Þá væri kannski eins gott að þingnefndin framkvæmdi endurskoðunina sjálf á grundvelli þeirra umræðna. Reyndar sé ég fátt því til fyrirstöðu að nefndin geri tillögur á grundvelli þeirra tillagna en ég mun víkja að því síðar. Hugum aðeins að efni frv. Í fyrsta lagi felur frv. í sér að margföldunarstuðull skaðabótalaganna um skaðabætur vegna varanlegrar örorku er hækkaður úr 7,5 í 10, en eins og fram kemur í athugasemdum með frv. þá segir þar að það virðist ljóst að sá margföldunarstuðull sem fram kemur í 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaganna sé ekki nægilega hár til þess að slasað fólk fái fullnægjandi bætur fyrir fjártjón sem leiðir af varanlegri örorku. Nefndin leggur til að stigið verði það skref að þessi stuðull verði hækkaður úr 7,5 í 10 eða um þriðjung. Jafnframt leggur nefndin til að lágmarksákvæði 1. málsl. 2. mgr. 8. gr. laganna, en sú grein fjallar um bætur til tekjulausra einstaklinga, um að engar örorkubætur greiðist þegar miskastig minna en 15%, verði breytt þannig að lágmarkið verði fært niður í 10% og gerðar samsvarandi breytingar á reiknireglu 2. málsl. 2. mgr. 8. gr. Eins og ég tók fram í upphafi tel ég báðar þessar breytingar vera til verulegra bóta og mun ekki standa gegn þeim sem slíkum. Frv. felur ekki í sér aðrar efnislegar breytingar á skaðabótalögunum en þess í stað er lagt til að dómsmrh. skipi nefnd til að endurskoða lögin í heild og frv. þar um skuli lagt fyrir Alþingi ekki síðar en í október 1997. Eitt og hálft ár til viðbótar á að líða án þess að tekið sé verulega á þeim vandamálum sem hafa risið vegna skaðabótalaganna. Á meðan verða tjónþolar að bera það að e.t.v. fái þeir ekki bætt tjón sitt á þann hátt sem þeim ber miðað við tilgang og eðli skaðabótalaga sem er að bæta tjónþolum fjárhagslegt tjón sem þeir verða fyrir í þeim mæli sem hægt er að reikna það út. Gildistökuákvæði breytinganna tel ég óeðlilegt því að það er gert ráð fyrir að breytingin taki gildi 1. júlí 1996. Ekki er að finna neinar haldbærar skýringar á því í athugasemdum með frv. af hverju lögin taki ekki gildi strax. Það er nánast verið að viðurkenna með þessum breytingum að hér sé verið að leiðrétta ákveðið óréttlæti sem hefur viðgengist og bæta stöðu tjónþola. Því er mér það óskiljanlegt að sú leiðrétting geti ekki tekið gildi fyrr en 1. júlí. Ég vil gjarnan fá skýringar á þessu hjá hv. formanni allshn. ef hægt er, ég sé ekkert sem réttlætir það að fólk þurfi að bíða svo lengi eftir þessari lagfæringu eins og ég lít á að hér sé verið að framkvæma. Nú kann einhver að spyrja hvort þetta sé ekki allt saman ofureðlileg málsmeðferð, þ.e. allshn. leggi til að fram fari heildarendurskoðun laganna með sérstakri áherslu á skaðabætur fyrir líkamstjón og með hliðsjón af tillögum sem allshn. lét vinna fyrir sig á síðasta þingi. Það lítur út fyrir að vera eðlileg og vönduð málsmeðferð við fyrstu sýn, en þegar nánar er litið á málið vakna fjölmargar spurningar. Það fyrsta sem kemur í hugann er sú spurning hvers vegna ekki hafi verið notast við þær tillögur sem lagðar voru fyrir allshn. í fyrra en þær eru birtar sem fskj. með frv. Þessar tillögur voru gerðar af tveimur lögfræðingum, annars vegar Gesti Jónssyni hæstaréttarlögmanni og hins vegar Gunnlaugi Claessen, hæstaréttardómara og fyrrv. ríkislögmanni. Reyndar höfðu þessir sömu menn unnið tillögur fyrir dómsmrh. árinu áður en forsendur breyttust eilítið milli áranna 1994 og 1995 vegna dóms Hæstaréttar frá í mars 1995 þar sem mótuð var ný stefna um það hvaða ávöxtun eigi að reikna með við útreikning bótauppgjörs fyrir varanlega örorku. Dómurinn kallaði reyndar á enn hærri margföldunarstuðul en áður hafði verið gerð krafa um og þetta var rakið í máli hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur. En hvert var hlutverk lögfræðinganna tveggja? Samkvæmt erindisbréfi dómsmrh. þegar þeim var falið að skoða málið í fyrra skiptið segir um hlutverk þeirra: Nefndin leggi rökstutt mat á hvort sá margföldunarstuðull sem kveðið er á um í 1. mgr. 6. gr. laganna leiði til þess að fullar bætur fáist fyrir fjárhagslegt tjón. Í því sambandi verði sérstaklega athugað hvort reglan valdi því að breyting verði almennt á fjárhæð skaðabóta vegna líkamstjóns, fjárhagslegs tjóns annars vegar frá því sem verið hefur eftir venjum í dómaframkvæmd fyrir gildistöku laganna ef miðað er við sama örorkustig. Er jafnframt óskað eftir áliti nefndarinnar um hvaða áhrif miskabætur samkvæmt 4. gr. og meðferð á greiðslum frá þriðja manni samkv. 4. mgr. 5. gr. laganna geti haft á þá niðurstöðu hvort tjónþoli fái bætur samsvarandi og hann hefði fengið eftir eldri reglum vegna sömu áverka. Í öðru lagi segir í erindisbréfi ráðherra að telji nefndin að fyrrnefndur margföldunarstuðull hafi sjálfstæð áhrif á heildarfjárhæð skaðabóta í samanburði við eldri rétt er leitað eftir áliti hennar um hver stuðullinn þurfi að vera svo samræmi verði þar á milli. Óskað var eftir svörum við því hvaða almennar afleiðingar slíkar breytingar á stuðlinum gætu haft. Loks skal nefnt að meðal fylgiskjala um erindi ráðherra voru bréfaskrif fimm lögmanna til dómsmrh. og allshn. Alþingis í ágúst og september á árinu 1993 og enn fremur andsvar Arnljóts Björnssonar prófessors til sömu aðila frá sama tíma og í janúar á árinu 1994. Þessa nefnd, sem var skipuð að tilhlutan dómsmrh., skipuðu reyndar þrír menn eins og fram kom í máli frsm. Auk Gunnlaugs Claessens og Gests Jónssonar var Guðmundur Skaftason einnig í nefndinni, en hann skilaði séráliti. Skaðabótalögin og framkvæmd þeirra hafa reyndar ekki gengið hljótt fyrir sig og það hefur verið mikill ófriður um uppgjör skaðabóta vegna líkamstjóna raunar allt frá árinu 1991. Eldri bótareglur byggðust fyrst og fremst á ólögfestum fræðikenningum skaðabótaréttarins en einungis að litlu leyti á settum lögum. Langflest bótamál voru gerð upp með samkomulagi fulltrúa tjónvalds eða vátryggingafélags annars vegar og fulltrúa tjónþola hins vegar. Uppgjörsaðferðir mótuðust af venjum þar sem fordæmisúrlausnir dómstóla skiptu mestu máli. Aðalforsendur í uppgjöri voru mat læknis á læknisfræðilegri örorku tjónþola og útreikningur tryggingafræðings á örorku tjónþola og ýmis atriði. Þegar skaðabótalögin koma til er gerð þarna mikil breyting sem fyrst og fremst lýsir sér í tilhneigingu til að staðla og einfalda aðgerð við tjónsuppgjör. Það er gerð sú grundvallarbreyting á mælikvarðanum sem notaður er til að meta tjón fyrir varanlega örorku þannig að það er horfið frá svokölluðu læknisfræðilegu örorkumat og tekið upp svokallað fjárhagslegt örorkumat. Það var reyndar fyrr eða með gildistöku skaðabótalaganna sem ágreiningur byrjaði að rísa um uppgjör tjóna. Árið 1991 settu tryggingafélögin sér verklagsreglur sem tóku gildi 1. nóvember það ár. Samkvæmt þeim skyldi í minni líkamstjónsmálum, eftir því sem maður best sér, aðeins bjóða tjónþolum u.þ.b. 25--30% af þeim bótum sem tíðkast höfðu. Það má segja að það hafi skapast nánast stríðsástand í bótaréttinum á tímabili út af þessu. Tjón voru aðeins gerð upp við þá sem vildu una verklagsreglunum en önnur mál fóru fyrir dómstóla. Eins og gefur að skilja var freistandi fyrir þann sem hafði misst starfsorku sína að einhverju leyti að fallast frekar á lágar bætur og fá þær greiddar strax heldur en að bíða í einhver ár, eins og dómstólameðferðin tekur stundum, eftir hærri greiðslum. Þetta voru óþverraleg vinnubrögð af hálfu tryggingafélaganna og reyndar með ólíkindum að það skyldi viðgangast að þjónustustofnanir eins og tryggingafélögin gætu sett sér einhliða vinnureglur sem gengu beinlínis í bága við gildandi rétt. Þótt óskráður væri, var hann alltaf hinn gildandi réttur. Fjöldi mála fór fyrir dómstóla og dómstólar höfnuðu þessum verklagsreglum. Í kjölfar þess voru sett nýju skaðabótalögin sem voru að miklu leyti að fyrirmynd danskra skaðabótalaga. Það hefur reyndar verið gagnrýnt að það hafi gleymst að taka það með í reikninginn að Danir hafa í gildi almannatryggingakerfi sem bætir tjónþolum að miklu leyti það sem þeir fara á mis við í skaðabótauppgjörum, en hið sama verður ekki sagt hér. Lögin tóku gildi 1. janúar 1993 og hefur vægast sagt staðið um þau styrr síðan. Okkar helstu lögmenn á sviði skaðabótaréttar hafa gagnrýnt þau harðlega, einkum og sér í lagi fyrir margföldunarstuðulinn sem þeir telja of lágan. Málið hefur verið til skoðunar hjá hv. allshn. sem fól síðan þeim Gesti og Gunnlaugi áðurnefndum að endurskoða lögin eftir dóm Hæstaréttar frá 30. mars 1995. Í bréfi allshn. er þeim félögum falið eftirfarandi og í erindi nefndarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Í tilefni af dómi, sem kveðinn var upp í Hæstarétti 30. mars 1995, hefur allsherjarnefnd Alþingis ákveðið að fara þess á leit við Gest Jónsson, hæstaréttarlögmann, og Gunnlaug Claessen, hæstaréttardómara, að þeir taki á ný upp athugun sem þeir framkvæmdu á árinu 1994 að tilhlutan dómsmálaráðherra á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, og geri í því sambandi eftirfarandi: 1. Taki til athugunar þann margföldunarstuðul sem kveðið er á um í 1. mgr. 6. gr. laganna í ljósi þess að Hæstiréttur hefur með fyrrgreindum dómi mótað nýja stefnu um hvaða frambúðarávöxtun eigi að reikna með við bótauppgjör að fáist af greiddum bótum fyrir varanlega örorku. Er leitað á ný eftir áliti á því, hvort bætur samkvæmt lögunum fyrir fjárhagslegt tjón séu samsvarandi bótum, sem hefðu fengist eftir gildandi reglum fyrir setningu laganna, en ef svo er ekki, hvaða breytingu þurfi að gera á margföldunarstuðlinum til að slíkt samræmi fáist. 2. Yfirfari önnur ákvæði laganna og leggi mat á hvort breyta þurfi einhverjum þeirra og þá hvernig. 3. Semji frv. til laga um breytingu á skaðabótalögum, ef niðurstöður í framangreindum viðfangsefnum gefa tilefni til þess, ásamt athugasemdum. Er óskað er eftir að slíkt frv. verði afhent í tæka tíð til að leggja megi það fram á Alþingi strax eftir að það kemur saman til funda haustið 1995. Er einnig óskað eftir að drög að frv. verði afhent allsherjarnefnd og kynnt nefndarmönnum áður en ráðist verður í lokafrágang þess.`` Þetta gerðu þeir félagar samviskusamlega og tillögum skiluðu þeir til allshn. með bréfi dags. 10. nóvember 1995. Þær tillögur fylgja frv. sem fskj. Það má líka geta þess að í kjölfar þess að þeir félagar skiluðu inn tillögum sínum skoraði þorri íslensku lögmannastéttarinnar, ég man ekki nákvæmlega hversu margir það voru en stór hluti hennar, á Alþingi að samþykkja þessa tillögu. Það eru ekki bara þeir lögmenn sem starfa við skaðabótamál og gætu þar af leiðandi hugsanlega haft einhverja hagsmuni af því hversu háar bætur reiknast, heldur var það mun stærri hópur sem skrifaði undir þá áskorun. Það er mér því algerlega hulin ráðgáta hvers vegna á að skipa enn eina nefndina til að endurskoða þessi mál. Hvað á hún að sjá sem fyrri nefndir hafa ekki séð? Hvað var að tillögum þeirra tvímenninganna? Af hverju var ekki hægt að framkvæma þær nú? Það er ljóst að ágreiningur verður alltaf um þessi mál á milli þeirra sem verða fyrir tjóni og tryggingafélaganna í landinu, sem hafa haft vægast sagt mjög hátt um afleiðingar þess ef tillögur þeirra félaga verða samþykktar óbreyttar. Tryggingafélögin eru þjónustustofnanir, þau eiga að vinna eftir þeim reglum sem löggjafinn setur og löggjafinn á að setja reglur sem gera það að verkum að markmiði skaðabótalaga verði náð. Hann á ekki að láta hótanir tryggingafélaga um hækkun iðgjalda ráða ferðinni. En það er það sem hefur gerst. Í hvert skipti sem endurskoðun stendur til á lögunum rísa tryggingafélögin upp og hóta hækkuðum iðgjöldum ef breytingar verða gerðar. Við eigum að minnast þess að breytingarnar ganga út á að tryggja tjónþolum bætur í samræmi við tjón sitt í þeim mæli sem það er unnt. Það er ekki réttlætanlegt að láta tjónþola bera hallann af ástandinu, láta þá í raun og veru borga brúsann. Verði réttlætinu ekki fullnægt öðruvísi en með hærri iðgjöldum, verður það e.t.v. svo að vera. Ég tel það skárri leið en að skerða þær bætur sem fólk á rétt á að fá ef það verður fyrir tjóni og taka þannig af þeim sem síst mega við því. Ég vil að lokum árétta að þrátt fyrir gagnrýni mína á frv. og þær tillögur sem hér liggja fyrir og þrátt fyrir það að ég hefði viljað sjá tillögur þeirra félaga Gests og Gunnlaugs framkvæmdar hér og nú, er hér stigið spor í rétta átt og sú málamiðlun sem hér er farin er betri en ekki neitt og betri en óbreytt ástand. En ég sé enn ekki rökin fyrir því af hverju ekki mátti fara alla leið og ganga strax að tillögum þeirra félaga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ræðuna. Hún er greinilega vel að sér í þessum málum enda hygg ég að við séum sammála um að hér sé um flókið og vandmeðfarið mál að ræða, eitt flóknasta svið lögræðinnar. Ég ætla þó að koma að örfáum athugasemdum strax í andsvari. Í 3. gr. frv. segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Sérstaklega skal hugað að skaðabótum fyrir líkamstjón, meðal annars með hliðsjón af þeim tillögum sem allsherjarnefnd lét vinna fyrir sig á 120. löggjafarþingi og þeim athugasemdum sem fram hafa komið í nefndinni.`` Hér er einfaldlega verið að undirstrika að öll þau gögn sem allshn. hefur viðað að sér í sambandi við þetta mál, sem eru mjög miklir og merkilegir pappírar, muni liggja fyrir þessari nefnd til skoðunar. Ég held að ég hafi örugglega svarað því í minni framsögu fyrir hönd nefndarinnar hvers vegna ekki er farið eftir þessum nýju tillögum frá Gesti og Gunnlaugi að þessu sinni heldur farinn ákveðinn millivegur en hef bent á að það eru mjög margar spurningar sem vöknuðu í sambandi við þessar tillögur í vinnu nefndarinnar. Ég vil hins vegar undirstrika það að Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður hefur unnið mjög náið með allshn. í þessu máli. Ég vil líka árétta það út af orðum hv. þm. að verklagsreglur tryggingafélaganna koma ekki inn á borð löggjafans. Enn fremur varðandi gildistökuna var ég búin að skýra frá því áður, virðulegi forseti, í framsögu minni ef ég fæ að ítreka það, þá segi ég: Frv. þetta gerir ráð fyrir að breytingarnar taki gildi um mitt þetta ár. Tryggingafélögin lögðu áherslu á að þar sem vátryggingariðgjöld væru yfirleitt greidd fyrir fram væri nauðsynlegt að hafa árs fyrirvara á lagabreytingum sem leiddu til hækkunar bóta. Á móti kemur að með hliðsjón af breyttri viðmiðun og frambúðarávöxtun er orðið knýjandi að hækka margföldunarstuðulinn sem fyrst. Nefndin telur rétt að fara bil beggja í þessu efni og leggur því til að gildistakan miðist við 1. júlí nk. Um þetta var nefndin sammála þó að ég geti hins vegar tekið undir skoðun hv. þm. í því að það sem snýr fyrst og fremst að löggjafarvaldinu er að setja sanngjarnar reglur um skaðabótarétt.

Herra forseti. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að verklagsreglur tryggingafélaganna komu ekki inn á borð löggjafans og ég var einmitt að lýsa furðu minni á því í ræðu minni áðan að félög eins og tryggingafélögin geti sett sér reglur sem eru hreint og beint í andstöðu við gildandi lagareglur þó að þær hafi verið óskráðar. Það er einmitt það sem ég hef verið að reyna að draga fram. En varðandi 2. málsl. í bráðabirgðaákvæði 3. gr. veltir maður því fyrir sér hvers vegna er verið að draga þetta á langinn. Úr því að ekki er hægt að fara að þessum tillögum núna, úr því að þær eru ekki nógu góðar, út af hverju á þá ekki að láta nýja nefnd hafa fullkomlega frjálsar hendur um það? Á að leita að öðrum sérfræðingum sem hafa aðrar skoðanir en eiga samt sem áður að taka eitthvert tillit til þeirra tillagna sem hafa komið fram í áliti Geirs og Gunnlaugs? Ég hefði talið eðlilegra að sleppa þeim málslið sem snýr að því hvernig þessar tillögur eigi að vera. Ég hefði sjálf getað fallist á það að þær hefðu verið lagðar fram hér og nú en úr því að það er ekki hægt sé ég ekki rökin fyrir því að fara þá leið sem farin hefur verið í bráðabirgðaákvæðinu og þá sé eðlilegra að ný nefnd hafi óbundnar hendur.

Virðulegi forseti. Sem nefndarmaður í allshn. er ég meðflm. þessa frv. og kem því til með að styðja að það nái fram að ganga. Meginástæða þess að ég stend að flutningi þessa máls er í fyrsta lagi að málið var á forræði allshn., reyndar þeirrar nefndar sem sat á síðasta kjörtímabili og því þykir eðlilegt að nefndin skili málinu af sér inn í þingið. Í öðru lagi tel ég að þetta frv. feli í sér réttarbót fyrir þá sem eiga rétt á skaðabótum þó að þær séu alls ekki nægar að mínu mati. Allshn. hefur unnið mjög mikið í þessu máli eins og fram kemur í nefndarálitinu og þó að við kvennalistakonur hefðum viljað ganga lengra í þá átt sem tillögur þeirra Gests Jónssonar og Gunnlaugs Claessens frá 10. nóv. 1995 mæltu með er ljóst að gífurlegur ágreiningur er um þessi mál í þjóðfélaginu og sú millilending sem hér er boðuð er pólitísk málamiðlun sem ekki varð haggað. Sú gagnrýni sem minnst er á í nefndarálitinu á áðurnefndar tillögur og áðurnefnd drög að frv. frá þeim Gesti og Gunnlaugi, að lágmarkslaun séu notuð til viðmiðunar við bótaúreikning og tillögur leiði til ofbóta og aukinn bótaréttur geti leitt til hækkunar á iðgjöldum, kom vissulega fram hjá ýmsum viðmælendum allshn. Við kvennalistakonur tökum ekki undir þessa gagnrýni að öllu leyti eða teljum hana mun léttvægari en þá gagnrýni sem er á núverandi ástand þar sem verulega vantar á að fólk fái fullar fjárhagsbætur í núverandi kerfi, jafnvel eftir að það frv. sem nú liggur fyrir er orðið að lögum. Ég lít svo á að skyldur löggjafans séu fyrst og fremst þær að skapa réttlát skaðabótalög fremur en að horfa til möguleika á hækkun iðgjalda, ekki síst vegna þess að þau rök sem tryggingafélögin hafa fært fram um nauðsyn á hækkun á iðgjöldum eru ekki nægilega sannfærandi að mínu mati. Sá pólitíski millileikur og málamiðlun sem fram kemur í þessu frv. er til bóta miðað við núverandi lög og mun leiða til hækkunar á skaðabótum. Því ákvað ég að vera meðflutningsmaður sem aðili að allshn. sem einstaklingur án þess að binda þingflokk Kvennalistans að öðru leyti. Ég kom því sjónarmiði á framfæri í nefndinni að ég hefði kosið að stuðullinn hefði verið hækkaður a.m.k. upp í 11 sem hefði að mínu mati verið réttlátari lending. Einnig taldi ég að lögin ættu að taka gildi strax við samþykkt þeirra en ekki 1. júlí eins og frv. gerir ráð fyrir. Hvers eiga þeir tjónþolar að gjalda sem slasast á milli þess tímabils sem líður á milli samþykkis þessa frv. og fram til 1. júlí? Þetta var málamiðlun á milli sjónarmiða bótaþola og hagsmuna tryggingafélaga og ég er þeirrar skoðunar að við hefðum átt að láta lögin taka gildi strax. Ein mikilvægasta greinin í þessu frv. er þó að mínu mati 3. gr. um ákvæði til bráðabirgða þess efnis að dómsmrh. skipi nefnd til að vinna að heildarendurskoðun skaðabótalaga og að nýtt frv. til skaðabótalaga verði lagt fram eigi síðar en í október 1977. Mjög mikilvægt er að sú nefnd hefjist handa sem fyrst ef unnt á að vera að gera nauðsynlegar rannsóknir til að fá fram öll viðeigandi gögn í þessu viðkvæma en mikilvæga máli. Það er mjög athyglisvert sem kom fram við yfirferð á málinu að við Íslendingar byggjum okkar skaðabótalöggjöf á fordæmi frá Danmörku en þar virðast skaðabætur vera með því allra lægsta sem tíðkast í Evrópu. Þetta kerfi þarf því að skoða frá öllum hliðum og skal sérstaklega bent á það atriði sem nefnt er í greinargerð allshn. að hugað verði að því að greiða örorkulífeyri út mánaðarlega í stað eingreiðslna þegar örorkustig er hátt, ekki síst í ljósi þess að til umræðu er að setja á fjármagnstekjuskatt sem verulega mundi skerða skaðabætur sem greiddar eru með eingreiðslu. Þau álitamál sem eru einna stærst nú á þessu sviði eru að mínu mati hvort halda eigi áfram að byggja á stöðluðum skaðabótarétti eins og lögin frá 1993 gera ráð fyrir eða hvort fara eigi aftur til þess ástands sem ríkti fyrir gildistöku skaðabótalaganna. Hitt álitamálið er hvort taka beri tillit til annarra lífeyristrygginga við mat á skaðabótagreiðslum eða ekki. Þarna er um grundvallaratriði að ræða að mínu mati og mælist ég til að viðkomandi nefnd, sem á að búa til nýtt frv., skoði vel alla kosti og galla á þessum mismunandi leiðum en festi sig ekki við of þröngar forsendur í byrjun. Eitt mikilvægasta misrétti skaðabótalaganna verður ekki leiðrétt með skaðabótaréttinum sjálfum, nefnilega það að miða framtíðartekjur við tekjur viðkomandi á slystíma. Á meðan kynjamisrétti tíðkast í launum og er eins mikið og raun ber vitni í þjóðfélaginu munu konur fá lægri skaðabætur en karlar. Það er mjög óréttlátt í landi þar sem jafnrétti til launa á að ríkja. Því væri verulega til bóta ef miðað væri við tilteknar lágmarkstekjur fyrir tekjulága einstaklinga eins og gert er ráð fyrir í tillögum þeirra Gunnlaugs og Gests frá því 10. nóv. 1995. Þær tillögur hefðu einar sér leitt til verulegar hækkunar á skaðabótum fyrir velflestar konur, ekki síst þær sem eru í hlutastörfum og einnig mjög marga láglaunamenn. Ef ekki verður veruleg breyting á næsta ári til batnaðar varðandi kynbundið launamisrétti mæli ég eindregið með því að þessi leið verði farin í því nýja frv. sem nú á að fara að smíða. Með því móti þarf fólk ekki að líða fyrir það út ævina að vera með óvenjulega lágar tekjur þegar það slasast. Að þessu sögðu ítreka ég þó að ég tel að sú nefnd sem á að endurskoða þessi lög eigi að hafa óbundnar hendur og eigi að skoða sem alflest sjónarmið.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð inn í þessa umræðu sem er um mjög mikilvægt mál og formaður hv. allshn. hefur gert grein fyrir því frv. sem lagt er fram af hv. allshn. Ég met mjög mikils að það náðist samstaða um að flytja þetta mál sem hér er á dagskrá. Það er rétt sem hefur komið fram að þetta er ákveðin millileið sem hér er farin, ákveðinn áfangi sem tekinn er í því að koma á réttlátari lögum um skaðabótarétt. Hv. 12. þm. Reykv., Bryndís Hlöðversdóttir, taldi að þetta væru ekki metnaðarfullar breytingar sem hér er lagt til að gera á lögunum. Ég mótmæli því því að sannleikurinn er sá, og það held ég að við séum öll sammála um sem höfum setið í hv. allshn., að hér er um mjög flókið og vandasamt mál að ræða sem er þessi löggjöf. Við stóðum einfaldlega frammi fyrir því að ráða ekki við það að koma með heildartillögur um breytingar á lögunum á þeim tíma sem eftir er af þessu þingi eftir að hafa kynnt okkur það mjög vel. Ég er nokkurn veginn sannfærð um það að ef hv. þm. hefði setið í allshn. og fylgst með þessu máli frá upphafi þar hefði hún verið annarrar skoðunar. Hvað er það sem við setjum fram sem aðalatriði við þessa löggjöf? Það hlýtur að vera að móta reglur sem leiði til þess að tjón verði að fullu bætt þó að það sé alltaf erfitt nákvæmlega að skilgreina hvað eru fullar bætur. Sannfæring mín er sú að þær tillögur sem lagðar eru fram og unnar af þeim félögum, Gesti Jónssyni og Gunnlaugi Claessen, hefðu leitt það af sér að það hefði orðið um verulegar ofbætur að ræða. Það er ekki það sem við viljum. Auðvitað er enginn vandi að búa til reglur ef við óttast ekki ofbætur, ef við hugsum bara um það eitt að allir fái örugglega nóg og enginn of lítið. En mér finnst að ofbætur séu ekki verjandi í verulegum mæli. Auðvitað er aldrei hægt að koma málum þannig fyrir að þær geti ekki átt sér stað í einstaka tilfellum, en í mínum huga geta ofbætur verið vandamál. Þess vegna þarf að skoða þetta mál í heild sinni og það er einmitt það sem lagt er til í þessu frv. Annað var það sem hv. þm. nefndi og það var um gildistökuákvæði frv. sem hún taldi algerlega óskiljanlegt. Það má segja að þar sé kannski líka farin ákveðin samningaleið og sáttaleið. Það voru bæði hugmyndir um það í nefndinni og hjá okkar viðmælendum að lögin tæku gildi strax og eins hitt að þau tækju gildi eftir ár. Ástæða þess að það þykir ekki rétt að lögin taki gildi strax er sú að tryggingafélögin hafa gert samninga til langs tíma. Margir samningar eru frá mars og til árs og þar með hafa þau skuldbundið sig eða gert samninga á grundvelli þeirra laga sem eru í gildi í dag. Hvort sem við tölum um að tryggingafélögin séu allt of vel stæð efnahagslega eða ekki, þá hlýtur að vera skiljanlegt að þau þurfa aðlögunartíma. Þótt mér finnist að ár hafi verið allt of langt í þeim efnum, finnst mér vel hægt að sættast á að lögin taki gildi eins og lagt er til í frv.

Er þm. andvígur því að lögin taki strax gildi?

Já, þingmaðurinn er ekki fylgjandi því að þessi lög taki strax gildi. Þess vegna styður þingmaðurinn þetta frv. sem fram er komið og hljóðar upp á að þau taki gildi 1. júlí. Ég vil aðeins koma inn á atriði sem kannski styður það sem ég hef verið að segja um hugsanlegar ofbætur. Samkvæmt upplýsingum sem hv. allshn. fékk frá Vátryggingareftirlitinu, hefur farið fram könnun hjá einu vátryggingafélaganna sem nær til allra tjóna sem urðu á síðari helmingi ársins 1993 og tilkynnt höfðu verið til ársloka 1995. Hafa tjónbætur verið endurreiknaðar og endurmetnar með tilliti til fyrirliggjandi tillagna fyrir hvern bótaþátt. Niðurstöður, og þá er ég að tala um tillögur tvímenninganna, eru þær að bæði tilkynnt tjón, bæði uppgerð að fullu og tjón sem að hluta til eru uppgerð, hefðu verið bætt með 35--45% hærri fjárhæðum ef fyrirliggjandi tillögur hefðu gilt sem lög á árinu 1993. Mestu munar um hækkun vegna varanlegrar örorku, þ.e. bóta vegna missis atvinnutekna og bóta til tekjulausra sem um það bil tvöfaldast samanlagt, þ.e. hækka um 100% frá gildandi skaðabótareglum en sá þáttur er um 60% bótanna samanlagt. Þetta finnst mér að séu rök inn í þá umræðu og rök fyrir því frv. sem hér er lagt fram. Þá eru líka nýrri upplýsingar frá Vátryggingareftirlitinu. Miðað við það frv. sem nú liggur fyrir frá hv. allshn. telur Vátryggingareftirlitið að það sé ekki ástæða til að óttast verulega hækkun tryggingaiðgjalda, þótt ég vilji taka fram að mér finnst það í sjálfu sér sé ekki aðalatriði í þessu máli. Við hljótum fyrst og fremst að hugsa um að lögin séu þannig úr garði gerð að þau bæti skaða að fullu. En iðgjaldaþátturinn hefur komið inn í þessa umræðu og að mati Vátryggingareftirlitsins er ekki ástæða til þess að ætla að iðgjöld hækki verulega vegna þeirra breytinga sem hér eru lagðar til.

Hafa þau þá ekki verið of há?

Hv. þm. er örugglega heimilt að setja sig á mælendaskrá og taka þátt í þessari umræðu, þar sem ég heyri að hann hefur mikinn áhuga á málinu. 

Herra forseti. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir vitnaði í ræðu mína áðan og gerði ýmsar athugasemdir við það sem ég sagði. Hún benti m.a. á að ástæðan fyrir því að tillögur þeirra tvímenninga hafi ekki verið samþykktar að sinni væru þær að það hefði verið sýnt fram á að þær gætu leitt til ofbóta, ef ég skildi hv. þm. rétt. Ég vil þá spyrja: Samkvæmt útreikningi hverra? Í álitsgerð þeirra tvímenninganna sem fylgir með frv. segir, með leyfi forseta: ,,Við undirbúning álitsgerðar þessarar höfum við átt viðræður við ýmsa sérfræðinga á þeim sviðum sem tengjast viðfangsefninu. Höfum átt fundi með Arnljóti Björnssyni hæstaréttardómara, Bjarna Guðmundssyni tryggingafræðingi, Bjarna Þórðarsyni tryggingafræðingi, Guðnýju Björnsdóttur héraðsdómslögmanni, starfsmanni Sjóvá-Almennra hf., Jóni Steinari Gunnlaugssyni hæstaréttarlögmanni, Erlingi Þorlákssyni tryggingafræðingi, Ragnari H. Hall, hrl., formanni örorkunefndar og Sigurði Snævarr, hagfræðingi hjá Þjóðhagsstofnun.`` Hér eru nefndir til sögunnar þeir helstu sérfræðingar sem ég kannast við á þessu sviði og ég minnist þess líka að í fyrri álitsgerðinni er m.a. vitnað í útreikninga dr. Péturs Blöndals. Ég held að það sé að verða hörgull á sérfræðingum að leita til sem mundu hugsanlega koma með aðrar tillögur. Þess vegna er ekki von nema maður spyrji hversu marga sérfræðinga þarf og hversu mörg ár þarf til að endurskoða þetta mál. Eins og fram kom líka í umræðu er deilumálið ekki nýtt. Við erum ekki með neitt nýtt deilumál og það gengur ekki að beita þeim rökum að það þurfi að koma meiri reynsla á framkvæmd laganna. Það er fyrir séð að þarna er verið að ganga á rétt fólks til að fá réttarbætur. Það má vel vera að í einhverjum tilvikum geti tillögurnar leitt til ofbóta. En eins og það er í dag, vitum við að þær bæta ekki að fullu það tjón sem þær eiga að bæta.

Hæstv. forseti. Það má kannski segja að það séu líka til sérfræðingar í hv. allshn. Eftir að hafa hlýtt á mjög marga aðila og fengið mörg gögn í hendur er það mat nefndarinnar að það sé ekki ástæða og ekki óhætt að stíga stærra skref á þessu stigi málsins en gert er í þessu frv. Mig langar aðeins að koma inn á mál sem varðar önnur bótaúrræði sem eru í gildi samkvæmt lögum í dag. Eitt af því sem nefndin mun eflaust fjalla um er staðlaður bótaréttur. Við skulum hugsa okkur að það verði umferðarslys og hinn slasaði gæti átt rétt á bótum eftir a.m.k. fjórum nánast lögbundnum leiðum sem einstaklingum og fyrirtækjum er gert að standa undir með einum eða öðrum hætti. Það fyrsta er ábyrgðartrygging, annað lífeyrissjóður, þriðja slysatrygging launþega og fjórða almannatryggingakerfið og Tryggingastofnun ríkisins. Mér finnst því augljóst að það sé eitt af því sem þarf að skoða í þeirri nefnd sem skipuð verður, hvort rétt sé að hverfa frá þeim reglum sem í gildi eru með staðlaða bótaréttinn. Mér finnst að hv. þm. geri ekkert með það að um ofbætur geti verið að ræða. Hver er það sem borgar ofbætur? Það eru neytendur. Það eru hinir. Og það er eiginlega ekki hægt að hugsa sér að fólk eigi að geta grætt stórkostlega á því að meiða sig, þótt það sé kannski ljótt að taka þannig til orða. En það er m.a. það sem málið snýst um.

Herra forseti. Það var ekki tilgangur minn að gera lítið úr störfum hv. allshn., langt í frá. Og allra síst vil ég gera lítið úr þeirri staðreynd að mögulega sé um ofbætur að ræða í einhverjum tilvikum. Ég er einungis að vekja athygli á því að eins og staðan er í dag og hefur verið hingað til, hefur fólk ekki fengið bætt það tjón sem það átti að fá. Mér finnst þolanlegra ástand að einhverjir fái ofbætur heldur en að vita að margir fá ekki bætt að fullu það tjón sem þeir eiga að fá. Mér finnst það skipta öllu máli að tjónþolar fái það tjón sem þeir eiga að fá bætt. Ég er á engan hátt að gera lítið úr því að mögulega kunni að eiga sér stað einhver misnotkun á þessu bótakerfi eins og við vitum að viðgengst stundum á slíkum kerfum, því miður. En ég sé bara ekki að lausnin fáist með því að bíða lengur og fá nýjar tillögur og nýja sérfræðinga. Við vitum að staðreyndin er sú að þarna er um að ræða málamiðlun í allshn. Þar er um að ræða málamiðlun á milli mjög ólíkra sjónarmiða og við eigum að viðurkenna að svona er þetta, það er ekki svo margt sem á eftir að kanna. Það er búið að reikna þessa hluti fram og til baka. Það er hins vegar ekki hægt að komast lengra að sinni, m.a. vegna þrýstings frá tryggingafélögunum og hótana um það að þá verði iðgjöldin hækkuð. Ég sé ekki annað en það séu helstu rökin í málinu en þetta er þó spor í rétta átt. Ég mun leggja til að það verði gerðar tilteknar breytingar á þessu frv. eins og það liggur fyrir miðað við þá gagnrýni sem ég hef látið koma fram, en að öðru leyti tel ég þær vera spor í rétta átt. Mér finnst nauðsynlegt að fólk skoði það og takist á um það hér eftir hverju verið er að bíða.

Hæstv. forseti. Eins og þegar hefur komið fram, er verið að bíða eftir því að finna þá leið sem við getum sæst á og orðið sammála um að sé rétta leiðin. Í greinargerð með þessu frv. á bls. 2, eru talin upp mjög mörg atriði sem hv. allshn. telur að þurfi að skoða nánar til þess að um heildstæðar tillögur geti verið að ræða til breytinga á lögunum. Ég er sammála hv. þm. um að það er óverjandi að fólk fái langt í frá fullar bætur miðað við tjón sem það verður fyrir og þess vegna er það sem við teljum ekki stætt á því að bíða með það að koma fram með tillögur sem bæti verulega úr. 33% hækkun á stuðlinum hlýtur að geta talist veruleg bót fyrir þá einstaklinga. Ég vil kannski bæta því við að Gestur Jónsson og Gunnlaugur Claessen telja að ýmislegt sem komið hefur fram sem rök gegn þeirra tillögum sé málefnalegt og ástæða sé til að skoða það frekar, þótt ég vilji alls ekki gera lítið úr tillögum þeirra og þeirri vinnu sem þeir hafa lagt á sig fyrir hv. allshn. í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég held að flestir séu sammála um að það þurfi að fara fram gagnger endurskoðun á skaðabótalögunum frá 1993 þar sem margvíslegir og stórir ágallar hafa komið fram í þeirri löggjöf. Með þessu frv. frá allshn. er stigið mikilvægt skref til hækkunar á skaðabótum eða stuðlunum. Engu að síður er ljóst að mörg stór álitamál bíða úrlausnar þeirrar nefndar sem frv. kveður á um í ákvæði til bráðabirgða að hæstv. dómsmrh. skipi. Það hefði vissulaga verið æskilegt og út af fyrir sig nauðsynlegt að afgreiða á þessu þingi allar þær breytingar sem er nauðsynlegt að gera á skaðabótalögunum. En ég tel að miðað við allar aðstæður sé þetta ásættanleg niðurstaða þó ég telji að ekki hefði átt að gefa nefndinni sem vinna á verkið áfram svona langan tíma. Miðað við þá miklu vinnu sem lögð hefur verið í þetta mál hefði að mínu viti verið nægjanlegt að gefa nefndinni tíma fram á næsta vetur þannig að hægt hefði verið að lögfesta allar þær breytingar sem gera þarf á skaðabótalögunum þegar á næsta þingi en þær þyrftu ekki að bíða í kannski tvö ár héðan í frá. Það er alveg ljóst að það er mjög erfitt fyrir fólk að búa við mismunandi bótarétt. Það gerist auðvitað nú með því að við erum einungis að stíga eitt skref af því sem nauðsynlegt er í áfanga að heildarendurskoðun á þessum lögum. Það geta því verið í gangi þrjú mismunandi skaðabótakerfi sem er mjög óæskilegt. Þess vegna hefði verið réttara að mínu viti að flýta þessari endurskoðun meira en gert er ráð fyrir í frv. Það sem gerði nefndinni erfitt fyrir og kom raunar í veg fyrir að hægt væri að afgreiða heildstæð skaðabótalög var fyrst og fremst það að sjónarmið umsagnaraðila stönguðust gjörsamlega á. Það sem einn taldi hvítt taldi annar svart þannig að það var gjörsamlega óhugsandi fyrir nefndina að átta sig gjörla á hvaða raunverulegu áhrif breytingarnar mundu hafa á útreikning á skaðabótarétti tjónþola eða hvort og þá hvað mikla hækkun breytingarnar kynnu að hafa á iðgjaldagreiðslur. Ég man hreinlega ekki eftir því að svona gjörsamlega andstæð sjónarmið hafi komið fram í langan tíma frá hagsmunaaðilum um hvaða áhrif einstaka tillögur eða frv. hafi enda erum við kannski að fjalla hér um flóknasta svið lögfræðinnar sem er skaðabótaréttur. Það er vissulega rétt sem hér kom fram og undir það tek ég að meginmarkmiðið hlýtur að vera að tjónþolar fái sanngjarnar bætur. Ég er í meginatriðum hlynnt þeim tillögum sem lágu fyrir nefndinni frá þeim sem sömdu þetta frv., þ.e. Gunnlaugi Claessen og Gesti Jónssyni, en um það náðist ekki samkomulag. Þegar ég vitna í mismunandi sjónarmið hjá hagsmunaaðilum sem gengu hreinlega í gagnstæðar áttir þá get ég til að mynda vitnað í Samband íslenskra tryggingafélaga. Þeir töldu að hækkun skaðabóta vegna líkamstjóna mundi nema um 50% ef tillögurnar yrðu að lögum og hækkun iðgjalda vegna breytinga yrði geysileg í ábyrgðartryggingum eins og þeir orðuðu það og öðrum þeim tryggingum sem hefðu að geyma ábyrgðartryggingaþáttinn. Þó vissulega sé rétt að við eigum fyrst og fremst að skoða það meginmarkmið tjónþola að þeir fái sanngjarnar bætur þá verður ekki fram hjá því litið hvað mismunandi skoðanir komu upp annars vegar frá tryggingafélögunum og hins vegar frá Vátryggingareftirlitinu hvort þörf væri á að hækka iðgjöldin. Tryggingafélögin héldu því fram að bara miðað við þá einföldu breytingu sem verið er að gera á skaðabótalögunum með því að hækka stuðulinn þá þyrfti að koma til 15--20% hækkun á iðgjöldum. Það er auðvitað algjörlega óástættanlegt. Því treysti ég því auðvitað sem fram kom hjá Vátryggingareftirlitinu bæði í bréfi því sem formaður nefndarinnar las upp áðan og eins í nefndinni að Vátryggingareftirlitið telur að vátryggingafélögin eigi að geta mætt þessari hækkun á stuðlunum án þess að til komi hækkun á iðgjöldum. Ég mun samþykkja þetta frv. í trausti þess að ekki verði um að ræða neina hækkun á iðgjöldunum. Vátryggingareftirlitið getur gripið inn ef um er að ræða ósanngjarna iðgjaldahækkun. Miðað við það sem ég hef farið ofan í þetta mál sem liggur fyrir nefndinni tel ég að það þurfi ekki að koma til hækkun á iðgjaldagreiðslum. Það segir sig auðvitað sjálft að það mun hafa veruleg áhrif á kjör fólksins í landinu ef þessu frv. fylgir að hækka þurfi iðgjöldin um kannski 15--20%. Við skulum minnast þess að árið 1993 þegar almennt var talið að verið væri að draga úr skaðabótum hjá fólkið lækkuðu tryggingafélögin ekki iðgjaldagreiðslurnar þó þau hefðu kannski átt að gera það miðað við þær forsendur sem þau gefa sér núna fyrir því að hækka þær. Margt kom fram í nefndinni þegar við vorum að fjalla um þetta stóra mál. Neytendasamtökin bentu á að tryggingabætur væru almennt lægri hér á landi en í nágrannalöndunum en tryggingaiðgjöld væru samt hærri. Töluverðar umræður urðu sem tengist stöðu á bótasjóðnum sem er til staðar og hefur hækkað verulega í gegnum árin og nú er áætlað að sé um að mig minnir 11 milljarðar kr. Þar kom einmitt fram verulegur mismunur á skoðunum Vátryggingareftirlitsins og tryggingafélaganna þar sem tryggingafélögin töldu að þeir 11,6 milljarðar, sem voru í sjóðnum 1994, væri eingöngu skuldbindingar vegna tjóna sem ekki væri búið að ganga frá. Það væri því ekki um neinn varasjóð að ræða, t.d. til að mæta hækkun á iðgjöldum. Síðan kemur Tryggingaeftirlitið, virðulegi forseti, og talar um að kannski megi líta á það sem svo að það sé 3,5 milljarðar í þessum bótasjóði sem sé borð fyrir báru, varasjóður sem ekki þurfi að líta á sem skuldbindingar vegna tjóna sem þegar hafa orðið. Þetta eitt segir okkur, virðulegi forseti, hvaða vandi nefndinni var á höndum þegar svona misjöfn sjónarmið komu fram vegna þess að vissulega skiptir máli hvort um er að ræða varasjóð í þessum bótasjóði sem hefur ekki þegar verið skuldbundinn upp á 3,5 milljarða eða hvort allir þessir 11,6 milljarðar séu þegar bundnir vegna fyrri tjóna. Úr þessu fékkst ekkert skorið. Þessir tveir aðilar voru ekki sömu skoðunar að því er þetta mál varðar. Ýmislegt fleira mætti nefna sem kom fram í nefndinni, t.d. skoðun Vinnuveitendasambandsins sem ég er gjörsamlega ósammála. Þeir töldu að það væri mjög óeðlilegt að hafa þessa lágmarksviðmiðun við tekjur vegna skaðabóta. En lágmarkslaunaviðmiðið var í tillögum tvímenninganna um 1.400 þús. kr. Var það álit Vinnuveitendasambandsins að þessi tillaga upp á 1.400 þús. kr. lágmark miðaði að því að tveir þriðju hlutar tjónþola fái fjártjón sitt ofbætt vegna viðmiðunar við umrætt lágmark. En síðan þegar gengið var á Vátryggingareftirlitið og þeir spurðir hvort þeir gerðu athugasemdir við lágmark upp á 1.400 þús. kr. þá gerði Vátryggingareftirlitið engar athugasemdir við það að hafa þetta lágmark í lögum. Eins komu vissulega fram gagnlegar ábendingar frá Vinnuveitendasambandinu sem snerta vaxtafótinn. Vinnuveitendasambandið gerði að umtalsefni í umsögn sinni að með dómi Hæstaréttar í mars 1995 í skaðabótamáli komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að ekki væri eðlilegt að miða við 6% vexti við ávöxtun á töpuðum framtíðartekjum heldur væri nær að miða við 4,5%. Það skiptir verulegu máli hvaða vaxtaviðmið er notað. Benti Vinnuveitendasambandið m.a. á sem augljóst er að það er miklu hærri ávöxtun á ýmsu sem í boði er eins og spariskírteinum ríkissjóðs og fleiri bréfum sem væru betur til þess fallin að tjónþolar, sem verða fyrir mikilli örorku, næðu ásættanlegri ávöxtun. Virðulegur forseti. Ég vil gera að umtalsefni gildistöku á frv. ef að lögum verður. Hún á að verða 1. júlí 1996. Vissulega er mjög óeðlilegt og verður að taka undir þegar allir viðurkenna að hér sé um mikið réttlætismál að ræða og nauðsynlegt sé að hækka þennan stuðul til þess að fólk fái sanngjarnar bætur þá skuli líða þrír og hálfur mánuður frá því að Alþingi samþykkir frv. þangað til það tekur gildi. Þeir sem lenda í slysi á þessu tímabili verða að búa við það að skaðabætur þeirra taki mið af eldri lögum. Þess vegna hefði ég sannarlega viljað skoða nánar hvort hægt væri að ná einhverju samkomulagi um það að sá réttur sem skapast með þessu frv., ef að lögum verður, taki gildi strax. Á það var vissulega horft hvað Samband íslenskra tryggingafélaga sagði í því máli. Þeir töldu að þeir þyrftu a.m.k. heilt ár til að undirbúa þessar breytingar af sinni hálfu sem var þó bara einföld breyting varðandi hækkun á stuðlinum. Þeir töldu að um afturvirkar íþyngjandi aðgerðir væri að ræða sem þeir þyrftu að mæta með hækkun á iðgjöldunum. Þegar miðað er við það hve lítið skref er verið að stíga og ég tek líka undir að stuðullinn hefði þurft að vera nær 12 en 10 þá tel ég nú ekki að tryggingafélögin þurfi þennan tíma til undirbúnings. Ég vísa líka í stöðu bótasjóðsins sem ég nefndi áðan. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar. Það er komið ákveðið samkomulag í þetta mál sem ég og þingmenn Þjóðvaka munum styðja. Ég taldi þó rétt að koma þeim athugasemdum á framfæri sem ég hef varðandi þetta mál sem eru allmiklar. En ég í treka að í trausti þess að tryggingafélögin nýti sér ekki að verið sé að breyta þessum ákvæðum skaðabótalaga og fari að hækka iðgjöldin þá styð ég þetta mál og einnig í trausti þess að Vátryggingareftirlitið sem hefur sagt að það telji að tryggingafélögin eigi að geta staðið undir þessum breytingum að það grípi þá til þeirra ákvæða í lögum sem það getur gert til að forða því að um hækkun á iðgjöldum verði að ræða vegna þessara breytinga.

Virðulegi forseti. Ég bað um andsvar í tilefni af orðum hv. þm. um að hún samþykkti þetta frv. í trausti þess að tryggingafélögin hækkuðu ekki iðgjöldin. Mér finnst satt að segja alveg ótrúlegt það mikla traust sem menn sýna tryggingafélögunum með hliðsjón af fenginni reynslu. Ég vildi spyrja hv. þm. og aðra sem hafa um þetta mál vélað um það hvernig þeir fara að því að treysta tryggingafélögunum svona rosalega. Það væri fróðlegt að hæstv. allshn. gerði grein fyrir því hvaða hugljómun hún hefur orðið fyrir í sambandi við þetta mikla traust á tryggingafélögunum. Mér sýnist hins vegar einboðið ef málið er samþykkt í trausti þess að tryggingafélögin hækki ekki eigi auðvitað Alþingi að gera það með þeim eina hætti sem það getur gert þetta. Það er að setja inn í lögin ákvæði um að tryggingafélögunum sé bannað að hækka iðgjöldin út á þessa breytingu, beinlínis bannað það. Það er það eina sem er rökrétt að gera í þessu samhengi. Ég verð að segja í framhaldi af ummælum hv. þm. og annarra þingmanna varðandi þetta mál þar sem talað er um einhverja millileið, sáttaleið og að mætast á miðri leið að það er eins og það sé einhver ósýnileg hönd í húsum Alþingis á vegum tryggingafélaganna sem menn hafi allt í einu ákveðið að semja við. Ég kannast ekki við að tryggingafélögin eigi hér þingmenn. Það mætti rannsaka en ég kannast ekki við að svo sé. M.a. með hliðsjón af því flytjum við, ég og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, tvær brtt. við þetta frv. Annars vegar gerum við ráð fyrir breytingu á 3. gr. og hins vegar gildistökugreininni. Afgreiði Alþingi málið svona finnst mér það ekki afgreiða það með fullmyndugum hætti fyrir hönd löggjafans heldur er ætlast til að menn stigi einhverja hálfa leið til móts við tryggingafélögin. Við erum kosin af þjóðinni til að gegna hér tilteknum skyldustörfum og við eigum að horfa yfir sviðið í heild með hliðsjón af því.

Virðulegi forseti. Auðvitað er meginmarkmiðið að tjónþolar fái sanngjarnar og eðlilegar bætur. En við verðum að horfa til þess hvort svo geti farið að þessi breyting hafi þær afleiðingar að tryggingafélögin hækki iðgjöld sín. Ég leiddi að því rök í máli mínu að tryggingafélögin ættu ekki að þurfa að hækka iðgjöld sín og vitnaði þar til Vátryggingareftirlitsins og skoðunar þess á því og til hvaða úrræða Tryggingaeftirlitið getur gripið ef til þess kemur. Það var innihaldið í máli mínu þegar ég sagðist treysta því að ekki þyrfti að koma til hækkunar iðgjalda vegna þessa, þ.e. að Vátryggingareftirlitið mundi þá grípa inn í. En ef hv. þm. hefur einhverja leið til þess í gegnum löggjafarvaldið með einhverju ákvæði sem tryggir að tryggingafélögin hækki ekki iðgjöld sín vegna þessa, er ég sannarlega tilbúin til að skoða það. Eitt þyrfti líka að skoða sem mér láðist að geta um og ekki hefur komið fram hér. Tryggingafélögin hafa bent á að með breytingum og hækkun á skaðabótunum muni lögmannsþóknanir margfaldast vegna þess að hér á landi reiknast lögmannsþóknun sem hlutfall af bótum en ekki, eins og gerist t.d. í Danmörku, að þóknun er gerð upp á grundvelli vinnutímaframlags. Það þyrfti því jafnframt að skoða það hvort ekki væri ástæða til að koma í veg fyrir að lögmannsþóknanir hækkuðu gífurlega vegna þessa ákvæðis.

Virðulegur forseti. Þetta er 1. umr. málsins þannig að ég tel einboðið að þetta mál hljóti að fara til nefndar á nýjan leik í ljósi þeirrar umræðu sem hér fer fram þótt málið sé flutt af nefnd, þetta er þannig mál. Ég benti á að ég teldi eðlilegt að hv. allshn. tæki til meðferðar bæði þær brtt. sem við hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir flytjum hér og þá ábendingu sem komið hefur fram frá mér og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um að þessi lagabreyting sé gerð í trausti þess að þarna verði ekki um hækkanir að ræða. Þá er tvennt til. Annað er það að Samband íslenskra tryggingafélaga gefi yfirlýsingu um að það muni ekki hækka í tilefni af þessu. Eða þá hitt að Alþingi samþykki lög þess efnis að það sé óheimilt að hækka út á þessar breytingar.

Virðulegi forseti. Þar sem hér eru komnar tvær brtt. og nokkrar athugasemdir við þetta mál má taka undir það að allshn. skoði það á milli umræðna. Allshn. hefur að vísu skoðað málið mjög ítarlega og það hefur verið unnið mjög mikið í því í hv. allshn. Ég vil þó undirstrika, virðulegi forseti, að þó málið fari til skoðunar í hv. allshn. vegna þeirra ábendinga sem hér hafa komið fram má ekkert koma í veg fyrir að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi, svo mikilvægt er það. Það yrði þinginu til hreinnar skammar ef þetta frv. af einhverjum ástæðum þyrfti að sitja eftir og fengi ekki afgreiðslu þótt ég undirstriki að ég hefði viljað sjá það í heildstæðari löggjöf en hér er lagt til af allshn.

Herra forseti. Við erum hér að fjalla um bætur fyrir tjón, slys og annað því um líkt. Það er eitt af því flóknasta sem við sjáum. Áður en lögin voru sett árið 1993 gerðist það þannig að læknir mat örorkuna, oft eftir einhverjum töflum. Missir fótar var ákveðin prósenta, missir sjónar önnur prósenta og síðan var örorkumat læknisins látið í hendur tryggingafræðingi sem reiknaði út frá aldri mannsins hvaða fjárhagstjóni hann yrði fyrir. Reiknað var með því að fjárhagstjónið yrði eins og örorkulíkurnar gáfu tilefni til. Inn í það komu lífslíkur og vextir og til að útskýra hlutverk vaxtanna þá var það þannig að tryggingafræðingurinn komst að því að maðurinn tapaði kannski 100.000 kr. í desember árið 2005 og þá var athugað hvaða upphæð þyrfti að leggja á bók í dag með þessum fyrir fram gefnum vöxtum til að eiga 100.000 á þessum degi að því gefnu að maðurinn væri þá enn á lífi. Þannig að dánarlíkur koma inn í þetta líka. Þetta var ákaflega flókið. Maðurinn fékk eingreiðslu sem honum var ætlað að ávaxta og þurfti þá að ná þeirri ávöxtun sem gengið var út frá í útreikningnum. Eins og ég segi var þetta mjög flókið mál og þessu var breytt árið 1993. Herra forseti. Tjón eru mjög persónubundin, sérstaklega minni tjón. Við skulum ímynda okkur að einhver hv. þm. missi litla fingur vinstri handar. Það mun ekki há honum að neinu leyti í starfi og hann mun ekkert missa í tekjum. En ef viðkomandi væri heimsfrægur píanóleikari gæti það orðið til þess að hann spilaði ekki framar. Þar af leiðandi er örorkan í öðru tilfellinu núll en í hinu tilfellinu 100%, sama tjónið. Sama hef ég oft rekist á varðandi verkamenn sem verða fyrir litlu tjóni og þar sem þeir eru ekki lengur færir um að grafa skurð hef ég upplifað að þeir eru gerðir að verkstjórum og hækka í launum. Þannig að tjón þeirra var ekkert, minna en ekkert. Það er því ákaflega erfitt að dæma tjón einstaklings. Oft á tíðum eru þau dæmd út frá líkum. Maður verður fyrir ákveðnu slysi og það eru ákveðnar líkur á því að meiðslin taki sig upp eftir nokkra áratugi. En kannski taka þau sig aldrei upp. Ég man eftir dæmi um sjómann sem varð fyrir alvarlegu slysi en það var lagað. En það mátti ekkert koma fyrir hann, þá yrði hann 100% öryrki. Þegar ég síðast vissi hafði ekkert komið fyrir hann og hann vann áfram sem sjómaður. Honum voru líka dæmdar bætur á þeim grundvelli að hann yrði með ákveðnum líkum öryrki. Þannig að það er ákaflega einstaklingsbundið hvernig menn lenda í slíku tjóni sem menn eru að tala um. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt í öllum bótarétti og í öllum bótakerfum að ekki sé um oftryggingu að ræða. Af hverju? Vegna þess að það er einhver sem borgar bæturnar. Það er einhver sem borgar bæturnar og ef um er að ræða kerfisbundna oftryggingu verður sá sem borgar að borga meira, hvort sem það eru tryggingafélög, iðgjaldsgreiðendur eða skattgreiðendur og of háar bætur eða oftrygging er alltaf til skaða. Yfirleitt er talið að hún eigi ekki að eiga sér stað. Herra forseti. Það kom hér fram í máli hv. þingmanna að hv. allshn. fékk afar misvísandi umsagnir. Á því er mjög einföld skýring. Hún er sú að sumir líta eingöngu á afmarkaðan hluta vandans. Hverju tapar maðurinn í tekjum og hvað þarf að bæta honum? Segjum að þetta sé maður með 100.000 kr. tekjur á mánuði. Hann er 100% öryrki og þá tapar hann þarna 100.000 kr., kann einhver að segja. Það þarf að bæta honum þessar 100.000 kr. eða 1,2 millj. á ári héðan í frá til ellilífeyrisaldurs eða jafnvel til dánardægurs. Þetta segja sumir og þeir segja að það sé allt of lítið að bæta það með tíföldum árslaunum. Það er hárrétt þegar maður lítur bara á tekjutjónið eitt sér. En svo kemur í ljós að við erum með almannatryggingakerfi sem þessir menn höfðu ekki hugað að og þetta almannatryggingarkerfi tryggir mann sem aldrei hefur borgað í lífeyrissjóð og aldrei hefur unnið 50--54 þús. kr. lágmark. Það eru reyndar ákaflega flóknar reglur. En Íslendingur sem hefur verið búsettur á landinu í 16 ár, að mig minnir, fær 54 þús. kr. á mánuði í lífeyri þó hann hafi aldrei borgað í lífeyrissjóð. Þetta hlýtur að koma inn í þetta dæmi sem við erum að tala um. Síðan erum við búin að setja upp heilmikið kerfi lífeyrissjóða ef einhver skyldi ekki hafa tekið eftir því. Í þessum lífeyrissjóðum eru um eða yfir 200 milljarðar til að tryggja Íslendinga. Þessir lífeyrissjóðir hafa mjög metnaðarfullt markmið, þ.e. að tryggja Íslendingum 60--80% af tekjum vegna örorku eða elli. Þeir eru reyndar ekki búnir að starfa nema í 20 ár og eru því ekki komnir hálfa leiðina að þessu marki. Þeir eru farnir að veita fólki núna svona 40--60% af launum sem ellilífeyri. 40% oftast nær eða jafnvel 30%, en í örorkulífeyri eru flestir þessir lífeyrissjóðir þannig að þeir framreikna. Ungur maður sem verður öryrki fær 70--80% af launum sem lífeyri. Reyndar er samspil lífeyrissjóðakerfisins og almannatrygginga ákaflega flókið. En mér segir svo hugur að maður sem verður 100% öryrki og er með 80 þús. kr. á mánuði, ég lagði fram fyrirspurn um þetta til heilbrrh. í síðustu viku, fái 84 þús. kr. í lífeyri. Maður sem er með 80 þús. kr. í mánaðarlaun fær um 84 þús. kr. í lífeyri. Hann fær sem sagt hærri örorkubætur frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum en hann hafði í laun. Þetta kostar milljarða. En ef þetta tjón hans verður vegna slyss sem er bótaskylt þá skal hann fá tíföld árslaun til viðbótar við það að hafa hagnast á slysinu. Hann er með 80 þús. kr. á mánuði, það eru 960 þús. kr. á ári sinnum 10, þ.e. 9,6 millj. vegna þess að hann græðir 4.000 kr. á mánuði. Það er von að umsagnirnar hafi verið misvísandi. Það sem kemur kannski mikið inn í þetta mál er að menn eru að rugla saman miska og bótum, fjárhagstjóni. Ég er eingöngu að tala um fjárhagstjón. Ég er ekki að tala um þann mikla miska sem menn verða fyrir við það að verða fyrir slysi. Þessi oftrygging minnkar þegar um er að ræða menn með hærri tekjur. Ef þetta er ungur öryrki með 200.000 kr. í tekjur fær hann u.þ.b. 150 þús. kr. í lífeyri ef allar tekjurnar eru tryggðar, þ.e. ef hann er ekki háður því eins og opinberir starfsmenn að eingöngu dagvinnan er tryggð. Þegar maður lítur til alls kerfisins í heild er þar greinilega um að ræða töluverða oftryggingu. Það er dýrt og það þarf að reyna að hindra. Herra forseti. Menn hafa nokkuð rætt hér um hlutverk vaxta. Það er verið að tala um að fyrir þennan hæstaréttardóm var reiknað með 6% vöxtum og nú á að reikna með 4,5% vöxtum. Hvernig lítur þetta út fyrir einstakling sem verður fyrir tjóni? Hann fær einhverja upphæð sem hann á að ávaxta um alla framtíð. Ef þetta er þrítugur maður þá þarf hann að ávaxta þetta þar til hann fer á ellilífeyri sjötugur eða í 40 ár. Honum var ætlað að ná 4,5% raunvöxtum á þetta fjármagn sitt í 40 ár. Það er nánast útilokað. Ég held að vaxtaprósentan, þeir vextir sem menn ná á þetta fjármagn sitt, sé miklu lægri og kannski ekki nema 3--3,5% í svona langan tíma. Þarna er um að ræða vantryggingu. Svo hefur ekki komið inn í umræðuna að þessar eingreiðslur eða bætur eru skattfrjálsar en launin að sjálfsögðu ekki. Þannig að það er líka ákveðin oftrygging. Eldra fólk sem verður öryrkjar er ekki búið að vera eins lengi í lífeyrissjóði þannig að það nær ekki þessum 70--80% af tekjum sem ég talaði um áðan. Þeir aðilar fá því ekki eins háar bætur og yngra fólkið. Það er von að þetta mál sé flókið. Ég styð eindregið að úr þessu máli verði unnið frekar í nefnd og það getur vel verið að menn þurfi að hverfa frá þeim einföldu aðgerðum að hafa einhvern stuðul sem allir eiga að fá burt séð frá aðstæðum. Kannski þurfa menn að fara þá leið að reikna hvern einstakan út og kannski eiga menn að ganga enn þá lengra og vera ekki að tala um eingreiðslur og ætla ekki fólki að ávaxta fé sitt í 20--30 ár, heldur eigi menn að fá lífeyri. Þá losnar um fullt af vandamálum, t.d. það sem ég gat um áðan með líkurnar á sjómanninum, hann fengi þá 100% lífeyri þegar áfallið dyndi yfir en ekkert þangað til. Sömuleiðis mætti kanna jafnóðum hvort menn hafi raunverulega orðið fyrir jafnmikilli örorku og um er talað þannig að ef lífeyrir væri greiddur út til þessa fólks mætti segja að maður sem er með 150 þús. kr. mánaðarlaun eigi bara að hafa þau tryggð um alla framtíð. Ef það kemur í ljós að örorkan batnar eða versnar er hægt að leiðrétta það með lífeyrinum. En þetta er náttúrlega töluvert mikil kerfisbreyting og ég ætla að menn þurfi a.m.k. um tvö ár til þess að huga að þessum málum.

Herra forseti. Hér er verið að ræða frv. til breytinga á skaðabótalögum sem sett voru árið 1993 og tóku gildi 1. júlí það ár. Þau lög voru nýlunda hér á landi og þóttu mikil réttarbót. Sú stefna hafði verið mörkuð við setningu þeirra laga að gera ákvæði þeirra þannig úr garði eins og segir orðrétt í greinargerð með frv. með leyfi, herra forseti, ,,að tjónþoli fái almennt auk hæfilegra miskabóta fullar bætur fyrir raunverulegt fjártjón sem hlýst af völdum líkamsmeiðsla``. Eftir að lögin tóku gildi komu fram rökstuddar ábendingar frá hópi lögmanna um að reiknireglur laganna væru fjarri því að ákveða þorra tjónþola fullar bætur fyrir fjártjón. Ábendingu lögmannanna var í fyrstu illa tekið en þó fór svo að lokum að málið var tekið til meðferðar að frumkvæði allshn. og nefnd þriggja manna sett í málið. Tveir nefndarmanna skiluðu meirihlutaáliti vorið 1994 þar sem fallist var á réttmæti ábendingar lögmannanna. Ekkert varð úr breytingum á lögunum í það sinn en allshn. fól síðar þeim Gesti Jónssyni hæstaréttarlögmanni og Gunnlaugi Claessen hæstaréttardómara, er staðið höfðu að meirihlutaálitinu vorið 1994, að gera nýjar tillögur að breytingum á lögunum eftir að Hæstiréttur hafði síðla vetrar 1995 kveðið upp stefnumarkandi dóm í líkamstjónsmáli. Tillögum þeirra félaga var skilað til allshn. í nóvember sl. ásamt ítarlegri og mjög vel rökstuddri skýrslu sem fylgir frv. Tillögur þeirra tvímenninga fela í sér mikilsverðar og að mínu mati nauðsynlegar breytingar á allmörgum ákvæðum skaðabótalaganna. Þykir mér miður að allshn. treystir sér ekki til að leggja til frekari breytingar á lögunum byggðar á tillögum þeirra tvímenninganna en kemur fram í frv. því sem hér liggur frammi. Eins og fyrr sagði var megingagnrýnin á reiknireglurnar og þá einkum margfeldisstuðulinn í 6. gr. sem hafði verið ákveðinn 7,5. Fyrri tillögur tvímenninganna vorið 1994 gerðu ráð fyrir að stuðullinn þyrfti að hækka upp í 10 til að tryggja markmið laganna um fullar bætur. Síðan hefur dómur Hæstaréttar frá mars 1995 enn frekar leitt til þess að stuðull þessi þyrfti að hækka enn þá meira. Er skoðun tvímenninganna ítarlega rökstudd á bls. 13--19 í fskj. með frv. Ég ætla mér ekki að ræða um fræðilegar forsendur breytingartillagnanna enda ekki sérfræðingur á því sviði. Hinar pólitísku forsendur eru hins vegar skýrar og komu fram í því sem ég vitnaði til áðan að tilgangur laganna hefði verið m.a. að tjónþoli fengi almennt auk hæfilegra miskabóta fullar bætur fyrir raunverulegt fjártjón sem hlytist af völdum líkamsmeiðsla. Ef hinar pólitísku forsendur eru þessar og þar sem fyrir liggur ítarleg og rökstudd tillaga fræðimanna á sviði skaðabótaréttar sem hefur ekki verið hrakin efnislega þá skil ég ekki hvers vegna er ekki lagt til að ganga lengra til breytinga á lögunum en fram kemur í frv. og þá til samræmis við tillögur þessara fræðimanna. Það skyldi þó ekki vera að áróðursherferð vátryggingafélaganna gegn tillögum þeirra Gests og Gunnlaugs eigi hlut að máli, áróðursherferð sem var alls ekki málefnaleg út frá sjónarmiði vátrygginga og skaðabótaréttar. Efnisleg gagnrýni kom ekki fram. Megingagnrýnin var af pólitískum toga. Breytingarnar mundu hafa í för með sér stórkostlega hækkun iðgjalda. Þetta var snjallt áróðursbragð. Vátryggingafélög vissu að slíkur áróður gengi í margan stjórnmálamanninn. Ekkert hefur verið sannað um nauðsyn hækkana iðgjalda þó farið yrði að tillögum tvímenninganna, eða hvað segir Vátryggingareftirlitið um það? Allshn. hefur látið semja vandaða greinargerð þar sem fram kemur að tjónþolar þurfa að þola hróplegt ranglæti vegna laganna. Greinargerðinni fylgja fullbúnar tillögur um hvernig úr skuli bæta. Ef ríkisvaldið sér ekki fyrir hagsmunum tjónþola verða fáir aðrir til þess. Skref það sem lagt er til að stigið verði í þá átt að tjónþolar fái fullnægjandi bætur er til bóta en að mínu mati engan veginn nægilega stórt. Ég styð þessar breytingartillögur en legg þó til að frekari endurbótum verði hraðað.

Virðulegi forseti. Ég nota tækifærið til þess að þakka hv. þingmönnum fyrir þær umræður sem hafa átt sér stað um þetta frv. allshn. um breytingar á skaðabótalögum. Ég vil líka nota tækifærið til þess að ítreka að það er öll allshn. sem flytur þetta frv. og stendur að þessu máli og í allshn., þar sem eru níu hv. þingmenn og áheyrnarfulltrúi, eru fulltrúar allra stjórnmálaflokka á þinginu. Ég bendi líka á það og virðist vera full ástæða til þess að rifja það upp að unnið hefur verið mjög ítarlega að þessu máli af hálfu nefndarinnar. Það er ekki að ástæðulausu sem nefndin kemst að þessari niðurstöðu. M.a. hafa ábendingar hv. þingmanna, sem hafa komið fram í umræðunni, verið ræddar fram og til baka. Ég tel líka að það komi skýrt fram í greinargerð með þessu frv. og í framsögu minni áðan hvers vegna ekki er farið að tillögum þeirra Gests og Gunnlaugs í þessu frv. Þá var minnst á það áðan af hálfu hv. þm. Bryndísar Guðmundsdóttur og talað um áróðursherferð tryggingafélaganna gegn þessum tillögum. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi virðulegs forseta, að lesa aðeins upp úr umsögnum sem eru einungis smábrot af öllum þeim pappírum sem við höfum haft til skoðunar í nefndinni út af málinu til að sýna hve skiptar skoðanir eru á þessu máli og hvað bæði menn, félagasamtök og stofnanir vilja leggja áherslu á í þessu sambandi og það er ekki svo einfalt mál. Í lok umsagnar Alþýðusambands Íslands segir t.d., með leyfi virðulegs forseta: ,,Að lýstu framangreindu telur ASÍ þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á lögunum til hagsbóta fyrir tjónþola og mælir því með að skaðabótalögunum verði breytt í samræmi við þær. Af hálfu ASÍ er þessi afstaða fyrst og fremst byggð á því að sambandið unir ekki bótakerfi sem ekki tryggir jafnræði þeirra sem fyrir tjóni verða. Á hinn bóginn telur ASÍ algerlega óásættanlegt að breytingar á skaðabótalögunum verði til að hækka iðgjöld tryggingafélaganna. Leiði breytingar þær sem hér eru lagðar til til slíkrar hækkunar iðgjalda er óhjákvæmilegt að leitað verði leiða til að draga úr kostnaði á móti.`` Fulltrúar Alþýðusambandsins, sem komu til viðtals við nefndina tóku skýrt fram fyrirvara hvað þetta atriði snerti. Þá vil ég líka fá að lesa stuttlega upp úr áliti Vinnumálasambandsins, en þar kemur fram í lok umsagnar: ,,Vinnumálasambandið beinir því þeim eindregnu tilmælum til allshn. Alþingis að þetta frv. verði lagt til hliðar,`` þ.e. þetta frv. tvímenninganna, ,,fengnir verði viðurkenndir fræðimenn til að gera úttekt á skaðabótalögum, t.d. á vegum Lagastofnunar Háskóla Íslands. Ef hún gerir tillögur til breytingar á skaðabótalögunum, verði Þjóðhagsstofnun eða Hagstofa Íslands beðnar um að meta kostnaðaráhrif þeirra lagabreytinga.`` Þá segir í lok umsagnar frá Neytendasamtökunum: ,,Telja Neytendasamtökin nauðsynlegt að allshn. Alþingis gangist fyrir því nú þegar að sett verði á fót nefnd til að skoða þetta mál heildstætt og miðað við það að íslenskir neytendur verði ekki verr settir hvort heldur varðandi tjónauppgjör eða iðgjaldatryggingar skyldutrygginga en er í nágrannalöndum okkar. Nefndin þyrfti einnig að hafa það verkefni að endurskoða skaðabótalögin með tilliti til þeirrar niðurstöðu sem nefndin mun komast að í þeim samanburði.`` Það kom líka skýrt fram af hálfu gesta sem komu til nefndarinnar frá Neytendasamtökunum að þeir voru með fyrirvara við þetta mál þannig að þeir treystu sér ekki til þess að meta málið fyrr en séð væri hvaða fjárhagslegar afleiðingar það hefði að leggja til slíkar breytingar sem fólust í tillögum tvímenninganna. Þetta eru aðeins nokkur dæmi af öllum þeim álitaefnum sem allshn. hefur þurft að fást við í vinnu sinni að þessu máli. Ég rifja líka upp minnisblað sem fulltrúar Lögmannafélagsins komu með á fund nefndarinnar vegna þess að verið er að tala um allar þær umræður sem hafa átt sér stað í þjóðfélaginu um skaðabótalögin og hvort þurfi að breyta þeim en þar leggja þeir áherslu á að það þurfi að koma til lágmarksbreytingar á lögunum nú þegar og nefna sérstaklega til breytingar á stuðlinum og breytingar eins og nefndin leggur til varðandi 8. gr., þ.e. um þann þröskuld sem hefur verið á miskabótum. Vafalaust er það svo að menn hefðu viljað sjá þann stuðul hærri en allshn. leggur til en eins og ég hef sagt áður eru mjög margvísleg sjónarmið sem liggja þarna að baki. Þar að auki vil ég nefna að allshn. leggur til í bráðabirgðaákvæði að nefnd fari í að endurskoða lögin og það er ákveðið tímamark sem þessi nefnd hefur. Eins og ég sagði áðan í framsögu vonast ég til þess að sú vinna fari mjög fljótt af stað og við getum fengið þannig niðurstöður úr þeirri vinnu að það muni ríkja sátt um þetta mál í þjóðfélaginu og ekki veitir af. Auðvitað gerum við okkur alveg grein fyrir því, þingmenn á hinu háa Alþingi, að tjónþolar í þjóðfélaginu eru óskilgreindur hópur, en ekki einhver hagsmunahópur sem hefur talsmenn fyrir sig. Að sjálfsögðu gerum við okkur grein fyrir ábyrgð okkar í þeim efnum. Vegna þess að talað var um jafnréttishlið þessara mála vil ég minnast á að það átti sér stað þó nokkur umræða um slíkt í þjóðfélaginu, á síðasta sumri og í haust, að m.a. var talað um dóm sem féll í undirrétti á síðasta ári varðandi slys en það slys átti sér stað fyrir gildistöku skaðabótalaganna. Það er búið að leiðrétta þetta ástand, þ.e. 8. gr. skaðabótalaga nær yfir þetta núna. Það er enginn greinarmunur gerður á kynjum. Það breytir því ekki að það er ákveðið launamisrétti í þjóðfélaginu en á það er líka bent í umsögn frá Jafnréttisráði. Með leyfi virðulegs forseta ætla ég að gera grein fyrir því sem þar segir: ,,Það er álit ráðsins að tillögurnar tryggi að kynferði tjónþola verði ekki eitt af þeim atriðum sem lagt verði til grundvallar við ávörðun bótafjárhæðar eins og tíðkast hefur. Kynferði mun þó áfram hafa áhrif á bótafjárhæð á meðan munur er á launum í hefðbundnum starfsgreinum kvenna og karla. Við því þarf hins vegar að bregðast á öðrum vettvangi.`` Það er náttúrlega mjög mikilvægt að menn hafi þetta í huga. Að lokum ítreka ég, virðulegi forseti, þakkir til hv. þingmanna fyrir þessar umræður. Sérstaklega ítreka ég þakkir til nefndarmanna í allshn. sem hafa unnið mjög ötullega að málinu og hafa náð þeirri niðurstöðu sem birtist í frv. sem liggur nú fyrir hinu háa Alþingi. Ég vona svo sannarlega að þingmenn taki málinu vel þannig að það geti skapast sátt um það í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um réttindi sjúklinga. Frv. er samið af nefnd sem hóf störf á sl. vori. Hér er um afar mikilvægt mál að ræða og ég vona að frv. verði að lögum á yfirstandandi þingi. Ég vil í upphafi gera nokkra grein fyrir því mikla starfi og að því er ég tel nokkuð óvenjulega sem býr að baki því frv. sem hér er til umræðu. Nefndina, sem samdi frv., skipuðu auk embættismanna í ráðuneytinu fulltrúar frá landlæknisembætti, Læknafélagi Íslands, Félagi ísl. hjúkrunarfræðinga, samtökum heilbrigðisstétta og Neytendasamtökunum. Nefndin hóf störf í sumarbyrjun á síðasta ári og hóf þá þegar að kalla til sín fulltrúa allra sjúklingahópa sem vitneskja var um. Vert er að vekja athygli á því að áður en nefndin hóf störf var ekki hér á landi tæmandi yfirlit yfir öll félög sjúklinga og eftir því sem vinnu nefndarinnar vatt fram komu fram ábendingar um félög sem ekki var vitað um. Því yfirliti sem nefndin hefur unnið mun verða dreift til hlutaðeigandi aðila og heilbrigðisyfirvöld munu í framtíðinni leitast við að halda með skipulegum hætti skrá yfir þá hópa formlega og óformlega sem starfa með einum eða öðrum hætti að hagsmunamálum sjúklinga. Nefndin hélt alls á þriðja tug funda og fékk til sín fulltrúa 45 sjúklingahópa. Nefndarmenn, sem flestir hafa starfað lengi að heilbrigðismálum, hafa tjáð mér að fundir með þessu fólki hafi reynst afar áhugaverðir og gagnlegir í starfi nefndarinnar. Þetta fólk hafði mikið fram að færa og má rekja ýmis atriði í frv. beint eða óbeint til atriða sem fram koma í máli þess. Í áliti nefndarinnar eru dregin saman atriði sem segja má að samhljómur hafi verið um og vil ég, með leyfi forseta, rekja þau helstu hér. Mikilvægi þess að setja sérstök lög um réttindi sjúklinga. Íslensk heilbrigðisþjónusta er í meginatriðum góð þó gera megi betur á ýmsum sviðum. Bæta má samstarf milli þeirra ráðuneyta sem koma að málefnum sjúklinga og fatlaðra. Forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu skal fyrst og fremst byggð á læknisfræðilegum sjónarmiðum og eftir atvikum öðrum faglegum forsendum. Sjúklingafélög eiga oft erfitt með að koma upp upplýsingum um starfsemi sína á framfæri og innan heilbrigðisstofnana ríkir áhugaleysi um starfsemi þeirra. Heilsufarslegum þörfum sjúklinga er í flestum tilfellum vel sinnt en nokkur skortir á að mannlegum og andlegum þörfum sé sýndur skilingur. Ekki er nægilega tryggt að upplýsingar, sem sjúklingar fái, séu auðskiljanlegar. Bæta má þekkingu heilbrigðisstétta á rétti sjúklinga. Auka þarf fræðslu til sjúklinga um rétt þeirra og bæta aðgang að heilbrigðisstarfsmönnum vegna upplýsinga um þennan rétt. Auka þarf þekkingu sjúklinga á rétti til almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar. Efla þarf túlkaþjónustu fyrir heyrnardaufa á heilbrigðisstofnunum. Taka þarf meira tillit til sjúklinga með sérþarfir eins og blindra, heyrnarlausra, þroskaheftra og daufblindra. Taka þarf í auknum mæli til reynslu og þekkingar vandamanna á sjúkdómum. Mikilvægt er að hlustað sé á kvartanir sjúklinga og vandamanna þeirra og við þeim brugðist. Framangreind atriði eru sem fyrr segir meðal þess sem fram kom í máli gesta á fundum nefndarinnar um réttindi sjúklinga. Þó ekki séu til hér á landi sérstök almenn lög um réttindi sjúklinga er ýmis slík atriði að finna í dreifðri löggjöf. Kveðið er á um rétt til heilbrigðisþjónustu í samnefndum lögum frá árinu 1990, lögum um málefni aldraðra og lögum um félagslega þjónustu sveitarfélaga. Í ýmsum lögum eru ákvæði um veikindarétt. Þá ber að nefna lög um almannatryggingar og félagslega aðstoð og læknalög. Loks má nefna sérákvæði um þvingunarinnlagnir í lögræðislögum. Í frv. þessu eru dregin saman þau atriði sem sjúklingar eru þegar taldir njóta beint eða óbeint á grundvelli dreifðra ákvæða í lögum, reglugerðum og siðareglum heilbrigðisstétta. Þá er í frv. nýmæli sem m.a. eiga rætur að rekja til atriða sem fram koma í máli sjúklingahópa sem komu á fund nefndarinnar auk þess sem fyrirmyndir voru sóttar í upplýsingar sem aflaðar voru víða erlendis frá um þetta efni. Þá endurspeglast að sjálfsögðu í frv. ýmis atriði sem heilbrigðisstéttir hafa þegar haft í heiðri í faglegu starfi og þróun á þessu sviði hefur tekið mið af. Það er ánægjulegt hvernig þessar stéttir hafa sjálfar verið að fjalla um ýmis atriði sem tryggja réttarstöðu sjúklinga og má þar t.d. nefna reglur um skriflegt samþykki. Víkjum þá að helstu atriðum frv. Skilgreint markmið frv. er að tryggja sjúklingum ákveðin réttindi í samræmi við almenn mannréttindi og mannhelgi. Stuðst er við hefðbundið orðalag í ýmsum alþjóðasamningum á sviði mannréttinda. Í samskiptum sínum við heilbrigðisþjónustuna eru sjúklingar oft í hlutverki hins veikburða og því hætt við að réttur þeirra sé brotinn. Tilgangur lagasetningar um réttindi sjúklinga er að tryggja þeim tiltekin mannréttindi og mannhelgi og styrkja þannig réttarstöðu þeirra gagnvart heilbrigðisþjónustunni og jafnframt að styrkja það trúnaðarsamband sem ríkja ber milli sjúklinga og starfsmanna heilbrigðisþjónustunnar. Í markmiðsákvæðum er ítrekuð jafnræðisregla stjórnarskrár Íslands. Í 2. gr. frv. eru skilgreind nokkur hugtök þess. Mér hefur borist til eyrna að menn hafi haft í flimtingum skilgreiningu frv. á hugtakinu ,,sjúklingur``. Verði fundin betri skilgreining eða annað þjált hugtak sem nær efni skilgreiningarinnar geri ég ekki athugasemd við það. Á hinn bóginn var ætlun höfunda frv. að leggja með skilgreiningunni áherslu á að ákvæði frv. ættu jafnt við þá sem við skilgreinum í daglegu tali sem sjúklinga og alheilbrigða einstaklinga sem einhverra hluta vegna leita eftir heilbrigðisþjónustu. Við getum nefnt af handahófi einstakling sem óskar eftir læknisvottorði vegna náms erlendis, þungaða konu sem er hraust og kennir sér ekki meins en sækir reglulega mæðraeftirlit eða unga stúlku sem óskar eftir að fá ávísaða getnaðarvarnapillu hjá heimilislækni. Hér er ekki um að ræða sjúklinga, hvorki samkvæmt almennri málnotkun né skilgreiningum málvísinda en á hinn bóginn er hluti þeirra sem njóta heilbrigðisþjónustu í raun fullfrískt fólk. Þá er rétt að vekja sérstaklega athygli á því að í frv. er nýmæli um skilgreiningu á hugtakinu ,,vísindarannsókn.`` Í skilgreiningunni er gert að skilyrði að slík rannsókn hafi hlotið fullnægjandi vísindalegt og siðfræðilegt mat og hún verður að vera þess eðlis að engin slík sjónarmið mæli gegn framkvæmd hennar. Í 3. gr. frv. er ítrekaður samfélagslegur réttur sjúklinga, þ.e. réttur til heilbrigðisþjónustu sem skuli vera sem sambærilegastur og eins fullkominn og unnt er innan þess fjárhagsramma sem þjónustunni er sniðinn á hverjum tíma. Þá er kveðið á um meðferð og aðbúnaður skuli miðast við ástand, aldur og horfur auk bestu þekkingar sem völ er á. Ég vil vekja sérstaka athygli á mikilvægu ákvæði um að sjúklingur eigi rétt á samfelldri meðferð og að samstarf liggi á milli allra heilbrigðisstarfsmanna og stofnana sem koma að meðferð. Enn er að finna nýmæli í 4. gr. frv. þar sem kveðið er á um að til séu aðgengilegar upplýsingar fyrir sjúklinga. Mikilvægt er að fyrirliggjandi séu upplýsingar um réttindi sjúklinga, rétt til almannatrygginga, félagslegrar aðstoðar, um félög sem starfa í þágu sjúklinga, hvort sem það eru sjúklingafélög, félög vandamanna eða styrktarfélög þeirra. Í frv. er gert ráð fyrir að heilbr.- og trmrn. sjái til þess að til séu upplýsingar um þessi atriði. Enn fremur er sú skylda lögð á heilbrigðisstofnanir að sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn hafi þessar upplýsingar aðgengilegar sjúklingum í húsakynnum sínum og á starfsstofum. Í ábendingum sjúklingafélaga kom fram að þau telja að nokkuð skorti á að sjúklingum sé nægilega skýrt réttur þeirra til almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar og annað er réttur sem njóta og á ákvæðið rætur að rekja til þeirra ábendinga. Í II. kafla frv. er fjallað um rétt sjúklings til upplýsinga um heilsufar sitt og meðferð. Þar er að finna það nýmæli að ef í hlut á sjúklingur sem ekki talar íslensku eða notar táknmál, skuli honum tryggð túlkun á þessum upplýsingum. Þar sem upplýsingalöggjöfin er ein meginstoð réttinda sjúklinga er nauðsynlegt að tryggja þennan rétt. Oft getur reynst erfitt að tryggja túlkun fyrir útlendinga sem koma frá fjarlægum löndum. Með sama hætti er túlkaþjónusta fyrir heyrnarlausa enn af skornum skammti. Engu að síður þykir nauðsynlegt að undirstrika þennan rétt og að ábyrgð á að hann sé tryggður hvílir á heilbrigðisstofnunum. Í II. kafla er jafnframt að finna eina af meginreglum um réttindi sjúklinga, þ.e. að sjúklingur ákveði sjálfur hvort hann þiggi meðferð og enga meðferð megi framkvæma án samþykkis sjúklings. Í lögræðislögum hefur lengi verið ákvæði um að engan megi leggja á sjúkrahús til meðferðar gegn vilja sínum. Í frv. þessu er vísað til ákvæðis lögræðislaga um samþykki fyrir meðferð hjá sjúklingum sem vegna greindarskorts eða af öðrum ástæðum sem þau lög tilgreina eru ófærir um að taka ákvörðun um meðferð. Sérstaklega er þó tekið fram að í þessum tilvikum skuli hafa sjúkling með í ráðum eftir því sem kostur er. Þá er sett það skilyrði að samþykkið skuli vera skriflegt ef kostur er og komi það fram að sjúklingurinn hafi skilið þær upplýsingar sem honum hafa verið gefnar. Um nokkurt skeið hefur reglum um skriflegt samþykki verið framfylgt á nokkrum deildum Landspítala og gefist vel. Frá meginreglu um samþykki er gerð sú undantekning að ef sjúklingur er meðvitundarlaus skal taka samþykki hans sem gefið gagnvart meðferð sem telst bráðnauðsynleg. Hafni sjúklingur meðferð er skylt að upplýsa sjúklinginn um afleiðingar þeirrar ákvörðunar. Sérákvæði er um höfnunina á meðal sjúkra barna. Sérákvæði er um að óheimilt sé að varðveita sýni úr sjúklingum nema vegna greiningar nema til komi sérstakt samþykki sjúklingsins og jafnframt um samþykki fyrir vísindarannsókn, samanber það sem fyrr segir um það nýmæli. Sjúklingi skal skýrt frá þeirri áhættu sem kann að fylgja þátttöku í rannsókninni og hugsanlegum ávinningi. Í 11. gr. er loks að finna nýmæli um að sjúklingur geti neitað að taka þátt í þjálfun eða kennslu nemenda á heilbrigðissviði. Í III. kafla frv. er að finna nýmæli um þagnarskyldu sem tekur til allra starfsmanna í heilbrigðisþjónustu en þegar gilda slík ákvæði um lækna og aðra heilbrigðisstarfsmenn. Ekki er síður talin rík ástæða til að leggja áherslu á þagnarskyldu annarra starfsmanna. Að öðru leyti er byggt á meginreglum sem fram koma í ákvæðum læknalaga og eru undanþágurnar hinar sömu. Undirstrikað er að þagnarskyldan geti vikið fyrir lögbundinni tilkynningarskyldu svo sem í barnaverndarlögum. Í IV. kafla laganna eru ítrekuð ákvæði læknalaga um meðferð upplýsinga á sjúkraskrá. Þó er þar að finna nokkur nýmæli. Í fyrsta lagi eru tekin af tvímæli um að aðgangur að sjúkraskrá er ekki takmarkaður við það hvenær skráin er færð eins og nú er gert samkvæmt læknalögum. Er það gert í kjölfar dómsniðurstöðu Hæstaréttar frá 26. jan. 1995. Þá er kveðið á um að skráð skuli í sjúkraskrá þegar hún er skoðuð vegna vísindarannsóknar og síðast en ekki síst að að sjúklingur geti gert skriflegar athugasemdir við upplýsingar í sjúkraskrá og skuli þær lagðar með skránni. Í V. kafla frv. er fjallað um ýmis grundvallaratriði varðandi meðferð sjúklinga. Í 17. gr. er kveðið á um að heilbrigðisstarfsmenn og aðrir sem starfa síns vegna eiga samskipti við sjúkling skuli koma fram við hann af virðingu. Fjallað er um að óviðkomandi fái ekki aðgang að heilbrigðisstofnunum og að meðferð skuli framkvæmd með þeim hætti að utanaðkomandi aðilar sjái ekki til eða fái upplýsingar um meðferðina. Í 18. gr. er kveðið á um að heilbrigðisstarfsmenn skuli gefa sjúklingum sem bíður eftir meðferð skýringar á biðinni og upplýsingar um áætlaðan biðtíma. Þess eru dæmi að bið eftir meðferð sé eingöngu bundin tiltekinni heilbrigðisstofnun eða heilbrigðisstarfsmanni og í þeim tilvikum ber að skýra sjúklingi fra því að hann geti fengið meðferð annars staðar. Í 19. gr. er kveðið á um forgangsröðun. Þar segir að forgangsröðun skuli fyrst og fremst byggð á læknisfræðilegum sjónarmiðum og eftir atvikum öðrum faglegum forsendum. Afar mikilvægt er að gætt sé jafnræðis þegar nauðsynlegt reynist að forgangsraða. Í kaflanum er ítrekuð regla um rétt sjúklinga til að velja sér lækni og undirstrikuð er heimild sjúklinga til að leita álits annars heilbrigðisstarfsmanns. Í 21. gr. frv. er vikið að ábyrgð sjúklinga gagnvart meðferð sem hann hefur samþykkt og ábyrgð gagnvart eigin heilsu. Gert er ráð fyrir að sjúklingur reyni eftir megni að fygja fyrirmælum lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna um atriði sem snerta meðferðina. Reglur um innlögn og útskrift eru nýmæli. Þar er kveðið á um að kynna skuli fyrir sjúklingi reglur og venjur sem gilda á stofnun og máli skipta. Heilbrigðisstarfsmenn skulu eftir því sem kostur er kynna sig og starfssvið sitt fyrir sjúklingi og sjúklingur skal fá að vita hvaða starfsmaður ber meginábyrgð á meðferð hans. Er líður að útskrift skal kanna aðstæður sjúklings og útvega honum heimaþjónustu eða annað vistunarúrræði eftir því sem unnt er. Þá skal sjúklingur við útskrift fá leiðbeiningu um ýmis þýðingarmikil atriði svo sem lyfjagjöf, matarræði, þjálfun og hreyfingu. Loks er kveðið á um læknabréf og að læknisvottorð skuli afhent sjúklingi án ástæðulauss dráttar, en slíkt getur skipt viðkomandi einstakling miklu máli. Í 23. gr. er kveðið á um linun þjáninga, rétt sjúklings á nærveru við fjölskyldu og vini og andlegum og trúarlegum stuðningi, en slíkt getur skipt sjúkling miklu máli í meðferð hans. Í 24. gr. frv. er að finna nýmæli sem þegar hefur vakið nokkra athygli. Í ákvæðinu er fjallað um rétt sjúklings til að deyja með reisn og rétt til mannúðlegrar umönnunar á dánarbeði. Þá leiðir það af meginreglunni um samþykki sjúklings fyrir meðferð að ef dauðvona sjúklingur gefur ótvírætt til kynna að hann óski hvorki eftir meðferð sem lengi líf hans né tilraun til endurlífgunar, ber að virða þá ákvörðun hans. Þess ber að geta að ýmis sjúkrahús hafa þegar sett leiðbeinandi reglur um meðferð sjúklings við lok lífs og hefur þetta atriði verið til umfjöllunar meðal heilbrigðisstétta á undanförnum árum. Í frv. er farin sú leið að setja sérstakar reglur um sjúk börn, þ.e. sjúklinga undir 16 ára aldri, enda koma foreldrar eða aðrir forráðamenn þá við sögu auk viðkomandi einstaklinga. Upplýsingar um heilsufar og batahorfur svo og aðrar upplýsingar skal jafnan veita foreldrum eða forráðamönnum. Þó skulu börn eftir því sem kostur er höfð með í ráðum og alltaf ef þau eru 12 ára eða eldri. Þá skal afla samþykkis foreldra eða forráðamanna fyrir nauðsynlegri meðferð, en í 26. gr. frv. er þó að finna sérákvæði ef þessir aðilar neita að samþykkja nauðsynlega meðferð. Í slíkum tilvikum ber heilbrigðisstarfsmanni að gera barnaverndarnefnd viðvart. Ef um lífsnauðsynlega meðferð er að ræða getur málum verið þannig háttað að ekki vinnist tími til að leita til barnaverndaryfirvalda. Í þeim tilvikum er ákvörðun sett í hendur heilbrigðisstarfsmanns og honum gert skylt að taka ákvörðun með heilbrigði barnsins að leiðarljósi þrátt fyrir andstöðu foreldra eða forráðamanna. Aðrar reglur frv. um sjúk börn styðjast við norrænar leiðbeiningareglur um þetta efni. M.a. er kveðið á um að börn skuli fá að þroskast og njóta lífsgæða þrátt fyrir veikindi og meðferð. Þau eiga rétt á að hafa foreldra eða aðra nána vandamenn hjá sér og njóta heimsókna systkina og vina. Sjúk börn á skólaskyldualdri skulu hafa aðgang að kennslu við hæfi. Þá skal umhverfi og aðbúnaður barna á heilbrigðisstofnunum hæfa aldri þeirra, þroska og ástandi. Í 28. gr. frv. er ítrekaður réttur til að kvarta samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu og læknalögum. Þó er gerður greinarmunur á athugasemdum annars vegar sem beina skal að yfirstjórn viðkomandi stofnunar og kvörtunum hins vegar. Kvörtunum skal beina til landlæknis eða sérstakrar þriggja manna kvörtunarnefndar samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Sú skylda er lögð á starfsmenn heilbrigðisstofnana að liðsinna sjúklingum í þessum efnum. Þá skulu stjórnir heilbrigðisstofnana taka til athugunar ábendingar starfsmanna um að brotinn sé á sjúklingum réttur. Ég hef lokið yfirferð yfir einstök efnisatriði frv. til laga um réttndi sjúklinga. Ég veit að frv. mun fá mikla og vandaða umfjöllun innan þingsins og umsagnaraðilar eiga eftir að koma athugasemdum sínum á framfæri við hv. heilbr.- og trn. Til álita kom að afla umsagna á vegum ráðuneytisins áður en frv. yrði lagt fram, en í ljósi þeirrar vönduðu vinnu sem lögð er í þann þátt í þingnefndum var talið að í því fælist nokkur tvíverknaður. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér hér með að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Það er fagnaðarefni að nú er komið fram frv. um réttindi sjúklinga. Eins og við höfum margoft heyrt í fjölmiðlum hafa sjúklingar oft átt í útistöðum við heilbrigðisþjónustuna, e.t.v. vegna framkomu heilbrigðisstarfsmanna, kröfu um aðgang að sjúkraskrám og fleiri slíkra atriða. Frv. sem við fjöllum um nú á einmitt að taka á þessu og skilgreina hver réttindi sjúklinga eiga að vera. Að mínu mati eru athyglisverð nýmæli í 3. gr. frv. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Sjúklingur á rétt á fullkomnustu meðferð sem á hverjum tíma er völ á að veita innan þess fjárhagsramma sem heilbrigðisþjónustunni er sniðinn á hverjum tíma.`` Hér er sem sagt verið að bjóða upp á þjónustu innan þess fjárhagsramma sem sniðinn er í fjárlögum. Þjónustan má samkvæmt þessu ekki kosta hvað sem er. Ég get ekki betur sé en að þessi grein stangist að vissu leyti á við 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu en þar segir, með leyfi forsea: ,,Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði.`` Í núgildandi lögum um heilbrigðisþjónustu er því ekki neinn varnagli um að þjónustan eigi að vera innan ramma fjárlaga, enda hefur margoft verið bent á þessa grein af ýmsum hagsmunahópum þegar togast er á um fjármagn til heilbrigðismála. Það er auðvitað algerlega óraunhæft að bjóða upp á þá fullkomnustu þjónustu sem hægt er að veita án tillits til þess hvað hún kostar. Við gætum notað allt fjármagn íslensku fjárlaganna einungis í heilbrigðiskerfið ef við vildum fara þá leið. Slíkt gengur að sjálfsögðu ekki upp. Samfélagið hefur miklu fleiri skyldum að gegna, það þarf að bjóða upp á menntakerfi, félagslega aðstoð, samgöngur og annað. Að mínu mati ætti 1. gr. laganna um heilbrigðisþjónustu að vera orðuð á svipaðan hátt og nú er lagt til í frv. um réttindi sjúklinga, þ.e. að það eigi að veita sem fullkomnasta þjónustu en hún á að vera innan þess fjárhagsramma sem ákveðinn er af yfirvöldum. Í d-lið 5. gr. frv. er kveðið á um að læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn skuli eftir því sem við á gefa sjúklingum upplýsingar um möguleika sjúklings á að leita álits annars læknis eða annarra heilbrigðisstarfsmanna eftir því sem við á um meðferð, ástand og batahorfur. Þetta hjómar vel, en hvað þýðir þetta í reynd? Tökum ímyndað dæmi um konu sem fer til læknis vegna kvilla í kviðarholi. Hann ákveður að skera hana upp. Sömu aðgerð hefði mátt gera með kviðsjá hjá öðrum lækni á annarri stofu. Lækninum láðist að geta þess áður en hann skar konuna. Konan veikist vegna aðgerðarinnar, eitthvað fer t.d. úrskeiðis. Gæti hún þá kært viðkomandi lækni á grundvelli 5. gr. laganna þar sem honum láðist að benda henni á annan valkost, þ.e. kviðsjáraðgerð sem er minna inngrip eða minni aðgerð en hefðbundin skurðaðgerð? Þessari spurningu tel ég að heilbr.- og trn. verði að velta fyrir sér og fá svar við. Í 7. gr. eru ákvæði um að ekki megi framkvæma meðferð án samþykkis sjúklings. Samþykkið á að vera eftir því sem kostur er skriflegt, þar sem fram kemur hvaða upplýsingar voru gefnar sjúklingi og hann hafi skilið upplýsingarnar. Þetta er ágætis regla. En ef sjúklingur skrifar undir slíka pappíra, getur þá verið að hann hafi fyrirgert bótakröfu sinni á einhvern hátt ef eitthvað fer úrskeiðis? Gæti þróunin orðið sú að í þeim skjölum sem sjúklingur undirritar standi að hann geri sér fyllilega grein fyrir hugsanlegum fylgikvillum og samþykki aðgerðina engu að síður? Ágætt væri að fá upplýsingar um það frá hæstv. heilbrrh. hvort þessum spurningum hafi verið velt upp í heilbrrn. Gæti verið að sjúklingar séu að afsala sér bótakröfum með því að skrifa undir slík gögn? Í 12. gr. er kveðið á um þagnarskyldu starfsmanna í heilbrigðisþjónustu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Starfsmaður í heilbrigðisþjónustu skal gæta fyllstu þagmælsku um allt það sem hann kemst að í starfi sínu um heilsufar sjúklings, ástand, sjúkdómsgreiningu, horfur og meðferð ásamt öðrum persónulegum upplýsingum. Þagnarskylda helst þó að sjúklingur andist og þó að starfsmaður láti af störfum. Mæli ríkar ástæður með því getur starfsmaður látið í té upplýsingar með hliðsjón af vilja hins látna og hagsmunum hlutaðeigandi. Sé starfsmaður í vafa getur hann borið málið undir landlækni.`` Hér finnst mér að vissu leyti vikið óeðlilega frá þagnarskyldunni. Hvernig á að sannreyna hver vilji hins látna var? Af hverju eru heilbrigðisstarfsmönnum gefnar nánast frjálsar hendur með að veita upplýsingar um hinn látna, en ekki meðan hann var í lifanda lífi? Þá er þagnarskyldan meiri. Heilbr.- og trn. þarf að skoða þessa grein betur með það í huga. Í 14. gr. er kveðið á um aðgang að sjúkraskrám. Í greininni eru nýmæli. Þar er kveðið á um að lækni og öðrum sem færa sjúkraskrár sé skylt að sýna hana sjúklingi og afhenda ljósrit af henni sé þess óskað. Ekki megi sýna sjúklingi upplýsingar sem hafðar eru eftir þriðja aðila, þ.e. öðrum en sjúklingi eða heilbrigðisstarfsmanni, nema með samþykki þess sem upplýsingarnar gaf. Þetta ákvæði nær til allra sjúkraskráa óháð því hvenær þær voru færðar. Nýmælin eru að sýna eigi sjúklingi skrárnar óháð því hvenær þær voru færðar. Það á sem sagt að sýna sjúklingi gamlar skrár. Samkvæmt núgildandi læknalögum er takmarkaður aðgangur að gömlum skrám. Ekki má sýna skrár sem færðar eru fyrir 1988. Ef rakin eru lagaákvæði varðandi aðgang að sjúkraskrám var sú meginregla lögfest 1981 að einstaklingar ættu rétt á að kynna sér þær upplýsingar sem stjórnvöld hafa skráð um einkahagi þeirra nema mikilvægir almannahagsmunir eða hagsmunir einkaaðila mæli gegn því. Þessi meginregla gilti einnig um sjúkraskrár. Árið 1988 tóku gildi ákvæði í læknalögum um að afhenda ætti sjúklingi sjúkraskrár ef það þjónaði ótvíræðum hagsmunum sjúklings. Síðar var deilt um það hvort lögin væru afturvirk eða ekki. Það bar svo við fyrri hluta ársin 1990 að þáv. heilbrrh. lagði fram frv. til breytinga á læknalögum frá 1988. Þar var gert ráð fyrir að gera lögin skýrari þannig að tekin væru af öll tvímæli um hvort sýna mætti sjúkraskrár færðar fyrir og eftir 1988, eða einungis þær sem voru færðar eftir 1988. Ráðuneytið hafði túlkað læknalögin þannig að afhendingarskyldan næði einnig til sjúkraskráa sem færðar voru fyrir 1988, en nauðsynlegt væri að þetta kæmi skýrt fram í lögunum sjálfum. Heilbrrh. þáverandi vildi þannig setja skýrt í lög að heimilt væri að sýna gamlar sjúkraskrár færðar fyrir 1988 þannig að sýna mætti allar skrár, gamlar og nýjar. Þessu var síðan breytt í meðförum Alþingis. Heilbr.- og trn. fór þannig gegn vilja ráðherra og lagði til að ekki mætti sýna sjúkraskrár sem færðar voru fyrir árið 1988. Mér þykir mjög merkilegt að nefndin skyldi taka svo skýrlega aðra afstöðu en ráðherra vildi. Nú leggur núv. hæstv. heilbrrh. til, alveg eins og fyrrv. heilbrrh. gerði 1990, að heimilt verði að sýna allar sjúkraskrár, gamlar sem nýjar. Í greinargerð frv. um réttindi sjúklinga sem við fjöllum núna um er nýlegur dómur Hæstaréttar notaður sem rök með því að opna sjúkraskrár óháð því hvenær þær voru færðar. Það eru að sjálfsögðu rök sem mæla með því að það eigi að opna gamlar sjúkraskrár. Meðrökin eru þau að það séu sjálfsögð réttindi sjúklinga að sjá hvað var skrifað um þá á árum áður. En það eru líka til mótrök og aðallega þau að heilbrigðisstarfsmenn hafi e.t.v. á þeim tíma litið á sjúkraskrár sem vinnuplagg sem ætti ekki að sýna sjúklingi og fært þær þannig. Þar geta líka verið upplýsingar frá þriðja aðila hafðar eftir einhverjum öðrum en sjúklingi sjálfum eða heilbrigðisstarfsmanni. Slíkar upplýsingar geta verið í sjúkraskránum sem erfitt er að aðgreina frá öðrum upplýsingum og því ómögulegt að bera slík ummæli eða slíkar upplýsingar undir þriðja aðila. Í 17. gr. er tekið á því að upplýsingar um meðferð sjúklinga séu ekki aðgengilegar öðrum en viðkomandi heilbrigðisstarfsmönnum. Fagna ég þessu og minnist þess að það kom mér sjálfri verulega á óvart þegar ég lá inni á sjúkrahúsi vegna fæðingar að sjá aðgerðarlista hangandi uppi á vegg yfir þá sjúklinga sem voru að fara í aðgerð þann daginn. Ég gat sem sagt lesið nöfn sjúklinga sem fóru í aðgerð þann daginn og nákvæmlega í hvers lags aðgerð þeir voru að fara. Þessi listi hékk uppi á sjúkrahúsinu þar sem talsverður umgangur var þannig að þetta var aðgengilegt nokkuð stórum hópi manna sem átti þarna leið um og þetta er auðvitað gersamlega óeðlilegt. Í 24. gr. frv. er mælt fyrir um að ef sjúklingur gefi ótvírætt til kynna að hann óski ekki eftir meðferð sem lengir líf hans eða tilraunum til endurlífgunar skuli virða þá ákvörðun. Hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða að mínu mati, en ýmsar stofnanir hafa sett sér vinnureglur um þetta eins og kemur fram í greinargerð frv. Borgarspítalinn og hjúkrunarheimilið Eir eru slíkir staðir, en þar er leitast við að halda fund með sjúklingi og aðstandendum hans þar sem farið er yfir það hvað sjúklingur vill að gert verði við lok lífs og niðurstöðurnar eru skráðar. Boðið er upp á fulla meðferð, það á þá sem sagt að gera allt sem í valdi sjúkahússins stendur, eða fulla meðferð að endurlífgun, þá á að hætta meðferðinni eða boðið er upp á líknandi meðferð. Í tillögum siðaráðs landlæknis sem ég hef kynnt mér, þær eru reyndar ósamþykktar, segir: ,,Meðferð sem lengir líf dauðvona sjúklings án þess að hún feli í sér lækningu eða líkn er ekki réttlætanleg. Ákvörðun um takmörkun meðferðar skal tekin af þeim heilbrigðisstarfsmönnum sem mest hafa sinnt sjúklingi og þekkja hann best. Að ákvörðuninni skulu standa a.m.k. einn læknir og einn hjúkrunarfræðingur og bera sameiginlega ábyrgð á henni. Ákvörðunina skal skrá í sjúkraskrá sjúklings með undirskrift beggja þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem að henni stóðu. Þar skal koma fram rökstuðningur fyrir ákvörðuninni. Verði ágreiningur milli heilbrigðisstarfsfóks og aðstandenda skal leita álits þverfaglærðrar siðanefndar sjúkrahúss eða landlæknis.`` Þetta er að mínu mati nokkuð skrýtið. Þetta eru reyndar bara tillögur, en mér finnst mjög skrýtið að ef upp kemur ágreiningur á milli heilbrigðisstarfsfólks og aðstandenda sjúklings, skuli t.d. leita álits þverfaglegrar siðanefndar sjúkrahúss. Hvað ef aðstandendur eru ósammála? Á þá nánast að fara fram einhvers konar atkvæðagreiðsla systkina um það hvort foreldri eigi að fá að lifa eða deyja á einhverjum ákveðnum tímapunkti? Getur verið að þau fái sektarkennd síðar ef þau taka slíka ákvörðun? Mér finnst við vera komin út á mjög hála braut hér ef þessar tillögur verða samþykktar. Að lokum vil ég segja að þetta frv. sem við erum að fjalla hér um er í heildina mjög gott fyrir réttarstöðu sjúklinga og það er brýnt að það fái faglega umfjöllun sem fyrst í heilbr.- og trn. En það eru fjölmörg atriði hér sem vert er að skoða mun betur.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið hv. 4. þm. Reykn. sem lúta að skráningarmálum og rétti sjúklinga í þeim efnum. Ég tel að það sé ýmislegt í þessu frv. sem er til bóta en ég saknaði þess að hvorki hún né hæstv. ráðherra drap á það sem er aðalatriði fyrir sjúklinga nú til dags. Það er að það séu sett inn í lög um réttindi sjúklinga ákvæði um að það sé bannað að skattleggja þá eftir að þeir koma inn á spítalana og að leggja á þá sérstök gjöld. Þannig að ég tel að í lögum af þessu tagi, ef þetta yrði að lögum, ætti að setja ákvæði um að það sé algerlega óheimilt að taka skatt af sjúklingi eftir að hann er kominn inn á heilbrigðisstofnunina. Þetta tel ég undirstöðuatriði og mikilvægt að halda því til haga og áskil ég mér allan rétt til að flytja um það breytingartillögu á síðari stigum málsins að hér verði algerlega tekið af skarið þannig að sjúklingum verði sem mest er kostur á hlíft við of skattaglöðum stjórnvöldum sem eru aðalvandamálið í dag þar sem stjórnvöld eru alltaf að láta sér detta í hug að skattleggja sjúklinga. Varðandi orðalag á einstökum þáttum frv. sé ég að aðalvandinn er að sumu leyti sá að menn hafa verið að glíma við að þýða upp úr öðrum textum. Það er út af fyrir sig fróðleg ábending sem kemur þarna frá hv. 1. þm. Vestf. sem var mjög mærður í fjölmiðlum um helgina og með hliðsjón af því tel ég fulla ástæðu til að taka mark á hans frammíkalli umfram annarra manna.

Herra forseti. Ég saknaði þess að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir svaraði ekki hv. þm. Svavari Gestssyni. Ég minnist þess að það var einmitt hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sem ein allra þingmanna Framsfl. hefur lýst yfir stuðningi við tillögur sem ganga þvert á það sem hv. þm. Svavar Getsson var að tala um. Þingmaðurinn er nefnilega þeirrar skoðunar að það eigi að skattleggja sjúklinga og hefur lýst því margsinnis yfir. Hún vill að þeir borgi matarkostnaðinn inni á sjúkrahúsum. Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir afar lærða og djúpa yfirferð um þetta mál. Nú er það svo að ræða hæstv. heilbrrh. var óvanalega góð og yfirgripsmikil, en mér sýnist að ræða hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur hafi verið sýnu yfirgripsmeiri og má vera að hæstv. ráðherra megi taka að verja sitt sæti. Ég sé að hér kann að vera komin upp einhvers konar keppni innan Framsfl. um stól heilbrrh. En við förum ekkert frekar út í það, enda sé ég að aðstoðarheilbrigðisráðherrarnir báðir eru mættir. Herra forseti, það sem mér þótti gott í ræðu hv. þm. var yfirferð hennar um hvernig skyldi fara með trúnaðarupplýsingar og sjúkraskrár. Margt af því sem hún sagði opnaði augu mín fyrir ýmsu, en það sem ég náði ekki alveg og var kannski vegna þess að ég hafði ekki skilningarvitin nægilega uppi við, var það hver afstaða hennar sjálfrar er til þeirra ákvæða sem koma fram í frv. Á að opna skrárnar fyrir sjúklingum eða ekki? Ég var ekki alveg klár á því. Mér finnst þetta vera prinsippatriði og vildi gjarnan að hv. þm. hreinsaði allan efa minn í þessum efnum.

Herra forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að ég hef verið talsmaður þess að taka upp matargjöld, þjónustugjöld. Mér finnst eðlilegt að þeir sem leggjast inn á sjúkrahús greiði fyrir þann mat sem þeir borða þar og þá er ég að tala um að undanþiggja þó nokkra hópa sem ég ætla ekki að fara nánar út í hér. En ég hef verið talsmaður þess að taka upp slíkt þjónustugjald, það er alveg hárrétt. Það er hins vegar engin keppni á milli okkar hæstv. heilbrrh. hér. Mér þykir hún standa sig afar vel í starfi. Ég styð hana og hennar stefnu og á auðvitað mikinn hlut í þeirri stefnu sem hæstv. heilbrrh. fylgir þannig að við erum algerlega samstiga. Varðandi það hvort opna eigi sjúkraskrár afturvirkt eða ekki, þá tel ég að það eigi að gera það, m.a. vegna þess hvernig hæstaréttardómurinn féll, sá nýlegi sem greint er frá í greinargerð frv. Hann féll sjúklingi í vil, það mátti skoða sjúkraskrár afturvirkt. Reyndar kom krafan fram um það fyrir 1990 og þá stóð ekkert um að sjúkraskrárnar væru lokaðar. Það er því spurning hvort dómurinn féll vegna þess að krafa viðkomandi kom fram fyrir árið 1990 þegar skránni var lokað, eða hvort krafan kom fram vegna þess að einstaklingar eiga, samkvæmt þeirri meginreglu sem var lögfest árið 1981, rétt á að kynna sér þær upplýsingar sem stjórnvöld hafa skráð um einkahagi þeirra nema mikilvægir almannahagsmunir séu því andsnúnir. Sjálfri finnst mér eðlilegt að sjúklingar eigi að fá að sjá sínar gömlu skrár. En það er spurning hvort læknar verði ekki að lesa þær mjög nákvæmlega yfir til þess að geta aðgreint hvort þar eru upplýsingar eftir þriðja aðila sem þarf að bera undir þá. Það væri mikill skaði ef slíkt ylli áföllum í fjölskyldum, þ.e. af því að það koma viðkvæmar upplýsingar fram í gömlu skránum.

Herra forseti. Hér eru sannarlega merkileg mál til umfjöllunar og því miður varð ég þess ekki áskynja þegar ég leit á dagskrá þingins í morgun að hér yrðu þessi mál á dagskrá í dag. Ég taldi að það hefði allt annarri dagskrá verið dreift fyrr í dag þannig að ég kem vanbúnari til þessarar umræðu en ég gjarnan vildi. En hv. þm. Siv Friðleifsdóttir heldur uppi heiðri heilbr.- og trmrn. með sinni nákvæmu yfirferð yfir málið. Ég vil byrja á að taka fram að ég ætlaði alls ekki að efna til ágreinings innan Framsfl. þó ég virðist hafa komið við veikan punkt hjá hv. þm. með því að ýja að því að e.t.v. kunni hún að vera að slægjast eftir háum embættum innan ríkisstjórnarinnar. Það var alls ekki ætlan mín að efna til neins slíks ágreinings, en auðvitað veit hv. þm. að ég er einn af fáum sem enn sem komið er hafa lýst því yfir að hún hafi alla burði til þess að verða mjög farsæll ráðherra.

Hún þarf auðvitað að ganga í Alþfl. til þess.

Það hugsa ég líka, hv. þm., að þú þurfir að gera því að mér sýnist að karlpeningurinn í Framsfl. sé þess eðlis að hann muni aldrei láta ungri og vaskri konu eftir annað ráðherraembætti. Herra forseti. Ég tel að hér sé þarft mál á ferðinni. Það er rétt að undirstrika að tildrög þessa frv. eru þau að fyrrv. heilbrrh., núv. hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, setti á laggir nefnd sem skilaði af sér tillögum sem þetta frv. er byggt á. Enn og aftur kom að því, herra forseti, að arfleifð Alþfl. verði núv. hæstv. heilbrrh. heilladrjúg. Það er svo að í þessu frv. eru tekin saman ýmis atriði sem varða réttindi sjúklinga sem þeir njóta nú þegar að flestu leyti í ýmsum öðrum ákvæðum laga og reglugerða. Það kemur hins vegar fram, herra forseti, í máli hæstv. heilbrrh. og einnig í greinargerðinni að hér sé talsvert um nýmæli í frv. Sá galli er á greinargerð frv. að nýmælin eru ekki talin upp og maður veltir því fyrir sér: Er um einhver raunveruleg nýmæli að ræða í þessu frv. sem eru ekki þegar praktíseruð með einhverjum hætti innan sjúkrastofnana eða innan heilbrigðisgeirans? Ég hnýt sérstaklega um það, herra forseti, á bls. 15 í greinargerðinni, þar er fskj. sem hefur að geyma umsögn fjmrn. um frv. og þar segir með leyfi forseta: ,,Í frumvarpinu eru lögfest á einum stað þau réttindi sem sjúklingar eru þegar taldir njóta samkvæmt ýmsum laga- og reglugerðarákvæðum.`` Mér virðist því að það sé skoðun fjmrn. að hér sé um engin raunveruleg nýmæli að ræða. Hér sé einungis verið að taka saman ýmis réttindi sem sjúklingarnir njóta nú þegar. Ég neita því ekki, herra forseti, að ég hefði gjarnan viljað sjá frv. stíga skrefi lengra í sumum efnum og þá er ég kannski fyrst og fremst að ræða um VII. kaflann eins og ég mun drepa á síðar í mínu máli. Herra forseti. Ég ætla þá í eins stuttu máli og kleift er að gera grein fyrir fyrstu viðbrögðum mínum og Alþfl. til þessa frv. Það hryggir mig, herra forseti, að sjá strax í 2. gr. skilgreiningu sem er með engu móti hægt að fallast á. Enginn ráðherra hæstv. ríkisstjórnar og ekkert íslenskt stjórnvald á að leyfa sér að misþyrma íslenskri tungu eins og þar er gert. Þarna er sett fram skilgreining á sjúklingi og samkvæmt þessari skilgreiningu má halda því fram að gervallur flokkur hæstv. heilbrrh. sé helsjúkur vegna þess að allir framsóknarmenn eru ýmist heilbrigðir eða sjúkir. Svona er skilgreiningin, með leyfi forseta: ,,Sjúklingur: Notandi heilbrigðisþjónustu, heilbrigður eða sjúkur.`` Með öðrum orðum er lagt til að Alþingi Íslendinga lögfesti þá skilgreiningu að heilbrigður maður geti verið sjúklingur. Slíkt kemur náttúrlega ekki til greina og þingið getur ekki látið henda sig að samþykkja slíkt. Ég vænti þess að heilbr.- og trn. muni vinda bug að því að breyta þessu, enda heyrði ég það á máli hæstv. heilbrrh. að hún eiginlega óskar eftir að tillögur yrðu gerðar um betra orðalag heldur en þarna er að finna. Ég er ósammála hv. þm. Siv Friðleifsdóttur um það að 1. gr. núverandi helbrigðislaga eigi að færa til samræmis við það orðalag sem er að finna í 3. gr. Í 1. gr. heilbrigðislaganna er talað um að sjúklingur á Íslandi eigi að hafa kost á þeirri bestu þjónustu sem völ er á. Það er auðvitað markmiðið sem við eigum að stefna að. Ég tel það háleitt og göfugt. Þó að ég geti í sjálfu sér alveg fallist á að í þessum lögum verði talað um að þessari þjónustu þurfi auðvitað að sníða fjárhagslegan stakk finnst mér samt að meginmarkmiðið sé það sem lýst er í 1. gr. heilbrigðislaganna. Herra forseti. Þetta frv. heitir ,,frumvarp til laga um réttindi sjúklinga.`` Ég velti því fyrir mér hvort það ætti ekki að vera ,,réttindi og skyldur sjúklinga``. Ég sé t.d. við mjög fljóta yfirferð að í 21. gr. er verið að setja sjúklingnum ákveðnar skyldur á herðar og meðan eitthvað slíkt er að finna í frv. þá velti ég því fyrir mér hvort ekki sé rétt að láta það líka heita: réttindi sjúklinga og skyldur. Að því er varðar ýmsar þær ábendingar sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttur kom með í ræðu sinni er ég sammála henni að það megi skoða þau atriði sem hún drap á varðandi d-lið 5. gr. Kann að vera að læknir sem lætur hjá líða að veita sjúklingi upplýsingar um möguleika á annars konar aðgerð eða annars konar tækni til þess að framkvæma aðgerð sé að baka sér skaðabótaábyrgð ef aðgerð hans mistekst? Þetta er auðvitað mál sem þarf að skoða og getur skipt talsverðu máli. Ég skil það svo, herra forseti, að hér sé líka til umræðu frv. hv. varaþingmanns Katrínar Fjeldsted. Tillaga hennar er að ýmsu marki efnislega samhljóða því sem segir í 7. gr. Hv. þm. Katrín Fjeldsted leggur til að samþykki sjúklings þurfi að vera skriflegt. Reyndar talar hún um í frv. sínu að ef sjúklingurinn er rænulaus og um sé að ræða bráða aðgerð, þurfi eigi að síður að leita eftir samþykki aðstandenda. Það er auðvitað algerlega fráleitt og ekki með nokkru móti hægt að samþykkja það og að þessu leyti tekur frv. hæstv. heilbrrh. frv. þingmannsins fram. Hins vegar tek ég undir þann varnagla sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sló. Hún spyr hvort verið gæti að með því að samþykkja að skrifa undir skjal áður en aðgerð er framkvæmd af lækni kunni sjúklingurinn með einhverju móti að minnka rétt sinn til skaðabóta ef illa fer. Nú er það að vísu svo að það kemur fram í greinargerð hjá hv. þm. Katrínu Fjeldsted að það er ekki skoðun hennar að slíkur gjörningur sjúklings mundi leiða til þess að hann ætti minni möguleika á skaðabótum ef til einhvers konar óhappa kæmi. Þetta þarf auðvitað að skoða afskaplega vel. Herra forseti. Mér finnst afar mikilvægt það sem fjallað er um í V. kafla, 18. gr. og hljóðar svo: ,,Þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skal heilbrigðisstarfsmaður, sem hann leitar til, gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma.`` Herra forseti. Hér er komið að því sem ég tel vera svartasta blettinn á íslenska heilbrigðiskerfinu, það eru biðlistarnir. Því miður berast okkur fregnir um að þeir séu að lengjast þessa dagana. Síðasta ríkisstjórn reyndi eftir föngum að auka fjárveitingar til þess að stytta biðlista. Við vitum öll að það hafa verið átök um fjárveitingar til heilbrigðiskerfisins og eitt af því sem hefur orðið undan að láta er viðleitni til þess að stytta biðlistana. Ég vísa til 1. gr. heilbrigðislaganna um að allir eigi að hafa kost á bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. En er ekki kominn tími til þess að tímasetja hvenær? Við eigum öll að eiga kost á bestu meðferð sem völ er á. Það segir bara ekki hvenær. Nú er það svo, herra forseti, að menn lenda í því að bíða ekki bara eitt og ekki tvö heldur allt upp í þrjú ár eftir mjög mikilvægum aðgerðum. Læknum, bæklunarlæknum, eru settar mjög þröngar skorður. Sumir þeirra fá einungis að framkvæma tiltekinn fjölda af ákveðnum aðgerðum sem fjöldi fólks er þó að bíða eftir. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta sé þjóðhagslega hagkvæmt. Ætli menn hafi nokkurn tíma sest niður og reynt að reikna út hvaða hagkvæmni og hvaða raunverulegur sparnaður felst í þessu? Sá sem er á biðlista þiggur í fyrsta lagi bætur frá almannatryggingakerfinu og það eru útlát fyrir ríkið. Hann getur ekki innt af höndum vinnuframlag og ekki tekið þátt í atvinnulífinu og þar af leiðandi hlýtur að draga úr framleiðslu og verðmætasköpun af hans hálfu. Þetta bakar honum líka andlega vanlíðan og e.t.v. fjölda manns í kringum hann. Þegar upp er staðið hygg ég að biðlistarnir kosti meira en sparnaðurinn sem menn uppskera við þær þrengingar sem bæklunardeildir sæta núna. Ég held því, herra forseti, að það sé tímabært að Alþingi velti því fyrir sér hvort ekki sé rétt að setja einfaldlega í lög að sjúklingar eigi ekki að þurfa að vera á biðlistum nema tiltekinn tíma, 3--6 mánuði. Það er auðvitað algerlega ótækt þegar staðan er orðin þannig að menn þurfa að bíða upp í 2--3 ár. Ég lít svo á að það sé brot á sjálfsögðustu mannréttindum okkar tíma. Það sem vekur eftirtekt mína þegar vindur fram í frv., herra forseti, er einnig 20. gr. Þar er um að ræða mjög merkileg fyrirmæli frá hæstv. heilbrrh., m.a. til þeirrar nefndar sem ég sit í og vélar um uppstokkun á stofnanakerfi heilbrigðisgæslunnar. Í greininni segir, herra forseti, að sjúklingur geti þrátt fyrir skiptingu landsins í tiltekin heilsugæsluumdæmi leitað til þess heilsugæslu- eða heimilislæknis sem honum hentar best. Ég tek heils hugar undir þetta markmið. Það er hins vegar svo að menn eru núna að ræða það að skipta landinu upp í ákveðin heilsuumdæmi, sem byggist á kjördæmaskiptingunni í landinu, og það er í umræðu að koma upp sérstökum heilbrigðisstjórnum sem eiga að fá fjárhagslegt vald, eiga að fá að deila fjármagninu sem rennur til viðkomandi heilsuumdæmis. Þá hafa komið upp skoðanir í þá veru að þessar stjórnir ráði því til dæmis hvort sjúklingur geti leitað út fyrir heilsuumdæmið án þess að fjármagnið fylgi. Ég tel að þessi grein taki af öll tvímæli um það að slík breyting verður ekki gerð á heilbrigðiskerfinu nema það sé algerlega tryggt að fjármagnið fylgi sjúklingnum. Ég tel að það skipti verulega miklu máli. Ýmsir aðrir kunna að vera annarrar skoðunar, t.d. ýmsir hv. þingmenn af landbyggðinni enda sé ég að það færist ógnvænlegur svipur yfir andlit hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Að því er varðar hina merku 24. gr., um dauðvona sjúklinga, er ýmislegt sem vekur mann til umhugsunar. Ég hjó eftir því í máli hæstv. ráðherra og sé það einnig í greinargerðinni að ýmis sjúkrahús hafa þegar sett leiðbeinandi reglur um meðferð sjúklinga við lok lífs. Þessi grein tekur af öll tvímæli um að ef dauðvona sjúklingur gefur það ótvírætt til kynna að hann óskar ekki eftir að lifa lengur, óskar ekki eftir frekari meðferð, þá ber að virða þá ákvörðun. Ég velti hins vegar fyrir mér, herra forseti, og kannski gæti hæstv. heilbrrh. svarað eftirfarandi spurningu: Með hvaða lagastoð hafa ýmis sjúkrahús þegar sett reglur um það hvernig eigi að fara með sjúkling sem óskar eftir því að hætta að vera til? Ég velti fyrir mér hvar er lagastoðin fyrir því að mönnum er hjálpað til að deyja á íslenskum sjúkrastofnunum í dag. Eða, hæstv. ráðherra, er ég að misskilja þetta algerlega? Mér finnst þetta mjög merkileg grein en það sem mér finnst skorta á er hins vegar ef sjúklingur er orðinn mjög langt leiddur, ef hann er orðinn rænulaus og ekki í ástandi til þess að taka á móti upplýsingum um eigin stöðu eða eigin lífslíkur, hver á þá að taka ákvarðanirnar? Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir upplýsti okkur áðan um siðareglur sem eru í drögum hjá siðanefnd landlæknis. Það er ekkert um þær í greinargerðinni þannig að það er óskaplega erfitt að gera sér grein fyrir því hvað gerist í þeim tilvikum að sjúklingur hefur tapað ráði og rænu og læknar og heilbrigðisstarfsfólk er sammála um að hann á ekki afturkvæmt til meðvitundar, þá getur samkvæmt hljóðan orðanna í 24. gr. enginn tekið ákvörðun um það að hann fái að deyja með reisn. Þetta finnst mér vera galli. Ég bendi á að t.d. í 6. gr. er fjallað um upplýsingar til sjúklings og þar segir, með leyfi forseta: ,,Eigi í hlut sjúklingur sem ekki getur tileinkað sér upplýsingar skv. 5. gr. skulu þær veittar nánasta vandamanni eða lögráðamanni hafi sjúklingur verið sviptur lögræði.`` Ég hygg, herra forseti, að það sé nauðsynlegt að breyta 24. gr. til samræmis við 6. gr., sem ég var að vísa í hér áðan, þannig að það geti einhverjir fyrir hönd rænulauss sjúklings, sem á ekki afturkvæmt til meðvitundar að mati bestu manna, tekið þá ákvörðun fyrir hann að hann fái að deyja með reisn. Þetta er auðvitað eitt af því sem er umdeilanlegt í þessu frv. en ég styð þetta. Hér er þó um mjög djúpt siðferðilegt álitaefni að ræða sem ég held að muni reynast mönnum erfitt að ráða fram úr og ráða til lykta. Ég velti einu fyrir mér, herra forseti, þegar ég les þessa ágætu reglu um sjúk börn sem er að finna í 27. gr. Þar er talað um að sjúk börn á skólaskyldualdri sem dveljast á stofnunum heilbrigðiskerfisins eigi að hafa aðgang að kennslu sem hæfir þeirra aldri og ástandi. Þetta finnst mér göfugt markmið, markmið sem ég held að við eigum að setja okkur að framfylgja. En það mun kosta peninga. Við vitum að það eru því miður allt of mörg börn sem þurfa að dvelja langtímum saman á sjúkrastofnunum vegna þess að þau eru verulega sjúk. Ég tel að þá sé það skylda okkar að reyna að búa svo um hnúta að þau geti þegar fram líða tímar haldið á nýjan leik á vit lífsins með sem svipaðastan undirbúning og önnur börn sem hafa getað sótt okkar hefðbundnu skóla. Þegar ég les hins vegar álit fjárlagaskrifstofu fjmrn. á bls. 16 get ég ekki skilið það öðruvísi en svo að það sé ekki gert ráð fyrir neinum kostnaðarauka. Á meðan svo er, herra forseti, tel ég einsýnt að það göfuga markmið sem er að finna í 27. gr. muni ekki ná fram að ganga. Herra forseti. Að lokum vil ég koma að 28. gr. sem ég ætlaði að gera að meginefni ræðu minnar. Hún fjallar um það hvernig beri að fara með athugasemdir og kvartanir af hálfu sjúklinga. Samkvæmt þessu getur sjúklingur kvartað til landlæknis eða kvörtunarnefndar. Ég tel að landlæknir, eins og málum er háttað núna, geti ekki talist óháður aðili. Eins og hann er hnýttur inn í heilbrrn. í dag kemur hann nánast fram sem undirstofnun þess, partur af heilbrrn. samanber fjárlögin. Er þess þá að vænta að sjúklingur eigi kost á algjörlega óháðri meðhöndlun kæru sinnar? Ég er ekki viss um það. Ég tel að þá þurfi með sterkari hætti að skilja á milli landlæknisembættisins og heilbrrn. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt fyrir a.m.k. mig að halda því til haga að ég ásamt öðrum þingmönnum Alþfl. flutti hér fyrr í vetur þáltill. um umboðsmann sjúklinga. Þar var lagt til að Alþingi fæli ríkisstjórninni að undirbúa ráðningu umboðsmanna sjúklinga á stærri sjúkrahúsum í landinu og hverju heilsugæsluumdæmi. Ég held að reynslan sýni að það sé nauðsynlegt. Ég held að 28. gr. sem á að setja undir þann leka sem við skutum byttu undir með okkar þáltill. sé ekki nægilega sterk, herra forseti.

Herra forseti. Mér fannst afar merkilegt það sem kom fram hjá hv. þm. varðandi biðlistana. Það væri kannski rétt að setja ákveðið hámark á hve lengi menn mættu vera á biðlista, t.d. þrjá til sex mánuði. Þetta er mjög göfug hugsun, en ég efa að það gangi upp. Það var reynt í Noregi að setja ákvæði inn í lög um hámarksbiðtíma á biðlista. Það var tekið út þar sem séð var fram á að margar skaðabótakröfur væru yfirvofandi ef stjórnvöld eða heilbrigðisyfirvöld gætu ekki uppfyllt reglurnar um biðtímann. Ég tel mjög varasamt við núverandi aðstæður að setja slíkt inn í lögin. Ég tek hins vegar undir spurningu hv. þm. um lagastoð fyrir þeim reglum sem nú eru notaðar um lok lífs og ýmsar stofnanir fara eftir. Þegar ég skoðaði tillögur siðaráðs landlæknis um leiðbeiningar um takmörkun og meðferð við lok lífs, viðurkenni ég að mér brá svolítið. Þar kemur fram í 5. lið að ef sjúklingur er ófær um að taka þátt í ákvörðun um takmörkun meðferðar skal heilbrigðisstarfsfólk leita samráðs við nánustu aðstandendur um ákvörðunina. Síðan kemur fram í 10. lið að ef ágreiningur er á milli heilbrigðisstarfsfólks og aðstendenda, á að leita álits þverfaglegrar siðanefndar sjúkrahúss eða landlæknis. Ef reglurnar verða á þessum nótum, erum við að mínu mati komin út á mjög hála braut. Ég vildi nota tækifærið til að benda hv. þm. á þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir hennar ágætu ábendingu. Mér finnst aðdáanlegt hversu nákvæmlega hún hefur sett sig inn í þetta mál. En eins verð ég að geta í þessari umræðu sem mér þykir miður. Það er þetta: Ég stend henni ekki jafnfætis í umræðunni vegna þess að ég er stjórnarandstæðingur. Ég hef ekki fengið þessi drög til yfirlestrar, enginn hefur komið þeim drögum í mínar hendur sem hún er að vísa hér í. Það er ekki nokkur maður í stjórnarandstöðunni sem ég þekki sem hefur þau. Ég verð að segja að þegar við erum að ræða jafnmikilvægt mál og þetta, finnst mér það fjandi hart, herra forseti, að einhverjir meðlimir stjórnarliðsins hafi undir höndum drög að siðareglum landlæknisembættisins um hvernig eigi að hjálpa dauðvona sjúklingum að ljúka lífi sínu með reisn en við hin höfum ekkert um þetta að segja. Við getum ekki tekið þátt í þessari umræðu vegna þess að við höfum þetta ekki. Þetta vildi ég að kæmi fram. Ég get ekki tekið þátt í þessari umræðu, sem að öðru leyti er fróðleg, við hv. þm. Siv Friðleifsdóttur vegna þess að ég þekki ekki þessi drög. Og ég hefði talið að drög af þessu tagi væru jafnvel trúnaðarmál áður en kæmi til lokaákvörðunar um hvernig þau ættu að vera. Herra forseti. Að því er varðar biðlistana þykir mér miður að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir telur óráðlegt að velta því fyrir sér hvort eigi að setja svona í lög. Það má vel vera að úti í löndum hafi komið í ljós að það séu ekki föng til þess. Ég segi það hins vegar að eini bletturinn á íslenska heilbrigðiskerfinu, sem er engri sérstakri ríkisstjórn að kenna, eru biðlistarnir. Þeir eru hneisa fyrir íslenska velferðarkerfið. Sjálfur er ég á þeim aldri sem flestir kalla aldurinn besta því þá er heilsan enn góð og menn þurfa ekki að leita til heilbrigðiskerfisins vegna hrörnunar. En ég get ekki ímyndað mér neitt verra en að þarfnast mjög sárlega einhverrar bæklunaraðgerðar og þurfa að bíða eftir henni, ekki í eitt ár ekki í tvö ár heldur þrjú ár. Það eru brot á mannréttindum eins og við skiljum þau í dag. Að þessu verður að vinda bug.

Herra forseti. Ég geri þessar ósamþykktu tillögur frá siðaráði landlæknis ekki að umræðuefni hér vegna þess að ég er í stjórnarflokki. Ég fæ þær ekki sem stjórnarliði. Ég komst yfir þessar upplýsingar með því að ræða við ritara okkar úti í Þórshamri. Ég bað hana að útvega það sem til var. Þessar tillögur fengum við sendar í gegnum faxtæki. Mér heyrist hins vegar að hæstv. ráðherra sé ekki búinn að sjá þessar tillögur en trúnaðurinn er ekki meiri en að þær eru sendar í faxi til ritara okkar í Þórshamri. Ég vænti þess að ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefði hringt í landlæknisembættið hefði hann sjálfsagt líka fengið þessar tillögur. Ég get ljósritað þær strax fyrir hann.

Hæstv. forseti. Hér eru afar merkileg mál til umræðu sem vert er að ræða ítarlega og þau kalla á mikla skoðun. En áður en ég vík að þessu frv. sem er meginmálið, langar mig til að benda á að fyrir helgina mælti hæstv. forsrh. fyrir frv. til upplýsingalaga og við þurfum að hafa það í huga við meðferð þessa máls í nefnd að kanna hvort það er fullt samræmi milli frv. til upplýsingalaga og þessa frv. hér um réttindi sjúklinga. Í upplýsingalögunum er verið að tryggja rétt almennings til aðgangs að upplýsingum og þar eru undantekningareglur. Ég sé að þar er ekkert minnst á heilbrigðismál en í 5. gr. eru nefnd gögn um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga. Ég vildi bara koma því að hér að það sé rétt að skoða þetta í samhengi. Varðandi frv. um réttindi sjúklinga langar mig fyrst að víkja að nafni frv. og væntanlegra laga. Mér finnst það ekki gefa rétta mynd að kalla þetta frv. ,,frv. til laga um réttindi sjúklinga`` því hér er vissulega í mörgum greinum vikið bæði að skyldum sjúklinga og skyldum heilbrigðisstarfsfólks. Auðvitað skiptir það engu meginmáli en það gefur réttari mynd af því um hvað lögin fjalla að heiti væntanlegra laga sé ítarlegra. Áður en ég vík að einstökum greinum vil ég að fagna því að þetta frv. skuli fram komið. Ég tel að hér sé fyrst og fremst verið að festa í lög þær reglur sem menn hafa verið að móta á undanförnum árum og jafnvel áratugum og það hljóti að vera mikil réttarbót bæði fyrir sjúklinga og alla þá sem vinna við heilbrigðisþjónustuna að hafa slík lög, að geta sótt sér styrk til laganna og að þarna sé sem sagt vörn og réttur á báða bóga og skilgreining á skyldum. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni varðandi skilgreininguna á hugtakinu sjúklingur. Ég þekki það að læknar nota þetta orð almennt um alla þá sem til þeirra koma, hvort sem viðkomandi reynist veikur eða ekki. En þetta er svolítið sérkennileg skilgreining og má svo sem hugleiða að skýra þetta betur. Varðandi 3. gr. hefur hér verið farin sú leið að breyta aðeins 1. gr. heilbrigðislaganna en í henni segir, ef ég man rétt: Sjúklingur á rétt á fullkomnustu meðferð sem á hverjum tíma er völ á. Þetta er orðað einhvern veginn svona, þetta er ekki alveg orðrétt. Þetta er galopin heimild og alveg ljóst að á grundvelli þeirra laga gætu sjúklingar gert kröfur um mjög mikla þjónustu sem hugsanlega er ekki nokkur leið að veita eða kostar þvílíkar óskaplegar upphæðir að við það verður ekki ráðið. Minni ég þá á dæmið sem hæstv. heilbrrh. tók í umræðunni um heilbrigðismálin almennt, dæmi um sjúkling þar sem meðferð kostaði u.þ.b. 100 millj. kr. Það er gífurlegt álitamál hvenær á að leggja út í slíkar óskaplegar aðgerðir, að maður tali nú ekki um það hver á að meta það. Hér er farin sú leið að það beri að veita fullkomnustu meðferð sem hægt er innan þess fjárhagsramma sem viðkomandi stofnun hefur. En hvað þýðir þetta í raun og veru? Gæti þetta þýtt að það verði hugsanlega að neita sjúklingum um þjónustu? Eða á að bjóða þeim að borga það sem á vantar eða hvað? En ég held að þetta sé eðlileg viðmiðun. Við vitum að við verðum að setja þjónustunni einhverjar skorður. Varðandi upplýsingar og aðgang að upplýsingum vil ég taka undir þær hugleiðingar sem komu fram hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, ekki síst um upplýsingar aftur í tímann. Annars vegar getur það verið mjög réttmætt að fólk hafi aðgang að sjúkraskrám og upplýsingum um sig sjálfa og jafnvel skyldmenni sín. Slíkt geti nú bara snert sagnfræðilegar rannsóknir og ævisögur og fleira slíkt ef maður hugsar til lengri tíma en það er vissulega rétt að fólk getur rekist á mjög viðkvæmar upplýsingar. Þetta snertir einmitt líka upplýsingalögin en í frv. til upplýsingalaga er kveðið á um að hægt sé að takmarka upplýsingarétt annars vegar til 30 ára og hins vegar 80 ára þar sem um persónulegar upplýsingar er að ræða. Þetta er vissulega atriði sem vert er að velta mjög alvarlega fyrir sér vegna þess einmitt að fólk getur rekist á ýmislegt sem veldur sársauka eða jafnvel uppgötvað að sá sem það hélt að væri faðir sinn eða jafnvel móðir er einhver allt annar o.s.frv. Það rifjaðist upp fyrir mér mjög sérkennilegt mál sem ég komst í kast við fyrir nokkrum árum þar sem um var að ræða að kona sem hafði átt við sjúkdóm að stríða vildi láta þurrka út upplýsingar um sig og sjúkraferil sinn. Hún fékk þau svör að það væri ekki hægt, væri ekki heimilt. Þetta var henni mikið hjartans mál. Henni fannst að hún væri að skila til sögunnar og erfingjanna einhverju sem hún vildi ekki að neinn fengi að vita. En eftir því sem ég best veit þá náðist þetta ekki fram. Varðandi ýmislegt annað sem hér kemur fram og vert er að velta fyrir sér get tekið undir það varðandi biðlistana og bið eftir meðferð að auðvitað væri æskilegt að geta sett einhverjar skorður. Þá kemur inn á umræðu sem við höfum átt í félmn. um það að tryggja rétt þess sem leitar eftir þjónustu sem sagt á að vera heimilt að draga endalaust á langinn. Hver er skylda stjórnvalda hvað þetta varðar þegar á einum stað er sagt að sjúklingur skuli eiga rétt á fullkomnustu meðferð sem völ er á hverjum tíma en hins vegar er honum gert að bíða í allt að þrjú ár og jafnvel lengur. Varðandi 20. gr. var rétt sem fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að það er mjög mikilvægur réttur hvers og eins að geta leitað til þeirra sérfræðinga sem þeir vilja. Við höfum barist nokkuð hart gegn því að það væri ekki verið að takmarka þann rétt. Við vitum það sem búum á höfuðborgarsvæðinu að við getum nýtt okkur þau réttindi að leita til þeirra sérfræðinga sem við kjósum. Það gildir svolítið öðru máli um aðra. Í 21. gr. segir: ,,Sjúklingur ber ábyrgð á heilsu sinni eftir því sem það er á hans færi og ástand hans leyfir.`` Sú spurning vaknar hjá mér hvað þetta þýðir í raun og veru. Ég veit að t.d. í Bandaríkjunum hafa menn verið að færa sig meira og meira inn á þá braut að ef sjúklingur í raun og veru ber ekki ábyrgð á heilsu sinni eins og með því að reykja þá er sjúklingi einfaldlega neitað um meðferð. Þá er t.d. sagt hvað varðar hjartaaðgerðir að ef sjúklingurinn ekki bætir hegðan sína og sýnir raunverulega ábyrgð að ekkert þýði að gera hjartauppskurð, það beri ekki árangur. Hvað eru menn í rauninni að meina með þessu? Það segir hér: ,,Honum ber eftir atvikum að vera virkur þátttakandi í meðferð sem hann hefur samþykkt.`` En hvað ef hann gerir það ekki? Hver er hugsunin á bak við þetta, hæstv. heilbrrh.? Þegar menn eru að tala um forgangsröðun og kostnað í heilbrigðisþjónustunni og ef sjúklingur sýnir ekki sjálfur vilja til að taka afleiðingum gerða sinna og að bæta heilsu sína er spurning hversu langt samfélagið á að ganga í að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu ef ljóst er að hún ber ekki árangur. 24. gr., um meðferð dauðvona sjúklings, kallar á frekari skýringar og frekari reglur. Menn hafa verið að feta sig eftir þessari braut inni á sjúkrahúsunum og það má segja að það hafi orðið ákveðin stefnubreyting frá því þegar reynt var að halda lífinu í fólki eins lengi og hægt er yfir í það að meta hverjar eru lífslíkurnar, hverju skilar meðferð o.s.frv., og einfaldlega að virða rétt fólks til að fá að deyja. En þetta er auðvitað alltaf alveg óskaplega vandmeðfarið þegar t.d. er um að ræða að taka vélar úr sambandi og fleira slíkt og hver á að taka þá ákvörðun. Hver á að bera ábyrgðina? Þetta er geysilega vandmeðfarið en slíkar reglur þurfa að vera til. Ég skil 27. gr. og það sem komið var inn á áðan varðandi kennslu barna svo á umsögn fjmrn. að þar er vísað til þess að það er verið að færa grunnskólann yfir til sveitarfélaganna og að grunnskólanum beri að veita þessum börnum þjónustu eins og öðrum. Eftir því sem ég best veit hefur kennslu verið sinnt inni á sjúkrahúsunum og auk þess listrænni meðferð eða ,,artþerapí`` og margt verið gert þó að kannski séu það einkum þrengsli sem hafi hamlað starfi á barnadeildum, bæði á Landakoti, sem er reyndar búið að flytja yfir á Borgarspítalann, og á Barnaspítala Hringsins. Að lokum, hæstv. forseti, varðandi 28. gr. og það að sjúklingur geti gert athugasemdir við meðferð væri fróðlegt að fá að heyra það hjá hæstv. heilbrrh. hversu mikið er um kvartanir af þessu tagi. Hafa þær vaxið mjög? Þetta er mjög þekkt fyrirbæri, m.a. í Bandaríkjunum þar sem um gífurleg málaferli og kvartanir hefur verið að ræða. Menn hafa reynt að tryggja sig þar bæði með tryggingum og lögum og ýmsum aðgerðum, þ.e. þeir sem sinna heilbrigðisþjónustu, og auðvitað verða þeim á mistök eins og öðrum. En hve mikið er um slíkar kvartanir? Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að það er auðvitað spurning hvort landlæknir er réttur aðili til að dæma í slíkum málum. Hér er reyndar minnst á kvörtunarnefndir og ég verð að viðurkenna að hér er vísað til laga um heilbrigðisþjónustu. Ég veit ekki hvernig þær eru skipaðar. En eins og hv. þm. nefndi fluttu nokkrir þingmenn Alþfl. tillögu um umboðsmann sjúklinga en sú ágæta fyrrum þingkona Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, flutti þetta mál margsinnis á síðasta kjörtímabili. Það fékk alltaf mjög góða umsögn en náði ekki fram að ganga. Við getum spurt okkur að því, það er ákveðin þróun, sérstaklega á Norðurlöndum, að verið er að skipa umboðsmann fólks í ýmsum málum. Alls staðar á Norðurlöndunum er starfandi umboðsmaður jafnréttismála, það er umboðsmaður barna og það er verið að tala um umboðsmann neytenda o.s.frv. Allt er þetta auðvitað mikil réttarbót. En það vekur líka spurningar um hvort það sé ekki orðið eitthvað óeðlilegt við framkvæmd laga ef það þarf að koma upp eftirlitskerfi nánast gagnvart hverjum einasta þætti framkvæmdarvaldsins. Hins vegar held ég að það geti verið verulega mikil ástæða til varðandi umboðsmann sjúklinga þar sem oft er um fólk að ræða sem á erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér. Hæstv. forseti. Ég lýsi yfir stuðningi við þetta mál með þeim fyrirvara að sjálfsögðu að hér eru ýmsar greinar sem þarf að skýra og skoða betur enda um afar vandmeðfarið og viðkvæmt mál að ræða. En ég hygg að eftir að málið hefur fengið rækilega meðferð í hv. heilbrn. muni það verða til bóta. Vegna þess að hv. varaþingmaður Katrín Fjeldsted sést í hliðarsal get ég ekki annað en aðeins minnst á hennar frv. sem er einnig til umræðu. Hún leggur til í frv. sínu að lækni sé skylt að afla skriflegs samþykkis eða lækni beri að afla skriflegs samþykkis sjúklings. Ég hygg að þessi tvö frv. falli nokkuð saman og að við munum afgreiða þessi mál með þeim hætti að einmitt verði tekið tillit til tillögu hennar með þeim hætti sem hér er lagt til og frv. gengur reyndar út á.

Herra forseti. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir gerði því skóna að e.t.v. væri kerfið komið í ógöngur þegar framkvæmd lagabálka væri með þeim hætti að það þyrfti í einni grein eftir aðra að setja upp sérstaka talsmenn eða umboðsmenn þeirra sem notfæra sér viðkomandi kerfi. Ég er ekki sammála því. Ég held að t.d. heilbrigðiskerfið og lagabálkar og reglugerðir sem því tengjast séu svo flókin að jafnvel hver sem er eigi erfitt með að fóta sig í þeim. Ég minnist þess að þegar umræðan um umboðsmenn sjúklinga kom fyrst upp á Norðurlöndunum á síðasta áratug voru menn að ræða um að það væri einkum nauðsynlegt fyrir þá sem ættu erfitt uppdráttar, lítilmagnann í þjóðfélaginu, til þess að ná rétti sínum. Nú eru menn almennt orðnir þeirrar skoðunar að það sé hverjum og einum mjög þarft að eiga innhlaup hjá einhverjum sem getur skýrt þetta flókna kerfi út. Við sjáum það t.d. á Íslandi því að tölur frá landlæknisembættinu sýna að þetta er mikill vandi. Árið 1993 bárust embættinu 252 kvartanir vegna samskipta við sjúkrastofnanir, 275 árið 1994. Það er ljóst að kvörtunum og athugasemdum við þjónustu sem sjúklingar fá fjölgar. Ég held því að það sé nauðsynlegt að setja upp svona embætti með einhverjum hætti og ég held að það sé ekkert skrýtið. Ég held að þetta kerfi sé orðið svo flókið að jafnvel þeir sem hafa nasasjón af því eiga í erfiðleikum með að rata rétta leið innan þess.

Hæstv. forseti. Það er mikið rétt í því sem hv. þm. sagði. Ég var aðeins að velta því upp hvort aðrar leiðir væru færar en þær að koma upp þessu umboðsmannakerfi en vissulega getur það skilað miklum árangri. Ég held t.d. að eftir því sem ég hef lesið um umboðsmenn jafnréttismála á Norðurlöndum þá hafi þau embætti verið mjög til góðs. Við höfum reynslu af því hvaða áhrif umboðsmaður Alþingis hefur haft. Þetta er ein aðferð til þess að skýra boðleiðirnar á milli valdhafa og fólksins og það getur auðvitað mjög oft komið í veg fyrir óþarfa málaferli og flóknar deilur. Úr því að þingmaðurinn nefndi það flókna kerfi sem við búum við á ýmsum sviðum má minna á almannatryggingakerfið því ef eitthvað er illskiljanlegt eða óskiljanlegt í stjórnkerfi okkar hygg ég að það sé almannatryggingakerfið. Það mætti bæta úr því hvað varðar umboðsmann og upplýsingar. En ég velti þessu eingöngu upp, ég er alls ekki að mæla gegn því að þessi leið sé farin.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka ágæta umfjöllun um þetta frv. Það er rétt sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að þau frumvörp sem hér eru til umræðu saman, um breytingar á læknalögum og réttindi sjúklinga, falla mjög vel saman. Það eru mörg nýmæli í þessu frv. eins og fram hefur komið og vil ég þar fyrst nefna að þar er kveðið á um reglur um vísindarannsóknir, að sýni úr sjúklingi má ekki geyma nema með leyfi sjúklings og það er nýtt. Þar er kveðið á um samfellda meðferð, aðgang að upplýsingum fyrir sjúklinginn, breyttar reglur um sjúkraskrár, þagnarskyldu allra sem starfa að heilbrigðisþjónustu, skýringar á bið og að beina skuli sjúklingi þangað sem er styttri biðlisti. Ég vil koma inn á það sérstaklega vegna þess að hér hefur verið rætt mikið um biðlistana sem er vandamál. Menn verða að horfast í augu við það þótt það fækkaði á biðlistum árið 1995 samkvæmt tölum frá landlækni, bæði hvað varðar þvagfæraskurðlækningar, hjartaskurðlækningar og beinaaðgerðir svo að eitthvað sé nefnt. En það er samt ekki nægjanlegt. Það er mjög mikið atriði að sérfræðingur sem veit af plássi fyrir sjúklinginn annars staðar beini honum þangað ef mikill og langur biðlisti er hjá honum. Það er kveðið sérstaklega á um það í þessu frv. að það er skylda lækninsins. Það er kveðið á um forsendur forgangsröðunar, reglur um innlögn og útskrift, reglur um að lina þjáningar, reglur um meðferð dauðvona sjúklinga og sérreglur um sjúk börn svo eitthvað sé nefnt. Það komu fram nokkuð margar spurningar sem eðlilegt er. Hér er verið að fjalla um mjög viðkvæm siðfræðileg málefni sem eru oft og tíðum mjög flókin eins og hér hefur komið fram. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir spurði hvort sjúklingur gæti verið að afsala sér bótakröfurétti með því að skrifa undir að hann sé tilbúinn að fara í ákveðna meðferð. Svarið við því er nei. Hann afsalar sér ekki bótarétti. En fari sjúklingur í mál, er þetta eðlilega gagn í málinu. Hv. þm. talaði einnig um sjúkraskrár og það ákvæði að það er afturvirkt að sjúklingur geti fengið að sjá sínar sjúkraskrár. Þarna er verið að tryggja rétt sjúklingsins afturvirkt og það getur verið mjög þýðingarmikið fyrir hann. En það er með þetta eins og annað, þetta er stór siðferðileg spurning. Það er mat mitt að rétt sé að sjúklingurinn hafi þennan rétt. Hv. formaður heilbr.- og trn. spurði margs. Fyrsta spurning hans var um ábyrgð sjúklings á eigin heilsu sbr. 21. gr. frv. Það eru auðvitað engin refsiákvæði varðandi 21. gr. En það er lykilatriði að sjúklingurinn sé tilbúinn til að fara að fyrirmælum læknis varðandi lyfjagjöf, mataræði, þjálfun, hreyfingu o.s.frv. ef lækning á að takast. Í því samhengi var bent á að við værum að tala um skyldur sjúklinga og þá væri þetta orðið frv. um réttindi og skyldur sjúklinga. Aðalatriðið er auðvitað það að meðferðin gagnist einstaklingnum. Hv. þm. talaði líka um 24. gr., um dauðvona sjúklinga og rétt sjúklings til að deyja með reisn. Það er þannig að yfirleitt er meðferð ekki neydd upp á sjúklinginn ef hann vill alls ekki þiggja hana. En með þessu frv. er það réttur sjúklingsins um leið og hann þiggur ekki meðferð að hann fái nákvæmar skýringar á því hvað það þýðir fyrir hann að þiggja hana ekki. Þetta tel ég vera mjög mikilvægt atriði. Hv. þm. gerði líka að umtalsefni 27. gr. um sjúk börn og mikilvægi þess að á meðan á sjúkrahúsdvöl stendur fái barnið menntun við hæfi. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm., þessi grein kostar peninga. Við verðum að horfast í augu við að stærsta barnasjúkrahúsið okkar getur ekki fullnægt þessum kröfum í dag og það hlýtur að vera stefna okkar að þeim verði fullnægt. Það kom fram fyrirspurn frá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur hvort mikið væri um kvartanir vegna læknismeðferða. Það er nokkuð um kvartanir. En trúlega er lítið kvartað á Íslandi miðað við aðrar þjóðir. Þá komum við að atriði sem hefur líka verið mjög til umfjöllunar, þ.e. umboðsmaður sjúklinga. Landlæknir er í dag umboðsmaður sjúklinga ásamt sérstakri þriggja manna kvörtunarnefnd. Ég tel það fullnægjandi. En ég veit að hv. þingmenn eru margir á annarri skoðun. Ég tel að ég hafi svarað flestum þeim spurningum sem hér hafa komið upp og þakka fyrir ágæta umræðu um þetta mikilsverða mál.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svör sem að flestu leyti voru fullnægjandi og skýr. Það eru þó nokkur atriði sem mig langar að hnykkja á. Það er í fyrsta lagi varðandi 27. gr. þar sem rætt er um sjúk börn á skólaskyldualdri. Þar er það göfuga markmið sett fram í frv. að þau skuli hafa aðgang að kennslu sem hæfi þeirra aldri og ástandi. Ég tel þetta afar mikilvægt og efast ekki andartak um vilja hæstv. heilbrrh. til þess að gera þetta ákvæði virkt. Ég hjó eftir því að í svari sínu gat ráðherrann þess að í dag væru ekki fullnægjandi aðstæður fyrir hendi á þeim barnadeildum sem við búum við núna. Gott og vel. Hér er hæstv. ráðherra að gera það sem hún getur til þess að breyta þessu ástandi. En eins og jafnan er við ramman reip að draga þar sem er hæstv. fjmrh. Það er dálítið dapurlegt að þegar svona lofsvert ákvæði er sett fram af hálfu ríkisstjórnarinnar með annarri hendinni, er það nánast ómerkt með hinni, því fjmrn. segir að það sé ekki gert ráð fyrir því að kostnaður aukist við þetta. Eina skýringin á því gæti auðvitað verið sú að það sé gert ráð fyrir því að sveitarfélögin taki alfarið við kostnaðinum sem af þessu hlýst án þess að fá nokkurt fjármagn á móti frá hinu opinbera. Ég held að þetta sé atriði sem þarf að skoðast mjög rækilega í tengslum við flutning grunnskólans yfir til sveitarfélaganna. Þetta gæti orðið talsvert kostnaðarsamt í sumum tilvikum og alveg nauðsynlegt að hnýta alla hnúta í þessum efnum þannig að ekki komi upp einhver ágreiningur síðar milli sveitarfélaganna og ríkisins um vanefndir sem kynnu að leiða til þess að þeir sem síst skyldi, börnin, gjaldi fyrir með því að fá ekki þá kennslu sem hér er gert ráð fyrir. Mig langar jafnframt, herra forseti, að drepa betur á umboðsmann sjúklinga og viðhorf hæstv. ráðherra til þeirrar hugmyndar sem ég reifaði hérna og Alþfl. hefur fyrr á þessu þingi flutt og hv. fyrrv. þm. Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, flutti á fyrri kjörtímabilum. Ég held að það sé tæpast ásættanlegt í dag að reyna að reisa kerfi sem byggist á því að landlæknir verði umboðsmaður sjúklinga. Í dag er alltaf verið að hnýta landlæknisembættið traustari böndum við heilbrrn. og sú staða kann að koma upp að þeim sem sækir undir væng landlæknisembættisins þegar upp koma erfið mál finnist að hann njóti ekki fyllsta hlutleysis. Ég held að þar þurfi alveg óháða stofnun eða óháðan umboðsmann. Ég bendi á að núna er í heilbr.- og trn. gersamlega óskylt frv. sem varðar sóttvarnir þar sem verið er að tengja heilbrrn., ráðuneytið sjálft, enn sterkari böndum við landlæknisembættið. Ég tel því að þetta sé ekki nægilega gott kerfi sem hér er verið að setja upp þrátt fyrir þriggja manna kvörtunarnefnd. Á meðan hún er á vegum landlæknisembættisins get ég ekki talið hana fullkomlega óháða heilbrrn. Það sem við erum einmitt að gera svo víða í dag er að koma í veg fyrir að sá sem hefur framkvæmd með höndum hafi eftirlit með sjálfum sér. Á þessu sviði sýnist mér að það sé verið að setja upp kerfi þar sem landlækni, sem er hluti heilbrrn., er ætlað að hafa eftirlit með öðrum hlutum heilbrrn. Það er ekki ásættanlegt í nútímaþjóðfélagi, herra forseti. Að því er 24. gr. varðar varpaði ég nokkrum spurningum til hæstv. ráðherra um það sem mér fannst hún ekki svara nægilega skýrt. Eins og ég hef sagt styð ég það sem segir í þessu ákvæði. Það var alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði, sjúklingur á að hafa rétt til þess að hafna meðferð og hann á að fá að deyja á meðan hann getur með reisn. En sú staða kann að koma upp að sjúklingurinn sé ekki í ástandi til þess að taka á móti upplýsingum frá hjúkrunarfólki og læknum um eigin stöðu og hann geti einfaldlega ekki metið eigin lífslíkur. Hver á þá að gera það fyrir hann? Það kemur hvorki fram í greininni sjálfri né greinargerð með frv. hvort fjölskyldu sjúklingsins eigi að vera leyfilegt að taka þessa ákvörðun í slíkum tilvikum. Á það að vera hjúkrunarfólk og læknar? Út af fyrir sig er hægt að leggja ýmsar tillögur til lausnar á þessu, en í dag er ekki gert ráð fyrir því. Og ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki nauðsynlegt að það sé með einhverjum hætti gert ráð fyrir því að aðstandendur dauðvona sjúklings, sem ekki hefur lengur tök á að meta það sjálfur hvort hann eigi að hafna meðferð, geti tekið slíka ákvörðun fyrir hann.

Virðulegi forseti. Varðandi þetta síðasta sem hv. formaður heilbr.- og trn. spurði um áðan um matið, ef sjúklingur er meðvitundarlaus og getur ekki sjálfur kveðið upp úr með það hvort hann vilji þiggja meðferð eður ei þá er það læknirinn sem ákveður hvort um verður að ræða áframhaldandi meðferð. Um sjúku börnin og 27. gr. vil ég geta þess að það er útilokað annað en að bæta aðstöðuna á Barnaspítala Hringsins varðandi langsjúku börnin og það kostar peninga. Varðandi umboðsmann sjúklinga vil ég láta þess getið að í Danmörku var ákveðið fyrir nokkrum árum að þetta embætti var sett á laggirnar en þeir hafa gefist upp á því í dag. Kvörtunarnefndin sem var til umræðu áðan er hlutlaus aðili. Í nefndinni eiga sæti einn fulltrúi frá Hæstarétti sem er lögfræðingur, einn læknir sem er ekki að vinna í heilbrigðisþjónustu og einn hjúkrunarfræðingur sem er ekki heldur að vinna í heilbrigðisþjónustu. Ég held að þessum atriðum sé mjög vel fyrir komið varðandi kvörtunarnefndina.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá samgn. um frv. til laga um köfun á þskj. 700 ásamt breytingartillögum á þskj. 701 við sama frv. Megintilgangurinn með því frv. sem hér er til umræðu er í fyrsta lagi að tryggja betur öryggi kafara, samanber athugasemdir í frv. þar sem talað er um að tryggja eftir föngum að kafari sakir vanhæfni eða kunnáttuleysis færi sjálfum sér eða öðrum ekki að voða og í öðru lagi að skýra betur hlutverk kafara við þeirra störf. Hugtakið köfun er rækilega skýrt í frv. Það merkir í lögum þessum þær athafnir manna sem fara fram undir yfirborði vatns eða sjávar þar sem líkaminn er undir meiri þrýstingi en sem nemur 50 hektópaskölum (50 mbar) yfir loftþrýstingi á yfirborði jarðar og notast er við tæki sem eru hluti af viðurkenndum köfunarbúnaði. Nú mun einhverjum kannski þykja sem óþarfi sé að skilgreina þetta hugtak sérstaklega í lögum en þá vil ég vekja athygli á þeim upplýsingum sem fram koma í athugasemdum við 2. gr. Þar er bent á að samkvæmt orðalagi núverandi 2. gr. laga um kafarastörf megi ætla að undir þau falli líka áhafnir kafbáta og aðilar sem nota reykköfunarbúnað. Það sjá auðvitað allir að við svo búið má ekki standa og nauðsynlegt er þess vegna að skilgreina þetta hugtak. Nú veit ég ekki hvort þingheimur allur, sem hlýðir á mál mitt, viti hvað hugtakið 50 hektópasköl eða 50 millibör yfir loftþrýstingi á yfirborði jarðar þýði en það mun þýða á mæltu máli að með hugtakinu köfun sé átt við það að fara 50 sm undir yfirborð vatnsins en vel að merkja eingöngu þegar notast er við tæki sem eru hluti af viðurkenndum köfunarbúnaði en hugtakið köfunarbúnaður er líka rækilega skilgreint í lögum þessum. Virðulegi forseti. Samgn. fór rækilega yfir þetta mál og fékk á sinn fund lögfræðinga samgrn. þá Helga Jóhannesson og Jósef Þorgeirsson, Kristbjörn Óla Guðmundsson frá Slysavarnafélagi Íslands og Auðun F. Kristinsson, formann Félags ísl. kafara. Nefndin fékk enn fremur skriflegar athugasemdir frá Félagi ísl. kafara, Slysavarnafélagi Íslands, Landhelgisgæslu Íslands, Siglingamálastofnun og Landssambandi ís. útvegsmanna. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með nokkrum breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þskj. Þar er m.a. kveðið á um að sett skuli inn ákvæði sem gera sjálfboðaliðum sem þiggja ekki laun fyrir köfunarstörf sín kleift að starfa samkvæmt starfsreglum þeirra sem samtök þeirra skulu setja en ráðherra samþykkja. Hér er m.a. átt við kafara sem starfa á vegum Slysavarnafélags Íslands en Slysavarnafélag Íslands hefur sett fram mjög skýrar og skilmerkilegar reglur um starfsemi kafara sinna. Í öðru lagi er lögð til breytingartillaga þar sem kveðið er á um að nánari reglur skulu settar um áhugaköfun og heimild fyrir ráðherra til setja nánari reglur um skilyrði fyrir viðhaldi réttinda samkvæmt köfunarskírteini og enn fremur um heimild hinnar nýstofnuðu Siglingastofnunar Íslands til gjaldtöku fyrir eftirlit, útgáfu og endurnýjun köfunarskírteina. Í þriðja lagi er lagt til að skýrt verði kveðið á um að það séu innflytjendur eða þeir sem smíða köfunarbúnað sem þurfa að fá viðurkenningu Siglingastofnunar fyrir búnaðinum. Ef vottorð liggur fyrir frá viðurkenndri prófunarstofu um að búnaður sé í samræmi við staðla og reglur er það fullnægjandi. Loks er ákvæði sem skiptir nokkru máli og það er hvernig með skuli fara ef slys eða óhöpp verða við köfun. Þar er um að ræða grundvallarbreytingu frá frv. Í brtt. samgn. er gert ráð fyrir því að þegar slys við köfun á sér stað skuli það tilkynnt lögreglu í hlutaðeigandi umdæmi og hún annast rannsókn á orsökum slíkra slysa. Síðan er lagt til að sérfróðir menn verði kallaðir til við rannsóknina og að fulltrúi Siglingastofnunar Íslands skoði búnaðinn. Virðulegi forseti. Undir nefndarálitið rita samgöngunefndarmennirnir Einar K. Guðfinnsson, Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson, Kristján Pálsson, Ragnar Arnalds og Guðmundur Árni Stefánsson. Árni Johnsen og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Bryndís Guðmundsdóttir sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum um landflutningasjóð, nr. 62/1979, með síðari breytingum. Nefndarálitið er á þskj. 699 ásamt breytingartillögu. Samgöngunefnd hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn lögfræðinga samgrn., þá Helga Jóhannesson og Jósef Þorgeirsson, og Guðmund Arnaldsson viðskiptafræðing frá Landvara. Í frv. sem hér um ræðir er í grundvallaratriðum verið að víkja frá því hlutverki sem svokallaður landflutningasjóður hefur haft. Sjóðurinn var stofnaður á árinu 1979 og hafði það hlutverk að lána til landflutningafyrirtækja eins konar stofnlán eða fjárfestingarlán. Hann var fjármagnaður þannig að landflutningabílstjórar greiddu 1% af tekjum sínum inn í þennan sjóð. Fimm árum síðar var þessum inngreiðslum hætt. Sjóðurinn hefur verið til staðar en hlutverki hans er í raun og veru lokið. Eignir sjóðsins eru rúmar 15 millj. kr. og er ætlunin samkvæmt þessu frv. að ráðstafa þessum peningum til landflutningagreinarinnar til þess að mæta þeim miklu breytingum sem eru að verða á starfsumhverfi landflutningabílstjóranna. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að yfir okkur er að dembast margs konar reglur og tilskipanir utan úr Evrópu sem gera það að verkum að miklar breytingar eru að verða í þessari atvinnugrein sem menn þurfa að laga sig að og mjög þýðingarmikið að það sé aðstoðað við þessa aðlögun sem auðvitað er þegar hafin. Um það er alger sátt meðal bílstjóra og þeirra aðila sem stofnuðu þennan sjóð og hafa raunverulega búið hann til með innborgunum sínum að ráðstafa honum með þessum hætti. Gert er ráð fyrir því með þeirri brtt. sem við leggjum til að þegar hlutverki sjóðsins er lokið, falli þessi lög úr gildi. Það eru með öðrum orðum sett sólarlagsákvæði inn í breytingartillöguna okkar sem hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,5. gr. orðast svo: Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 1996. Öllum eignum landflutningasjóðs skal ráðstafað í samræmi við tilgang hans innan átta ára frá gildistöku laga þessara. Lög um landflutningasjóð falla úr gildi 1. júní 2004.`` Árni Johnsen, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Bryndís Guðmundsdóttir sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu, en undir nefndarálitið rita auk formanns og framsögumanns Magnús Stefánsson, Kristján Pálsson, Guðmundur Árni Stefánsson og Ragnar Arnalds.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir brtt. á þskj. 716 en við yfirlestur á frv. eftir 2. umr. kom í ljós að um ákveðna tvítekningu að ræða þar sem segir að það ber að fella niður lög um gjöld til holræsa og gangstétta í Reykjavík og fleiri, nr. 42/1911. Í mikilli lagahreinsun sem átti sér stað árið 1990 voru þessi lög felld úr gildi. Við viljum að rétt sé rétt, herra forseti, og leggjum því til að þetta falli út úr frv.