Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þessar umræður eru um vantrauststillögu á núverandi ríkisstjórn, flutta af Framsfl. Það er í sjálfu sér ekkert einkennilegt, þó að vantrauststillaga sé flutt á minnihlutastjórn, en vegna þess, að ekki liggur fyrir opinbert, hvað við á að taka, en hins vegar hafa verið gerðar tilraunir nokkrar á þessu þingi til myndunar meiri hluta þingræðisstjórnar, þá mun ég rekja hér þær tilraunir að nokkru. Það er kunnugt, að á síðastliðnu sumri kom upp órói nokkur í herbúðum fyrrverandi ríkisstj. Stafaði hann af því, að Framsókn þóttist ofurliði borin og ekki fá sínum málum framgengt. Setti flokkurinn viss úrslitaskilyrði og hótaði friðslitum að öðrum kosti. Langt er frá því, að það væri vonum seinna að Framsókn gerði þessar kröfur. Um áramótin næst á undan hafði formaður flokksins. Hermann Jónasson, skrifað mikla grein í Tímann og gefið ófagra lýsingu á ríkjandi ástandi. Líkti hann stórgróðavaldinu á Íslandi við Heiðnabergið í Drangey, þar sem tröllin búa í þjóðsögunni um Guðmund góða. Heitir sá kafli „Heiðnaberg Sjálfstæðisflokksins.“ Í upphafi réðu tröllin yfir öllu bjarginu, og þegar menn sigu til fanga, kom grá loppa út úr berginu og skar á festina. Biskup tók að sér að vígja bergið, og skeði þá hið sama, en af því að einn þáttur festarinnar var vígður, beit sveðjan ekki á hann, og bjargaði það biskupi. Bað óvætturinn um grið, sem biskup veitti og skildi nokkurn hluta eftir óvígðan, sem síðan var kallað Heiðnaberg, bústaður tröllanna. Þessa sögu heimfærði greinarhöfundur upp á þjóðfélagið, þar sem Guðmundur biskup var tákn baráttu hins góða, en loppan með sveðjuna skemmdaröflin. Niðurstaðan varð svo þessi: Öll framsækin öfl á öllum tímum hafa átt í höggi við þessa loppu og um ástandið um næst síðustu áramót segir orðrétt: „Ýmsum virðist, sem Sjálfstæðisflokkurinn, íhaldsloppan, hafi í þessari viðureign fengið allt bergið til umráða og gert að sínu Heiðnabergi.“ Með stjórnarrofinu í haust ákvað Framsókn að segja loppunni stríð á hendur. Í þeirri baráttu birti Framsókn eina geysimikla yfirlýsingu um fjárhags-, dýrtíðar- og atvinnumál, í 28 liðum. Ég hef ekki tíma til að telja það allt upp, en læt nægja að minna á umsögn Tímans 21. okt. Þar segir m. a. um nýafstaðnar útvarpsumr.: „Framsfl. einn hefur fram að bera raunhæfar úrbótatillögur. Málafærsla hinna flokkanna var aðeins sundurlaust, haldlaust glamur til að villa um kjósendur.“ Auk þessa má náttúrlega minna á slagorðin: „Réttlát skipting neyzluvörunnar“ og „Bægjum burt atvinnuleysinu“, sem stimpluð voru með rauðum lit ofan í venjulegt lesmál á síðum blaðsins. En þetta bar allt saman árangur. Flokkurinn fékk stóraukið fylgi og þá aðstöðu, sem hann hafði beðið um, aðstöðu til þess að taka forustu og hafa miklu meiri möguleika en áður til að koma málum sínum fram. Nú hlýtur það að liggja opið fyrir hverjum manni, að til þess að segja fjárplógsstarfseminni stríð á hendur, til þess að vinna, þótt ekki væri nema hluta af Heiðnabergi íhaldsins, var aðeins ein leið. Hún var sú að skapa samfylkingu þeirra stétta, sem fyrst og fremst skapa þjóðarauðinn, og mynda, á grundvelli þeirrar samfylkingar, vinstri ríkisstjórn, er tæki við völdum og mynduð yrði af þeim flokkum í þinginu, er fylgi sitt hafa meðal þessara stétta. Og það er fullvíst, að mikill meiri hluti af kjósendum Framsfl. ætlaðist beinlínis til þess, að flokkurinn beitti sér fyrir myndun slíkrar stj. Þetta var því meiri þörf, þar sem útlit allt í efnahagsmálum var svo alvarlegt sem þessir flokkar sjálfir hafa lýst, og þó enn þá alvarlegra að því leyti, að þeir hafa alls ekki gefið tæmandi lýsingu á útlitinu í markaðsmálunum, þar sem raunverulega er enn þá enginn markaður til í dag fyrir verulegan hluta af fiskframleiðslunni. Sósfl. var frá upphafi reiðubúinn að taka þátt í myndun slíkrar stjórnar og taka á sig þá ábyrgð, er því fylgdi. Hann tók þá ákvörðun strax þegar þing kom saman að reyna að vinna að slíkri stjórnarmyndun. Fyrsta tilraunin var að bjóða Framsfl. samvinnu um forsetakosningar á Alþingi. Því var hafnað, og þegar sósíalistar kusu samt Steingrím Steinþórsson fyrir forseta sameinaðs þings, þá lýsti Tíminn því yfir, að slíkt hefði verið gert algerlega „án óska og vitundar framsóknarmanna.“ Svo mikill virðist viljinn vera til að vinna eitthvað af Heiðnabergi íhaldsins, að flokkurinn óskaði ekkert eftir forsetavaldi sameinaðs þings. Hinn 16. nóv. sendi þingflokkur sósíalista þingflokki Framsóknar bréf, þar sem hann tjáði sig reiðubúinn til myndunar slíkrar stjórnar er starfaði í aðalatriðum á eftirfarandi grundvelli : 1. Staðið á verði um sjálfstæði þjóðarinnar og landsréttindi. Öllum hugsanlegum kröfum um herstöðvar eða hernaðarleg fríðindi vísað á bug. 2. Reynt yrði af fremsta megni að afstýra þeirri markaðskreppu, sem vofir yfir, tryggja þjóðinni sölu á öllu magni, er hún getur framleitt til útflutnings. Gangskör að því gerð að ná sem víðtækustum verzlunarsamböndum í því skyni, hvar sem þau eru fáanleg. 3. Gerðar yrðu ráðstafanir til að lækka verðlag og framleiðslukostnað í landinu, fyrst og fremst með því að breyta verzlunarskipulaginu, þannig. að komið verði í veg fyrir hóflausan gróða einstaklinga á kostnað almennings. 4. Hafizt handa um nýtt átak í atvinnulífinu, með það fyrir augum að einbeita vinnuafli þjóðarinnar að framleiðslunni, til fullnýtingar á atvinnutækjunum, og undirbúningi nýrra framkvæmda, svo sem unnt væri. 5. Á þessum grundvelli yrði unnið að því markvisst að vernda lífsafkomu almennings, til sjávar og sveita, með félagslegum umbótum, ráðstöfunum til lækkunar á nauðsynjum, og kappkostað yrði að ná frjálsum samningum við verkalýðsfélögin og tryggja þannig vinnufrið. Skriflega var þessu aldrei svarað. En einmitt þessa dagana fól forseti Íslands formanni Framsfl. að gera tilraun til stjórnarmyndunar, og er sú saga rakin í Tímanum 23. nóv. í viðtali við formanninn, eftir að sú tilraun var úr sögunni. Nú mun ég nota þá heimild til tryggingar því, að mér verði ekki brugðið um ósannindi í frásögninni. Hermann Jónasson taldi kosningarnar hafa farið fram vegna þess, „að framsóknarmenn vildu ekki sætta sig við það í stjórnarsamstarfinu, að viðhaldið væri rangri skiptingu innflutningsins, svartamarkaðsverzlun, húsnæðisokri og öðru því, sem skapar einstöku fjáraflamönnum möguleika til að skerða kjör almennings“ Enn fremur að leiðrétting á þessum málum væri fyrsta skilyrðið til þess að sætta þjóðina við aðrar ráðstafanir í dýrtíðarmálunum, sem hann taldi óhjákvæmilegt að gera. M. ö. o., að ráðast á Heiðnaberg íhaldsins og vinna að verulegu leyti. Og enn fremur segir svo: „Það, sem Framsfl. lagði megináherzlu á í sambandi við stjórnarmyndunartilraun þá, er ég gerði, var að tryggja framgang þeirra mála, sem hann barðist fyrir og gaf kjósendum loforð um að beita sér fyrir. Við gerðum það ekki einvörðungu af þeirri ástæðu, heldur einnig af þeirri sannfæringu, að ekki sé hægt að gera ráðstafanir til bjargar framleiðslunni, nema þessi mál okkar nái samþykki á Alþingi og heiðarleg framkvæmd þeirra sé tryggð. Annars unir fólkið hinum ráðstöfununum ekki.“ Þá er næst að athuga, hvaða aðferð flokkurinn hugðist að nota til þess að tryggja samþ. og heiðarlega framkvæmd þessara mála. Um það segir svo í viðtalinu: „Framsfl. spurðist fyrir um það hjá Alþfl., hvort sá flokkur vildi mynda tveggja flokka stjórn með Framsfl., þannig að Framsfl. hefði stjórnarforustu, en til mála kæmi, að þess yrði farið á leit við Sjálfstfl., að hann veitti stjórninni hlutleysi eða stuðning.“ Alþfl. svaraði þessu þannig, að hann teldi meirihlutafylgi á Alþingi nauðsynlegt til myndunar slíkrar stjórnar, en tók það fram um leið, að hann mundi ekki taka þátt í neinni stjórnarmyndun með stuðningi Sósfl. Næst segir frá því í viðtalinu, að Framsfl. sneri sér til Sjálfstfl. og spurðist fyrir um, hvort hann vildi styðja Frams.- og Alþfl. til að koma í framkvæmd þeim málum, sem stjórnarslitin urðu út af á síðasta þingi, ef þeir tveir mynduðu minnihlutastjórn. Ég þarf nú ekki að taka upp þau svör, þau munu liggja nokkuð ljóst fyrir hverjum meðalgreindum manni. Út af bréfi því, er Sósfl. sendi Framsfl., fóru einu sinni fram viðræður milli fulltrúa beggja flokkanna og niðurstöður þeirra birtar í greinargerð, er Sósfl. hefur birt opinberlega um þær. En hún mun vera í fárra höndum, vil ég leyfa mér að lesa hana hér upp: „Föstudaginn 18. nóv. 1949 komu þeir Hermann Jónasson og Gísli Guðmundsson af hálfu Framsóknarflokksins og Einar Olgeirsson og Finnbogi Rútur Valdimarsson af hálfu þingflokks sósíalista saman í Alþingishúsinu til viðræðna um stjórnarmyndun. Hermann Jónasson viðurkenndi móttöku bréfs frá þingflokki Sósfl. um möguleika á stuðningi við ríkisstjórn, sem Hermann Jónasson myndaði. Enginn ágreiningur kom fram um málefnaleg atriði, sem sett voru fram í bréfi Sósfl. Hermann Jónasson taldi hins vegar ekki möguleika á myndun vinstri stjórnar þegar af þeirri ástæðu, að Framsfl. og Sósfl. hefðu ekki einir meiri hluta í þinginu, en Alþfl. gæfi ekki kost á þátttöku eða stuðningi við stjórn, sem Sósfl. tæki þátt í eða styddi. Væri því óþarft að ræða það frekar, hvort þessi möguleiki væri að öðru leyti fyrir hendi. Einar Olgeirsson og Finnbogi Rútur Valdimarsson töldu allar líkur benda til, að nægur stuðningur mundi fást með vinstri mönnum í þingflokki Alþfl. með málum, sem Framsfl. og Sósfl. gætu staðið saman um, og töldu rétt, að þetta væri athugað. Þeir bentu enn fremur á, að Framsfl. og Sósfl. hefðu nægan þingstyrk til að afstýra vantrausti í sameinuðu þingi.“ Þessi greinargerð var lesin fyrir Hermanni Jónassyni áður en hún var birt, og viðurkenndi hann, að rétt væri frá skýrt. En daginn eftir að þessi yfirlýsing var birt, kom forsíðugrein í Alþýðublaðinu undir stórri fyrirsögn, svo hljóðandi: „Hermann ræddi aldrei við Alþýðuflokkinn um vinstri stjórn með kommúnistum.“ Síðan segir blaðið: „Í viðræðum þeim, sem fram fóru í s. l. viku milli fulltrúa Alþfl. og Framsóknar um stjórnarmyndun, minntist Hermann Jónasson aldrei á myndun svo kallaðrar vinstri stjórnar með þátttöku eða stuðningi kommúnista, enda hefur Eysteinn Jónsson lýst yfir, að hann væri algerlega andvígur því að hafa beint eða óbeint samstarf við kommúnista um ríkisstjórn. En um Alþfl. var það áður vitað af yfirlýsingum við mörg tækifæri, að hann vill ekkert samstarf eiga við kommúnista um stjórn landsins.“ Það fer nú vænti ég að liggja nokkuð opið fyrir, hversu mikil alvara var á bak við stjórnarslitin, kosningabröltið, fögru loforðin og stjórnarmyndunartilraunina. Framsókn hefur í höndum skriflegt tilboð frá Sósfl. um myndun vinstri stjórnar á málefnagrundvelli, sem enginn ágreiningur kom fram um. Þessir flokkar til samans hafa 26 þingmenn. Með stuðningi eins manns í viðbót var skapaður meiri hluti. Þetta tilboð var lagt í skúffuna án svars. En í þess stað er farið til Alþfl. og hann spurður, hvort hann vilji mynda hreina minnihlutastjórn með Framsókn, er síðan biðji um hlutleysi eða stuðning íhaldsins. Þetta var að leggja megináherzlu á að tryggja framgang þeirra mála, sem hann barðist fyrir og gaf kjósendum loforð um. Málin voru öll þess eðlis, að þau kosta harðvítuga baráttu við peningavaldið, gráu loppuna, sem ver Heiðnaberg sérréttindanna með beittri sveðju. Eitt þeirra er verzlunarmálið og það stærsta. En þau eru jafnframt þess eðlis, að ef þau eru gerð að veruleika, þá skapast óbrúanlegt djúp á milli þessara aðila og flokkurinn yrði að venda fyrir fullt og allt inn á hreina vinstri pólitíska stefnu. En í staðinn fyrir þetta var reynt að tvinna saman festi úr þröngsýnustu afturhaldsöflum Framsóknaríhaldsins og þjónustusemi Alþýðuflokksins við stórgróðavaldið. Festina skyldi vígja með hlutleysi íhaldsflokksins sjálfs. Í festinni átti svo að síga til fanga í Heiðnaberg íhaldsins, b. e. hinn friðhelga reit peninganna, milljónamæringanna, sem eiga 300–400 millj. kr. í hreinum eignum á nöfnum 100 aðila. Þannig átti að heyja hið heilaga stríð gegn allri fjárplógsstarfsemi í landinu. Þá er einnig vert að athuga, hvort ekki var á nokkrum rökum byggð sú skoðun Finnboga Rúts og Einars Olgeirssonar, að líkur væru til, að tryggja mætti stjórn sósíalista og Framsóknar stuðning vissra manna úr Alþfl., eða a. m. k. stuðning við ákveðin mál, sem nauðsynlegt var að leysa. Hin 30. maí 1949 birtist í blaðinu Þjóðvörn grein undir nafninu „Myrkur um miðjan dag“, eftir einn af þingmönnum Alþfl., Hannibal Valdimarsson. Þar segir m. a. þetta: „Það er vissulega mál til þess komið, að Alþfl. og Framsfl. hætti að vera hækjur íhaldsins. Málefni verkamanna og bænda verða ekki leyst með því móti.“ Annar af þingmönnum Alþfl. hefur áður fylgt verzlunarfrumvarpi því, sem bæði sósíalistar og framsóknarmenn hafa sameinazt um undanfarin ár og hefur verið stærsta átakamálið í þinginu, enda eitt hið þýðingarmesta í þessu sambandi, þ. e. ákvæðin um að leggja niður kvótakerfið í verzluninni og veita í þess stað gjaldeyris- og innflutningsleyfi beint til neytenda. En eitt dæmi af mörgum í sambandi við vinnubrögðin er það, að þessu máli, sem verið hefur standandi baráttumál flokksins í tvö ár, meðan ómögulegt var að koma því fram, kastar hann nú fyrir borð, þegar möguleikar hafa skapazt til að fá það samþykkt, en flytur nú í þess stað annað, sem felur í sér aðalókost hins gamla skipulags kvótakerfisins. Ég hef haft svo mörg orð um þetta vegna þess, að þjóðin á heimtingu á því að fá rétta skilgreiningu á því, hvernig þetta tafl hefur verið leikið og hvers vegna hún fékk íhaldsstjórn, minnihlutastjórn, sem á engan hátt getur stjórnað landinu, og hefur einnig viðurkennt það með því að sækja fast eftir stjórnarsamvinnu við Framsókn. Það er af því, að Framsfl. ráða enn þá Eysteinn og eymdin, og mun svo verða meðan kjósendur hans láta blekkjast á sama hátt og í haust. Núverandi ríkisstjórn hefur nú setið að völdum í þrjá mánuði. Hún lýsti því yfir í upphafi, að hún mundi til bráðabirgða fara troðnar slóðir. Ef hún fengi vinnufrið, mundi hún síðar leggja tillögur um heildarlausn fyrir þingið. Þingið veitti aðstoð til að ganga frá bráðabirgðalausnum, og vinnufriðinn fékk hún. Fyrir tveim dögum síðan upplýsti fjmrh., að tillögurnar um heildarlausnina hefðu verið tilbúnar 2. febr., og voru þá fljótlega afhentar Framsókn og Alþfl. til athugunar. Í nærri því heilan mánuð hafa þessir flokkar verið að bræða sig saman um þetta frv., sem hér liggur fyrir. Afleiðingin er vantrauststillaga á ríkisstj., sem þó er ekki flutt vegna efnis frv., heldur af öðrum ástæðum, sem ég mun koma að síðar. Doktor í hagfræði var fenginn frá Ameríku, og prófessor í hagfræði fenginn honum til aðstoðar hér heima. Árangurinn liggur fyrir í þessu frv. og er í stuttu máli þessi: Gengislækkun um 42,6%. Þetta er gert til að hækka verð útfluttrar vöru, en verður vitanlega til að hækka verð innfluttrar vöru að sama skapi. Þetta þýðir 74,3% hækkun á erlendum gjaldeyri. Ef útflutningsverðmætin væru t. d. 300 millj. með fyrra gengi, mundu þau verða ca. 520 millj. eftir stýfinguna. Á sama hátt mun innflutningsverðmæti, sem áður kostuðu 300 millj., nú kosta 520. Hinar augljósu afleiðingar liggja því fyrir. Stórkostleg lækkun allra launagreiðslna, hækkun framfærslukostnaðar og skerðing sparifjárinnstæðna, í bönkum og sparisjóðum. Röksemdirnar fyrir þessu eru þær, að létta þurfi útflutningsuppbótum af ríkissjóði, skapa útflytjendum hærra verð og tryggja markaðina fyrir sjávarafurðirnar. En í framhaldi af þessu er enn fremur það ákvæði að taka valdið yfir gengisskráningunni úr höndum Alþingis og leggja það í vald ríkisstjórnar og Landsbankans á hverjum tíma. Verði þetta samþykkt, getur hvaða ríkisstjórn sem er lækkað gengi krónunnar, þegar henni þóknast, með öllum þeim afleiðingum, sem það hefur fyrir afkomu almennings og efna- og fjárhagskerfi þjóðarinnar í heild. Enginn af formælendum þessa máls neitar því, að hér sé um að ræða mjög miklar launalækkanir allra þeirra, sem laun fá eftir vísitölu, svo og lækkun innstæðna. En það er öðru haldið fram. Því er haldið fram, að það verði ekki um neinar kjaraskerðingar að ræða, því að þessir aðilar eigi að fá fullar bætur fyrir það, sem frá þeim er tekið. Þessi rök vil ég athuga lítið eitt nánar. Í 3. gr. er gert ráð fyrir því, að 10 millj. kr. skuli varið til að bæta upp sparifé. Nær það þó aðeins til þess hluta sparifjárins, sem staðið hefur óslitið síðan 1939, eða 1942. Þessi hluti er svo lítið brot af öllu sparifé þjóðarinnar, að þessar uppbætur skipta allan fjöldann engu máli. Þá er því haldið fram, að verkamenn og aðrir launþegar fái laun sín bætt með vísitöluhækkun þeirri, sem gert er ráð fyrir í 4. og 7. gr. Þetta er vitanlega blekking, enda næði frv. alls ekki sínum tilgangi, ef svo væri. En þar er gert ráð fyrir að reikna út nýja vísitölu þannig, að taka inn í hana óniðurgreitt kjöt og húsaleigu í húsum, sem fullgerð eru eftir 1945. Báðir þessir liðir eru mjög háir og munu hækka vísitöluna mjög mikið. Af því leiðir, að verð hinna erlendu vara, sem einmitt hækkar vegna gengislækkunarinnar, mun verða hlutfallslega minni þáttur en áður. Þegar nú sú vísitala, sem þannig verður reiknuð út, verður ákveðin 100, þá þarf mikla vöruverðshækkun til að hækka hana um hvert stig. Og það má jafnframt komast af með litla niðurgreiðslu á hæstu innlendu vöruflokkum, sem nú nema meira hlutfalli en áður, til þess að vega á móti mikilli verðhækkun erlendra vara, sem vega nú minna hlutfallslega en áður. Þetta þýðir, að það þarf miklu meiri verðhækkun, en áður til þess að skapa hreyfingu, sem gildir það, að auðvelt verður að halda vísitölunni kyrri, þótt verðbólgan vaxi og framfærslukostnaður fari hækkandi. Þetta er sú leið, sem vitanlega verður farin til þess að reyna á pappírnum að draga pennastrikið yfir staðreyndirnar. Þá er ráð fyrir gert að hætta að greina á milli grunnlauna og verðlagsuppbótar, og teljist það kaup, sem nú er greitt, ásamt núgildandi verðlagsuppbót grunnlaun. Til þess að halla ekki máli skal ég lýsa þeirri skrautfjöður, sem mun eiga að vera tákn þess, að fleiri eigi að fórna en almenningur. Það eru ákvæði 12. gr. um hækkað mat á fasteignum og nýr eignaraukaskattur, sem kemur þó ekki harðara við en svo, að 300 þús. kr. hrein eign er undanþegin, af eign, er nemur frá 300 þús. til 1 millj., greiðist 10% og af því, sem er fram yfir milljón í eign einstaklings, 12%. Þetta eru fórnir auðmannanna, sem grætt hafa svo mikið, að þeir hafa komið því í fasteignir, sem hækka í verði við gengisfallið. Sá, sem á eina milljón í slíkum eignum, þarf að greiða 70 þús. í þennan aukaskatt. En sá, sem á 10 þúsund í sparisjóðsbók, sem lagt hefur verið fyrir eftir 1942, hann missir 4300 eða 43% við gengislækkunina. Hér getur maður nú sagt, að samræmi sé í hlutunum, og ber gott vitni hugkvæmni þeirra, er samið hafa. Þá er framleiðslugjald á verðmæti þeirra sjávarafurða, er nýju togararnir afla, 10% af brúttó-verðmæti annars en ísfisks og 25% af því ísfisksverðmæti, sem er fram yfir 8.500 sterlingspund í söluferð, einnig 10% á hvalafurðir, og verði varið til að greiða skuldir ríkisins í sambandi við togarakaup o. fl. Það er þó nokkur viðurkenning á gagnsemi nýsköpunartogaranna, að nú skuli mega skattleggja þá til að greiða skuldir vegna þeirra 10 togara, sem nú er verið að smiða að tilhlutun fyrrverandi ríkisstj. og eftir þessa gengisfellingu munu verða þrefalt dýrari, en hinir fyrri. Ég hef nú lýst hér öllu aðalefni þessa frv. Og það er gengislækkunin ein, sem máli skiptir, ásamt þeim felubrögðum með vísitöluna, sem ætluð eru til þess eins að láta svo líta út sem dýrtíðin hækki ekki, þótt innflutningsvarningur hækki í innkaupi um nærri 3/4 af upprunalegu verði. Hin atriðin bæði, uppbæturnar á spariféð og eignaraukaskatturinn, eru skrautfjaðrir, ætlaðar til að láta líta svo út sem verið sé að milda aðgerðirnar gagnvart almenningi og skattleggja eignaraukningu. Hvernig verkar nú gengislækkun á aðra atvinnuvegi, t. d. landbúnaðinn? Stór verðhækkun verður á öllum efnisvörum og rekstrarvörum til hans. Ég hygg, að ég fullyrði ekki of mikið, þótt ég segi, að erlent byggingarefni í meðalíbúðarhús á sveitabæ eða nýbýli hækki í verði um 20–30 þús. kr. Sama gildir um tilbúinn áburð, fóðurvörur, vélar, brennslu- og smurningsolíur og hvað eina. Framleiðsla landbúnaðarins er svo að segja öll seld á innlendum markaði. Á hækkunin að skella á bændum? Á hún að greiðast úr ríkissjóði? Eða á hún að valda verðhækkun og stóraukinni verðbólgu? Gert er ráð fyrir að slíta tengslin á milli verðlags landbúnaðarvara og kaupgjalds, svo að allt er í óvissu um þessi atriði. Nei, það er bezt að sleppa öllum bollaleggingum um uppbætur til þeirra, sem fyrir gengislækkuninni verða. Hér er verið að gera tilfærslu á þjóðartekjunum innanlands vegna útflutningsframleiðslunnar og til að spara ríkissjóði útgjöld. Og ráðið er að leggja þetta sem hlutfallslega jafnan skatt á innkaupsverð alls innflutnings, hvort sem hann er nauðsynjavara eða lúxusvara og hver sem kaupandinn er. „En eitthvað verður að gera,“ er venjulega svarið, þegar á þetta er bent. Og enn fremur: „Þeir, sem ekki geta fallizt á þetta, verða þá að koma með aðrar tillögur til úrlausnar.“ Ég neita því ekki, að bæði þurfi að greiða fyrir þeim, sem framleiða til útflutnings, og spara útgjöld ríkissjóðs. En ég vildi spyrja: Eru engir þeir aðilar til aðrir, sem ástæða er til að eitthvað leggi af mörkum, einhverju fórni, eins og alltaf er verið að tala um? Hvernig er það með verzlunarkerfið íslenzka? Er það áreiðanlega rekið þannig, að ekki mætti breyta til batnaðar með breytingum á því? Hvert sækir fjárgagn íslenzku þjóðarinnar? Í verzlunina jafnt og þétt, af því að þar er fljóttekinn og vissastur gróði. Á bls. 44 í álitsgerð hagfræðinganna tveggja, sem þetta hafa tilbúið, stendur þessi setning: „Eins og málum er nú háttað, mundi borga sig fyrir innflytjendur, ef þeir gætu komið því víð að hafa eigin firmu erlendis - þótt ólöglegt sé -, sem þeir svo keyptu af firmu, sem legðu á vörurnar, áður en þau seldu þær hingað. Ef svona verzlunarmáti er rekinn að nokkru ráði, þá mundi hann minnka við það, að rýmkaðist um verzlunina, og verða að hverfa, ef innflutningurinn yrði gefinn frjáls, þ. e. ótakmarkað mætti flytja inn. Það er því hugsanlegt, að innflutningsverðlagið til innflytjenda mundi ekki hækka eins mikið og gengislækkuninni næmi.“ Bragð er að þá barnið finnur, segir gamalt íslenzkt máltæki. Hér koma tveir hálærðir íhaldshagfræðingar og færa það sem rök fyrir því, að gengislækkun muni ekki skella með fullum þunga á almenningi, að líkur séu til svo mikillar ólöglegrar verzlunarálagningar erlendis, gegnum aukamilliliði, að ef hún hyrfi með alfrjálsum innflutningi, þá mundi það draga verulega úr þeirri 75% verðhækkun, sem gengislækkunin skapar. Þessi verzlunarháttur hefur verið kallaður faktúrufölsun á slæmri íslenzku. Það var að vísu ekki ókunnugt um þessa hluti áður. Árið 1945 voru fjögur heildsölufyrirtæki í Reykjavík dæmd fyrir samtals 916 þús. kr. álagningu af þessu tagi. Það var þegar upp komu hin alþekktu heildsalamál. En síðustu þrjú árin hefur verið hljótt um þessi mál. En nú koma þessir tveir ágætu menn með þessa ályktun. Ég er bara hræddur um, að þetta hafi slæðzt óviljandi hér inn. Allar bollaleggingar um það, að við getum leyft ótakmarkaðan innflutning og lagað þetta á þann hátt, eru gersamlega óraunhæfar, því að við erum aldrei fjær þeim möguleika en á þeim tímum, sem þjóðartekjurnar minnka. Samkvæmt áliti eins af okkar hagfræðingum mundum við þurfa 750–800 millj. kr. í gjaldeyri eftir gengisfellinguna til þess að geta gefið innflutninginn frjálsan. Útflutningsáætlun fjárhagsráðs er 300 millj. Þær gilda eftir gengisfellinguna 520 millj. Nú er sífellt um það rætt, að við þurfum að lækka verðið til að vera samkeppnisfærir á markaði. Fari svo, þá lækkar þetta enn, og bilið milli þarfar og möguleika eykst, því að þá fjölgar krónunum, sem við fáum fyrir útflutninginn, ekki eins mikið og þeim, sem við þurfum að láta fyrir innflutninginn. Mismunurinn gæti þá orðið sá, að okkur vantaði 250–300 millj. til þess að geta gefið verzlunina frjálsa. En hvað hefur orðið af þeim milljónum, sem þannig hafa verið teknar af þjóðinni í ólöglegri álagningu erlendis? Vilja menn nú minnast fyrri upplýsinga, sem Þjóðviljinn birti á sínum tíma og formaður Framsfl. hefur staðfest m. a., um faldar gjaldeyrisinnstæður erlendis? Þessir milljónatugir eða hundruð hækka við gengislækkunina að sama skapi og sparisjóðsinnstæðurnar innanlands eru rýrðar. Hver eru ákvæði frv. um, að verzlunarkerfið leggi sinn hluta af mörkum til þessarar viðreisnar? Ekki hefur verið á þau bent. Tillögur til úrbóta á þessum atriðum báðum og mörgum fleirum hafa sósíalistar flutt á Alþingi. Þær hafa fengið þá meðferð að sofna í nefndum. Og svörin, sem við fáum, eru þessi: Þið vinnið eftir skipunum frá Moskva og eruð ekki þess virði, að við ykkur sé talað. - Þetta slagorð og önnur slík, sem allir þessir „ábyrgu lýðræðisflokkar“ hafa keppzt við að hamra inn í þjóðina, hafa villt þannig um mikinn hluta hennar, að þau hafa orðið sterkustu kastalarnir í þeirri víglínu, sem þeir hafa þannig hjálpazt við að byggja utan um Heiðnaberg íhaldsins. Þessar tillögur eru fluttar af íhaldsflokknum einum. En upplýst hefur verið hér, að bak við þær standi flokkurinn allur. Þær eru um að leysa vandann einhliða á kostnað hins vinnandi fólks. Þær eru undirstrikun þeirra alþekktu fullyrðinga, að okkar eina vandamál séu of góð lífskjör almennings í landinu. Hagfræðingarnir upplýsa, að þjóðartekjurnar nemi 1300 millj. kr. á ári. Mun það vera tífalt hærri upphæð en fyrir stríðið. Einhvers staðar hefur mismunurinn lent. Algengt tímakaup er þó ekki nema rúmlega sex sinnum hærra en þá. Hér hefur því íhaldið sýnt sitt rétta andlit, víggirðinguna um Heiðnaberg, þegar fórna er krafizt af almenningi. En það þarf mikil brjóstheilindi til að þykjast jafnframt vera allra stétta flokkur. Mundi þá vera leyfilegt að spyrja um trygginguna fyrir því, að gengislækkunin leysi það vandamál, sem alvarlegast er, markaðsleysið í Marshalllöndunum fyrir íslenzkar afurðir? Í brezkum frystihúsum liggja nú óseld 20 þús. tonn af hraðfrystum fiski, sem svarar til alls þess magns, sem við seldum þeim á síðasta ári, og meira þó, enda hafa Bretar ekki enn þá viljað semja um slík kaup frá okkur á þessu ári fyrir nokkurt verð. Bætir gengislækkunin úr þessu? Til Þýzkalands seldum við í fyrra 65 þús. tonn af ísfiski. Nú hefur þar verið samninganefnd í hálfan annan mánuð. Heyrzt hefur, að í hæsta lagi sé von um 10–15 þús. tonna sölu þangað. Tryggir gengislækkunin okkur markað fyrir hin 50–60 þús. tonnin? Ef svo er ekki, þá sitjum við eftir með aukna verðbólgu án þess að hafa nokkuð í aðra hönd. Og enn hefur enginn af formælendum þessa máls þorað að fullyrða neitt í þá átt. Þá vil ég að síðustu minnast nokkrum orðum á þessa vantrauststillögu og afstöðu flokkanna, og hvers vegna hún er fram komin. Hún er flutt af Framsfl., en ekki vegna ágreinings um það mál, sem hér liggur fyrir, heldur af öðrum ástæðum. Ríkisstj. hefur sýnt það, að hún er ekki fær um að stjórna landinu, og hlýtur því að falla. Hún hefur þegar verið við völd lengur en eðlilegt er undir slíkum kringumstæðum. Sósfl. hefur tvisvar sinnum boðið Framsókn samvinnu um að fella ríkisstj. og undirbúa samstjórn þessara flokka, sem mundi hafa miklu meiri styrk bak við sig en ríkisstj. hefur. Þessu hefur ekki verið svarað. Þeim, sem fella ríkisstjórn, ber jafnframt siðferðisleg skylda til að mynda nýja. Sósfl. er því enn sem fyrr reiðubúinn til samstarfs við þá aðila, sem kynnu að vilja standa að heiðarlegri stjórnarsamvinnu um lausn þessara mála, sem ekki byggist eingöngu á fórnum þeirra, sem minnst hafa. En hvernig stendur þá á vantrausti Framsóknar, sem flutt er sama dag og þetta stóra mál, útbýtt á sama fundi? Hæstv. fjmrh. hefur upplýst það, að 2. febr. hafi þessar tillögur verið alveg tilbúnar af hendi íhaldsins, en allur tíminn síðan hafi farið í umræður um málið við Framsókn, og hafi þær farið mjög vinsamlega fram. Undirtektir formanns þingflokks Framsóknar bera það með sér, að ágreiningur er ekki um aðalefni þess. Hann talar að vísu um ýmsar aðrar ráðstafanir og sérstaklega framkvæmdina, og er auðskilið, hvað átt er við með því. Jafnframt samningum um frv. voru þeir að semja um stjórnarmyndun. En Framsókn gerði þá kröfu, að íhaldsstjórnin segði af sér fyrst, gæfist upp, svo að hægt væri að sýna fólkinu fram á, að án Framsóknar yrði landinu ekki stjórnað. Íhaldið var nú ekki alveg á því að láta auðmýkja sig þannig, heldur skyldu samningarnir um stórmálið stranda. Og þegar allt virðist vera að samræmast, stranda þessir samningar allt í einu á persónulegum metnaðarmálum beggja flokkanna. Íhaldið kastar frv. inn í þingið, án þess að um framgang þess sé samið. Eysteinn Jónsson segir, að þetta skapi hernaðarástand í fjármálum okkar, Framsókn flytur vantraust um leið, ekki fyrir málið sjálft, heldur til að koma stjórninni frá, áður en þeir ganga frá samningum um nýja. Þennan leik á að leika, meðan hernaðarástand ríkir í fjármálum okkar að dómi Eysteins Jónssonar. Hér með vil ég beina þeirri áskorun til Eysteins Jónssonar, sem tala mun hér á eftir, að svara því skýrt og skorinort frammi fyrir þjóðinni, hvort Framsókn ætlar að hefja samninga við Sjálfstfl. að nýju, þegar þessi vantrauststillaga hefur verið afgreidd. Ég beini þeirri áskorun til þeirra, sem þykjast vera málsvarar alþýðunnar í landinu, hvort þetta eigi að verða efndir kosningaloforðanna. Á að sækja föngin í Heiðnaberg stórgróðavaldsins með stjórnarsamvinnu við íhaldið um þetta mál, og kannske einhverjar smáglefsur um verðlagsdóm o. fl. því líkt? Á að heyja stríðið gegn hvers konar fjárplógsstarfsemi í landinu, sem heitið var í haust, með álíka undanhaldi í verzlunarmálunum og Framsókn hefur gert á þessu þingi? Eða koma þeir sér e. t. v. saman um að bæta úr þeirri slysni, sem varð, þegar samningarnir fóru út um þúfur, með því að láta dubba upp óábyrga utanþingsstjórn til að framkvæma óvinsælustu ráðstafanirnar, meðan þeir sjálfir bræða yfir brestina til að taka þráðinn upp að nýju? Forseti (ÞÞ): Hv. 5. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson, hefur nú lokið máli sínu, og hefur hann talað fyrir hönd Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins -, og hefur nú talað í 39 mínútur. Þá tekur næstur til máls hv. 8. landsk. þm., Stefán Jóh. Stefánsson, og talar hann fyrir hönd Alþfl. Stefán Jóh. Stefánsson: Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég mun með þessum orðum mínum gera grein fyrir afstöðu Alþfl. til vantrauststillögu þeirrar, sem fyrir liggur. Ég tel þá rétt í upphafi að víkja nokkuð að aðdraganda til myndunar þeirrar stjórnar, sem nú situr. Þegar úrslit síðustu alþingiskosninga urðu kunn, leiddi það óhjákvæmilega af þeim, einnig vegna þess, að ráðherrar Framsfl. höfðu tilkynnt, að þeir mundu biðjast lausnar, að ég bæðist lausnar fyrir mig sjálfan og allt ráðuneytið. Það gerði ég 2. nóv. s. l. Í viðtali, sem ég þá átti við Alþýðublaðið 3. nóv., gerði ég grein af minni hálfu fyrir þessu þannig: „Úrslit kosninganna eru að mínu áliti skref til hægri í íslenzkum stjórnmálum. Þeir flokkar, sem töldu gengislækkun eða stórfellda niðurfærslu kaups og þar af leiðandi rýrnun á kjörum launastéttanna, ásamt minni afskiptum almannavaldsins af viðskipta- og fjárhagsmálum, vera helztu úrræðin til lausnar vandamála, unnu frekar á í kosningunum með þessari yfirlýstu stefnuskrá. Það var því hvort tveggja í senn, að þjóðin vill veita þessum flokkum aukinn stuðning, og eins hitt, að Alþfl. getur ekki að slíkri stjórnarstefnu staðið. Þá sýnist það eðlilegast og rökréttast, að þegar kjósendurnir hafa með atkvæðum sínum tekið ákvörðun um stuðning við flokka með áður nefndum sjónarmiðum, þá eigi þeir sömu flokkar að fá tækifæri til þess að framkvæma kosningastefnuskrá sína með stjórnarmyndun. Kjósendur meta síðan framkvæmdir þeirrar stjórnarstefnu, sem þeir hafa að staðið með atkvæði sínu. Alþfl. fékk ekki það brautargengi, sem hann hafði óskað og vænzt, til þess að standa gegn gengislækkun og stórfelldri kjararýrnun almennings. Hann hlýtur því að draga þá ályktun af kosningunum, að öðrum standi nær en honum að leysa vandann.“ Þannig fórust mér orð í viðtali við Alþýðublaðið 3. nóv. s. l. Á fundi miðstjórnar Alþfl. og þingflokksins hinn 11. nóv. s. l. voru úrslit alþingiskosninganna rædd, og voru allir á einu máli um, að vegna ólíkra sjónarmiða, er hinir borgaralegu lýðræðisflokkar höfðu annars vegar og Alþfl. hins vegar varðandi dýrtíðarmálin, þá væri það réttast og eðlilegast, að Alþfl. væri hlédrægur í sambandi við stjórnarmyndun. Þá var það og einnig álit þingmanna og miðstjórnar og í samræmi við áður gefnar yfirlýsingar, að Alþfl. gæti ekkert samstarf átt, hvorki beint né óbeint, við kommúnista um ríkisstjórn. Eins og alkunnugt er, fóru stjórnarmyndunartilraunir fram í nóvembermánuði 1949, og mun ég ekki rekja þær, en ekki tókst að mynda meirihlutastjórn, og var í þess stað horfið að myndun minnihlutaflokksstjórnar Sjálfstfl. Þessi stjórn hóf göngu sína á Alþingi 6. des. s. l. Þá gaf ég af hálfu Alþfl. yfirlýsingu um það, að flokkurinn hvorki styddi hina nýju ríkisstj. né veitti henni hlutleysi. Hins vegar mundi Alþfl. eins og áður miða afstöðu sína einungis við málefnin. Hann mundi fylgja og styðja þau mál, er til heilla horfðu, en berjast eftir mætti gegn þeim málum, er að hans dómi brytu í bága við hagsmuni almennings. Færi það svo eftir stefnu og störfum ríkisstj., hvernig viðbrögð Alþfl. yrðu. Rétt eftir að núverandi ríkisstj. var mynduð, sendi þingflokkur kommúnista Alþfl. bréf, dags. 9. des., þar sem flokkurinn fór fram á það, að sýndur væri þá þegar vilji þingsins með því að samþ. vantrauststillögu á ríkisstj. En ef það ekki yrði gert, þá legði flokkurinn til, að slíkt vantraust yrði flutt og samþ. í byrjun janúar 1950. Þessu bréfi kommúnista sá Alþfl. enga ástæðu til að svara. Eftir síðustu bæjarstjórnarkosningar fór Framsfl. að leita hófanna um það hjá Alþfl., að hann ásamt honum samþykkti vantraust á núverandi stjórn. En þá hafði Alþfl. og Framsfl. borizt í hendur sem trúnaðarmál frv. það um gengislækkun, er lagt hefur nú verið fram á Alþingi af hálfu stjórnarinnar. Á fundi þingflokks Alþfl. 10. febr. 1950 var tekin til umræðu fyrirspurn Framsfl. um það, hvort Alþfl. vildi greiða atkvæði með vantrauststillögu á ríkisstj., sem fram yrði borin af Framsfl. þá þegar. Þingflokkur Alþfl. var á einu máli um, að það væri ekki tímabært. Á fundi Alþýðuflokksþingmanna 13. febr. s. l. var að ósk Framsfl. rætt á ný um það, hvort Alþfl. mundi greiða atkvæði með vantrauststillögu, sem Framsfl. hefði þá í hyggju að flytja. Svaraði Alþfl. á sama veg og áður. Þetta svar Alþfl. var í beinu sambandi við yfirlýsingu þá, er ég gaf við myndun ríkisstj. og ég hef hér rakið áður, og þótti flokknum það ekki viðeigandi að samþykkja að greiða atkvæði með vantrauststillögu, þegar hann hafði til athugunar sem trúnaðarmál tillögur stjórnarinnar í dýrtíðarmálunum, áður en þær væru lagðar fram á Alþingi. Það mun hafa skeð á tímabilinu eftir miðjan síðasta mánuð, að Sjálfstfl. og Framsfl. reyndu að mynda stjórn saman með það fyrir augum að koma sér saman á eftir um lausn dýrtíðarmálanna á grundvelli þeirra tillagna, sem fyrir lágu frá ríkisstj. Talið var, að tilraunir þessar hefðu verið komnar nokkuð langt áleiðis, og útlit var fyrir, að stjórnarmyndun mundi takast. En af hverju sem það stafaði, þá slitnaði upp úr þessum samningatilraunum allskyndilega, og kann ég ekki um það að dæma með vissu, hverjar ástæður voru til þess, en nokkur skýring hefur þó fengizt í ræðum aðalflutningsmanns vantrauststillögunnar hér á undan og einnig í svari hæstvirts utanrrh. hér áðan. Mega kjósendur sjálfir um það dæma, hversu haldgóð þau rök eru, sem þeir fluttu hér, og hverjum var að kenna eða þakka, að ekki tókst sú stjórnarmyndun, sem langt var komin áleiðis. Eftir að slitnaði upp úr tilraunum hinna tveggja borgaralegu flokka, gerðist samtímis á eftir tvennt: ríkisstjórnin lagði fram frv. um gengislækkun og forustumenn Framsfl. fluttu tillögu um vantraust á núverandi ríkisstj., sem nú liggur fyrir til umræðu. Frv. ríkisstj. um gengislækkun og fleira var rætt við 1. umr. í neðri deild í fyrradag. Lýsti ég þá afstöðu Alþfl. til þess, og skal ég með örfáum orðum í aðalatriðum lýsa þeirri afstöðu einnig hér. Ég undirstrikaði það fyrst og fremst, að Alþfl. hefði fram til skamms tíma viljað feta stöðvunarleiðina, eins og gert var um skeið, og það er ekki hans sök, ef sú leið kynni nú að vera lokuð. Þá benti ég í annan stað á, að Alþfl. hefði alltaf talið gengislækkun, ákvarðaða, mótaða og útfærða af andstæðingum hans, bæði hættulega og ótrygga frambúðarlausn. Í þriðja lagi tók ég fram, að Alþfl. teldi ófrávíkjanlegt í samræmi við stefnu sína og uppbyggingu, að samráð yrði haft milli hans og launastéttanna um úrræði, sem gripið væri til, og þau ein úrræði gæti Alþfl. valið, sem verkalýðshreyfingin og launastéttirnar yfirleitt gætu sætt sig við og vildu við una. Ég gat þess þá einnig, að Alþfl. hefði, eftir að hafa haft náið samráð við trúnaðarmenn flokksins í landssamtökum launastéttanna, ákveðið að vera andvígur frv. um gengislækkun. Það er víðs fjarri, sem hæstv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, hélt fram, að það væri vegna keppni við kommúnista. Er það kannske afsakanlegt, að Sjálfstfl. skilji ekki þau sjónarmið, að nauðsyn sé, að verkalýðssamtökin séu með í ráðum og óskir þeirra og skoðanir hafi áhrif. Ástæðan til andstöðu Alþfl. og trúnaðarmanna hans í launasamtökunum var fyrst og fremst sú, að flokkurinn telur það fullkomna staðreynd, að frv. um gengislækkun mundi skerða verulega kjör launastéttanna, einkum láglaunafólks, og viðurkenning á þessu felst jafnvel í greinargerð hagfræðinganna tveggja með frv. Það var því hægt að slá því föstu, að hér var um að ræða verulega kjaraskerðingu fyrir launafólk í landinu, og vegna þess höfðu verkalýðssamtökin, og Alþfl. var þeim sammála, ótrú á því, að þessi gengislækkunarleið skapaði framtíðaröryggi um fullkomna atvinnu og rekstur atvinnuveganna. Einnig mætti bæta því við, að byrðarnar, sem lagðar eru á herðar landsmanna, eru þyngstar og mestar að því er launastéttirnar varðar, en tiltölulega litlar, ef þá nokkrar, á efnamenn yfirleitt. Þá hafði Alþfl. það einnig að athuga við hið fram lagða frv., að þar eru engar tilraunir gerðar, er treysta má sem varanlegum úrbótum í viðskipta- og verðlagsmálum, engin leiðrétting á hinu ömurlega ástandi í húsnæðismálum, engin leiðrétting fyrirhuguð í skattamálum, svo sem að hækka hinn of lága persónufrádrátt launafólks, engin ákvæði um tollalækkanir, er nokkru nemur, en aðeins óljósar hugleiðingar um, að til slíks kunni að draga síðar, engar tillögur gerðar um almennan sparnað í rekstri þjóðarbúsins og loks engar tillögur um betri skipulagshætti í atvinnurekstri, svo sem bátaútvegsins o. fl. Það var bent á það af hálfu Alþfl. við umræðurnar um gengislækkunarfrv. á Alþingi, að það væri ekki flokksins sök, að ekki hefði tekizt að feta stöðvunarleiðina, eins og hann hafði lagt til og vel hafði reynzt í nágrannalöndunum, svo sem Bretlandi og á Norðurlöndum, en íslenzku borgaraflokkarnir, Framsfl. og Sjálfstfl., raunverulega alltaf verið andvígir og lítt stuðlað að því, að sú leið yrði greiðfær. Og ef Alþfl. hefði haft nægilegan styrk á Alþingi og meðal þjóðarinnar, hefði hann vissulega, eins og komið var, valið aðrar leiðir, sem þó er víst, að mikil1 meiri hluti Alþingis er nú andvígur. Alþfl. hefði fyrir sitt leyti getað talið rétt, eins og málum var komið, að þjóðin hefði tekið í eigin hendur umsjón og framkvæmd alls innflutnings og útflutnings og tekið þannig úr umferð hinn gífurlega verzlunargróða og jafnað á milli verðlags á framleiðsluvörum og innflutningsvörum. Flokkurinn telur einnig nauðsynlegt að koma á leiðréttingu þeirra mála, er ég nefndi hér á undan, svo sem í húsnæðismálum, skattamálum. tollamálum, auka sparnað í rekstri ríkisins og koma á betra skipulagi í atvinnuvegunum, og þannig mynda nýtt, samstætt heildarkerfi til úrlausnar á aðsteðjandi vandamálum, og þá einnig, og jafnvel í fyrstu röð, áður en til annars yrði gripið, draga úr fjárfestingu og afnema hallarekstur ríkisins. Alþfl. hefur nú þegar á Alþingi mótað afstöðu sína til þessa máls, eins og allra annarra mála, með fullkominni ábyrgð á afstöðu sinni og andstöðu við gengislækkunarfrv., og mun gera það eitt, sem hann telur heppilegast í bráð og lengd til þess að tryggja sem bezta afkomu Íslendinga. Hann hefur enga löngun til þess að skapa aukinn glundroða og upplausn, en mun að sjálfsögðu standa vel á verði gegn öllu því, sem telja má að kreppi að ófyrirsynju að kjörum manna í landinu og viðhaldi og jafnvel auki misrétti í þjóðfélaginu. Þannig er afstaða Alþfl. til þessa fyrsta mikilsverða máls, sem ríkisstj. hefur lagt fram á Alþingi. Og í samræmi við þá yfirlýsingu, er ég gaf, er núverandi ríkisstj. settist að völdum, eru viðbrögð Alþfl. þau nú, að hann er andvígur því frv., sem nú liggur fyrir. Af því leiðir aftur það, að Alþfl. mun nú, af málefnaástæðum eingöngu, greiða atkvæði með vantrauststillögunni, sem til umræðu er. Ég vil taka það skýrt og greinilega fram, að það er að ýmsu leyti mjög ólíkur rökstuðningur Alþfl. og Framsfl. fyrir fylgi sínu við vantrauststillöguna. Alþfl. er andvígur gengislækkunarfrv. ríkisstj., en af yfirlýsingu þeirri, er hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, gaf á Alþingi við 1. umr. um gengislækkunarfrv., má marka það, að Framsfl. er með gengislækkunarfrv. sem úrræði til lausnar vandamálunum, enda er það í samræmi við stefnuskrá Framsfl. Alþfl. er á móti því að taka þátt í stjórn til þess að koma á gengislækkun. Framsfl. vill og óskar eftir að mynda stjórn með Sjálfstfl. í því skyni að samþykkja gengislækkun. Ég verð að játa, að vantrauststillagan er fram komin með óvenjulegum og nokkuð andhælislegum hætti. Vantrausti er af Framsfl. hálfu lýst á stjórn til þess strax á eftir að athuga um myndun ríkisstjórnar með þeim sömu mönnum, sem vantrausti er beint gegn. En þó að Alþfl. telji þannig vantraustið flutt með einkennilegum og óvenjulegum hætti, greiðir hann samt atkvæði með því, með þeim röksemdum, sem ég hef rakið og algerlega eru málefnalegs eðlis. Það er vegna andstöðu flokksins við gengislækkunarfrv. stjórnarinnar, og þá einnig og ákveðið án þess að taka á sig nokkra ábyrgð á að koma á nýrri stjórn. Þvert á móti getur Alþfl. ekki tekið þátt í stjórn til að koma á gengislækkun. En gera má ráð fyrir, að Framsfl. telji sér bæði skylt og ljúft að sjá um, að komið verði á meirihlutastjórn til þess að leysa vandamálin, sbr. og bréf það, er hv. þm. Str., Hermann Jónasson, las upp frá flokki sínum til Sjálfstfl., þar sem Framsfl. taldi nauðsynlegt, að meirihlutastjórn ákvarðaði og framkvæmdi úrlausn verðbólgumálanna, og hefur góð hugarfarsbreyting orðið frá því að hv. þm. Str., Hermann Jónasson, reyndi að mynda minnihlutastjórn. Þá vil ég loks taka það fram, og er það í samræmi við þá ályktun, er miðstjórn og þingmenn Alþfl. gerðu hinn 11. nóv. 1949 og áður hefur verið vitnað til, að Alþfl. mun ekki eiga samstarf við kommúnista, hvorki beint né óbeint, um ríkisstjórn. Var sú afstaða flokksins skýrt mörkuð í kosningaávarpi hans, þar sem segir, að Alþfl. muni aldrei hvika frá lýðræðislegri starfsaðferð og stefnumiðum og geti því ekki átt samleið með neinum flokki, er aðhyllist einræði og ofbeldi, og því geti hann ekki átt samstarf við kommúnista. Ég vænti þess þá, að ég hafi gert skýra og rökstudda grein fyrir afstöðu Alþfl. til vantrauststillögu þeirrar, sem fyrir liggur, og að sú afstaða flokksins sé í fullu og rökréttu samræmi við áður gerðar yfirlýsingar, stefnu hans og starfsaðferðir.

Forseti (StgrSt): Nú hefjast útvarpsumr. um till. á þskj. 362, um vantraust á ríkisstjórnina. Umferðir verða tvær, og hefur hver flokkur til umráða 45 mínútur, 30 mín. í fyrri umferð og 15 mín. í þeirri síðari. Fari einhver flokkur fram úr sínum tíma í fyrri umferð, verður það dregið frá tíma flokksins í síðari umferð. Hins vegar verður ekki heimilað að geyma tíma frá fyrri umferð til síðari umferðar. Röð flokkanna verður þessi: Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur, Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkur, Alþýðuflokkur. Þá tekur til máls 1. flm. till., hv. þm. Str., Hermann Jónasson, og talar af hálfu Framsfl.

Flm. (Hermann Jónsson) : Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég vil gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna ég og hv. 1. þm. S-M. flytjum vantraust á núverandi ríkisstjórn. Framsfl. tók, eins og vitað er, þátt í fyrrv. ríkisstjórn. Hann gerði það í þeirri von að geta sveigt stefnu ríkisstj. í fjármálum, atvinnumálum, viðskiptamálum o. fl. þannig, að komizt yrði hjá þeim afleiðingum, sem nú blasa við í þjóðlífinu og eru þó miklu geigvænlegri en menn gera sér almennt grein fyrir. - Framsfl. fékk vægast sagt litlu ráðið um starf og stefnu fyrrv. ríkisstj. Hann varaði við afleiðingunum af þeirri stefnu, sem haldin var, og loks var svo komið s. l. vor, að ráðherrar Framsfl. í fyrrv. ríkisstj. tilkynntu meðstarfsmönnum sínum, að þá þegar yrði að hefja samninga og undirbúningsvinnu til að breyta um stefnu í fjármálum og atvinnumálum og eftir að sumarið hefði verið notað til þessarar vinnu yrði að leggja fram á Alþingi undirbúið frv. um málin. Með því að semja um tryggan meiri hl. til að samþykkja þær úrlausnir, er um semdist, mætti byggja fjárlagafrv. fyrir 1950 á þessum nýja grundvelli, og framleiðslan gæti þá og starfað ótrufluð á þessum sama grundvelli, án stöðvunar. Ráðherrar flokksins lögðu samhliða þessu fram tillögur um það, hvernig þeir teldu að leysa bæri málir í höfuðatriðum. Var þar bent á, að fjármálum- og framleiðslumálum væri þannig komið, vegna verðbólgunnar, að ekki væri nema um tvær höfuðleiðir að velja, að lækka gengið eða færa niður verðlag og laun. En áður, eða samtímis, yrði Alþingi að gera ráðstafanir til þess að tryggja heilbrigða verzlun, að lækka okurhúsaleigu, að útrýma svartamarkaði og vöruokrun, að leggja á stóreignaskatt og gera aðrar slíkar ráðstafanir, þannig að þjóðin almennt fyndi það og treysti því, að þær byrðar, sem hún varð að taka á sig í bráð, meðan breytingar voru gerðar, væru lagðar á hennar bak með jafnrétti og engan umfram það, sem óhjákvæmilegt væri til að reisa við fallandi fjárhag þjóðarinnar. Með þessu móti gerðum við framsóknarmenn okkur von um að þessar ráðstafanir bæru árangur, en yrðu ekki ónýttar í framkvæmd í höndum þeirrar stjórnar, sem með þær færi. Þessar tillögur Framsfl. fengu ekki undirtektir samstarfsflokkanna í fyrrv. ríkisstj. Þeir voru þeim sumpart andvígir, en töldu þær og sumpart ótímabærar. Ráðherrar Framsfl. tilkynntu þá, að þeir gætu ekki borið ábyrgð a aðgerðaleysi, sem auðsætt væri að mundi leiða til stöðvunar í fjármálum og framleiðslu, þar sem ekkert yrði undirbúið til að breyta um stefnu fyrir haustþingið. Þannig rofnaði samstarfið og kosningar fóru fram. Alþfl. lýsti síg andvígan gengislækkun, Sjálfstfl. sló úr og í og sagði, að gengislækkun væri algert neyðarúrræði, Sósfl. taldi lausnina þá að selja íslenzkar afurðir til Austur-Evrópu. Við framsóknarmenn einir sögðum þjóðinni það í sjálfri kosningabaráttunni, fyrir hana og eftir, að nú væri fjármálum og framleiðslu þjóðarinnar þannig komið, að ekki væru til önnur úrræði, en gengisbreyting eða niðurfærsla - sem réttara er, eins og nú er komið, að kalla niðurskurðarleið. En við lofuðum að samþykkja það ekki að gera þessar ráðstafanir, nema áðurnefndar hliðarráðstafanir væru gerðar samtímis, til að draga úr byrðunum fyrir almenning eins og framast væri unnt. Það var oft sagt við okkur framsóknarmenn, að frámunalega óhyggilegt væri og ólíklegt til fylgisauka að segja þjóðinni í kosningunum. að færa þyrfti niður, og þó einkum að lækka þyrfti gengið, því að hvort tveggja og einkum hið síðarnefnda, væri óvinsælt með þjóðinni. En við höfðum ákveðið það og stóðum við það að segja þjóðinni það eitt, sem við að yfirveguðu máli álitum að væri satt og rétt. Þjóðin reyndist vera byrjuð að átta sig eftir gullvímuna. og hún svaraði í kosningunum með því að veita Framsfl. verulega aukið brautargengi. Sú fyrsta skylda, sem við framsóknarmenn áttum að gegna, er Alþingi kom saman, var að framfylgja eftir beztu getu þeirri stefnu, er við álitum þjóðinni bezta, höfðum lofað að fylgja fram og fengið umboð kjósenda til. Þegar herra forseti Íslands sneri sér til Framsfl. og óskaði eftir. að ég reyndi að mynda meirihlutastjórn, álitum við framsóknarmenn, að líklegasta leiðin til þess að koma fram stefnu þeirri, er við höfðum túlkað, væri, að Framsfl. og Alþfl. mynduðu eins konar bandalag eða samfylkingu í hinni nýju ríkisstj. Eftir að þessir tveir flokkar hefðu komið sér saman um lausn dýrtíðarmálsins, sem kæmi sem léttast niður á vinnandi stéttum landsins, ættu þeir að mynda stjórn um þá stefnu, og þótt sú stjórn hefði ekki alveg meiri hluta, mætti láta skeika að sköpuðu um það, hvort stefna flokkanna fengi meirihlutafylgi á Alþingi. Ef meiri hluti fengist fyrir stefnunni á Alþingi, var málið leyst, - ef tillögur flokkanna yrðu felldar, áttu þeir að ganga til kosninga í bandalagi og vinna stefnu sinni meirihlutafylgi með þjóðinni. Alþfl. kvaðst ekki taka þátt í slíkri stjórn. En flokkurinn kvaðst mundu ræða málið, ef það væri frá byrjun meirihlutastjórn, sem hefði tryggt sér afgreiðslu fjárlaga og annarra aðkallandi mála. En þar sem bæði Framsfl.- og Alþfl. töldu sér ekki fært að mynda ríkisstjórn með Sósfl., var útilokað að leita eftir þeim stuðningi, sem Frams.- og Alþfl. vantaði til þess að hafa meiri hluta á Alþingi, annars staðar en hjá Sjálfstfl. En er leitað var til Sjálfstfl., kvaðst hann þá fyrst svara málaleitaninni, er Alþfl. hefði lýst yfir, hvort hann vildi taka þátt í ríkisstjórn og með hvaða skilyrðum. - Alþfl. neitaði að svara því að sinni. Þannig var á þeim tíma lokað fyrir Framsfl. þeim leiðum, sem hann taldi færar til þess að framkvæma það, sem hann hafði barizt fyrir í kosningunum, lofað kjósendum sínum að berjast fyrir og fengið umboð þeirra til að framkvæma. Eftir að Sjálfstæðisfl. hafði og mistekizt að mynda meirihlutastjórn, fól herra forseti Íslands honum að mynda þá minnihlutastjórn. er nú situr. Ýmsir - já, margir hafa rætt um það við okkur framsóknarmenn, hverju það gegni, að við bárum ekki fram vantraust á núverandi ríkisstjórn þegar í janúarmánuði, eftir að Alþingi hafði gert bráðabirgðaráðstafanir vegna bátaútvegsins. Það er ekki óeðlilegt, að spurt hafi verið. En því er til að svara, að það er ekki tími til að nota stór orð og stórárásir til þess að ná eyrum þjóðarinnar, meðan hún er á leiðinni út úr ógöngunum og unnt kann að vera að afstýra því, að hún fari þangað. En eftir að slysið er orðið, er þýðingarlaust að nota stóryrði. Þá er tími til að reyna að starfa og bjarga. Við óttuðumst, að í umræðum um vantraust mitt í hita bæjarstjórnarkosninganna kynni að verða ausið þeirri olíu á eldinn, að erfiðara yrði fyrir flokkana að ræðast skynsamlega við um vandamálin á eftir, og við framsóknarmenn. sem höfum verið harðorðir í aðvörunum, erum og höfum verið jafnstaðráðnir í því að taka á vandanum, þegar í hann er komið, með fyllstu ábyrgðartilfinningu, alveg án tillits til þess, að við teljum okkur ekki eiga þar mesta sök. Með þessum hug gengum við að þeim samningatilraunum. sem átt hafa sér stað og ég mun nú greina frá. Um afstöðu flokkanna, sem við ræddust, Frams.- og Sjálfstfl., fóru bréf á milli þeirra og því æðiljóst, hvað gerðist. Það var 2. febr., sem forsrh. sneri sér bréflega til Framsfl. og spurðist fyrir um, hvort Framsfl. vildi tilnefna samninganefnd til að ræða við ríkisstj. um dýrtíðarmálin, er ríkisstj. hefði nú undirbúið tillögu um. Framsfl. svaraði því 4. febr., kvaðst telja eðlilegast, að hann fengi aðstöðu til að kynna sér tillögurnar, en mundi síðan taka afstöðu til þess fyrir sitt leyti, hvernig hann teldi hagkvæmast að vinna að málinu. Flokkurinn móttók síðan tillögurnar og kaus samstundis þrjá menn, þá Eystein Jónsson, Steingrím Steinþórsson og mig, til þess að ræða við Sjálfstfl. á þeim grundvelli, að ríkisstj. segði af sér, og síðan yrðu þegar teknir upp samningar um lausn mála og mynduð ríkisstj. til þess að hafa forustu þeirra á Alþingi. En áður höfðum við sömu menn, af hálfu Framsfl., athugað í framhaldi viðræðnanna við Alþfl. s. l. haust og í vetur, hvort nokkur lausn yrði fundin á vandanum með honum, og komizt að þeirri niðurstöðu, að sá möguleiki væri ekki til staðar að sinni. En afstaða okkar framsóknarmanna skýrist einna bezt með því, að ég lesi bréf, er samninganefndin ritaði formanni Sjálfstfl., dags. 13. febrúar. „Alþingi, 13. febr. 1950. Í framhaldi af bréfi formanns Framsfl., dags. 4. þ. m., viljum við undirritaðir taka þetta fram: Eftir að flokkurinn móttók tillögur ríkisstj., án greinargerðar, kaus hann okkur til þess að ræða við Sjálfstfl. um stjórnmálaviðhorfið. Við höfum átt tal við hr. Ólaf Thors forsrh. og hr. Bjarna Benediktsson utanrrh. af hálfu Sjálfstfl., og viljum hér með staðfesta þá afstöðu, sem við tókum af hálfu okkar flokks í þeim viðræðum, og þau rök, sem við færðum fram í því sambandi. 1. Framsfl. er reiðubúinn til þess að verða við þeirri ósk Sjálfstfl. að taka upp samninga við hann um frv. ríkisstj. og um lausn vandamála í sambandi við það, ef sú aðstaða til samninga er fyrir hendi, sem rætt er um hér á eftir. 2. Framsfl. telur fullvíst, að ríkisstj. sé það ljóst, að frv. hennar verður ekki lagt fram á Alþingi, án þess að eiga á hættu háskalegar afleiðingar, nema frv. sé þar tryggð fyrir fram umsamin og skjót afgreiðsla. 3. Það má og telja ljóst, að ef málinu er ekki tryggð umsamin afgreiðsla, er allt í óvissu um það, hvernig afgreiðslan verður, er Alþingi hefur lagt á það síðustu hönd. 4. Það virðist ljóst, að minnihlutastjórn, sem yfirlýst er, að ekki hefur stuðning nema sinna flokksmanna einna, hafi mjög takmarkaða möguleika til að tryggja fyrir fram þá samninga um örugga afgreiðslu málsins, sem nauðsynlegir eru. 5. Minnihlutaflokksstjórn mundi eiga mjög óhægt með að framkvæma málið, þótt samþykkt væri, enda mundi minnihlutastjórn, þar sem svo mikið er undir framkvæmdinni komið, tæplega verða falin slík framkvæmd. 6. Við bendum á, að þessum rökum er ekki beint gegn Sjálfstfl. sérstaklega, heldur eiga þau við um hvaða minnihlutaflokksstj. sem með völdin færi. Einum þingflokki, hver sem hann væri, hlyti að reynast mjög örðugt að koma fram þessu stórmáli, er snertir svo margra manna hag, og þó enn örðugra að annast einn framkvæmd þess. 7. Við bendum enn fremur á, að ástandið í fjármálum og atvinnumálum hefur e. t. v. aldrei verið alvarlegra og því aldrei ólíklegra, að minnihlutaflokksstj. geti valdið málunum almennt, en einmitt nú. 8. Þess vegna teljum við augljóst, að ef afgreiðsla mála á að fara þannig úr hendi, að líkur séu til, að það komi að gagni fyrir þjóðina, verði fyrsta skref ríkisstj. að vera það, að hún afhendi Alþ. umboð sitt, þar sem hún telur og, að lokið sé undirbúningsstigi málsins, og síðan séu þegar teknir upp samningar um afgreiðslu þess og ríkisstjórn á breiðari grundvelli, til þess að hafa forustu afgreiðslu mála á Alþ. - og framkvæma síðan þannig, að sem tryggastar líkur fáist fyrir því, að málin séu réttilega framkvæmd og nái tilgangi sínum fyrir þjóðina. Á þessum grundvelli einum telur Framsfl. að nú beri að standa að þessum málum í afgreiðslu og framkvæmd. Að lokum bendum við á, að ástandið í þjóðmálum er nú svo geigvænlegt, að skylt er og óhjákvæmilegt, að á það eitt sé litið í samningum og sambúð milli flokka, hvernig á því verði fengin viðunandi lausn fyrir þjóðina, og framkvæmd tryggð svo sem verða má. Með tilvísun til þess, sem nú er sagt, skal þess að lokum getið, að samninganefnd er tilbúin af hálfu Framsfl. til þess að taka upp samningaviðræður fyrirvaralaust á þeim grundvelli, sem lagður er í bréfi þessu. Virðingarfyllst, Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson, Steingrímur Steinþórsson. Formaður Sjálfstæðisflokksins, hr. forsætisráðherra Ólafur Thors.“ Þessu bréfi svaraði formaður Sjálfstfl. með bréfi dagsettu 15. febrúar. Í bréfi þessu er tekið mjög undir öll rök Framsfl., þar á meðal um nauðsyn nýrrar og styrkari stj., er tryggi dýrtíðarmálinu greiða afgreiðslu, áður en það sé lagt fram. En síðan dregur formaður Sjálfstfl. þær ályktanir, að ríkisstj. geti ekki sagt af sér. „Reykjavík, 15. febr. 1950. Út af heiðruðu bréfi yðar, dagsettu 13. þ. m., skal þetta tekið fram: Sjálfstfl. er og hefur verið ljóst, að vandamál þau, sem nú er við að etja í atvinnu- og fjármálum landsins, verða ekki leyst nema með samstilltum vilja og aðgerðum meiri hluta þings og þjóðar. Þegar úrslit kosninganna til Alþingis á s. l. hausti urðu kunn, ákvað flokkurinn því að beita sér fyrir og vinna að sem víðtækustu samstarfi lýðræðisflokkanna. Slíku samstarfi varð þá ekki komið á, heldur skipaðist svo, að Sjálfstfl. einn myndaði ríkisstjórn, eins og kunnugt er. Er sú ríkisstj. gerði grein fyrir stefnu sinni á Alþingi hinn 6. des. 1949, tók forsrh. berum orðum fram og lagði á það megináherzlu, „að farsælast sé að koma á sem víðtækustu samstarfi milli áðurnefndra flokka (lýðræðisflokkanna) um stjórn lands og löggjöf.“ Bætti hann og til frekari áherzlu þessu við: „Að þessu mun stjórnin vinna, og sjálfur finn ég ástæðu til að taka það sérstaklega fram, að slíkt samstarf er á engan hátt háð forsæti mínu eða þátttöku í væntanlegri ríkisstjórn.“ Þessari sömu skoðun, um nauðsyn á víðtæku samstarfi lýðræðisflokkanna um stjórn og löggjöf, hefur síðan hvað eftir annað verið lýst af hálfu Sjálfstfl. Ef ríkisstj. og Sjálfstfl. með bréfum, dags. 2. febr. s. l., til hinna lýðræðisflokkanna, óskaði eftir því, að freistað yrði að ná samkomulagi um tillögur ríkisstj. um lausn dýrtíðarmálanna, áður en tillögurnar yrðu bornar fram á Alþingi, varð að skilja þá málaleitan í ljósi þessara yfirlýsinga flokksins um nauðsyn á víðtæku samstarfi lýðræðisflokkanna um stjórn landsins og löggjöf. Það var einmitt vegna þess, að ríkisstj. og Sjálfstfl. telja, að slíku samstarfi verði frekar á komið, ef um tillögurnar er samið áður en málið er formlega flutt á Alþingi, að sú leið var farin að óska samninga um þær þegar í stað. Flokkurinn telur einnig, að tillögurnar séu í eðli sinu slíkar, að mjög æskilegt sé, að þeim sé tryggður meiri hluti, áður en þær eru lagðar fram á Alþingi. Um þetta og margt annað, sem segir í bréfi yðar 2.–7. lið, er Sjálfstfl. yður sammála, enda hafa fulltrúar Sjálfstfl. einmitt hreyft ýmsum þessum rökum á viðræðufundum þeim, er átt hafa sér stað að undanförnu á milli fulltrúa flokkanna. Af öllu þessu leiðir, að Sjálfstfl. telur það brýna nauðsyn, að nú þegar verði hafnir samningar um myndun nýrrar ríkisstj., er hafi að baki sér meiri hluta Alþingis og geti því tryggt framgang þeirra tillagna um lausn dýrtíðarvandamálsins, er nú liggja fyrir, og hafi að öðru leyti í skjóli þingmeirihluta betri aðstöðu til að ráða fram úr aðsteðjandi örðugleikum, en minnihlutastjórn. Þessa örðugleika telur Sjálfstæðisflokkurinn svo mikla og ástandið allt svo uggvænlegt, að hann telur sér ekki fært að bera ábyrgð á því, að landið verði stjórnlaust. Þess er ekki ýkja langt að minnast, að það tók h. u. b. fjóra mánuði að mynda nýja ríkisstjórn, frá því hin fyrri sagði af sér. Vonandi tækist betur til nú. En á meðan eigi er neitt vitað, hverjir samningamöguleikar eru milli flokka, verður hvorki sagt, hvort myndun meirihlutastjórnar tekst, né hversu langan tíma samningar um myndun hennar muni taka. Flokkurinn vill því ekki bera ábyrgð á því, að ríkisstj. segi af sér, nema ný stjórn verði þegar í stað mynduð, eða að núverandi stjórn beri af öðrum ástæðum að segja af sér eftir réttum þingræðisreglum, svo sem ef Alþingi lýsir vantrausti á stjórnina. Að hinu fyrrtalda vill Sjálfstfl. vinna, og er hann fús til að tryggja það, að aðrir flokkar þurfi ekki að óttast, að á bak þeim verði komið með þingrof í miðjum klíðum, meðan á samningatilraunum stendur. Hins vegar lítur Sjálfstfl. þannig á, að ef nægilega mikill hluti alþingismanna lýsir því með vantraustsyfirlýsingu, að þeir óski, að ríkisstj. láti af störfum. hljóti þeir um leið að taka á sig skuldbindingu til að sjá landinu fyrir löglegri stjórn. Að skoðun Sjálfstfl. getur þvílíkur meiri hluti ekki myndazt nema hann sé andvígur þeim tillögum um lausn dýrtíðarvandamálsins, sem ríkisstj. nú hefur lagt fyrir lýðræðisflokkana, en Sjálfstfl. er sannfærður um, að þær tillögur, með eða án breytinga, séu hinar einu, sem leyst geti vandann. Sjálfstfl. telur það því ótvíræða skyldu sína að leggja tillögur sínar fram á Alþingi áður en til atkvæðagreiðslu um vantraust kæmi, þar eð flokkurinn telur, að Alþingi eigi heimtingu á að kynna sér þær með stjórnskipulegum hætti, áður en það greiðir atkvæði um vantrauststillögu, ef slík tillaga verður flutt og er líkleg til að ná samþykki. Sjálfstfl. tekur fyllilega undir þau ummæli Framsfl. í fyrrnefndu bréfi, „að ástandið í þjóðmálunum er nú svo geigvænlegt, að skylt er og óhjákvæmilegt, að á það eitt sé litið í samningum og sambúð milli flokka, hvernig á því verði fengin viðunandi lausn fyrir þjóðina og framkvæmd tryggð svo sem verða má,“ og vill að þessu og öllu framangreindu athuguðu mega treysta því, að ekki beri svo mikið á milli um samningsgrundvöll, að ekki hljóti að vera unnt með áframhaldandi viðræðum að finna þá lausn, er allir megi vel við una. Að lokum vill Sjálfstfl. leiða athygli að því, að svo sem málum nú er komið, er það brýn nauðsyn, að enginn óþarfur dráttur verði á því, að samningar geti hafizt milli Framsfl. og Sjálfstfl, og orðið sem allra fyrst til lykta leiddir. Virðingarfyllst, Ólafur Thors. Til samninganefndar Framsóknarflokksins, p/t hr. alþm. Hermanns Jónassonar, formanns flokksins.“ Þessar röksemdir virtust okkur ekki með öllu fá staðizt. Annaðhvort er ríkisstj. nægilega sterk til þess að koma fram málum - og þá getur hún farið með völd - eða hún er of veik til þess, og þá á hún að segja af sér. Í bréfinu segir, að Sjálfstfl. vilji ekki bera ábyrgð á því, að stj. segi af sér og „landið verði stjórnlaust.“ Við þetta er það að athuga, að það að stjórna ríki er að ráða málum þess. Þjóð, sem hefur ríkisstj., er ekki getur komið fram allra nauðsynlegustu málum, er stjórnlaus. Þótt slík stj. segi af sér, er hún auðvitað beðin að gegna málum, fungera, um stundarsakir, meðan verið er að mynda nýja. Munurinn á störfum og aðstöðu slíkrar fungerandi stjórnar breytist lítið frá því, sem var, þar sem hún var getulaus áður. - Hins vegar er þá opnuð leið til að mynda nýja stj. Engin ríkisstj., sízt minnihlutastj., sem engu getur komið fram, ber ábyrgð á því, hvað við tekur, þegar hún segir af sér, því að það er ekki hennar verk, heldur forseta Íslands að mynda næstu ríkisstj. Og þótt minnihlutastj. segi af sér, er ekki frá miklu að hverfa fyrir þjóðina. Mesti ábyrgðarhluti fyrir slíka stj. er að sitja í vegi fyrir því, að reynt sé að fá aðra, sem einhverju kann að geta komið fram af aðkallandi málum. En hvað sem þessu líður, neitaði núverandi ríkisstj. að segja af sér, áður en samningar hæfust um nýja stj. og málefni. Í framhaldi af þessu gerði Sjálfstfl. þá till., að Framsfl. og Sjálfstfl. mynduðu ríkisstj. án málefnasamnings, en samið væri um verkaskiptingu og síðan um dýrtíðarmálið, áður en það væri lagt fram. Forsrh. hefði ekki þingrofsvald nema með samþykki beggja flokka og legði umboð stj. í hendur þingsins, ef ágreiningur yrði svo mikill, að leiddi til slita. En eftir að flokkarnir höfðu gengið saman til stjórnarmyndunar, var talið líklegt, að reynt yrði til hins ýtrasta að ná samkomulagi um málin og að það mundi takast. Bréf samninganefndar Framsfl., dags. 25. febr., til formanns Sjálfstfl. greinir frá afstöðu Framsfl. „25. febrúar 1950. Við undirritaðir, sem höfum af hálfu Framsfl. tekið þátt í samningaviðræðum við Sjálfstfl. um stjórnarmyndun, viljum hér með staðfesta afstöðu flokks okkar, síðan seinustu bréfaviðskipti milli flokkanna áttu sér stað. Eftir móttöku bréfs formanns Sjálfstfl. stungu samningamenn flokks yðar, herra forsrh. Ólafur Thors og herra utanrrh. Bjarni Benediktsson, upp á því, að Framsfl. og Sjálfstfl. mynduðu ríkisstj., án þess að samið væri um málefni, en samkomulag gert um það, hver verkaskipting skyldi vera milli flokkanna í ríkisstj., og að forsætisráðherra hinnar nýju ríkisstj. mætti ekki rjúfa þing nema með samþykki beggja flokka, en leggja umboð ríkisstj. í hendur Alþingis, ef ágreiningur yrði, svo að til samstarfsslita leiddi. Þessa miðlunartillögu samþykkti flokkur okkar, og við gerðum síðan þá till., að Framsfl. myndaði hina nýju ríkisstjórn, og færðum fyrir rök, sem hér verða ekki talin. Fulltrúar Sjálfstfl. höfnuðu þessu og gerðu kröfu til þess, að stjórnarforseti væri úr þeirra flokki. Til þess að þetta yrði ekki að ágreiningi, féllst Framsfl. á þessa kröfu Sjálfstfl. En jafnframt var bent á í viðræðunum um stjórnarforustuna, að sá flokkurinn, sem hefði hana ekki með höndum, hlyti að eiga rétt á því, að fullt tillit yrði til þess tekið við málefnaskiptingu milli flokkanna í hinni fyrirhuguðu ríkisstjórn. Við samningamenn Framsfl. buðum þá að bera það undir atkvæði í flokki okkar, að verkaskipting yrði eitthvað á þessa leið: Ráðherrar Framsóknarflokksins færu með: Utanríkismál og dómsmál, viðskiptamál, landbúnaðarmál, samgöngumál og menntamál. Ráðherrar Sjálfstæðisflokksins færu með hina málaflokkana, sem eru: Stjórnarforusta og það, sem því embætti fylgir, fjármál, atvinnumál öll, önnur en landbúnaðarmál, félagsmál, heilbrigðismál, kirkjumál. Um þessa uppástungu að verkaskiptingu varð ekki útrætt, því að áður en umræðum um hana yrði lokið, tilkynntu samningamenn flokks yðar okkur, að við nánari athugun á framangreindri stjórnarmyndunaraðferð hafi hann nú komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sé fært að mynda þann veg ríkisstjórn án málefnasamnings. Viðkomandi áliti flokks yðar á því að leggja frumvarp um gengisfellingu fram án þess að hafa tryggt því meirihlutafylgi vísuðum við til fyrra bréfs okkar um það efni og vöruðum við afleiðingum þess. Þetta er hér fram tekið til þess að staðfesta af okkar hendi, hver afstaða okkar var í þessum samtölum, og hver niðurstaðan varð. Virðingarfyllst, Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson, Steingrímur Steinþórsson. Til formanns Sjálfstæðisflokksins, hr. forsætisráðherra Ólafs Thors.“ Þessu bréfi svaraði samninganefnd Sjálfstfl. sama dag, 25. febrúar 1950. „Vegna bréfs samninganefndar Framsfl., dags. 25. febr., skal þetta tekið fram: Rétt er, að samningamenn Sjálfstfl. voru þess hvetjandi, að reynt yrði, hvort unnt væri að mynda ríkisstjórn, án þess að samið væri fyrir fram um málefni, og kom þá í ljós í samræðum við samninganefnd Framsfl., að forsenda slíkrar stjórnarmyndunar væri, að væntanlegur forsætisráðherra slíkrar stjórnar beitti ekki þingrofsvaldi nema með samþykki allrar ríkisstjórnarinnar. Á það gátu sjálfstæðismenn fallizt. Í frekari umræðum varð hins vegar ljóst, að samningamenn Framsfl. treystu sér ekki til þess á þessu stigi að láta uppi neitt ákveðið um það, hvað bæri á milli um afgreiðslu höfuðmála og þá einkum um tillögur ríkisstj., sem yður voru sendar með bréfi, dags. 6. febr., eða hver önnur mál flokkurinn mundi tengja við þær. Að svo vöxnu máli þótti Sjálfstfl. enn vera of veikur grundvöllur fyrir stjórnarmyndun, og þar sem samkomulag var ekki um skiptingu ráðuneyta, skv. þeim tillögum, er fram höfðu komið, og ekki var fært að draga lengur, að Alþingi gæfist á stjórnskipulegan hátt færi á að taka afstöðu til tillagna ríkisstj. um lausn dýrtíðarvandamálsins og ráðstafanir til tryggingar atvinnuvegunum, taldi flokkurinn óhjákvæmilegt að leggja þær tillögur nú þegar fyrir Alþingi. Enda telur flokkurinn, að úr því sem komið var, verði á þann veg bezt skorið úr um framgang þess máls og myndun ríkisstjórnar, er hafi stuðning meiri hluta Alþingis. Virðingarfyllst, Ólafur Thors. - Bjarni Benediktsson. Til formanns Framsóknarflokksins, hr. alþm. Hermanns Jónassonar.“ Hér er réttilega viðurkennt, að Sjálfstfl. hafi verið þess hvetjandi að mynda ríkisstj. án málefnasamnings, og síðan segir, að málefnin hafi ekki legið nægilega ljóst fyrir, og enn fremur orðrétt: „Að svo vöxnu máli þótti Sjálfstæðisflokknum enn vera of veikur grundvöllur fyrir stjórnarmyndun.“ Enn segir, að ekki hafi verið samkomulag um framkomnar till. um verkaskiptingu, enda ekki tími til að ræða þær nánar, - vegna þess að ekki hafi mátt dragast að leggja fram á Alþ. tillögur ríkisstj. Ég skal engum getum að því leiða, hvað þessum skyndilegu straumhvörfum olli, og ekki fella neinn dóm um þessi slit. Hér er málið lagt fyrir og áheyrendur geta um það dæmt. Ég geri ráð fyrir því, að mörgum flokksmönnum þyki Framsfl. hafa gengið æðilangt og um of, í þessum samningum. Vissulega gengum við langt, enda teljum við horfurnar nú svo geigvænlegar, að sjálfsagt væri að ganga eins langt til samkomulags og með nokkurri sanngirni mætti ætlast til. Við lögðum mikla áherzlu á að gera kjósendum það ljóst í síðustu kosningum, að helmingur dýrtíðarráðstafana eða meira væri ekki lögin sjálf, heldur framkvæmd laganna í höndum ríkisstj. Í undanförnum samningum lögðum við áherzlu á að fá þau ráðuneyti, sem hefðu aðalframkvæmd dýrtíðarlaganna. Í annan stað gerðum við okkur vonir um að ná samningum í ríkisstj. um framgang þeirra mála, er við lögðum mesta áherzlu á. En tækist þetta ekki að verulegu leyti, var opin sú leið, að þ. skæri úr með atkv., og höfðum við þess vegna með því að fara í ríkisstj. ekki afsalað okkur neinni aðstöðu sem kjósendur höfðu fengið okkur. - En á þetta reyndi ekki, því að Sjálfstfl. sleit viðræðum, svo sem áður er greint. Ríkisstj. hefur nú lagt fram frv. um gengislækkun. Fróðustu menn telja, að þess þekkist engin dæmi meðal þjóða, að frv. um gengisfellingu sé lagt fram á þ. án þess að tryggja því fyrir fram skyndiafgreiðslu. - Ef ríkisstj. hefur unnið eitthvert gagn með því að láta semja frv. þetta, hefur hún þó sennilega unnið margfalt meira tjón með því að kasta því inn í þingið. Flestir munu telja, að slík vinnubrögð ónýti að verulegu leyti það gagn, sem af gengisbreytingu getur orðið. Það er auðvitað nægilegt tilefni til vantrausts á ríkisstj., að hún viðhefur slík vinnubrögð. - Það er enn fremur nægilegt tilefni til vantrausts, að ríkisstj. hefur sýnt það í samningatilraunum, að hún leggur á það megináherzlu að fara með málin ein í framkvæmd. En það, sem skiptir þó mestu máli, er það, hvernig frv. er að efni til. Við stöndum að vísu frammi fyrir því, að fjármál okkar eru þar komin vegna dýrtíðar, að gengið er fallið, og verður því að viðurkenna það með nýrri skráningu krónunnar eða þvinga allt niður, sem hagfræðingar telja okkur ofraun. - En þótt þessi reynd blasi við, réttlætir hún alls ekki þá vinnuaðferð núverandi ríkisstj. að þvinga fram gengisbreytinguna sem sjálfsagða ráðstöfun, slitna úr samhengi við aðrar aðgerðir og heildarstefnu. Í grg. frv. ríkisstj. er gefin von um frjálsari verzlun síðar - en ekki fyrst um sinn. En í frv. er þó ekki gert ráð fyrir neinum aðgerðum til að gera verzlunarhætti heilbrigðari, ekki til að útrýma svörtum markaði eða vöruokri, ekki til að koma í veg fyrir okurhúsaleigu, ekki til að framleiðendur geti fengið ódýrari rekstrarvörur, og eignarskatturinn er ekki fullnægjandi. - Verk hagfræðinganna var að reikna með köldum og vonandi klárum tölum, hvað gera þyrfti, til þess að framleiðslan haldi áfram og ríkissjóður geti flotið. En það þarf og að hugsa fyrir því, að málið sé svo réttilega fram borið, að alþýða manna viti það og trúi því, að Alþ. geri jafnhliða gengisbreytingunni ráðstafanir, er sýni, að það vill gera og gerir allt, sem í þess valdi stendur til þess að draga úr byrðum almennings. Þetta er ekki aðeins réttlætismál, heldur er þessi vinnuaðferð sú eina, sem gefur okkur rökstuddar vonir um það, að málið verði ekki ónýtt í framkvæmd. En ef svo færi, væri ástandið í fjármálum verra orðið en áður. Af þessum ástæðum hefur Framsfl. einatt gert það að skilyrði fyrir fylgi sínu við gengislækkun, að margnefndar hliðarráðstafanir væru gerðar samtímis. Ríkisstj., sem slítur gengisbreytinguna úr samhengi, er alls ekki fær um að hafa forustu þess máls. Og þótt þetta fengist leiðrétt í meðförum, er ríkisstj. ekki fær eða treystandi til að framkvæma þær aðgerðir, sem hún hefur sýnt að hún er andvíg. - Hægri ríkisstj., fulltrúi hinna efnuðustu, skapar ekki þá tiltrú á framkvæmdinni, sem umfram allt þarf að vera fyrir hendi hjá alþýðu manna, ef von á að vera til þess, að framkvæmdin takist til úrbóta. Það er svo efni í ræðu, sem ekki verður haldin hér, hverjir eiga sök á hruni íslenzkra fjármála. En hlustendur geta glímt við þá gátu, hvort þeir menn eru líklegastir til að bjarga þjóðinni, er öllu komu á höfuðið í mestu góðærum, er Íslandssagan kann að greina frá, og skildu ekki, hvert stefndi, fyrr en seinustu vikurnar, er þeir sjálfir voru að verða gjaldþrota unnvörpum. Hef ég þá talið nokkur rök fyrir því, að núverandi ríkisstj. á að segja af sér - og ætti að hafa gert það. Ýmsir spyrja, hvað við taki. Það yrðu ekki miklar umbætur til, ef alltaf ætti að sjá um það fyrir fram, að eitthvað fullkomið tæki við. - Víst er það, eins og ég hef sýnt, að ekki er mikið að missa, þótt þessi hæstv. ríkisstj. víki, og ekki ætti það að vera ókleift að bæta þann skaða. Aðalatriðið er, að nú þegar verður að koma á ríkisstj., sem hefur forustu um það að leysa dýrtíðarmálið á breiðari grundvelli og réttlátari fyrir alþýðu manna, svo sem ég hef nokkuð rakið, ríkisstj., sem líklegt sé, að vinnandi fólk trúi betur en hæstv. núverandi stj. til réttlátra framkvæmda.

Forseti (StgrSt): Þá hefur fulltrúi Framsfl., Hermann Jónasson, lokið máli sínu. Næstur tekur til máls, fyrir hönd Sjálfstfl., hæstv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, og hefur 30 mín. til umráða.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Við Sjálfstæðismenn hefðum auðvitað kosið, að formaður okkar, forsrh. núverandi ríkisstj., Ólafur Thors, hefði af okkar hálfu haldið uppi svörum í umræðum um tillögu þá, er hér liggur fyrir. En hann er og hefur undanfarna daga verið veikur af inflúenzu og getur þess vegna eigi tekið þátt í umræðum nú. Hins vegar er því haldið fram, að dráttur á afgreiðslu þeirrar vantrauststill., sem fram er komin, muni seinka meðferð frv. ríkisstj. um lausn dýrtíðarmálanna. - Sjálfstfl. telur höfuðnauðsyn, að frv. sé hraðað, og hefur því sætt sig við afgreiðslu till. nú þegar, og hef ég þess vegna tekið að mér að mæla hér í formannsins stað. Þar sem mönnum skilst, að vantrauststill. sé ekki flutt út af efni þess mikla máls, sem nú liggur fyrir Alþ., heldur meðferð ríkisstj. á því, tel ég nauðsyn bera til að gera grein fyrir vinnubrögðum sjálfstæðismanna í þessum efnum undanfarið. Óhætt er að segja, að um engin mál hafi á seinni árum verið meira rætt og ritað eða fleiri samþykktir gerðar, en dýrtíðarmálið. Auðvitað hefur margt af því, sem um þessi mál hefur verið sagt, verið skynsamlegt. Fræðimenn hafa og skrifað um sérstaka þætti málsins, og ber þar einkum að nefna margar glöggar og greinagóðar ritgerðir eftir prófessor Ólaf Björnsson. En það getur engum dulizt, að yfirleitt hefur mjög skort á heildarsýn yfir úrlausnarefnið, eðli þess og þau úrræði, er dygðu. Hjá öllum þorra manna og þ. á m. þeim, er ætla hefði mátt, að betur vissu, hefur þess mjög gætt, að auðvelt ætti að vera að leysa þennan vanda með einhverri dularfullri reikningsþraut. Hafa menn þá oftast talað um, að allt þyrfti að lækka og allsherjar niðurfærsla að eiga sér stað. Hafa menn þá ráðgert, að þetta þyrfti lítið að koma við hvern og einn eða a. m. k. virðist hver þjóðfélagshópur hafa hugsað sér, að þessi reikningsþraut yrði leyst á þann veg, að lítt eða ekki bitnaði á honum sjálfum. Hitt gerði minna til, þótt aðrir yrðu einhverjar byrðar að bera. Í athöfnum stjórnarvaldanna hefur þessa sama óskýrleika gætt. Á Alþ. og í ríkisstj. hafa menn að vísu gert sér þess grein, að einungis væri um fáar leiðir út úr ógöngunum að ræða, en menn hafa ekki getað gert hug sinn upp um það, hver væri líklegust til að leiða þá að markinu, og heldur ekki kunnað full skil á forsendum farsællar lausnar og hvert samband þyrfti að vera á milli einstakra ráðstafana, svo að líklegt væri, að við vandann yrði ráðið. Af þessum sökum hefur verið gripið til sundurlausra neyðarúrræða, svo að forðað yrði frá bráðum voða, eins og þegar ábyrgð var tekin á fiskverði fyrir bátaflotann í árslok 1946 til að koma í veg fyrir stöðvun hans. Frá þessu bráðabirgða neyðarúrræði hafa menn síðan ekki treyst sér til að hverfa, heldur ekki í desember 1947, þegar þó var gerð alvarleg tilraun með setningu dýrtíðarlaganna til þess a. m. k. að draga úr stöðugum vexti verðbólgunnar. Segja mátti, að sú tilraun tækist fyrst um sinn. En hvorki var hún sjálf næg til varanlegrar lækningar meinsemdinni né var þess gætt að gera aðrar ráðstafanir, sem samtímis hefði þurft að gera, ef stöðva hefði átt vöxt verðbólgunnar til frambúðar. Allar þessar ráðstafanir hafa sem sagt verið meira og minna handahófskenndar, en þó raunar sameiginlega verið með því marki brenndar, að ætið hefur verið aukið ósjálfstæði atvinnulífsins, ríkisafskipti mögnuð og borgararnir meira og meira verið neyddir til að lúta forsjá nefndavalds hins sívaxandi ríkisbákns. Afleiðingin af öllu þessu er svo sú, að vandinn hefur vaxið, og hefur lengi verið auðsætt, að róttækari aðgerða þyrfti við og annars eðlis en áður, ef eigi ætti að stefna út í algert öngþveiti, atvinnuleysi, örbirgð og raunar upplausn á hinu íslenzka þjóðfélagi. Auðvitað höfum við, sem borið höfum ábyrgð á stjórn ríkisins, viljað leita sem skynsamlegastrar úrlausnar á þessum mikla vanda. Því var það, að er ég í fyrra var staddur vestan hafs, leitaði ég samtals við dr. Benjamín Eiríksson, sem ótvírætt er lærðastur af íslenzkum hagfræðingum og hefur auk þess mikilsverða reynslu í lausn slíkra mála sem einn af hagfræðilegum ráðunautum alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég fann fljótlega, að dr. Benjamín hafði betri yfirsýn um þessi málefni en aðrir, er ég hafði rætt þau við. Leyndi sér ekki, að hann kunni þá þegar glögg skil á öllum þeim fjárhagslegu fyrirbærum, sem hér var um að ræða, samhengi þeirra og afleiðingum, þótt hann væri þá vegna langrar fjarvistar sinnar ókunnugur sumum einstökum atriðum vandamálsins hér á landi. Að athuguðu máli lögðum við sjálfstæðismennirnir í þáverandi ríkisstj. síðan til á síðastliðnu vori, að dr. Benjamín yrði fenginn hingað til lands til að semja grg. um þessi efni og hver úrræði mættu helzt að gagni verða. Ríkisstj. samþykkti þetta, og kom dr. Benjamín síðan hingað snemma sumars 1949 og vann hér kappsamlega að því verkefni, sem honum var fengið, og samdi um það mikla grg., sem lögð var fyrir ríkisstj. Það er enginn vafi á því, að eftir þessa fræðilegu athugun lá málið miklu ljósar fyrir en áður. Vantaði þó enn á fullnægjandi rannsókn nokkurra atriða, einkanlega samanburð á þeim úrræðum, sem beita mátti til lækningar vandanum. Hins vegar var í grg. bent á nokkur atriði, sem fullnægja varð, til að hin eiginlega læknisaðgerð, hver sem hún yrði að öðru leyti, kæmi að gagni, og ber þar einkum til að nefna raunverulega greiðsluhallalausan ríkisbúskap og honum samræmda útlánastarfsemi bankanna til að koma í veg fyrir frekari verðbólgu. Á meðan á þessari fræðilegu athugun stóð, kom Framsfl. fram með tillögur, sem talsmenn hans sögðu vera lausn á þeim vandamálum, er við var að etja. Við íhugun þeirra till. varð hins vegar brátt ljóst, að þær snertu aðeins útkanta eða aukaatriði sjálfs vandamálsins. Um það sjálft var ekkert annað sagt að efni til en að það þyrfti að leysa með einhverjum þeim úrræðum, sem fyrir hendi væru. Voru menn í sjálfu sér litlu nær, þrátt fyrir þá yfirlýsingu. Lausn málsins varð ekki auðveldari við það eitt að segja, að hana þyrfti að finna, en segjast jafnframt ætla að tengja framgang hennar við ýmis önnur með öllu óskyld atriði. Þegar framsóknarmenn settu samþykkt þessara till. sinna sem skilyrði fyrir áframhaldandi stjórnarsamstarfi á s. l. sumri, þótti okkur sjálfstæðismönnum þess vegna, að þar væri mjög skotið fram hjá markinu. Sjálfstæðismenn töldu þvert á móti eðlilegra að leggja hina fræðilegu grg. til grundvallar frambúðarlausn málsins. Er því og ekki að leyna, að í grg. þessari var um margt sannað réttmæti þeirra skoðana. sem sjálfstæðismenn hafa haldið fram í þjóðmálunum. Rannsókn málsins leiddi meðal annars í ljós, að ein af höfuðorsökum meinsemdanna væri haftastefna undanfarinna ára. Í grg. kom glögglega fram, að höftin, sem sett hafa verið til að draga úr hættunni á jafnvægisleysi í efnahagsmálum þjóðarinnar, hljóta sjálf að leiða til vaxandi hættu á jafnvægisleysi, verðbólgu og annars ófarnaðar, ef þau standa lengi. Þess vegna er á það bent, að eitt af frumskilyrðunum fyrir heilbrigðu atvinnulífi sé frjáls verzlun. Að henni beri að stefna, enda sé unnt að koma henni á, jafnskjótt sem sæmilegu jafnvægi hefur verið náð. Í svari sínu við tillögum framsóknarmanna sögðu ráðherrar Sjálfstfl. þess vegna í grg., dags. 9. ágúst s. l., m. a. á þessa leið: „Fulltrúar Sjálfstfl. í ríkisstjórn hafa ætið lagt á það höfuðáherzlu, að atvinnu- og fjárhagsmálunum yrði komið í heilbrigt horf, og hefur að frumkvæði þeirra meðal annars verið leitazt við að fá málin sem bezt upplýst og skýrgreind. En vitað er, að frambúðaraðgerðir í þessum efnum þurfa alllangan aðdraganda, og telur flokkurinn það líklegast til árangurs, að ríkisstj. geri þegar þær ráðstafanir, sem í hennar valdi eru, til að koma góðri skipan á í þessum efnum, enda verður að hafa þann hátt á, ef menn vilja stöðva vöxt dýrtíðarinnar, hvort sem þeir síðan vilja stefna að því, að atvinnuvegirnir standi undir sér sjálfir eða þeim sé haldið uppi með styrkjum. Ber þar fyrst að telja samræmingu á útlánastarfsemi peningastofnana landsmanna og tryggingu fyrir, að fjárlög verði raunverulega greiðsluhallalaus, eins og fjmrh. hefur lagt megináherzlu á. Að svo miklu leyti sem því hefur ekki verið náð með fjárlögum þessa árs, þarf undirbúning til betri fjárlagaafgreiðslu fyrir næsta ár. Sjálfstfl. telur þess vegna auðsætt, að ef mögulegt á að verða að greiða fyrir lausn þessara vandamála nú, verði ríkisstj. að undirbúa þau sem bezt með aðgerðum sjálfrar sin og á þann veg, að þau liggi ljóst fyrir, þegar Alþingi kemur saman.“ Svo mörg voru þau orð. Ég er enn í dag sannfærður um, að ef þessi háttur hefði verið hafður, mundi auðveldar hafa reynzt um lausn þessara mála en enn hefur orðið a. m. k. Þá mundi fyrrverandi ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa getað haldið áfram rólegri íhugun þessara mála og haft tillögur að frambúðarlausn til á hæfilegum tíma í vetur. Því miður tókst það ekki. Framsfl. vildi hafa annan hátt á og setti till. sínar um aukaatriði málsins á oddinn. Það leiddi til þess, að samstarf þáverandi stjórnarflokka rofnaði, en af því spratt aftur, að Alþfl. leiddist til þess að gefa hinar óvarfærnu yfirlýsingar sinar um andstöðu gegn gengislækkun. Og einmitt sú staðreynd, að Alþfl. sjálfur neyddist í miðri kosningahríðinni til þess að eiga hlut að bráðabirgðal. til að lækka gengi krónunnar miðað við gull stórlega, frá því sem áður var, hefur orðið til þess, að hann telur sér enn erfiðara en ella að taka þátt í skynsamlegri lausn vandamálsins nú. Og getur flokkurinn þó ekki bent á neina aðra lausn en þá, sem fram er borin, sem til alvarlegrar umræðu komi, hvað þá meira. En þó að ofurkapp Framsfl. í baráttu fyrir aukaatriðum yrði til þess að hrinda Alþfl. af réttri leið, kom auðvitað ekkert slíkt til greina um Sjálfstfl. Sjálfstæðismenn létu ekki trufla sig í því, sem þeir töldu rétt. Í kosningaávarpi sínu sagði Sjálfstfl. svo: „Flokkurinn telur, að ekki megi dragast, að ráðstafanir séu gerðar til þess, að atvinnuvegirnir geti starfað styrkjalaust í sæmilegu árferði og með skaplegum aflabrögðum, og þannig verði greitt fyrir því, að hin miklu nýsköpunartæki verði starfrækt svo, að allir landsmenn geti haft fulla vinnu við eðlilega starfrækslu atvinnuveganna. Því markmiði, að koma á þennan veg jafnvægi á þjóðarbúskapinn, verður ekki náð nema með margháttuðum samfelldum aðgerðum, og vill flokkurinn um framkvæmd þeirra byggja á grundvelli sérfræðilegrar athugunar og hafa samráð við fulltrúa stéttanna. Hallalaus búskapur ríkissjóðs og honum samræmd starfsemi lánsstofnana landsmanna eru grundvallaratriði þeirra aðgerða, sem framkvæma verður. Verðlag og framleiðslukostnaður í landinu verður að samræmast markaðsverði útflutningsafurðanna í viðskiptalöndunum. Mikilvægur þáttur í því að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum er að gera verzlunina frjálsa, og verður að gera það sem fyrst, þótt það geti ekki orðið til fulls, fyrr en fullkomið jafnvægi er fengið, enda mun svartur markaður og margs konar óheilbrigði í verzlunarháttum ekki hverfa, fyrr en þessu marki er náð.“ Enn segir: „Framkvæmd allra þessara mála er að sjálfsögðu mjög undir því komin, hvert kjörfylgi flokkurinn fær. Þingmönnum hans hefur stundum verið legið á hálsi fyrir, að þeir hafi ekki getað komið fram svo miklu af stefnumálum flokksins sem skyldi. En því miður hefur flokkurinn ekki haft meiri hluta á Alþingi undanfarandi ár, og meðan svo er, þá er jafnframt undir aðra að sækja um það, hvað af stefnumálum flokksins nær fram að ganga.“ - - „Sjálfstfl. beinir þeirri eindregnu áskorun til íslenzkra kjósenda, að þeir fylki sér um frambjóðendur flokksins og skapi á Alþingi þann meiri hluta sjálfstæðismanna, er einn megnar að mynda þá festu og öryggi í stjórn landsins, sem þjóðinni er nú brýn þörf á.“ Því miður varð þjóðin ekki við þessari áskorun flokksins. Hann hélt að vísu fylgi sínu, en verulega skorti á, að hann hefði meiri hluta með þjóðinni, og enn meira, að hann hefði meiri hluta á Alþ. Stóð og ekki á, að svo færi sem sjálfstæðismenn höfðu sagt fyrir, ef þeir fengju eigi hreinan meiri hluta. Sundrungin varð öllu ráðandi á Alþingi Íslendinga. Ekki var það samt Sjálfstfl. að kenna, að svo fór. Hann gerði á s. l. hausti það, sem í hans valdi stóð til að mynduð yrði meirihlutastjórn lýðræðisflokkanna. Það tókst ekki. Varð þá úr, að Sjálfstfl. gerði sitt til að bæta úr afleiðingum sundrungarinnar og myndaði einn ríkisstj. Þegar sú stjórn tók við völdum 6. des. s. l., lýsti forsrh. Ólafur Thors yfir því, að ríkisstj. mundi í fyrsta lagi vinna að því, að útgerðin þyrfti ekki að stöðvast þá um áramótin. Í öðru lagi mundi hún hefja undirbúning lausnar, sem varanlegri gæti orðið á öllum þessum vandamálum efnahags- og atvinnulífs, og leggja hana síðan fyrir Alþingi. Í þriðja lagi lýsti forsrh. yfir því, að sú skoðun Sjálfstfl. væri óbreytt, að úr því honum tókst ekki að ná þinglegum meiri hluta við kosningarnar, þá væri farsælast að koma á sem víðtækustu samstarfi milli lýðræðisflokkanna um stjórn landsins og löggjöf. Loks tók hann það sérstaklega fram, að slíkt samstarf væri á engan hátt háð forsæti sínu eða þátttöku í væntanlegri ríkisstjórn. Að öllu þessu hefur ríkisstj. síðan unnið. Henni tókst að koma í veg fyrir stöðvun útvegsins um áramótin. Frv. ríkisstj. um þau efni var að vísu nokkuð skemmt í meðförum Alþingis. Það þarf þó ekki að koma að sök, ef nú verða samþ. þær tillögur um frambúðarlausn dýrtíðarmálanna, er stjórnin lagði fyrir Alþingi s. l. laugardag, þ. e. hinn 25. febr. Undirbúning þessara tillagna lét stjórnin þegar hefja, er hún hafði tekið við völdum. Hún fékk þá dr. Benjamín Eiríksson til að koma aftur til landsins til að halda áfram því verki, sem hann hafði lagt svo myndarlegan grundvöll að á s. l. sumri. Til samstarfs við hann fékk hún prófessor Ólaf Björnsson, þann hagfræðing íslenzkan, sem starfað hefur hér á landi, sem einna lærðastan og færastan má telja í sinni grein og skynsamlegastar ritgerðir hafði áður skrifað um einstaka þætti dýrtíðarmálsins. Þessir menn hafa síðan ötullega unnið að undirbúningi og samningu tillagna þeirra, er nú liggja fyrir. Um þetta hafa þeir auðvitað haft náið samstarf við ríkisstj. og þá einkum forsrh. Till. þær, sem nú eru fram lagðar, eru þess vegna ávöxtur af samstarfi ríkisstj. og tveggja hinna hæfustu sérfræðinga, sem völ var á. Er þó ekki launungarmál, að fáir munu þeir íslenzkir hagfræðingar vera eða engir, sem treysta sér til að vefengja niðurstöður þessara sérfræðinga ríkisstjórnarinnar. Því miður vinnst ekki tími til þess í kvöld að gera grein fyrir þessum till., enda eru þær út af fyrir sig ekki til umræðu, heldur vantrauststillagan, sem flutt hefur verið. Hún virðist ekki byggjast á andstöðu við þær, heldur á gagnrýni á starfsháttum ríkisstj., og þess vegna hef ég kosið að gera svo ýtarlega grein fyrir öllum undirbúningi málsins frá fyrstu byrjun. En þótt till. sjálfar séu ekki beinlínis til umræðu, tel ég þó rétt að gera grein fyrir þeim með nokkrum orðum, því að á þeim veltur nú mest um örlög íslenzku þjóðarinnar, og framtíðardómurinn yfir starfi núverandi stjórnar hlýtur að byggjast á því, hvernig henni hafi til tekizt um efni og smíði þessara tillagna. Það verk, sem óunnið var til undirbúnings lausnar á vandamálum verðbólgunnar, er núverandi ríkisstj. tók við, var fyrst og fremst samanburður á þeim þremur höfuðúrræðum, sem til greina gátu komið, ásamt öðrum aðgerðum, er öllum skynsamlegum framkvæmdum hljóta að verða samfara og áður hefur verið drepið á sumar. Þessar þrjár leiðir eru styrkja- og ábyrgðarleiðin, sem farin hefur verið, niðurfærslu- eða verðhjöðnunarleiðin, sem þótt ótrúlegt sé virðist á stundum hafa átt mestum vinsældum að fagna, og loksins gengislækkunarleiðin, sem ríkisstj. nú hefur gert tillögur um. Á þessum þremur leiðum hafa þeir Benjamín Eiríksson og Ólafur Björnsson nú gert tæmandi samanburð, svo að engum getur framar blandazt hugur um, hvern kostinn eigi að velja. Um styrkjaleiðina segja hagfræðingarnir í áliti sínu meðal annars: ,,,Aðalókostur styrkjaleiðarinnar frá þjóðhagslegu sjónarmiði séð er sá, að hún leysir í raun og veru ekki vandamál útflutningsframleiðslunnar, sem berst í bökkum jafnt eftir sem áður, og á það ekki aðeins við útgerðarmenn, heldur og alla framleiðendur. Styrkjaleiðin lofar engu um bætta verzlun, sem þegar til lengdar lætur er höfuðvandamálið, og hún er heldur ekki viðunandi bráðabirgðalausn, m, a. vegna þess, að útflutningsframleiðslan mundi verða meiri við hagstæðari kringumstæður. Reynsla undanfarinna ára sýnir augljóslega, að til þess að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum eða jafnvel til þess aðeins að halda öllu í horfinu er styrkjaleiðin ekki fær. Hún skapar ekki nein skilyrði til þess, að hægt verði að stöðva dýrtíðina, koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn og þá um leið jafnvægi á við útlönd og létta höftunum af verzluninni. Styrkjaleiðin gefur ekkert loforð um betra í framtíðinni. Hana skortir allt það jákvæða, sem fylgir gengislækkunarleiðinni eða niðurfærslunni. Af þessum þremur leiðum er sú leið, sem nú er farin, minnst æskileg og er í rauninni ekki lengur framkvæmanleg vegna þess, hve ósamræmið milli innlends og erlends verðlags er orðið mikið. Það er engum vafa undirorpið, að verði styrkjaleiðin enn farin, mun að ári liðnu koma í ljós þörf fyrir stórauknar tekjur ríkissjóði til handa.“ Þennan dóm hygg ég að enginn kunnugur maður geti vefengt. Þá eru eftir tvær leiðir, niðurfærsla eða verðhjöðnun og gengislækkun. Um þær segja hagfræðingarnir: „Niðurstöður okkar um samanburð á verðhjöðnun og gengislækkun eru þessar: Verðhjöðnun, sem næði sama árangri og gengislækkun, mundi í bili leggja miklu þyngri byrðar á herðar launafólks en gengislækkunin og mundi taka miklu lengri tíma að ná tilætluðum áhrifum. Verðhjöðnunin mundi á sama hátt og gengislækkunin skapa skilyrði fyrir frjálsari verzlun, og mundi þá sú kjaraskerðing, sem launþegarnir, aðrir en sjómenn, verða fyrir í bili, að vísu bætast upp, þegar fram liðu stundir. En eftir fenginni reynslu er ekki líklegt, að samtök launþeganna mundu sætta sig við það að bíða þeirra áhrifa, heldur leitast áður við að velta byrðum verðhjöðnunarinnar af sér með nýjum kauphækkunum, sem um leið mundi gera ráðstafanirnar óframkvæmanlegar. Þar sem verðhjöðnun, sem að gagni kæmi, mundi einnig skapa mikla örðugleika í sambandi við öll skuldaviðskipti, þannig að annaðhvort mundi af henni leiða mjög víðtæk gjaldþrot bæjarfélaga, fyrirtækja, einstaklinga og jafnvel lánsstofnana, eða stofna yrði til mjög almennra skuldaskila, þar sem skuldir og peningaeignir yrðu færðar niður til samræmis við lækkun verðlags, virðist auðsætt, að til þess að ná því jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem æskilegt er, þá er verðhjöðnunarleiðin til mikilla muna torfærari, en gengislækkunarleiðin. Tregðan í öllum verðbreytingum gerir hana einnig miklu seinvirkari en gengislækkunina. Á hinn bóginn verður ekki komið auga á neina þýðingarmikla kosti, sem hún hafi fram yfir gengislækkunarleiðina, sem réttlæti það, að hún sé fremur valin. Að vísu hafa verið uppi nokkrar raddir um það, að verðhjöðnun væri hin eina „heilbrigða“ lausn á fjárhagsvandamálunum, en til grundvallar slíkum skoðunum virðist fyrst og fremst liggja það, að menn hafa ekki kynnt sér nægilega alla málavexti.“ Slíkur er dómur hinna færustu manna. Undir hann hljóta allir, sem forsendurnar kynna sér, að taka. Á það skal engin dul dregin, að gengislækkun er auðvitað neyðarúrræði. Úr því sem komið er, er enginn kostur góður, og gengislækkunin er þó áreiðanlega bezt. Hún er nauðsynleg fyrir allar stéttir þjóðfélagsins. En engir eiga þó meira undir, að hún hafi tilætluð áhrif, en verkamenn og aðrir launþegar. Ella blasir ekkert annað við, en hrun atvinnuveganna, atvinnuleysi og örbirgð. Í áróðrinum gegn gengislækkun hefur fram að þessu því verið haldið fram, að henni mundi verða samfara kaupbinding og svipting samtaka launþega á samningsrétti þeirra. Ekkert slíkt felst í þeim tillögum, er ríkisstj. nú gerir. Verkalýðssamtökin halda enn samningsrétti sínum. Verkföll eru heimil eftir sem áður. Vísitölubindingin, sem gerð var með dýrtíðarlögunum 1947, verður meira að segja felld úr gildi. Að því leyti er hér um beina réttarbót að ræða fyrir launþega frá því, sem verið hefur. Þeir eiga að fá fullar uppbætur samkvæmt hækkun vísitölunnar þann tíma, sem gera má ráð fyrir að líði, þangað til fullu jafnvægi verði náð. Eru um þetta settar sérstakar reglur. Ef einhverjir telja á sig hallað með þessu, er þeim eftir sem áður heimilt að gera verkfall. Hér er því ekki um neina kaupkúgun eða þrælkunarlög að ræða. Hitt er annað mál, að forsenda þess, að tilraun þessi takist, er, að almenningur vilji una henni og styðja að framgangi hennar. Það er einmitt vegna þess, að ríkisstj. gerir sér þetta ljóst, að almenningur hefur þetta í hendi sér og á reyndar sjálfur mest undir því, hvernig til tekst, að skírskotað er til ábyrgðartilfinningar hvers og eins, í stað þess að grípa til lögþvingunar, sem engar líkur eru til að ná mundi tilætluðum árangri. Ríkisstj. er ljóst, að frá fræðilegu sjónarmiði er sú gagnrýni réttmætust á tillögum hennar, að þessar uppbætur launþegunum til handa munu leiða til nýrrar verðbólgu. En hagfræðingarnir gera ýtarlega grein fyrir, að svo þurfi ekki að fara ef launþegarnir vilja við þessar uppbætur una, enda sýnir reynslan frá 1939, þegar gengi íslenzku krónunnar var lækkað um 18%, að eftir 3 mánuði hafði verðlagið aðeins stigið um 2,1%. Hitt er annað mál, að engar tillögur, hversu góðar sem þær kunna að vera, megna að leysa vandann, ef almenningur í þessu landi vill leiða ófarnaðinn yfir sig og stefna beint út í ófæru og atvinnuleysi. Í frv. stjórnarinnar eru ýmis ákvæði til að draga úr hættunni á óeðlilegri verðhækkun, m. a. ákvæði um tollalækkun. Þá eru þar einnig fyrirmæli til að bæta sparifjáreigendum að nokkru þann halla, sem þeir hafa orðið fyrir við verðrýrnun krónunnar á undanförnum 10 árum. Þar eru einnig tillögur um sérstakan skatt á þeim eignum, sem ekki rýrna í verði við krónulækkunina. Er sá skattur eðlilegur, þegar af þeirri ástæðu, að ekki má gera þessum aðilum hærra undir höfði en hinum, sem fé sitt eiga í reiðu fé eða með öðru slíku móti. Einnig er ætlazt til, að þeir útflytjendur, sem ekki þurfa á gengislækkun að halda, greiði sérstakan skatt, til þess að þeir hafi ekki óeðlilegan hag af gengislækkuninni. Þessi ákvæði og önnur fleiri er ekki unnt að rekja að sinni. En fullyrða má, að þó að eitthvað megi e. t. v. betur fara í frv. og það sé sjálfsagt ekki alfullkomið frekar en önnur mannanna verk, mun það sannast við hlutlausa athugun, að hér hefur verið ratað rétt meðalhóf, án tillits til flokka eða nokkurra annarra sérhagsmuna, enda var það eitt haft fyrir augum að finna sem réttlátasta lausn, er að gagni mætti verða. Ríkisstj. var það auðvitað ljóst, að æskilegt var, að tryggt væri, að lýðræðisflokkarnir styddu þegar í stað að framgangi þessara tillagna, svo að þær þyrftu ekki að tefjast á Alþingi. Við kommúnista þýddi auðvitað ekki að tala um þessi efni. Allir vita, að fyrir þeim vakir það eitt að koma á upplausn og öngþveiti, og þar sem tillögurnar verka í alveg gagnstæða átt, sem sé til farsældar og heilla fyrir íslenzku þjóðina, var vitað, að kommúnistar mundu snúast öfugir gegn þeim. Annars hefðu þeir afneitað eðli sjálfra sín. Vegna þess, að ríkisstj. bar meira traust til þjóðhollustu lýðræðisflokkanna, þá leitaði hún samstarfs við þá um framgang tillagnanna. Hún gerði það með bréfi 2. febr. s. l. Í framhaldi af því sendi hún þessum flokkum tillögurnar hinn 6. febr. s. l. og loksins greinargerðina með bréfi, dags. 16. febr. Jafnframt lét ríkisstj. uppi, að hún teldi æskilegt til tryggingar framgangi tillagnanna, og til öryggis framkvæmd þeirra síðar og vegna annarra ráðstafana, sem gera þarf til þess að þær komi að gagni, að mynduð yrði meirihlutastjórn á Alþingi. Alþfl. hefur nú lýst því, að hann telji sig ekki geta stutt tillögurnar. Það er ekki á hann hallað, þó að sagt sé, að um þá ákvörðun mun það miklu hafa ráðið, að Alþfl. hefur óttazt að verða undir í samkeppninni við kommúnista, ef hann styddi slíkt mál sem þetta. Ég skal eigi dæma um réttmæti þessa ótta, en hitt ætla ég. að slíkir starfshættir stoði hann lítt til frambúðar, því að þótt sitthvað megi um Alþfl. segja, hygg ég, að kommúnistar muni ætið taka honum fram í því, sem til ills má horfa. Það er vissulega illt verk að snúast á móti þessum tillögum, og uggir mig, að Alþfl. verði lítill fengur að því að keppa við kommúnista í þeirri iðju. Alþfl. mun ætíð fara halloka fyrir kommúnistum í ábyrgðarlausum yfirboðum og vísvitandi skemmdarstarfi. Um Framsfl., sem stendur að flutningi þessarar vantrauststillögu, er það að segja, að hann tjáði sig að vísu vera reiðubúinn til að ræða við Sjálfstæðisflokkinn um úrlausn vandamálanna, en að því áskildu, að ríkisstj. segði af sér áður. Hann lýsti sig og reiðubúinn til þess að ganga í stjórn með Sjálfstfl., þó að ekki væri um nein málefni samið fyrir fram. Sjálfstæðismenn eru að vísu góðviljaðir og vilja flestra vandræði leysa. Hitt þótti okkur þó gegna meira en góðu hófi að gera það fyrir bænarstað Framsóknar að segja af okkur, án þess að tryggt væri, að nokkur stjórn önnur væri mynduð eða samið væri um lausn hins mikla máls. Ekki fór Framsókn sjálf svo að 1939, undir forustu þeirra manna, sem flytja þetta vantraust, og ekki datt sjálfstæðismönnum þá í hug að fara þessa leið. Þá var samið um úrlausn mála, eftir því sem þau lágu fyrir, og samstjórn mynduð, þegar samkomulag var orðið, án þess að nokkur slík skilyrði væru sett, sem Framsókn gerði nú. En í viðskiptum flokka, sem á milli manna, er það býsna góð regla og gamalreynd, að ætlast ekki til þess af öðrum, sem maður vill ekki sjálfur af höndum inna. Sjálfstæðismenn hefðu hins vegar út af fyrir sig getað fallizt á, að hagkvæmt kynni að vera, að mynduð væri ríkisstj., áður en samið væri um málefnið, í því skyni, að hin nýja stjórn reyndi samninga um það. En þó að þeir vildu ganga svo langt, þá töldu þeir ekki fært að gera hitt, að ganga í slíka stjórn áður en Framsfl. fengist til þess að segja nokkuð um, hver hans afstaða væri til málanna, svo að menn gætu að minnsta kosti gert sér grein fyrir, hvað á milli bæri. Í öllum þeim löngu samningum, sem átt hafa sér stað, hefur Framsfl. aldrei fengizt til þess að segja neitt um þetta. Þess vegna taldi Sjálfstfl. ekki fært að halda þessu samningaþófi áfram, heldur óumflýjanlegt að leggja tillögur sínar fram á Alþingi, svo að því gæfist stjórnskipulegur kostur á að taka afstöðu til þeirra. Enda hefur Framsfl. nú fyrst eftir að það var gert fengizt til að ræða sjálfar tillögurnar, sem hann hafði aldrei áður gert, og hafa menn því nú nokkra hugmynd um það, sem á milli ber efnislega. Það er framför frá því, sem áður var, og er raunar furðulegt, að þessu ráði skuli hafa þurft að belta til að því yrði náð. Hitt er eftir, að ná samkomulagi um afgreiðslu málsins. Undanförnum vikum hefði, eins og sjálfstæðismenn vildu, betur verið varið til þess að reyna að koma því á. En hvernig sem að er farið, þá munu sjálfstæðismenn setja það öllu ofar, að koma hinu mikla máli fram. Undir því er komin farsæld og fjárhagsafkoma, atvinna og efnahagsöryggi íslenzku þjóðarinnar.

Forseti (ÞÞ): Hv. 5. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson, hefur nú lokið máli sínu, og hefur hann talað fyrir hönd Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins -, og hefur nú talað í 39 mínútur. Þá tekur næstur til máls hv. 8. landsk. þm., Stefán Jóh. Stefánsson, og talar hann fyrir hönd Alþfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég mun með þessum orðum mínum gera grein fyrir afstöðu Alþfl. til vantrauststillögu þeirrar, sem fyrir liggur. Ég tel þá rétt í upphafi að víkja nokkuð að aðdraganda til myndunar þeirrar stjórnar, sem nú situr. Þegar úrslit síðustu alþingiskosninga urðu kunn, leiddi það óhjákvæmilega af þeim, einnig vegna þess, að ráðherrar Framsfl. höfðu tilkynnt, að þeir mundu biðjast lausnar, að ég bæðist lausnar fyrir mig sjálfan og allt ráðuneytið. Það gerði ég 2. nóv. s. l. Í viðtali, sem ég þá átti við Alþýðublaðið 3. nóv., gerði ég grein af minni hálfu fyrir þessu þannig: „Úrslit kosninganna eru að mínu áliti skref til hægri í íslenzkum stjórnmálum. Þeir flokkar, sem töldu gengislækkun eða stórfellda niðurfærslu kaups og þar af leiðandi rýrnun á kjörum launastéttanna, ásamt minni afskiptum almannavaldsins af viðskipta- og fjárhagsmálum, vera helztu úrræðin til lausnar vandamála, unnu frekar á í kosningunum með þessari yfirlýstu stefnuskrá. Það var því hvort tveggja í senn, að þjóðin vill veita þessum flokkum aukinn stuðning, og eins hitt, að Alþfl. getur ekki að slíkri stjórnarstefnu staðið. Þá sýnist það eðlilegast og rökréttast, að þegar kjósendurnir hafa með atkvæðum sínum tekið ákvörðun um stuðning við flokka með áður nefndum sjónarmiðum, þá eigi þeir sömu flokkar að fá tækifæri til þess að framkvæma kosningastefnuskrá sína með stjórnarmyndun. Kjósendur meta síðan framkvæmdir þeirrar stjórnarstefnu, sem þeir hafa að staðið með atkvæði sínu. Alþfl. fékk ekki það brautargengi, sem hann hafði óskað og vænzt, til þess að standa gegn gengislækkun og stórfelldri kjararýrnun almennings. Hann hlýtur því að draga þá ályktun af kosningunum, að öðrum standi nær en honum að leysa vandann.“ Þannig fórust mér orð í viðtali við Alþýðublaðið 3. nóv. s. l. Á fundi miðstjórnar Alþfl. og þingflokksins hinn 11. nóv. s. l. voru úrslit alþingiskosninganna rædd, og voru allir á einu máli um, að vegna ólíkra sjónarmiða, er hinir borgaralegu lýðræðisflokkar höfðu annars vegar og Alþfl. hins vegar varðandi dýrtíðarmálin, þá væri það réttast og eðlilegast, að Alþfl. væri hlédrægur í sambandi við stjórnarmyndun. Þá var það og einnig álit þingmanna og miðstjórnar og í samræmi við áður gefnar yfirlýsingar, að Alþfl. gæti ekkert samstarf átt, hvorki beint né óbeint, við kommúnista um ríkisstjórn. Eins og alkunnugt er, fóru stjórnarmyndunartilraunir fram í nóvembermánuði 1949, og mun ég ekki rekja þær, en ekki tókst að mynda meirihlutastjórn, og var í þess stað horfið að myndun minnihlutaflokksstjórnar Sjálfstfl. Þessi stjórn hóf göngu sína á Alþingi 6. des. s. l. Þá gaf ég af hálfu Alþfl. yfirlýsingu um það, að flokkurinn hvorki styddi hina nýju ríkisstj. né veitti henni hlutleysi. Hins vegar mundi Alþfl. eins og áður miða afstöðu sína einungis við málefnin. Hann mundi fylgja og styðja þau mál, er til heilla horfðu, en berjast eftir mætti gegn þeim málum, er að hans dómi brytu í bága við hagsmuni almennings. Færi það svo eftir stefnu og störfum ríkisstj., hvernig viðbrögð Alþfl. yrðu. Rétt eftir að núverandi ríkisstj. var mynduð, sendi þingflokkur kommúnista Alþfl. bréf, dags. 9. des., þar sem flokkurinn fór fram á það, að sýndur væri þá þegar vilji þingsins með því að samþ. vantrauststillögu á ríkisstj. En ef það ekki yrði gert, þá legði flokkurinn til, að slíkt vantraust yrði flutt og samþ. í byrjun janúar 1950. Þessu bréfi kommúnista sá Alþfl. enga ástæðu til að svara. Eftir síðustu bæjarstjórnarkosningar fór Framsfl. að leita hófanna um það hjá Alþfl., að hann ásamt honum samþykkti vantraust á núverandi stjórn. En þá hafði Alþfl. og Framsfl. borizt í hendur sem trúnaðarmál frv. það um gengislækkun, er lagt hefur nú verið fram á Alþingi af hálfu stjórnarinnar. Á fundi þingflokks Alþfl. 10. febr. 1950 var tekin til umræðu fyrirspurn Framsfl. um það, hvort Alþfl. vildi greiða atkvæði með vantrauststillögu á ríkisstj., sem fram yrði borin af Framsfl. þá þegar. Þingflokkur Alþfl. var á einu máli um, að það væri ekki tímabært. Á fundi Alþýðuflokksþingmanna 13. febr. s. l. var að ósk Framsfl. rætt á ný um það, hvort Alþfl. mundi greiða atkvæði með vantrauststillögu, sem Framsfl. hefði þá í hyggju að flytja. Svaraði Alþfl. á sama veg og áður. Þetta svar Alþfl. var í beinu sambandi við yfirlýsingu þá, er ég gaf við myndun ríkisstj. og ég hef hér rakið áður, og þótti flokknum það ekki viðeigandi að samþykkja að greiða atkvæði með vantrauststillögu, þegar hann hafði til athugunar sem trúnaðarmál tillögur stjórnarinnar í dýrtíðarmálunum, áður en þær væru lagðar fram á Alþingi. Það mun hafa skeð á tímabilinu eftir miðjan síðasta mánuð, að Sjálfstfl. og Framsfl. reyndu að mynda stjórn saman með það fyrir augum að koma sér saman á eftir um lausn dýrtíðarmálanna á grundvelli þeirra tillagna, sem fyrir lágu frá ríkisstj. Talið var, að tilraunir þessar hefðu verið komnar nokkuð langt áleiðis, og útlit var fyrir, að stjórnarmyndun mundi takast. En af hverju sem það stafaði, þá slitnaði upp úr þessum samningatilraunum allskyndilega, og kann ég ekki um það að dæma með vissu, hverjar ástæður voru til þess, en nokkur skýring hefur þó fengizt í ræðum aðalflutningsmanns vantrauststillögunnar hér á undan og einnig í svari hæstvirts utanrrh. hér áðan. Mega kjósendur sjálfir um það dæma, hversu haldgóð þau rök eru, sem þeir fluttu hér, og hverjum var að kenna eða þakka, að ekki tókst sú stjórnarmyndun, sem langt var komin áleiðis. Eftir að slitnaði upp úr tilraunum hinna tveggja borgaralegu flokka, gerðist samtímis á eftir tvennt: ríkisstjórnin lagði fram frv. um gengislækkun og forustumenn Framsfl. fluttu tillögu um vantraust á núverandi ríkisstj., sem nú liggur fyrir til umræðu. Frv. ríkisstj. um gengislækkun og fleira var rætt við 1. umr. í neðri deild í fyrradag. Lýsti ég þá afstöðu Alþfl. til þess, og skal ég með örfáum orðum í aðalatriðum lýsa þeirri afstöðu einnig hér. Ég undirstrikaði það fyrst og fremst, að Alþfl. hefði fram til skamms tíma viljað feta stöðvunarleiðina, eins og gert var um skeið, og það er ekki hans sök, ef sú leið kynni nú að vera lokuð. Þá benti ég í annan stað á, að Alþfl. hefði alltaf talið gengislækkun, ákvarðaða, mótaða og útfærða af andstæðingum hans, bæði hættulega og ótrygga frambúðarlausn. Í þriðja lagi tók ég fram, að Alþfl. teldi ófrávíkjanlegt í samræmi við stefnu sína og uppbyggingu, að samráð yrði haft milli hans og launastéttanna um úrræði, sem gripið væri til, og þau ein úrræði gæti Alþfl. valið, sem verkalýðshreyfingin og launastéttirnar yfirleitt gætu sætt sig við og vildu við una. Ég gat þess þá einnig, að Alþfl. hefði, eftir að hafa haft náið samráð við trúnaðarmenn flokksins í landssamtökum launastéttanna, ákveðið að vera andvígur frv. um gengislækkun. Það er víðs fjarri, sem hæstv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, hélt fram, að það væri vegna keppni við kommúnista. Er það kannske afsakanlegt, að Sjálfstfl. skilji ekki þau sjónarmið, að nauðsyn sé, að verkalýðssamtökin séu með í ráðum og óskir þeirra og skoðanir hafi áhrif. Ástæðan til andstöðu Alþfl. og trúnaðarmanna hans í launasamtökunum var fyrst og fremst sú, að flokkurinn telur það fullkomna staðreynd, að frv. um gengislækkun mundi skerða verulega kjör launastéttanna, einkum láglaunafólks, og viðurkenning á þessu felst jafnvel í greinargerð hagfræðinganna tveggja með frv. Það var því hægt að slá því föstu, að hér var um að ræða verulega kjaraskerðingu fyrir launafólk í landinu, og vegna þess höfðu verkalýðssamtökln, og Alþfl. var þeim sammála, ótrú á því, að þessi gengislækkunarleið skapaði framtíðaröryggi um fullkomna atvinnu og rekstur atvinnuveganna. Einnig mætti bæta því við, að byrðarnar, sem lagðar eru á herðar landsmanna, eru þyngstar og mestar að því er launastéttirnar varðar, en tiltölulega litlar, ef þá nokkrar, á efnamenn yfirleitt. Þá hafði Alþfl. það einnig að athuga við hið fram lagða frv., að þar eru engar tilraunir gerðar, er treysta má sem varanlegum úrbótum í viðskipta- og verðlagsmálum, engin leiðrétting á hinu ömurlega ástandi í húsnæðismálum, engin leiðrétting fyrirhuguð í skattamálum, svo sem að hækka hinn of lága persónufrádrátt launafólks, engin ákvæði um tollalækkanir, er nokkru nemur, en aðeins óljósar hugleiðingar um, að til slíks kunni að draga síðar, engar tillögur gerðar um almennan sparnað í rekstri þjóðarbúsins og loks engar tillögur um betri skipulagshætti í atvinnurekstri, svo sem bátaútvegsins o. fl. Það var bent á það af hálfu Alþfl. við umræðurnar um gengislækkunarfrv. á Alþingi, að það væri ekki flokksins sök, að ekki hefði tekizt að feta stöðvunarleiðina, eins og hann hafði lagt til og vel hafði reynzt í nágrannalöndunum, svo sem Bretlandi og á Norðurlöndum, en íslenzku borgaraflokkarnir, Framsfl. og Sjálfstfl., raunverulega alltaf verið andvígir og lítt stuðlað að því, að sú leið yrði greiðfær. Og ef Alþfl. hefði haft nægilegan styrk á Alþingi og meðal þjóðarinnar, hefði hann vissulega, eins og komið var, valið aðrar leiðir, sem þó er víst, að mikil1 meiri hluti Alþingis er nú andvígur. Alþfl. hefði fyrir sitt leyti getað talið rétt, eins og málum var komið, að þjóðin hefði tekið í eigin hendur umsjón og framkvæmd alls innflutnings og útflutnings og tekið þannig úr umferð hinn gífurlega verzlunargróða og jafnað á milli verðlags á framleiðsluvörum og innflutningsvörum. Flokkurinn telur einnig nauðsynlegt að koma á leiðréttingu þeirra mála, er ég nefndi hér á undan, svo sem í húsnæðismálum, skattamálum. tollamálum, auka sparnað í rekstri ríkisins og koma á betra skipulagi í atvinnuvegunum, og þannig mynda nýtt, samstætt heildarkerfi til úrlausnar á aðsteðjandi vandamálum, og þá einnig, og jafnvel í fyrstu röð, áður en til annars yrði gripið, draga úr fjárfestingu og afnema hallarekstur ríkisins. Alþfl. hefur nú þegar á Alþingi mótað afstöðu sína til þessa máls, eins og allra annarra mála, með fullkominni ábyrgð á afstöðu sinni og andstöðu við gengislækkunarfrv., og mun gera það eitt, sem hann telur heppilegast í bráð og lengd til þess að tryggja sem bezta afkomu Íslendinga. Hann hefur enga löngun til þess að skapa aukinn glundroða og upplausn, en mun að sjálfsögðu standa vel á verði gegn öllu því, sem telja má að kreppi að ófyrirsynju að kjörum manna í landinu og viðhaldi og jafnvel auki misrétti í þjóðfélaginu. Þannig er afstaða Alþfl. til þessa fyrsta mikilsverða máls, sem ríkisstj. hefur lagt fram á Alþingi. Og í samræmi við þá yfirlýsingu, er ég gaf, er núverandi ríkisstj. settist að völdum, eru viðbrögð Alþfl. þau nú, að hann er andvígur því frv., sem nú liggur fyrir. Af því leiðir aftur það, að Alþfl. mun nú, af málefnaástæðum eingöngu, greiða atkvæði með vantrauststillögunni, sem til umræðu er. Ég vil taka það skýrt og greinilega fram, að það er að ýmsu leyti mjög ólíkur rökstuðningur Alþfl. og Framsfl. fyrir fylgi sínu við vantrauststillöguna. Alþfl. er andvígur gengislækkunarfrv. ríkisstj., en af yfirlýsingu þeirri, er hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, gaf á Alþingi við 1. umr. um gengislækkunarfrv., má marka það, að Framsfl. er með gengislækkunarfrv. sem úrræði til lausnar vandamálunum, enda er það í samræmi við stefnuskrá Framsfl. Alþfl. er á móti því að taka þátt í stjórn til þess að koma á gengislækkun. Framsfl. vill og óskar eftir að mynda stjórn með Sjálfstfl. í því skyni að samþykkja gengislækkun. Ég verð að játa, að vantrauststillagan er fram komin með óvenjulegum og nokkuð andhælislegum hætti. Vantrausti er af Framsfl. hálfu lýst á stjórn til þess strax á eftir að athuga um myndun ríkisstjórnar með þeim sömu mönnum, sem vantrausti er beint gegn. En þó að Alþfl. telji þannig vantraustið flutt með einkennilegum og óvenjulegum hætti, greiðir hann samt atkvæði með því, með þeim röksemdum, sem ég hef rakið og algerlega eru málefnalegs eðlis. Það er vegna andstöðu flokksins við gengislækkunarfrv. stjórnarinnar, og þá einnig og ákveðið án þess að taka á sig nokkra ábyrgð á að koma á nýrri stjórn. Þvert á móti getur Alþfl. ekki tekið þátt í stjórn til að koma á gengislækkun. En gera má ráð fyrir, að Framsfl. telji sér bæði skylt og ljúft að sjá um, að komið verði á meirihlutastjórn til þess að leysa vandamálin, sbr. og bréf það, er hv. þm. Str., Hermann Jónasson, las upp frá flokki sínum til Sjálfstfl., þar sem Framsfl. taldi nauðsynlegt, að meirihlutastjórn ákvarðaði og framkvæmdi úrlausn verðbólgumálanna, og hefur góð hugarfarsbreyting orðið frá því að hv. þm. Str., Hermann Jónasson, reyndi að mynda minnihlutastjórn. Þá vil ég loks taka það fram, og er það í samræmi við þá ályktun, er miðstjórn og þingmenn Alþfl. gerðu hinn 11. nóv. 1949 og áður hefur verið vitnað til, að Alþfl. mun ekki eiga samstarf við kommúnista, hvorki beint né óbeint, um ríkisstjórn. Var sú afstaða flokksins skýrt mörkuð í kosningaávarpi hans, þar sem segir, að Alþfl. muni aldrei hvika frá lýðræðislegri starfsaðferð og stefnumiðum og geti því ekki átt samleið með neinum flokki, er aðhyllist einræði og ofbeldi, og því geti hann ekki átt samstarf við kommúnista. Ég vænti þess þá, að ég hafi gert skýra og rökstudda grein fyrir afstöðu Alþfl. til vantrauststillögu þeirrar, sem fyrir liggur, og að sú afstaða flokksins sé í fullu og rökréttu samræmi við áður gerðar yfirlýsingar, stefnu hans og starfsaðferðir.

Forseti (StgrSt) : Hv. 8. landsk., Stefán Jóh. Stefánsson. hefur lokið máli sínu og talað í 19 mín. af hálfu Alþfl. - Þá tekur til máls hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, sem talar einnig f. h. Alþfl.



Þessa tillögu til þingsályktunar um vantraust á ríkisstjórnina, frá Framsfl., ber að með nokkuð undarlegum hætti, þó nokkuð undarlegri en venjulegt er, og eru þingmenn þó ýmsu vanir. Fyrir nálega þrem vikum var Alþfl. tilkynnt, af sjálfstæðismönnum, að tillögur þeirra í efnahagsmálum væru tilbúnar, og okkur í trúnaði skýrt frá í aðalatriðum, hverjar þær væru. Jafnframt var okkur frá því skýrt, að framsóknarmönnum hefðu verið afhentar tillögurnar um líkt leyti. Óskaði Sjálfstfl. eftir því, að báðir þessir flokkar kynntu sér þær, og óskaði eftir samvinnu um afgreiðslu þeirra. Þetta var út af fyrir sig ekki óeðlilegt. Hins vegar mátti Sjálfstfl. vera það ljóst, að um samvinnu af Alþfl. hálfu um lausn, sem byggðist í aðalatriðum á gengislækkun, gat ekki verið að ræða, enda var honum mjög fljótlega tilkynnt þetta. Allt öðru máli var að gegna um Framsfl. Hann hafði þráfaldlega látið í ljós, að hann gæti hugsað sér úrlausn þessara mála á gengislækkunargrundvelli, enda leið ekki á löngu að samningar væru upp teknir á milli þessara flokka, að vísu ekki samningar um lausn málsins sjálfs, til þess að byrja með, heldur um samstjórn, er síðar tæki að sér að leysa sjálft málið. Sýnir þetta út af fyrir sig betur en allt annað, hve innilega flokkarnir voru sammála um sjálft málið, að þeir gátu hugsað sér að mynda fyrst stjórnina, málefnasamningalaust. Það mundu þeir undir engum kringumstæðum hafa þorað að leggja út í, nema fyrir fram væri öruggt, að um þetta mál væri ekki ágreiningur, að minnsta kosti enginn verulegur, hvorki um aðalatriðið, gengislækkunina, né aukaatriðin, ráðstafanir þær, er þeir teldu nauðsynlegt að gera samhliða. En svo skeður það merkilega. Rétt um það leyti, sem allt virðist vera að falla í ljúfa löð, um miðja vikuna sem leið, þegar menn töldu sig orðið vita, að búið væri að skipta ráðherraembættunum réttlátlega milli flokkanna, og höfðu góðar heimildir fyrir, að ekkert virtist vera að vanbúnaði, að hin nýja stjórn birtist til að leysa hin stóru verkefni, sem biðu hennar, þá skyndilega er allt upp í loft. Ekki er mér kunnugt um, hvað þessari uppstyttu olli, því geta aðilarnir sjálfir skýrt frá, ef þeir kæra sig um, en þá ber það að tvennt í senn s. l. laugardag, að útbýtt er í neðri deild frv. til laga um gengisskráningu o. fl. frá ríkisstj. og alveg samtímis vantrauststillögu á ríkisstjórnina frá Framsfl., eða nánar tiltekið frá þeim Hermanni Jónassyni og Eysteini Jónssyni og hvort tveggja að mínu viti jafnábyrgðarlaust og jafnfráleitt. Sé það meining Sjálfstfl., að einasti vegurinn til að bjarga þjóðinni sé að koma á þessari gengislækkun, þá lýsir það fullkomnu ábyrgðarleysi hjá flokknum að kasta þessu máli fram, án þess að hafa nokkurn veginn tryggt því fylgi, svo að unnt sé að afgreiða það fljótt, enda geta slíkar stórbreytingar sem þessar, sem hafa jafndjúptæk áhrif í allar áttir, því aðeins lukkazt nokkurn veginn frá þeirra sjónarmiði, að hægt sé að gera þær fljótt, svo að segja í einu vetfangi. Í staðinn má nú búast við, að þingið verði að veltast með þær í marga daga, jafnvel vikur, og á meðan eru bankarnir lokaðir og efnahagsstarfsemi í landinu lömuð. En ekki verður hin aðgerðin skiljanlegri, leikur Framsfl. á hinu pólitíska taflborði, að bera fram vantraust á flokkinn og stjórnina, sem hann hefur setið að samningaborðinu við og er í aðalatriðum innilega sammála. Frá mínu sjónarmiði er á þessu til aðeins ein skýring. Framsókn er að berja Sjálfstfl. til ásta. Það er sýnilegt, út af aðalmálinu, sem fyrir liggur, gengislækkunarmálinu, að Framsókn getur ekki vænzt stuðnings hvorki Alþfl. né kommúnista um stjórnarmyndun til að leysa það mál. Það eina, sem upp úr vantraustinu getur þess vegna komið, á þingræðislegan hátt, er samvinna milli flokksins, sem vantraustið ber fram, og flokksins, sem vantraustið er samþykkt á. Nú veit ég náttúrlega ekki, hversu mikið Sjálfstæðisfl. lætur berja sig í þessu skyni, en segja mætti mér, að á venjulega dauðlega menn verkaði barsmíðin ekki eins og til er ætlazt. Af þessum ástæðum væri það mér skapi næst, og ég hygg flestum okkur, Alþýðuflokksþingmönnum, að láta þá eina um að bítast, sjálfstæðismennina og Framsókn, og sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu, þar sem hér virðist vera um óvenju skrýtinn leikþátt að ræða, í stað alvarlegra átaka um eitt þýðingarmesta mál, sem fyrir Alþingi hefur legið hin síðustu missiri. Við munum þó ekki gera þetta, heldur greiða atkvæði með vantraustinu, og liggja til þess ástæður þær, er ég nú skal greina. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð, var því lýst yfir af hálfu Alþfl., að hann veitti henni hvorki stuðning né hlutleysi. Hins vegar mundi hann ekki leggja stein í götu hennar fyrst um sinn, þar til séð yrði, að hverju hún stefndi. Nú hefur hún borið fram mál, sem Alþfl. hefur alla tíð barizt hatrammlega á móti, þegar hann hefur séð sér fært. Afstaða flokksins til ríkisstj. nú hlýtur því að mótast af þessu máli. Það skal að vísu viðurkennt, að í gengislækkunarfrv. ríkisstj. nú er sárasti broddurinn numinn burt með því að veita takmarkaða uppbót á laun. En allt um það telur Alþfl., að byrðar þær, sem gengislækkunin eftir frv. leggur þjóðinni á herðar, komi óréttlátlega niður. Með hinum nýja vísitöluútreikningi er útlenda vörumagnið í búreikningum skert mjög verulega hlutfallslega frá því, sem nú er, og hækkunin á því, með lækkandi krónugengi, að miklu leyti falin. Þegar kemur fram yfir 1. júlí n. k., er aðeins gert ráð fyrir uppbót á 6 mánaða fresti, í stað 1 mánaðar áður, og enn fremur því aðeins að hækkunin nemi meira en 5%, sem sennilega svarar til rúmlega 20 núverandi vísitölustiga. Allt, sem fellur utan við núverandi vísitöluútreikning, og það er orðið margt nú af erlendum verzlunarvörum hjá almenningi, verður óbætt, en hækkar þó um rúm 74% í innkaupi. Námsmenn erlendis þurfa hér eftir að greiða dvalarkostnað sinn 74% hærra verði en áður, án þess að séð verði, að þeim séu ætlaðar neinar bætur. Er viðbúið, að margir þeirra verði að hætta námi ef ekki verður sérstaklega að gert þeirra vegna, að minnsta kosti á þeim stöðum, þar sem dýrast er að lifa, eins og t. d. í Ameríku, þar sem mér virðist kostnaðurinn við ársdvöl muni komast yfir 40 þús. kr. Annars staðar mun námskostnaður verða 15–20 þús. kr. árlega, og spurning, hvort sú upphæð dugir. Yfirmenn á skipum, t. d. togurum, taka nú meginhluta launa sinna í hundraðshluta af afla og hafa eins og er hæstu laun í þessu landi, eða um og yfir 100 þús. kr. á ári. Þeirra laun hækka samkvæmt frv. um 74% og komast því upp undir 200 þús. kr. á ári með þessu móti. Þetta er ekki að skipta byrðunum jafnt á þjóðfélagsþegnana. Þá er enn ógetið þeirrar eignatilfærslu, sem verður milli þeirra, sem eiga fasteignir, skip o. þ. h. raunveruleg verðmæti, og hinna, sem peninga eiga. Sparifjáreigendur tapa, vegna hækkandi verðlags, en hinir hagnast, sérstaklega léttist áhvílandi skuldabyrði, ef hún er fyrir hendi, á kostnað sparifjáreigendanna. Tilhneiging til sparifjársöfnunar verður því lömuð, og mátti þó sízt við því, eins og nú er högum háttað hjá okkur. Þeir tilburðir, er fram koma í frv. til lagfæringar á þessu, eru að vísu í rétta átt, en ná þó hvergi nærri tilgangi sínum. Niðurstaðan af þessum hugleiðingum verður því sú, að þær byrðar, sem gengislækkunin leggur þjóðinni á herðar, hljóti að koma ranglátlega niður og verst og þyngst á þeim, sem sízt skyldi. Annað aðalatriði þessa máls er svo það, hvort aðgerðirnar komi að fullum notum, hvort þær nægi til þess, að sjávarútvegurinn geti haldið áfram af fullum krafti hallalausum rekstri. Ég leyfi mér að efast um þetta. Í frv. eru engar ráðstafanir gerðar til að tryggja það, sem hagfræðingarnir þó lögðu hvað mest upp úr, þ. e. a. s. að lánsfjárþensla og óhófleg fjárfesting verði stöðvuð, ríkisbúskapurinn verði rekinn án greiðsluhalla og Marshallfé að miklu leyti notað til niðurgreiðslu á skuldum ríkisins. Auk þess má hvorki verðlag né kaupgjald hækka svo á ný, að reksturinn hætti að bera sig. Nú hækkar verðlag mikið, það verður fyrsta afleiðingin, það er vitað, og leggst mjög misþungt á þjóðina eins og áður er sýnt. Einasta nauðvörn verkalýðsfélaganna og launþeganna er þá kauphækkun, ef ekki verða gerðar aðrar ráðstafanir, sem jafngilda henni. Nú held ég, að öllum sé orðið það ljóst, að áframhaldandi kaup- og verðlagshækkanir leiða til hreinnar glötunar og engra bóta, eru stundarfróun án þess að vera frambúðarlausn. Allt veltur því á, hvort hægt verði að gera skynsamlegar ráðstafanir í húsnæðismálum, í verzlunar- og skattamálum og fjöldamörgum öðrum til þess að draga svo úr dýrtíðaraukningunni, sem þessari lagasetningu verður samfara, að við það verði unað af launþegasamtökunum, því án þess verða áhrif gengislækkunarinnar fyrir útveginn gerð að engu með hækkuðu verðlagi og kaupgjaldi, öllum til meins, áður en varir. Ég hef ekki trú á, að Sjálfstfl., og ekki heldur að Framsfl. og Sjálfstfl. saman takist þetta. Þess vegna er Alþfl. á móti frv. og tortrygginn á allar aðgerðir flokkanna í þessa átt. Í síðustu kosningum var að verulegu leyti kosið um þetta frv., þ. e. um gengislækkun. Sjálfstfl. og Framsfl. lýstu því yfir hreinlega, beint og óbeint, að þeir mundu beita sér fyrir gengislækkun. Alþfl. lýsti sig henni andvígan. Kommúnistana þarf ekki að nefna. Þeir léku tveim skjöldum, miðandi afstöðu sína við flokkspólitískar spekúlasjónir, eins og vant er, og ekki annað, og verða því ekki teknir alvarlega. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar valdi gengislækkunarflokkana og verður nú að súpa seyðið af því. Alþfl. dró sig til baka, og formaður hans baðst lausnar fyrir ráðuneyti sitt. Sjálfstfl. tók við, og nú liggja hans tillögur fyrir. Alþfl. hefur vantrú á þeim og er tortrygginn gagnvart þeim afleiðingum, sem þær kunna að hafa. Hann mun bera fram sínar brtt. og reyna að fá frv. lagfært eins og honum er frekast unnt, þó að hann sé á móti því í aðalatriðum. En afstaða hans til þessa frv. hefur þá einnig mótað afstöðu hans til vantraustsins, sem hér liggur fyrir, þannig að hann mun greiða atkvæði með því, þó að ef til vill mætti segja, að hann ætti að láta það afskiptalaust, eins og það mál er í pottinn búið.

Forseti (StgrSt) : Hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, hefur lokið máli sínu og talaði í 15 mínútur af hálfu Alþfl., en alls hefur flokkurinn notað 34 mínútur. - Þá er fyrri umferð í þessum útvarpsumr. lokið, og hafa flokkarnir notað þann tíma, er hér segir: Framsfl. 30 mínútur og á 15 mínútur eftir, Sjálfstfl. 30 mínútur og á 15 mínútur eftir, Sósfl. hefur talað í 39 mínútur og á 6 mínútur eftir, og Alþfl. hefur talað í 34 mínútur og á 11 mínútur eftir. Þá hefst síðari umferð. Fyrstur tekur til máls hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson. Talar hann af hálfu Framsfl. og hefur 15 mínútur til umráða.



Herra forseti. Ég mun ræða þetta mál með tilliti til þess, sem komið hefur fram af hendi þeirra ræðumanna, sem hér hafa talað af hálfu hinna flokkanna. Að því er snertir afstöðu Alþfl. til þeirra vandamála, sem fyrir liggja, þá finnst mér hann ekki hafa valið sér gott hlutskipti: að vera á móti gengislækkun og á móti niðurskurði og þykjast vera á móti því að lögleiða stórkostlega nýja tolla til þess að halda áfram uppbótaleiðinni. Ég fæ ekki betur séð en að hann sé á móti þeim þremur leiðum, að meðtöldum uppbótaráðstöfununum, sem til greina geta komið, en nauðlendi í því að greina frá því, að hefði hann ráðið einn, mundi hann hafa þjóðnýtt utanríkisverzlunina. Þetta finnst mér ólíkt þeirri afstöðu, sem slíkir flokkar taka í nálægum löndum, og þykir mér ólíklegt, að sósíaldemókratískir flokkar í Danmörku og Svíþjóð skoruðust undan að eiga þátt í einhverjum af hinum tiltækilegustu leiðum, en skærust úr leik og gerðust þjóðnýtingarflokkar. - Læt ég þetta nægja um afstöðu Alþfl. til frv. þess, sem fyrir liggur, nema nokkur ummæli hv. þm. Hafnf., sem ég mun koma að síðar. Hv. 5. landsk., Ásmundur Sigurðsson, sem talaði fyrir hönd Sósfl., sagði, að Sósfl. hefði boðið framsóknarmönnum upp á mjög aðgengilega samfylkingu, og gerði mikið veður út af því, að Framsfl. hefði ekki viljað þekkjast þetta góða boð og þar með sleppt gullnu tækifæri til þess að koma, að mér skildist, stefnu Framsfl. og kosningamálum hans í framkvæmd. Í þessu skyni, sagði hann, hefðu verið haldnir fundir og niðurstaðan orðið sú, að enginn málefnaágreiningur hefði komið fram. En hann gleymir því, að það, að enginn málefnaágreiningur kom fram, kom til af því, að þetta komst ekki svo langt, að málefnin væru rædd. Því var slegið föstu á fundinum, að stjórnarmyndun af því tagi, sem stungið var upp á, gæti ekki orðið, þegar af öðrum ástæðum. En ef við athugum þau samfylkingartilboð, sem Sósfl. hefur verið að gera og eru sams konar og slíkir flokkar gera í öllum Evrópulöndum, kemur í ljós, að samfylkingin á að vera um stefnu þessa flokks. Ég var rétt áður en ég fór í pontuna að lesa yfir samfylkingaryfirlýsingu síðasta flokksþings Sósfl. Þar er ekki getið um, hvernig eigi að leysa vandamál íslenzkra atvinnuvega, en því slegið föstu, að það verði að losa Íslendinga úr tengslum við Marshalllöndin og leita nýrra markaða í Sovétríkjunum. Þessi flokkur hefur ekki boðið upp á neina tæka leið, en segir allan vandann vera þann að losa sig við Marshalllöndin og leita nýrra markaða í Sovétríkjunum. En hvernig ætti að neyða Rússa, til þess að kaupa afurðir okkar við hærra verði en þeir vilja, hefur ekki verið upplýst. Þarna hefur þeirra nauðlending verið, kommúnista. Kommúnistar hafa fyrr og síðar verið sterk stoð íhaldsins. Vegna þess, hvernig kommúnistar hafa klofið verkalýðssamtökin, eru áhrif sjálfstæðismanna jafnmikil á Íslandi og þau eru í dag. Þeir eru hækjur íhaldsins, Ásmundur og aðrir slíkir. Þetta er sífellt að renna æ gleggra og gleggra upp fyrir mönnum, sem sést bezt á því, þegar Jónas Haralz treystir sér ekki til þess að starfa þar lengur og mun yfirgefa þennan flokk, og hlýtur þróunin hér að vera sú sama og í öðrum löndum að þessu leyti. Þessi skeleggi baráttumaður af hendi Sósfl. fór nokkrum orðum um till. þá, sem fyrir liggur, en ekki var hægt að skilja afstöðu hans eða flokks hans til hennar. Ég gat ekki skilið hana. Allt er þetta prófsteinn á hann og hans flokk, því að ef þeir meina nokkuð með því, að nauðsynlegt sé að koma fram endurbótum á því máli, sem fyrir liggur, svo sem nýrri stefnu í verzlunarmálum, betri ákvæðum um stóreignaskatt og endurbótum í húsnæðismálum, getur ekki verið vandamál í þeirra augum, hvernig greiða eigi atkvæði um þá till., sem fyrir liggur, því að mönnum með þann hugsunarhátt getur ekki dottið í hug að styðja áfram flokksstjórn Sjálfstfl. Hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, byrjaði á að tala um álit Benjamíns Eiríkssonar og aðdraganda þess og sagði, að tillögur Framsfl. í sumar hefðu aðeins verið um útkanta málsins. Annaðhvort er hann gleyminn eða hann hefur lesið þessar tillögur eins og viss persóna les biblíuna, því að þessar tillögur taka til greina öll höfuðatriði þessara mála. Og eigi hann við, að ekki hafi verið bent á leið til þess að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum, var þar berum orðum sagt, að um tvennt væri að ræða: gengislækkun eða niðurfærslu. En hann getur sagt um Sjálfstfl. sama og hann sagði um Framsfl. Hann lét frá sér fara um svipað leyti í gagntillögum sínum dularfullt skraf um tillögur til jafnvægis, án þess að segja, í hverju það væri fólgið. Hæstv. ráðh. sagði, að í áliti Benjamíns Eiríkssonar hefði komið fram, að vissir þættir í stefnu sjálfstæðismanna væru réttir. Mér finnst, að hæstv. ráðh. ætti ekki að minnast á þetta, því að í áliti Benjamíns, sem hann gerði í sumar og aftur núna, er tekið fram, að um tvær stefnur gæti verið að ræða. Annars vegar jafnvægisstefnuna, hins vegar stefnu, sem hann af kurteisi við fyrrv. nýsköpunarstjórn kallaði núna fjárfestingarstefnuna, og sýnir hann fram á það í þessu áliti, að þessi stefna hlaut að leiða til þess, að hér var ómögulegt að halda uppi frjálsri verzlun, þ. e. einmitt vegna þeirrar stefnu, sem Sjálfstfl. valdi. Þetta sýnir hann mjög vel fram á og leggur þess vegna til, að gerbreytt sé til um stefnu til þess að hafa sig upp úr því ástandi, sem komið var í. Ræðumenn andstæðinganna hafa í þessum umr. yfirleitt, íhaldið, Sósfl. og Alþfl., sagt rangt til um afstöðu Framsfl. til þess frv., sem stjórnin hefur lagt hér fram. Það hefur verið sagt, að Framsfl. væri með þessu frv., en afstaða hans til málsins fer eftir því, hvaða breyt. verða á því gerðar. Þess vegna er það vægast sagt ekki viðeigandi, þegar þm., eins og hv. þm. Hafnf., leyfa sér að tala um, að það séu skrýtin vinnubrögð sú till., sem hér hefur verið lögð fram af hendi framsóknarmanna, og annað, sem hann greindi í því sambandi. Þau vandamál, sem fyrir liggja, eru stórkostleg og mikið í húfi, hvernig tekst að leysa þau. Gengislækkun eða niðurskurður er aðeins einn hlekkur í þeirri keðju, sem þarf að smíða. Ef vel tekst, gæti gengislækkun með réttum viðbótarráðstöfunum mótað jafnvægi, en yrði annars eins og nokkrar veltur áfram á dýrtíðarhjólinu. Þess vegna verður að gera allt til þess að auka líkurnar fyrir því, að gagn verði að því, sem ráðizt verður í, með því að stjórnarstefnan öll sé í samræmi við það, sem þarf að gera. Í þessu sambandi hefur Framsfl. lagt höfuðáherzlu á að halda niðri verðlagi í landinu, létta af þeirri pressu, sem hvílir á fólki vegna hárrar húsaleigu, tryggja réttlátari vörudreifingu, en verið hefur og afla fjár til nauðsynlegra og mest aðkallandi framkvæmda í byggingarmálum landsmanna, bæði til sveita og við sjó. Enn fremur hefur verið undirstrikuð nauðsyn þess að koma jöfnuði á fjárl. og koma í rétt horf útlánastefnu bankanna. Enginn samþykkir gengislækkun sem hefur ótrú á þeirri stefnu, sem gengislækkun eða niðurskurður er liður í. Þetta verður hver maður að hafa í huga, þegar hann metur þetta. Ég vil þá víkja örfáum orðum að afstöðu ríkisstj., út af því, sem hæstv. dómsmrh. tók fram í því sambandi. Hæstv. ríkisstj. vissi það vel, að hún gat ekki haft og getur ekki haft forustuna um það að leiða vandamálin til lykta í þinginu, og hún veit líka vel, að henni verður ekki trúað fyrir framkvæmd þeirra. Framsfl. tók greinilega fram strax, þegar viðtöl byrjuðu um þessi mál, að önnur stjórn yrði að standa fyrir vandamálunum, ef samstarf ætti að verða, vegna þess að helmingur málanna - eða vel það - er framkvæmdin. Af þessu leiddi, að Framsfl. gat ekki fallizt á, að minni hluti Sjálfstfl. leiddi afgreiðsluna, og þess vegna taldi hann það eðlilegt, að stjórnin segði af sér, þegar séð var, að hún gat ekki leitt málið. En hvernig átti afgreiðslan að vera? Afgreiðslan átti að vera sú að leggja ekki þessar till. fram án þess að hafa tryggt meirihlutafylgi við þær fyrir fram. Þess vegna taldi Framsfl. eðlilegast, að Sjálfstæðisflokksstjórnin segði af sér og tilraunir yrðu gerðar til þess að mynda meiri hluta um vandamálin í þinginu, en fleygja ekki málinu svona inn í þingið. Sjálfstæðismenn munu hafa gert sér grein fyrir því, að þeir gátu ekki leyst þennan vanda eins og þurfti að vera, og þess vegna komu þeir með till. um að mæta þessari uppástungu framsóknarmanna með því að gera samtök án málefnasamnings, sem er enginn samningur. Á það féllst Framsfl., en áður en það yrði útrætt, lýsti Sjálfstfl. yfir því, að hann gæti ekki staðið að því að mynda slíka stjórn, en hafði sjálfur átt uppástunguna að því. Nú segir hæstv. dómsmrh., að þessi afstaða Sjálfstfl. hafi verið eðlileg, því að hann hafi ekki viljað mynda stjórn með Framsfl., nema hann segði eitthvað frá því, sem á milli bæri. Það var uppástunga Sjálfstfl. í upphafi að mynda stjórn án málefnasamnings og getur þetta því ekki verið ástæðan fyrir því, að ekki varð af þessari stjórnarmyndun. Þar hlýtur einhver önnur ástæða að liggja á bak við, þar sem Sjálfstfl. hafði í hendi sér að mynda slíka stjórn, en hætti við það. Hæstv. dómsmrh. sagði, að nokkuð hefði nú skipt um ástand, þar sem Framsfl. hefði í sambandi við framlagningu málsins rætt nokkru meira en áður um það, hvað hann vildi í þessum efnum. Þetta er misskilningur. Ástandið er eins í dag, vegna þess að það, sem við höfum sagt nú um afstöðu okkar til málsins, er það sama og við sögðum í sumar um afstöðu okkar og hefur legið fyrir allan tímann. Það hefur því verið á valdi Sjálfstfl. að fá myndað ráðuneyti til þess að ganga úr skugga um, hvort samstaða gæti tekizt um vandamálin. Og áhættan virðist nú ekki vera mikil. Ef menn komu sér ekki saman, átti stjórnin að afhenda vald sitt til Alþ. Við féllumst á þessa leið, og ég tel, að þessi leið hefði verið miklu líklegri til árangurs en sú leið, sem Sjálfstfl. valdi. Þegar Sjálfstfl. valdi þessa leið, var það ekki nema eðlileg og sjálfsögð skylda Framsfl. að leggja fram till. um vantraust á ríkisstj., þar sem ljóst var, að seta hennar stóð í vegi fyrir því. að þessi mál gætu vigtað síg á eðlilegan hátt í þinginu, og bað er sú skylda, sem hann er að uppfylla með flutningi þessarar tillögu.

Forseti (StgrSt): Þá hefur hv. 1. þm. S-M. (EystJ) lokið máli sínu og talað 4 mínútur fram yfir hinn ákveðna tíma. Verður öðrum ræðumönnum heimilað að tala álíka langt fram yfir þann tíma, sem þeir eiga eftir. - Þá tekur til máls af hálfu Sjálfstfl. hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, og hefur til umráða um 19 mínútur.



Herra forseti. Menn hafa heyrt nokkuð samkomulagið hjá þeim herrum, sem standa að þessari vantrauststill., og eru þessar umr. góður vitnisburður - og betri en Sjálfstfl. getur lýst - um ábyrgðarleysi þeirra manna, sem standa að því að steypa ríkisstj., þegar samkomulag þeirra sjálfra er nú ekki burðugra, en hefur lýst sér hér í umræðum þeirra hér í kvöld og vafalaust á eftir að lýsa sér í framhaldi umr. Hv. 1. þm. S-M., Eysteinn Jónsson, sagði, að ég hefði gert of mikið úr því, að aðalforsendan í ritgerð Benjamíns Eiríkssonar á s. l. sumri hafi verið nauðsynin á frjálsri verzlun. En það er staðreynd, að svo var. Hann sýndi glögglega fram á, að viðskiptahöftin eru og hafa verið til ills, og til þeirra rekur hann mestan þátt ófarnaðarins í íslenzku fjármálalífi, í valdatíð Framsóknar, þegar hv. 1. þm. S-M. kom töluvert við sögu, og eftir styrjöldina. Það er skiljanlegt, að hv. 1. þm. S-M. vilji láta þetta liggja í þagnargildi, en mér finnst óskiljanlegt, að hann skuli ræða hér til áfellis Sjálfstfl., að hagfræðingarnir sýna fram á og sanna, að fjárfestingin eftir stríðið hafi verið of ör. Sjálfsagt er enginn af stjórnmálaflokkunum syndlaus í þeim efnum, en allra sízt ætti Framsfl. að kasta steinum úr því glerhúsi, sem hann býr í, þar sem það liggur fyrir í prentuðum þingtíðindum, að þegar aðrir flokkar, þáverandi stjórnarflokkar, stuðningsmenn nýsköpunarstjórnarinnar, vildu láta verja 300 millj. kr. af stríðsgróðanum í þessu skyni, þá vildi Framsfl. láta verja 500 millj. til þessara hluta. Ég held því, að Framsfl. gæti í þessu svo sem mörgu öðru sparað sér að vera með ávítur til annarra, því að margir eru nú kámugir, en fáir verri en þeir, ef við eigum að fara að rifja upp alla landsins sögu. Og í kosningunum í haust mótmælti Framsókn því harðlega, að dregið væri úr fjárfestingunni, þó að þá væri sannað, að hún var meiri hér á landi en nokkurs staðar annars staðar, þar sem skýrslur ná til, og vitað væri, að nauðsynlegu jafnvægi varð ekki komið á nema þetta væri fært til betri vegar. Hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, gat um einstaka annmarka á frv. og nefndi í því sambandi laun yfirmanna á togurum, sem mundu hækka. Ef hann hermir rétt frá, mundi vera hægt að laga slíka galla í meðferð þingsins. En einmitt þess háttar minni háttar aðfinnslur, sem þm. Alþfl. voru með, benda til þess, að Alþfl. hefði samkvæmt sinni fyrri ábyrgu afstöðu átt að snúast á sveif með þessu frv. og reyna að fá sniðna af því þá annmarka. sem hann telur, að á því séu, en fara ekki út í tilgangslaust kapphlaup við kommúnista. Sennilega verður vantrauststillaga sú, sem hér liggur fyrir, samþykkt. Það er að vísu óvenjulegt, þegar ríkisstjórn flytur höfuðmál, sem í meginatriðum hefur stuðning yfirgnæfandi meiri hluta þingmanna, að þá skuli hún vegna flutnings þess hljóta vantraust. En í umræðum þeim, sem orðið hafa um dýrtíðarfrv. stjórnarinnar, hefur komið í ljós, að Framsfl. er sammála Sjálfstfl. um það, sem mestu máli skiptir í frv. ríkisstjórnarinnar. Sumum hefur þess vegna e. t. v. komið á óvart, að Framsfl. launaði ríkisstj. svo forustu um gott mál, að hann lýsti á henni vantrausti. En við, sem þekkjum Framsókn og vitum, hvað hún er einkennileg, erum hreint ekkert hissa á þessu. Við vissum, að hún mundi veita okkur vantraust við fyrsta tækifæri. Ef við stæðum okkur illa, mundi hún segja, að við værum of sterkir og verða að fara þess vegna. Og ef við stæðum okkur vel, mundi hún segja okkur of veika til að koma góðum málum fram og því yrðum við sem fyrst að fara, enda lýsti Ólafur Thors forsætisráðherra yfir því, þegar stjórnin var mynduð, að hún væri viðbúin vantrausti, hvenær sem væri. En þótt ríkisstj. sé og hafi verið veik í þingfylgi, er hún ekki veik i viljanum til að láta gott af sér leiða. Fjöregg fjármálalífs þjóðarinnar er fólgið í dýrtíðarfrv. stjórnarinnar. Sjálfstfl. hefur ætíð talið, að það fjöregg væri of mikils virði, til þess að flokkarnir mættu henda því á milli sín til að ná góðu skoti hver á öðrum, á sama veg og sagt var, að tröllin hefðu leikið sér að fjöregginu áður fyrri. Sjálfstfl. hefur markvisst undirbúið framtíðarlausn dýrtíðarmálanna nú um nærri ársbil. Hann hefur fordæmt aðra flokka fyrir að láta pólitíska stundarhagsmuni ráða meira um gerðir sínar í þeim efnum, en tillitið til málefnisins sjálfs. Sjálfstfl. hvorki vill né ætlar að gerast sjálfur sekur um slíkt hið sama. Ég veit, að kommúnistar munu í þessum efnum sem öðrum gera það eitt, sem þeir telja greiða fyrir upplausn og niðurrifi hins íslenzka þjóðfélags. Ég veit, að Alþfl. er nú haldinn þeim mannlega breyskleika að gera ekki hið góða, sem hann vill, heldur hið illa, sem hann vill ekki. Þetta á eftir að koma flokknum í koll. En hver er sinnar eigin gæfu smiður, jafnt Alþfl. sem aðrir. Framsfl. hefur hins vegar lýst fylgi sínu við meginatriði hins mikla máls, en vill blanda inn í það ýmsu, sem talsmenn hans orða fallega, en ekki er jafngott inni við beinið. Sjálfstfl. efar ekki, að samningar um sum óþurftarmál Framsóknar verði erfiðir. Hann telur þó óhjákvæmilegt að freista þess að reyna í lengstu lög að semja um framgang hins mikla máls. Ef slíkir samningar væru ekki reyndir, mundi af því leiða meira öngþveiti og upplausn en áður hefur þekkzt í íslenzkum stjórnmálum. Með slíku væri engum unnið gagn öðrum en kommúnistum og upplausnaráformum þeirra. Hinu aðkallandi verkefni: lækningu á hinu sjúka fjármálalífi íslenzku þjóðarinnar, væri stefnt í beinan voða. Þessi lækning verður ekki gerð með valdboði einu héðan frá Alþingi. Til þess þarf samstarf sem allra flestra, ekki aðeins á þingi og í ríkisstjórn, heldur hjá þjóðinni allri. Í lengstu lög verður að vona, að nógu víðtækt samstarf komist á, til að settu marki verði náð. Ef sú von lætur sér til skammar verða, verður að taka þeim ósigri, þegar þar að kemur. En það væri ekki ósigur neins eins flokks eða stefnu, heldur allrar íslenzku þjóðarinnar. Eitt er víst, að ekkert er skaðlegra en ef nú yrðu hafnar illvígar deilur og endalaus togstreita milli þeirra, sem eru þó sammála um aðalatriði málsins. Af þessum sökum mun Sjálfstfl. ekki láta þetta vantraust hrekja sig af réttri braut. Eftir réttum þingræðisreglum má að vísu segja, að þeir, sem nú sameinast um að fella ríkisstj., taki sér á herðar skyldu til að sjá landi og þjóð fyrir annarri ríkisstjórn, sem styðjist við meiri hluta þings, en þessi stjórn hefur stuðzt við. Umræðurnar í kvöld og undanfarna daga á Alþingi hafa hins vegar sýnt, að enginn slíkur samningavilji er meðal stuðningsmanna þessarar vantrauststillögu. Þvert á móti. Í öllu því, sem mestu máli skiptir, greinir þá á. Sjálfstfl. hefur þess vegna, þrátt fyrir þessa hvatvíslegu vantrauststillögu, enn von um, að betur rætist úr, en á horfist um hið mikla mál. Hann hefur enn von um, að á síðustu stundu sameinist menn um það, sem mestu máli skiptir, og setji smærri sjónarmiðin til hliðar. Til þess að svo geti orðið, þurfa þeir, sem fram að þessu hafa deilt harðlega, að taka höndum saman. Því aðeins hefur íslenzka þjóðin kosið okkur á þing, að hún hefur treyst okkur til að fara þannig að, þegar mest á ríður. Ef þannig fer, hefur núverandi ríkisstj. náð því marki, sem hún setti sér og lýsti yfir með stefnuyfirlýsingu sinni, er hún tók við völdum. Þótt til þess þurfi að fara óvenjulegar leiðir, er að taka því. En hvort sem þetta tekst eða ekki, hefur ríkisstj. gert skyldu sína. Hún hefur við erfiðar aðstæður, undir sífelldu aðkasti, á skömmum tíma undirbúið betur, en áður þekkist lausn hins mest aðkallandi vandamáls íslenzku þjóðarinnar. Með þessu eru sköpuð skilyrði áframhaldandi velmegunar íslenzku þjóðarinnar, atvinnu og framfara öllum til góðs. Ef illa fer, mun starfstími þessarar stjórnar og ferill hennar þó ætíð verða talið öruggt vitni þess, að stærsti flokkur þjóðarinnar sá og skildi, hvað gera þurfti, og hafði þrek og manndóm til að flytja þær tillögur, sem einar gátu orðið til bjargar. Fari hins vegar vel, sem við skulum örugglega treysta í allra lengstu lög, þá mun þess ætíð verða minnzt, að núverandi ríkisstj. hafi að vísu átt skemmri setu en flestar aðrar stjórnir á Íslandi fyrr og síðar, en þó unnið betra starf en ýmsar þeirra, sem við völdin hafa verið árum saman.

Forseti (StgrSt): Hæstv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, hefur lokið máli sínu, og talaði f. h. Sjálfstfl. - Þá tekur til máls af hálfu Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl. hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, og hefur um 10 mín. til umráða.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. utanrrh. var að reyna að láta líta svo út, að frv. þetta, sem hér er einkum rætt um, væri árangurinn af fræðilegum rannsóknum hinna færustu manna á þessu sviði og miðaði að því að stöðva dýrtíðina í landinu og stefndi að frjálsri verzlun. Allar þessar fullyrðingar eru jafnmikil fjarstæða og algerlega úr lausu lofti gripnar. Álit þeirra Ólafs Björnssonar og Benjamíns Eiríkssonar er fjarri því að vera fræðileg rannsókn. Álitið er gersamlega óraunhæft og óvísindalegt. Sannleikurinn er sá, að árangur þessarar fræðilegu rannsóknar, þ. e. gengislækkunin, var fyrir fram pantaður. Starfsmaður banka í Ameríku, Benjamín Eiríksson, var fenginn til að gefa út þetta recept ameríska auðvaldsins við kreppunni á Íslandi, recept um þá skerðingu lífskjara íslenzkrar alþýðu, sem Marshallsérfræðingur Bandaríkjastjórnar hafði þegar 1947 sagt að yrði að koma á næstu árum á Íslandi. Síðan var einn varaþingmaður íhaldsins með prófessorsnafnbót fenginn til að skrifa upp á receptið - og svo á það að kosta alla launþega á Íslandi rúmlega 70% niðurskurð á launum að taka inn þetta marglofaða lyf bandaríska auðvaldsins og þjóna þess. Hin „fræðilega rannsókn“ Benjamíns Eiríkssonar og Ólafs Björnssonar hefur verið tætt í sundur ögn fyrir ögn, bæði hér í þinginu af stjórnmálamönnum og á fundi í Stúdentafélagi Reykjavíkur af kunnustu hagfræðingum landsins. Það fer því fjarri því, að hér sé um einhverjar óhlutdrægar niðurstöður vísindamanna að ræða, heldur þvert á móti hlutdrægan áróður pólitískra erindreka íslenzka og ameríska auðvaldsins. Íhaldið reynir að koma þeim blekkingum inn hjá almenningi, að allir hagfræðingar séu sammála um hið mikla gildi þessa álits hagfræðinga sinna. Ríkisútvarpið ætti að útvarpa ummælum hagfræðinganna fimm á fundi í Stúdentafélagi Reykjavíkur, svo að þjóðin fái að heyra álit annarra hagfræðinga á þessum marglofuðu vísindalegu niðurstöðum og gæti sannfærzt um, að hér er ekki um nein bjargráð að ræða, heldur blekkingar einar saman. Það er sagt, að ráðstafanir þessar eigi að stöðva dýrtíðina í landinu, en það er blekking ein. Það á að auka dýrtíðina í landinu, svo að þorri manna kikni undir henni, til þess að auðmennirnir eigi hægara með að drottna yfir alþýðu landsins. Hv. þm. Str. spurði: Hverjir eiga sök á hruni íslenzkra fjármála? Ég skal segja honum það. Hvað er það, sem veldur því hruni, sem nú er að dynja yfir atvinnulíf Íslands? Er það það, að við séum ekki samkeppnisfærir um verð - eða er það hitt, að það vanti markaði, þótt við Íslendingar bjóðum fiskinn lægra verði en aðrir? Hv. 5. landsk. ræddi hér áðan um markaðsmálin. Enginn þm. mun treysta sér til að hrekja þau ummæli. Ég skal taka hér eitt dæmi enn um þessi mál. Dagblaðið Vísir birti fyrir skömmu svo hljóðandi fregn frá United Press: „Fregn frá Boulogne hermir, að fiskibátaeigendur þar hafi borið fram mótmæli út af uppskipun 145 lesta af þorski úr íslenzka togaranum Ingólfi Arnarsyni. Horfði svo í bili, að uppskipun yrði stöðvuð, en hún var þó leyfð, eftir að kaupendur fisksins höfðu lýst yfir því, að þeir mundu ekki flytja inn meira af nýjum fiski frá Íslandi.“ Hvað segir þessi frétt? Ekki það, að við séum ekki samkeppnishæfir, heldur að við séum að eyðileggja báta þar úti. En við erum útilokaðir frá mörkuðunum, þó að við getum undirboðið aðrar þjóðir. Ég skal segja hv. þm. Str., hverjir eiga sök á því hruni, sem nú er að skella yfir. Það eru mennirnir, sem þrátt fyrir aðvaranir okkar sósíalista fjötruðu Ísland 1947–48 við Marshalllöndin, sem eiga sök á því hruni. Það eru ekki mennirnir, sem árið 1945 tryggðu þjóðinni þau stórfelldu nýtízku tæki, sem nú eru undirstaða atvinnulífs okkar og geta gert okkur þess megnuga að undirbjóða keppinauta okkar á erlendum mörkuðum og vinna aðra nýja markaði, ef við fáum að vinna að því frjálsir og óhindraðir. Nei, sökina eiga þeir menn, sem eyðilagt hafa markaðina fyrir afurðir þessara stórvirku tækja, fullkomnustu atvinnutækja, sem Íslendingar hafa átt. Þeir eiga sök á því, að við erum króaðir inni í Marshallmörkuðum, hrynjandi mörkuðum kreppunnar, þessarar amerísku pestar, sem breiðist nú út um allt hagkerfi Vestur-Evrópu og veldur hnignun, atvinnuleysi og fátækt eins og 1931. Við Íslendingar vorum reknir eins og sauðir inn í Marshallkvíarnar 1947 og 1948 af smölum amerískra auðdrottnara, sem sátu í íslenzkum ráðherrastólum. Nú standa amerísku húsbændurnir með gengislækkunarsvipuna í höndunum. Þeir þykjast öruggir um, að enginn sleppi út úr Marshallkvíunum, sem þangað hefur verið rekinn inn. Það er efnahagslegt alræði ameríska auðvaldsins yfir Íslandi, sem verið er að framkvæma með þessu frv. Við erum með þessu móti að steypa okkur út í efnahagslegt öngþveiti. Gengislækkun þýðir, að dollarinn hækkar í verði, en það hefur aftur í för með sér, að erfiðara verður um alla fjárfestingu. Við getum ekki komið í framkvæmd ýmsum stórframkvæmdum, sem okkur er lífsnauðsyn að koma upp, eins og t. d. Sogsvirkjuninni. En séum við stöðvuð á þeirri braut, vitum við, hvað bíður okkar. Við vitum, hvað bíður okkar, þegar við erum komnir á vald ameríska auðvaldsins, og við vitum, að ameríska auðvaldið vill kaupa Ísland. Það heldur, að það geti keypt þjóðina fyrir Marshallgjafir, og það ætlar sér að kaupa fossana og ná undir sig iðjuverunum, sem hér verða sköpuð. En það vill kaupa allt þetta ódýrt - fá Íslendinga sem ódýra þræla. Þess vegna segir ameríska auðvaldið við þræla sína hér: Dollarinn skal standa hátt og hækka. Íslenzka krónan skal standa lágt og lækka, - og þjónarnir taka undir með húrrahrópum: Upp með dollarinn! Niður með krónuna! Það er innihald þessa frv. Hv. 1. þm. S-M. var mjög hræddur um það í sinni ræðu áðan, að við mundum samþ. vantraustið, álíka hræddur og hann var í haust um, að við mundum kjósa forseta með Framsókn. Ég get ekki læknað hv. þm. af þessari hræðslu, en ég býst hins vegar við því, að við fáum eins og í haust skammir í Tímanum á morgun fyrir að samþ. vantraustið. En eitt vil ég segja hv. þm., að öll framkoma hans í þessu vantraustsmáli er vítaverð. Hv. þm. S-M. hefur enn engu svarað fyrirspurn hv. 5. landsk. um myndun nýrrar ríkisstj. Þessi þögn hans sýnir, hvert ábyrgðarleysi hans er í flutningi þessa vantrausts og hvaða hráskinnsleikur býr að baki þess. Nei, það, sem þessi hv. þm. ætlar að gera, þegar búið er að samþ. þetta vantraust, er að skríða í eina sæng með íhaldinu og síðan í bróðurlegu samstarfi við það að lækka krónuna - koma á gengislækkuninni. Það er sannarlega kaldhæðni, að þeir menn, sem svona koma fram, skuli ekki opna munninn án þess að guma af ábyrgðartilfinningu og ásaka aðra um ábyrgðarleysi. Það var vitað frá upphafi, að þessi hæstv. ríkisstj. hafði ekki traust Alþ. Það, að ekki skyldi vera búið að bera fram vantraust á hana, stafar einvörðungu af því, að þeir, er slíkt hefðu viljað gera, sáu ekki möguleika á myndun nýrrar stjórnar eða þótti stjórnin ekki enn hafa gert svo mikið af sér, að rétt væri að bera fram vantraust á hana, án þess að hafa hugmynd um, hvað við tæki. Við sósíalistar höfðum allra flokka sízt ástæðu til að hlífa þessari ríkisstj., en við höfum ekki viljað bera fram vantraust fyrr en hægt væri að mynda nýja ríkisstj. Við vildum mynda vinstri stjórn og höfum gert margar tilraunir í þá átt, eins og hv. 5. landsk. lýsti, en allt komið fyrir ekki. Nú er vantraustið komið fram og eðlilegt og sjálfsagt að greiða því atkv. vegna þess máls, sem það stendur í sambandi við, og eðlilegt að vantreysta ríkisstj., sem tekur við recepti frá Ameríku og miðar að atvinnuleysi og auknu valdi ameríska auðvaldsins hér á landi. Þá leið, sem hún þar leggur til að fara, viljum við fordæma með vantrausti. Þess vegna álít ég það líka heppilegast, að það komi greinilega fram, að það er vegna þessa frv., að Alþ. vantreystir ríkisstj., en hefur hins vegar ekki séð ástæðu til að koma fram með vantrauststill. fyrr. Ég vil því bera fram svo hljóðandi brtt. við vantrauststillöguna: „Á eftir orðunum „núverandi ríkisstjórn“ komi: sökum þess frv. til laga um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o. fl., sem hún hefur nú lagt fyrir Alþingi, og þeirrar stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem þar kemur fram.“ Ég vona, að þessi brtt. verði samþ. Ég hef heyrt, að Alþfl. muni greiða atkv. með vantraustinu álíka efagjarn á heilindin, sem að baki því liggja, og við. Ég vil svo biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir till. minni.

Forseti (StgrSt): Hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur lokið máli sínu, og talaði af hálfu Sósfl. - Menn hafa heyrt fram komna brtt. Hún er skrifleg og of seint fram komin og þarf því tvöföld afbrigði um hana.

Forseti (StgrSt): Þá tekur til máls síðasti ræðumaður hér í kvöld, hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson. Hann talar f. h. Alþfl. og hefur um 15 mín. til umráða.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, sagði, að Alþfl. hefði enga stefnu í þessu máli, sem hægt væri að ræða, hvað þá taka alvarlega, og það hafa fleiri haldið svipuðu fram, t. d. sagði 1. þm. S-M., að Alþfl. hefði ekki valið gott hlutskipti. Það er sem sagt spurt: Hvað vill Alþfl.? - og skal ég leitast við að svara því. Hann vill í fyrsta lagi, að gerðar verði ráðstafanir til þess, að sjávarútvegurinn verði rekinn hallalaust fyrir útvegsmenn og skili þó eins miklum hagnaði til hins vinnandi manns og mögulegt er. Fyrsta atriðið í þeirri viðleitni telur flokkurinn að eigi að vera að draga úr óþörfum rekstrarútgjöldum eins og frekast er unnt, og hyggur, að þar megi töluvert færa niður, ef fullur vilji er fyrir hendi, og er reiðubúinn að benda á ýmsa liði í því sambandi, bæði viðvíkjandi togurunum og mótorbátunum, og það er eitt í því máli, sem mér þykir næsta furðulegt að fram skuli koma í frv. eins og þessu, en það er, að gert skuli vera ráð fyrir því að hækka laun skipstjóra úr 100 þús. kr. á ári, eins og þau nú eru, upp í hvorki meira né minna en 200 þús. kr. á ári. Í öðru lagi vill Alþfl., að það, sem á skortir, að jöfnuður fáist, og þjóðarbúið verður beinlínis að leggja til, verði ekki tekið á þann hátt, að þeir, sem minnsta hafa getuna, verði látnir leggja fram hlutfallslega mest. Þetta hefur verið leitazt við að gera með því að styrkja bátaútveginn og afla til þess tekna á þann hátt, að sem minnst snerti almenning, svo sem með skatti af ferðagjaldeyri, kvikmyndaskatti, bílaskatti, skatti á ýmsum tollvörutegundum eins og sælgæti og gosdrykkjum o. fl., o. fl., eins og greinilega kom fram við setningu dýrtíðarlaganna á síðasta ári. Þetta hefur verið gert, og þó að undan sköttunum hafi verið kvartað - það er kvartað undan öllum sköttum -, þá munu menn nú finna á því nokkurn mun og þeirri gengislækkun, sem nú er ætlað að keyra í gegn jafngeysihá og hún er og áreiðanlega afdrifarík. Hvor aðferðin sem notuð verður, og það getur vel verið, að þessi styrkjaleið sé orðin torfarin vegna þess, að ekki hefur tekizt að stöðva dýrtíðina og verðlagskapphlaupið, verður að tryggja það, - ekki út af fyrir sig, að þetta verði gert öllum að kostnaðarlausu, það vita allir að er ekki hægt, - heldur þannig, að byrðarnar leggist á þjóðina með jöfnum þunga hlutfallslega, en það er ekki gert í þessu frv. Frv. það, sem hér liggur fyrir um gengislækkun og ráðstafanir í því sambandi, er ísmeygilega samið, en almenningur mun áreiðanlega finna til þess um það er lýkur og meira en menn almennt gera sér grein fyrir. Þá verð ég einnig að lýsa undrun minni yfir því, að gengislækkun er látin verða upphaf að aðgerðum þeim, er nauðsynlega þarf að gera, en ekki lokaátakið, eftir að séð er, hvernig hinar aðgerðirnar verka. ef hennar verður þá þörf. Þegar dr. Benjamín Eiríksson var fenginn hingað s. l. sumar af fyrrverandi stjórn, þá lagði hann hvað mest upp úr, að tekið yrði fyrir lánsfjárþensluna og hallarekstur ríkissjóðs. Með því og Marshallaðstoðinni mundi mikil lagfæring fást, án þess að gripið væri til annarra ráðstafana. Í áliti sínu frá því í sumar segir dr. Benjamín, með leyfi hæstv. forseta: „Í umr. hér að framan um leiðir hafa þrjár þýðingarmiklar staðreyndir verið lagðar til grundvallar. Á þeim veltur mest, hvaða leið er ráðlegust, en þessar staðreyndir, sem nú eru, geta allar breytzt í fyrirsjáanlegri framtíð. Og ekki er hægt að ráðast í mikilvægar breytingar, meðan framtíðin er of óviss, nema slíkar breytingar geti ekki með nokkru móti beðið, en nauðungarástand ríkir ekki og því hægt að ætla nokkurn tíma til framkvæmdanna. Auk þess hefur enn ekki tekið að fullu fyrir myndun nýrrar dýrtíðar, þótt sú breyting sé nú að gerast, og því æskilegt að bíða með framkvæmdir eins og gengislækkun eða gjaldeyrisskatt og afnám allra niðurgreiðslna þar til verðlag er hætt að stiga og nægar vörubirgðir hafa myndazt í landinu. Ástandið er því nú að færast í áttina til peningalegs jafnvægis, og mun þeirra breytinga gæta meir og meir með hverjum mánuðinum sem líður, eftir því sem bankapólitík og fjármál færast í eðlilegra horf og eftir því sem mótvirðissjóðurinn vex.“ Þetta sagði dr. Benjamín í júlí 1949, og það hljóta að vera sömu aðstæður nú. Hins vegar virðist þetta hafa gleymzt í sambandi við frv., því að ekki veit ég til, að þessar aðgerðir hafi verið látnar koma til framkvæmda, og það eitt er kunnugt um Marshallsjóðinn, sem auðvitað getur orðið okkur til geysihjálpar í þessum málum, að þm. stjórnarflokksins eru byrjaðir að bera víurnar í hann og vilja gera hann að eyðslueyri, áður en hann er myndaður og áður en hann er farinn að gera það gagn, sem honum er ætlað. Ég efast um, að sú meðferð þjóni réttum tilgangi. Vandamálið er ekki fyrst og fremst verðlagið, segir hagfræðingurinn. Vandamálið er fyrst og fremst dýrtíðin og falska kaupgetan innanlands. Verði þetta lagfært, er mikið fengið, og þetta á að lagfæra fyrst. Engin gengislækkun getur læknað meinsemdirnar, ef ekki verður tekið fyrir greiðsluhalla ríkissjóðs og lánsfjárþenslu bankanna. Þetta vill Alþfl. að fyrst verði lagfært. Þó að það í bili kunni að draga úr fjárfestingarframkvæmdum, verður að taka því, til að koma fjármálakerfi landsins í heilbrigðara horf. Atvinna af hálfu hins opinbera, sem ekkert er til að greiða nema síaukið lánsfé, sem ekkert stendur á bak við og aðeins myndar falska kaupgetu, getur ekki staðizt til lengdar. En auðvitað ber að haga framkvæmdum við hinn lífræna atvinnurekstur, framleiðslustörfin, ef ég svo má segja, þannig, að allir geti haft atvinnu, og það telur Alþfl. að sé hægt með öllum þeim þjóðartekjum, sem við höfum fengið og erum að fá. 1. þm. S-M. sagði, að Alþfl. hefði ekki valið sér gott hlutskipti í þessu máli, þar sem hann gæti ekkert bent á til úrbóta, nema þjóðnýta utanríkisverzlunina, sem væri ekki annað en nauðlending, en væri hins vegar á móti öllum raunhæfum till. Hvernig er það, veit hv. 1. þm. S-M., hver stefna jafnaðarmanna er? Og gæti þjóðnýting utanríkisverzlunarinnar þjónað þeim tilgangi að létta hér undir, er það sannarlega engin nauðlending, heldur þýðingarmikið innlegg í málið. - Hæstv. utanrrh. sagði, að Alþfl. hefði ekki þorað annað en vera á móti málinu vegna hræðslu við kommúnista. Vægast sagt er þetta ekki góðgjörn skýring, enda áreiðanlega sögð gegn betri vitund. Hæstv. utanrrh. veit vel, að andstaða Alþfl. í þessu máli byggist á því, að hann er að gæta hagsmuna þeirra, sem hann hefur umboð fyrir, en ekki vegna neins kapphlaups, enda hefur flokkurinn ekki haft það fyrir venju að þreyta áróðurskapp við kommúnista. Flokkurinn mun því ræða þetta mál efnislega og greiða atkvæði eftir því, sem málefni standa til og hann telur sínum umbjóðendum fyrir beztu.

Forseti (StgrSt): Hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, hefur lokið máli sínu, og talaði af hálfu Alþfl. Er þá umr. lokið, og hefst nú atkvgr. - Varðandi brtt. hv. 2. þm. Reykv. er það að segja, að samkv. eðli till. mætti skoða hana sem viðaukatill., ekki síður en brtt. En ég tel, að það skipti engu máli, hvort hún kemur til atkv. á undan eða eftir aðaltill., og mun þm bera hana upp sem brtt.

Eysteinn Jónsson Brtt. þessi er fram borin með óþinglegum hætti, og hafa flokkarnir ekki haft tækifæri til að ræða hana. Við framsóknarmenn höfum þegar gert grein fyrir því, á hverju við byggjum vantraustið, og skírskota ég til þess og segi nei.



Ég segi nei, með skírskotun til grg. hv. 1. þm. S-M.



Ég segi nei, með skírskotun til grg. hv. 1. þm. S-M.



Ég skírskota til grg. hv. 1. þm. S-M. og segi nei.



Með skírskotun til grg. hv. 1. þm. S-M. segi ég nei.



Það eru óteljandi ástæður fyrir því, að ég vil þessa ríkisstjórn frá völdum, og mér þykir skömm að því að taka eina ástæðu fram yfir aðra og segi nei.



Með skírskotun til grg. hv. 1. þm. S-M. segi ég nei.



Ég skírskota til grg. hv. 1. þm. S-M. og segi nei.



Ég tel þessa brtt. óþinglega, þar sem hún er svo seint fram komin, að þm. hefur ekki gefizt tækifæri til að ræða efni hennar né bera fram brtt. við hana, þótt einhver hefði talið ástæðu til, og segi nei.



Ég skírskota til grg. hv. 1. þm. S-M. og segi nei.



Með skírskotun til grg. hv. 1. þm. S-M. segi ég nei.



Þetta er mál þeirra, sem að vantraustinu standa og Sjálfstfl. algerlega óviðkomandi, og greiði ég því ekki atkv.

Forseti (StgrSt): Hæstv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, hefur lokið máli sínu. Hann talaði fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins. Næstur tekur til máls hv. 5. landsk., Ásmundur Sigurðsson, og talar fyrir hönd Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistafl. - og hefur 30 mín. til umráða.