Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur fjallað um frv. til l. um Blindrabókasafn Íslands. Eins og nafnið ber með sér fjallar frv. um stofnun Blindrabókasafns Íslands sem skal vera undir yfirstjórn menntmrn. Enda þótt hér sé um að ræða fyrstu löggjöf um þetta efni er hér ekki um nýja starfsemi að ræða. Hún hefur átt sér stað hér á landi undanfarin ár og áratugi. Í viðauka I, sem fylgir með frv., er sögulegt yfirlit yfir bókagerð fyrir blinda og sjónskerta. Sú starfsemi hefur einkum farið fram hjá Blindrafélaginu, fyrst með bókagerð með blindraletri og síðan hljóðbókagerð. Hin síðari ár hefur Borgarbókasafn Reykjavíkur einnig verið í samstarfi um þetta málefni við Blindrafélagið og annast útlán úr Hljóðbókasafni. Menntmn. fór í heimsókn til Blindrafélagsins, þar sem hljóðbókagerðin fer fram, og skoðaði bæði hana og safnið og ræddi þar við fulltrúa frá Blindrafélaginu og Borgarbókasafni Reykjavíkur. Hljóðbókasafnið er byggt upp á tvennan hátt. Í fyrsta lagi og stærsti þátturinn er gerð hljóðbóka, sem fram fer í stúdíói á Blindraheimilinu, og í öðru lagi eru svo hljóðritanir, afritanir af hljóðritunum frá Ríkisútvarpinu þegar sögur eru lesnar upp þar. Hljóðbókagerðin hjá Blindrafélaginu byggist mikið á lestri sjálfboðaliða og aðstaða er þar í tveimur stúdíóum til að hafa upptökur í gangi sem eru þar langan tíma á hverjum degi. Fjögur eintök eru gerð af hverri upptöku, en þrjú af þeim eru til útlána. Þrátt fyrir þessa hljóðbókagerð fullnægir Hljóðbókasafnið hvergi nærri þeirri eftirspurn sem nú er á slíku efni til útlána. Þörfin hefur vaxið ört síðustu árin og auk þeirra, sem blindir eru, hafa kannske orðið blindir á ungum aldri, er vaxandi fjöldi gamals fólks sem óskar eftir að fá að njóta þessarar þjónustu. En vegna þess að safnið hefur ekki nægan eintakafjölda hefur orðið að takmarka mjög nýja viðskiptavini við Hljóðbókasafnið og er það vitanlega óviðunandi ástand til frambúðar. Það, sem veldur því að ekki er unnt að taka fleiri afrit en þrjú til útlána, er samningur sem nú er í gildi við Rithöfundasamband Íslands um það efni. Formaður menntmn. átti viðræður við fulltrúa frá því sambandi og þeir tjáðu sig fúsa til viðræðna um endurskoðun á þeim samningi, en e.t.v. þyrfti fleira að koma inn í þann samning þá um leið. Það er vitanlega mjög brýnt verkefni að þetta verði gert, þar sem viðskiptavinirnir eru orðnir svo margir að það er hvergi nærri nægjanlegt að hafa aðeins þrjú eintök. Fulltrúar Blindrafélagsins skýrðu menntmn. frá því, að þeir væru reiðubúnir að veita Blindrabókasafni Íslands aðstöðu í Blindraheimilinu þar sem upptaka og safn er nú. Það stendur fyrir dyrum viðbygging við þetta húsnæði svo að þeir telja að þar muni verða nægilegt húsrými. Og þeir telja að það sé mjög æskilegt að þessi starfsemi haldi þarna áfram til þess að hún verði í tengslum við íbúa heimilisins, en það er mikils virði fyrir þá að hafa tengsl við þá sem að þessari starfsemi vinna. Nm. telja líka mjög mikinn ávinning að því, að það sjálfboðaliðastarf sem hefur haldið uppi hljóðbókagerðinni mikið á síðustu árum, haldi áfram, þar sem það tengi þá margt fólk við þá sem þarna eru til heimilis. En þrátt fyrir það, að þarna sé hægt að byggja á aðstöðu sem þegar er fyrir, er augljóst að á næstu árum muni þurfa auknar fjárveitingar til starfseminnar til þess að hún komist í það viðunandi horf, og þá sérstaklega að sinna ört vaxandi fjölda aldraðs fólks sem óskar eftir þessari þjónustu, og þá ekki eingöngu þeim sem eru blindir, heldur þeim sem eru fatlaðir á annan hátt og eiga erfitt með lestur venjulegra bóka. Þess vegna kom sú skoðun fram í menntmn. og er studd af öllum nm., að æskilegt gæti verið að tengja þessa þjónustu við blint og aldrað fólk annarri þjónustu sem fram fer við aldraða. Í 8. gr. frv. er kveðið á um að kostnaður við starfsemi Blindrabókasafnsins greiðist úr ríkissjóði eftir því sem fé er veitt til á fjárlögum. Ekki liggur neitt fyrir um hve miklar fjárveitingar verði að ræða, enda þörfin óljós, eins og ég sagði áðan. Hins vegar er í 8. gr. einnig ákvæði um að það geti verið um aðrar tekjur að ræða fyrir Blindrabókasafnið. Telja nm., eins og getið er um í nál., að nauðsynlegt verði að athuga síðar á þessu ári eða á næsta ári hvort fjármögnun þessarar þjónustu við sjónskert aldrað fólk og blinda geti að hluta tengst ákveðnum sjóðum eða með öðrum hætti verði tryggðar reglubundnar tekjur til starfseminnar. Þessu vildu nm. koma á framfæri við umr. málsins hér. En reynslan mun skera úr um hversu mikil þörfin verður og hvernig hagkvæmast verður að ráða fram úr þessum málum. Það frv., sem hér liggur fyrir, má segja að sé rammalöggjöf utan um þessa starfsemi. Nefndin leggur einróma til að það verði samþykkt eins og það liggur hér fyrir.



Herra forseti. Frv. þetta á þskj. 598, um breyt. á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, nr. 45 frá 16 apríl 1971, ásamt síðari breytingum, er samið af nefnd sem ég skipaði með bréfi dags. 30 júní 1980. Í nefnd þessari áttu sæti Gunnar Guðbjartsson, þáv. formaður Stéttarsambands bænda, Gísli Andrésson bóndi og Gunnar Jóhannsson bóndi, sem allir voru tilnefndir af Framleiðsluráði landbúnaðarins, en einnig voru skipaðir í nefndina Stefán Pálsson forstöðumaður Stofnlánadeildar landbúnaðarins og Guðmundur Sigþórsson deildarstjóri í landbrn., sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar. Ingi Tryggvason, núv. formaður Stéttarsambands bænda, tók sæti Gunnars Guðbjartssonar í nefndinni í forföllum Gunnars. Megintilefni þess, að nefnd þessi var sett á laggir, var að upp hafði komið ágreiningur um innheimtu gjalda sem lögð eru á framleiðslu landbúnaðarafurða til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Einkum var ágreiningur um hversu gjöldin skyldu vera há af tilteknum greinum landbúnaðarins, sérstaklega að því er varðar svokallaðar aukabúgreinar, alifugla- og svínarækt. Nefndin aflaði sér upplýsinga frá hinum ýmsu aðilum og kvaddi á sinn fund talsmenn hinna ýmsu greina landbúnaðarins og tókst að ná samkomulagi um tillögur sem birtast í þessu frv. Í frv. er lagt til að gerðar verði nokkrar breytingar á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins. Eru þær helstar sem fram koma í 1. gr. frv. og varða tekjur Stofnlánadeildarinnar. Þar koma fram þær breytingar, að gjald, sem innheimtist af framleiðendum í alifugla- og svínarækt, fiskeldi, fiskrækt, land- og veiðileyfum, skuli vera 0.5% í stað 1% sem áður hafði verið ætlast til að innheimt væri af þessum búgreinum. Það voru taldar fullar forsendur fyrir því að lækka stofnlánadeildargjaldið af þessum búgreinum um helming. Að öðru leyti er gert ráð fyrir að stofnlánadeildargjaldið af öðrum greinum landbúnaðarins verði óbreytt frá því sem það er í gildandi lögum. Jafnframt er í 1. gr. það nýmæli, að landbrh. verði heimilað að ákveða endurgreiðslu á svokölluðu neytendagjaldi og jöfnunargjaldi við útflutning afurða, sem ekki njóta útflutningsbóta úr ríkissjóði, eða þegar útflutningsbætur hrökkva ekki lengur til. Þetta á fyrst og fremst við um þær greinar landbúnaðarins sem flytja vörur sínar á erlendan markað án útflutningsbóta, t.a.m. loðdýraafurðir. Það er sýnilegt að ekki eru eðlilegar forsendur fyrir því, að á þann útflutning leggist í fyrsta lagi stofnlánadeildargjald, sem yrði 1%, en einnig neytendagjald, sem er 1%, og jöfnunargjald, sem einnig er 1%, sem sagt þrefalt stofnlánadeildargjald. Jöfnunargjald og neytendagjald leggjast á verð þeirra afurða landbúnaðarins sem seldar eru á innlendum markaði og greiðast því í vöruverði. Á sama hátt getur verið óeðlilegt að á þann hluta landbúnaðarafurða, sem fluttur er úr landi, bæði dilkakjöt og osta, leggist þrefalt stofnlánadeildargjald, sem yrði að reiknast sem kostnaður við þann útflutning, meðan bændur, sem selja vöru sína á innlendum markaði, greiða að sjálfsögðu aðeins hið venjubundna stofnlánadeildargjald, 1%. Er því gerð tillaga um að landbrh. verði heimilað að endurgreiða þetta gjald eða ákveða niðurfellingu þess, þegar útflutningsbætur hrökkva ekki lengur til. Þetta eru þær breytingar sem hér eru gerðar tillögur um varðandi tekjuöflun til deildarinnar. Að öðru leyti eru ákvæði um tekjur deildarinnar óbreytt. Þá eru hér gerðar nokkrar tillögur um breytingar er varða Byggingastofnun landbúnaðarins. Eru þær helstar er varða stjórn Byggingastofnunar og ráðningu á forstöðumanni Stofnlánadeildar og stjórn Stofnlánadeildar þannig að samræmi sé í þessum lögum. Með þessu er gert ráð fyrir að Byggingastofnunin heyri undir stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins, en ekki sé sérstök stjórn þessarar stofnunar, sem sýnist vera óþarfi, og enn fremur að forstöðumaður Byggingastofnunar sé ráðinn á sama hátt og forstöðumaður Stofnlánadeildar þannig að stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins annist ráðningu þessa starfsmanns. Lítils háttar fleiri breytingar eru í frv. sem ekki þykir ástæða til að fara hér fleiri orðum um. Hv. Nd. hefur afgreitt frv. með einni breytingu, þ.e. að við bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis, að lögin í heild, þ.e. lögin um Stofnlánadeild, nr. 45 frá 16. apríl 1971, skuli endurskoðuð og skuli endurskoðun þeirra lokið fyrir árslok 1984. Að öðru leyti hefur hv. Nd. afgreitt frv. óbreytt eins og það var lagt fram. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. landbn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um tollheimtu og tolleftirlit með síðari breytingum, en þetta frv. fjallar fyrst og fremst um svonefnda tollkrít. Það er megintilgangur frv. að leggja grundvöll að nýju fyrirkomulagi í sambandi við tollmeðferð innflutnings og opna möguleika til þess að veittur sé greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum á innfluttum vörum í miklu ríkari mæli en verið hefur fram til þessa. Meginefni frv. kemur fram í 5. gr. þess, sem er breyting á 53. gr. tollalaganna, en í þessari frvgr. segir, með leyfi forseta: „Ráðherra getur með reglugerð eða öðrum fyrirmælum heimilað tollstjórum að veita greiðslufrest á aðflutningsgjöldum af innfluttum vörum. Heimild þessa má takmarka við. innflytjendur sem flytja inn vörur í atvinnuskyni, þ. á m. umboðsmenn þeirra og miðlara, svo og innflytjendur sem stunda framleiðslu vara eða viðgerðarþjónustu í atvinnuskyni og flytja inn aðföng til starfsemi sinnar.“ Í 3. mgr. þessarar greinar segir einnig: „Greiðslufrestur af aðflutningsgjöldum skal vera að meðaltali tveir mánuðir frá þeim tíma er far tekur höfn eða talið frá úttektardegi vöru hafi hún verið sett í tollvörugeymslu.“ Loks segir í niðurlagi sömu mgr.: „Hafi frestur verið veittur til greiðslu aðflutningsgjalda samkv. þessari grein má ákveða með reglugerð að greiða skuli af þeim sömu vexti og gilda hverju sinni um innlán á sparisjóðsbókum samkv. ákvörðun Seðlabanka Íslands, sbr. 13. gr. laga nr. 10/1961, með síðari breytingum.“ Loks vil ég sérstaklega nefna upphaf næstu mgr., sem er mjög mikilvægt, en þar segir: „innflytjandi, sem fær greiðslufrest á aðflutningsgjöldum samkv. ákvæðum þessarar greinar, skal tollafgreiða allan innflutning sinn á þeim kjörum. Þó skal heimilt að undanþiggja einstakar vörutegundir þessu skilyrði ef sérstakar ástæður þykja til.“ Þau rök, sem búa að baki því nýja skipulagi sem hér er gerð tillaga um að komið verði á við tollmeðferð á vörum, hafa oft verið rædd hér á Alþingi. Gerð er ítarleg grein fyrir þeim rökum í sérstöku nefndaráliti sem dreift var til hv. alþm. fyrir fjórum árum og fjallaði einmitt um þetta sama málefni. Ég ætla ekki að tíunda þessi rök hér, en nefni þó að þau byggja fyrst og fremst á því, að um aukna hagræðingu og sparnað verði að ræða sem verði báðum til góðs, bæði innflytjendum og þeim sem þurfa á þessari þjónustu að halda, og svo hins vegar ríkinu, sem hefur að sjálfsögðu mikinn kostnað af tollmeðferð á vörum, en talið er að þetta nýja fyrirkomulag gæti gert margt einfaldara og ódýrara í framkvæmd í sambandi við tollmeðferð en nú er. Gagnrök, sem borin hafa verið fram á móti upptöku tollkrítar, hafa á hinn bóginn verið þau, að fyrst í stað, þegar þessu nýja fyrirkomulagi væri komið á, mundi verða um nokkra aukningu peningamagns í umferð að ræða. Af þeim sökum gæti orðið þensla á peningamarkaði, jafnframt því sem ríkissjóður mundi fá minni tekjur af tollheimtu fyrst í stað vegna þess að innheimtu seinkaði og mundu því tekjur ríkissjóðs verða lægri á því ári þegar tollkrítin væri tekin upp. Það er alveg ljóst að þetta nýja fyrirkomulag verður ekki tekið upp í einu vetfangi, heldur verður að sýna ýtrustu varkárni í þeim efnum. Fyrirkomulagið verður tekið upp í áföngum og miklar takmarkanir verða á heimildum til upptöku þessa kerfis, þannig að nokkur tími mun líða frá því að lögin koma til framkvæmda og þar til þetta nýja fyrirkomulag verður komið í það horf sem að er stefnt, Einnig verður alllangur undirbúningstími frá því að lög þessi verða samþykkt og þar til málið kemur til framkvæmda. Ef lagafrv. þetta verður samþykkt nú á vormánuðum hér á hv. Alþingi er þess að vænta, að lögin taki gildi í ársbyrjun næsta árs, en verði lögin ekki samþykkt nú á vormánuðum og afgreiðsla frv. frestist til haustsins má búast við að eitthvað seinki að málið komi til framkvæmda. Ég vil í þessu sambandi engin ákveðin fyrirheit gefa um í hvaða áföngum lögin koma til framkvæmda eða hvenær það verður, þar sem ljóst er að undirbúningur er margþættur og að mörgu er að hyggja áður en þetta fyrirkomulag getur verið komið í fullan gang. Í umfjöllun um áhrif greiðslufrests á aðflutningsgjöldum á tekjur ríkissjóðs hefur verið reynt að meta hversu mikil hliðrun yrði á innheimtu aðflutningsgjalda. Niðurstöður þeirrar athugunar benda til þess, að tekjuhliðrunin eigi sér mjög fljótt stað og komi jafnvel fram af fullum þunga á fyrstu mánuðunum. Um þetta efni er eðlilegast að vísa til tillagna til fjmrh. um þetta mál frá því í sept, s.l., en þeirri skýrslu hefur verið dreift til alþm. Ljóst er að erfitt er fyrir ríkissjóð að taka á sig slíka tekjuhliðrun nema ráð sé fyrir því gert í fjárlögum, og því verður að stefna að því að þessi heimild til greiðslufrests komi til framkvæmda á nokkrum tíma, 1–2 árum a.m.k. Verði lagafrv. það, sem hér liggur fyrir, samþykkt á þessu þingi eru tæknilegar forsendur fyrir því, eins og ég hef þegar sagt, að hefja framkvæmd laganna 1. jan. n.k. Er þá gert ráð fyrir að innflytjendum, sem á árinu 1981 fluttu inn vörur fyrir einhverja ákveðna lágmarksupphæð sem síðar verður ákveðin, verði veitt heimild til innflutnings með greiðslufresti. Á árinu 1983 yrðu svo þessi mörk lækkuð í áföngum. Er þá þess að vænta að seinasti hópur innflytjenda, sem hefði flutt inn ákveðið lágmarksmagn innflutnings á árinu 1981, fengi heimild til tollkrítar einhvern tíma á árinu 1984. Rétt þykir að geta þess hér, að gert er ráð fyrir að reglum um gildistíma tollafgreiðslugengis verði breytt, en sú ráðstöfun getur haft einhver áhrif á fjárhæð innheimtra aðflutningsgjalda, þegar til lengri tíma er litið, og haft einhver áhrif til aukningar ríkissjóðstekna. Verði þessi háttur hafður á má ætla að aðlögun verði auðveldari að því er varðar getu ríkissjóðs til að mæta seinkun á innheimtum tekjum, auk þess sem minni hætta er á örðugleikum í framkvæmd samfara nýrri tilhögun á tollheimtu og tollgæslu. Á það skal þó lögð áhersla, að mikið starf er enn óunnið í sambandi við tæknilega lausn þessa máls, þó að lagatæknileg atriði varðandi upptöku greiðslufrestsins teljist leyst með samþykkt þessa frv. M.a. verður ekki annað séð en framkvæmdina verði að tryggja með stóraukinni tölvuvæðingu hjá tollheimtuembættum. Þess má geta, að í 53. gr. núgildandi laga um tollheimtu og tolleftirlit er að finna heimild til handa fjmrh. til þess að veita greiðslufrest á aðflutningsgjöldum. Samkv. heimild þessari verður greiðslufrestur aðeins veittur gegn fullgildri bankatryggingu, og jafnframt er það skilyrði sett, að varan sé tollafgreidd og flutt úr vörugeymslu innan frests sem ákveðinn verður í reglugerð og eigi má vera lengri en einn mánuður frá komudegi þar. Þessi heimild hefur ekki verið notuð til þess að veita almennan greiðslufrest á aðflutningsgjöldum. Hins vegar hefur verið höfð hliðsjón af henni í undantekningartilvikum þegar veittur hefur verið greiðslufrestur vegna innflutnings á nokkrum vörutegundum. Þessar heimildir hafa verið mjög takmarkaðar og yfirleitt ekki veittar nema í þeim tilvikum þegar sérstakar ástæður hafa verið taldar geta réttlætt greiðslufrest, t.d. þegar um innkaup á vörum hefur verið að ræða frá löndum sem ekki hafa getað haldið útflutningshöfnum sínum opnum nema hluta úr ári og innflytjendur því orðið að kaupa vörubirgðir sem tekið hefur allt að hálfu ári að selja á innanlandsmarkaði. Þessar aðstæður sköpuðust hér áður fyrr einkum vegna kaupa landsmanna á timbri frá löndum við Eystrasalt. Þá hefur í framkvæmd gilt sú regla um tollafgreiðslu á vörum til skipasmíða og skipaviðgerða, að skipasmiðjum, viðgerðaraðilum og útgerðarmönnum hefur verið heimilað að greiða aðflutningsgjöld af vörum til þessara nota gegn útgáfu skuldaviðurkenningar og síðan hefur verið skuldajafnað vegna endurgreiðslu aðflutningsgjalda sem heimiluð er samkv. sérstöku ákvæði í tollskrárlögum og reglum sem fjmrh. hefur sett þar að lútandi. Í þriðja lagi má nefna að fjmrh. hefur gert samkomulag við flest bifreiðainnflutningsfyrirtæki um allt að 20 daga greiðslufrest á aðflutningsgjöldum af innfluttum nýjum bifreiðum og hafa aðflutningsgjöld verið lánuð af bifreiðum frá því 1974. Einnig má minna á í þessu sambandi að sérstakt greiðslufyrirkomulag hefur gilt um innheimtu gjalds af gas- og brennsluolíum svo og bensíngjalds. Ein af forsendunum, sem búa að baki upptöku greiðslufrests á aðflutningsgjöldum, er stytting geymslutíma á ótollafgreiddum vörum í vörslu farmflytjenda; sem aftur ætti að hafa í för með sér aukinn veltuhraða, minni vörubirgðir og lægri vaxtakostnað af þeim sökum. Þessu markmiði verður ekki náð nema greiðslufrestur verði háður nokkrum skilyrðum. Til þess að ná fram nefndu hagræði og einnig til þess að auðvelda alla framkvæmd er nauðsynlegt að binda heimild til greiðslufrests því skilyrði, að allur innflutningur sama innflytjanda verði tollafgreiddur á þessum greiðslukjörum. Ljóst er að viss vandamál geta komið upp í byrjun hjá innflytjendum þegar þeir verða að leysa til sín allar innfluttar vörur að meðaltali innan 60 daga frá komu til landsins eða koma þeim ella í tollvörugeymslu. Úr þessum vanda má draga ef innflytjendur reyna í framtíðinni að haga innflutningi sínum þannig að sem mestu hagræði verði náð með greiðslufrestinum með tilliti til markaðsaðstæðna hverju sinni. Þar sem ekki er gert ráð fyrir að frv. þetta, ef að lögum verður, komi til framkvæmda fyrr en að nokkrum tíma liðnum frá gildistöku ætti innflytjendum að gefast nægilegt svigrum til að meta stöðu sína að nýju og gera viðeigandi breytingar á innkaupaháttum sínum telji þeir slíkt nauðsynlegt. Þar sem viss vandamál eru tengd innflutningi, m.a. á bifreiðum, er gert ráð fyrir að heimilt verði að undanþiggja einstakar vörutegundir þessu skilyrði, enda verði sérstakar ástæður taldar þess valdandi, t.d. aðgerðir í efnahagsmálum. Þá er óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir sérstökum undanþágum í þeim tilvikum þegar upp koma hindranir í innflutningi, eins og verkföll og þess háttar. Loks er rétt að vekja athygli á því sem kom fram hjá mér í upphafi, að heimilt er að innheimta vexti af tollkrítinni. Herra forseti. Hér er um viðamikið frv. að ræða. Ég hef ekki getið hér allra atriða frv., sem smærri geta talist mörg hver, en vek athygli, að í 8., 9. og 10. gr. frv. er verið að hækka upphæðir sekta, en það er að sjálfsögðu óhjákvæmilegt með tilliti til þeirra verðbreytinga sem orðið hafa. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu að öðru leyti til að fjölyrða frekar um frv., en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það er kannske rétt, svona til tilbreytingar, að ég hefji mál mitt á að fagna því, að hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram þetta frv. um svonefnda tollkrít. Það er ekki allt of oft sem hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa ástæðu til þess að fagna málflutningi hæstv. ríkisstj. Að vísu hafa ýmsir aðilar, svo sem forustumenn iðnaðarins, verið með efasemdir út af þessu máli, sjálfsagt vegna ótta um að framkvæmdin yrði þannig að samkeppnisstaða útlendinga batnaði á íslenskum markaði við það að tollkrít yrði leyfð. En ég held að það séu ekki haldgóð rök í þessu máli. Yfirleitt er það svo í öllum vestrænum löndum, að það er ekki litið á tolla sem einhvers konar innflutningshöft eða landamæramúra. Þeir eru fjáröflunartæki viðkomandi ríkisstjórna, og það er leitast við að þeir leggist á, á hliðstæðan hátt og neytendaskattar yfirleitt, um það leyti sem neytandinn kaupir vöruna. Þessari meginhugmynd, sem er á bak við tollkrítina, er ég fylgjandi. En það verður því miður að segjast um þetta mál, að ýmislegt við framlagningu þess sver sig í ætt við núv. hæstv. ríkisstj. Í fyrsta lagi er það svo, að fyrir liggur í Nd. frv. sama efnis frá einstökum þm. Það hefði því verið a.m.k. þingleg kurteisi af hæstv. ríkisstj. að leggja þetta frv. fram í þeirri sömu hv. deild þannig að það gæti þá komið til sömu hv. nefndar og fjallar um þetta mál í Nd. En nóg um það. Hæstv. ráðh. hafði hér ótal fyrirvara á því, að hann mundi framkvæmda þetta mál, jafnvel þótt það yrði að lögum á vormánuðum, eins og hann orðaði það. Mér hefur skilist á hæstv. ríkisstj. að það væru ekki margir vormánuðir eftir af störfum Alþingis. Þetta vekur grunsemdir um að hæstv. ráðh. sé í hjarta sínu ekki mjög hrifinn af þessu máli og ætlist ekki til að það hljóti raunverulega afgreiðslu á þessu þingi, hvað þá að það komi til framkvæmda þó að það hljóti afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Samt sem áður hefur hæstv. ráðh. þegar lagt á ákveðinn skatt til þess að standa straum af tekjutapi ríkissjóðs af þessari tollkrít sem í rauninni er ekki nema tímabundið tekjutap. Hann sagði að tollkrítin mundi einfalda tollmeðferð vara og gera hana ódýrari. Ég er innilega sammála hæstv. ráðh. að þessu leyti. En því miður hefur hann farið þá leið og hæstv. ríkisstj. að leggja á tollafgreiðslugjald í blóra við það að ríkissjóður tapi tekjum vegna tollkrítar sem ekki á að koma til framkvæmda fyrr en kannske eftir ár eða mörg ár. Þá er tollafgreiðslan svo flókin að mér skilst að hún tefjist dögum og vikum saman vegna þess að menn hafi ekki í annan tíma á Íslandi lent í annarri eins skriffinnsku og flóknum afgreiðslum. Er þá langt til jafnað, þegar á Íslandi hefur ekki verið önnur eins flókin meðferð í slíkum efnum og er um tollafgreiðslugjaldið. Það er kannske rétt að vekja athygli á því, að tollkrítarmál það, sem þetta frv. fjallar um, hefur verið lengi á dagskrá og um það var gefið eitt af fyrstu loforðum núv. hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðherrar tóku mjög ákveðið til orða um það efni hér á hinu háa Alþingi skömmu eftir myndun núv. hæstv. ríkisstj. Þá sagði hæstv. forsrh. efnislega að frv. um þetta efni mundi koma fyrir haustþing. Þetta sagði hæstv. ráðh. ekki á s.l. ári, heldur á árinu 1980, nánar tiltekið 29. maí 1980, um framlagningu frv. um þetta efni sem við erum nú að sjá fyrst frá hæstv. ríkisstj. eftir tvö ár, með þeim fyrirvörum sem hæstv. fjmrh. hafði. Hann sagði þetta 29. maí 1980. Og hæstv. fjmrh. sagði þá orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, á hinu háa Alþingi: „Það þarf að velja hentugan tíma á árinu til að tryggja að ríkissjóði komi það ekki mjög illa að verða af tekjum, þegar þessi skipan er upp tekin, og ekki sé þá á sama tíma verulegur hallarekstur á ríkissjóði eða skuldaaukning hjá Seðlabankanum. Af þessum ástæðum hef ég dregið þá ályktun, að hyggilegast mundi vera að taka upp nýtt skipulag af þessu tagi fremur á síðari hluta árs en fyrri hluta árs. En ég sem sagt ítreka það sem ég hef þegar sagt, að ég tel sjálfsagt að þetta mál verði gaumgæfilega athugað á næstu vikum og nú í sumar undirbúið fyrir komandi þing að hausti.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. á því herrans ári 1980, á vormánuðum sem þá voru fleiri í starfi þingsins en nú er fyrirhugað, hinn 29. maí, svo að hæstv. ráðh. hefur haft nægan tíma til að koma þessu máli frá sér og hefði ekki þurft að hafa eins mikla fyrirvara á því og hann gerði hér, að hann framkvæmdi þetta mál jafnvel þótt það yrði að lögum. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til þess að orðlengja frekar um þetta mál. Ég vil láta í ljós þá von, að hv. fjh.og viðskn. vinni þetta skjótt og vel og að málið fái greiðan gang í gegnum þingið. Mér er ljóst að það er um þetta nokkur ágreiningur, jafnvel meðal hinna mætustu manna í atvinnulífinu. Ég tel hins vegar að hér sé um að ræða mjög mikið hreingerningarmál í okkar fjármálakerfi, - mál sem færir okkur til nútímahorfs í viðskiptaháttum að þessu leyti.



Herra forseti. Ég vil á engan hátt andmæla því sem fram kom hjá hv. þm. Lárusi Jónssyni, 3. þm. Norðurl. e., að nokkuð hefur dregist að koma þessu máli fram í frv.-formi hér á Alþingi. Það er rétt. Kannske hefði ég átt að vík ja að því örfáum orðum, hver ástæðan til þess er. Úr því að ég gerði það ekki áðan skal ég bæta úr því. Ég vil þá byrja á því að rifja það upp, að þegar ég kom í fjmrn. veturinn 1980 og hafði verið þar um nokkurra vikna skeið var mér bent á nefndarálit sem hafði verið unnið á árinu 1977, þ.e. þremur árum áður, í tíð fyrrv. fjmrh., Matthíasar Á. Mathiesens. Nál. hafði verið skilað í hans tíð, en efni þess hafði aldrei komið til framkvæmda og ekkert verið frekar í málinu gert. Ég kynnti mér þetta tollkrítarmál og nefndarálitið sem fyrir lá um það efni, og mér leist strax nokkuð vel á þá meginhugmynd sem þar er lýst. Það eru því alveg óþarfar getsakir af hálfu hv. þm. að ég hafi engan áhuga á þessu máli eða litist illa á það. Mér líst á margan hátt vel á að taka upp þetta nýja fyrirkomulag. Þegar svo málið kom hér til umr., líklega nokkrum vikum eftir að ég hafði fengið þetta nefndarálit í hendur - ég var búinn að gleyma þessu, það liðu þarna svo mörg ár á milli, frá því að þessu hafði verið útbýtt hér í þinginu - þá lýsti ég yfir að ég vildi gjarnan vinna áfram að málinu og stuðla að því, að lög yrðu sett um þetta efni á komandi vetri. Þegar til átti að taka reyndist hins vegar málið vera dálítið flóknara en virtist við fyrstu sýn. Það voru ákveðnir þættir þess sem ekki höfðu verið nægilega rannsakaðir. Þar var fyrst og fremst um að ræða efnahagsleg áhrif af upptöku tollkrítar. Það lágu ekki fyrir nægilegar greinargerðir um þann þátt málsins, og Seðlabankinn og hagfræðingar hans höfðu sett fram vissar athugasemdir sem vissulega þurftu nánari skýringar við. Eins var um áhrif upptöku tollkrítar á fjármál ríkissjóðs. Það mál hafði greinilega ekki verið rannsakað til nægilegrar hlítar. Því fóru fyrstu mánuðirnir í það að átta sig á þessum hliðum málanna. Auk þess kom í ljós að ýmsir höfðu horn í síðu þessa nýja fyrirkomulags. Má þar t.d. nefna íslenska iðnrekendur. Þeir hafa enn ekki með öllu látið af andstöðu sinni við þetta mál þó að verulega hafi úr henni dregið, að því er ég hygg, eftir þær breytingar sem frv. hefur tekið í seinni tíð. Þegar svo kom fram á veturinn 1981 sýndist mér að málið væri í raun og veru í svo mikilli þoku að ekki yrði hægt að móta þar skýra stefnu öðruvísi en að skipa nýja nefnd í málið. Það gerði ég hinn 3. apríl 1981. Í nefndina voru skipaðir Árni Árnason framkvæmdastjóri frá Verslunarráði, Björn Hermannsson tollstjóri í Reykjavík - sem aldrei hafði komið að málinu og var auðvitað alveg óhjákvæmilegt að hann ynni að málinu og kæmi sínum athugasemdum á framfæri áður en málið kæmi til framkvæmda. - Einnig var þar Júlíus Sæberg Ólafsson forstjóri, Þorsteinn Ólafsson fulltrúi Sambands ísl. samvinnufélaga og svo einn maður tilnefndur af fjmrn., Sigurgeir A. Jónsson. Þessi nefnd vann að málinu undir forustu Gunnlaugs Sigmundssonar deildarstjóra í fjmrn. sem skipaður var formaður nefndarinnar. Það var ekki fyrr en hún hafði lokið störfum að raunhæft var að taka málið til endanlegrar afgreiðslu í ríkisstj. Það hefur að vísu tekið síðan nokkurn tíma að ganga endanlega frá málinu og það hefur enn tekið nokkrum breytingum. Þar á meðal hefur verið ákveðið að vextir skuli innheimtir af tollkrítinni. Er það auðvitað mjög mikilvægt atriði og eitt af því sem menn telja óhjákvæmilegt að gera til að ganga til móts við sjónarmið íslenskra iðnrekenda sem lagt hafa mjög þunga áherslu á þetta atriði. Eftir að þessar breytingar hafa verið gerðar hefur málið legið fyrir og er nú flutt. Hér hefur verið af minni hálfu rakin saga þessa máls. Það er ekki af neinu sérstöku tómlæti af minni hálfu að málið hefur dregist svo lengi. Ég vil einnig ítreka að það er ekki af neinu sérstöku tómlæti í garð þessa máls að ég hef ýmsa fyrirvara um framkvæmdina. Það er alveg ljóst að hér getur verið um verulega mikið tekjutap að ræða fyrir ríkissjóð þegar málið er að koma til framkvæmda. Því mun enginn fjmrh., hvorki ég né neinn annar, treysta sér til að taka þetta nýja fyrirkomulag í notkun í einni svipan, heldur hlýtur að verða um marga áfanga að ræða og að málið komi til framkvæmda á þó nokkrum tíma.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir stjfrv. um Listskreytingasjóð ríkisins. Þetta frv. var flutt í Nd. snemma á þinginu og hefur fengið þar ítarlega umfjöllun, vil ég meina, og er nú komið til þessarar hv: deildar eftir umfjöllun í Nd. Ég vil líka geta þess, að frá því að frv. var lagt fram hefur það tekið nokkrum breytingum í meðförum hv. Nd. Þessar breytingar eru þó þannig að þar er ekki um að ræða neina grundvallarbreytingu á tilgangi frv. Hins vegar eru ýmsar orðalagsbreytingar og að sumu leyti að vísu efnisbreyting, t.d. hvað varðar ákvæði til bráðabirgða, sem ég ætla strax að benda hv. þdm. á. Það ákvæði er allmikið breytt frá því sem var upphaflega í frv., ítarlegra og með nokkrum efnisbreytingum sem ég vil vekja athygli á og mun kannske gera betur áður en ég lýk máli mínu. Ég vil geta þess, að það hafði sínar sérstöku ástæður að þetta frv. var flutt. Frv. er unnið í samstarfi við Félag ísl. myndlistarmanna eftir allítarlegar umræður milli mín og stjórnar þess félags á árinu 1980 aðallega. Upp úr þeim umræðum og eftir að ég hefði m.a. lagt nokkuð fram til þess að fulltrúar Félags ísl. myndlistarmanna gætu sótt ráðstefnu um málefni af þessu tagi í Noregi á sinni tíð var gengið í að semja frv. um þetta efni, um Listskreytingasjóð. Árangurinn er að finna hér í þessu frv. Sem sagt, þetta mál er unnið upphaflega í mjög nánu samstarfi við stjórn Félags ísl. myndlistarmanna og flutt fyrir áeggjan þess félagsskapar, má segja, a.m.k. í góðu samstarfi við félagið. Mér þykir rétt að geta þess strax, að ástæðan fyrir því, að þetta form er valið, að stofna sérstakan Listskreytingasjóð, er sú, að áhugamönnum um þetta efni þótti nauðsynlegt að finna skilvirkari aðferð en er fyrir hendi til þess að tryggja framkvæmd þeirrar hugmyndar að listamenn eigi hlut að byggingu vandaðra húsa á vegum hins opinbera. Þetta er í raun og veru meginástæðan fyrir því, að það form var valið að stofna sérstakan Listskreytingasjóð ríkisins. Eins og hv. dm. að sjálfsögðu vita er sú hugmynd, að opinberu fé sé ráðstafað til listskreytinga opinberra bygginga engan veginn ný af nálinni, heldur hafa verið um alllangt skeið ákveðin lagaboð í gildi þar um, bæði í eldri lögum um skólakostnað og eins í núgildandi grunnskólalögum. En það verður að segja eins og er, að þessi ákvæði eru ekki aðeins erfið í framkvæmd af sjálfu sér, heldur hefur komið í ljós að mönnum finnst stangast á þau ákvæði, sem er að finna í grunnskólalögunum frá 1974, og þau ákvæði sem er að finna í skólakostnaðarlögunum frá 1967. En sem sagt, kjarni þeirra lagaboða, sem eru reyndar enn í gildi, er sá, að heimilt sé að verja fjármagni til listskreytingar skólahúsnæðis. Annað er það nú ekki og þar er allt frumkvæði fengið í hendur sveitarstjórnunum um framkvæmd á þessari hugmynd. En reynslan hefur sýnt að sveitarstjórnir hafa ekki haft áhuga á því máli. Reynslan hefur sýnt það, þannig að það hefur ákaflega lítið reynt á þessi lagaboð og sáralítið verið unnið að því að listskreyta skólamannvirki, jafnvel þó að þessi lagaboð séu fyrir hendi. Þetta hefur áhugamönnum um þetta efni að sjálfsögðu þótt mjög miður, og þá ekki síst myndlistarfólkinu, og það er af þeirri ástæðu sem það bar sig upp við mig um þessi efni og farið var að ræða það, hvort ekki væru möguleikar á að finna aðrar leiðir, finna skilvirka aðferð til að framkvæma,þessa hugmynd. Niðurstöðuna er að finna í þessu frv. eins og ég hef sagt. Í 1. gr. frv. er talað um að stofna skuli sjóð sem hafi það markmið að fegra opinberar byggingar með listaverkum. Síðan er í 3. gr., sem er þungamiðja þessa máls, rætt um tekjur sjóðsins og gert ráð fyrir að það sé í fyrsta lagi árlegt framlag ríkisins og í öðru lagi vaxtatekjur og svo aðrar tekjur. Af þessu er augljóst að það, sem máli skiptir um tekjurnar, er 1. liðurinn í 3. gr., hið árlega framlag ríkissjóðs, en þar segir að framlagið skuli vera 1% álag á samanlagðar fjárveitingar ríkissjóðs í A-hluta fjárlaga til þeirra bygginga sem ríkissjóður stendur að einn eða með öðrum (sveitarfélögum o.s.frv.), sbr. það sem nánar er greint í 4. gr. Og 4. gr. er í raun og veru eins konar framhald af því sem segir í 3. gr. að því leyti, að þar er ákveðið að framlagið, sem um er rætt í 3. gr., skuti vera afmarkaður sérliður í fjárlögum, og gert ráð fyrir að það, sem innheimtist á þennan sérlið, verði greitt í Listskreytingasjóð mánaðarlega allt fjárlagaárið. Það er greint frá því í aths. við frv. eins og ég lagði það fram í upphafi þingsins í Nd., hverju þetta muni nema í peningum að því er áætla má, og þá er náttúrlega miðað við fjárlagaárið 1981, vegna þess að þá voru það þær forsendur sem hægt var að miða við. Þar segir að miðað við forsendur í 1. tölul. 2. gr. frv. og fjárlög ársins 1981 yrði framlag ríkissjóðs 1 millj. 350 þús. kr. Þetta er í raun og veru sú tala sem við höfum til viðmiðunar í þessu efni, hvað koma mundi í sjóðinn miðað við forsendur fjárlaga fyrir síðasta ár. Að sjálfsögðu má svo hækka þessa tölu miðað við þá verðlagsþróun sem orðið hefur síðan þessi tala var fundin, og skal ég ekki fara fullkomlega með það, hvað út úr því dæmi kæmi, en áætla má þó að þarna væri um að ræða a.m.k. yfir 40% hækkun á tölu, þannig að ég get ímyndað mér að þarna yrðu - ég er ekki fljótur að reikna - en sjálfsagt yrðu það 1.6–1.7 millj. kr. sem þarna væri um að ræða eins og nú horfir. Einnig er gert ráð fyrir þeim möguleika, að sveitarfélögin vildu vera þátttakendur í framlögum til sjóðsins, og ef svo yrði mundu tekjur sjóðsins vaxa verulega. En eins og fram kemur í 3. gr. er opnuð leið fyrir því, að sjóðurinn hafi aðrar tekjur, auk þess sem hann kynni að hafa vaxtatekjur, enda mun hann vafalaust hafa það. Síðan, þegar við komum svo að 5. gr., og reyndar langt aftur eftir frv., sem alls er 14 greinar, þá má segja að þær greinar fjalli um hvernig stjórn skuli háttað, t.d. 5. gr. Og síðan frá 6. gr. og mikið til aftur úr er fjallað um framkvæmdaatriði í sambandi við starfsemi sjóðsins og settar reglur þar um. Í 5. gr. er talað um stjórnina og lagt til að í henni sitji fimm menn: formaður, sem menntmrh. skipar án tilnefningar, en síðan komi fulltrúar í stjórnina sem eru skipaðir samkv. tilnefningum vissra aðila, þ.e. Arkitektafélags Íslands, Sambands ísl. sveitarfélaga og Bandalags ísl. listamanna, og þá séu það myndlistarmenn sem þeir tilnefni. Í Nd. var mjög mikið rætt um stjórnina og ekki mikill ágreiningur út af fyrir sig um það efni. Hins vegar urðu talsvert miklar umræður og athugasemdir gerðar um það, hvernig framkvæmd málsins yrði. Menntmn. Nd. gerði nokkrar orðalagsbreytingar, sem varla er þó hægt að kalla efnisbreytingar, en gerðu þó að ýmsu leyti ákvæðin um framkvæmdina fyllri og skýrari en þau voru í upphaflega frv. Hef ég ekki nema gott eitt um það að segja. Þar var m.a. lögð áhersla á að það kæmi skýrt fram, að haft væri sem nánast samráð við þá aðila sem standa að byggingu hvers mannvirkis, heimamenn á staðnum og arkitekt byggingarinnar. Í sjálfu sér er þetta réttmæt ábending og eðlilegt í framkvæmdinni að á þetta sé lagður þungi. Þá ætla ég að koma hér að einu atriði, sem einnig var nokkuð gagnrýnt í Nd. og kom fram í meðferð menntmn. þar, að það var gert ráð fyrir því og er gert ráð fyrir því, að sveitarstjórnirnar séu ekki að lögum beinir aðilar að þessum sjóði. Eins og ég skýrði frá í upphafi er ástæðan hreinlega sú, að það hefur gengið mjög erfiðlega að fá sveitarstjórnir til að hafa frumkvæði í þessum efnum eins og núgildandi lög ætlast til. Þess vegna var valin þessi leið: að stofna sérstakan Listskreytingasjóð ríkisins, sem væri þá á vegum menntmrn. og undir tiltekinni stjórn. Hins vegar kom fram í meðferð Nd. á málinu að það væri óvarlegt að gera ekki enn tilraun til þess að tengja sveitarstjórnirnar við þetta mál og gera sitt til þess að svo geti orðið. Af þeim sökum er ákvæði til bráðabirgða nokkru fyllra og ítarlegra en það var upphaflega í frv. eins og ég lagði það fyrir. Í þessu ákvæði til bráðabirgða er sagt að lögin skuli taka til bygginga sem í smíðum eru þegar lögin öðlast gildi og eigi hafa verið gerðar bindandi ráðstafanir varðandi listskreytingar, nema sveitarstjórn ákveði listskreytingu skólamannvirkja með samþykki menntmrn., og telst kostnaður, sem af því leiðir, til stofnkostnaðar. Þá er heimilt að verja til listskreytingar fjárhæð er nemur allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis miðað við reglur byggingadeildar menntmrn. Samkv. þessu ákvæði til bráðabirgða er enn þá opnuð leið til þess að sveitarstjórnir hafi frumkvæði í þessu og leggi sitt 1% móti ríkinu í sambandi við listskreytingar skólamannvirkja. Ég held að þetta mál hafi hlotið allítarlega meðferð í hv. Nd. og það fékk þar að lokum góðar viðtökur og góða afgreiðslu og vel að málinu staðið að mínum dómi í hv. Nd. Ég vænti þess, að þessi hv. deild taki málið einnig til verðugrar afgreiðslu og sjái sér fært að afgreiða það áður en þingi lýkur nú í vor. Ég vænti þess, herra forseti, að málinu verði vísað til menntmn. deildarinnar þegar þessari umr. er lokið.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 18 frá 11. maí 1977, um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Frv. þetta er fáort en felur í sér umtalsverðar skuldbindingar fyrir íslenska ríkið og að baki býr reynsla sem full ástæða er til að gefa gaum. 1. gr. frv. er þannig: „1. tölul. 3. gr. laganna breytist svo sem hér segir: Í stað orðanna „jafnvirði 13.2 millj. bandaríkjadollara í íslenskum krónum“ komi: jafnvirði 19 millj. bandaríkjadollara í íslenskum krónum.“ Grein þessi felur í sér heimild til að hækka hlutafjáreign íslenska ríkisins í Íslenska járnblendifélaginu hf. sem þessu nemur, þ.e. úr jafnvirði 13.2 millj. bandaríkjadollara í allt að 19 millj. dollara. Gert er ráð fyrir hækkun um 2.4 millj. dollara 1983 eða síðar, en rétt þykir að hafa lagaheimildina nokkru rýmri og raunar verulega rýmri í samræmi við eftirgreindar till., ef ráðlegt þætti á næstu árum að fjármagna stærri hluta af fjárþörf félagsins með hlutafé en þeim mun minni með lánum. Gert er ráð fyrir samsvarandi framlagi hins erlenda samstarfsaðila í fyrirtækinu, Elkem AS, þ.e. um 2 millj. dollara. 2. gr. frv. er svohljóðandi: „Við 3. gr. bætist nýr tölul., 8. tölul., sem hljóði svo: Að veita sjálfskuldarábyrgð fyrir 55% af láni er félagið tekur og í heild nemur allt að 6 millj. bandaríkjadollara eða jafngildi þess í annarri mynt, ásamt vöxtum.“ Greinin felur í sér heimild til sjálfskuldarábyrgðar ríkisins á láni sem Járnblendifélagið tekur til að fjármagna rekstur sinn og afborganir lána. Lánið, sem yrði víkjandi gagnvart öðrum lánum félagsins, er að upphæð 6 millj. bandaríkjadollara og safnaði upp vöxtum í fimm ár eftir greiðslugetu félagsins á því tímabili. Hlutur ríkisins af ofangreindri upphæð nemur 3.3 millj. bandaríkjadollara en hlutur Elkem AS er 2.7 millj. dollara. Vextir af láninu yrðu 0.5% yfir millibankavöxtum í London eins og þeir eru á hverjum tíma. Fyrir liggur að án þeirrar fyrirgreiðslu, sem frv. gerir ráð fyrir af hálfu hluthafa, stefnir í gjaldþrot hjá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Um s.l. áramót hafði Járnblendifélagið fengið allt það fjármagn sem félaginu var ætlað í upphaflegum áætlunum um fjármögnun félagsins. Var þar annars vegar um að ræða hlutafé og hluthafalán í samræmi við 1. og 6. tölul. 3. gr. laga nr. 18/1977, en hins vegar og að meiri hluta lán sem félagið tók sjálft án ábyrgðar frá hluthöfum hjá Norræna fjárfestingarbankanum og öðrum. Þessar lántökur nutu óbeins stuðnings hluthafa á byggingartíma verksmiðjunnar samkv. svonefndum lúkningarsamningum sem gerðir voru í samræmi við 3. mgr. 6. gr. laganna, en þeir samningar eru nú úr gildi. Vegna áðurgreindra rekstrarþrenginga var greiðslufjárstaða fyrirtækisins hins vegar orðin veik um síðustu áramót og fyrirsjáanleg frekari veiking hennar á yfirstandandi ári. Járnblendifélagið þarf því á nýju fjármagni að halda til að tryggja greiðslustöðu sína á þessu ári og mæta þeim greiðsluhalla sem vænta má þar til ástand á kísiljárnmarkaði hefur breyst til hins betra. Frv. felur í sér tillögur um þær lagaheimildir sem nauðsynlegar eru til að unnt sé að tryggja greiðslustöðu Járnblendifélagsins á komandi árum, byggt á þeim upplýsingum sem nánar verður vikið að hér á eftir. Samtals nema þær heimildir til fjárskuldbindinga, sem í frv. felast gagnvart íslenska ríkinu sem er eignaraðili að 55% hlutafjár, eftirtöldu: Hlutafjáraukning að hámarki 5.8 millj. bandaríkjadala eða 59 millj. ísl. kr. Sjálfskuldarábyrgð að hámarki 3.3 millj. bandaríkjadala eða 34 millj. ísl. kr. Í heild nemur sú fyrirgreiðsla, sem hér er rætt um og skiptir beinu máli fyrir hluthafa félagsins vegna sjálfskuldarábyrgðar og hlutafjárframlaga, 169 millj. ísl. kr. Þar af væri hlutur íslenska ríkisins 93 millj. ísl. kr. Er þetta hærri upphæð en fyrir liggur í tilboði sem viðskiptabankar Járnblendifélagsins, Den norske Creditbank og Bank of America í London, gerðu um lausn á fjárhagsvanda félagsins eins og hann nú horfir við fyrir árin 1982–1985, en tilboð bankanna var lagt fram á stjórnarfundi í félaginu í febrúarmánuði s.l. Samkv. því er fyrirhugað, að lántaka með sjálfskuldarábyrgð samkv. 2. gr. verði að öðru jöfnu látin ganga fyrir hlutafjáraukningu samkv. 1. gr., og reynir fyrst á aukningu hlutafjár á árinu 1983 eða síðar. Jafnframt er gert ráð fyrir að nota megi þessar aðferðir hvora í annarrar stað, eftir því sem við getur átt, þ.e. hlutafé í stað lánsfjár og öfugt, og er í því efni fylgt tillögum starfshóps sem iðnrn. skipaði með aðild fjmrn. og ríkisendurskoðunar í byrjun mars s.l. Var verkefni hans að yfirfara rekstrar- og greiðslufjáráætlanir Járnblendifélagsins og meta hvort skynsamlegt væri - og þá hvernig - að mæta fjármagnsþörf fyrirtækisins með opinberum ráðstöfunum. M.a. gerði starfshópurinn tillögur um heimild til hlutafjáraukningar umfram það sem tilboð bankanna miðaðist við. Tilboð bankanna er í megindráttum sem hér segir: 1. Núverandi rekstrarlán 6 millj. bandaríkjadala, sem er hluti af upphaflegu lánsfé, verði endurfjármagnað með öðru láni, sem félagið taki sjálft án ábyrgðar hluthafa, til sjö ára. 2. Veitt verði viðbótarrekstrarlán allt að 4 millj. bandaríkjadala til þriggja ára, sem félagið taki sjálft á sama hátt. 3. Veitt verði víkjandi lán með sjálfskuldarábyrgð hluthafa eftir eignarhlutföllum þeirra að upphæð 6 millj. bandaríkjadala ásamt uppsöfnun áfallandi vaxta í allt að fimm ár. 4. Eigendur leggi fram nýtt hlutafé (eða víkjandi lán) til félagsins eftir þörfum á árinu 1983 eða síðar, sem samkv. fyrirliggjandi áætlun yrði alls 26 millj. norskra króna. 5. Að auki er gert ráð fyrir frestun á afborgunum áranna 1982 og 1983 af fjárfestingarláni félagsins hjá Eksportfinans í Noregi, samtals 35 millj. norskra kr., og lengingu lánstíma sem því svarar. Vonandi reynist ekki þörf á að nýta umræddar heimildir nema að hluta. Verður nú vikið nánar að ástæðum fyrir þeim miklu erfiðleikum sem félagið er statt í og hvernig þær spár hafa brugðist sem byggt var á af talsmönnum þessarar verksmiðju er lagaheimilda var aflað vegna fyrirtækisins, en eins og mönnum er væntanlega í fersku minni urðu um það harðar deilur hér á Alþingi. Sem kunnugt er hóf járnblendiverksmiðjan á Grundartanga framleiðslu snemma vors 1979. Afkoma Járnblendifélagsins fyrstu þrjú rekstrarárin hefur orðið verulega lakari en ráð var fyrir gert. Helstu ástæður eru einkum tvær. Í fyrsta lagi reyndist markaður fyrir kísiljárn á árinu 1980 og þó einkum 1981 miklu lakari en í meðalári og ráð hafði verið fyrir gert í áætlunum. Var þar bæði um að ræða minna sölumagn og lækkun söluverðs. Þessu olli fyrst og fremst hin djúpa og langvinna alþjóðlega efnahagskreppa sem fylgdi í kjölfar olíuverðshækkana 1979. Í öðru lagi reyndist fjármagnskostnaður Járnblendifélagsins meiri en búist hafði verið við. Stafaði það annars vegar af lakari rekstrarafkomu, sem fyrr var nefnd, og aukinni lánsfjárþörf af þeim sökum. Hins vegar stafar aukinn fjármagnskostnaður af því, að vextir á erlendum fjármagnsmörkuðum hafa hækkað stórkostlega síðan 1979. Er sú þróun Íslenska járnblendifélaginu, sem hefur nýhafið rekstur og ber því tiltölulega þunga greiðslubyrði, afar kostnaðarsöm. Á móti þessu kemur vissulega að bygging verksmiðjunnar var til muna ódýrari en ráð var fyrir gert og í tæknilegum efnum hefur rekstur verksmiðjunnar gengið mjög.vel frá öndverðu. Járnblendifélagið hefur kynnt hluthöfum sínum, iðnrn. og Elkem AS, núverandi stöðu félagsins og áætlun framkvæmdastjórnar og þess um rekstur og afkomu árin 1982–1985. Er í þeirri áætlun á því byggt í meginatriðum að á þessu ári hefjist hægfara þróun til batnaðar frá þeirri lægð sem ríkt hefur í kísiljárniðnaðinum síðan á miðju ári 1980. Er miðað við það, að á árinu 1985 hafi kísiljárnmarkaður komist í það horf sem hann var að meðaltali á tímabilinu 1972–1981 og að þá verði sala hjá félaginu væntanlega komin í arðvænlegt horf bæði að magni og verði. Þessi framvinda er einkum talin háð hinni almennu þróun efnahagsástands í heiminum fremur en sérstökum aðstæðum í kísiljárniðnaðinum sjálfum. Ekki er gert ráð fyrir að orkuskortur hái starfseminni á komandi árum. Eins og áður er getið lét iðnrn, sérstakan starfshóp yfirfara rekstrar- og greiðslufjáráætlanir Járnblendifélagsins. Vann hann mikið starf á stuttum tíma og skilaði grg. til rn. 14. mars 1982. Hefur hún í heild verið send til allra hv. alþm. svo að þeir - og ekki síst viðkomandi þingnefndir er um málið fjalla - geti betur áttað sig á bakgrunni þessa máls og stöðu Járnblendifélagsins. Í skýrslu starfshópsins kemur fram að hann geti í megindráttum fallist á áætlanir Járnblendifélagsins og það álit þess og sérfræðinga Elkem, að þær áætlanir séu í varkárara lagi. Á hinn bóginn telur starfshópurinn nokkrar líkur á að afkoma Járnblendifélagsins verði á næstu árum lakari en þessi áætlun gefur til kynna og fjármagnsþörfin að sama skapi meiri. Starfshópurinn komst engu að síður að þeirri niðurstöðu, að áframhaldandi rekstur járnblendiverksmiðjunnar með því sem næst fullum afköstum og án nokkurrar tímabundinnar stöðvunar væri eftir sem áður langhagkvæmasti rekstrarkosturinn sem völ væri á, eða réttara væri kannske að segja sá skásti úr því sem komið er. Að áliti starfshópsins helst þessi niðurstaða óbreytt þótt rekstraraðstæður verksmiðjunnar batni ekki frá því sem nú er og jafnvel þótt þær versni enn. Starfshópurinn er jafnframt þeirrar skoðunar, að miðað við allar aðstæður sé rétt að taka fyrrgreindu tilboði bankanna. Hann leggur hins vegar áherslu á að eigendur Íslenska járnblendifélagsins búi sig undir að leggja meira fé til fyrirtækisins á komandi árum, annaðhvort í formi hlutafjár eða ríkjandi lána, til að mæta hugsanlega lakari afkomu, ef til kemur, og eða draga úr greiðslubyrði fyrirtækisins umfram það sem bankarnir gera ráð fyrir. Þess vegna eru heimildirnar í fyrirliggjandi frv. hærri en svarar umræddu tilboði frá bönkum. Rétt er að geta nokkurra atriða sérstaklega úr skýrslu starfshópsins. Þar segir um afurðaverð: „Söluverð á kísiljárni á heimsmarkaði ræður úrslitum um afkomu verksmiðjunnar á komandi árum. Mikil óvissa er hins vegar um framvindu söluverðsins, og því miður fer því fjarri að tekist hafi að afla nægilegra gagna til að unnt sé að gera eins fullkomnar spár um þetta atriði og ástæða væri til. Vegna kreppunnar í stáliðnaðinum hefur heimsmarkaðsverð á kísiljárni verið með eindæmum lágt s.l. tvö ár. Íslenska járnblendifélagið hefur byggt framtíðaráætlanir sínar á þeirri forsendu, að raunverð kísiljárns þokist á næstu 3–4 árum upp í það sem það var að meðaltali á árunum 1972–1981. Þessa forsendu, sem styðst m.a. við upplýsingar frá markaðsdeild Elkem, telur Járnblendifélagið vera hógværa. Á grundvelli þeirra takmörkuðu upplýsinga sem starfshópurinn hefur undir höndum hallast hann að sömu skoðun.“ Um verð aðfanga segir í sömu skýrslu: „Hráefni: Nálægt helmingi af breytilegum kostnaði við framleiðslu járnblendiverksmiðjunnar má rekja til innfluttra hráefna, kvarts, kola, koks o.fl. Í áætlunum Íslenska járnblendifélagsins og útreikningum þessarar skýrslu er við það miðað, að raunverð þessara hráefna hækki einungis sáralítið eða um 0.5% á rekstrartímabili verksmiðjunnar. Raforka: Íslenska járnblendifélagið hefur langtíma raforkusamning við Landsvirkjun. Samkv. þeim samningi á raforkuverð til Járnblendifélagsins að hækka í tæplega 9 mills, nálægt 9 aura á kwst., að meðaltali á miðju þessu ári. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að innan við helmingur þeirrar raforku, sem Járnblendifélagið hefur samið um við Landsvirkjun, er forgangsorka miðað við full afköst verksmiðjunnar. Á hinn bóginn er þess að geta, að raforkuverð til stóriðju er nú til endurskoðunar hér sem erlendis og trúlegt að sú stefna verði ofan á, að raforkuverð það, sem þessir aðilar verði látnir greiða, nemi a.m.k. framleiðslukostnaði frá nýjum virkjunum, en það er reyndar um tvöföld sú upphæð sem hér var nefnd áðan, 9 aura, eða nálægt tvöföld sú upphæð. Hér hefur verið tekinn sá kostur að reikna með tveimur tilvikum um rafmagnsverð: annars vegar að raforkuverð til járnblendiverksmiðjunnar verði samkv. samningi þess við Landsvirkjun á þessu ári en síðan óbreytt að raungildi. Samkv. samningi Íslenska járnblendifélagsins og Landsvirkjunar mundi raunverð raforkunnar stöðugt fara lækkandi eftir 1982.“ Þetta var tilvitnun úr skýrslu starfshópsins varðandi hráefni. En eru aðrir kostir vænlegri til lausnar fjárhagsvanda Járnblendifélagsins? Um þetta atriði segir svo í skýrslu starfshópsins: „Tilboð það, sem viðskiptabankar Íslenska járnblendifélagsins hafa gert fyrirtækinu um fjármögnun, er sem vænta má á verulega óhagstæðari kjörum en þau lán sem íslenska ríkið hefur verið að taka að undanförnu. Starfshópurinn hefur framkvæmt samanburð á því, hversu miklu dýrara lánstilboð Den norske Creditbank og Bank of America er en þau lánskjör sem ríkissjóður hefur aðgang að. Niðurstöður útreikninganna benda til þess, að á lánstímabilinu öllu kosti lánskjör þau, sem umræddir bankar bjóða um 428 þús. dollurum meira en þau lánskjör sem íslenska ríkið á kost á. Núvirði þessarar upphæðar miðað við 15% vexti er 1.6 millj. norskra kr. Á móti þessum kostnaði kemur hins vegar annað atriði. Einn liðurinn í tilboði Den norske Creditbank og Bank of America er framlenging lánstíma á langtímaláni frá Eksportfinans. Þessi framlenging er með þeim hætti að fjórum hálfs árs afborgunum á næstu tveimur árum er skotið aftur fyrir aðrar afborganir. Lán þetta, sem er á mjög hagstæðum kjörum eða 8.85% ársvöxtum, yrði því afborgunarlaust næstu tvö ár og lánstími lengdur sem því samsvarar. Reiknað hefur verið út hvaða sparnaður tapaðist ef Íslenska járnblendifélagið missti af þessari fyrirgreiðslu og yrði að endurfjármagna afborganir Eksportfinans lánsins á þeim kjörum sem íslenska ríkinu standa til boða. Nemur sú upphæð um 14 millj. norskra kr. sem reiknað til núvirðis gerir 7.8 millj. norskra kr. miðað við 14% ársvexti. Rétt er að geta þess að það er engan veginn loku fyrir það skotið, að unnt yrði að útvega sömu fyrirgreiðslu og Eksportfinans enda þótt tilboði bankanna yrði hafnað. Það er á hinn bóginn ekki sjálfgefið og víst er að beita yrði einhverjum þrýstingi til þess að slíkt næði fram að ganga. Seðlabankinn hefur sett fram það sjónarmið, að lánskjör samkv. tilboði Den norske Creditband og Bank of America séu svo óhagstæð að hætta sé á að lánskjör annarra íslenskra aðila versnuðu ef því væri tekið. Í umsögn Seðlabankans um málið kemur eftirfarandi fram, en bréf til fjmrn. frá Seðlabankanum er dags. 18. febr. 1982: „Frá sjónarmiði ríkissjóðs er sá megingalli á þessum lánum, að vaxtakjörin eru verulega lakari en ríkissjóður sjálfur, ríkisfyrirtæki eða aðilar, sem fengið hafa ríkisábyrgðir, hafa þurft að sætta sig við. Kjörin eru einnig lakari en stærstu einkafyrirtækin hafa notið. Þetta getur spillt fyrir öðrum lántökum ríkissjóðs og annarra innlendra aðila á markaði, bæði að því er varðar kjörin á því láni, sem ætlað er að beri sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs, og eins því láni fyrirtækisins sjálfs án sérstakrar ríkisábyrgðar, enda mun markaðurinn vafalaust líta á það fyrst og fremst sem íslenskt ríkisfyrirtæki. Markaðurinn fylgist mjög vel með öllum breytingum sem verða á lánskjörum. Auk óhagstæðra vaxtakjara er lánstími skemmri en ríkissjóður hefur stefnt að, a.m.k. að því er síðara lánið snertir.“ Í viðræðum starfshópsins við talsmenn Seðlabanka og innlendra viðskiptabanka hefur þó komið fram að þeir aðilar telja tilboð þetta í sjálfu sér ekki óeðlilegt miðað við þá fjárhagsstöðu sem Íslenska járnblendifélagið er í. Starfshópurinn telur ólíklegt að um afgerandi upphæðir geti verið að ræða hvað þetta atriði snertir. Sé til að mynda gert ráð fyrir að samþykkt tilboðs Den norske Creditbank og Bank of America leiddi til 0.1% rýrnunar lánskjara á öllum nýjum erlendum lánum Íslendinga í eitt ár næmi sú upphæð einungis 1.3 millj. norskra kr. Þær skuldbindingar eigenda, sem felast í „The comfort letter,“ sem svo er kallað, hljóta einnig að teljast nokkur ókostur í tilboði bankanna. Á hinn bóginn hefur tilboð bankanna þann ótvíræða kost, að í því felst fullgerð heilleg lausn á hinum aðkallandi fjárhagsvanda Íslenska járnblendifélagsins. Allar aðrar lausnir hljóta að kosta talsverða fyrirhöfn, samningaviðræður við Elkem AS, lánastofnanir o.fl., sem gætu reynst ærið tímafrekar. Í þessu sambandi má ítreka að það eru aðeins 17 dagar þar til bráðabirgðafyrirgreiðsla a.m.k. verður að liggja fyrir. Þetta er tilvitnun úr skýrslu starfshópsins: „Að lokum má geta þess, að meðeigandi íslenska ríkisins, Elkem AS, hefur þegar íhugað tilboðið og er reiðubúið til þess að fallast á það fyrir sitt leyti. Það er mat starfshópsins, að hinum ýmsu hliðum þessa máls íhuguðum, að þegar öllu sé á botninn hvolft sé skynsamlegast að ganga í höfuðdráttum að tilboði Den norske Creditbank og Bank of America.“ Í frv. er tekið tillit til sjónarmiða starfshópsins um aukið hlutafé og heimild til hækkunar á hlutafé ríkisins höfð rúm. Jafnframt er gert ráð fyrir að nota megi hvora aðferðina er hagkvæmari þykir til að tryggja greiðslustöðu Járnblendifélagsins, þ.e. hlutafé í stað lánsfjár og öfugt. Af frv. því, sem hér er flutt, og því, sem rakið hefur verið um horfur fyrirtækisins, er ljóst, að þær forsendur, sem lagðar voru til grundvallar við ákvarðanir um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, er lagaheimilda var aflað hér á hv. Alþingi á árunum 1975–1977, hafa brugðist hrapallega, því miður hljótum við að segja, hvort sem menn tóku afstöðu með eða móti byggingu verksmiðjunnar á þeim tíma. Það er fyrst og fremst hin efnahagslega hagkvæmni sem mjög var umdeild og reynst hefur allt önnur og lakari en gert var ráð fyrir. Annar umdeildur þáttur, mengunarmálin, leystist hins vegar mun betur en hinir svartsýnustu óttuðust, en ekki er vafi á að hin mikla umræða um mengunarhættu veitti nauðsynlegt aðhald við undirbúning verksmiðjunnar og kröfur um mengunarvarnir. Alþb. beitti sér eitt flokka óskipt hér á Alþingi gegn byggingu verksmiðjunnar, en frv. um hana var borið fram af ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Það voru ekki síst alþm. Stefán Jónsson, Ragnar Arnalds, Magnús Kjartansson og Lúðvík Jósepsson sem vöktu athygli á og vöruðu við öllum þeim efnahagslegu þáttum í tengslum við verksmiðjuna sem síðan hafa farið úrskeiðis. Hinn fyrstnefndi varaði jafnframt mjög eindregið við mengunarhættunni. Telja verður í ljósi reynslunnar að gagnrýni og efasemdir andstæðinga frv. um Grundartangaverksmiðjuna varðandi efnahagslegar forsendur hennar hafi reynst á rökum reistar. Leiða má sterkar líkur að því, að ákvörðunin um byggingu verksmiðjunnar hafi verið mistök frá efnahagslegu sjónarmiði. Miðað við það, sem nú er komið á daginn varðandi rekstrarafkomu verksmiðjunnar og áætlanir stjórnenda hennar fyrir komandi ár, verður því miður að telja fremur ólíklegt að verksmiðjan í núverandi mynd muni skila til baka þeim fjármunum sem í hana hafa verið lagðir, hvað þá þeim mikla arði sem spáð var. Á sínum tíma var í grg. með frv. um járnblendiverksmiðjuna talið að arðsemi af fjárfestingunni yrði á bilinu 13–14%, en nú bendir flest til að þessi arðgjöf verði trauðla hærri en 5% og er þá miðað við framtíðaráætlanir stjórnenda fyrirtækisins. Hækki raforkuverð til verksmiðjunnar hins vegar í samræmi við framleiðslukostnað mun arðsemin tæplega reynast yfir 4%. Slíkir innri vextir á bilinu 4–5%, ef þeir þá nást, eru sennilega verulega fyrir neðan þau mörk sem íslenska hagkerfið þyrfti að setja, og má vera að í þessu felist beint fjárhagslegt tap á heildina litið, ekki síst fyrir íslenska ríkið. Það er því miður óskemmtilegt en þó lærdómsríkt að bera saman spá um arð af fyrirtækinu á fyrstu rekstrarárum verksmiðjunnar, er frv. um það var lagt fram á árinu 1975, og árlegar afkomutölur miðað við meðaltal áranna 1979–1982, eins og þær nú blasa við. Spáð var í norskum kr. talið árlegum hagnaði fyrir skatt 26.6 millj. Raunin hefur orðið 38.9 millj. á þessu árabili. Spáð var tekjuskatti 3.3 millj. norskra kr. en hann hefur að sjálfsögðu enginn orðið. Spáð var arði til íslenska ríkisins 11.7 millj. Reyndin sýnir 10 millj. Fullyrðingar talsmanna frv. um verksmiðjuna varðandi raforkuverð, sem standa ætti undir framleiðslukostnaði, og næga raforku á fyrstu starfsárum verksmiðjunnar hafa því miður ekki heldur staðist dóm reynslunnar. Það er oft sagt að auðvelt sé að vera vitur eftir á. Undir það get ég vissulega tekið. En við skulum líka minnast þess hér og nú, að hörð og ströng varnaðarorð féllu hér á hv. Alþingi um þetta fyrirtæki sem nú þarf að leggja til stórar fjárfúlgur til að afstýra gjaldþroti þess. Vert er að hafa í huga að sömu aðilar önnuðust að talsverðu leyti undirbúning vegna járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og önnuðust undirbúning vegna álsamningsins á 6. áratugnum. Hvað sem líður deilum um fortíðina er ljóst að rannsóknum og undirbúningi vegna járnblendiverksmiðjunnar var verulega ábótavant. Og vissulega hefur fyrirtækið lent í efnahagslegum mótbyr á fyrstu starfsárunum. Sú lexía, sem við m.a. þurfum að draga af þeim kostnaði sem þessi og önnur svipuð vinnubrögð varðandi fjárfestingu hafa valdið þjóðinni, er að ítarlegar rannsóknir og vandaður undirbúningur er nauðsynlegur og í raun hagkvæm fjárfesting. Þó að við höfum trú á að orkulindir landsmanna geti skapað batnandi lífskjör og treyst efnahag landsmanna á komandi árum og áratugum, ef rétt er á haldið, sýna mistökin við álverið í Straumsvík og reynslan af járnblendiverksmiðjunni, a.m.k. til þessa, að niðurstaðan getur hæglega orðið þveröfug þegar rasað er um ráð fram og trúss bundið við útlendinga í ríkum mæli og af fyrirhyggjuleysi. Hér sem í öðrum greinum atvinnulífs eigum við fyrst og fremst að treysta á eigið frumkvæði og forræði í framtíðinni og umfram allt að læra af dýrkeyptri reynslu. Í því skyni hef ég rifjað hér upp nokkra þætti varðandi járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, sem þó er á margan hátt merkilegt fyrirtæki og vel að málum staðið af forsvarsmönnum þess, stjórnendum og dugmiklu starfsliði. Herra forseti. Ég vonast sannarlega til að ekki reyni á að nota þurfi til fullnustu þær heimildir sem felast í frv. þessu og lögfesta þarf á þessu þingi. Að áliti viðkomandi sérfræðinga, sem rýnt hafa í málefni járnblendiverksmiðjunnar að undanförnu, er talið líklegt að ofangreind fjármagnsfyrirgreiðsla nægi til að fleyta Íslenska járnblendifélaginu yfir þá greiðslufjárerfiðleika sem það nú á við að etja og starfa m.a. af óvenjulega óhagstæðum ytri rekstraraðstæðum fyrirtækisins, eins og ég hef getið um áður. Gangi þær rekstrarspár eftir, sem ég hef vitnað til hér á undan, mun fyrirtækið ekki þurfa á frekari framlögum eigenda sinna að halda. Við skulum vona að bjartara reynist fram undan hjá þessu unga fyrirtæki en hingað til og að þeir fjármunir, sem í það hafa verið lagðir og hér er gert ráð fyrir að bætt verði við samkv. þessu frv., skili sér til baka er fram líða stundir. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. iðnn. þessarar deildar.



Herra forseti. Það er ekki vegna þess að ég telji þess brýna þörf við 1. umr. að útfæra nánar ýmis grundvallaratriði, sem hæstv. iðnrh. drap á í sambandi við forsögu þessa máls, að ég kveð mér hljóðs núna. Ég á þess kost að fjalla um málið í iðnn. þessarar hv. deildar og vænti þess, að við 2. umr. gefist mér færi á því að rekja ýmis grundvallaratriði í forsögu þessa máls býsna ítarlega í því skyni að hv. alþm. megi draga af þeirri sögu nokkurn lærdóm. Þá vænti ég þess, að viðstaddur umr. verði hæstv. forsrh., fyrrv. iðnrh„ sem á sæti í þessari deild, því að svo ber til að við þá sögulegu könnun verður ekki hjá því komist að vitna býsna oft í ummæli hans hér í þessari hv. deild í þau tvö skipti sem hann mælti fyrir með skömmu millibili frv. til l. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Ég vil ekki orða það þannig að ég hlakki til þess að rifja þau ummæli upp fyrir honum. Ég vorkenni honum heldur ekkert að hlusta á þau þegar þar að kemur. Ég vil aðeins bæta því við upprifjun hæstv. iðnrh. áðan, að mál þetta gekk tvisvar í gegnum Alþingi með mjög skömmum fyrirvara. Áttu flm. þessa frv. í hvorugt skiptið nógu sterk orð til þess að lýsa því með hvílíkum ágætum málið hefði verið undirbúið, hve vel það hefði verið rannsakað í upphafi og hversu ágætir reiknimeistarar þeir sérfræðingar væru sem hefðu undirbúið þetta mál. Ég vil aðeins bæta því við hógvær orð hæstv. iðnrh. um hinar glæstu vonir sem menn bundu við þessa verksmiðju sem núv. hæstv. forsrh., þáv. iðnrh., lét sér um munn fara hér í þessari hv. deild þegar hann mælti fyrir frv. hið fyrra sinni og reiknað var með samstarfi við ameríska auðhringinn Union Carbide. Þar sagði hann: „Samkv, því (þ.e. öllum áætlunum þessara ágætu sérfræðinga sem á var byggt) er gert ráð fyrir því að hreinn hagnaður, eftir að allar greiðslur hafa verið inntar af hendi og m.a. skattar, ætti að verða hin fyrstu ár um 3 millj. dala en síðan fara hækkandi upp í 4.6 millj. dala á árunum 1983–1987“ - þ, e. næsta ári og síðan tveimur árum fram yfir þann tíma sem fyrirhuguð fjárhagsaðstoð, sem nú er um fjallað, ætti að taka gildi. Er þessu máli - svo að við stiklum á stóru - var hreyft hið síðara sinnið og stefnt var að samstarfinu við núverandi ágætan samstarfsaðila Íslenska járnblendifélagsins. Elkem Spigerverket, sagði hv. þáv. formaður iðnn. Ed., núv. hæstv. sjútvrh., Steingrímur Hermannsson: „Hvað eftir annað kemur fram í þessari umsögn hinnar sérstöku nefndar, sem um fjallaði, og Þjóðhagsstofnunar, að arðsemin nú er byggð á töluvert traustari grunni en áður var þegar lög um járnblendiverksmiðju voru samþykkt hér á hinu háa Alþingi.“ Sem sagt, arðsemiútreikningarnir þá voru reistir á traustari grunni en hið fyrra sinnið þegar reiknað var með hinum mikla arði sem þáv. hæstv. iðnrh. gerði grein fyrir í sambandi við Union Carbide. Þetta staðhæfði formaður iðnn. Ed. þá, þrátt fyrir það að fyrir lægju útreikningar Þjóðhagsstofnunar, gerðir að sérstakri beiðni Alþb., um það, hver útkoman hefði verið úr rekstri verksmiðjunnar ef hún hefði verið rekin árið áður, og sýndu að tap hefði þá verið 8 millj. Samt var þetta staðhæft. Ég vil ekki orðlengja á þessu stigi, áður en fjallað hefur verið um málið í iðnn., horfurnar eins og þær eru nú á útkomu þessarar verksmiðju, en vekja athygli á því áliti starfshópsins sem hæstv. iðnrh. gerði hér grein fyrir áðan, sem bendir til þess að ærið undarlega hafi verið um hnútana búið af hálfu þeirra sem sömdu við norska fyrirtækið og knúðu í gegn stofnun þessa fyrirtækis, svo einkennilega hafi verið um hnútana búið að jafnvel þótt horfur séu á áframhaldandi tapi, þá komi ekki annað til mála en halda áfram rekstri verksmiðjunnar, og jafnvel þótt tapið yrði enn þá meira en það er nú, þá muni eigi að síður ekki annað koma til álita en að halda áfram rekstri verksmiðjunnar með því sem næst fullum afköstum. Peningarnir, sem hér er um að ræða að gauka að þessu fyrirtæki núna, nema samtals, eins og frá segir neðst á bls. 2 í fskj. frv., 345 millj. kr. Ég leyfði mér að hringja inn í Vegagerð ríkisins nú í morgun og spyrja hvað hægt væri að leggja bundið slitlag á langan veg fyrir 345 millj. kr. Svarið var 1 140 km. En hringvegurinn er samtals um 1 500 km. Það gleður mig alveg sérstaklega, að hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson er sestur í sæti sitt hérna í deildinni, því að mér eru í fersku minni - auk þess sem ég hef þær skjalfestar - mjög strangar yfirlýsingar hans um ágæti þessarar verksmiðju, og ég heiti honum nú því af fullkomnum drengskap, að þessi ummæli hans muni ég rifja upp rækilega ásamt ummælum ýmissa annarra við 2. umr. um þetta mál. Með tilliti til þess, að þeir fjármunir, sem okkur verður nú gert að gauka að járnblendiverksmiðju þeirra sjálfstæðismanna - og þó flísuðust þeir í málinu - framsóknarmanna - og kvarnaðist úr þeim líka, við lokaafgreiðslu málsins að vísu, en Alþfl. stóð þar rétt, - þeir peningar sem okkur verður nú gert að gauka að þessu fyrirtæki nema þeirri fjárupphæð sem nægja mundi til þess að leggja bundið slitlag á rösklega 2/3 hluta af hringveginum, þá get ég ekki annað en dáðst að hógværðinni í orðalagi þeirra starfshópsmanna þegar þeir segja, eins og fram kemur í athugasemdum við frv. þetta: „Afkoma Járnblendifélagsins fyrstu þrjú rekstrarárin hefur orðið talsvert lakari en ráð var fyrir gert.“ Sennilega hefði Elísabet drottning sem mest dáði „understatement,“ klappað fyrir þessari athugasemd. Ég ítreka þetta, að umfjöllun í iðnn. Ed. og 2. umr. um þetta mál mun kalla á miklu nákvæmari og ítarlegri skoðun á forsendum fyrir því, að lagt var út í þetta fyrirtæki, eins og framtíðin blasti við því á þeim tíma þegar sú ákvörðun var tekin, og endilega þurfum við við umfjöllun í iðnn., eins og að líkum lætur, að kalla fyrir okkur sérfræðingana sem álitin sömdu, sem hinir klóku alþm. byggðu handauppréttingar sínar á á þeim tíma, og þá fyrst og fremst forstjóra fyrirtækisins, sem lét hafa það eftir sér í útvarpi fyrri hluta vetrar, að ein af ástæðunum fyrir slæmri stöðu járnblendiverksmiðjunnar væri innlend verðbólga. Ég mun ekki tala lengra mál að þessu sinni um frv. sem við fjöllum hér um, en vil aðeins undirstrika að nauðsynlegt er fyrir iðnn. Ed. og síðan alla hv. dm. að ganga úr skugga um það, að við höfum nú á landi hér í eigu okkar að verulegum hluta þess konar óskepi í fyrirtækismynd að við hljótum að halda áfram að reka það hversu miklu tjóni sem það veldur okkur.



Herra forseti. Ég vil nú segja eins og hv. síðasti ræðumaður, að ég get hugsað mér að ræða nánar um þessi mál í heild við 2. umr. þegar sú athugun hefur farið fram sem nauðsynleg er á þessu frv. Hæstv. iðnrh. ræddi um ýmislegt sem er þess eðlis, að ég tel nauðsynlegt að hv. iðnn. þessarar deildar fjalli sérstaklega um það og fái í hendur margs konar gögn, m.a. skýrslu starfshóps sem hæstv. iðnrh. vitnaði í.

Það á að vera búið að dreifa henni til alþm.

Já, það er sú skýrsla sem búið er að dreifa. En hann var líka að vitna í aðrar heimildir, eins og bréf Seðlabankans. Ég tel fulla ástæðu til að vekja athygli á því í þessum umr., að við þurfum að fá ýmis gögn, og af því að ég er staðinn hér upp nefni ég þetta, en auðvitað mun ég óska frekar eftir þessu í hv. iðnn. sem fær málið til meðferðar. Það eru dálítið einkennilegar ræður sem fluttar hafa verið í þessum umr. af hálfu hæstv. iðnrh. og hv. 4. þm. Norðurl. e. Það er dálítið óvenjulegt að þegar mælt er fyrir stjfrv. af ráðh. og stuðningsmanni ríkisstj. - ég heyrði ekki að hv. 4. þm. Norðurl. e. væri á móti þessu frv. - þá skuli þeir leggja sig fram um að koma með mjög alvarlegar ásakanir á hæstv. forsrh., þann mann sem ber fyrst og fremst ábyrgð á ríkisstj., og þetta er ríkisstj.-frv. Það eru mjög alvarlegar ásakanir sem hæstv. iðnrh. hefur hér komið fram með á hendur hæstv. forsrh., sem hv. 4. þm. Norðurl. é. vakti einnig sérstaka athygli á, vegna þess að hér eru höfð uppi stóryrði af þessum mönnum um mistök við stofnun árblendiverksmiðjunnar, um mistök sem verða ekki skilin öðruvísi af máli þeirra Alþb.-manna en á þann veg, að hefði mátt koma í veg fyrir, ef ekki hefði haldið hér á málum sá maður sem var í forsvari fyrir þessari framkvæmd, þáv. iðnrh., núv. hæstv. forsrh. Það væri fullkomið tilefni til þess að ræða miklu frekar en ég hef gert um þetta og leggja út af þessu á viðeigandi hátt, en ég mun ekki gera það hér, a.m.k. ekki í þessum umr., nema að gefnu frekara tilefni. Það er talað um mistök við stofnun þessarar verksmiðju af því að reksturinn gengur erfiðlega í dag. Það er talað um mistök vegna þess að sumar spár, sem gerðar voru á sínum tíma, hafa ekki staðist. Hafa menn nokkurn tíma heyrt það áður, að það hafi getað orðið frávik frá spám um markaðsverð á ákveðnum vörum eða vörutegundum eða söluhorfur? Hafa menn nokkurn tíma heyrt það áður? Jú, ætti það ekki. Er það eitthvert einsdæmi í þessu landi í dag að rekstur fyrirtækis gangi illa og reksturinn beri sig ekki? Er það eitthvert einstakt fyrirbæri í dag? Nei, við getum ekki verið svo tvöfaldir í þessum umr., ekki nokkur maður, að neita því. Ég ætla ekki að fara að rekja það hér, hvers vegna rekstur gengur illa og fyrirtæki eru rekin með tapi í hinum mikilvægustu atvinnugreinum hér á landi í dag. Ég ætla ekki að fara að ræða það. Þessir menn, sem hafa stóryrði af því tilefni að það hefur ekki allt farið eftir því sem spáð var um markaðsverð og söluhorfur á járnblendi, þeir bera ekki litla ábyrgð á þeim erfiðleikum sem nú hrjá fjöldamörg atvinnufyrirtæki í landinu vegna þeirrar stjórnarstefnu sem fylgt hefur verið, vegna þess að það hefur ekki verið haldið vel á þeim málum sem við getum sjálfir ráðið við, en við ráðum ekki sjálfir við markaðsverð og söluhorfur á járnblendi. Þeir tveir hv. ræðumenn Alþb., sem hér hafa talað, - og ég verð að segja og leggja áherslu á það, að hæstv. iðnrh. talaði fullt eins mikið sem fulltrúi Alþb. og sem ráðh. fyrir þessu máli, - hæstv. ráðh. og hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndu í sömu andrá og þeir voru að tala um járnblendiverksmiðjuna álverið í Straumsvík. Nú má segja margt af því tilefni. En með tilliti til þess, sem við erum að ræða um núna í þessum umr., er kannske vert að geta þess, að sá mikli mismunur er á þessum fyrirtækjum, að þegar gengur illa með álverið í Straumsvík þarf hæstv. iðnrh. ekki að koma með hliðstætt frv. því, sem hér er um að ræða, til stuðnings við það fyrirtæki. Það er vegna þess, eins og ég þarf raunar ekki að taka fram, að við höfum enga áhættu af rekstrinum á álverinu vegna þess að við erum ekki eignaraðilar. Hins vegar höfum við mikla áhættu af járnblendiverksmiðjunni vegna eignaraðildar okkar.

Vegna þess að hún var reist.

Þegar við víkjum að þessu komum við að spurningunni um eignaraðild í stóriðjufyrirtækjum. Nú ætla ég ekki í þessum umr. að fara að ræða það mál hér ítarlega, en ég hef margoft lýst því yfir, að við eigum að meta hvert einstaki tilvik eftir efnum og ástæðum og við eigum að eiga sjálfir í stóriðjufyrirtækjum eftir því sem okkur þykir hagkvæmt. Ég var einn af þeim sem töldu rétt að við ættum þessi fyrirtæki sem við hér ræðum um. Ef við ætlum að eiga í stóriðjufyrirtækjum verðum við að gera okkur grein fyrir því, að undir öllum kringumstæðum verðum við að taka einhverja áhættu. Ég ætla ekki að gera þetta mál sérstaklega að umræðuefni með það fyrir augum að mæla gegn íslenskri aðild að stóriðjufyrirtækjum. Mér finnst að við getum ekki dregið neina algilda reglu af þessu. En þetta minnir mjög á það, hve vandfarið er í þessum efnum og hve varlega við þurfum að fara að hætta fjármunum okkar í stóriðju og hve miklu ákjósanlegra það er, innan vissra marka, að neyta þeirra möguleika sem við kunnum að hafa á hverjum tíma til þess að nota erlent áhættufjármagn. Ég tel líka ástæðu til þess, að það komi hér skýrt fram, að það, sem er að gerast í málefnum járnblendiverksmiðjunnar, er á vissan hátt ekki annað en það sem hlýtur alltaf að gerast við allan rekstur og meira að segja í þýðingarmiklum atvinnugreinum. Þegar slíkt ber að og í miklu alvarlegri mæli en þessum hefur okkur ekki komið til hugar að hætta slíkum atvinnurekstri. Hvernig hefði farið fyrir hinni íslensku þjóð ef við hefðum hætt að draga þorsk úr sjó þegar hrunið varð á Spánarmarkaðinum upp úr 1930? Það hvarflaði ekki að neinum. Á sama hátt á ekki að hvarfla að neinum nú að láta deigan síga í viðleitni til þess að skapa möguleika til að hagnýta orkulindir Íslands með því að skapa markað fyrir raforku á þann veg að koma upp stóriðju. Auðvitað þarf ég ekki að taka þetta fram hvað viðkemur hæstv. iðnrh., því að ég hef sagt í umr. hér ekki alls fyrir löngu á Alþingi að á Íslandi er nú enginn maður, sem er einbeittari í þeirri stefnumörkun að koma upp mikilli stóriðju á Íslandi, heldur en einmitt hæstv. iðnrh. Ég sagði: enginn honum fremri. En ég hef bætt við áður og geri núna, að hann standi í þessu efni jafnfætis okkur sjálfstæðismönnum. Hvers vegna segi ég þetta? Vegna þess að hæstv. iðnrh. hefur tekið upp stefnumörkun okkar sjálfstæðismanna um hagnýtingu vatnsorkunnar með virkjunarframkvæmdum. Á síðasta þingi bárum við sjálfstæðismenn fram frv. um virkjunarframkvæmdir sem þýddu að á 10 árum eða svo væri tvöfaldað uppsett afl í rafvirkjunum landsins, að komið væri upp stórvirkjunum, sem hefðu um 700 mw. uppsett afl, en við höfum núna um 680 fyrir. Þetta var tillaga okkar sjálfstæðismanna. Auðvitað gerðum við þá ráð fyrir að við sköpuðum markað fyrir þessa orku, því að við erum ekki að ráðast í slíkar framkvæmdir að óþörfu og ekki er þörf á þessu átaki nema sé skapaður markaður, þ.e. stóriðjuframkvæmdir. Hæstv. iðnrh. vildi ekki vera minni í þessu efni en við sjálfstæðismenn og legg ég honum það ekki til lasts. Og hann fékk samþykkt lög um orkuver á síðasta þingi sem fela í sér jafnstórt átak og við sjálfstæðismenn fórum fram á. Og hæstv. ráðh. er nú með til meðferðar á þessu þingi, svo sem okkur á að vera í fersku minni, till. til þál. um virkjanaframkvæmdir og röðun þessara virkjana. Hæstv. iðnrh. talar um stóriðjuframkvæmdir í sambandi við þessi virkjanamál. Það er ósköp eðlilegt, vegna þess að eins og ég sagði áðan er ekki grundvöllur fyrir þessu nema komið verði upp stóriðju til þess að skapa markað fyrir orkuna. Ég vil trúa því í lengstu lög, að hæstv. iðnrh. reynist sá stóriðjumaður í raun sem þetta bendir til, því að ef hann gerir það ekki er allur hans málatilbúnaður í virkjanamálunum hreinn loddaraleikur af verstu gerð. Ég vil ekki trúa því á hæstv. iðnrh. En hvað um hv. 4. þm. Norðurl. e.? Hann hefur verið hreinn og beinn á móti stóriðju í landinu og hann hefur sagt það hér í stóriðjuumræðum. Ég held að ég fari rétt með það og muni það rétt að hann sé á móti stóriðju hvað sem líður eignaraðild. Hv. 4. þm. Norðurl. e. gaf mér fyrirheit um það hér áðan, að hann mundi rifja upp ræður mínar um þessi efni, og ég fagna því. Ég held að hv. 4. þm. Norðurl. e. hefði gott af því að gera sem mest að því að rifja upp mínar ræður. Hann mun áreiðanlega geta haft eitthvað gott út úr því. Nú sagði ég í upphafi minna orða, að ég ætlaði ekki að fara að ræða efnislega um þetta frv. svo sem vert væri og nauðsynlegt, ég hef tækifæri til að gera það við 2. umr. eins og aðrir hv. dm. Þessi orð, sem ég hef sagt núna í þessum umr., eru einungis sögð að gefnu tilefni. Ég vil biðja hv. þm. að hafa það í huga.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., er þess vert að gefa því gaum, eins og hæstv. iðnrh. orðaði það. Sú reynsla, sem býr að baki þessu frv., er verð þess að gefa henni gaum. Ég vil taka mjög undir orð hæstv. ráðh. í þessum efnum. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að þessi reynsla hefði hlotist af því að binda trúss sitt við útlendinga, eins og hann orðaði það. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh. hvort hann teldi að hann hefði orðið að leggja frv. fram sem hefði haft meiri eða minni fjárskuldbindingar fyrir ríkið, fyrir almenning, ef útlendingar hefðu ekki átt hlut að þessu fyrirtæki. Er hægt að álykta sem svo, að reynsla af Járnblendifélaginu. rekstri járnblendiversins í Hvalfirði, út af fyrir sig sýni að við eigum ekki að binda trúss okkar við útlendinga á þessum sviðum? Ég get með engu móti skilið þá röksemdafærslu. Í mínum huga er hún alveg þveröfug. Þarf einhver reynsla hefur hlotist af þessu ævintýri, þá er hún sú í mínum huga, að við Íslendingar eigum að fara afar varlega, og alveg sérstaklega ríkið, í því að leggja áhættufé í slík fyrirtæki. Með því er ég á engan hátt að útiloka það, að við Íslendingar getum smátt og smátt gerst eignaraðilar að stóriðjufyrirtæki. En það vill bara svo til að við höfum fjöldann allan af verkefnum í opinberum rekstri, í opinberri fjárfestingu, sem liggur miklu beinna við að sinna heldur en að leggja fram slík framlög eins og gert var á þessum tíma, t.d. eins og hv. 4. þm. Norðurl. e. benti á áðan, að leggja bundið slitlag á vegi sem gefur upp í 30% arð og liggur á borðinu, þarf ekkert um að deila. Þetta er sú reynsla sem ég held að sé miklu nærtækara að við könnum vegna þessa máls heldur en hitt, að það sé ekki rétt að vinna með útlendingum að því að koma upp hóflega mörgum stóriðjufyrirtækjum til þess að nýta okkar orku og flytja hana út í formi framleiðslu frá stóriðjufyrirtækjum. Það er það sem við erum að gera. Við erum að flytja orkuna út í formi framleiðslu stóriðjufyrirtækja. Ég kvaddi mér eiginlega hljóðs út af því, að hæstv. ráðh. talaði eins og það hefði verið stefna allra annarra flokka en Alþb. að koma þessu fyrirtæki á fót. En því miður er það svo, að það var einmitt Alþb. sem hafði forustu um að hefja viðræður um að koma þessu fyrirtæki á fót, og þá var þar tekin sú stefna, að við Íslendingar skyldum eiga meiri hluta í fyrirtækinu. Þegar þetta mál var til umfjöllunar á Alþingi sat ég í hv. iðnn. þessarar hv. deildar, og ég vildi fara mjög varlega. Ég óskaði eftir margvíslegum gögnum um arðsemi þessa fyrirtækis og um það ekki síður, hvort fyrirtækið væri þess umkomið að skila þeim peningum, þeim fjármunum sem þegar í upphafi var ætlað að íslenska ríkið legði fram í ýmsum framkvæmdum og hlutafé, í hafnargerð, í vegagerð, í ýmiss konar ráðstöfun á fjármagni. Ég fékk m.a. skýrslu frá Þjóðhagsstofnun sem er dags. 22. febr. 1977. Þar kemur fram að gert var ráð fyrir að tap á verksmiðjunni á einu ári yrði hvorki meira né minna en 22 millj. kr, fyrir skatta, - tap á verksmiðjunni þegar þetta mál var til umr. Ég óskaði líka eftir að fá upplýsingar frá félaginu, sem þá var stofnað, um innstreymi og útstreymi ríkissjóðs við lántökur til að standa straum af hlutafjárframlagi. Enn fremur óskaði ég eftir upplýsingum um hvernig gert væri ráð fyrir að það fjármagn skilaði sér sem að öðru leyti yrði lagt fram í þetta fyrirtæki. Ég taldi mér skylt sem alþm. að afla þessara upplýsinga og ég fékk þær. Ég sagði þá í umr. um frv., með leyfi forseta: „Með samþykkt þessa frv. má áætla að Alþingi sé að skuldbinda skattborgarana til þess að ábyrgjast 3 500–4 000 millj. kr. framlög einvörðungu í hlutafjárframlag, sérstök lán, vegagerð, hafnargerð og því um líkt vegna þessa fyrirtækis, og er þá að sjálfsögðu ekki meðtalin sú fjárhæð sem fyrirtækið sjálft tekur til láns vegna uppbyggingarinnar. Ætlunin mun a.m.k. fyrst í stað að afla þessa fjár með lánum, en að sjálfsögðu á ábyrgð ríkissjóðs, og lán þarf að borga ásamt vöxtum á sínum tíma.“ Síðan sagði ég, með leyfi forseta: „Þar sem líkur eru því miður á að afkoma fyrirtækisins leyfi slíkt ekki“ - þ.e. endurgreiðslu á þessu - „svo sem ég hef hér rökstutt, jafnvel að rekstrartap bætist við vandann fyrstu árin, þá verð ég að lýsa andstöðu minni við ákvæðin um 55% eignaraðild ríkissjóðs í þessu fyrirtæki.“ Þetta eru orðrétt ummæli sem ég viðhafði við afgreiðslu þessa máls á sínum tíma. Ég greiddi ekki atkvæði með þeim greinum frv. sem þá voru til umfjöllunar á Alþingi um eignaraðild ríkissjóðs. Hér held ég að sé komið að kjarna málsins. Ég tek undir það, að þetta er reynsla sem við hv. alþm. eigum að draga lærdóma af. Það er meira en lítill vandi fyrir hv. alþm. að gera sér fullkomlega grein fyrir því, hvað þeir eru að gera þegar þeir eru að skuldbinda alþjóð með þeim hætti sem gert var að þessu leyti og gert hefur verið á öðrum sviðum líka. Ég held að við höfum tekið allt of stóran bita þegar þetta var gert. Ég er ekki að mæla gegn því og hefði síst haft á móti því að við ættum hlut í þessu fyrirtæki, styrktum okkar forræði með því. Ég held að við Íslendingar getum styrkt okkar forræði með ýmsum öðrum hætti en að eiga allt of mikið í þessum fyrirtækjum. Það er skoðun mín. Ég er ekki að segja að ég hefði ekki verið samþykkur því, en við tókum allt of stóran bita með þessu á sínum tíma og því miður hefur farið sem fór. Forsendurnar sem menn gáfu sér þá voru of bjartsýnar. Ég varaði við því á sínum tíma. Ég benti á þá gífurlegu áhættu sem við værum að taka á okkur með ákvörðunum sem við tókum þá. Það er oft auðvelt að vera spámaður og vitur eftir á, en ég er ekki með þessu að segja: Þarna sjáið þið, svona fór þetta. Ég varaði ykkur við, ég varaði við þessu. - Ég er einvörðungu að taka undir með hæstv. ráðh. En ég dreg bara allt aðrar ályktanir en hann. Reynslan, sem við höfum haft af stofnun Járnblendifélagsins, er í mínum huga sú, að við eigum að fara miklu mun varlegar í sakirnar en við gerðum þá þegar við erum að skuldbinda íslenskan almenning til að taka þátt í þeirri áhættu sem slíkur rekstur hefur í för með sér.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka hér til máls öðru sinni nema sérstaklega væri beint til mín fsp. Þær hafa eiginlega engar fram komið sem varða beinlínis efni þess frv. sem hér er flutt og ríkisstj. stendur að. Þó hefur verið beint til mín einni fsp. af hv. 3. þm. Norðurl. e. í þá átt, hvort ég geti leitt líkur að því, að upphæðir, sem lagt væri til að bæta við í formi hlutafjár og lánsábyrgða í þessu frv. þar sem er járnblendiverksmiðjan á Grundartanga, væru lægri ef íslenska ríkið hefði komið þar meira við sögu. Efnislega held ég að hans fsp. hafi verið á þessa leið. Það eru svipuð atriði sem fram komu í máli hv. 4. þm. Vestf„ þó að það væri ekki í fsp.-formi, en hans mál og raunar mál það, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. flutti hér, byggðist á sömu meginhugsun í sambandi við hugleiðingar þeirra sem sprottið hafa vegna flutnings þessa frv. og umr. hér um það. Ég sé ástæðu til að fara um þetta örfáum orðum. Mér finnst nefnilega koma fram í þessum málflutningi, sem hér var og hefur heyrst oft á Alþingi frá hv. talsmönnum Sjálfstfl. fyrr og síðar, að í sambandi við þennan þátt efnahagslífs, orkufrekan iðnað í landinu, hagnýtingu orkulindanna í atvinnurekstri, ættum við að hverfa frá því sem hefur þó verið í reynd samstaða um í landinu í sambandi við annan atvinnurekstur, þ.e. að þar ættum við að búa sem mest einir, byggja á eigin aflafé, þótt í lánsfjármagn sé í meira og minna mæli að sjálfsögðu. Þegar kemur til hagnýtingar orkulindanna á að vera eitthvað allt annað upp á teningnum í sambandi við fjármögnun og spurninguna um hvort Íslendingar eigi sjálfir að standa fyrir slíkum rekstri og bera á honum ábyrgð. Það er í þessu stóra og afdrifaríka máli sem skil liggja og þau býsna skörp í sambandi við atvinnustefnu í landinu. Ég þarf ekki að taka hér langan tíma til að fjalla um deilur fortíðarinnar um þetta. En það, sem kom fram hjá hv. talsmönnum Sjálfstfl. við þessar umr., var einmitt upprifjun á þessum kjarnaatriðum. Þá vil ég fyrst víkja að spurningunni sem fram kom h já hv. 3. þm. Norðurl. e. Ég efast um að menn hefðu lagt í járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga á sínum tíma með 100% þátttöku íslenska ríkisins, á árinu 1977 þegar lög voru samþykkt um hana, miðað við margháttaðar efasemdir sem fram voru bornar hér á hv. Alþingi, m.a. af stjórnarandstöðunni, um þetta fyrirtæki. Ég hygg að menn hefðu hugsað sig betur um, líka hv. þm. Lárus Jónsson, áður en til þess kæmi að greiða atkvæði með stofnsetningu verksmiðjunnar á þessum tíma, ef við hefðum átt að bera þar á fulla efnahagslega ábyrgð. Hann og aðrir talsmenn erlendrar stóriðju í landinu virðast nefnilega vera á þeirri skoðun, að hægt sé að finna einhverja eilífðarvél til að standa undir kostnaði og taprekstri í formi áhættufjár útlendinga. Ég tel að ekki hefði orðið fyrir því meirihlutafylgi hér á Alþingi að reisa verksmiðjuna, taka ákvörðun um það, ef menn hefðu ætlað að ganga lengra í þessum efnum, ekki aðeins vegna andstöðu Alþb. sem var almenn við að fara út í fyrirtækið, heldur einnig vegna þess að menn vantreystu áætlunum um það og töldu það efnahagslega á brauðfótum reist. En það var einmitt það skref sem stigið var. Það var farið út í fjárfestinguna. Svar mitt við spurningunni er því það, að vissulega hefði algjör eignarhlutdeild Íslendinga getað haft í för með sér hærri tölur í sambandi við aðstoð við þetta fyrirtæki nú. En ég hygg að menn hefðu ekki farið út í fyrirtækið á þessum tíma með þeirri áhættu, sem því hefði fylgt, og ýmsir hv. þm. Sjálfstfl. hefðu þá einnig hugsað sig um og beitt sínum röksemdafærslum þó að þær séu aðrar en ég tek undir. Annars er líka að geta í sambandi við þetta, og ég held að það væri íhugunarefni fyrir alla hv. alþm., og það varðar þá samninga sem við höfum gert við útlenda aðila varðandi þetta fyrirtæki, svo ekki sé lengra leitað, - samninga sem eru á margan hátt tvísýnir, svo ekki sé meira sagt, fyrir okkar hagsmuni. Þar á ég ekki aðeins við raforkusamninginn eins og hann er frágenginn og kom til umræðu hér þegar taka þurfti ákvarðanir um hvort ráðast skyldi í ofn 2 á Grundartanga. Þá kom nokkuð skýrt fram hvernig við vorum bundnir samningslega í gegnum ákvæði raforkusamningsins að halda áfram fjárfestingu við verksmiðjuna. En ég er þó kannske öllu frekar með í huga markaðssamninginn sem á sínum tíma var réttlættur sérstaklega þannig að hann væri okkur hagstæður og drægi úr áhættu. Ég tel að það hafi komið nokkuð skýrt fram við athugun þessa máls nú og m.a. við hugmyndir sem fram hafa verið bornar af framkvæmdastjórn járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, að það gæti verið hagstætt fyrir fyrirtækið að vera ekki bundið þessum markaðssamningi nú og geta hagað sinni framleiðslu og sölustefnu óháð honum. Það gæti sem sagt verið hagstæðara, miðað við ákveðnar forsendur, að framleiða á fullu, hagnýta framleiðslugetu verksmiðjunnar, þó að afurðir seljist ekki að fullu, en geta hagað verðlagningunni út frá hagsmunum Íslendinga einna og íslenska ríkisins. En við erum ekki sjálfráðir í sambandi við markaðsstefnuna vegna þessa markaðssamnings. Þá vil ég koma að deiluatriði milli okkar Alþb.-manna og hv. þm. Sjálfstfl. margra hverra. Ég segi: margra hverra, vegna þess að ég hygg að það séu ekki allir á einu máli í sambandi við hvernig haga beri fjárfestingu í orkufrekum iðnaði í landinu í framtíðinni. Ég hygg að það séu nokkuð skiptar skoðanir þar innan veggja í þeim efnum. Það hefur raunar verið það líka þegar ákvörðun var tekin um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, eins og lesa mátti raunar út úr máli þeirra hv. ræðumanna sem hér töluðu. - En það snýr að þessari skoðun: Við eigum, vegna þess að hér er áhætturekstur á ferðinni, ekki að standa undir þessum rekstri sjálfir hvað fjármögnun snerti og eignaraðild. Við eigum sem mest að treysta þar á útlendinga vegna þess að hér er svo mikil áhætta á ferðinni. Á bak við þetta virðist búa sú trú, að útlendingar, erlend stórfyrirtæki, erlend auðfélög og erlendir fjölþjóðahringar, séu einhverjar góðgerðastofnanir sem séu að færa fjármagn sitt hér upp að ströndum Íslands til að fjárfesta í fyrirtækjum í landinu, en ekki hitt, að þeir ætli sér að hafa hag af því. Halda menn í raun og veru að fyrirtæki, hákapítalísk fyrirtæki, séu að leggja fjármagn í ríkum mæli í verksmiðjur uppi á Íslandi til að tapa á þeim? Gera menn ráð fyrir því, talsmenn hins frjálsa framtaks og einkaframtaksins, að málum sé þannig varið?

þetta eru einkafyrirtæki. Þau gætu grætt þó að við töpuðum.

Ég held að menn ættu að hugsa sig einmitt um tvisvar áður en þeir reiða fram slíkar staðhæfingar. Kem ég þá aðeins að því sem vikið var að af hv. 4. þm. Vestf. varðandi álsamninginn og hvílíkur munur væri þó að honum vegna þess að þar hefðu menn ekki fallið í þá gryfju að eiga meiri hlutann í fyrirtækinu, þar ættu menn bókstaflega ekki neitt í fyrirtækinu og þess vegna væri allt í lagi varðandi það fyrirtæki þó að það væri bullandi halli á álframleiðslunni. Ég veit að hv. þm. og aðrir, sem skoða þau mál gagnrýnið með opnum huga, komast að annarri niðurstöðu en þeirri sem í þessari staðhæfingu felst. Þeir átta sig á því fyrr en varir, að sá aðili, sem þarna tekur áhættuna, er búinn að hirða allmyndarlegan hagnað af þessum rekstri sínum vegna bindandi samninga sem fylgdu þessu fyrirtæki og við undirgengumst og erum nefndir hér með lagaboði til 1994 og fram á næstu öld. Halda menn að Íslendingar hafi gert þar einhverja kjörsamninga til að hagnast á? Það þarf ekki að eyða orðum að slíku. Og það er einmitt í sambandi við þetta sem við komum að kjarna málsins um hvort við eigum að haga atvinnuuppbyggingu í landinu á sviði orkufreks iðnaðar út frá eigin forsendum eða hvort við eigum að láta útlendinga um ferðina, hvort við eigum að láta útlendinga hirða hagnaðinn út úr landinu af orkulindum okkar og slíkum fyrirtækjum, - auðvitað bera þeir ákveðna áhættu líka í leiðinni, það er ljóst, - eða hvort við ætlum að verða menn til að standa undir þessum rekstri og haga uppbyggingunni út frá okkar eigin mati og láta þessa uppbyggingu verða til að styðja og treysta annan atvinnurekstur og lífskjör í landinu til lengri tíma litið. Við skulum nefnilega hafa það líka í huga, að það eru ekki bara orkusamningarnir, fylgisamningar, sem gera þarf ef við erum að semja við útlendinga sem ætla að binda fé sitt til langs tíma í landinu, -það eru ekki bara þeir sem um er að ræða. Það er líka um það að ræða, hvort viðkomandi fyrirtæki taka eitthvert mið af því umhverfi sem þau taka starfa í, hvort þau hafa einhvern áhuga og hvata til þess að styðja að atvinnuþróun í kringum sig, eins og okkur ber að gera þegar við erum að leggja fjármagn í atvinnurekstur af þessu tagi hér í landinu og höfum gert að vissu marki í sambandi við uppbyggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Íslenskir aðilar, íslenska ríkið, gat þar þó ráðið ferðinni að vissu marki sem meirihlutaaðili, en þó engan veginn í þeim mæli sem æskilegt hefði verið ef við hefðum mátt haga málum út frá eigin forsendum eingöngu í sambandi við þá uppbyggingu. Ég vil að lokum segja, herra forseti, að ég tel að með þeim almenna ramma, sem dreginn var um samningagerðina varðandi járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, hafi vissulega verið stigið spor fram á við miðað við það sem var þegar samningurinn um álverið í Straumsvík var gerður. Það var stigið ótvírætt spor fram á við hvað snerti almenna stefnu um fjárfestingu og eignaraðild og forræði Íslendinga yfir viðkomandi fyrirtæki. En það breytir ekki því, að reynslan hefur nú þegar staðfest rök þeirra og málflutning sem báru fram efasemdir um ágæti þessarar fjárfestingar sem slíkrar á sínum tíma. Hv. 4. þm. Vestf. var að saka mig um stóryrði áðan úr minni ræðu og var að tala um að ég hefði verið að deila á hæstv. forsrh. í máli mínu. Ég bið hv. þm. um að lesa ræðu mína í gegn þegar hann fær hana í útskrift og leita uppi þessi stóryrði og þær ásakanir sem ég reiddi fram. Ég lét tölur tala og gekk það lengst að segja í mínu máli á þessa leið: „Leiða má sterkar líkur að því, að ákvörðunin um byggingu þessarar verksmiðju hafi verið mistök frá efnahagslegu sjónarmiði.“ Þetta var það lengsta sem ég gekk, en ég lýsti jafnframt vonum mínum um að betur rættist úr en gert er ráð fyrir með þeim ramma sem dreginn er í þeim heimildum sem óskað er eftir með þessu frv. Ég vona sannarlega að úr þessu rætist. Ég kætist alls ekki yfir því að þurfa að bera hér fram það frv. sem felur í sér bagga á íslenska ríkið og íslenskan almenning, sem felst í þeim stuðningi sem nauðsynlegt er og eðlilegt er miðað við allar forsendur að veita járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, vegna þess, eins og skýrt kemur fram í röksemdum starfshópsins sem um málið fjallaði á vegum iðnrn., að það væri óráð að ætla að hætta þessum rekstri nú miðað við það mikla fjármagn sem í þessu fyrirtæki er bundið. Ég vona - og læt það verða mín síðustu orð - að þetta fyrirtæki, sem á margan hátt er staðið vel og myndarlega að hvað rekstur snertir, eigi eftir að sjá fram á betri tíma en nú blasa við og þær tiltölulega svartsýnu spár bera vott um sem liggja til grundvallar því frv. sem hér er fram borið af ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta minni hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, því það er ég sannfærður um, enda hef ég aldrei annað af honum reynt en það, að hann vill fara rétt með. Ég hef aldrei lýst yfir að ég sé á móti orkufrekum iðnaði. Ég hef lýst yfir, og gerði það einmitt við afgreiðslu lagafrv. tveggja varðandi járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði æ ofan í æ, m.a. í hið fyrra sinnið þar sem mér telst til að ég hafi talað um frv. í samtals röska átta klukkutíma, að ég er á móti stóriðju af því tagi sem þá var knúin í gegnum Alþingi með hæpnum upplýsingum og miklu offorsi og ólýðræðislegum vinnubrögðum og óþingræðislegum vinnubrögðum. Ég vil minna hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson á það og aðra hv. þm. í þessari deild, að hafnar voru verklegar framkvæmdir uppi á Grundartanga áður en lagafrv. það, sem fjallaði um samninginn við Elkem Spigerverket, hafði verið afgreitt úr iðnn. Ed., og átti þó eftir að ræða það í Nd. Ég veit ekki hvort hv. þm. rekur minni til þess, en það hafði meira að segja hross drepist í einni gryfjunni, sem búið var að grafa þar til undirbúnings þessari verksmiðju, áður en búið var að afgreiða málið úr Ed. Ég vil manna hv. þm. á það, að búið var að ráða tæknilegan framkvæmdastjóra áður en búið var að afgreiða málið á þingi.  Nei, ég legg ekki orkufrekan iðnað allan að jöfnu. Ég get hugsað mér þess háttar stjórn, þess háttar eignaraðild, þess háttar eignarhald á orkufrekum iðnaði og þess háttar verslun með orkufreka vöru framleidda á landi hér að ég gæti stutt slík fyrirtæki heils hugar, að því tilskildu að ég teldi að okkur væri hagur að rekstri slíkra fyrirtækja. En ég tel það efalaust mjög þýðingarmikið nú, ekki síst með tilliti til þeirra ræðuhalda sem átt hafa sér stað á hv. Alþingi nú í vetur, og vitna þá helst til ítarlegra ræðuhalda eins aðaltalsmanns Sjálfstfl. um orkufrekan iðnað, Birgis Ísl. Gunnarssonar í Nd., að það komi skýrt fram við afgreiðslu þessa frv. nú, hvern hag íslenska þjóðin hefur af stóriðju af þessu tagi, af því tagi sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson greiddi atkv. með og studdi. Birgir Ísl. Gunnarsson sagði í merkilegri ræðu í Sþ. nú í haust að við yrðum að halda áfram svo sem horfði samvinnu við útlendinga um stóriðju á Íslandi vegna þess hags, sem við hefðum haft af samstarfinu við Alusuisse og þess hagnaðar, sem við hefðum haft af járnblendiverksmiðjunni í Hvalfirði. Það er nauðsynlegt að fólk geri sér grein fyrir þeim hagnaði sem við höfum haft af rekstri þessarar verksmiðju í samstarfi við norska auðfélagið. Þetta verður að vera lýðum ljóst í sambandi við afgreiðslu þess máls sem við fjöllum um hér nú. Mennirnir, sem að þessu stóðu, axla ekki af sér neina ábyrgð. Ég vil aðeins vekja athygli hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar á því, að það var ég, en ekki hæstv. iðnrh., sem undirstrikaði nauðsyn þess, að fyrrv. iðnrh. Geirs Hallgrímssonar, Gunnar Thoroddsen, sá maður sem Sjálfstfl. fékk til að stýra þeim armi ráðuneytisins, yrði viðstaddur við 2. umr. þessa máls. Ekki er það vegna þess að ég ætli að nudda honum öðrum fremur upp úr einu né neinu, heldur beinlínis vegna þess að af eðlilegum ástæðum verða mjög margar ívitnanir, margar tilvitnanir, sem ég hlýt að lesa þá upp eftir hæstv. þáv. iðnrh. Gunnari Thoroddsen, núv. forsrh. Fúkyrði voru þar engin, en ég geri ráð fyrir að honum eins og ýmsum öðrum hv. þm., sem bera ábyrgð á því, að nú verðum við að ausa fjármunum í þetta gælufyrirtæki þeirra Þorv. Garðars Kristjánssonar & Co. uppi í Hvalfirði, ausa í það fjármunum sem hefðu nægt til að leggja bundið slitlag á rösklega 1100 km af akvegum landsins, - ég geri ráð fyrir að þeim muni svíða ýmislegt af því sem þar verður haft orðrétt eftir þeim sjálfum. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson má vel trúa því og hann skal reyna það, að mér skal lukkast að lesa tilvitnanir í ræður hans þannig að hann skilji. Hv. þm. Lárus Jónsson gaf því heldur betur skóna að einkafyrirtæki gætu borið sig þar sem sameignarfyrirtæki fólksins gætu það ekki. Honum hefur sjálfsagt verið hugsað til Slippstöðvarinnar áður en ríkið hljóp þar undir bagga og lagði fram meiri hluta þar á móti. Kannske hefur það verið sama sem hann var að hugsa um, minnst með gleði, - ég sá ekki betur en gleðibjarminn hyrfi undir flibbann hans, - hugsað með gleði til þess, með hvað ágætum árangri og ágóða Sana var rekin á Akureyri. Nei, við þurfum ekki á þessu stigi að eyða tíma í að lesa upp úr umr. sem fram fóru hér þá. Það kom berlega fram í hinum síðari samningum og voru yfirlýsingar frá forstöðumönnum Elkem Spigerverket og þeirra sem stóðu fremst þar í hópi, að ástæðan fyrir því, að þeir gengu til þessa einkennilega samstarfs, sem þeir tryggðu sig býsna vel í, við Íslendinga um rekstur þessarar verksmiðju uppi á Íslandi, var sú, að þeir fengu raforkuna hérna á hálfvirði. Ástæðan fyrir því, að þeir fengu hana á hálfvirði, var sú, að farið var á stað með raforkuverið að þarflausu fyrir innlendar aðstæður þannig að við sátum uppi með raforku á útsöluverði. Því er haldið fram af forsvarsmönnum járnblendiverksmiðjunnar á sínum tíma að Union Carbide, ameríski auðhringurinn, hinn 9. stærsti í heimi, hefði bakkað út úr þessu máli vegna þess að það hefði verið skipt um persónuleika í stjórn fyrirtækisins, það hefðu komið inn blíðlyndir menn sem vildu ekki framleiða járn. Þeir keyptu sig burt úr samningnum með því að greiða okkur 800 millj. kr. til að losna við að gerast aðilar að fyrirtæki sem þeir sáu fram á að yrði tap á, en þá var búið að koma málunum þannig fyrir af álappahætti að það þurfti að halda uppboð á raforkunni frá raforkuverinu sem verið var að byggja. Þannig stendur á þessu. Það er nauðsynlegt að við fjöllum ítarlega um þetta mál núna, að við rifjum vel upp ummæli forsprakkanna og leyfum þeim og öðrum að heyra þau, rifjum upp með hvaða hætti þeir skutu skollaeyrum við aðvörunarorðum og útreikningum sem sýndu að við vorum að stefna út í fjárglæfra. Það er nauðsynlegt að við rifjum þessi atriði upp þannig að þau megi verða okkur til varnaðar, ekki síst ef mönnum skyldi koma til hugar að reyna enn, ekki í annað, ekki í þriðja, heldur fjórða sinn, snilli sérfræðinganna sem þeir studdust við þegar þeir samþykktu þetta mál í upphafi.



Herra forseti. Það verður ýmislegt að bíða til 2. umr. og þá upplýsist sjálfsagt hvað hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði um stóriðjuna, hvort það er misminni, sem ég hef sagt hér, eða ekki. Ég ætla að reyna að finna þetta út og fékk umr. í þremur bindum af þingtíðindum. Mér vannst ekki tími til að ganga úr skugga um þetta, en ég veit að við hv. 4. þm. Norðurl. e. erum báðir svo miklir menn að við höfum það sem sannara reynist. Það er ýmislegt sem væri ástæða til að koma að í því sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði, en ég ætla ekki að gera það núna. Það var kannske það alvarlegasta sem hann sagði gagnvart mér, að ég skildi ekki hv. þm. betur en hann segði að forseti þessarar hv. deildar hefði borið ábyrgð á dauða hrossins. Það vildi þá þannig til að ég var þá forseti þessarar deildar. En ekki meira um það. Hæstv. iðnrh. talaði um það sem venjulega er kallað íslensk atvinnustefna. Ég man ekki hvort þau orð komu fyrir í ræðu hans áðan, en menn þekkja þessi sjónarmið sem hæstv. ráðh. er vanur að túlka og túlkaði hér. Hann leggur áherslu á að við Íslendingar búum sem mest að okkar eigin og sagði að það hefði löngum verið okkar stefna - ég skildi hann þannig-og hún hefði reynst vel. Undir þetta get ég tekið. Ég hygg að allir Íslendingar taki undir þetta á þeirri forsendu og vegna þess, að það sé okkar hagur að gera slíkt. Yfirleitt eigum við að haga okkar málum eftir því hver er okkar hagur. Það getur verið okkar hagur að hafa margs konar viðskipti við aðra, og þá höfum við þau viðskipti ef það er okkar hagur. Ef við tölum hleypidómalaust um stóriðju getum við líka og eigum að hafa margs konar samvinnu við erlenda menn ef það er okkar hagur. Hver metur það? Ekki útlendingarnir. Það erum við sjálfir sem metum það. Þetta bið ég menn að hafa í huga því að ef menn hafa ekki slík grundvallaratriði í huga þegar verið er að ræða um stóriðju kemur litið út úr þeim umr. og þær umr. verða ekki uppbyggilegar. Hæstv. iðnrh. sagði að það lægju skil í sambandi við atvinnustefnuna á milli þeirra, sem vilja hlutdeild útlendinga, og hinna, sem hana vilja ekki. Þetta er algjör misskilningur hjá hæstv. ráðh. Það liggja engin skil þarna og eðli málsins samkv. geta þau ekki legið þarna því að við getum ekki haft annan mælikvarða í þessum efnum, sem við erum að ræða um, en þann, hvað þjónar best íslenskum hagsmunum. Halda menn að það sé hægt fyrir fram að slá fastri einhverri reglu um að í tilteknum atriðum geti það aldrei verið hagur okkar að hafa samvinnu eða viðskipti við útlendinga? Nei, við megum ekki hugsa svo. Hæstv. ráðh. spyr svo eins og um einhver undur og stórmerki hvort við sjálfstæðismenn höldum, að útlendingar hafi einhvern hag af því sem við höfum ekki hag af, og hvort útlendingar séu með einhverja góðgerðastarfsemi. Það er eins og það hafi aldrei hvarflað að hæstv. iðnrh. hver sé grundvöllurinn að öllum viðskiptum. Hver er hann? Það verða engin viðskipti nema báðir hafi hag af og það er eins í þessu máli og öðrum. Það verða ekki viðskipti nema á þeim grundvelli að báðir hafi hag af. Mönnum getur missýnst, en viðskiptin takast á þeirri forsendu. Annars takast þau ekki. Þetta verður hæstv. iðnrh. að hafa í huga þegar hann er að ræða um stóriðjumálin og ýmis önnur almenn sannindi og mér liggur við að segja grundvallarsjónarmið og grundvallarreglur. En ég ætla ekki að fara frekar út í það núna. Ég vil koma að sérstöku raunhæfu viðfangsefni sem við erum að glíma við og ekki síst hæstv. iðnrh. vegna þess að hann fer með þessi mál, er æðsti maður í orkumálum og stóriðju. Viðfangsefnið er það, sem við segjum að við séum allir sammála um, að gera núna stórátak til að hagnýta orkulindir landsins. Það segir enginn að hann sé ekki með því. Hæstv. iðnrh. er enginn eftirbátur í því að leggja áherslu á þetta og sýnir það með tillöguflutningi sínum á Alþingi. En hvernig á að framkvæma þetta? Þar liggja ekkí nein skil í sambandi við atvinnustefnu á þann veg sem hæstv. iðnrh. var að gera skóna áðan. Við skulum bara spyrja: Hvernig eigum við að framkvæma stefnu iðnrh., sem er samhljóða stefnu Sjálfstfl„ að reisa stórvirkjanir á 10–12 árum, eins og hann hefur sjálfur sagt fyrir nokkrum dögum í Sþ.? Ég bið menn að taka eftir því. Hvernig eigum við að framkvæma þetta, hvernig eigum við að standa undir fjármagnskostnaðinum af þessum virkjunum og af stóriðjunni sem þarf til að skapa markaðinn fyrir orkuna? Ég spyr að þessu vegna þess að við erum með áform um stórt átak á takmörkuðum tíma. Ef við ætlum að gera þetta á 50 árum þurfum við ekki að vera að spyrja. Þá tökum við þetta eftir því sem við getum og höfum bolmagn til og teljum rétt að setja fram mikið áhættufjármagn. En við ætlum að gera þetta á skömmum tíma. Og hvað er þetta? Ég vil minna á að talið er að álíka mikið fjármagn þurfi til að koma upp stóriðju til hagnýtingar orku og þarf til að koma upp virkjun til að framleiða orku til stóriðju. Nú er talið að stóriðjufyrirtæki, sem er álíka stórt og áliðjan í Straumsvík, og orkuver til að fullnægja orkuþörf slíkrar stóriðju kosti álíka mikið og allar erlendar skuldir Íslendinga í dag. Nú erum við ekki að tala um eina virkjun og eitt stóriðjuver á þessum 12 árum. Við erum að tala um nokkur stóriðjuver þó þau séu ekki mörg. Hvernig eigum við að framkvæma þetta? Nú geng ég út frá því, að við eigum einir allar virkjanirnar, eins og við höfum fram til þessa. Höfum við þá bolmagn til þess á svona skömmum tíma að fjármagna einir þá stóriðju sem kostar jafnmikið og þessar virkjanir? Ég leyfi mér að segja og tel að í því felist engin vantrú á íslensku framtaki, íslensku hugviti, íslenskri djörfung, að þetta sé ekki hægt að gera á þessum tíma á þennan hátt. Ég tel einnig að þó að við kynnum að hafa möguleika til að margfalda svo okkar erlendu skuldir sem þarf, þó við hefðum lánardrottna, þó við gætum tekið þessi lán, sé ekki hægt fyrir okkur og ekki ráðlegt að taka svo mikla áhættu á okkur sjálfa og að þess vegna eigum við undir öllum kringumstæðum að fá verulegt áhættufjármagn. Ef hæstv. iðnrh. telur að við þurfum ekki á þessu að halda, þurfum ekki erlent áhættufjármagn og erlenda eignaraðild að stóriðjufyrirtækjum, sem við reisum í svona ríkum mæli á svona skömmum tíma, þá tel ég að öll hans tillögugerð í virkjanamálunum sé byggð á sandi. Ég hef þess vegna viljað í lengstu lög bíða með að fella endanlega dóm um að þetta verði hreinn loddaraleikur ef svona er hugsað. Hæstv. ráðh. talaði áðan og sagði ýmislegt gott, sem ég get alveg tekið undir og hver einasti Íslendingur getur tekið undir, í sambandi við það sem hann kallar oft „íslenska atvinnustefnu“ þó að hann nefndi það ekki núna. Hann sagði líka ýmislegt sem ekki getur staðist, eins og ég hef rakið. En það, sem ég saknaði mest, var að hæstv. ráðh. kom ekkert að því, sem við stöndum núna frammi fyrir, hvernig við eigum að framkvæma hans eigin stefnu. Hvernig eigum við að gera það? Ég spyr hæstv. ráðh.: Vill hann hér og nú á þessum virðulega vettvangi í okkar ágætu deild skýra fyrir okkur hvernig hann ættar að framkvæma þetta, ef það er ætlunin að allt þetta sé gert, sem kostar svona mikla fjármuni, af okkar eigin fé, á svona skömmum tíma, ef hann ætlar að framkvæma þetta þannig að fá ekkert erlent áhættufjármagn? Mér leikur forvitni á að vita hvernig hæstv. ráðh. ætlar að framkvæma þetta. Og það er meira en að mér leiki forvitni á að vita þetta. Mér finnst að hæstv. ráðh. beri skylda til að skýra þetta nánar. Ég undirstrika svo að lokum að allt, sem ég hef talað um þetta, byggist á stefnu hæstv. ráðh. um þessar miklu virkjunarframkvæmdir og þessar óhjákvæmilega miklu stóriðjuframkvæmdir á þessum skamma tíma. Málið horfir allt öðruvísi við ef við ætlum að fara rólega í þetta. Ef við ætlum að reisa eina stórvirkjun á næstu 10 árum í staðinn fyrir að reisa þrjár og ef við ætlum að reisa eitt stóriðjuver í staðinn fyrir að reisa nokkur, þá horfir málið allt öðruvísi við. En við erum að flýta okkur. Við virðumst allir vera sammála um að það riði á að koma í not sem fyrst þeirri auðlegð sem við eigum í orkulindunum, láta það ekki dragast. Á því byggist sú stefna sem við sjálfstæðismenn erum með og kemur fram í tillögugerð hæstv. iðnrh. hér á Alþingi. Þess vegna spyr ég: Hvernig á að framkvæma þetta?



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Ég vildi undirstrika það, að ég er innilega sammála hv. 4. þm. Norðurl. e. um að það hefði verið betri fjárfesting fyrir okkur, hinn íslenska almenning, að leggja 1 100 km af bundnu slitlagi en að leggja fram hlutafé í járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Þetta var einmitt það atriði sem ég var að ræða um. Að sjálfsögðu er það svo, bæði með hið opinbera og aðra, að það eru takmörk fyrir því, fjármagni sem menn hafa hverju sinni. Það eru takmörk fyrir því, hvað menn taka t.d. að láni. Það eru takmörk fyrir því, hvað við getum tekið af sköttum af almenningi. Þess vegna eru takmörk fyrir því, sem hið opinbera hefur til ráðstöfunar á hverjum tíma. Þá verður að meta og vega hvað á að gera við þetta fé. Eigum við að leggja það í þetta fyrirtæki eða eigum við að leggja það t.d. í bundið slitlag? Ég er innilega sammála hv. þm. um að það hefði verið æskilegra og hagkvæmara fyrir allan almenning að nota þetta fé í framkvæmdir, sem sannarlega eru á borðinu eins arðsamar og við vitum allir. Það er einmitt þetta sem menn verða að gera upp við sig og athuga þegar þeir eru að ræða hlutdeild hins opinbera í stóriðjufyrirtækjum. Það er einmitt þetta, að menn hafa ýmsa möguleika til að ráðstafa fjármagninu til hagsbóta fyrir allan almenning. Og ef við höfum, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði og dró mjög fram, íslenska hagsmuni, hagsmuni alls almennings fyrir augum, þá hljótum við að hugsa sem svo: Hvernig eigum við að ráðstafa því takmarkaða fjármagni sem við höfum milli handa svo að það komi almenningi í landinu að sem mestum notum. Hv. þm. æsti sig eitthvað út af því, að ég sagði úr sæti mínu að einkareksturinn stæði sig betur en hinn opinberi. Ég held að jafnvel hv. þm. Alþb. geti ekkí komið það á óvart, að ég hef þá skoðun, og ég held að þeir hafi þá skoðun líka að mörgu leyti. Alla vega hef ég ekki heyrt till. frá þeim um að við þjóðnýtum t.d. allan atvinnurekstur á Íslandi, en það ætti að vera alveg rökrétt niðurstaða þeirra sem litu svo til að hið opinbera gæti rekið atvinnufyrirtækin betur en einstaklingarnir. Ég vil svo að lokum fara nokkrum orðum um það sem hæstv. iðnrh. sagði í seinni ræðu sinni. Hann spurði okkur hv. þm. hvort við eigum að láta útlendinga ráða okkar atvinnustefnu. Ég vil þá varpa fram annarri spurningu: Hefðum við látið útlendinga eitthvað meira ráða ef við hefðum átt t.d. 10% í járnblendiverksmiðjunni við Grundartanga og eignast hana hægt og bítandi, eins og ég lagði til á sínum tíma og kom fram í mínum málflutningi? Hefðum við látið þá eitthvað frekar ráða ferðinni í okkar atvinnuuppbyggingu? Að sjálfsögðu ekki. Hins vegar hefðum við ekki staðið í þeim sporum, sem við stöndum í núna, að þurfa að skuldbinda íslenskan almenning sem hluthafa í þessu fyrirtæki með þeim hætti sem við stöndum frammi fyrir í dag. Það er einmitt þetta sem málið snýst um, en ekki hvort að við eigum að treysta eingöngu á íslensk forræði í uppbyggingu stóriðju eða ekki. Ég hef þá skoðun, að við eigum að vera ófeimnir að semja við erlend fyrirtæki um þessa uppbyggingu einmitt af þeim ástæðum, sem komu fram hjá hv. 4. þm. Vestf., að við höfum ekki bolmagn til að gera jafnmikið og við viljum gera á skömmum tíma í þessum efnum sjálfir. En við þurfum að sjálfsögðu að fikra okkur áfram, Íslendingar, í því að eiga og reka slík fyrirtæki, og mér hefur hugnast best í mínum huga sú aðferð að semja þannig við þessa aðila að við eignumst fyrirtækin smátt og smátt. Ég vildi, að þetta kæmi fram, og vil undirstrika enn og aftur að ég er nákvæmlega sömu skoðunar og hv. þm. Stefán Jónsson að við þurfum einmitt að gæta að því, þegar við erum að taka ákvarðanir um að leggja fram fé í fyrirtæki sem þessi, hvort þau séu nægjanlega arðbær, hvort þau séu besti kosturinn fyrir okkur að leggja í viðkomandi fjármagn. Þá þurfum við að sjálfsögðu að taka fleira inn í reikninginn en einvörðungu fjármagnshliðina og arðinn. Við þurfum að sjálfsögðu að taka með í reikninginn þjóðfélagsaðstæður okkar, atvinnusköpun o.s.frv. Ég held að reynslan sanni það með því, sem við stöndum frammi fyrir nú með járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, að við þurfum að gæta okkar miklu meira þegar við tökum afstöðu til slíkra mála en gert var á þeim tíma.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að koma hér og bæta örfáu við vegna fyrirspurnar sem til mín var beint síðast frá hv. 3. þm. Norðurl e., þess efnis, hvort ég teldi að það hefði einhver áhrif á íslenskt atvinnulíf ef Íslendingar hefðu ekki átt meiri hluta í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, heldur aðeins 10% eignarhlutdeild, - hvort það hefði haft áhrif á stefnu fyrirtækisins og annað í stjórn þess. Ég svara hv. þm. alveg beint og hiklaust. Ég er þeirrar skoðunar, að sú almenna stefnumörkun, sem fólst í meirihlutaeignaraðild Íslendinga að fyrirtækinu, þó að matið á hagkvæmni þess og skynsemi að ráðast í þetta fyrirtæki á þessum tíma hafi ekki verið rétt, - þessi rammi, meirihlutaeignaraðild, hafi verið réttur og það skipti miklu og það skipti sköpum, hvort menn ráða yfir viðkomandi fyrirtæki, hvort við getum rekið það út frá okkar eigin forsendum eða hvort það er rekið út frá forsendum útlendinga sem hafa starfrækslu í landinu. Það skiptir þá vissulega máli hvort menn eru með 10% eða meiri hluta. Meirihlutaeignaraðildin ein segir ekki heldur alla sögu. Það þarf fleira til að koma til þess að um virk yfirráð sé að ræða, eins og ekki þarf að fjölyrða um hér. Þar skipta aðföng og markaður að sjálfsögðu einnig máli. Ég vil aðeins bæta því við, að núverandi framkvæmdastjóri járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, sem hefur fengið reynslu af því að standa fyrir því fyrirtæki og gert það að mörgu leyti með myndarbrag við erfiðar aðstæður, hefur skýrt frá því sem sínu viðhorfi eftir þá reynslu, sem hann hefur af að standa í forsvari fyrir járnblendiverksmiðjunni, að það hafi verið rétt ákvörðun af Íslendinga hálfu að tryggja sér meiri hluta í fyrirtækinu vegna þeirra áhrifa sem slíkt tryggði á rekstur þess og þróun í kringum fyrirtækið að öðru leyti. Ég held að það sé full ástæða fyrir hv. alþm. að gefa þessum orðum og þessari reynslu Jóns Sigurðssonar, framkvæmdastjóra járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, gaum. Þá vil ég aðeins koma að fyrirspurn hv. 4. þm. Vestf. til mín, hvernig ég ætli að standa að framkvæmd á þeim stefnuramma sem dregin var í frv. og nú lögum nr. 60/1981, um raforkuver, og þeirri uppbyggingu markaðar sem gert er ráð fyrir, miðað við forsendur þeirra laga. Þó ber okkur að hafa þar vel í huga þá varnagla sem slegnir eru í sambandi við þá lögfestingu. Þar er enginn fastur rammi á ferðinni að þetta skuli gert fram að þessum tíma, heldur er þar um almenn stefnumið að ræða að gefnum ákveðnum forsendum varðandi hraða uppbyggingu. En það, sem spurt var um, var fyrst og fremst þetta: Er nokkur von til þess, að við Íslendingar getum risið undir þeirri fjárfestingu sem þarna er á ferðinni.  Þá vil ég vísa hv. 4. þm. Vestf. á upplýsingar sem var að finna í fskj. með frv. til l. um raforkuver, þar sem það var einmitt dregið fram með útreikningum frá Þjóðhagsstofnun hvað þessi hraði í uppbyggingu þýddi í greiðslubyrði fyrir íslenska þjóðarbúið sem hlutfall af vergum þjóðartekjum, að mig minnir hafi verið viðmiðunin, og það voru tekin tvö dæmi miðað við hagvöxt, vegna þess að vöxtur þjóðarframleiðslu fer eftir þeim hagvexti sem við gerum ráð fyrir. Annars vegar var miðað við 3.5%, hins vegar við 1.5% hagvöxt á tímabilinu. Það, sem út úr þessu dæmi kom, var ekki hærra hlutfall en svo, að þegar einhverjir hv, stjórnarandstæðingar voru að ræða þetta frv. fannst þeim að það væri heldúr lágt stefnt að þessu leyti. Það sýndi sig nefnilega, að miðað við þennan framkvæmdatíma, þessa uppbyggingu og fjárfestingu í orkufrekum iðnaði, sem gert var ráð fyrir að væri 1.5 millj. fyrir hverja gwst., ef ég man rétt, 1.5 millj. nýkr. miðað við hverja gwst. í orku, var ekki hærra stefnt, var ekki í meira ráðist en svo, að það fór ekki fram úr meðaltali þess sem við höfum á okkur tekið á tímabilinu 1971–1980 í orkuframkvæmdum og orkufrekum iðnaði á okkar vegum. Ég held því að þetta, sem ég vitna hér til, veiti nokkuð skýrt svar við því sem hv. þm. spurði um. Hann var að gera því skóna, að hugmyndir mínar að þessu leyti, ef við værum að miða við að við Íslendingar réðumst í þessa fjárfestingu, væru reistar á sandi, og hann ættaði aðeins að draga það við sig, ég veit ekki hvort það er til morguns eða eitthvað lengur. að stimpla allt saman loddaraleik eða loddaraskap sem ég er að halda fram um þessi efni. Ég held að hv. þm. eigi að gá betur að því, hvaða fjárfesting er hér á ferðinni. Ég held að hann hljóti að vita það, jafnmikið og hann hugsar og talar um orkumál, að áherslur okkar í fjárfestingu í orkumálum eru að breytast á þessum tíma. Við erum að ljúka stórátaki í sambandi við húshitun með innlendum orkugjöfum og við höfum lagt í mikla fjárfestingu í hitaveituframkvæmdum á undanförnum árum þar sem um verður að ræða verulegan samdrátt á næstu árum. Við það skapast nýtt svigrúm til fjárfestingar í iðnaði í stað þess sem við höfum verið að leggja í orkuframkvæmdir, í hitaveituframkvæmdir og stofnlínuframkvæmdir til að koma innlendum orkugjöfum í gagnið. Til þess að það sé enginn misskilningur uppi okkar á milli í sambandi við þetta efni eru stefnumið okkar Alþb.-manna alveg skýr í þessum efnum og það er langt síðan við höfum gert þessi mál upp. Við höfðum líka gert það þegar lögin um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga voru til afgreiðslu. Við höfðum markað okkur fyrstir flokka stefnu í sambandi við þessi mál. Hún lá skýr og ótvíræð fyrir. Við settum það fram sem lágmarkskröfu í sambandi við fjárfestingu í orkufrekum iðnaði að við værum þar meirihlutaaðilar hvað eignaraðild snerti. Við útilokuðum ekki og útilokum ekki enn að eiga einhvern hlut að samstarfi með útlendingum sem minnihlutaaðilum í slíkri uppbyggingu ef við sjáum okkur skýran hag í því, en við teljum æskilegast, að á slíkt þurfi ekki að reyna, og við eigum engan veginn að setja það fram sem eitthvert óskastefnumið ef við sjáum að við höfum bolmagn til að ráða við verkefnin að fullu og öllu sjálfir. Og meirihlutaeignaraðildin ein nægir okkur ekki. Við verðum að hafa tryggingu fyrir því að ráða yfir framleiðsluferlinum að öðru leyti þannig að við höfum ekki einhvern á leiðinni sem getur kippt í spottann þó að við höfum hinn formlega eignarhaldsmeirihluta í viðkomandi fyrirtæki. Við þurfum því að hafa þannig tök á aðföngum og markaði að við hættum ekki of miklu til. Þetta er sú stefna sem Alþb. hefur markað og ber fram. Við höfum t.d. í núverandi ríkisstjórn markað þá stefnu í sambandi við uppbyggingu næsta stóriðjufyrirtækis sem er á dagskrá hvað undirbúning snertir og liggur hér fyrir Alþingi, kísilmálmverksmiðju, að við stöndum að þvi fyrirtæki einir. Við teljum ekki nauðsynlegt að leita til útlendinga um eignarhlutdeild að henni. Það hefur ekki verið neitt formlega lokað fyrir það, en við undirbúning málsins er ekki gert ráð fyrir að á það þurfi að reyna. Og það er ekkert sem bendir til þess við undirbúning málsins, að nauðsynlegt sé eða sérstakur hagur fyrir okkur að fara að leita eftir einhverri minnihlutaeignaraðild útlendinga í slíku fyrirtæki. Það losar okkur t, d. undan þeim vanda að fara að gera flókna samninga, fylgisamninga, eins og við þekkjum frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, svo ekki sé talað um álverið í Straumsvík, vegna umtalsverðrar eignarhlutdeildar erlendra aðila sem hafa krafist mjög sterkra samningslegra skuldbindinga af okkar hálfu í sambandi við aðstöðu sína og rekstur hérlendis. Ég held að við hv. 4. þm. Vestf. ættum að geta verið á einu máli um það, eftir að hann hefur athugað þetta mál betur, að það er engin ofætlun okkar Íslendinga, ef við metum það skynsamlegt að ráðast í iðnaðaruppbyggingu með þeim hraða sem þarna var til umræðu, finnum flöt á því, hagkvæm tækifæri til fjárfestingar, heldur er það fyllilega á okkar færi efnahagslega séð að standa undir slíkri fjárfestingu.