Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þess skal getið áður en gengið er til dagskrár að fyrirhugað er að fimm fyrstu dagskrárliðirnir, þ.e. atkvæðagreiðslur, verði teknir fyrir kl. 1 í dag, en fram að því verður tíminn notaður til þess að taka fyrir dagskrármálin eftir því sem tími vinnst til 6., 7. og 8. mál. En framhald umræðu um skýrslu forsrh. um Byggðastofnun hefst að loknum atkvæðagreiðslum.

Virðulegi forseti. Ég vek hér máls á viðkvæmu og vandasömu efni, sjálfsvígum. Það er viðkvæmt vegna þess að fjöldi fólks á um sárt að binda vegna sjálfsvígs í fjölskyldu, ástvina- og vinahópi. Það er vandasamt vegna þess að umfjöllun verður í öllum greinum að vera ábyrg og hlutlæg. Fátt er átakanlegra en sjálfsvíg. Vandamál og vanlíðan einstaklinga eru og verða óleyst vegna þess að viðkomandi hefur ekki leyst þau í lífi sínu en horfið frá þeim. Eftir standa ástvinir með sárin og harminn, allar efaspurningarnar og eftirsjána, öllum þeim votta ég dýpstu samúð. Jafnframt eru sjálfsvíg og tíðni þeirra áhyggjuefni þjóðfélagsins í heild. Víða er verið að hugsa um þessi mál, bæði hérlendis og erlendis. Ég kem að því síðar og vil einnig hyggja að hugsanlegum úrbótum. Flestar rannsóknir á tengslum þjóðfélagslegra þátta við sjálfsvíg taka mið af tímamótarannsóknum félagsfræðingsins og heimspekingsins Émile Durkheim á sjálfsvígum. Bók hans ,,Sjálfsvíg`` --- ,,Le Suicide`` kom út árið 1897 og enda þótt eitt og annað hafi verið fundið að aðferðum hans til rannsókna má segja að meginhugmyndir hans hafi staðist síðari tíma athuganir. Í stuttu máli má segja að niðurstöður rannsókna hans og síðari tíma sýni eftirfarandi: Til aukinnar tíðni sjálfsvíga leiða: 1. Örar þjóðfélagslegar breytingar. 2. Miklar sveiflur í efnahagslífi. 3. Gagngerar breytingar á atvinnuháttum. 4. Aukið atvinnuleysi. 5. Veik staða meginstofnana þjóðfélagsins eins og fjölskyldu og kirkju. 6. Hnignun hefða og rótgróinna siða. 7. Hnignun menningarlegra gilda með þar af leiðandi óljósu gildismati. Margt bendir til þess að við þessar aðstæður skapist upplausnarástand sem leiðir til ýmissa félagslegra vandamála. Þegar litið er yfir kenningar Durkheims og það sem síðari tíma rannsóknir hafa bætt við þær sést því miður glöggt að forsendur hækkandi tíðni sjálfsvíga eru fyrir hendi, einkum í tæknivæddum, vestrænum heimi. Óvíða eru sveiflur í þjóðfélagi eins miklar og einmitt hér á landi. Fljótt á litið virðast flestar þær ástæður sem að framan eru taldar eiga við íslenskt nútímaþjóðfélag og fremur það en mörg önnur þjóðfélög. Einhliða áhersla á sumar hliðar velferðar kann einnig að vera orsakavaldur. Víða erlendis hafa farið fram umfangsmiklar rannsóknir á sjálfsvígum og hugsanlegum orsökum þeirra. Að þeim er staðið af færustu sérfræðingum og oft að tilhlutan stjórnvalda. Þannig leggur Bandaríkjaforseti, George Bush, mikla áherslu á að efldar séu rannsóknir á menntamálum og aðstæðum unglinga þar í landi. Full þörf er á að taka þessi mál hérlendis öruggum og föstum tökum. Þörfin fyrir rannsóknir er ótvíræð þar sem einhlítar skýringar á stóraukinni tíðni sjálfsvíga eru vandfundnar, einkum meðal ungmenna. Það dylst ekki að mitt í velferðinni eru brotalamir og alvarlegir brestir. Velferðin stendur ekki á varanlegum grunni nema mannlegi þátturinn sé metinn mestur, að maðurinn, lífið og gildi þess sé efst á listanum hvað velferð viðkemur. Full þörf er reyndar á því að skilgreina velferðarhugtakið og hyggja að því hvaða skilyrðum þurfi að fullnægja til þess að mannleg velferð fái risið undir nafni. Þegar litið er á tölur um fjölda sjálfsvíga á Íslandi sést ógnvekjandi þróun. Tíðni þeirra fer hratt vaxandi. Aukin tíðni hefur átt sér stað á síðustu 10 árum meðal kvenna á aldrinum 45--55 ára. En langsamlega mest er tíðni sjálfsvíga meðal ungra karlmanna, 15--24 ára. Hún hefur margfaldast á síðustu áratugum og er vafalítið hærri en tölur sýna vegna þess að óvíst er hvort sjálfsvíg séu alltaf skráð sem slík. Það er ekki alltaf ljóst hvort um ásetning eða slys er að ræða. Þetta gildir reyndar um sjálfsvíg í öllum aldurshópum. Orsakir sjálfsvíga eru flóknar og taka til margra ólíkra þátta. Það er t.d. misskilningur að efnahagur og ytri aðstæður hafi úrslitaáhrif. Það er líka útbreiddur misskilningur að sá sem tali um að fremja sjálfsvíg láti ekki af því verða. Sú rannsókn sem ég tel nauðsynlegt að fari fram af hálfu stjórnskipaðrar nefndar þarf að vera víðtæk og taka til margra þátta, bæði í umhverfi og innan að, frá sálarlífi og hugarheimi. Vitað er að bein tengsl eru í mörgum tilfellum milli þunglyndis og sjálfsvíga. Geðlæknar telja að í meira en helmingi tilfella sé sjálfsvíg framið í sjúklegu þunglyndi. Rannsóknir sýna að þunglyndi, sem einnig er nefnt geðlægð, er algengt --- algengara en flesta grunar. Um 25% kvenna og 10% karla þjást af þunglyndi á einhverju aldursskeiði. Einkennin eru kvíðatilfinning, leiði, einbeitingarleysi, sektarkennd, lækkað sjálfsmat, tilgangs- og áhugaleysi, ranghugmyndir, sjálfsvígshugleiðingar og stundum sjálfsvíg. Svonefnt sjálfsvígsferli hefur að sjálfsögðu verið reynt að kanna og skilgreina eftir föngum. Geðlæknar telja að til geðlægðar og geðkvilla ýmiss konar megi rekja eins og áður sagði mikinn hluta sjálfsvíga. Og hlutur ungs fólks er mjög vaxandi eins og áður er sagt, einmitt þeirra sem við teljum vera í blóma lífsins og ættu að eiga þrótt til lífs og starfa. Rannsóknir, einkum erlendis, benda þó ekki til þess að geðlægð sé algengari nú en áður heldur valdi ytri aðstæður því að þeim sé nú hættara sem eru veikir fyrir. Álit geðlækna fellur í líkan farveg og þeirra sem hafa lagt sig eftir að kanna hina félagslegu þætti. Sé litið á íslenskar og erlendar athuganir á stöðu ungs fólks kemur í ljós að tengsl eru milli þunglyndis og kvíða, félagslegrar einangrunar og sjálfsvígshugleiðinga. Geðlæknar benda reyndar á að sá einangrist sem finnur til vanlíðunar og kvíða, leiða og áhugaleysis. Hann slíti oft ósjálfrátt tengslin við vinahópinn og fjölskyldan geti ekki nálgast hann. Sama gildir um aðra hjálparaðila. Hætta er einnig á að einkennunum sé stundum ruglað saman við svonefnda unglingaveiki sem eldast muni af. Hin aukna tíðni sjálfsvíga meðal ungs fólks á Íslandi leiðir hugann að aðstæðum þeirra, högum og kjörum. Nokkur viðleitni hefur verið til að kanna þær aðstæður og undir stjórn Þórólfs Þórlindssonar prófessors er nú í undirbúningi rannsókn á högum íslenskra unglinga og er sú rannsókn fyrirhuguð í vetur. Vitað er frá fyrri könnunum að um 13% 16--20 ára skólafólks segjast haldin kvíða, þunglyndi og streitu og þurfi hjálp. Sum þeirra segjast einmitt hafa hugleitt sjálfsvíg. Álíka stór hópur segist ekki eiga við vandamál að stríða í lífi sínu en sýnir samt sem áður veruleg einkenni kvíða og þunglyndis í svörum sínum. Þessum hópi tilheyrir fólk sem framkvæmir eins konar sviðsett sjálfsvíg sem er tífalt algengara en sjálfsvíg. Þá er ekki ætlunin beinlínis að stytta sér aldur heldur er beitt vægum tilraunum og látið sérstaklega af þeim vita. Oftast er þar um að ræða kreppu í kringumstæðum og er þessari aðferð þá beitt til að brjótast út úr kreppunni og knýja fram breytta stöðu. Slík tilvik eru raunar alls ekki bundin einum aldurshópi öðrum fremur en konur eru í þessum hópi þrefalt fleiri. Virðulegi forseti. Af framansögðu ætti að vera ljóst að fyrir löngu er tímabært að taka þessi mál til gagngerrar athugunar og kanna aðstæður, umhverfi, viðfangsefni og lífsvanda fólks, einkum ungs fólks. Það er ekkert lögmál að svo og svo margir fyrirfari sér á ári. Það er líka vitað og sannað að forvarnaraðgerðir bera árangur. Í Bandaríkjunum hefur miklu verið kostað til rannsókna og þar í landi er farinn að heyrast vonartónn. Fyrirbyggjandi aðgerðir og meiri umhyggja fyrir ungu fólki skilar árangri. Rannsóknir og nokkuð markvissar aðgerðir í nágrannalöndum okkar benda til hins sama. Vafalaust getur rannsóknarnefnd hérlendis hagnýtt sér þá vinnu í einhverjum mæli og einnig þær athuganir, sem gerðar hafa verið erlendis af einstaklingum og stofnunum. Erlendar kannanir verða þó ekki heimfærðar nema að nokkru leyti á íslenskan veruleika. Virðulegi forseti. Allur almenningur hlýtur að hafa áhyggjur af aukinni tíðni sjálfsvíga í landinu. Ég hef aflað mér upplýsinga um sjálfsvíg ungs fólks og fólks yfirleitt á þessu ári, 1991. Þær tölur og staðreyndir eru trúnaðarmál og því greini ég að sjálfsögðu ekki frá þeim. En þær greina því miður frá þeirri sorglegu staðreynd að sjálfsvígstíðni er ekki að lækka. Fjarri því. Hér þarf að bregðast við með festu, ábyrgð og allri þeirri þekkingu sem völ er á. Virðulegi forseti. Almenn viðhorf og efnistök í þjóðfélagsumræðu skiptir einnig töluverðu máli. Efnahagsmál og efnahagsástand eru tíðrædd og að sjálfsögðu einkum hér á hinu háa Alþingi. Dökk mynd er oft upp dregin af afkomu þjóðarbúsins og einstaklinganna. Síst sæti á okkur að neita því hér. En tal um versnandi hag, t.d. hér og í fjölmiðlum, tal um nær gjaldþrota þjóð er engum samboðið. Slíkt eykur ekki lífsvilja þeirra sem eru veikir fyrir. Í víðum skilningi þarf að ræða varanlega velferð, þá velferð sem við stefnum að í landinu svo að þjóðin geti sagt með sanni að hún sé hamingjusöm, jafnvel hamingjusömust allra þjóða. Að þessu stefnum við og skulum sameinast um. Allt böl má bæta. Aldrei þarf að vera svo dimmt að ekki finnist leiðir úr vandanum. Þær eru til ef leitað er hjálpar og þekkingar á þeim leiðum. Markmiðið hlýtur að vera að efla lífsviljann og raunveruleg lífsgæði svo að lífið sé eftirsóknarverðara og öllum landsmönnum meira virði en dauðinn. Virðulegi forseti. Ég legg til að tillögunni verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til síðari umræðu og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Þjóðfélagið hefur verið að breytast. Á stuttum tíma hefur þjóðfélagið tekið stórstígum breytingum, sannarlega stakkaskiptum. Það sjáum við í ytri lífskjörum, efnahag og öllum aðstæðum fólks í landinu. En það er ástæða til að spyrja í þessu sambandi: Hefur maðurinn gleymst, hafa hinar raunverulegu mannlegu þarfir gleymst í öllum framförunum? Það er einnig ástæða til að spyrja að því hvort maðurinn standi undir þeim kröfum lengur sem skefjalausir og kaldir hagsmunir gera til hans í auknum mæli á grundvelli lífsgæðakapphlaupsins. Þessar spurningar leita á hugann þegar till. til þál. um könnun á tíðni og orsökum sjálfsvíga er til umræðu. Hér er hreyft stóru máli og í því sambandi vil ég leggja áherslu á að hér verði rætt af nærgætni og tillitssemi. Þegar þetta mál er til umræðu vil ég leggja áherslu á það að við gleymum ekki þeim sem eiga um sárt að binda. Það eru aðstandendur sem í hlut eiga. Ég vildi leggja til að þegar þessi þáltill. verður tekin til umræðu í nefnd verði kannað og það skoðað á hvern hátt megi bæta og efla alla þjónustu við þetta fólk. Það er mikilvægt að kanna tíðni og orsakir sjálfsvíga en það er ekki síður mikilvægt að starfa markvisst að því að samhæfa og efla þjónustu við aðstandendur. Ég veit að þeir sem standa að þeirri þjónustu, sóknarprestar, starfsfólk heilbrigðisstétta, jafnvel lögreglan, félagsráðgjafar og margir fleiri, þeir standa oft í erfiðum sporum og þessi umræða er ekki komin lengra en að oft skortir ekki einungis orð heldur skortir oft ráð til að gera það sem hugsanlega má gera til að létta byrðar í sárri neyð. Það er rétt, sem komið hefur fram, að víða ríkir upplausn, fjárhagsáhyggjur, vímuefnaneysla fer vaxandi og það er alvarlegt þegar spurt er: Hvað veldur því að ungt fólk ákveður að svipta sig lífi? Ég hef stundum sagt að um þetta tekur í raun og veru enginn ákvörðun vegna þess að sá sem stendur andspænis slíkri ákvörðun ræður ekki við slíkt val. Slíkt val hlýtur að verða á grundvelli skelfilegrar örvæntingar. Það er eðli og grundvöllur mannsins að vilja lifa sínu lífi og þar berum við mikla ábyrgð sem með stjórnmál förum í landinu að vera vakandi með fyrirbyggjandi aðgerðum að upplausn og ringulreið gangi ekki svo langt sem því miður raun ber vitni víða. Hér er erfitt að greina um ábyrgð og í þessu sambandi hafa fæst orð minnsta ábyrgð. Virðulegi forseti. Hér er hreyft brýnu máli, sem ekki hefur verið til umræðu hér í þeim mæli sem kannski væri ástæða til. E.t.v. vegna þess að okkur skortir orð, okkur skortir ráð. Því er mikilvægt að leitast verði við eins og kostur er að leita samráðs og samvinnu við alla þá aðila sem að þessum málum koma. Í þáltill. er nefnt að nefndin verði skipuð aðilum úr þeim stéttum er sérfróðar geta talist í þessum og skyldum efnum. Það verður að treysta því að slík samvinna megi eflast og styrkjast og koma að því gagni sem við öll vonum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. flm. þessarar þáltill. fyrir að færa þetta viðkvæma mál inn á vettvang Alþingis. Hér er hreyft þörfu máli, að gera slíka könnun sem hér um ræðir. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þessa till. og ég sé að meðflutningsmenn hv. 1. flm. eru úr öllum stjórnmálaflokkum sem eiga sæti á Alþingi. Ég hef átt þess kost ásamt öðrum þingmönnum Austurl. að ræða þessi mál sérstaklega við þá aðila sem mest fjalla um þau á því svæði. Þeir hafa myndað starfshóp til að ræða þessi mál, ræða saman, miðla sinni reynslu og styrkja hver annan í þessu erfiða starfi að hafa samband við þá aðstandendur sem eiga um sárt að binda. Einnig var nýlega haldin mjög fjölmenn ráðstefna á Austurlandi sem hjúkrunarfólk þar gekkst fyrir um geðheilbrigðismál. Tilgangur hennar var sá að leiða saman þá aðila sem um þessi mál fjalla, miðla þekkingu og reynslu og starfa þannig að það skili nokkuð á veg. Þessi könnun sem hér um ræðir er einmitt einn þátturinn í því að skila mönnum nokkuð á leið. Það kom fram í máli hv. flm., 2. þm. Norðurl. v., og sömuleiðis í máli hv. 5. þm. Austurl., að orsakirnar eru flóknar og málið viðkvæmt og ég tek undir það. Það kom einnig fram í máli þeirra að breytingar hafa verið miklar í þjóðfélaginu. Efnahagslegar framfarir hafa orðið og miklar breytingar á lífsháttum þjóðarinnar en það er ekki endilega víst að þessir peningar og breyttu lífshættir og kapphlaup um góð lífskjör færi þjóðinni aukna hamingju. Hamingjan er áreiðanlega ekki síst fólgin í mannlegum samskiptum og traustum fjölskylduböndum. Það vill verða svo að þeir sem eiga að hafa forustu á ýmsum sviðum, og þar á meðal við stjórnmálamenn, eru kannski of uppteknir daglega í umræðum um efnahagsmál og gefa hinum mannlegu samskiptum ekki nægilegan gaum og hvernig einstaklingunum líður í þjóðfélaginu. Breytingin frá gamla bændaþjóðfélaginu yfir í alþjóðlegt samfélag sem íslenska þjóðfélagið er að verða og verður áreiðanlega í ríkari mæli á næstunni er breyting sem er mörgum þungbær á fáeinum áratugum og jafnvel fáeinum árum. Þessi kynslóð hefur áreiðanlega upplifað meiri breytingar í þjóðfélaginu en kynslóðirnar á undan okkur upplifðu á 1000 árum. Þetta hefur áhrif. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég tek undir það sem hv. ræðumenn, sem hafa talað hér á undan, hafa sagt. Ég vona að þessi þáltill. fái vandaða meðferð hér í Alþingi. Þetta er viðkvæmt mál og mjög vandasamt og það skiptir miklu hvernig þetta verk er unnið bæði í meðförum Alþingis og eins hvernig framhaldið verður ef svo fer, sem ég vona, að till. verði samþykkt. Miklu máli skiptir í þessu að leiða saman þá hópa sérfróðra manna og annarra sem hafa reynslu og þekkingu á þessum málum. Ég vil nefna hjúkrunarfólk, presta, lækna og lögreglu, sálfræðinga og félagsráðgjafa, sem allir hafa því miður frá reynslu að segja og einhverju að miðla í þessum málum. En mestu skiptir að um þetta mál sé fjallað af nærfærni.

Virðulegi forseti. Sú þáltill. sem hér hefur verið lögð fram er svo sannarlega tímabær. Það eru óhugnanlegar tölur sem birtast í grg. með þessari þáltill. Frá árinu 1970 aukast sjálfsvíg ungra karla í aldurshópnum 25--34 ára úr 34 í 48. Og í aldurshópnum 15--24 úr 18 í 64. Þessi mikla aukning sjálfsvíga ungra karlmanna á aldrinum 15--24 ára kallar á þá athugun sem lögð er til í þessari þáltill. Ef skoðuð eru þau línurit sem fylgja með þáltill. virðist tíðni sjálfsvíga í Noregi vera hlutfallslega mest í yngsta aldurshópnum, þ.e. 15--24 ára. En í Svíþjóð og Finnlandi er það aldurshópurinn 35--44 ára sem hefur hæsta tíðni. Það vekur upp spurningar um hvort eitthvað sé í eðli og umhverfi Norðmanna með svipuðum hætti og hjá okkur. Sú staðreynd að tíðni sjálfsvíga er miklu hærri hjá körlum en konum vekur líka upp spurningar hvers vegna karlmönnum er hættara við að leita slíkra leiða en konum. Allt þetta mál vekur svo brennandi spurningar að þeim verður að svara áður en hægt er að benda á leiðir til að snúa þessari þróun við. Við höfum verið að byggja upp velferðarkerfi á Íslandi sem við höfum haldið að væri það eina rétta og uggvænlegt er að á sama tíma og velferð virðist aukast almennt verður aukning á sjálfsvígum ungmenna. Er það umræðan í þjóðfélaginu sem veldur? Er það fréttaflutningurinn? Eru það við stjórnmálamennirnir með svartsýnisrausið eða hvað er það? Eða sjá ungmennin engan tilgang með lífi sínu? Getur ekki verið að lífsgæðakapphlaupið sem einkennir okkur sé ein orsökin? Menn eru ekki gjaldgengir nema taka þátt í því. Við verðum a.m.k. að leita að rót vandans og reyna að bregðast við. Til þess er þessi tillaga fyrsta skrefið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. flm. þessarar till. fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli og það gleður mig mjög að allnokkrir hafa talið ástæðu til að leggja orð í belg. Það sýnir vel þótt ekki séu margir í salnum að það eru þó margir sem láta sig þetta mál varða. Ég tel fulla þörf á að gerð verði könnun á tíðni og orsökum sjálfsvíga. Ekki síst með það fyrir augum að reyna að grípa til þeirra fyrirbyggjandi aðgerða sem unnt er. Sjálfsagt verður aldrei hægt að koma með öllu í veg fyrir að einstaklingar taki eigið líf, en áreiðanlega er hægt að minnka líkurnar á því, t.d. með því að missa aldrei sjónar á að í siðmenntuðu þjóðfélagi verða allir að fá tækifæri til að lifa mannsæmandi lífi, efnahagslega og félagslega. Einnig með því að vinna að öflugum vímuvörnum og því sem ég ætla að leyfa mér að gera að umtalsefni hér, með því að unnið verði markvisst starf í skólum og annars staðar gegn ofbeldi og ekki síst einelti sem því miður er stundum undanfari sjálfsvíga. Við kvennalistakonur fluttum á tveimur þingum tillögu um átak gegn einelti og Alþingi sýndi ábyrgð sína gagnvart því máli með því að samþykkja þál. um átak gegn einelti þann 17. des. sl. Ég vænti þess að ef tillaga sú sem hér er til umræðu verður samþykkt, sem vonandi verður, geti liður í þeirri könnun verið að afla gagna um störf þeirra sálfræðinga og skólafólks sem vinna nú á ýmsan hátt gegn einelti í skólum landsins og vonandi verður það starf meira þegar frá líður. Í umræðum um átak gegn einelti tók ég m.a. fram að í Noregi og Japan hafi verið gert átak gegn einelti í kjölfar alvarlegrar öldu sjálfsvíga meðal skólafólks í þessum löndum. Kveikjan að átaki Norðmanna og Japana var raunar umfjöllun fjölmiðla um vaxandi einelti í þessum löndum og alvarlegar afleiðingar þess. Ofbeldi í hópi barna og unglinga, ekki síst einelti, var talið ein helsta orsök þess að sjálfsvígum skólabarna hafði fjölgað mjög. Þegar loks var gripið til aðgerða og gert átak gegn einelti varð árangurinn betri en menn höfðu þorað að vona. 85% skóla í Noregi tóku þátt í átakinu og þótt ekki liggi endanlegar niðurstöður fyrir held ég að ég megi fullyrða, og hef raunar heyrt frá sálfræðingum hérlendis sem hafa fylgst með málinu, að þarna hafi orðið verulegur árangur. Sjálfsagt er slíkt ekki alltaf mælanlegt en mér finnst ástæða til að þetta komi fram í þessari umræðu. Jafnframt benti ég á í umræðum um þetta mál að samkvæmt nýjustu fréttum í fyrra mátti sjá að sjálfsvígstíðni íslenskra drengja væri orðin sú þriðja hæsta í Evrópu. Um það voru fréttir á þeim tíma. Síðan hafa raunar komið fram upplýsingar sem benda til þess að ástandið hafi ekki batnað, e.t.v. orðið alvarlegra og tölur þær, sem hv. 1. flm. þessarar tillögu gat um í framsögu sinni, staðfesta það. Ekki síst er ástæða til þess að skoða hve alvarlegt ástandið er orðið meðal karlmanna í aldurshópnum 15--24 ára hér á landi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að sjálfsvíg ungs fólks má að einhverju leyti rekja til þess að ofbeldi og einelti viðgengst í skólum. Það er nöturlegt að heyra íslensk börn segja frá veruleika sínum --- í skóla og utan --- eins og fram kemur t.d. í skýrslu sálfræðinganna Ingþórs Bjarnasonar og Trausta Valssonar frá árinu 1985. Sú skýrsla heitir Börn og unglingar, rannsókn á líðan og félagslegri aðstöðu þeirra í Reykjavík og á Siglufirði. En meðal athugasemda sem þar komu fram um stríðni og hrekki sem börn og unglingar hafa orðið fyrir, íslensk börn og unglingar, eru þessar: Drengur í 1. bekk sagði: Stundum þori ég ekki að fara út ef einhver ætlar að meiða mig. Drengur í 2. bekk sagði: Ég er hræddur við stóran strák sem er alltaf að lemja mig. Annar sagði: Ég þori stundum ekki að fara út því það eru 14--15 ára strákar sem eru alltaf að lemja okkur og banna okkur að hjóla á götunni. --- Þetta var einnig drengur í 2. bekk. Stúlka í 2. bekk sagði: Þegar bekkjarbræður mínir safnast saman hér fyrir utan og kasta grjóti í gluggana --- hún var að segja frá því þegar hún var hrædd. Og önnur telpa í 2. bekk sagði: Bekkjarbróðir minn er með vasahníf, hann skar dekkið á hjólinu mínu. Þetta er sú skelfing sem þessi börn búa við. Og drengur í 5. bekk, eldri aldurshópi, sem er farinn að nálgast þann hóp sem virðist vera í mestri áhættu hér vegna sjálfsvíga, sagði: Ég þori ekki út þegar stríð er milli hverfanna. Einu sinni var vinur bróður míns nefnilega lokaður inni í skúr í sex tíma þar sem rottur skriðu um allt. Ég verð að viðurkenna að ég varð fyrir nokkru áfalli þegar ég las þessar athugasemdir barnanna í nefndri skýrslu. Ég hafði að vísu fengist við kennslu í unglingaskóla, en að heyra ummæli barnanna sjálfra á þessa lund, vakti mig alla vega til umhugsunar. En það þýðir ekki að mála skrattann á vegginn og halda að allt sé svart. Það er mikilvægt að sinna öllum þeim forvörnum sem unnt er af fullri alvöru. Til þess þarf að vita hvað getur orsakað að einstaklingar grípi til óyndisúrræða, jafnvel þess að taka sitt eigið líf. Ef hægt er að gera eitthvað til að bæta aðstæðurnar, t.d. í skóla, er full ástæða til að gera það. Mig langar að lokum að benda á nytsamar ábendingar sem fram komu í fyrirlestri Einars Gylfa Jónssonar sálfræðings sem hann flutti á ráðstefnu Samtaka heilbrigðisstétta, Æska án ofbeldis, þann 5. okt. 1990. En hann sagði þar m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Að mínu mati eru eftirtaldir aðilar í lykilhlutverki hvað forvarnarstarf varðar: Stjórnvöld, þ.e. ríkisvald og sveitarfélög, foreldrar, skóli, meðferðaraðilar, fjölmiðlar, félagasamtök. Í fyrsta lagi eiga stjórnvöld nú þegar að hefja vinnu við að marka heildarstefnu í forvarnarstarfi. Í öðru lagi skal hér fjallað um þátt skólans. Um það hefur verið deilt hvert sé eðlilegt hlutverk skólans í forvarnarstarfi almennt. Hvort kennarar hafi faglegar forsendur til að fjalla um hin ýmsu vandamál sem upp koma í þjóðfélaginu og sem talið er að fjalla þurfi sérstaklega um við börn og unglinga. Þetta á ekki síður við um vímuefnavandann en það sem hér er til umfjöllunar, ofbeldi. Spurt er um hvort umfjöllun um ofbeldi, vímuefnaneyslu og fleira eigi að tilheyra ákveðnum fögum sérstaklega``  Jafnframt talar hann um að fjölmiðlar gegni mikilvægu hlutverki, einkum í því augnamiði að ná til almennings og hafa áhrif á hin almennu viðhorf. Félagasamtök hafa þegar sannað gildi sitt í forvarnarstarfi, segir Einar Gylfi, og bendir á Vímulausa æsku, Lionshreyfinguna og fleira, íþróttafélög og félagasamtök. En ekki síst bendir hann á foreldra og fjölskylduna sem lykilaðila í forvörnum. Mig langar að taka undir orð Einars Gylfa og bæta við að ég efast ekki um að prestar gegna hér einnig mikilvægu hlutverki. Ef eitthvað er unnt að gera ber að reyna það, en til þess þarf að þekkja vandann og er þessi tillaga vel fallin til að bæta úr. Ég fagna því að hún er komin fram og vona að hún fái brautargengi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með öðrum þingmönnum sem hér hafa talað og þakka hv. 1. flm. þessarar þáltill., Hjálmari Jónssyni, fyrir hans frumkvæði svo og öðrum flm. að tillögunni. Ég tel að hér sé hreyft máli sem nauðsynlegt er að Alþingi velti fyrir sér og reyni að taka á, leita skýringa og síðan auðvitað leita leiða til að stemma stigu eftir því sem mögulegt er við þessum válegu atburðum. Í grg. með tillögunni er reynt að velta fyrir sér hverjar kunni að vera orsakir sjálfsvíga og þá ekki síst sjálfsvíga ungs fólks sem er kannski í þessu tilviki hjá okkur sérstakt áhyggjuefni en auðvitað hljóta sjálfsvíg alltaf að vera það. Í grg. segir m.a. að ýmislegt sé vitað um þann feril sem leiðir til sjálfsvíga, svo sem sjúklegt þunglyndi og fleiri ástæður eins og notkun áfengis- og vímuefna, arfgengi, félagslegar kringumstæður, vonbrigði o.fl. Við vitum að stundum eru það jafnvel sjúkdómar, fólk sem haldið er alvarlegum sjúkdómum grípur til óyndisúrræða af þessu tagi. En það er sjálfsagt líka eitthvað í okkar þjóðfélagslegu umgjörð sem hefur valdið því að sjálfsvíg virðast vera algengari hér en í nágrannalöndunum og Ísland talið skera sig úr. Það kann að vera fjárhagsleg upplausn á heimilum eða fjárhagsstaðan almennt, atvinnu- og efnahagsástandið í þjóðfélaginu. Þó hælum við okkur af því að búa við eitthvert besta velferðarþjóðfélag í heimi með mjög fullkomið og gott velferðarkerfi, gott skólakerfi og góða heilbrigðisþjónustu. Þannig að sumt virðist stangast hrikalega á í þessu efni. Vímuefnin hafa vafalaust líka sín áhrif. En hvernig er ástandið í fjölskyldumálum hjá okkur? Hvernig er ástandið hjá þessu unga fólki sem grípur til slíkra óyndisúrræða? Hverjir geta haft áhrif? Hvert kann að vera hlutverk kvikmynda, myndbanda, fjölmiðla almennt í þessu efni? Ég velti þessu upp en þetta eru auðvitað bara vangaveltur og hugrenningar mínar. Maður skilur stundum ekki það myndefni sem kvikmynda- og myndbandaframleiðendur velja sér, skilur hvorki hugarfarið á bak við framleiðsluna né hugarfarið hjá því fólki sem sækir eftir að horfa á myndir af því tagi sem við vitum að eru á markaði. Ég hef líka oft velt því fyrir mér hvernig er með fréttamat fjölmiðla, þó svo að mér detti ekki í hug að gera fjölmiðla að neinum sérstökum blóraböggli í þessu sambandi, heldur velti þessu aðeins upp sem einum orsakaþætti. Eru fréttir nægjanlega jákvæðar? Erum við ekki oftar að velta okkur upp úr vandamálum og neikvæðum fréttum? Fréttamatið hlýtur að vera erfitt verkefni. Ég minnist þess að hafa eitt sinn erlendis hitt kunningja mína sem sögðu mér frá því að þau horfðu ekki lengur á sjónvarpsfréttir í því landi vegna þess að þar var ekki sagt frá neinu öðru en morðum, ofbeldi og slysum og þeim fyndist sá fréttaflutningur ekki eiga neitt erindi inn á sitt heimili. Við megum auðvitað gæta okkar á því líka. Kemur okkur meira við flugslys í Kína, járnbrautarslys á Indlandi eða eitthvað af því tagi, eða einhverjar jákvæðar fréttir úr okkar íslenska þjóðfélagi? Ég hygg að við mættum huga að því, auðvitað með fullri vinsemd við fréttamenn og fullri virðingu fyrir þeirra hlutverki, því vandasama hlutverki að velja úr fréttir og segja þjóðinni hvað þeir telja að sé fréttnæmt. Af störfum mínum sem heilbrrh. þekki ég að heilbrigðisstéttir hafa velt þessu vandamáli mikið fyrir sér. Landlæknir hefur skoðað þessi mál sérstaklega og hef ég rætt við hann oftar en einu sinni og oftar en tvisvar um þetta. Ég veit að geðlæknar og annað heilbrigðisstarfsfólk, sem starfar á þessu sviði, hefur einnig gert það mjög mikið og m.a. haldið fundi með fólki, með aðstandendum sem oft eiga um sárt að binda og með ýmsum aðilum í þjóðfélaginu sem þurfa að koma að þessu, eins og kennarar, prestar, lögreglumenn eða löggæslufólk og fleiri og fleiri. Ég tel að eitt það mikilvægasta sem við þurfum að gera sé að leggja áherslu á heilbrigt mannlíf, hvers konar. Ég beitti mér fyrir því í heilbrrn. að efna til samstarfs við ungmenna-, íþrótta- og æskulýðshreyfinguna í landinu um verkefni sem við kölluðum ,,Heilbrigða lífshætti æskufólks``. Það er auðvitað erfitt að mæla hvort svoleiðis viðfangsefni hafa áhrif eða hvaða áhrif þau hafa, en ég vænti þess þó að þar hafi verið farið inn á nokkuð nýjar brautir þar sem heilbrrn. beitir sér fyrir samstarfi við slík samtök sem þó fyrst og fremst hafa unnið á sviði menntmrn. Ég vil að lokum undirstrika mikilvægi þess að stjórnvöld og allir aðilar sem að málinu kunna að koma, svo sem fulltrúar ráðuneyta, taki höndum saman með öðrum þeim aðilum í þjóðfélaginu sem geta og vilja leggja sitt af mörkum til þess að sporna hér við fæti og gera allt sem hægt er til að draga úr þeim válegu atburðum sem hér er fjallað um. Ég vil lýsa stuðningi mínum við efni þessarar þáltill. og vona að hún fái hér brautargengi og afgreiðslu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. 1. flm. Hjálmari Jónssyni fyrir þessa þáltill. og lýsa yfir stuðningi mínum við hana. Hér er hreyft afar viðkvæmu máli sem brýn nauðsyn er þó á umræðu um. Það er átakanlegt að sjá tölur um þennan fjölda sjálfsvíga, ekki síst þar sem um ungmenni er að ræða. Við þurfum að reyna að finna orsakir þess hvers vegna þessi þróun hefur orðið. Það eru að sjálfsögðu ótalmargir þættir sem hér koma til athugunar og álita og bent hefur verið á nokkra þeirra í þessari umræðu. Við vorum í gær að ræða um frv. til breytinga á núgildandi hegningarlögum þar sem um er að ræða kynferðisbrot m.a. gegn börnum og unglingum. Í því sambandi vitnaði ég í skýrslu Aðalsteins Sigfússonar sálfræðings sem hann gerði fyrir Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar og fjallaði um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og unglingum. Mig langar í þessu sambandi til að vitna aðeins í lokaorð hans, þar sem hann segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Fagfólk verður að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd og þora að horfast í augu við hana að mörg barnanna sem leita til þeirra af ólíkum ástæðum búa við aðstæður sem eru hættulegar andlegri heilsu þeirra. Of oft er leitað ódýrra lausna sem þjóna fremur fagaðilunum sjálfum og viðtekinni hefð en hagsmunum barnanna. Erlendar og innlendar rannsóknir hafa margoft sýnt fram á samhengi uppeldisaðstæðna og hegðunar, hvort sem um er að ræða skemmri eða lengri tíma. Fagfólki hefur lengi verið ljóst að ýmsa geðræna erfiðleika, andfélagslega hegðun, námsörðugleika og önnur bágindi, sem draga úr getu einstaklinga til að takast á við kringumstæður sínar, bæði tilfinningalegar og félagslegar, má rekja til óviðunandi uppeldisaðstæðna, nema til komi sérstök vandamál sem eru þó oftast af líffræðilegum toga. Þetta er leikmönnum ekki alltaf ljóst. Óeðlileg hegðun barna og unglinga, sem leiðir af slæmum uppeldisaðstæðum, kemur oft ekki fram fyrr en að svo löngum tíma liðnum að erfitt er að sjá samhengið. Auk þess er börnum og unglingum eðlilegt að fara leynt með þær aðstæður sem þau búa við. Umhverfinu er gjarnt að persónugera hegðunina án tillits til þeirra forsendna sem einstaklingarnir höfðu til að ná eðlilegum þroska. Óvægnir dómar og neikvæð viðhorf til þeirra eru því fremur regla en undantekning og má því segja að hinum óheppilegu aðstæðum sé við haldið utan heimilis og eftir að viðkomandi fer að heiman.`` Ég tel að í þessum orðum felist nytsamleg ábending og er ljóst að við verðum öll að reyna að setja okkur betur inn í aðstæður barna og unglinga. Ég ítreka þakkir mínar til 1. flm. og annarra flm. fyrir þessa till. Ég vona að hún fái vandaða meðferð í þeirri nefnd er fær hana til meðferðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér örfá orð. Ég vil þakka fyrir að þessi till. skuli vera hér lögð fram. Það er löngu tímabært að taka á þessu máli. Þessi sjálfsvíg, sem hafa aukist svo óhugnanlega á undanförnum árum, eru afleiðing einhverra meina í þjóðfélaginu og það er eðlilegt og sjálfsagt að menn reyni að átta sig á því hverjar eru aðalástæðurnar fyrir aukningunni og reynt verði í framhaldi af því að gera einhverjar úrbætur. Svo virðist sem fjölmargt ungt fólki finni ekki sjálfsímynd sinni farveg, það sjái ekki hlutverk sitt í lífinu og það getur endað með þessum hörmulegu afleiðingum. Ég held að stór hluti af þessu, náttúrlega ekki nema samt hluti, sé vímuefna- og áfengisnotkun í landinu sem veldur oft heimilisaðstæðum sem eru óbærilegar og uppeldisaðstæðum sem gera einstaklinginn ekki færan um að meta lífið sem skyldi. Ég tel að það þurfi að gera verulega mikið átak til að reyna að koma því út til fólks að það eigi að leita sér hjálpar ef það lendir í þeim sálrænu hörmungum sem leiða til sjálfsvíga og ég held að það ætti að vera hluti af þessu máli að reynt verði að gera slíkt átak. En ég endurtek þakkir mínar fyrir þessa till. og ég mun styðja hana.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og þær viðtökur sem þáltill. þessi hefur fengið. Líka fyrir það hvernig umræðan hefur verið, hver tónninn hefur verið í henni. Það má finna það glöggt hjá öllum að þessi mál taka til hjartans, svo viðkvæm sem þau eru. Veit ég að flestir þekkja af eigin reynslu einhver slík mál. Að mínu mati hefur umræðan hér verið í réttu horfi. Umhyggja og persónuleg, alúðleg samskipti eru alltaf afar mikilvæg. Við þurfum að gefa gaum að náunganum, líðan hans, velferð þeirra sem við umgöngumst, gera samskiptin svo persónuleg sem hægt er, líka samskiptin við kerfið en á það finnst sumum stundum skorta. Það er nauðsynlegt að allir gæti að því sem stendur þeim næst. Þeir sem vegna starfa sinna koma að þessum efnum vinna virðingarvert og gott starf. Þar má t.d. nefna presta og lækna, sálfræðinga og félagsfræðinga. Engar tölur eru til um það hver mörgum fyrirhuguðum sjálfsvígum er afstýrt. Ástæða er til að ætla að stöðug vaktskylda þessara aðila skipti miklu máli. En það sem hv. þm. Jóhann Ársælsson kom hér að síðast vil ég einmitt árétta. Það er þetta að allir þeir aðilar sem í þessu vinna haldi áfram að vinna að málunum og að umræðan verði ekki aðeins núna heldur áfram, að við tökum hana alvarlega og þessa þróun. Ég vil líka þakka fyrir það sem fram kom hér að fólk leiti sér hjálpar ef það finnur fyrir slíkum vandamálum hjá sér, þunglyndi og öðru í þeim dúr. Líkur benda sterkt til að ákveðinn fjöldi fólks á hverjum stað þjáist af þunglyndi. Sú vanlíðan leiðir stundum til dauðahugsana, dauðaóska, sjálfsvígshugsana og síðan áætlana og tilrauna. Það verður nefndarinnar að rannsaka, ef skipuð verður. Ég vil ekki lengja umræðuna mikið en mig langar að benda á, einmitt út frá þjóðfélagslegum aðstæðum hjá okkur og af því að við höfum hér á hinu háa Alþingi á undanförnum dögum rætt um efnahagslægð, að þegar kreppunni miklu lauk forðum þá var farið að kanna ástæðurnar fyrir henni og þær kannanir leiddu í ljós að ástæðurnar voru líka og jafnvel ekki síður huglægar. Fólk missti kjarkinn, fylltist vonleysi og framtaksleysi eins og enginn hefði úrræði eða vilja til þess að fást við vandamálin. Því magnaðist ýmiss konar þjóðfélagsvandi. Ég vænti þess að niðurstöður nefndarinnar verði mikilvægar og grundvallandi í forvarnaraðgerðum og á þeim verði byggt. Þá tekst okkur miklu fremur að snúa við þessari óheillaþróun ef sérfræðingar úr öllum áttum og þeir sem þekkja þessi mál best leggjast á eitt, koma saman í nefnd til þess að leita bestu leiðanna. --- Fundarhlé.

Við nánari athugun leggur flm. til að till. verði vísað til hv. allshn. Áður hafði 1. flm. lagt til að till. færi til menntmn., en hann hefur endurskoðað það og telur eðlilegra að henni verði vísað til allshn.

Herra forseti. Það má segja að um stjórnvöl á þjóðarskútunni haldi nú ungir menn sem sumir hverjir hafa vafalaust komið með nýjar hugmyndir inn og aðrir dustað rykið af gömlum hugmyndum og boðað að þær séu nýjar. Ég vil nálgast þetta verkefni með því að byrja á því að fara yfir auðlindir Íslands vegna þess að það hlýtur að vera grundvallaratriði ef við viljum ræða þróun byggðar í landinu hvernig við nýtum auðlindir Íslands. Auðlindir Íslands flokka ég í þrennt. Í fyrsta lagi er það þjóðin sjálf, hæfileikar hennar og menntun. Vel menntuð þjóð eins og Íslendingar eru hlýtur að eiga mikla möguleika án allra auðlinda. Gleggsta dæmið um þetta eru Svisslendingar sem komust að því að það þurfti ekki mikið hráefni til að framleiða úr en það þurfti aftur á móti að framleiða betri úr en hinir svo hægt væri að selja þau. Á fleiri sviðum ruddust þeir inn í atvinnumál heimsins með það eitt að leiðarljósi að gera hlutina betur en aðrir. Sú þjóð sem fer mesta sigurför í dag í heiminum á ekki auðlindir, svo hreint er það, þær eru sáralitlar, sé það skoðað miðað við mannfjölda og miðað við auðlindir annarra þjóða. Það er Japan. Og það er umhugsunarefni, það hefur aðeins ein frétt, sem ég hef heyrt, komið frá fjármálaráðherra Japans á þessu hausti. Ef einhver hyggur að það hafi verið frétt um ríkisskuldabréf, það hafi verið frétt um einhverja stofnun sem fór fram úr fjárlögum, þá er það misskilningur. Sú frétt fjallaði um eina aðalatriðið í efnahagsmálum hverrar þjóðar. Það voru fréttir um það að viðskiptajöfnuður Japana var helmingi hagstæðari í október en hann hafði verið árið á undan í sama mánuði. Þá ætla ég að snúa mér að næstu auðlegð Íslands, sem er landið, landið sjálft. Og hvað er það? Það er í fyrsta lagi græna beltið upp frá ströndinni. Það er útbreiddur misskilningur að aðalvandamál þeirra sem vilja rækta á þessari jörð sé glíman við kulda. Aðalvandamál þeirra sem vilja rækta á þessari jörð er glíman við þurrkana. Og glíman við þurrkana harðnar með hverju árinu sem líður. Ég efa að nokkur Íslendingur hafi dregið upp skýrari mynd af því en hæstv. núv. utanrrh. á þingi Sameinuðu þjóðanna þegar hann gerði grein fyrir því hvílíkt óhemjulandsvæði sem áður voru akrar en eru nú eyðimerkur einar, og hversu stór svæði það eru sem áður voru akrar er ekki hægt að plægja í dag vegna þess að þá mundi það svæði verða að eyðimörk. Því að eyðimerkurnar eru að færast úr stað á jarðarkringlunni og hið ræktanlega land er á undanhaldi. Það er líka umhugsunarefni að FAO hefur gefið það út að helmingi meiri þörf verði fyrir aukningu matvæla á þeim áratug sem við lifum nú á heldur en það uppskerumagn sem muni bætast við. Næsta auðlind Íslands sem ég vil nefna er hin ósnortna náttúra. Hin ósnortna náttúra hefur slíkt aðdráttarafl fyrir erlenda ferðamenn að þó við höfum að mínu viti staðið illa að þeim málum þá varð 60% aukning á sl. þremur árum á erlendum ferðamönnum. Og það er umhugsunarefni að það er ekkert sem bendir til annars en að við getum stóraukið þennan þátt til eflingar þjóðartekna, þ.e. ef við höfum vit á því að standa þannig að málum að við dreifum ferðamannastraumnum um allt land en vísum þeim ekki bara á örfáa staði sem við höfum auglýst upp og stuðlum að því að allt fari í örtröð á þeim stöðum. Það næsta sem ég vil nefna er orka fallvatnanna og jarðhitinn. Orkan í jarðhitanum, háhitasvæðunum er helmingi meiri en í fallvötnunum og þess vegna ærið umhugsunarefni. Það er vissulega rétt að við höfum í dag þá stöðu að það er ólíklegt að málmar muni hækka í verði á næstu árum. Ástæðan er sú að það er mun friðvænlegra í heiminum en verið hefur. Og verður nú varla við nokkurn að sakast í þeim efnum. En það er ýmislegt annað sem hægt er að nota orku í og það er umhugsunarefni að skógarþjóðirnar, Svíþjóð og Finnland flytja inn mikið af trjám frá öðrum heimsálfum, m.a. Suður-Ameríku, til að vinna í sínum pappírsverksmiðjum. Jafnframt hafa Svíar gert plöntunarsamninga á landsvæðum í Suður-Ameríku. Við eigum ódýrari orku en aðrir í þessu sambandi sem er jarðhitinn og það er ekkert sem mælir gegn því að þetta mál verði tekið upp og skoðað t.d. varðandi Suðurnesin. Ég ætla að minnast hér á önnur verðmæti í iðrum jarðar. Það eru ýmsar námur til á Íslandi, en við höfum sáralítið nennt að athuga þetta. Hvernig hefur hæstv. iðnrh. gengið í olíuleitinni í Axarfirði? Vitið þið það? Það er nú ekki hægt að segja að hann hafi hlaupið af sér hornin, blessaður, við þá framkvæmd. Samt er það staðreynd að þar kemur jarðgas upp úr jörðu, sams konar jarðgas og er fyrirboði þess að olía sé undir. Það var miklu hraðari afgreiðsla Alþingis Íslendinga á ábyrgðunum til gullleitar á Skeiðarársandi. Ég ætla að nefna eitt enn og það er íslenska vatnið. Íslenska vatnið er auðlind. Við erum rétt að byrja útflutning á því. Það er umhugsunarefni að þegar áhugamenn tóku sig til á Snæfellsnesi og fóru að selja ölkelduvatn og auglýstu þetta upp eins og auglýsendur gera, sem góða vöru, sérstaklega góða vöru, hvað gerðist þá? Heilbrigðiseftirlitið tók vatnið í rannsókn. Það sagði að þetta væri ekkert merkilegt vatn, það væri alveg fráleitt að auglýsa þetta upp sem eitthvert sérstakt vatn. Hvað haldið þið að yrði um vissar vatnslindir Frakka, sem eru ekkert annað en ölkelduvatn, sem eru auglýstar upp með aðstoð dýrlinga hvað þá heldur annars? Það hefur ekkert heilbrigðiseftirlit í Frakklandi verið sent til höfuðs þessu til rannsóknar til að drepa það niður að hægt væri að selja ölkelduvatn frá Frakklandi. Nei, íslensk vinnubrögð eru dálítið sérstæð á sumum sviðum. Ég ætla næst að víkja að þeim fjórum atriðum sem ég tel að séu undirstöðuatriði þess hvernig byggðarþróun á Íslandi er á hverjum tíma. Það skal fyrst tekið fram að þar ræður gengisskráning íslensku krónunnar mestu, hvert raungengi krónunnar er á hverjum tíma. Ástæðan fyrir því að þetta ræður svo miklu um byggðarþróun er sú staðreynd að framleiðsluatvinnugreinarnar, sem standa fyrir framleiðslunni á mestöllum þeim erlenda gjaldeyri sem þjóðin notar, eru staðsettar úti á landi. Og um leið og framleiðsluatvinnugreinum Íslands er skipað að afhenda þennan gjaldeyri á lægra verði en það kostar að framleiða hann, hæstv. viðskrh., þá er verið að brjóta niður landsbyggðina og það er verið að gera það í dag með þessum vinnubrögðum. Treystir hæstv. viðskrh. sér til að reka sjoppu við Laugaveginn ef kúnnarnir sem koma inn af götunni ráða verðinu á vörunni sem seld er í sjoppunni? Valdið til að segja nei er tekið af seljandanum og honum skipað að selja vöruna út úr sjoppunni á því verði sem kúnnarnir vilja. Þetta er það sem Seðlabanki Íslands gerir hér við Arnarhól. Framleiðendur vörunnar, frystihúsin á Íslandi, saltfiskverkendur og allir aðrir sem standa að því að skapa erlendan gjaldeyri, afhenda þennan gjaldeyri í Seðlabankanum, til þess steinrunna apparats sem þar er og segir: Við kaupum hann af ykkur á þessu verði, því miður er það lægra verð en kostar að framleiða hann en okkar er valdið. Og hvað er boðið upp á í dag undir rós og beint þegar rætt er um þessi mál? Jú, það er boðið upp á það að menn séu svo sem reiðubúnir að samþykkja það að raungengi íslenskrar krónu verði lækkað ef sjávarútvegurinn samþykkir auðlindaskatt yfir sig í staðinn. Þetta hefur hæstv. viðskrh. látið skína í hér í ræðustólnum með því að segja að auðlindaskatturinn muni ekki skerða möguleika sjávarútvegsins þá verði önnur viðmiðun sett á gengi krónunnar. Þetta sagði hæstv. fjmrh. einnig í útvarpinu þegar hann gat þess að ef þetta yrði tekið upp yrði sett önnur viðmiðun á gengi krónunnar. Spurningin er: Er ætlunin í dag, með hinu háa raungengi, að þvinga sjávarútveginn svo á hnén að menn biðji nánast um hvað sem er? Ég vil vekja athygli á því að það er líka til seðlabanki í Japan og í Þýskalandi. Og þá sjaldan sem við fréttum af störfum þessara stofnana þá er það yfirleitt á sama veginn: Þessir seðlabankar eru að reyna að koma í veg fyrir það að japanska jenið og þýska markið hækki í verði. Þeir eru að reyna að koma í veg fyrir það að raungengi japanska jensins fari svo hátt upp að iðnaðarvara Japans seljist ekki erlendis. Og hvað eru þeir að gera í Þýskalandi? Þeir eru að berjast fyrir því að raungengi þýska marksins fari ekki upp svo að hægt sé að selja þýskan varning erlendis. Og hvað hefur seðlabanki Japans og seðlabanki Þýskalands gert til að ná þessu marki sínu? Þeir hafa af og til eytt óhemjuupphæðum til þess að kaupa bandaríska dollara þegar dollarinn hefur ætlað að fara niður til að koma í veg fyrir það að hann færi jafnlangt niður og þörf útflytjenda í Bandaríkjunum hefur verið. Með því að koma í veg fyrir að hann færi niður hafa þeir í reynd haldið sínum gjaldmiðli lægri en hann ella væri. Ef þeir hefðu ekki gert þetta þá hefði japanska jenið farið upp og þýska markið farið upp vegna þess að í afstæðnaheimi er það hlutfallið á milli sem skiptir öllu máli. Hlutfallið á milli í gengisskráningunni. Ég ætla þá að snúa mér að öðru atriðinu sem skiptir höfuðmáli í byggðarþróun og það eru samgöngur. Það eru samgöngur og aftur samgöngur. Samgöngur eru slagæðakerfi þjóðfélagsins og ef ákveðin svæði eru einangruð eins og um smáeyjar væri að ræða með því að ræna þær möguleikum til daglegra samgangna um landið þá er í reynd verið að setja þau svæði í annan flokk hvað það snertir að hafa möguleika til þess að þjóna sínum atvinnuvegum jafn vel og hin þar sem um daglegar samgöngur er að ræða. Þess vegna er það undirstöðuatriði að gera sér grein fyrir því að uppbygging vegakerfisins er eitt brýnasta verkefnið sem þjóðin hefur við að glíma ef hún vill auka sinn hagvöxt, m.a. ferðamannaþjónustuna, og ef hún vill skapa jafnræði á milli svæða í stuðningi við sína atvinnuuppbyggingu. Þriðja atriðið sem einnig skiptir höfuðmáli er þetta: Hvar staðsetja menn starfsmenn hinnar opinberu þjónustu? Ef við söfnum allri opinberri þjónustu á einn blett, eins og því miður hefur verið gert í allt of ríkum mæli, þá erum við um leið að færa til þann hluta íslenskrar þjóðar sem fer í nám og staðsetja hann á þeim stöðum þar sem þessi opinbera þjónusta er. Það er vitað að á næstu árum, næsta áratug og þar næsta, mun hvergi verða meiri fjölgun í störfum en í þjónustugeiranum. Þetta er ekkert séríslenskt lögmál. Þetta er alls staðar í heiminum. Þetta gerir það að verkum, ef þetta er skoðað, að t.d. í Svíþjóð hefur ekki aðeins 90% nýrra starfa orðið til í þjónustu, heldur yfir 100%, þ.e. það hefur fækkað í iðnaðinum, það hefur fækkað í námugreftrinum, það hefur fækkað í landbúnaðinum. Ef við berjum hausnum við steininn og segjum: Það skiptir ekki máli hvar við staðsetjum ný störf í þjónustu og færum þau öll á ákveðinn stað á landinu, þá erum við að sjálfsögðu að stuðla að því með opinberum aðgerðum í gegnum íslensku fjárlögin að byggðin færist úr stað. Þá kem ég að fjórða atriðinu og það er framfærslukostnaður hinna ýmsu svæða. Það eru nokkur atriði sem við verðjöfnum í þessu landi. Við verðjöfnum olíuna, við verðjöfnum landbúnaðarvörurnar. Með því að verðjafna þessa tvo þætti má segja sem svo að við hækkum verð á olíu á vissum svæðum á Íslandi. Trúlega má gera ráð fyrir því að bestu útgerðarstaðirnir væru með eitthvað lægra olíuverð, þó ekki muni miklu, heldur en það er í dag, ef þetta væri frjálst. En við jöfnum þetta og stuðlum þannig að því að allir séu með sama olíuverðið. Það sama má segja um landbúnaðarvöruna. Auðvitað væri landbúnaðarvaran ódýrari á Selfossi, Hvolsvelli og Hellu ef hún væri ekki jöfnuð. Hún væri ódýrari í Dalasýslu og Borgarfirði ef hún væri ekki jöfnuð. Hún væri hærri hér í Reykjavík. En við höfum náð sáttum um þessa stefnu og stöndum þannig að þessum málum. Viss atriði höfum við líka náð verulegum sáttum um. Við höfum náð sáttum um það að koma á miklu meiri jöfnuði í símakostnaði en var áður. Þar má segja að tæknin hafi hjálpað okkur og við erum ekki með þann mismuninn sem var. En á einu sviði brjótum við öll markaðslögmál, rústum þau, látum handaflið ráða, og það er varðandi upphitunarkostnaðinn. Það þýðir ekkert að halda því fram að það sé einhver heiðarleiki í því þegar offramleiðsla er á rafmagni í landinu, gífurleg offramleiðsla er á rafmagni, að standa þannig að málum að segja að það sé einhver styrkur við landsbyggðina þó hún fái raforkuna þá á lægra verði til upphitunar. Það er bara kalt markaðslögmál, hún ætti að falla í verði. Henni er haldið fastri með einokun. Með einokunaraðgerðum er henni haldið fastri. Hækkanirnar á raforkunni í landinu eru svo grófar að það er búið að ljúga því að íslenskri þjóð að við skuldum Blönduvirkjun. En Landsvirkjun skuldar minna í dag en áður en Blanda var byggð. Þannig standa málin. Landsvirkjun skuldar minna í dag en áður en Blanda var byggð, það er búið að borga Blönduvirkjun kontant út úr kassanum. Ég hygg að jafnvel hér í þéttbýlinu sjáist þess merki hverjar eru afleiðingar af kolvitlausri verðlagningu á raforku. Er það skynsamlegt að flytja inn gas til þess að elda mat á veitingahúsunum í Reykjavík? Væri ekki skynsamlegra að nota raforkuna og selja hana þá við því verði sem hægt er að selja hana? Framfærslukostnaður hinna ýmsu svæða getur verið nokkuð mismunandi eins og ég hef leitt hér rök að og það er dálítið merkilegt að það er aftur á móti unnið að því með ýmsum aðferðum að koma í veg fyrir það að eðlileg hagræði landshluta, eins og t.d. Austfjarða, fái notið sín ef það er skoðað. Ef tollalöggjöfin íslenska væri þannig að aðflutningsgjöldin væru ekki reiknuð út af tollinum út frá einhverju meðaltali í flutningskostnaði, þ.e. að ofan á réttan flutningskostnað eins og reikningurinn hljóðaði upp á yrði skatturinn reiknaður, þá mundi bílainnflutningur Íslendinga fara í gegnum Austfirði en ekki Reykjavík. Svo einfalt er það mál. Vegna þess að það er mun ódýrara að flytja alla bílana til Austfjarða. En tollakerfið sér um það að halda þessum flutningum beint til Reykjavíkur. Það var verulegt umhugsunarefni fyrir mig sem landsbyggðarþingmann að horfa á það að þegar tollgæslan í Hafnarfirði sótti stöðugt á vegna sinnar þjónustu og meiri og meiri flutningur fór í gegnum Hafnarfjörð, þá var handaflinu beitt til að koma í veg fyrir það. Það var of langt frá Sundahöfn til þess að það gæti verið sanngjarnt að flytja vörur inn til landsins til Hafnarfjarðar. Svona vopnaburður á bak við er kannski eitt af því sem menn þyrftu gjarnan að skoða og hugleiða hvort það getur flokkast undir heiðarlegar leikreglur í þessu landi. Þá ætla ég að snúa mér að því sem hlýtur að vera þó nokkuð umhugsunarefni í þeirri stöðu sem við erum og það er sú kenning að byggðastefnan hafi brugðist. Ég er hér með grein eftir hv. 3. þm. Reykv. sem er að því leyti til fyrirmyndar fram yfir marga aðra í landinu að hann kemur mikilli hugsun fyrir í stuttu máli og verður það að segja honum til hróss. Hann segir í þessari grein að það sé skýr starfsáætlun stjórnarflokkanna --- og það efa ég ekki. Það blasir við að mikil umskipti hafa orðið í íslenskum þjóðmálum eftir að núv. ríkisstjórn komst til valda. Skýrust voru þó umskiptin hjá hæstv. forsrh. Það má segja að það sé svipað ástand með hugmyndir hjá iðnrh. og utanrrh. og var, þar eru menn í sömu stólum og þeir voru. En hjá núv. forsrh. hefur verið boðuð ný stefna í atvinnumálum og byggðamálum. Og hver var fyrstur allra Íslendinga að átta sig á þessari stefnu? Vitið þið það sem hér eruð í salnum? --- Það var ríkisendurskoðandi. Enginn maður var jafnfljótur að átta sig á þessum vatnaskilum og ríkisendurskoðandi. Hann hefur það hlutverk að skrifa undir ársreikninga Framkvæmdasjóðs, Byggðastofnunar og Atvinnutryggingarsjóðs og hann hafði skrifað undir alla þessa ársreikninga miðað við það að landinu væri stjórnað með hagsmuni atvinnuveganna fyrir augum, ásamt hagsmunum fólksins. Hann var svo snöggur að átta sig á breytingunni að þó að blekið væri varla þornað á hans fyrri undirskrift undir alla þessa reikninga, þá skrifaði hann undir nýja útgáfu af öllum reikningunum. Mér er til efs að nokkur endurskoðandi á Íslandi hafi verið jafnsnöggur að rifa seglin og breyta seglabúnaði. Milljarða töp. Og hvar er það sem hann staðfestir það hvers vegna hann gerði þetta? Það er í Morgunblaðinu, því víðlesna blaði þjóðarinnar. Hann vissi sem var að svona stórtíðindi væri ekki hægt að koma á framfæri af viti annars staðar í lesendahópnum en í Morgunblaðinu. Stjórnarstefnan, segir hann, stjórnarstefnan kostar þetta fyrir sjóðakerfið. Svo einfalt er það. Ég hélt satt best að segja fyrst að það hefði slegið eitthvað fyrir í kollinum á þeim ágæta manni. En auðvitað var það algjör misskilningur og mín fáfræði að láta mér detta það í hug. Hann var bara með skarpari kveikju en hinir. Hann áttaði sig á því að nýja stefnan, sem var á þann veg að nú skyldi raungengið híft upp, þýddi það að hrun atvinnuvega, hrun fyrirtækja blasti við og gjaldþrot sjóðanna mundi verða niðurstaðan. Þetta voru merkileg tíðindi fyrir íslenska þjóð, hæstv. forsrh., að það skyldi geta gerst að sami aðilinn sem skrifað hafði undir reikninga með þessari niðurstöðu skyldi í einum grænum hvelli láta breyta öllum niðurstöðunum og skrifa undir upp á nýtt. Fyrir rétti gerist það stundum að vitni breytir sínum framburði. Hvað er sagt? Það er dæmt úr leik sem vanhæft til að bera vitni, af því að það er búið að breyta framburðinum. Þess vegna hlaut ríkisendurskoðandi að gera sér grein fyrir að hann yrði talinn óhæft vitni í efnahagsmálum Íslands nema hann hefði skýringar. Og hann hafði skýringarnar. Það er búið að breyta stjórnarstefnunni. Þessi breytta stefna þýðir þetta. Þetta er alveg eins og ef skipstjóri á strandferðaskipi breytir stefnunni á leið út fjörðinn og ákveður að sigla á aðra hvora fjallshlíðina. Það er auðvitað strand. Ég verð að segja eins og er að það hefur auðvitað komið fyrir að menn hafa hlaupið eftir alls konar villuljósum í þessum efnum. Svona til að létta andrúmsloftið langar mig til að segja hæstv. forsrh. frá því að það mun einu sinni hafa gerst þegar strandferðaskip sigldi inn fjörð á Vestfjörðum, og var farið að skyggja, að það ruglaðist á þessu rétta innsiglingarljósi og þeirri hagsýnu lausn sem ákveðinn bóndi hafði haft á því hvernig hann fór að því að handsama tvær kýr sem hann átti á kvöldin til að mjólka þær. Bóndinn vann í frystihúsinu og hafði ekki tíma til að mjólka kýrnar fyrr en komið var svartamyrkur og það var vandi að finna kýrnar svo hann hengdi bara baujulugt á aðra beljuna. Og svo þegar blessað strandferðaskipið kom siglandi inn þá stefndi það á kúna en ekki rétta ljósið og afleiðingin var strandsigling. Þetta er náttúrlega hlutur sem virðist hafa gerst á fleiri sviðum og það ber bara ekki eins mikið á þessari strandsiglingu hjá ráðherrunum því þeir eru ekkert að auglýsa það að þeir hafi horft á vitlaus ljós þegar þeir tóku stefnuna. Ég ætla að víkja betur að grein hv. 3. þm. Reykv., og þeirri yfirlýsingu hans, sem er nú mikið hrós um Framsfl., að hann kemst að því að meðan menn urðu að vinna með Framsfl. þá sátu þeir fastir í því að þurfa að taka tillit til atvinnuveganna. Og þessu 20 ára tímabili, þegar framsóknarmenn nánast beygðu menn til þess að starfa á þennan veg --- ég hef nú aldrei litið svo á að það hafi þurft að beygja þá menn sem þá voru í ríkisstjórn fyrir Sjálfstfl. til þess að starfa líka í þágu atvinnuveganna. Ég hef alltaf litið svo á að það væri bara sjálfgerður hlutur, að þeir töldu það eðlilegt. Þeir komu margir þaðan, fulltrúar þeirra --- að þessu tímabili, að ríkisvaldið skipti sér á einhvern hátt af atvinnuvegunum, sé bara lokið. Mér er ekki alveg ljóst hvort það ber að túlka þetta á þann veg að Alþfl. vilji ekki skipta sér af atvinnuvegunum eða hvort það eigi að túlka þetta á þann veg að það þurfi ekkert tillit að taka til hans. Það er nefnilega umhugsunarefnið, hv. 3. þm. Reykv. Er staðan sú að það sé betra að vera í samstarfi með leiðitömum aðilum en hinum sem rífa kjaft og heimta eitthvað fyrir sinn snúð? Þetta er stóra spurningin --- og nú kinkar hv. 3. þm. Reykv. kolli. Ég er náttúrlega ekki alveg viss um hvað það merkir. Stundum var nú talið að það þýddi já. En þegar hæstv. fyrrv. forsrh. framsóknarmanna horfði á það að núv. 3. þm. Vestf. kinkaði kolli forðum, þá sagðist hann ekkert heyra og ekkert vita hvað það þýddi en kvartaði undan því að það gæti verið að það væru bara kvarnir, en hann heyrði það ekki. Það er nefnilega verulegt hrós fyrir Framsfl. að fá þá umsögn sem hv. 3. þm. Reykv. gefur í þessari grein um samstarf við hann. Þetta þýðir að það verður að taka tillit til Framsfl. ef menn eru í stjórn með honum. Þetta er hárrétt athugað og þetta er skarplega athugað og þetta er niðurstaðan af 20 ára samstarfi þessa flokks við aðra. En vel að merkja: Hver eru hin nýju stikkorð sem okkur eru sögð í byggðamálum? Þau eru tvö. Bara tvö. Annað stikkorðið er vaxtarsvæði. Hitt flutningastyrkir til þeirra sem vilja flytja. Og þá frá hvaða svæðum? Svæðum sem ekki eru vaxtarsvæði og e.t.v. eiga þá ekki að vera vaxtarsvæði. Þarna erum við nefnilega komin að kjarna málsins. Ég hef flett upp í íslenskum orðabókum og orðið vaxtarsvæði er ekki til. Það er ekki til í orðabókum. Það er talað um vaxtarstað, t.d. á trjám, það vita flestir hvar sá vaxtarstaður er. Ég veit ekki hvernig þetta yrði fært ef þetta yrði fært yfir á mennina, hvar vaxtarstaðurinn væri. Ég er ekki nógu fróður um það. En vaxtarsvæði? Hvar skyldi það orð vera til? Í hvaða bókum? Sú bók þar sem ég hef fundið þetta orð heitir ,,Tillögur að fimm ára framkvæmdaáætlun fyrir Vestfirði`` og er frá 1965. Hún er þýdd úr norsku. Og vel að merkja: Í þessari bók eru líka hugmyndirnar um flutningastyrkina frá svæðunum sem ekki eiga að vera vaxtarsvæði til svæðanna sem eiga að vera vaxtarsvæði. Og þá vaknar þessi stórkostlega spurning: Eru þetta þá nýjar tillögur í byggðamálum eða eru þetta gamlar tillögur sem búið er að dusta rykið af? Það olli mér verulegri umhugsun. Ég, sem hélt að komnar væru nýjar tillögur, hallast nú mun meira að því að þetta séu gamlar tillögur sem menn hafa dustað rykið af. Af því að ég er nú úr Vestfirðingafjórðungi, þar sem menn skrifuðu bækur og þar sem menn reyndu að varðveita bækur, og fæddur á þeim stað þar sem Skálda fannst, þá þykir mér það merkilegur hlutur að þessi bók, ,,Tillögur að fimm ára framkvæmdaáætlun fyrir Vestfirði``, var látin hverfa á sínum tíma. Hún var fjölrituð í verulegu upplagi en þegar greindir menn úr Sjálfstfl. og Alþfl. fóru að lesa bókina þá komust þeir að því að alveg eins og sagt var um Njál að hann væri misvitur, þá töldu þeir að norsku sérfræðingarnir væru misvitrir og ekki væri skynsamlegt að láta þessa bók fara fyrir almenningssjónir. Hún var ekki til í bókasafni Alþingis. Ég átti þessa bók fyrir mörgum árum vegna þess að ég handsamaði hana nánast með ofbeldi af ágætum starfsmanni Framkvæmdastofnunar, Sigfúsi Jónssyni, sem kom vestur á firði og flutti þar erindi. Ég sagði honum að bókin væri miklu betur geymd hjá mér og ég ætlaði ekki að skila henni. En það voru svo margir sem vildu fá að lesa hana að ég tapaði henni og var þá ekki búinn að fjölrita hana. Hvort bókin var brennd, sett á sorphauga eða geymd í kjöllurum einhvers staðar úti í bæ skal náttúrlega ósagt látið. Allir möguleikarnir eru til staðar. En stórt upplag hvarf. Það er söguleg staðreynd. Og hvaða bókafjöldi haldið þið að sé til í Byggðastofnun? Það er til eitt eintak á norsku og eitt eintak á íslensku, merkt fyrrv. forstöðumanni áætlunardeildar í Framkvæmdastofnun ríkisins, miklum hirðumanni, sem kannski vegna þess að hann er af þessari sérstæðu þjóð kominn sem varðveitir bækur vildi ekki brenna hvert einasta eintak eða láta það hverfa. En það sækir á mig sú hugsun hvort e.t.v. sé til í Valhöll annað eintak af Vestfjarðaáætlun, kannski á norsku og kannski á íslensku. Af því að núv. forsrh. er fagurkeri --- því það er hann og verður ekki af honum skafið, það hafa menn séð ef menn átta sig á því á hvaða framkvæmdum hann hefur haft áhuga --- þá er ekki ólíklegt að hann hafi farið að skoða í bókasafni Valhallar hvort þar mætti finna fróðleik um byggðamál og rekist á hina týndu Skáldu. Nú er rétt að fara örlítið yfir bókina og átta sig á því hvað í henni stendur: Norðmennirnir sem skoðuðu Ísland voru hinir hæfustu menn. Einn þeirra átti eftir að verða forstjóri norsku byggðastofnunarinnar og það er stutt síðan hann lét af störfum. En þeim fannst margt merkilegt þegar þeir skoðuðu landið vegna þess að þeir höfðu ákveðnar kenningar um það hvers vegna byggð legðist af. Allt var þetta miðað við Evrópu. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í örfá atriði. Á bls. 2 stendur: ,,Helstu einkenni landsvæða, sem dregist hafa aftur úr í efnahagsþróun eru lágar tekjur, tiltölulega mikið atvinnuleysi, of dauft atvinnulíf og útflutningur vinnuafls til landsvæða sem meira eru þróuð.`` Aðeins eitt af þessum þremur atriðum átti við Vestfirði, þ.e. útflutningur vinnuafls til landsvæða sem meira eru þróuð. Atvinnuleysi var ekki til. Það var bara ekki til siðs á Vestfjörðum. Menn fluttu. Menn voru ekki atvinnulausir þar. Ef þeir höfðu ekki atvinnu færðu þeir sig annað. Og meðaltekjurnar? Þær voru með því hæsta á Íslandi. Það var því ekki skrýtið þó að Norðmönnum væri brugðið. Hver skrattinn var á seyði? Kenningin um atvinnuleysið annars vegar og lágar meðaltekjur hins vegar passaði ekki upp á Íslendinga. Þeir höfðu lengi vitað að það voru skrýtnir menn sem bjuggu hér norður í höfum en á þessu áttu þeir ekki von. Engu að síður er hæpið fyrir sérfræðinga að yfirgefa fræðibækurnar og kenningarnar því að það getur verið að þeir séu að eiga við einhver undantekningartilfelli og kenningin kannski að mestu leyti rétt ef um venjulegt fólk er að ræða. Á bls. 5 segja þeir og ítreka enn skýringarnar: ,,Sá mælikvarði sem mest er notaður til þess að mæla efnahagslegt misræmi á milli landshluta eru tekjur á íbúa. Rannsókn sem gerð var á vegum Sameinuðu þjóðanna árið 1955 sýnir meðaltekjur á íbúa á hverju svæði sem hlutfall af meðaltekjum á íbúa í viðkomandi landi og verður það mælikvarðinn á landshlutamisræmi. Annar mælikvarði til að sýna svæðavandamálin er atvinnuleysisstigið. Ef stöðugt er í ákveðnum landshluta stærri hluti af vinnufæru fólki án atvinnu en gildir fyrir landið í heild verður að álíta að landshlutinn sé vanþróaður. Litlir atvinnumöguleikar hlutfallslega eða lág framleiðni vinnuafls er einnig notað sem mælikvarði á svæðismisræmi.`` Framlag á vinnandi menn í sjávarútveginum var með því hæsta á Íslandi. Atvinnutekjurnar náðu þessari hæð og atvinnuleysið var ekki til staðar. Nei, kenningarnar gengu ekki upp. Með leyfi forseta ætla ég að fletta á bls. 16. Þar er fyrst hreyft við kenningunni um vaxtarsvæðin. Þar segir svo: ,,Út frá þeim upplýsingum sem eru fyrir hendi og þeim athugunum sem hafa verið gerðar virðist eðlilegt að líta á Vestfirði sem heild og óskipt svæði að því er samgöngur og íbúa snertir. Án tillits til þeirra lagalegu marka sem fyrir eru sýnist eðlilegt við gerð framkvæmdaáætlunar að hugsa sér að svæðinu sé skipt í fjögur héruð. Gróf hugmynd um slíka svæðisskiptingu er sýnd á meðfylgjandi uppdrætti.`` Af því að ég veit að hér eru menn sem eru vel að sér í landafræði á Íslandi ætla ég í fáum orðum að lýsa þessum fjórum svæðum. Svæði 1 var Árneshreppur og hluti af Kaldrananeshrepp. Svæði 2 var Austur-Barðastrandarsýsla og Strandasýsla fyrir utan það sem ég nefndi áðan. Svæði 3 og 4 voru svo Barðastrandarsýsla að Austur-Barðastrandarsýslu undanskilinni og Vestur- og Norður-Ísafjarðarsýsla. ,,Svæði 1. Héraðið einkennist af miklum burtflutningi, lélegum samgöngum á landi og skorti á nokkru þéttbýli að ráði. Ekki er útilokað að í framtíðinni búi fólk á nokkrum stöðum á svæðinu. Miðað við t.d. norskra reynslu er þó ósennilegt að bættar samgöngur og/eða aðrar aðgerðir í sambandi við framkvæmdaáætlun mundi geta komið í veg fyrir áframhaldandi fólksfækkun. Opinberar aðgerðir á svæðinu verða því fyrst og fremst að vera af félagslegum ástæðum. Hugsanlegar aðgerðir á vegum framkvæmdaáætlunar gæti þá verið í formi flutningastyrkja frá erfiðum stöðum með það í huga að koma af stað fólksflutningi til þéttbýlli staða á Vestfjörðum í stað þess að flutt væri út af svæðinu. Þetta gæti átt við um fleiri svæði. Svæði 2 er í stórum dráttum að því er atvinnulíf og samgöngur snertir líkara þeim héruðum sem sunnar eru en öðrum hluta Vestfjarða. Með tiltölulega litlum kostnaði fær héraðið fullnægjandi vegasamband við þéttbýlli svæði landsins. Þar eru einnig nokkrir möguleikar á áframhaldandi þróun landbúnaðar. Þar er þó ekki neitt þéttbýli að ráði og heldur ekki fólksfjöldi til neinnar kjarnamyndunar sem gagn er að. Það virðist vafasamt hvort sérstök áætlun fyrir Vestfirði getur breytt samsetningu búsetu eða atvinnuháttum á þessu svæði svo teljandi sé.`` Í framhjáhlaupi vil ég geta þess að þetta er svæði sem ekki átti að vera vaxtarsvæði og enginn nothæfur byggðakjarni í. Þó er staðreynd að annar af tveimur stöðum á Vestfjörðum sem mest hefur vaxið er Hólmavík og má það furðulegt heita miðað við þá umsögn að þarna sé nánast vonlaust að mannlíf fái þrifist. ,,Svæði 3 og 4. Í þessum héruðum er við aðalvandamálið að etja og þarf bæði að vera unnt að efla íbúafjölda þeirra og atvinnulíf samkvæmt sérstakri áætlun. Í þessum héruðum er hér um bil allt þéttbýli, iðnaður, þjónustustarfsemi og félagslegar og menningarlegar stofnanir svæðisins í heild. Ef allt þéttbýli í þessum tveimur héruðum hefði verið af svipaðri stærð og haft svipaða hafnaraðstöðu og stækkunarmöguleika á landi hefði verið nærtækast að líta á þessi tvö héruð sem eina heild. Ef svo hefði verið hefði legið beint við að benda á Þingeyri sem aðalkjarna svæðisins.`` Innskot frá mér: Mér er sagt að dr. Benjamín Eiríksson hafi talið það eðlilegt en Jónas Haralz og Bjarni Einarsson voru vantrúaðir á að menn kæmust til höfuðstaðarins að vetrarlagi ef aðeins yrði hafður einn flugvöllur fyrir Vestfirði. Þá held ég áfram lestrinum: ,,Tilraun til þess að gera nýjan aðalkjarna á kostnað þeirra sem fyrir eru eða í samkeppni við þá mundi þurfa mjög mikillar opinberrar aðstoðar við, hvernig sem á málið er litið. Sé tekið tillit til íbúafjöldans er raunar ekki unnt að útiloka að slík tilraun misheppnaðist án tillits til þess hvaða tæki væru notuð. Fjarlægðir eru svo litlar að hægt ætti að vera að byggja upp Patreksfjörð sem fullnægjandi aðalkjarna fyrir stað eins og Sveinseyri og Bíldudal. [Sveinseyri er Tálknafjörður.] Miðað er þá við að til þessara staða séu góðir vegir og færir allt árið. Á sama hátt ætti Ísafjörður að geta verið fullnægjandi aðalmiðstöð fyrir Bolungavík, Hnífsdal, Súðavík, Suðureyri, Flateyri og sennilega einnig Þingeyri.`` Hér er gripið á því sem Norðmennirnir, eftir að hafa skoðað stöðuna í atvinnumálunum varðandi þjóðartekjurnar og stöðuna varðandi atvinnuleysið, töldu aðalatriði málsins og það er að koma samgöngunum í það form að það yrðu daglegar samgöngur. Sem betur fer stöndum við í dag þannig að hafin er jarðgangagerð sem þeir töldu forsenduna fyrir því að hægt væri að efla Ísafjörð. Því skyldu menn ekki gleyma --- að hægt væri að efla Ísafjörð. Vegna þess að þeir gerðu sér grein fyrir því að ef Ísafjörður mundi ekki eflast og ef hin svæðin færu af þá yrði þar hnignun. Í dag stöndum við líka í þeim sporum að loksins er komin á vegáætlun ákvörðun um að leggja nothæfan veg yfir Hálfdán. Hæstv. forseti. Ég ætla þá að fá að lesa áfram á bls. 18 forsendurnar fyrir tillögunum sem koma seinna: ,,Tillögurnar byggjast á þeim aðalforsendum, sem nefndar hafa verið hér að framan, nefnilega að meiri samdráttur byggðar á svæðinu sé nauðsynlegur, að opinbert framlag til svæðis 1 sé takmarkað við þær aðgerðir sem taldar eru þjóðfélagslega nauðsynlegar og að það fólk, þær fjölskyldur sem óska að flytja frá bústöðum sínum fái styrk í einu eða öðru formi ef flutt er búferlaflutningum til þéttbýlis innan svæðisins, að reynt verði að beina verulegum hluta aðgerðanna samkvæmt áætluninni til svæðis 3 og 4. Og að í þessu sambandi sé stefnt ákveðið að því að efla Patreksfjörð og Ísafjörð sem svæðakjarna. Miðað við ríkjandi þjóðfélagskerfi á Íslandi í dag verður verulegur hluti áætlunarinnar að felast í því að hvetja með réttum aðgerðum til framkvæmda á svæðinu á vegum einkaaðila og á annan hátt. Að undantekinni einstakri frumfjárfestingu mælir þetta með því að ekki séu sett föst tímatakmörk fyrir framkvæmd áætlunarinnar.`` Og nú komum við að hinni sögulegu staðreynd. Það var gefin út bók um það hvernig staðið hafði verið að Vestfjarðaáætlun eftir að búið var að fara í þessar framkvæmdir. Í þeirri bók kemur fram að allt fjármagnið var notað á 3. og 4. svæðið. Sú skýring er gefin að menn líti svo á að seinna meir sé eðlilegt ef gerð verði Norðurlandsáætlun að Strandasýsla sé höfð þar með. Og að Austur-Barðastrandarsýsla verði höfð með ef gerð verði áætlun um Dali. Hliðstæð framkvæmdaáætlun og gerð var fyrir þessi tvö svæði, 3 og 4, hefur aldrei verið gerð. En svo komum við að hinu atriðinu. Það eru styrkirnir sem átti að veita frá svæði 1 og 2 ef menn vildu flytjast á svæði 3 og 4, og vel að merkja. Ég efa það ekki eitt augnablik að þáv. forsrh. landsins hafi lesið þennan texta nokkuð oft og setið hljóður og hugsað. Þessi kenning var til staðar í heiminum þá. Hún var prófuð eftir 1950 á Nýfundnalandi og hún var prófuð í Norður-Svíþjóð. Á öðrum staðnum hagaði svo til að það voru 50 manna þorp vítt og breitt með ströndinni, á Nýfundnalandi, og það átti að greiða íbúunum styrk ef þeir vildu flytja til ákveðinna staða. Tiltækið gjörsamlega mistókst eins og hver önnur hringavitleysa. Í Norður-Svíþjóð var niðurstaðan nákvæmlega sú sama. Þetta var kolvitlaus stefna og sem betur fer átti Sjálfstfl. þá í sinni forustusveit þá mannvitsmenn að þeir gerðu sér grein fyrir því að svona lagað gekk ekki upp. Þetta var aldrei prófað af þessum forustumönnum Sjálfstfl. eða Alþfl. sem þá tóku ákvörðun um Vestfjarðaáætlun. Þetta er kerfi sem ekki gengur upp. Hvernig haldið þið að hefði farið ef ekki hefði verið breytt um stefnu og stuðlað að því að Strandasýsla og Austur-Barðastrandarsýsla ættu svipaða lífsmöguleika og önnur svæði á Íslandi? Ef menn hefðu haldið fast við það að aðeins félagsleg aðstoð ætti rétt á sér á svæði 1 og 2? Þá væri Patreksfjarðarsvæðið, Vestur-Barðastrandarsýsla og Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslur eins og eyja. Eins og eyja með eyðibyggðir á leiðinni suður. Ég hygg að hverjum sem hefur hlýtt á þetta megi ljóst vera að kenningin um búferlastyrkina til flutninga og kenningin um vaxtarsvæðin eru teknar beint úr þessari bók, ,,Tillögur að fimm ára framkvæmdaáætlun fyrir Vestfirði.`` Það eina sem gert hefur verið er að dusta af þeim rykið. Menn gáfu sér ekki tíma til að kanna það hvort þessar kenningar hefðu einhvers staðar í heiminum skilað verulegum árangri. En hvað var það sem forustumenn íslenskrar þjóðar á sínum tíma lögðu áherslu á og tóku með réttu úr þessari bók og töldu rétt? Það var kenningin um að ná byggðunum saman með bættum vegum. Það er sú kenning sem hefur verið þjóðarsátt um sl. 25 ár að berja áfram í landinu og ábyrgir menn í byggðamálum Íslands hafa varið og munu verja. Ég ætla líka að vekja athygli á því að í þessari bók er fjallað um strandflutninga þó að ég fari ekki út í það nákvæmlega. Þar er talið að tvær ferðir í viku til Ísafjarðar og ein ferð í viku á hina staðina séu algjört lágmark sem þjónusta í þeim efnum. Það er umhugsunarefni að þegar búið er að forrita mannsheilann á þann hátt að ákveðnir hlutir eru komnir fastir inn er eins og það sé erfitt, oft tvöfalt erfiði, að fá menn til að snúa frá villu síns vegar. Það er nefnilega oft svo að það að ætla að leiðrétta skekkju sem verður til og kemst þannig inn getur tekið langan tíma. Eitt dæmið sem ég man eftir um einhverja alvarlegustu skekkju sem fór inn í sænska menntakerfið og tók engan smáræðis tíma að leiðrétta var þegar sænskur prófessor í stærðfræði setti mengjakerfið inn í grunnskólana í Svíþjóð. Hann taldi sig vita betur en aðrir um það að með þessari aðferð mundi æska Svíþjóðar skilja stærðfræðina í grunn. Og völd hans voru slík að mengjakerfið var sett inn í allar kennslubækur í grunnskólunum í Svíþjóð. Svo liðu árin frá 1. bekk og þar til prófessorinn fékk þessa nemendur í tíma hjá sér í háskólanum. Þá áttaði hann sig á því að þeir kunnu minna í stærðfræði en nokkrir aðrir sem höfðu komið upp úr grunnskólum Svíþjóðar. En það skal sagt honum til hróss að hann var maður til að leiðrétta vitleysuna eftir að þessi niðurstaða lá fyrir. Þegar þessi niðurstaða lá fyrir var hann maður til að játa það að sér hefði skjátlast og það yrði að rétta kompásinn af. En það var ekkert smáræðis tímabil sem um var að ræða frá því að vitleysan fór af stað, hafði sigur, og þar til tókst að leiðrétta hana. Ég segi fyrir mig: Búum við í dag við það að farið verði af stað með álíka vitleysu í stefnumörkun byggðamála, að samgönguþátturinn verði settur til hliðar að einhverju leyti og menn taki upp á öðru sem var afskrifað sem raunhæf stefna í byggðamálum í Evrópu fyrir mörgum árum? Með leyfi forseta ætla ég að lesa enn á bls. 45 sem líka er stuðningur við drauminn um búferlaflutninginn á fólkinu: ,,Fyrst og fremst ætti framleiðslan`` --- þetta er landbúnaðurinn --- ,,að vera í þeim héruðum og svæðum sem best skilyrði hafa til landbúnaðar. Framleiðslan á helst að vera þannig staðsett að unnt sé með sem minnstum flutningum að sjá þéttbýlinu og svæðinu fyrir venjulegum landbúnaðarvörum og e.t.v. einnig mynda grundvöll fyrir ákveðna frekari framleiðslu á einum eða fleiri af þessum stöðum. Á landbúnaðarsvæðunum verður að vera hægt að fá nægileg ræktunar- og beitilönd fyrir þá bændur sem óska að flytja frá núverandi jörðum sínum.`` Hvar skyldi nú þetta ónumda land Vestfjarða hafa átt að vera ef við Einar Kristinn, hv. 3. þm. Vestf., færum nú að skoða í kringum Ísafjörð? Er það í Arnardal sem við mundum setja þessa miklu landbúnaðarbyltingu af stað fyrir vestan? Er það láglendið í Önundarfirði sem er nú að mestu leyti byggt? Er það Djúpið, Skötufjörðurinn? Ætli það yrði ekki dálítið þröngt um beit ef við flyttum alla bændur úr Austur-Barðastrandarsýslu á þetta svæði? Ætli það mundi ganga upp, gróðurverndarsjónarmiðin og allt það? Nei. Með leyfi forseta vil ég víkja að enn einu atriði á bls. 54. Þar eru tillögurnar blákaldar eins og þær komu fram. Að opinber framlög á 1. og 2. svæði séu takmörkuð við þær ráðstafanir sem taldar eru félagslega nauðsynlegar. Að þeir einstaklingar, þær fjölskyldur sem óska að flytja búferlum fái bætur í einni eða annarri mynd ef búferlaflutningar eru til þéttbýlisstaða innan svæðisins. Að reynt verði að beina aðalhluta framlagsins samkvæmt áætluninni að 3. og 4. svæði og að í þessu sambandi verði markvisst stefnt að því að efla Patreksfjörð og Ísafjörð sem svæðakjarna. Herra forseti. Hverjar eru þessar félagslegu nauðsynjar á svæði 1 og 2? Það er vafalaust gert ráð fyrir að þar verði áfram eðlilegt stand í trúmálum þjóðarinnar. Skólamál, mjög trúlegt, og einhver læknisþjónusta. Þá erum við eiginlega búnir að fara yfir þetta. Ég segi þetta hér og nú vegna þess að það er eitt að standa þannig að málum að menn trúi því að þeir séu að koma að ónumdu landi og vilji skipa byggð á Íslandi út frá því sjónarmiði. Annað er að vilja hafa áhrif á það sem fyrir er, þann arf sem menn taka við, hvort sem menn kalla hann fortíðarvanda eða eitthvað annað. Eða vilja menn koma þannig að að þetta sé allt saman ónumið og eigi að fara að skipuleggja þetta upp á nýtt? Mér verður oft hugsað til þess að flestir höfum við Íslendingar sennilega innprentað að Akureyri eigi að vaxa hraðar en aðrir staðir á Norðurlandi. Hafið þið ekki, sem hér eruð inni, einhvern tíma heyrt að þetta sé staðurinn sem eigi að vaxa? Svo tekur Sauðárkrókur upp á því að vaxa hraðar og spyr bara ekkert að því. Hann hefur hvergi verið stimplaður sem vaxtarsvæði. Þetta eru bara eitthvað afbrigðilegir menn á Sauðárkróki sem lúta ekki venjulegum lögmálum, þar sem lærðir menn hafa komist að ákveðinni niðurstöðu, sem halda áfram að búa í þessum firði, gera sér glaðan dag og eiga sína sæluviku. Og Sauðárkrókur vex. Lítill staður fyrir vestan, sem ekki er einu sinni hafður með því nafni sem hann hefur núna, í dag er talað um Tálknafjörð, þá hann hét Sveinseyri, tók upp á því að vaxa þó að búið væri að stimpla það að Patreksfjörður væri vaxtarsvæðið og ekkert annað en Patreksfjörður. Svona getum við haldið áfram. Ég verð að segja eins og er að það er ekkert skrýtið þó að ungir menn sem komast til valda á Íslandi fari að skoða hlutina og sjái að við höfum ekki alltaf siglt óskabyr, búið við barning og erfiðleika við að ná hlutunum áfram. Það er hægt að sýna fram á það að mannfjöldinn er ekki jafnmikill og hann var fyrir nokkrum árum. Við höfum þó horft á það að það eru blómlegar byggðir á þessum stöðum, vel byggð íbúðarhús sem mundu sóma sér í hvaða stórborg sem er erlendis. Við viljum ekki skrifa undir það að byggðastefnan, sem notuð hefur verið í 25 ár, og miðað hefur að því að reyna að ná byggðunum saman með bættu akvegakerfi, bættum samgöngum, hafi brugðist. Við erum einfaldlega ekki búnir að framkvæma hana nema á vissum svæðum landsins. Við höfum ekki náð hinu fram enn. Með kolvitlausri gengisstefnu, með því að neyða menn til að afhenda íslenskan gjaldeyri á lægra verði en það kostar að afla hans, er hægt að rústa allt í breiðum byggðum Íslands. Það er nefnilega umhugsunarefni að í Japan er það ekki gert í lok laxveiðitímabilsins að fara að kíkja á það hvort jenið sé rétt skráð, eða fyrir jól og á haustdögum. Það er fyrsta verk á hverjum einasta degi og það er setið yfir því eins og við mundum vakta ísbjörn ef við teldum að hann væri að gera áhlaup á okkur. Það er setið yfir því allan daginn að fylgjast með því hvort jenið sé rétt skrásett. Hér koma menn saman, eins og ég segi, í lok laxveiðitímabilsins og á nokkrum öðrum tímum til þess að gera úttekt á þessu. Þegar semja þarf fjárlög eru settir saman nokkrir spámenn og látnir segja fyrir um þetta. Það er orðið samningsatriði í kjarasamningum hver sé gengisskráning íslensku krónunnar. Það er ekki dónalegt að eiga svona gjaldmiðil sem þarf ekki að lúta neinum lögmálum. Og menn hafa bara í hótunum ef ekki er hægt að semja um það að gengi íslensku krónunnar skuli halda sínu gagnvart japanska jeninu. Ég held að það sé líka þó nokkurt umhugsunarefni að á vissu tímabili á þessu 25 ára tímabili, sem ég hef gert hér að umræðuefni, var gengið látið fljóta. Það var látið lúta þeim lögmálum alveg kalt að ekki ætti að hækka raungengi íslensku krónunnar. Vissulega var verðbólga á því tímabili af ýmsum ástæðum vegna þess að menn voru ekki sáttir við þetta heldur. Það hefur líka verið verðbólga bæði fyrir þennan tíma og eftir. Þetta var frá 1974--1978 í ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar. Þá var gengið látið fljóta og viðurkennt að það væri ekkert nema íslensk framleiðsla sem réði því hvert verðmæti íslensku krónunnar væri. Hins vegar bjuggu menn þá við það að þeir voru herskáir sem verkalýðsforingjar í landinu og á tímabili var það viðurkennd stefna í átökum við stjórnvöld að það væri svo sem allt í lagi að framleiða á Íslandi, það væri bara bannað að flytja út. Það var sagt að það væri alveg skaðlaust fyrir þjóðina þó að þessi stefnubreyting yrði framkvæmd að hér væri bara framleitt en ekkert flutt út. Auðvitað var hægt að sprengja með svona vinnubrögðum. Ég vil beina þeim orðum til hæstv. forsrh. að þegar þessi bók verður aftur tekin til yfirlestrar í Valhöll, þá verði hún lesin með sömu gætni og foringjar Sjálfstfl. og Alþfl. gerðu á sínum tíma. Þeir tóku út úr þessu það sem þeir töldu að væri rétt. Þeir höfnuðu kenningunum sem voru orðnar úreltar og höfðu verið reyndar eftir 1950. Þeir gerðu sér grein fyrir því alveg eins og ég sagði áðan að misvitur var Njáll og norsku sérfræðingarnir voru með hugmyndir sem ekki gengu upp. Þær ganga ekkert frekar upp í dag. Hver einasti forsætisráðherra þessa lands verður að gera sér grein fyrir því að vandamál byggðar á Íslandi og í Noregi eru ekki þau sömu. Vandamál byggðar á Íslandi hafa ekki verið þau að sjávarútvegssvæði séu með lægri meðaltekjur en víða annars staðar. Vandamálið hefur verið einhæft atvinnulíf vegna þess að þjónustan hefur verið staðsett á einum stað og skortur á samgöngum. Framleiðni þeirra þegna sem þarna hafa unnið hefur verið með því mesta í landinu. Ég hreinlega trúi því ekki að ef menn setjast niður á nýjan leik og skoða þessi mál, afla sér upplýsinga um það hvað hefur tekist í byggðamálum og hvað hefur ekki tekist, kynna sér söguna í Norður-Svíþjóð, kynna sér söguna frá Nýfundnalandi, þá verði menn verði svo fastir í kennisetningunum að þeir átti sig ekki á því að sumt gengur ekki upp þegar menn ætla að ráða örlögum fólks. Skagfirðingar spyrja aldrei Eyfirðinga að því hvar eigi að vera vaxtarsvæði á Norðurlandi.

Virðulegi forseti. Það fer ekki hjá því að við höfum áttað okkur á þeirri staðreynd að hv. 2. þm. Vestf. er mjög gamansamur maður og hefur tileinkað sér skáldlegan málflutning, ekki síst þegar hann fjallar um byggðamál. Það er vissulega athyglisverð aðferð sem hann hefur viðhaft í þessum ræðustóli í dag. Þegar hann hefur gert tilraun til þess að draga athygli frá stefnu Framsfl. í byggðamálum undangengin ár, þá skuli hann draga upp 25 ára gamlar hugleiðingar útlendinga um það hvernig ætti að skipa byggðamálum á Íslandi. En á þetta verður auðvitað að líta í ljósi þess sem hefur verið að gerast í byggðamálum á undanförnum árum. Skýrsla forsrh. um Byggðastofnun sem hér er til umræðu mótast að sjálfsögðu af því ástandi sem er hjá atvinnuvegunum og menn ræða svo mjög um þessar mundir. Samkvæmt lögum er hlutverk Byggðastofnunar að fylgjast með þróun byggðar í landinu og gera áætlanir um þróun byggðar og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Byggðastofnun er gert í lögum að ná þessum tilgangi sínum með því að veita lán eða annan fjárhagslegan stuðning til þess að koma í veg fyrir óæskilega byggðarröskun. Það fer ekki á milli mála að Byggðastofnun er meðal allra mikilvægustu stofnana í stjórnkerfi okkar og tel ég ástæðu til að nefna það vegna þess að hinir frægu sjóðir, sem síðasta ríkisstjórn setti á fót og Byggðastofnun voru fengnir til umsjónar, hafa orðið til þess að skaða mjög þá ímynd sem stofnunin hafði. Í atvinnulífinu sem og í opinberri stjórnsýslu er það viðurkennt að markviss áætlanagerð og skýr markmiðssetning við stjórnun verður að vera fyrir hendi ef árangur á að nást. Þetta gildir einnig í byggðamálum þar sem setja verður upp áætlanir og markmið til langs tíma. Það hefur verið viðurkennt takmark allra stjórnmálaflokka að halda landinu öllu í byggð og nýta þannig eftir föngum auðlindir lands og sjávar eftir því sem efni hafa verið til hverju sinni. Eftir því sem kröfur um þjónustu hafa farið vaxandi og eftir því sem hærra hlutfall íbúa landsins hefur flust á höfuðborgarsvæðið til þess að sinna opinberri þjónustu hefur orðið þyngra fyrir fæti að standa fyrir þeirri öflugu byggðastefnu sem hið stóra land okkar krefst ef markmið um byggð um allt land á að nást. Mistök í atvinnuuppbyggingu og slaki í því að móta og marka skynsamlega byggðastefnu á vegum ríkisvaldsins hefur orðið til þess að menn skella skuldinni á hina svokölluðu byggðastefnu landsbyggðarinnar og menn komast að þeirri niðurstöðu að byggðastefna síðustu ára hafi brugðist. Vissulega er hægt að taka undir það og vissulega er margt til í því. Staða og þróun byggðar í landinu bendir til þess að ekki hafi orðið árangur í aðgerðum stjórnvalda. Í hvítbók ríkisstjórnarinnar er leitast við að fara nýjar leiðir, marka á þá stefnu að byggja upp vaxtarsvæði og skapa heilbrigð rekstrarskilyrði fyrir atvinnulífið og styrkja þannig byggðina, ekki síst með bættum samgöngum. En hverjir móta byggðastefnuna? Er hún mótuð eða á hún einungis að vera mótuð í Stjórnarráðinu, eða við Rauðarárstíginn, í höfuðstöðvum Byggðastofnunar? Það fer auðvitað mest fyrir umræðum um aðgerðir eða aðgerðaleysi ríkisvaldsins í byggðamálum. Mönnum hættir mjög til þess að ræða byggðamál eins og þau séu sérstakt óskilgreint viðfangsefni sem eigi sjálfstæða tilveru og allt standi og falli með ráðstöfunum ríkisvaldsins í byggðamálum. Auðvitað á ríkisstjórn á hverjum tíma að móta þá stefnu sem hún vill fylgja í atvinnumálum og byggðamálum. En þar eiga fleiri að komast að og þar hafa vissulega fleiri komist að. Sveitarfélögin og samtök þeirra hafa mikið að gera með byggðamál með ákvörðunum sínum. Uppbygging þjónustu og afstaða sveitarfélaga til atvinnulífsins getur haft afgerandi áhrif á byggðarþróun. Vandamál sveitarfélaga er hins vegar það að þau eru lítil og dreifð og oft hefur þeim verið ætlað meira en þau hafa haft bolmagn til að sinna. En alvarlegasti og um leið neikvæðasti þáttur byggðamálanna sem snýr að sveitarfélögum hefur verið viðskipti þeirra við ríkisvaldið. Þegar sveitarfélögunum hafa verið færð stóraukin verkefni án þess að þeim hafi verið tryggðar tekjur hefur það leitt til þess að þau hafa orðið vanmegnug til þess að stuðla að atvinnuþróun og taka með óbeinum hætti þátt í atvinnuuppbyggingunni. Í allt of ríkum mæli hefur verið kallað til sveitarfélaganna þegar allt hefur verið komið í strand hjá atvinnufyrirtækjunum í staðinn fyrir að skapa þeim möguleika á að vinna með skipulögðum hætti að framtíðarviðfangsefnum. Þær byggðir sem eiga allt undir sjávarútvegi og landbúnaði hafa orðið að bera skaðann af miklum sveiflum meðan stóru sveitarfélögin á suðurhluta landsins hafa haft tryggar tekjur af þjónustustarfsemi í landinu og starfsemi ríkisstofnana. Þessar staðreyndir þarf að hafa í huga þegar þáttur sveitarfélaganna í byggðamálum er metinn og lagðar línur um nýja sókn í byggðamálum. Ef marka á nýja byggðastefnu verður hins vegar að gera það á grundvelli þess að sveitarfélögin verði stækkuð. Ekki einungis út frá fjölda íbúa, heldur á grundvelli þess að sveitarfélögin sem stjórnsýslueiningar og félagslegar heildir verði sem hagkvæmastar í rekstri og í atvinnulegu tilliti. Þáttur atvinnulífs og lánastofnana, svo sem banka, er ekki svo lítill í þróun byggðar. Stjórnendur atvinnufyrirtækja og lánastofnana geta með sínum ákvörðunum haft meiri áhrif á þróun byggðar oft á tíðum en margar opinberar nefndir og stjórnir. Þess vegna er það afar mikilvægt að ríkisstjórn á hverjum tíma skapi almenn skilyrði fyrir atvinnulífið þannig að ákvarðanir sem lúta að einstökum byggðum verði ekki handahófskenndar og réttur fólksins sem á allt sitt undir vexti og viðgangi atvinnulífsins á viðkomandi stað verði tryggður. En hverjar eru horfur í byggðum landsins núna og við hverju má búast? Vissulega eru víða mjög miklar blikur á lofti en aldrei fremur en nú tel ég vera nauðsynlegt að vinna skipulega að því að efla byggðina. Þegar við lítum til þess að tekjur af stóriðju munu láta standa á sér enn um sinn er ljóst að sjávarútvegurinn er það sem við verðum að treysta á. Til þess að svo geti orðið þarf að styrkja atvinnulífið í sjávarbyggðum og efla sveitarfélögin. Samningar um hið Evrópska efnahagssvæði gera ráð fyrir því að nær allur ávinningur þjóðarinnar felist í auknu vinnsluvirði sjávarafla. Sjávarbyggðirnar eiga sem sagt og verða áfram að standa undir lífskjarabata og framförum þjóðarinnar. Þetta eru staðreyndir sem við verðum að gera okkur ljósar og menn ættu að hafa í huga þegar byggðamál eru rædd. En hvaða markmið eigum við að setja okkur þegar vandi einstakra fyrirtækja hefur verið leystur til þess að tryggja að sjávarbyggðirnar geti staðið undir þeim kröfum sem þjóðarbúið leggur þeim á herðar? Í fyrsta lagi verðum við auðvitað að endurskoða lög um stjórn fiskveiða og auka vinnslu sjávarafurða í sjávarbyggðunum og stórauka og efla rannsóknir á fiskistofnum og auka tekjur sjávarbyggðanna af útveginum. Í öðru lagi verðum við að lækka vexti. Í þriðja lagi verðum við að sameina rekstur hafna og bæta hafnaraðstöðu til hagsbóta fyrir útgerðina og fiskvinnslu, svo og sveitarfélögin. Í fjórða lagi verður að endurskoða vegáætlun með tilliti til þess að hraða framkvæmdum sem skila mestum arði í tengslum við skipulögð vaxtarsvæði. Í fimmta lagi þarf að jafna orkuverð í landinu og hefur það verið margnefnt í tengslum við byggðamál. Öll þessi atriði þurfum við að taka til meðferðar og öll þessi atriði þurfum við að ræða rækilega þegar við fjöllum um stefnu í byggðamálum. Reglugerð um Byggðastofnun hefur verið til umfjöllunar að undanförnu. Þá reglugerð þarf að vanda mjög, ekki síst vegna þess að ágreiningur hefur verið um það hvernig stofnunin á að starfa. En umfram allt verður að forðast það að auka miðstýringu með slíkri reglugerð. Það væri óviðunandi að sæta því að fyrirgreiðsla stöðvist við tiltekin verkefni eða einstök fyrirtæki vegna þess að ekki liggi fyrir byggðaáætlun eða að stjórn stofnunarinnar geti skotið sér á bak við slíkt og stöðvað þannig stuðning við heil byggðarlög sem heimamenn eða héraðsstjórnir telja að þurfi að veita. Ný reglugerð um Byggðastofnun þarf umfram allt að dreifa valdi og kalla fleiri til ábyrgðar við að byggja upp atvinnulíf, um allt land, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu sem og annars staðar í landinu. Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja þessar umræður en legg áherslu á það mikilsverða hlutverk ríkisvaldsins að hafa forustu um trúverðuga byggðastefnu. Hún þarf að birtast í fjárlögum, hún þarf að birtast í því að byggður verði upp orkufrekur iðnaður í landinu, hún verður að byggjast á vegáætlun, hafnaáætlun og nýrri reglugerð um Byggðastofnun.

Herra forseti. Byggðarröskun er ekki séríslenskt fyrirbrigði. Allar þróaðar þjóðir eiga við þetta vandamál að stríða. Þær eiga við að stríða flótta úr sveitum til þéttbýlis, flótta frá þéttbýli til stórborga. Það er nú svo að allar þjóðir sem telja sig þróaðar vilja leggja nokkuð af mörkum til þess að berjast við þennan vanda. Og hverjar eru þær íslensku aðstæður að þessu leyti? Það hefur oft verið rifjað upp og ég fer þar fljótt yfir sögu. Við höfum höfuðborg sem er mjög stór á þann mælikvarða sem við berum okkur saman við. Hún, með nágrannabyggðum sem eru sambærilegar við útborgir stórborga, telur yfir 50% þjóðarinnar. Hér hefur verið viðvarandi fjölgun umfram landsmeðaltal, hér hefur ríkisvaldið aðsetur, hér er þjónustumiðstöð, hér eru æðstu menntastofnanir þjóðarinnar. Þetta eru staðreyndir sem við höfum margoft endurtekið, m.a. úr þessum ræðustól á Alþingi, en það er eigi að síður þörf á því að leggja þær til grundvallar þegar byggðamálin eru rædd. Þetta eru aðstæður sem varla eiga sér hliðstæður í nágrannalöndunum. Við ræðum nú ársskýrslu Byggðastofnunar sem var stofnuð sem tæki til þess að berjast gegn óeðlilegum fólksflutningum innan lands og óeðlilegri röskun byggðar. Tilgangurinn er skilgreindur í 2. gr. laga um stofnunina sem er sá ,,að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu``. Það er nú svo að þetta lagaákvæði er ekki mjög gamalt og þjóðfélagslega hagkvæm þróun byggðar er tiltölulega nýtt hugtak í lögum um Byggðastofnun. Menn geta spurt sem svo: Hvað er þjóðfélagslega hagkvæm þróun byggðar? Við höfum heyrt þær kenningar að þjóðfélagslega hagkvæm þróun byggðar sé sú að sem flestir flytjist á mölina, sem kallað var í gamla daga, og að þjóðin búi í sem mestu þéttbýli á sem minnstu svæði. Það muni verða hagfelldast að þjóna henni og ódýrast að byggja upp þjónustustofnanir með svokallaðri hagkvæmni stærðarinnar fyrir augum. Ég er ósammála þeim kenningum og ég vona að sem flestir hv. þm. séu mér sammála um það. Ég segi að slíkri samþjöppun byggðar fylgi kostnaður fyrir þjóðfélagið, meiri kostnaður en sá þó að menn láti eitthvað af hendi rakna fyrir samfélagið til þess að veita viðnám. Því fylgir kostnaður í umferðarmannvirkjum, þjónustustofnunum, skipulagningu nýrra byggingarsvæða og því fylgir að þjónustan, sem þegar hefur verið byggð upp og lagðir miklir peningar í á undanförnum árum, er til einskis gagns og þau mannvirki, sem reist hafa verið, standa ónotuð. Ég varð fyrir þeirri reynslu í haust sem fjárlaganefndarmaður að ferðast um nágrannabyggðir Reykjavíkur, sem eru myndarleg sveitarfélög með mikinn metnað stjórnenda. Þær búa sig undir mannflutninga hingað, sem spáð er á næstu áratugum, með ærnum tilkostnaði og nægir að geta nýlegra frétta um skuldastöðu stærsta sveitarfélagsins í nágrenninu, Kópavogs, en þar eru menn að búa sig undir byggingu risavaxinna þjónustustofnana og verslana og skipuleggja stór landsvæði fyrir tugþúsundir fólks með gífurlegum tilkostnaði. Ég tel að byggð sem liggur vel við nýtingu auðlinda, að byggð sem varðveitir landgæðin og þar sem íbúarnir gæta landsins, rækta það og yrkja og sjá um hið góða land okkar, sé þjóðfélagslega hagkvæm byggð. Það er mikið talað um það nú að byggðastefnan hafi brugðist og mér finnst einhvern veginn eins og hver hafi það eftir öðrum eins og oft vill verða. Mér finnst eins og oft vill verða í þjóðfélagslegri umræðu að þetta sé orðin klisja. Það hallar vissulega á landsbyggðina hvað fólksfjölda snertir. En það má eins spyrja: Hvað hefði orðið ef ekkert hefði verið að gert? Ég held að þrátt fyrir allt sé víða gott mannlíf úti á landi og margt hefur verið gert. Hv. 3. þm. Austurl. kom að því í sinni ræðu í fyrri hluta umræðnanna að margt hefði verið gert og mörgu góðu til leiðar komið úti á landi. Ég er honum fullkomlega sammála um það. Það er ekki ástæða til þess að mála ástandið svo dökkum litum að það sé dauði og djöfull alls staðar úti á landi --- ég vona að forseti fyrirgefi mér orðbragðið. Það er nefnilega þannig að margt hefur verið gert og ef m.a. Byggðastofnunar hefði ekki notið við hefði ástandið verið miklu verra. Hins vegar mega menn vara sig á því að horfa til Byggðastofnunar eins og hún ráði yfir öllum björgunartækjum í þeim efnum. Hún er gott og nauðsynlegt hjálpartæki en það þarf fleira til en eflingu hennar. Hins vegar þarf að efla hana og það er ekki lækning við þeim vanda sem um er að ræða í byggðamálum að draga úr krafti hennar og gera hana gelda, ef svo má að orði komast. Þar er saman komin mikil þekking í byggðamálum eftir það starf sem þar hefur verið unnið. Þar er afbragðs fólk sem vill vinna að þeim málum og býr yfir mikilli þekking þar um. Þá þekkingu verður að nýta og það má ekki setja framtíð stofnunarinnar í slíka óvissu að þetta fólk hverfi til annarra starfa. Nú er til umræðu ný reglugerð um Byggðastofnun. Hún hefur að vísu ekki séð dagsins ljós en eigi að síður hefur hún verið mikið til umræðu í fjölmiðlum og vakið harkaleg viðbrögð þó að mér vitanlega hafi hún ekki verið birt. Það mætti halda að það hafi verið stjórnarandstaðan sem veitti þessi harkalegu viðbrögð við drögum að reglugerð um stofnunina, en svo er ekki eingöngu. Stjórnarliðar hafa hrokkið við og m.a. síðasti ræðumaður, hv. 1. þm. Vesturl., varaði við að skerða ekki sjálfstæði stofnunarinnar um of. Ég tók ekki betur eftir en svo. Ég tók eftir því að hann lýsti sig andvígan áformum í því efni. Stjórnarformaður stofnunarinnar hefur brugðist harðar við en aðrir enda þekktur að því að veita viðnám þar sem hann telur að sér vegið. Við hann var viðtal í morgunútvarpi Ríkisútvarpsins þann 8. nóv. sl. þar sem hann var spurður að því af fréttamanni hvort hann ætli niður í Byggðastofnun að loknu viðtali að vinna og hann segir að hann hafi sjaldan haft meira að gera heldur en þessa viku, sem var kynnt í fjölmiðlum sem frívika okkar þingmanna. Þá spyr fréttamaður: ,,Var það ekki út af reglugerðinni?`` --- Reglugerðin eru þau drög sem ég hef gert að umræðu. --- Þá segir formaður Byggðastofnunar, með leyfi forseta: ,,Reglugerðinni, ég kom ekkert nálægt þeirri reglugerð. Mér var ekki sýndur sá trúnaður að vera spurður einu orði um þessa reglugerð. Það voru einhverjir menn sem aldrei hafa komið nálægt byggðamálum sem sömdu hana. Svona gerir mönnum ljóst hvernig stendur á óánægju. Ef menn vilja skapa óánægju þá geta þeir fengið hana.`` Það er ekki stjórnarandstaðan sem viðhefur þessi orð, þetta eru orð hv. 1. þm. Vestf., formanns stjórnar Byggðastofnunar. Hann hefur til þessa verið í miklu áliti í Sjálfstfl. og þar framámaður. Ég ætla ekki að gera reglugerðina öllu lengur að umræðuefni vegna þess að hún er í drögum og er ekki komin út, ég hef ekki séð hana. En ég vil vara alveg sérstaklega við því að semja þessa reglugerð án þess að hafa samband við nokkurn aðila sem hefur komið nálægt byggðamálum í landinu. Ég vona að hæstv. forsrh., sem er yfirmaður þessarar stofnunar, sjái að sér og hagi störfum á þann veg á næstunni að Byggðastofnun verði efld en það verði ekki dregnar úr henni tennurnar til að fást við byggðamál. Þetta er ábending sem ég set fram í fullri alvöru og fullri einlægni. Það hefur verið rætt nokkuð hvað ráði búsetu fólks og hvaða atriði það eru sem ráði því hvar fólk vill búa. Þar ræður auðvitað miklu uppruni og tengsl við það byggðarlag þar sem menn eru fæddir og uppaldir. En það er þó svo í nútímaþjóðfélagi að enginn lætur setja sig niður þar sem hann hefur ekki atvinnu og þar sem hann hefur ekki atvinnu sem hæfir menntun hans. Fólk lítur á þjónustuna, fólk lítur á skólamálin, félagslíf og annan félagsskap og möguleika til tómstunda. Þessi atriði eru þung á metum. Reynslan sýnir að margir taka þessi atriði fram yfir uppgripavinnu og há laun. Sá staður sem ég á heima á, Egilsstaðir, er ekki hálaunasvæði á Austurlandi. Á þeim stað hefur fjölgað meira en umfram landsmeðaltal. Meðallaun eru þar lægri en í mörgum byggðarlögum annars staðar. Það eru aðrir hlutir þar sem laða menn að. En auðvitað sest enginn að á stað þar sem atvinnu er ekki að hafa. Auðvitað er hún þrátt fyrir þetta undirstaðan. Ég held að í byggðamálum sé það mikill áhrifavaldur að skólastarf hefur verið með þeim hætti að það beinir mönnum í miklum mæli inn í ýmsar sérfræðigreinar. Það er auðvitað gott og blessað. Ég hef síður en svo á móti því. Við þurfum á þekkingu að halda. En eftir því sem við fáum meira af menntuðu og sérhæfðu fólki minnka möguleikarnir fyrir það sama fólk á því að setjast að á ýmsum stöðum úti um landsbyggðina sem bjóða ekki störf við þess hæfi. Þess vegna verður að setja sér það mark að atvinnulífið úti á landi verði fjölbreyttara og vöxtur ríkisvaldsins og þjónustu hér í höfuðborginni verði ekki eins hraður á kostnað landsbyggðarinnar og hann hefur verið. Það hafa verið stigin ýmis skref sem eru til góðs, t.d. með því að stofna háskóla á Akureyri. Það var umdeilt og við vissum að það var engin eining um það t.d. meðal háskólamanna. En það varð niðurstaðan og það var eitthvert mesta byggðamál sem á eftir að hafa meiri áhrif en ýmsar aðgerðir aðrar. Og væri nú ekki raunhæft markmið að efla þennan háskóla og að vöxtur í háskólanámi yrði þar? Með því er ég ekki að neinu leyti að draga úr mikilvægi Háskóla Íslands í Reykjavík. En ég tel að það væri stórkostlega mikilvægt byggðamál að efla háskólann fyrir norðan. Við höfum nýverið flutt opinbera stofnun út á land, sem er Skógrækt ríkisins. Hún var flutt austur á Fljótsdalshérað. Það er mikilvægt og stofnunin veitir þar nokkrum sérfræðingum atvinnu. Það þarf að halda áfram á þessari braut. Er t.d. nokkurt vit í því að stofnanir landbúnaðarins séu í mjög miklum mæli með aðalstöðvar og tugi og hundruð starfsmanna hér í Reykjavík? Er það eitthvert náttúrulögmál að þær stofnanir þurfi að vera hér? Verða ekki forsvarsmenn þeirrar stofnunar að temja sér nýja hugsun í þessum efnum? Ég er ekkert með þessu að tala um að rífa fólk upp með rótum. Ég er að tala um að menn setji sér markmið í þessum efnum, að breyta til og temja sér nýja hugsun. Að undanförnu hefur stjórnsýslan hér í landinu og stjórnsýsla ríkis og sveitarfélaga og áhrif hennar á byggðamál verið mikð til umræðu. Það hefur verið töluvert starf í gangi til athugunar á sveitarstjórnarstiginu í landinu, hvernig megi efla það, hvort sveitarfélögin eigi að stækka. Ég er á því að þau eigi að stækka og það verði til þess að styrkja sveitarstjórnarstigið í landinu og þá verði sveitarstjórnirnar betur í stakk búnar til að taka við verkefnum frá ríkinu. Ég er á því að það eigi að koma upp héraðsstjórnum til að taka við enn þá stærri verkefnum frá ríkinu en sveitarstjórnirnar geta tekið við. En ég vil eigi að síður vekja athygli á því að þetta leysir ekki allan vanda í byggðamálum. Það er ekki hægt að kasta öllum áhyggjum sínum yfir á það að breyta um í þeim efnum að stækkun sveitarfélaga og héraðsstjórnir, ef slík skipan kæmist á, leysti allan vanda. Það mundi auðvitað vera skref á leiðinni en mér finnst stundum að menn tali eins og þetta sé einhvert lausnarorð. Þetta er ákveðið skref en ekki fullnaðarlausn, á það vil ég leggja áherslu. En af því að ég er farinn að tala um sveitarstjórnarstigið í landinu og eflingu sveitarfélaga þá er það náttúrlega alveg óviðunandi að slíkt ójafnræði ríki öllu lengur meðal sveitarfélaganna í landinu varðandi tekjustofna. Mig undrar það ef ætlunin er að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði og hafa aðstöðugjaldið við lýði. Það voru stigin ákveðin skref í tíð síðustu ríkisstjórnar með því að breyta tekjustofnalögum sveitarfélaga. Það þarf að ganga lengra og afnema þetta aðstöðugjald og finna þar annan og réttlátari tekjustofn í staðinn. Það þarf að finna tekjustofn sem ekki er veltuskattur sem tekur ekkert tillit til afkomu þeirra fyrirtækja sem hann þurfa að greiða. Þar að auki eykur veltuskattur á misrétti meðal sveitarfélaga og verður það til þess að sveitarfélög, sem hafa þjónustugreinarnar innan sinna vébanda bæði Reykjavíkurborg, þó það sé stærsta dæmið, og önnur sveitarfélög, og það fólk, sem við þær þjónustugreinar vinnur, raki til sín tekjum af þessu aðstöðugjaldi. Þessu verður auðvitað að breyta og ganga lengra í átt til breytingar á tekjustofnalögum sveitarfélaga heldur en þegar hefur verið gert. Ég held að nú séu viss þáttaskil varðandi yfirlýsingar stjórnvalda um byggðamál og þau þáttaskil hafa verið rædd þannig að ég þarf í rauninni ekki miklu við það að bæta. Hugleiðingar um að styrkja menn til að flytja burtu frá sínum heimabyggðum eru nýjar í íslenskri pólitík. Þær hugleiðingar hafa verið á kreiki í umræðum ýmissa manna og hópa en aldrei fyrr hafa þær verið settar fram af valdamestu mönnum þjóðfélagsins. Vonandi sjá menn að sér og draga þær yfirlýsingar til baka því það er nú svo að ef gerð væri alvara úr slíku þá hefði það náttúrlega ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Með því dettur mér ekki í hug að halda því fram að byggðin eins og hún er nú verði framvegis eins og hún er núna og þar verði engin breyting á. Byggð hefur breyst í gegnum tíðina og hún mun auðvitað halda áfram að breytast. En aðgerðir til þess að flýta fyrir fóttanum frá dreifbýli til þéttbýlis munu hafa þær afleiðingar að hér verður komið eitt borgríki áður en menn depla auga. Varðandi þær aðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem hafa séð dagsins ljós síðan ríkisstjórnin tók við, má segja að ekki auka þær mönnum bjartsýni í byggðamálum. Það hafa gengið um það yfirlýsingar að leysa ekki úr staðbundnum vanda. Ég er búinn að rekja reglugerðina um Byggðastofnun. Boðuð löggjöf um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins eykur mönnum ekki bjartsýni um öflugar aðgerðir í byggðamálum. Niðurskurður á Framleiðnisjóði landbúnaðarins mun ekki gefa okkur tækifæri til að hefja nýja sókn í byggðamálum. Því hefur nokkuð verið flaggað í fjárlagafrv. að þar sé raunaukning til vegagerðar og það hefur verið rætt allmikið um samgöngumál í þessu sambandi, að þau séu eitt af tækjunum til að halda byggð í landinu. Ekki vil ég draga úr því, ég er því sammála. Enda þótt sögð sé aukning í fjárlagafrv. er þar ekki um neina aukningu á framkvæmdum að ræða frá því sem áður var áformað ef nánar er skoðað. Það er aðeins svo að þar eru teknir inn hlutir sem voru ekki inni í vegáætlun áður. Auðvitað má segja að það sé aukning á vegamálum ef það er allt reiknað á fjárframlögum til vegamála. En þar er ekki reiknað með neinni aukningu á framkvæmdum. Sem betur fer er ekki eining um þær hugmyndir sem eru á kreiki í ríkisstjórninni að skattleggja sjávarútveginn enn frekar. Það er nú sem betur fer svo að m.a. ýmsir ráðherrar eða öllu heldur hæstv. sjútvrh. hefur brugðist harkalega við þeim hugmyndum og fengið bágt fyrir víða. Og ég held að það séu þrjár eða fjórar greinar í Morgunblaðinu í dag þar sem hann er tekinn í karphúsið fyrir þá skoðun sína. En auðvitað eykur þetta mönnum ekki bjartsýni í byggðamálum. Það eru líka ýmis atriði sem eru ekki svona stórvægileg, smærri atriði sem koma fram t.d. í frv. til fjárlaga. Þar kemur fram að ríkisstjórnin ætlar sér að hækka þungaskatt sem er erfiður kostur og hefur gífurlega mikil áhrif fyrir landsbyggðina og eykur þann aðstöðumun sem þar er. Ef þau áform sem í fjárlagafrv. eru ganga eftir, sé ég ekki annað en að Skipaútgerð ríkisins verði lögð af. Það þarf nú ekki að koma víða út á land til þess að finna kvíða manna á ýmsum stöðum um þau efni. En ef það er eins og formaður stjórnar Byggðastofnunar, hv. 1. þm. Vestf. segir, að allar aðgerðir séu skipulagðar af mönnum sem aldrei hafa komið nálægt byggðamálum og aldrei hafa um þau hugsað er náttúrlega ekki von á góðu. En ég hef þá trú, og það eru kannski falsvonir, að menn sjái nú að sér og fari kannski að byggja á grunni síðustu ríkisstjórnar. Ég heyrði að það væri ætlunin að lengja lán Atvinnutryggingarsjóðs og það er þá gott að sá sjóður er til og fyrrv. ríkisstjórn er búin að leggja slíkan grunn að efnahagsaðgerðum. Ég heyri að hæstv. forsrh. er farinn að tala þannig að ástandið sé alvarlegt og þurfi aðgerða við og það eru aðgerðir boðaðar á næstu vikum, en það eina sem hefur heyrst um þær aðgerðir er að það á að byggja á þessum volaða sjóði og það á að byggja áfram á því sem hæstv. forsrh. kallar sjóðasukk og lengja lán í þeim bannsetta Atvinnutryggingarsjóði sem fyrrv. ríkisstjórn kom á fót. Að lokum vildi ég koma að einu atriði sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. þegar hann fylgdi skýrslunni úr hlaði og það var að hætt hefði verið við það í sparnaðarskyni að koma upp útibúi Byggðastofnunar á Austurlandi sem stjórn stofnunarinnar hafði samþykkt og var komið á framkvæmdastig eða nálægt því. Ég lýsi mikilli furðu á þessari aðgerð. Ég hefði talið að það hefði verið ástæða til að setja niður hluta af starfsemi stofnunarinnar, færa hana nær fólkinu og halda áfram þeirri stefnumörkun sem stjórnin hafði sett því að ég hef þær fregnir að þau útibú sem þegar eru komin í gang hafi reynst vel og hafi sannað gildi sitt. Það sem er enn þá furðulegra í sambandi við þetta mál er það að þessi ákvörðun virðist ekki hafa verið borin undir stjórn stofnunarinnar. Það kom m.a. fram í ræðu hv. 1. þm. Vestf. sem er stjórnarformaður stofnunarinnar og ég hef átt viðtöl við fleiri stjórnarmenn sem kannast ekki við að sú ákvörðun hafi verið borin þar upp. Mér þykir þetta sæta mikilli furðu og mótmæli þessari málsmeðferð harðlega og ég vil krefjast þess að ákvörðunin verði endurskoðuð. Það er sagt að það eigi að leysa þetta mál með því að ráða starfsmann í hálft starf til bráðabirgða. Það eru ekki risháar hugmyndir sem menn hafa um það hvernig eigi að hefja sókn í byggðamálum á Austurlandi. Þar á að ráða einn starfsmann sérstaklega í það verkefni til bráðabirgða. Sá starfsmaður er ágætur. Ég hef ekkert annað en gott um hann að segja. En hins vegar hefði það verið myndarlegra og meira í samræmi við þann metnað sem stjórn stofnunarinnar hefur lagt í það verkefni að hefja sókn í byggðamálum að standa við þær ákvarðanir sem hún hafði tekið og sem framkvæmdastjóri stofnunarinnar hefur unnið eftir. Ég veit það að framkvæmdastjóri stofnunarinnar hefur unnið í þeim anda og ég hef enga ástæðu til að halda það að hann hafi tekið upp hjá sér að breyta þessari ákvörðun. Ég vil því spyrja: Hver tók ákvörðun um frestun? Hvernig er hún til komin? Ég vil spyrja hæstv. forsrh. sem að vísu gekk fram. En ég vona að sú fyrirspurn komist til hans hvernig þessi ákvörðun sé til komin. Ég held að við núverandi aðstæður hafi oft verið þörf en nú sé nauðsyn að hefja sókn í byggðamálum. Þó að vissulega hafi margt verið gert og það sé eins og ég sagði fyrr í minni ræðu alls ekki svo að byggðastefnan hafi brugðist heldur sé gott mannlíf víða út um landsbyggðina, þá eru nú þó þær blikur á lofti í málefnum undirstöðuatvinnuveganna sem landsbyggðin lifir á og öll þjóðin að nú þurfi að hefja sókn. Ég vil hafa það mín síðustu orð að ég vona að ríkisstjórnin sjái að sér og hætti við ýmis hættuleg áform sem hún hefur á prjónunum, sbr. auðlindaskatt o.fl., og leiti nú til manna þegar hún fjallar um byggðamál sem hafa einhvern tíma komið nálægt þeim málum.

Virðulegi forseti. Umræðurnar hér um byggðamál hafa snúist um tvö meginatriði að mínu mati, annars vegar um starfsemi Byggðastofnunar og hins vegar um stefnuna í byggðamálum almennt. Ég ætla í minni ræðu að fjalla einkum um Byggðastofnun og þær forsendur sem liggja fyrir starfsemi hennar og starfsgrundvöll hennar sem ég tel að sé að mörgu leyti rangur eins og ég mun rekja í minni ræðu. Hv. 2. þm. Vestf. vitnaði mjög í ræðu sinni til stefnumótunar sem var uppi fyrir 25 árum, um miðjan 7. áratuginn, og taldi að þar hefðu menn séð að sér og breytt um stefnu þegar þeir sáu að í óefni kynni að stefna. Það sem við stöndum núna frammi fyrir í byggðamálum er að mínu mati það að í 20 ár hefur hér verið fylgt rangri stefnu, stefnu sem var mótuð árið 1971 þegar viðreisnarstjórnin fór frá og Framsfl. komst til valda. Eins og hv. 2. þm. Vestf. sagði réttilega í sinni ræðu hef ég bent á það í blaðagrein að ég tel að þeir flokkar sem hafa starfað með Framsfl. undanfarin 20 ár hafi beygt sig undir þessa stefnu, m.a. í byggðamálunum, og mun ég gera grein fyrir því máli í minni ræðu. Umræðurnar um Byggðastofnun og byggðastefnu einkennast mjög af því að sumir þingmenn virðast telja að tilfærsla á fjármunum úr vasa skattgreiðenda til landsbyggðarinnar fyrir milligöngu stjórnmálamanna og opinberra sjóða eigi ekki aðeins rétt á sér heldur sé beinlínis forsenda þess að byggð þróist með eðlilegum hætti hér í landinu. Aðrir telja að sú tilfærsla á fjármunum skili ekki þeim árangri sem að er stefnt og þess vegna eigi að finna nýjar leiðir. Ég skipa mér í síðari flokkinn. Mér finnst að ekki hafi tekist sem skyldi t.d. við ráðstöfun á þeim 12 milljörðum kr. sem fluttar hafa verið frá skattgreiðendum til landsbyggðarinnar í gegnum Byggðasjóð og Byggðastofnun síðan árið 1972. Ártalið 1972 er nefnt vegna þess að Byggðastofnun er arftaki Framkvæmdastofnunar ríkisins sem komið var á fót árið 1971 og vegna þessarar fortíðar tel ég að starfsgrundvöllur Byggðastofnunar sé rangur. Rökin fyrir því eru m.a. þau að ríkisstjórn vinstri flokkanna, sem tók við af viðreisnarstjórninni sumarið 1971, einsetti sér að hverfa frá frjálsræðisstefnunni sem einkenndi viðreisnina. Á þessum árum var vinstri sinnum tamt að kenna stefnu sína við félagslegan áætlunarbúskap. Var með þessum orðum leitast við að sameina sósíalisma Alþb. og samvinnustefnu Framsfl. Með Framkvæmdastofnun ríkisins var ætlunin að hrinda áætlunarstefnu flokkanna í framkvæmd. Stofnunin var beinlínis sett til höfuðs viðreisnarstefnunni í byggða- og atvinnumálum. Viðbrögð viðreisnarstefnunnar við hinum mikla vanda vegna aflabrests og verðhruns 1967 skiluðu þó undraverðum árangri eins og síðast var rifjað upp af hv. þm. Svavari Gestssyni í umræðunum hér á Alþingi þegar rætt var um frestun álversframkvæmdanna. Til að minna á málflutning vinstri sinna á fyrstu mánuðunum eftir að viðreisnarstjórnin fór frá er nærtækt að vitna til umræðna sem fram fóru hér á hinu háa Alþingi í nóvember 1971, þ.e. fyrir réttum 20 árum, þegar frv. til laga um Framkvæmdastofnun ríkisins var til umræðu. Þá sagði hv. þm. Ragnar Arnalds að stofnunin væri lík skipulagsnefnd atvinnumála eða Rauðku sem starfaði hér á ofstjórnarárum fjórða áratugarins og vann að því að hneppa atvinnulífið í ríkisfjötra. Taldi hv. þm. Ragnar Arnalds miður að starf Rauðku hefði lagst niður og sagði að með Framkvæmdastofnun væri ætlunin að --- og með vísan til hans ræðu, með leyfi forseta, --- ,,hverfa frá handahófsvinnubrögðum og happa- og glappastefnu viðreisnarstjórnarinnar og taka upp hagstjórnaraðferðir sem að vísu óneitanlega bera nokkurn keim af sósíalískum úrræðum eins og hvers konar áætlunargerð hlýtur að gera.`` Og í umræðunum um þetta sama frv. sagði hv. þm. Steingrímur Hermannsson m.a. að andstaðan við frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins væri byggð á --- og hér vitna ég orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,þeim rótgróna misskilningi sem víða ríkir hjá auðvaldsfyrirkomulagi og þeim flokkum sem því fylgja að enn skuli fylgt hinni gömlu reglu um að framboð og eftirspurn skuli ráða efnahagsþróun. Staðreyndin er vitanlega sú að þessi gamla grundvallarkenning er fyrir löngu úrelt orðin, jafnvel í þeim ríkjum sem auðugust eru og lengst af hafa haldið í einstaklingsframtakið og framtak fyrirtækja og stórathafnaraðila.`` Þessi orð um gildi sósíalískra hagstjórnaraðferða og undanhald auðvaldsskipulagsins hljóta að horfa öðruvísi við fyrrgreindum ræðumönnum nú en fyrir 20 árum. Örbirgð hundruð milljóna manna á fátæktarrústum áætlunarbúskapar sósíalisma og kommúnisma segir allt sem segja þarf um styrk hinna ólíku hagkerfa. Á heimsmælikvarða hefur viðreisnarstefna borið sigurorð af félagslegum áætlunarbúskap ef þannig má að orði komast. Starfsgrundvöllur Byggðastofnunar var lagður með lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins. Þeirri stofnun var skipt í þrennt með lögum frá 1985, þ.e. í Framkvæmdasjóð Íslands, Byggðastofnun og Þróunarfélag. Þegar litið er á ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1990 eru tengslin við Framkvæmdastofnunina m.a. undirstrikuð með súluritum er sýna framlög ríkissjóðs til Byggðasjóðs Framkvæmdastofnunar og síðan til Byggðastofnunar. Eins og áður er getið hafa þessar tilfærslur frá skattgreiðendum numið rúmum 12 milljörðum kr. síðan 1972 þegar fjárveitingarnar hafa verið færðar til verðlags ársins 1991. Inni í þessari tölu eru þær 1200 milljónir sem Byggðastofnun voru færðar sérstaklega nú í ár til að létta skuldum af stofnuninni og ef haft er í huga að stofnunin hefur starfað í 6 ár jafngildir þetta því að hún hafi fengið aukafjárveitingu sem svarar 200 millj. kr. á ári hverju. Á fundi með allshn. Alþingis fyrir skömmu upplýsti forstjóri Byggðastofnunar að innan veggja hennar hefðu verið uppi hugmyndir um að hún þyrfti ekki 1.200 millj. kr. ríkisframlag til að létta af sér byrðum heldur 3.000 millj. Að svo há tala hafi verið nefnd af þeim sem gerst þekkja til starfsemi stofnunarinnar sýnir best að fjárhagslegi grundvöllurinn er ekki sterkur hjá stofnuninni. Af öllu er augljóst að í lánveitingum sínum hefur Byggðastofnun oft teflt á hið tæpasta vað, svo ekki sé meira sagt. Síðan lögin um stofnunina hafa komið til framkvæmda hefur hún að meðaltali lánað um 2 milljarða kr. á ári hverju og á nú útistandandi um 18 milljarða kr. Meginástæðan fyrir fjárhagsvandanum sem Byggðastofnun á við að glíma felst í því að ekki hafa fengist fjárveitingar til að standa undir tapi hennar vegna áhættulána. Þess vegna var þörf á fyrrgreindri aukafjárveitingu og er talið að stofnunin þurfi að leggja 100--200 millj. kr. til hliðar á ári hverju til að tryggja sig gegn töpum vegna áhættulána. Ég rek þetta svo nákvæmlega hér þar sem mér virðist sem umræðurnar um skýrslu Byggðastofnunar snúist einkum um fjárveitingar úr ríkissjóði út á landsbyggðina og um hvaða hendur þær eiga að fara. Þeir sem hafa enn trú á því að Byggðastofnun hafi úrslitahlutverki að gegna í þessu efni líta þannig á að þessi fjárhagsvandi leysist með því að auka fjárveitingar í gegnum Byggðastofnun. Ég leyfi mér að fylla þann flokk sem efast um að Byggðastofnun sé upphaf og endir skynsamlegra lausna á vanda landsbyggðarinnar. Það er alrangt að halda því fram að unnt sé að einangra vantrú á störfum og stefnu Byggðastofnunar við þá sem í þéttbýli búa. Mér finnst að enginn hafi kveðið fastar að orði um þetta efni upp á síðkastið en einmitt maður sem hefur langa reynslu af byggðamálum og ber hagsmuni landsbyggðarinnar mjög fyrir brjósti. Hér vísa ég til þess sem haft var eftir Áskeli Einarssyni í Morgunblaðinu. Hinn 31. ágúst sl. birtist t.d. frásögn af fjórðungsþingi Norðlendinga undir fyrirsögninni ,,Höfum tapað stríðinu, segir Áskell Einarsson um örlög byggðastefnunnar``. Og í þessari frétt Morgunblaðsins segir svo, með leyfi forseta: ,,Það er ekki að undra að forsætisráðherra, sem nýlega er kominn frá auðugasta sveitarfélagi landsins, sem notið hefur arðs af allri veltu landsmanna, hugi að því að setja þessa fyrirgreiðslustefnu, þ.e. byggðastefnuna, í glatkistuna. Það er meirihlutafylgi fyrir því að skera sjóðakerfið niður við trog og leggja niður Byggðastofnun í núverandi mynd. Þeirri skoðun vex fylgi að landsbyggðin sé best fær um að leysa sinn vanda. Eftir 33 ára starf að sveitarstjórnarmálum á Norðurlandi og þar af 20 ára starf sem framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Norðlendinga er mér ljóst að bæði ég og samferðamenn mínir hafa tapað stríðinu. Leiðarljósið um framtíð byggðastefnu hefur reynst tálsýn og mýraljós þegar eftir var leitað. Eitt höfum við lært, að byggðastefna á Íslandi verður ekki rekin af þeim fyrir sunnan heldur okkur sjálfum heima fyrir.`` Fyrir utan þessi ummæli hefur Áskell Einarsson einnig sagt í Morgunblaðsgrein, með leyfi forseta: ,,Kjarni málsins er sá að hin svonefnda byggðastefna hefur mistekist. Eftir 20 ára störf Byggðastofnunar og núverandi miðstýringu og forsjárhyggju í byggðamálum er byggðavandinn aldrei meiri.`` Leyfi ég mér að benda á þessi orð sérstaklega til upplýsingar fyrir þá hv. þm. sem hafa látið þung orð falla í þessum umræðum um skilningsleysi manna á gildi byggðastefnunnar og Byggðastofnunar og kennt það einkum við þéttbýlisbúa og fulltrúa þeirra. Í tilefni af umræðum um fjárlagafrv. næsta árs ritaði allshn. bréf til Byggðastofnunar og spurði m.a. um álit hennar á fjárveitngu til byggðamála í frv. Í svari stofnunarinnar sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Öll framlög á fjárlögum hafa með einum eða öðrum hætti áhrif á byggð í landinu. Gildir þar einu hvort þau eru talin framlög til þess málaflokks eða ekki. Starfsemi ríkisins, sem m.a. er stærsti atvinnurekandi í landinu, hlýtur að hafa veruleg áhrif á þróun búsetu í landinu. Víða um lönd hafa farið fram yfirgripsmiklar rannsóknir á þætti hins opinbera í búsetuþróun þar sem bæði eru könnuð áhrif beinna aðgerða ríkisvaldsins til að hafa áhrif þar á og hinna óbeinu, þ.e. áhrif af starfsemi ríkisins sem ekki er sérstaklega ætlað að hafa áhrif á byggðarþróun. Almennt hefur niðurstaða þessara kannana verið sú að áhrifin eru talin meiri af þeim aðgerðum og starfsemi ríkisins sem ekki er ætlað að hafa áhrif á byggðina en hinum sem ætlað er að hafa það hlutverk. Þetta stafar ekki síst af því að upphæðirnir eru miklu hærri í verkefnum ríkisins sem hafa hin óbeinu áhrif á búsetuna.`` Full ástæða er til að þetta sjónarmið komi inn í þessar umræður þeim til umhugsunar sem líta þannig á að með því einu að auka bein fjárframlög úr ríkissjóði til byggðamála eða Byggðastofnunar sé unnt leysa vanda landsbyggðarinnar. Þar er um mikinn misskilning að ræða. Um leið og ég ítreka það sem ég hef áður sagt um óheppilegan starfsgrundvöll Byggðastofnunar vegna tengsla hennar við hina aflögðu Framkvæmdastofnun ríkisins og endurtek vantrú mína á því að fjárveitingar um stofnunina skili nægilegum árangri, vil ég láta í ljós þá skoðun að á vegum stofnunarinnar er einnig unnið ágætt starf í þágu landsbyggðarinnar. Allshn. Alþingis fór nú í september í heimsókn til Byggðastofnunar og kynnti sér starfsemi hennar og prýðilega starfsaðstöðu. Er ekki að efa að stofnunin hefur hæfu starfsfólki á að skipa. Nefndarmönnum var t.d. greint frá góðum árangri af svonefndum átaksverkefnum sem felast í því að aðstoða heimamenn í einstökum byggðum við að koma á fót nýrri atvinnustarfsemi eða efla þá sem fyrir er. Viðleitni til þess að ýta þannig undir framkvæmdavilja er lofsverð. Hún fellur einnig í góðan jarðveg hjá þeim sem átta sig á því að kröfugerð á hendur öðrum skilar síður árangri en tilraunir til að leysa vandann sjálfur. Undir lok hins almenna inngangs í prentaðri skýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1990, sem dreift hefur verið til þingmanna, kemur fram að það hafi orðið hugarfarsbreyting sem veki vonir um að nú séu að verða þáttaskil í atvinnu- og byggðarþróun. Sigurður Guðmundsson, forstöðumaður þróunarsviðs Byggðastofnunar, skýrði þessa hugarfarsbreytingu á þann veg í nýlegu blaðaviðtali að menn séu hættir að tala um aðflutt vandamál og átti sig á því að þeir einir sem munu leysa málin séu heimamenn sjálfir. Sé þessi þróun að verða ber að fagna henni því að hún gengur þvert á hinn félagslega áætlunarbúskap sem fólst í því að menn ættu að treysta meira á forsjá áætlunarsmiðanna og ríkisvaldsins en sjálfa sig. Segi ég þetta um leið og ég vara við því að leggja þyngri byrðar áætlanagerðar á Byggðastofnun en nú þegar hefur verið gert. Virðulegi forseti. Ég hef í máli mínu reynt að halda mig við dagskrárefnið, þ.e. starfsemi Byggðastofnunar í þröngum skilningi en ekki byggðamálin almennt. Niðurstaða mín er sú að ég efast um að Byggðastofnun í óbreyttri mynd geti orðið sá drifkraftur fyrir landsbyggðina sem nú er þörf fyrir eftir að stríðið er tapað, svo að vitnað sé í orð Áskels Einarssonar. Ég er þeirrar skoðunar að forsaga Byggðastofnunar og hinar röngu forsendur sem liggja að baki stofnuninni valdi því að hún á í miklum erfiðleikum með að sinna hlutverki sínu við nútímalegar aðstæður þar sem það eru ekki sósíalismi og ríkisforsjá sem hafa sigrað heldur frjálsræði og framtak einstaklingsins. Skora ég á þá sem með stjórn Byggðastofnunar fara og hafa forustu um byggðamál í ríkisstjórn að taka höndum saman um að skapa stofnuninni nýjan starfsgrundvöll og gera henni með þeim hætti kleift að verða nýtt afl við eflingu byggðar um land allt.

Virðulegi forseti. Aðeins örlítið. Mig langar til að geta þess að mér þótti eilítil þversögn í því sem hv. síðasti ræðumaður kom hér inn á í sínum málflutningi þar sem ég heyrði ekki betur en hann stillti því upp sem andstæðum, annars vegar að veita fjármagni til byggðamála af hálfu ríkisins og Byggðastofnunar og þess að landsbyggðin taki byggðamálin í sínar hendur á hverju svæði fyrir sig sé meiri stýring á því hvað gert er þar. Ég get ekki séð að þetta séu andstæður. Við búum við stjórnsýslu sem er á tveim stigum, ríki og sveitarfélög og samstarf sveitarfélaga eða landsfjórðungasamtök, eins og Áskell Einarsson þekkir mætavel, hafa ekki neina burði. Við höfum ekki þriðja stjórnsýslustigið. Meðan svo er sé ég í rauninni ekki annað en ríkisvaldið verði að koma þegar á bjátar inn í dæmið og vera sveitarfélögum þar sem þau eru samstarfssamtökum til hjálpar með einhverjum hætti. En ég tek undir orð hv. 3. þm. Reykv. að ég tel að það sé langbest að ákvarðanir séu teknar á þeim landsvæðum þar sem vandamálin eru.

Herra forseti. Í ræðu hv. 3. þm. Reykv. kom fram sú staðhæfing að frá skattgreiðendum, eins og hann orðaði það, til landsbyggðarinnar hefðu verið greiddir ef ég man rétt 12,1 milljarður frá árinu 1971. Þessi samanburður er náttúrlega algerlega óboðlegur hér á hv. Alþingi vegna þess að það er ekki gerð nein tilraun til að meta það hverju þessi upphæð hefur skilað skattgreiðendum til baka. Ég er ekki góður í bókhaldi. En hins vegar lærði ég nógu mikið á sínum tíma til þess vita að það verður að færa upp bæði debet og kredit og ef það er álit hv. 3. þm. Reykv. að þessir fjármunir hafi ekki skilað skattgreiðendum krónu er það bókhald náttúrlega rétt. En ég mótmæli þessari staðhæfingu. Það er látið að því liggja að skattgreiðendur hafi eingöngu á þessu tímabili tapað á landsbyggðinni á töpuðum útlánum Byggðastofnunar. Mér er spurn: Hverju hafa skattgreiðendur tapað á töpuðum útlánum bankanna á þessu tímabili? Hvað hafa skattgreiðendur orðið að greiða mikinn fórnarkostnað í vöxtum, í töpuðum útlánum bankanna til fyrirtækja bæði úti á landsbyggðinni og ekki síst hér í Reykjavík?

Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni af þessum orðum síðasta ræðumanns benda á að í minni ræðu nefndi ég þá staðreynd að á fjárlögum hafa frá árinu 1972 farið um 12 milljarðar kr. úr ríkissjóði til Byggðastofnunar og þetta kemur fram í þeirri skýrslu sem liggur hér frammi í Alþingi og allir þingmenn hafa aðgang að. Það er rétt hjá hv. þm. að ég tók þannig til orða að ég taldi að þarna hefði verið um tilfærslu á fjármunum skattgreiðenda að ræða, en auðvitað eru skattgreiðendur um land allt, það segir sig sjálft. Hér er ekki endilega um tilfærslu frá þéttbýli til landsbyggðar að ræða heldur er þetta fé sem tekið er af öllum skattgreiðendum hvar sem þeir eru í landinu og ríkið ráðstafar með þessum hætti. 

Hæstv. forseti. Það er fagnaðarefni að umræðan um skýrslu Byggðastofnunar skuli halda áfram og auðvitað fagnaðarefni að hæstv. forsrh. skuli vera kominn heim frá Róm. Honum til upplýsingar má auðvitað segja það að hann hafði ekki dvalið lengi í þeirri frægu borg þegar starfsandinn hér í þinginu tók að breytast og batna þannig að vonandi hefur hann haft erindi sem erfiði. En það er ekki óeðlilegt að sú umræða sem hér hefur farið fram hafi snúist um dálítið stærra svið en skýrslu Byggðastofnunar. Þeir nýju vindar og þau stóru orð sem fallið hafa í umræðunni um byggðamál að undanförnu gera það að verkum að umræðan um skýrslu Byggðastofnunar, þ.e. þessi stóru orð sem fallið hafa frá æðstu mönnum þjóðfélagsins, mönnum sem sitja í æðstu trúnaðarstöðum þjóðfélagsins, ráðherrum, ekki síst forsrh., stóryrði um fortíðina, um atvinnulífið og um byggðamálin. Því miður henti það hæstv. forsrh. að særa ekki bara pólitíska andstæðinga sína heldur í miklu stærri stíl félaga sína með hinum stóru ummælum. Með sínum stóru ummælum hefur hann líka valdið því að núna eru víða miklar áhyggjur á Íslandi. Þær áhyggjur eru víðar en á landsbyggðinni því að fólkið óttast ríkisstjórn sem gengur þannig fram gagnvart atvinnulífinu eins og yfirlýsingarnar bera með sér. Hér heyrðum við rétt áðan hv. 3. þm. Reykv. boða kannski þá harðlínustefnu sem hv. 1. þm. Vestf. hefur nefnt svo, bæði um Byggðastofnun og mál landsbyggðarinnar í heild. Þessi hv. þm., Björn Bjarnason, fullyrti að um 20 ára skeið hefði verið fylgt rangri stefnu í byggðamálum. Vissulega eru þetta stór orð sögð með þessum hætti án þess að hann eða nokkur annar hafi tækifæri til þess að kafa ofan í þau mál til að fá fram skýra niðurstöðu. Það er líka mikil ásökun fólgin í þeim orðum á hendur flokki þingmannsins sem svo talaði því að vissulega hefur Sjálfstfl. á þessu tímabili borið mikla ábyrgð í landinu. Hann hefur verið ráðandi flokkur, forustuflokkur í ríkisstjórn, á þessu tímabili og samstarfsflokkur á öðrum tíma þannig að fullyrðingin snýr ekkert síður að því að forustumenn Sjálfstfl. hafi á þessu tímabili brugðist og kem ég nánar að því. Ég hygg að helming þessa tímabils hafi Sjálfstfl. haft forustu í ríkisstjórn. En það eru ummæli forsrh. sem maður hlýtur að verða að staldra við sem hann lét hér falla í byggðaumræðu. Þau eru alvarlegri en svo að menn geti setið rólegir. Þau eru heiftarlegri en svo að menn hugsi ekki sinn gang sem sitja undir þeim stóru orðum. Hæstv. forsrh. hefur látið þau orð falla að margir stjórnmálamenn hafi haft tilhneigingu til þess að úthluta fé jafnvel með ólögmætum hætti þegar þeir hafi kosið. Ég vil að hæstv. forsrh. skýri hér í þessum stól við hvað hann hefur átt, um hvaða stjórnmálamenn eða aðra einstaklinga hann mælir svo því að það eru ekki bara andstæðingar hans í stjórnmálum sem falla þarna undir grun, það eru samherjar hans. Hann hefur gefið það til kynna að hann sitji með sakamönnum inni í Stjórnarráði Íslands. Þessi stóru ummæli verða að fá nánari skýringu hér á hinu háa Alþingi. Halldór Blöndal, hæstv. ráðherra, hefur setið í Byggðastofnun. Ólafur G. Einarsson, hæstv. ráðherra, hlýtur að falla þarna undir grun. Svo er og með hv. þm. Pálma Jónsson, Egil Jónsson svo að ég tali nú ekki um hv. þm. Matthías Bjarnason. Þessi ummæli voru sögð með þeim hætti að það er ófært annað en að forsrh. útfæri það nánar hér við hvað hann hefur átt. Það er auðvitað ýmislegt hægt að fyrirgefa. Forsrh. er maður ungur að aldri og með þeim yngri sem hafa sest í þann stól þannig að það skal viðurkennt að hann kemur á nýjan vettvang og á margt ólært í þeim efnum. Auðvitað er hann nánast að læra til forsætisráðherra og hefur verið að því síðustu mánuði því að svo óvænt og skyndilega barst hann inn á þann vettvang. Þó að ég vænti þess að hann verði það námfús að þessi forusta hans hér í ríkisstjórn verði ekki svo dýrkeypt að bæði landsbyggðin og atvinnulífið á Íslandi fari á hvolf á stuttum tíma, sem því miður margt bendir til nú. Ég skil það vel að hæstv. forsrh., sem hefur setið í stól borgarstjóra um langt skeið með nóg af peningum í körfu sinni, nóg af ráðgjöfum og nóg af dýrum verkefnum í þjónustugeiranum, hafi ekki mikið leitt hugann að atvinnulífi á þessu tímabili þannig að það er kannski skiljanlegt að hann hafi á sínum stutta ferli enn ekki haft þann skilning gagnvart íslensku atvinnulífi og íslenskum byggðarlögum sem er nauðsyn fyrir þann mann sem stýrir ríkisstjórn á Íslandi, í hlutverki nokkurs konar húsbónda á þessu þjóðarheimili. Þess vegna er það ófært að yfirlýsingar sem hafa komið frá hæstv. forsrh. í nafni ríkisstjórnarinnar, í nafni þeirra flokka sem nú fara með meiri hluta á Alþingi, að þá varði nánast ekkert um íslenskt atvinnulíf. Ummælin eru túlkuð með þeim hætti, þau hafa verið sögð með þeim hætti og það er uggur víða í fólki vegna þessara ummæla forsrh. sem ráðherrar hans hafa því miður ekki andmælt að undanskildum hæstv. sjútvrh. sem hefur á síðustu vikum og mánuðum að sem betur fer vakið á því athygli að þjóðin lifir ekki á því að byggja skrauthýsi, perlur og kringlur. Hún lifir á íslenskum atvinnuvegum, sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði. Það er eina andsvarið sem hefur komið innan ríkisstjórnarinnar. Ég er sannfærður um að forsrh. á margt ólært og mér fannst koma fram í fréttum í dag að hann væri aðeins að byrja að átta sig á því vandasama hlutverki sem hann fer með fyrir þjóð sína, hvort sem það hefur verið páfinn í Róm sem innprentaði honum nýtt hugarfar eða að ljós álversins slokknaði og bjargaði ekki lengur öllu, því að hæstv. forsrh. hafði á því orð í hádegisfréttum að það yrði að móta víðtækar efnahagsaðgerðir í landinu og fagna ég þeim ummælum. Hæstv. forsrh. sem alinn er upp á Selfossi, sýndi það þá þegar sem drengur að hann gat stundum tekið rökum. Hæstv. forsrh. hefur sjálfur frá því sagt þegar hann var lítill drengur og fékk nýju stígvélin og var að prófa þau. Hann var kominn út í miðja Ölfusá, var kominn að álnum djúpa, þegar ættingjar og vinir hrópuðu til hans að snúa við. Hann tók rökum í það sinn og því er hann hér með okkur í dag, sem betur fer. Ég hygg að hann geti auðvitað tekið svipuðum rökum á fleiri sviðum eins og hann gerði þarna sem barn að aldri. Mikið hefur verið rætt um sjóðasukk, bruðl o.s.frv. Nú hafa einhverjir reikningsfróðir menn gert það að gamni sínu að reikna út hversu mörg vörubílshlöss hefði þurft undir peningana sem fóru í að byggja sukkið í sjálfri höfuðborginni meðan forsrh. var hér við völd, byggja kringlurnar, perlurnar, ráðhúsin. Mér skilst að hefði peningunum, sem fóru í perluna eina, verið breytt í klink hefði þurft 1500 bílhlöss til þess að aka þeim til og frá. Þannig að víða hefur verið sukkað á Íslandi á síðustu árum. Ég gerði það á dögunum meðan forsrh. var fjarverandi að ræða dálítið um aðra hlið mikilvægra mála, sem voru vaxta- og peningamál. Ég gat að vísu ekki stillt mig um í þeirri ræðu að koma að þessum átökum um fortíðina því að forsrh. hefur því miður fram að þessu lítið rætt um annað en fortíðina. Ég man eftir því t.d. að úr þessum ræðustól var hann með það á hreinu þegar hann fór til Rómar hvað fyrirrennari hans hefði dvalið margar nætur og marga klukkutíma erlendis síðasta árið sem hann sat þannig að hugurinn var allur bundinn og hefur verið bundinn í fortíðinni. Ég gerði það að gamni mínu á fundi þar sem ég ræddi um þau mál sem ég nefndi að leiða hugann að því hvort það væri fortíðin sem allir væru með áhyggjur eða hugann bundinn við. Ég taldi t.d. víst að hv. þm. Matthías Bjarnason ætti andvökur vegna framtíðarinnar og hefði miklu meiri áhyggjur af framtíðinni og þeim hótunum sem mikilvægar stofnanir og atvinnulíf á Íslandi byggju nú við. En forsrh. til fróðleiks greip ég niður í Fréttabréf frá Félagi ísl. iðnrekenda. Þetta fréttabréf sneri ekkert að fortíðinni. Það eru nefnilega ekki allir á Íslandi að hugsa um fortíðina. Hún er að baki, við snúum fram og það er nútíðin og framtíðin sem við þurfum að takast á við á öllum sviðum. En það voru félagsmenn í Félagi ísl. iðnrekenda sem voru að íhuga hver staða þeirra fyrirtækja, sem þeir bæru ábyrgð á, væri í nútíðinni. Um þjóðarbúskapinn 1991 og horfurnar í efnahagsmálum 1992, sem þeir höfðu undir heitinu Meiri umsvif, meira ójafnvægi, sögðu þeir, með leyfi forseta, á þessa leið: ,,Á þessu ári eru horfur á að viðskiptahalli verði um eða yfir 20 milljarða kr. Þetta er 5--6 milljörðum meiri halli en gert hefur verið ráð fyrir til þessa og um 8 milljörðum meiri halli en fram kom í síðustu spá félagsins. Þróun utanríkisviðskipta á þessu ári bendir til mikils ójafnvægis. Innflutningur fyrstu átta mánuðina jókst um 14% að raungildi miðað við sama tíma fyrir ári. Samdráttur í vöruútflutningi nam á sama tíma tæplega 9% þótt verðmæti útfluttra vara sé meira nú í krónum talið.`` Síðan fóru þeir að horfa enn meira inn í framtíðina heldur en horfa bara á þetta eina ár. Og þeir segja um árið 1992: ,,Nú ríkir nokkur óvissa um þróun efnahagsmála á næsta ári. Það er gert ráð fyrir að eftirspurn innan lands hjaðni, búist er við vaxandi viðskiptahalla á næsta ári þar sem gert er ráð fyrir því að útflutningstekjur dragist hraðar saman en innflutningur. Þegar á heildina er litið eru óvissuþættir margir og ólíklegt að sérhver þeirra þróist til verri vegar. Næsta ár mun þó einkennast af samdrætti og erfiðleikum.`` Síðan veltu þessir heiðursmenn fyrir sér þeirri ríkisstjórn sem nú situr við völd á Íslandi. Þeir hafa sjálfsagt skoðað hina hvítu bók hæstv. forsrh. sem hann gumar svo mjög af. En þeir hafa kannski ekki, fremur en við margir hverjir, séð þar neitt haldfast fyrir íslenska atvinnuvegi til að styðjast við því að þeir segja hér, með leyfi forseta: ,,Í stefnu- og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir m.a. að það verði að skapa einstaklingum og fyrirtækjum örvandi starfsskilyrði með sanngjörnum leikreglum og stöðugleika í efnahagslífinu. Einnig segir að brýnt sé að tryggja starfsskilyrði iðnaðar- og þjónustugreina sem ekki mega búa hér við lakari aðstöðu en keppinautar á helstu samkeppnismörkuðum. Í áætluninni eru síðan fyrirheit um ýmsar aðgerðir en allt of margt er óljóst og einungis stefnt að og látið kanna. Það sem vantar er tímasett áætlun um alla þætti sem skipta máli fyrir starfsskilyrði atvinnulífsins þannig að vissa ríki um starfskjörin á næstu árum. Það er nauðsynleg forsenda þess að atvinnulífið geti snúið vörn í sókn``, segir í þessu ágæta bréfi. Auðvitað er það ljóst og ég tek undir það bæði með hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. forsrh. að byggðastefnan hefur ekkert gengið upp. Það er hárrétt hjá þeim ágætu mönnum að við stöndum frammi fyrir miklum vanda í byggðamálum og atvinnulífi á Íslandi og ekki síður úti á landsbyggðinni. En þar með er ekki sagt að byggðastefnan í sjálfu sér hafi brugðist eða Byggðastofnun hafi brugðist í verkefnum sínum nema síður sé. Það væri alveg eins hægt að halda því fram að læknarnir hafi brugðist af því að fólkið heldur áfram að veikjast og deyja. Auðvitað hefur byggðastefnan í sjálfu sér ekki brugðist en það er rétt hjá þeim að við höfum ekki náð þeim árangri sem við vildum hafa náð, að stöðva fólksflutningana utan af landsbyggðinni hingað á höfuðborgarsvæðið. Það er kannski mikilvægasta verkefnið sem við eigum fyrir höndum, að finna til þess ráð. En því miður uggir mig að rétt sé hjá hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni að hæstv. forsrh. sé með slíka harðlínumenn sem hann hleypir að sér og hlustar á í þessum efnum að nú sé byggðastefnunni veruleg hætta búin. Nú verði farið þeim höndum um þessa mikilvægu stofnun sem Byggðastofnun er og hún gerð máttvana þannig að hún taki ekki þátt í neinni varnarbaráttu á næstu árum ef svo fer sem horfir og yrði það mikill skaði. Reglugerð sem hæstv. forsrh. er einhvers staðar með í fórum sínum miðar að því að taka fjárráðin af Byggðastofnun og gera hana einungis að skipulagsstofnun. Ég held að ef hann framkvæmdir það verk hafi hann unnið illt verk og óþrifalegt sem muni koma fram gagnvart byggðinni á næstu árum. Ég ætla að nefna dæmi úr nærhéruðum höfuðborgarinnar sem ekki er langt fyrir hæstv. forsrh. að skreppa til til að sjá hverju Byggðastofnun hefur þar áorkað. Í mínu kjördæmi hefur Byggðastofnun mjög komið að atvinnuátaki í uppsveitum Árnessýslu, að Flúðum í Hrunamannahreppi, í Biskupstungum og víðar með því að hjálpa einstaklingum og sveitarfélögum til að koma á fót öflugum atvinnufyrirtækjum, standa með þeim í ráðgjöf og lána til fyrirtækjanna fé, koma inn með tímabundið hlutafé og draga sig síðan aftur út þegar staðan batnar. Þetta hefur gefið mjög góða raun á þessu svæði og ég hygg að svo sé víðar um land. Þess vegna væri það mjög alvarlegur hlutur ef Byggðastofnun yrði flutt norður á Akureyri og af henni tekin öll verkefni önnur en að sitja og dútla við að teikna og hanna einhverjar byggðir. Ég er sannfærður um að hún er miklu heilbrigðari stofnun eins og hún er rekin í dag þegar hún ber ábyrgð á atvinnulífi og kynnist því af raun og sér árangur af þeim störfum sem hún hefur unnið að. Svo skipta framlögin til byggðamála auðvitað miklu máli en því miður hefur verið mikill samdráttur á því sviði. Ég hygg að það hafi verið rétt hjá hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni sem hann nefndi í ræðu sinni að þá gekk okkur best að skapa ný tækifæri úti á landsbyggðinni, öflugt atvinnulíf, þegar ríkisvaldið kom myndarlega inn í það verkefni. Við skulum gá að því að áður en varir munu þeir fólksflutningar af landsbyggðinni hingað á höfuðborgarsvæðið kosta þjóðfélagið mikið, öll sú uppbygging sem hér verður að fara fram. Hv. þm. Matthías Bjarnason vakti athygli á því að á árunum, sem Geir Hallgrímsson heitinn var forsætisráðherra á árunum frá 1974--1978, hefði oft verið veitt til byggðamála á annan milljarð kr., þetta frá 1.000 og upp í 1.100--1.200 millj. og það er nákvæmlega á því tímabili sem við sjáum að þróuninni var snúið við.

Og mestur hagvöxturinn í landinu.

Og eins og hv. þm. Ólafur Þórðarson segir, þá var einnig mestur hagvöxtur á Íslandi. Það er fleira sem ég hygg að hafi líka verið í réttum skorðum á þessu tímabili þegar Framsfl. og Sjálfstfl. fóru með stjórn landsmála. Þá hygg ég að það stóra atriði sem gengisskráningin er gagnvart útflutningsatvinnuvegunum hafi verið með réttum hætti. En nú er það svo að Byggðastofnun eru ekki ætlaðar nema 100--200 millj. í sín verkefni. Sannleikurinn er sá, hæstv. forsrh., að ýmsir af ráðherrum ríkisstjórnarinnar ætla að hafa slíkar upphæðir í sínum vasa til þess að dútla með hér á þessu svæði. Þetta hefur komið fram hér í þinginu, að einstakir ráðherrar eru að fara fram á það við fjárln. að þeir hafi frjálsar heimildir til þess að leika sér með, þetta 70--100 millj. kr. í einhver verkefni sem þeir ætla að sinna og útdeila fé í. Ef það er hin nýja stefna að hver ráðherra verði einhvers konar Byggðastofnun, en við skerum Byggðastofnun, niður í framhaldi af því, þá vara ég við slíkri stefnu. Auðvitað gerðist margt um 1980 sem vert er að leiða hugann að gagnvart byggðamálum. Eitt atriði vegur sennilega mjög þungt í þeim efnum. Árið 1979 er tekin upp verðtrygging peninga á Íslandi og eftir þann tíma hefur fólkið verðtryggð lán sem fylgir því ævina út. Þetta gerir það að verkum að margur veltir því miklu meira fyrir sér hvar hann eigi að byggja hús sitt. Foreldrar jafnvel ráðskast með það við börn sín að þau byggi á svæðum þar sem húsið verði söluhæft og verðmætt. Ég hygg að verðtrygging hafi þarna haft veruleg áhrif á þróun byggðar og því er mjög mikilvægt gagnvart Húsnæðisstofnun að hún sinni því hlutverki vel að lána til almennra kaupleiguíbúða á landsbyggðinni þar sem fólk hefur umhugsunartíma og getur þá komist frá sínum málum aftur. Síðan er það kannski hitt atriðið sem ég held að hafi því miður átt sér stað meira á síðasta áratug. Það er þessi núllstefna gagnvart atvinnulífinu, ekki síst sjávarútveginum, að gjaldeyririnn sé seldur með þeim hætti að sjávarútvegurinn svona rétt damli áfram og illa það, eins og því miður hefur verið á mörgum þeim árum, ekki síst 1987 og 1988. En við Íslendingar verðum að átta okkur á því að þau orð Sigurðar Nordals standa enn óhögguð, að það sem gerir það að Íslendingar eru ekki í reyndinni kotþjóð, sem þeir eru að höfðatölu, er landið sjálft, strjálbyggðin og víðáttan. Það væri óhugsandi að svo fámennur flokkur gæti myndað sérstaka og sjálfstæða þjóð ef hann væri hnepptur saman af svolítilli frjósamri, þaulræktaðri pönnuköku. Það er stærð landsins sem hefur gert þjóðina stórhuga. Erfiðleikar þess sem hafa stappað í hana stálinu, fjölbreytni þess sem hefur glætt hana hæfileikum. Orð Sigurðar Nordals, sem féllu fyrir áratugum, eru enn í fullu gildi. Að mörgu þurfum við að huga sem snýr að byggðamálum. Það er jafnvægi á svo mörgum sviðum, það er vöruverðið, það er orkuverðið, og fyrst hér situr hæstv. iðnrh. er það áhyggjuefni gagnvart raforkuverðinu hvernig þessi ríkisstjórn hefur því miður liðið að það hallar nú mjög á landsbyggð gagnvart höfuðborgarsvæði. Á þessu ári hafa þeir hlutir gerst að raforkuverð á landsbyggðinni hefur hækkað meira en allt annað. Ég fékk á dögunum upplýsingar um það hvernig raforkuverðið hefur hækkað og þar kemur fram að um sl. áramót hækkar Landsvirkjun taxta sína um 5%, 1. júlí aftur um 5% og 1. október enn og aftur um 5%. Nú erum við með tvö smásölufyrirtæki sem selja raforku og það kemur fram að fólkið sem verslar við Landsvirkjun býr við önnur kjör en hitt sem sætir því að verða að kaupa af Rarik og hér segir t.d.: ,,Heildsöluverð Rafmagnsveitna ríkisins hefur hækkað um 163,46 kr. kwst. umfram hækkun Landsvirkjunar, hækkunin nemur 24%.`` Á þessu ári hefur slíkt gerst og þetta atriði, raforkuverðið, hefur mikið að segja gagnvart einstaklingunum en ekki síður gagnvart fyrirtækjunum. Auðvitað er það um þetta svið, sem er eitt stærsta byggðamálið, sem menn þyrftu að ná saman á Alþingi. Það heyrist kvartað yfir því af spekingunum uppi í Háskóla og víðar --- já, og í ríkisstjórninni sjálfri --- að þeir vilji ná sjávarútvegi landsbyggðarinnar til skattlagningar því að þjóðin eigi auðlindina. Hvers vegna standa ekki landsbyggðarmenn einu sinni almennilega að verki og líða það ekki að hér séu tvær þjóðir gagnvart rafmagni? Önnur þjóðin býr hér á þessu svæði, og lítill hluti hennar norður á Akureyri, og fær að kaupa sitt rafmagn beint af Landsvirkjun. Þessir einstaklingar eiga ekkert meira í Landsvirkjun en ég og hv. þm. Egill Jónsson, og lögðu ekkert fram sem réttlætir það að raforkuverð sé með þessum hætti á Íslandi. Þetta er hið brýnasta verkefni og þessu gætu landsbyggðarmenn og réttlætismenn þingsins tekið á með því að einn aðili bæði kaupi og selji rafmagn. Því miður hefur þarna hins vegar orðið mjög mikil skekkja hjá þessari ríkisstjórn sem ég bið hæstv. iðnrh. að hugleiða og hvort ekki sé hægt að leiðrétta hana. Þessi ríkisstjórn ætlar að vega á mörgum sviðum í sama knérunn og gerst hefur með raforkuverðið því að hún hótar landsbyggðinni hækkun á bensíni og olíu. Ég sé að hv. ---  Hitt er svo annað mál að í ræðu hæstv. forsrh. við þessa umræðu segir hann, með leyfi forseta: ,,Flestum má ljóst vera að byggðastefna í þeirri mynd sem hefur verið rekin á undanförnum árum hefur brugðist. Augljóst er að það markmið hennar að stöðva fólksflutninga frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins hefur ekki náðst, öðru nær.`` Undir þetta tek ég. Þetta er auðvitað hárrétt mat hæstv. forsrh. og í ræðu hv. 3. þm. Reykv. kom fram að landsbyggðarfólkið hefði, og hann vitnaði til ummæla mætra manna, svipað viðhorf. Þetta held ég að allir viðurkenni í sjálfu sér. Það er líka rétt að á landsbyggðinni vilji menn leysa sín mál sjálfir og séu færari um það. Ég hygg að við hv. þm. séum flestir sammála um það að fólkið á landsbyggðinni er miklu færara um að leysa sín mál en til þess þurfum við að eiga góða Byggðastofnun sem hefur fjármagn og lánastarfsemi. Hún verður að vera fyrir hendi og við þurfum að fara í breytingar gagnvart stjórnsýslunni. Það þarf að færa verkefnin út á land. Valdið þarf að fara heim í héruðin. Það er kannski það sem á hefur skort á síðustu árum, að menn hefðu bæði vilja og þrek til þess að nálgast það verkefni að færa valdið heim, sameinast um það með hvaða hætti það ætti að gera. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það þurfi að færa valdið heim í kjördæmin og ákveðin verkefni sem núna eru hjá ríkinu því að það er ljóst að þjónustustörfin hafa of mikið verið staðsett hér í ráðuneytum, stofnunum o.s.frv. Ég held þess vegna að það sé mikilvægt verkefni að við formum það með einhverjum hætti hvernig við færum valdið heim í héruðin. Er það hið svokallaða þriðja stjórnsýslustig sem við þurfum að stofna þar sem sveitarstjórnirnar eða rétt kjörnir fulltrúar taka að sér að bera ábyrgð á ákveðnum verkefnum gagnvart sínum kjördæmum? Eða trúa menn endilega á þá lausn að aðalúrræðið sé að stækka sveitarfélögin eins og nú eru áform uppi um? Ég heyrði í einum færasta byggðasérfræðingi á dögunum um það atriði. Hann hefur að vísu þá trú að sveitarfélögin þurfi mjög að stækka, en telur að það að fara í illindi til að sameina tvö eða þrjú lítil sveitarfélög skili engum árangri. Þess vegna er það auðvitað þetta sem menn verða að gera sér grein fyrir: Að fara í illindi til að sameina tvö eða þrjú sveitarfélög skilar ekki árangri, heldur verða menn að fara í hitt verkefnið að stofna til heimavalds, að heima í kjördæmunum verði lögbundið að svæðið fari með málefni á svo og svo mörgum sviðum. Þetta má segja að sé vel formað í tillögu sem margir þingmenn Framsfl. hafa lagt fram. Hv. þm. Stefán Guðmundsson er fyrsti flutningsmaður. Þar er hugsunin sú að menn fari með sín samgöngumál, heilbrigðismál og skipulags- og umhverfismál, sína atvinnuþróun og nýsköpun atvinnulífs, löggæslu svæðisins, húsnæðismál, málefni skólanna o.s.frv. Það er engin ástæða til þess að hafa þetta allt saman í ráðuneytum hér í höfuðborginni. Samskiptin eru orðin með þeim hætti. Það skapar mikinn sparnað að þetta sé nær fólkinu. Á þessu hafa flestar þjóðir áttað sig, að valdið þarf að vera nærri til að bæði skapist sparnaður og ábyrgð. Menn geta litið til byggðamála á Norðurlöndum hvað það varðar. Þar eru menn með fylki og ömt og lögskipuð svæði sem bera ábyrgð á sínum málefnum. Þess vegna er það mín skoðun að það væri verðugt verkefni Alþingis og ríkisstjórnar, sem segist trúa á mátt einstaklingsins o.s.frv., að menn setjist verulega yfir það verkefni að stofna til þriðja stjórnsýslustigsins þar sem hin mörgu verkefni sem hér eru til staðar í höfuðborginni verði færð heim í héruðin.

Virðulegi forseti. Þó að allmargir þeirra sem hér hafa tekið til máls um málefni Byggðastofnunar hafi einskorðað sig við það umræðuefni hafa umræðurnar einnig farið nokkuð um víðan völl og snert byggðamál almennt. Ég hygg að óhjákvæmilegt sé að tengja þessi mál þannig saman og ég mun í mínu máli fjalla almennt um byggðamál, meira en um málefni Byggðastofnunar sérstaklega. Mikið hefur verið rætt um það í þessari umræðu hvernig staða byggðamála hafi verið við síðustu stjórnarskipti. Að sjálfsögðu er þarna ekki um það að ræða að menn vilji líta eingöngu til fortíðarinnar, eins og kom fram í máli síðasta ræðumans, heldur eru það eðlileg viðbrögð stjórnmálamanna, sem og annarra manna, að leita svara í fortíðinni við þeim vandamálum sem blasa við. Það er óhjákvæmilegt, hér og nú, að tala um það hvernig staðan var í byggðamálunum þegar stjórnarskiptin urðu. Í þessari byggðamálaumræðu hefur umræðan allt of mikið farið út í það að tengjast ákveðnum ummælum hæstv. forsrh. sem hafa verið rangtúlkuð, teygð og toguð og gerð að aðalatriði en hinu sleppt að hæstv. forsrh. hefur á ýmsum vettvangi rætt um byggðamál árum saman og sett þar fram hugmyndir sem eru þess virði að menn taki þær til umfjöllunar og taki afstöðu til þeirra. Svo mikla áherslu hefur stjórnarandstaðan lagt á það að beina umræðunni að því með hvaða hætti sé hægt að rangtúlka þessi ummæli forsrh. að það vekur sérstaka athygli og til þess hljóta að liggja sérstakar ástæður. Þó voru þessi ummæli ekki hneykslanlegri en svo að þau færðu byggðaumræðuna inn á svið sem þegar hefur verið rætt um í sambandi við þá samninga sem gerðir hafa verið við bændur, en í þeim samningum er beinlínis gert ráð fyrir að bændum sé opnuð greiðfær leið til að bregða búi án þess að verða fyrir áföllum. Þessi hugmynd því sem slík er komin inn í umræðuna hér og um það mál sérstaklega hefur skapast allmikil samstaða. Ég tel að það skipti meginmáli að við áttum okkur vel á því hér hver hafi verið staðan í byggðamálum þegar stjórnarskiptin urðu. Þá lá ýmislegt í loftinu. Á annan bóginn voru miklar væntingar en á hinn mikill uggur. Hér sunnan lands voru miklar væntingar og þar létu menn sér ekki nægja að hafa væntingar, heldur voru einnig miklar framkvæmdir í samræmi við væntingarnar. Að sama skapi var víða úti á landi ríkjandi mikill uggur og áhyggjur út af þróun mála. Og hvað var það þá sem lá í loftinu? Jú, það lá í loftinu að byggt yrði álver á Suðvesturlandi, fjárfesting, ef við einskorðum okkur við álverið sjálft, sem átti að vera upp á rúmlega 40 milljarða. Það lá alveg ljóst fyrir og var öllum aðilum ljóst að þessi eina ákvörðun, við þær aðstæður sem þá ríktu, hefði leitt til mikils fólksflutnings hingað til þessa svæðis. Ef framkvæmdir við álverið hefðu farið af stað hefði það eitt leitt til mun meiri fólksflutninga en hér hafa verið dæmi um sl. 10 ár og hafa þó staðið yfir stöðugir fólksflutningar til höfuðborgarsvæðisins þau ár. Þeir hafa verið á bilinu 1500--1800, ef ég man rétt. Slíkar tölur hefðu verið smámunir einir hjá því sem gerst hefði ef af byggingu álversins hefði orðið. Með öðrum orðum, þetta var staðan við stjórnarskiptin. Ég held að óhjákvæmilegt sé að minna rækilega á hvernig þessi staða var í lok, eigum við að segja 20 ára byggðastefnu sem Framsfl. hefur sjálfur lýst yfir að hann hafi haft forustu um. Að sjálfsögðu hafa fleiri komið að því máli og Sjálfstfl. ekki síst og ég hygg að ef við getum orðið sammála um að skilgreina vandamál landsbyggðarinnar hafi allir flokkar átt þar hlut að máli. Hinu er þó ekki að neita að einn flokkur umfram aðra hefur skýrt sjálfan sig sem sérstakan byggðaflokk, sérstakan landsbyggðarflokk, og ekki er hægt að horfa fram hjá því hver staðan var í þjóðmálum við stjórnarskiptin þegar Framsfl. fór út úr stjórn, en þá hafði hann verið við völd nánast óslitið frá því 1971. Áður en ég ræði um helstu atriðin sem einkenna þennan byggðavanda okkar sem hér hefur verið til umræðu, og margir menn hafa lagt gott til þeirrar umræðu, langar mig til að nefna að byggðastefna og byggðavandi er nánast alþjóðlegt vandamál. Það er leitast við að leysa byggðavanda víða í Evrópu. Sá byggðavandi er nánast alls staðar af efnahagslegum toga og menningarlegum, en varðar einnig öryggishagsmuni. Svo að ég taki tvö Evrópulönd, annars vegar úr Norður-Evrópu og hins vegar úr Suður-Evrópu, þar sem byggðamál eru verulegt vandamál, þá vil ég nefna Noreg, en í byggðamálum Noregs blandast saman öryggishagsmunir, efnahagsleg mál og menningarmál. Ég vil einnig benda á Grikkland en þar eru nákvæmlega sömu málin uppi á teningnum. Þessar þjóðir verja á sinn hátt talsverðum fjármunum, Noregur mjög verulegum, til byggðamála en því fer víðs fjarri að byggðavandinn sé bundinn við þessi jaðarlönd. Byggðavandi er líka verulegt vandamál og hefur verið lengi í einu af Mið-Evrópulöndunum, ef það mætti segja svo, þ.e. í Frakklandi. Þar hefur mikil miðstýring tröllriðið samfélaginu ekki bara áratugum saman heldur öldum saman. Og við þessum vanda hefur verið reynt að bregðast. Ekki ómerkari maður en sjálfur Charles de Gaulle fór frá völdum vegna ágreinings út af byggðastefnu. Tíu árum seinna voru mikilvægir þættir í þeirri byggðastefnu, sem hann setti fram, orðnir að veruleika undir stjórn annars flokks en þeim hópi stjórnmálaafla sem hann stýrði. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega yfir það sem gerst hefur í öðrum löndum í þessum byggðamálum þó að það væri út af fyrir sig forvitnilegt. Ég ætla þó að geta þess vegna þess að það hefur tengsl við það sem á eftir kemur í ræðu minni. Ég ætla að geta þess sem best hefur gerst í þessum efnum og hverju það er tengt. Það sem hefur best gerst í byggðamálunum, m.a. í Frakklandi, tengist því að komið hefur verið á tengslum annars vegar milli ríkisins sem stundar ýmiss konar opinbera þekkingarviðleitni, vísindastarfsemi og þróunarstarf og hins vegar við atvinnulífið. Þessi tengsl gerast mjög gjarnan á héraðsgrundvelli og þar sem þetta hefur gengið best, og það á einnig í raun og veru við um Japan, hafa þróunarstofnanir, rannsóknastofnanir og vísindastofnanir ríkisins unnið í samvinnu við ákveðin fyrirtæki, myndað ákveðið efnahagsumhverfi og þróunarumhverfi á héraðsgrundvelli. Annað atriði, sem ég ætlaði að leggja sérstaka áherslu á í sambandi við byggðamálin og hefur vísað veginn víða annars staðar í heiminum, þar á meðal í Evrópu, er að efla sjálfstæði héraða innan landanna. Þetta á m.a. við í Frakklandi þar sem héruðin hafa rétt til að ákveða skattstofna og geta sjálf notað skattstofnana eftir því sem þeim finnst rétt að gera. Ef við lítum nú á íslenska byggðastefnu og veltum því fyrir okkur hvort tekist hafi að halda hér uppi eðlilegri og virkri byggðastefnu og á hvaða nótum hún hafi verið rekin, þá getum við velt því fyrir okkur hvað vísbendingarnar segja okkur. Stöðugur flutningur fólks til höfuðborgarsvæðisins sl. tíu ár og sú staða sem fyrirsjáanleg var við stjórnarskiptin að þessir fólksflutningar mundu margfaldast. Þá geta menn spurt sig að því hvort ekki sé líklegt að það hafi verið alvarlegir meinbugir á byggðastefnunni sem hér var rekin, þótt hún hafi verið rekin af góðum vilja að sjálfsögðu, af góðum vilja og eindregnum ásetningi að koma góðu til leiðar. Mér finnst rétt að það komi fram að ég mundi aldrei nokkurn tíma væna neinn af þeim mönnum sem hafa verið í þessari samkundu um að hafa ekki unnið af miklum heilindum við að finna lausn á byggðamálunum. En hinu breytir það ekki að mjög sterkar vísbendingar eru um að þessi viðleitni hafi verið á rangri braut. Ég tel mig geta fært rök að því á tiltölulega einfaldan máta. Sannleikurinn er sá að í gangi hafa verið í þessu þjóðfélagi tvær byggðastefnur. Önnur hefur lukkast og hin hefur mistekist. Sú fyrri, sú sem hefur lukkast, hefur verið rekin hér á höfuðborgarsvæðinu í svipuðum mæli og með sömu forskriftum og sú byggðastefna í Evrópu sem hefur heppnast hefur verið rekin. Þessi byggðastefna gengur ekki undir nafninu byggðastefna hér á Íslandi. Hún gengur undir ýmsum nöfnum. Stundum heitir hún ,,að efla íslenskt mennta- og menningarlíf``. Á öðrum tímum heitir hún ,,að efla íslenskt rannsókna- og vísindastarf almennt``. Stundum heitir hún ,,að efla stjórnsýslu á Íslandi``. Hún hefur lengi heitið ,,að efla rannsóknir og vísindi í þágu atvinnuveganna``. Hún heitir jafnvel stundum ,,að efla landsbyggðina sérstaklega`` og þá ekki síst með sérstökum stofnunum. Nú síðast í þessum þingsal, virðulegi forseti, hét þessi stefna ,,að efla íþrótta- og æskulýðsstarf`` með því að byggja fyrir opinbert fé íþróttahöll yfir heilbrigða og nauðsynlega æskulýðs- og íþróttastarfsemi. Í þeirri umræðu kom það fram af hálfu hv. 8. þm. Reykn. að ef við féllum frá þeim hugmyndum að byggja þessa íþróttahöll værum við að svíkja heiður þjóðarinnar og gera okkur að athlægi á alþjóðlegum vettvangi. Ég vil taka það sérstaklega fram að mér er annt um heiður íslensku þjóðarinnar en heiður er ekki hugtak sem er bara til brúks á alþjóðlegum vettvangi. Heiður íslensku þjóðarinnar er til brúks á heimavettvangi líka. Á undanförnum árum hafa verið gefin í þessum þingsal mörg fyrirheit og þau m.a. gagnvart landsbyggðinni sem ekki hefur reynst unnt að standa við og því verð ég að segja hér og nú að ég tek þau heit, sem við höfum sett okkur gagnvart þessari þjóð, alvarlegar en þau heit sem við höfum unnið á alþjóðlegum vettvangi og geri því mjög lítið með þessa athugasemd hv. 8. þm. Reykn. Það hefur með öðrum orðum verið rekin hér byggðastefna og í henni má sjá ákveðinn metnað þessarar þjóðar. Það hefur verið metnaður íslenskra stjórnvalda, íslenskra embættismanna og íslensku þjóðarinnar að byggja upp á höfuðborgarsvæðinu myndarlega höfuðborg. Þannig er Reykjavík miðstöð allra meginþátta í þjóðlífinu, opinberu þjóðlífi sem atvinnulífi. Hún hefur orðið miðstöð stjórnsýslu með sívaxandi miðstýringu. Hún er einnig --- og ég tek sérstaklega til þess --- miðstöð samtaka atvinnulífsins og hún er miðstöð rannsókna í þágu atvinnulífsins. Hún er miðstöð menningarstarfsemi þar sem listir og afþreying er greidd á rausnarlegan hátt úr opinberum sjóðum. Ég vil vekja athygli á því að Reykjavík hefur orðið með þessum hætti miðstöð rannsókna í þágu atvinnulífsins. Ég gat þess áðan í máli mínu að einmitt með þeim hætti, með því að efla á héraðagrundvelli samstarf rannsóknargeirans, þekkingaröflunarinnar og þróunarstarfseminnar við atvinnulífið hefur öðrum þjóðum tekist að ná verulegum árangri í byggðamálum. Að sjálfsögðu hefur nákvæmlega það sama gerst hér. Með því að efla í höfuðborginni miðstöð rannsókna í þágu atvinnulífsins hefur skapast hér segull fyrir atvinnulífið sem er mjög eðlilegur. Atvinnulífið þróast í tengslum og í skjóli við slíkar stofnanir þó að starfsmenn þessara stofnana séu allir af vilja gerðir, og það eru þeir svo sannarlega, til að flytja starfsemi sína og þekkingu eins mikið út um landið og þeir frekast geta. Ég vil sérstaklega taka hér til þess að í tengslum við starfsemi Iðntæknistofunar hefur að sjálfsögðu verið búinn til alveg sérstakur þróunarvettvangur fyrir iðnfyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Við erum með ýmsum hætti nánast á hverju einasta ári að bæta við þetta þróunarsvæði sem við höfum komið okkur upp hér og sem er á margan hátt nauðsynlegt fyrir okkur. Ég vil sérstaklega nefna það, af því að það er tiltölulega stutt þangað til við munum fjalla hér um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Staðlaráð Íslands, að mér kæmi ekki á óvart þó að þar væru ákvæði um að varnarþing félagsins skuli vera í Reykjavík án þess að það sé rökstutt sérstaklega. Ég vek athygli þingmanna á því að að þessu leyti hefur það gerst á höfuðborgarsvæðinu sem er eðlilegt að gerist í skjóli þeirrar uppbyggingar sem hér hefur átt sér stað. Það er fullkomlega eðlilegt að þetta hafi gerst með þessum hætti og þetta eru mjög áhrifamiklir þættir í þeirri byggðastefnu sem hér hefur verið rekin en sem gengur aldrei undir nafninu byggðastefna. Það er hægt að rekja það sérstaklega hvernig atvinnuuppbyggingin hefur verið á síðast liðnum tíu árum. Hún hefur aðallega orðið á sviði þjónustustarfsemi og aðrir þingmenn hafa orðið til þess hér að benda á þetta og ég ætla ekki að endurtaka þau orð. Einnig hafa komið fram mjög athyglisverðar upplýsingar um framlög til menningarmála sem unnar hafa verið á vegum Akureyrarbæjar og ég hef séð til þess að þau gögn hafa verið borin til menntmn. Alþingis og ég geri ráð fyrir því að hún muni taka þau sérstaklega til athugunar. Hvernig hefur þessi þróun, sem þannig hefur gengið fyrir sig, verið greidd? Í hverju er fólgin töfraformúlan sem hefur leitt til þessa? Það eru að vísu fleiri en ein leið til þess. Í fyrsta lagi er það grundvallaratriði að atvinnulífið sjálft hefur verið látið greiða fyrir þetta. Það er beina leiðin annars vegar sem atvinnulífið hefur verið látið fara til þess að greiða þessa miklu uppbyggingu sem hér hefur átt sér stað. Það hefur að sjálfsögðu verið þrengt að atvinnulífinu með sköttum á fyrirtæki og launafólk til að koma upp þessari miklu þjónustu sem samfélaginu er vissulega nauðsynleg. Það hefur einnig verið þrengt að atvinnulífinu með ýmiss konar laga- og reglugerðarákvæðum. En óbeina leiðin er sennilega sú leið sem hefur ráðið mestu um hvernig fjármögnunin á þessari uppbyggingu hefur verið. Fjármunir hafa verið fluttir í stórum stíl frá framleiðsluatvinnuvegunum og þá ekki síst útflutningsatvinnuvegunum til opinbera geirans og til þjónustunnar, einkum og sér í lagi á sviði innflutningsins. Þar ráða mestu tveir þættir, þ.e. langvarandi óstjórn í efnahagsmálum þjóðarinnar sem er í raun og veru hafin yfir alla flokkspólitík ef menn vilja líta á þessi mál úr nokkurri fjarlægð. Ég geri að vísu mikinn greinarmun á ríkisstjórnum og það er ekkert spursmál á þessu 20 ára tímabili, sem ég hef tekið hér til umfjöllunar, þá var gengið lengst í átt til raunveruleikans 1974--1978. Það er öllum ljóst. Mér hefur verið bent á það úr þessum ræðustól og ég held að það sé alveg hárrétt. En þessi langvarandi óstjórn í efnahagsmálum er tvímælalaust það sem hefur orðið til þess að mestir fjármunir hafa verið fluttir frá framleiðslunni yfir til þjónustunnar. Viðskiptahallinn á Íslandi er líka viðvarandi vandi. Virtur hagfræðingur lét þau orð falla í sjónvarpsviðtali hér fyrir skömmu að gengisskráningin hefði alltaf verið miðuð við þarfir sjávarútvegsins. Menn þurfa að vera mjög vel að sér í hagfræði til að komast að þessari niðurstöðu. Að sjálfsögðu er þessu öfugt farið og ég tek undir þá lýsingu sem hér hefur komið fram á þróun gengismála. Gengið hefur ekki verið skráð með hagsmuni sjávarútvegsins fyrir augum heldur þvert á móti hefur gengið verið skráð þannig að sjávarútvegurinn gæti skrimt á horriminni en afgangur yrði sem allra minnstur. Sjávarútvegurinn hefur þess vegna yfirleitt leikið í kringum núllið og það eru hagsmunir eyðslunnar sem hafa verið hafðir í fyrirrúmi. En þetta er að sjálfsögðu ekki nóg, þessi fjármunatilfærsla sem þannig hefur átt sér stað, því að atvinnulífinu hafa verið bundnir þungir skuldabaggar langt fram í tímann. Um þetta vottar viðvarandi halli á ríkissjóði, halli á ríkissjóði sem er líka hafinn yfir flokkspólitík. Yfirþyrmandi fyrirferð ríkisins á lánamarkaði innan lands er hluti af þessu vandamáli og tilheyrandi háir vextir. Þegar menn velta fyrir sér hvernig staða atvinnufyrirtækja er nú þegar upplýsingar liggja fyrir um átta fyrstu mánuðina er alveg ljóst að þróunin á lánsfjármarkaðnum hefur verið óhagstæð framan af þessu ári áður en ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við. Það er líka alveg deginum ljósara að það var búin hér til þensla á fyrstu mánuðum ársins sem hefur haft áhrif í efnahagslífinu og er hluti af þeim viðskiptahalla, þeim geigvænlega viðskiptahalla sem við stöndum nú frammi fyrir. Langvarandi erlend skuldasöfnun þjóðarbúsins og innstreymi erlends lánsfjár hefur í raun og veru grafið undan útflutningsstarfseminni, ekki síst með því að fölskum kaupmætti hefur verið haldið hér uppi með þessum erlendu lántökum. Löng erlend lán sem námu um 30% af vergri landsframleiðslu um 1980 námu 1989 47,4%. Þetta segir mjög einfalda sögu og afdrifaríka. Með þeim hætti, sem ég hef rakið hér, hefur staða fyrirtækjanna, svigrúm þeirra verið þrengt mjög verulega og þeim ýtt út í skuldasöfnun. Skuldir atvinnuveganna hafa líka aukist mjög verulega á þessu sama tímabili sem ég nefndi hér áðan. Skuldir atvinnuveganna námu um 38% af vergri landsframleiðslu 1980 en voru komnar upp í 63,5% árið 1989. Eftir því sem við sökkvum okkur dýpra í skuldafenið er það augljósara að engum er ætlað að greiða þetta í raun öðrum en atvinnulífinu með einum eða öðrum hætti, í nútíð en þó kannski einkum og sér í lagi framtíð. Það sem ég hef rætt hér og kemur mjög inn á það sem margir ágætir þingmenn hafa fjallað um í þessari umræðu áður, þ.e. háskráning krónunnar, halli ríkissjóðs, viðskiptahallinn og skuldir þjóðarbúsins, þetta eru í raun og veru bara ýmsar hliðar á sömu óheillabyggingunni en það er háhýsi íslenskrar neyslustefnu sem jafnvel mætti kalla neysluæði. Það hefur verið ýtt undir opinbera neyslu og einnig neyslu einkaaðila en þrengt að atvinnulífinu. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé meginástæðan fyrir því hve illa er komið fyrir byggðum landsins. Við þessi skilyrði er eðlilegt að nýsköpun og frumkvæði eigi sér ekki uppruna í atvinnulífinu. Það er nánast kraftaverk hve mikil nýsköpun og frumkvæði á sér stað í atvinnulífinu miðað við þessar langvarandi aðstæður því að svigrúmið hefur ekki leyft þessa þróun. Það sem ég kemst ekki hjá að nefna í þessari umræðu er að þegar staðið er frammi fyrir þessari staðreynd, að í gegnum gengisskráninguna kannski öðru fremur hafa verið fluttir svo miklir fjármunir frá atvinnulífinu yfir til þjónustunnar, þá stöndum við enn frammi fyrir því að verið er að setja fram nýjar hugmyndir um það hvernig sé hægt að flytja fjármagn frá atvinnulífinu, frá framleiðslunni, yfir til ríkisins. Ég er að sjálfsögðu að tala um þær hugmyndir um auðlindaskatt sem hafa komið fram og þá ekki síst úr þeirri stofnun sem titlar sig ,,æðsta menntastofnun landsins`` þar sem með ýmsum hætti er rökstutt að sú hagræðing sem á sér stað innan sjávarútvegsins renni ekki til sjávarútvegsins sjálfs heldur renni hún í ríkissjóð. Með öðrum orðum, menn eru orðnir svo fastir í þessari umræðu, að sjávarútvegurinn eigi ekki að búa að sinni eigin arðsemi, það eigi að kippa henni burt, að menn eru hættir að reikna með því að úr sterku og máttugu atvinnulífi spretti nýsköpun og frumkvæði. Þrátt fyrr þá þröngu stöðu sem sjávarútvegurinn hefur lengstum verið í hefur hann samt sem áður lagt fé í nýsköpun og þróun. Og það verð ég að segja að miðað við allar aðstæður, eins og ég sagði ykkur áðan, tel ég það ganga kraftaverki næst. Sjávarútvegurinn er þegar byrjaður að fjárfesta í ýmsum öðrum greinum atvinnulífsins. Auðvitað er það eðlilegri leið að fjármunirnir sem til verða í sjávarútveginum, m.a. í gegnum hagræðinguna, finni þann farveg inn í atvinnulífið en að hann leiti fyrst í ríkissjóð og síðan þaðan, væntanlega fyrir tilstilli stjórnmálamanna, inn í atvinnulífið. Ég hef með þessum orðum mínum leitt rök að því, eins og raunar margir aðrir þingmenn, að blóðtaka á íslensku atvinnulífi sé meginorsökin fyrir því hve aðrir landshlutar en höfuðborgarsvæðið hafi búið lengi við þröngan kost. Ég hef nefnt tvær höfuðorsakir, annars vegar þessar aðferðir sem notaðar hafa verið til að þrengja að atvinnulífinu og minnka svigrúm þess, en svo hins vegar þessa byggðastefnu sem ég kallaði svo, sem hefur verið rekin fyrir höfuðborgarsvæðið og hefur haft í för með sér að hún hefur verkað sem segull á atvinnulífið. Þessir tveir samverkandi þættir og þó einkum og sér í lagi blóðtakan á atvinnulífinu og óstjórnin í efnahagsmálum hafa dregið úr siðferðisþreki landsbyggðarinnar og lamað frumkvæði og sjálfstraust innan atvinnulífsins. Það sem alvarlegast er við þetta er það að atvinnulífið, framleiðslan, hefur smám saman komist í hlutverk þiggjanda í þessu samfélagi. Þá kemur til hin byggðastefnan, þ.e. sú stefna sem venjulega gengur undir nafninu byggðastefna, björgunarstefnan, sú viðleitni að stumra yfir atvinnulífinu þegar að því er þrengt, að stumra yfir atvinnulífinu sem þjáist í raun og veru, einkum og sér í lagi af blóðtöku. Það er þessi byggðastefna sem ég held að hafi verið rekin á röngum forsendum vegna þess að það eru öfugmæli og óviðunandi til lengdar að atvinnulífið og framleiðslan séu í hlutverki þiggjandans í samfélaginu. Það gengur ekki. Það er einmitt þetta sem hefur einkennt þessa byggðastefnu, að atvinnulífið hefur verið í hlutverki þiggjandans en hinn opinberi aðili í hlutverki veitandans. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það sem einkenndi bjargráð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, en ég verð þó að segja eins og er að erlend lán til að fresta vanda og opinber fyrirgreiðsla til ákveðinna fyrirtækja, sem hafa svo áhrif á rekstur annarra fyrirtækja sem eru í sambærilegum rekstri, eru óviðunandi aðgerðir sem hafa í raun hindrað endurskipulagningu í stað þess að auðvelda hana. Þannig hefur verið þrengt að þeim fyrirtækjum í samkeppninni um hráefnið, mannaflann, sem hafa ekki notið fyrirgreiðslu frá ríkinu. Því stendur fyrir dyrum það hlutverk að reyna að leysa atvinnulífið úr viðjum of þungra ríkisumsvifa, að leysa það úr höftum sem á það eru lögð vegna ofneyslu ríkis og einstaklinga. Það þarf að leysa atvinnulífið úr viðjum hárra vaxta sem tengjast að sjálfsögðu ofneyslu ríkisins og of þungra ríkisumsvifa og það þarf að leysa atvinnulífið úr fjötrum erlendra lánastofnana. Með öðrum orðum er ekki hægt að snúa við þessari þróun og móta nýja byggðastefnu án þess að atvinnulífið og framleiðslan njóti forgangs og innan atvinnulífsins komi fram kraftur nýrra framfara. Og það mun verða svo fremi sem atvinnulífið fær að njóta eigin verðmætasköpunar, eigin hagræðingar og endurskipulagningar, ef atvinnulífið fær frið til að veita eigin hagnaði í atvinnuuppbyggingu. Ég tek það fram, um leið og dregur að lokum míns máls, að byggðastefnan og byggðavandamálin eru aðeins öðrum þræði efnahagslegt vandamál. Þau eru ekki síður menningarlegt vandamál. Mikið hefur verið fjallað um ummæli hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar um byggðastefnu og ég ætla að gera að umtalsefni nokkrar hugmyndir sem hann hefur komið á framfæri á ýmsum vettvangi um byggðamál. Meðal þess sem hæstv. forsrh. hefur látið frá sér fara er lýsing hans á því hversu nauðsynlegt það hefur verið þessu samfélagi að byggja upp sterkan borgarkjarna. Það hafi í raun og veru eflt stöðu okkar í samkeppni þjóðanna um íslenskan mannafla og íslenska þekkingu og menntun. Það hafi í sjálfu sér gert okkur kleift að standast samkeppni við önnur lönd. Ég hygg að það sé mikið til í þessum rökum, að þetta mikla átak sem við höfum gert í því að byggja upp menningarsamfélag sem er þéttbýlissamfélag að hluta til, öll sú mikla rannsóknarstarfsemi og menningarstarfsemi sem hér hefur safnast saman, hafi á vissan hátt auðveldað okkur að standast samkeppnina sem er háð á milli þjóða um menntafólkið, þekkinguna og þessa auðlind sem mannaflinn er. Á sama hátt og hæstv. forsrh. hefur lýst þessum sjónarmiðum hefur hins vegar einnig komið skýrt fram í máli hans, ég held að ég muni það rétt að það hafi komið fram á landsfundi Sjálfstfl., að nú sé svo komið að höfuðborgarsvæðið sé orðið sjálfbært ef svo mætti segja, þurfi ekki lengur á þessu átaki þjóðarinnar allrar að halda og nú sé tími til að endurskoða þetta og snúa sér að uppbyggingu á fleiri stöðum. Ég held að ég geti að mörgu leyti tekið undir þetta. Ég held að við getum ekki horft fram hjá því að við þurfum að skapa atvinnulífinu umhverfi víða á landinu sem er sambærilegt við það sem hefur gerst á höfuðborgarsvæðinu. Og ég held að við eigum að líta sérstaklega til rannsóknastofnana sem tengdar eru atvinnulífinu og athuga það í fullri alvöru hvort ekki er hægt að efla, með samstarfi rannsóknastofnana og atvinnulífsins, einmitt á héraðsgrundvelli eins og hefur verið gert hjá öðrum þjóðum, sérstakt framtak hér á Íslandi. Mikilvæg skref hafa verið stigin í sambandi við þetta, t.d. með stofnun Háskólans á Akureyri, með sérhæfingu þeirrar stofnunar á sviði sjávarútvegs, en enn sem komið er er þó skilningurinn á þessari stofnun takmarkaður. Ég tel hann t.d. vera takmarkaðan innan Háskóla Íslands og það vantar mikið upp á það enn að við getum sagt að Háskólinn á Akureyri sé kominn af byrjunarstiginu. Mjög mikið vantar upp á það enn þá. Til þess að svo megi verða er að mínu mati nauðsynlegt að taka til endurskoðunar þá stefnu sem hefur ríkt hér í sambandi við rannsókna- og þróunarmál sjávarútvegsins og að því máli mun ég koma síðar á þessum vettvangi. Einnig var mikilvægt þegar Skógrækt ríkisins var flutt austur á land. Ég er þeirrar skoðunar að hvort sem við tölum almennt um landbúnaðinn og rannsóknastofnanir hans ellegar sérstaklega um Skógræktina og rannsóknastofnanir hennar þá eigi að skoða það í fúlustu alvöru hvort ekki eigi að flytja þessar rannsóknastofnanir líka út á land. Um leið og ég hef gert lítillega að umræðuefni þær hugmyndir sem hæstv. forsrh. hefur sett fram um byggðarþróun, sem ég tel að mörgu leyti vera skynsamlegar, verð ég að vekja athygli á því að það er nokkuð breyttur tónn sem heyrist nú frá höfuðborgarsvæðinu. Ég er með í höndunum blað sem mér var sent af Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Í leiðara þess segir, og ég ætla að fá að vitna í þennan texta, með leyfi virðulegs forseta: ,,Í hinu pólitíska landslagi og umræðu í þjóðfélaginu þarf höfuðborgarsvæðið að snúa vörn í sókn. Flutningur fólks af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið þarf ekki endilega að vera vandamál. Öflugt borgarsamfélag er hverju ríki nauðsyn og forsenda framfara hvers þjóðfélags. Efling höfuðborgarsvæðisins kann að merkja annað og meira en niðurníðslu og stöðnun á landsbyggðinni. Landsbyggðin stendur ekki jafnfætis höfuðborgarsvæðinu varðandi menntað og þjálfað vinnuafl. Þannig getur það ekki orðið og annað í raun óeðlilegt. Sterkur borgarkjarni hlýtur að taka til sín hæfasta og menntaðasta vinnuaflið því að þar er aflvaki framfara á sviði nýsköpunar, hvort sem um er að ræða í atvinnu- eða menningarlífi.`` Hér kveður við nýjan tón. Hér er blásið til sóknar á sömu braut og hingað til hefur verið stigin. Hér er með öðrum orðum ekki sagt, eins og hæstv. forsrh. hefur lagt áherslu á í sínu máli, að borgin njóti nú eins konar sjálfbærrar þróunar, geti bjargað sér sjálf, vegna þess að þjóðin hafi í langan tíma einbeitt sér að því að byggja hér upp atvinnu- og menningarlíf, heldur er sagt að þetta sé lögmál. Það er sagt að þetta sé lögmál. Ég endurtek hér, með leyfi virðulegs forseta: ,,Sterkur borgarkjarni hlýtur að taka til sín hæfasta og menntaðasta vinnuaflið því að þar er aflvaki framfara á sviði nýsköpunar, hvort sem um er að ræða í atvinnu- eða menningarlífi.``  Sannleikurinn er sá að þótt leiða megi mjög sterk rök að því að það hafi orðið okkur til góðs að hér risi mjög sterkur borgarkjarni þá hefur íslenskt samfélag aldrei verið sterkt vegna þess að það væri þéttbýlissamfélag. Styrkleiki þessa samfélags hefur miklu frekar komið úr annarri átt. Ég minnist þess ekki að sérstöðu Íslendinga á sviði sagnaritunar megi rekja til þess að hún eigi eitthvað skylt við þéttbýlissamfélag og raunar er hægt að segja um öll meiri háttar afrek okkar á undanförnum öldum að þau verða ekki rakin á nokkurn hátt til þess að við lifum í þéttbýlissamfélagi. Ég held þess vegna að mikilvægt sé að menn skilji að um þessi nýju viðhorf innan höfuðborgarinnar getur ekki orðið sátt, um þau verður aldrei sátt og í þeim viðhorfum er engin framtíð fólgin fyrir þetta samfélag. Ég lýk máli mínu með að segja að við þau tímamót sem verða þegar ný ríkisstjórn tekur við er eðlilegt að staldra við, reyna að meta stöðuna og velta því fyrir sér í fyllstu hreinskilni hvað hafi brugðist og hvað þurfi að gera til að málin þróist með eðlilegri hætti. Það bíður okkar að veita atvinnulífinu aukið svigrúm. Alls staðar í heiminum er verið að búa í haginn fyrir aukna samkeppni. Íslendingar, sem stunda mjög alþjóðleg viðskipti og eru fyrirferðarmiklir á sinn hátt í alþjóðlegum viðskiptum, lifa af alþjóðlegum viðskiptum, verða að taka þátt í þessari auknu samkeppni. Í þessari sérhæfingu nútímans verðum við að nýta okkur sérstöðu Íslands, þ.e. nýta okkur náttúruauðlindirnar en nýta okkur einnig mannaflann, og við verðum að stuðla að því að þessi mannafli sem hér starfar öðlist sveigjanleika og aðlögunarhæfni sem er nauðsynleg í þessari auknu alþjóðlegu samkeppni sem við munum taka þátt í hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Einnig er mikilsvert að þegar við tökumst á við þennan vanda stöndum við föstum fótum á vettvangi þjóðlegra verðmæta.

Herra forseti. Þetta er orðin allnokkur umræða um byggðamál í tilefni af ársskýrslu Byggðastofnunar sem hæstv. forsrh. mælti fyrir fyrir nokkru. Ég kvaddi mér hljóðs undir ræðu hv. þm., 3. þm. Vestf., Einars K. Guðfinnssonar sem talaði nokkurt mál á kvöldfundi og vék m.a. að búvörusamningi sem gerður var á útmánuðum síðasta vetrar, milli ríkisvaldsins og bændasamtakanna. Beindi hv. ræðumaður nokkuð máli sínu til mín og ég skildi hann svo að honum þætti ekki viðeigandi að ég væri sérstaklega að gera vandamál hinna veiku byggða að umtalsefni þar sem ég ætti ekki góðan hlut í þeim málum og vitnaði sérstaklega til búvörusamnings. Það gefur mér, herra forseti, tilefni til að segja nokkur orð um það mál og ég er feginn því að hv. þm. er hér til að hlýða á mál mitt. Sömuleiðis sakar ekki að hafa hv. þm. Austf., þann þriðja í röðinni, í þingsalnum við þetta tækifæri. Eins hefði það verið ánægjulegt ef hv. 2. þm. Norðurl. v., sem ég hygg að sé Pálmi Jónsson, hefði sömuleiðis getað hlýtt hér á umræður því að hann lét ýmis orð falla um þennan búvörusamning á sl. vori í aðdraganda kosninga og gerðu reyndar fleiri. Þá hneig umræða einstaka manns á það borðið að þennan gjörning þyrfti að lagfæra til hagsbóta bændum og gera betur við þá en boðað væri þarna. Mér er ekki grunlaust um jafnvel að einstöku menn hafi talað sig upp í hita og haft stór orð þar um. Síðan hefur nokkurt vatn runnið til sjávar og m.a. orðið stjórnarskipti í landinu og þannig vill til að flokkur þeirra hv. manna, sem ég hef fyrir satt að í umræðum í aðdraganda kosninga hafi helst talað í þessa veru, er nú kominn í ríkisstjórn og á hvorki meira né minna en sjálfan hæstv. landbrh. og fjmrh. En eins og menn þekkja eru það þeir tveir hæstv. ráðherrar sem þessu máli tengjast mest vegna framkvæmdarinnar. Nú skal það tekið fram strax til að firra öllum misskilningi að hæstv. núv. landbrh. hefur verið sjálfum sér algerlega samkvæmur í þessu máli. Hann sagði í kosningabaráttunni að hann vildi virða þennan samning og hann hefur það ég best veit barist einarðlega fyrir því eftir kosningar að gera það og er hann maður að meiri. Hins vegar er það auðvitað þannig að þeir hv. flokksbræður hans, sem höfðu hug á því að gera jafnvel betur við bændur, hafa nú fengið til þess hina ákjósanlegustu aðstöðu og ættu í gegnum stuðning sinn við ríkisstjórn að geta komið því fram sem hugur þeirra stendur til í þessum efnum, þar á meðal hv. 3. þm. Vestf. Einar K. Guðfinnsson. Því er ég að rifja þetta upp og setja málið í þetta samhengi að sé það svo að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sé óánægður með einhver tiltekin atriði búvörusamningsins, telji hann ekki eftir, eftir því sem aðstæður leyfa, að reyna að taka skynsamlega á þeim málum og hlífa þeim byggðarlögum sem mest þurfa á hlífðinni að halda ætti hann fremur en beina skeytum sínum að mér að snúa sér að því að fá þau atriði lagfærð. Nú vitum við hins vegar og það hefur komið fram, held ég, svo að ekki þarf um að deila, að hæstv. ríkisstjórn hefur verið að kanna lagalegt gildi þessa samnings, ekki til þess að fá það út hvort hún geti gert betur við bændur því þess þarf hún ekki. Það mun væntanlega ekki standa á fulltrúum bænda, viðsemjendum ríkisins í þessu tilviki, að taka við breytingum á samningum ef þær lúta að því að gera hlut bænda enn betri, eða hvað? Reikna menn með að flóknar lögfræðilegar álitsgerðir þurfi af þeim sökum um stöðu búvörusamningsins? Nei, auðvitað ekki. Staðreynd málsins er náttúrlega sú að eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnarinnar var að láta kanna lögfræðilega stöðu samningsins með það í huga hvort hún gæti leyst sig undan ívilnandi greiðslum til bænda sem samningurinn gerir ráð fyrir. Það fór ekkert dult í umræðunni. Og annar stjórnarflokkurinn gekk berserksgang á sl. vori og hefur reyndar lengi gert í offorsi sínu til þess að reyna að rífa þennan samning upp og draga úr þeim greiðslum sem ríkinu er ætlað að inna af hendi til stuðnings þessum aðlögunarbreytingum í íslenskum landbúnaði. Ég ætla ekki að hella mér í mikla vörn fyrir þennan gerning þó að nokkur léttvæg orð falli af því tagi sem hv. 3. þm. Vestf. lét í öngum sínum falla þegar hann var að ræða hér byggðamál. Ég skil hann vel að honum sé órótt þessa dagana af þessum ástæðum. Skal taka það á mig án þess að hafa þar uppi mikil andsvör þó að hann reyni að fá tiltekna útrás á skrokki mínum. Það er nú ekki mikill hausverkur í þessu sambandi öllu saman. Ég ætla hins vegar að segja almennt að ég tel að sú mikla vinna sem lá að baki gerðar búvörusamningsins, sú tiltölulega víðtæka samstaða sem um hann tókst, svo til einróma afgreiðsla bændasamtakanna á því máli, sé árangur og niðurstaða í flóknu og erfiðu máli sem menn hafa glímt við lengi og menn ættu ekki að kasta fyrir borð án þess að hugsa sig mjög vandlega um. Ef við leyfum okkur að bera saman málefni þessara tveggja höfuðatvinnugreina í framleiðsluatvinnuvegum landsmanna, landbúnaðar og sjávarútvegs, innan hvorrar greinarinnar halda menn að sé þó skárri friður í dag? Hvort eru menn nær því að hafa náð sæmilega saman um skynsamlega niðurstöðu sem varðar leiðina nokkur ár fram í tímann og er ekki nokkru til þess kostandi að þetta takist? Ég minni líka á þá samstöðu sem tókst ekki bara milli bændasamtakanna og ríkisvaldsins heldur líka við aðila vinnumarkaðarins í þessari vinnu. Auðvitað er sá samdráttur í framleiðslu og veltu sem þarna er að eiga sér stað erfitt mál fyrir hin strjálbýlu svæði landsins. En ég hlýt að spyrja hv. 3. þm. Vestf. í tilefni orða hans: Var hann að leggja til að haldið yrði áfram framleiðslu jafnvel þúsunda tonna af kindakjöti í landinu sem ekki hefur reynst unnt að selja á viðunandi verði? Var hann að gagnrýna búvörusamninginn fyrir að það á að aðlaga framleiðsluna í hefðbundnum greinum íslensks landbúnaðar að raunveruleikanum í markaðsmálum? Vill hann það ekki? Ef hann vill það, hvernig ætlar hann þá að fara að því? Telur hann þá leið, sem þarna er vörðuð með því að ákveðnar bætur komi til þeirra sem taka á sig samdráttinn og með því að ríkisvaldið leggi þessum breytingum lið með víðtækum og margvíslegum stuðningi, ekki rétta? Ef hann er ekki sáttur t.d. við þá hlífð sem sérhæfðustu sauðfjárræktarhéruðin fá í samningnum, hvað vill hann þá gera? Mér þætti fróðlegt að heyra það. Reyndar held ég að hv. 3. þm. Vestf. og aðrir hv. stjórnarliðar --- nema þá einn enn hafi bæst í hópinn sem ætli að sverja af sér hvítu bókina, hvítþvo sig af henni og standa upp úr skólpugu baðkarinu eins og skopteiknari nokkur sér þetta fyrir sér þegar hv. 1. þm. Vestf. þvær af sér hvítu bókina og er ekki fallegt baðvatnið þegar hann stendur upp að loknum þeim þvotti. Það er kannski eins hjá hv. 3. þm. Vestf. að honum komi hvíta bókin ekki við og þá skil ég betur orð hans í umræðunum fyrr vegna þess að í hvítu bókinni, þeim kafla hennar sem lýtur að landbúnaði, hvað er sagt þar? Það er skrifað upp á þennan búvörusamning á heilli blaðsíðu og ég sé ekki annað en landbúnaðarstefna þessarar ríkisstjórnar sé búvörusamningurinn eins og hann leggur sig samkvæmt bls. 29 í hvítbókinni. Ég get ekki annað séð. Þar er ósköp einfaldlega vikið að ákvæðum búvörusamningsins og það sem er sagt í kaflanum sem á að fjalla um stefnu ríkisstjórnarinnar í landbúnaðarmálum eru helstu atriði búvörusamningsins. Þau eru rakin þar, engir fyrirvarar eða spurningarmerki sett við þau, ekki nokkur. Ég held að málið sé þar með alveg skýrt og þess vegna skuldar hv. 3. þm. Vestf. okkur skýringar á ummælum sínum hér, gagnrýni sinni á búvörusamninginn. Hvað vakir fyrir honum? Er hann að þvo af sér hvítu bókina sem skrifar upp á þennan samning? Og ef hann vill breyta samningnum í átt til hagsbótar fyrir bændur, í hverju felast þá þeir viðaukar við búvörusamninginn sem ég er alveg sannfærður um að ríkisstjórnin getur gert einhliða og bændasamtökin munu taka við með þökkum ef það er tilfinning hv. þm. að það sé lag til þess, forsenda til að bæta þennan samning frá þeirri hlið. Að lokum minni ég hv. 3. þm. Vestf. og aðra ágæta tilheyrendur á fjárlagafrv. Það er kannski sá angi máls sem ástæða er til að nefna í þessu sambandi. Því miður er það svo að ekki byrjar það mjög glæsilega hjá hæstv. ríkisstjórn, efndirnar á þeim ívilnandi ákvæðum til handa bændum og sveitum landsins sem lagðar eru upp í búvörusamningi. Niðurskurðurinn á Framleiðnisjóði landbúnaðarins er t.d. ekki góð byrjun á þeim samskiptum ríkisvalds og bænda sem búvörusamningurinn gengur út frá. Það er einu sinni þannig að þegar menn gera samning er ekki auðvelt að efna bara þá hluta hans sem koma manni sjálfum vel en svíkja hina. Það er ekki merkileg frammistaða þegar samningar hafa verið gerðir. Það þarf annaðhvort að standa við samninginn allan, plúsa hans og mínusa eins og þeir snúa að samningsaðilum hverjum fyrir sig, eða ekki. Ég sé ekki að fjárlagafrv. varði þá leið til þess að hæstv. ríkisstjórn sem nú situr ætli sér að gera betur við bændur en þar var boðað sem gefi hv. 3. þm. Vestf. tilefni til að hafa uppi digurbarkaleg ummæli. Reyndar er það svo, a.m.k. með ræðumann og ég held marga fleiri eftir því sem ég hef fregnað, að almennt sé það viðurkennt sjónarmið í sveitum landsins að það hafi verið mikið happ að þessi sáttagjörð tókst og var innsigluð með þeim hætti að núverandi ríkisstjórn gat ekki rifið hana upp eftir að stjórnarskipti urðu. Þeir eru ófáir bændur og talsmenn landsbyggðar a.m.k. sem hafa komið þeim skilaboðum áleiðis til mín að þeir séu því fegnir að þar var búið að binda þannig um hnútana að jafnvel þeir merku lögspekingar, sem til voru kallaðir á fyrstu dögum og vikum stjórnarsamstarfsins að leggjast í að kanna hvort ekki væri unnt að rífa þetta upp, hafi ekki fundið veilur á. Ég læt þetta nægja sem umfjöllun af minni hálfu í tilefni af þessum ummælum hv. 3. þm. Vestf. Sá ágæti þingmaður, eins og reyndar margir fleiri, fjallaði síðan nokkuð um sjávarútvegsmál eða nefndi stöðu sjávarútvegsins í sinni ræðu. Þar tek ég undir með honum og fleirum að það er auðvitað alveg morgunljóst að nauðsynlegt er þar að grípa heldur betur í taumana. Þau gleðilegu tíðindi hafa nú borist að meira að segja sjálfur hæstv. forsrh. sé að byrja að átta sig á þessu. Vonandi tók ég rétt eftir í fréttaumfjöllun bæði undir miðnættið í gærkvöldi og eins í morgun að hann boði það nú að til standi af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að kanna aðgerðir til aðstoðar sjávarútveginum í þeim erfiðleikum sem þar er nú við að glíma. Þess vegna hvet ég hv. 3. þm. Vestf. og aðra góða menn, sem vilja leggja þar lóð sitt á réttar vogarskálar, til þess að beita frekar kröftum sínum í þá átt heldur en að jagast um fortíðina. Ég er þó ekki að biðjast undan umræðum um liðna tíð, það má enginn skilja orð mín svo. Ég er meira en tilbúinn að taka allan þann tíma sem hv. þm. þóknast í það. En ég hygg að við ættum að nota sem mest af kröftunum í að ræða og bregðast við núverandi aðstæðum í íslenskum stjórnmálum. Og af því að hæstv. forsrh. hefur innleitt mikið nýyrði hér í málinu þar sem er orðið ,,fortíðarvandi``, alla vega hafið það til mikið meiri vegs, ég segi nú ekki virðingar, það væri ekki rétt, en til mikið meiri vegs í dægurmálaumfjölluninni en áður hefur þekkst í landinu. Og þetta lýsandi orð ,,fortíðarvandinn`` er honum mjög kært. Ég vil þess vegna leggja til að þarna verði bætt við tveimur samkynja orðum sem eru nútíðarvandi og framtíðarvandi. Og það verði af ekki minni orku rætt um nútíðarvandann og framtíðarvandann því það er auðvitað alveg ljóst, að það er geysilegur nútíðarvandi uppi. Það er mín pólitíska sannfæring að hluti nútíðarvandans felist í rangri stjórnarstefnu og máttlausri ríkisstjórn, sem hefur annars vegar með máttleysi sínu og hins vegar með rangri stefnu eða stefnuleysi og þeirri stefnu að vera stefnulaus í málefnum atvinnulífsins, háskalega hluti í för með sér fyrir land og þjóð. Ég held að nútíðarvandinn felist m.a. í skilningsleysi hæstv. ríkisstjórnarinnar á málefnum atvinnuveganna og landsbyggðarinnar. Það er mikill nútíðarvandi í mínum huga að hafa svona skilningslausa ríkisstjórn sem skortir velvilja og skilning til þess að taka á þeim vandamálum sem uppi eru alveg áþreifanlega og sárgrætilega. Ég held að ýmis ummæli margra hæstv. ráðherra, sem ekki heiðra okkur nú margir með nærveru sinni hér satt að segja, enda munu þeir vera sjö af tíu erlendis --- samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér fór dagblaðið Tíminn rangt með þegar það upplýsti okkur að sex ráðherrar væru erlendis. Þeir munu hafa verið sjö á þeirri stundu því að hæstv. menntmrh., sem var í útlöndum, gleymdist þannig að náttúrlega er ekki von á því að þeir séu margir í þingsalnum, enda finnst þeim sjálfsagt önnur hlutverk merkilegri og brýnni en sitja hér undir umræðum um byggðamál. En þessi nútíðarvandi hefur lýst sér í t.d. ýmsum ummælum hæstv. ráðherra á sl. sumri og þessu hausti og alveg fram á þennan dag. Þau verða upp til hópa ekki skilin öðruvísi en annað tveggja skilningsleysi eða skortur á velvilja gagnvart þeim vandamálum sem atvinnulífið og landsbyggðin á við að stríða. Og reyndar kemur það manni ekkert óskaplega óvart þegar maður t.d. fer yfir samsetningu þessarar ríkisstjórnar og hvernig skútan er mönnuð í þeim flokkum sem að henni standa. Hafa menn t.d. hugleitt að allir forustumenn flokkanna tveggja, sem mynda þessa ríkisstjórn, koma úr Reykjavíkurkjördæmi einu saman, bæði formaður og varaformaður Sjálfstfl. og formaður þingflokks Sjálfstfl. og formaður og varaformaður Alþfl. og formaður þingflokks Alþfl.? Allir þessir sex forustumenn stjórnarflokkanna eru úr Reykjavíkurkjördæmi. Síðan er ríkisstjórnin sjálf mönnuð eins og menn þekkja að uppistöðu til með mönnum héðan af suðvesturhorni landsins. Nú geta menn að sjálfsögðu verið vel þenkjandi og haft hinar skynsamlegustu skoðanir á byggðamálum þó að þeir búi hér og sem betur fer gera það mjög margir. En þegar maður fer að leita skýringa á hlutum eins og birst hafa í afstöðu ráðherra og yfirlýsingum á undanförnum mánuðum gagnvart byggðamálum og vanda atvinnulífsins úti um landið segi ég það í fullri hreinskilni, og vona að það verði ekki misskilið sem einhverjir fordómar, að mér kemur í hug að það vanti kannski bara inn í brúna menn sem finna með réttum hætti fyrir þessum vandamálum þannig að þau brenni á þeim og þeir hafi þau í huga og hafi á þeim skilning þegar á þarf að halda. Herra forseti. Það væri gaman ef hæstv. forsrh., sem örugglega talar einhvern tíma síðar í umræðunni, treystir sér til þess að breyta nú um stíl, rífa sig upp úr fortíðarvandaþruglinu og ræða svolítið um nútíðarvandann og framtíðarvandann. Ég held að það sé miklu áhugaverðara fyrir okkur. Þjóðin bíður örugglega fyrst og fremst eftir því að fá að heyra eitthvað frá hæstv. ríkisstjórn um það sem stendur yfir og er fram undan í þessum málum. Hæstv. félmrh. kom hér í ræðustól á kvöldfundi þegar þetta var til umræðu áður og reyndar --- og fyrir það skal þakka --- tók upp nokkrar varnir fyrir fyrri ríkisstjórn og svaraði þar með árásum hæstv. forsrh. Hæstv. félmrh. er reyndar seinþreytt til vandræða eða illinda en engu að síður sá hún sig knúna til að koma hér og bera blak af fyrri ríkisstjórn sem hún átti sæti í, svo gengu árásir hæstv. forsrh. fram af henni. Hæstv. félmrh. minnti réttilega á það ástand sem var í þjóðfélaginu þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tók við völdum haustið 1988 og þá miklu vá sem þá var fyrir dyrum og afstýrt var með aðgerðum þeirrar ríkisstjórnar. Það hefði svo sem verið full ástæða til að hæstv. félmrh. hefði treyst sér til að vera hér áfram við umræður og ræða m.a. stöðu sveitarfélaganna í samhengi byggðamálanna. Ég vil koma því hér að, vegna þess að hæstv. félmrh. hefur í fjölmiðlum boðað hugmyndir nefndar sinnar um sameiningu sveitarfélaga sem sérstakt lausnarorð jafnvel í byggðamálum og atvinnumálum, að við því set ég þann skýra fyrirvara að sú sameining þarf að hafa einhvern tilgang, vera í einhverjum tilgangi gerð, ekki bara í lausu lofti, til þess að skila einhverjum árangri. Það er mikill misskilningur t.d. að tvö strjálbýl og lasburða sveitarfélög verði eitthvað betur stödd þó þau séu sameinuð. Þetta er alveg eins og í atvinnulífinu að tvö ónýt fyrirtæki verða ekki að einu góðu með því bara að sameina þau. Það þarf fleira að gerast. Ég held þess vegna að menn eigi að varast einfaldanir af því tagi sem ég tel að gætt hafi í umfjöllun um sameiningu sveitarfélaga sem einhvers lausnarorðs í vandamálum byggðanna og sveitarfélaganna. Ef hins vegar er staðið þannig að þeirri sameiningu að fjárhagsgrundvöllur þeirra svæða sem í hlut eiga styrkist og einingin sem til komi verði betur í stakk búin til að sinna þjónustu og sjá um sín verkefni, þá er að sjálfsögðu margt sem mælir með því þar sem aðstæður leyfa það að efla sveitarfélögin einnig með því að sameina þau og stækka einingarnar. En vegalengdir t.d. hverfa ekki úr sögunni þó að sveitarfélög séu sameinuð. Sveitahreppar sem eru sumir kannski upp í 50--100 km á lengd verða áfram 50--100 km á lengd þó að þeir sameinist öðrum sveitarfélögum. 

Nema það verði dregið úr þjónustunni við fólkið.

Það er svo spurningin, hv. 3. þm. Austurl., hvort fiskur liggur undir steini. Og það sé kannski einmitt hugmyndin með þessu yfirborðskennda tali um sameiningu sveitarfélaga sem einhvers lausnarorðs að þegar búið er að þvinga saman sveitarfélögin, jafnvel með lagaboði, þá verði hent í þau verkefnum eða sagt við þau þegar þau bera upp sín mál: Nú getið þið. Það er búið að stækka ykkur og sameina. Það er einmitt þetta sem er að renna upp fyrir sveitarstjórnarmönnum að þeir þurfa að vita hvað að baki liggur og ætla sér ekki að gleypa þennan bita hráan. Auðvitað þarf að taka til skoðunar tekjustofna sveitarfélaganna og verkefni þeirra og skilgreina þá upp á nýtt, sambúð ríkisvalds og sveitarfélaga, og tryggja að eftir því sem verkefni færast til komi líka tekjur á móti. Ég læt þetta duga, líka með tilliti til þess að hæstv. félmrh. er ekki hér til staðar og væntanlega gefast tækifæri til að ræða þetta mál við hæstv. ráðherra síðar. Ég held að ég hafi í fyrri ræðu minni sagt það sem ég á þessu stigi sé ástæðu til að segja um vaxtarsvæðastefnu og grisjunarstefnu þá sem skotið hefur upp kollinum og ógætileg ummæli hafa fallið um og læt nægja núna að vísa til þess. Við gætum sjálfsagt haldið þessari umræðu áfram í allan vetur og eytt þinginu fram að áramótum eða fram á vor í umræður um byggðamál ef svo heldur sem horfir með fréttaflutning af því sviði því okkur leggjast því miður til ný og ný viðfangsefni í umræðuna daglega. Fréttatímar undanfarinna sólarhringa hafa t.d. verið svo stokkafullir af aðsteðjandi vandamálum fyrirtækja og byggðarlaga til að mynda frá Vestfjörðum að hið hálfa væri nóg til að fylla hér umræður dögum oftar. Á forsíðu DV í dag, sem ég geri nú eins lítið og ég mögulega get af að vitna í, er því nánast slegið upp eins og er von og vísa á þeim bæ að Vestfirðir riði til falls, meira og minna eins og þeir leggja sig. Vissulega hefur maður með ugg í brjósti fylgst með því dag eftir dag hvernig fréttir berast af stórversnandi afkomu og miklum vandamálum þar í hverju byggðarlaginu og hverju fyrirtækinu á fætur öðru. Vill ekki hæstv. forsrh. hverfa nú frá fortíðarvandanum og ræða svolítið um þessa hluti, um nútímann, um það sem blasir við okkur og við höfum hendurnar fullar af? Það held ég að væri mikil þörf að gera. Það er eitt atriði enn sem ég vil nefna í þessari umræðu, og hæstv. forsrh. víkur e.t.v. að þegar hann svarar hér síðar, og það er sú reglugerð eða þær breytingar á hlutverki Byggðastofnunar sem maður hefur heyrt af á skotspónum. Ég tek það fram að ég hef ekki séð neina pappíra um það, enda veit ég ekki til þess að þeir hafi með neinum formlegum hætti verið sendir hv. alþm. En ég hef heyrt það á skotspónum að búið sé að smíða drög að reglugerð um starfsemi Byggðastofnunar þar sem m.a. eigi að banna þeirri stofnun með öllu að leggja fé í formi hlutafjár eða eignaraðildar í fyrirtækin. Þetta þykja mér mjög mikil ótíðindi og satt best að segja ótrúlegt ef satt er að menn skuli vera að leggja slíkt til um þessar mundir. Ég ætla að taka aðeins eitt dæmi. Hefðu þessar reglur verið við lýði fyrir mánuði síðan þá hefði sennilega tilraun norðanmanna til að endurreisa ullariðnaðinn í landinu og bjarga því sem bjargað verður á því sviði strandað vegna þess, ef ég hef skilið hlutina rétt, að þá hefði Byggðastofnun með reglugerð hæstv. forsrh. verið bannað að koma með þá tiltölulega takmörkuðu þátttöku inn í það verkefni sem hún gerði og reið jafnvel baggamuninn um að hið nýja fyrirtæki komst af stað. Er það skynsamlegt, hæstv. forsrh., þegar t.d. þannig háttar til að sveitarfélög, fyrirtæki, starfsfólk og fjölmargir fleiri aðilar eru tilbúnir að kosta miklu til, að færa miklar fórnir til að afstýra hurni í atvinnulífi byggðarlags eða jafnvel forða aldurtila heillar atvinnugreinar, að þá megi hin opinbera stofnun ekki leggja slíkri viðleitni lið jafnvel þótt í litlu sé? Er það skynsamlegt? Hefði það verið gáfulegt að banna Byggðastofnun að leggja lítinn hluta af hlutafélaginu inn í Foldu hf. til þess að forða atvinnuleysi nokkur hundruð manns, til þess að tryggja það að áfram sé hægt að vinna úr ull á Íslandi, til þess að gera það mögulegt að bændur á Íslandi komi ullinni sinni í verð o.s.frv.? Væri það gáfuleg breyting og í miklum takti við ríkjandi aðstæður í byggðamálum að fara út á slíka braut? Ég segi það alveg eins og er, herra forseti, að það er svo vitlaust að engu tali tekur að ætla sér við núverandi aðstæður að leggja slíkt til. Ég bið hæstv. forsrh. að svara þessu. Er hann með reglugerðardrögum sem eru til skoðunar að leggja til að Byggðastofnun verði bannað að leggja hlutafé inn í jafnvel hin þörfustu fyrirtæki eins og ég tel mig hafa verið hér að nefna sem dæmi? Hefði hann talið skynsamlegt í tilviki Foldu, fyrirtækisins sem stofnað var um rekstur ullariðnaðarins á Akureyrarsvæðinu, að leggja það til að Byggðastofnun kæmi ekki inn í þá endurreisn sem þar átti sér stað? Ég hef enn fremur heyrt að í þessum drögum felist að stórlega verði þyngd í vöfum lánafyrirgreiðsla Byggðastofnunar og að hún muni til að mynda taka miklu meiri tíma ef þær breytingar ná fram að ganga sem reglugerðin gerir ráð fyrir. Fróðlegt væri þá að heyra um þetta einnig. Ég hef heyrt haft eftir ónefndum manni að það taki þá sjálfsagt eitt til tvö ár í mörgum tilvikum að afgreiða jafnvel hin smæstu mál því fyrst þurfi að gera viðamiklar byggðaáætlanir á sovéska vísu og allt þurfi það að liggja fyrir í fimm ára áætlunum áður en hægt sé að afgreiða þar nokkrar krónur út úr dyrum. Fræg eru ummæli formanns stjórnar Byggðastofnunar um að ef af þessum breytingum verði geti stofnunin eins verið staðsett á Hveravöllum og annast þar veðurathuganir eins og að vera að reyna að sinna byggðamálum. Nei, herra forseti, ég ligg ekki á því að ég held að það sé þörf alveg gjörbreyttrar stefnu í byggðamálum ef ekki á mjög illa að fara á næstu árum í þeim efnum. Það er nú þannig að viðhorfin skipta býsna miklu máli, því það er alveg eins með byggðamál og í þrengri skilningi t.d. efnahagsmál, að þau eru býsna mikið spurning um sálarástand, viðhorf og ríkjandi tilfinningu. Það er engin vafi á því að þessi ríkisstjórn hefur með málflutningi sínum frá sl. vori stórlega dregið kjarkinn úr mönnum og gert menn svartsýnni á það að unnt verði að vinna sig út úr erfiðleikum og leysa vandamál þegar þau skjóta upp kollinum. Þetta hefur áhrif á þá aðila sem í hverju tilviki standa í slíkum sporum, en þetta hefur líka áhrif á aðra. Og halda menn ekki að fordæmi ríkisvaldsins í þessum efnum hafi t.d. áhrif á vilja lánastofnana og þeirra sem viðkomandi aðilar kunna að skulda fé til að taka þátt í úrlausn vandamála sem skjóta upp kollinum? Mér finnst hafa verið höfð slík hlutverkaskipti og í raun og veru slík hausaskipti á málum að með ólíkindum er. Ég man ekki betur en að það hafi verið stanslaust viðfangsefni ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, öll þau ár sem hún vann að þessum málum, að reyna að hafa forustu um að laða aðra aðila saman til þess að ráðast á vandamálin og leysa þau. Fá lánastofnanir, sveitarfélög, fyrirtæki til þess að taka þátt í aðgerðum, en ekki öfugt eins og mér virðist þetta snúa hjá núv. hæstv. ríkisstjórn. Og auðvitað fer það þannig, eins og við fáum kannski forsmekkinn af í gegnum breytt viðhorf banka, að menn telja sér þá standa næst að hver bjargi sínu skinni þegar ríkisstjórnin fer á undan með fordæmi eins og nú sýnir sig. Þess vegna er það, herra forseti, að ég tel að það þurfi alveg gjörbreytta stefnu í þessum efnum. Og guð láti gott á vita að fyrsta glufan hafi opnast hjá hæstv. forsrh. með ummælum hans í gærkvöldi og í morgun, að það örli nú loksins á viðhorfsbreytingu á þeim bæ og að einhver spurningarmerki séu komin upp í huga hæstv. forsrh. gagnvart ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnunni í atvinnu- og byggðamálum. Að vísu var táknræn uppstilling sjónvarpsins í fréttatíma í gær þegar Bolvíkingar gengu af fundi forsrh. því á myndinni stóð: Bónleiðir til búðar. Þetta fór út bæði kl. 8 og kl. 11. Ég held að það brýnasta og mikilvægasta sem gera þurfi sé að lagfæra starfsskilyrði og rekstrarskilyrði atvinnugreina landsbyggðarinnar og reyndar landsmanna allra þar með. Sem fyrr er það sem auðvitað skiptir mestu um stöðu mála í byggðalegu tilliti, undirstöðugreinar atvinnulífsins, sem menn starfa við sem ráða afkomu fyrirtækja og síðan í framhaldinu umsvifum í þjónustu og viðskiptum á viðkomandi svæðum, að þær gangi en séu ekki hangandi á horriminni eða stöðvist. Í öðru lagi nefni ég, eins og reyndar fleiri ræðumenn hafa gert, samgöngur og uppbyggingu samgangna í landinu sem næstbrýnasta viðfangsefni í byggðamálum. Og það er spurning þegar svo háttar til að vegna breyttra aðstæðna í fjárfestingarmálum í landinu á næsta ári, sem koma nú fáum á óvart nema hæstv. iðnrh., þá liggur núna fyrir að innstreymi erlends fjármagns í landið mun lækka um 6--7 milljarða kr. hið minnsta á næsta ári vegna þess að ekki verður ráðist í framkvæmdir í tengslum við byggingu nýs álvers. Forráðamenn Landsvirkjunar hafa komið til efh.- og viðskn. Alþingis og beðið um að lánsfjárheimildir hennar á næsta ári verði lækkaðar um tæpa 6 milljarða kr. Væntanlega mun Vatnsleysustrandarhreppur ekki taka 500 millj. kr. á næsta ári eins og til stóð í hafnargerð. --- Það verður þá a.m.k. myndarleg smábátahöfnin í Vogunum ef af því verður. --- Fleiri aðilar munu væntanlega einnig halda að sér höndum við fjárfestingar frá því sem áður var. Ég spyr þess vegna hæstv. forsrh.: Kæmi það ekki til greina að skoða upp á nýtt fjárfestingaráform í þjóðfélaginu á næsta ári í ljósi þessara breyttu aðstæðna og í ljósi þess að nettóinnstreymi erlends fjármagns mun af þessum sökum fara niður undir ekki neitt á næsta ári, úr þeim 8,8 milljörðum sem lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir? Og er það skynsamlegt að ganga svo langt við þær efnahagslegu aðstæður sem við okkur blasa? Þá hefði ég talið að einhverja aukningu framkvæmda ætti ekki síst að skoða í samgöngumannvirkjum.

Heyr fyrir því.

Það stefnir í að við verðum hættulega sammála hér í kvöld, ég og hv. 3. þm. Austurl., og hefur komið fyrir áður og reynst vel. Í þriðja lagi nefni ég sem eitt af því brýnasta sem þarf að gerast gjörbreytt hugarfar ríkisvaldsins til málefna byggðarlaganna og landsbyggðarinnar. Það eru jákvæð viðhorf í stað neikvæðra sem þurfa að koma til. Það gengur auðvitað ekki að ríkisstjórn fari á undan með vondu fordæmi og fjandskapist við allt sem heitir starfsemi að byggðamálum við þá einu opinberu stofnun sem hefur það sem lögbundið hlutverk að fást við þessi mál. Öllu djöfullegri, fyrirgefðu, með leyfi forseta, geta aðstæður varla orðið en þær að sá ráðherra sem fer með byggðamál, sjálfur hæstv. forsrh., standi í stríði við Byggðastofnun og hafi allt á hornum sér. Skammi hana dögum oftar í fjölmiðlum og gott ef ekki --- það jaðrar við að maður verði að segja svívirði. Nei, þar þarf auðvitað að verða gjörbreyting á. Það mun enginn árangur nást í þessum efnum ef menn standa í slíkum hernaði, öllum til skaða og skapraunar. Ég nefni í fjórða lagi að það þarf að snúa við blaðinu og halda áfram á margvíslegri braut jöfnunaraðgerða þar sem ráðist er á ójöfnuð þar sem hann er fyrir hendi í aðstöðu manna í þessum greinum. Þar nefni ég númer eitt orkuverðið. Það er auðvitað alveg ljóst samkvæmt fjárlagafrv. að öll loforð, öll áform ríkisstjórnarinnar á því sviði eru runnin út í sandinn. Þvert á móti hefur orkuverð til manna á landsbyggðinni verið að hækka þar sem það var hæst fyrir og stendur þó í þessum tveimur bókum ríkisstjórnarinnar að einmitt þar eigi alveg sérstaklega að taka á málum. Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni hvernig þessi áform eru leikin í fjárlagafrv. þar sem þær skitnu 40 millj., sem gert er ráð fyrir að verja í niðurgreiðslu á raforkuverði, eru teknar til baka strax með hinni hendinni í gegnum minni fjárveitingar til Rafmagnsveitna ríkisins til að styrkja dreifikerfið og er þá ekkert talað um þau áföll sem það fyrirtæki er að verða fyrir m.a. þessa dagana vegna veðurs. Ég nefni áframhaldandi jöfnunaraðgerðir, t.d. gagnvart námskostnaði sem er ein sú breyta í þessu samhengi sem kannski hvað verst leikur ýmis héruð landsbyggðarinnar, þau sem ekki hafa neina framhaldsskóla, og foreldrar þurfa að senda börn sín um langan veg með miklum tilkostnaði í önnur byggðarlög til að þau njóti jafnréttis til náms á við aðra landsmenn. Ég tel að það eigi að halda áfram á þeirri braut sem myndarlega var tekið á á síðasta kjörtímabili af hálfu þáv. ríkisstjórnar að jafna t.d. símkostnað landsmanna og fjarskiptakostnað landsmanna. Hann skiptir æ meira máli í nútímatækniþjóðfélagi, ekki bara varðandi símasamband heldur hvers kyns gagnaflutning um landið og samskipti stofnana, fyrirtækja og einstaklinga í gegnum slíkt. Fjórða atriðið vil ég nefna þar sem manni virðist því miður boðað að halda eigi jafnvel í þveröfuga átt og það eru áform hæstv. viðskrh. um að gefa bensínverð og olíuverð frjálst. Ég spyr hæstv. ríkisstjórn að því: Hvernig á að sjá til þess að í kjölfar þeirrar kerfisbreytingar komi ekki mismunandi verð á þessum mikilvægu orkugjöfum eftir landshlutum? Er hæstv. forsrh. tilbúinn til að lýsa því yfir að það verði séð til þess ef ráðist verður í þessa kerfisbreytingu að þeirri jöfnun orkuverðs í landinu, sem þó hefur verið fyrir hendi í gegnum sömu verðlagningu hins brennanlega eldsneytis, verði ekki varpað fyrir róða? Og ef svo, hvernig hyggst hæstv. ríkisstjórn sjá til þess að afskekktustu héruð landsins muni ekki búa við hærra bensín- og olíuverð en önnur? Í fimmta lagi og síðast en ekki síst vil ég leyfa mér að nefna í þessari upptalningu að ég tel brýnna en nokkru sinni fyrr að gjörbreytt verði um viðhorf og áherslur hvað varðar það að horfa til möguleika landsbyggðarinnar og einstakra byggðarlaga um nýsköpun í atvinnumálum. Ein meginmeinsemdin að mínu mati í þessum efnum --- og skal ég þá ekkert undan draga með það að þar á sú ríkisstjórn eða stjórnir sem ég sat í ekkert síður sök en aðrar --- var sú að menn voru að einblína þar á fáa og stóra hluti í atvinnuuppbyggingu. Eitt stykki álver. En það verður auðvitað aldrei svo að eitt stykki álver leysi hin dreifðu vandamál byggðarlaganna hringinn í kringum landið því að eitt stykki álver kemur í besta falli, ef það kemur, á einum stað á landinu. Það er nú svo einfalt sem það er. Menn verða litlu nær og kannski verr staddir í raun annars staðar en þar sem það verður niður sett. Það er alveg ljóst að það er tómt mál að tala um að eitthvert jafnvægi geti skapast eða haldist í byggðaþróun í landinu öðruvísi en að atvinnustefnan og uppbyggingin í þessum efnum sé miðuð við það að þjóna því byggðamunstri sem er eða við ætlum að varðveita í landinu. Í raun og veru er það slík mótsögn að ekki er orðum á eyðandi, að tala í öðru orðinu um að menn vilji tryggja jafnvægi í þróun byggðar í landinu og að öll byggðarlög hafi þar svipaða möguleika og hins vegar leggja alla sína áherslu á einstakar stórframkvæmdir á einum stað eða einu landshorni. Þetta gagnrýndi ég reyndar oft í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem ég sat í að mér þætti sem mikil áhersla á stóriðju og eitt fyrirtæki, einn stað, hefði þennan megingalla í för með sér. Auðvitað á ekki að útiloka þar með að hægt sé að ráðast í slík fyrirtæki ef rétt er að því staðið, en það þarf þá að gera samtímis öðrum aðgerðum og með þeim hætti og með því hugarfari að það sé hægt án þess að kollsteypa hljótist af. Vel að merkja, það vantaði ekki fögur fyrirheit og miklar heitstrengingar um það að yrði af byggingu álvers hér á suðvesturhorni landsins mundu að sjálfsögðu fylgja í kjölfarið eða samtímis koma til geysimiklar ráðstafanir í byggðamálum og guð má vita hvað. Enn sem komið er hafa það ekki verið annað en orðin tóm. Við höfum því miður slæma reynslu af því að efndirnar hafa stundum látið á sér standa í öðrum tilvikum þegar menn hafa ætlað sér slíkt. Ég held að þrátt fyrir allt megi ýmislegt læra af reynslunni í þessum efnum. Í fyrri ræðu minni minnti ég á áttunda áratuginn og þá staðreynd sem er alveg ástæðulaust að gleyma í umræðum um byggðamál að þá tókst þrátt fyrir allt um skeið að skapa jafnvægi í búsetuþróun og byggðarþróun í landinu. Og það kom nokkurra ára tímabil þar sem viðvarandi byggðarröskun sem hafði verið var snúið við og landsbyggðin gerði heldur betur en að taka til sín sitt hlutfall af vaxandi fólksfjölda í landinu.  Ég veit að með því að vera menn til þess að læra af reynslunni og skoða fortíðina, ekki til að finna þar endalaust einhverja sökudólga og vonda menn sem hægt er að skamma og kenna um allt illt og tala um fortíðarvanda, heldur til þess að læra af henni og skoða líka það sem jákvætt er frá fyrri tíð, þá megi ýmislegt færa til betri vegar. Og þar held ég, og skal láta það verða mín síðustu orð, að hugarfarið og viðhorfin skipti ekki hvað minnstu, að menn finni að það er vilji til þess að taka á með þeim en ekki skilningsleysi og skeytingarleysi, svo ekki sé nú meira sagt, sem ræður ríkjum á stjórnarheimilinu.

Herra forseti. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að tala um byggðamálin eftir svo margar og góðar ræður sem hér hafa verið fluttar. Ég vildi þó koma á framfæri nokkrum atriðum en mun reyna að forðast það sem ég hef heyrt aðra ræða. Í fyrsta lagi vil ég koma aðeins að ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hv. 3. þm. Reykv. batt sig við það sem hann taldi vera efni þessa fundar, þessarar umræðu, þ.e. skýrslu Byggðastofnunar eina og vitanlega má segja að svo sé. Hæstv. forsrh. hins vegar fór vítt yfir sviðið og ræddi um byggðamálin almennt og ég er hæstv. forsrh. sammála. Ég held að það sé útilokað að ræða um Byggðastofnun og verk hennar án þess að ræða byggðamálin almennt. Því að vitanlega er það staðreynd að Byggðastofnun, þótt afar mikilvæg sé, er ekki nema einn þáttur í byggðastefnunni og byggðamálunum þegar á heildina er litið. Það er t.d. alveg hárrétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að samgöngumálin eru einn stærsti þátturinn þar. Ég vek athygli á því að það er ekki fyrst nú sem lögð er áhersla á samræmdar aðgerðir í byggðamálum. Það hefur verið gert í gegnum árin. T.d. var lögð mikil áhersla á það af þeim nefndum sem ég skipaði á síðasta ári og skiluðu ítarlegri skýrslu um þessi mál. En vegna þess sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um Byggðastofnun vil ég fyrst segja það að ólíkt er okkar mat á fjármagni til byggðamála. Ég tel 12 milljarða á 20 árum ekki mikla upphæð og er sannfærður um að þeirri upphæð hefur verið mjög vel varið. Ég er ekki að segja að allar lánveitingar Byggðastofnunar hafi verið réttar. Það væri líka afar óvenjulegt ef svo væri. En af því að hv. síðasti ræðumaður spurði hvað hafi valdið því að nokkurt byggðajafnvægi var í lok áttunda áratugarins eða svo, þá er t.d. athyglisvert að fjárveitingar hins opinbera til byggðamála voru hvað hæstar árin á undan. Ég held að þær hafi verið hvað hæstar á árunum 1976, 1977, 1978 og þar um bil. Það er staðreynd að töluverðu fjármagni þarf að verja til þessara mála ef marktækur árangur á að nást. Ég tek sannarlega á mig sök af því eins og aðrir sem hafa setið í ríkisstjórn að úr þessu framlagi hefur of mikið verið dregið síðustu árin. En við vildum þó brjóta í blað á síðasta ári og þá var ákveðið að yfirtaka, ef ég man rétt, 1200 millj. af skuldum Byggðastofnunar sem núv. ríkisstjórn hefur því miður lækkað niður í 800 millj., hygg ég.  Það er líka fleira sem vert er að draga fram í sögu Byggðastofnunar. Þegar Framkvæmdastofnun ríkisins var sett á fót 1971 var það gert í tengslum við byggingu álbræðslu í Straumsvík. Þá voru allir mjög sammála um að bygging þeirrar álbræðslu mundi raska byggðajafnvægi hér á landi og allir, hygg ég, sammála um að væri rétt að verja nokkrum hluta af tekjum frá álbræðslunni í Straumsvík til byggðamála og það var gert í fyrstu. Síðan var horfið frá því og það rann beint í ríkissjóð, en ákveðið síðan að 2% af útgjöldum ríkissjóðs skyldu renna til Byggðastofnunar. Því miður hélst það ekki, held ég, nema 1--2 ár eða svo. Það hefur stöðugt úr því dregið og það ákvæði hefur ekki haldið. Ég bendi líka á það, af því að mikið hefur verið talað hér um að byggðastefnan hafi brugðist, að að sjálfsögðu verður að endurskoða byggðastefnuna jafnt og þétt því að aðstæður í þjóðfélaginu breytast mikið. Og eins og byggðastarfsemin tókst, með því að ná jafnvægi á árunum í kringum 1980, þá hefur hallað undan fæti nú upp á síðkastið. Það var af þeirri ástæðu sem ég skipaði nefndir í upphafi síðasta árs og fól þeim að endurskoða starfsemi Byggðastofnunar og byggðastefnuna almennt. Það var af þeirri grundvallarástæðu að aðstæður í þjóðfélaginu breytast. Það er alls ekki þar með sagt að ýmislegt sem gert hefur verið á undanförnum árum hafi ekki tekist vel, þvert á móti hygg ég að það hafi tekist með ágætum. Og það er raunar vert að ræða aðeins um það hvernig áherslur að þessu leyti hafa breyst. Í kringum 1980 töldu menn að mikilvægast væri að leggja áherslu á samgöngur og fjarskipti í byggðamálum. Þá kom það reyndar í minn hlut að flytja hér á Alþingi þáltill. um langtímaáætlun í vegamálum. Hún var lögð fram tvisvar og þó hún væri ekki formlega samþykkt, þá hefur síðar verið farið eftir henni. Einnig kom það í minn hlut að leggja fyrir Alþingi frv., sem var samþykkt, um að ljúka því að koma sjálfvirkum síma á alla bæi á landinu á fimm árum og ég hygg að hafi verið gert á fjórum. Þá var einnig lögð mikil áhersla á að ljúka því að koma t.d. sjónvarpi um land allt. Þetta voru áhersluatriðin sem allir voru sammála um í kringum 1980 og ég hygg að hafi verið rétt. Hins vegar hygg ég að á árunum sem fylgdu hafi ekki tekist að taka nægilegt tillit til þeirra aðstöðubreytinga sem þetta olli víða um land. Samgöngur tóku minni tíma og það var unnt t.d. að versla miklu fjær sinni heimabyggð. Ég er þeirrar skoðunar að verslunin hafi brugðist of seint við þessum breytingum og reynt of lengi að halda allri verslun heima og hafi það valdið erfiðleikum hjá verslunarfyrirtækjum á fjölmörgum stöðum um landið. Ég nefni þetta sem dæmi. Nú hefur því miður undanfarin ár aftur hallað undan fæti. Ég veit að hér hefur verið gerð grein fyrir tillögum þeirrar nefndar sem ég skipaði og skal ég ekki fara ítarlega út í það en aðeins nefna örfá atriði. Í fyrsta lagi það að ég flutti á síðasta þingi frv. til laga um breytingu á lögum Byggðastofnunar sem var samþykkt. Þar var lögfest m.a. að Byggðastofnun bæri að gera áætlun til fjögurra ára um þróun byggðar á landinu öllu. Þarna er að sjálfsögðu verið að leitast við að sjá enn betur framtíðarvandann, eins og hér var réttilega nefnt áðan, og bregðast við honum fyrr. Þetta er nú komið í lög Byggðastofnunar og mér þykir ánægjulegt að sjá af skýrslunni að Byggðastofnun hyggst framkvæma þetta. En ég geri mér grein fyrir því að það mun taka töluverðan tíma að vinna slíka byggðaáætlun fyrir landið allt svo að marktæk sé. Einnig vek ég athygli á því að gert er ráð fyrir því að Byggðastofnun starfi meira um landið allt. Byggðastofnun hefur þegar komið á fót útibúum á nokkrum stöðum um landið og hyggst fjölga þeim og hefur hún þegar hafið miklu nánara samstarf og reyndar hafa iðnþróunarráðgjafar verið færðir til Byggðastofnunar. Með þessu móti, eins og lagt var til í tillögunum, er að sjálfsögðu verið að framkvæma það sem hæstv. forsrh. talar nú um sem nýja stefnu í byggðamálum. Þegar er búið að samþykkja að Byggðastofnun starfi víðar um landið, að heimaaðilar komi miklu meira inn í alla áætlanagerð en gert hefur verið, nefndir eða stofnanir verði settar á fót heima fyrir og stór hluti af Byggðastofnun starfaði víða um land. Ég er því algjörlega sammála því sem hæstv. forsrh. boðar þar, en geri bara þá athugasemd að í raun er þar verið að framkvæma stefnu sem hv. Alþingi hefur þegar ákveðið og sett í lög. Ég vek líka athygli á því að í þeim liðum sem taldir eru í skýrslu annarrar nefndarinnar er æðimargt sem ég vona svo sannarlega að verði til leiðbeiningar fyrir starfsemi Byggðastofnunar og fyrir byggðastefnuna almennt í landinu. Sumt af þessu hef ég þegar nefnt og er komið í lög. Ég ætla ekki að fara að lesa þetta því að ég veit að það er búið að gera það, en ég vek athygli á slíkum atriðum eins og að meiri hluti nýrra starfa í opinberri þjónustu verði á landsbyggðinni. Ég held að afar mikilvægt sé að færa þjónustuna til landsbyggðarinnar. Og þó að mér sé ljóst að það kunni að vera erfitt að framkvæma þetta nákvæmlega í hverju tilfelli, þá hygg ég þó að þetta sé vel framkvæmanlegt þegar yfir árið, svo ég tala ekki um 2--3 ár, er litið, þannig að menn mega ekki ofmikla þetta fyrir sér. Ég vil einnig leggja áherslu á jöfnun raforkuverðs og sameiningu orkufyrirtækja. Það er enginn vafi á því að þarna þarf að ganga miklu lengra en tekist hefur til þessa og enginn vafi á því að jöfnun raforkuverðs er eitt mikilvægasta byggðamálið í dag. Og loks það að sjálfsögðu, eins og fram hefur komið hér í ræðum, að gæta byggðasjónarmiða í almennri efnahagsstjórn. Mig langar síðan til að snúa mér að nokkrum atriðum í ræðu hæstv. forsrh. Ég var því miður ekki viðstaddur þegar hann flutti hana en ég hef fengið hana og farið vandlega yfir. Hæstv. forsrh. deilir eins og fyrri daginn mjög á verk fyrri ríkisstjórnar og hefur mál sitt á þeirri margspiluðu plötu að fjármagni hafi verið sóað í gegnum Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð og Framkvæmdasjóð reyndar og að því er mér skilst flesta opinbera sjóði. Þessu hefur reyndar, heyrði ég, þegar verið svarað að nokkru og m.a. vakin athygli á því að ríkisendurskoðandi skýrði svo breytta afstöðu sína að þessi ríkisstjórn hefði lýst því yfir að hún ætlaði ekki að hafa afskipti af atvinnuvegunum. Og það hefur verið margyfirlýst stefna núv. ríkisstjórnar. Ég undrast satt að segja ekki þótt enn meiri afföll yrðu af ýmsum lánum Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs og fleiri sjóða í landinu ef þessari stefnu verður framfylgt. Hins vegar verð ég var við það nú að hæstv. forsrh. er kominn þarna á nokkurn flótta og samkvæmt fréttum í morgun eru nú boðaðar aðgerðir sem að vísu hefur ekki verið lýst nákvæmlega, en ég fagna öllu slíku. Þarna er fráhvarf frá því að ekki eigi að vera samstarf ríkisvalds og atvinnulífsins á slíkum erfiðleikatímum sem nú ganga yfir. Þetta er satt að segja grundvallaratriði. Við höfum að vísu ekki séð hversu ítarlegt og gott þetta samstarf verður og hvernig það verður skipulagt en hvað sem er gert að þessu leyti er af hinu góða að mínu mati. Ég tel hins vegar að þetta samstarf þurfi að vera mjög náið. Og ég vil enn einu sinni vekja athygli á þeim aðgerðum sem viðreisnarstjórnin greip til við svipaðar aðstæður 1967. Kannski fer svo að tölur ríkisendurskoðanda um lán sem þarf að afskrifa hjá Atvinnutryggingarsjóði og Framkvæmdasjóði verði töluvert lægri en ríkisendurskoðandi telur að teknu tilliti til nýrrar afstöðu ríkisstjórnarinnar. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að sú aðgerð sem nú er boðuð, að framlengja afborgunarlausan tíma af lánum Atvinnutryggingarsjóðs, er vitanlega sértæk aðgerð. Hún er ekki almenn. Hún tekur eingöngu til þeirra fyrirtækja sem notið höfðu þessarar fyrirgreiðslu Atvinnutryggingarsjóðs. En það voru mörg fyrirtæki sem töldu sér ekki nauðsynlegt að sækja um þá skuldbreytingu á síðustu tveimur árum. Vel má vera að þau fyrirtæki séu nú í erfiðleikum. Og ég vil gjarnan spyrja hæstv. forsrh. hvernig eigi að mæta erfiðleikum þeirra fyrirtækja. Væri ekki rétt að við þessar aðstæður fengi Atvinnutryggingarsjóður eða Byggðastofnun fjármagn til þess að skuldbreyta hjá ýmsum fyrirtækjum sem urðu út undan, skulum við segja, af ýmsum ástæðum og fyrst og fremst af því að þau sóttu ekki um í tíð fyrri ríkisstjórnar eða á meðan Atvinnutryggingarsjóður starfaði? Ég vil einnig vekja athygli á því að frændur okkar Norðmenn hafa nú gripið til mjög víðtækra aðgerða til að bjarga sínu fiskeldi frá gjaldþroti og ætla að verja til þess úr ríkissjóði og bönkum 6--7 milljörðum kr. Ég veit ekki hvort hv. 3. þm. Reykv. kallar það kommúnisma eða hvað það á að vera, sósíalisma líklega í Noregi, en þar er þeirri stefnu fylgt að leggja áherslu á samstarf ríkisvalds og atvinnulífsins. Norska ríkisstjórnin tekur þessa ákvörðun að því er hún segir af því að hún hefur sterka trú á framhaldi fiskeldis. Hún trúir því sem sagt að fiskeldið komist yfir þessa kreppu og mikilvægt sé að halda fiskeldi í landinu. Íslenska ríkisstjórnin ákvað að veita 300 millj. í þessu skyni. Það er dropi í hafið, leyfi ég mér að fullyrða. Og ég vildi gjarnan fá að vita hvort nú, í þessum sinnaskiptum ríkisstjórnarinnar, verði þetta atriði ekki einnig tekið til endurskoðunar og meira fjármagni veitt til þess að aðstoða þau fiskeldisfyrirtæki sem líklegust eru til að geta spjarað sig, til að komast yfir þá erfiðleika sem nú eru. Ég leyfi mér að fullyrða að 300 millj. er allt of lítið. Hæstv. forsrh. hefur oft --- ja, hvað eigum við að segja --- kvartað undan því að fyrri ríkisstjórn hafi ekki afgreitt þetta mál. Það er rétt hjá honum að við náðum ekki að afgreiða það. En í meðferð okkar á málinu töldum við í kringum 1 milljarð vera lágmark til að þessi aðgerð yrði í raun marktæk. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það atvinnuástand sem líklegt er að hér verði á næstu missirum, það var mikið rætt í sambandi við byggingu álbræðslu. Það fer náttúrlega ekkert á milli mála að þar fer skriða af stað sem getur orðið afar varasöm, og ekki bara á Suðurnesjum þó að þar sé ástandið e.t.v. hvað verst heldur víða um landið. Einnig er ljóst að svo mun verða af öðrum ástæðum eins og t.d. af erfiðleikum í þeim greinum sem ég hef nefnt hér. Ég hef ekki séð nýlegar spár um atvinnuleysi á næstu missirum og kannski árum, en væri mjög fróðlegt að fá að vita, því ég efa ekki að ríkisstjórnin hefur eitthvað slíkt undir höndum, hverjar þær spár eru. Þegar ný ríkisstjórn tók við haustið 1988 var því spáð að atvinnuleysingjum mundi fjölga mjög mikið. Og það var ein af meginástæðunum fyrir því að sú ríkisstjórn ákvað að grípa til fjölþættra aðgerða í íslensku efnahagslífi. Og með þeim aðgerðum tókst að draga mjög mikið úr atvinnuleysinu og reyndar svo mikið að það varð ekki mjög tilfinnanlegt þó það ykist nokkuð síðar. En ég vil vekja athygli á því að ætíð hefur það verið talin skylda ríkisstjórna að sinna þeim málum. Við höfum að minnsta kosti ekki enn þá fallist á þá kenningu að mátulegt atvinnuleysi sé hagstjórnartæki sem okkur hentar. Mér er ljóst að það er skoðun margra sem aðhyllast nýkapítalismann eða frjálshyggjuna og fróðlegt væri að vita frá hæstv. forsrh. hvort það er stefna þessarar ríkisstjórnar. Ég sagði fyrr að byggðastefnan væri samofin öðrum málefnum og það er einnig nefnt í ræðu hæstv. forsrh. En einmitt þess vegna vil ég líka leggja áherslu á að opinberar aðgerðir hafa gífurlega mikil áhrif, ekki aðeins á byggðarþróun heldur einnig á alla atvinnuþróun í landinu. Til dæmis nefnir hæstv. forsrh. gengismálin og peningamálin. Og það er alveg hárrétt. Gengismálin hafa gífurleg áhrif á byggðarþróun í landinu. Enginn vafi er á því að rangt gengi er mjög erfitt landsbyggðinni því að landsbyggðin byggir fyrst og fremst á útflutningi. Landsbyggðin framleiðir útflutningsvöru og flytur úr landi miklu meira en þéttbýlissvæðin. Og þegar gengið er ekki rétt skráð þá hefur það áhrif. Þannig var það t.d. haustið 1988 að sú ríkisstjórn sem þá tók við sá sér ekki annað fært en að leiðrétta það, að vísu í áföngum til að forðast þau áföll sem gengisfellingu fylgja, að forðast þá verðbólgu sem því fylgir að fella gengið í áföngum og með fjölmörgum hliðarráðstöfunum. Ég er ekki að boða hér gengisfellingu því að mér er ljóst að hún er afar erfið í meðförum og getur komið mjög illilega í bakið á okkur þó tækist sæmilega vel á árunum 1989 og fram á árið 1990. Hins vegar koma mér í hug margar, langar og miklar og harðar ræður sjálfstæðismanna hér í sölum Alþingis haustið 1988, þar sem þessir menn helltu sér yfir ríkisstjórnina og kröfðust 15% gengisfellingar, m.a. man ég að hvað háværastur í þeim kór var hæstv. núv. landbrh. Hann er að vísu ekki staddur hér en gaman væri að vita hvað hann segir um þetta ástand nú í ríkisstjórninni. Krefst hann t.d. eða aðrir gengisfellingar? Ég vil hins vegar segja að ef út í það er farið þá verða að fylgja því mjög viðamiklar hliðarráðstafanir til þess, eins og ég sagði áðan, að þær komi ekki í bakið á okkur. Vitanlega eru peningamálin afar stórt atriði í þessum málum. Núv. hæstv. ríkisstjórn gerði sér lítið fyrir þegar hún tók við völdum og hækkaði vextina um u.þ.b. 50%. Sumir halda að vaxtahækkunin úr 7,8% raunvextir upp í 10--11% sé ekkert voðalega mikil, en þegar menn líta á það að þetta er u.þ.b. 50% hækkun raunvaxta, þegar tekið er tillit til hækkunar á vöxtum óverðtryggðra lána sem voru tiltölulega lágir og fóru upp í miklu hærri raunvexti en verðtryggðu lánin. Og þegar þess er gætt að fyrirtæki sem skuldar, ja, við skulum segja 100 millj. kr., sem er ekki mikið og algengt og líklega mjög lág upphæð, það greiddi áður af þessari upphæð í kringum 7--8 millj. kr., en greiðir núna a.m.k. 12--13 millj. kr., ef ekki meira, sérstaklega ef afurðalánin eru mikil hjá slíku fyrirtæki. Þá sést strax hvað munar mikið um þessa hækkun. Þetta hefur ekki bara áhrif á byggðamálin heldur atvinnumálin öll í landinu. Ég leyfi mér að fullyrða að þessir háu vextir nú séu áreiðanlega þeir hæstu sem þekkjast í nokkru viðskiptalandi okkar Íslendinga. Það er mjög gott yfirlit yfir þetta í Morgunblaðinu í dag á viðskiptasíðum þess, í lituðum súlum. Þar kemur fram að vextir eru af þeirri stærðargráðu sem ég hef nefnt en reyndar einnig að kostnaður af vöruvíxlum er talinn vera allt upp í 35% raunvextir. Dettur einhverjum manni í hug að einhver geti nýtt sér þá fyrirgreiðslu sem bankar hafa mjög í hendi sér að beina að mönnum án þess að það komi einhvers staðar við? Vitanlega kemur það einhvers staðar við. Staðreyndin er vitanlega sú að þeir erfiðleikar sem atvinnufyrirtækin eiga nú í, m.a. útflutningsfyrirtækin, stafa ekki eingöngu af samdrætti í afla, ég er ekki að gera lítið úr því, en þeir stafa ekkert síður af þeirri gífurlegu sprengingu sem hefur orðið hér á vaxtakostnaði. Á sama tíma og þetta gerist var mjög áberandi í Bandaríkjunum að Bandaríkjamenn leggja á það áherslu að lækka vexti. Og meira að segja Bush, forseti Bandaríkjanna, gengur enn þá fram fyrir skjöldu og þvingar fram vaxtalækkun með handafli --- sem að vísu var sagt í þessum sölum fyrir einu ári að gæti ekki átt sér stað. En hann kemur fram í sjónvarpi, ég horfði á það þegar ég var þar fyrir nokkrum dögum, og stærir sig af því að vera að lækka vexti. En hér, í þessu fyrirmyndarfrjálshyggjuþjóðfélagi er okkur sagt að slíkt sé bara alls ekki hægt.  Ég tel að það langsamlega besta sem þessi ríkisstjórn gæti gert væri að sýna handaflið og lækka vexti, bæði það besta fyrir byggðarþróunina í landinu og fyrir atvinnuvegina alla; miklu mikilvægara en jafnvel þær takmörkuðu aðgerðir sem ríkisstjórnin er að grípa til nú. Ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á afskiptaleysi af atvinnulífinu þó að nú hafi sem betur fer komið flótti í liðið í því sambandi. Mér dettur í hug þegar hv. 3. þm. Reykv. las úr gamalli ræðu minni að hv. þm. virðist aldrei sjá neitt á milli kapítalismans eða hinnar óheftu efnishyggju og sósíalismanns. Ég vil vekja athygli á því að hið blandaða hagkerfi er í raun og veru alls staðar við lýði. Jafnvel þar sem menn hafa einhvern tímann leitast við að fylgja óheftum kapítalisma er hið blandaða hagkerfi meira og minna við lýði. Svo er t.d. í Bandaríkjunum. Í Bandaríkjunum eru nú háværar umræður um að horfið verði frá einkavæðingunni í heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu. Umræðan í Bandaríkjunum fyrir kosningarnar nú fyrir nokkrum dögum var ekki síst um það að þriðjungur Bandaríkjamanna hafi ekki lengur neina heilsugæslu, hafi ekki aðgang að neinu heilbrigðiskerfi, hafi ekki fjármagn til að kaupa sig inn á hina dýru einkaspítala og njóti ekki þeirra trygginga sem þeir sem lægstu tekjurnar hafa. Er það þetta sem hæstv. ríkisstjórn er að tala um með einkavæðingunni? Og í Bandaríkjunum er talað um það að 30% nemenda sé hvorki læsir né skrifandi.  Hæstv. forsrh. boðar að flytja Byggðastofnun til Akureyrar. Ég lét á mínum tíma einmitt athuga það og þótti sú hugmynd vel athugunarverð. Gerð var athugun hjá Byggðastofnun á því hve margir starfsmenn væru tilbúnir að flytja með og ef ég man rétt þá svöruðu því allir neitandi nema einn. Menn verða náttúrlega að gera sér grein fyrir því að það er dálítið erfitt að flytja starfslið sem hefur komið sér vel fyrir, á sínar íbúðir o.s.frv. En kannski má gera þetta ef hæstv. forsrh. vill veita þeim ríflegan styrk eins og landsbyggðarmönnum að flytja hingað? Ef hann vill gera það og snúa þessu við og veita þessum starfsmönnum ríflegan styrk til að flytja til Akureyrar. Ég er a.m.k. sannfærður um að eitthvað slíkt verður að fylgja ef vit á að vera í þessum flutningi. Og þá gæti maður hrópað húrra fyrir forsrh. ef hann veitir þessu fólki ríflegan styrk til að flytja norður. Staðreyndin er sú að það er óvíða betra að búa en þar ef fólk hefur tök á því að flytja. Ég vil vekja athygli á því að eftir að þessu var hafnað hjá Byggðastofnun þá tók Byggðastofnun upp þá stefnu að setja upp skrifstofur eða útibú um landið allt og í tengslum við þær skrifstofur hafa ýmsar aðrar opinberar stofnanir og ráðuneyti sett upp aðstöðu fyrir sína afgreiðslu. Þetta tel ég vera afar merka nýjung. Við þyrftum þá a.m.k. að tryggja það að slík skrifstofa gæti verið hér í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Ég tel að þetta þurfi að hugsa miklu betur en mér sýnist hafa verið gert ef meta má af ræðu hæstv. forsrh. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég nenni ekki að eltast lengur við þetta með sóun fjármuna. Það er ekki verðugt af hæstv. forsrh. að tala svo. Ég leyfi mér hins vegar að halda því fram hér að ef þessum milljörðum hefði ekki verið varið til að koma í veg fyrir það hrun sem við blasti á landsbyggðinni hefðu bein útgjöld ríkissjóðs orðin langtum, langtum meiri. Ég vek athygli á því að ríkissjóður er ábyrgur fyrir launagreiðslum og þær hefðu numið gífurlegum fjárhæðum. Ég vek einnig athygli á því að ríkissjóður hefði orðið að tryggja Atvinnuleysistryggingasjóði miklu meira fjármagn en hann hafði. Ég skal ekki segja hvað það hefði orðið mikið, en það hefði áreiðanlega skipt milljörðum. Jafnvel þótt litið sé á þessar aðgerðir, á fjármagnshliðina eina eða útgjaldahlið ríkissjóðs, er þess vegna enginn vafi á að þetta var skynsamleg aðgerð. Ég ætla svo að lokum að leyfa mér að koma að örfáum atriðum sem mér komu afar mikið á óvart í því sem ég hef heyrt úr reglugerð þeirri sem hæstv. forsrh. hyggst gefa út. Hún hefur verið það mikið til umræðu að okkur hlýtur að vera frjálst að ræða hana hér og reyndar kom síðasti hv. ræðumaður nokkuð að því. Ég vil geta þess að ég lét á sínum tíma hina færustu lögfræðinga skoða mjög vandlega hvað mér sem forsrh. væri kleift að ákveða í reglugerð. Í þeirri reglugerð sem ég hef séð er gengið miklu, miklu lengra. Ég trúi því satt að segja ekki að hæstv. forsrh. sé heimilt að takmarka svo svigrúm stjórnar Byggðastofnunar, sem er þingkjörin stjórn til útlána, að útlánin megi eingöngu byggjast á byggðaáætlunum. Ef ég veit rétt eiga þær helst að vera samþykktar fyrir fram, en ef ekki samþykktar þá a.m.k. að liggja fyrir og afgreiddar af stjórn stofnunarinnar. Hæstv. forsrh. hlýtur sem lögfræðingur að hafa litið á þetta, en ég leitaði til lögfræðinga sem ég tel engu síðri og ég trúi því ekki --- mér datt þetta að vísu aldrei nokkurn tíma í hug. Miðað við önnur atriði sem við ræddum þykir mér einkennilegt ef þetta er heimilt. Ég leyfi mér úr þessum stól að vara við þessu. Það er í raun og veru verið að gelda Byggðastofnun eða færa hana upp á Hveravelli og láta hana taka við veðurathugunum eins og hv. 1. þm. Vestf. hefur lýst. Til hvers í ósköpunum? Byggðaáætlanir eru nauðsynlegar og ég hef lagt áherslu á það, en ég tek undir það með síðasta hv. ræðumanni að við viljum ekki sovéskt fyrirkomulag í þessu. Við viljum ekki einhverja fimm ára áætlun og að ekki megi síðan breyta út af henni. Rússar eru hættir þessu og af hverju á að fara að taka þetta upp hérna á tímum frjálshyggjunnar? Ég trúi ekki, satt að segja, að ætlunin sé að knýja slíkt fram. Að sjálfsögðu er það eitt mikilvægasta verkefni Byggðastofnunar að geta brugðið við og það er engin fimm ára áætlun sem getur sagt að það verði atvinnuskortur. Það er engin. Það er engin áætlun sem getur sagt að loðnan bregðist. Það er engin áætlun sem getur sagt að sveitarfélögin t.d. á norðurhluta Austfjarða sem eiga nú í miklum vandræðum þurfi á aðstoð að halda. Á þá svarið að vera það að því miður hafi þetta ekki verið í byggðaáætlun sem var gerð fyrir einhverjum árum og því sé ekki unnt að veita aðstoð? Ég skil einnig það sem ég hef séð af þessari reglugerð þannig að hæstv. forsrh. ætli að fá öll málin inn á sitt borð og afgreiða þau þar, það þurfi hans samþykki nánast fyrir hverju sem á að gera þar. Ég vara við því. Ég get hins vegar tekið undir gagnrýni sem við höfum stundum heyrt um það að miðstýringin hafi verið of mikil hjá stjórnvöldum og það beri að draga úr henni, en ekki er þetta til að draga úr henni, að ein mikilvægasta opinbera stofnunin verði sett undir þumalfingurinn hjá hæstv. forsrh. og ekkert megi gera nema með samþykki hans. Ég tel þetta satt að segja svo stórhættulegt mál að það hljóti að verða tekið upp hér á Alþingi ef hæstv. forsrh. ætlar sér að knýja þetta fram, ef ekki fyrir dómstólum. Ég vil láta þetta vera mín síðustu varnaðarorð. Ég vona svo, satt að segja, að fremur verði hert á sókninni í byggðamálum en úr henni dregið. Það er hvorki gott fyrir dreifbýlið né þéttbýlið, fyrir Reyjavík t.d., að flutningar til Reykjavíkur haldi áfram eins og þeir hafa verið núna upp á síðkastið. Það er áreiðanlega þjóðhagslega mjög nauðsynlegt að halda sæmilegu jafnvægi í byggð landsins. Þegar menn tala um það, eins og hv. 3. þm. Reykv., að varið hafi verið 12 milljörðum til byggðamála í gegnum Byggðastofnun má spyrja: Hvað ætli þær krónur séu margar sem þéttbýlið og við öll höfum notið af þeirri gífurlegu framleiðslu sem verið hefur um land allt? Ég tók mig einu sinni til og reiknaði út hvað rekja mætti til þeirrar frægu byggðar Suðureyrar. Ég man ekki töluna lengur en ég komst ekki upp í nema brot af því þegar ég fór að reikna fyrir okkur Reykvíkinga, ekki nema lítið brot af þeim gífurlegu þjóðartekjum sem mátti rekja þangað. Og hvernig halda menn að væri að búa hér í Reykjavík ef við förum að ráðum hæstv forsrh. og flytjum fólkið í burtu frá slíkum stöðum? Ég er ansi hræddur um að við sæjum eftir þeirri gerð og það gæti orðið erfitt að snúa þá blaðinu við.

Virðulegi forseti. Í tilefni af ræðu síðasta ræðumanns vil ég taka fram að ég ætla ekki að fara út í hugmyndafræðilegar umræður á þessu stigi málsins. Hins vegar langar mig að nefna það að í minni ræðu kom hvergi fram nokkurt mat á því að þessi fjárhæð, 12 milljarðar, til Byggðastofnunar væri of há. Það sem ég benti á var að ég teldi að fjárhæðinni hefði verið illa varið og menn geta síðan deilt um það, en ég benti á í minni ræðu og vísaði m.a. til ummæla Áskels Einarssonar um það hvernig byggðastefnan hefði farið. Ég tel að ef menn leggja þann mælikvarða á stöðu fyrirtækja úti á landsbyggðinni eða á flutning fólks frá landsbyggðinni til þéttbýlis á þeim árum sem þessum 12 milljörðum hefur verið varið á fjárlögum til Byggðastofnunar geti þeir líka komist að þeirri niðurstöðu að þessari fjárhæð hafi ekki endilega verið vel varið. Ég vil líka vegna þess sem hv. síðasti ræðumaður sagði um áætlanagerðina taka fram að í minni ræðu varaði ég við því að auknar byrðar yrðu lagðar á Byggðastofnun vegna áætlanagerðar.

Virðulegi forseti. Mér þykir vænt um að heyra að hv. þm. þykir þetta ekkert of há upphæð eða þannig leyfi ég mér að skilja hans orð. Ég vakti athygli á því áðan að varið var hvað mestu fjármagni til Byggðastofnunar á árunum fyrir 1980. Hér er ég með súlnarit yfir framlög ríkissjóðs til Byggðasjóðs á verðlagi í janúar árið 1991. Það mun hafa verið á því verðlagi sem hv. þm. reiknaði. Þar er framlagið langsamlega mest á árunum 1975, 1976, 1977, 1978 og reyndar töluvert 1979 og árangurinn varð eftir því góður. Eigum við þá ekki að sameinast um það að auka fjármagn til Byggðastofnunar og byggðamála og benda stofnuninni á að læra af þeirri góðu reynslu sem fékkst þá og kannski getum við þannig náð jafnvægi í byggð landsins?

Virðulegi forseti. Ég tel, eins og kom fram í ræðu minni, að starfsgrundvöllur sá sem liggur að baki Byggðastofnun og lagður var með Framkvæmdastofnun ríkisins sé rangur og það þurfi, til þess að þeir fjármunir nýtist sem best sem varið er á fjárlögum og frá skattgreiðendum til byggðamála, að gjörbreyta starfsháttum og starfsgrundvelli Byggðastofnunar, og það sé meginmál sem hér hljóti að vera til umræðu þegar skýrsla um þessa stofnun er rædd á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Það þarf ekki að koma neinum á óvart þó að umræður um byggðamál verði nokkuð fyrirferðarmiklar á þessu þingi. Þær eru í eðli sínu þannig að þær hljóta ávallt að vera það, en aðstæður hafa verið þannig í þjóðfélaginu síðan núv. ríkisstjórn tók við og yfirlýsingar einstakra ráðherra með þeim hætti að það kallar á mun viðameiri umræðu um þessi mál en venja er til. Það sem einkennir kannski einna helst þá umræðu sem verið hefur á vegum núv. ríkisstjórnar og er frábrugðin því sem menn hafa átt að venjast virðist vera gjörólík nálgun viðfangsefnisins og að mörgu leyti allt annað hugarfar á bak við verkefnið. Ég held að rétt væri að rifja aðeins upp nokkur ummæli til þess að glöggva sig á hvernig þessi nýjung er, í hverju þessi breyting er fólgin. Þar verður af eðlilegum ástæðum nokkuð að vitna til hæstv. forsrh. Ég byrja þó á að vitna í hæstv. ráðherra áður en hann varð ráðherra, vitna í hann frá þeim tíma þegar hann var nýkjörinn formaður Sjálfstfl. og flutti sjónarmið sín yfir landsfundarfulltrúum að afloknu kjöri. Ég tek stuttan kafla úr þeirri ræðu sem birtist í málgagni sjálfstæðismanna á Vestfjörðum svo að ætla má að rétt sé þar með farið. Með leyfi hæstv. forseta er tilvitnunin þannig: ,,Við sjálfstæðismenn viljum engar kollsteypur. Við viljum ekki sjá landið okkar sporðreisast. Við viljum að byggðirnir allar hafi sem besta möguleika og jafnasta. Það hlýtur að vera forgangsverkefni á Íslandi að skapa þau skilyrði sem skynsemin segir okkur að ekki megi bresta, skilyrði þess að menn njóti verka sinna, afls og áræðis hvar sem þeir búa. Þegar til lengri tíma er horft, þá getur það ekki orðið nema til skaða ef öfluga og lífvænlega byggð er ekki að finna hvarvetna um landið.`` Þessi ræðustúfur kemur í sjálfu sér engum á óvart. Hann er í góðu samhengi við annað sem menn hafa sagt, bæði úr hans flokki og annarra, um áherslur í byggðamálum. Það sem má kannski segja um þessa tilvitnun er að þar er fastar kveðið að orði en menn hafa oft gert, samanber það sem hér stendur, hvarvetna um landið. Lífvænleg byggð verður að vera til hvarvetna um landið. Hæstv. forsrh. segir einnig í þessari ræðu: ,,Ég tel að allar byggðir landsins eigi Sjálfstæðisflokkinn skilið.`` Þetta sagði hæstv. núv. forsrh. fyrir kosningar. Hvernig skyldi viðhorf manna vera til þessa nú? Skyldu menn taka undir það úti á landsbyggðinni að þeir telji sig eiga Sjálfstfl. skilið? Við skulum líta á nokkur ummæli sem eru af allt öðrum toga en þau sem ég vitnaði til sem sýna að hæstv. ráðherra hefur í raun og veru allt aðra hugsun en hann opnaði fyrir kosningar. Ég tek dæmi úr Tímanum laugardaginn 19. okt. Þar er vitnað í ráðherrann á flokksráðsfundi Sjálfstfl. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Við getum ekki mælt með þeirri byggðastefnu sem felst í því að sérhverju fyrirtæki skuli hjálpað, hvernig svo sem því fyrirtæki er stjórnað og hvernig svo sem tilverumöguleikar þess án eiginlegra styrkja og stuðnings geti verið.`` Þetta er nokkuð nýtt. Og enn vil ég vitna í hæstv. ráðherra, á Rás 1, í hádegisfréttum, 18. okt. Þar segir ráðherra, með leyfi forseta: ,,Óhjákvæmilegt er að fara nákvæmlega ofan í þessa þætti og skoða hvað er að gerast, skoða hvort það geti verið að víða um landið sé launum manna og þjónustu á vissum stöðum haldi niðri vegna þess að fyrirtækin eru óhagkvæm og byggðin of smá, vegna þess að sameining og hagræðing hefur ekki átt sér stað og vegna þess að tilteknar byggðir geti tæpast lengur átt rétt á sér.`` Hér er ég líka með tilvitnun í Rás 2, 17. okt., Þjóðarsálina. Þar er hæstv. ráðherra að ræða við Eirík Stefánsson sem býr á Fáskrúðsfirði, en þaðan munu afi og amma ráðherrans hafa verið. Þar segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Við erum ekki að lofa því, ég verð að taka það fram, við erum ekki að lofa því að setja peninga í hvert einasta byggðarlag í landinu og halda þeirri skipan sem nú er.`` Hér kveður vissulega við gjörbreyttan tón hjá formanni Sjálfstfl. eftir kosningar frá því sem var fyrir kosningar. Nú er það ekki lengur hvarvetna um landið sem lífvænlega byggð verður að finna, heldur er opnaður sá möguleiki að breyta skipaninni eins og hún er, leggja af einstök byggðarlög. Meira að segja er opnuð ný hugsun, að það geti verið að það fólk sem býr í einhverjum ótilgreindum byggðarlögum, sem ekki hefur fengist upplýst hver eru, eru þjóðfélaginu svo dýr að verið gæti að það fólk væri þess valdandi að halda niðri launum fólks annars staðar. Ég spyr: Hvar er það á Vestfjörðum sem fólk býr í sjávarplássum sem eru þjóðfélaginu svo dýr að það veldur því að kjörum fólks í Reykjavík er haldið niðri? Og ég spyr enn vegna þeirrar tilvitnunar sem ég var með í hádegisfréttir á Rás 1 18. okt.: Hvaða byggðir eru það sem geta tæpast lengur átt rétt á sér, hæstv. forsrh.? Út frá hvaða mælikvörðum er það fundið að einhver byggð sé þannig að hún eigi ekki rétt á sér? Hvaða mælistiku bregða menn á loft til að reikna það út? Til þess að varpa skýrara ljósi á baksvið þessa nýja hugsunarháttar vitna ég í annan borgarfulltrúa í Reykjavík sem hefur þá stöðu og þann trúnað og traust innan Sjálfstfl. í Reykjavík að honum hefur verið lyft til þeirra metorða að verða formaður SSH eins og það heitir, Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Sá ágæti borgarfulltrúi heitir Sveinn Andri Sveinsson. Hann hefur ekki þá skoðun að það halli á landsbyggðina í samanburði við höfuðborgarsvæðið. Hann hefur hina þveröfugu skoðun og telur að of mikið sé gert fyrir landsbyggðina og fyrirtæki þar borið saman við fyrirtæki hér á höfuðborgarsvæðinu þannig að rekstrarumhverfi sé óheilbrigt á þann veg að það sé of gott á landsbyggðinni en ekki nógu gott á höfuðborgarsvæðinu. Í grein sem birtist í Morgunblaðinu 20. okt. segir svo, með leyfi forseta : ,,Í erindi Sveins Andra kom fram skoðun hans að flutningur fólks af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins þyrfti ekki að vera vandamál. Landsbyggðin stæði ekki jafnfætis höfuðborgarsvæðinu varðandi menntað og þjálfað vinnuafl. Sterkur borgarkjarni hlyti að taka til sín hæfasta og menntaðasta vinnuaflið því að þar væri aflvaki framfara á sviði nýsköpunar hvort sem um væri að ræða atvinnu eða í menningarlífi.`` Þar er Paradís á jörð, virðulegur forseti. Þetta er sjónarmið Reykjavíkuríhaldsins sem leggur þessari ríkisstjórn til oddvitann til að framfylgja stefnu Reykjavíkuríhaldsins. Þetta er það baksvið sem ríkisstjórnin byggir sínar áherslur á í byggðamálum. Og hæstv. forsrh. leggur til meira til þess að menn geti glöggvað sig vel á því hvernig hann skilgreini vandamálin. Með leyfi forseta vitna ég til stefnuræðu hæstv. forsrh. sem flutt var 10. okt. sl.: ,,Þá hafa svonefndar björgunaraðgerðir, þar sem stofnað var með erlendum lántökum til nýrra millifærslusjóða, ekki leyst nokkurn vanda. Í stað þess að taka á rekstrarvanda, sóun og óráðsíu voru fjármunir þessara sjóða notaðir eins og deyfilyf sem dælt var í helsjúkt atvinnulífið. Á meðan lyfin verkuðu var látið sem allt væri komið í samt lag. Því miður var þá horft fram hjá því að erfið staða fyrirtækjanna gæti stafað af mistökum eða óvarkárni stjórnenda þeirra. Þetta var þáttur í stefnu fyrrv. ríkisstjórnar sem ekki vildi beita almennt viðurkenndum hagstjórnaraðferðum en trúði á lækningamátt opinberrar íhlutunar. Í stað þess að hamla gegn útgjaldaþenslu ríkissjóðs og búa útflutningsgreinum viðunandi starfsskilyrði voru skattar hækkaðir, raunvextir hækkuðu sífellt og erlendu lánsfé var beint í gegnum millifærslusjóðina til að lina þjáningar þeirra fyrirtækja sem verst stóðu að mati trúnaðarmanna ríkisstjórnarflokkanna í sjóðunum. Þessir stjórnarhættir sem hér er lýst höfðu ekki aðeins í för með sér mismunun fyrirtækja heldur komu þeir í veg fyrir eðlilega þróun atvinnulífsins þar sem þeim var haldið á floti sem nutu velvildar stjórnarherranna.`` Hverjir gengu á fund hæstv. forsrh. í gær? Hverjir skyldu það hafa verið? Voru það menn sem komu á vegum fyrirtækja sem eiga í erfiðleikum vegna mistaka eða óvarkárni stjórnenda þeirra fyrirtækja? Voru það menn sem komu á vegum fyrirtækja sem nutu velvildar trúnaðarmanna fyrrv. ríkisstjórnarflokka? Voru það menn sem komu frá fyrirtækjum sem var haldið á floti vegna þeirrar velvildar? Hæstv. forsrh. hefur sagt mikið og ég er út af fyrir sig nokkuð undrandi á því að þingmenn Sjálfstfl. skuli láta bjóða sér slíkan málflutning í ljósi þeirrar samþættingar á Sjálfstfl. og atvinnulífi sem er víða um landið og kannski ekki hvað síst á Vestfjörðum. Þetta er málflutningurinn sem menn hafa mátt búa við eftir kosningar, svo burðugur sem hann nú er og svo heilsteyptur sem hann er. Þetta er ein mesta kúvending sem ég hef orðið vitni að hjá einum stjórnmálamanni eftir því hvort hann talar eftir kosningar eða fyrir. Það væri helst hæstv. heilbrrh. sem kæmist með tærnar þar sem hæstv. forsrh. hefur hælana í þeim efnum. Hvenær vill forseti gera hlé á fundinum?

Ef hv. þm. á mikið eftir af sinni ræðu yrði forseti að biðja hann að gera hlé á henni, en hins vegar er allt í lagi að halda áfram enn um sinn.

Virðulegur forseti. Ég er rétt að ljúka inngangi að ræðu minni þannig að nokkuð er eftir.

Sé svo og ef það er heppilegt fyrir hv. þm. að gera hlé á ræðu sinni núna væri það kannski ekki verra. Hann héldi þá áfram í kvöld þegar fundur hefst að nýju kl. 9.

Til að hafa skýr kaflaskil gæti ég haldið áfram svona í 5--7 mínútur.

Já, það er í lagi. Forseti er sammála því.

Ég lýk inngangi að ræðu minni með því að vitna til ummæla nokkurra manna einmitt um þennan nýja hugsunarhátt sem hin nýja viðreisnarstjórn hefur teflt fram. Ég ætla ekki að þreyta menn á því að vitna í menn eins og hv. 1. þm. Vestf. Mönnum er það öllum í fersku minni hver afstaða hans er. Ég dreg fram aðrar tilvitnanir sem hafa kannski ekki verið settar fram áður til að gefa þessu meiri breidd. Mig langar t.d. að vitna í grein í Þjóðviljanum 25. okt. þar sem rætt er við sveitarstjóra á Vestfjörðum. Ég vitna í tvo þeirra. Annar heitir Einar Mathiesen og er sveitarstjóri á Bíldudal. Hinn heitir Snorri Sturluson og er sveitarstjóri á Súgandafirði. Ég vitna fyrst, virðulegur forseti, í Einar Mathiesen, sveitarstjóra á Bíldudal, sem mér skilst að sé héðan af höfuðborgarsvæðinu og  ,,Forsenda þess að byggðarlögin á Vestfjörðum geti lifað er að fyrirtæki sem þar eru starfrækt geti skilað hagnaði. Atvinnulíf á Vestfjörðum er mjög einhæft, byggðin stendur og fellur með fyrirtækjum í sjávarútvegi. Núverandi fiskveiðistjórnun hefur haft mikil áhrif á byggðina hér og leitt til þess að minni afli er dreginn á land en áður. Við Vestfirði eru fengsælustu fiskimið þjóðarinnar og því ætti að vera þjóðhagslega hagkvæmt að sækja á miðin frá plássum héðan ef allt væri með felldu. Ég tel að úthluta verði mun meiri kvóta til Vestfjarða en nú er gert, en það getur ekki orðið nema fiskveiðistefnan verði endurskoðuð. Svo og þarf að renna styrkari stoðum undir sjávarútvegsfyrirtækin hér, en eins og allir vita er eigið fé þeirra nánast upp urið.`` Ég hef nú ekki séð að núv. ríkisstjórn væri að vinna samkvæmt þessum ráðleggingum. Sveitarstjórinn á Suðureyri segir hér, með leyfi forseta: ,,Ég er innilega sammála forsrh. um að það verði að færa fólk saman þannig að til verði þéttari atvinnu- og félagslegar heildir. En það eru tvær leiðir til þess að ná þessu markmiði. Önnur er hreppaflutningaleiðin sem hann vill fara og hins vegar er sú leið sem síðasta ríkisstjórn vildi fara og þar var Steingrímur J. Sigfússon í fararbroddi. Hún felst í því að stytta vegalengdirnar á milli fólksins í stað þess að flytja það yfir fjöllin.`` Ég vitna líka í þriðja sveitarstjórann og hann er fyrir Ólafsvík. Viðtal við hann birtist í Vesturlandsblaðinu sem ég var að fá í hendur í dag. Hann segir, með leyfi forseta: ,,,,Þegar ég kom hingað skuldaði bærinn 230 millj. kr. og þar af voru 100 millj. í vanskilum. Við vorum búnir að koma þessum skuldum niður í 165 millj. og vorum hættir að borga dráttarvexti. Með þessari þátttöku okkar í atvinnulífinu erum við nú komnir í sömu skuldastöðu og við vorum í áður``, segir Stefán. ,,Munurinn er hins vegar sá að við höfum verið að fjárfesta tímabundið í undirstöðu lífsins hér í byggðarlaginu. Það er munur á fjárfestingu okkar í atvinnulífinu og byggingu félagsheimilisins. Menn skulu ekki gleyma því. Það var nánast um tvennt fyrir okkur að ræða, að ráðast í þessar aðgerðir eða taka saman pjönkur okkar og fara héðan``, sagði Stefán. Hann segir að stjórnvöld virðist stefna að því að koma byggðum eins og Ólafsvík í eyði.`` Það er mat sveitarstjórans í Ólafsvík á stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Mig langar að lokum til að vitna í einn góðan mann vestur á Ísafirði sem heitir Halldór Hermannsson og var eitt sinn í framboði vestur á fjörðum fyrir sjálfstæðismenn, ekki Sjálfstfl., því að hann kaus að fylgja Sigurlaugu Bjarnadóttur frá Vigur sem gengur illa að skilja byggðastefnu ríkisstjórnarinnar um þessar mundir eins og fleirum. Halldór Hermannsson hefur sína skoðun á því hvað beri að gera og hvað ríkisstjórnin hafi verið að gera. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Allt frá stofnun þessarar ríkisstjórnar sem nú situr hefur hún verið að reka slagbranda fyrir tómar hlöður. Það verður með engu móti séð að þær aðgerðir einar verði okkur til bjargræðis. Framleiðslufyrirtækin rúlla nú yfir um hvert á fætur öðru og fjöldinn allur bíður þess eins að steypast í hyldýpið. Það er nú svo komið að stærstu frystihúsin eru mörg hver á horriminni og hanga nú aftan í taglinu á útgerðinni sem er það eina sem einhverjum hagnaði skilar, m.a. vegna hagstæðs verðs á erlendum ferskfiskmörkuðum. Stór hluti rækjuiðnaðarins er á fjórum fótum undan brekkunni. Þorskveiðarnar, sem eru í helsi trúarbragða, hafa verið skornar niður um 1 / 6 hluta. Áratugurinn 1980--1990 hefur verið samfelld martröð fyrir þá sem hafa verið að framleiða matvæli til útflutnings. Þar voru stærstu skaðvaldarnir röng gengisstefna og okurvextir. Landsbyggðirnar lifa á því að framleiða mat. Það er því nú svo komið að það stendur varla steinn yfir steini hvað varðar fjárhagsstöðu fyrirtækja með örfáum undantekningum.`` Síðan kemur nokkuð skemmtileg samlíking Halldórs Hermannssonar sem lýsir að hans mati vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar. Ég tek fram að þessi gerin birtist í Fiskifréttum 8. nóv. sl. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Atvik kemur í hugann úr bernsku. Við börnin á Barði gengum fram á belju sem hafði dottið ofan í djúpan skurð í Ögurtúninu. Höfuðið stóð upp úr og aðeins örlaði á hrygg og afturenda skepnunnar upp úr vatnsleðjunni. Við kölluðum á hjálp. Ragnhildur óðalsbóndi og einn vinnumanna hennar, nefndur Guji angi, maður ljúfur en upplýstur í minna lagi, komu á vettvang. Ragnhildur bar í hendi sér keyri og þar sem hún kemur að skurðinum byrjar hún að dangla með keyrinu í afturenda skepnunnar. Guji angi sá strax að þetta var hið mesta ráðleysi og segir stundarhátt: ,,Það dugir ekki að berja beljuna, Ragnhildur mín.`` Það voru orð að sönnu. Til mátti kalla flokk fílefldra manna til að grafa skepnuna upp úr skurðinum og tók það alllangan tíma. Atvinnufyrirtækin eru sokkin ofan í djúpan skurð. Það er svo að sjá sem ríkisstjórnin sé að reyna að beita keyrinu til þess að reka þau upp úr. Það mun ekki duga frekar en með beljuna í Ögri forðum daga.`` Tilvitnun lýkur, virðulegi forseti, og hér er gott fyrir mig að gera hlé á máli mínu. --- Fundarhlé. Virðulegur forseti. Þá mun ég halda áfram þar sem frá var horfið. Í ræðu minni var ég búinn að rekja pólitískt baksvið núv. ríkisstjórnar og búinn að draga fram áherslur hennar í byggðamálum og hugmyndafræði. Jafnframt var ég búinn að rekja álit nokkurra sveitarstjóra á þeim hugmyndum og ég greindi frá áliti valinkunns sjálfstæðismanns frá Ísafirði, Halldórs Hermannssonar, á þessari stefnu. Ég sagði að lokum rétt fyrir hlé frá dæmisögu sem Halldór rakti hér í grein sem hann skrifaði í Fiskifréttir 8. nóv. með inntakinu: Það dugir ekki að berja beljuna, Ragnhildur mín. Það er nefnilega nokkuð rétt hjá Halldóri og að mínu viti komist að kjarna málsins þar sem hann segir og dregur upp þá samlíkingu að atvinnufyrirtæki séu sokkin ofan í djúpan skurð sem þau komist ekki upp úr að eigin rammleik en ríkisstjórnin hugsi sér að ná þeim upp úr skurðinum með því að beita keyrinu á þau óspart í þeirri von að þau, eins og beljan hjá Ragnhildi forðum, mundi rífa sig upp úr feninu. Það má líka kannski segja að ég hafi rakið þessa dæmisögu frá Ögri við Ísafjarðardjúp í þeirri von að tveir hæstv. ráðherrar skildu hana betur en aðrar líkingar. Þeir hæstv. utanrrh. og iðnrh., Jónar tveir, sem báðir eiga það sameiginlegt að hafa verið kúarektorar á þessu forna höfuðbóli Ögri í Ögursveit. Það virðist hins vegar ekki bóla mikið á því og reyndar eru þeir tveir ráðherrar lítið gefnir fyrir að sýna sig hér í þingsölum og læt ég því þetta duga að sinni til að hafa áhrif á þá. Það sem mestu máli skiptir er sjávarútvegurinn. Þar eru þau fyrirtæki sem að mínu mati eru föst ofan í þessum skurði og komast ekki upp af eigin rammleik. Við hljótum því í allri umræðu um byggðamál að velta fyrir okkur og hafa skoðanir á því hvað ber að gera í sjávarútvegsmálum. Ég vil draga það fram sem kom fram í viðtali í gær í Dagblaðinu við bæjarstjórann í Bolungarvík, sem hér var á ferð og hitti m.a. hæstv. forsrh. í gær. Hann segir: ,,Það skiptir sköpum hvað stjórnvöld gera í því máli.`` Það er einmitt annar kjarni í málinu að það skiptir sköpum hvað stjórnvöld gera í málefnum sjávarútvegsins. Málum er þannig fyrirkomið í dag að stjórnvöld verða að grípa til aðgerða til þess að bæta úr. Það er dálítið merkilegt að einmitt þessi maður, bæjarstjórinn í Bolungarvík, skuli vera að benda þjóðinni á að það séu stjórnvöld sem verði að grípa til aðgerða því hann er ekki aðeins valinkunnur sjálfstæðismaður heldur einn af stuðningsmönnum hæstv. forsrh. í formannskjöri fyrr í vor. Forsrh. sem hefur haft þá skoðun fram til þessa að ríkisvaldið eigi sem minnst og helst ekkert að gera, málin verði bara að fara eins og fara vill. Ég tel þarna um að ræða mjög alvarlega áminningu til hæstv. forsrh. frá þungavigtarmanni í hans flokki. Ég vil fyrst, áður en ég fer yfir mín sjónarmið varðandi sjávarútveginn og hvað beri að gera, draga fram aftur og með skýrari hætti en áðan þau sjónarmið sem hæstv. forsrh. setti hér fram í stefnuræðu 10. okt. því mér þykja þau vera með slíkum fádæmum að ekki verði hjá því komist að benda nokkuð skarplega á þau og knýja fram viðbrögð frá hæstv. forsrh. í tilefni þeirra. Hæstv. forsrh. gat um í ræðu sinni, eins og ég rakti áðan, að þessir nýju fjárfestingalánasjóðir, sem hann kallar svo, Atvinnutryggingarsjóður og Hlutafjársjóður, hafi verið notaðir eins og deyfilyf í helsjúkt atvinnulífið og að stjórnvöld sem voru að útdeila fé til þeirra sem á því þurftu að halda væru að horfa fram hjá því að erfið staða fyrirtækjanna gæti stafað af mistökum eða óvarkárni eigenda þeirra. Og enn fremur að þessi fyrirtæki nytu sérstakrar velvildar trúnaðarmanna ríkisstjórnarflokkanna þáv. og hefði verið haldið á floti með pólitískum aðgerðum sérstaklega. Þetta eru svo makalausar skoðanir að það verður ekki hjá því komist að lesa upp úr skýrslu Byggðastofnunar, sem hér er einmitt til umræðu, nokkur nöfn af lista þeirra fyrirtækja sem fengu fyrirgreiðslu úr þessum sjóði og spyrja að því hvort þessi fyrirtæki falli undir ummæli hæstv. forsrh. að þeim hafi verið illa stjórnað eða einhverjir pólitískir trúnaðarvinir þáv. ríkisstjórnarflokka hefðu haldið þeim á floti. Ég vil nefna fyrirtæki eins og Granda hf. með 87 millj. kr. lán úr Atvinnutryggingarsjóði miðað við síðustu áramót, Hraðfrystistöðina í Reykjavík með 92 millj. kr. og ég get nefnt frá Vestmannaeyjum, Fiskiðjuna hf. 195 millj. kr., Fiskimjölsverksmiðjuna hf. 94 millj. kr., Hraðfrystistöð Vestmannaeyja 264 millj. kr., Ísfélag Vestmannaeyja 156 millj. kr., Vinnslustöðina hf. 132 millj. kr. Enn má nefna til fleiri fyrirtæki, Hraðfrystihús Eskifjarðar 132 millj. kr., Hraðfrystihús Ólafsfjarðar 96 millj. kr., Hjálm hf. 71 millj. kr., Einar Guðfinnsson hf. og dótturfyrirtæki í Bolungarvík með samtals um 350 millj. kr. Þannig get ég haldið áfram að telja upp af þessum lista fyrirtæki sem að mínu mati eiga ekki þessi ummæli skilið þó svo ég viðurkenni að ég þekki ekki til rekstrar þeirra allra og get því ekki um það dæmt. En ég býst við að hæstv. forsrh. þekki það vel til í þessum fyrirtækjum hjá vinum sínum og flokksbræðrum að hann geti leyft sér að fella slíka dóma en það er hans mál sem hann verður þá að gera upp við sig. Ég held nefnilega að það torveldi dálítið alla umræðu og skoðanaskipti um vanda sjávarútvegsins ef menn eru búnir að grópa sig fasta í einhverjum fortíðarskýringum sem byggjast á sukki og svínaríi, pólitískum fyrirgreiðslum og þess háttar ummælum. Ég held að á meðan menn eru fastir í hugsunarhætti af þessu tagi miði okkur ekkert áfram í umræðum af þessu tagi. Því ég lít á umræðu þessa og fleiri sem vettvang til að skiptast á skoðunum, færa fram rök og gagnrök og geng út frá því sem vísu að menn taki rökum, hlýði á mál hvers annars án tillits til þess hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég vil núna fjalla um sjávarútveginn eins og hann horfir við mér og ég reyna að setja fram mínar skoðanir á því hvernig þessi atvinnugrein stendur, hvers vegna og hvað er vænlegast til ráða. Eitt vil ég segja í upphafi, sem fyrsta punkt í þessari umfjöllun um sjávarútveg, að mikið hefur dunir á okkur bæði þingmönnum og þjóðinni. Hin mikla krafa um hagræðingu í sjávarútveginum. Það hefur verið í raun og veru sleitulaus áróður m.a. frá hæstv. sjútvrh. í þessa veru og ekki hægt að skilja hann eða aðra sem svona tala öðruvísi en að það sé gífurleg offjárfesting í sjávarútvegi og að menn verði að draga úr sukkinu með skynsamlegum hætti. Ég er með bók sem okkur var send ekki svo alls fyrir löngu sem heitir Fjárfesting 1945--1989 og áður hefur verið vitnað til í ræðu hv. þm. Egils Jónssonar. Ég bendi á að í þeirri bók á bls. 116 er yfirlit yfir það m.a. hvernig fjárfestingin hefur skipst hér á landi á milli atvinnugreina allt frá árinu 1945 til ársins 1989. Á þessari blaðsíðu er skiptingin frá 1985--1989 sem er fjögurra eða fimm ára tímabil. Þannig er fjárfesting í fiskveiðum og vinnslu sjávarafurða árið 1989 8,3% af fjárfestingu þess árs. Það er með því minnsta sem gerist í þessari atvinnuvegaflokkun sem taflan byggir á. Það má t.d. nefna að annar iðnaður en ál og járnblendi er með 9,4% af fjárfestingunni eða meira heldur en sjávarútvegurinn og að verslunar-, skrifstofu-, gistihús og fleira er um 8,5% af fjárfestingunni eða meira en sjávarútvegurinn. Á öllum þessum árum er fjárfesting í veiðum og vinnslu tiltölulega lítill hluti af heildarfjárfestingu landsmanna. Allt frá því að vera 8,3% og upp í að vera 15% sem er það hæsta. Þetta segir okkur að það sé skakkt að leggja slíka ofuráherslu á að hagræða og draga úr bundinni fjárfestingu í þessari atvinnugrein því að í henni er ekki bundið það mikið fjármagn af heildarfjárfestingum okkar á undanförnum áratugum. Þetta sjáum við enn frekar á bls. 129 í þessari bók þar sem skiptingin kemur fram á þjóðarauðnum 1980--1989. Og ef við tökum síðasta árið er það sem bundið er í veiðum og vinnslu ekki nema 73 milljarðar kr. af 850 milljörðum, sem er vel innan við 10%. Mér sýnist svona fljótt á litið þetta liggja á milli 8 og 9% af heildarfjárfestingunni sem er í fiskveiðum og fiskvinnslu. Það er ekki stærri hlutur en það. Þrátt fyrir að þessi atvinnugrein skili gríðarlegum verðmætum í okkar þjóðarbú og haldi því uppi í raun og veru og geri okkur kleift að lifa nútímalegu lífi og skapa þjóðfélag sem líkist erlendum þjóðfélögum í Evrópu. Ef menn vilja nýta fjárfestingu betur eiga þeir að líta á aðra liði en þessa tvo. Þetta eru ekki þær fjárfestingar sem hafa verið okkur dýrastar í gegnum tíðina og ekki þar sem vænlegast er að skera niður. Ég nefni sem dæmi að á síðustu þremur árum er fjárfesting í veiðum og vinnslu innan við 4 milljarða kr. fyrir árið 1990, 1991 og áætlað fyrir árið 1992. Til dæmis í áætlun fyrir árið 1992 er fjárfesting áætluð 76 milljarðar. En í veiðar og vinnslu er áætlað að fari 3,7 milljarðar. Þannig að þarna liggur ekki eyðslan í fjárfestingu hjá landsmönnum. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að menn hafi í huga og geri sér grein fyrir að þessi atvinnugrein er ekki yfirhlaðin fjárfestingu. Því fer víðs fjarri. Miðað við ástandið og þá fjárfestingu sem liggur í henni í dag skilar hún gríðarlegum arði inn í þjóðarbúið á hverju einasta ári. Sá arður lendir að minnstu leyti hjá fyrirtækjunum sem eru í þessari atvinnugrein. Að jafnaði er hann að mestu leyti þjóðnýttur í gegnum gengisskráningu. Það sem menn hafa gert á undanförnum nokkrum árum er að haga gengisskráningunni þannig að menn hafa tekið meira út úr þessari atvinngrein en hún gat borið sem þýðir einfaldlega að skuldir hafa safnast upp í þessari atvinnugrein umfram það sem eðlilegt er. Þetta er í raun og veru kjarninn á því og skýringin á því hvers vegna svo er komið hjá sjávarútveginum. Ég hef áður nefnt það sem dæmi að fastgengisstefnan á árinu 1988 hafi framkallað um 10% tap í sjávarútvegi sem þýðir á verðlagi í dag, með þeim vöxtum sem það tap hefur hlaðið á sig á þremur árum, um 10 milljarða kr. svo að ég nefni bara einn þátt í skuldsetningu atvinnugreinarinnar. Það er ekki hægt að velta því yfir á eigendur fyrirtækisins að þeir beri ábyrgð á þessu atriði því að hér var um hreinræktaða miðstýrða pólitíska aðgerð að ræða. Hvað svo sem okkur finnst um eigendur einstakra fyrirtækja getum við ekki lagt það á þá að bera ábyrgð á þessu máli sem ég var að tiltaka. Ég er sammála Halldóri Hermannssyni í því sem ég vitnaði til áðan að meginskýringin er gengisskráningin og háir vextir. Því hlýtur að vera grundvallaratriði í allri efnahagsstjórnun stjórnvalda á hverjum tíma að gengisskráningin sé rétt þannig að unnt sé að reka fyrirtæki í sjávarútvegi með hagnaði og að vaxtastigið sé ekki með þeim hætti sem verið hefur nær samfellt allar götur síðan 1985 því að það vaxtastig getur engin atvinnuvegur þolað til langframa, það er útilokað, hvorki hérlendis né erlendis. Ég get nefnt til samanburðar að það fjármagn sem er í Atvinnutryggingarsjóði, um 9 milljarðar kr., svarar nokkurn veginn til þess taps sem ég hef áætlað að hafi orðið af þessari einu stjórnvaldsaðgerð árið 1988, fastgengisstefnunni, sem er eins og Einar Oddur orðaði það í sjónvarpinu í kvöld: ,,Stjórnvöld bjuggu til tap í atvinnugreininni. Síðan komu menn með peninga til að lána okkur fyrir tapinu svo að við gætum haldið áfram að tapa.`` --- Þetta er vandamálið og stærsta skýringin á vandamálinu. Ég hafna því og þeim málflutningi að það sé grundvallaratriði í þróun atvinnugreinarinnar í framtíðinni að það þurfi að hagræða einhver gífurleg ósköp. Ég hafna þeirri skýringu. Hins vegar er ég sammála því og vil láta það koma fram að ég tel að atvinnugreinin geti skilað enn meiri arði en hún gerir nú þegar. Það er vissulega hægt að reka hana með hagkvæmari hætti og þá kemur það okkur öllum til góða og ég er líka viss um að þeir sem eru í þessari atvinnugrein munu fara inn á þær brautir með tíð og tíma og eftir því sem aðstæður leyfa á hverjum tíma og hverjum stað. Því mun það verða þannig í framtíðinni að atvinnugreinin mun skila meiri arði en hún gerir í dag. Eitt af því sem ég sé fyrir mér að gerist í náinni framtíð er að menn munu sameinast í ríkari mæli um reksturinn, bæði á sviði veiða og vinnslu. Það mun skila þeim fyrirtækjum hagræðingu og peningum til að byggja sig upp. Við getum litið þannig á vanda sjávarútvegsins að þar er í fyrsta lagi sú mikla skuldsetning sem hann er í núna og menn verða að taka á. Í öðru lagi þarf að skapa atvinnugreininni það rekstrarumhverfi að hægt sé að reka fyrirtækin með þokkalegum hagnaði. Enn sem komið er hefur ekkert bólað á því af hálfu stjórnvalda að þau hyggist grípa til aðgerða á þessum sviðum. Í mínum huga er það sem þarf að gera til að tryggja rekstrarumhverfi í framtíðinni svo hægt sé að reka þessi fyrirtæki, í fyrsta lagi að tryggja það að gengið sé skráð með viðunandi hætti út frá stöðu sjávarútvegsins. Ég er þeirrar skoðunar að í dag er t.d. um að ræða hágengi, gengið er of hátt skráð miðað við það sem þessi atvinnugrein þolir. Í öðru lagi þarf að lækka vexti verulega. Þegar menn hafa í huga að heildarskuldir þessarar atvinnugreinar eru um 85.000 millj. kr. segir sig sjálft að það skiptir gríðarlega miklu máli hvort menn eru að borga 10% raunvexti eða t.d. helminginn af því. Þetta þarf að gera til að menn geti komist áfram í sínum rekstri, almennt séð. Þá spyrja menn: Hvað á að gera til að bregðast við aflasamdrætti sem er augljós á næsta ári? Þar hef ég bent á og bendi enn á að við vorum á síðasta ári með um 270.000 tonn af botnfiski sem var unninn annars staðar en í landi, um 150.000 tonn af fiski sem var fluttur óunninn úr landi og 120.000 tonn af fiski sem var unninn úti á sjó í frystitogurunum. Það er verkefni stjórnvalda að beina hluta af þessum afla inn í vinnsluna í landi og gera þar með tvennt í einu, að halda uppi fullri atvinnu á þessum stöðum og auka verðmæti þess afla sem við drögum úr sjó því það hef ég líka nefnt áður að útflutningsverðmæti úr landfrystihúsi er meira en úr sjófrystingu eða ísfiski og gámafiski sem fluttur er til útlanda. Með þessu ynnist því það að við fengjum meiri fisk í frystihúsin, sem við þurfum, og við fengjum meiri verðmæti út úr aflanum en nú er. Þetta er tiltölulega auðvelt að gera og bæta þannig landfrystihúsunum að verulegu leyti upp þann aflasamdrátt sem er fyrirsjáanlegur. Hvernig á að bregðast við þeim vanda? Hvernig á að taka á þeim skuldum sem í dag hvíla á sjávarútvegsfyrirtækjum? Það er sjálfstætt viðfangsefni sem menn verða að finna lausn á. Ég er þeirrar skoðunar að skuldirnar séu í raun verulega umfram það sem þessi atvinnugrein getur borið og er þar með líka að segja að ég tel að skuldir hjá mjög mörgum útgerðar- og vinnslufyrirtækjum séu meiri en nokkur von er til að þau muni geta risið undir. Því hljóta allar aðgerðir við þessum vanda að miða að því að lækka skuldir og það eru í sjálfu sér ekki mjög margar aðferðir til þess. Hæstv. forsrh. hefur haldið mikið upp á eina aðferðina sem er að senda fyrirtækin í gjaldþrot. Vissulega er það ein leiðin til að afskrifa skuldir. Sú leið hefur að vísu þann annmarka miðað við núverandi kvótakerfi að við setjum hagsmuni íbúanna í viðkomandi byggðarlagi í uppnám. Kvótakerfið, með þeim annmarka að rétturinn til veiða gengur kaupum og sölum, hefur það í för með sér að sú aðferð sem hæstv. forsrh. mælir með er ákaflega torfarin svo að ekki sé meira sagt. Vilji stjórnvöld halda sig við þessa leið ráðherrans verða menn að grípa til þess að breyta lögunum um stjórnun fiskveiða til þess að íbúar í viðkomandi byggðarlögum eigi þá möguleika á að geta reist ný fyrirtæki á rústum þess sem áður var. Önnur leið til að lækka skuldir viðkomandi fyrirtækja er einfaldlega sú að fá nýja aðila með peninga inn í fyrirtækin. Það er leið sem annar sjálfstæðismaður, Sverrir Hermannsson, bankastjóri Sjálfstfl. í Landsbankanum, hefur haldið fram. Hann leggur að sveitarstjórnum að ganga inn í útgerðar- og vinnslufyrirtækin með fé og taka þannig á sig nokkrar klyfjar. Staðan er þannig í þessum byggðarlögum að menn vilja flest það gera sem kemur í veg fyrir að þeir missi sitt lífsviðurværi og tilverugrundvöll og því er það í æ ríkari mæli sem sveitarstjórnir eru að ganga inn í atvinnufyrirtækin og mynda jafnvel bæjarútgerðir. Þetta er þrautalending sem mér líst illa á. Ég tel sveitarstjórnirnar ekki vera í stakk búnar til að valda þessu verkefni og að það muni hamla mjög allri framþróun á landsbyggðinni ef sveitarstjórnirnar verða næstu 10 árin bundnar við að borga niður skuldir sem þær taka á sig vegna þessara fyrirtækja. Hvernig svo sem menn vilja útfæra leiðina til að ná tökum á þeim skuldavanda sem menn búa við í dag er ég samt alveg sannfærður um að allar leiðir byggjast á því að afskrifa skuldir með einum eða öðrum hætti, breyta þeim í hlutafé, fella þær niður eða að sveitarfélögin komi inn og taki þær á sig --- eða gjaldþroti sem er ein leiðin. Það er nauðsynlegt að stjórnvöld marki sér stefnu í þessu máli þannig að íbúarnir í byggðum landsins fái sem fyrst vitneskju um það hvaða leið stjórnvöld hyggjast fara þannig að menn geti þá vitað hvar þeir standa og gripið til sinna aðgerða vitandi alla vega af stuðningi stjórnvalda í ákveðnum aðgerðum. Eitt langar mig að nefna sem ég tel að heimamenn geti vel og eigi að líta á við þær aðstæður sem eru nú og það er að athuga hvort menn geti sameinast um útgerð fyrir fleiri en eitt byggðarlag. Það er fyrirsjáanlegt, miðað við þann kvóta sem áformaður er á næsta ári, og kannski verður hann svipaður á næstu árum þar á eftir þannig að einhver bið verði á að hann aukist, að við erum með of marga togara til að veiða það magn sem má veiða. Ég tel að það væri hagsmunum heimamanna fyrir bestu að þeir fyndu þá þörf hjá sér að sameinast um það, t.d. tvö til þrjú byggðarlög, sem gætu tekið einn togara úr rekstri eða svo. Til þess þurfa hins vegar öll sveitarfélögin eða aðilar úr þeim að vera eigendur og ráðendur í slíku fyrirtæki. Það er helsti annmarkinn sem ég tel vera á þeirri leið sem valin var á Suðureyri og ég hef gagnrýnt vegna þess að þar er gert ráð fyrir að svipta heimamenn með öllu forræði yfir togaraútgerð og þeir verða þá að fullu og öllu að treysta á aðra aðila um hráefni. Það er slæmur kostur og ég hefði talið það nauðsynlegt að vildu menn slá sér saman, ættu allir aðilar að vera með í því fyrirtæki. Eitt atriði nefni ég enn varðandi Vestfirði sérstaklega, og það hefur líka verið nefnt í fjölmiðlum að undanförnu og á það bent, að sú skerðing sem er boðuð á næsta ári og hefur verið á undanförnum árum hefur að mestu leyti verið á þorski og því komið harðast niður á þeim svæðum þar sem aflasamsetningin er þannig að menn eru að veiða að langmestu leyti þorsk. Ég tel það réttlætismál að menn leiðrétti skerðinguna með tilliti til þess þannig að ekki sé verið að leggja misjafnlega þungar byrðar á menn eftir því hvar þeir búa og hvernig þeirra afli er samsettur. Ég hef drepið á nokkur atriði sem ég tel að menn verði að líta á ætli þeir sér á annað borð að taka á því vandamáli sem er númer eitt, skuldavandamáli í sjávarútvegi eins og það er nú. Ég hef líka farið yfir mínar skoðanir varðandi hvað menn eigi að gera til að skapa rekstrarumhverfi fyrir framtíðina. Sjálfsagt mætti fara ítarlegar yfir þessi mál en ég var að hugsa um að láta þetta duga varðandi sjávarútveginn að mestu. Ég nefni þó að forsíða DV í dag segir okkur hvað staðan er alvarleg á Vestfjörðum og ætti að vera mönnum næg áminning til að þeir fari að vinna að því að grípa til einhverra raunverulegra aðgerða sem ég vil kalla lausnir en ekki bráðabirgðaráðstafanir. Ég lít á það sem fram hefur komið um að lengja lán í Atvinnutryggingasjóði í tvö ár sem bráðabirgðaaðgerð sem skilar engu og þá þurfi menn að gera margt annað og þetta gæti út af fyrir sig verið einn þátturinn í því, en það væri alls ekki veigamesti þátturinn í aðgerðum. Það er hlálegt fyrir hæstv. forsrh. að þetta sem menn nefna, að lengja greiðslutíma á lánum í Atvinnutryggingarsjóði, er ekkert annað en sértæk aðgerð. Atvinnutryggingarsjóður var í eðli sínu sértæk aðgerð og að lengja greiðslutíma þeirra lána er ekkert annað en framlenging á sértækum aðgerðum. Það er dálítið merkileg stefnubreyting hjá hæstv. forsrh. að það eina sem enn hefur komið fram og fyrsta viðurkenningin á því að stjórnvöld þurfi að hafa afskipti af þessari atvinnugrein skuli vera sértæk aðgerð. Eitt vil ég nefna að lokum varðandi sjávarútveg. Ef við horfum fram á veginn og ímyndum okkur að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið verði gerður og samþykktur er rétt að spyrja sig: Hvernig verður framtíðin á landsbyggðinni við þann samning? Það hefur verið gerð um það skýrsla þar sem menn hafa reynt að gera sér grein fyrir þeirri þróun og það er skýrsla sem unnin var af Byggðastofnun að beiðni þáv. forsrh. og var gefin út í desember 1990. Það er ekki hægt að segja að þar sé dregin upp björt mynd af landsbyggðinni undir EES. Það segir hér í niðurstöðum skýrslunnar að líklegasta framvindan sé sú að stöðugt aukinn hluti hráefnis af Íslandsmiðum verði fluttur óunninn úr landi til frekari vinnslu innan Evrópubandalagsins. Þetta er niðurstaða sérfræðinga Byggðastofnunar um líklegustu framvinduna fyrir sjávarútveg og þar með landsbyggðina, að samningurinn verði hráefnissamningur. Þetta finnst mér mjög alvarleg viðvörun og á að vera mönnum hvatning til að staldra við áður en lengra er haldið og íhuga þessi mál vandlega og ræða þau. Ég vil vitna aftur í niðurstöðukaflann, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Fari svo sem hér er greint fer ekki hjá því að það muni hafa verulegar afleiðingar fyrir búsetuþróun hér innan lands. Áframhaldandi vandkvæði munu verða á rekstri fiskvinnslufyrirtækja vegna mikillar skuldsetningar og minnkandi aflamagns. Það mun óhjákvæmilega leiða til gjaldþrota sem aftur leiðir til þess að fiskvinnsla mun leggjast niður á mörgum stöðum þar sem hún er stunduð nú. Um leið bregðast forsendur fyrir búsetu á flestum þeim stöðum þar sem slíkt gerist.`` Þetta er mjög alvarleg niðurstaða, virðulegur forseti, um áhrif EES á landsbyggðina. Og ég tel nauðsynlegt að inna hæstv. forsrh. eftir því hvað hann hyggist gera í framhaldi af þessari niðurstöðu Byggðastofnunar. Hvaða leiðir hann hyggist fara og hvaða úrræði nota til að þessi niðurstaða Byggðastofnunar rætist ekki. Það kemur fram líka í skýrslu Byggðastofnunar að stjórnvöld geti haft áhrif á þróunina en það er dálítið merkilegt að sjá það að sú aðgerð, sem bent er á að stjórnvöld geti helst gert til að hafa áhrif á þessa þróun, eru gagnaðgerðir sambærilegar við þær sem stjórnvöld í Evrópu hafa uppi í sinni fiskvinnslu. Eins og við vitum er þessi atvinnugrein mikið ríkisstyrkt í Evrópu og það er bent á að menn verði að eyða þessum aðstöðumun. Ég spyr hæstv. forsrh.: Er núv. ríkisstjórn tilbúin, fyrst hún hefur áhuga á því að gera samninga við EES og mælir með að þeir verði samþykktir, að veita sjávarútveginum sambærilega styrki og stjórnvöld í Evrópu veita í sínum löndum til sömu atvinnugreinar til að eyða þessum mismun?  Ég tel, virðulegi forseti, að ræða verði skýrslu Byggðastofnunar sérstaklega í þessari umræðu um byggðamál og fá fram viðhorf hæstv. ríkisstjórnar. Ég vil að lokum fara yfir málin á heldur víðtækari hátt en fram til þessa þar sem ég hef nær eingöngu haldið mig við sjávarútveg. Ég vil setja fram þá skoðun að ég tel að byggðamál séu í raun og veru ekki til sem sjálfstætt mál eins og sjávarútvegsmál o.s.frv., eða byggðastefna sé í raun og veru ekki til sem sjálfstæð aðgreind stefna frá stefnu í hinum ýmsu málum, eins og atvinnumálum, menntun o.s.frv. Ég tel að í raun og veru felist byggðastefnan í viðhorfum manna og verkum í einstökum málaflokkum. Ég hef farið yfir sjávarútveginn og ég nefni líka menntamálin. Byggðastefna í menntamálum felur í sér að menn eru tilbúnir til að setja á fót og efla framhaldsskóla og framhaldsmenntun í öllum fjórðungum landsins og hún felur í sér að menn eru tilbúnir að skapa fólki þau skilyrði í menntun barna sinna að sú aðstaða sem foreldrarnir búa við varðandi skólagöngu ungra barna sé ekki með öllu óviðunandi. Það sem ég hef séð til ríkisstjórnarinnar í þessum málum get ég ekki flokkað undir byggðastefnu í menntamálum. Það er ekki byggðastefna að loka Reykjanesskóla og það er ekki byggðastefna í menntamálum að draga lappirnar í uppbyggingu framhaldsmenntunar á Vestfjörðum. Og það er ekki byggðastefna að loka fyrir að fullorðið fólk á Hólmavík geti aflað sér viðbótarmenntunar í gegnum framhaldsfræðslu eða öldungadeild. Við getum séð byggðastefnu í iðnaðarmálum, hvernig menn framkvæma iðnaðarstefnu. Mér finnst að menn geti tekið þar nokkrar ákvarðanir til að bæta úr á landsbyggðinni. Ég nefni sem dæmi skipasmíðaiðnaðinn sem stendur nú ekki allt of vel undir þeirri stefnu sem menn hafa trúað á um fríverslun á undanförnum áratug. Það mundi mikið efla byggð á Vestfjörðum ef stjórnvöld væru tilbúin að standa að því með heimamönnum að koma upp dráttarbraut t.d. á Ísafirði þannig að þar væri hægt að taka upp togara Vestfirðinga. Við sjáum byggðastefnu hverrar ríkisstjórnar líka í samgöngumálum og þeim áherslum sem hún gefur þar upp. Og við sjáum byggðastefnu ríkisstjórnarinnar líka í húsnæðismálum, hvernig hún hagar þeim málaflokki og hvað hún er reiðubúinn að leggja af mörkum til að uppbygging geti farið fram um allt land. Það eru veruleg vandamál uppi í húsnæðismálum landsmanna eða landsbyggðarmanna öllu heldur. Við þekkjum það ástand sem verið hefur í nokkur ár að á mörgum stöðum er verð íbúðarhúsnæðis mjög lágt og það selst seint og illa. Þetta er óviðunandi ástand. Þetta er vegna þess að fólkið lítur svo á að það sé áhættufjármagn að festa sér íbúðarhúsnæði úti á landi, að menn kunni að sitja uppi með tapað fé. Menn verða að finna leiðir til að bæta úr á þessum vettvangi. Ég hef velt nokkuð fyrir mér hvaða leiðir væru hentugastar til að bæta þarna úr og mín niðurstaða er sú að menn eigi ekki að leggja alla áherslu á að íbúðaruppbygging fari fram í gegnum félagslega kerfið, sem ég tel út af fyrir sig ágætt og nauðsynlegt að vissu marki, en það getur aldrei komið í staðinn fyrir almenna húsnæðismarkaðinn í hverju byggðarlagi. Menn verða að fá trú á því að eiga og byggja húsnæði sem byggt er á almennum lánakjörum. Til þess þarf að breyta almennum lánakjörum og til þess þurfa stjórnvöld að vera tilbúin að gefa mönnum tryggingar að einhverju marki þannig að áhættan verði minnkuð verulega frá því sem nú er. Ég tel að ef slíkt fengist fram mundi það eitt verða til þess að kaup og sala íbúðarhúsnæðis færi fram með mun eðlilegri hætti en verið hefur og yrði í raun ekki neinn baggi á ríkissjóði. Við sjáum líka byggðastefnuna birtast í áherslum í verðlagsmálum og orkumálum. Það skiptir miklu máli að ekki sé mikill mismunur á aðstöðu manna eftir því hvar þeir búa hvað varðar t.d. orkukostnað. Þær aðgerðir, sem núv. ríkisstjórn hefur gripið til í þeim efnum, hafa reynst haldlitlar því miður og munurinn er allt of mikill á milli þeirra svæða þar sem ódýrt er að kynda og þeirra svæða þar sem það er ekki ódýrt. Menn þurfa að vera tilbúnir að færa fé frá þeim svæðum þar sem hitunarkostnaður er lágur til þeirra svæða þar hitunarkostnaður er hár og jafna með beinum pólitískum aðgerðum. Þannig má fara í gegnum alla málaflokka og vilji menn átta sig á því hvort ríkisstjórn á hverjum tíma er hliðholl landsbyggðinni og hefur metnað að breyta þeirri þróun, sem verið hefur, eiga menn að horfa á stefnu hennar í hverjum málaflokki fyrir sig. Ég verð því miður að segja að hvíta bókin gefur mér ekki þá mynd að hér sé um að ræða ríkisstjórn sem hafi áhuga á að gera breytingar sem duga. Þvert á móti eru menn komnir með nýjar áherslur sem ekki hafa sést áður og nefni ég þá sem mesta athygli mína hefur vakið á bls. 41 í hvítu bókinni þar sem rætt er um vegamál. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Unnið verður áfram að stórverkefnum, þ.e. jarðgöngum, endurbyggingu stórbrúa og framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu, þar sem bættar verða og breikkaðar aðfærsluæðar inn á höfuðborgarsvæðið.``  Það mætti enn halda nokkuð langa tölu og er nokkur freisting fyrir mig að fara nánar ofan í vandamál einstakra fyrirtækja á Vestfjörðum, sérstaklega í ljósi þeirra viðbragða sem fram hafa komið hjá stjórnvöldum annars vegar og hins vegar vegna þeirrar leiðar sem menn hafa valið á Suðureyri. Ég hefði talið nauðsynlegt að menn gerðu nákvæmari grein fyrir því sem þeir eru að aðhafast í þeim málum. En ég tel á þessu stigi sé rétt að bíða með það um sinn og sjá hverju fram vindur næstu daga áður en ég geri harða atlögu að hæstv. forsrh. í þeim málum. Þó verð ég að segja að þar er ekki allt með þeim hætti að ég sé ánægður og ég tel að núv. ríkisstjórn verði að viðurkenna að þetta er vandamál sem verður að taka á. Það er svo mál sem menn geta deilt um þegar tími gefst hver beri ábyrgð á því hvernig komið er og að hve miklu leyti. Það er alveg ljóst að í slíkri umræðu getur Sjálfstfl. ekki skotið sér undan ábyrgð. Þvert á móti hlýtur að dæmast á hann mjög mikil ábyrgð þar sem sá flokkur ber höfuðábyrgð á þeim tveimur þáttum sem hafa orðið afdrifaríkastir, þ.e. vaxtahækkuninni og fastgengisstefnunni. Ég tel þó að við eigum að leggja til hliðar deilur um hið liðna og við eigum að reyna að komast að einhverri niðurstöðu um hvað menn ætla að gera til að bjarga þessum plássum um allt land sem búa við mjög mikið óöryggi þessa dagana. Það hefur mest komið fram á Vestfjörðum en ég veit að það er víðar á landinu á mjög mörgum stöðum sem sama ástand mun sigla í kjölfarið innan skamms og menn kalla hver á fætur öðrum: Hvað ætla stjórnvöld að gera? Og ég spyr þess sama, hvað ætla stjörnvöld að gera í þessum málum? En ég vil ljúka þessari ræðu með að segja að í öllum aðgerðum sem stjórnvöld ætla að grípa til, ef þau á annað borð hugsa sér að gera slíkt, verður að breyta fiskveiðistefnunni. Það er lykilatriði í öllum aðgerðum. Ég bendi hæstv. forsrh. á það aftur að sú leið sem hann bendir mönnum á, að láta viðkomandi fyrirtæki fara á höfuðið, gengur ekki nema fiskveiðistjórnunni verði breytt.

Virðulegi forseti. Miklar umræður og um margt athyglisverðar hafa orðið hér á Alþingi um byggðamál í tilefni af skýrslu forsrh. um Byggðastofnun. Það er auðvitað eðlilegt að hér fari fram ítarleg umræða um málefni landsbyggðarinnar, ekki síst með tilliti til þess ástands sem verið hefur víða um land á síðustu missirum. Það hefur mátt skilja á nokkrum þeirra hv. þm. sem hafa talað í dag að vandamál landsbyggðarinnar mætti kenna núv. ríkisstjórn. Þannig hafa a.m.k. sumir þingmenn Framsfl. hagað málflutningi sínum. En nú er ríkisstjórnin er ekki nema hálfs árs gömul og var þá kannski allt í stakasta lagi á landsbyggðinni fram að því að hún tók við? Við skulum líta aðeins á staðreyndir um þróun mála á síðasta áratug. Þá var Framsfl. óslitið í ríkisstjórn. Á síðasta áratug, 1981--1990, fjölgaði fólki í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi úr 137.206 í 161.182 eða um tæp 24.000. Á sama tíma fækkaði fólki í landsbyggðarkjördæmunum úr 94.752 í 94.526. Með öðrum orðum, þegar landsmönnum í heild fjölgaði um 23.750 fækkaði um 226 manns á landsbyggðinni. Á þessum áratug varð bein fólksfækkun í þremur kjördæmum, Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurl. v., en örlítil fjölgun varð á Norðurl. e., Austurlandi og Suðurlandi en þó langt undir landsmeðaltali. Tap landsbyggðarinnar af árlegri mannfjölgun hér á landi varð sem hér segir ef miðað er við að fjölgun landsmanna hefði skipst milli höfuðborgar og landbyggðar í hlutfalli við íbúafjölda: 1981 567 manns, 1982 857, 1983 792, 1984 1042, 1985 820, 1986 1143, 1987 1372, 1988 1641, 1989 976 og 1990 901. Samtals tapaði því landsbyggðin 10.111 manns af þeirri mannfjölgun sem varð á Íslandi á síðasta áratug. Hver er skýringin á þessum miklu tilflutningum fólks frá landsbyggðinni til höfuðborgarinnar? Samkvæmt málflutningi nokkurra hv. þm. í þessum umræðum ætti þetta að skrifast á Framsfl. sem var í ríkisstjórn allan þennan áratug en ekki ætla ég að halda slíku fram. Það sem hefur gerst á landsbyggðinni og mér finnst að mestu hafa gleymst í þessum umræðum er það að þær atvinnugreinar sem hafa borið uppi atvinnulífið þar hafa hver á fætur annarri orðið fyrir áföllum og samdrætti á undanförnum árum. Landbúnaðurinn hefur orðið að draga stórlega úr framleiðslu sinni til að laga hana að að markaðnum og enn er verið að draga úr henni. Sjávarútvegurinn hefur mátt taka á sig mikinn samdrátt vegna síminnkandi veiðiheimilda. Aflasamdrátturinn hefur að sjálfsögðu bitnað á fiskvinnslunni sem einnig hefur orðið að mæta síauknum útflutningi á ferskum fiski með flugvélum og skipum á erlendan markað. Þróun þess útflutnings varð þannig á síðasta áratug að árið 1981 var flutt út fyrir 12 millj. kr. en 1990 fyrir 8.908 millj., hvort tveggja miðað við verðlag 1. jan. 1991. Þá hefur fullvinnsla afla um borð í fiskiskipum aukist stórlega á síðustu árum og er nú stunduð á 29 íslenskum fiskiskipum. Þetta tvennt, útflutningur í gámum og vinnsla afla um borð í skipum, dregur að sjálfsögðu í stórum stíl úr vinnu í landi. Ullariðnaður hefur dregist stórlega saman og mikill fjöldi prjónaverksmiðja vítt og breitt um landið hefur orðið að hætta starfsemi sinni. Þessar verksmiðjur voru margar hverjar með 30--50 starfsmenn og því mjög þýðingarmiklar í atvinnulífi síns byggðarlags. Ein landsbyggðaratvinnugreinin enn sem orðið hefur fyrir áföllum er skipasmíðaiðnaðurinn. Í þeirri grein hefur orðið algjört hrun á undanförnum árum og kemur þar reyndar margt til. Í fyrsta lagi sá samdráttur sem orðið hefur hjá útgerðinni vegna minnkandi afla og í öðru lagi það að svo til öll nýsmíði skipa fer fram erlendis þar sem viðkomandi ríki niðurgreiða þær stórlega. Sömu leið fara einnig ýmis breytinga- og viðgerðaverkefni, enda er ekki nokkur leið að keppa við þessar brjáluðu niðurgreiðslur. Ég get nefnt nýlegt dæmi þar sem boðið var út stórt verk við breytingar á fiskiskipi. Í verkið komu allmörg íslensk tilboð og einnig tilboð frá Færeyjum. Þessi tilboð voru upp á 20--24 millj. kr. Svo kom eitt tilboð frá Póllandi sem var 9--10 millj. Við slíkt er auðvitað vonlaust að keppa. Varðandi skipasmíðaiðnaðinn verður það að segjast að stjórnvöld hafa haft afskaplega takmarkaðan áhuga á honum og lítið gert til að liðka fyrir þessari grein. Skipasmiðjurnar hafa t.d. um langt skeið mátt búa við það að útgerðarmenn hafi fengið fullkomna ábyrgð í banka fyrir greiðslum af verkum unnum af erlendum skipasmíðastöðvum en ekki hefur mátt minnast á slíkt ef verkið var unnið hér heima. Þetta finnst mér metnaðarleysi og reyndar hreinn aumingjadómur af þessari miklu útgerðarþjóð ef hún lætur skipasmiðjurnar á Íslandi deyja drottni sínum og ætlar að verða upp á aðrar þjóðir komin með þessa þjónustu. Það er spá mín að ef fari svo sannist það að enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Ég hef nefnt þann mikla samdrátt sem orðið hefur í nokkrum atvinnugreinum sem að langstærstum hluta eru reknar á landsbyggðinni. Til að rökstyðja þessar fullyrðingar mínar vitna ég í atvinnuvegaskýrslu Þjóðhagsstofnunar, en þar er birt sundurliðun á ársverkum í hinum ýmsu atvinnugreinum árin 1981--1989. Þar kemur fram að 1981 voru 8.205 ársverk í landbúnaði en 6.399 árið 1989 eða samdráttur um 1.806 ársverk. Í fiskveiðum og fiskiðnaði voru 15.719 ársverk árið 1981 en 14.893 árið 1989, samdráttur um 826 ársverk. Í vefjariðnaði, skó- og fatagerð og sútun og verkun skinna voru 2.547 ársverk árið 1981 en 1.711 árið 1989, samdráttur um 836 ársverk, og í skipasmíði og skipaviðgerðum voru 992 ársverk árið 1981 en 728 árið 1989, samdráttur um 264 ársverk. Alls er því þarna um að ræða samdrátt upp á 3.732 ársverk í þessum fjórum atvinnugreinum á níu árum. Því miður nær þessi skýrsla Þjóðhagsstofnunar ekki út áratuginn en ég fullyrði að það hefur fækkað verulega í þessum greinum síðan. T.d. er talið að í skipasmíði og skipaviðgerðum sé starfsmannafjöldi kominn niður í 500. Í leiðinni er fróðlegt að athuga í hvaða greinum atvinnulífsins hefur fjölgað mest á þessum sama tíma. Mest hefur aukningin orðið í því sem í skýrslunni er kallað ,,þjónusta við atvinnurekstur``, en undir það heiti flokkast t.d. fasteignasala, myndbandaleigur, lögfræðiþjónusta, bókhaldsþjónusta, innheimtustarfsemi, hugbúnaðarþjónusta, endurskoðun, tækniþjónusta, fjölritun, auglýsingastofur, fréttaþjónusta og fleira slíkt. Þarna hefur ársverkum fjölgað úr 2.429 árið 1981 í 5.042 árið 1989. Ársverkum við peningastofnanir hefur á sama tíma fjölgað úr 3.361 í 4.470, við veitinga- og hótelrekstur úr 2.064 í 3.236, við heildverslun úr 5.320 í 7.054, við smásöluverslun úr 7.183 í 8.429 og tryggingastarfsmönnum úr 731 í 859. Þá hefur ársverkum í byggingarstarfsemi fjölgað á þessum árum úr 10.857 í 12.354 og við heilbrigðisþjónustu á vegum einkaaðila úr 791 í 1.299. Ef við lítum svo á hið opinbera hefur starfsmönnum þar fjölgað úr 18.995 árið 1981 í 22.221 árið 1989, starfsmönnum elliheimila úr 652 í 1.164 og við ýmsar velferðarstofnanir úr 1.874 í 3.672. Loks hefur starfsmönnum Pósts og síma fjölgað úr 1.571 í 1.795. Í þessum greinum, sem ég hef nefnt, hefur því ársverkum fjölgað á þessum níu árum úr 55.828 í 71.595 eða um 15.767 ársverk. Þetta er orðin nokkuð löng og leiðinleg upptalning, en af henni má ráða að þær atvinnugreinar, sem mest hefur fjölgað í á síðasta áratug, eru að langstærstum hluta stundaðar á höfuðborgarsvæðinu. Fjölgun ársverka í þessum greinum sem ég nefndi er hvorki meiri né minni en 15.767 á sama tíma og fækkað hefur um 3.732 ársverk í þeim fjórum greinum sem ég nefndi áðan og aðallega eru stundaðar á landsbyggðinni. Við þetta bætist svo landsbyggðinni í óhag að þær greinar, sem vonast var til að gætu komið í stað þess mikla samdráttar í landbúnaði og sjávarútvegi sem orðið hefur, hafa viljað bregðast og má nefna í því sambandi loðdýrarækt og fiskeldi. Þessum vandræðum í atvinnulífinu á landsbyggðinni hefur svo fylgt það að húsbyggingar einkaaðila hafa því sem næst lagst af og fjárfestingar eru yfirleitt mjög litlar. Í skýrslu Byggðastofnunar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Landsmönnum fjölgaði um tæplega 1% á árinu 1990. Það var annað árið í röð sem fleiri fluttu af landinu en til þess. Búferlaflutningar milli landa hafa alltaf verið mjög sveiflukenndir, en þeir hafa endurspeglað að nokkru efnahagsástand í landinu og viðhorf til framtíðarmöguleika.`` Þetta held ég að þeir ættu að lesa vel sem í þessum umræðum vilja kenna núverandi stjórnvöldum um vandamál landsbyggðarinnar. Ég er sammála því sem segir í skýrslu Byggðastofnunar, að þróun síðustu ára er óhagkvæm fyrir þjóðarbúið allt, bæði fyrir landsbyggð og höfuðborgarsvæði, og haldi sú þróun áfram sem verið hefur undanfarið ár kemur slagsíða á þjóðfélagið sem erfitt verður að rétta af. Eins og ég hef rakið hefur þessi slagsíða verið að myndast allan síðasta áratug. Byggðastefnan og þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa gert í byggðamálum hafa ekki dugað. Ég er ekki að sakfella neinn í þeim efnum, ég held að þeir sem með þessi mál hafa haft að gera hafi sjálfsagt viljað vel, en árangurinn er samt ekki betri en þetta og byggðastefnan hefur því að verulegu leyti brugðist. Þess vegna held ég að hv. þm. þeirra flokka sem farið hafa með landsstjórnina á undanförnum árum ættu að líta yfir farinn veg og spara stóru orðin í garð þeirrar ríkisstjórnar sem tók við völdum í vor.

Og hæla henni?

Já, það fyndist mér að þeir ættu að gera. Nokkrir ræðumenn í þessum umræðum hafa gagnrýnt hvítbókina svonefndu, þ.e. stefnu- og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar er kafli um sambúð lands og þjóðar, en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Sú byggðastefna sem rekin hefur verið hefur ekki skilað tilætluðum árangri. Íbúar heilla byggðarlaga hafa þurft að sætta sig við að afkoma þeirra og búsetuöryggi sé komið undir pólitískum duttlungum miðstýringarvaldsins. Við svo búið verður ekki lengur unað. Undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar verða að búa við sanngjörn kjör, stöðugleika og heilbrigð rekstrarskilyrði. Ríkisstjórnin mun með almennum aðgerðum styðja viðleitni til að byggja upp iðnað og þjónustu á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar og greiða fyrir aðlögun að breyttum atvinnuháttum og markaðsskilyrðum. Ríkisstjórnin vill í samvinnu við heimamenn beita sér fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar á landsbyggðinni og hlúa að vexti og viðgangi smáfyrirtækja. Efling vaxtarsvæðanna, með bættum samgöngum og aukinni samvinnu sveitarfélaga og fyrirtækja innan þeirra, er í senn hornsteinn hagkvæmrar byggðastefnu og almennrar atvinnu- og efnahagsstefnu á næstu árum. Ríkisstjórnin mun fylgja eftir áætlunum sínum um jöfnun húshitunarkostnaðar í landinu. Ríkisstjórnin mun starfa í anda sátta milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Ríkisstjórnin mun á kjörtímabilinu beita sér fyrir því að stofnunum og þjónustu á vegum ríkisins verði komið fyrir utan höfuðborgarsvæðisins eftir því sem hagkvæmt þykir.`` Ég vona að allir hv. þm. geti tekið undir þennan kafla í hvítbókinni og er nú reyndar þeirrar skoðunar að ýmsir hv. þm. stjórnarandstöðunnar sem mest hafa skammast út í byggðastefnu stjórnarinnar hafi ekki lesið bókina nógu vel. Mér sýnist þróun byggðamála undanfarinn áratug segja okkur það að einfaldar lausnir eru ekki til í þessum málaflokki. Upphrópanir, slagorð og ásakanir í garð pólitískra andstæðinga leysa ekki vanda byggðanna. Það þarf annað að koma til. Ég er sannfærður um að aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu verður lyftistöng fyrir sjávarútveginn víða um land. Með því opnast nýir möguleikar sem ég er ekki í vafa um að sjávarútvegurinn og fiskvinnslan muni njóta góðs af. Ég tek undir það sem segir í skýrslu Byggðastofnunar, með leyfi forseta: ,,Það er mikilvægt að atvinnulíf á þéttbýlisstöðum landsbyggðarinnar verði fjölbreyttara en það er nú. Reynslan sýnir að þeir þrífast ekki af sjávarútveginum einum saman. Það þarf því að mynda vaxtarsvæði þar sem hægt verður að byggja upp alhliða atvinnurekstur, bæði þjónustu og framleiðslu, þar sem lífskjör verða með sambærilegum hætti við það sem höfuðborgarsvæðið býður upp á og þar sem vel menntað fólk af báðum kynjum hefur möguleika á að finna störf við sitt hæfi.`` Ég held að grundvöllurinn að myndun slíkra vaxtarsvæða sé bættar samgöngur og því er mikilvægt að á næstu árum verði tekið myndarlega á samgöngumálunum. Það er eitt allra mesta hagsmunamál landsbyggðarinnar að þar takist vel til, bæði hvað varðar þjónustu á vaxtarsvæði og samgöngur milli landshluta. Virðulegi forseti. Ég hef rakið nokkuð þróun mála á landsbyggðinni á síðasta áratug og bent á að á þeim tíma hefur sigið jafnt og þétt á ógæfuhliðina í atvinnumálum utan höfuðborgarsvæðisins. Þessi upprifjun segir mér að þær aðgerðir sem beitt hefur verið í byggðamálum á þessum tíma hafa ekki reynst nægilega vel. Þó er engin ástæða til að láta hugfallast. Það sem landsbyggðin þarfnast mest er aukin fjölbreytni í atvinnulífið og að grundvöllur þess sé tryggður. Það ásamt bættum forsendum tel ég að sé forsendan fyrir því að landsbyggðin eflist á ný.

Herra forseti. Hér er til umræðu ársskýrsla Byggðastofnunar fyrir árið 1990. Umræður eru orðnar alllangar og hafa farið út um víðan völl eins og menn hafa heyrt. Ég tel að í þessari ársskýrslu komi fram starfsemi þessarar stofnunar, en hins vegar hafa margir rætt um byggðamálin almennt, rætt um það sem hefur verið lýst yfir í sambandi við byggðamál og Byggðastofnun. Þetta er allt saman eðlilegt. Ég held að enginn þurfi að hæla sér af því að of mikið fjármagn hafi verið látið renna til byggðamála á undanförnum árum. Í fyrri ræðu minni um þessa ársskýrslu lagði ég á það áherslu að langstærstu og veigamestu framlögin til byggðamála voru á árunum frá 1974--1978. Þá voru framlögin á verðlagi dagsins í dag yfir 1.000 millj. á ári, en nú ná þau ekki 1 / 5 af því. Ástandið í atvinnumálum landsbyggðarinnar er hörmulegt og ekki í samræmi við það sem sumir vildu lýsa fyrir kosningarnar á sl. vori. Var það ekki síður hluti af núv. ríkisstjórn sem lofaði það, a.m.k. veit ég það úr mínu kjördæmi að það stóð ekki á að dásama að allt væri í því besta lagi sem hægt væri að hafa það og þar á ég við einn af ráðherrum Alþfl. sem var ekki eftirbátur hinna stjórnarflokkanna sem þá voru. Annað er komið á daginn og annað heyrum við yfirleitt af öllum. Við þurfum ekki að tala um það hér á Alþingi. Við vitum að vítt og breitt um landið eru atvinnufyrirtækin að fara á hausinn, hvert á fætur öðru, en það er ekki viðreisn í því að öll atvinnufyrirtæki fari á hausinn því að um leið er kippt grundvellinum undan lífi og starfi og eignamati fólks í hinum ýmsu byggðum landsins. Mikið hefur verið talað um það og hæstv. forsrh. hefur lýst yfir áhuga ríkisstjórnarinnar á því að flytja Byggðastofnun til Akureyrar. Það væri fróðlegt að fá að vita hvað mundi kosta að byggja yfir hana á Akureyri, hvaða áætlanir hafi verið gerðar, hvað eigi að gera svo aftur við byggingar og annað sem er hér í Reykjavík. Hefur það áhrif á uppbyggingu Byggðastofnunar úti um land? Byggðastofnun hefur tekið ákvörðun um það að opna skrifstofu og hefja starfsemi á Egilsstöðum á þessu ári og hún hefur einnig tekið ákvörðun um það að flytja hluta af aðstöðu sinni og starfi til Sauðárkróks fyrir Norðurl. v. Á að breyta þessu? Á að fara fram hjá þessum ákvörðunum og færa stofnunina og starfsemi hennar til fólksins í sem flestum byggðarlögum? Akureyri er alls góðs makleg. Hún er búin að fá ýmislegt og á eftir að fá miklu meira. Það var eftir mikla baráttu, sem við landsbyggðarþingmenn og margir þéttbýlisþingmenn studdum, að háskóli reis á Akureyri sem við fögnuðum. Eftir að hafa hlustað á vonbrigði manna út af álmálinu spyr ég: Er atvinnuástandið á Suðurnesjum ekki með þeim hætti? Mætti þá ekki reyna að flytja eitthvað af þessum ríkisstarfsmönnum þangað? Útiloka ég þá ekki flutning á Byggðastofnun til Suðurnesja. Það er verst að hæstv. iðnrh. er ekki viðstaddur.

Þetta er nú í fyrsta skipti sem hann er fjarverandi.

Já, eða annað. Jæja, ég hefði gjarnan viljað fá að vita hjá honum hvort hann væri mikið á móti því ef á að fara í þessa flutninga á annað borð. Mig langar að benda hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. á ýmislegt annað í sambandi við flutninga út á land. Hvað höfum við að gera með þetta stóra hreiður í kringum menntmrn. hér í Reykjavík? Hvers vegna má ekki flytja stjórn menntamála út í kjördæmin? Einu sinni var til fræðslustjóraembætti, sem því miður var lagt niður. Ég er einn af þeim sem átti sök á því. Ég greiddi atkvæði með því og verð að viðurkenna það en ég hef alltaf dauðséð eftir því. Þá vorum við í leiðinni að stórauka ráðuneytið þannig að þetta er stærsta og viðamesta ráðuneyti sem um getur. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hefði talið að nær væri að flytja allt þetta starf út í kjördæmin. Þar eru fræðslufulltrúar. Það má gera þeirra störf miklu veigameiri en þau eru núna og fækka í menntmrn. Af hverju þarf þessa miðstýringu þar? Því má ekki fækka þar? Hvað munar um þó að verið sé að flytja tæpa tvo tugi starfsmanna þessarar stofnunar, sem hér er verið að tala um, til Akureyrar en svo á ekki að hrófla við neinu öðru? Ætli Akureyri mundi ekki muna meira um að flytja alla starfsemi menntamála í Norðurland eystra? Þar á yfirstjórnin að vera og hluti sem nú er í ráðuneytinu. Það mundi muna um það að flytja hana til Austfjarða, Vestfjarða, Suðurlands og Norðurlands vestra og Vesturlands. Því ekki að taka á þessum málum? Halda menn að þeir sleppi með það að tala um stofnun sem er með 20 starfsmenn eða svo? Akureyri er þegar með starfsemi og Ísafjörður er þegar með starfsemi hvað þetta snertir. Ég vil benda á fleira. Af hverju þarf Landhelgisgæslan að vera hérna í Reykjavík? Til hennar þurfa menn ekki að sækja sem eru að fara í bankana og fjárfestingarlánasjóðina. Hún gæti verið á Austfjörðum, Vestfjörðum. Og því er Hafrannsóknastofnun endilega hérna? Af hverju má ekki flytja hana? Má hún ekki fara til Vestmannaeyja? Ekki veitir af, nóg er um byggingarnar þar, frystihúsin, stórar og miklar hallir og lítill fiskur og fer alltaf minnkandi. Af hverju þarf Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins að vera í Reykjavík? Af hverju má ekki flytja hana eitthvert út á land? Af hverju þarf Fasteignamat ríkisins að vera í Reykjavík? Af hverju má ekki vinna fasteignamat úti í kjördæmunum?  Ég held að þeir þurfi ekki allir að vera í Seðlabankanum í Reykjavík. Þeir mættu nú missa sín einhverjir út á land.  Nei, það er mikið talað um styrki, byggðastyrki, styrki og framlög. Einn hv. þm. Reykv., sem talaði hér í dag, 3. þm. Reykv., talaði um að það væri búið að færa --- hvað sagði hann --- 12 milljarða  Mjög myndarleg framlög til byggðamála áttu sér stað á dögum viðreisnarstjórnarinnar sem við sjálfstæðismenn vitnum oft til og gerum með töluverðu stolti. Kratarnir mega gera það líka. Þá var tekin upp virkilega mikilhæf byggðastefna. Fyrst var byrjað með fremur smáum framlögum til ýmissa atvinnubóta og nefnd kjörin til þess að úthluta þeim samkvæmt umsóknum. Síðan var stofnaður Atvinnujöfnunarsjóður. Og þó hann sé nú gamall og ég ungur þá átti ég sæti í stjórn hans á tímabili. Atvinnujöfnunarsjóður fékk mikið fjármagn á sínum tíma og var mikil lyftistöng fyrir atvinnulífið víða úti um land. Það var viðreisnarstjórn þegar ákvörðun var tekin um álverið og byggingu þess. Það var viðreisnarstjórnin sem ákvað að stór hluti skattgjalds álversins í mörg ár ætti að renna til byggðamála. Að vísu kom lítið af þessu gjaldi í tíð viðreisnarstjórnarinnar því að álverið, ef ég man rétt, tók til starfa á árinu 1969 en þessi stefna var mörkuð þá. Og hún var mörkuð á þann hátt að þáv. forsrh. sagði og viðurkenndi: Við Íslendingar getum ekki byggt svona stórt og mikið mannvirki, farið í virkjunarframkvæmdir, fært atvinnu og uppbyggingu á þennan blett hér rétt sunnan við Hafnarfjörð án þess að sýna landsbyggðinni eitthvað á móti. Þá var gerð fullkomin sátt milli þéttbýlis og strjálbýlis í þessum efnum og þess vegna urðu þessi framlög til. Á svo nú í dag, eftir 20 ár, að segja: Óskaplegt er að færa allt þetta frá skattgreiðendum út á land? Nú vil ég minna þennan hv. þm. og elskulegan flokksbróður á það að við sem erum úti á landi, við erum líka skattgreiðendur og það ekkert mjög litlir. Þetta 20 ára framlag er sama upphæð og hefur runnið í húsbréfakerfið núna á 10 mánuðum, frá janúar til októberloka. Eigum við þá að segja: Húsbréfakerfið, félagslega kerfið, Byggingarsjóður ríkisins, það hefur allt runnið frá skattgreiðendum til höfuðborgarsvæðisins af því að jafnaði fara um 75%, eða hefur gert á undanförnum árum, í byggingar í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi? Ég segi fyrir mitt leyti að það hafa allir landsmenn jafnan rétt til íbúðarlána. Hins vegar hefur víða orðið samdráttur. En eigum við þá að tala með þessum hætti? Ég vil benda þessum hv. þm. á það í fullri vinsemd að svona málflutningur er slæmur að mínum dómi og það á engan veginn við að koma fram með slíkan málflutning. Ég vil alls ekki, og ég endurtek það, sætta mig við það að menn leyfi sér að segja að minn flokkur hafi ekki komið nálægt því að marka byggðastefnu. Hann var að mínum dómi brautryðjandi. Og ég vil alls ekki taka undir þau ummæli þingmanns hér í dag að Framsfl. hafi kúgað okkur, t.d. ríkisstjórnina 1974--1978, til að hækka framlög til byggðamála með þeim hætti sem ég lýsti í fyrri ræðu minni. Við vorum ekkert síður áhugamenn í þessum efnum en framsóknarmenn. Ég kann bara ekki við þetta. Ég átti sæti í þeirri ríkisstjórn og ég var einmitt að fara lofsorðum í fyrri ræðu minni um þáv. forsrh. fyrir hans jákvæða hugarfar í þessum málum. Þetta finnst mér afleitur málflutningur. Nú er svo komið víða að mikil gróska hefur verið í uppboðum og gjaldþrotum í landinu. Núv. ríkisstjórn verður ekki kennt það, því þarf enginn stjórnarandstæðingur að halda fram. Þetta er bara eitt af því sem fyrri stjórn skildi eftir sig og það er slóð gjaldþrota um allt. En það er eitt sem víst er að núv. ríkisstjórn tók að sér að stjórna landinu með þeim kostum og annmörkum sem það hefur að taka við slíkum stjórnarathöfnum sem hér hafa verið. Nú er það hennar að mæta aðgerðum vegna stórvaxandi erfiðleika, ekki eingöngu á landsbyggðinni. Það er margt sem hjálpast nú að að gera okkur lífið erfitt, sem ekki verður ríkisstjórn kennt um. Það eru óviðráðanlegir hlutir sem eiga sér stað sem við erum búin að margtala um, svo vandinn er mikill. Og við eigum því að horfa fyrst og fremst fram á veginn, líta á hvað þarf að gera. Það sem þarf að gera að mínum dómi er að við þurfum að treysta grundvöll atvinnulífsins, ekki vegna einhverra ákveðinna fyrirtækja eða eftir því hvar þau eru staðsett á landinu, heldur fyrst og fremst vegna þess fólks sem býr í þessum héruðum sem eiga við erfiðleika að etja. Því að þegar fyrirtæki, sem svo að segja heldur uppi allri atvinnu, hrynur, fer á hausinn, þá fer í raun og veru allur almenningur á viðkomandi stað á hausinn líka. Verðmæti eigna fólksins á þessum stöðum það hrynur. Það er þetta sem ég tel að við verðum að hafa í huga. Það er erfitt að finna lausn á öllum þessum vandamálum. Lausnin finnst ekki í því sem Seðlabankinn er að snupra Landsbankann fyrir þessa dagana, að hann sé með allt of mikið af fyrirtækjum í útflutningi. Það er allt í lagi að snupra Landsbankann svolítið og meira að segja fyrir þetta en þá verða þeir vísu menn, sem eru í Seðlabankanum, að benda þessum aðilum á hvaða lánastofnanir það eru sem hafa skyldur að lána atvinnulífinu, að halda atvinnulífinu gangandi og útflutningsatvinnuvegunum. Ég sé enga ástæðu til að vera með hátt á annað hundrað manns þarna ef þessar skyldur eru engar nema að láta bankaeftirlitið snupra Landsbankann. Og það er alveg merkilegt að jafnkjarkmiklir menn og eru þar á bæ að eru bara hálfbeygðir yfir þessu. Hvað er að gerast í öðrum löndum? Segja menn þar: Við verðum að láta alla standa frammi fyrir sínum vanda? Mér finnst rétt að minna á landbúnaðarstefnu Evrópubandalagsins. Sú stefna einkennist af algjörri fríverslun með landbúnaðarvörur innan EB, vernd markaðarins gegn lágu verði á innfluttum landbúnaðarafurðum og gegn verðsveiflum, svo að segja sameiginlegri ábyrgð EB á landbúnaði í öllum aðildarlöndunum og þar með talið að standa undir kostnaði af landbúnaðarstarfseminni. Stjórnun og ákvarðanataka í landbúnaðarmálum þessara landa allra er þannig ekki í höndum aðildarlandanna heldur hjá yfirstjórn EB, þar á meðal varðandi styrki og verðákvarðanir. Útfærslan á yfirþjóðlegu valdi EB er á engu öðru sviði jafnfullkomin og að því er varðar landbúnaðarmál. Í fyrri ræðu minni gat ég þess að styrkir EB nema nú á fimmta þúsund milljarða ísl. kr. og þar af eru til landbúnaðarmála rúmlega 2.300 milljarðar ísl. kr. Við skulum bera þetta saman við tal sumra manna hér á Íslandi á mörgum undanförnum árum, að það eigi að leggja íslenskan landbúnað niður. Af hverju gera þessar vitru þjóðir Evrópubandalagsins það ekki, að leggja niður landbúnaðinn heldur en að fara í þessa ofboðslegu styrki? Meira að segja gengur stefnan í landbúnaðarmálum svo langt að tóbaksræktendur í löndum Evrópubandalagsins, sem framleiða eitt eitraðasta tóbak í veröldinni --- sem mikil tjara er í og er aðallega selt til þriðja heimsins, sennilega til þess að bæta heilbrigðisástand þar --- eru styrktir með hvorki meira né minna en 90 milljörðum ísl. kr. Svona um 20 milljörðum minna en fjárlög okkar Íslendinga eru. Mér finnst rétt að nefna þetta því að bandalagið styður framleiðslu bænda innan bandalagsþjóðanna og það tryggir fyrir fram ákveðið afurðaverð. Þeir fá tryggingu þessa mikla bandalags. Jafnframt því að tryggja verðið skuldbindur bandalagið sig til að kaupa þær afurðir sem ekki seljast á mörkuðunum. Svo víðtækt er þetta nú. Nú, þetta er ekkert smábandalag, Evrópubandalagið, sem heldur uppi meiri styrkjastefnu en nokkur önnur stofnun í víðri veröld. Evrópubandalagið greiðir ekki alla þessa styrki nema fá aftur hlutdeild í tekjum og það fær hlutdeild í virðisaukaskatti hvers aðildarríkis og það nýtur tekna af hinum sameiginlegu ytri tollum bandalagsins. Meiri hluti útgjalda þess, eða um 2 / 3 , eru sem sagt til landbúnaðar en þar hefur bandalagið tekið við því hlutverki af hinum einstöku ríkjum að halda uppi afurðaverði, eins og ég sagði áðan, til bænda með því að kaupa upp birgðir, greiða niður útflutning og allmiklu fé er svo einnig varið til eflingar atvinnulífs í fátækum landshlutum aðildarríkjanna sem við köllum hér byggðastyrki eða framlög til byggðamála. Þetta er gert til þess að forða atvinnuleysi og svo er einnig um aðstoð við þróunarlönd að ræða sem við nefnum oft að við gerum of lítið af. Nú kem ég að því sem skiptir okkur mestu máli. Á sama tíma og við lítum á þetta sterka bandalag og styrkjastarf þess til atvinnulífs verður íslenskt atvinnulíf að byggja sig upp sjálft með lánum og það dýrum lánum, bæði innlendum og erlendum. Það verður að byggja hér upp fiskvinnslu til að vinna úr afurðum okkar og við erum svo óheppin og skilningssljó að við erum sífellt að flytja meira og meira út óunnið af okkar afurðum. Við erum að fjölga vinnslustöðvunum á sama tíma og samdráttur verður í afla samkvæmt ákvörðun stjórnvalda ár eftir ár. Þá erum við að fjölga fiskvinnslustöðvunum með því að flytja sífellt meira til vinnslu út á sjó. Og enn þann dag í dag er verið að fjölga vinnslustöðvunum. Fiskveiðasjóður var núna nýlega að ákveða að lána til skipasmíða og það eru svo að segja allt nema eitt, ef það er þá eitt, fiskiskip sem hafa frystimöguleika úti á sjó. Við erum að koma upp fiskmörkuðum í landi og fiskverð hefur hækkað meira en afurðaverð á unnum fiskafurðum hefur hækkað. Þetta er ein skýringin á því að hallarekstur er í þessari atvinnugrein allt of víða. Á sama tíma taka erlendar fiskvinnslustöðvar við því hráefni sem keypt er hærra verði af því að þeir geta reist sínar stöðvar fyrir styrki frá Evrópubandalaginu og frá heimalöndum sínum eins og t.d. var gert í Bretlandi á Humber-svæðinu svo að dæmi séu nefnd. Ýmsir hafa nefnt erfiðleika Vestfjarða núna og þeir eru miklir og það getur hver láð mér sem vill að ég tek það mjög nærri mér en reyni þó að berjast eins og hægt er fyrir auknum skilningi á því að leysa þau vandamál og vandræðamál. Ég bendi á að höfuðástæðan fyrir því hvernig komið er þar er fiskveiðistjórnunin vegna þess að þar hefur fyrst og fremst verið dregið úr þorskveiðinni. Þorskveiðin er í hærra hlutfalli hjá vestfirskri útgerð en víðast hvar annars staðar. Fyrstu takmörkununum í því náðu Vestfirðingar vel upp með stóraukinni grálúðuveiði. Það kom einnig kvóti á hana. Þar við bætist að í þessum landshluta eru í raun og veru ekki aðrar atvinnugreinar en sjávarútvegur og því er hlutfall allra Vestfirðinga í þeirri atvinnugrein hærra þegar á heildina er litið þó að til séu svæði í sumum kjördæmum sem eru fyllilega sambærileg. En alls staðar eru aðrar atvinnugreinar hlutfallslega sterkari. Þetta er höfuðatriðið í sambandi við þessa miklu erfiðleika sem þar eru og að fá slíkan niðurskurð ár eftir ár hefur þær afleiðingar að þarna er dregið úr. Hvar er ódýrara og hagkvæmara að fiska þorsk en rétt hjá þeim miðum? Hvergi annars staðar. En það er ekki í neitt að fara. Nú vil ég venda mínu kvæði í kross og biðja hæstv. forsrh., sem er viðurkenndur dugnaðarforkur, að taka sig til og fara í alvöru að flytja starfsemi út um landið til styrktar þessum byggðarlögum eins og ég var að nefna. Það væri myndarlegt átak að taka þessa starfsemi sem ég nefndi. Ég er ekki svo eigingjarn eða frekur, þó ef til vill kannski eitthvað, að ég krefjist þess að það eigi að færa allt til Vestfjarða. Ég held að við verðum að láta þetta fara víðar því að erfiðleikarnir eru víða, sérstaklega í sjávarplássunum. Þá mundum við fljótlega ná saman um byggðastefnu ef þannig væri unnið að málum. En ég tek það einu sinni enn fram að fyrrv. stjórnarflokkar hafa því miður ekki af neinu að státa í framlögum til byggðamála á síðustu árum. Því miður. Veit ég þó að ýmsir þingmenn úr þeim flokkum hafa verið mér sammála í þeim efnum. En það er engin lausn á vandanum í dag að tala sífellt um það sem var heldur eigum við að gera okkur grein fyrir því sem er og jafnframt að reyna að finna lausn á því hvernig það á að verða.

Herra forseti. Hér mun umræða að sjálfsögðu fara fram áfram en mér þykir það sanngjarnt að vara þá hv. þm. Sjálfstfl. við sem hafa talað í þessari umræðu og eru fjarverandi. Mér er illa við að skamma fjarverandi menn. Mér er illa við það og teldi að sanngjarnt væri að forseti léti þá vita að það er óhjákvæmilegt miðað við þá umræðu sem farið hefur fram í dag að nokkrum orðum verði vikið að þeirra málflutningi. Ég veit ekki betur en þeir hafi þingskyldu sem aðrir að vera hér á kvöldfundi og vænti þess að forseti sjái til þess að þeim verði gert viðvart þannig að það liggi þá ljóst fyrir að þeir séu ekki skammaðir hér í fjarveru án þess að þeir hafi fengið að vita það að þeir yrðu teknir með í umræðuna.

Forseti mun gera það sem hægt er í því að uppfylla óskir þingmannsins.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að bæta nokkrum orðum við þessa umræðu þótt hér hafi fallið mörg ágæt orð og margt verið sagt og kannski erfitt að bæta við þá visku sem komin er fram. Þegar ég hugsa um byggðamál og út frá þeim umræðum, sem hér hafa orðið um skýrslu Byggðastofnunar, velti ég því fyrir mér hvernig þessi byggðamálaumræða og atvinnulíf á landsbyggðinni tengist atvinnumálum okkar almennt. Ég held að vandi atvinnulífsins á landsbyggðinni sé ekki að öllu leyti einangraður frá því atvinnuumhverfi sem atvinnulíf á Íslandi hefur almennt búið í á undanförnum árum. Ef við lítum til þess hvernig okkur hefur gengið í atvinnulífinu á síðustu 10--12 árum og berum okkur saman við hvernig aðrar þjóðir hafa tekið á sínum málum verður því miður að segjast eins og er að okkur hefur ekki gengið nógu vel. Við sjáum tölur frá okkur um aukningu landsframleiðslu á mann og við sjáum líka tölur um sömu hluti hjá viðmiðunarþjóðum okkar. Við sjáum að landsframleiðsla okkar hefur kannski aukist um 10---13% á um 10--12 ára tímabili meðan sambærileg tala er tvöfalt hærri til að mynda í löndum OECD, þar sem helstu viðmiðunarþjóðir eru. En þegar við skoðum hvernig þessi aukning hefur orðið þá er hún fyrst og fremst til komin með aukinni vinnu og þá fyrst og fremst með aukinni atvinnuþátttöku kvenna en ekki með því að framleiðni sé að aukast á hverja vinnustund eða hverja vinnandi hönd. Þetta er, held ég, hin dapurlega staðreynd í íslenskum atvinnumálum sem ég held að sé yfir það hafin að reynt sé að flokka niður hverjum sé að kenna með tilliti til stjórnmálaflokka. Ég held að þetta hljóti að vera almennt hugarfar og almenn stefna sem flestir sem nálægt landsstjórninni hafa komið hafa skrifað undir. En það er einmitt þessi staðreynd sem við þurfum þá líka að hafa í huga þegar við ætlum að rífa okkur upp úr þessari stöðnun sem hér hefur gengið yfir og hefur orðið til þess að kaupmáttur á Ísland í dag er nánast sá sami og fyrir 10 árum, ef ekki minni. Þetta er ekkert vandamál sem hægt er að segja að sé á ábyrgð vinnuveitenda, á ábyrgð launþega eða á ábyrgð framsóknarmanna eða sjálfstæðismanna eða alþýðubandalagsmanna. Ég held að það hljóti að vera sameiginlegt viðfangsefni okkar allra og okkur öllum í rauninni að kenna hvernig komið er og verkefni okkar allra að ná okkur út úr þessu. Þegar maður lítur á þróun atvinnulífsins eða umhverfis þess hér á Íslandi og í okkar helstu samkeppnis- og viðmiðunarlöndum koma kannski fram þrír meginþættir sem eru öðruvísi hjá okkur en hjá okkar viðmiðunarþjóðum. Í fyrsta lagi hefur verðlagið hækkað hér snöggt um meira en hjá viðmiðunarþjóðum okkar og við þekkjum það. Í öðru lagi hefur hið opinbera þanist hér meira út, bæði útgjöld og skattheimta, en hjá öðrum þjóðum. En það sem ég tel í rauninni að skipti ekki síst máli, er að við höfum ekki náð að auka utanríkisviðskipti okkar með sama hætti og öðrum þjóðum hefur tekist. Okkur hefur ekki tekist að auka útflutning okkar með sama hætti og öðrum. Ég er að komast meira og meira á þá skoðun að við Íslendingar höfum talið okkur trú um það í allt of miklum mæli að við séum svo rosalega rík, að við ættum hér einhvern haug af auðlindum sem við gætum gengið í og þyrftum ekki annað en veifa hendi til að taka meira og meira af þessum auðlindum okkur til handa. Það hefur átt við um sjávarútveginn, það hefur átt við um orkuna. Og ég held að kannski ekki síst út af orkunni höfum við ekki bara orðið fyrir efnahagslegu áfalli við það að missa álverið, heldur líka að sumu leyti sálrænu áfalli vegna þess að við höfum allt of oft talið að nýting þessara orkulinda og bygging stóriðjufyrirtækja væri bara spurning um hvað við vildum sjálf, það væri innra vandamál okkar að ákveða hvort við vildum fá álver eða ekki álver. En síðan fáum við það upp að það eru engar biðraðir erlendra auðhringja sem vilja endilega komast hingað til lands til að nýta þessar orkulindir. Menn eru ekki tilbúnir til að koma hingað og við fáum í andlitið að þessir erlendu aðilar, sem við erum að semja við, vilja bara ekkert koma. Ef við lítum á annað og förum kannski að koma nær byggðamálunum og atvinnuuppbyggingu úti um landið, þá höfum við í gegnum þessi ár rekið okkar þjóðfélag með því að eyða um efni fram. Við höfum safnað skuldum þannig að þær eru orðnar núna um 730 þús. kr. á hvern einstakling og hafa tvöfaldast að raungildi á 10 árum. Við höfum öll árin á níunda áratugnum nema eitt verið með halla á viðskiptajöfnuði og við höfum í rauninni verðlagt okkar útflutning allt of lágt. Við höfum skráð gengi krónunnar rangt og það kemur mjög skýrt fram í þessari ágætu bók sem Seðlabankinn hefur tekið saman um tengingu krónunnar við ECU að gengisskráningin hefur fyrst og fremst tekið mið af afkomu sjávarútvegsins en ekki tekið mið af stöðu þjóðarbúsins út á við, ekki tekið mið af því að hlutverk gengisskráningarinnar var að jafna framboð og eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri, heldur fyrst og fremst tekið mið af afkomu sjávarútvegsins. Og hver er þessi afkoma sjávarútvegsins sem við miðum við? Hún er hin fræga núllstefna sem hefur gengið út á það að sjávarútvegurinn ætti að meðaltali að vera fyrir neðan núllið eða um núllið og ef frést hefur af því að einhver væri einhvers staðar að græða í sjávarútvegi hefur hafist mikil umræða um að það þyrfti að gera sérstakar ráðstafanir til þess að koma slíkum fyrirtækjum fyrir kattarnef. Það hefur sem sé verið það undarlega ástand hér ríkjandi að það hefur helst ekki mátt hagnast á sjávarútvegi. En skuldirnar hafa hrannast upp. Sjávarútvegurinn og aðrar útflutningsgreinar hafa ekki fengið að afla þess gjaldeyris sem þjóðin hefur viljað eyða og niðurstaðan er sú að Ísland nýtur þriðja lakasta lánstrausts meðal ríkja Vestur-Evrópu. Það eru einungis Grikkland og Tyrkland sem eru fyrir neðan okkur í lánstrausti í Vestur-Evrópu. Erlendir fjárfestingaraðilar, sem lána til mismunandi þjóða, vilja frekar lána þjóðum sem við höfum talið vera fátækar eins og Malasíu, Tælandi, Hong Kong, Suður-Kóreu, Tævan. Þessar þjóðir eru hærra skrifaðar en við í lánstrausti.  Þetta er dapurleg staðreynd og hún hefur líka orðið til þess að við höfum látið sjávarútveginn, sem er höfuðatvinnugrein landsbyggðarinnar, safna skuldum. Þetta hefur verið hin almenna stefna og ekki tengst endilega einum flokki frekar en öðrum. Þessi stefna er hins vegar ekki lengur fær. Hún er ekki lengur fær vegna þess að það er ekki hægt að lána hinum skuldugu fyrirtækjum meira. Til dæmis er á síðasta áratug búið að fara í gegnum þrjá meiri háttar skuldbreytingarúnta, fyrst 1983, svo 1985 eða 1986 og svo með Atvinnutryggingarsjóðnum 1989 og flest fyrirtæki í sjávarútvegi eru búin að veðsetja sig upp í topp. Og jafnvel þótt menn vildu lána mörgum fyrirtækjum meira, þá gætu þeir aldrei borgað lánin til baka. Jafnvel þótt fyrirtækjunum væri samt lánað meira þá væru stjórnendur þessara fyrirtækja settir í þá stöðu að vera eilíft að vinna fyrir lánardrottnana en aldrei nokkurn tíma að byggja upp eigið fé í fyrirtækjum sínum. Mínar þumalputtareglur eru afar einfaldar varðandi skuldsetningu í sjávarútvegi. Ég hygg að skuldi fyrirtæki í sjávarútvegi meira en sem svarar 150--160 kr. fyrir hvert kg í þorskígildi sem það er með sé það yfir hættumörkum í skuldum og slíkt fyrirtæki muni eiga mjög erfitt með að standast samkeppnina og greiða niður sínar skuldir. Ég held að ef menn athuga fyrirtækin og sjá hvaða fyrirtæki eru fyrir neðan og fyrir ofan þá muni menn nokkurn veginn geta fundið út hver standa sig og hver standa sig ekki og hver komi til með að lifa þessar hörmungar af og hver ekki. En við stöndum sem sagt frammi fyrir þessu. Sú leið er ekki lengur fær að lána fyrirtækjum í sjávarútvegi meira ef þau skulda meira en þetta vegna þess að þau geta einfaldlega ekki lengur staðið undir þessum skuldum, jafnvel þótt þau fái lán á tiltölulega hagstæðum kjörum. Það einfaldlega gengur ekki upp. Og þá er það spurningin hvaða leið hægt er að fara til þess að koma þeim skuldugu fyrirtækjum á rekspöl þannig að reksturinn geti gengið almennilega. Ég held að það séu engar einfaldar lausnir í því. Ég held að þau mál verði ekki leyst nema með því að fara í gegnum hvert einstakt fyrirtæki eins og lánardrottnar og aðrir sem hagsmuna eiga að gæta fari yfir þau mál. Fyrst og fremst verður að meta þau mál út frá viðskiptalegum forsendum. Og það mun örugglega koma upp í mjög mörgum tilfellum að það sé betra fyrir alla að fyrirtæki séu gerð gjaldþrota og síðan byrjað upp á nýtt. Við skulum athuga það að þegar fyrirtæki verða gjaldþrota er ekki endilega víst að rekstur stöðvist um aldur og ævi, heldur getur gjaldþrot oft verið leið til þess að koma rekstri aftur af stað. Það á að líta á gjaldþrot sem tæki til þess að koma rekstri aftur af stað. Við skulum þess vegna bara líta á dæmi þar sem fyrirtæki hafa farið í gjaldþrot og rekstur hefur farið aftur af stað. Ég nefni t.d. Sigló á Siglufirði, þar sem skuldirnar voru það miklar að það var aldrei nokkurn tíma hægt að borga þær. Það fyrirtæki varð gjaldþrota og síðan var reksturinn keyptur af nýjum aðilum og er núna rekinn áfram í blóma. Ég vil líka benda á það að þegar markaðskerfi er farið að breiðast út í viðskiptum með ferskan fisk getur það fiskvinnslufyrirtæki, sem er orðið skuldlaust vegna þess að það er farið í gegnum gjaldþrot, kannski verið samkeppnishæfara og getur borgað hærra verð fyrir hráefnið og er í betri stöðu til þess að fá til sín fisk til vinnslu heldur en það fyrirtæki sem er hlaðið skuldum. Þegar litið er á málin út frá þessum sjónarhóli geta menn ekki fyrir fram sagt sem svo að fyrir einhverja tiltekna starfsemi sé verra að verða gjaldþrota heldur en ekki. Yfirleitt er best að horfast í augu við þær staðreyndir sem eru til staðar í hverju tilviki og það versta sem fólki er gert og þeim sem reka fyrirtæki er að halda þeim í þeirri stöðu að þurfa að basla áfram í rekstrinum án þess að eiga nokkurn tíma möguleika á því að greiða niður sínar skuldir. Ég held að það sé það versta sem hægt er að gera nokkrum einasta manni því að það er slík niðurlæging fyrir þá sem standa í slíku að eygja aldrei nokkurn tíma von til þess að geta verið borgunarmaður sinna skulda. Það er ekki á nokkurn mann leggjandi og ófáir aðilar víðs vegar um landið hafa farið mjög illa á slíkum rekstri. Ég held hins vegar að sjávarútvegurinn og landsbyggðin séu alls ekki á neinum endapunkti, ég held að séu þar mjög margir möguleikar. Ég sé t.d. mjög marga möguleika tengjast hinum nýja samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Ég vil taka sem einfalt dæmi um það útgerð, sem ég þekki mjög vel til, sem lét sigla með karfa til Þýskalands og hafa verið farnir þrír túrar á þessu ári. Ein sigling gaf milli 16--17 millj. fyrir farminn. Önnur sigling, sem var ekkert sérstaklega góð, gaf milli 12--13 millj. fyrir farminn. Ef þessir tveir farmar hvor um sig hefðu verið teknir heim í land og unnir í frystihúsi og karfinn fluttur út frystur hefði hvor farmurinn um sig skilað minna en 10 millj. í útflutningstekjur. Þannig hefði það beinlínis verið rýrnun á útflutningstekjunum að flytja fiskinn út frystan í flökum heldur en heilan í ís. En með því að við höfum náð samningunum um hið Evrópska efnahagssvæði þá opnast möguleikar til þess að flytja út karfann í ferskum flökum. Þetta hefur borið 18% toll nú og þá væri von til þess að útflutningsverðmæti farms eins og þessa væri meira þannig að útflutningsverðmætið ykist við það að vinna aflann heima. En eins og staðan er í dag, án þessara samninga, gerist það ekki og þess vegna hefur fiskvinnsla okkar verið svona ósamkeppnisfær við fiskvinnslu Evrópubandalagsins eins og raun ber vitni. Þetta er ekki bara spurning um styrki. Annað dæmi er t.d. um saltflök sem hafa borið 20% toll. Ég held að það verði rífandi bisniss í því að vinna slík flök þegar samningarnir hafa komið og ég held að fiskvinnsla okkar verði þess vegna samkeppnisfærari. Síðan er margt sem við þurfum að gera á þeim stöðum sem eru í sjávarútvegi sem skiptir máli til þess að auka samkeppnishæfni vinnslunnar. Ég er t.d. alveg sannfærður um að það þarf að auka og stækka atvinnusvæði og viðskiptasvæði úti um land. Maður getur talið upp pláss eftir pláss þar sem í hugum fólks sem þar er virðist styttra til Reykjavíkur heldur en í næsta pláss.  Af því að hv. þm. Ólafur Þórðarson hefur svo lítið heyrt um þessa hluti þá skal ég upplýsa hann um að ég heyrði góða úttekt á samvinnu sparisjóða á Vestfjörðum í dag, en það sem hafa verið miklar hugmyndir um það að stofna einn sparisjóð Vestfjarða úr þeim mörgu litlu sparisjóðum sem þar starfa. En slíkar hugmyndir hafa strandað oft á viljaskorti forráðamanna þessara sjóða til að vinna saman þrátt fyrir að það væri þeim tvímælalaust í hag. Þannig má fara yfir hlutina á mjög mörgum sviðum. En eitt af því sem ég held að við þurfum líka að hugsa um og það sem skiptir miklu máli og menn hafa talað hér um er það að atvinnulíf úti um land þarf líka að breytast úr þessu einhæfa framleiðsluatvinnulífi og verða með meiri þjónustu heldur en er í dag. Þjónustugreinar eru vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu. Það er sama hvort litið er til Íslands eða annarra landa, þar sem einhver þróun er í atvinnulífi þar er þjónusta að vaxa. Þetta skiptir líka afar miklu máli vegna þess að þegar verið er að ráða fólk nú til dags í vinnu, t.d. á einhvern stað úti á landi þarf nefnilega svo oft að ráða tvo. Það þarf að skaffa vinnu fyrir tvo vegna þess að fyrirvinnur á heimilum á Íslandi í dag eru yfirleitt tvær. Ef ekki er til vinna fyrir makann er oft ekki hægt að ráða í viðkomandi starf og þessu veit ég að menn hafa kynnst. Fjölbreytnin í atvinnulífinu, og þá fyrst og fremst á þjónustusviðinu, er algerlega lykilatriði til þess að árangur náist. Ég vil taka undir það sem menn hafa sagt um hver sé nauðsyn þess að flytja opinbera starfsemi út um land og ég vil í því sambandi minna á hugmyndir um það að byggja upp á Akureyri sjávarútvegsmiðstöð sem yrði miðstöð fyrir þekkingaröflun og rannsóknir í sjávarútvegi. Helst þyrfti að flytja þangað allt háskólanám tengt sjávarútvegi og starfsemi Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og Hafrannsóknastofnunar a.m.k. að einhverju leyti þannig að þarna byggðist upp kjarni eða umhverfi þar sem saman færi háskólanám og rannsóknir sem væru þá tengd við atvinnulífið á staðnum. Því að þar er mjög fjölbreytt atvinnulíf bæði sjávarútvegur og eins alls kyns iðnaður sem tengist sjávarútvegsfyrirtækjum og ég held að það ætti tvímælalaust að vinna að þessu máli. En það er ekki nóg að byggja upp sjávarútveginn og þjónustuna. Það þarf líka að huga að versluninni. Við höfum tekið eftir því á undanförnum árum að verslun á landsbyggðinni hefur átt mjög í vök að verjast. Þannig hefur það verið að bættar samgöngur hafa orðið til þess að fólk verslar minna í sinni heimabyggð heldur en það gerði. Og við skulum líka athuga það að verslunin er skattlagðasta atvinnugreinin. Þar eru hæstu aðstöðugjöldin, þar er þrefaldur eignarskattur. Það er eignarskatturinn sjálfur sem rennur til ríkisins, það eru fasteignagjöld og það er skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Hvort sem menn eru úti á landsbyggðinni eða hér á höfuðborgarsvæðinu þarf verslunin að búa við sambærileg kjör og aðrar atvinugreinar hvað skattlagningu snertir til þess að geta blómstrað. Við erum líka farin að taka eftir því að verslun úti á landi er kannski rétt núna að byrja að bregðast við þessum breyttu aðstæðum. Við erum farin að taka eftir því núna að verslunarfyrirtæki úti um land eru farin að flytja meira og meira beint inn. En til skamms tíma tíðkaðist ekki að það væri gert, heldur fóru slík viðskipti yfirleitt fram í gegnum Reykjavík. En með bættum samgöngum og með auðveldari viðskiptum við útlönd hefur þessi þróun byrjað og ég er viss um það að hún mun halda áfram. En það sem ég held að muni þó skipta sköpum um það hvort tekst að ná atvinnulífi á landsbyggðinni á skrið í framtíðinni er það hvernig menn sjálfir í hinum dreifðu byggðum landsins eru tilbúinir til að standa að verki. Ég er alveg sannfærður um það að samkeppni á eftir að aukast á öllum sviðum. Þeir sem ráða yfir byggðunum og atvinnulífi úti um land munu þurfa að taka þátt í þessari samkeppni. Hlutverk þeirra sem eru í landsstjórninni er að sjálfsögðu að skapa þau skilyrði að atvinnulífið úti á landi geti staðið sig í samkeppninni ef þeir sem þar ráða yfir eru hæfir til þess að reka sín fyrirtæki og eru forsjálir og hyggnir. Þar vil ég sérstaklega taka undir margt af því sem hv. þm. Ólafur Þórðarson hefur sagt um gengismál. Ég tel að það sé algert lykilatriði að gengisskráningin sé rétt og það sé markaðsskráning á gengi íslensku krónunnar. Ég held að það hljóti að verða framtíðin. Þeir sem hafa kynnt sér þetta ágæta rit Seðlabankans hafa komist að því að sú ágæta stofnun er nú allt í einu komin inn á þá skoðun að það eigi að verða markaðsskráning á gengi krónunnar.

Herra forseti. Hér hefur hv. þm. verið það ofarlega í huga að atvinnulífið á landsbyggðinni sé í hættu statt. Það eru ekki ný tíðindi fyrir okkur landsbyggðarfólk að sveiflur einkenni atvinnulífið á einstaka stöðum. En í ljósi tíðinda og yfirlýsinga hæstv. sjútvrh., þar sem hann boðar aflasamdrátt í kjölfarið á niðurstöðu á rannsóknum fiskifræðinga, er sannarlega vá fyrir dyrum. Málum er nefnilega þannig komið á landsbyggðinni að atvinna fólksins þar er bundin við frumatvinnuvegina, landbúnað og sjávarútveg. Minnkandi afli kemur því strax fram í minni tekjum fyrir fólkið sem starfar við fiskvinnslu og sjómennsku og sama gildir um landbúnaðinn þegar nýr búvörusamningur hefur tekið gildi sem kveður á um mikinn niðurskurð. En það er ekki víst að niðurskurður í landbúnaði og niðurskurður í sjávarútvegi komi svo fljótt fram í kjörum þeirra sem starfa í þágu ríkisins á höfuðborgarsvæðinu, í kjörum þeirra sem starfa í þágu ríkistryggðrar þjónustu. Ef þetta verður langvarandi ástand þá má búast við því að þetta komi einnig fram þar. Ég nefndi það í fyrri ræðu minni í þessum umræðum að einn meginvandinn í byggðarþróun undanfarinna ára og áratuga væri röng fjárfestingar- og stofnanastefna ríkisvaldsins. Ég á við þá fjárfestingarstefnu sem hefur miðað að því að ríkisvaldið hefur fyrst og síðast þanist út í Reykjavík. Með þeirri stefnu hefur ríkisvaldið í raun og veru staðið að því að skapa aðstöðumun á milli höfuðborgarsvæðisins og dreifbýlisins. Það má spyrja hvort þessi stefna sé yfir höfuð tilviljun. Það má líka fullyrða að allir fjórir stjórnmálaflokkarnir, Alþfl., Sjálfstfl., Framsfl. og Alþb., hafi tekið þátt í að móta þá stefnu með einum eða öðrum hætti. Hingað koma hv. þm. Framsfl., í þennan ræðustól og nánast þvo hendur sínar af því að hafa komið nálægt byggðamálum eða byggðarþróun sl. 20 ár og telja að allt hafi farið á verri veg strax eftir að núv. ríkisstjórn tók við völdum. Ef við ætlum að ræða byggðamálin í ljósi slíkra öfga þá er ekki von að við komumst langt á leið fram á við. Eitt er víst að það er ekki hægt að láta atvinnulífið á landsbyggðinni afskiptalaust. Það verður aldrei hægt að láta atvinnustarfsemina afskiptalausa. Það er verkefni stjórnmálanna á hverjum tíma að hafa afskipti af atvinnulífinu. Það verður að minna á það í þessum umræðum vegna þess að mér finnst það gleymast aftur og aftur að við búum einu sinni í þessu landi, fámenn þjóð sem byggir á einhliða atvinnustarfsemi og það í sjálfu sér duttlungafullri auðlind sem eru fiskveiðar og landbúnaður. Þetta eru undirstöðurnar. Við erum máttugt fólk, Íslendingar, en við getum ekki öllu ráðið og alls ekki haft stjórn á rás náttúrunnar, þótt við gjarnan vildum. Auðvitað verður að haga landsstjórninni í samræmi við þær aðstæður sem upp koma hverju sinni og þá sérstaklega aðstæður sem við ráðum ekki við. Þess vegna hlýtur það að vera verkefni landsstjórnarinnar að hafa afskipti af atvinnulífinu. Ég skil það vel --- og þó er ég ekki búinn að staldra lengi við í Reykjavík --- að ef maður er búinn að dvelja þar langan tíma, ég segi ekki uppalinn þar á malbikinu og tæpast komist austur fyrir Hellisheiði --- að þá er auðvelt að sjá stjórnmálin í því ljósi að það megi stjórna íslenskri þjóð með patentlausnum úr bókmenntum. En aðstæður fólksins á Íslandi eru allt öðruvísi en að því verði stjórnað með þeim hætti. Eftir stutta veru í fjárln., þar sem við höfum undanfarna daga verið að taka á móti fólki með sín erindi, verð ég að segja að það sem slær mig fyrst er það hvað ríkiskerfið er búið að koma sér vel fyrir stofnanalega hér í Reykjavík, sérstaklega hvað varðar allan húsakost. Það er búið að byggja vel yfir flestar rótgrónar ríkisstofnanir, ekki smáhýsi heldur stórhýsi á flestum stöðum, og þær beiðnir sem berast inn á borð til okkar fjalla fyrst og fremst um að bæta reksturinn í þessum húsum. Hér er ég t.d. með í hendinni bók sem lætur lítið yfir sér. Á henni stendur Náttúruhús í Reykjavík. Þessi bók boðar milljarð í húsi í Vatnsmýrinni. Samkvæmt bókinni á það hús að verða tilbúið 1994, og er bókin gefin út í mars 1990.  Við þurfum að hlusta á hæstv. samgrh. lýsa því fyrir okkur að þetta sé svo dýr aðgerð og mikil og stór, liggur við að himinn og jörð séu að farast, að það sé ekki hægt að hugsa um jarðgöng á Austurlandi fyrr en í fyrsta lagi 1997 eða 1998. Og fylgist þið með: Hvað verður búið að byggja mörg jarðgöng í Reykjavík á þeim tíma? Horfið sjö ár aftur í tímann og spyrjið ykkur að því: Hvað er búið að byggja mörg jarðgöng í Reykjavík á sl. 10 árum? Hér er spurt um gildismat og mælikvarða. Vegna þess að við landsbyggðarfólk stöndum ekki lengur í þeim sporum að afsaka sífellt tilveru okkar. Ég verð að segja það við hæstv. forsrh. að ef einhver björgunarstefna hefur verið í gangi á vegum ríkisins þá hefur hún verið fólgin í því að bjarga Reykjavík til þess að Reykjavík gæti borið alla þá atvinnustarfsemi uppi sem nauðsynlegt er. M.a.s. hefur ríkisvaldið orðið að hjálpa Reykjavíkurborg að reka barnaheimilin í borginni. Ef við horfum á þá starfsemi sem fer fram á Landspítalanum þá er ekki hægt að manna spítalann vegna þess að framboðið á barnaheimilisplássum í Reykjavík er svo lítið að skattpeningarnir af Austurlandi og Vestfjörðum fara í það að greiða niður barnaheimiliskostnaðinn fyrir íbúa Reykjavíkur og nágrennis. Ekki hef ég verið spurður um það hvort þetta sé góð byggðastefna og hvort þetta sé sú byggðastefna sem við viljum fylgja fram. Ég tek heils hugar undir með hv. 1. þm. Vestf. þegar hann og telur upp hér hverja ríkisstofnunina á fætur annarri sem hægt væri að flytja út á land eða inn á land, hvernig sem við viljum orða það. Það er bara spurt um viljann til verksins enda boðar þessi ríkisstjórn það að hún ætlar að gera það. Ég trúi því að að baki þeirri yfirlýsingu sem fram kemur í hvítu bókinni sé hugur að baki og vilji til verksins.

Það er mikil trú.

Við trúum þar til trúin svíkur, hv. 2. þm. Vestf. Þannig skulum við ganga til verks að við vonum þar til vonin svíkur. Það má í því sambandi benda á að bölsýnishljóðið er oft á tíðum of mikið. Og kannski breytist það óvenjufljótt frá því að vera í stjórn og skreppa yfir í stjórnarandstöðu, eins og hv. 2. þm. Vestf. veit. Ef við horfum til framtíðar þá hef ég trú á því að sá hluti EES-samningsdraganna er snýr að sjávarútvegi gæti orðið mikil lyftistöng, sérstaklega á landsbyggðinni, gæti fyrst og fremst verið tækifæri til nýsköpunar, tækifæri til þess að efla með fólki þrótt til að takast á við ný og breytt verkefni í sjávarútvegi. En til þess að slíkt megi verða að veruleika þarf að koma til öflugt átak í samgöngumálum til þess að þétta byggðina. Ekki færa fólkið í millum heldur gera fólki auðveldara að ferðast á milli staða og með því að gera atvinnulífinu auðveldara um allt samstarf og alla samvinnu. Þetta er hluti af þeirri hagræðingu sem er nauðsynleg í sjávarútvegi vegna þess að hagræðing í sjávarútvegi er víðtækari en svo að hún nái einungis inn í fiskvinnsluhúsin sjálf, heldur er hún langtum stærra mál. Það er ljóst að ef okkur auðnast að standa þannig að málum þá má eiga von á nýsköpun og viðreisn í orðsins fyllstu merkingu í atvinnulífinu á landsbyggðinni. Annað mikilvægt mál er þetta sem við alþýðuflokksmenn höfum lagt áherslu á í ríkisstjórninni, að það er að afnema lögin frá árinu 1922 sem banna erlendum skipum að koma til hafnar, landa þar afla og þiggja þjónustu. Við hljótum að sjá að það gæti orðið mikil lyftistöng, t.d. fyrir skipasmíðaiðnaðinn og alla viðgerðarþjónustuna við hafnir landsins að mega eiga viðskipti við þessi skip, sem veiða utan landhelginnar eða af öðrum ástæðum eru hér á ferð. Þegar við stöndum frammi fyrir miklum aflasamdrætti hlýtur það líka að vera fundinn afli ef þessi skip mundu landa afla sínum hér í höfnum. Þetta er stórt mál. Allar aðstæður frá þeim tíma, á árinu 1922 þegar þessi lög voru sett, hafa gjörbreyst. Forsendur allar hafa gjörbreyst þannig að það eru engin rök sjáanleg sem mæla fyrir um að þessi lög séu nauðsynleg. Langtum fremur eru það mjög gild rök sem mæla fyrir því að hér gæti verið um atvinnuuppbyggingu að ræða. Og líka viðbót við verslunarþjónustuna í landinu. Ég kem nú að öðru máli sem hefur verið til umræðu hér í þinginu tvisvar. Hæstv. sjútvrh. hefur rætt um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins nokkrum sinnum hér í þinginu, fyrst í sambandi við umræður um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, síðar um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Og hér hafa þessar hugmyndir, eða þetta frv. til laga sem hér var dreift í dag, verið ræddar og reifaðar. Auðvitað skil ég áhyggjur manna þegar ætlunin er sú að fara að leigja 12 þús. tonn á frjálsum markaði. Þetta er samt ekki nýtt. Í raun og veru er verið að fara leið sem fyrri ríkisstjórn markaði um skipan Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins og ljóst er að þetta getur orðið til uppbyggingar ef rétt er að staðið. Alþfl. hefur alltaf lagt á það áherslu að þegar ríkisvaldið fer að hefja þá starfsemi að leigja kvótann þá verði hvort tveggja að gerast um leið að rekstarskilyrði sjávarútvegsins eða rekstrarskilyrði útgerðarinnar verði bætt og að þetta verði gert í áföngum. Hér er verið að ræða um 12 þús. tonn sem á að byrja að leigja í lok næsta árs eða frá 1. sept. Hér verður að fara hægt af stað. Og það verður líka að huga vel að því hvernig forkaupsrétturinn verður boðinn út, hvernig að því verður staðið að bjóða útgerðum forkaup eða forleigu að þessum kvóta. Ég hef efasemdir um að sú stefna sem er mörkuð hér í 4. gr. þessa frv. sé rétt. Og ég hafði fyrirvara um þá afstöðu mína í þingflokki Alþfl. þegar frv. var þar afgreitt. Ég hef líka fyrirvara um gangverðið á þessum kvóta. Auðvitað vitum við --- og það er ekkert nýtt --- að það er bullandi leiga í gangi á kvóta. Það er bullandi kvótasala í gangi líka. Það er ein versta afleiðingin af gildandi kvótakerfi að kvótaskiptin geta numið þremur til fjórum milljörðum á ári eins og þau hafa gert. Það þarf ekki annað en að lesa auglýsingarnar í dagblöðunum til að sjá það, þar sem bæði er verið að auglýsa eftir kvóta á leigu og líka verið að bjóða kvóta til leigu og sölu. Við vitum það líka að kvótinn er orðinn verðmætari en skipin sjálf. Eins og ég hef áður sagt þarf lítið byggðarlag að borga 100 milljónir króna fyrir 600 tonna kvóta. Það er mikill skattur sem þetta kerfi leggur á fólkið á landsbyggðinni og það þýðir ekkert að koma hér fram og tala um auðlindaskatt þann sem Alþfl. hafi boðið eins og eitthvert nýtt kerfi. Alls ekki.

Bættu honum við.

Ekki einu sinni að bæta honum við, nei, nei, nei. Það er ekki verið að tala um að bæta honum við, hv. 4. þm. Austurl. Það er verið að tala um að bæta honum til hliðar við þetta kerfi sem þú þekkir vel.

Bæta honum við til hliðar.

Til hliðar já, ekki við. Og ég sagði að ég hefði efasemdir uppi um að þessi stefna, sem boðuð er í 4. gr. frv., væri sú skynsamlegasta. Er það skynsamlegt t.d. að sá afli, sem landað er í erlendum höfnum, gefi forkaup að þessum 12 þús. tonnum? Er það skynsamlegt að frystitogararnir hafi forkaup að þessum 12 þús. tonnum? Ef við ætlum að efla atvinnulífið í landinu, mundum við hugleiða þetta, t.d. að þau skip, sem landa og hafa landað heima, ættu fyrsta forkaupsrétt, forleigurétt í þennan kvóta. Ef eitthvað verður afgangs gætu aðrir komið og tekið þátt í samkeppni um að bjóða hæsta verð í hann. Ég efast líka um að það eigi að selja eða leigja þennan kvóta á gangverði fyrsta, annað og þriðja sinn. Við höfum talað um að það eigi að fara í þetta í áföngum. Það má segja að fyrsti áfangi sé nú þegar hafinn. Þetta frv. boðar það að þessum 12 þús. tonnum verði skipt án þess að nokkur greiðsla komi fyrir í samræmi við þann kvóta sem skipin hafa nú þegar. Ég er ekki viss um að við eigum að fara af fullum krafti í að taka fullt verð, heldur að gefa þessu góðan tíma í áföngum.  Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni. En það er nauðsynlegt að taka byggðamálin föstum tökum núna. Ég fagna þeirri stefnubreytingu sem hæstv. forsrh. hefur lýst yfir í sambandi við afstöðu sína til Byggðastofnunar að nokkru leyti og þá sérstaklega til Atvinnutryggingarsjóðs og vonandi til byggðarinnar í landinu. Fólkið í landinu fagnar hverri slíkri stefnubreytingu. Ég veit að þegar landsstjórnin og ráðherrarnir eru komnir að fullu til verka, og þá sérstaklega hæstv. ráðherrar Sjálfstfl., sem hafa kannski ekki haft sömu reynslu af stjórnarstörfum sl. tvö til þrjú ár, komist þeir að raun um að hv. 1. þm. Vestf. hefur rétt fyrir sér í mörgum efnum, og flestum þegar byggðamálin eru annars vegar. Það er gott fyrir hæstv. ráðherra Sjálfstfl. að taka mark á ræðum hans vegna þess að þar er talað í krafti reynslu og þekkingar, hvort tveggja reynslu og þekkingar á lífskjörum fólks og stjórnunarstörfum, á störfum af því að stjórna þessu landi. Við sem yngri erum eigum að meta að verðleikum þessa reynslu og taka mark á henni í störfum okkar.

Herra forseti. Þessi umræða hefur staðið síðan kl. 1 í dag og reyndar var um samið að reyna að ljúka umræðunni á þessum degi. Þó er mér kunnugt um að enn eru nokkrir á mælendaskrá og tíminn frá því um kvöldmat hefur að mestu leyti utan ein ræða eða svo farið í miklar ræður stjórnarliða og ádeilur á stefnu eigin ríkisstjórnar og hér hafa verið send skot til ýmissa ráðherra sem ekki eru viðstaddir. Hér er aðeins hæstv. forsrh. viðstaddur. En þeir hafa farið víðar og fleiri hafa fengið dýfur frá sínum stuðningsmönnum. Nú vildi ég inna hæstv. forseta eftir því hvort hann hugsi sér að halda áfram þessari umræðu undir þessum kringumstæðum. Sannast sagna hefur umræðan þróast nokkuð á sérkennilegan veg sem var varla hægt að sjá fyrir, að stjórnarliðið mundi upphefja slíkar deilur sem hafa verið hér síðan um kvöldmatarhlé. Ég vil því inna hæstv. forseta eftir þessu, hvað hann hugsi sér með framhaldið á þessari umræðu því að ég sé ekki að það sé forsvaranlegt að halda henni áfram eins og hún hefur þróast án þess að fleiri ráðherrar en forsrh. séu viðstaddir.

Forseti þakkar þingmanni ábendingu hans. Það var tekin ákvörðun um það, eins og þingmaðurinn nefndi, að ljúka þessari umræðu í dag og það er vilji forseta að umræðunni verði haldið áfram með það í huga að reynt verði að ljúka umræðunni og gef ég hv. 3. þm. Austurl. orðið.

Virðulegi forseti. Sú umræða, sem hér hefur farið fram, er fyrir margar sakir afar athyglisverð og það er vissulega ástæða til að rifja enn einu sinni upp að umræða um byggðamál hefur ekki farið fram í sama mæli og nú er, a.m.k. ekki síðan ég kom á þing. Það er líka athyglisvert, og reyndar niðurstaða af þessari umræðu, að finna hvað áhuginn er almennt mikill fyrir byggðamálum í þinginu og reyndar áhyggjurnar líka. Það er afar þýðingarmikið sem komið hefur skýrt fram í umræðunni og ég hafði m.a. orð á í fyrri ræðu minni að stjórnmálaflokkunum, þá öðrum en Kvennalistanum, færi tæpast að vera að togast á um hvernig komið væri í byggðamálum þar sem þessi mál hafa þróast eftir þeim pólitíska valdaferli sem allir gömlu stjórnmálaflokkarnir eiga fulla ábyrgð á. Hér var haft orð á því að þingmenn Sjálfstfl. væru ekki sammála í þessari umræðu. Ég hlýt að vekja athygli á að margir af nýjum þingmönnum Sjálfstfl. sem hafa talað hér eru menn sem hafa tekið að sér pólitískt forræði víða úti um land og ég sé ekki að það sé neinn holhljómur í þeirra málflutningi. Sumar af bestu ræðunum sem hafa verið fluttar í þessari umræðu hafa verið fluttar af þessum nýju þingmönnum Sjálfstfl. Það sýnir að í síðustu kosningum hafa menn valið sér fulltrúa inn á þingið úr hópi sjálfstæðismanna sem hafa bæði mikinn áhuga og miklar skyldur gagnvart landsbyggðinni. Nú er það reyndar svo að á mínum þingferli hef ég ekki orðið var við erfiðleika í sambúð okkar sjálfstæðismanna um byggðamál og margar af mínum ánægjulegustu minningum sem ég á um samstarf við alþingismenn eru m.a. bundnar við afstöðu alþingismanna Reykvíkinga um málefni sem snerta byggðir landsins. Ég minnist þess m.a. að ég hygg að langflestir þeirra alþingismanna sem hafa setið með mér í mínum þingflokki hafi farið í fundaferðir með mér um mitt kjördæmi. Það hafa ekki orðið árekstrar í sambandi við byggðamál í þeirri umræðu. Sannleikurinn er sá að samstaðan meðal fólksins í landinu um þessi mál er miklu meiri heldur en menn stundum kunna að ætla þegar reynt er að skjóta rakettum á loft í sambandi við byggðamálin. Það vekur hins vegar nokkra eftirtekt í sambandi við þessa umræðu hvað samstarfsflokkur Sjálfstfl. í ríkisstjórn er fáorður um þessi málefni. Það hefur bara einn þingmaður flokksins tekið þátt í þessari umræðu. Ég tel ekki með þá ræðu sem varaformaður flokksins flutti hér við fyrri hluta umræðunnar. Hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson hefur tekið tvívegis til máls og til þess að gæta allrar sanngirni, þá sagði varaformaður flokksins hér fáein orð við fyrri hluta umræðunnar, en að öðru leyti hafa alþýðuflokksmenn haldið sig nokkuð til hlés í þessari umræðu. Þetta vekur eftirtekt. Það sem menn tala gjarnan um er að efla byggðina með því að flytja stofnanir út á land og stækka sveitarfélögin. Þessi atriði fara náttúrlega bæði vel í munni. En það er ekki hægt að komast hjá því að minna á að það er ekkert auðhlaupið að því að flytja stofnanir út á land. Við höfum auðvitað skyldur gagnvart fólkinu í landinu hvar sem það er, hvar sem það á rætur og hvar sem það á fjölskyldur. Og það er ekki gert í einu vetfangi að taka upp einhverja tiltekna stofnun og skáka henni til í landinu. Þessi mál verða að þróast. Þróast á lengri tíma. Þannig hefur það orðið með Háskólann á Akureyri. Það var sérstakt tækifæri í sambandi við Skógrækt ríkisins. Sú tilfærsla tókst vel. En ég óttast að það muni valda erfiðleikum að framkvæma slíka tilflutninga á skömmum tíma. Ég held að það sé hárrétt aðferð sem Byggðastofnun var búin að samþykkja og ákveða áður en ég kom í stjórn þeirrar stofnunar, að þróa verkefni Byggðastofnunar út á landsbyggðina, byrja á Akureyri eins og gert var, síðan var haldið í afskekktasta kjördæmið, til Vestfjarða, og það hefur verið tekin ákvörðun um að byggja stofnunina upp austur á landi, meira að segja á þessu ári, og í framhaldi af því verði komið fyrir skrifstofu norður á Sauðárkróki. Og þá er auðveldara með starfsemi Byggðastofnunar að greina hana upp í smærri einingar, austur á Selfossi, Hellu eða Hvolsvelli eða uppi í Borgarnesi eftir því sem ástæður leyfa. Við eigum að þróa þessi verkefni. Þannig getum við skapað marktæka umræðu um þessa tilflutninga. Það er eins um stækkun sveitarfélaganna og get ég reyndar mjög tekið undir það sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um þau efni. Það er mikið lausnarorð um þessar mundir að stækka sveitarfélögin. Einhver komst þannig að orði hér í umræðunni að hagur sveitarfélaganna hvers og eins færi nokkuð eftir því hver væri vilji og metnaður þeirra sem þar stjórna, þeirra sem þar búa. Ég held að með því að þjappa valdinu saman gæti það afl sem felst í þessari lýsingu, í þessum orðum eitthvað minnkað. Það er hárrétt sem hefur komið hér fram að við bætum ekkert úr þó að við sameinum tvö veik sveitarfélög. Þau verða á stærri fleti, en þau verða veik áfram. Fólkið í landinu hefur völd til þess að breyta mörkum sveitarfélaganna. Til þess hefur það vald og það er áreiðanlegt að ef sameining á að skila árangri, þá verður að gera það með þeim hætti að það sé bærileg sátt um þau mál. Undir öðrum kringumstæðum gengur það verklag ekki upp. Af því að ég veit að af andstæðingum Sjálfstfl. verður snúið út úr þeim ummælum hv. 5. þm. Norðurl. v. að gjaldþrot geti stundum verið skásti kosturinn til að koma atvinnulífinu aftur í gang má ég til með að undirstrika það sérstaklega, sem ég geri ráð fyrir að við hv. þm. Vilhjálmur Egilsson séum sammála um en kom hins vegar ekki fram í hans ræðu, að gjaldþrot er feiknalega mikið mál. Í fámennum byggðarlögum snerta gjaldþrot svo að segja hvert einasta mannsbarn. Gjaldþrotin eru þá auðvitað ekkert annað, ef þau eru eitthvert tæki, en það að aðrir verða fyrir áföllunum. Það minnkar fjármagnskostnaðurinn hjá gjaldþrotafyrirtækinu með því að það losar sig við að greiða áfallna reikninga, áfallnar skuldbindingar. Mér finnst það hroðaleg hugsun að horfa til þess að slíkir hlutir geti talist bjargráð. Hv. 3. þm. Reykv. flutti áðan ræðu --- eina af þessum kenningaræðum --- og komst að þeirri niðurstöðu að Byggðastofnun ætti uppruna sinn í pólitískum tímamótum hér á Íslandi, þegar vinstri stjórn hefði tekið við og blásið af áhrif og stefnu viðreisnarstjórnarinnar. Menn verða helst að fara rétt með þegar þeir eru að flytja sagnfræði hingað inn í þingið. Það var reyndar rétt sem hann sagði, að Byggðastofnun hefði tekið við af Framkvæmdastofnun, en Framkvæmdastofnun kom ekkert í heilu líki, hún fæddist ekkert í heilu líki á því herrans ári 1971, að mig minnir. Að henni lágu einmitt ræturnar sem voru teknar á viðreisnartímanum, Atvinnujöfnunarsjóðurinn, Atvinnutryggingarsjóðurinn og atvinnumálanefndirnar og sú ákvörðun, sem var tekin við stofnun álversins í Straumsvík, að af álgjaldinu færu 4 / 5 til Atvinnujöfnunarsjóðs, að því er ég hygg, en 1 / 5 til Hafnarfjarðarbæjar. Þetta er rótin. Hún er úr viðreisnartímanum. Eitt af mörgu góðu og kannski því allra besta sem þá var einmitt tekist á við. Það er líka eftirtektarvert, eins og 1. þm. Vestf. hefur reyndar hrakið, að það hafi verið sérstaklega Framsfl. sem hafi unnið að því og náð því fram við aðra flokka að treysta stöðu Byggðastofnunar. Það er þeim mun eftirtektarverðara að þetta skuli vera sagt af, að því er ég hygg, aðstoðarmanni fyrrv. forsrh. Sjálfstfl., en það var einmitt í stjórnartíð Geirs Hallgrímssonar árið 1976 sem ákveðið var að framlög til Byggðastofnunar á fjárlögum skyldu nema 2% af heildarfjárlögum.  Ég er hins vegar þakklátur hv. þm. fyrir þær tölur sem hann gaf hér upp. 12 milljarðar á 20 ára ferli, það er það sem hefur gengið til þessara byggðamála, 0,5% af fjárlögum. Það eru nú öll ósköpin. Og það var líka slæmt í máli ræðumanns, hv. 3. þm. Reykv., að hann skyldi ekki fara rétt með upphæð útlána hjá Byggðastofnun sem hann tilgreindi að væru 18 milljarðar kr. Hið rétta er að hér er um 9 milljarða að ræða. Hitt er Atvinnutryggingarsjóðurinn og það, eins og menn vita, var skuldbreyting og náttúrlega algjörlega óháð þessari stofnun ef menn vilja hafa það sem er réttast. En þess vegna segi ég nú frá þessum tölum, þessari þróun mála, að ræðumaður kemst í lok síns máls að þessari niðurstöðu, með leyfi forseta: ,,Ég er þeirrar skoðunar að forsaga Byggðastofnunar og hinar röngu forsendur sem liggja að baki stofnuninni valdi því að hún á í miklum erfiðleikum með að sinna hlutverki sínu við nútímalegar aðstæður.``  Ég skal ekkert segja um það hvaða árangri Byggðastofnun hefur skilað á þessum ferli, en þegar menn tala um þessa peninga, 0,5% af fjárlögum, og ef verið er að tala um þátt skattborgaranna í þeim efnum, verða menn náttúrlega líka að fara yfir það svið hvort til einhvers árangurs hefur leitt. Það er auðvitað alveg grundvallaratriði. Ef menn ætla að tala um útgjöld verða menn líka að leita eftir því að fá það út hvaða árangri slíkt hefur skilað. Því get ég ekki svarað í sambandi við Byggðastofnun. Landbn. Alþingis hefur fjallað um annan sjóð, ekkert mjög óskyldan Byggðasjóði, Framleiðnisjóð landbúnaðarins, sem var stofnsettur með lögum árið 1985 eða a.m.k. stórefldur á því ári. Við spurðum mjög grannt um það hvaða árangri þessi sjóður hefði skilað í sveitum landsins eða hverju hann hefði átt þátt í að koma til betri vegar. Þeir sem stjórna sjóðnum fengu góðan tíma til að svara þessari fyrirspurn. Eftir því sem næst verður komist eru atvinnutækifæri, eða atvinnufæri, sem sá sjóður hefur átt þátt í að skapa í landinu, í sveitum landsins, um 10% af þeirri atvinnu sem fer fram í sveitum landsins nú, á ekki lengri tíma en þetta. Það er út af fyrir sig góð aðferð til að skýra þetta mál aðeins betur að benda á að á þessum árum hafa bændur landsins byggt upp þrjár Sögur, gistirými sem er þrefalt á við það sem er hér vestur á Melum, í bændagistingu. Það hefur ekki farið svo mikið fyrir þessu. Það hefur ekki verið sú umræða uppi sem var þegar hótelið var stofnsett hér í Reykjavík og mikil umræða og miklar deilur hlutust af, jafnvel málaferli. Þetta hafa bændur gert og sveitafólk á fáum árum, að koma upp gistirými sem er þrefalt á við Hótel Sögu. Það eru þessir voðalegu sjóðir sem hafa gert þessu fólki þetta kleift, Byggðasjóður og Framleiðnisjóður. Hvað skyldi þetta vera mikið fjármagn? Og hvað skyldu mikil verðmæti hafa skapast með þessu framtaki? Hvað skyldi þjóðarbúið njóta þessa í ríkum mæli? Það þarf nefnilega að leggja saman og draga frá og þar verður náttúrlega að beita réttum tölum. Það er miklu víðar sem þetta gerist úti um byggðir landsins. Auðvitað þurfum við að efla byggðirnar með því að gera fólki kleift að þróa ný verkefni. Það hlýtur að vekja athygli, ekki einungis við þessa umræðu á Alþingi, heldur þegar litið er til þjóðfélagsumræðunnar, hvað hún hefur breyst gagnvart bændum landsins og íslenskum landbúnaði. Kannski finnst mönnum að þar hafi verið nóg að gert svo að ekki sé eins fýsilegt til vinsælda á pólitískum vettvangi núorðið og áður var að níðast á bændum landsins og sveitafólki. Hér hefur landbúnaðinn borið á góma og ég er ánægður með það sem um hann hefur verið sagt. Þar eru þó einkum tveir menn sem hafa farið fyrir þeirri umræðu, það er hv. 1. þm. Vestf. og það er fyrrv. landbrh. Búvörusamningurinn og það sem var sagt um hann fyrir síðustu kosningar er mér í fersku minni. Ég er einn af þeim, kannski hér um bil eini maðurinn í mínum þingflokki, sem ekki voru ánægðir með þann samning. Það var ekki vegna þess að ekki færu í hann peningar, heldur vegna hins hvernig andinn er í þeim samningi. Og ég vildi, vegna þess að þau ákvæði eru skilyrt við afstöðu Alþingis --- það mætti vel segja mér að ég og hæstv. fyrrv. landbrh. værum sammála að þessu leyti þegar til þeirrar umræðu kemur --- sannarlega eiga hlut að því að laga þann tón. Hins vegar er það annað mál að ég var ekki einn í hópi þeirra þingmanna Sjálfstfl. sem gáfu um það sverar yfirlýsingar að ekki mætti koma til flats niðurskurðar, fækkunin mætti ekki verða flöt. 

Ég hlusta á hvert orð.

--- Á grundvelli þeirrar reynslu sem hefur fengist með þessu fyrra aðlögunarskeiði hljóta menn auðvitað að meta hvaða áhrif t.d. 15% flatur niðurskurður kunni að hafa á sauðfjárræktina í landinu. Það er svo annað mál að ég á afskaplega auðvelt með að láta hv. 4. þm. Norðurl. e. njóta fullkomins sannmælis um að það var afreksverk hjá honum að ná fram þessum samningi. Það er fjarri því að ég kæri mig um að draga einhverja dul á þá niðurstöðu. Kannski er hann þess vegna líka guðfaðir núv. ríkisstjórnar.  Ég endurtek það sem ég sagði áðan að mér þykir vænt um það sem kom fram í þessari umræðu í sambandi við landbúnaðinn og einmitt það sem haft var orð á um vilja og metnað. Það er náttúrlega grundvallaratriði að menn hagi þannig störfum á vettvangi stjórnmálanna að það fólk, eins og annað, geti notið sannmælis um þau efni. Það er margt sem gerist einmitt núna í starfi bænda landsins sem er afskaplega áhugavert og skemmtilegt og þá á ég sérstaklega við þau miklu áform sem uppi eru um gróðurvernd og græðslu landsins og bændurnir sjálfir eru auðvitað burðarásar í, enda hafa þeir forræði yfir landinu og undir öðrum kringumstæðum er ekki hægt að vinna það verk. Ég vék að því í upphafi að það væru allir gömlu flokkarnir sem bæru ábyrgð á því hvernig komið væri í málefnum byggðarlaganna og það er að sjálfsögðu fjarstæða að kenna það núv. ríkisstjórn hvernig ástandið er um þessar mundir. Það ættu allir að vita. Menn mega hins vegar ekki gleyma því, og auðvitað kemur að því að það verði eftir því litið, að það er Sjálfstfl. sem nú er valdaaðilinn í byggðamálum. Sjálfstfl. fer með forustu í byggðamálum. Hann er byggðamálaflokkurinn, og ekki nóg með það heldur ræður Sjálfstfl. yfir sjávarútvegsmálunum sem auðvitað hafa meiri áhrif úti á landsbyggðinni en nokkur annar málaflokkur. Sjálfstfl hefur forræði fyrir landbúnaðarmálunum og Sjálfstfl. hefur líka forræði fyrir samgöngumálunum. Ég er ekki viss um 

Ekki trufla ræðumann.

Það er enginn að trufla hann.

Þetta gátu þeir gert mér, blessaðir, þegar þeir hafa raðað sér á mælendaskrá og ég er búinn að halda báðar mínar ræður. Það breytir út af fyrir sig engu. 

Það er rétt.

Frá þeim skyldum mun Sjálfstfl. að sjálfsögðu alls ekki hverfa.