Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir ári flutti ég hér á Alþ. yfirlitsskýrslu um utanríkismál. Það var hinn 24. febrúar í fyrra. Með tilvísun til þeirrar skýrslu er nú ætlun mín að rekja helztu atburði s. l. árs á alþjóðavettvangi, sem einkum snerta hagsmuni íslenzku þjóðarinnar, og geta þá jafnframt athafna og afstöðu ríkisstj. til utanríkismála. Eru þar með talin varnarmálin eða stefnan í öryggismálum lands og þjóðar. Enda þótt tímabilið, sem litið er til, sé ekki lengra en eitt ár, geta slíkar skýrslur um svo margvíslega málefnaflokka, sem falla undir utanríkismál, ekki orðið annað en útdráttur helztu mála og ágrip atvika í hverju tilfelli. Það verður aðeins unnt að stikla á stærstu atriðunum, en ógerningur er að gera öllum utanríkismálum s. l. árs skil í stuttu máli. Að þessu sinni mun ég ekki fara nánar út í undirstöðuatriði, sem liggja til grundvallar utanríkisstefnu okkar. Ég minni aðeins á þau ummæli mín í fyrra, að utanríkisstefna ríkisstj. markast aðallega af fjórum meginþáttum: 1. Náinni samvinnu við hin Norðurlöndin. 2. Þátttöku í störfum Sameinuðu þjóðanna. 3. Þátttöku í Norður-Atlantshafsbandalaginu. 4. Góðri samvinnu við okkar viðskiptalönd og raunar við allar þjóðir, án tillits til þess, hvernig þær haga sínum innanlandsmálum og stjórnarfari. Það, sem hér fer á eftir, greinist í stórum dráttum í þessa 4 aðalþætti íslenzkra utanríkismála. 18. þingfundi Norðurlandaráðs er nýlega lokið hér í Reykjavík. Var það í þriðja sinn, sem Norðurlandaráð hefur haldið fundi hér á landi. Fór þinghaldið hið bezta fram öllum til sóma, sem áttu þar hlut að máli. Eins og alþm. er bezt kunnugt, er Norðurlandaráð einungis ráðgefandi stofnun. Það samþykkir ályktanir til ríkisstjórnanna, eins og segir í starfsreglum ráðsins. Orð eru til alls fyrst, og hefur Norðurlandaráð imprað á mörgu góðu máli eða komið þeim til leiðar. Þar hafa margar hugmyndir fyrst verið ræddar og afstaða Norðurlanda á fjölmörgum sviðum verið samræmd, og þó sérstaklega í menningarmálum, félagsmálum og réttarreglum ýmiss konar og einnig í samgöngumálum og efnahagsmálum. Á ári hverju eru geysimörg mál, sem koma til umræðu á þingfundum Norðurlandaráðs, sum hver mikilvæg og önnur ekki, eins og gengur og gerist. Hafa jafnvel ábyrgir aðilar líkt ráðinu við pappírsmyllu vegna þess mikla málafjölda, sem þar er tekinn fyrir á stuttum tíma. Endurskoðun fer nú fram á starfsreglum Norðurlandaráðs, og hefur nefnd undir forystu Karls August Fagerholm starfað um skeið að þessari endurskoðun. Liggja nú fyrir þrjár álitsgerðir frá nefndinni og ákveðnar till. að viðbótarákvæðum við samstarfssamning Norðurlanda, er gerður var í Helsingfors 1962. Á fundinum hér í Reykjavík var samþ. að mæla með þessu samningsuppkasti við ríkisstj. En erfitt verður eflaust að skera niður málafjöldann, og raunar er það ekki æskilegt á meðan Norðurlandaráð er starfhæft og skilar frá sér samþykktum í mikilvægum málum. Við Íslendingar höfum tekið virkan þátt í þessu samstarfi, bæði á vegum Norðurlandaráðs, á vegum ríkisstj. beint og einnig á vegum fjölmargra stofnana, og þannig treyst samband okkar við Norðurlönd. Eigum við tvímælalaust að mínu viti að halda áfram á þeirri braut og leggja enn meiri rækt við norrænt samstarf. Þar er um auðugan garð að gresja og margir möguleikar fyrir hendi, sem við eigum að notfæra okkur af beztu getu. Almennt ber mönnum saman um, að þetta síðasta þing Norðurlandaráðs hér í Reykjavík hafi verið hið merkasta, jafnvel hið mikilvægasta fram til þessa, er marka muni tímamót í norrænni samvinnu. Ber þar ýmislegt til. Þetta er í fyrsta skipti, sem sérstakir fulltrúar frá Færeyjum og Álandseyjum áttu rétt til setu á þingfundum Norðurlandaráðs. Var það okkur Íslendingum ekki sízt gleðiefni, að fagna þátttöku Færeyinga, okkar næstu nágranna, í þinghaldi Norðurlandaráðs hér í Reykjavík. En það eru störf ráðsins og samþykktir, sem skipta þó mestu máli, þegar svo djúpt er tekið í árinni að ræða um straumhvörf í norrænni samvinnu. Ef litið er á langan lista yfir ályktanir síðasta þings, en þessar ályktanir voru samtals 36 að tölu, - þá ber tvær samþykktir þar öllu hæst, auk þeirra sem ég hef þegar nefnt, um endurskipulagningu sjálfrar stofnunarinnar. Í fyrsta lagi, ályktun um eflingu samstarfsins í menningarmálum; en ráðið leggur til, að gerður verði á næstu misserum samningur um víðtækt menningarsamstarf Norðurlanda. Verði samningsgerð þessari lokið eigi síðar en 1. janúar 1972. Hin ályktunin, sem ég hef í huga, fjallar um Nordek-samvinnuna, sem verið hefur ofarlega á baugi að undanförnu. Lagði Norðurlandaráð til með öllum greiddum atkv., að Nordek-samningurinn verði sem fyrst lagður fyrir þjóðþing Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar til samþykktar, þannig að afgreiðslu ljúki á vorþinginu og fullgildingarskjöl verði strax afhent að fengnu samþykki. Fer ekki á milli mála, að Nordek-samningurinn var veigamesta málið, sem Norðurlandaráð fjallaði um að þessu sinni. Það hafa verið gerðar margar tilraunir til þess að koma á samningum um efnahagssamvinnu Norðurlanda, en samningatilraunir um tollabandalag og samvinnu á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs hafa allar farið út um þúfur fram til þessa. Danmörk, Noregur og Svíþjóð hafa raunar öll verið í EFTA frá upphafi, Finnland varð þar aukaaðili rúmu ári eftir að EFTA var stofnað, - og innbyrðis verzlunarviðskipti Norðurlanda hafa einmitt aukizt stórlega vegna aðildar þeirra að EFTA. En Fríverzlunarsamtök Evrópu eru ekki tollabandalag, þ. e. a. s. það eru engin ákvæði um sameiginlegan ytri toll EFTA-ríkjanna gagnvart löndum, sem standa fyrir utan Fríverzlunarsamtökin. Í EFTA-samningnum eru heldur ekki ítarleg ákvæði um samvinnu í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum. EFTA-samningurinn fjallar fyrst og fremst um tollfrjáls viðskipti með iðnaðarvarning á milli aðildarríkjanna. Fyrir tveimur árum var ástandið þannig í markaðsmálum Evrópu, að ekkert útlit virtist vera fyrir inngöngu þeirra ríkja, sem sótt höfðu um aðild að Efnahagsbandalagi Evrópu. Frakklandsforseti hafði þá öðru sinni bægt Bretum frá inngöngu í Efnahagsbandalagið og þar með einnig Dönum og Norðmönnum, sem óskað hafa eftir fullri aðild að Rómarsáttmálanum um stofnun Efnahagsbandalags Evrópu. Viðræðum um aðildarumsóknir virtist slegið á frest um ófyrirsjáanlegan tíma. Þetta ástand í markaðsmálum álfunnar setti sinn svip á umræðurnar á 16. fundi Norðurlandaráðs í Osló í febrúarmánuði 1968, og þá var það, að Hilmar Baunsgård, forsætisráðherra Dana, vakti máls á þörfinni fyrir aukið efnahagssamstarf Norðurlanda. Að frumkvæði Dana var síðan boðað til fundar forsrh. Norðurlanda í Kaupmannahöfn tveim mánuðum seinna, en af Íslands hálfu sat viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, fundinn. Á Kaupmannahafnarfundinum var ákveðið að setja á stofn embættismannanefnd og hefja samningaviðræður um eflingu efnahagssamvinnu Norðurlanda. Síðan hafa þær viðræður staðið nær stanzlaust og bæði ráðh. og embættismenn hafa fjallað um málið á fjölmörgum fundum. Um miðjan júlímánuð í fyrra sendi embættismannanefndin frá sér skýrslu ásamt uppkasti að samningi um stofnun samtaka um norræna efnahagssamvinnu, Nordek. Hafði þá þegar náðst samkomulag um samningsákvæði á velflestum sviðum, en þó ekki öllum. Voru það aðallega 5 málaflokkar, sem erfiðast var að ná samkomulagi um í veigamiklum atriðum. Þeir snertu ytri tollinn, landbúnaðinn, sjávarútveginn, réttindi til atvinnurekstrar og sameiginlega sjóði, upphæðir þeirra og skiptingu innbyrðis. En áfram var haldið að vinna að lausn þessara mála, og í nóvember s. l. settu forsrh. sér það mark að ljúka samningsgerðinni fyrir fund Norðurlandaráðs hér í Reykjavík. Um tíma blés þó ekki byrlega, því að í desemberbyrjun skýrði finnska ríkisstj. frá því, að finnskir ráðh. mundu ekki geta tekið þátt í frekari samningaviðræðum. Lausn var þó fundin á þessum vanda, þegar kom fram í miðjan janúarmánuð, og fengu þá finnsku þm. umboð til þess að ganga frá Nordek-samningsuppkastinu að öllu leyti, enda hafði þá verið samþ. viðbót við uppsagnarákvæði samningsins að ósk finnsku ríkisstj. þess efnis, að sérhvert aðildarríki gæti hætt Nordek-samstarfinu um leið og eitthvert annað aðildarríki tekur ákvörðun um að ganga í Efnahagsbandalag Evrópu. Hefur því verið lýst yfir af Finna hálfu, að þeir muni hætta samstarfinu og segja samningnum upp fyrir sitt leyti, þegar hafnir verða raunhæfir samningar um aðild einhvers Norðurlandanna að Efnahagsbandalagi Evrópu. Það stóðst á endum, samningsgerðinni lauk hinn 4. febrúar s. l. í Stokkhólmi, er þátttakendur í Norðurlandaráði voru að tygja sig til Íslandsferðar. Lögðu embættismennirnir þá fram nýja skýrslu, en þeir höfðu verið í nánu sambandi við forsrh. sína, meðan á síðustu samningafundum stóð. Eitt vandamál var þó enn óleyst, en það voru fjármálin, en samkomulag náðist hér í Reykjavík milli forsrh. um heildarupphæð Nordeksjóðanna og skiptingu þeirra. Með fullfrágengið samningsuppkast og meðmælaályktun Norðurlandaráðs ættu ríkisstjórnirnar fjórar að geta innan skamms undirritað Nordek-samninginn, þannig að þjóðþingin fái tækifæri til að ræða og afgreiða samþykktir um fullgildingu hans, áður en vorþingum lýkur. Með samþykki þjóðþinganna gæti því Nordek-samningurinn tekið gildi á sumri komanda, er fullgildingarskjölin hafa verið afhent. Ekki er þó með öllu víst, að þessi tímaáætlun standist. Veltur þar aðallega á afstöðu finnsku ríkisstj., en þingkosningar fóru fram þar nú alveg nýlega, um síðustu helgi, og getur verið, að þær kosningar valdi einhverju um, hve langan tíma það tekur að fá samþykkt ríkisþinganna í þessu efni. Því er ekki að leyna, að viðhorfin til Nordek eru nokkuð misjöfn, og skiptir þar meginmáli afstaða Norðurlanda til Efnahagsbandalags Evrópu. 3 þjóðir af 4 hafa lagt fram inntökubeiðni í Efnahagsbandalagið. Danir og Norðmenn óska eftir fullri aðild, en Svíar hafa beðið um viðræður um nánari tengsl við bandalagið. Á Haag-fundi leiðtoga Efnahagsbandalags Evrópu í byrjun desembermánaðar s. l. var tekin ákvörðun um að hefja viðræður á fyrri hluta þessa árs, 1970, við þær þjóðir, sem óskað hafa aðildar að bandalaginu. Standa nú vonir til, að slíkar viðræður um aðild að Efnahagsbandalaginu beri árangur, þar sem afstaða Frakka virðist hafa breytzt og þær þjóðir, sem lagt hafa fram inntökubeiðnirnar, hafa fullan hug á að hraða viðræðunum eins og unnt er. En viðræðurnar munu þó taka sinn tíma, jafnvel þó að allt gangi vel, sem raunar er alls óvíst og enginn getur sagt fyrir um. Danski markaðsmálaráðh., Paul Nybo Andersen, skýrði t. d. frá því í þingræðu, daginn áður en hann hélt til Íslands á Norðurlandaráðsfundinn, að hann reiknaði með því, að raunverulegar samningaumræður byrjuðu með haustinu og tækju þær a. m. k. eitt ár. Síðan tæki annað ár að ganga frá fullgildingu aðildar með samþykki þjóðþinganna, þannig að aðild gæti tekið gildi í fyrsta lagi 1. janúar 1973. Og danska stjórnin álítur ekki nauðsynlegt að fara fram á aðlögunartíma, heldur geti Danir gengizt undir öll ákvæði Rómarsáttmálans, sem liggur til grundvallar bandalaginu, um leið og aðild er fullgild. Að þessu stefna Danir, fullri aðild á sem skemmstum tíma, og vísa til þess, að Nordek hafi frá upphafi verið ætlað m. a. að auðvelda sérhverri Norðurlandaþjóðanna þátttöku í víðtækara efnahagssamstarfi í Evrópu. Á hinn bóginn er svo afstaða Finna. Þeir eru eina þjóðin af þessum 4, sem ekki hafa farið fram á viðræður við Efnahagsbandalag Evrópu, og þeir lýsa yfir því, að þeir óski að hafa frjálsar hendur, ef og þegar eitthvert Norðurlandanna gengur í Efnahagsbandalagið. Þarna á milli standa svo Norðmenn og Svíar. Afstaða Norðmanna er að vísu mjög svipuð afstöðu Dana, en þó er hún kannske ekki alveg eins ákveðin. En meiri hl. þingsins er þó örugglega fylgjandi fullri aðild að Efnahagsbandalagi Evrópu. Svíar vilja aftur á móti halda fast við hlutleysisstefnu sína í utanríkismálum, eins og raunar Finnar líka, en munurinn er sá, að Svíar hafa óskað eftir viðræðum við Efnahagsbandalagið, enda þótt þeir treysti sér ekki til þess að sækja um fulla aðild. Allt stendur þetta eða fellur með því, hvernig Bretum farnast nú næstu mánuðina, er þeir hefja samningaviðræður á nýjan leik við Efnahagsbandalagið. En viðhorfin hafa breytzt til mikilla muna. Nú ríkir bjartsýni, raunar misjafnlega varfærin, en þegar Nordek-viðræðurnar hófust fyrir tveimur árum, voru allir mjög svartsýnir á, að nýir aðilar fengju í bráð inngöngu í Efnahagsbandalag Evrópu. Ég hef nú rakið að nokkru sögu Nordek-samningaviðræðnanna og reifað útlitið, eins og það er í dag, um framtíð þessara samninga um efnahagssamvinnu Norðurlanda. Ég skal þá snúa mér að samningsuppkastinu sjálfu og ákvæðum þess. Í fáum orðum verður Nordek-samningnum ekki lýst, nema rétt lauslega. Samningurinn sjálfur er yfir 30 þéttprentaðar síður, og þar við bætast auðvitað viðaukar við tollskrá, sérstakir vörulistar o. fl., sem eru samtals á annað hundrað síður. Þó að samningsuppkastinu hafi nokkuð verið lýst í blöðum hér og að nokkru leyti af öðrum til viðbótar, þá tel ég rétt að lýsa því hér nú nokkru ýtarlegar, því að ýmsir hv. alþm. hafa látið í ljós áhuga á málinu og vel má vera, að það komi til kasta Alþ. fyrr en síðar. Þessi samningur skiptist í 20 kafla auk alllangs formála, þar sem lýst er aðstæðum, sem liggja til grundvallar fyrir samningnum, og þar sem sett eru fram markmið samningsins í almennum orðum. Í formálanum er lögð áherzla á, að samvinnan eigi að vera öllum Norðurlöndum til hagsbóta, bæði í hverju einstöku landi og þeim öllum í heild. Samstarfið á að létta Norðurlöndunum þátttöku í víðtækari og vaxandi Evrópumarkaði, enda verði leitazt við að auka sem mest viðskipti við önnur lönd. Stuðla skal að frjálsari verzlunarháttum í heimsviðskiptum, og verði þá sérstakt tillit tekið til þarfa þróunarlandanna. Í formála er einnig sérstaklega tekið fram, að samstarfið innan Nordek nái ekki til utanríkis- og öryggismálastefnu Norðurlandanna. Í I. kafla er skýrt frá höfuðtilgangi efnahagssamvinnu Norðurlanda: atvinna fyrir alla og fullnýting auðlinda, aukinn hagvöxtur og aukin velferð félagslega. En síðan eru taldar upp nýjar stofnanir, sem komið hefur verið á fót til þess að sjá um framkvæmd samningsins, en þar á Norðurlandaráð líka sínu hlutverki að gegna. Í IX. kafla eru svo nánari fyrirmæli um þessar nýju samvinnustofnanir, ráðherraráð, fastanefndir embættismanna, samstarfsnefndir sameiginlega skrifstofu og ráðgjafarnefnd. Yfirstjórn framkvæmdar samnings er í höndum ráðherraráðsins, og þar á hvert aðildarríki einn fulltrúa og hefur eitt atkv. Ákvarðanir ráðsins verða aðeins teknar með shlj. atkv., þannig að hvert aðildarríki hefur neitunarvald í ráðinu. Ákvarðanir ráðsins eru bindandi nema í þeim málum, þar sem samþykki þjóðþinganna þarf að koma til. Í slíku tilfelli verður ákvörðun ráðsins fyrst bindandi, er þingið hefur veitt samþykki sitt. Fasta embættismannanefndin undirbýr störf ráðherraráðsins og framkvæmir þau verk, sem ráðherraráðið mælir fyrir um. Nefndin er skipuð á sama hátt og ráðið, einn fulltrúi frá hverju ríki og sans konar ákvæði gilda um atkvgr. Þegar er ákveðið að koma á fót níu samstarfsnefndum, sem hver á að vinna á sínu sérstaka sviði efnahagslífsins, sem samningurinn nær til, t. d. verður sett á stofn samstarfsnefnd í sjávarútvegsmálum. Heimilt er að stofna fleiri nefndir, ef þörf krefur. Samstarfsnefndir þessar eiga að skila álitsgerðum, gera till. til ráðherraráðsins og embættismannanefndarinnar. Ráðherraráðið ræður 4 forstjóra, sinn úr hverju landi til fjögurra ára í senn, er stjórna skulu sameiginlegu skrifstofuliði, sem starfar að framkvæmd samningsins. Skrifstofustjórarnir taka ekki við fyrirmælum frá stjórnvöldum í einstöku aðildarríki, heldur eiga þeir að starfa með sameiginlega hagsmuni allra aðildarríkjanna í huga. Loks er svo ráðgjafarnefnd, sem á að tryggja stöðugt samband við einstakar atvinnugreinar, samtök neytenda, verkalýðsfélaga og vinnuveitenda, 7 fulltrúar frá hverju landi eiga sæti í ráðgjafarnefnd. Í II. kafla Nordek-samningsins eru ákvæði um samræmingu stefnunnar í efnahagsmálum. Skal ráðherraráðið marka í meginatriðum stefnuna í skattamálum, ríkisfjármálum og peningamálum. Mikilvægar efnahagsráðstafanir á ekki að gera nema að höfðu samráði við alla samningsaðila, og er þá sérstaklega tekið fram, að gengisbreytingar verði ekki framkvæmdar nema í samráði við samningsaðila, enda teljast gjaldeyrismál vera málaflokkur, þar sem öll löndin hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta. Samstarfsnefnd á að fylgjast almennt með þróun efnahagsmála á Norðurlöndum öllum og skila ráðherraráðinu reglulegum skýrslum þar um. Jafnframt skal fylgjast nánar með efnahagsþróun einstakra landshluta og samræma aðgerðir til eflingar atvinnulífinu í einstökum byggðarlögum. Í III. kaflanum, sem fjallar um fjármagnshreyfingar, er ráðherraráðinu falið að vinna að því á næstu þremur árum að afnema smám saman hindranir á þessu sviði á milli aðildarríkjanna, eftir því sem efnahagssamvinna þeirra þróast. Frjálsari fjármagnshreyfingar eru ekki. Ákvæði um tollabandalagið og viðskiptamál er að finna í IV. kafla samningsuppkastsins, og er það lengsti kaflinn, enda reyndist einna erfiðast að ná samkomulagi um sameiginlega tollskrá. Í sambandi við hæð ytri tollanna og gildistöku tollabandalagsins skiptir litlu máli, hvaða álit menn hafa á væntanlegri inngöngu Norðurlanda í Efnahagsbandalag Evrópu innan skamms tíma. Þar við bætist svo, að erfiðlega gekk að ná samkomulagi um ýmsar aðgerðir í landbúnaði, sjávarútvegi og fjármálum, sem gera á samtímis stofnun tollabandalagsins. Þar bindur eitt annað og heildarlausnin fékkst ekki fyrr en rétt fyrir síðasta fund Norðurlandaráðs, eins og þegar hefur verið tekið fram. Tollabandalagið nær til landanna fjögurra, en þó er Svalbarði undanskilinn og möguleiki er á því að undanskilja Grænland, Færeyjar og Álandseyjar. Innbyrðis verða ekki tollar né heldur aðrar inn- eða útflutningshömlur á milli Norðurlanda, en sameiginlegi ytri tollurinn umlykur þau öll. Gildir þetta fyrst og fremst um nær allar iðnaðarvörur, en undantekningar eru ýmsar og sérreglur um afurðir landbúnaðar og sjávarútvegs. Hæð ytri tollanna er vegið meðaltal af núverandi tollum landanna. En þó er jafnan tekið sjónarmið af því, hversu háir tollar Efnahagsbandalags Evrópu eru, þannig að ráðgert er, að ytri tollar beggja bandalaganna verði mjög svipaðir, verði nýju tollunum komið á í tveim áföngum. Munurinn á núverandi tollum og nýju tollunum verður helmingaður 1. janúar 1972 og síðan verður sameiginlega ytri tollinum komið á að fullu tveim árum seinna eða 1. janúar 1974, svo fremi að samstarfinu ljúki ekki fyrir þann tíma, vegna inngöngu einhvers Norðurlandanna í Efnahagsbandalag Evrópu. - Ýmsar undanþágur eru veittar frá hinum sameiginlega tolli. Sumar eru þessar undanþágur án tímatakmarkana, t. d. eru járn og stál og fleiri vörur til iðnaðarframleiðslu tollfrjálsar um óákveðinn tíma, en taka á til endurskoðunar á 5 ára fresti, hvort setja skuli sameiginlega tolla á þessar vörur. Aðrar undanþágur gilda í 15 ár, eins og t. d. fyrir hráefni til plastiðnaðar, og enn aðrar undanþágur eru veittar til 10 ára, eins og t. d. fyrir efnivörur ýmsar til iðnaðar. - Ekki ætla ég að rekja hér nánar hina ýmsu þætti tollasamkomulagsins. Þar eru mörg smáatriði ærið flókin og líklega sérfræðinganna einna að skilja þau til hlítar, en í tolla- og viðskiptakafla samningsins eru ýmis önnur ákvæði um samræmingu tollalaga, tollgæzlu, reglugerða um takmörkun innflutnings frá þriðja landi o. s. frv. Yfir höfuð er ætlunin, að Norðurlönd hafi náið samstarf um stefnumótun í viðskiptamálum og reki sömu verzlunarpólitík gagnvart umheiminum. Einnig er ráðherraráðinu fengið það verkefni að semja reglur um skiptingu tolltekna milli aðildarríkjanna, eftir að sameiginlegi tollurinn tekur gildi. Reglur þessar á að semja fyrir 1. janúar 1974, á grundvelli rannsóknar á viðskiptum Norðurlandanna innbyrðis og við önnur lönd. Tveir kaflar eru í samningnum um samgöngumál. Í fyrsta lagi skal stefnt að því að gera verzlunarsiglingar sem frjálsastar. Í öðru lagi skal samræma aðgerðir til þess að koma á sem hagkvæmustu flutningakerfi á landi. Um flutningakerfi í lofti ætla ég, að sé ekki getið. Í kaflanum um iðnað og orku er samkomulag um að efla beri samvinnu í iðnaði til þess að standast tæknikröfur tímans í harðri samkeppni við önnur lönd, og leitazt verður við að sjá iðnaðinum sameiginlega fyrir nægri orku á sem hagkvæmastan hátt. Fær samstarfsnefnd um iðnað og orku það verkefni að fylgjast með þróun þessara mála og gera tillögur til ráðherraráðsins, sem ákveður meginreglur samvinnunnar á þessu sviði sem öðrum. Kem ég þá að kaflanum um landbúnað, sem allmiklum erfiðleikum olli, meðan á samningaviðræðunum stóð. Milliríkjaviðskipti með landbúnaðarafurðir á Norðurlöndum eru almennt háð leyfisveitingum. Samkomulag var um að ganga þannig frá málum, að norrænir bændur hafi forgangsrétt til að fullnægja eðlilegum innflutningsþörfum alls staðar á Norðurlöndum, þ. e. a. s. ef litið er á þetta frá innflutningshliðinni. Þær þjóðir, sem ekki eru sjálfum sér nægar og þurfa að flytja inn búvörur, eiga að kaupa þær fyrst og fremst hjá nágrannaþjóðunum á Norðurlöndum. Kemur þetta aðallega til góða dönskum bændum, sem eru útflytjendur, en Svíar, Norðmenn og Finnar eru nettóinnflytjendur á landbúnaðarvörum. En um leið og útflytjendum eru veitt þessi fríðindi, á að tryggja sanngjarnt verðlag fyrir innflytjendurna og jafnframt að framleiðendur í innflutningslandinu verði ekki fyrir tekjumissi. Í samkomulaginu um framkvæmd þessarar meginreglu er ýmsum aðferðum beitt. Tollfríðindi í Noregi á ákveðnum verðlagsgrundvelli, hækkandi tollar í Svíþjóð á búvörum frá öðrum löndum en þeim, sem eru innan Nordek, og hærri tollendurgreiðsla Svía vegna innfluttra afurða frá Danmörku. Þar við bætist verðlagssjóður vegna landbúnaðarins, sem tryggja á stöðugra verðlag og framkvæmdalán til undirstöðubreytinga í landbúnaði Noregs og Finnlands. Þegar lengra er litið fram á veg, er samkomulag um, að fyrir 1. janúar 1974 geri ráðherraráðið sameiginlega áætlun um alhliða samvinnu í landbúnaðarmálum, sem stefnir að sameiginlegum markaði fyrir allar búvörur, sem tryggir bændum þá ákveðnar tekjur af hagkvæmum búrekstri. Skal þá leggja til grundvallar lágmarksverðkerfi, frekar en treysta á aðflutningsgjöld og leyfisveitingar fyrir innflutningi. Einnig verða framlög úr sameiginlegum sjóðum notuð til að hrinda endurskipulagningu og hagkvæmari uppbyggingu landbúnaðarins í framkvæmd. Næst kemur svo kaflinn um sjávarútveg, þar sem stefna skal að því að bæta framleiðslu- og sölumöguleika fyrir sjávarafurðir og gera sjávarútveginum í heild auðveldara að aðlaga sig breytingum, sem verða við öra efnahags- og tækniþróun. Tryggja skal sjómönnum sanngjörn lífskjör, og samræma skal smám saman aðgerðir aðildarríkjanna í sjávarútvegi, með það fyrir augum að koma upp sameiginlegum markaði fyrir sjávarafurðir, enda verði tollar og takmarkanir á innbyrðis viðskiptum Norðurlanda með fisk afnumdar 1. janúar 1972. Gera skal fiskverðið á fyrsta sölustigi stöðugra og stofna til þess sameiginlegan sjávarútvegssjóð. Einnig verði unnið sameiginlega að útflutningi til annarra landa, einkum þeirra landa, sem hafa ríkiseinkasölu á innflutningi. Sett verði jafnframt lágmarksútflutningsverð og samningi komið á um sölustarfsemi erlendis. Stöðugra verði fyrir fisk upp úr skipi á að ná með allflóknu lágmarksverðkerfi. Til þess að framkvæma þetta lágmarksverðkerfi hefur verið komið á fót norrænni verðlagsnefnd undir samstarfsnefnd um sjávarútvegsmál. Verða framlög úr sjávarútvegssjóðnum notuð til að halda verðlaginu uppi, en sjóðurinn á einnig að styrkja hagkvæma uppbyggingu sjávarútvegsins til frambúðar. Verður þá sérstaklega tekið tillit til byggðarlaganna, sem byggja að mestu á sjávarútvegi og hafa ekki aðra orku né möguleika nema að takmörkuðu leyti. Norðmenn héldu fast á sínum málum í sambandi við sjávarútveginn og fengu um síðir upphæð sameiginlega sjóðsins hækkaða. Þeir gengust ekki inn á að leyfa löndun og uppskipun á fiski í norskum höfnum né heldur flutning á fiski í ár og vötn. Á móti voru samþykktar aðlögunarráðstafanir í Svíþjóð og Finnlandi til 5 og 10 ára, enda verði löndunar- og umhleðslubannið tekið til endurskoðunar í ráðherraráðinu í síðasta lagi á árinu 1977. Kem ég þá að fjórum næstu köflum Nordek-samningsins, sem samkomulag náðist fljótlega um, en í þeim var fjallað um atvinnuréttindi, ríkisstyrki, ríkisinnkaup og opinberar framkvæmdir, samkeppnisreglur, atvinnurekstrarréttindi og samræmingu löggjafar, sem mesta þýðingu hefur fyrir atvinnulíf. Stefna skal að því á öllum þessum sviðum að gera aðstöðu einstaklinga og fyrirtækja sem jafnasta hvar sem er á Norðurlöndum og afnema allar takmarkanir, sem byggja á þjóðerni eða ríkisfangi. Norðmenn vildu þó ekki ganga mjög langt í átt til frjálsræðis í sambandi við rétt til að stofna fyrirtæki. Fengu þeir sínu framgengt og verða útlendingum aðeins veitt atvinnurekstrarréttindi, eftir því sem nauðsynlegt er talið, til þess að norræn markaðssamvinna komist á. En ráðherraráðinu er falið að rannsaka mál þessi nánar og taka ákvörðun um framkvæmd þeirra fyrir 1. janúar 1975. Næst koma svo tveir kaflar með allýtarlegum ábendingum um meiri samvinnu um skólamál og rannsóknir alls konar. Ráðið skal á næstu 5 árum vinna að frekari samræmingu á þessum sviðum. Sams konar ákvæði er að finna í stuttum kafla um aðstoð við þróunarlöndin, hvort heldur er á tvíhliða grundvelli eða um hendur alþjóðastofnunar. Loks kemur svo allmikill kafli um samvinnu í fjármálum. Ákveðið var að stofna 3 sjóði, almennan sjóð, verðlagssjóð fyrir landbúnað og verðlagssjóð fyrir sjávarútveg. Að auki verður svo stofnaður fjárfestingarbanki. Hlutverk almenna sjóðsins er að styrkja þær framkvæmdir, sem ekki teljast hæfar til að fá fyrirgreiðslu í bönkum, með fjárframlögum, lánum eða ábyrgðum. Hlutverk verðlagssjóðanna er, hvort tveggja í senn, að halda afurðaverði stöðugra, ofan við ákveðið lágmark, og einnig að efla hagkvæmara skipulag landbúnaðar og sjávarútvegs til frambúðar. Fjárfestingarbankinn lánar með venjulegum bankakjörum til framkvæmda, sem Norðurlöndin hafa sameiginlegan áhuga á. Heildarframlög til sjóðanna þriggja nema samtals 2200 millj. sænskra króna á næstu 5 árum, eða árlega 440 millj. sænskra króna. Árlega fær sjávarútvegssjóðurinn 50 millj. sænskra króna, landbúnaðarsjóðurinn 90 millj. og almenni sjóðurinn 300 millj. sænskra króna, en samkvæmt samkomulagi, sem forsrh. gerðu hér í Reykjavík, var ákveðið að úr almenna sjóðnum renni árlega 10 millj. sænskra króna til uppbyggingar og undirstöðubreytingar í finnskum landbúnaði og 38 millj. sænskra króna vegna sams konar endurskipulagningar á norskum landbúnaði og sjávarútvegi. Miðast framlag hvers lands við þjóðarframleiðslu þeirra, og verður þá hlutdeildin nánast þannig, að Norðmenn og Finnar eru mjög svipaðir með u. þ. b. 16%, Finnar þó heldur lægri, Danir verða síðan með nokkru hærra framlag eða 24%, en Svíar bera bróðurpartinn eða 46%, eða h. u. b. þrefalt það framlag, sem Finnar og Norðmenn leggja til hvorir í sínu lagi. Höfuðstóll fjárfestingarbankans skal vera 200 millj. dollara eða 1000 millj. sænskra króna og skiptist hann á milli landa í sömu hlutföllum og sjóðsframlögin. 1/4 hluti höfuðstólsins er afturkræfur fyrstu 5 árin, en útlánageta hans á að verða 2500 millj. sænskra króna. Svíar hafa samþ. þessar fjárhæðir allar til fyrstu 5 áranna, án þess að skuldbinda sig frekar um næsta 5 ára tímabil, en Norðmenn, Finnar og Danir telja að þá verði þörf fyrir enn hærri upphæðir til eflingar norrænu efnahagssamstarfi. Ég hef þá gert lauslega grein fyrir öllum köflum Nordek-samningsins, nema lokakaflanum, en þar er að finna m. a. uppsagnarákvæðin, sem áður er getið, í sambandi við þær óskir Finna, að þeir hafi rétt til að draga sig út úr samstarfinu ef eitthvert landanna gengur í Efnahagsbandalag Evrópu. En almennt séð gildir samningurinn í 10 ár, og framlengist síðan sjálfkrafa um önnur 10 ár í senn, nema honum sé sagt upp með 2 ára fyrirvara. Samkvæmt 17. gr. lokakaflans er tekið fram, að Ísland geti gerzt aðili að Nordek-samningnum með þeim skilyrðum, sem um kann að verða samið. Haft hefur verið í huga frá upphafi, að Ísland geti gengið í norrænt efnahagssamstarf, og strax á ráðherrafundinum í apríl 1968, sem ég hef áður minnzt á, var tekið skýrt fram, að Íslendingum stæði til boða að gerast aðili að Nordek, og þess vegna hef ég rakið aðalefnisatriði samningsins svo ýtarlega sem ég hef gert hér. Enda þótt við höfum ekki tekið virkan þátt í samningaviðræðunum undanfarin 2 ár, höfum við fylgzt náið með þeim og íslenzkir fulltrúar hafa setið suma viðræðufundina. Eins og ljóst má vera, er hér um mjög ýtarlegt og víðtækt efnahagslegt samstarf að ræða, og efalaust getum við Íslendingar ekki tekið á okkur allar þær skuldbindingar, sem í Nordek-samningnum felast nú þegar, og e. t. v. ekki heldur auknar skuldbindingar, sem eiga eftir að koma á daginn, eftir því sem efnahagssamvinnan eflist. En það er ánægjulegt til þess að vita, að við höfum átt og eigum kost á að semja um inngöngu í þetta samstarf. Við þurfum líka að gera nákvæmar og umfangsmiklar athuganir á þessu máli og það sem fyrst. Þetta var áréttað núna á síðasta Norðurlandaráðsfundi, er samþykkti samhljóða þá ályktunartillögu frá íslenzku fulltrúunum, þar sem mælt var með því við ríkisstjórnirnar fimm að taka upp viðræður um það, hvenær og hvernig Ísland gæti gerzt aðili að Nordek. Í þessu sambandi kom fram augljós velvilji í okkar garð hjá öllum helztu ræðumönnum, sem fjölluðu um Nordek-málið á Norðurlandaráðsfundinum hér í Reykjavík. Það var einnig næsta fróðlegt að heyra ráðamenn þessara frændþjóða okkar, sem allar eru miklu fjölmennari en við og öflugri á allan hátt, ræða um það, að nauðsyn bæri til þess að taka þátt í auknu efnahagssamstarfi til að örva hagvöxt og efla velferð þjóðfélagsþegnanna allra. Einar sér geta þessar þjóðir ekki staðið. Alhliða samþykktir þurfa að eiga við allar aðrar þjóðir. Ef ekki næst samkomulag um slíka efnahagssamvinnu, dragast þjóðirnar aftur úr, þær einangrast og lífskjör þegnanna versna í samanburði við það, sem bezt gerist hjá þeim þjóðum, sem eiga hlut að stærri mörkuðum og margháttuðu efnahagssamstarfi. Við úrlausn margslunginna vandamála í tækniþjóðfélagi nútímans þarf sameinaða krafta og samstillt átak. En vandi þessara frændþjóða, sem eru miklu fjölmennari en við, er sá sami og okkar, og vandinn er sá, að finna rétt form fyrir slíka efnahagssamvinnu. Hér takast á annars vegar sjálfstæðisvilji þjóðarheildarinnar og hins vegar þörf eða öllu heldur kröfur einstaklingsins til betri lífskjara, sem fást ekki nema með örari hagvexti, sem byggir fyrst og fremst á nánum samskiptum við aðrar þjóðir. Segja má, að við Íslendingar höfum farið að með allri gát í þessum efnum, því við erum nú fyrst aðilar að stórum markaðssamtökum margra ríkja. Við göngum í EFTA, Fríverzlunarsamtök Evrópu, 10 árum eftir að þau voru stofnuð. Ástæður eru margar og óþarfi að rekja þær nú, enda hefur málið um aðild okkar verið til ýtarlegrar umræðu á yfirstandandi þingi. EFTA-aðildin verður íslenzku efnahagslífi vonandi örugglega til góðs. Byrjunarörðugleikar verða sjálfsagt nokkrir og ýmsar breytingar þarf að gera til aðlögunar, en þegar frá líður er enginn vafi á, að afkoma okkar batnar fyrir tilverknað samvinnunnar við EFTA-þjóðir. Núverandi verzlunarviðskipti okkar við EFTA-þjóðirnar verða öll greiðari. Bretland er okkar stærsta viðskiptaland innan EFTA, og viðskiptin við Breta eiga eftir að eflast, nú þegar við erum orðnir aðilar að Fríverzlunarsamtökunum. Hið sérstaka samkomulag, sem gert var hér um lágmarksverð fyrir freðfiskflök, sem flutt eru inn til Bretlands frá Norðurlöndum, ætti að lofa góðu fyrir íslenzkan sjávarútveg, en fiskur verður enn um langt skeið okkar helzta útflutningsvara. Aftur á móti opnar EFTA-aðildin okkur mikla möguleika til viðskipta með nýjar vörutegundir, en okkur er einmitt nauðsynlegt að efla nýjar útflutningsgreinar. Þótt viðskipti okkar aukist innan EFTA, þá á það ekki að koma niður á verzlunarsamböndum, sem við höfum haft um langt skeið, bæði í austri og vestri. T. d. er svo um hnúta búið, að viðskipti okkar við Sovétríkin munu ekki bíða hnekki við inngöngu Íslands í EFTA. Aðstoð Norðurlandaþjóðanna í sambandi við aðildina að EFTA hefur verið okkur mjög mikilsverð. Það hefur hallazt nokkuð á okkur í verzlunarviðskiptum Íslands við Norðurlöndin og stendur það til bóta með aðild okkar að EFTA, því Norðurlöndin hafa gert samkomulag um að kaupa t. d. nú þegar aukið magn af íslenzku kindakjöti. En fleira ætti að koma til, ef rétt er haldið á málum. Er þá norræni iðnþróunarsjóðurinn veigamesta atriðið fyrir Ísland til þess að efla nýjar útflutningsgreinar. Þar hafa Norðurlönd sýnt í verki meiri skilning á þörfum Íslendinga fyrir aukna fjölbreytni í atvinnumálum. Verður iðnþróunarsjóðurinn vonandi til að efla útflutning okkar til Norðurlanda. Reynsla Norðurlandaþjóðanna að EFTA-samstarfinu hefur einmitt verið sú, að innbyrðis viðskipti milli þeirra hafa jafnan aukizt meira en viðskiptin við allar EFTA-þjóðirnar í heild. Sama á trúlega eftir að koma upp á teninginn hvað okkur snertir. Verður það þá til þess, að við athugum nánar möguleika á Nordek-samningnum, þegar okkur gefst tóm til, eftir allar þær aðgerðir, sem taka tíma okkar nú í upphafi máls, þegar EFTA-aðildin kemur til framkvæmda. En við Norðurlöndin eigum við að hafa sem nánasta samvinnu á öllum sviðum. Ég hef nú rætt nokkuð tvo af fjórum aðalþáttum utanríkismála okkar, en þessir tveir þættir eru líka næsta samtvinnaðir, þ. e. samvinnan við Norðurlöndin og verzlunarviðskipti okkar við aðrar þjóðir, á Norðurlöndum, í EFTA og annars staðar. Ég skal þá næst gera nokkra grein fyrir þátttöku okkar í störfum Sameinuðu þjóðanna á s. l. ári. Segja má, að 24. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hafi verið rólegt þing og æsingalítið. Minna bar á pólitískum ýfingum á milli austurs og vesturs en mörg undanfarin ár. Um styrjöldina í Víetnam var rætt í allsherjarumræðum þingsins, en umræður um málið í þn. mótuðust yfirleitt ekki af afstöðu til styrjaldarinnar. Svipað má segja um átökin fyrir botni Miðjarðarhafs. Leynilegar viðræður Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um málið höfðu staðið mánuðum saman og sumir virtust gera sér vonir um, að þær bæru einhvern árangur, þannig að þessir tveir aðilar, ásamt Bretlandi og Frakklandi, gætu gefið skýrslu til U Thants í þingbyrjun, sem kynni að leiða til þess, að Gunnar Jarring gæti aftur hafið viðræður sínar við styrjaldaraðilana. Viðræðurnar báru hins vegar engan árangur. Þær héldu þó áfram á meðan á þinginu stóð, og fulltrúar fjórveldanna hittust loks undir lok þingsins. En allt kom fyrir ekki. Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs hafði staðið á dagskrá allsherjarþingsins, en kom aldrei til umræðu. Málið var sett á dagskrá 25. allsherjarþingsins, þ. e. a. s. á dagskrá næsta þings. Deilumál Ísraelsmanna og Araba voru hins vegar óspart rædd í nefndum þingsins, bæði í sambandi við umræður um skýrslur flóttamannafulltrúa Sameinuðu þjóðanna um Palestínuflóttamenn og einnig í sambandi við umræður um mannréttindamál í 3. nefnd þingsins. Það vakti athygli á þessu allsherjarþingi, hversu lík afstaða Bandaríkjanna og Sovétríkjanna var til margra helztu mála, sem rædd voru á þinginu, og hversu lítið var um pólitískar orðahnippingar á milli fulltrúa þessara tveggja höfuðstórvelda vesturs og austurs. Að vísu voru þeir ekki sammála um mörg mál, sem rædd voru, en þeir virtust gera sér far um að gera lítið úr þeirri hlið mála, sem þeir voru ósammála um, og virtust í æ fleiri málum hafa svipaðra hagsmuna að gæta. Í sumum málum kom þessi samstaða þannig fram, að Sovétríkin og Bandaríkin lögðu í sameiningu fram þáltill., svo sem í afvopnunarmálum. Viðbrögð meðalstórra ríkja og óháðu ríkjanna yfirleitt urðu þau, að hjá þeim kom fram nokkur tortryggni gagnvart því, að stórveldin tvö væru á bak við tjöldin að gera sín á milli samkomulag um stórmál, sem þau ætluðust síðan til, að þingheimur Sameinuðu þjóðanna samþykkti athugasemdalaust eða athugasemdalítið, enda þótt margt kynni að vera í samningunum, sem smærri ríkin teldu ganga gegn sínum hagsmunum. Viðbrögð óháðu ríkjanna svokölluðu voru hér að vissu leyti mótsagnakennd, því þessi ríki hafa verið hlynnt því, að Bandaríkjamenn og Sovétmenn reyndu að jafna deilumál sín og lækka spennuna milli austurs og vesturs. En jafnskjótt og Bandaríkin og Sovétríkin, tvíveldin, sýna tilhneigingu til að koma sér saman um meiri háttar mál án samráðs við aðra, þá vaknar tortryggni smærri ríkjanna, og þetta varð í ýmsum málum til þess að þjappa miðlungsstóru ríkjunum, óháðu ríkjunum og smáríkjunum saman í hagsmunahópa gegn stórveldunum tveimur, Bandaríkjunum og Sovétríkjunum. Hinn 23. sept. s. l. ávarpaði ég allsherjarþingið og í ræðunni var gerð allýtarleg grein fyrir afstöðu ríkisstj. Íslands til alþjóðamála, m. a. til afvopnunar- og friðargæzlumála, og síðan vikið að þeim málum, sem Ísland hefur sérstaklega beitt sér fyrir á þingi Sameinuðu þjóðanna. Var á það minnzt, að á 23. allsherjarþinginu hefðu verið samþykktar tvær tillögur, sem Ísland hefði átt frumkvæði að. Sú fyrri var þess efnis, að framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna yrði falið að semja álitsgerð varðandi ráðstafanir og reglur um að hindra mengun hafsbotnsins, sem gæti haft skaðleg áhrif á fiskstofnana og sprytti frá vinnslu á hafsbotni. Væri Ísland eitt hinna 42 ríkja í hinni föstu hafsbotnsnefnd og teldi íslenzka ríkisstj. að mikil nauðsyn væri á að setja haldgóðar alþjóðareglur fyrir það svæði, sem lægi fyrir utan lögsögu hinna einstöku ríkja. Önnur till. Íslands hefur fjallað um hagnýtingu og verndun lífrænna auðæfa hafsins. Voru þar ríkisstjórnir hvattar til þess að auka samvinnu sína um hagnýtingu, vernd og ræktun fiskstofnanna og sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna falið að auka og skipuleggja betur samvinnu sína á þessu sviði. Báðar þessar ályktunartillögur Íslands voru samþ. á 23. allsherjarþinginu og nutu þar mikils fylgis og voru þær báðar mikilsvert skref í áttina til haldbetri verndunar og skynsamlegri hagnýtingar auðlinda hafsins. Var síðan í ræðunni vikið að því, að frekari aðgerða sé brýn þörf til þess að tryggja strandríkjum sanngjarnan og réttlátan skerf til þeirra auðæfa, sem veiðast undan ströndum þeirra. Sagði síðan, orðrétt: „Genfarsamningurinn frá 1958, um fiskveiðar og vernd fiskstofna í úthafinu, veitir strandríkjum engin slík sérréttindi á fiskimiðunum fyrir utan hina eiginlegu fiskveiðilögsögu, en fyrir 11 árum var ástandið í fiskveiðum heimsins allt annað en það er í dag. Í augum margra þeirra ríkja, sem tóku þátt í Genfarráðstefnunni 1958 og 1960, virtist þá ekki vera nein þörf fyrir slík sérréttindi strandríkja. Nú er ástandið hins vegar gerbreytt, eins og ég hef bent á. Að áliti ríkisstj. minnar ber því brýna nauðsyn til þess að setja slíkar reglur innan vébanda Sameinuðu þjóðanna, sem tryggi það að þjóðir, sem byggja afkomu sína að mestu leyti á fiskveiðum, geti notfært sér fiskimiðin undan ströndum sínum, eftir því sem þörf íbúanna krefur. Þessi skoðun okkar um slík ákvæði er aðeins réttmæt staðfesting á rétti allra þjóða, stórra sem smárra, til mannsæmandi lífskjara, en sá réttur er einn af hornsteinum samstarfs Sameinuðu þjóðanna á sviði efnahagsmála.“ Með þessari ræðu í almennu umr. á þinginu var undirstrikað, hve mikla áherzlu Íslendingar legðu á varðveizlu og verndun fiskstofnanna og ekki síður, hver nauðsyn það væri að framkvæma heildarendurskoðun á reglunum um fiskveiði- og landgrunnsréttindi strandríkja, en á undangengnu þingi voru það málefni hafsins, sem íslenzka sendinefndin lét sig mestu varða, og reyndi hún eftir föngum að hafa áhrif á gang þeirra og þróun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Fiskveiðar og málefni hafsins komu til umr. í tveimur nefndum allsherjarþingsins. Í 1. nefnd, þegar rætt var um skýrslu hafsbotnsnefndar, og 2. nefnd, þegar fjallað var um verndun auðæfa hafsins og alþjóðasamvinnu á því sviði. Snemma á þinginu hóf íslenzka sendinefndin trúnaðarviðræður við sendinefndir margra annarra ríkja. Var í þeim viðræðum skýrt frá sjónarmiðum Íslendinga varðandi nýtingu auðlinda hafsins og fiskveiðiréttindin og fjallað um afstöðu til ýmissa tillagna, sem fyrir lágu í þeim efnum og hafsbotnsmálum. Átti sendinefndin m. a. ýtarlegar viðræður um þessi málefni við sendinefnd Bandaríkjanna. Árangur þeirra viðræðna var sá, að þann 10. nóv. flutti bandaríski fastafulltrúinn, ambassadorinn C. H. Philips, ræðu á þinginu, þar sem hann ræddi einvörðungu um hagsmunamál Íslands í þessum efnum. Var þar lýst sérstöðu Íslands, nauðsyn þess að tryggt væri á alþjóðavettvangi, að Ísland hlyti í framtíðinni nægan afrakstur fiskveiðistofnanna til viðhalds góðum lífskjörum í landinu. Væru Bandaríkin fús til þess að styðja þá stefnu Íslendinga að veita fiskstofnum umhverfis landið nægilega vernd, svo að ekki væri óhóflega á þá gengið. Vakti þessi ræða bandaríska ambassadorsins mikla og verðskuldaða athygli, enda gerist það ekki á hverjum degi innan Sameinuðu þjóðanna, að fulltrúar stórveldanna veiti smáþjóðum slíkt liðsinni. Í ræðu, sem fulltrúi Íslands flutti í 2. nefnd þingsins 22. okt., var gerð ýtarleg grein fyrir stöðu Íslands sem sjávarútvegsþjóðar og hagsmunum þess í fiskveiði- og landhelgismálum. Þessi kynningarsjónarmið Íslands í þessum efnum vöktu athygli og var vísað til þeirra af fulltrúum ýmissa annarra ríkja í umræðum um þetta mál. Flutti íslenzka sendinefndin síðan þáltill. í nefnd um varnir gegn mengun hafsins, en engar almennar alþjóðareglur um verndun auðæfa hafsins gegn skaðlegri mengun eru í gildi í dag: Samkvæmt þessari till. Íslands var framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna falið að safna gögnum með aðstoð hlutaðeigandi sérstofnana um hvers kyns skaðleg efni, sem geta valdið mengun í hafinu, og jafnframt að gera till. um reglur, sem taka mætti upp í allsherjar alþjóðasamning um varnir gegn mengun hafsins af hvers kyns orsökum. Bæri brýna nauðsyn til þess að vinda að þessu máli bráðan bug, þar sem ýmis eiturefni væru þegar farin að hafa skaðleg áhrif á fiskstofna. Um þessa till. urðu alllangar umr. og hlaut hún stuðning bæði Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, auk ýmissa annarra landa, sem lýstu fylgi sínu við hana, þar sem hér væri um að ræða bæði tímabært og nauðsynlegt málefni. Var talið, að sú gagnasöfnun, sem till. gerir ráð fyrir, mundi koma að góðu haldi við undirbúning alþjóðaráðstefnunnar um umhverfi mannsins, sem Svíar hafa gengizt fyrir að haldin yrði 1972, og þá ekki síður í sambandi við það löggjafarstarf, sem alþjóðastofnanir þurfa að vinna á næstu árum í því efni að varðveita náttúru veraldar. Ýmis ríki, sem hag hafa af fiskveiðum, töldu, að ekki mætti öllu lengur dragast, að alþjóðasamningur yrði gerður, sem tryggði það, að heimshöfin yrðu ekki fúapyttur verksmiðjuúrgangs og eiturefna, með þeim afleiðingum, að lífið slokknaði þar í æ ríkari mæli. Till. Íslands var síðan samþ. í 2. nefnd þingsins 5. des. og einróma á sjálfu allsherjarþinginu skömmu fyrir þinglok. Framhaldið var það, að sérfræðingar frá hinum ýmsu sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna, svo sem FAO, Alþjóðahafrannsóknaráðinu, IMCO og fleiri aðilum, munu nú hefja þær rannsóknir og störf, sem ráð er fyrir gert í till., og skila áliti til Sameinuðu þjóðanna og allsherjarþingsins. Er óhætt að fullyrða, að með þeim íslenzku till. varðandi hafið og verndun auðæfa þess, sem samþ. voru á 23. þinginu 1968 og nú á síðasta þingi 1969, hafi Ísland tekið forystu í alþjóðlegu framfara- og nauðsynjamáli, sem auðvitað snertir beint okkar eigin efnahag og afkomu sem einnar af mestu fiskveiðiþjóðum heims. Við skulum svo víkja örlítið nánar að málefnum hafsbotnsins. Sem kunnugt er, var Ísland eitt þeirra 42 ríkja, sem kjörin voru í hafsbotnsnefnd Sameinuðu þjóðanna á 23. allsherjarþinginu. Sú nefnd hefur það hlutverk að semja alþjóðalög, sem gilda eiga í framtíðinni varðandi hafsbotninn og friðsamlega nýtingu hans. Eitt meginatriðið í því starfi er að ákveða markalínuna á milli landgrunns, sem strandríkið á lögsögu yfir, og hafsbotnsins, sem ráðgert er, að verði alþjóðlegt svæði. Af þeirri ástæðu er eðlilegt, að Ísland láti sig starf nefndarinnar miklu varða, þar sem íslenzka landgrunnið er víðáttumikið og beztu fiskimið okkar liggja innan endimarka þess. Ýmis atriði önnur hafa verið ýtarlega rædd í nefndinni, og ber þar helzt að telja nauðsyn þess, að sem fyrst verði samþykktar nokkrar meginreglur um þetta geysilega umfangsmikla svæði, sem samtals er um 70% af yfirborði jarðarinnar. Á allsherjarþinginu var lýst meginsjónarmiðum Íslands í því efni. Þau eru m. a., að hafsbotninn skuli hagnýttur eingöngu í friðsamlegum tilgangi, hann skuli teljast alþjóðlegt svæði utan landgrunnsins, notkun hans skuli lúta grundvallarreglum Sameinuðu þjóðanna og auðæfi hafsbotnsins skuli hagnýtt í þágu alls mannkyns, en með sérstöku tilliti til hagsmuna og þarfa þróunarlandanna. Engu einstöku ríki verði heimilt að taka sér lögsögu yfir þessum hluta hafsbotnsins, þar sem auðæfi hans skulu vera alþjóðaeign. Bæði í hafsbotnsnefndinni og á allsherjarþinginu urðu umræður um framtíðarskipulag í þessum efnum. Fulltrúar Íslands lögðu þar áherzlu á, að landgrunn hverrar þjóðar yrði markað sem stærst, en þar hefur strandríki einkarétt á vinnslu auðæfa þess út að hinu alþjóðlega svæði. Hafa sumar þjóðir lýst þeirri skoðun sinni, að mörk landgrunnsins skuli vera sett 100–200 mílur frá ströndum, en um þetta eru þó mjög skiptar skoðanir í nefndinni og aðrar þjóðir telja, að marka beri lögsögu hvers ríkis sem stytzt frá ströndinni. Þó hafa einnig verið skiptar skoðanir um nauðsyn þess að koma innan skamms á fót alþjóðastofnun, er fjalli um mál hafsbotnsins og myndaði hluta af réttarkerfi í þessum efnum. Sum stærstu iðnaðarveldin vilja fresta stofnun slíkrar alþjóðlegrar stjórnar, þar til mun fleiri og meiri rannsóknir hafa farið fram á auðlindum hafsbotnsins, en önnur ríki, þ. á m. flest þróunarlöndin, telja hins vegar, að nauðsynlegt sé að koma slíkri stjórn senn á laggirnar, og fylgir Ísland einnig þeirri stefnu. Þá hafa tækniatriði hafsbotnsvinnslunnar verið ýtarlega rædd í nefndinni. Nú er hafinn hinn alþjóðlegi hafrannsóknaáratugur, sem skipulagður er af Alþjóðahafrannsóknaráðinu í París. Eitt verkefni hans eru stórauknar jarðfræðilegar rannsóknir á auðlindum landgrunnsins og hafsbotnsins almennt og er gert ráð fyrir víðtækari alþjóðasamvinnu um það verkefni. Kemur vissulega til greina, að rannsóknir á landgrunninu umhverfis Ísland og hugsanlegum auðlindum þess verði að einhverju leyti framkvæmdar innan ramma þessarar alþjóðlegu áætlunar. Á allsherjarþinginu voru lagðar fram nokkrar till. í hafsbotnsmálinu. Voru Ísland og Noregur meðflutningsaðilar að till. Belgíu um, að hafsbotnsnefndinni skyldi falið að halda áfram störfum og leggja nú höfuðáherzluna á að semja um meginreglur, sem gætu orðið grundvöllur að frekari samningagerð um stöðu hafsbotnsins. Þá bar Malta fram till. þess efnis að fela framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að kanna afstöðu ríkisstjórna um allan heim til þess áforms að kveðja saman í náinni framtíð alþjóðaráðstefnu til að ná samkomulagi um nákvæma þjóðréttarskilgreiningu á hafsbotnssvæði því, sem liggur utan lögsögu ríkjanna. Við þessa till. báru ýmis þróunarlönd fram brtt. þess efnis, að slíkri alþjóðlegri ráðstefnu skyldi falið að endurskoða alla Genfarsamningana frá 1958 um réttarreglur á hafinu. Var brtt. þessi samþ. gegn andstöðu allra Austur-Evrópuríkjanna, Bandaríkjanna og flestra Vestur-Evrópuríkja. Norðurlöndin sátu öll hjá við afgreiðslu þessarar till. Munu því Sameinuðu þjóðirnar kanna það á næstu mánuðum, hvort meiri hluti ríkja telur æskilegt að kalla saman alþjóðaráðstefnu til að endurskoða Genfarsamningana alla frá 1958, en þeir samningar fjalla um það að ákvarða landgrunnið, fiskveiðiréttindi utan landhelginnar og friðun fiskstofna þar. Er enn of snemmt að spá um það, hvort af slíkri heildarráðstefnu verður, en ljóst er, að þar yrði fjallað um mjög þýðingarmikið hagsmunamál Íslands. Þá var og samþ. till. frá ýmsum þróunarlöndum um, að hafinn yrði undirbúningur að því að koma á laggirnar nýrri alþjóðastofnun, sem fjalli um alla starfsemi og rannsóknir, er hafsbotninn varða. Greiddi Ísland atkv. með þessari till. Eins og af framansögðu má sjá, skipaði hafsbotnsmálið ofarlega sess á þessu síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna. Er áhugi þjóða í því efni vaxandi, enda ákaflega miklir efnahagslegir hagsmunir því tengdir, þar sem gífurleg olíu- og gasauðæfi er nú kleift að vinna á hafsbotni auk mikilsverðra málma. Næsta skrefið í málinu er, að hafsbotnsnefndin komi saman til nýs fundar nú í marzbyrjun, og munu íslenzkir fulltrúar sækja þann fund að vanda. Þessi fundur stendur nú yfir. Í framhaldi af þessu skal þess og hér getið, að á 6. þingi Siglingamálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, IMCO, sem haldið var í London í október s. l., var samþ. till., sem Ísland bar fram ásamt Svíþjóð, að efnt verði árið 1973 til alþjóðaráðstefnu á vegum stofnunarinnar í þeim tilgangi að undirbúa alþjóðaákvæði til að takmarka mengun sjávar og lofts frá skipum. Í ræðu minni á allsherjarþinginu 23. október s. l. var þeirri hugmynd hreyft, að minnast bæri afmælis Sameinuðu þjóðanna m. a. á þann hátt, að einni kennslustund á mánuði yrði varið til fræðslu um samtökin í öllum skólum aðildarríkjanna afmælisárið. Var þessari till. síðan haldið fram af íslenzku nefndinni á þinginu, og fékk hún góðan hljómgrunn. Er nú verið að ganga frá skýrslu afmælisnefndarinnar um væntanleg hátíðahöld og annað vegna afmælisins. Munu meginhátíðahöldin fara fram í New York í septembermánuði, en jafnframt mun þessara merku tímamóta í sögu samtakanna verða minnzt í öllum aðildarríkjunum á verðugan hátt, og verður svo einnig hér á Íslandi. Aðild að Sameinuðu þjóðunum fylgir aðild að sérstofnunum þeirra. Hefur Ísland á árinu notið fyrirgreiðslu nokkurra þeirra svo sem áður. Lokið var markaðskönnun, sem gerð var fyrir íslenzka niðursuðuiðnaðinn af hálfu Iðnþróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna í Vínarborg, UNITO, og jafnframt samið um, að sú stofnun gerði sérfræðilega könnun á stofnun nýrra iðngreina hér á landi og útflutningsmöguleikum þeirra. Þá hefur staðið yfir nær allt árið jarðefnaleit hér á Íslandi, og hefur til þess fyrirtækis verið varið allmiklu fé frá tækniaðstoð Sameinuðu þjóðanna. Því vísindastarfi mun verða haldið áfram á þessu ári, og hefur fengizt til þess fjárveiting frá stofnuninni. Þá var fyrir atbeina hennar gerð hér ferðamálakönnun, sem brezkur sérfræðingur annaðist, og er nú ráðgerð frekari skipulagning á þeim málum á grundvelli till. hans. Ísland veitir allmikið fé til starfsemi þessara sérstofnana Sameinuðu þjóðanna og Íslendingar starfa á vegum þeirra víða um heim og ekki hvað sízt á vegum Matvæla- og landbúnaðarstofnunarinnar, FAO. Þá hefur Ísland tekið virkan þátt í alþjóðlegum hjálparaðgerðum á s. l. ári, m. a. fyrir atbeina Rauða krossins og annarra hjálparstofnana. Má minna á hið mikla og mikilvæga starf, sem íslenzkir aðilar inntu af hendi við hjálparstörf í Bíafra og Nígeríu, meðan styrjöldin geisaði þar. Nokkrum orðum til viðbótar vildi ég fara um fiskveiði- og landhelgismál okkar. Enn sem fyrr eru fiskveiði- og landhelgismálin með hinum þýðingarmestu málaflokkum, sem utanríkisþjónustan fjallar um. Um skeið hafa ekki miklir stórviðburðir gerzt á því sviði, en nú virðist aftur vera að koma nokkur hreyfing á þessi mál á alþjóðavettvangi. Tvö stórveldanna hafa undanfarin misseri unnið að könnun á því, hvort grundvöllur sé fyrir því, að fram fáist alþjóðasamþykkt um, að landhelgin og fiskveiðilögsagan skuli bundin við 12 mílur. Eins og kunnugt er, var það meginefni ráðstefnanna í Genf 1958 og 1960 að freista þess að ná alþjóðasamþykkt um breidd landhelginnar og fiskveiðilögsögunnar. Það mistókst á báðum þessum ráðstefnum og við það hefur setið síðan. Er landhelgi og fiskveiðilögsaga ríkja mjög mismunandi, allt frá 3 og upp í 200 mílur, eins og kunnugt er. Þess vegna stefna stórveldin nú að því að kalla saman nýja alþjóðaráðstefnu, sem hafi það eitt hlutverk að ganga frá alþjóðasamþykkt um, að hámark landhelginnar skuli vera 12 mílur. Jafnframt er um það rætt, að utan þeirra takmarka skuli strandríki, sem á fiskveiðum byggja, hafa nokkur réttindi umfram önnur fiskveiðiríki til nýtingar fiskimiðanna á svæðum, sem að landhelginni liggja. Álits íslenzkra stjórnvalda hefur verið leitað á þessum till., svo sem álits margra annarra ríkja, og er þar skemmst frá að segja, að telja verður, að þessar till. um lögfest hámark landhelgi og fiskveiðilögsögu við 12 mílur gangi í berhögg við hagsmuni okkar Íslendinga og yfirlýsta stefnu þings og stjórnar í þessum efnum, svo sem hún kemur fram m. a. í samþykkt Alþingis frá 5. maí 1959. Það hefur verið og er einmitt hið mesta hagsmunamál okkar, að fiskveiðilögsagan fáist stækkuð frá því, sem hún er nú, þannig að fiskimiðin á landgrunninu komist undir íslenzka lögsögu. Þar af leiðandi er það gagnstætt okkar hagsmunum, að Íslendingar eigi þátt í nokkurri alþjóðasamþykkt um bindingu landhelginnar og fiskveiðilögsögunnar, sem ekki tekur tillit til þessara sjónarmiða okkar, lífshagsmuna og þeirrar sérstöðu, sem við höfum í þessum efnum. Í till. er að vísu gert ráð fyrir því, að um einhver aukin réttindi strandríkja verði að ræða frá því, sem nú er, en þau réttindi eru hvergi nærri fullnægjandi, svo að fiskveiðihagsmunir Íslendinga séu tryggðir. Vera má, að á því geti orðið einhver breyting, ef til nýrrar alþjóðaráðstefnu kemur, en allt er í óvissu um það enn þá. Eins og sjá má af þessu, er hér um mál að ræða, sem getur orðið hið örlagaríkasta fyrir Íslendinga. Enn hefur alþjóðaráðstefnan, sem hér um ræðir, ekki verið afráðin, en ekki er talið ólíklegt, að á næsta þingi Sameinuðu þjóðanna nú í haust komi fram till. um, að slík ráðstefna verði kölluð saman strax á næsta ári. Er því þýðingarmikið, að Íslendingar freisti þess á næstu mánuðum að kynna og skýra sjónarmið sín og hagsmuni enn ýtarlegar og reyna jafnframt að hafa áhrif á þróun þessara mála í samvinnu við aðrar þjóðir, sem hér eiga svipaðra hagsmuna að gæta. Hafa fulltrúar utanrrn. raunar þegar kynnt ýtarlega sjónarmið okkar í fiskveiði- og landhelgismálum á síðustu missirum, bæði innan Sameinuðu þjóðanna, Evrópuráðsins og víðar, og hefur því jarðvegurinn þannig verið nokkuð undirbúinn fyrir frekari aðgerðir. Ég hef þá gefið nokkurt yfirlit yfir tvo eða þrjá af þessum fjórum aðalþáttum utanríkismála okkar og getið að nokkru einstakra mála, sem einna helzt snerta okkar hag. Sný ég mér þá að lokum að ástandinu í heimsmálunum almennt og þá Evrópu sérstaklega, en stefnan í öryggismálum lands og þjóðar hlýtur að taka mið af stjórnmálaþróuninni í umheiminum nær og fjær. Í skýrslu minni fyrir ári ræddi ég í alllöngu máli afstöðu okkar frá upphafi til Atlantshafsbandalagsins annars vegar og til varnarsamningsins við Bandaríkin hins vegar. Óþarfi er að rekja þá skýrslu hér að nýju, en niðurstöður mínar voru þær, að okkur beri að fylgjast rækilega með þróun öryggismála á og umhverfis Norður-Atlantshaf. Atburðarásin úti í hinum stóra heimi er oft hröð og erfitt getur verið að átta sig á hlutunum í fljótu bragði. Þó að vel líti út um skeið á yfirborðinu, hefur reynslan samt kennt okkur, að grundvallarbreytingar hafa litlar orðið. Er þá um að gera að rasa ekki um ráð fram. Vopnuð átök áttu sér stað á ýmsum stöðum í heiminum á s. l. ári, en meiri háttar styrjaldarsvæði voru þrjú: í Nígeríu, fyrir botni Miðjarðarhafs og í Víetnam. Vopnaviðskiptunum í Nígeríu lauk hinn 15. jan. s. l. með algerri uppgjöf Bíaframanna. Hörmungum fólksins á styrjaldarsvæðinu var þó ekki þar með lokið, en örðugleikar voru á hjálparstarfsemi, þar sem stjórnin í Lagos vildi ekki þiggja hjálp frá hverjum sem var. Hafði hún m. a. horn í síðu ýmissa aðila á Norðurlöndum, sem veitt höfðu hrjáðu fólki á Bíafrasvæðinu aðstoð meðan á borgarastyrjöldinni stóð. Undanfarnar vikur hefur þörfin verið mest í sambandi við dreifingu matvæla og lyfja, en nægilegar birgðir hjálpargagna hafa verið fyrir hendi. Íslendingar hafa veitt fólkinu í Nígeríu og Bíafra aðstoð, sem kostuð hefur verið bæði með frjálsum samskotum hér á landi, framlögum úr ríkissjóði og frá Rauða krossinum. Samtals nemur sú aðstoð þegar meira en 25 millj. kr. Af okkar hálfu stendur aðstoð enn til boða, og verður að sjálfsögðu haft samráð við Nígeríustjórn í því sambandi. Vonandi kemst ástandið sem fyrst í eðlilegt horf á þessum slóðum. Styrjöldin í Suðaustur-Asíu heldur á hinn bóginn áfram. Þar draga þó Bandaríkin lið sitt til baka, a. m. k. að nokkru leyti, og ráðgera enn meiri heimflutning sveita sinna. Norður-Víetnam færir aftur á móti styrjöldina út, og að undanförnu hefur verið barizt heiftarlega í Laos. Í París halda raunar viðræður aðila áfram, en enginn sýnilegur árangur hefur orðið af þeim viðræðum, og það sem verra er, ekkert virðist benda til þess, að þær beri árangur á næstunni. Fyrir botni Miðjarðarhafs er ástandið mjög ótryggt og virðast átökin magnast næstum með hverjum degi. Ekki nóg með það, að Arabar og Ísraelsmenn geri tíðum árásir hvorir á aðra, heldur eiga Arabar í erjum innbyrðis og hryðjuverk eru unnin víðs fjarri styrjaldarsvæðinu, jafnvel inni í miðri Evrópu. Fulltrúar stórveldanna fjögurra, Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands og Sovétríkjanna, eiga með sér viðræður til að reyna að finna friðsamlega lausn á deilu Ísraels og Arabaríkjanna á grundvelli ályktunar Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá 22. nóv. 1967. En með ályktun þessari lauk 1. umr. Öryggisráðsins um afleiðingar „6 daga styrjaldarinnar“ svonefndu. Hafa þessar viðræður staðið í tæpt ár, en lítið sem ekkert hefur miðað í þá átt að finna lausn, sem deiluaðilar geta fellt sig við, og ekki bætir úr skák, að þessi sömu stórveldi sjá deiluaðilum stöðugt fyrir nýjum vopnabúnaði. Verða stórveldin þess vegna í vaxandi mæli óbeinir deiluaðilar. En það getur orðið heimsfriðnum næsta hættulegt, ef sú þróun heldur áfram. Gunnari Jarring, ambassador Svíþjóðar í Moskvu, var á sínum tíma falið að reyna að miðla málum í samræmi við áðurgreinda ályktun Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Jarring mistókst þetta ætlunarverk og hætti hann viðræðum við styrjaldaraðila, en vonandi tekur hann aftur til starfa á þessum vettvangi, því að reyna verður milligöngu og málamiðlun til hins ýtrasta. En það hefur víðar komið til vopnaviðskipta í heiminum á s. l. ári, þó að í smærri stíl sé. Má þar til nefna landamæraerjur bæði í Mið-Ameríku, þar sem smáríki takast á, og austur í Asíu, þar sem stórveldi eiga hlut að máli. Eru það öllu alvarlegri erjur, þegar Rússar og Kínverjar skiptast á skotum á landamæralínu, um 5000 km langri, sem aðskilur þessi tvö víðlendustu ríki veraldar. Hér takast á tvö kommúnistaríki, og virðist mikill eldur búa þar undir. Snúast deilur þeirra bæði um hugmyndafræði kommúnismans og landafræði keisaranna fyrrverandi, og má ekki á milli sjá, hvorir leggja meir upp úr kreddutúlkun eða landaskipun, sem á milli ber. Þar sem hér eiga hlut að máli tvö kjarnorkuveldi, er þó gott til þess að vita, að deiluaðilar hafa byrjað viðræður sín á milli, þó raunar fréttist lítið af árangri þessara viðræðna, og virðist lítið miða í rétta átt. Þannig var þá ástandið um víða veröld á árinu sem leið, styrjaldir og stórátök þjóða í milli svo að segja í hverjum heimshluta. U Thant framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hóf ársskýrslu sína á síðasta allsherjarþingi eitthvað á þessa leið: „Á síðustu 12 mánuðum hefur enn haldið áfram það versnandi ástand í alþjóðamálum, sem ég benti á í formála að síðustu ársskýrslu minni. En í einum heimshluta hefur jafnvægi verið komið á. Friðsamasta svæðið er nú í Vestur-Evrópu, þar sem áður voru blóðugustu vígvellirnir í tveimur heimsstyrjöldum, sem báðar stóðu á þessari öld og eru eldri mönnum enn í fersku minni. Það liðu ekki nema rétt rúmlega 20 ár frá lokum fyrri heimsstyrjaldar, þar til styrjöldin brauzt út á ný í Evrópu. Nú eru tæp 25 ár liðin frá lokum hinnar síðari heimsstyrjaldar og það er ekki fyrir tilviljun, að Evrópa er í dag friðsamasta svæðið í heimi. Full ástæða er til þess að ætla, að friðurinn í Evrópu sé fyrst og fremst tilveru Atlantshafsbandalagsins að þakka. NATO var stofnað fyrir nærri 21 ári til þess að verja bandalagsríkin utanaðkomandi árás og treysta öryggi þeirra. Þessum höfuðtilgangi hefur bandalagið náð, því að vopnuð árás hefur ekki verið gerð á nokkurt aðildarríki á samningssvæðinu og bandalagsþjóðirnar búa þar við öryggi og frið.“ „Utanaðkomandi árás“, sagði hann, sem er raunar óþarft að taka fram. Það hefur alltaf legið í augum uppi. Í Atlantshafssamningnum segir einungis: „Vopnuð árás á einn samningsaðilann er talin árás á þá alla.“ Þetta er einfalt mál og skýrt, eins og raunar er á samningnum öllum, og verður ekki misskilið. Það hefur engum dottið í hug, að árás komi innan frá í Atlantshafsbandalaginu frá öðru þátttökuríki. Á því er engin hætta. Árásarhættan stafar utan frá, frá aðilum utan bandalagsins. Árás eins bandalagsríkis á annað hefur aldrei komið til greina, enda væri ekki eftirsóknarvert að eiga slíka bandamenn í varnarbandalagi. Þetta eru augljósir hlutir og óþarfi um þá að ræða, að maður skyldi ætla. En tímarnir breytast og hugmyndafræðin, sem svo er kölluð, spinnur upp furðulegustu fyrirbæri. Nú orðið þurfum við að gera greinarmun á óvinaárás og á vinaárás. Þetta kemur upp í hugann í sambandi við hin hryggilegu örlög tveggja Evrópuþjóða, sem verið hafa allmikið til umr. í heimsfréttum undanfarin missiri, hvor þó á sinn máta, Tékkóslóvakar og Grikkir. Þessar tvær þjóðir tilheyra hvor sínu varnarbandalaginu, sem iðulega er líkt saman, en eiga þó í reynd fátt annað sameiginlegt en nafnið eitt, svo ólík eru Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið að uppbyggingu. Í ágústmánuði 1968 réðust fimm aðildarríki Varsjárbandalagsins með her manns inn í sjötta bandalagsríkið, og síðan er Tékkóslóvakía hersetið land gagnstætt vilja þjóðarinnar. Ástæðan er sú, að bandalagsríkjunum líkaði ekki stefna þáv. ríkisstj. Tékkóslóvakíu í innanlandsmálum, og þar með var hervaldi beitt til að knýja stefnubreytingu fram. En samkv. Brezhnev-kenningunni svokölluðu hefur forysturíki kommúnismans, Sovétríkin, rétt til að hlutast til um innanlandsmál í öðru kommúnistaríki, ef sósíalismanum, eins og það heitir austur þar, er ógnað. Í Grikklandi ræður ríkjum herforingjastjórn, sem hrifsað hefur völdin í stjórnarbyltingu og nam stjórnarskrá landsins úr gildi. Herforingjastjórn þessi er þyrnir í augum ýmissa ríkisstjórna annarra, sem aðild eiga að Atlantshafsbandalaginu, og nokkur bandalagsríki hafa meira að segja kært Grikki fyrir brot á mannréttindasamningi Evrópu. Sá málarekstur hefur staðið lengi og skýrsla rannsóknarnefndar, sem sett var í málið, er nú fyrst að koma til umræðu og afgreiðslu í Evrópuráðinu. Í millitíðinni brast þolinmæði lýðræðisríkjanna í álfunni og tilskilinn meiri hluti í Evrópuráðinu var þess albúinn að samþykkja brottrekstur Grikkja, þegar herforingjastjórnin brá á það ráð að segja Grikkland úr Evrópuráðinu á ráðherrafundinum í desember s. l. Við Íslendingar höfum tekið þátt í þessum aðgerðum. Við höfum opinberlega lýst yfir stuðningi við kæruna, sem fram var lögð á sínum tíma vegna brota á mannréttindasamningnum, og ríkisstj. hafði samþykkt að greiða atkv. með brottrekstri í desembermánuði s. l. Þetta eru vinnubrögð, sem lýðræðisþjóðunum eru samboðin. Annað mál er það, hvort þau eru nægjanleg. Því miður er reyndin sú enn sem komið er, að herforingjastjórnin hefur ekki látið sér segjast, heldur fer sínu fram heima í héraði með svipuðum hætti og áður. Aftur á móti hefur engum ábyrgum manni á Vesturlöndum dottið í hug að ráðast með herafla inn í Grikkland til þess að knýja fram stefnubreytingu hjá illa þokkaðri ríkisstj., og í Atlantshafssamningnum eru alls engin ákvæði, sem gefa bandalaginu rétt til íhlutunar um innanlandsmál í einhverju aðildarríkjanna. Fyrir ári ræddi ég nokkuð um uppsagnarákvæði Atlantshafssamningsins, enda nálgaðist þá sá dagur, sem fyrst gafst tækifæri til þess að segja samningnum upp, hinn 24. ágúst s. l. Ég leyfði mér að segja þá og lagði á það áherzlu, að staðreynd væri, að ekkert bandalagsríkjanna hygðist notfæra sér þennan möguleika, heldur þvert á móti. Þetta hafa reynzt orð að sönnu, og þó hafa ýmsar breytingar orðið í stjórnmálum Atlantshafsríkjanna, því að undanfarið hafa þingkosningar farið fram í allmörgum aðildarríkjanna og stjórnarbreytingar hafa fylgt í kjölfarið í sumum. Skal þá fyrst nefna, að í Þýzkalandi heldur nú um stjórnvölinn samsteypustjórn undir forystu Willy Brandts, sem reynir nýjar leiðir í utanríkismálum. Og í Frakklandi hefur de Gaulle horfið af sjónarsviðinu, en lítið ber til nýlundu í afstöðu eftirmanna hans til utanríkismála, nema þá helzt í sambandi við stækkun Efnahagsbandalags Evrópu. Pompidou Frakklandsforseti var gagngert spurður að því í sérstöku blaðaviðtali, rétt áður en hann fór í sína opinberu heimsókn til Bandaríkjanna, hvort möguleikar væru á því, að Frakkar segðu upp Atlantshafssamningnum. Forsetinn svaraði stutt og laggott: „Nei, alls ekki.“ Og það fór ekki á milli mála, að rétt var haft eftir honum, því að blaðamaðurinn fékk texta viðtalsins staðfestan, áður en til birtingar kom í heimsblöðunum. Þannig mætti halda áfram að lýsa pólitískum veðrabrigðum beggja vegna Atlantshafs, en það yrði of langt mál. Aftur á móti er staðreyndin sú, að ekkert aðildarríkjanna hyggur á uppsögn, heldur þvert á móti. Eining aðildarríkjanna kom skýrt fram á ráðherrafundum bandalagsins á s. l. ári, bæði á afmælisfundinum í Washington s. l. vor og eins á hinum venjulega desemberfundi í Brüssel nú fyrir skemmstu. Á Washingtonfundinum í apríl var ýmislegt gert til hátíðabrigða, vegna þess að 20 ár voru liðin frá undirskrift samningsins. Í ræðu, sem Nixon, forseti Bandaríkjanna, flutti við það tækifæri, lét hann orð falla á þá leið, að nú væri þörf fyrir þriðju víddina í bandalaginu. Í 20 ár hefðu bandalagsþjóðirnar komið sér sameiginlega upp öflugum hervörnum. Í 20 ár hefðu bandalagsþjóðirnar borið saman ráð sín um pólitísk málefni. Þetta mundu bandalagsþjóðirnar halda áfram að gera. En til viðbótar setti forsetinn fram tillögu um að stofna nefnd til þess að kanna möguleika á því að bæta á allan hátt lífskjör fólks á Vesturlöndum og nota til þess sameiginlega þekkingu og sameinaða krafta allra bandalagsríkjanna. Nefnd þessi hefur nú verið sett á laggirnar og á hún að gera tillögur um lausn á hinum ýmsu vandamálum í nútímaþjóðfélagi. Er hún að taka til starfa fyrir alvöru um þessar mundir, og ætlunin er að rannsaka hin margvíslegustu vandamál. Hagfræðirannsóknir eru eitt þeirra verkefna, sem fyrst verða fyrir í þessu sambandi, og ættum við Íslendingar að leggja þeim lið eftir megni, enda munum við njóta góðs af. Ég nefni þessa nefndarstofnun sérstaklega nú, af því að fagna ber því, að nýtt líf færist í þessa þriðju hlið á NATO-samsteypunni. Við Íslendingar höfum alltaf óskað eftir öflugra samstarfi innan bandalagsins í samræmi við ákvæði 2. gr. samningsins, en þar er m. a. rætt um viðskiptatengsl og viðskiptasambönd milli aðildarríkjanna. Eftir ráðherrafund Atlantshafsbandalagsins í Brüssel var ekki aðeins gefin út venjuleg fréttatilkynning um niðurstöður fundarins, heldur var að auki birt sérstök yfirlýsing. Í yfirlýsingu þessari frá 5. des. s. l. er gerð grein fyrir sameiginlegu áliti ríkisstjórna allra aðildarríkjanna 15 á þróun samskipta austurs og vesturs á næstunni. Er nú aftur horfið til Harmel-skýrslunnar svonefndu um framtíðarverkefni Atlantshafsbandalagsins út á við. En eins og ég gat um fyrir einu ári, er lögð höfuðáherzla á það í Harmel-skýrslunni, að hernaðarmáttur í varnarskyni og pólitískur vilji til bættrar sambúðar fari saman, enda skal leitað allra ráða til þess að leysa misklíðarefni austurs og vesturs, svo að varanlegur friður komist á í heiminum, Afturkippur kom í þessi mál við atburðina í Tékkóslóvakíu fyrir hálfu öðru ári. En nú hefur þráðurinn verið tekinn upp aftur. Óþarft ætti að vera að fara hér nákvæmlega út í einstök efnisatriði í yfirlýsingu ráðherrafundarins. Hún er opinbert plagg, sem allir geta kynnt sér. Ég vil þó drepa hér á tvennt eða þrennt. Reyna skal á öllum sviðum og alls staðar, þar sem austur og vestur mætast, að þoka málum í áttina til samkomulags. Eru ýmis sérsvið nefnd, þar sem möguleikar ættu að vera á að koma á betra samstarfi milli austurs og vesturs, bæði með tvíhliða og með marghliða viðræðum og samskiptum. Hagfræði er t. d. sérstaklega nefnd í þessu sambandi í yfirlýsingunni. Þýzkalands-málið er enn óleyst, og meðan svo er, skiptir það höfuðmáli í sambúð austurs og vesturs. NATO-ráðið lýsir yfir stuðningi sínum við tilraunir nýju stjórnarinnar í Þýzkalandi til þess að stofna til viðræðna um óleyst vandamál við Austur-Evrópuríkin, en Þjóðverjar bjóða m. a. til samninga um afneitun valdbeitingar í samskiptum þeirra við nágrannana í austri. Hafa slíkar viðræður þegar hafizt bæði í Moskvu og Varsjá, eins og kunnugt er af blaðagreinum, og virðast nú á næstunni verða á milli Austur- og Vestur-Þýzkalands. Vonir eru einnig bundnar við viðræður fjórveldanna um Berlín, en Rússar féllust hinn 10. febr. á að hefja slíkar viðræður um réttarstöðu borgaranna. Verði sýnilegur árangur af öllum þessum viðræðum og komi í ljós í tvíhliða viðræðum, sem eiga sér nú aftur stað í auknum mæli milli ráðh. á Vesturlöndum og starfsbræðra þeirra í Austur-Evrópu, að von sé um árangur af ráðstefnu um öryggismál Evrópu, þá ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að halda slíka ráðstefnu. En Varsjárbandalagsríkin hafa lagt það til að halda ráðstefnu um öryggismál Evrópu, og Finnar hafa boðizt til þess að hýsa hana, eins og kunnugt er. Líkur benda til, að unnt verði að ná samkomulagi um það, hverjir skuli taka þátt í slíkri ráðstefnu, en af hálfu NATO-ríkjanna hefur það verið gert að skilyrði, að bandalagsríkin í Norður-Ameríku eigi hér hlut að máli, bæði Bandaríkin og Kanada, og hefur því verið vel tekið. Aftur á móti sneiða dagskrártill. Varsjárbandalagsins fram hjá aðalvandanum, sem liggur til grundvallar öryggismálum Evrópu, eins og t. d. Þýzkalands-málinu, sem áður er nefnt, og afvopnunarmálum, sem NATO-ríkin hafa gert tillögu um. Á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins hér í Reykjavík í júní 1968 voru gerðar ákveðnar tillögur um gagnkvæman niðurskurð herbúnaðar, en tilboði þessu er enn ósvarað af hálfu Varsjárbandalagsríkjanna. Ástæðulaust er að halda allsherjarráðstefnu um málefni, sem þegar eru bundin samningsákvæðum eða hafa þegar komizt í ákveðinn farveg. Skuldbindingar um að beita ekki valdi eða hótunum í milliríkjaviðskiptum er að finna í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna, og flest Evrópuríki hafa undirritað hana. Viðskiptamál hafa löngum verið afgreidd á tvíhliða grundvelli, en auk þess hafa viðskiptamál Austur- og Vestur-Evrópu verið rædd árum saman á marghliða grundvelli í efnahagsnefnd Evrópu, sem Sameinuðu þjóðirnar kalla árlega saman í Genf. Að halda ráðstefnu eingöngu ráðstefnunnar vegna, án þess að umræðuefnin séu þess virði eða án þess að von sé um árangur, verður engum til góðs. En vonandi miðar undirbúningur þessi í þá átt, að ástæða verði til, áður en langt um líður, að halda allsherjarráðstefnu um veigamikil atriði í öryggismálum Evrópu. Við Íslendingar eigum mikið undir því komið, að frambúðarlausn finnist á Evrópuvandanum, og meðan öryggismál Evrópu leysast ekki til frambúðar og meðan austur og vestur eru ósammála um undirstöðuatriði, verður varnarmálum hér á landi bezt háttað á þann veg, sem verið hefur til þessa. - Fyrir rúmum mánuði kom varnarmálaráðh. Noregs, Otto Grieg Tidemann, í stutta heimsókn hingað til Reykjavíkur og hélt þá fróðlegan fyrirlestur um öryggismál á N.-Atlantshafi. Niðurstaða ráðh. var með almennum orðum sagt sú, að ekki væri ástæða til fyrir Atlantshafsbandalagið að slaka á og færa saman seglin, og Tidemann sagði einnig, að hvorki Noregur né Ísland gæti staðið eitt sér og verið eitt á báti, lausnin á öryggisvanda landanna fengist aðeins í samvinnu við bandamenn okkar í varnarsamtökum Vesturlanda. Þetta var hans álit, en þess ber jafnframt að geta, að öflug samstaða er með ríkisstj. og stjórnarandstöðu í Stórþinginu um stefnuna, sem fylgt er í utanríkis- og öryggismálum. Engin ástæða er því til að ætla, að hann flytji ekki með þessum orðum, sem hann sagði hér í Reykjavík, álit og afstöðu norsku ríkisstj. og stjórnarandstöðunnar að mestu leyti. Ég þarf ekki að rekja hér enn á ný afstöðu ríkisstj. til varnarsamningsins við Bandaríkin. Eins og ég sagði áðan, gerði ég það í alllöngu máli í skýrslu minni í fyrra Öll standa þau ummæli mín óbreytt í dag. Ég vil einungis endurtaka þetta, og það hef ég raunar sagt utan þings og innan: Þótt við höfum góða reynslu af samskiptunum við varnarliðið og þau hafi farið batnandi, þá er okkur óefað hollast að hafa ekki erlent herlið hérna í landinu til langdvalar. Þess vegna þurfum við stöðugt að endurmeta allar aðstæður og athuga, hvort breyting geti talizt æskileg á skipun þessara mála. Þetta hefur ríkisstj. gert og gerir enn. Ég vil geta þess, að kanadískur sérfræðingur, sem nýtur hins bezta álits á sínu sviði í heimalandi sínu og raunar miklu víðar, vinnur nú að því, að ósk ríkisstj., að semja hlutlausa álitsgerð um hernaðarþýðingu Íslands og framtíðarhorfur í þeim efnum. Ég er þá kominn að lokum þessa ársyfirlits, og ég vík aftur að því, sem ég sagði í upphafi máls míns um fjóra aðalþætti utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Við viljum hafa sem nánast samstarf við frændþjóðir okkar á Norðurlöndum. Þess vegna treystum við böndin við þær með þátttöku í Norðurlandaráði og norrænni samvinnu á fjölmörgum sviðum, ekki hvað sízt í menningar- og félagsmálum, og eflaust, er fram í sækir, einnig í efnahagsmálum í auknum mæli. Í öðru lagi, þar sem afkoma okkar byggist að miklu leyti á útflutningi og við þurfum að auka þann útflutning, bæði að magni og fjölbreytni, til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar, þá tökum við þátt í margvíslegu alþjóðasamstarfi til þess að gæta hagsmuna okkar og afla útflutningsvörum okkar markaða. Innganga Íslands í EFTA markar tímamót á þessu sviði. Við viljum fara með friði og eiga vinsamleg samskipti við allar þjóðir heims, enda virði þær sjálfstæði okkar og fullveldi. Af þessum ástæðum tökum við virkan þátt í Sameinuðu þjóðunum. Í þeim samtökum gefst okkur tækifæri til að hafa áhrif á þróun þjóðaréttar, er lýtur að landhelgi og fiskveiðiréttindum. Þar sem okkur lærðist í síðari heimsstyrjöld, að okkur var ekki stoð í hlutleysi, og þar sem fljótlega kom í ljós eftir heimsstyrjöldina, að Sameinuðu þjóðirnar voru engan veginn færar um að tryggja frið og öryggi í heiminum, þá gerðumst við stofnaðilar að NATO vorið 1949. Og við viljum halda áfram þátttöku í varnarbandalagi vestrænna þjóða. Að þessum málefnaflokkum vinnur utanríkisþjónustan stöðugt. Hana þarf að efla til mikilla muna, því verkefnin fara vaxandi og víðar er sótt til samstarfs við aðrar þjóðir. Við höfum nú fastafulltrúa við aðalskrifstofu EFTA í Genf og erum að taka upp stjórnmálasamband við Sameinuðu Arabalýðveldin, Egyptaland og fleiri ríki í Afríku. Fyrir Alþ. liggur nú frv. til l. um utanríkisþjónustu. Þau lög þarf að gera þannig úr garði, að þau skapi grundvöll fyrir öflugri utanríkisþjónustu, sem þjóðin þarfnast örugglega í náinni framtíð. Þetta frv. þarf þó nánari endurskoðunar við og alveg sérstaklega eftir inngöngu okkar í EFTA. Þannig legg ég ekki áherzlu á, að það verði gert að lögum á þessu þingi, heldur skoðað nánar og lagt þá fyrir næsta þing, sem kemur saman haustið 1970. Við þurfum í auknum mæli að gæta hagsmuna okkar erlendis og við þurfum að fylgjast vel með gangi heimsmálanna. Segja má, að við stöndum nú að mörgu leyti á tímamótum. Ég nefndi áðan inngöngu okkar í EFTA um þessar mundir. Öfluga norræna efnahagssamvinnu stendur fyrir dyrum að athuga og þörf á þátttöku okkar í henni. Enn fremur er þess að minnast, þegar litið er yfir sögu alþjóðasamvinnu eftir stríðið, að Atlantshafsbandalagið og Evrópuráðið urðu hvort tveggja 20 ára á s. l. ári og Sameinuðu þjóðirnar verða 25 ára síðar á þessu ári. Við stöndum á mörkum tveggja áratuga, og er því enn meiri ástæða til þess að staldra við og líta yfir farinn veg og hyggja að, hvert stefnir á 8. tug aldarinnar, í upphafi 12. aldar Íslandsbyggðar. Í alþjóðamálum eiga sér alltaf stað breytingar, og sumar hverjar geta þessar breytingar haft hin víðtækustu áhrif. Á s. l. áratug hafa komið æ skýrar í ljós ýmis atriði, sem eiga trúlega eftir að hafa áhrif á þróun alþjóðamála næstu áratugi. Fyrir 10 árum var kalda stríðið enn í algleymingi. Kalda stríðinu er lokið, en undirstöðuágreiningur er enn mikill milli austurs og vesturs. Fyrir 10 árum lýstu Rússar og Kínverjar sig vera bandamenn um alla eilífð. Bræðralagi þessara kommúnistaríkja er nú lokið, en í staðinn kominn djúpstæður ágreiningur, þar sem þeir kommúnistar deila innbyrðis um kennisetningar um óhjákvæmilegt stríð milli kommúnismans og imperialismans. Virðist meiri hætta á sem stendur, að styrjöld geti brotizt út milli þeirra sjálfra. Fyrir 10 árum áttu Bretar, Frakkar og Belgir enn stórar nýlendur, einkum í Afríku. Nú er nýlendustefnan liðin undir lok, en eigi að síður breikkar bilið á milli ríkra þjóða á norðurhveli jarðar og fátækra þjóða í suðri. Hagvöxturinn er þar minnstur, sem þörfin er þó allra mest. Fyrir 10 árum höfðu Rússar skotið Spútnik á loft og virtust komnir vel á veg til tunglsins. Tækniþróunin hefur þó orðið sú, að kapphlaupinu til tunglsins lauk á s. l. ári, er Bandaríkjamenn stigu þar fyrstir manna fæti. Fyrir 10 árum var ekki styrjöld í Víetnam og ekki heldur í Austurlöndum nær. Hér reyndist þó einungis um vopnahlé að ræða, því ekki leið á löngu, þar til bardagar hófust að nýju í Mið-Austurlöndum og í Suðaustur-Asíu. Ekki fer á milli mála, að mest veltur á því fyrir heimsfriðinn, hvernig risaveldunum tveimur, Bandaríkjunum og Sovétríkjunum, tekst að búa saman í skugganum af eldflaugum sínum og kjarnavopnabúrum. Risaveldin hafa lært mikið af reynslunni s. l. áratug, og sambúð þeirra virðist nú að sumu leyti fara batnandi. Á haustnóttum árið 1962 stóð veröldin á heljarþröm, þegar Kúbudeilan kom upp á milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Átökin um staðsetningu sovézkra eldflauga á Kúbu voru þau alvarlegustu, sem upp hafa komið á milli risaveldanna, og síðan hafa þau forðazt slíka beina árekstra, er leitt gætu til þess, að annar hvor aðilinn gripi til atómvopna heldur en að láta undan. En skynsemin réð á síðustu stundu, og mannkynið allt getur þakkað, að Kennedy forseti ákvað þá að láta ekki kné fylgja kviði, er sovézku eldflaugarnar voru fluttar brott, en bauð heldur Krúsjeff flokksritara strax að taka upp nánari samvinnu um lausn vandamála risaveldanna. Þeir eiga sannarlega þakkir skilið fyrir, að því tilboði var tekið. Og árangurinn hefur orðið allmikill: Samningurinn um bann við kjarnorkusprengingum í tilraunaskyni, beint símasamband á milli Hvíta hússins og Kreml, yfirlýsing um vopnlausan himingeim, samningur um friðsamlega nýtingu himingeimsins, samningur um að dreifa ekki kjarnorkuvopnum og nú síðast samningaviðræður í Helsingfors um takmörkun kjarnavopna. Almennt hefur andrúmsloftið einnig batnað, og má í því sambandi nefna, að fjórveldin hafa nú á nýjan leik tekið upp viðræður í sinn hóp og markvisst er stefnt að því af hálfu Vesturveldanna að leggja traustan grundvöll að friðsamlegri lausn ágreiningsins. Fyrir nokkrum dögum sendi Nixon Bandaríkjaforseti út yfirgripsmikla skýrslu til þingsins um utanríkisstefnu Bandaríkjanna á þessum áratug, sem nú er að byrja. Þegar forsetinn lagði fram skýrsluna, hafði hann þau orð um við blaðamenn, að hún væri ýtarlegasta grg. um utanríkismál Bandaríkjanna, sem nokkru sinni hefði verið gerð. Og víst er um það, að hér er um merkilegt skjal að ræða, sem girnilegt er til fróðleiks, enda er það nú rannsakað í stjórnarskrifstofum um heim allan. Íhugunarvert er einnig, að Bandaríkjaforseti lét þau orð falla, að um væri að ræða vatnaskil í utanríkispólitík eftir stríð. Verður reynslan að skera úr um, hvort Nixon-kenningin, sem útlistuð er í skýrslunni, á eftir að marka tímamót, en ýmissa breytinga er eflaust að vænta í Washington, enda stefnir stjórnin að því, að draga heldur úr afskiptum Bandaríkjanna af heimsmálunum um allar jarðir, án þess þó að hverfa aftur til einangrunarstefnu. Heima fyrir verður Bandaríkjastjórn að finna lausn á kynþáttavandamálinu og vandamálum vegna eitrunar umhverfisins. Krefjast þessi vandamál aukinna fjárveitinga. Reynt verður því að lækka hernaðarútgjöld til Víetnam-styrjaldarinnar, og styrjöldina í Suðaustur-Asíu á að leysa og koma í veg fyrir, að stríð verði þar hafið á ný. Treysta verður kjarnorkuvopnajafnvægið við Sovétríkin og ekki leggja út í nýtt vígbúnaðarkapphlaup með gagnflaugakerfi og kjarnasprengjum, sem miða má með sömu eldflauginni á skotmörk í öðrum heimsálfum. Bendir raunar margt til þess, að Bandaríkjamönnum megi takast að draga úr hernaðarkostnaði, þar sem Rússar hafa náð kjarnavopnajafnvægi með miklum tilkostnaði á undanförnum áratug. Þar sem Rússar eru ekki lengur óvefengjanlegir leiðtogar einhuga kommúnistaríkja, þá ættu að vera möguleikar á samningi við Sovétríkin um takmörkun á kjarnavopnabúnaði. Herkostnaður Rússa liggur líka þungt á efnahagsþróun Sovétríkjanna. Rússar hafa þörf fyrir tækniaðstoð að vestan, og athygli þeirra á hernaðarsviðinu beinist æ meir í austurátt vegna ósamlyndis við Kínverja. Stórþjóðirnar í V.-Evrópu og Japanir, sem ugglaust eiga eftir að gegna auknu hlutverki í Austurlöndum fjær, hafa efnazt mjög mikið á undanförnum árum og áratug og eru nú færar um að taka á sig þyngri byrðar vegna eigin öryggismála. Og þróunin meðal þeirra þjóða, sem nýlega hafa hlotið sjálfstæði, sýnir, að þær ánetjast ekki endilega kommúnismanum, heldur vilja þær standa óháðar og utan við deilur austurs og vesturs. Þrátt fyrir miklar breytingar undanfarin 10 ár er þó margt enn óbreytt, og margt eitt, sem e. t. v. á ekki eftir að breytast á næstu 10 árum. Þróunin er oft ör í alþjóðamálum, en umgerðin er þó enn að mestu leyti óbreytt. Óvarlegt er að spá langt fram í tímann, en næsti áratugur ber eflaust veigamiklar breytingar í skauti sínu, einkum og sér í lagi í öðrum heimsálfum. En því miður sér ekki fyrir endann á styrjöldinni í Víetnam og í Austurlöndum nær sýður upp úr aftur og aftur, og aldrei er að vita, hvenær þar verður stórsprenging. En bilið á milli ríkra þjóða og snauðra eða misskipti norðurs og suðurs lagast lítið, heldur hið gagnstæða. Þó vonir standi til bættrar sambúðar, eru vandamál austurs og vesturs í raun lítið breytt, en þar stefnir samt í rétta átt sums staðar. Göt eru reyndar komin á járntjaldið, en það er alls ekki horfið, og Berlínarmúrinn er áþreifanlegt tákn um klofningu Þýzkalands og þar með Norðurálfu. Íslendingar ættu að geta horft með bjartsýni fram á veg. Samskipti okkar við aðrar þjóðir eiga eftir að eflast á alla vegu og það verður okkur áreiðanlega til góðs, meðan við veljum það bezta, sem aðrar þjóðir hafa upp á að bjóða, en gleymum þó ekki uppruna okkar, heldur leggjum jafnframt rækt við það, sem íslenzkt er að stofni. Þá mun íslenzku þjóðinni vel farnast.



Herra forseti. Ég vildi segja hér nokkur orð vegna þeirrar málsmeðferðar, sem hæstv. forseti hefur viðhaft í sambandi við umr. um utanríkismál og mér þykir ekki tilhlýðileg. Hæstv. utanrrh. hefur lesið hér langa skýrslu um utanríkismál, og ég álít, að hann hafi með því tekið upp venju, sem beri að þakka honum fyrir og væntanlega verður til frambúðar. En ég held, að það sé föst venja alls staðar, þar sem slíkar umr. fara fram, að talsmönnum annarra flokka sé gefinn kostur á því að taka einnig til máls við þá umr., en henni sé ekki frestað, eins og hér hefur verið gert. Það tel ég ótæk vinnubrögð. Nú er þessu þannig háttað í framkvæmd, að fjölmiðlar segja aðeins frá ræðu utanrrh., en ekki neitt frá því, sem fulltrúar hinna flokkanna mundu hafa fram að færa. Ég held, að það sé alls staðar venja, þar sem slíkar umr. fara fram, að talsmenn flokkanna fái að tala strax og ráðh. hefur lokið máli sínu, en ekki löngu seinna. Ég held, að það hafi ekki komið fram neinar beinar óskir um það, að umr. væri frestað, vegna þess að ræða ráðh. lægi hér ekki fyrir í handriti. Það var nú að vísu látið í ljós, að það væri æskilegt, en það hefði þá verið auðvelt að fresta umr., þegar fulltrúar flokkanna voru búnir að tala, ef fleiri hefðu þá óskað eftir að taka til máls. En af þeirra hálfu munu ekki hafa komið fram óskir um þessa frestun. Ég segi þetta vegna þess, að mér finnst, að í framtíðinni, þegar slík umr. sem þessi fer fram, þá eigi ekki að slíta henni í miðjum klíðum, heldur halda henni áfram, unz henni er lokið. Ég vil þess vegna láta í ljós undrun mína yfir þessum vinnubrögðum forseta, að slíta umr. þannig í sundur, en vil svo í framhaldi af því spyrja hann, hvenær hann geri ráð fyrir, að umr. haldi áfram.

Forseti (BF): Forseti vill í tilefni af þessari athugasemd hv. 4. þm. Reykv. taka það fram, að hann heyrði það úr fleiri en einni átt, að það mundi vera heppilegra að ræða skýrslu hæstv. utanrrh. síðar, þar sem henni hefur ekki verið útbýtt hér á þinginu. Þetta er skýrsla, sem tekið hefur hátt á annan klukkutíma að flytja, og ég féllst á það fyrir mitt leyti að þau vinnubrögð, sem ég nefndi, væru æskileg til þess að hv. alþm. gætu rætt sem málefnalegast um þetta mál. Ég get ekki að svo stöddu sagt, hvenær umr. verður haldið áfram. Ég þarf að athuga nánar, hvenær hægt verður að finna heppilegan tíma til þess, en ég get fullvissað hv. alþm. um, að það verður séð um, að nægilegur og góður tími gefist til að ræða þessa skýrslu ýtarlega.



Herra forseti. Ég vil, eins og síðasti ræðumaður, láta í ljós undrun mína yfir þessari málsmeðferð. Ég hygg, að það hafi verið s. l. mánudag, að hæstv. forseti kom að máli við mig og tilkynnti mér, að það mundu fara fram umr. um utanríkismál og utanrrh. mundi gefa skýrslu annaðhvort í dag eða á föstudag. Ég skildi hæstv. forseta að sjálfsögðu svo, að hann væri að tilkynna mér þetta sem formanni þingflokks, til þess að við gætum verið undir það búnir að taka þátt í umr. um þetta. Og það tel ég út af fyrir sig mjög eðlileg vinnubrögð og met það við forseta, að hann skyldi hafa þann háttinn á. En vitaskuld hefði verið algerlega óþarft að vera að tilkynna formönnum þingflokka þetta, ef það hefur ekki verið ætlunin, að umr. færu fram í beinu framhaldi af þeirri löngu og ýtarlegu skýrslu, sem hæstv. utanrrh. hefur gefið hér. Það er auðvitað svo, eins og síðasti ræðumaður vék að, að slík skýrslugjöf sem þessi missir að verulegu leyti marks, ef umr. fara ekki fram í beinu framhaldi af henni og meðan skýrslan er fersk í minni manna. Hitt slítur þetta veigamikla mál, - þetta eitthvert allra þýðingarmesta mál, sem Alþingi Íslendinga fjallar um, með óeðlilegum hætti í sundur, og er að mínu viti allsendis óviðeigandi málsmeðferð. Það er auðvitað líka rétt, eins og hv. síðasti ræðumaður vék að, að það verður mjög óeðlileg mynd, sem birtist í fjölmiðlum af þessu, þegar rakin verður skýrsla utanrrh., sem sjálfsagt er, en síðan verður frá því skýrt, að það hafi verið óskað eftir því, að framhaldsumr. yrði frestað. Frá hverjum kom sú ósk? Auðvitað hljóta allir áheyrendur að álykta sem svo, að hún hafi komið frá ábyrgum aðilum innan stjórnarandstöðunnar. M. ö. o.: áheyrendum er ætlað að álykta sem svo, að stjórnarandstæðingar hafi hér á Alþingi Íslendinga ekki verið reiðubúnir að ræða um utanríkismál. Ég mótmæli algerlega þessari málsmeðferð. Auðvitað er æskilegt, að skýrslum sem þessari eða útdrætti úr þeim sé útbýtt áður, og það er ekkert nýtt, að það komi fram ósk um það. Ég tók þátt í þessum umr. um utanríkismál hér á Alþ., þegar síðast var skýrsla gefin um þau, og þá bar ég fram þá ósk í þeim umr., að framvegis yrði sá háttur hafður á, að þm. væri send slík skýrsla eða útdráttur úr slíkri skýrslu, áður en umr. færu fram, og það eru auðvitað æskileg vinnubrögð. Það hefði átt að gæta þess fyrr. Ég hygg, að hv. síðasti ræðumaður sé fyrstur á mælendaskrá hjá hæstv. forseta, og hvernig sem það svo er, þá liggur það ljóst fyrir, að hann hefur ekki óskað eftir því, að umr. væri frestað. Ég býst við því, að það séu fleiri á mælendaskrá hjá hæstv. forseta, og ég hygg, að a. m. k. einhverjir þeirra hafi alls ekki óskað eftir því, að umr. væri frestað. Þess vegna tel ég alveg sjálfsagt, hvað sem öllum óskum líður frá einstökum þm., að þeir fái að tala, sem beðið hafa um orðið og eru reiðubúnir til þess að flytja sínar ræður. En ég stórlega efa það, að háttur sem þessi þekkist á nokkru einasta þingi, að það sé flutt mjög gagnmerk ræða um utanríkismál, löng og ýtarleg, og svo sé umr. bara frestað og hæstv. forseti lýsi yfir, að hann geti ekkert um það sagt, hvenær þetta mál verði aftur tekið fyrir. Við vitum, að þingið er með fangið fullt af málum, sem þarf að afgreiða, og við vitum, að páskafríið fer senn í hönd. Það er allt eins líklegt á þessari stund, ef umr. verður nú frestað, að þetta mál komi ekki til umr. fyrr en eftir páska, sem sagt það líði svo sem eins og hálfur mánuður á milli þess, að þessi skýrsla er flutt, og þangað til framhaldsumr. eiga að fara fram um hana. Ég held, að þetta sé ákaflega óeðlileg og óvenjuleg málsmeðferð, þannig að ég vildi nú óska þess, að hæstv. forseti tæki ákvörðun sína til yfirvegunar á ný, því mér finnst, að þetta gefi alranga mynd. Og úr því að hæstv. forseti hafði, sem ég tel rétt og gott, samráð við stjórnarandstöðuna, áður en þessi skýrsla var flutt, hefði það minnsta, sem hann hefði átt að gera, verið það að hafa þá samráð við stjórnarandstöðuna aftur um það, hvort þessari umr. skyldi frestað eða ekki, en að hann beri ekki fyrir sig óskir frá einhverjum óákveðnum þm., sem hann nafngreinir ekki og ég veit ekki einu sinni, hvort eru á mælendaskrá.

Forseti (BF): Forseti vill leiðrétta eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. Það er, að hv. 4. þm. Reykv. er ekki fyrsti maður á mælendaskrá, heldur er það hv. 5. þm. Reykn. En ég mun, vegna þessara ákveðnu andmæla gegn því, að umr. verði frestað, hafa þann hátt á, að ég mun slíta þessum fundi, og boða til nýs fundar, þegar að honum loknum, og verður þá tekin á dagskrá skýrsla utanrrh. um utanríkismál og umr. um hana haldið áfram.



Herra forseti. Ég var nú raunar búinn að stinga niður í tösku mína þeim minnisblöðum, sem ég er hér með, þar sem hæstv. forseti hafði ákveðið að fresta þessari umr., en ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að ræða um þessi mál almennt, enda þótt það sé vitanlega hárrétt, sem hér hefur komið fram, að það eru æskileg og eðlileg vinnubrögð, að slík skýrsla, sem hæstv. utanrrh. hefur nú flutt, liggi fyrir fjölrituð eða prentuð nokkru áður en umr. fara fram. Sú var tíðin og það er raunar ekki ýkjalangt síðan það var ótrúlega torvelt að fá utanríkismál rædd hér á Alþ., a. m. k. á þann hátt og með því sniði, að vel sómdi þeirri stofnun, að rökræður um þau mál gætu orðið frjóar og líklegar til að upplýsa mál. Þá hafði og utanrmn. verið svæfð Þyrnirósarsvefni og yfirleitt alls ekki verið kölluð saman í nokkur ár, var alls ekki látin gegna sínu lögformlega hlutverki. Þetta var að sjálfsögðu algerlega óviðunandi ástand. Þetta ástand var Alþingi til hreinnar vanvirðu. Þetta hefur nú nokkuð breytzt á allra síðustu árum, og hæstv. núv. utanrrh. á góðan hlut að því, að þarna hefur nokkur bragarbót verið á gerð. Vottur breytingarinnar er m. a. sú ýtarlega skýrsla um utanríkismál, sem hæstv. ráðh. hefur nú flutt, og svo það, að það er þó gert ráð fyrir því, að utanríkismál verði rædd í tilefni af slíkri skýrslu. Þetta vil ég þakka. Þetta tel ég verulega framför. En þegar ég segi það og þakka þetta, þá er það algerlega óháð ýmsum efnisatriðum þeirrar skýrslu og sömuleiðis íslenzkri utanríkisstefnu, eins og hún birtist þar, en við hana hef ég sitt hvað að athuga. Ég vil taka undir það, sem kom fram áðan í þeim orðum, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. lét hér falla, að í framtíðinni er það ekki aðeins æskilegt, heldur nauðsynlegt, til þess að umr. geti orðið skipulegar, að slík skýrsla sem þessi liggi fyrir prentuð sem þskj. eða henni sé a. m. k. útbýtt fjölritaðri meðal þm., áður en umr. fara fram. Raunar teldi ég, að það væru hin æskilegustu vinnubrögð í þessu efni, að ársskýrsla utanrrh. væri fyrst lögð fram í utanrmn. og n. fengi aðstöðu til að kynna sér efnisatriði skýrslunnar og fjalla um hana á einum eða tveimur fundum. Nm. gætu þá spurt spurninga eða óskað upplýsinga um tiltekin atriði slíkrar ársskýrslu. Síðan væri hún prentuð og henni útbýtt sem þskj. nokkru áður en umr. um hana færu fram. Ég vona, að þetta verði tekið til vinsamlegrar athugunar í framtíðinni. Ég mun nú víkja að og ræða hér ýmsa þætti íslenzkra utanríkismála, bæði marga þá, sem fjallað er um í skýrslu utanrrh., og e. t. v. nokkur önnur atriði, sem þar koma lítið við sögu. Nú virðast allar horfur á, að hugmyndir um Efnahagsbandalag Norðurlanda, Nordek, verði að veruleika. Hæstv. ráðh. rakti greinilega í skýrslu sinni meginatriðin í þeim drögum að samningi, sem Norðurlöndin fjögur eru að gera um þetta mál. Þetta mikilvæga mál komst fyrst verulega á dagskrá á þingi Norðurlandaráðs í Osló 1968, að því er ég hygg, þó að oft hafi verið rætt um nánari efnahagssamvinnu Norðurlanda áður. En síðan á þessu Norðurlandaráðsþingi hefur málið verið kannað og undirbúið rækilega af sérfræðingum og stjórnarvöldum Norðurlandaþjóðanna fjögurra, eins og hæstv. ráðh. rakti skilmerkilega. Ég hygg, að það sé rétt, að Íslendingar hafi frá upphafi átt kost á að taka einhvern þátt í undirbúningi þessa máls og hafi átt kost á því að fylgjast með því stig af stigi. En það varð niðurstaðan, að Íslendingar höfnuðu þessu. Ég er þeirrar skoðunar, að sú ákvörðun hafi verið hæpin. Þó má að vísu segja, að íslenzkum stjórnvöldum hafi e. t. v. verið nokkur vorkunn í þessu efni, þar eð margir litu svo á, og þá sennilega íslenzkir ráðamenn einnig, að mjög náin efnahagssamvinna Norðurlanda, eins og fyrirhuguð er nú, væri hálfgerð draumsýn og yrði fráleitt að veruleika í náinni framtíð. En nú er svo komið, að stofnun Nordeks má heita staðreynd. Ég fagna þeirri þróun og ég vænti góðs af henni. Ég tel, að okkur Íslendingum beri að fylgjast mjög gaumgæfilega með þessum málum og kanna af fyllstu alvöru möguleikana á því, að við getum gerzt aðilar að slíku norrænu efnahagssamstarfi. Til þess þurfum við vafalítið og e. t. v. vafalaust að ná sérsamningum eða fá undanþágur um ákveðin atriði, undanþágur, sem eru óhjákvæmilegar til þess að vernda íslenzka hagsmuni, sem eru vitanlega sérstæðir vegna hinnar miklu smæðar okkar. Það er sjálfsagt rétt að flýta sér hægt og gá vel til allra átta í þessu máli, en ég hygg, að það sé þó tvímælalaust rétt stefna og í samræmi við íslenzka hagsmuni, að íslenzk stjórnarvöld fjalli um þetta mál á þeim grundvelli og með það í huga, að almennt séð eigum við Íslendingar hvergi fremur heima í efnahagsbandalagi en með Norðurlandaþjóðunum. Ég tel mig ekki þurfa að rökstyðja það mikið meðal ráðamanna. Þar er tvímælalaust hvort tveggja fyrir hendi, góð þekking á högum okkar og á sérstöðu ýmiss konar og vilji til að auðvelda okkur efnahagslega og menningarlega samstöðu með öðrum Norðurlandaþjóðum. Samvinna Norðurlanda á ýmsum sviðum hefur þróazt allverulega og í rétta átt, að ég tel, á undanförnum árum. Nánari efnahagssamvinna þeirra innan Nordeks yrði vafalaust til þess að efla slíka samvinnu á ýmsum öðrum sviðum og gera hana fjölþættari. Ég trúi því, að slíkt verði styrkur hverju þessara landa um sig og það muni efla þau í heild í samskiptum við aðrar þjóðir og við önnur bandalög. Ég teldi það því ógæfu, ef við Íslendingar losnuðum úr tengslum við frændþjóðirnar, fjarlægðumst þær. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar, að fyrr en síðar beri að kanna, hvaða skilyrði við þurfum að setja til þess að geta gerzt aðilar að Nordek og hvaða möguleikar eru á því að fá þeim skilyrðum fullnægt. Hæstv. ráðh. fjallaði nokkuð um landhelgismál í skýrslu sinni áðan. Um þau mál vil ég segja það fyrst og fremst, að afstaða okkar Íslendinga er tiltölulega skýr og hún er byggð á landgrunnslögum okkar og þeim yfirlýsingum, sem Alþingi hefur gefið í samræmi við þau. Þar er stefna okkar í landhelgismálunum mörkuð í grófum dráttum, og þar er m. a., a. m. k. í viljayfirlýsingum frá Alþingi, sennilega fleiri en einni, lögð á það áherzla, að íslenzkum stjórnarvöldum beri að kynna þessa afstöðu og afla henni fylgis með öðrum þjóðum. Ég tel og vil átelja það, að þessari stefnu okkar í landhelgismálinu hefur ekki að mínu viti verið haldið nægilega á lofti. Það hafa ekki verið notuð nægilega þau tækifæri, sem gefizt hafa til þess að skýra þessa stefnu, eins og margyfirlýst hefur verið, að við ætluðum að gera og þyrftum að gera, ef við ætlum að ná árangri á þessu mjög svo mikilvæga sviði. Jafnvel þegar hæstv. utanrrh. hefur rætt þessi mál á undanförnum árum, t. a. m. á þingi Sameinuðu þjóðanna og víðar, þá virðist þess hafa gætt nokkuð mikið, að hann sneiddi hjá því að segja skýrt og ákveðið, hver stefna okkar er í landhelgismálunum, og að skýra afstöðu okkar í sambandi við yfirráðaréttinn yfir landgrunninu. Þetta gífurlega hagsmunamál okkar Íslendinga er nú að komast á dagskrá að nýju, eins og kom glöggt fram í ræðu hæstv. ráðh., og það er af mörgum ástæðum brýnna nú en nokkru sinni að standa vel í ístaðinu í þessu máli og berjast fyrir hinni íslenzku stefnu þar. Í því sambandi þarf ekki annað en að minna á þá hættu, sem fiskstofnum í Norðurhöfum er búin af völdum ofveiði, og fleira mætti nefna í þessu sambandi. Það kom fram í skýrslu hæstv. ráðh., að nokkuð náin samvinna hafi að undanförnu tekizt milli stórþjóðanna tveggja, Rússa og Bandaríkjamanna, um ýmis mál, og það kom alveg sérstaklega fram í skýrslunni, að í sambandi við landhelgismálið hafi verið tekin upp einhvers konar samvinna milli þessara ríkja, og þá, að því er virðist, í því skyni að fá slegið fastri þeirri alþjóðareglu, að 12 mílna fiskveiðilandhelgi skuli gilda sem meginregla, með að vísu einhverjum hugsanlegum undantekningum þó. Ég tel, að hér sé um að ræða dálítið varhugavert mál fyrir okkur Íslendinga, og vissulega er hér ástæða til, að við séum á verði eins og framast er kostur. Ég tel, að við verðum í þessum efnum að gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að hafa áhrif á þróun þessara mála, hafa áhrif á það, hvernig þessi mál verða undirbúin nú á næstunni, og það sé sjálfsagt af okkar hálfu að leita alveg sérstakrar samvinnu við öll þau ríki, sem hafa svipaða afstöðu og við í þessu máli og svipaðra hagsmuna að gæta. Á þetta vildi ég leggja áherzlu. Þetta er að sjálfsögðu eitt af hinum stóru utanríkismálum okkar, þar sem við verðum að leggja okkur alla fram og vera vel á verði og kunna að afla okkur þeirra bandamanna, sem líklegastir eru til þess að vilja og geta stutt okkar mál. Eitt af því, sem vakti nokkra athygli í skýrslu hæstv. ráðh., var það, hve ákaflega lítið hann fjallaði um stórmál, sem er að vísu ekki sérstakt utanríkismál okkar Íslendinga, en þó mál, sem kemur öllum þjóðum mjög við, smáum og stórum, ríkum og fátækum. Ég held, að ég fari rétt með, að það hafi aðeins verið í tveimur málsgreinum undir lokin, sem hæstv. ráðh. minntist á þetta stóra mál. Ég á hér við hið gífurlega vandamál hinna snauðu þjóða, þróunarlandanna svonefndu, og þær kröfur, sem t. a. m. æskufólk í velmegunarlöndunum hefur borið fram að undanförnu með vaxandi þunga um, að velmegunarlöndin láti í té af nægtaborði sínu fjármuni, matvæli og þekkingu til hjálpar í löndum fátæktarinnar og allsleysisins. Ég saknaði þess, að hæstv. ráðh. skyldi nánast ekkert fjalla um þetta mál og alls ekki víkja að því, hver afstaða íslenzkra stjórnarvalda væri til virks stuðnings íslenzka ríkisins í þessu sambandi. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það, hvernig ástandið er í þessum efnum. Ég geri ráð fyrir, að flestum hv. alþm. sé það nokkuð kunnugt. Ég vil aðeins nefna örfáar tölur. Íbúar jarðar eru nú um 3500 milljónir. Meiri hlutinn býr í þróunarlöndunum eða um 2000 milljónir af íbúum jarðar. Þessar 2000 millj. eru taldar hafa 1/6 hluta heimsframleiðslunnar til umráða. Um 900 millj. manna á þessari jörð hafa árstekjur, sem nema innan við 9 þús. litlum ísl. kr. Í hinum snauðu ríkjum Asíu, Afríku og rómönsku Ameríku er til jafnaðar einn læknir á hverja 100 þús. íbúa, og um 700 millj. manna kunna þar hvorki að lesa né skrifa. Ef við lítum aftur á móti á íbúa Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, þar sem búa innan við 18% af íbúum jarðar, þá kemur í þeirra hlut 61% heimsteknanna. Ýmsir mætir menn á Vesturlöndum hafa látið þessi gífurlegu vandamál til sín taka. En þessi vandamál eru svo hrikaleg, að til þess að koma einhverju teljandi jákvæðu til leiðar þarf gífurlega stórt og samstillt átak margra þjóða. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, FAO, hefur unnið mikið starf á þessu sviði, og síðustu árin hafa æskulýðssamtök Vesturlanda gert þetta mál að alveg sérstöku baráttumáli sínu og sett sér það mark að fá hvert ríki sem einhvers er megnugt til að verja 1% þjóðartekna til aðstoðar við þróunarlöndin. Ég held, að ég fari rétt með, að frændþjóðir okkar á Norðurlöndum hafi allar sett sér það að ná þessu marki, þessu 1%, á nokkrum árum með vaxandi framlagi hvert ár, og ég hygg, að Svíar séu komnir býsna nálægt markinu nú þegar. Þessi stóru mál hafa því miður verið furðulitið rædd hér á Alþ., og mér virðist allt of margir, jafnvel einnig hér innan þingsalanna, yppta hálfgert öxlum og hugsa og jafnvel segja eitthvað á þá leið, að við séum svo fáir og lítils megnugir, að það geti aldrei munað mikið um hið íslenzka framlag. Slíkt er ekki hægt að segja. Íslenzk æskulýðssamtök hafa hins vegar sýnt þessu máli mjög mikinn áhuga, og æskufólkið íslenzka hefur hlotið jákvæðar undirtektir almennings. Þær hafa m. a. komið fram í góðum árangri af fjársöfnunum, sem fram hafa farið. Það er íslenzkt æskufólk úr öllum flokkum og utan flokka, sem hefur tekið hér upp baráttuna fyrir því, að íslenzka ríkið leggi fram 1% af þjóðartekjunum til stuðnings við þróunarlöndin, ef ekki strax að fullu, þá í áföngum á nokkrum árum. Ég tel alveg víst, að hæstv. utanrrh. viti það, að ungir jafnaðarmenn hafa gengið vel fram í þessu máli og þeir hafa haft þessar kröfur uppi við ýmis tækifæri. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvað hefur íslenzka ríkisstj. gert í sambandi við þetta mál? Hefur hún rætt þetta mál? Hefur hún tekið afstöðu til þessara ákveðnu tilmæla? Hefur hún undirbúið till., sem væntanlega verða þá lagðar fyrir Alþingi? Ég spyr hæstv. ráðh. sem sagt: Hver er afstaða ríkisstj. til þessa stórmáls? Þegar litið er yfir stefnu Íslands í utanríkismálum í heild, og þá ekki síður á s. l. ári heldur en löngum áður, þá blasir það við, að sú stefna rígbindur okkur á klafa Bandaríkjamanna, og hún gerir það samkvæmt vilja íslenzkra ráðamanna sjálfra. Ég fæ ekki orða bundizt um það, en mér virðist svo rammt kveða að þessu, að svo framarlega sem einhver hnúturinn, sem bindur pinkilinn Ísland á trússahest Bandaríkjanna, ætlar að rakna, þá muni íslenzkir ráðamenn vísir til að biðja verndarana að tylla þessu nú ögn betur. Þessi auðsveipni, sem íslenzk stjórnarvöld hafa á löngum tíma tamið sér gagnvart Bandaríkjamönnum, er að vísu alvarlegri en svo, að hún skyldi höfð að gamanmálum. En mér finnst það varla einleikið, hve oft ég hef haft tilefni til að minnast vísunnar hans Andrésar Björnssonar, sem hann orti um íslenzku pólitíkina í gamla daga, þegar þessi árátta íslenzkra stjórnarvalda er á döfinni. Þetta var á þeim tímum, meðan við áttum margt saman við Dani að sælda og tveir pólitísku flokkarnir voru kallaðir Þversum og Langsum. Kannske var þetta að vísu einn flokkur, sem hafði skipt sér í tvennt. Alla vega minnir fyrirbærið mig á Sjálfstæðis-Alþýðuflokkinn núna. En í vísu Andrésar Björnssonar þarf ekki að hagræða nema einu litlu rímorði til þess að hún eigi býsna vel við í dag: Sundrungar þeir sungu vers, svo að hvein í grönum, að því loknu langs og þvers lágu þeir fyrir Könum. Sú var tíðin, jafnvel fyrstu árin eftir að við gengum í Atlantshafsbandalagið sæla, sem hæstv. ráðh. var að prísa hér áðan, eins og hann hefur löngum gert, að við sýndum dálítinn lit á því á alþjóðavettvangi að taka sjálfstæða afstöðu öðru hverju. En nú um nokkurra ára skeið hygg ég, að það verði ekki fundin mörg dæmi þess, að fulltrúar okkar hjá Sameinuðu þjóðunum, í Evrópuráði, á NATO-þingum eða annars staðar hafi lyft svo mikið sem litlafingri, án þess að þeir héldu a. m. k., að það væri Bandaríkjamönnum til þægðar. Svo rammt kveður að þessu, að hvað eftir annað hefur okkur nú að undanförnu skort mannrænu til þess að standa við hlið annarra Norðurlanda, ef stjórnvöld hér hafa haldið, að slík afstaða þeirra til mála fæli í sér hið minnsta frávik frá því, sem Bandaríkin vildu. Þetta kemur því miður hvað eftir annað fram á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þegar Ísland eitt Norðurlanda greiðir atkv. gegn því að Pekingstjórnin kínverska taki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Menn þurfa vissulega ekki að vera hrifnir af kínversku stjórnarfari til þess að sjá, hvað rétt er og skynsamlegt í þessum efnum. Enginn dregur í efa, hverjir það eru, sem stjórna hinu mikla Kínaveldi, þessu fjölmennasta ríki veraldar. Því er ekki stjórnað af fáeinum, gömlum mönnum suður á Formósu, mönnum, sem hafast þar við í skjóli Bandaríkjahers. Þegar spurt er, hvers vegna Íslendingar halda áfram að berja hér höfðinu við steininn og neita staðreyndum ár eftir ár, þá er svarið eitthvað á þá leið, að ekki sé nú rétt að svipta Formósustjórn aðild að Sameinuðu þjóðunum. Þessa röksemd hef ég heyrt hvað eftir annað. Þetta er hreinn fyrirsláttur. Stjórnin á Formósu segist vera hin eina, sanna stjórn Kínaveldis, og það er í krafti þess, sem hún krefst aðildar að Sameinuðu þjóðunum, og það er í krafti þess, sem hún hefur fengið þeim vilja sínum framgengt, m. a. með árvissum stuðningi Íslendinga. Stjórnin á Formósu hefur mér vitanlega aldrei farið fram á það að fá sæti hjá Sameinuðu þjóðunum sem Formósustjórn, sem ríkisstj. þar í landi, heldur sem ríkisstj. Kínaveldis. Mér þykir trúlegt, að það líði nú óðum að því, að Bandaríkin sjálf breyti hér um stefnu og fallist einn góðan veðurdag á aðild Pekingstjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum. Hvað gerir íslenzki fulltrúinn þá? Verður hann kaþólskari en páfinn? Afstaða íslenzku ríkisstj. til fasistastjórnarinnar í Grikklandi hefur verið dálítið undarlega loðin. Hæstv. ráðh. kom nokkuð inn á þessi mál í skýrslu sinni og var nú raunar að reyna að afsaka það, hversu loðin afstaðan hefur verið, en ég held, að það fari ekki á milli mála, að hún hefur verið það. Þegar aðrar Norðurlandaþjóðir sameinuðust fyrst um að leggja fram harðorða till. í Grikklandsmálinu á fundi Evrópuráðsins, þá minnist ég þess, að hæstv. utanrrh. skýrði frá því hér í blöðunum, að honum hefði ekki gefizt tími til að kynna sér þetta till., áður en hún var lögð fram, og þess vegna hefði Ísland ekki verið aðili að flutningi hennar. Jafnframt skýrði hann frá því, að skeyti hefði verið sent um aðild Íslands að till., eftir að hún var lögð fram, en svo undarlega brá við, að þetta skeyti virðist hafa misfarizt með einhverjum dularfullum hætti, eða svo mikið er a. m. k. víst, að Íslands var aldrei getið í þessu sambandi, þegar sagðar voru fréttir frá Evrópuráði, enda þótt önnur stuðningsríki till. væru, að ég hygg, nákvæmlega tilgreind. Um ástæðuna fyrir þessu veit ég ekki. Í Grikklandsmálinu gerðist það nú síðast, að Danir, Norðmenn og Svíar lögðu fram till. um að víkja Grikklandi úr Evrópuráðinu. Ísland átti þess kost að flytja till. með frændþjóðunum, en Ísland hafnaði því. Endanleg afstaða Íslands til till. kom aldrei raunverulega í ljós, þar eð Grikkir sögðu sig úr ráðinu, áður en á það reyndi. Hæstv. ráðh. sagði að vísu í skýrslu sinni hér áðan, að ráðið hefði verið, að Ísland fylgdi þeirri till., þegar til atkvgr. kæmi, og gott er nú það. En þessi afstaða Íslands öll finnst mér vægast sagt laus við að vera stórmannleg, og mér er kunnugt um, að hún hefur vakið nokkra furðu hjá frændum okkar á Norðurlöndum. Ég leyfi mér að víta þessa málsmeðferð, og ég leyfi mér að staðhæfa, að hún er ekki í samræmi við vilja Íslendinga almennt. Í sambandi við þetta Grikklandsmál skal ég gjarnan taka það fram, að það hefur ekki hvarflað að mér eitt andartak, að hæstv. utanrrh. eða aðrir samherjar hans í ríkisstj. séu eitthvað sérlega hrifnir af grísku valdaræningjunum, sem sitja nú við stjórnvölinn í Grikklandi, eða þeir hafi einhverja samúð almennt með fasísku stjórnarfari. Það dettur mér ekki í hug að halda. Nei, ég held, að skýringin sé nærtæk. Eins og ég mun væntanlega koma nánar að síðar í ræðu minni, þá hefur Bandaríkjastjórn stutt grísku stjórnina, þessa herforingjastjórn þar, með ráðum og dáð. Bandaríkjastjórn telur hana og Grikki hinn öfluga útvörð NATO í suðri, og vitanlega hljóðar eitt af boðorðunum í íslenzkum utanríkismálum eitthvað á þessa leið: Þú skalt ekki hrella vini Bandaríkjanna. Austur-Þýzkaland, þýzka alþýðulýðveldið, sem svo heitir, hefur nú verið staðreynd í rúm 20 ár. Við getum vafalaust orðið sammála um það, hæstv. utanrrh. og ég, að gagnrýna austur-þýzku ríkisstj. fyrir margt, gagnrýna þá einræðisstefnu, sem valdhafarnir í því landi fylgja. En fram hjá hinu verður ekki gengið, að þetta er öflugt ríki, þetta er mikið iðnaðarveldi, þarna býr menntuð og dugleg þjóð. Íslendingar hafa frá upphafi haft veruleg efnahagssamskipti við þetta ríki. Hins vegar hafa Íslendingar neitað að viðurkenna ríkið Austur-Þýzkaland, og ég held, að ég fari rétt með, að það sé hið eina umtalsverða viðskiptaland okkar, sem við höfum ekkert diplómatískt samband við. Það er sennilegt, að NATO hafi talið og telji það andstætt sínum hagsmunum, að þetta ríki hljóti viðurkenningu þjóða. En Austur-Þýzkaland er, hvað sem öðru líður, ákaflega áþreifanleg staðreynd, og þeir gerast nú æ fleiri, sem viðurkenna, að þýzku ríkin eru tvö og verða það án efa um einhverja framtíð enn. Jafnaðarmaðurinn Willy Brandt, kanzlari Vestur-Þýzkalands, virðist vera bæði raunsær og hugrakkur stjórnmálamaður. Hann leitar nú að færum leiðum til að taka upp aukið samband og bætta sambúð við grannríkið í austri, og það þarf ekki að draga það í efa, enda kom það skýrt fram í fréttum af móttökunum, sem hann fékk í Austur-Þýzkalandi í dag, hver hugur fólksins í þessum löndum er gagnvart bættri sambúð. Ég legg til, að hæstv. utanrrh. okkar fari nú að dæmi Willy Brandts og beiti sér fyrir því við ríkisstj., að hún hætti að hlýða einhverjum annarlegum fyrirmælum um þetta, en fari að vinna að því, að tekið verði upp stjórnmálasamband við Austur-Þýzkaland. Það er vissulega orðið tímabært. Ekki alls fyrir löngu hlýddi ég á útvarps- eða sjónvarpsviðtal, - ég man ekki hvort heldur var, - sem fram fór við einn af forystumönnum íslenzkra saltfiskframleiðenda. Þar kom fram, að áður fyrr hefðum við Íslendingar átt góðan markað fyrir saltfisk á Kúbu, en nú væri þessi markaður glataður. Norðmenn hefðu lagt hann undir sig. Mér skildist á viðtalinu, að við hefðum gersamlega hætt öllum viðskiptum við Kúbu á sömu stundu sem Castro hinn skeggjaði og félagar hans brutust þar til valda. Hins vegar hefðu Norðmenn haldið áfram, eins og ekkert hefði í skorizt, að sinna þessum markaði og sætu nú að honum einir. Ég skal játa það, að mér eru þessi markaðsmál á Kúbu alveg ókunn að öðru en því, sem fram kom í þessum viðtalsþætti. En það má mikið vera, ef hér er ekki enn eitt dæmið um íslenzka utanríkispólitík og reisn hennar. Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. leiðrétti mig, ef ég er að vaða reyk í þessu efni. En tilraun mín til að skýra fyrirbærið er einfaldlega þessi: Íslenzkir ráðamenn segja hver við annan: Bandaríkjamönnum er bölvanlega við Castro. Þeir vilja fráleitt, að við seljum honum fisk. Engin viðskipti framar við Kúbu, unz þar tekur við völdunum einhver geðugri maður heldur en Castro og Bandaríkjunum þóknanlegri. Ætli þessi skýring sé fjarri lagi, hæstv. ráðh.? Eins og kunnugt er, voru á s. l. ári liðnir tveir áratugir frá því, að Atlantshafsbandalagið var stofnað. Í sáttmála þess giltu þau ákvæði, að aðildarríki skyldu bundin um 20 ára skeið frá gildistöku samningsins, en að þeim tíma liðnum gæti hvert aðildarríki, er þess óskaði, sagt sig úr bandalaginu með eins árs fyrirvara. Frá 24. ágúst í fyrra er þessi samningur uppsegjanlegur með einhliða ákvörðun hvers aðildarríkis um sig. Svo sem kunnugt er, urðu á sínum tíma mjög harðar deilur um það, hvort Ísland skyldi gerast aðili að Norður-Atlantshafssamningnum. Alla stund síðan hafa skoðanir hér á landi sem víðar í aðildarlöndunum verið skiptar um NATO, um eðli þess, um gildi og áhrif á sambúð þjóða. Um rökin, sem til þess lágu, að bandalagið var stofnað, skal ég ekki fjölyrða að þessu sinni. Að vísu hefur margt fróðlegt og forvitnilegt verið um það ritað á síðari árum, og ýmsir, þ. á m. mikilhæfir vestrænir stjórnmálafræðingar og sagnfræðingar, hafa hiklaust látið í ljós þá skoðun, að kenningarnar um yfirvofandi rússneska árás á Vestur- og Norður-Evrópu hafi verið úr lausu lofti gripnar. En um þetta atriði, sem að vísu er mikilvægt sögulega séð, ætla ég sem sagt ekki að fjölyrða. Það, sem nú skiptir höfuðmáli, er, hversu traustar voru forsendurnar fyrir stofnun Atlantshafsbandalagsins árið 1949 eða haldgóð rökin á þeim tíma fyrir inngöngu Íslands í slíkt bandalag. Að vísu er ég þeirrar skoðunar, að hvorugt standist, ef málið er skoðað niður í kjölinn á algerlega hlutlægan hátt. En héðan af er vissulega miklu meira um hitt vert, að menn gefi sér tóm til að fjalla um herstöðva- og hernaðarbandalagamál, eins og þau blasa við í dag, við lok 7. áratugs þessarar aldar og upphaf þess 8. Og það ber mönnum, ekki sízt stjórnmálamönnum, að gera af raunsæi og hleypidómaleysi, og þeir ættu ekki að láta gömul, löngu úrelt slagorð, gamla fordóma og innihaldslitla frasa vera framlag í rökræðum um þetta mikilvæga mál. Þegar nálgast tók, að 20 ára gildistímabil Atlantshafssamningsins rynni út, þá hefði mátt þykja eðlilegt, að víðtækar umr. færu fram hér á landi, eins og víðar í aðildarríkjunum, um bandalag þetta, um gildi þess og erindi Íslands í slíkt bandalag framvegis. En það reyndist ótrúlega torvelt að fá slíkar umr. teknar upp hér, og ég verð að segja það, að hér á Alþ. virtist þetta vera nærri því ókleift. Það virtist svo sem forsvarsmenn aðildar okkar að NATO segðu blátt áfram og umbúðalaust: NATO hefur reynzt vel. NATO hefur stöðvað framrás kommúnismans. Við verðum áfram í NATO. Ég get ekki látið hjá líða að fara hér fáeinum orðum um þá tregðu, sem ríkt hefur hjá íslenzkum stuðningsmönnum Atlantshafsbandalagsins, og þá alveg sérstaklega hæstv. ríkisstj. og hennar mönnum, að því er tekur til allrar raunhæfrar athugunar á þessu máli og raunar til eiginlegra rökræðna um það einnig. Árið 1965, þegar liðin voru 16 ár af gildistíma Atlantshafssamningsins, fluttum við Alþb.-menn þáltill. um könnun og endurskoðun á aðild Íslands að Norður-Atlantshafssamningi og Atlantshafsbandalagi. Till. var á þessa leið: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna nefnd til að kanna svo sem við verður komið, hvaða hugmyndir eru uppi meðal aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins um skipulag þess og framtíð. Jafnframt skal n. fjalla um afstöðu Íslands til Norður-Atlantshafssamningsins frá 1949, jafnt í ljósi fenginnar reynslu sem breyttra aðstæðna og þeirra upplýsinga, sem fyrir liggja og fram kunna að koma, um viðhorf aðildarríkja til samningsins. Skal n. með sérstöku tilliti til ákvæðis samningsins í uppsagnarheimild 1969 semja rökstudda grg. um málið og leggja hana fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Ég var fyrsti flm. þessarar þáltill. og átti nokkurn þátt í að forma hana á þann veg sem varð. Með því að leggja áherslu á rannsóknar- og könnunarleið í þessu stórmáli, vakti það fyrir mér og okkur flm. að reyna að þoka umr. um aðild að Atlantshafsbandalaginu og umr. um utanríkisstefnu Íslands í heild á nýtt og dálitið annað stig en verið hafði þá um skeið. Því er ekki að leyna, að löngum þá á undan höfðu umr. um þessi mál, jafnt innan þings sem utan, einkennzt að mínu viti um of af lítt rökstuddum fullyrðingum, en tilraunum til að leggja hlutlægt mat á málin án tilfinningasemi var heldur illa tekið, ég vil segja í beggja herbúðum. Annars vegar var kostað kapps um að staðhæfa, að allir fylgismenn aðildar að Atlantshafsbandalagi væru lítilmótlegir og ósjálfstæðir Bandaríkjaleppar. Hins vegar var af ekki minni óbilgirni fullyrt, að allir andstæðingar NATOs væru Rússadindlar, sem reru að því öllum árum, að Rússar gætu komið og gleypt okkur. Eins og ég hef áður vikið að, var búið að gera utanrmn. óstarfhæfa með öllu og raunverulegar rökræður um utanríkismál hér á Alþ. áttu sér afar sjaldan stað. Ótrúlega lengi eimdi eftir af þeim ræðuhöldum og þeim blaðaskrifum, sem einkenndust af glórulausu ofstæki, svo sem þegar málgagn stærri stjórnarflokksins, Morgunblaðið, kallaði á sínum tíma núverandi biskup landsins „hinn smurða Moskvuagent“ og staðhæfði, að honum og skoðanabræðrum hans væri það mest í mun, að Ísland yrði Rússum sem allra auðveldust bráð. Sem betur fer er ofstæki af þessu tagi nú að verulegu leyti úr sögunni, a. m. k. hér á Alþ., og ég skal taka það fram til að fyrirbyggja misskilning, að ég tel, að hæstv. núv. utanrrh. eigi sinn góða hlut að því, að rætt er um þessi mál með nokkuð öðru orðbragði nú en áður var. En ég kippi mér ekki upp við það, þó að einstök blöð, eins og t. d. umrætt Morgunblað, eigi dálítið bágt með sig stundum og öðru hverju birtist þar skrif og kannske víðar, sem minna óþyrmilega á þá staðreynd, hve erfitt það getur verið að venja sig af gömlum ósiðum. En þó að hér hafi orðið á veruleg bragarbót á síðustu árum, og þá alveg sérstaklega að því er tekur til umræðna ungra manna um þessi efni, - þá á ég við unga menn bæði innan stjórnmálaflokkanna og utan, - þá er slíkt engan veginn einhlítt, þótt gott sé, og raunar tel ég það mjög mikilvægt og er bjartsýnn í sambandi við þá staðreynd, að unga kynslóðin virðist kosta kapps um málefnalegar og raunsæjar umr. um mál eins og utanríkismál, og ég vona, að margt gott megi af því leiða. Við hér á Alþ. erum kannske helzt til íhaldssamir í þessu efni, eins og sumum fleiri, og eigum e. t. v. dálítið erfitt með að losa okkur við eitt og annað af gömlu frösunum, og skal ég ekki undanskilja mig að öllu í því efni. Ég tel, að hæstv. utanrrh. hafi gert gott verk, þegar hann lagði sitt fram til þess að bæta að nokkru vinnubrögðin í sambandi við meðferð utanríkismála hér á Alþ. og í sambandi við utanrmn. Það er kunnugt, að utanrmn. hefur nú verið vakin af dvala og starfar með nokkurn veginn eðlilegum hætti. Hún leitast nú við að gegna því mikilvæga hlutverki að fjalla um utanríkismál, og nefndinni hefur verið gefið fyrirheit um, að svo verði framvegis og jafnvel í auknum mæli og að nefndin starfi einnig þá mánuði, sem Alþ. situr ekki ár hvert, en það tel ég verulegu máli skipta. Væntanlega verður þetta fyrirheit efnt og aðstaða nefndarinnar þar með bætt til að vinna verk sitt á þann veg, að gagn geti af orðið. En hvað sem þessu líður, þá hefur allt fram að þessu gætt furðumikillar tregðu ráðamanna hér á hv. Alþ. til að ræða af alvöru afstöðuna til herstöðvamálsins og NATO. Með ýmsum hætti hefur verið undan því vikizt að taka NATO-aðild Íslands til rækilegrar athugunar og endurskoðunar. Þáltill. sú, sem ég gerði nokkra grein fyrir hér áðan, var flutt á tveim eða þrem þingum, án þess að Alþ. fengist til að taka afstöðu til efnisatriða hennar. Enn var málið flutt í ályktunarformi snemma á þingi í fyrra. Efni þeirrar ályktunar, sem við Alþb.-menn lögðum þá fram, var í stuttu máli á þá leið að fela utanrmn. að semja rækilega grg. um þau vandamál, sem tengd eru aðild Íslands að NATO, um breytingar á vettvangi alþjóðamála þau 20 ár, sem bandalagið hefur starfað, og viðhorfin nú með sérstöku tilliti til Íslands. Þessari till. var seint og um síðir vísað til utanrmn., en þar lá hún óafgreidd fram undir þinglok. Síðar á þinginu í fyrra fluttum við Alþb.-menn aðra till., sem fól í sér hvort tveggja í senn, úrsögn úr NATO og uppsögn herstöðvasamningsins við Bandaríkin. Sú till. var á dagskrá Sþ. alltaf öðru hvoru allan síðari hluta þingtímans í fyrra, en var aldrei tekin til umr. Nú var sams konar till. flutt um miðjan nóvembermánuð s. l., og hún hefur ekki enn verið rædd né komizt til n. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hér sé eingöngu eða jafnvel ekki fyrst og fremst um að kenna sérstakri tregðu hæstv. utanrrh. eða annarra ráðamanna um að ræða þessi herstöðva- og herbandalagamál. Hér kemur einnig og kannske fyrst og fremst til sú allsendis óhæfa ráðstöfun, að ætla sameinuðu Alþingi nær aldrei annan fundartíma allan þingtímann heldur en miðvikudagana, til þess að umr. geti farið fram, þó að reynslan sýni ár eftir ár, að þetta er alls kostar ófullnægjandi fyrir Sþ. Þetta þrengir m. a. stórlega að nauðsynlegum umr. um utanríkis- og sjálfstæðismál þjóðarinnar. Það er fyrir því margföld reynsla, að sá tími, sem Sþ. er ætlaður frá upphafi þings og til loka, fer að langmestu leyti í fsp. og í hrókaræður ráðh. í sambandi við þær fsp., þegar þeir eru að lesa yfir þingheimi oftast nær langar skýrslur, sem rn., ríkisstofnanir eða nefndir hafa tekið saman. Nú er ég ekki að segja, að það sé ekki oft ýmis fróðleikur í þessum skýrslum, sem gott sé að fá, en ég tel það algerlega óhæf vinnubrögð til frambúðar, að Sþ. og þar með utanríkismálum þjóðarinnar og sjálfstæðismálum sé skammtaður svo naumur tími, að það séu ekki tök á að ræða ýtarlega, og það ekki aðeins á einum fundi, hin stærstu og mikilvægustu mál. Ég mun nú ræða nokkru nánar um NATO-málið og skal leitast við að gera það málefnalega og ofstækislaust, enda hygg ég, að þess sé að vænta, að sá tími sé liðinn, a. m. k. hér á Alþ., að menn séu með staðhæfingar eins og þær, að afstaða manna til hernaðarbandalaga og herstöðva hljóti að mótast af dýrkun á rússneskum kommúnisma annars vegar og bandarískum kapítalisma hins vegar. Það fer ekki á milli mála, að í aðildarlöndum Atlantshafsbandalagsins, þ. á m. Íslandi, hafa margir fylgismenn aðildar að þessu bandalagi sitt hvað við þjóðskipulag Bandaríkjanna og utanríkisstefnu þeirra að athuga. Sumir fylgismanna NATO, sjálfsagt býsna margir, sjá einnig ákveðin vandkvæði á NATO og telja, að áhrif Bandaríkjanna á stefnu þess hafi verið og séu óeðlilega mikil, og mjög margir telja aðild einræðisríkja, hreinna fasistaríkja, vera svartan blett á þessum samtökum. En allt um það eru þessir menn, sem ég ræði hér um, þeirrar skoðunar, að Atlantshafsbandalagið hafi gegnt þörfu hlutverki, það hafi verið og sé óhjákvæmilegt mótvægi gegn kommúnískri og þá einkum rússneskri útþenslustefnu í Evrópu. Ýmsir, sem þessu halda fram, gera sér hins vegar ljóst, að hernaðarbandalögin tvö í Evrópu, Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið, eru engan veginn æskileg eða eðlileg framtíðarlausn á sambúðarvandamálum Evrópu. Og sumir gera sér það einnig ljóst, að þau koma í rauninni í veg fyrir raunhæfa lausn þessara mála. Því miður fannst mér allmikið skorta á, að hæstv. utanrrh. hefði þennan skilning. En menn, sem hafa þessar skoðanir, eru vísir til að vilja meta hverju sinni, hvaða aðferðir eru líklegastar til að stuðla að friði, stuðla að bættri sambúð þjóða. Þeir eru til viðræðu um vandamálin. Þeir vilja móta afstöðu sína til herbandalaga á grundvelli sem raunhæfastrar vitneskju, sem traustastra staðreynda. Ég vona, að það sé ekki of mikil bjartsýni að vænta þess, að meðal íslenzkra fylgismanna NATO í þingmannahópi séu slíkir menn. Það er ekki sízt við þá, sem ég vil gjarnan ræða þetta mál nokkuð og frá ýmsum hliðum. Með hliðsjón af því, sem ég hef nú þegar sagt, ætti e. t. v. að vera óþarfi að taka það fram, að ég tel alla hugsandi menn, alla menn, sem einhver ábyrgð er falin, siðferðilega skylda til að endurmeta afstöðu sína og viðhorf í ljósi nýrra upplýsinga og þeirra staðreynda, sem fyllstar liggja fyrir hverju sinni. Þetta gildir vitanlega einnig um okkur, sem höfum verið og erum andvígir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Flest er breytingum háð, og þróun heimsmála er næsta ör. Við megum því allir gæta okkar á því að staðna ekki, flæktir í gamlar kreddur eða kennisetningar. Við erum hver og einn siðferðilega skyldugir til að meta viðhorf og taka afstöðu til allra mála fyrst og fremst út frá íslenzku sjónarmiði hverju sinni. Við hljótum að sjálfsögðu að gera okkur fulla grein fyrir því, að eins og sakir standa, er veröldinni skipt í áhrifasvæði, þar sem risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, kosta kapps um að hafa tögl og hagldir hvort á sínu svæði. Við hljótum að horfast í augu við þá staðreynd, að Ísland er á miðju áhrifasvæði Bandaríkjanna. Ég er ekki svo óraunsær að neita því, að við mótun íslenzkrar utanríkisstefnu er óhjákvæmilegt að taka tillit til þessara staðreyndar. Hinu neita ég eindregið, að af þessari staðreynd beri að draga þá ályktun, að okkur sé það eitt hlutskipti búið að vera handbendi Bandaríkjanna og þjónn bandarískrar utanríkisstefnu í einu og öllu. Nei, ég tel, að enda þótt sjálfsagt sé að leggja fullkomlega raunsætt mat á allar aðstæður, þá hljóti það að vera kjarni íslenzkrar utanríkisstefnu að tryggja íslenzkri þjóð sem mest og öruggast sjálfstæði og frelsi og stuðla að bættri sambúð þjóða og varanlegum friði. Ég vil í lengstu lög vænta þess, að þeir íslenzkir stjórnmálamenn séu fáir, ef nokkrir eru, sem teknir eru að líta á það sem keppikefli í sjálfu sér, að land þeirra sé í hernaðarbandalagi og hér dveljist erlendur her. Og vissulega fagna ég því, sem hæstv. utanrrh. sagði um dvöl hers hér á landi, þar sem hann vék að því, að vitanlega væri hún óæskileg lengur en nauðsyn krefði, eins og ég hygg, að hann hafi orðað það. Mér þykir einsætt, að íslenzk viðhorf hljóti að vera þau, að aðild að hernaðarbandalagi sé almennt talin óæskileg og óeðlileg og að varanlegt hernám sé háskalegt og andstætt hagsmunum þjóðarinnar. Hitt kynni þá fremur að vera deiluefni, hvort aðstæður, svo sem styrjaldarháski, réttlættu einhverjar slíkar ákvarðanir á tilteknu tímabili, gerðu þær um skeið illa nauðsyn. Eitt af býsna mörgu, sem tekið hefur verið til rækilegs endurmats nú á síðustu árum, eru vestrænar kenningar um utanríkisstefnu Sovétríkjanna, um markmið hennar og leiðirnar til að ná því marki. Lengi vel var ákaflega torvelt að afla sér upplýsinga um þetta mikilvæga mál. Þeir voru næsta fáir, sem leituðust við að skýra rússneska utanríkisstefnu á hlutlægan hátt, leituðust við að meta hana og segja þar kost og löst. Þar var sjaldan nema um tvennt að ræða: annars vegar blinda fordæmingu, hins vegar blinda dýrkun. Algengt var, einkum á blómatímum kalda stríðsins, að lýsa Rússum sem samsærisklíku, samsærisklíku glæpamanna, sem berðist ákaft fyrir því að leggja undir sig heiminn og útbreiða kommúnisma um allar jarðir með báli og brandi. Þessum skuggalega lýð fylgdi svo í hverju landi heil hjörð illvirkja, sem stefndi að þessu sama marki, og þar að auki svokallaðir nytsamir sakleysingjar, er þóttu flestum varhugaverðari. Það er óþarfi að rekja þessa sögu. Hún er öllum kunn. Á hinn bóginn mátti svo lesa ritsmíðar manna, sem töldu sjálfum sér og öðrum trú um, að austur í Rússlandi væri fyrirmyndarríkið að rísa, þar væri draumurinn fagri um frelsi, jafnrétti og bræðralag að rætast. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að margir sósíalistar og kommúnistar á Vesturlöndum treystu því æðilengi, að austur þar væri, þrátt fyrir þrengingar og tímabundin skakkaföll, að mótast þjóðfélagskerfi betra og fullkomnara en áður þekktist. Og meðan menn trúðu þessu, var í sjálfu sér skiljanlegt, að þeir reyndu í lengstu lög að skýra og réttlæta utanríkisstefnu Rússa út frá hugmyndum sjálfra sín um forysturíki sósíalismans, eins og það var orðað. Hitt er svo annað mál, að á okkar tímum hafa fáir orðið fyrir öðrum eins vonbrigðum og einmitt þessir menn, og þeim mun meiri og sárari hafa vonbrigðin orðið sem trúin var einlægari og heitari. En víkjum nú aftur að þeirri staðhæfingu, að lengi hafi verið örðugt um vik að afla staðgóðrar fræðslu um utanríkisstefnu Rússa, og fáir orðið til að meta hana á hlutlægan hátt. Hin síðustu ár hefur orðið töluverð breyting á þessu einmitt hér í hinum vestræna heimi. Ýmsir mikilhæfir menn, sem ekki verða vændir um kommúnisma, þ. á m. sérfræðingar í utanríkismálum og í samtímasögu, hafa skrifað býsna fróðlegar bækur um utanríkisstefnu Rússa allt frá tímum byltingarinnar og fram á þennan dag. Ég ætla aðeins að nefna tvo slíka rithöfunda af allmörgum, menn, sem mér eru kunnir eða ég hef lesið eftir, menn, sem um þessi mál hafa fjallað á þann hátt, er ég tel, að veki traust. Ég geri sérstaklega grein fyrir þessum tveimur, þar sem ég styðst í ýmsu við rit þeirra í orðum mínum hér á eftir. Annar er víðkunnur amerískur prófessor í þjóðfélagsfræðum, Marshall D. Schulmann. Rit hans, „Utanríkispólitík Stalíns endurmetin“, var gefið út af forlagi Harvard-háskóla, en bók hans „Að kalda stríðinu loknu“ kom út hjá bókaútgáfu Yale-háskóla. Hinn rithöfundurinn, sem ég ætlaði að nefna hér til, er Norðmaðurinn Jan Otto Johansen, en hann er sérfræðingur norska sjónvarpsins um utanríkismál. S. l. haust kom út eftir hann einkar fróðleg og athyglisverð bók um sovézka utanríkispólitík. Jan Otto Johansen segist rita bók sína ekki hvað sízt til þess að reyna að hnekkja þeirri útbreiddu, en röngu skoðun, að utanríkispólitík Sovétríkjanna sé eitthvað ákaflega dularfullt fyrirbæri, sem hvorki verður skýrt né skilið út frá sömu forsendum og utanríkispólitík annarra ríkja. Þetta mat vestrænna manna, að utanríkisstjórnmál Rússa séu óskiljanlegt ráðabrugg einhverra afla úr myrkheimum, það gildir nú einnig um Kína, eftir að kommúnistar náðu þar völdum. Margir Vesturlandabúar, þ. á m. fjöldi ráðamanna, hefur litið á utanríkispólitík þessara víðlendu og fjölmennu kommúnistaríkja út frá því sjónarmiði, segir þessi norski sérfræðingur, að þar gildi ekki að neinu leyti almenn og áður kunn lögmál. Stefnan mótist ekki af venjulegum ríkishagsmunum, svo sem öryggissjónarmiðum, efnahagsstöðu og öðru slíku, heldur af leyndardómsfullum áformum um alheimssamsæri um að koma á heimsbyltingu, um að útbreiða kommúnismann með báli og brandi um alla jörð. Þessi hneigð manna á Vesturlöndum til að skilgreina utanríkispólitík Rússa sem eitthvert algerlega nýtt og einstakt fyrirbrigði með allt annað markmið en venjuleg pólitík stórvelda veldur því, segir Johansen, að litið er á rússneska stjórnmálamenn sem hálfgerðar dularverur og þessar dularverur hafi allt annan hugsanagang, noti allt aðrar aðferðir og stefni að allt öðrum markmiðum en stjórnmálamenn annarra stórvelda hafa gert fyrr og síðar. Jan Otto Johansen hafnar þessari kenningu algerlega, og telur hana á misskilningi byggða. Hann segir: „Niðurstaða mín er þessi: Stefna Sovétríkjanna í utanríkis- og öryggismálum er ákaflega svipuð þeirri stórveldapólitík, sem við þekkjum ósköp vel. Við hana er ekkert sérlega dularfullt, og að svo miklu leyti sem utanríkispólitík Rússa er frábrugðin utanríkispólitík annarra stórvelda nú á dögum, stafar það af því, hve hún er ákaflega íhaldssöm og hefðbundin, en alls ekki af hinu, að hún sé svo róttæk og byltingarkennd.“ Ekki veit ég, hvort saga Jósefs Stalíns er enn komin í það mikla fjarlægð, að auðvelt sé að ræða ákveðna þætti stjórnarathafna hans af hlutlægni og án stóryrða. Þetta gerir þó prófessor Marshall D. Schulmann hiklaust, en að því er mér virðist nokkuð trúverðuglega. Í bók sinni um utanríkispólitík Stalíns tekur prófessorinn til meðferðar þá kenningu, að Stalín hafi rekið ákafa og ofsafengna útþenslupólitík í því skyni að koma á kommúnísku skipulagi um allan heim. Schulmann kemst að þveröfugri niðurstöðu. Með ýmsum dæmum sýnir hann fram á, hvernig Stalín var ævinlega reiðubúinn að fórna kommúnistum og hugsanlegri kommúnískri byltingu, svo sem í Kína á sínum tíma og í Grikklandi á sínum tíma, ef hann taldi það henta hinu rússneska stórveldi og vera vissara fyrir öryggi þess. Telur prófessor Schulmann, að í rauninni hafi Stalín rekið varfærnislega utanríkispólitík, forðazt að leggja í mikla áhættu, sem leitt gæti til mjög alvarlegra árekstra við Bandaríkin. Aftur á móti hafi Nikita Krúsjeff rekið ólíkt harðari og glannafengnari utanríkispólitík. Prófessorinn segir, að hvaða eftirmæli, sem Stalín kunni að eiga skilið að öðru leyti, hafi hann rekið að vísu nokkuð kaldrifjaða, en gætilega og skynsamlega utanríkispólitík frá rússnesku stórveldissjónarmiði séð. Schulmann fjallar rækilega um ástandið í Rússlandi að heimsstyrjöldinni lokinni. 20 millj. manna fallnar, fjöldi borga og heilir landshlutar í rústum, Bandaríkin auðug og hervædd og hampandi atómsprengjunni, ráðamenn þar boðandi heilaga krossferð gegn kommúnismanum. Undir þessum kringumstæðum, í tómarúminu í Evrópu eftir styrjöldina, verður að skýra þá atburði, sem gerðust í ýmsum löndum Mið-Evrópu fyrir röskum 20 árum, segir hinn ameríski prófessor. Vitanlega hafi Stalín kosið að tryggja það, að stjórnir sem flestra nágrannaríkja Rússlands yrðu Rússum vinveittar og jafnvel háðar. Schulmann tekur þarna til samanburðar ýmis gömul og ný afskipti Bandaríkjanna af innanlandsmálum Mið- og Suður-Ameríkuríkja. Hann spyr síðan, hvort Bandaríkjamenn gætu barið sér á brjóst og svarið og sárt við lagt, að þeim hefði aldrei komið til hugar að hlutast til um stjórnarfar nágrannaríkja. Setjum svo, heldur hann áfram, að Rússar hefðu staðið í sporum Bandaríkjamanna að styrjöldinni lokinni, verið langtum öflugri hernaðarlega, ráðið yfir atómvopnum einir þjóða, strengt þess heit að umkringja og einangra Bandaríkin og hefja krossferð gegn bandarískum kapítalisma. Ef Bandaríkjamenn hefðu jafnframt staðið í sporum Rússa, land þeirra legið flakandi í sárum eftir villimannlega innrás voldugs nágranna, er þá ekki sennilegt, að þeir hefðu gengið nokkuð langt til að tryggja líf sitt og öryggi? spyr hinn ameríski prófessor. Prófessorinn kemst að þeirri niðurstöðu, að hvert einasta skref Stalíns í utanríkismálum hafi miðað að því að auka öryggi og efla áhrifamátt Rússlands, hann hafi aldrei stigið hænufet til að útbreiða heimskommúnismann. Gamli maðurinn hafi meira að segja sýnt og sannað, einkum með afstöðunni til Júgóslavíu og Títós, að kommúnistaríki, sem ekki hlíta rússneskri leiðsögn, væru að hans dómi hér um bil það versta, sem til væri. Vissulega væri fróðlegt að rekja í einstökum atriðum stjórnmálasögu síðustu áratuga í ljósi þeirrar kenningar, að sovézkir valdamenn hafi fyrr og síðar komið fram sem fulltrúar rússnesks stórveldis, fremur en sem baráttumenn fyrir alheimskommúnisma. Hér er ekki tækifæri til svo umfangsmikillar könnunar. Hitt vil ég staðhæfa, að ég fæ ekki betur séð að svo komnu máli en niðurstaðan hljóti að vera þessi: Leiðtogar Sovétríkjanna hafa stefnt og stefna að því með utanríkispólitík sinni að treysta öryggi og auka völd og áhrif þess stórveldis, sem þeir stjórna. Þeir vega og meta hverja stöðu, sem upp kemur í alþjóðamálum, út frá sjónarmiði rússneska ríkjasambandsins fyrst og fremst. Starfsaðferðir þeirra bera engin auðkenni þess, að heimsbylting sé takmarkið. Ég fæ ekki betur séð en það sé rétt, að hér er á ferðinni stórveldispólitík í næsta hefðbundnum stíl. Ýmsir stuðningsmenn NATO hér á landi jafnt sem erlendis hafa bent á innrás Rússa og fylgiríkja þeirra í Tékkóslóvakíu sumarið 1968 sem nýja og ótvíræða sönnun þess, að tilvist Atlantshafsbandalagsins sé nauðsyn. Á þetta lagði hæstv. utanrrh. mjög ríka áherzlu í skýrslu sinni hér í fyrra, og hann var einnig við sama heygarðshornið í ræðu sinni hér í dag. Svo rík áherzla hefur verið lögð á þessa staðhæfingu, að ég tel rétt að athuga hana nokkru nánar. Og þá verður óhjákvæmilegt að líta fyrst aftur í tímann um nokkurt skeið. Hinn 12. marz 1947 flutti þáv. forseti Bandaríkjanna, Harry S. Truman, ræðu, sem oft hefur verið vitnað til síðan. Í ræðu þessari var demókratinn Truman öðrum þræði að svara stjórnmálaandstæðingum sínum í Bandaríkjunum, repúblikönum, sem höfðu sakað hann og stjórn hans um hina mestu linkind gagnvart kommúnistum, jafnt innanlands sem utan. Forsetinn tók nú á honum stóra sínum og hugðist þvo kommúnistaóorðið af demókrötum með stórhreingerningum í eitt skipti fyrir öll. Í ræðu sinni lagði Truman áherzlu á, að það væri hverju orði sannara, að gervallt mannkyn skiptist nú í tvo hluta, hinn góða hluta og hinn illa. Góða fólkið ætti flest heima á vesturhveli jarðar, það elskaði frelsið ákaflega heitt, það væri ákaflega lýðræðissinnað, það hataði kommúnista ákaflega mikið og það væri prýtt mörgum öðrum dyggðum. Þetta góða fólk lyti forystu rétt hugsandi Bandaríkjamanna. Hins vegar væri vonda fólkið, kommúnistar, undir forystu Rússa, fylgifiska þeirra og handbendi víðs vegar um lönd. Þetta var allt ákaflega einfalt, annaðhvort amerískur andkommúnismi eða kommúnískt samsærisdót. Það var ekkert þar fyrir utan. Og nú boðaði Truman hvort tveggja í senn: upprætingu kommúnismans í Bandaríkjunum og harða baráttu gegn kommúnisma í öðrum löndum. Slá þyrfti hring um Sovétríkin, halda þeim í eins konar herkví. Hér kom einnig fram sú kenning, að Bandaríkin hefðu bæði rétt og skyldu til að koma vinum sínum í öðrum löndum til hjálpar, væri ríkjandi stjórnarfari ógnað af innlendum jafnt sem erlendum öflum. Á þessum tíma geisaði borgarastyrjöld í Grikklandi, og það var einmitt til að geta komið afturhaldsöflum þar í landi til hjálpar, sem þessi fræga kenning, Trumanskenningin svonefnda, var sett fram. Það er svo alkunna, að upp úr þessu hófust í Bandaríkjunum þeir furðulegu atburðir, sem kenndir hafa verið við McCarthy hinn eldra og naumast eiga sér aðrar hliðstæður en galdrabrennur liðinna alda. Fjöldi fólks var borinn hvers kyns sökum og líf óteljandi mætra manna lagt í rúst. Þar kom, að Harry Truman sjálfur varð einn skotspónn þessa froðufellandi ofstækis. Hann var jafnvel sakaður um að hafa haldið verndarhendi yfir rússneskum njósnara. Truman fjallar um þetta í endurminningum sínum og lýsir því hressilega og ákaflega tæpitungulaust, eins og hans var von og vísa, til hvers McCarthy-isminn í Bandaríkjunum leiddi. Truman kemst þannig að orði: „Lýðskrumarar, fífl og atvinnuföðurlandsvinir voru iðnir við að sá fræjum óttans í sálir amerískra borgara. Fjöldi heiðarlegs fólks trúði því statt og stöðugt, að yfir bandarísku þjóðinni vofði kommúnískt valdarán og að ríkisstj. okkar í Washington væri gegnsýrð af kommúnisma. Þessi áróður var svo öflugur og umfangsmikill, að enginn gat verið öruggur um sinn hag. Þetta var harmleikur og smán okkar tíma.“ Slíkur var dómur Trumans eftir á. Hér skal ekki rætt meira um McCarthy-ismann, en vikið nokkru nánar að Trumanskenningunni, þeirri kenningu, að krossferðin gegn sósíalisma og kommúnisma veiti Bandaríkjunum rétt til þess að hlutast til um innanríkismál annarra þjóða á svonefndu vestrænu yfirráðasvæði, til þess að hægt sé að viðhalda þar óbreyttu stjórnarfari eða breyta því Bandaríkjunum í hag. Það er framkvæmd þessarar kenningar, sem hefur valdið Bandaríkjunum mestum erfiðleikum og álitshnekki, og þarf ekki annað en að nefna örfá nöfn því til staðfestingar, nöfn eins og Víetnam, Kóreu, Formósu, Grikkland. Austur í Rússlandi sitja líka valdamenn öflugs stórveldis. Margt er líkt með skyldum, segir máltækið, og á það nokkuð oft við um hugsanagang og starfsaðferðir leiðtoga risaveldanna tveggja. Rússneskir valdhafar hafa líka tilhneigingu til að einfalda hlutina, ósköp líkt og Bandaríkjamenn. Þeir hafa líka verið að bisa við að skipta heiminum í tvennt, gott og illt, hvítt og svart. Þar er annars vegar hinn góði kommúnismi, undir rússneskri forystu, hins vegar hinir illu stríðsæsingamenn og heimsvaldasinnar, sem hlíta bandarískri leiðsögn. Furðumargar hliðstæður má finna með stórveldunum tveimur, jafnvel að því er tekur til kenninga og opinbers boðskapar. Eitt er það, að ekki verður annað séð en Trumanskenningin gamla, sem m. a. var, eins og ég áður sagði, beitt í Grikklandi 1947 og oft hefur verið beitt síðan af Bandaríkjamönnum, hafi verið tekin upp austur í Rússlandi og heiti þar að vísu Brésnjeffskenning. Það var samkvæmt þessari kenningu, um rétt til íhlutunar í innanríkismál á hinu austræna áhrifasvæði, sem Rússar réðust inn í Tékkóslóvakíu í ágúst 1968, eftir að þeir höfðu tilkynnt Bandaríkjunum sérstaklega, hvað í vændum væri. Innrás Rússa og fylgifiska þeirra í Tékkóslóvakíu og ömurleg þróunin þar í hernumdu landi alla stund síðan hefur verið notuð bæði hér og erlendis til rökstuðnings fyrir NATO-stefnu. Hér á landi hefur með allmiklum árangri verið reynt að hagnýta þessa atburði til að réttlæta bæði áframhaldandi bandaríska hersetu á Íslandi og áframhaldandi aðild Íslands að NATO. Svo langt hafa sumir menn jafnvel gengið, að staðhæfa, að rússnesk valdbeiting í Tékkóslóvakíu réttlæti allar yfirtroðslur og óhæfuverk, sem Bandaríkin hafa framið víðs vegar um heim. Þátttaka Íslands í NATO hvílir sem fyrr á þeirri kenningu, að Atlantshafsbandalagið sé varnarbandalag gegn árásarstefnu Rússa og annarra kommúnistaríkja og stuðli að því að viðhalda valdajafnvægi, meðan ekki hefur náðst samkomulag um afvopnun og upplausn hernaðarbandalaganna. Athugum nú þessa gömlu og nýju kenningu í ljósi reynslunnar. Samkvæmt sáttmála Atlantshafsbandalagsins er það meginhlutverk þess bandalags að vernda bandalagsþjóðirnar fyrir hugsanlegri utanaðkomandi árás. Svipuð ákvæði mun að finna í sáttmála Varsjárbandalagsins, þótt ég þekki hann miður. En hver hefur raunin orðið? Hún hefur orðið sú, að í hvorugu tilfellinu, hvorki að því er tekur til Atlantshafsbandalags né Varsjárbandalags, hefur frelsi og sjálfsákvörðunarrétti bandalagsþjóða verið ógnað utan frá af hinum meintu andstæðingum, sem hernaðarbandalögin áttu að verja þjóðirnar fyrir. Frelsið og sjálfsákvörðunarrétturinn hafa þvert á móti verið skert eða fótum troðin af ríkjum innan hvors bandalags fyrir sig. Bandalögin hafa allt frá upphafi, en þó í vaxandi mæli, eftir því sem fram liðu stundir, orðið stjórntæki risaveldanna tveggja, Rússlands og Bandaríkjanna, til að tryggja yfirráð þeirra yfir hinum smærri bandalagsríkjum, hvorum í sinni hernaðarblökk. Frelsi Tékka var ekki ógnað úr vestri, heldur af Rússum og öðrum bandalagsríkjum Tékka í Varsjárbandalaginu, hernaðarbandalaginu, sem átti með vopnum sínum að tryggja öryggi þeirra og rétt. Og á hliðstæðan hátt, - ég fullyrði það, - á hliðstæðan hátt sýna örlög Grikklands hvílíkt frelsi það er, sem NATO, undir yfirstjórn Bandaríkjanna, tryggir smáríkjunum, sem þar eiga aðild og skulu samkvæmt aðildarsáttmálanum vænta halds og trausts. Hæstv. utanrrh. neitaði þessu í ræðu sinni og taldi alls ekki um sambærilega hluti að ræða, og skal ég því koma að því nokkru nánar. Það þarf ekki að rekja það, sem alkunnugt er, að vorið 1967 hrifsaði grísk herforingja- og liðsforingjaklíka til sín öll völd í Grikklandi, kom þar á hernaðareinræði, smalaði stjórnmálaandstæðingum sínum í fangabúðir og hefur stjórnað síðan samkvæmt kokkabókum ótíndra fasista. Þetta valdarán var framkvæmt, þegar kosningar stóðu fyrir dyrum í Grikklandi, þegar sýnt þótti, að frjálslyndur borgaraflokkur þar í landi, Miðsambandið svonefnda, næði þar þingmeirihluta ásamt sósíalistum og kommúnistum og myndaði að öllum líkindum með þeim einhvers konar vinstri stjórn. Það er fyrir löngu talið alveg óyggjandi og fullsannað, að valdarán liðsforingjanna í Grikklandi var framið samkvæmt bandarískri áætlun, sem gerð hafði verið að frumkvæði CIA leyniþjónustu Bandaríkjanna. Til þessarar áætlunar skyldi grípa og hún skyldi framkvæmd, hvenær sem ástandið í grískum innanlandsmálum kynni að komast á það stig, að talið væri hættulegt fyrir NATO og þar með óæskilegt frá sjónarmiði Bandaríkjanna. Vitneskja um þessi afskipti bandarísku leyniþjónustunnar af þessum málefnum Grikklands og samvinna við valdaræningjana þar varð tiltölulega fljótt kunn. Um skeið héldu ýmsir vinir Bandaríkjanna því fram, að leyniþjónustan hefði sjálfsagt hér eins og oftar gripið fram fyrir hendurnar á yfirboðurum sínum í Washington og sýnt þetta hressilega framtak án þess að þeir hefðu minnstu hugmynd um. En síðar hafa verið leiddar að því sterkar líkur, - ég þori ekki að segja, að það sé fullsannað, - að utanríkis- og varnamálaráðuneyti Bandaríkjanna og jafnvel Johnson forseti hefðu ekki aðeins vitneskju um áætlunina og fyrirætlun grísku liðsforingjanna, heldur hafi þessir aðilar tekið beinan þátt í undirbúningi. Það er a. m. k. víst, að Miðjarðarhafsfloti Bandaríkjanna lá úti fyrir Aþenu, þegar liðsforingjarnir hrifsuðu til sín völdin, og hann hélt þar kyrru fyrir um meira en hálfs mánaðar skeið, eða þangað til valdaránið var að fullu og öllu til lykta leitt. Nú hafa þessir grísku liðsforingjar og hershöfðingjar setið við stjórnvölinn í Grikklandi í þrjú ár, og gríska stjórnin hefur nær allan þann tíma notið bæði hernaðarlegrar og efnahagslegrar aðstoðar frá Bandaríkjunum, að því er talið er í mjög stórum stíl. Grikkland undir fasistastjórn er af Bandaríkjunum og NATO hinn yfirlýsti útvörður frelsis og lýðræðis í suðri, svo einkennilega sem þetta hljómar. Og á fundum NATO-ráðs hefur meiri hl. fulltrúa staðið gegn því, að ástandið í Grikklandi væri rætt, og það er gert með þeirri röksemd, að NATO hlutaðist ekki til um innanríkismál aðildarlanda. Ég hef það fyrir satt, að Íslendingar hafi staðið fast við hlið Bandaríkjanna í þessu, eins og flestu öðru. En nú hefur eðlilega og í framhaldi af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um atburðina í Grikklandi vorið 1967, vaknað spurning, sem orða má eitthvað á þessa leið: „Gildir það ekki um fleiri NATO-ríki en Grikkland, að bandaríska leyniþjónustan og herstjórnin telji sig þurfa að gera áætlanir um að grípa í taumana, ef þörf krefur að þeirra dómi? Hvað veit hæstv. utanrrh. eða aðrir íslenzkir fylgismenn aðildar að NATO um þessi efni? Sennilega veit hann ekki mikið um þau. En er það rétt, að árið 1964 hafi komizt upp um valdaránsáætlun á Ítalíu, hliðstæða hinni grísku, sem framkvæmd var þar þrem árum síðar? Á það má minna, að árið 1964 var á Ítalíu langvinn stjórnarkreppa. Þá var mikil ólga í landinu og veruleg óvissa ríkjandi í pólitískum efnum. Er það rétt, spyr ég aftur, að Bandaríkjamenn hafi þá verið þarna á ferðinni, verið reiðubúnir að grípa til sinna ráða, ef þeir töldu nauðsyn krefja? Nú er enn stjórnarkreppa á Ítalíu. Þar eru verkföll tíð. Þar er rík óánægja almennings. Þar eru veður öll válynd, enda má mikið vera, ef Bandaríkin eru ekki við sitt gamla heygarðshorn, tilbúin að láta til skarar skríða. Fróðlegt þætti mér að vita, hvort hæstv. utanrrh. getur frætt mig og aðra þm. um svokallað leyniskjal, sem á að vera undirritað af tveimur bandarískum hershöfðingjum í Evrópu og birtist í ýmsum erlendum blöðum í fyrra, þ. á m. í norska blaðinu Orientering, þar sem ég sá þetta plagg. Veit hæstv. ráðh. eitthvað um plaggið? Telur hann það falsað eða ófalsað? Í þessu svonefnda leyniskjali er vitnað til bandarískrar áætlunar, sem miðar að því, eins og þar stendur, að tryggja öruggt stjórnarfar í NATO-ríkjum, þar sem hætta kann að skapast, ýmist vegna aðsteðjandi atvika eða ótryggs ástands innanlands. Þetta skjal á að vera runnið frá aðalstöðvum bandarísku herstjórnarinnar í Evrópu. Þar eru tilgreind 10 aðildarríki NATO, sem áætlun þessi á að ná til. Ísland er ekki talið þar með. En hins vegar eru þar nefnd bæði Noregur og Danmörk. Um þetta svokallaða leyniplagg skal ég ekki fjölyrða meira, enda veit ég ekki annað um eðli þess eða uppruna heldur en það, sem ég las í sumar sem leið í hinu norska blaði, sem ég áður nefndi. Hitt vil ég leyfa mér að staðhæfa og leggja á það áherzlu, að ég tel mig hafa fært nokkur rök fyrir því, að afstaða Bandaríkjanna til NATO og aðildarríkja þess annars vegar og afstaða Sovétríkjanna til Varsjárbandalagsins hins vegar er býsna áþekk. Atburðirnir í Grikklandi 1967 og í Tékkóslóvakíu 1968 eru hliðstæðir að því leyti, að þeir eru bein afleiðing af áhrifasvæðapólitík risaveldanna. Örlög Tékka og Grikkja sanna, að aðild að hernaðarbandalögum er sízt af öllu nein frelsistrygging, miklu heldur er hún ógnun við sjálfsákvörðunarrétt og sjálfstæði smárra þjóða. Bæði risaveldin fylgja drottnunarstefnu, hvort á sínu áhrifasvæði. Þar vilja þau ráða og ríkja. Ég mun ekki að þessu sinni ræða yfirgangsstefnu Bandaríkjanna utan NATO, og þó er það, sem þegar hefur verið talið í því sambandi, hreinn barnaleikur á borð við ofbeldisstefnu þeirra í Asíu og rómönsku Ameríku. Í þeim efnum kemst áreiðanlega ekki neitt ríki í neinn samjöfnuð við Bandaríkin. Ég skal nú senn láta þessu máli mínu lokið. Ég vil að síðustu aðeins segja þetta: Nú er að ýmsu leyti betra andrúmsloft ríkjandi í heimsmálum en um alllangt skeið áður og þá ekki hvað sízt í málefnum Evrópu. Þótt rétt sé að varast of mikla bjartsýni, þá er sem betur fer margt, sem til þess bendir, að nú sé hin gamla kynslóð kalda stríðsins smám saman að þokast til hliðar og með henni ýmsar kreddur og ýmsir fordómar, en ný kynslóð að sækja fram til áhrifa. Þetta kemur ekki hvað sízt fram í pólitík Willy Brandts og breyttri stefnu í Þýzkalands-málum og gagnvart austantjaldsmálum. Þá er einnig ljóst, að samskipti risaþjóðanna tveggja, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, hafa breytzt mjög hin síðustu missiri og spennan á milli þeirra hefur verulega minnkað. Þau hafa náð samkomulagi um mikilvægan áfanga, að því er nær til banns við útbreiðslu kjarnavopna, og þau ræðast nú a. m. k. við um allsherjar afvopnun. Batnandi sambúð þessara miklu ríkja er út af fyrir sig fagnaðarefni, og hún eykur vissulega vonir manna um varanlegan frið. Hitt verð ég þó jafnframt að segja, og það í fullri hreinskilni, að stóraukið samstarf og samspil þessara tveggja voldugu ríkja má einnig vera smáþjóðum og miðlungsstórum þjóðum nokkurt áhyggjuefni, nema því betur takist til. Þess vegna tel ég mig skilja það býsna vel, sem hæstv. ráðh. lýsti nokkuð og virtist furða sig á, að þess hefði gætt verulega á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna, að smáþjóðir ýmsar og miðlungsstórar þjóðir hefðu af þessum málum vissar áhyggjur. Og það er nú svo, að óneitanlega getur sú hætta vofað yfir, að aukið samstarf stórveldanna leiði til samkomulags þeirra í milli um varanlega tvískiptingu heimsins í áhrifasvæði, sem mundi jafnvel auka áhrifavald þessara tveggja risavelda yfir öðrum þjóðum. Þetta er vitanlega hætta, sem hinar minni þjóðir hljóta að reyna að gjalda varhug við og vera á verði gegn. Þær verða að halda vöku sinni og gera það, sem í þeirra valdi stendur, til þess að koma í veg fyrir allar tilraunir stórþjóða til að gerast einhvers konar yfirdrottnarar heimsins til frambúðar, jafnvel þó þeir komi sér saman um að skipta honum á milli sín, hvort heldur sem slík yfirdrottnun á sér stað í krafti hervalds eða fjármagns eða hvors tveggja. Einhver allra mikilvægasta hreyfing í átt til friðar og bættrar sambúðar þjóða, í Evrópu a. m. k., er sú hugmynd, sem verið hefur að þróast að undanförnu, um að vandlega verði undirbúin og síðan haldin ráðstefna um öryggismál Evrópu. Hæstv. ráðh. vék nokkuð að þessu máli undir lok ræðu sinnar, og mér fannst hann vera e. t. v. óþarflega neikvæður í sambandi við það mál. Ég geri mér verulegar vonir um, að þessi hugmynd þróist upp í það, að málið geti fljótlega komist á ekki aðeins umræðustig, heldur jafnvel á ákvörðunarstig. Slíkt verður að vísu vafalaust að nást í áföngum, en hvert skref fram á við í þessu efni er mikils virði. Ég tel alveg einsætt, að við Íslendingar eigum að styðja þessa hugmynd um Öryggisráðstefnu Evrópu. Við eigum að leggja okkar litla lóð á vogarskálarnar, til þess að hún verði haldin og til þess að hún beri árangur. Ég skal ekki draga úr því, að undirbúningur undir slíka ráðstefnu þurfi að vera vandaður. Það þarf að vera nokkuð ljóst, að hún fari ekki með öllu út um þúfur, því þá er e. t. v. verr af stað farið en heima setið. En ég legg áherzlu á, að þetta mál er þess eðlis og svo mikilvægt fyrir allar hinar smáu þjóðir, að þar hljótum við Íslendingar að leggja okkar lóð á vogarskálarnar, til þess að slík ráðstefna verði haldin með árangri. Það skulu svo vera mín síðustu orð að þessu sinni, að íslenzkir ráðamenn ættu að gera sér það ljóst, og það fyrr en síðar, að öryggismál Evrópu komast ekki í gott og varanlegt horf, nema hernaðarblakkirnar tvær verði leystar upp.



Herra forseti. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér í dag utan dagskrár, að ég tel hæstv. utanrrh. hefja góða venju með því að gefa þinginu slíka skýrslu eins og hann hefur flutt í dag og síðan geti farið fram umr. um hana. Hins vegar tek ég undir það, sem hér kom fram við umr. utan dagskrár, að það hefði verið heppilegt, að slík skýrsla lægi fyrir, áður en umr. færi fram. Mér finnst þó rétt að upplýsa það í þessu sambandi, að áður en hæstv. ráðh. tók til máls gaf hann kost á því, að ræðu hans yrði alveg frestað, þangað til hún gæti legið fyrir aðgengileg fyrir þm. En af því varð þó ekki. Hann minntist meira að segja á þetta við mig, og ég taldi ekki ástæðu til þess, eins og komið var, þegar fundurinn var að byrja, að ráðh. frestaði ræðu sinni af þessum ástæðum. En hins vegar tel ég eðlilegt, að það geti orðið til athugunar eftirleiðis, að svo eigi að vera. Ég mun ekki minnast á nema örfá atriði af því, sem ráðh. minntist á í ræðu sinni, og aðallega mun ég minna á það mál, sem ræða ráðh. benti til, að geti orðið örlagaríkasta utanríkismálið, sem Alþ. og ríkisstj. þurfa að fjalla um næstu missiri. Eins og hæstv. ráðh. rakti, samþykkti seinasta allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna tillögu, þar sem framkvæmdastjóranum var falið að leita eftir áliti þátttökuþjóðanna, hvort þær væru því ekki fylgjandi, að haldin yrði bráðlega ráðstefna um réttarreglur á hafi úti, þar sem stefnt verði m. a. að því að ná endanlegu samkomulagi um víðáttu landgrunnsins, landhelginnar og fiskveiðilögsögunnar. Verði svör meiri hl. þátttökuríkjanna jákvæð, eins og fremur er búizt við, er talið sennilegt, að þessi ráðstefna verði haldin vorið 1971. Verði ekki samkomulag um þessa ráðstefnu, munu Sovétríkin og Bandaríkin hafa í hyggju að beita sér fyrir annarri ráðstefnu, sem aðeins nái til víðáttu landhelginnar og fiskveiðilögsögunnar. Jafnframt hafa þessi ríki komið sér saman um að beita sér fyrir lögfestingu á 12 mílna mörkunum, bæði varðandi landhelgina og fiskveiðilögsöguna, án nokkurra teljandi fiskveiðiréttinda fyrir strandríki utan fiskveiðilögsögunnar. Það, sem nú blasir við í landhelgismálinu, er að á nýrri hafréttarráðstefnu, sem verður e. t. v. haldin innan rúmlega árs, reyni stórveldin að koma á alþjóðlegri reglu, sem er andstæð þeim rétti, sem Íslendingar telja sig hafa til landgrunnsins utan núverandi fiskveiðitakmarka. Það var reyndar strax ljóst, eftir fyrri hafréttarráðstefnuna í Genf, 1958, að Íslendingar þyrftu að hafa hraðan á í landhelgismálinu, því áhrifamikil ríki mundu reyna að koma á reglum, sem settu skorður við útfærslu á fiskveiðilandhelginni. Því varð strax hafizt um það handa, eftir að þeirri ráðstefnu lauk, að færa fiskveiðilandhelgina út í 12 mílur. Deilur milli Íslendinga og Breta, sem hlutust af þeirri útfærslu, urðu til þess að afla 12 mílna reglunni svo öflugs fylgis, að ekki var reynt að hamla gegn henni að ráði á síðari hafréttarráðstefnunni, sem var haldin 1960, heldur beindist þá öll viðleitni hinna íhaldssamari ríkja að því að gera hana að bindandi reglu, þannig að fiskveiðilandhelgin mætti ekki verða meira en 12 mílur. Það tókst með naumindum að koma í veg fyrir þessa bindingu þá, m. a. vegna þess að Bandaríkjamenn og Rússar voru þá ósammála. En þann ágreining, sem þá var á milli þeirra, hafa þeir nú jafnað, og því standa nú stórveldin saman um 12 mílna löggildinguna. Úrslitin á hafréttarráðstefnunni í Genf 1960 bentu til þess, að þess gæti orðið skammt að bíða, að gerð yrði ný tilraun af hálfu stórveldanna til að koma á 12 mílna bindingu. Þess vegna þurftu Íslendingar enn að hafa hraðan á og ráðast í nýja sókn sem fyrst, í framhaldi af útfærslu fiskveiðilandhelginnar 1954 og 1958. Með landhelgissamningnum við Bretland 1961 var sókn Íslendinga stöðvuð, og eru brátt 12 ár liðin síðan nokkuð hefur verið aðhafzt í landhelgismálinu. Sá langi biðtími getur átt eftir að reynast okkur dýr. Annað aðgerðaleysi getur einnig átt eftir að reynast okkur tilfinnanlegt. Í hinni sögufrægu ályktun Alþ. frá 5. maí 1959, var m. a. lögð áherzla á, að afla beri viðurkenningar á rétti Íslands til landgrunnsins alls. Eftir að landhelgissamningurinn var gerður við Bretland 1961 hefur ekki neitt verið gert, svo vitað sé, til að afla slíkrar viðurkenningar. Rétt er hins vegar að geta þess, að í þeim ræðum, sem íslenzkir aðilar hafa flutt tvö seinustu árin á erlendum ráðstefnum eða þingum, hefur verið haldið fram þeirri skoðun, að strandríki, sem eru háð fiskveiðum, skuli hafa vissan forgangsrétt til veiða utan fiskveiðilandhelginnar. Þetta er vissulega spor í rétta átt, en gengur hins vegar hvergi nærri eins langt og ályktun Alþ. frá 5. maí 1959 mælir fyrir um, þ. e. að fá rétt Íslands til landgrunnsins viðurkenndan. Um orðna hluti tjáir hins vegar ekki að sakast. Nú er að bregðast vasklega við vandanum og reyna að ná því bezta, sem náanlegt er. Af hálfu Framsfl. hefur verið lögð á það áherzla á undanförnum þingum að reyna að ná sem mestri samstöðu innanlands um þetta mál. Formaður Framsfl.,Ólafur Jóhannesson, hefur þing eftir þing flutt till., sem hefur gengið í þessa átt. Hæstv. utanrrh. hefur í vetur haft nokkurt samráð við utanrmn. um þetta mál, og er það spor í rétta átt. Það, sem nú virðist mest aðkallandi, er að kynna sem bezt og víðast sérstöðu Íslands og að hafa sérstakt samráð við þær þjóðir, sem hafa líka afstöðu til þessara mála og Íslendingar. Athuga ber gaumgæfilega möguleika Íslands til fiskverndar og friðunaraðgerða utan núverandi fiskveiðilögsögu. Ég hygg, að það sé álit fróðra manna um þetta efni, að Ísland hafi ýmsa möguleika til friðunaraðgerða utan fiskveiðilögsögunnar, án þess að það brjóti gegn gerðum milliríkjasamningum, sem aðeins ná til útfærslu á sjálfri fiskveiðilögsögunni. Þessa möguleika þarf að nýta og það fyrr en seinna, því að allt slíkt getur bætt stöðu okkar á alþjóðlegum ráðstefnum eða í samningum síðar. Má í því sambandi minna á, að útfærslan í 12 mílur reyndist okkur ómetanlegur styrkur á síðari Genfarráðstefnunni. Ef litið er á yfirlýsingar stjórnmálaflokkanna frá alþingiskosningunum 1967, ætti ekki að verða erfitt að finna samstarfsgrundvöll fyrir flokkana. Allar yfirlýsingar þeirra um landhelgismálið hnigu í eina og sömu átt. Yfirlýsing landsfundar Sjálfstfl., sem haldinn var í apríl 1967, gæti t. d. vel orðið umræddur samstarfsgrundvöllur, en hún hljóðaði á þessa leið: „Unnið verði markvisst á alþjóðavettvangi að viðurkenningu á einkarétti Íslendinga til fiskveiða á landgrunninu, og að öðru leyti að nauðsynlegri fiskirækt og friðun fiskistofna við landið til að forðast ofveiði.“ Óhætt mun að segja, að ekki muni standa á stjórnarandstæðingum að styðja þá stefnu, sem hér er mörkuð, og því ætti að vera hægt að ná samstöðu um landhelgismálið, ef engin annarleg sjónarmið koma til sögunnar. En á það ber að leggja áherzlu, að hér verður að vinna vel, því að tíminn til stefnu getur orðið stuttur. Fyrir afkomu Íslendinga skiptir fátt meira máli en að hindruð verði setning alþjóðareglu, sem skerðir rétt Íslands til landgrunnsins utan 12 mílna markanna. Um andstöðuna gegn slíkri reglu verða Íslendingar að vera sammála og leita sér liðsinnis gegn henni, hvar sem það er að finna. Hér er um að ræða eitt mesta hagsmunamál Íslands, og er furðulegt, ef þjóðir, sem telja sig Íslendingum vinveittar, eins og Bandaríkjamenn og Rússar, reyna að knýja slíka reglu fram, án þess að taka eðlilegt tillit til hinnar algeru sérstöðu Íslands í þessum efnum. Jafnvel þótt svo færi, að hin fyrirhugaða hafréttarráðstefna drægist meira á langinn en nú er ráðgert, gæti samt fljótlega skapazt viðhorf, sem gerði aðgerðir í landhelgismálinu mjög aðkallandi. Sökum ofveiði geta brátt hafizt umræður um að takmarka fiskveiðar á hafinu umhverfis Ísland, en þó að sjálfsögðu utan fiskveiðilandhelgi þess. Það getur skipt höfuðmáli, ef til slíkra viðræðna kemur, hve langt sérstakur réttur Íslands verður þá talinn ná. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að fleiri atriðum, sem koma fram í ræðu hæstv. ráðh. Þegar rætt var um utanríkismál á seinasta þingi, var lýst þeirri afstöðu Framsfl., að hann áliti rétt, að Ísland væri áfram í Atlantshafsbandalaginu að óbreyttum aðstæðum. Síðan hafa engir atburðir gerzt, er breyti þeirri afstöðu. Afstaða Framsfl. til varnarliðsins er einnig óbreytt. Hann telur orðið tímabært, að hafnar séu viðræður um, að það verði flutt héðan í áföngum. Flokkurinn hefur hins vegar ekki flutt till. um þetta efni á Alþ., m. a. vegna þess, að reynt hefur verið að vinna að athugun og undirbúningi málsins í utanrmn. Jafnframt eru að gerast atburðir, sem geta stuðlað að framangreindri lausn, en þar á ég m. a. við auknar ráðagerðir í Bandaríkjunum um, að þau minnki verulega herafla sinn í Evrópu og fækki herstöðvum þar. Það hlýtur að ráða miklu um afstöðu Íslands til Atlantshafsbandalagsins og varnarmálanna yfirleitt, hver þróunin verður í sambúðinni milli austurs og vesturs í Evrópu og milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Þar eru ýmis ánægjuleg teikn á lofti, eins og aukin viðleitni hinnar nýju ríkisstj. Vestur-Þýzkalands til að bæta sambúðina við Austur-Evrópu. Sama gildir um viðræður Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um viss afvopnunarmál. Vafalaust gæti það þó orðið enn frekara spor í þessa átt, ef haldin yrði bráðlega ráðstefna um öryggismál Evrópu. Hún mundi m. a, leiða betur í ljós, hver hin raunverulega staða væri í dag. Jafnvel þótt ekki næðist þar mikill árangur, gæti það eigi að síður orðið til þess að bæta andrúmsloftið, að helztu leiðtogar þjóðanna hittust og ræddust við. Slík ráðstefna er þó ekki líkleg til að bera árangur, nema öll Evrópuríkin taki þátt í henni, ásamt Bandaríkjunum og Kanada. Þátttaka tveggja síðast nefndu landanna er eðlileg, vegna þess að þau hafa orðið að skerast í leikinn í Evrópu í tveimur heimsstyrjöldum á þessari öld. Sérstök ástæða er til að leggja áherzlu á, að Ísland hafi sem nánasta samvinnu við hin Norðurlöndin í alþjóðlegum samtökum. Norðurlöndin geta oft haft veruleg áhrif, ef þau standa saman. Ástæða er til að harma það, að Ísland skuli ekki hafa sömu afstöðu á þingi Sameinuðu þjóðanna og hin Norðurlandaríkin til aðildar Kína að Sameinuðu þjóðunum. Innan Atlantshafsbandalagsins þurfa Norðurlandaríkin, sem þar eru, að standa sem bezt saman. Danmörk og Noregur beita sér þar oft fyrir málum, sem miða að því að draga úr spennu og stuðla að bættri sambúð þjóðanna. Í því sambandi má m. a. minna á viðleitni þeirra til að fá afnumda þá vegabréfaáritun í Vestur-Berlín, sem Austur-Þjóðverjar þurfa að sæta, ef þeir ferðast til NATO-landanna. Á sama hátt eru Danir og Norðmenn þær þátttökuþjóðir Atlantshafsbandalagsins, sem standa dyggastan vörð um frelsishugsjón bandalagsins. Má í því sambandi minna á, að norska Stórþingið samþykkti einróma á s. l. hausti að skora á stjórnina að vinna að því innan og utan Atlantshafsbandalagsins, að þátttökuþjóðir þess létu ekki fasistastjórnina í Grikklandi fá vopn. Norska stjórnin hefur síðan unnið að þessu, og sama hefur danska stjórnin einnig gert. Ég tel, í framhaldi af ummælum hæstv. forsrh. um norræna samvinnu, að það sé mikilsvert að reyna að efla og styrkja hana á sem flestum sviðum. En í því sambandi er vert að minna á, að Íslendingar eiga nú í samningum við þrjú Norðurlandaríki um mál, sem er mikilvægt að þeirra dómi, en þar á ég við Loftleiðamálið. Það mundi valda miklum vonbrigðum hér á landi, ef þessar viðræður leystust ekki á þann hátt, að Loftleiðir mættu vel við una.



Herra forseti. Fram er komin till. um, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að ráðinn verði til reynslu vel hæfur erindreki, sem ferðist um landið til að glæða áhuga og kynna mönnum nýjungar við leit, útbúnað báta, veiðar og vinnslu á rækju og þá sérstaklega eins og slíkt gerist meðal þeirra þjóða, sem lengst eru komnar á þessu sviði. Hér á landi hófust rækjuveiðar á Ísafjarðardjúpi árið 1936 og hafa einkum verið stundaðar við Vestfjarðakjálkann eða í Arnarfirði, Ísafjarðardjúpi og á Hrútafirði. Við leit á undanförnum árum hefur rækja fundizt á mörgum stöðum við landið, allt frá grynnstu miðum og út í landgrunnskantinn. Og er menn tóku að stunda grálúðuveiðar s.l. sumar á djúpmiðum út af Norður- og Austurlandi, urðu þeir varir við rækju. Er leitarskip fóru í könnunarleiðangur á þessa staði s.l. haust, virtist vera þarna um mikið magn að ræða. Þá fundust í þessum leiðangri góð rækjumið nær landi eða í námunda við Kolbeinsey. Einnig er vitað, að Norðmenn fundu nýlega líkleg mið við Jan Mayen, og var það mjög stór rækja, sem veiddist þar. Þar sem sáralítið hefur verið leitað á dýpri miðum, má ætla af þessari byrjunarreynslu, að þarna geti víða verið góð veiðisvæði, og er þarna ærið verkefni handa leitarskipunum fram undan, verkefni, sem við höfum engin efni á að láta bíða. Markaður fyrir rækju er stór. Þetta er dýr vara og eftirspurn mikil. Hlutur okkar Íslendinga er lítill. Á seinustu árum hefur ársaflinn komizt upp í 2–300 lestir, þegar heimsframleiðslan er 8–9000 lestir. Og þótt við gætum aukið verulega framleiðslu á þessum afurðum, er talið, að það ætti engin áhrif að hafa á sölumöguleika okkar. Í þessu sambandi má nefna, að á seinustu árum hefur sala á rækju aukizt mikið frá Bandaríkjunum til Svíþjóðar og frá Kanada til Englands. Meðal þeirra þjóða, sem mest veiða, hefur ýmislegt nýtt komið fram í gerð rækjubáta. Þróunin hefur verið sú, að bátarnir hafa stækkað og gerðir breytzt vegna fenginnar reynslu. Þessir bátar eru einfaldir í byggingu og þess vegna tiltölulega ódýrir. Þá hefur gerð veiðarfæra breytzt og ýmsar nýjungar komið fram. Hafa þær hentað vel við breyttar aðstæður. Hér á Íslandi var t.d. tekin í notkun árið 1967 mun stærri varpa en áður hafði verið notuð, og við það óx aflinn stórlega. Í notkun er komin ný gerð dýptarmæla, sem hefur reynzt mjög vel við leit og rækjuveiðar í Asíu og Ameríku. Enn þá hefur ekkert íslenzkt skip fengið slíkt tæki. Aðferðir við geymslu hafa breytzt. Á heitari hafsvæðum eru bátar upp í 12 daga í veiðiferð. Í Noregi hafa menn t.d. víða þann hátt á, að þegar afla hefur verið landað, er hann fluttur í hylkjum til staða, þar sem hann er svo unninn. Hér hefur verið drepið á fáein atriði af mörgum, sem við gætum e.t.v. lært af reynslu þeirra, sem af henni eru ríkari. Okkar fámenna þjóðfélag hefur engin efni á því að stunda rannsóknir á vinnubrögðum í stórum stíl eða eyða mörgum og dýrmætum árum í vangaveltur um gerð og útbúnað skipa, á meðan aðrir ausa upp fiski við nefið á okkur á sínum fullkomnu togveiðiskipum. Rækjuvinnsla krefst ekki mikils útbúnaðar, hvorki frystingar né niðursuðu, en hún þarf mikið vinnuafl. Dragist bolfiskveiðar saman á grunnmiðum, eins og margir ætla, gæti þarna orðið verkefni fyrir marga af minni vélbátum okkar, en það hefur sýnt sig, að þeir geta stundað rækjuveiðar á dýpri miðum, a.m.k. yfir sumarmánuðina. Víða hefur skapazt slæmt ástand með sumaratvinnu. Sérstaklega hefur þetta bitnað á skólafólkinu og jafnvel gert því ókleift að ljúka námi eða sækja skóla fjarri heimilum sínum. Þess vegna megum við ekkert tækifæri láta ónotað til þess að auka þennan atvinnuveg, sem gæti stóraukið möguleikana á sumaratvinnu fyrir æskufólkið. Því miður er það óskhyggja - og verður um næstu framtíð - að álíta, að við getum haldið áfram að lifa hér í landi við þá lífsháttu, sem við höfum tamið okkur, fyrst og fremst af því, sem okkur tekst að draga úr sjónum, en við verðum að dreifa sókninni sem mest á veiðanlegan sjávarafla og kosta kapps um að auka veiði og iðnað á dýrustu tegundunum, og með meiri fjölbreytni er síður hætta á, að ofsókn myndist í þær tegundir, sem auðveiðanlegastar eru hverju sinni. Við þurfum að byggja og láta byggja fleiri skip, einföld, dugleg og þróttmikil veiðiskip af ýmsum gerðum, sem henta þeim verkefnum, sem þeim eru ætluð. Okkur vantar verðug verkefni handa þeim starfsfúsu höndum, sem neyðzt hafa til þess að þiggja atvinnuleysisstyrk. Og væri þá ekki hægt að nota styrkinn sem skapandi atvinnufé? En það er napurt, ef ekki verður hægt að skapa nýjum skipum eðlilegan rekstrargrundvöll, skipum, sem mörg skila þjóðarbúinu árlega í útflutningsverðmæti upphaflegu kaupverði sínu. Takist okkur að endurnýja fiskiskip okkar á eðlilegan hátt ásamt mögulegri og vitlegri iðnvæðingu, þurfum við ekki að kvíða framtíðinni né óttast, að stór liður útflutnings okkar verði í umframframleiðslu mennta- og hæfileikamanna. Herra forseti. Flm. þessarar till., sem hér er til umr., vona, að hún fái sem fljótlegasta afgreiðslu, því að áhugi á þessu málefni er víða í hinum ýmsu útgerðarstöðum landsins.