Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í upphafi þessa fundar fer fram utandagskrárumræða um úrskurð umboðsmanns um ólögmæta hótelstyrki. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson og hæstv. forsrh. verður til andsvara. Forseti vill tilkynna að að lokinni utandagskrárumræðunni fer fram atkvæðagreiðsla um fyrstu tvö dagskrármálin.

Virðulegi forseti. Opinberir styrkir eða ríkisstyrkir eru algengir í atvinnustarfsemi hér á landi. Tilgangurinn með þeim er oft að halda uppi atvinnu í tilteknum starfsgreinum, hlúa að tilteknum atvinnugreinum eða framfylgja einhvers konar byggðastefnu. Á hinn bóginn er meðferð þessara styrkja vandmeðfarin og getur haft þveröfug áhrif ef ekki er vel á málum haldið. Það mál sem við ræðum hér lýtur að úthlutun á 20 millj. kr. styrkjum til heilsárshótela á landsbyggðinni. Ég hef áður rætt þetta mál á hinu háa Alþingi en það var í kjölfar þess að samkeppnisráð komst að þeirri niðurstöðu að rökstuðningur og vinnubrögð úthlutunarnefndar sem hæstv. samgrh. skipaði færi í bága við gildandi samkeppnislög. Rökstuðningur sem nefndin notaði til skýringar á styrkveitingum var um margt mjög sérstakur og lítt skiljanlegur á köflum. Rökstuðningur nefndarinnar var tvíþættur: Annars vegar að þau hótel sem fengju styrki hefðu efnahagslega þörf fyrir styrki en af þessari röksemdafærslu má gagnálykta á þá leið að þau sem ekki hlutu styrki hafi ekki haft efnahagslega þörf á styrkjum. Hins vegar notaði nefndin þá röksemdafærslu að aðeins væru styrkt hótel sem hægt væri að skilgreina sem heilsárshótel. Skilgreiningin á heilsárshótelum var sú að þau ein teldust vera heilsárshótel sem væru forsenda aukins ferðamannastraums, og voru þau styrkt, en þau sem ekki fengu styrk væru þá meira til uppfyllingar eða afleiðing aukins ferðamannastraums. Sem dæmi um þessa dómadagsrökleysu má nefna að á Akureyri eru starfandi fjögur heilsárshótel en einungis eitt þeirra fékk styrk, þ.e. Hótel KEA, sem hlýtur að skýrast sem svo að önnur hótel væru afleiðing af auknum ferðamannastraumi, en Hótel KEA væri þá eitt hótela forsenda aukins ferðamannastraums. Að sjálfsögðu komst samkeppnisráð að þeirri niðurstöðu að aðferðafræði af þessu tagi stæðist ekki lög og átaldi hæstv. samgrh. harðlega fyrir vinnubrögðin. Nýlega kvað umboðsmaður Alþingis upp úrskurð í þessu sama máli. Í úrskurði hans kemur fram að skipun umræddrar nefndar til úthlutunar þessum 20 millj. kr. styrkjum, sem Alþingi hafði ákveðið í fjárlögum að Ferðamálaráð skyldi úthluta, stæðist ekki lög. Í úrskurðinum segir svo, með leyfi forseta: ,,Með vísan til ótvíræðs orðalags ákvæðisins [í fjárlögunum] var það hins vegar eingöngu á valdi þessara aðila [Ferðamálaráðs] að mæla fyrir um skipun undirnefndar`` til þess að ráðstafa þeim fjármunum. --- ,,Breytir þá engu, þótt samgönguráðuneytið fari ... með yfirstjórn þeirra mála, ... Samkvæmt þessu brast samgönguráðherra heimild til að takmarka valdsvið Ferðamálaráðs með þeim hætti sem raun varð á og skipun hinnar sérstöku úthlutunarnefndar fól í \mbox{sér. ...} Það er því niðurstaða mín [þ.e. umboðsmanns], að nefnd sú er samgönguráðherra skipaði 10. maí 1995 til að gera tillögur`` --- þ.e. um ráðstöfun fjárins --- ,,hafi ekki verið bær til að fara með það verkefni. Var því að lögum ekki staðið rétt að úthlutun þess fjár, sem hér um ræðir.`` Virðulegi forseti. Niðurstaðan er því sú að tvær eftirlitsstofnana samfélagsins hafa komist að þeirri niðurstöðu, hvort heldur sem litið er til vinnubragða nefndarinnar eða tilvistar hennar, að þá fái hvorugt staðist landslög. Á mannamáli mundi þetta væntanlega vera kallað að opinberu fé hafi verið úthlutað eftir pólitískum geðþótta, þ.e. án viðunandi rökstuðnings, enda lentu hæstu styrkirnir hjá fyrirtækjum sem eru í kjördæmi formanns nefndarinnar. Ég segi það alveg eins og er, virðulegi forseti, að ég hélt og ég taldi að vinnubrögð af þessu tagi heyrðu fortíðinni til en svo virðist ekki vera. Ég hlýt því að spyrja hæstv. forsrh. hvers konar starfsumhverfi stjórnvöld eru að skapa einkarekstri í ferðaþjónustu. Áttar ríkisstjórnin sig ekki á því að athafnir nefndar samgrh. eru til þess fallnar að eyða öllu frumkvæði og grósku í hótelrekstri á landsbyggðinni? Ég held að nauðsynlegt sé að hæstv. forsrh. geri hinu háa Alþingi grein fyrir því í þessari umræðu hver stefna ríkisstjórnarinnar sé í styrkveitingum í ferðaþjónustu. Enn fremur tel ég nauðsynlegt að hæstv. forsrh. upplýsi hið háa Alþingi um það hvort hann muni beita sér fyrir því að hæstv. samgrh. sæti pólitískri ábyrgð í kjölfar þess að eftirlitsstofnanir samfélagsins hafa í tvígang komist að þeirri niðurstöðu að tilvist nefndar sem hann bar ábyrgð á og vinnubrögð hennar hafi ekki verið í samræmi við lög. Virðulegi forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að viðbrögð hæstv. forsrh. liggi fyrir áður en hið háa Alþingi getur tekið á því hvort það muni bregðast sérstaklega við úrskurði umboðsmanns Alþingis.

Herra forseti. Atvik þessa máls eru þau að á fjárlögum fyrir árið 1995 var lögbundið framlag til Ferðamálaráðs hækkað um 20 millj. kr. og hugsað til skuldbreytinga á heilsárshótelum á landsbyggðinni. Samgrh. skipaði sérstaka nefnd til að gera tillögu um úthlutun fjárins samkvæmt tilnefningu Ferðamálaráðs og Ferðamálasjóðs og samgrn. tilkynnti hlutaðeigandi aðilum um styrkveitingarnar en fól Ferðamálaráði að annast greiðslu þeirra. Álit umboðsmanns var það að löggjafinn hefði falið Ferðamálaráði að sjá um úthlutun hótelframlagsins og ráðið eða eftir atvikum framkvæmdastjórn þess hefði getað sett á laggirnar nefnd til að annast þetta verkefni undir yfirstjórn þess. Það hafi hins vegar eingöngu verið á valdi Ferðamálaráðs að mæla fyrir um skipun undirnefndar og þar með visst valdaframsal til ákvarðana á því sviði, en ekki ráðherra enda kveði skýr lagafyrirmæli ekki á um heimildir hans sem æðra stjórnvalds í þeim efnum. Samgrh. hafi því brostið vald eða heimild til að takmarka valdsvið Ferðamálaráðs með þeim hætti sem raun varð á og skipun hinnar sérstöku nefndar fól í sér. Tilnefning í ferðamálaráðsnefndina hafi engu breytt í þessum efnum. Nefndin var með öðrum orðum ekki bær til að annast úthlutun fjárins og því hafi ekki að lögum verið staðið rétt að úthlutun þess fjár. Samgrh. hefur með bréfi dags. 30. janúar komið á framfæri sjónarmiðum og nýjum upplýsingum um málsatvik sem hann telur að eigi að hafa áhrif á niðurstöðu umboðsmanns, og hefur hæstv. ráðherra beðið hann að taka álit sitt til endurskoðunar á grundvelli hinna nýju upplýsinga. Í ljósi þess má halda því fram að ekki sé heppilegt að þingið ræði mál sem umboðsmaður hefur enn þá til athugunar. Í bréfi samgrh. kemur fram að fjárln. Alþingis hafi með bréfi í febrúar 1995, þ.e. rösklega mánuði eftir samþykkt fjárlaga fyrir árið 1995, beint því til Ferðamálaráðs að fjárln. telji eðlilegt að Ferðamálasjóður sjái um úthlutun fjárins. Það má segja að við þessi afskipti fjárln. hafi meðferð málsins farið nokkuð út af sporinu. Í framhaldi af þessu erindi virðist Ferðamálaráð hafa haft í undirbúningi að setja á fót nefnd á sínum vegum til að fjalla um þessa úthlutun en niðurstaðan varð samt sem áður sú að samgrh. skipaði nefndina og hafði þau afskipti af málinu sem lýst er í áliti umboðsmanns. Eins og að framan var nefnt hefur samgrn. komið sjónarmiðum sínum á framfæri og telur sig hafa verulegar málsbætur en jafnframt er viðurkennt í bréfi ráðuneytisins að hið fyrra svar ráðuneytisins hefði mátt vera nákvæmara og þar með hefði verið komist hjá misskilningi um efni málsins. Varðandi hitt sem hv. þm. nefndi, hvaða stefnu ríkisvaldið vildi hafa í þessum efnum, þá held ég að fyrir liggi að menn vilja gæta í hvívetna jafnræðis með þeim sem þarna eiga hlut að máli. Það er meginregla sem menn verða að leitast við að fylgja og jafnframt að leggja mat á hvar megi tryggja uppbyggilegan rekstur í ferðamannaþjónustu og byggja til viðbótar á að eðlileg arðsemi hljóti í framtíðinni að verða til staðar hjá þeim aðilum sem styrkja eða aðstoðar njóta. Ég tel reyndar að úr þessu máli hafi verið fullmikið gert miðað við efni þess og aðstæður og að hið nýja bréf samgrn. skýri málið nokkuð þó að ég vilji taka fram að ég tel meðferð umboðsmanns Alþingis á málinu fullkomlega eðlilega.

Herra forseti. Það er nokkuð óvenjulegt að fá nýjar upplýsingar inn í umræðuna með þeim hætti sem hér gerðist áðan og maður hlýtur eðlilega að spyrja hvers vegna þau gögn frá samgrn. komu ekki fram fyrr. Væntanlega hefur umboðsmaður samkvæmt venju óskað upplýsinga frá ráðuneytinu og innt eftir afstöðu ráðuneytisins til málsins. Eitthvað hafa þeir kunnað illa á skjalasafnið hjá sér í samgrn. úr því að þau gögn eru fyrst að koma í leitirnar nú, auk þess sem fljótt á litið verður ekki endilega séð að það breyti neinu um meginniðurstöðu umboðsmanns að ekki hafi verið lagastoð fyrir skipan þeirrar nefndar sem sett var á laggirnar, þó svo að fjárln. hafi með einhverjum hætti verið tengd inn í málið á fyrri stigum. Ég vil taka skýrt fram, herra forseti, að ég tel það geta komið vel til greina að stuðla að uppbyggingu í ferðaþjónustu, t.d. með fjárstuðningi við uppbyggingu og rekstur hótela eða annarrar þjónustu af því tagi sem Alþingi ákvað á sínum tíma, og er þá orðið vandlifað ef stjórnvöld mega aldrei beita sér með þeim hætti. Í öðru lagi samkvæmt þeim venjum sem nú eru tíðkaðar ber slíkum stuðningi að vera í formi styrkja sem liggi fyrir og séu öllum aðgengilegir og sjáanlegir. Hitt er þó ljóst að vanda verður mjög vel til verka þegar slíkt er gert. Í fyrsta lagi þarf að skilgreina mjög vel þau markmið sem stuðningurinn byggir á og í öðru lagi þarf að standa þannig að málum að ekki sé um röskun á samkeppnisgrundvelli sjálfstætt starfandi aðila að ræða. Í þriðja lagi verður að sjálfsögðu að standa þannig að framkvæmdinni að það sé í samræmi við lög og góðar stjórnsýsluvenjur. Svo virðist ekki hafa verið í þessu tilviki, því miður, og það verður að harma og átelja. Ég er ekki sammála hæstv. forsrh. um að verið sé að gera of mikið úr einhverju smámáli. Það er aldrei smámál ef framkvæmdarvaldið fer út af sporinu og starfar ekki í samræmi við lög.

Herra forseti. Ég vil gera grein fyrir aðkomu núv. meiri hluta fjárln. að því máli sem hér er til umræðu. Á árinu 1995 urðu stjórnarskipti og fjárln. eða núv. meiri hluti fjallaði um málið um haustið í sambandi við fjárlög 1996. Í ræðu minni við 3. umr. fjárlaga kom ég inn á þennan lið en þá var úthlutað beint til samgrn. en ekki Ferðamálaráðs og þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Að lokum er lagt til að taka inn nýjan lið, heilsárshótel á landsbyggðinni. Fyrr á þessu ári skipaði samgrh. nefnd til að gera tillögur um ráðstöfun á 20 millj kr. sem Alþingi ákvað að veita til hótela á landsbyggðinni sem eru opin allt árið. Meginhlutinn, eða 16 millj. kr., fer samkvæmt tillögu nefndarinnar til markaðsátaks hjá þeim hótelum sem helst uppfylla þau skilyrði að mati nefndarinnar að kallast heilsárshótel á landsbyggðinni. Það sem þá er eftir fer til samtaka hótela sem standa sameiginlega að markaðsátaki. Meiri hluti fjárln. leggur hins vegar til að veittar verði 15 millj. kr. til heilsárshótela á næsta ári og fjárveitingin verði notuð til markaðsaðgerða samkvæmt tillögum framangreindrar nefndar.`` Síðan hefur ekki verið framlag í þessu skyni en hins vegar hefur álit meiri hluta Alþingis legið fyrir um þetta mál og fram hefur komið að Ferðamálaráð samþykkti á sínum tíma að nefnd yrði stofnuð til úthlutunar þeirra fjármuna sem gengu til ráðsins á árinu 1995 í tíð fyrri meiri hluta. Síðan álit umboðsmanns Alþingis var gefið út hafa komið fram viðbótarupplýsingar frá Ferðamálaráði sem lágu ekki fyrir þegar úrskurðurinn var kveðinn upp. Sjálfsagt er að taka þessar upplýsingar inn í umræðuna. Að öðru leyti er þetta mál allt saman áminning um að gæta formsins í því umhverfi sem nú er, á þeim sjónarmiðum sem nú gilda varðandi samkeppni, jafnræði milli aðila og annarrar stjórnsýslu.

Herra forseti. Ég þakka frummælanda fyrir að taka þetta mál upp á hinu háa Alþingi. Það er ljóst hvað segir í áliti umboðsmanns en hér er tilvitnun, með leyfi forseta: \mbox{,,Var} því í lögum ekki staðið rétt að úthlutun þess fjár sem hér um ræðir.`` Sömuleiðis kemur áfellisdómur yfir framgang ráðherra og stofnana hans í áliti Samkeppnisstofnunar bæði varðandi það að raskað er samkeppnisskilyrðum og að vinnubrögð nefndarinnar, ef hún átti rétt á sér sem hún átti ekki samkvæmt áliti umboðsmanns, voru líka ólögmæt. Það er alveg ljóst af þessu, herra forseti, að þrátt fyrir að talað hafi verið um nýjar upplýsingar sem liggja ekki fyrir, það verður vitaskuld að leggja mat á þær upplýsingar, að hæstv. samgrh. er í mjög vondum málum. Þetta er ekki fyrsta málið af hans hálfu þar sem fram kemur að hann eða þær stofnanir sem undir hann heyra eru á mörkum þess að brjóta lög. Vitaskuld vakna pólitískar spurningar og þess vegna var þessari fyrirspurn beint til hæstv. forsrh. því þó svo að ríkisstjórnin sé ekki fjölskipað stjórnvald og hæstv. samgrh. beri ábyrgð á málaflokki sínum. Hæstv. forsrh. hefur oft og tíðum gripið inn í störf ráðherra í ríkisstjórn sinni. Herra forseti. Það hlýtur að vera orðið íhugunarefni fyrir þessa ríkisstjórn og hæstv. samgrh. að íhuga stöðu sína í ljósi starfa hans undanfarnar vikur. Það er ekki gott fyrir framkvæmd laga og reglna og framkvæmdarvaldsins í landinu, sama hvaða ríkisstjórn er við völd, að það skuli í sífellu koma fram að einn hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni er bersýnilega ekki hæfur til að gegna starfi sínu. Þess vegna snýr þetta mál að hinu háa Alþingi. Þetta snýr ekki einungis að skoðun hæstv. samgrh. heldur hlýtur einnig að vera íhugunarefni og umhugsunarefni fyrir hæstv. forsrh. og þá flokka sem standa að ríkisstjórninni.

Virðulegi forseti. Ég held að ástæða sé til að vekja aðeins athygli á því um hvað umræðan snýst og að hverju umkvörtunin til umboðsmanns laut. Í fyrsta lagi var kvartað yfir starfsaðferðum þeirrar nefndar sem um hefur verið rætt hér. Kvartað var yfir málsmeðferðinni sjálfri og síðan yfir almennu og sérstöku hæfi nefndarmanna. Ég held að mjög mikilvægt sé að menn átti sig á því að umboðsmaður tók ekki afstöðu í málinu með þeim hætti sem umræðan hefur að mörgu leyti gefið til kynna. Niðurstaða umboðsmanns laut eingöngu að einum þætti málsins og hann sá ekki ástæðu til að fjalla um aðra þætti þess. Þetta er mjög mikilvægt að menn hafi í huga. Menn hafa líka rætt töluvert um lögmæti þessarar nefndar og út á það gekk m.a. umfjöllun umboðsmannsins. Þá held ég að sé mikilvægt að við áttum okkur á því hvernig þetta mál hefur borið að. Málið var kynnt á fundi í stjórn Ferðamálaráðs Íslands, þriðjudaginn 31. jan. 1995 og þar segir í fundargerð, með leyfi virðulegs forseta: ,,Eftir nokkrar umræður var tillaga framkvæmdastjórnar til ráðsins um fjárhagsáætlun samþykkt í þeirri mynd sem meðfylgjandi plagg sýnir. Þar eru 20 milljónir til hótela á landsbyggðinni inni í heildarupphæðinni og samþykkt var tillaga formanns [formanns Ferðamálaráðs] um að leggja til að komið verði á fót þriggja manna starfshópi til að fjalla um skiptingu fjárins. Lagt er til að í hópnum eigi sæti einn fulltrúi frá Ferðamálaráði, einn frá svokallaðri hótelnefnd og einn frá Ferðamálasjóði.`` Síðan er málið áréttað aftur hálfum mánuði síðar þannig að það liggur fyrir að Ferðamálaráði var fyllilega kunnugt um það. Ferðamálaráð ályktaði um málið enda kemur það líka fram í fréttatilkynningu sem Ferðamálaráð hefur sent frá sér að því var fullkunnugt um málið. Ég tel því að þetta sé mjög sérkennileg umræða sem verið er að efna til fyrir utan það, eins og kom í raun fram fyrr í umræðunni, að oft hefur verið fundið að því að styrkir af öllu tagi séu ekki nægilega gagnsæir. Hér er því ákvæði þó a.m.k. fullnægt því að auðvitað er um að ræða gagnsæja styrki sem veittir voru af fjárlögum Alþingis og úthlutað formlega.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að það var að frumkvæði fjárln. Alþingis sem þessar 20 millj. kr. voru teknar inn í fjárlög og þeim valinn staður undir Ferðamálaráði. Það er athyglisvert við framkvæmd málsins að þegar í janúarmánuði fóru fram viðræður milli Ferðamálaráðs og fulltrúa fjárln. um það hvernig skyldi staðið að úthlutun þessara styrkja. Niðurstaðan varð sú að hinn 31. jan. lá fyrir að fjárln. mundi skrifa Ferðamálaráði bréf um þau vinnubrögð sem fjárln. hafði í huga og þar segir í niðurlagi: ,,Fjárlaganefnd telur eðlilegt að Ferðamálasjóður sjái um framkvæmd þessa.`` Í samræmi við vilja fjárln. samþykkti Ferðamálaráð á árlegum fundi um fjárreiður ráðsins að skipuð skyldi þriggja manna nefnd, einum frá Ferðamálaráði, einum frá Ferðamálasjóði og einum fulltrúa úr hótelnefndinni svokölluðu til að úthluta þessu fé. Þetta mál kom síðan aftur upp hjá Ferðamálaráði. Það skal tekið fram að Sigbjörn Gunnarsson, fulltrúi Alþfl., var á þeim tíma formaður fjárln. En það dróst að nefndin yrði skipuð og að síðustu varð það að samkomulagi að samgrh. skipaði nefndina. Ég vil taka fram að störf nefndarinnar voru unnin í fullu samráði og með fullri vitund formanns og framkvæmdastjóra Ferðamálaráðs. Ég vil líka að það komi skýrt fram að samgrn. hafði engin efnisleg áhrif á niðurstöðu nefndarinnar. Við í samgrn. höfum nú skýrt umboðsmanni frá viðhorfi okkar. Ég tek fram að ég tel að það hafi verið rangt að því staðið hjá samgrn. að senda ekki niðurstöðuna þegar í stað til Ferðamálaráðs í stað þess að afgreiða bréf nefndarinnar frá sér og tel að þar hefði verið staðið rétt að málum með því að endursenda það til Ferðamálaráðs. Ég undirstrika að Ferðamálaráð, fulltrúar þess, formaður og framkvæmdastjóri voru sammála niðurstöðum nefndarinnar en samgrn. kom þar hvergi að efnislega.

Herra forseti. Málið snýst um vinnubrögð við úthlutun fjár og við höfum fengið rökstutt álit tveggja virtra stofnana sem lögum samkvæmt eiga að tryggja eftirlit og aðhald með stjórnsýslunni og leiðbeina um réttmæta stjórnsýsluhætti. Niðurstöður þeirra eru skýrar og ótvíræðar. Í því máli sem um ræðir var ekki staðið rétt að málum, það var ekki farið að lögum eins og umboðsmaður Alþingis segir. Aðalatriðið nú er hvernig brugðist verður við. Það er því miður plagsiður ráðamanna að verja gerðir sínar og sinna til hins ýtrasta og taka alltaf á svona málum með þeim hætti að ekki hafi öll kurl komið til grafar, það sé um misskilning að ræða og þar fram eftir götum eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. Ábyrgð er sí og æ vísað aftur, a.m.k. að hluta til, aftur til umboðsmanns Alþingis eða annarra sem um hafa fjallað. Það er mjög áberandi í málinu, og reyndar ýmsum öðrum sem upp hafa komið, að þeir eru enn þá margir og ekki síst sá ráðherra sem um ræðir sem hafa ekki áttað sig á breyttum aðstæðum. Það sem þótti kannski gott og gilt fyrr á árum eða var a.m.k. látið viðgangast og erfitt að taka á, samrýmist ekki nútímakröfum um góða stjórnsýslu. Sem betur fer hefur margt breyst frá þeim dögum þegar pólitík snerist fyrst og fremst um fyrirgreiðslu og hagnýtingu eða jafnvel misnotkun aðstöðu. Það eru svo sem nógu mörg dæmi enn þá um slíkt en aðstæður eru aðrar að taka á þvílíkum málum. Við höfum fengið tæki til eftirlits og aðhalds og við eigum að nota þau. Það dugir ekki lengur að hrópa um pólitíska atlögu þegar ráðherrar og embættismenn eru gagnrýndir fyrir óeðlileg afskipti og röng vinnubrögð, t.d. fyrir að gera einum hærra undir höfði en öðrum. Nú er hægt að leita til þeirra stofnana sem Alþingi hefur sjálft komið á fót og við eigum að taka fullt mark á áliti og niðurstöðum þeirra stofnana sem löggjafinn hefur sett á fót í þessu skyni. Það er umhugsunarefni og ámælisvert hversu illa margir taka athugasemdum og niðurstöðum þeirra stofnana sem gegna því mikilvæga hlutverki að standa vörð um góða, eðlilega og réttmæta stjórnarhætti.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið við umræðuna skipaði hæstv. samgrh. nefnd sem gera skyldi tillögur um að styrkja rekstrargrundvöll heilsárshótela á landsbyggðinni. Auk mín voru í nefndinni einn hótelstjóri, fulltrúi Byggðastofnunar, skrifstofustjóri í fjmrn. og formaður Ferðamálaráðs. Nefndin skilaði tillögum sem fólu m.a. í sér breytingar á lögum, og tillögur um beina styrki til heilsárshótela á landsbyggðinni á grundvelli sérstakrar fjárveitingar. Ferðamálasjóður, sem átti mikilla hagsmuna að gæta gagnvart hótelunum, og Ferðamálaráð áttu aðild að starfi nefndarinnar og samþykkti Ferðamálaráð eins og fram hefur komið að samgrh. skipaði þriggja manna nefnd er gera skyldi tillögur um skiptingu 20 millj. kr. fjárveitingarinnar. Ferðamálaráð og Ferðamálasjóður áttu fulltrúa í nefndinni og voru því beinir aðilar þessa máls og unnu það í samstarfi og með atbeina samgrn. Yfirlýstur tilgangur aðgerða var að bæta stöðu þeirra hótela sem hafa leitt uppbyggingu ferðaþjónustunnar á landsbyggðinni og hafa kostað mestu til allt árið, eru eins konar flaggskip ferðaþjónustunnar í landshlutunum og ráða yfir nauðsynlegri aðstöðu til ráðstefnuhalds og fundahalda og bjóða fram faglega þjónustu. Heilsárshótelin hafa verið rekin sem alvörufyrirtæki á erfiðum markaði í harðri samkeppni við þau gistihús sem fleyta rjómann yfir sumartímann og mörg hver eru í húsnæði sem hefur ekki hvílt á rekstrinum eða eru í eigu opinberra aðila. Það er ekki í þágu ferðaþjónustu á Íslandi að tortryggja viðleitni hæstv. samgrh. þegar hann beitir sér fyrir því að bæta stöðu heilsárshótela á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Staðreyndir málsins eru ákaflega skýrar. Um það er ekki deilt á hinu háa Alþingi að pólitískur vilji er til þess að styrkja og styðja ferðamannaiðnað hér á landi. Það hefur margoft komið fram. Um það er heldur ekki deilt að framkvæmd þessa vilja Alþingis af hálfu hæstv. samgrh. hefur ekki farið í samræmi við lög. Úrskurður umboðsmanns Alþingis er ákaflega skýr þar um og ég heyri það ekki í umræðunni að nokkur hér inni vefengi þá niðurstöðu. Það eru hinar tvær stóru og veigamiklu staðreyndir málsins. Þá er sú spurning eftir hvernig skuli við bregðast og er einhver vilji til þess hjá hæstv. ríkisstjórn, hjá hæstv. forsrh., sem var tilefni umræðunnar, að bregðast einhvern veginn við þessum veruleika. Hæstv. forsrh. sagði í upphafsræðu sinni, það mátti skilja hann þannig, að umræðan væri sumpart ekki tímabær því meintar málsbætur hefðu komið fram af hálfu hæstv. samgrh. til umboðsmanns í bréfi dags. 30. jan. sl. Ber þá að skilja hæstv. forsrh. þannig að ef umboðsmaður telur meintar málsbætur ekki breyta niðurstöðu hans og hann árétti þá meginniðurstöðu sína að rangt hafi verið að verki staðið, að þá komi hæstv. forsrh. til með að bregðast við með einum eða öðrum hætti? Er hann með öðrum orðum sagt að segja við þingheim: Þetta er rangur tímapunktur, við skulum taka umræðuna upp síðar meir þegar umboðsmaður Alþingis hefur metið meintar málsbætur samgrh. Og hvað telur hann að þá skuli gera?

Herra forseti. Á undanförnum dögum hafa eftirlitsstofnanir Alþingis, umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun, kveðið upp mjög ákveðna úrskurði yfir þremur ráðherrum Sjálfstfl. Þar er í öllum tilvikum um að ræða mjög alvarleg mál. Spurningin snýst ekki aðeins um stöðu einstakra ráðherra heldur um virðingu Alþingis. Tekur Alþingi mark á sínum eigin eftirlitsstofnunum? Hvaða mál er ég að tala um? Ég er í fyrsta lagi að tala um þá niðurstöðu umboðsmanns Alþingis að sá dráttur sem varð í fjmrn. á að staðfesta tiltekna reglugerð lífeyrissjóðs væri í raun fráleitur. Ég er í öðru lagi að tala um þá niðurstöðu Ríkisendurskoðunar að vinnubrögð fjmrh. og dómsmrh. í svokölluðu ÞÞÞ-máli væru fyrir neðan allar hellur. Það mál verður rætt hér á mánudaginn kemur. Samið hafði verið um það á milli þingflokkanna að málið kæmi til umræðu væntanlega á morgun og stæði sú umræða í klukkustund. Niðurstaða ráðherranna varð sú að þeir þyrftu svo mikið að tala sér til málsbóta að ekki væri hægt að láta umræðuna standa aðeins í eina klukkustund, þess vegna þyrfti hún miklu lengri tíma. Umræðan fer því fram á mánudaginn kemur. Í þriðja lagi er það málið um úthlutun rekstrarstyrkja til hótela sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hóf í dag. Greinilegt er með öðrum orðum, herra forseti, að hér er um að ræða mjög alvarlega hluti í embættisfærslu þriggja ráðherra Sjálfstfl. og málið snýst ekki um neitt annað núna en virðingu Alþingis. Hvernig ætlar Alþingi að taka á þessum ráðherrum og vinnubrögðum þeirra? Ætlar Alþingi Íslendinga að taka mark á sínum eigin stofnunum þegar þær kveða upp jafneindreginn áfellisdóm yfir vinnubrögðum ráðherra og hér liggur fyrir?

Virðulegi forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlýða á hv. stjórnarliða tala í þessu máli vegna þess að þeir hafa verið að reyna að dreifa athyglinni frá því sem máli skiptir. Tvær eftirlitsstofnanir hafa komist að þeirri niðurstöðu að um ólögmætar aðgerðir sé að ræða hvort heldur skoðuð eru vinnubrögð nefndarinnar eða tilvist hennar. Það er nákvæmlega kjarni málsins. Það breytir í raun engu hvort einhverjar nýjar upplýsingar berast umboðsmanni Alþingis því Samkeppnisráð hefur fyrir lifandis löngu dæmt þau vinnubrögð nefndarinnar dauð og ómerk og í andstöðu við gildandi samkeppnislög. En hér hafa menn verið að reyna að dreifa athyglinni frá því sem máli skiptir. Staðreyndin er einfaldlega sú að hér hafa verið margbrotin lög og það gerir nefnd sem hæstv. samgrh. ber ábyrgð á. Hæstv. samgrh. fékk alla möguleika á að koma sínum vörnum við hjá umboðsmanni Alþingis. Hann sinnti því ekki sem skyldi. Ég get ekki ímyndað mér að nýjar upplýsingar í þessu máli breyti nokkru þar um. Það liggur bara fyrir að skipun þessarar nefndar var ólögmæt, hún var andstæð lögum. Og það er sorglegt að hlýða á málflutning stjórnarliða í þessu máli þar sem þeir í varnarbaráttu sinni fyrir ráðherra reyna að beita fyrir sig rökum sem eru á mörkum þess að vera boðleg á Alþingi. Viðbrögð hæstv. forsrh. í þá veru að málið sé smámál, þ.e. að lög hafi verið margbrotin, þykir mér mjög merkileg yfirlýsing. Ég átta mig satt best að segja ekki á því að það skuli vera smámál ef ráðherrar brjóta landslög. Ég hreinlega vissi ekki til þess að það væri smámál. En það breytir því ekki --- ég sé að tíminn er að renna út --- að eftir stendur spurningin um það, og henni er enn ósvarað, hvort hæstv. forsrh. hyggst láta samgrh. sæta pólitískri ábyrgð á því að hann ber ábyrgð 

Herra forseti. Vegna orða hv. 8. þm. Reykv. áðan væri út af fyrir sig hægt til lengri tíma að fara yfir viðbrögð ýmissa fyrrv. ráðherra við áliti umboðsmanns Alþingis og hvernig þeir brugðust við slíkum álitum og töldu sér skylt að fara eftir þeim. Eða hvernig þeir í tví- eða þrígang brugðust við álitum Jafnréttisráðs og hvort þeir töldu sér rétt og skylt að fara eftir þeim. Þetta væri allt saman hægt að rifja upp í góðu tómi og góðum tíma. En hvers vegna sagði ég að þetta mál væri ekki endilega mjög stórt mál, þótt athugasemdir umboðsmanns séu auðvitað teknar mjög gildar? Það er vegna þess að ef menn skoða málið í einfaldleik sínum, þá liggur það þannig fyrir: Ferðamálaráði var heimilt að skipa undirnefnd til að sjá um ráðstöfun þessa fjár. Lög um Ferðamálaráð gera beinlínis ráð fyrir því, af því að Ferðamálaráð er svo stórt, að það geti skipað undirnefnd til að fara með ráðstöfun þessa fjár. Ferðamálaráð undirbjó skipun þessarar nefndar. Samgrh. skrifaði hins vegar undir skipunarbréfið en hafði engin önnur afskipti af málinu. Ef sú undirskrift hefði ekki legið fyrir hefði ekkert verið að málinu, það er kjarni málsins. Samgrh. átti ekki að skrifa undir skipunarbréfið um nefndina sem Ferðamálaráð hafði útbúið. Það er nú allt málið. Það er nú allt stóra málið. Og það get ég sagt við hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson, eins og hann þekkir, að ég mundi ekki láta ráðherra fara út af slíku máli. Ég mundi ekki gera það. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel að þetta mál hafi á engan hátt rýrt stöðu hæstv. samgrh. í ríkisstjórninni.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til búnaðarlaga sem flutt er á þskj. 599 og er 368 mál þingsins. Verði frv. þetta að lögum munu þau leysa af hólmi jarðræktarlög, nr. 56/1987, og lög um búfjárrækt, nr. 48/1989. Ákvæði jarðræktarlaga eru undirstaða þess skipulags sem gilt hefur hér á landi á meginhluta þessarar aldar um stuðning ríkisins við jarða- og húsabætur í sveitum. Á sama hátt eru búfjárræktarlögin undirstaða þeirra framfara í búfjárrækt sem orðið hafa hér á landi síðustu áratugina. Þessi tvenn lög eru einnig meginundirstaða þeirrar ráðunautaþjónustu sem rekin hefur verið á vegum landbúnaðarins. Loks hafa lögin að geyma ákvæði sem verið hafa lagalegur grunnur þess félagsskipulags sem Búnaðarfélag Íslands, nú Bændasamtök Íslands, byggist á, en þessi samtök eru meðal elstu félagasamtaka í landinu og rekja sögu sína til ársins 1837. Í gildandi jarðræktarlögum er Bændasamtökum Íslands falin framkvæmd jarðræktarmála. Í lögunum er bindandi listi yfir verkefni á sviði jarðabóta sem framlags geta notið. Þá eru í lögunum grundvöllur ráðunautaþjónustu í jarðrækt. Þar eru ákvæði um fjölda ráðunauta og þátttöku ríkisins í greiðslu launa þeirra, svo og ákvæði um menntunarkröfur sem gerðar eru til þeirra sem ráðnir eru til slíkra starfa. Í gildandi búfjárræktarlögum er Bændasamtökum Íslands falin framkvæmd búfjárræktarmála og leiðbeiningarþjónustu í búfjárrækt. Í lögunum eru m.a. ákvæði um að ríkissjóður taki þátt í stofnun og rekstri ræktunarstöðva fyrir búfé og sóttvarnarstöðva vegna innflutnings búfjár. Ákvæði eru um búfjársæðingar og verndun erfðaeiginleika í íslensku búfé. Hafa þarf í huga að þegar sú löggjöf sem að framan er lýst var í mótun ríkti hér á landi skortur á öllum helstu búvörum og verulegt magn var flutt inn af þeim flest árin, bæði af kjöti og mjólkurvörum. Markmið þessarar löggjafar var að efla íslenskan landbúnað og gera hann færan um að fullnægja þörfum þjóðarinnar fyrir helstu búvörur á viðráðanlegu verði. Þrátt fyrir að því marki væri náð um 1960 að fullnægja þörfum þjóðarinnar fyrir helstu búvörur var hins vegar ekki að sama skapi dregið úr framlögum til jarðræktar og búfjárræktar. Á 7. og 8. áratugnum voru hér umfangsmestu framkvæmdir á sviði jarðræktar, búfjárræktar og annarra framkvæmda í sveitum sem nokkru sinni hafa orðið. Þá voru uppi ráðagerðir um umfangsmikla framleiðslu til útflutnings, enda var útflutningur búvara tiltölulega hagstæður allt fram yfir 1970 miðað við það sem síðar varð. Um það leyti fór hins vegar að halla undan fæti í útflutningsmálunum og ljóst varð að í verulega offjárfestingu og offramleiðslu stefndi innan landbúnaðarins. Árið 1979 voru samþykkt lög sem heimiluðu að gripið yrði til framleiðslutakmarkana í landbúnaðinum og í framhaldi af því var dregið úr lánveitingum til framkvæmda. Hins vegar var áherslum að því er varðar framlög til jarðræktarframkvæmda og byggingar útihúsa lítið breytt og í gildandi lögum sem samþykkt voru árið 1987 er t.d. að finna ákvæði um að ríkið greiði 60% af kostnaði við vélgrafna skurði og ákvæði um styrki til túnræktar eru lítið breytt þrátt fyrir að þörf fyrir þessar jarðræktarframkvæmdir væru stórum minni en áður vegna fækkunar búfjár og samdráttar í framleiðslunni. Einnig var gagnrýnt það sem kallað var sjálfvirkni í styrkjum til jarðræktar og til framkvæmda við byggingar útihúsa og hve lítill sveigjanleiki væri í kerfinu og að ríkisvaldið hefði mjög takmarkaða möguleika eins og styrkjakerfið væri upp byggt til þess að hafa áhrif á ráðstöfun fjármunanna. Þess ber þó að geta að við síðustu endurskoðun á þessum lagabálkum voru framlög verulega takmörkuð og til sumra hluta voru þau alveg felld niður. Enda þótt nokkuð væri dregið úr framlögum til jarðræktarframkvæmda við síðustu endurskoðun jarðræktarlaganna varð ekki samstaða um stefnubreytingu til samræmis við breytta stefnu í framleiðslumálum og þá breytingu á rekstrarumhverfi landbúnaðarins sem fyrirsjáanleg var í kjölfar þess að viðræður hófust um nýjan GATT-samning í lok síðasta áratugar. Leiddi þetta til þess að lögin hafa að miklu leyti verið óvirk síðustu árin þar sem ekki hefur verið veitt fé á fjárlögum til jarðabóta samkvæmt ákvæðum þeirra og umtalsvert hefur verið dregið úr framlögum til búfjárræktar. Það frv. sem hér er flutt gerir ráð fyrir að samþykkt verði ný lög sem leysi af hólmi gildandi lög um jarðrækt og búfjárrækt. Frumvarpið er samið af nefnd sem í áttu sæti fulltrúar frá landbrn., fjmrn. og Bændasamtökum Íslands. Nefnd sú sem frv. samdi sendi búnaðarþingi 1997 drög að frv. til umsagnar. Í ályktun búnaðarþings kemur fram að þingið telji, með leyfi forseta: ,,að samþykkt fyrirliggjandi frumvarpsdraga til ,,búnaðarlaga`` sé í aðalatriðum æskilegur gjörningur``. Um er að ræða rammalög sem gera ráð fyrir samningum milli ríkisins og Bændasamtaka Íslands um verkefni á sviði jarðabóta, búfjárræktar, leiðbeininga og framleiðniaukandi verkefna sem notið geti fjárstuðnings ríkisvaldsins. Ekki þykir raunhæft né skynsamlegt frá þjóðhagslegu sjónarmiði að íslenskur landbúnaður fremur en landbúnaður nálægra landa geti haldið hlut sínum án áframhaldandi stuðnings ríkisvaldsins við þau verkefni sem að framan greinir í því breytta rekstrarumhverfi sem við landbúnaðinum blasir vegna aukinnar samkeppni í kjölfar opnari viðskiptahátta með búvörur. Með því fyrirkomulagi sem frv. gerir ráð fyrir er bændum og stjórnvöldum hins vegar tryggður möguleiki til að gera breytingar á, hætta við eða hefja ný verkefni með mun einfaldari og markvissari hætti en verið hefur. Frumvarpið gerir ráð fyrir að framlög ríkisins miðist fyrst og fremst við að um sé að ræða stuðning við verkefni sem stuðli að framförum í íslenskri búvöruframleiðslu og aukinni hagkvæmni í búrekstri með það að markmiði að styrkja samkeppnishæfni landbúnaðar og efla hag bænda. Það er ekki gert ráð fyrir stuðningi sem stuðli að aukinni heildarframleiðslu. Þetta er í samræmi við þá stefnumörkun sem rutt hefur sér til rúms á undanförnum árum á alþjóðavettvangi og liggur m.a. til grundvallar landbúnaðarhluta nýgerðs GATT-samnings. Með tilkomu samninga eins og hér er gert ráð fyrir hefur öll sú stefnumörkun sem mestu máli skiptir varðandi landbúnaðarframleiðsluna verið felld undir beina samninga milli ríkisins og samtaka bænda. Þar er í fyrsta lagi um að ræða búvörusamninga um framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða samkvæmt búvörulögum og í öðru lagi samninga um framlög og verkefni á sviði jarðabóta, búfjárræktar, leiðbeiningarstarfsemi og hagræðingar samkvæmt ákvæðum frv. þessa. Benda má á að slíkt fyrirkomulag um heildarstefnumörkun á sviði landbúnaðar hefur um árabil tíðkast í nágrannalöndunum. Hæstv. forseti. Ég ætla að gera stuttlega grein fyrir þeim greinum frv. sem þarfnast frekari útskýringa. Í 2. gr. eru rakin markmið laganna en með þeim er stefnt að því að skapa landbúnaðinum betri aðstöðu til þess að starfa í því opna viðskiptaumhverfi sem hann nú býr við og að sem mest jafnræði sé milli bænda hér á landi og bænda í nálægum löndum að því er rekstrarskilyrðin varðar. Í 3. gr. er kveðið á um samninga milli ríkisins og Bændasamtaka Íslands um verkefni á sviði jarðabóta, búfjárræktar, leiðbeiningarstarfsemi og atvinnuuppbyggingar í sveitum og aukinnar framleiðni. Gert er ráð fyrir að gerður sé samningur til fimm ára um verkefni og framlög til þeirra og skal hann endurskoðaður og framlengdur annað hvert ár. Í greininni er kveðið á um að Bændasamtök Íslands hafi á hendi faglega og fjárhagslega umsjón þeirra verkefna sem frv. nær til. Þetta ákvæði er ekki breyting frá því sem nú er. Því er bætt við að semja megi öðruvísi enda sé það skipulag og þær starfsreglur í samræmi við ákvæði frv. Um Framleiðnisjóð sem frv. gerir ráð fyrir að samið verði um fjárframlög til samkvæmt 1. mgr. greinarinnar gilda þó sérlög, lög nr. 89/1966, og fer því eftir ákvæðum þeirra laga um umsjón og ábyrgð á rekstri hans. Í 4. gr. frv. er fjallað um hlutverk fagráða. Það fyrirkomulag sem hér um ræðir hefur á undanförnum árum rutt sér til rúms innan félagskerfis landbúnaðarins. Fagráðin eru vettvangur samráðs milli heildarsamtaka bænda, samtaka bænda innan einstakra búgreina og fagmanna um stefnumörkun í faglegum málefnum samkvæmt þeirri félagsskipan sem tekin var upp við sameiningu Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda. Fagráð móta stefnu í kynbótum og þróunarstarfi viðkomandi búgreinar eða fagsviðs. Gert er ráð fyrir að fagráð geti einnig starfað á einstökum fagsviðum, svo sem í jarðrækt og hagfræði. Með þessu fyrirkomulagi er verið að auka áhrif bænda í einstökum búgreinum á faglega stefnumörkun í málefnum greinarinnar og um leið að skapa samráðsvettvang fyrir alla þá sem starfa að kynbótum, rannsóknum, fræðslu og öðru þróunarstarfi fyrir viðkomandi búgrein eða fagsvið. Með ákvæðum 5. gr. er lögunum breytt til samræmis við þær breytingar á félagsskipulagi bænda sem urðu við sameiningu Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda í Bændasamtök Íslands. Hér er um að ræða hliðstæð ákvæði og verið hafa í jarðræktarlögum um áratugaskeið. Í 6. gr. er kveðið á um markmið jarðabóta. Jarðabætur skulu samkvæmt ákvæðum greinarinnar miða að því að bæta aðstöðu til búskapar á viðkomandi býlum og með því stuðla að framförum í landbúnaðinum og auka samkeppnishæfni hans. Hugtakið jarðabætur er hér túlkað mun opnara en í eldri lögum og getur átt við hvers konar hagræðingar- og þróunarverkefni á sviði ræktunar, landbóta og framkvæmda við rekstrarbyggingar og endurbætur á þeim. Engar viðræður hafa enn farið fram milli ríkisvaldsins og Bændasamtaka Íslands um viðfangsefni á sviði jarðabóta sem stuðnings gætu notið samkvæmt samningi sem gerður yrði á grundvelli ákvæða þessara. Ég vil hins vegar vísa til þess að í greinargerð með frv. er listi sem nefnd sú er frv. samdi hefur tekið saman yfir viðfangsefni sem fallið gætu innan ramma samningsins sem gerður yrði á grundvelli væntanlegra búnaðarlaga og fælu ekki í sér hvatningu til aukinnar framleiðslu heldur bæru með sér nýjar áherslur, miðuðu að aukinni hagkvæmni og stefndu að aukinni umhverfisvitund og bættu starfsumhverfi. Þá eru í greininni þau nýmæli í lögum að kveðið er á um að jarðabætur skuli taka mið af alþjóðlegum skuldbindingum Íslendinga um varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og markmiðum þjóðarinnar um verndun umhverfis og sjálfbæra þróun. Er þetta í samræmi við vaxandi skilning á hlutverki bóndans sem vörslumanns lands og nauðsyn þess að landbúnaður sé stundaður í sátt við umhverfið. Þá er lögð áhersla á að með jarðabótum sé stuðlað að framþróun vistrænna og lífrænna búskaparhátta og m.a. á þann hátt komið til móts við óskir neytenda um fjölbreyttara framboð búvara. Um framkvæmd og eftirlit með jarðabótum er fjallað í 7. og 8. gr. en þar er skýrt kveðið á um að ekki verður hægt að fá jarðabætur nema um það hafi verið samið eins og lýst er í 3. gr. frv. Miðað við núgildandi lög verður hér töluverð breyting því að samið er til ákveðins tíma um ákeðna fjármuni. Þau markmið og fjármunir til jarðabóta sem samið er um má síðan endurskoða á tveggja ára fresti svo sem áður segir. Hér er því engin sjálfvirkni eins og sumir tala um að sé í núgildandi lögum. Ákvæði 9.--16. gr. eru hliðstæð ákvæðum gildandi laga um búfjárrækt sem hafa verið grundvöllur búfjárræktarstarfsins síðustu áratugi. Þrátt fyrir þær miklu breytingar sem frv. þó felur í sér og breytilegar áherslur varðandi einstök atriði er gert ráð fyrir því að standa áfram vörð um viss grundvallaratriði búfjárræktarinnar. Gert er ráð fyrir því að Bændasamtök Íslands séu í forsvari varðandi framkvæmd þessara mála og móti um það reglur. Í 17. gr. eru skilgreind markmið leiðbeiningarþjónustu. Ákvæði þessi eru mun ítarlegri en hliðstæð ákvæði í gildandi lögum og undirstrika hið mikilvæga hlutverk sem leiðbeiningarþjónusta gegnir í því starfsumhverfi sem nútímalandbúnaður býr við og þau fjölbreyttu verkefni sem slík þjónusta þarf að geta sinnt. Ýmsir kunna að velta fyrir sér raunverulegu gildi þessarar starfsemi fyrir landbúnaðinn og þjóðfélagið í heild. Í könnun sem ÍM-Gallup gerði fyrir landbúnaðarráðuneytið í desember 1996 kom í ljós að um 80% bænda notfæra sér þjónustu héraðsráðunauta búnaðarsambandanna. Í könnuninni kemur fram að yngri bændur leita mun oftar til ráðunauta en þeir eldri. Einnig kemur fram greinileg fylgni milli bústærðar og tekna af búskap og þess hversu oft er leitað aðstoðar ráðunauts. Gert er ráð fyrir að annars vegar starfi ráðunautar á leiðbeiningarmiðstöðvum sem reknar eru af búnaðarsamböndum, einu eða fleiri, á svæðagrundvelli, og hins vegar landsráðunautar í einstökum búgreinum og/eða fagsviðum eins og tíðkast hefur um langt skeið. Búnaðarsamböndin í landinu eru nú 15 talsins og hafa þau öll ráðunauta í sinni þjónustu. Vegna bættra samgangna, færri framleiðenda og vaxandi kröfu og aukna faglega fjölbreytni þjónustunnar, samhliða aukinni þörf á sérhæfingu má gera ráð fyrir að þessi starfsemi færist í það horf að búnaðarsambönd á stærri svæðum bindist samtökum um rekstur leiðbeiningarmiðstöðva þar sem ráðunautar og aðrir sérfræðingar í þjónustu búnaðarsambanda starfi. Rætt hefur verið um að slíkar leiðbeiningarmiðstöðvar yrðu 4--5 á landinu öllu. Með slíku fyrirkomulagi skapast grundvöllur fyrir auknu faglegu samráði, aukinni verkaskiptingu og meiri fjölbreytni í þjónustunni. Gert er ráð fyrir að landsráðunautar starfi í einstökum búgreinum og/eða á einstökum fagsviðum. Hlutverk landsráðunautanna verði m.a. að hafa á hendi yfirumsjón með kynbótum og ræktun í viðkomandi búgrein og að vera fagráðum til ráðuneytis um mótun ræktunarstefnu. Frv. gerir ráð fyrir að landsráðunautar starfi undir faglegri og fjárhagslegri yfirstjórn Bændasamtaka Íslands og á þess vegum, en geti einnig samkvæmt sérstöku samkomulagi starfað á vegum annarra aðila innan félagskerfis bænda, hjá rannsóknastofnunum, skólastofnunum og skyldum aðilum. Í tengslum við þessa endurskoðun jarðræktarlaganna og laga um búfjárrækt náðist samkomulag á milli landbrh. og fjmrh. annars vegar og Bændasamtaka Íslands hins vegar um nokkur veigamikil atriði sem vert er að minnast. Í fyrsta lagi var samið um fjármuni svo leita mætti eftir samningum við bændur um greiðslur á sérstökum framlögum vegna framkvæmda á lögbýlum sem teknar voru út og samþykktar af héraðsráðunautum á árunum 1992--1997. Í ákvæðum til bráðabirgða er kveðið á um framkvæmd þessa. Til verkefnisins verður varið samtals 150 millj. kr. sem skipt verður niður á næstu þrjú ár eða 50 millj. á ári, þær fyrstu samkvæmt nýsamþykktum fjárlögum fyrir árið í ár. Í öðru lagi verður a.m.k. 117 millj. kr. á næstu þremur árum eða 39 millj. kr. á ári til jarðabóta samkvæmt ákvæðum þessa frv. Í þriðja lagi var samið um breytingu á ákvæðum búvörusamningsins sem heimilar að færðar verði 30 millj. á þremur árum af liðnum Til niðurgreiðslna á vaxta- og geymslukostnaði yfir á liðinn Til niðurgreiðslna á ull. Í fjórða lagi var samþykkt var að greiða uppbætur á verðstýringargjaldi sem lagt var á kindakjöt árið 1996. Samtals getur sú upphæð numið 30--35 millj. kr. Svo þessu mætti ná fram var einnig samið um breytingu á því ákvæði sem kveður á um fjármuni til uppkaupa á greiðslumarki í sauðfjárframleiðslu. Þar var fyrirséð að nýta mátti til annarra verkefna mikla fjármuni sem ekki færu í uppkaup á greiðslumarkinu. Af þessum lið var samið um að 59 millj. kr. færu til þeirra nýju verkefna sem ég taldi upp hér að framan. Til uppgjörs á gömlu lögunum og til tilvonandi búnaðarlaga fengust því samtals 267 millj. kr. Með öðrum orðum má segja að það séu nettó um 208 millj. á móti þeim 59 millj. sem áður voru inni í búvörusamningnum. Loks má nefna að ríkisstjórnin féllst á að verja 175 millj. til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á fjárlögum árins 1998 sem Alþingi samþykkti síðan með afgreiðslu fjárlaganna en um það voru engir samningar og jafnframt er gefið fyrirheit um að framlög verði ekki lægri næstu tvö árin. Hæstv. forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar og athugasemdar með frv. Hvað varðar meðferð málsins vil ég leggja áherslu á nauðsyn þess að lögfesta frv. á þessu þingi. Að lokum legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Í frv. þessu gætir nokkurra nýmæla. Hæstv. ráðherra fjallaði talsvert um nýmæli í II. kafla frv. þar sem fjallað er um jarðabætur. Þar er einmitt lögð áhersla á að stuðla skuli að sjálfbærri landnýtingu og verndun vistkerfa. Í greinargerðinni segir einmitt, með leyfi forseta: ,,Hugtakið jarðabætur er hér túlkað mun opnara en í eldri lögum.`` Þessu fagna ég líka, herra forseti. Hér er verið að veita opinbert fé til þess að stuðla að hvers konar jákvæðum aðgerðum í landbúnaði að mati frumvarpshöfunda. Ég vek athygli á því að undir hatti umhvrn. hafa átt sér stað mjög merkar tilraunir með að moka ofan í skurði og miða þær að því að endurheimta votlendi. Vegna þess að í greinargerðinni er rætt um það að jarðabætur eigi m.a. að ná til friðunar og verndunar votlendis þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort ekki sé alveg ljóst að hugtakið jarðabætur í hinum nýja skilningi, sem á m.a. að stuðla að friðun og verndun votlendis, muni örugglega ná til verkefna sem miða að því að endurheimta votlendi með því að moka ofan í skurði sem ætlað var að eyða votlendi hér áður fyrr.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í framsögu minni hefur ekki enn verið rætt um það milli væntanlegra samningsaðila hvað samið verði um samkvæmt þessu frv. ef það verður að lögum. Ég bendi hins vegar á lista sem nefndin sem samdi frv. lætur fylgja með greinargerðinni. Í umfjöllun um 6. gr. frv. eru talin upp verkefni og undir tölulið II ,,Stuðningur við verndun umhverfis og bætta nýtingu landgæða`` er m.a. átt við friðun og verndun votlendis og eins og hv. þm. veit þá hefur verið unnið að því á vegum landbrn. með góðu samstarfi við umhvrn. og reyndar af nefnd sem skipuð er sameiginlega starfsmönnum þessara beggja ráðuneyta. Við höfum ekki haft mikla fjármuni til þess að fylgja verkefninu eftir. Ég veit ekki hversu mikla fjármuni verður samið um til þessa verkefnis sérstaklega en bendi á að hér er um það getið ásamt öðrum þáttum sem umhverfismálin varðar. Ég vænti þess að um það geti náðst bærileg samstaða þó mér sé hins vegar ljóst að um þetta hafa verið nokkuð skiptar skoðanir eins og komið hefur fram bæði í ræðu og riti. Ég held hins vegar að hér sé um bæði merkilegt mál og mikilvægt að ræða. Ég hef lýst því yfir sem skoðun minni að verkefnið verði ekki unnið í andstöðu við bændur sem nýta land sitt til ræktunar ef þurrkunin þar kemur þeim til góða. Hins vegar vitum við að í fjölmörgum tilfellum er ekki lengur þörf á því jarðraski eða þeim breytingum á landi sem gerðar voru í góðri trú á sínum tíma.

Herra forseti. Það gleður mig að ekki skuli ágreiningur milli hæstv. umhvrh. og hæstv. landbrh. um hvernig framkvæma eigi þessi lög. Það kemur heldur ekki á óvart. En það sem kemur svolítið á óvart er það að í fyrsta lagi hefur hæstv. umhvrh. sýnt því nokkurn áhuga að endurheimta votlendi. Í öðru lagi hefur hann lagt fram frv. þar sem beinlínis er sagt að meðal viðfangsefna sem gætu notið jarðabótaframlaga sé friðun og verndun votlendis. Það liggur líka fyrir í skýrslu sem hæstv. umhvrh. afhenti að beiðni minni í þinginu í fyrra að ákveðnar fuglategundir á Íslandi eru að hverfa vegna þess að svo hefur verið gengið á hefðbundin búsvæði þeirra, þ.e. votlendið. Ég nefni flórgoðann sem dæmi. Hæstv. ráðherra hefur beitt sér fyrir sérstakri verndaráætlun til þess að reisa þann ágæta fugl við. Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur lýst sínum góðum áætlunum sem ég þekki líka annars staðar að en úr ræðum hans hér. Þess vegna finnst mér það skjóta skökku við hann skuli ekki vilja segja það hreint út að hann muni sem ráðherra málaflokksins beita sér fyrir því nýmæli að þeir fáu bændur sem vildu endurheimta votlendi með því að moka aftur ofan í skurði nytu jarðabóta alveg eins og þeir hafa notið jarðabóta öldina út til þess að eyðileggja votlendi og þar með búsvæði ýmissa mikilvægra og nýtilegra tegunda.

Hæstv. forseti. Mér þykir leitt að heyra að hv. fyrirspyrjandi skuli telja svar mitt óljóst hvað þetta varðar. Ég vitnaði til þeirra þátta sem eru í greinargerðinni og ég hef með nefndarstarfi og störfum mínum sýnt vilja minn í þessu efni. Ég held að það hljóti að vera nokkuð skýrt hvert stefnir þar og verður varla um það að ræða að endurheimta votlendi öðruvísi en með því að moka ofan í skurði. Ég tók sjálfur þátt í slíku verkefni uppi í Borgarfirði í fyrra sem var mjög sérstætt að fást við og nokkuð andstætt því sem áður hafði verið gert. En mig langar einnig að minna á að við ákvarðanir um sorpurðunarstað á Vesturlandi hefur umhvrh. gert það að skilyrði að grein yrði gerð fyrir því hvernig endurheimta ætti annað votlendi í stað þess sem þarf að þurrka upp vegna þeirra framkvæmda. Það er óskylt mál því sem hér er til umræðu en ég vildi aðeins nefna það til þess að árétta skoðanir mínar í þessu sambandi.

Herra forseti. Meginefni þessa frv. sem hæstv. landbrh. hefur mælt fyrir er að setja heildarlöggjöf um það sem hingað til hefur verið í tveimur lagabálkum, annars vegar í jarðræktarlögum og hins vegar í lögum um búfjárrækt. Jarðræktarlögin eru mjög gömul en þau marka þá umgjörð sem hefur verið í gildi hérlendis alla þessa öld, þ.e. að ríkið styðji sérstaklega við jarða- og húsabætur í sveitum. Í greinargerð með frv. kemur fram að í fyrstu fjárlögum Alþingis fyrir meira en 100 árum var kveðið á um slíka styrki til jarðabóta. Búfjárræktarlögin eru rúmlega 60 ára gömul að stofni til en þar er kveðið á um skipulag búfjárræktar, þátttöku ríkisins við það starf og hvaða aðili sér um framkvæmd þeirra mála. Þótt vissulega geti verið gott, herra forseti, að fella í ein lög tvenn eldri lög og endurmeta efni þeirra eins og gert er í hinu nýja frv. þá þarf vitaskuld samt sem áður að svara pólitískum spurningum sem vakna. Meginstefið í jarðræktarlögunum og lögum um búfjárrækt er þátttaka ríkisvaldsins í þessum verkefnum. Vitaskuld er hægt að færa rök fyrir því að í upphafi þessarar aldar og langt fram á öldina hafi ekki verið óeðlilegt að ríkisvaldið kæmi vel inn í þessa atvinnugrein á afmörkuðum sviðum jarðræktar og búfjárræktar og stuðlaði þannig að meiri hagkvæmni í atvinnugreininni. Í frv. er þessari meginstefnu haldið við. Ríkisvaldið skal áfram vera sá aðili sem fjármagnar og ber ábyrgð á jarðrækt og sá aðili sem ber ábyrgð á og fjármagnar búfjárrækt. Mér finnst, herra forseti, mjög mikið álitamál hvort þetta eigi við lengur. Samskipti ríkisvaldsins og landbúnaðar hafa verið mjög mikil hérlendis alla þessa öld. Hin síðari ár höfum við séð búfjársamninga gerða, bæði í sauðfjárframleiðslu og í mjólkurframleiðslu, þar sem kveðið er á um framleiðsluskipulag og allt sem viðkemur atvinnurekstrinum sjálfum. Þetta skipulag í íslenskum landbúnaði hvað varðar framleiðslustýringuna og aðstoð ríkisvaldsins hefur ekki skilað bændum góðri afkomu. Þótt hér sé ekki verið að fjalla um framleiðsluskipulagið í íslenskum landbúnaði verður að hafa í huga að allt eru þetta greinar af sama meiði, þ.e. samþætting atvinnugreinarinnar, hagsmunasamtaka hennar og ríkisvaldsins. Vitaskuld er enginn annar mælikvarði á árangur slíks kerfis en afkoma bænda og hún er slök. Bændur eru tekjulægsti hópur hérlendis. Á sama tíma er vernd landbúnaðarins kostnaðarsamari hérlendis en í nær öllum löndum í heiminum. Ég vil aðeins í þessari umræðu, herra forseti, varpa ljósi á nokkrar staðreyndir í alþjóðlegu samhengi. Mig langar að vitna nokkuð til talna frá OECD í þessum efnum. Ég byggi á grein sem birtist á ensku fyrir nokkru og verður innan tíðar birt í Fjármálatíðindum hérlendis og er eftir Þorvald Gylfason prófessor. Hún var tekin sérstaklega saman fyrir þingmannafund EFTA núna á sl. ári. Ekki er hægt að fara ítarlega í þessa grein og upplýsingar sem þar koma fram, sem eru eiginlega samantekt á landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins og yfirlit yfir það styrkjaumhverfi sem landbúnaður býr víða við. Ýmsir merkilegir hlutir koma þar fram svo sem að í upphafi áttunda áratugs 19. aldar --- fyrir 125 árum --- var 1 / 3 -- 2 / 3 vinnuafls í Evrópu bundið við landbúnað. Í Sviss sem er mikið landbúnaðarland og hefðbundið um aldir, var fyrir rúmum 100 árum 60% af vinnuaflinu bundið í landbúnaði. Það er núna 5%. Sams konar tölur frá Frakklandi: Var 50%, er nú 5%. Í Þýskalandi var 47% af vinnuafli bundið í landbúnaði en núna 3%. Í Bretlandi, þar sem iðnbyltingin var í mestri framför á þessum tíma, var ekki nema 15% af vinnuaflinu bundið í landbúnaði en einungis 2% núna. Þetta segir okkur mikla sögu, herra forseti, um hvað umhverfi landbúnaðarins hefur breyst geysilega mikið á liðnum 100 árum og ekki hvað síst á síðustu 20--30 árum. Sérstaða landbúnaðar í efnahagskerfi Vestur-Evrópu hefur verið viðurkennd almennt af pólitískum flokkum í meginatriðum þótt vitaskuld hafi verið ágreiningur um stefnuna, en þá hafa menn sama hvar þeir hafa verið í flokki sagt sem svo: Það gildir nokkur sérstaða um þessa atvinnugrein með tilliti til forsögu hennar. Og við jafnaðarmenn sem höfum verið þeir sem hafa hvað mest gagnrýnt landbúnaðarstefnu hérlendis undanfarna áratugi, höfum alltaf sagt: Þessi atvinnugrein hefur sérstöðu í íslensku þjóðlífi. Það breytir því ekki að sú stefna sem ríkisstjórnin, bæði þessi og fyrri ríkisstjórnir sem þessir flokkar hafa átt aðild að, hefur ekki verið hagkvæm, hvorki fyrir bændur né neytendur. Það er athyglisvert að heildarstuðningur við landbúnað í OECD-löndunum 1997 hafði hækkað á milli áranna 1996 og 1997. Ef maður ber saman stuðning innan OECD við landbúnað tíu ár aftur í tímann, þá hefur stuðningurinn hækkað um 7 prósentustig. Þetta er athyglisvert vegna þess að fyrir mörg lönd hefur stuðningur að vísu lækkað, þar á meðal hjá okkur. Hins vegar hefur stuðningurinn lækkað minna hjá mörgum öðrum. Stuðningur við landbúnað er í mismunandi formi. Það geta verið beinar tilfærslur frá skattgreiðendum sem verða þá að greiða hærri skatta. Beingreiðslurnar teljast til þessa forms. Síðan getur það verið vernd sem kemur óbeint fram í verðstuðningi við landbúnað þannig að stuðningur við landbúnað getur verið margs konar. Þetta er hins vegar í opinberum alþjóðlegum skýrslum samræmt í efnistökum þannig að hér er um algjörlega sambærilega hluti að ræða. Ef maður skoðar, herra forseti, hvað hefur gerst á Íslandi í samanburði við önnur land á síðustu tíu árum, kemur í ljós að dregið hefur úr stuðningi við landbúnað. Árið 1986, fyrir tíu árum, var þessi stuðningur tæp 4% af landsframleiðslu og hann er núna um það bil 2%. Það hefur dregið verulega úr stuðningi. En það sem meira er, ef við skoðum hvað aðrir hafa verið að gera, þá var þessi stuðningur hjá Evrópusambandinu tæp 3% og er núna kominn niður í rúmt 1%. Stuðningur okkar sem hlutfall af landsframleiðslu er tvöfalt meiri en stuðningur Evrópusambandsins við sinn landbúnað. Og Evrópusambandið, herra forseti, hefur alltaf verið tekið sem dæmi um glórulausa stefnu sem menn eru núna undir forustu Tonys Blairs að reyna að breyta. Ég veit ekki hve oft sú atlaga hefur eiginlega verið gerð. En það hefur verið viðurkennt af öllum stjórnmálaflokkum í Evrópu að þessi stefna, landbúnaðarstefna Evrópusambandsins, væri sú stefna sem brýnast væri að endurskoða. Samt sem áður eru þeir með helmingi minni stuðning við sinn landbúnað en við. Lítum á meðaltal OECD-ríkja. Það eru 29 ríki, iðnríki að langmestu leyti, og þar er það sama uppi á teningnum. Við erum með helmingi meiri stuðning við okkar landbúnað. Það hefur dregið úr stuðningnum hérlendis en samt sem áður erum við langt fyrir ofan þessar þjóðir. Einu nágrannaþjóðirnar sem við gætum borið okkur saman við og tölur eru til um, eru Tyrkland, Pólland og Sviss. Þar er meiri stuðningur. Allir aðrir hafa dregið mun meira úr stuðningi og eru langt fyrir innan það sem við erum að gera. Stuðningur við landbúnað sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er bara einn mælikvarði. Það er einnig hægt að taka stuðninginn á hvern íbúa. Það er ekkert ósanngjarnt að gera þetta. Þetta eru alþjóðlegar tölur. Þetta eru geysiháar tölur, herra forseti, sem við erum hér að tala um. Þar hefur dregið úr okkar stuðningi, farið úr tæpum 800 dollurum niður í tæpa 600, en við erum samt sem áður langt fyrir ofan t.d. Evrópusambandið sem er með um það bil 300 dollara á hvern íbúa í stuðning. Japanir eru aðeins fyrir ofan okkur, Noregur og Sviss, en önnur ríki langt fyrir neðan okkur. Þannig er stuðningur hjá okkur tæpir 600 dollarar, 568 dollarar á mann, en 66 dollarar á mann á Nýja-Sjálandi sem sker sig úr vegna þess hve þar er lítill opinber stuðningur við landbúnað. Þessi opinberi stuðningur kemur fram með annaðhvort beinum greiðslum eða sérstakri vernd. Það er því ljóst, herra forseti, að við höfum verið í miklum ógöngum með okkar landbúnaðarstefnu um áratuga skeið. Samt er athyglisvert að skoða bústuðning á ársverk í landbúnaði, þ.e. á hvern bónda því það er líka sanngjarn mælikvarði. Þar lítur þetta ekki eins illa út fyrir okkur. Við erum að vísa langt fyrir ofan Evrópusambandið. En það er t.d. merkilegt að bústuðningur á ársverk í landbúnaði hér er svipaður og í Bandaríkjunum. Og í þessari umræðu gæti ég fullrar sanngirni gagnvart íslenskum landbúnaði þegar ég er að vitna til þessara nýju talna sem að ég held hafi ekki birst áður opinberlega hér á landi. Þetta, herra forseti, tel ég nauðsynlegt að draga fram í umræðunni vegna þess að frv. sem við erum að ræða hér er angi af þessari stefnumótun, það er angi af þessari stefnu sem hefur ekki skilað árangri. Ég nefndi að sárafáir eru fyrir ofan okkur. Vitaskuld hefur stuðningur og verndun minnkað nokkuð á síðustu árum en við erum langt fyrir ofan aðra. Þetta á að vekja okkur til umhugsunar. Hér eru nokkrar staðreyndir sem eiga að vekja okkur til umhugsunar um stefnuna. Bændur á Íslandi eru tekjulægsta stétt landsins. Stuðningsumhverfið í landbúnaði er eitt það víðtækasta sem þekkist á byggðu bóli. Matvæli eru dýrari fyrir neytendur en í velflestum löndum. Matvæli hér eru 30% dýrari en að meðaltali í Evrópusambandslöndunum. Það er engin furða, herra forseti, þó að sagt sé: Það er eitthvað rangt í þessu kerfi. Það er eitthvað rangt í kerfi sem skilar bændum lægstu tekjum allra stétta og neytendum hæsta matarverði í Evrópu. Og hvað framleiðslustýringuna varðar þá tel ég að treysta hefði þurft bændum miklu frekar til sjálfstæðs í þeim efnum en forsjárhyggja Framsfl. og Sjálfstfl. hefur leyft um áratuga skeið. Skynsamlegast væri að í landbúnaði giltu almenn lög um samkeppni og vitaskuld er hægt að opna möguleika á takmörkuðum innflutningi sem landbúnaður getur vitaskuld keppt við. Tækifæri var til þess fyrir tveimur árum þegar GATT-samningurinn var lögfestur. Eitt af meginatriðum þess samnings var að innlend framleiðsla fengi 97% af innanlandsmarkaði og ég, herra forseti, studdi það, að innanlandsmarkaður væri verndaður fyrir íslenska bændur með 97%, að markaðshlutdeild íslenska bænda yrði 97%. En það átti að vera hægt að lofta aðeins út og leyfa innflutning til að mæta 3%, ekki meira. Það átti að vera hægt að mæta 3% af innanlandsneyslunni með innflutningi. Ríkisstjórnin kaus hins vegar að útfæra GATT-samninginn þannig að tollar voru hafðir svo háir að nær enginn innflutningur var á landbúnaðarvörum. Í svari utanrrh. við fyrirspurn minni á Alþingi fyrir tæpu ári síðan kom t.d. fram að í kjötvörum var einungis 0,2% af neyslunni flutt inn í stað þessara 3% sem ég ræddi um og hefði verið í anda GATT-samningsins. Vitaskuld er heilbrigðisreglna alltaf gætt. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi en vegna hárra tolla varð ekki af innflutningi. Niðurstaðan er ömurleg og grátleg útfærsla á GATT-samningnum. Hann hefði getað leitt til bættrar afkomu íslenskra bænda og bættrar stöðu íslenskra neytenda. Menn notfærðu sér ekki það tækifæri vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn vildu halda gömlu framsóknarhyggjunni við lýði. Herra forseti. Það er einmitt verið að gera í þeim lögum sem hér var verið að tala fyrir. Ný búnaðarlög sem eiga að koma í stað jarðræktarlaga og laga um búfjárrækt. Enn og aftur er gengið út frá því sem meginstefnu að ríkisvaldið fjármagni þá þætti sem frv. fjallar um. Í markmiðsgrein laganna, í 2. gr. þessa frv., er sagt með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjárframlög ríkisins samkvæmt lögum þessum stuðli að þróun nýrra framleiðsluhátta og nýrra greina innan landbúnaðarins og í tengslum við hann og miðist við að bændur hér á landi hafi ekki lakari starfsskilyrði en almennt gerist í nágrannalöndunum.`` Ættum við ekki, herra forseti, að setja samsvarandi lög fyrir sjávarútveg og afgreiða hér á hinu háa Alþingi lög sem orðist sem svo: Fjárframlag ríkisins skv. lögum þessum stuðli að þróun nýrra framleiðsluhátta og nýrra greina innan sjávarútvegs og í tengslum við hann og miðist við að útgerðarmenn, sjómenn og fiskverkafólk hafi ekki lakari starfskilyrði en almennt gerist í nágrannalöndunum. --- Af hverju setjum við ekki svona lög, herra forseti, um sjávarútveginn, um iðnaðinn og hverja aðra atvinnugrein hérlendis? Hvers vegna er landbúnaðurinn alltaf tekinn í faðm ríkisvaldsins? Faðmlag framsóknarhyggjunnar. Þetta faðmlag hefur ekki skilað bændum öðru en því að vera tekjulægsta stétt landsins en hið banvæna faðmlag framsóknarhyggjunnar skal enn vera við lýði. Í frv. er í 3. gr. kveðið á um að landbrh. skuli gera samning við Bændasamtökin um verkefni skv. lögum þessum og framlag þeirra þar sem kveðið er á um framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins vegna atvinnuuppbyggingar í sveitum. Hér er verið að setja fjárlög, herra forseti. Ég efast um að þessi ákvæði standist vegna þess að í frv. segir einnig: ,,Ríkissjóður veitir árlega framlög til verkefna á sviði jarðabóta, búfjárræktar og leiðbeiningarstarfsemi samkvæmt lögum þessum ...`` Hlutverk búnaðarlaga er ekki að kveða á um fjárframlög úr ríkissjóði. Það er Alþingis að gera það í sérstökum lögum sem heita fjárlög og við höfum samþykkt hér merka löggjöf um fjárreiður ríkisins. Þar eru sett skilyrði fyrir fjárveitingu úr ríkissjóði og kveðið á um vinnubrögð. Hér er íslenskur landbúnaður enn og aftur gerður að bónbjargaraðila gagnvart umhverfi sínu. Að mínu mati eru fleiri atriði sem brjóta beinlínis í bága við önnur lög. Í ákvæði til bráðabirgða í frv. segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður mun verja 50 millj. kr. hvert ár á fjárlögum áranna 1998, 1999 og 2000 til efnda á samningum landbúnaðarráðherra.`` Hér er um að ræða uppgjör varðandi gamalt mál sem tengist framkvæmdum á lögbýlum frá árunum 1992--1997. Hér er verið að gera fjárlög til þriggja ára, skuldbinda ríkið og skuldbinda Alþingi til að hafa þennan lið á fjárlögum. Herra forseti. Ég óska eftir því að formaður fjárln. eða forsn. skoðaði þetta mál. Er samræmis gætt við lög um fjárreiður ríkisins? Þessu til stuðning get ég dregið til vitnis ráðuneyti hæstv. fjmrh. því í umsögn frá fjmrn. sem fylgir frv. segir með leyfi forseta: ,,Ekki verður ráðið af efni frumvarpsins né greinargerðarinnar hvaða fjárhagsleg markmið verða höfð að leiðarljósi við gerð þess samnings milli ríkis og bænda sem boðaður er og er því erfitt um vik að áætla breytingar á kostnaði ríkissjóðs.`` Það er laukrétt hjá þeim. Áfram segir: ,,Rétt er að vekja athygli á því að við gerð framangreinds samnings þarf að taka tillit til ákvæða 30. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, þar sem um er að ræða samning um rekstrarverkefni til lengri tíma en eins árs. `` Þetta var hin fræga grein um þjónustusamning, 30. gr. úr fjárreiðufrv. sem mest var deilt á hér sl. vor. Ég mun óska eftir því í landbn., herra forseti, að þetta frv. verði skoðað sérstaklega út frá löggjöfinni um fjárreiður ríkisins og athugað hvort hér sé rétt að staðið. Meginþátturinn í gagnrýni minni er þó að ég tel þetta upplegg með hinni miklu þátttöku ríkisvaldsins á þessu sviði vera tímaskekkju. Ég tel að bændur geti vel staðið undir jarðabótum og bætt búskaparaðstæður á viðkomandi býlum. Hægt væri að veita þeim kost á að sækja um lán eða styrkveitingar. Það er ekki málið en hin sjálfvirka umgjörð sem hér er verið að laga er röng stefna að mínu mati.

Herra forseti. Þessi ræða hv. þm. Ágústs Einarssonar var að mörgu leyti merkileg og auðvitað fróðleg. Sá samanburður sem hann setur hér fram er á margan hátt hæpinn þegar hann talar um styrki ESB-landa við landbúnaðinn. Fjölmargar búgreinar eru alls ekki styrktar á Íslandi en hins vegar styrktar hjá ESB-löndum. Ég nefni sem dæmi kornrækt og margt fleira mætti nefna.  Þegar við berum Ísland saman við ESB-ríkin þá sést að við greiðum fleira niður en landbúnaðarvörur. Við erum að greiða niður ýmis konar menningarstarfsemi, sem betur fer. Ég spyr líka: Hvar við stæðum úti á landsbyggðinni ef við hefðum ekki búskapinn? Hvernig væri byggðarmynstur á Íslandi ef við hefðum ekki búskap? Í ljós hefur komið að samkvæmt jarðræktarlögum skuldar ríkið bændum stórar fjárhæðir sem ekki hefur tekist að standa við. Ég tel að frv. sem hér er til umræðu muni bæta úr þeirri stöðu. Það er auðvitað ekki forsvaranlegt að vera með lög í þessu landi sem ekki er hægt að standa við. En ég endurtek að þegar við berum saman svona tölur verðum við að vera klár á því sem við erum að tala um.

Herra forseti. Vitaskuld á að vera búskapur í sveitum, hann á að vera myndarlegur og hann á að skila afkomu. Sú umgjörð sem framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafa búið þessari atvinnugrein hefur ekki skilað þessu. Málið snýst um það. Tölurnar sem ég nefndi hér eru allar sambærilegar. Við erum langt úti í móum hvað varðar skipulag, styrkveitingar og verndun landbúnaðarins. Framlag ríkisins hefur ekki skilað sér í bættum tekjum bænda. Það er meginatriðið í þessum efnum. Ég tel mesta ógæfu íslensks landbúnaðar vera að hafa ekki fengið að starfa eins og aðrar atvinnugreinar hérlendis, sjávarútvegur, iðnaður og verslun. Þessar þrjár atvinnugreinar sem hafa smátt og smátt stækkað og eflst og eru kraftmiklar meðan alltaf hefur verið ríghaldið í framsóknarhyggju Sjálfstfl. og Framsfl. gagnvart landbúnaði og atvinnugreinin aldrei fengið að standa á eigin fótum. Íslenskur landbúnaður getur staðið á eigin fótum. Hann gæti það ef hv. þm. Sjálfstfl. og Framsfl. létu af tökum sínum á greininni. Árangur hv. þm. Sjálfstfl. og Framsfl. sem standa fyrir þessari stefnu er ömurlegur þegar bornir eru saman tekjumöguleikar bænda og matarverð neytenda. Það er sá eini mælikvarði sem gildir. Ég vil öflugt starf í sveitum landsins. Ég vil að bændur hafi tekjur á við aðra þegna og þurfi ekki í hvert skipti að koma fram sem bónbjargaraðilar. Þetta frv. um búnaðarlög er áframhald á gjalþrotastefnu Framsfl. og Sjálfstfl. og það er sorglegt að tveir stærstu pólitísku flokkar landsins ásamt hagsmunasamtökum bændastéttarinnar skuli standa vörð um þetta kerfi. Þeir eru ekki að gæta hagsmuna sinna umbjóðenda.

Herra forseti. Ég og hv. þm. erum sammála um að við viljum öflugan landbúnað á Íslandi. Í tíð núv. hæstv. landbrh. hefur orðið ákveðin breyting og losnað hefur um ákveðin tök varðandi styrki og annað slíkt. Menn eru að trappa sig niður að þessu leytinu eins og það er kallað. Ég var í Brussel um daginn og skoðaði m.a. fyrirtæki...

Hver borgaði?

DV borgaði ekki.

Er það feimnismál hver borgaði?

Það er ekkert feimnismál. Hv. þm. og ritstjóri hefur væntanlega skrifað um þetta í blað sitt.  Í þessari ferð sáum við hvers við getum verið megnug þó það gerist ekki á stundinni. Það kann vel að vera að styrkjakerfið hafi verið barn síns tíma. Hæstv. landbrh. hefur verið að breyta ákveðnu mynstri í landbúnaðarmálum. Ég er sannfærður um að landbúnaður á Íslandi mun standa sig. Í dag komum við m.a. til með að ræða um lífrænan landbúnað og fleira. Möguleikarnir eru fyrir hendi.

Herra forseti. Ég gat þess sérstaklega í ræðu minni að þessi vernd hafi minnkað verulega hérlendis á síðustu árum. Ég gat þess einnig að það hafi gerst hjá öðrum ríkjum. Við erum langt fyrir ofan nágrannaríkin, öll meðaltöl, hvort sem við tökum OECD eða Evrópusambandið varðandi þessa þætti. Það er staðreynd málsins. Það er ekki að okkur hafi ekki miðað áfram á réttri leið. Það er ekki hægt, herra forseti, að koma hingað og segja að þetta taki tíma. Í áratugi hafa íslenskir bændur verið fátækastir allra stétta hérlendis. Það er ekki nýtt. Að segja við bændastéttina og neytendur: Þið skuluð áfram búa við lágar tekjur og hátt matarverð vegna þess að við viljum ekki breyta stefnunni. Hér er ekki verið að boða góð stjórnmál. Þetta eru ekki góð stjórnmál. Af hverju í ósköpunum fallast ekki þessir aðilar, fulltrúar framsóknarhyggjunnar, hvort sem þeir eru í Sjálfstfl. eða Framsfl. ekki á að þessi stefna sé gjaldþrota? Stefnan hefur engu skilað. Stefnunni verður að breyta vegna þess að þeir sem líða fyrir hana eru ekki aðeins neytendur heldur einnig bændastéttin sem býr við verulega fjárhagsörðugleika. Það þarf ekki að segja hv. þingheimi það. Menn þekkja það mætavel í þingsölum. En þeir ættu að koma og segja: Gott og vel, það má vera að við höfum lagt upp með ranga hluti hér áður fyrr en við skulum þá taka höndum saman og reyna að bæta úr því. Það væri meiri manndómur í því, herra forseti, ef þessir fulltrúar framsóknarhyggjunnar gætu nú hugsað á þeim nótum. 
            

Virðulegi forseti. Það er jafnt á komið fyrir mér og hv. síðasta ræðumanni að við eigum báðir ásamt öðrum hv. þm. sæti í landbn. og þar verður að sjálfsögðu farið ítarlega yfir þetta mál. Ég held að það sé eðlilegur og sjálfsagður kostur að svo verði og þar af leiðandi ætla ég einungis að minnast á örfá atriði og þarf svo sem ekki endilega að óska eftir miklum skýringum af hendi hæstv. landbrh. þar að lútandi á þessu stigi málsins. Fyrst er til að nefna það sem síðast er efnislega í þessu frv., þ.e. ákvæði til bráðabirgða, þar sem kemur að uppgjöri við bændur á jarðræktarframlögum frá árinu 1992 og til þessa árs. Þar finnst mér ekki stórmannlega farið að, að þegar ríkisvaldið hefur vanrækt að sinna þessum greiðslum öll þessi ár skuli ekki vera kveðið á um að gera það skikkanlega upp því að ekki eru upphæðirnar svo háar. Þessi tilgreindu ár hefðu jarðræktarframlög átt að nema 60--70 millj. á ári, að ég hygg, og það er 1 / 10 hluti þess sem var árið 1984 eða þar um bil. Þá var auðvitað talað um að jarðræktarframlög væru umtalsverð, enda voru þau þá að upphæð, eitthvað í kringum 0,5 milljarðar kr. En þessu var breytt og þau voru komin niður í þetta og búið að semja um það og þá var hætt að borga. Og það er til lítils sóma fyrir þá sem þar hafa staðið að málum og gildir það einu þótt Sjálfstfl. hafi farið með forræði fjármála öll þessi ár. Ég undirstrika það alveg sérstaklega að áður en frv. verður afgreitt frá landbn. verður að liggja fyrir hvernig þessi mál verða gerð upp. Ég hef ekki neitt sérstakt traust á bændaforustunni til þess að annast þau verkefni þannig að sómasamlegt geti talist fyrir bændur almennt í landinu. Eins er farið með samningsákvæðið í 3. gr. Auðvitað er vel hægt að fallast á að samningar séu gerðir um þessi efni til ákveðins árafjölda. Jarðræktarlög hafa gjarnan verið endurskoðuð í gegnum tíðina á svona fimm ára fresti að jafnaði og ekkert er því til fyrirstöðu að gerður sé samningur sem nær yfir nokkur ár. En það þarf að liggja fyrir þegar þetta frv. verður afgreitt frá landbn. hvers eðlis sá samningur á að vera. Það tel ég mikið grundvallaratriði í þessum efnum. Ég tek undir gagnrýni hv. þm. Ágústs Einarssonar á það sem segir í 2. gr. frv. Mér sýnist að þessi lagastafur um að landbúnaði á Íslandi skuli búin þau skilyrði að jafnræði sé á við bændur í nágrannalöndum, veki miklar tálvonir, a.m.k. eins og landbúnaðarstefnan hefur verið allra síðustu árin. Ég bendi líka á það sem segir í 2. gr., að þessi fjárframlög skuli sérstaklega stuðla að þróun nýrra framleiðsluhátta og nýrra greina innan landbúnaðarins. Mér er ekki alveg ljóst hvað er átt við í þessum efnum. Ég hefði satt að segja álitið að hefðbundnu greinarnar sem ekki hafa verið búin allt of góð skilyrði, væru í mestri þörf fyrir að bæta ræktun í okkar landbúnaði. Það var satt að segja svolítið broslegt að hlusta á hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefna þetta í sambandi við votlendið. Staðreyndin er sú að mikill hluti af ræktuninni er orðinn stórspilltur vegna þess að ekki hafa verið möguleikar á því að viðhalda framræslukerfinu. Og það er mikill misskilningur hjá honum að eitthvað sérstaklega sé verið að þrengja að flórgoðanum. Það hefur vantað inn í alla þá umræðu hvað votlendi er gríðarlega mikið að aukast á Íslandi, m.a. vegna þess að land er að gróa upp og þar er gjarnan um votlendi að ræða. Ég er þó nokkuð kunnugur þessu máli og það vill nú svo til að ég og hv. þm. höfum ferðast saman um lendur þar sem ekki var lifandi fyrir nokkurn fugl og allra síst votlendisfugla. Þarna hefur orðið gjörbreyting. Þetta landsvæði á þessum eina stað tekur til u.þ.b. 4.000 hektara. Breytingarnar, bara á þessum eina stað, eru ekkert mjög langt frá því sem tæki yfir stóran hluta af öllu framræstu landi í Austur-Skaftafellssýslu svo ég taki bara sem dæmi þannig að menn verða að horfa aðeins í kringum sig í þessari umræðu. Vegna þess að hv. þm. var að benda á að jarðræktarlögunum yrði breytt eða þessum áherslum með tilliti til nýrra tíma og vistvænna umhverfis, er nauðsynlegt að fram komi að engin landgræðsluframkvæmd hefur verið gerð jafnþýðingarmikil og sú að rækta upp tún í þeim mæli sem verið hefur. Með því hefur verið dregið úr beitarálagi og það hefur einmitt gert það að verkum að land hefur verið að gróa upp í stórum stíl á síðustu árum. Það er eðlilegt að halda þessu til haga hér af því að það er svolítill skrumtónn í frv. að þessu leyti. Það er vel hægt tala um landvernd og landgræðslu án þess að draga hana á þennan hátt inn í umræðuna. Hv. þm. Ágúst Einarsson flutti hefðbundna krataræðu sem reyndar fjallar ekkert sérstaklega um þetta frv. Hann talaði m.a. um stuðning og GATT í því sambandi. Maður verður að álykta út frá því að það sé andsvar við frv. sem hér er verið að flytja. En hver eru viðbrögð nágrannaþjóða okkar í sambandi við GATT? Hvað eru þær þjóðir að gera núna sérstaklega til þess að búa sinn landbúnað undir hugsanlegar breytingar? Þær eru að breyta útflutningsbótum, sem við afnámum nú í einu lagi og meira en það því við tókum upp útflutningsbann, yfir í jarðræktarframlög. Eins og hér hefur komið fram er t.d. í Norður-Evrópu og í Skandinavíu sérstaklega, verið að hækka jarðræktarframlögin. Það er verið að koma útflutningsbótunum fyrir í græna geiranum. Í þeim löndum hefur tekist þannig til, a.m.k. sums staðar --- af því hef ég tiltölulega nákvæma vitneskju --- að þar hefur afkoma bænda batnað á síðustu árum. T.d. í Skotlandi og á Norðurlöndum hefur afkoman batnað um 10% á síðustu árum en það hefur m.a. gerst vegna þess að menn hafa haldið fjármagninu inni í þessu kerfi og bændur hafa getað aðlagað sig þannig að því. Þar hygg ég að t.d. sé miklu meira lagt í að jarðir haldist í byggð en hér á Íslandi. Síðast vildi ég aðeins segja, þótt það tilheyri ekki þessari umræðu, að framlög til landbúnaðarins núna eru beingreiðslurnar og það eru nánast engin önnur framlög til landbúnaðarins, ekki nokkur einustu. Það kemur bæði til af því að um er að ræða bókhaldsatriði sem búið er að vara í langan tíma og auk þess má ekki gleyma því að það fjármagn kemur við annars staðar en bara í landbúnaðinum, og það er mikið efni til að fara yfir. Þannig eru að því er ég hygg um 40% af öllum launagreiðslum sem heyra undir landbrn. inntar af hendi í þéttbýlinu. Um 40% af öllum störfum sem heyra undir landbrn. og í tengjast því eru hér á þessu svæði. Meira að segja Framleiðnisjóðurinn innir stóran hluta af sínum greiðslum inn í hagkerfið hér.  Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að viðhafa lengri umræðu um málið að þessu sinni. Mér finnst skilgreiningin í 2. gr. --- svo ég endurtaki aðalatriðin --- þó hún skaði ekkert út af fyrir sig, náttúrlega vera algjörlega út í loftið. Ég tel að það þurfi að liggja algjörlega fyrir um hvað menn ætli að semja áður en frv. verður afgreitt frá nefndinni þannig að alþingismenn viti hvað hér er á ferðinni. Eins tel ég að það verði að vera algjörlega ljóst hvaða uppgjörsmáta á að beita við uppgjör á jarðræktarframlögunum eins og þau eru hér skilgreind.

Herra forseti. Ég held að nokkurs misskilnings gæti í máli hv. þm. Egils Jónssonar. Ég held að hann hafi ekki alveg skilið það sem ég sagði áðan við hæstv. umhvrh. Ég gat þessi hvergi í máli mínu að ég teldi að bændur hefðu vegið sérstaklega að flórgoðanum með aðgerðum sínum. Ég taldi ekki að um hnitmiðað átak væri að ræða af þeirra hálfu. Hins vegar benti ég á að í skýrslu eða svari sem kom fram frá hæstv. umhvrh. og var dreift í fyrra, kom mjög glöggt fram að m.a. í kjördæmi hv. þm. Egils Jónssonar hefur flórgoðinn mjög látið undan síga. Ástæðan fyrir því er m.a. sú að mjög miklu af náttúrulegu votlendi hefur gegnum öldina verið breytt í ræktunarlönd. Það hafa bændur gert með tilstyrk skattborgaranna. Menn gerðu sér ekki grein fyrir þessu þá. Nú gera menn sér grein fyrir þessu og eru markvisst að reyna að endurheimta votlendið. Ef hv. þm. telur að ég hafi farið með heimskulegt mál, eins og mátti ráða af ræðu hans, þá verður hann að beina sínum áherslum í þá veru til hæstv. umhvrh. Hvers vegna? Vegna þess að ráðherrann hefur lagt fram þetta frv. þar sem alls staðar er verið að tala um að haga þurfi þeim málum í samræmi við vistvænleika, í samræmi við sjálfbæra þróun. Það er bókstaflega tekið hér fram, herra forseti, að haga eigi jarðabótum þannig að tiltekin viðfangsefni, m.a þau sem lúta að friðun og vernd votlendis eigi að fá styrki. Þess vegna leyfði ég mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann væri ekki þeirrar skoðunar að styrkja ætti verkefni, eins og t.d. að endurheimta votlendin með því að moka ofan í skurði. Svar hæstv. ráðherra var jákvætt. Mér finnst því að hv. þm. Egill Jónsson ætti nú líka að hella úr sínum koppum yfir hæstv. ráðherra fyrst hann kýs mig sem viðfangsefni þeirrar reiði.

Virðulegi forseti. Ég tek vissulega mið af því að hv. þm. er að biðjast vægðar. En að öðru leyti þarf ég ekki að endurtaka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni um tóninn í frv. og hæstv. landbrh. getur tekið til sín. Ég tók það sérstaklega fram í þeim efnum hvað jarðræktarlögin í gegnum árin hefðu orðið mikill örlagavaldur til að efla gróður í landinu. Ég var reyndar búinn að segja það. En að öðru leyti var það góður kostur að hv. þm. kom upp aftur því að hann tók reyndar nokkuð skýrar til máls og tók ýmislegt aftur af þeim orðum sem hann lét áður falla. Það er auðvitað góður kostur því jafnan mun það reynast svo að batnandi mönnum er best að lifa.

Herra forseti. Menn verða að meta það manni eins og mér, sem er lítt þingreyndur miðað við hinn langsjóaða hv. þm. Egil Jónsson, til vorkunnar þó að ég reyni nú að skjóta mér undan spjótalögum hans. Ég veit af sárri og beiskri reynslu hvernig hann er viðurskiptis þegar hann kemst í haminn og þess vegna reyni ég frekar að hafa hann sæmilega góðan í orðaskiptum okkar. Hins vegar kom fram í máli hans það sem mér finnst vera orðinn leiður siður hjá hinum kjarkmikla hv. þm. að koma hingað og skamma Albaníu þegar hann á við Kína. Hv. þm. kemur hingað og skammar Alþfl. af því að hv. þm. brestur kjark til að segja hæstv. landbrh. til syndanna vegna þess að hinn kjarkmikli þingmaður Sjálfstfl. er núna lentur með myllustein Framsfl. um háls og hann rís ekki undir þeirri byrði. Hv. þm. kemur hingað og skammar Alþfl. fyrir frv. sem hann segir í öðru orðinu að sé handónýtt. En skammaði hv. þm. þann sem leggur frv. fram? Nei, hann gerði það ekki. Vegna þess að hann liggur hundflatur fyrir Framsfl. þegar landbúnaðarmálin eru annars vegar. Þetta veit hv. þm. og ætti ekki að koma hingað til að skammast yfir því lítilræði. Við vitum báðir að þetta er rétt. Framsfl. hefur algjörlega beygt hv. þm. í landbúnaðarmálunum.

Virðulegi forseti. Þessi ræða gefur ekki tilefni til mikilla andsvara í þessum efnum því að hún var ekkert um þetta mál. Hún var ekkert um þetta frv. Mér þykir leitt að ég skuli hafa með þeim fáu orðum þar sem ég var að ræða vistumhverfi, m.a. flórgoða, hafa orðið til þess að ergja hv. þm. og að hann skyldi þannig missa alla möguleika á því að ræða efnislega um þetta sérstaka frv. Ég þarf ekki að endurtaka það enn einu sinni, það er þá orðið í þriðja sinn, að ég var með athugasemdir um tóninn í frv. sem mér finnst á vissan hátt vera nokkuð yfirlætislegur. Þá vona ég nú að hv. þm. skilji orð mín.

Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa yfir því að mér finnst hv. þm. Össur Skarphéðinsson sýna mikla skapstillingu að þola það að skvett sé yfir hann úr koppum og fara ekki fram á að því sé hætt en mælist aðeins til þess að landbrh. fái einnig gusur yfir sig. En svona breytast menn þegar þeir eru orðnir vanir því að sitja undir ákúrum. Ástæðan fyrir því að ég ákvað að standa upp og ræða þau mál sem eru á dagskrá og flokkast undir landbúnaðinn er sú, að frv. sem hér er lagt fram hlýtur að hafa mikil áhrif á m.a. hverjar tölur í hagskýrslum frá Íslandi verða þegar menn meta stuðning við íslenskan landbúnað. Það hlýtur að vera umhugsunarefni þegar það er skoðað hvort endurheimtur fornra landgæða, eins og stuðningur eða framlög til sandgræðslu, sem ég hygg að allir Íslendinga vilji að eigi sér stað, eigi að flokkast sem landbúnaður eða umhverfismál. Í mínum huga er það umhverfismál að endurheimta forn landgæði. Í mínum huga er það líka umhverfismál að sjá til þess að flórgoðinn fái að lifa á Íslandi en ástæðulaust að reyna að smygla því undir landbúnað og láta svo kannski annan skamma menn á eftir fyrir styrki til landbúnaðar út á að þeir eru að vernda flórgoða. Ég held að það sé þá eina þjóðin í heiminum sem hefur það í hagskýrslum sínum að stuðningur við villta fugla sé stuðningur við landbúnað. Ég held nefnilega að mjög mikið atriði sé að við áttum okkur á því að íslenskur landbúnaður mun sitja undir þeim svipuhöggum í nánustu framtíð að gerður verður samanburður á því hver stuðningurinn er við hann hér og hver stuðningurinn er við hann erlendis. Hv. þm. Ágúst Einarsson flutti mjög yfirgripsmikla ræðu þar sem hann vakti athygli á því að sá stuðningur hefur minnkað hjá Evrópusambandsríkjunum og hann hefur líka verið að minnka á Íslandi vegna þess að við lifum í öðru viðskiptaumhverfi en áður. Hitt má svo deila um hvort að okkur miðar hægar en öðrum. Hann fullyrti að svo væri. Þar hefur þróunin orðið sú að þeir hafa farið frá 3% niður í 1%, minnkað um 2%. Við höfum farið frá 4% niður í 2%, minnkað um 2%. Mér sýnist þetta vera sami hraði. Mér sýnist erfitt að skamma menn sem hafa staðið í því að breyta þeirri þróun á þennan veg fyrir að fara of hægt. Hitt er annað mál að það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. að samanburður við útlönd er vissulega til staðar þegar verið er að meta hér verð á matvælum. En ég hygg að menn megi kannski örlítið hugleiða að kostnaður við íslenska heilbrigðiskerfið er ekkert smáræði. Ef menn fara yfir allar þær kröfur sem þar eru á ferðinni hlýtur hver maður að spyrja sjálfan sig: Eru þessar kröfur sambærilegar við þær sem eru erlendis? Ég segi nei. Ég segi: Það er búið að dauðhreinsa íslenska þjóð svo, að senda þarf hana á sérstaka staði til að komast í almennilegt sýklaumhverfi svo hún sé orðin fær um að fara til útlanda án þess að bíða skaða á heilsu sinni á eftir. Þannig er ástandið orðið. Það er búið að dauðhreinsa allt liðið. Og spurningin er: Á að setja og skrá allan þann kostnað á íslenskan landbúnað? Hvað halda menn að þetta kosti í matvælaverðinu á Íslandi? Seinasta aðgerð var frumutalningin, það er verið að breyta henni enn. Ekki veit ég hvort þær hugmyndir sem þar eru uppi séu hugsaðar til að ýta mönnum út. En slík frumutalning, sem verið er að setja af stað á nýjan leik, er náttúrlega beinlínis til þess gerð að hækka verð á landbúnaðarvörum. Hún hlýtur að kosta eitthvað. Hún hlýtur að kosta bændurna eitthvað, hún hlýtur óbeint að kosta neytendur eitthvað. Ég hygg líka að þegar menn standa upp og segja, --- og ætla ég að víkja örlítið að hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni: Sökudólgurinn fyrir því að flórgoðunum hefur fækkað er að búið er að breyta mýrum á Íslandi í valllendi. Það er eitt það ánægjulegasta sem gerst hefur í ræktunarmálum, að heilgrös hafa tekið við af hálfgrösum. En skyldi minkurinn ekki eiga einhvern þátt í þessu máli? Skyldi nú ekki umhvrh., sem var svo elskur að minkinum, eiga einhvern þátt í að flórgoðinn er í hættu?  Ég ætla þá að víkja aftur að atriðum sem komu fram í ræðu hv. þm. Ágústs Einarssonar. Hann gat þess að Nýfundnaland nyti minnstra styrkja allra landa sem hann var með tölur yfir í stuðningi við landbúnað. Ef ég man þetta rétt voru það 66 dollarar á íbúa. Nú vill svo til að Nýfundnaland er trúlega eitt besta landbúnaðarland í heimi og flytur út mikið af landbúnaðarvörum. Eitt af því ánægjulega sem orðið hefur á þessari öld er að mannkynið hefur borið gæfu til þess að hagnýta sér hin ýmsu landsvæði í samræmi við landkosti þeirra, þ.e. þar sem best er að framleiða landbúnaðarvörur hafa menn framleitt þær og flutt þær svo á milli. Hann gat þess aftur á móti að Noregur væri með einna hæstu styrkina. Ætli ástæðan sé ekki sú að Noregur er harðbýlt land? Að mínu viti er ekki hægt að tala um að þar sé auðvelt að stunda landbúnað, sérstaklega ef menn mundu bera Noreg saman við Danmörku sem er af Norðurlöndum trúlega best til þess fallið að landbúnaður sé stundaður. Þegar menn bera þetta saman hlýtur að vera nokkurt umhugsunarefni hvort það sé ekki á vissan hátt rökrétt að stuðningur við landbúnað á Íslandi sé meiri og eigi að vera meiri en í öðrum löndum. Hins vegar hljótum við að verða að gæta hófs í því hvað við viljum að sé framleitt hér á landi. Það er mikil spurning bæði varðandi kjúklingaframleiðslu og svínakjötsframleiðslu hvort það sé að öllu leyti sjálfgefið að framleiða alla þessa vöru innan lands. Það er mikil spurning vegna þess einfaldlega að þar eru menn fyrst og fremst að nýta erlend aðföng til framleiðslunnar eða að mjög miklu leyti. Þegar menn skoða þróunina er líka rétt að horfa á að sú öld sem fer senn að kveðja hefur verið mjög viðburðarík. Í lok seinustu aldar gátu Íslendingar flutt út lifandi búfé til Bretlands. Engin heilbrigðisreglugerð bannaði slíkt. Við fengum að slátra þessu fé erlendis, þetta voru sauðir, og við höfðum greiðan aðgang inn á þennan markað og íslenskur landbúnaður var fullkomlega samkeppnisfær við breskan landbúnað í því að framleiða sauðakjöt eða koma kindakjöti á markað. Þegar frystivélarnar komu til sögunnar gerðist það að hægt var að flytja, m.a. frá Nýja-Sjálandi og Ástralíu, dilkakjöt til Bretlands og Bretar gripu til aðgerða til þess að tryggja að hægt væri að vernda breskan landbúnað. Þeir gripu til þeirra aðgerða sem við vitum hverjar voru, þ.e. að banna innflutning á lifandi búfé til slátrunar í Bretlandi. Þetta var fyrsta alvarlega áfallið sem sauðfjárræktin á Íslandi varð fyrir. Við horfðum svo á það að þegar styrjaldir geisuðu vildu menn gjarnan kaupa mat frá Íslandi og flytja það inn til þeirra landa sem áttu erfitt með á þeim tíma að afla sér nægilegra matfanga, m.a. seldum við saltkjöt úr landi í nokkuð stórum stíl. Svo gerist það sem verður að skoða af mikilli alvöru, og þó að ég segi það hér og nú ætla ég ekki með þeim orðum að gerast neinn dómari yfir þeim mönnum sem tóku þær ákvarðanir. Ég hygg að þeir hafi gert það í góðri trú en það er vitað að á dögum viðrreisnarinnar sömdu Ingólfur Jónsson og Gylfi Þ. Gíslason um það sín á milli að koma á sérstöku útflutningsbótakerfi sem var 10%. Fljótt á litið gat þetta verið nokkuð meinlaust en í framkvæmd var þetta þannig að sambandið á milli verðlagningar á vörunni erlendis og verðlagningarinnar sem þurfti að fást fyrir vöruna innan lands var rofið. Það miðaði aðeins að því að heildarútflutningurinn færi ekki upp fyrir ákveðið magn. Ég er sannfærður um að þetta kerfi varð í reynd mjög skaðlegt fyrir íslenskan landbúnað vegna þess að það skapaði þær væntingar að það væri allt í lagi að framleiða, aðeins ef menn væru innan þessara leikreglna. Þegar ákvörðun var loksins tekin um að snúa frá þessu hlaut það að leiða til þess að hér væri komin mjög mikil offramleiðsla á dilkakjöti eins og allir vita. Segja má að í dag hafi svo tekist til að jafnvægi hefur náðst í framleiðslu á mjólkurafurðum án þess að það þyrfti að minnka búin. Nú bið ég hv. þm. Ágúst Einarsson að taka vel eftir því hér komum við að lykilatriði vandans varðandi sauðfjárræktina. Ekki hefur tekist að ná þeim árangri að minnka sauðfjárræktina í landinu nema með því neikvæða formerki að minnka fjárbúin. Það hlaut að skapa vandræði. Það hlaut að leiða til óeðlilegs kostnaðar við framleiðslu á dilkakjöti. Þetta er sá hausverkur sem enn er til staðar og menn hafa ekki komið sér saman um. Bændasamtökin hafa gjarnan sagt: Við eigum ekki að bera ábyrgð á byggðastefnu. Gott og vel. En ég spyr á móti: Er óeðlilegt að þau landsvæði Íslands þar sem beitilönd eru best njóti vissra forréttinda varðandi sauðfjárframleiðslu? Mér sýnist að það sé takt við tíma okkar að taka eitthvert tillit til þess. Með þessu er ég ekki að segja að það sé algengt í dag að afréttir séu ofbeittir þó að e.t.v. megi finna þess dæmi. Ég gat um sandgræðsluna áðan sem ég taldi að væri eðlilegt að flokka undir umhverfismál. Ég ætla að taka annan lið sem hefur fengið vaxandi fjármagn á seinustu árum og ég hef verið hlynntur að fengi það fjármagn alveg eins og ég hef stutt framlag til sandgræðslu og það er skógrækt. Er skógræktin á Íslandi í dag landbúnaður eða er hún endurheimt fornra landgæða? Vel má vera að skógræktin á Íslandi eigi eftir að verða landbúnaður og það er hægt að segja að á vissum stöðum sé hún orðin það nú þegar. En í reynd er skógræktin á Íslandi miklu frekar endurheimt landgæða og á þess vegna ekki heima í tölum undir landbrn. heldur í kostnaði við umhverfismál. Í 16. gr. frv. segur að landbrh. eigi að skipa fimm menn í nefnd og jafnmarga til vara og eitt af verkefnum nefndarinnar er að fylgjast með og halda skrá um erfðabreytileika og þróun hans í helstu búfjárstofnum, villtum landdýrum og ferskvatnsfiskum. Þarna komum við enn að þessu sama. Er þetta landbúnaður? Eru hreindýrin á Íslandi landbúnaður? Á að setja kostnað vegna þessa þarna inn? Ég segi nei. Þetta er ekki landbúnaður. Þetta eru umhverfismál og ekkert nema umhverfismál. Það er sjálfsagður hlutur að þjóðin kosti það en það á að setja þetta í þá dálka þar sem er eðlilegt að það sé haft svo að hagskýrslurnar verði ekki jafnskakkar og þær eru. Hér kemur áfram b-liðurinn: að gera tillögu til landbrh. um sérstakar ráðstafanir til verndunar þeirra tegunda, stofna og eiginleika sem eru í útrýmingarhættu að mati nefndarinnar. Ef flórgoðinn er þarna inni, sem ég geri ráð fyrir, dreg ég enn í efa að hann verði nokkurn tíma nytjaskepna fyrir íslenskan landbúnað. Hvers vegna á hann þá að vera þarna? Hvers vegna á að skrá kostnaðinn af honum á bændur og segja svo: Það er verið að styrkja bændurna þegar menn eru að styðja allt annað og allt önnur verkefni. Í 17. gr., þar sem vikið er að markmiðum, kemur í 3. lið enn eitt atriði fyrir: ,,kynna fyrir bændum og öðrum viðkomandi stefnumörkun stjórnvalda í málefnum landbúnaðarins og á öðrum þeim sviðum er hann snerta, svo sem í landverndar- og umhverfismálum.`` Vissulega á að veita fjármagn í þetta. En hvers vegna er verið að raða þessu á vitlausa hillu? Hvers vegna er verið að setja umhverfismál inn í frv. til landbúnaðarlaga og skekkja enn hagskýrslurnar sem munu segja að verið sé að styðja bændur? Ég held að það sé orðið mjög brýnt að menn taki það alvarlega að samanburður á kostnaði milli landa og stuðningi milli landa er eitt af því sem menn munu í vaxandi mæli horfa á. Þess vegna er mjög brýnt að kostnaður sé settur þar sem hann á að vera þegar hann er bókfærður en ekki færður á milli liða eins og mér sýnist að verið sé að gera. Ég vil bæta því við að því miður gerðist það að þegar ætlunin var að efla aðrar atvinnugreinar í sveitum lentum við í mikilli niðursveiflu varðandi verð á skinnum. Sú loðdýrarækt sem átti að fara af stað lenti í þeim hremmingum að miklir öfgamenn náðu því markmiði sínu að ófrægja alla þá sem notuðu skinn í klæðnað og það kostaði okkur Íslendinga mikið. Það hafði áhrif og ég fullyrði að það hefur haft áhrif á matarverð hjá Íslendingum. Ef loðdýraræktin hefði þá fengið að rísa í friði til þeirra verka sem henni var ætlað stæði íslenskur landbúnaður miklu betur að vígi í dag að ná fram því markmiði sínu að geta stækkað sauðfjárbúin en jafnframt tryggt að byggð héldist í sveitum. Ég sé að ljósið er farið að blikka og nú er það orðið rautt.  Í lið 7 í 17. gr. stendur: ,,vinna að eflingu byggðar í sveitum og viðhalds menningararfs sveitanna.`` Þarna legg ég til að verði breytt um orð og standi: Menningararf íslenskrar þjóðar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir þann áhuga sem hann sýndi flórgoðanum, uppáhaldsfugli mínum, en hann sýndi honum og mér þá virðingu að víkja til hans góðu nokkrum sinnum í ræðu sinni. Ég kem hingað til þess að bera hönd fyrir höfuð mér sem sérstaks minkavinar. Ég réð það af máli hv. þm. að hann teldi að ég hefði látið minkinn í friði sem umhvrh. á sínum tíma. Staðreyndin var sú að ég gerði mitt besta til að breyta áherslum í starfi veiðistjóra sem hæstv. umhvrh. hefur einmitt fylgt. Við höfum báðir gert það sem við getum til þess að fá embættið til þess að beina geiri sínum miklu harðar að einmitt minknum en áður. Það er hárrétt sem hv. þm. sagði að líkast til er það minkurinn sem á seinni árum hefur verið stærsta orsökin í falli hins ágæta vinar okkar beggja, flórgoðans. En íslenskir bændur geta ekki vikist undan því heldur að sókn þeirra í að ræsa fram votlendi hefur leitt til þess að á stórum svæðum á landinu hafa votlendi horfið og þar með búsvæði þessa fugls. Ég gæti vel fallist á það sem hv. þm. sagði að seint mætti telja flórgoðann til nytjategundar fyrir íslenskan landbúnað. Þó kynni svo að fara á næstu áratugum að hann verði örlítill dráttur í þá nýju mynd sem íslenskir bændur eru að draga upp af sjálfum sér og framtíð sinni. Ferðaþjónusta hjá bændum mun ekki síst byggjast á því að geta leyft erlendum ferðamönnum og borgarbúum færi á að sjá hina óspjölluðu náttúru og þar mun tróna á hægum sessi, fljótandi í hreiðri í störinni, vinur okkar beggja en óvinur minksins, flórgoðinn.

Herra forseti. Ég er ekki fróður um flórgoðann.

Þú ert að verða það.

Í umhverfi mínu vestur í Súgandafirði sá ég hann aldrei. Þar var minkurinn kominn og fækkaði öðrum mófuglum. En hins vegar gerðist það sem mér þótti mjög slæmt í tíð Össurar Skarphéðinssonar, þáv. hæstv. umhvrh., að mikill vísindamaður sem var veiðimálstjóri lét af störfum. Ég held að það hafi verið mikill skaði fyrir það embætti að svo varð og þar með líka vitsmunalega stjórn á veiðum á mink og ref.

Herra forseti. Það auðvitað segir sína sögu um það hvernig búið er að leika blessaðan flórgoðann að hv. þm. tókst að komast á legg, yfir gelgjuna og verða fullorðinn án þess að sjá nokkru sinni flórgoðann. Það þykja mér stórkostlega skelfileg tíðindi. Kannski skýrir það þann skort á væntumþykju í garð þessa fugls sem mér finnst ég hafa skynjað hjá hv. þm. En fyrst við erum farnir að ræða hér um embætti veiðistjóra, get ég alls ekki fallist á að þær breytingar sem urðu í mannaskipan hafi leitt til þess að minni áhersla yrði lögð á minkaveiðar. Sá ágæti prófessor, Páll Hersteinsson, sem var veiðistjóri, lagði fyrst og fremst áherslu á refinn. Rannsóknir hans voru aðallega á ref og ég sagði þá í umræðum að ég teldi nauðsynlegt að svipta áherslunni yfir á minkinn. Það var m.a. gert með áherslubreytingum í embættinu. Þáverandi veiðistjóri fékk hins vegar haldið við áhuga sínum innan Háskóla Íslands þar sem hann hefur staðið fyrir mjög merkilegum rannsóknum á ref. Þessar breytingar gerðu það að verkum að minkurinn á ekki eins auðvelt uppdráttar víðs vegar um landið og áður. Áhugann og viðleitnina til að stemma stigu við uppgangi hans má ekki hvað síst rekja til þess áhuga sem Alþýðuflokkurinn hafði þá og hefur enn á að ráða niðurlögum þessa ferfætta óvinar íslensks landbúnaðar.

Herra forseti. Varðandi það í ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar er hann ræddi um styrkveitingar og annað þá held að ég hafi rætt um Nýja-Sjáland, það var a.m.k. hugsunin, en ekki Nýfundnaland, eins og hv. þm. sagði. Þó virðist mér ljóst væri að við áttum við sama landið. Hann nefndi að Noregur væri mjög háður styrkveitingum. Það er alveg rétt. Hann rakti það til landslags og annars þess háttar. Svo einfalt er það ekki. Hægt væri að taka sem dæmi lönd eins og Sviss og Kanada. Sviss hefur mjög mikla verndun en Kanada ekki. Það er ekki háð hinu náttúrulega umhverfi nema að hluta. Aðalþátturinn varðandi þetta er skipulagið sem einstaka þjóðir hafa valið sínum landbúnaði. Ég hef verið að reyna að draga það fram. Það hefur dregið mjög úr verndun íslensks landbúnaðar. Eins hefur að hluta dregið úr verndun gagnvart landbúnaði erlendis. Hér höfum við dregið meira úr verndun. Ég vil að það sé alveg ljóst. Við höfum staðið okkur betur en flestar aðrar þjóðir. Hins vegar erum við enn langt fyrir ofan meðaltalsstuðning annarra þjóða við landbúnað. Ég hef borið fram spurninguna hverra hagsmuna sé verið að gæta með kerfi sem skilar bændum lágum launum og neytendum háu matarverði. Er verið að gæta hagsmuna milliliðanna? Er það framsóknarhyggjan þessara tveggja flokka? Varðandi sauðfjárrækt sem hv. þm. nefndi geri ég mér fulla grein fyrir þeim vandamálum sem þar eru. Störfum í landbúnaði er að fækka og það víða eins og ég nefndi. Ég vil hins vegar að það gangi fyrir sig með reisn og virðingu gagnvart þeim sem stunda sauðfjárrækt og hafa ekki tök á aukastörfum. Sumir hafa það, aðrir ekki og þeir sem minnstar tekjur hafa af atvinnu sinni hérlendis eru sauðfjárbændur sem ekki hafa í önnur hús að venda. Það verður að styðja vel við bakið á þeim, einkum ef þeir vilja hverfa frá sínu starfi. Það er ekki hægt að horfa upp á fækkun starfa í landbúnaði með þeim afleiðingum að jarðir fari í eyði þegar ábúandi fer af jörðinni. Það er stefna mannsins með ljáinn sem ég kalla svo. Það er ekki samboðið virðingu okkar sem stjórnmálamanna að hafa slíka stefnu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að leiðrétta mismæli sem mér urðu á og jafnframt vil ég segja að það hlýtur að verða að skoða á hverjum tíma í hvaða stöðu hlutirnir eru þegar fengist er við þá og hvernig hægt sé að hafa áhrif á þróun þeirra. Það er ekki hægt að setja það þannig upp að ef menn kæmu að ónumdu landi og vildu skipuleggja upp á nýtt hvernig staðið yrði að framleiðslumálum, þá yrði staðið eins að hlutum og gert er í dag. Ég vil bæta því við að mér sýnist landflóttinn utan af landi til þessa svæðis vera svo mikill að ég tel að það sé stór ábyrgðarhluti að reyna ekki að byggja upp atvinnugreinar í dreifbýlinu og tryggja að þar haldist nægilega sterk byggð til að hin félagslega heild samfélagsins haldi velli. Ef þetta verður ekki gert og menn gefast upp á að verja byggðirnar með nýjum atvinnugreinum, þar hefur okkur tekist vel í ferðamannaþjónustu t.d., þá held ég að Ísland sé í verulegri hættu með að verða borgríki án nægilegra tengsla. Borgríki sem vissulega væri borgríki Íslendinga en án nægilegra tengsla við þetta land. Því miður segir sagan það um flest borgríki að þau hafa tapað sjálfstæði sínu og liðið undir lok. Ég vona því að þessari þjóð auðnist sú gæfa að skynja að það eru hlunnindi að fá að búa í jafngóðu og stóru landi og Íslandi.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. um mikilvægi þess að atvinnugreinar byggist upp í dreifbýli. Ég held það sé ekki hollt að landið sporðreisist hvað varðar búsetu. Ég er hins vegar að reyna að draga það fram að landbúnaður á að fá sömu skilyrði og aðrar atvinnugreinar hérlendis. Aðrar atvinnugreinar hafa náð að pluma sig hér á landi á þessari öld, hvort sem er sjávarútvegur, þjónusta, iðnaður eða verslun. Þar hefur ekki ríkt þetta heljartak framsóknarhyggjunnar, miðstýringarinnar og forsjárhyggjunnar sem ég hef lýst. Þetta vandamál er víða. Til að mynda má nefna að verði gerðar endurbætur á landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins mun það leiða til kaupmáttaraukningar um 10% í Evrópu. Þetta er hins vegar mjög erfitt pólitískt vandamál alveg eins og það er hér. Annað sem tengist þessu eru þróunarlöndin og möguleikar þeirra að hasla sér völl með sölu á matvælum. Kannski er eina von okkar að styðja við bakið á þróunarlöndum að heimila frjálsari verslun með matvæli. Í þeim löndum er fólk að deyja úr hungri. Við höfum ekkert rætt það í þessari umræðu. Eina ályktunin sem ég dreg varðandi allt þetta mál og bendi á varðandi frv. til nýrra búnaðarlaga er að hér sé enn og aftur verið að framfylgja stefnu sem hefur ekki skilað neinu. Það þarf að snúa við blaðinu varðandi stefnuna í landbúnaði. Ég er reiðubúinn að taka þátt í því með öðrum þingmönnum, þannig að bæði tekjur bænda verði hærri og matvæli lækki í verði. Þetta er hægt en þá verða menn að viðurkenna, herra forseti, að sú stefna sem menn hafa viðhaldið hér undanfarna áratugi er komin að endalokum.

Hæstv. forseti. Hér fer fram víðáttumikil umræða um landbúnaðarmál undir umræðu um frv. til búnaðarlaga sem hæstv. landbrh. hefur lagt fram. Ég vil í upphafi fagna frv. enda tel ég málið mikilvægt. Eins og fleiri get ég sagt að auðvitað mun ég sem landbúnaðarnefndarmaður fá málið á mitt borð. Hér hefur farið fram merkileg umræða. Alþýðuflokksmenn hafa blandað sér í umræðuna sem auðvitað er hið besta mál, en eigi að síður heyrir maður holhljóm eða falskan tón. Þessir menn ætla sér oft í gegnum þessa umræðu að slá tvær flugur, jafnvel þrjár í einu höggi. Jafnvel sá maður sem hefur sýnt það í verki að hann er vinur bænda og er þó í Alþýðuflokknum, hv. þm. Gísli S. Einarsson. Ég hélt nefnilega að tónninn væri að breytast í Alþfl. og að fleiri og fleiri alþýðuflokksmenn, eins og áðurnefndur hv. þm. skynjuðu að Alþfl. er í dag lítill flokkur vegna þess hvernig hann hefur talað um bændur og landbúnað. Vegna þess hvernig hann hefur í orði barist gegn þessum mikla atvinnuvegi. Sá maður sem sigldur er vestur um haf, Jón Baldvin Hannibalsson sendiherra, hygg ég að hafi áttað sig á því á sínum síðustu missirum sem þingmaður að Alþfl. væri ekki til í sumum kjördæmunum fremur en flórgoðinn. Ástæða þess er að hann rak þannig málflutning í þjóðfélaginu gegn þessari stétt. Þannig er staðan og í raun furðulegt að menn skuli ekki átta sig á því við breyttar aðstæður að svona eigi flokkur ekki að tala. Hv. þm. Ágúst Einarsson, 11. þm. Reykn., talaði eins og Alþfl. hefði aldrei komist í ríkisstjórn á Íslandi. Alþfl. hefur öðrum flokkum fremur setið í ríkisstjórn. Hann sat allan viðreisnartímann, tók þátt og bar ábyrgð á landbúnaðarmálum á þeim tíma er útflutningsbætur voru teknar upp. Ég vil minna á að Alþfl. sat í ríkisstjórn allt síðasta kjörtímabil þegar málefni landbúnaðarins voru strand í fyrri ríkisstjórn. Engin lausn var fyrirsjáanleg þar sem Alþýðuflokkurinn vildi ekki bjóða bændum sömu kjör eða aðlögunartíma og stéttarbræður þeirra um víða veröld fengu með GATT-samningunum. Hann vildi hér allt aðra niðurstöðu. Ég er því ekkert hissa á því sem hér var borið á hv. þm. Egil Jónsson, að hann lægi hundflatur undir framsóknarmönnum í þessari ríkisstjórn, og þessi hv. þm. sýndi þann myndarskap að svara ekki svona bulli heldur gerir sér auðvitað grein fyrir því að hann er ekki hundflatur undir Framsókn heldur hefur hann séð það gerast á þessu kjörtímabili og nást fram sem strand var á því fyrra vegna þess að Alþfl., í undarlegri herferð gegn íslenskum landbúnaði, stöðvaði þá mörg mikilvæg mál sem nú eru að fá framgang. Ég minntist á GATT-málið. Það náðist fram og það tókst að gefa íslenskum bændum sömu starfsskilyrði og stéttarbræður þeirra um víða veröld hafa fengið til að aðlaga sig breyttum tímum. Ég nefni sauðfjársamninginn sem var tekinn upp og lagfærður og allir viðurkenna að þar er batnandi staða. Enda sjáum við nú, í Morgunblaðinu í dag, að um leið og greint er frá því að menn séu að ná árangri í fjárfestingu í hugbúnaði, er sagt frá því að íslenskar afurðir eru að ná þeim árangri í nálægum löndum að t.d. SS hefur ekki undan að selja lambakjöt í Danmörku á hærra verði en gerist hér. Slík er eftirspurnin. Svo er líka sagt frá því í Morgunblaðinu að hér sé kominn aðili sem bjóði bændum 10% hærra verð ef þeir vilji taka þátt í útflutningi á erlendan markað. Ég get minnst á mjólkursamninginn sem er nýgerður nú og mun skipta sköpum fyrir bændur. Ég nefni Lánasjóð landbúnaðarins sem nú er kominn í höfn með nýjar reglur og mun taka þátt í þróun landbúnaðarins þannig að allt er þetta sem betur fer á réttri leið þó ég sé ekki að halda því fram að við séum komnir á neinn lokapunkt. Við verðum þó að minnast þess að á þeim tímum þegar heimsbyggðin, og ekki síst unga fólkið, gerir kröfur um að fá lífræna og vistvæna vöru, er kannski staðan sú að íslenskur landbúnaður stendur fremstur meðal jafningja. Hann hefur meiri tækifæri þrátt fyrir hnattstöðu landsins en landbúnaður í mörgum öðrum löndum sem hefur siglt leið mengunar, offramleiðslu, stórbúa o.s.frv. þannig að þar blasir við ný staða. Og ekki er því að leyna að mesta spillingaraflið sem kannski er við að eiga er draumaland kratanna, Evrópusambandið, sem enn ver yfir 50% af tekjum sínum til þess að niðurgreiða landbúnað í Evrópu og halda uppi útflutningsbótum sem Íslendingar hafa lagt af fyrir sex eða sjö árum. Ég vil lýsa því hér yfir að mér líkar vel að vinna með hv. þm. Ágústi Einarssyni í landbn. Hann hefur á margan hátt ágætar skoðanir og vinnur af samviskusemi. Þetta vil ég láta koma hér fram. Ég undra mig samt sem áður á þeirri breytingu sem oft verður á hv. þm. þegar hann stendur í ræðustól Alþingis. Þá er eins og komi í hann ókunnur andi frá öðru landi. Þá er eins og hann tali tungum og öðruvísi en hann gerir í nefndinni. Svo er það eitthvert sérstakt skammaryrði sem hv. þm. notar sem er framsóknarhyggja.  Ég vil svo segja um þetta mál að ég fagna því sem hæstv. landbrh. lýsti yfir, þ.e. að hann sagði hér frá samkomulagi sem landbrh. og fjmrh. hafa gert með sér um uppgjör á jarðræktarstyrkjum til bænda sem hafa því miður staðið föst í mörg ár og þar eru heilmiklar skuldir. Ég segi um það: Betri er hálfur skaði en allur, og fögnuður að þetta mál skuli í höfn um leið og menn ætla að setja viðbótarpeninga inn í nýja framtíð eins og hér var einnig greint frá. Menn hafa eytt töluverðum tíma í að ræða friðun votlendis. Ég tek undir með mönnum að ef við stæðum í dag frammi fyrir ýmsu sem gert hefur verið í þessu landi mundum við gera það öðruvísi. Ég veit að bændur skynja þetta einnig og þar höfum við farið offari. Sannleikurinn er sá að við hljótum að styðja endurheimt votlendis og fuglalífsins, enda er fuglalífið ný auðlind sem Íslendingar eiga til að gera út á. Ég þekki dæmi um það í mínu kjördæmi. Ég get hins vegar tekið undir það með hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni að það er auðvitað landbúnaðinum mikilvægt að skilgreint sé hvað séu framlög til landbúnaðar og hvað eru framlög til endurheimtar landgæða. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt. Og hvað fuglalífið varðar, af því að það hefur tekið svo stóran tíma í þessari umræðu, þá þurfum við mjög að hugsa um það sem hér hefur komið fram, að halda minknum í skefjum. Hann fer enn offari í íslenskri náttúru. Við þurfum líka að hugsa um mávana sem ganga mjög að mófuglinum og ég vil beina því til hæstv. umhvrh. að huga einnig að því. Maður sér það þegar tún eru slegin í uppsveitum Árnessýslu að þá eru þau um leið þakin mávi sem þar er að leita að æti og gengur hart að mófuglinum þannig að við þurfum að hugsa um fuglafriðun á nýjan hátt. Ég er því ekkert sár yfir því þó að mokað sé ofan í einhverja skurði. Ég vil að lokum segja, um leið og ég sé að landbúnaðurinn er að styrkja sig innan lands, að staða bænda fer sem betur fer batnandi, við sjáum nýja möguleika og að þjóðin er tiltölulega sátt við sinn landbúnað og fleiri og fleiri Íslendingar, ungir og aldnir, skilja að landbúnaðurinn er undirstöðuatvinnuvegur, ekki síst í því að ná sókn í nýrri atvinnugrein sem hér er farin að skila yfir 20 milljörðum í þjóðarbúið, ferðaþjónustunni, að ef við leggjum landið í eyði höfum við ekki þessa möguleika til þess að nýta náttúru Íslands og selja hana ferðamönnum. Þar er því landbúnaðurinn nýr og mikilvægur hlekkur og víða verið að gera góða hluti. Auðvitað er staðan sú, og það eru mín síðustu orð, að um leið og mörg mál þjóðarinnar eru sem betur fer á réttri leið, greinum við það að sóknin er einnig að hefjast í sveitunum. Við gerum nýjar og mikilvægar kröfur til bænda okkar og skynjum að þeir standast það besta sem boðið er upp á í veröldinni. Þeirri sókn eigum við að fylgja eftir og það væri fögnuður ef allir stjórnmálaflokkar, einnig Alþfl., gætu tekið þátt í þeirri sókn með málefnalegri umræðu.

Herra forseti. Það er engin sókn í því sem hv. þm. ræddi. Það er einungis stöðnun. Það eina sem hann getur talið upp er til verndar því kerfi sem við búum við. Hann ræddi um að Alþfl. hefði verið í ríkisstjórn og nefndi viðreisnarárin. Það vita allir sem vilja vita að Alþfl. hefur ekki í samsteypustjórnum náð fram sinni landbúnaðarstefnu. Hann hefur alltaf orðið að gefa eftir vegna þess að í þessu máli eru tveir stærstu flokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., einhuga. Það er enginn munur á þessum tveimur flokkum í landbúnaðarmálum. Það er enginn grundvallarmunur í landbúnaðarstefnu hv. þm. Egils Jónssonar og hv. þm. Guðna Ágústssonar. Leiðandi menn í Sjálfstfl., Sigurjón Benediktsson á Húsavík og Hannes Hólmsteinn Gissurarson hafa meira að segja rætt um að að sameina ætti þessa tvo flokka og það væri e.t.v. næsta verkefni hjá þessum flokkum að gera það. Það færi vel á því. Það sem hv. þm. gerir hins vegar er að hann hafnar því að tekið sé upp kerfi sem bætir kjör fólksins í landinu, hvort sem það eru bændur eða neytendur. Það gerir hann. Hann hafnar því. Hann hafnar framförum. Það er meginniðurstaðan sem kemur fram í þessum málflutningi. Talandi síðan um sókn! Þetta er fráleitur málflutningur. Síðan ræðir hann um draumaland okkar kratanna sem átti að vera Evrópusambandið og gagnrýnir efnahagsstefnuna. Sé hún vitlaus í Evrópusambandinu þá er hún tvöfalt vitlausari hér vegna þess að stuðningur okkar við landbúnaðinn er tvöfaldur á við þann stuðning sem er í Evrópusambandinu. Það er þessi sannleikur sem ég er að draga hér fram og hvetja til þess að stefnan verði endurmetin og að reynt sé að gera hér skynsamlega hluti. Þjóðin er sátt við landbúnaðinn. Þjóðin er sátt við bændur, en þjóðin er ósátt við það að þurfa að borga herkostnað af þessari gjaldþrotastefnu framsóknarhyggjunnar.

Hæstv. forseti. Þetta fór eins og ég minntist á, að fyrri kafli ræðu hv. þm. var nokkuð góður en síðan kom þessi andi frá ókunnu landi með hávaða, yfirgang og rökleysur. Ég hef aldrei hafnað kerfi framfara. Ég held að það sé mjög mikilvægt að landbúnaðurinn njóti frelsis og frelsið er bændum mikilvægt. Ég er þeirrar skoðunar að meira að segja GATT-stefnan muni eiga eftir að gefa Íslendingum mikið um leið og niðurgreiðslur og spilling Evrópusambandsins lúta í lægra haldi, þeir leggja niður útflutningsbætur sínar o.s.frv. og um leið og ég sé að gæðin muni ráða því hvaða vara verður á diski neytandans. Þannig að hagsmunir bænda og hagsmunir neytenda fara saman í mínum huga. Þess vegna þurfum við og erum að bæta þetta kerfi, hv. þm. Ég skynja aldrei hver er stefna Alþfl. í landbúnaðarmálum því að hún kemur yfirleitt aldrei fram. Það er rógburður og æsingur þegar kemur að þessum kafla málflutningsins hjá flestum hv. þm. fyrir utan einn sem situr nú hljóður og les hér bók. En ég vona að um leið og Alþfl. hverfur inn í hina stóru sameiningu sem þeir tala um, þá deyi kannski þessi rödd út því að þeir þurfa eins og flórgoðinn að lifa í fleiri kjördæmum en fimm.

Herra forseti. Við alþýðuflokksmenn höfum svo sem engar áhyggjur af því hvort við lifum eða deyjum í einhverjum einstökum kjördæmum. Um það verða kjósendur að dæma. Við leggjum hins vegar fram okkar stefnu og stöndum við hana og þegar við vitum að stefna okkar er rétt, þá skömmumst við okkar ekki fyrir hana. Þegar hv. þm. talar um að hér sé um æsing og rógburð að ræða, þá er það fyrir neðan virðingu þingmannsins. Hann gat hlutað á mig áðan þegar ég ræddi landbúnaðarmálin og sagði að eitt það versta sem hefði komið fyrir íslenskan landbúnað væri að hann fékk ekki sambærileg skilyrði og aðrir atvinnuvegir hérlendis hvort sem það er sjávarútvegur, verslun, iðnaður eða þjónusta. Hann fékk það ekki vegna forsjárhyggju Framsfl. og Sjálfstfl. sem ég geri ekki greinarmun á í þessu efni. GATT, sem hann nefndi í ræðunni, þýddi nær engar breytingar hér á landi. GATT var tækifæri til uppstokkunar sem hefði þýtt bætt kjör bænda og betri kjör neytenda. Þessi tækifæri voru ekki nýtt. Það eina sem þessi hv. þm. stendur vörð um er ónýtt kerfi. Ég átta mig ekki á því hvort þetta er milliliða- eða hagsmunagæsla. En það er algjörlega ljóst að hann er ekki að tala hér fyrir hagsmunum neytenda og ekki hagsmunum bænda. Þegar hagsmunum bænda er þannig komið eftir hagsmunagæslu Framsfl. að þeir eru tekjulægsti hópur á Íslandi og neytendur hér eru að borga hæsta matarverð í Evrópu, þá er eitthvað að. Þá eru þessir flokkar að gæta einhverra annarra hagsmuna. Alþfl. hefur býsna lengi lagt fram farsæla stefnu í landbúnaðarmálum en þar hafa varðhundar kerfisins, og þar með talinn hv. þm. Guðni Ágústsson, verið mjög vel á verði og ekki er enn þá komin glufa í þann varnarmúr. En kannski það verði í næstu kosningum.

Hæstv. forseti. Ég rakti áðan þá framfarabraut sem íslenskur landbúnaður er á og ég tel að íslenskir neytendur eigi samleið með íslenskum landbúnaði. Ég sagði frá því að við náðum GATT-málinu fram og buðum íslenskum bændum sömu aðstæður og keppinautum þeirra. Við endurbættum sauðfjársamninginn. Nú er nýgerður mjólkursamningur. Við erum búin að endurskipuleggja lánasjóðinn og hér er nýtt mál að koma fram. Það er verið að gefa bændum þau tækifæri sem þeir hafa beðið eftir. Ég er sannfærður um að sú mikla málefnavinna sem Framsfl. og Sjálfstfl. hafa staðið að á þessu tímabili og viðurkennt um leið að var mikilvæg fyrir íslenskan landbúnað er að skila sér og mun skila sér á næstu árum, bæði í betri afurðum, sterkari bændum og kannski í þeim möguleika, sem ég minntist á, að nú eiga menn orðið möguleika á að flytja út íslenskar úrvalsvörur. Ég læt mér fátt um finnast þó að Alþfl. hafi sinn hátt á þótt ég finni þar fyrir hjá einstaka manni eins og hv. þm. oft og tíðum góðum vilja þá átta ég mig ekki á hver sá vilji er. Mér finnst hann vera enn gamla kratagrýlan að reyna að búa til vont fólk úr framsóknarmönnum, reyna að gera vont fólk úr íslenskum bændum sem standi gegn hagsmunum neytenda. Þetta er ómerkilegasti áróður sem fram hefur farið í íslenskum stjórnmálum í þrjá áratugi og því miður ætlar hann að endast krötunum fram á næstu öld. Ég harma þá niðurstöðu.

Herra forseti. Í umræðunum um frv. til nýrra búnaðarlaga ætla ég aðallega að ræða eitt tiltekið efnisatriði frv. Ég ætla með öðrum orðum ekki að fara út í miklar umræður um stöðu flórgoðans eða framkvæmd GATT-samningsins og þaðan af síður ætla ég að hætta mér út í samanburð á því hvort kunni að vera í meiri útrýmingarhættu í landinu flórgoðinn eða Alþfl. en allt hefur þetta borið á góma hér eins og kunnugt er. Ég tel út af fyrir sig eðlilegt að sameina þau lög sem hér eru undir í einn búnaðarlagabálk eins og lagt er til með því að sameina ákvæði búfjárræktarlaga, jarðræktarlaga og hvort það eru einhver ein lög enn sem þarna hverfa undir, lög um búfjárrækt, í eina búnaðarlöggjöf. Það held ég að sé í sjálfu sér ágæt tiltekt í lagasafninu og einfaldi ýmislegt í leiðinni eins og mér sýnist vera gert án þess að ég hafi borið þetta nákvæmlega saman við gildandi lög, svo ég geri nú þá játningu hér, enda kemur það í hlut góðra manna í landbn. að fara nákvæmar yfir þetta. Það sem ég ætlaði fyrst og fremst að ræða er ákvæði til bráðabirgða í frv. og það mál sem það varðar, þ.e. uppgjör, ef uppgjör skyldi kalla, á þeim skuldahala sem tók því miður að myndast á nýjan leik frá árinu 1992 vegna jarðræktarstyrkja eða styrkja til ýmissa framkvæmda á bújörðum. Ég hef áður gagnrýnt það á þingi, bæði á síðasta kjörtímabili og þessu, hvernig þarna hefur til tekist. Svo ég rifji aðeins upp forsöguna, herra forseti, þá var það þannig við þau tímamót að stjórnarskipti urðu á árinu 1988 og kom upp úr kafinu þegar farið var að fara yfir stöðu þessara mála að gríðarlegur skuldahali hafði myndast vegna vangoldinna jarðræktarframlaga sem bændur áttu tvímælalausan og sjálfkrafa rétt á út á þær framkvæmdir sem þeir höfðu ráðist í. Þá var fyrirkomulagið þannig, og menn geta sagt að það hafi verið barn síns tíma eins og margt annað, að bændur þurftu ekki að sækja fyrir fram um slíkan stuðning heldur var hann sjálfvirkt veittur ef framkvæmdirnar höfðu staðist úttekt að þeim loknum. Hins vegar hafði ríkisvaldið ekki veitt nægjanlegt fé til að gera upp við bændur vegna framkvæmdanna og skuldahali hafði myndast sem var yfir hálfur milljarður kr. á þágildandi verðlagi þegar gerð var úttekt á stöðunni á árinu 1988, í árslok það ár eða á árinu 1989. Svo geta menn leikið sér við að slá á þá tölu eins og hún stæði í dag. Þetta var ekki skemmtileg aðkoma, herra forseti, og það kostaði gríðarlegt átak að ná fram þeirri pólitísku niðurstöðu að gera hvort tveggja í senn, breyta lagaákvæðunum þannig að styrkveitingarnar væru ekki lengur sjálfvirkar og fá fjárveitingar eða samning um uppgjör á þessum gríðarlega skuldahala sem mundi sjálfsagt nálgast það að vera einn milljarður kr. á núgildandi verðlagi. Ég minnist þess alveg sérstaklega, af því að hv. þm. Egill Jónsson kom í ræðustól einu sinni sem oftar til að ræða um þessi mál, að þá stóð ekki á gagnrýni hjá hv. þm. yfir því hversu linlega væri að málum staðið. Þá hafði hv. þm. verið stuðningsmaður ríkisstjórna sem höfðu safnað upp skuldahalanum. Það er svo furðulegt með hv. þm. Egil Jónsson, sem leggur gjarnan leið sína hingað til að gagnrýna frammistöðu manna, að hann situr uppi með það í sögulegu samhengi séð að hafa stutt allar þær ríkisstjórnir sem hafa látið þessa skuldahala myndast en ekki stutt þá einu ríkisstjórn sem tók til í kerfinu en það var ríkisstjórnin sem sat að völdum á árunum 1988--1991. Það var gert með því að stemma stigu við sjálfvirkum útgjöldum að þessu leyti og það tókst að minnsta kosti að verulegu leyti eins og sjá má á því hversu gríðarlega dró úr skuldbindingum ríkisins í kjölfar lagabreytinga á árinu 1989 eða 1990. Menn höfðu þá trú að búið væri að koma skikk á þessi mál og eftir að lagabreytingin var gerð og uppgjörinu við bændur lauk með skuldabréfum á árunum 1991--1992 væri búið að taka til í kerfinu og eftir það yrði þessum málum haldið í skilum en svo hefur því miður ekki reynst. Nákvæmlega sama sagan hefur endurtekið sig. Að vísu bera menn við einhverri réttaróvissu um það hvort ríkið sé örugglega skuldbundið til að greiða styrki út á framkvæmdir sem sótt hefur verið um eða ekki. Það er í sjálfu sér ekki mergurinn málsins í mínum huga heldur hitt að þarna hefur myndast skuldahali sem margt bendir til að bændur gætu sótt á grundvelli laga fyrir dómi ef ekki vildi betur til. Í öllu falli er alveg ljóst að lögin gera ráð fyrir því að framkvæmdirnar séu styrkhæfar í takt við það að Alþingi leggi fé til þess að greiða styrkinn. Það er í öllu falli alveg ljóst. Þá er ég kominn að því sem er niðurstaðan í frv. að lögð er til sú skipan mála að bændum verði gerðir þeir kostir, ef ég get lesið þetta rétt, að þiggja um helming af því sem þeir telja sig eiga inni í stuðning gegn því að afsala sér kröfu á frekari styrkjum. Með öðrum orðum, verið er að bjóða bændum þá kosti, og einhverjir hefðu sagt afarkosti, að þiggja helminginn, svo maður sletti á enskri tungu ,,take it or leave it`` bændur góðir. Fáið þið helminginn og fallið þið frá kröfu um hitt, eða þá hvað? Eða ekki neitt? Eru það ekki kjörin sem er verið að bjóða? Ég verð að segja eins og er að mér finnst þetta leiðinlegur endir á málinu. Staðreyndin er sú að upphæðirnar sem eru á ferðinni eru þrátt fyrir allt ekki hærri en það, og svo miklu lægri en sá vandi sem var tekist á við á árunum 1989--1991, að það hefði ekki átt að vera ofverk ríkisvaldsins í miðju góðærinu að klára þetta mál gagnvart bændum með því að gera þetta upp, þessar kannski 300 milljónir sem eru komnar. Nú hefur verið ákveðið af hæstv. ríkisstjórn að veita í verkefnið 150 millj. kr. og dreifa þeim ósköpum á þrjú ár, ekki ræður nú ríkissjóður við þetta nema fá að borga þetta á þremur árum, þessi gríðarinnar ósköp, 150 milljónir, upp í uppsöfnuð ógreidd framlög sem samkvæmt töflu á bls. 18 eru upp á 272 milljónir og síðan hefur hæstv. landbrh. góðfúslega bent mér á að þar muni eitthvað hafa bæst við og kannski hefur það komið fram í framsögu, að upphæðin sé trúlega um eða yfir 300 millj. kr. Ég skora á hv. landbn. að fara rækilega yfir málið og það má hv. þm. Ágúst Einarsson bændavinur heyra líka, að hæstv. landbn. manni sig þá upp í það að fara rækilega yfir málið, fara ofan í saumana á því, fara yfir lögfræðilegu hliðina á því og skoða það hvort að nauðungartilboð af þessu tagi séu sæmandi, að bændur taki annaðhvort uppgjöri að hálfu og falli frá kröfu um afganginn eða fái ekki neitt. Og þá á þingið að taka þetta mál í sínar hendur og breyta þeirri ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur tekið og sjá þá til þess að á fjárlögum eða fjáraukalögum verði fjármunir til að gera þetta mál sómasamlega upp við bændur þannig að þessari leiðindasögu ljúki. Ég trúi því ekki að menn þurfi að láta einhverjar 150 millj. kr. standa þannig í sér í þessum efnum að ekki sé hægt að ljúka þessu á forsvaranlegan hátt. Hitt er svo allt annað mál að taka pólitískar ákvarðanir og lögfesta þær afdráttarlaust um framhaldið. Ég er og hef lengi verið þeirrar skoðunar að það eigi að taka fyrir einhvers konar sjálfvirkni og hvers konar sjálfvirkni í þessum efnum og það eigi að vera háð stefnumótun og pólitískum ákvörðunum á hverjum tíma hvort og þá hvernig menn styðja einhverja einstaka framkvæmdaflokka. Fyrir því geta verið rök en þá þurfa menn að vanda öll vinnubrögð í því sambandi eins og m.a. utandagskrárumræða um annað skylt atriði fyrr í dag minnti menn á að væri nauðsynlegt að gera. Ég trúi því að ekki muni skorta atbeina hv. þm. Egils Jónssonar til þess að gera betur og myndarlegar en honum fannst lagt til í frv. Honum er málið skylt sem hefur stutt allar þær ríkisstjórnir sem hafa látið skuldahalann myndast, bæði á síðasta áratug og aftur á þessum áratug en það er í tíð tveggja ríkisstjórna Sjálfstfl. og meira að segja að mestu leyti í tíð landbrh. Sjálfstfl., hæstv. ráðherra Halldórs Blöndals sem halinn myndaðist. Það var hlutskipti hæstv. núv. landbrh., eins og sumra forvera hans, að fá í arf heldur lélegt bú að þessu leyti. Það nýtur vonandi stuðnings góðra manna að taka á þessu atriði málsins, sem er í raun og veru fylgifiskur, er ekki aðalatriði frv., sem felur í sér að öðru leyti sameiningu búfjárræktarlaga og jarðræktarlaga í einn búnaðarlagabálk. Hér hefur ýmislegt spekingslegt verið sagt um stöðu íslensks landbúnaðar, bæði í fortíð, nútíð og framtíð og horfur og allt það, og hefði svo sem verið gaman að blanda sér lítillega í þá umræðu. Þeir sem hafa áhuga á sagnfræði og vilja standa í skylmingum og ræða ábyrgð einstakra flokka, þar með talið Alþfl. á viðreisnarstjórnarárunum, mega mín vegna skemmta sér við það. Fyrir mér er það að mestu leyti að verða sagnfræði og hitt skiptir meira máli, staðan sem við stöndum frammi fyrir í dag og framtíðarhorfurnar. Íslenskur landbúnaður hefur gengið í gegnum gríðarlega erfiðleika, satt best að segja er aðdáunarvert hversu mikil seigla hefur reynst í greininni, ef svo má að orði komast, og þeim sem við hana starfa gagnvart þeim miklu erfiðleikum sem greinin er búin að ganga í gegnum, t.d. því gríðarlega tekjutapi sem fólk í sveitum hefur orðið að taka á sig á þessum þrengingartímum. Það að ekki skuli hafa orðið í miklu meira hrun í landbúnaðinum og búsetunni í sveitunum en raun ber vitni er aðdáunarvert í sjálfu sér. Við bindum vonir við það og það geri ég meðal annarra að landbúnaðurinn sé að verða kominn í gegnum það versta. Sem betur fer eru loksins á síðustu einu til þremur árum vissar vísbendingar um að svo sé. Ég tel ekki nokkurn vafa leika á því að t.d. eru heldur betri horfur í kjötframleiðslugreinunum og þá ekki síst í sauðfjárræktinni og var mál til komið eftir það langa samdráttar- og erfiðleikaskeið sem sú grein hefur gengið í gegnum. Það hefur heldur verið þyngra fyrir fæti í mjólkurframleiðslunni síðustu missirin. Þó er nýbúið að gera samning sem treystir verulega starfsgrundvöll greinarinnar til næstu ára litið. Mín skoðun er sú að sambærilegan samning þurfi að gera sem allra fyrst í sauðfjárræktinni þannig að í þeirri grein einnig viti menn að hverju þeir ganga hvað starfsumgjörðina snertir næstu árin. Ég held að ástæða sé til að minna á að engin ein grein, enginn einn fjárlagaliður í fjárlögum íslenska ríkisins undanfarin ár, hefur lagt neitt í líkingu við það af mörkum til sparnaðar og minni ríkisútgjalda en einmitt landbúnaðurinn. En á stuttu árabili í kjölfar búvörusamningsins 1991 lækkuðu bein framlög á fjárlögum til landbúnaðarins úr um 10--11 milljörðum kr. og niður undir 5 milljarða og geri aðrir betur. Menn skulu einnig hafa í huga hina hliðina á því máli, sem eru gríðarlegir erfiðleikar og tekjufall í atvinnugreininni og þeim byggðarlögum sem mest byggja á henni. Ísland hefur fyrir vikið fært sig verulega til í litrófinu ef við lítum á þau lönd þar sem mestum fjármunum er varið til styrktar matvælaframleiðslu. Úr 1.--2. sæti sem við skipuðum nokkuð reglulega á árunum fyrir 1990 niður í líklega 5.--6. sæti um þessar mundir, þar sem lönd eins og Noregur, Japan og fleiri eru komin óumdeilanlega upp fyrir okkur, og það verulega. Vegna þess að við höfum verið að draga úr þeim stuðningi og náð miklum árangri í hagræðingu í greininni á sama tíma og minna hefur kannski gerst í þeim löndum. Og jafnvel er ekki pólitískur þrýstingur á að það sé gert vegna þess að í löndum eins og Noregi, Sviss og Japan er víðtæk pólitísk samstaða um að viðhalda t.d. smábúskap til fjalla og fleira því um líkt. Hér er þó verið að þróa landbúnaðinn á fullri ferð yfir í stærri einingar og hagkvæmari rekstur. Um það eru ekki allir sammála og því fylgir mikill sársauki. Ég er ekki í nokkrum vafa um að umtalsverð hagræðing á sér stað í greininni sem er að skila sér bæði í lægra vöruverði og fyrst og fremst þó í mun minni ríkisútgjöldum til greinarinnar, en því miður ekki enn þá í nægjanlega ríkum mæli í betri kjörum þeirra sem starfa í landbúnaðinum. Og það hlýtur að vera eitt meginmarkmiðið á komandi árum, að þróunin skili fyrst og fremst breytingum á þá hlið að kjör þeirra sem starfa í landbúnaði batni á nýjan leik. Það er úrslitaatriðið að mínu mati ef menn eiga að eygja hér einhverja framtíð fyrir greinina og einhver von á að vera til þess að eðlileg nýliðun geti orðið í landbúnaði á Íslandi, þá verða kjörin að batna á nýjan leik og meðaltekjur t.d. sauðfjárbænda að hækka. Þetta ætla ég að láta nægja, herra forseti, af minni hálfu sem almenna hugleiðingu inn í umræðuna um stöðu landbúnaðarins. Ég endurtek það sem ég sagði fyrr og var aðaltilefni mitt í þennan ræðustól, að skora á landbn. og þingið að fara vel yfir þetta mál hvað varðar ákvæði til bráðabirgða um uppgjör á ógreiddum jarðræktarstyrkjum eða framlögum vegna skulda frá árunum 1992 til og með síðasta árs, eða a.m.k. þar síðasta, og gera þennan hlut eftir því sem hægt er úr þessu sómasamlegan og skammlausan.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þær ágætu umræður sem hér hafa orðið, ekki bara um frv. sem hér liggur fyrir, heldur ekki síður almenna umræðu um landbúnaðarmál. Það er ekki svo oft sem hún á sér stað í þingsölum þó vissulega komi það þó fyrir. Það sem mér finnst mikilvægast að lesa út úr þeirri umræðu er í raun það, að allir hv. þm. sem hafa talað hafa látið í ljós þá skoðun sína að mikilvægt sé að reka öflugan landbúnað í landinu. Ég leyfi mér að skilja orð allra þingmanna þannig að í raun sé það ekki hugur neins að leggja niður landbúnað og ekki einu sinni hugur neins að hér sé einhver sýndarlandbúnaður eða landbúnaður fyrir ferðaþjónustu eða til að halda við afskekktri byggð eða slíkt, heldur sé þetta hluti af samfélagi okkar og atvinnulífi og einn af okkar mikilvægu atvinnuvegum. Auðvitað greinir menn á um leiðir í þessu efni, og er raunar lengi búið að gera, og við því er ekkert að segja. En mér finnst dómurinn sem stundum er kveðinn upp um --- hvað skal segja, forræðishyggju eða skammsýni manna eða að þeir sem réðu á árum áður eða áratugum saman hafi viðhaft alrangar og kolvitlausar stjórnunaraðferðir, mér finnst sá dómur stundum dálítið billegur og ekki alltaf í samræmi við það sem hefur verið í raun að gerast. Það er vissulega margt fleira sem hefur spilað inn í þá þróun og gert stöðuna í landbúnaði, eins og hún hefur verið um nokkurra ára bil, afar erfiða og gert þær breytingar sem menn hafa orðið að ganga í gegnum afar sársaukafullar fyrir atvinnugreinina í heild, bændastéttina, bændur og afkomu þeirra. Þar held ég að pólitískar ákvarðanir og stjórnvaldsákvarðanir hafi kannski ekki ráðið mestu, þó þær hafi sjálfsagt ráðið einhverju. Það hefur ekki síður verið þjóðfélagsbreyting, breyting í þjóðfélagsmunstri, breyting í neyslu og margt, margt fleira sem þarna spilar inn í. Þó er heldur ekki ástæða til að draga neina fjöður yfir það, og ég gerði grein fyrir því í framsöguræðu minni í upphafi, að einmitt það sem var að gerast á sjöunda og áttunda áratugnum þegar menn voru með mikilli bjartsýni að leggja áherslu á framkvæmdir og á þeim árum hafa líklega verið umfangsmestu framkvæmdir í jarðrækt, búfjárrækt og uppbyggingu í landbúnaðinum, þá gerðu menn það í þeirri góðu trú að landbúnaðurinn ætti möguleika á umfangsmikilli framleiðslu til útflutnings. Það var kannski fyrst og fremst röksemdafærslan í þessu efni og líka að komast í þá stöðu að við gætum framleitt þær landbúnaðarafurðir sem við þyrftum á að halda en þyrftum ekki að flytja inn kjöt eða mjólkurafurðir. Þetta er sagan í þeim efnum. Síðan hafa breytingarnar gerst hratt á seinustu 10--20 árum, sem hafa valdið miklum erfiðleikum. Þar hafa menn verið að laga til hluti og reyna að koma til móts við hin ýmsu sjónarmið sem hafa verið uppi í þjóðfélaginu, eins og að draga úr miklum opinberum stuðningi í atvinnugrein sem ekki hafði lengur möguleika á útflutningi því hann var óhagkvæmur, óskynsamlegur og þurfti mikinn stuðning. Um það varð pólitísk samstaða að hætta þeim stuðningi. Það þýddi að framleiðsla í sauðfjárræktinni hefur dregist saman á örfáum árum um nær helming, úr um 12--14 þús. tonna framleiðslu af lambakjöti í 7--8 þús. tonn. Þetta er því ekki lítil breyting og hlýtur að koma einhvers staðar við. Ég tel að það sé eiginlega rangt að kenna skammsýni þar fyrst og fremst um --- og ég veit ekki hvað, forræðishyggju, eða hvað við köllum það. Það má nefna það framsóknarhyggju, ef ég tek mér það orð í munn sem hv. þm. Ágúst Einarsson sérstaklega hafði uppi. En mig langar aðeins, áður en ég held lengra með það, að fara örfáum orðum um það mál sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði einkum að umtalsefni í ræðu sinni um samninginn sem boðið er upp á samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða og finnst að sé nú ekki mikil reisn yfir og leiðinlegur endir á uppgjörsmáli sem verður að taka á. Ég vil aðeins minna á að lögin eins og þau eru núna um jarðræktarframlögin, og var þeim þó breytt nokkuð til að draga úr þeirri sjálfvirkni sem áður var, eru nokkuð flókin og gera ráð fyrir ákveðnu ferli í sambandi við það hvernig menn öðlast rétt til þessa stuðnings og mig langar að lesa eina grein úr gildandi lögum. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Skilyrði þess að framkvæmd njóti framlags samkvæmt lögum þessum er að umsókn þar um ásamt framkvæmdaáætlun, sem samþykkt er af héraðsráðunaut, sé lögð inn hjá Bændasamtökum Íslands á árinu áður en verkið skal hafið. Bændasamtök Íslands áætla fjárþörf vegna jarðræktarframlaga að þeim umsóknum fengnum og gerir tillögur til landbúnaðarráðherra um fjárveitingar næsta árs áður en frumvarp til fjárlaga er lagt fyrir Alþingi. Þegar fjárlög hafa verið samþykkt skulu Bændasamtök Íslands tilkynna bændum bréflega hvaða framkvæmdir á jörðum þeirra muni njóta framlags á árinu. Framlög skulu greidd svo fljótt sem við verður komið eftir að úttekt lýkur.`` Af þessu er því miður ljóst að þetta ferli hefur ekki verið virt að undanförnu. Þetta ferli, þ.e. hvernig standa átti að fjárveitingum, umsóknum og áætlanagerð varðandi jarðræktina og þær framkvæmdir sem áttu að njóta stuðnings skv. þessari lagagrein, hefur ekki verið uppfyllt og ekki virt. Þess vegna er það í raun svo að það er álit stjórnvalda að um lagalega kröfu, endurkröfu á þessum upphæðum kunni að vera í það minnsta álitamál, sé það hreinlega ekki svo að veikur grunnur sé fyrir slíkri kröfu. Það er fyrst og fremst á þeirri forsendu og að fenginni þeirri reynslu að við stöndum frammi fyrir kröfu um uppgjör af hálfu bændastéttarinnar, að upphæð nær 300 millj. kr. ef hún hefur ekki hreinlega farið yfir það. Ég hef því miður ekki endanlegu töluna eftir nýliðið ár. En um áramótin þar áður var sú tala komin í tæpar 273 millj., eins og kemur fram í grg. með frv., en sjálfsagt hefur eitthvað bæst við. Það er því um 300 millj. kr. upphæð að ræða og ef litið er yfir þá sögu er ekki nema um sáralitlar fjárveitingar á undanförnum árum að ræða til að standa undir þeim framkvæmdum. Á árinu 1993 var hæsta upphæðin, 65 millj. kr., 1994 var hún 40 millj. Það kom reyndar inn, ef ég man rétt, í meðförum þingsins örlítill styrkur 1995 til að gera upp ákveðnar framkvæmdir aðeins í því skyni og með því skilyrði að einungis væri verið gera upp tvo flokka framkvæmda, vatnsveituframkvæmdir og áburðargeymslur eða haughús, síðan var ekkert 1996 og ekkert 1997. Það blasti í raun við að ekkert yrði 1998 nema gengið yrði til einhverra ákveðinna samninga, hugmynda eða tillögugerðar um samninga í þessu efni. Mín afstaða og niðurstaða varð sú að rétt væri að ganga fram með þessu móti til þess þó að tryggja í þetta einhverja fjárveitingu og til að koma þessum málum í nýjan farveg. Ég tel að það hafi raunar allt verið á sömu spýtunni --- að fá samstöðu um frv. sem hér liggur fyrir, og að breyta nokkuð vinnubrögðum frá því sem áður hafði verið og reyna að ná einhverju ásættanlegu um að niðurstaða yrði að verða í málinu --- maður má kannski vara sig á að nota orðið ásættanlegur því það fer eftir því hver talar og sínum augum lítur hver silfrið, hvað er ásættanlegt í þessu efni. Afstaða mín liggur fyrir í frv. og ég hef í raun ekki meira um það að segja. Ég veit að þetta eru kannski harðir kostir að þurfa að ganga að svona löguðu. Hin hliðin á málinu var sú að eiga afar hæpna kröfu á hendur ríkissjóði af hálfu bændanna og þurfa að leita hennar með fyrirhöfn, ef sú afgreiðsla sem búin er að gilda í tvö undanfarin ár hefði staðið og má kannski segja í fjögur ár, ef litið er til þess hvernig fjárlagafrv. hafa verið lögð fram, að ekki hafa verið neinar fjárveitingar í þennan lið, þá hafi þetta verið ásættanleg afgreiðsla þessa máls, þótt ég þykist þess fullviss að um það kunni að vera skiptar skoðanir. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minntist á það í lok máls síns að við höfum gert í tíð þessarar ríkisstjórnar samninga um stuðning við sauðfjárræktina og stuðning við mjólkurframleiðsluna sem eru reyndar ekki enn þá komnir inn í þingið en þeim samningum þurfa að fylgja lagabreytingar sem eiga eftir að koma hér inn til nánari umfjöllunar. En það er rétt hjá honum að fljótlega þarf að hefja að nýju viðræður um sauðfjársamning eða framhald þess gjörnings sem ekki stendur nema til ársins 2000 og tíminn er fljótur að líða í þessu efni. Það sjáum við á samningagerðinni eins og hún hefur verið að undanförnu. Þegar hafa komið fram óskir eða hugmyndir um að líta til þess því að í mínum huga er ljóst að áfram verður haldið í einhverri mynd að styðja við þessa atvinnugrein, þ.e. svipað og gert hefur verið og er enn gert í nágrannalöndunum. Það er afdráttarlaust mín skoðun að það hljóti að verða gert áfram og þess vegna er ljóst að það þarf að hefja fljótlega viðræður við Bændasamtökin um það hvernig staðið verði að slíkum samningi um sauðfjárræktina áfram þó ég ætli mér ekki á þessu stigi að gefa mér neitt fyrir fram í því hvernig að því verði staðið og hvort það komi inn nýjar áherslur og nýjar hugmyndir og verði farið með það að einhverju leyti öðruvísi en var í hinum síðasta. Þá kem ég aftur aðeins að þessum vangaveltum um það hvernig eða hvort eigi að styðja íslenskan landbúnað. Þegar ég velti fyrir mér upplýsingum sem komu fram í ræðu hv. þm. Ágústs Einarssonar um það hvernig þessu er háttað í mörgum löndum í kringum okkur og þeim löndum sem við erum að keppa við um ýmsa hluti þá held ég að líka sé ljóst af þeim upplýsingum sem þar komu fram og hv. þm. las upp úr tiltekinni grein, eða úttekt á þessum málum, að þó svo við séum enn í hærri kantinum hvað þennan stuðning varðar þá er ljóst að aðrar þjóðir eru að verulegu leyti að styðja við þessa atvinnugrein. Þess vegna er það, finnst mér, ekki alveg rétt hjá hv. þm. að bera það stjórnkerfi sem hér ríkir í landbúnaði og víða annars staðar, saman við sjávarútveg og iðnað. Og ekki er rétt að spyrja af hverju ekki séu svipuð lagaákvæði um stuðning við sjávarútveg eins og hér eru sett fram í 2. gr. frv. um markmið laganna og hver sé hugsunin með þessu frv. því að sjávarútvegurinn, í það minnsta hér hjá okkur, er rekinn á allt annan hátt. Hann er sú atvinnugrein sem er burðarás í okkar efnahags- og atvinnulífi. Við hins vegar getum sjálfsagt séð það sums staðar í nágrannalöndunum og ég býst við að hv. þm. sé kunnugri því en ég að sjávarútvegur í öðrum löndum, í næsta nágrenni, hefur opinberan stuðning. Það er ekki bara landbúnaðurinn þar sem er studdur á einn eða annan hátt af opinberum aðilum heldur sjávarútvegurinn einnig sem við gerum ekki hér af því að hér er sjávarútvegurinn allt annar þáttur í okkar atvinnu- og efnahagslífi en sums staðar annars staðar. Mér finnst það í það minnsta ekki alveg sanngjarn samanburður þegar hv. þm. dregur það upp sem dæmi um það hvernig við gætum rekið okkar íslenska landbúnað. Ef það væri svo að við gætum, áður en langt líður, komist út úr svo miklum stuðningi sem landbúnaðurinn býr nú við þá væri það sjálfsagt fagnaðarefni fyrir alla. Ég sé það ekki gerast á næstunni. Ég minni þó á að við höfum verið að stíga stór skref í þá átt á undanförnum árum. Ég segi stór skref í að breyta stjórnkerfinu, breyta því sem stundum er kallað miðstýring eða forræðishyggja, þ.e. draga úr henni. Það er ekki síst gert í sambandi við verðlagsmálin í þeim samningum sem ég hef hér nefnt og ég hef staðið fyrir eða átt aðild að þannig að ég held að við séum sammála um það alþingismenn flestir að hér þurfi að verða á breytingar og þær eru að gerast þó við séum kannski ekki alveg sammála um hversu hratt er hægt að stíga þau skref.

Herra forseti. Það voru fjölmörg atriði í umræðunni sem hæstv. ráðherra kom ekki inn á en verður fjallað um í þingnefndinni. Ég vil geta sérstaklega um 3. gr. sem fjallar um samninginn. Það hefur bæði komið fram hjá mér og hv. þm. Agli Jónssyni. Menn vilja gjarnan sjá hvað verður í þessum samningi. Ég bendi á að sennilega er þetta frv. í andstöðu við önnur lög, sérstaklega lög um fjárreiður ríkisins. Það er ljóst að eins og gengið er frá ákvæðunum varðandi rekstrarverkefni þá brýtur það líklega í bága við 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins. Þetta verður kannað í þingnefnd. Ég er í sjálfu sér ekkert að ætlast til að hæstv. ráðherra tjái sig um það efni. Málið er núna á forræði þingsins. Ég vil hins vegar geta þess, af því að hæstv. ráðherra fór aðeins inn á styrkveitingar eða verndun landbúnaðarins og sagði að við værum í hærri kantinum, að við erum meira en í hærri kantinum, herra forseti. Við erum með þeim allra hæstu. Stuðningur okkar við landbúnaðinn er tvöfalt meiri en stuðningur að meðaltali í OECD-ríkjum og tvöfalt meiri en stuðningur að meðaltali innan Evrópusambandsins þannig að þó svo að okkur hafi miðað rétt áfram, þá erum við samt utan vega. Þetta þarf að vera ljóst. Þegar ég er að draga fram að hollast hefði verið fyrir íslenskan landbúnað að búa við sömu skilyrði og aðrir atvinnuvegir, þá er það einmitt sjávarútvegurinn sem er mjög gott dæmi um að okkur hefur tekist að byggja upp mjög öflugan sjávarútveg þegar nágrannalöndin hafa búið við forsjárkerfi framsóknarhyggjunnar, sem ég nota nú svona sem hugtak til að lýsa þessari aðkomu stjórnvalda að atvinnugreinum og sumir taka óstinnt upp. Menn verða að hafa það eins og þeir vilja. Meginþátturinn í minni gagnrýni hefur verið sá að einmitt þessi forsjárhyggja og afskiptasemi stjórnvalda af atvinnugreininni, í stað þess að leyfa henni að þróast sjálfri þó viss sérstaða gildi um landbúnað, hefur valdið þessari atvinnugrein miklu tjóni og það held ég að hafi verið rökstutt ágætlega í umræðunum.

Hæstv. forseti. Aðeins örstutt vegna þess að það er rétt sem kemur fram hjá hv. þm. að það kemur auðvitað fjölmargt fleira fram í þessari umræðu sem ástæða hefði verið til að fjalla aðeins nánar um. En það fór svo að ég féll á tíma að þessu sinni eins og stundum vill nú verða. Ég fékk á mig rauða ljósið. Ég hafði einmitt nóterað hjá mér athugasemdir hv. þm. um fjárreiðulögin að og samræmis þyrfti að gæta þar á milli og að sjálfsögu er ég honum algerlega sammála um það og hv. þm. öðrum sem hafa komið inn á þennan þátt. Að þessu þarf að huga. Það gerir nefndin væntanlega og eins og ég hef áður sagt í sambandi við nefndarstörf í hv. Alþingi, þá finnst mér sjálfsagt og eðlilegt og nauðsynlegt að nefndir fari vel yfir málin. Ég vil þá líka bjóða það fram að ráðuneytið og embættismenn þess sem hafa komið að málatilbúnaðinum eða undirbúningnum vinni með nefndinni eða nefndin leiti til þeirra um upplýsingar og athugasemdir þannig við getum átt sem best samstarf um það hvernig úrvinnsla þessa frv. eins og annarra fer fram og fer í gegnum þing. Það var eitthvert annað atriði í andsvari hv. þm. sem ég ætlaði líka að nefna, en það hefur hrokkið úr huga mér enda tíminn liðinn svo ég læt það duga sem hér hafði áður komið fram af athugasemdum. En því er til skila haldið hér í umræðunni sem ekki hefur verið gerð grein fyrir. Hafi það verið einhverjar spurningar sem til mín var beint og ég hef ekki náð að svara, þá mun nefndin auðvitað taka það til frekari skoðunar.

Herra forseti. Það sem hæstv. ráðherra vildi drepa á var e.t.v. þessi víðtæka heimild sem er í 3. gr. frv. til samninga sem þarf að skoða mjög vandlega og ég gat um að hv. þm. Egill Jónsson hefði gert athugasemdir við en ég vil gjarnan sjá betur á spilin þar ásamt honum. Ég vil einnig nefna það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi um hið gamla uppgjörsmál sem hæstv. ráðherra nefndi, að vitaskuld verður nefndin að fara vandlega yfir það. Ég veit að hæstv. forseti sem af tilviljun er einnig formaður landbn. mun gæta þess vandlega að menn vinni vinnuna í nefndinni það vel að þessi lagasetning skarist ekki við önnur lög og ég mun reyna að aðstoða til við þá vinnu eins og ég get. Ég hef bent á álitaefni varðandi 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins og ég efast ekkert um að ef þetta nær fram að ganga, þó ég sé ósáttur við meginatriðið í stefnu málsins, þá geri ég mér satt að segja ekki vonir um að ég nái því að breyta hinni gamalkunnu stefnu Sjálfstfl. og Framsfl. í einu vetfangi hvað viðvíkur landbúnaðarmálum á grundvelli þessa frv. og þeirrar umræðu sem hefur farið fram í dag. Betur væri ef svo væri. En þó það nái kannski ekki að öllu leyti fram að ganga verðum við samt að vinna af ábyrgð í þessu máli.

Hæstv. forseti. Það var einmitt um þá samninga sem frv. gerir ráð fyrir að eigi sér stað milli ríkisvaldsins og Bændasamtakanna. Það er e.t.v. ekki auðvelt að gefa sér alveg fyrir fram hvernig þeir muni hljóða fyrr en við sjáum hvort og þá hvernig málsmeðferð frv. fær í þinginu. Í greinargerðinni hafa verið settar fram hugmyndir um hvað komi til greina að semja um í þessu breytta umhverfi miðað við það sem kveðið er á um í gildandi lögum. Í öðru lagi liggur fyrir, samkvæmt nýsamþykktum fjárlögum ársins í ár, hvaða fjárveitingu við höfum úr að spila. Tæpar 40 millj. kr. sem gætu runnið til þessara verkefna þannig að þetta er a.m.k. sú umgjörð sem nefndin hefur fyrir sér í starfi sínu. En eftir því sem það þróast er auðvitað hægt með viðræðum við ráðuneyti og Bændasamtökin að komast nær því að gera það upp við sig. Það allra seinasta sem mig langar að nefna er varðandi það sem hv. þm. fjallaði um í fyrstu ræðu sinni, að hér sé verið að framfylgja stefnu sem hefur ekki skilað neinu og að þetta frv. væri angi af henni. Ég held að hvað sem okkur kann að finnast um stuðning við framleiðsluna beint með samningum um sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu þá sé einmitt með þessu frv. verið að taka á málum sem er afar brýnt, nauðsynlegt og eðlilegt að hið opinbera styðji, sé á annað borð eðlilegt að stjórnvöld komi eitthvað að stuðningi við atvinnugreinina. Það eru leiðbeiningar, það eru rannsóknir og það eru þróunarverkefni og þau eiga sér ekki síst stað í sambandi við búfjárræktarþátt þessa frv. eða lagasetningar.

Virðulegur forseti. Ég hef tekið að mér að fylgja úr hlaði till. til þál. sem nokkrir hv. þm. eru flutningsmenn að og eins og hæstv. forseti gat um er 1. flm. varamaður minn á þingi, Þuríður Backman. Hún flytur málið ásamt hv. þm. Agli Jónssyni, Gísla S. Einarssyni, Ísólfi Gylfa Pálmasyni, Kristínu Ástgeirsdóttur og Sigríði Jóhannesdóttur. Eins og sjá má er því breiður stuðningur að baki þessarar tillögu sem nú kemur fyrir þingið öðru sinni. Hún var flutt á síðasta þingi og vísað til landbn. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að undirbúa viðeigandi breytingar á landbúnaðarlöggjöfinni til þess að unnt sé að styðja bændur sem aðlaga búskap sinn viðurkenndum lífrænum búskaparháttum í samræmi við lög nr. 162/1994 og reglugerð nr. 219/1995, um lífræna landbúnaðarframleiðslu.`` Þetta er tillögutextinn og rökstuðning fyrir tillögunni er að finna í greinargerð og raunar einnig í fylgiskjali sem er grein úr Bændablaðinu frá því fyrir tveimur árum, rituð af dr. Ólafi Dýrmundssyni. Lífrænn landbúnaður er grein sem er í örri þróun hér á landi en þó enn frekar í ýmsum öðrum löndum. Mönnum er að verða ljóst að finna megi verulega möguleika til nýbreytni í landbúnaðarframleiðslu. Markaður fyrir vörur sem ræktaðar eru undir merkjum lífræns landbúnaðar og uppfylla tiltekin skilyrði fer stækkandi. Því er nauðsynlegt að hlúa að þessari atvinnuþróun. Í sveitum landsins veitir ekki af að skjóta fótum undir það sem breikkað getur grundvöllinn og styrkt stöðuna. Á fundinum var áður rætt um stórt mál sem tengist landbúnaðinum. Fleiri mál eiga að fylgja á eftir sem m.a. snerta lífræna landbúnaðarframleiðslu sem hv. þm. Gísli S. Einarsson, sem einnig stendur að þessu máli með fleirum, er 1. flm. að. Þessi tillaga og fleiri skyldar hafa verið til skoðunar í landbn. þingsins og fengið mjög jákvæðar umsagnir að því mér er tjáð. Væntanlega fer hv. landbn. yfir málin undir styrkri forustu formanns nefndarinnar til að þoka málinu fram og tryggja afgreiðslu þess eins í ljósi þess að hér er um mjög gott mál að ræða og undirtektir við það hjá þeim sem best ættu að þekkja til hafa verið jákvæðar. Í greinargerðinni er vikið að mörgum atriðum sem snerta málið. Þar er komið inn á stöðu lífrænnar framleiðslu og þróunar í nágrannalöndum, á Norðurlöndum og víðar, og bent á að verið er að hverfa frá framleiðslutengdum stuðningi við landbúnað yfir í umhverfistengdan. Aðlögunarstyrkur við lífrænan búskap er veigamikill liður í þeirri þróun. Bóndi sem fer út í lífræna ræktun þarf að kosta töluverðu til endurræktunar og breytinga á aðstæðum á jörðum. Hann þarf að aðlaga vélakost og standa straum af eftirlits- og vottunarkostnaði og þannig þarf að kosta miklu til ef horfið er frá hefðbundnum búskap og aðstaðan notuð til þess að treysta lífrænan landbúnað. Búnaðarþing hefur látið sig þetta mál skipta og ályktaði um það 1996. Í framhaldi af því var unnin skýrsla sem kom út í nóvember 1996 undir heitinu Stuðningur við aðlögun að lífrænum búskap, og segja má að það mál sem hér er flutt eigi rætur í þessum ályktunum og umfjöllun um þessi mál. Fyrsti flm. hefur sýnt þessum málum verulegan áhuga, t.d í heimahéraði. Þar hafa verið haldnar ráðstefnur um lífrænan landbúnað og vonir við hann tengdar á Austurlandi eins og víðar. Raunar er þegar fengin nokkur reynsla af lífrænum landbúnaði. Á Héraði koma mér í hug bændur í Vallanesi sem hafa um árabil þróað lífræna framleiðslu og staðið mjög myndarlega að verki í þeim efnum. Þeir hafa safnað reynslu sem getur orðið notadrjúg fyrir frekari þróun á því svæði og víðar. Alþekkt er það sem unnið hefur verið á Suðurlandi svo annað dæmi sé tekið, ekki síst í Mýrdal en einnig víðar þar sem menn hafa fengist við lífrænan landbúnað í allmörg ár. Hér er, virðulegur forseti, gert ráð fyrir að undirbúa viðeigandi breytingar á löggjöf til þess að unnt sé að styðja bændur til að laga búskap sinn að viðurkenndum lífrænum búskaparháttum. Vísað er til ýmissa lagabálka sem þarf að athuga í því sambandi. Það er nefnt að í aðlögun að lífrænum búskap gæti einnig falist stuðningur við landgræðslu og skógrækt og þá sérstaklega ræktun skjólbelta sem telja má nauðsynlega forsendu lífrænnar ræktunar víða um land. Virðulegur forseti. Ég legg til að mál þetta gangi til landbn. sem hefur áður fjallað um málið og vænti þess að það fái mikla athygli í hv. nefnd og helst jákvæða afgreiðslu á þessu þingi þar sem athugun á málinu hefur þegar farið fram á næstliðnu þingi. Ég vænti því þess að það hljóti afgreiðslu nú á þinginu.

Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg um þessa till. til þál. þar sem hreyft er máli sem ég tel að geti skipt miklu fyrir íslenskan landbúnað og að hann aðlagi sig að búskaparháttum sem gætu fallið undir lífræna ræktun. Ég held þó að það verði seint svo að við getum haft allan okkar landbúnað undir þessum merkjum þó kannski sé hann, a.m.k. verulegur hluti hans, ekki langt frá því að geta kallast vistvænn eða vistrænn. Til þess að fá lífræna vottun samkvæmt alþjóðlegum stöðlum þarf meira til og landshagir okkar og náttúra takmarka auðvitað nokkuð í þessu efni. Þó er sjálfsagt og nauðsynlegt að skoða þennan möguleika vel og vandlega og ef það getur orðið til þess að fjölga tækifærum og skapa ný tækifæri til sóknar í íslenskum landbúnaði, þá ber að gera svo. Nú þegar hafa menn kynnst lífrænni ræktun nokkuð t.d. á vegum átaksverkefnisins sem gengur undir heitinu Áform. Í það hefur verið varið allnokkrum fjármunum á undanförnum árum til að vinna að nokkrum verkefnum þessu tengdum. Búnaðarþing hefur einnig fjallað um þessi mál og Bændasamtökin vilja fylgja því eftir. Mig langar aðeins að gera grein fyrir því, í tengslum við þessa tillögu, að fyrir rúmu ári síðan, 15. janúar 1997, skipaði ég starfshóp til að vinna að framgangi og kynningu á stefnumörkun sem gengið hefur undir heitinu Vistrænt Ísland. Það er í framhaldi af þeirri vinnu sem ég nefndi, á vegum Bændasamtakanna, ráðuneytisins, Áforms og í framhaldi af ályktunum búnaðarþings að undanförnu, þó sérstaklega ályktunum sem búnaðarþing samþykkti árið 1996. Nefndarstarfið er langt komið. Þar eru komnar ýmsar hugmyndir um hvað þurfi að gerast í íslenskum landbúnaði til þess að hægt sé að framfylgja stefnumörkun þeirri sem hér er sett fram um nauðsynlegar úrbætur á ýmsum sviðum og síðan hefur hópurinn sett niður tillögur um hvað gera þurfi. Þar sem nefndarálit er ekki frágengið, ég er hér að vísu með drög að því dagsett 3. febrúar þannig að þetta þetta starf er vel á veg komið, þá held ég að það sé ekki rétt að ég sé að vitna beint í það. Auðvitað er sjálfsagt og eðlilegt að landbn. leiti til ráðuneytisins og þeirra sem þennan starfshóp hafa skipað þegar hún fjallar um þessa tillögu. Í starfshópnum sitja Hákon Sigurgrímsson, deildarstjóri í landbrn., sem er formaður hans og Ingimar Sigurðsson, skrifstofustjóri í umhvrn., þannig að það eru góð tengsl á milli ráðuneytanna tveggja um þetta markmið. Vissulega tengist það líka umhverfismálum ef við færum og okkur meira inn á framleiðslu undir þessum formerkjum. Auk tveggja fyrrnefndra eru Haukur Halldórsson bóndi, tilnefndur af stjórn Áforms, og Kjartan Ólafsson ráðunautur, tilnefndur af Bændasamtökunum. Með þessum hópi hafa síðan starfað Álfhildur Ólafsdóttir, forstöðumaður upplýsingaþjónustu landbúnaðarins, og Baldvin Jónsson, verkefnisstjóri hjá átaksverkefninu Áformi. Á þessu sviði hefur því verið margt verið unnið og merkilegt. Ég lýsi því þeirri skoðun minni að mikilvægt sé fyrir landbúnaðinn að reyna að þróa sig á þessu sviði og sjálfsagt og eðlilegt að landbn. fjalli ítarlega um þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir að leggja orð í belg og upplýsa um það sem verið er að vinna að á vegum landbrn. og tengist þessu. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að seint verði allur landbúnaður á Íslandi talinn lífrænn. Jafnmikilvægt er þó að skjóta fótum undir þennan þátt þannig að hann verði gildur þáttur í landbúnaði á Íslandi og vaxandi eftir því sem ár líða og markaðsaðstæður og kröfur neytenda og viðhorf til framleiðslu matvæla breytast. Ég tel að meðferð málsins í landbn. og stuðningur Alþingis við málið geti hjálpað framkvæmdarvaldinu til að þoka þessum málum áfram af skilvirkni. Ég vænti að ég megi skilja orð hæstv. ráðherra þannig að hann vilji sjá landbn. veita málinu verðuga meðferð og málið afgreitt af hálfu þingsins.

Herra forseti. Ég held að rétt sé að gera grein fyrir því að það mál sem var til umræðu rétt áðan, 195. mál., till. til þál. um aðlögun að lífrænum landbúnaði, og sú tillaga sem nú er til umræðu, 197. mál, till. til þál. um framleiðslu íslenskra matvæla á forsendum sjálfbærrar þróunar, hafa fylgst að frá því að fyrir þeim var mælt á síðasta þingi. Flutningsmenn eru í mörgum tilvikum hinir sömu að báðum málum og eftir því sem ég best veit eru allir þeir sem að málunum standa sammála um flutning beggja tillagnanna. Þeir eru auk undirritaðs hv. þm. Egill Jónsson, Svanfríður Jónasdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristín Halldórsdóttir, Þuríður Backman, Sigríður Jóhannesdóttir og Kristín Ástgeirsdóttir. Af þessu er ljóst að á bak við þessi mál stendur breiður hópur. Þar að auki get ég upplýst að þau hafa bæði fengið góðar undirtektir víða úti í þjóðfélaginu þar sem leitað hefur verið umsagna. Því ætti að vera létt að koma þessum tveimur málum í gegnum virðulega landbn. Þau þurfa að hluta til að fara þar í gegn. Herra forseti. Í mörgum málum væri betra að menn sneru sér að athöfnum fremur en orðavaðli eins og átti sér stað áðan þegar fjallað var um frv. til búnaðarlaga. Þar virtust menn í málflutningi sínum á öndverðri skoðun en þó hygg ég að staðreyndin sé sú að mikill vilji ríki á hinu háa Alþingi til að bæta stöðu bænda og er sá vilji að mínu mati þvert á flokkslínur. Ég hef skömm á því, herra forseti, þegar menn standa í því sem ég vil kalla fornháttaruppgröft í pólitík og ég tel að hann eigi ekki við eins og hér var notað í þeim orðræðum sem fram fóru. Það er langt því frá að verið væri að ræða það frv. sem var lagt fram og ég hafði ekki geð í mér, herra forseti, til að taka þátt í þeirri umræðu. Ég vil bara segja það. Við eigum nefnilega að sjá sóma okkar í því, hv. þm., að búa umhverfi landbúnaðarins á þann veg að þeir sem stunda hann hafi sambærilega afkomu og aðrir þegnar landsins.

Þú verður rekinn úr Alþfl.

Herra forseti. Sú þáltill. sem ég mæli fyrir lýtur einmitt að bættu umhverfi og ég lít þannig á að þau orð sem féllu hér frá hv. varaformanni landbn. hafi verið grín en ekki nein alvara sem fylgdi þeim því að á þeim tíma sem undirritaður hefur unnið að þessum málum hefur hann unnið að þeim af fullum heilindum. Á síðasta þingi voru fluttar tillögur um vottun lífrænna og vistrænna vara og framleiðslu íslenskra matvæla og forsendur sjálfbærrar þróunar. Einnig var flutt sú tillaga sem ég gat um áðan um aðlögun að lífrænum landbúnaði. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að tillögurnar fái að fylgjast að á sama máta og gert var á síðasta þingi og ég treysti því að hv. formaður landbn. fari létt með að afgreiða þessi mál í gegnum þingið af því að þau hafa samstöðu í öllum flokkum. Ég tel að þrátt fyrir mikið annríki í landbúnaðinum hljóti að vera unnt að koma þessum litlu málum áfram sem eru með jákvæðar umsagnir. Og ég treysti því. Við flutningsmenn ákváðum að breyta lítillega tillögunni sem lýtur að framleiðslu íslenskra matvæla og hún miðar nú að forustu Íslendinga í vottun matvælaframleiðslu, einnig úr sjávarfangi, þar sem reynsla okkar er til forustu fallin. Það verður til þess að ég verð að óska eftir því þegar ég bið um brautargengi fyrir tillöguna að málinu verði einnig vísað til hv. sjútvn. Ég tel að ekki sé annað fært en að það sé gert á þann veg á sama tíma og landbn. fjallar um málið. Reynsla okkar í sjávarútvegi er til forustu fallin á heimsmælikvarða. Við vitum að miðin kringum landið eru takmörkuð auðlind og auknir tekjumöguleikar felast í hærra verði fyrir afurðir en ekki fyrir aukið magn. Þar kemur að neytendur eru tilbúnir að greiða 20--40% hærra verð fyrir vottaðar gæðavörur umfram aðrar. Við sem flytjum þáltill. viljum leggja okkar af mörkum til að hvetja til sóknar í þessum efnum og að tekin verði upp samræmd stefna í matvælaframleiðslu í landbúnaði og sjávarútvegi Íslendinga. Nauðsynlegt er að taka upp meiri samvinnu milli þessara greina þegar umræða um hollustu fer sífellt vaxandi. Það vekur upp hugsun að e.t.v. sé rétt að setja landbúnaðar- og sjávarútvegsmál undir sama ráðuneyti. Mat okkar flutningsmanna er að við Íslendingar eigum að byggja upp eigið vottunarkerfi fyrir sjávarafurðir á forsendum okkar þar sem viðurkennt er að við búum við ströng lög um veiðar og vinnslu sjávarafla, auk þess sem við byggjum afkomu okkar að mestu á sjávarútvegi. Það eru æ fleiri innan þessara atvinnugreina sem fjallað er um í tillögunni sem eru farnir að hugsa um framleiðslu okkar á þessum nótum og hlutverk löggjafarvaldsins er að bregðast við og leiða til lykta efnislega það sem þessar þáltill. fjalla um fyrir aldamót. Annað er ekki ásættanlegt fyrir þingmenn allra flokka sem standa að tillögunni eins og hér hefur verið gerð grein fyrir. Nágrannalönd okkar hafa flest sett sér markmið hvað varðar framleiðslu lífrænna landbúnaðarafurða. Þau búa þó við þann ókost að á mörgum svæðum er jörð mengaðri af völdum áburðarnotkunar en þekkist hér á landi. Íslendingar geta margt lært af nágrannaþjóðunum í þessu efni, en möguleikar okkar eru ekki síðri, m.a. vegna legu landsins. Hins vegar getur Ísland verið forustuland hvað varðar vottun sjávarafurða. Ekki þarf annað að gera en byggja á því stjórnunarkerfi sem nú er unnið eftir í landinu og er meðal þeirra fremstu í heiminum. Ísland hefur þá sérstöðu að 82% gjaldeyristekna vegna vöruútflutnings koma úr sjávarútvegi og það undirstrikar mikilvægi málsins sem verið er að fjalla um. Það er ekki hægt að bíða eftir því að aðrar þjóðir setji okkur leikreglur um hvernig skuli fara með sjávarafurðir heldur eigum við að setja upp vottunarkerfi á þeim grunni sem við höfum byggt upp í landinu. Það má ljóst vera að neytendur gera meiri kröfur um að vita um uppruna þeirra matvæla sem þeir kaupa, hvaða tegund sem um er að ræða. Spurt verður um alla þætti, frá veiðum á fiski eða framleiðslu landbúnaðarafurða til þess þegar afurðirnar eru komnar á borð neytenda. Því verður að vinna ötullega að framgangi vottunar íslenskra matvæla um heilbrigði, hreinleika og hollustu. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla um þetta mál frekar. Það hefur verið gert áður og í ljósi þess að umsagnir eru komnar víða að og það ætti að taka tiltölulega skamman tíma að fara í umfjöllun og kannski þær breytingar sem e.t.v. verður samkomulag um að gera á þessum þáltill. ætti að vera auðvelt að koma þeim til afgreiðslu til þingsins á tiltölulega skömmum tíma, eða a.m.k. fyrir lok þingsins. Ég mælist eindregið til þess, herra forseti, að tillögurnar sem liggja fyrir fylgist að og hljóti afgreiðslu á sama tíma frá hv. landbn. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál en læt staðar numið.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð um þá tillögu sem er til umræðu. Ég vil fyrst og fremst vísa til þess sem ég sagði áðan um dagskrármálið hið næsta á undan, um þá vinnu sem er í gangi í landbrn. og varðar ekkert síður málið sem nú er á dagskrá, um framleiðslu íslenskra matvæla og forsendur sjálfbærrar þróunar og vottunarkerfi fyrir það. Ég hygg að við eigum kannski meiri möguleika í því að votta landbúnaðarafurðir okkar á vistrænan hátt ef við uppfyllum ákveðin skilyrði sem nauðsynlegt er að höfð séu í huga. Þar búum við náttúrlega vel að því hvað það varðar að hafa t.d. ekki leyft hormónanotkun við framleiðslu landbúnaðarafurða okkar, að lyfjanotkun er í algjöru lágmarki og aðbúnaður dýra almennt þannig að menn geti verið sáttir við. Ég held að málefni eins og frárennsli, sorphirða, vatnið, jarðvegurinn sé allt saman þess eðlis líka að slíkt ætti að geta gengið. En við þurfum sjálfsagt í einhverjum tilvikum að skoða það vandlega að landnýting sé sjálfbær og með þeim hætti að ekki sé gengið á auðlindina. Auðvitað á það því betur einnig víðast hvar við en á því kunna þó að vera einhverjar undantekningar. Þetta eru allt saman hlutir sem þarf að skoða í þessu samhengi. Eins og ég sagði um fyrra málið hef ég efasemdir um að við getum framleitt mjög mikið af landbúnaðarafurðum okkar með lífrænni vottun og þó fer það eftir þeirri verðlagningu sem markaðurinn þolir á vörum af þessu tagi en þær eru í sókn. Það er vilji, bæði hér heima og ekki síður erlendis að kaupa vörur sem framleiddar eru á þann hátt að þær hafi vottun um vistræna framleiðslu. Ef það kemst upp í 40% hærra verð þá hygg ég að farið sé að muna verulega um það en menn hafa hingað til verið að tala um 10--15% hærra verð og það er að mínu áliti of lítið. Það þarf meira til. Til þess að þetta sé fjárhagslega eða efnahagslega mögulegt og hagkvæmt fyrir bændur að stunda þessa framleiðslu þarf verðmunur að vera umtalsvert meiri en það. 20% er sjálfsagt algjört lágmark. Það sem þar er fram yfir færi þá til þess að styrkja framleiðsluna. Ég vildi aðeins minna á það, hæstv. forseti, að við höfum verið að vinna að verkefni þessu tengdu í landbrn. og þingið hefur það þá til hliðsjónar þegar það fjallar um tillögurnar.

Herra forseti. Í dag ræðum við um tvær tillögur sem tengjast lífrænum málum, annars vegar þáltill. um aðlögun að lífrænum landbúnaði og hins vegar þáltill. um framleiðslu íslenskra matvæla á forsendum sjálfbærrar þróunar. Síðustu ár hefur orðið talsverð hugsunarháttarbreyting hjá Íslendingum og reyndar öðrum þjóðum. Fólk hugsar meira um það nú en áður var hvað það borðar og hvernig þau matvæli hafa orðið til. Landsmenn hafa í gegnum tíðina verið tilbúnir að borga heilmikið fyrir ákveðnar merkjavörur þegar um fatnað er að ræða, ýmiss konar tækni, hljómtæki, heimilistæki og þess háttar. Það sama gildir um bifreiðar, að fólk er tilbúið að greiða hátt verð fyrir ákveðin merki. Hins vegar hefur verið kappkostað að bjóða fram matvöru á sem allra lægstu verði. Auðvitað kemur þetta fram í gæðum matvörunnar. Það sjáum við t.d. á ýmsum kjötáleggstegundum sem boðið er upp á í matvöruverslunum hér á landi. Mismunandi aðferðir eru notaðar til að vinna áleggstegundirnar og við sjáum það líka á verðlagningu þeirra. En hinn almenni borgari gerir sér ekki alltaf grein fyrir þessum gæðamun. Munurinn kemur fram í verðlagningu og líka á gæðum matvælanna. Mér finnst ákveðin hugsunarháttarbreyting hafa orðið hvað þetta varðar. Við sjáum að á síðustu árum hefur verið boðið upp á lífrænar vörur í ýmsum verslunum og Íslendingar eru tilbúnir að borga örlítið meira, þó held ég að ég geti fullyrt að menn séu ekki tilbúnir enn þá að borga nema örlítið meira fyrir þessa vöru sem er ákaflega dýr í framleiðslu. Nágrannalönd okkar, t.d. Norðurlandaþjóðirnar, hafa náð lengra hvað þetta varðar, þ.e. þessar vörur eru mun dýrari þar en þær hafa verið hér á landi. En við sjáum að þær vörur sem boðið hefur verið upp á í verslunum á Íslandi eru mjög vinsælar, t.d. önnum við ekki eftirspurn eftir þeim mjólkurvörum, lífrænt ræktuðum, sem boðið hefur verið upp á. Þegar rætt er um vottaðar gæðavörur þá er nauðsynlegt að þær fari gegnum ákveðið ferli, ákveðnar vottunarstöðvar, sem eru tvær hér á landi. Það hefur verið ákveðin togstreita milli þessara tveggja vottunarstöðva. Það er eins og með ýmislegt annað sem við erum að gera að við erum ekki alltaf nógu dugleg við að fella hlutina í alveg ákveðinn farveg. Það er mýmargt í umhverfinu sem þarf að gæta vel að við vottun vöru, eins og t.d. fráveitumál, sorphirðumál, áburðargjöf og margt fleira því tengt. Mörg landbúnaðarvara sem framleidd er á Íslandi er vistvæn eins og fram kemur. Í auknum mæli hafa bændur og framleiðendur landbúnaðarvara fengið vistvæn vottorð. En lífræni þátturinn er mun strangari og það þarf að fara eftir mun strangari fyrirmælum þegar um lífræna framleiðsluvöru er að ræða. Nokkur býli hér á landi sem hafa sérhæft sig hvað þetta varðar. Á svæðinu í Mýrdal má t.d. nefna Pétursey þar sem framleidd er mjólk og kartöflur. Í Skaftholti í Gnúpverjahreppi er framleiðsla á grænmeti og fleiri lífrænum vörum. Eins hafa íbúar á Sólheimum í Grímsnesi náð býsna langt í þessum efnum, einnig á Dyrhólum í Mýrdal og síðan á Neðra-Hálsi í Kjós og Vallanesi á Héraði. Ég vonast til þess og treysti í raun formanni landbn. til að afgreiða þessar tvær þáltill. á þessu þingi. Áhugi okkar flm. er mikill á að hrinda þessum málum í framkvæmd og ég trúi því og treysti, þar sem virðulegur form. landbn. er nú nýstiginn niður úr forsetastóli, að hann bretti upp ermar í landbn. og afgreiði þessar tvær tillögur.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara ítarlega út í umræðu um þessa tillögu. Ég held að það sé fagnaðarefni að þingmenn hugsi á nýjum nótum. Mér er það sérstakur fögnuður, eftir að hafa hlustað hér á gamaldags spólur Alþfl. sem fluttar voru hér í gær og mér finnst reyndar að beri að úrelda sem allra fyrst og taka úr hugskoti þeirra, að verða líka vitni að því jákvæða, þ.e. að hér hefur upp rödd sína hv. þm. Gísli S. Einarsson, 5. þm. Vesturl., og flytur málefnalega tillögu og ræðir málefnalega um íslenskan landbúnað. Láti guð gott á vita að þeir séu á réttri leið í sinni baráttu. Ég er í engum vafa um að hv. þm. og þeir sem þessa tillögu flytja með honum eru að vitna um það sem er að gerast um víða veröld, að fólkið vill flýja frá neyslu á matvælum sem standast ekki nútímakröfur, þar sem hormónar, alls konar lyf og stórbúskapur gerir það að verkum að það eru ekki vörur sem standast nútímakröfur og jafnvel að læknisfræðin vitnar um að það beri að gera þetta öðruvísi. Það er t.d. athyglisvert að landlæknir Íslands, Ólafur Ólafsson, hefur beðið um að fá að koma með prófessor og doktor með sér á fund landbn. til þess að segja nefndinni frá því hversu frábærar vörum við eigum, hversu hollt lambakjöt við höfum upp á að bjóða. Það stóð til að þetta færi fram í fyrramálið en því miður verður að fresta því en það verður tekið fyrir sem allra fyrst á fundi. En þetta segir mikið um það sem hv. flm. hefur sagt um málið og það sem fleiri og fleiri Íslendingar eru að átta sig á, að við eigum dýrmætan landbúnað sem kannski vegna þeirrar bylgju sem um heiminn fer um gæði vörunnar og hollustu,veldur því að við stöndum fremstir meðal þjóða og eigum á nýjan leik mikla möguleika hvað okkar afurðir varðar. Ég er ekki í vafa um að einhverra ára þróun þurfi til þess að það skili því sem þarf, en mér finnst að við séum á réttri leið. Ég get aðeins lofað því einu hvað landbn. varðar að hún fagnar báðum þeim málum sem hér hefur verið talað fyrir og mun vinna að þeim málefnalega. Hv. þm. talaði um að málið þyrfti að fara til sjútvn. einnig. Það held ég að sé sjálfsagður hlutur og þá yrði það hlutverk landbn. að senda það þangað til umsagnar og reyna að ná niðurstöðu í þessum málum fyrir vorið.

Herra forseti. Ég vil þakka umræður og viðbrögð hæstv. ráðherra Guðmundar Bjarnasonar og hv. þm. og meðflutningsmanns, Ísólfs Gylfa Pálmasonar og einnig hv. formanns landbn. Guðna Ágústssonar, varðandi framsetningu og afgreiðslu þessa máls sem til umræðu er. Þar hafa menn lýst því yfir að þeir vilji leggja hönd á plóginn um framgang þessara mála. Ég vil aðeins nefna vegna þeirra orða sem féllu í tilefni umræðunnar sem átti sér stað um búnaðarlög og fór fram hér áðan, að ég tel að þeir sem þar töluðu margir hafi gert sig seka um að fara út í fornháttaruppgröft og þar átti hv. þm. Guðni Ágústsson ekki síður hlut að máli. Herra forseti. Ég ítreka nauðsyn á því að koma á vottun allrar íslenskrar matarframleiðslu frá haga í maga, ef þannig mætti að orði komast, hvað varðar landbúnað og frá miðum og í maga þegar rætt er um sjávarfang. Ég vil að lokum þakka meðflutningsmönnum mínum að þessu máli góð ráð og ábendingar við vinnslu tillögunnar um framleiðslu íslenskra matvæla á forsendum sjálfbærrar þróunar. Ég vil einnig þakka það, herra forseti, að tillögur þær sem ég hef flutt um fráveitumál og mengunarmál hafa hlotið framgang hjá hæstv. núv. og fyrrv. umhverfisráðherrum. Það er mikið mál og ég sé ástæðu til þess að fagna því og þakka fyrir það. Ég mælist svo aftur til þess að málið hljóti þá afgreiðslu sem hér hefur verið rætt um, herra forseti.

Herra forseti. Gildandi jarðalög eru að stofni frá árinu 1976 og bera þess merki að umhverfi í búskap var þá með allt öðru móti en er nú. Meginkjarni laganna er sá að varðveita í byggð við óbreytta búskaparhætti allar þær jarðir sem byggðar voru og stundaður var hefðbundinn búskapur á árið 1972. Til þess að auðvelda þetta voru settar ýmsar takmarkanir á frjálsri ráðstöfun bænda á jarðeignum sínum. M.a. þurfa þeir áður en þeir ráðstafa jarðeignum sínum að fá leyfi jarðanefnda, ekki bara til þeirrar ráðstöfunar sem þeir hyggja á til einkanota, svo sem eins og til byggingar orlofshúsa eða sumardvalarheimila eða í aðra þágu ferðaiðnaðar á þeirra eigin vegum, heldur er þeim líka óheimilt, án samþykkis nefndarinnar, að skipta jörðum sínum meðal erfingja eða ganga frá ráðstöfun til erfingja á jörðum sínum, og þeim er óheimilt að taka jarðir til annarra nota í sölu heldur en til hefðbundinna búskaparnota nema með samþykki jarðanefnda. Þá þurfa jarðanefndir einnig að samþykkja þann aðila sem hugsanlega vill kaupa bújörð af bónda og geta þá gert kröfu til þess að bújörðin verði ekki nýtt til annars en til hefðbundins búskapar. Og því miður, virðulegi forseti, eru ýmis dæmi um geðþóttaákvarðanir jarðanefnda í þessum efnum. Þær geta hafnað frjálsri ráðstöfun bónda á bújörð sinni án þess að þurfa að rökstyðja þá höfnun og jarðanefndir hafa líka í hendi sér mjög víðtækt vald til að ákveða hvaða einstaklingur má kaupa jörð af bónda sem vill selja jörðina. Dæmi eru einnig um að jarðanefnd hafi beitt sér gegn vilja jarðeigenda um ráðstöfun á jörð hans án þess að þurfa að skýra frá því eða rökstyðja þá ákvörðun sína með fullnægjandi hætti, þ.e. afgreiðslu sem ekki samrýmist stjórnarskipunarlögum eins og þau eru í dag og er ekki langt að minnast þess að upp kom dæmi um slíkt norður í landi sem hæstv. umhvrh. þurfti að hafa afskipti af og breyta ákvörðunum jarðanefndar. Bændur búa við allt annað umhverfi nú en árin 1972--1976. Af hálfu ríkisvaldsins hefur m.a. verið gert sérstakt átak til þess að skera niður hefðbundinn búskap á jörðum, fækka sauðfé o.fl. og koma þannig til móts við þau sjónarmið að hefðbundinn búskapur væri stundaður á allt of mörgum jörðum og í allt of miklum mæli. Þessi gömlu lagaákvæði í jarðalögunum frá 1976, sem torvelda það að bóndi geti annaðhvort sjálfur eða með ráðstöfun til þriðja aðila tekið upp á jörð sinni aðra búskaparhætti en hefðbundna, standa að sjálfsögðu gegn þeirri stefnu sem rekin hefur verið, m.a. af stjórnvöldum í landbúnaðarmálum á undanförnum árum. Frv. þetta er flutt til þess að auka sjálfræði bænda og frelsi þeirra um ráðstöfun sinna jarðeigna, hvort heldur er til eigin nota, svo sem til byggingar orlofshúsa og sumardvalarstaða og til ferðaþjónustu, eða til að ráðstafa til erfingja sinna eða í þriðja lagi með því að selja þeim sem kaupa vill án afskipta þriðja aðila eins og jarðanefndar. Það er megintilgangur frv. Frv. var flutt á 120. löggjafarþingi, þ.e. ekki í fyrra heldur í hittiðfyrra og var þá sent til umsagnar og fékk mismunandi umsagnir, sumar mjög jákvæðar, m.a. vestan af Vestfjörðum, en aðrar neikvæðari. Frv. er nú flutt í óbreyttum búningi frá því sem þá var. Þá gerði ég mjög ítarlega grein fyrir meginefni frv. í framsögu. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það hér og nú þegar það er flutt í annað sinn en óska eftir því, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og til hv. landbn. Jafnframt óska ég eftir því að landbn. taki efnislega afstöðu til frv., enda benda umsagnir sem nefndin fékk í þá átt að talsverður vilji sé til þess að þessum gömlu ákvæðum verði breytt og bændur fái auknar heimildir til að ráðstafa jörðum sínum til þeirra nota sem þeim sjálfum eru best þóknanlegar og ráðstafa þeim jafnframt í sölu þannig að þeir fái sem mestan arð af sölunni. Það hvílir víst nóg af erfiðleikum á bændastéttinni í dag að ekki sé verið að tamarka það að bændur geti nýtt bújarðir sínar til þeirra þarfa sem þeir álíta sjálfir réttastar og bestar eða koma í veg fyrir að þeir geti selt jarðir sínar hæstbjóðanda á því hæsta verði sem fyrir þær fæst, auk þess sem það er mjög óeðlilegt að einhver nefnd aðila heima í héraði geti valið eða hafnað bjóðendum í jörð eins bónda, þ.e. ákveðið hver má kaupa og hver má ekki kaupa, hvað þá ef slík nefnd, eins og jarðanefnd, virðist fara eftir geðþóttaákvörðunum án þess að rökstyðja sína niðurstöðu eins og önnur stjórnvöld.

Hæstv. forseti. Aðeins örstutt innlegg af minni hálfu varðandi umræðu um frv. um breytingu á jarðalögum, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson mælir fyrir. Ég er algerlega sammála hv. þm. um það sem kom fram í máli hans sem rökstuðningur fyrir þeim breytingum að tímabært sé orðið að endurskoða ýmsa þætti í þeirri löggjöf. Jarðalögin eru sett, eins og hv. þm. nefndi, við allt aðrar aðstæður en nú ríkja í landbúnaði. Ég hef fundið og rekið mig á það í nokkrum tilvikum þann tíma sem ég hef setið í landbrn., að þar er ýmislegt barn síns tíma, ef orða má svo, og taka þarf á með öðrum hætti en lögin gera ráð fyrir. Ég hef þess vegna ákveðið að setja heildarendurskoðun í gang á þeim lögum, og einnig um Jarðasjóð og jarðeignir ríkisins þannig að allt sé tekið undir. Ég játa að ég hef ekki lesið þetta frv. í smáatriðum, en vafalaust er hér bent á fjölmarga þætti sem mundu koma fram við slíka heildarendurskoðun. Ég ætla aðeins að segja að ráðuneytið hefur alla jafna reynt, og ég hygg að svo sé þó sjálfsagt megi finna aðra afgreiðslu mála í einstökum tilvikum, að samþykkja fljótt og vel breytingar sem óskað er eftir þegar bændur vilja leysa ákveðna hluta jarða sinna undan hefðbundnum landbúnaðarnotum og setja þá t.d. undir sumarbústaðalönd eða annað slíkt. Þetta er bara eins og þróun tímans gefur í skyn og leiðir af sér. Við vitum líka um stóraukinn áhuga bæði hjá bændum og fjölmörgum þéttbýlisbúum að fá land til uppgræðslu hvort heldur til landgræðslu eða skógræktar, og auðvelda þarf aðgang að slíku landrými. Byggingar- og skipulagslög sem voru samþykkt á seinasta þingi voru með nokkuð ströngum ákvæðum um framkvæmdaleyfi fyrir ýmsum slíkum verkefnum og tekið var á því að nokkru við breytingu á þeim lögum áður en þing fór í jólahlé. Það mál er í frekari skoðun í reglugerð þannig að huga þarf að því að það sé heldur ekki takmarkandi á þau verkefni sem vilji er til að vinna og allir eru sammála um að nauðsynlegt sé að vinna þó að leikreglum sé auðvitað fylgt eins og um náttúruvernd, mat á umhverfisáhrifum og gætt sé að öðrum slíkum þáttum á eðlilegan hátt. Ég vil aðeins segja, hæstv. forseti, að tímabært er að hefja endurskoðun á þessari löggjöf og það hef ég ákveðið að gera í ljósi ýmissa atburða á undanförnum vikum og mánuðum og hér er vafalaust hreyft einhverju af því sem þar þarf að taka á.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra undirtektir hans við frv. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að nauðsynlegt er að endurskoða jarðalögin í heild. Þar eru ýmis mjög flókin umfjöllunarefni, t.d. eins og ákvæði IV. kafla laganna um forkaupsrétt sem kostar talsverðan tíma í endurskoðun og ekki verða endurskoðuð nema af mjög færum lögfræðingum. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir því í frv. eða ekki er gerð tillaga um frekari breytingu laganna en kveður á um í lagagreinunum sjálfum, en gert er ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða að ráðherra ljúki heildarendurskoðun jarðalaganna fyrir 1. okt. 1998. Þau atriði sem frv. vísar að eru hins vegar tiltölulega einföld og varða t.d. samræmingu þessara laga við stjórnsýslulög. Ekki er gert ráð fyrir að afnema jarðanefndir heldur að draga úr valdi þeirra og skylda jarðanefndir t.d. til að afgreiða erindi innan tilskilins frests sem mikill misbrestur hefur verið á að þær hafi gert þannig að kaupendur og seljendur jarða hafa þurft að bíða mánuðum og jafnvel missirum saman í óvissu um hvort samningar þeirra um jarðakaup og jarðasölu fengju að standa eða ekki. Þetta er mjög óeðlilegt miðað við nútímastjórnsýsluhætti og þess vegna er gerð tillaga um það í frv. að jarðanefnd verði að fella úrskurð innan tilskilins tíma, ella skuli samningar standa. Þá hefur einnig vantað ákvæði í jarðalögin um að niðurstaða jarðanefndar skuli vera rökstudd, þ.e. að jarðanefnd skuli gera grein fyrir niðurstöðu sinni og rökstyðja hana en krafa til þess er ekki gerð í núgildandi jarðalögum sem hefur valdið því að jarðanefndir hafa fellt mjög umdeilanlega úrskurði um jarðaviðskipti, m.a. nýverið norður í landi, eins og ég ræddi um áðan, sem hafa nánast falist í einni setningu, þeirri að jarðanefnd hafni því að bóndinn fái að selja þeim aðila sem hann vill selja og sá sem vill kaupa fái að kaupa á því verði sem samið hefur verið um. Punktur. Þá er líka gert ráð fyrir því að jarðanefnd hafi ekki vald til að skikka bónda til að selja einum tilteknum aðila ef sá aðili er ekki sá hinn sami og bóndinn óskar eftir að selja sína jörð eða hefur náð samningum við. Þetta eru allt saman ákvæði sem mjög tímabært er að breyta til bóta og til aukinna réttinda fyrir bændur landsins. Ég tel ekki ástæðu til að bíða með þær breytingar eftir heildarendurskoðun laganna þannig að fleiri dæmi um óeðlileg afskipti jarðanefnda af ráðstöfun bónda af jarðeign sinni komi upp en þegar eru komin upp. Og ég minni enn á það að hæstv. umhvrh. hefur nýlega þurft að hafa afskipti af og fella úr gildi slíkar ákvarðanir sem stórsköðuðu þá aðila sem með frjálsum samningum höfðu náð samkomulagi sín á milli um jarðakaup. Ég tel að þessi atriði í frv. a.m.k. eigi vissulega að geta fengið framgang á þessu þingi því að þau eru tiltölulega einföld og ættu ekki að vera umdeilanleg þó svo heildarendurskoðun laganna bíði betri tíma því að hún er, eins og ég sagði áðan, mjög flókin og þarf sérfróða og lögfróða menn til að koma að ýmsum köflum þar um. Ef lögin halda áfram gildi sínu eins og þau eru koma þau í veg fyrir eða torvelda a.m.k. mjög, að bændur sem ekki eiga möguleika á því að halda áfram hefðbundnum búskap á jörðum sínum svo lífvænlegt sé geti tekið þær jarðir að hluta til eða öllu til annarrar og ábatasamari notkunar eða þá að þeir geti fengið sannanlegt markaðsverð fyrir jarðir sínar og náð hagstæðum samningum ef þeir kjósa að selja. Það er mjög óeðlilegt þegar verið er að þrengja að hefðbundnum búskap bænda, að beita þá slíkum reglum sem koma í veg fyrir að þeir geti nýtt sér eignir sínar til fullnustu, eins og allir aðrir þjóðfélagsþegnar geta gert án afskipta ríkisvaldsins. Þeim fyrirmælum laga á að eyða þannig að íslenskir bændur geti ráðstafað eignum sínum með sama frjálsa hætti og allir aðrir landsmenn geta gert í dag með þær eignir sem þeir hafa annaðhvort til rekstrar eða til sölu.

Herra forseti. Ég flyt þessa þáltill. sem hér liggur fyrir ásamt hv. þm. Stefáni Guðmundssyni. Hún er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera tillögu um hvernig megi efla sauðfjárbúskap í jaðarbyggðum þar sem beitilönd eru vannýtt.`` Herra forseti. Eins og kemur fram í grg. með þáltill., og komið hefur verið inn á hvað eftir annað í umræðunni um landbúnaðarmálin í dag, er skemmst frá því að segja að sauðfjárrækt á Íslandi hefur átt óskaplega undir högg að sækja hin síðari ár. Það liggur alveg fyrir að engin stétt Íslendinga, enginn starfshópur Íslendinga hefur mátt þola slíkar tekjuskerðingar eins og sauðfjárbændur á þessum áratug. Það er oft haft við orð að í byrjun áratugarins hafi tekist að ná þjóðarsátt og allir Íslendingar hafi fórnað miklu til að ná jafnvægi í efnahagsmálum. Það er hverju orði sannara að menn lögðu heilmikið af mörkum, en þó liggur fyrir að tekjuskerðing engra stétta er neitt álíka þeirri sem sauðfjárbændur hafa tekið á sig. Sú ákvörðun var tekin að gerbreyta styrkjum til landbúnaðarins, útflutningsbætur á sauðfjárafurðir voru í einu vetfangi felldar niður. Það liggur fyrir, eins og ég sagði áðan, að tekjur sauðfjárbænda hafa rýrnað verulega mikið og eins og horfir eru þeir sú stétt sem er langsamlega fátækust Íslendinga. Í umræðum í dag, herra forseti, var einmitt minnst á sauðfjárræktina, stöðu hennar og þau miklu vandræði sem af því hlutust þegar niðurgreiðslurnar á útflutningsbætur voru felldar niður og það er rétt að fara yfir það nokkrum orðum. Útflutningsbæturnar hófust 1956, í litlum mæli að vísu, og var mesta aukningin í þeim á árunum 1962--1964. Þær voru óskaplega miklar og miklir fjármunir sem fóru í þær. Það verður að segjast eins og er, og ég tel það liggja alveg fyrir, að einmitt sá stuðningur við landbúnaðinn sem þá var stundaður, er skólabókardæmi um hvernig við eigum ekki að styðja landbúnað. Það er rétt sem kom fram hjá mörgum ræðumönnum í dag að það er skólabókardæmi um að við eigum ekki að styðja landbúnaðinn á þann veg. Ég ætla ekki frekar en aðrir ræðumenn í dag, sem hafa rætt um landbúnaðinn, að segja hver sé sekur í því máli en það eru eflaust allir stjórnmálaflokkar og ekki síður bændur vegna þess að bændur létu þessa aðferð yfir sig ganga og þótti harla góð meðan á því stóð. Ég lét reikna fyrir mig hvað útflutningsbætur á sauðfjárrækt næmu háum upphæðum á árunum 1956--1990, á verðlagi haustsins 1997, og útkoman var rúmir 42 milljarðar kr. Þetta er óhemjumikið fé en verst af öllu er að þessi aðferð skilaði bændum engu. Þegar hætt var við útflutningsbæturnar var staða markaðsmála sauðfjárræktarinnar þannig að ekki var til markaður fyrir einn einasta lambaskrokk, ekki einu sinni eina kótelettu. Ég vil því einmitt rekja þetta hér vegna þess að þetta eru víti til varnaðar. Þannig á ekki að standa að málum og því miður er það svo að einmitt þessi misheppnaði stuðningur við landbúnaðinn, við sauðfjárræktina hefur orðið til þess að kasta mikilli rýrð á bændur í huga mjög margra. Það er mjög nauðsynlegt að þeir fái risið úr öskustónni því þó þeir beri sameiginlega ábyrgð á þessu miðað við aðra þá verðum við að reyna að finna nýjar aðferðir til að styðja landbúnaðinn og það höfum við verið að gera. Mikill vilji hefur risið upp meðal bænda og sláturhússhafa að reyna að að markaðssetja sláturafurðir, kindakjöt, á erlendum mörkuðum. Að því hefur reyndar aðeins verið unnið sl. tvö, þrjú ár á marktækan hátt. Enda þótt vinnan hafi ekki staðið nema í tvö, þrjú ár er hún þegar að skila okkur umtalsverðum árangri. Ég held það sé rétt um landbúnaðinn eins og allar aðrar atvinnugreinar að þar gildi þumalputtareglan, að það sé helmingi erfiðara að finna markaðinn en að stunda framleiðsluna. Í dag er það þannig að útflutt lambakjöt var að skila bændum nettó 170--180 kr. fyrir kílóið og það eru óskapleg umskipti frá því sem var í byrjun áratugarins þegar útflutningsbótunum var hætt. Ég veit að 177 kr. var greitt hjá Sláturfélagi Suðurlands og eitthvað svipað hjá helstu öðrum útflutningshöfum. Þetta er mjög merkilegt starf og ég tel mig hafa ýmsa vitneskju um að þarna séu gríðarlegir möguleikar fyrir íslenskan landbúnað, einmitt að sækja á útflutninginn. Útflutningurinn er það sem við eigum að treysta á varðandi sauðfjárræktina. Við getum selt þetta magn og menn verða að átta sig á því í þessu sambandi hversu lítið þetta magn er. Það er ekki nema um nokkur þúsund tonn að ræða. Ef við fáum það viðurkennt sem við höfum ástæðu til að ætla að muni takast þótt það geti tekið mörg ár að kjötið verði viðurkennt sem ,,gourmet-fæða``, ef við komumst í þá verðflokka sem við vitum að eru á slíku kjöti, ætti þetta að geta staðið þannig að í framtíðinni ef okkur tekst að efla sauðfjárræktina og pössum upp á að hún deyi ekki, að hún geti staðið sjálfbær. Við getum líka horft á það sem er að gerast. Til allrar hamingju eru í gangi miklar framfarir í landbúnaði á Íslandi. Mikið kynbótastarf hefur verið bæði í svínarækt og í kjúklingarækt og það er að skila okkur verulega lægra verði í kjötafurðunum. Það er þegar komið fram í svínaræktinni og mun koma fram í kjúklingaræktinni á næstu árum. Það er því full ástæða til að ætla að innanlandsneysla á kindakjöti muni halda áfram að lækka. Hún hefur farið lækkandi. Ýmsar neysluvenjur ráða því en það er líka verðlagningin sem ræður því. Við getum alveg búist við því að sú þróun haldi áfram og ef sauðfjárrækt á Íslandi á að geta haldið velli og staðist þá er það útflutningurinn sem mun verða á næstu öld aðalstoð hennar og stytta og engin fjarstæða að horfa svo til hlutanna. Með flutningi þessarar þáltill. viljum við flm. vekja athygli á því að ástæða sé til að styrkja jaðarbyggðir landsins og þar er það sauðfjárræktin sem stendur undir því, þar eru möguleikarnir til þess. Sauðfjárræktin gefur möguleika til þess að búa á mjög afskekktum stöðum Íslands, bæði fram til dala og á útnesjum. Við vitum að mjög víða er gróðurfar þannig að beit er vannýtt, sérstaklega á þessum jaðarbyggðum. Það er mjög vandmeðfarið, herra forseti, að skilgreina nákvæmlega hvar það er sem við getum og eigum að efla þessa byggð og það þarf að vanda sig mjög við það. En það er ástæða til að gera það vegna þess að við sjáum það að byggð á Íslandi eru á miklu undanhaldi, því miður. Allir viðurkenna að þetta sé svo og enginn þrætir fyrir það. Við flm. erum þess fullvissir ef við getum ekki stoppað flóttann úr jaðarbyggðunum þá gerist ekkert annað en að eyðing byggðanna heldur áfram, víglínan um byggðirnar færist bara nær og nær nýjum byggðum. Ef sveitirnar leysast upp, ef sveitirnar fara í eyði, eru þéttbýliskjarnarnir og þorpin í nágrenni þeirra í verulegri lífshættu. Það má líta á eyðibyggðirnar ekki ósvipað og við lítum stundum á uppblásturinn á jörðinni sjálfri og þeir sem eru að fást við uppblásturinn og reyna að stoppa gróðureyðinguna kunna sín ráð til þess. Þeir nota þau ráð eins og allir þekkja að þeir gróðursetja þar einmitt þær jurtir sem hafa hvað sterkast rótarkerfið og mestu möguleikana til að stoppa þessa eyðingu. Ég tel, herra forseti, að það sé nákvæmlega það sama sem á sér stað til að stoppa eyðingu byggðanna. Þar verði einmitt að reyna að skjóta þeim rótum sem duga og það liggur alveg fyrir og allir vita að þeir sem hafa sterkastar ræturnar til byggðanna eru einmitt bændurnir. Þeir sem nýta landið. Það eru þeir sem hafa langsamlega sterkustu böndin til þessara byggða og starf þeirra og vinna er langlíklegust til að standast þá miklu þróun sem á sér stað, þennan mikla flutning manna yfir á einn þéttbýliskjarna sem hrjáir okkur Íslendinga ekkert síður en svo margar vestrænar þjóðir. Í greinargerðinni sem hér fylgir bendum við á ýmislegt sem er þess valdandi. Við bendum á þá möguleika sem við eigum. Við bendum á að víða eru til staðar fjárfestingar sem til þurfa, víða eru til ónýtt ræktuð lönd, víða eru til bæði útihús og íbúðarhús, og síðast en ekki síst er til í sveitum landsins gríðarlega mikil og verðmæt þekking á meðferð sauðfjár. Það er sú þekking sem við verðum að passa upp á að nýta og láta ekki fara forgörðum. Eins og ég sagði í upphafi hef ég mikla trú á því og tel mig geta fært fyrir því rök að landbúnaður, sauðfjárrækt, á heilmikla möguleika á að standast tímans tönn á næstu áratugum og á næstu mannsöldrum vegna þess að verið er að framleiða alveg sérstaka vöru. Þess vegna er mjög þýðingarmikið að koma til hjálpar þessum sveitum, þessum bændum, styrkja þá sem hafa orðið fyrir mestum áföllum á þessum áratug og hjálpa þeim að komast yfir erfiðasta hjallann. Ef það tekst er alveg víst að við munum ná nýjum og meiri árangri í að markaðssetja þessa vöru. Það skiptir öllu máli nú þegar svo er hart á dalnum einmitt hjá sauðfjárbændum að þeim sé hjálpað, þeir séu styrktir þannig að þeir eigi möguleika á að lifa af og landbúnaðurinn, sauðfjárræktin, haldi velli og geti starfað um komandi tíma.

Herra forseti. Ég færi hv. þm. þakkir fyrir vandaða ræðu. Í máli hans kom greinilega fram umhyggja hans gagnvart miklu vandamáli. Það eru jaðarbyggðirnar, sauðfjárbændurnir og þessi atvinnugrein sem hefur átt undir högg að sækja. Ég er sammála því að vitaskuld á að skoða möguleika jaðarbyggða þar sem beitilönd eru vannýtt eða betri skilyrði eru til að stunda sauðfjárbúskap en annars staðar. Við þekkjum slík svæði hér á landi. Eina atriðið sem ég vildi gera athugasemdir við í ræðu hans er hófleg bjartsýni hans um útflutningsmöguleika á kindakjöti á næstu árum. Ég er ekki svo bjartsýnn með það. Eins og aðrir er ég sammála um sérstöðu vörunnar, þetta hefur verið reynt áður. Mér finnst ekki rétt þegar við erum að taka á vandamálum sauðfjárbúskapar, sem við þurfum að ræða, og skapa þeim möguleika til að hafa góða afkomu, að gefa í skyn að hægt sé að leysa þetta auðveldlega með aukinni framleiðslu. Það voru að vísu ekki orð hv. þm. en það var gefið nokkuð í skyn að þarna væri vannýttur og óskoðaður möguleiki. Ég lít ekki svo á. Það eru kannski aðrar leiðir sem koma frekar til styrkingar, aðrir þættir í landbúnaði sem mundu e.t.v. skila meiru, eflingu smærri byggðanna í kringum þessa staði. Það er allt til umræðu þannig að ég held að það verði að skoða þetta í dálítið víðara samhengi en hv. þm. lagði upp með. Þó svo ég deili með honum áhyggjum hans af þessu held ég samt að það verði að leita fleiri ráða en að ganga út frá því að við getum á næstu árum auðveldlega stundað útflutning á kindakjöti. Það er torsótt leið þótt ekki sé hún útilokuð.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að auðvitað þarf að leita mjög margra leiða til að styrkja byggðina en á jaðarsvæðunum er sauðfjárræktin grunneiningin. Hún er grunneiningin og ef grunnurinn er ekki til staðar, styrkjum við ekki neitt. Ef sauðfjárbændur gefast upp í starfi sínu er ekkert að styrkja. Hins vegar vil ég segja um útflutning á landbúnaðarafurðum, sauðfjárafurðum, að það hefur ekki verið reynt áður. Það er rangt. Ég fór yfir það í ræðu minni að þær tilraunir voru dæmdar til að mistakast. Ríkið sá um það, fól einum aðila að selja, hann fékk sölulaun og ég ætla ekki að rekja það neitt. Þessi vara var gefin í stórum stíl. Þetta var selt í heilum skrokkum. Þetta var einmitt aðferðin sem á ekki að nota. Það eru aðeins tvö, þrjú ár síðan menn fóru að stunda útflutning á lambakjöti, síðan bændur, framleiðendur, fóru að stunda þennan útflutning. Ég fullyrði, herra forseti, að árangur þessara aðila er stórkostlegur miðað við það hvernig við stóðum að þessu áður. Ég hef aldrei sagt og mun aldrei segja að það verði auðvelt. Ég er alveg viss um að það verður erfitt eins og öll markaðssetning á allri vöru. Ekki munu allir dagar verða sigurdagar heldur munu verða þar mikil vonbrigði á milli eins og gengur. En það er í því ákveðin mikil von að þetta eigi að vera hægt og við skulum ótrauðir styðja framleiðendurna til að reyna þetta og leggja sig alla fram því það skiptir öllu máli að framleiðendurnir sjálfir standi að þessum hlutum.

Herra forseti. Ekki vil ég nú gera of lítið úr vonum hv. þm. varðandi útflutning á kindakjöti og víst er það rétt að vitaskuld er allt öðruvísi staðið að þessu núna en var á árum áður og þarf ekkert að hafa mörg orð um það. En það er eitt lögmál sem gildir í þessum fræðum og það er að enginn vandi er að framleiða vörur en það er mikill vandi að selja. Margir hafa brennt sig á þessari einföldu staðreynd og ekki hvað síst við Íslendingar á mörgum sviðum. Við teljum að þegar við séum búin að framleiða góða vöru sé auðvelt að selja hana. Það er ekki svo. Það er mjög erfitt að selja landbúnaðarvörur alls staðar í heiminum, það eru heldur ekki ný sannindi. Vitaskuld fylgja hjá mér eins og hjá hv. þm. góðar óskir til þeirra bænda og framleiðenda sem standa í þessu og ég gleðst yfir hverjum sigri á því sviði. Hins vegar vara ég við því að ofmeta stöðuna þó ein og ein sala takist og þó við vitum að við séum með góða vöru í höndunum. Þetta er mjög erfitt. Þetta hefur yfirleitt ekki gefið tekjur og ég er ekki að tala um hér á landi heldur erlendis. Ég endurtek enn og aftur og hv. þm. tók undir það að þetta þarf að skoða í víðara samhengi en e.t.v. einungis aukningu á sauðfjárframleiðslu og við erum alveg sammála í þeim efnum. Þarna þarf að koma til margþætt stefna. Hluti af því verður vitaskuld stuðningur við markaðssetningu á kindakjöti en einungis hluti af þeirri aðstoð sem er nauðsyn.

Herra forseti. Ég tók það fram í framsöguræðu minni að mér væri fullkunnugt um að í þessum málum gilti þumalputtareglan, eins og hjá öllum öðrum framleiðendum, að eflaust væri a.m.k. helmingi erfiðara að selja en framleiða. Kannski er það miklu meira. Ég vil hins vegar benda á að á örskotsstund, tveim, þrem árum hefur þó tekist að skila í útflutningi 180 kr. á kg nettó fyrir bóndann. Ég vil benda á, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, að víða eru fjárfestingarnar ónýttar, beitarlöndin, þekkingin, útihúsin, ræktaða landið o.s.frv. Það er því um það að ræða að mjög fátækt fólk með mjög tekjulág bú, að jaðaráhrifin, þ.e. ef það getur bætt tekjur sínar getur það haft umtalsverð áhrif og úrslitaáhrif á hvort menn lifa af þessa miklu þrengingartíma eða ekki. Þess vegna er þessi tillaga flutt til að reyna að koma til móts við þá og til að hjálpa til við að mönnum takist að lifa þetta af.

Herra forseti. Það er svo merkilegt til þess að hugsa að þegar maður veltir fyrir sér stöðu sauðfjárbænda á Íslandi, þá eru lífskjör þeirra nú í lok aldarinnar sennilega verri en þau hafa nokkurn tíma verið á öldinni. Ég rökstyð það með því að lífskjör eru ekki bara þau kjör sem menn hafa á hverjum tíma heldur eru lífsjör líka það hvernig mönnum líður, hvernig þeir hafa það og hvaða tekjur menn hafa miðað við aðra. Ég er alveg sannfærður um að ef við berum saman kjör sauðfjárbænda í dag við það sem var fyrir 50 eða 60 árum, þá var staða þeirra í þjóðfélaginu miklu betri og miklu sterkari en hún er núna. Núna er veruleikinn sá að þetta er í raun sú stétt manna sem hefur fórnað mestu fyrir þær lífskjarabreytingar sem hafa verið að ganga yfir í íslenska þjóðfélaginu. Og það er mjög alvarlegt umhugsunarefni ef við ekki tökum á þessu máli af fullri alvöru. Ég segi fyrir mitt leyti, herra forseti, að ég gef ekkert fyrir almennt tal um að menn vilji taka á vanda bænda og jaðarbyggðanna, ekkert. Spurningin er: Hvað vilja menn gera? Hverju vilja menn kosta til að styrkja stöðu þessa fólks, ekki síst sauðfjárbænda á litlum búum í jaðarbyggðunum sem lifa við afskaplega slæm, svo ég segi ekki niðurlægjandi lífskjör, hreint út sagt? Hvað vilja menn gera til að styrkja stöðu þeirra og þá á kostnað annarra, þ.e. þeirra sem betur hafa það? Það gerist ekki öðruvísi. Eru menn tilbúnir til að gera eitthvað í þeim efnum? Eru menn tilbúnir til að láta þessa bændur, þessi svæði hafa forgang? Eru menn tilbúnir til að segja: Svæðin t.d. Mið-Mýrar, Dalir, Vestfirðir, Skaginn, Norður-Þingeyjarsýsla, hluti Austurlands eiga að hafa forgang umfram önnur svæði? Ég svara þeirri spurningu þannig, herra forseti, að þau eigi að hafa forgang. Ég tel að það ætti að gera að því er varðar stuðning hins opinbera hvernig svo sem hann birtist, þá eigi hann að koma fyrr inn á þau svæði en önnur, svo lengi sem hann er til. Ég held líka að það sé stórkostlega mikið álitamál hvort nokkur rök eru fyrir því að hneppa það fólk sem býr á þeim svæðum í framleiðslufjötra þó að það eigi við um aðra. Ég held að það eigi að opna þessu fólki meiri möguleika til sölu og framleiðslu á dilkakjöti innan lands og erlendis. Ég tek undir það með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að mér finnst að verulegan kraft og fjármuni eigi að setja í þennan útflutning og ég tek einnig undir með honum að nálgast á málið nákvæmlega eins og hann lýsti því. Þetta er lítið magn í hinum stóra heimi sem menn eru að tala um í þessu sambandi. Hvað er það sem hefur gerst? Fyrir 20 árum eða svo töluðu menn um að eðlilegt væri að miða við að á Íslandi væri vetrarfóðrað sauðfé sennilega yfir 1 milljón kinda. Það væri stefna. Það væri eðlilegt að vera með 1,4 millj. sauðkinda á fóðrum samkvæmt skýrslu Rannsóknarráðs ríkisins sem kom út árið 1977. Þetta voru menn að tala um. Hvað erum við með núna? Erum við með 400--500 þúsund fjár eða svo? Menn sjá því hversu gífurleg breyting hefur átt sér stað. Hún kemur fram í því að þessi hópur þjóðfélagsins hefur tekið á sig lífskjaraskerðingu sem er í raun algerlega ólýsanleg. Þeir sem þekkja eitthvað til í sveitum þekkja þetta sjálfir. Maður finnur það þegar maður fer um þær byggðir hvernig lífskjarahrunið hefur leikið þetta fólk sem einstaklinga. Hvað hefur gerst? Það eru fjögur atriði sem skipta þarna mestu máli. Í fyrsta lagi er það hinn almenni umhverfisvandi, ofbeitarvandinn sem birtist okkur á stórum svæðum og hafði mjög mikla þýðingu. Í öðru lagi fór þjóðin að bera saman verð á þessum vörum við það sem gerðist í öðrum löndum. Í þriðja lagi varð almenn fæðuvalsbreyting og breytt viðhorf til fæðuvals í landinu. Og í fjórða lagi var það sá veruleiki að ríkissjóður hefur ekki takmarkalausa peninga og skera varð niður þann kostnað sem skattgreiðendur höfðu af kerfinu eins og það var. Allt þetta lagðist saman og lagðist eins og ofurfarg á þessa stétt, bændastéttina í landinu, sérstaklega sauðfjárbændur. Ég hef verið þingmaður fyrir Reykjavík um allmargra ára skeið og ég er sannfærður um það eftir umræðum og kynnum mínum af fólki í mínu byggðarlagi, Reykjavík, að verulegur skilningur er á þessum vanda. Það hefur þó verið reynt að slá keilur og atkvæði á því að tala illa um bændur og þar greina menn ekki sundur hvort um er að ræða bjargálna menn eða fátækt fólk. Ég segi alveg eins og er, herra forseti, að ódýr málflutningur af því tagi er fordæmanlegur vegna þess að í rauninni eru menn að setja hlutina upp með öðrum hætti en eðlilegt er. Ég gagnrýni það að það liggur við að í hvert einasta skipti sem talað er um landbúnað, þá rísi menn sjálfvirkt upp til að hjóla í landbúnaðinn í heild og athuga ekki að sá málflutningur, eins og hann hefur verið um landbúnaðinn, bitnar líka á þessu fólki. Ég nefni engin nöfn, enga fjölmiðla, enga hópa í þessu sambandi en ég harma þennan málflutning vegna þess að hann hefur spillt fyrir því að Alþingi Íslendinga geti með eðlilegum hætti tekið á vanda sauðfjárbænda í jaðarbyggðum. Hér er flutt tillaga sem er lítil. Hún segir í raun ekki neitt annað en það að menn vilji gera eitthvað jákvætt í þessum efnum og ég lýsi stuðningi mínum við að eitthvað ákveðið, tiltekið verði gert, ekki bara talað heldur tekið á málinu í alvöru. Þetta fólk sem hefur tekið á sig meiri byrðar af lífskjarabreytingu undanfarandi ára en nokkrir aðrir í samningum um lífskjör sín á skilið að við sýnum því a.m.k. virðingu.

Hæstv. forseti. Ég hlýt sem landbrh. að lýsa ánægju minni með þá umræðu sem farið hefur fram í dag um landbúnaðarmálin og ekki síst nú síðustu mínúturnar í tengslum við þá þáltill. sem hér liggur fyrir vegna þess að ég leyfi mér að skilja það svo, eins og ég reyndar gat um fyrr í umræðum í dag, að lesa mætti út úr þessum umræðum vilja löggjafans til að viðurkenna þessa atvinnugrein sem mikilvæga og enn væri nauðsyn að styðja hana á einn eða annan hátt, þó menn hafi kannski skiptar skoðanir um hvernig, hversu lengi og hversu mikið. En það sjá allir að atvinnugreinin er mikilvæg í mörgu tilliti og ekki síst í sambandi við byggðamál og byggðaþróun. Það er út frá því sem mig langar til að nálgast það mál, sem hér er til umræðu, að ég er sammála flutningsmönnum og hv. frsm. tillögunnar, þegar hann talar um jaðarinn. Jaðarinn er veikastur. Þar eyðist gróðurinn og þar eyðist byggðin og þá er spurning hvernig við styrkjum þann jaðar. Ég er líka viss um að þeir erfiðleikar sem hafa verið í landbúnaðinum á undanförnum árum, breytingar sem þar hafa orðið, samdráttur, tekjuhrun og fólksflutningar hafa ekki bara áhrif á búsetuna í sveitunum eða jaðarbyggðunum eða hvað sem við köllum það, það hefur líka áhrif á búsetuna í þéttbýliskjörnunum um allt land og hefur átt sinn þátt í þeirri byggðaþróun sem við horfum upp á núna og hefur mjög verið til umræðu í þjóðfélaginu á undanförnum vikum og mánuðum. Mig langar líka að geta þess að þegar við hófum endurskoðun á búvörusamningnum hvað varðar sauðfjárræktina síðla árs 1995 viðraði ég þær hugmyndir og bað um að það yrði rætt í upphafi þeirra samninga, hvort menn væru tilbúnir til að mismuna í einhverju eða á einhvern hátt í stuðningi við atvinnugreinina eftir landsvæðum, eftir getu einstakra svæða til að bera ákveðnar atvinnugreinar eða þeim aðstæðum sem menn töldu að væru öðruvísi frá einu svæði til annars. Niðurstaðan varð sú að menn treystu sér ekki í þá mismunun eða í þær aðferðir við stjórnunina og töldu að afar erfitt væri að haga opinberum stuðningi þannig að þeir sem stunduðu sauðfjárrækt ættu ekki völ á sama stuðningi hvar svo sem þeir stunduðu sinn atvinnurekstur. Þetta er því ekki einfalt mál. Ég vil láta það koma fram strax. Ég hugleiði einnig hverju hv. flutningsmenn eru að velta fyrir sér þegar þeir tala um jaðarbyggð. Ég hafði ímyndað mér að það væri þrengri skilgreining en kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, þegar hann talar um Vestfirði, Strandir, Húnavatnssýslu eða hluta af Norðurlandi vestra, Norður-Þingeyjarsýslu, hluta af Austfjörðum, þá er hann náttúrlega að tala um talsvert stóra hluta af landinu sem vissulega eru betur fallnir til sauðfjárræktar en ýmsir aðrir sem ekki hafa verið nefndir, hvorki af honum né mér en menn gætu kannski stundað aðrar atvinnugreinar.  Ég verð líka að taka undir með hv. þm. Ágústi Einarssyni varðandi framleiðslu til útflutnings, þó að sannarlega hafi mjög ánægjulegir atburðir gerst varðandi útflutning á lambakjöti á seinustu missirum og við höfum verið að sjá þar nýja hluti. Staðið er öðruvísi að útflutningi en gert var og verðið í sumum tilfellum að nálgast það sem menn geta kannski sagt viðunandi, en þó tel ég nú samt að það sé enn þá undir því sem þyrfti að vera til að við gætum farið að framleiða fyrir slíkan markað í einhverjum mæli. Það verður að vera breyting á, 160--170 kr. er alls ekki nægjanlegt í því efni. Það þarf meira til. Það er hægt að framleiða fyrir þessar upphæðir eða kannski 200--250 kr. ef um er að ræða tiltölulega lítinn hluta af framleiðslunni, umframframleiðslu í einhverjum mæli, en ef það á að vera meiri hluti eða meginhluti af framleiðslunni hygg ég að verðið þurfi að vera hærra án þess að ég ætli að setja nokkrar krónutölur á þann verðmiða. Þetta er eins og ég sé fyrir mér. Ég fagna því út af fyrir sig að þingið vilji ræða þetta og að landbn. taki málið til sérstakrar skoðunar. Við verðum að styðja þetta eins og hægt er og skoða til hlítar hvað má ná út úr þessum útflutningi --- þegar ég segi styðja er ég ekki að tala um að taka upp útflutningsuppbætur --- en við höfum hins vegar stutt í nokkrum mæli við þá aðila sem hafa lagt áherslu á að byggja sig upp til þess að geta mætt útflutningskröfunum, t.d. í þeim sláturhúsum sem þurfa að leggja í fjárfestingar í því efni. Það er því reynt að koma til móts við þau sjónarmið á einn eða annan hátt. En hér hygg ég að menn séu að tala um öðruvísi aðgerðir og þarf auðvitað að skilgreina það betur, a.m.k. í umfjöllun nefndarinnar ef tillagan fær þar frekari skoðun sem ég tel mjög eðlilegt. Ég vildi aðeins láta þessar hugleiðingar mínar koma fram. Ég er ánægður með umræðuna og efni málsins en ég veit líka að á þessu eru vissir vankantar sem við þurfum að skoða betur.

Virðulegi forseti. Ég verð rétt að segja það eins og er að þessi umræða er býsna ólík því sem hún hefur verið núna um árabil og ber önnur merki með sér heldur en hefur komið fram í ýmsum áherslum, m.a. þeim samningum sem gerðir hafa verið. Það er ekki ætlan mín að vekja upp þá umræðu en kannski má minna á að þegar samið var um þessi mál árið 1991, þá var í rauninni bannað að flytja út dilkakjöt og þegar búvörusamningurinn kom endurskoðaður inn í þingið árið 1995, þá var enn þá þetta harða fyrirkomulag á útflutningsmálum í sauðfjárræktinni að deila öllu upp jafnt sem hefði að sjálfsögðu falið það í sér að engin viðleitni hefði verið til þess að flytja út þessa afurð og allra síst að leita þar að traustum mörkuðum. Ég tek undir það sem kom fram í vandaðri ræðu hv. frsm., að í þessum efnum hafa málefni mjög skipast með öðrum hætti. Þeir aðilar, sem einkum eru þrír, sem flytja á erlenda markaði allt saman í smáum stíl, hafa skilað núna betra verði en áður eru dæmi um um langan tíma og flytja þeir út, eins og menn vita, til Belgíu, Danmerkur og Bandaríkjanna. Það má ekki gleyma því í þessu sambandi að verðlag á markaði erlendis fyrir íslenskt lambakjöt, og það er auðvitað grundvallaratriði, er u.þ.b. 20% hærra en á öðru dilkakjöti. Það er grundvallaratriði að markaðurinn skuli viðurkenna íslenskt lambakjöt sem sérstaka afurð. Þetta er grundvallaratriði. Það hlýtur að vera eftirtektarvert að fylgjast með þeim málflutningi þeirra sem hér hafa talað um áhyggjur af stöðu sauðfjárbænda og þá mikilvægu viðurkenningu sem kemur fram bæði í gildi sauðfjárræktarinnar í jaðarbyggðum og svo í þeim mannlega þætti sem snýr að afkomu þess fólks sem þar býr. Byggðastofnun lét framkvæma afar nákvæma úttekt á kjörum sauðfjárbænda og sú niðurstaða var fengin á tvennan hátt. Þar kom í ljós að síðasta ár var það bágasta fyrir sauðfjárbændur um margra, og áreiðanlega mjög margra, ára skeið. Nærtækasta skýringin í þeim efnum er að frá árinu 1991 drógust fjölskyldutekjur í sauðfjárrækt saman um 46%, hvorki meira né minna en 46%. Sem betur fer skaut það gríðarlega skökku við það sem gerðist annars staðar í þjóðfélaginu, þar sem fjölskyldutekjur höfðu þó aukist frá þessu sama ári. Það er afar þýðingarmikið að menn viðurkenni staðreynd sem þessa. Hæstv. landbrh. skýrði það að ekki hefur verið vilji fyrir því innan bændastéttarinnar að horfa sérstaklega til jaðarbyggðanna. Ég held að það þurfi að láta reyna á það öðru sinni. Það hefur reyndar verið lítill skilningur á þörfum jaðarbyggðanna og má í því sambandi minna á, sem er í nokkru framhaldi af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Ágúst Einarssonar, að á síðasta ári þegar tekin var ákvörðun um að veita umtalsvert fjármagn til skógræktar, þá var farið með þá fjárveitingu í það byggðarlag þar sem skógræktarskilyrðin voru reyndar verri en annars staðar og sauðfjárræktin hafði tiltölulega lítið gildi sem atvinnugrein. Það er ekki að ástæðulausu þótt hv. þm. Ágúst Einarsson hnykki á því að það þurfi auðvitað að horfa til sauðfjárbyggðanna í víðara samhengi. Af þessu er æðigóð reynsla að því er varðar skógræktarstarf á Fljótsdalshéraði sem hefur skilað án nokkurs vafa góðum árangri í sambandi við tekjur og afkomu bænda á Fljótsdalshéraði. Ég hygg að finna megi fyrir því rök að það sem hefur verið borgað fyrir þá starfsemi af opinberu fjármagni sé nokkuð í takt við það sem hefur dregist saman í sauðfjárræktinni á þessu tímabili þannig að full ástæða er til þess að að því sé hugað hvernig farið er með aðrar fjárveitingar í þessu sambandi. Ég orðlengi þetta ekki frekar enda er tími minn búinn. Ég þakka flutningsmönnum fyrir þennan tillöguflutning og vona að umræðan um hann í landbn. skili árangri.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 34/1995, um vörugjald af olíu, sbr. lög nr. 120/1995 og lög nr. 90/1997. Frv. er 358. mál þingsins og er að finna á þskj. 569. Umræðan um vörugjald af olíu eða olíugjald eins og það er yfirleitt nefnt hefur staðið yfir um árabil. Gildistöku laga sem samþykkt voru á árinu 1995 um upptöku olíugjalds hefur í tvígang verið frestað og er nú gert ráð fyrir að þau taki gildi 1. janúar 1999. Ég vil í upphafi máls míns gera í stuttu máli grein fyrir forsögu málsins en hún sýnir að mínu mati að nauðsynlegt er að málið fái rækilega umfjöllun hér á hinu háa Alþingi og þá kannski fyrst og fremst í hv. efh.- og viðskn. svo að endanleg niðurstaða fáist í þessu máli nú á vorþingi. Með lögum nr. 34/1995 samþykkti Alþingi að tekið skyldi upp vörugjald af olíu frá 1. janúar 1996. Í lögunum var kveðið á um að lagt skyldi olíugjald á alla gas- og dísilolíu óháð því til hvaða nota olían væri. Hins vegar voru víðtækar endurgreiðslureglur í lögunum sem fólu í sér að skattyfirvöld skyldu endurgreiða olíugjaldið í þeim tilvikum er olía var nýtt til annarra nota en á skráningarskyld ökutæki. Í framhaldi af setningu laga þessara skipaði ég sérstaka samráðsnefnd sem átti að vera til ráðgjafar um undirbúning og framkvæmd laganna. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar fjmrn., samgrn. og skattyfirvalda, svo og fulltrúar frá helstu samtökum hagsmunaaðila sem upptaka olíugjalds snertir. Samráðsnefndin komst að þeirri niðurstöðu að mjög erfitt yrði að hafa eftirlit með því að endurgreiðslukerfið yrði ekki misnotað og í ljósi þess, svo og upplýsinga um að í Danmörku hefði verið þróaður tæknibúnaður sem gerði litun gjaldfrjálsrar olíu að hagkvæmari kosti en áður, lagði nefndin til að gildistöku laganna yrði frestað um tvö ár og sá tími yrði nýttur til að útfæra hagkvæma litunarleið í stað þeirrar endurgreiðsluleiðar sem lögin kváðu á um. Jafnframt yrði löggjöf um þungaskatt endurskoðuð í því skyni að draga úr undanskotum á skattinum. Með lögum nr. 120/1995 samþykkti Alþingi síðan að fresta gildistöku laga nr. 34/1995 og þar með upptöku olíugjaldsins, til 1. janúar 1998 í samræmi við tillögur samráðsnefndarinnar. Er þessi niðurstaða lá fyrir var í fjmrn. hafist handa við endurskoðun laga nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, með það fyrir augum að styrkja þungaskattskerfið. Frv. þess efnis var lagt fram og samþykkt á vorþingi 1996. Meginatriði breytinganna voru þau að álagning og framkvæmd skattsins að öðru leyti var færð undir embætti ríkisskattstjóra. Teknar voru upp almennar málsmeðferðarreglur skattalaga og reglur hertar hvað varðar m.a. álestrarskráningu, akstursáætlun o.fl. Óumdeilt er að breytingar þær sem gerðar voru á þungaskattinum hafa leitt til þess að stórlega hefur dregið úr undanskotum á skattinum og hafa tekjur Vegagerðarinnar af þungaskatti aukist stórlega frá því að breytingin var gerð. Á vorþingi síðasta árs var síðan á ný lagt fram frv. til laga um breyting á lögum nr. 34/1995. Meginefni þess frv. var að í stað þess endurgreiðslukerfis sem kveðið var á um í lögunum yrði tekið upp olíugjaldskerfi með litun gjaldfrjálsrar olíu. Í frv. var ekki kveðið á um endurskoðun á fjárhæð olíugjaldsins en tekið fram í greinargerð að forsendur gjaldsins yrðu endurskoðaðar fyrir haustþingið. Þetta frv. hlaut hins vegar ekki afgreiðslu úr hv. efh.- og viðskn. þingsins. Þess í stað lagði nefndin fram nýtt frv. sem kvað á um að gildistöku laga nr. 34/1995 skyldi frestað á ný og að þessu sinni til 1. janúar 1999. Það frv. var síðan samþykkt sem lög frá Alþingi, samanber lög nr. 90/1997. Í athugasemdum með frv. hv. efh.- og viðskn. kom m.a. fram að í umsögnum sem borist höfðu frá olíufélögunum hefði komið fram að viðamikið mál sé að taka upp litunarkerfi og sé af þeim sökum lagt til að gildistöku laganna verði frestað. Sl. haust skipaði ég síðan tvær nefndir til að undirbúa upptöku olíugjalds með litun til samræmis við niðurstöður hv. efh.- og viðskn. Önnur nefndin var skipuð fulltrúum fjmrn., samgrn. og ríkisskattstjóra. Þeirri nefnd var ætlað að kanna forsendur og fjárhæð olíugjaldsins og varð nefndinni gert að hafa samráð við samtök helstu hagsmunaaðila sem upptaka olíugjalds snertir einkum. Hin nefndin var skipuð fulltrúum ráðuneytisins, ríkisskattstjóra og olíufélaganna og var þeirri nefnd falið að gera tillögur um hvernig staðið skyldi að framkvæmd olíugjalds hér á landi, m.a. hvað varðar litun gjaldfrjálsrar olíu og eftirlit. Í ljósi þessarar forsögu málsins er rétt að ítreka það sem þegar hefur komið fram að Alþingi hefur nú þegar samþykkt lög sem kveða á um upptöku olíugjalds frá 1. janúar 1999 af allri gas- og dísilolíu til hvaða nota sem hún er. Þessi lög kveða á um að gjaldið skuli endurgreitt þegar olían er nýtt til annarra nota en á skráningarskyld ökutæki. Ljóst er að þessi endurgreiðsluleið þykir ekki lengur raunhæfur kostur og þess vegna verður hið háa Alþingi, auk þess að taka afstöðu til þess frv. sem nú er mælt fyrir, að taka afstöðu til málsins í heild sinni, þ.e. hvort olíugjald verði tekið upp með litun eða hvort endanlega verður fallið frá hugmyndum um upptöku olíugjalds. Þegar litið er til þess tíma sem liðið hefur frá því að lögin um vörugjald af olíu voru upphaflega samþykkt, er mín skoðun sú að brýnt sé að fá niðurstöðu í þessu mikilvæga máli sem fyrst og helst að málið verði endanlega afgreitt nú á vorþingi. Áður en ég vík að tillögum frv. um fjárhæð olíugjalds og um sérstaka gjaldtöku á þyngri ökutæki og um framkvæmd olíugjaldsins að öðru leyti, svo og að niðurstöðum á mati á kostnaði við upptöku litunarkerfis, vil ég gera grein fyrir þeim rökum sem færa má fyrir því að tekið verði upp olíugjald hér á landi. Í greinargerð með upphaflega frv. um gjald á olíu kom fram að megintilgangurinn með upptöku olíugjalds væri sá að tekin yrði upp ný leið til skattlagningar á dísilknúnar bifreiðar í stað þungaskatts vegna mikilla undanskota sem talin voru vera í þungaskattskerfinu. Undanskotin voru talin leiða til verulegs tekjutaps ríkissjóðs og jafnframt talin brengla mjög samkeppnisstöðu aðila í rekstri, skilvísum aðilum í óhag. Það voru ekki síst samtök þeirra sem stunda akstur í atvinnuskyni sem kröfðust þess að tekið yrði upp olíugjald í stað þungaskatts til þess að leiðrétta þá röskun á samkeppnisstöðu sem undanskot á skattinum voru talin valda. Breytingar þær sem gerðar voru á þungaskattskerfinu á árinu 1996 hafa hins vegar leitt til þess að verulega hefur dregið úr undanskotum á skattinum. Stórauknar tekjur af þungaskatti sýna þetta ljóslega en þær má þó reyndar að hluta til rekja til aukningar á akstri. Þessar umbætur í þungaskattinum hafa orðið til þess að dregið hefur úr þeirri brýnu þörf sem á sínum tíma var talin á því að taka upp vörugjald. Eins og vikið er að í greinargerð frv. sem nú er mælt fyrir eru önnur mjög veigamikil rök sem færa má fyrir því að olíugjald verði tekið upp. Fyrst og fremst má þar nefna umhverfissjónarmið. Vægi umhverfismála í hinni pólitísku umræðu hefur aukist mjög á síðustu mánuðum og árum eins og kunnugt er. Nægir í því sambandi að vísa til umræðna sem fóru fram á Alþingi nú fyrir áramótin um niðurstöðu Kyoto-ráðstefnunnar, en talið er mjög brýnt að takmarka og draga úr notkun á orkugjöfum sem valda mengun og má þar kannski fyrst og fremst nefna bensín og olíu. Með því að tengja gjaldtöku við olíunotkun er verið að beina kaupum að sparneytnari ökutækjum sem þar af leiðandi gefa frá sér minna magn koltvísýrings. Olíugjaldið stuðlar jafnframt að því að ökumenn hagi akstri sínum þannig að olíunotkun verði sem minnst og þar af leiðandi dragi úr losun þess efnis. Í öðru lagi er með upptöku olíugjalds í stað þungaskatts stuðlað að því að dísilknúðar fólksbifreiðar verði álitlegri kostur en verið hefur hingað til. Dísilknúnar fólksbifreiðar hafa ekki hlotið jafnmikla markaðshlutdeild hér á landi og í nágrannalöndum okkar og hefur það fyrst og fremst verið rakið til þess hve mikið óhagræði fylgir þungaskattskerfinu, m.a. sökum þungrar greiðslubyrði á gjalddögum og óhagræði við að setja ökumæli í bifreiðar og láta lesa af honum. Samkvæmt upplýsingum FÍB má ætla að olíunotkun dísilbifreiða sé 25--30% minni en bensínbifreiða. Í þriðja lagi má nefna að upptaka olíugjalds leiðir til jafnari dreifingar á greiðslubyrði eigenda þeirra. Þungaskattur af atvinnubifreiðum er í flestum tilfellum greiddur þrisvar á ári, í hvert skipti vegna aksturs fjögurra mánaða í senn. Með því að færa gjaldtökuna yfir í olíuna er stuðlað að jafnari dreifingu á greiðslubyrði eigenda sem þannig bætir rekstrarskilyrði þeirra sem stunda akstur í atvinnuskyni. Loks má í fjórða lagi nefna að enda þótt umbætur hafi verið gerðar á þungaskattskerfinu sem dregið hafa verulega úr undanskotum á þungaskattinum, er ljóst að mjög erfitt er að koma með öllu í veg fyrir slík undanskot. Með upptöku olíugjalds með litun gjaldfrjálsrar olíu verða möguleikar til undanskota hins vegar minni og eftirlit og sönnun vegna brota mun auðveldari en í þungaskattinum. Eitt mikilvægasta atriðið við upptöku olíugjalds er að tryggja að breytingin úr þungaskatti yfir í olíugjald valdi sem minnstri röskun frá því sem verið hefur á annars vegar tekjum Vegagerðarinnar og hins vegar á gjaldbyrði þeirra sem greiða skattinn, annars vegar vegna tekna og hins vegar sem gjaldbyrði skattgreiðendanna. Það er alveg ljóst að mjög erfitt er að tryggja að þessum markmiðum verði náð gagnvart öllum hagsmunahópum. Sú undirbúningsvinna sem fram hefur farið af hálfu fjmrn. og samgrn. og unnin hefur verið í samráði við öll helstu hagsmunasamtök þeirra sem stunda akstur í atvinnuskyni, hefur miðast við að þessi markmið verði tryggð. Ég vil hins vegar leggja á það sérstaka áherslu að ég tel mikilvægt að einstök samtök hagsmunaaðila ásamt Vegagerðinni fái tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum að þegar málið verður tekið til meðferðar hjá hv. efh.- og viðskn. Ljóst er að forsendur hafa breyst verulega frá því að olíugjaldið var upphaflega ákveðið. Þar var fjárhæðin miðuð við að árlegar tekjur af þungaskatti næmu 2,1 milljarði kr., en tekjur af þungaskatti hafa hins vegar aukist mjög frá þeim tíma. Þannig námu þungaskattstekjur ársins 1997 tæpum 3,1 milljarði kr. Eins og ég hef getið um eru tvær meginskýringar á þessari miklu hækkun, annars vegar að akstur dísilknúinna ökutækja hefur aukist og hins vegar hefur mjög dregið úr undanskotum á þungaskatti eftir að breytingar voru gerðar á þungaskattskerfinu. Vegna þessara breytinga, sem orðið hafa frá því að lög sem kváðu á um upptöku olíugjalds voru fyrst samþykkt, var nauðsynlegt að endurmeta allar forsendur fyrir fjárhæð gjaldsins. Við þá vinnu var reynt að meta á nýjan leik hversu mikil dísilolía er notuð á ári hverju á dísilknúin ökutæki, en það skiptir að sjálfsögðu miklu um ákvörðun á upphæð gjaldsins. Einnig var metið á nýjan leik hvaða áhrif upptaka olíugjaldsins hefði á gjaldbyrði einstakra notendahópa miðað við tilteknar forsendur um áætlaða meðalnotkun ökutækja þeirra í dísilolíu. Niðurstaða á þessu endurmati á forsendum olíugjalds var sú að ef tryggja ætti óbreyttar tekjur til vegagerðar með olíugjaldi einu og sér, yrði að hækka gjaldið verulega frá því sem kveðið var á um í lögum nr. 34/1995. Þegar jafnframt er til þess litið að virðisaukaskattur leggst ofan á olíugjaldið og að þeir sem stunda fólksflutninga, t.d. hópferðaleyfishafar og leigubifreiðastjórar, geta ekki fengið skattinn dreginn frá sem innskatt, var það mat fulltrúa fjmrn. og samgrn. að olíugjald sem væri nægilega hátt til að skila eitt og sér óbreyttum tekjum í ríkissjóð frá því sem þungaskatturinn gerir nú, mundi auka gjaldbyrði einstakra hópa greiðenda verulega. Af þessari ástæðu var ákveðið að skoða leiðir til sérstakrar gjaldtöku til viðbótar olíugjaldinu sem tryggja mundi óbreyttar tekjur til vegagerðar og jafnframt raska greiðslubyrði á einstaka hópa greiðenda eins lítið og framast væri unnt. Í því sambandi koma tvær leiðir einkum til skoðunar. Í fyrsta lagi að taka upp fast gjald á ökutæki af tiltekinni þyngd, en slíkt gjald yrði þó óhjákvæmilega að vera nokkuð hátt. Hins vegar að taka upp eða kannski öllu heldur að viðhalda kílómetragjaldi vegna aksturs ökutækja yfir tiltekinni þyngd. Niðurstaðan var sú að sérstök gjaldtaka í formi kílómetragjalds væri sanngjarnari en fast gjald og þar að auki líklegri til þess að draga úr röskun á greiðslubyrði greiðenda og til að tryggja að gjaldtaka tengdist raunverulegu sliti vega. Í frv. því sem nú er lagt fram er lagt til að olíugjald lækki verulega frá því sem upphaflega var ákveðið með lögum nr. 34/1995 eða úr 38,50 kr. á hvern lítra af olíu í 34 kr. á lítrann. Meginástæður þessa voru tvær: Annars vegar var talið að með því að taka upp sérstakt kílómetragjald til viðbótar við olíugjaldið, mætti stýra gjaldtökunni betur þannig að kerfisbreytingin leiddi til sem minnstrar röskunar á gjaldbyrði einstakra greiðendahópa. Í greinargerð með frv. því er varð að lögum nr. 34/1995 kom fram að olíugjald að fjárhæð 38,50 á hvern lítra af olíu, mundi auka gjaldbyrði aðila í fólksflutningum m.a. vegna áhrifa virðisaukaskatts sem áður er lýst. Með lækkun gjaldsins er stefnt að því að koma í veg fyrir þessa röskun. Hin ástæðan fyrir tillögu um lækkun olíugjalds er sú að með því verður lítraverð á dísilolíu heldur lægra en lítraverð á bensíni, en með því má stuðla að fjölgun dísilknúinna fólksbifreiða. Hvað varðar kílómetragjaldið þá er lagt til að það leggist ekki á fólksflutningabifreiðar. Ástæðan er sú að það mundi auka umtalsvert gjaldbyrði á þessar bifreiðar frá því sem verið hefur í þungaskattinum, m.a. vegna áhrifa virðisaukaskatts. Gert er ráð fyrir að gjaldið leggist einungis á bifreiðar og eftirvagna að heildarþyngd 10 tonn eða meira. Við ákvörðun á fjárhæð kílómetragjalds var reynt að meta hver gjaldbyrði af slíkum ökutækjum er í dag og ákvarða gjaldið þannig að gjaldbyrðin verði sem næst óbreytt frá því sem verið hefur. Í þessu sambandi vil ég þó vekja sérstaka athygli á því að breytingin mun óhjákvæmilega auka gjaldbyrði flutningsaðila sem aka mikið og á það fyrst og fremst við þá sem stunda vöruflutninga og aka meira en 50 þús. km á ári. Það stafar af því, eins og kunnugt er, að í lögum um fjáröflun til vegagerðar er kveðið á um stigvaxandi afslátt á þungaskatti með auknum akstri. Þegar um vöruflutningabifreiðar er að ræða er afslátturinn 10% eftir 25 þús. km akstur, 20% eftir 35 þús. km akstur en 50% eftir 45 þús. km akstur. Af akstri annarra bifreiða er afslátturinn 10% eftir 25 þús. km en 20% eftir 45 þús. km akstur. Samkeppnisráð gaf sl. haust álit þess efnis að afsláttarreglurnar færu gegn markmiði samkeppnislaga þar sem þær drægju úr samkeppnishæfni sambærilegra atvinnubifreiða til að þjóna sama markaði og möguleikum nýrra keppinauta á markaðnum með því að tryggja aðilum sem mikið aka viðskiptalegt forskot á nýja og smærri aðila á markaðnum. Og þeim tilmælum var beint til fjmrh. að hann hlutaðist til um að leiðrétta þessar reglur eða flýta upptöku olíugjalds. Ekki verður annað séð en að þessi niðurstaða samkeppnisráðs kalli á afnám sérstakra afsláttarreglna vegna aukins aksturs alveg óháð upptöku olíugjalds, en það hefur óhjákvæmilega í för með sér aukna gjaldtöku á þá sem mest aka. Ég legg sérstaka áherslu á þetta vegna þess að ég held að það skipti máli í starfi hv. nefndar að þessi sjónarmið komi alveg skýrt fram. Af þessum sökum er reynt að ákveða fjárhæð kílómetragjalds þannig að gjaldtaka verði því sem næst óbreytt frá því sem verið hefur í þungaskatti án tillits til afsláttar. Standist þær forsendur mun breytingin ekki raska gjaldbyrði hjá stærstum hluta aðila í vöruflutningum, en þess má geta að um 90% ökutækja sem eru yfir 10 tonn að þyngd er ekið minna en 50 þús. km á ári. Gjaldbyrðin mun hins vegar aukast nokkuð hjá þeim sem aka mjög mikið en það er eins og áður segir vegna afnáms sérstakra afsláttarreglna sem menn verða að grípa til alveg burt séð frá því hvort þetta frv. verður samþykkt eður ei. Lagt er til að fjárhæð kílómetragjalds verði tvöföld á eftirvagna. Ástæðan er sú að þar sem gjaldtaka mun fyrst og fremst tengjast olíunotkun en ekki eknum kílómetrum, mun einfalt kílómetragjald á eftirvagna leiða til þess að gjaldbyrðinni verði létt af þeim við breytinguna. Með tvöföldu kílómetragjaldi á eftirvagna er reynt að tryggja að gjaldtaka af þeim breytist sem minnst frá því sem verið hefur og hún verði þannig áfram tengd sliti á vegum og jafnframt að gjaldtakan verði sem hlutlausust varðandi hagkvæmni flutninga, hvort sem eftirvagnar eru notaðir við flutningana eður ei. En eins og öllum hv. þm. er kunnugt, þá slitna vegir mun meira þegar ekið er um þá á þyngri bifreiðum en léttari bifreiðum. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að fjalla frekar um þá útreikninga sem liggja að baki fjárhæðum olíugjalds og kílómetragjalds. Ég vil þó undirstrika að mjög brýnt er að upptaka olíugjalds valdi eins lítilli röskun á gjaldbyrði einstakra hópa greiðenda og framast er unnt, án þess þó að rýra þann mikilvæga tekjustofn sem þungaskatturinn hefur verið fyrir Vegagerðina. Ég vænti þess að fjallað verði rækilega um þennan þátt málsins í hv. efh.- og viðskn. Í fjmrn. er þessa dagana verið að taka saman ítarlega greinargerð um þær forsendur sem lágu að baki ákvörðun á fjárhæðum gjaldanna og verður sú greinargerð send til hv. efh.- og viðskn. og jafnframt til allra helstu hagsmunasamtaka þeirra sem stunda akstur í atvinnuskyni. Eins og ég hef þegar getið um námu tekjur af þungaskatti á árinu 1997 að teknu tilliti til endurgreiðslna og greiðslu kostnaðar við framkvæmd skattsins tæpum 3,1 milljarði kr. Þar sem reiknað er með að endurgreiðslur og greiðsla kostnaðar við framkvæmd olíugjalds muni alls nema um 60 millj. kr. á ári má áætla að olíugjald og kílómetragjald þurfi samtals að skila á milli 3,1 og 3,2 milljörðum kr. til að skila óbreyttum tekjum til Vegagerðar. Við ákvörðun á fjárhæð olíugjaldsins var lagt til grundvallar að árleg notkun dísilolíu á skráningarskyld ökutæki væri nánast 70 millj. lítrar. Miðað við það má áætla að tekjur af olíugjaldi muni nema um 2,4--2,5 milljörðum á ári. Ef tekið er mið af akstri ársins 1997 má áætla að tekjur af kílómetragjaldi muni nema um 700 millj. kr. Því má gera ráð fyrir að heildartekjur til Vegagerðar af olíugjaldi og kílómetragjaldi verði því sem næst óbreyttar frá þeim tekjum sem fengist hafa af þungaskatti. Rétt er að taka fram að töluverð óvissa ríkir um hversu mikil dísilolía er notuð á skráningarskyld ökutæki á ári hverju. Af þeim sökum og að ósk bæði Vegagerðarinnar og ýmissa hagsmunasamtaka þeirra aðila sem stunda akstur í atvinnuskyni er í ákvæði til bráðabirgða kveðið á um endurskoðun á fjárhæðum olíugjalds og kílómetragjalds að nokkrum tíma liðnum en þá munu liggja fyrir upplýsingar um raunverulega olíunotkun. Gert er ráð fyrir að þessi endurskoðun fari fram í upphafi ársins 2001. Komi í ljós að árleg dísilolíunotkun á ökutæki sé meiri en gert var ráð fyrir í forsendum frv. mundi slík endurskoðun leiða til lækkunar gjalda. Einnig er rétt að vekja sérstaka athygli á að virðisaukaskattur leggst ofan á olíugjald ólíkt því sem er með þungaskattinn. Við upptöku olíugjalds munu því koma til nýjar virðisaukaskattstekjur í ríkissjóð vegna olíukaupa aðila, sem ekki eru virðisaukaskattsskyldir og geta því ekki fengið skattinn frádreginn sem innskatt í virðisaukaskattsuppgjöri. Hér er um að ræða olíukaup einstaklinga, svo og aðila í fólksflutningum, a.m.k. á meðan fólksflutningar eru utan við kerfið. Gera má ráð fyrir að auknar virðisaukaskattstekjur ríkissjóðs af olíugjaldinu muni nema u.þ.b. 150 millj. kr. á ári hverju. Ég tel koma til greina, og vil undirstrika það, að þeim virðisaukaskattstekjum verði skilað með einhverjum hætti til þeirra sem stunda akstur í atvinnuskyni, t.d. með lækkun vörugjalds af atvinnubifreiðum. Ég held að það skipti máli og væri því hægt að auðvelda mönnum að endurnýja flotann og kaupa þannig sparneytnari bifreiðar og slá með þeim hætti tvær flugur í einu höggi. Þetta er þó eitt þeirra atriða sem ég tel að nefndin eigi sérstaklega að fjalla um. Eins og virðulegur forseti hefur heyrt í ræðu minni beini ég því sérstaklega til nefndarinnar að hún fari mjög vandlega yfir þetta flókna mál og skoði það frá öllum hliðum. Ég er ekki að leggja ofuráherslu á að málið verði afgreitt óbreytt heldur fyrst og fremst að benda hv. Alþingi á hversu nauðsynlegt það er að Alþingi sjálft taki nú afstöðu til þessa máls sem hefur í raun verið til ákvörðunar um nokkurra ára skeið án þess að almenningur og aðrir sem hagsmuna eiga að gæta í málinu átti sig nákvæmlega á því hvað framtíðin ber í skauti sér í þessu máli. Það verður ekki undan því vikist nema til vors að svara þeirri meginspurningu. Virðulegi forseti. Ég kem nú aðeins að framkvæmd og kostnaði vegna upptöku litunarkerfis. Í upphafi ræðu minnar gerði ég grein fyrir tillögum sérstakrar samráðsnefndar um olíugjald sem starfaði á árinu 1995. Eins og ég greindi frá lagði nefndin til að gildistöku laga nr. 34/1995 yrði frestað meðan unnið yrði að útfærslu hagkvæmrar litunarleiðar í stað endurgreiðsluleiðar. Byggðust þær tillögur m.a. á því að fram hefðu komið upplýsingar um að í Danmörku hefði verið þróaður og sannreyndur búnaður sem gerði litun gjaldfrjálsrar olíu langtum hagkvæmari en áður. Nefnd sem starfaði í haust og skipuð var fulltrúum olíufélaganna og embættismönnum kannaði m.a. framkvæmd litunar í öðrum löndum og hugsanlegan kostnað við upptöku litunarkerfis. Meðal annars fór hluti nefndarmanna í kynnisför til Noregs og Danmerkur til að kynna sér mismunandi tækni til litunar og reynslu þeirra þjóða af þeirri tækni. Fram kom að tæknibúnaður sá sem Danir hafa verið að þróa og vonir stóðu til að mundi gera litun gjaldfrjálsrar olíu ódýrari en áður, þ.e. búnaður sem gerir kleift að lita olíu við afgreiðslu frá olíubíl, hefur ekki reynst eins hagkvæmur kostur og vonast var og hyggjast dönsku olíufélögin að mestu nota hefðbundnar aðferðir til litunar. Þetta er í raun athyglisvert í ljósi sögunnar. Þess má geta að Danir hafa ekki enn tekið upp litunarkerfið en það mun vera vegna ágreinings um litunarefni sem nota á í olíuna. Það ber reyndar að hafa í huga að Danir hyggjast einungis taka upp litun olíu í eftirlitsskyni. Áfram verður viðhaldið núverandi olíugjaldskerfi sem byggir á endurgreiðslu vegna gjaldfrjálsra nota. Í Noregi og Svíþjóð hefur olíugjald með litun gjaldfrjálsrar olíu hins vegar verið við lýði um nokkurra ára skeið og hafa þessar þjóðir leyst þá byrjunarörðugleika sem komu upp og gengur kerfið vel í þeim löndum. Óhjákvæmilegt er að upptaka olíugjalds með litun verði allkostnaðarsöm. Nefnd sú sem ég gat um áðan og falið var að undirbúa upptöku olíugjalds með litun kannaði m.a. hver yrði hugsanlegur kostnaður olíufélaganna við að kaupa búnað til litunar gjaldfrjálsrar olíu, dreifingu á bæði litaðri og ólitaðri olíu, breytingu á geymum auk annars kostnaðar við upptöku gjaldsins. Fulltrúar olíufélaganna í nefndinni mátu í því skyni hvaða leiðir væru hagkvæmastar til litunar og dreifingar litaðrar olíu, svo og hver líklegur kostnaður yrði af því, bæði stofnkostnaður og árlegur rekstrarkostnaður. Niðurstaðan varð sú að stofnkostnaður félaganna vegna kaupa á eigin búnaði mundi nema um 330 millj. kr. m.a. vegna byggingar birgðageyma og kaupa á litunarbúnaði, olíuflutningabílum og búnaði í þá o.s.frv. Við þessa fjárhæð bætast um 84 millj. kr. vegna fjölgunar olíugeyma fyrir viðskiptavini félaganna. Olíufélögin áætla að aukinn árlegur rekstrarkostnaður þeirra vegna upptöku olíugjaldsins verði um 143 millj. kr. Þar af nemi beinn rekstrarkostnaður um 70 millj. kr. en fjármagns- og afskriftakostnaður um 73 millj. kr. Líklegt verður að telja að sá kostnaður sem fylgir upptöku litunarkerfis muni leiða til einhverrar hækkunar á olíuverði. Það eru að sjálfsögðu olíufélögin sjálf sem munu ákveða hvernig þau ná til baka kostnaði sínum vegna kerfisbreytingarinnar, en ég tel að mjög nauðsynlegt sé að þetta komi fram en tek jafnframt fram að þessar tölur hafa auðvitað ekki verið staðreyndar eða sannreyndar af fjmrn. eða öðrum aðilum. Þetta eru tölur sem koma frá olíufélögunum en með þessum orðum er ég alls ekki að bera brigður á þær tölur. Ef litið er til annarra atriða frv. í lokin, virðulegi forseti, þá má segja um efni frv. að lagt er til að álagning og önnur framkvæmd varðandi olíugjald og kílómetragjald verði í höndum ríkisskattstjóra en hann getur þó falið Vegagerðinni eða skattstjórum að fara með einstök verkefni. Er þetta í samræmi við framkvæmdina í þungaskatti eins og henni var breytt á árinu 1996, en sú breyting þykir hafa gefið mjög góða raun. Ekki er gert ráð fyrir auknum kostnaði við eftirlitið frá því sem verið hefur í þungaskattinum og er gert ráð fyrir í frv. að óbreyttur hluti skattteknanna, þ.e. 0,5%, verði ráðstafað í ríkissjóð vegna kostnaðar við framkvæmd laganna. Gert er ráð fyrir að Vegagerðin hafi áfram eftirlit með gjaldskyldum ökutækjum eins og verið hefur. Eftirlitið breytist þó að því leyti að það beinist fyrst og fremst að því að lituð olía verði ekki notuð á skráningarskyld ökutæki. Komi í ljós að lituð olía hafi verið notuð á skráningarskyld ökutæki er kveðið á um greiðslu sérstaks olíugjalds en þar er um mjög háar fjárhæðir að ræða. Hér er um sambærilegar reglur að ræða og þekkjast t.d. í Noregi og Svíþjóð. Hæstv. forseti. Ég hef gert allítarlega grein fyrir efnisatriðum þessa lagafrv. sem hér hefur verið lagt fram um breyting á lögum nr. 34/1995, um vörugjald af olíu. Ég vil að lokum ítreka það sem fram hefur komið í ræðu minni að ég tel að hér sé um mjög brýnt hagsmunamál að ræða sem niðurstaða þarf að fást í sem allra fyrst. Hins vegar er ljóst að þetta mál þarf að skoðast mjög vandlega einkum vegna þess að um kostnaðarsama breytingu er að ræða sem varðar mikilvæga atvinnuhagsmuni þeirra aðila sem stunda akstur í atvinnuskyni. Eins og ég hef þegar gert grein fyrir er verið að vinna greinargerð í fjmrn. um þær forsendur sem voru lagðar til grundvallar við ákvörðun á fjárhæðum gjalda, svo og um upptöku litunarkerfis. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að sjónarmið einstakra hagsmunasamtaka verði einnig tekin til ítarlegrar skoðunar, og ef tilefni verður talið til að breytingar verði gerðar á efni frv. í meðferð þingsins. Eins og hv. alþm. hafa heyrt á máli mínu er þetta frv. lagt fram fyrst og fremst vegna þess að ekki verður undan því vikist að Alþingi taki afstöðu til þessa máls. Frumvarpið er unnið af fjmrn. og í samvinnu við alla hagsmunaaðila og reynt er að nálgast niðurstöðuna eins og heppilegast er út frá því að það raski sem minnst því kerfi sem nú er við lýði. Við stöndum hins vegar frammi fyrir breytingum t.d. vegna þess að Samkeppnisstofnun hefur gert athugasemdir. Ég tel, virðulegi forseti, að þetta mál þurfi að skoðast mjög vandlega í nefnd. Ég geri mér grein fyrir því að nefndin muni þurfa að leggja mikla vinnu í málið en ég treysti engri þingnefnd betur en hv. efh.- og viðskn. undir forustu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar til að gera það. Nefndin hefur svo sannarlega sýnt það í verki á yfirstandandi þingi og reyndar á undanförnum þingum. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði vísað til hv. efh.- og viðskn. til nánari skoðunar þar.

Herra forseti. Ég vil fyrst segja vegna síðustu orða hæstv. fjmrh. og reyndar kom það ítrekað fram í máli hans að frv. þyrfti að fara í rækilega skoðun í hv. þingnefnd. Það mun að sjálfsögðu ekki standa á efh.- og viðskn. að fara yfir þetta mál eina ferðina enn. Hér er um gamlan kunningja að ræða, ef svo má að orði komast, bæði efh.- og viðskn. sem starfaði á fyrra kjörtímabili og sú sem hefur starfað á þessu kannast við þetta mál, eða a.m.k. margir nefndarmanna sem komið hafa að því starfi. Hæstv. fjmrh. rakti forsögu málsins þannig að ég þarf ekki að eyða tíma í það. Það jaðrar við að kalla megi tilurð þessa máls hálfgerðan vandræðagang sem verið hafi með þetta mál og það á ekki aðeins við í tíð hæstv. núv. fjmrh. Sú saga nær reyndar enn þá lengra aftur. Það er búið að vera til skoðunar meira og minna linnulaust í stjórnkerfinu, í líklega upp undir 15 ár, að breyta þessari aðferð, að hverfa frá þungaskatts- og mælakerfinu og koma á í staðinn einhvers konar olíugjaldi eða annarri skattheimtu. Síðan hefur ýmislegt orðið til þess að tefja framgang málsins. Menn hafa verið að bíða eftir tækniframförum. Um tíma biðu menn eftir að til sögunnar kæmu svo fullkomnir ökumælar að ekki væri nokkur leið að svindla á þeim. Það reyndist mikill barnaskapur því að mannshugurinn sá fljótt við þeirri tækni. Þeir sem það vilja ástunda fundu nýjar og nýjar aðferðir til að komast fram hjá skattinum. Síðan var stefnt á olíugjaldskerfi með litun en þar hafa menn einnig verið að velta fyrir sér möguleikum á nýrri tækni sem væri ódýrari í rekstri og sparaði tvöfalt dreifingarkerfi. Þessa sögu þekkja menn, og hæstv. fjmrh. rakti síðasta kaflann, þ.e. það sem gerst hefur frá því að lög voru sett á árinu 1995 með gildistöku 1996. Þeim var síðan frestað til 1. jan. 1998 og var þá um að ræða hugmyndir um endurgreiðslukerfi án litunar og síðan frv. sem lagt var fram um litun, sem ekki var afgreitt, en í staðinn flutti hv. efh.- og viðskn. enn frestunarfrv. og nú er gert ráð fyrir tímamótum að þessu leyti að upptöku olíugjalds 1. jan. 1999, þ.e. 1. jan. á næsta ári. Og enn erum við í þeim sporum að hingað kemur frv. Það leggur að vísu til tiltekna útfærslu í málinu en því fylgir úr hlaði það veganesti hæstv. fjmrh. að í raun þurfi að fara yfir málið frá grunni á nýjan leik eina ferðina enn, endurmeta stöðuna algerlega í ljósi breyttra aðstæðna, þeirra aðstæðna sem við stöndum nú frammi fyrir. Í því sambandi er nauðsynlegt að skoða hversu miklum árangri menn hafa raunverulega náð í því að uppræta undanbrögð í núverandi þungaskattskerfi og hvort það hafi tekist, sem ýmislegt bendir reyndar til, að lagfæra það fyrirkomulag þannig að það sé að verða sæmilega ásættanleg aðferð. Í ljósi þess sem hér er lagt til má ekki útiloka þann kost . Varðandi frv. og það sem það felur í sér hlýt ég að segja, herra forseti, að ég er nokkuð undrandi. Ég hef að vísu kannski mildari tón í þeim orðum mínum en ég hefði ella haft ef hæstv. fjmrh. hefði boðað þetta sem endanlega niðurstöðu og stefnu sem knúin yrði til afgreiðslu. Ég verð satt best að segja að játa það að ég hafði ekki átt von á því að þessi útgáfa af málinu ætti eftir að koma fyrir. Ég bjóst ekki við þeirri ótrúlegu niðurstöðu að eftir allt talið um kerfisbreytinguna, nauðsyn þess að losna við þungaskattinn, mælana og það vesen, þá römbuðu menn á þá niðurstöðu í kerfinu að gera hvort tveggja, taka upp olíugjaldið og halda í þungaskattinn. Að vísu er það ekki nema á hluta bílaflotans en nóg samt. Þetta er að mínu mati, herra forseti, stórgölluð niðurstaða. Í fyrsta lagi er það vegna þess að í raun er verið að baksa við að halda við tvöföldu kerfi, olíugjaldinu með öllu sem því fylgir og líka mælakerfi þó það sé gagnvart mun færri greiðendum en býsna mörgum samt. Í öðru lagi er niðurstaðan að mínu mati algerlega ótæk vegna þess að hún skattleggur aukinn akstur tvöfalt. Hugsunin bak við olíugjaldskerfið sem leysti af hólmi að einhverju leyti fastagjald og að einhverju leyti mælagjald var auðvitað sú að gjald fyrir notkun á vegunum kæmi í gegnum aukna olíueyðslu. Þeim mun meira sem menn keyra þeim mun meira eyða menn væntanlega af olíu og borga því þeim mun hærra olíugjald. En hér hafa menn fengið þá furðulegu útkomu að þeir ætli að láta olíugjaldið telja að fullu gagnvart t.d. flutningabílum sem keyra 100 þús. eða 200 þús. km á ári, eða hvað það nú getur farið upp í, og leggja einnig á það kílómetragjald þannig að þeir borgi tvöfalt fyrir aukinn akstur. Mér sýnist þetta gersamlega útilokuð niðurstaða vegna þess að hún bitnar af óhóflegum þunga á þeirri flutningastarfsemi sem um lengstan veg fer. Í þriðja lagi virðist þetta líka nokkuð erfið lending vegna þess að hún mun fela í sér dýrt kerfi. Hún felur í sér mikinn stofnkostnað olíufélaganna upp á 300 og eitthvað millj., 80 millj. til viðbótar í tönkum og rekstrarkostnað upp á á annað hundrað millj. á ári. Niðurstaðan felur einnig í sér áframhaldandi mælakerfi með eftirlitskostnaði og kostnaði þeirra sem þurfa að leggja til mælana. Fyrir þá sem lenda í hvoru tveggja verður þetta augljóslega mjög dýrt. Ég heyrði því fleygt á dögunum að ekki væri ólíklegt að olíuverðið þyrfti að vera um tveimur kr. hærra á lítrann, fyrstu árin a.m.k, vegna viðbótarkostnaðarins af upptöku olíulitunarinnar. Það er mikill fórnarkostnaður við það að taka upp kerfið ef flutningabílar, sem ættu áfram að bera mælagjöldin, fá á sig olíugjaldið og að auki tveggja kr. hækkun vegna stofnkostnaðar í kerfinu sem þeir jafnframt fá á sig að fullu. Þá er þeirra hlutur orðinn nokkur strembinn. Langalvarlegasti þáttur þessa máls og sá sem gerir það að verkum að það mun ekki teljast nein hemja að lenda málinu svona er sá sérstaki kostnaður sem leggst á flutninga út á landsbyggðina. Það gengur ósköp einfaldlega ekki. Ég tek það að vísu fram að ég er að mörgu leyti sammála því sem fram kom í máli ráðherra, að þörf sé á að endurmeta þessar áherslur og menn þurfi líka að hafa umhverfismálin í huga. Það er vissulega rétt að olíugjaldið sem skattlagningaraðferð hefur þann stóra kost að það hvetur til orkusparnaðar. Með þeim rökum mætti segja að ef menn vilji minnka þessa miklu flutningastarfsemi á landi sem hér hefur farið hraðvaxandi undanfarin ár, þá væri skynsamlegt að reyna að stýra því eitthvað í gegnum skattlagningu af þessu tagi, t.d. olíugjöld. Við stöndum hins vegar frammi fyrir þeim staðreyndum að mestöll almenn vörudreifing út í heilu landshlutana fer nú fram á landi. Sjósamgöngur í þeim skilningi sem áður var, þegar almenn vörudreifing fór fram með skipum, eru liðin tíð. Sjósamgöngurnar eru núna fyrst og fremst, sé vörunum ekki öllum ekið frá Reykjavík, í því fólgnar að stór skip komast inn á 4--6 hafnir á landinu og þaðan er þá vörunni dreift með bílum. Sá kostnaður sem endabyggðarlögin í þessu kerfi lenda í er óheyrilegur. Ég hef stundum tekið sem dæmi upplýsingar sem ég fékk á ferðalagi okkar þingmanna um Norðurl. e. í haust í starfsviku þingsins. Bóndi sem var að fá merkt búskapartæki, skítadreifara, gat fengið hann fluttan með skipi til Húsavíkur og borgaði að sjálfsögðu fulla frakt fyrir hann þangað. Síðan bauðst honum að flytja dreifarann áfram með flutningabifreið til Þórshafnar og ofan á skipafraktina áttu að leggjast 50 þús. kr. --- 50 þús. kr. fyrir þetta stykki sem er kannski eitt tonn á þyngd og tekur svona 3 m 2 á dekki eða í bíl. Það var gjaldið. Halda menn að þetta séu aðstæður sem hyggilegt sé að skattleggja alveg ,,extraordinert`` því lengstu flutningaleiðirnar borga langþyngsta tollinn í kerfi af þessu tagi. Það gengur auðvitað ekki, herra forseti. Ég er með útreikninga sem að vísu eru frá hagsmunaaðila, Félagi vöruflytjenda á landi, Landvara. Þar er gerð tilraun til að reikna þetta út og meta fyrir mismunandi flutningabíla eftir því hvort þeir eru með tveggja hásinga tengivagna eða ekki. Þeir með tengivagninum fengju á sig tvöfalt gjaldið. Frv. leggur til að til viðbótar kílómetragjaldinu sem bíll yfir 10 tonnum borgar komi tvöfalt það gjald á tengivagna. Þá er gjaldtakan orðin þrefaldur sá skali sem settur er upp í frv. Tökum stóran bíl, myndarlega samstæðu sem fer upp í þak þess sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. 40 tonna leyfilegan heildarþunga, 26 tonna bíl og 14 tonna tengivagn sem ekið er 160 þús. km á ári. Um slíkt geta auðveldlega verið dæmi, svo sem lengstu leiðir vestur á Firði, norður eða austur á land. Þessi bíll borgar í núverandi kerfi ef hann fer með sínum tengivagni 160 þús. km, ég viðurkenni að hér er um að ræða nokkurn veginn eins hátt dæmi og eins mikinn akstur og hægt er að hugsa sér, borgar 4,2 millj. í þungaskatt. Olíukostnaðurinn, þ.e. miðað við núverandi olíuverð eru síðan tæplega 2,2 millj. í viðbót. Samtals gerir þetta kostnað upp á tæpar 6,4 millj. kr. í skatt og olíukostnað í núgildandi kerfi. Samkvæmt lagafrv. mundi þessi flutningsaðili greiða 2 millj. 880 þús. í hið sérstaka kílómetragjald, 5 millj. 630 þús. í olíukostnað, þ.e. í olíukaupin plús greiðslu olíugjaldsins. Samtals eru þetta 8,5 millj. eða rúmlega 2,1 millj. meira en í núgildandi kerfi sem er 33,34% hækkun. Hægt væri að taka mismunandi dæmi en ég tek hér hæsta dæmið þar sem munurinn er mestur. Þó má ljóst vera að allur akstur flutningsaðila af þessu tagi, ég tala nú ekki um ef þeir hafa tengivagna, og akstursleiðin er yfir 45--50 þús. km., þá þýðir þetta íþyngingu. Og hvaða leiðir eru það? Það eru nánast allar leiðir utan við 200--300 km radíus frá Reykjavík. Bílar sem fara að lágmarki eina ferð og jafnvel tvær ferðir í viku fara auðveldlega langt upp fyrir þessi mörk. Hvort sem menn hafa þá pólitík að sú þróun að flutningarnir hafi flust af sjó upp á land sé æskileg eða ekki, þá stöndum við frammi fyrir þessum staðreyndum og það er ekkert í sjónmáli bendir til þess að þar verði á snögg breyting. Fyrstu árin yrði þetta hreinn viðbótarskattur á flutningskostnaðinn út á land og er hann ærinn fyrir. Í dag eru sjósamgöngur bannorð eða a.m.k. að stuðla að styrkingu þeirra. Ég á ekki von á því að menn taki þannig á hlutum hér á Íslandi á næstu árum að styrkja ýmist járnbrautarlestir eða sjósamgöngur af umhverfisástæðum eins og víða er gert á meginlandi Evrópu. Það þykir ekki fínt hér á Íslandi í dag og Heimdallur mundi örugglega álykta gegn því en hann kaus samgrh. mann ársins fyrir að leggja niður Ríkisskip. Eitt af því sem við erum að horfast í augu við hér eru afleiðingar þess. Það þýddi auðvitað stóraukna landflutninga á vegum sem ekki þola þá og slit á þeim vegum er mikið. Menn gætu sagt að þess vegna eigi umferðin að borga. En það verður ekki umferðin sem borgar. Það verða neytendurnir úti á landi. Fólkið á landsbyggðinni mun borga í gegnum sín lífskjör og það er sú staðreynd sem við verðum að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál. Þetta er, herra forseti, niðurstaða sem gerir það að verkum að ég gæti engan veginn sætt mig við hana í þessari mynd. Að síðustu, herra forseti, eru rökin fyrir því að fara út í þetta tvöfalda kerfi fátækleg. Fyrst og fremst eru þau að halda þurfi inni tekjum Vegagerðarinnar. Menn hafi lent í einhvers konar klandri þegar þeir ætluðu að fara að stilla af upphæðum olíugjaldsins og náðu ekki inn nógum tekjum með því að hafa gjaldið ekki hærra en raun ber vitni, 34 kr. eða svo á km. Til þess að olíulítrinn yrði ekki dýrari en bensínlítrinn völdu menn þessa hallærisleið að taka það sem á vantar gegnum viðbótarskatt, kílómetragjald á stærri flutningabíla. Þetta er algjör magalending. Það eru margar miklu skynsamlegri leiðir til þess að bæta sér að fullu þennan tekjumissi. Sú gáfulegasta er auðvitað sú að líta á tekjustofninn í heild, á bensíngjaldið og olíugjaldið saman og stilla af upp á nýtt þannig að bilið á milli sé hóflegt. Þannig mætti gera þetta en ekki gegnum tvöfalt innheimtukerfi á þungaskattinum eða olíugjaldinu. Ég er sammála því að hóflegt bil þarf að vera þarna á milli til þess að hvetja til olíunotkunar. Sú þróun gæti orðið hér að minni dísilbílar komi til sögunnar, fólksbílar með dísilvél o.s.frv. Við skerum okkur nokkuð úr með að þeir eru nánast ekki til nema þá atvinnutæki leigubílstjóra og þar þarf að sjálfsögðu að verða á áherslubreyting. Til eru miklu skynsamlegri leiðir til að kalla hana fram en sú sem menn hafa hér rambað á. Sem rök gegn afsláttarkerfinu sem verið hefur við lýði gagnvart þeim sem mest keyra er sagt að það sé bannað, hin heilaga Samkeppnisstofnun bannar það. Það getur vel verið að menn verði að ganga með einhverjum öðrum hætti frá því máli þó það finnist mér nokkuð sérkennilegur úrskurður. Það er undarlegt að ekki sé heimilt að veita magnafslátt, ef við orðum það svo, til þeirra sem greiða svona mikið og eru stórir kúnnar hjá Vegasjóði í gegnum þungaskattinn. Þeir leggja hann að miklu leyti til með því að aka meira en aðrir. Því skyldu þeir ekki mega fá magnafslátt eins og þeir sem kaupa mikið af mjólk eiga núna heimtingu á að fá magnafslátt? Nú er bannað að hafa fasta verðlagningu á slíkum vörum af því að Samkeppnisstofnun kemur í veg fyrir það að menn njóti hagkvæmninnar af stórum innkaupum. Stundum finnst mér ýmislegt rekast á í þessari röksemdafærslu. Aðalatriðið er í mínum huga það að þarna eru mun vænlegri leiðir en sú sem hér er. Hún er stórgölluð. Úr því að Samkeppnisstofnun er blandað í málið má spyrja: Er eitthvað skárra að undanskilja fólksflutningabíla, stóra og þunga fólksflutningabíla en leggja þetta á stóra og þunga vöruflutningabíla? Hvers vegna þessa mismunun?

Virðisaukaskattskerfið.

Já, að vísu er virðisaukaskattskerfið þar líka en auðvitað lendir virðisaukaskattur inni í flutningskostnaði á vörum út á land, það vitum við, og safnast reyndar þar upp.

Leggst á sem virðisaukaskattur.

Já, já, það er hárrétt hjá hæstv. fjmrh., sem kemur hér fram í frammíkalli, að hið sérstaka uppgjörskerfi sem gildir vegna þess að fólksflutningagjöldin eru ekki virðisaukaskattsskyld, það veldur þarna vissum vandkvæðum. En ýmsar aðrar leiðir eru heppilegri en sú sem þarna er lögð til. Niðurstaða mín er sú, herra forseti, að taka þurfi þetta mál og skoða ofan í kjölinn og það mun efh.- og viðskn. að sjálfsögðu taka að sér að gera og bregðast vel við tilmælum hæstv. ráðherra í því sambandi. Mér sýnist þrennt koma til greina í stöðunni. Í fyrsta lagi að hætta einfaldlega við þetta, slá þessi lög um olíugjaldið af, fella þau úr gildi og reikna með því um sinn að betrumbætt þungaskattskerfi haldist áfram. Annað væri að taka upp olíugjald með endurgreiðslukerfi og þó einhvers konar eftirliti af því tagi sem Danir eru að reyna. Í þriðja lagi væri hægt að taka upp olíugjald með litun olíunnar, endurskoða tekjuöflun Vegasjóðs og ríkissjóðs í dæminu í heild sinni, stilla bensíngjaldið/olíugjaldið af upp á nýtt og búa við einfalt innheimtukerfi, vörugjald á bensíni og olíugjald á olíu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ræðu hans. Það er rétt sem kemur fram hjá honum að það er kaldhæðni örlaganna að nú vinnur það gegn framgangi frv. hve vel hefur tekist með innheimtu á þungaskattinum á undanförnum árum. Hv. þm. segir að með samþykkt frv. sé verið að leggja aukaskatt á þá sem keyra mest og á þyngstu bílana og það er út af fyrir sig rétt með því að halda í kílómetragjaldið. Ástæðan fyrir því er að sjálfsögðu sú að Samkeppnisstofnun hefur komist að ákveðinni niðurstöðu og frv. þarf að bera saman við þá niðurstöðu. Það er athyglisvert í þessu öllu saman að það mál var sérstaklega til umræðu á þinginu í nóvember sl. Þá flutti einn hv. þm. ræðu og þar sagði hann m.a., með leyfi forseta: ,,Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. skýri frá því hér að hann muni beita sér fyrir því að breyta lögunum þannig að allir þeir sem eru að vinna á þessum nótum vinni við hliðstæð skilyrði.`` --- Og síðar: --- ,,Og það er raunverulega óviðunandi að lögunum skuli ekki vera breytt þannig að öll tvímæli verði tekin af um það að allir aðilar sitji við sama borð eins og segir í úrskurði Samkeppnisstofnunar.`` Sá sem segir þessi orð er hv. þm. Guðmundur Lárusson, varaþingmaður hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur, formanns Alþb. Með þessu er ég að sýna hve sjónarmiðin eru mörg og hve þetta sker í sundur flokkana og hve nauðsynlegt er að menn kanni þessi mál mjög vel í nefndinni. Ég tek undir það með hv. þm. að nefndin þarf að sjálfsögðu að skoða þessi mál. Nú er grundvöllur, búið er að safna öllum upplýsingum, frv. er heildstætt en þingið kemst ekki hjá því að taka afstöðu til málsins.

Herra forseti. Ég held að mestu máli skipti að átta sig á efnislegum áhrifum eða afleiðingum af breytingum af þessu tagi. Þegar skattlagning á í hlut verða menn að reyna að átta sig á þessu: Er hún sanngjörn? Hvernig leggst hún á? Hvernig er best að afla teknanna sem menn eru sammála um að reyna að afla og láta byrðarnar af þeirri tekjuöflun dreifast? Ég fullyrði að fyrirkomulagið með tvöfaldri skattlagningu á aksturinn í reynd, í gegnum olíueyðsluna annars vegar og viðbótarkílómetragjald hins vegar, er hroðalegur gaffall á þá flutningsaðila eða öllu heldur greiðendur þeirrar þjónustu sem fá til sín vöru um lengstan veg, og það er fólkið í afskekktustu byggðarlögum landsins. Varðandi úrskurð samkeppnisráðs þá get ég haft mínar skoðanir á honum. Ég er yfirleitt ánægður með störf Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs en ég leyfi mér líka að gagnrýna það og ég tel mig ekki verri mann en hvern annan til þess því að ég kom talsvert við sögu þegar verið var að setja þá löggjöf á sínum tíma og átti þátt í því að móta hana, þó að ég segi sjálfur frá, og hef reynt að fylgjast með því hvernig til hefur tekist síðan. Að sjálfsögðu á bæði að gagnrýna og hrósa því sem vel er gert. Ég var ekki sammála því að öllu leyti að úrskurðurinn væri heilög vísindi og vel getur verið að við flokksbræðurnir, ég og Guðmundur Lárusson, höfum ekki verið alveg sama sinnis þar og það er bara heilbrigt og gott að menn greini einstöku sinnum á, ágæta menn eins og okkur sem erum annars oft og iðulega sammála. Menn verða auðvitað að bregðast við úrskurðinum. Hann liggur fyrir og menn verða að finna einhverjar leiðir sem hafa ekki þá annmarka sem þar er verið að benda á og ég er sannfærður um að við munum finna þær.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um frv. Við höfum rætt það og efnisatriði þess áður. Eins og fram hefur komið er meginatriðið þess að við tökum upp kerfi með litaðri olíu og leggjum þungaskatt af, þó þannig að þungaskattur verði áfram á stærri bíla. Olíugjaldið sjálft mun skila 2,4 milljörðum og þungaskatturinn 0,7, samtals 3,1 milljarði þannig að gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði óbreyttar. Eitt meginatriði frv. er þó að hægt er að færa rök fyrir því að þessi útfærsla sé umhverfisvænni og skynsamlegri en fyrri álagning. Viðbótarrök í málinu voru að menn voru komnir í það mikil vandræði með þungaskattskerfið og innheimtu þess að einhverjar róttækar breytingar þurfti að gera. Það hefur hins vegar verið endurbætt þannig að tekjur hafa þar orðið miklu meiri en áætlað var og hefur greinilega verið komið í veg fyrir þá misnotkun eða einhvers konar vantalningu sem áður var. Það er hins vegar rétt og ég fagna eiginlega því uppleggi hæstv. fjmrh. að leggja málið dálítið í hendur á hv. efh.- og viðskn. til frekari útfærslu. Þetta er ekki einfalt mál. Það þarf að vanda sig mjög vel við þetta. Með nýlegum breytingum á lögum um þungaskatt sjáum við að mönnum geta verið mjög mislagðar hendur hvað þann þátt varðar og er ég þar með að vísa til frv. sem var afgreitt í haust af stjórnarmeirihlutanum þegar Samkeppnisstofnun hafði úrskurðað að 30% álag á þungaskatti á smærri bílum bryti í bága við samkeppnislög, að í stað þess að létta 30% álaginu af þeim bifreiðum sem málið snerist um var 25% gjald lagt á alla þá bíla sem þar komu til greina og þar með hækkaðir skattar á öðrum bílum sem hafði ekki þurft að greiða þungaskatt af. Við í stjórnarandstöðunni lögðumst harkalega gegn þessu. Það kennir okkur hins vegar að við þurfum að passa okkur mjög vel þegar við gerum þær breytingar sem um er að ræða því þó svo að hægt sé að færa rök fyrir málinu varðandi umhverfisáhrif og að eðlilegra sé að taka gjaldið í kringum olíu eins og hér er lagt til, þá getur þetta allt saman verið álitaefni, t.d. það hvort nota eigi þessa gjaldtöku og þungaskatt með sem svo stóran skattstofn eins og talað er um. Umferðin er skattlögð mjög verulega og þetta orkar allt nokkuð tvímælis, hvort við eigum að hafa svo mikinn hluta af tekjuöflun ríkisins tengdan umferð. Herra forseti. Sömuleiðis er kostnaður af litun mikið tæknilegt álitamál. Hæstv. fjmrh. upplýsti kostnaðaráætlun upp á 330 millj. Þetta er mikið fé og mér skilst að ekki séu öll kurl komin til grafar í því. Hv. efh.- og viðskn. mun vitaskuld skoða hvort önnur útfærsla á málinu sé heppilegri. Sömuleiðis er gengið út frá því í frv. að olíuverðið verði 90% af bensínverði en jafnframt er vikið að því að í nágrannalöndunum er algengast að það sé 80% af verði bensíns. Það er mikið álitamál og mér finnst munurinn of lítill eins og sett er upp í frv. en eins og hæstv. ráðherra hefur sagt er þetta allt saman til umræðu og þess vegna breytingar ef menn komast að samkomulagi um betri útfærslu. Herra forseti. Það verða lokaorð mín að ég tel brýnt að skoða málið í víðara samhengi, þ.e. skattlagningu almennt af bifreiðum. Ég hef verulegar áhyggjur af því hve illa hefur gengið að endurnýja atvinnubílaflotann. Það á bæði við um vöruflutningabíla og ekki hvað síst rútur. Við erum að gera okkur vonir um að nýta ferðaþjónustu enn betur en gert hefur verið og það er til skammar hvernig rútubílafloti okkar lítur út. Greinilegt er að ekki hefur verið afkoma og staða í þeirri atvinnugrein til að endurnýja bílaflota okkar eðlilega. Ég þarf ekki að lýsa því hve þetta er til vansa og dýrt fyrir okkur að vera ekki með góðan atvinnubílaflota en í þessu er líka fólgin slysahætta og ég mundi gjarnan vilja, herra forseti, að hv. efh.- og viðskn. reyndi að skoða málið í víðara samhengi. Við höfum öðru hverju lagt fram hugmyndir og tillögur sem eiga að örva endurnýjun á tilteknum bílum. Ég vil mjög gjarnan halda áfram á þeirri leið vegna þess að vinna atvinnubílstjóra er mjög mikilvæg. Þessi stétt manna hefur ekki notið neinnar sérstakrar velvildar af hálfu löggjafans og mér finnst vel kominn tími til að skoða mál þeirra sérstaklega þannig að þeir geti bæði búið við betri afkomu og eðlilega endurnýjun á atvinnutækjum sínum. Það kemur að þeirri hugsun, sem ég nefndi í upphafi, hvort við séum að leggja of mikil gjöld á þann hluta atvinnulífsins sem tengist atvinnubílum, þ.e. vöruflutningum og fólksflutningum. Þetta eru allt saman álitaefni. Ég er ekki að kveða upp úr um hvaða stefnu eigi beinlínis að taka í þessu heldur miklu frekar að segja að ég vil skoða málið með opnum huga eins og fjmrh. hefur lagt til. Hins vegar bendi ég á að það er brýnt fyrir okkur að ganga frá málinu þannig að réttlæti og sanngirni séu fólgin í því og að samkeppnisskilyrði séu jöfn en einnig að þessi atvinnugrein nái að rétta úr sér að lokinni þeirri lagasetningu sem við munum fara að vinna að.

Virðulegi forseti. Ég veiti andsvar þó kannski sé varla hægt að kalla það því nafni en ég hygg að ég geti sparað umræðuna með því að gera það. Í umræðunni hefur komið greinilega fram að ekki er á ferðinni flokkspólitískt mál. Í raun liggja öll sjónarmið fyrir. Hv. nefnd þarf að ljúka málinu hvernig sem niðurstaðan verður. Varðandi það sem hv. þm. sagði um skattlagningu á bifreiðum almennt þá tók ég það skýrt fram í máli mínu að nota mætti virðisaukaskattsviðbótina sem kæmi af þessu gjaldi, ef af yrði, til þess að lækka vörugjöldin af atvinnubifreiðunum og endurnýja flotann þannig hraðar en ella hefði orðið. Það gerir það að verkum, til viðbótar því sem hv. þm. minntist á sem er samkeppnin, að bílarnir kæmu inn með nýrri vélar og þar af leiðandi minni eldsneytiseyðslu, og hefðu þess vegna umhverfisbætandi áhrif þegar á alla myndina er litið. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að hugmyndin er einmitt sú að lækka gjöld á þessum atvinnurekstri eins og hér er nefnt. Að lokum vil ég geta þess til að hafa það undir að á undanförnum árum hafa verið tekin nokkur dugleg skref í þá átt að lækka vörugjöld á atvinnubifreiðum eins og ég veit að hv. þm. þekkir en hann á sæti í virðulegri nefnd sem hefur fjallað um þessi mál. Þegar atvinnubifreiðunum sleppir vil ég einnig benda á að það er stefna fjmrn. að draga úr neyslustýringu með mismunandi háum gjöldum eftir stærð bifreiða, jafnvel til einkanota, og eitt skref var tekið í þeim efnum ekki alls fyrir löngu.