Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, 11. þm. Reykv. s., um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því tekur Sara Elísa Þórðardóttir sæti á Alþingi en hún er 3. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, en 1. og 2. varamaður á lista hafa boðað forföll.

Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Söru Elísu Þórðardóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Söru Elísu Þórðardóttur sem 3. varaþingmanns Pírata í Reykjavíkurkjördæmi suður. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengi hennar og mælir nefndin einróma með staðfestingu kosningar Söru Elísu Þórðardóttur.

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Söru Elísu Þórðardóttir og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Sara Elísa Þórðardóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseta hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 939, um forvarnir og viðbrögð við gróðureldum, frá Gísla Rafni Ólafssyni. Einnig hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 868, um skiptingu þjónustuþega VIRK eftir starfsstéttum, frá Oddnýju G. Harðardóttur, á þskj. 636, um skerðingar lífeyristekna vegna útgreiðslu séreignarsparnaðar, og þskj. 869, um aðgerðir til að auðvelda aðgengi erlendra sérfræðinga utan EES að íslenskum vinnumarkaði, báðar frá Jóhanni Páli Jóhannssyni. Félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur einnig óskað eftir fresti til að veita skrifleg svör við eftirfarandi fyrirspurnum frá Andrési Inga Jónssyni; á þskj. 337, um viðurkenningu sjúkdómsgreininga yfir landamæri, á þskj. 543, um aðgerðir á ábyrgð ráðuneytisins gegn ofbeldi og afleiðingum þess, og að lokum á þskj. 874, um fullgildingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 190, um aðgerðir gegn ofbeldi og áreitni.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en það sem þingsköp kveða á um. Óskað er eftir atkvæðagreiðslu um tillöguna og fer hún þá fram um leið og greidd verða atkvæði um afbrigði hér að loknum óundirbúnum fyrirspurnum.

Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Formaður Rauða krossins segir að hér sé verið að taka upp útlendingastefnu sem verður með þeim harðari í Evrópu og hefur bent á að flóttafólki sé mismunað eftir uppruna. Við sáum þessa stefnu í síðustu viku þegar fram kom hjá hæstv. dómsmálaráðherra að til standi að vísa hátt í 300 manns til Grikklands. Þetta gerist á sama tíma og þörf fyrir vinnufúsar hendur hefur aukist hér á landi vegna aukins ferðamannastraums. Okkur vantar fólk og ríkisstjórnin hyggst senda úr landi 300 manns. Í þeim hópi er 22 ára sómölsk stúlka sem starfar sem sjálfboðaliði hjá Rauða krossinum og hennar bíða hræðileg örlög í Grikklandi. Þarna er líka Palestínumaður sem hefur dvalið hér í tvö ár og starfað í ferðaþjónustu og vinnuveitandi hans skilur ekki af hverju ríkisstjórnin hyggst senda hann úr landi. Hvert og eitt í þessum hópi á sína sérstöku sögu en hæstv. dómsmálaráðherra talaði einungis um ólögmæta dvöl eins og að hér séu á ferð glæpamenn en ekki fólk á flótta undan óbærilegum aðstæðum, fólk sem ekkert hefur til saka unnið annað en að reyna að brjótast út úr ómannúðlegum aðstæðum. Aðspurður segir hæstv. forsætisráðherra í viðtali á visi.is að við þurfum að horfa á stóru myndina í þessu og kennir síðan um skorti á heildarstefnumótun í málaflokknum. Þessir 300 einstaklingar sem nú eiga yfir höfði sér brottvísun eru í vanda núna, hæstv. forsætisráðherra, og þeim gagnast ekki heildarstefnumótun sem enginn veit hvað er og enginn gengst við. Spurningin er einföld: Ætlar hæstv. forsætisráðherra að beita sér fyrir því að það fólk sem hér hefur dvalið, unnið og fest rætur í talsverðan tíma, en á nú að senda til Grikklands, fái dvalarleyfi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þessi mál upp. Það er þrennt sem mig langar að nefna af því að það voru þrjú atriði sem hann kom inn á í sinni fyrirspurn. Í fyrsta lagi er því haldið fram að Ísland stefni í það að vera með hörðustu innflytjenda- og flóttafólksstefnu í Evrópu. Ég get ekki annað en andmælt því harðlega þegar við skoðum einfaldlega þróun síðustu ára þar sem einmitt hefur verið tekið á móti fleirum en nokkru sinni fyrr, hlutfallslega fleirum líka af þeim sem hafa sótt um. Ef við berum okkur saman til að mynda við Norðurlönd hefur Ísland verið með mun frjálslyndari stefnu þar sem aðilar í þessari stöðu, sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni, eru geymdir í lokuðum búðum áður en þeir eru sendir úr landi. Við heyrum núna fregnir frá Danmörku þar sem Danmörk hefur í huga að útvista þjónustu sinni við fólk með alþjóðlega vernd til Rúanda, sem er það sama fyrirkomulag og Bretar hafa kynnt. Þannig að ég hlýt að andmæla því þegar hv. þingmaður heldur þessu fram í sinni fyrirspurn. Í öðru lagi er spurt líka: Eru einhverjar sérreglur um suma? Væntanlega er þá verið að vitna til fólks sem hingað leitar frá Úkraínu, hvort það gildi aðrar reglur um það en aðra flóttamenn. Auðvitað hefur fjöldinn einn og sér, í ljósi þess að hingað hafa núna meira en 1.000 manns óskað eftir alþjóðlegri vernd frá Úkraínu og aðstæður eru mjög sérstakar í Evrópu, gert það að verkum að það hefur verið brugðið á sérstök úrræði og ég vil nefna sérstaka móttökustöð í Domus Medica, tímabundnar aðgerðir vegna móttöku barna í skóla. Það eru engar sérreglur sem gilda um réttindi og þjónustu við einstaklinga af einu þjóðerni umfram annað en það var gripið til ákveðinna aðgerða til að bregðast við fordæmalausum fjölda. Þá hvað varðar þennan hóp núna. Ég legg á það áherslu að sjálfsögðu að við horfum til þess að þetta eru auðvitað einstaklingar. Þetta er ekki einsleitur hópur. Aðstæður fólks eru mismunandi. Ég veit það hins vegar að þau eiga það sammerkt að hafa beðið hér vegna Covid. Ég hef ekki fengið svör við því 

Herra forseti. Jú, auðvitað á sér stað mismunun. Hér er t.d. verið að veita börnum af einu þjóðerni töluvert meiri stuðning en öðrum. Það þarf náttúrlega bara sérstaka útskýringu á því. En mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra betur út í orð hennar um heildarmyndina. Er stóra myndin sú að samþykkja útlendingafrumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem þrengir enn að möguleikum flóttafólks? Er forsvaranlegt að vísa 300 manns úr landi til Grikklands í aðstæður sem mannúðar- og mannréttindasamtök telja óöruggar? Hæstv. forsætisráðherra svaraði ekki fyrri spurningunni. Ætlar hún að beita sér sérstaklega fyrir þennan 300 manna hóp sem hér hefur fest rætur? Og ef hæstv. forsætisráðherra hefur tíma til þá langar mig líka að spyrja hvort hún styðji útlendingafrumvarp hæstv. dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um þessa brottvísun sem er yfirvofandi þá er, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá hæstv. dómsmálaráðherra, meiri hluti þeirra sem þar um ræðir aðilar sem hafa fengið vernd í öðru Evrópuríki, þar af 80 í Grikklandi. Ég hef óskað eftir upplýsingum um það hvort önnur Evrópuríki séu að senda til Grikklands miðað við aðstæður þar, því að það er eitt af því sem er bent á, að aðstæður þar séu ekki fullnægjandi, og ég hef ekki fengið svör við því. Mér finnst skipta miklu máli að við kynnum okkur þau mál til hlítar áður en slíkar ákvarðanir eru teknar. En af því að hv. þingmaður spyr um orð mín um heildarstefnumótun þá vil ég bara benda á að mér hefur þótt skorta, og þykir enn, á það að við - eftir að hafa komið okkur saman um lög um málefni útlendinga sem voru samþykkt í mikilli sátt en höfum hins vegar reglulega verið að bregðast við ýmissi þeirri gagnrýni sem hefur komið upp, m.a. með breytingum á málsmeðferðartíma 

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur nú formlega lýst yfir stuðningi við aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu, NATO. En styður hæstv. forsætisráðherra þá aðild Íslands að NATO?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skorinorða spurningu og vonast til að geta gefið skorinort svar. Ég styð þá lýðræðislegu niðurstöðu sem þjóðþing Finnlands og Svíþjóðar hafa komist að varðandi það að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu og sem forsætisráðherra þá starfa ég samkvæmt samþykktri þjóðaröryggisstefnu þar sem kveðið er á um aðild Íslands að NATO. En mín hreyfing, og ég þar með talin, hefur ekki skipt um skoðun á þeirri aðild.

Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að nú er meiri hluti fyrir aðild að NATO í þingum Svíþjóðar og Finnlands, en það er líka, og hefur lengi verið, mikill meiri hluti fyrir aðild hér á Alþingi. Er það þá eitthvað sérstakt, að mati hæstv. ráðherra, sem er öðruvísi hjá þeim löndum sem nú vilja ganga þar inn, eftir að hafa verið utan NATO áratugum saman, en hjá okkur? Hér er lýðræðislegur vilji til að vera í NATO og það skiptir máli hvað ríkisstjórnin, og þá sérstaklega sá sem fer fyrir ríkisstjórninni, segir um þá aðild, hvort hann styður hana. Það þætti til að mynda sérkennilegt í Finnlandi eða Svíþjóð ef forsætisráðherrar þessara landa væru andsnúnir aðild en ætluðu engu að síður að láta sig hafa það að sækja um. Telur hæstv. forsætisráðherra Íslands ekki tímabært að velta því fyrir sér hvort aðstæður nú kalli einfaldlega ekki eftir því að hæstv. ráðherra lýsi yfir stuðningi við aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu?

Herra forseti. Þegar ég tók við því embætti sem ég gegni nú, árið 2017, kom það algerlega skýrt fram að ég myndi starfa samkvæmt samþykktri þjóðaröryggisstefnu á Alþingi, en hún var samþykkt með miklum meiri hluta atkvæða. Ég tel að ég hafi gert það af heilindum æ síðan. Ég hef að sjálfsögðu verið spurð um það á alþjóðavettvangi, ekki síst á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, og ég leyfi mér að segja að ég hef engar athugasemdir fengið við það hvernig ég hef gengið þar fram, af heilindum, við samþykkt meiri hluta Alþingis á samþykktri þjóðaröryggisstefnu. Ég tel því að ekkert sérstakt kalli á breytingar í innra starfi Vinstri grænna en flokksráð hreyfingarinnar samþykkti það á sínum tíma, og ítrekaði það þegar við fórum aftur inn í ríkisstjórnarsamstarf, að þau styddu mig í þeirri stefnu að starfa samkvæmt samþykktri þjóðaröryggisstefnu.

Virðulegur forseti. Fyrir nokkrum vikum staðfesti Hæstiréttur endanlega að þær grimmu búsetuskerðingar sem lengi viðgengust gagnvart lífeyrisþegum almannatrygginga hafi verið ólögmætar. Eðlilega vænta margir þess að fá endurgreitt vegna þessara ólögmætu búsetuskerðinga. Því miður ætlar ríkið ekki að greiða til baka að fullu. Ríkisstjórnin ætlar að hengja sig í það að þrátt fyrir niðurstöðu prófmáls eigi þeir sem ekki fóru í mál lakari rétt. Aðeins stendur til að greiða lífeyrisþegum bætur vegna ólögmætra búsetuskerðinga síðustu fjögur árin en ekki vegna tímabilsins í heild. Vísað er til fyrningarlaga, að ekki sé hægt að ganga lengra. Sú sem höfðaði málið fær greitt lengra aftur í tímann en aðrir. Hér er verið að draga úr vægi prófmáls. Framvegis verður þörf fyrir að allir fari saman í mál jafnvel þótt prófmál myndi duga til þess eins að rjúfa fyrningarfrestinn. Er það í alvöru skárra fyrirkomulag? Ríkisstjórnin er í raun að segja við þá sem urðu fyrir búsetuskerðingum að hver og einn einasti þeirra hefði þurft að fara í mál fyrir áratug síðan til að standa vörð um réttindi sín og prófmál séu liðin tíð. Það er veruleg skerðing á mannréttindum, enda er dómsmál kostnaðarsamt og mikilvægt fyrir tekjulága hópa að staðinn verði vörður um sams konar kröfur með því að sjá til þess að farið verði að prófmáli. Ég minni á að málið var upphaflega höfðað 2016. Héraðsdómur dæmdi fyrirkomulag búsetuskerðinga ólöglegt sumarið 2020 og þeirri niðurstöðu hefur ekki verið hnekkt. Það er því sjálfsögð og eðlileg krafa að miða við fyrningarfrest allra krafna lífeyrisþega hvað þetta varðar, hann rofnaði þegar prófmálið var höfðað og kemur ekki inn að nýju fyrr en dómur féll í Hæstarétti. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra. Þetta er verst setta fólkið í landinu sem varla á fyrir mat. Það eru tekin af því þrettán ár. Ég get ekki séð að ríkisstjórnin geti varið sig á fjögurra ára reglu vegna þess að ef brotið stendur í 13 ár þá á að borga 13 ár. Annað getur ekki staðist. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Ætlar hún að sjá til þess að borga þessu fólki að fullu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Dómurinn sem felldur var snerist um heimild til að reikna greiðslur til örorkulífeyrisþega vegna sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu við lengd búsetu aðila hér á landi. Dómurinn féll eins og hv. þingmaður lýsti og í stuttu máli má segja að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem fer með þennan málaflokk, hafi breytt reglugerðinni tveimur dögum eftir að dómurinn féll þannig að það var strax brugðist við. Öll munu fá greitt framvegis samkvæmt nýrri reglugerð og án þessara skerðinga. Síðan kynnti félags- og vinnumarkaðsráðherra það í ríkisstjórn að greitt yrði aftur í tímann sem nemur fjórum árum sem er hefðbundinn fyrningarfrestur, þ.e. fjögur ár frá uppkvaðningu dóms og það er unnið að því að greiða þetta aftur í tímann samkvæmt því. Ég skil hv. þingmann þannig að það finnist honum ónóg. En þarna er vitnað til fyrningarfrests eins og hann er skilgreindur og horft á það fordæmi gagnvart öðrum málum. Það er forsenda þess að félags- og vinnumarkaðsráðherra komst að þessari niðurstöðu. Ég held, ef við horfum bara á þetta mál, þá var fenginn þessi úrskurður sem var mikilvægt að fá fram, málsmeðferðartíminn tiltölulega skammur fyrir Hæstarétti, eftir því sem mér er sagt, og brugðist strax við eftir að dómurinn féll, sem er kannski það mikilvægasta í þessu öllu. Ég skil vel að við getum deilt um það hversu langt eigi að fara aftur í tímann en það eru rík málefnaleg rök fyrir þessari ákvörðun hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin en ég trúi ekki mínum eigin eyrum. Ég trúi því ekki. Ég get ekki trúað því að við ætlum virkilega - hvað er ríkissjóður að segja? Á hann ekki fyrir þessu? Er þetta of dýrt? Er þetta of kostnaðarsamt? Þetta er verst setta fólkið á Íslandi sem er verið að ræna í 13 ár. Og þá segir ríkissjóður: Nei, heyrðu, við borgum bara fjögur ár. Förum í fyrningu. Það er verið að borga sanngirnisbætur langt aftur í tímann vegna illrar meðferðar á fólki. Þetta eru sanngirnisgreiðslur og ég mun aldrei trúa því að ríkissjóður og þessi ríkisstjórn ætli að leggjast svo lágt að borga ekki þessu fólki að fullu. Þetta eru ekki stórar upphæðir. Þetta er kannski álíka og hvað? Salan á Íslandsbanka. Kannski tvöfalt það, 2–3 milljarðar, ég veit ekki hversu mikið þetta er. En ef ríkissjóður telur sig þurfa á þessu að halda frá þessu fólki, verst setta fólkinu í landinu, að þetta séu breiðustu bökin - ég trúi því ekki.

Herra forseti. Til að ég gæti nákvæmni í mínu máli þá finnst mér mikilvægt að það komi fram að málið snerist í raun og veru um að það skorti lagastoð fyrir reglugerðinni en ekki að hún hafi verið brotin. Hv. þingmaður ræðir hér um kostnað og samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þá kostar það 2,5 milljarða að greiða fjögur ár aftur í tímann. Það er mikilvægt að þeim tölum sé haldið til haga. Það er mikilvægt í þessu máli að hæstv. ráðherra brást strax við, reglugerðinni var strax breytt, það var strax gefið út að greitt yrði aftur í tímann, en ég held að við megum heldur ekki missa sjónar á því að stóra verkefnið núna, og ég held að við hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson séum sammála um það, það er að ná fram breytingu á sjálfu kerfinu til framtíðar. Það er auðvitað verkefnið sem við eigum að vera að horfa núna á því það er svo löngu tímabært að ná fram réttlátara og gagnsærra kerfi fyrir þennan hóp sem ég held að ríkisstjórnin hafi sýnt, af því hv. þingmaður nefnir það, bæði á síðasta kjörtímabili með því að draga úr skerðingum, þeim fyrirætlunum sem hafa birst í fjármálaáætlun núna varðandi aukið framboð á 

Herra forseti. Ríkisstjórnin er í herferð gegn ákveðnum hópum flóttafólks. Þau sýna það reglulega með útlendingafrumvarpi sem er sérstaklega beint gegn þeim sem hafa fengið samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd í öðru ríki eins og fólkið sem er að flýja brotin verndarkerfi Grikklands. En það er nákvæmlega ekkert öruggt við að vera með alþjóðlega vernd í Grikklandi. Við vitum að fólk í þeirri stöðu býr á götunni, það er aftast í röðinni þegar kemur að húsnæði, atvinnu, menntun fyrir börnin sín. Þau eru útsett fyrir mismunun og ofbeldi á hverjum einasta degi. Þessu bera íslensk stjórnvöld ábyrgð á í hvert sinn sem þau brottvísa fólki aftur til Grikklands. Þetta eru engin ný tíðindi, annað en mætti halda af orðum forsætisráðherra hér áðan, heldur hefur verið bent á þetta í mörg ár af sérfræðingum og mannréttindasamtökum. Nú ætla þau að halda uppteknum hætti með því að vísa næstum 300 flóttamönnum í þessari stöðu frá Íslandi. Spurður út í þetta Íslandsmet í brottvísunum hefur ráðherra sagt að það sé bara verið að framfylgja lögum. En lög eru verk þingfólks. Hvað getum við gert? Alþingi gæti t.d. breytt lögum á þann hátt að heimiluð verði sérstök meðferð þeirra flóttamanna sem hafa verið föst í tvö ár vegna kórónuveirufaraldurs. Þar eigum við meira að segja fordæmi í frumvarpi sem Katrín Jakobsdóttir, þá þingmaður, lagði fram fyrir kosningar 2017. Ráðherra gæti meira segja bara sett reglugerð sem skilgreinir ástandið vegna heimsfaraldurs kórónuveiru sem sérstakar aðstæður og þar með væri heimilt að veita hæli öllum þeim sem vegna ástandsins ílengdust hér á landi. Það þarf nefnilega bara eitt pennastrik til að grípa inn í. Það þarf ekki meira en eitt pennastrik til að sýna aukna mannúð. Núna þegar dómsmálaráðherra býr sig undir að fylla nokkrar flugvélar af flóttafólki og hefja þannig stærstu og ógeðfelldustu fjöldabrottvísun Íslandssögunnar liggur beinast við að spyrja af hverju. Það er hægt að breyta reglum til að ná utan um þennan hóp. 

Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að hafa það í huga að verndarkerfið gengur út á samkomulag milli landa um skilgreiningu á fólki á flótta sem er í bráðri hættu af einhverjum ástæðum. Það er regla hjá okkur og flestum öðrum ríkjum Evrópu að hafi fólk fengið vernd í öðru ríki þá sé það ekki að sækja um vernd annars staðar. Við erum því ekkert almennt að skilja okkur frá öðrum ríkjum sem við berum okkur saman við þegar við sendum fólk úr landi. Málsmeðferðin sem hér er stunduð er víðtækari og meiri en gengur og gerist í mörgum löndum í kringum okkur, þar sem aðilar hafa komist að þeirri niðurstöðu að synja viðkomandi um vernd m.a. á þessum forsendum. Það verður að hafa í huga að fyrst gerist þetta á stjórnsýslustigi samkvæmt lögum, gegnum Útlendingastofnun. Fólk getur svo áfrýjað máli sínu til úrskurðarnefndar útlendingamála. Það er eftir slíka málsmeðferð, þar sem fólkið hefur bæði framfærslu og löglærðan talsmann sér við hlið í öllu ferlinu, að fólk er orðið hér í ólögmætri dvöl ef það fer ekki úr landi. Það er alveg rétt að hér hafa verið vel á þriðja hundrað manns, ætli það séu ekki svona 270 manns. Almennt er ástæðan sú að það hefur neitað að fara í svokallað PCR-próf og því hefur ekki verið hægt að framfylgja brottvísun. Þá hefur þessi hópur safnast upp og við því er verið að bregðast núna þegar ríkið er að fella niður þetta eftirlit á landamærum sínum. Alþingi getur vissulega breytt þessu. Alþingi setti okkur reglur og eftir þeim erum við að vinna í öllu ferlinu. Það er þá Alþingis að breyta þeim ef það vill viðhafa önnur vinnubrögð.

Herra forseti. Það er alltaf jafn stuðandi að heyra hæstv. ráðherra tala eins og það sé eitthvað annarlegt að flóttafólk undirgangist ekki þvingaða læknisrannsókn til að vera vísað út á guð og gaddinn. Hér gerist það enn einu sinni. Auðvitað neitaði fólk að fara í PCR-próf eins og því ber réttur til samkvæmt lögum, lögunum sem ráðherra hvetur okkur til að breyta. Verndarkerfið er sett upp til að tryggja að umsækjendur um alþjóðlega vernd fái einhvers staðar efnislega meðferð sinna umsókna frekar en að þeim sé skákað á milli. Það var ekki sett upp til að vera misnotað eins og gert er af íslenskum stjórnvöldum til að senda fólk til fyrsta viðkomulands og segja bara: Grikkland, dílið þið við þetta. Við nennum því ekki. Grikkland er búið að senda út neyðarkall árum saman því að það ræður ekki við verkefnið. Hvar er samstaðan með grískum stjórnvöldum hjá ráðherra? Í lögunum er líka talað um að fólk eigi að fá virka alþjóðlega vernd þegar því er vísað til annars ríkis. 

Virðulegur forseti. Að það sé eitthvert annarlegt sjónarmið að biðja fólk um að gangast undir PCR-próf - við erum ekki með þvingunarúrræði í þeim efnum í okkar lögum í dag eins og mörg önnur lönd eru með þar sem þetta er gert að skilyrði. Reyndar er reynslan sú hjá þeim löndum þar sem þetta skilyrði er fyrir hendi að þá reynir sárasjaldan á það. Já, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, virðulegur forseti, að verndarkerfið er til að fólk á flótta fái einhvers staðar málsmeðferð og það er nákvæmlega það sem gerist í Grikklandi. Varðandi það að Grikkland hafi sent út neyðarkall og ráði ekki við vandann þá er það ekki mat grískra stjórnvalda vegna þess að grísk stjórnvöld eru að taka á móti þessu fólki og eru að vinna ágætlega í því að afgreiða mál þeirra sem þangað leita. Það er alla vega samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk. Það gengur bara nokkuð vel og hratt fyrir sig í Grikklandi að afgreiða mál þeirra sem þangað leita til að fá vernd þegar það á við.

Herra forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðunni hérna í dag, ekki síst svörum hæstv. forsætisráðherra sem afsakar vonda stefnu í málefnum fólks á flótta með því að stefnan sé enn verri í öðrum löndum. Þetta metnaðarleysi er dapurlegt og það er okkur ekki sæmandi. Þá vantar heildstæða stefnu í málaflokknum, er sagt. Hún liggur hins vegar fyrir í þeim frumvörpum sem ríkisstjórnin er að leggja fyrir þingið. Það getur varla verið að það eigi að fá þau samþykkt og herða með því stefnuna til þess eins að taka U-beygju síðar og fikra sig þá fyrst inn á manneskjulegri brautir. Þessir þrír flokkar hafa starfað saman í næstum fimm ár. Afraksturinn úr því samstarfi er sífellt harðari og ómanneskjulegri framkoma gagnvart börnum og fjölskyldum á flótta, eins og við sjáum endurtekið í fjölmiðlum, aftur og aftur. Það stendur til að fleygja nærri 300 einstaklingum úr landi og stór hluti þessa hóps endar á götunni í Grikklandi í aðstæðum sem eru algerlega óboðlegar, eins og við þekkjum. Það er hægt að flækja þessa mynd og fara í alls konar loftfimleika í rökleiðslunni en í grunninn er þetta ofboðslega einfalt. Við erum flest hér inni fjölskyldufólk, við eigum börn, systkini og foreldra. Spurningarnar sem við þurfum að spyrja okkur eru ofur einfaldlega þessar: Myndum við sjálf vilja láta senda okkur út á guð og gaddinn í Grikklandi þar sem sáralitla aðstoð er að fá? Myndum við sjálf vilja að börnin okkar yrðu rifin upp úr öruggu umhverfi og send í aðstæður þar sem óöryggið er algert og varla húsaskjól að hafa? Nei, við myndum ekki samþykkja það. En hvers vegna í ósköpunum erum við þá tilbúin til að senda annarra manna börn og aðrar fjölskyldur í þær aðstæður sem við myndum aldrei sjálf fara í? Það hvílir engin skylda á okkur að gera það. Það þarf bara pólitískan vilja til að gera það ekki. Því vil ég spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og varaformann VG hvernig hann getur réttlætt það fyrir sjálfum sér að senda annað fólk í aðstæður sem hann myndi aldrei kalla yfir sig og sína?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Sú umræða sem hér hefur verið í dag hefur gengið út á það að hér sé rekin ein harðasta útlendingastefna á Norðurlöndunum og jafnvel þótt víðar væri leitað. Þá spyr ég mig: Hvers vegna er það sem Íslendingar hafa núna síðan árið 2018, og þá minni ég á þá staðreynd að Katrín Jakobsdóttir tók við sem forsætisráðherra árið 2017, í síauknum mæli tekið á móti fleira og fleira fólki, svo munar hundruðum. Það er jákvætt. En samt þarf maður að sitja undir því að hér sé verið að gera minna en aðrir eða önnur lönd. Tölurnar tala sínu máli, hv. þingmaður. Við getum líka farið ofan í saumana á því hvort hér sé útlendingastefna sem sé harðari eða að verða jafn hörð og er að gerast á Norðurlöndunum, eins og t.d. í Danmörku. Það náttúrlega stenst enga skoðun eins og forsætisráðherra fór ágætlega yfir áðan. Við getum líka horft til þess hvaða breytingar það eru sem íslensk stjórnvöld eru að gera núna með því að færa þjónustu við fólk sem er að leita sér að alþjóðlegri vernd úr dómsmálaráðuneytinu og yfir til félagsmálaráðuneytisins. Það er jákvæð breyting, hv. þingmaður. Það er mjög jákvæð breyting vegna þess að þar með getum við samhæft þjónustuna og við getum tekið betur á móti fólki. Og hvað höfum við verið að gera, þessi ríkisstjórn? Hverju hef ég beitt mér fyrir sem félags- og vinnumarkaðsráðherra, þessa fáu mánuði sem ég hef setið í því embætti? Jú, að fá fleira fólk frá Afganistan, svo dæmi sé tekið, þar sem við erum að taka utan um konur sem eru einstæðar, sem búa við raunveruleika sem við getum ekki einu sinni gert okkur í hugarlund. Það er líka stefna, hv. þingmaður. Ég gæti nefnt hérna að taka sérstaklega á móti viðkvæmum hópum innan þess hóps sem er í Úkraínu, eins og fötluðu fólki og veiku fólki. Ég get ekki setið undir þessum orðum þingmannsins.  
            

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra þarf bara að sitja undir því sem hér er sagt í ræðustóli Alþingis. Það er hægt að vitna í umsagnir Rauða krossins og mannúðarsamtaka um stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki. Það er hægt að gera það ítrekað, aftur og aftur og aftur. Það er hægt að vitna í orð hæstv. forsætisráðherra sem sagði fyrir ekki löngu síðan að við ættum alltaf að hlusta eftir því sem Rauði krossinn segir og mannúðarsamtök segja. Þegar koma síðan umsagnir frá þessum aðilum gagnvart málum sem ríkisstjórnin er að leggja fyrir þingið þá er það endalaus falleinkunn. Hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningunni, sem sneri að þeim tæplega 300 manns sem stendur til að senda í burtu úr öryggi í óöryggi, úr öryggi í harðræði, hvernig hann getur réttlætt það fyrir sjálfum sér að bjóða þessu fólki upp á aðstæður og kjör sem hann myndi aldrei bjóða sér og sínum upp á. Hvernig getur hann sem ráðherra VG kvittað upp á það að stefnan eigi að vera sú sem mörkuð er af hæstv. dómsmálaráðherra?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Ég er í ágætum samskiptum við félagasamtök, þar með talið Rauða krossinn. Ég hef ekki heyrt frá þeim að það sé falleinkunn að bjóða sérstökum hópum frá Afganistan hingað til lands eða sérstökum hópum frá Úkraínu sem ég nefndi hérna í máli mínu hér á undan. Ég ætla ekki að mæla gegn því að aðstæður í Grikklandi séu slæmar. Það mun ég ekki gera. Þarf að athuga aðstæður þeirra sem núna stendur til að senda í burtu? Það kann vel að vera að þess þurfi en við megum samt ekki gleyma því að við verðum að hafa einhverjar reglur og þetta fólk hefur farið í gegnum þær reglur og þetta var niðurstaðan. En hvort það sé eitthvað í þessum málum sem þyrfti að skoða betur - ég ætla ekki að útiloka það. Málið er hins vegar á forræði dómsmálaráðherra og ég vísa öllum frekari fyrirspurnum um það til hans.

Virðulegi forseti. Nám í Hallormsstaðaskóla byggir á fræðilegri hagnýtri og aðferðafræðilega þekkingu um nýtingarmöguleika auðlinda og hráefna með sjálfbærni og nýsköpun að leiðarljósi. Nám í sjálfbærni og sköpun er 60 eininga nám á fjórða hæfniþrepi og er kennt sem viðbótarnám við framhaldsskólastig sem samsvarar fyrsta ári á háskólastigi samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla. Námið er viðurkennt af ráðuneyti og birt í Stjórnartíðindum. Skólinn leggur kapp á að fá til sín doktorslærða fagstjóra sem stýra námi skólans ásamt fjölda sérfræðinga sem heimsækja skólann sem koma frá atvinnulífinu, tengjast nýsköpun og sjálfbærni, öðrum háskólum og frumkvöðlum. Skólinn er í sókn og hefur til að mynda bætt við sig sumarstarfi í endurmenntun framhaldsskólakennara auk þess að fá til sín háskólanemendur í rannsóknar- og þróunarverkefni Nýsköpunarsjóðs námsmanna. Mikilvægt er að geta veitt framhaldsskólakennurum tækifæri á að taka heilsársnám í sjálfbærni og sköpun sem hluta af endurmenntun þeirra, sem er á meistarastigi, með því að veita þeim fræðilega og hagnýta þekkingu á auðlindum og hráefnum í sjálfbærum og skapandi leiðum í kennslu. Fjöldi nemenda sem sýnir námi Hallormsstaðaskóla áhuga hefur þegar lokið grunnnámi í háskóla og vill taka námið sem hluta af meistaranámi; erlendir einstaklingar og frumkvöðlar með ákveðnar viðskiptahugmyndir, enda hefur námið fengið mikla athygli erlendis og nú síðast í gegnum Erasmus-verkefni um „Posthuman Architecture“ við háskólann í Álaborg, háskóla í Slóvakíu, Ítalíu og á Sikiley. Á sama tíma og Hallormsstaðaskóli sækir fram og sýnir bæði vilja og metnað til að verða háskóli er rekstrarsamningur við skólann óbreyttur frá árinu 2017, sem er skerðing á fjármagni miðað við launahækkanir síðustu ára og almennar hækkanir á hráefni og þjónustu. Því er spurt: Hver og hvernig er tekin ákvörðun um að Hallormsstaðaskóli geti kennt á háskólastigi? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þarna er um að ræða mjög mikilvægt nám í áföngum sem mikill áhugi er á víða um land. Hallormsstaðaskóli hlaut viðurkenningu sem einkaskóli á framhaldsskólastigi 2021 og kennir, eins og hv. þingmaður vísar í, á fjórða hæfnisþrepi sem er skilgreint sem viðbótarnám við framhaldsskóla. Slík námslok teljast ekki vera á háskólastigi. Dæmi um námslok á þessu fjórða hæfnisþrepi er t.d. nám iðnmeistara og fleiri aðila. Hvernig ákvörðun er tekin um að skóli sem er að kenna á framhaldsskólastigi færist yfir á háskólastig, hver farvegurinn er, er kannski tvíþætt. Ef um er að ræða færslu náms á háskólastig, hvaða skilyrði þarf að uppfylla, eru auðvitað í skólakerfinu ýmis dæmi um að nám hafi færst frá framhaldsskólastigi yfir á háskólastig. Við getum nefnt lögreglunámið sem margir þekkja, nám tannsmiða o.fl. Það stendur t.d. yfir greining á því hvort færa eigi nám brunavarða og bráðatækna á háskólastig. Rök fyrir slíkum breytingum hafa jafnan verið þau að störfin hafi þróast yfir í að vera flóknari og krefjist af þeim sökum aukins undirbúnings. Ef sömu rök eiga við um það nám sem boðið er upp á í Hallormsstaðaskóla væri e.t.v. líka einfaldara að taka upp samstarf við viðurkenndan háskóla um viðurkenningu námsins til frekara náms á háskólastigi. Dæmi eru um að slíkt samstarf hafi gengið mjög vel. Ég nefni sem dæmi námsframboð við Háskólann á Akureyri fyrir sjúkraliða. Samstarf háskólanna í slíku getur verið mjög gott veganesti í byrjun. Síðan eru það reglur ráðherra sem getur veitt stofnunum viðurkenningu til að 

Herra forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að ég held að við séum öll að verða svolítið meðvituð um það að stærstu áskoranir okkar tíma eru umhverfis- og loftslagsmálin og matvælaöryggið þannig að sjálfbær hugsun og þróun og menntun á þessu sviði er gríðarlega mikilvæg. Þarna hefur Hallormsstaðaskóli mikla sérstöðu. Það er vert að benda á það að þessi leið, ein af nokkrum sem hæstv. ráðherra nefnir, með samstarf við aðra skóla, er ágæt en ég held að það tefji vöxt og þroska Hallormsstaðaskóla. Þegar þú ert í samstarfi er bara greitt með hverjum nemanda og það eru ekkert allir skólar tilbúnir til að deila sínum nemendum annað þannig að oft verður ákveðin togstreita um slíkt samstarf. 

Virðulegi forseti. Skólinn heyrir núna undir mennta- og barnamálaráðherra. En varðandi viðurkenningu háskóla þá þarf að fara fram mat óháðra erlendra aðila ef skólinn óskar eftir því að verða háskóli, sem hefur ekki komið inn á borð til mín svo ég viti, að þau óski eftir að fara í þær úttektir sem greinir í 3. gr. laga um háskóla, sem er að óháðir erlendir sérfræðingar gera úttektarskýrslu. Þá er margt tekið inn í: Það er auðvitað fræðileg þekking og hæfni, stoðkerfi háskóla fyrir fræðasamfélag, styrkleiki stofnunarinnar og staða fræðasviðs í erlendu samhengi, stjórnskipan, hæfisskilyrði starfsmanna, gæðakerfi stofnunarinnar, og þannig mætti áfram telja. Eitt af skilyrðunum er líka að honum sé stjórnað af rektor sem lokið hefur doktorsprófi, en ég og ráðuneyti mitt birtum handbók og matsramma fyrir viðurkenningu háskóla til þess að auka gagnsæi til þess að stofnanir sem hafa í hug á, eins og hv. þingmaður segir að skólinn hafi mögulega, að starfa sem háskólar geti séð hvaða kröfur eru gerðar fyrir því. Þannig að handbókin nýtist við þessa úttekt og eins þarf að skoða það hvort skólinn sjálfur hafi hug á að uppfylla öll þau skilyrði.

Herra forseti. Ég hljóma nú kannski eins og rispuð plata að koma hingað upp og kvarta undan því að ráðherrar svari engu í óundirbúnum fyrirspurnatíma. En hér er ég kominn enn á ný að vekja athygli á því að hæstv. félagsmálaráðherra vék sér undan beinum spurningum hv. þm. Sigmars Guðmundssonar varðandi stöðu og velferð barna á flótta, sem heyrir beinlínis undir ráðherrann. Hann vék sér undan því með því að benda á að spurningu um þennan málaflokk ætti bara að vísa til Jóns Gunnarssonar af því að það er búið að afhenda honum lyklana að þessum málaflokki. Og fyrst ég hef smá tíma upp á að hlaupa þá get ég ekki annað en bent á að þrír ráðherrar voru spurðir út í stöðu verndarkerfisins á Grikklandi. Tveir lýstu áhyggjum, Katrín Jakobsdóttir og Guðmundur Ingi Guðbrandsson, og töldu mikilvægt að horfa til aðstæðna og ætluðu ekki að mæla gegn því að aðstæður þar væru slæmar. En ráðherrann sem ber ábyrgð á því að húrra fólki í þetta kerfi sagði að það gengi bara vel fyrir sig á Grikklandi, grískum stjórnvöldum gengi bara ágætlega að afgreiða umsóknir.  
             Forseti. Ég hef áhyggjur af þessum málaflokki, sér í lagi núna þegar endursendingarmaskínan er smurð sem aldrei fyrr af hálfu ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.

Herra forseti. Óundirbúinn fyrirspurnatími er mjög mikilvægur liður á dagskrá þingsins. Ég er ekkert að flytja neinar fréttir hérna þegar ég segi að það er bara orðið býsna hvimleitt að ráðherrar geri ekki minnstu tilraun til að svara spurningum, jafnvel þó að við leitumst æ ofan í æ við að bera þær mjög skýrt fram. Þær eru mjög afmarkaðar. Ég held að forsætisnefnd ætti að fara að íhuga það hvort við eigum ekki aðeins að breyta þessum lið þannig að fyrirspyrjandi fái þó a.m.k. lokaorðið og geti einhvern veginn haft skoðun á því hvernig þessi orðaskipti ættu að fara fram vegna þess að þessi leikur þar sem engu er svarað í fyrstu umferðinni og síðan er einhvern veginn komið með einhverja sleggju í lokin, vitandi það að þingmaður á enga möguleika á að koma upp, er þinginu auðvitað til vansa. Ef við viljum 

Forseti. Þetta eru áhugaverðar ábendingar sem koma hérna fram, af því að fyrirkomulagið hjá okkur er þessi ræðustóll hérna. Sums staðar annars staðar er þetta meira í samræðuformi þar sem ráðherra og fyrirspyrjandi eru jafnvel í ákveðnum samræðum en ekki í eintali þar sem verið er að skiptast á með því að klukka fólk. Það er kannski vert að íhuga hvort við séum að ná markmiðum með því fyrirkomulagi sem við erum með hérna upp á lýðræðislega umræðu. Þessi brotalöm á því hvernig ráðherrar svara spurningum verður til þess að þessi liður, fundarstjórn forseta, er síðan notaður til þess að benda á þá galla, eðlilega. Þess vegna finnst mér að við ættum að fara að íhuga það dálítið alvarlega hvernig þetta aldagamla fyrirkomulag er kannski að fara að líða undir lok af því að það er einfaldlega misnotað til að komast hjá því að svara.

Virðulegi forseti. Varðandi þennan lið, óundirbúnar fyrirspurnir, þá er mjög gaman að giska á hver svör ráðherra verða. Mér tókst það ágætlega í dag varðandi þjóðaröryggisstefnuna þegar spurt var um NATO, þá var því svarað með þjóðaröryggisstefnunni. En mér finnst formið svolítið sérstakt og stíft. Ég hef fylgst með umræðum í norska þinginu, Stórþinginu, og í fyrirspurnatímanum þar eru þau með tvö púlt; annars vegar fyrir fyrirspyrjanda og hins vegar fyrir ráðherra. Það gengur bara mjög vel þar að hafa meiri samræður á milli, svona díalóg á milli, og ég velti fyrir mér hvort við ættum kannski að prófa svipað fyrirkomulag. En ég held að mannasiðirnir hér séu alveg jafn góðir og í Noregi. Það væri alla vega meira líf í þeim umræðum og ég efast ekki um að hv. þingmenn gætu tekið þátt í þannig umræðu þar sem væru tvö púlt á svæðinu og það væri svarað og spurt á milli. Það yrðu miklu opnari og kröfuharðari fyrirspurnatímar, tel ég.

Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta áhugaverðar umræður, raunar töluvert áhugaverðari en spurt og svarað hér í óundirbúnum fyrirspurnum vegna þess að ráðherrarnir hafa eiginlega náð fullkomnun í því að koma fram með svarleysu og jafnvel nýta púltið hér og fyrirspurnir þingmanna til að fá útrás fyrir einstaka frústrasjón yfir óskyldum málum eins og þekkt er orðið. Þannig að ég óska eiginlega eftir því að forseti taki þetta mál upp á vettvangi þingflokksformanna, hvort hægt sé að gera eitthvað til að gera þessar fyrirspurnir, þessa fyrirspurnatíma, pólitískari þannig að þær sinni tilgangi sínum. Mögulega, ef við ráðum nú við að breyta þessu svo að vel megi vera, gæti farið svo að þingmenn þyrftu ekki að nota hinn ágæta lið, fundarstjórn forseta, jafn mikið í pólitíska umræðu ef við gætum einhvern veginn fengið ráðherrana aftur í það að nýta óundirbúnar fyrirspurnir til að svara pólitískum fyrirspurnum í stað þess að vera með almenn leiðindi.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé margt sem þarf að gera til að breyta ásýnd þingsins og í rauninni að gera verk þess miklu skilvirkari en við erum að upplifa í dag. Það er auðvitað óþolandi, bæði fyrir þing og þjóð, að búa við þær aðstæður sem hafa verið í þinginu langan tíma. Ég hef orðið vitni að þessu fyrirkomulagi sem hér er talað fyrir, að hér eigi sér stað meiri pólitísk umræða í öðrum þingum þar sem menn takast á, t.d. í tveimur púltum eins og hér kom fram, og ég held að þetta sé bara ágæt hugmynd að skoða þetta, að hér geti farið fram áhugaverðar pólitískar umræður um mál þar sem menn takast á. Ég held að þetta geti orðið til þess að áhugi muni glæðast á störfum þingsins hjá almenningi. En samhliða þessu, virðulegur forseti, þá verðum við auðvitað að setja okkur einhver tímatakmörk í afgreiðslu á málum eins og tíðkast í öðrum þingum. Við verðum að hætta þessu málþófsrugli og virða lýðræðislegan meiri hluta í þessu þingi að lokinni slíkri umræðu. En ég held að þetta gæti verið gott skref breytinga og ákveðin málamiðlun þar sem fólk kemur sínum sjónarmiðum á framfæri, við komumst að einhverri niðurstöðu og greiðum atkvæði um mál með lýðræðislegum hætti og klárum þau.

Forseti vill geta þess að ákvæði um óundirbúnar fyrirspurnir og fyrirkomulag þeirra er að finna í þingsköpum og þeim verður sennilega ekki breytt í grundvallaratriðum nema með breytingum á þingsköpum.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, nr. 43/1999. Fela þær breytingar í sér að lagt er til að fyrir afmörkuð stærri verkefni sé hlutfall endurgreidds framleiðslukostnaðar 35%, en fyrir önnur verkefni sem uppfylla skilyrði laganna sé hlutfallið áfram 25% eins og verið hefur. Eru þessar tillögur í samræmi við þær áherslur sem fram koma í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að efla alþjóðlega samkeppnishæft stuðningskerfi við framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis. Jafnframt er frumvarpið í samræmi við áherslur og aðgerðir í kvikmyndastefnu fyrir Ísland til ársins 2030 sem gefin var út í október 2020. Nánar tiltekið segir orðrétt í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Kvikmyndagerð hefur orðið sífellt mikilvægari þáttur í íslensku atvinnu- og menningarlífi síðustu ár. Tækifærin innan greinarinnar eru mikil og hafa áhrif á atvinnu um allt land. Alþjóðlega samkeppnishæft stuðningskerfi við framleiðslu kvikmynda- og sjónvarpsefnis verður eflt. Við ætlum að styðja enn frekar við greinina með hærri endurgreiðslum á skýrt afmörkuðum þáttum til að stuðla að því að fleiri stór verkefni verði unnin alfarið á Íslandi og tryggja aukinn fyrirsjáanleika í fjármögnun kerfisins.“ Virðulegur forseti. Megintilgangur laga nr. 43/1999 er að stuðla að eflingu innlendrar menningar og kynningar á sögu landsins og náttúru og að efla þekkingu í innlendri kvikmyndagerð með samstarfi við erlent fagfólk og að byggja upp öflugan kvikmyndaiðnað á Íslandi þar sem skapandi greinar fá notið sín. Með því að laða að erlent kvikmyndagerðarfólk er unnt að þjálfa íslenskt fagfólk til sjálfstæðari verka á þessu sviði, bæta innviði kvikmyndaiðnaðarins hér á landi og síðast en ekki síst koma Íslandi, náttúru landsins og íslenskri menningu á framfæri. Virðulegi forseti. Töluverð samkeppni er á milli landa, svæða og borga um allan heim um að fá erlenda framleiðendur til að taka upp kvikmyndir, sjónvarpsefni og fleira myndefni. Fyrir þessu eru nokkrar ástæður en þær helstu eru að verkefni af þessum toga eru atvinnuskapandi, gjaldeyrisskapandi og fela í sér öfluga landkynningu sem getur skilað sér í jákvæðri ímynd og auknum tekjum af ferðamönnum ef vel tekst til. Þeim löndum fer sífellt fjölgandi sem bjóða upp á sérstakar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar og hefur hlutfall endurgreiðslu farið hækkandi á undanförnum árum í helstu samkeppnislöndum Íslands. Þannig er það víða komið upp í 35%, t.d. á Írlandi og Möltu. Skotland, Bretland og Kanada hafa einnig verið nefnd sem lönd sem við eigum í harðri samkeppni við á þessu sviði. Í ljósi umfangs og þýðingar kvikmyndagerðar fyrir íslenskt efnahagslíf er með frumvarpinu lagt til að endurgreiðsluhlutfall vegna sérstakra stærri verkefna og verkefna til lengri tíma á sviði kvikmynda- og sjónvarpsframleiðslu verði hækkað úr 25% í 35% af skilgreindum framleiðslukostnaði sem fellur til hér á landi. Nær þetta sem áður segir til vel skilgreinds hóps verkefna sem teljast til stærri verkefna og eru hér til framleiðslu í að lágmarki ákveðið langan tíma. Er þar tekið mið af framangreindu orðalagi í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, þ.e. „stuðla að því að fleiri stór verkefni verði unnin alfarið á Íslandi“. Helstu ástæður fyrir því að lagt er til að hlutfallið verði hækkað fyrir slík verkefni eru að tryggja að Ísland verði áfram samkeppnishæft sem tökustaður kvikmynda og sjónvarpsefnis, að efla þannig innlenda menningu og kynningu á sögu landsins og náttúru og að halda áfram að efla og styrkja þennan tiltekna iðnað á Íslandi og þær skapandi greinar sem honum fylgja. Sem áður segir hefur frumvarp þetta það að markmiði að ná með skilvirkum og einföldum hætti utan um áherslur úr stjórnarsáttmála, um kvikmyndastefnu, á hærra endurgreiðsluhlutfall sem mun stuðla að því að fleiri stór verkefni verði unnin til lengri tíma á Íslandi. Frumvarpið var unnið í samráði við starfshóp helstu hagaðila sem falið var að endurskoða endurgreiðsluhlutfall laganna en í honum sátu fulltrúar frá Sambandi íslenskra kvikmyndaframleiðenda, Kvikmyndamiðstöð, Íslandsstofu, fjármála- og efnahagsráðuneyti og frá menningar- og viðskiptaráðuneyti sem leiddi vinnuna. Mikill áhugi er á þessum áformum ríkisstjórnarinnar, bæði hér heima fyrir og ekki síður erlendis. Þannig bíða nokkur stór og áhugaverð erlend verkefni, og menn eru reiðubúnir að hefja tökur á þessu ári, eftir formlegri ákvarðanatöku stjórnvalda og umræddri lagabreytingu. Segja má að með slíkum stórum langtímaverkefnum séum við að fara yfir á næsta stig með það endurgreiðslukerfi sem við höfum verið að þróa frá árinu 1999. Með hliðsjón af þessu var framangreindri vinnu við gerð frumvarps flýtt og hún sett í ákveðinn forgang í ljósi þeirra verkefna sem um ræðir. Ég vil árétta að brýnt er að öll viðmið séu skýr og gagnsæ í löggjöfinni þar sem einn helsti styrkleiki íslenska endurgreiðslukerfisins í alþjóðlegum samanburði hefur verið einfaldleiki þess og skýrleiki og tekur frumvarpið mið af því. Hlutfall endurgreiðslu af framleiðslukostnaði sem til fellur hér á landi er samkvæmt gildandi lögum 25%. Í ýmsum löndum er það hlutfall 35%. Eru það lönd sem Ísland á í mestri samkeppni við í að laða til sín stærri kvikmynda- og sjónvarpsverkefni til lengri tíma. Með frumvarpi þessu er lagt til að afmörkuð verkefni sem uppfylla ákveðin skýr skilyrði, sem fram koma í lögunum, eigi rétt á 35% endurgreiðslu af framleiðslukostnaði sem fellur til hér á landi. Með vísan til áherslna í stjórnarsáttmála er með frumvarpinu lagt til að þrjú skýr viðmið greini á milli hvort verkefni eigi rétt á 25% eða 35% endurgreiðsluhlutfalli. Til að eiga rétt á 35% endurgreiðsluhlutfalli þurfa öll þrjú skilyrði að vera uppfyllt. Skilyrðin eru sem hér segir: Lágmarksframleiðslukostnaður: Lagt er til að fyrsta viðmiðið verði tengt við skilgreindan framleiðslukostnað sem fellur til hér á landi og heimilt er að draga frá tekjum af atvinnurekstri samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Með því að setja fram lágmarksfjárhæð framleiðslukostnaðar er skilið á milli „stærri“ og „smærri“ verkefna, samanber áherslur úr stjórnarsáttmála. Lagt er til að miðað sé við að framleiðslukostnaður sem fellur til við framleiðslu viðkomandi kvikmyndar eða sjónvarpsefnis hér á landi sé að lágmarki 200 millj. kr. Verkefni til lengri tíma á Íslandi: Í öðru lagi er lagt til að til að eiga rétt á 35% endurgreiðslu sé gerð krafa um að framleiðsluverkefni verði unnið til lengri tíma hér á landi þar sem tökudagar á Íslandi verði að lágmarki 30. Heimilt er að telja eftirvinnslu verkefnis á Íslandi með í þeirri tölu. Með tökudögum er átt við þá daga þegar raunveruleg kvikmyndataka vegna verkefnis fer fram á tökustað. Með eftirvinnslu er átt við þá vinnu sem á sér stað í kvikmynda- eða sjónvarpsverkefni eftir að tökum er lokið og snýr að úrvinnslu og frágangi á hinu upptekna efni, t.d. klippingu, hljóðvinnslu, tæknilegum viðbótum og myndvinnslu. Fjöldi starfsmanna sem vinna að verkefni: Lagt er til að þriðja skilyrði til að eiga rétt á 35% endurgreiðslu verði að fjöldi starfsmanna sem vinna beint að verkefninu sé að lágmarki 50. Er með því greint á milli „stærri“ og „smærri“ verkefna með hliðsjón af almennum efnahagslegum og þjóðhagslegum áhrifum verkefna. Hér er átt við starfsfólk sem er skattskylt á Íslandi enda teljast samkvæmt lögunum laun og verktakagreiðslur eingöngu til framleiðslukostnaðar séu þau skattlögð hér á landi. Erfitt er að leggja mat á hversu mörg verkefni munu falla í hóp 35% endurgreiðslna verði frumvarpið að lögum, en þó er ljóst að mikill áhugi er fyrir hendi hjá ýmsum sem eru með til skoðunar stærri verkefni og til lengri tíma, t.d. sjónvarpsseríur. Í fjármálaáætlun 2023–2027 er gert ráð fyrir að endurgreiðslur til kvikmyndagerðar hækki um 300 millj. kr. og mun það að einhverju leyti koma til móts við þessa lagabreytingu. Í greinargerð með frumvarpinu er nánar vísað til skýrslna sem unnar hafa verið á greiningu á hagrænum áhrifum endurgreiðslukerfisins. Virðulegur forseti. Upphafleg áform gerðu ráð fyrir að frumvarp þessa efnis yrði lagt fram á haustþingi 2022. Í ljósi áhuga erlendra aðila á þessari lagabreytingu og stórra verkefna sem eru í biðstöðu er mikið til þess unnið að frumvarpið verði afgreitt sem lög á Alþingi nú fyrir þinglok, á vorþingi. Ég tel að um sé að ræða mikið framfaramál og að með þessum breytingum á endurgreiðslukerfi okkar séum við að færa okkur yfir á næsta stig sem geri okkur kleift að grípa þau tækifæri sem bíða okkar við að búa til alþjóðlega samkeppnishæfan kvikmyndaiðnað á Íslandi í fremstu röð með þeim fjölmörgu jákvæðu áhrifum sem fylgja. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég fagna því mjög að við séum að efla mikilvæga atvinnugrein og langar að ræða nokkrar hliðar kvikmyndagerðar hér í dag. Þau eru mörg og fjölbreytt störfin sem skapast með öflugri kvikmyndagerð en ekki eru síður mikilvæg þau fjölmörgu afleiddu störf í þjónustu sem skipta ekki síst landsbyggðina gríðarlegu máli. Sem þingmaður VG fæ ég ítrekað spurninguna: Hvað er þetta „eitthvað annað“ sem við eigum að vera að gera? Þegar við horfum á iðnað, sjávarútveg og landbúnað er ljóst að þessar stoðir atvinnulífsins eru mikilvægar en með breyttri heimsmynd og áherslum nútímans er það einmitt þetta „eitthvað annað“ sem skiptir svo miklu máli. Fjölbreytileiki starfa, nýsköpun og störf byggð á tækni og hugmyndaauðgi eru einmitt þetta „eitthvað annað“ og þar kemur kvikmyndagerð sterk inn. Þó að við í þingflokki VG styðjum þetta mál heils hugar og viljum sjá greinina blómstra er mikilvægt að halda ákveðnum áherslum til haga og langar mig sérstaklega að nefna kynjahalla sem áratugum saman hefur einkennt greinina. Þó að það stefni í rétta átt þarf að standa sérstaklega vörð um konur í kvikmyndagerð. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að hlutfall kvenna sem eru starfandi við kvikmyndagerð sé 30%, og þá eru 70% karlar. Það þarf auðvitað að leiðrétta. Annað sem mig langar til að nefna er að eins mikilvægur þáttur og kvikmyndagerð er - eins mikilvægt og það er að standa vörð um íslenska kvikmyndagerð og líka að greiða götu erlendra kvikmyndafyrirtækja í að koma til landsins, til að skapa hér störf og taka upp myndir og auglýsingar - þá er pottur víða brotinn í þessum bransa. Mig langar sérstaklega að nefna tvo þætti. Eins og við höfum séð í greinum sem stækka hratt og eru að verða öflugar og mjög mikilvægar fyrir atvinnulíf okkar, og langar mig að nefna ferðaþjónustuna sérstaklega, er mikil hætta á því að eitthvað misjafnt geti átt sér stað. Þess vegna langar mig að leggja áherslu á opið bókhald og að öllu sé fylgt sérstaklega vel eftir. Það kemur inn á hinn punktinn sem mig langaði til að ræða og það eru réttindi starfsfólks í kvikmyndagerð. Ég þekki ágætlega til í þessum geira og aftur og ítrekað hef ég orðið vitni að því að vinnuréttindi eru hreinlega brotin. Ekki er passað upp á vinnutíma og slysatryggingum er ábótavant. Það er ótrúlega margt sem við höfum byggt upp í íslenskri vinnulöggjöf sem stenst ekki alveg skoðun ef við rýnum í kvikmyndabransann. Mér fannst mikilvægt að koma hingað upp og minnast á þetta. Þegar við erum að styðja við kvikmyndagerð og auka greiðslur og standa vörð um greinina fjárhagslega þá verðum við líka að huga að því að það séu ekki bara topparnir, ekki bara eigendur stærstu fyrirtækjanna, sem njóti góðs af því heldur er þetta gríðarlega fjölbreyttur hópur starfsfólks. Þetta eru statistar, sminkur, alls konar fólk, fólk sem sér um veitingar. Það er verið að gera allt mögulegt í þessum störfum. Þau eru gríðarlega mörg og fjölbreytt og það hefur verið dálítil stéttaskipting innan þessa geira. Við þurfum að halda utan um það að öllu fólki sé tryggt almennilegt starfsumhverfi og passa upp á allar reglur um öryggi og vinnuréttindi fólks. Með stuðningi eins og við erum að veita hér þarf að gæta þess að hann nái til allra sem starfa í kvikmyndagerð en ekki bara til nokkurra hákarla í bransanum. Mig langar að lokum að lesa upp fyrirvara sem VG gerði við afgreiðslu málsins, með leyfi forseta: „Þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs telur að samhliða uppbyggingu í þessari mikilvægu list- og iðnaðargrein þurfi að tryggja að starfsskilyrði og starfsumhverfi kvikmyndagerðarfólks og annarra þeirra sem starfa við kvikmyndagerð sé sambærilegt því sem gerist á almennum vinnumarkaði. Þá er mikilvægt að réttindi starfsfólks í kvikmyndageiranum, svo sem tryggingar, veikindaréttur, launað orlof sem og öryggi, séu tryggð.“ Þetta langaði mig að segja. Mig langaði að ítreka mikilvægi þessa máls og að við styðjum það heils hugar að það nái í gegn. Ég vek hins vegar athygli á því að við þurfum að vanda til verka og standa með öllum sem starfa í kvikmyndagerð.

Forseti. Við ræðum hér stjórnarfrumvarp um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Ég fagna þessu máli gríðarlega enda er þetta mál sem ég talaði mig hása um í þessum ræðustól á síðasta kjörtímabili. Þetta er mér algert hjartans mál og þetta er hjartans mál fyrir fjölmarga aðra sem hafa barist fyrir þessu á síðustu árum. Og, frú forseti, það er engu líkara en að ríkisstjórnin hafi hlustað og tekið tiltali í þessum málaflokki, loksins. Kallað hefur verið eftir því í mörg ár að Ísland yrði alþjóðlega samkeppnishæft í kvikmyndagerð. Þetta hefði auðvitað átt að gera á meðan heimsfaraldurinn gekk yfir og það voru þó nokkur lönd sem höfðu hugrekki til að gera það þá, t.d. Kanaríeyjar og Írland. Við misstum einmitt fjöldann allan af verkefnum á því tímabili og þar af leiðandi marga milljarða sem hefðu annars komið inn í þjóðarbúið og ekki hefði verið vanþörf á því á meðan heimsfaraldurinn reið hér yfir. Sum lönd gengu jafnvel enn lengra. Spánverjar hækkuðu sitt hlutfall upp í 50%. Ég get líka nefnt mynd Wills Ferrells, Eurovision Song Contest, sem ég hugsa að flestir kannist við - einungis 10% af henni voru tekin upp hér á Íslandi, jafnvel þó að sögusviðið sé Ísland í meira en helmingi myndarinnar. Það er ánægjulegt að sjá þetta gerast. Eins og hv. þm. Jódís Skúladóttir kom inn á þá held ég að fæstir átti sig í raun á því hversu gríðarlega atvinnuskapandi kvikmyndagerð er. En þegar maður horfir á kreditlistann í lok kvikmyndar sér maður hversu ofsalega margir koma að einni 90 mínútna kvikmynd. Þarna eru störf fyrir leikara og leikstjóra. Það þarf að sminka. Það þarf rafvirkja, pípara og það þarf að gefa fólki að borða. Það þarf bílstjóra. Það eru raunverulega fá störf sem koma ekki að kvikmyndagerð að einhverju leyti, tæknistörf o.s.frv. Þetta er, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, öflug leið til að markaðssetja landið á jákvæðan hátt og án þess að leggja þurfi í beinan kostnað. Í kringum 40% ferðamanna segjast koma til Íslands vegna þess að þeir hafi séð Ísland í sjónvarpsþætti eða kvikmynd. Íslensk náttúra er einstök á heimsmælikvarða og er fyrirséð að aðsókn í óspillta náttúru Íslands kemur bara til með að aukast á næstunni. Sú orðræða hefur aðeins truflað framgang þessa máls síðustu misseri að þetta fyrirkomulag sé ekki verjandi vegna þess að svo miklir fjármunir fari úr ríkissjóði, skattpeningar sem fari úr landi. Þessi orðræða hefur byggst á misskilningi sem hæstv. menningarmálaráðherra hefur greinilega tekist vel að leiðrétta, bæði við ríkisstjórnarborðið sem og í almennri umræðu. Það er ekki beinn kostnaður sem hlýst af þessu. Peningurinn þarf fyrst að koma inn í hagkerfið og vera hér í níu mánuði, hartnær ár, og flæða um samfélagið. Fjármunirnir flæða hér um samfélagið og það er alveg hægt að gera sér í hugarlund hvað það hjálpar mikið á meðan það fjármagn er hérna. Svo tekur hvert verkefnið við af öðru og koll af kolli. Endurgreiðslukerfið er áhættulítið fyrirkomulag. Fjármagnsstreymið kemur inn í landið og endurgreiðslurnar eru háðar mjög ströngum samningsskilyrðum. Þetta er, með leyfi forseta, algjör „no-brainer“. Vandað hefur verið til verks við vinnu og undirbúning þessa máls og það er líka mjög ánægjulegt að því hafi verið flýtt, sé lagt fyrir hér á vorþingi. Við megum ekki við því að missa fleiri stór verkefni til nágrannalanda okkar. Við höfum ekki verið alþjóðlega samkeppnishæf í kvikmyndagerð á Íslandi. Mér heyrist líka vera þverpólitísk sátt um þetta mál og svo á að vera, að mínu mati. Það er eiginlega ekki hægt að finna ágalla á þessu. Þetta er alveg frábært fyrir okkar litlu þjóð, uppbyggilegur atvinnuvegur, iðnaður. Þetta hefur áhrif á orðspor Íslands. Þetta eru örugg störf, 9.000 manns geta t.d. komið að málum, ég held ég fari rétt með það, forseti. Í löngum seríum skapast allt að 9.000 störf og fyrir hvert starf á setti eru afleidd störf u.þ.b. tvö. Forseti. Ég hefði viljað sjá þetta gert miklu fyrr og hægt hefði verið að gera þetta á síðasta kjörtímabili en við förum víst ekki aftur í tímann. Ég vil óska hæstv. menningarmálaráðherra innilega til hamingju með þetta mál, að hafa haft veg og vanda af því og hugrekki til að fylgja því eftir og í gegn. Þetta er þjóðþrifamál fyrir Ísland. Til hamingju við öll.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta mál, mjög eindregið. Ég hef velt þessum málum fyrir mér lengi, hef unnið lengi í grein sem er nátengd kvikmyndaiðnaðinum, í fjölmiðlum. Ég þekki vel samlegðaráhrifin sem eru á milli þessara tveggja greina og út frá þeim sjónarhóli má alveg nefna að þetta frumvarp, þessi fyrirhugaða lagasetning, mun styðja við íslenska fjölmiðla að því leyti til að þetta stækkar pottinn. Þetta eru nátengd fyrirtæki sem oft vinna í verkum hvert annars. Þetta býr til stærri hugmyndapott, bæði fyrir íslenska fjölmiðla og íslenska kvikmyndagerð, og full ástæða er til að halda því til haga hér, þegar við ræðum þetta mál, að afleiddu áhrifin af þessu eru miklu víðtækari en við tölum oft um þegar við tölum um íslenska kvikmyndaframleiðslu og íslenska kvikmyndagerð. Þetta er mjög atvinnuskapandi, myndi ég ætla, og ég fagna því mjög ef það liggur fyrir að hingað til lands séu að koma stór verkefni og þá mögulega sem bein afleiðing af þessum áformum. Það er gríðarlegur fjöldi sem vinnur við þessi stærri verkefni. Eins og kom fram í ræðu hér áðan þá snýst þetta ekki bara um kvikmyndagerðina. Þetta er til að mynda mikill stuðningur úti á landi við ferðaþjónustu. Það er mikill stuðningur við minni sveitarfélög þegar stór tökuteymi þurfa að sækja aðföng og þjónustu þangað og þannig mætti áfram telja og mjög lengi. Þetta nær því auðvitað langt út fyrir kvikmyndagerðina, jákvæðu áhrifin, hliðaráhrifin, og það er auðvitað hugsunin á bak við það og ástæðan fyrir því að þjóðir heims eru með ívilnanakerfi til að reyna að lokka til sín verkefni af þessu tagi. Á það hefur verið þrýst af hagaðilum nokkuð lengi að fara þessa leið. Ég var alltaf svolítið undrandi á síðasta kjörtímabili þegar ég varð var við tregðu fyrrverandi ráðherra málaflokksins í þessum efnum, sem mér fannst stundum vera, og var þá gjarnan vísað til þess að endurgreiðslan væri 25% og kannski væri full ástæða til þess að greinin stæði á eigin fótum. En það er einmitt með ívilnunum af þessu tagi sem við gerum greininni kleift að standa á eigin fótum. Þetta er samkeppnisumhverfi og þótt við búum yfir frábærri náttúru og höfum alla innviði til að taka á móti verkefnum af þessu tagi og fagfólk sem getur ýtt undir og stutt við og það allt saman þá leitar fjármagnið auðvitað á staði þar sem hagkvæmast er að vera. Það munar gríðarlega miklu um 25% eða 35% þegar að því kemur. Þetta er spurning um að fá inn verkefni sem annars kæmu ekki inn. Það má því leika sér með tölur um kostnað og útgjöld og annað fyrir ríkissjóð í þessu efni eða tapaða fjármuni ef menn vilja fara út í það. Það er verið að setja nokkur skilyrði til að skilgreina hvers konar verkefni falla þarna undir og mér hefur sýnst, eftir að hafa farið yfir þetta, að þau séu flest skynsamleg, a.m.k. grunnhugsunin í þeim. Ef það er þannig að við meðferð málsins þurfi að sníða einhverja agnúa af þá gerum við það auðvitað og bætum þetta góða mál með því. Til dæmis er verið að tala um, hvað varðar lágmarksframleiðslukostnað, að þar sé miðað við 200 millj. kr. Í sjálfu sér þarf það ekki að vera heilög tala af minni hálfu en það verður auðvitað forvitnilegt að vita hvað greinin sjálf segir um það. Þetta er a.m.k. ágætisviðmið, finnst mér. Það er talað um 30 tökudaga og eftirvinnslan er með í þeirri tölu, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt upp á það hvernig greinin getur þá nýtt sér stuðninginn hér innan lands, þ.e. þá fellur þetta ekki bara á hina eiginlegu tökudaga heldur líka á eftirvinnsluna, sem er gríðarlega stór partur af þessu, tímafrek og kostnaðarsöm. Það er þá atvinnuskapandi fyrir okkar fólk hér á Íslandi sem vinnur í eftirvinnslu og þeir eru auðvitað mjög margir. Svo er talað um fjölda starfsmanna, sem sé að lágmarki 50. Ég segi það sama og með kostnaðinn, þetta er ekki heilög tala að mínu viti, og fínt að heyra sjónarmið greinarinnar um það. En þetta hljómar í það minnsta bara nokkuð skynsamlegt. En eins og ég segi: Mér finnst full ástæða til að hlusta eftir því sem greinin sjálf segir um þetta og ef breyta þarf einhverju til að gera þetta enn þá skilvirkara og betra þá styð ég það auðvitað heils hugar. Það er eitt í þessu sem er svolítið viðkvæmt og það eru jafnræðissjónarmiðin. Mér finnst mjög eðlilegt að við spyrjum okkur alltaf þessarar spurningar: Af hverju tökum við eina grein og erum með slíkar ívilnanir í henni frekar en í einhverjum öðrum greinum? Það er bara partur af því ferli sem við þurfum að fara í gegnum að spyrja okkur þeirrar spurningar. En ég held að við séum að svara þessu með því að benda á afleiddu áhrifin af því að fara í aðgerðir af þessu tagi. Við erum að fá hingað inn verk sem annars kæmu ekki. Við erum að fá í gegnum þetta stuðning við margs konar atvinnustarfsemi, ekki bara kvikmyndagerðina heldur öll þessi afleiddu störf sem ég nefndi hér áðan. Ég nefndi ferðaþjónustuna og þetta styður við byggðir með óbeinum hætti því að atvinnutækifæri skapast út um landið allt. Það eru því rosalega mörg rök sem hníga að því að þessi grein eigi að njóta þessara ívilnana þó að mér finnist sjálfsagt mál að ræða þetta líka út frá jafnræðissjónarmiðum og hafa þau í huga. Eins og ég segi þá er það þannig að kvikmynda- og þáttaframleiðendur hafa augastað á Íslandi, m.a. út af náttúrunni. Það er hún sem lokkar fólk að. Það er eitt sem er svolítið áhugavert að velta fyrir sér í því samhengi, þ.e. að ef það er dýrt fyrir þessa aðila að koma í íslenska náttúru eða dýrara þá er hægt að bregða á það ráð af þeirra hálfu að takmarka umsvif sín hér með því að taka upp náttúruna en hafa alla aðra vinnslu annars staðar. Fyrir vikið yrði minna fjármagn eftir í íslensku hagkerfi. Mér finnst þetta mál svolítið girða fyrir það. Þetta þýðir að það eru fleiri sem koma hingað inn, meiri fjármunir, og það myndi auðvitað ekki gera það ef við myndum ekki elta önnur lönd sem við erum í samkeppni við á þessu sviði. Það er auðvitað falleg náttúra víðar en á Íslandi en hún er vissulega einstök hér. Við þurfum samt að hafa fyrir því að búa til skilyrði til þess að menn sjái sér hag í því að koma hingað og njóta náttúrunnar og sýna afraksturinn í kvikmyndum og þáttum. Síðan má nefna landkynninguna í samhengi við þetta. Hún er auðvitað umtalsverð eins og komið hefur fram við meðferð málsins og ítrekað verið bent á þegar við höfum verið að ræða þessi mál úti í samfélaginu. Hafandi fylgst vel með sjónvarpsþáttaröðinni Game of Thrones fylgdist ég líka mjög vel með allri umræðu í fjölmiðlum erlendis um hana og hversu mikla athygli íslensk náttúra og íslensk menning fékk í raun og veru í gegnum þá þáttaröð. Þetta voru einhverjar sex til átta seríur. Fólk kom hér ár eftir ár, tugir milljóna ef ekki hundruð sem horfðu á. Það segir sig sjálft að þetta skilar auknum áhuga á landi og þjóð og þar af leiðandi, þegar við erum með þessa ívilnun til að lokka hingað fólk, erum við í og með líka að fjárfesta með óbeinum hætti í landkynningu án þess að fara út í það að vera að auglýsa landið með beinum hætti með tilheyrandi kostnaði. Ég þarf svo sem ekkert að hafa mörg orð um þetta. Þetta er eitthvað sem við þekkjum öll og er rosalega stór röksemd fyrir því, að mínu mati, að styðja þetta mál. Mig langar að árétta það sem ég sagði hér í upphafi. Það er þannig að hefðbundinn íslenskur fjölmiðlarekstur og kvikmyndagerð af þessu tagi eru náskyld fyrirbæri. Það er fullt af litlum fyrirtækjum, meðalstórum fyrirtækjum og stórum fyrirtækjum í þessum bransa sem þjónusta bæði hefðbundna íslenska fjölmiðla, jafnvel fréttavinnslu, og svo kvikmyndagerð, fyrirtæki sem sinna þá báðum þáttum. Þar af leiðandi er þetta mál óbeinn stuðningur við íslenska fjölmiðla í leiðinni og mér finnst að við þurfum að halda því aðeins á lofti. Við erum alltaf að velta því fyrir okkur að staða íslenskra fjölmiðla gæti svo sannarlega verið betri. Þetta er a.m.k. einn anginn af því að búa til sterkari starfsvettvang undir þá. Þetta eykur dýnamíkina, þetta eykur hugmyndaauðgina sem er í greininni. Það eru þá fleiri og stærri aðilar að vinna. Fyrirtækin eru kröftugri og eru þá líka að þjónusta fjölmiðlana, þannig að það vinna allir í þeirri jöfnu, finnst mér. Ég tek undir það sem hv. þm. Jódís Skúladóttir nefndi hér áðan, það er sjálfsagt að nota tækifærið, þegar við erum að ræða þessi mál, til að tala um stöðu kvenna í kvikmyndagerð. Það hefur hallað mjög mikið á þær eins og við þekkjum. Vonandi verða það enn ein jákvæð afleidd hliðaráhrif af þessu máli að staða kvenna vænkist mögulega innan geirans. Sömuleiðis vil ég taka undir þessi almennu orð um starfsumhverfið, réttindi, kjör og kaup og allt þetta, að þannig sé búið um hnúta að það sé allt í lagi. Það á auðvitað við þegar við erum að taka ákvarðanir um umhverfi allra atvinnugreina hér. Ég ætla að fagna því að þetta mál skuli vera komið fram og ég styð það heils hugar.

Frú forseti. Rétt eins og aðrir hv. þingmenn fagna ég því að þetta frumvarp sé hér fram komið og styð það heils hugar. Mig langar, rétt eins og aðrir hv. þingmenn, að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að hafa lagt það fram því að það er mjög mikilvægt að við höldum áfram að efla þennan mikilvæga iðnað hér á landi. Það er ekki bara landið okkar og náttúran sem hefur skapað sér góðan orðstír heldur líka það fólk sem vinnur við þennan iðnað hér á landi. Það er því, eins og bent hefur verið á, mikilvægt að umhverfið hér á Íslandi sé samkeppnishæft. Það er mikill misskilningur, sem virðist oft gæta hjá fólki, að með þeim endurgreiðslum sem gefnar eru af þeim kostnaði sem hlýst hér á landi sé ríkið einhvern veginn að tapa peningum. Það er nefnilega þannig að við fáum þennan pening margfaldan til baka. Við fáum hann ekki bara í launum fólks hér eða sköttum, virðisaukaskatti af vörum sem verið er að kaupa eða ýmsu öðru, heldur líka, eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson benti á áðan, í aukinni ferðamennsku. Já, það er nefnilega þannig að fólk gerir sér sérstakar ferðir til að sjá staðina sem það hefur séð í bíómyndum eða sjónvarpsþáttum. Þau okkar sem höfum ferðast víða um heiminn og jafnvel búið víða um heiminn fáum endalaust spurningar: Hvar er þessi foss sem sást í þessari mynd? Hvar er þetta fjall sem sást í þessum sjónvarpsþáttum? Upphæðirnar sem þessir ferðamenn eyða síðan hér á landi eru margfalt ef ekki hundraðfalt það sem við endurgreiðum. Það er mikilvægt að við hugsum um þessa hluti sem fjárfestingar í því að skapa tækifæri, skapa iðnað og styrkja skapandi greinar hér á landi. Við tölum síðar í dag um mjög svipað kerfi tengt nýsköpunarfyrirtækjum þar sem verið er að endurgreiða rannsóknar- og þróunarkostnað nýsköpunarfyrirtækja á alveg sama máta og hér. Þetta er módel sem virkar og módel sem við ættum að vera opin fyrir að vera með á fleiri sviðum en bara þessum tveimur. Mig langar að rifja það upp að fyrir 14 árum, sennilega er svo langt síðan, vann ég hjá Microsoft. Hingað til lands kom þá fulltrúi frá Microsoft sem sá um að gera öll gagnaver þeirra í heiminum. Þeir vildu kaupa mikið af orku, þeir vildu nýta einn af nýju sæstrengjunum sem þá var kominn til landsins, meira og minna allan. Þeir voru búnir að hugsa hvernig þeir gætu verið með gagnaverið sem næst virkjununum til þess að tapa sem minnstu af rafmagninu og þetta átti að skapa hundruð starfa. Allt virkaði vel, nema það var annað land sem kom og bauð endurgreiðslu, í því tilfelli af sköttum, til ákveðinna ára. Þarna töpuðum við því að Ísland hefði orðið miðpunktur skýjalausna Microsoft í Evrópu. Þegar talað var við stjórnvöld hér á landi á þeim tíma var enginn skilningur fyrir því að þetta væri fjárfesting sem myndi skapa tækifæri til lengri tíma. Það er gott að við erum byrjuð að átta okkur á því og ríkisstjórnin er byrjuð að átta sig á því - og þá er ég ekki að tala um hæstv. ráðherra sem situr hér heldur hina hæstv. ráðherrana sem sitja með hæstv. ráðherra í ríkisstjórn - að þetta eru fjárfestingar sem skila sér. Að sjálfsögðu er mikilvægt að við skoðum vel vinnuumhverfi og öryggismál og annað sem er í kringum þetta. Þar sem ég veit að við í atvinnuveganefnd ætlum að reyna að afgreiða þetta mál sem hraðast þá hvet ég til þess að nefndin og ráðuneytið vinni vel saman við að koma með einhverjar viðbætur við frumvarpið fyrir haustið. Ég veit að þetta átti upphaflega að koma í haust en núna er verið að flýta þessu. Kannski er hægt að bæta við þeim hlutum sem hv. þingmaður Vinstri grænna nefndi hér áðan. Kannski er hægt að vinna í því yfir sumarið, gefa okkur aðeins betri tíma til þess. Ég veit að við í atvinnuveganefnd ætlum að vinna þetta hratt. Við ætlum að hafa stuttan umsagnartíma þannig að ef fólk í kvikmyndaiðnaðinum hér á landi er að fylgjast með verið þá tilbúin að koma með umsagnirnar eins hratt og hægt er. Það er mikilvægt að við nýtum þetta tækifæri, að við nýtum það núna. Þessi lög hafa verið til frá 1999 og hafa samt í heiti orðið „tímabundið“ og það er alltaf verið að endurnýja þau. Það eru reyndar komin 23 ár núna síðan þetta „tímabundið“ var sett inn. Mig langar aðeins að fá svör sem ráðuneytið getur kannski komið með til atvinnuveganefndar varðandi það hvort núverandi gildistími, sem er til 2025, sé nægilega langur fyrir þau stóru verkefni sem eru mögulega í pípunum vegna þess að ef stóru fyrirtækin sjá að það verður afsláttur fyrstu þrjú árin en kannski ekki eftir það - hvort við þurfum að laga það í leiðinni, eins og gert var núna síðast. Ég nefndi áðan gagnaver og tækni. Við skulum alveg átta okkur á því að tæknin í kvikmyndaiðnaði er að breytast hratt. Fallega náttúran okkar er tekin upp núna en það getur alveg eins verið að eftir 5–10 ár komi hún bara teiknuð úr einhverri tölvu og að fólkið sé jafnvel líka orðið teiknað. Það er allt að þróast mjög hratt í þessu. Við skulum því vona að við getum nýtt það að fá þennan iðnað hingað inn áður en tölvurnar taka við og allar bíómyndir verða á Íslandi en ekkert tekið upp hér heldur gert með tæknilausnum. En eins og ég sagði styð ég heils hugar við þetta frumvarp og mun tryggja að við vinnum það hratt og vel í atvinnuveganefnd.

Hæstv. forseti. Haustið 2020 markaði tímamót í sögu kvikmyndagerðar á Íslandi þegar hæstv. menningarmálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, lagði fram fyrstu heildstæðu stefnu íslenskra stjórnvalda á sviði kvikmynda. Markmiðið með stefnunni er að skapa auðuga kvikmyndamenningu sem styrkir sjálfsmynd þjóðarinnar, eflir íslenska tungu, býður upp á fjölbreyttari og metnaðarfyllri kvikmyndamenntun, styrkir samkeppnisstöðu greinarinnar og stuðlar að því að Ísland verði þekkt sem alþjóðlegt vörumerki á sviði kvikmyndagerðar. Með kvikmyndastefnunni hafa íslensk stjórnvöld viðurkennt vaxandi hlutverk menningar, lista og skapandi greina á Íslandi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Fela þær breytingar í sér að lagt er til að fyrir afmörkuð stærri verkefni sé hlutfall endurgreiðslu framleiðslukostnaðar 35% og að þau uppfylli öll skilyrðin sem talin eru upp í frumvarpinu en fyrir önnur verkefni sem uppfylla skilyrði laganna sé hlutfallið áfram 25% eins og verið hefur. Þessar tillögur eru í samræmi við þær áherslur sem koma fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að efla alþjóðlega samkeppnishæft stuðningskerfi við framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis. Jafnframt er frumvarpið í samræmi við áherslur og aðgerðir í kvikmyndastefnunni fyrir Ísland til ársins 2030 sem var gefin út í október 2020. Þær áherslur sem koma fram í stjórnarsáttmálanum eru, með leyfi forseta, orðaðar svona: „Kvikmyndagerð hefur orðið sífellt mikilvægari þáttur í íslensku atvinnu- og menningarlífi síðustu ár. Tækifærin innan greinarinnar eru mikil og hafa áhrif á atvinnu um allt land. Alþjóðlega samkeppnishæft stuðningskerfi við framleiðslu kvikmynda- og sjónvarpsefnis verður eflt. Við ætlum að styðja enn frekar við greinina með hærri endurgreiðslum á skýrt afmörkuðum þáttum til að stuðla að því að fleiri stór verkefni verði unnin alfarið á Íslandi og tryggja aukinn fyrirsjáanleika í fjármögnun kerfsins. “ Ég tel sérstaka ástæðu til að þakka hæstv. menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, fyrir það hvernig hún hefur staðið að þessu máli. Framsókn hefur lengi talað fyrir mikilvægi þess að styðja við kvikmyndagerð í landinu ásamt því að hækka endurgreiðslur af framleiðslukostnaði í 35% líkt og gert er í löndum sem keppa við Ísland um verkefni. Kvikmyndagerð hefur fyrir löngu sannað gildi sitt sem listgrein og atvinnugrein. Kraftmikil kvikmyndamenning eflir sjálfsmynd þjóðarinnar. Kvikmyndir og sjónvarpsþættir eru listgrein sem speglar samtímann og gerir sögu og menningararfi skil. Ferðavenjukönnun hefur sýnt að tæplega 40% þeirra sem koma hingað til lands tóku ákvörðun um að ferðast til Íslands eftir að hafa séð landið í sjónvarpi eða á hvíta tjaldinu. Heildarvelta ferðaþjónustunnar af slíkum ferðamönnum hleypur á mörgum milljörðum. Íslensk kvikmyndagerð skapar á fjórða þúsund beinna og afleiddra starfa og laðar að erlenda fjárfestingu. Í því felast gríðarleg verðmæti fyrir ríkissjóð. Við í Framsókn höfum talað fyrir mikilvægi þess að skapa fjölbreytt atvinnutækifæri. Kvikmyndagerð er skapandi atvinnugrein sem fellur vel að þeim hugmyndum en mikilvægt er að hún fái viðeigandi stuðning. Fjórða iðnbyltingin kallar eftir hugviti, hátækni, sköpun og sjálfbærum lausnum og kvikmyndagerð er allt þetta. Hæstv. forseti. Við í Framsókn skiljum mikilvægi þess að styðja við íslenska kvikmyndagerð. Á okkar vakt hefur verið staðið fyrir stofnun Kvikmyndasjóðs Íslands og Kvikmyndasafns Íslands ásamt því að komið var á fyrstu endurgreiðslum í kvikmyndagerð. Sagan hefur sannað gildi þessara mikilvægu aðgerða og undirstrikað tækifærin sem felast í kvikmyndagerð fyrir land og þjóð. Framtíðin er björt og það verður ánægjulegt að taka þátt í því að styðja menningarmálaráðherra og ríkisstjórnina í því verkefni að ná enn lengra fyrir kvikmyndagerð í landinu. Lög um tímabundnar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar tóku fyrst gildi árið 1999. Þá var endurgreiðsluhlutfallið 12%. Fyrsta endurgreiðslan fór fram árið 2001 og þá hafði Eftirlitsstofnun EFTA áður samþykkt lögin sem lögmætt ríkisaðstoðarkerfi. Hlutfallið hækkaði síðan í 14% með breytingu á lögunum 2006 og í 20% 2009. Frá árinu 2016 hefur hlutfallið verið í 25%. Síðast voru reyndar gerðar breytingar á lögunum 2001 með vísan til skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurgreiðslukerfið. Töluverð samkeppni er á milli landa og svæða um allan heim um að fá erlenda framleiðendur til að taka upp kvikmyndir, sjónvarpsefni og annað myndefni. Fyrir þessu eru nokkrar ástæður en þær helstu eru að verkefni af þessum toga eru atvinnuskapandi, gjaldeyrisskapandi og landið öðlast kynningu erlendis sem getur skilað sér í jákvæðri ímynd og auknum tekjum af ferðamönnum ef vel tekst til. Hvatar til kvikmyndagerðar, svo sem endurgreiðsluhlutfall af framleiðslukostnaði, geta gegnt lykilhlutverki í ákvörðun kvikmyndaframleiðenda um staðsetningu verkefnis. Á alþjóðlegum samkeppnismarkaði, þar sem framleiðslukostnaður hefur náð áður óþekktum hæðum, hafa stjórnvöld ríkja í auknum mæli viðurkennt slíka hvata sem árangursríkt tæki til þess að laða til ríkisins verðmætar fjárfestingar frá erlendum aðilum í innlendum kvikmyndageira, styrkja staðbundna framleiðslu og byggja upp færni, þekkingu, atvinnutækifæri og innviði. Þetta má m.a. sjá í þeim hækkunum sem stjórnvöld víðs vegar hafa gert á endurgreiðsluhlutfalli framleiðslukostnaðar á undanförnum árum. Leiðir alþjóðlegur samanburður í ljós að slík hækkun getur falið í sér ýmis óbein áhrif til framfara, svo sem með fjölgun verkefna og innlendra starfsmanna í kvikmyndageiranum, uppbyggingu kvikmyndavera, auk þess sem það stuðlar að uppbyggingu vega og viðhaldi bygginga sem notaðar eru við tökur. Samkvæmt gildandi lögum frá 1999 er hlutfall endurgreidds framleiðslukostnaðar 25% af skilgreindum framleiðslukostnaði. Þetta gildir um alla framleiðslu sem fellur undir gildissvið laganna. Heimilt er að draga þann kostnað frá tekjum af atvinnurekstri samkvæmt tekjuskattslögum. Hæstv. forseti. Tækifærin sem felast í öflugum kvikmyndaiðnaði eru fjölmörg. Við sjáum að erlendir aðilar eru farnir að sækja til landsins í auknum mæli. Auknum umsvifum í kvikmyndagerð fylgja fjölbreytt og spennandi atvinnutækifæri um allt land og þau kalla á ýmsa sérfræðiþekkingu. Á bak við eina bíómynd eru mörg handtök og mörg sérhæfð störf lista- og kvikmyndagerðarmanna. Þá skapast við framleiðslu á kvikmynd fjöldi annarra afleiddra starfa. Hótel, gistiheimili, leiðsögumenn, bílaleigur og veitingastaðir út um allt land njóta góðs af þessu. Þúsundir starfa og auknar tekjur í ríkissjóð eru skýr dæmi um jákvæð áhrif kvikmyndagerðar hér á landi og þar getum við náð enn lengra. Framsókn lagði ríka áherslu á kvikmyndagerð fyrir síðustu alþingiskosningar en við höfum óbilandi trú á getu kvikmyndaiðnaðarins til að skapa raunveruleg verðmæti fyrir samfélagið. Áætlað er að kvikmyndagerð hafi skilað samfélaginu um 9 milljörðum kr. á síðasta ári. Þá er gert ráð fyrir áframhaldandi velgengni kvikmyndagerðar á Íslandi á komandi árum. Það er fagnaðarefni sem kemur þó lítið á óvart enda býr Ísland yfir stórum hópi af fagfólki í greininni sem vinnur frábært starf á hverjum degi, hvort sem um er að ræða leikstjóra, leikara, tónskáld, tæknimenn eða aðra. Velgengni Íslands er aðdáunarverð og hróður íslenskrar kvikmyndagerðar hefur farið vaxandi á erlendri grundu síðustu ár. Tækifærin eru mörg og þau ætlum við að grípa. Áfram veginn.

Frú forseti. Hér hafa verið fluttar margar ágætisræður auk ræðu hæstv. ráðherra sem er flutningsmaður málsins. Ég vil byrja á að segja að ég styð þetta mál. Ég tel að þetta sé að mörgu leyti gott skref og nauðsynlegt til að styrkja enn betur samkeppnishæfni okkar innan kvikmyndagerðar. Það eru auðvitað þök og mörk og útfærslur sem bíður nefndarinnar að skoða og læt ég nefndarmönnum atvinnuveganefndar það eftir. En í heildina finnst mér þetta gott mál. Hér hafa verið haldnar ágætar ræður þar sem farið hefur verið vel yfir þau tækifæri sem af þessu skapast, þ.e. þessa afleiddu hluti innan atvinnulífsins, efnahagslífsins, ferðaþjónustunnar og afmarkaðri þátta, og það er auðvitað allt rétt og satt. En mig langar aðeins að ræða um hinn endann. Það verður nefnilega engin vara til af sjálfu sér. Hún á sér uppsprettu í hugmynd, þekkingu, framleiðslutækjum og verður svo vara á endanum. Það sama á við um listgreinar. Og af því að við erum að tala um kvikmyndagerð er kannski engin stofnun hér á landi betri útungunarstöð fyrir kvikmyndaframleiðslu en Listaháskóli Íslands þar sem allar þær greinar sem til þarf til að búa til góða kvikmynd eru kenndar. Kvikmyndagerð, búningar, leikmyndir, arkitektúr, hönnun, myndlist og ekki síst tónlist - allt þetta kemur saman í einu sköpunarverki á endanum og að þessu þarf að hlúa. Við erum með einn listaháskóla, sem er sjálfseignarstofnun, sem er eini möguleikinn fyrir ungt fólk sem vill læra þessar greinar hér. Það er þess vegna ekki gott að það skuli þurfa að greiða mörgum sinnum meira í skólagjöld í þeim skóla en í öðrum háskólum. Af hverju nefni ég þetta? Jú, vegna þess að við getum ekki bara leyft okkur að treysta á guð og lukkuna og ætla að taka allan samfélagslegan ágóða sem af kvikmyndagerð hlýst. Við eigum auðvitað líka að búa þannig um hnútana að hér verði til hæft listafólk sem getur skapað sem bestar kvikmyndir. Þetta mál er mjög rökrétt skref sem við höfum verið að stíga smátt og smátt frá árinu 1990 og til dagsins í dag, með þessu frumvarpi. Við höfum áttað okkur betur á því að við þurfum að byggja atvinnulífið okkar á miklu fjölbreyttari stoðum en við höfum gert og við eigum í auknum mæli að byggja það á öðru en frumframleiðslu og vinnslu náttúruauðlinda sem eru mikilvægar og verða mikilvægar en eru miklu meiri takmörkunum háðar en sú auðlind sem hugvitið er, eina auðlindin sem er ótæmandi. Við erum ofan í kaupið stödd í miðju hinnar blessuðu fjórðu iðnbyltingar sem er að gjörbreyta allri tilveru okkar. Talað er um að í náinni framtíð verði meira en helmingur allra starfa unninn án beinnar aðkomu mannsins en listsköpun og kvikmyndagerð verða aldrei til án þess að mikið hugvit sé til staðar. Á mínum stutta þingferli hef ég fimm sinnum lagt fram þingsályktunartillögu um myndlistarnám fyrir börn og unglinga en myndlistarnám er að mörgu leyti mjög góður grunnur að öllum þessum skapandi greinum sem við tölum svo vel um á hátíðarstundum. Myndlistarnám er í raun grunnur fyrir kvikmyndagerðarfólk, fyrir arkitekta, fyrir tískuhönnuði og alla þá hluti. Það er ekki þannig að allir sem stunda myndlistarnám sem börn og unglingar verði myndlistarfólk heldur er það bara góður grunnur fyrir alls konar sjónlistir. Við höfum heldur betur séð hvað það hefur gefið íslenskri þjóð að hafa stigið þau farsælu skref sem stigin voru með lögum um tónlistarskóla í landinu þar sem öllum börnum og unglingum meira eða minna alls staðar á landinu var gefinn kostur á góðri tónlistarmenntun. Fyrir vikið er 19 ára gamall einstaklingur sem hefur notið þess að vera í tónlistarskóla í miklu betri stöðu en sá sem ætlar að vinna innan sjónlistar, hann er jafnvel nánast fullnuma á hljóðfæri, þarf kannski að dýpka sig eitthvað en getur fundið sér sínar slóðir eða veit miklu betur hvaða leið hann vill fara. En þessi tilviljunarkennda menntun í myndlist verður til þess að einstaklingur um tvítugt er í raun á byrjunarreit. Hann á eftir að koma sér upp þeirri grunnfærni sem hann ætti að vera búinn að ná fyrir löngu til þess að geta ákveðið hvaða leið hann vill fara innan sjónlista. Vil ég fara í kvikmyndagerð eða fara í myndlist áfram? Vil ég fara í arkitektúr eða hönnun o.s.frv.? Ég held að við þurfum að hlúa miklu betur að þessu. Við sjáum það nú þegar hvað skapandi greinar leggja til samfélagsins. Því til stuðnings er nægilegt að benda á rannsóknir Ágústs Einarssonar, doktors í hagrænum áhrifum skapandi greina, sem hefur sýnt fram á að skapandi greinar eru sífellt mikilvægari þáttur í efnahagslífi okkar og getur auðvitað, eins og margoft hefur verið nefnt í fyrri ræðum, stutt við aðrar greinar og auglýst land okkar og þjóð. Ástæðan fyrir því að ég tek þennan útúrdúr er sú að það er búið að tala svo mikið um það hvað við getum fengið út úr þessu. En ég vil koma inn á það hvað við þurfum að gera til þess að styrkja þetta enn betur og það er að hlúa að námi ungs fólk, og líka fullorðinna, innan skólakerfisins, og að lokum í Listaháskóla Íslands. Þetta eru ekki innantómar vangaveltur. Það kemur fram í könnun mennta- og menningarmálaráðuneytisins frá 2017 að verulegur misbrestur er á því hvernig skólar ráðstafa kennslutímum til list- og verkgreina, sumir jafnvel engum tíma í 8. til 10. bekk. Við sáum það líka í kjölfar hrunsins, þegar að kreppti, að þá voru það helst þessar greinar sem voru olnbogabörn og var ekki sinnt nægilega vel. Það er auðvitað í hróplegri mótsögn við þau stóru og fallegu orð sem við notum þegar við erum að dásama gildi þessara hluta. Um leið og við stígum þetta skref og nýtum okkur þá kosti sem af því hljótast fyrir listgreinina sjálfa en líka fyrir samfélagið allt þá skuldum við listafólkinu kannski það að koma markvissara að stuðningi við þau. Hér hefur verið talað um iðngreinar, hér hefur verið talað um mikilvægar atvinnugreinar, hér hefur verið talað um ferðaþjónustu, hér hefur verið talað um alla mögulega hluti sem allir eru sannir og réttir, en við skulum heldur ekki gleyma því að kvikmyndagerð, alveg eins og aðrar listgreinar, er auðvitað mjög mikilvæg í sjálfu sér. Það skiptir fyrst og fremst máli, ef við ætlum að fóta okkur á þessum nýju tímum, þar sem landamæri skipta sífellt minna máli, þar sem fjarlægðir skipta engu máli, þar sem ungt fólk getur valið að búa hvar sem er í heiminum, stunda nám og ala upp börnin sín, það skiptir heldur betur máli að við búum þannig um hlutina að fólk hafi yfir höfuð áhuga á að búa í þessu landi. Ekki höfum við veðrið til að lokka þau með, þó að það sé ágætt í dag. Um leið og ég endurtek að Samfylkingin mun styðja þetta mál og telur að það sé gott og um leið og ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um þá möguleika sem í þessu felast og það gagn sem þetta gerir fyrir atvinnulífið vil ég hvetja okkur til að fara í alvöru að skoða hvernig umhverfi við búum því unga listafólki sem er að stíga sín fyrstu skref í þessum greinum, og líka þeim sem hafa jafnvel verið lengi í þessu. Það má segja að margt listafólk á Íslandi sé frábært, íslenskri þjóð til gagns og til vegsauka þrátt fyrir aðkomu stjórnvalda frekar en vegna aðkomu stjórnvalda. Spýtum í lófana þegar kemur að menntakerfinu og búum í framhaldinu til enn þá betri list í framtíðinni, bæði á sviði kvikmynda og annarra greina.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir sína greinargóðu ræðu hér og ég tek undir með honum. Við í Flokki fólksins erum öll einhuga um að þetta er hið besta mál enda hef ég tekið þátt í að ota því áfram um nokkurra ára skeið. Dropinn holar steininn. Ef maður talar rétt og gott mál til stjórnmálamannanna munu þeir fyrr eða síðar opna eyrun og hugann og hjartað og við sjáum gott dæmi um það hér. Ég vil óska hæstv. viðskipta- og menningarráðherra alveg sérstaklega til hamingju, þetta er gleðidagur fyrir hana og viðbrögðin öll á einn veg. Liljan blómstrar hér fyrir mátt daggarinnar og sólarinnar og megi hennar orðstír eflast um langa hríð við þetta góða skref. En þetta er auðvitað ekki eina skrefið sem hún hefur stigið, hún mælti líka fyrir um það sem gert var farsællega á vettvangi kvikmyndanna þegar kvikmyndasjóði var breytt í Kvikmyndastofnun. Nú hefur hæstv. ráðherra fallist á að tónlistarsjóður verði að tónlistarstofnun og það er þegar í undirbúningi, yfirlýst. Við vorum fyrst þjóða til að gera hið sama fyrir tónlistina og gert hefur verið fyrir kvikmyndirnar. Við erum að laða að tónlistarverkefni víðs vegar að úr heiminum. SinfoniaNord í mínum gamla heimabæ, Akureyri, nýtur góðs af því og fleiri tónlistarmenn. Það er ævintýri út af fyrir sig og það mun halda áfram að vaxa og dafna. Nú eru menn að undirbúa eitthvað svipað hér í höfuðborginni jafnvel með atfylgi Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Við erum sammála um að hér er gengið til góðs. Það er gaman að vera í sólríkum þingsal þar sem menn eru jafn einhuga og jákvæðir og ánægðir með það sem hér er að gerast.

Frú forseti. Ég kem hérna upp af kurteisi við hv. þm. Jakob Frímann Magnússon, hann beindi ekki beinlínis spurningu að mér heldur bætti aðeins aftan við ræðuna mína. Ég er honum sammála. Það er auðvitað mjög gleðilegt að sífellt fleiri hafi ekki bara gleði af listsköpun heldur beinlínis atvinnu. Við skulum halda áfram.

Hæstv. forseti. Liljan dafnar sannarlega í sólinni við Austurvöll og ég ætla að nota þetta tækifæri til að fagna frumkvæði hæstv. ráðherra, Lilju Daggar Alfreðsdóttur, við að koma þessu máli áleiðis. Ég treysti því, í ljósi þess hversu jákvæð umræðan hefur verið hér í dag, að þetta mál fái skjótan og góðan framgang þvert á alla flokka. Áhrifin í stóra samhenginu verða gífurlega jákvæð, það er ég algjörlega sannfærður um. Það er hægt að ræða um endurgreiðsluhlutfallið, hvert það þurfi að vera til að viðhalda nauðsynlegri samkeppnishæfni, til að við fáum þau verkefni sem við viljum sannarlega sjá hér á landi. Það er alltaf aðeins erfitt að ræða slíka hluti því að það er óljóst um magnið og það er líka óljóst hvar áhrifin koma nákvæmlega fram. Við bara vitum og rannsóknir og sagan segja okkur að jákvæð áhrif verða umtalsverð og þar af leiðandi ætti í raun ekki að tala um kostnað heldur einfaldlega nauðsynlegan áburð í jarðveg sem mun blómstra. Undirstaða þess að ég ákvað að taka hér til máls til að lýsa eindregnum stuðningi við frumvarpið er að við sem störfum í grennd við þessa atvinnugrein og sjáum hvaða áhrif þessi verkefni hafa á byggðir landsins getum ekki annað en dáðst að því hvað þetta hefur byggst upp hratt og vel vegna ákveðinna skrefa í þá átt að tryggja að greinin geti blómstrað. Við þurfum hins vegar áfram að huga að uppbyggingu á nauðsynlegum innviðum víða um landið til að geta sinnt þessum verkefnum. Það er ýmislegt sem þarf til. Þetta er mannaflsfrekt. Það þarf fjölmargt til að þetta geti gengið. Það vantar upp á það víða og við getum bara litið á það sem tækifæri til að fá stærri verkefni víða um landið. Mig langar að nefna mannauðinn í ferðaþjónustunni. Það er harðduglegt fólk sem starfar í þessari atvinnugrein með orðstír á heimsvísu. Það er staðreynd að þessi atvinnugrein leiddi okkur út úr síðustu efnahagslægð og ég er nokkuð viss um að hún á eftir að eiga stóran þátt í að gera það öðru sinni. „Hvaðan kemur þessi kraftur?“ spyr maður sig stundum og ég held því stundum fram að það sé í raun og veru náttúran sem drífur okkur áfram. Fólk er skapandi, fólk er með hugmyndir, fólk er með kraft, sólin að sumarlagi drífur okkur áfram til góðra verka og veturinn og myrkrið veitir okkur nauðsynlegt svigrúm til umhugsunar. Ég er algerlega sannfærður um að við eigum eftir að blómstra á þessu sviði áfram. Það er ágætt að huga að því, þegar við erum að koma út úr Covid, hvar við vorum fyrir Covid-höggið og hvar við erum eftir það sem samfélag. Þegar við horfum á þessa atvinnugrein þá erum við að koma út úr tveggja ára mjög erfiðu tímabili en ég hef trú á að við séum að vaxa ofboðslega hratt inn í mjög krefjandi aðstæður að nýju sem í felast ofboðsleg tækifæri. Við þurfum að huga að samkeppnishæfninni. Hún er sannarlega ágæt og það er mikil jákvæðni í greininni sem stendur en þessi samkeppnishæfni er ekki sjálfsögð og við verðum að leita leiða til að viðhalda henni og byggja hana upp til þess að við töpum henni ekki. Ferðaþjónustan byggir að stórum hluta á auðlindum náttúrunnar. Mig langaði að nefna, vegna þess að við erum að ráðast í aðgerð sem mun efla eftirspurn eftir því að koma til landsins og starfa hér, að við þurfum að gæta okkar á því að við nýtum auðlindir landsins, sem ferðaþjónustan sækir í í stórum stíl, með sjálfbærum hætti. Í því samhengi þurfum við að hraða uppbyggingu innviða þó að vissulega hafi verið spýtt mikið í á síðustu árum. Ég leyfi mér það stundum, og geri það hér með leyfi forseta, að vísa í það og vonast til að einn daginn getum við litið á auðlindir ferðaþjónustunnar, auðlindir landsins, með sambærilegum hætti og við gerum með auðlindir sjávarins þar sem okkur lánaðist að rannsaka auðlindina, huga að því hvernig við ætlum að nýta hana með sjálfbærum hætti og hámarka með því verðmætasköpun af takmarkaðri auðlind. Hvernig getum við gert það sem best og horft til þeirrar reynslu sem við höfum? Ég ætla að leyfa mér að nefna hér atriði sem mér þótti miður í ræðu hv. þm. Jódísar Skúladóttur. Það er algengur plagsiður, þegar verið er að ræða ferðaþjónustu, að minnast á að það séu svartir sauðir hér. Þeir eru sannarlega alls staðar og við ættum frekar að horfa á lausnir og leiðir til að tryggja betra umhverfi utan um þessa atvinnugrein því að vinnulöggjöfin og kjarasamningar þroskuðust í raun á tíma þar sem þessi grein var ekki til eða a.m.k. ekki fyrirferðarmikil. Í samtölum mínum við fólk í þessari atvinnugrein er oft ákall eftir því að tekið verði í auknum mæli tillit til sérstöðu greinarinnar, en hún byggir á þjónustu utan þess hefðbundna dagvinnutíma sem við erum oft að fást við, og að við leitum leiða til að móta umhverfið þannig að sem víðtækust sátt geti ríkt um þessa grein og við munum geta hámarkað verðmætasköpunina í sátt við náttúru og menn. Gætum að samkeppnishæfninni og leitum áfram leiða, eins og hér er gert, til þessa til að verja hana. Hér voru áður nefnd dæmi um endurgreiðsluhlutfall sem er jafnvel enn hærra en við ræðum. Ég treysti því að í meðförum nefndarinnar og þingsins verði skoðað hvort þetta hlutfall dugi til eða hvort jafnvel eigi að ganga enn lengra. Enn og aftur fagna ég þeim samhljómi sem er um þetta mál og treysti því að það verði afgreitt fyrir sumarið.

Forseti. Ég kem hér stuttlega aftur upp í aðra ræðu til að koma inn á nokkra punkta sem ég gleymdi að minnast á í fyrri ræðu minni, þ.e. til að að taka undir mál hv. þm. Jódísar Skúladóttur sem kom inn á þann króníska kynjahalla sem einkennir kvikmyndageirann enn þann dag í dag og þarf að vinna bug á. Þó að við þokumst í rétta átt þarf meira til ef duga skal. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga hvað varðar ungar stelpur og ungar konur að þarna eru tækifæri og störf og framtíðariðnaður sem getur verið áhugavert fyrir þær að fara í. Kannski er vandamálið svolítið það að leiða ekki endilega hugann að því. Kvikmyndagerð og tónlistariðnaðurinn vinna t.d. mjög náið saman og þessi breyting sem við ræðum hér í dag gagnast tónlistariðnaðinum líka. Við sjáum að Hildur Guðnadóttir tónlistarmaður samdi tónlist fyrir stóra Hollywood-kvikmynd, Joker, og var að mig minnir fyrsta konan til að vinna óskarinn fyrir frumsamda kvikmyndatónlist. Við þekkjum öll þessa sögu hennar Hildar sem við erum svo stolt af. Það þarf því að kynna kvikmyndagerð meira fyrir konum og stelpum. Þarna er svo sannarlega spennandi framtíðarstarfsvettvangur. Réttindi starfsfólks eru líka mjög mikilvæg. Það hefur aðeins komið upp í Hollywood nýverið að þar hafa verið verkföll þeirra sem starfa í greininni, þeirra sem eru ekki eru efstir í goggunarröðinni. Þetta hefur verið töluvert vandamál. Þarna er starfsfólk alveg þjóðnýtt og útkeyrt og mikil kulnun og örmögnun hefur átt sér stað í greininni vegna þess. Réttindi starfsfólks í greininni eru því mjög mikilvæg og við sem hér störfum þurfum að hafa það í huga. Greinin hefur gagnast landsbyggðinni mikið, eins og hefur komið fram í máli þingmanna sem töluðu á undan mér, og þarna er mögulega að spretta upp ný starfsgrein sem er kvikmyndaferðaþjónusta þar sem er verið að kíkja á staði þar sem einhverjar þekktar myndir eða þættir voru teknir upp. Þetta er allt mjög áhugavert fyrir landsbyggðina og getur styrkt atvinnuvegina úti á landi. Svo er annað, það þarf alltaf að byggja kvikmyndir og þætti á handritum, það er oft fyrsta skrefið. Við erum bókmenntaþjóð og þekkt fyrir að geta mjög vel komið frá okkur sögum í skriflegu formi og það hafa verið gerðar margar bíómyndir út frá íslenskum bókum og jafnvel Íslendingasögunum. Þarna er annar mjög spennandi vettvangur fyrir íslenska rithöfunda. Þetta er svo yfirgripsmikill iðnaður og svo mörg störf og fög þarna undir sem hægt er að skoða. Nýverið var hleypt af stokkunum kvikmyndanámi í Listaháskóla Íslands og það var rosalegt framfaraskref. Auðvitað vinnur þetta ofsalega mikið saman. Núna er í fyrsta sinn hægt að læra kvikmyndagerð til bakkalárgráðu á Íslandi. Námið hefst í haust í Listaháskóla Íslands. Það sýnir ákveðna langtímahugsun sem loks er komin inn í þessa grein og það er alveg frábært. Við þekkjum þessa langtímahugsun úr fótboltanum og íþróttunum, hversu mikilvæg hún er og hverju hún getur skilað þegar fram líða stundir. Þannig að þetta er æðislegt. Eitt að lokum, tími minn er að renna út. Við komum hérna með verðmætaskapandi útflutningsgrein en rétt eins og í íþróttunum og í fótboltanum þá þarf umgjörð. Næsta skref eftir þetta flotta frumvarp 

Forseti. Ég vil aðeins fá að fjalla um tvö atriði í þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi stærðartakmörkunina. Maður getur í fljótu bragði séð að það eru bara verkefni sem kosta að lágmarki 200 milljónir sem falla undir þessa hækkun á hlutfalli endurgreiðslu og maður getur spurt: Er einhver stóriðjustefna í gangi í kvikmyndabransanum? Nei, ég myndi ekki líta á það þannig. Ég myndi líta á það þannig að þarna sé verið að gera greinarmun á þeim verkefnum sem eru með sjálfstæða fjármögnun annars vegar og smærri verkefnum sem eru yfirleitt með einhvers konar styrki hins vegar. Þannig er þetta í rauninni jöfnun þar á milli. Það er verið að tala um markaðsframleiðslu eða, með leyfi forseta, „commercial“ framleiðslu. Aðgreiningin þarna á milli er að nokkru leyti skiljanleg þó að ég klóri mér pínu í hausnum yfir því að nákvæmlega þessi upphæð sé valin. En allt í lagi með það. Ég geri alla vega þann greinarmun á þessu að ég myndi ekki kalla þetta, eins og kannski einhverjum myndi detta í hug, stóriðjustefnu til að fá bara stór verkefni hingað. Þá er kaflinn um mat á áhrifum dálítið áhugaverður. Þar er farið yfir skýrslu Hagfræðistofnunar, greiningu Deloitte og síðan mat á áhrifum. Ég skil vel að erfitt sé að leggja mat á áhrifin af því hversu mikið þarf að endurgreiða til viðbótar á móti því hversu mikið af fjármagni kemur í staðinn, t.d. í tengslum við stuðul starfamargfaldara og framleiðslumargfaldara í afleiddum störfum sem hafa líka hliðaráhrif á tekjur ríkissjóðs. Þó leyfi ég mér að efast um að gert sé ráð fyrir kostnaði upp á 300 milljónir til að koma til móts við þessa breytingu. Það þarf væntanlega ekki nema eitt verkefni upp á þessar 200 milljónir - það væri náttúrlega stærra en það upp á 300 milljónirnar gera en þú ert kominn upp í einhvern milljarð af verkefnum aukalega til að borga þetta upp og væntanlega mun minna en það út af hliðaráhrifum. Það sem ég vil hins vegar gera athugasemd við varðandi endurgreiðslukerfið, eins og það er framkvæmt, er að veitt er fjárheimild í fjárlögum til að endurgreiða virðisaukaskatt hjá kvikmyndafyrirtækjunum. Þegar sú fjárheimild er búin er hætt að borga. Það er ekki gott. Það þýðir að allar greiðslur fara í pásu þangað til á næsta ári. Þá kemur ný og meiri fjárheimild og þá er byrjað að greiða upp það sem í rauninni er skuld frá fyrra ári. Það hefur safnast upp ákveðin hrúga af endurgreiðslum sem hefur þurft að vinna á og samþykkja aukafjárheimildir fyrir. Lög um opinber fjármál gera ráð fyrir því að svona málaflokkar geti flakkað fram og til baka við núllið. Þegar koma inn aukaverkefni eru þetta einfaldlega réttindi sem verið er að tala um, eins og réttindi til að fá atvinnuleysisbætur, fá ákveðnar endurgreiðslur, t.d. vegna Allir vinna. Þessi réttindi takmarkast ekki við einhverja fjárheimild en í þessu tilviki þá hættir ráðuneytið að greiða þessar fjárhæðir þegar fjárheimildir eru búnar, sem mér finnst skrýtið. Ég hef vakið athygli á þessu í fleiri málaflokkum. Stundum má bara halda áfram að greiða þó að það fari fram úr fjárheimildum, án þess að koma til þingsins og sækja um meiri fjárheimildir, en í öðrum verkefnum má það allt í einu ekki. Þá verður að stoppa og bíða eftir að þingið samþykki meiri fjárheimildir. Þetta er skýrt dæmi um einmitt það. Það er rétt að það ætti að gera þetta þannig, koma til þingsins og biðja um aukafjárheimildir, en á sama tíma er líka gert ráð fyrir því í lögum um opinber fjármál að einstaka verkefni geti sveiflast yfir fjárheimildir ef ákveðin réttindi eru fyrir hendi. Þá er það í raun bara hlutverk ráðherra að ná þeim halla upp í kjölfarið, einfaldlega með því að útskýra hvernig þetta hafi verið vanfjármagnað í fjárlögum af því að það komu fleiri verkefni en búist var við, þetta sé eitthvað sem fólk eigi rétt á, eða með því að hagræða einhvern veginn, setja reglugerðir eða eitthvað því um líkt sem einfaldlega takmarkar þá rétt kvikmyndafyrirtækjanna til að fá endurgreiðslu nema þau hafi látið vita af sér með góðum fyrirvara þannig að hægt sé að segja fyrir fram já eða nei, hvort af endurgreiðslu verði eða ekki. Þetta finnst mér mjög óskýrt - ekki í frumvarpinu, þetta kemur frumvarpinu í sjálfu sér ekki við heldur er það einfaldlega framkvæmd fjárlaga sem er gölluð. Hún á ekki að vera svona. Ég geri örlitla athugasemd við þessi tvö atriði og sérstaklega bara hvernig við framkvæmum fjárlög. Ég beini því heils hugar til ráðherra málaflokksins að gera frumvarpið skýrt með tilliti til framkvæmdar fjárlaga, þ.e. að endurgreiðslurnar gangi eðlilega fyrir sig samkvæmt þeim réttindum sem fyrirtækin hafa sem greiða virðisaukaskattinn. Þau ættu í raun að greiða minni virðisaukaskatt. Þau ættu bara að skila inn reikningum og því um líku til þess að sýna fram á kostnað. Tæknilega séð er þetta spurning um endurgreiðslu en fræðilega séð getur maður orðað það þannig að þetta sé að einhverju leyti lægra skattþrep, sem myndi þýða að þessi fyrirtæki þyrftu ekki að borga þennan pening til að byrja með en framkvæmdin er á þann hátt að það er lagað eftir á. Að því leyti til er ekkert vandamál fyrir ríkissjóð að standa skil á þessum endurgreiðslum af því að þegar er búið að borga þennan skatt til ríkisins. Ég hlakka til að sjá að þessi málaflokkur strandi ekki eins og hann hefur áður gert og safnist upp einhver veikleiki vegna hans í fjárlögum því að sannarlega á það ekki að gerast. Þetta eru einfaldlega réttindi sem fyrirtækin vinna sér inn með því að uppfylla þau skilyrði sem sett eru samkvæmt lögum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir mjög jákvæð viðbrögð. Mig langar líka aðeins að fara yfir hina svokölluðu stóru mynd efnahagsmála og af hverju ég tel að þetta frumvarp sé mikilvægt upp á að búa til nýjar gjaldeyristekjur í nýjum greinum. Mig langar í örstuttu máli að fara yfir hvað hefur verið að gerast á síðustu 30 árum. Við erum með hagkerfi sem var gjörsamlega háð einni grein, þ.e. sjávarútvegi. 90% af gjaldeyristekjum okkar komu þaðan og það var auðvitað mjög viðkvæmt fyrir ytri áföllum, ef eitthvað myndi gerast á þeim vettvangi. Við förum svo að flytja út orku og förum að virkja fallvötnin og jarðvarmann. Ferðaþjónustan kemur svo gríðarlega sterk inn og nú falla hugverkaiðnaðurinn og kvikmyndir undir þann iðnað og þá menningu. Þetta er samspil skapandi greina. Gjaldeyristekjur á þeim vettvangi hafa vaxið á síðustu átta árum um 8%, farið úr 8% í 16%. Þetta er gríðarlega mikilvægt vegna þess, eins og kom fram í máli hv. þm. Loga Einarssonar, að þetta byggir allt á þekkingu sem er auðvitað ekki eins háð ytri sveiflum. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir lítið opið hagkerfi eins og hið íslenska að við höldum áfram að tryggja að atvinnuvegir landsins séu fjölbreyttir og stoðirnar séu styrkar. Mig langar aðeins að fara yfir nokkur atriði sem komu fram í máli þingmanna við umræðuna. Hjá hv. þm. Jódísi Skúladóttur kom fram að henni væri mjög umhugað um réttindi starfsfólks í þessum geira og hún benti líka á kynjahlutföllin þar. Ég get tekið undir með hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt að réttindi séu tryggð og að við förum eftir þeim reglum og réttindum sem eiga við. Einnig kom þetta fram í máli hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur. Ég vil líka þakka henni fyrir að hafa talað fyrir þessu máli, hún hefur verið mjög ákafur stuðningsmaður þess að hækka hlutfallið í 35% fyrir stærri verkefni. Þar hefur verið fullkominn skilningur á mikilvæginu. Samkeppnishæfnin var orðin slök. Við vorum að keppa við ríki eins og Írland og Skotland sem höfðu farið fram úr okkur hvað þetta varðar. Auðvitað er engum umhugað um að fara í eitthvert sérstakt kapphlaup hvað þetta varðar en hins vegar, ef við erum að byggja upp iðnað eins og kvikmyndir, var ljóst að við vorum farin að dragast aftur úr og vorum farin að missa af ákveðnum tækifærum. Það var því mjög brýnt að stíga þetta skref. Mig langar í þessu samhengi að minnast á umfangið. Umfang þessa iðnaðar var um 30 milljarðar árið 2019 og þau verkefni sem menn hafa áhuga á að koma með hingað eru á bilinu 7–9 milljarðar. Þið getið því ímyndað ykkur veltuaukninguna sem er að fara að eiga sér stað vegna þessa. Þetta er algjörlega í samræmi við þá kvikmyndastefnu sem var mörkuð á síðasta kjörtímabili. Þetta frumvarp er í takt við aðgerð sex þar sem við segjum að mjög brýnt sé að stuðla að samkeppnishæfni iðnaðarins. Ég held að við getum öll verið sammála um það hér á Alþingi Íslendinga að þegar Hildur Guðnadóttir fékk óskarsverðlaunin fyrir kvikmyndatónlist, sem er einn besti vitnisburður þess hversu öflugt nám er hér á Íslandi, í Listaháskóla Íslands - þess vegna ákváðum við líka á síðasta kjörtímabili að færa kvikmyndanám á háskólastig, undir Listaháskóla Íslands, og það er að raungerast. Mér finnst mjög mikilvægt að þegar við erum að stuðla að því að ákveðinn iðnaður vaxi og dafni þá séu innviðirnir góðir, þ.e. að verið sé að huga að réttindum þeirra sem eru í iðnaðinum, að námið sé traust og gott. Þetta er, myndi ég segja, þannig heildræn nálgun á þennan iðnað. Ég tel að það sé rétt sem kemur fram í máli Sigmars Guðmundssonar að þessi iðnaður styðji við fjölmiðla. Ég vil bara ítreka það og óska eftir samstarfi, þverpólitísku samstarfi hér á þinginu, um nauðsyn þess að styðja betur við fjölmiðla. Sú samkeppni sem íslenskir fjölmiðlar eru í við erlendar efnisveitur og fleiri er það umfangsmikil að það getur ógnað framtíð tungumálsins. Ég tel að það verði áframhaldandi verkefni þessa kjörtímabils að styðja betur við fjölmiðla. Hv. þm. Logi Einarsson minntist á myndlistarnám og ég vil upplýsa hv. þingmann um að við erum að leggja lokadrög að myndlistarstefnu í ráðuneyti mínu og við byrjuðum þá stefnumótun á síðasta kjörtímabili. Við leggjum sérstaka áherslu á hönnun og arkitektúr, myndlist og tónlist vegna þess að við teljum að styðja þurfi betur innviði þessarar listgreinar og þessara málaflokka. Allar hagrannsóknir sýna okkur að hærra menntunarstig í viðkomandi grein eykur á nýsköpun og tækni sem eykur svo hlutdeild í alþjóðaviðskiptum og eykur svo velsæld viðkomandi þjóðar. Ég held að við þurfum alltaf að huga að því, þegar við erum að móta umgjörð og styðja við umgjörð ákveðinna atvinnugreina, hvernig við erum samkeppnishæf. Hvernig er viðkomandi grein að afla eða búa til meiri verðmæti en ella hefði verið fyrir þjóðarbúið? Ég get upplýst þingið um að nýverið settum við á laggirnar í ráðuneyti menningar og viðskipta skrifstofu sem ber heitið skrifstofa verðmætasköpunar. Er það í fyrsta sinn í sögu Stjórnarráðsins sem búin er til sérstök skrifstofa um verðmætasköpun. Allt snýst þetta um greiðslujöfnuð þjóðarbúsins - erum við að flytja meira út en við erum að flytja inn? Ef við gerum það þá erum við með góðan gjaldeyrisforða og getum staðið af okkur ákveðin efnahagsáföll. Virðulegi forseti. Í dag starfa um 15.000 einstaklingar við skapandi greinar, og þeim fer fjölgandi. Ég tel að það sé vitnisburður um að velsæld og hagsæld sé mikil á Íslandi. Það fylgir iðulega þjóðum þar sem er öflugt menningarlíf að þar er líka mikil hagsæld. Mannkynssagan kennir okkur það. Þess vegna óska ég eftir því að þingið haldi áfram með ráðuneytinu í þeirri vegferð að styðja innviðina enn frekar. Um leið og þingið hefur fjallað efnislega um þetta frumvarp tel ég að sú umgjörð sem er í kringum kvikmyndir sé að verða býsna góð. Mig langar aðeins áður en ég lýk máli mínu - hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á hin hagrænu áhrif og vitnaði líka í greiningu Deloitte á hagrænum áhrifum endurgreiðslukerfisins vegna kvikmyndagerðar. Árið 2006 var talið að afleidd áhrif kvikmyndagerðar, áætluð með margföldurum, að framleiðslumargfaldari væri 2,4 og starfamargfaldari 2,9. Ef við horfum til ferðaþjónustunnar er þetta líklega hærra vegna þess að vel yfir 50% af öllum þeim ferðamönnum sem heimsækja landið geta þess að þeir hafi séð Ísland fyrst eða heyrt um Ísland í kvikmynd eða í myndbandi eða eitthvað í tengslum við þennan geira. Þar sem ferðaþjónustan hefur vaxið mjög mikið eru þessar greinar, ferðaþjónusta og kvikmyndaiðnaðurinn og sjónvarpsiðnaðurinn, nátengdar. Hér var líka nefnt hvernig fjárlögin fjalla um þennan lið. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að þetta gæti verið skýrara. Oft hefur það verið þannig að þegar hefur vantað upp á þá fer þetta inn í fjáraukalögin en líklegast væri skynsamlegast að kveðið væri á um þetta með skýrari hætti. Ég tek þessa ábendingu til mín. Virðulegur forseti. Að lokum vil ég þakka kærlega fyrir það innlegg sem þingmenn hafa komið hér með við umræðu um frumvarpið. Það eru fleiri erlendir aðilar sem hafa mikinn áhuga á því að koma og dvelja í langan tíma, bara svo að maður upplýsi það. Oft hafa tökudagar hér verið á bilinu tveir til fimm, einhverjir aðeins lengur, en nú erum við að tala um allt annað þar sem tökudagar eru a.m.k. 30 dagar og sum af þeim verkefnum sem menn hafa áhuga á að koma með hingað eru jafnvel yfir hálft ár og tekin vítt og breitt um landið. Margföldunaráhrifin eru því ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu heldur líka á landsbyggðinni og oft er komið hingað þegar þannig háttar til að það er ekki á háannatíma ferðaþjónustunnar. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er tilbúið til þess að fara inn í atvinnuveganefnd og ég lýsi því að sjálfsögðu yfir að ráðuneytið hefur mikinn hug á því að starfa mjög náið með nefndinni til að við getum klárað frumvarpið fljótt og örugglega.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um evrópska langtímafjárfestingarsjóði. Frumvarpið er á þskj. 725, mál nr. 508. Frumvarpið kveður á um innleiðingu í íslenskan rétt á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/760, um evrópska langtímafjárfestingarsjóði. Með gerðinni er settur rammi um notkun heitanna ELTIF og um evrópska langtímafjárfestingarsjóði fyrir þá rekstraraðila sem kjósa að markaðssetja slíka sjóði innan EES. Sjóðirnir leggja áherslu á langtímafjárfestingar til ýmissa verkefna á sviði t.d. innviða, óskráðra fyrirtækja og lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um hvernig eftirlit fari fram, viðurlög og setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Í reglugerðinni er fjallað um þau skilyrði sem uppfylla þarf til þess að unnt sé að markaðssetja sjóði sem þessa. Meginefni reglugerðarinnar er í fyrsta lagi að kveðið er á um að sjóðirnir skuli öðlast staðfestingu sem ELTIF-sjóðir og að rekstraraðilar skuli fá samþykki frá lögbærum yfirvöldum til að reka slíka sjóði. Staðfesting ELTIF-sjóðs gildir í öllum aðildarríkjum EES. Í öðru lagi er kveðið á um hvaða fjárfestingar teljast heimilar sjóðum sem þessum. Sjóðirnir þurfa að fjárfesta a.m.k. 70% af heildarfjármagnsframlagi sínu og óinnheimtu stofnfé sem fjárfestar hafa skráð sig fyrir, í hæfum fjárfestingum. Þá er í þriðja lagi rakið hverjir eru hæfir fjárfestar, en sjóðirnir eru eins og aðrir sérhæfðir sjóðir ætlaðir fyrir fagfjárfesta. Það er þó heimilt að markaðsetja sjóðina til almennra fjárfesta að uppfylltum sérstökum skilyrðum til að tryggja fjárfestavernd. Í fjórða lagi er gerðar gagnsæiskröfur, svo sem varðandi útboðslýsingu sjóðanna og lykilupplýsingar ef sjóður er markaðssettur til almennra fjárfesta. Þá skal í öllu markaðsefni greina skýrt frá eðli viðkomandi sjóðs, svo sem varðandi seljanleika og áhættusnið. Í fimmta lagi er kveðið á um að almennt skuli innlausnir ekki vera mögulegar áður en líftíma ELTIF-sjóðs lýkur, en þó sé heimilt að leyfa innlausnir fyrir lok líftíma sjóðsins að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Í sjötta lagi er svo rakið að Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin haldi úti opinberum miðlægum gagnagrunni um alla ELTIF-sjóði sem hafa fengið staðfestingu rekstraraðila þeirra og lögbær yfirvöld sjóðanna. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu koma einungis til með að hafa áhrif á þá rekstraraðila sem ákveða að bjóða upp á umrædda sjóðategund. Svona sjóðir eru ekki starfræktir hér á landi núna, enda hefur íslenskt lagaumhverfi ekki boðið upp á það, og ekki liggur fyrir hver eftirspurnin verður eftir því að stofna slíka sjóði. Auknar skyldur verða lagðar á þá rekstraraðila sem kjósa að bjóða upp á ELTIF-sjóði, svo sem í tengslum við umsókn um staðfestingu fyrir sjóðina og um samþykki sem rekstraraðilar þurfa að afla frá Fjármálaeftirlitinu til að reka sjóð af þessu tagi og svo vegna eftirlits með t.d. markaðsetningu sjóðanna og viðskiptaháttum rekstraraðilanna. Ekki er gert ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlitsins vegna fyrirhugaðrar lagasetningar að svo stöddu, en komi til þess að rekstraraðilar ákveði að bjóða upp á þessa nýju sjóðategund gætu umsvifin aukist svo einhverju nemi. Er talið að áhrif innleiðingar reglugerðarinnar verði óveruleg, að verkefnin rúmist innan núverandi rekstraráætlana Fjármálaeftirlitsins og áhrif á ríkissjóð verði því engin. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Virðulegi forseti. Mig langaði að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að leggja fram enn eitt frumvarpið sem staðfestir reglugerðir í tengslum við fjármálaumhverfið hér á landi. Eins og við höfum því miður þurft að súpa seyðið af þá var regluumhverfið sem við bjuggum við fyrir rúmum áratug, þegar hrunið varð, þess valdandi að við gátum ekki fylgst nógu vel með því sem verið var að gera. Sumar af þeim reglugerðum sem við erum að fá hingað inn eru reglugerðir sem hafa ekki enn verið nýttar hér á landi vegna þess að lagagrundvöllurinn hefur ekki verið settur. Í þessu ákveðna frumvarpi er verið að ræða um langtímafjárfestingarsjóði. Þeir eru mjög hentugt verkfæri fyrir lífeyrissjóði og aðra sem eru að reyna að fjárfesta til lengri tíma en þeir geta einnig verið þægilegt verkfæri fyrir ríkið eða aðra aðila sem eru að byggja upp innviði, t.d. á sviði samgangna, orku, menntunar og annars slíks, eins og kemur fram í þessu lagafrumvarpi. Það er því mikilvægt að við séum að búa til fjárfestingarumhverfi hér á landi sem er sambærilegt við það sem verið er að gera annars staðar í Evrópu og að við getum nýtt okkur það regluumhverfi til þess einmitt að búa til fjárfestingarleiðir sem ríkið hefur t.d. aðgengi að til að bæta innviði hér á landi sem oft er erfitt að finna fjármagn í til stutts tíma í gegnum fjárlög og annað. Það er ánægjulegt að þetta frumvarp sé komið fram og það er von mín að það fari sem hraðast í gegnum nefndir. Við þurfum að fara að sjá bæði íslenska langtímafjárfestingarsjóði eða að einhverjir nýti sér evrópska sjóði sem fá með þessum lögum möguleika á því að markaðssetja sig hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Frumvarpið felur í sér tillögur um rýmkun á heimildum lífeyrissjóða til fjárfestinga í erlendum gjaldmiðlum. Í frumvarpinu er lagt til að möguleikar lífeyrissjóða til áhættudreifingar fjárfestinga verði auknir og geta þeirra til að standa undir lífeyrisskuldbindingum framtíðarinnar þannig styrkt. Þá er í frumvarpinu lagt til að kveðið verði á um heimild lífeyrissjóða til rafrænnar birtingar á greiðsluyfirlitum iðgjalda sjóðfélaga og upplýsingum um væntanleg lífeyrisréttindi. Gildandi lagaákvæði bindur rafræna birtingu við samþykki sjóðfélaga. Breytingar er varða gjaldmiðlaáhættu lífeyrissjóða eru eftirfarandi: 1. Að lágmark eigna lífeyrissjóðs í innlendum gjaldmiðli lækki úr 50% í 35% í nokkrum skrefum og að ráðherra verði skylt að leggja mat á þörfina fyrir aðra áfangaskiptingu eigi síðar en árið 2027. 2. Að lífeyrissjóður þurfi ekki að bregðast við ef gjaldmiðlaáhætta hans fer umfram leyfileg mörk sökum breytinga á gengi íslensku krónunnar eða verðhækkana á erlendum eignamörkuðum en á meðan það ástand varir verði honum óheimilt að stofna til nýrra skuldbindinga um kaup á eignum í erlendum gjaldmiðlum. 3. Að lífeyrissjóðum verði gert að eiga eignir í innlendum gjaldmiðli sem jafngilda væntum lífeyrisgreiðslum sameignarhluta næstu þriggja ára. 4. Að ekki verði lengur gerðar kröfur til uppgjörs afleiðusamninga samdægurs á raunvirði og að gert verði skýrara að lífeyrissjóðum sé heimilt að gera afleiðusamninga sem geti myndað skuld á efnahagsreikningi þeirra. Með tilliti til nýlegrar hækkunar iðgjaldaprósentu, úr 12% í 15,5%, og hvernig líklegt er talið að aldurssamsetning þjóðarinnar þróist mun íslenska lífeyrissjóðakerfið halda áfram að vaxa þar til á sjötta áratug þessarar aldar. Stærra lífeyrissjóðakerfi eykur þrýsting sjóðanna á innlendan fjármálamarkað og ruðningsáhrif í þjóðarbúinu. Þá hafa lífeyrissjóðir sagt að gildandi hámark gjaldmiðlaáhættu setji sumum sjóðum það miklar hömlur í fjárfestingum að örðugt sé að setja og fylgja hagkvæmustu fjárfestingarstefnu fyrir sjóðfélaga. Svo koma megi til móts við þessi sjónarmið er í frumvarpinu lagt til að lögbundið lágmark innlendra eigna lífeyrissjóða verði lækkað úr 50% í 35%, eða um 1,5 prósentustig frá 1. janúar 2024 til 1. janúar 2027 og eftir það lækki lágmarkið um 1 prósentustig 1. janúar ár hvert þar til það nær 35% þann 1. janúar 2036. Ekki var talið ráðlegt að stíga stærri skref í rýmkun að svo stöddu, sérstaklega í ljósi þess að strax við gildistöku frumvarpsins eiga breytingar á gengi og verðhækkanir á erlendum mörkuðum ekki að hafa þau áhrif að lífeyrissjóðum beri að grípa til ráðstafana til að koma gjaldeyrisáhættunni í það horf að hún sé innan lögbundinna viðmiða. Þetta veitir sem sagt viðbótarsvigrúm. Hins vegar er í frumvarpinu lagt til að ráðherra verði skylt að leggja mat á þörf fyrir breytingar á hlutfallinu og aðlögunartímabilinu eigi síðar en á árinu 2027. Það má segja að þessi regla um skylduna til að leggja mat á þörfina sé til komin vegna ábendinga sem fram komu í umsagnarferli. Hugsunin er þá sú að ef mjög ólík sjónarmið eru uppi um það hvernig staðan muni þróast næstu árin er ekki annað en sjálfsagt að tryggja að lagt verði mat á það innan hæfilegs tíma og það sé lögbundið. Það verður vonandi til þess að betri sátt getur tekist um þessa aðferð, þá leið sem hér er kynnt, þar sem nokkurt tillit hefur þegar verið tekið til umsagna. Virðulegi forseti. Tillögur frumvarpsins um breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða eru byggðar á greiningu og skýrslu sem Már Guðmundsson, fyrrverandi seðlabankastjóri, vann að beiðni ráðuneytisins. Skýrslan hefur verið birt opinberlega í samráðsgátt stjórnvalda. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað um meginniðurstöður skýrslunnar og einnig eru raktar helstu greiningar annarra sérfræðinga á fjárfestingarþörf lífeyrissjóða á undanförnum árum. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir framlagningu frumvarpsins sem er nauðsynlegt, og ég tel að margir hafi beðið eftir að það kæmi fram. Nokkrar umsagnir hafa borist um frumvarpið, m.a. frá Landssambandi lífeyrissjóða sem hefur talið að það næði ekki nógu langt, of stutt skref væru stigin og tíminn væri allt of langur, hvort þeir hafa talað um 2027 á móti 2036 og að skrefin þyrftu að vera 2–3% á ári. Ákveðnar ástæður eru gefnar upp fyrir því að Landssamband lífeyrissjóða leggur þetta til. Þær felast auðvitað að stórum hluta í lánsfjárþörf lífeyrissjóðanna til næstu ára og hugsanlegum ruðningsáhrifum sem þörf þeirra til fjárfestinga getur haft á innlendan markað. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið skoðað. Ég geri mér grein fyrir því að búið er að breyta að hluta til prósentunni eins og hún er sett fram í frumvarpinu en ég spyr hvort ráðherra telji nógu langt gengið og hvort ekki hefði verið rétt að hlusta frekar á sjónarmið lífeyrissjóðanna hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá hefur að nokkru verið tekið tillit til þessara athugasemda eins og rakið er í samráðskafla frumvarpsins. Athugasemdirnar birtust í samráðsgáttinni og frumvarpið hefur tekið breytingum frá því að það var birt þar. Á móti þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður rekur hér er skýrsla sem er undanfari frumvarpssmíðinnar og í henni er rakið að varasamt geti verið að fara of geyst í þessar breytingar. Hér er mikilvægt að hafa í huga hver stærð lífeyrissjóðakerfisins er sem hlutfall af landsframleiðslu. Við erum komin með lífeyrissjóðakerfi núna sem er um tvöföld landsframleiðsla sem er alveg einstakt, ótrúlega jákvætt að sjálfsögðu og ber vitni um framsýni og varúð sem við höfum viljað sýna til lengri tíma þegar um er að ræða skuldbindingar sem við undirgöngumst, hvort sem í hlut á opinber lífeyrissjóður eða aðrir, þannig að tryggja megi góða afkomu fólks sem kemur inn á lífeyrisaldur. Þetta eru aðalsjónarmiðin, að það geti verið of íþyngjandi fyrir þjóðarbúið í heild ef of bratt er farið í breytingar hér. Ég vek aftur athygli á því að það verður lögbundið samkvæmt frumvarpinu að fara yfir þessa stöðu að nokkrum árum liðnum og þá kunna hlutirnir að blasa eitthvað öðruvísi við. Við verðum að bíða og sjá með það. En í millitíðinni höfum við tryggt að reglurnar verða rýmri en upphaflega var lagt upp með.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans. Við erum einhvern veginn alltaf að taka tillit til stöðu gjaldmiðilsins á hverjum tíma. Ef lífeyrissjóðunum verður gefið frítt spil til að fara út með fjármuni getur það vissulega haft áhrif á stöðu krónunnar. Það er nú kannski það sem manni sýnist fyrrverandi seðlabankastjóri hafa verið að benda á, að þetta gæti komið á ákveðnu umróti, gæti jafnvel haft þau áhrif að krónan okkar myndi veikjast eins og það er orðað. Við erum að tala um sjóði þeirra sem hafa lagt í þá í gegnum launaða vinnu og mér finnst svolítið kaldranalegt að við þurfum að setja þeim skorður til fjárfestinga þegar talið er að þær geti gagnast sjóðfélögum. Þetta hangir allt á gjaldmiðlinum okkar þannig að auðvitað finnst manni það svolítið sérstakt og skrýtið að lífeyrissjóðirnir skuli vera í þessari stöðu vegna þess að í samanburðarlöndum eru þessar kvaðir ekki til staðar. Svo má líka horfa til þess að það gæti jú tímabundið veikt krónuna á meðan lífeyrissjóðirnir eru að fara út en að sama skapi mun það auðvitað geta styrkt krónuna þegar peningarnir koma síðan inn aftur til að fara að greiða út lífeyri. Þurfum við að hafa svona miklar áhyggjur af því að lífeyrissjóðirnir séu í raun og veru að trufla gengi krónunnar svona mikið?

Virðulegi forseti. Já, það er gríðarlega mikilvægt atriði sem við erum að ræða hér, þetta með greiðslujöfnuðinn. Ég hafði ákveðnar áhyggjur af þessu máli fyrir nokkrum árum, á árinu 2017, og óskaði þá eftir því að tekin yrði saman skýrsla um þetta, sem sérfræðingar tóku saman og kom út, ef ég man rétt, snemma árs 2018, þar sem m.a. var verið að leggja mat á þörfina fyrir auknar erlendar fjárfestingar. Á þeim tíma hafði þeirri spurningu verið velt upp hvort við ættum að vera með gólf á erlendar fjárfestingar frekar en þak, fara fram á lágmark frekar en að setja hámark. Í skýrslunni var hvatt til þess að við myndum endurmeta þetta upp úr árinu 2020 eða á árinu 2021, ef ég man rétt, sem við höfum einmitt verið að gera. Við höfum komist að því að vegna góðrar ávöxtunar sjóðanna á undanförnum árum sé þörf fyrir að hækka þetta þak. Við erum ekki farin að vinna með gólf enn þá en við erum að gera talsvert mikla breytingu. Það er nú bara svo margt um þetta segja. Ég held að ef við skoðum hagsmuni lífeyrisþeganna sjálfra þá verði ekki annað sagt en að heilt yfir hafi tekist vel að halda utan um þeirra hagsmuni. Við höfum haft vaxandi lífeyrisréttindi í landinu og eins og ég rakti hér í upphafi er staðan á Íslandi að mörgu leyti mjög öfundsverð í því efni. Íslenska lífeyrissjóðakerfið hefur nýlega fengið mjög góða dóma í samanburði við önnur lönd. Þetta er rétt skref en hérna er verið að velta því upp hvort það sé nógu stórt. Tíminn einn getur leitt það í ljós og við viljum fara aftur yfir málið að nokkrum árum liðnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson benti á hefði það kannski átt að koma fram svolítið fyrr. Það hefur nefnilega verið þannig með fjárfestingarumhverfi á Íslandi að gjaldeyrishöftin og það hversu takmarkað lífeyrissjóðir gátu fjárfest utan Íslands gerði það að verkum að lífeyrissjóðirnir áttu orðið eiginlega öll fyrirtækin hér á landi. Það getur bæði verið gott og slæmt. Eitt sem er slæmt við það er að ef við fengjum annað hrun þá væru lífeyrisréttindin, eða eign lífeyrissjóðanna, allt of tengd við íslenska hagkerfið og það sem væri að gerast innan þess. Því er mikilvægt að opna meira á að geta verið með erlendar eignir en að sjálfsögðu þarf að gera það á þann máta að það hafi ekki neikvæð áhrif á stöðu gjaldmiðilsins. Það kom mér á óvart að hv. þingmaður, sem var hér á undan mér í andsvari, gleymdi að nefna að hægt væri að leysa allt með Evrópusambandinu. Það var nú bara eflaust gleymska. Það er ánægjulegt að sjá að í frumvarpinu er, eins og hæstv. ráðherra benti á, grein um að eigi síðar en 2027 skuli leggja mat á hvort hægt sé að fara hraðar eða jafnvel hægar í þessi mál. Ég held að það sé einmitt mikilvægt fyrir ráðuneytið að fylgjast vel með því hvaða áhrif þetta hefur og upplýsa þingið um það. Þá gæti þingið verið mjög fljótt að gera breytingar. Eins og stundum vill gerast datt líka inn í þetta frumvarp ein breyting sem hefur ekkert með gjaldmiðla eða eignir í mismunandi gjaldmiðlum að gera heldur það að gera lífeyrissjóðum heimilt að birta yfirlit og upplýsingar rafrænt á vefsvæði. Þetta er náttúrlega eitthvað sem við þurfum að geta gert með ansi marga hluti nú til dags og það liggur við að það eina sem ég fæ orðið með pósti sé frá lífeyrissjóðnum. Mig langar samt að hvetja ráðherrann til þess að skoða að eitt af því sem breytti mikið því hvernig lífeyrissjóðir störfuðu og hvernig fólk fékk að velja sér lífeyrissjóði í Bandaríkjunum var að það voru líka gerðar kröfur um að lífeyrissjóðir birtu nánari upplýsingar um hvaða kostnað lífeyrisþegar væru að greiða af sínum greiðslum. Þegar þú leggur inn pening í séreignarsparnað, er þá tekinn einhver kostnaður eða ekki? Þetta kom mér mjög á óvart þegar ég flutti heim eftir að hafa búið erlendis. Ég ætlaði að skoða hvaða lífeyrissjóð ég vildi fara að greiða í. Ég gat hvergi séð kostnaðinn. Ég gat séð hversu mikil ávöxtunin hafði verið á undanförnum árum en ég gat ekki séð hvað ég væri að borga í kostnað. Þó að kannski sé ekki hægt að troða einni málsgrein inn í þetta frumvarp þá held ég að það gæti verið mikil bót fyrir lífeyrisþega að átta sig á því þegar, þeir eru að velja sér lífeyrissjóði, hvaða lífeyrissjóðir taka hærri prósentur. Það nefnilega skiptir máli, sér í lagi fyrir unga fólkið sem er að leggja inn í lífeyrissjóði núna og ætlar kannski að taka það út eftir 30–40 ár, þá skiptir hver prósenta sem tekin er í kostnað ótrúlega máli, eins og við þekkjum sem munum eftir gömlu auglýsingunum í sjónvarpinu um vexti og vaxtavexti. Það er nefnilega þannig að hver prósenta sem tekin er í kostnað getur þýtt milljónir eftir 40 ár. Það er von mín að þetta frumvarp fari hratt og auðveldlega í gegnum þingið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir sína framsögu. Ég fagna skrefunum sem hér eru stigin til að rýmka heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga erlendis og auka þannig möguleika þeirra til áhættudreifingar. Alþjóðleg eignadreifing er alger frumforsenda þess, sérstaklega fyrir lítið hagkerfi eins og Ísland, að sjóðasöfnunarkerfið skili þeim árangri sem við ætlumst til og að arðsemin af eignum sjóðfélaga sé hámörkuð. Bandalag háskólamanna bendir á að síðastliðinn áratug hefur innlent eignasafn lífeyrissjóða stækkað að meðaltali þrisvar sinnum hraðar að raunvirði en nemur hagvexti á Íslandi. Það er auðvitað afleiðingin af því sem gerðist hér um og eftir hrun þegar bankarnir hrynja og lífeyrissjóðir stíga inn og verða mjög dóminerandi í íslensku atvinnulífi í skjóli fjármagnshafta. Í skýrslu sinni Áhættudreifing eða einangrun rekja Ásgeir Jónsson og Hersir Sigurgeirsson hvernig fjárfesting lífeyrissjóða í erlendum verðbréfum getur stóraukið vænta ávöxtun þeirra án aukinnar áhættu. „Hið rétta hlutfall erlendra eigna af eignasafninu er háð ýmsum forsendum en þó svo að gert sé ráð fyrir að innlend verðbréf skili betri ávöxtun en erlend þá er niðurstaðan sú að hlutfall erlendra eigna ætti aldrei að vera undir 30%. Sé gert ráð fyrir sömu væntu ávöxtun innlendra og erlendra bréfa ætti hlutfallið ekki að vera undir 40%. Sé að auki tekið tillit til sértækra áhættuþátta íslenska verðbréfamarkaðarins, svo sem smæðar hans, má leiða líkur að því að æskilegt hlutfall erlendra eigna lífeyrissjóðanna sé jafnvel enn hærra.“ Ef við skoðum eignasöfn erlendra lífeyrissjóða kemur í ljós að í ríkjum með sambærilegt lífeyriskerfi og á Íslandi er hlutfall erlendra eigna alla jafna í kringum 40% og víða er hlutfallið reyndar miklu hærra. Hjá Norðmönnum er hlutfall erlendra eigna lífeyriskerfisins, að olíusjóðnum meðtöldum, u.þ.b. 93%. Hér á Íslandi, í krónuhagkerfi, hefur leyfilegt hámark erlendra eigna hjá lífeyrissjóðunum verið 50% síðan um aldamótin en samt hefur hlutfall eigna þeirra í erlendum gjaldmiðlum alla jafna verið miklu lægra. Í fyrra voru 36% af eignum lífeyrissjóðanna í erlendum gjaldmiðlum og hjá einstökum sjóðum fór það hæst upp í 45%. Þetta er ekki síst vegna óvissu um gengi íslensku krónunnar þar sem gengisbreytingar geta hæglega fleytt sjóðunum upp að 50% markinu og knúið þá þannig til að lagfæra stöðuna mjög hratt sem kallar þá á óhagstæð viðskipti. Og hver er það sem bera hallann af þessu? Hverjir bera áhættuna af takmörkuðum fjárfestingarkostum, að öll eggin séu sett í sömu körfuna eða alla vega býsna mörg þeirra? Það eru jú sjóðfélagar. Það er fólkið sem greiðir í lífeyrissjóðina og safnar þar réttindum. Sama fólkið ber hallann af ósanngjörnum skerðingum vegna lífeyristekna. Það er ekki hægt að tala um sjóðsöfnunarkerfi lífeyrisréttinda án þess að minnast á það hvernig aukin uppsöfnun réttinda í lífeyrissjóðum hefur ekki skilað sér með eðlilegum hætti í betri afkomu sjóðfélaganna heldur í allt of ríkum mæli verið nýtt til að spara ríkinu útgjöld til lífeyrisgreiðslna almannatrygginga frá Tryggingastofnun. Eins og við í stjórnarandstöðunni þreytumst ekki á að benda á skerðast greiðslur almannatrygginga einfaldlega við allt of lágar tekjur. Við erum að tala um 25.000 kr. frítekjumark og þetta frítekjumark vegna frestaðra atvinnutekna, þ.e. lífeyrissjóðstekna, er nú einn áttundi af frítekjumarkinu vegna venjulegra atvinnutekna. Hvað þýðir þessi ólíka meðhöndlun atvinnutekna og lífeyrissjóðstekna fyrir jaðarskattbyrði og fyrir ávinning eldra fólks af viðbótartekjum? Jú, ef við tökum ellilífeyrisþega sem býr einn og er með afar takmörkuð réttindi í lífeyrissjóðum, segjum 50.000 kr., þá eru ráðstöfunartekjurnar 316.495 kr. á mánuði og ef hann vinnur sér inn 200.000 kr. á vinnumarkaði aukast ráðstöfunartekjurnar um 124.100 kr. Hitt verður eftir hjá ríkinu vegna skatta og skerðinga og jaðarskattbyrðin af þessum viðbótartekjum er þannig 38%. Hvað með ellilífeyrisþegann sem getur ekki unnið lengur en á hins vegar miklu meiri réttindi í lífeyrissjóði en sá fyrri? Hver er ávinningur hans af 200.000 kr. viðbótarlífeyrissjóðstekjum, þ.e. ef lífeyrissjóðstekjur hans eru 200.000 eða hærri? Hver er ávinningurinn af því? Það eru 53.487 kr. og jaðarskattbyrðin af þessum tekjum hjá manneskju, sem hefur e.t.v. unnið slítandi störf um langa starfsævi og þarf að setjast í helgan stein heilsu sinnar vegna, er þá 73%. Þarna er ríkið einfaldlega að éta upp ávinninginn af sjóðsöfnuninni. Mér finnst Stefán Ólafsson félagsfræðiprófessor hafa stillt þessu mjög skynsamlega upp í skýrslu sem hann birti um almannatryggingakerfið í fyrra þar sem hann rekur hvernig umfang skerðinganna hjá TR nemur rúmlega helmingi af því sem þorri lífeyrisþega fær úr lífeyrissjóði. Þetta er ígildi þess að ríkið taki til sín meira en nemur allri ávöxtun lífeyrissjóðanna og ef við teljum tekjuskattinn líka með má segja að ávinningur ríkisins af auknum tekjum sjóðfélaga frá lífeyrissjóðunum nemi á bilinu 70–80%. Þar með er ríkið í raun óbeint orðið helsti lífeyrisþegi lífeyrissjóðanna. Er þetta það sem vakti fyrir aðilum vinnumarkaðarins og löggjafanum árið 1969 þegar þessu sjóðsöfnunarkerfi var komið á fót í tengslum við kjarasamninga, að losa ríkið í raun undan þessum greiðslum almannatrygginga og færa þær óbeint yfir á lífeyrissjóðina og eigendur þeirra, sjóðfélagana? Ég leyfi mér að efast um það. En aftur að efnisatriðum þessa frumvarps. Það eru mjög stór og mikilvæg skref sem verið er að stíga hérna til að liðka fyrir aukinni áhættudreifingu en um leið eru þetta varfærnisleg skref. Heimildirnar eru hækkaðar í áföngum með tilliti til greiðslujöfnuðar til að raska ekki efnahagslegum stöðugleika. Mér sýnist hafa verið brugðist ágætlega við athugasemdum sem komu fram í samráðsgáttinni. Frumvarpið mun auðvitað fá dýpri umfjöllun í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Þá berast eflaust fleiri gagnlegar umsagnir. Í grunninn styðjum við í Samfylkingunni þetta mál og fögnum því og viljum greiða fyrir því eins og kostur er að það nái fram að ganga.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997. Þarna er um að ræða efnisbreytingar sem skipta miklu máli og hafa þau áhrif að fjárfestingarkostir lífeyrissjóða munu aukast til framtíðar. Það má halda því fram að lífeyrissjóðir hafi alveg frá hruni verið í einhvers konar höftum. Minnumst þess að okkar veiki gjaldmiðill hrundi og það sem hjálpaði til var að lífeyrissjóðir juku fjárfestingar innan lands til að standa með gjaldmiðlinum en ekki síður að standa með fyrirtækjum sem þurftu á því að halda og endurreisa þá mörg þeirra. Það eru nokkrar veigamiklar breytingar í þessu sem skipta máli. Sú fyrsta er að heimila lífeyrissjóðum að fjárfesta erlendis 65% af eignum sínum en ekki 50% og eins og hefur verið síðan hámark gjaldmiðlaáhættu varð bindandi við ákvörðun um fjárfestingu en ekki vegna virðisbreytinga erlendra eigna lífeyrissjóða. Þetta er stórt og mikið atriði. Þegar maður skoðar umfjöllun um þessi mál hefur verið bent á að margir lífeyrissjóðir hafa verið komnir ansi nálægt því marki sem þeir hafa hreinlega treyst sér til að vera á. Ætli það hafi ekki verið metið þannig að erlendar eignir lífeyrissjóðanna hafi verið í kringum 35% á sama tíma og heimildin var 50%. Einhverjir lífeyrissjóðir hafa verið komnir upp í 45% þannig að þeir eru farnir að nálgast þetta 50% mark verulega. Sveiflur í gengi hafa bara verið til trafala og orsakað það að margir af þessum lífeyrissjóðum hafa hreinlega ekki treyst sér til að ráðast í erlendar fjárfestingar vegna stöðu krónunnar á hverjum tíma. Með þessu sýnist manni að verið sé að lagfæra þetta og það eigi að hjálpa til, þó þannig að alltaf verði tryggt að lífeyrissjóðir eigi a.m.k. þriggja ára væntar lífeyrisgreiðslur innan lands til að mæta þeim lífeyrisgreiðslum sem þeir þurfa að mæta á næstu þremur árum. Ég held að að flestu leyti sé þetta gott frumvarp en það hafa auðvitað komið við það athugasemdir, sérstaklega frá Landssambandi lífeyrissjóða sem hefur viljað fara hraðar í þessar breytingar, hefur verið að horfa til þess að fá jafnvel að fara með 2–3% á hverju ári í staðinn fyrir 1% eins og var upphaflega. Það var tekið tillit til þessara athugasemda lífeyrissjóðanna og farið upp í 1,5% og í fjögur ár. Lífeyrissjóðirnir óskuðu líka eftir því að fá að hefja þessa göngu á árinu 2023 en ekki 2024 en ekki hefur verið orðið við því. Við erum að sjá lífeyriskerfið okkar vaxa ár frá ári, bæði eru lífeyrissjóðirnir að ávaxta sig og síðan er lífeyrisþegum að fjölga ár frá ári. Ég held að ég hafi séð einhvers staðar að fjárfestingarþörf lífeyrissjóðanna sé í kringum 400 milljarðar á ári og það er ansi stór biti að koma í vinnu. Þá er spurningin þessi: Hvað getur íslenskur markaður tekið við miklu og hvaða ruðningsáhrif geta fjárfestingar lífeyrissjóðanna haft á markaðinn innan lands? Það er auðvitað eitthvað sem hefur verið bent á af hálfu lífeyrissjóðanna, og ekki bara þeirra heldur margra annarra, m.a. held ég að seðlabankastjóri fyrrverandi hafi bent á það, að of stór hluti lífeyrissjóðanna á innanlandsmarkaði geti haft veruleg áhrif og orsakað, ég vil ekki segja bólu en við sjáum t.d. það sem gerist á markaðinum hér varðandi fasteignaverð. Þegar lífeyrissjóðirnir þurfa að vera að kaupa fyrirtæki og fjárfesta getur það haft þau áhrif að aðrir fjárfestar komast bara ekki að. Það skapar verulegt ójafnvægi á þessum fjárfestingarmarkaði innan lands. Ég held að það sé réttmæt ábending að það geti haft veruleg ruðningsáhrif ef lífeyrissjóðirnir komast ekki út með peningana sína og ekki síður skiptir máli, eins og hér var sagt, að vera ekki alltaf með öll eggin í sömu körfunni. Manni er uppálagt að reyna að dreifa áhættu og ég held að það sé kannski markmið lífeyrissjóðanna. Þeir eru auðvitað þolinmóðir fjárfestar og þurfa að geta geymt peninga, ekki bara í eitt ár heldur til lengri tíma. Fólk er byrjað að borga í lífeyrissjóði 16 ára og er kannski að borga þar til það er 67 ára og peningarnir þurfa að bíða á meðan og þeir þurfa að fá að ávaxta sig. Lífeyrissjóðirnir þurfa því á hverjum tíma að leita leiða til að hámarka ávöxtun sem hefur reyndar verið æði misjöfn í gegnum tíðina. Það hefur margt tapast. Það tapaðist margt í hruninu en þó þannig að lífeyrissjóðirnir fóru ekki eins illa út úr hruninu og margir aðrir, kannski vegna þess að þeir voru þó umfram marga aðra með fjármuni utan lands. Á þeim tímapunkti högnuðust þeir á gengisfalli krónunnar. Manni finnst það bara svolítið súrt að verið sé að taka stöðu gagnvart krónunni, ekki bara lífeyrissjóðir heldur fjárfestar. Það er hægt að rugga genginu okkar tiltölulega auðveldlega. Mig langaði bara að nefna það að einhverju sinni vorum að halda baráttufund, verkalýðshreyfingin á Suðurnesjum, í Stapa 1. maí, og á meðan við vorum á fundinum í tvo tíma þá tapaðist hluti kaupmáttar út um gluggann vegna þess að krónan féll. Ástæðan var sú að ónefnt sveitarfélag var að ná sér í peninga til að borga af erlendu láni. Þetta er auðvitað allt svolítið óstöðugt og þyrfti ekki að vera svona. Það er bara þetta umhverfi sem við höfum búið okkur til. Að því sögðu held ég að það sem hér er að gerast sé bara af hinu góða, að lífeyrissjóðir geti haldið áfram að dreifa áhættunni og geti þá hugsanlega nýtt sér þessi 65% að fullu en ekki eins og áður var að þeir þorðu ekki að fara upp í 50% af því að gengisskráning gat haft áhrif á það hvort þeir þyrftu að eiga eða selja. Ég hvet til þess að við látum þetta bara ganga í gegn fljótt og vel og að þetta verði að veruleika innan tíðar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, framlenging bráðabirgðaákvæða. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum til bráðabirgða í lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, og varða breytingarnar framlengingu á bráðabirgðaákvæðum sem höfðu áhrif á skattfrádrátt nýsköpunarfyrirtækja vegna starfsemi þeirra árin 2020 og 2021. Lagt er til að bráðabirgðaákvæðin verði framlengd með þeim hætti að þau nái til frádráttar frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja árið 2023 vegna rekstrarársins 2022. Ef bráðabirgðaákvæðin verða ekki framlengd mun heildarframlag til skattfrádráttar lækka niður í 20% frá álögðum tekjuskatti og hámarksþak kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja lækka niður í 600 millj. kr. og 900 millj. kr. vegna aðkeyptrar rannsóknar- eða þróunarvinnu. Þetta þýðir með öðrum orðum að við erum komin hér fram í síðari hluta maímánaðar og fyrirtækin í landinu eru enn ekki komin með vissu fyrir því að rannsóknar- og þróunarvinna sem unnin verður á þessu ári muni lúta sömu reglum og gilt hafa síðustu tvö ár þar sem er aukin skattaleg ívilnun vegna þess. Þetta er sérstakur hvati sem við lögfestum á þeim tíma, sérstakur viðbótarhvati til að tryggja að rannsóknar- og þróunarvinna fari fram á Íslandi. Við teljum rétt að framlengja þessi ákvæði með framlengingu á bráðabirgðaákvæðinu. En þess ber að geta að kerfið í heild sinni er til endurskoðunar, m.a. með samstarfi við OECD og samkvæmt samkomulagi við OECD þá njótum við stuðnings þaðan til þess að taka út heildarvirkni kerfisins. Hér er sömuleiðis lagt til að ívilnanir bráðabirgðaákvæðanna nái ekki eins langt og áður. Það er gert til að áætlaður kostnaður þeirra sé í samræmi við tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 og til að mæta kostnaði vegna hugsanlegrar fjölgunar umsókna til Rannís. Þannig er gert ráð fyrir að frádráttarhlutfall til lítilla og meðalstórra fyrirtækja lækki úr 35 hundraðshlutum í 30 hundraðshluta og hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti lækki úr 1.100 millj. kr. í 1.000 millj. kr. Áætlaður kostnaður á árinu 2023, nái frumvarpið fram ganga, er 10,3 milljarðar kr. Að óbreyttu hefði kostnaður varðandi stuðning við nýsköpunarfyrirtæki á árinu 2023 verið 7,9 milljarðar kr. og því felur frumvarpið í sér áætlaða útgjaldaaukningu upp á 2,4 milljarða. Af þessum tölum má sjá að við erum komin með stuðningskerfi sem losar 10 milljarða og ef við setjum það í samhengi við heildargreiddan tekjuskatt lögaðila á Íslandi þá er hér um að ræða talsvert háa fjárhæð sem krefst þess í raun og veru af okkur að við förum reglulega yfir ávinninginn af þessu og við séum að stilla, ef maður getur orðað það þannig, skrúfurnar allar rétt þannig að við séum að ná tilætluðum árangri. Hann er sá sem ég nefndi, að skapa grundvöll á Íslandi fyrir samkeppnishæft atvinnulíf þar sem rannsóknar- og þróunarstarf þrífst af krafti vegna þess að við trúum því að það geti tryggt mjög verðmæt störf til lengri tíma og útflutningstekjur sömuleiðis og það að Ísland sé einhvers konar miðja eða vagga fjárfestinga á þessu sviði muni gagnast þjóðarbúinu í heild til mjög langs tíma. En þessi hugmynd er samt sem áður að keppa við breytingar sem teygja sig lengra heldur en bara til rannsókna og þróunar. Þess vegna er ég að setja þessa fjárhæð í samhengi við heildargreidda tekjuskatta lögaðila vegna þess að maður þarf líka að spyrja sig: Hvað hefði gerst ef við hefðum varið þetta háum fjárhæðum einfaldlega til lækkunar á þeim sama tekjuskatti? Það gæti talið í nokkrum prósentum sem við gætum lækkað tekjuskatt allra lögaðila fyrir þá fjárhæð sem við erum hér að endurgreiða vegna rannsókna og þróunar. En það er þessi trú okkar á að einmitt þessi hluti starfseminnar, rannsóknar- og þróunarstarfið, geti skapað svo mikil umfram verðmæti til lengri tíma sem réttlæti þá sérstöku löggjöf sem við höfum hér. En við eigum að leyfa okkur að efast og spyrja spurninga og fara yfir þetta og sú vinna stendur einmitt yfir núna. Við erum að stuðla hér með þessu að áframhaldandi vexti í t.d. hugvitsdrifnum greinum sem hafa tekið talsverðan kipp á undanförnum árum. Útflutningstekjur af slíkum greinum hafa stóraukist, störfum fjölgað verulega og mikil tækifæri að því er talið er til frekari vaxtar og að við getum sótt fram þarna samfélaginu öllu til góðs. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sína framsögu og fagna því hvað hann er áfram um að beita ríkisvaldinu til þess í rauninni að marka atvinnulífinu ákveðna stefnu og hafa áhrif á það hvaða atvinnugreinar það eru helst sem eiga að vaxa og dafna, beita kerfunum og tækjum og tólum ríkisvaldsins til að marka ákveðna atvinnustefnu ef svo má segja. Það er fagnaðarefni. Mig langar aðeins að bera undir hæstv. ráðherra athugasemdir sem bárust frá Skattinum þegar mjög áþekkt frumvarp var lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Þar varar Skatturinn í raun við misnotkun á þessu úrræði og segir að nokkur brögð hafa verið að því að við skattskil hafi almennur rekstrarkostnaður og kostnaður sem telja verður að tilheyri frekar eðlilegum endurbótum á fyrirliggjandi afurð sem viðkomandi fyrirtæki hefur tekjur af verið færður undir kostnað vegna staðfestra nýsköpunarverkefna. Skatturinn telur ástæðu til að benda sérstaklega á að ekki hafa verið sett með lögum sérstök ákvæði um beitingu álags eða annarra refsiviðurlaga til að bregðast við og skapa varnaðaráhrif vegna háttsemi sem ekki samrýmist lögum þessum. Mig langar bara að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái ástæðu til að bregðast við þessum athugasemdum Skattsins og hvort þörf sé á einhverjum aðgerðum til að girða fyrir misnotkun á þessum annars mikilvægu úrræðum í þágu nýsköpunar.

Virðulegi forseti. Já, ég tel ástæðu til að bregðast við þessu og tel að við séum í raun og veru komin af stað með viðbragðið í þessari endurskoðun á reglunum sem ég vísaði til. Það er heilmikið verkefni fyrir stjórnkerfið að taka við öllum þessum endurgreiðslubeiðnum. Við erum hérna að ræða um rannsókna- og þróunarfjárfestingar sem, eins og fram hefur komið, geta numið rúmlega 10 milljörðum. Það væri óðs manns æði að ætla að fara yfir hvert og eitt tilvik og kafa ofan í hvert og eitt útgjaldatilefni og spyrja sig: Er þetta hluti af rannsóknakostnaðinum og þróunarkostnaðinum eða er þetta eitthvað annað? Þessir veikleikar hafa komið fram í framkvæmdinni og við höfum haft af þeim nokkrar áhyggjur, sérstaklega vegna þess hversu hratt þetta hefur vaxið. Við höfum líka séð viðleitni til þess að hámarka ávinninginn af reglunum með því að fyrirtæki virðast hafa skipt sér upp í tvennt og sótt um sem tveir óskyldir aðilar og þar með notið góðs af hámarksfjárhæðunum báðum megin. Þannig kemur kerfið betur út fyrir einn og sama aðilann ef hann sækir um með tveimur umsóknum undir sitthvorri kennitölunni. Fyrir þetta höfum við reyndar tekið með breytingu sem þegar hefur tekið gildi. En það er ekkert óvænt í því að þegar svona rík ívilnun á í hlut, eða svona háar fjárhæðir og miklir hagsmunir eru undir, að leitað sé allra leiða til að lágmarka skattgreiðslurnar. Það á ekki að koma neinum á óvart. Kerfið hefur vaxið mjög hratt á skömmum tíma og því var fyllilega tímabært að fara í saumana á því eins og verið er að gera í dag. Við vonumst til þess að fá skýrslu um niðurstöður þeirrar úttektar í september.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör. Mig langar þá í seinni atrennu að fá að heyra sjónarmið hæstv. fjármálaráðherra um tillögu sem er hér frá Skattinum í sömu umsögn. Skatturinn hvetur löggjafann til að kveða á um það með skýrum hætti hvort aðkeyptur kostnaður frá tengdum aðila skuli falla undir styrkhæfan kostnað eður ei. Nú er bara tekið á því hvernig farið er með kostnað almennt vegna aðkeyptrar rannsókna- og þróunarvinnu sem veitt er af ótengdum aðilum, sbr. 6. gr. laganna. Ég spyr: Er ástæða til að kveða á um hvort aðkeyptur kostnaður frá tengdum aðila skuli falla undir styrkhæfan kostnað eður ei og þá einmitt til að sporna gegn óeðlilegri beitingu úrræðisins?

Virðulegi forseti. Ég held að við verðum bara að taka þessa ábendingu alvarlega. Það er erfitt að fullyrða neitt um hvort hægt sé að segja sem svo að augljóst sé að þetta þurfi að gera. Við gætum séð fyrir okkur t.d. eitthvert mjög sérhæft tilvik, mjög sérhæfða þjónustu vegna rannsóknarverkefnis. Það kann að vera að tengdur aðili sé einn af örfáum sem komi til greina sem byrgi vegna rannsóknarinnar. Maður gæti séð fyrir sér einhver mjög tæknileg fyrirtæki eins og Íslenska erfðagreiningu eða Alvogen eða hver það kynni að vera. En meira að segja fyrirtæki eins og Elkem á Grundartanga hafa verið að nýta sér þessa löggjöf til þess að fara í rannsóknarverkefni og laða til sín mjög sérhæft starfsfólk, doktora í alls konar raungreinum, til að auka virði framleiðslunnar. Ég skil Skattinn upp að vissu marki, þau vilja að reglurnar séu einfaldar þannig að auðvelt sé að fylgjast með þeim. Það eru ákveðin skilvirknirök. En á hinn bóginn þarf að tryggja að við séum ekki að eyðileggja tilganginn með regluverkinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir það sem hér er kynnt. Þetta er ánægjulegur dagur fyrir okkur sem hér sitjum, bæði í minni hluta og meiri hluta. Hér er verið að leggja fram mál, hvert af öðru, sem almenn sátt ríkir um. Það eru góð mál, jákvæð mál og þetta er ágætistilbreyting frá þrefinu sem hljómar kannski oftar í þessum sal. Ef mál eru góð og þau eru rétt kynnt og jafnvel nokkrum sinnum - dropinn þarf stundum að hola steininn - þá er það mín reynsla að menn leggi við hlustir og bregðist við með jákvæðum hætti. Ein af ástæðunum fyrir því að ég er ekki mjög óþægur ljár í þúfu meiri hlutans er kannski sú að ég hef átt þátt í að leggja fram mál af svipuðum toga og það mál sem hér er til umræðu, mál sem hefur verið tekið fagnandi og þau gerð að lögum. Annað mál af svipuðum toga var hér til umræðu, um að hækka endurgreiðslu í kvikmyndageiranum úr 10% upp í 35% og gera okkur samkeppnishæfari. Ég lærði það fyrir einhverjum áratug eða svo að manni farnast betur, ef maður vill koma einhverju í gegn, að gera það með frekar kurteislegum og markvissum hætti en spara stóryrðin og fúkyrðin. Ég man eftir því að fyrir nokkrum áratugum, á miðjum tíunda áratugnum, þá hitti ég á kvikmyndahátíð mann sem fór með dreifingu allra stærstu kvikmyndaveranna í hinni stóru Hollywood. Hann sagði: Við förum með alla okkar dreifingu í gegnum Lúxemborg. Það er hagkvæmast fyrir okkur. Ef þið á Íslandi gætuð t.d. boðið okkur kvartprósents betri díl þá förum við með þetta allt til Íslands. Þetta er bara endurskoðanda- og bókhaldsatriði. Við, verandi hluti af Evrópska efnahagssvæðinu en ekki í Evrópusambandinu sem slíku, höfum kannski ákveðið svigrúm sem við hefðum ekki ella, hvað sem mönnum finnst um siðfræðina í þessu og hinu. Hér er ákveðinn skattafsláttur og hér er ákveðin endurgreiðsluprósenta til hækkunar. Mig langar bara að fá að heyra viðbrögð fjármálaráðherrans við hugmyndum af þessum toga, hvort þær eigi enn upp á pallborðið. Á þessum tíma fór ég ásamt Sigurjóni Sighvatssyni kvikmyndaframleiðanda, vini mínum til margra ára, og við hittum þáverandi fjármálaráðherra, forvera þess hæstvirta sem hér situr, og áttum góðan fund um nákvæmlega þetta mál. Málið var sett í nefnd. Skipaðir voru formenn og varaformenn nefnda. Það var fjölskipuð nefnd og hún tók heilt ár í að gera úttekt á málinu, skilaði síðan inn á ríkisstjórnarborðið hnausþykkri samantekt um kvikmyndagerð á Íslandi almennt sem var alls ekki það sem um var beðið. Þar með gufaði það tækifæri upp. En ég hugsa að það sé enn til staðar. Sem betur fer er reynsla mín af stjórnvöldum á síðari árum ekki á þennan veg. Þetta er dæmi um fókusleysi og það að skilja ekki kjarna málsins. Ég nefni þetta bara hér af því að ég er ánægður með að menn eru að taka á móti góðum hugmyndum sem hefðu kannski þótt ævintýralegar fyrir 20 árum, að veita svona rabbat eins og verið er að tala um í þessu ágæta frumvarpi. Mig langar líka að spyrja ráðherrann: Er það ekki rétt hjá mér að til viðbótar við þessi ágætu skilyrði sem verið er að búa íslenskum nýsköpunarfyrirtækjum séu sjóðir upp á allnokkra milljarða sem eru hvatar? Kannski erum við að tala hér um nær 15 milljarða sem við erum að útvega þeim sem vilja leggja á sig þá oft á tíðum tvísýnu vegferð að koma með hugmynd, þróa hana og breyta henni í ábatasaman rekstur og stundum tekst svo bærilega til. Sumir af þeim sjóðum sem ég veit til að starfa í Kaliforníu, bara t.d. í tölvuleikjageiranum, veðja á 100 fyrirtæki á ári og ef tvö eða þrjú af þeim ná einhverjum árangri þá gengur dæmið upp. Ég er út af fyrir sig mjög hliðhollur anda þeirra laga sem hér er verið að fjalla um og styð þau heils hugar eins og ég held að við gerum flest í þessum sal og á þessu þingi. En það voru þessir tveir punktar sem ég vildi bara rétt fá örstutt viðbrögð við og mun ekki nýta frekar þær níu og hálfu mínútu sem ég hef til að masa hér út í eitt og skipa mér í hóp biðla um ræðukóngahlutverk Alþingis. Ég er ekki þar.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að bregðast við þessu. Jú, ég held að það mál sem við erum að ræða hér sé dæmi um viðleitni af þeim toga sem hv. þingmaður var að kalla eftir á sínum tíma. Hér fyrr í dag mælti menningar- og viðskiptaráðherra sömuleiðis fyrir endurgreiðslufrumvarpi vegna framleiðslu stærri verkefna í kvikmyndageiranum þar sem að sumu leyti var verið að nota sömu rök og hér eru fram komin þó að það verkefni sé samt sem áður nokkuð annars eðlis. Það er alveg rétt skilið hjá hv. þingmanni að til viðbótar við þennan rétt til endurgreiðslu þá erum við með samkeppnissjóði þar sem hægt er að sækja um stuðning. Það eru helst Rannsóknasjóður, sem er vegna grunnrannsóknanna, og síðan Tækniþróunarsjóður þegar verkefnin eru komin aðeins á legg. Svo má bæta því við hér að nýlega höfum við stigið frekari skref, eins og með stofnun Kríu og nú síðast Lóu. Þetta eru sjóðir sem eru byggðir upp af opinberu fé til að tryggja að nægjanlegt áhættufjármagn sé til staðar fyrir fyrirtæki sem eru í vexti. Ég er sérstaklega hrifinn af uppsetningunni á Kríu vegna þess að þar vorum við ekki að takast á við það verkefni að byggja upp greiningargetu og sérfræðiþekkingu í stjórnkerfinu heldur sögðum sem svo að ef fagsfjárfestarnir hefðu melt málið og tekið ákvörðun um að fjárfesta þá væri sjóðurinn tilbúinn til að fjárfesta með.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég myndi gjarnan vilja vita, ef hann hefur það millum eyrna sér, hvað þessir sjóðir eru að heildarupphæð, sirkabát, Nýsköpunarsjóður og það sem hann nefndi hérna, fyrir þennan geira. Ég held að við getum verið stolt af þeirri upphæð þeim mun hærri sem hún er. Ég spyr sömuleiðis hvort hugmyndir á borð við þær sem við Sigurjón Sighvatsson lögðum fyrir forvera hans á miðjum tíunda áratugnum ættu yfir höfuð upp á pallborðið hér á árinu 2022 eða hvort eitthvað hefti okkur í slíkum tilboðum, eins og þjóðirnar eru yfirleitt í til að laða að sér verkefni í kvikmyndum og öðru. Hvort sérstök skattprósenta á dreifingu á erlendum kvikmyndum og sjónvarpsefni - ef því yrði vísað hingað gætum við þá stöðu okkar í Evrópu vegna tekið við slíku? Þó að Lúxemborg geri það, gætum við það? Það eru í rauninni þessar tvær spurningar sem mig langar að fá viðbrögð við ef hæstv. ráðherra hefur þau á reiðum höndum.

Virðulegi forseti. Við höfum verið að stækka þessa sjóði töluvert mikið og þeir hafa verið að sigla í áttina að 10 milljörðum ef ég man rétt. Á vegum Vísinda- og tækniráðs hefur á undanförnum árum töluvert verið einblínt á þennan geira hagkerfisins. Við vorum með stefnumörkun þar sem gekk út á að við værum með um 3% af landsframleiðslu sem færi í verkefni af þessum toga, nýsköpunarverkefni. Það er óhætt að segja að eftir því sem hagkerfið tók við sér og hlutabréfamarkaðir tóku við sér og auknar ívilnanir voru innleiddar og frekari stuðningur veittur í gegnum þessa sjóði hefur heildarfjárfestingin í hagkerfinu sömuleiðis vaxið mjög mikið. Við erum komin að því að geta sagt að við séum að uppfylla þessi langtímamarkmið okkar um stuðning við þess háttar starf í landinu okkar eða í hagkerfinu. En hvort við eigum enn inni ósótt mörg verkefni eins og það verkefni sem hv. þingmaður nefnir varðandi dreifinguna, ég held að það geti vel verið. Í raun og veru snýst þetta á endanum bara um það að við séum tilbúin að gera það sem þarf til að tryggja að við séum samkeppnishæf. En það er líka mjög mikil samkeppni milli landa og svæða og sums staðar sýnist mér að menn séu farnir að ganga fulllangt. Ég nefni sem dæmi að á Írlandi fóru menn þá leiðina að fella niður helminginn af tekjuskatti fyrir fyrirtæki af þessum toga og voru þá komnir niður í 6,25% tekjuskatt en almenni skatturinn hafði verið 11,5%.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir sitt síðara andsvar. Ég átti ekki von á því að ég ætti eitt inni sjálfur en ég mun ekki skorast undan því. Ég vil bara þakka fyrir jákvæð viðbrögð við hugmyndinni sem forveri hans missti fókusinn á fyrir þetta mörgum árum, á tíunda áratugnum. Við skulum taka upp þann þráð aftur af því að við höfum til þess fulla burði. Ég er, eins og ég hef áður sagt úr þessum stóli, upptekinn af því að við fjölgum tekjustofnum ríkissjóðs til þess að eiga örugglega fyrir því að allir hafi nóg til hnífs og skeiðar og að hugmyndin um 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust sem við í Flokki fólksins teljum að sé lágmark til þess að komast af í þessu góða en dýra landi okkar geti orðið að veruleika. Allar hugmyndir sem gætu hjálpað okkur í þessa átt, þeim skal ég beina til hæstv. ráðherra í von um að þeim verði vel tekið og fagnandi.

Þetta voru einmitt andsvör við ræðu hv. þingmanns. Venjulega er það þannig að þingmenn fara í andsvör við ráðherra og þá klárar ráðherrann en í þetta skipti var það þingmaðurinn sem kláraði.

Virðulegi forseti. Hér er frumvarp um framlengingu bráðabirgðaákvæða í tengslum við stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Í samtölum mínum við fólk úr nýsköpunargeiranum hefur það einmitt rætt mjög mikið hversu mikilvæg þessi leið til að styðja við nýsköpunarfyrirtækin er. Eitt af því sem þau hafa nefnt í því sambandi er að flækjustigið við að fá þetta megi ekki vera of mikið. Á sama tíma hefur verið bent á, t.d. af Skattinum, að mögulega séu glufur í löggjöfinni og möguleiki á því að misnota þetta. Að sjálfsögðu þarf að vinna vel í því að tryggja bæði gagnsæi og eftirlit í öllum stuðningi við fyrirtæki, ekki bara í þessu ákveðna frumvarpi, og t.d. mikilvægt að skoðað sé hvort viðurlög verði við því að fylgja ekki eftir, gefa rangar upplýsingar eða eitthvað slíkt. Af hverju erum við að leggja í fjárfestingar eins og er hér, þ.e. að greiða til baka ákveðið hlutfall kostnaðar við rannsóknir og þróun? Jú, það er nefnilega þannig að það að styðja við nýsköpunarfyrirtæki á þennan máta hjálpar til við að gera Ísland að samkeppnishæfu landi þegar kemur að nýsköpun. Forsvarsmenn nýsköpunarfyrirtækja hafa sagt það hreint og beint út við mig að ef þessi stuðningur væri ekki til staðar væri stærsti hluti þeirra starfsemi á erlendri grund. Það er nákvæmlega það sem við viljum ekki að gerist. Við viljum byggja upp umhverfi sem styður við nýsköpun, sem gerir það að verkum að að hér sé verið að skapa tækifæri, að hér sé verið að búa til tækni sem í sumum tilfellum getur jafnvel orðið til að bjarga heiminum. Fjárfestingin sem það er að endurgreiða þennan kostnað er fjárfesting sem skilar sér margfalt til baka. Við ræddum fyrr í dag um endurgreiðslu á kostnaði við gerð kvikmynda. Þetta er bara mjög keimlíkt. Kannski er munurinn að einhverju leyti sá að þessi fjárfesting dregur ekki endilega að sér ferðamenn í sama mæli og falleg náttúra gerir í bíómyndum eða sjónvarpsþáttum, en hún laðar til sín starfsfólk alls staðar að úr heiminum, úr tæknigeiranum, sem býr til tækifæri og skapar ákveðin tengsl hingað til Íslands sem geta gert það að verkum að hér verði enn blómlegri nýsköpun, sem er akkúrat það sem við viljum sjá. Eins og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon benti á áðan er ekki nóg að vera bara með örfáar stoðir í okkar hagkerfi. Hinar skapandi greinar, nýsköpun, kvikmyndagerð og ýmislegt annað, eru mikilvægar, líka til að brjóta upp það sem gerist ef einhverjar af hinum stoðunum hrynja. Við getum séð hvernig fjármálageirinn var orðinn ákveðin stoð fyrir um 14 árum og hrundi svo allur á einni nóttu.  Eins og hæstv. fjármálaráðherra benti á er þetta bráðabirgðaákvæði sem kom inn í tengslum við heimsfaraldur og er verið að framlengja alla vega í eitt ár í viðbót. Það var ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra er að láta vinna nýja skýrslu í samvinnu við OECD um það hvernig hægt er að hafa þetta stuðningsumhverfi til langs tíma. Það er mikilvægt fyrir kvikmyndafyrirtækin sem eru að búa til sjónvarpsþætti, margar seríur af þeim, að geta horft til framtíðar, að ákveðin skilyrði séu ekki bara ár og ár í senn, og það sama gildir fyrir nýsköpunarfyrirtækin, að þau geti horft fram í tímann. Það hefur sýnt sig í þeim löndum sem veita stuðning eins og er hér - og hinn stuðninginn líka sem hæstv. ráðherra og hv. þingmaður ræddu um áðan í formi styrkja og annarra sjóða - að það er mikilvægt að þetta sé eitthvað sem er til lengri tíma svo að hægt sé að treysta á að það sé til staðar. Það er von mín að þegar farið verður að skoða þetta til lengri tíma sé horft dálítið á að það skiptir máli hvar á sínu þróunarstigi nýsköpunarfyrirtækin eru. Það að styðja við nýsköpun í fyrirtækjum sem eru jafnvel búin að vera til í 40 ár, eða jafnvel 20 ár, er allt önnur nýsköpun og allt annar stuðningur en nýsköpunarfyrirtæki sem er nokkurra ára gamalt þarf. Það þarf að horfa vel á það. Það var dálítið gagnrýnt við þetta ákveðna tæki að að hluta til væri það kannski til að styðja við fyrirtæki sem væru búin að vera í rekstri í áratugi. En það þarf líka módel fyrir þau og það þarf að passa að skoða það mjög vel. Hæstv. ráðherra lagði fram þá spurningu hvort kannski hefði verið betra að einfaldlega lækka tekjuskatt á alla lögaðila í stað þess að vera með svona endurgreiðsluákvæði. Mig langar að hvetja ráðherra til að horfa ekki á það vegna þess að það sem sérfræðingar á þessu sviði hafa fundið er nákvæmlega það að það að vera með sérstök prógrömm fyrir nýsköpunarfyrirtækin hefur allt önnur áhrif og betri vaxtaráhrif á nýsköpunina en endilega að lækka tekjuskattinn á öll fyrirtæki. Það er líka von mín að í haust, þegar skýrslan sem OECD og aðrir eru að vinna í kemur fram, þá verði farið í djúpt samráð við nýsköpunarsamfélagið á Íslandi til að tryggja að þær hugmyndir sem koma fram í skýrslunni eigi vel við og það sé góður sáttmáli um það milli ríkis og nýsköpunarsamfélagsins hvernig við getum unnið saman að því að tryggja að hér byggjum við upp nýsköpunarlandið Ísland.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að vera orðmargur hér varðandi þetta frumvarp. Mig langar þó að koma hingað upp og lýsa yfir ánægju minni með að það skuli vera komið fram. Þetta er auðvitað hlutur sem við þurfum að huga vel að. Að mörgu leyti höfum við verið eftirbátar margra annarra samanburðarlanda hvað þetta varðar. Eins og hér hefur verið bent á ríkir verulega hörð samkeppni um nýsköpunarfyrirtæki og mörg lönd hafa í gegnum tíðina keppst um að búa til það umhverfi sem getur laðað að slík fyrirtæki og veitt þeim tækifæri til að vaxa. Við þurfum auðvitað bara að mæta þessu. Rétt eins og við vorum í dag að fjalla um endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar þá skiptir þessi geiri ekki síður miklu máli og jafnvel meira máli ef út í það er farið. Mig langar bara að minna á að fyrirtæki eins og Össur og Marel, sem urðu hér til, hafa skapað mikil verðmæti en þau nutu kannski ekki sérstakra ívilnana af hálfu ríkisins. Við erum með sprota hér um allt samfélag sem þurfa að fá umhverfi til að vaxa. Þess vegna er nauðsynlegt að við hlúum að slíkum sprotum með því að styðja við þá, alla vega á meðan þeir eru að komast af stað. Það er svo sem ekki mikið um frumvarpið að segja að öðru leyti en að þarna er bara verið að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði, sem var sett um þessa starfsemi á árunum 2020–2021, og ákveða þá fjármuni sem í þetta eiga að fara, sem ættu þá að vera einhverjir rúmir 10 milljarðar nái þetta frumvarp fram að ganga en hefði annars farið niður í rúma 7 ef frumvarpið hefði ekki verið tekið til meðferðar. Það vekur reyndar athygli mína að frumvarpið hafi ekki farið í samráðsgátt. Ég veit ekki alveg hvers vegna þessi flýtir þurfti að vera vegna þessa frumvarps en gott og vel, það er búið að eiga sér stað samráð, eins og segir í frumvarpinu, við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið og Rannís við vinnslu þess. Einhverjir hafa því haft eitthvað um þetta frumvarp að segja. Við erum með fullt af tækifærum til að nýta þær afurðir sem eru til staðar hér, þær auðlindir sem eru til staðar. Við vitum nú bara að í gamla daga vildum við ekki borða þorsk, við vildum bara borða ýsu og settum þorskinn okkar annaðhvort í saltfisk eða skreið til Nígeríu. En síðan hefur margt breyst og við erum auðvitað bara orðin þekkt fyrir nýtingu á sjávarafurðum okkar langt umfram það sem mörg önnur lönd hafa gert. Það er full þörf á því að skoða möguleikana á því að nýta þá náttúruauðlind enn frekar með alls konar aukaafurðum. Það eru margir farnir af stað í þá vegferð að búa til bætiefni, m.a. úr einhverju sem menn settu bara í bræðslu í gamla daga. Það skiptir miklu máli að slíkir aðilar fái tækifæri til að sinna slíku starfi með einhvers konar ívilnunum. Ég vil t.d. nefna mjög framsækið verkefni eins og Sjávarklasann sem hefur verið að vinna að þessum málum. Það skiptir gríðarlegu máli að þarna verði til þekking og aðstaða og auðvitað bara fjármagn þannig að þessi fyrirtæki geti þá sinnt því sem þau eru best í, að þróa hlutina og vinna með þá í stað þess að þurfa að hafa fjárhagsáhyggjur frá degi til dags. Eitt er nú fyrirtæki sem heitir Carbfix sem við erum mjög stolt af að sjá verða að veruleika, að til séu að verða lausnir þannig að við getum farið að eyða þeirri mengun sem við búum til. Þarna eru alls konar tækifæri og þess vegna held ég að við keyrum þetta frumvarp í gegn eins fljótt og hægt er. En við verðum að vera minnug þess að við breytum ekki svona hlutum bara í einu vetfangi. Þetta þarf að vera langtímamarkmið. Við þurfum að halda áfram að vinna með þetta og veita slíkum fyrirtækjum einhverja möguleika til að búa til stöðugleika í sínum rekstri. Það hlýtur að vera skelfilegt fyrir marga þessa aðila sem eru að reyna að vinna að nýsköpun að þurfa að hafa áhyggjur af því hvort þeir þurfi að loka fyrirtækinu sínu á morgun eða ekki. Stöðugleiki í þessu - við þurfum að hugsa þetta til langtíma. Margir aðilar sem fjárfesta í nýsköpun hafa auðvitað það þolinmóða fjármagn sem þarf í slíkt. Það er nauðsynlegt að aukið þolinmótt fjármagn fáist til nýsköpunar og þar getur ríkisvaldið spilað stóra rullu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um peningamarkaðssjóði. Frumvarpið kveður á um innleiðingu í íslenskan rétt á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2017/1131, um peningamarkaðssjóði. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um hvernig eftirlit fari fram, viðurlög og setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Markmiðið með reglugerðinni er að stuðla að fjármálastöðugleika og auka fjárfestavernd. Jafnframt er það markmið reglugerðarinnar að forða tjóni fyrir þá fjárfesta sem óska seint innlausnar úr peningamarkaðssjóði, sérstaklega þegar óróleiki er á mörkuðum. Með reglugerðinni er horft til þess að tryggja að seljanleiki sjóðanna sé nægjanlegur til að geta mætt kröfum fjárfesta um innlausnir og að sjóðirnir geti staðið við loforð um stöðugt verð þrátt fyrir erfiðar markaðsaðstæður. Í reglugerðinni er fjallað um skilyrði fyrir stofnsetningu peningamarkaðssjóða og skilyrði fyrir rekstri og markaðssetningu slíkra sjóða. Meginefni reglugerðarinnar er í fyrsta lagi að kveðið er á um að reglurnar gildi um sjóði sem annað hvort eru verðbréfasjóðir eða sérhæfðir sjóðir og þeir fjárfesta í skammtímaeignum og hafa sem markmið að bjóða ávöxtun í samræmi við peningamarkaðsvexti eða ávöxtun sem varðveitir virði fjárfestingarinnar. Í öðru lagi skal rekstraraðili peningamarkaðssjóðs vera með starfsleyfi sem annað hvort rekstrarfélag verðbréfasjóðs eða rekstraraðili sérhæfðra sjóða. Í þriðja lagi er kveðið á um að peningamarkaðssjóðir skuli hafa hlotið staðfestingu sem slíkir og gildir sú staðfesting í öllum aðildarríkjum EES. Í fjórða lagi skal reka peningamarkaðssjóði á einu af þeim þremur formum sem reglugerðin kveður á um. Mismunandi reglur gilda í vissum tilvikum um hverja tegund fyrir sig, svo sem að því er varðar verðmat eigna og útreikning á innra virði. Peningamarkaðssjóðir eru svo annaðhvort skammtíma peningamarkaðssjóðir eða hefðbundnir og gilda sérstakar reglur um áhættustýringu eftir því hvor tegundin sjóður er. Í fimmta lagi er kveðið á um heimilar fjárfestingar peningamarkaðssjóða og einnig hvernig samsetning eignasafns skuli vera og áhættudreifing. Þá eru í sjötta lagi ákvæði um áhættustýringu og verðmat, mat á virði hluta í peningamarkaðssjóðum og innlausnir. Í sjöunda lagi er kveðið á um að peningamarkaðssjóðir skuli ekki njóta ytri stuðnings, en í því felst bæði beinn og óbeinn stuðningur frá þriðja aðila sem er ætlaður eða hefur í raun þau áhrif að tryggja seljanleika sjóðs eða til að koma jafnvægi á innra virði hluta í sjóði. Í áttunda lagi er svo kveðið á um að Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin haldi úti opinberum miðlægum gagnagrunni með upplýsingum um m.a. alla peningamarkaðssjóði sem hafa fengið staðfestingu, tegundir sjóðanna, rekstraraðila þeirra og lögbær yfirvöld. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um verðbréfasjóði, nr. 116/2021, þannig að ákvæði þeirra laga um peningamarkaðssjóði falli brott. Einnig eru lagðar til breytingar á lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 87/1998, þess efnis að starfsemi evrópskra áhættufjármagnssjóða, evrópskra félagslegra framtakssjóða, evrópskra langtímafjárfestingarsjóða og peningamarkaðssjóða falli undir eftirlit samkvæmt ákvæðum laganna. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu koma einungis til með að hafa áhrif á þá rekstraraðila sem ákveða að bjóða upp á peningamarkaðssjóði. Ekki er vitað í sjálfu sér hver eftirspurnin eftir stofnun nýrra peningamarkaðssjóða á grundvelli löggjafarinnar kemur til með að verða. Þá er erfitt að áætla hvað margir sjóðir eru nú þegar í rekstri hér á landi sem koma til með að falla undir reglurnar. Auknar skyldur bætast við rekstraraðila sjóða sem koma til með að hafa peningamarkaðssjóði í rekstri, svo sem í tengslum við umsókn um staðfestingu fyrir sjóðina og eftirlit með fjárfestingarstefnu þeirra, áhættustýringu, verðmat eigna o.fl. Gert er ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlitsins vegna fyrirhugaðrar lagasetningar, en talið er að áhrif innleiðingar reglugerðarinnar og undirgerða hennar rúmist innan núverandi rekstraráætlana Fjármálaeftirlitsins og áhrif á ríkissjóð verði því engin. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp sem er lögfesting á reglugerð frá EES um peningamarkaðssjóði sem við ræddum hér fyrr í vor. Eins og segir í greinargerðinni með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Á árunum 2007–2008 kom í ljós að ekki var alltaf hægt að standa við loforð um innlausnarskyldu og um að virði hlutdeildarskírteina myndi halda sér og leiddi það í mörgum tilvikum til mikilla innlausna af hálfu fjárfesta. Með ákvæðum reglugerðarinnar er leitast við að koma í veg fyrir að þetta geti endurtekið sig.“ Margir settu einmitt fjármuni í peningamarkaðssjóði, oft til skammtímafjárfestingar, sér í lagi vegna þess að þessir sjóðir voru taldir mjög öruggir en eins og við sáum því miður í október 2008 var þetta ekki eins öruggt og menn héldu, nema auðvitað fyrir þá aðila sem fréttu af því að hlutirnir væru kannski ekki alveg að fara í rétta átt og gátu leyst út inneignir sínar á dögunum og vikunum áður en allt hrundi. Peningamarkaðssjóðir virka þannig að þeir veita skammtímafjárfestingar, oft með því að kaupa skuldabréf af hinu opinbera og af öðrum lögaðilum. Þetta er oft gert í stuttan tíma og ávöxtunin er kannski ekki há en a.m.k. aðeins hærri heldur en ef maður geymir peningana undir koddanum, nema auðvitað þegar kemur hrun. Það er mjög mikilvægt að þetta frumvarp gangi í gegn vegna þess að það tryggir meiri fjárhagslegan stöðugleika og aukna vernd þeirra sem fjárfesta í slíkum peningamarkaðssjóðum. Sérstaklega er tekið á því í frumvarpinu að passa upp á að ef álag er mikið á mörkuðum, eins og gerðist einmitt í október 2008, sé það ekki þannig að þeir sem síðast frétta af því að það sé að koma hrun, og vilja taka peningana sína út úr þessum peningamarkaðssjóðum, tapi meiru heldur en þeir sem fengu að vita í gegnum vini og vandamenn að þarna væri kannski eitthvað að fara að gerast. Þetta er gert með því að horfa á það að seljanleiki sjóða sé nægilegur til að hægt sé að leysa út. En það er ekki bara að við séum að tryggja betra regluverk í kringum peningamarkaðssjóðina, sem við hefðum kannski átt að gera dálítið fyrr miðað við hvernig þeir enduðu í hruninu, heldur hefur innleiðing á þessari ákveðnu reglugerð og þetta frumvarp þau áhrif að íslenskum aðilum gefst kostur á að starfrækja og markaðssetja sjóði sína út fyrir landsteinana og til landa innan Evrópska efnahagssvæðisins og öfugt, þ.e. evrópskir peningamarkaðssjóðir geta markaðssett slíka sjóði hér á landi. Þetta opnar auðvitað fyrir að við gætum fengið aðgang að fleiri peningamarkaðssjóðum en hefur verið mögulegt hingað til, jafnvel á öðrum vöxtum og öðru gengi. Þetta er að sjálfsögðu eitthvað sem veitir ekki af inn í það samkeppnisumhverfi sem er á bankamarkaði hérna. Það er ánægjulegt að þarna sé komið þetta regluverk og mögulegt sé að leggja á stjórnvaldssektir og annað ef ekki er farið eftir þeim reglum sem koma fram í frumvarpinu. Það er von mín að þetta frumvarp, rétt eins og reglugerðin sem því tengist, fái fljóta meðferð í þinginu vegna þess að hér er svo sannarlega um réttarbót og aukna neytendavernd að ræða fyrir fólk sem einungis vill finna öruggan stað fyrir peningana sína.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Tilgangur þess er fyrst og fremst að gera breytingar á ákvæði laganna er snýr að því hver annist reikningshald Kirkjugarðasjóðs en ábending um það hefur m.a. borist frá Ríkisendurskoðun. Samkvæmt 5. mgr. 40. gr. gildandi laga annast skrifstofa biskups reikningshald sjóðsins, en frumvarpið gerir ráð fyrir að ábyrgð á reikningshaldinu verði færð til kirkjugarðaráðs sem þykir betur til þess fallið að halda utan um það en skrifstofa biskups. Jafnframt er lagt til að brott falli ákvæði í sama málslið þar sem fram kemur að um reikningshald sjóðsins gildi sömu reglur og um reikningshald kirkna, enda ákvæðið ekki talið eiga við, verði fyrri breytingin samþykkt. Stjórn Kirkjugarðasjóðs er samkvæmt lögum í höndum kirkjugarðaráðs en það er bæði skipað aðilum innan og utan þjóðkirkjunnar enda hlutverk kirkjugarða ekki bundið við þjóðkirkjuna. Þar sem kirkjugarðar eru sjálfseignarstofnanir með sérstöku fjárhaldi er talið orka tvímælis að skrifstofa biskups annist reikningshald Kirkjugarðasjóðs og þykir sú breyting sem hér er lögð til því tímabær. Samhliða þessari breytingu er lagt til að úr lögunum verði felld brott tvö ákvæði er lúta að Bálfarafélagi Íslands þar sem félagið hefur ekki verið starfandi í meira en hálfa öld. Er annars vegar um að ræða heimild félagsins sem lagt hefur verið niður til að kjósa mann í kirkjugarðastjórn Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma og hins vegar ákvæði um að leita skuli tillagna félagsins um reglugerðir varðandi líkbrennslu. Þessi breyting snýr fyrst og fremst að því að uppfæra lögin miðað við stöðu mála í dag, þ.e. að fella brott ákvæði sem vísar til tiltekins félags sem fellt hefur verið niður og eru ákvæðin því ekki talin eiga heima í lögum í dag. Við undirbúning frumvarps þessa var haft samband við kirkjugarðaráð og skrifstofu biskups Íslands. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í samráðskafla greinargerðarinnar vegna þess að þar kemur fram að alls hafi borist 130 umsagnir, þar af 128 frá einstaklingum en hinar tvær frá Tré lífsins og Bálfarafélagi Íslands. Þetta er ekki alveg rétt vegna þess að einn af þessum 128 einstaklingum skilaði inn umsögn fyrir hönd Siðmenntar. Mér þykir það jaðra við að vera handvömm af hálfu ráðuneytisins að hafa ekki tekið tillit til þeirrar umsagnar. Þar eru efnislegar athugasemdir, ólíkar þeim sem koma fram í hinum 129 umsögnunum, sérstaklega varðandi þann aðskilnað sem verið er að reyna að gera á milli Biskupsstofu og kirkjugarðaráðs. Í umsögn Siðmenntar er, að mér finnst réttilega, bent á að það sé frekar óeðlilegt að fulltrúi Biskupsstofu hafi formennsku í ráðinu ef því er ætlað að þjónusta landið allt. Þetta er arfleifð frá gamalli tíð þar sem félagslegar aðstæður í landinu voru aðrar. Og þar sem hæstv. ráðherra er að færa reikningshald Kirkjugarðasjóðs frá skrifstofu biskups, vegna þess að ráðuneytinu þykir ekki eðlilegt að sú skrifstofa haldi um það reikningshald, af hverju þá ekki að stíga skrefið til fulls eins og lögð er áhersla á í umsögn Siðmenntar með því að biskup hætti að fara með stjórn kirkjugarðaráðs? Kannski fyrst þetta: Hvað var eiginlega að ske hjá ráðuneytinu að fylgjast ekki með þessari umsögn og af hverju ekki að stíga skrefið til fulls varðandi það að skera á aðkomu skrifstofu biskups að kirkjugarðaráði?

Virðulegur forseti. Ég þekki ekki nákvæmlega til þeirrar umsagnar sem hv. þingmaður vísar hér til þannig að ég á erfitt með að tjá mig um hana; ég vísa þá bara til þess að þetta verði eitthvað sem nefndin muni skoða. Hér er um tiltölulega einfalda breytingu að ræða og leiðréttingar á lögunum til samræmis við nútímann, getum við sagt. Ég vísa þeim breytingartillögum sem hv. þingmaður ber hér upp til nefndarinnar og hvet hana til að taka það til skoðunar.

Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvort við þurfum að hafa eitthvert fast verklag varðandi það hvernig við bregðumst við handvömm í samráðsferlinu af því tagi sem hér er um að ræða. Þess er skemmst að minnast þegar hæstv. heilbrigðisráðherra varð þess áskynja að samráð við samtök sjúklinga, þegar kom að frumvarpi um beitingu nauðungar í heilbrigðiskerfinu, hafði ekki verið ásættanlegt; hann tók þá ákvörðun að draga það mál til baka. Hér hefur ráðuneytið gengið svo langt að hunsa algerlega umsögn frá Siðmennt, félagi siðrænna húmanista á Íslandi. Þetta eru samtök sem berjast einna mest fyrir því að eðlileg skil séu dregin á milli hins trúarlega og hins veraldlega í samfélaginu. Þetta frumvarp snertir akkúrat á því. Þess vegna hefði verið svo upplagt að ráðuneytið tæki tillit til þessarar umsagnar, læsi hana í það minnsta, sem það gerði ekki einu sinni, og hefði á einhvern hátt brugðist við henni. Ég minni bara aftur á að hæstv. heilbrigðisráðherra brást við sömu aðstæðum hér fyrr í vetur með því að draga frumvarp til baka. Í umsögn Siðmenntar er t.d. bent á annað atriði sem mér þykir skipta nokkuð miklu máli sem varðar fjárhagslegan og stjórnunarlegan aðskilnað kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma og bálstofu vegna þess að rekstur bálstofu er ekki lögboðið hlutverk kirkjugarðanna. Rekstur bálstofu er það sem ég myndi kalla grunnþjónusta í samfélagi þar sem fólk deyr og vill láta brenna sig og í dag er rekin ein bálstofa. Hún er komin á tíma. Hana þarf að endurnýja og ráðherra stendur frammi fyrir því hvort hann vilji sökkva peningum í það að leyfa hinum trúarlegu kirkjugörðum Reykjavíkurprófastsdæmis að halda áfram rekstri og fá til þess pening frá hinu opinbera eða hlusta á Tré lífsins og veita þeim einhvers konar stuðning til reksturs bálstofu sem stendur öllum opin.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé nú kannski fulldjúpt í árinni tekið að segja að þessi umsögn hafi verið hunsuð. Auðvitað er litið til allra umsagna við gerð frumvarpa. Það er aftur á móti ekki endilega svo að allar tillögur sem koma fram í umsögnum rati inn í frumvörpin. Það er svo annað mál að ræða þessi bálstofumál, það er ágætt og ég er með það til skoðunar í ráðuneytinu. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður kemur inn á, að um er að ræða þjónustu sem þarf að vera í boði. Ég hef litið svo á, þrátt fyrir að engin lagaákvæði séu um slíkt, að hinu opinbera sé í raun skylt að sjá til þess að þessi þjónusta sé til staðar. Það hafa ákveðnir aðilar, sem kenna sig við Tré lífsins, lagt fram hugmyndir um að reka slíka bálstofu í Garðabæ og Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæmis hafa einnig gert ráð fyrir þessu í Gufuneskirkjugarði. Þetta er ég að skoða. Í báðum þessum hugmyndum er reitt nokkuð hátt til höggs, þ.e. reiknað er með að byggja heilmikið húsnæði í kringum þetta, með tilheyrandi sölum og slíku. Ég velti því fyrir mér hversu langt eigi að ganga í því, það er nauðsynlegt að þjónustan sé til staðar en ég sé ekki endilega ástæðu til að ríkið taki þátt í rekstri einhverra veislusala eða annarri uppbyggingu í kringum þetta meira en nauðsynlegt er til þess að geta sinnt þessari þjónustu. Það þarf líka að hyggja að því í þessu sambandi, því að við erum fámenn þjóð í stóru landi, hvernig við gætum jafnræðis á milli þeirra sem búa úti á landi og bera þá meiri kostnað en þeir sem búa hér í næsta nágrenni við mögulega bálfarastofu sem sinnir þessari þjónustu. Það er mikilvægt að við förum að taka ákvarðanir í þessu máli. Eins og fram hefur komið eru þessir ofnar komnir til ára sinna. Aðstæður voru allt aðrar þegar þetta var innleitt á sínum tíma, eftirspurnin er miklu meira í dag og við verðum að svara því kalli.

Frú forseti. Ég byrja kannski á því að bregðast við því sem hæstv. ráðherra sagði í sínu síðara andsvari rétt áðan, að engri umsögn hafi verið stungið undir stól. En ja, það blasir bara við við lestur greinargerðarinnar að sú var einmitt raunin. Hér stendur að alls hafi borist 130 umsagnir, þar af 128 frá einstaklingum en tvær frá Tré lífsins og Bálfarafélagi Íslands - 128 frá einstaklingum og tvær frá félögum. Hér er ég með umsögn sem ég prentaði út af samráðsvefnum frá þriðja félaginu sem ekki er minnst á í þessari greinargerð. Þetta heitir að stinga undir stól. Þetta er eiginlega verra vegna þess að af lestri greinargerðarinnar að dæma hefur ráðuneytið ekki einu sinni áttað sig á því að þessi umsögn hafi borist. Það hefur verið skrunað svo hratt í gegnum þessar 130 umsagnir að ráðuneytisstarfsfólkið sá ekki einu sinni að það væri hér umsögn frá Siðmennt sem hefur nú sitthvað um þetta frumvarp og þennan lagabálk allan að segja. Þetta eru vinnubrögð sem ég hefði vonast til að sjá ekki frá ráðuneytinu, ráðuneytinu sem í nýlegum forsetaúrskurði fékk í hendur það verkefni að tryggja gæði lagasetningar. Ráðuneytið sem fer með eftirlit með gæðum lagasetningar á Íslandi kann ekki einu sinni að lesa úr umsagnalista sem berst í samráðsgáttina við eigið frumvarp. Þetta er alvarlegt mál, frú forseti, og engin ástæða fyrir ráðherra að gera lítið úr því með því að segja að engu hafi verið sópað undir stól þegar umsögn Siðmenntar var sópað undir stól. En hvað um það. Þar sem ekki var tekið tillit til umsagnar Siðmenntar og hún ekki einu sinni lesin þá langar mig að gera örstutt grein fyrir því sem þar kemur fram af því að þar eru jú eru sjónarmið sem ég held að við getum mörg tekið undir sem viljum skýrari mörk á milli reksturs trúfélaga og reksturs þeirra hluta samfélagsins sem þurfa að standa öllum opnir óháð trú, vegna þess að greftrun og líkbrennsla eru eitt af því. Við deyjum öll sama hvað við trúum á og óskir fólks um það hvar það hvílir skipta máli. Í dag er staðan sú að vilji fólk láta brenna sig eftir dauðann er einn valkostur í boði og hann er rekinn af Kirkjugörðum Reykjavíkurprófastsdæma. Það segir sig eiginlega sjálft með nafninu að þetta er ekki félag allra Íslendinga. Þetta er félag sem er rekið á forsendum eins trúfélags og meira að segja er það svo að Tré lífsins, sem hér hefur verið vikið að í tengslum við umsagnir, sem vill reka óháð athafnarými og bálstofu, nýtur líka stuðnings kristinna trúfélaga sem ekki eru þjóðkirkjan á Íslandi. Ef ég man rétt þá eru einhverjar fríkirkjur búnir að lýsa því yfir að þær styðji það skref að rekstur bálstofu verði í höndum þess einkaaðila, eða þess lags einkaaðila í það minnsta, sem geti betur tryggt aðgengi allra að líkbrennsluþjónustu. En að umsögn Siðmenntar. Siðmennt tekur undir það markmið ráðuneytisins að eðlilegt sé að færa reikningshald Kirkjugarðasjóðs út úr skrifstofu biskups, það sé eiginlega bara „selvfølgelighed“, en bendir síðan á að þeim þyki mjög óeðlilegt að á sama tíma fari fulltrúar biskupsstofu með formennsku í kirkjugarðaráðinu sem fer með, samkvæmt þessu frumvarpi, reikningshald sjóðsins. Þannig að það er nú dálítið verið að færa þennan sjóð úr einum vasa í annan. Eins og segir í umsögn Siðmenntar þá ætti slíkt verkefni eigi að vera á borði óháðs ráðs en ekki undir forystu fulltrúa eins lífsskoðunarfélags vegna þess að þetta fyrirkomulag endurspeglar einfaldlega Ísland gærdagsins, land þar sem trúfélagaaðild var miklum mun einsleitari en hún er í dag og land þar sem við þurfum að láta reglur taka breytingum í takt við breytta þjóðfélagsskipan og endurspegla þær breytingar sem almennt hafa orðið á trúar- og lífsskoðunarmálum þjóðarinnar. Þarna stendur hnífurinn í kúnni og ég lýsi ánægju með að heyra ráðherra tala um þá vinnu sem er í gangi uppi í dómsmálaráðuneyti um það hvað tekur við varðandi rekstur bálstofu þegar rekstur bálstofunnar í Fossvogi rennur sitt skeið á enda, en ef ég man rétt þá er hún bara nokkrum vikum frekar en mánuðum frá því að missa undanþágu á starfsleyfi vegna mengunar, þetta er búnaður sem er kominn til ára sinna og kominn tími til að endurnýja. Þá stendur ráðuneytið frammi fyrir spurningunni um á hvaða forsendum á að endurnýja, sérstaklega í ljósi þeirrar þröngu stöðu sem fámenni á Íslandi setur okkur í. Ég er t.d. sammála hæstv. ráðherra um að það sé mikilvægt að fólk njóti eins mikils jafnræðis varðandi aðgengi að þjónustunni og unnt er óháð búsetu. Þó að við séum ekki að tala um einhverja farandbálstofu þá væri kannski hægt að létta undir með fólki varðandi flutning á jarðneskum leifum utan af landi til bálstofunnar og frá henni, hvar sem hún er staðsett. En nú eru tveir ólíkir aðilar búnir að lýsa áhuga sínum á því að reka bálstofu. Þá þurfum að spyrja okkur: Er Ísland samfélag sem stendur undir rekstri tveggja jafn sérhæfðra bálstofa og nútímaumhverfiskröfur kalla á? Síðan þarf ráðuneytið að skoða hvor aðilinn sé betur til þess fallinn að bjóða þjónustuna þannig að hún standi öllum til boða, ekki bara óháð búsetu heldur óháð trúarskoðunum og lífsskoðunum.

Eða einhver allt annar.

- Ja, eða bara einhver allt annar, segir ráðherrann hér. Jú, fleiri gætu svo sem haft áhuga á slíkum rekstri en þetta eru þau tvö nöfn sem poppa upp í kringum þetta mál. Það verður kannski bara slegist um þetta þegar ráðherrann fer að velta öllum steinum við varðandi líkbrennslumál Íslendinga til framtíðar. En síðan bendir Siðmennt á tvö atriði í viðbót í hinni hunsuðu umsögn sem mig langar að nefna. Í fyrsta lagi leggur Siðmennt til eða óskar eftir því við dómsmálaráðherra að hann leggi fram tilmæli til stjórnar Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma. Nei, ég var byrjaður að segja þetta, ég átti eftir að slá botninn í þetta; að með því að lágmarkskrafa til þeirra sem reka bálstofu í dag hljóti að vera til þess einmitt að endurspegla breytta þjóðfélagshætti verði rekstur bálstofunnar skilinn frá rekstri grafreita og því sem hefur trúarlegri blæ vegna þess að rekstur bálstofu sé einhvers konar grunnþjónusta og eigi þess vegna ekki að vera á forsendum trúfélagsins sem rekur Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma. Lokaatriðið sem Siðmennt bendir á, sem mér finnst ágæt ábending, er að leggja til við dómsmálaráðherra að hætta að nota orðið kirkjugarður, að fara bara að nota orðið grafreit í öllum lögum og reglugerðum er varða slíka staði. Þetta voru nokkur orð um umsögn Siðmenntar. Nú er tíminn eitthvað farinn að styttast hjá mér en af því að ég hef nú um nokkurra ára skeið haft dálítinn áhuga á sérstaklega bálförum og því hvernig þeim jarðneskum leifum er fyrir komið langar mig að rifja upp svar við fyrirspurn sem ég lagði fram á 149. þingi, þar sem kom fram hversu mikið - og sú þróun hefur haldið áfram. Þetta eru náttúrlega tölur frá 2017–2018, þær nýjustu, sem sýna hvernig bálfarir verða aukinn hluti af þeim útförum sem fram fara á hverju ári. En það sem vakti athygli mína sérstaklega í þessu svari var hversu hratt umsóknum um öskudreifingu utan kirkjugarða hefði fjölgað síðustu fimm árin áður en fyrirspurnin var lögð fram. Þær tvöfölduðust rúmlega á því tímabili. Það kom fram í svarinu að af þeim umsóknum, sem voru 150 talsins, eða þar um bil minnir mig, hafi rúmlega 50 verið frá erlendum ríkisborgurum sem ekki voru búsettir á Íslandi. Þetta varð á sínum tíma til þess að við ræddum sum hversu forspár Andri Snær Magnason hefði verið í bókinni Lovestar þar sem öskudreifing varð að stóriðnaði á Íslandi. Af þessum tölum að dæma virðist vera einhver eftirspurn hjá erlendum einstaklingum um að verða varanlegur hluti af íslenskri náttúru eftir dauðann. Ég veit það ekki, mér finnst það dálítið krúttlegt; að einhver hafi séð Ísland kannski í einhverjum sjónvarpsþætti og skrifað í erfðaskrána sína að lögfræðingurinn skuli hafa samband við eitthvert fólk á Tröllaskaga og sjá til þess að jarðneskum leifum verði dreift yfir fjöllin þar í kring. Þar með erum við komin að frumvarpi hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um dreifingu ösku sem hún hefur lagt fram þrisvar, nú síðast á yfirstandandi þingi, sem er eitt af þessum frumvörpum sem varpa svo skýru ljósi á það hvað þessi lagaumgjörð er mikið barn síns tíma og úr sér gengin. Við erum í þeirri stöðu í dag að það má dreifa ösku utan kirkjugarða yfir öræfi eða sjó. Sjó held ég að við eigum nú ágætlega skilgreindan en öræfi eru t.d. hvergi skilgreind í lagasafninu, þannig að þarna þarf einhver starfsmaður sýslumannsembættisins á Norðurlandi eystra að slumpa á það hvort einhverjir staðir teljist nógu mikil öræfi til að uppfylla skilyrði laganna sem gefa enga leiðbeiningu um það hvað í þessu ákvæði felst. Ákvæðið sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir leggur til varðandi aukið frjálsræði í dreifingu ösku yrði til mikilla bóta en það minnir okkur líka á, eins og bent er á í umsögn Siðmenntar, að lög um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu eru frá 1993, þau eru komin til ára sinna. Kannski hafa þau verið dálítið gamaldags á sínum tíma, jafnvel, en samfélagið hefur bara tekið svo stórstígum breytingum á þeim 30 árum sem liðin eru að það er kominn tími á miklu meiri lagfæringar á þeim en felast í því frumvarpi sem hæstv. ráðherra leggur hér fram.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisyfirferð yfir þetta mál sem lætur ekki mikið yfir sér en er býsna áhugavert, ekki síst í ljósi þess hvaðan ráðherra málaflokksins kemur, úr hvaða flokki. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann meti það sem svo að þetta frumvarp vegi að einhverju leyti gegn einkaframtakinu í þessum málum. Það er ákveðið félag hér á landi sem heitir Tré lífsins sem hefur undanfarinn hálfan áratug eða rúmlega það undirbúið rekstur og byggingu bálstofu hér á landi og margsinnis gengið á fund ráðuneytis málaflokksins, verið með erindi þar og farið í stórtæka undirbúningsvinnu við rekstur og við að reisa nýja bálstofu. Bálfarafélag Íslands hefur gengið í endurnýjun lífdaga og því má ætla að 1. gr. frumvarpsins ætti í rauninni einnig að falla dauð niður af þeim sökum. Þannig að ég er aðeins að velta fyrir mér hvernig þingmaðurinn lítur á þær aðgerðir sem verið er að gera í þessu frumvarpi, hvort þarna sé beinlínis verið að bregða fæti fyrir þetta mikilvæga einkaframtak.

Frú forseti. Já, það vekur athygli þegar maður skoðar þetta mál að eitt af því sem þetta frumvarp á að gera er að fella tilvísun í Bálfarafélag Íslands úr lögunum á sama tíma og það félag hefur verið endurvakið til þess að vinna í rauninni að sömu markmiðum og það gerði frá árinu 1934 þegar það var upphaflega stofnað. Nema núna er öldin önnur, rétt tæpri öld síðar, vegna þess að Bálfarafélag Íslands á sínum tíma ól af sér bálfarastofuna sem rekin er á forsendum þjóðkirkjunnar á meðan Bálfarafélagið ætlar núna að vinna að því að stofnað verði óháð athafnarými og bálstofa. Þetta óháða athafnarými skiptir ekki minna máli vegna þess að þegar kemur að stærri áföngum í lífi fólks, hvort sem það er nafngjöf, gifting, útför eða hvað það er, þá hefur þjóðkirkjan mikið samkeppnisforskot í krafti þess hvernig ríkið hefur staðið á bak við hana áratugum saman, ja öldum saman, þannig að þau rými sem eru til og standa til boða innan kirkjunnar eru miklu fleiri og hentugri til athafna en nokkuð annað á opnum markaði. Fyrir fólk sem ekki tengist neinu trúfélagi getur það verið þrautin þyngri að finna einhvern veislusal sem hentar fyrir útför eða hvað það er sem fólk þarf að panta sal undir. Vegur þetta gegn einkaframtakinu? Já, mögulega. En þetta viðheldur í það minnsta líka því rosalega forskoti sem eitt trúfélag hefur á kostnað allra annarra trúfélaga og allra þeirra sem ekki vilja tilheyra trúfélögum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra talaði um að hið opinbera ætti ekki að vera að reka veislusali fyrir félag úti í bæ. Ég er alveg sammála því. En ég veit líka að kirkjur og safnaðarheimili flokkast ekki beint sem veislusalir. Maður mætir ekki í kirkju og lítur svo á að maður sé mættur í veislu. Það eru yfirleitt athafnir sem eiga sér stað þar, yfirleitt trúarathafnir. En það eru þó líka kirkjur sem lána húsnæði sitt undir aðrar athafnir en trúarathafnir og er það vel. En maður veltir hins vegar fyrir sér þegar svona frumvarp og svona breytingartillögur koma á þessum tímapunkti þegar aðilar sem vilja hafa samfélagið meira opið, vilja hafa hlutina opna fyrir öll trúfélög og öll lífsskoðunarfélög, munu ekki loka dyrum fyrir þeim sem eru trúaðir, munu þjónusta alla landsmenn jafnt, óháð trú eða ekki trú, hvort það sé ekki pínulítið ankannalegt ætla að reyna að leggja stein í götu þeirra aðila sem eru búnir að leggja á sig umtalsverða vinnu í staðinn fyrir að greiða götu þeirra á þessum tímapunkti, með þessu litla frumvarpi, af því að eins og ég sagði áðan þá lætur þetta frumvarp nú ekki mikið yfir sér. En það er gríðarlega mikilvægt sem er verið að leggja til hér. Það er beinlínis verið að leggja stein í götu þeirra að því er virðist, eða hvað?

Frú forseti. Já, sá hluti þessa frumvarps sem snýr að Bálfarafélagi Íslands er dálítið undarlegur vegna þess að ef við tálgum þetta frumvarp niður í það sem þarf að gera þá þarf að færa ábyrgð á reikningshaldi Kirkjugarðasjóðs frá skrifstofu biskups vegna þess að það er ábending frá Ríkisendurskoðun. Þannig næst fram betri stjórnsýsla. Hitt virkar dálítið eins og verið sé að nýta ferðina til að gera eitthvað allt annað. Það er eðlilegt að við spyrjum okkur hverju það sæti. En svo er líka hægt að velta fyrir sér: Af hverju er verið að gera þessa einu breytingu varðandi reikningshald Kirkjugarðasjóðs eftir ábendingu Ríkisendurskoðunar á sama tíma og það liggur jafn skýrt fyrir að ríkislögreglustjóri hefur ítrekað bent á að lög um trúar- og lífsskoðunarfélög séu meingölluð að því leytinu að þau séu bara galopin umfram annað rekstrarform félaga á Íslandi fyrir peningaþvætti? Við erum með svo holótta löggjöf þegar kemur að trúar- og lífsskoðunarfélögum að ríkislögreglustjóri setti, fyrst fyrir tveimur til þremur árum, í áhættumatsskýrslu sína að þessu yrði að breyta. Af hverju er það ekki í þessu frumvarpi líka? Af hverju er ferðin ekki nýtt til að laga gríðarlegan veikleika á peningaþvættisvörnum á Íslandi á sama tíma og reikningshaldi skylds félags er komið í betra horf en ferðin nýtt til þess einhvern veginn að hnjóða í einkaaðila sem vilja bjóða upp á bálfaraþjónustu? Það er von að maður spyrji.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsinga. Frumvarpið byggist að hluta til á frumvarpi sem samið var af réttarfarsnefnd og lagt fram af þáverandi dómsmálaráðherra á 151. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu úr allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis. Frumvarpið hefur tekið miklum breytingum frá fyrra frumvarpi og hefur í þeim efnum að verulegu leyti verið tekið tillit til umsagna sem bárust allsherjar- og menntamálanefnd um eldra frumvarp, til að mynda um rétt brotaþola til aðgangs að gögnum á rannsóknarstigi, til að vera viðstaddur lokað þinghald, til að leggja spurningar milliliðalaust fyrir skýrslugjafa við meðferð máls fyrir dómi og leggja þar fram sönnunargögn, til að ávarpa dóm í lok aðalmeðferðar sem og um aukinn rétt brotaþola til upplýsinga um gæsluvarðhald, áfrýjun og tilhögun afplánunar dómfellda. Með samningu frumvarpsins var litið til greinargerðar Hildar Fjólu Antonsdóttur, Réttlát málsmeðferð með tilliti til þolenda kynferðisbrota, sem kom út í maí 2019 og umsagnar réttarfarsnefndar um þær tillögur sem þar eru lagðar fram. Þá var horft til Skýrslu starfshóps um meðferð kynferðisbrotamála þegar um fatlaða sakborninga og/eða brotaþola er að ræða, sem unnin var fyrir ríkissaksóknara og kom út í júní 2018. Að auki hefur verið litið til réttarþróunar á hinum Norðurlöndunum. Breytingartillögum frumvarpsins má að meginstefnu skipta í þrennt: Í fyrsta lagi er með frumvarpinu leitast við að bæta réttarstöðu brotaþola við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar í því augnamiði að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Loks er í þriðja lagi stefnt að því með frumvarpinu að bæta réttarstöðu aðstandenda látins einstaklings í þeim tilvikum sem rannsókn lögreglu beinist að dánarorsök hans. Að því er varðar bætta réttarstöðu brotaþola er þess í upphafi sérstaklega að geta að við undirbúning frumvarpsins voru einkum teknar til athugunar tvær aðferðir til að styrkja réttarstöðu brotaþola, þ.e. að veita brotaþola annars vegar formlega aðild að refsiþætti sakamáls eða hins vegar að gera réttarbætur sem styrkja réttarstöðu brotaþola með því að veita honum aukin réttindi við rannsókn og meðferð sakamáls fyrir dómi. Síðarnefnda leiðin er lögð til með frumvarpinu þar sem hún þykir í reynd betur til þess fallin að styrkja réttarstöðu brotaþola. Hún veldur ekki hættu á að vegið verði að trúverðugleika framburðar brotaþola né því að gengið verði á réttindi sakhæfra manna. Margar þeirra breytinga sem lagðar eru til með frumvarpinu eiga það einnig sammerkt að geta stuðlað að því að mál upplýsist frekar. Þess skal einnig getið að leitast hefur verið við að hafa þær breytingar almennar eins og framast er unnt en í einstaka tilvikum eru þær bundnar við aðstæður þar sem skilyrði eru uppfyllt til tilnefningar eða skipunar réttargæslumanns. Með frumvarpinu er m.a. lagt til að aðgangur réttargæslumanns af gögnum á rannsóknarstigi verði í grundvallaratriðum sá sami og aðgangur verjanda. Slíkur aðgangur er talinn auka á jafnræði á milli sakbornings og brotaþola en getur jafnframt stuðlað að því að mál upplýsist enda kann brotaþoli að búa yfir upplýsingum sem honum er illmögulegt að átta sig á að hafi þýðingu fyrir rannsókn máls nema hann viti hvað þar hefur áður komið fram. Þá er lagt til að brotaþoli fái að vera viðstaddur lokað þinghald eftir að hafa gefið þar skýrslu. Þannig er lagt til að skýrt verði kveðið á um í lögum að brotaþola og fyrirsvarsmanni hans sé ávallt heimilt að vera viðstaddur lokað þinghald eftir það tímamark eða fylgjast með því í gegnum fjarfundabúnað í dómhúsi þar sem því verður komið við, nema dómari telji sérstakar ástæður mæla gegn því. Einnig að verði brotaþola sjálfum heimilt að taka stuttlega til máls í lok aðalmeðferðar á sama hátt og ákærða er heimilt að gildandi lögum. Sú breyting þykir stuðla að auknu jafnræði milli ákærða og brotaþola. Enn fremur er lagt til að réttargæslumanni verði milliliðalaust heimilað að beina spurningum til skýrslugjafa fyrir dómi í stað þess að þurfa að beina tilmælum um spurningar til dómara. Þá miðar tillagan sömuleiðis að því að heimilt verði að spyrja hvort tveggja um atriði er varða refsikröfu ákæruvalds og einkaréttarkröfur brotaþola sjálfs en ekki eingöngu einkaréttarkröfuna, líkt og gildandi lög mæla fyrir um. Í ljósi rannsóknarhagsmuna og forræðis lögreglu á rannsókn sakamála er ekki lögð til sams konar milliliðalaus heimild réttargæslumanns hvað varðar skýrslugjafir hjá lögreglu. Á hinn bóginn er sú breyting lögð til að réttargæslumanni verði heimilt að beina tilmælum til lögreglu um að lagðar verði tilteknar spurningar, ekki einungis fyrir skjólstæðing hans líkt og að gildandi lögum heldur einnig fyrir sakborning og vitni. Að því er varðar bætta réttarstöðu brotaþola er jafnframt lagt til með frumvarpinu að brotaþola verði einnig milliliðalaust heimilað að leggja fram gögn fyrir dómi er varða refsiþátt sakamálsins. Nái breytingin fram að ganga verður slík framlagning heimiluð, hvort heldur sem er til stuðnings kröfugerð ákæruvalds um refsingu, refsikennd viðurlög og greiðslu sakarkostnaðar eða til að færa sönnur á einkaréttarkröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi ákærða. Hér er um allnokkra breytingu að ræða sökum þess að slík gagnaframlagning um annað en atriði að baki einkaréttarkröfu er að gildandi rétti að meginþræði á forræði ákæruvalds og ákærða, auk þess sem dómari getur beint tilmælum til ákæruvalds um sönnunarfærslu. Sérstaklega skal þó tekið fram að í framkvæmd hefur brotaþoli nú þegar í reynd sjálfur eða fyrir milligöngu réttargæslumanns færi á að koma skjölum eða öðrum sýnilegum sönnunargögnum á framfæri við ákæranda eftir útgáfu ákæru eða lögreglu við rannsókn máls. Þá er lagt til með frumvarpinu að brotaþola verði í ríkara mæli skipaður réttargæslumaður við meðferð áfrýjaðra mála. Einnig að brotaþola verði veitt það aukna réttarhagræði við meðferð máls á áfrýjunarstigi að krefjast ómerkingar á þeim þætti áfrýjaðs dóms sem lýtur að frávísun skaðabótakröfu brotaþola þegar ákærði hefur verið sýknaður og bótakröfu af þeim sökum vísað frá dómi. Ef krafa um ómerkingu nær fram að ganga mælir frumvarpið enn fremur fyrir um að brotaþoli skuli njóta gjafsóknar við frekari málsmeðferð skaðabótakröfu sinnar í einkamáli um slíka kröfu á hendur ákærða. Samkvæmt gildandi rétti er skipun réttargæslumanns fyrir æðri dómi bundin við að einkaréttarkrafa brotaþola sé þar til meðferðar að efni til. Með meðferð kröfu fyrir æðri dómi um ómerkingu þess þáttar sýknudóms sem lýtur að frávísun bótakröfu kann brotaþoli að hafa sérstaka þörf fyrir skipun réttargæslumanns. Réttargæslumanni verður þá jafnframt við sömu aðstæður einnig heimilt að spyrja spurninga og leggja fram gögn fyrir hönd brotaþola eftir því sem lög um meðferð sakamála munu nánar mæla fyrir um, verði frumvarpið að lögum. Ekki þykir loku fyrir það skotið að sú aðkoma réttargæslumanns kunni að auka líkurnar á að refsiþáttur málsins upplýst enn frekar. Auk þessa hefur í framkvæmd þótt óheppilegt við skýrslugjöf brotaþola á áfrýjunarstigi að honum sé ekki skipaður réttargæslumaður til að gæta hagsmuna hans og veita honum aðstoð að öðru leyti. Því þykir rétt að skipun réttargæslumanns fyrir æðri dómi geti einnig komið til, ef það er nauðsynlegt, að taka af honum skýrslu óháð því hvort einkaréttar krafa sé þarf jafnframt til meðferðar. Loks er, að því er brotaþolar varðar, lagt til að lögfest verði skylda lögreglu og ákæranda til að upplýsa brotaþola um það ef sakborningur eða ákærði hefur verið úrskurðaður í eða látinn laus úr gæsluvarðhaldi í ákveðnum tilvikum, sem og ef dómi hefur verið áfrýjað eða sótt um leyfi til þess. Skyldur af þessu tagi er nú að finna í fyrirmælum ríkissaksóknara en rétt þykir að kveða á um þær í lögum. Þá er enn fremur lagt til að lögfest verði heimild til handa Fangelsismálastofnun til að upplýsa brotaþola um tilhögun afplánunar fanga sem brotið hefur gegn honum, óski brotaþoli þess. Sem fyrr segir miða nokkrar breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu að því að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í þeim efnum er m.a. lagt til að dómari geti ákveðið í vissum tilvikum að skýrsla af fötluðum brotaþola eða vitni verði tekin í sérútbúnu húsnæði sem og að dómari geti hvatt kunnáttumann sér til að aðstoðar við skýrslutöku af fötluðu vitni. Þá er lagt til að fötluðum sakborningi og vitni verði heimilt að hafa með sér hæfan stuðningsaðila við skýrslutöku, hvort heldur sem er hjá lögreglu eða fyrir dómi. Að lokum er með frumvarpinu stefnt að því að bæta réttarstöðu aðstandenda látins einstaklings í þeim tilvikum sem rannsókn lögreglu beinist að dánarorsök hans. Þannig verði aðstandanda heimilt að koma fram sem fyrirsvarsmaður hins látna undir rannsókn málsins hjá lögreglu og að í ákveðnum tilvikum verði unnt að tilnefna fyrirsvarsmanni réttargæslumann. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins en að öðru leyti vísast til greinargerðar þess og athugasemda við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu mjög svo þarfa og góða frumvarpi. Þar er mjög mikla réttarbót að finna fyrir þolendur ofbeldis, réttarbót sem kallað hefur verið eftir árum saman. Ég verð að segja að það er risastór áfangi að fá þetta mál hingað inn í þingsal. Ég vil hrósa hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að hafa komið þessu hingað og fagna því mjög. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í nokkur atriði er varða það hvort að brotaþoli fái að standa sjálfur að áfrýjun máls, þ.e. að hafa eitthvað um það að segja hvort máli verður áfrýjað, af því það er ákæruvaldið sem rekur málið áfram. Er með þessu máli í rauninni verið að setja í lög að ákæruvaldið verði að hafa samráð við brotaþola varðandi áfrýjun máls og þarf ákæruvaldið þar að taka tillit til vilja brotaþola varðandi áfrýjun? Ég spyr að gefnu tilefni vegna þess að það er of oft að mínu áliti sem ákæruvaldið hefur tekið ákvörðun um að áfrýja ekki máli þar sem hluti máls hefur leitt til sýknunar eða jafnvel sýknað alfarið og það hefur leitt til mjög mikils áfalls fyrir brotaþola þegar að stoppað er, að því er virðist, í miðju verki.

Virðulegur forseti. Í þessu frumvarpi er verið að auka verulega á réttindi brotaþola í allri aðkomu að málum. Það er samt ákæruvaldsins að keyra málið og þá væntanlega að taka ákvörðun um hvort sakamálinu verði áfrýjað til æðra dómsvalds. En áfram getur brotaþoli fylgt málinu eftir á einkaréttarlegum grunni og er þá skipaður réttargæslumaður fyrir æðri dómi út frá einkaréttarkröfunni. Þannig að ég held að með þessum aukna aðgangi sínum að þessu máli megi reikna með því að brotaþoli hafi mikil áhrif á það hvort málinu er áfrýjað eða ekki með þeim gögnum sem hann hefur lagt fram, fengið rétt hér til að leggja fram og aðkomu hans að málinu. Það styrkir mjög stöðu hans í því að málinu verði áfrýjað. Um leið erum við að gera brotaþola það léttara að fylgja eftir sínum kröfum fyrir æðra dómstigi með þeim breytingum sem hér eru innleiddar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Einkaréttarkröfurnar lúta eingöngu að bótum. Það er svolítið annað en að mega hafa skoðun á því og hafa áhrif á það hvort sakamáli sé áfrýjað af því að sakamálið varðar sakfellingu og mögulega refsingu, skilorðsbundna eða óskilorðsbundna, en einkaréttarkrafan snýr bara að miskabótum eða skaðabótum. Þannig að það er spurning hvort hægt væri að setja inn í frumvarpið, ef það er ekki þar núna, einhvers konar heimild fyrir brotaþola til að geta haft áhrif á það hvort farið er í áfrýjun, að ákæruvaldinu beri að eiga a.m.k. eitt samtal við brotaþola og réttargæslumann áður en tekin er ákvörðun um að áfrýja ekki, að áður en slík ákvörðun er tekin verði að setjast niður með brotaþola. Ég er með aðra spurningu til hæstv. ráðherra og hún lýtur að gjafsókn. Ráðherra tekur fram að í þessu frumvarpi sé heimild til gjafsóknar ef sýknað er, en að það megi áfrýja einkaréttarkröfunni áfram og fá gjafsókn. Nú liggur fyrir þinginu frumvarp til breytinga á gjafsóknarlögum er lýtur að heimild til brotaþola til að fá gjafsókn til að reka einkamál ef mál er fellt niður á rannsóknarstigi, ef það kemst ekki til dóms, að það megi samt gera tilraun til að sækja bætur. Þá snýr þetta að því að sönnunarbyrðin er miklu sterkari og ríkari í sakamálum en einkamálum. Ég velti fyrir mér hver afstaða hæstv. ráðherra er til þess að heimila veitingu gjafsóknar í þeim tilvikum, að liðka til fyrir rekstri einkamáls.

Virðulegur forseti. Hér er kveðið á um möguleika brotaþola til að fá gjafsókn fyrir æðra dómstigi. Annars eru náttúrlega bara ákveðin lög um gjafsókn sem ber að horfa til. Varðandi þessa grundvallarspurningu um hvort brotaþoli geti haft áhrif á hvort málinu verði áfrýjað, haft áhrif á ákæruvaldið, þá er auðvitað ákveðin hlutleysisskylda eða hlutlægniskylda á ákæruvaldinu þar sem þarf að taka jafnt tillit til atriða sem horfa til sektar eða sýknu. Að því leyti til verður ákæruvaldið að taka þessa kröfu sjálfstætt. En varðandi einkaréttarkröfu brotaþola erum við að liðka hér mjög fyrir því að sú málsmeðferð verði auðveldari fyrir brotaþola, það er liðkað mjög fyrir því að leggja brotaþola lið í því að geta haldið áfram með málið á þeim grundvelli.

Virðulegi forseti. Ég og hæstv. dómsmálaráðherra erum kannski ekki alltaf sammála um mál en ég verð að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Það er margt í þessu frumvarpi sem bætir réttarstöðu brotaþola mikið og eflaust hægt að finna hluti sem má bæta enn betur. En þetta er mikil réttarbót sem mun nýtast brotaþolum í framtíðinni. Þetta frumvarp kemur dálítið seint fram á þessu þingi en það er von mín að allsherjar- og menntamálanefnd setji þetta mál í forgang.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessum breytingum mjög og vil hrósa því sem vel er gert. Ég er ótrúlega ánægð með það og tek undir með hv. þm. Gísla og hv. þm. Helgu Völu þegar þau segja að hér sé um gríðarlega réttarbót að ræða. Mig langar sérstaklega að nefna 4. gr. frumvarpsins sem orðast svo, með leyfi forseta: „Ef rannsókn máls varðar orsök andláts einstaklings getur maki eða sambúðarmaki, lögráða barn eða annar lögráða niðji, foreldri eða lögráða systkini hins látna komið fram sem fyrirsvarsmaður hans.“ Lögreglu hefur verið ansi þröngur stakkur sniðinn þegar kemur að því að upplýsa fjölskyldu um rannsókn andláts og hefur verið gífurlega erfið staða uppi í þessum málum. Því fagna ég því mjög að þetta ákvæði sé komið þarna inn og tel mikilvægt að þessi heimild í lögunum sé nýtt því að við höfum séð allt of mörg dæmi á undanförnum árum þar sem lögregla hefur ekki getað upplýst aðstandendur látins einstaklings, sem er jafnvel sakamálarannsókn út af, um framgang rannsóknarinnar, sem er fjölskyldu og aðstandendum mjög þungbært. Því finnst mér þetta virkilega gott plagg og ég er ótrúlega bjartsýn á að hér sé tekið eitt skref í áttina að mjög mikilvægum bótum, þetta er stórt skref. Mér finnst ótrúlega mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd afgreiði þetta vel og sem fyrst.

Forseti vill að gefnu tilefni minna á ákvæði þingskapa um það að í ræðu skuli kenna þingmann við kjördæmi hans eða nefna hann fullu nafni en ekki aðeins að ávarpa hann með skírnarnafni.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um landamæri. Sérstök lög um landamæri hafa ekki verið sett áður en hugmyndin er þó ekki ný. Á undanförnum árum hafa málefni landamæra tekið örum breytingum og leitt af sér fjölmargar áskoranir, m.a. vegna aukins eftirlits með löglegri umferð um landamæri. Á Schengen-vettvanginum hefur verið lögð áhersla á upplýsingaskipti, nýtingu tækninýjunga og styrkingu landamæraeftirlits, m.a. með því að styrkja fyrirliggjandi upplýsingakerfi Schengen-samstarfsins og kynna ný til sögunnar og efla landamæra- og strandgæslustofnun Evrópu, Frontex. Þróun hér á landi í málefnum landamæra og landamæraeftirlits hefur tekið mið af stefnu Schengen-samstarfsins og þróun þess enda erum við skuldbundin til þess sem þátttakendur í Schengen-samstarfinu. Megintilgangur frumvarps til laga um landamæri er að tryggja að landamæravarsla sé framkvæmd með öruggum og skilvirkum hætti og til samræmis við lög, reglugerðir og þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Það er bæði hugsað sem þáttur í að tryggja öryggi borgara og samfélags í heild sem og til að treysta löggæslustofnanir. Því er ætlað að skýra ábyrgð, stuðla að samstarfi milli viðeigandi yfirvalda sem fara með málefni tengd landamærum og styðja baráttu gegn glæpum þvert á landamæri, ólöglegum fólksflutningum og ógn við allsherjarreglu og þjóðaröryggi. Efni frumvarpsins tekur að miklu leyti mið af núgildandi lögum og reglum sem gilda um för einstaklinga yfir landamæri, þá aðallega lögum um útlendinga, reglugerð um för yfir landamæri sem sækja stoð sína til þeirra laga, ásamt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um för fólks yfir landamæri, þ.e. Schengen-landamærareglunum. Þessar meginreglur sem gilda um för einstaklinga yfir landamæri hafa verið skilmerkilega teknar saman í frumvarp þetta til hagræðis fyrir einstaklinga sem lögin taka til, verði frumvarpið að lögum, og þeirra yfirvalda og aðila sem starfa á grundvelli þeirra. Má þar nefna ákvæði um ábyrgð og framkvæmd landamæravörslu, skyldur flutningsaðila og reglur um frjálsa för á innri landamærum nema tímabundið eftirlit hafi verið tekið upp um komu- og brottfarareftirlit á ytri landamærum. Að sama skapi er lagt til að ákveðin ákvæði í lögum um útlendinga taki breytingum eða falli brott. Með tilkomu frumvarps þessa þykir því rétt að mæla fyrir um landamæravörslu og réttindi og skyldur, bæði íslenskra ríkisborgara og útlendinga við för yfir landamæri í sérstökum lögum um landamæri, enda eiga grunnreglurnar almennt við um alla sem ferðast um eða yfir landamærin, hvort sem þeir eru íslenskir eða erlendir ríkisborgarar. Að því sögðu er óheppilegt að slík ákvæði sé eingöngu að finna í lögum um útlendinga. Með frumvarpinu er ekki síður stefnt að því að styrkja lagastoðina fyrir reglugerð um för yfir landamæri, setja lagastoð fyrir reglugerðir sem ætla má að þurfi að innleiða á grundvelli laganna, m.a. vegna þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi, og innleiða ákveðin efnisákvæði Schengen-gerða um ný upplýsingakerfi; svokallað komu- og brottfararkerfi EES annars vegar og ferðaupplýsinga- og ferðaheimildarkerfi hins vegar. Stefnt er á að kerfin verði tekin í notkun á öllu Schengen-svæðinu í lok árs 2022 og um mitt ár 2023. Til að það gangi eftir verða öll aðildarríkin að vera tilbúin samtímis fyrir starfrækslu kerfanna, m.a. með viðeigandi mannafla og þjálfun, tengingu fyrirliggjandi landamæra grunnvirkja við kerfin, réttum hug- og tækjabúnaði og lagaumgjörð. Frumvarp þetta er mikilvægur liður í hinu síðastnefnda, en Ísland er skuldbundið til að innleiða þessar gerðir og þar með kerfin á grundvelli Schengen-samstarfsins. Virðulegur forseti. Ég mun nú fara nánar yfir hvort kerfi um sig en þau munu hafa í för með sér breytingar á landamæraeftirliti hér á landi. Komu- og brottfararkerfið verður sett upp á öllum ytri landamærum Schengen-svæðisins og mun halda rafræna skráningu um komur og brottfarir ríkisborgara þriðju ríkja sem heimilað hefur verið stutt dvöl á Schengen-svæðinu, þ.e. 90 daga á hverju 180 daga tímabili. Kerfunum er einnig ætlað halda skráningu um þá sem hefur verið frávísað á landamærum. Í framkvæmd verður það svo að við komu ríkisborgara þriðja ríkis um ytri landamæri munu landamærayfirvöld skrá ákveðnar persónuupplýsingar einstaklingsins ásamt andlitsmynd og eftir atvikum fingraför hans í kerfið. Þá verður einnig haldin sérstök komu- og brottfararskráning um viðkomandi. Breyting verður því á núverandi framkvæmd þar sem takmarkaðar persónu- og lífkennaupplýsingar einstaklinga fást í dag með því að skanna vegabréf viðkomandi og þær bornar saman við tiltekna gagnagrunna eins og Schengen-upplýsingakerfið. Þá er í dag engin skráning haldin um komu og brottför einstaklinga inn og út af svæðinu. Komu- og brottfararkerfið mun þannig koma til með að nútímavæða og einfalda landamæraeftirlit, m.a. með því að koma í stað þeirrar skyldu landamæravarða að stimpla vegabréf. Með kerfinu næst einnig samhæfð yfirsýn allra Schengen-ríkjanna yfir þá sem dvelja á Schengen-svæðinu umfram heimilaða dvöl. Í frumvarpi því sem ég mæli nú fyrir er kveðið á um ábyrgð ríkislögreglustjóra og starfrækslu íslenska hluta kerfisins hér á landi um þær persónu- og lífkennaupplýsingar sem heimilt er að skrá í kerfið, og um aðgangsheimild tilskilinna yfirvalda að því. Ferðaupplýsinga- og ferðaheimildakerfið er hins vegar kerfi sem gerir þá kröfu til ríkisborgara þriðju ríkja sem ekki eru áritunarskyldir að sækja um ferðaheimild áður en þeir ferðast inn á Schengen-svæðið. Margir þekkja sambærilegt ESTA-kerfi í Bandaríkjunum. Með slíkri umsókn verður betur hægt að meta hvort öryggisáhætta, hætta á ólöglegum fólksflutningum eða aukin faraldurshætta stafi af komu þessara ríkisborgara þriðju ríkja innan Schengen-svæðisins. Ítarleg skoðun á heimild ríkisborgara þriðja ríkis sem er undanþeginn áritun við komu inn á Schengen-svæðið fer aðeins fram á ytri landamærum og leiðir til frávísunar ef heimild fyrir komu er ekki til staðar. Ferðaheimild minnkar þannig líkurnar á því að einstaklingar, sem yrði að öllum líkindum vísað frá við komu, ferðist að ytri landamærum Schengen-svæðisins. Útgefin ferðaheimild mun þó ekki veita sjálfkrafa rétt til komu þar sem endanleg ákvörðun verður enn í höndum landamæravarða á landamærum en þá að undangengnu frumeftirliti ferðaheimildakerfisins. Í frumvarpi þessu er mælt fyrir um skyldu ríkisborgara þriðju ríkja sem falla undir kröfu um ferðaheimild við komu yfir ytri landamæri Íslands, um stofnun landsskrifstofu ferðaheimildakerfisins hér á landi sem öllum aðildarríkjum er skylt að setja á laggirnar og hefur heimild til að veita, synja, afturkalla og/eða ógilda ferðaheimildir, samkvæmt nánari reglum þar um, um kæruheimild vegna slíkra ákvarðana og um ábyrgð og aðgang til skyldra yfirvalda að kerfinu. Þá er einnig mælt fyrir um auknar skyldur flutningsaðila sem flytja farþega um ytri landamæri í tengslum við innleiðingu kerfanna. Eins og með komu- og brottfararkerfið er lagt til að ríkislögreglustjóri beri ábyrgð á íslenska hluta ferðaheimildakerfisins hér á landi og starfrækslu landsskrifstofunnar, en vinna við innleiðingu þessara kerfa sem og rekstrarsamhæfingu þeirra við önnur upplýsingakerfi eins og Schengen-upplýsingakerfið, upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir og upplýsingakerfi um fingrafaragrunn fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hefur átt sér stað um langt skeið og hefur landamæradeild ríkislögreglustjóra verið leiðandi við þá vinnu. Mun þessi breyting og rekstrarsamhæfing kerfanna skipta sköpum við að auka gæði eftirlits innan svæðisins og ekki síður efla sjálfvirknivæðingu landamæraeftirlits. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til nefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Mig langaði að ræða aðeins um það sem fjallað er um í 10. gr. þessa frumvarps, þ.e. ferðaheimildir til og frá löndum. Ef skoðaðar eru upplýsingar um þá sem sótt hafa um hæli hér á landi á síðastliðnum þremur árum og ef ekki er tekið með í þá útreikninga Úkraínubúarnir sem komið hafa á þessu ári, þá hafa á þessu ári 265 af 455 einstaklingum, eða um 58%, komið frá Venesúela. Í fyrra var það 361 af 872, eða 41%, og 2020 voru þetta 104 af 654, eða 16%. Eins og sjá má af þessum tölum hefur fjöldi einstaklinga sem koma frá Venesúela stóraukist og eru þeir orðnir stór hluti þeirra sem sækja um hæli hér á landi. Það er líka vert að nefna að 95% þeirra Venesúelabúa sem sóttu um vernd í fyrra fengu samþykkta vernd. Nú hefur hæstv. ráðherra talað mikið um að létta á kerfinu. Það hefur komið mér svolítið á óvart að Venesúela er eitt þeirra landa þar sem ekki þarf vegabréfsáritun til Íslands og það hefur verið þannig um árabil. Mig langaði að forvitnast varðandi þetta með að gefa út ferðaheimildir og annað: Af hverju er ekki löngu búið að setja kröfu um vegabréfsáritun frá Venesúela til að minnka álagið á Útlendingastofnun?

Virðulegur forseti. Þetta er ágætisspurning. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, það er mikill fjöldi frá Venesúela sem leitar ásjár. Það hefur vakið athygli, alveg sérstaklega. Það er miklu hærra hlutfall hjá okkur hér á Íslandi en t.d. gengur og gerist á Norðurlöndunum þar sem það er jafnvel bara mjög lágt hlutfall. Þetta á sér ákveðnar skýringar sem komu fram í úrskurði úrskurðarnefndar um útlendingamál. Af hverju erum við ekki búin að taka upp vegabréfsáritun frá Venesúela? Ja, við erum hluti af Schengen-svæðinu þannig að vegabréfsáritun er ekki tekin upp í einu landi heldur öllum löndum. Við höfum rætt þetta alveg sérstaklega við yfirvöld á Spáni. Ég hef sjálfur átt samtal við ráðherra um þetta og sendiherra okkar í Brussel hefur fylgt þessu eftir. Við höfum einnig vakið athygli á þessu á Norðurlöndunum. Það vekur athygli landamæravarða, sem er allt í lagi að komi fram, að það er mjög mikið af fólki með nýútgefin vegabréf sem ferðast til landsins. Það hefur vakið athygli í það minnsta. Ástæðan er sú að við erum sem sagt í þessu Schengen-samstarfi. Við getum ekki tekið þetta einhliða upp en við höfum vakið athygli samstarfsþjóða okkar á því að flest af þessu fólki kemur í gegnum Spán. Þess vegna höfum við beint orðum okkar til spænskra yfirvalda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það vekur upp ákveðnar spurningar varðandi þessa löggjöf hversu mikið við getum stýrt því sjálf ef slíkar breytingar eru gerðar. Eins langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra almennt um þetta frumvarp til laga um landamæri, hvaða áhrif það mun hafa á hælisleitendur sem hingað leita. Mun þetta draga úr komu þeirra hingað? Hefur það engin áhrif? Hvernig sér hæstv. ráðherra að frumvarpið hafi áhrif á það hverjir koma hingað til lands og sækja um alþjóðlega vernd?

Virðulegur forseti. Það er í sjálfu sér ekki hægt að segja að þetta frumvarp, verði það að lögum, muni hafa einhver sérstök áhrif á þá sem leita hér eftir vernd eða á hælisleitendur. Þetta hefur auðvitað áhrif á öllu Schengen-svæðinu en ekkert meira hér umfram önnur lönd. Þetta er fyrst og fremst innleiðing á nútímatækni í landamæraeftirliti sem er gríðarlega mikilvægt. Stóru málin sem eru hér undir er hversu mikið gildi þetta hefur þegar kemur að samvinnu lögregluyfirvalda í skipulagðri brotastarfsemi sem engin landamæri virðir, í mansalsmálum og slíku. Þetta mun auka mjög á allt öryggi á landamærum okkar. Fæstir lenda í neinum vandræðum í því sambandi, þeir upplifa þetta miklu frekar sem kannski bara öruggari, betri og hraðari þjónustu á landamærum við afgreiðslu. En þetta gefur okkur miklu betri tækifæri í samvinnu við Schengen-þjóðirnar til að vera með markvissara og betra eftirlit og halda utan um skráningu, sem er bara mjög mikilvægt við þær aðstæður sem við búum við í dag. Hversu mikið við getum ákveðið sjálf? Auðvitað takmarkar þetta samstarf okkur í því að taka algerlega einhliða ákvarðanir þegar kemur að landamæravörslu. Við erum hluti af þessu samstarfi en við njótum gríðarlega mikils. Það er engin spurning þegar maður fer að kafa ofan í þetta og skoða að ávinningurinn af því að vera þátttakendur með öðrum þjóðum í þessu samstarfi er miklu meiri en mögulegar fórnir.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem stendur varðandi mat á áhrifum á persónuvernd einstaklinga í greinargerðinni. Það þykir ekki ástæða til að leggja mat á áhrif frumvarpsins á persónuvernd einstaklinga enda byggi persónuverndarákvæði frumvarpsins á persónuverndarreglum Evrópusambandsins. Er þetta ekki dálítið ódýrt? Er hægt að segja að vegna þess að þessar greinar séu afritaðar úr einhverju evrópsku regluverki þá þurfi ekki að skoða víxlverkan þeirra við önnur íslensk lög sem mögulega eru ekki til staðar í Evrópureglum? Ég hefði haldið að þegar við erum að endurskoða í heild sinni eða að leggja fram heildarfrumvarp um málaflokk sem snertir á jafn mörgum þáttum persónuverndar og landamæraeftirlit þá hefði nú ráðuneyti persónuverndarmála kannski þurft að leggja á sig alla vega einn snúning til að meta þennan þátt. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann telji þetta vera til fyrirmyndar.

Virðulegur forseti. Eins og fram kemur hjá hv. þingmanni er dómsmálaráðuneytið ráðuneyti persónuverndar. Þar eru sérfræðingar á þessu sviði sem lögðu mat á þetta og ég treysti þeim til að meta þetta. Engar athugasemdir hafa komið fram við þetta við vinnslu málsins þannig að ég held að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að hér sé verið að brjóta einhverjar íslenskar sérreglur um persónuvernd, að hvaða leyti þær stangast á við reglur Evrópusambandsins. Við erum hér auðvitað að vinna þetta á sama grunni og samstarfsþjóðir okkar innan Schengen.

Herra forseti. Það komu ekki athugasemdir, segir ráðherrann, við þessa nálgun út frá persónuverndarsjónarmiðum, en ég velti fyrir mér hvort það spili inn í að þetta var sent í samráð 22. desember og samráði lauk 12. janúar. Gæti verið að fólkið sem best þekkir til persónuverndarmála hafi bara misst af þessu? Eitthvert samráð var haft við stofnunina Persónuvernd, en ég ítreka það sem ég sagði hérna áðan að ég held að það sé nokkuð gáskalega farið um regluverkið að halda að við getum tekið persónuverndargreinarnar og sett inn í þessi lög og þar með þurfi ekki að skoða hvernig þær snerta við öðrum greinum annarra laga. Ég hefði haldið að eitthvert heildarmat á áhrifum á persónuvernd þyrfti að fara fram. Ég vænti þess að núna utan jólafrís fáum við kannski einhverjar efnismeiri umsagnir frá fólki sem best þekkir til. Mig langar aðeins að spyrja hér að tvennu. Annars vegar er bætt inn í lög um útlendinga, inn í 106. gr. þeirra laga, almannaheilbrigði sem ástæðu sem nota má til að brottvísa fólki. Þetta er gert með vísan til orðalags Schengen-reglugerðarinnar. Þarf ekki að skilgreina þetta hugtak? Það er nefnilega ekki gert í lagasafninu. Er hægt að setja inn orð sem hefur jafn mikil réttaráhrif fyrir einstakling án þess að það komi nokkurs staðar fram hvað það þýðir? Hins vegar langar mig að spyrja, vegna þess að hæstv. ráðherra sagði að þetta frumvarp ætti ekki hafa mikil áhrif á fólk á flótta: Hér eru lagðar til breytingar; í e-lið 25. gr. laga um frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 98. gr. sem snúast beinlínis um brottvísun umsækjenda um alþjóðlega vernd sem hafa fengið synjun, snúast um að herða dálítið tökin á fólkinu í þessari viðkvæmu stöðu. 

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi eru persónuverndarreglur okkar ekki frábrugðnar ESB-reglum. En varðandi þessi brottvísunarákvæði var ákveðið að gera breytingar á brottvísunarákvæðum útlendingalaga með frumvarpi þessu til að tryggja að framkvæmd brottvísunar verði í samræmi við brottvísunartilskipunina, samanber tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/115/EB. Þar sem erfiðlega hefur gengið að innleiða það ákvæði með útlendingafrumvarpinu var ákveðið að gera það með frumvarpi þessu enda er m.a. það nýmæli í 3. mgr. 14. gr. frumvarpsins að lögregla megi brottvísa útlendingum í ólögmætri dvöl á landamærum og þarf að tryggja að hún geri það til samræmis við brottvísunartilskipunina.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um landamæri, frumvarp sem endurspeglar útlendingastefnu þeirrar ríkisstjórnar sem hér situr við völd. Ég ætla rétt að byrja á því að vekja athygli á gagnrýni sem hefur komið frá Samtökum ferðaþjónustunnar og Ferðamálastofu á 17. gr. frumvarpsins sem lýtur að eftirliti á innri landamærum Schengen. Samtök ferðaþjónustunnar benda á að í frumvarpinu eru lagðar ákveðnar skyldur á flutningsaðila um að ganga úr skugga um að skráður farþegi sé sá sem hann segist vera, hvort sem það er á innri eða ytri landamærum Schengen, og benda á að framkvæmd við innritun og byrðingu farþega á innri landamærum Schengen við eðlilegt ástand fyrir heimsfaraldur megi ekki verða meiri íþyngjandi en það sem tíðkast hefur og hafa áhyggjur af því að orðalagið í 17. gr. sé með þeim hætti að sjálfvirknivæðing á innri landamærum Schengen verði að engu, en myndi þá kalla á frekari mannskap með tilheyrandi töfum og kostnaði. Þetta er eitthvað sem ég held að við hljótum að þurfa að huga að þegar málið kemur til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta myndi þá hafa bein áhrif á alþjóðlegt samkeppnisumhverfi landsins, enda starfar íslensk ferðaþjónusta í alþjóðlegu umhverfi og allar reglur sem kalla á frekari mannskap kalla sjálfkrafa á aukinn kostnað. Annars finn ég mig knúinn til að ræða aðeins málefni sem varða kannski með óbeinum hætti þetta frumvarp en með beinum hætti þá útlendingastefnu sem kristallast í þessu frumvarpi og það eru áform stjórnvalda um að flytja hátt í 300 umsækjendur um alþjóðlega vernd úr landi á næstu dögum. Hér erum við að tala um fólk sem hefur dvalið í lengri tíma á Íslandi, jafnvel fest rætur og eignast vini og tengslanet, eignast börn og þannig mætti lengi telja. Þetta er fólk sem þráir að búa og starfa á Íslandi, taka þátt í samfélaginu, en þetta fólk á að rífa upp með rótum og vísa á götuna í Grikklandi. Þar eru aðstæður flóttafólks ömurlegar, raunar svo slæmar að dómstólar í fleiri en einu Evrópuríki hafa staðfest að endursendingar á flóttafólki þangað brjóti í bága við ákvæði mannréttindasáttmálans og það sem meira er, Mannréttindadómstóll Evrópu hefur dæmt Grikkland brotlegt við 3. gr. mannréttindasáttmálans vegna aðstæðna í móttökukerfi flóttafólks. Þannig að það er ekkert að ástæðulausu sem íslensk stjórnvöld hafa ekki sent flóttafólk á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar til Grikklands í sjö ár. En nú er það svo að Rauði krossinn og fleiri mannréttindasamtök sem og samtök sem starfa í Grikklandi telja raunar að aðstæður fólks með viðurkennda stöðu flóttamanns séu jafnvel enn verri en staða þeirra sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að senda ekki til Grikklands vegna óboðlegra aðstæðna. Hér er verið að brjóta gegn jafnræði og mismuna fólki með ómálefnalegum hætti. Fólk sem er sent til Grikklands lendir ekki í yfirfullum flóttamannabúðum, eins og oft hefur verið haldið fram. Það hefur ekki einu sinni rétt til þess að setjast að í flóttamannabúðum, það hefur engan rétt til þess að fá aðstoð til að verða sér út um húsnæði. Sú aðstoð stendur afar fáum til boða, hún stendur fólki ekki til boða nema í afar takmarkaðan tíma eftir að verndin er veitt og fólkið sem hér er verið að senda til Grikklands er löngu runnið út á tíma til að nálgast slíka aðstoð. Flest flóttafólk missir réttinn til að nýta sér aðstoðina á meðan það bíður eftir að fá hana. Stór hluti af þessum um 270 manns sem á að endursenda hefur dvalið hér í meira en 12 mánuði og samkvæmt útlendingalögum á flóttafólk rétt á efnismeðferð eftir að hafa dvalið hér lengur en 12 mánuði. En hér nýtur fólk ekki þess réttar vegna þess að það er sakað um tafir, hefur neitað að undirgangast PCR-próf til að liðka fyrir endursendingum. Reyndar virðist vera allur gangur á því hvort fólk sem neitar að gangast undir PCR-próf sé sjálft talið hafa verið valt að töfum. Í sumum tilfellum hefur fólk fengið efnismeðferð þrátt fyrir að hafa neitað að undirgangast PCR-próf. Þetta virðist öllu heldur velta svolítið á verklagi lögreglu í einstaka málum frekar en athöfnum fólks. Nú liggur fyrir að höfðað hefur verið dómsmál vegna eins af þessum málum. Það verður flutt þann 13. september næstkomandi og ef málið vinnst þá er það auðvitað fordæmisgefandi fyrir aðra í sömu stöðu, þ.e. umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hafa mátt sæta ásökunum um tafir. Ég verð að segja að það er býsna glannalegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að senda allt þetta fólk úr landi meðan niðurstöðu beðið. Þarna eru íslensk stjórnvöld að taka þá áhættu að framkvæma tugi ef ekki hundruð brottvísana sem síðar kann að koma í ljós að eru ekki lögmætar. Það væri þá ekki í fyrsta skipti. Það hefur gerst margoft að t.d. kærunefnd útlendingamála eða dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn réttindum flóttafólks, að fólki hafi verið neitað um efnismeðferð t.d. á ómálefnalegum forsendum. Þetta hefur gerst margoft en þá er oftast bara búið að senda fólkið burt og það er ekkert verið að sækja fólkið sérstaklega. Þetta er auðvitað ekki í samræmi við meðalhóf eða góða stjórnsýsluhætti. Hvað er til ráða? Ég held að við verðum að gera þá kröfu að stjórnvöld bregðist við og komi í veg fyrir þessar mestu fjöldabrottvísanir Íslandssögunnar að því er virðist. Dómsmálaráðherra gæti sett reglugerð eða leiðbeinandi tilmæli. Hann gæti skilgreint ástandið vegna heimsfaraldurs sem sérstakar aðstæður þannig að það verði heimilt að taka til efnismeðferðar mál þeirra sem hafa dvalið hérna í lengri tíma en eitt ár vegna ástandsins. Það væri ein leið. Önnur leið væri að hætta endursendingum til Grikklands rétt eins og var gert í Dyflinnarmálum. Það var gert 2015 og aftur árið 2020 þegar ákveðið var að senda fólk ekki til Grikklands vegna óvissunnar í heimsfaraldri. Ráðherra gæti líka haft forgöngu um að breyta lögum eða reglugerðum þannig að fólk með stöðu flóttamanns í Evrópu, fólk sem fengið hefur vernd annars staðar, fengi sambærileg réttindi til atvinnuþátttöku hér á landi og EES-borgarar. Það væri ein leið. Í öllu falli skora ég á ráðherra og ríkisstjórn að bregðast við og koma í veg fyrir þessar fjöldabrottvísanir og sýna mannúð.

Herra forseti. Ég held að ég taki upp þráðinn þar sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson lét hann liggja varðandi fólk á flótta og hvernig, ja ekki bara hvernig stefna ríkisstjórnarinnar birtist í frumvarpi til útlendingalaga sem við höfum oft rætt, heldur hvort við ættum að hafa áhyggjur af því að hún birtist líka í þessu frumvarpi sem lætur kannski ekki mikið yfir sér. En hlustum aðeins eftir því sem hæstv. ráðherra sagði í andsvari áðan. Ég spurði ráðherra út í 25. gr. frumvarpsins þar sem lagðar eru til breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem fjallar einmitt um brottvísun ríkisborgara þriðju ríkja án dvalarleyfis. Þegar ráðherra svaraði því hverju stæði til að ná fram með þessu ákvæði þá sagði hann að þar sem erfiðlega hefði gengið að innleiða þetta ákvæði með útlendingafrumvarpinu hafi verið ákveðið að gera það með þessu frumvarpi. Ráðherrann er sem sagt búinn að átta sig á því að stóra, ljóta útlendingafrumvarpið hans mun væntanlega ekki komast í gegn á þessu þingi frekar en í tíð þeirra þriggja síðustu ráðherra sem hafa gert tilraun til að leggja það fram og klára. Þess vegna pikkar hann út ákveðin atriði sem hægt er að læða með einhverju öðru til að liðka fyrir einhverri framkvæmd sem ég vænti að allsherjar- og menntamálanefnd kafi ofan í hvað felur í sér. Þarna vísaði ráðherrann til þess að nauðsyn þess að fá þetta ákvæði í lög væri m.a. 3. mgr. 14. gr. þessa frumvarps. Sú málsgrein snýst um það að við eftirlit með för fólks úr landi sé lögreglu heimilt að vísa ríkisborgara þriðja ríkis úr landi og banna honum endurkomu. Þannig að þegar einhver er að fara úr landi þá geti lögreglan vísað honum úr landi. Í greinargerð er þetta útskýrt með því að Schengen-fólkið segi að það sé mikil nauðsyn á þessu og ég efast ekki um að því fólki þyki það. En ég vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta vel vegna þess að þetta er, svona fyrir mig sem ekki hef unnið við landamæravörslu, dálítið kúnstugt. Þarna er fólk að fara frá landi og lögreglan vill hafa heimild til að sparka svo rækilega á eftir því að viðkomandi geti ekki komið aftur til Schengen-svæðisins í ákveðinn árafjölda. Svona ákvörðun hefur alveg gríðarlegar afleiðingar fyrir einstaklinga. Schengen-svæðið er stórt og það er eftirsótt að komast þangað og það er búið að reisa alveg gríðarlega háa múra umhverfis svæðið þannig að það sé erfitt fyrir fólk frá þriðju ríkjum að fá hingað vegabréfsáritanir eða dvalarleyfi og hér á að sparka fólki aðeins fastar yfir virkismúrinn þegar það er á leiðinni út ef það dvelur ólöglega á Schengen-svæðinu, stendur í þessari 3. mgr. 14. gr. frumvarpsins. Þarna vandast málið náttúrlega og ýmsar viðvörunarbjöllur fara í gang vegna þess að hæstv. ráðherra talar ítrekað eins og hælisleitendur séu í ólöglegri dvöl, að eftir ákveðinn tímapunkt þegar stofnanir ráðherrans eru búnar að komast að því að þær vilji losna við viðkomandi sem sækir um vernd þá sé viðkomandi ólöglegur. Ætli þetta ákvæði myndi ná yfir eitthvað af því fólki? Við hefðum kannski fengið betri rýni á því frá sérfræðingum ef þetta frumvarp, þetta umfangsmikla og áhrifamikla frumvarp hefði ekki verið sett í samráð í jólafríinu. Það var kannski með ráðum gert hjá ráðherranum að passa upp á það að gagnrýnisraddirnar sem trufla hann svo oft heyrðust síður. En það hefur þá alla vega ekki haft þau áhrif að þingið loki augum fyrir því sem mögulega getur fylgt þessu máli. Ég held að það sé sérstök ástæða til þess að skoða þetta frumvarp í samhengi við útlendingafrumvarp hæstv. ráðherra, sjá hvernig þessi mál verka saman. En talandi um samverkan þá má ég til með að nefna það sem ég ræddi við hæstv. ráðherra í andsvörum áðan, að ráðuneytið hafi ekki talið ástæðu til að leggja mat á áhrif á persónuvernd einstaklinga. Við hæstv. ráðherra. vorum dálítið að tala í kross, ég held við höfum ekki alveg skilið hvor annan. Hann benti mér aftur og aftur á það sem stendur í greinargerðinni, að ráðuneytið hafi ákveðið þetta vegna þess að persónuverndarákvæði frumvarpsins byggi á persónuverndarreglum Evrópusambandsins. Síðan sagði hann í andsvari að persónuverndarreglur Íslands væru ekki frábrugðnar ESB-reglum. En það er ekki það sem ég var að reyna að benda á, og ég vona að allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta líka rækilega, vegna þess að þó að við tökum persónuverndarákvæði beint úr reglum Evrópusambandsins inn í þetta frumvarp þá þurfum við að meta áhrifin á persónuvernd einstaklinga sem þessi lög hafa bein áhrif á og það mat byggir á verkan þessara laga á öll hin lögin í íslenska lagasafninu sem þau kunna að snerta. Þó að það sé fullt samræmi á milli persónuverndarákvæðanna hérna og þeirra sem Evrópusambandið leggur til þá getur vel verið að vegna einhverra víxlverkandi áhrifa á milli eldri laga í lagasafni íslenska ríkisins geti persónuverndaráhrifin verið ófyrirséð og neikvæð. Þetta hefði ég haldið að væri eitt af þeim lykilatriðum sem þyrfti að skoða í ráðuneytinu, sérstaklega svona skömmu eftir að lög um persónuvernd voru innleidd. Við erum enn þá í innleiðingarfasa á því regluverki öllu, sem er eðlilegt. Þetta var umfangsmikið regluverk og róttæk breyting á þeirri nálgun sem við þurfum að viðhafa þegar kemur að persónuupplýsingum einstaklinga. Þess vegna er ekkert óeðlilegt, jafnvel þótt verið sé að leggja fram frumvörp með óbreyttum efnisatriðum frá gildandi lögum, að láta mat fara fram meira að segja á þeim ákvæðum út frá áhrifum á persónuvernd, vegna þess að lög sem voru samþykkt hér í þingsal fyrir 10 eða 20 eða 30 árum, þó að ekki hafi reynt á það hvort þau hefðu slæm áhrif á persónuvernd þá gæti vel verið að þau uppfylli ekki þau skilyrði sem við gerum til slíkra laga. Nú er ég að reyna að muna, herra forseti, hvaða frumvarp það var aftur sem við vorum að ræða hér bara fyrr í mánuðinum sem svona háttar til um, ég held að ég muni það ekki, en í það minnsta þarf að skoða rækilega hvernig þetta frumvarp hefur áhrif á a.m.k. þá lagabálka sem breytt er samhliða því að setja ný lög um landamæri. Þar eru það lög um útlendinga fyrst og fremst. Það eru dálítið viðamiklar breytingar á lögum um útlendinga. Þetta er í stafliðum, ég kann ekki alveg að telja þá en þetta nær niður í l-lið. Ætli l sé ekki svona í kringum 10. sæti í stafrófinu? Og þarna undir eru ákvæði sem mér sýnast að mestu leyti snúast um brottvísun fólks af landinu. Það er verið að snerta á 98. gr. útlendingalaga varðandi það, það er verið að snerta á 106. gr. laganna. Jú, líka 101. gr. Það eru viðamiklar breytingar á útlendingalögum sem er laumað hér með sem breytingum á öðrum lögum. Svo við tökum bara eitt dæmi er hér bætt inn almannaheilbrigði sem einni af brottvísunarástæðum 106. gr. útlendingalaga. Þetta er til samræmis við Schengen-reglugerðina og þetta er til samræmis við einhver ákvæði í útlendingalögum. En það sem gæti breyst með 106. gr. útlendingalaga og með þessu er að nú fer þetta að ná til nýs hóps, nú fer þetta að ná til einstaklinga utan Schengen-svæðisins. Hvað er almannaheilbrigði? Það er ekki skilgreint í íslenskum lögum en í Schengen-reglugerðinni er það skilgreint sem grunur um smitbera sjúkdóms sem er skilgreindur á einhverjum lista hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni eða grunur um eitthvert sníkjudýr. Þetta eru sem sagt einhverjir sjúkdómar og einhverjar pöddur sem fólk getur borið með sér. En það verður kannski dálítið erfitt að framfylgja svona ákvæði gagnvart einstaklingum nema með því að fara að setja upp, eins og við upplifðum svo sem í kórónuveirufaraldrinum, einhverjar skimunarstöðvar á landamærum og meina fólki aðgengi nema að það fari í gegnum þær. Þótt yfirlýstur tilgangur þessarar viðbótar sé væntanlega að tryggja lýðheilsu, tryggja almannaheilbrigði, þá þýðir þetta líka í reynd að stjórnvöld geta sett dálítið harðan landamæramúr utan um landið. Ef allir einstaklingar utan Schengen-svæðisins þurfa að sýna fram á að vera ekki smitberar út frá einhverri upptalningu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þá rætist kannski draumur þeirra sem vilja geta snúið frá öllum umsækjendum um alþjóðlega vernd á Keflavíkurvelli. Ég hef dálitlar áhyggjur af þessu, herra forseti, og ég veit að félagar mínir í allsherjar- og menntamálanefnd munu skoða þessi atriði vel og vandlega, skoða sérstaklega það sem snýr að brottvísunum, hvort verið sé að ganga of langt í að liðka það ferli fyrir stjórnvöldum og það sem snýr að því að geta búið til einhverja nýja þröskulda, hærri þröskulda fyrir fólk sem leitar ásjár hjá íslenskum stjórnvöldum og sækir um alþjóðlega vernd. Af því að það væri óskaplega leiðinlegt ef ráðherrann væri með þessu frumvarpi, eins og hann sagði í andsvari, að innleiða ákvæði með frumvarpi til laga um landamæri vegna þess að það hefur gengið erfiðlega að gera það í útlendingafrumvarpinu. Það er alla vega ekki mjög heiðarleg leið til að þrengja réttindi útlendinga, að lauma þeirri breytingu með þessu frumvarpi.

Herra forseti. Þetta var afskaplega athyglisverð ræða. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson er nú kannski sá meðal okkar sem mest hefur fjallað um og sett sig berst inn í útlendingamálin og -lögin og sat, ef ég man rétt, í allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta kjörtímabili. Þess vegna langar mig að heyra, sem þá örlítið veganesti inn í þá nefnd sem ég sit í núna, hvort hann trúir því sem mér fannst hann gefa í skyn, að þarna væri verið hreinlega að nýta sér einhverjar hraðleið með strangari kröfur og einhverjar glufur til þess að torvelda fólki sem sækir hingað, auðvitað úr öllum heimsálfum úr alveg ólýsanlegri neyð, til okkar sem höfum ekki bara frelsi og lífsgæði heldur erum núna um þessar mundir að tala um að okkur vanti svo mikið fólk til starfa, að það sé hreinlega verið að nefna að nýta ferðina til að reyna að stemma stigu við því sem hæstv. dómsmálaráðherra talar um, of mikilli ásókn hingað til lands.

Herra forseti. Hvort ég trúi því að hér sé ráðherra að nýta sér hraðleið til að koma breytingum í gegn? Ja, það er náttúrlega það sem hann sagði berum orðum varðandi ákveðna þætti. Hann sagði að þar sem erfiðlega hefði gengið að innleiða ákvæði brottvísunartilskipunar Evrópusambandsins í gegnum útlendingafrumvarpið þá hefði verið ákveðið að gera það með þessu frumvarpi. Brottvísunartilskipunin er ekkert óskaplega góð. Hún er, eins og annað sem snertir flóttafólk og evrópskt regluverk, afsprengi málamiðlana í kolvitlausar áttir innan Evrópu og er eitthvað sem við ættum ekki að innleiða í blindni heldur reyna að gera betur ef við viljum standa með mannúðinni. Hún er samt kannski ekki stóra vandamálið í þessu heldur hvort verið er að nýta þetta frumvarp til að gera aðrar breytingar með sömu formerkjum. Ráðherrann er búinn að viðurkenna að hann ætli að „lauma“ brottvísununartilskipuninni með þessu frumvarpi. En hvað með allt hitt? Er verið að lauma fleiru með? Áður en þessi umræða byrjaði hefði ég varla trúað því. En eftir að ráðherrann sagði: Jú, heyrðu, við ætlum að nýta ferðina til að gera þessa breytingu varðandi brottvísunartilskipunina, þá er ég, því miður, herra forseti, farinn að trúa því að það gæti eiginlega hvað sem er leynst í þessu frumvarpi. Það er nokkuð efnismikið. Því fylgja ekki mjög ítarlegar umsagnir úr fyrra samráðsstigi á vegum ríkisstjórnarinnar. Þannig að ég vona bara að allsherjar- og menntamálanefnd fái þær efnisríku umsagnir frá sérfræðingum úti í bæ inn í þetta frumvarp sem við þurfum til að fullvissa okkur um að ekki sé verið að lauma fleiru með.

Herra forseti. Já, ég get alla vega fullvissað hv. þingmann um að þessi ræða gaf mér a.m.k. tilefni til að sannfærast um að við þyrftum að vanda okkur sérstaklega við þetta og fá inn gesti og umsagnir sem geta leitt þetta í ljós. En ég verð að viðurkenna að þó að það hafi verið áhugaverður punktur áttaði mig ekki alveg á áhyggjum hv. þingmanns á þessari klausu um að ekki hafi verið talin ástæða til að nýta persónuverndarsjónarmiðin vegna þess að það væri í rauninni samkvæmt persónuvernd ekki þörf á því. En það er býsna áhugavert og ég bið hv. þingmann um að skýra það aðeins betur út fyrir mér. Ég velti því hreinlega fyrir mér þegar ég hlustaði á ræðurnar hvort viðhorf hæstv. ráðherra væri það að þessi söfnun á upplýsingum, sem fyrst og fremst verður um fólk utan gildissvæðis evrópskrar persónuverndar, að honum þætti það veigaminna, að við gætum með öðrum orðum leyft okkur að fara dálítið frjálslega með það og safna upplýsingum um fólk sem ekki nýtur þeirrar persónuverndar og löggjafar sem við þrátt fyrir allt gerum, eða er það misskilningur hjá mér?

Herra forseti. Ég fæ kannski að byrja á því að nefna annað dæmi um eitthvað sem gæti verið að laumast með, sem er þessi breyting á 106. gr. laga um útlendinga, þar sem verið er að bæta því inn að það megi frávísa við komu til landsins á grundvelli almannaheilbrigðis. Vegna þess að 106. gr. er dálítið massíf, hún snýst um að það sé heimilt að vísa útlendingi frá landi við komuna til landsins eða allt að sjö sólarhringum frá komu ef hann tikkar í ákveðin box. Og þarna er verið að bæta við einu boxi í viðbót. Þó að það sé gert með vísan til Schengen-reglugerðar þá hlýtur allsherjar- og menntamálanefnd að þurfa að staldra við og skoða hvort þetta uppfylli meðalhóf eða ekki eða hvort þetta bjóði upp á einhverja misnotkun. Varðandi mat á persónuverndaráhrifum þá held ég að það geti tvímælalaust spilað inn í að fólkið sem þessi löggjöf nær til - ja, ráðherrann eða stjórnvöld eða hver það er sem ákveður þetta lítur kannski ekki á viðkomandi sem umbjóðendur sína í sama mæli og íslenska ríkisborgara. Og þó að þetta sé kannski óþarfa smámunasemi eða að fólki kunni að finnast það, þá er þetta bara ein af þeim kröfum sem við þurfum að gera til vandaðrar lagasetningar. Af því að hv. þingmaður er svo hrifinn af myndlíkingum og húsasmíðum þá er þetta dálítið eins og við værum að skipta um karma í glugga og ætluðum síðan að mála þá og vildum sleppa við að ryksuga bara af því að við gengum svo vel um. En við sleppum því samt ekkert af því að það geta verið sagagnir hérna úti um allt. Við tökum bara ekki sénsinn.

Virðulegur forseti. Sú umræða sem hefur átt sér stað hérna í þinginu í dag um málefni flóttafólks og innflytjenda hefur vakið athygli mína í það minnsta. Maður veltir fyrir sér framlagningu þessa útlendingafrumvarps, sem rætt hefur verið hér, í fjórða sinn og síðan framlagningu þessa frumvarps um landamæri, hvort þetta sé tilviljun að þetta sé að gerast á sama tíma. Einhvern veginn finnst mér þetta leiða hvort annað og ég upplifi sjálfur prívat og persónulega harðari tón í þessum málaflokki en hefur verið oft áður, þó svo að stefna Íslendinga hvað varðar innflytjendur hafi oft og tíðum verið æðisérkennileg. En það þarf að taka fyrir þessa stefnu alla og málaflokk útlendingamála heildrænt. Þær fréttir sem maður hefur verið að lesa um í fjölmiðlum um þessar fjöldabrottvísanir vekja auðvitað ugg í brjósti manns. Það má svo sem velta þessu fyrir sér í samhengi við þá stöðu sem við upplifum í heiminum í dag. Við erum að upplifa stríð í Evrópu, við erum að upplifa veðurhamfarir og uppskerubrest. Við sjáum pólitískan og efnahagslegan stöðugleika víða. Við erum að sjá hamfarir, hreinlega veðurhamfarir, og í morgun heyrðum við fréttir um að það eru 100 milljónir manna flótta. Á síðustu mánuðum hefur flóttafólki fjölgað um 10 milljónir. Þetta er um 1% allra jarðarbúa. Staðan er í raun og veru sú að allur þessi gífurlegi fjöldi - það eru bara 13 ríki í heiminum sem eru fjölmennari en allur sá fjöldi sem er á flótta. Maður spyr þá við þær aðstæður: Þurfum við ekki að gera meira frekar en minna? Eigum við að senda fólk heim eða út í óvissu á sama tíma og við sjáum þessa hluti gerast? Eigum við fylgja einhverri ómannúðlegri sjálfstýringu og beita fyrir okkur valdaleysi hvað þetta varðar? Við eigum einmitt fyrst og fremst að sýna samkennd og hjálpa fólki af því að það á bara skilið, rétt eins og við sjálf, aðstoð frá þeim sem geta hjálpað. Það eru auðvitað grundvallarsjónarmið í mannlegu samfélagi að við reynum að veita aðstoð þar sem við getum veitt hana. Ég fæ ekki séð annað en að nýbúar sem hingað hafa flutt hafi auðgað íslenskt mannlíf og auðgað fjölbreytni íslensks mannlífs og auðgað íslenskt samfélag, alveg burt séð frá því með hvaða hætti fólk hefur komið til landsins, hvort sem það hefur komið sem flóttafólk eða loftslagsflóttafólk eða bara fólk sem leitar hingað vegna þess að það er að leita að betri aðstæðum og betri lífskjörum fyrir sig og sína. Ég get ekki séð að það sé einhver glæpur fólginn í því að vilja bæta aðstæður sinna nánustu, fjölskyldu sinnar, barna sinna. Við skulum ekki gleyma því að stór hluti af Skandinavíu og Íslandi fór til Ameríku á sínum tíma til að leita betri kjara af því að þau kjör sem til staðar voru í þeirra samfélagi voru of slæm til þess að fólk gæti lifað sómasamlegu lífi. Þannig eru aðstæður víða. Það er verið að skammast yfir því að fólk frá Albaníu leiti hingað. En af hverju leitar það hingað? Af því að það lifir ekki ásættanlegu lífi í sínu landi. Að stilla fólki þannig upp að það eigi ekkert að koma hingað af því að það sé ekki verið að drepa í heimalandinu, það sé ekki verið að skjóta á það - ef hér væri allt á hliðinni og börnin okkar fengju ekki að borða, þá myndum við sjálf leita til annarra landa eftir aðstæðum sem væru þannig að fólkið okkar myndi geta lifað af. En það er ekki bara það að við séum að taka við fólki og það verði baggi á samfélaginu okkar; okkur vantar fólk, Ísland vantar fólk. Við erum allt of fámenn. Við þyrftum að vera a.m.k. milljón til þess að reka þá samfélagslegu innviði sem við viljum reka í þessu samfélagi. Okkur vantar fólk í tæknigreinar og okkur vantar fólk í byggingariðnað, okkur vantar fólk í ferðaþjónustu, okkur vantar fólk í veitingageirann, okkur vantar fólk í heilbrigðisgeirann. Það er alls staðar skortur á starfsfólki og það er alls staðar skortur á hæfileikum. Þess vegna á maður erfitt með að horfa upp á og skilja að verið sé að meina fólki þátttöku í íslensku samfélagi. Það er ekkert verið að tala um það endilega að þetta verði bara allt galopið. Við hljótum að setja einhvers staðar einhver mörk, en þau mörk sem verið er að setja núna finnast mér vera að mörgu leyti grimm. Ég styð og ég skil að það þurfi að búa til einhverja aðgerðaáætlun utan um þennan málaflokk en sú aðgerðaáætlun ætti að mótast af mennsku, að við höfum samúð með fólki sem á við erfiðleika að stríða og við tökum á móti því með opinn faðminn. Það er ekkert að því að byggja upp samfélag sem er fjölþjóðlegt. Ég þekki það bara úr mínu sveitarfélagi þar sem eru töluð á milli 40 og 50 tungumála og hlutfall erlendra íbúa er fjórðungur af heildarfjölda samfélagsins okkar og ég fæ ekki betur séð en að það hafi bara gert samfélaginu gott. Við sjáum ungmenni sem hafa dvalið þar og farið inn í skólakerfið okkar og þau skara fram úr á, ekki bara einu sviði heldur á mörgum sviðum. Fullt af krökkum skara fram úr í íþróttum, í menningarlífinu, í tónlistinni, þannig að ég get ekki annað séð en að við ættum að fagna fjölbreytileikanum. Yfirskrift Reykjanesbæjar er Í krafti fjölbreytileikans, vegna þess að við skiljum það í mínu sveitarfélagi að það er kraftur í fjölbreytileikanum. Ef við berjumst gegn því að fjölbreytnin verði meiri erum við að mínu mati á rangri vegferð. Það er heimóttarskapur að gera slíkt. Ég verð bara að taka undir það sem hér hefur verið sagt: Það á ekki að viðgangast að senda fólk til baka í aðstæður sem standast ekki þær kröfur sem við gerum sjálf til eðlilegs lífs. Í dag sá ég myndir frá Grikklandi inni á Facebook og það var ekki falleg sjón; að senda fólk út á götu í Grikklandi er í mínum huga bara níðingsverk. Það getur enginn róið árabát til Íslands. Þú þarft að hafa viðkomu einhvers staðar. Þú kemst ekki allar leið á árabát. Við vitum um hundruð þúsunda manna sem hafa drukknað á Miðjarðarhafinu og þú leggur ekki á þig slíkt ferðalag nema vegna þess að þú átt við vanda að stríða. Þú ert tilbúinn til þess að „offra“ lífi þínu, barnanna þinna, af því að aðstæður í heimalandi þínu eru slíkar að þú getur ekki lifað og þú tekur þennan séns til að koma fjölskyldunni í skjól. En því miður komast ekki allir í skjól. Þannig að ég vil bara leggja það að þessari ríkisstjórn að hér verði unnið af góðmennsku og mannúð til að sinna þessum hópi sem nú þegar er farinn að upplifa erfiðar og skelfilegar aðstæður í landinu sínu. Við eigum ekki að mismuna fólki eftir því hvaðan það kemur. Það á bara ekkert að líða það að hvítir, kristnir menn séu meira velkomnir en blökkumenn frá Afríku eða einhver frá Írak. Ég vil hvetja stjórnvöld, ríkisstjórnina til að beita mannúð í þessu. Við eigum ekki að nota reglugerðir eða tilskipanir, sem að mörgu leyti eru úreltar og lönd eru farin að endurskoða og vilja breyta, til að réttlæta það að fólki sé vísað úr landi. Höfum góðmennskuna að leiðarljósi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir ágætisræðu. Hann fjallaði töluvert mikið um samspilið milli þessa frumvarps og útlendingalaga og þeirrar umræðu sem á sér stað núna um brottvikningu. Mig langar að spyrja hann tveggja stuttra spurninga í sitthvoru andsvarinu, ég ætla þá að gefa honum tíma til að svara. Hann talaði um það þegar verið er að mismuna hópum og það er auðvitað hryllilegt ef slíkt er praktíserað. Nú sjáum við að íslensk stjórnvöld hafa komið mjög myndarlega að málum varðandi flóttamenn frá Úkraínu og aðstoð vegna hörmulegs stríðs þar. Einnig er talað um að aðstoða Moldóvu, sem er nágrannaríki Úkraínu og er að bugast vegna mikils straums flóttamanna beint yfir landamærin, af því að eins og hv. þingmaður talaði um þá rær maður ekki á bát frá Miðausturlöndum til Íslands. Grikkland hefur raunar í mörg ár kvartað yfir því og óskað eftir aðstoð vegna mikils álags þar vegna þess að landfræðilega liggur Grikkland þannig að fólk sækir þangað. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki vera ákveðinn tvískinnung í því að við skulum ekki einmitt líta til stöðunnar í Grikklandi og segja: Jú, við þurfum að taka meiri ábyrgð alveg eins og við gerum, sem betur fer, gagnvart Moldóvu og flóttamönnum frá Úkraínu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, mér finnst gæta ákveðins tvískinnungs í þessum málaflokki, ekki bara hjá okkur heldur í Evrópu allri. Það er eins og allt fari á hliðina við það að flóttamenn komi til Evrópu, en flestir flóttamenn eru bara annars staðar en í Evrópu. Við höfum verið að gagnrýna Tyrkland fyrir mannréttindabrot en það er stór fjöldi flóttamanna í Tyrklandi. Evrópa hefur verið að gagnrýna Tyrki fyrir mannréttindabrot en Tyrkir taka á móti flóttafólki. Líbía, eitt fátækasta ríkið, tekur á móti fullt af flóttamönnum. Þannig að jú, við ríka fólkið í Evrópu - það gætir ákveðins tvískinnungs í þessu. Það eru komnir einhverjir 1.500 flóttamenn til Íslands á þessu ári, 1.000 frá Úkraínu og við höfum tekið þeim opnum örmum, sem er bara virðingarvert, og við eigum að gera það. En á sama tíma eru þá einhverjir aðrir, 500 manns, sem við vitum ekkert um, við vitum ekkert hvar þeir eru. Dvelja þeir í blokk uppi í Ásbrú, allir saman? Ég upplifi ástandið stundum þannig að verið sé að reka rollur í rétt: Mönnum er hrúgað saman frá sitthvoru landinu, tala ekki sama tungumálið, en við vitum ekki neitt. Hvar eru þessir 500? Fá þeir fá sama búnað og flóttamennirnir frá Úkraínu?

Herra forseti. Hv. þingmaður benti réttilega á áðan að flóttamenn í heiminum í dag eru 100 milljónir, áætlað, miklu meira en nokkurn tímann áður í mannkynssögunni. Þingmaðurinn sagði að þetta væri um 1% jarðarbúa. Til að setja þetta nú í samhengi við Jesú Krist er þetta helmingur þess fjölda jarðarbúa sem var uppi þegar hann fæddist. Þannig að ég er alveg sammála hv. þingmanni um að auðvitað á Ísland við þessar aðstæður að gera meira en minna og opna faðminn og nýta sér það stórkostlega sem fjölmenningin hefur fært okkur á Íslandi; allt frá mat og menningu, til tónlistar og annarra hluta. Í óundirbúnum umræðum við hæstv. forsætisráðherra í dag spurði ég hana hvort hún myndi beita sér fyrir því að þetta fólk sem hér hefur fest rætur, starfar og hefur jafnvel stofnað fjölskyldur og sem nú á að vísa til Grikklands, fái að vera hér áfram. Hæstv. ráðherra sagði að hún ætlaði að skoða hvað önnur Evrópulönd ætluðu að gera. Er hv. þingmaður sammála mér um það að hæstv. forsætisráðherra ætti upp á sitt eindæmi að geta sannfærst um að staðan í Grikklandi er óboðleg? Þar er ekki hægt að bjóða fólki upp á öryggi. Þar geta stjórnvöld ekki meira. Hæstv. ráðherra gæti leitað til Rauða krossins og annarra alþjóðastofnana til að sannfæra sig um þetta. Er hv. þingmaður sammála mér um að hæstv. forsætisráðherra sé að drepa málum óþarflega á dreif með því að segjast ætla núna í einhvern leiðangur til Evrópu til að heyra hvað þau ætli að gera í staðinn fyrir bara að Íslendingar taki ábyrgð í málinu?

Virðulegur forseti. Ég myndi að sjálfsögðu fagna því ef hæstv. forsætisráðherra myndi bara sýna ákveðna djörfung í þessu máli og taka frumkvæði. Það þarf ekki alltaf að leita leiðsagnar í góðum málum einhvers staðar annars staðar. Ef við erum þannig innréttuð að við viljum standa með fólki getum við bara gert það sjálf. Við þurfum ekkert að leita eftir einhverju áliti frá Svíþjóð, Noregi eða Danmörku, við gerum þetta bara á okkar forsendum. Staðan er auðvitað sú að hér hefur fólk dvalið síðan 2019, kannski í þrjú ár. Hér eru lítil börn búin að vera í skóla, eignast fullt af vinum, búin að læra íslensku. Hér eru mæður búnar að eignast börn á Íslandi. Þetta er hópur sem á að fara að vísa úr landi. Ég skil ekki hvernig stendur á því að við ætlum bara yfir höfuð að gera þetta, að við séum að taka hóp sem er búinn - ja, við heyrum engin vandamál. Þetta er hópur sem er búinn að vera í aðlögun hérna á Íslandi, samlagast íslensku samfélagi og gengur það bara ágætlega. Að við séum að vísa fólki út í einhverja óvissu er óboðlegt. Eða eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson sagði í dag: Viljum við senda fólk í aðstæður sem við viljum ekki sjálf vera í? Af hverju erum við að bjóða öðru fólki það sem við sjálf erum ekki tilbúin að fara í, að upplifa? Ég myndi vissulega vilja að hæstv. forsætisráðherra gerði einhverjar þær ráðstafanir sem yrðu til þess að þessi hópur fengi að dvelja hér áfram eins og hann hefur gert undangengin tvö eða þrjú ár og aðlagast íslensku samfélagi bara mjög vel.