Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurður Eggerz) Það fór hjá oss eins og öðrum þjóðum, þótt vjer stæðum fyrir utan heimsstyrjöldina, að ríkisskuldirnar jukust allmjög. Ýmissa úrræða var leitað til að bæta úr þessu. Tilraunir voru gerðar til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. En flestar af þeim tilraunum mishepnuðust. Ein af þessum tilraunum fór í þá átt að spara útgjöld við hæstarjett. Með lögum 4. júní 1924 var ákveðið að fækka dómendum í hæstarjetti um tvo. Hæstarjettarritaraembættið var lagt niður, en á fjárlögum skyldi þó lögð nokkur upphæð til þessa starfs, manni, er rjetturinn skyldi útnefna. Ákveðið var og, að rjetturinn skyldi kjósa sjer forseta. - Á þessari ráðstöfun hefir ekkert sparast enn, því að lögin hafa, sem betur fer, ekki komið til framkvæmda. Hinsvegar hefir, sjerstaklega vegna mikillar árgæsku 1924, tekist að færa niður skuldir ríkissjóðs að miklum mun. Sparnaðarástæðan, sem rjeð áreiðanlega mestu um skipulagsbreytingu þá, sem gerð var á hæstarjetti 1924, er því nú að þessu leyti fallin burt. Og fer því nú vel á því að samþykkja þetta frv., því að þá koma lögin frá 1924 aldrei til framkvæmda, og með því er þá hægt að komast hjá þeim álitshnekki, sem hæstarjetti hefði stafað af því. Jeg var einn þeirra manna, sem leit svo á, að engin sparnaðarráðstöfun væri svo brýn, að hennar vegna mætti veikja rjettaröryggið í landinu. Jeg minni á, að það var innileg þrá allra góðra Íslendinga, að ná æðsta dómsvaldinu inn í landið. Þessu marki var náð með lögunum um hæstarjett frá 1919. Í hinni fróðlegu ritgerð hæstarjettarritara Björns Þórðarsonar um dómendafækkunina er nokkuð skýrt frá baráttu þeirri, sem átti sjer stað um þetta mál. Í bænarskrá þeirri, sem borin var fram á þinginu 1853, er sagt, að yfirrjetturinn hafi verið svo úr garði gerður, bæði um dómendatölu og launakjör, að hann hafi skort það afl og álit, sem svo mikilvægri stofnun sje nauðsynleg. Farið er þá fram á að fjölga dómendum um tvo, um leið og þess er æskt, að æðsta dómsvaldið sje flutt inn í landið. Krafan um 5 dómara í æðsta rjettinum er því ekki ný, hún kemur þegar fram árið 1853, eða fyrir 73 árum. - Og hve mikið er ekki breytt síðan? Líf þessarar þjóðar hefir á þessu tímabili tekið stakkaskiftum á öllum sviðum. Svo stórkostlegar hafa framfarirnar orðið á þessu tímabili. Og hafi þá verið þörf á 5 dómurum, með hinu einfalda og óbrotna lífi voru þá - hver mundi þörfin þá vera nú hjá hinu sjálfstæða íslenska konungsríki, með hinu margþætta lífi voru, sem er í stöðugri framsókn á öllum sviðum? 1855 er enn krafan um 5 dómendur í rjettinum endurtekin, og er þó ekki þá farið fram á að fá honum æðsta dómsvaldið. - Þá kemur krafan um 5 dómendur enn fram 1885, og var jafnan haldið fast við þá kröfu. Árið 1893 var þó tala dómenda aðeins 3. En á þinginu 1895 var málið enn tekið upp og tala dómendanna ákveðin 5. í hinni ágætu ritgerð Björns Þórðarsonar hæstarjettarritara, sem jeg í þessari frásögn fer eftir, eru tilfærð ummæli Benedikts Sveinssonar um þessi atriði, og þar sem þessi ummæli hins mikla þjóðskörungs lýsa svo miklum skilningi á þessu máli, skal jeg leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þau hjer upp: „Jeg skil ekki í þeirri hugsun hjá Alþingi, að um leið og það vill fá þennan dýrgrip, dómsvaldið, inn í landið, þá skuli það ekki vilja tryggja dómsvaldið innan lands innan skynsamlegra takmarka. Ef 2. gr. frv. verður samþykt með þeirri breytingu, sem hjer er stungið upp á, þá geri jeg ráð fyrir, að kipt sje fótum undan þeirri von, sem jeg og margir aðrir hafa um framgang þessa máls, sem er fólgið í því, að fá trygga innlenda stofnun, sem fram yfir allar aðrar stofnanir getur stuðlað að því, að Íslendingar uni vel í sínu landi, því trygg og áreiðanleg dómgæsla er hinn stærsti dýrgripur hvers lands.“ Þessi krafa um 5 dómendur á því mikla sögu að baki sjer, enda hreyfði enginn mótmælum gegn því, svo jeg muni, er ákveðið var í hæstarjettarlögunum 1919, að dómendur skyldu vera 5. - Sparnaðurinn 1924 varð sterkari en hin eldgamla krafa um rjettaröryggið. En jeg hygg, að krafan um rjettaröryggið sje nú aftur að verða sterkari hjá þjóð vorri en sparnaðarkrafan. Jeg hygg, að varla geti orðið ágreiningur um það, að rjettarörygginu sje betur borgið í 5 manna dómstól en 3 manna dómstól. Nægir í því efni að vísa til þess, að betur sjá augu en auga. Þegar verulega stór mál koma fyrir í þessu háa þingi, er oft bætt mönnum við í fastanefndir þær, sem eiga að fjalla um þau. Af hverju? Auðvitað vegna þess, að gert er ráð fyrir, að fleiri menn sjái betur hinar margvíslegu hliðar á ýmsum slíkum málum. En hvar mundi vera meiri þörf á ítarlegri rannsókn málanna en í þeim rjetti, sem hefir úrslitaorðið um mörg örlagaríkustu mál einstaklinga þjóðfjelagsins. Auk þess sem nú, eins og áður er tekið fram, lífið er orðið og verður með hverju árinu margþættara en fyrir 73 árum, þegar krafan um 5 dómara í rjettinum kom fram, og því enn meiri þörf á 5 manna dómi nú en þá, virðist mjer sjálf málfærslan, hin munnlega máfærsla, geri nýjar kröfur einmitt til fleiri manna í rjettinum, því að rök hinnar munnlegu málfærslu glatast síður, þegar fleiri menn hlýða á þau, en ella. Þá virðist mjer og ljóst, ef illa tekst val á einhverjum dómara, en slíkt getur auðvitað altaf komið fyrir, - þá muni slíks óhapps gæta því minna, því fleiri dómendur sem skipa rjettinn. En þetta er atriði, sem einnig verður að taka til greina. Og þó að nú hafi tekist vel skipun í rjettinn, þá gæti slíkt þó altaf komið fyrir. Það mundi nú ekki aðeins veikja rjettinn inn á við, ef tveimur dómurum yrði kipt burt úr honum, heldur mundi það einnig veikja hann út á við. Sumum virðist nú ef til vill ekki skifta miklu um álitið út á við, en mikil fásinna er að gera lítið úr því. Og mikið ógagn vinna þeir yfir höfuð þjóð sinni, sem ófrægja hana út á við, eða þeir sem taka í sama strenginn og þeir menn, sem slíkt gera. Fyrir hvaða þjóð sem er, ekki síst fyrir litla þjóð, hefir álitið út á við afar mikla þýðingu. Og svo sjerstaklega sje vikið að hæstarjetti, þá er það ljóst, að það er hin mesta prýði fyrir hverja þjóð, að æðsti dómstóll hennar sje í miklu áliti. - En það er auk þess beinlínis hægt að sanna það, að þetta getur haft og hefir bein áhrif á viðskifti þjóðarinnar út á við, því að í dómsvaldinu felst ekki aðeins öryggi fyrir borgara landsins, heldur einnig fyrir þá, sem skifta við borgara landsins. Og þetta verður nokkurnveginn ljóst, þegar lagðir eru undir dómstólinn úrskurðir í málum, sem velta á hundruðum þúsunda, eins og nýlega hefir átt sjer stað í hæstarjetti. Þegar nú auk þess rjettarstigin, eins og hjer á sjer stað, eru aðeins tvö, þá verður örðugt að skilja það, að nokkrum vaxi í augum kostnaðurinn við 5 manna rjett. En ef miðstigið yrði sett, þá er það augljóst, ef vel ætti að búa um það, að það mundi reynast kostnaðarsamara en laun tveggja hæstarjettardómara. Jeg veit ekki, hvort fordæmi er fyrir því annarsstaðar, að forseti dómstólsins sje kosinn af rjettinum. En þessa breytingu tel jeg síst til bóta, því vel gæti farið svo, að í rjettinum skapaðist órói um kosninguna, og ef hinsvegar ætti að skifta árlega um forsetann, eins og t. d. rektor háskólans, þá hygg jeg, að það mundi ekki auka festuna í rjettinum. Þá gætu og vel verið í rjettinum þeir menn, sem í sjálfu sjer væru góðir dómarar, en ekki eins vel fallnir til að hafa forsæti í rjettinum. Jeg verð því að segja, að mjer þótti illa farið, þegar þessi breyting var gerð á hæstarjetti. Um hæstarjettarritarann vil jeg aðeins segja það, að jeg sje enga ástæðu til þess að gera þá breytingu á þeirri stöðu, sem gerð var með lögum frá 1924. Þó að breytingagirnin sje mikil í heiminum, þá virðast þó öldur umrótsins ekki hafa náð til æðstu dómstólanna; þeir standa óhreyfðir. Það er sjerstök helgi yfir þeim, og það á að vera sjerstök helgi yfir þeim. Einn af merkustu mönnum þessarar þjóðar skrifaði mjer í dag brjef og sagði, að hann gleddist yfir, að frv. um hæstarjett væri komið fram. Hæstirjettur er samviska þjóðarinnar, sagði þessi merki maður. Þetta er rjett, og samviskan verður að vera í góðu lagi, ef þjóðinni á að líða vel. Jeg verð að biðja afsökunar á því, að jeg flyt ekki frv. þetta fyr en nú. En ástæðurnar fyrir þeim drætti eru þær, að jeg til skamms tíma bjóst við og hafði ástæðu til að búast við, að þm. í hv.Nd. úr stærra flokki en þeim, sem jeg er í, mundu flytja þetta mál þar. En þetta taldi jeg öruggara fyrir málið. Úr þessu hefir þó ekki orðið, og flyt jeg nú því frv. hjer. - Jeg má og fullyrða, að ef málinu yrði sýndur velvilji, þá er enn nægur tími til að koma því í gegnum þingið. Þar sem það voru aðallega fjárhagslegar ástæður, sem voru því valdandi, að lögin frá 1924 voru samþ., og þar sem fjárhagur ríkissjóðs er allmiklu betri nú en þá, vil jeg treysta því, að nú náist samkomulag um þetta mál. Jeg vildi mega vænta, að hæstv. dómsmálaráðherra, vegna hinna breyttu ástæðna, tæki að sjer að koma þessu máli í gegnum þingið. - Það eru ekki meira en örfáir dagar síðan að í blaði framsóknarflokksins var allmjög veitst að dómsvaldinu hjer í þessu landi. Jeg ætla mjer ekki á neinn hátt að blanda mjer inn í þá deilu, en úr þeirri átt, sem slíkar ádeilur koma fram, ætti að mega vænta stuðnings til að búa sem öruggast um úrslitadómsvaldið. Jeg vil geta þess, að svo virðist, sem hinir eiginlegu fagmenn, lögfræðingarnir, sjeu svo að segja á einu máli um það, að það megi telja eitthvert allra þýðingarmesta mál þjóðarinnar, að örugglega sje búið um hæstarjett. - Með þessum fáu orðum vil jeg fela þetta mál velvilja hv. deildar. Og þó jeg hafi gert lítið til að ávinna mjer hylli hinna stærri flokka hjer í þinginu, þá treysti jeg því, að þetta mikla velferðarmál þjóðarinnar verði ekki látið gjalda þess. Jeg vil leyfa mjer að vænta þess, að sú nefnd, sem þetta mál verður falið til meðferðar, afgreiði það sem fyrst. Hjer er aðeins farið fram á, að halda hæstarjetti í sínum upprunalegu skorðum, sem hafa reynst vel, og virðist mjer því hlutverk hv. nefndar ljett.

Forsætisráðherra (JM): Það er alveg rjett, að sú ástæða var höfð nokkuð framarlega, að nokkur sparnaður yrði að því að fækka dómendum í hæstarjetti, þegar um það var rætt á þingi 1923 og 1924. Og það er líka alveg rjett, að lögin hafa ekki ennþá komið til framkvæmda. Það kom að vísu till. um það á þingi 1924, að þau skyldu koma til framkvæmda fyrst á árinu 1925, en var feld. Það má segja, að það hefði verið rjettara þrátt fyrir það, að láta lögin koma til framkvæmda nú í ár, en jeg ætla ekki að fara frekar út í það. Jeg skal ekki heldur tala neitt um það, hvort sparnaðarástæðan hafi fallið burt. Jeg lít þó þannig á, að á hverjum tíma eigi að spara það, sem hægt er, af fje ríkisins. En um það verða náttúrlega altaf deildar meiningar, hvað megi spara og hvað megi ekki spara. En um álitshnekkinn, sem hv.flm. (SE) talaði um, er það að segja, að jeg hlýt þar að vera á öðru máli. Jeg get ekki skilið, að í því að reyna að komast af með sem fæsta dómara, þó að í hæstarjetti sje, liggi nokkur orsök til álitshnekkis. Jeg held heldur ekki, að það sje rjett, að menn, sem telja þetta ekki ótækt fyrir okkur, þeir álíti, að í þessu liggi nokkur álitshnekkir. Verð jeg að segja það, hv.flm. (SE), að jeg hefi ekki orðið þessa var, þegar jeg hefi talað við útlenda menn, sem vel hafa haft vit á þessum málum. En það er önnur veigameiri ástæða, sem háttv.flm. talaði um, það er hvort rjettaröryggið sje rýrt með þessu, og mætti því ekki spara þarna fyrir þá sök. En þar kemur nú einmitt aðalatriðið, sem deilt er um. Jeg álít að rjettarörygginu sje fyllilega borgið með þremur góðum lögfræðingum. Háttv. flm. sagði, að lífið hjer á þessu landi væri orðið svo margbreytt. Tekið hefir það að vísu breytingum. En er það rjett, að lífið hjá okkur sje orðið svo fjarskalega margbreytt, og hvar í liggja þessar stórkostlegu breytingar? Þessi þjóð held jeg lifi nú eins og altaf áður á landbúnaði og fiskiveiðum, auk verslunar. Fiskiveiðarnar hafa að vísu tekið mjög miklum framförum, en landbúnaðurinn stendur að sumu leyti býsna mikið í stað. Jeg held, að þegar þetta er athugað í samanburði við þær þjóðir, sem við þekkjum vel, þá sje lífið hjer ofur einfalt. Það má nefna verslunina, en hún er ekki í svo ægilega stórum stíl, hinir atvinnuvegirnir tveir eru það, sem mest verður að taka tillit til. Þessi þjóð er mjög fámenn, - við erum ekki nema tæpar 100 þús., og málin, sem þessir æðstu dómar taka til meðferðar, eru afarfá. Jeg veit ekki almennilega, hvað þau voru á síðasta ári, en þau hafa stundum ekki verið fleiri á ári en oft og einatt kemur fyrir að einn einasti dómari kveður upp á einum degi. Nei, í samanburði við aðrar þjóðir er okkar líf einfalt, en ekki margþætt, þótt það eðlilega sje breytt frá því, sem áður var. Þessvegna verður þetta um töluna í rjettinum altaf álitamál. Jeg átti einu sinni tal um þetta við útlending, sem hafði, mjer er óhætt að segja, meira vit á að dæma um þetta en hver okkar, sem erum hjer, og spurði hann, hvað honum sýndist um þetta. Hann sagði: „Ef þið gefið þessum mönnum þau kjör, að líklegt sje, að þið fáið einhverja helstu lögfræðingana í dóminn, þá hygg jeg, að þetta sje alveg örugt.“ Og jeg held, að það sje nokkuð mikið í þessu. Og það hefir verið svo hingað til, að í æðsta dóm landsins hafa valist einhverjir allra bestu lögfræðingar landsins. Jeg man ekki í augnablikinu eftir öllum nöfnum, en jeg held mjer sje óhætt að segja, að það muni í raun og veru hafa verið svo. Jeg er ekki einu sinni viss um, að það sje betra og hollara fyrir dóminn, að í honum sitji fimm menn yfir fáum málum og hafi afarlítið að gera, en megi í raun og veru ekki skifta sjer af neinu öðru, heldur en að þar sitji þrír menn, sem hafa dálítið meira að gera og sýsla þessvegna meira um málin. Jeg er ekki viss um, að það sje ekki rjett, sem sagt er um lækna, að þeir verði lakari læknar, ef þeir hafa lítið að gera, og væri þá ekki óhugsandi, að slíkt gæti einnig átt við um dómara. Það má altaf segja, að betur sjái augu en auga. En þá kemur aftur að þessu, sem verður stöðugt álitamál, sem sje, hvort veruleg þörf sje fyrir fimm dómara. Nú getur maður sagt: fyrir 70 árum þurfti fimm menn, eftir því sem hv.flm. (SE) segir, og þá var lífið svo óskaplega einfalt, en nú svo margþætt. Sje nú þetta rjett, þá verður maður að álíta, að nú sje nauðsynlegt að hafa sjö eða fleiri. Svona getur maður altaf talað. Mjer dettur þó ekki í hug að efast um, að það sje álit hv.flm., sem hann heldur fram, þó að jeg telji mig hafa fullkomlega rjett í því, að þrír dómarar sje alveg nóg. Hv. flm. talaði um það, hvernig farið væri að í þinginu, þegar mikil vandamál bæri að höndum, að það væri bætt við mönnum í nefndir. En það er oftast nær gert sjerstaklega af því, að nefndir fá mjög mikið að gera, svo að þær geta ekki annað öllu. En hæstirjettur hefir aldrei mikið að gera. Að valið í rjettinn takist illa, tel jeg tæplega ástæðu til að halda, þegar rjetturinn sjálfur velur mennina. En það er í sjálfu sjer rjett, að þess mundi gæta meira í þriggja manna hóp heldur en fimm manna, ef valið mistækist. Það mun þó lítil ástæða til að óttast þetta, ef það er rjett, sem jeg sagði, að hingað til hafi tekist mæta vel að fá menn í dóminn. Það er ekki nýtt, sem sagt hefir verið hjer, að þetta sje til þess að veikja rjettinn út á við, og þess gæti þá aðallega í viðskiftalífinu. Jeg verð að segja eins og jeg hefi altaf sagt, að þetta hefir minsta þýðingu fyrir viðskiftalífið. Jeg held, að þeir menn, sem vilja versla við okkur, geri það fyrst og fremst af hagnaðarvon fyrir sjálfa sig og hugsi ekki mikið um, hvernig dómar eru skipaðir. Jeg hefi áður tekið fram, að það var sagt hjer, þegar um það var að ræða að fá æðsta dómsvaldið inn í landið, að það mundi hafa áhrif á viskiftalífið, menn mundu síður þora að eiga við Íslendinga. Jeg held það sje óhætt að segja, að það hafi ekki reynst svo. Slíkt hefir ekki áhrif á viðskiftalífið. Og yfir höfuð horfa erlendar þjóðir lítið á það, hvernig aðrar þjóðir skipa þesskonar innanlandsmálum hjá sjer. Og jeg veit ekki einu sinni, hvort það er nokkurt atriði í þessu máli, sem sagt hefir verið um dómstigin tvö. Málin, sem koma til hæstarjettar, eru svo fá, að altaf geta þrír menn mjög vel athugað þau, og tekið sjer nægan tíma til þess. Að formaðurinn sje kosinn af rjettinum, er í þessu sambandi í raun og veru aukaatriði. Aðalatriðið er þetta: þarf dómurinn að vera skipaður fimm mönnum, eða er það nægilegt eftir öllum ástæðum að hafa þá þrjá? Hitt er líka aukaatriði, hvort rjett sje að skipa sjerstakan hæstarjettarritara með allháum launum. Það er dálítið fjárspursmál, en snertir ekki þetta aðalatriði. En jeg verð að segja það, að ef dómarar eru fimm í dóminum, þá virðist mjer ekki óeðlilegt, að fjórir dómarar gætu skift starfinu alveg á milli sín. Ef dómarar eru þrír, þá má segja, að meiri ástæða sje til að hafa sjerstakan ritara. En af fimm mönnum, sem hafa lítið að gera, mætti í raun og veru ætlast til þessa. Um það, að hæstirjettur sje samviska þjóðarinnar, - það má náttúrlega segja, að því leyti sem maður talar um samviskuna sem dómara mannsins. En það sannar ekkert í þessu máli, enda getur hann eins verið samviska þjóðarinnar, þótt mennirnir sjeu ekki nema þrír í rjettinum. Jeg sje þessvegna ekki fyrir mitt leyti, að það sje nein ástæða til að breyta þessum lögum, held þau hafi verið forsvaranleg án tillits til þess, hvort þurfi að spara eða ekki. Að þessu leyti hefi jeg dálítið snúist í málinu, að jeg tel það forsvaranlegt, hvernig sem fjárhagsástæður eru, að hafa dómarana þrjá. En jeg deili alls ekki á álit þeirra manna, sem telja, að nauðsynlegt sje að hafa fimm menn í dóminum. Mjer finst það hefði verið eðlilegt að sjá nú, hvernig þetta reyndist, og síðan má athuga, hvort eigi að bæta við einu stigi eða ekki, sem margir hafa talað um. Við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti, og það má ekki byggja alt of mikið á því, þó tvö uppgangsár hafi nú komið yfir okkur. Það hefir altaf verið svo hjer á landi, að það hafa skifst á nokkur uppgangsár og mögur ár. Það eru eins og hæðir og dalir, bylgjur og bil á milli. Það er svo hjá öllum þjóðum, en tíðara hjá okkur og bylgjumagnið sterkara. En jeg er samdóma hv.flm. (SE) um það, að væri virkilega nauðsynlegt að hafa fimm menn í hæstarjetti, þá ætti sparnaður ekki að koma til greina. En þá kem jeg enn að því, sem jeg verð að endurtaka, að hjer er um ekkert annað að deila en það, hvort þurfi fimm menn í rjettinn eða þrír megi nægja. Fyrir mjer er þetta mál svo einfalt, að alt annað er aukaatriði í þessu sambandi. Þá býst jeg ekki við, að jeg þurfi að tala neitt frekar um málið að sinni. Hvort hv. deild vill láta málið fara til nefndar, skal jeg láta hlutlaust. Hjer eru allmargir, sem samþ. lögin 1924, og finst mjer ekkert hafa komið fram, sem líklegt sje til að breyta afstöðu þeirra.

Jónas Jónsson Jeg geri ráð fyrir, að hv 1. landsk. (SE) fari eins og góðum veiðimönnum, að hann verði því ákafari að sækja veiðina sem meira fellur honum í skaut. Það eru góðar líkur til, að eftir fáa daga beri stjórnin sigur í einu máli, nefnilega að okkur gefist kostur á að eyða kringum 40 eða 50 þús. kr. til sendiherra í Kaupmannahöfn. Jeg geri ráð fyrir, að það verði einhverjir hjer í hv. deild, sem sjái ástæðu til að skifta um skoðun í því máli, frá því að þeir greiddu atkv. um það síðast. Jeg skil þess vegna, að þessi sigurgleði hefir orðið til að kveikja í brjósti hv. 1. landsk. (SE) þá von, að hann gæti kannske látið sína fyrri andstæðinga beygja sig í fleiri efnum en þessu. Það mun víst hafa komið honum til að bera þetta mál fram tveimur árum eftir að deildin samþ. það með miklum meiri hl., að dómarar skuli ekki vera nema þrír í hæstarjetti. Þótt jeg hafi ekki enn sem komið er sjeð ástæðu til að skifta um skoðun í þessu máli, - hvað sem verða kann við umræðurnar, - þá finst mjer rjett að greiða því atkv. til nefndar, af því að það er stórmál. Mjer finst það skylda, og jafnvel þótt minna mál væri. Jeg vil nota tækifærið við þessa umræðu til þess að beina þeirri spurningu bæði til hæstv. stjórnar, viðvíkjandi meðferð þessa máls hingað til, og til hv. 1. landsk. (SE), hvaða knýjandi ástæða það sje, sem rjettlæti það, að bera þetta mál fram nú. Það er ekki alveg rjett, sem hv. 1. landsk. (SE) var að halda fram, að það hefði enginn sparnaður orðið við að samþ. lögin um fækkun dómenda. Það hefir nú staðið þessi árin autt embætti í hæstarjetti, og því hefir verið gegnt af einum prófessor háskólans fyrir part af venjulegum dómaralaunum. Þetta munar náttúrlega ekki miklu, en það er þó í sparnaðaráttina. Þar sem jeg var einn af þeim, sem störfuðu með hæstv.forsrh. (JM) að því, að koma þessu á, fyrst og fremst í sparnaðarskyni, þá vildi jeg gjarna fara fram á, að hæstv.forsrh. (JM) skýrði frá því, hversvegna sú stjórn, sem hann er formaður fyrir, hefir gert svo lítið til að framkvæma þennan sparnað. Í því er tvenns að gæta. Annarsvegar er einn af dómendum hæstarjettar orðinn háaldraður maður, miklu eldri en leyft er um prófessora við háskóla í flestum löndum álfunnar. Og þar sem nú dómarar í hæstarjetti geta farið frá með fullum launum, þegar þeir hafa náð vissum aldri, þá er það engin móðgun við þennan aldraða mann, þó að stjórnin hefði bent honum á að draga sig til baka. Það er svo að sjá, sem hæstv. stjórn hafi ekki tekið þetta til greina og engar bendingar gefið þeim manni, sem kominn er yfir aldurstakmarkið. Enn undarlegra er hitt, að í sumar losnaði starf við Brunabótafjelag Íslands. Um þetta starf sótti hæstarjettarritari, og hefði verið sjálfsagt af hæstv. stjórn að veita honum það, því að hann er í miklu áliti fyrir gáfur og dugnað, og hefir gegnt opinberum trúnaðarstörfum, t. d. verið sýslumaður og skrifstofustjóri í stjórnarráðinu. Hæstv. stjórn hundsaði umsókn hans, en veitti stöðuna manni, sem engin sjerstök meðmæli hafði nema þau, að vera stuðningsmaður stjórnarinnar á þingi. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hv.flm. (SE) og spyrja hann, hvaða ástæður hann hafi til þess að koma fram með þessar kröfur. Jeg vil spyrja: Er nokkuð ískyggilegt að gerast í landinu, það, er geri þessa breytingu nauðsynlega? Hafa verið feldir hneykslanlegir dómar í hæstarjetti? Og eru þeir þess eðlis, að von sje um, að úr verði bætt með nýju embætti í hæstarjetti? Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta nú, en býst við að fá tækifæri til þess í einu eða tveimur málum síðar. En jeg verð að segja, að ef hv.flm. (SE) getur sýnt fram á, að alvarleg og djúptæk spilling í rjettarfari landsins eigi sjer stað, þá verður að fara fram rannsókn um það, hvað hægt er að gera. Það er ekki rjett hjá hv.flm. (SE), að í blaði, sem hann nefndi, hafi staðið „kritik“ um dómsvaldið hjer í landi. Greinin var um það, hvernig ástandið hefði verið hjá Dönum um eitt skeið. Í sama blaðinu kemur í dag grein um hliðstætt efni, eða um það, sem kalla mætti rjettarmorð í Noregi. Hjá báðum þessum þjóðum, Dönum og Norðmönnum, hefir það komið fyrir nýlega, að þær töldu sig ekki hafa forsvaranlegt rjettaröryggi. Það er öllum kunnugt, að fyrir 25 árum áleit mikill hluti dönsku þjóðarinnar, að hún hefði ekkert rjettaröryggi, þar væru dæmdir pólitískir dómar, sem eitruðu alt rjettarfar í landinu. Hjá Norðmönnum kom svipað fyrir, áður en þeir skildu við Svía. Þá voru svo harðar pólitískar deilur í landinu, að einu sinni þá er stórskáldið Björnstjerne Björnson ætlaði að halda ræðu á aðaltorginu í Ósló, þá voru dregin niður gluggatjöld í húsunum þar umhverfis, þar sem pólitískir andstæðingar hans bjuggu. Sjálfstæðismenn í Noregi litu þá svo á, að lítið rjettaröryggi væri í landinu. Einn mikils metinn vinstrimaður varð þá fyrir ákaflega hörðum og staðlausum árásum af pólitískum andstæðingum sínum. Hann skrifaði þá málafærslumanni og spurði, hvort hann ætti að fara í mál. Hinn svaraði á þá leið, að hann hjeldi, að enginn vinstrimaður ætti að fara í mál í Noregi. Út úr þessu urðu mikil málaferli, og fór svo, að málfærslumaðurinn gat sannað vítaverða hlutdrægni dómaranna. Á þessu hefir nú verið gerð gerbreyting á sumum stigum dómsviðs, og brotið niður það ríki, sem spilling landsins hafði búið um sig í. Það var gert með kviðdómunum, en það tók langan tíma. Jeg býst við því, að fá síðar tækifæri til þess að tala um dómsmálin hjer á landi, en jeg vil spyrja hv.flm. (SE), hvort hann áliti, að ástandið sje hjer nú eins og á dögum Estrups í Danmörku og fyrir sambandsslitin í Noregi, að hjer sje dómsmálaspilling? Sje svo, þá er þó ekki þar með sagt, að í þessu frv. liggi bótin. Jeg geri ráð fyrir því, að málið fari til nefndar, og gefst þá kostur á að athuga það betur. En jeg hefi hjer bent á fordæmi annara þjóða, er við litum upp til, og spyr hv.flm. (SE), hvort það sje sú tegund af hættu, sem fyrir honum vakir.

Flm. (Sigurður Eggerz) Jeg verð að segja það, að jeg varð fyrir vonbrigðum, hvernig hæstv. dómsmálaráðherra (JM) tók í málið. Jeg hafði skilið svo ástæðumar á sínum tíma, er hann bar fram frv. um fækkun dómenda, að það væri gert í sparnaðarskyni, en nú heldur hann því fram, að þetta eigi að vera framtíðarskipulag rjettarins. Hann sagði þó, að ef til vill væri það rjett, að láta lögin frá 1924 ekki koma til framkvæmda. Það álít jeg rjett, og þetta er hið eina, sem jeg get þakkað hæstv. stjórn í þessu efni. Hæstv. forsrh. (JM) áleit rjett, að það væri ekki álitshnekkir fyrir hæstarjett, þótt dómendum væri fækkað. Bar hann þar fyrir sig ummæli erlendra manna. Jeg verð að segja það, að jeg reiði mig ekki neitt á það, sem erlendir menn segja um þetta að órannsökuðu máli. Hjer er í öðru máli komið fram álit útlendinga, en þótt það sjeu glöggir menn, vita þeir ekki, hvernig hagar til í landinu. Jeg á þar við bankamálið. En það getur ekki hafa farið fram hjá hæstv. dómsmálaráðh. (JM), að hjer í landi er það talin veiklun á hæstarjetti, er gerð var með lögum 1924. Hæstv. ráðh. (JM) var kunnur að því að vera góður dómari, og því kemur það úr hörðustu átt, að breytingin á hæstarjetti skyldi koma frá honum. Og jeg get enn eigi skilið hann öðruvísi en svo, að hann telji meira öryggi í 5 manna dómi en 3 manna, þótt hann telji 3 nægja. Þar þarf engum blöðum um að fletta, að tryggari er úrskurður 5 manna en 3. Það þótti sjálfsagt hjer í gær hjá meiri hl. þessarar hv. deildar, að veita fje til þess að gera kvennaskólann, sem er einkaskóli og vel rekinn, að ríkisskóla. Nú þykir ófært að bæta mönnum í hæstarjett, þótt 70 ára krafa standi þar að baki. Jeg sagði eigi í fyrri ræðu minni að lífið í landinu væri mjög margbrotið, en í samanburði við fyrri tíma er það svo. Þungamiðja atvinnulífsins hefir altaf verið sjávarútvegur og landbúnaður, en berum við þessa atvinnuvegi saman, þá sjáum við hinn feikilega mismun, sem orðið hefir. Nú eru fluttar út vörur fyrir 88 milj. króna, en árið 1853 var útflutningurinn örlítill í samanburði við þetta. Og ef lífið í öllum þess myndum, eins og það er nú, og eins og það var 1853, er borið saman, er mismunurinn stórkostlegur. En þó lítur út fyrir, að árið 1853 hafi menn haft betri skilning á því en nú, hvers virði það er að hafa rjettaröryggi í landinu. Hæstv. forsrh. sagði, að mál fyrir hæstarjetti væri fá. Þetta getur rjett verið, en jeg hefi enga skýrslu um það. En þótt þau sjeu ekki mörg, er jafnþýðingarmikið fyrir því að fá sem bestan úrskurð. Í sjálfu sjer er ekkert því til fyrirstöðu, að einn maður gæti dæmt alla dóma í hæstarjetti, en rjettaröryggið heimtar, að einum manni sje ekki falið slíkt starf. Þá hafði hæstv.forsrh. (JM) það eftir útlending, er hann hafði talað við, að ekkert gerði til, þótt dómarar væru aðeins 3, ef þeir væru svo vel launaðir, að bestu lögfræðingarnir fengjust. En því er ekki til að dreifa. Launin í hæstarjetti eru ekki há.  (Forsrh. JM: Það eru þó engir betur launaðir nema bankastjórar!)  . Ef um það á að ræða, þá hygg jeg, að það sjeu dálítið hærri laun, sem bæjarfógetinn og lögreglustjórinn í Reykjavík hafa. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg sje að öfunda þá, en skýt þessu svona fram að gefnu tilefni. Út á við hefir það afarmikla þýðingu, hvernig litið er á rjettarfarið, og má sýna það með dæmum frá öðrum löndum. Og jeg vil spyrja alla hv.þdm., hvort það muni ekki borga sig að kaupa aukið rjettaröryggi með 2 dómurum í hæstarjetti? Og þótt spurningin færi út fyrir hv. deild, út til þjóðarinnar, þá mun hún vilja meira rjettaröryggi en með 3 manna dómi. En vill þá ríkissjóður greiða laun 2 dómara til þess að fá meira rjettaröryggi? Jeg er hissa á því, að hæstv. dómsmálaráðh. (JM) skuli hugsa sig tvisvar um að mæla með þeirri litlu fjárhæð, sem hjer er um að ræða. Jeg skal benda á eina ástæðu enn fyrir mínu máli. Ef illa tekst val á dómara, og það getur altaf komið fyrir, þá hlýtur öllum að verða ljóst, að mistök verða miklu meiri í 3 manna dómi en 5 manna. Og þetta er atriði, sem ekki má ganga fram hjá þegjandi. Hæstv. forsrh. (JM) sagðist vilja reyna, hvernig 3 manna dómur gæfist. Jeg held, að það væri hyggilegra og meira í samræmi við það, sem á sjer stað annarsstaðar, að reyna, hvernig lögin frá 1919 gefast og 5 manna dómur. Það er háskalegt að breyta hæstarjetti, sem eigi er eldri en frá 1919. Þetta finst mjer altof mikil breytigirni, og einkum þegar það kemur frá hæstv.forsrh. (JM), aðalmanni íslenska Íhaldsflokksins. Það hefir þó altaf verið talið einn af hinum fáu kostum íhaldsins, hvar sem er, að vilja í lengstu lög reyna að halda í þetta gamla og góða. Hjer á að fara að gera breytingu á hæstarjetti, æðsta dómstóli landsins. Mjer skildist á hæstv.forsrh., að hann væri í vafa um, hvort þetta mál ætti að fara til nefndar. Þá kastar nú fyrst tólfunum, ef stórmál, eins og þetta, á ekki að fá að ganga til nefndar. Jeg get búist við, að þá yrði víða spurt um ástandið hjer á hinu háa Alþingi, ef slíku máli sem þessu væri synjað um að ganga til nefndar, og það væri ekki ástæðulaust, þar sem hjer er ekki farið fram á annað en að rjetturinn fái að haldast í þeirri mynd, sem hann var stofnaður í 1919 og er „faktiskt“ í enn. Jeg vil leyfa mjer að vænta þess, að þetta frv. gangi ekki aðeins til nefndar, heldur gangi í gegn í þinginu, því að þá kæmi breytingin, sem gerð var 1924, ekki til framkvæmda. Ef svo færi, að þetta frv. yrði ekki samþ. hjer á Alþingi nú, þá vil jeg leyfa mjer að beina þeim tilmælum mínum til hæstv. stjórnar, að hún geri sitt til að halda rjettinum óbreyttum til næsta þings. Jeg lít svo á, að nú sje sendiherraembættið gengið í gegn hjer á Alþingi. Þó að mikið væri gert af andstæðingunum til þess að gera það mál óvinsælt hjá þjóðinni, þá var í því fólginn svo mikill kraftur, að gæta sjálfstæðis landsins út á við, að þetta mál hefir nú unnið fullnaðarsigur, ekki aðeins hjer á Alþingi, heldur líka hjá þjóðinni úti um landið. Á fundum, sem jeg hefi haldið úti um landið, hefi jeg ekki orðið var við nein andmæli á móti þessu embætti, þrátt fyrir alt það, sem gert hefir verið til að spilla fyrir málinu. Jeg geri ráð fyrir, að eins fari um hæstarjett. Jeg býst við því, ef Alþingi afgreiðir ekki þetta frv., sem hjer liggur fyrir, að þá muni koma fram ákveðin krafa frá þjóðinni um það að sjá sem best fyrir rjettarörygginu í landinu. Það er þessvegna alveg óhætt að samþ. þetta frv. nú, að það er víst, að það mundi ekki sæta mótmælum hjá þjóðinni. Enda er það víst, að í flokki sjálfrar stjórnarinnar eru margir, sem líta svo á, að sem fyrst þurfi að koma nýju skipulagi á hæstarjett. Hv. 3. landsk. (JJ), skaut því fram, hvort það væri nokkurt augnabliksástand, sem gerði það að verkum, að jeg flytti þetta frv. nú, og get jeg svarað því, að svo er ekki. Þegar komið var fram með breytingu á hæstarjetti fyrst, var jeg forsætisráðherra, og barðist þá ákveðið á móti því, að breyta rjettinum, og jeg hefi altaf verið sannfærður um, að sú andstaða var rjettmæt. Þær kröfur eru altaf að verða háværari og það lið, sem þeim fylgir, æ fleira, að fjölga þurfi dómendum í rjettinum aftur, og þessar kröfur eru bygðar á þeirri sannfæringu, að 5 dómendur veiti meira rjettaröryggi en 3. Það hefir mátt skilja það á hv. 3. landsk. (JJ) og hans blaði, að hann væri óánægður með rjettaröryggið í landinu, og það væri bein, rökrjett afleiðing af því, að þessi hv.þm. veitti nú sína veigamiklu aðstoð til þess að koma hæstarjetti í það horf, sem hann var í 1919. Jeg ætla svo ekki að orðlengja meira um þetta mál, en jeg fæ ekki betur sjeð en að þeir hafi sterka aðstöðu, sem vilja fjölga dómendum í rjettinum. Kostnaðarmunurinn er lítill, aðeins laun tveggja dómara, en muninn á rjettarörygginu finnur hver borgari þjóðfjelagsins, þegar hann á að sækja úrslit sinna stærstu mála fyrir þennan rjett, hæstarjett þjóðarinnar.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. 3. landsk. (JJ) beindi til mín nokkrum orðum út af því, að jeg hefði eigi framkvæmt lögin frá 1924, um fækkun dómenda í hæstarjetti. Jeg get ekki viðurkent, að jeg hafi gert neitt rangt í því, en hinsvegar get jeg vel skilið það, að þeir, sem óskuðu eftir þessum lögum í sparnaðarskyni og vilja spara á öllum sviðum, deili á mig fyrir þetta. En jeg þykist hafa rjettmæta ástæðu til þess að hafa eigi látið þessi lög koma til framkvæmda ennþá. Það kom fram brtt. við lögin um það, að þau skyldu koma til framkvæmda árið 1925, en þessi till. var feld, og þessvegna þykist jeg hafa haft heimild til þess að láta framkvæmd laganna bíða. Það var sem sje ekkert ákveðið um það, hvenær lögin skyldu koma til framkvæmda, en aftur á móti held jeg, að það hafi komið fram í þinginu, að ekki væri ástæða til þess að fara strax að biðja elsta manninn að fara úr rjettinum. - Að nokkuð hefði sparast við það, að hæstarjettarritari hefði farið frá, það er rjett. Vitanlega er ríkið ekki skyldugt til að sjá þessum góða manni fyrir öðru starfi, þó að embætti hans væri lagt niður. Það er satt, að dómstjórinn er háaldraður maður og kominn á þann aldur, að sjaldgæft er, að dómarar fái að sitja í rjetti svo gamlir. En jeg hefi þó ekki hert á honum að segja af sjer. Það er heldur ekki alveg dæmalaust, að svo gamlir menn gegni dómarastörfum. Til dæmis get jeg sagt hv.þm. það, að sonur Charles Dickens, áttræður maður, er dómari í London og situr í rjettinum á hverjum degi. Þetta er sem sagt ekki eins dæmi. Hv. flm. (SE) spurði, hvort jeg viðurkendi ekki, að meira rjettaröryggi væri fengið með 5 dómurum en 3, en jeg sje ekki, að munurinn geti verið mjög mikill. Hv. flm. heldur þessu fram. Setjum svo, að þetta sje rjett hjá honum, að meira öryggi sje með 5 en 3, og þá væri sjálfsagt að kosta því til að bæta við. En jeg sje ekki, hversvegna hv.flm. (SE) vill ekki ganga lengra. Ef meira öryggi fæst með 5 en 3, þá er sennilegt, að það væri enn meira með 7 en 5, það er heldur ekki alveg ómögulegt fyrir ríkið að launa 7 dómara. Hv. þm. (SE) mintist á launin, en jeg staðhæfi, að við höfum bætt laun dómara mikið. Þá talaði hann um laun bæjarfógetans og lögreglustjórans í Reykjavík, en þeir hafa ekki nærri eins há laun sem dómarar í hæstarjetti eftir launalögum.  Hv. flm. (SE) var hissa á því, að heyra mínar undirtektir í þessu máli. Það er þó ekki langt síðan að við áttum tal um þetta sama, á fundi hjer skamt frá, og þá var meiningamunur okkar hinn sami og hann er nú og var 1924. Ef menn athuga nokkra dóma, t. d. hjeraðsdómaranna í Reykjavík, á undanförnum árum, þá, sem skotið hefir verið til hæstarjettar, þá sjá menn, að breytingarnar eru svo litlar, sem hæstirjettur hefir gert, að rjettarörygginu hefði verið sæmilega borgið, þó að ekki hefði verið hægt að áfrýja þessum dómum. Einn af þessum dómurum er hv.flm. (SE) sjálfur, og jeg hefi ekki tekið eftir því, að sjerstök þörf þætti á að áfrýja hans dómum. Þessir dómar eru dæmdir af einum manni, sem svo vel hafa staðist fyrir fjölmennari dómi. Þetta, að allir lögfræðingar sjeu þeirrar skoðunar, að ekki megi fækka dómendum í rjettinum, það sannar í rauninni ekki neitt. Það er aðeins eðlileg stjettartilfinning, sem þar ræður. Hv. flm. (SE) kallar mig aðalmanninn í Íhaldsflokknum, en þann heiður á jeg ekki skilið, annars ætla jeg ekki að tala um afstöðu flokksins til þessa máls. - Jeg er enn sannfærður um það, að það má vel una við 3 dómendur í hæstarjetti. - Jeg hefi svo ekkert á móti því, að þetta mál fari til nefndar og verði athugað þar, þó að jeg álíti þess ekki þörf. Mjer datt í hug, að það væri aðeins tímatöf, en um það hirði jeg ekki að deila, fyrir mjer skiftir það mjög litlu máli, hvort þetta mál gengur til nefndar eða ekki. Jeg ætla svo ekki að orðlengja meira um þetta að sinni, enda yrði það aðeins endurtekning. Okkur kemur hvort sem er ekki saman, hv.flm. (SE) og mjer, um aðalatriðið, sem er aðeins þetta: Þurfa að vera 5 menn í hæstarjetti eða eru 3 nóg? Þetta verður hver hv.þm. eftir kunnáttu að gera upp með sjálfum sjer.

Flm. (Sigurður Eggerz) Það er eitt atriði, sem mjer hefir láðst að minnast á, nefnilega um forsetann í rjettinum. Jeg hefi ekki athugað það, hvort það er regla, að rjetturinn kjósi sjálfur forsetann, en venjulegast mun það vera, að hann sje skipaður af konungi. Hversvegna mátti ekki hafa þá aðferð einnig hjer, eins og með sýslumenn? Það gæti auðveldlega valdið ágreiningi og jafnvel sundrung í rjettinum, þegar 3 menn eiga að fara að kjósa dómstjóra úr sínum hóp, og menn hljóta að sjá, að slíkt er mjög óheppilegt. Menn geta verið ágætir dómarar, þó að þeir sjeu ekki vel til þess fallnir að stýra slíkum rjetti. Mig furðar satt að segja á því, að hæstv.forsrh. (JM) skyldi ekki láta sjer detta í hug að innfæra þessa kosningabrellu í hæstarjett. - Hæstv. forsrh. hefir ekki mótmælt því, að meira öryggi fáist með 5 dómurum en 3, en þó að það sje víst, að svo sje, þá er ekki þar fyrir víst, að nokkur bót væri að því að fjölga þeim upp í 30–40. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði sýnt sig, að margir hjeraðsdómarar í Reykjavík hefðu verið mjög góðir dómarar, og jeg get bætt því við, að það var viðurkent og jeg álít, að hæstv. ráðh. sjálfur hafi verið góður dómari. En hvernig stendur þá á því, að ekki er einn dómari í hæstarjetti? Af því, að það er of mikið undir hælinn lagt, þegar um þá stofnun er að ræða, þar sem borgararnir eiga að fá sinn síðasta dóm, sem ekki aðeins getur varðað fjármuni þeirra, heldur jafnvel líf og dauða. Það er ekki hægt að leggja slíkt feikna vald í hendurnar á einum manni. Það er engin sönnun fyrir því, að hæstirjettur geti komist af með þrjá dómendur, þótt dómarar hjer í Reykjavík hafi gefist vel. Og jeg vil spyrja: Hversvegna eru alstaðar annarsstaðar í heiminum margir dómarar í hæstarjetti? Er það ekki af því, að rjettaröryggið í landinu heimtar það. Og er ekki rjettaröryggið eins mikils virði í þessu landi? Hæstv. forsrh. (JM), sem ekki hikar við að taka á ríkið skóla, sem alveg eins vel gæti starfað án þess og ekkert munu batna við það, - hann er þá ekki í neinum sjerlegum sparnaðarhugleiðingum. Þá fær sparnaðurinn að eiga sig. En þegar rjettaröryggið í landinu krefst þess, þá hugsar hann sig samt tvisvar um, hvort hann eigi nú ekki heldur að reyna að spara ögn af laununum, hvað sem öðru líði. Jeg held hæstv.forsrh. (JM) geti ekki tekið það neitt illa upp fyrir mjer, þó jeg geri þennan samanburð. Það er svo ótrúlega mikil ósamræmi í þessu. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að í raun og veru væri það aðeins tímaeyðsla að setja þetta mál í nefnd, þó hann raunar væri ekki mjög á móti því, að það væri gert. Og hann vísaði til þess, að 1924 hefði hjer verið svo stór meiri hl. með því, sem þá var gert í málinu. Þetta er rjett, að lögin frá 1924 voru samþykt hjer með miklum meiri hluta. En þess ber að gæta, að aðalástæðan, sem með því mælti þá, var sú, að menn voru hræddir við vaxandi ríkisskuldir. Það kom því hálfgert sparnaðarfát á háttv.þm., svo þeir hjeldu, að það mætti lækna þessi mein með öðru eins tiltæki og þessu. En nú er aðstaða ríkissjóðs önnur, því nú eru ríkisskuldirnar að nokkru leyti greiddar. Þessvegna held jeg, að þeir, sem gengu inn á breytinguna af þeim ástæðum, sem jeg nú nefndi, geti nú verið með því að koma hæstarjetti í sitt fyrra horf. Jeg tek það sem bending frá forsjóninni, að rjetturinn eigi ekki að minka, þar sem hann hefir enn ekki verið minkaður, þrátt fyrir lögin frá 1924. Jeg vona, að þó frv. gangi ekki í gegnum þingið nú, þá verði þess samt ekki langt að bíða. Þjóðin hlýtur að mótmæla því að látast spara nokkra aura og draga um leið úr því, að þjóðin eigi úrslitadómstól, sem hún getur örugg skotið málum sínum til.

Jónas Jónsson Jeg vil fyrst minna á það, þó ekki komi þessum umr. beinlínis við, að þar sem hv. 1. landsk. (SE) er að gera lítið úr stjórninni fyrir hennar afrek í þessu máli, þá væri ekki úr vegi, að hann mintist þess, þegar hann bar fram á þingi 1923 frv. um að fækka sýslumönnum og bar fyrir sparnaðarástæður. Frv. þetta kom ekki til minna kasta, því að það kom aldrei hingað í deildina. En jeg held, að jeg mundi hafa getað fylgt hv. 1. landsk. að einhverju leyti að þeim málum. Mjer finst því, að hv.þm. (SE) ætti ekki að tala eins djarflega um þá blessun, sem af því leiðir að hafa marga dómara í hæstarjetti, þegar hann vill fækka dómurum í undirrjetti. Mjer finst engu síður ástæða til þess að vanda til undirdómaranna og banna þeim að vasast í stjórnmálum og bindast sterkum flokksböndum. Og þeir, sem tala um öryggi hæstarjettar, ættu að veita því athygli, hvað af því geti leitt, þegar dómarar demba sjer út í illvígar flokkadeilur og greiða atkvæði á þingum eins og brúður, eftir því sem flokkurinn skipar fyrir. Slíkt miðar ekki til þess að auka traust á rjettarörygginu. Jeg vil benda háttv. 1. landsk. (SE) á það, að það eru þessir dómarar, sem flestir borgarar verða yfirleitt að sætta sig við, vegna þess að þeir hafa ekki ráð á því að nota hæstarjett. Mörg dæmi eru til, sem sýna, hvað þetta getur verið átakanlegt. Jeg skal nefna það, að á Eskifirði kom það fyrir, að hjeraðslæknirinn ætlaði að deyfa tönn í stúlku, en braut nál inni í tanngarðinum og náði henni ekki aftur. Stúlkan varð fárveik, varð tvisvar að fara til Reykjavíkur að leita sjer lækningar við ígerð út frá nálarbrotinu. Móðir stúlkunnar vildi, að læknirinn bætti fyrir vangá sína að einhverju leyti. Hann tímdi því ekki. Hún fór í mál, tapaði því fyrir undirrjetti og hefir ekki efni á að leita til hæstarjettar. Finst mönnum ekki hart, að menn, sem hafa svo rjettmætar kröfur, skuli vegna fá- tæktar verða að sætta sig við dóma, sem almenningsálitið ekki styður. Það þarf að gera sjer ljóst, að undirdómur er í flestum tilfellum hæstirjettur allrar alþýðu. Jeg furða mig því á því, ef hv. 1. landsk. (SE) lætur sjer nægja að tryggja hæstarjett einan, en tekur ekki undirdómstólana með. Hann verður þó að viðurkenna það, að undirrjettur er hjer yfirleitt miklu ver trygður heldur en í öðrum löndum, þar sem hjer eru ekki kviðdómarar og dómurunum leyfist að blanda sjer inn í allskonar flokkadrátt, sem ekki gerir rjettlætistilfinninguna sem næmasta. Jeg get ekki sagt, að svar hæstv.forsrh. (JM) væri fullnægjandi, og jeg vildi óska, að hann athugaði betur eina hlið á svari sínu. Jeg bjóst við því, að hann vildi lítið tala um veitingu forstjórastöðu brunabótafjelagsins, sem er alment fordæmd meðal landsfólksins. En sú skýring, sem hæstv.forsrh. kom með, er auk þess alveg röng, því þetta starf er miklu betur launað en hæstarjettarritarastaðan og því betra að skifta, auk þess sem það er viðbúið, að sú staða verði lögð niður. Það var því mjög einfalt fyrir hæstv.forsrh. að skjóta því að hæstv. atvrh. (MG) að veita þessum manni forstjórastöðuna, svo auðvelt væri að leggja ritaraembættið niður. Því mjer dettur ekki í hug að halda, að maðurinn hafi ætlað að gegna báðum þessum embættum fremur en hæstv.forsrh. mundi detta í hug að vera dómari í Reykjavík jafnframt því, sem hann er ráðherra. Þetta sýnir, að hæstv.forsrh. (JM) hefir ekki borið gæfu til þess að spara fje landsins, er hann ljet þannig ganga úr greipum sjer tækifæri til þess að fella þetta embætti niður, sem hvort sem er átti að leggja niður samkvæmt vilja þingsins. Því fremur var þetta tækifæri sjálfsagt og hentugt, sem mjer hefir sagt maður, sem er meiri lögfræðingur en hæstv.forsrh. (JM), að eftir lögunum frá 1924 væri ekki hægt að leggja embættið niður. Jeg verð nú að kenna hæstv.forsrh. (JM) um það, að þessi gloppa er á lögunum. En ef það er nú rjett, að þessi gloppa sje nú á þessu sparnaðarfyrirtæki hæstv.forsrh., þá gafst honum nú tækifæri að setja rögg á sig og bæta úr því. Viðvíkjandi hinu, að ekki er búið að framkvæma breytinguna á hæstarjetti ennþá, verð jeg að segja, að það sje alveg óafsakanlegt. Því þótt brtt. fjelli á þingi 1924, um að lögin skyldu koma til framkvæmda 1925, þá er vitanlega jafnóafsakanlegt að draga að framkvæma þau, ekki síst er þetta tækifæri gafst, sem jeg hefi nú minst á. Þetta er því alls ekki eins einfalt eins og hæstv.forsrh. vill vera láta. Þá má líka minnast þess, að í lögunum er hæstarjettardómurum heimilað að sleppa embætti, er þeir hafi náð vissum aldri. Þetta ber að skoða sem kurteislega bendingu frá þinginu um það, að það ætlist ekki til þess, að mennirnir gegni embætti lengur. Hæstv. forsrh. (JM) veit líka, að það er víða í löndum, að bæði dómarar og prófessorar verða að fara frá embætti, jafnvel sextugir. Nú bætti hæstv.forsrh. einni leiðinlegri kórvillu í röksemdir sínar, er hann sagði, að þó að maður hefði náð aldurstakmarki, þá gerði það ekkert til, ef hann vildi gegna lengur. Þetta er ekki rjett, því sú breyting, sem verður á mönnum við ellina, er einmitt oft þannig, að þeim förlast andlegir kraftar, án þess þeir finni það sjálfir. Og ef t. d. tveir menn, sem komnir eru yfir þetta aldurstakmark, dæma dóma, þá er eðlilegt, að þeir verði í samræmi við ástand þeirra sjálfra. Það er því fjarstæða að segja, að þetta megi svo vera hvað snertir yfirrjettinn. Því það ætti yfirleitt að banna mönnum, sem gegna vandasömum embættum, að halda áfram, er þeir hafa náð ákveðnu aldurstakmarki. Það er því alveg rangt af hæstv. stjórn, að gera ekki þær ráðstafanir, sem andi laganna heimtar, til þess, að aldrei sitji eldri menn í hæstarjetti en sextugir. Hv. 1. landsk. (SE) þarf jeg litlu að svara, því að hann kom ekki með neitt nýtt eða sjerstakt tilefni í ræðu sinni. Það er ekki hægt að sjá, að hann álíti neitt annað að rjettarfarinu í landinu heldur en það, að 3 dómendur sjeu í hæstarjetti í stað 5. Jeg held nú, að ef það er virkilega nauðsyn að fjölga þessum dómurum, þá ættu þeir að vera fleiri en 5. Ef slík óáran kæmi í mannfólkið, að það í raun og veru væri talan, sem hjer riði á, þá ættu dómararnir að vera fleiri en 5, en á það get jeg ekki fallist fyr en jeg rek mig á það, að ástandið heimti fjölgunina. Aftur virðist hv.þm. (SE) ekki hafa auga fyrir ástandi undirdómstólanna, hvort ekki geti verið álitamál að nota eigi kviðdóma, nje heldur, hvort ekki muni rjett að banna dómurum að vefjast í stjórn máladeilum. Það kom heldur ekki fram hjá honum, hver hætta geti af því stafað, að dómararnir sjeu hlaðnir allskonar umboðsstörfum svo sem uppboðum, innheimtu og öðru þessháttar viðskiftabraski. Það, sem jeg finn einkum að málsflutningi hv. 1. landsk. (SE), er það, að hann tekur málið fyrir á alt of þröngum grundvelli. Ef það er athugað, hvernig ástatt er um þessi mál hjá nágrannaþjóðunum, þá mun hverjum manni sýnast ástæða til þess að taka fyrir alt dómsmálaskipulagið, og ekki síður lægri dómstigin heldur en þau hærri. Því hefir nú verið hreyft hjer, og má vera, að þeir, sem vilja fjölga dómurum í hæstarjetti, fáist til þess að vera með öðrum rjettaröryggisráðstöfunum, sem aðrar þjóðir hafa skapað sjer. En þó gegnir furðu, er þeir þykjast ekki vita um neitt, sem farið hefir aflaga, eins og t. d. þegar Chr. Berg var dæmdur í fangelsi fyrir sakir, sem engum manni mundi nú detta í hug að dæma menn seka fyrir. Það kemur stundum fyrir, þegar einhver spilling hefir náð að þróast um hríð, þá gengur stormur yfir landið, svo þjóðin segir: hingað, og ekki lengra. Þegar sá stormur vaknar hjer, vegna dómstólaástandsins, þá mun hv. 1. landsk. (SE) fá byr í seglin viðvíkjandi umbótum í hæstarjetti, en þá mun máske þykja engu minni ástæða til að bæta hin lægri dómstig líka.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. 3. landsk. (JJ) vildi láta veita hæstarjettarritara aðra stöðu í sparnaðarskyni, en við það hefði ekkert sparast, svo þetta er tómur misskilningur. Það hefði þá orðið að fá annan mann í hans stað. En hvað hitt snertir, að embættið verði ekki lagt niður eftir lögunum frá 1924, eins og hann var að hafa eftir einhverjum lögfræðingi, þá verð jeg að segja, að sá muni ekki aðeins vera minni lögfræðingur en jeg, eins og hv.þm. (JJ) tók fram, heldur jafnvel minni lögfræðingur en hv.þm. (JJ) sjálfur, og er þá æði langt til jafnað.

Sigurður Eggerz Hvað snertir frv. mitt um fækkun sýslumanna á þingi 1923, þá er það misskilningur, að það hafi miðað að því að veikja rjettaröryggi undirdóms. Spurningin var aðeins þessi, hvort sýslumenn gætu annað því að dæma fleiri dóma en þeir yfirleitt gera. Það er því fjarstæða, að hjer hafi verið stefnt til þess að veikja rjettartrygginguna sjálfa. Hvað hitt snertir, að tryggja þessa dómstóla, þá liggur ekkert slíkt fyrir í augnablikinu. En það, að jeg flyt hjer þetta frv., kemur af þeim „praktisku“ ástæðum, að hæstirjettur er enn sá sami og þegar hann var stofnaður 1919, og því um að gera að koma breytingu fram nú, til þess að sú óhæfa þurfi aldrei að koma fyrir, að þessi hálfgildings hreppsnefnd, sem stofnað var til 1924, verði æðsti dómstóll þessa lands. Það er til þess að firra því óhappi, að þetta frv. er fram komið. Og jeg vona, að hv. deild taki það til alvarlegrar íhugunar og það komist gegnum þingið, þótt hæstv. stjórn sje því mótfallin. Þess hefði þó sannarlega mátt vænta, að sjálf stjórnin ætti annan hlut að þessu máli en að bregða fæti fyrir það, að búið sje nægilega vel um rjettaröryggi þjóðarinnar.