Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil vekja athygli á því, að í 14. lið 1. gr. frv. er prentvilla, sem fjhn. sá þó ekki ástæðu til að bera beinlínis fram brtt. við, vegna þess, að þá hefði málið þurft að fara aftur til hv. Nd. og tefjast, en nú er áliðið þingtímans og því óheppilegt, að mál tefjist. Prentvillan er sú, að í þessum lið stendur (með leyfi hæstv. forseta): „Á árinu 1939 greiðir ríkissjóður ekki hærra framlag til sýsluvegasjóðs en það sem ákveðið er til móts við 41/2 % úr héruðum, sbr. lög nr. 102 19. júní 1933“. En þessi l., sem þarna er vitnað til, tala um „pro mill“, en ekki „pro cent“. Nú vil ég skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki megi líta svo á, að þetta megi leiðrétta án atkvgr. og án brtt. Í brtt. þeirri, sem útbýtt hefir verið og leyfð afbrigði fyrir, er einmitt sama prentvillan. Þetta atriði þarf því einnig að taka til athugunar viðvíkjandi brtt., ef hún skyldi verða samþ. En liti hæstv. forseti svo á, að ekki megi leiðrétta þetta í prentun, þá mun ég bera hér fram skrifl. brtt. En það er svo alveg augljóst, að um prentvillu er hér að ræða, þar sem vitnað er til einstakra l., þar sem talað er um, að ríkissjóður leggi fram helming á móti því, sem lagt er fram úr héruðum, þar sem talað er um 2–4% o. s. frv.

Forseti (EÁrna): Út af þessu vil ég taka það fram, að það er samkomulag um það á milli mín og hv. frsm. fjhn., að það þurfi ekki að flytja brtt. við frv. til þess að leiðr. þetta. Ég hefi þegar talað um málið við skrifstofuna, og verður að skoðast, að það sé fullkomlega heimilt, samkv þessari yfirlýsingu hv. frsm., að þessu verði breytt þegar frv. verður prentað sem l., að þá komi 41/2%, en ekki 41/2%. En nú hefir komið fram brtt., eins og allir hv. þdm. vita, sem er með sömu villu; og væri þá vitanlega réttara, að sú brtt. væri leiðrétt. Ef hún á annað borð verður samþ., þá þarf málið að fara til hv. Nd., og þá tel ég réttara, að málið fari þannig til Nd., að ekki væri þessi villa í því. Ég vil því ógjarnan bera upp brtt. elns og hún er orðuð.



Það er vegna prentvillu-púka, sem komizt hefir hér inn, að ég tek þessa brtt. mína aftur, sem nú liggur fyrir, en mun bera hér fram skrifl. brtt., sem hljóðar svo, að í 14. lið 1. gr. í stað „41/2%“ komi: 5%. Þá er í raun og veru búið að komast hjá þessu skeri, sem frv. hefir steytt á. Ég hefi afhent hæstv. forseta þessa brtt. Með l. frá 1933 var ríkissjóði gert að skyldu að leggja fram fé jafnhátt eða hærra á móti sýsluvegasjóðsfénu. Þá var því þannig komið fyrir, að á móti því, sem lagt var fram af fé úr sýsluvegasjóðum fram yfir visst mark, 2%, væri lagt miklu nokkuð meira úr ríkissjóði heldur en sýsluvegasjóðsframlaginu næmi, jafnt á móti 2–4, og tvöfalt á móti 4–6%. Nú er þessu snáið þannig við, að þegar maður t. d. miðar við jarðafasteignir, þá er lagt fram á móti 41/2% gjaldi úr sýsluvegasjóði aðeins 3%, úr ríkissjóði. Áður var látið jafnmikið frá hvorum aðilja. Ef sýsluvegasjóður lagði fram allt að 5%, þá lagði ríkissjóður fram jafnmikið. En nú er ekki hægt að fá eins mikið frá ríkissjóði eins og frá sýsluvegasjóði. Hinsvegar fá þær sýslur, sem enga sýsluvegasjóðasamþykkt hafa, en gera vegi hjá sér, jafnt úr ríkissjóði og sýsluvegasjóður leggur fram. Þannig er þá útkoman orðin á þessu nú, að þær sýslur, sem helzt hafa keppt að vegagerðum hjá sér og gert hafa samþykkt um vegagerðir, eru um það verr settar heldur en þær sýslur, sem hafa látið leika lausu um stofn¬un og starfrækslu sýsluvegasjóðasamþykkta. Og ég geri ráð fyrir, ef það heldur áfram að vera þannig, þá upphefji sýslurnar sýsluvegasamþykktir sínar og það sæki í gamla horfið, sem er verra fyrir sýslurnar og ríkissjóð líka. Það var byrjað á því á þinginn 1935 að færa niður þessar greiðslur ríkissjóðs, þannig að á árinu 1936 væru þær jafnar úr ríkissjóði og sýsluvegasjóði, allt upp í 55%. Í fyrra var farið enn lengra, og því er haldið nú. Þetta þarf að leiðrétta. Ég veit, að erfitt er fyrir ríkissjóðinn að greiða þetta fé. En það er líka tilfinnanlegt fyrir hann að láta af höndum annað eins gegn framlagi sýslufélaganna, og um það munu koma kröfur frá þeim, ef horfið verður að því ráði að samþ. þetta frv.



Það er rétt, að ef sú skrifl. till., sem hv. 6. landsk. boðar, verður samþ., þá er þetta leiðrétt, og er þá tvímælalaust, hvað við er átt. En þá þyrfti málið að fara til Nd. aftur, því að till. felur í sér meira en leiðréttingu á prentvillu. Þar er um beina efnisbreyt. að ræða: að hækka þetta úr 31/2% upp í 5%. Því verður víst ekki móti mælt, sem hv. þm. sagði, að þægilegt væri að fá þessa hækkun, en það má segja um svo margt annað, sem menn gera kröfur um. En einhversstaðar verður að setja takmörkin um framlög úr ríkissjóði. Nú legg ég ekki mikið upp úr þessu í sjálfu sér, því að hér er ekki um mikla fjárhæð að ræða. En fjhn. hefir gengið frá öllum áætlunum um tekjur og gjöld ríkissjóðs, og þótt í litlu sé, er þetta þó nokkur röskun á þeim áætlunum. Ég myndi fyrir mitt leyti frekar mælast til þess, að hv. d. samþykkti frv. óbreytt, þó að ég geri það ekki að kappsmáli. En ég mæli hér aðeins fyrir sjálfs míns hönd, en ekki n., því að þetta hefir ekki verið lagt fyrir hana. En n. hefir öll lagt til, að frv. verið samþ. óbreytt, og verður því að líta á það sem hennar afstöðu, meðan ekki annað kemur fram.

* Frsm. (Ingvar Pálmason): Þetta frv. hefir verið endursent hingað frá hv. neðri deild. Þar voru tekin út úr því aftur tvö atriði, sem samþ. höfðu verið inn í frv. hér í deildinni. Þessar breyt. voru heimildarákvæði til að afla höfninni tekna, og hefir hv. Nd. ekki viljað fallast á þær. Ég sé ekki ástæðu til að hrekja málið lengur milli deilda út af þessum ágreiningi, því að ég geri ráð fyrir, að hægt verði að fá lögunum breytt síðar, ef nauðsyn reynist fyrir höfnina að fá þannig tekjuauka. Ég geng út frá því, að sú n., sem hafði málið til meðferðar hér í d., muni vera sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

*Magnús Jónsson: Ég get í rauninni sparað mér margar af þeim aths., sem ég hefði viljað gera við frv., því að hv. 10. landsk. og hv. þm. Vestm. hafa hreyft mörgum þessara aths. Ég vildi þó segja hér nokkur orð því til viðbótar. Mér finnst, að ef litið er á frv. frá sjónarmiði viðskipta- og atvinnulífs, þá sé það ákaflega vanhugsað. Það er í rauninni ekki annað en almennt orðagjálfur um, að almenningur eigi að geta fylgzt með í fjármálaviðskiptum landsins. Er ekki sjáanlegt, hvaða gagn frv. getur gert þar fyrir utan, en hinsvegar getur það gert mikinn skaða. Ég verð nú að segja, að ég fæ ekki skilið, hvernig almenningur á að geta haft gagn af birtingu þessara efnahagsreikninga. Í fyrsta lagi hefir almenningur engin tök á að meta, eftir skuld ákveðins fyrirtækis, hversu skuldin er tryggð. Skuldarupphæðin sjálf segir sáralitið um það, hversu vel féð er tryggt. Það er ekki einu sinni alltaf hægt að segja, hvort t. d. 160 þús. kr. er mikil skuld eða lítil. Það fer eftir því, hvert fyrirtækið er, sem þetta skuldar. Um mótorbát, sem skuldar 160 þús. kr., má segja. að hann sé í skuldum upp yfir höfuð. En togarafélag, sem gerir út 5–6 togara og skuldar 160 þús. kr., getur ekki talizt stórskuldugt. Þó að efnahagsreikningar væru birtir, myndi það ekki sýna annað en ytri mynd af þessum hlutum. Það eru engar líkur til, að almenningur geti af slíkum reikningum gert sér grein fyrir því, hversu vel skuldarféð er tryggt, þar sem bankarnir geta oft sjálfir verið í vafa um það, hvort óhætt muni vera að lána ákveðnu fyrirtæki eða ekki, enda þótt bankarnir hafi alla þræðina í sínum höndum. Hversu erfitt getur verið að segja um þetta, sést af því, að útgerðarfélag hér á landi, sem skuldar sömu upphæð tvö ár í röð, getur verið mjög illa stætt annað árið, en mátt teljast auðugt hitt. Þetta fer eftir „conjunctur“, ef svo mætti segja, - eftir hagsveiflunum. En þó að almenningur gæti nú myndað sér rétta skoðun um þessa hluti, þá fæ ég ekki séð, hvernig hann á að fara að því að koma fram vilja sínum til að tryggja hagsmuni sína í þessu sambandi. Segjum, að almenningi færi að þykja óálitlegt, hvernig ráðstafað væri fé lánsstofnananna, og færi að efast um, að lánsféð væri tryggilega ávaxtað. Hvernig eiga menn þá að fara að því að koma fram vilja sínum? Þeir hafa engin tök á því að breyta stefnu lánsstofnananna, því að þeir ráða ekki yfir þeim. Þeir geta ekki annað en byrjað að skannna þessar stofnanir í blöðum og á fundum, hefja miskunnarlausa áróðursstarfsemi gegn þeim. En verður það til þess að tryggja þetta lánsfé betur? Ég held, að hér komi til greina hættulegasti þátturinn í þessari löggjöf. Með þessu væri unnið þvert í gegn því, sem tilgangurinn er með frv. Eina trygging þeirra manna, sem eiga fé í bönkunum, liggur í því, að þessar stofnanir séu sem tryggastar og fái að starfa í friði. Þetta er nú reynt að tryggja með því að búa sem bezt að stj. bankanna, t. d. með því að skipa þar sem öruggast eftirlit af hálfu þings og stj., með skipun bankastjóra, bankaráðs o. s. frv. Ef menn vilja hafa meira eftirlit, er það á valdi þingsins að ákveða slíkt. En hvað á hér að gera? Skapa aukna möguleika til árása á þessar stofnanir. Þeir, sem inni eiga fé í lánsstofnununum, eiga nú að fá í hendurnar gögn til að hefja á þær árásir. Þetta er hið hættulegasta. Ég held, að það sé viðurkennt alstaðar, að ófriður um þessar stofnanir af hálfu pólitíkusa og annara sé það hættulegasta, sem fyrir þær getur komið. Við hér á Íslandi höfum fengið að prófa það, hversu þægilegt er fyrir bankana að vera milli tannanna á lýðskrumurum, er vilja ofan af þeim skóinn. Fáar lánsstofnanir standast það. Bankarnir eru einskonar samnefnari fyrir allt viðskiptalíf hvers tíma, og þegar erfiðleikatímar eru, má að sönnu ráðast á bankana fyrir það, að lánsfé þeirra sé ekki vel tryggt. En þetta eru stofnanir, sem geta orðið tryggar aftur, ef batnar í ári og þær fá að starfa í friði. Annað, sem ég tel mjög skaðlegt við frv., er það, að það tekur aðeins til banka, sparisjóða og annara sjóða, er ávaxta fé almennings. Nú er það vitað, að menn vilja yfirleitt ekki láta gefa upp hag sinn. Löggjöfin viðurkennir þennan vilja manna m. a. með því að binda þagnarskyldu þá menn, sem skipaðir eru til þess að hnýsast í hag manna í umboði hins opinbera. Nú á að lögleiða, að allt skuli lagt opið fyrir almenning. Afleiðingin verður sú, að menn taka að leita til einstaklinga um lán, en ekki þessara stofnana, menn munu jafnvel taka á sig erfiðari lánskjör til þess að komast úr - orðið er svo ljótt, en mér liggur við að segja kjaftinum á þeim lýðskrumurum, sem vilja ofan af þeim skóinn. Það eru því líkur til, að þeir, sem fé eiga, myndu reyna að hafa það ekki í lánsstofnununum, heldur lána það beint út. Það væri laglegt ástand', sem af slíku myndi skapast, ef til þess kæmi, að prívatlán kæmu að miklu leyti í staðinn fyrir lánastarfsemi peningastofnananna! Hvert þjóðfélag reynir að byggja upp sem bezt lánsstofnanir sínar, til að koma í veg fyrir þetta ástand, sem svo er háskalegt. Það er yfirleitt erfitt að setja reglur um slík einkaviðskipti og ógerningur að hafa slíkt eftirlit með þeim sem starfsemi opinberra lánsstofnana. Menn myndu yfirleitt kippa lánsfénu út úr þeim heilbrigða farvegi, sem það hefir streymt eftir, og veita því í hina óteljandi smáfarvegi, sem ekki er hægt að hafa eftirlit með. Þar fyrir utan er svo það, að við slíkt ástand myndi skapast víðari vettvangur fyrir allskonar svindlara, er vilja hafa fé út úr einstaklingunum. Ég er ekki að halda því fram, að þessar verkanir myndu koma í ljós í einni svipan. En á því er enginn vafi, að löggjöf sem þessi myndi á nokkru árabili vera búin að gera meira eða minna af þessum óskunda, sem ég hefi lýst. Í grg. frv. er ein ástæðan, sem fram er færð, sú, að ríkisstofnanir birti árlega efnahags- og rekstrarreikninga sína, og því sé réttlátt að krefjast hins sama af einkafyrirtækjum. Þetta er hreinasta vitleysa, Þetta kemur ekkert hvað öðru við. Þetta stafar aðeins af þeim kommúnistiska hugsunarhætti, sem ekki kann að gera mun á einkaeign og almenningseign. Sannleikurinn er sá, að svo lengi, sem eignarrétturinn er stjórnskipulega verndaður í landinu, þá varðar engan um einkaeign manna, nema að því leyti, sem það snertir skattálagningu, og fyrir því er séð, svo og bankana, og þeir fá allar þessar upplýsingar. Þeir, sem varðar um það, eins og skattyfirvöldin og bankarnir, fá alla þessa reikninga, og miklu nákvæmari en nokkur vegur væri að birta þá. Auk reikninganna er skylt að gefa þeim munnlegar upplýsingar eins og þeir vilja. Að svo miklu leyti, sem opinberar stofnanir þurfa ekki að vita um hag manna, þá er nauðsynlegt að vernda fullkomna leynd. Ef svo væri ekki, væri einkennilegt, að sjálfstæðustu viðskiptaþjóðir heimsins, eins og t. d. Englendingar, skuli halda sem fastast í þessa leynd, ef hún byggðist aðeins á því, að nokkrir menn vildu ekki af meinfýsi láta aðra vita um efnahag sinn. Það ber aðeins vott um, hvað við erum ungir og nýir í þessu, hve mikið skeytingarleysi hefir oft komið fram um að heimta slíka leynd af bönkum og sparisjóðum um inneign manna þar. Það ákvæði gildandi l., að bankar skuli skyldir til að gefa skattyfirvöldum upp inneignir manna þar, hefir orðið til þess, að hópar manna hafa tekið fé sitt úr bönkunum, og þar með er það komið úr hinum heilbrigðu bankaviðskiptum í hin óheilbrigðu einkaviðskipti. Fyrir ýmsa kaupsýslumenn er það hin mesta nauðsyn að sneiða hjá öllum deilum, og ég veit, að margir þeirra halda sér frá málum, sem þeir hafa áhuga fyrir, vegna þess að þeir vilja halda sér og sínum fyrirtækjum utan við allar deilur og umtal, því að þeir vita, að fyrirtækjunum er það lífsskilyrði að fá að starfa í friði. Menn sjá, hvort ekki væri allóþægilegt fyrir mann, sem skuldaði 100 þús. í banka, að þá gæti hvert einasta sorpblað landsins ráðizt á fyrirtæki hans og sagt almenningi, að þetta fyrirtæki væri að fara á hausinn, af því að það skuldi svona mikið. Þeir, sem lesa þessi blöð, mundu fljótt fara að trúa þessu, og þá er sjáanlegt, hver áhrif það mundi hafa á viðskipti félagsins. Allt öðru máli gegnir með ríkisfyrirtæki. Það er ekki nema eðlilegt, að þeirra reikningar séu birtir, því að það er almenningur, sem á þessi fyrirtæki, og verð ég þó að segja, að það er stór galli, að verða að birta reikninga þessarn fyrirtækja, en það verður svo að vera vegna réttar almennings til að vita, hvað fyrirtækjunum líður, en það er stór munur með fyrirtæki eins og tóbakseinkasöluna, áfengisverzlunina, viðtækjaverzlunina og önnur hliðstæð ríkisfyrirtæki, að þetta eru einkasölur, sem njóta sérstakra hlunninda og standa því ekki í því stríði, sem einkafyrirtæki eiga í vegna barðrar samkeppni. Ég álít þessa samlíkingu einka- og ríkisfyrirtækja alveg út í hött. Það er sama og að segja, að fyrst reikningar ríkisins séu birtir, þá eigi líka að birta reikninga allra einstaklinga í ríkinu. Einstaklingar þjóðfélagsins hafa rétt til að sjá reikninga ríkisins á sama hátt og einstaklingur á rétt til að sjá reikninga sins fyrirtækis hjá verzlunarstjóra eða forstjóra sínum, en það kemur hinu málinu ekkert við. Mér finnst það einkennilegt við meðferð þessa máls í hv. Nd., að n. sú, er hafði málið til meðferðar þar, sendi það nokkrum stofnunum, sem höfðu skilyrði til að geta sagt eitthvert heilbrigt orð um það. Það var sent bönkunum, S. Í. S., Vinnuveitendafélagi Íslands og verzlunarráði, og það var ágætt, og sjálfsagt að hlýða á, hvað þessar stofnanir segðu. En þegar meiri hl. n. skrifar nál. sitt, segir hann, að tveir þessara aðilja séu mótmæltir slíkri lagasetningu, og sé það skiljanlegt og eðlilegt. En þegar ekki á að taka tillit til þess, hvað þeir segja, - til hvers er þá verið að senda þeim frv. til umsagnar? Og hvers vegna á aftur á móti að taka rök S. Í. S. til greina? Er það af því, að það er sammála meiri hl. n.? Það álit er einar 5 línur, og þær ekki heilar. Þetta fyrirtæki, sem hér á að fara sérstaklega eftir, leggur þó til, að skuldarupphæðin verði lækkuð, en n. fer þannig eftir því, að hún hækkar upphæðina. Þetta sýnir ekki annað en yfirdrepskap n., að senda þessum stofnunum málið til umsagnar, en taka svo ekkert tillit til þeirra raka, sem þær færa fram, nema að því leyti, sem þær eru í samræmi við það, sem n. hefir hugsað sér að leggja til málanna. Mál þetta er svo víðtækt, að hægt væri að tala um það óendanlega lengi, það grípur inn í allt mögulegt, en mínum aths. og gagnrýni er hér með lokið. Það eru ýms smærri atriði, sem ýmist hafa verið tekin fyrir áður eða ég kæri mig ekki um að ræða, eins og t. d., að það skuli vera sama, hvaða eðlis skuldirnar séu. Það gæti t. d. verið, ef fyrirtæki ætti húseignir upp á hundruð þúsunda og á þeim væri 100 þús. kr. veð, að þá ætti að birta alla reikninga þess fyrirtækis og gera það sambærilegt við fyrirtæki, sem skuldar 100 þús. kr. og á ekkert fyrir því. Menn hafa sagt, að vel stæðum verzlunarfyrirtækjum ætti að vera hagur að því að birta reikninga sína. Nei, ég verð að segja, að ef frv. þetta hefir átt að miðast við hag atvinnuveganna og viðskiptanna, þá er það mjög vanhugsað, en það er sniðuglega úthugsað, ef tilgangurinn hefir verið annar, sem sé að fá árásarefni á atvinnuvegina í landinu yfirleitt. Þá er þetta gott vopn - vopn, sem að vísu má gera bitlaust og hættulaust, ef rétt er á haldið, en hinsvegar má líka gera hættulegt með þeim tækjum, sem til eru. Það er táknandi, hve kommúnistar hér í þinginu fögnuðu frv. þessu meira en aðrir. Það er eðlilegt frá þeirra sjónarmiði, sem hugsa svo einkennilega, að það sé bezt, að okkar þjóðskipulag með þess atvinnulífi fari í hundana. Út frá þessu sjónarmiði skilst, að þetta frv. sé talið gott og að samþ. ætti það þegar í stað og halda síðan áfram á þessari braut. En ég þykist vita, að enginn einasti maður nema kommúnistar muni í rauninni reyna að verja slíka löggjafarstarfsemi. - Mun ég svo ekki, að svo komnu, fjölyrða frekar um þetta mál.



Herra forseti! Ég vil ekki láta þetta frv. fara til n. án þess að segja um það nokkur orð. Ég hefi hlustað á hv. 1. þm. Reykv. andmæla frv., meira með því að teygja lopann en með rökum, því að svo langt komst hann með lopann, að hann var farinn að vita hv. Nd. fyrir meðferð málsins, eins og sú hv. n., sem þar hafði málið til meðferðar, ætti að svara fyrir sig hér. Sparisjóðsfé manna í þessu landi er milli 60 og 70 millj. kr. Þetta fé er mikið í veltunni hjá einstökum mönnum. Með því að fá þetta fé til veltu og umráða fá þeir, sem það hafa, sérréttindi á mjög mörgum sviðum. Hinsvegar ber þjóðfélagið sem heild ábyrgð á sparifénu, og því ekki óeðlilegt, að þjóðin vilji sjá, hverjir það eru, sem njóta þessara sérréttinda, og hvernig þeir nota þau. Ég hefði óskað, að þetta 150 þús. kr. lágmark hefði verið miklu lægra, og líka, að ekki ætti einungis að birta efnahagsreikninga, heldur líka rekstrarreikninga. Þetta er nú ekki í frv., og ég mun ekki bera fram brtt. En ég tel, að þjóðin eigi fullan rétt á að sjá, hverjir fara með þetta fé bæði til að græða á því sjálfir og til að fá sérstöðu í þjóðfélaginu gagnvart þeim, sem vinnu þurfa að fá hjá þessum mönnum, og gagnvart þeim, sem ekki fá slíkt rekstrarfé sem þessir menn. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að þótt efnahagsreikningar yrðu birtir, gæti þjóðin ekkert annað gert en að ráðast á bankana og sparisjóðina og kippa burt fé sínu og koma þessum fyrirtækjum á heljarþrömina. Þetta sagði hann fyrst, en eftir nokkurn tíma í ræðu sinni, þegar hann talaði um meðferð málsins í hv. Nd., virtist hann búinn að gleyma því, sem hann fyrst sagði, að þjóðin myndi rjúka með þetta í blöðin og eyðileggja með því fyrirtækin. Ég er viss um, að birting reikninganna mundi hafa mikla þýðingu. Skal ég því til sönnunar taka dæmi, ekki af fyrirtæki, sem nú lifir, en dæmi, sem er dálítið aftur í tímanum. Ég ætla að taka dæmi frá Seyðisfirði. Hv. 1. þm. Reykv. mun vita, að á Seyðisfirði voru tveir bræður, annar var bankastjóri þar í útibúi, en hinn var atvinnurekandi, sem lögum samkvæmt átti að vera gjaldþrota fyrir löngu síðan. en bankinn lánaði honum sífellt, og skuldirnar jukust sí og æ, þar til allt fór um koll. Heldur hv. þm., að það hefði ekkert aðhald skapað, hefðu reikningar þessa manns verið birtir? Hv. þm. segir sennilega, að þetta hafi verið einkafyrirtæki og þjóðinni hafi ekkert komið við, hvernig fyrir því fór. Þetta er ekki rétt. Bankinn tapaði á þessu, og ríkið ábyrgist bankann, svo að öll þjóðin hefir orðið að endurgreiða þetta með hærri vöxtum. Vegna þessa og svipaðra dæma víðsvegar um land tel ég nauðsynlegt, að þetta frv. nái samþykki. Ég tel það eitthvert allra merkilegasta málið, sem fyrir þessu Alþ. liggur, og hvað mesta þýðingu getur haft í framtíðinni. Annarsvegar á þjóðin rétt á að vita, hverjir það eru, sem njóta þeirra sérréttinda, að hafa þetta sparifé hennar til meðferðar, og hinsvegar gengur birting efnahagsreikninga í þá átt, að tryggja þjóðinni, að það verði ekki lánað mönnum. sem látnir eru sökkva dýpra og dýpra, og þjóðfélagið verði svo að borga tapið. - Hvað viðvíkur því, að menn muni taka fé sitt úr bönkum og sparisjóðum og lána það sjálfir, þá tel ég ekki mikla hættu á því. Það munu ekki vera nema sárfáir menn, sem eiga yfir 100 þús. inni í banka, sem þeir geta tekið út og lánað einstaklingum. Að bankarnir þá verði óþarfa milliliðir, er óþarfa ótti.

* Flm. (Ingvar Pálmason): Ég geri ráð fyrir, að meðal manna sé enginn ágreiningur um það, að talstöðvar í fiskiskipum séu ein af þeim þörfustu tilraunum til slysavarna, sem hægt er að gera hér á smærri fiskiskipum, og má telja þær hliðstæð öryggistæki við loftskeytastöðvar í stærri skipum. Landssíminn hefir tekið upp þann góða möguleika að leggja til stöðvarnar í fiskiskipin gegn árlegri leigu, sem mun nema 120 kr. á ári. Þetta virðist í alla staði eðlilegt, því að starfræksla slíkra stöðva fellur alveg inn í starfrækslu landssímans. Það er ekki heldur heimilt að reisa neinar stöðvar án leyfis landssímans. Þó að allir viðurkenni nauðsyn talstöðvanna, hefir reyndin orðið sú, vegna afkomu útgerðarinnar síðustu árin, að það hefir reynzt mjög torvelt að fá menn til að ráðast í að setja talstöðvar í báta og skip. Þótt ekki þurfi að leggja út peninga fyrir talstöðvarnar sjálfar, þarf að kaupa móttökutæki og eyða nokkru í uppsetningarkostnað. Þegar 30 króna afnotagjald til ríkisútvarpsins fyrir móttökutækið leggst við 120 kr. leigu, vex mörgum í augum þessi nýi útgjaldaliður. Víðsvegar að hafa borizt beiðnir um, að létt yrði undir með mönnum að komast yfir talstöðvar í bátana og létt að einhverju leyti leiga og rekstrarkostnaður stöðvanna. Þessi mótmæli og áskoranir hafa komið frá einstökum félögum, frá fundum fjórðungsdeilda Fiskifélagsins, frá fiskiþingi, frá aukafundi S.Í.F., og síðast, en ekki sízt, frá Slysavarnafélagi Íslands. Það hefir verið farið fram á tvennt, styrk til að koma stöðvunum í skipin eða ívilnun á leigu og útvarpsgjaldi. Sjútvn. hefir athugað málið gaumgæfilega. Hún álítur, að kröfurnar, sem taka beri til greina, séu hinar síðarnefndu, en ekki að borga með talstöðvunum, þegar þær eru settar í skipin. Til þess að greiða fyrir uppsetning þeirra eru ýmsir möguleikar til og ekki fullnotaðir enn, og þótti n. sjálfsagt að reyna þá, áður en flúið er til þess opinbera um hreinan stofnunarstyrk. Í sambandi við þetta vil ég benda á það, sem grg. segir, að í Vestmannaeyjum hefir þetta verið framkvæmt þannig, að bátatryggingarfélagið hefir hlaupið undir bagga með útgerðarmönnum með að fá stöðvarnar og að nokkru leyti með að tryggja tækin fyrir útgerðarmenn. Það virðist mér vera fordæmi fyrir því, hvernig hægt er í mörgum tilfellum að létta mönnum stofnkostnað. Þær slysavarnarfélagsdeildir, sem til eru víðsvegar um land, eiga að gangast fyrir því, að talstöðvar komist í sem allra flest skip. Ég hefi þá skýrt tilefni og tilgang þessarar þáltill. og sný mér að einstökum liðum hennar. Ég ætla fyrst að minnast á 2. lið. Með honum er skorað á ríkisstj. að hlutast til um, að leiga talstöðva lækki niður í 50 kr. á ári. Ég viðurkenni fyllilega þann stuðning, sem landssíminn hefir veitt. En vegna þess, að ársleigan er of há fyrir útgerðina, eins og hún er stæð, nægir sá stuðningur ekki. Það má vel vera, að 120 kr. á ári sé ekki of há leiga, miðað við rekstrarkostnað landssímans vegna stöðvanna á hverju ári. En ég vil minna á, að sú stofnun er þannig byggð upp, að þeir þættir hennar, sem arðvænlegastir eru, bera kostnað af hinum, sem aldrei geta borið sig. Þessu fyrirkomulagi er það að þakka, að sími er kominn í flestar sveitir landsins, og ég vil vona, að ekki líði mjög mörg ár, þangað til síminn er kominn inn á svo að segja hvert einasta heimili í landinu. Það er eingöngu því að þakka, að látið er nægja, að starfræksla landssímann beri sig sem heild, þó að fjöldamargar tinur, sem hv. þm. hljóta að kannast við, hver í sínu byggðarlagi, geti ekki borið sig sérstakar. því hefir aldrei verið hreyft, að þessu fyrirkomulagi þyrfti að breyta og láta hverja símalínu bera sig út af fyrir sig. Nei, þetta er gott skipulag. Það hefir heppnazt vel og síminn sem heild borið sig ágætlega. - Þegar litið er á þáltill. frá þessu sjónarmiði, fellur hún alveg inn í þær meginreglur, sem fylgt hefir verið við uppbygging landssímans. Það má kannske sýna fram á, að þessi starfrækslugrein hans muni ekki bera sig með 50 kr. ársleigu. En ég tel fyllilega réttmætt fyrir því að setja leiguna ekki hærri og hafa sama fyrirkomulag á þessu og á simalinum víðsvegar um byggðir landsins. Þegar till. er skoðuð í þessu ljósi, er hún fyllilega sanngjörn. Um þriðja lið till. er svipað að segja. Þar er farið fram á, að strandargjald fyrir skeyti, sem send eru frá fiskiskipum, verði fært niður í 3 aura orðið. Þetta er í samræmi við aðra starfrækslu landssímans. Það er ekki ástæða til að leggja sérstaka áherzlu á, að móttaka þessara skeyta sé borguð sérstaklega. Þá er fyrsti liður till., um það, að afnotagjald af viðtækjum í fiskiskipum falli niður. Hér er um aðra stofnun að ræða en landssímann, nefnilega útvarpið, sem selur tækin í fiskiskipin og hefir hingað til tekið sama afnotagjald af slíkum tækjum eins og af tækjum í landi. Mér virðist þetta vera óeðlilegt á tvennan hátt. Fyrst og fremst vegna þess, að í mörgum af þessum skipum eru þessi tæki ekki notuð á sama hátt og tækin í landi. Tækin í landi eru notuð og eru viðurkennd að eiga að notast sem menningartæki þannig lagað, að menn fá í gegnum útvarpið ýmiskonar fræðslu og jafnvel kennslu. En tækin í fiskiskipunum eru notuð í allt öðru augnamiði, nefnilega í sambandi við bjargráðastarfsemi. Því virðist eðlilegt, að afnotagjald þeirra sé nokkuð annað heldur en af viðtækjum í landi. Í öðru lagi má geta þess, að fjöldamargir af þeim, sem nota viðtækin í skipum, hafa viðtæki í sínum bústöðum í landi og greiða þá afnotagjald fyrir þau. Væri ekki nema sanngjarnt, að tillit væri einnig tekið til þessa, þegar um afnotagjald af viðtækjum í fiskiskipum er að ræða. Og í þriðja lagi tel ég, að útvarpið sem menningartæki ætti að styðja að slíkum ráðstöfunum, eins og við viðurkennum allir, að talstöðvarnar í fiskiskipum séu. Enn má benda á það, að það eru útvarpsnotendur úti um land, sem bera uppi allan kostnað af rekstri útvarpsins. Og ég er þess fullviss, að undantekningarlítið munu þeir flestir, ef ekki allir, taka undir það með mér, að þeir séu fúsir til, að á þeirra afnotagjöld yrði bætt, beinlínis eða óbeinlínis, afnotagjöldunum af talstöðvunum í fiskiskipum. Ég hygg, að nú standi fyrir dyrum stækkun útvarpsstöðvarinnar, þannig að útvarpsnotendum verður gert miklu hægra fyrir að notfæra sér útvarpið, eftir því sem gera má ráð fyrir. Við það mun þá útvarpsnotendum fjölga mjög mikið hér á landi, og þar af leiðandi verður hægra að færa niður afnotagjöld fyrir alla útvarpsnotendur, og það jafnt, hvort sem þessi afnotagjöld yrðu reiknuð nokkuð eða ekki neitt. Þá er að minnast á fjórða lið þáltill., þar sem óskað er eftir því. að ríkisstj. hlutist til um, að leigjendum talstöðva verði framvegis ekki gert skylt að tryggja tækin fyrir hærri upphæð en 300 krónum. Ég get ekki sagt fyrir víst, hvað er kostnaðarverð þessara tækja. En ég hefi þó séð á prenti haft eftir kunnugum mönnum við landssímann, að þessi tæki kosti ekki meira en kringum 300 kr. Ég þori ekki að segja um, hvort þetta er á rökum byggt, en mér þykir þó eðlilegt, að það láti nokkuð nærri. Og það virðist vera óþarfa kvöð á notendum þessara taltækja að krefjast þess, að þeir vátryggi tækin fyrir hærri upphæð heldur en þau kosta. Ég veit, að það er álit manna úti um land, að svo sé. Að endingu vil ég minnast á fjárhagshlið þessa máls. Ég hefi reynt að gera mér grein fyrir, hvað þetta mundi kosta fyrir landssímann, ef leiga af talstöðvum er lækkuð niður í 50 kr. á ári. En ég hefi þar ekki fullnægjandi gögn á að byggja og vil því ekkert fullyrða um það. En ég hygg, að með rúmum tölum megi þó gera sér hugmynd um, að það verði eitthvað á milli 10 og 20 þús. kr. á ári, sem þetta mundi kosta landssímann, og eins og sakir standa nú þó miklu nær 10 þús. kr. Að því er snertir útvarpið er sama að segja. Ég hefi ekki heldur gögn í höndum til þess að gera mér fulla grein fyrir því, hverju þetta mundi skipta fyrir útvarpið. Hygg ég þó, að það mundi ekki vera nema nokkur þús. kr. Menn kunna nú máske að segja, að það, sem her er farið fram á að ívilna í sambandi við talstöðvar, séu ekki geigvænlegar upphæðir fyrir útgerðina að borga. Já, það er nú svo. Ég geri ráð fyrir, að þessar ívilnanir, sem í þáltill. er gert ráð fyrir, mundu muna hvern talstöðvarnotanda um eitt til tvö hundruð kr. á ári. Það má segja, að þetta sé ekki stór upphæð og að ekki geri hún mikið til né frá um það, að rétta við hag sjávarútvegsins. Satt er það, en við tökum þetta og höldum svo áfram og teljum upp, og þó við fáum ekki nema eitt til tvö hundr. kr. á hverjum lið, þá getur farið svo, að við fáum út allverulega upphæð, sem safnast saman á endanum, ef t. d. væri sparað á þessum lið eitt til tvö hundr. þús. kr., í hagnýtari notkun veiðarfæra nokkur hundruð þús. kr., með betri möguleikum til að afla beitu, þannig að hún gæti orðið ódýrari, um tvö hundr. þús. kr., og í salti, olíu og hirðingu véla og hirðingu skipa nokkra upphæð, og spara mætti á fleiri liðum. Ég hygg, að ef rétta á við sjávarútveginn - og sérstaklega tala ég um þann smærri, af því að á honum hefi ég nokkra þekkingu - þá hygg ég, að þetta verði leiðin, sem verði að fara (að spara á mörgum liðum) til þess að rétta við. sjávarútveginn, en ekki hitt, að ætla sér að gera það með einni stórri byltingu og láta svo þar við sitja, því miður hefir það komizt inn hjá ýmsum á seinni árum, sem reka sjávarútveg - og það hafa kannske gefið tilefni til þess ýms góðæri, sem komið hafa - að það megi reka smærri sjávarútveg sem nokkurskonar spekúlation. En það er hreinn og beinn misskilningur. Frá því fyrst við höfum sögur af, hefir aldrei verið hægt að reka smáútveg á Íslandi á annan hátt en þann - ef hann hefir átt að vera sæmilegur atvinnuvegur -, að menn hafi lagt fram alla sína krafta við hann. Þótt við könnumst við, að fiskimiðin kringum landið séu gullkistur, þá getur samt enginn ausið fé úr þeim gullkistum eftir vild og samt „haft góða daga“. Ég hefi nú stundað sjávarútveg í 35 ár, og mín reynsla er þessi, og ég hygg, að hún sé svo hjá mörgum. Að endingu vil ég vænta þess, að þessi hógværa till. okkar verði samþ. hér í hv. þd. Og ég vil vænta þess, að hún geti orðið einn þáttur, þótt litill sé, í því að reisa við hinn illa stæða smáútveg okkar Íslendinga. Og ég hefi fulla trú á, að það megi takast, ef rétt er að farið.