Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eftir að heilbr.- og félmn. hafði skilað áliti um þetta mál og eftir að það hafði verið afgreitt hér við 2. umr., barst n. erindi frá Félagi einstæðra foreldra, þar sem farið er fram á, að gerð verði breyting við 3. gr. frv. þess eðlis, að Innheimtustofnun geti einnig tekið að sér innheimtu á þeim hluta barnsmeðlags, sem hærri er en lögmæltur barnalífeyrir, svo og öðrum kröfum, sem framfærslumaður barns kann að eiga á barnsföður eða barnsmóður, þar með talinn framfærslueyrir hjóna vegna skilnaðar samkv. yfirvaldsúrskurði, skilnaðarbréfi, skilnaðarsamningi eða lögum. Þannig hljóðar efnislega það erindi, sem n. barst. Hún hélt fund um þetta nú eftir hádegi, og varð niðurstaðan sú, að ég mun flytja hér brtt. efnislega samhljóða þessu erindi, en ég skal þó taka það fram, að farið er fram á, að Innheimtustofnun sveitarfélaga verði gert skylt að annast þessa innheimtu, en í lögunum sjálfum er gert ráð fyrir, að Innheimtustofnun geti tekið að sér hvers konar innheimtu fyrir einstök sveitarfélög o. s. frv. og þótti mér því ekki rétt, að tillagan gengi lengra heldur en gert er ráð fyrir í lögum um innheimtu fyrir hönd sveitarfélaga umfram hin lögboðnu meðlög eða greiðslu á hinum lögboðnu meðlögum. En ég vildi sem sagt leyfa mér að leggja þessa tillögu fram hér og fara fram á það við hæstv. forseta, að leitað yrði afbrigða fyrir henni, þar sem hún er of seint fram komin og flutt hér skriflega, en hefur ekki gefizt tími til að afhenda hana til prentunar enn þá. En ég skal taka það fram og undirstrika það, að það kom mjög greinilega fram í n., að ekki er ætlazt til þess, að sá hluti barnalífeyris eða meðlaga og annars kostnaðar, sem þarna er um rætt, verði krafinn úr Jöfnunarsjóði. Það er gert ráð fyrir því, að barnsmeðlög að því marki, sem lög ákveða, skuli Innheimtustofnun geta krafið úr Jöfnunarsjóði, ef þau ekki verða innheimt hjá viðkomandi aðilum, en n. var alveg sammála um það, að sá hluti meðlaga, sem Innheimtustofnunin verður ekki krafin um, skuli ekki krafinn úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Ég tel ekki, að frekari grein þurfi að gera fyrir þessu, en tillagan, sem ég leyfi mér að flytja, með leyfi forseta, hljóðar þannig: Við 3. gr. Á eftir síðari mgr. komi ný mgr. svo hljóðandi: „Einnig er Innheimtustofnuninni heimilt, sé þess óskað, að taka að sér innheimtu gegn greiðslu á þeim hluta barnsmeðlags, sem hærri er en lögmæltur barnalífeyrir, svo og öðrum kröfum, sem framfærslumaður barns kann að eiga á barnsföður eða barnsmóður, þar með talinn framfærslueyrir hjóna vegna skilnaðar samkv. yfirvaldsúrskurði, skilnaðarbréfi, skilnaðarsamningi eða lögum.“



Herra forseti. Við athugun sjútvn. á frv. um aflatryggingasjóð milli umr. hefur komið í ljós, að nauðsynlegt er að gera smábreytingu á einu atriði. Vil ég leyfa mér fyrir hönd sjútvn. að bera hér fram skriflega brtt. varðandi þetta og fara þess á leit, að leitað verði afbrigða fyrir henni, þannig að hún geti komið hér til umr. og afgreiðslu. Brtt. er svo hljóðandi: „Við 12. gr. (2. mgr. 17. gr.). Í stað orðanna „áhafnir bátanna hafi fulla atvinnu af þessum störfum eigi skemmri tíma en 5 mánuði á ári“ komi: að bátar þessir hafi verið gerðir út eigi skemmri tíma en 5 mánuði á ári.“ Þetta atriði snertir áhafnadeild aflatryggingasjóðs og greiðslu hluta af fæðiskostnaði áhafna á minni bátum. Eins og vitnað er til í brtt., stendur í lagabreytingu, sem hv. Alþ. samþykkti í fyrra, að greiðslur vegna báta af þessari stærð skuli m. a. bundnar því skilyrði, að „áhafnir bátanna hafi fulla atvinnu af þessum störfum eigi skemmri tíma en 5 mánuði á ári.“ Þetta hefur orðið til þess í framkvæmd, að menn, sem ekki hafa verið óslitið á þessum bátum, hafa ekki fengið þessar greiðslur, en það var alls ekki það, sem fyrir mönnum vakti, þegar samþykkt var að taka upp greiðslur til áhafna á þessum bátum, heldur hitt, að bátarnir hefðu verið gerðir út eigi skemmri tíma en 5 mánuði á ári. Brtt. sú, sem ég ber hér fram fyrir hönd sjútvn., miðar að því að bæta úr þessu.



Herra forseti. Frv. þetta er lítið að vöxtum og þarf ekki langrar skýringar við. Það hefur verið afgreitt frá hv. Ed. með shlj. atkv. þar. En í frv. er um það að ræða, sem samkomulag varð um á milli deiluaðila í togaradeilunni, að fara fram á að lækka þau 22%, sem tekin hafa verið af óskiptu, þegar landað er erlendis, ofan í 16%. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta um Áburðarverksmiðju ríkisins var afgr. frá n. 5. þ.m. Um afgreiðslu frv. varð enginn ágreiningur í n., þannig að n. mælir einróma með, að frv. verði samþ. Þess ber þó að geta, að einn nm. í landbn., Eðvarð Sigurðsson, var ekki viðstaddur. Ég sé ekki ástæðu til að rekja efni þessa frv. Það var gert hér við 1. umr., enda ekki mikið í því annað en það að staðfesta fyrirkomulag, sem raunar er þegar komið á, og sameina endanlega Áburðarsölu ríkisins Áburðarverksmiðjunni. Þess ber að geta að n. ræddi nokkuð till. til breytingar á þessu frv. frá Benedikt Gröndal, og segir í nál., að ekki hafi náðst samstaða um þessa brtt. Brtt. fjallar um það, að skotið verði inn í l. ákvæði um það, að sett verði upp samstarfsnefnd, sem starfsmenn verksmiðjunnar skipa öðrum þræði, en vinnuveitendur skipa að hinu leytinu. Hér á landi munu slíkar samstarfsnefndir eitthvað hafa komið til, a.m.k. veit ég, að svo er á farskipum. Þetta mál er nú mikið rætt hér í nágrannalöndunum, og virðist mér eftir því, sem ég hef kynnt mér málið, að jöfnum höndum tíðkist það, að slíkar nefndir séu lögskipaðar og einnig það, að um það sé samkomulag milli vinnuveitenda og starfsmanna við fyrirtækin. Til þess að kynna mér þetta mál nokkru nánar áður en þetta frv. kæmi hér fyrir og þá að sjálfsögðu brtt., náði ég í grg., sem gefin hefur verið út um ráðstefnu, sem haldin var í Ósló 2.–4. nóv. 1970 um þessi mál. Þátttakendur héðan frá Íslandi á þessari ráðstefnu voru fimm, og skal ég játa það, að ég styð mína afstöðu til þessa máls nokkuð við þeirra álit. Þessir þátttakendur héðan voru Barði Friðriksson, Júlíus Kr. Valdimarsson, Pétur Sigurðsson, Snorri Jónsson og Sveinn Björnsson. Og á ráðstefnu þessari voru um 100 þátttakendur frá þessum löndum: Belgíu, Danmörku, Frakklandi, Ungverjalandi, Íslandi, Írlandi, Hollandi, Noregi, Svíþjóð og Júgóslavíu. Það kemur að sjálfsögðu ekki til mála að lesa nema lítið úr þessu áliti þeirra Íslendinga, sem sátu fundi þessarar ráðstefnu, en til þess að gefa hv. dm. tækifæri til þess að kynnast þeirra skoðun á þessu máli þá vil ég leyfa mér að lesa hér tvo til þrjá stutta kafla úr álitinu, með leyfi hæstv. forseta. Á bls. 18 í þessari grg. stendur: „Að dómi þátttakendanna yrði það málinu til óþurftar, að aðrir aðilar en samtök vinnumarkaðarins tækju frumkvæði á þessu sviði, enda væri það vísasti vegurinn til þess að skapa ágreining og átök þvert ofan í allan samstarfsanda, ef þvinga ætti starfsmenn og stjórnendur í einstökum fyrirtækjum til aðgerða.“ M.ö.o. telja þeir, að eðlilegra sé, að þarna gildi frjálsir samningar eða frjálst samkomulag milli stjórnenda og starfsmanna en lögboð. Síðan segir á sömu bls.: „Að dómi þátttakenda yrði það vænlegra til árangurs, að samtök vinnumarkaðarins tækju frumkvæði á þessu sviði heldur en löggjafinn gripi inn í án þess að reynt yrði til fullnustu, hvort samningaleiðin er fær eða ekki. Það er megintill. þátttakendanna í ráðstefnunni, að heildarsamtökin, sem þar áttu fulltrúa, komi sér nú þegar saman um að stofna n. til að gera drög að málefnasamningi um samstarfsnefndir. Jafnframt því, sem n. væri falið að semja reglur um skipulag og starfshætti samstarfsnefnda í fyrirtækjum, verði henni falið að gera till. um stofnun samstarfsráðs milli heildarsamtakanna, sem hafi það að markmiði að veita fræðslu um stofnun samstarfsnefnda og leiðbeina samstarfsnefndum í einstökum fyrirtækjum um verkefnaval og starfshætti.“ Ég sé ekki ástæðu til að lesa meira úr þessari grg., enda kemur þarna skýrt fram afstaða þessara fimm Íslendinga, sem sátu þessa ráðstefnu og kynntu sér málin eins og þau horfa við í þeim löndum, sem áttu fulltrúa á þeirri ráðstefnu. En þeir voru, eins og fyrr er sagt, Barði Friðriksson, Pétur Sigurðsson, Júlíus Kr. Valdimarsson, Snorri Jónsson og Sveinn Björnsson. Til viðbótar þessu vil ég svo geta þess, að núna rétt í þessu eða núna í dag barst mér bréf frá Áburðarverksmiðju ríkisins, sem hafði boðað til fundar af því tilefni, að fram hafði komið sú brtt., sem ég gerði grein fyrir hér áðan og verður betur gerð grein fyrir hér á eftir af flm. Á fundi þessum, sem stjórn Áburðarverksmiðjunnar hélt núna fyrir nokkrum dögum, gerði hún svofellda bókun: „Á fundi stjórnar Áburðarverksmiðju ríkisins 19. marz 1971 var gerð eftirfarandi stjórnarsamþykkt: „Stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins vill beita sér fyrir því, ef starfslið verksmiðjunnar óskar, að skipuð verði samstarfsnefnd við verksmiðjuna með þremur fulltrúum frá hvorum aðila, stjórn verksmiðjunnar og starfsliði hennar, ásamt jafnmörgum varamönnum.“ Þarna er beinum orðum sagt, að verksmiðjustjórnin sé reiðubúin að beita sér fyrir því, að þarna verði komið á samstarfsnefnd svipaðri þeirri, sem brtt. gerir ráð fyrir, ef samkomulag verði um það við starfsmenn verksmiðjunnar. Ég held, að ég þurfi ekki að hafa þessi orð fleiri. Frá mínu sjónarmiði miðað við þessar tilvitnanir, sem ég hef hér fram fært, tel ég ekki ástæðu til að lögbinda slíka samstarfsnefnd við Áburðarverksmiðjuna, heldur sé eðlilegra, að þar verði farin frjáls samningaleið, ef starfsfólk verksmiðjunnar óskar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 1. þm. Vestf. að flytja brtt. við 2. gr. frv. þannig, að við hana bætist svo hljóðandi mgr.: „Þess skal jafnan gætt, að ekki stafi mengunarhætta af rekstri verksmiðjunnar.“ Tilefni þessarar till. er það, að á mengunarráðstefnu, sem haldin var fyrir nokkru á vegum Landverndar og fleiri aðila, skýrði Hörður Þormar efnafræðingur frá því, að Áburðarverksmiðjan dreifði árlega um 500 tonnum af eiturgufum yfir umhverfið, og í framhaldi af þessu upplýsti annar sérfræðingur, Vilhjálmur Lúðvíksson, að þetta væri ofan við þau mörk, sem talin væru leyfileg í Bandaríkjunum. Ég býst við, að allir hv. þm. séu sammála um það, að það beri að útiloka mengunarhættu frá Áburðarverksmiðjunni eins og öðrum fyrirtækjum, og ástæðan til þess, að það hafa ekki verið gerðar sérstakar ráðstafanir í því sambandi enn, er einfaldlega sú, að menn hafa ekki gert sér grein fyrir þeim hættum, sem þar eru á ferðinni. Ég vænti því þess vegna, að þessi till. fái góðar undirtektir og um hana þurfi ekki að verða neinn ágreiningur. Í till. er ekki sett neitt ákvæði um það, hver eigi að hafa eftirlit með höndum í þessum efnum, en það er m.a. gert vegna þess, að Alþ. hefur fyrir nokkru samþykkt að láta undirbúa sérstaka löggjöf um mengunarmál og það má reikna með því, að hæfilegur og eðlilegur hraði verði hafður á því máli og Alþ. muni fjalla um slíka löggjöf á næsta þingi. Þá verða að sjálfsögðu sett ákvæði um það, hvernig eftirliti með Áburðarverksmiðjunni og öðrum aðilum skuli vera háttað í sambandi við mengunarhættuna. Mér finnst rétt, fyrst ég er kominn hingað á annað borð í ræðustólinn, að lýsa fylgi mínu við þá till., sem hv. 5. þm. Vesturl. hefur flutt og er á þskj. 321. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að það má segja, að það fyrirkomulag, sem þar er fjallað um, þ.e. samstarfsnefndir í fyrirtækjum, sé að komast á víða úti um heiminn, menn séu að fikra sig áfram í þeim efnum og þreifa sig áfram í því, hvað muni henta bezt í því sambandi. Ég held, að það sé rétt, að Íslendingar fylgist með þróun í þessum efnum eins og öðrum og þeir geri tilraunir með það, hvernig þetta muni gefast, og þá er ekki óeðlilegt, að ríkið hafi þar forustuna og þetta fyrirkomulag verði einmitt reynt af stærstu fyrirtækjum þess eins og t.d. Áburðarverksmiðjunni. Þess vegna finnst manni, að þessi tilraun, sem lagt er til, að hér verði gerð, sé eðlileg og sjálfsögð, og ég fagna því, að þessi till. skuli hafa hlotið jafngóðar undirtektir hjá stjórn verksmiðjunnar, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, en þrátt fyrir það tel ég það öruggara og vissara að setja um þetta ákvæði, því að það er ekki alveg víst, þó að núverandi stjórn verksmiðjunnar sé þessu fyrirkomulagi hlynnt, að síðari stjórnir kunni að vera það, og þess vegna tel ég, að það sé eðlilegt og heppilegt að setja um þetta ákvæði í lög.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við frv. til laga um Áburðarverksmiðju ríkisins, sem er á þá lund, að við Áburðarverksmiðjuna skuli starfa samstarfsnefnd skipuð þremur fulltrúum frá hvorum aðila, stjórn verksmiðjunnar og starfsliði hennar, ásamt jafnmörgum varamönnum. Ég vil taka það fram til skýringar, að ég hef á öðrum vettvangi flutt sams konar till. varðandi Sementsverksmiðju ríkisins og kemur það raunar fram í frv. um þá verksmiðju, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir þetta þing, enda þótt sú till. næði ekki meiri hl. í þeirri n., sem undirbjó þetta frv. Á síðari árum hefur verið mjög mikið talað um atvinnulýðræði, og virðist vera mikill áhugi á því í öllum stjórnmálaflokkum, að því er bezt verður séð. Hér á landi hefur þó afar lítið verið gert til þess að reyna slíkt lýðræði, og er því tími til kominn til þess, að við notum þau tækifæri, sem okkur gefast, til þess að stíga þar fyrstu skrefin. Á síðustu árum hafa samstarfsnefndir verið það form atvinnulýðræðis, sem mest hefur verið notað í nágrannalöndum okkar sérstaklega á Norðurlöndum. Þegar ég flutti þessa till. fyrst, þá hafði ég að vísu ekki séð umrædda skýrslu fimmmenninganna sem fóru á ráðstefnu í Osló. Ég vissi ekki um þeirra viðhorf eða þeirra röksemdir, en ég hef séð þá skýrslu síðar. Þar eru m.a. þær upplýsingar, að í Danmörku starfi nú um 650 slíkar samstarfsnefndir í stærri fyrirtækjum. Hlutverk samstarfsnefndanna á að vera að efla samvinnu fyrirtækisins og starfsliðs þess, vera báðum til ráðuneytis, gera till. um bættan aðbúnað, heilbrigði og öryggi starfsliðs og efla hagkvæman rekstur fyrirtækisins. Slíkar n. eiga eftir föngum að leitast við að koma í veg fyrir og leysa ágreiningsmál án þess þó að fara inn á svið kjarasamninga. Það er ekki þeirra verksvið. Stjórnendum verksmiðjanna ber að veita samstarfsnefndum allar nauðsynlegar upplýsingar um rekstur fyrirtækisins, og getur það orðið til þess að koma í veg fyrir tortryggni. Í sambandi við hugmyndina um samstarfsnefndir, sem er nú komin á dagskrá hér á landi bæði í sambandi við þessa till. og umrædda skýrslu, hallast menn að tvenns konar skoðunum, eins og fram hefur komið í landbn., þ.e. hvort það eigi að lögfesta slíkar samstarfsnefndir eða hvort það eigi ekki að lögfesta þær og láta þær vera samningsatriði milli verkalýðsfélaga eða samtaka launþega og verksmiðjanna. Ég skal á þessu stigi láta það liggja á milli hluta, hvort það er rétt að setja almenn lög um slíkar samstarfsnefndir í öllum verksmiðjum. Ég vil gjarnan, að við ræðum það örlítið nánar og tökum ákvörðun um það, þegar við höfum fengið einhverja reynslu. En ég er þeirrar skoðunar, að stór ríkisfyrirtæki, sérstaklega eins og Áburðarverksmiðja ríkisins og Sementsverksmiðja ríkisins, séu tilvalin til þess að koma á samstarfsnefndum, og þess vegna legg ég alveg sérstaklega til, að það verði lögfest um þær, þessar tvær verksmiðjur, án þess að ég slái með því föstu, að ég vildi fylgja því að lögfesta þetta um allan atvinnurekstur. Þarna er um töluverðan mun að ræða. Ég er þeirrar skoðunar, að verksmiðjur hins opinbera, ríkis og jafnvel bæjarfélaga, eigi í þessum efnum að ganga á undan og veita gott fordæmi. Ég tel, að Alþ. eigi, þegar það tekur afstöðu til slíkrar till., að minnast þess, að ríkisvaldið er ekki aðeins löggjafi í þessu tilliti, heldur líka atvinnurekandi, og sem atvinnurekandi á ríkisvaldið að hafa þá sérstöðu að festa í lög almenn ákvæði um slíkar samstarfsnefndir og slíkt samstarf, sem hér um ræðir. Í sambandi við þá hugmynd, að þetta skuli vera samningsatriði, er rétt að benda á þá annmarka, að fyrirtæki eins og Áburðarverksmiðja ríkisins - og hið sama gildir um Sementsverksmiðju ríkisins - þurfa ekki aðeins að ræða við einn aðila í sambandi við kjarasamninga við starfsfólkið, heldur verða þessar verksmiðjur að semja við 4–5 mismunandi aðila. Og þar eru ekki aðeins verkamannafélög og iðnaðarmannafélög, heldur getur verið í sumum tilvikum um samtök opinberra starfsmanna að ræða, svo að menn sjá, að það er ekki öldungis einfalt mál að gera samninga um slíkar n. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt, að Alþ. ríði á vaðið í sambandi við þessar stóru ríkisverksmiðjur okkar, höggvi á þann hnút, sem þarna mundi verða fyrir, spari þann tíma, sem augljóslega mundi tapast, og stígi þetta skref, sem í grundvallaratriðum virðist njóta stuðnings og samþykkis svo að segja hvers manns, sem um það fjallar. Mér þykir mjög ánægjulegt að heyra, að stjórn Áburðarverksmiðjunnar skuli hafa lýst sig reiðubúna til þess að fallast á þetta kerfi. Úr því að svo er, þá er enn síður nokkuð því til fyrirstöðu að lögfesta, að slík n. skuli starfa við verksmiðjuna. Ég vil benda á, að það er ákaflega þýðingarmikið atriði, að það verði sett nánari ákvæði um samstarfsnefndir og það verði gert með reglugerðum að fengnum álitsgerðum frá báðum aðilum. Þetta gerist ekki á einni nóttu, þótt þegar sé búið að vinna nokkurt brautryðjandastarf á þessu sviði, t.d. af samtökum sjómanna og útgerðarmönnum kaupskipa. Herra forseti. Ég legg áherzlu á, að það er till. mín, að við lögfestum, að slík samstarfsnefnd skuli starfa við Áburðarverksmiðju ríkisins. Með því stígum við mjög þýðingarmikið og stórt skref í atvinnulýðræði á Íslandi og sýnum með því það hugrekki að ganga á undan með góðu fordæmi. Ég vonast til þess, að þetta kerfi samstarfsnefnda, sem mikil og ótvíræð reynsla er fengin al í nágrannalöndunum, geti orðið til þess að bæta ástand bæði hinna vinnandi manna og fyrirtækjanna hér á Íslandi á komandi árum.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að mæla með samþykkt þessarar brtt. á þskj. 321 frá hv. 5. þm. Vesturl., sem var að ljúka máli sínu. Ég álít, að eitt alvarlegasta vandamál í nútímaatvinnurekstri sé einmitt þetta, hve löng leið virðist vera á milli stjórnendanna og annarra þeirra, sem vinna við fyrirtækin. Kannske er þessi leið þó oft og tíðum ekki jafnlöng og mönnum sýnist hún vera, en hún sýnist a.m.k. mörgum, sem starfa í stórum atvinnurekstri, ákaflega löng og torsótt. Ég tel, að hér sé um geigvænlegt vandamál að ræða, sem raunar er viðurkennt ekki síður í öðrum löndum, þar sem rekstur er víða enn þá stærri en he'r. vafalaust gilda um þetta hliðstæð lögmál alls staðar. Ég álít að það væri mjög vel viðeigandi, að ríkið riði á vaðið í þessu efni og það væri einmitt lögfest að setja samstarfsnefndir á fót stærstu ríkisfyrirtækjum, eins og hv. þm. hefur stungið upp á , og þannig væri stefnan mótuð fyrir ríkisreksturinn og fordæmi gefið. Sjá svo til, hvort aðrir sigldu ekki í kjölfarið. Svo er þá einnig tryggt, að þá er byrjað að prófa þessa aðferð hér og hægt að sjá, hvaða árangur er af því verður. Ég mæli því fyrir mitt leyti eindregið með þessari till. Mér sýnist hér vera um mjög mikið stórmál að ræða, og ég trúi því, að þetta sé leiðin til þess að koma á betri háttum í stórrekstrinum en enn þá hefur verið mögulegt. Leiðin er sú að auka samstarf þeirra, sem vinna, og þeirra, sem stjórna. Það má vera, að það verði ekki nákvæmlega þetta fyrirkomulag, sem hér er stungið upp á, sem endanlega verður við haft, en mér sýnist sjálfsagt að reyna að fara nú þessa leið. Síðan mætti svo breyta fyrirkomulaginu eftir því, sem mönnum virtist reynslan gefa tilefni til.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem þetta mál var til afgreiðslu í, og ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, vil ég, að það komi fram hér, hvers vegna ég gerði það. Fyrir n. höfðu komið tvær till. um þetta mál, þegar n. var að athuga frv., og það hefur nú verið talað hér fyrir báðum þessum till. Fyrri till. fluttu þeir hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, 4. þm. Reykv., og Sigurvin Einarsson, 1. þm. Vestf., um, að það skuli gerðar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir mengunarhættu af völdum verksmiðjunnar. Ég held, að við eigum að fara svo með allan rekstur, þar sem því verður við komið, og þess vegna mun ég greiða þessari till. hiklaust atkv. Hin till. er frá hv. 5. þm. Vesturl. og er um það að setja á fót samstarfsnefnd hjá starfsliði fyrirtækisins og stjórn þess. Það vill nú svo til, að þó að ég hafi verið undanfarin ár bóndi, þá hef ég verið í þéttbýli mestallt mitt líf og unnið einmitt í stórum fyrirtækjum, og ég er þess fullviss, að oft og tíðum væri hægt að leysa ýmis mál, ef svona samstarfsnefndir væru starfandi hjá þessum fyrirtækjum, sem annars mundu ekki leysast. Ég held, að þetta sé einmitt það, sem koma skal, og mæli því eindregið með því, að þessi till. verði samþ. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar.



Herra forseti. Ég stend upp, eins og tveir hv. síðustu ræðumenn, til þess að lýsa yfir stuðningi mínum við þær brtt., sem fluttar eru við frv. þetta. Það er í fyrsta lagi brtt. á þskj. 504 frá hv. þm. Þórarni Þórarinssyni og Sigurvin Einarssyni, að þess skuli jafnan gætt, að ekki stafi mengunarhætta af rekstri Áburðarverksmiðjunnar. Ég hygg, að enginn ágreiningur geti orðið um þessa till. Aftur á móti hefur komið upp ágreiningur um till. frá hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal. Í till. er lagt til, að komið verði á samstarfsnefnd við Áburðarverksmiðjuna. Ég hef áður í sambandi við umræður um atvinnulýðræði lýst yfir stuðningi við þessa hugmynd um samstarfsnefndir, en þá var til umræðu Sementsverksmiðja ríkisins. Mér virðist sjálfsagt, að samstarfsnefndum verði komið á, eins og gert er ráð fyrir í till. þessari um samstarfsnefnd við Áburðarverksmiðju ríkisins. Hv. flm. þessarar till., Benedikt Gröndal, var í þeirri n., sem endurskoðaði lögin um Sementsverksmiðjuna, og flutti þar till. um það, að inn í lögin yrði tekið ákvæðið um samstarfsnefnd. Sú till. fékkst ekki samþykkt í þeirri n., og ber að harma það. Og hygg ég, að hann hafi þar fengið að kenna á því, hvernig sú n. var skipuð, þó að hann hafi enn ekki opinberlega kvartað yfir því, hversu ólýðræðislega til hennar var stofnað, en hann átti þar sæti einn Alþfl.-maður með þremur sjálfstæðismönnum, og er ekki ósennilegt, að hann hafi saknað kannske fulltrúa frá öðrum flokkum til þess að styðja sig í þessu máli í n. En það er önnur saga. Ég stend sem sé upp til þess að lýsa yfir fullum stuðningi við þá till., sem hann flytur varðandi Áburðarverksmiðjuna um samstarfsnefnd þar. Ég tel þetta vera alveg sjálfsagt mál, og mér liggur við að segja, að þetta sé nokkurs konar prófmál á einlægni manna varðandi atvinnulýðræði og það sannist enn, að flokkur sá, sem lagði til þrjá fulltrúa á móti einum fulltrúa Alþfl. í n. til að undirbúa sementsverksmiðjulögin, sé ekki heill í þessu máli. Ég vil nú reyndar segja, að þetta sé táknrænt að fleira leyti en þessu. Mér sýnist, að þörfin á því, að samstarfsnefndum verði komið upp hjá fyrirtækjum - í tilraunaskyni skulum við segja í sambandi við Sementsverksmiðjuna og Áburðarverksmiðjuna - sé mjög mikil og það mein, sem þar er við að stríða, snerti raunar þjóðfélagið sjálft. Það er mjög kvartað undan því, að lítið samband sé milli almennings í landinu og þeirra, sem þjóðfélaginu stjórna. Og almenningi finnst oft, að á skorti lýðræðislegt viðhorf af hálfu þeirra, sem þjóðfélaginu stjórna, gagnvart almenningi. Mér virðist, að hér komi það vandamál fram í hnotskurn, hvort menn eru yfirleitt einlægir í afstöðu sinni til þess að bæta hér um, auka áhrif almennings og þá um leið koma á nánara samstarfi milli þeirra, sem stjórna, og almennings. Það kom fram, að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefði út af fyrir sig ekkert við það að athuga, þó að komið yrði á samstarfsnefnd í Áburðarverksmiðjunni, og hv. flm. brtt. lagði töluvert mikið upp úr því, og það var full ástæða til. En ég legg þó miklu meira upp úr öðru, og það er það, að þar sem ég þekki til og þar sem við þekkjum báðir mjög vel til - í Sementsverksmiðjunni - er þetta einlægur vilji starfsliðsins þar. Og í því tilfelli legg ég fullt eins mikið, ef ekki meira, upp úr afstöðu og vilja starfsliðsins en stjórnar fyrirtækisins. Ég mæli sem sé eindregið með því, að við samþykkjum þetta frv.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Ég ætla ekkert sérstaklega að taka það fram, að ég mæli af einlægni. Það verður að ráðast, hvort hv. 4, landsk. þm. tekur það trúanlegt, að ég meini það, sem ég segi, eða ekki. En það er stundum sagt, að þegar menn taka það sérstaklega fram, að þeir tali af einlægni, þá sé það þeim mun vafasamara, að þeir geri það. En ég vil lýsa því yfir, að ég vil koma á atvinnulýðræði á Íslandi, og ég vil koma á samstarfsnefndum í fyrirtækjum, og ég þekki nokkuð til atvinnurekstrar og veit það, að það er ekki unnt að reka eigið fyrirtæki, nema það sé gott samband á milli yfirmannanna og starfsfólksins. Það þarf að vera. Ég var um nokkurra ára skeið í stjórn Áburðarverksmiðjunnar, og ég varð aldrei var við annað en það væri gott samband á milli yfirmannanna og starfsfólksins þar og samstarfið hafi gengið snurðulítið - mjög snurðulítið, og hygg ég, að það séu ýmsir fleiri til þess að bera vitni um það. Þess vegna er nú það, að það virðist ekki bera svo mikið á milli hv. þm. hvar í flokki, sem þeir eru, um það, að þeir vilja, að það verði komið á samstarfi milli starfsfólks og yfirmanna í fyrirtækjunum, svokölluðum samstarfsnefndum. En ég vil lýsa því yfir, að ég vil heldur, að þessar samstarfsnefndir séu settar á með frjálsu samkomulagi vinnuveitandans og starfsfólksins en með því að lögfesta það. Ef það hefði komið yfirlýsing írá stjórn Áburðarverksmiðjunnar um, að hún væri mótfallin því að koma þessum samstarfsnefndum á, þá hefði ég viljað greiða atkv. með till. hv. 5. þm. Vesturl., því að þá var nauðsynlegt að lögfesta þetta ákvæði til þess að koma samstarfsnefndum á. Nú liggur hins vegar fyrir bréf frá stjórn Áburðarverksmiðjunnar, þar sem hún lýsir því yfir, að hún vilji beita sér fyrir því að koma slíkri samstarfsnefnd á, ef starfsfólkið óskar eftir því. Nú er enginn vafi á því, að starfsfólk Áburðarverksmiðjunnar mun óska eftir því, að slíkt samstarf komist á. Starfsfólk Áburðarverksmiðjunnar mun vilja það - alveg eins og starfsfólk Sementsverksmiðjunnar. Af því leiðir, að þessi samstarfsnefnd kemst á í Áburðarverksmiðjunni, þótt ekkert verði lögfest þar um. Og stundum tölum við um það, að það sé æskilegra að gera frjálst samkomulag en að lögfesta það að ástæðulausu. Stundum hefur verið talað um það, að Alþ. grípi inn í, þar sem þetta á að vera alveg frjálst. Ég hygg nú, að þegar við athugum þetta, hvernig málin standa í sambandi við Áburðarverksmiðjuna og í ljósi þess, sem stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefur yfir lýst, þá teljist ekki þörf á því að samþykkja till. hv. 5. þm. Vesturl., eins og við annars hefðum gert, ef slík yfirlýsing lægi ekki fyrir, eins og raun ber vitni. Ég ætla ekki sérstaklega að fara að vitna í þá skýrslu, sem hér var lesið úr áðan, og til er orðin vegna þess, að sendinefnd fór frá Íslandi á fund í Ósló, en víst er um það, að í þessari sendinefnd voru fulltrúar ýmissa starfsstétta. Þar var t.d. flokksbróðir hv. 4. landsk. þm., og hann er þeirrar skoðunar, eins og fram kemur í skýrslunni, að það sé eðlilegra að hafa þetta frjálst en lögbundið. Og ef sá ágæti maður ætti nú sæti á Alþ., eins og hann stundum hefur átt, þegar hann hefur tekið hér varasæti, þá er ekkert vafamál, hvernig hans atkv. mundi falla. Ég bendi aðeins á þetta vegna hálfgerðra svigurmæla í garð eins flokks í þessu sambandi, þar sem mátti skilja það, að það væri önnur afstaða hjá þeim flokki til atvinnumála og atvinnulýðræðis en hjá sumum öðrum. En ég vil benda hv. 4. landsk. þm. á það, að sjálfstæðismenn gera sér grein fyrir því, að það ber að stuðla að atvinnulýðræði og góðu samkomulagi á milli vinnuveitenda og launþega. Við skulum láta það liggja milli hluta, hvort slíkt er af góðmennsku eða af öðrum ástæðum, en ég held, að við getum verið sammála um, að allt annað er óskynsamlegt. Það er óskynsamlegt að hugsa sér það að reka fyrirtæki og hafa ekki gott samband við þá, sem vinna við það, og þess vegna er það, að ég vil stuðla að atvinnulýðræði. Ég vil koma á samstarfsnefndum í fyrirtækjunum. Ég vil gera það á frjálsum grundvelli, þar sem það er hægt, og hér býðst tækifærið til þess að efla atvinnulýðræðið á frjálsum grundvelli. Þess vegna er ég á móti því að lögfesta, þegar þannig stendur á. Um till. tveggja hv. framsóknarmanna um mengun hel ég lítið að segja. Það mun sennilega verða rætt um mengun frá Áburðarverksmiðjunni á morgun, en skyldu ekki allir hv. þm. vera á móti mengun. Kannske kæmi það fram aftur eins og stundum áður, að það eru sumir, sem telja sig sérstaklega til þess valda að vera málsvarar gegn mengun og halda því svo fram, að aðrir hv, þm. gætu alveg sætt sig við það, að loftið yrði mengað.



Herra forseti. Hér hafa orðið talsverðar umr. um brtt. frá hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, um samstarfsnefndir í Áburðarverksmiðjunni. Ég vil af þessu tilefni alveg sérstaklega taka það fram, að ég tel þetta góða og gagnlega till. og mun fylgja henni. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. þm., að um atvinnulýðræði hefur verið rætt hér á landi, þ. á m. innan stjórnmálaflokkanna líklega allra meira og minna; og ég hygg, að það sé rétt, sem hann segir, að þessi hugmynd eigi hljómgrunn innan allra stjórnmálaflokkanna og ég vil taka það fram í þessu sambandi, að innan Framsfl. hafa þessi mál verið rædd, og óhætt er að segja, að hugmyndin um atvinnulýðræði á þar mikinn hljómgrunn. Eitt form þessa atvinnulýðræðis, sem er að vísu ákaflega víðtækt hugtak, eru þess háttar samstarfsnefndir stjórnar og starfsmanna, sem hér er gerð till. um. Það má náttúrlega segja, að hér sé um að ræða mjög óbrotið form atvinnulýðræðis, en hins vegar er ekki óeðlilegt, að þegar við erum að feta okkur áfram í þessum efnum, þá sé farið inn á þessa leið. Ég vildi lýsa stuðningi mínum við þessa till. í öllum meginatriðum. Hér hafa orðið deilur um það, hvort rétt sé að lögfesta ákvæði um samstarfsnefndir eða ekki, og af því tilefni vil ég taka það fram, að út af fyrir sig tel ég ekki nauðsynlegt og ekki rétt að fara að lögfesta í almennum lögum slíkar samstarfsnefndir í fyrirtækjum. En hins vegar finnst mér það mjög eðlilegt, að í löggjöf um atvinnufyrirtæki ríkisins séu ákvæði um þess háttar samstarfsnefndir, og þess vegna er ég fylgjandi þeirri till., sem hér hefur komið fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., og ég geri talsverðan greinarmun á því, hvort um er að ræða löggjöf af þessu tagi eða almenna löggjöf um samstarfsnefndir í atvinnufyrirtækjum, sem þá mundi gilda um öll fyrirtæki. Á þessu vil ég gera skýran greinarmun - ekki sízt eftir að hafa hlýtt hér á ræðu hæstv. landbrh., sem annars virtist vera fylgjandi því, að samstarfsnefndir yrðu teknar upp í ríkisfyrirtækjunum, a.m.k. í Áburðarverksmiðjunni, og benti á, að vilji væri fyrir því í stjórn verksmiðjunnar, að svo mætti verða. En ég vildi alveg sérstaklega fyrir mitt leyti taka undir þessa till. og lýsa stuðningi mínum við hana.



Herra forseti. Ég gat ekki verið viðstaddur í landbn., þegar þetta mál var þar afgreitt, en kem hér upp til þess hvort tveggja að lýsa stuðningi mínum við frv. til laga um Áburðarverksmiðjuna og einnig stuðningi við þær brtt., sem komið hafa fram við frv. og hér hafa verið ræddar. Ég vil sérstaklega vegna till. þeirra hv. þm. Þórarins Þórarinssonar og Sigurvins Einarssonar minna á, að nú fer fram mikil endurskipulagning á Áburðarverksmiðjunni og endurbygging, og það er alveg sérstök ástæða til, þegar svo stendur á, að hafa einmitt vara á þessum málum; það eru áreiðanlega engar ásakanir í garð Áburðarverksmiðjunnar í þessum efnum. Það verður að segjast, að sem verksmiðjulóð eða sem verksmiðjustaður hefur hún að ýmsu leyti verið til fyrirmyndar, hvað allan þrifnað bæði innan húss og utan áhrærir, um aðbúnað og annað slíkt. Þó að menn séu hins vegar búnir að sjá hinn brúna reyk í allmörg ár stíga upp af verksmiðjunni, þá hafa menn sjálfsagt ekki gert sér grein fyrir, að í þessum reyk lægi jafnmikil mengunarhætta og nú hefur verið upplýst, og tel ég víst, að forráðamönnum Áburðarverksmiðjunnar hafi heldur ekki verið það ljóst og því hafi hann nú fengið óheftur að streyma út í andrúmsloftið öll þessi ár, en vonandi er sem sé, að á því verði endir og þess verði einnig sérstaklega gætt nú, þegar verið er að byggja mikið við verksmiðjuna, að þessi hættumerki séu einmitt höfð í huga og komið í veg fyrir í tíma, að þar hljótist vandi af. Varðandi till. hv. 5. þm. Vesturl. vil ég segja það, að ég er henni fylgjandi. Ég vil hins vegar taka það fram, að það hefur yfirleitt verið afstaða verkalýðshreyfingarinnar hér, að slík mál sem þessi - hið svokallaða atvinnulýðræði og samstarfsnefndir á vinnustöðum, sem að vísu hefur verið rætt nokkuð í verkalýðsfélögunum, en ekki mikið að gert enn, sem komið er - ætti að taka upp á samningsgrundvelli milli aðila. Það hefur einnig verið stefna verkalýðshreyfingarinnar hér í nágrannalöndunum, en þó engan veginn þannig, að útilokaður væri sá möguleiki, að löggjafinn léti málið til sín taka - síður en svo. Þessi almenna afstaða markast fyrst og fremst og einvörðungu af því, að það verður að segjast, að það er reynsla verkalýðshreyfingarinnar, að þegar löggjafinn ætlar að fara að skipa málum hennar, þá eru honum oft hræðilega mislagðar hendur. Það er þessi ótti, sem ræður því, að verkalýðshreyfingin hefur ekki verið á því fyrst og fremst, að þessum málum ætti að skipa eftir leiðum löggjafans. Það hefur verið minnzt hér á og vitnað í skýrslu fimm manna, sem fóru á ráðstefnu í Noregi í vetur, sem fjallaði einmitt um mál skyld þessum, og lesnir upp úr henni kaflar, sem eru taldir renna stoðum undir, að ekki eigi að festa þau ákvæði í lögum um Áburðarverksmiðjuna, sem hér er gerð till. um varðandi samstarfsnefnd. Ég vil aðeins geta þess, að þessi skýrsla er samin af fimm mönnum. Þar af eru tveir, sem voru frá verkalýðshreyfingunni, en hinir frá samtökum atvinnurekenda og ríkisstj. Þessi skýrsla lá fyrir á fundi í miðstjórn Alþýðusambandsins nú fyrir mjög stuttu síðan. Þar var lítillega ræddur sá kafli, sem hér var lesið upp úr áðan. Á þessum fundi kom fram mjög áberandi, að einmitt var afdráttarlaust talað um samningsleiðina og ekki annað og jafnvel, að löggjafarleiðin gæti orðið til trafala þessum málum, og einnig var eindregið látið í ljósi af nokkrum fundarmönnum, að ekki bæri að taka svo einstrengingslega afstöðu gegn því, að löggjafinn fjalli um þessi mál eins og þarna kemur fram. Enda trúi ég nú, að fulltrúar atvinnurekendasamtakanna eigi þarna miklu stærri hlut að máli en þeir tveir menn, sem voru frá verkalýðshreyfingunni. Það var einmitt getið um það hér - hæstv. landbrh. gerði það í ræðu áðan að einn af þessum mönnum, flokksbróðir hv. 4. landsk., hefði talið það eðlilegra að hafa þetta frjálst, en ekki lögbundið, og þá hefur hinn líka í sama flokki og þeir væntanlega einnig lítið svo á. Ég hef rætt þessi mál við hann, og einmitt á þessum fundi bar ekkert í milli, en hins vegar sagði hann, að það hefði verið sótt mjög fast af hálfu fulltrúa atvinnurekendasamtakanna að hafa þessa túlkun mjög afdráttarlausa. En varðandi þetta tiltekna mál hér vil ég endurtaka það, að ég er fylgjandi þessari till. Ég þekki vel til í Áburðarverksmiðjunni, hef fylgzt þar með málum frá því, að bygging hennar hófst, og átt þátt í öllum samningum, sem þar hafa verið gerðir við verkamenn, og þekki vel til aðstæðna á vinnustaðnum og einnig til afstöðu forráðamanna fyrirtækisins. Ég vil ekki skoða þessa till. - og veit ekki til heldur, að neinn mundi nú gera það - sem einhverja sérstaka ásökun á forráðamenn Áburðarverksmiðjunnar í þessum efnum, þ.e. að það væri ekki kannske alveg sérstök brýn nauðsyn til þess, að slík n. yrði sett á stofn við það fyrirtæki. Ég tel þvert á móti samkv. minni reynslu, að það sé síður en svo vegna afstöðu forráðamanna Áburðarverksmiðjunnar ástæða til að setja svona samstarfsnefnd til þess beinlínis að ráða fram úr einhverjum sérstökum vandamálum, sem þar væru fyrir hendi. Yfirleitt hefur verið mjög lítið um árekstra á þessum vinnustað og svo hefur það verið frá því, að lauk fyrstu samningagerð. Hún var erfið, og þá urðu býsna miklir árekstrar, en eftir að fyrstu samningar voru gerðir við fyrirtækið, hefur verið mjög gott samstarf milli bæði starfsmanna og þeirra verkalýðsfélaga, sem þarna eiga hlut að máli. Einnig sú samþykkt stjórnar Áburðarverksmiðjunnar, sem hér var kynnt áðan, ber það með sér, að stjórnin er viljug til þessa verks. En eftir að þessi till. er komin fram og Alþ. ekki tekur jákvæða afstöðu til hennar, þá gætu menn farið að spyrja: Hvað er það, sem Alþ. vill í þessum efnum? Er Alþ. andvígt því, að slíkar samstarfsnefndir séu reyndar? Ég held, að þá sé alveg nauðsynlegt, að einmitt eftir að þessi till. er fram komin - það má svo deila um það, hve áríðandi og nauðsynlegt það var, að hún kom fram - þá mundi það að mínum dómi torvelda mjög, að yfirleitt yrði tekið á réttan hátt á þessum málum um samstarfsnefndir og annað, er varðar atvinnulýðræði. Þetta er aðeins einn þáttur þessa stóra máls, en fjarri er nú, að menn séu sammála um alla þætti þess, en hér er um einn þátt að ræða, sem hefur í flestum löndum, að því er ég veit bezt, verið byrjað á. Þetta er eiginlega grunnþáttur, sem verður að byrja á, ef menn ætla að fikra sig áfram eftir vegum atvinnulýðræðis til þess að koma á verulegu atvinnulýðræði. Ég held einmitt, að þessi vinnustaður, sem hér um ræðir, sé mjög vel til þess fallinn að hefja þetta starf. Eins og ég gat um áðan, þá er ekki þarna um stórvægilega árekstra að ræða. Það er yfirleitt mjög gott andrúmsloft milli forráðamanna og starfsmanna, og það virðist sem forráðamenn séu engan veginn andvígir því, að svona samstarfsnefnd væri komið á laggirnar og þess vegna sé þetta einmitt góður vinnustaður til þess að gera þessa tilraun, mjög góður, og Alþ. eigi að stíga þetta skref. Áreiðanlega er miklu erfiðara að koma svona samstarfsnefndum á, þar sem kannske allt logar í illdeilum á milli starfsmanna og stjórnenda fyrirtækisins. Það má kannske segja, að nauðsynin sé meiri þar, en erfiðleikarnir væru áreiðanlega miklir á að hefja þetta starf. Það má segja það, að það væri auðvitað hægt að koma svona samstarfsnefnd á með samkomulagi milli viðkomandi aðila - beinu samkomulagi. En fyrst og fremst hefur það ekki gerzt, og vafamál er, hvort það yrði gert, nema því aðeins að þessi till. verði samþ., því að verði hún ekki samþykkt, þá teldi ég, að það væri eins konar yfirlýsing Alþ. um það, að það þurfi ekkert að flýta sér í þessum efnum og þau séu svona og svona áríðandi og Alþ. hafi ekki viljað og vilji ekki neitt sérstaklega ýta undir það, að slíkum samstarfsnefndum yrði komið á laggirnar. Ég vil sem sé ítreka stuðning minn við frv. og báðar þær brtt., sem fram hafa komið.



Herra forseti. Ég geri mér ákaflega vel ljóst, að verkalýðsfélögin hafa ávallt verið og eru gætin í þeim efnum, hvað skuli festa með l. og hverju skuli halda í samningum. Og til þess að forðast slíka árekstra þá stendur í till., að umræddar samstarfsnefndir skuli eftir föngum leitast við að hindra eða leysa ágreiningsmál án þess að fara inn á svið kjarasamninga. Þar er dregin ljós lína á milli, svo að um slíka árekstra geti varla verið að ræða. Um afstöðu verkalýðshreyfingarinnar í nágrannalöndunum er sjálfsagt sitthvað að segja en í þessari skýrslu, sem fimmmenningarnir gáfu og oft hefur verið vitnað í - mjög fróðleg og að mér virðist vel unnin skýrsla - stendur t.d. um nágranna okkar Norðmenn, þar sem talið er upp, hvað stjórnmálaflokkarnir í því landi vilji í þessum málum, að verkamannaflokkurinn, sem á 74 af 150 fulltrúum í Stórþinginu, heldur sér við till. um lýðræðisleg fyrirtækjaráð og óskar eftir, að fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga séu notuð sem fordæmi í þessari þróun. Þarna er um mjög sterkan aðila að ræða og vitað er, að sambandið á milli verkalýðshreyfingarinnar og verkamannaflokksins í Noregi er ákaflega náið. Ég vil taka undir það, sem hæstv. landbrh. sagði og síðasti ræðumaður staðfesti, að það muni hafa verið mjög gott samstarf og góður andi í Áburðarverksmiðjunni. Ég hef ekki annað heyrt. En ég vil líka benda á, að einmitt þetta eru góðar aðstæður til þess að taka upp nýbreytni sem þá, sem hér er um að ræða. Það er erfiðara að taka þetta upp, þegar um deilur er að ræða. E.t.v. segja menn, að það sé erfitt að sjá þörf fyrir slíka samstarfsnefnd í Áburðarverksmiðjunni undanfarin ár. En hv. 4. landsk. þm. og ég og fleiri, sem þekkja til kringum Sementsverksmiðjuna, eiga ekki erfitt með að sjá, að það hefði getað hreinsað loftið þar, ef slík samstarfsnefnd hefði verið til undanfarin ár. Við vitum aldrei, hvenær einhver ógæfa dynur yfir, hvenær einhver deilumál rísa upp, sem geta gert það að verkum, að það muni reynast þýðingarmikið að hafa slíkt samstarfstæki í höndum. Hæstv. ráðh. sagði, að Alþ. væri hér að sletta sér fram í og það væri ekkert því til fyrirstöðu, að slík n. yrði sett upp samkv. bréfi, sem stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefði gefið út. En hvers vegna hafa þá slíkar n, ekki verið settar fyrr í þessari verksmiðju, en hún hefur starfað í 15–20 ár? Svo að tilefnið til þess að sletta sér fram í er vissulega fyrir hendi. Ég skal ekkert efast um velvilja stjórnenda þar, og ég skal ekki einu sinni draga í efa velvilja hæstv. landbrh. í þessum efnum. Hann skýtur sér mjög á bak við bréfið, sem skýrir frá samþykkt, sem stjórn Sementsverksmiðjunnar hefur gert. En ég verð að minna hann á, að sjálfstæðismenn, flokksbræður hans, höfðu uppi ágreining um þetta í sementsnefndinni, löngu áður en þeir vissu um þetta bréf, og ég held, að þeir viti ekki um það enn þann dag í dag, og það hefur ekkert bréf verið gefið út í þeirri verksmiðju. Og í öðru lagi upphófst ágreiningurinn um þessa till. í landbn. Nd. Alþ. fyrir 2–3 vikum, en það vissi enginn um þetta bréf fyrr en í dag, svo að bréfið er að vísu plagg um einlægni og góðvilja allra hlutaðeigandi, en ekki fullnægjandi skýring á þeim ágreiningi, sem hefur orðið um málið.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð um þetta mál, sem í mínum augum er ekki ýkja mikilsvert, að því er snertir þetta einstaka fyrirtæki, Áburðarverksmiðjuna. Ég skal játa, að mín afstaða markaðist mjög af þeirri skýrslu, sem ég las hér úr áðan, þar sem það kemur greinilega fram, að þeir fimm Íslendingar, sem fóru á ráðstefnu um þessi mál til Óslóar í fyrra, voru algerlega sammála um það, að eins og á stæði mundi vera heppilegra að fara sér hægt í þessum efnum., þ.e. í því að lögbjóða þessa hluti, en fara meira samkomulagsleiðina. Og það hefur einnig verið upplýst, að þarna voru fulltrúar bæði frá verkalýðssamtökunum og vinnuveitendum. Mér lízt svo á að ef þessi till. frá hv. 5. þm. Vesturl. verður samþ. hér á Alþ., sem ég tel nú enga hættu stafa af út af fyrir sig, þó að verði, þá sé Alþ. að marka stefnu í þessu máli og ætli sér að taka forustuna í því að koma á svona samstarfsnefndum og lögbjóða þær. Mér þótti það dálítið einkennilegt, sem kom beinlínis fram hér hjá hv. 2. landsk. þm. áðan, sem er mjög gegn og glöggur maður, að verkalýðssamtökin í landinu hafi fram að þessu fylgt sömu stefnu og þessir fimmmenningar láta í ljósi - þeir, sem sóttu ráðstefnuna, en hins vegar var þessi hv. þm. að mæla fyrir því, að þessi till. yrði samþ., þ.e. að Alþ. tæki forustu um það að lögbjóða þessa hluti. Að hinu leytinu sýnist mér, að því er snertir þetta einstaka fyrirtæki, þá komi eitt í sama stað niður, þar sem yfirlýsing liggur fyrir frá stjórn verksmiðjunnar um, að hún vilji beita sér fyrir, að sett verði samstarfsnefnd. Þá þarf ekkert lögboð um það, ef á annað borð er óskað eftir því af hálfu starfsmanna í slíkri verksmiðju. Þess vegna finnst mér algerlega þarflaust að vera að samþykkja þessa till. út af fyrir sig. Það, sem markaði mjög mína stefnu, var að binda mig við álit þessara manna, sem höfðu kynnt sér þetta sérstaklega, þ.e. að það mundi vera rétt að fara sér hægt í þessu efni og lögbjóða ekki - a.m.k. að sinni - þessa hluti, heldur að reyna þá leið, sem mér finnst eðlilegust, þ.e. að þreifa fyrir sér, hvort ekki komist frjálst samkomulag á. Ég álít, að það sé ekki rétt stefna, að Alþ. sé að skipta sér af öllum sköpuðum hlutum, nema nauðsyn beri til. Þetta er mín afstaða. Hins vegar er ég á því, að það sé mjög eðlilegt að hafa sem mest samráð við starfsfólk í fyrirtækjum, og ég álít, að það sé miklu betra að koma því á með frjálsu samkomulagi en með lögboði.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki verið hér við, þegar umr. um þetta mál hófst í hv. d., en þar sem nokkuð hefur verið vitnað til þeirrar skýrslu, sem ég meðal annarra undirritaði, þegar ég sat þessa umræddu ráðstefnu í Ósló, sem vitnað hefur verið til, sem annar fulltrúi ASÍ, þá vil ég aðeins undirstrika þau lokaorð, sem koma fram í skýrslunni og eru megintillaga þátttakendanna í ráðstefnunni. Og þar er fyrst og fremst og aðallega skýrt frá, að heildarsamtökin, sem áttu fulltrúa í þessari ráðstefnu, komu sér saman um að stofna n. til þess að gera drög að málefnasamningi um samstarfsnefndir. Þetta voru sem sé fulltrúar ASÍ og fulltrúar Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambandsins - eða sem sé stærstu aðilarnir, sem gera svokallaða frjálsa samninga á vinnumarkaðinum. Persónulega hef ég alltaf litið þannig á, að á nokkuð annan veg þyrfti að líta á ríkisfyrirtæki, opinber fyrirtæki og reyndar bæjarfyrirtæki líka. Og vegna þeirra umr., sem hafa orðið um þessa brtt. frá hv. þm. Benedikt Gröndal, þá er ég í sjálfu sér ekkert hræddur um, að það sé verið að spilla fyrir með því að samþykkja þessa till. Ég tek nokkuð undir skoðanir hv. 2. landsk. þm. á því, að ef þessi till., eins og hún er þarna, yrði felld, þá mætti lesa úr því afstöðu Alþ. gagnvart málinu; ég skal viðurkenna það. Hins vegar hefði mátt afgreiða hana líka á þann veg að vísa henni til ríkisstj. með mjög jákvæðum undirtektum, því að ég tel, að það sé ekki síður þörf á því, að málefnasamningur verði gerður milli hins opinbera og t.d. BSRB varðandi slíkar n. En nú er, eins og hefur komið fram, um sérstöðu þessa fyrirtækis að ræða, og það er einmitt vegna þess, sem ég hef borið nokkurn ugg í brjósti vegna samþykktar þessarar till. Þarna er um blandað starfslið að ræða bæði opinbera starfsmenn og svo starfsfólk, sem er úr þó nokkuð mörgum verkalýðsfélögum, má ég segja. Og það, sem ég hef aðallega verið að hugsa um í sambandi við þessa brtt., er, hvernig ætti að skipa samstarfsnefndina af hálfu starfsfólksins. Hverjir eiga að velja þessa þrjá aðila? Er það eitthvert eitt verkalýðsfélag eða þrjú stærstu verkalýðsfélögin? Eiga það að vera aðilar frá þeim félögum, sem gera svokallaða frjálsa samninga? Eða eiga hinir opinberu aðilar að eiga þarna líka aðild að, sem ég tel sjálfsagt? Eða er þarna eitthvert traust og gott starfsmannafélag, sem getur tekið þetta að sér, og mundi það þá verða viðurkennt af verkalýðsfélögunum, sem gera samningana? Það er aðallega þetta, sem ég hef horft á og hef þess vegna talið, að gagnvart slíkum fyrirtækjum sem öðrum á hinum frjálsa vinnumarkaði, sem þetta er á nokkurn hátt, þyrfti að gera slíka málefnasamninga. Ég hef aldrei verið hræddur við það hins vegar, að ríkisvaldið hefði afskipti af þessu máli og aðstoðaði, eins og ég tók fram í þeim umr., sem urðu hér um Sementsverksmiðjuna um daginn. Ég lagði það sjálfur til hér á Alþ. fyrir 10 árum, að það einmitt beitti sér fyrir að kanna starfsgrundvöll slíkra n. og reyndi að koma aðilum vinnumarkaðarins saman til þess að gera slíkan málefnasamning. Því miður hefur lítið út úr því komið, þótt ég vænti þess, að af þessu geti orðið á næstunni. Það er mikill og vaxandi skilningur beggja aðila á nauðsyn þessa, og með því að vitna til þessarar ágætu skýrslu - og í henni koma fram mínar skoðanir eins og annarra þeirra, sem tóku þátt í þessari ferð - þá mun ég auðvitað stuðla að því, að svo geti orðið. En eins og ég segi, tel ég ekki, að þetta geti skaðað málið sjálft, þó að þessi till. verði samþ. Hins vegar hefði ég viljað, að það yrði gengið á undan með slíkar samþykktir í opinberum fyrirtækjum eða bæjarfyrirtækjum, þar sem um hreina aðild opinberra starfsmanna er að ræða annars vegar, því að í þessu tilfelli geta vissulega komið upp vandamál. Ég hefði t.d. talið, að vegna þess að fyrir hv. Ed. liggur frv. um almennar tryggingar, hefði það verið alveg tilvalið, að þingið hefði t.d. sett inn ákvæði um Tryggingastofnun ríkisins. Þar væri samstarfsnefnd, og þá gæti annar aðilinn verið forstjóri og tveir aðilar tryggingaráðs, en svo þrír aðilar á móti frá starfsfólkinu. Sjálfsagt verður fyrir Alþ. að samþykkja slíka till. En ég hefði persónulega óskað, að séu menn ekki almennt á því, að þetta geti skaðað málefnið sjálft, hefði till. þessari verið vísað til ríkisstj. með ósk um það, að samtökin, BSRB og ríkisvaldið, tækju upp samninga um málefnasamning um samstarfsnefndir, sem síðan gæti leitt til þess, að slíkar n. yrðu settar upp ekki aðeins í opinberum fyrirtækjum, heldur hálfopinberum líka. Ég mun með hliðsjón af þessu ekki greiða atkv. um till.



Herra forseti. Það er ósköp lítið, sem ég þarf um þetta að segja. Mér finnst, að hv. þm., sem talað hafa hér, hafi ekki gert sér alveg grein fyrir því, að takmarkið næst, þótt þessi till. væri dregin til baka, og það væri vitanlega það eðlilegasta úr því, sem komið er, því að fyrir hv. flm. hefur vitanlega það eitt vakað að koma þessari samstarfsnefnd á í Áburðarverksmiðjunni, sem hér um ræðir. Nú hefur verið tekið undir það, sem ég sagði hér áðan, að vinnuandinn í Áburðarverksmiðjunni er sérstaklega góður og sízt ástæða til þess þar að koma á samstarfsnefnd með lögfestingu. Það var spurt að því hér áðan, hvers vegna þetta hefði ekki verið gert fyrr, þ.e. að koma á samstarfsnefnd í Áburðarverksmiðjunni, sem búin er að starfa í 16 ár. Það hefur ekki verið óskað eftir því fyrr, og eins og hér hefur verið sagt af svo mörgum, hefur ekki verið bein ástæða til þess, vegna þess að þarna hafa ekki verið neinir alvarlegir árekstrar á milli starfsfólksins og ráðamannanna. Þess vegna hefur það ekki verið gert. En það var sagt hér áðan, að það væri sérstaklega hentugt að byrja á þessum stað með lögfestingu vegna þess, hvað þarna væri góður andi ríkjandi. Og mér finnst þetta ekki eiginlega alveg rökrétt. Mér finnst það ekki rökrétt að velja þann stað til lögfestingar, sem sízt hefur þörf fyrir þetta og býðst til þess að koma þessu á með frjálsu samkomulagi. Ég hefði heldur viljað snúa því við og segja: Þessi vinnustaður hefur verið til fyrirmyndar, og hann skal vera áfram til fyrirmyndar með því að vera fyrsti staðurinn, sem kemur á samstarfsnefnd með frjálsu fyrirkomulagi, þó að á þeim stað þurfi sízt að lögfesta. Þessi vinnustaður ætti að vera til fyrirmyndar á þennan hátt. En út af fyrir sig vil ég ekki gera þetta að kappsmáli, vegna þess að það er ástæðulítið, en vinnubrögðin eru ekki með eðlilegum hætti að lögfesta slíkt, þar sem þess gerist ekki þörf. Og enda þótt hv. 2. landsk. þm. hafi sagt það hér áðan, að það væri á engan hátt verið að stefna þessu að forráðamönnum Áburðarverksmiðjunnar og það fælist ekkert vantraust til þeirra í því að lögfesta þetta, þá er ég ekki grunlaus um það, að þeim finnist á vissan hátt að sér vegið óverðskuldað. Ég er ekki grunlaus um það. Það hefur verið sagt, að það væri ekki gott, ef Alþ. felldi þessa till., vegna þess að þá mætti túlka það svo, að Alþ. væri yfirleitt á móti því að koma samstarfsnefndum á. Í fyrsta lagi teldi ég enga þörf á því að láta atkv. fara fram um till., eftir að yfirlýsing stjórnar Áburðarverksmiðjunnar liggur fyrir. Og í öðru lagi er það svo, að þeir, sem greiða atkv. á móti till., gera það með því að vísa til bréfs stjórnar Áburðarverksmiðjunnar og þess, að samstarfsmenn hjá Áburðarverksmiðjunni komist af, hvað sem um þessa till. verður. Og ég vil benda á það í sambandi við það, sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði hér áðan, að þessi till. snertir aðeins l. um Áburðarverksmiðjuna, en ekki Sementsverksmiðjuna. Ef um það væri að ræða að greiða atkv. um slíka till., sem snerti sementsverksmiðjulögin, og stjórn Sementsverksmiðjunnar lýsir sig ekki fúsa til að beita sér fyrir samstarfsnefnd þar, þá er ég reiðubúinn til þess að greiða atkv. með slíkri till., vegna þess að ég er því fylgjandi, að samstarfsnefndir sem þessar komist á í fyrirtækjunum. Ég tel, að það geti haft góð áhrif á vinnubrögðin og þann anda, sem þarf að ríkja á milli forráðamannanna og starfsfólksins. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að segja fleira um þetta. Mér skilst, að allir hv. dm. séu því fylgjandi að koma slíku atvinnulýðræði á, sem hér um ræðir, og þeir séu allir því fylgjandi að koma á samstarfsnefndum, en það lítur út fyrir, að okkur greini á um leiðir. Sumir okkar vilja láta frjálst samkomulag ráða, þar sem því verður við komið. En aðrir vilja lögfesta, hvort sem hægt er að ná sama árangrí með frjálsu samkomulagi eða ekki. Og það er þar, sem skilur á milli.



Herra forseti. Sá háttur hefur verið hafður á afgreiðslu þessa frv., að tveir þm. úr allshn. hvorrar þd. ásamt skrifstofustjóra Alþ. hafa athugað frv. og þær umsóknir, sem því fylgdu, og síðan þær umsóknir um ríkisborgararétt, er n. bárust síðar. N. voru sammála um að taka inn í 1. gr. frv. 32 nýjar umsóknir, en þegar frv. var lagt fram, þá voru það samkvæmt 1. gr. tíu menn, sem lagt var til, að fengju ríkisborgararétt. Reglurnar, sem settar eru, eru þær sömu og hafa verið í gildi frá 18. maí 1955, og samkvæmt þessu leggur n. til, að 42 aðilar fái ríkisborgararétt - þeir 10, sem voru taldir upprunalega í frv., og 32, sem síðar hafa bætzt við. Enginn þessara umsækjenda, sem n. leggur til, að öðlist íslenzkan ríkisborgararétt, hefur, að því er bezt verður vitað, sætt þeim viðurlögum hér á landi, sem hindri, að honum verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Samkvæmt þessu verður hér um 42 nýja ríkisborgara að ræða, en þeir eru fæddir í þessum löndum: tíu í Færeyjum, tíu í Þýzkalandi, sex í Danmörku, fjórir á Íslandi, en hafa misst ríkisborgararétt sinn, tveir í Noregi, tveir í Bandaríkjunum og auk þess einn í hverju eftirtalinna landa: Austurríki, Júgóslavíu, Finnlandi, Bretlandi, Tékkóslóvakíu, Sovétríkjunum, Jórdaníu og Alsír. N. var sammála um að mæla með þessari till. Hins vegar var rætt í n. um 2. gr. frv. um veitingu ríkisborgararéttar, og þar var ákveðið, að n. legði ekki sjálf til, að flutt yrði till. um að breyta 2. gr., en hins vegar hefur það á undanförnum árum nokkuð komið til umr. í allshn. að breyta 2. gr. frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar, en beðið hefur verið eftir því, að n., sem hefur verið að endurskoða íslenzk mannanöfn, lyki störfum. Sú n. hefur nú nýlega lokið sínum störfum, og það mun vera í prentun frv., sem mannanafnanefnd hefur samið, en í þessari nefnd áttu sæti: Klemenz Tryggvason hagstofustjóri, sem var formaður nefndarinnar, Halldór Halldórsson prófessor, Matthías Johannessen ritstjóri, Ármann Snævarr prófessor og Einar Bjarnason prófessor, og í væntanlegu frv., sem hér mun koma fram á Alþ. næstu daga, segir í 17. gr.: „Nú fær maður, er heitir erlendu nafni, íslenzkt ríkisfang með lögum, og skulu þá börn hans, 17 ára og yngri (sbr. 3. málsgr. 6. gr. laga nr. 100/1952), taka upp íslenzkt eiginnafn og kenninafn, sem samþykkt er af dómsmrn. slík nafnbreyting skal ákveðin samtímis því, að rn. gefur út bréf um, að hlutaðeigendur öðlist íslenzkt ríkisfang. Barni, sem fæðist, eftir að foreldri þess hefur fengið íslenzkt ríkisfang með lögum, skal gefið íslenzkt eiginnafn, og það skal fá íslenzkt kenninafn.“ Með lögum nr. 25 frá 1952 var sá háttur upp tekinn, að þeir, sem hétu erlendum nöfnum, skuli ekki öðlast íslenzkan ríkisborgararétt, fyrr en þeir hafa fengið íslenzk nöfn samkvæmt lögum nr. 54 frá 27. júní 1925 um mannanöfn. En fram til 1952 hafði öðlun íslenzks ríkisfangs með lögum engin áhrif á kenninafn hins nýja borgara. Þegar þessi breyting var gerð 1952, urðu um hana mjög harðar umr. hér á hv. Alþ., og það var mikil andstaða gegn þessari breytingu. Ég held, að það sé ekkert áhorfsmál, að það, sem hefur komið í ljós, er það, að umsækjendur um ríkisborgararétt - sumir hverjir - hafa ekki viljað skipta um nöfn, heldur hafa viljað halda sínu gamla nafni, og þó eru þeir miklu fleiri, sem ekki hafa sótt um ríkisborgararéttinn vegna þessa stranga - og ég vil segja ósanngjarna - ákvæðis. Mér finnst, að með þeirri breytingu, sem n. leggur til, sem samið befur frv. um mannanöfn, sé verið að fara bil beggja, þannig að það er tekið tillit til skoðana beggja þessara hópa, sem ræddu þessi mál mjög ítarlega hér á Alþ. 1952 og niðurstaðan varð á þann veg, að þeim, sem fá ríkisborgararétt, sé ekki gert að skyldu að skipta um nafn, en hins vegar aftur tekið upp það ákvæði, að börn þeirra fái ekki ríkisborgararétt samkvæmt ákvæðum laganna frá 1952, nema þau taki upp íslenzkt eiginnafn og kenninafn samkvæmt lögum um mannanöfn. Barni, sem fæðist, eftir að foreldri þess hefur fengið íslenzkt ríkisfang með lögum, skal gefið íslenzkt eiginnafn, og það skal fá íslenzkt kenninafn. Eins og ég sagði áðan, þá flytur allshn. sem slík ekki brtt. við 2. gr. laganna, og það kom fram í n., að hún var heldur ekki á einu máli um það, en hins vegar, eins og segir í nál. með þessu frv., áskilja einstakir nm. sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. við 2. gr. frv. um veitingu ríkisborgararéttar. Við höfum því leyft okkur að flytja svo hljóðandi skriflega brtt. við frv. um veitingu ríkisborgararéttar: „2. gr. orðist þannig: Börn þeirra, sem veittur er ríkisborgararéttur með Íögum þessum, fá ekki ríkisborgararétt samkvæmt ákvæðum 6. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 100/1952, nema þau taki upp íslenzkt eiginnafn og kenninafn, samkvæmt lögum um mannanöfn. Barni, sem fæðist, eftir að foreldri þess hefur fengið íslenzkt ríkisfang með lögum, skal gefið íslenzkt eiginnafn, og jafnframt skal það fá íslenzkt kenninafn.“ Þessi brtt. við frv. er flutt af mér, Braga Sigurjónssyni, Halldóri E. Sigurðssyni og Steingrími Pálssyni. Ég vil leggja á það mikla áherzlu, að ég álít það mjög mikilvægt, að jafnágætir menn og þeir, sem hafa verið að endurskoða lögin um mannanöfn, hafa náð algeru samkomulagi í þessum efnum. Ég nefndi áðan, hvaða menn það eru, sem hafa verið að endurskoða þessi lög, og þetta frv. er nú að koma hér fram, eins og ég sagði hér áðan, næstu daga. Ég tel, að þau ákvæði, sem hafa verið í gildi í sambandi við veitingu ríkisborgararéttar, hvað þetta snertir, séu ósanngjörn og það sé eðlilegt, að þeim verði breytt, og ég tel, að n., sem endurskoðað hefur lögin um íslenzk mannanöfn, hafi farið þar mjög hóflega í sakirnar og með till. hennar sé verið að taka nokkurt tillit til sjónarmiða beggja aðila, sem hér deildu fyrir tæplega 20 árum um þetta efni.



Herra forseti. Eins og glöggt kom fram hjá hv. frsm. allshn., hefur það verið mikið deilumál í tvo áratugi hér á Alþ. og annars staðar á opinberum vettvangi, hvaða reglur skyldu gilda um nöfn þeirra erlendra manna, sem Alþ. veitti ríkisborgararétt, og hefur þar sitt sýnzt hverjum. Ég hef frá upphafi persónulega verið þeirrar skoðunar, að þau ákvæði, sem verið hafa í gildi síðan 1952, væru mjög ósanngjörn og óskynsamleg og sá háttur, sem eðlilegast væri að hafa á í þessum efnum, væri sá, að erlendir aðilar, sem fengju íslenzkan ríkisborgararétt héldu sínu nafni, meðan þeir væru á lífi, en börn þeirra og næstu kynslóðir tækju síðan íslenzkt nafn. Ég flutti um þetta till. hér á hinu háa Alþ. á sínum tíma og oftar en einu sinni, en meiri hl. Alþ. reyndist þá á öðru máli. En ekki aðeins þetta atriði hefur verið umdeilt í gildandi reglum um mannanöfn. Ákvæði gildandi laga um ættarnöfn t.d. hafa verið mjög umdeild og raunar með þeim hætti, að þeim hefur engan veginn verið framfylgt. Það hefur því í raun og veru lengi verið tímabært að endurskoða mannanafnalögin. Fyrir allmörgum árum var efnt til slíkrar endurskoðunar, en frv. þeirrar n. náði aldrei samþykki Alþ. Þess vegna þótti það tímabært fyrir einum 2–3 árum að efna til nýrrar allsherjarendurskoðunar á mannanafnalögunum, og voru til þeirrar endurskoðunar valdir hinir færustu menn, eins og fram kom í framsöguræðu hv. frsm. allshn. Nefndarstörfin hafa reynzt mun viðameiri og viðfangsefnið mun stærra en flesta mun í upphafi hafa órað fyrir og þess vegna hefur það tekið n. nokkur ár - 2–3 ár - að vinna verk sitt. En ég hafði á s.l. sumri ástæðu til þess að ætla af frásögnum formanns n., að frv. n. mundi verða svo snemma tilbúið, að hægt væri í síðasta lagi að leggja það fyrir Alþ., er það kemur hér saman eftir jólaleyfi. Því miður reyndist þetta ekki kleift m.a. vegna utanlandsdvalar eins nm., sem sérfróður er á sviði viss efnis, sem þarna er um fjallað, Ármanns Snævars prófessors, svo að niðurstaðan varð sú, að n. lauk ekki störfum fyrr en nú fyrir u.þ.b. 10 dögum, en hún hefur skilað frá sér mjög veigamiklu og að mínu viti mjög merkilegu nál. Ég vona, að hægt verði að útbýta frv. með þeim fskj., sem n. hefur samið og byggt er á mjög ítarlegum rannsóknum, alveg næstu daga hér á hinu háa Alþ. Mér dettur auðvitað ekki í hug, að Alþ. geti tekið afstöðu til jafnveigamikils máls og hér er um að ræða á þeim stutta tíma, sem eftir er af starfstíma þingsins, en ég er þeirrar skoðunar, að málið allt sé þess eðlis, að það sé rétt að kynna það nú þegar alþm. og þjóðinni allri, þannig að hægt verði að athuga það og ræða í góðu tómi til næsta þings, og tel þá sjálfsagt, að þeir, sem þá bera ábyrgð á þessum málum, leggi málið fyrir í upphafi þess þings, þannig að næsta þing geti tekið endanlega afstöðu til málsins. En ég skal enga dul draga á það, að mér var það mikið fagnaðarefni - það var mér mikið ánægjuefni, að svo fór, að allir þeir mætu menn, sem í n. áttu sæti, reyndust sammála um það, að rétt væri að breyta gildandi lagaákvæðum um nafnbreytingarskyldu þeirra erlendu manna, sem Alþ. veitir ríkisborgararétt. Og þess vegna þykir mér vænt um, að fram hefur komið till. frá nokkrum hv. þm. um það að taka óbreytt það ákvæði þessa mannanafnafrv. inn í þetta frv. um veitingu ríkisborgararéttar, og vil ég að endingu aðeins láta þess getið, að ég styð þessa brtt. mjög eindregið og mun greiða atkv. með henni.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. allshn. gat um, þá er ekki ágreiningur um það í n. að mæla með því, að þeim 42 útlendingum, sem tilgreindir eru á þskj. 576, verði veittur ríkisborgararéttur. Það er einnig rétt, sem hv. frsm. tók fram, að einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að fylgja brtt. við 2. gr. frv. Ég veit ekki, hverjir þessir einstöku nm. eru - sennilega tveir eða þrír í n., en vil taka það fram, að ég er ekki einn þeirra, sem stóð að þessum fyrirvara. Mér sýnist, að þau ákvæði, sem eru í 2. gr. frv., um, að þeir, sem heita erlendum nöfnum, fái ekki að öðlast ríkisborgararétt eftir lögum um mannanöfn, megi að skaðlausu standa í frv. og megi gjarnan vera í gildi, a.m.k. þangað til lagt hefur verið fyrir þingið álit mannanafnanefndarinnar, sem hæstv. ráðh. hefur skipað, till. hennar og væntanlegt frv. til nýrra mannanafnalaga. Ég tel það vel farið, að hæstv. ráðh. hefur skipað þessa n., því að mannanafnalögin eru orðin nokkuð gömul og framkvæmd þeirra mun e.t.v. vera eitthvað áfátt og ekki óeðlilegt, að þau séu nú athuguð, og mér finnst það rétt, að hv. alþm. hafi tækifæri til þess að kynna sér eða fá yfirlit um þetta mál í heild, eins og það kemur frá n., áður en farið er að breyta þessu ákvæði, sem nú stendur í 2. gr. frv. um veitingu ríkisborgararéttar og hefur staðið þar í 20 ár. Það er misgáningur, sem mér heyrðist hv. frsm. segja, að þetta efni 2. gr. hefði verið samþ. árið 1952. Það var samþ. árið 1951 og skiptir auðvitað ekki miklu máli. En þannig var það. En á næsta þingi á eftir, þ.e. 1952, voru miklar umr. um þetta mál, og það eru sennilega þessar umr., sem hv. frsm. hefur kynnt sér eða haft spurnir af. Ég man nokkuð eftir þessum umr., sem fram fóru um þetta mál á þinginu 1951 og sérstaklega á þinginu 1952. Ég tók að vísu ekki þátt í þeim sjálfur, en ég studdi með atkv. mínu þá till., sem fram kom, um að taka 2. gr. í lög það ár, sem síðan hefur verið gert ár hvert. Ég held, að það sé ekki alls kostar rétt, að það hafi verið mjög mikill ágreiningur um þetta ákvæði, þegar það var sett í lög 1951. Brtt. um þetta var flutt af allshn. Nd., og n. varð sammála um það að flytja þessa till. Mig minnir og sýnist það líka á Alþingistíðindum, að þar hafi ekki verið um neina andstöðu að ræða, a.m.k. hafi hún ekki komið fram í umr., en þess skal að vísu getið, að ég hygg, að hæstv. núv. menntmrh. hafi af einhverjum ástæðum ekki verið á þingi, en hann átti þar sæti, þegar þetta var sett í lög. En í allshn., sem bar fram þessa till., voru ýmsir þjóðkunnir menn þ. á m. núv. hæstv. forsrh. og tveir fyrrv. ráðh., og er annar þeirra látinn, Finnur Jónsson, og að auki voru í n. Jörundur Brynjólfsson og Jónas Rafnar, en Jörundur Brynjólfsson hafði framsögu fyrir n. í málinu. Enn fremur tjáði þáv. menntmrh., Björn Ólafsson, sig þessum breytingum mjög fylgjandi. Þetta var á þinginu 1951. Í ræðu, sem frsm. n., Jörundur Brynjólfsson, flutti við þetta tækifæri, segir m.a. um þessa till. n.: „Þá flytur n. auk þess till. um, að þeir útlendingar, sem hljóta hér íslenzkan ríkisborgararétt, taki upp íslenzk heiti.“ Svo er þess getið, að hæstv. menntmrh. þáv. hafi haft orð á þessu við 2. umr. málsins og bent á það réttilega, að það væri varhugavert fyrir íslenzka tungu í framtíðinni, ef það væri látið haldast svo áfram, að þessir útlendingar og niðjar þeirra héldu sínum erlendu heitum. Síðan segir frsm.: „Í framtíðinni yrði þetta mjög afkáralegt og óæskilegt, ef það yrði látið svo til ganga. Ég er alveg sammála hæstv. menntmrh. um, að þetta eru orð í tíma töluð og að rétt sé að ráða bót á þessu nú þegar. - Það kann að þykja nokkur strangleiki í því fólginn, að þessir menn þurfi jafnvel að skipta um nafn. En þegar þess er gætt, hvað okkar tunga á í hættu, þá tel ég það alls ekki of harða kröfu, ef þeim er mikið kappsmál að verða íslenzkir ríkisborgarar, þó að þeir taki sér nýtt nafn.“ Þetta sagði frsm. n., sem gerði till. fyrir 20 árum. Og síðan hlaut þessi till. samþykki þingsins, án þess að á móti henni væri mælt eftir því, sem ég get munað eða séð í Alþingistíðindum. g skal geta þess, að einn af þeim, sem studdu þessa breytingu, var Bjarni heitinn Benediktsson, sem síðar varð forsrh. Þetta var á þinginu 1951, en á þinginu 1952 var einnig frv. um ríkisborgararétt til meðferðar, og þá var það, sem núv. hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, kom fram með þá brtt., sem hv. frsm. allshn. var nú að mæla fyrir. Þetta hefur verið áhugamál hans alllangan tíma eða síðan 1952, að ákvæðin næðu ekki til þeirra, sem ríkisborgararéttinn fengju, heldur til barna þeirra, og á því þingi urðu um þetta mjög verulegar umr. Brtt. þessi var felld í Nd. með mjög miklum atkvæðamun, en samþ. með eins atkv. mun, ef ég man rétt, í Ed., og síðan fór málið fyrir Sþ. og var þar samþ. með allmiklum meiri hl. Það er nú ekki ófróðlegt að heyra þessar raddir þingskörunganna frá því fyrir 20 árum, sem þá töluðu í þessu máli, og hvað þeir höfðu til málanna að leggja, og ég hygg, að þeir hafi nú mælt betur fyrir þessu lagaákvæði en ég er fær um að gera. Frsm. n., sem þá var hinn sami, Jörundur Brynjólfsson, hélt alllanga ræðu um þetta mál, en einnig talaði þáv. menntmrh., Björn Ólafsson. Hann sagði m.a.: „Mér þykir mjög vænt um að sjá, að hv. allshn. vill halda fast við þá stefnu, sem hún markaði á síðasta þingi um það, að nýir ríkisborgarar skuli nefnast íslenzkum nöfnum. Ég er henni alveg sammála um það, að ekki sé heppilegt að hafa neitt millispor í þessu efni, eins og till. hv. 3. landsk.“ - þ.e. Gylfa Þ. Gíslasonar - „gerir ráð fyrir. Till. hans er engin lausn á málinu.“ Þetta var till., sem nú er komin fram. „Þó að hann hugsi sér, að hin erlendu nöfn muni deyja út með þeim mönnum, sem fá ríkisborgararéttinn, þá er ég a.m.k. einn af þeim, sem ekki trúa á, að svo muni verða, heldur að þessi nöfn muni verða hér við lýði um aldur og ævi og niðjarnir kenna sig til hins erlenda nafns þrátt fyrir það, sem hv. þm. ætlast til um breytingu á fornöfnum þessara manna.“ Þetta sagði þáv. hæstv. menntmrh. Björn Ólafsson. Frsm. n., Jörundur Brynjólfsson, sagði m.a. og er þá að svara flm. brtt.: „ Hv. þm.“ - þ.e. Gylfi Þ. Gíslason - „telur, að mörgum finnist eins og nafnið sé hluti af sjálfum sér. Það má nú vel vera. Ég vil ekki vera með neinar getgátur um það, hvernig menn lita á það, en þess ber þó að gæta, að þegar útlendur maður á í hlut, og er ekki í sínu heimalandi, þar sem hans tungumál er ekki talað, heldur allt annað mál, og ef hann hugsar til fyrir sig að dvelja til æviloka í þessu landi og niðjar hans koma til með að dvelja þar áfram, þá finnst mér, að það hljóti að vera honum nokkur linkind, þó að hann breyti um nafn, og þá hafi minna að segja sú mikla hefð og helgi, sem kann að vera á ættarnafni hans. Ég vil taka það trúanlegt,“ segir þessi þm., „að þeir, sem sækja um ríkisfangsrétt, geri það í því skyni, að þeir vilji vera hér, þeir skoði það sem sitt föðurland orðið, þó að þeir hafi átt annað föðurland fyrir, og þeir hafi þá trú á landinu og þeirri þjóð, sem þeir taka sér bólfestu hjá, að þeir ætli niðjum sínum að lifa með þjóðinni og þá held ég, að það hljóti að vera þeim enn ríkara í huga, að það, sem niðjanna bíður í þessu efni, verði samkv. eðli þeirrar tungu, sem þeir tala, svo að það mál sé haft í heiðri, mál þess föðurlands, sem niðjar þeirra hafa tekið sér bólfestu í. Það hefði ég viljað meina, að þannig væru þeir ekki gerðir, þessir menn, þó að þeir séu komnir til fullorðinsára, að þeir meti ekki þessar ástæður fyrir niðja sína meira en það, sem þeim kann að virðast í fljótu bragði um sínar eigin tilfinningar, aðeins fyrir heiti sínu. Ég vil engan veginn gera lítið úr þessu atriði í sjálfu sér, þar sem það á heima, en úr því að maðurinn er seztur að í allt öðru þjóðlandi, þar sem allt annað mál er talað, og úr því að hann hugsar til, að hann dvelji, - þannig verður maðurinn að taka þetta, –að hann dvelji ævi sína í þessu landi, og ef hann á niðja, þá komi þeir til með að vera þar, þá hefði ég haldið, að það væri enn helgari réttur og meira virði en þ6 að hann skipti um nafn um leið og hann fær íslenzkan þegnrétt. Ég meira að segja lít þannig á, að mörgum útlendum manni, sem svona er ástatt um, væri ljúft einmitt að færa þessa fórn fyrir sjálfan sig, til þess að öðlast þegnréttinn, og fyrir niðja sína. Hinir, sem þannig kann að vera ástatt um, að þeir eigi ekki niðja og það sé aðeins um þá sjálfa að ræða, þá verð ég að segja það að ef þeim finnst það mikils virði að fá íslenzkan þegnrétt, þá held ég, að þeir verði að færa þessa fórn. Ég held, að við getum ekki tekið svo mikið tillit til þeirra, að við getum undanþegið þá, því að það er vitaskuld ekki hægt, ef hitt á ávallt að vera reglan og þeir verði þá að færa þessa fórn, ef þeim finnst þá einhver fórn í því. Finnist þeim, að þeir geti það alls ekki, þeir geti ekki unnið það til að fá þennan þegnrétt, þá verður náttúrlega að vera án þeirra, og þó að það kunni að vera góðir menn, þá finnst mér samt, að við verðum að láta það ráðast, hvort þeir láta þetta ráða sínum óskum eða ekki.“ Ég hef lesið upp hér þessa kafla úr umr. fyrir 21 ári og fyrir 20 árum til þess að menn fái að heyra, hvað fyrir þeim vakti, sem stóðu að breytingunni og ekki vildu þá samþykkja brtt. hæstv. núv. menntmrh. og þeirra, sem tekið hafa undir hana með honum. Ég hef viljað lofa mönnum að heyra, hvað fyrir þeim vakti og hvernig þeir orðuðu það, þessir þingskörungar, sem hér er um að ræða, í þann tíð. Þeir litu ekki svo á, að það væri verið að gera neinum manni órétt með þessu. Hér væri aðeins verið að vernda tunguna, og það að vernda tunguna er snar þáttur í því að vernda þjóðernið. Þeir litu svo á, að með því að veita útlendum mönnum íslenzkan ríkisborgararétt þá væri verið að veita þeim mikilsverð réttindi, sem þeim væri mikið í mun að öðlast, og það væri þá ekki nema sanngjarnt, að þeir féllu frá því að hafa með nafni sínu óhagstæð áhrif á þróun tungunnar í landinu. Og vitanlega er enginn neyddur til þess að skipta um nafn. Hér er ekki um það að ræða að knýja neinn til þess að verða hér ríkisborgari. Alþ. Íslendinga er búið að veita miklum fjölda manns ríkisborgararétt á undanförnum áratugum, og ég vil nú taka undir það, sem einnig kom fram í þessum umr., að þó að þarna sé sjálfsagt yfirleitt um gott fólk að ræða, sem þjóðinni er ávinningur að, að setjist að í landinu, þá er þetta vandmeðfarið mál og Alþ. má gæta þess að vera ekki of örlátt á þennan dýrmæta rétt. Við lítum svo á, að hann sé mikils virði, hann sé dýrmætur réttur. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég er ekki fylgjandi þessari brtt., sem hér hefur verið borin fram. Ég vil a.m.k. bíða, þangað til álit mannanafnanefndarinnar kemur fram og við getum skoðað þessi mál í heild. Ég hef ekki skipt um skoðun á þessum árum, sem liðin eru síðan. Ég fylgdi þeim mönnum að málum, sem fluttu þau rök á Alþ., sem ég nú hef lýst lítillega með því að fara hér með kafla úr ræðum þeirra. Ég held, að við eigum hér nokkuð í vök að verjast, Íslendingar, við að halda uppi tungunni og þjóðerninu og íslenzkri menningu, og vökin er að þrengjast hún er þrengri nú en hún var fyrir 20 árum. Og kannske er það einn vottur þess, að vökin sé að þrengjast, að þetta mál skuli nú vera upp tekið. En þó vil ég nú ekkert fullyrða um það, fyrr en ég sé eða heyri þá atkvgr., sem væntanlega fer fram um till. síðar hér í hv. deild.



Herra forseti. Menntmn. hefur á þskj. 578 gert þrjár viðbótarbrtt. við lögin. Fyrsta till. er um það, að einn af undirliðunum, sem fjalla um inntökuskilyrði, skuli hljóða svo: „Nemandi skal eigi haldinn neinum kvilla, er öðrum geti að meini orðið og hamli skólavist að dómi skólastjórnar.“ N. taldi, að fyrra orðalag á þessu væri öllu verra en þetta, en vill vanda það sem bezt, því að þetta geta oft verið mjög viðkvæm mál, sem, skólastjórn mundi þurfa að úrskurða. En stórmál er þetta ekki. Önnur till. er um það, að á eftir orðunum „12 vikur“ í III. lið 6. gr. komi orðin: „hið minnsta“. Hér er um töluvert efnisatriði að ræða. Eftir því sem höfundar frv. skýra frá, þá er ein mesta breytingin, sem gerð er í því, sú, að raunhæf kennsla, þ.e. æfingakennsla nemenda, er aukin til mikilla muna og henni ætlaðar 12 vikur. Samt sem áður hefur ýmsum mönnum bæði innan menntmn. og utan þótt sem 12 vikna æfingakennsla væri það allra minnsta hugsanlega og þyrfti raunverulega að verða meiri. Form. n., sem samdi frv., skýrði hins vegar svo frá, að erfitt væri að auka þann tíma, sem samkv. l. á að nota til æfingakennslu, án þess að um leið þurfi að skerða eitthvað af öðru námi. Þess vegna varð niðurstaðan sú að setja í l., að æfingakennslan skuli vera 12 vikur hið minnsta, og þýðir þetta í raun og veru, að skólastjórninni verða gefnir þarna möguleikar til breytinga, ef hún sér sér fært að gera einhverjar tilfærslur í náminu, en í þessari gr., 6. gr., er í mjög stórum dráttum gerð grein fyrir því, hvernig nám nemenda við kennaraháskólann á að skiptast á höfuðsviðum. Þriðja brtt. er leiðrétting og þarf ekki frekari skýringa.



Herra forseti. Ég var ekki viðstaddur 2. umr. þessa máls og átti því þess ekki kost að gera grein fyrir því, hvers vegna ég hef skrifað undir nál. með fyrirvara. En mér þykir þeir fyrirvarar, sem ég er með í kollinum í sambandi við þetta mál, vera þess eðlis, að ég vildi gjarnan gera grein fyrir þeim, áður en þetta mál verður afgreitt. Eins og ég sagði hér við 1. umr. málsins, þá er ég þeirrar skoðunar, að það sé rétt stefna og raunar óhjákvæmileg að færa kennaranámið yfir á háskólastig. Hins vegar lét ég það í ljós þegar við 1. umr., að mig skorti rök fyrir því, að það væri nauðsynlegt að hafa tvo háskóla í landinu í stað þess að hafa hann einn. Og ég bað um röksemdirnar fyrir því, hvers vegna væri stofnaður sérstakur háskóli til kennaranáms, en ekki ný deild í Háskóla Íslands. Hæstv. menntmrh. sagðist nú ekki telja ástæðu til þess að fara að þylja öll þau rök upp hér í þingsalnum, en hann hét því, að n. skyldi fá fullnægjandi vitneskju um þetta mál. Ég spurðist fyrir um þetta innan n. líka á fundi, þar sem höfundar frv. voru mættir, og þau svör, sem þeir gáfu, voru engan veginn fullnægjandi að minni hyggju. Þar kom fram, að kennaraskólinn væri gömul menntastofnun og merk og það væri ánægjulegt að viðhalda gamalli hefð í sambandi við hana, en hvað sem um hefð má segja, þá eru þetta nú fremur tilfinningarök en raunverulegar röksemdir, að því er mér finnst. Og í annan stað var því haldið fram, að kennsluhættir við Háskóla Íslands væru aðrir en tíðkaðist í kennaraskólum og þess vegna væri erfitt að taka upp sérstaka deild til kennaramenntunar í Háskóla Íslands, en ekki fæ ég heldur séð, að þessi rök séu sterk. Auðvitað er hægt að breyta námstilhögun í einstökum deildum háskólans, eins og mönnum sýnist. En það, sem vakti fyrir mér og efasemdir mínar spruttu af, voru ekki atriði eins og þessi, heldur hitt, hvort væri hagkvæmara og á hvern hátt okkur nýttust betur kennslukraftar og önnur aðstaða. Við þurfum að minnast þess og það ævinlega, að við erum ákaflega lítið þjóðfélag og við verðum að nýta krafta okkar eins hagkvæmlega og við getum. Við getum ekki haft sama hátt á á öllum sviðum, eins og stærri þjóðfélög gera. Við verðum að reyna að tryggja það, að við höfum sem mest gagn af kennslu menntaðra manna á Íslandi og öll menntunaraðstaða sé nýtt á sem hagkvæmastan hátt. Það, sem mér fyndist skera úr um þetta atriði, er það, hvort það er ódýrara og hagkvæmara og árangursríkara fyrir þjóðfélagið að hafa tvo skóla eða hafa einn. En þetta hefur alls ekki verið kannað, og þess vegna er þess ekki kostur á þessu stigi að gera þetta mál endanlega upp við sig. Hins vegar hef ég orðið var við það, að margir aðilar hafa tekið undir þessi sjónarmið, þ.e. að þetta séu atriði, sem verði að kanna til hlítar. Þ. á m. er sérstök nefnd, sem skipuð var af rektor Háskóla Íslands nýlega til þess að gefa umsögn um frv. til l. um Kennaraháskóla Íslands. Þessi n, skilaði ekki áliti fyrr en eftir að menntmn. Nd. var búin að ljúka sínum venjulegu störfum í sambandi við þetta frv., og mér þykir þess vegna rétt að skýra frá niðurstöðum þessarar n. háskólans. Í henni voru prófessorarnir Jóhann Hannesson formaður, Guðmundur Eggertsson, Matthías Jónasson, Þorbjörn Sigurgeirsson og Bjarni Bjarnason lektor. Og umsögn sú, sem n. samdi, er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „1. Nefndin fagnar þeirri stefnu, sem fram kemur í frv., að efla menntun kennara á skyldunámsstigi og telur stúdentspróf hæfilegt inntökuskilyrði í kennaranám. 2. Samkv. frv. til l. um skólakerfi, 3. gr., er skyldunámsstig 9 ár, frá 7–16 ára aldri nemenda. Með þessu ákvæði er markað það aldursbil, sem kennurum frá væntanlegum kennaraháskóla er ætlað að starfa við. Sýnilegt er, að honum ber að búa nemendur sína undir að kenna mjög ungum börnum og þroskuðum unglingum. Í því sambandi er rétt að benda á, að því lengra sem hið sameiginlega skyldunám (grunnskólinn) er, því sérfræðilegri þarf kennslan að verða í undirstöðugreinum á efstu stigum þess. Á það framar öllu við í íslenzkri tungu og bókmenntum, erlendum tungum, stærðfræði, eðlisfræði, efnafræði, líffræði og öðrum þeim greinum, sem eiga að mynda þekkingarlega undirstöðu að framhaldsnámi unglinganna. 3. Þessa þörf hefir kennaraháskólanefndin sýnilega haft í huga, þegar hún ákvað að tvær (eða þrjár) valgreinar gætu numið 40–50% bóklega námsins (6. gr.). Kennaraþörf hins nýja háskóla er áætluð 7 prófessorar og 9 dósentar auk lektora. slíkur hópur lærðra manna verður ekki auðfenginn, ef framfylgja skal í raun ákvæðum 12. gr. frv. um vísindamenntun og hæfni. Í því sambandi ber að minna á mannaflaþörf Háskóla Íslands, en í Skýrslu háskólanefndar 1969 er áætlað, að fram til 1980 þurfi kennaralið hans að aukast um 250 manns, fyrir utan eðlilega endurnýjun þess kennaraliðs, sem á þessu tímabili starfar við háskólann (sbr. bls. 70). Kennarar Háskóla Íslands yrðu þá rúmlega 400 árið 1980, sem merkir til jafnaðar 25 kennara viðbót árlega árin 1971-1980. 4. Háskóli Íslands hefir átt verulegan hlut að menntun kennara handa framhaldsskólum, en mikill hluti menntaskólakennara í erlendum tungumálum, stærðfræði og raunvísindum hefir hlotið menntun sína við erlenda háskóla. Árið 1965 breytti heimspekideild námsskipan sinni í það horf, að B.A.-nám í ýmsum greinum var samræmt eftir því sem unnt var með tilliti til kennslukrafta og gert að almennu þriggja ára námi, auk uppeldis- og kennslufræða. Verkfræði- og raunvísindadeild veitir hliðstæða menntun í stærðfræði, eðlisfræði og efnafræði og síðan 1968 einnig í líffræði, jarðfræði og landafræði. Þótt vitaskuld sé of snemmt að dæma um áhrif þessara breytinga að því er snertir brautskráning fullmenntaðra kennara, er vert að gefa gaum þeirri aðstöðu, sem skapazt hefir í fyrrnefndum háskóladeildum til að veita kennaraefnum í fjölmörgum greinum, sem eru meginþættir náms í framhaldsskólum, trausta og hagnýta menntun. 5. Ef kennaraefni brautskráð frá Kennaraháskóla Íslands eiga að verða fullfær til að annast kennslu í öllum námsgreinum í 7.–9. bekk grunnskóla, þurfa þau að hafa hlotið trausta, sérfræðilega kennslu í valgreinum sínum. Verður þá varla hjá því komizt, að veruleg skörun eða tvíverknaður eigi sér stað í þessum tveimur háskólum, þ.e. að í hvorum um sig kenni sérfræðingar fámennum stúdentahópi sama efni í stærðfræði, eðlisfræði, líffræði, ensku o.s.frv. Ef báðir háskólarnir hafa nægilegt starfslið og kennslutæki til þessa, dregur skörunin ekki úr menntunarárangri. Þá er þetta aðeins fjárhagslegt atriði. 6. Hagkvæmara virðist þó, bæði fjárhagslega og menntunarlega, að kennarastúdentar í kröfuhörðum greinum ættu aðgang að kennslu í báðum háskólunum, eftir því sem bezt ætti við og samkv. fyrir fram ákveðnu skipulagi. Mörg dæmi eru um slík tengsl og samstarf kennaraháskóla og almenns háskóla. Hvort sem nám er metið í hlutum, eins og 6. gr. frv. greinir, eða í námseiningum eins og gert er í l. um menntaskóla og sumum deildum Háskóla Íslands, mætti ákveða að kennarastúdentar lykju tilteknum hluta valgreina sinna og/eða öðru námi í ákveðinni deild Háskóla Íslands. Þeir menntunarmöguleikar, sem báðir háskólarnir hefðu að bjóða, myndu við þetta nýtast betur. slík samvinna ætti að reynast kennaraháskólanum sérstaklega hagkvæm fyrstu starfsárin, meðan hann er að eflast og mótast. N. telur þó og leggur áherzlu á, að nauðsynlegt sé að ákveða um þá samvinnu og verkaskipting í lögum hvors háskóla um sig. 7. Framangreindar aths. ber að skoða sem rökstuðning við eftirfarandi lokaályktun nefndarinnar. Þeirri stefnu ber að fagna, sem lýsir sér í frv. til l. um Kennaraháskóla Íslands, að bæta menntunarskilyrði þeirra, sem óska að búa sig undir kennarastarf. Nefndinni virðist þó, að óljóst sé kveðið á um nokkur atriði, sem verða að teljast mikilvæg fyrir tilhögun kennaramenntunar og árangur af starfi kennaraháskóla. Málið er í heild svo þýðingarmikið, að ýmis veigamikil atriði þarf að kanna betur áður en frv. er lögfest. Nefndin leggur því til, að frv. til l. um Kennaraháskóla Íslands verði tekið til endurskoðunar á þann hátt, sem hinu háa Alþ. og hæstv. menntmrh. þykir viðeigandi.“ Í þessari umsögn koma fram mjög veigamikil atriði. Það er t.d. bent á þessa staðreynd, að það muni verða mjög erfitt að finna nægilega marga hæfa menn til þess að stunda kennslu á Íslandi næstu árin bæði í Háskóla Íslands og hinum nýja kennaraháskóla og það komi upp mikil hætta á tvíverknaði, þ.e. að það sé verið að vinna sömu verkin í tveimur skólum. Og þetta er ákaflega alvarlegt mál. Og ég tel það mikinn ljóð á undirbúningi þessa máls, að þetta skyldi ekki verða kannað til fullrar hlítar, þannig að fyrir okkur lægi full vitneskja um þá valkosti, sem þarna blöstu við, og hvora leiðina frekar ætti að velja. En því miður er ekki um slíka valkosti að ræða - aðeins um almenn sjónarmið, sem koma einna skýrast fram í þessari umsögn, sem ég var að lesa hérna áðan. En þetta atriði er svo stórvægilegt, að ég er sannfærður um það, að það hlýtur að koma til endurskoðunar hér á Alþ. eftir tiltölulega stuttan tíma. Annað atriði, sem ég minntist hér á við 1. umr., var það, að ég teldi það sjálfsagt, að nemendur í Kennaraháskóla Íslands fengju viss réttindi í Háskóla Íslands samkv. því námi, sem þeir áður stunduðu í kennaraháskólanum, ef þeir kærðu sig um. Þetta kom til umtals á fundi í menntmn., og háskólarektor tók mjög undir þetta sjónarmið og taldi sjálfsagt, að þannig yrði á málum haldið, að kennaraháskólinn yrði ekki nein blindgata að þessu leyti, heldur gætu nemendur notað það nám, sem þeir hefðu fengið þar, til þess að byggja ofan á í sjálfum háskólanum, og þetta er í sjálfu sér ágæt yfirlýsing hjá rektor háskólans, en slíkt atriði þarf að sjálfsögðu að binda í lög og þá í lög um Háskóla Íslands. En ég tel það vera mikinn ljóð á þessu frv., að ekki skyldi kannað betur en gert hefur verið þetta atriði í skipulagningu kennaranáms, þ.e. hvort hér þurfi að vera tveir háskólar eða hvort hægt hefði verið að fella saman kennaraskólann og Háskóla Íslands. Enn annað atriði, sem er mjög augljós veila í þessu frv., er staða sérskólanna, sem stunda kennslu í sérgreinum, þ.e. Myndlista- og handíðaskóli Íslands, Tónlistarskólinn, Húsmæðrakennaraskóli Íslands og Íþróttakennaraskóli Íslands. Þarna er um að ræða skóla, sem taka að sér að mennta kennara. En eins og sú staða yrði, sem kæmi upp, eftir að við erum búnir að samþykkja þetta frv., þá yrði hluti af kennurunum á háskólastigi og annar hluti ekki á háskólastigi, þ.e. þeir, sem koma úr þessum sérgreinaskólum. Og þetta er sérstaklega ankannalegt í sambandi við handíðir vegna þess, að hluti þeirra er kenndur í myndlistaskólanum og hluti þeirra í kennaraskólanum, og eins og frv. var lagt fyrir, þá á þessi skipan að haldast, þ.e. teikni- og vefnaðarkennarar útskrifast úr Myndlista- og handíðaskóla Íslands, en handavinnukennarar úr Kennaraskóla Íslands. Þetta er að sjálfsögðu vandamál, sem hefði þurft að leysa, um leið og tekin var ákvörðun um málefni kennaraskólans. En nefndin, sem samdi frv., gafst upp á því verkefni og taldi sig ekki til þess bæra að leysa það vandamál, þannig að það er enn þá óleyst. Af okkar hálfu í n. var gengið þarna til móts við myndlistaskólann, svo að við leggjum til, að tekið verði upp, eins og menn hafa séð, ákvæði, sem svo hljóðar: „Kennaraháskólinn skal og hafa hliðstætt samstarf við aðra skóla, er mennta kennara í sérgreinum, og er heimilt að setja um það reglugerð,“ þ.e. hliðstætt samstarf við aðra skóla, myndlistaskólann, eins og við lögðum til, að hann yrði skuldbundinn til að hafa við Háskóla Íslands. Við hugsum okkur sem sé, að þær sérgreinar, sem þar er um að ræða, geti nemendur í kennaraháskólanum stundað í myndlistaskólanum. En þarna er aðeins verið að opna leið af hálfu Alþ. Þarna er ekki verið að taka raunverulega ákvörðun. Og ég hefði talið ákaflega æskilegt, að gengið hefði verið miklum mun tryggilegar frá þessu atriði einnig og málefni sérskólanna hefðu verið leyst um leið og þetta aðalfrv. um Kennaraháskóla Íslands. Af þessum ástæðum skrifaði ég undir nál. með fyrirvara. Hins vegar treysti ég mér ekki til þess að flytja gagngerar brtt., t.d. um það, hvort skólinn ætti að vera í öðrum tengslum við Háskóla Íslands en þarna er gert ráð fyrir, og það stafar hreinlega af því, að mig skortir næga vitneskju, eins og ég sagði áðan. Ég hef ekki fengið næga vitneskju. Hins vegar eru vandkvæði kennaraskólans alvarleg. Þar hefur raunverulega verið neyðarástand í mörg ár, svo að það er ekki stætt á því að draga að gera nauðsynlegar ráðstafanir, ef maður heldur, að meginstefnan sé rétt. Og þá verður maður að treysta því, að þessi skipan verði tekin til nýrrar endurskoðunar eftir tiltölulega stuttan tíma. Mig langar að minnast hér á enn eitt atriði. Við 1. umr. um þetta mál vakti ég athygli á því, að inntökuskilyrðin, sem ákveðin voru við Kennaraháskóla Íslands, voru það þröng, að þeir, sem útskrifazt höfðu úr kennaraskólanum án þess að hafa stúdentspróf, höfðu ekki heimild til þess að bæta við sig námi í hinum nýja kennaraháskóla til þess að fá aukin réttindi eða til þess að auka vitneskju sína. Ég benti á þetta hér við 1. umr. og hæstv. menntmrh. tók þetta ákaflega óstinnt upp. Hann sagði, að ég hefði orðið mér illilega til skammar með því að minnast á þetta atriði. Og hann sagði, að hugmyndir mínar um þetta efni væru fáránleg ummæli og eitt það vitlausasta, sem sagt hefði verið á þinginu, að því er mér skildist, frá upphafi Íslands byggðar. Samt fór það svo, að höfundar frv. féllust umsvifalaust á þetta sjónarmið mitt og öll menntmn. Nd. féllst á þessi atriði, sem hæstv. ráðh. taldi fáránleg og eitt það vitlausasta, sem sagt hefur verið á þinginu, og hefði ég með þessu orðið mér illilega til skammar. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta atriði. Þau orð, sem hæstv. ráðh. mælti hér í minn garð, hafa aðrir menn, öll n. og höfundar frv., sent heim til föðurhúsanna. Það hafa verið tekin upp í frv. mjög skýr ákvæði um það, að þeir, sem lokið hafa kennaraprófi eða framhaldsnámi frá Kennaraskóla Íslands, geti, ef þeir æskja þess, bætt við sig námi í kennaraháskólanum og lokið þaðan embættisprófi, þegar hann hefur tekið til starfa að fullu. Tilhögun námsins og hve miklu þarf við að auka fer eftir reglugerð, sem setja skal að fengnum till. skólastjórnar. Þannig tel ég, að þetta sjálfsagða mál hafi verið leyst á mjög skynsamlegan hátt, og ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. sé búinn að ná sér það mikið eftir þessa undarlegu reiði, sem greip hann hér við 1. umr., að hann láti sér þessi málalok vel lynda.



Herra forseti. Þegar þetta mál fer nú loks út úr þessari hv. d., þá vildi ég aðeins láta fylgja örfá orð af minni hálfu. Ég mun þó ekki flytja neinar brtt. við frv., og ég mun greiða því atkvæði. En þótt ég á vissan hátt fagni því, að kennaramenntunin kemst á háskólastig, þá er ég þó ekki ánægður með öll ákvæði þessa frv. Ég vil þó alveg sérstaklega nefna eitt atriði í frv. Það er kennslumagnið eða sá kennslutími, sem á að fara til æfingakennslunnar í hinum nýja kennaraháskóla; það eru 12 vikur á þremur árum. Ég tel þetta fjarri öllu lagi, og það væri lágmarkið, að þessi tími væri helmingi lengri. Ég tel æfingakennsluna, hina verklegu þjálfun, svo mikils virði eða svo þýðingarmikla í öllu kennaranámi, að þar megi ekki skera við nögl sér, og þetta segi ég út frá minni eigin reynslu í kennaraskóla. Á þessu gat þó ekki fengizt rýmkun, sem hægt væri að kalla svo, þó að bætt sé við eða gert skýrara þarna orðalag, en ég held, að þetta sé mjög óheppileg ráðstöfun, og ég lýsi óánægju minni yfir þessu ákvæði frv. Annað er það, sem ég vil nefna jafnframt. Það er, að mér þykir það með öllu óeðlilegt, að þegar kennarar hafa stundað nám í þrjú ár í menntaskóla, þrjú ár í kennaraháskóla og eitt ár til þjálfunar eða í sjö ár, þá hafa þeir engin réttindi til að kenna við nokkurn skóla á Íslandi nema skyldunámsskólana. Þetta tel ég með öllu óeðlilegt og lítt viðunandi. Ég hélt, að þessir kennarar eftir þetta nám allt hlytu þó að vera orðnir það menntaðir, að þeir gætu kennt við einhverja framhaldsskóla í landinu á eftir. En svo er nú ekki, þeir eiga engin réttindi að hafa til þess. Að lokum er atriði, sem ég vil nefna, en snertir ekki beint þetta frv. Það er það, að ég álít, að stúdentar, sem fara í kennaraháskóla, þurfi að fá nokkra menntun þegar í menntaskóla undir kennaranámið, og því hef ég talið eðlilegt og beini því til þeirra, sem síðar kunna að fjalla um þessi mál, að í menntaskólunum verði settar á fót kennaradeildir, þar sem byrjað væri að mennta væntanlega stúdenta undir kennaranám í háskóla. Hliðstætt því, sem verið hefur, að í þeim eru stærðfræðideildir og máladeildir, þá kæmu þar kennaradeildir. Og inn í kennaraháskólann kæmu aðeins þeir stúdentar, sem hefðu lokið námi við menntaskóla í kennaradeild. Ég skal nú ekki hafa þessi orð fleiri. Ég mun fylgja þessu frv., en ég vil gjarnan taka undir það, sem hér kom fram áðan, að það má ekki líða langur tími, þangað til þessi löggjöf verður endurskoðuð.



Herra forseti. Um þetta frv. um kennaraháskóla hefur verið mjög mikið og ítarlega fjallað í n. þessarar hv. d. og kallaðir þar til mjög margir utanaðkomandi aðilar. Ég vildi byrja á því að minna menn á, að ég hygg, að alþm. afgreiði aldrei veigamikið mál svo, að þeir hafi ekki einhvern fyrirvara í huga sínum um það, að það kunni að reynast svo, að þessum hlutum þurfi að breyta. Og því veigameiri sem breytingarnar eru, sem við gerum með frv., því meiri ástæða er til að ætla, að það geti vafizt einhver atriði fyrir mönnum. Ég vil því biðja menn um að virða það menntmn.-mönnum til betri vegar og hreinskilni, að þeir tíunda þessi atriði, sem fyrir þeim hafa vafizt og vefjast e.t.v. enn þá, en samt sem áður vil ég biðja menn að leggja meiri áherzlu á það, sem við höfum getað orðið sammála um og jákvætt er. Ég skil vel sterka löngun hv. 6. þm. Reykv. til að komast í einvígi við hæstv. menntmrh. og rifja upp gamlar deilur þeirra, en þeir mega ekki gera allt of mikið af því. Það, sem um var að ræða í byrjun orðaskipta þeirra á milli, voru réttindi núverandi nemenda og þeirra, sem hafa hið eldra kennarapróf. Ég hygg, að það hafi verið og sé vilji allra aðila, að þeir, sem nú eru í kennaraskólanum, og þeir, sem lokið hafa kennaraprófi samkv. núgildandi lögum, eigi, þegar kerfinu verður breytt, að njóta fyllsta réttar til áframhaldandi menntunar og áframbaldandi prófa, ef þeim þóknast svo, og það, sem hefur gerzt, er það, að menntmn. hefur í samvinnu við höfunda frv. breytt ákvæðum um þetta til þess að gera þetta skýrara og ótvíræðara. Ég get alveg tekið undir það með hv. 6. þm. Reykv., að það er mjög veigamikið mál, hvort þessi kennaraháskóli á að vera sjálfstæður háskóli eða deild úr Háskóla Íslands. Þetta mál var rætt á mörgum fundum, þ. á m. að viðstöddum rektor Háskóla Íslands, og það hafði töluverð áhrif a.m.k. á mig, þegar rektor Háskóla Íslands benti á, að sá skóli væri nú einmitt á því þroska- og vaxtarstigi, að hann mætti illa við því að taka að sér miklu fleiri verkefni en hann þegar hefði í höndum í allra næstu framtíð. Það má líka minna á það, að það var einu sinni stofnaður hér háskóli, Viðskiptaháskóli Íslands. En af því að reynslan sýndi það, eftir að sá skóli hafði starfað á háskólagrundvelli nokkurn tíma, að eðlilegra væri að sameina hann Háskóla Íslands, þá var það gert. Þarna eru viss fordæmi, sem gefa okkur ástæðu til þess að ætla, að komi í ljós síðar, að þessi ákvörðun Alþ. reynist röng sem sé, að kennaraháskólinn skuli vera sjálfstæð stofnun, þá eru vissulega möguleikar á því að breyta því og leiðrétta það síðar. Varðandi það, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði, þá hefur verið lýst hér yfir, að von sé á frv. um réttindi kennara, en það sé einmitt í undirbúningi. En ég vil taka undir orð hans um það, að vonandi verði þá skýrari og betri ákvæði um réttindi kennara en nú eru í gildi. Og ég vil einnig taka undir það, sem hann sagði, að það muni vera eðlilegt á næstu árum, eftir því sem menntaskólarnir vaxa og þeir taka upp meiri deildaskiptingu, m.ö.o. fjölbreyttari kennslu, að þar komi til skjalanna eins konar kennaradeildir, þannig að undirbúningsnám fyrir kennaraháskólann geti á vissan hátt beinlínis hafizt á einhverjum stigum í einhverjum menntaskólanna. Ég vil að lokum leggja áherzlu á, að þau atriði, sem við höfum enn vissar efasemdir um, eru vissulega mikilvæg, en um hin stóru meginatriði þessa frv. hefur eltir ítarlega meðferð náðst þó nokkuð mikið samkomulag, sem ég met mikils og sem ég vænti, að verði til þess, að frv. verði samþ. - ekki bara í þessari d., heldur einnig í hinni d., og mál þetta verði skjótlega að veruleika. Það mun án efa þurfa að gera breytingar á þessum l., eftir að nokkur reynsla hefur fengizt, en það verður heldur ekkert einsdæmi, þegar að því kemur.



Herra forseti. Lögin um utanríkisþjónustuna eru nú orðin allgömul eða um 30 ára, og voru þar að auki á sínum tíma sett svona tiltölulega undirbúningslítið, þar sem þá voru ýmsar breytingar í heiminum, sem gerðu það að verkum, að nauðsynlegt var, að þau lög væru sett þá þegar. Það hefur því fyrir þó nokkru síðan orðið ljóst, að það er æskilegt að gera nokkrar breytingar á þeim l. og haustið 1969 var lagt fyrir Alþ. stjfrv. um utanríkisþjónustu Íslands. Það var samið af n., sem í voru aðallega fulltrúar í utanrmn., þeir Benedikt Gröndal alþm., Gils Guðmundsson alþm., Ólafur Jóhannesson alþm., Sigurður Bjarnason alþm. og Agnar Kl. Jónsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður n. Þetta frv. var svo lagt fyrir Alþ., eins og ég sagði, haustið 1969, og lýsti ég því þá og gerði grein fyrir þeim breytingum, sem með því frv. voru gerðar. Þessu frv. var þá vísað til allshn. þessarar hv. d., og hún sendi það aftur til utanrmn. og óskaði hennar umsagnar. Þessi umsögn var gefin, eftir að utanrmn. hafði falið 5 mönnum að athuga frv. betur, þeim Birgi Kjaran formanni n., Gils Guðmundssyni, Ólafi Jóhannessyni og Benedikt Gröndal, sem allir höfðu verið í n. áður, og Pétri Thorsteinssyni ráðuneytisstjóra utanrrn. Þeir ræddu svo frv. og gerðu sér grein fyrir nokkrum breytingum, sem æskilegt væri að gera á því, og þessar breytingar voru síðan felldar inn í þetta frv., sem borið var fram 1969. Ég skal ekki fara út í að ræða mikið þetta frv., sem þá var borið fram, því að það hefur verið gert og ég sé enga ástæðu til þess. En ég skal fara nokkrum orðum um þær breytingar, sem þessi síðari 5 manna n. gerði á frv. og nú er búið að taka upp í það frv., sem hér liggur fyrir. Þessar breytingar eru helztar: 1. Nú er ákveðið, að forsetaúrskurð þurfi til að kveða á um, hvar skuli vera sendiráð og fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og sendiræðisskrifstofur. 2. Fellt er niður ákvæði 7. gr. varðandi nafnbætur ræðismanna. 3. Orðið ambassador, sem var notað í fyrra frv., er ekki lengur notað í þessu og skipting ambassadora í a-flokk og b-flokk er felld niður. Í stað orðsins ambassador er notað orðið sendiherra, sem er íslenzkara og nær alveg því, sem felst í hinu orðinu. Hvað snertir flokkana 5, sem starfsmönnum utanríkisþjónustunnar er skipað í í 8. gr., er ekki gert ráð fyrir að skipun, hvorki forsetaskipun né ráðherraskipun þurfi, þó menn séu fluttir til í starfi og á milli staða í sama flokki. Þar sem rætt er um ráðningu viðskiptafulltrúa og annarra sérfulltrúa um tiltekinn tíma í 11. gr., er fellt niður ákvæðið varðandi sérfyrirkomulag á launagreiðslum. En hins vegar er gert ráð fyrir því í aths. við gr., að aðilar, sem standa að ráðningu slíkra fulltrúa, geti tekið þátt í launagreiðslum þeirra. Í 6. lagi er ekki fastbundið, að skjalavörður utanrrn. annist vörzlu bókasafns og skráningu og útgáfu samninga, heldur er tekið fram, að svo skuli vera að jafnaði. Í 7. lagi er tekið fram, í 14. gr., að settar skuli reglur um greiðslu sjúkrakostnaðar starfsmanna utanríkisþjónustunnar erlendis. Þetta hefur viða reynzt mikið vandamál, þar sem sjúkrahjálp er orðin mjög dýr viða erlendis, og þarf vissulega til að koma einhver trygging fyrir þetta fólk, svo það verði ekki hálfgerðir öreigar, ef það þarf að fara á sjúkrahús erlendis. Þetta er nokkuð misjafnt eftir stöðum, en yfirleitt er þetta mjög dýrt í Bandaríkjunum t.d., en þar hafa ýmsir sendiráðsmenn orðið fyrir barðinu á þessu og orðið að greiða fé, sem var þeim alveg um megn að greiða. Með einhverjum hætti þarf að koma því til leiðar, að þessi sjúkrakostnaður starfsmanna utanríkisþjónustunnar verði greiddur, t.d. með því að taka upp einhvers konar tryggingar fyrir þetta fólk, sem gætu náð til þessara útgjalda. Í orðinu ræðismannsskrifstofa og sams konar orðum öðrum, verði fellt niður orðið „manns“ og notað ræðisskrifstofa og aðalræðisskrifstofa, bara ræðisskrifstofa o.s.frv. Og enn fremur hefur svo aths. við frv. verið breytt í samræmi við þessar breytingar á gr., frá því sem það var borið fram 1969. Ég þarf raunar ekki að taka fleira fram um þetta frv., það skýrir sig alveg sjálft. Hv. Ed. hefur haft það til athugunar og hún hefur samþ. það næstum því að segja óbreytt, bara með einni smávægilegri orðalagsbreytingu við 3. gr. og liggur hún líka alveg ljós fyrir. Ég vildi leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., er miðað við hina hefðbundnu skipan utanríkisþjónustunnar, svo sem hún hefur verið um langa hríð, en hún mótaðist reyndar við allt aðrar aðstæður en nú ríkja. Í frv. þessu virðist ekki gert ráð fyrir neinum stórvægilegum breytingum í starfsháttum og vinnubrögðum utanríkisþjónustunnar, en þó má segja, að rammi þess sé það rúmur, að innan hans mætti koma á ýmsum breytingum á starfsháttum og skipulagi, sé til þess vilji. Ég tek til máls við þessa umr. til þess fyrst og fremst að lýsa þeirri skoðun minni, að endurskoðunar sé þörf á starfsháttum og skipulagi utanríkisþjónustunnar með það fyrir augum, að hún verði færari að sinna hlutverki sínu, og þar sem tekið sé tillit til breyttra aðstæðna. Það kerfi, sem utanríkisþjónustan byggist nú mjög verulega á, var mótað við allt aðrar aðstæður og allt aðra tækni en nú ríkir, t.d. á sviði samgangna og fjarskiptatækni. Þessi tækni gefur marga möguleika, sem ekki voru fyrir hendi áður, og gerir annað óþarft. Eins og nú er, er höfuðáherzlan lögð á sendiráð. Þau eru höfuðstofnanir utanríkisþjónustunnar, en að mínu áliti er hér einmitt um að ræða stofnanir, sem hin nýja tækni hefur að mörgu leyti gert óþarfar, og þeim er einungis eða a.m.k. að mjög verulegu leyti viðhaldið fyrir hefð eða af tryggð við ákveðnar gamlar hugmyndir um samskipti ríkja. Þetta eru tiltölulega dýrar stofnanir og ég efast stórlega um, að sá kostnaður, sem til þeirra er nú lagður, skili sér. Tel ég a.m.k., að fyllilega komi til álita aðrar leiðir að sama marki. Samskipti ríkja og ríkisstjórna eiga sér nú stað í æ ríkara mæli með ferðalögum og gagnkvæmum heimsóknum ráðamanna og sérfræðinga, sem fjalla um viðkomandi málefni, og er hér oftast um að ræða bein og milliliðalaus samskipti. Á þessu eru engin vandkvæði vegna vaxandi tækni í samskiptum og fjarskiptatækni. Að mínu mati hljótum við í framtíðinni að leggja sífellt meiri áherzlu á hreyfanlega utanríkisþjónustu, sem beini starfskröftum sínum jafnan þangað, sem þörfin er mest á hverjum tíma. Við eigum sífellt að eiga sendimenn og sendinefndir í förum til þeirra landa, sem við teljum nauðsynlegt að gæta hagsmuna okkar í. Við hljótum að leggja aukna áherzlu á þann þátt utanríkisþjónustunnar, sem fjallar um utanríkisviðskipti, og einmitt á því sviði eigum við að koma upp hreyfanlegu kerfi, sem sífellt starfi að markaðskönnun og markaðsleit. Í þessu skyni þurfum við sérmenntaða sendimenn. Ég tel einnig, að við endurskoðun á starfsháttum utanríkisþjónustunnar með aukna hagkvæmni og meiri árangur fyrir augum eigum við að hafa samstarf við aðrar þjóðir, eftir því sem við verður komið, og þó einkum og sér í lagi við Norðurlandaþjóðirnar. Ég tel, að einmitt á þessu sviði sé tækifæri fyrir þessar þjóðir að sýna norræna samvinnu í verki. Ég tel t.d., að þessar þjóðir geti gert tvennt eftirfarandi um sameiginlegar aðgerðir í þessum málum: Í fyrsta lagi gætu þær haft sameiginleg sendiráð í ýmsum ríkjum, tvær eða fleiri saman, þar sem þörf á sendiráðum væri metin vera fyrir hendi. Þetta yrði tvímælalaust til sparnaðar og ætti að stuðla fremur að auknu samstarfi þessara þjóða á sviði utanríkismála. Í öðru lagi tel ég, að Norðurlandaþjóðirnar ættu að leggja sendiráð sín innbyrðis niður og hvert land um sig ætti að sjá borgurum hinna landanna fyrir þeirri þjónustu, sem sendiráðin sjá þeim fyrir nú í dag. Sumir segja e.t.v., að hér sé verið að stíga spor aftur á bak og þvert á norræna samvinnu. Ég álít hins vegar, að með slíku væri verið að undirstrika, hve náið samstarf þjóðanna væri og jafnframt lögð áherzla á, að þessar þjóðir liti á sig sem mjög samstæða heild í samfélagi þjóðanna. Samvinna þeirra á ekki að byggjast á því að viðhalda úreltum og tiltölulega þýðingarlitlum stofnunum, heldur á sameiginlegum aðgerðum, sem þjóna skynsamlegum tilgangi. Ég vildi að lokum benda á það, að mér hefur fundizt sem afstaða ráðamanna til utanríkisþjónustunnar hingað til hafi vart borið þess merki, að þeir ætluðu henni mikið hlutverk. Þessa ályktun dreg ég m.a. af þeim aðferðum, sem notaðar eru við ráðningu starfskrafta til utanríkisþjónustunnar. Ég tel, að við þær ríki allt önnur sjónarmið en eðlileg séu og virðist sem helzt sé litið á þessa stofnun sem athvarf fyrir stjórnmálamenn og skjólstæðinga þeirra. Utanríkisþjónustan er undanþegin hinni almennu reglu um auglýsingar starfa og verður vart annað sagt en að það frjálsræði, sem þannig hefur verið veitt henni, hafi verið gróflega misnotað, oft í pólitískum tilgangi að því er bezt verður séð. Ég fæ ekki séð, að þessi undantekning frá hinni almennu reglu um stöðuveitingar eigi sér slíka stoð, að réttlætanleg sé. Á þessu sviði fremur en flestum öðrum er okkur þörf á að fá til starfa hæfa og sérmenntaða menn og þar eiga ekki önnur sjónarmið að komast að. Utanríkisþjónusta okkar hefur haft ýmsum frábærum starfskröftum á að skipa, en það breytir ekki því, að þær aðferðir, sem þar tíðkast við mannaráðningar, eru að því er ég bezt fæ séð ekki heilbrigðar eða sæmandi. Herra forseti. Ég hef gert hér að umtalsefni nokkur atriði, sem ég tel, að komi til athugunar við þá endurskoðun á starfsháttum utanríkisþjónustunnar, sem ég tel tvímælalaust nauðsynlega. Ég mun væntanlega gera till. í þá átt, annaðhvort í sambandi við afgreiðslu þessa frv. eða í formi þáltill.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 9. þm. Reykv. Og þó sérstaklega út af því atriðinu, sem hann minntist á síðast um stöðuveitingar utanrrn. Hann vildi halda því fram, að undanþága sú, sem utanrrn. hefur frá því að auglýsa í stöður, hafi verið gróflega misnotuð, held ég, að hann hafi sagt eða eitthvað því um líkt, það væri regla, að mér skildist, að láta í sendiherrastöður eða aðra starfsemi utanríkisþjónustunnar ganga fyrir stjórnmálamenn, sem væru hættir störfum á þeim vettvangi, þeir væru látnir taka við störfum í þágu utanríkisþjónustunnar. Ég held, að þetta sé mjög ofmælt hjá hv. þm. Það eru aðeins tveir sendiherrar nú starfandi, sem hafa lagt fyrir sig stjórnmál áður, og þeir eru báðir tveir, að ég ætla, fullkomlega þess megnugir að inna störf af hendi í þágu utanríkismála eins og aðrir. Annars eru allir hinir sendiherrarnir menn, sem eru aldir upp í utanríkisþjónustunni og hafa unnið sig upp í það að vera gerðir að sendiherrum. Starfsmenn aðrir, fulltrúar og aðrir slíkir, hafa yfirleitt aldrei komið nálægt pólitískum störfum. Ég vildi aðeins mótmæla því, að það sé aðalregla, að stjórnmálamenn séu settir í þessi störf, heldur eru það menn, sem aldir hafa verið upp í utanríkisþjónustunni og hafa fengið sína starfsreynslu þar áður heldur en þeir komu til meiri háttar starfa.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja smábrtt. við 4. gr. frv., en hún hljóðar þannig: „Stjórn stofnunarinnar skal skipuð 5 mönnum, er sameinað Alþingi kýs, en utanrrh. skipar formann úr hópi þeirra.“ Það mun hafa fallið niður bæði í meðferð málsins í Ed. og sömuleiðis í n. í Nd. að bæta inn í gr., hvað stjórnarmenn skuli kjörnir til langs tíma, og því flyt ég hér brtt. á þskj. 593 svo hljóðandi: „Á eftir orðunum „Alþingi kýs“ bætist: hlutfallskosningu til fjögurra ára í senn.“