Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Út af ræðu hv. þm. V-Húnv. vil ég gera hér nokkur atriði að umtalsefni, er rætt var hér um ríkisábyrgðir um daginn og þau fjárútlát, er ríkið hefur orðið fyrir vegna þeirra. - Við umræðurnar um fjárlögin á s.l. hausti gerði ég grein fyrir því, að þessar ríkisábyrgðir væru orðnar vandamál. Ég ætla, þótt ég geti ekki sagt það með vissu, að það tap, sem ríkið verður fyrir vegna þessara ábyrgða, muni nú nema um 51/2 millj. króna, og það bendir til þess, að þessi upphæð sé nú að nálgast þá upphæð, sem veitt er til nýrra akvega á landinu. Er þetta vissulega háskalegt fyrir ríkissjóð. Þessar ábyrgðir eru margs konar, og hafa þær verið veittar mörgum fyrirtækjum, - oftast er um að ræða fyrirtæki bæjar- eða sveitarfélaga. Við í fjmrn. höfum nú haft til athugunar, hvað er hægt að gera til þess að draga úr þessum háska, og hefur athugun okkar beinzt að einstökum málum, og við höfum rannsakað, hvort allir þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, hafi gert sitt ýtrasta til þess að þessar ábyrgðir skelli ekki á ríkinu. Hv. þm. V-Húnv. minntist á 9 tiltekin mál, og vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um hvert þeirra, því að ég hygg, að þau geti verið fulltrúar fyrir önnur mál, sem eru í uppsiglingu og þingmenn æskja að fá vitneskju um. 1. Tvær síldarverksmiðjur hafa fengið ríkisábyrgðir, það eru Síldarverksmiðjur ríkisins og Rauðka. S.R. hafa fengið ríkisábyrgðir fyrir á 2. tug millj. kr., en ábyrgðir Rauðku eru ekki nema smáfjárhæðir hjá þessu. Við þessu er nú ekkert hægt að gera, aðeins að bíða eftir því, hvort síldin komi. Á s.l. sumri var ekki nema 1 vinnsludagur hjá Rauðku, svo að það er ekki að furða, þótt verksmiðjan standi ekki undir lánum, en ekki mun hún þurfa mjög marga vinnsludaga til að greiða sínar fjárhæðir. 2. Virkjanir. Það má skipta þeim í vatnsvirkjanir og dieselstöðvar. Í sambandi við vatnsvirkjanir er um tvær virkjanir að ræða: Andakilsárvirkjun og Skeiðsfossvirkjun. - Um Andakilsárvirkjunina er það að segja, að til hennar hefur verið lagt stórfé. Skiptir það nú yfir 2 millj. kr., og hefur virkjunin lítið sem ekkert getað greitt af lánum sínum. Við höfum athugað þetta mál í samráði við raforkumálastjóra með þeim árangri, að rafmagn yrði látið hækka, en svo sanngjarnt gæti talizt, og væri þar séð fyrir hagsmunum beggja. Nú þegar þessi hækkun er komin á, mun Andakilsárvirkjunin geta staðið undir nokkrum hluta lána sinna, úr því að þessu ári sleppir. Það mun ekki hætta á, að þarna bætist við nýjar greiðslur. Hins vegar er ekki gott að sjá, hvenær virkjunin getur farið að borga til baka. - Til Skeiðsfossvirkjunarinnar hefur líka verið greitt stórfé, en þar er aðalatriðið það, að hún er of lítil og hægt er að selja meira rafmagn. Siglufjörður verður nú að leggja mikið í kostnað til að framleiða rafmagn handa íbúum sínum og þó með halla. Við höfum endurskoðað rafmagnsverðið, og það mun ekki duga að hækka það. Þessi virkjun mun vera áfram baggi á ríkinu, nema því aðeins, að hægt verði að bæta við nýrri vélasamstæðu, en kostnaður við það mundi nema nokkrum millj. króna. Það mætti ef til vill segja, að hlutaðeigandi bær hefði getað greitt einhvern hluta af ábyrgðum sínum, ef allar endurbætur hefðu verið stöðvaðar og fé hefði ekki verið varið til fyrirhugaðrar stækkunar. En stjórnin getur ekki rekið þá pólitík. Þessi virkjun á enga framtíð fyrir sér, nema hún verði stækkuð, og mundi þá ríkissjóður losna við mikinn bagga. 3. Hafnargerðir. Til Skagastrandar- og Húsavíkurhafna hefur verið lagt stórfé - og reyndar til fleiri. Skagaströnd hefur nú um mörg ár ekki greitt neitt af lánum sínum. Þessi lán þar eru mörg til skamms tíma og þung. Við höfum endurskoðað hafnarreglugerðina á staðnum til að sjá, hvort lögð hafa verið á nægilega há hafnargjöld og hvort þeir gætu ekki staðið undir þyngri gjöldum. Sú athugun hefur gert það að verkum, að þeir á Skagaströnd hafa sjálfir gert uppástungu um hækkun á tekjustofnum hafnarinnar. Ég vil ekki fullyrða, hversu miklu hér gæti munað, en augljóst er, að á meðan síldin er dauf verður halli á þessari höfn, nema eitthvað nýtt komi til. Húsavíkurhöfn er í athugun hjá okkur, en inn í það blandast það atriði, sem ég veit ekki, hvort Alþingi er vel ljóst. Þegar það var á döfinni að byggja höfn á Húsavík, og þegar kom til að leggja fé í hana, spurðust þeir fyrir um það, hvort byggja ætti þar síldarverksmiðju. Þá fengu þeir þá yfirlýsingu, að þar skyldi byggð síldarverksmiðja og því mundi óhætt að leggja fé í höfnina, því að þar af mundu koma tekjur, en nú halda Húsvíkingar því fram, að þeir eigi hönk upp í bakið á ríkissjóði, þar sem ekki er farið að byggja neina síldarverksmiðju. Hvað sem öðru liður, er ekki fullrannsakað um hafnargjöldin þar, og ef gjöldin eru lægri en fjármálaráðuneytinu þykir nauðsynlegt, þá mun það gera kröfu um að hækka þau. Þess vegna get ég ekki fullyrt um, hvort von er til, að úr þessum greiðslum dragi. - Það er mjög áþekkt, sem ég get sagt um fleiri hafnargerðir, þótt miklum mun minna hafi verið varið til annarra hafna. Þá má t.d. nefna landshöfnina í Keflavík. Hún átti að standa undir 2/3 stofnkostnaðarverðs síns, og hefur ríkissjóður lagt út mikið fé fyrir þá höfn, en hún hefur ekki greitt nema mjög lítið enn þá. Það er í athugun, hvort hægt er að hækka hafnargjöldin þar. Hið sama má segja um fleiri hafnargerðir. Það er verið að athuga, hvort hafnir þessar geti ekki staðið betur undir greiðslum sínum til ríkissjóðs. 4. Rafveitur. Hér ræði ég um dieselrafstöðvar. Hv. þm. V-Húnv. minntist á eina rafstöð, rafstöðina í Stykkishólini. Athugun á því máli er ekki komið svo langt, að ég geti gefið fullnægjandi upplýsingar, en ég verð að segja það, að mér lízt þunglega á það mál. Þessar rafveitur koma nú hver af annarri og tilkynna, að þær geti ekki staðið undir lánum sínum, og mun fjmrn. taka upp rannsókn á verðlagi rafmagns og rekstri þeirra og vita, hvað hægt er að gera. 5. Byggingarsamvinnufélög. Hv. þm. V-Húnv. minntist á eitt þeirra, byggingarsamvinnufélagið í Ólafsvík. Það mun vera eina félagið, sem hefur verið leyst upp; annars hefur ábyrgð byggingarsamvinnufélaga ýmist verið greidd eða næstum því það og ekki bakað ríkissjóði neitt tjón. Þá er hér sérstakt mál, þ.e.a.s. útgerðarfélag í Stykkishólmshreppi. Mál þetta horfir nú þannig við, að skip félagsins hafa verið auglýst á uppboði um næstkomandi mánaðamót, og ekki er hægt að segja, hvernig þessu máli lýkur. Ég vildi nú nota þetta tækifæri, þar sem hv. þm. V-Húnv. minntist á þessar ábyrgðir, til að segja örfá orð um það, hvernig stendur á um þessi mál, sem hann drap á, og þá frekar til þess að leiða athygli hv. þm. að þessu vandamáli, með ábyrgðirnar, og leitast við að bregða upp mynd af þeirri baráttu, sem í þessu málefni er háð daglega í ráðuneytinu. Það er þýðingarlaust að loka augunum fyrir því, að þessar miklu ábyrgðir ríkisins, þar sem ríkið á oft mest eða jafnvel allt í hættu, verða þess valdandi, að hætt er við, að það geti orðið til þess, að menn leggi í ýmis hæpin fyrirtæki, sem erfitt er að láta bera sig, og þegar kreppir að mönnum, er hætt við, að menn láti sitja á hakanum að láta peninga upp í þau lán, sem ríkisábyrgð er fyrir. Er því þörf á að hafa mjög strangt eftirlit í þessum efnum og ganga fast fram í þessu og leggja fast að mönnum að standa í skilum með ríkisábyrgðarlán. Horfurnar eru ekki glæsilegar í þessum efnum, og bólar orðið hérna á þeim hugsunarhætti, að menn hugsi sem svo: Ríkið gerir mikið að því að leggja út í ábyrgðir, það eru stórkostlegar fjárhæðir, svo að skiptir hundruðum þúsunda eða jafnvel milljónum, sem renna í einstök pláss eða staði með þessu móti. - Og ef ekki verður höfð á þessu mikil gát, þá er hætt við, að niðurstaðan geti orðið sú, að menn blátt áfram láti sér hægt um greiðslu á þessum lánum, til þess að vera ekki að reyta sig, ef nágrannarnir gera það ekki. Ég vildi nota tækifærið til að beina því til þm., sem áreiðanlega hafa mjög mikið um það að segja, hvernig þessi mál verða í framtíðinni, að þeir reyni að hjálpa ríkisstj. til þess að halda þessu máli í viðunandi horfi, því að ef þetta fer allt úr böndunum, veldur það því, fyrir utan öngþveitið, sem af því stafar, að ekki verður jafnhægt að nota ákveðin úrræði til stuðnings góðum málum og verið hefur. Ég vil þess vegna mjög eindregið biðja hv. þm. að hafa gát á þróuninni í þessum efnum og hafa holl áhrif, hver á sínum stað, til þess að koma í veg fyrir það, að jafnilla fari í þessum efnum og horfir nú í dag.



Já, ég kvaddi mér hljóðs í sambandi við gagnrýni hv. frsm. fjhn., þm. V-Húnv., út af því, - að ríkissjóður hefði orðið að hlaupa undir bagga og inna af hendi fyrir Andakilsárvirkjunina nokkrar greiðslur í sambandi við þær ábyrgðir, sem ríkissjóður hefur tekið á sig fyrir þetta fyrirtæki. Fjmrh. hefur nú þegar að miklu leyti tekið af mér ómakið að gefa skýringu í sambandi við þetta, og ég get því skírskotað til þess, sem hann sagði. Ég vil aðeins til viðbótar við það bæta því við, að orsökin til þessa liggur í því, að ekki hefur verið hægt að fá markað fyrir nema tiltölulega litinn hluta af því mikla rafmagni, sem framleitt er á þessum stað. Fyrst eftir að þessi virkjun hóf starfsemi sína, voru það eingöngu Akranes og Borgarnes, ásamt Hvanneyri, sem fengu rafmagn frá þessari virkjun, og þá var þannig ástatt á þessum stöðum, að ekki var hægt að hagnýta nema tiltölulega lítinn hluta aflsins, því að það vantaði þau tæki, sem nota þurfti. Þá er einnig þess að geta, að á Akranesi eru þrjú hraðfrystihús og fiskimjölsverksmiðja, og það liðu 2–3 ár, áður en hægt væri að skipta um rekstrarafl í þessum stóru fyrirtækjum, þannig að nota mætti rafmagn í stað olíu, þar sem ekki fengust fyrr innflutningsleyfi fyrir stórum rafmagnsmótorum, en hjá einu þessara frystihúsa mátti þó sýna fram á, að verð mótora, sem þurfti að kaupa handa því, nam ekki meiru en olíuverðinu til orkurekstrar þeirra véla, sem þar voru fyrir, árlangt. En þetta er ein orsökin til þess, að ekki hefur verið hægt að nota nema svona lítið af aflinu. Síðan hefur nú úr þessu rætzt nokkuð, auk þess sem hafin hefur verið lagning á linum úti um héraðið, og hefur það vitanlega orðið til þess að bæta aðstöðu þessa fyrirtækis, en þó er ekki lengra komið en svo, að enn er ekki notað nema tæplega 60% af því rafmagni, sem framleitt er í stöðinni. En samkv. þeim upplýsingum, sem hæstv. fjmrh. gaf hér, standa sakir þó þannig hjá fyrirtækinu, að á þessu ári eru ekki neinar líkur til þess, að grípa þurfi til þeirra ráðstafana, að ríkið greiði áfram af láninu fyrir fyrirtækið, og líkur eru til, að á næsta ári verði hægt að byrja að endurgreiða ríkinu það fé, sem það hefur þegar orðið að inna af hendi fyrir þetta fyrirtæki, svoleiðis að fyllstu vonir standa til þess, að ríkið verði ekki þarna fyrir neinum halla í sambandi við ábyrgðina, heldur muni ekki liða langur tími, þar til þetta fyrirtæki geti greitt ríkinu aftur það fé, sem það hefur þegar orðið að leggja út fyrir það. Og þetta stendur þannig af sér, að ríkisstj. hefur það nokkuð í hendi sinni, að fyrirtækið geti komið þessu í kring á tiltölulega skömmum tíma, með því að stuðla að því, að það fé, sem lagt er til lagningar raflína og dreifingar rafmagns, verði aukið á þessum stað, því að það er vitanlega sá ráðh., sem þau mál heyra undir í ríkisstj., sem staðfestir eða samþykkir þær till., sem raforkuráð ber fram í hverju tilfelli, svoleiðis að ríkisstj. hefur þetta nokkuð í hendi sinni, hvað það tekur langan tíma fyrir Andakílsárvirkjunina að inna að fullu af hendi greiðslu á þeirri skuld, sem þar er komin við ríkið. Og ég vildi mjög vænta þess, að það þyrfti ekki að taka langan tíma að ljúka þessum greiðslum. Ég vildi aðeins gefa þessar upplýsingar í sam. bandi við þennan sérstaka lið. Hins vegar má fullkomlega taka undir það, bæði með frsm. og fjmrh., að það þarf náttúrlega að gæta fullrar varúðar í sambandi við ábyrgðir af hálfu ríkisins, og það, sem hér hefur skeð í því efni, gefur náttúrlega meðal annars fullkomlega aðvörun um það.



Herra forseti. Það var í sambandi við ræðu hæstv. fjmrh., sem ég vildi gefa nokkrar frekari upplýsingar í sambandi við viðskipti Stykkishólmshrepps við fjmrn. Það var skuld, sem myndaðist við ráðuneytið á þann hátt, að 1947 var stofnað hlutafélag í Stykkishólmi, sem keypti togara fyrir 1,2 millj. kr., og af þeirri upphæð tók ríkissjóður ábyrgð á 850 þús. kr. af kaupverði skipsins, og var sú ábyrgð tryggð með 1. veðrétti í skipinu. Ég vil aðeins gefa hv. þm. þær upplýsingar, að það er síður en svo, að þetta hlutafélag hafi ekki reynt að gera það, sem í þess valdi stóð, til þess að standa undir þessari skuldbindingu, því sem ríkissjóður hefur lagt út vegna þessarar ábyrgðar, bundið við kaupin á skipinu. En hinn mikli rekstrarhalli á skipinu 1947 og 48 hefur að mestu verið greiddur af hreppsnefnd Stykkishólmshrepps, og svo hefur allt hlutaféð sömuleiðis verið afskrifað. Hér er því raunverulega um upphæð að ræða, sem ríkissjóður hefur lagt út vegna þessa hlutafélags, en ekki vegna Stykkishólmshrepps, og verður sjálfsagt að álíta, að það sé tryggt, þar sem ríkissjóður hefur 1. veðrétt í skipinu, sem kostaði 1200 þús. kr. Ég vildi bara gefa hv. þm. þessar upplýsingar út af hinum sérstöku hugleiðingum hæstv. fjmrh. um, að það bæri að brýna mjög fyrir þeim aðilum, sem fengju slíkar ábyrgðir ríkissjóðs, að þeir reyndu eftir fyllstu getu að standa í skilum með sínar skuldbindingar. Ég tel, að þetta hlutafélag hafi gert allt, sem í þess valdi stóð, til þess að standa við skuldbindingar sínar og kannske miklu meira en það, og ég tel, að ríkissjóður þurfi ekki að óttast mikið tap vegna þessarar ábyrgðar, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh., enda þótt hann hafi orðið í bráð að leggja nokkurt fé út fyrir hlutafélagið. Í sambandi við þá upphæð, sem talið er, að ríkissjóður hafi í árslok 1947 lagt út vegna rafveitu Stykkishólms, vil ég taka fram, að sú upphæð var greidd að fullu árið 1949. En eftir upplýsingum, sem ég hef nýlega fengið frá rn., þá mun Stykkishólmshreppur í dag skulda um 77 þús. kr. vegna ábyrgða, sem ríkissjóður er í fyrir rafveituna og vatnsveituna. En þess ber að gæta í sambandi við þessar greiðslur ríkissjóðs vegna Stykkishólmshrepps, að þá á þessi hreppur í raun og veru kröfur á hendur Alþ. og ríkissjóði um greiðslu til vatnsveitu Stykkishólmshrepps, sem mun vera álíka há og sú upphæð, sem Stykkishólmshreppur skuldar ríkissjóði. Svo að þegar Alþ. hefur samþ. fjárveitingu til hreppsins vegna vatnsveitu, sem hreppurinn á í rauninni kröfu á samkv. gildandi l., tel ég, að hreppurinn geti greitt að fullu þær upphæðir, sem ríkissjóður hefur lagt út vegna þessara fyrirtækja, sem sé vatnsveitunnar og rafveitunnar. - Ég vildi aðeins gefa hv. þm. upplýsingar um þetta efni, því það hefur orðið töluvert tíðrætt um það, fyrst frá hv. þm. V-Húnv. og nú í ræðu hæstv. fjmrh.



Herra forseti. Það hafa orðið nokkrar umræður, eins og raunar við mátti búast, út af því, sem ég sagði fyrr við umr., þar sem ég minntist á þær greiðslur, sem ríkissjóður hefur á undanförnum árum orðið að inna af höndum vegna ábyrgða. Mér þótti ástæða til að vekja athygli á þessu í sambandi við afgreiðslu ríkisreikningsins, ekki sízt fyrir það, að þess er ekki getið í aths. yfirskoðunarmannanna að þessu sinni. En eins og þessi reikningur ber með sér, þá hafa þessar greiðslur í árslok 1948 numið samtals um það bil 11,25 millj. kr. og voru komnar einu ári síðar í rúmlega 15 millj. kr., og er hér vitanlega um alvarlegt mál að ræða. Það hefur komið fram hér í ræðu hæstv. fjmrh., að rn. hefur gert ráðstafanir út af þessu máli og gert sér far um að fylgjast með þessu og afstýra tjóni fyrir ríkissjóð, eftir því sem unnt er, og tel ég ástæðu til að fagna því, að þar sé verið á verði í þessum efnum, eftir því sem hægt er, því að eins og hæstv. ráðh. gat um, er þess mikil þörf, meðal annars vegna þess, að svo getur farið, að vanskilamennirnir verði fleiri eftir því, sem tímar líða, ef ekki verður gert allt, sem unnt er, til þess að komast hjá greiðslum úr ríkissjóði vegna ábyrgða, en ábyrgðirnar í heild eru mjög miklar, og þarf því mjög vakandi eftirlit með þessu máli. Rn. þarf að vera mjög vel á verði um það að greiða ekki út upphæðir vegna ábyrgða, nema óhjákvæmilegt sé og eftir að hafa athugað það mál til hlítar, að viðkomandi skuldunautar séu ekki færir um að inna greiðslurnar af höndum á þeim tíma, þegar greiðslurnar eiga að fara fram, og einnig í öðru lagi að gera það, sem unnt er, til þess að tryggja endurgreiðslu á því fé, sem ríkissjóður verður að inna af höndum á vissum tíma vegna ábyrgða. Ég fagna því, að komið hefur fram í ræðu hæstv. ráðh. vilji fyrir því að koma þessu máli í viðunandi horf, til þess að afstýra þarna tapi fyrir ríkissjóð vegna ábyrgða, eftir því sem frekast er unnt. Og það var einmitt það, sem fyrir mér vakti með því að hreyfa þessu máli, að vekja menn til umhugsunar um það, hversu alvarlegt það væri, ef færu hækkandi greiðslur úr ríkissjóði vegna ábyrgða.