Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál er það einfalt, að ég sé ekki ástæðu til að hafa um það mörg orð. Meiri hl. fjhn. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir og heimildin gefin til fimm ára að sinni til slíkrar undanþágu. Minni hl., hv. 2. þm. Reykv., hefur sérstöðu í þessu máli og gerir sjálfsagt grein fyrir afstöðu sinni, þó að hann hafi áður gert það í ýtarlegu nál. En meiri hl. gat ekki fallizt á þá skoðun, að ástæða væri til í sambandi við þetta mál sérstaklega að gera aðrar ákvarðanir eða till. en þær, sem um ræðir, og leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Í raun og veru er þetta mál sjálft, sem fyrir liggur, ekki stórt. Það mun hafa verið svo fyrir stríð, að slíkar undanþágur sem þarna um ræðir, voru þá gefnar Landsbankanum, því að hann þurfti þá á þeim að halda. Síðar, þegar nægilegar gjaldeyrisinnstæður sköpuðust erlendis, féll þetta eðlilega niður. Og nú fer bankinn fram á það aftur, að lögleiddar verði þessar undanþágur. Það er rétt að athuga, hvernig stendur á þessu lagalega sambandi bankans og Alþingis. Í l. um bankann er gengið út frá gullinnlausn á seðlum, en gert er ráð fyrir, að þau skuli ekki öðlast gildi, fyrr en Alþingi ákveður, þannig að þessi innlausn hefur ekki komið til greina. Hins vegar hafa þessi ákvæði um gullinnlausn hjá fjöldamörgum þjóðum verið eins konar átylla, til þess að löggjafarsamkundan léti rokkuð til sín taka um fjármálastefnu bankans á hverjum tíma. En búast má við því, að þessi undanþága, sem hér um ræðir, verði endurtekin, að hún verði veitt stöðugt áfram, og það er í rauninni það formlega tækifæri, sem þannig gefst, sem ég vildi nota til þess að varpa fram þeirri uppástungu, hvort ekki væri rétt, að Alþingi léti meir til sín taka um stefnu bankans. Raunar má segja, að Alþ. hafi mikið yfir þessu að segja, þar sem það ákveður með lögum alla starfsháttu bankans og kýs landsbankanefnd. En að því er snertir þann möguleika Alþingis að hafa raunverulega ráð yfir stefnu bankans með þessari aðferð, þá skulum við minnast þess, að að því er það snertir að breyta að einhverju leyti lögum bankans, hefur það sýnt sig s.l. 20 ár, að mönnum hefur þótt það mjög varhugavert að raska lögunum út af fyrir sig. Reynslan hefur sýnt, að þrátt fyrir það, að ríkisstj. fengi oft ástæðu til að gera þarna nýjungar, þá hefur það alltaf orðið úr, að þessi lög hafa verið látin standa óbreytt. Hins vegar er svo komið málum okkar hér, að þjóðfélag okkar er orðið allt annað en þegar l. um Landsbankann voru sett. Þegar þeim var breytt 1927, var fjármála- og atvinnulíf þjóðarinnar fyrst og fremst rekið án nokkurra verulegra afskipta Alþingis. Nú er þetta gerbreytt. Nú er svo komið, að í raun og veru er það Alþingi, sem með hverju ári hefur verið að setja ákveðnari og ákveðnari lög um allt atvinnulíf þjóðarinnar, nú síðast l. um fjárhagsráð, þar sem ríkisstj. tekur í sínar hendur höfuðstjórnina á fjármála- og atvinnulífi þjóðarinnar, þannig að það er orðið gersamlega annað viðhorf en var 1927, þegar l. var breytt. Nú er það hins vegar reynslan, sem hver einasti maður hefur rekið sig á, sem eitthvað hefur starfað s.l. ár, að þetta hefur veruleg áhrif á fjármálalíf þjóðar okkar. Stefna sú, sem Alþ. og ríkisstj. hefur tekið, hefur oft verið allt önnur en sú, sem ráðið hefur í Landsbankanum, og þetta hefur orðið til þess, að það hafa beinlínis orðið árekstrar milli þessara stofnana, Alþingis og ríkisvaldsins annars vegar og Landsbankans hins vegar, og öllum þm. er kunnugt um það, hvers konar barátta hefur farið fram í þessu sambandi, þannig að engum getur blandazt hugur um það, að Landsbankinn er nú orðinn ríki í ríkinu. Mín skoðun er sú, að í augnablikinu sé ástandið þannig, að stjórn Landsbankans ráði raunverulega meira um fjármála- og atvinnulíf þjóðarinnar en sjálf ríkisstj. En það er ekki aðalatriðið í sambandi við þetta, heldur hitt, að það er ekki hægt að reka skynsamlega fjármálastefnu í okkar landi, án þess að þessar tvær stofnanir séu samræmdar. Annars verða þarna árekstrar, sem valda þjóðinni miklu tjóni í framkvæmd. Þess vegna held ég, að það væri mjög heppilegt, svo að ekki sé hér farið fram á stærra, að það væri rætt einu sinni á hverju ári á Alþ., hvaða stefnu Alþ. og þar með ríkisstj. álíti rétt, að seðlabankinn reki. Ég veit, að t.d. Svíar hafa slíkan hátt á hjá sér, og með þeim hætti tókst þeim að yfirvinna kreppuna frá 1934, sem hefði verið alveg óhugsandi, ef þessi samræming hefði ekki átt sér stað milli aðgerða þingsins og ríkisbankans. Nú háttar svo til hjá okkur hvað Landsbankann snertir, að valdið er hvorki hjá landsbankanefnd né landsbankaráði, heldur raunverulega hjá bankastjórunum, og það þýðir, að það er raunverulega undir þeirra skoðun komið, hvers konar stefna er rekin. Þetta skapar hjá okkur á sviði, sem hefur afgerandi þýðingu fyrir atvinnulíf okkar, embættisvald, sem að mínu áliti er hættulegt. Við tölum allmikið um lýðræði, og við viljum framfylgja því, en við höfum banka, marga banka, sem ríkið á, og þjóðbanka, sem ríkið beinlínis á að stjórna, en reynslan verður sú, að stjórnin á þessum þjóðbanka verður í hönd um nokkurra embættismanna, sem setja verður ævilangt, en ríkisstj. og Alþ. geta ekki tryggt það, að vilji þjóðarinnar á hverjum tíma komi í ljós í þessari stofnun ríkisins - nema þá grípa til þeirra ráða, sem menn ógjarnan vilja grípa til og ég skal viðurkenna, að mjög óviðkunnanlegt væri að grípa til, þ.e. ef eftir hverjar kosningar væri farið að breyta landsbankalögunum. Það er því gefið, að það væri miklu betri aðferð, að þing og stjórn láti sínar skoðanir í ljós við árlegar umræður. Ég hafði þess vegna hugsað mér, þegar þetta frv. kom fram og fór fram á þessa undanþágu, að rétt mundi vera að freista þess, hvort Alþ. mundi vilja taka upp þann sið að hefja árlega nokkrar umræður í sambandi við þessi mál. Ég geri það þess vegna a ð tillögu minni, að í stað „septemberloka 1952“ komi: októberloka 1948. Það er svo, að Alþ. er yfirleitt kvatt saman 1. okt., og gæfist þá þinginu tóm til að framlengja slík lög, ef meiri hluti þess vill. Ég fæ ekki séð, að þessi breyt., sem ég legg til, að hér verði gerð, muni á nokkurn hátt verða til tjóns fyrir bankann, og álít ekki rétt að binda hendur þingsins með því að veita þessa undanþágu til 5 ára, heldur, að hvert þing fái að ráða slíku.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var flutt hér á síðasta þ. af landbn. Nd. Var því þá vísað til landbn., en henni vannst ekki tími til að vinna að málinu, enda var þá komið að þinglokum. Nú er frv. enn flutt af landbn., og treystir hún því, að hæstv. Alþ. vilji greiða götu þess máls, sem frv. fjallar um. Þegar frv. var lagt fyrir hv. þd. s.l. vor, gerði þáv. frsm. n. grein fyrir höfuðatriðum frv. í mjög ýtarlegri ræðu. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þá ræðu, en vil aðeins minna hv. þd. á það, að 4 kaflar frv. af 9 eru nýmæli í búfjárrækt, þ.e. kaflinn um svínarækt og alifuglarækt, kaflinn um sæðingu búfjár, kaflinn um ræktun erlendra búfjárkynja og blöndun þeirra við innlent búfé og að lokum kaflinn um starfsemi héraðsráðunauta í búfjárrækt. Í öðrum köflum frv. eru einnig æði mörg nýmæli. Þetta, sem hér hefur verið drepið á, tel ég nokkra bendingu um, að tímabært sé að taka búfjárræktarlöggjöfina til meðferðar og endurskoðunar, og eins og eðlilegt er, hljóta alltaf að vera skiptar skoðanir um einstök atriði, sérstaklega þegar um nýmæli er að ræða. Ég vil ekki draga neina dul á það, að svo er einnig í n., og hafa nm. áskilið sér rétt til þess að bera fram og fylgja brtt., sem fram kunna að koma við frv. Það er og rétt í þessu sambandi að geta þess, að þessari löggjöf, ef frv. verður að l., fylgir nokkur aukinn kostnaður frá því, sem verið hefur, og ber einnig að taka til athugunar, hvernig bezt yrði ráðið fram úr slíku. Ég vænti þess, að hv. d. og Alþ. í heild telji þetta mál svo mikils virði, þar sem það snertir meginþátt annars aðalatvinnuvegar þjóðarinnar, að það sjái sér fært að velta málinu þann stuðning, að það nái fram að ganga, og legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. Til n. þarf ekki að vísa því, þar sem það kom frá nefnd.

Forseti (BG): Útvarpsumræðum þessum verður hagað þannig, að hver flokkur fær 45 mín. til umráða, 25 mín. í fyrri umferð, en 20 mín. í þeirri síðari. Röð flokkanna við báðar umferðir verður þessi: Sameiningarflokkur alþýðu sósíalistafl., Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Alþýðuflokkur. Fyrstur tekur til máls hv. 6. þm. Reykv. Sigfús Sigurhjartarson, og talar af hálfu Sameiningarflokks alþýðu.

Flm. (Sigfús Sigurhjartarson) : Herra forseti. Háttvirtu hlustendur. Ég hef leyft mér að flytja frv. um breyt. á 12. gr. laga um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit. Þessi grein laganna fjallar um hlutverk viðskiptanefndar. og er það m. a. að úthluta innflutnings- og gjaldeyrisleyfum. Til leiðbeiningar nefndinni í þessu starfi setti Alþingi þessi fyrirmæli: „Sé úthlutun við það miðuð, að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði eftir því sem frekast er unnt að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir og miðað við það að neytendur geti haft viðskipti sín þar sem þeir telja sér hagkvæmast.“ Svo mörg eru þau orð. Ekki hljóma þau illa. En með hliðsjón af fenginni reynslu og því, að nú hefur verið horfið að því ráðl. sem fyrr hefði átt að vera upp tekið að skammta allmargar vörur til neytenda, hef ég leyft mér að leggja til, að löggjafinn bæti við þessi fyrirmæli eftirfarandi orðum: „Meðan fleiri eða færri vörutegundir eru háðar skömmtun til neytenda, skulu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til verzlana eða iðnfyrirtækja fyrir hinni skömmtuðu vöru vera í samræmi við afhenta skömmtunarseðla þeirra til viðskiptanefndar. Komi í ljós að verzlun eða iðnfyrirtæki hafi í byrjun skömmtunartímabils haft óeðlilega litlar birgðir skal veita henni fyrirfram leyfi eftir nánar tilteknum reglum. Viðskiptamanni skal heimilt ef verzlun eða iðnfyrirtæki hefur eigi nægilega mikið af tiltekinni skömmtunarvöru til að fullnægja eftirspurn, að afhenda verzluninni skömmtunarseðla sína og fela henni að annast útvegun vörunnar fyrir sig, enda ber þá að veita henni innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til þess.“ Ég skal nú rekja meginrök fyrir þessari brtt. Ég geri ráð fyrir, að í orði kveðnu séu allir sammála um, að rétt sé og skylt að gera sérhverjum þegn frjálst að velja sér verzlun. velja um. hvort hann vill heldur verzla við kaupfélag eða kaupmann og þá hvaða kaupfélag eða hvaða kaupmann, þeirra er til næst. Enginn efi er á því að allur almenningur gerir sér þess ljósa grein hvað hagsmunum hans hentar bezt í þessu efni, og fái hann frelsi til að velja, munu vissulega skapast verzlunarhættir. sem hagkvæmir eru jafnt einstaklingunum sem þjóðarheildinni. Á undanförnum áratugum hefur þjóðin verið að velja milli kaupmanna og kaupfélaga, og það orkar ekki tvímælis að frelsið til að velja milli þessara aðila hefur leitt til stórbættra verzlunarhátta. Nú standa sakir þannig, að 26 þúsundir manna hafa gerzt félagar þeirra kaupfélaga. sem mynda SÍS. Vörusala kaupfélaganna er í samræmi við þessa félagatölu. þ. e. a. s. hvað matvöruna snertir. Það hefur sem sé komið í ljós að Sambandið flytur inn vegna þessara félaga rúmlega helminginn af allri þeirri kornvöru. sem til landsins flyzt og milli 40 og 50% af sykri. Þessar tölur þýða að því sem næst helmingur þjóðarinnar óskar að fela kaupfélögunum að útvega sér matvörur, hinn helmingurinn kýs kaupmannaverzlun fremur. En þetta var um matvöruna. Öðru máli gegnir, þegar farið er að athuga aðrar nauðsynjavörur almennings. svo sem vefnaðarvörur, búsáhöld. skófatnað, rafknúin heimilistæki, byggingarvörur, ávexti, hreinlætisvörur o. fl. Þá kemur í ljós að af þessum vöruflokkum flytur SÍS inn um 15%. en heildsalarnir um 85%. Þegar þessar staðreyndir eru athugaðar, verður ekki komizt hjá að spyrja: Getur það verið að helmingur þjóðarinnar óski að fela kaupfélögunum að útvega sér matvörur, en aðeins sjöundi hver maður vefnaðarvörur, búsáhöld. skófatnað, heimilisvélar. byggingarefni o. s. frv.? Það er mjög ósennilegt. Þá vaknar næst sú spurning hvor þessara vöruflokka sé betri mælikvarði á vilja fólksins. Hvort eru það heldur 50% þjóðarinnar eða 15%. sem vilja verzla við kaupfélög fremur en kaupmenn? Félagatala SÍS bendir til þess, að 50% sé réttari mælikvarði. En þó er það annað, sem styður þessa skoðun enn betur. Aðstaða Sambandsins og heildsalanna til að flytja inn matvörur hefur frá upphafi vega og allt til þessa dags verið jöfn. Engar hömlur hafa verið lagðar á innbyrðiskeppni þeirra um þessar vörur. Bæði kaupfélög og kaupmenn gátu því fullnægt viðskiptavinum sínum á þessu sviði. Hér gat almenningur gengið frjáls til verzlunar og valið milli kaupfélaga og kaupmanna. Hvað vefnaðarvöru, búsáhöld, skófatnað og aðrar slíkar vörur snertir, gegnir öðru máli. Í meir en áratug hafa allir þessir vöruflokkar verið háðir raunhæfum innflutnings- og gjaldeyrishömlum. Voldugar nefndir hafa af náð sinni úthlutað þessum leyfum. Niðurstaða þessara voldugu nefnda hefur orðið þessi: Sambandið skal fá 15%, þegar heildsalarnir fá 85%. Af þessu hefur leitt, að kaupfélögin hafa sumpart alls ekki getað fullnægt eftirspurn félaga sinna hvað þessar vörur snertir, og sumpart orðið að ganga framhjá sínum eigin samtökum, Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, og kaupa þær hjá heildsölum, og er hvorugur kosturinn góður, þó svo að segja hvert einasta kaupfélag hafi orðið að sæta báðum. Samvinnumenn hafa þrásinnis borið fram kröfu um að fá hlut sinn réttan í þessu efni. Á aðalfundi SÍS. sem haldinn var á Blönduósi 1946, var mál þetta tekið til rækilegrar meðferðar. Forstjóri Sambandsins, herra Vilhjálmur Þór, bar þar fram svo hljóðandi tillögu: „Fundurinn lýsir yfir þeim skilningi, að aðeins með frjálsri og haftalausri verzlun verði bezt leystar verzlunarþarfir fólksins í landinu. Því beinir fundurinn þeirri ákveðnu áskorun til Alþingis og ríkisstjórnarinnar, að öll höft á innflutningsverzlunum, sem ekki eru óumflýjanleg vegna milliríkjasamninga verði strax felld úr gildi. Meðan einhver innflutningshöft eru við lýði gerir fundurinn þá kröfu, að úthlutun innflutningsleyfa, hvað Sambandið og samvinnufélögin snertir, verði í hlutfalli við innflutningsmagn þeirra á matvöru, sem ekki hefur verið takmarkað að undanförnu.“ Þessi tillaga var samþ. með shlj. atkv. Vilji samvinnumanna kemur þarna skýrt í ljós. Þeir kjósa jafnréttisaðstöðu við aðra innflytjendur. Sú jafnréttisaðstaða fæst, ef innflutningurinn er frjáls. Hins vegar er samvinnumönnum ljóst, að bæði erlendar og hérlendar ástæður valda því. að ekki getur verið um frjálsa milliríkjaverzlun að ræða, og er þá að taka þann kostinn að gera þá kröfu, eins og sambandsfundurinn orðaði það. að hlutdeild þeirra í heildarinnflutningi matvörunnar verði lögð til grundvallar fyrir innflutningsleyfum annarra vöruflokka. Þegar frumvarpið um fjárhagsráð var til meðferðar á síðasta þingi, þótti mér rétt og skylt að bera fram þessar kröfur samvinnumanna og það því fremur sem það kaupfélag, er ég var fulltrúi fyrir á SÍS-fundinum. Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis, hefur mjög orðið fyrir barðinu á hinum ranglátu reglum, sem fylgt hefur verið um úthlutun innflutningsleyfanna. Ég flutti því svo hljóðandi brtt. við hina áðurnefndu 12. grein: „Samvinnufélög skulu eiga kost á að fá að minnsta kosti sömu hlutdeild í heildarinnflutningi vefnaðarvöru, búsáhalda, skófatnaðar og byggingarefnis, sem þau hafa á matvöruinnflutningi á hverjum tíma, enda séu engar hömlur lagðar á matvörukaup þeirra.“ Vel hefði mátt ætla, að þessi tillaga sigldi hraðbyri gegnum þingið, svo marga játendur sem samvinnustefnan á þar. Það er sem sé ekki annað vitað en að þrír þingflokkar með 32 þingmenn telji sig fylgjendur þess. að þjóðin verzli á samvinnugrundvelli. Ég á að sjálfsögðu við Alþfl., Framsfl., og Sósfl. Samvinnumenn gátu því vænzt, að kröfur þeirra um skýlausan rétt yrðu ekki fyrir borð bornar. En margt fer öðruvísi en ætlað er. Einróma kröfur SÍS-fundarins áttu ekki formælendur á Alþingi utan flokks sósíalista nema hv. þm. S-Þ., Jónas Jónsson, og hv. 2. þm. N-M., Halldór Ásgrímsson. Það ræður nú af líkum, að háttv. þingmenn Framsfl., sem margir höfðu greitt hinni einróma kröfu SÍS-fundarins atkvæði norður á Blönduósi, þurftu að gera einhverja grein fyrir því. hvernig þeir gátu greitt atkvæði gegn henni á Alþingi. Hv. fyrri þm. Árn., Jörundur Brynjólfsson. reið á vaðið og gerði grein fyrir atkv. sínu með þessum orðum: „Um afgreiðslu þessa máls er samkomulag milli stjórnarflokkanna. Það samrýmist ekki þeim stjórnarsamningi að lögfesta þessa brtt. Framkvæmd málsins, sem brtt. er um, verður í höndum fjárhagsráðs, og í trausti þess, að þar verði gætt réttinda samvinnumanna. segi ég nei.“ Hæstv. menntmrh.. Eysteini Jónssyni, - en hann á sem kunnugt er sæti í stjórn SÍS, - þótti rétt að gera einnig grein fyrir sínu atkvæði. Hann gerði það með þessum orðum: „Eins og hv. fyrri þm. Árn., Jörundur Brynjólfsson, tók fram er mál þetta afgr. með samningi milli stjórnarflokkanna og í sambandi við önnur mál. Hefur orðið samkomulag um það orðalag á niðurlagi 1. tölul. l01 gr., sem greinir á þskj. 820. Framkvæmd þessa máls verður á valdi fjárhagsráðs. Og í trausti þess að samvinnufélögin njóti þar fulls réttar svo sem ráð er fyrir gert í frv. og brtt. á þskj. 820, þá segi ég nei.“ Framsóknarmenn flestir eða allir, sem greiddu atkv. gegn till., vitnuðu til fyrirvara þeirra Jörundar og Eysteins. Slíkt hið sama gerðu sumir Alþýðuflokksmenn. Á aðalfundi Sambands ísl. samvinnufélaga, sem haldinn var á Þingvöllum á síðastl. sumri voru þessi mál ýtarlega rædd. Allir voru á einu máli um, að kaupfélögin hefðu enga leiðréttingu fengið á sínum málum hvað innflutninginn snerti. Traust háttv. framsóknarmanna á framkvæmd fjárhagsráðs hafði orðið sér til skammar. Um þetta efni segir svo í fundargerð SÍS-fundarins: „Helgi Þorsteinsson framkvæmdastjóri hafði framsögu um innflutnings- og gjaldeyrismál. Lýsti hann í glöggu máli og með talandi tölum, hversu afskipt kaupfélögin hefðu að undanförnu verið um innflutning til landsins á ýmsum vöruflokkum, miðað við innflutning þeirra á skömmtunarvörum, sem að mestu hefðu verið frjálsar. Í lok ræðu sinnar lagði hann fram tillögu, sem hér fer á eftir, og voru meðflutningsmenn að till. ýmsir kaupfélagsstjórar: „Fundurinn telur núverandi grundvallarreglur viðskiptaráðs fyrir leyfisveitingum með öllu óviðunandi og að þær - að því er til kaupfélaganna tekur - miðist alls ekki við raunverulegar þarfir félagsmanna þeirra. Virðist mjög aðkallandi. að bót verði ráðin á núverandi ástandi við leyfisveitingar á yfirstandandi ári. Það er því eindregið álit fundarins, að sanngjarn innflutningur fyrir kaupfélögin á vefnaðarvörum, skófatnaði, búsáhöldum, rafknúnum heimilistækjum, byggingarvörum alls konar ávöxtum og nýlenduvörum, hreinlætisvörum og hráefnum til iðnaðar fáist ekki nema því aðeins, að leyfisveitingar til kaupfélaganna á þessum vörum verði nú miðaðar við sölu félaganna á skömmtunarvörum árin 1944 og 1945 og síðan áframhaldandi í sömu hlutföllum og félögin selja þessar vörutegundir (þ.e. skömmtunarvörurnar) árlega.“ Auk framsögumanna tóku til máls Þorsteinn Jónsson og Eysteinn Jónsson. Tillagan var því næst samþ. í einu hljóði.“ Rétt útskrift úr gerðabók Sambandsins er staðfest af Magnúsi Guðmundssyni. Í ræðu þeirri, er Eysteinn Jónsson flutti, skoraði hann á alla fundarmenn að gera allt, sem þeir gætu, hver innan síns stjórnmálaflokks til að tryggja kaupfélögunum réttlæti í innflutningsmálunum. Trú hans á það, að fjárhagsráðið eða viðskiptanefnd þess léti samvinnufélögin njóta fulls réttar, eins og hann orðaði það á síðasta þingi, virtist vera farin að dvína, og ef marka má Tímann, hefur hún ekki hjarnað við síðan. Tíminn hefur þrásinnis ritað um þetta mál í sumar og hefur átalið stjórnina harðlega fyrir að veita kaupfélögunum ekki þann rétt, sem þeim bæri. Fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði, Hermann Jónasson, formaður flokksins, og Sigtryggur Klemenzson, hafa að því er Tíminn skýrir frá tekið innflutningsmál samvinnufélaganna upp á þeim vettvangi án þess að fá nokkru um þokað hvað framkvæmdina snertir. Sem dæmi um skrif Tímans um þetta mál má taka forsíðugrein, er birtist 2. þessa mánaðar. Fyrirsögnin var: „Deilan í sambandi við skömmtunar- og innflutningsreglurnar. Tryggja verður neytendum fullt frelsi til að verzla þar, sem þeir telja sér hagkvæmast. Á að gera neytendur ofurseldari verzlununum en áður samtímis því, að kaupgeta þeirra fer minnkandi?“ Síðan segir Tíminn: „Eins og áður hefur verið sagt frá hér í blaðinu, samþykkti meiri hluti fjárhagsráðs (Sigtryggur Klemenzson, Hermann Jónasson og Finnur Jónsson), þegar bráðabirgðaskömmtunin var ákveðin, að úthlutun innflutningsleyfa yrði bundin við afhendingu skömmtunarseðla. Með þessu var neytendum tryggt, að þeir gætu haft viðskipti sín þar, sem þeir teldu sér hagkvæmast að verzla. Jafnframt var svarti markaðurinn nokkurn veginn útilokaður. Minni hluti fjárhagsráðs (Magnús Jónsson og Oddur Guðjónsson) undi ekki þessari ákvörðun og skaut málinu til ríkisstjórnar. Meiri hluti ríkisstjórnarinnar (Bjarni Benediktsson, Emil Jónsson og Jóhann Þ. Jósefsson) frestaði að taka ákvörðun um málið. Fjárhagsráð hófst síðan handa um að setja skömmtunarreglur til frambúðar, og lögðu þeir Hermann Jónasson og Sigtryggur Klemenzson þá til, að áðurgreindar tillögur yrðu teknar upp í þær. Meiri hluti fjárhagsráðs vísaði þá tillögunni frá, en Hermann og Sigtryggur vísuðu þá málinu til ríkisstjórnarinnar, og hefur meiri hluti hennar ekki viljað taka þær til greina.“ Tíminn hefur birt langa og ýtarlega greinargerð, er þeir Hermann og Sigtryggur létu fylgja með tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar, og segir þar svo m. a. : „Tillögur okkar snerta framkvæmd sjálfra skömmtunarákvæðanna beinlínis. Það er hætt við og raunar víst, að meiri vörubirgðir verði til en vörukönnun tilgreinir. Liggja til þess mjög augljós rök, sem ekki er þörf að tína til. Ef reglur okkar ná ekki samþykki, er augljóst, að seljendur fá svigrúm til að selja vörur á svörtum markaði án þess að heimta skömmtunarseðla. Ef reglur okkar gilda, er þetta ekki framkvæmanlegt nema seljandi vinni framtíðaratvinnu sinni tjón, og það mundu fæstir kjósa. En meginrök okkar fyrir tillögunum eru þó önnur. Það er auðsætt, að jarðvegur fyrir ískyggilegan svartan markað á aðfluttum vörum er að skapast í landinu. Þessu veldur: 1. Þjóðin hefur vanizt mikilli neyzlu á innfluttum vörum. 2. Kaupgeta er mikil í landinu hjá mörgum. Skyndilega verður að draga stórlega úr innflutningi, er veldur vöruskorti. Í skömmtunarreglunum, eða samtímis því að þær eru settar, ber því að setja ákvæði, sem fyrirbyggja svo sem verða má ógnir svarta markaðarins fyrir þjóðina. Skömmtun, án þess að slíkar varúðarráðstafanir væru gerðar, væri glapræði. Þegar hörgull verður á vörum, fær sá sem leyft er að flytja vörurnar inn og hefur þær á boðstólum, vald yfir peningamálum neytandans, sem ósamboðið er frjálsu þjóðfélagi. Neyzluvörur verða fluttar inn miðað við brýnustu þörf neytenda. Þessar vörur skiptast milli góðra verzlana þeirra, sem eru í meðallagi, og hinna, sem eru lélegar. Neytendur kaupa vörur sennilega fyrst þar, sem þær eru ódýrastar, en að síðustu verða þeir að kaupa þær þar, sem þær eru dýrastar og lélegastar, því að í önnur hús er ekki að venda. Valdboðið um innflutningsleyfi kemur frá stjórnarvöldunum og viðheldur þessu skipulagi án þess að neytendur fái nokkru um það ráðið. Ef reglur okkar verða teknar í gildi. er neytendunum hins vegar afhent dómsvaldið um það, hverjir selja beztar vörur og ódýrastar. og jafnframt frjálsræði um það, hvar þeir verzla, eins og ætlazt er til samkv. 12. gr. laganna. Jafnframt er svarti markaðurinn heftur. - Neytendur geta þá eflt þær verzlanir, sem selja beztar og ódýrastar vörur, og jafnframt lagt niður okurstofnanir, sem eru hvort tveggja í senn, lélegir þjónar neytendanna og þjóðarbúsins í heild, vegna lélegra innkaupa. Með þessu móti er hlutskiptunum snúið við. Án okkar reglna eru neytendur fjárhagslega á valdi innflytjendanna, ef okkar reglur hins vegar gilda, eru innflytjendurnir þjónar neytendanna og tilvera þeirra er háð því, hvernig þeir reynast neytendunum. Innflytjendur. sérstaklega formælendur frjálsrar samkeppni, ættu að vera ánægðir með þetta skipulag, sem reist er á grundvelli samkeppninnar, þar sem hver verzlun ber sitt úr býtum í samræmi við verðleika. Það mætti fleira um þetta segja, sem verður þó látið ósagt að sinni. Eitt viljum við þó taka fram að lokum: Það er fyrirsjáanlegt að innan skamms verður að gera stórfelldar ráðstafanir til lækkunar á dýrtíðinni, þar sem þjóðin öll verður að færa fórnir. Það væri hættuleg byrjun að ganga þannig frá reglum um skömmtun og innflutning, að neytendur væru ofurseldari innflytjendum en nokkru sinni fyrr, samtímis því, að kaupgeta þeirra færi minnkandi. Hitt mundi flestum þykja sanni nær, að velta neytendum samtímis fullt frelsi til að nota kaupgetu sína sem bezt með því að gera þeim mögulegt að verzla þar, sem þeir fá bezta og ódýrasta vöru fyrir fjármuni sína. Án þess að fjölyrða meira um þetta, viljum við vekja alveg sérstaka athygli ríkisstjórnarinnar á þessum þætti málsins, vegna þess hve hann er stórvægilegur.“ Þetta voru röksemdir Hermanns Jónassonar og Sigtryggs Klemenzsonar fyrir þeim tillögum, sem þeir hafa flutt í fjárhagsráði. Ég hef nú leyft mér að taka þær upp í frumvarpsformi, því ég tel, að með því að lögfesta þær verði fullnægt þeim kröfum, sem tveir aðalfundir SÍS hafa borið fram fyrir hönd allra samvinnumanna í landinu. Um rök fyrir þessu læt ég nægja að vísa til þess. sem ég hef áður lesið úr því, sem Tíminn hefur birt um þetta mál. Aðeins vil ég bæta því við, að með því að flytja málið inn á Alþingi er ég að verða við beiðni Eysteins Jónssonar, þeirri er hann bar fram á SÍS-fundi í sumar, að vinna að framgangi þess eftir því. sem í mínu valdi stendur. Þetta tel ég mér skylt að gera, m. a. vegna þeirra sex þúsund Reykvíkinga, sem mynda það kaupfélag. sem ég hef verið fulltrúi fyrir á SÍS-fundum. Þeir hafa þrátt orðið að ganga bónleiðir frá búðum sínum, er þeir hafa spurt um vefnaðarvörur, búsáhöld, skófatnað, heimilisvélar o. fl. þess háttar, vegna þess að SÍS hefur ekki getað útvegað félaginu þessar vörur og kaupmenn hafa greiðari aðgang að heildsölum en kaupfélagið. Hlutskipti Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis hefur sem sé verið hið sama og annarra kaupfélaga, að selja matvörur fyrst og fremst. Á þeim er sem vera ber lægst álagning allra vara, en sala þeirra vöruflokka, sem álagningarhærri eru, hefur fyrst og fremst orðið hlutskipti kaupmannanna, þakkað verði þeim reglum, sem gilt hafa og gilda um úthlutun innflutningsleyfa. En hvernig stendur á því, að svo erfitt reyndist að kippa þessu í lag? Er það ekki svo sem sjálfsagt, að skipta eigi innflutningnum, milli SÍS annars vegar og heildsalanna hins vegar í réttu hlutfalli við skiptingu þjóðarinnar í samvinnumenn og samkeppnismenn á sviði verzlunarmálanna? Rétt er að veita því athygli, að framsóknarmenn halda því fram, að stjórnarsamningurinn geri beinlínis ráð fyrir að í framkvæmdinni sé þannig skipt og orðalag 12. greinar laga um fjárhagsráð skýra þeir svo, að einnig samkvæmt henni beri að úthluta innflutningsleyfum í samræmi við endurtekna réttlætiskröfu SÍS-fundanna. En þrátt fyrir allt þetta og þrátt fyrir þátttöku þeirra í ríkisstjórn, þrátt fyrir ráðherradóm Eysteins Jónssonar, sem er meðlimur í stjórn SÍS, hefur þeim ekki tekizt að fá hlut samvinnumanna réttan. Takið eftir hinni einkennilegu verkaskiptingu, sem átt hefur sér stað í þessu máli. Fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði bera fram kröfur samvinnumanna. Fulltrúi Alþfl., Finnur Jónsson tekur undir þær. Fjárhagsráð felist á þær gegn atkvæðum Sjálfstfl. Minni hluti fjárhagsráðs, sjálfstæðismennirnir Magnús Jónsson og Oddur Guðjónsson, unir ekki þessum úrslitum. Þeir áfrýja málinu til ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin stöðvar málið. Ráðherrar Sjálfstfl. eru í samræmi við afstöðu fulltrúa sama flokks í fjárhagsráði, en þeir fá í lið með sér hæstv. viðskiptamálaráðherra, Emil Jónsson. Þannig stendur fulltrúi Alþfl. í ríkisstjórn gegn fulltrúa Alþfl. í fjárhagsráði - Emil gegn Finni Jónssyni. Fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði taka málið upp á ný. En nú ber svo við, að þeir virðast standa þar einir. Fulltrúi Alþfl. ljær þeim nú ekki lengur lið, og niðurstaðan er að allt stendur enn við hið sama. SÍS fær að flytja inn 50% af matvörunni, heildsalarnir annað eins, en Sambandið aðeins 15% af þeim vörum. sem arðvænlegast er að flytja inn, en heildsalarnir 85%. Hvaða öfl eru hér að verki? Hverra hagsmuna er verið að gæta? Ekki þeirra 26 þúsunda, sem eru meðlimir sambandsfélaganna. Ekki þess helmings þjóðarinnar, sem hefur falið sambandsfélögunum að annast matvöruverzlunina fyrir sig. Samkv. opinberri skýrslu voru 222 heildsölufyrirtæki starfandi í landinu á síðastl. ári. Þar af 207 í Reykjavík. Það þarf engum getum að því að leiða, að þessir 222 heildsalar hafa sótt fast að fá sem mest af innflutningnum til landsins í sínar hendur. Það er nú eitt sinn þeirra starf. Og ríkisvaldið hefur dæmt. Það hefur sagt: Af þeim vörum, sem hagkvæmast er að verzla með, skuluð þið fá 85% samvinnumenn aðeins 15%. Hér er komið að merg málsins. Ríkisstjórnin berst fyrir hagsmunum 222 heildsala gegn hagsmunum 26 þúsund samvinnumanna. Ef til vill spyr nú einhver, hvort frumvarp mitt breyti þessu ef að lögum verður. - Já, vissulega mundi það breyta þessu. Samkv. því mundu kaupfélög og kaupmenn fá innkaupaheimildirnar beint í sínar hendur. Kaupfélögin mundu að sjálfsögðu fela sínum eigin samtökum, SÍS innflutning þeirra vara, sem þau fengju leyfi fyrir. En kaupmenn, hvað mundu þeir gera? Mundu þeir fela 222 heildsölum að annast innflutninginn? Ekki er það sennilegt. Þeir mundu ugglaust taka samvinnumenn sér til fyrirmyndar, mynda sitt eigið innkaupasamband og þar með spara sér og þjóðinni stórfé. Baráttan fyrir frjálsu vali milli kaupmanna og kaupfélaga er því ekki aðeins barátta fyrir réttlæti til handa samvinnumönnum, heldur og barátta fyrir réttlæti handa þeim, sem vilja verzla við kaupmenn og barátta fyrir því að leysa smásalana af klafa heildsalanna. Þetta er hagsmunabarátta þjóðarinnar gegn hagsmunabaráttu 222 heildsala. Mér hefur þótt rétt að færa þessa baráttu inn á vettvang Alþingis og því flyt ég nú í frumvarpsformi þær tillögur, sem framsóknarmenn hafa barizt fyrir án árangurs á öðrum vettvangi. Mér þótti rétt að gefa þingflokkunum kost á að ræða málið í áheyrn alþjóðar, svo að ekki fari á milli mála, hverjir berjast fyrir hagsmunum hinna 222 heildsala gegn hagsmunum þjóðarinnar. Þingflokkunum var að venju boðið upp á samkomulag um þessar umræður. Framsfl. svaraði játandi, að hann vildi samkomulag um umræðurnar. Alþfl. svaraði neitandi. Sjálfstfl. svaraði neitandi. Sósíalistaflokkurinn varð því að krefjast umræðnanna og fara þær nú fram samkv. kröfu hans og í skjóli þess réttar, sem þingsköpin veita. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.

Forseti (BG) : Hv. 6. þm. Reykv. (SigfS) lauk máli sínu. Hann mælti af hálfu Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistafl. Tekur nú til máls hv. þm. V-Húnv. Skúli Guðmundsson og talar f. h. Framsfl.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er fram borað af hv. 6. þm. Reykv. (SigfS). Það fjallar um breyt. á l. um fjárhagsráð, sem samþ. voru á Alþ. s.l. vor. Þegar það mál var til meðferðar hér í deildinni á síðasta þingi, bar þessi sami hv. þm. (SigfS) fram brtt. við frv. Við það tækifæri flutti hann ræðu, sem hann sjálfur hefur orðið svo hrifinn af, að hann hefur látið prenta hana í grg. þess frv., sem hér liggur fyrir, til þess að tryggja það að hún kæmi tvisvar í þingtíðindunum. Aðalefni þessarar ræðu hans var lýsing á því, hvað illa hefði verið búið að kaupfélögunum í landinu, að því er snerti úthlutun innflutningsleyfa á þeim árum, sem hans flokkur, Sameiningarfl. alþýðu - Sósíalistaflokkurinn, var þátttakandi í stjórn landsins, en þá stjórn studdi hv. 6. þm. Reykv. eftir mætti. Mun sízt ofmælt það, sem hann sagði í ræðu sinni um þetta. En það er eftirtektarvert, að áhugi hans og flokksbræðra hans fyrir leiðréttingum í þessu efni og raunar fleirum vaknar þá fyrst, þegar þeir eru farnir úr ríkisstjórninni. Meðan þeir sátu þar, varð ekki vart neinna umbóta á þessu sviði eða tillagna frá þeim um þær, hvorki í ríkisstjórn né á Alþ., heldur stefndi þá allt í öfuga átt og til vaxandi ranglætis í þessum efnum. Brtt. sú við frv. um fjárhagsráð. er hv. 6. þm. Reykv. flutti á síðasta þingi, var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Samvinnufélög skulu eiga kost á að fá að minnsta kosti sömu hlutdeild í heildarinnflutningi vefnaðarvöru, skófatnaðar og byggingarefnis. sem þau hafa í matvöruinnflutningi á hverjum tíma, enda séu engar hömlur lagðar á matvörukaup þeirra.“ Þessi till. hv. 6. þm. Reykv. var felld hér í Nd., enda var hún svo klaufalega orðuð, að ekki var unnt að samþykkja hana. Hún var alls ekki samhljóða þeirri till., sem samþ. var á aðalfundi S.Í.S. á Blönduósi í fyrra og hv. 6. þm. Reykv. talaði um í ræðu sinni áðan. Samkv. niðurlagi till. mátti engar hömlur leggja á matvörukaup samvinnufélaganna. Þetta var ekki fært að setja í lög, því að búast mátti við því, eins og nú þegar er komið á daginn, að óhjákvæmilegt gæti orðið að leggja hömlur á matvörukaup til landsins yfirleitt, og þá hlutu samvinnumenn og félög þeirra að sjálfsögðu að búa við þær hömlur eins og aðrir. Það er alkunnugt, að hlutur samvinnufélaganna hafði verið gerður minni en sanngjarnt var við skiptingu innflutningsins á undanförnum árum, sérstaklega af þeirri ríkisstjórn, sem studd var af hv. 6. þm. Reykv. En þó að allmargir þm. sæju nauðsyn þess að rétta hlut félaganna, gátu þeir ekki samþ. till. hv. 6. þm. Reykv. á síðasta þingi, vegna þess hvernig hún var úr garði gerð. Í stað þess var þá samþ. brtt. frá meiri hl. fjhn. við 12. gr. frv. um fjárhagsráð, sem samkomulag varð um milli stjórnarflokkanna og stefndi að auknu réttlæti í úthlutun innflutningsleyfa, eins og ég mun leiða rök að. Nú flytur hv. 6. þm. Reykv. aftur till. um breyt. á l. um fjárhagsráð, og í þetta sinn hefur hann betur til vandað, því að nú tekur hann til flutnings till. sem fram hefur komið í fjárhagsráði frá fulltrúum Framsfl. þar þeim Hermanni Jónassyni, hv. þm. Str. og Sigtryggi Klemenzsyni lögfræðingi, og ber hana hér fram með litlum breyt. Í stað þess að bera fram sína gömlu till. frá því í vor, hefur hv. 6. þm. Reykv. þannig farið í smiðju til sér færari manna og tekið þaðan til flutnings skynsamlega gerða till. Um till. þeirra Hermanns og Sigtryggs er gott eitt að segja og vel getur komið til mála að setja slík ákvæði beinlínis í lögin um fjárhagsráð, eins og hv. 6. þm. Reykv. leggur til, ef menn að athuguðu máli komast að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt sé að gera lagafyrirmælin enn ákveðnari og gleggri en þau eru nú. En annars hef ég litið svo á að lögin um fjárhagsráð væru svo glögg að því er þetta atriði snertir, að þar væri bæði samvinnumönnum og öðrum tryggt réttlæti í úthlutun innflutningsleyfa og það frelsi, sem unnt er að hafa í þeim efnum, eins og hagur þjóðarinnar er nú, ef aðeins er farið eftir lögunum við framkvæmd þessara mála. Og vitanlega verður að gera ráð fyrir því, að þessi lög eins og önnur verði framkvæmd. Flestir munu á einu máli um það, að æskilegast væri að hafa frjálsa og haftalausa verzlun. Þá gætu allir vörukaupendur hagað viðskiptum sínum eftir því, sem þeir teldu sér hagkvæmast hverju sinni, þá gæti eðlileg og heilbrigð samkeppni átt sér stað milli þeirra, sem fást við vörukaup til landsins og vörusölu innanlands, og þá mætti ætla, að það hæfasta héldi velli. En því er ekki að heilsa, að þjóðin geti búið við fullt frelsi í þessum efnum, eins og fjárhagsástæður hennar og viðskiptaástandið í heiminum er nú. Meira að segja fyrir 2–3 árum, þegar Íslendingar áttu innieignir hjá öðrum þjóðum, sem námu hundruðum milljóna króna, þótti ekki fært að aflétta gjaldeyrisviðskiptahömlunum. Á þeim árum var þó yfirstjórn viðskiptamálanna hér hjá flokki, sem hefur frjálsa verzlun mjög framarlega á sinni stefnuskrá. Það getur því enginn vænzt þess, að nú, þegar allar innieignir landsmanna erlendis eru gersamlega til þurrðar gengnar, sé hægt að afnema viðskiptahöftin, enda hefur enginn treyst sér til þess að bera fram till. um það. En jafnsjálfsagt er hitt, að haga yfirstjórn og framkvæmdum á verzlunarsviðinu þannig, að landsmenn fái að njóta svo mikils frjálsræðis sem unnt er, innan þeirra viðskiptamúra og varnargarða, sem óhjákvæmilegt er að hafa. Nú hefur reynzt óhjákvæmilegt að taka upp skömmtun á mörgum helztu nauðsynjavörunum, og þá er mjög þýðingarmikið og í alla staði sjálfsagt, að mönnum verði gefinn kostur á að kaupa hinar skömmtuðu vörur á þann hátt, sem þeir telja sér hagkvæmast, og hjá þeim fyrirtækjum, sem þeir óska að skipta við hverju sinni. Um þetta ættu allir að geta sameinazt, a. m. k. allir þeir, sem aðhyllast nokkurt frelsi í verzlun og viðskiptum. Það var fyrst og fremst með þetta fyrir augum, sem meiri hl. fjhn. Nd. bar fram brtt. sína við 12. gr. frv. um fjárhagsráð á síðasta þingt. Tillaga þessi var samþ. af þingmönnum stjórnarflokkanna og frumvarpsgreinin afgreidd með þeirri breytingu. Ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér síðari málsgrein 12. gr. laganna um fjárhagsráð, er hefur að geyma ákvæði um úthlutun innflutningsleyfa. Þessi lagaákvæði eru þannig: „Sé úthlutun leyfanna við það miðuð, að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlun og samvinnuverzlanir og miðað við það, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla“. Þannig hljóða lagafyrirmælin. Þar er m. a. ákvæði um það, að reynt skuli að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. En hverjir eiga að dæma um þetta, og hverjir eru þar færastir um að dæma? Ég tel að það séu notendur vörunnar sem þurfa að kaupa útlenda varninginn. Það er fyrst og fremst þeirra hagsmunamál að gera sem bezt kaup hverju sinni, með tilliti til vörugæða og vöruverðs, og því verður að gera ráð fyrir, að þeir geri sér yfirleitt far um að leita sem hagkvæmastra viðskipta. Ekki sízt er mikilsvert fyrir alla landsmenn að reyna að ná sem beztum kaupum eins og nú er ástatt. þegar skömmtun er upp tekin á mörgum helztu nauðsynjum og menn þurfa að gæta þess að fá sem bezt fullnægt þörfum sínum og heimila sinna með þeim innkaupaheimildum eða svokölluðum skömmtunarseðlum sem þeir fá í hendur. - Enda er það ljóst af því, sem segir í framhaldi lagagreinarinnar, sem ég las, að til þess er ætlazt að það séu notendur vörunnar, sem dæmi um það hverjir geri hagkvæmust innkaup og selji vörur sínar ódýrastar í landinu. Í niðurlagi greinarinnar eru fyrirmælt um það, að úthlutun innflutningsleyfanna skuli við það miðuð, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla. Um það ætti ekki að þurfa að deila, að þetta lagaákvæði sé í alla staði eðlilegt og sjálfsagt. Heimilisfaðir sem fær í sínar hendur skömmtunarseðla handa sér og fjölskyldu sinni fyrir ákveðið tímabil í senn á auðvitað sjálfur að ráða því, hjá hvaða verzlun innlendri hann kaupir skömmtunarvörurnar. Hann á að hafa frjálsræði til þess að ganga á milli búða og leita fyrir sér, kynna sér það, hvar hann getur gert bezt kaupin, og þegar hann er kominn að niðurstöðu um það á hann samkvæmt lögunum að geta keypt vörurnar Þar, sem hann telur sér hagkvæmast að verzla. Tillögur þeirra Hermanns Jónassonar og Sigtryggs Klemenzsonar. sem þeir hafa flutt í fjárhagsráði eru byggðar á þessum lagafyrirmælum og í fullu samræmi við þau. Þar er lagt til m. a., að mönnum sé heimilt að afhenda ákveðinni verzlun skömmtunarseðla sína og fela henni að útvega viðkomandi vöru, ef þeir telja sér það hagfelldara en að kaupa gegn seðlunum vörur, sem þá kunna að vera fyrirliggjandi hjá einhverri verzlun. Þetta virðist vera heppileg leið og í fullu samræmi við bæði anda og bókstaf laganna. Verði þessi aðferð notuð. er þar með fyrirbyggt, að menn neyðist til að kaupa gegn skömmtunarseðlunum vörur, sem þeir eru ánægðir með, en liggja í birgðum hjá einhverri verzlun. e. t. v. fyrir það, að þær hafa þótt óhentugar og dýrar. Í stað þess geta menn samið við aðrar verzlanir um útvegun á vörum gegn seðlunum og þannig tryggt sér útvegun á því sem þeir hafa mesta þörf fyrir, sé það á annað borð fáanlegt, og með svo góðum kjörum sem völ er á. En þótt ég telji tillögur þeirra Hermanns Jónassonar og Sigtryggs Klemenzsonar, sem hv. 6. þm. Reykv. hefur borið hér fram í frumvarpsformi,. skynsamlegar og í fullu samræmi við ákvæði gildandi laga, þá er ekki þar með sagt, að ekki sé hægt að benda á aðrar aðferðir við framkvæmd laganna, sem geti leitt til viðunandi niðurstöðu. - Að sjálfsögðu geta menn látið í ljós þann vilja sinn að skipta við ákveðna verzlun einnig með öðru en því að afhenda henni skömmtunarseðla sína fyrirfram og panta hjá henni vörur gegn þeim. Ef t. d. 100 menn eða 500 menn senda fjárhagsráði yfirlýsingu um það, að nú óski þeir að hafa sín aðalviðskipti hjá einhverjum nafngreindum kaupmanni eða einhverju ákveðnu kaupfélagi, þá fæ ég ekki betur séð en þeir hafi lagalegan rétt samkv. lögunum um fjárhagsráð, eins, og þau eru nú til þess að fá vilja sínum fram komið. Þannig getur verið um fleiri en eina aðferð að ræða til að ná því marki, sem stefnt er að með ákvæðum laganna. En á það vil ég leggja áherzlu, að þeir menn, sem gagnrýna tillögur framsóknarmanna í fjárhagsráði og andmæla þeim, skýri þá jafnframt fullgreinilega frá því, hvernig þeir vilja framkvæma lögin að þessu leyti, hvaða aðferð þeir vilja hafa, sem leiði til þeirrar niðurstöðu, að menn geti haft viðskipti sín þar sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla, eins og í lögunum segir. Þegar rætt er um vöruinnflutning til landsins og skiptingu vörunnar milli verzlana í landinu og landsmanna er ástæða til að vekja athygli á þeirri miklu samfærslu viðskiptanna á einn stað, sem orðið hefur nú síðustu árin. Viðskiptin hafa dregizt til Reykjavíkur að mestu leyti. Árið 1938 síðasta árið fyrir styrjöldina, komu rúml. 62% af innfluttum vörum á land í Reykjavík, en hinn hlutinn tæp 38%, var fluttur frá útlöndum beint til annarra verzlunarstaða hér á landi. En skv. verzlunarskýrslunum 1944 fór 90% af innfluttum vörum það ár til Reykjavíkur, en aðeins 10% samtals til allra verzlunarstaða utan höfuðstaðarins. Þessi mikla breyting mun, a. m. k. að verulegu leyti, hafa orðið af styrjaldarástæðum. En þótt nú sé liðið á þriðja ár frá stríðslokum, hefur lítil breyting orðið á þessu enn sem komið er. Árið 1945 hafði Reykjavík um 88% af innflutningnum og sennilega svipað hlutfallslega 1946, en skýrslur um skiptingu innflutningsins það ár eru enn ekki komnar. Hér þarf að verða breyting. Að vísu er margt fólk nú orðið búsett í Reykjavík og þeim byggðum sunnanlands. sem ekki er óeðlilegt að telja á viðskiptasvæði Reykjavíkur, en þó eru enn svo margir af landsmönnum utan þeirra byggðarlaga. að það er mjög fráleitt, að þeir fái aðeins 1/10 eða 1/9 hluta af innflutningnum beint frá útlöndum til sinna verzlana. Það er áreiðanlega réttlætismál, sem fjárhagsráð og viðskiptanefndin ætti að gefa gaum, að það fólk, sem býr á Austurlandi, Norðurlandi og Vesturlandi og einnig á sumum stöðum sunnanlands, eins og t. d. Vestmannaeyjum, fái þær útlendu vörur, sem það kaupir, fluttar beint til verzlunarstaða í þessum landshlutum, ef það óskar þess og það er framkvæmanlegt, en þurfa ekki að kaupa meginhlutann af vörunum hjá reykvískum innflytjendum. - Með þessu er engan veginn sagt að það eigi að binda menn við að verzla á ákveðnum stöðum eða við ákveðnar verzlanir. Þó að verzlunin og verzlunarstaðir utan Reykjavíkur fái réttan sinn hlut, þá má búast við, að landsmenn hvaðanæva að geri alltaf töluverð kaup hér í Reykjavík, því að hingað til höfuðstaðarins eiga margir erindi og tíðar ferðir. Hins má þá einnig geta, að Reykvíkingar kaupa aftur á móti töluvert af vörum í öðrum landshlutum á sumarferðalögum sínum. Eins og áður er að vikið, hefur fyrir nokkru verið tekin upp skömmtun á mörgum helztu nauðsynjavörunum. Um það munu flestir sammála, að þess hafi verið full þörf og hefði raunar þurft að gerast fyrr. Að vísu hefur um mörg undanfarin ár verið skömmtun á fáeinum vörutegundum. en nú síðast áður en nýju skömmtunarreglurnar gengu í gildi, var aðeins sykurinn skammtaður - og danska smjörið. Vafalaust hefði það verið heppilegra, að víðtækari skömmtun hefði verið hafin áður en gjaldeyrisástæðurnar voru orðnar svo erfiðar sem þær eru nú. Miklar takmarkanir á innflutningi erlends varnings og þar með fylgjandi nauðsynjavöruskömmtun eru afleiðingar af því m. a., að gálauslega og óviturlega hefur verið farið með mikinn hluta þeirra miklu fjármuna, sem þjóðin eignaðist á stríðsárunum. Fyrir nokkrum dögum kom lýsing á háttalaginu í viðskiptamálunum í þingskjali hér á Alþingi. Einn af þm. Sameiningarflokks alþýðu. Sósíalistaflokksins flutti þá þáltill. varðandi skömmtunina, og í grg. með till. er m. a. vikið að því hvernig haldið hafi verið á fjármálunum og viðskiptamálunum á undanförnum árum, þegar flokkur þessa hv. þm. Sameiningarflokkur alþýðu, Sósíalistaflokkurinn, var þátttakandi í ríkisstjórn. Í þessari lýsingu á viðskiptalífinu talar þm. um „afglapalegan innflutning,“ sem sé „einna áþekkastur því er aflasæll en útúrdrukkinn maður ráfar á lokadaginn milli verzlana og kaupir alls konar óþarfa, leikföng, skran og skartgripi, en gleymir hinu sem heimili hans má ekki án vera. “ Ekki er nú lýsingin fögur, - en því miður allt of nálægt því rétta, enda komin frá þm. úr einum af fyrrv. stjórnarflokkum. sem fóru með völd á þeim árum, þegar gjaldeyrissóunin var afskaplegust, og sennilega eru þeir færastir um að lýsa þessu sem sjálfir voru þátttakendur í ráðleysinu og öflugastir stuðningsmenn þess. Þannig gloppast stundum upp úr hv. þm. Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins viðeigandi lýsingar á þeirra eigin verkum, meðan þeir fóru með völdin, en því miður bólar enn allt of lítið á iðrun og afturhvarfi í þeim herbúðum. Annars gera þeir Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksmenn sér far um að koma þeirri skoðun inn hjá fólki, að þeir hafi eitthvað hreinni skjöld í gjaldeyrismálunum heldur en fyrrv. samstarfsflokkar þeirra í ríkisstjórn. Í blaði sínu halda þeir því fram, að þeir hafi viljað leggja allar gjaldeyrisinnistæðurnar á nýbyggingarreikning, um þær mundir, sem þeir fóru í stjórn. Ekki er þetta nú í góðu samræmi við frásögn Alþingistíðindanna. Skömmu eftir að fyrrv. ríkisstjórn kom til valda, haustið 1944, lagði hún fyrir þingið frv. til l. um nýbyggingarráð. Í því frv. var lagt til. að 300 millj. kr. af innieign landsmanna erlendis skyldu lagðar á nýbyggingarreikning. Frv. fór til fjhn. í þinginu og fulltrúi Framsóknarflokksins þar bar fram till. um að í stað 300 millj. yrðu 450 millj. króna lagðar á nýbyggingarreikninginn. Þetta sést á þskj. 524 frá því þingi. Allir hinir nefndarmennirnir. fulltrúar þáverandi stjórnarflokka. og þar á meðal fulltrúi Sameiningarflokks alþýðu. Sósíalistaflokksins, lögðust gegn þessari brtt. og skiluðu saman nál. á þskj. 525. þar sem lagt var til. að frv. yrði samþ. óbreytt. Síðan greiddu hv. Sameiningarflokks alþýðu. Sósíalistaflokksþingmenn atkv. á móti þessari brtt. okkar framsóknarmanna, eins og aðrir stuðningsmenn þáv. ríkisstjórnar. Ég skal ekkert segja um það, hvort þeim Sameiningarflokks alþýðu. Sósíalistaflokksmönnum tekst nú 3 árum síðar að telja einhverjum í þeim flokki trú um, að þeir hafi viljað leggja meira af gjaldeyriseignunum á nýbyggingarreikning. En skjalapartur Alþingistíðindanna, sem er öruggasta heimildin um tillögur manna á Alþingi, vitnar gegn þeim í máli nú. Þjóðin getur ekki lengur hagað innkaupum sinum á sama hátt og einn af hv. þm. Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins segir, að hún hafi gert á þeim árum, sem hans flokkur átti ráðherra í ríkisstjórn, en ég vitnaði í lýsingu hans hér áðan. Nú er stríðsgróðinn farinn. Hann hefur að vísu ekki allur eyðzt til fánýtra hluta en allt of stór hluti hans eyddist þannig, án þess að nokkur varanleg verðmæti kæmu í staðinn. Nú er ekki úr öðru að spila en því, sem vöruframleiðsla landsmanna á sjó og landi gefur í aðra hönd. Það verða menn að láta sér nægja. Af því leiðir, að eyðslan verður að minnka mjög verulega, bæði hjá fjölmörgum einstaklingum og því opinbera. Það mál, sem hér er til umræðu. þ. e. a. s. endurbætur á okkar viðskiptakerfi, er raunar aðeins einn þátturinn í því umbóta- og viðreisnarstarfi, sem hér þarf að hefja nú þegar, ef okkar endurreista lýðveldi á að komast hjá þungum áföllum. Það verður að taka upp nýja stefnu í atvinnumálum, fjármálum og viðskiptamálum, til þess að þjóðin geti lifað efnalega sjálfstæð, frjáls og óháð. En þess að tryggja þjóðinni í heild viðunandi tekjur og öllum sæmilega afkomu, þarf að auka framleiðsluna á sjó og landi og gera hlut þeirra, sem framleiðslustörfin vinna, tiltölulega betri en hann er nú. Með því móti einu er hægt að gera framleiðslustörfin eftirsóknarverðari en önnur, svo að þeim fjölgi, sem þar að vinna, en um leið og það gerist, má vænta aukinnar framleiðslu og þar með aukinna tekna fyrir þjóðarbúið í heild. Allur þorri manna mun nú loks hafa komið auga á það, að við Íslendingar verðum þegar í stað að lækka til mikilla muna kostnaðinn við framleiðslu á vörum okkar, bæði þeim, sem fluttar eru úr landi og þeim sem notaðar eru innanlands. Við getum ekki vænzt þess að geta selt útflutningsvörur okkar fyrir miklu hærra verð á heimsmarkaðinum heldur en aðrar þjóðir krefjast fyrir jafngóðar eða svipaðar vörur. Það verður ekki með nokkru móti hjá því komizt lengur að lækka framleiðslukostnaðinn. Enginn telur það lengur færa leið að borga mismuninn á kostnaðarverði og söluverði útflutningsvörunnar með milljónatugum úr ríkissjóði, eins og gert er þetta árið. En um leið og horfið er frá því bráðabirgðaúrræði, lækka vitanlega tekjur þeirra manna, sem vinna að framleiðslunni. Útvegsmenn sjómenn og aðrir, sem framleiða vörur til sölu á erlendum markaði, fá minna en áður fyrir sína vinnu. - En þessir menn eiga ekki einir að taka á sig þær byrðar, sem því eru samfara að koma aðalatvinnuvegunum á réttan kjöl. Slíkt væri fráleitt og hið mesta ranglæti. Laun og tekjur annarra manna í landinu þurfa líka að miðast við tekjurnar af framleiðslunni og breytast með þeim. Hér þarf að skapa eðlilegt samræmi í tekjum manna bæði innbyrðis hjá einstökum stéttum og milli þjóðfélagsstéttanna. Þetta má gera t. d. með því að ákveða hlutfallstölur tekna hjá stéttunum, mismunandi eftir því, hvernig störf þeirra eru, hvað þau eru erfið og vandasöm og hverja þýðingu þau hafa fyrir þjóðfélagið. Eftir að þetta hlutfall væri ákveðið, sem ætti að gerast með samkomulagi stéttanna eða fulltrúa þeirra, ef þess er kostur, þá ættu tekjurnar að breytast til hækkunar og lækkunar með vissu millibili, eftir því hve miklar heildartekjur landsmanna eru af framleiðslunni. Með þessari aðferð er hægt að skipta þjóðartekjunum sanngjarnlega. Eftir að slíkt fyrirkomulag vært upp tekið, væri það allra hagur, þegar vel árar og framleiðslustarfsemin er í blóma, og á sama hátt mundu þá erfiðleikar lakari áranna dreifast á alla landsmenn í sanngjörnum hlutföllum, en ekki bitna að mestu leyti eða eingöngu á einstaklingunum eða vissum hóp manna í landinu. - En þegar þessar hlutfallstölur yrðu ákveðnar, þyrfti vel að gæta þess að gera hlut fiskimannanna, sem vinna þau störf við framleiðsluna, er mest erfiði og áhætta fylgir svo ríflegan, að þau verk séu eftirsóknarverð. Það stoðar lítið að fá ný skip og báta, ef menn fást ekki til þess að sækja sjóinn, vegna þess að önnur léttari og áhættuminni vinna er betur borguð. Þannig þarf einnig að búa að bændum og öðrum, sem vinna framleiðslustörfin í sveitum landsins, að þau verði eftirsóknarverð. Meðaltekjur þeirra. sem vinna að framleiðslunni á sjó og landi. þurfa að vera meiri en t. d. skrifstofumanna og annarra, sem vinna létta vinnu. Það eru vafalaust fleiri menn við skrifstofustörf og ýmiss konar kaupsýslustarfsemi heldur en þarf að vera, og eitthvað af þeim ætti fremur að snúa sér að öðrum viðfangsefnum. Þar með er ekki sagt, að ekki þurfi einhverjir að vinna á skrifstofum og fást við kaupsýslu. Og þó að bæði mér og öðrum þyki stundum gott að geta fengið bíl á leigu, þá eru þeir sjálfsagt óþarflega margir mennirnir, sem hafa atvinnu af því að aka fólki um göturnar hér í Reykjavík. Svona mætti lengi telja. En það er ekki nóg að tala um þetta og skrifa um það. Ástandið breytist ekki við það eitt. Það eina, sem hér kemur að gagni, er að koma tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu í það horf, að menn hafi meira upp úr því fjármunalega að vinna nauðsynlegustu störfin heldur en hin, sem ónauðsynlegri eru. Með því, en ekki með prédikunum einum, fá þessi störf það aðdráttarafl, sem þau þurfa að hafa. Það þarf að skipa málunum þannig hér á landi að margir menn og dugandi telji sér það vænlegra til fjár og frama að stunda fiskveiðar á miðunum umhverfis landið eða að rækta jörðina heldur en að komast einhvers staðar til sætis í skrifstofustól eða að fást við ýmiss konar þarflítið kaupmang. Viðfangsefnin eru fleiri sem hafa legið óleyst lengur en skyldi og ekki má lengur skjóta á frest. Eyðsla ríkisins og bæjarfélaganna má ekki fara fram úr ákveðnu marki miðað við þjóðartekjurnar ef landsmenn eiga að geta risið undir sköttunum og álögunum. Snemma á árinu 1945 var samþ. hér á Alþ. ályktun, þar sem skorað var á þáv. ríkisstjórn að undirbúa löggjöf um skyldur og réttindi opinberra starfsmanna. Þá var nýlokið setningu nýju launalaganna, en við undirbúning og samþykkt þeirra hafði verið vanrækt að setja ákvæði um réttindi og skyldur starfsmannanna. Sú ríkisstjórn, sem fékk þessa þál. í hendur og átti að fara eftir henni, vanrækti þetta undirbúningsstarf þótt hún væri við völd hátt á annað ár eftir að till. var samþ. á Alþ. eða að minnsta kosti minnist ég þess ekki að hafa séð neinar till. frá henni um þetta. Í stað þess tók hún að borga sumum fastráðnum starfsmönnum ríkisins mikið fé fyrir aukavinnu eða yfirvinnu, sem svo er nefnd, og munu þær aukagreiðslur í vissum tilfellum hafa hlaupið á tugum þúsunda til viðbótar fullum launum skv. nýju launal. Er það eitt af mörgum óleystum verkefnum, sem núv. hæstv. ríkisstjórn fékk í hendur, að kippa þessu máli í viðunandi lag. Þá samþykkti Alþ. einnig í marzmánuði 1945 till. til þál. um athugun á starfskerfi og rekstrargjöldum ríkisins. Var stjórninni falið að láta framkvæma þessa athugun í því skyni að leita að möguleikum til þess að draga úr hinum gífurlega kostnaði við ríkisreksturinn. Till. var flutt af fjvn. þingsins. Fylgdi henni ýtarleg grg., þar sem birtar voru skýrslur, er sýndu, hversu stórkostlega kostnaðurinn við rekstur ríkisins hafði aukizt síðustu árin. En það fór eins um þessa samþykkt þingsins og hina sem ég nefndi áðan. Þeir sem áttu að fara eftir samþykktinni, gerðu það ekki, en alltaf fór eyðslan hraðvaxandi. Ég hef nýlega lagt fram fyrirspurn hér á Alþ. til hæstv. núv. ríkisstjórnar um það, hvað hún hafi aðhafzt í þessum efnum. Mér hefur borizt til eyrna, að hæstv. stjórn hafi þegar látið hefja þessa athugun, en um það fást væntanlega upplýsingar innan skamms, þegar fyrirspurn minni verður svarað. Eitt af því, sem ekki verður komizt hjá að taka til meðferðar og lagfæringar í sambandi við niðurfærslu dýrtíðarinnar, eru húsnæðismálin, einkum í stærstu kaupstöðunum. Í þeim er nú og hefur verið síðustu árin mesta ófremdarástand, sérstaklega hér í Reykjavík. Þar eru annars vegar margir húseigendur, sem hafa verið hart leiknir af ákvæðum húsaleigulaganna, en að hinu leytinu eru líka margir, sem hafa hrifsað til sín óeðlilega mikinn gróða í sambandi við byggingar eða sölu nýrra húsa í skjóli þeirrar eftirspurnar eftir íbúðum, sem verið hefur. Þetta má ekki svo til ganga framvegis og þarf þess ekki heldur. Það er áreiðanlega hægt að byggja íbúðarhús, viðunandi að gæðum, fyrir miklu lægra verð en verið hefur á flestum þeim húsum, sem hér hafa verið byggð síðustu árin. Aðeins þarf að komast hjá því að borga meira en sannvirði fyrir efnið til þeirra, og þó sérstaklega að viðhafa meiri hagsýni og betri vinnubrögð við byggingarframkvæmdirnar heldur en gert hefur verið. Óhófið og óþarfaeyðslan þarf að hverfa á því sviði eins og öðrum. Dýrtíðarvandamálið er margþætt, en það krefst skjótrar úrlausnar. Of lengi hafa menn þar vikið sér undan því, sem gera þurfti. Ég hef rætt hér nokkuð um það mál, vegna þess hvað það er nátengt því, sem hér liggur fyrir. Ef ekki tekst að draga úr verðbólgunni og lækka framleiðslukostnaðinn, svo að útflutningsframleiðslan geti þrifizt, þá verður ekki hægt að kaupa til landsins þær nauðsynjar, sem við þurfum að fá frá öðrum þjóðum, og þá er tómt mál að tala um skiptingu innflutningsins. Þess vegna er nú óhjákvæmilegt að lækka framleiðslukostnaðinn. svo að aðalatvinnuvegurinn geti staðizt og framleitt útflutningsvörur fyrir það verð, sem fáanlegt er fyrir þær erlendis. Um leið þarf að minnka eyðsluna hjá því opinbera og öðrum og gæta meiri hagsýni við opinberar framkvæmdir en gert hefur verið. Þá er og réttmætt að taka til almenningsþarfa hæfilegan skerf af þeim stórgróða, sem safnazt hefur hjá einstaklingunum á verðbólguárunum. Nauðsynlegt er að koma á sanngjarnri skiptingu þjóðarteknanna, eins og ég hef hér áður talað um og gera þýðingarmestu störfin, framleiðslustörfin, svo eftirsóknarverð að ekki skorti menn til að gegna þeim. - Jafnframt öllum þessum nauðsynlegu ráðstöfunum þarf að gera mönnum mögulegt að fá sem mest fyrir þær tekjur, sem þeir fá í hendur, með því að hafa verzlunina svo frjálslega sem unnt er, þó að innflutningshöft og vöruskömmtun sé hvort tveggja óumflýjanlegt nú fyrst um sinn. Menn þurfa að leita vandlega fyrir sér, reyna að finna beztu viðskiptastaðina og hafa frjálsræði til þess að gera kaupin þar, sem þau bjóðast bezt. Þetta er svo sjálfsagður hlutur, að um það ætti ekki að þurfa að verða neinn ágreiningur, enda að þessu stefnt með áðurnefndum ákvæðum fjárhagsráðslaganna frá síðasta þingi. Takist að fá samkomulag um þær nauðsynlegu aðgerðir í atvinnumálunum, fjármálunum og viðskiptamálunum, sem ég hef hér nefnt, þarf engu að kvíða. Ef skynsamlega er á haldið, geta allir Íslendingar haft nóg að bíta og brenna, svo framarlega sem harðæri af völdum náttúrunnar steðjar ekki að. Við þurfum að vísu að hafa mikil viðskipti við aðrar þjóðir, en telja má, að við höfum sjálfir fullt hús matar. Öflun matvæla úr sjó og af landi eru okkar höfuðatvinnuvegir. Við höfum líka mikið af góðu íslenzku efni í klæði handa landsmönnum. Hér þarf því ekki að óttast skort brýnustu lífsnauðsynja, ef menn vilja fara skynsamlega að ráði sínu. En það er skortur þessara brýnustu lífsnauðsynja, fæðis og klæða, sem nú ógnar fjölda manna í öðrum löndum. Það frv., sem hér er til umr., fer nú væntanlega til þingnefndar til athugunar. Ég tel víst að hv. þingdm. séu sammála um það, að skylt sé að fara eftir ákvæðum fjárhagsráðslaganna, m. a. því fyrirmæli, að skiptingu innflutningsins verði þannig fyrir komið, að menn geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla. - E. t. v. telja einhverjir aðra leið að því marki eins greiðfæra og góða eða jafnvel betri en þá, sem þetta frv. gerir ráð fyrir og ef aðrar till. um framkvæmd laganna koma fram, þá er sjálfsagt að taka þær til athugunar.

Forseti (BG) : Hv. þm. V.-Húnv. lauk máli sínu. Næstur tekur til máls hv. 2. þm. Rang. Ingólfur Jónsson, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. 6. þm. Reykv. hefur flutt brtt. í frv. formi við 12. gr. l. um fjárhagsráð. innflutningsverzlun og verðlagseftirlit. Svo mikilvægt finnst kommúnistum þetta frv., að þeir hafa óskað eftir útvarpsumræðum um það. Með frv. þessu, ef að lögum verður, telja kommúnistar, að vernda megi þjóðina fyrir hinu ímyndaða heildsalavaldi, sem þeir gera svo oft að umræðuefni. Heildsalavald og Landsbankavald eru hugtök sem ýmsir stjórnmálamenn hafa á heilanum. Þeim finnst þetta tvennt, sem aðeins er til í þeirra eigin höfðum, en ekki í veruleikanum, vera sá voði sem þjóðinni stafar mest hætta af. Sú var tíðin að Íslendingar áttu engan banka. Þá var hér ekkert innlent fjármagn og lánastarfsemi og framkvæmdir engar. Þá var verzlunin í höndum erlendra manna, sem högnuðust vel á viðskiptum við landsmenn, en fluttu allan gróðann út úr landinu. Á þeim tímum var íslenzka þjóðin fátæk og bjó við frumstæð lífsskilyrði. Það þóttu mikil tíðindi og góð, þegar dugmiklir athafnamenn komu hér á fót banka fyrir landsmenn. Fjármagn bankans var lítið til að byrja með, en ekki leið á löngu áður en hann gat lánað landsmönnum til skipakaupa og annarra framkvæmda. Bankinn varð til þess að flýta fyrir því að verzlunin komst að öllu leyti í innlendra manna hendur. Innlendir kaupsýslumenn tóku að keppa við erlendu kaupmennina og lauk þeirri viðureign, eins og kunnugt er, á þann hátt, að hinir erlendu kaupmenn þoldu ekki samkeppnina og hættu að reka verzlun hér á landi. Það kom fljótt í ljós, eftir að Íslendingar fóru sjálfir að annast um öll viðskipti innanlands og utan, að hagur þjóðarinnar breyttist mjög til batnaðar. Þjóðin var nú ekki lengur mergsogin og féflett eins og áður tíðkaðist. Almenningur fékk hagstæð viðskipti, og hagur þjóðarinnar blómgaðist. Ýmsar framfarir fóru nú að gerast í landinu og vorhugur og sjálfstæðisþrá vaknaði. Íslendingar höfðu kastað af sér þeim fjötrum, sem héldu þjóðinni í fátækt og aðgerðaleysi. Frjáls verzlun, frelsi í hvers konar athöfnum og framkvæmdum, sem til heilla horfðu, var ráðandi í landinu. En þótt mikið hafi áunnizt, eru samt mörg verkefni óleyst. Enn er landið ekki ræktað nema að litlu leyti. Enn er afl fallvatnanna að litlu leyti notað. Enn þá eru mörg verkefni til sjós og lands fyrir menn til athafna og mikilla framkvæmda. Þjóðin stenzt því ekki við að hefta allar athafnir og framfaraviðleitni. Það er hættulegt að draga úr mönnum kjark og sjálfsbjargarhvöt með því að prédika stöðugt vonleysi og hrun. Kaupsýslumennirnir hafa mikið og vandasamt hlutverk að leysa. Eins og störf þeirra voru þýðingarmikil um það leyti, sem verzlunin fluttist inn í landið, svo eru þau það einnig enn í dag. Íslendingar eiga eftir að kynna framleiðsluvörur sínar víða um lönd og útvega markaði fyrir þær. Til þess þarf á hverjum tíma ötula og vel menntaða kaupsýslumenn, sem hafa lagni og hæfileika til að koma vörum landsmanna í gott verð. Íslenzka þjóðin er háðari innflutningi en margar aðrar þjóðir. Framleiðsla okkar er svo einhæf, að við hljótum ávallt að flytja til landsins margs konar iðnaðarvörur og annað, sem við getum ekki framleitt hér. Hér á landi er tiltölulega fjölmenn stétt manna, sem annast innflutning hinna ýmsu vara. Margir innflytjendur hafa sýnt dugnað og árvekni í starfi sínu. En eins og oft vill verða, þar sem margir eiga hlut að máli, verða oft ýmis mistök, sem spilla áliti stéttarinnar. Duglegir kaupsýslumenn, sem leggja sig fram til þjónustu fyrir almenning og vinna störf sín samvizkusamlega, innan þess ramma, sem löggjafinn setur, vinna þjóðnýt störf og verðskulda ekki þær svívirðingar, sem stöðugt koma frá vissum flokkum og mönnum. Það hefur verið oft deilt um það, hvernig deila skuli innflutningnum. Ýmsir menn hafa kvartað undan því að S.Í.S. fái ekki rétta hlutdeild í honum. Hafa framsóknarmenn oft og nú loks kommúnistar talið, að hlutur S.Í.S. sé fyrir borð borinn, ef miðað er við þann fjölda, sem vill hafa viðskipti sín við kaupfélögin. Því hefur oft verið haldið fram, að við sjálfstæðismenn viljum ganga á rétt S.Í.S. Þetta er hreinasta fjarstæða. Við sjálfstæðismenn styðjum samvinnuverzlun. Enda er vitað að mörg þúsund sjálfstæðismenn um land allt eru félagsmenn í kaupfélögunum. En við sjálfstæðismenn höfum alltaf talið að öryggi almennings og góð og heilbrigð viðskipti fengjust helzt með því, að verzlunin væri frjáls, og þeir, sem mestan dugnað sýna og bezt kjör bjóða, hafi möguleika til að starfa. Við sjálfstæðismenn viljum ekki einræði, hvorki í verzlunarháttum né öðrum greinum. Það þóttu góð tíðindi, sem bárust frá aðalfundi S. Í. S. 1946. Á þeim fundi var samþykkt till., sem bar algerlega heim við stefnu okkar sjálfstæðismanna í verzlunarmálum. Fundurinn lýsti því sem stefnu sinni, að vinna bæri að því að gera verzlunina í landinu frjálsa. Mun forstjóri S.Í.S. Vilhjálmur Þór, hafa beitt sér fyrir tillögunni og fengið hana samþykkta. Þótt núverandi ástand, þar sem um skömmtun á ýmsum nauðsynjavörum er að ræða, leyfi ekki frjálsa verzlun, munu þó þeir, sem vilja stefna að frjálsri verzlun svo fljótt sem möguleikar leyfa, vilja stuðla að því, að eins mikið frelsi ríki í verzlunarmálunum og unnt er, við þær aðstæður, sem við nú búum við. Ég býst því við, að frv. það, sem hér um ræðir og hv. 6. þm. Reykv. og fulltrúi framsóknarmanna hafa lýst, sé ekki borið fram eftir ósk eða vilja S. Í. S. Hugtakið frjáls verzlun og þetta frv. er svo ólíkt að það getur á engan hátt samrýmzt frelsisunnandi hugsunarhætti. Frv. hv. 6. þm. Reykv. er byggt á höftum og ófrelsi. Hv. flm. þykist vera að vinna fyrir kaupfélögin með flutningi frv. Hann hefur einnig sagt, að það tryggi hagsmuni og frelsi almennings. Meiri fjarstæðu mun sjaldan hafa verið haldið fram hér í sölum Alþingis. Ég mun sanna, að hagsmunir fólksins eru fyrir borð bornir, ef farið verður eftir till. hv. flm. og kaupfélögin geta á engan hátt hagnazt á því, þótt frv. þetta verði samþykkt. Í 12. gr. l. um fjárhagsráð, innflutning og verðlagseftirlit stendur þetta orðrétt. - með leyfi hæstv. forseta: „Úthlutun innflutningsleyfanna sé við það miðuð að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði eftir því sem frekast er unnt að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir og miðað við það, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla.“ Þessi ákvæði laganna, sem ég nú las, tryggja hagsmuni almennings. Þessi grein tryggir það, að neytandinn fær vöruna á hverjum tíma með þeim beztu kjörum, sem fáanleg eru. Nú, þegar gjaldeyrir þjóðarinnar er mjög takmarkaður, er meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að úthluta innflutningsleyfum samkvæmt þessari lagagrein og tryggja með því, að gjaldeyrinum verði vel varið. Í landi samvinnunnar, Svíþjóð, hefur sú regla gilt að láta þá fá innflutningsleyfi, sem gera bezt innkaup. Svíar eru nægilega miklir fjármálamenn til að sjá, að sú regla er hagkvæmust. Með því móti er unnið gegn dýrtíðinni í landinu. Með því að nota þá reglu sparast erlendur gjaldeyrir, um leið og neytendum er veittur sá mikilsverði og eftirsótti réttur að kaupa góðar vörur með vægu verði. Hér í landi hefur þessi regla enn ekki verið framkvæmd, þrátt fyrir ákvæði laga um fjárhagsráð og innflutningsverzlun. Til þess liggja þær ástæður, að með setningu lagarma var ákveðið að leggja viðskiptaráðið niður. Það dróst að vísu í nokkra mánuði, en þar sem viðskiptaráðsmenn vissu að þeir áttu að hætta störfum, og gerðu ráð fyrir, að það yrði miklu fyrr en raun varð á, þótti þeim ekki taka að vinna eftir nýjum regium við úthlutun innflutningsleyfa og héldu sér því við þær reglur, sem áður giltu um þessi efni. Þegar viðskiptaráðið hætti, var viðskiptanefndin skipuð. Síðan er ekki langur tími, enda hefur hún enn lítið veitt af innflutningsleyfum, eins og kunnugt er. Það höfðu allir gert ráð fyrir því að viðskiptanefndin starfaði í samræmi við 12. gr. l. um fjárhagsráð og innflutningsverzlun, þangað til fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði komu með nýjar till. sem starfsgrundvöll fyrir nefndina, sem hv. 6. þm. Reykv. hefur borið fram í frumvarpsformi. Fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði munu þó ekki hafa ætlazt til. að till. þessar væru fram bornar á hæstv. Alþ. Ef svo hefði verið, hefðu framsóknarmenn flutt þær inn í þingið sem sitt áhugamál. En hv. 6. þm. Reykv. tók þessar till. upp og hugsaði sér að nota þær sem sprengjur á stjórnarherbúðirnar. En sú tilraun hv. 6. þm. Reykv. mun bregðast, og verða það óneitanlega vonbrigði fyrir kommúnista. Með tillögum þessum er lagt til, að bætt verði við 12. gr. áðurnefndra laga, að á meðan fleiri eða færri vörutegundir eru háðar skömmtun til neytenda, skuli innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til verzlana og iðnfyrirtækja fyrir hinni skömmtuðu vöru vera í samræmi við hina afhentu skömmtunarseðla þeirra til viðskiptanefndar. - En sagan er ekki öll sögð. Því samkvæmt till. er viðskiptamönnum heimilt að afhenda skömmtunarseðla sína fyrirfram, ef vörurnar eru ekki fyrir hendi hjá viðkomandi verzlunum. Afleiðingin af þessu verður sú, að verzlanir gera það, sem í þeirra valdi stendur, að safna skömmtunarseðlum, til þess að fá út á þá innflutningsleyfi. Stórum hluta viðskiptamanna er því ætlað að gera kaup að óséðu, í trausti þess, að sú verzlun, sem seðlana fékk, geti síðar látið viðskiptamennina í það sem þeim hentar. En takist það ekki, hafi nú önnur verzlun hentugri vörur, ódýrari og betri vörur að bjóða en sú sem fékk seðlana fyrirfram, er réttur neytandans lítill orðinn. Því hann getur ekki keypt þá vöru, sem hann helzt kýs, af því að önnur verzlun hefur fengið skömmtunarseðlana. Það mundi einnig valda ósamræmi að veita innflutningsleyfi út á skömmtunarseðla, sem látnir hafa verið fyrir innlendar vörur, svo sem fataefni og innlenda skó. Hin mikla eftirspurn eftir skömmtunarseðlum, ef að þessu ráði væri horfið, mundi leiða til þess, að ýmsir reyndu að gera þá að verzlunarvöru. Má vera, að ýmsum detti í hug að vinna bug á dýrtíðinni með því að stuðla að slíkri verzlun. Hv. flm. segist flytja þetta frv. til að tryggja hagsmuni almennings og í nafni samvinnunnar. Ég hef bent á að frv. mun ekki vera flutt eftir ósk framsóknarmanna. þótt þeir hafi borið upp sams konar till. í fjárhagsráði. Ég hef sannað, að þessar till., ef að lögum verða, vinna gegn hagsmunum fólksins og samrýmast ekki sjálfsákvörðunarrétt manna. Í öllum löndum er upp tekin vöruskömmtun og hefur víðast verið frá byrjun styrjaldarinnar. En engin þjóð hefur notfært sér þann vísdóm, það réttlæti, sem hv. kommúnistar og nokkrir framsóknarmenn þykjast sjá í till. Eins og áður er sagt, hafa ýmsir kvartað undan því, að Sambandið fái ekki innflutningsleyfi í réttu hlutfalli við viðskiptamannafjöldann. Þær kvartanir eru ekki á rökum reistar, því S.Í.S. hefur mætt skilningi og velvild innflutningsyfirvaldanna á hverjum tíma, sem og réttmætt er. Að S.Í.S hefur fengið næg innflutningsleyfi sést bezt á því að það hefur ekki notað öll þau innflutningsleyfi, sem kaupfélögin hafa fengið, og kaupfélagsstjórar sambandsfélaganna því farið með mikið af innflutningsleyfum til annarra innflytjenda og fengið vörur hjá þeim. Ef Sambandið hefði verið afskipt við veitingu innflutningsleyfa, ætti þetta sér ekki stað. Eða trúir hv. 6. þm. Reykv., að kaupfélagsstjórar sambandsfélaganna afhendi öðrum innflytjendum en Sambandinu innflutningsleyfi, af því að þeir bjóði ódýrari og betri vörur en Sambandið? Má vera, að hv. 6. þm. Reykv. vantreysti núverandi stjórnendum S.Í.S. til þess að hafa Sambandið samkeppnisfært í innkaupum. Má vera, að hann hafi flutt frv. þetta þess vegna og það sé ástæðan fyrir því, að hann hefur ekki óskað eftir, að 12. gr. l. um fjárhagsráð og innflutningsverzlun verði framkvæmd eins og hún er nú. Ég hef alltaf haldið, að S.Í.S. væri samkeppnisfært með verð og vörugæði. Ég hygg því. að þetta dulbúna vantraust hv. 6. þm. Reykv. á Sambandið sé ástæðulaust með öllu. En hvað sem því líður, er augljóst, að S.Í.S. hefur ekki verið afskipt við úthlutun innflutningsleyfa. Íslendingar eru fámenn þjóð og hafa ekki efni á að eyða tíma og orku í látlausar deilur. Þeir eins og aðrar þjóðir, eru verzluninni háðir. og skiptir miklu um afkomu almennings, að viðskipti öll séu hagstæð. Það er því nauðsynlegt að í landinu starfi dugandi og samvizkusamir kaupsýslumenn. Heilbrigð og eðlileg samkeppni þarf að þróast ef hagsmunir almennings eiga að vera tryggðir. Við stöndumst ekki við því að færa verzlunina á eina hönd og kasta allri samkeppni fyrir borð. Þegar 12. gr. l. um fjárhagsráð og innflutningsverzlun kemur til framkvæmda. mun þróast hér heilbrigð og eðlileg samkeppni til hagsbóta fyrir almenning. Með því móti verður unnið gegn dýrtíðinni í landinu. Á þann hátt verður fyrir því séð, að ekki fari meiri erlendur gjaldeyrir fyrir hverja vörutegund en nauðsynlegt er. Með því móti verður hagur almennings bezt tryggður og þau mistök sem óneitanlega hafa stundum átt sér stað í innflutningi ýmissa vara munu ekki endurtaka sig. Þegar unnið er eftir þessum reglum, fá þeir innflutningsleyfi sem gera hagkvæmust og bezt innkaup. Þeir einir standast samkeppnina. sem til þess vinna. Á þann hátt verður komið í veg fyrir, að þeir menn geri kaupsýslu að atvinnu sinni, sem ekki eru starfi sínu vaxnir. Ef hv. 6. þm. Reykv. og aðrir kommúnistar meina það, að hér á landi sé hættulegt afl, sem kallað er heildsalavald, ættu þeir að standa með þeim, sem vilja framkvæma þá stefnu í innflutningsmálum, sem ég nú hef lýst, og skapa þannig réttláta samkeppni í vöruvöndun og verðlagi. Þá gætu kommúnistar með réttu sagt, að þeir væru að vinna fyrir almenning í landinu og vildu koma í veg fyrir það að fámenn stétt manna auðgist án verðleika. Skömmtun á nauðsynjum manna hlýtur að valda óþægindum og ýmiss konar erfiðleikum. Það munu því flestir óska þess að tímarnir breytist og skömmtunin verði afnumin. Um stundarsakir eru gjaldeyrisástæður þjóðarinnar þannig að ekki verður komizt hjá því að hafa skömmtun á flestum erlendum vörum. Ýmsir eru áhyggjufullir og horfa með kvíða til framtíðarinnar. Efast sumir um að þjóðfélagið okkar litla og fámenna standi af sér þá ólgu og brotsjó, sem yfir heiminn ganga á sviði fjármála- og viðskiptalífs. En íslenzka þjóðin hefur eigi að síður mikla möguleika og jafnvel meiri möguleika en nokkru sinni fyrr til þess að vera efnalega sjálfstæð og veita þegnum sínum góð lífskjör. Miklum hluta af þeim gjaldeyri, sem þjóðin átt í erlendum bönkum hefur verið breytt í nýtízku tæki til sjós og lands. Þessi tæki eru ekki enn farin að gefa arð nema að litlu leyti. En á næstu mánuðum og árum mun árangurinn verða meiri en ýmsir hafa gert sér grein fyrir, ef við berum gæfu til að tryggja atvinnulífið og láta atvinnutækin ganga. Í sveitir landsins er komið mikið af vélum og tækjum, og bændur hafa hug á að hagnýta sér nútímatækni. Eigi að síður vantar fjölda bænda dráttarvélar og önnur tæki, af því að erlendar verksmiðjur hafa ekki afgreitt á undanförnum mánuðum nema brot af þeim pöntunum, sem borizt hafa frá Íslandi. Enda þótt gjaldeyrir sé nú takmarkaður, verður ekki hjá því komizt að flytja til landsins á næsta ári mikið af landbúnaðarvélum, svo að landbúnaðurinn, annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, verði færari um að leysa sitt mikilsverða hlutverk í þjóðfélaginu. Á næsta ári munu Íslendingar eiga 35 nýja togara, og auk þess gömlu togarana, sem flestir eru nú í sæmilegu standi. Ef ekki hefðu verið gerðar ráðstafanir til kaupa á togurunum, væru framtíðarhorfur okkar í fjármálum ekki glæsilegar nú. Togararnir færa björg í bú og skapa mikinn gjaldeyri. Vélbátar verksmiðjur og frystihús, sem nauðsynleg eru í sambandi við útgerðina, munu einnig eiga drjúgan þátt í að skapa hér góða tíma, ef þannig verður að atvinnuvegunum búið að þeir beri sig fjárhagslega. En það er það mikilvægasta og þýðingarmesta að atvinnuvegirnir séu ekki reknir með tapi. Að þeir sem leggja sig fram við atvinnurekstur beri meira úr býtum en þeir, sem ekkert eiga á hættu, en taka laun sín hjá öðrum. Verzlun, vöruskömmtun og margt annað, sem rifizt er um eru aukaatriði ef þannig er að atvinnuvegunum búið, að þeir geta ekki þrifizt, því þeir eru undirstaðan og þeir máttarstólpar, sem öll þjóðfélagsbyggingin hvílir á. Nú stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd, að atvinnulíf þjóðarinnar er lamað. Vélbátar nýkeyptir til landsins og önnur atvinnutæki sem kostað hafa þjóðina stórfé, eru ekki í notkun, af því að eigendur þeirra þola ekki að tapa meiru en þeir hafa nú gert. Það er augljóst að ekki má lengur dragast að koma framleiðslunni á traustan grundvöll. Það er vitað, að þetta er erfiðleikum bundið en eigi að síður verður Alþ. og ríkisstjórn að hafa leyst þessi mál fyrir n. k. áramót. Atvinnutækin eru til í landinu, og er það mikils um vert. Það má einnig segja að verð afurðanna sé ágætt. Skilyrði til þess að afla gjaldeyris og tekna í þjóðarbúið eru því fyrir hendi, ef ekki eru gerðar hærri kröfur til framleiðslunnar en atvinnuvegirnir þola. Það er ljóst að við verðum að færa tilkostnaðinn við framleiðsluna niður. Allar stéttir þjóðfélagsins verða að taka höndum saman og lækka kröfurnar. Stórra fórna þarf ekki að krefjast. - það teljast ekki stórar fórnir, þótt menn slaki á kröfunum, til þess að atvinnuvegirnir megi ganga. Aðalatriðið er, að allir taki þátt í því, sem gera þarf og að réttur grundvöllur verði fundinn í þessu efni. Kommúnistar hafa leynt og ljóst reynt að slá ryki í augu almennings og telja mönnum trú um, að hægt væri að selja íslenzkar vörur mun hærra verði en gert hefur verið. Hafa þeir leyft sér að nefna hæstv. utanrrh. landráðamann, sem vinni gegn íslenzkum hagsmunum og noti ekki þau tækifæri, sem bjóðast við sölu íslenzkra afurða. Blekkingarstarfsemi kommúnista ætti öllum að vera ljós. Þeir slá þessum fjarstæðum fram vegna þess, að þeir vinna að upplausn og vilja ekki að atvinnuvegir Íslendinga og efnalegt sjálfstæði þróist. Þeir vita að aðeins með því að upplausnarástand ríki getur þeim tekizt að halda hér uppi flokksstarfsemi og nokkrum hóp manna til fylgis við sig. Og nú þegar kommúnistar búast við, að stjórnarflokkarnir séu að því komnir að semja um lausn málanna, reyna þeir af veikum mætti að flytja mál hér í Alþ., sem hæstv. ríkisstjórn hefur ekki verið sammála um, en meiri hluti hennar mælti gegn. Þetta er tilraun til að spilla nauðsynlegu samstarfi núverandi stjórnarflokka. Í heiminum takast nú á tvær stefnur, annars vegar einræði og harðstjórn kommúnismans og hins vegar stefna lýðræðis og mannréttinda. Ljóst er að kommúnistar hér á landi, eins og kommúnistar annarra landa, eru háðir erlendu valdi og verða að hlýða fyrirskipunum frá erlendu stórveldi. Málstaður Íslands er því ekki aðalatriðið í þeirra augum. Þótt lýðræðisflokkana í landinu greini á um stefnur í innanlandsmálum, er þó eitt víst, að þeir hafa það sameiginlegt að vilja, þegar á reynir, þjóna hagsmunum Íslands. Sú stund er upprunnin, að þessir flokkar, þrátt fyrir misjöfn sjónarmið á ýmsum málum og þrátt fyrir deilur, sem oft hafa verið illvígar, verða nú að sameinast um það að koma framleiðslu þjóðarinnar á traustan grundvöll. Eitt er víst, að mestur hluti íslenzku þjóðarinnar, fólkið í landinu, á ekki aðra ósk heitari en þá, að þessir flokkar, með góðri forustu, vinni nú heiðarlega saman að því að vernda sjálfstæði þjóðarinnar, efnalega og andlega. Verði sú ósk uppfyllt, náist slík samvinna, munu allir erfiðleikar verða yfirstignir og yfir þjóðina koma nýir blóma- og velgengnistímar.

Forseti (BG) : Hv. 2. þm. Rang. lauk máli sínu. Tekur nú til máls hæstv. viðskmrh., Emil Jónsson, og talar af hálfu Alþfl.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Þetta frv. á þskj. 20. sem hér er til umr. fer fram á það í stuttu máli, að innflutnings- og gjaldeyrisleyfi til verzlana og iðnfyrirtækja fyrir skömmtunarvörum skuli veita þessum innflytjendum í samræmi við afhenta skömmtunarseðla þeirra til viðskiptanefndar. Þegar innflutningurinn getur ekki verið frjáls, er það ávallt mikið vandamál, hverjum skuli veita leyfi til innflutnings og eftir hvaða reglum. Gildir þá einu, hvort um skömmtunarvörur er að ræða eða aðrar vörur, sem ekki eru skammtaðar til neytenda, ef ekki er hægt að láta flytja þær inn eins mikið og óskað er eftir. Hafa ýmsar reglur verið uppi í því sambandi. t. d. hin svokallaða „höfðatöluregla“ og „kvótareglan“, sem báðar hafa verið framkvæmdar nokkuð á undanförnum árum. „Höfðatölureglan“ fer í þá átt að miða innflutningsleyfin hlutfallslega við þann viðskiptamannafjölda, sem á bak við innflytjandann stendur, og hefur mest verið fram haldið af kaupfélögunum og forsvarsmönnum þeirra, sem hafa haldið því fram, að innflutningurinn skyldi miðast við félagatölu kaupfélaganna annars vegar og mannfjölda utan kaupfélaganna hins vegar, og skyldi innflutningur til kaupfélaga og annarra skiptast í sömu hlutföllum. - „Kvótareglan“ aftur á móti sem mest hefur verið farið eftir á undanförnum árum, miðar innflutningsleyfin við innflutning undanfarinna ára, þannig að hver innflytjandi fái sama eða svipaðan hundraðshluta af leyfunum eins og hann áður hafði af innflutningnum að meðaltali um nokkur ár. Báðar þessar reglur hafa til síns ágætis nokkuð og báðar sína galla. Báðar þessar reglur hafa þann mikla kost, að þær eru tiltölulega auðveldar í framkvæmd, það er hægt að reikna út, nokkuð nákvæmlega, hvað hverjum ber samkvæmt þeim, svo um þá hlið málsins þarf ekki að deila, „Kvótareglan“ hefur hins vegar þann annmarka, að hún heldur innflutningnum í svo rígföstum skorðum, að þar verður vart nokkru um þokað. Þeir, sem einu sinni eru komnir þar að, standa báðum fótum fast í jötu, og nýir menn komast ekki að. Þetta er augljós galli, sem gerir það að verkum, að margir hafa - með réttu orðið óánægðir og þykir sinn hlutur fyrir borð borinn. Höfðatölureglan aftur á móti hefur þann ókost, að það er svo um marga meðlimi kaupfélaganna, að þó að þeir hafi megnið af viðskiptum sínum þar, vilja þeir þó hafa frjálsræði til að verzla einnig annars staðar, ef þeim finnst að því hagur fyrir sig - og þetta frjálsræði hafa þeir vissulega og notfæra sér margir. Höfðatalan ein gefur því ekki fullkomlega rétta mynd af viðskiptunum. Eins og af þessu má sjá er hvorug þessara reglna þannig, að ekki megi út á setja og með rökum, þó að báðar hafi ýmsa kosti eins og lýst hefur verið. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð, var þetta mál mjög til umræðu og brotið upp á ýmsum leiðum, sem fara mætti. Niðurstaðan af þeim bollaleggingum varð sú, sem lýst er í stjórnarsamningnum þannig: „Ríkisstjórnin leggur áherzlu á að innflutningsverzluninni verði hagað svo að verzlunarkostnaðurinn verði sem minnstur - Reynt verði eftir því sem frekast er unnt að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu, hvort sem þar er um að ræða einstaklinga eða félög.“ Eins og sést af þessari yfirlýsingu, er hér farið inn á alveg nýjar brautir. Í stað þess, sem gömlu reglurnar miðuðu áður við ýmist viðskiptamannafjölda eða fyrri ára innflutning, er nú ákveðið að veita þeim leyfin fyrst og fremst, sem hagkvæmust innkaup gera og telja sig geta sýnt fram á, að þeir selji vöruna við ódýrustu verði til neytenda. Enginn mun geta haldið því fram með rökum, að þetta sá óeðlileg eða ósanngjörn regla sem meginregla, en það verður þó að segjast, að einnig hún hefur sína galla. Gallinn við þessa aðferð er sá, að hún er erfið í framkvæmd. Þó er þetta mjög misjafnt, eftir því hvaða vöruflokka er um að ræða. Í ýmsum tiltölulega stórum vöruflokkum, þar sem gerð vörunnar og vörugæði liggur nokkurn veginn fast, gera þessir örðugleikar ekki vart við sig, t. d. við ýmsar byggingarvörur, sement, járnvörur, timbur, ýmsar matvörur, kornvörur o. fl. ýmsar útgerðarvörur, kol, salt, olíur o. þ. h. En ýmsar iðnaðarvörur. t. d. vefnaðarvara, skófatnaður o. fl. þ. h., verða erfiðari viðfangs. þar sem þarf að meta vandséðan gæðamun til verðs. Þó er þetta regla, sem í flestum tilfellum ætti að vera hægt að hafa hliðsjón af, að minnsta kosti, og í mörgum tilfellum að fara alveg eftir, og ef hægt reynist að vinna bug á þeim agnúum, sem eru á framkvæmd hennar, er um það fullt samkomulag með stjórnarflokkunum, að heppilegri leið sé vart unnt að finna og sanngjarnari, bæði frá því sjónarmiði að spara sem mest gjaldeyri - gera heppilegustu innkaupin - og frá sjónarmiði neytandans, að fá vöruna fyrir sem ódýrast verð. Þau verzlunarfyrirtæki, sem standa á gömlum merg og hafa sitt dreifingarkerfi í bezta lagi, hafa þá mesta möguleikana til ódýrra innkaupa og sölu, en hins vegar eru nýir kraftar ekki útilokaðir, ef þeir hafa upp á eitthvað gott að bjóða og ódýrt. Þann stutta tíma, sem fjárhagsráð og viðskiptanefnd hafa enn starfað, hefur engin reynsla á þetta kerfi fengizt af þeirri einföldu ástæðu, að starf þeirra að þessu leytinu til er ekki komið í fastar skorður. Ég fyrir mitt leyti hefði því haldið, að svo marga kosti sem þetta kerfi hefur fram yfir þau gömlu, sem áður hefur verið farið eftir, yrði að reyna það til hlítar áður en farið er að hyggja á breytingar. og að ekki væri rétt að binda hendur þeirra aðila, sem um þetta eiga að fjalla, áður en nokkur reynsla er af því fengin umfram það, sem í upphafi hefur verið gert með sjálfri meginreglunni. Komi það í ljós, að einhverjir agnúar eða örðugleikar verði á framkvæmdinni, þá er að athuga þá, þegar þar að kemur, en ég tel rétt og sjálfsagt að gera tilraunina fyrst. Breytingartillaga sú. sem hér liggur fyrir í frumvarpsformi, gerir hins vegar ráð fyrir, að hér verði á gerð sú breyting nú þegar að því er skömmtunarvörur snertir, að innflutningsleyfin verði miðuð við skilaða skömmtunarseðla, og flutningsmaður telur að það sé hinn réttasti og þægilegasti mælikvarði á ódýr viðskipti. - Því ber að vísu ekki að neita, að úthlutun leyfa samkvæmt þeirri reglu væri handhæg og þægileg í framkvæmd, en hitt þarf ekki nauðsynlega að vera fyrir hendi. að þessu fylgi hin ódýrustu innkaup. Það er nú einu sinni svo, að menn eru meira og minna bundnir í sinni verzlun, bæði af vana, kunningsskap og ýmsu öðru, þannig að það fer alls ekki ævinlega saman, að menn geri kaup sín þar, sem varan er seld ódýrustu verði, þó að það hins vegar sé líklegt í mörgum tilfellum. Ég tel því engan veginn tryggt, að meginreglunni verði ávallt fullnægt með ákvæðum frumvarpsins, enda sjálfsagt ekki það, sem fyrir flutningsmönnum vakir fyrst og fremst, eins og ég mun koma nánar að síðar. Hins vegar er rétt að taka það fram hér, að samvinnumenn hafa oft á fundum sínum í S.Í.S. og víðar talið sig afskipta um innflutning á vefnaðarvörum, búsáhöldum, skófatnaði o. fl. Hafa komið fram frá þeim tillögur til úrbóta í þessu efnt. Hefur undir þessar till. verið tekið á Alþ. af samvinnumönnum þar bæði í Framsóknarflokknum og öðrum þingflokkum, og ég býst við, að þegar gengið var frá þeirri meginreglu um innflutningsverzlunina, sem ákveðin var í stjórnarsamningnum, þar sem þeir áttu að fá innflutningsleyfin, sem ódýrustu innkaupin gerðu og lægstan hefðu dreifingarkostnaðinn. þá hafi það vakað fyrir þessum mönnum fyrst og fremst að tryggja hag samvinnufélaganna, þar sem þeir hafi trú á því, að þessi skilyrði uppfylltu þau bezt. Og ég hefði því haldið, að bezt væri fyrir þessu máli séð á þann hátt, að yfirburðir samvinnufélaganna hefðu fengið að koma í ljós og innflutningurinn þá af sjálfu sér, samkvæmt þessari reglu, meira og meira færzt til þeirra. Nú hafa hins vegar fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði ekki viljað bíða eftir því, að reynsla fengist af þessari aðferð, sem ákveðin er í stjórnarsamningnum og borið þar fram till. nákvæmlega samhljóða þessari - efnislega - sem hér liggur fyrir. Ríkisstjórnin í heild hefur ekki enn tekið afstöðu til till., hvorki með né móti, en eins og ég hef áður lýst, hafði ég þá skoðun og hef enn, að æskilegast hefði verið að nokkur reynsla fengist af hinu nýja fyrirkomulagi, áður en farið er að gerbreyta því. Hv. frsm. Sigfús Sigurhjartarson, sagði að fulltrúi Alþfl. í ríkisstjórn hefði staðið gegn fulltrúa Alþfl. í fjárhagsráði. Út af þessu vil ég aðeins segja þetta: Þegar ríkisstjórnin ákvað að fresta að sinni að taka ákvörðun um að breyta stjórnarsamningnum að þessu leyti, var það gert á sameiginlegum fundi ríkisstjórnarinnar, fjárhagsráðs og viðskiptanefndar. Allir viðstaddir alþýðuflokksmenn, þar á meðal Finnur Jónsson, og fulltrúi flokksins í viðskiptanefnd voru á einu máli um þetta, og var um það enginn ágreiningur milli Finns Jónssonar og mín. Af þessu hafa kommúnistar fundið lyktina. Þeir telja sig hafa fundið það út, að ekki væri enn komið samkomulag um afgreiðslu málsins í ríkisstjórninni. enda hefur frá því verið skýrt í blöðum. Þeir telja þá sínum málstað bezt borgið á þann hátt að ganga á lagið, freista þess, hvort ekki er hægt að skapa varanlega sundurþykkju innan ríkisstjórnarinnar út af málinu, kannske með þeim árangri að svo alvarlegur brestur kæmi í stjórnarsamstarfið. að örðugt yrði úr að bæta. Þetta og þetta eitt er það sem fyrst og fremst vakir fyrir þeim herrum. Ef það hefði verið áhugi fyrir málum samvinnumanna og kaupfélaganna, sem réði gerðum þeirra, hvers vegna báru þeir þá ekki fram till. í þessa átt, þegar þeir höfðu bezta aðstöðuna til þess og þeir sjálfir voru í ríkisstjórn. - þegar „kvóta“-reglan var aðalúthlutunarreglan? En það var hún í þeirra stjórnartíð. Hvers vegna fara þeir fyrst á stað með málið eftir að numin hafði verið úr gildi sú úthlutunarregla og tekin upp önnur, sem hafði í sér fólgna möguleika fyrir aukningu kaupfélaga-innflutningsins, svo framarlega sem þau gátu sýnt yfirburði í vöruverði? Já, hvers vegna? Það örlar ekki á áhuga hjá þeim fyrir þessu máli fyrr en þeir eru komnir úr stjórninni og eftir að hið nýja kerfi kom fram og þar með verstu hindruninni fyrir vexti kaupfélaganna hafði verið rutt úr vegi. Og það þarf ekki að fara í neinar grafgötur til að leita að hvötum þeim, sem þessu hafa ráðið. Þetta er ekki fyrst og fremst barátta fyrir auknum innflutningi kaupfélögunum til handa. Nei, það er barátta fyrir auknum erfiðleikum stjórninni til handa. Þeir vita sem er, að það standa fyrir dyrum hörð átök í okkar litla þjóðfélagi, átök um það, hvort beitt skuli raunhæfum aðgerðum til að koma efnahags- og atvinnumálum okkar á réttan kjöl. Þeir vita, að þessi barátta verður háð milli kommúnistaflokksins - í þrengstu merkingu - annars vegar og allra annarra flokka hins vegar. Þeir vita líka, að úrslit þeirrar baráttu geta orðið örlagarík, ekki einasta fyrir íslenzku þjóðina, heldur einnig fyrir þeirra pólitísku starfsemi í landinu. Þess vegna hafa þeir fundið upp þetta herbragð til að reyna að tvístra liðinu á síðustu stundu. Því að þeim er fullljóst að takist flokkunum þremur, sem nú standa að ríkisstjórninni, að halda saman í þeirri baráttu, er tryggt, að ósigur kommúnista verður mikill. Því aðeins hafa þeir von, að þeim takist að deila liðinu og koma af stað innbyrðis sundurlyndi. Mér er mætavel ljóst, að það ber mikið á milli í stefnumálum flokkanna þriggja, sem að stjórninni standa, og að það er auðvelt verk að vekja þar ágreining, en fyrir mér liggur málið þannig, að eitt sé nú nauðsynlegast af öllu, sem allt annað verði að víkja fyrir í bili, og það er að fá skynsamlega lausn þessara vandamála, efnahags- og atvinnumála þjóðarinnar, þannig að framleiðslustarfsemin geti haldið áfram ólömuð og utanríkisverzlun okkar haldið í horfinu og aukizt. Í þessu sambandi tel ég það nánast algert aukaatriði, hvort það mál, sem hér liggur fyrir, verður leyst nú, eða hvort heldur verður kosið að bíða með það þangað til séð verður, hvort hinar nýju reglur um innflutninginn, sem felast í stjórnarsamningnum, leysa það af sjálfu sér á næstunni. Að láta það, eða hvernig það verður leyst, ráða úrslitum hinna þýðingarmestu mála - teldi ég óforsvaranlegt. Á engu ríður þjóðinni meira nú en að standa saman um aðalmálin og láta allt annað, sem deilum getur valdið, bíða á meðan. Ég tel víst, að framsóknarmenn hafi borið fram þessa till. í fjárhagsráði vegna þess, að þeir hafi talið það öruggustu leiðina fyrir kaupfélögin og S.Í.S. til þess að auka innflutningshlutfall sitt í þessum vörum, enda má telja líklegt, að í framkvæmd mundi þessi aðferð gefa svipaða raun og höfðatölureglan. Sjálfstæðismenn hafa á hinn bóginn ávallt talið sínum hag bezt borgið og sinna umbjóðenda með „kvótaregiunni“, þar sem öllu er haldið í óbreyttum hlutföllum frá því, sem verið hefur. Alþfl. telur hins vegar, að æskilegasti mælikvarðinn, sem leggja beri á innflutninginn, sé verðlagið, bæði innkaupsverðið og verðið til neytenda. Þess vegna lagði hann til, að þetta yrði tekið upp í stjórnarsamninginn, og inn á það var gengið af báðum flokkunum, Framsókn og sjálfstæðismönnum, sem meginreglu. Reynslan á svo eftir að skera úr um það, hvernig þetta fyrirkomulag gefst. Ég fyrir mitt leyti tel, að finnist á þessu heppilegt form í framkvæmd, sé enginn vafi á því, að það muni verða þjóðinni fyrir beztu. Þá fær sá innflutnings- og gjaldeyrisleyfin, sem bezt innkaup gerir og tekur minnst fyrir dreifinguna til neytandans. Með réttu hefur verið að því fundið, að eins og fyrirkomulagið var á innflutningsverzluninni og tilhögun álagningar, virtist svo sem möguleikarnir til verzlunarhagnaðar væru mestir hjá þeim innflytjanda, sem lakast keypti inn, þ. e. a. s: dýrustu verði, því að honum var leyfð hæsta álagning í krónum. Var það almannaskoðun orðin, að með þessu væru innflytjendur lítt hvattir af hálfu hins opinbera til þess að hugsa um að kaupa sem ódýrast inn og þeir beinlínis verðlaunaðir, sem dýrt keyptu. Ég skal ekkert um það segja, hvort eða hve mikil brögð hafi verið að því, að menn féllu fyrir þessari freistingu, en það breytir engu um það, að freistingin var beinlínis þannig lögð fyrir menn með opinberum aðgerðum. - Einnig þennan agnúa á hið nýja fyrirkomulag að geta útilokað. Á þessum síðustu og erfiðustu tímum, þegar draga verður úr allri gjaldeyriseyðslu eins og frekast má, hefur það vissulega mikið að segja, að innflytjendur séu hvattir til að kaupa sem hagkvæmast inn, og að þeir finni hvöt hjá sér til þess að gera það þannig, að þeir verði látnir sitja fyrir, sem bezt innkaupin gera. En á þetta hefur mjög skort, eins og kunnugt er. Í verzlun þeirri. sem hv. flm. þessa frv., Sigfús Sigurhjartarson. stjórnar, KRON, er mér til dæmis sagt, að fáist lúxuskaffibollar, sem kosta um 100 kr. parið, eða 12 manna kaffistell á 1500 krónur. Þegar þessir 100 kr. bollar eru bornir saman við það, að hér í bæ hafa nú á sama tíma fengizt bollar fyrir 3–4 kr. parið, þá sést, að á þessu er geipimunur. Það skal að vísu játað, að þessir síðarnefndu bollar voru úr allt öðru efni, og einnig hitt, að það getur vel verið, að 100 kr. bollarnir séu 100 kr. virði út af fyrir sig, en ég tel þó, að lúxusbollarnir hefðu átt að bíða þangað til búið var að tryggja, að nóg væri til af hinum. Mér hefur einnig verið tjáð, að hv. þm. selji í sömu búð postulínsvasa og glerkýr fyrir allt að 1000 kr. stykkið, og bendir þetta til þess, að einnig hann og sú verzlun, sem hann stjórnar. hafi fallið fyrir þeirri freistingu að taka til sölu þær vörur, sem mestan hagnað gefa, án tillits til þarfa neytandans og hvað honum hentar bezt, og fyrst svona er um hið græna tréð, hversu mun þá farið um hitt? Nei, það veitir sannarlega ekki af, að innflytjendum sé fyrst og fremst haldið að nauðsynjavörukaupum og að því að gera þau á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðarheildina. og þeir verðlaunaðir með auknum leyfum, sem það gera, en ekki hinir, sem dýrast kaupa. Þegar veiting innflutningsleyfa verður miðuð við verðlag, hlýtur það að verða hvöt hjá hverjum innkaupanda til að gera eins hagkvæm kaup og möguleikar standa frekast til, enda virðist það svo sjálfsagt, að ekki er umtalsvert. Allt í allt get ég ekki séð annað en kosti við þetta fyrirkomulag og að sjálfsagt sé að sjá nú til. hvernið það reynist. - Ég vil þó ekki fyrir mitt leyti standa á móti því, að málið fái venjulega þinglega afgreiðslu og verði vísað til nefndar, og mun ég því greiða atkvæði með því, að málinu verði vísað til 2. umr. og n.

Forseti (BG) : Hæstv. viðskmrh. hefur lokið máli sínu, og er þar með lokið fyrri umferð. Hefst nú síðari umferðin. og tekur fyrstur til máls hv. flm., 6. þm. Reykv., Sigf. Sigurhjartars., sem talar af hálfu Sósfl.

Flm. (Sigfús Sigurhjartarson) : Herra forseti. Ég þarf í rauninni ekki að svara miklu þeim ræðum, sem haldnar hafa verið. Ég ætla að byrja með ræðu hv. þm. V.-Húnv., Skúla Guðmundssonar, kaupfélagsstjóra frá Hvammstanga. Hann hafði margt um það að segja, hve illa búið var að kaupfélögunum í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Það er alveg rétt, og um það er í raun og veru ekkert annað að segja. Hann gat um till. þá, sem ég flutti á síðasta þingi og er áður búinn að skýra frá. Hann sagði, að till. hefði verið svo illa orðuð, að ekki hefði verið hægt að una við hana þess vegna. Ekki minntist hann á þetta í fyrra, þá fann hann ekkert að orðalaginu. Ef brennandi áhugi hefði verið fyrir hendi, hefði verið hægt að víkja við orðalaginu og færa það, sem klaufalegt var, til hins betra. Það var gert ráð fyrir frjálsum innflutningi á matvörum, en þannig hefur það verið um langt skeið, með þeim árangri, sem við báðir þekkjum. Kaupfélögin hafa náð í sínar hendur um helmingi allrar verzlunar í landinu með þessar vörur. Þótt hann talaði fallega um till. mínar nú, sló hann úr og í og vildi sýnilega tryggja sér opnar bakdyr. Hann talaði um það, að gálaust hefði verið farið með gjaldeyri, og vitnaði í því sambandi í grg. hv. 2. landsk., Katrínar Thoroddsen. Þar er þessu rétt lýst, og ég hef engu við það að bæta. Það er fjarri því, að ég ætli að fara að verja gjaldeyrismeðferðina. Hv. þm. hélt því fram, að við sósíalistar hefðum ekki viljað leggja meira en 300 millj. kr. undan til nýsköpunarframkvæmda. Sannleikurinn er sá, að sósíalistar kröfðust þess, að allar innstæðurnar í árslok 1944, eða 580 millj. kr., yrðu lagðar á nýbyggingarreikning. Það voru varfærir menn úr Alþfl., sem vildu binda samningana við 300 millj. Svo er það hins vegar rétt, að við þann samning var staðið. Hv. þm. V.-Húnv. hefur sjálfur nokkra reynslu í þessum efnum, því að hann var til þess neyddur að greiða atkv. á móti till. minni á síðasta þingi. Það er nú einu sinni svo, að fjármálum þjóðarinnar er ekki hægt að stjórna í samráði við heildsalana, og það má furðulegt heita, ef hv. þm. V.-Húnv. er tornæmari en ég hvað þetta snertir. Annars hafði hv. þm. ekkert sérstakt að athuga við till. mína, nema þá það, að ég hefði farið í smiðju til annarra. Í því sambandi get ég ekki stillt mig um að vitna í kvæði Stephans G. Stephanssonar: „Hugði ei sannleik hóti betri hafðan eftir Sankti-Pétri heldr en ef svo hending tækist húsgangurinn á hann rækist.“ Sannleikurinn er ekki lakari, þótt framsóknarmenn beri hann fram. Þá var það hv. 2. þm. Rang. Ingólfur Jónsson. Hann sagði að það væri bara ímyndun, að til væri nokkurt heildsalavald. Hinir 222 heildsalar - þar af 207 í Reykjavík - eru alveg valdalausir! Og það er heldur ekkert bankavald til! Að maðurinn skuli ekki verða heimsfrægur fyrir að láta út úr sér annað eins og þetta! Svo sagði hv. þm. að sjálfstæðismenn væru samvinnumenn. Hvenær hefur nú það verið samþykkt í Sjálfstfl.? Hæstv. viðskmrh. dró þetta víst í efa. [Eyða í hndr.]. .... ég segja við kaupfélag eða kaupmann: Vilt þá flytja inn vöru, sem ég þarf? Ég veit ekki, hvað felst í ákvæðum 1., ef ekki þetta. Í 12. gr. l. um fjárhagsráð stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt“ (tveir varnaglar) „að láta þa sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á. að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu.“ Það á að „reyna“ þetta eftir því sem „frekast er unnt“. Því er ekki búið að reyna þetta? Hvers vegna hefur ríkisstj. ekki fylgt þessu fyrirmæli og reynt þetta? Það ber öllum saman um, að þetta hafi ekki verið reynt. Nú liggja fyrir upplýsingar frá hæstv. viðskmrh. um, að á þessu séu verulegir erfiðleikar. Og það er hverju orði sannara. - En ég segi ykkur satt, að neytendum sjálfum er miklu betur trúandi til þess að gera upp á milli þeirra. sem selja á hagkvæmustu verði og gera hagkvæmust innkaup og hinna, sem gera það ekki, heldur en pólitískri n., þó skipuð væri fulltrúum fjögurra þingflokkanna. Þetta verður ekki sízt ljóst, þegar rifjað er upp, að á síðasta þingi hefur hæstv. viðskmrh. lesið upp bréf frá viðskiptamanni, þar sem er áberandi óhróður gegn vissum stjórnmálaflokki. Það er sannað á Alþ., að slíkir starfsmenn eru í samræmi við vilja hæstv. viðskmrh. Og manni skilst, að einhverjir slíkir menn eigi að standa nálægt málunum, þegar skera á úr um það, hverjir flytji inn ódýrasta vöru og hafi hagkvæmastan innflutning fyrir neytendur. En alþýða manna trúir ekki á réttdæmi slíkra manna eða þeirrar n., sem á um þetta að fjalla. Hún trúir betur, að almenningur viti full skil á því, hvar hann á að verzla. Og þá getur hann, þegar hann veit það, keypt inn nauðsynjavörur sínar eins og gert er ráð fyrir í þáltill. Þá kom hv. þm. að því, að það væri augljóst. til hvers þessi þáltill. væri flutt, nefnilega til þess að sprengja stjórnarsamvinnuna. Ja - að stjórnarsamvinnunni standa nú, eftir því sem fram hefur komið, samvinnumenn, Framsfl. leggur höfuðáherzlu á samvinnustefnu í verzlunarmálum. Alþfl. hygg ég líka. Og nú er upplýst hér við umr., að allur Sjálfstfl. allur saman með tölu - séu samvinnumenn(!). Og svo á þessi till. að vera flutt til þess að sprengja stjórnarsamvinnuna(!). Sér er nú hver spekin, sem þeir menn hafa yfir að ráða, sem halda slíku fram(!). - Svo fullyrti þessi hv. ræðumaður. 2. þm. Rang., að kaupfélögin hefðu ekki verið afskipt um innflutningsleyfi, þau hefðu fengið nógan innflutning og hefðu ekki yfir neinu að kvarta. Það er nú svo. Hvað ætli hæstv. menntmrh. segi um það? Ég vænti þess, að hann kannske segi eitthvað um það nú á eftir, hvort það er rétt eða rangt. sem forstjóri S.Í.S. hefur gefið mér upp. að S.Í.S. fái 15% af innflutningnum af vefnaðarvörum, skófatnaði. byggingarvörum og ýmsum vörum. sem eru mestar álagningarvörur. en 50% af innflutningnum af matvörum, sem minnst álagningin er á. Ég vænti, að sá hæstv. ráðh. upplýsi, hvort þetta er rétt eða rangt og hvort honum finnst þetta réttlát skipting. - Svo kom löng útskýring á því, að „almenningur yrði að fórna,“ og að það væri ekki nokkurt vit í að leggja nokkrar hömlur á starfsemi heildsalanna. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að það mætti láta almenning dæma um, hvar vörurnar eru beztar, en að almenningur yrði að fórna. Svona var upphafið og endirinn á ræðunni og öll ræðan. Og svona var ræða hæstv. fjmrh. líka, enda gerast ræður hans þunnar í seinni tíð. En hvernig er svo að málunum staðið? Það er staðreynd, að í landinu starfa nú 222 heildsalar, sem hafa mikil völd. - Ég er nýbúinn að líta yfir skattframtöl í Reykjavík fyrir síðasta ár. Þau segja manni margt. t. d. það, að í Reykjavík hafi talið fram 8321 aðilar. sem komust í eignarskatt. Nettó eignir þessara manna voru metnar á fasteignamatsverði og reyndust vera 402,7 millj. kr. Svo var athugað, hvað 200 eignahæstu framteljendurnir ættu af þessu. Þeirra nettó eignir voru samtals 103 millj. kr. M. ö. o., þannig er eignaskiptingin í Reykjavík nú. að 200 menn eiga einn fjórða hluta af öllum skattskyldum eignum í bænum, en 8121 aðilar eiga hina þrjá fjórðu hlutana. Þetta er eignaskiptingin í Reykjavík. - Ég held, að þeir hafi dálítil völd, þessir 200 ríku. - Á sama ári eru nettó tekjur 22820 einstaklinga og félaga 504 millj. kr. þ. e. þeirra allra, sem telja fram tekjur í Reykjavík. Þeir 200 ríku telja fram þar af 36 millj. kr. nettó tekjur. Þetta þýðir, að hinir 200 ríku hafa meðaltals nettó tekjur 180 þús. hver. En af framteljendunum í Reykjavík er það þannig stór fjöldi, rúmlega 22 þús. framteljendur, sem hafa í árstekjur að meðaltali um 20 þús. kr. Ég vil benda á, að þessir 200 ríku menn og þeir 222 heildsalar hafa völd í þessu landi. Þeir hafa baráttutæki eins og Morgunblaðið. Útgefandi þess er Árvakur h.f. þ. e. félag árvakurra manna innan stéttar eignasterkra manna, sem berst fyrir hag stéttarinnar. Þeir eiga líka Vísi, þeir ríku. Það er líka baráttutæki fyrir Sjálfstfl. og stjórnina. Og Sjálfstfl. berst með hnúum og hnefum fyrir þessa stétt, stétt þeirra ríku. Þess vegna er upphafið á ræðu fulltrúa þess flokks: Ekki má skerða hag heildsalanna og hag kaupmannanna. - og niðurlagið: Það má til að skerða svolítið tekjur lægst launuðu stéttanna. - En þeir eiga líka ítök í Framsfl., þeir ríku og heildsalarnir. Sá flokkur var baráttuflokkur bænda og samvinnumanna, og er það að mörgu leyti enn. En heildsalarnir eiga þar ítök. Þess vegna er það, að þegar þetta mál er rætt hér, þá stendur hv. þm. V.-Húnv. hér og talar þannig, að hann er jú meðmæltur hag neytenda. en heldur opnum bakdyrum til þess að geta hlaupið út um þær í þessu máli. Hinir 200 ríku eiga sannarlega fulltrúa innan Framsfl. Hvar stendur sá flokkur nú? Hann vill láta þyngja kjör landbúnaðarins. Og á Alþ. er hann tvíræður út af hagsmunum neytenda, þorir þar í hvorugan fótinn að stíga. Því að heildsalarnir geta snúið í kringum sig þm. þess flokks og bannað þeim að taka þá afstöðu, sem umbjóðendur þeirra þó gera kröfu til þeirra um. Og svo segja þeir, að almenningur verði að fórna. En hvernig er nú krafan til orðin um, að allir eigi að fórna, einnig þeir lægst launuðu? Orsökin til þeirrar kröfu er auðsæ. Það er lögmál allra alda, að hinir ríku vilji ríkari verða. Hinir 200 ríku hér í Reykjavík vilja fá meiri auð og völd. Hvernig geta þeir það? Það er ekki hægt, nema á kostnað hinna stéttanna. - það er eins víst og að tveir og tveir eru fjórir. Það er ákaflega hagkvæm aðferð fyrir hina ríku að reyna að koma því til leiðar, að minnkuð verði svolítið kjör hjá lægst launuðu stéttunum. Við þekkjum enn þá atvinnurekandann í Reykjavík, sem sagði þegar hann varð að láta undan kröfum launþega: „Já, bíðið þið bara, þangað til atvinnuleysið kemur.“ Hvað þýðir atvinnuleysi lakast launuðu stéttanna? Það þýðir, að eignir færast á færri og færri hendur, þeir ríku verða ríkari. Ef á að skerða kjör þeirra lægst launuðu, þá verður margur báturinn og margt húsið, sem færist frá snauðum til ríks. - Íslenzk alþýða þarf að gera sér ljóst, að núverandi ríkisstjórn fylgir þeirri stefnu, sem berst fyrir hagsmunum eignastéttanna. Og alþýðan þarf að standa saman gegn baráttu eignastéttanna fyrir því að gera hina ríku ríkari, gegn hinum 222 heildsölum. - Bið ég svo hæstv forseta afsökunar, ef ég hef notað eitthvað ofurlítið lengri ræðutíma en mér bar.

Forseti (BG) : Nú lauk máli sínu hv. 6. þm. Reykv. Hann hefur talað 3 mínútum of lengi og bætist sá ræðutími við hjá öðrum stjórnmálaflokkum. Næst tekur til máls hæstv. menntmrh., EystJ, talar af hálfu Framsfl. og hefur 15 mínútur til umráða.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég ætla fyrst að minnast með nokkrum orðum á það sem hv. 6. þm. Reykv. hefur sagt. Það er satt, að innflutningur er þannig á sumum hinum þýðingarmestu vörum, að S.Í.S. hefur 15% af innflutningnum, en heildsalar og aðrir kaupmenn 85%, og það þótt matvöruinnflutningurinn skiptist nokkurn veginn jafnt á milli S.Í.S. annars vegar og kaupmanna hins vegar. - En þessi hv. þm. gleymdi bara að taka fram, að þær tölur eru miðaðar við það tímabil, þegar hann og hans flokkur studdi ríkisstjórnina. Og þetta hlutfall versnaði stórkostlega á þeim árum fyrir S.Í.S., þegar þessi hv. þm. studdi ríkisstjórnina. frá því sem áður hafði verið. Þessi hv. þm. segir. að Helgi Þorsteinsson hafi lýst því með talandi tölum, hversu afskipt kauplögin hefðu verið um innflutning til landsins á ýmsum vöruflokkum, miðað við innflutning a skömmtunarvörum. En þessar tölur áttu við árin 1945 og 1946, þegar þessi hv. þm. studdi ríkisstjórnina af mesta kappi. - Hv. þm. segist flytja þessa till. af áhuga fyrir framgangi kaupfélaganna. En hvers vegna sat hann þá á fundi S.Í.S. og var með allt annarri stefnu í málinu? Hvers vegna flutti hann þá ekki slíka till. sem þessa á Alþ., þegar hann hefði fremur átt að hafa aðstöðu til að koma henni í gegn, þar sem hann studdi þá ríkisstjórnina? Þá þagði þessi hv. þm. í þessu máli. - Nú gæti einhver sagt, að hann hefði ekki getað komið þessari till. fram í samvinnu við aðra flokka. Það er annað mál, hvort menn geta komið sínum áhugamálum fram í slíkri samvinnu, eða hvort þeir reyna að nota öll tækifæri til þess að þoka sínum málstað til sigurs. En gerði þessi hv. þm. það í þessu máli eða Sósfl., meðan hann studdi ríkisstjórnina? Nei. Þeir hreyfðu þessu ekki í ríkisstjórninni. Og þeir voru fjandmenn S.Í.S., þegar þeir sáu sér tækifæri til þess. - Það er þægilegt að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri, eins og þessi tungumjúki hv. þm., sem síðast talaði hér. En stundum geta óheilindin legið svo berlega fyrir að orðið geti nokkuð óþægilegt. Þá vil ég víkja að málinu, sem fyrir liggur til umr. Þessi till. er sniðin eftir till. þeirra Sigtryggs Klemenzsonar og Hermanns Jónassonar í fjárhagsráði. Hv. fulltrúi Sjálfstfl. sagði, að S.Í.S. þyrftir ekkert að kvarta, það hefði fengið nóg innflutningsleyfi. En sannleikurinn er sá, að kaupfélögin í landinu hafa orðið að kaupa af heildsölunum fyrir 10 til 20 millj. kr. á ári, af því að þessi félög hefur vantað innflutningsleyfi til þess að geta flutt inn vörur í réttu hlutfalli við aðra, miðað við að fullnægja þörfum sinna viðskiptamanna. Svo fengum við þessar upplýsingar, að sjálfstæðismönnum þætti vænt um S.Í.S. og kaupfélögin. Það eru nýjar fréttir. Við höfum ekki orðið varir við þessa hluti. Það kann að standa til bóta. En fram að þessu hafa málin staðið öðruvísi, því miður. Hv. þm. sýndi ekki fram á, að þessi regla, sem hingað til hefur verið höfð hjá fjárhagsráði, væri óheppileg, en sagði að mönnum væri ætlað að afhenda seðlana fyrir fram. Það er ekki rétt. En mönnum er frjálst að gera það. Og hann sagði, að það samræmdist ekki sjálfsákvörðunarrétti manna að afhenda þannig skömmtunarseðlana. En samrýmist þá betur sjálfsákvörðunarrétti manna að verzla við þá, sem yfirvöldin segja, að þeir skuli verzla við? Nei. - Við erum að ræða vandamál. Við verðum sjálfsagt að hafa innflutningshöft enn um langa hríð. Og þá verðum við að sjá til þess, að verzlunin færist ekki aðeins milli kaupfélaga og kaupmanna, heldur einnig milli kaupmanna innbyrðis, eftir því, hverjir uppfylla bezt það ákvæði fjárhagsráðsl. að flytja inn hagkvæmastar vörur og selja við sem ódýrustu verði. Við verðum að leggja okkur fram til þess, ekki aðeins vegna neytenda, heldur líka vegna þeirra, sem krafizt geta að fá að njóta sín, ef þeir geta útvegað betri og ódýrari vörur en aðrir. Ég vil ekki segja, að sú leið, sem hv. 6. þm. Reykv. bendir á, sé eina leiðin að þessu marki. Við erum fúsir til þess að athuga allar till., sem koma fram til þess að leysa úr þessu vandamáli, sem ríkt hefur í þessum efnum og ríkir enn. Viðvíkjandi stjórnarsamningnum þá er nú ágallinn á í þessu tilliti að það er eftir að finna formið fyrir framkvæmdinni a þessu. Og það getur farið alveg eftir forminu fyrir framkvæmdinni, hvort þessi ákvæði ná tilgangi sínum eða ekki þ. e. a. s. að þeir sitji fyrir innflutningi, sem geta útvegað beztar og ódýrastar vörur til landsins. - En hvernig á að dæma um þetta? Á að kaupa allar vörur í hverri innflutningsgrein fyrir sig á sama tíma fyrir eitthvert tímabil og ef einn innflytjandi kemur með beztar vörur á hann þá að fá allan innflutning til landsins í þeirri grein? Svona má spyrja. Og ef einhver sýnir fram á að hann geti selt betri vörur og við hagkvæmara verði en aðrir, á hann þá að fá einhvern hluta innflutningsins á þeim vörum, en ekki allan innflutninginn, og þá hvern hlut? Og hvar er mælikvarðinn um þetta? - Við Framsfl.-menn álitum bezt að láta neytendur sjálfa dæma um það, hverjir sýni fram á, að þeir flytji inn og selji ódýrastar og hentugastar vörur, þannig að neytendur kunni bezt að sjá hag sínum borgið. Á þeirri hugsun teljum við þær till. byggðar, sem urðu að ákvæðum l. um fjárhagsráð. - Það er ákaflega nauðsynlegt, að menn geri sér grein fyrir, hvernig þessu fyrirmæli í um fjárhagsráð geti orðið fyrir komið í framkvæmd, þannig að það náist, sem menn ætluðust til með þessum ákvæðum. Það hefur verið sagt, að ákvæðið um afhendingu skömmtunarseðlanna fyrir fram væri mörgum þyrnir í augum. En það er vegna þess, að menn byrja með svo misjafnan vörulager, þegar skömmtunin er sett á fót. Ég skal svo loks víkja fáeinum orðum að afstöðunni til þeirra ákvæða, sem sett voru um þessi efni í stjórnarsáttmálann. - Eins og hæstv. viðskmrh. tók réttilega fram, fengu Framsfl.-menn ekki inn í stjórnarsáttmálann þau ákvæði um þessi efni, sem þeir vildu helzt, og þetta, sem sett var, var eins konar miðlunarvegur, og enn fremur það, sem sett var um þessi efni í l. um fjárhagsráð. Það er ekki höfðatöluregla og heldur ekki kvótaregla. En það er gott, að verzlunin geti orðið sem frjálsust að því leyti, að menn sitji fyrir um innflutningsleyfi, sem sýnt geta fram á, að þeir geti gert innkaup á hagkvæmustu vörum og selt vörurnar ódýrast. En okkur hefur sýnzt, að sú leið, sem flutt hefur verið till. um af Framsfl.-mönnum í fjárhagsráði, sé heppilegasta og skemmsta leiðin, sem líkleg er til þess að ná þessu marki. Það er um meðferð þessara mála að segja í ríkisstjórn og fjárhagsráði, eins og hæstv. viðskmrh. tók fram, að þar hafa þessi mál ekki fengið endanlega afgreiðslu. Þeim till., sem hér eru fluttar í sambandi við skömmtunarreglur, var vísað frá, en það var til athugunar að miða innflutningsleyfi a. m. k. að verulegu leyti við afhendingu skömmtunarseðla. Nú hefur þetta verið tekið upp í fjárhagsráði og ekki bundið við skömmtunarseðla, heldur í sambandi við það, að setja þarf reglur um úthlutun innflutningsleyfa handa undirdeild í fjárhagsráði, sem sér um úthlutun leyfanna. Það er skammt komið um undirtektir í þessu efni og eftir að sjá, hvort till. um aðrar reglur koma, sem þyki betri eða a. m. k. viðunandi. Ég hef fylgt þessari leið í ríkisstj., eins og okkar menn gerðu í fjárhagsráði í sambandi við skömmtunarreglurnar. Og mun ég gera það, ef það kemur til ríkisstj., en verður ekki afgert áður í fjárhagsráði. - En afstaða mín í þessu máli fer mikið eftir því, hversu horfir á hverjum tíma um framkvæmd fjárhagsráðslaganna. Og hvernig sem um málið fer, undirstrika ég það, að afstaða mín og minna flokksmanna í þessu máli, hvort sem er í fjárhagsráði eða ríkisstj. eða á Alþ., verður ætið miðuð við að fá sem mesta leiðréttingu á því ranglæti, sem átt hefur sér stað um skiptingu innflutningsins. Og við reynum að halda þannig á málunum, að fá sem mest fram í því efni. Fyrir okkur er þetta enginn leikur eða pólitískt áróðursmál eins og fyrir hv. 6. þm. Reykv. Fyrir okkur er þetta bláköld alvara. - Við fluttum ekki till. í þessa átt, þegar við vorum í stjórnarandstöðu. Hvers vegna ekki? Það var af því, að við vildum komast eins langt og við gætum gegnum samninga í viðskiptaráði, af því að við töldum frekar von um að geta fengið eitthvað fram í réttlætisátt með því móti heldur en með því að flytja till. um þetta á Alþ., sem við vissum, að mundi verða drepin, eins og andinn var þá í garð Framsfl. frá stjórnarflokkunum, ekki sízt Sósfl. En hitt vil ég segja, að baráttunni verður haldið áfram, baráttunni sem ég vil kalla baráttuna fyrir verzlunarfrelsi, sem er um það, að menn geti valið, hvar þeir hafa viðskipti sín, ekki aðeins milli kaupfélaga og kaupmanna, heldur og milli verzlana, og þeirri baráttu mun verða haldið áfram, þangað til almenningsálitið er orðið svo sterkt, að réttlát leiðrétting fáist á því ástandi, sem nú hefur ríkt.

Forseti (BG) : Hæstv. menntmrh., Eysteinn Jónsson, hefur lokið máli sínu. Tekur þá til máls hv. 7. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Það hefur kennt nokkuð margra grasa í umr. í kvöld, eins og reyndar oft vill verða hér í þingsölunum, og ekki sízt, þegar útvarpað er umr. Þetta leyndi sér ekki, þegar fulltrúi kommúnista var hér áðan að rýna í skattskrána og glíma við heildsalana, sem eiga Morgunblaðið og Vísi og allan Sjálfstfl., eins og hann komst að orði. Það er að vísu svo með Morgunblaðið, Vísi og Sjálfstfl., að þessir aðilar eru ekki svo hamingjusamir að geta sótt línu og lausafé út fyrir landsteinana, en samt held ég, að það sé að skjóta yfir markið að tala um, að hinir fáu heildsalar eigi stærsta stjórnmálaflokk landsins með húð og hári. Mig langar líka, að það séu einnig til menn. sem heita heildsalar, í Kommúnistafl., og ekki dekrað svo lítið við suma þeirra, m. a. vildu kommúnistar á sínum tíma endilega gera einn þessara voðalegu heildsala, hann var að vísu kommúnisti, að stórri stjörnu í nýbyggingarráði, sem átti að standa fyrir hinum miklu nýsköpunarframkvæmdum fyrrv. stjórnar. Reyndar þarf það engan að undra, þótt menn séu ekki á eitt sáttir, þegar rætt er um verzlunar- og viðskiptamál, því að satt að segja er í þeim málum ríkjandi mjög mikill skoðanamunur milli þingfl. En það er nú samt annað en ágreiningurinn sem eftirtektarverðast er við þessar umr., sem sé alveg hið gagnstæða, hversu fulltrúar flokkanna hafa lýst sig sammála um það sem telja má veigamesta undirstöðuatriði viðskiptamálanna. - að frjáls verzlun og samkeppni fái að njóta sín. Ræðumenn hafa talað um frelsi til að velja, að jafnrétti fáist ef innflutningur er frjáls, að frjáls og haftalaus verzlun sé æskilegust o.s.frv. Má með sanni segja hvað þessu viðvíkur, að „allar vildu meyjarnar með Ingólfi ganga.“ Hv. flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir til umr., segir líka í grg. fyrir frv., að ástæða hans fyrir flutningi málsins sé sú, að aðalfundur S.Í.S. hafi gert samþykkt. sem lýsi yfir, „að hann teldi æskilegt, að innflutningur til landsins væri frjáls svo að kaupfélögin gætu tekið þátt í frjálsri samkeppni um vörukaup við kaupmenn,“ - og nú ætlar hv. flm. með þessu frv. að skrá sig á skútuna í baráttunni fyrir frjálsri verzlun og samkeppni. Ég verð að segja að þar bættist frjálsri verzlun nýr liðsmaður og úr þeirri átt, sem sízt var að vænta. Mér hefur fundizt, að Sósfl. hafi ekki farið neitt dult með þá stefnu sína, að hann vildi ríkiseinoka verzlunina - eins og svo margt annað. Nú kemur hv. 6. þm. Reykv. Sigfús Sigurhjartarson og segir ástæðuna fyrir málflutningi sínum vera þá að hann vilji taka undir frambornar kröfur um frjálsa verzlun og samkeppni í landinu. Það spillir náttúrlega ekki fyrir að bak við þennan nýja liðsmann frjálsrar verzlunar skuli svo standa ekki ómerkilegri aðili en S.Í.S. með aðalfundarsamþykki sinni. Það er nú ekki einungis, að Sigfús Sigurhjartarson sé að reynast S.Í.S. góður liðsmaður með flutningi þessa frv., eftir því, sem hann segir, því að það vantar ekki heldur umhyggjuna fyrir hv. þm. Str. sem nú er fjarri góðu gamni, þegar hv. 6. þm. Reykv. er farinn að annast framburð mála hans hér í þinginu. En flm. hefur ekki gert lítið úr því, hvert hann sótti fóstur það, sem í frv. hans felst, þar sem hann hafi tekið upp tillögu Hermanns Jónassonar og Sigtryggs Klemenzsonar, er þeir fluttu í fjárhagsráði við ákvarðanir þar um viðskiptamál og vöruskömmtun. Það skyldi vera, að finna mætti einhvern leyniþráð í þessum málatilbúningi hv. 6. þm. Reykv., sem gæfi til kynna, að ástæðurnar og tilgangurinn með flutningi þessa máls væri ekki alveg jafneinlægur og flm. vill vera láta. En hvað sem því líður, þá er okkur boðað þetta frv. eins og ég hef vikið að, með þeim rökum, sbr. grg. (sem er að vísu að mestu sótt til Hermanns og Sigtryggs fyrir utan endurprentunina á eigin ræðu þingmannsins frá í fyrra). að „innflytjendur, sérstaklega formælendur frjálsrar samkeppni, ættu að vera ánægðir með þetta skipulag (þ. e. a. s. sem frv. ráðgerir) sem reist er á grundvelli samkeppninnar,“ eins og þar segir. Það er því látið heita svo, að stefnt sé að því að efla frjálsa verzlun og samkeppni. Ég vil nú spyrja hv. þdm.: Ef hér væri borið fram frv. til l., sem raunverulega fæli í sér fyrirmæli um frjálsa verzlun á samkeppnisgrundveill. - hverjir mundu þá líklegastir til þess að drepa slíkt frv. eða rísa gegn því? Ég held að það sé ekki líklegt að það færi mikið fyrir þm. Sjálfstfl. í þeirri aðstöðu. - þar sem hér væri um að ræða yfirlýst stefnu- og baráttumál flokks þeirra frá öndverðu. En mér þykir ekki ólíklegt, að þar kynni að bóla á 6. þm. Reykv. og hans flokksbræðrum - þessum yfirlýstu frelsisskerðingarmönnum, sem hafa gert átrúnaðinn á valdbeitingu þess opinbera gagnvart þegnunum að sinni trúarjátningu. Það verður því að skoðast með varúð, fyrirliggjandi frv. hv. 6. þm. Reykv., þótt því fylgi fögur orð og fjálglegar yfirlýsingar. Sigfús Sigurhjartarson furðaði sig á þeim ummælum Ingólfs Jónssonar, að sjálfstæðismenn vildu styðja heilbrigða samvinnuverzlun, og spurði, hvenær Sjálfstfl. hefði tekið þá stefnu. Einnig heyrðist mér á hæstv. menntmrh. að samvinnufélagsskapurinn hefði mætt litlum skilningi hjá Sjálfstfl. Það vill svo til, að ég hef hér milli handanna stefnuskrá Sjálfstfl. í síðustu alþingiskosningum, en þar er m. a. þessi stefnuyfirlýsing, með leyfi hæstv. forseta: „1. Sjálfstæðisflokkurinn er fylgjandi frjálsri verzlun einstaklinga og félaga - er mótfallinn ríkisrekstri og einkasölum. Flokkurinn telur óþvingaða samvinnuverzlun eðlilega og telur, að einkaverzlun og samvinnuverzlun eigi að starfa í frjálsri samkeppni á jafnréttisgrundvelli. 2. Sjálfstæðisflokkurinn telur nauðsynlegt, að afnumin verði öll höft á innflutningsverzluninni, eins fljótt og ástæður leyfa, svo að innflytjendur geti keppt um að útvega landsmönnum sem beztar vörur með sem lægstu verði.“ Þetta er engin ný stefnuyfirlýsing, en í samræmi við fyrri landsfundaryfirlýsingar og kosningastefnuskrár flokksins. Efni frv. þess, er hér liggur fyrir, er nú þegar verulega rakið í umr., - og sýndi hv. 2. þm. Rang., með glöggum rökum fram á, að yrði slíkt frv. sem þetta að l. væri beinlínis að því stefnt að afnema allt frjálsræði í verzlun og viðskiptum og binda neytendurna á haftaklafa. Það eru tveir þættir varðandi efni þessa frv., sem mér skilst, að það hljóti að standa eða falla með eftir mati hv. þm., - enda hafa þessir tveir þættir málsins mjög blandazt inn í umr., - þó e. t. v. ekki eins greinilega og vera þyrfti: Í fyrsta lagi: Er efni þessa frv. samrýmanlegt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í verzlunarmálum. sem lögfest er í l. um fjárhagsráð? Í öðru lagi: Mundi þessi nýja regla, sem þetta frv. stingur upp á, hvað sem öðru líður, verða til þess að innleiða réttlátari skiptingu innflutningsins milli aðila verzlunarinnar í landinu, sem þá einnig byði neytendum upp á betri aðstöðu og meira sjálfræði en verið hefur? Gildandi ákvæði l. um fjárhagsráð o. fl. varðandi innflutningsverzlunina og vörusölu í landinu fela í sér þrjú aðalatriði, sem að er stefnt: 1) Gjaldeyrissparnað. 2) Vöruvöndun. 3) Minni verzlunarkostnað. Ákvæði frv. hv. 6. þm. Reykv. stangast við öll þessi aðalatriði. sem nú skal sannað. Þó að menn séu mjög mismunandi ánægðir með skömmtunina hér, eins og sjálfsagt alls staðar, er grípa hefur þurft til slíkra neyðarráðstafana, þá er þó sannast, að menn eru óánægðir af mjög mismunandi rökum. Þarfir fólksins eru svo mjög misjafnar eftir aldri, tekjum, atvinnu og búsetu í landinu, að þótt ýmsum finnist innkaupaheimild sú, sem skömmtunarseðlarnir veita, ekki svara til lífskjara þeirra, sem þeir hafa vanizt, þá eru ýmsir, sem mundu ekki undir venjulegum kringumstæðum kaupa allt það magn, sem skömmtunarseðlarnir heimila. Í því felst, að talsvert af skömmtunarseðlum mundi aldrei verða framvísað og þannig fyrnast. Ef hins vegar verzlanir hefja smölun á skömmtunarseðlum til þess að tryggja sér á þann hátt innflutningsleyfi. - og slík smölun yrði fyrsti ávöxtur þessa frv., sem hér liggur fyrir. - mundu seðlarnir flestir eða allir koma í leitirnar, verða að innflutningsávísun og stuðla þannig að því að innflutningurinn yrði meiri en ella og þar af leiðandi meiri gjaldeyriseyðsla. Það er t. d. áætlað, að skömmtunarreitir þeir, sem gefa rétt til kaupa á fatnaði, vefnaðarvöru og búsáhöldum, mundu einir fela í sér kröfu um innflutnings- og gjaldeyrisleyfi að upphæð 25–30 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Má af þessu vel marka, að hverju yrði stefnt. Ég veit, að hv. flm. þessa máls hér er enginn gjaldeyrissparnaðarmaður, en þeir eru nú fleiri í þjóðfélaginu. sem vita og skilja, að í þeim efnum er nú mikil þörf mikils sparnaðar. Ég kem þá að öðru atriðinu, - áhrifum þessa frv. á vöruvöndunina. Flm. segja, að skömmtunarseðlarnir komi þar fram, sem varan sé bezt og ódýrust, og þess vegna tryggt það ódýrust og bezt innkaup erlendis frá að gera þá að gjaldeyrisávísun og innflutningsheimild. Það er nú í fyrsta lagi ekki víst, þó að aðila hafi tekizt í eitt skipti að gera góð innkaup, þá takist honum það alltaf, - og hvað sem því líður, þá verður ekki í því argazt, því að eftir að skömmtunarseðillinn er orðinn að innflutningsheimild, er það hann einn, sem sker úr. En miklu meira máli skiptir hitt, að frv. þetta gerir ráð fyrir, að afhenda megi skömmtunarseðlana fyrir fram til verzlana, sem þá sé falið að gera innkaup út á þá. Með þessu móti verður sú spurning aðalatriði, hver verður drýgstur smalamaður í hirzlum heimilanna að skömmtunarseðlum. Og mér er alveg ómögulegt að sjá annað en það sé alveg sitt hvað að vera duglegur að safna skömmtunarseðlum eða vera góður innflytjandi og vöruvöndunarviðleitni, sem stefna ber að af hálfu stjórnarvalda, rokin út í veður og vind með að tengja þetta tvennt saman. Það hefur eitthvað verið talað um svartan markað hér í umr. Ég sé ekki annað en ef þetta frv. næði fram að ganga, að þá væru sjálfir skömmtunarseðlarnir orðnir bezta svartamarkaðsvaran, og er þá skammt öfganna milli að hafa lifað hér í allsnægtum við meiri innflutning en nokkru sinni - taka síðan upp strangasta skömmtunarkerfi með þeim viðbótarágætum, að sjálfir skömmtunarseðlarnir yrðu allsherjar uppboðsvara, sem ávísun á gjaldeyri og innflutning. Þá er þriðja aðalatriði gildandi l., að úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfa sé við það miðuð, að verzlunarkostnaður sé sem minnstur. Við höfum nú eina aðalskömmtunarskrifstofu ríkisins í Reykjavík, sem ýmsum þykir þegar nógu viðamikil, - og hún með sín útibú og umboðsmenn annars staðar. En þegar ætti að fara að framkvæma þetta frv. hér, sem gerir ráð fyrir að neytendur skili fyrir fram seðlum í verzlanir, þá er hver einstök verzlun orðin að skömmtunarskrifstofu, þar sem bókfæra þarf innlagða seðla og síðan skammta í smáslumpum út á þá, eftir því sem pantanir berast - misjafnlega greiðlega, oft í minni pörtum o. s. frv. Ekki mundi þetta draga úr verzlunarkostnaði, heldur smáþrýsta á kröfu verzlananna um, að við álagningu mætti taka tillit til þessa umstangs - og fengi þá neytandinn að lokum að borga brúsann. - Þetta læt ég nægja til sönnunar því að till., sem hér liggur fyrir frá hv. 6. þm. Reykv., vinnur gegn öllu í senn, gjaldeyrissparnaði, vöruvöndun og minni verzlunartilkostnaði. Ég kem þá að því atriðinu, hvort frv. þetta, ef að l. yrði mundi líklegt til þess að innleiða metra réttlæti en nú ríkir um skiptingu innflutnings milli kaupfélaga eða S.Í.S. og annarra heildverzlana og skapa þannig neytendum meira kaupfrelsi en verið hefur. Hvers vegna þessa vantrú á kaupfélögum og Sambandinu? Hvers vegna að ráðgera, að hlutur samvinnuverzlunarinnar sé svo mjög fyrir borð borinn eftir tímabil í verzlunarsögunni, þegar mjög mikið frjálsræði hefur ríkt um innflutning á fjöldamörgum helztu vöruflokkum og innflutningur verið með einsdæmum mikill? Hv. þm. V.-Húnv. talaði að vísu um hina „afskaplegustu“ gjaldeyrissóun. Við það vil ég aðeins gera þá athugasemd hér, að samkv. skýrslu fjárhagsráðs var um eða yfir 80% af gjaldeyrisforða þjóðarinnar, eins og hann var mestur í nóvember 1944, varið til nýsköpunarframkvæmda. sem nú eru undirstaðan undir góðum afkomumöguleikum í framtíðinni. Það er satt, að innflutningurinn var mikill og áreiðanlega of mikill á sumu. En hefur Sambandið dregizt eitthvað aftur úr heildverzlunum undanfarin ár? Þarf að rétta hlut þess nú með alveg spánnýju haftakerfi. sem á sér engan sinn líka, þar sem við þekkjum til í heiminum? Ég held alls ekki, og það er hrein fjarstæða úr lausu lofti gripin hjá þm. V.-Húnv., að í tíð fyrrv. stjórnar hafi allt stefnt í öfuga átt og til vaxandi ranglætis, eða „hallað á ógæfuhliðina“, eins og hæstv. menntmrh. komst að orði. Það er engin ástæða til að troða hér upp með barlóm og kveinstafi fyrir hönd samvinnuverzlunarinnar. Þetta veit allur almenningur, sem veit, hvar vörurnar hafa fengizt. Það vita líka þeir, sem vita, hvar ónotuð gjaldeyris- og innflutningsleyfi eru, og líklega einnig þeir, sem vita betur en ég um það, hvort Sambandinu hafi kannske gengið betur en öðrum að fá yfirfærslur nú á síðustu tímum gjaldeyriserfiðleika. Rétt er að þingnefnd athugi þessi atriði og önnur slík, sem koma til álita í þessu máli. Því er haldið fram, að þar sem Sambandið hafi flutt inn rúm 50% af öllu haframjöli og rúgmjöli, en innflutningur á þessum vörutegundum frjáls, þá sanni þetta að um það bil helmingur landsmanna vilji eiga skipti við þessi samtök og S.Í.S. eigi því að fá 50% innflutningsins á öllum öðrum vörum. Ég held, að flm. hafi kallað þetta „kröfu um skýlausan rétt. “ En hefur flm. t. d. nokkuð athugað, hvort eitthvað af mjölinnflutningnum hafi ekki e. t. v. farið í skepnufóður. Og ekki geri ég ráð fyrir, að hann ætlist til, að sá „kvóti“ skapi kröfur á aðrar vörur, eins og t. d. vefnaðarvörur og rafmagnsvörur, nema þá vera skyldi mjaltavélar handa kúnum, sem þá væru orðnar eins konar meðlimir í neytendasamtökunum. Mér sýnist einnig, að í grg. frv. standi, að innflutningur á strásykri hafi verið jafnfrjáls og haframjölinu. Samt segir þar, að Sambandið hafi ekki flutt inn nema 33% af þessari vörutegund. Hvernig stendur á þessum 17% mismun, miðað við haframjölið - og var þó hvort tveggja frjálst? Flm. hefði mátt reyna að skýra þetta. Annars er þetta svo mikil hringavitleysa, að af því að einhver aðili hafi verzlunarsambönd í haframjöli og innflutning í samræmi við það, þá eigi hann einnig að hafa hlutfallslega sama innflutning í öðrum vöruflokkum, sem hann hefur allt önnur verzlunarsambönd í, - fyrst og fremst af því, að mismunandi þarfir neytenda og staðhættir kalla á svo mismunandi tegundir vara til hvers konar nota og neyzlu á hverjum stað. Svona „hundalogik“ má auðveldlega snúa við og segja: Þar sem heildsalar hafa um 50% af haframjölsinnflutningnum á móti S.Í.S. eiga þeir kröfu til að fá innflutningsleyfi í sömu hlutföllum t. d. fyrir landbúnaðarvélum, en mér skilst, að S.Í.S. hafi haft þann innflutning að mestu með höndum. Og ekki var sá tónn í skýrslu framkvæmdastjóra véladeildar S.Í.S. á síðasta aðalfundi, að Sambandið ætlaði að afsala sér einhverju af þeim innflutningi, en þar segir þvert á móti: „liður varla langur tími, þar til Sambandið getur fengið, með stuttum afgreiðslutíma, frá I.H.C. allt það af landbúnaðartækjum, sem þörf er fyrir hér á landi, ef nógur gjaldeyrir verður fyrir hendi til þess.“ Hv. þm. V.-Húnv. skilur þetta áreiðanlega mæta vel, því að ef ég man rétt, var það Árni frá Múla, sem sannfærði þennan þm. um það í umræðum um svipaðan draug og hér er upp kveðinn, þ. e. „höfðatöluregluna“. að Skúli Guðmundsson gæti ekki með neinum rétti heimtað sama „kvóta“, af höfuðfötum og Árni Jónsson, þó að höfuðin væru jafnmörg á báðum, þ. e. a. s. eitt á hvorum, en Skúli lagði það í vana sinn að ganga berhöfðaður. - hafði m. ö. o. ekki þörf fyrir höfuðfat, þótt hann hefði höfuð. Þannig getur mætavel verið, að ýmsir viðskiptavinir kaupfélaganna, sem hafa góða lyst á rúgmjöli og annarri matvöru, kæri sig kollótta um rafmagnsvarning. t. d. ef ekkert rafmagn er nú þar, sem þeir búa. Þá er vitnað til þess, að kaupfélögin hafi verið neydd til þess að kaupa af heildsölum, þar sem þeir hafi haft innflutningsleyfin, en S.Í.S. eða kaupfélögin ekki. Tíminn hefur birt mjög villandi skýrslur um þetta atriði eftir einum framkvæmdastjóra S.Í.S. Því er m. a. haldið fram, að kaupfélögin hafi verið neydd til þess á árinu 1946 að kaupa frá heildverzlun vefnaðarvörur fyrir tæpar 3 milljónir króna af því að kaupfélögin hafi skort innflutningsleyfi fyrir vörunni. Til að mæta þessari upphæð ætti ekki að þurfa leyfi fyrir meira en ca. helmingnum eða hálfri annarri milljón. Nú get ég upplýst það, að kaupfélög hafa keypt af aðeins einni heildverzlun hér í bænum árið 1946 vefnaðarvöru, - sem þau hafa lagt inn innflutningsleyfi fyrir að upphæð 511 þús. kr. eða rúma ½ milljón! Þarna vantaði kaupfélögin ekki leyfin. Þetta var engin nauðungarverzlun, aðeins einfaldlega, að þau báðu heildverzlunina að útvega sér vöruna út á leyfi, sem þau áttu. Af hverju fóru þau ekki til S.Í.S.? Ég ætla ekki að svara þeirri spurningu. - menn finna svarið. En um þennan vefnaðarvöruinnflutning sagði Tíminn m. a.: „Sannar þetta betur en nokkuð annað tilkall félaganna til aukinnar hlutdeildar í innflutningnum.“ Og Sigfús Sigurhjartarson lætur ekki standa á sér. Hann segir: „Ástandið í þessum málum þarf að breytast. Það má ekki hefta kaupfélögin í þessum efnum. Það verður að gera þeim kleift að flytja inn vefnaðarvöru, búsáhöld og fleiri slíkar vörur, engu síður en matvöru.“ Nei, það má ekki „hefta“ kaupfélögin, og það á að „gera þeim eitthvað meira kleift,“ - en hver var að hefta, og hver gerði þeim ekki kleift að flytja inn fyrir leyfi, sem þau höfðu, en kusu af einhverjum ástæðum að afhenda heildsölum, svo milljónum skipti? Það, sem hér hefur verið drepið á, verður að nægja að þessu sinni til að sýna, að með öllu er ástæðulaus sú umkvörtun, að rétta þurfi hlut samvinnuverzlunarinnar um innflutning frá því, sem verið hefur, með einhverjum nýjum reglum. Er að vísu margt í þessu sambandi. sem þörf er gaum, gæfilegrar rannsóknar á í þingnefnd, en alveg efast ég um, að þessi málatilbúningur komi til með að reynast í þökk kaupfélaganna. Reyndar vita þá líka allir, að það er ekki af góðvildinni einni saman, sem málið er flutt. Hitt er svo ljóst, að aðilar verzlunarinnar hafa mjög ólíka aðstöðu til þess að safna að sér skömmtunarseðlum fyrir fram, og mundi því leiða til mesta misréttis að láta þá segja til um innflutningsskiptingu milli kaupmanna og kaupfélaga eða kaupmanna innbyrðis, sem einnig geta haft mjög misjafna aðstöðu að þessu leyti. Fyrir neytendur horfir framkvæmd þessarar till. í frv. 6. þm. Reykv. þannig við, að innleiddir væru eins konar nýir átthaga- eða verzlunarfjötrar, þar sem þeir, sem afhent hefðu fyrir fram skömmtunarseðla sína hefðu þar eftir ekki í önnur hús að venda en sömu búðina - sama fyrirtækið og veitt hefur skömmtunarseðlunum móttöku. Frjálsræðið, sem hv. þm. hafa gert sér svo tíðrætt um í kvöld. er bezt tryggt í viðskiptamálum með frjálsu samkomulagi samvinnuverzlunarinnar og kaupmannaverzlunarinnar, innan þeirra takmarka, sem aðstaða þjóðarinnar í heild skapar á hverjum tíma, - og einmitt á grundvelli yfirlýstrar stefnu ríkisstjórnarinnar í verzlunarmálum, sem nú er lögfest í 12. gr. l. um fjárhagsráð.

Forseti (BG): Hv. 7. þm. Reykv. (JóhH) hefur lokið máli sínu, og tekur nú að síðustu til máls hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson. Hann talar fyrir Alþfl.



Herra forseti. Háttv. hlustendur. Óskir Sósfl. um útvarpsumr. um þetta mál vekja efalaust furðu landsmanna. Innflutningur á öðrum vörum en matvörum er því sem næst enginn, og hefur málið því litla þýðingu. Hins vegar bíða allir landsmenn með óþreyju eftir því, að eitthvað verði gert í atvinnu- og dýrtíðarmálunum, og er það að vonum. Ég mun því ekki ræða frv. þetta í einstökum atriðum, heldur víkja að afstöðu Sósfl. til höfuðmála dagsins, þó með hliðsjón af frv. því, sem til umræðu er. Alþ. hefur setið að þessu sinni mánaðartíma. Árangurs af störfum þess er beðið með meiri eftirvæntingu um allt land en nokkru sinni fyrr. Það er öllum orðið ljóst, að gjaldeyrisforði þjóðarinnar er þrotinn og hvorki landið sjálft né verzlunarstéttin getur lengur staðið í skilum með erlendar skuldbindingar og vörukaup. Inn á við er ástandið þannig, að vísitala framfærslukostnaðar hækkar óðfluga, og væri hún nú um 390 stig, ef hún væri ekki greidd niður með margra milljóna framlagi úr ríkissjóði. Í byrjun vetrarvertíðar neyddist Alþ. til þess, vegna verðbólgunnar, að taka fyrir hönd ríkisins stórkostlega ábyrgð á útfluttum bátafiski, til þess að koma útgerðinni af stað. Þessi ábyrgð veldur ríkissjóði útgjöldum svo mörgum millj. kr. skiptir. En þó er síður en svo, að hún hafi stöðvað hækkun á dýrtíðinni, og þrátt fyrir hana hafa bátasjómenn borið lakari hlut frá borði en flestar aðrar stéttir þjóðfélagsins. Um útveginn er það á allra vitorði, að fjöldi bátaútvegsmanna er svo illa farinn eftir lélega vetrar- og vorvertíð og misheppnaða síldarvertíð, að eigi er unnt að hreyfa skipin. Skipverjar hafa eigi fengið hin lágu laun sín greidd, og allt er á kafi í sjóveðskröfum og skuldum. Togararnir eru nær einu fleyturnar. sem sækja sjóinn, því ekkert má út af bera með afla þeirra og sölur, svo útgerðin fari á bólakaf í skuldir. Ef markaður félli úr hámarksverði, sem togararnir selja nú fyrir í Bretlandi, mundi sækja í stöðvun, eins og hjá vélskipaflotanum, einnig hjá þessum mikilvirku aflaskipum okkar. Allt erfiði og auður hyrfi þá í dýrtíðar- og verðbólguhítina, þrátt fyrir það þó að togararnir njóti enn í mörgu til útgerðar sinnar hins lága verðlags í Bretlandi, gagnstætt bátaflotanum, sem býr að öllu við hið háa verðlag hér heima. Samhliða þeim erfiðleikum og þeirri stöðvun,sem þegar er komin eða vofir yfir útgerðinni, hefur vegna skorts á gjaldeyri stórkostlega verið dregið úr öllum innflutningi til landsins. Reynt hefur verið eftir mætti að halda uppi innflutningi á útgerðarvörum og byggingarvörum svo og hráefni til ýmiss konar iðnaðar, en margir eru nú að vinna úr síðustu birgðum sínum, og meðan eigi er unnt að afla aukins gjaldeyris, er engin von til, að úr þessu verði unnt að bæta. Komi ekki eitthvað alveg óvænt fyrir, hlýtur gjaldeyrisskorturinn því að valda atvinnuleysi í iðnaði og byggingarvinnu, á sama hátt og verðbólgan stöðvar útgerðina, nema því aðeins, að horfið verði að því að leita fyrir um lán erlendis til að fleyta okkur yfir örðugleikana, sem þó verður að telja neyðarúrræði. Eftir birtingu skýrslna fjárhagsráðs um þessi mál, er þetta orðið öllum heilskyggnum landsmönnum ljóst. Aðeins eitt blað, Þjóðviljinn, aðeins einn flokkur, kommúnistarnir í Sameiningarflokki alþýðu. hafa rengt þessa skýrslu og hamra á því dag eftir dag, að hér séu engin gjaldeyrisvandræði. Þeir leyfa sér að fullyrða, að skýrslur fjárhagsráðs séu falsaðar og rangar. Nú er það öllum þeim vitað, sem einhver viðskipti hafa við bankana, að yfirfærslubeiðnir, innheimtur og ábyrgðarbeiðnir með fullum leyfum liggja vikum og mánuðum saman óyfirfærðar. Enn fremur vita allir forustumenn opinberra stofnana um hinn óskaplega gjaldeyrisskorts. Halda þeir Þjóðviljamenn, að bankarnir geri öllum viðskiptamönnum sínum slík óþægindi að gamni sínu eða þeim til bölvunar? Ég hef nú um skeið haft sérstök kynni af hinum stórkostlegu gjaldeyrisvandræðum. Ég fullyrði, að skýrslur fjárhagsráðs séu í öllu sannleikanum samkvæmar, og ég óttast, að gjaldeyrisskorturinn geti leitt til fullrar stöðvunar á yfirfærslum innan skamms, ef ekki verður gripið til annarra ráðstafana en þegar hafa verið reyndar. Í vandræðum sínum horfa menn að vonum til Alþ. og ríkisstjórnar og spyrja: Hvenær koma fram till. um að bæta úr dýrtíðar- og verðbólguvandamálunum? Nú þegar Alþ. hefur setið heilan mánuð, eru margir orðnir óþolinmóðir. Það líður senn að vertíð. Hver dagur er dýrmætur. Sjómennirnir þurfa að ráða sig í skiprúm. Fólkið, sem vinnur við hraðfrystihúsin, bíður. Iðnaðarmennirnir, og byggingarverkamennirnir, sem eru að missa atvinnu sína vegna gjaldeyrisskorts, vona að úrlausn finnist, svo útgerðin fari á stað, til þess að afla gjaldeyris. Þeir eru fáir, sem eru þannig settir, að lífsþægindi þeirra og afkoma sé eigi undir því komin, að úrlausn fáist sem skjótast í þessu vandamáli. Óskir allra landsmanna ættu að fara saman í þessu efni. En svo er þó ekki. Það er frá þessu undantekning. Forsprakkar Kommúnistaflokksins, sem gengur hér á Alþ. undir nafninu Sameiningarflokkur alþýðu, gera allt, sem þeir geta, til þess að telja þjóðinni trú um, að hér sé allt í lagi. - Þeir segja: „Hér er enginn gjaldeyrisskortur“. „Ríkisstjórnin er að búa til kreppu í landinu til þess að fá átyllu til að fá lán hjá Bandaríkjunum“. o. s. frv. Þetta eru þeirra svör, þegar þeir eru spurðir, hvað þeir vilji gera til þess að bægja voða dýrtíðar og verðbólgu frá dyrum almennings. Sem stjórnarandstöðuflokki ber kommúnistum að krefjast aðgerða af ríkisstjórninni í dýrtíðar- og atvinnumálum. En þetta hafa þeir alveg svikizt um, og í því skyni að hylja þessi svik sín og villa almenningi sýn, bera þeir svo fram ýmiss konar fjarstæður, eins og t. d. þá, að ríkisstjórnin sé að búa til kreppu í landinu!!! til þess að skapa sjálfri sér og öðrum vandræði. Hver trúir þessu? Enginn. En það er eftirtektarvert að hinir kommúnistísku forsprakkar Sameiningarflokks alþýðu eru einu mennirnir í landinu, sem einskis krefjast af ríkisstjórninni í dýrtíðarmálunum. Og þeir gera meira, þeir neita því, að alþýðu manna stafi nokkur hætta af verðbólgunni og dýrtíðinni eða gjaldeyrisskortinum, sem þeir segja, að sé enginn. Sér er nú hver stjórnarandstaðan. Verðbólga og dýrtíð eru að sliga atvinnuvegina og hafa þegar valdið talsverðri stöðvun. Það sjá allir hættuna, sem framundan er. Það mætti e. t. v. ásaka ríkisstjórnina fyrir seinagang í þessum málum, og að minnsta kosti lægi nærri, að flokkur, sem kallar sig verkalýðsflokk, sæti sig eigi úr færi með það. „Atvinna handa öllum“ hefur lengi verið helzta hagsmunamál verkalýðsins. og kröfur til ríkisstjórnar í hverju landi um að uppfylla það skilyrði hafa verið sameiginlegar fyrir jafnaðarmenn og kommúnista. En nú eru forsprakkar kommúnista hérna fallnir frá þessu. Hér á Alþ. minnast þeir hvorki á atvinnu- né dýrtíðarmál, og ef einhver annar gerir það, harðneita þeir, að nokkur þörf sé úrbóta. Það verður ekki annað séð en að þeir séu ánægðir með, að allt færi hér í kaldakol vegna dýrtíðar og verðbólgu. Hvað búast þeir við, að upp úr því mundi spretta? Væri það slíkur jarðvegur eymdar og volæðis, sem þeim mundi bezt henta? Margt bendir á, að svo sé. Nokkru áður en Alþ. kom til funda, fór það að spyrjast, að ástandið í dýrtíðar- og gjaldeyrismálunum væri svo alvarlegt, að ríkisstjórnin væri farin að láta athuga, á hvern hátt unnt væri að bæta úr því. Þá ruku þeir til. hinir kommúnístísku forsprakkar Sameiningarflokks alþýðu og fóru í flugvélum, jeppum og öðrum farartækjum um allt landið til þess að æsa menn upp - gegn hverju? Gegn því, ef einhverjar hugsanlegar till. kynnu að koma frá ríkisstjórninni til þess að bæta úr dýrtíðar- og atvinnumálunum. Hvað sannar þessi þögn forsprakka kommúnista um dýrtíðarmálin, síðan Alþ. kom saman, og þessi hatrammi mótþrói gegn hugsanlegum tillögum? Hann sannar, að forsprakkar flokks þessa, Sameiningarflokks alþýðu, stjórna honum ekki lengur sem íslenzkum verkamannaflokki. Þar eru önnur sjónarmið efst á baugi. Heilbrigð íslenzk stjórnarandstaða hefði fyrst og fremst krafizt þess af ríkisstjórninni, að hún legði tafarlaust fram till. í dýrtíðarmálunum til þess að tryggja atvinnu almennings í landinu, og að þær till. væru miðaðar við það, að hagsmunum hinna vinnandi stétta væri vel borgið. Og vitanlega hefur hæstv. ríkisstjórn þetta mál í athugun. En það verður að segjast, að hér er um meira vandamál en svo að ræða, að fram úr því verði ráðið í einni svipan. Frá því stríðið hófst og æ síðan hefur hver ríkisstjórnin af annarri haft þetta mál á stefnuskrá sinni, en dýrtíðin og verðbólgan hafa vaxið jafnt og þétt, og enginn hefur ráðið við neitt. Alltaf hefur verið bjargazt af með bráðabirgðaráðstöfunum. en nú verður ekki séð að neitt slíkt dugi lengur. Nú verður að hefjast handa. Á þessum erfiðu tímum erum við svo heppin að hafa ríkisstjórn, sem stór meiri hluti landsmanna ber traust til og vonar, að leysi þann vanda, sem fyrir höndum er, á réttlátan og viturlegan hátt. Við erum einnig svo heppin, að við höfum nú miklu betri skipastól en nokkru sinni fyrr, við erum vel búnir að mönnum, vélum og verksmiðjum til veiða og til að verka aflann. Alþfl. átti á sínum tíma þá till., að lágmark nýbyggingarreiknings var ákveðið 300 millj. kr. Þeirri upphæð hefur verið varið til að búa okkur undir framtíðina. Fulltrúar Sósfl. höfðu í samningum ekki krafizt neins lágmarks, heldur vildu samþykkja ótiltekna upphæð. Við getum því horft björtum augum á framtíðina, takist okkur að kveða niður dýrtíðar- og verðbólgudrauginn. Að því mun vilja vinna mikill þorri manna úr þeim flokkum, er nú standa að hæstv. ríkisstjórn, og fjöldinn allur af kjósendum Sameiningarflokks alþýðu. Að minnsta kosti sá hluti þess flokks, sem metur atvinnu og velferð íslenzkrar alþýðu með íslenzkum augum og frá íslenzku sjónarmiði. Framferði þessa flokks og mótþrói hans gegn því, að hafizt verði handa í dýrtíðar- og verðbólgumálunum, eru bein svik við kjósendur flokksins, og þeir sjá nú, að forusta hans hefur brugðizt, og kjósendurnir munu snúa við henni baki. Þetta munu þeir hafa fundið sárlega, sendimenn Sósfl., sem fóru um landið í fundahöld áður en Alþ. hófst, en fengu hvergi neinar undirtektir undir mál sitt. Umræðurnar um mál það, sem hér er á dagskrá, sýna ljóslega, hve stjórnarandstaðan er hugmyndasnauð og lætur sér í léttu rúmi liggja, á hverju veltur. Vegna hins tilfinnanlega skorts á gjaldeyri hafa síðan fjárhagsráð tók til starfa, verið skorin niður innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir öllum vörum nema brýnustu lífsnauðsynjum. Og í þessu hefur verið gengið lengra en æskilegt hefði verið, vegna gjaldeyrisleysis. Hv. flm. 6. þm. Reykv., Sigfús Sigurhjartarson, upplýsir í grg. fyrir frv. sínu. „að álagning á matvöru er svo lág, að það sé rétt um það bil að matvöruverzlanir beri sig,“ en hins vegar verulegur hagnaður að verzla með vefnaðarvöru, skófatnað og búsáhöld. Eins og nú hagar til er ekkert eða sama sem ekkert flutt inn af hinum síðar nefndu vörum, og hefur því flutningur þessa frv. bókstaflega enga þýðingu, hvorki fyrir kaupfélög né kaupmenn. Enda er tilgangur frv. sá einn að reyna að vekja deilur milli stjórnarflokkanna, í þeirri von, að úrlausn dýrtíðarmálanna, sem þarf að sitja fyrir öllu, dragist á langinn. Hv. flm. og flokksmenn hans segjast bera frv. þetta fram af umhyggju fyrir samvinnufélögunum almennt, en sú umhyggja hefur ætíð verið blandin. Má þar til sanninda nefna, að þau tvö ár, sem þeir sátu í ríkisstjórn og höfðu góða aðstöðu til að hafa áhrif á gang slíkra mála, hreyfðu þeir þessu aldrei. Hins vegar gerðu þeir nokkrum sinnum kröfu fyrir sérinnflutningi og sérhagsmunum fyrir KRON og létu jafnframt getið, að þá skipti engu, þó að slík sérréttindi fyrir innflutningi KRON yrðu tekin af kvóta annarra kaupfélaga innan S.Í.S. en ekki af innflutningskvóta kaupmannanna. Áhuginn fyrir réttindum samvinnumanna var ekki meiri en þetta. Í sambandi við launadeilur Dagsbrúnar báru fulltrúar Sósfl. fram kröfur um þetta í ríkisstjórn, og á fundi ríkisstjórnarinnar 5. jan. 1945 ítrekuðu þeir enn þessi sérréttindi handa KRON og gerðu þau beinlínis að skilyrði fyrir því, að þeir féllust á hinn svo nefnda veituskatt. Hagsmuni samvinnufélaganna almennt létu þeir sig engu skipta, það mál var þeim óviðkomandi. Enda er frv. þetta heldur eigi borið fram af flm. í þeim tilgangi að sjá hagsmunum samvinnumanna í landinu borgið. heldur af öðrum ástæðum, - þeirri staðreynd, er ég hef skýrt frá. Ummæli þessi byggi ég á reynslu minni af samstarfi við þá hv. þm. Sósfl., hv. 4. landsk. Brynjólf Bjarnason, og hv. þm. Siglf., Áka Jakobsson, þau rúmlega tvö ár, sem við sátum saman í ríkisstjórn. En hún var sú, að peningar, stöður og völd handa flokksstofnunum og flokksmönnum gengu fyrir um öll hagsmunamál almennings og fyrir hagsmunum kjósenda flokksins. Hugsjónir og stefnumál Sósfl. var aðalsöluvarningur hans meðan hann tók þátt í ríkisstjórn. Er aðeins fátt eitt komið í ljós í þeim málum enn þá, og sést minnst af því í ríkisstjórninni, en skýrist betur og betur jafnskjótt og athuguð eru fyrirtæki þau, er undir þessa ráðherra heyrðu. Kemur þar til greina hvert fyrirtækið af öðru, einkum þau, er heyrðu undir hv. þm. Siglf. (ÁkJ). Bygging nýju síldarverksmiðjanna, landssmiðjan, flugvöllurinn í Reykjavík og fiskiðjuver ríkisins ásamt fleiru. Hvert eitt þessara fyrirtækja á sér í ráðherratíð Áka Jakobssonar langan lista gegndarlausrar fjársóunar, sem öllum blöskrar að heyra um, hvað þá þegar öll eru lögð saman. Sósfl. á Alþ. er kunnugt um það, að verið er að láta fara fram sérstaka athugun á ýmsum þessara fyrirtækja, og býst flokkurinn við, að niðurstaða þeirrar athugunar verði bráðlega birt. Þetta finnst þeim félögum fyrirkvíðanlegt. sem von er, og nú reyna þeir með öllum ráðum að koma í veg fyrir, að þetta verði. Og eina ráðið, sem þeir sjá til þess, er að reyna að komast aftur í ríkisstjórn. Þess vegna neita þeir með öllu, að hér séu nokkur gjaldeyrisvandræði, þó að vitanlegt sé, að yfirfærslur til útlanda séu að stöðvast vegna gjaldeyrisskorts. Þess vegna neita þeir með öllu, að hér séu nokkur vandræði vegna dýrtíðar og verðbólgu, þótt vélbátarnir séu stöðvaðir, togararnir neyðist til að hætta, ef markaðsverð lækkar í Bretlandi, og byggingarvinna og annar iðnaður sé að stöðvast vegna skorts á gjaldeyri. Þeir eru að bíða eftir því, að allt fari í strand, og þá kemur þeirra tími, að þeir halda. Þeir hafa stjórn Alþýðusambandsins. Alþýðusambandið ætla þeir að nota sem vopn, ekki til þess að vinna að hagsmunum meðlima þess, heldur til þess með einhverjum ráðum að komast á ný inn í ríkisstjórn. Þangað telja þeir sig þurfa að komast á ný, til þess að breiða yfir fyrri gerðir sínar og til þess að þjóna sínum herrum, sem ekki eru af íslenzku bergi brotnir. Slík verzlun með verkalýðssamtökin nær engri átt. Það er full ástæða til þess að vara verkamenn við henni og skora á þá að vera vel á verði gegn því, að kommúnistum takist slík skemmdarstarfsemi. Gömul og ný óstjórn, fjármálaspilling og sukk fengi þá að njóta sín til fullnustu, ef kommúnistar kæmust á ný í ríkisstjórn. Þetta er ævintýrið, sem þá dreymir um. En hvaða stjórnmálaflokkur mundi vilja hjálpa þeim til að gera það að veruleika? Ég hef nú lýst gjaldeyrisástandinu, og það er svart, útlitinu fyrir atvinnuvegunum, og það er svart, og ég hef lýst kommúnistaforsprökkunum hér á Alþ., og fyrirætlanir þeirra og framferði eru svartar. En þar eð ég er sá síðasti, sem talar hér í kvöld, get ég ekki látið hlustendur ganga til svefns með allan þennan sorta fyrir augum. Við höfum, Íslendingar, oft þurft að þola þjáningar og harðrétti, en við höfum þrátt fyrir allt rétt okkur úr kútnum hverju sinni. Í þetta skipti erum við, svo sem ég áður sagði, betur búnir út í lífsbaráttuna en nokkru sinni fyrr. Okkur er engin vorkunn. Við erum frjálsir. Skipin okkar, nýju tækin okkar og vélarnar bíða þess að vinna fyrir okkur. Við þurfum engan volæðissöng að hefja, en okkur er nauðsynlegt að horfa á staðreyndirnar og hegða okkur samkvæmt þeim. Við þurfum að halda áfram þeirri stefnu, sem ríkisstjórnin og fjárhagsráð hafa tekið upp, að takmarka innflutning við hið allra nauðsynlegasta, vegna atvinnuveganna. Við þurfum að ráðast gegn verðbólgu og dýrtíð með almennum ráðstöfunum, sem hver landsmaður tekur þátt í eftir efnum og ástæðum. Og þar hefur Alþfl. það sérstaka hlutverk að vinna að sjá um, að þeir, sem mesta hafa burðina, taki stærstu byrðarnar. Við þurfum að efla útflutningsframleiðslu okkar á sjávarafurðum svo mjög sem unnt er. Við þurfum að nota fossaaflið og hitann í iðrum jarðar til stórfelldra virkjana og iðnaðarframkvæmda. Og við þurfum að þvo af okkur kommúnistasortann. Með því að vakna nú þegar til dáðríkra starfa til þess að bæta úr gjaldeyrisskortinum og ráða bót á dýrtíðinni og verðbólgunni, með því að horfast í augu við sannleikann, nota þann manndóm, hyggindi og náttúruauðæfi, sem þjóðinni eru gefin, getum við á skömmum tíma sigrazt á öllum hindrunum og látið rætast hina beztu drauma um bjarta framtíð þjóðarinnar. - Góða nótt.

Forseti (SB): Hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, hefur nú lokið máli sínu. - Þá er lokið þessari útvarpsumr. og þar með 1. umr. þessa máls. Atkvgr. um málið er frestað.