Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að hann áformar að kosningar og e.t.v. atkvæðagreiðslur fari fram í dag kl. hálftvö að loknu hádegishléi. Klukkan fjögur síðdegis fer fram umræða utan dagskrár um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Málshefjandi er hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1999 sem er að finna á þskj. 128 og er 117. mál þingsins. Í frv. er áætlað að tekjur ríkissjóðs hækki um tæplega 10 milljarða kr. frá því sem ráðgert var í fjárlögum ársins og sótt er um tæplega 5,5 milljarða viðbótarfjárheimildir vegna meiri útgjalda en fyrirséð voru við afgreiðslu fjárlaga. Frv. ber merki um þá miklu sókn sem er í íslensku efnahagslífi og skilað hefur auknum tekjum til ríkisins. Samhliða örum efnahagsvexti hafa komið fram kostnaðarhækkanir í ýmsum geirum ríkisrekstursins, þar á meðal í heilbrigðis- og menntamálum sem bregðast þarf við með þessu frv. og þá í mörgum tilvikum með auknum framlögum frá því sem gert var ráð fyrir í fjárlögum. Mestu skiptir þó að markmiðum með fjárlögum ársins 1999 um afgang á ríkissjóði og ríflegan lánsfjárafgang er fylgt rækilega eftir með þessu frv. Hækkun tekna frá áætlun má fyrst og fremst rekja til meiri fjárfestingar og útflutnings en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir. Þá hafa ráðstöfunartekjur hækkað heldur meira en tekjuáætlun ársins byggðist á. Þannig er áætlað að landsframleiðslan verði tæplega 1% meiri en gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga í desembermánuði sl. Loks sýnir niðurstaða ríkisreiknings 1998, sem var nýlega lagður fram, hærri tekjur en byggt var á þegar tekjuáætlun þessa árs var unnin síðla á síðasta ári. Að öllu samanlögðu eru tekjurnar nú áætlaðar um 10 milljörðum kr. hærri en í fjárlögum ársins. Mest hækka tekjur vegna skatta og tekjur á hagnað eða um 4,5 milljarða kr. Þar af skila tekjuskattar einstaklinga 3,4 milljörðum kr. meiri tekjum en áður var gert ráð fyrir og fjármagnstekjuskatturinn er 1,4 milljörðum umfram áætlun. Hækkun tekjuskatts á einstaklinga stafar m.a. af minna atvinnuleysi og hærri launatekjum en áætlað var og aukin velta á fjármagnsmarkaði skilar ríkissjóði einnig auknum tekjum. Skattar á vöru og þjónustu eru 3,8 milljörðum kr. umfram áætlun. Þar af eru vörugjöld 1,9 milljörðum kr. hærri og virðisaukaskattur er tæplega milljarði kr. yfir áætlun. Innflutningur á vörum sem bera tiltölulega há vörugjöld hefur vaxið nokkuð umfram forsendur fjárlaga. Þannig er innflutningur bifreiða meiri en gert var ráð fyrir og skilar það sér í auknum ríkissjóðstekjum. Aðrar tekjubreytingar eru minni og skýrast einkum af auknum vaxtatekjum og tekjum af neyslu- og leyfisgjöldum. Í frv. er sótt um tæplega 5,5 milljarða kr. viðbótarfjárheimildir til að mæta auknum útgjöldum. Þar af eru framlög til launa- og rekstrargjalda um 3,2 milljarðar, neyslu- og rekstrartilfærslu tæplega 1 milljarður og viðhald á stofnkostnaði er 1,2 milljarðar kr. Vakin er athygli á því að munur er á áætlun um útgjöld á yfirstandandi ári og því sem sótt er um í viðbótarfjárheimildir. Eins og ég nefndi eru heimildirnar í frv. alls um 5,5 milljarðar kr. en endurskoðuð áætlun um útkomu þessa árs bendir til þess að frávikið verði 4,9 milljarðar. Mismunurinn skýrist að stórum hluta á útgjöldum umfram fjárlög sem voru reikningsfærð á síðasta ári og flutt til þessa árs en sem nú er lagt til að verði gerð upp með auknum framlögum. Þannig er nú sótt um fjárheimildir til að greiða rekstrarhalla nokkurra stofnana frá árinu 1998 sem þegar hafa verið færð í reikning þess árs. Auk þess getur það valdið nokkrum mismun milli fjárheimilda og bókfærðra gjalda í hversu miklum mæli heimildir frá fyrri árum eru nýttar og hversu mikið af afgangsheimildum og umframgjöldum færast til næsta árs. Þetta er skýringin á því að gert er ráð fyrir 5,5 milljarða kr. viðbótarfjárheimildum þó svo umframútgjöld þessa árs séu ekki áætluð nema 4,9--5 milljarðar. Vert er að vekja sérstaka athygli á því að varasamt er að reikna hlutfallsleg frávik á fjárheimildum einstakra ráðuneyta. Bæði hafa fjárheimildir verið fluttar á milli ráðuneyta og síðan hafa komið til ýmis stór verkefni sem raska heildarmyndinni. Má þar nefna t.d. framlög í þróunarsjóð EFTA, átak ríkisstjórnarinnar í vegamálum og fleiri slík atriði sem segja lítið til um hvernig rekstri stofnana viðkomandi ráðuneytis er háttað. Þannig má nefna að fluttar eru 250 millj. kr. af launa- og verðlagslið fjmrn. yfir á menntmrn. þar sem lokið var við að meta áhrif kjaranefndarúrskurða á árinu, m.a. vegna háskólaprófessora. Einnig má nefna tilfærslu embættis eins og ríkislögmanns sem flutt er frá fjmrn. til forsrn. Sú tilfærsla hefur í för með sér lækkun á fjárheimildum fjmrn. en hækkun á fjárheimildum forsrn. að sama skapi. Endurskoðuð áætlun um tekjur og gjöld samkvæmt frv. sýnir að tekjuafgangur hækkar um 5 milljarða kr. frá fjárlögum 1999 og verður 7,5 milljarðar. Hreinn lánsfjárjöfnuður eykst um tæplega 3,9 milljarða og verður ríflega 20 milljarðar kr. en það er sú stærð, eins og kunnugt er, sem er til ráðstöfunar annaðhvort til þess að greiða upp skuldir eða til að styrkja stöðu ríkissjóðs með öðrum hætti. Tvennt getur einkum breytt þessari mynd auk almennrar endurskoðunar á tekjum og útgjöldum í meðförum þingsins. Í fyrsta lagi er sölu á 51% hlut ríkissjóðs í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins að ljúka og verður söluhagnaður væntanlega um 3 milljörðum kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum og í því frv. sem hér er til umræðu. Hækkar þá tekjuafgangur ríkissjóðs og lánsfjárafgangur sem því nemur og þarf að huga að því sérstaklega áður en frv. er afgreitt frá Alþingi að taka þá niðurstöðu með í hinn endanlega reikning. Það er þó að sjálfsögðu ekki tímabært fyrr en málið er frágengið. Í öðru lagi eru útgjöld stofnana sem falla undir heilbrrn. nú til sérstakrar skoðunar og er vert að víkja nánar sérstaklega að því. Heilbrigðisútgjöld hafa verið í sífelldri umræðu við gerð fjárlaga og fjáraukalaga. Árið 1998 skipaði hæstv. heilbrrh. sérstakan vinnuhóp, svokallaðan faghóp í þeim tilgangi að gera tillögur um rekstur heilbrigðisstofnana, sjúkrahúsa og skilgreina hlutverk stofnana. Hópurinn lauk störfum síðla árs 1998 og eru fjárlög yfirstandandi árs byggð á tillögum hans. Farið var yfir rekstur hverrar stofnunar og hlutverk skilgreint auk þess að gerðar voru tillögur um hagræðingu, svo sem rekstur fimm daga deilda þar sem slíkt var talið henta. Gerð voru drög að þjónustusamningi við hverja stofnun að frátöldum stóru sjúkrahúsunum þar sem verksvið þeirra var nánar skilgreint. Allt var þetta starf unnið í nánu samráði við stjórnendur stofnananna. Að tillögu hópsins var óskiptum fjárveitingum, sem Alþingi hafði veitt í þeim tilgangi, deilt á þessar stofnanir og framlög aukin umtalsvert í fjáraukalögum fyrir árið 1998 og í fjárlögum þessa árs. Snemma á þessu ári var hins vegar ljóst að útgjöld viðkomandi stofnana sem og ýmissa annarra stofnana er heyra undir heilbrigðismál voru meiri á árinu 1998 og árið 1999 en forsendur vinnuhópsins byggðu á. Eru þar m.a. nefndar til sögunnar meiri launahækkanir en ráðgert var hjá þessum stofnunum og sem launabætur fjárlaganna miðuðust við. Enn þá er mjög brýnt að komast fyrir rekstrarvanda þessara stofnana og þann vanda sem þar er við að glíma. Hafa ráðuneyti fjármála og heilbrigðismála sameiginlega falið Ríkisendurskoðun að kanna rekstrarstöðu þessara stofnana og í kjölfar þeirrar niðurstöðu sem nú er unnið að í góðu samráði þessara aðila allra er að vænta tillagna frá ráðuneytunum um frekari aðgerðir ef þörf krefur þegar niðurstaðan liggur fyrir. Mikilvægt er að hafa í huga að vandi einstakra stofnana er mismunandi umfangsmikill og gæta verður samræmis á milli stofnana við lausn hans þannig að ekki verði grafið undan þeim rammafjárlögum og ákvörðunum Alþingis um fjárframlög til verkefna og stofnana. Mikilvægt er að hlutlægir mælikvarðar ráði við lausn vandans og stjórnendur stofnana beri þá ábyrgð á rekstrinum sem ætlast verður til. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að ég vænti þess að meðan frv. er í höndum Alþingis muni fjárln. vinna ásamt ráðuneytunum að lausn þessa máls og fylgja því eftir í kjölfarið að farið verði að ákvörðunum þingsins og að fjárlög standi. Mikilvægt er að áætlun fjárlaga sé traust og eftir henni sé farið við að takast á við stefnu stjórnvalda í efnahags- og ríkisfjármálum. Ég vil að lokum nefna að í frv. er farið fram á talsverða hækkun á heimildum Íbúðalánasjóðs til útgáfu húsbréfa og húsnæðisbréfa. Mikil aukning hefur verið í útlánum sjóðsins á árinu og eru samþykkt lán til notaðra íbúða 45% fleiri en á sama tíma í fyrra. Því þykir nauðsynlegt að afla 7,4 milljarða kr. viðbótarheimilda til handa húsbréfadeild til að ekki verði röskun á fasteignamarkaði eða óþarfa bið eftir afgreiðslu lána. Einnig er sótt um auknar heimildir til útlána til leiguíbúða og til viðbótarlána á ábyrgð sveitarfélaga. Er þar samtals um að ræða 1,5 milljarða kr. og er það vegna þess að umsóknir hafa verið fleiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Herra forseti. Ég hef nú farið nokkrum almennum orðum um frv. og þau áhrif sem það hefur til þess að auka rekstrar- og lánsfjárafgang ríkissjóðs. Ég sé ekki ástæðu til að tíunda sérstaklega einstaka liði í frv. umfram það sem gert hefur verið og legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln. þingsins.

Herra forseti. Ég tel ástæðu til þess í upphafi máls míns að vekja athygli á því að aðeins hæstv. fjmrh. er viðstaddur þegar farið er yfir fjáraukalög sem má kannski kalla öðru nafni skrá yfir ákveðin mistök sem hafa verið unnin og sem er skrá yfir aðgerðir og e.t.v. aðgerðaleysi hinna mismunandi ráðuneyta. Ég tel því þetta jafnóeðlilegt og við fjárlagaumræðuna að ráðherrar ríkisstjórnarinnar skuli ekki vera viðstaddir. Ég geri enga kröfu, herra forseti, um að kalla í einstaka ráðherra en ég vonast til þess að hæstv. fjmrh. beri þessi boð. Þetta er óeðlilegt. Þetta eru mikilvægustu ráðstafanir sem við erum að fjalla um á hverju einasta ári, það eru aðgerðir til að lagfæra það sem aflaga hefur farið í fjárlagagerðinni og svo auðvitað fjárlagagerðin sjálf. Ég vona að virðulegur forseti fylgi þessu máli eftir til forsn. Herra forseti. Ég sagði að það gæti verið um að ræða skrá um ákveðin mistök og að sjálfsögðu einnig um lög sem höfðu ekki áhrif á fjárlagagerðina í upphafi ársins þannig að staðreyndir voru ekki fyrirliggjandi vegna lagasetningar sem urðu eftir að fjárlög voru samþykkt. Í ræðu hæstv. fjmrh. voru nefnd atriði, t.d. um óvæntan tekjuauka um 3 milljarða vegna sölu FBA. Það mun auðvitað koma inn í fjáraukalögin á þeim tíma sem við höfum fram að afgreiðslu þeirra. Það eru sem sagt tvær umræður eftir. Þá vonast ég til að fyrirliggjandi staðreyndir um það sem út af stendur hjá hinum ýmsu ráðuneytum verði líka lagðar á borðið. Herra forseti. Ég tel að það sé ástæða til að velta fyrir sér fjáraukalögum og hlutverki þeirra. Til hvers eru fjáraukalög? Eins kemur upp spurningin: Hvernig eru þau notuð? Ég held að eðlilegt sé að velta þessu upp öðru hverju, einkum ef mönnum finnst að lögin sem verkfæri séu notuð öðruvísi en til er ætlast. Ég set þessar spurningar fram vegna þess að ég tel til þess ríka ástæðu og í ljósi þess að stjórnarandstaðan hefur ítrekað á undanförnum árum bent á að ekki er gert ráð fyrir augljósum útgjöldum í fjárlagafrv. ár eftir ár. Reyndar hefur verið bent á, ekki bara útgjöld heldur vanáætlaðar tekjur sl. þrjú ár. Þar vitna ég til nál. minni hluta fjárln. undanfarin þrjú ár, bæði varðandi útgjöld og tekjur. Fjáraukalög eru nauðsynlegt tæki til að lagalega sé hægt að verja ófyrirséð útgjöld og nýjar lagasetningar sem að sjálfsögðu verða til á hverju ári. Í ár má reikna með að tekjuhlið frv. hljóði upp á 10 milljarða auk þeirra 3 milljarða sem hæstv. fjmrh. nefndi áðan varðandi sölu á FBA. Þar má því búast við 13 milljörðum meiri tekjum en hins vegar er ekkert fjallað um útgjöldin, vanáætluð útgjöld, það er ekki komið að því. Áætluð niðurstaða eins og hún liggur fyrir núna er 10 milljörðum hærri en gert var ráð fyrir. Það er að sjálfsögðu gott að hafa borð fyrir báru í tekjuáætlun. En ég bendi á að vanáætluð útgjöld, ég endurtek, vanáætluð útgjöld --- og þá vísa ég til aðgerða eða aðgerðaleysis ráðuneytanna --- eru skv. frv. sögð 4,9 milljarðar. Ég tel að rauntalan af þeim grunni sem fyrir liggur hjá hv. fjárln. sé nær 7 milljörðum í vanáætluð útgjöld. Þar er um of mikinn mun að ræða miðað við að skekkjan í þessu frv. er núna við 1. umr. einhvers staðar nálægt 3 milljörðum. Vanáætluð útgjöld eru mest í heilbrigðisþætti frv. og byggjast fyrst og fremst á vanáætlun í fjárlagafrv. vegna ársins 1999. Ég get sagt það hér að samkvæmt minnisblaði sem ég kynnti í þingflokki mínum í desember sl. --- ég byggði þær upplýsingar á framlögðum upplýsingum einstakra aðila sem komu til viðtals í fjárln. --- þá gerði ég grein fyrir því að líklega yrði um 2,6 milljarða halla að ræða í heilbrigðiskerfinu. Staðreyndin er sú að ég hafði rangt fyrir mér. Þar er líklega um 4 milljarða halla að ræða, bara í heilbrigðiskerfinu. Þessar ábendingar mínar og minni hlutans voru nefndar óráðsíutillögur þegar við gerðum grein fyrir því að útgjöldin væru vanáætluð. Ég segi bara: Til hvers benda staðreyndirnar? Að mínu mati er um að ræða skort á yfirsýn og agaleysi, aðgerðaleysi varðandi fjárútstreymi umfram það sem fjárlög segja til um eða einhver blekkingarleikur sem ég skil ekki hvaða tilgangi þjónar. Það er nærri því eins og verið sé að taka gamla köku og hella yfir hana glassúr svo hún líti betur út. Ég gæti, herra forseti, rakið þetta minnisblað í einstökum liðum. Ég lagði það fram og það er til á skrá með dagsetningunni 12. des. á síðasta ári. Ég gæti rakið þetta blað í einstökum liðum. Ég leyfði mér að sýna hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni þetta minnisblað til þess að leggja áherslu á mál mitt. Nú er u.þ.b. einn og hálfur mánuður síðan ég benti á þessar skekkjur. Strax í umræðum á vorþinginu spurði ég hæstv. heilbrrh. hvernig staðan væri og benti á það sem minni hluti fjárln. hafði fjallað um. Samt sem áður var þetta plagg, í sólskinsbúningi, lagt fyrir fjárln. og hv. Alþingi, með upplýsingum --- ekki þeim sem eru fyrirliggjandi heldur sem betur hentar að leggja fyrir hv. Alþingi. Herra forseti. Ég tel að það sé ástæða til að breyta vinnubrögðum. Lögin um fjárreiður ríkisins gefa möguleika til betri árangurs í stjórnun en áður var. Tæknibúnaður er til staðar til að ná betri árangri en raun ber vitni. Raunin er hins vegar aðgerðaleysi í þeirri von að góðærið muni skila tekjum umfram útgjöld. Þess vegna er tekið svo lauslega á málum sem ég hef þegar rakið. Hvernig er svo staðan? Hún er þannig að afkoma ríkissjóðs er góð. Afkoma sveitarfélaganna er slæm. Afkoma þeirra sem hæstar hafa tekjur í þjóðfélaginu hefur aldrei verið betri. Afkoma þeirra sem hafa lægst launin er slæm. Ég vil meina að það sé ekki tekið af alvöru á þessu máli, nema að því leyti --- sem ber að fagna að sjálfsögðu og ég geri það nú sem áður --- að afgangur ríkissjóðs er nýttur til greiðslu skulda í ár og á næsta ári. Ég tel hins vegar að við verðum að greiða það sem út af stendur í rekstri einstakra stofnana. Við verðum að horfa til þess og það á ekki að þurfa að japla um einstök smáatriði sem út af standa þegar frv. er lagt fram. Það á ekki að láta heildarátökin um svona frv., sem eru raunverulega uppgjörsatriði frá liðnu ári, í þann farveg sem nú er gert. Auðvitað á sumt af því sem ég hef verið að segja kannski frekar heima í umræðunni um fjárlög. Ég vil taka það fram, herra forseti, að ég hélt því fram í útvarpsviðtali að fjáraukalögin væru skrípaleikur með tilliti til þess hvernig tillögur um aukin útgjöld settar fram, ef borin eru saman t.d. menntmrn. og heilbr.- og trmrn. Þetta álit mitt byggist á því að gerðar eru tillögur fyrir menntmrn., að mestu leyti um það sem ráðstafað hefur verið --- að mestu leyti, segi ég. Þó liggja fyrir upplýsingar eins og t.d. um Háskólann á Akureyri, um landbúnaðarháskólann og nokkrar aðrar stofnanir þar sem búið er að gera ráðuneytinu grein fyrir því sem á vantar. Það er ljóst en hefur ekki verið sett inn í frv. Tillögur um útgjöld heilbrigðiskerfisins eru jafnframt óraunhæfar og vantar 1,2 milljarða upp á samkvæmt því sem nú liggur fyrir. Ég vil minna á það, herra forseti, að hugmyndir um sparnað hafa gjörsamlega brugðist í fjárlagafrv. fyrir árið 1999. Ég minni á hugmyndir um lyfjakaupasparnað, hugmyndir um sparnað vegna tannlæknakostnaðar, hugmyndir vegna sparnaðar við röntgenmyndatökur, svo eitthvað sé nefnt. Allt þetta brást. Kannski væri ástæða til að spyrja: Hvers vegna brugðust þessar aðgerðir? Á síðasta ári, þegar var verið að ræða um fjárlögin 1999, lýsti minni hlutinn yfir efasemdum um þessar áætlanir vegna þess að engar útskýringar voru á því hvernig ná ætti þessum árangri. Ég tel að þarna hafi verið um óraunhæfar væntingar að ræða eins og nú liggur fyrir. Það var óraunhæft að gera sér væntingar um stórfelldan sparnað á þessum sviðum. Aðlögunarsamningar undir stjórn ríkisstjórnarinnar eru gjörsamlega úr böndum og niðurstöður Kjaradóms allt aðrar en gert var ráð fyrir. Hvað er verið að bjóða upp á? Þessi atriði ásamt öðrum óraunhæfum áætlunum gera það að verkum eins og ég lýsti áðan að umframútgjöld verða t.d. í heilbrigðisgeiranum a.m.k. 4 milljörðum meiri en gert var ráð fyrir. Samt er gerð tillaga í þessu plaggi um 2,9 milljarða útgjöld. Það sem ég er hér að benda á eru staðreyndir. Ég veit að þessar upplýsingar liggja fyrir. Ríkisendurskoðandi er sennilega að miklu leyti búinn að fara yfir þær niðurstöður sem liggja fyrir frá hinum ýmsu stofnunum. Já, ég kalla þetta skrípaleik eins og ég lýsti í viðtali. Ég kalla það skrípaleik þegar ekki er farið eftir fyrirliggjandi staðreyndum. Það verður fróðlegt að vita þegar uppgjörið liggur fyrir hvort ég þarf að kyngja fullyrðingum mínum í þessu máli, hvort um skrípaleik er að ræða eða ekki. Ég er tilbúinn til þess ef annað kemur á daginn. Það er eiginlega, herra forseti, óeðlilegt að staðreyndir sem hv. fjárln. fær á sitt borð, eftir að búið er að kynna það hjá hæstv. ríkisstjórn, skuli ekki liggja fyrir í þessu registri yfir vanáætlun, registri yfir mistök, aðhaldsleysi og agaleysi. Vissulega er ætlunin að gera upp rekstrarhallann frá 1998 með því frv. sem hér liggur fyrir. Mér sýnist að menn ætli sér að gera það en á rekstrarhallanum sem fyrirséður er vegna 1999 er ekki tekið nema mjög takmarkað. Þegar ég hef verið að tala um tekjur stofnana og raunhæfan grunn þá á ég við stofnanir sem margsinnis hafa lagt fram rök fyrir því að sértekjuáætlanir sem þeim eru fengnar séu rangar. Þá nefni ég t.d., sem ég nefndi áðan, núverandi landbúnaðarháskóla á Hvanneyri. Þar er gert ráð fyrir um það bil 10 millj. kr. meiri sértekjum en stofnunin treystir sér til þess að afla. Gert er ráð fyrir að Landmælingar Íslands hafi í sértekjur a.m.k. 10--12 millj. kr. meira en þær hafa nokkra möguleika til að afla sér. Á svona atriðum tel ég að þurfi að taka. Þetta á við að heita megi allar stofnanir ríkisgeirans. Þar er gert ráð fyrir meiri tekjum en stofnanirnar eiga möguleika á að fá. Ég tel að þessu þurfi að breyta. Þeir sem þarna eiga í hlut hafa ekki fengið áheyrn með þau rök sem færð eru fram til að sýna þessa skekkju. Herra forseti. Það má vel vera að hæstv. fjmrh. finnist að fast sé slegið þegar farið er yfir málin eins og þau liggja fyrir núna vegna þess að á stundum hafa menn sagt: Það tekur því ekki að vera að ræða gerða hluti. Við skulum bara fara yfir þetta og afgreiða. En nú er nóg komið. Það getur vel verið að einhver kalli þetta sleggjudóma. Ég segi bara að stundum þarf að slá með sleggju svo að árangur náist. Fagmenn í málmiðnaði vita að það má ná árangri með því að hita og kæla þegar efni er mótað. Við málmiðnaðarmenn grípum seint til sleggjunnar en við þekkjum verkfærið og notum það ef ástæða er til. Herra forseti. Það má auðvitað velta því fyrir sér af hverju ég nota svona orðalag í ræðu minni. Svarið er: Vegna þess að verkfærið fjáraukalög er ekki rétt notað. Framsetning þess byggir aðeins að hluta á þeim staðreyndum sem fyrir liggja. Lagasafn fjárlaganna á að vera eins og verkfærataska. Það á að nota þau verkfæri sem við eiga í hverju tilviki og verkfærin eiga að vera í röð og reglu í töskunni. Árangurinn verður bestur með réttu skipulagi og réttum vinnubrögðum.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til fjáraukalaga. Ég mun fjalla fyrst um fjárlög og fjárlagagerð sem stjórntæki og koma síðan inn á verkaskiptingu á milli Alþingis og framkvæmdarvalds, hvernig með það er farið og hvað þetta frv. til fjárlaga segir okkur almennt. Hæstv. menntmrh. er mjög hrifinn af samræmdum prófum. Í skólakerfinu hefur verið komið á samræmdum prófum sem eru mælikvarði á frammistöðu viðkomandi. Út frá þeim má sjá hvort hann hefur staðið sig og megi fá að halda áfram. Líta má á fjáraukalögin sem nokkurs konar samræmt próf ríkisstjórnarinnar, samræmt próf ráðuneytanna sem segir til um hvernig þau hafa staðið sig í að fylgja því sem þeim var falið á Alþingi, því sem þau áttu að hafa lært og var síðan falið að framkvæma. Þegar við erum að búa okkur undir próf þurfum við að viða að okkur réttum staðreyndum í því sem spurt er um. Í fjárlögum hljótum við líka að þurfa að byggja á réttum forsendum, ekki vera með neina svindlmiða í lófanum eða neitt þess háttar. Við þurfum að svara þegar spurt er og standa síðan undir því. Það þýðir ekki fyrir okkur að ætla að stinga hluta af staðreyndunum undir stól og halda að enginn sjái fyrr en kannski seinna þegar minna ber á. Þegar við samþykkjum lög frá Alþingi hljótum við að ætlast til að framkvæmdarvaldið framkvæmi þau lög eins og Alþingi hefur kveðið á um. Þegar okkur er nú kynnt frv. til fjáraukalaga, sem kveður á um miklar breytingar frá fjárlögum, breytingar sem eru orðinn hlutur og Alþingi stendur frammi fyrir sem gerðum hlut, þá er ekki einu sinni öll sagan sögð. Framkvæmdarvaldið hefur tekið að sér að framkvæma það sem það hefur í rauninni ekki heimild til. Framkvæmdarvaldinu ber að vinna samkvæmt þeim lögum sem samþykkt eru en þegar svo miklar brotalamir koma fram fer maður að efast um hversu vandaður undirbúningurinn er. Eins og okkur hefur komið þetta fyrir sjónir í fjárln. þá er fæst af því sem nefnt er á gjaldahlið fjáraukalaganna að koma á óvart. Flest af því lá fyrir við fjárlagagerð yfirstandandi árs og hefði í raun átt að taka tillit til þá. Stór hluti af þessum útgjöldum eru nefnilega bara innbyggð útgjöld. Það þarf meira til heldur en að búa til tölur í fjárlögum sem meira og minna er vitað að ekki munu standast. Ég ætla samt ekki að gera því skóna að þeir sem hafi unnið fjárlögin hafi vísvitandi ætlað að blekkja. Þau bera þess þó merki að vinnubrögðin hefðu örugglega mátt vera miklu markvissari. Ef við lítum á þá þætti sem þarna eru, t.d. á útgjaldaþættina, þá eru það útgjöld sem eru innbyggð að meginhluta, útgjöld sem ekki er hægt að komast hjá. Þau eru í stórum málaflokkum, í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu og víðar þannig að þar er ekkert nýtt að gerast. Sjúklingum er ekki að fjölga, nemendum er ekki að fjölga, það liggja fyrir námskrár og þetta er allt vitað. Þegar fjárlög eru gerð með þessum hætti þá er eitthvað annað sem veikir þau. Til skýringar á því eru dregnir fram kjarasamningar og aðlögunarsamningar. Ég tek alveg undir það. Við vöruðum við þeirri stefnu þáv. ríkisstjórnar er setti fram þessa leið til kjarasamninga þar sem að hluta væri samið á miðlægum grunni en endanlegir lokakjarasamningar voru faldir stofnunum og þeim sagt að gera það sem þær gætu. Stofnanir starfa líka samkvæmt lögum og ber að uppfylla skyldur og kröfur sem til þeirra eru gerðar. Þar í liggur þeirra ábyrgð. Kjaralega ábyrgðin hefur legið hjá ríkisvaldinu því að ríkisvaldið og Alþingi samþykkja það sem stofnanirnar hafa til umráða í launagreiðslur. Þeim ber hins vegar að fylgja þeim kröfum sem kveðið er á um í lögum. Við sem sátum við stjórnvölinn í stofnunum ríkisins vöruðum þá við þessari stefnu ríkisstjórnarinnar í kjaramálum. Við töldum að hún leiddi til ófyrirsjáanlegra afleiðinga enda varð sú raunin og nú klóra allir sér í kollinum yfir því. Þarna er í rauninni ekkert nýtt að koma upp en þó er málið alvarlegt. Þau útgjöld sem hér eru tilgreind mundu nánast öll hafa komið til óháð því hvort tekjuaukning hefði orðið. Þetta er ekki þannig að maður vakni upp á föstudegi við að tekjurnar hafi hækkað og stofni þá til meiri útgjalda. Þetta er seinvirkara kerfi en svo að það virki þannig. Þessi útgjöld hefðu að langmestu leyti orðið án tekjuaukningarinnar þó að þar megi að vísu undanskilja einstaka liði og aðra liði megi kannski reikna til þess að það var kosningaár. Ef við ímyndum okkur þá alvarlegu stöðu að þessi tekjuauki hefði ekki orðið þá væri kannski ekki svo bjart yfir afgreiðslu frv. til fjáraukalaga. Ég vil benda á að þessi tekjuauki, þó ágætt sé að fá auknar tekjur, eru þenslutekjur. Þetta eru tekjur af þenslu sem varð umfram áætlun. Þetta eru tekjur af auknum innflutningi og auknum viðskiptahalla, þetta er skattlagning á viðskiptahalla. Þetta segir okkur hvað er að gerast. Við flytjum inn mun meira en við flytjum út. Þarna ráða mestu skattstofnar sem alls ekki eru varanlegir og eru í raun andstæðir efnahagsstefnunni að hluta. Ef hún gengi upp þá mundu þessar tekjur lækka, sem þær hljóta að gera ef efnahagsstefnan sem nú er unnið að nær fram að ganga. Öll erum við andvíg því að þenslan aukist. Við teljum að hún ætti frekar að hjaðna og hér ríki stöðugleiki en þessi fjáraukalög sýna ekki stöðugleika. Þau eru hluti þenslunnar sem framkvæmdarvaldið ber að hluta til ábyrgð á og að hluta til löggjafinn. Það væri hægt að taka fyrir einstakar stofnanir og málaflokka. Maður veltir því samt fyrir sér hvað vakir fyrir stjórnvöldum í sambandi við heilbrigðisstofnanirnar. Það hefur komið fram á fundum fjárln. að þessi halli og kostnaður er öllum ljós. Samt eru samþykkt fjárlög á þessum grunni þó vitað sé fyrir fram að þau eru ekki raunhæf. Þau hafa að vísu ákveðin markmið og sýna fram á ákveðinn vilja en hækkanir þar eru ekki bara inni á sjúkrahúsunum og heilsugæslustöðvunum heldur eru líka verulegar og óvissari hækkanir í þeirri þjónustu sem heilsugæslan kaupir af svonefndum einkageira eða einkavæddri heilbrigðisþjónustu. Við fáum líka upplýst að heilbrigðisstofnanir, sjúkrahúsin séu að vísa frá sér verkefnum út til einkaaðila sem vel gætu verið unnin inni á sjúkrahúsunum og gert reksturinn þar bæði hagkvæmari og öruggari fyrir sjúklingana. Er verið að skapa umhverfi fyrir heilsugæsluna og sjúkrahúsin sem býr til neikvæða stjórnsýslulega umræðu svo réttlæta megi aukna einkavæðingu í heilbrigðisgeiranum? Hjá hæstv. fjmrh. hefur komið fram að þetta sé bara frv. og gert sé ráð fyrir því að í meðförum fjárln. geti auknar upplýsingar komið fram um endanlega stöðu. Okkur hefur borist vitneskja um að aðeins sé tekið á hluta vandans í heilbrigðiskerfinu, hið sama á við menntamálin og svo mætti lengi telja. Virðulegi forseti. Það veldur mér ugg þegar svo stórum hluta fjármagns er varið af hálfu framkvæmdarvaldsins því þá erum við að skekkja þann ramma sem Alþingi ætlar fjárlögum að rúmast innan. Alþingi hefur eiginlega enga aðkomu að því. Er t.d. verið að skekkja þjónustumynd sjúkrahúsanna á landinu öllu? Við vitum að það er ekki hægt annað en draga að landi þær stofnanir og þau svið sem ríkið ber ábyrgð á og komin eru með halla. Þær stofnanir sem einhvern veginn, t.d. með niðurskurði á þjónustu eða öðrum aðgerðum, reyna að standa við fjárlög fá það í sjálfu sér ekkert bætt. Þær fara eftir því sem Alþingi hafði uppálagt þeim hvað þann hlut varðar, en kannski standa þær ekki að öllu leyti undir þeim körfum sem gerðar eru til þeirra verklega. Með fjáraukalögum getum við því verið að skekkja mynd, við getum verið að láta ákveðin atriði, ákveðin svið, ákveðin verkefni fá aukið vægi á kostnað einhverra annarra --- það hlýtur oft að gerast þannig --- sem Alþingi hefur ekki lagt blessun sína yfir fyrir fram. Þetta leiðir hugann, herra forseti, að því hversu veik mér virðist staða Alþingis, löggjafans sjálfs, vera gagnvart framkvæmdarvaldinu. Mér finnst hún vera allt of veik. Við eigum ekki að þurfa að standa frammi fyrir frv. til fjáraukalaga, eins og Alþingi stendur nú frammi fyrir, eins og gerðum hlut og við vitum að þetta er bara hluti af þeim gjörða hlut. Við stöndum í rauninni ekki frammi fyrir öðru en að samþykkja það svona til þess að öllum lagalegum hliðum sé fullnægt. Virðulegi forseti. Ég tel að ráðuneytin og ríkisstjórnin hafi þarna verið í prófi, fjáraukalögin séu eiginlega samræmd próf. Við sjáum varðandi tekjurnar að þeir hafa kannski fengið 11, 12 eða 13. En varðandi gjaldahliðina, til að standa við hana eins og ráð var fyrir gert og að standa að framkvæmd fjárlaga eins og ráð var fyrir gert, þá væri sjálfsagt ástæða til þess að skipa sérstaka prófnefnd til að dæma um hvort þau hafi staðist prófið og ættu rétt á því að færast á næsta stig. Ég ítreka að mér finnst að fjárlög eigi að vinnast þannig að ekki þurfi að leggja fram fjáraukalög með svona miklum frávikum.

Herra forseti. Hv. þm. er kunnur skólamaður og þekktur í þeim geira. Honum verður tíðrætt um samræmd próf. Menn verða að hafa það í huga að fjárlagatölurnar tekna- og gjaldamegin eru áætlunartölur, eins og stendur í fjárlögunum sjálfum. Það stendur í þeim að áætlað er að tekjur á þessu ári verði svo og svo miklar eða að útgjöld verði eins og þar segir. Því er auðvitað aldrei hægt að reikna með að það standist 100%. Og 3% frávik í gjöldum eins og hér er gert ráð fyrir í fjáraukalagafrv. er miklu minna en var á árum áður þó að ég auðvitað taki undir það að það ætti að vera minna, ætti að vera sem allra minnst. Tekjurnar fara u.þ.b. 5,5% fram úr að því er best er vitað á þessari stundu og auðvitað er mikilvægt að þær hækka meira en gjöldin. Ég vildi hins vegar nefna eitt atriði sem þingmaðurinn kom inn á, þ.e. að þingið standi frammi fyrir gerðum hlut, að framkvæmdarvaldið sé búið að ákveða hlutina og jafnvel eyða peningum án þess að Alþingi hafi þar haft nokkurn atbeina. Því miður er það þannig í okkar stjórnkerfi að menn verða að geta stjórnað landinu og ríkisstjórnin starfar í skjóli þingmeirihlutans. Hún verður oft og tíðum að taka ákvarðanir sem kalla á útgjöld fyrirvaralítið, en getur auðvitað gert það vegna þess að hún hefur stuðning þingmeirihlutans á bak við sig og getur gengið að því vísu að hún hafi stuðning fyrir þessum aðgerðum á Alþingi. Ef það kemur í ljós að svo væri nú ekki með eitthvert tiltekið atriði þá þyrftu menn auðvitað að hugsa mjög sinn gang, í það minnsta þeir menn sem ábyrgð bæru á því. Ég nefni sem dæmi: Það þarf að vakta Kötlusvæðið alveg sérstaklega, Mýrdalsjökul. Það voru teknar ákvarðanir um að setja í það á þriðja tug milljóna. Það þurfti að gera það strax og það varðaði ýmsar stofnanir ríkisins. Þetta ákvað ríkisstjórnin að gera og að heimila útgreiðslu þessara peninga vegna þess að hún veit að hún hefur þingmeirihluta á Alþingi og getur treyst því að slíkar ákvarðanir njóta stuðnings meirihluta þingsins. 

Herra forseti. Ég er alls ekkert að gera því skóna að ríkisstjórnin hafi ekki tryggt sér meiri hluta fyrir því sem hér er gert, alls ekki. Ég geri mér alveg grein fyrir rökum hæstv. fjmrh. Það er lofsvert ef þetta fer batnandi, hæstv. fjmrh. Það er lofsvert. Ég vil samt fá að líta svo á að þó svo að ríkisstjórn styðjist við sinn meiri hluta og leiti til hans þá eru allir þingmenn á Alþingi jafnir og hafa jafnan rétt til þess að fjalla um mál. En ég dreg alls ekki í efa að þeirra heimilda hafi verið aflað, formlega eða óformlega.

Ég vil nefna annað atriði sem fram kom í ræðu hv. þm., herra forseti. Hann hélt því fram að hér væri eingöngu um að ræða þenslutekjur af auknum innflutningi. Hann hefur ekki hlýtt vel á mína ræðu vegna þess að ég fór yfir það að af þessum 10 milljarða tekjuauka sem frv. gerir ráð fyrir eru um það bil 4,5 milljarðar vegna aukinna tekna af tekjuskatti og eignaskatti, einkum þó tekjuskatti bæði einstaklinga og fyrirtækja en sömuleiðis einnig af fjármagnstekjum. Þessar tekjur eru vegna tekjubreytinganna í þjóðfélaginu en ekki vegna innflutnings. Auðvitað hafa innflutningstekjur líka aukist eins og ég rakti og veltan almennt í þjóðfélaginu. En aðalatriðið er --- ég vona að hv. þm. hafi tök á að hlýða á það, hv. þm.--- að óháð uppsveiflunni í þjóðfélaginu, óháð þeim tekjuauka sem ríkissjóður hefur af auknum umsvifum í þjóðfélaginu, þá er hann rekinn með afgangi. Þetta höfum við sannreynt í útreikningum að undanförnu og þetta á við bæði um næsta ár og þetta ár. Með öðrum orðum, þegar búið er að sveifluleiðrétta, eins og menn segja á lélegri íslensku, sveifluleiðrétta afkomu ríkissjóðs þá er hún samt sem áður réttu megin við strikið. Þetta er því ekki réttmæt gagnrýni sem fram er komin um það að ríkissjóður sé eingöngu að nærast á viðskiptahalla eða óeðlilegu ástandi í efnahagsmálum. Því fer fjarri.

Virðulegi forseti. Hafi ég sagt: ,,eingöngu af þessu``, þá biðst ég afsökunar á því. Ég ætlaði að segja: ,,að hluta til`` eða ,,að einhverju leyti``. Þó vil ég þó benda á að tekjuskatturinn er líka þenslutengdur og þessir skattar, bæði fjármagnsskattur og aðrir eru þenslutengdir. Ég tek undir það að fjárlög skuli afgreiðast með afgangi nema þá í einhverjum sérstökum tilvikum og ég fagna þeirri stefnu í sjálfu sér.

Herra forseti. Breytingar á tekjuhlið þess fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir sýna kraft í íslensku efnahagslífi. Þær sýna það fyrst og fremst að hér á landi hefur verið full atvinna og launatekjur hafa m.a. vaxið af þeim sökum. En eins og hefur komið fram hér áður þá er drjúgur hluti af þeirri tekjuaukningu fram yfir áætlun sem frv. sýnir vegna tekjuskatts á laun og hagnað fyrirtækja. Fleiri atriði þessa fjáraukalagafrv. sýna þessa jákvæðu þætti í efnhagslífinu, þar á meðal lækkuð framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna betra atvinnustigs í landinu og vaxtagjöld lækka frá því sem áður var áætlað. Fjáraukalagafrv. gerir ráð fyrir því að tekjuafgangur ríkissjóðs aukist og eins og fram hefur komið þá mun koma til aukinn hagnaður af sölu Fjárfestingarbankans sem á eftir að taka afstöðu til. Hins vegar er rétt að hluti af þeim 10 milljarða kr. tekjuauka sem frv. gerir ráð fyrir er vegna mikils innflutnings og tekna af umsvifum í þjóðfélaginu sem af honum stafa. Ég held að það sé nauðsynlegt af efnahagslegum ástæðum að leggja þessar tekjur fyrir, setja þær ekki út aftur í efnahagslífið í aukna eyðslu og þenslu, að tekjuafgangur ríkissjóðs verði að aukast sem þessu nemur til að þessar tekjur nýtist í framtíðinni þegar verr árar, að staða ríkissjóðs verði þá betri. Við verðum að hugsa til fleiri ára, hugsa til lengri tíma í ríkisfjármálum og við verðum að reikna með því að sveiflur verði þó að það sé auðvitað æskilegast að áframhaldandi kraftur verði í atvinnulífinu og ríkissjóður hafi góða afkomu af þeim sökum. Gert er ráð fyrir að af þessum 10 milljarða kr. tekjuauka aukist útgjöld um liðlega 5 milljarða kr. Það sem er kannski fyrst og fremst til umræðu hér er nákvæmni fjárlaga á hverjum tíma. Fjárlög eru rammi utan um efnahagsstarfsemina sem ríkissjóður kemur nálægt. Þau eru rammi utan um útgjöld ríkisstofnana og það er auðvitað æskilegast, og það ber að taka fjárlögin þannig, að þau séu sá rammi sem ríkisstofnanir eiga að starfa eftir. Það verður að vera grundvallareglan. Auðvitað er aldrei hægt að komast hjá því að nokkur frávik verði í áætlunum, en hins vegar legg ég mikla áherslu á að ákvarðanir fjárlaga hverju sinni eiga að setja stofnunum ríkissjóðs ramma um starfsemi sína. Í þessu fjáraukalagafrv. skiptist útgjaldaaukinn á ýmsa málaflokka. Sumt af honum má rekja til ákvarðana sem voru teknar af ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum fyrr á árinu og er verið að sækja um fjármagn til staðfestingar á þeim ákvörðunum. Þannig háttar t.d. um þær ákvarðanir að setja meira fjármagn til lífeyristrygginga, til sjúkratrygginga og hér er t.d. verið að staðfesta flýtingu á vegáætlun sem var ákveðin fyrr á árinu upp á 500 millj. kr. Hluti af útgjaldaaukanum er af þessum orsökum. Hér hafar komið til umræðu áður heimildir framkvæmdarvaldsins til þess að ákveða slík útgjöld. Ég tek undir það að auðvitað starfar ríkisstjórnin á ábyrgð stjórnarmeirihlutans. Hins vegar er nauðsynlegt að upplýsingaflæði frá ríkisstjórninni um slíkar ákvarðanir til Alþingis sé sem greiðast þannig Alþingi fái vitneskju um slíkar ákvarðanir eins fljótt og verða má. En ég tek undir orð hæstv. fjmrh. að því leyti að vissulega starfar ríkisstjórnin á ábyrgð þingmeirihluta. Sá hluti fjáraukalagafrv. sem mestum umræðum veldur varðar hins vegar þær stofnanir sem starfa á vegum ríkissjóðs eða með fjármagni frá ríkissjóði en fara fram úr áætlun fjárlaga. Í fjáraukalagafrv. skera tvö ráðuneyti sig úr að þessu leyti af eðlilegum ástæðum því að langflestar stofnanir starfa á þeirra ábyrgð. Það er í fyrsta lagi menntmrn. og í öðru lagi stofnanir undir heilbrrn. Menntmrn. fer fram úr um 900 millj. kr. Það er af tveimur ástæðum. Það er vegna samninga við Háskóla Íslands og það er vegna þess að áætlanir um fjárframlög til framhaldsskólanna hafa ekki staðist. Það er nauðsynlegt fyrir fjárlaganefndarmenn að fara yfir þessi atriði. Fjárframlög til framhaldsskólanna eru byggð á skólasamningum og það er nauðsynlegt að grennslast fyrir um hve haldgóðir þeir eru því að æskilegast væri að komast sem næst raunverulegum útgjöldum með þeim samningum. Það hefur verið unnið mikið verk á því sviði í menntmrn. En það er nauðsynlegt að yfirfara þá samninga á hverjum tíma þannig að þeir séu sem næst hinum raunverulegu útgjöldum eða þá að kanna hvað er í veginum, þ.e. hvers vegna stofnanir hafa farið fram úr þessum samningum. Í öðru lagi eru 1.400 millj. í fjáraukalagafrv. lagðar til þess að bæta hallarekstur heilbrigðisstofnana, einkum sjúkrahúsa. Það eru auðvitað verulega fjárhæðir en þess ber að geta að þó að heilbrrn. sé mjög stórt ráðuneyti að umfangi og fari með mjög stóran hluta af ríkisfjármálunum, þá eru þarna mál sem hafa verið viðfangsefni fjárln. um árabil. Ég heyri á ræðum sem hér hafa verið fluttar, einkum hjá hv. 5. þm. Vesturl., að hann hefur séð ljósið í þessum efnum og séð þessa hluti fyrir. Ég gat ekki betur heyrt á ræðu hans en að úrræðin sem bent er á í þessu efni væru einfaldlega að borga það sem út af stendur og taka allar áætlanir inn í áætlun fjáraukalaga og áætlun fjárlaga. Það sem ég hef um þetta að segja er að ég vitna til þess sem hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni að Ríkisendurskoðun hefði verið beðin að fara yfir þessi mál og leggja mat á áætlanir sjúkrahúsanna þannig að við í fjárln. munum fá þá úttekt inn á okkar borð. Ég legg áherslu á að það verði að koma þeirri skipan á til frambúðar að sjúkrahúsin geti verið innan ramma fjárlaga. Ef það á að bæta til fulls fjárvöntun þeirra þá verður að vera tryggt að búið sé að vinna bug á því vandamáli, skilgreina hlutverk sjúkrahúsanna þannig að þau geti verið innan ramma fjárlaga hverju sinni og hægt sé að ákveða þeim sanngjarnan ramma miðað við þeirra starfsemi. Þetta er verkefni sem er því miður ekki lokið og það er engin ástæða til að draga fjöður yfir það. En það er eigi að síður ástæða til þess að vinna þrotlaust að þessu. Stofnanir menntmrn. og stofnanir heilbrrn. eru í raun af sama meiði að þessu leyti. Verkefnið er að finna þeim fjárlagaramma í samræmi við hlutverk þeirra og síðan verði staðið við þann ramma. Það er nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt þannig að jafnræði ríki og að það gerist ekki að sumir fari fram úr en aðrir fari ekki fram úr. Af því hlýst eilífur samanburður og leiðindi. Nauðsynlegt er að finna hæfilegan ramma fyrir þessar stofnanir. En ég undirstrika að það verður að koma fjárlögum þannig fyrir að hægt sé að standa á því að þetta sé sá rammi sem ber að fara eftir og það ber að fara eftir fjárlögum. Ýmis fleiri útgjaldatilefni eru í þessu fjáraukalagafrv. sem fjárln. mun að sjálfsögðu fara yfir. Nokkur atriði ber þar nokkuð hátt. Það eru svokölluð einsskiptisútgjöld sem koma til m.a. af hátíðahöldum árið 2000. Það er mjög stór útgjaldaliður í fjárlögum árið 1999, fjáraukalögum 1999 og fjárlögum fyrir árið 2000. Þarna eru veittir mjög miklir fjármunir í þessi verkefni og það byggist auðvitað á ákvörðunum um að halda veglega upp á aldamótaárið og kosta til kristnihátíðarinnar sem þá verður. Fleiri einsskiptisútgjöld koma til á aldamótaárinu og það kemur fram í fjárlögum, fjáraukalögum og fjárlögum fyrir árið 2000 en það er hinn svokallaði 2000-vandi. Það kostar gífurlega fjármuni að eiga við hann, ekki síst á heilbrigðisstofnunum. Einhvern tíma fengum við upplýsingar um það í fjárln. að á Ríkisspítölunum einum væru þúsund tölvuskjáir og mjög miklir fjármunir fara til þess að tryggja að engar truflanir verði á starfsemi spítalanna t.d. vegna hins svokallaða 2000-vanda. Hér hefur hv. 5. þm. Vesturl. talað af hálfu stjórnarandstöðunnar um vanáætlaðar tekjur og að bent hafi verið á það í mörg ár að tekjur hafi verið vanáætlaðar. Það er orðinn fastur liður hjá hv. 5. þm. Vesturl. í þessum ræðustól að greina frá því og greina frá kenningum sínum í þeim efnum við afgreiðslu fjárlaga.

Hafa þær ekki staðist?

Um það vil ég segja að það er miklu betra að mínu mati að standa frammi fyrir því að tekjur hafi farið fram úr áætlun en að gjöld hafi farið fram úr áætlun.  Við höfum fjallað nokkuð um launamál í fjárln. og munum gera það áfram. Tímans vegna mun ég ekki fara í þau mál nú við 1. umr. Eins og sést á fjáraukalagafrv. eru aukin útgjöld að verulegu leyti vegna launahækkana en það mál munum við fjalla um þegar við tökum þetta fjáraukalagafrv. til umræðu í fjárln., en þangað mun það fara. Við erum þegar búin að líta á það en við munum vinna það í framhaldinu, m.a. í tengslum við frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 sem við erum einnig með í vinnslu.

Hæstv. forseti. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1999 á síðasta ári var það harðlega gagnrýnt af stjórnarandstöðunni að ekki væri rétt gefið. Útgjöld væru vanáætluð t.d. til heilbrigðismála svo miklu næmi. Þetta hefur reyndar komið á daginn en ljóst að þetta á að bæta að nokkru leyti í fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir til afgreiðslu. Þó hef ég mjög klára vitneskju um að tapið sem orðið hefur á árinu hjá ýmsum sjúkrastofnunum sem standa mér nærri er margfalt meira en fyrirhugað er að bæta í fyrstu útgáfu fjáraukalaganna. Ég vil minna á að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, sem fær 21 milljón, er með margfalt meiri halla eftir árið. Það lá fyrir þegar í upphafi ársins að svo mundi verða. Ég vil því spyrja formann fjárln. hvort hann telji að úr þessu verði bætt milli umræðna um fjáraukalög.

Herra forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. fjmrh. og ég gat um í ræðu minni hefur Ríkisendurskoðun verið falið að fara yfir rekstrartölur sjúkrahúsanna. Án þess að ég tali um einstök sjúkrahús í þessu sambandi þá er það svo að áætlanir þeirra hafa verið að breytast eftir því sem liðið hefur á árið. Þó að vissulega væri ljóst að fjárvöntun væri við síðustu fjárlagagerð miðað við áætlanir þeirra þá hefur þetta verið að breytast og þar var ekki allt séð fyrir. Ég endurtek að það er nauðsynlegt að koma málum þannig fyrir að sjúkrahúsunum sé settur sá rammi sem þau eiga að vera innan. Ríkisstjórnarmeirihlutinn vill vinna að því að koma þeirri reglu á að losna við endalausu umfjöllun um sjúkrahúsin og hallarekstur þeirra. Til þess verður að skilgreina hlutverk þeirra og ákveða þeim fjárlagaramma sem hægt er að standa við.

Ég vil enn minna á að við samþykkt fjárlaga í desember lágu þær gríðarlegu launahækkanir sem orðið höfðu á sjúkrahúsum að mestu leyti fyrir. Þær urðu því miður ekki hjá þeim hluta starfsfólksins sem lægst var launað. Ég tel að við gerð fjárlaga, eins og við bentum þá á, hefði verið hægt að áætla mun betur útgjöldin vegna þeirra launahækkana en gert var. Ég tel það ámælisvert að halda forsvarsmönnum sjúkrahúsa ævinlega á hnjánum fyrir fjárveitingavaldinu, jafnvel þó allt sé gert til að reka sjúkrahúsin eins hagkvæmt og hægt er. Af því dæmi sem ég tók hér áðan get ég borið --- ýmsir tilsjónarmenn sem hafa verið sendir þangað suður eftir til þess að fylgjast með rekstrinum geta verið mér sammála í því --- að sjúkrahúsið er mjög vel rekið og sparnaðar gætt í hvívetna. En þess er gætt að stofnunin fari að þeim lögum sem henni er ætlað að uppfylla. Það hefur hún gert og staðan er eins og hún er. Mér finnst að ríkisvaldinu sé skylt að koma til móts við það ef hún á annað borð ætlar að reka þessi sjúkrahús áfram.

Herra forseti. Ég hef í rauninni litlu við það að bæta sem ég sagði áður. Ég hef sagt að það er sameiginlegt verkefni forráðamanna sjúkrahúsanna, heilbrn. og fjmrn., fjárln. og Ríkisendurskoðunar að komast að niðurstöðu um þessi mál. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara að fjölyrða um málefni einstakra sjúkrahúsa í þessum ræðustól. Verkefni okkar er að skilgreina þessi mál og komast að niðurstöðu um hvert umfangið er, hvað menn ætla sér og hvaða fjármuni þarf til. Til þess þarf einnig --- og á það skortir kannski --- samræmdar mælingar á því hvað fram fer á sjúkrahúsunum þannig að hægt sé að gera eðlilegan samanburð. Ég endurtek að þetta er verkefni sem verið er að vinna að og þessir aðilar eiga að koma að því. Ég held að allir hafi fullan vilja til að koma á góðu skipulagi í þessum efnum.

Herra forseti. Makalaust var að kynnast viðmóti og viðhorfi hæstv. fjmrh. þegar einn af þingmönnum stjórnarandstöðunnar leyfði sér að gagnrýna þau kæruleysislegu tök sem er að finna í þessu fjáraukalagafrv. af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þá kom hæstv. ráðherra og sagði heldur digurbarkalega að menn þyrftu að hafa í huga að ríkisstjórnin nyti skjóls af stjórnarmeirihluta. Varla var hægt að skilja hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að afgreiðsla okkar sem sitjum í fjárln. á þessu máli væri eiginlega aukaatriði, búið væri að afgreiða þessi mál vegna þess að ríkisstjórnin nýtur meiri hluta á þingi. Ég spyr hv. þm. Pétur Blöndal og hv. þm. Einar Odd Kristjánsson, svo ég nefni nú ekki fleiri: Er það skoðun þeirra að þingið eigi að vera stimpill fyrir vald hæstv. fjmrh. í þessum efnum? Ég vil líka segja, herra forseti, að mér þótti hæstv. fjmrh. næsta rogginn þegar hann sagði: Við höfum náð markmiðum fjárlaganna. Hvernig er staðan í dag? Ofþenslan sem ríkisstjórnin neitaði að viðurkenna og bregðast við í tíma hefur hleypt verðbólgunni af stað. Í október var verðbólgan í kringum 5,3%. Þetta er tvöfalt til þrefalt meiri verðbólga en í löndunum í kringum okkur. Seðlabankinn spáir 4% verðbólgu á næsta ári og það byggist á því að kjarasamningar verði á hófsamari nótum, að það dragi úr hagvexti og aukningu innlendrar eftirspurnar. Fjölmargir aðilar hafa hins vegar lýst efasemdum um að það verði í þeim mæli sem Þjóðhagsstofnun hefur gert ráð fyrir. Einn af þeim sem lýst hafa efasemdum um það er einmitt hæstv. fjmrh. í flutningsræðu fyrir fjárlagafrv. í síðasta mánuði. Í dag er staðan einfaldlega ákaflega brothætt. Ein af algjörum forsendum þess að hægt sé að draga úr þeirri þenslu sem nú ríkir í þjóðfélaginu er auðvitað að hafa megi hemil á útgjöldum ríkisins. Það er eitt af örfáum hagstjórnartækjum sem ríkið hefur yfir að ráða í núverandi stöðu. Þar bregst ríkisstjórnin algjörlega. Læknavísindin kenna að forsenda allra lækninga sé að viðurkenna sjúkdóminn. Þá fyrst er hægt að greina hann og ráðast að rótum hans. Það hefur ríkisstjórnin ekki gert. Hún á að viðurkenna vandann, ráðherrar hennar eiga einfaldlega að segja, eftir að hafa lagt fram þetta fjáraaukalagafrv.: Við erum útgjaldafíklar. Það sem kemur fram í þessu frv. er útgjaldafíkn. Það er gott og blessað að hv. formaður fjárln. og hæstv. fjmrh. komi hingað og tali um að tekjurnar hafi aukist um 10 milljarða. Það er fínt. Við blasir að útgjöldin hafa aukist um 5 milljarða. Miðað við þær upplýsingar sem við höfum fengið eftir undarlegum leiðum inn í fjárln. er ljóst að útgjöldin muni að öllum líkindum fara 1--1,5 milljarða fram úr áætlun ef það gerist sem mér sýnist hæstv. fjmrh. leggja hér til. Fyrir liggur að upplýsingar um mjög erfiða stöðu vantar. Ég verð að segja, herra forseti, að það er digurbarkalega mælt af hæstv. fjmrh. að koma hingað og segja: Við höfum náð markmiðum fjárlaganna. Útgjöldin halda áfram að vaxa. Í þessari stöðu er óásættanlegt að þau vaxi um 5 milljarða. Þenslunni í þjóðfélaginu slotar einhvern tíma og jafnvel þó að það takist að ná hinni mjúku lendingu sem hæstv. ráðherrar tala um þá blasir við að við munum standa frammi fyrir því að tekjur ríkisins minnka en útgjaldaramminn helst óbreyttur og þá þurfum við að ráðast að honum í afar krappri stöðu. Við þurfum aðeins að velta því fyrir okkur hvaðan þessir peningar koma. Þeir koma auðvitað út af hinni hættulegu þenslu í þjóðfélaginu. Hvað er það sem ekki stóð í tekjuáætlun ríkisstjórnarinnar? Það er fyrst og fremst það sem laut að innflutningi. Gert var ráð fyrir að innflutningur mundi aukast um 1% en í ljós kemur að hann hefur aukist um 3,5%. Fyrst og fremst, segir í þessu fjáraukalagafrv., eykst innflutningur á dýrum vörum, stórum og dýrum bifreiðum sem fluttar eru til landsins í miklum mæli. Þaðan koma auðvitað þessar tekjur. Þetta, herra forseti, er ekki hagvöxtur sem líklegur er til að standa mjög lengi. Og mig langar, herra forseti, að lesa hér litla tilvitnun í hv. þm. Hjálmar Jónsson úr umræðunni um fjárlagafrv. Þá sagði hv. þm., með leyfi forseta: ,,Við þurfum að hægja á einkaneyslu og innflutningi. Ef það tekst ekki, þ.e. að hægja á þessari tegund umsvifa í þjóðfélaginu, þá þýðir það að vísu meiri hagvöxt en það er ekki hagvöxtur sem við viljum sjá. Það er eiginlega ef svo má segja illkynja hagvöxtur ...`` Herra forseti. Þetta er undirrót þenslunnar í þjóðfélaginu í dag. Og þetta er tekjuaukningin sem hv. stjórnarliðar eru að hreykja sér af í dag. Þetta er hættuleg staða og í henni er sérstaklega hættulegt að hafa ekki hemil á ríkisútgjöldunum. Ég hef ekki áður setið í fjárln. Þetta er í fyrsta skipti sem ég kem að fjáraukalagafrv. eins og ég geri núna. Ég er satt að segja mjög hissa á því sem þar blasir við. Ég er til að mynda hissa á því agaleysi sem einstakir ráðherrar sýna gagnvart fjármunum ríkisins. Ég er hissa á því að hæstv. fjmrh. virðist hafa gleymt því að hlutverk hans er að vera agari í ríkisfjármálunum og ef því er að skipta tyftunarmeistari líka. Það er hann ekki. Þau viðbrögð sem hæstv. ráðherra sýndi gagnvart hv. þm. Gísla Einarssyni bera það auðvitað með sér. Hæstv. ráðherra er orðinn svo gegnumsúr af krafti valdsins að hann heldur að hægt sé að koma hingað með hvað sem er og láta þingið samþykkja það. Herra forseti. Ég held því fram að í einstökum málaflokkum sé hægt að kalla ástandið sem ríkir stjórnleysi. Ég nefni til að mynda heilbrigðismálin alveg sérstaklega. Við höfum allan þennan áratug barist við það að ná tökum á þeim málaflokki. Í fyrra vildi svo til að tveir hv. þingmenn, annar núv. varaformaður fjárln. og hinn formaður fjárln., voru fengnir til að koma á hreint málefnum heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Við áttum um það harðar umræður hér í þinginu og menn töldu að þegar því verki væri lokið vissu menn a.m.k. hvernig staðan væri. Í dag blasir við að sá hallarekstur heldur áfram en alvarlegra er, a.m.k. fyrir mig sem fjárlaganefndarmann, að ég veit ekkert hvernig rekstrarstaðan er á þessum stofnunum. Og það sem meira er, ég er ekki viss um að hæstv. fjmrh. viti það heldur. Við höfum einhverjar óljósar spurnir af því að Ríkisendurskoðun sé að gera úttektir, þær úttektir hafa ekki komið til nefndarinnar og það er auðvitað miður, herra forseti. Ég gæti tekið mýmörg dæmi af heilbrrn. en þar blasir við að um er að ræða alvarlega framúrkeyrslu a.m.k. 60 stofnana. Ráðuneytið hefur keyrt fram úr fjárlögum sem nemur 3 milljörðum og komið hefur fram í umræðunni að líkast til er þörfin mun meiri en þeir 3 milljarðar sem lagðir eru til. Ég gæti tekið ýmsa málaflokka þar sem ráðast átti í mikil sparnaðaráform en virðist að hafi einungis verið kosmetískar tillögur til að gera fjárlögin snyrtileg og falleg á síðasta ári kjörtímabils. Ég ætla að láta mér nægja, herra forseti, að ræða aðeins um lyfjamálin vegna þess að þau eru stjórnlaus í dag. Menn höfðu reynt af veikum burðum að ná tökum á þeim málaflokki og tekist bærilega í tíð hv. þm. Sighvats Björgvinssonar sem heilbrrh. Nú er staðan þannig að á þessu ári átti að spara um 300 millj. í lyfjakostnað. Þegar upp er staðið er aukningin ekki 300 millj. heldur 450 millj. og ef maður les saman fjáraukalagafrv. og fjárlagafrv. kemur í ljós að það er ein af forsendum fjárlagafrv. að aukning milli ára í þessum málaflokki sé 12%. Það þýðir þegar upp er staðið, og ekkert yrði að gert, að menn yrðu komnir í fast að 5 milljarða eyðslu í lyfjamálum. Það gengur auðvitað ekki og hvað er þá gert? Þá er lagt til í fjárlagafrv. að skorið verði niður um 1 milljarð. Hvernig? Það er gert með einhvers konar lausum hugmyndum sem þar eru settar fram og við höfum enn ekki fengið að sjá en, herra minn trúr, það átti að spara með einhverjum aðgerðum í hittiðfyrra en tókst ekki. Það átti að spara í fyrra en tókst ekki og það átti að spara núna en tókst ekki. Ég segi, herra forseti, að í þessum tiltekna málaflokki ríkir stjórnleysi. Agaleysið er því miður miklu víðar. Ég velti fyrir mér hver munurinn er á fjárlögum og fjáraukalögum. Fjáraukalögin, eins og ég hef skilið þau, herra forseti, eru til þess ætluð að mæta ófyrirséðum atburðum, útgjöldum, sem var ekki hægt að gera áætlanir fyrir. Hæstv. fjmrh. tók mjög skýrt og gott dæmi. Hann nefndi hræringar í Kötlu og hættu á yfirvofandi hamförum. Að sjálfsögðu ber að bregðast við því með fjárútlátum og enginn gerir athugasemdir við það. Herra forseti. Ég fæ ekki betur séð en ráðherrarnir séu farnir að umgangast fjáraukalögin næsta kæruleysislega. Þar er verið að kasta inn alls konar málum sem þeir hefðu vitaskuld getað séð fyrir og eiga ekki heima í fjáraukalögum. Ég leyfi mér, herra forseti, að taka dæmi af hæstv. forsrh. vegna þess að hann er einn af þeim sem hafa gengið fram fyrir skjöldu og hvatt þjóðina til að draga úr þenslu og sýna varkárni. Það kemur í ljós að forsrn. þarf ákveðna upphæð til að taka á móti erlendum gestum. Þar er um að ræða tvenns konar gesti. Þar er um að ræða japanska forsætisráðherrann og Hillary Rodham Clinton. Það er grundvallarmunur á þeim tveimur heimsóknum. Annars vegar, herra forseti, var það auðvitað vitað að japanski forsætisráðherrann ætlaði að koma hingað með eins eða tveggja ára fyrirvara. Með öðrum orðum, hægt var að áætla fyrir þeirri heimsókn. Heimsókn bandarísku forsetafrúarinnar var hins vegar tilfallandi. Þarna hefði að sjálfsögðu átt að áætla fyrir kostnaðinum sem hlaust af heimsókn japanska forsætisráðherrans en það var ekki hægt í tilviki bandarísku forsetafrúarinnar. En þarna er eigi að síður kastað inn útgjaldatilefni sem á ekkert heima í fjáraukalögum. Hv. þm. Jón Kristjánsson benti einnig á að það kostaði mjög mikið að halda upp á afmæli kristnitökunnar og einmitt hjá hæstv. forsrh. er gert ráð fyrir 43,8 millj. kr. til að taka á því á þessu ári. Herra forseti. Við höfðum drjúgan aðdraganda að 1000 ára afmæli kristnitökunnar. Við höfðum heilt árþúsund. Er einhver nauðsyn til að kasta þessu inn á fjáraukalög? Að sjálfsögðu ekki. Þetta áttu menn að sjá fyrir, herra forseti. Hv. þm. Jón Kristjánsson virtist ekki gera sér grein fyrir því að afmæli, sem haldið er í tilefni af 1000 ára gömlum atburði, hefur talsverðan aðdraganda og það sýnir kannski fyrirhyggjuleysi þessarar ríkisstjórnar að það er fyrst árið fyrir afmælisárið sem hún vaknar upp við vondan draum eða annað er ekki hægt að skilja af frammíkalli hv. þm. Jóns Kristjánssonar. Það er annað dæmi sem ég tek sérstaklega líka af því að það tengist einnig ártalinu 2000. Í fjáraukalögunum er beðið um 260 millj. kr., ef ég man rétt, til að svara þeim vanda sem sprettur innan heilbrigðisgeirans af ártalinu 2000. Herra forseti. Þetta er dæmi um útgjöld sem eiga ekki heima í fjáraukalögum vegna þess að þau hljóta að hafa verið fyrir séð. Ég tek þetta, herra forseti, sem dæmi um það sem mér finnst vera lausatök. Ég gæti auðvitað rætt fleira og lengra mál um þetta, herra forseti, og sýnt fram á að mér finnst nauðsynlegt þegar ráðherrarnir eru að biðja um peninga á fjáraukalögum að þeir skýri það almennilega. Ég vek t.d. eftirtekt á því að hæstv. iðnrh. óskar eftir 2,5 millj. kr. til að standa straum af kostnaði vegna breytinga á starfsmannahaldi ráðuneytisins. Þessar breytingar eru ekkert skýrðar en ég segi það sem nýr maður í þessum málaflokki: Svona kostnaður er fyrirsjáanlegur og hann á ekkert heima á fjáraukalögum. Ráðherrarnir geta ekki kastað peningum af þessu tagi inn á fjáraukalög bara af því að þeir halda að þeir hafi stjórnarmeirihluta til þess að stimpla hvað eina sem þeir vilja ef það er hugdetta þeirra að breyta starfsmannahaldi á skrifstofum sínum eða ráða þar einhverja menn sem þeir telja alfarið nauðsynlegt að fá þar inn. Herra forseti. Eitt dæmi frekar. Ég tek það úr ráðuneyti hæstv. fjmrh. Þar kemur fram að óskað er eftir 115 millj. kr. aukafjárveitingu til að borga uppsafnaðan halla sem tengist skýrsluvélakostnaði og þessi kostnaðaraukning skýrist aðallega af miklum taxtahækkunum hjá Skýrr hf. Herra forseti. Ef þetta er uppsafnaður halli vegna þess að taxtinn hjá Skýrr hefur hækkað eftir að fyrirtækið var einkavætt þá hlýtur sú hækkun að hafa komið fram áður en kom að þessu fjáraukalagafrv. Hvernig stendur á því að sjálfur agari ríkisfjármálanna er ekki fyrir löngu búinn að setja mann í að kanna hvort ekki sé hægt með einhverjum hætti að kaupa þessa þjónustu annars staðar, koma þarna upp samkeppni. Þarna ríkir greinilega einokun hjá þessu einkavædda fyrirtæki eða leita annarra leiða til að lækka þennan kostnað. Mér finnst líka, herra forseti, að víðar sé að finna agaleysi hjá stofnunum sem hæstv. fjmrh. hefði getað átt að taka í taumana. Ég bendi á eitt tiltekið dæmi, herra forseti, vegna þess að við vorum að ræða það í fjárln. í morgun. Það er til skóli sem heitir Garðyrkjuskóli ríkisins og hann fær eða óskar eftir 17 millj. kr. aukafjárveitingu til að greiða skammtímaskuldir vegna byggingar tilraunagróðurhúss. Nú er ég ekki á móti tilraunum í garðyrkju og ég er ekki á móti því að búið sé til tilraunagróðurhús. En ég er á móti því að hægt sé að setja inn á fjáraukalög 17 millj. kr. vegna skammtímaskulda og ég spyr: Hvernig verða slíkar skuldir til? Hver er ábyrgð þeirra sem eru yfir slíkum málaflokki? Ég gæti tekið fleiri dæmi af þessu tagi, herra forseti, en ég ætla að láta mér nægja að taka eitt. Geislavarnir ríkisins fara fram á tiltölulega litla upphæð. Farið er fram á 4 millj. kr. lækkun sértekna sem þýðir að gert er ráð fyrir að ríkið borgi 4 millj. kr. meira. Hvernig stendur á þeirri bón? Í greinargerðinni kemur fram að stofnun þessi fjármagnar rekstur sinn að hluta til með erlendum styrkjum. Það kom hins vegar í ljós seint á sl. ári að ekki fengust allir þeir styrkir sem óskað var eftir. Stofnunin hafði eigi að síður byrjað vinnu við verkefnin sem styrkirnir áttu að fjármagna. Gott og vel, ég geri ekki athugasemdir við það. En ég geri athugasemdir við það að þegar slíkt kemur upp eigi skattborgarinn að rétta viðkomandi stofnun tékka. Ég er á móti slíkum vinnubrögðum, herra forseti. Þegar svona kemur upp hljótum við að gera þá kröfu til yfirmanna viðkomandi stofnana ríkisins að þeir reyni með einhverju móti að hagræða á móti þessu. Það er fráleitt sjálfgefið að við tökum þátt í því að greiða með þessum hætti halla sem myndast vegna óforsjálni þeirra sem bera ábyrgð á rekstrinum. Hægt væri að nefna fleiri svona dæmi, herra forseti. Ég nefni bara flugmálastjórn þar sem er tiltekið svipað dæmi og ég gæti nefnt fleiri en tíminn leyfir það ekki. Að lokum, herra forseti. Hæstv. fjmrh. gladdist yfir stöðunni og ég tek undir það. Það er auðvitað gaman og gleðilegt þegar tekjurnar aukast jafnmikið og núna. En við búum við mjög brothætt ástand. Þenslan sem við búum við gæti endað illa fyrir þjóðfélagið. Við sjáum að verðbólgan er farin upp og við höfum getað greint verðbólguna. Við vitum af hverju hún stafar. Það kemur til að mynda fram í þeim greiningum að verulegur hluti af verðbólgu síðustu mánaða stafar af aukningu húsnæðiskostnaðar fyrst og fremst á Reykjavíkursvæðinu. Hvað getum við gert í þeim efnum? Höfum við einhver stýritæki í þeim efnum? A.m.k. höfum við það stýritæki, herra forseti, að sjá til þess að þar sé ekki um sjálfsafgreiðslu að ræða. Ég er þeirrar skoðunar, þó að það kunni að vera óvinsælt að segja það, að þær breytingar sem gerðar hafa verið á greiðslumatinu gagnvart húsnæðislánum hafi verið mjög erfiðar fyrir ríkissjóð og erfiðar fyrir stöðu hins íslenska efnahags. Þetta hefur leitt til þess samkvæmt þeim upplýsingum sem komu fram í greinargerð með fjáraukalagafrv. að umfram það sem áætlað var hefur verið lánað næstum því 7,5 milljörðum meira í húsnæðismálin. Það þýðir að sjálfsögðu að þetta hefur aukið þrýsting á fasteignaverð, þetta hefur aukið verðbólgu, a.m.k. á höfuðborgarsvæðinu, aukið verðbólgu landsins alls og þetta er auðvitað hægt að rekja til þess að lausatök eru á þessum málaflokki. Það er niðurstaða mín, herra forseti, að það fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir, sé áfellisdómur yfir fjármálastjórn ríkisins. Ég er ósammála þeim vinnubrögðum sem þar koma fram. Ég er ósammála því sem mér finnst á mörgum sviðum vera agaleysi hjá einstökum ráðherrum. Ég segi það aftur, herra forseti, að þetta fjáraukalagafrv. sýnir okkur það svart á hvítu að við þurfum að taka rækilega til hendinni á ákveðnum sviðum ríkisrekstrarins en það sem skiptir miklu máli er að þingið gangi fram fyrir skjöldu og breyti þessum vinnubrögðum. Við þurfum einfaldlega að innleiða aukna ábyrgð í rekstri stofnana innan ríkisgeirans og ef hæstv. fjmrh. getur ekki gert það þá verður Alþingi að taka þar í taumana.

Herra forseti. Það var margt athyglisvert í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Þó þótti mér tónninn vera eilítið annar en í ræðu samherja hans og samnefndarmanns í hv. fjárln. Gísla S. Einarssonar sem kvartar undan því að ekki sé nóg fjármagn sett í fjáraukalögin en kjarninn í ræðu hv. síðasta ræðumanns var að allt of miklir peningar væru settir í fjáraukalögin. Vissulega er það svo að við þurfum að fara varlega í efnahagsmálunum um þessar mundir. Það vita allir og taka allir undir það og við verðum að hafa hemil á útgjöldum ríkissjóðs eins og hv. síðasti ræðumaður sagði. Eigi að síður er það jafnframt þannig að alltaf verða einhver ófyrirséð útgjöld sem verður að horfast í augu við og það er verið að reyna að gera það með þessum fjáraukalögum þó að þar með sé ekki sagt að málið sé endanlega afgreitt. Það á eftir að hljóta umfjöllun í fjárln. og ég er alveg viss um að þar verður bæði breyting á tekjum og gjöldum. Ríkisstjórnin gerir það ekki að gamni sínu að grípa til útgjalda í skjóli þingmeirihluta síns nema nauðsyn krefji. Það vita allir hvernig þetta fyrirkomulag virkar. Hv. þm. hefur sjálfur setið í ríkisstjórn og aðstæður komið upp þar sem grípa hefur þurft til aukafjárveitinga. Hann gagnrýndi ýmis einstök atriði í frv. Ég get tekið undir ýmislegt í því. Auðvitað þarf að tryggja það að stofnanir gangi ábyrgar til verks en eitt og annað í ræðu hans voru samt ekki góð dæmi eins og dæmið með forsætisráðherra Japans vegna þess að það lá ekkert fyrir hvort hann kæmi hingað fyrr en skömmu áður en hann kom. Það er þannig með slíka menn að þeir gefa það ekki upp endanlega hvort þeir eru væntanlegir eða ekki fyrr en skömmu áður. Það var því ekki gott dæmi. Ég mun koma nánar að öðrum atriðum í síðara andsvari, herra forseti.

Herra forseti. Það er rangt hjá hæstv. fjmrh. að kjarninn í ræðu minni hafi verið ákall um aukið fjármagn til rekstrar ríkisins. Það er alls ekki svo.  Það sem ég er að segja er að mér finnst að lausatök séu á rekstri ríkisins og mér finnast þau hafa aukist á síðustu árum. Ég sé til að mynda talsverðan mun á innihaldi og blæ þessara fjáraukalaga frá þeim tíma þegar ég sagt í ríkisstjórn. Það var að sönnu kreppa í landinu þá, en við eigum ekki að láta þá þenslu sem núna ríkir leiða til þess að ráðherrarnir kasti inn á fjáraukalagafrv. fjölda útgjaldatilefna sem eiga ekki heima þar. Ef við til að mynda afgreiðum beiðnir eins og ýmsar þær sem ég drap á í ræðu minni erum við að senda skilaboð til yfirmanna stofnana ríkisins. Skilaboðin eru þessi: Það er í lagi þó að þið farið gáleysislega með fjármuni ríkisins vegna þess að stóri bróðir, ríkisstjórnin, kemur með tékka skattborgaranna og hjálpar með það sem upp á vantar. Kjarninn í ræðu minni, herra forseti, var að benda á að mér finnst að hæstv. fjmrh. beiti ekki agavaldi sínu, ég hika ekki við að segja það. Það þarf að taka til í ríkisrekstrinum, bæði í smáu og stóru. Ég ræddi sérstaklega um eitt tiltekið ráðuneyti, heilbrrn. Það er vandamál sem hæstv. fjmrh. og forverar hans hafa glímt við lengi. Menn töldu lengi vel að menn væru í þann mund að ná tökum á þeim málaflokki og umræður af hálfu stjórnarliða á síðustu tveimur þingum gáfu það til kynna. Nú hefur komið í ljós að þar hafa menn staðið á holklaka og staðan er miklu erfiðari. Ef hæstv. fjmrh. mundi biðja mig um einhverjar patentlausnir á því máli, þá mundi ég verða að segja: Ég hef þær ekki. En ég taldi að menn hefðu til að mynda á tilteknum sviðum, t.d. hvað varðaði heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, verið með vinnu í gangi sem mundi leysa það mál.

Herra forseti. Ég taldi það líka og ég hef orðið fyrir vonbrigðum í því efni en við erum að reyna að vinna okkur út úr því máli í sameiningu, heilbrrh. og ég með aðstoð Ríkisendurskoðunar. Að öðru leyti vil ég taka undir það sem hv. þm. sagði í ræðu sinni gagnvart einstökum ríkisstofnunum og nauðsyn þess að menn sýni aðhald og ábyrgð. Það er eins og talað út úr mínu hjarta. Ég var ekki að gagnrýna þingmanninn fyrir slík viðhorf, það hefur eitthvað skolast til. Ég benti bara á að hann talar sem mikill aðhaldsmaður um ríkisrekstur en það er reyndar nokkurt nýmæli miðað við það hver á í hlut en félagi hans í fjárln. úr sama flokki mælti fyrir nauðsyn þess að stórauka útgjöldin og taldi að hér væri verulega vanáætlað og hér þyrfti að bæta í og augljóst mál að svo væri. Þessir ágætu samherjar eru því ekki alveg sammála. Ég vil svara einu atriði sem hv. þm. nefndi og snýr að fjmrn. Það er spurningin um aukafjárveitingu til ríkisskattstjóra vegna skýrsluvélakostnaðar og hvers vegna ekki hefur verið settur maður í það mál. Það hefur verið settur maður í það mál. Við erum að sjálfsögðu að skoða hvernig hægt er að vinna bug á því vandamáli og reyna að sjá til þess að slíkt komi ekki fyrir aftur. Auðvitað er engin mynd á því að kostnaður af þessu tagi fari tugi eða á annað hundrað milljónir fram úr áætlun jafnvel þó á fleiri en einu ári sé og þarna verður auðvitað að gera mikla bragarbót. Hins vegar er mjög erfitt að áætla kostnað og allar breytingar sem við gerum á skattalögum á hinu háa Alþingi hafa t.d. áhrif á þennan kostnað. Við tökum hann kannski ekki alltaf með í reikninginn þegar við erum að gera slíkar breytingar hvað það hefur í för með sér að því er varðar skýrsluvélakostnað, forritun og annað þess háttar. En aðalatriðið er að sjálfsögðu að þarna verður leitað allra leiða til þess að halda kostnaðinum niðri svo mikill sem hann er nú orðinn. Að því er varðar árið 2000 vil ég benda á að það var ekki sett inn í fjárlög þessa árs að því er varðar sjúkrahúsin vegna þess að þar voru uppi fáránlegar hugmyndir og tillögur af hálfu sjúkrahúsanna um mörg hundruð milljóna króna framlög í þessu skyni. Niðurstaðan, þegar öllu var á botninn hvolft og þegar búið var að reikna dæmið til enda, er það sem kemur fram hérna, 260 milljónir. Þar var það viturleg stjórn að bíða með þetta mál þangað til það skýrðist og kæmi endanlega í ljós.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur gengið í smiðju kínverskra kommúnista og iðkar sjálfsgagnrýni. Það fer honum vel. Ég er sammála hæstv. ráðherra um ýmislegt sem hann sagði. Ég er hins vegar ósammála til að mynda þeim skýringum sem hann gefur á þeim 115 milljónum sem þurfa að fara til Skýrr. Hæstv. ráðherra, sem er yfir þessari stofnun, átti auðvitað að vera búinn að sjá þróunina fyrir vegna þess að hún sprettur ekki upp á þessu ári. Það er nákvæmlega þetta sem ég kalla kæruleysi og agaleysi í ríkisrekstrinum. Að því er varðar árið 2000 þýðir ekki fyrir hæstv. ráðherra, sem er yfir þessum málaflokki, að koma hingað og segja að vegna þess að hann hafi staðið í einhverju baksi og stappi við embættismenn í ríkisgeiranum hafi honum ekki tekist að ná fyrr niðurstöðu í málinu. Það hefur legið fyrir um alllangt skeið að árið 2000 er á næsta ári. Það er því ekki hægt að koma hingað og bera við einhvers konar afsökunum af þessu tagi, a.m.k. dugir ekki að segja að það hafi verið tímaskortur. Að öðru leyti, herra forseti, held ég að það jákvætt hafi komið út úr samræðum okkar hæstv. fjmrh. að hann er mér sammála um að nokkuð skortir á að hann hafi sinnt hlutverki sínu sem agari ríkisfjármálanna. Ég held því fram, herra forseti, að í sumum tilvikum, sumum erfiðum tilvikum, þurfi hann að ganga lengra en að aga, hann þarf að tyfta líka.

Herra forseti. Þau fjáraukalög sem eru til umræðu gefa vissulega tilefni til að fjalla verulega um ríkisútgjöldin í heild. En vegna ummæla og fyrirspurnar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um það hvort við stjórnarmennirnir í fjárln. litum á það sem sjálfsagðan hlut að við stimpluðum allt sjálfkrafa sem væri vilji ríkisstjórnarinnar og einstakra ráðherra þá er rétt að benda á að það er nú svo að einstakar ákvarðanir geta alltaf orkað tvímælis þegar þær eru teknar. En það er engin ástæða til annars en að hafa traust á ríkisstjórninni sem slíkri, það gerum við allir. Ég hef hins vegar miklu meiri áhyggjur varðandi þetta frv. af þeim hækkunum sem mér sýnist stafa af því að nánast enginn hefur tekið um þær ákvarðanir. Það er sá hluti hækkananna sem veldur mér mjög miklum áhyggjum.

Stjórnleysi.

Ég veit ekki hvort það er stjórnleysi, hv. þm. Við skulum líta t.d. á sjúkratryggingar. Skoðum sjúkratryggingar, sjáum hvað stendur þar í athugasemdum. Á fyrri hluta þessa árs hefur kostnaður við lækningar hækkað um 43% miðað við sama tíma árið áður. Í skýrslum Tryggingastofnunar kemur fram að hækkanir á klínískum aðgerðum eru yfir 60% frá árinu áður. Þá er spurningin: Hver semur svona og hvernig er hægt að semja svona? Við lögðum þá spurningu fyrir forstjóra Tryggingastofnunar hvernig á þessu gæti staðið. Ég gat ekki skilið, herra forseti, svar hans öðruvísi en þannig að það mætti frekar kalla þetta nauðgun en samninga. Það er mjög alvarlegt mál ef það liggur fyrir að stofnunum ríkisins er nauðgað. Það er grafalvarlegt mál. Við hljótum að horfa til þessara hluta og spyrja: Má vera að við höfum gert einhver mistök? Má vera að við höfum lent út á villigötur þegar við lögðum niður sjúkrasamlögin? Er hugsanlegt að við séum að gera rangt, að við höfum komið þessum hlutum í þann farveg sem við ráðum alls ekkert við? Ég lít ekkert á þetta sem vandamál stjórnarsinna frekar en stjórnarsandstæðinga. Þetta hlýtur að vera vandamál framtíðarinnar sem öllum ber og allir verða að horfa til af mikilli alvöru. Það eru gríðarlegar hækkanir í þjóðfélaginu. Ég held að ekki sé hjá því komist að ræða þessar hækkanir. Við erum ekki að ráða við rekstrarkostnað ríkisins frekar en rekstrarkostnað sveitarfélaganna. Þetta eru staðreyndir sem við komumst ekkert fram hjá, menn þurfa ekkert að vera að þræta um þetta, þetta liggur fyrir ef menn skoða vísitölu samneyslunnar. Hún hefur hækkað meira en allar aðrar vísitölur á þessum áratug. Ég er sannfærður um það, herra forseti, að ekki verði undan því vikist að viðurkenna að í kjarasamningunum 1997 voru gerð mistök. Reyndar held ég að best væri að orða það þannig að það hafi verið gerð röð af mistökum. Til þess að skýra hvað ég á við held ég að rétt sé að fara aðeins yfir hvernig samningar eiga sér stað á Íslandi og hafa átt sér stað á undanförnum áratugum. Meðan þjóðfélaginu var handstýrt, þ.e. við vorum að stýra ýmsum efnahagsþáttum og létum markaðinn ekki ráða, stýra þáttum eins og verðlagningu á fiski og gengi o.s.frv., var mjög nauðsynlegt að við værum með miðstýringu á launum. Í þeirri ákvarðanatöku um laun var það algild aðferðafræði að það yrði að gera þetta þannig að fyrst væru allir hnútar hnýttir svo vel að menn treystu því að þeir röknuðu ekki upp og síðan samið, ekki öfugt. Það er ekkert nema eðlilegt við það í því þjóðfélagi sem við lifum í núna og í þeim miklu breytingum sem eru að eiga sér stað þegar við látum markaðinn svo miklu meira um ákvarðanir en áður að upp komi þær raddir meðal launþega að það eigi að hverfa frá þessari miðstýringu og fara út í fyrirtækjasamninga. Miklar kröfur hafa verið gerðar um það og það eru eðlilegar kröfur í sumum tilvikum þó skylt sé að fara varlega í þeim efnum. Samninganefnd ríkisins og ríkisstjórnin tók ákvörðun um það að reyna að verða við einhverjum af þessum óskum 1997 og það var farið í valddreifingu varðandi samningana. Á almennum markaði, þegar við förum út í fyrirtækjasamninga og slíka valddreifingu, er það í vitund þess að markaðurinn, þ.e. hinn harði húsbóndi, hin harða samkeppni sé sá rammi og sá agi sem er bak við þann sem semur. Ef við gerum það sama í ríkisfjármálunum og dreifum valdinu verður það að vera á grundvelli þess að rammar fjárlaganna séu svo sterkir að þeir haldi. En ég held að það hafi sýnt sig að svo var alls ekki, þess vegna voru mistökin. Stofnanir ríkisins voru ekkert undir það búnar og voru margar hverjar alls ekkert undir það búnar að eiga í návígi um samninga auk þess sem ljóst er að á allt of mörgum stöðum er ekki litið á það af nærri því nógu mikilli alvöru að rammarnir haldi. Þess vegna stöndum við uppi með það í dag að veruleg hækkun launa hefur orðið í samneysluvísitölunni umfram hinn almenna markað. Það hefur líka skapast ýmist misvægi, ég hef skoðað þær tölur, hjá ýmsum stofnunum á þróun launanna og það er enn þá alvarlegra. Menn skulu vita að nýtt misvægi í launum verður alltaf aflvaki nýrra krafna. Við stöndum því frammi fyrir mjög miklum vandamálum sem við þurfum að fara í gegnum af mikilli gætni og nákvæmni. Ég tel að ýmis ummæli verkalýðsforustunnar um þróun launamála eigi við mikil rök að styðjast og menn verði að hlusta á athugasemdir þeirra og gefa því gaum ef við ætlum að reyna að halda áfram á þeirri braut sem er svo þýðingarmikil, að það ríki friður á vinnumarkaðnum. Um einstaka útgjaldaliði í frv. er það að segja að sannarlega eru þeir vandamál. Ég vil sérstaklega gera að umræðuefni ummæli hv. þm. Gísla S. Einarssonar um vanda sjúkrahúsa. Ég minni á að hæstv. fjmrh. fór yfir þessa hluti í upphafi máls síns í dag og sagði frá hvernig að þessu hefði verið staðið í fyrra. Faghópur var skipaður, farið var yfir hvert einasta sjúkrahús, að vísu hafa líklega einhverjar heilsugæslustöðvar verið skildar eftir, það lágu fyrir samningar, gamlar syndir voru hreinsaðar upp hjá öllum sjúkrahúsum nema fjórum þar sem ekki tókst að ná utan um hlutina en þar var líka skilinn eftir mjög stór pottur sem átti að skipta milli þeirra til að koma þeim á beina braut. Það fer ekkert á milli mála að af hálfu fjmrn., hæstv. fjmrh. og þingsins var unnið af fullum heilindum að því að koma þessum hlutum í rétt horf og við værum með rétta tölu. Það að nú skuli þetta allt vera komið úr böndunum aftur er hlutur sem við komumst ekki hjá að fjalla um. Þá vil ég sérstaklega gera ummæli hv. þm. Gísla S. Einarssonar að umræðuefni því að hann sagði í hér pontu fyrir stuttu: Það ber að greiða það sem út af stendur. Við skulum nú skoða þetta aðeins nánar. Það er mjög misjafnt hversu mikið sjúkrahúsin hafa farið fram úr á síðasta ári. Sum þeirra nánast ekki neitt. Mjög mörg þeirra hafa haldið sig alveg við fjárlagarammann. Önnur hafa farið mjög mikið fram úr, 20--25%. Það mætti stundum halda að það hafi verið gert vitandi vits. Ég er þó ekki að fullyrða það. Þá er spurningin, herra forseti, hvað ætlum við að gera í lok ársins? Ætlum við að borga þeim sem fara 25% fram úr fjárlögunum þau 25% sem á vantar? Eru þá ekki allir hamingjusamir? En hinir sem fóru ekkert fram úr og héldu sig við lögin fá bara skammarverðlaunin. Í fyrra voru veitt skammarverðlaun, það voru tvö, þrjú eða fjögur sjúkrahús sem höfðu haldið sig alveg við fjárlögin. Það var Siglufjörður, Sauðárkrókur, Ísafjörður, ég held að þau hafi verið fjögur, ég man það ekki, þau fengu 1 millj. í skammarverðlaun, hin fengu þetta 10, 20, 30, 40, 50 og 60 millj. Ef við förum að ráðum hv. þm. Gísla S. Einarssonar þá á að endurtaka þetta núna. Hvað halda menn þá að verði gagnvart fjárlögunum 2000? Hvaða forráðamaður ríkisstofnunar á að láta sér detta í hug eftir slíka afgreiðslu að fara að lögum? Vonandi dettur engum það í hug. Það eru þá allir vissir um hver er vilji Alþingis. Það er að verðlauna þá sem fara ekki að lögum. Við sitjum því uppi með mjög mikinn vanda og við getum varla fjallað um það fyrr en skýrsla ríkisendurskoðanda kemur, hún mun koma eftir að ég ætla eina viku eða svo. Fjárln. hefur orðið sammála um að skoða fjárveitingar til allra heilbrigðisstofnana á undanförnum tveim árum, bæði fjárlög, fjáraukalög, svo og greiðslurnar úr hinum ýmsu pottum til stofnunarinnar og reyna að líta á þetta sem heild. Ég vonast því til þess að við 2. umr. fjárlaga geti fjárln. lagt fram yfirlit um hvernig þróunin hefur verið á þessum stofnunum og þá kemur til kasta þingsins að gera upp við sig hvernig það vill taka á þeim málum. Ég er alveg sannfærður um það, herra forseti, að hægt er að beita meiri aga við þessar stofnanir en gert er. Fyrir 15 árum samþykkti þingið t.d. mjög mikla fjárveitingu til að tölvuvæða sjúkrahúsin til að þau væru í stakk búin til að veita allar þær upplýsingar sem til þyrfti svo þau gætu tekið upp nútímastjórnun á þessum flóknu stofnunum. Það liggur fyrir að á öllum þessum stofnunum eru til nánast allar upplýsingar sem til þarf til að stjórna eða réttara sagt sem til þarf til að meta á hlutlægan hátt kostnað þeirra. Af einhverjum orsökum, sem ég geri mér ekki grein fyrir, virðist vera mikill óvilji að taka upp þá skipan mála. En það er rétt að minna á, herra forseti, að t.d. í skólakerfinu, framhaldsskólunum hefur slík skipan mála verið við lýði nú í nokkur ár. Í haust voru gerðir samningar við Háskóla Íslands um þá skipan mála. Það er lífsnauðsynlegt að taka það upp á sjúkrahúsunum. Ég held að það þyrfti kannski ekki nema nokkurra mánaða vinnu sérhæfðra manna, verkfræðinga og stærðfræðinga til að ljúka því. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að gera það og ef til þess þarf mikið fjármagn skulum við vera reiðubúnir til að leggja það fram. Ég held að þingið eigi að gera það og ég held að þingið mundi standa að því ef þeir gerðu sér grein fyrir að þeir ættu þess kost. Það er ekki síst nauðsynlegt fyrir sjúkrahúsin sjálf að hætta þeirri eilífu togstreitu, hætta þessu togi um fjárveitingarnar. Það er mjög nauðsynlegt fyrir landsbyggðina til að sjúkrahúsin sem þar eru eigi þess kost, hafi þau til þess metnað og faglega kunnáttu, að halda uppi því háa þjónustustigi úti á landsbyggðinni sem helst væri völ á. Það er mjög nauðsynlegt fyrir stjórnendurna sem þá geta farið að sinna einmitt því sem þarf að sinna, skipulagningu og fyrirbyggjandi ráðstöfunum og framtíðarplönum og hætta að eyða slíkri rosalegri orku, eins og sannarlega er verið að gera í dag, í að togast á um hvort það séu nú 10, 50 eða 100 millj. sem ákveðna stofnun vanti eða vanti ekki. Það er nauðsynlegt, herra forseti, að fara í gegnum þessi fjáraukalög. Víða er mjög ríflega veitt til stofnana. Að mínum dómi er verið að leggja t.d. um 1.800 millj. í rekstrargrunn sjúkrahúsanna, ekki 1.400 eins og stendur í textanum. Ég vil hins vegar gera athugasemdir við hvernig því fé er skipt. Ég vil fá tíma til að skoða það og gaumgæfa hvernig því er skipt í samráði við þann lista sem við áttum að vinna í nefndinni. Það er líka ýmislegt í frv. sem vert er að skoða og ástæða er til að taka undir ummæli hæstv. fjmrh. og hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að aldrei er nógu vel um vandað að menn skuli virða fjárlögin því að það er grundvöllurinn að því að við getum haldið áfram farsælu efnahagsstarfi, að fjárlögin séu virt og þau séu þeir rammar sem menn virða. Í sambandi við launin, þróun launanna og launasamningana er líka mjög nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að ef við getum ekki treyst ramma fjárlaganna þannig að tryggt sé að þeir séu virtir, þá sé ég ekki annað ráð en við verðum að hverfa frá þeirri valddreifingu í ákvörðun launa sem við byrjuðum á 1997 og taka aftur upp miðstýringu þeirra hluta.

Í 1. mgr. 1. gr. laga um umboðsmann Alþingis segir svo: ,,Alþingi kýs umboðsmann Alþingis til fjögurra ára. Hann skal uppfylla skilyrði laga til að mega gegna embætti hæstaréttardómara og má ekki vera alþingismaður.`` Kjörtímabil Gauks Jörundssonar, sem kosinn var umboðsmaður Alþingis 22. des. 1995, rennur út þann 31. des. nk. Þess má geta að hann hefur verið í leyfi frá starfi umboðsmanns og hefur Tryggvi Gunnarsson verið settur umboðsmaður Alþingis síðan 1. nóv. 1998. Þessi kosning er skrifleg og óbundin en þeir einir eru kjörgengir sem uppfylla embættisskilyrði hæstaréttardómara.

Herra forseti. Til umræðu er frv. til fjáraukalaga. Í þessu frv. kemur fram að frá því að fjárlög voru lögð fram og síðan samþykkt í lok síðasta árs hefur komið í ljós að tekjur ríkissjóðs hafa aukist talsvert umfram það sem ráð var fyrir gert eða um 5,5%, tæpa 10 milljarða kr. Hv. þm. Jón Bjarnason, fyrsti talsmaður okkar þingflokks, Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, gerði þetta að sérstöku umræðuefni og vakti athygli á og lýsti áhyggjum yfir því að þessi tekjuaukning, þó hún væri gleðileg, væri að verulegu leyti þenslutengd og til komin vegna aukins innflutnings og ekki á traustum grunni reist. Þessu andæfði hæstv. fjmrh. og benti á að að hluta til væri þetta til komið vegna aukinna tekjuskatta fyrirtækja en hv. þm. Jón Bjarnason benti á á móti að einnig það væri þenslutengt. Enda þótt það sé í sjálfu sér gleðilegt að tekjur ríkissjóðs skuli hafa aukist, það er gleðilegt fyrir okkur sem viljum traustar tekjur fyrir almannasjóði landsins, er það áhyggjuefni að fyrir þessu sé ekki innstæða þegar litið er til þjóðarbúsins í heild þegar fram líða stundir. Einnig hefur komið fram að útgjöld ríkisins hafa aukist umfram það sem ráð var fyrir gert eða um 3,5--4%. Þegar farið er að rýna í þessar tölur kemur í ljós að þar eru stærstu útgjaldaliðirnir á sviði heilbrigðismála og menntamála. Á sviði heilbrigðismála erum við að tala um tæpa 3 milljarða kr. og tæpan einn milljarð þegar litið er til menntamálanna. Einnig kom fram við þessar umræður, m.a. í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar, að um vanáætlun hefði verið að ræða og mikið af þessum útgjöldum eða útgjaldaauka sem við erum nú að ræða var fyrirsjáanlegur. Sannast sagna velti ég því fyrir mér að hve miklu leyti sett eru fram óraunsæ fjárlög því við skulum ekki gleyma því að við búum við ríkisstjórn sem hefur það efst á blaði að umbylta ríkisrekstrinum, einkavæða það sem einkavætt verður. Og ég velti því fyrir mér hvort menn séu öllum stundum að búa í haginn fyrir þessar kerfisbreytingar og þá hugsanlega með óraunsæjum fjárlögum. Þetta eru nokkuð þung orð því að í reynd mætti skilja þau svo að þarna sé óheiðarlega að verki staðið. Ég vil ekki ganga svo langt að segja þetta. En ég velti því fyrir mér að hve miklu leyti hér sé pólitísk skýring á ferðinni og það væri fróðlegt að heyra viðbrögð hæstv. fjmrh. hvað þetta snertir. Síðan er ljóst eins og komið hefur fram við þessa umræðu, að ekki eru öll kurl komin til grafar. Það er langt í frá. Menn eru meira að segja að gera því skóna að það muni verða umtalsverður halli á rekstri heilsugæslunnar, sjúkrahúsa og heilsugæslunnar almennt og þar kunnum við að vera að tala um upphæðir sem skipta milljörðum. Menn hafa nefnt 2 milljarða. Það kann að vera meira. Ekki eru öll kurl því komin til grafar í þessu efni. Hæstv. fjmrh. sagði í sinni ræðu eða í andsvörum við ræðu einhvers þingmanns að hér væru á ferðinni áætlunartölur og að aldrei væri hægt að niðurnjörva fjárlögin því að margt væri ófyrirsjáanlegt. Þetta er rétt. Þetta eru orð að sönnu. Og það er líka rétt sem hann sagði, að á margan hátt hefur þetta orðið skýrari og markvissari áætlunargerð eftir því sem árin hafa liðið. En ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra sagðist hafa traustan meiri hluta á bak við sig, það væri hægt að grípa til ráðstafana jafnvel á milli þinga því að ,,við vitum að við höfum traustan þingmeirihluta á bak við okkur.`` Þetta finnst mér vera áhyggjuefni fyrir stjórnarliða í þessum sal því hér er því lýst yfir að ríkisstjórnin hafi stjórnarliðið svo í vasanum að það sé nánast sama hvað sé ákveðið í Stjórnarráðinu, menn geti gengið að því sem vísu að hér verði allt samþykkt, að menn láti skipa sér svo fyrir verkum að það megi reikna með því að allt sem mönnum dettur í hug að framkvæma eða ákveða í ráðuneytum eða í Stjórnarráðinu almennt, verði samþykkt hér af stjórnarliðinu. Þetta kemur okkur reyndar ekkert á óvart sem höfum skipað raðir stjórnarandstöðunnar á undanförnum missirum því að þetta er alveg rétt. Þetta er staðhæfing sem stenst. En mér finnst það hins vegar vera áhyggjuefni fyrir þingræðið og ætti að vera áhyggjuefni fyrir stjórnarliðana þegar þessu er lýst yfir eins og hæstv. fjmrh. gerði hér. Áætlunartölur, sagði hæstv. ráðherra, og hann hefur áður sagt um fjárlagafrv. að það væri í sjálfu sér efnahagsstærð, að það væri markmiðssetning í efnahagslegu tilliti og í pólitísku tilliti. Ég man ekki hvort hann orðaði það beinlínis svo varðandi pólitíkina, en hitt er ljóst að í fjárlagafrv. og í frv. til fjáraukalaga einnig er að finna mikla pólitík. Það er alveg rétt. Hér er að finna heilmikla pólitík og þarf ekki að fletta lengi til að koma auga á hana. Hér kemur t.d. fram að áætlað er að greiddar barnabætur lækki um 90 millj. kr. Hvernig stendur á því? Það er gert ráð fyrir því að lækka barnabæturnar frá því sem rætt var um á þinginu í fyrra og þetta er að gerast núna. Það er verið að leggja fram tillögu um lækkun á barnabótum, enda þótt, þegar fjárlögin voru til afgreiðslu á sínum tíma, mikil og hörð gagnrýni hafi verið af hálfu stjórnarandstöðunnar á að barnabætur og stuðningur við barnafólk hefði lækkað óeðlilega á undanförnum árum. Hér erum við að fá staðfestingu á því að þróunin heldur áfram. Í fjáraukalögunum er gert ráð fyrir að barnabætur lækki um 90 millj. kr. Hvernig skyldi standa á þessu?  Til hvers þarf að spara? Hvernig er sparnaðinum varið? Hvernig er því varið sem ríkisstjórnin sparar í barnabótum? Það kemur t.d. í ljós hér á bls. 126. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að veita 15 millj. kr. til kynningar á alþjóðlegum viðskiptafélögum.`` 
             Hver skyldi fá þessar 15 millj.? Það er Verslunarráð Íslands, það er viðskrn. Það er Verslunarráð Íslands og fjárfestingarstofnanir ...  Síðan er það einkavæðingin og kerfisbreytingarnar. Við erum að ræða að hvaða marki þessar breytingar sem verða frá fjárlögum yfir í fjáraukalög eru fyrirsjáanlegar og að hvaða marki svo er ekki. Það sem er orðið fyrirsjáanlegt er að kerfisbreytingar í átt til einkavæðingar hafa í för með sér kostnaðarauka. Það kemur t.d. í ljós að farið er fram á 115 millj. kr. vegna mun hærri rekstrarkostnaðar skattvinnslukerfa en gert var ráð fyrir undanfarin tvö ár. Hver vinnur þetta? Það er Skýrr hf. Það er kvartað yfir því að taxtarnir hjá Skýrr hafi hækkað. Hvað hefur gerst hjá Skýrr? Hvað skýrir þessa breytingu? Það sem hefur gerst hjá Skýrr er að það var einkavætt. Það var byrjað á því að gera það að hlutafélagi. Svo var það einkavætt. Kostnaðarauki, þetta er ekkert nýtt. Og þótt við höfum þessi dæmi fyrir sjónum, þá á að halda áfram á þessari braut og nú óska ég eftir skýringum. Ég óska eftir skýringum frá talsmanni Framsfl. Ég óska eftir skýringum frá hv. þm. Jóni Kristjánssyni, talsmanni Framsfl. í fjárln., og að sjálfsögðu frá hæstv. fjmrh. Geir H. Haarde. Hvaða áform eru uppi varðandi einkavæðingu og einkaframkvæmd innan velferðarþjónustunnar, í heilsugæslunni, í heilbrigðisþjónustunni og í skólum landsins? Hæstv. menntmrh. hótaði því hér fyrir fáeinum dögum að gera börn í Hafnarfirði að sérstökum tilraunadýrum.

Lofaði því.

Hann lofaði því? Kannski er búið að lofa því inni í þingflokksherbergi Sjálfstfl. Hv. þm. Pétur Blöndal upplýsir hér að hæstv. menntmrh. sé búinn að lofa því að gera börn í Hafnarfirði að tilraunadýrum, að þar eigi að setja grunnskólana í einkaframkvæmd, að búið sé að lofa því að gera börn í Hafnarfirði, skólanema í Hafnarfirði að tilraunadýrum, að sérstöku tilraunaverkefni í tilraunastofu frjálshyggjunnar. Þetta finnst mér alvarlegt og þetta snertir þessa umræðu vegna þess að það er fyrirsjáanlegt að ef farið verður út á þessa braut þá mun það hafa kostnaðarauka í för með sér. Það er fyrirsjáanlegt. Spurningin er hins vegar sú hvernig menn ætla að bera þennan kostnað, hvort það verður skattgreiðandinn þegar fram líða stundir eða, eins og ríkisstjórnin hefur reyndar hótað í sérstökum bæklingi um einkaframkvæmd, að það verði notandinn, börnin og sjúklingarnir væntanlega. Þetta segir í bæklingi sem þeir eru ábyrgir fyrir, hv. þm. Jón Kristjánsson og hæstv. fjmrh. Geir Haarde. Það er vitað og það er fyrirsjáanlegt og til þessa benda öll rök, allar staðreyndir, allar upplýsingar sem við höfum, að þetta fyrirkomulag er kostnaðarsamara og dýrara. En ríkisstjórnin bendir á það í sínum gögnum sem hún hefur sent út að þetta eigi að fjármagna að hluta til með notendagjöldum, með skólagjöldum þá væntanlega og sjúklingagjöldum. Þetta eru hlutir sem við þurfum að fá betur upplýsta núna í þessari umræðu og ég vona að bæði hv. þm. Jón Kristjánsson, talsmaður Framsfl. og hæstv. fjmrh. Geir Haarde gefi þinginu ítarlegar skýringar á því hvað standi til, hvað sé í pípunum í þessum efnum vegna þess, og það erum við að fá staðfest í því frv. sem hér er til umræðu, að þessar kerfisbreytingar leiða til kostnaðarauka. Ég hvet því til þess að við fáum rækilegar skýringar á þessu. Aðeins áður en ég lýk máli mínu og lýk umfjöllun um þetta efni sem ég er að hringsóla hér um, þ.e. hvað sé fyrirsjáanlegt og hvað hafi ekki verið fyrirsjáanlegt, þá vekur það vissulega athygli varðandi lántökuheimildir Íbúðalánasjóðs, að þær aukast samkvæmt þessu frv. --- það kemur fram á bls. 7 --- úr 23,3 milljörðum rúmum í 30,6 milljarða rúma. Þetta er yfir 7 milljarða kr. aukning. Einnig þetta þótti okkur mörgum vera fyrirsjáanlegt vegna þess að greiðslumatið í íbúðalánakerfinu hefur tekið breytingum. Núna fá fleiri aðgang að lánunum. Þetta fyndust mér vera góðar fréttir ef ég hefði vissu fyrir því að það fólk sem er að taka lánin núna geti risið undir þeim skuldbindingum sem það er að takast á herðar. Það er þar sem áhyggjurnar liggja. Og sá sem ekki hefur áhyggjur af því þykir mér vera ábyrgðarlaus vegna þess að ég hef trú á því að það greiðslumat sem lánastofnanir studdust við á sínum tíma hafi verið býsna raunsætt. Ég mundi fagna því að fólk hefði aukinn aðgang að lánsfjármagni ef jafnframt væri búið svo um hnúta að það gæti risið undir skuldbindingunum. Þá er ég að tala um lága vexti eða afborgunarskilmála sem væru sniðnir með það í huga. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt. Þetta voru þær athugasemdir sem ég vildi koma á framfæri.

Herra forseti. Það voru nokkur efnisatriði í ræðu þingmannsins sem ástæða er til þess að svara. Hann gerði því skóna í upphafi að menn væru vísvitandi að leggja fram óraunsæ fjárlög með það fyrir augum að undirbúa einkavæðingu eða eitthvað álíka, að það væri einhver pólitísk stýring að þessu leyti til þó hann vildi ekki ganga svo langt að kalla þetta óheiðarleg vinnubrögð og ég er nú þakklátur fyrir það. Auðvitað er það fjarri lagi að gera því skóna að menn geri viljandi út á einhvers konar óraunsæi í þessum efnum enda hefur það stórminnkað á undanförnum árum. Fjáraukalögin núna eru allt önnur en þau voru fyrir nokkrum árum síðan vegna þess að fjálögin sjálf eru miklu raunsærri en verið hefur. Auðvitað gera menn það ekki. Auðvitað reyna menn að gera þetta eins vel og nokkur kostur er. Þá er spurningin um þennan trausta þingmeirihluta sem ég hef vikið nokkrum sinnum að í þessari umræðu, að hann sé áhyggjuefni fyrir þingræðið. En það er auðvitað þingræðið sjálft sem gerir það að verkum að við búum við svona stjórnarfyrirkomulag. Við búum við þingræðisstjórn sem starfar í skjóli meiri hluta þingsins. Ef hún tekur ákvörðun sem meiri hluti þingsins vill síðan ekki staðfesta þá þarf hún að hugsa sitt ráð, hugsanlega að víkja, eða einhverjir innan hennar. Þannig er nú þetta í eðli málsins eins og allir vita náttúrlega. Auðvitað þarf óhjákvæmilega annað slagið að taka ákvarðanir um fjárútlát sem eru óhjákvæmileg og ríkisstjórnin gerir það þá í trausti þess að hún hafi þingmeirihluta fyrir því. Komi annað í ljós þurfa menn að taka málið upp á nýjum forsendum. Þingmaðurinn talar mikið um einkavæðingu og einkaframtak. Hann kemur varla svo í ræðustól að hann nefni ekki þau málefni. Ég hef ekki mikinn tíma í mínu fyrra andsvari til þess að svara því en ég mun gera það á eftir. En ég fullyrði að áhyggjur hans um að fyrir dyrum standi einhver ósvinna í því efni á velferðarsviðinu eiga ekki við rök að styðjast.

Herra forseti. Fyrst varðandi vinnubrögðin í tengslum við fjárlögin. Ég sagði og endurtek það og ítreka að mér finnst það ekki einleikið að það skuli alltaf gerast og endurtaka sig að menn setji fram óraunsæ fjárlög og í ljósi þeirra kerfisbreytinga sem ríkisstjórnin stendur fyrir þá spyr maður sjálfan sig hvort eitthvað annað hangi á spýtunni, hvort það sé verið að þrengja að stofnunum og þröngva þeim út í kerfisbreytingar. Það hafa átt sér stað miklar kerfisbreytingar á liðnum árum og ég hef farið um það ítarlegum orðum hér oft. Þetta er spurning sem gerist mjög áleitin. Varðandi þingræðið þá er það alveg rétt að að forminu til hefur hæstv. ráðherra að sjálfsögðu rétt fyrir sér. Hann hefur þingræðið og þingmeirihluta á bak við sig. Ég er hins vegar að lýsa áhyggjum yfir atferli þessa þingmeirihluta og gagnrýnisleysi þessa þingmeirihluta sem maður hefur aftur og ítrekað séð greiða atkvæði á einsleitan hátt þótt maður viti að í brjóstum manna búi og hrærist allt aðrar tilfinningar. Mér finnst mikilvægt að við reynum að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu og þess vegna er það áhyggjuefni þegar ráðherrann talar um að hann hafi að vísum þingmeirihluta að ganga. Hv. þm. segir að ég komi varla í ræðustól án þess að tala um einkavæðingu. Hvers vegna? Vegna þess að þetta er efst á blaði hjá þeirri ríkisstjórn sem nú stýrir landinu. Við erum að tala hér um eitt mesta átakmál okkar samtíðar, þ.e. hvernig við eigum að skipuleggja okkar samfélag. Og þegar hæstv. ráðherra í ríkisstjórn, Björn Bjarnason, lýsir því yfir hér að hann sé að skoða --- hv. þm. Pétur Blöndal sagði reyndar að hann hefði lofað því --- 

Herra forseti. Það eru alltaf lögð fram óraunsæ fjárlög, sagði þingmaðurinn og það er skrýtið í ljósi stefnu ríkisstjórnarinnar. Menn velta því fyrir sér hvort hér liggi fiskur undir steini. Þetta er auðvitað fráleit tilgáta og það mætti þá með sama hætti spyrja hvernig standi á því að tekjuáætlun stenst ekki upp á punkt og prik í hvert skipti. Hvaða pólitíska skýring skyldi vera á því að sumir tekjustofnar eru yfir og aðrir undir á hverju ári? Ég er hræddur um að slík pólitísk skýring sé vandfundin. Að því er varðar einkavæðingu og einkaframtak þá er það rétt að það er stefna ríkisstjórnarinnar að reyna að flytja sem mest af verkefnum út á einkamarkaðinn sem þangað er hægt að koma með góðu móti, en að sjálfsögðu gegn því og að því skilyrði uppfylltu að þjónustan sé veitt a.m.k. jafngóð, helst betri og a.m.k. ekki dýrari, helst ódýrari en ella væri.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra segir að að sjálfsögðu verði þetta aðeins gert að því tilskildu --- og þá er hann að vísa til einkavæðingar og einkaframkvæmdar --- að kostnaðurinn verði minni og þjónustan betri. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, okkar þingflokkur hefur lagt fram þáltill. þess efnis að menn setjist yfir þessi mál, hætti að karpa um þetta hér en setjist yfir þetta og skoði reynsluna af þessu fyrirkomulagi þannig að tekið verði málefnalega á þeim. Ef hæstv. ráðherra er alvara og ef hann óttast ekki sannleikann þá stuðlar hann að því að þáltill. okkar verði samþykkt.

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. beindi til mín fyrirspurn um hvaða áform væru uppi varðandi einkavæðingu og einkaframkvæmd í menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu. Það hafa engin áform komið upp á borð fjárln. hvað þetta snertir. Það hafa ekki verið kynnt heldur í þingflokki Framsfl. nein áform um þetta. Varðandi einkavæðingu almennt þá er bent á framlag til að standa straum af hækkuðum töxtum Skýrr. Mér finnst nú menn hrapa dálítið að þeim ályktunum að þetta sé vegna einkavæðingarinnar. Við munum að sjálfsögðu fara yfir það í nefndinni af hvaða orsökum þessar taxtahækkanir eru. En ég er ekkert kominn til með að segja um það hér að þessar taxtahækkanir hefðu ekki orðið þó að þetta væri ríkisfyrirtæki. Það er bara órannsakað mál sem við þurfum að fara yfir hvernig þessar taxtahækkanir myndast og af hvaða ástæðum þær eru því að þetta er veruleg upphæð í frv., yfir 100 millj. kr. Þetta er upphæð sem er alveg þess vert að horfa á og gera sér grein fyrir hvernig hefur myndast. Það kostar alveg gífurlega fjármuni að halda uppi þessum kerfum, enda eru þau risavaxin, sem fjmrn. hefur til þess að halda utan um sína starfsemi.

Herra forseti. Það er ýmislegt skýrara og ljósara í þessum efnum en menn vilja vera láta. Arðsemiskrafa Skýrr er ljós og liggur fyrir. En hitt liggur ekki alveg fyrir, þ.e. að hvaða marki vegir Framsfl. eru rannsakanlegir. Hv. þm. Jón Kristjánsson segir að einkaframkvæmdin og einkavæðingin innan velferðarþjónustunnar hafi ekki verið rædd, skildist mér, í Framsfl. Nú er það svo að einn hæstv. ráðherra Framsfl., heilbrrh., hefur tekið ákvörðun, þá væntanlega í góðu samráði við ríkisstjórnina, um að bjóða út gamla fólkið, þ.e. setja elliheimili inn í einkaframkvæmd. Þetta hefur væntanlega verið rætt í þingflokki Framsfl. og ég vildi gjarnan fá upplýsingar frá hv. þm. um hversu langt verður haldið á þessari braut. Einnig væri fróðlegt að heyra hans álit á þeirri yfirlýsingu --- loforði, segir hv. þm. Pétur Blöndal --- loforði hæstv. menntmrh. um að bjóða út skólana í Hafnarfirði, grunnskólann í Hafnarfirði, enda þótt vitað sé að þetta verði kostnaðarsamara, miklu dýrara og ávísun á misrétti þegar fram líða stundir. Gaman væri að fá nánari upplýsingar um þetta frá hv. þm. Jóni Kristjánssyni.

Herra forseti. Framsfl. hefur í sjálfu sér ekki lokað á neinar nýjar leiðir í rekstri ríkisfyrirtækja. Þetta er hlutur sem við metum og skoðum. Ég hef ekki fengið neinar tillögur inn á mitt borð og ekki Framsfl., um útboð grunnskólanna í Hafnarfirði. Ég ætla ekkert að gefa neinar yfirlýsingar um það á þessu stigi. Ég hef ekki séð þetta. En það er almennt ekki stefna Framsfl. að bjóða út grunnskólarekstur. Grunnskólareksturinn er í höndum sveitarfélaganna. Við stóðum að því að færa þennan rekstur yfir til sveitarfélaganna og við vonumst til þess að sveitarfélögin geti staðið að því verkefni að reka grunnskólann. Það er okkar stefna. Hins vegar ætla ég ekkert að tjá mig um tillögugerð sem ég hef ekki séð. Ég hef ekki tamið mér að vera ekki með opinn huga. En talsmenn vinstri grænna hafa aldrei tamið sér að vera með opinn huga gagnvart yfirleitt neinu.

Munurinn á okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði og Framsfl. er að við reynum að vita hvað við viljum. Það er ansi margt sem Framsókn segist ekki vita og vera að skoða. Menn eru að skoða hina og þessa hluti en neita að gefa upp nokkra skoðun. En það er eitt sem ég legg til að Framsfl. skoði. Og það er þetta: Hver er munurinn á íhaldinu og Framsókn?

Herra forseti. Hv. þm. sagði eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson að stjórnarmeirihlutinn væri tryggur. Það er nú þannig að hæstv. fjmrh. hefur mjög gott samband við sinn þingflokk og sinn samstarfsflokk og tekur ákvarðanir í samráði við þingmenn sem styðja ríkisstjórnina. Þetta frv. hefur að sjálfsögðu kosti og galla en ég met persónulega að kostirnir yfirgnæfi gallana. Hv. þm. sagði að hæstv. menntmrh. hefði hótað að gera börn í Hafnarfirði að tilraunadýrum í ræðu sinni um daginn. Ég segi að hæstv. menntmrh. lofaði að gera tilraun til að breyta stöðnuðu kerfi sem skilað hefur óánægðu starfsfólki og jafnvel lélegri menntun, þannig að við lítum bara mismunandi á þessi orð hæstv. menntmrh. Síðan sagði hv. þm. að barnabætur hefðu verið lækkaðar um 90 milljónir. Ég bendi á atvinnuleysistryggingabætur hafa líka lækkað um 350 milljónir. Annað er vegna þess að atvinnuleysi hefur minnkað. Þar af leiðandi hefur þeim fækkað sem þurfa atvinnuleysisbætur. Ég spyr hv. þm.: Er það slæmt? Hins vegar hafa barnabætur lækkað um 90 milljónir vegna þess að tekjur fólks sem fær barnabætur hafa hækkað umfram verðlag. Og ég spyr hv. þm.: Er það vandamál? Er það slæmt?

Herra forseti. Já, það er slæmt. Það er slæmt að það skuli dregið úr stuðningi við barnafólk. Við vitum að barnafólk, sérstaklega láglaunafólk og millitekjuhópar hafa allt of litla fjármuni handa á milli. Það er staðreynd. Þeir höfðu það fyrir fáeinum árum og hafa það enn. Þess vegna er það slæmt þegar ríkisstjórnin neitar að láta viðmiðunarmörk í barnabótakerfinu, og hið sama gildir um skattleysismörkin, fylgja launaþróun og skerðir framlagið þannig að raungildi. En nú ætla ég að gera eitt, ég ætla að taka upp hanskann fyrir hæstv. menntmrh. gagnvart málflutningi hv. þm. Péturs Blöndals, því ég vil forða því að hæstv. menntmrh. festist í því fari sem hv. þm. Pétur Blöndal er að koma honum í, þ.e. að hann sé búinn að lofa því að einkavæða barnaskólana í Hafnarfirði. Ég held nefnilega að sannleikurinn sé sá að Björn Bjarnason hafi sagt að hann sé að skoða málið, en hafi ekki lofað að láta verða af þessari hótun sinni. Ég held að hann hafi ekki gert það. Fyrir utan það náttúrlega að það væri lögbrot. En menn hafa nú gert annað eins svo sem að finna einhverjar leiðir til að koma málum sínum fram því að enn er það svo að ekki er bannað með lögum að breyta lögum og það hefur þessi ríkisstjórn gert. Hún hefur breytt lögum í þágu fjármagnsaðila en gegn almenningi og það er einmitt það sem hefur verið til umræðu hér í tengslum við þessi fjáraukalög.

Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hélt ræðu og ég heyrði út úr ræðunni loforð, en hv. þm. heyrði hótun út úr nákvæmlega sömu ræðu. Í því felst munurinn. Síðan sagði hv. þm. að slæmt væri að tekjur hefðu hækkað umfram verðlag. Vill hann þá virkilega að tekjurnar haldi í við verðlag eða bara hreinlega lækki? Þá mundu barnabæturnar væntanlega hækka í heild sinni. Hann gat þess líka í ræðu sinni, sem ég gat ekki komið inn á, að skýrsluvélakostnaður Skýrr hefði hækkað um 115 milljónir. Þetta hefur svo sem komið fyrir undanfarin ár aftur og aftur en þá gátu menn ekki leitað annað. Vegna þess að fyrirtækið er núna einkafyrirtæki, þá getur ríkissjóður leitað annað. Guði sé lof.

Herra forseti. Ég kem bara upp til að segja að ég er farinn að skilja betur hvers vegna ríkisstjórnin hefur þetta tryggan meiri hluta á bak við sig, við fengum hér sýnishorn og ég óska ríkisstjórninni hjartanlega til hamingju.

Herra forseti. Fram hjá því verður ekki litið að þetta frv. til fjáraukalaga endurspeglar þá þenslu sem er í þjóðfélaginu og margt í frv. ber lítil merki um aðhald í ríkisfjármálum og tekur ekki mikið mið af þeim viðvörunarbjöllum sem víða heyrist í þjóðfélaginu að séu að fara af stað, enda ljóst að ýmislegt sem hefur verið að gerast hér á undanförnum vikum og mánuðum hefur kynt undir verðbólguna. Ég stend hér upp aðallega til að fara yfir það sem fram kemur í skýrslu ríkisendurskoðanda, sem dreift var í hólf þingmanna fyrir nokkrum dögum, um endurskoðun á ríkisreikningi 1998. Af hverju geri ég það? Það er vegna þess að Ríkisendurskoðun gerir að mínu viti mjög alvarlegar athugasemdir við fjáraukalög. Það er ekki bara að stjórnarandstaðan geri athugasemdir við fjáraukalögin úr þessum ræðustól heldur er ljóst að Ríkisendurskoðun gerir það einnig. Áður en ég fer í þær athugasemdir sem Ríkisendurskoðun hefur gert við fjáraukalögin vil ég fara í nokkur atriði sem fram koma í frv. til fjáraukalaga. Ég vil fyrst beina sjónum mínum að því sem mér finnst mjög athyglisvert á þessum tímum aðhalds í þjóðfélaginu og það er þenslan sem við sjáum í fjáraukalagafrv. og fram kemur í aðalskrifstofum ráðuneytanna. Einmitt að því er varðar aðalskrifstofu ráðuneytanna þá ættu ráðherrarnir að sýna gott fordæmi á þessum tímum og beita ýtrasta aðhaldi í sínu ráðuneyti. En ég fæ ekki betur séð þegar farið er yfir aðalskrifstofur ráðuneytanna en farið sé fram á verulegar aukafjárveitingar og telst mér til að þær séu nálægt 90 millj. kr. í öllum ráðuneytunum. Ég minnist þess að hv. 6. þm. Reykn., Guðmundur Árni Stefánsson, vakti athygli á því þegar þessi ríkisstjórn var mynduð að það kostaði veruleg útgjöld að bæta við tveimur ráðherrum sem ríkisstjórnin gerði, þ.e. að fjölga þeim úr 10 í 12, og hann nefndi tölur einhvers staðar nálægt 100 millj. á kjörtímabilinu.  Það eru auðvitað stórar tölur sem verið er að fjalla um í fjáraukalögum, að tekjur séu vanáætlaðar upp á 10 milljarða og í útgjöldum upp á tæpa 5 milljarða kr. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að ýmis af þeim útgjöldum sem fram koma í fjáraukalagafrv. eru fyrir séð útgjöld sem hefðu ekki þurft að koma í fjáraukalög og hefðu átt að koma fram í fjárlögunum sjálfum. Ég sé að t.d. er rekstrarkostnaður 3 milljörðum hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum, 3 milljarðar af þessum 5. Þegar skoðað er hvað þetta er nákvæmlega þá vekur athygli mína sú tala sem nefnd er, en hér er sagt orðrétt, með leyfi forseta: ,,Launa- og verðlagsbætur, einkum vegna úrskurða Kjaradóms og kjaranefndar nema samtals 600 millj. kr., ...`` Er það virkilega svo að rekja megi stærstan hluta af 600 millj. til úrskurða Kjaradóms og kjaranefndar? Þetta eru gífurlega háar tölur. Og ég tek til samanburðar það sem áætlað er núna á fjárlögum vegna kjarasamninga. Þar er áætluð 3% hækkun á launum, sem er u.þ.b. 1,5--2 milljarðar, og það á að nægja eins og hér er sett fram í launahækkanir til yfir 20 þúsund ríkisstarfsmanna. En þeir sem hafa fengið launahækkanir samkvæmt úrskurði Kjaradóms og kjaranefndar eru innan við þúsund manns. Ég man ekki betur en að kjaradómur hafi komið á miðju ári þannig að hér er um gífurlega háar tölur að ræða. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hversu mikið af þessum 600 millj. megi rekja til úrskurða Kjaradóms og kjaranefndar. Er það nærri því öll sú upphæð sem hér er nefnd? Þetta eru gífurlega háar tölur ef einungis er um að ræða hálft árið og þúsund manns, rétt innan við þúsund manns sem þiggja laun samkvæmt úrskurði Kjaradómi og kjaranefndar, en á móti eru áætlaðir 1,5--2 milljarðar í fjárlögum næsta árs í launahækkanir til yfir 20 þúsund ríkisstarfsmanna. Þessi samanburður er því mjög sláandi ef þetta er rétt. Ég vil fara nokkuð inn á það sem nefnt hefur verið hér á undan sem er þenslan í húsbréfakerfinu. Ég trúi varla öðru en að hæstv. fjmrh. hafi einhverjar áhyggjur af því að verið er að fara fram á viðbótarheimildir upp á 7,4 milljarða í útgáfu húsbréfa. Fjárlögin gerðu ráð fyrir 23,3 milljörðum en áætluð útlán húsbréfadeildar eru upp á 30,7 milljarða, eða 7,4 milljörðum meira en áætlað var. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að Seðlabankinn, Þjóðhagsstofnun og Ráðgjafarstofa heimilanna hafa gert athugasemdir við það greiðslumat sem núna er í húsbréfakerfinu og á ríkan hátt í að auka svona útgáfu á húsbréfunum. Ég spurði Seðlabankann á sínum tíma, það var sennilega í marsmánuði, Þjóðhagsstofnun og Ráðgjafarstofu heimilanna um álit þeirra á því nýja greiðslumati sem tekið var upp fyrr á þessu ári. Seðlabankinn sagði að ekki væri heppilegt að rýmka viðmiðunarmörk greiðslumatsins um þessar mundir. Þjóðhagsstofnun sagði að hið rýmkaða greiðslumat gæti aukið þrýsting á vaxtastig og hækkað verð á húsnæði verulega. Allt þetta hefur nú komið fram. Þeir segja einnig hjá Þjóðhagsstofnun að rýmkun greiðslumats sé ekki skynsamleg ráðstöfun við núverandi efnahagsskilyrði. Ráðgjafarstofa heimilanna segir að sú viðmiðun sem notuð er nú sé mjög óheppileg og varar við því að leggja lágmarksframfærslukostnað til grundvallar greiðslumati lána í Íbúðalánasjóði, sem er svo lágt að það getur ekki nokkur einasta fjölskylda lifað af því nema þá í stuttan tíma í gegnum mikla greiðsluerfiðleika. En hér er verið að leggja til grundvallar greiðslumat til kannski 25 eða 40 ára. Nýja húsnæðislöggjöfin er þannig að þegar félagslega íbúðakerfið var lagt niður og greiðslumatið rýmkað, þá var miklu fleirum hleypt inn í húsbréfakerfið og opnað svo mjög fyrir aðgangi að húsbréfakerfinu að það hefur leitt til þessarar auknu útgáfu á húsbréfum. Nú getur verið að það sé allt í lagi að hleypa fleirum inn í húsbréfakerfið en hafa ber í huga hvort það fólk standi undir greiðslubyrðinni miðað við þetta greiðslumat. Ég veit að það fellur kannski ekki vel í kramið að vera að nefna að þrengja ætti aðgang að húsbréfakerfinu en við verðum að átta okkur á hvert stefnir í þessu máli, að greiðslumatið er eins rúmt og raun ber vitni og hefur kallað á þessa miklu útgáfu á húsbréfum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi engar áhyggjur af útgáfu húsbréfanna sem er að aukast um 7 milljarða umfram fjárlög, hvort leitað hafi verið álits t.d. Seðlabankans á þessari miklu útgáfu á húsbréfum og hvaða áhrif það hefur almennt á þensluna og vaxtastigið í landinu. Ég held að hæstv. ráðherra hljóti að hafa leitað til Seðlabankans í því máli. Ég vil vekja athygli á því sem fram kemur í DV í dag, þ.e. afleiðingum af breytingu á hinni nýju húsnæðislöggjöf. Þar kemur fram að sprenging á íbúðaverði á höfuðborgarsvæðinu hafi alvarleg áhrif, fram undan sé röð hækkana á fasteignagjöldum, erfðafjárskatti, eignarskatti og stimpilgjöldum sem stórhækka. Þessi hækkun á íbúðaverði á höfuðborgarsvæðinu er einkum vegna hinnar nýju húsnæðislöggjafar vegna þess að fleiri leita á almenna markaðinn eftir að félagslega kerfinu var lokað og síðan vegna fólksflóttans af landsbyggðinni yfir á höfuðborgarsvæðið. Allt þetta hefur áhrif á þensluna og verðbólguna í þjóðfélaginu sem flestir hafa nú áhyggjur af. Ég tel því mikilvægt þegar ráðherrann er að leita heimildar hjá Alþingi að auka svona verulega útgáfu á húsbréfum, að hann upplýsi Alþingi um skoðun sína á því og hvort leitað hafi verið til Seðlabankans eða Þjóðhagsstofnunar um mat á áhrifum þess að auka útgáfuna á húsbréfum. Ég tala nú ekki um hvaða áhrif það hefur á greiðsluerfiðleika hjá fólki að rýmka svona greiðslumatið og gæti komið fram á komandi mánuðum og missirum. Þá vil ég fara í það sem ég sérstaklega stóð upp til að vekja athygli á og það er það sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 1998, sem ég geri ráð fyrir að eigi alveg eins við núna varðandi frv. til fjáraukalaga 1999, sem við erum að fjalla um, vegna þess að gerðar eru alvarlegar athugasemdir við fjáraukalögin. Gerðar eru bæði athugasemdir við tekju- og útgjaldahliðina í fjáraukalögunum varðandi 1998, en þar er vakin athygli á flutningi greiðsluheimilda sem voru um 2,8 milljarðar kr. á árinu 1997. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun hefur í skýrslum sínum undanfarin ár margsinnis gert athugasemdir við framkvæmd fjáraukalaga og flutning greiðsluheimilda milli ára. Þannig hefur t.d. borið á því að fjárlagaliðir sem áttu ónotaðar greiðsluheimildir í árslok hafi fengið aukafjárveitingar í fjáraukalögum. Þessar greiðsluheimildir eru síðan iðulega fluttar yfir á næsta fjárlagaár. Ríkisendurskoðun telur að taka eigi tillit til aukafjárveitinga af þessu tagi við fjárlagagerð ársins, en ekki í fjáraukalögum sem yfirleitt eru samþykkt um svipað leyti og fjárlögin. Þá telur stofnunin óæskilegt að flytja greiðsluheimildir á safnliðum ýmiss konar milli ára ef fyrirsjáanlegt er að greiðsluheimildir verði ekki nýttar á árinu, en fjölmörg dæmi hafa verið um slíkt síðustu ár.`` Þessum athugasemdum fylgir tafla um heildargjöld í samanburði við fjárlög og greiðsluheimildir fyrir árið 1998. Þar er vakin athygli á því að nær öll ráðuneyti séu undir greiðsluheimildum á árinu 1998 eða samtals að fjárhæð 3,7 milljarða kr. Síðan segir orðrétt: ,,Ríkisendurskoðun telur þessa staðreynd benda ótvírætt til þess að full ástæða sé til að endurskoða vandlega þá tilhögun sem viðhöfð er nú við framkvæmd fjáraukalaga og flutning greiðsluheimilda milli ára, sbr. sérstaka umfjöllun hér að framan.`` Ég vildi gjarnan, herra forseti, fá álit hæstv. fjmrh. á þeim athugasemdum sem hér koma fram hjá Ríkisendurskoðun og spyrja hæstv. ráðherra hve miklar yfirfærðar fjárheimildir séu frá árinu 1998. Hvaða fjárhæðir eru áætlaðar í væntanlegri yfirfærslu fjárheimilda yfir á næsta ár? Ég spyr um það vegna þess að í grg. með frv. sem við erum að fjalla um er rætt um þessar fjárheimildir og hér segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Einnig valda yfirfærðar fjárheimildir frá árinu 1998 til þessa árs því, auk væntanlegra yfirfærslufjárheimilda yfir á næsta ár, að áætlun um útkomu ársins er ekki í fullu samræmi við þær fjárheimildir sem sótt er um.`` Ég spyr hæstv. ráðherra að því hvort ekki sé rétt að staldra aðeins við um áramótin og afturkalla þær fjárheimildir sem ráðuneytin nýta ekki. Hér er vakin athygli á því að á árinu 1998 voru nær öll ráðuneyti undir greiðsluheimildum, samtals að fjárhæð 3,7 milljarðar kr. Það er því eitthvað athugavert við þetta enda gerir Ríkisendurskoðun athugasemdir hér við. Ríkisendurskoðun gerir líka athugasemd við tekjuhliðina í fjáraukalögum. Hér í þessum athugasemdum Ríkisendurkoðunar segir orðrétt: ,,Í fjáraukalögum fyrir árið 1998 sem samþykkt voru í lok des. 1998 var tekjuhliðin endurskoðuð um 9,4 milljarða kr. til hækkunar. Innheimtar tekjur voru þannig um 1,2 milljörðum kr. yfir áætlun eða sem nemur 0,7%. Ríkisendurskoðun telur að þau umtalsverðu frávik sem fram koma í tekjuinnheimtu ríkissjóðs á árinu 1998 og undanfarin ár hljóti að beina sjónum að þeim efnahagsforsendum sem tekjuáætlun ríkissjóðs grundvallast á.`` Hér vekur Ríkisendurskoðun athygli á því --- ég get ekki lesið annað út úr því --- að það hljóti að þurfa að skoða betur þær efnahagsforsendur sem tekjuáætlun ríkissjóðs grundvallast á. Við erum ekki að tala um nein smáfrávik í tekjuáætluninni. Við erum að ræða um 10 milljarða kr. tekjur umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað hann hafi að segja um þessar athugasemdir Ríkisendurskoðunar og hvort hann telji ekki ástæðu til að bregðast við þeim og þá kannski sérstaklega að skoða þær greiðsluheimildir sem fara yfir áramót. Þessu vildi ég halda til haga í umræðunni um fjáraukalögin. Í lokin vil ég spyrja hæstv. ráðherra um eitt sem vakti mjög athygli mína í ríkisreikningi fyrir árið 1998. Það á vissulega heima í umræðunni um aðhald í ríkisrekstri og hvernig hægt væri að halda betur á málum. Frá því 1983 hefur ríkisreikningur haft að geyma upplýsingar um sundurliðaðan ferðakostnað, risnu- og aksturskostnað hjá einstaka stofnunum og ráðuneytum. Þær hafa verið sundurliðaðar á einstakar stofnanir og ráðuneyti. Þetta var gert samkvæmt lögum sem samþykkt voru á Alþingi árið 1983. Nú ber svo við að í ríkisreikningi fyrir 1998 hefur þetta fallið niður. Í fyrsta skipti frá árinu 1983 eru engar upplýsingar með sundurliðun á risnu-, ferða- og bílakostnaði einstakra stofnana og ráðuneyta. Ég tel þetta mjög til baga og draga úr því að þingið geti haft nauðsynlegt eftirlit með framkvæmdarvaldinu og einstaka stofnunum að því er þessa þætti varðar. Ég held að það hafi verið mjög til bóta þegar lögin voru samþykkt 1983, að þessi sundurliðun kom fram árlega í ríkisreikningi. Bankarnir hættu fyrir fjórum eða fimm árum að veita þessar upplýsingar í ársreikningi og nú hefur ríkisvaldið fylgt fordæmi þeirra og sleppir þessum upplýsingum úr ríkisreikninginum. Ég spyr um þetta, herra forseti, vegna þess að á síðasta þingi flutti ég frv. um að skylt yrði að þessar sundurliðuðu upplýsingar kæmu fram í ársreikningi bankanna og hjá ríkisaðilum. Það er auðvitað enn brýnna en áður að fylgja þessu frv. eftir og leggja fram á þingi þegar svo er komið að ríkisvaldið er hætt að veita þessar upplýsingar í ríkisreikningi sínum. Þær eru mjög mikilvægar fyrir það hlutverk þingmanna í þessari virðulegu stofnun að veita framkvæmdarvaldinu aðhald.

Herra forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir málefnalega ræðu og fjölmargar athyglisverðar ábendingar í sambandi við það frv. sem hér er til umræðu. Ég næ ekki að svara þeim öllum við þetta tækifæri en ég skal gera mitt besta. Að því er varðar fjárveitingar, sem þingmaðurinn spurðist fyrir um og rakti til Kjaradóms og kjaranefndar, er þar ekki um að ræða að heilar 600 milljónir renni eingöngu til þessa. Ég hygg að af þessari fjárhæð séu um 60 milljónir til komnar vegna ákvarðana Kjaradóms. Síðan eru rúmlega 250 milljónir vegna ákvarðana kjaranefndar og lúta að prófessorum, bæði Háskóla Íslands og Kennaraháskólans. Sambærilegar ákvarðanir eru að því er varðar presta, upp á rúmlega 80 milljónir, og ýmsa fleiri hópa. Þetta tekur sig saman upp í einar 600 milljónir. Á móti eru dregnar frá 350 milljónir af launa- og verðlagslið fjmrn. Þetta er því nettóaukning upp á 250 millj. kr. og auðvitað fyrir hendi nákvæm sundurliðun á því ef menn óska eftir, t.d. í fjárln. Spurt var: Hefur fjmrh. áhyggjur af húsbréfaútgáfunni og var álits Seðlabankans leitað? Vissulega var álits Seðlabankans leitað eins og ég hygg að skylt sé að lögum en ég hef áhyggjur af þessu máli. Ég viðurkenni það fúslega. Ég tel að þarna geti verið heilmikil hætta á ferð að því er varðar aukningu þess fjármagns sem sett er út á markaðinn í þessu formi með tiltölulega hagstæðum kjörum. Auðvitað er þetta ein af uppsprettum lánsfjármagns og með þeim stærri í þjóðfélaginu. Þegar svona mikil aukning er í þessu hljóta menn að staldra við og velta því fyrir sér hvaða áhrif þetta hefur á efnahagsástandið, á eftirspurnina og þar með á þensluna. Ég deili þeim áhyggjum þó ég sé ekki viss um að við séum sammála um viðbrögð við því.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég held að það fari ekki á milli mála að þessar 600 milljónir eru að mestu leyti til komnar vegna úrskurðar Kjaradóms og kjaranefndar. Það eru um 112 manns sem fá launabreytingar samkvæmt úrskurði Kjaradóms og 800--900 samkvæmt úrskurði kjaranefndar. Mér fannst hæstv. ráðherra staðfesta það þó að hann héldi því til haga að nettóaukningin væri ekki nema 250 milljónir. Þetta er að stærstum hluta komið til vegna launaákvarðana Kjaradóms og kjaranefndar á þessu ári og það einungis fyrir hálft árið. Því er ekkert skrýtið að ég veki athygli á því að fyrir meira en 20 þúsund ríkisstarfsmenn er einungis gert ráð fyrir í næstu fjárlögum rúmlega 1,5 milljörðum kr. á móti um 600 milljónum sem ganga til þeirra sem fá launabreytingar samkvæmt úrskurði Kjaradóms og kjaranefndar. Ég er ekkert undrandi á því að hæstv. ráðherra hafi áhyggjur af útgáfu húsbréfa. En ég spyr hæstv. ráðherra, þar sem hann hefur áhyggjur af því og leitað er eftir heimild um 7,4 milljarða í útgáfuna: Mun hæstv. ráðherra grípa til einhverra aðgerða vegna þessarar útgáfu á húsbréfum? Ég hef sagt skoðun mína á því, að það sé vegna þess að greiðslumatið hafi verið rýmkað. Nú hefur hæstv. ráðherra verulegar áhyggjur af útgáfunni á húsbréfum. Hann leitað álits Seðlabankans á útgáfunni en mun ráðherrann núna grípa til einhverra aðgerða til þess að draga úr útgáfu húsbréfa? Mun hann beita sér fyrir því að greiðslumatið verði endurskoðað? Ég tel að helst megi rekja hina auknu útgáfu á húsbréfum til þess.

Herra forseti. Að því er varðar húsbréfin þá var leitað álits Seðlabankans sem lagðist ekki gegn þessari hækkun. Að öðru leyti heyrir þetta mál, eins og hv. þm. veit, undir annan ráðherra, félmrh. Við ræðum þessi mál væntanlega eins og við höfum gert á vettvangi ríkisstjórnarinnar því að þetta er vissulega einn af þeim stóru þáttum á lánsfjármarkaði og í efnahagsmálum sem fleiri en einn ráðherra verða að blanda sér í. Málið er ekki komið á ákvörðunarstig en margir hafa nefnt það sem þingmaðurinn nefnir að greiðslumatsmöguleikarnir séu fullrúmir, þó annkannalegt sé að taka þannig til orða. Ég hef ekki gert þá skoðun að minni en er auðvitað tilbúinn að skoða þetta mál opnum huga eins og mönnum ber að gera. Varðandi launagreiðslurnar sem þingmaðurinn nefndi er rétt að bæta við það sem ég sagði áðan, að á annað hundrað milljóna af þessum sex hundruð eru vegna framgangskerfis hjúkrunarfræðinga og annarra greiðslna til sjúkrahúsa þannig að upphæðin er ekki öll til komin vegna Kjaradóms og kjaranefndar. Eins og ég sagði eru rúmlega 60 millj. vegna Kjaradóms en þetta liggur allt fyrir ef menn vilja kynna sér það nákvæmlega. Að því er varðar önnur atriði sem þingmaðurinn nefndi í ræðu sinni varðandi framsetningarmöguleika hér og athugasemdir Ríkisendurskoðunar að því er varðar fjáraukalög þá er sjálfsagt að hlusta á þau atriði. Þegar ný lög voru sett um fjárreiður ríkisins var farið í gegnum þetta allt og þó ég efist ekki um að athugasemdirnar frá Ríkisendurskoðun, sem eru þó öllu fremur ábendingar en athugasemdir, séu gerðar af góðum huga þá sé ég ekki í fljótu bragði hvernig hægt er að hverfa frá núverandi fyrirkomulagi varðandi aukafjárveitingar og fjáraukalög. Aðalatriðið, og mér fannst það mikilvægt --- þó að þingmaðurinn hafi ekki gert mikið með það --- er að þegar öllu er á botninn hvolft er það algjör undantekning að nokkurt ráðuneyti sé yfir heildarfjárheimildum þegar dæmið er gert upp. Langflest ráðuneytin eru undir þeim heimildum þegar öll kurl eru komin til grafar, fjárlög, fjáraukalög og tilfluttar greiðsluheimildir milli ára.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn á nokkur atriði til viðbótar því sem áður hefur verið sagt af þeim hv. þm. Jóni Bjarnasyni og Ögmundi Jónassyni sem hafa þegar talað úr þingflokki okkar. Í fyrsta lagi er það svo með margrómaðan tekjuafgang og bata ríkissjóðs að hann er eins og flestir eru sammála um og viðurkenna nema þá hæstv. fjmrh., ósköp hefðbundinn klassískur verðþenslubati og vel þekktur úr hagsögunni og sögu fyrri fjmrh. sem tekið hafa við ríkissjóði eða farið með hann við svipaðar aðstæður. Ég mæli með því að sjálfstæðismenn lesi eigin ræður frá árunum upp úr 1980 og fram til 1983 þegar þeir fóru hamförum á Alþingi, í báðum deildum þeirrar stofnunar sem þá starfaði þannig, og gerðu lítið úr þeim árangri í ríkisfjármálum sem þáverandi hæstv. fjmrh., Ragnar Arnalds, væri að ná  Herra forseti. Til frekari skilningsauka á þeim aðstæðum sem myndast í tekjum og gjöldum ríkissjóðs og reyndar einnig hjá sveitarfélögum og fleiri slíkum aðilum á verðþenslutímabilum mæli ég með því að sjálfstæðismenn lesi eigin ræður frá því upp úr 1980. Þá munu þeir öðlast dýpri skilning á því að við þær aðstæður þegar eyðslan vex snöggt í þjóðfélaginu, þegar þjóðarbúið er rekið með viðskiptahalla og ríkissjóður tekur inn af því tekjur og þegar verðlagið innan lands kemur í kjölfarið, myndast ákveðið misgengi í tekjum og gjöldum en það er að sjálfsögðu aðeins bil sem þarna myndast. Útgjöldin fylgja síðan í kjölfarið og það er nákvæmlega það sem er að gerast núna. Ég hygg að tekjuauki ríkissjóðs af þessum sökum, svo fremi sem verðbólgan fari ekki enn upp á við, sé að mestu leyti kominn fram. En útgjöldin eru að banka á dyrnar núna og þau eru að sjálfsögðu að gera það vegna þess að menn sækja þær hækkanir sem orðið hafa á aðföngum til baka og útgjaldatilefnin koma fram í rekstri stofnananna. Það gætir hins vegar tregðu hjá ríkinu og eftir atvikum hjá sveitarfélögunum einnig að viðurkenna þessi útgjöld og þau koma fram í byrjun sem halli á rekstrinum. En þetta mun einhver þurfa að borga og einhvern veginn. Þess vegna er það þannig, herra forseti, að það er alveg nauðsynlegt að menn gangi hægt um gleðinnar dyr og átti sig á því að þeir eru ekki endilega komnir í himnaríki um aldur og eilífð þó að í bókhaldinu standi ágætur afgangur á ríkissjóði eins og stendur vegna þess að þetta getur snúist við og að því kemur að þetta snýst við. Að því kemur að tekjurnar falla en útgjöldin halda áfram að aukast. Þegar farið er yfir vendipunktinn og á leiðinni niður brekkuna aftur hinum megin þá gerist það að tekjur ríkissjóðs falla en útgjöldin halda áfram að aukast enn um sinn vegna þess að útgjaldatilefnin eru óleiðrétt í pípunum. Við skulum vona að við séum ekki komin á þann punkt og þó, ekki er heldur gott að þenslan haldi áfram og áframhaldandi verðbólga berji að dyrum. Búið að finna upp nýtt hagfræðilegt hugtak, herra forseti. Það kom fram í stefnuræðu forsrh., þ.e. mjúk lending, og sýnir nú hvað hæstv. forsrh. og efnahagssérfræðingarnir eru miklir áhugamenn um flug að þeir hafa tekið þessa myndrænu líkingu að nú eigi að lenda efnahagslífinu mjúkt eins og breiðþotu sem silast niður á flugbrautina. En er það alveg víst að þetta sé svona auðvelt, þ.e. að finna sér eitthvert hugtak og trompa upp með það, að þá sé vandinn leystur? Svo er sagt við verkalýðshreyfinguna og þá sem ætla að reyna að berjast fyrir því að sækja eitthvað af batanum til handa láglaunafólki: ,,Nei, þið verðið að taka þátt í því að lenda hagkerfinu mjúkt.`` Er ríkissjóður að ganga á undan með góðu fordæmi og lenda hagkerfinu mjúkt og eru í raun innstæður að öllu leyti fyrir þeim fullyrðingum um trausta fjármálastjórn sem menn eru uppi með? Ég hef því miður miklar efasemdir um það, herra forseti. Ég held að margt vanti þar upp á og kannski ekki síst raunsæið. Ég verð að játa að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með vin minn hæstv. fjmrh. af því að ég hélt að hæstv. fjmrh. mundi kannski ganga fram sem talsmaður meira raunsæis í þessum efnum á fyrstu árum embættisferils síns og þó ekki væri nema vegna þess að það er að öllum líkindum langt í næstu kosningar þannig að það hefur ekkert upp á sig fyrir hæstv. fjmrh. að vera neitt að þykjast núna á fyrsta vetri í embætti sínu. Það er svo langt í kosningar að það er alveg borin von að það takist að halda neinum sjónhverfingum úti öll fjögur árin. Það væru þá mikil undur ef það tækist fram yfir kosningar í aðalatriðum að láta menn halda að allt væri í lukkunnar velstandi. En þær komu reyndar fljótt ræðurnar eftir kosningarnar um að nú væri ýmislegt sem þyrfti að taka á. Ég hefði þess vegna talið að hæstv. fjmrh. hefði átt að leggja hlutina fyrir með því raunsæi að viðurkenna að við værum stödd á þessum kafla hagsveiflunnar eða á því gæti verið hætta að við værum nákvæmlega þarna og þar af leiðandi væri fullkomin ástæða til að hafa miklar áhyggjur af framhaldinu. Ég held að hæstv. ráðherra hefði átt að viðurkenna af meira raunsæi það sem er í pípunum, ekki reyna að fela áfram kostnaðartilefnin sem eru augljóslega fyrir hendi, t.d. í heilbrigðiskerfinu eins og allir vita og menn eru áfram að ýta á undan sér. Nú er það svo að það er ekki bara hagsveiflan sem þarna hefur áhrif heldur erum við líka að taka í gegn ýmsar breytingar sem Alþingi og ríkisstjórn hafa ákveðið á umliðnum missirum, t.d. með kjarasamningum og með samningum um starfsmenn um framgang í störfum eins og samninga við hjúkrunarfræðinga og lækna, eins og samninga við háskólamenn um rannsóknarleyfi og annað því um líkt. En af einhverjum undarlegum ástæðum er þetta ekki nema að litlu leyti tekið inn í fjárlagafrv. og það vekur miklar spurningar. Hvers vegna er ekki af meira raunsæi horfst í augu við það sem liggur þó alla vega fyrir, er búið að ganga frá og menn munu ekki komast upp með annað en efna því ég geri ekki ráð fyrir því að menn reikni með því að geta til frambúðar hlaupist undan því að standa við framgangskerfi sem búið er að semja um sem hluta af kjarasamningum eða hvíldartímaákvæði sem menn verða að taka við frá hinu háa Evrópusambandi. Ekki þýðir að neita því. Það væri alveg eins og ætla að ráðast á guðspjöllin sjálf að ætla að vefengja það og það verðum við að efna. Að sjálfsögðu er rétt og skylt að gera það og þó fyrr hefði verið, afnema t.d. það þrælahald sem vaktafólk í heilbrigðiskerfinu hefur búið við áratugum saman og er engu líkt, satt best að segja. Þess vegna, herra forseti, las ég sérstaklega í gegnum það, og ég hlýt að gera það aðeins að umtalsefni hvernig er búið um þetta hjá stærstu stofnunum sem þarna er alveg augljóst að eiga fram undan mikil útgjöld, t.d. hvað það varðar að ráða inn fólk ef á að takast að standa að fullu við hvíldartímaákvæðin hjá vaktavinnufólki í heilbrigðiskerfinu. Það er alveg augljóst mál að það er slík grenjandi undirmönnum á t.d. stóru sérhæfðu stofnununum að þær geta ekki, nema þá að ráða nýtt fólk og bæta á sig verulegum launakostnaði, uppfyllt þessi ákvæði. Það er ekki hægt. Fólkið er ekki til staðar til að manna vaktirnar og hvað þá heldur að taka út frídaga á móti þeim tímum þegar ekki næst lágmarkshvíldartími eins og í raun á að vera grundvöllur kerfisins og þýðir að það þarf enn meiri mannskap en ella væri. Á meðan menn létu menn vinna þrátt fyrir að lágmarkshvíldartíma væri ekki náð og borguðu mönnum fyrir það var mönnunarvandinn ekki eins brennandi í þessu sambandi og fjármögnunarvandinn því að þá kostaði það vissulega peninga en ekki fleiri starfsmenn. Ef menn ætla hins vegar að komast í það framtíðarfyrirkomulag að menn taki út skort á eðlilegri hvíld í formi frídaga á eftir verður að bæta við mannskap og það kostar að sjálfsögðu peninga. Herra forseti. Ég sé að þessu er mjög misjafnlega sinnt. Í mörgum tilvikum er alls ekki gert ráð fyrir útgjöldum sem liggur þó fyrir að verða. Að vísu er t.d. um það fjallað þannig hér svo ég taki stóru sjúkrahúsin, að í tilviki Ríkisspítala, Sjúkrahúss Reykjavíkur og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, er sagt að í framangreindum aukafjárveitingum til þessara stofnana sé ekki gert ráð fyrir kostnaðarauka af vinnutímatilskipun EES og verður sá kostnaður áætlaður þegar nánari upplýsingar liggja fyrir. Menn viðurkenna þó a.m.k. að þessi kostnaður kemur til með að falla á ríkið en það eru þá kannski ekki forsendur til að áætla nákvæmlega enn þá og gott og vel. Ég tek það fyrir gilt. Þetta segir um Ríkisspítala og Sjúkrahús Reykjavíkur. En þar eru þó settar inn tölur í tilviki Sjúkrahúss Reykjavíkur 45 millj. kr., hækkun á fjárheimild til að hrinda í framkvæmd framgangsskerfi fyrir hjúkrunarfræðinga. Gott og vel. Við skulum ætla og vona að það dugi, að þessir hjúkrunarfræðingar fáist og þetta gangi upp. Hjá Ríkisspítölum eru 55 millj. kr. settar í sama verkefni. Auk þess er farið fram á 55 millj. kr. í fjárheimild til að hrinda í framkvæmd framgangskerfi fyrir hjúkrunarfræðinga, stendur þar undir liðnum 371 Ríkisspítalar. Ég leitaði að þessu sama hjá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri en fann það ekki. Þá versnar enn í því, herra forseti. Hvernig stendur á því að algerlega sambærilega settum stofnunum hvað varðar kjarasamninga og útgjöld af þessum sökum er mismunað? Þegar farið er betur yfir þetta kemur í ljós að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri fær 63 millj. í aukafjárveitingu til að mæta áætluðum uppsöfnuðum rekstrarhalla til ársloka 1991, gott og vel. Svo fær það 35 millj. í stofnkostnað sérstaklega vegna 2000-vandans, tölvumála og slíkra hluta, en ekkert, að séð verður á þessu, til að mæta framgangskerfi hjúkrunarfræðinga sem þó er áætlað fyrir nokkrir tugir milljóna hjá hinum stóru sérhæfðu sérgreinasjúkrahúsunum. Ég sé að þetta er nákvæmlega sundurliðað sem t.d. fer til hvers þáttar hjá Ríkisspítölunum og Sjúkrahúsi Reykjavíkur, þar á meðal 411 millj. kr. til Ríkisspítala til að mæta uppsöfnuðum rekstrarhalla til ársloka 1999, sambærilegt orðalag og er á aukafjárveitingum til FSA, 287 millj. til Sjúkrahúss Reykjavíkur til að mæta áætluðum uppsöfnuðum rekstrarhalla til ársloka 1999. Hvers vegna er þá ekki með sama hætti farið yfir stöðu annarra sérgreindra stofnana sem hafa hjúkrunarfræðinga á sínum snærum sem hafa samið um framgangskerfi? Hvernig stendur á því, hæstv. fjmrh., að stofnununum er mismunað? Það tel ég vera með öllu óþolandi. Hér eiga þá í hlut t.d. stofnanirnar á landsbyggðinni sem standa í harðri baráttu um að halda starfsmönnum sínum á þessum sviðum vegna þess að boðið er í þá héðan að sunnan. Ég held að hæstv. fjmrh. verði að gera svo vel að gera okkur grein fyrir því hvernig þetta mál er vaxið og ekki er hægt að sætta sig við það að stofnunum sé að því er best verður séð mismunað beinlínis hvað þetta varðar. Herra forseti. Ég vona að engum detti í hug að misskilja orð mín svo að ég telji það eftir að þessir hlutir séu lagfærðir, t.d. hjá stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík, að sjálfsögðu ekki. Staða þeirra er erfið og miklu meira en það þó að þetta komi til. En ég fer fram á að það sé alveg ljóst að ekki sé að þessu leyti verið að mismuna stofnunum sem eru sambærilega settar. Herra forseti. Við skulum líta aðeins á menntageirann og bera niður í háskólastofnunum. Það er þannig að Háskóli Íslands á að fá 341,3 millj. samkvæmt frv. sem skiptast þannig, og svo er það talið upp. Í fyrsta lagi er lagt til að veittar verði 231,3 millj. kr. í aukafjárveitingu vegna kostnaðar sem leiðir af úrskurði kjaranefndar um laun prófessora. Í öðru lagi er lagt til að veittar verði 160 millj. kr. til að mæta uppsöfnuðum rekstrarvanda Háskóla Íslands á árunum 1997--1999. Í þriðja lagi 10 millj. kr. framlag til þess að mæta tímabundnum erfiðleikum í fjármögnun á rannsóknarferðum háskólakennara. Síðan eru 60 millj. færðar af fjárlagalið skólans yfir á nýja fjárlagaliðinn, þ.e. ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora. Hvernig er svo Háskólinn á Akureyri meðhöndlaður í sambærilegum tilvikum? Lagt er til að fjárheimild skólans verði aukin um 29,5 millj. kr. og skýrist þannig að 30 millj. kr. eru til að koma til móts við uppsafnaðan rekstrarhalla áranna 1998--1999. Á móti kemur að lagt er til að 0,5 millj. kr. verði færðar af fjárlagalið Háskólans á Akueyri yfir á nýjan fjárlagalið, ritlauna- og rannsóknasjóð prófessora. Rekstrarhallinn er bættur í báðum tilvikum en þar til viðbótar fær Háskóli Íslands umtalsverðar fjárhæðir vegna úrskurðar kjaranefndar um laun prófessora og vegna framgangskerfis og rannsóknarferða háskólakennara en Háskólinn á Akureyri ekki neitt. Nú vill svo til að ég veit að það sem stendur Háskólanum á Akureyri alveg sérstaklega fyrir þrifum núna er að nú er að koma að því að margir af fyrstu fastráðnu starfsmönnum Háskólans á Akureyri eiga orðið inni rannsóknarleyfi vegna þess að stofnunin er komin á þann aldur og með þann þroska. Hverju sætir þá, herra forseti, að hæstv. fjmrh. skuli leggja fram frv. sem ekki verður betur séð en mismuni beinlínis stofnunum hvað varðar meðferð þessara hluta? Hv. formaður fjárln. má vel heyra orð mín líka. Eru það þá einmitt stofnanirnar á landsbyggðinni sem eru svo vel á sig komnar í þessum efnum að þær megi við því að á þær halli í þessum þáttum sem skipta alveg sköpum um að fá þetta fólk til starfa úti á landsbyggðinni? Það er ekkert leyndarmál, herra forseti, að stóru sérhæfðu stofnanirnar á Akureyri standa í hörðum slag um að halda hjá sér eða fá til sín vel menntað starfsfólk og það er nógu erfiður slagur eins og hann er þó að svona hlutir bætist ekki við. Ef það á að verða þannig að vegna launaþenslunnar á vinnumarkmaðinum á þessu svæði fái opinberar stofnanir betri og meiri fyrirgreiðslu hvað þetta varðar, einmitt varðandi fastráðin og samningsbundin launakjör starfsmanna hins opinbera, þá kastar það tólfunum. Það er til að bíta höfuðið af skömminni, herra forseti. Ef eitthvað ætti að vera þyrfti þetta að vera heldur á hinn veginn, þ.e. að stofnanirnar sem þarna eiga í erfiðleikum við að halda í horfinu og ná til sín mannskap fengju það að einhverju leyti viðurkennt að þær starfa við þær aðstæður að ef eitthvað er, þá þarf að gera betur til þess að fá þar jafnhæft fólk til starfa. Herra forseti. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. fari yfir þessi mál eða svari til um þetta hvort þetta sé virkilega svo að frv. sé beinlínis lagt fram á þessum forsendum að þarna eigi að afgreiða stofnarnir með mismunandi hætti og ef svo er, þá verði það að sjálfsögðu leiðrétt og það hið snarasta. Nóg er nú samt. Auðvitað mætti fara yfir fleira, herra forseti. Mér sýnast ýmis fleiri ráðuneyti gera sig sek um sambærilega hluti. Ég gæti tekið t.d. iðnrn. og endurgreiðslur eða styrki til uppbyggingar hitaveitna á köldum svæðum. Það vekur athygli mína að þar fær t.d. ein tiltekin hitaveita þá fyrirgreiðslu sem talað hefur verið um að þær fái, þ.e. ígildi þess sem áður kostaði að greiða niður húshitunarkostnað með raforku í formi framlags, einsskiptis framlags sem nemur fimm ára niðurgreiðslum á raforkunni og er það gott. Ég fagna því að Hitaveitan í Stykkishólmi fær slíka meðhöndlun. En af hverju fá þetta ekki aðrar sambærilega settar hitaveitur sem hafa sótt um nákvæmlega hið sama? Ég nefni sem dæmi Hitaveitu Dalvíkurbyggðar vegna sérstakrar hitaveitu á Árskógsströnd. Hvers vegna fær hún ekki sömu fyrirgreiðslu eða þess vegna Hitaveitan á Kópaskeri? Hvernig stendur á því að hlutirnir eru, að því er best verður séð, meðhöndlaðar með mismunandi hætti? Herra forseti. Eitt er að deila um almennar forsendur, góðæri, verðbólgu og annað slíkt og hvernig hlutirnir standast í almennu samhengi en annað er hitt ef menn standa frammi fyrir því að það á beinlínis að mismuna aðilum innan hins opinbera kerfis. Það gengur ekki. Slíkt gera menn ekki, herra forseti.

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því eins og venja stendur til að fjárln. muni fara í saumana á einstökum stofnunum sem fjallað er um í þessu frv. og verður að sjálfsögðu engin breyting á því nú frá því sem áður hefur tíðkast. Ég hygg þó að stóru orðin hjá hv. síðasta ræðumanni hefðu kannski betur legið ósögð. Ég veit ekki betur að því er varðar Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri en að séð hafi verið til þess að fjárhagsvanda þess sé mætt og hið svokallaða framgangskerfi sé innifalið, annaðhvort í núverandi fjárveitingu eða þá í þessari aukafjárveitingu sem hérna er verið að tala um. Ég veit ekki betur. Það kemur þá í ljós í störfum fjárln. Að því er varðar háskólann þá liggur það auðvitað fyrir að búið er að gera sérstakan samning við hann um fjárveitingar til hans á næstu árum og í þessu fjáraukalagafrv. er verulegum fjármunum bætt í til að efna ákvæði þess samnings, en hann er sem kunnugt er byggður á sérstöku reiknilíkani sem menn hafa verið að þróa. Slíkt reiknilíkan er líka í undirbúningi að því er varðar Háskólann á Akureyri. Það er ekki eins langt á veg komið að því er ég best veit, en það endar líka vonandi með því að þar verður hægt að ná sambærilegri lendingu, vonandi mjúkri, í málefnum þeirrar stofnunar. Ég hygg því að allir sem að þessu máli koma reyni að leggja hönd á plóg þannig að málin leysist. Það má vel vera að hægt sé að finna einhverjar stofnanir á Reykjavíkursvæðinu sem telji sig bera skarðan hlut frá borði miðað við aðrar stofnanir á þessu svæði. Aukafjárveitingar fara ekki endilega eftir því hvar stofnanir eru staðsettar heldur öðrum hlutum. Ég hafna þeirri gagnrýni þingmannsins að hér hafi sérstaklega verið gengið fram til þess að níðast á ríkisstofnunum á Akureyri. Það er rangt.

Herra forseti. Ég held að hæstv. fjmrh. hefði þá átt að útbúa frv. betur og hafa skýringar þannig að unnt væri að lesa annað út úr hlutunum en hægt er miðað við núverandi framsetningu málsins samkvæmt orðanna hljóðan. Það er alveg augljóst að ef maður les þetta bókstaflega þá er það þannig. En ég hef auðvitað meira fyrir mér í málinu en það. Ég hef að sjálfsögðu kannað það hjá forsvarsmönnum viðkomandi stofnana hvernig þeir meta þessa hluti og þeir líta ekki svo á að þeir séu að fá sambærilega meðhöndlun og þessar stofnanir. Ég vona þá að farið verði rækilega ofan í saumana á því hvernig þessir hlutir liggja og treysti því að hv. fjárln. geri það. Mér finnst þetta ekki skynsamleg framsetning eða ekki góð. Það er lágmark að þetta verði sundurliðað með sama hætti gagnvart sambærilegum stofnunum þannig að hægt verði að lesa það út úr forsendum frv. hvort þær eru jafnsettar að þessu leyti eða ekki. Í raun viðurkenndi hæstv. fjmrh. hvað varðaði Háskóla Íslands að hann væri að fá þarna fyrirgreiðslu vegna samningsins sem þar hefur verið gerður og það er vel og ég fagna því eins og ég fagna því að aðrar stofnanir, þegar búið verður að samningsbinda útgjöld af þessu tagi hvort sem það eru rannsóknarleyfi eða framgangskerfi, fái sitt viðurkennt. En fyrir Háskólann á Akureyri hefur ekki náðst slíkur samningur og ég held að hæstv. fjmrh. ætti að kynna sér áður en hann gleypir við því eins og flugu að þetta reiknilíkan verði lausn allra meina hvað varðar það að ákvarða fjárveitingar til háskólastofnana t.d. sem starfa við þær aðstæður sem háskólastofnanir á landsbyggðinni gera. Þar er langur vegur frá tel ég, herra forseti, að menn hafi höndlað sannleikann. Þvert á móti er ástæða til að hafa af því miklar áhyggjur að slík stöðlunarhugsun að taka eigi nemendafjöldann og deila honum upp í fjárveitingarnar og finna út einhverja reikniform\-úlu, færi mönnum heim sannleikann í þessum efnum þar sem stofnanirnar starfa við gerólíkar aðstæður. Það þarf að taka mikið tillit til þeirra ólíku aðstæðna ef þær eiga að fá sanngjarna meðhöndlun, herra forseti.

Herra forseti. Því miður er greinilegt að hv. þm. hafði ekki fylgst með ræðu minni áðan. Þá gerði ég grein fyrir því að fjárln. hygðist fara yfir það sameiginlega og samstaða er um það í nefndinni að fara yfir fjárveitingar sjúkrahúsa í fjáraukalögum 1998 og 1999 og fjárlögum 2000 ásamt pottunum vegna þess að við vildum hafa fyrirvara á skiptingu ráðuneytisins til hinna ýmsu stofnana. Það er alveg rétt sem kom fram í ræðu hans, eins og ég var búinn að gera grein fyrir, að það er ákveðin misvísun sem við viljum skoða. Það er líka rétt að gert er ráð fyrir því að framgangskerfið verður sérstaklega bætt bara í tveimur sjúkrahúsum. Ég vil meina að þær bætur ættu bara við um það að styrkja almenna rekstrargrunninn. Hins vegar átti framgangskerfið, eins og kom líka fram í ræðu minni, ekki að vera launahækkun að neinu verulegu leyti heldur var um starfsmannamál að ræða sem fór úr böndunum eins og mjög margt annað hjá ríkisstofnunum varðandi þetta nýja fyrirkomulag á launum. Það er ákveðið að bæta það. Það er vilji ríkisstjórnarinnar og ég geri engar athugasemdir við það. En auðvitað verður það þá bætt alls staðar. Þetta liggur alveg fyrir og um þetta hélt ég að öllum væri kunnugt, alla vega í fjárln., að við ætlum að hafa algjöra samstöðu um að vinna þetta svona.

Herra forseti. Það er hið besta mál og ég fagna því að sjálfsögðu að fjárln. ætlar að fara ofan í saumana á þessu máli. En það breytir engu um þá gagnrýni sem ég set fram á framsetningu frv. sem er á ábyrgð hæstv. fjmrh. Það var það sem ég var að gagnrýna, ekki að tortryggja það neitt að fjárln. mundi ekki reyna að fara ofan í saumana á þessu af besta vilja. En það er bara mjög slæmt að boðið sé upp á umræðu af þessum toga og það fyrsta sem forsvarsmenn þessara stofnana gera þegar fjárlagafrv. kemur fram er auðvitað að taka það og lesa, skoða sína meðhöndlun þar og bera hana saman við aðra. Það er eðlilegt og mannlegt. Og þegar menn sjá að þarna er um mismunandi meðhöndlun að ræða, þá er eðlilegt að menn verði órólegir yfir því. Það er þetta sem ég gagnrýni. Varðandi framgangskerfin, þá er auðvitað ekki tími til að ræða þau ósköp öll sömul. Og menn láta sér detta það í hug að vandinn verði leystur með þessum reikningsformúlum menntmrh. sem ætlar að staðla háskólanema og finna út ígildi, svona eins og þorskígildi þannig að til verði háskólanemaígildi og svo á það að vera eitt og hið sama hvort heldur um er að ræða lítinn sérhæfðan landbúnaðarháskóla eða háskólann í Reykjavík með 8.000 nemendum. Þetta er svo mikil steypa, herra forseti, að það tekur engu tali. Og hvað gat annað gerst en að framgangskerfin og A-, B- og C-flokkunin á spítölunum mundi brotna niður? Hvernig halda menn að sé staða forstöðumanns á deild þar sem eru átta sérfræðingar? Þeir eru allir með sömu menntun, allir sérfræðingar og allir með undirsérgrein. Svo fær hann kvóta, t.d. fimm A-stöður og þrjár B-stöður, eða eitthvað slíkt. Hvað á hann að gera? Á hann að kasta upp krónu til að ákveða hver fær hærra kaup og hver lægra? Þetta er gjörsamlega óþolandi staða sem forsvarsmenn slíks rekstrar eru settir í og mun aldrei geta gengið, aldrei leysa vandann þannig að ég held að menn gerðu réttast í því að hverfa frá þessari vitleysu og reyna aftur að koma á föstum almennum kjarasamningum sem væru uppi á yfirborðinu og gagnsæir þar sem allir sætu við sama borð og þar sem ekki væru innbyggðar svona formúlur fyrir ranglæti og kynbundnum launamun og öðrum slíkum hlutum sem af þessu leiða.

Herra forseti. Hv. þm. ruglar alveg saman því ákvæði kjarasamninga sem snýr að framgangskerfi og svo módelinu sem við notum varðandi skólana. Módelin um grunnskólana hafa gengið mjög vel. Þetta eru mjög merkileg módel og aðferð ríkisvaldsins til þess að reyna á hlutlægan hátt að vita hvernig útgjöldum er varið. Ég skora á hv. þm. að kynna sér módelin vegna þess að þau eru mjög merkileg og ganga mjög vel. Þau eru um framboð, vísitölu námsefnis og hvernig við beitum henni á þessa skóla, þ.e. vísitalan 1 fyrir menntaskóla í bóknámi og hæst er farið í verknámi upp í 2,6, að mig minnir. Það er einmitt þetta sem vantar á spítalana en ekki öfugt. Það vantar módelsmíð fyrir spítalana þannig að hægt sé að höndla það, hægt sé að hafa það í hlutlægu formi hvaða greiðslur eiga sér stað þarna, vegna þess að við erum alltaf í þessu eilífa togi um spítalana. Þetta er alltaf eitthverju limbói. Menn eru að togast á um tugi og hundruð millj. Okkur vantar einmitt að koma þessu inn í hlutlægt form. Það er vandamálið. Það á hins vegar ekkert skylt við það hvernig við göngum fram í kjarasamningum. Þar voru gerð ákveðin mistök að mínum dómi eins og ég fór rækilega yfir í ræðu minni vegna þess að til staðar var ekki nægjanlegt þrek eða nægileg þekking eða vilji til þess að virða ramma fjárlaganna. Þess vegna var farið út á mjög óvarlegar brautir í kjarasamningunum 1997 með því að dreifa svo valdinu og senda það til forstöðumanna vegna þess að þeir voru ekki undir það búnir að neinu leyti. Það verður að þroska það miklu meira áður en við getum notað þá aðferð og hætta við þetta. Við hurfum frá miðstýringunni í launamálum án þess að undirbúa það nógu vel. Þetta verðum við að viðurkenna og þetta verðum við að hafa í huga þegar við hverfum til nýrra kjarasamninga.

Herra forseti. Ég verð því miður að hryggja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson með því að ég er alveg viss um að formhyggjan, þessi trú á módelin og allar þær brellur til að kalla hlutina öðrum nöfnum en þeir mega heita, þ.e. bara kaup, munu hrynja. Það getur verið ágætt að búa sér til einhver viðmið til að meta skólastarf, framboð námsefnis og annað slíkt, en að ætla fara að gera það að trúarbrögðum og láta módelið og reiknikúnstirnar bera almenna skynsemi ofurliði er ekki gott. Almenn skynsemi sem segir manni að litlar og sérhæfðar stofnanir í dreifbýli verði dýrari í rekstri en stórar og fjölmennar.  Það er svo augljóst í mínum huga að þessar æfingar t.d. í launamálum á heilbrigðisstofnunum munu hrynja. Þær hafa gert það annars staðar. Í nágrannalöndunum eru menn víðast hvar hættir að reyna þetta. Þar hefur verið farið í gegnum þessar æfingar fyrir 10--20 árum, í Svíþjóð og Danmörku og víðar. Þar fóru menn út í alls konar slíkar æfingar, reikniformúlur, kvótakerfi á launaflokka, framgangskerfi og allt þetta dót. Nú eru menn hættir þessu. Af hverju? Af því að þetta reyndist allt saman tóm steypa. Það langgáfulegasta í þessu eru bara ósköp einfaldlega hreinar og klárar línur. Kaup og reglur um vinnutíma, gagnsætt og uppi á yfirborðinu og búið. Ekkert jukk af þessu tagi því að það skapar alls konar vandræði, það skapar óeiningu á vinnustöðunum, leiðinlegan móral o.s.frv. Hvernig haldið þið að það sé fyrir fólk sem hefur unnið á spítölunum á sérstökum deildum árum saman, hlið við hlið í sömu störfum, fólk með sömu menntun sem haft hefur sömu laun og yfirmaður þeirra kemur og segir: Ég verð að ákveða að sum ykkar fari í A-flokk, sum í B og sum í C. Hvernig í ósköpunum ætla menn að réttlæta slíkt? Þetta er bara tóm endaleysa, herra forseti.

Herra forseti. Við fjöllum hér um frv. til fjáraukalaga sem er að mörgu leyti mjög ánægjulegt og niðurstaðan er mjög jákvæð og eiginlega sjaldgæf. Það er mjög sjaldgæft á Íslandi að fjárlög séu afgreidd með afgangi og það er enn þá sjaldgæfara að fjáraukalögin auki þann afgang. Afgangurinn af fjárlögunum var 2,4 milljarðar og hann þrefaldast við fjáraukalög, fer sem sagt upp í 7,5 milljarða, hækkar um 4,5 milljarða. Það var gefið til kynna að með söluhagnaði af FBA kynni hann að hækka enn um 3 milljarða. Þá er hann kominn yfir 10 milljarða og það er afskaplega ánægjulegt. Hluti af skýringunni er að fjármagnstekjur hafa hækkað úr 1,3 milljörðum í 2,7 milljarða. Áætlunin var ekki nær en það og í skýringum stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér munar mestu að breytingar á lögum um skattlagningu fjármagnstekna virðast hafa haft meiri áhrif á ráðstöfun eignatekna en reiknað hafði verið með.`` Hvað er ráðuneytið að segja þarna? Það er voðalega hissa á því að skattþegninn hegði sér í samræmi við skattalögin. Maður sem á bifreiðaverkstæði ætlar sér vegna aldurs að selja það og hagnaðurinn er kannski 10 millj. en þegar hann stóð frammi fyrir því áður fyrr að borga 47% skatt, nærri helming, þá bara seldi hann ekki neitt. Hann hélt áfram að hokra á sínu verkstæði og þetta koðnaði niður og varð að engu öllum til vandræða og tjóns, allri þjóðinni. En núna þegar hann borgar 10% skatt, þá selur hann það. Svo eru menn hissa á því að söluhagnaðurinn stóraukist þannig að tekjur ríkissjóðs, þ.e. framlag í velferðarkerfið, sem sumum er annt um og mér alveg sérstaklega, hafa stóraukist og hækka núna úr áætluðum 1,3 upp í 2,7 milljarða. Aftur á móti mætir hæstv. fjmrh. nýjum vanda. Þessi nýi vandi er hvernig ráðstafa eigi þessum afgangi. Þetta er nýr og sérstaklega ánægjulegur vandi en hann felst í því að ef ríkissjóður fer að borga niður erlendar skuldir, þá þarf hann að kaupa gjaldeyri sem veldur því að verð á erlendum gjaldeyri lækkar og innflutningur lækkar í verði. Það eykur verðbólgu. Það er slæmt. Hins vegar ef hann borgar niður innlendar skuldir þá lækkar hann vexti á innlendum markaði. Það eykur aftur eftirspurn eftir lánsfé og veldur verðbólgu. Þriðji möguleikinn er sá að setja þetta inn í Seðlabankann og frysta það þar og ég legg til að hann geri það þegar að slíkur vandi stendur fyrir dyrum. Herra forseti. Fjárlög byggja á líkum. Við byggjum á því að ákveðnar líkur séu á því að eitthvað gerist. Sumir hv. þingmenn virðast ekki átta sig á þessu. Raunveruleikinn er aldrei eins og menn höfðu ætlað. Það væri mjög óvenjulegt ef allar þær forsendur sem gefnar eru stæðust. Fjáraukalög munu aldrei verða nákvæmlega eins og fjárlögin og raunveruleikinn sem svo endurspeglast að lokum í ríkisreikningi verður enn eitt því að þá blasir staðreyndin við sem menn höfðu reynt að spá fyrir. Breytingin sem verður í fjáraukalögum byggist í fyrsta lagi á því að þær líkur sem menn höfðu reiknað með standast ekki, raunveruleikinn reyndist annar, og einnig vegna þess að ríkisstjórnin gerði ráðstafanir eins og hæstv. fjmrh. kom inn á og vegna þess að Alþingi setur lög sem breyta forsendum fjárlaga. Það eru sem sagt þrír þættir sem valda því að fjáraukalög eru ekki nákvæmlega eins og fjárlögin gera ráð fyrir. Það er mjög mikilvægt að menn fjalli um fjáraukalögin. Í þeim felst sú ögun sem fjárlögin eiga að veita. Þau sýna okkur hvernig tókst að framfylgja fjárlögunum. Þá reynir á að fjmrh. og ríkisstjórnin beiti aga og á sumum sviðum er ég ekki alveg ánægður með það í þessu frv. Fyrst vil ég nefna að nokkrir liðir lækka mjög mikið og það er ánægjulegt. Til dæmis lækka atvinnuleysisbætur um 350 millj. Það þykir mér bara mjög gott þó að aðrir kunni að halda eitthvað annað og hrópi um það að nú sé verið að níðast á atvinnuleysingjunum. Þeim hefur hreinlega fækkað og það þykir mér hið besta mál. Síðan gerist það að vaxtabæturnar hafa lækkað. Þær eru tekjutengdar og tekjur manna hafa hækkað mjög mikið umfram verðlag. Það þykir mér líka hið besta mál þó að sumir séu að kvarta undan því að þær bætur séu að lækka í heild sinni. Barnabæturnar hafa lækkað um 90 millj. og sumir hafa kvartað mjög mikið undan því en það vill svo til að barnabæturnar eru líka tekjuháðar. Það þýðir að þeim hefur fækkað sem við teljum að séu styrktarþurfi vegna þess að tekjurnar hafa hækkað. Þetta ber allt að sama brunni. Atvinnuleysi hefur minnkað og tekjurnar hafa hækkað umfram verðlag. Ég skil ekki að menn séu óánægðir með það. Vilja þeir lækka tekjurnar? Vilja þeir auka atvinnuleysið? Nei, ég trúi því ekki. Það er mikilvægt að við förum vel í gegnum fjárlög og fjáraukalög vegna þess að við erum að höndla með skattpeninga almennings. Það borga allir skatt á landinu, hver og einn einasti. Litla barnið sem fer út í búð og kaupir nammi fyrir hundrað kall, bland í poka, þarf að borga virðisaukaskatt. Allir borga skatta og því er mjög mikilvægt að við hv. þingmenn pössum vel upp á útgjöldin, pössum vel upp á það hvernig farið er með tuttugu kallinn sem litla barnið borgar þegar það kaupir sér bland í poka fyrir hundrað kall. Það er mjög mikilvægt. Herra forseti. Í okkar kerfi er ákveðinn galli, ákveðin stór meinsemd. Hún hefur verið í áratugi og felst í að þær stofnanir hins opinbera sem fara fram úr fjárlögum, sem brjóta lög, herra forseti, fá næst aukna fjárveitingu til að bæta stöðuna sem þær ollu sjálfar og fá svo til frambúðar hærri fjárveitingar. Hins vegar er þeim stofnunum sem standa við lög og beita góðri stjórn og aðhaldi refsað með því að þær fá ekki hærri fjárveitingu næst. Það er bara klappað á kollinn á þeim og sagt: Góðir strákar, góðar stelpur, þið stóðuð ykkur vel. Þið fáið bara það sama. Þær horfa upp á hinar við hliðina á sér sem hafa fengið stórauknar fjárveitingar. Hvers lags siðferði er verið að búa til? Hvað eru menn að gera? Menn eru að búa til lélega stjórnun og það hefur tekist bara ljómandi vel. 
            

Hvernig stendur á þessu?

Þetta er búið að vera miklu lengur, herra forseti, í tilefni þessa frammíkalls. Það getur verið að stjórnunarfeill sé í öllu kerfinu, þ.e. hvernig stjórnir þessara fyrirtækja eru byggðar upp. Það getur verið galli en gallinn getur líka verið sá að menn hafi ekki verið dregnir til ábyrgðar.  
             Það er mjög erfitt að reka ríkissjóð í góðæri. Það koma kröfur alls staðar frá um aukin útgjöld og þau vaxa eftir því sem staðan er betri. Þess vegna er það mjög erfitt. Ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem hélt frábæra ræðu og hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni og sömuleiðis hv. þm. Steingrími Sigfússyni. Þeir sögðu að mjög hættulegt gæti verið að auka útgjöldin þegar vel gengur vegna þess að útgjöldin halda áfram, það er svo erfitt að skera þau niður þegar illa gengur. Ég tek undir þetta. Ég tek undir varnaðarorð allra þessara hv. þingmanna. Það er ákveðið agaleysi í kerfinu í dag og þar er eitt ráðuneyti sem sker sig úr. Það er heilbrrn. sem er með 3.000 millj. umfram fjárlög og eins og komið hefur fram í ræðum hér, þá virðist því ekki vera lokið. Sé litið á bls. 112, herra forseti, eru þar margir liðir sem hægt er að fara í gegnum og eyða miklu púðri í. Til dæmis hækkar sérfræðikostnaður lækna um 190 millj. sem er 43%. Þetta er alveg með ólíkindum að menn skuli ekki hafa séð þetta fyrir í fjárlögum. Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sótt er um 450 millj. kr. aukafjárveitingu vegna aukins lyfjakostnaðar.`` Sáu menn þetta ekki fyrir? Þetta virðist að einhverju leyti vera stjórnlaust. Hvernig er hægt að koma böndum á þetta? Heilbrrn. áformaði 300 millj. kr. sparnað í lyfjaútgjöldum í fjárlögum þessa árs sem ekki náðist. Hvað gerðist? Ekki neitt. Það gerðist ekki neitt. Það er engin ábyrgð neins staðar. Þessi sparnaður náðist bara ekki, hann jókst meira að segja og ekkert gerist. Fyrir Ríkisspítalana er sótt um hvorki meira né minna en 560 millj. í auknar fjárveitingar. Hver er í stjórn þar? Hvar er stjórnarnefndin? Er hún ekki skipuð þingmönnum? Hvernig getum við gagnrýnt hv. þm.? Með svona framkomu er eins og fólk sé að segja við hv. þingheim: ,,Þið eigið að einkavæða allt heila battaríið.``  
             Varðandi Sjúkrahús Reykjavíkur er gert ráð fyrir að fjárheimildir aukist um 500 millj. kr. Fjárveitingin er sögð í samræmi við mat sjúkrahússins á fjárhagsstöðu, herra forseti, og á að nægja til að greiðslustaðan verði í jafnvægi. Ég man ekki betur en ég hafi heyrt þetta áður. Einhvern tíma hef ég heyrt þetta áður. Ég hef oft heyrt þetta en ekkert gerist, enginn tekur ábyrgðina, engin stjórn segir af sér og enginn framkvæmdastjóri. Ég held að þessi vandi sé stjórnunarvandi og hann kemur verulega niður á þessum fyrirtækjum. Eitt get ég t.d. aldrei skilið. Þeir loka deildum á sumrin, þessir menn. Dytti öðrum fyrirtækjum, ég nefni Flugleiðir eða Eimskip, í hug að loka deildum? Aldrei nokkurn tíma. Svona hugmyndaflug hafa menn bara í opinberum rekstri. Þessar hugmyndir eru hvergi annars staðar til, t.d. starfsdagar í skólum og á barnaheimilum, að loka fyrirtækjum í einn dag öðru hverju til að skipuleggja starfið. Þetta er að sjálfsögðu lítilsvirðing við viðskiptavini þessara fyrirtækja, við sjúklinga og fjölskyldur þeirra, við börnin í skólunum og foreldra þeirra. Þetta er lítilsvirðing sem eingöngu opinberar stofnanir geta sýnt viðskiptamönnum sínum. Þetta gerist ekki á hinum frjálsa markaði enda mundi enginn versla við svona fyrirtæki ef það væri á frjálsum markaði. Afleiðing stjórnunarvandans er óánægt starfsfólk og starfsmannavandi alls staðar. Þetta er mjög alvarlegur vandi. Ég held að hv. þm. ættu að athuga hvort eitthvað sé að í stjórninni og þá hvar stjórnuninni sé ábótavant. Þeir sem tala um það að minnka útgjöld að þessu leyti í velferðarkerfinu eru oft ásakaðir um að vera á móti velferðarkerfinu. Þeir eru sakaðir um að vilja skera niður velferðarkerfið ef þeir dæla ekki endalaust í það peningum. Það er nú þannig að tvöfalt meiri peningar í velferðarkerfið gefa ekki endilega tvöfalt meiri velferð, alls ekki. Ef stjórnin er léleg getur það jafnvel þýtt minni velferð en ella. Það sem ég vil fá er meiri velferð fyrir minni pening með því að bæta stjórnunina. Herra forseti. Ég er með tvær spurningar af allt öðrum toga. Þær eru varðandi landbrn. Þar stendur að greiðslur vegna mjólkurframleiðslu aukist um 150 millj. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. hvað veldur. Ég er að reyna að kynna mér þetta. Grundvallarverð mjólkur hækkar um 4,26% sem þýðir að bændurnir fá 4,26%. En um leið hækka beingreiðslur til bænda sem eru um 47% af mjólkurverðinu. Þeir fá sem sagt bæði hækkun á beingreiðslum og hækkun á mjólkurverði. Ég vil spyrja út í þetta. Þetta eru 150 millj. eða helmingurinn af því sem landbrn. þarf umfram fjárlög. Síðan er dálítið skrýtin setning þarna, herra forseti, á bls. 97 sem ég ætla að leyfa mér að lesa upp: ,,Í fjórða lagi er óskað eftir 1,2 millj. kr. framlagi til greiðslu skólagjalda fyrir börn fulltrúa ráðuneytisins í Brussel. Heildarkostnaður vegna þessa er um 2,4 millj. á ári og skiptist kostnaðurinn milli landbrn. og samgrn.`` Ríkissjóður virðist sem sagt vera að borga skólagjöld fyrir börn starfsmanna sinna erlendis. Tíðkast það almennt að borga fyrir börn eða vandamenn starfsmanna? Ég spyr. Ég hef ekki orðið var við að borgað sé sérstaklega fyrir börn og vandamenn og vildi gjarnan fá skýringu á þessu.

Herra forseti. Varðandi fyrra atriðið sem hv. þm. spurði um þá er því til að svara að greiðslur vegna landbúnaðarframleiðslunnar eru til komnar vegna samningsins um búvöruframleiðslu sem í er gildi. Að því er varðar skólagjöld í Brussel þá er því til að svara að það hefur tíðkast að greiða skólagjöld fyrir útsenda embættismenn ríkisins sem eiga börn á skólaaldri. Þetta hefur átt við starfsmenn utanríkisþjónustunnar og einnig þá starfsmenn ráðuneyta sem hafa verið sendir á vegum ráðuneyta sinna til starfa á skrifstofum ríkisins í Brussel. Hins vegar er rétt hjá hv. þm. að þessar upphæðir fara vaxandi. Ég vil ekki segja vaxandi vandamál en hins vegar eru þær tiltölulega nýtilkomnar í þeim mæli sem nú er orðið. Menn hafa talið sér skylt að standa straum af þessum kostnaði til þess að viðkomandi aðilar gætu tryggt menntun barna sinna sem þau væru á Íslandi.

Herra forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal kom víða við í ræðu sinni og fór hörðum orðum um stjórnun innan ríkisgeirans. Hann sagði að rétt væri að draga menn til ábyrgðar. En hverja ætti fyrst og fremst að draga til ábyrgðar? Væntanlega þá sem bera ábyrgð á æðstu stjórnun kerfisins. Hverjir hafa gert það undanfarin átta ár? Það eru hæstv. fjármálaráðherrar Sjálfstfl. Af hverju þorir Pétur Blöndal, herra forseti, ekki að segja hlutina eins og þeir eru? Af hverju talar hann ekki hreint út? Af hverju dregur hann ekki þá eðlilegu ályktun af því sem hann er sjálfur að segja að fjármálaráðherrar Sjálfstfl. hafi einfaldlega ekki staðið sig í stykkinu? Vill hv. þm. halda því fram að þeir séu sérstaklega undanþegnir ábyrgð af því sem hann lýsti? Varðandi síðan, herra forseti, þá staðreynd sem hv. þm. nefndi, að í stjórn Ríkisspítalanna væru þingmenn. Hvers vegna koma menn ekki og skamma þingmenn, sagði hv. þm. Eftir því sem ég best veit þá ætti hann að tala í eintölu því að eini þingmaðurinn sem þarna er í stjórn er einmitt flokkssystir hans.

Herra forseti. Hv. þm. sagði að ég hefði farið hörðum orðum um frv. Það er ekki rétt. Ég fór hörðum orðum um gallana á frv. en kostirnir eru miklu meiri. Ég tók það fram í byrjun að kostirnir væru miklu meiri en gallarnir. Þarna eru ákveðnir ókostir sem hafa verið viðvarandi í áratugi hér á landi. Það má segja að ræða mín hafi verið áskorun til hæstv. fjmrh. og annarra ráðherra, sem eru því miður ekki viðstaddir, um að taka á þessum vanda. En þetta er ekki bara vandi framkvæmdarvaldsins. Það er líka vandi löggjafarvaldsins hvernig staðið er að stjórnun þessara stofnana, hvernig stjórnir eru skipaðar. Það vill svo til að stundum er stjórnin skipuð öðrum en þeim sem ræður yfir og ber ábyrgð á stofnuninni, öðrum en t.d. ráðherra. Reyndar var nýverið gerð mikil bragarbót á þessu. Ráðherra skipar nú yfirleitt stjórn og hún ræður síðan framkvæmdastjóra eða forstjóra. Það er sú stefna sem á að taka og þá eru menn ábyrgir. En svo var ekki lengi vel. Ég held að það eimi eftir af þeirri stjórnun en tel þó að þetta frv. sé gott. Varðandi það að þingmaður sitji í stjórnarnefnd Ríkisspítalanna þá er stjórnin að því er mig minnir kosin af Alþingi en ekki skipuð af ráðherrunum sjálfum og það er galli í stjórnun.

Herra forseti. Ég veit ekki á hvaða ræðu hv. þm. var að hlusta. Ég sagði ekkert um að hann hefði farið hörðum orðum um þetta frv. Ég sagði hins vegar að hann hefði farið hörðum orðum um stjórnun innan ríkisins. Það endurtek ég hér og spyr hv. þm.: Af hverju kemur hann hingað og talar eins og hann gerir en þorir ekki að segja hlutina hreint út? Af hverju áfellist hann stjórnun fjármála innan ríkisins en þorir ekki að draga þá eðlilegu ályktun, sem allir aðrir sem hlýða á mál hans hljóta að gera, að þeir sem standa í fylkingarbrjósti fyrir stjórn fjármálanna hljóti að vera hinir ábyrgu? Ég spyr hv. þm.: Er mér heimilt að draga þá ályktun af orðum hans að skoðun hans sé sú að tveir síðustu hæstv. fjámrálaráðherrar hafi ekki staðið í stykkinu?

Herra forseti. Þeir hæstv. fjmrh. hafa staðið sig í stykkinu að því leyti að þeir hafa komið á heilmiklum breytingum í stjórnun á stofnunum.

Hver er ábyrgur fyrir þessu sukki sem þú ert að tala um?

Ég er að tala um að þetta er landlægur mjög gamall vandi sem verið er að leysa. Menn eru að takast á við hann og ræða mín var áskorun til hæstv. fjmrh. um að taka málin sérstaklega föstum tökum. Ég er ekki að ásaka einn eða neinn. Ég ásaka heldur ekki stjórnir stofnananna því að þær lifa að sjálfsögðu í þessu umhverfi. Þessu þarf að breyta og þetta er að breytast. Það er verið að gera samninga við stofnanir, sérstaklega í menntakerfinu, sem ég tel af hinu góða. Þar er ábyrgðin raunveruleg. Ég held að menn séu að vinna gott starf í þessu. Ræða mín var hvatning til hæstv. ráðherra og annarra hæstv. ráðherra til að vinna enn betur til að leysa þennan vanda.

Herra forseti. Fyrir réttri viku síðan stóð hæstv. fjmrh. í öðrum ræðustól vestur á Sögu á fjármálaráðstefnu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar las hann um 400 sveitarstjórnarmönnum pistilinn og lét þá heyra að rekstur þeirra gæti ekki gengið til frambúðar. Viðvarandi hallarekstur hjá sveitarfélögunum væri þannig að ekki yrði við unað á sama tíma og hann og ríkisstjórnin hefðu komið böndum á ríkisútgjöld. Formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, hv. þm. Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, tók þetta eðlilega óstinnt upp og ræddi málið af hreinskilni við hæstv. ráðherra. Hann vakti m.a. athygli á því að staða sveitarfélaganna er sú að í þeirra sjóði vantaði milli 2 og 3 milljarða kr. vegna skattalagabreytinga sem ríkisstjórnin og meiri hlutinn hér á Alþingi hefur staðið fyrir. Því er mjög auðvelt að draga þær ályktanir að í þessu frv. til fjáraukalaga sé þörf á, við meðhöndlun og umfjöllun fjárln., að bæta sveitarfélögum þennan tekjumissi á yfirstandandi ári. Ég vil því nota tækifærið og kalla eftir því frá hv. þm. Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni hvort þessi skilningur minn sé ekki réttur, hvort hann vænti þess ekki að meiri hluti Alþingis bæti sveitarfélögunum þennan tekjumissi sem er vissulega mikill eins og fram kom í sameiginlegu áliti forsvarsmanna ríkis og sveitarfélaga fyrir skömmu. Ég held að það sé einn og hálfur mánuður síðan eða svo. Það væri fróðlegt að fá það fram. Auðvitað skiptir miklu máli hvort við erum að tala um upphæðir í fjáraukalögum upp á 5,5 milljarða, 7,5 milljarða eða jafnvel 8 milljarða, sem væri niðurstaðan ef sveitarfélögunum yrði bættur skaðinn eins og ætla mætti af áliti nefndarinnar sem ég gat um áðan. Að vísu kom það raunar fram þegar hæstv. fjmrh., að mér fannst með óréttmætum hætti, hélt því fram að þessi vandi og annar vandi sveitarfélaganna yrði leystur einhvern tíma seinna í tekjustofnanefnd sem sett hefur verið á laggirnar að frumkvæði hæstv. félmrh. Formaður þeirrar nefndar, hv. þm. Jón Kristjánsson, gerði hins vegar glögga grein fyrir því á þessum sama fundi að það væri ekki á verkefnasviði þeirrar nefndar að leysa þennan bráða vanda sveitarfélaga heldur þyrfti það að vera pólitísk ákvörðun þingmeirihlutans á hinu háa Alþingi, hæstv. fjmrh. og fólks hans. Því kalla ég eftir því við þessa umræðu hvort þess sé að vænta að hæstv. fjmrh., með þennan trygga þingmeirihluta að baki sér, kalli eftir ríkisstjórnarsamþykkt sem verði síðan komið inn í meiri hluta fjárln. og við fáum málið til 2. umr. með þessa 2 eða 3 milljarða til viðbótar til að bæta skaða sveitarfélaganna. Það er líka einkar athyglivert og fróðlegt að heyra viðhorf hv. þm. Gunnars Birgissonar til þessa atriðis sérstaklega, manns númer tvö á lista þeirra í Reykjanesi og oddviti sjálfstæðismanna í Kópavogi. Hins vegar er líka athyglivert í þessu samhengi af því að svo kemur sami hæstv. fjmrh. í þennan ræðustól viku síðar, eftir að hafa lesið sveitarstjórnarmönnum pistilinn og þá einkum og sér í lagi, herra forseti, flokksbræðrum sínum og systkinum í nágrannasveitarfélögum því að í árbók sveitarfélaga fyrir árið 1999 kemur fram svart á hvítu að það eru flokkssystkini hans í nágrannasveitarfélögunum sem eru fyrst og síðast ábyrg, ef hægt er að nota það orð, fyrir þeim geigvænlega halla sem er á rekstri sveitarfélaga. Því miður sker heimabær minn sig algerlega út úr með hallarekstur upp á 1,2 milljarða kr. á árinu 1998 og með heildarskuldir sem hlutfall af skatttekjum hvers árs upp á 183%. Kópavogur kemur þar litlu á eftir. Í Hafnarfirði, vil ég árétta, er meiri hluti og hefur verið frá vordögum 1998, sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Þeir sömu ráða hér ríkjum í fjármálum ríkissjóðs. Í Kópavogi er hið sama uppi á teningnum þar sem með völdin fara sjálfstæðismenn og framsóknarmenn og hafa gert um nokkurt árabil. Þar er auðvitað skuldaaukning geigvænleg og hallarekstur einnig tilfinnanlegur upp á 250 millj. kr. á árinu 1998 en skuldir hins vegar 157%, heildarskuldir sem hlutfall af skatttekjum hvers árs. Hér er hæstv. fjmrh. fyrst og síðast að skamma eigin flokksmenn og það segir okkur allt um þá mýtu sem sjálfstæðismenn hafa reynt að halda á lofti, þau sparigluggatjöld, um að þeir séu snillingar í fjármálum. Ég segi enn og aftur, herra forseti, svo kemur þessi sami fjmrh. í þennan ræðustól og býður hv. þm. upp á það í mesta góðæri Íslandssögunnar að biðja hið háa Alþingi um að stimpla og viðurkenna umframeyðslu upp á 5,5 milljarða kr. Það er ákaflega létt í vasa gagnvart mér að vísa til tekjuþróunar og þess að eftir sem áður geti ríkissjóður sæmilega vel við unað því að hann skili jákvæðri afkomu í árslok þrátt fyrir þennan nýja útgjaldaauka því að ef maður skoðar aðeins tímabil þessarar endurnýjuðu ríkisstjórnar, þ.e. ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, Framsóknar og íhaldsins, og skoðar tölurnar frá 1994, þá hafa tekjur, herra forseti, tvöfaldast. Niðurstöðutölur frv. 1994 voru 103 milljarðar, niðurstöðutölur frv. sem hæstv. ráðherra kynnti fyrir nokkrum vikum eru 113 milljarðar. Hann hefur tvöfalt fleiri krónur handa í milli núna en þegar íhald og Framsókn tóku við valdataumunum um miðjan þennan áratug. Það segir heilmikið, herra forseti. Ef maður skoðar útgjaldaþróunina undir sömu formerkjum þá er ógnvekjandi þróun þar á ferðinni, það verður að segja þá hluti eins og þeir eru. Útgjöldin eru núna samkvæmt frv. fyrir árið 2000 upp á 190 milljarða, voru samkvæmt frv. 1994 113 milljarðar. Sem betur fer hafa þau vaxið eilítið minna en tekjurnar en útgjaldaþróunin er alveg skýr og ljós og það eitt er rétt sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði áðan að það er auðvitað auðveldara er bæta í en skera niður og margt af því sem menn eru að festa í sessi í ríkisrekstrinum er þannig að ekki verður þrautalaust og býsna erfitt pólitískt að vinda ofan af þegar harðnar á dalnum í efnahagskerfi okkar sem hlýtur óhjákvæmilega að gerast. Það held ég að við hljótum öll að viðurkenna og horfa á með nokkru raunsæi. Talandi um þann ágæta hv. þm. Pétur H. Blöndal, þá var hinn rauði þráður í ræðu hans sá, að það er stjórnunarvandinn sem gerir það að verkum að útkoman er með þeim hætti sem blasir við okkur. Það er stjórnunarvandi. Hverjir stjórna þessu fyrirtæki, Íslandi hf.? Hann situr hér, hæstv. fjmrh. Geir Haarde. Það er líka merkilegt til þess að hugsa þó að þar fari toppurinn á pýramídanum að þá skuli þeir ekki láta svo lítið hæstv. fagráðherrarnir, sem eru auðvitað jafnsekir og jafnábyrgir fyrir þessum framúrakstri og hæstv. fjmrh., að gera svo mikið sem reka inn nefið hér, ekki svo mikið sem reyna að bera það við að útskýra með einhverjum þeim gildu rökum umfram það sem segir í hinum skrifaða texta af hverju þessi framúrakstur stafi. Það segir mér líka dálítið um hvernig tengslum þings og framkvæmdarvalds er komið í þessum efnum að fagráðherrarnir eru svo öruggir með sig og þennan mikla þingmeirihluta að þeim dettur ekki einu sinni í hug að reka inn nefið, eiga orðastað við þingmann eða annan um þær niðurstöðutölur sem blasa við okkur. Hæstv. heilbrrh., sem ber ábyrgð á annarri hverri krónu sem fram úr er keyrt með, hefur ekki sést nema ef vera skyldi í mýflugumynd þegar umboðsmaður Alþingis var kjörinn, ber það ekki við að gera okkur hv. þm. grein fyrir því hverjar orsakirnar séu í þessum efnum. Það eru vissulega margar skýringar sem menn hljóta að horfa til og taka mark á. En maður gerir þó kröfu til þess að þeir sem standa ábyrgir fyrir framúrakstrinum reyni a.m.k. að koma og eiga við okkur orðastað um ástæður þessa. Enn þá er þó ekki svo illa fyrir okkur komið, hæstv. fjmrh. situr hér bekkinn og þessa umræðu og gerir sitt besta. En við skulum glöggva okkur á því að nýskipan fjármála er þannig í þessari rammagerð fjárlaga að fagráðherrarnir eru miklu minna ábyrgir nú en fyrr og leiðslan milli fjmrn. og einstakra ráðuneyta er lengri en var á árum áður. Tæki og tól fjmrn. eru því kannski minni og veigaléttari en þau voru ekki fyrir margt löngu. Bak við það getur hæstv. fjmrh. skýlt sér en það breytir þó ekki hinu að hér er um stjórnunarvanda að ræða, ekki stjórnunarvanda hjá einhverri stofnun úti í bæ, ekki stjórnunarvanda hjá einhverri óskilgreindri stjórn úti í bæ því að það er einfaldlega þannig að eftir höfðinu dansa limirnir og höfuðin á þessu fyrirtæki, á þessu kompaníi eru í þessum sal, á þessum vettvangi og þess vegna erum við að ræða þessi mál undir þeim formerkjum sem hér eru. Herra forseti. Ég ætla að stikla á stóru og nefna örfá atriði sem innlegg inn í umræðuna. Ég ætla að hlaupa hratt yfir röksemdafærslu með ólíkindum á borð við þá sem heyrðist hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal þegar hann lagði að jöfnu lækkun útgjalda vegna atvinnuleysisbóta og lækkun útgjalda vegna barnabóta. Hann lagði með öðrum orðum að jöfnu bætur til barna og bætur til fólks sem hefur ekki vinnu. Það mætti á sama hátt segja sem svo að það væri sennilega lausnin á útgjöldum vegna barnabóta að fækka einfaldlega börnunum eins og hinum atvinnulausu. Það dettur auðvitað engum í hug. Hér er um grundvallarmismun að ræða og auðvitað er það þannig hvernig sem menn velta því fram, upp og niður, út og suður að útgjöld til barna í þessu landi hafa lækkað hlutfallslega. Auðvitað er það þannig að það er verk okkar hér og mannanna verk og pólitísk ákvörðun hvar þessi frítekjumörk eru sett, hvar byrjar að skerða í barnabótakerfinu, hvar byrjar að skerða í vaxtabótakerfinu og væri það raunverulegur pólitískur vilji þingmeirihlutans að leggja gott til barnafjölskyldna í landinu þá mundi hann breyta því tekjuviðmiði. Það er hins vegar ekki gert og engar tillögur uppi um slíkt og það er veruleikinn sem blasir við okkur og hann birtist í því að það eru 14 þúsund fjölskyldur, ef ég man rétt, sem njóta nú ekki barnabóta sem gerðu það áður. Þetta er sá veruleiki sem við okkur blasir og almennt tal um hagsæld og góðæri svarar ekki þeirri áleitnu pólitísku spurningu um hvar í forgangi eru barnafjölskyldur í landinu. Síðan koma menn og segja: Útboð, einkavæðing er allra meina bót. Að vísu rekst hvað á annars horn í því og í þessu ráðuneyti sem hefur bólgnað talsvert mikið, fjmrn., eins og raunar öll önnur ráðuneyti og hefur fjölgað þar mjög sérfræðingum af ýmsum toga, þar sem sendar eru skýrslur og greinargerðir í stórum stíl og þykkum bunkum um mikilvægi þjónustusamninga, um mikilvægi útboða og því um líkt, fengum við upplýsingar í svari við lítilli fyrirspurn frá hv. þm. Gísla S. Einarssyni um auglýsingar og auglýsingagerð hjá Lánasýslu ríkisins og þjónustumiðstöð ríkisverðbréfa. Þar hafa án útboðs verið greiddar 273 millj. kr. til eins fyrirtækis á síðustu sjö árum. Ég vil nota tækifærið og spyrja hæstv. fjmrh. hvort ekki sé búið að stoppa þá sprautu, hvort ekki sé búið að skrúfa fyrir þann krana þó hér er kannski um lítið mál að ræða og þó ekki, 273 millj. kr. eru ekki litlir peningar í þessu samhengi, og ég spyr bara hreint og beint: Er ekki búið að skrúfa fyrir þennan krana? Er ekki búið að auglýsa útboð á þessari þjónustu? Ég spyr líka: Er þörf fyrir öll þessi útgjöld til að auglýsa ágæti ríkisverðbréfa og Lánasýslu ríkisins, að það þurfi að kosta til milli 30 og 50 millj. á ári hverju til að koma ágæti þeirra á framfæri við almenning og þegar upp undir helmingur af kostnaði á hverju ári fer eingöngu í gerð auglýsinganna? Eða eins og var á síðasta ári, 1998, að auglýsingagerðin kostaði 14,5 millj. en auglýsingabirtingin eingöngu 17 millj., þá spyr maður sig um forgangsröðun og skynsemi í stjórn peninga. Þetta nota ég sem dæmi um það hvernig menn segja eitt og gera allt annað. Ég ætla að taka annað dæmi um það sem birtist okkur líka þegar menn koma hér og hafa hátt um ágæti skipulagsbreytinga og frelsi markaðarins. Ég átti orðastað við hæstv. utanrrh. fyrir nokkrum missirum um þær breytingar sem áttu sér stað þá á rekstri Leifsstöðvar. Oftar en ekki hafa framsóknarmenn hælt sér af því í þessum ræðustól og í fjölmiðlum að þær breytingar hafi gerbreytt rekstrarumhverfi Leifsstöðvarinnar. Hvað sjáum við í dag í hinu gamla blaði þeirra framsóknarmanna, Degi Tímanum, um hver var niðurstaðan á þessari búsýslu allri saman? Þegar saman er lagt versnaði reksturinn. Menn veltu bara þessum fjármunum til og frá milli reikninga og niðurstaðan var sú að afkoman hefði versnað þrátt fyrir þessa snilld, þrátt fyrir þessa nýju uppgötvun um frelsi markaðar, einkavæðingu o.s.frv. Herra forseti. Stundum er það nefnilega þannig að haldnar eru margar og merkilegar ræður um ágæti markaðar og frelsis en þegar til á að taka og menn skyggnast bak við tjöldin er ekki allt eins og virðist vera í fljótu bragði. Ég vil í skeytastíl af því að tíma mínum er senn lokið, herra forseti, kasta fram nokkrum fyrirspurnum til hæstv. fjmrh. Vel getur verið að hann hafi ekki tök á að svara þeim en hann er einn til svara. Fagráðherrar eru ekki hér á vettvangi. Ég vil spyrja vegna þess að það hefur komið fram í fjölmiðlum og verið gefið til kynna að þrátt fyrir hækkanir til lögreglunnar í Reykjavík sé svo komið að til að mynda fíkniefnadeild lögreglunnar sé að lenda í miklum peningavandræðum og vandræðum vegna yfirvinnukostnaðar vegna þess að upplýst hafi verið stór fíkniefnamál. Veit hæstv. fjmrh. af því og er þess að vænta að það verði enn þá bætt í til þess að koma í veg fyrir að þar þurfi að loka dyrum? Ég vil líka spyrja vegna talna sem er að finna í þessu frv. og vekja menn til umhugsunar. Annars vegar er reynt að stemma stigu við þenslu í byggingariðnaði og hins vegar var notuð heimild í fjárlögum yfirstandandi árs til kaupa á Sölvhólsgötu 11 upp á 174 millj. Hvað lá á í því samhengi að þyrfti að festa kaup á því húsi núna og hvað með notkun á því húsnæði? Ég tek undir líka að mér finnst dálítið kjánalegt og ég spyr hvort í fjárlagafrv. upp á góða 190 milljarða eða þar um bil þurfi að ganga á eftir hverju einasta ráðuneyti með ósk í fjáraukalagafrumvarpi um einhverjar 1 eða 2 millj. kr. vegna skólagjalda barna starfsmanna sendiráðanna í Brussel? Er virkilega ekki borð fyrir báru í ráðuneytunum til þess að mæta slíkum útgjaldastærðum? Þarf að renna aftur í þessu frv. til fjáraukalaga tölur á borð við 1 eða 1,2 millj. kr. til þess að börn starfsmanna ráðuneytisins í Brussel geti gengið í skóla? Ég spyr. Mér finnst það vera þess eðlis að það gæti átt við í litlu sveitarfélagi úti á landi en ekki hjá hinum stóra ríkissjóði að ekki sé borð fyrir báru og svigrúm til þess að mæta slíkum óvæntum útgjöldum án þess að renna því í gegnum hið háa Alþingi. Herra forseti. Hér mætti flytja langt mál og ég kem aðeins örfáum atriðum að en kjarni málsins er þessi, í mesta góðæri Íslandssögunnar er við stjórnunarvanda að etja, þar er við þann vanda að etja að enn þá eru menn að eyða langt umfram heimildir Alþingis.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil nefna úr ræðu hv. þm. Varðandi það sem hann sagði um Samband íslenskra sveitarfélaga og samskipti ríkis og sveitarfélaga þá vil ég hafa það skýrt að það mál er annað en það sem hér er verið að ræða, fjáraukalagafrv. Ég tel þess vegna ekki ástæðu til að fara frekari orðum um það. Það verður rætt á réttum vettvangi. Þar eru menn ósammála en það mál á ekki erindi inn í umræðu um fjáraukalögin. Að því er varðar einstök atriði sem þingmaðurinn spurði um, þá er augljóst að auglýsingakostnaður Lánasýslunnar hefur mjög farið minnkandi og mun halda áfram að minnka. Ríkið tekur miklu minna að láni en áður var og ég vonast til þess að geta farið betur yfir það mál við betra tækifæri. Ég hef ekki á reiðum höndum nánari upplýsingar um það efni. Mér er ekki kunnugt um að lögreglan í Reykjavík eigi í sérstökum vandræðum með að fjármagna fíkniefnarannsóknir sínar. Ég tel að ríkisstjórnin hafi fullan skilning og vilja til að hjálpa til í því máli eins og dæmin sanna. Sölvhólsgata 11 var keypt á grundvelli heimildar til þess að kaupa húsnæði í nágrenni Stjórnarráðsins, keypt af Landssíma Íslands en Landssíminn notar það enn. Ekki liggur fyrir hvenær húsnæðið kemst í notkun fyrir ríkið og Stjórnarráðið en hugmyndin er að flytja í þetta húsnæði ráðuneyti sem núna eru annars staðar en á torfunni í kringum Arnarhól. Hvað lá á? Húsið var til sölu. Ef við hefðum ekki keypt á þeim tíma, þá hefði einhver annar keypt það og við misst af því. Að því er varðar skólagjöldin í Brussel þá er spurt: Er ekki borð fyrir báru í ráðuneytunum til að fjármagna þetta? Mér finnst það alveg eðlileg spurning. Vitanlega á að vera ákveðið borð fyrir báru til að fjármagna þessa hluti. Það hefur ekki verið í þessum tilfellum sem er tekið á í frv. og þess vegna verður að leita eftir aukafjárveitingu frá Alþingi til þess að fjármagna þennan kostnað.

Herra forseti. Vandi sveitarfélaga, hallarekstur þeirra og meint inneign þeirra hjá ríkissjóði vegna skattalagabreytingar fellur ekki undir þessa umræðu, segir hæstv. ráðherra. Ég spyr: Hvenær er það á dagskrá ef ekki núna? Vandinn er til staðar, hefur skapast á þessu ári og hugsanlega einhverjum missirum áður. Er það við fjárlagagerðina sem hæstv. ráðherra mun beita sér fyrir því að finna þar póltíska lausn? Það er annaðhvort hér við fjáraukalagaafgreiðsluna eða við afgreiðslu fjárlaga komandi árs sem við hljótum að taka á því máli, ef yfirleitt á að taka nokkuð á því. Hér er um bráðavanda að ræða sem sveitarfélögin eiga við á degi hverjum. Hér eru hv. þm. á borð við Gunnar Birgisson og Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson sem kljást við þennan vanda og ég hygg að hið sama gildi um þá eins og mig að það er ákaflega létt í vasa og dugir mér ákaflega skammt þegar hæstv. ráðherra segir: Það verður á öðrum vettvangi sem menn leysa úr því vandamáli. Á hvaða vettvangi er það þá? Um önnur atriði ætla ég ekki að orðlengja en þakka hæstv. ráðherra fyrir tiltölulega greið svör.

Herra forseti. Ég held að það sé einhver misskilningur í máli þingmannsins að því er varðar umræðuna um fjármál sveitarfélaga. Það hefur enginn getað látið sér detta í hug að það mál geti snúist um að sveitarfélögin fái beinar fjárveitingar úr ríkissjóði. Fjáraukalagafrv. er einmitt þess eðlis. Það snýst um fjárveitingu úr ríkissjóði eins og fjárlögin sjálf. Þar er verið að tala um hugsanlega breytta skipan tekjustofna, annaðhvort að sveitarfélögin fái nýja eða víðtækari tekjustofna eða þá að ríkið láti sveitarfélögin hafa eitthvað af sínum tekjustofnum. Um það snýst það mál en ekki að borgað sé beint úr ríkissjóði til sveitarfélaganna. Ég hef ekki skilið málið þannig og tel þess vegna að þetta mál eigi ekki erindi inn á þennan vettvang.

Herra forseti. Þetta var einkar athyglisverð yfirlýsing. Hún er alveg skýr og greinileg. Ríkissjóður ætlar ekki að mæta sveitarfélögunum með beinum fjárframlögum úr sjóðum sínum. Ríkissjóður ætlar einhvern tíma að breyta tekjustofnakerfinu þannig að sveitarfélögin fái nýja tekjustofna, nýja skattstofna, sennilega með því að ríkissjóður lækki sína á móti eða að almenningur í landinu borgi hærri skatta. Ég hygg að það sé framtíðarlausnin sem hæstv. ráðherra hefur gjarnan talað um en ekki það sem sveitarfélögin eru að leita eftir. Við þekkjum það frá fyrri tíð og úr nágrannasveitarfélögum okkar að ríkissjóður hleypur gjarnan undir bagga og greiðir beint úr sjóðum sínum til sveitarfélaga vegna tiltekinna verkefna. Við höfum gert það í grunnskólamálum. Við höfum gert það í verkaskiptamálum ríkis og sveitarfélaga í gegnum tíðina. Það er því ákaflega merkileg yfirlýsing að hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin ætlar ekkert að gera í þessum vanda sveitarfélaganna. Það er sú yfirlýsing sem eftir stendur.

Hæstv. forseti. Vegna eindreginna tilmæla hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar get ég ítrekað það sem ég sagði í ræðu minni á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga sem haldin var fyrir viku. Þar sagði ég að vegna ýmissa skattalagabreytinga sem skert hafi tekjustofna sveitarfélaga um um það bil 2 milljarða eða svo þá þyrfti að gera breytingar á tekjustofnum þeirra. Ég mæltist á þessari ráðstefnu til að það yrði gert þannig að það byrjaði að virka í upphaf næsta árs. Ég sagði líka að ég teldi mikilvægt að ríki og sveitarfélög gerðu með sér samstarfssáttmála sem tækju á ýmsum þáttum varðandi stjórn efnahagsmála. Ég tel mikilvægt að efla slíkt samstarf milli ríkis og sveitarfélaga. Ég sagði einnig að með efldum tekjustofnum, hugsanlegum samdrætti í framkvæmdum, eins og við er hægt að koma hjá sveitarfélögunum og aukinni hagræðingu þá gætu sveitarfélögin verið rekin án halla á árinu 2000. Það tel ég mjög mikilvægt markmið, ekki bara hjá sveitarfélögunum heldur ætti þetta að vera sameiginlegt markmið ríkis og sveitarfélaga, að sveitarfélögin geti sinnt lögskyldum sínum þannig að ekki þurfi að gera það með lántökum. Ég hef fulla trú á því að samkomulag náist milli ríkis og sveitarfélaga um þessa þætti og mun vinna að því að svo verði.

Herra forseti. Ég held að allir geti deilt óskum hv. þm. um að þannig verði um hnútana búið að reka megi sveitarfélögin með viðunandi hætti og helst hallalaus á komandi ári, að þannig verði búið um tekjustofna þeirra. En vandamálið sem við er að etja í andartakinu er ekki vegna þess heldur fortíðarvandi sem ég vitnaði til og hv. þm. Vilhjálmur Vilhjálmsson hefur einnig farið mörgum orðum um, þ.e. þeir fjármunir sem sveitarfélögin hafa orðið að sjá af fram til dagsins í dag. Spurning mín til hæstv. fjmrh. og til hv. þm. hlýtur því að vera: Hvernig sér hv. þm. að ríkissjóður bæti sveitarfélögum þann skaða í fjármálalegum samskiptum sem þegar er orðinn? Þá 2--3 milljarða sem þegar hafa safnast upp og orsakað þann mikla vanda sem sveitarfélög eiga við að etja? Það gerist ekki á næsta ári eða þar næsta ári. Það gerist ekki með því að hækka útsvarið árið 2001 eða breyta tekjustofnum árið 2003. Spurningin er: Hvernig gerist það núna á haustdögum, á líðandi stund?

Hæstv. forseti. Ég hef ekki hugsað mér að hefja samningaviðræður á milli ríkis og sveitarfélaga í þingsölum. Þessi mál eru til umfjöllunar í tekjustofnanefnd sem starfar með fulltrúum ríkis og sveitarfélaga. Þar verða þessi mál rædd. Við höfum sett fram ákveðnar kröfur og þær verða ræddar þar. Það er ekki gott að segja hversu miklum árangri við náum. Það er svo sem sama hver er í ríkisstjórn en oft hefur verið erfitt að ná þeim markmiðum sem við höfum óskað eftir, fulltrúar sveitarfélaganna. Eins og ég sagði áðan tel ég mikilvægt að menn setjist niður og það munum við gera á næstunni og reyna að ná farsælli lendingu í þessu máli undir ágætri forustu hv. þm. Jóns Kristjánssonar.

Herra forseti. Ég er ekki í neinni deilu við hv. þm. Vilhjálm Vilhjálmsson en hér er grundvallarmisskilningur á ferðinni. Ég gat þess í ræðu minni og ég held að ég hafi farið alveg rétt með, að í ræðu sinni á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga gerði hv. þm. Jón Kristjánsson glögga grein fyrir því að þessi fortíðarvandi og bráðavandi sveitarfélaga væri ekki á verksviði tekjustofnanefndarinnar. Hann sagði að tekjustofnanefndin hefði ekki það pólitíska vægi að geta leyst þau mál núna á næstu vikum eða mánuðum. Það er alveg skýrt. Hér er á ferðinni grundvallarmisskilningur sem mér finnst tímabært að verði leiðréttur.

Virðulegi forseti. Ég tel rétt að fara yfir nokkur mál. Mér þykir umræðan um þessi fjáraukalög hafa verið sérkennileg. Hérna hefur stokkið í pontu hver vinstri maðurinn á fætur öðrum, talað um aðhald, hneykslast á framúrkeyrslum o.s.frv. Ég bara þekki þetta ekki frá þessu fólki en batnandi mönnum er best að lifa. Ég vil hrósa hæstv. fjmrh. fyrir góðan árangur ef hann ætlar að skila 10 milljörðum í afgang á þessu ári. Ég held að þingheimur ætti að vera ánægður með það. Ég aftur á móti sammála hv. þm. sem hér hafa talað, að það er óþolandi að menn geti keyrt fram úr heimildum án þess að tala við kóng eða prest og senda svo reikninginn til ráðherrans. Slíku á að taka á. Varðandi ríkið og sveitarfélögin þá hef ég verið talsmaður þess að menn semdu og hef löngum verið þeirrar skoðunar. Menn leysa ekki slíkt á torgum með því að garga hver á annan. En það er tímabært að semja. Það er gersamlega óþolandi hvernig þessi staða er varðandi skattalagabreytingar og margt annað. Formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, hv. þm. Vilhjálmur Vilhjálmsson, rakti það hér áðan. Af því að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson kom aðeins inn rekstur sveitarfélaganna og minntist þar á mitt sveitarfélag, Kópavog, vil ég biðja hann um að lesa hvað stendur í árbók Sambands ísl. sveitarfélaga, þ.e. að rekstur Kópavogs er til mikillar fyrirmyndar og hefur kannski sérstöðu meðal sveitarfélaganna. Tekjuafgangur okkar árið 1998 var tæplega 700 millj. Ég bið hann að kynna sér það mál. En ég tel mikla bjartsýni að ætla að hafa hallalausan rekstur sveitarfélaganna árið 2000. Það yrði kraftaverk.

Herra forseti. Ég þarf svo sem litlu að svara, enda átti hv. þm. kannski minnst orðastað við mig. Við erum held ég sammála um flest. Ég held þó að senn sé kominn tími til þess fyrir sveitarstjórnarmenn að þeir þurfi að garga á ríkisvaldið svo ég noti hans orð í því samhengi. Ég ætla svo sem ekki að elta ólar við tölfræðina um afkomu Kópavogsbæjar eða annarra sveitarfélaga. Ég las bara þráðbeint upp úr þessu riti sem heitir Árbók sveitarfélaga fyrir 1999 þar sem er að finna lykiltölur úr rekstri sveitarfélaga. Þar kemur í ljós að óráðstafaðar tekjur ársins 1998 í Kópavogi eru mínus 246 millj. 599 þús. kr.

Virðulegi forseti. Nú byrjar þessi leikfimi í tölum frá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni. Í þessari ágætu árbók stendur að hér sé tekjuafgangur upp á 669 millj. Síðan er fjárfestingin fjármögnuð með afgangi frá rekstri, ekki með lántökum. Ég vil líka benda á annað, með leyfi hæstv. forseta. Rekstur málaflokka er 62,5% án vaxta. Ef öll sveitarfélög væru með svona góðan rekstur þá væri vandinn kannski ekki svona mikill. En bara til að þingheimur og þeir sem á hlusta viti að þingmaðurinn fari með réttar tölur í málinu þá eru það sem sé 670 millj. í tekjuafgang og síðan kemur fjárfestingin til frádráttar eðlilega.

Herra forseti. Mér er hlýtt til Kópavogsbúa þannig að ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta. En ef þetta er svona gott í þessum stóra bæ, Kópavogi, þá er kannski engin þörf á því að hann þurfi að garga neitt á hæstv. ráðherra. Þetta er e.t.v. allt í fínu lagi. En betur ef satt væri því að það er svo sem enginn vandi að búa til hagstæðar niðurstöðutölur ef menn taka lán alveg út í eitt og gegndarlaust. Ég var að rekja niðurstöðutölur án lántöku og hún er mínus 250. Það er einfaldlega veruleikinn og kannski það segi dálítið um það að skuldir þessa sveitarfélags eru upp á 3,6 milljarða kr. 

Herra forseti. Það er dálítið sérstakt hvernig hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson dregur sveitarfélögin inn í þessa umræðu. Einstök sveitarfélög eru tekin sérstaklega á beinið hjá hv. þm. eins og m.a. hans heimabær Hafnarfjörður. Hann tekur sérstaklega fram að það sveitarfélag hafi staðið sig einstaklega illa miðað við þessa árbók og þurfi sérstaklega að ræða um það og þá væntanlega hér í þingsölum. Hv. þm. kenndi núverandi stjórnarmeirihluta í Hafnarfirði um hvernig komið væri, þ.e. sjálfstæðismönnum og framsóknarmönnum. Ég ætlaði aðeins að spyrja hv. þm. að því hvort hann vissi ekki hverjir hefðu stjórnað þessu sveitarfélagi á undanförnum árum, hvort hann hafi steingleymt því að kosið var í sveitarstjórn 1998. Þá tók við ný stjórn sem tók í rauninni við búi sem þeim hafði verið rétt af þeim stjórnarherrum sem voru á kjörtímabilinu áður og þar ætti hann að átta sig á því að skeggið er skylt hökunni því að það var akkúrat hans fólk sem stóð að þeim rekstri. Ég held líka þegar verið er að ræða málefni sveitarfélaganna að það skipti að sjálfsögðu miklu máli hvernig að þeim er búið og mjög eðlilegt að reynt sé að semja við sveitarfélögin ef á þau hefur verið hallað í verkaskiptingu. Ég held að það sé samt mjög nauðsynlegt að benda á það aftur --- það hefur komið fram víðar en það er best að benda á það aftur --- að staðgreiðslutekjur sveitarfélaganna munu aukast um 14,2% á þessu ári eða um 4,7 milljarða kr. sem er ekki nein lítil tekjuhækkun sveitarfélaganna umfram áætlun á þessu ári. Það er því ekki allt sem sýnist í þessum efnum. Það má vel vera að á sveitarfélögin halli að einhverju leyti, en eigi að síður hefur staða þeirra vegna gjörbreyttrar afkomu heimilanna bæst verulega á þessu ári.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta mikið. Þeir voru langir sex mánuðirnir í Hafnarfirði árið 1998 frá miðjum júní til ársloka og þeir voru afdrifaríkir fyrir það bæjarfélag. Þar snarhækkuðu skuldir og rekstur fór algjörlega úr böndum og hefur hallað á hinn verri veg á yfirstandandi ári. Ég hugsa með hryllingi til þeirra niðurstöðutalna sem við sjáum úr þeim bæjarreikningum. En gott og vel með það. Það sem hins vegar tengir það annarri umræðu sem hér hefur eðlilega verið uppi á borðum varðandi þessa fjáraukalagatillögu eru tilraunir bæði ríkisvaldsins og einstakra sveitarfélaga, nú síðast Hafnfirðinga, íhaldsmeirihlutans þar í bæ, til að falsa þessa erfiðu og lélegu afkomu með því að láta einhverja aðra byggja skólana fyrir sig og láta einhverja aðra reka skólana fyrir sig og geta því þannig falið þessar skuldbindingar í bæjarreikningum og dreift þeim á næstu 30--40 ár. Þannig gera menn sem eru komnir í þröng út í horn og ráða ekki neitt við neitt.

Herra forseti. Það er með ólíkindum að hlusta á hv. þm. tala um fölsun á rekstri og að núverandi valdhafar í Hafnarfirði séu að reyna að fela eitthvað. Hans flokkur og hans menn hafa stjórnað Hafnarfirði í áraraðir. Ný stjórnvöld í Hafnarfirði hafa verið að taka við óráðsíu og vandamálum á þessu og hálfa síðasta ári og að tala um að það sé vegna sex mánaða á árinu 1998 er náttúrlega hjákátlegt að hlusta á. Mér finnst að hv. þm. ætti í rauninni að biðja Hafnfirðinga afsökunar á þeim ummælum sem hann hefur látið frá sér fara í þessum ræðustóli í dag.

Herra forseti. Ég vorkenni Hafnfirðingum að búa við þessa meirihlutastjórn íhalds og Framsóknar og ég vorkenni Kópavogsbúum af sömu ástæðum. Og ég vorkenni íslenskri þjóð að þurfa að búa í átta ár við íhald og Framsókn. Guð láti á gott vita þannig að þessu ljúki fyrr en síðar.

Virðulegi forseti. Meginhlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er að tryggja jafnrétti til náms óháð efnahag. Sjóðurinn er jöfnunarsjóður sem á að tryggja að enginn þurfi að hætta við nám vegna fátæktar eða annarra ytri aðstæðna. Lög Lánasjóðs ísl. námsmanna kveða á um að miða skuli við að námslán á hverjum tíma dugi og séu með þeim hætti að námsmönnum sé gert kleift að standa straum af náms- og framfærslukostnaði. Í 3. lið 5. gr. laga um Lánasjóð ísl. námsmanna segir að sjóðnum beri að afla gagna um grunnframfærslu og þörf námsmanna á námslánum. Þessu hlutverki hefur sjóðurinn alls ekki sinnt og fór slík könnun á grunnframfærslu síðast fram árið 1975. Ég tel því augljóst að sjóðurinn er að brjóta lög með því að hafa ekki framkvæmt slíka könnun í 24 ár, enda er upphæð grunnframfærslu lánasjóðsins verulega á skjön við raunveruleikann. Sé litið til samanburðar við nágrannalönd okkar kemur í ljós að full námsaðstoð á ári við námsmenn er svipuð og jafnvel hærri á Íslandi, en það sem er sláandi í samanburði við hin Norðurlöndin er að frítekjumark námsmanna á Íslandi er 250 þús. kr. á ári á meðan það er tæplega 809 þús. kr. í Danmörku og 782 þús. í Svíþjóð. Þetta misræmi kemur til af því að ekki hefur farið fram grunnframfærslukönnun á þörf námsmanna fyrir námslán á Íslandi. Þarna er því um að ræða gríðarlega mikinn mun á aðstöðu ungs fólks til að stunda nám. Í þessum löndum er því námsfólki alla vega gefinn kostur á að vinna sig upp í bærileg kjör á meðan íslenska kerfið kemur algerlega í veg fyrir það og er beinlínis vinnuletjandi. Þetta er gríðarlegur galli á okkar kerfi. Einnig er mikilvægt að átta sig á því að stuðningskerfi við námsmenn í þessum löndum felur í sér styrkjakerfi sem er ekki fyrir hendi hér. Allar tiltækar upplýsingar ber að sama brunni. Á Íslandi eru framlög til menntamála með þeim hætti að okkar námsfólk getur ekki með nokkru móti talist sitja við sama borð og kollegar þess í okkar helstu samanburðarlöndum. Virðulegi forseti. Jafnrétti til náms er grunnstoð þess velferðarsamfélags sem þjóðin hefur byggt upp. Því mælist ég eindregið til þess við hæstv. menntmrh. að hann beiti sér fyrir því að Lánasjóður ísl. námsmanna láti af lögbrotum sínum og sinni skyldu sinni sem jöfnunarsjóður. Það má aldrei verða að nám á Íslandi verði að forréttindum fárra í stað þess að vera sjálfsögð réttindi allra líkt og við í Samfylkingunni höfum lagt sérstaka áherslu á. Til að tryggja jafnrétti til náms er lykilatriði að réttar upplýsingar um grunnframfærsluþörf námsmanna liggi fyrir. Í ljósi þess vil ég, hæstv. forseti, bera fram eftirfarandi spurningar til hæstv. ráðherra: 1. Mun hann beita sér fyrir því að fram fari á vegum Lánasjóðs ísl. námsmanna könnun á grunnframfærsluþörf námsmanna líkt og lög sjóðsins kveða á um? 2. Mun hann beita sér fyrir því að frítekjumark námsmanna verði hækkað til samræmis við það sem gerist í Danmörku og Svíþjóð og að námslán verði hækkuð til samræmis við niðurstöðu könnunar á grunnframfærsluþörf námsmanna? 3. Mun hann beita sér fyrir því að húsaleigubætur verði ekki skattskyldar? En eitt af því sem slík könnun gæti leitt í ljós er það óréttlæti sem felst í því að húsaleigubætur eru skattskyldar og bitna þá á þeim námsmönnum sem ekki eiga kost á því að búa í heimahúsum eða kaupa sér íbúð. Húsnæðisbæturnar dragast frá námslánum en vaxtabætur ekki og felst í því mikið óréttlæti sem brýnt er að leiðrétta sem fyrst.

Herra forseti. Í 50. gr. þingskapalaga segir að utan dagskrár á Alþingi geti forseti leyft að tekið sé fyrir málefni sem er svo aðkallandi að ekki geti beðið meðferðar formlegra þingmála. Ég fæ ekki séð, herra forseti, að það málefni sem hér er tekið til umræðu sé þess eðlis að það rúmist undir þetta ákvæði. Ég vildi hins vegar ekki koma í veg fyrir að umræðan færi fram, enda hafði upphafsmaður hennar gefið til kynna á opinberum vettvangi að hann ætti það erindi helst á Alþingi að reisa íslenska menntakerfið úr rústum. Hv. þm. hefur kosið að ræða um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Nýlega var gefin út evrópsk samanburðarskýrsla um stuðning við námsmenn í ýmsum Evrópulöndum. Af þeirri skýrslu má ráða að sú skipan mála sem gildir hér á landi í þessu efni þykir í mörgu tilliti til fyrirmyndar. Þar er m.a. vísað til fjárhagslegs sjálfstæðis námsmanna, þess að íslenskir námsmenn sjálfir en ekki foreldrar þeirra hafa rétt til að taka lán og upphæð lánanna miðast við tekjur námsmanna og stöðu þeirra en ekki fjárhag foreldra. Þá tekur íslenska námslánakerfið ríkara tillit til félagslegra aðstæðna námsmanna en önnur sambærileg kerfi. Lánasjóður ísl. námsmanna stendur traustum fótum fjárhagslega og er staða hans allt önnur í lok þessa áratugar en hins síðasta þegar stefndi í gjaldþrot sjóðsins eins og kunnugt er. Vegna þessarar traustu stöðu hefur jafnt og þétt verið unnið að því að rýmka hag viðskiptavina sjóðsins þótt seint verði unnt að uppfylla allar óskir þeirra. Nokkrar umræður hafa farið fram um túlkun á því ákvæði í lögum um sjóðinn að við það skuli miðað að námslán nægi hverjum námsmanni til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði meðan á námi sendur. Er grunnframfærsla skilgreind í úthlutunarreglum sjóðsins og er hún nú 62.300 kr. á mánuði. Í upphafi árs voru sambærilegar tölur á Norðurlöndunum 63.405 kr. í Svíþjóð, 60.453 í kr. Noregi og 61.654 kr. í Danmörku. Það skal tekið fram að hér er um lágmarksupphæð að ræða en til viðbótar er tekið tillit til framfærslu barna og maka og ýmiss kostnaðar, svo sem vegna ferða og skólagjalda. Auk þess er námsmönnum með reglum sjóðsins gefinn kostur á að auka ráðstöfunarfé sitt með vinnu þar sem einungis helmingur tekna umfram frítekjumark, sem nýlega var hækkað um 35% og er nú 250 þús. kr., kemur til skerðingar á láni. Með því að afla sér vinnutekna getur námsmaður því drýgt ráðstöfunarfé sitt eða komist hjá óþarfa skuldasöfnun. Námsmaður skaut ágreiningi um túlkun á framkvæmd ákvæðis lánasjóðslaganna um grunnframfærsluna til málskotsnefndar sem felldi úrskurð sinn 18. maí sl. og komst að þeirri niðurstöðu að úthlutunarreglur sjóðsins brytu ekki á nokkurn hátt í bága við lög hans né aðrar reglur sem um sjóðinn gilda. Hv. þm. spyr hvort ég muni beita mér fyrir könnun á grunnframfærslu námsmanna. Þegar í maí sl. fól stjórn lánasjóðsins sérstökum starfshópi sínum að gera tillögur í þessu efni. Hann fjallar um framfærslugrunn námsmanns í leiguhúsnæði. Þar verði tekið mið af meginflokkum neyslukönnunar Hagstofu Íslands og tillögum fulltrúa námsmannahreyfinganna í stjórn lánasjóðsins. Er það stefna stjórnar sjóðsins að frá og með vori árið 2000 verði stuðst við þennan grunn við árlega endurskoðun grunnframfærslu lánasjóðsins að teknu tilliti til meðaltekna lánþeganna. Lánasjóðurinn aflar sjálfur upplýsinga um meðaltekjur og meðalleigukostnað lánþega. Varðandi aðra liði í framfærslukostnaði verða skilgreind eðlileg viðmið til að ákvarða lágmarkskostnað með hliðsjón af framfærslutölum Hagstofu Íslands. Starfshópur stjórnar lánasjóðsins sem vinnur að þessu mikilvæga verkefni mun ljúka störfum fyrir næsta vor og af minni hálfu mun ég bíða eftir niðurstöðu þessa starfs. Spurt er um hækkun frítekjumarks. Ég hef eins og fyrr segir beitt mér fyrir hækkun frítekjumarksins um 35% á þessu ári, úr 185 þús. kr. í 250 þús. kr. Réttur námsmanna til námslána hefur verið rýmkaður á þessu ári og einnig skólagjaldalán en hámark samanlagðra lána vegna skólagjalda var fyrr á árinu hækkað um 170 þús. kr. Áfram verður unnið að því að taka á einstökum þáttum í því skyni að bæta hag lánþega. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs vegna lánasjóðsins hækki um 140 millj. kr. að raunvirði en endanleg fjárveiting veltur á endurskoðaðri fjárhagsáætlun sjóðsins. Varðandi skattskyldu húsaleigubóta lít ég þannig á að það sé mál sem heyri í sjálfu sér ekki undir menntmrh. eða Lánasjóð ísl. námsmanna heldur þá sem fara með húsnæðismál á vegum ríkisstjórnarinnar og skattamál.

Herra forseti. Vandi Lánasjóðs ísl. námsmanna við að gegna skyldum sínum er ekki löggjöfin. Hún er góð og þetta var á sínum tíma framsækin tímamótalöggjöf á félagslegum grunni þar sem útgangspunkturinn er að tryggja jafnrétti til náms án tillits til efnahags og tryggja námsmönnum og fjölskyldum þeirra eftir atvikum mannsæmandi lífskjör. Vandinn er sá að þessi ágætu lög hafa hins vegar ekki verið framkvæmd. Menntmrh. Sjálfstfl. hafa mann fram af manni allt frá dögum Ragnhildar Helgadóttur staðið þannig að framkvæmdinni með skerðingum, upptöku vaxta, eftirágreiðslum námslána og síðan allt of þungbærum endurgreiðslureglum að það hefur stórlega spillt fyrir því að sjóðurinn væri það félagslega jöfnunartæki og trygging fyrir jafnrétti til náms sem hann á að vera lögum samkvæmt. Yfirklór hæstv. menntmrh. og ríkisstjórnarinnar núna rétt fyrir síðustu alþingiskosningar þegar allt í einu voru til peningar til að draga til baka að hluta til skerðingarnar sem keyrt hafði verið á allt kjörtímabilið breyta því miður litlu um þetta. Auðvitað er það svo að til þess að sjóðurinn geti sinnt skyldum sínum þurfa að liggja fyrir fullnægjandi upplýsingar um t.d. framfærsluþörfina og þegar kostnaður veður upp úr öllu valdi eins og vegna stórhækkaðrar húsaleigu o.s.frv. þarf að vera hægt að bregðast við slíku. Ég tek því undir þær óskir málshefjanda að úr því verði bætt. Mér er hins vegar alveg ljóst, herra forseti, að vandi Lánasjóðs ísl. námsmanna verður ekki í reynd og til frambúðar leystur nema með einu og það er með því að koma Sjálfstfl. út úr menntmrn. og út úr lánasjóðnum en hann hefur legið ofan á hvoru tveggja eins og mara undanfarin ár eins og allir vita.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni að taka til máls utan dagskrár um málefni lánasjóðsins og þakka einnig hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Ég vil hins vegar rifja upp þann grunnvanda sem lánasjóðurinn býr við en það er auðvitað hin mesta aðför sem gerð hefur verið að sjóðnum í sögu hans, þegar Sjálfstfl. og Alþfl. samþykktu ný lög í maí árið 1992 um lánasjóðinn. Þetta var gert í harðri andstöðu við námsmannahreyfinguna og var ég meðal þeirra sem sat þá uppi á þingpöllum og mótmælti. Þá voru unnin mikil spjöll á réttindum námsmanna og þau stærstu voru að afnema samtímagreiðslur til námsmanna. Þeim rétti hefur enn ekki verið náð aftur og lagasetningin frá 1992 er enn að bitna á námsmönnum. Það skal einnig rifjað upp hér að í menntamálaráðherratíð Sverris Hermannssonar var unnið frv. til breytinga á lögum um lánasjóðinn og var það nokkuð svipað því og varð að lögum árið 1992. Frv. Sverris Hermannssonar strandaði hins vegar í þingflokki Framsfl. og var ekki lagt fram. Eins og nú vöktu málefni lánasjóðsins athygli utan þingsala og var þáv. borgarstjóri í Reykjavík, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson, meðal þeirra sem tjáðu sig um málið og gagnrýndi vinnubrögð Sverris Hermannssonar, þáv. menntmrh., og sagði að breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna yrðu aldrei unnar nema í góðri sátt við námsmenn. Hv. þm. Sverrir Hermannsson, þáv. menntmrh., svaraði Davíð Oddssyni, núv. forsrh., í fjölmiðlum því til að kosningaskjálfti hefði gripið borgarstjórann sem þá væri á leiðinni í kosningar. En orð Davíðs Oddssonar, þáv. borgarstjóra og núv. hæstv. forsrh., voru auðvitað alveg sönn. Breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna verða aldrei unnar nema í sátt við námsmenn og það er mergurinn málsins. Það verður að nást aftur sátt um lánasjóðinn, sátt sem ríkti fyrir 1992 en hefur ekki ríkt síðan.

Hæstv. forseti. Í gegnum árin hefur Sjálfstfl. á hátíðum og tyllidögum verið með háleitar yfirlýsingar um að það mikilvægasta sem liggi fyrir til að bæta lífskjör þjóðarinnar sé að bæta menntunarstigið og get ég vissulega tekið undir það markmið. En svo ber þó ævinlega við að ekki er fyrr búið að slíta skrautsamkomum flokksins en þessi háleitu markmið virðast vera gleymd og grafin og virðist þá oft og tíðum vera helsta markmið hæstv. menntmrh. að víkja sér undan þeim með sem billegustum hætti. Það hefur verið raunalegt að fylgjast með því hvernig ráðherrann hefur í undangengnu góðæri virt að vettugi allar áskoranir sem hann hefur fengið um að láta fara fram rannsókn á því hver grunnframfærslan væri og þar af leiðandi þörf námsmanna fyrir námslán til að geta framfleytt sér og sínum og til að stunda jafnframt sitt nám. Þó er eins og hér hefur fram komið slík athugun lögbundin. Það er yfirlýst stefna sitjandi ríkisstjórnar að halda atvinnuleysisbótum neðan við hungurmörk til þess, eins og það hefur verið orðað, að freista ekki fólks til að ganga atvinnulaust og grunnframfærslu námsmanna er síðan haldið samviskusamlega þar fyrir neðan að maður skyldi ætla til að freista ekki þeirra sem hafa lítil efni til náms til að leggja út í slíkt. Til að gulltryggja þessa sultartilveru er svo sett frítekjumark sem er fyrir neðan allt velsæmi og fyrir neðan allt sem þekkist í nálægum löndum svo námsmenn falli ekki í þá freistni að vinna með eins og það er kallað. Þetta kemur verst niður á þeim sem hafa engan til að treysta á nema sjálfan sig því að ýmis aðstoð sem þeir sem betur mega sín fá frá aðstandendum telur ekki inn í frítekjumarkið. Þetta vinnur gegn lögum, þetta vinnur gegn jafnrétti til náms, við svo búið má ekki standa, hæstv. forseti.

Herra forseti. Enn þá einu sinni eru málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna rædd utan dagskrár á hinu háa Alþingi. Er eitthvert sérstakt tilefni nú? Ég segi nei. Það er vert að rifja upp að náðst hefur nokkur sátt um starfsemi sjóðsins eftir breytingar sem gerðar voru á lögunum árið 1997. Þá var komið verulega til móts við gagnrýni stúdenta og ýmsar lagfæringar gerðar til hagsbóta fyrir námsmenn, m.a. með lækkuðum endurgreiðslum námslána og málskotsnefnd sem sker úr ágreiningsmálum og síðan í kjölfarið var frítekjumarkið hækkað. Það væri réttara að beina sjónum að því að á Íslandi er gott námslánakerfi sem tekist hefur að treysta verulega á síðustu tveimur kjörtímabilum og nú er svo komið að önnur lönd renna hýru auga til okkar kerfis og telja það vert eftirbreytni, eins og segir í nýútgefinni skýrslu á vegum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Ísland er í fararbroddi í samfélagi þjóðanna með tilliti til jafnréttis til fjárhagslegrar námsaðstoðar og í samanburði við önnur lönd er íslenska námslánakerfið skýrt og einfalt og öllum aðgengilegt. Fá önnur kerfi ef nokkur taka jafnmikið tillit til aðstæðna hvers einstaklings eins og það íslenska þar sem hér er tekið mið af tekjum námsmanns og maka en ekki einnig tekið tillit til tekna foreldra eins og gert er í flestum Evrópulöndum. Upphæð námsaðstoðar virðist einnig vera í hærra lagi hér á landi í samanburði við aðrar þjóðir. Þetta er til marks um það góða kerfi sem er við lýði hér á landi og nær væri og vissulega tilbreyting að umræður hér í dag snerust um þetta í stað venjulegra harðlífisumræðna um málið.

Herra forseti. Margt má segja um Lánasjóð ísl. námsmanna, bæði gott, mjög gott og miður gott. Ég hef valið að nota þann tíma sem ég hef hér til umráða til að nefna nokkur atriði sem betur mættu fara er varða iðnnám og rétt iðnnema til lána í kerfinu. Iðnnemasambandsþing í síðustu viku vakti athygli á því að iðnnemar búa ekki við jöfnuð á sviði lánafyrirgreiðslu sjóðsins. Samkvæmt úthlutunarreglum hans veitir iðnnám rétt til láns í þrjú ár, sex anna nám. En svo vill til að sumar greinar í iðnskóla eru sjö annir og þar ber við að nemendur standa uppi lánalausir þegar ein önn er eftir af náminu. Til dæmis má nefna nám í fataiðn og ef ég man rétt í rafeindavirkjun. Nemar í þessum greinum búa ekki við réttlæti hvað þetta varðar. Þegar þessir iðnnemar fara síðan í framhaldsnám á framhaldsskólastigi, í Tækniskóla Íslands, þá ber svo við að lánasjóðurinn viðurkennir ekki að um framhaldsnám sé að ræða. Nemar standa því aftur uppi lánalausir eftir tveggja ára nám í Tækniskóla, sem er á háskólastigi, vegna þess að það er ekki viðurkennt sem framhaldsnám heldur sem hluti af grunnnámi. Enn eitt vil ég nefna varðandi iðnnemana. Þeir búa við talsvert mikil efnisgjöld, allt upp í 24.000 kr. á önn og út á efnisgjöld er ekki lánað í iðnnámi. Þarna búa iðnnemar ekki við réttlæti. Að lokum vil ég nefna að framfærsla námsmanna er að sjálfsögðu ekki frábrugðin annarri framfærslu fólks í landinu. Mér er því til efs að rétt sé að meta framfærslu námsmanna út frá öðrum forsendum en framfærslu annarra manna í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Vissulega er tilefni til að ræða framfærslukostnað námsmanna þó að hæstv. ráðherra kveinki sér undan því eins og hann gerði í upphafi máls síns. Það er mjög óvanalegt að gerðar séu slíkar athugasemdir eins og ráðherran gerði í sínu máli. Formaður þingflokks sjálfstæðismanna kveinkar sér líka undan þessu og talar um að það sé ekkert tilefni til þess, en það er tilefni til þess þegar stór hluti námsmanna er á leigumarkaðnum. Þeir hafa þurft að sæta gífurlegri hækkun á leiguverði á síðustu mánuðum, upp í 20%. Þeir hafa líka þurft að búa við það, Félagsstofnun stúdenta sem byggir leiguíbúðir, að vextir á leiguíbúðum til þeirra hafa þrefaldast á þessu ári. Þeir þurfa að búa við, ekki bara skattlagningu á húsaleigubótum, heldur líka að skattlagning húsaleigubóta skerðir barnabætur og líka námslán. Og þá komum við að hæstv. ráðherra, vegna þess að það er í höndum stjórnar LÍN að ákveða hvaða tekjur skerða námslán. Stjórn LÍN hefur ákveðið að húsaleigubætur skerði námslán. Það er sem sagt í höndum ráðherrans og stjórnar LÍN að ákveða þegar, á þessari stundu, að húsaleigubætur skerði ekki námslánin. Vegna þess að ef húsaleigubætur skerða námslánin þá getur það munað fyrir námsmann sem samsvarar námslánum fyrir einn mánuð. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann tilbúinn að beita sér fyrir því? Ég spurði hann um þetta fyrir ári síðan, þá var hæstv. ráðherra ekki tilbúinn til þess. Við höfum búið við þær breytingar sem orðið hafa á leigumarkaðnum, því er fullt tilefni til þess að ráðherrann beiti sér fyrir því að þetta teljist ekki til tekna í námslánum. Ráðherrann sagði þá að hann væri tilbúinn að beita sér fyrir því að veitt yrði viðbótarlán hjá LÍN vegna mikils húsnæðiskostnaðar, er hann a.m.k. tilbúinn að ganga svo langt að gera það?

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp vegna fullyrðinga hv. málshefjanda sem mér finnst náttúrlega bara ekki alveg í standi, langt frá því, fullyrðingar um að grunnframfærsla sé allt of lág og við brjótum lög í lánasjóðnum og kerfið sé vinnuletjandi. Þetta er eiginlega allt bara ómögulegt. En staðreyndirnar eru nú kannski öðruvísi. Lánasjóður ísl. námsmanna er félagslegur jöfnunarsjóður og kannski hinn mesti í nokkru kerfi sem styrkir námsmenn í heiminum. Hæstv. ráðherra rakti það í ræðu sinni hér í upphafi. Upphaflega kveikjan að þessu skildist mér vera framfærsla námsmanna. Hjá lánasjóðnum er að störfum nefnd sem heitir framfærslunefnd. Hún fer yfir framfærsluþörf námsmanna hverju sinni. Það var gert núna sl. vor og voru gerðir útreikningar þar að lútandi og allir vita hvernig niðurstöðurnar voru, grunnframfærsla var hækkuð. Það má líka minna á að verið er að tala um að framfærsla námsmanna þyrfti að vera eins og annars fólks í landinu. Ég vil benda á í því sambandi að atvinnuleysisbætur eru 62.020 kr., Félagsþjónusta Reykjavíkurborgar greiðir 58.000 kr. á mánuði í framfærslu, að auk heldur hafa námsmenn tekjur af sinni atvinnu sem betur fer. Ef við berum okkur saman við önnur lönd þá er lánasjóðurinn með fyrstu einkunn. En ég segi enn og aftur og tek undir með hæstv. ráðherra og formanni menntmn. að ég skil ekki þetta upphlaup sem hér er í gangi núna.

Herra forseti. Þetta mál sem hér er til umræðu er í rauninni mikið hagsmunamál. Það er fjárfesting í ungu fólki, fjárfesting til framtíðar, fjárfesting í menntun og tækifærum. Ég tek alveg heils hugar undir að fyllilega er ástæða til að endurskoða grunnframfærsluna sem byggt er á. Ég vil einmitt draga fram stöðu nemenda, ungs fólks sem kemur utan af landi hingað til Reykjavíkur því að meginhluti náms, framhaldsnáms, háskólanáms og tæknináms er staðsett hér. Samkvæmt þeirri stefnu sem virkar í reynd þá er líka aukinn hluti alls starfsnáms eða tæknináms að færast hingað þannig að þetta unga fólk þarf að koma hingað til að sækja það nám. Þá mætir því uppsprengdur leigumarkaður og ekki bara uppsprengdur að verði til, heldur er líka mjög erfitt að fá leigt, og er mjög takmarkað tillit tekið til þess í grunnframfærslunni. Ferðakostnaður þessa fólks og annar kostnaður sem hlýst af að búa úti á landi er töluverður og ástæða væri til að tekið væri aukið tillit til hans. Ég vil líka nefna stöðu starfsnáms, sérnáms og tæknináms innan lánareglanna, að þar er um talsverða mismunun að ræða sem þyrfti líka að leiðrétta. Þegar á allt er litið er virkileg þörf á og mjög brýnt að taka þessar reglur til endurskoðunar og hæstv. menntmrh. má alveg flýta þeim þó að þetta sé í vændum.

Herra forseti. Vegna þess að Lánasjóður ísl. námsmanna virðist hafa gefist upp á því að meta hina raunverulegu framfærsluþörf með öðrum hætti en að setja það í einhverjar undirnefndir, hefur skapast það ástand að framfærsla námsmanna, sú upphæð sem þeir fá, ræðst vissulega af aðstæðum ríkissjóðs hverju sinni eins og varla er komist hjá, en einnig af pólitískum geðþótta þeirra sem stjórna lánasjóðnum, bæði hinum pólitísku fulltrúum sem sitja í stjórn hans og ekki síður hæstv. menntmrh. á hverjum tíma, samanber litlu hækkunina í vor rétt fyrir kosningar og aðrar þær sporslur sem hæstv. menntmrh. hefur lagt fram í lánasjóðinn þegar honum hentar. Þetta er slæmt. Þetta er slæmt vegna þess að hætta er á því að námsmenn fylgi ekki eðlilegri þróun í samfélaginu í launum, og það er líka slæmt vegna þess að frítekjumarkið virðist vera ákvörðun út í loftið sem þýðir að menn lokast af. Í staðinn fyrir að venjulegur námsmaður fjármagni sig með hæfilegri blöndu af námslánum og eigin tekjum þá bregður í tvö horn, sumir reyna að bjarga sér með námslánunum einum og aðrir treysta þá ekki á námslánin og aðeins á eigin tekjur. Þetta er slæmt m.a. vegna þess að þetta tefur nám námsmannanna og gerir nýtingu námsins verri, bæði fyrir námsmanninn og samfélagið. Og þetta er slæmt vegna þess að þetta getur gengið í góðæri og þenslu eins og við búum við núna. Að minnsta kosti flestir námsmenn geta bjargað sér með nokkrum hætti. En hvað ef að skyldi kreppa? Hvernig búi er hæstv. menntmrh. þá að skila okkur og framtíðinni í menntun í landinu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir að hreyfa þessu máli. Hér hefur nokkuð verið rætt um húsaleigubætur og skattskyldu þeirra. Ég minni á að þær eru skattfrjálsar ef samanlagðar tekjur eru undir 720.000 kr. á ári. Er það virkilega meiningin að námsmenn séu fullvinnandi utan námsins? Ég vil benda á að Lánasjóður ísl. námsmanna er hluti af velferðarkerfinu og þar er eflaust í gangi einhver vantrygging og einhver oftrygging eins og gengur og það hefur verið lenska manna að líta í einstakar skúffur og gleyma öllu því sem gerist fyrir utan. Ég vil nefna dæmi um hvað oftrygging getur verið mikil og tek dæmi af einstæðri móður með tvö börn undir 7 ára aldri. Þetta er reiknað út 1997 í desember. Hún fær lán frá lánasjóðnum fyrir sig og börnin sín, hún fær húsaleigubætur fyrir sig og börnin sín, hún fær barnabætur úr skattkerfinu, hún fær mæðralaun, hún fær meðlag frá föður og síðan má hún vinna, núna fyrir 65.000 kr. á mánuði í þrjá mánuði. Samanlagt var hún með fyrir tveimur árum 170.000 kr. í ráðstöfunartekjur alla mánuði ársins og hún borgaði enga skatta og hún fékk enga skerðingu neins staðar. Í dag er þetta væntanlega komið upp í 185--190 þús. kr. í ráðstöfun á mánuði. Mikið er að sjálfsögðu lánað. Þetta finnst mér að fulltrúar námsmanna eigi að líta á, þetta er greinilega oftrygging. Því að þessi manneskja nýtur þess að búa í húsnæði sem hefur verið reist fyrir ódýrt lánsfé og hún nýtur þess að greiða lægra í barnaheimili. Ég held að landsmenn séu almennt mjög hlynntir námsmönnum og lánasjóðnum. En upphrópanir endalaust og stöðugt hljóta að vekja menn til umhugsunar. Og sérstaklega þegar í ljós kemur dæmi eins og ég nefndi þar sem ráðstöfunartekjur námsmanns eru um 185--190 þús. kr. á mánuði. Það er eitthvað sem hinn almenni launþegi sér ekki.

Herra forseti. ,,Menntun er eins og heilbrigði, hún telst til frumgæða og þess vegna ber að leitast við að tryggja öllum möguleika á henni skilyrðislaust. Hvað felst í þessu? Frumgæði eru þau gæði sem ekki eru forsenda neinna annarra, æðri gæða. Það er stundum sagt að frumgæði hafi gildi í sjálfum sér. Þau eru það sem allt annað stuðlar að.`` Þessi orð voru viðhöfð um menntun og gildi hennar í grein í Morgunblaðinu eftir Kristján G. Arngrímsson fyrr á þessu ári. Kristján veltir á skemmtilegan hátt vöngum yfir því hvers virði menntun sé. Hún er ekki aðeins hagkvæm eins og margoft hefur verið bent á, hún stuðlar að aukinni framleiðni og auknum hagnaði, en hún er eitthvað mikið meira. Að menntast er að þroskast, verða að því sem í manni býr. Engir stjórnmálamenn fá nokkru sinni neinu um þessa staðreynd breytt, þeir eiga einvörðungu að hlutast til um hvernig fara eigi að því að veita fólki aðgang að gæðunum, menntuninni, án tillits til efnahags eða aðstæðna að öðru leyti. Lánasjóður íslenskra námsmanna var hugsaður sem tæki til að tryggja jafnrétti til náms svo að efnahagur stæði aldrei í vegi fyrir því að fólk gæti leitað sér menntunar. Markmiðin voru fögur þegar af stað var farið, en því miður hefur sagan sýnt að sjóðurinn tryggir þetta ekki. Grunnframfærsluþörf námsmanna hefur ekki verið könnuð síðan snemma á 8. áratugnum og til þess að sýna fram á skekkjuna sem í þeim framfærslugrunni felst, þá hefur verið bent á að samkvæmt honum virðast námsmönnum ætlaðar rúmar 9 þús. kr. í húsaleigu á mánuði. Sú tala hljómar hjákátlega í ljósi þess sem allir vita að í dag er varla hægt að fá tveggja herbergja íbúð á leigu á höfuðborgarsvæðinu á almennum markaði undir 70 þús. kr. á mánuði. Og stúdentagarðsíbúðir uppfylla aðeins um helming af þeirri húsnæðisþörf sem stúdentar standa frammi fyrir. Herra forseti. Það eru engin ný sannindi að menntun er fjárfesting til framtíðar og að möguleikar okkar Íslendinga til að skapa hér eftirsóknarvert samfélag felast í menntun og aftur menntun, að nýta þann mikla auð sem felst í æsku landsins og virkja hugvitið. Ríkisstjórnin hefur orð á sér fyrir að leggja áherslu á annars konar virkjanir en hugvitsvirkjanir, og þarf kannski engum að koma á óvart afstaða hennar til LÍN. En sé okkur alvara með því að virkja hugvitið til framtíðar, þá er mikilvægt að skipta út þeirri stefnu sem rekin hefur verið af Sjálfstæðisflokknum í málefnum sjóðsins allt of lengi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvin G. Sigurðssyni að taka þetta mál upp á hinu háa Alþingi og jafnframt held ég að það yrði virkileg nauðsyn að taka þetta mál upp núna, einkanlega sökum þess að eins og fram kom í máli hans þá hefur framfærslugrunnurinn ekki verið tekinn til endurskoðunar í 25 ár. Það er aukin heldur löngu tímabært sem umhverfi námsmanna undanfarna mánuði hefur tekið stökkbreytingum, einkum er varðar húsaleigu og annað er lýtur að því að stunda nám. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að þetta mál sé tekið til umræðu akkúrat núna og undrast mjög kvein hæstv. menntmrh. undan því að þetta mál sé tekið upp, tilvitnun hans til þess að þessi umræða eigi ekki við eða uppfylli ekki skilyrði þingskapa um mál sem eru tekin til umræðu utan dagskrár. Jafnframt því að vitna til þessara laga þá vitnaði hann ekki til þess að það er krafa á LÍN að endurskoða framfærslugrunninn en, virðulegi forseti, hæstv. menntmrh. vildi ekki fjalla um það sérstaklega. Enn fremur vakti sérstaka eftirtekt mína kvein hv. formanns þingflokks Sjálfstæðismanna undan umræðunni sem ég gat ekki séð að færði gæfuleg rök fyrir því að þetta mál ætti ekki að taka til umræðu. Greining hv. þm. Gunnars Birgissonar, sem er að er ég best veit formaður stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna, var þess eðlis að ég er ekki miklu nær. Virðulegi forseti. Menntun er fjárfesting til framtíðar og jöfnuður til náms er eitt af því sem við leggjum mikla áherslu á og til þess er lánasjóðurinn stofnaður. Ég vil enn og aftur ítreka þakkir mínar til hv. þm. fyrir að taka þetta mál upp og vona að hæstv. menntmrh. geri bragarbót í seinni ræðu sinni.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka fyrir umræðuna. Hún er góð og gagnleg og ég fagna því að menntmrh. lýsti því yfir að í burðarliðnum væri grunnframfærslukönnun þar sem væntanlega yrði leitt í ljós hvernig málum er virkilega háttað. Kjarni málsins er sá að hið lága frítekjumark og lág aðstoð við námsmenn veldur því að nám er að verða að forréttindum þar sem fjöldi fólks hrekst nú þegar frá námi vegna þessa lága frítekjumarks og hinna lágu námslána. Eins og áður sagði bitnar þetta sérstaklega á efnaminna fólki og fólki utan af landi sem á ekki kost á húsnæði þar sem það getur búið í heimahúsum. Það er mál að aðför Sjálfstæðisflokksins að jafnrétti til náms linni og tryggt sé að fullu að allir geti menntað sig og þroskað kosti sína án þess að bágur efnahagur komi þar í veg fyrir. Vegna orða hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur um ástæður umræðunnar, ef lögbrot og sinnuleysi sjóðsins er ekki nægileg ástæða fyrir umræðu utan dagskrár um Lánasjóð íslenskra námsmanna, þá spyr ég hvað sé næg ástæða til þess.

Herra forseti. Ég held að umræðan hafi sýnt að það var rétt sem ég sagði í upphafi máls míns að ég sé ekki tilefni hennar á hv. Alþingi, enda var málið lagt þannig fyrir mig að hún væri hér í dag vegna þess að hv. þm. sæti á þingi en ekki vegna þess að málefni lánasjóðsins væru í einhverjum sérstökum vanda. Þannig var mér kynnt þetta og þess vegna var ég beðinn að taka þátt í umræðunni, ekki vegna lánasjóðsins, heldur vegna þess að hv. upphafsmaður umræðunnar væri á þingi núna. Mér sýnist líka að umræðan hafi leitt í ljós að það er ekkert sérstakt sem að kallar á umræðuna í dag, það eru engin lögbrot sem verið er að fremja á lánasjóðnum sem menn hafa afhjúpað í dag. Þetta mál hefur verið til umræðu, því var skotið til málskotsnefndar sem fjallaði um málið og sagði að lánasjóðsstjórnin starfaði að fullu í samræmi við lögin. Ég skil því ekki hvernig menn komast allt í einu að þeirri niðurstöðu í miðjum umræðunum að þeir séu að koma í veg fyrir lögbrot með því að efna til umræðunnar utan dagskrár í dag. Tilefnið var að hv. þm. situr hér núna sem varaþingmaður og menn báðu um að umræðurnar færu fram af því tilefni. Það verður að upplýsa það eins og það er.  Hér er skýrsla um stöðu lánamála í allri Evrópu. Í þessari skýrslu kemur fram að Lánasjóður ísl. námsmanna er til fyrirmyndar varðandi félagslega aðstoð við lánþega og viðskiptavini sína. Ég held að menn ættu að kynna sér þessa skýrslu sem sífellt eru að tala um að illa sé staðið að lánamálum til námsmanna á Íslandi. Einnig vil ég minna hv. þm. Pál Magnússon á það að með frv. til laga 1997 og samþykkt þess náðist samkomulag á milli Framsfl. og Sjálfstfl. um málefni lánasjóðsins og námsmenn tóku fullan þátt í því að móta þær reglur sem við settum inn í lögin árið 1997.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 92/1994, um Þróunarsjóð sjávarútvegsins, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Jóhann Ársælsson, Guðmundur Hallvarðsson, Árni Steinar Jóhannsson og Hjálmar Árnason. 1. gr. laganna hljóðar svo: ,,Við 1. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þróunarsjóður sjávarútvegsins skal veita byggðasöfnum og sjóminjasöfnum styrki til varðveislu skipa. Fjárhæð styrks skal nema 50.000 kr. á hverja rúmlest skips sem tekið er til varðveislu eftir 1. janúar 1990.`` 2. gr. laganna er um það að lögin öðlist þegar gildi. Herra forseti. Þegar tekin var upp sú aðferð hér á landi að styrkja útgerðarmenn til þess að úrelda fiskiskip varð til þróun sem olli því að fiskiskip voru eyðilögð. Forsjálir menn hafa þó séð til þess að örfá skip eru enn til í sumum byggðarlögum sem varðveita sögu skipasmíða og sögu útgerðar. Oftast er verið að varðveita þessi skip á byggða- og sjóminjasöfnum. Nú er það svo að skip þurfa viðhald þó á landi séu og ljót og ómáluð skip vekja lítinn áhuga, jafnvel þó við nafn þeirra og sjósókn sé tengd mikil og merkileg saga. Á næstu árum munu trébátar vertíðarflotans týna tölunni og því eigi seinna vænna ef varðveita mætti það merkasta sem enn er til óskemmt eða varðveisluhæft fyrir framtíðina. Á einstaka stöðum á landinu má enn finna byggingar, vélar, búnað og áhöld sem varðveita sögu okkar, t.d. síldarminjar á Siglufirði eða síldarbræðslur norður á Ströndum. Úrelding eigna sem síðan eru teknar til annarra nota eða niðurrifs gera okkur fátækari af eigin sögu. Að því ber að hyggja fyrr en seinna. Á landinu öllu er talið að varðveitt séu u.þ.b. 100 skip af ýmsum stærðum. Af þeim fjölda er talið að um 50 skip séu þilfarsskip og að líklegt sé að 25--30 þilfarsskip hafi verið tekin til varðveislu á þessum áratug frá því lög nr. 38/1990 voru sett og í framhaldi af þeim lög um Úreldingarsjóð fiskiskipa. Hlutverk laganna um Úreldingarsjóð fiskiskipa var að nota fé sem til hans var lagt til að kaupa upp gömul skip og farga eða selja úr landi. Þannig var að því stefnt að skipum fækkaði í flotanum. Þessi stífu ákvæði urðu til þess að skip voru söguð niður og þeim eytt. Í viðræðum mínum við Egil Ólafsson, fyrrverandi safnvörð á Hnjóti, sem nú er nýlátinn, urðum við sammála um það sjónarmið að það væri til vansa að enginn sérstakur tekjustofn væri markaður því hlutverki að varðveita skip sem ættu sér merka sögu. Eins og áður segir er hér lagt til að Þróunarsjóður, sem tók við af Úreldingarsjóði, fái líka það hlutverk að varðveita sögu fiskveiðiflotans. Hér er eins og áður segir um eingreiðslu að ræða á hvert það skip sem varðveitt er fyrir komandi kynslóðir. Ef gert er ráð fyrir að fjöldi skipa sé t.d. 30 skip og stærð þeirra sé að meðaltali 20 rúmlestir þá er rúmlestasamtalan 600 rúmlestir. Kostnaður sem þannig legðist á Þróunarsjóðinn miðað við 50.000 kr. eingreiðslu í viðhald á hverja rúmlest skipa yrðu miðað við áður nefndar forsendur um 30 millj. kr. Ítreka ber að hér er um eingreiðslu vegna hvers skips að ræða. Rétt er að upplýsa að Þróunarsjóður sjávarútvegsins hefur á undanförnum árum fengið inn tekjur sem í raun var búið að afskrifa. Sl. þrjú ár, 1996, 1997 og 1998, hafa að meðaltali komið inn til baka, bakfært af afskriftareikningi, um 230 millj. kr. á hverju ári, eða samtals rúmar 696 millj. sl. þrjú ár. Þetta er fé sem menn gerðu ráð fyrir að þyrfti að afskrifa og var áður tengt atvinnutryggingardeildinni þannig að fjármunir í Þróunarsjóði sjávarútvegsins ættu að vera nægir til að takast á við þetta litla verkefni að varðveita hluta af skipasögunni fyrir komandi kynslóðir.

Virðulegi forseti. Hér er að mínu mati hreyft ákaflega, brýnu og merkilegu máli og það er hvernig við skulum standa að því að byggja upp alvörusjóminjasöfn og sérstaklega söfn sem tryggja varðveislu gamalla skipa. Það er ekki vansalaust fyrir íslenska þjóð hvernig við höfum staðið að þeim málum á undanförnum árum. Fjölmargir áhugamenn um þessi efni hafa komið að máli við mig og hafa lýst miklum áhyggjum sínum yfir hvernig þessi mál eru að fara. Við gerum okkur grein fyrir því að það er mikil þróun í íslenskum sjávarútvegi og skip eru að breytast og menn eru að endurnýja skipin sín og því fylgir að önnur eru lögð til hliðar. Við vitum að auðvitað er ekki hægt að koma því við að varðveita öll skip sem maður hefði áhuga á en engu að síður er það ekki hægt fyrir þjóð eins okkar, siglinga- og fiskveiðiþjóð, að standa ekki betur að þessu máli en raun ber vitni. Það er því miður þannig að mörg skip sem hefði verið full ástæða til að varðveita hafa farið illa, skip sem kannski endurspegla mikla sögu í okkar samhengi, skip sem hafa t.d. verið smíðuð með sérstöku lagi, skip sem hafa verið smíðuð af mönnum sem gátu sér seinna gott orð, skip sem sem skiptu mjög miklu máli við uppbyggingu og þróun fiskveiðiflota okkar. Það er hægt að nefna í þessu sambandi mjög mörg skip. Ég tek sem dæmi núna að menn eru að glíma við það vestur á Ísafirði að varðveita mjög merkilegt skip, Sædísi, sem hefur að langmestu leyti haldið óbreyttu byggingarlagi frá því að hún var smíðuð fyrr á þessari öld. Hún var ein af ,,Dísunum`` svokölluðu, sem margir þekkja sem þekkja til aðstæðna fyrir vestan, og eiga sér mjög mikinn sess í siglinga- og fiskveiðisögu Vestfjarða og reyndar landsins í heild. Með öðrum orðum tel ég að við eigum við mikið vandamál að etja í þessum efnum. Það er alveg ljóst mál að það er ekki vegna þess ekki hafi verið fullur vilji bæði af hálfu ýmissa stjórnmálamanna og áhugamanna um þjóðmenningu að vinna betur að þessum málum. Vandinn hefur einfaldlega verið sá að það hefur algjörlega skort til þess fjármagn. En það er ekki nóg að varðveita skip, við þurfum líka að finna þeim einhverja möguleika til að halda úti starfsemi þeirra og reka þessi skip. Auðvitað kostar líka að halda þeim við. Við þekkjum að þessi skip þurfa helst að fá eitthvert hlutverk þannig að við getum nýtt þau. Ég held að það mál verðskuldi sérstaka athygli okkar að við brjótum um það heilann. Ég hef svo sem verið að velta fyrir mér ýmsum hugmyndum í þeim efnum. Ég skal játa, virðulegi forseti, að ég hef ekki farið nákvæmlega ofan í þá hugsun sem hér liggur til grundvallar. Ég vil á þessu stigi þess vegna ekki taka efnislega afstöðu til þess hvort þetta sé það eina sem til álita kemur. Ég vildi hins vegar láta það koma mjög skýrt fram að ég tel að hér sé verið að hreyfa mjög merkilegu máli og nauðsynlegt fyrir okkur að kryfja þetta mál til mergjar og komast að einhverri niðurstöðu. Við svo búið má ekki lengur standa. Við getum ekki lengur sætt okkur við að þjóðin standi sig ekki betur í að varðveita þessa báta og tryggja að sagan sem þessir bátar varðveita skili sér til komandi kynslóða. Þess vegna tel ég, virðulegi forseti, að okkur beri að taka málið alvarlega. Við þurfum að fara vel ofan í það. Það getur vel verið að þetta sé leiðin til þess að fjármagna þessar endurbætur eða það að varðveita tiltekin eintök, ef svo má segja, af skipa- og bátagerðum vítt og breitt um landið. Við vitum auðvitað að það getur verið mismikilvægt eftir einstökum landshlutum. Eitt byggingarlag skiptir meira máli en annað á ákveðnum stöðum o.s.frv., eins og við sem höfum alist upp með þessari atvinnugrein þekkjum. Mér finnst kjarni þessa máls sá að við þurfum að finna á þessu lausn. Hér er alla vega bent á eina aðferð í því sambandi og ég held að við eigum að skoða hana vel. Ég fagna því þessu frumkvæði hv. flutningsmanna málsins.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að hér sé hreyft mjög merku máli. Ég tel fulla ástæðu til að skoða hvort, ef ekki verður að gert, að við séum að missa af tækifæri til að halda til haga mjög merkri sögu. Ég vil því taka undir með hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni. Ég hef hins vegar ekki skoðað þetta það gaumgæfilega að þetta sé sú leið sem fara beri. Hins vegar liggur fyrir að á undanförnum 20 árum hafa orðið slíkar breytingar í sjávarútvegi og útgerð að ef ekki verður að gert þá er hætta á að við glötum möguleikanum á að varðveita skip sem snerta þessa sögu. En erindi mitt hingað eru fyrst og fremst, virðulegi forseti, tvær spurningar til hv. flm. Guðjóns A. Kristjánssonar. Í fyrsta lagi vildi ég vita hvernig hann hefur hugsað sér að ákvarðanir verði teknar um hvaða skipum skuli haldið til haga. Í öðru lagi spyr ég hvort það séu þá hafnarstjórnir sem mest hafi um málið að segja eða hvort það sé Þróunarsjóðurinn sem ákveði það. Ég held, virðulegi forseti, að ágætt væri ef það yrði skýrt. Eins og ég sagði áðan vantar örlítið upp á að maður átti sig nákvæmlega á hvert hér er verið að fara. Ég ítreka að málið er merkilegt og ástæða er til að skoða það betur. Ég hvet nefndina sem tekur við þessu máli til að gera það mjög vandlega.

Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð að þetta sé hið merkasta og þarfasta mál. Það er styrkur að eiga bæði sögu og nútíð að byggja á til framtíðar. Mér finnst það eðlilegt að atvinnuvegurinn taki jafnframt þátt í starfinu og sé ábyrgur fyrir sögu sinni og menningu. Tækniframfarir eru stórstígar og örar. Það sem áður tók aldir að breytast skiptir um ham núna bara á örfáum árum. Menn eru mjög fljótir að missa af lestinni. Það fjármagn og kerfi sem við höfum við verndun þjóðminja og annars slíks er auk þess engan veginn í stakk búið til að takast á við það sem hér er að gerast og þau miklu menningarverðmæti sem þarna getur verið um að ræða, að veita þeim eðlilegt hlutverk í nútímanum svo þau verði hluti af ásýnd og vitund atvinnuvegarins. Ég tek heils hugar undir að þetta mál fái mjög gott og vandað brautargengi. Það má vel vera að finna megi aðrar leiðir í útfærslu á hvernig háttað verði um val, stjórnun og annað því um líkt, það er jú bara úrvinnsluatriði. Mér finnst afar eðlilegt að atvinnuvegurinn taki þátt og á vissan hátt ábyrgð á sjálfum sér eins og hér er lagt til.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa til máls um þetta mál fyrir jákvæðar undirtektir. Auðvitað geri ég og við flutningsmenn allir okkur grein fyrir því að þetta mál fer til meðferðar í nefnd. Ég legg til að það fari til meðferðar í sjútvn. Varðandi spurningar hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar þá tel ég að þeir fjármunir sem hér er lagt til að markaðir verði séu í raun það knappir að söfn sem taka skip til varðveislu muni ekki sjá sér hag í því, ef hægt er að orða það svo. Þau munu því ekki fjölga skipum á söfnum umfram það sem telja má að hafi virkilegt sögulegt gildi. Ég tel að Þróunarsjóðurinn eigi ekki að koma að því að ákvarða hvaða skip verði tekin til varðveislu, það séu fyrst og fremst þeir sem hafa með stjórn safnanna að gera og áhugafólk um varðveislu sögu og minja sem leggi það til. Síðan tækju söfnin ákvörðun um hvaða skip þau treysta sér til að varðveita. Hér er um það knappa fjárhæð að ræða að þó að 20 lesta skip fengi 1 milljón með sér til viðhalds og varðveislu þá dugar það ekki til þess að gera það áhugaverða tekjulind. En það mundi vafalaust gera söfnunum kleift að geta tekið tekið slík skip til varðveislu telji þau sögu þeirra það merka. Ég held að öðrum verði ekki betur falið það hlutverk en þeim sem söfnunum stjórna og áhugafólki um minjar að leggja mat á sögulegt gildi skipanna. Það sjáum við best á frumkvæði þeirra manna sem hafa tekið það að sér að stjórna söfnum þessa lands. Framsýni þeirra hefur dugað til að varðveita hluta af sögunni sem ella hefði týnst.