Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Umræðan fer þannig fram að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umræður verða tvær, 20 mínútur í fyrri umferð og 10 mínútur í síðari. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Framsfl., Kvennalisti, Alþfl., Borgaraflokkur, Alþb. og Samtök frjálslyndra hægri manna. Stefán Valgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., talar síðastur í fyrri umferð. Ræðumenn flokkanna verða fyrir Sjálfstfl.: Ólafur G. Einarsson, 2. þm. Reykn., Pálmi Jónsson, 2. þm. Norðurl. v., og Birgir Ísl. Gunnarsson, 2. þm. Reykv., í fyrri umferð en Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., í þeirri síðari. Af hálfu Framsfl. talar Steingrímur Hermannsson forsrh. í fyrri umferð og Jón Kristjánsson, 3. þm. Austurl., í seinni. Ræðumenn Kvennalista verða í fyrri umferð Kristín Halldórsdóttir, 10. þm. Reykn., og Danfríður Skarphéðinsdóttir, 6. þm. Vesturl., en Guðrún Agnarsdóttir, 6. þm. Reykv., í síðari. Af hálfu Alþfl. tala Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. og Karl Steinar Guðnason, 9. þm. Reykn., í fyrri umferð og Árni Gunnarsson, 3. þm. Norðurl. e., í seinni umferð. Fyrir Borgaraflokk tala Júlíus Sólnes, 7. þm. Reykn., og Guðmundur Ágústsson, 5. þm. Reykv., í fyrri umferð en Óli Þ. Guðbjartsson, 6. þm. Suðurl., í þeirri síðari. Ræðumenn Alþb. verða Ólafur Ragnar Grímsson fjmrh., Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., og Steingrímur J. Sigfússon landbrh. í fyrri umferð en Svavar Gestsson menntmrh. í seinni. Af hálfu Samtaka frjálslyndra hægri manna tala í fyrri umferð Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Vesturl., og Hreggviður Jónsson, 11. þm. Reykn., en Hreggviður Jónsson, 11. þm. Reykn., talar einnig í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 2. þm. Reykn. Ólafur G. Einarsson.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Þegar dregur að þinglausnum er venjan sú að fram fari almennar stjórnmálaumræður á Alþingi. Svo er nú gert í kvöld og gerðir upp reikningarnir við ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Það er ekki úr vegi að hefja umræðuna nú með því að taka hæstv. forsrh. á smáupprifjunarnámskeið. Það er gagnlegt fyrir hann sjálfan og líka fyrir kjósendur. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur nú setið að völdum í sjö mánuði. Hvað hefur breyst? Hefur íslenskum atvinnuvegum vegnað betur? Hefur kaupmáttur launafólks vaxið? Hefur verið friður á vinnumarkaði? Hafa skattar lækkað? Hefur atvinna aukist? Svarið við öllum þessum spurningum er nei, eitt stórt nei. Hæstv. forsrh. flutti hér svonefnda stefnuræðu ríkisstjórnar sinnar þann 3. nóv. sl. Sú ræða var orðagjálfur, lýsing á ástandi, tal um það sem miður hafði farið í stjórn efnahagsmála og yfirleitt í landsstjórninni. Hann var þar að þvo hendur sínar. Framsókn hafði að vísu verið í stjórn síðustu 17 árin og Steingrímur ráðherra síðustu 10 árin, en þetta hafði bara allt farið öðruvísi en framsókn vildi. Þeir höfðu á hreinu ástæðurnar fyrir því í haust sem leið, þeir Steingrímur og Jón Baldvin, hvers vegna ekki var hægt að starfa með Sjálfstfl. áfram. Sjálfstfl. hafði nefnilega hafnað niðurfærsluleiðinni. Mér er spurn: Hvers vegna var sú leið ekki farin eftir að Sjálfstfl. var ekki lengur í veginum? Ríkisstjórnin hefur á undanförnum mánuðum glatað ört trausti þjóðarinnar. Um það eru skýrar vísbendingar úr almennri umræðu og skoðanakönnunum. Innbyrðis sundurlyndi hefur birst í sífelldum uppákomum á stjórnarheimilinu og hafa stjórnarliðar lýst því ákaflega vel sjálfir hvaða trú þeir hafi á núverandi stjórn. Hver haldið þið, góðir hlustendur, að hafi mælt þessi orð? Það gerði Steingrímur J. Sigfússon 20. apríl 1988 hér á Alþingi. Ég ætla að gera þau að mínum núna 27. apríl 1989. Þau eiga einkar vel við réttu ári síðar. Þau eiga við ríkisstjórn sem þessi sami Steingrímur á sæti í ásamt félögum sínum Ólafi Ragnari og Svavari, stjórn sem *y2/3*y hlutar kjósenda kæra sig ekkert um og vilja að fari frá sem fyrst. Það minnir mig líka á að fylgi Alþfl. er nú talið um 8--9%, hefur fallið úr 15,2% frá því í kosningunum síðast. Þegar Jón Baldvin var að koma Kjartani Jóhannssyni úr formennsku Alþfl. 1984 sagði hann að þeir fyrir vestan hefðu alltaf skipt um skipper þegar viðkomandi hætti að fiska. Fer kannski að styttast í skipstjóratigninni hjá Jóni Baldvin eða verður haldið áfram að hrókera í utanríkisþjónustunni eða öðrum stofnunum ríkisins og koma þeim þannig frá sem eru fyrir? Já, það er innbyrðis sundurlyndi og uppákomur á stjórnarheimilinu, feigðarmerkin ljós, en flanið heldur áfram. Húsbréfafrumvarpið er ágætt dæmi. Hæstv. ráðherra Jóhanna er gerð út af örkinni. Hvaða mál hefur hún annars flutt án þess að fylgdi hótun um afsögn ef ekki næði fram að ganga? Þetta er eitt þeirra. Ráðherrarnir hafa verið óttaslegnir af tilhugsuninni einni saman um að nú færi að styttast í ráðherradómi. En þeir þurftu aldrei að óttast neitt. Enn virðist það brot eftir í Borgaraflokki sem komið getur til bjargar ef í harðbakkann slær. Já, og svo er það Kvennalistinn, þetta heilsuhæli þeirra sem ekki hafa kjark til að taka afstöðu í pólitík, svo að notað sé aðeins mildara orðalag en gert var um sama efni í skemmtilegum sjónvarpsþætti fyrir skömmu. Frumvörpum má líka alltaf breyta til að þóknast öllum Stefánum Valgeirssonum og Ólum Þ. Þórðarsonum eða hvað þeir nú heita allir þessir sem öðru hverju þurfa að gera sig gildandi. Og auðveldast af öllu er það tvennt að framselja löggjafarvaldið til milliþinganefndar og svo lofa fjárframlögum á næsta ári þegar alveg er öruggt að þeir sem loforðin nú gefa þurfi ekki að standa við neitt vegna þess að þjóðin verður þá búin að afþakka þjónustu þeirra. Annað dæmi um sundurlyndið eru heræfingarnar væntanlegu í sumar. Þær eru tímaskekkja að dómi forsrh. Hann ræður engu um þær, mundi heldur ekkert eftir þessu, enda ekki um stórmál að ræða í augum utanrrh. En það er núv. utanrrh. sem ræður. Steingrímur J. Sigfússon lagði til í ríkisstjórninni að hætt yrði við æfingarnar. Jón Baldvin fækkaði í varaliðinu niður í um 800 og sagði þeim að byrja ekki fyrr en 20. júní. Þá var Alþb. ánægt. Með öðrum orðum: Alþb. lyppast niður, Alþfl. missir trúnað, Framsfl. er stikkfrí að vanda. Það er reisn yfir þessu. Nú standa yfir erfiðar kjaradeilur og staða fiskvinnslufyrirtækja er hrikaleg. Hvað hafa hæstv. ráðherrar til málanna að leggja? Forsrh. segir launakröfur háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna vitfirringu. Fjmrh. hækkar laun BSRB-manna með því einfaldlega að hækka skattana á móti og segir svo atvinnurekendum að semja við sitt fólk um leið og hann leggur drápsklyfjar skattahækkana á atvinnureksturinn í landinu. Sjútvrh. hlýðir á lýsingu forustumanna Félags sambandsfiskframleiðenda á ástandinu í sjávarútvegi. Að þeirri lýsingu fenginni dettur honum helst í hug að ganga út og hengja sig, eins og hann sagði í ræðu hjá SÍS og sjónvarpað var í gærkvöldi. En það er einmitt það sama og Vilhjálmi Hjálmarssyni datt í hug eftir að hann hafði hlustað á tillögur Ólafs Ragnars í skólamálum meðan Ólafur var í framsókn. Samfellt í níu ár hafa þeir verið sjávarútvegsráðherrar, Steingrímur Hermannsson og Halldór Ásgrímsson. Er nú ekki kominn tími til að leysa þessa menn frá störfum áður en þeir grípa til voðaverka gagnvart sjálfum sér? Og nóg hafa þeir gert öðrum. Við vitum ekki enn hvenær þinglausnir verða. Forseti þingsins segir 6. maí. Sumir segja að það þurfi eina viku í viðbót, þ.e. til 13. maí. Sá hængur er á framlengingu að dómi sumra að forsrh. verður þá í opinberri heimsókn hjá vinum sínum í Ungverjalandi. ,,Við framsóknarmenn leggjumst ekki í ferðalög þegar vandi steðjar að,,, sagði Steingrímur í fyrra þegar til stóð að þáv. forsrh. Þorsteinn Pálsson færi í opinbera heimsókn til forseta Bandaríkjanna. Þeirri heimsókn var frestað. Nú er annar maður forsrh. Engin vandræði á ferðum og heimsóknarlandið sennilega mikilvægara í augum forsrh. en Bandaríkin. Og svo virðist líka öllum standa á sama hvort hann fer eða verður og auðvitað fer hann. Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Hverjir eru kostirnir sem kjósendum eru boðnir? Annars vegar áframhaldandi vinstri stjórn þessara þriggja flokka með tilheyrandi yfirboðum, miðstýringu og fyrirgreiðslupólitík hinna opinberu sjóða og svo hrokafull framkoma ráðherranna. Hins vegar er stjórn Sjálfstfl., festa og stöðugleiki í efnahagsmálum, hógværð og frjálslyndi og félagslegt öryggi, trygg rekstrarstaða atvinnuveganna, forsenda allra framfara í landinu. Sjálfstfl. er það stjórnmálsafl sem gefur von um bjartari framtíð. Sú von verður að vissu því fyrr sem kosningar verða og Sjálfstfl. leiðir næstu ríkisstjórn.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Á þessum vordögum er kuldalegt um að litast í íslensku þjóðlífi. Vetur konungur heldur völdum sínum óskertum þó að allir viti að hann muni þoka fyrir sumrinu þótt seinna verði en oft áður. En það er einnig kuldalegt um að litast um þessar mundir í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar og lífsafkomu fólksins í landinu. Ekkert bendir til þess að þar sé bata að vænta. Þegar ríkisstjórnin var mynduð í lok september sl. sögðu forustumenn hennar að þeir ætluðu að leysa efnahagsvanda þjóðarinnar. Þeir ætluðu að treysta grundvöll atvinnulífsins og þeir ætluðu að treysta stöðu landsbyggðarinnar. Og þeir sögðu líka að lokið væri óvissu og úrræðaleysi í málefnum þjóðarinnar. Skyldi nú þetta hafa gerst? Þrisvar sinnum hefur ríkisstjórnin gripið til þess sem hún kallar efnahagsráðstafanir. Allar hafa þær ráðstafanir miðast við það eitt að fleyta málum áfram til skamms tíma, sumpart gagnslausar eða gagnslitlar en sumpart mótaðar af því að koma á miðstýrðu uppbóta- og millifærslukerfi í átt við það sem allir voru sammála um fyrir þremur áratugum að hefði runnið sitt skeið til enda. Undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar verða nú að lúta slíkum millifærslum og pólitískri skömmtunarstjórn fjármuna úr sjóðakerfi sem tildrað hefur verið upp til þess að þar verði teknar ákvarðanir um það hver skuli fá að lifa og hver eigi að deyja. Þetta sjóðakerfi er sett á laggir með ríkisábyrgðum sem nema 8--9 milljörðum kr. og hefur því bakhjarl í nýjum sköttum á þjóðina ef svo heldur fram sem horfir. Heilbrigður rekstrargrundvöllur virðist horfinn úr orðasafni stjórnarliðsins, enda láta sumir forustumenn þess ótvírætt liggja að því að gjaldþrot og hrun fyrirtækja feli í sér nauðsynlega hagræðingu. Ofan á tæpari atvinnuhorfur en verið hafa í áratugi bætist nú upplausn í kjaramálum. Fjármál ríkisins fóru úr böndum á síðasta ári eins og allir vita. Við undirbúning fjárlaga fyrir þetta ár tilkynnti Ólafur Ragnar að nú skyldu taka við nýir siðir, jafnvægi í rekstri ríkisins, engar erlendar lántökur til ríkissjóðs en þess í stað sparsemi og aðhald. Jöfnuði átti að ná með nýjum sköttum þrátt fyrir sívaxandi umsvif ríkisins. Við afgreiðslu fjárlaga var metið að nýir skattar ríkisstjórnarinnar skiluðu ríkissjóði 7,2 milljörðum kr. á þessu ári. Allir eru þeir sóttir í vasa hins almenna borgara og eiga samanlagt að nema 27,9% af landsframleiðslu sem er mun hærra en nokkru sinni áður á þessum áratug. Á sama tíma og tekjur launafólks dragast saman skal það borga meira en áður í ríkissjóð. Og á sama tíma og fyrirtækin eru hvert af öðru að fara á höfuðið eða standa höllum fæti skulu einnig þau borga meira en áður til ríkissjóðs. Þrátt fyrir það að fjárlög væru afgreidd með jöfnuði og betur þó kynnti ég rækilega í umræðum að forsendur fjárlaganna væru úr lausu lofti gripnar. Þær eru líka þegar brostnar, bæði í verðlags-, launa- og gengismálum. Því er svo komið í aprílmánuði, vegna brostinna forsendna og ákvarðana ríkisstjórnarinnar um útgjöld umfram fjárlög á þessu ári, að nú eru ekki lengur horfur á jöfnuði heldur halla sem nú er áætlað að verði allt að 2,5 milljörðum kr. Er þá ekki tekið tillit til þess að sumir skattapóstar ríkisstjórnarinnar kunna að bresta því fyrirtæki borga ekki skatta þegar þau eru komin á höfuðið og einstaklingar borga ekki skatta ef þeir hafa ekki atvinnu. Þá er heldur ekki tekið tillit til þess að ríkisstjórnin er sífellt að stefna að auknum ríkisumsvifum, aukinni eyðslu. Hún vill stofna nýtt ráðuneyti, umhverfismálaráðuneyti, og hún vill stofna keðju nýrra dómstóla um allt land. Hvert málið á fætur öðru ber þess vott að miðstýringin og eyðslan eiga að fara vaxandi. Ofan á allt þetta afgreiða stjórnarflokkarnir lánsfjárlög sem fela í sér lántökuheimildir sem nema fast að 40 milljörðum kr. eða sem svarar hálfum fjárlögunum. Skuldabaggarnir eiga sem sé að þyngjast en ekki að léttast. Ríkisstjórnin sagðist ætla að treysta stöðu landsbyggðarinnar. Meðan ráðherrarnir horfa aðgerðalausir á hallarekstur undirstöðuatvinnuveganna þannig að fiskvinnslan í heild er sögð gjaldþrota er ekki verið að treysta stöðu landsbyggðarinnar heldur þvert á móti. Ef undirstöðuatvinnuvegirnir hrynja, þá hrynur einnig landsbyggðin og þá er stutt í það að yfirbyggingin fari sömu leiðina. Atvinnuvegirnir verða að fá skilyrði til sæmilegrar afkomu ef landsbyggðin á að geta dafnað og þjóðfélagsbyggingin að standa. Þrátt fyrir þessa hrikalegu stöðu er sífellt verið að vega að atvinnuvegunum með aukinni skattheimtu, minnkandi framlögum hins opinbera og stórhækkuðum þjónustugjöldum stofnana á vegum ríkisins. Stórfelld hækkun á bensíngjaldi og einkum þungaskatti dísilbifreiða kemur harkalega niður á landsbyggðinni, ekki síður fyrir það að nú á að taka 690 millj. kr. af því fé sem innheimtist samkvæmt sérmerktum tekjustofnum Vegagerðar ríkisins beint í ríkissjóðshítina í stað þess að skila þeim til vegaframkvæmda eins og lög kveða á um. Nú þegar vika er af sumri eru harðindi sem um miðjan vetur. Við þessar aðstæður þykir ríkisstjórninni tilefni til þess að senda bændum sérstakar kveðjur sínar. Nú flytur ríkisstjórnin hvert málið á fætur öðru sem felur í sér árás á bændastéttina. Svo er t.d. um frumvörp er varða jarðrækt, búfjárrækt og hið nýja umhverfismálaráðuneyti þar sem svipta á landbúnaðinn forræði fyrir landsnytjum og jafnvel fyrir bújörðum. Sjálfstæðismenn hafa flutt tillögur um þann þýðingarmikla málaflokk sem auðvelt er að samræma því grundvallaratriði að eftirlit, verndun og nýting náttúruauðlinda lúti sömu yfirstjórn. Þó kastar tólfunum þegar handhafar framkvæmdarvaldsins, landbrh. og dómsmrh., hefja afskipti af persónufrelsi manna og friðhelgi heimilisins með því að fyrirskipa svokallaða búfjártalningu sem er eignakönnun hjá einni stétt. Allt er það að því er best verður séð án allra heimilda í lögum. Virðulegi forseti. Ég sagði í upphafi máls míns að nú væri kuldalegt um að litast. Í hnotskurn blasir við að undirstöður þjóðfélagsins eru að bresta. Landsbyggðin er veikari en nokkru sinni og óvissan er geigvænleg. Til þess að breyta þessu þarf þjóðin nýja forustu, nýja ríkisstjórn. Sú ríkisstjórn getur ekki tekið við fyrr en að loknum kosningum. Þær verða væntanlega fyrr en síðar. Ég treysti því að í þeim kosningum verði fylgi Sjálfstfl. svo öflugt að hann fái þann styrk sem þarf til þess að veita nýja forustu fyrir því endurreisnarstarfi sem nú er nauðsynlegast og verður að ganga fyrir öðru, þ.e. að styrkja undirstöðurnar, að sjá til þess að atvinnuvegirnir nái að blómgast þannig að fólkið í landinu búi við atvinnuöryggi og trú á framtíðina. Einungis á þann hátt verður óvissunni vikið til hliðar. --- Gleðilegt sumar.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Já, það er valt, veraldargengið. Það hefur ríkisstjórnin mátt sannreyna. Hún tók við völdum fyrir rúmu hálfu ári með mikinn byr í seglum, enda drupu loforð af hverju strái. Nú er allt breytt. Skoðanakannanir sýna að þetta er óvinsælasta ríkisstjórn sem hér hefur setið og eru engin dæmi um svo snögg umskipti á jafnskömmum tíma. En hvers vegna hefur þetta farið svona? Allar ríkisstjórnir þurfa að fást við erfið mál og grípa til óvinsælla ráðstafana en hafa samt ekki hrapað jafnlangt niður í almenningsálitinu. Skýringanna er því annars staðar að leita. Meginástæðan fyrir lágu gengi ríkisstjórnarinnar er sá mikli trúnaðarbrestur sem orðið hefur milli hennar og þjóðarinnar. Í nánast öllum málum hefur ríkisstjórnin í heild, einstakir flokkar og einstakir ráðherrar hegðað sér öðruvísi og framkvæmt annað en þeir höfðu talið fólki trú um að þeir mundu gera. Við skulum fara yfir nokkur dæmi um þetta. Ég sagði áðan að ríkisstjórnin hefði hafið göngu sína með miklum loforðum. Við stjórnarmyndun báru þeir það fyrir sig að engan tíma mætti missa til að koma atvinnuvegunum til bjargar. Nú eru liðnir sjö mánuðir. Allt hjakkar í sama farinu. Heilum atvinnugreinum er að blæða út, atvinnuleysi hefur haldið innreið sína og allt logar í kjaradeilum. Stóru orðin í upphafi hafa reynst marklaus, orðin tóm. Að tala er sérgrein ráðherranna. Að taka ákvarðanir og framkvæma er ekki þeirra sterka hlið. Þess vegna hefur þjóðin orðið fyrir miklum vonbrigðum. Trúnaðarbrestur hefur myndast. Tökum fleiri dæmi um orð og efndir. Nú standa yfir víðtæk verkföll, m.a. kennara í framhaldsskólum. Í rauninni hefur verið óvenjuhljótt um þessi verkföll. Í fyrri verkföllum höfum við séð næstum dag hvern mótmælafundi og mótmælagöngur hér í miðbænum. Fremstir í flokki hafa verið ýmsir þingmenn Alþb. Hver man ekki þá Ólaf Ragnar eða Svavar Gestsson standa á kössum eða í ræðustól í fararbroddi kennara eða annarra verkfallsmanna og steyta hnefa gegn fjandsamlegu ríkisvaldi eins og það hefur verið kallað? Nú eru þeir orðnir ríkisvaldið og þeir gerðu alveg eins og Albert, neituðu að greiða út laun fyrir fram til verkfallsmanna. Þá aðgerð kallaði Svavar Gestsson 1984 ruddaskap, löglausa launasviptingu, fádæma óbilgirni, gikkshátt í garð opinberra starfsmanna, svo að vitnað sé í orð Svavars Gestssonar frá 1984. Nú er hann sjálfur menntmrh. og aðili að sams konar aðgerð. Er nokkur furða þótt trúnaðarbrestur verði milli þjóðarinnar og þessara manna? Á þessum vetri hafa skattar á einstaklinga og fyrirtæki verið hækkaðir um 7 milljarða. Sú ráðstöfun hefur þrengt hag alls almennings og einnig þrengt hag fyrirtækja og dregið úr möguleikum þeirra til þess að bæta kjör fólksins. Meira að segja matarskatturinn er orðinn alveg heilagur. Ég var að fletta í þingtíðindum frá því í fyrra og lesa umræðurnar um matarskattinn. Það vantaði ekki stóru orðin hjá þeim sem nú eru ráðherrar Alþb. Við erum andvíg matarskattinum, burt með matarskattinn, sögðu Svavar Gestsson og Steingrímur J. Sigfússon í þessum umræðum. Nú sitja þeir í ríkisstjórn, una glaðir við sitt og alls ekki má hrófla við matarskattinum. Ólafur Ragnar telur nefnilega ekki enn nóg að gert í hækkun skatta. Þessir menn hafa brugðist trúnaði fólksins. Lægst er gengi Alþfl. um þessar mundir. Skýringin á því er auðsæ. Hver man ekki formann Alþfl. fyrir síðustu kosningar? Hann hélt 100 fundi vítt og breitt um landið, fór um eins og frelsisriddarinn hugumstóri, boðaði aukna samkeppni í atvinnulífinu og nútímalega viðskiptahætti og sagði miðstýringu í efnahagslífinu stríð á hendur, ekki síst flóknu sjóðakerfi með pólitískri stjórnun. Flokkurinn fékk talsvert fylgi út á þennan frelsisboðskap. En hvað nú? Ástandinu verður best lýst með orðum leiðara Alþýðublaðsins fyrir nokkrum dögum. Þar sagði: ,,Meginvandi Alþfl. í dag er hins vegar það rót sem komist hefur á stefnumál flokksins með þátttöku í núv. ríkisstjórn. Alþfl. getur ekki verið sæmdur af stefnu til langs tíma sem miðar að aukinni miðstýringu, vaxandi sjóðakerfi og kerfisspillingu.`` Þetta sagði Alþýðublaðið og bragð er að þá barnið finnur, enda hrynur fylgið af flokknum og forustumennirnir sitja fastir í faðmlögum við Alþb. og framsókn og þora ekki að hreyfa sig af ótta við kosningar. Það hefur orðið trúnaðarbrestur milli kjósenda og Alþfl. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þetta kjörtímabil hefur einkennst af ringulreið og óvissu. Raunar lá það þegar fyrir eftir síðustu kosningar að svo mundi verða. Flokkunum hafði fjölgað og þeim fjölgar enn. Og Sjálfstfl. kom ekki nægilega sterkur út. Þess vegna er hver höndin upp á móti annarri í íslenskri pólitík í dag. Þessi ringulreið getur ekki staðið öllu lengur. Að því kemur fyrr en síðar að þjóðin fái í kosningum að stokka upp í stjórnmálunum. Skoðanakannanir sýna að Sjálfstfl. er að endurheimta sitt fyrra fylgi. Fólkið finnur að það vantar kjölfestu í íslensk stjórnmál. Sjálfstfl. hefur ávallt verið boðberi frjálslyndis. Við treystum fólkinu betur en pólitískum miðstýringarskrifstofum. Við setjum manngildið ofar pólitískri ráðstjórn. Við bendum á að einmitt nú höfum við góðan samanburð á glundroðastjórn vinstri flokka í landsmálum annars vegar og sterkri, athafnasamri stjórn Sjálfstfl. í borgarstjórn Reykjavíkur hins vegar. Þar fer saman kraftur og athafnasemi, menningarlíf og mannúð í reynd. Þessi samanburður kallar á sterkari Sjálfstfl. í landsmálum. Það kemur að því fyrr en síðar að fólkið fái að kveða upp sinn dóm. Ég þakka þeim sem hlýddu. --- Góða nótt.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það er að vísu varla þess virði að fjalla um gamanþátt Ólafs G. Einarssonar hér áðan, en þó er kannski rétt að taka þátt í þeirri upprifjun sem hann var með og rifja þá t.d. aðeins upp afskipti hv. sjálfstæðismanna af efnahagsmálum. Ég veit að menn muna það að í byrjun júní á sl. ári fór þáv. forsrh. Þorsteinn Pálsson í ferðalag til allmargra fiskvinnslufyrirtækja í landinu og það er að sjálfsögðu ekkert nema gott eitt um það að segja. Eins og þá kom fram í fréttum uppgötvaði Þorsteinn Pálsson að staða fiskvinnslunnar var afar erfið. Hann heimsótti m.a. fyrirtæki eitt á Vestfjörðum og fullvissaði stjórnendur þess þegar hann fór um það að það mundu ekki líða nema nokkrir dagar, þá yrði þessu kippt í lag. Eftir komu sína til Reykjavíkur átti Þorsteinn Pálsson fundi með forustumönnum samstarfsflokkanna. M.a. hitti ég þáv. forsrh. að morgni 25. júlí og hann gerði mér grein fyrir þessari niðurstöðu sinni um alvarlega stöðu útflutningsatvinnuveganna og sömuleiðis að það yrði ekki lengur beðið eftir því að grípa nú alvarlega í taumana. Við framsóknarmenn fögnuðum þessu og ákváðum samdægurs að taka af krafti þátt í þessari vinnu. Forsrh. skipaði síðan um mánaðamótin júlí--ágúst eða í byrjun ágúst þekkta nefnd leiðandi manna í atvinnulífinu og fól henni að gera tillögur um ráðstafanir í þágu atvinnulífsins. Við framsóknarmenn, og Alþfl. einnig, tókum af krafti þátt í störfum þessarar nefndar. Sjálfstæðismenn höfðu hins vegar ekki tíma til þess og það er kannski rétt að hv. þm. Ólafur G. Einarsson rifji upp hvers vegna það var. Við framsóknarmenn og sömuleiðis alþýðuflokksmenn féllumst á tillögur nefndarinnar um niðurfærslu, enda treystum við því satt að segja að þær væru gerðar í fullu samráði með þeim aðilum sem höfðu skipað nefndina. Svo reyndist því miður ekki vera. A.m.k. var tillögunum hafnað um leið og sjálfstæðismenn höfðu tíma til þess að líta á þær. Já, það er alveg hárrétt. Það er oft gott að rifja aðeins upp og þessi upprifjun er sannarlega nauðsynleg. Hún skýrir m.a. hvað varð banamein síðustu ríkisstjórnar og hún er líka umhugsunarverð vegna þess mjög svo verðmæta tíma sem tapaðist í þessum skollaleik ef ég má kalla það svo. Það var dýrmætur tími. Núverandi ríkisstjórn tók við þjóðarbúinu á elleftu stundu. Stjórnarflokkarnir höfnuðu þá því að fella gengið stórlega og efna til kollsteypu eins og oft hefur verið siður í íslensku efnahagslífi með þeim kjaraskerðingum sem því fylgja. Þeir ákváðu að vinna þjóðarbúið jafnt og þétt út úr erfiðleikunum, markvisst en ekki með kollsteypum. Að því hefur síðan verið unnið bæði með sérstökum og almennum aðgerðum allt frá stjórnarmyndun og miðar að mörgu leyti mjög vel. Það var mat stjórnarflokkanna að miklar skuldir og gífurlegur fjármagnskostnaður atvinnuveganna væri orðinn erfiðasti þátturinn í rekstrinum og kæmi jafnvel í veg fyrir það að hefðbundnar leiðir dygðu til þess að rétta af rekstrargrundvöllinn. Því var ákveðið að ráðast í þá víðtækustu skuldbreytingu sem gerð hefur verið fyrir íslenskt atvinnulíf og þegar hafa verið samþykktar skuldbreytingar hjá Atvinnutryggingarsjóði fyrir 80 útflutningsfyrirtæki og nema þær um það bil 3 milljörðum kr. Hagræðingarlán hafa einnig verið samþykkt sem nema um 350 millj. kr. Hlutafjársjóður hefur jafnframt tekið til starfa og honum er ætlað að breyta skuldum í hlutafé hjá fyrirtækjum sem eru meginstoð atvinnulífs í viðkomandi byggðarlagi. Í fljótu bragði er talið að 15--16 fyrirtæki muni njóta slíkrar fyrirgreiðslu og bæta þannig eiginfjárstöðuna og vænti ég þess að fyrstu aðgerðir hlutafjársjóðsins verði nú mjög fljótlega. Sumir stjórnarandstæðingar leituðust við að gera starfsemi Atvinnutryggingarsjóðs tortryggilega og tafði það nokkuð fyrir sölu skuldabréfa, en þetta hefur allt breyst. Skuldheimtumenn gera sér grein fyrir því að þarna er um mjög skynsamlega aðgerð að ræða og bréfin seljast vel. Þeim er ljóst að það er mikils virði fyrir þá einnig að bæta greiðslu- og skuldastöðu viðskiptavina sinna. Með þessu hefur greiðslustaða margra fyrirtækja verið stórlega bætt. Stjórnarflokkunum var að sjálfsögðu ljóst að útflutningsatvinnuvegirnir gátu ekki búið við það háa raungengi íslensku krónunnar sem varð í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Ríkisstjórnin hafnaði því þó að leiðrétta slíkt með stórfelldri gengisfellingu og þeim afleiðingum sem slíkt hefur. Smám saman og markvisst hefur raungengið hins vegar verið leiðrétt og er nú orðið um það bil 15% lægra en það varð hæst í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og er þá orðið mjög svipað því sem það var árið 1980. Um aðrar sérstakar aðgerðir, eins og t.d. greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði, ætla ég ekki að ræða hér ítarlega. Þær voru nauðsynlegar til þess að skapa svigrúm til þess að skoða stöðu atvinnuveganna. Þeim lýkur fljótlega. Þeim lýkur á þessu ári og reyndar e.t.v. fljótlega eftir mitt ár, enda er nauðsynlegt að ljúka slíkum greiðslum áður en frjáls verslun með fisk fæst 1. júlí á næsta ári innan Fríverslunarbandalags Evrópu. Kjarasamningar eru að sjálfsögðu afar mikilvægur þáttur í þeirri viðleitni stjórnvalda að lagfæra stöðu atvinnuveganna og þjóðarbúsins. Vegna mikils samdráttar í afla á þessu ári og minnkandi þjóðartekna er ljóst að aðeins hógværir samningar samræmast því markmiði að vinna þjóðarbúið út úr erfiðleikunum án stórra skakkafalla. Á þessu hafa flestir launþegar sýnt mikinn og virðingarverðan skilning, ekki síst þeir sem lægri launin hafa. Með tilliti til erfiðleika atvinnuveganna hefði að sjálfsögðu verið eðlilegast að hinn almenni vinnumarkaður leiddi samningana, en því miður tókst það ekki. Eins og staðan var orðin átti ríkissjóður ekki annan kost en að ljúka samningum við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, enda um hógværa og sanngjarna samninga að ræða. Með þeim eru minnkandi þjóðartekjur og erfið staða þjóðarbúsins í raun viðurkennd. Nú er afar mikilvægt að samningar geti tekist sem fyrst á hinum almenna vinnumarkaði. Í því sambandi er skiljanlegt að samningar þeir sem ríkisvaldið gerði verði hafðir til viðmiðunar. Um samningana hefur ríkisstjórnin átt ágætar viðræður við fulltrúa vinnuveitenda og sömuleiðis við fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar. Ríkisstjórnin er reiðubúin til þess að gera það sem í hennar valdi er til að stuðla að því að samningar megi takast skjótt og mun verða í viðræðum við þessa aðila næstu daga og allt bendir til þess að samningar takist jafnvel um næstu helgi. Ríkisstjórninni er að sjálfsögðu ljóst að staða atvinnuveganna er afar þröng. Öll úrtök sýna þó að afkoman hefur batnað hjá ýmsum fyrirtækjum. Í sumum tilfellum hefur framlegðin, þ.e. það fjármagn sem er til ráðstöfunar þegar breytilegur kostnaður hefur verið greiddur, tvöfaldast eða jafnvel meira. Þrátt fyrir það þola atvinnuvegirnir í raun sáralitlar kostnaðarhækkanir og verður vitanlega að hafa það í huga. Samkvæmt spám Seðlabanka Íslands mun raungengi fara hækkandi á ný þegar á árið líður. Það leiðir einfaldlega af þeirri verðbólgu sem er í landinu og af launahækkunum þótt hógværar séu. Hækkun á verðlagi sjávarafurða erlendis mun að öllum líkindum ekki gera meira en að vega upp á móti greiðslum sem nú eru inntar af hendi úr Verðjöfnunarsjóði og þótt hagræðing hjá fjölmörgum fyrirtækjum bæti verulega rekstrargrundvöll þeirra verður að sporna gegn óraunhæfri hækkun raungengis. Það mun ríkisstjórnin gera. Ekki er þó hægt að ætlast til þess að þeir launþegar sem gera hógværa samninga og með þeim taka í raun á sig nokkurn hluta af erfiðleikum þjóðarbúsins og minnkandi þjóðartekjur, þeim sem fram undan eru augljóslega, þurfi að þola frekari kjaraskerðingu. Aðrir verða að bera þær byrðar einnig, ekki síst peningastofnanir og fjármagnseigendur sem hagnast hafa mjög á undanförnum árum. Á síðasta ári var hagnaður viðskiptabanka og helstu sjóða 1 milljarður 462 millj. kr. eftir skatta. Hér er um að ræða um það bil 10% arð af eigin fé sem þætti nú dágott t.d. í sjávarútveginum. Fyrir greiðslu tekjuskatts var hagnaðurinn tæpir 2 milljarðar og þá höfðu hundruð milljóna verið lögð í varasjóði eða verið greidd Seðlabankanum í refsivexti. Þess má geta að hagnaður Seðlabankans á síðasta ári var um það bil 1100 millj. kr. Að vísu var stór hluti þess gengisuppfærsla. Í þessum tölum eru ekki þær upphæðir sem greiddar hafa verið fjármagnseigendum sjálfum, að sjálfsögðu, eins og t.d. sparifjáreigendum. Á sama tíma og peningastofnanir og fjármagnseigendur hafa hagnast vel metur Þjóðhagsstofnun hallann á botnfiskveiðum og vinnslu einni saman upp á 1,1 milljarð kr. á síðasta ári. Af þessu má ljóst vera að gífurlegir fjármagnsflutningar hafa átt sér stað frá atvinnuvegunum til peningastofnana og fjármagnseigenda. Með tilliti til þessa sem ég hef nú rakið er skiljanlegt að ríkisstjórnin hefur talið hvað mikilvægast í endurreisn atvinnulífsins að draga úr hinum gífurlega fjármagnskostnaði. Á því sviði hefur náðst töluverður árangur. Raunvextir í viðskiptabönkum hafa lækkað úr um það bil 9% í 7,25% og ríkissjóður hefur nýlega gengið frá samningum við lífeyrissjóði um 6% raunvexti og lækkandi í 5% 1. júlí nk. Á grundvelli þeirra auknu heimilda sem Alþingi hefur veitt hefur ríkisstjórnin jafnframt lagt fyrir Seðlabankann áætlun um lækkun bæði innláns- og útlánsvaxta. Þess sjást jafnframt glögg merki að vextir á peningamarkaðnum utan viðskiptabankanna eru mjög lækkandi. Eftirspurn eftir fjármagni hefur farið minnkandi. Með þetta allt í huga tel ég vafalaust að það markmið muni fljótlega nást að lækka raunvexti af vel tryggðum lánum í 5%. Með þeirri lækkun verðbólgu sem fram undan er spáð skapast jafnframt grundvöllur til þess að afnema lánskjaravísitöluna eins og gert er ráð fyrir í samningi stjórnarflokkanna. Þar með yrði rutt úr vegi einum enn drifkrafti verðbólgunnar. Í Færeyjum er sögð dæmisaga af fjórum mönnum sem byggðu litla eyju. Einn var stjórnmálamaður, annar námsmaður, sá þriðji var eftirlaunamaður og fjórði var sjómaður. Sjómaðurinn reri daglega og kom að landi með fimm fiska. Stjórnmálamaðurinn, eftirlaunamaðurinn og námsmaðurinn fengu einn fisk hver. Sjómaðurinn hélt eftir tveimur og lagði annan fiskinn í salt. Þegar gera þurfti við netin eða bátinn tók hann af saltfiskbirgðunum, reri til þorpsins og keypti það sem þurfti. Þeim þremur sem í landi voru þótti þeirra hlutur rýr. Þeir vildu fá meiri fisk. Þegar að kosningum kom lofaði stjórnmálamaðurinn að bæta úr þessu yrði hann kjörinn. Hann náði kjöri og efndi sitt loforð þannig að þá fengu stjórnmálamaðurinn, námsmaðurinn og eftirlaunamaðurinn fjóra fiska en sjómaðurinn hélt eftir einum og gat því ekkert lagt í salt. Dag einn kom hann að landi með aðeins fjóra fiska. Netin voru farin að bila og hann átti engan saltfisk til þess að gera við þau. Daginn eftir kom hann með þrjá fiska og daginn þar á eftir kom hann ekki að landi. Báturinn var orðinn fúinn og hann hafði engan fisk átt í salti til þess að kosta viðgerðina. Þótt vonandi sé ekki eins illa farið hjá okkur eins og fjórmenningunum færeysku óttast ég að meira sé af atvinnuvegunum tekið en þeir þola. Árið 1987 voru þjóðartekjur okkar Íslendinga á hvern íbúa þær næsthæstu af löndum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París. Eflaust átti rangt gengi nokkurn þátt í því. Hitt er athyglisverðara að við tókum þá stærra hlutfall þessara tekna til eigin nota, til neyslu einstaklinganna, en nokkur önnur þjóð eða um 65% borið saman við 60% eða lægra hjá flestum öðrum. Óskynsamleg fjárfesting og mikil einkaneysla eiga eflaust stærsta þáttinn í erfiðleikum atvinnulífsins í dag. Þetta kemur fram í miklum viðskiptahalla sem þjóðarbúið þolir ekki lengur. Þegar þannig er ástatt og þjóðartekjur lækka er óhjákvæmilegt að draga úr öllum kostnaðarliðum atvinnuveganna og úr okkar eigin eyðslu. Atvinnulífið verður að halda eftir meiru til reksturs, endurnýjunar og viðhalds. Annars væri hætt við að færi illa eins og hjá fjórmenningunum í Færeyjum. Því miður eru erfiðleikarnir í þjóðlífinu margir. Þrátt fyrir einhver bestu lífskjör sem nokkur þjóð getur státað af er atvinnulífið í erfiðleikum. Fiskvinnslan hefur búið við afar óstöðugan grundvöll og ekki lært að laga sig að þeim grundvelli þannig að greiða niður skuldirnar þegar aflinn er mikill og sömuleiðis eru augljóslega vandræði í landbúnaðinum vegna uppsafnaðra birgða lambakjöts, og fleira af þessu mætti vissulega nefna eins og t.d. verslunina sem er í þrengingum vegna vonlausrar fjárfestingar og útþenslu og breytinga í verslunarháttum. Með öllum þessum þáttum er að sjálfsögðu mjög vandlega fylgst og ríkisstjórnin vinnur að því að bæta markvisst og án kollsteypu grundvöllinn í atvinnulífinu almennt. Því fer hins vegar víðs fjarri að þessir erfiðleikar verði leystir með einu pennastriki. Að vísu hefur heyrst að málið væri einfalt. Ríkisvaldið þyrfti aðeins að skrá gengið rétt og í þeim orðum hefur yfirleitt falist að það ætti að fella ríflega og um leið ætti að koma í veg fyrir verðbólgu og að sjálfsögðu að lækka fjármagnskostnað. Ég lýsi eftir tillögum um hvernig þetta allt verði gert á einfaldan máta jafnvel þótt afkoma almennings sé látin liggja á milli hluta. Sem betur fer er þó ekki allt svo erfitt sem af ofangreindri upptalningu mætti ráða. Allt bendir til þess að endurreisn atvinnulífsins þokist í rétta átt. Það mun takast ef okkur brestur ekki sjálfa þolinmæði og kjark. Sömuleiðis eru ýmsir ljósir punktar. Í landbúnaðinum er t.d. mjólkurframleiðslan komin í sæmilegt jafnvægi. Fiskeldið lofar góðu, stóriðjan skilar hagnaði, sumar greinar í sjávarútvegi skila viðunandi afkomu og fleira mætti telja. Verðmætast er þó það land og það umhverfi sem við eigum. Það er enn þá tiltölulega óspillt. A.m.k. á ekkert að geta stöðvað okkur í því að koma í veg fyrir frekara tjón á umhverfinu og reyndar bæta það sem úrskeiðis hefur farið. Í stöðugri umfjöllun um erfiðleika þótti mér því ánægjulegt að leggja fram á Alþingi nýlega frv. til laga um umhverfismál. Að þeim málum er búið að vinna í hartnær tvo áratugi. Því miður hefur þó ekki tekist að skipa þeim málum þannig að viðunandi sé. Enn eru umhverfismálin í höndum fjölmargra aðila og yfirleitt þeirra sem náttúruauðlindirnar nýta. Þá er hætt við hagsmunaárekstrum sem von er. Lagt er til að umhverfismálin verði lögð undir eina stjórn. Þó er gengið eins skammt og frekast er unnt í því að taka heildarþorra málaflokks frá ráðuneytum atvinnuveganna. T.d. er umhverfisráðuneytinu aðeins ætlað að fjalla um og setja reglur um mengun og önnur áhrif á umhverfið frá ýmsum framkvæmdum eða iðnaði án þess að hafa forræði framkvæmdanna sjálfra. Sömuleiðis er því ætlað að fylgjast með gróðri og nýtingu hans, m.a. takmarka beit ef um ofbeit er að ræða, en landbúnaðinum sjálfum er ætlað að annast landgræðsluna, enda eru það ekki síst hagsmunir bænda að vel sé að uppgræðslu staðið. Það veldur mér vonbrigðum að búnaðarþing hefur lagst gegn þessari breytingu. Kemur þar fram þetta gamla viðhorf sem orða má svo: Umhverfisvernd er góð, jafnvel nauðsynleg, en látið okkur bara í friði. Þeir sem þannig hugsa skilja ekki hvað klukkan slær. Mengun og hvers konar tjón á umhverfi er að verða eitt alvarlegasta vandamál mannkyns. Gífurleg hætta blasir því miður afar víða við. Allir kannast við eyðingu ósonlagsins eða gróðurhúsaáhrifin eða mengun frá kjarnorkunni svo að eitthvað sé nefnt. Það er skylda okkar Íslendinga að taka á skipulegan hátt þátt í að afstýra eyðileggingu umhverfisins. Umhverfismálin eru jafnframt e.t.v. mikilvægasta mál þessarar þjóðar þegar til lengri tíma er litið. Við eigum að vísu því láni að fagna að mengun er lítil í umhverfinu og við getum jafnvel sagt að hér sé tiltölulega hreint land þegar gróðureyðing er frátalin. Þetta er þó reyndar á mörkum. En ef við getum með sanni sagt að hér sé umhverfið hreint og þannig á gróðurmálum haldið að til fyrirmyndar sé, þá mun hreint og gott umhverfi verða eitt mikilvægasta einkenni þessa lands og þá um leið auðlind. Áhugi og áhersla manna um heim allan fer stöðugt vaxandi á þessum þætti. Afurðir frá hreinu landi verða eftirsóttar og reyndar um leið landið sjálft á meðal ferðamanna. Við Íslendingar eigum að taka virkan þátt í verndun umhverfisins og ekki síst í okkar heimshluta. Við eigum jafnframt að taka forustu á þeim sviðum sem varða okkur mest, t.d. verndun hafsins, og okkur er ekkert að vanbúnaði í þeim efnum fremur en sú forusta sem við áttum við útfærslu landhelginnar. Góðir Íslendingar. Við verðum að taka fast og markvisst á umhverfismálum áður en óbætanlegt tjón er orðið. Slíka fyrirhyggju hefur skort á fjölmörgum sviðum þjóðlífsins. Allt of oft látum við stjórnast fremur af kappi en forsjá. Við siglum með svo mikinn fisk á erlendan markað að verðið fellur öllum til stórtjóns og fiskvinnslustöðvarnar heima fá ekki nægan afla. Við stækkum flotann þótt við vitum að minna kemur þá í hlut hvers. Við leitum eftir stundarhagnaði með því að vinna meiri fisk úti á sjó þótt um leið sé rekstrargrundvelli kippt undan fiskvinnslustöðvum í landi. Við fjárfestum í verslunar- og skrifstofuhúsnæði að því er virðist án nokkurrar fyrirhyggju og við kaupum fleiri bifreiðar en nokkur önnur þjóð að meðaltali svo að fáein dæmi séu nefnd. Þessir víxlar eru nú fallnir. Þá verður að greiða. Því miður hljóta þeir einnig að taka þátt í þeirri greiðslu sem enga sök eiga á óráðsíunni. Þjóðfélagið allt líður. Að mínu mati þurfum við Íslendingar nú í nokkur ár að halda mjög aftur af eyðslu okkar og fjárfestingu og leggja alla áherslu á að greiða skuldirnar. Ef við gerum það og leggjum jafnframt áherslu á að skapa traustan grundvöll fyrir atvinnulífið í landinu, byggðan á rannsóknum, vísindum og þekkingu, látum fyrirhyggju og forsjálni ráða, óttast ég ekki um framtíð þessarar þjóðar. Eftir harðan vetur ráðum við því ekki hvernig sumarið verður. En eftir erfið ár í íslensku þjóðlífi getum við ráðið því sjálf að framtíðin verði góð og björt. Ég óska Íslendingum öllum góðs og gleðilegs sumars.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Snjallar stökur hafa löngum yljað Íslendingum og ein slík á vel við á þessum degi. Hún er sótt í sjóð Kristjáns frá Djúpalæk og hljóðar svo: Þó að andi Kári kalt og krýni landið fönnum þér mun standa þúsundfalt þyngri vandi af mönnum. Ekki veit ég hvenær skáldið orti svo, en nú hitta þessi orð í mark þegar landið okkar er í greipum kuldans og mannlífið í fjötrum stjórnvaldsaðgerða. En þótt vor náttúrunnar láti á sér standa lætur almanakið ekki að sér hæða, og nú er runninn upp eldhúsdagur á Alþingi, tími tiltektar á heimili stjórnmálanna. Hugmyndir margra um störf Alþingis mótast vissulega af þeirri mynd sem þeim berst gegnum fjölmiðlana. Sú mynd sýnir því miður fyrst og fremst naggandi rifrildisseggi, en minna fer fyrir fréttum af málefnalegum umræðum sem oft eiga sér þó stað sem betur fer. Þingmenn stjórnarandstöðu sæta iðulega því ámæli að hafa helst ekkert til málanna að leggja annað en vammir og skammir um ríkisstjórnina. Minna heyrist um virðingarleysi hennar, þ.e. ríkisstjórnarinnar, gagnvart málflutningi þingmanna í stjórnarandstöðu sem oft er með endemum. Þingmenn í stjórnarandstöðu flytja fjölda góðra mála sem stjórnarflokkarnir nenna ekki að kynna sér né ræða og ýta til hliðar í nefndum þar sem frumvörp ríkisstjórnarinnar hafa allan forgang. Ég þori að fullyrða að ráðherrar hafa ekki hugmynd um efni flestra okkar tillagna, enda þarf mikla eftirgangsmuni til að fá þá til að vera við umræður um annað en eigin mál. Og eftir höfðinu dansa limirnir. Við leggjum mikla vinnu í undirbúning þingmála sem okkur finnst miklu varða en fáum ekki umræður né afgreiðslu svo sem eðlilegt væri. Áherslumál framkvæmdarvaldsins eru látin sitja fyrir. Nýlega áttum við nokkrir þingmenn ekki annarra kosta völ til að koma málum okkar til nefnda en að mæla fyrir þeim á næturfundi þar sem ekki voru aðrir viðstaddir en við sjálf sem áttum þar erindi að rækja. Ráðherrar viðkomandi málaflokka fengu sinn nætursvefn ómældan. Við kvennalistakonur áttum þrjú mál á þeirri dagskrá. Eitt þeirra varðaði réttindi og hag þeirra einstaklinga sem annast aldraða eða öryrkja í heimahúsum. Annað var um afnám takmörkunar á kosningarrétti íslenskra ríkisborgara sem dveljast erlendis. Hið þriðja var um afnám ,,ekknaskattsins`` svokallaða, svo og um heimild til einstæðra foreldra til að nýta ónotaðan persónuafslátt barna sinna. Þessi mál og mörg fleiri höfum við unnið af kostgæfni og hefðum viljað ræða þau við ráðherra viðkomandi málaflokka. Sérstaklega hefði ég viljað eiga orðastað við hæstv. fjmrh. um þá fáránlegu afleiðingu nýlegra breytinga á lögum um eignarskatt að við fráfall annars hjóna getur eftirlifandi maki orðið að greiða meira en tvöfalt hærri skatta af sömu eign. Það eru kaldranalegar kveðjur frá ríkisvaldinu til þeirra sem um sárt eiga að binda vegna ástvinamissis. Ég hefði líka viljað heyra það af vörum hæstv. fjmrh. hvort það sé að hans mati í anda jafnréttis og félagshyggju að einstætt foreldri getur ekki nýtt ónotaðan persónuafslátt afkomanda sem hjá því býr og greiðir þar með hærri skatt en maður með sömu tekjur og aðrar aðstæður sambærilegar en getur hins vegar nýtt ónotaðan persónuafslátt maka síns. En þetta mál komst ekki til umræðu fyrr en klukkan var tekin að halla í þrjú að nóttu og allir ráðherrar löngu farnir að sofa, áhugalausir um tillögur einhverra þingmanna sem þar að auki eru í stjórnarandstöðu. Þannig er nú lýðræðið á höfuðbóli stjórnmálanna. Freistandi er að nota þessar örfáu mínútur til að tíunda fleiri ósagðar fréttir af störfum Alþingis og rekja ýmis mál okkar kvennalistakvenna sem flest varða bætt kjör, menntun, umönnun og uppeldi og úrbætur í umhverfismálum. Gaman væri að segja ykkur, hlustendur góðir, frá hugmyndum okkar um eflingu grunnskólans, tillögum um aukinn þátt listmenningar í skólum landsins, um heimilisrekstrarbrautir í framhaldsskólum, um leyfi frá störfum vegna umönnunar barna, um valddreifingu og virkara lýðræði, að ekki sé minnst á þann málaflokk sem er lífsspursmál allra heimsins barna, umhverfismálin, sem við kvennalistakonur höfum mjög látið okkur varða. En hversu mjög sem mig langar að beina tiltekt eldhúsdagsins að eigin skúffum verður ekki hjá því komist að skurka lítillega í skápum ríkisstjórnarinnar, óvinsælustu ríkisstjórnar í ómunatíð. Þær óvinsældir á hún skilið fyrir að hlaða óréttlátum sköttum á herðar launafólks í fjötrum, fyrir að deila og drottna yfir atvinnurekstri í öngstræti vaxtakreppunnar, fyrir tréhestaviðhorf í hvalamálum og herveldasamskiptum og ekki síst fyrir að eiga stærstan þátt í óvissu og erfiðleikum þeirra sem nú líða fyrir klúður í samningaþófi ríkis og ríkisstarfsmanna. Reyndar er einfaldast að taka undir með ritstjóra Alþýðublaðsins sem segir í leiðara sínum 31. mars sl.: ,,Það þarf að jafna lífskjörin í landinu. Stuðningsfólk þessarar ríkisstjórnar kærir sig ekkert um að heilsugæsla sé dregin saman og sjúku fólki vísað út í buskann. Það vill líka að það sé hlúð að börnunum með margfalt betri aðbúnaði á uppeldisstofnunum og að heimili séu ekki leyst upp vegna óhóflegrar vinnu. Atvinnan í dreifbýlinu og byggðaröskunin ættu sömuleiðis að vera á dagskrá vinstri stjórnar.`` Þetta eru ekki orð þingmanns í stjórnarandstöðu heldur leiðarahöfundar Alþýðublaðsins. Og hann endar pistil sinn á þessa leið: ,,Ráðherrar góðir. Dragið ykkur út úr ráðuneytunum og bankið upp á hjá fólkinu í landinu.`` Mál málanna í dag er þó líklega húsbréfamálið. Afstaða Kvennalistans í því máli hefur mjög verið til umfjöllunar síðustu klukkustundir og er reyndar óljóst enn til hvers hún muni leiða. Ekki er ólíklegt að einhver hugsi sem svo, hvers vegna í ósköpunum kvennalistakonur hafi nú ekki notað þetta tækifæri til að klekkja á ómögulegri ríkisstjórn, leyft henni að engjast í eigin snöru og jafnvel enda þar sína ævidaga. En þannig horfir málið einfaldlega ekki við okkur kvennalistakonum. Við höfum frá upphafi verið jákvæðar gagnvart hugmyndinni um húsbréfakerfi með ákveðnum fyrirvörum við ýmsa þætti þess. Fullyrðingar sérfræðinga um áhrif slíks kerfis á íbúðaverð, lánamarkað og efnahagskerfið í heild stangast algjörlega á og er lítið á þeim að græða. Á því verður tæpast breyting á næstu vikum. Eitt er þó deginum ljósara, og þarf ekki álit sérfræðinga til, að eftir sem áður verður stór hópur fólks sem ekki ræður við þau kjör sem bjóðast til húsnæðiskaupa. Það er hagur þessa fólks sem við berum fyrir brjósti. Við höfum frá upphafi lagt áherslu á nauðsyn þess að taka á húsnæðiskerfinu í heild sinni og þá fyrst og fremst að efla og bæta félagslega íbúðakerfið, bæði fyrir þá sem vilja leigja og kaupa, jafnframt því sem ráðist yrði í fyrirhugaða breytingu á almenna kerfinu. Við höfum því gert kröfur til þess að tekið verði á þessum þætti húsnæðiskerfisins nú þegar og sérstök áhersla lögð á aukningu leiguhúsnæðis og stuðning við leigjendur. Í öðru lagi viljum við tryggingu fyrir auknu fjármagni til félagslegra íbúða á næstu árum og sem fyrsta skref að ríkisstjórnin tryggi a.m.k. 600 millj. kr. aukningu úr ríkissjóði á næsta ári. Í þriðja lagi viljum við fá yfirlýsingu um það að hækkun á vöxtum lána frá Byggingarsjóði ríkisins verði ekki afturvirk svo að ekki verði enn einu sinni komið aftan að þeim sem þegar hafa fengið lán og gert sínar áætlanir fram í tímann. Fréttamaður spurði mig í morgun: Var þetta það lengsta sem þið gátuð teygt ykkur til liðs við ríkisstjórnina? Í spurningu hans fólst reginmisskilningur. Við erum ekki að teygja okkur til liðs við ríkisstjórnina. Við erum að teygja okkur til liðs við fólkið sem mest er út undan í húsnæðiskerfinu. Ef valið stendur um það að kippa fótum undan einni ríkisstjórn eða bæta möguleika fólks til öryggis í húsnæðismálum, þá hljótum við að velja það síðarnefnda. Málefnin skipta meiru en persónur, völd og eiginhagsmunir. Þannig höfum við unnið og þannig munum við vinna. Ég þakka þeim sem hlýddu og óska landsmönnum gleðilegs sumars að loknum löngum vetri.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Á þessum svölu en björtu vordögum nálgast sjö mánaða afmæli ríkisstjórnarinnar. Fyrstu mánuðirnir í lífi barns eru ekki aðeins mánuðir mikils þroska og örra framfara, heldur eru þeir líka afgerandi um líf barnsins í framtíðinni. Það sama er ekki hægt að segja um ríkisstjórnina. Hún hefur ekki dafnað í þeim mæli sem búist er við af börnum og engin ástæða til þess að fagna sérstaklega á þessum tímamótum. Enn sem komið er heldur hún varla höfði og sennilega mun hún aldrei standa á eigin fótum. E.t.v. trúðu margir í upphafi að það hefði verið hugsjónaólgan sem knúði menn til að mynda þessa ríkisstjórn. Þeir ætluðu að bjarga efnahagslífinu sem þeir töldu að mundi hrynja á næstu dögum ef þeirra lausnir ekki kæmu til og hér skyldi síðan draumaþjóðfélagið rísa. Við kvennalistakonur trúðum ekki á lausnir þeirra. Ekki gátum við vænst mikils af félagshyggjuríkisstjórn sem leyfði sér að hefja feril sinn með launafrystingu og samningsbanni. Það hefur reyndar komið á daginn að djúpt er á hugsjónunum ef þær eru þá einhverjar. Ráðherrarnir, alla vega sumir, hafa verið ferðaglaðir þrátt fyrir ófærð og vond veður. Leiðtogar alþýðuflokkanna tveggja fóru blysför um landið í mesta skammdeginu og menntmrh. hefur verið á hugsjónaskokki milli skóla. Vinnubrögð menntmrh. væru hróss verð ef einhvers staðar sæi þess merki að mörgum ágætum hugmyndum hans hefði verið fylgt eftir. En í kjölfarið fylgja niðurskurðartillögur flokksbróður hans, fjármálaráðherrans. Gera þær heimsóknir hans lítt trúverðugar og eru í andstöðu við þá skólamálastefnu sem hann boðar. Ekki vil ég draga úr nauðsyn þess að hagræða og spara, en það verður ekki gert án samráðs og aðstoðar við þá sem starfa í hinum ýmsu stofnunum. Ég tel það hæpinn sparnað sem kemur niður á menntun og aðbúnaði barna og unglinga, ekki síst á þeim tímum sem við nú lifum þegar skólinn hefur tekið við hlutverki heimila og foreldra í ríkara mæli en áður þekktist. Það er líka alvarleg staðreynd að enn einu sinni hafa kennarar neyðst út í vinnudeilu við ríkið til að knýja á um að fá kjör sín leiðrétt. Ábyrgð á þeirri vinnudeilu lýsi ég algjörlega á hendur núv. ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórn. Hvergi birtist menntastefna stjórnvalda betur en í launastefnu þeirra. Í stjórnarsáttmálanum segir að góð menntun sé undirstaða framtíðarlífskjara þjóðarinnar. Ef svo á að verða er nauðsynlegt að gera kjör háskólamenntaðs fólks hjá ríkinu eftirsóknarverð. Nú ríkir ekki aðeins neyðarástand í skólum landsins heldur líka á heilbrigðisstofnunum og ýmsum öðrum stofnunum sem tryggja öryggi okkar. Það er með öllu óverjandi að í okkar svokallaða velferðarsamfélagi skuli skjólstæðingar þessa fólks þurfa að líða og lífi og heilsu jafnvel stefnt í hættu. Ábyrgðin er stjórnvalda. En hvað varð um alþýðuleiðtogana tvo? Sáu þeir hvorki né heyrðu á ferðum sínum ,,á rauðu ljósi`` um landið? Var janúarmánuður svo dimmur, skin blysanna svo dauft og veðrahamurinn svo mikill að þeir hvorki sáu né heyrðu. Eða voru ljósin neyðarblys, tendruð í von um að einhver kæmi þeim til bjargar? ,,Ríkisstjórnin var mynduð til að leysa bráðan efnahagsvanda sem steðjar að þjóðinni,,, eins og segir orðrétt í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta. Og hverjar eru nú lausnirnar? Hér hafa verið stofnaðir sjóðir á sjóði ofan til bjargar atvinnulífinu og ekki vil ég draga úr því að aðgerða hafi verið þörf. Samt stöndum við frammi fyrir tapi, hruni eða gjaldþroti í undirstöðuatvinnugrein okkar með atvinnuleysi og upplausn í kjölfarið, ekki síst úti á landsbyggðinni. Á meðan þetta dynur yfir hefur skattbyrði landsmanna enn verið aukin, skattprósenta hækkuð um síðustu áramót um leið og persónuafsláttur var lækkaður. Það fer vissulega að verða spurning hversu vandi fólksins og heimilanna í landinu þarf að verða mikill, hversu margir þurfa að vinna myrkranna á milli sjálfum sér til óbætanlegs heilsutjóns, hversu margar fjölskyldur þurfa að missa húsnæði sitt og þola þá óhamingju og upplausn sem því fylgir, eða hve straumurinn á félagsmálastofnanir þarf að verða þungur til þess að stjórnvöld líti á það sem efnahagsvanda þjóðarinnar. Þrátt fyrir nýgerða kjarasamninga ríkisstarfsmanna sem fólu í sér örlitla viðleitni til launajöfnunar er með öllu óviðunandi að enn í dag skuli samið um laun sem engan veginn duga til framfærslu. Ekki þarf ég að tíunda það að enn þá fylla konur lægstu hópana. Fyrir ári síðan taldi Alþb. það lágmark að fólk fengi 45--50 þús. á mánuði. Nú hefur fjmrh. þess sama flokks hreykt sér af nýgerðum samningum þar sem stórir hópar eru undir 50 þús. þrátt fyrir verðhækkanir og vaxandi verðbólgu. Þessa dagana eru það ekki bara ráðherrarnir sem leggja land undir fót. Farfuglarnir flykkjast hingað norður eftir og samkvæmt frétt Tímans í gær eigum við von á fleiri ferðamönnum nú í ár en í fyrra. Þjóðin öll bindur miklar vonir við uppbyggingu ferðamannaþjónustu, ekki síst íbúar landsbyggðarinnar sem gætu horft fram á mörg ný atvinnutækifæri, einkum fyrir konur. Síðustu ríkisstjórn tókst að fæla erlenda ferðamenn frá með álagningu matarskattsins og hvergi sér þess stað að til standi að fella niður þann óréttláta og íþyngjandi skatt fyrir okkur landsmenn alla og erlenda gesti okkar þrátt fyrir alla félagshyggjuna. Vinsælir ferðamannastaðir eru auglýstir upp án þess að nægilegt aðhald eða aðstaða sé fyrir hendi, hvað þá að verndunarsjónarmið séu virt. Það stórsér nú á mikilvægum ferðamannastöðum vegna þess m.a. að Ferðamálaráð hefur aldrei fengið sín lögbundnu framlög og því lítið svigrúm gefist til að sinna umhverfisvernd. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: ,,Unnið verður gegn umhverfisspjöllum af átroðningi og umferð ferðamanna um viðkvæm svæði.`` Lögum samkvæmt ætti Ferðamálaráð að fá 110 millj. í ár en fær 28. Þetta er eitt dæmið um þau lög sem sett eru hér á Alþingi en aldrei er hægt að standa við. Það er því vart fyrirsjáanlegt að Ferðamálaráð muni sinna umhverfisvernd eða ýmsum öðrum lögbundnum verkefnum þetta árið. Bættar samgöngur eru ekki aðeins undirstaða byggðar í landinu heldur eitt mikilvægasta atriðið í uppbyggingu ferðamannaiðnaðarins. Enn eitt árið megum við búa við stórskert framlög til vegamála þannig að víða munu krónurnar rétt hrökkva til þess að greiða skuldir vegna framkvæmda síðasta árs. Þetta er eitt dæmi um það hvernig staðið er að atvinnuuppbyggingunni í þessu landi. Ferðamannaiðnaðurinn er þegar orðin drjúg tekjulind og við ætlum okkur enn stærri hlut í henni á næstu árum. En þau eru mörg önnur, fögur fyrirheit sem finnast í stjórnarsáttmálanum. Eitt er þess efnis að ríkisstjórnin ætli að auka og efla fjölbreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni, einkum með tilliti til kvenna. Öll vitum við hvernig er umhorfs í atvinnulífinu, enn eykst atvinnuleysið og alls staðar eru konur í meiri hluta atvinnulausra. Stóraukin atvinnuþátttaka kvenna og breytt staða þeirra í fjölskyldunni skiptir miklu um þróun byggðamála og óhjákvæmilegt er að taka mið af þeirri staðreynd. Á ráðstefnu Kvennalistans um atvinnumál í dreifbýli á Hvanneyri sl. sumar var athyglisvert hversu hugmyndaríkar og frjóar konur eru og hvernig þær hugsa sér atvinnuuppbyggingu sem hefur í fyrirrúmi samvinnu og tillit til aðstæðna kvenna. Það er lykilatriði í búsetuþróun landsbyggðarinnar að hlustað verði á hugmyndir kvenna og tillit tekið til þeirra. Landsbyggðin er greinilega ekki gæluverkefni þessarar ríkisstjórnar. Nær væri að segja að hún sé olnbogabarn. Um aldir hefur það verið hlutskipti kvenna að hlúa að lífi og rækta umhverfi sitt. Ekki síst vegna þess hlutverks er konum tamt að líta til framtíðarinnar, hvernig þjóðfélag þær vilja búa börnum sínum. Sú heimsmynd sem blasir við okkur í dag er máluð köldum litum og grófum dráttum. Hernaðarhyggja stórveldanna stíar ekki einungis þjóðum sundur, heldur sundrar hún þeim einnig innbyrðis og leiðir okkur lengra og lengra frá því að leysa vandamál okkar sameiginlega. Kvennalistinn hefur valið leiðina sem vænlegust er til að mýkja drætti heimsmyndarinnar. Kvennalistinn kom fyrst fram til að vinna að málum kvenna og barna. Æ fleiri gera sér nú grein fyrir að stjórnmál eru umönnun og aðbúnaður fólks og ræktun umhverfisins. Í hugsjónum kvenna felst kraftur og þor til breytinga, til að byggja upp samfélag sem er í jafnvægi við náttúrulegt umhverfi sitt. Ég óska landsmönnnum öllum gleðilegs og gróskumikils sumars.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Gamalreyndur sjávarútvegshöldur sagði í nýlegri blaðagrein að fimm draugar hefðu sótt að sjávarútveginum að undanförnu. Spurning er: Hverjir vöktu upp þessa drauga og hvernig verða þeir kveðnir niður? Við skulum virða fyrir okkur draugagalleríið. Fyrsti draugur: Minni afli. Annar: Lækkandi verð á erlendum mörkuðum. Þriðji: Skuldsetning frá fyrri tíð, einkum frá þriggja ára einstæðu góðæri. Fjórði: Óhóflegur fjármagnskostnðaur. Fimmti: Heimatilbúin verðbólga langt umfram verðbólgu í viðskiptalöndum. Það fer ekki fram hjá neinum sem hlýðir á þessar umræður að forustusauðir Sjálfstfl. þykjast nú vera miklir særingameistarar. Þeir fara í tíma og ótíma með sömu særingarþuluna. Patentlausnin er ný gengisfellingarkollsteypa, allra meina bót. Annað hafa þeir ekki til málanna að leggja. Ég minnist þess hins vegar að þeir voru svo draughræddir undir lokin í tíð fyrrv. ríkisstjórnar að þeir máttu þar vart vatni halda. Formaðurinn lagðist undir feld í Flórída. Varaformaðurinn gróf sig í sand á Kýpur. Heimkomnum ofbauð þeim svo draugagangurinn að þeir hrukku fyrir borð. Ég veit ekki hvort er háðulegra, draughræðslan þá eða mannalætin núna. En kíkjum nú framan í fortíðardrauga þeirra sjálfstæðismanna og prófum hversu gefst særingarþulan. Fyrsti draugur, aflasamdráttur: Ekki bætir gengisfelling úr því. Við honum þarf að bregðast með því að sækja aflann með minni tilkostnaði, t.d. með úreldingu fiskiskipa eins og frv. sjútvrh. gerir ráð fyrir. Að þessu á að vinna fyrst og fremst á vettvangi fyrirtækjanna, en í samstarfi við stjórnvöld. Annar draugur, lækkandi fiskverð erlendis: Gengislækkun fjölgar að vísu krónum í vasa útflytjenda, --- í bili. En á móti kemur að hún hækkar höfuðstól skulda skuldsettra fyrirtækja. Hún hækkar verðbólgu, vexti og verð á innfluttum aðföngum jafnóðum. Sumsé: Skottulækning við óbreyttar aðstæður. Sjálfstæðismenn tala heldur ekki hátt um það að gengisfellingarkollsteypan þeirra mundi rústa lífskjör fólksins í landinu og þar með rjúfa vinnufriðinn sem ríkisstjórnin er nú að tryggja með hóflegum kjarasamningum. Það væri þokkalegt ráð núna í miðjum kjarasamningum að grípa til slíkra óyndisúrræða. Ríkisstjórnin hefur vissulega ekki fylgt fastgengisstefnu. Hún hefur aðlagað gengið í áföngum, án þess þó að efna til kollsteypu eins og forsrh. lagði áherslu á, sem mundi ríða skuldsettum fyrirtækjum að fullu. Markmið hennar er að lækka raungengi í áföngum, þ.e. tilkostnað fyrirtækja í samanburði við keppinauta. Það er vandrataður meðalvegurinn að tryggja viðunandi rekstrargrundvöll og fulla atvinnu, án þess að níðast á lífskjörum þeirra sem verst eru settir. Ríkisstjórnin hefur reynt að þræða þennan gullna meðalveg með hóflegri gengisaðlögun, með lengingu lána, með lækkun vaxta, með fjárhagslegri endurskipulagningu o.s.frv. Sum fyrirtæki voru svo grátt leikin af draugagangi fortíðar að þeim verður ekki bjargað. Önnur eru að komast á lygnari sjó í rekstri eins og þær tölur tala sínu máli um, sem forsrh. nefndi, um framlegð og afkomu. Meðaltöl um afkomu í sjávarútvegi eru fyrir margra hluta sakir villandi. Manni sem stendur með annan fótinn í sjóðheitu vatni en hinn frosinn upp að hnjám er býsna kalt --- að meðaltali. Afkomutölur taka ekki nægilegt tillit til verðbóta sem greiddar eru á frystan fisk, til skuldbreytinga, til lækkunar vaxta, fyrir utan það að fyrirtæki sem raunverulega eru orðin gjaldþrota draga meðaltölin niður. Þriðji draugurinn á listanum var skuldsetning fyrirtækjanna frá fyrri tíð --- í góðærinu. Leysir gengisfelling þann vanda? Nei, hún mundi ríða mörgum skuldugum fyrirtækjum að fullu. Hún hækkar höfuðstól skuldanna, hún hækkar fjármagnskostnaðinn og hún mundi framkalla þvílík átök á vinnumarkaði að ekki þyrfti um sárt að binda: Sumsé, skottulækning. Fjórði draugur var óhóflegur fjármagnskostnaður. Gengisfelling þýðir óðaverðbólgu og vaxtasprengingu. Hún mundi því sannanlega gera illt verra. Ríkisstjórnin vinnur samkvæmt áætlun að endurskipulagningu fjármagnsmarkaðar og lækkun raunvaxta. Ríkið gengur á undan með góðu fordæmi í samningum við lífeyrissjóði og með lækkun raunvaxta á spariskírteinum ríkissjóðs úr tæplega 10% í 7,5% og boðar lækkun í 5% innan skamms. Verðbréfafyrirtækin hafa neyðst til þess að lækka vexti. Með lækkandi verðbólgu er stefnt að afnámi verðtryggingar. Með nýrri gengis- og verðbólgukollsteypu mundum við fjarlægjast þessi markmið endanlega. Ráð Sjálfstfl. í þessum efnum eru því líka óráð. Hann reyndist illa í ríkisstjórn og hann reynist óráðhollur í stjórnarandstöðu. Í þjóðsögunni fitnaði púkinn á fjósbitanum af illum munnsöfnuði, samanber barlóm og bölmóð stjórnarandstöðunnar. Í veruleika samtímans hafa fjármagnseigendur leikið þetta hlutverk púkans á fjósbitanum. En hverjir vöktu upp þann draug og þorðu síðan ekki að horfast í augu við hann? Sá gæfusnauði Galdra-Loftur býr í Valhöll og kennir sig við frjálshyggjutrúboðið. Forustumenn Sjálfstfl. eru nefnilega alltaf að rugla saman frjálslyndi og stjórnleysi. Þeim tókst að virkja verstu öfgar frjáls markaðar í þjónkunarþörf við hagsmuni fjármagnseigenda. Þeir komu óorði á frelsið eins og rónarnir forðum á brennivínið. Fyrirhyggjuleysið í góðærinu endaði í frjálshyggjuslysi sem atvinnulífið hefur síðan sopið seyðið af. Vextir voru gefnir frjálsir, án þess að sett væri löggjöf um starfsemi verðbréfa- og fjármögnunarleigufyrirtækja; án þess að bankakerfið væri endurskipulagt til þess að draga úr vaxtamun; án þess að sjálfstæðismenn gerðu sér grein fyrir því að hér væri um að ræða lokaðan fákeppnismarkað, þar sem óseðjandi eftirspurn eftir lánsfjármagni mundi sprengja vexti upp yfir öll okurlög; án þess að þeir sjálfstæðismenn gerðu sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna: Að ávöxtunarkröfur fjármagnsins urðu að lokum langt umfram það sem heilbrigður atvinnurekstur getur skilað eigendum sínum í arði. Og svo kalla þeir þetta þjóðnýtingu fyrirtækjanna bakdyramegin. Fyrir nokkrum árum var borgaraleg ríkisstjórn í Svíþjóð. Hún þjóðnýtti meira á fjórum árum en sænskir jafnaðarmenn á 40 árum. Frjálshyggjuliðið í Sjálfstfl. ber alla ábyrgð á fjörbrotum þessara fyrirtækja. En þeir ættu að sjá sóma sinn í því að hafa hægt um sig meðan aðrir sinna björgunarstörfum á slysstað. Það var nefnilega ekki bara að þeir sinntu ekki slysavörnum; þeir bjuggu til slysagildrur. Þeir ættu því ekki að nefna þá snöru í hengds manns húsi sem fjármagnskostnaðurinn er í Valhöll íhaldsins. Fimmti draugurinn er verðbólgan. Allir vita að gengisfelling virkar sem olía á eld verðbólgu svo að enn reynist særingarþula íhaldsins óráð hið mesta. Verðbólga verður ekki kveðin niður nema með samræmdum aðgerðum á mörgum sviðum, t.d. með því að koma jafnvægi á hinn ginnheilaga peningamarkað og opna hann fyrir erlendri samkeppni. Alþfl. mun að sönnu láta frýjunarorð þeirra sjálfstæðismanna um stefnubrigð sem vind um eyru þjóta. Við munum ekki hlaupast frá borði þótt eitthvað bjáti á um sinn. Það hvarflar ekki að okkur að leggjast í hugsýki með barlómskórnum. Við munum ótrauðir vinna áfram að því að leysa fjárhagskreppu útflutningsfyrirtækjanna með samstarfsaðilum okkar, án þess að fórna markmiðum um stöðugleika í efnahagsumhverfinu með ótímabærum gengiskollsteypum. Við gerum þetta með skuldbreytingum, með fjárhagslegri endurskipulagningu og samruna fyrirtækja eða endurskipulagningu fjármagnskerfisins og opnun þess og með lækkun vaxta. Ríkisstjórnin vinnur að því í kyrrþey þessa dagana að skapa forsendur fyrir hóflegum kjarasamningum sem ætlað er að draga úr kaupmáttarfallinu, án þess að stofna atvinnuöryggi í hættu. Þau markmið mundu fjúka út um gluggann ef nú yrði efnt til gengiskollsteypu. Ég segi, verkin sýna merkin. Málafjöldinn á borðum ykkar hv. þm. sannar að hér er að verki dugleg, athafnasöm umbótastjórn sem hugsar fram í tímann, þótt stjórnarandstaðan vilji æðrast í fortíðinni. Besta dæmið um þetta er húsbréfafrv. félmrh. Hringlandaháttur Sjálfstfl. í því máli segir allt sem segja þarf um vinnubrögð hans í stjórnarandstöðu. Við undirbúning málsins studdu sjálfstæðismenn húsbréfakerfi dyggilega. Þegar þeir héldu að þeir gætu komið höggi á ríkisstjórn, jafnvel banahöggi, þá hlupu þeir frá sannfæringu sinni. Hvað varðaði þá um þjóðarhag eins og einu sinni var sagt? Hvað varðaði þá um neyð húsbyggjenda ef hægt var að koma fram pólitískum hermdarverkum? En sjaldan er hönd höggi fegin eins og sennilega mun koma á daginn. Kostir húsbréfakerfisins eru ótvíræðir og það er þýðingarmikið að allur almenningur geri sér grein fyrir því. Aukin innri fjármögnun fasteignaeigenda skapar svigrúm fyrir aukin fjárframlög til félagslega kerfisins. Aukinn hluti íbúðarverðs fæst að láni með tryggum hætti á einum stað. Hin rándýra skammtímafjármögnun hverfur úr sögunni og þar með lækkar greiðslubyrðin. Afgreiðslutími styttist úr allt að 37 mánuðum í 2--3 vikur. Niðurgreiðsla húsnæðiskostnaðar færist yfir í skattakerfið. Vaxtabætur koma þeim einkum til góða sem eiga engar eða litlar eignir fyrir og búa við lágar tekjur, þannig að húsbréfakerfið er tekjujöfnunaraðgerð. Fasteignaviðskipti verða mun einfaldari fyrir fólk á landsbyggðinni þar sem unnt er að fela bönkum á staðnum alla nauðsynlega fyrirgreiðslu. Í stað þess að híma aftast í biðröðinni getur unga fólkið komist að. Hinir eldri geta losnað við skuldlitlar eignir sínar á öruggan hátt. Það nýtir aftur mun betur fjárfestingu í rótgrónum hverfum. Þeir sem bera ábyrgð á hinu gamla og gjaldþrota húsnæðiskerfi reyna að hræða fólk frá húsbréfakerfinu með tröllasögum um afföll og fóður fyrir gráa markaðinn. Þeir gleyma því hins vegar að staðreyndin er sú að lánsloforð gamla kerfisins, þeirra sem nú eru í biðröðinni löngu, eru seld með miklum afföllum. Hins vegar hafa verið gerðar margvíslegar ráðstafanir til að tryggja að húsbréfin stuðli að lækkun vaxta og hafi jákvæð áhrif á peninga- og fjármagnsmarkað. Húsbréfin seljast á svipuðum vöxtum og spariskírteini ríkissjóðs. Þau eru örugg þar sem þau eru ríkistryggð. Byggingarsjóður ríkisins og Seðlabanki eru ávallt kaup- og söluaðilar og verðbréfamarkaðinum er óheimilt að kaupa og selja undir opinberlega skráðu gengi. Seljandi húsnæðis getur því strax eftir fasteignaviðskipti selt húsbréf án affalla. Þess vegna er lögfesting húsbréfafrumvarpsins nú þjóðarnauðsyn. Gamla kerfið hleður upp valköstum af lánsloforðum án tillits til forgangshóps og þarfa og verður fyrr en varir búið að binda milljarða kr. fram til ársins 1991, verði það ekki stöðvað. Lögfesting nú eyðir óvissu kaupenda, seljenda og byggingaraðila. Það væri hins vegar skynsamlegt og vel ásættanlegt að skipa milliþinganefnd þar sem fulltrúar allra flokka hafi áhrif á undirbúning og framkvæmd, enda er það ekkert framsal til framkvæmdarvaldsins og styðst við góð fordæmi frá fyrri ríkisstjórn varðandi undirbúning staðgreiðslu- og virðisaukaskattslaga. Virðulegi forseti. Þótt sjálfstæðismenn hafi reynst um of draughræddir í ríkisstjórn og særingarþulur þeirra reynst máttlausar í stjórnarandstöðu, þá vona ég alla vega að þeim takist ekki að draga þjóðina með sér ofan í hyldýpi þunglyndiskasts. Það kemur stundum fyrir góð keppnislið, eins og núv. ríkisstjórn er, að falla svolítið í hugsýki í hálfleik, ef menn hafa orðið að spila varnarleik. Réttu viðbrögðin við því eru hins vegar að endurskipuleggja liðið og bregða á sóknarleik; hvetja liðið til dáða, þannig að það einbeiti sér að því að vinna í seinni hálfleik eins og við munum gera. Ríkisstjórnin mun sitja út kjörtímabilið, enda ríkir þar góður vinnuandi. Þetta er umbótastjórn sem á mörgum verkum ólokið. Alþfl. má vel við una sína verkaskrá hingað til. Við höfum náð því að lögfesta staðgreiðslukerfi skatta; við komum á samræmdum söluskatti með hækkun skattfrelsismarka og stórlega auknum fjölskyldubótum. Við náðum fram lögfestingu virðisaukaskatts. Við höfum lögfest kaupleiguíbúðir. Húsbréfamálið er að komast í höfn, verkaskipting ríkis og sveitarfélaga stendur til bóta með nýju frv.; sömuleiðis tekjustofnar sveitarfélaga. Við höfum komið lögum yfir fjármagnsmarkaðinn. Fyrir liggur frv. um aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds og á okkar forræði er að vinna kerfisbundið að lækkun vaxta. Þessi ríkisstjórn hefur náð árangri við erfið skilyrði. Við höfum komið í veg fyrir stöðvun fyrirtækja og fjöldaatvinnuleysi sem frjálshyggjuliðið spáði upp á 10--15 þúsund manns á þessum vordögum. Það hefur tekist í stórum dráttum að tryggja fólki fulla atvinnu. Fram undan eru risavaxin verkefni, stór umbótamál. Fram undan bíður það í ríkisfjármálum að taka upp nýja og réttlátari skattlagningu fjármagns- og eignatekna og leiðrétta þá skattlagningu á eignum, að vinna kerfisbundið að upprætingu skattsvika sem ég treysti eftirmanni mínum, núv. fjmrh. og formanni Alþb., vel til og síðan að vinna kerfisbundið að lækkun ríkisútgjalda. Ótrúlegt nokk, þá hef ég trú á því að það takist betur í þessu stjórnarsamstarfi en hinu fyrra. Við þurfum að koma á nýju, manneskjulegu húsnæðislánakerfi. Við þurfum að vinna að því að sameina lífeyrissjóðina og koma á samræmdum lífeyrisréttindum. Við þurfum að vinna hægt og bítandi að endurskipulagningu í sjávarútvegi, með aflamiðlun, markvissri fiskvinnslustefnu og öflugu markaðsstarfi, í samstarfi okkar innan EFTA og EB. Við eigum að reka sjálfstæða utanríkisstefnu, leggja höfuðáherslu á verndun á umhverfi hafsins og taka frumkvæði að afvopnun á og í höfunum, eins og nýlega hefur verið rætt hér ítarlega á Alþingi. Virðulegi forseti. Það er í erfiðleikunum sem reynir á menn og flokka. Alþýðuflokksmenn eru staðráðnir í því að hlaupast ekki frá verkum sínum í miðjum klíðum. Það er hlutskipti þessarar ríkisstjórnar að skipuleggja varnarbaráttu við erfiðar kringumstæður, þegar aðrir hlupust frá. Hingað til hefur okkur tekist það stóráfallalítið. Við höfum komið í veg fyrir stöðvun útflutningsgreinanna og við höfum komið í veg fyrir atvinnuleysi. Við eygjum nú vissulega margvísleg batamerki og bjartari tíð fram undan. Hingað til hefur ríkisstjórnin orðið að einbeita sér að lausn skammtímavandamála. Á næstunni gefst betra ráðrúm til þess að undirbúa framkvæmd þeirra þýðinarmiklu umbótamála sem ég nefndi sum hver hér rétt áðan. Þannig mun þessi ríkisstjórn snúa vörn í sókn og sigla skipi sínu heilu í höfn, eftir viðburðaríka og sögulega sjóferð.

Karl Steinar Guðnason Frú forseti. Góðir Íslendingar. Nú á fyrstu sumardögum er stormasamt í stjórnmálunum. Ungur námsmaður, sem nýkominn er til landsins, vék sér að mér í gær og sagði: Hvað gengur eiginlega á? Það er allt öfugt frá því í fyrrasumar. Nú er Sjálfstfl. farinn að hamast gegn sköttum sem þeir samþykktu með glöðu geði í fyrra. Þá stóðu þeir á torgum og vörðu skattheimtu á matvæli og annað. Nú hafa þeir skipt um skoðun, bara við það að missa ráðherrastólana. Ég átti langt samtal við þennan unga mann. Honum blöskraði tvískinnungurinn og refshátturinn í íslenskum stjórnmálum. Hann ræddi við mig um erfiðleika móður sinnar sem hefur nú beðið í um tvö ár eftir húsnæðisláni, um vextina sem væru að sliga vini sína og um það hversu atvinna hefði dregist saman. Þetta er reyndar algengt umræðuefni í dag. Það er hins vegar athyglisvert hvað unga fólkið er næmt á samhengi atburðanna og að það gerir kröfu til þess að stjórnmálin fari ekki niður á það stig sem við blasir. Það eru liðnir örfáir mánuðir síðan Sjálfstfl. hrökklaðist frá ábyrgð og ríkisstjórnarþátttöku. Um það leyti var að koma í ljós hvað frjálshyggjuævintýri fyrri ára kosta atvinnulífið og alþýðuheimilin í landinu. Í fyrrahaust var atvinnulífið komið að fótum fram. Þau voru mörg varnaðarorðin sem komu frá þeim sem þekkja kviku atvinnulífsins. Þá var forusta ríkisstjórnar í höndum sjálfstæðismanna. Sú forusta reyndist átakanlega úrræðalaus. Þorsteinn Pálsson, þáv. forsrh., vísaði málum frá sér, skipaði svokallaða forstjóranefnd til að leysa málin. Þaðan komu tillögur og uppástungur en sami forsrh. tók ekkert mark á þeim og sat síðan eftir með spurningarmerki í augum. Sjálfstfl., sem eitt sinn var kenndur við kjölfestu í íslenskum stjórnmálum, hefur allra flokka harðast ákallað frelsi, frelsi í vaxtamálum, frelsi fyrir gráa markaðinn, frelsi þeirra ríku til að ráða málum án tillits til heildarinnar. Því miður var látið undan þessu sérkennilega frelsistali sem síðan hefur birst í stjórnlausu vaxtaokri á gráa markaðinum. Afleiðingarnar hafa birst í gjaldþroti heimilanna og atvinnufyrirtækja. Í reynd er ástandið í dag merki um skipbrot meginhugsjóna Sjálfstfl. Þegar Sjálfstfl. hafði gefist upp vegna úrræðaleysis var fyrst mögulegt að hefja varnarbaráttunna jafnframt uppbyggingarstarfi. Ríkisstjórnin hefur undanfarna mánuði verið að hreinsa til, hreinsa til í rústunum sem frjálshyggjuævintýrið skildi eftir sig. Það spyr margur hver árangurinn hafi orðið. Ekki skulum við gleyma því að strax í október spáði Vinnuveitendasambandið og helstu forustumenn Sjálfstfl. að um þetta leyti yrðu a.m.k. 10--15 þúsund manns atvinnulausir. Erfiðleikar í atvinnulífinu hafa vissulega orðið til þess að atvinnuleysi var meira í vetur en fyrr. Það er hins vegar mikill árangur að forða því að hrollvekjuspá sjálfstæðismanna rættist. Í vaxtamálum hefur einnig náðst árangur þótt enn sé fjármagnskostnaður allt of hár. Þegar Sjálfstfl. gafst upp voru nafnvextir yfir 40% en nú eru þeir um 25%. Þegar þeir gáfust upp voru raunvextir 10--12% en eru nú 7--8%. Ríkisstjórnin og við stuðningsmenn hennar teljum alls ekki nóg að gert, en gleymum því ekki að vegna uppgjafar sjálfstæðismanna hefur tekist að stugga við frjálshyggjuófreskjunni. Það hefur nú fyrst tekist með löggjöf að koma höndum á gráa markaðinn. Það er staðreynd að undirstöðuatvinnuvegir okkar hafa barist í bökkum. Er það einkum vegna fjármagnskostnaðar og verðbólgu sem étið hefur eiginfjárstöðu fyrirtækjanna. Það er oft sagt að það búi tvær þjóðir í landinu. Sjaldan hefur sú fullyrðing átt betur við en nú. Það er eins og stórir hópar landsmanna skilji ekki hver er undirstaða lífskjaranna, skilji ekki að ef sjávarútvegur og fiskvinnsla skila ekki viðeigandi afrakstri eru lífskjörin í hættu. Þeir sem starfa í þessum greinum skynja vandann. Verkafólkið og sjómennirnir sem hafa orðið vitni að lokun fiskvinnsluhúsa og atvinnubrestinum gera sér grein fyrir vandanum. Skuggi kjaradeilna grúfir yfir þjóðfélaginu. BSRB hefur þegar lokið samningsgerð. Það má vissulega um það deila hvort það er eðlilegt að ríkið gangi á undan í samningagerð þegar undirstöðugreinarnar berjast í bökkum. Hins vegar ber að fagna því að kjarasamningar BSRB marka tímamót að því leyti að nú náðust fram ýmis merk ákvæði sem lúta að réttindabaráttu kvenna og launajöfnuði. Sá þáttur er ríkisstjórninni og forustu samtakanna til sóma. Alþfl. er þeirrar skoðunar að þegar kreppir að í þjóðfélaginu beri að sinna þeim fyrst og fremst sem lægst hafa launin. Alþýðusambandsfélögin hafa staðið í samningaviðræðum í margar vikur. Það er eðlilegt og sjálfsagt að atvinnurekendur gangi nú til samninga. Það verður aldrei þolað að verkafólk fái ekki sömu hækkanir og opinberir starfsmenn. Ríkisstjórnin verður að leggja sitt af mörkum til að liðka fyrir samningum. Annað kostar styrjöld, stríð við það fólk sem undirstöðuna skapar. Þá er það skoðun mín að verkalýðshreyfingin og ríkisvaldið eigi að taka höndum saman við að verja og bæta velferðarkerfið í landinu, gera kjarasáttmála til að styrkja lífskjörin. Átök um húsnæðismál hafa markað umræðu undanfarinna daga. Langflestir, og þar á meðal ég sem var einn af þeim sem sömdu í kjarasamningum um núverandi húsnæðislánakerfi árið 1986, hafa lýst vonbrigðum sínum með það hvernig kerfið hefur virkað. Það var ekki hugsun okkar að öll þjóðin færi í biðröð eftir láni. Það var ásetningur okkar að framkalla stórkostlegar umbætur. Það tókst að vísu að beina gríðarlega miklu fjármagni í húsnæðislánakerfið en þrátt fyrir það er ástandið skelfilegt. Nú er beðið eftir láni í allt að 37 mánuði. Flest bendir til þess að óbreyttu að biðtími eftir lánum lengist á næstu tveimur árum. Nú er lánað til fólks óháð þörfum þess, efnahag og eignum. Þá eru lánsloforð seld með miklum afföllum. Alþfl. undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur hefur barist fyrir því að þessu oki verði létt af fólkinu í landinu. Húsbréfakerfið er tákn nýrra tíma, tákn nýrra og betri tíma í þessum efnum. Verði það samþykkt lækkar útborgun í íbúðaviðskiptum úr 75% og niður í 35% af kaupverði. Kaupandi fær 65% íbúðarverðs að láni til allt að 25 ára. Afgreiðslutími lána styttist frá því sem nú er í 2--3 vikur, takið eftir, 2--3 vikur. Húsbréfin auðvelda og einfalda fasteignaviðskipti fólks á landsbyggðinni. Í húsbréfakerfinu felst félagslegur jöfnuður. Stjórnarandstæðingar hafa farið hamförum gegn þessum stórkostlegu úrbótum. Verstur er Sjálfstfl. Þeir fögnuðu þessum breytingum við 1. umr. á Alþingi, en nú hóta þeir að greiða atkvæði á móti. Andstæðingar Alþfl. hafa sagt málið illa undirbúið og hafa allt á hornum sér. Staðreyndin er sú að ekkert mál sem fram hefur komið á Alþingi í vetur hefur verið betur undirbúið. Það var heilt ár í smíðum. Að gerð þess komu allir stjórnmálaflokkar og aðilar vinnumarkaðarins. Fyrir liggja allar hugsanlegar upplýsingar sem málið varða. Það er skoðun mín að í framtíðinni verði afstaðan gegn þessu framfaramáli tekin sem dæmi um tvískinnung og pólitískan refshátt andstæðinganna. Ég á líka von á því að afstaða Kvennalistans til þessa máls verði metin um allt þjóðfélagið. Íslenskir aðalverktakar eru eitt stærsta atvinnufyrirtæki í landinu. Það hefur starfað í vernduðu umhverfi einokunar sem hefur valdið óánægju þeirra sem fyllilega valda því að taka að sér þau verkefni sem þeir framkvæma. Hjá þessu fyrirtæki starfar fjöldi fólks sem krefst atvinnuöryggis. Það er sjálfsögð krafa sem Alþfl. mun fylgja eftir. Utanrrh. hefur náð árangri í að breyta fyrirtækinu sem mun skapa jákvæða þróun á starfssvæðinu. Í umræðum um skýrslu utanrrh. í vikunni kom fram að Sjálfstfl. hefur skipt um skoðun í þessum málum sem öðrum. Nú boðar Sjálfstfl. að í verktöku á Keflavíkurflugvelli skuli ríkja lögmál frumskógarins þar sem frjálshyggjuófreskjan leikur lausum hala, þar sem hver undirbýður verk fyrir öðrum, verktakar koma og fara, starfsfólkið situr uppi atvinnulaust, atvinnuöryggið brestur. Ameríski herinn græðir, allir hinir tapa. Einokun verktakanna er tímaskekkja sem nú er verið að breyta. Ráð sjálfstæðismanna eru líka tímaskekkja Íslendingum til mikillar óþurftar. Okkur Íslendingum hættir til að sjá tilveruna í svörtu og hvítu. Sjólag hefur verið erfitt undanfarna mánuði en það er víst að fram undan er betri tíð. Svartnættisraus og bölsýni stjórnarandstöðunnar skaðar þjóðfélagið. Það dregur kjark úr fólki. Það hefur neikvæð áhrif á allt mannlíf. Ríkisstjórnin mun áfram beita sér fyrir heilbrigðu atvinnulífi. Það verður leitað á ný mið nýjunga og nýrra tækifæra. Það er verðugt verkefni að auka stóriðju í landinu til að treysta atvinnuöryggið. Í því sambandi er mikil nauðsyn að byggja nýtt álver og huga að nýjum virkjunum til að mæta þörfum framtíðarinnar í raforkuframleiðslu. Ríkisstjórnin hefur náð árangri, en það er mikið starf fram undan. Nú reynir á samstöðu þeirra flokka sem eru vinstra megin við miðju. Alþfl. og Alþb. hafa áratugi eldað grátt silfur. Það er mikil nauðsyn fyrir launafólk í landinu að liðsmenn þessara flokka lyfti hugum sínum ofar dægurþrasinu, myndi samstæða heild sem verður í framtíðinni valkostur gegn afturhaldi og frjálshyggju. Þá mun takast að móta fylkingu sem hefur velferð heildarinnar í fyrirrúmi. Þá mun velferðarþjóðfélagið ná þeirri reisn sem jafnaðarmenn geta verið stoltir af. Hlutverk okkar jafnaðarmanna er að breyta hinu pólitíska litrófi þannig að félagshyggja verði ofar frjálshyggju þannig að traust lífskjör og jafnrétti verði ofar pólitískum refshætti eiginhagsmuna og misréttis.

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Íslenska þjóðin hefur mátt gjalda dýru verði stjórnarfarið eftir alþingiskosningarnar 1987. Í einhverju mesta góðæri sem þjóðin hefur lifað frá upphafi vega hefur gömlu flokkunum, Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb., nánast tekist að eyðileggja allt atvinnulíf landsmanna. Nú er svo komið að nær öll atvinnufyrirtæki þjóðarinnar, nema bankar og peningastofnanir, eru rekin með tapi. Borgaraflokkurinn spyr: Hvers konar stefna er það sem hefur leitt til þess að útflutningsframleiðslan, hvort sem er í sjávarútvegi eða iðnaði, stendur engan veginn undir sér og verður að vera í gjörgæslu hjá bankastofnunum eftir að allt eigið fé fyrirtækjanna er upp urið? Á hverju er þjóðinni ætlað að lifa? Er það virkilega skoðun manna að við getum lifað á því að selja hvert öðru verðbréf og alls kyns pappíra og hlaupa með innistæður milli banka eftir því sem vextir breytast? Borgaraflokkurinn telur að hluti af þeim mikla vanda sem steðjar að okkur mitt í góðærinu sé sú óraunsæisstefna sem hefur ríkt í peninga- og ríkisfjármálum. Gömlu flokkarnir hafa gersamlega misst tökin á rekstri ríkisins. Ríkið er orðið að ófreskju sem enginn ræður við. Ríkiskerfið kallar sífellt á aukinn mannafla og útgjöld vaxa stjórnlaust. Hvað ætlum við, 250 þús. Íslendingar, t.d. að reka marga háskóla? Þeir munu nú vera orðnir tíu talsins. Eða hversu mörg hátæknisjúkrahús sem ráða yfir fullkomnari og dýrari tækjabúnaði en öll sjúkrahúsin í stórborginni Los Angeles? Er nema von að ríkissjóður sé orðinn botnlaus hít sem krefst meiri og meiri skatta? Sífellt er verið að leita leiða til að finna upp nýja skatta og auka skattálögur. Bæði núv. ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og fráfarandi ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar hafa slegið öll met í skattálögum á fólkið og atvinnureksturinn í landinu. Sú síðarnefnda verður lengi í minnum höfð fyrir matarskattinn, eitt mesta pólitíska slys Íslandssögunnar. Borgaraflokkurinn vill stöðva þessa óheillaþróun. Efnahagsmál þjóðarinnar hafa verið í ólestri svo lengi sem ég man eftir mér. Umræðan á þingi og í kaffistofum landsmanna snýst ávallt um hið sama: Til hvaða ráða á nú að grípa til að koma málum í lag? E.t.v. viljum við hafa þetta svona. Þetta er kannski hluti af þjóðarsálinni. Þetta reddast einhvern veginn, segja flestir. Þegar ástandið er hins vegar orðið þannig að algert hrun virðist fram undan hjá heimilunum og fjölda atvinnufyrirtækja er e.t.v. rétt að staldra við og hugsa: Hvert stefnum við Íslendingar? Mitt í þessum hremmingum hefur þingið og þjóðin fundið sér eitt mikið deilumál, en það er húsbréfafrumvarp hæstv. félmrh. Það er annars einkennilegt að flest mál sem hæstv. félmrh. flytur í þinginu hafa þann eiginleika að út af þeim fer allt í bál og brand í þjóðfélaginu. Húsbréfamálið er þar engin undantekning. Þingið logar í deilum út af húsbréfunum. Hagsmunasamtök launþega og aðrir hagsmunahópar í þjóðfélaginu eru ýmist mjög andvígir frv. eða hefja það upp til skýjanna. Hæstv. ráðherrann hótar að segja af sér og sprengja ríkisstjórnina nái málið ekki fram að ganga. Forkostuleg vinnubrögð svo að ekki sé meira sagt. Síðustu fréttir eru svo þær að málið sé nú komið á einn allsherjarprúttmarkað. Kvennalistinn vill kaupa fyrir 600 millj. hér og nefnd hvar án þess að hafa frekari áhyggjur af sjálfu húsbréfafrumvarpinu. Samtök um jafnrétti og félagshyggju vilja kaupa ef aðeins þeir sem eru að kaupa eða byggja sína þriðju eða fjórðu íbúð lenda í húsbréfakerfinu. Þetta er hið versta mál eins og Ragnar Reykás segir. Það þýðir einfaldlega ekki að ætla að gjörbreyta húsnæðislöggjöfinni í andstöðu við stærstu launþegasamtök landsins. Allar slíkar breytingar verða að gerast með víðtæku samkomulagi þeirra aðila sem málið varðar. Því hlýtur að vera skynsamlegt að vísa málinu til endurskoðunar og frekari athugunar í samráði við aðila vinnumarkaðarins og leggja það svo fram aftur í haust. En hvað eru svokölluð húsbréf? Við þm. Borgaraflokksins berum mikla ábyrgð á þessari umræðu og þeim tillögum sem hafa verið lagðar fram um fjármögnun húsnæðislána með húsbréfum. Haustið 1987 lögðum við fram viðamikið frv. um sérstakar húsnæðislánastofnanir sem fjármögnuðu húsnæðislán með útgáfu á söluhæfum húsbréfum að danskri fyrirmynd. Þar kom m.a. fram í fyrsta sinn hugtakið ,,húsbréf`` sem þýðing á danska orðinu ,,boligobligation``. Sem 1. flm. lagði ég mikla vinnu í undirbúning að frv. og fór m.a. í sérstaka ferð til Kaupmannahafnar til að afla mér upplýsinga. Þar heimsótti ég m.a. stærstu húsnæðislánastofnun Danmerkur, Kreditforeningen Danmark, og fékk mjög greinargóðar upplýsingar um danska húsbréfakerfið. Danska húsnæðislánakerfið er talið eitt hagstæðasta og öflugasta húsnæðislánakerfi Evrópu. Biðtími eftir lánum er oft innan við eina viku, þ.e. lánsumsókn sem berst fyrir hádegi á mánudegi er yfirleitt afgreidd til útborgunar á föstudegi í sömu viku. Kerfið er svo öflugt að það getur annað miklu fleirum en Dönum sjálfum. Þannig bjóða danskar húsnæðislánastofnanir húsnæðislán til Þýskalands, Portúgal og til Wales. Þeir dönsku sérfræðingar sem ég átti viðræður við töldu það reyndar vel geta komið til greina að bjóða dönsk húsbréfalán á Íslandi í samvinnu við íslenskar húsnæðislánastofnanir og lýstu sig reiðubúna til að hjálpa okkur við að koma slíku húsnæðislánakerfi á fót á Íslandi. Við erum því að sjálfsögðu hlynntir að reyna að fjármagna húsnæðislán með húsbréfum, enda vorum við fyrstir til að benda á þessa leið. Það er hins vegar ekki sama hvernig að þessu er staðið. Íslenskt húsbréfakerfi verður að vera þaulundirbúið og í fullu samræmi við þær grundvallarreglur sem gilda um fjármögnun húsnæðislána með húsbréfum. Sú útfærsla á húsbréfakerfinu sem nú liggur fyrir er meingölluð og brýtur í bága við nokkur grundvallaratriði þess húsbréfakerfis sem nágrannalöndin hafa byggt á um margra áratuga skeið. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað frá dönskum sérfræðingum telja þeir að með þeirri útfærslu sem hæstv. félmrh. leggur til sé hætta á mikilli verðbólgusprengingu og að verð fasteigna muni hækka verulega. Satt best að segja óttast ég þetta einnig, einkum þegar ég horfi á fulltrúa verðbréfafyrirtækja og fasteignasala mala eins og kettir sem hafa fengið rjóma í skál þegar húsbréfafrumvarpið ber á góma. Þá eru dönsku sérfræðingarnir sammála okkur um það atriði að ríkið á ekki að hafa forgöngu um að reka húsbréfakerfið. Þeir fórna höndum yfir þeirri hugmynd að hafa húsbréfin með ríkisábyrgð og tala um jafngildi seðlaprentunar eins og reyndar fleiri gagnrýnendur hér á landi. Við viljum að lífeyrissjóðirnir í landinu taki að sér þetta verkefni í samvinnu við launþegasamtökin, banka og tryggingafélög en ekki ríkið. Húsnæðisstofnun ríkisins á að einbeita sér að því meginverkefni að sinna húsnæðisvandamálum lágtekjufólksins, öryrkja og aldraðra og veita almenna ráðgjöf. Eins á stofnunin að veita öllum sem eru að kaupa eða byggja sína fyrstu íbúð hagstæð lán með niðurgreiddum vöxtum. Allir aðrir geta sætt sig við húsnæðislán með venjulegum markaðsvöxtum. Þá vantar bremsurnar í kerfið. Í nágrannalöndunum er það grundvallaratriði að kaupandi eða seljandi verður að sækja um húsbréfalán. Lánsumsóknin er síðan tekin til afgreiðslu. Ef það er þensla á fasteignamarkaði eða húsbréfin seljast illa er hægt að hægja á útgáfu þeirra í takt við afgreiðslu lánsumsókna. Eins og húsbréfakerfið er skilgreint samkvæmt frv. hleypur seljandinn með eitthvert staðlað fasteignaskuldabréf undirritað af kaupanda upp í Húsnæðisstofnun strax eftir söluna og fær bunka af húsbréfum í staðinn. Hvorki hann né kaupandinn þurfa að sækja um afgreiðslu. Kerfið er hömlulaust. Fyrirtæki geta t.d. látið hlutahafana selja hver öðrum íbúðir sínar til að útvega fjármagn. Þetta einfaldlega gengur ekki. Því verður að laga frv. og breyta því. Það má ekki eyðileggja hina annars ágætu hugmynd um húsbréfalán með flaustri og flumbrugangi. Annars ætti okkur ekki að vera ofviða að leysa húsnæðisvandamál þjóðarinnar á tiltölulega auðveldan hátt. Við erum rík þjóð og ættum ekki að þurfa að búa við meiri húsnæðisvanda en nágrannaþjóðir okkar sem hafa að mestu leyti leyst hann. Við notum um 14 milljarða kr. til húsnæðislána á einu ári. Hvernig væri að taka hluta þeirrar upphæðar, t.d. 3--5 milljarða kr. árlega, og leysa á 2--3 árum húsnæðisvanda lágtekjuhópa og öryrkja? Hvernig væri að gera stórátak í líkingu við byggingu Breiðholtsíbúðanna á sínum tíma? Byggja 3000 íbúðir af meðalstærð um land allt á næstu þrem árum í samvinnu Húsnæðisstofnunar, sveitarfélaga og hagsmunasamtaka launþega, öryrkja, námsmanna og aldraðra? Þetta er ekki eins stórt vandamál og menn vilja vera láta. Þá langar mig til að víkja að enn einu atriði í húsnæðismálum okkar en það eru sjálf húsnæðislánin. Í tillögum okkar borgaraflokksmanna kom fram með hvaða hætti væri hægt að gera lánin sjálf aðgengilegri og léttbærari fyrir launafólk með breyttum lánskjörum. Þannig bentum við á lán með afkomutryggingu samkvæmt amerískri fyrirmynd. Það gerist með þeim hætti að húsnæðislánastofnanir í samvinnu við líftryggingafélög bjóða lán þar sem lántakinn er afkomutryggður. Ef greiðslugeta lántakandans minnkar vegna atvinnumissis, heilsutjóns, fráfalls maka eða af öðrum óviðráðanlegum orsökum, greiðir tryggingafélagið mismuninn á greiðslubyrði og greiðsluþoli hans. Hópur þess fólks sem lendir í greiðsluerfiðleikum vegna húsnæðislána fer sívaxandi og greiðsluerfiðleikadeild Húsnæðisstofnunar hefur hvergi undan. Hefði ekki verið nær að taka á þessu vandamáli? Þessi mál svo og önnur vandamál, svo sem hinar illvígu kjaradeilur, verðum við að sameinast um að leysa án tillits til flokkadrátta og hagsmunahópa. Best væri nú að gera kjarasátt sem tryggir viðunandi kaupmáttarstig lágtekjuhópanna án beinna krónutöluhækkana. Nýgerðir kjarasamningar við opinbera starfsmenn kunna að torvelda þessa leið en sjálfsagt er að reyna hana til þrautar engu að síður. Þessa kjarasátt á að gera með beinum og óbeinum skattalækkunum, með því að fella niður matarskattinn, hækka skattleysismörk hjá lágtekjuhópum og koma í veg fyrir frekari skerðingu kaupmáttar hjá barnafjölskyldum og gamla fólkinu með öðrum mildandi skattaaðgerðum. Þetta verður að gerast í tengslum við nauðsynlega breytingu á gengi íslensku krónunnar svo útflutningsfyrirtækin og fyrirtækin í samkeppnisiðnaði fari að skila hagnaði. Afkoma fólksins skiptir meginmáli svo og afkoma fyrirtækjanna. Afkoma ríkissjóðs hlýtur að vera í þriðja sæti á forgangslistanum enda hag ríkissjóðs best borgið þegar fólkinu og fyrirtækjunum vegnar vel. Á þeim stutta tíma sem við þingmenn Borgfl. höfum setið á þingi höfum við komið fram með ótal nýstárlegar hugmyndir og bent á nýjar leiðir í efnahags- og þjóðmálum. Við fögnum því að sumar þessara hugmynda, til að mynda húsbréfin, eru farnar að síast inn í gömlu flokkana. Það má öllum vera ljóst að gömlu stjórnmálaflokkarnir eru steingeldir og vantar allan sköpunarkraft. Hagsmunagæslan, kjördæmapotið og valdabaráttan drepur hvern vott af frjórri hugsun. Því er orðið lífsspursmál að nýjar stjórnmálahreyfingar nái öruggri fótfestu í íslenskum stjórnmálum. Annars hjökkum við áfram í sama farinu og búum við endalausa umræðu og kjaftæði um efnahagsvandamál þjóðarinnar. Ég ætla að biðja ykkur, landsmenn góðir, sem hlýðið á mál mitt að hugleiða þetta. Ég óska ykkur öllum gleðilegs sumars.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Á eldhúsdegi er vani að stjórnarandstaðan ráðist á ríkisstjórnina og tali um hvað henni hafi mistekist hrapallega við stjórn landsmála, réttast væri að hún segði af sér og hleypti öðrum að sem hafa lausnir á aðkallandi vandamálum. Stjórnarliðar hins vegar hæla sjálfum sér í hástert og benda á hvað ytri aðstæður séu sérlega erfiðar og hvað þeir tóku við slæmu búi frá fyrri stjórn. Þetta hefur einkennt umræðuna á eldhúsdegi og þessi eldhúsdagur verður eflaust ekkert frábrugðinn. Borgfl. kom ekki inn í íslensk stjórnmál til þess eins að gagnrýna og þykjast hafa ráð undir rifi hverju. Hann hefur ekki starfað þannig og mun ekki tileinka sér þau vinnubrögð í framtíðinni heldur leitast við að vinna á málefnalegan hátt með hag landsmanna allra að leiðarljósi. Leggur Borgfl. áherslu á að brotist sé út úr þeim vítahring sem einkennt hefur íslensk stjórnmál og byggst á skammtímalækningum og stundargróða. Vill Borgfl. þess í stað huga að framtíðarsýn með þarfir komandi kynslóða í huga og leita lausna í íslenskum veruleika sem hentar þessu litla eyríki langt úti í Atlantshafi. Það er ekki að tilefnislausu að ég minnist á Borgfl. hér í upphafi ræðu minnar á eldhúsdegi því umræðan um stjórn landsmála hefur hætt að snúast um hag fólksins og þann raunveruleika sem það býr við og tekið meira mið af þörfum einstakra stjórnmálaflokka og hvernig þeir geti komist að kjötkötlunum. Borgfl. var stofnaður til að koma í veg fyrir þessa þróun. Ég bið ykkur landsmenn að íhuga hvort ekki er kominn tími til að endurskoða um hvað stjórnmál eigi að snúast og hvernig stjórnmálaflokkar eigi að starfa, sérstaklega nú þegar kreppir að í þjóðfélaginu. Á það að vera frumskylda stjórnarandstöðuflokks að koma ríkisstjórn frá með öllum tiltækum ráðum eða á flokkur í stjórnarandstöðu að taka ábyrga og málefnalega afstöðu með hag fjöldans í huga? Þó svo að sú ákvörðun kunni að sýnast varhugaverð fyrir flokkinn sem heild. Eiga þingmenn að sinna kalli sannfæringarinnar eða vera undir járnhæl flokksforustunnar? Á stjórnmálaflokkur að starfa á þeim grunni að fyrirlíta aðra flokka og skoðanir þess fólks sem að þeim stendur? Eða vera tilbúinn til samstarfs sé vilji beggja aðila að vinna að uppbyggingu og framþróun. Að undanförnu hefur Borgfl. legið undir ámæli fyrir vinnubrögð sín og þá afstöðu að greiða fyrir ákveðnum málum hér á Alþingi. Það hefur svo sannarlega ekki verið sársaukalaust að móttaka þær aðdróttanir. Pólitíkin er svo sannarlega miskunnarlaus og er á villigötum þegar svo er komið að það telst brottrekstrarsök að fylgja skoðunum sínum eftir. Ég trúi því ekki að óreyndu að þessi þjóð vilji harðan flokksaga í stjórnmálum og að tekinn sé af þingmönnum sem hún hefur valið til ábyrgðarstarfa sá réttur að hlíta kalli samviskunnar á örlagastundu. Borgfl. vill ekki starfa á þeim grunni. Hann stendur þess í stað vörð um rétt einstaklingsins til orða og æðis enda stofnaður gegn ofríki fjórflokkanna sem skipst hafa á um að fara með völd hér á landi og sem hafa keyrt þjóðfélagið í kaf skuldasöfnunar og óstjórnar. Fyrir réttu ári síðan stóð ég hér í þessum sama ræðustóli og talaði til ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Með litlum breytingum gæti ég flutt þá sömu ræðu hér þó svo að ný ríkisstjórn sé komin. Það eina sem er frábrugðið er að nú er kreppa en fyrir ári síðan var þensla og sú ríkisstjórn sem nú situr hefur sett á stóreignaskatt en ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar setti á matarskattinn illræmda. Að öðru leyti eru sömu vandamálin og ráðleysið það sama. Menn skulu ekki lifa í þeim blekkingarheimi að ástandið batni komi Sjálfstfl. til áhrifa. Skyldi einhver vera þeirrar skoðunar þá er hann fljótur að gleyma hvernig umhorfs var við fall fyrri stjórnar. Landsmenn góðir. Það virðist vera alveg sama hver hinna fjögurra kerfisflokka fer með völdin, þeir svamla allir í sömu súpunni og geta sig hvergi hreyft af ótta við afturhalds- og hagsmunahópa í þeirra eigin flokkum. Þær raddir gerast nú æ háværari að Borgfl. sé á leið í ríkisstjórn. Auðvitað fagnar Borgfl. því trausti sem þjóðin sýnir flokknum, með aðild hans megi vinna sig út úr aðsteðjandi vandamálum. En ríkisstjórn sem hefur þá stefnu í efnahags- og atvinnumálum að gera helst ekki neitt er ekki sú ríkisstjórn sem Borgfl. kýs að eiga aðild að. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að við þjóðinni blasa mikil og brýn vandamál sem verður að takast á við og leysa. Að sjálfsögðu finnur Borgfl. til ábyrgðar sem stjórnmálaflokkur og horfir á með hryllingi. Það sem ber hæst eru þau verkföll sem staðið hafa frá aprílbyrjun og það ástand sem fyrirsjáanlegt er að muni skapast ef hagsmunasamtök verkafólks á hinum almenna vinnumarkaði ákveða að grípa til hliðstæðra aðgerða í næsta mánuði. Hið aukna atvinnuleysi er mikið áhyggjuefni og innreið þess hefur ófyrirséðar afleiðingar. Nú strax er farið að bera á fólksflótta, ekki aðeins frá dreifbýli til þéttbýlis, heldur einnig úr landi. Landsbyggðin hefur orðið verst úti í þeim hremmingum sem dunið hafa yfir og enn meiri byggðaröskun er óhjákvæmileg. Gjaldþrot heimila og fyrirtækja hafa aldrei verið eins stór og eins tíð eins og undanfarna mánuði og engar horfur eru á að þeim fækki að óbreyttri stjórnarstefnu. Við þetta bætist viðskiptahalli, erlend skuldasöfnun og óðaverðbólga og þrátt fyrir meiri skattheimtu en nokkru sinni fyrr er búist við stórhalla á ríkissjóði. Staðan fram undan er því miður afar dökk og kallar á ráðstafanir til stöðvunar þessarar óheillaþróunar. Miðað við það sem á undan hefur gengið er ólíklegt að ríkisstjórnin ranki við sér svo dæmalaus hafa störf hennar verið að undanförnu. Viljann virðist einnig vanta til að taka á málum með þeim hætti sem dugar. Þjóðin situr uppi með enn eina ríkisstjórnina sem er lifandi dauð og sem hefur ekki hugmynd um hvernig hún eigi að bregðast við aðsteðjandi vandamálum. Alvarlegust er staða fyrirtækja í grunnatvinnugreinunum, fiskveiðum og vinnslu, og svo er komið að ekki þýðir lengur að fella gengið til að rétta stöðu greinanna við. Eigið fé þeirra fyrirtækja er uppurið. Í samkeppnisiðnaðinum er hvert fyrirtækið á fætur öðru að leggja upp laupana. Heimilin líða skort og vanskilaskuldir hrannast upp í bankakerfinu. Þjóðargjaldþrot liggur í loftinu. Það eina sem ríkisstjórnin hefur til málanna að leggja er nýtt húsnæðiskerfi og stóraukin seðlaprentun sem fylgir því í formi húsbréfa. Það er rétt að kosningar leysa ekki þann vanda sem við er að etja en ef ríkisstjórnin ætlar að keyra hér allt í strand þá er betra að fá kosningar strax og freista þess að fá nýja ríkisstjórn sem þorir að taka á málunum. Við það ástand sem nú ríkir verður ekki búið öllu lengur. Það er mikil synd fyrir launþega þessa lands að þær fórnir sem þeir færðu á tímum launafrystingar skyldu ekki vera nýttar af hálfu ríkisstjórnarinnar til viðreisnar efnahags- og atvinnulífinu. Þess í stað mátti fólkið þola tíðar gengisfellingar, stórauknar skattaálögur, óðaverðbólgu og sér sig nú knúið til þess að fara í verkfall til að fá leiðréttingu sinna mála. Ríkisstjórnin hefur brugðist trausti fólksins í landinu og verður að viðurkenna að hún hafi misst tökin á ástandinu og stjórnarstefnan beðið skipbrot. Góðir landsmenn. Borgfl. mun hér eftir sem hingað til reynast sverð og skjöldur þeirra sem minna mega sín í þjóðfélaginu og brjóstvörn þeirra sem til hans leita. Í því ástandi sem nú hefur skapast í þjóðmálum er þörf á flokki sem rís ofar og er tilbúinn að leiða þá sem vilja berjast gegn matarskattsflokkunum og byggja hér upp heiðvirt þjóðfélag.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Þegar fyrsta vetri á valdatíma þessarar ríkisstjórnar er að ljúka, þá er rétt að rifja það upp hvernig umhorfs var þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var að hrökklast frá og Sjálfstfl. og hin grimma og harða frjálshyggja hafði skilið eftir sig sín spor í íslensku þjóðfélagi. Forsvarsmenn atvinnulífsins voru sammála um þann spádóm að við blasti atvinnuleysi 15--20 þúsund manna upp úr áramótum. Á gráa markaðnum geisuðu gróðavindar óheftir og miklu fjármagni var rakað saman til fjármagnseigenda. Bankar og lánastofnanir tóku til sín gróða sem talinn var í mörgum milljörðum. Við blasti stórfelld gengisfelling eða hrikaleg kjararýrnun almennings í landinu, flótti frá landsbyggðinni allt í kring, stöðvun atvinnulífsins hvar sem litið var. Það var við þessar kringumstæður sem Alþb. tók þá ákvörðun að ganga til liðs við tvo flokka úr fyrri ríkisstjórn, flokka sem höfðu gefist upp á hinni hörðu frjálshyggju peningaaflanna og voru nú reiðubúnir að taka með okkur nýjum tökum íslenskt þjóðfélag, tökum félagshyggju og hagsmuna launafólksins í landinu. Þessi ríkisstjórn kom sér saman strax í upphafi um skýra og afmarkaða verkáætlun. Sú verkáætlun fólst í þremur köflum. Fyrsti kafli hennar var sex mánaða tími verðstöðvunar og -bindingar. Til þess að leysa burtu verstu ógnanirnar sem hin harða frjálshyggja hafði skapað, að strá græðandi smyrslum í hin djúpu sár sem frjálshyggjan hafði skapað í íslensku þjóðfélagi. Þessum fyrsta sex mánaða kafla í verkáætlun ríkisstjórnarinnar er nú lokið með ótrúlega góðum árangri sem ég mun nú koma að innan tíðar. Annar kaflinn er nú nýhafinn, kafli aðhalds og undirbúnings undir langtímauppbyggingu atvinnulífs á Íslandi, félagslegra framfara og nýrrar sóknar til bættra lífskjara. Þessi millikafli sem við höfum nú hafið nýlega mun að öllum líkindum standa í 6--9 mánuði og gera okkur kleift að undirbúa fyrir árin 1990 og 1991 efnahagsstefnu stöðugleika og nýrra framfara. Þessi ríkisstjórn ætlar sér að skila góðu verki. Hún hefur á sex mánuðum náð ótrúlega miklum árangri. Það miklum árangri að ef lesnar eru hrakspárnar sem Sjálfstfl., Verslunarráðið og Vinnuveitendasambandið fluttu hér mánuðum saman á sl. vetri, þá hljóma þær sem hreinar öfugmælavísur. Og það er nú einu sinni þannig að verkin og staðreyndirnar tala í þessu efni mjög skýru máli. Í fyrsta lagi: Hvað hefur gerst í atvinnumálunum? Atvinnuleysi 15--20 þúsund manna hefur verið forðað. Hér var myndaður sérstakur skuldbreytingasjóður sem farið var um háðulegum orðum á fyrstu mánuðum en hefur nú sannað svo gildi sitt að enginn dirfist í dag að hallmæla honum. Hann hefur þvert á móti tryggt áframhaldandi starfsemi 80--90 fyrirtækja allt í kringum landið. Hann hefur forðað því mikla atvinnuleysi sem frjálshyggjan hafði skapað. Og í kjölfar hans nýr Hlutabréfasjóður sem á að breyta eignarhaldi fyrirtækjanna, flytja fjármagn frá bönkum og sjóðakerfi þar sem gróðinn hefur verið á undanförnum árum og yfir í atvinnulífið sjálft. Á sama tíma hefur verið knúin fram stórkostleg endurskipulagning í atvinnuvegunum, á sjávarútvegi og fjölmörgum öðrum greinum sem er þegar farin að skila það miklum árangri að framlegð fjölmargra frystihúsa hefur nú breyst úr 6% fyrir áramót í 20--30% nú. Í öðru lagi vextirnir. Hverjir muna ekki vaxtafárviðrið hér á lokamánuðum ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar þar sem grái markaðurinn malaði til sín stórfelldan gróða? Nú hrynja vextirnir á gráa markaðinum úr 17% í 10%. Hver man ekki 11--12% raunvexti í bankakerfinu og opinbera sjóðakerfinu? Þeir eru nú þegar komnir niður í 7% og nýlega voru gerðir samningar við lífeyrissjóðina sem tryggja að nú þegar eru komnir á 5% raunvextir á þeim hluta lífeyrissjóðafjármagnsins sem tengdur er við raunvextina á evrópskum peningamarkaði. Og ríkisfjármálin. Vissulega urðum við að leggja á nýja skatta til þess að snúa við hallarekstrinum og erlendri skuldasöfnun sem Þorsteinn Pálsson og Sjálfstfl. höfðu staðið fyrir. En nú þegar er árangur þessa starfs að koma í ljós. Niðurstaðan úr rekstri ríkisins á fyrstu þremur mánuðum ársins sýnir það að ríkissjóður hefur skilað á þessum fyrstu þremur mánuðum 800 millj. kr. umfram í jákvæða niðurstöðu en áætlanir sögðu til um, þ.e. tekjurnar hafa verið um 800 millj. kr. meiri á sama tíma og útgjöldin hafa staðið í stað. Ég er ekki að segja að árið allt verði með svona jákvæðum hætti. En þetta er alla vega góð byrjun á þeirri tilraun að snúa þessari þróun við. Í þriðja lagi kjaramálin. Alþb. hefur á undanförnum árum barist fyrir launastefnu sem fælist í því að það fólk sem lægst hefði launin hefði forgang, barist fyrir launastefnu þar sem kjör hinna fjölmennu kvennastétta í landinu væru leiðrétt. Og það er ánægjulegt að okkur hefur nú þegar tekist að gera kjarasamnnga við yfir 20 þúsund launamenn á Íslandi sem staðfesta þessa launastefnu, launastefnu þar sem fólkið með lægstu launin hefur forgang, launastefnu sem staðfestir að kvennastéttirnar á Íslandi hafa fengið mestu réttindin og hagstæðustu bæturnar. Og það er napurt að Kvennalistinn skuli hafa kosið þessa stund til þess að mótmæla slíkum kjarasamningum og krefjast hér á Alþingi sérstakra umræðna utan dagskrár til að berjast gegn þeim kjarasamningum sem fært hafa því fólki með lægstu launin og hinum fjölmennu kvennastéttum á Íslandi mestu kjara- og réttindabót á undanförnum árum. En konurnar í samtökum launafólks hafa talað. Þær hafa samþykkt þessa samninga með 85--95% atkvæða á sama tíma og Kvennalistinn berst gegn þessum konum hér á Alþingi og utan þings. Og það er ánægjulegt að í dag tókst að gera kjarasamning við Félag háskólakennara, kjarasamning sem enn frekar staðfestir þessa launastefnu en felur líka í sér framtíðarumbætur í rannsóknarstarfi, vísindaiðkunum og starfsháttum Háskólans sem lengi munu nýtast þessari þjóð og verða atvinnulífinu og framförunum til góða. Ég vona að það ágæta fólk háskólaborgara í öðrum stéttarfélögum sem undanfarið hefur háð harða launadeilu muni horfa á þennan samning og í samvinnu við okkur ná þeim árangri á næstu dögum að staðfesta þessa launastefnu sem yfir 20 þúsund manns hafa nú þegar samþykkt, en jafnframt nota tímann til þess að tryggja framtíðaruppbyggingu á sínu eigin starfssviði eins og háskólakennarar ákváðu að gera í dag. Þannig mætti lengi telja. Þetta er niðurstaðan úr fyrstu sex mánuðunum á þriggja ára verkáætlun þessarar ríkisstjórnar. Það er rétt sem félagar mínir í þessari ríkisstjórn og samstarfsflokkunum hafa sagt hér í kvöld. Það er góður vinnuandi í þessari ríkisstjórn. Þetta er vinnusöm ríkisstjórn sem ætlar sér að ná árangri. Auðvitað eru alltaf mismunandi áherslur eins og ætíð verður þegar þrír flokkar vinna saman. En innan ríkisstjórnarinnar er nægilegur drengskapur, nægilegur heiðarleiki, nægilegur manndómur til að leysa þann ágreining þannig að upphlaupin sem fjölmiðlarnir keppast við að segja frá í hverri viku gleymast innan tíðar og stjórnin heldur áfram viku af viku, mánuð frá mánuði, ári til árs að vinna sín verk með dugnaði, einbeitni og atorku. Ég vil nota þetta tækifæri hér í kvöld til þess að þakka samstarfsaðilum okkar í ríkisstjórn fyrir góða og drenglundaða samvinnu í þessari ríkisstjórn. Ég vil þakka forsrh. þessarar ríkisstjórnar fyrir góða verkstjórn og góða samvinnu við okkur. Og ég vil þakka forustu Alþfl. einnig fyrir heiðarleika og myndarskap í samvinnu við okkur þótt ágreiningsefnin hafi á stundum verið nokkur. Þannig er það rétt sem utanrrh. sagði hér í kvöld. Við erum staðráðin í því að þessi ríkisstjórn haldi áfram að stjórna landinu. Hún hefur nú þegar lokið fyrsta kaflanum í sinni verkáætlun. Annar kaflinn er nýhafinn og við upphaf nýs áratugar munum við festa þriðja kaflann í sessi. Þá mun þjóðin sjá að hún mun ekki vilja Sjálfstfl. á ný til forustu. Þá mun koma í ljós að fylgi Sjálfstfl. í skoðanakönnunum nú verður jafnskammvinnt og fylgi Kvennalistans í skoðanakönnunum fyrir ári síðan vegna þess að þjóðin vill jafnréttisríkisstjórn sem hefur manndóm og einurð til að veita þessari þjóð nýja forustu inn í traustari framtíð og inn í nýja öld. --- Takk fyrir.

Margrét Frímannsdóttir Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Það vildi ég að við stæðum hér og töluðum til ykkar við allt aðrar og betri aðstæður en raun ber vitni. Að ástandið í þjóðfélaginu hefði gjörbreyst frá síðasta eldhúsdegi. En því miður, sú er ekki raunin. Vissulega höfum við stigið skref í rétta átt, útlitið er betra núna en það var þegar ríkisstjórnin tók við sl. haust og við blasti gífurlegt atvinnuleysi og lokun fyrirtækja og þá sérstaklega í útflutningsgreinunum. Það eru að vísu til menn á hv. Alþingi sem mála skrattann á vegginn, ólmast hér í ræðustól og segja að ástandið sé verra nú en það var við ríkisstjórnarskiptin og mest eru lætin í beinni sjónvarpsútsendingu. Staðreyndin er hins vegar sú að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og peningamálum hafa skilað árangri sem kemur fram í lækkun vaxta á lánsfjármarkaðnum, meira að segja vextir á gráa markaðnum hafa lækkað verulega. Raunvextir af verðtryggðum útlánum bankanna hafa lækkað úr rúmum 9% í septemberlok í 7,25% þar sem þeir eru lægstir. Stefnt er að því að þeir verði enn lægri um mitt sumar. Nafnvextir voru í lok september 30% af óverðtryggðum skuldabréfum. Þeir lækkuðu í kjölfar verðstöðvunar niður í 12% í lok desember. Það er hins vegar ljóst að eftir að verðstöðvun lauk og verðbólga jókst hafa nafnvextir hækkað aftur og við því verður að bregðast. Nýgerður samningur við lífeyrissjóðina stuðlar að enn frekari vaxtalækkun. Lækkun vaxta er mikil kjarabót fyrir heimilin í landinu. Og fyrir mörg fyrirtæki er þetta spurning um líf eða dauða. Ríkisstjórnin verður því að leggja höfuðáherslu á áframhaldandi vaxtalækkun. Eitt fyrsta verk ríkisstjórnarinnar var að stofna Atvinnutryggingarsjóð til að bjarga illa stöddum fyrirtækjum frá gjaldþroti og lokun og koma þannig í veg fyrir að þúsundir manna misstu atvinnu sína. Þessi bráðabirgðaráðstöfun ríkisstjórnarinnar var gagnrýnd harðlega. Nú eru þessar raddir að þagna, enda veitti sjóðurinn 70 fyrirtækjum aðstoð frá því hann var stofnaður og fram til 15. mars. Skuldbreytinga- og hagræðingarlán sjóðsins námu á þessum tíma 2536 millj. kr. sem þýðir að hvert þessara 70 fyrirtækja hefur fengið að meðaltali um 36 millj. kr. Frá 15. mars er auk þess búið að afgreiða önnur 40 fyrirtæki hjá sjóðnum. Af þessu má sjá að það eru háar upphæðir sem farið hafa til þess að bjarga atvinnulífinu frá því hruni sem við blasti í haust. En björninn er ekki unninn. Ef okkur á að takast að reisa atvinnulífið varanlega við þá verður ríkisstjórnin að halda vel á spöðunum og horfa til framtíðar, hafa þar að leiðarljósi þá stefnu Alþb. að horfa á landið sem heild og skipuleggja atvinnulífið eftir svæðum í samræmi við landkosti og þá möguleika sem bjóðast á hverjum stað. Skammtímasjónarmið og skammtímalausnir hafa einkennt vinnubrögð stjórnvalda allt of lengi. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur horft á vanda atvinnulífsins, vanda heimilanna, byggðaröskunina og boðið upp á lausnir til eins árs í senn. Tíminn sem þá hefur unnist til þess að skipuleggja til framtíðar og hefja aðgerðir sem hafa varanlegan bata að markmiði hefur aldrei verið notaður. Þetta er ástæðan fyrir því að fyrirtækin hanga á horriminni. Efnahagsástand þjóðarbúsins er afskaplega bágborið. Og þetta er verkefnið sem núverandi ríkisstjórn hefur til úrlausnar. Hún verður að horfa til framtíðar og vinna samkvæmt því. Það hafa verið stigin skref í rétta átt en mikið verk er óunnið. Það er í rauninni aldeilis makalaust hvernig tekist hefur á undanförnum árum að sigla málum í strand eins og við búum í góðu og gjöfulu landi sem býður upp á möguleika til fjölbreyttrar atvinnu. Góðir áheyrendur. Það hefur tekist á undanförnum mánuðum að koma í veg fyrir það gífurlega atvinnuleysi sem við blasti. Vextir fara lækkandi og unnið er að því af krafti að bæta rekstrarskilyrði fyrirtækjanna og koma atvinnulífinu á réttan kjöl. Á undanförnum vikum hafa verið gerðir kjarasamningar sem vissulega ber að fagna. Þar er þó verki ólokið. Félagar í Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna eru enn í verkfalli og því miður hefur lítið hreyfst í átt að samkomulagi. Stjórnvöld eru að semja við fólk sem gegnir mikilvægu hlutverki í mennta-, heilsugæslu- og rannsóknakerfi landsins í krafti þeirrar menntunar sem það hefur aflað sér. Það þarf ekki að orðlengja mikilvægi þess að samningar náist sem báðir aðilar geta verið sáttir við. Það blasa líka við enn frekari átök á vinnumarkaðnum ef ekki tekst að semja við launþega innan Alþýðusambands Íslands á næstu dögum. Þar er það fólk sem vinnur við sjávarútveginn og aðra undirstöðuatvinnuvegi okkar. Fram kemur í fréttum að afkoma fiskvinnslufyrirtækja hafi aldrei verið eins slæm og á síðasta ári. En þar er ekki launum verkafólksins um að kenna. Reyndar hefur það gerst æ ofan í æ að fiskvinnslufólk hefur orðið að sjá af hluta af launum sínum vegna aðgerða stjórnvalda. Þurft að leggja sinn skerf af mörkum til þess að halda fyrirtækjunum gangandi. Það er almennur rekstrargrundvöllur fyrirtækjanna sem er rangur og á það ber að horfa. Og það er hlutverk ríkisstjórnarinnar að vinna að úrlausnum og bæta skilyrði fyrirtækjanna til rekstrar. Vandamálið er ekki það að fólk fái greidd of há laun fyrir vinnu sína. Því er það rangt að segja að fyrirtækin þoli ekki hækkun launa verkafólks í fiskvinnslu eða annars staðar til jafns á við það sem samningur BSRB við ríkið kveður á um. Með bættum rekstrarskilyrðum og áframhaldandi lækkun vaxta og fjármagnskostnaðar geta fyrirtækin greitt hærri laun. Það sama gildir um ríkið gagnvart starfsmönnum sínum. Verði áframhaldandi árangur af aðgerðum ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum þá eykst svigrúm til launahækkana. Því er það eitt af meginmarkmiðum þessarar ríkisstjórnar að bæta rekstur ríkisfyrirtækjanna og tryggja rekstrargrundvöll fyrirtækja í landinu öllu. Ég óska ykkur gleðilegs sumars og þakka áheyrnina.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þegar ríkisstjórnin tók við völdum á sl. hausti biðu hennar vissulega erfið verkefni. Það lá fyrir og kom engum á óvart. En þau vandamál sem við er að glíma hafa að vísu að ýmsu leyti reynst stærri og úrlausnarefnin erfiðari en menn höfðu reiknað með. Skýrt dæmi um þetta er sú staða fyrirtækja í útflutningsgreinum sem ársreikningar eru að leiða í ljós um þessar mundir. Eins og rauður þráður gengur í gegnum þá reikninga hinn óheyrilegi fjármagnskostnaður og hin miklu umskipti til hins verra sem í þeim efnum urðu á árunum 1986--1988 í kjölfar frjálshyggjunnar, vaxtabrjálæðisins sem þá hafði verið innleitt. En einnig tala niðurstöðutölur ársins 1988, eins og þær birtast í reikningum fyrirtækjanna, í afkomu heimilanna, skýru máli um það stjórnleysi og aðgerðarleysi sem einkenndi ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og var að sigla öllu í strand á haustmánuðum sl. Niðurstaðan sýnir að efnahags- og atvinnulíf landsmanna, sérstaklega útflutningsatvinnuvegirnir, voru komnir nær bjargbrúninni, komnir nær hruni en nokkurn gat órað fyrir. Það verður að takast að snúa af þeirri óheillabraut sem frjálshyggjan hafði leitt inn á. Það verður að takast að byggja upp að nýju og styrkja stöðu fyrirtækjanna, bæta afkomu almennings og tryggja atvinnu. Þessarar ríkisstjórnar bíða einnig mikilvæg verkefni á sviði félags- og menningarmála sem íhaldsblandaðar ríkisstjórnir síðustu ára hafa vanrækt. Breyttar áherslur í utanríkis- og friðarmálum þar sem afvopnun á höfunum og barátta fyrir því að bægja frá íslenskri lögsögu kjarnorkuvopnum og kjarnorkuknúnum farartækjum eru stórmál sem gefa þarf forgang á næstunni. Á sviði íslensks landbúnaðar hafa skipst á skin og skúrir eins og víða annars staðar. Hið sama má segja um horfurnar fram undan. Þar er sums staðar bjart en annars staðar dekkra. Þær nýju búgreinar sem horft hefur verið til undanfarin ár og vonir stóðu til að skapað gætu störf í stað þeirra sem tapast mundu við samdrátt í hefðbundnum búgreinum hafa mætt miklum erfiðleikum, einkum loðdýraræktin. Segja má að sú grein berjist fyrir lífi sínu þessa mánuðina. Óhagstæð gengisskráning og svimandi hár fjármagnskostnaður leiddu til mikilla erfiðleika þegar við uppbyggingu greinarinnar. Og þegar svo við bættist mikið verðfall framleiðslunnar þarf engan að undra þó að erfiðleikarnir séu miklir. Vonandi duga þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til og eru nú að koma til framkvæmda þessar vikurnar til að afstýra hruni greinarinnar. Í hinum hefðbundna búskap eru það einkum erfiðleikar sauðfjárræktarinnar, fallandi gengi kindakjötsins á innanlandsmarkaði og þeir miklu aðlögunarerfiðleikar sem fylgja samdrætti í framleiðslu sem upp úr standa. Haldi sú þróun áfram sem staðið hefur nær óslitið frá árinu 1982, að innanlandsneysla kindakjöts dragist saman og útflutningsmarkaðir séu jafnóhagstæðir og verið hefur, munu áframhaldandi og miklir erfiðleikar steðja að, ekki aðeins að bændum sem í þessari búgrein starfa, heldur einnig að úrvinnslu- og þjónustuaðilum, þéttbýliskjörnum og heilu landshlutunum. Að mínu mati er því eitthvert albrýnasta hagsmunamál landbúnaðarins og um leið eitt stærsta byggaðmálið að snúa þessari öfugþróun við. Því verkefni verður gefinn forgangur á næstunni. Í mjólkurframleiðslunni er staðan betri. Þar hafa markmið búvörusamningsins um aðlögun framleiðslunnar að innanlandsmarkaði í raun þegar tekist og jafnvel horfir það nú til nokkurrar aukningar frekar en hitt. Í landbrn. er hafin margþætt vinna sem miðar að endurskoðun framleiðslustefnunnar, nýjum áherslum við framleiðslustjórn og undirbúningi viðræðna ríkisvaldsins og bændasamtakanna um framhaldið. Þar eru á ferðinni viðamikil verkefni og ætlunin er að tengja þar saman eftir því sem kostur er í eina heildarstefnu markaðsmál og framleiðslustjórnun, landnýtingarsjónarmið, byggðaþáttinn, hagræðingu í greininni og síðast en ekki síst verður þar að horfa til lífskjara bænda, hinna félagslegu aðstæðna í sveitum og strjálbýli og reyna eins og kostur er að fella þessa þætti saman í eina samstiga heild. Tímans vegna rek ég þessa vinnu ekki nánar en segi það að lokum að miklu varðar að þar fáist farsæl niðurstaða. Íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir miklum breytingum og er á miklu umrótsskeiði. Slíkar breytingar verða að sjálfsögðu ekki stöðvaðar með valdi. Hitt skiptir miklu máli að þeim sé stýrt með farsælum hætti, að höfð sé stjórn á hraða þeirra og það gleymist ekki að á bak við tölur og prósentur í þessum efnum er lifandi fólk, lífskjör þess og örlög byggðarlaga og heilla landshluta. Kyrrstaða, stöðnun og algjör andstaða við allar breytingar er þó versti kosturinn fyrir íslenskan landbúnað. En það var einmitt boðskapurinn í ræðu Pálma Jónssonar hér áðan. Enginn stöðvar tímans hjól, ekki heldur Pálmi Jónsson, þótt hann sé atgervismaður. Ótalmörg önnur viðfangsefni væri fróðlegt að ræða hér en flest verður það að bíða betri tíma. Það sem er mörgum bændum líklega efst í huga þessa stundina er erfiður vetur og kalt vor það sem af er og því er ekki að neita að margir bera kvíðboga fyrir komandi sumri hvað grassprettu og heyfeng snertir. Í landbrn. er nú til athugunar hvort unnt sé að grípa til ráðstafana til að auka möguleikana á fóðuröflun í sumar með aukinni framleiðslu grasköggla og e.t.v. á fleiri vegu. Í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er vikið að því sérstaklega að gera skuli átak til að efla landgræðslu og skógrækt. Í samræmi við þetta tók ríkisstjórnin á dögunum ákvörðun um það að verja nokkurri fjárhæð til þess á sumri komanda að skapa störf fyrir ungt fólk við vinnu á þessu sviði. Ég vil geta þessarar ákvörðunar sérstaklega, ekki vegna þess að hún sé það stór í sniðum að hún skipti sköpum, hvorki í raun um hið stóra átak sem bíður okkar á sviði landgræðslu og skógræktar, né heldur dugir hún ein og sér til að eyða öllum áhyggjum manna af ótryggum atvinnuhorfum skólafólks í sumar. En hún er hins vegar táknræn fyrir vilja ríkisstjórnarinnar á báðum þessum sviðum og verður vonandi metin sem slík. Á vegum samgrn. er nú hafið starf sem lýtur að því að samræma áætlanir á sviði samgöngumála og stærstu mannvirkjagerðar. Starfshópur undir heitinu ,,Samgöngur og fjarskipti á nýrri öld`` mun vinna að þessu mikilvæga verkefni á næstunni. Góðar samgöngur og samgöngubætur eru ekki síður mikilvægar nú og í raun forsenda þess að einstök landsvæði og landið sem heild verði samkeppnisfært hvað atvinnuhætti og lífskjör snertir í hinum tæknivæddu samfélögum framtíðarinnar. Þannig eru framfarir á sviði samgangna og fjarskipta ekki síður mikilvæg grunnforsenda nú, og verða það á næstu árum, heldur en áður var. Engir eiga þar meira undir en einmitt íbúar landsbyggðarinnar. Þess vegna eru og verða samgöngubæturnar hér eftir sem hingað til eitt allra brýnasta baráttuefni á sviði byggðamála. Ég lít svo á að eitt af stærstu verkefnum þessarar ríkisstjórnar hljóti óhjákvæmilega að vera að móta nýjar áherslur í byggðamálum. Auðvitað erum við alltaf að fást við byggðamál. Auðvitað eru aðgerðir til að bæta rekstrarstöðu útflutningsatvinnuveganna byggðamál. En það verður jafnframt að taka á hinum félagslegu aðstæðum í dreifbýlinu og skoða samfélög landsbyggðarinnar í heild sinni. Félagsleg þjónusta, verslun, menntunarmöguleikar, menningarlíf og aðrir slíkir þættir mega ekki verða út undan þegar nýjar áherslur í byggðamálum koma til. Það að auka snjómokstur eins og gert var á sl. vetri er vissulega byggðamál. Það að taka skref í átt til jöfnunar á símkostnaði landsmanna eins og gert verður á næstunni er líka byggðamál. Það að færa Skógrækt ríkisins austur á Fljótsdalshérað er byggðamál. En þetta dregur skammt hvert fyrir sig. Hin alvarlega byggðaröskun undanfarinna ára segir okkur að ekkert minna en stórátak, sem tekur á öllum helstu þáttum sem áhrif hafa á byggðajafnvægið, dugar til að snúa straumnum við. Sú glíma sem nú stendur yfir gegn byggðaröskuninni er örlagarík. Takist að vinna hana og verði það svo að í byrjun næstu aldar búi vaxandi fjöldi fólks, ekki síst ungs og vel menntaðs, á landsbyggðinni sem sé tilbúið til að grípa þá möguleika sem þar bjóðast þurfum við Íslendingar ekki að kvíða framtíðinni. Þar eru miklir möguleikar fólgnir, þar bíða auðlindir og þar eru aðstæður til mikillar verðmætasköpunar sem orðið getur undirstaða velmegunar og vaxtarbroddur framfara á nýrri öld. Lykilorðið í því sambandi eru bættar samgöngur, betri menntun, skilningur á því að byggðamálin snúast einnig um lífskjör og félagslegar aðstæður, og síðast en ekki síst þarf fólk að vera til staðar til að nýta þá miklu möguleika sem Ísland, landið sjálft, og auðlindirnar í hafinu umhverfis hafa upp á að bjóða. Órofin byggðakeðja hringinn í kringum landið er eina örugga tryggingin fyrir því að þeir miklu möguleikar glatist ekki. Góðar stundir og gleðilegt sumar sem vonandi er á næsta leiti þó að lítið bóli á því enn þá. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Nú þegar senn líður að lokum þessa þings er ekki óeðlilegt að litið sé yfir farinn veg og kannað hvernig til hefur tekist. Til þess að gera slíkt hlýtur að vera einfaldast að líta yfir loforðalista ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og gera á honum snögga athugun, hvort staðið hafi verið við gefin loforð. Það sjáum við með því að fletta upp í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar sem er að finna í þessum græna bæklingi. Kemur þá fljótlega í ljós að við fá loforð hefur verið staðið. Tökum nokkur dæmi: Á bls. 9 undir kaflanum Byggðamál segir m.a., með leyfi forseta: ,,Gerðar verða ráðstafanir til jöfnunar á flutningskostnaði og kostnaði við síma, húshitun og skólagöngu.`` Kannast nokkur við efndir á þessum loforðum? Nei, auðvitað ekki því þær eru engar. Þá segir enn fremur í sama kafla, með leyfi forseta: ,,Unnið verður að því að bæta aðstöðu verslunarfyrirtækja í dreifbýli.`` Þarna hefur ríkisstjórnin ekki setið aðgerðalaus því hún hefur hækkað skatta á verslunar- og skrifstofuhúsnæði um lítil 100% og telur sig væntanlega með því hafa bætt stöðu verslunarinnar á landsbyggðinni. Þá ætlaði ríkisstjórnin einnig að treysta atvinnuöryggi í landinu en það fór á sama veg og hjálpin við dreifbýlisverslunina. Hér hefur ekki verið annað eins atvinnuleysi um langan tíma og ef eitthvað er þá fer það vaxandi. Ríkisstjórnin hefur misst öll tök á verðbólgunni sem nú er komin upp í um og yfir 30%. Það muna e.t.v. einhverjir eftir stefnuræðu forsrh. í haust þar sem hann tilkynnti þjóðinni að verðbólga yrði um 6%. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það hver áhrif það hefur á allt efnahagslíf þjóðarinnar að missa enn eina ferðina tökin á verðbólgunni. Það virðist vera nákvæmlega sama hvar gripið er niður. Alls staðar er þessi óvinsælasta ríkisstjórn allra tíma með allt niður um sig, enda varla von á öðru þar sem minnisleysi hefur gert vart við sig hjá blessuðum hæstv. forsætisráðherranum okkar svo að vart er við því að búast að hann muni hverju hann lofaði þegnum þessa lands, hvað þá hvernig á að stjórna því. Á síðasta ári talaði hann um að Róm væri að brenna sem svo sannarlega var rétt, enda gerðu allir þá kröfu til hans að fyrst hann gerði sér grein fyrir því gerði hann eitthvað til að slökkva eldana. En einhverra hluta vegna gerði hann það ekki. Hvers vegna veit ég ekki, en hann gæti þó hafa gleymt sér. Þá hefur sami ráðherra lýst því yfir svona rétt til þess að auka tiltrú lánardrottna okkar erlendis á okkur að aldrei fyrr hafi íslenska þjóðin staðið nær þjóðargjaldþroti. Nei, það vantar ekki yfirlýsingarnar. Það eru aðgerðirnar sem skortir á. Nú segir hæstv. forsrh. að helsti prófsteinninn á stjórnarsamstarfið sé hvort ríkisstjórninni takist að ná fjármagnskostnaði niður, lækka vexti og ná hagræðingu í bankakerfinu. Þetta muni ráða því hvort þessi ríkisstjórn lifi eður ei og til þessa hefur hæstv. forsrh. ætlað ríkisstjórninni tvo mánuði. Nú er bara sá galli á gjöf Njarðar að vegna fenginnar reynslu tekur ekki nokkur heilvita maður mark á þessum orðum forsrh. Engu að síður verður að spyrja hæstv. ráðherrann hvert sé hið raunverulega takmark hans og hvernig hann ætli sér að ná því. Hvað ætlar hann að ná fjármagnsmarkaðinum langt niður og hvernig? Hvað ætlar hann að ná vöxtum langt niður og hvernig? Og hvar ætlar hann að ná hagræðingu í bankakerfinu og hvernig? Þá verður enn fremur að spyrja til hvaða aðgerða ríkisstjórnin ætlar að grípa til þess að draga úr atvinnuleysinu og hvernig hún ætlar að mæta fyrirsjáanlegu atvinnuleysi námsmanna. Hvar eiga þeir að fá vinnu og hvernig á að standa undir þeim launagreiðslum? Ríkisstjórnin virðist treysta alfarið á að fiskverð fari hækkandi, en fari nú svo að það gangi ekki eftir, hvað hyggst ríkisstjórnin þá gera? Það getur ekki gengið endalaust að hafa öll eggin í sömu körfu. Góðir áheyrendur. Svona er hægt að kasta fram spurningu eftir spurningu til þessarar ríkisstjórnar. Við engri þeirra á hún svar. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að hún er með öllu stefnulaus. Í engu máli hefur hún heilsteypta stefnu. Í engu máli eru stjórnarflokkarnir sammála nema e.t.v. því sem ríkisstjórnin boðaði þegar í upphafi ferils síns og hinn þá stolti forsrh. tilkynnti í stefnuræðu sinni, að þessi ríkisstjórn mundi beita fyrir sig mannréttindabrotum. Ég ætla ekki að eyða frekari tíma á hæstv. forsrh., heldur leyfa mér að fara örfáum orðum um aðra hæstv. ráðherra og þeirra málefni. En áður en ég byrja á því langar mig að vitna hérna til nokkurra orða hæstv. menntmrh. er hann viðhafði í þessum umræðum í fyrra, nánar tiltekið 3. maí 1988, en þá hafði hann þessa skoðun á núverandi samstarfsflokkum sínum, með leyfi forseta: ,,Tvöfeldnin, margfeldnin og hræsnin hefur verið megineinkenni Framsfl. í gegnum söguna en nú hefur Framsfl. öðlast keppinaut þar sem er Alþfl. og stendur framsókn víða á sporði í hræsni, tvískinnungi, að ég segi ekki ómerkilegheitum í málflutningi gagnvart kjósendum þessa lands.`` Það stóð ekkert á hæstv. menntmrh. að ganga til liðs við þessa tvo flokka sem hann lýsir svo og því er freistandi að spyrja hann hvort sú lýsing sem hér var eftir honum höfð eigi nú ekki við einn flokk í viðbót, Alþb. Eins og alþjóð man stóð Alþb. með okkur í stjórnarandstöðunni á síðasta þingi í hatrammri baráttu okkar fyrir afnámi matarskattsins. Og féllu þar mörg stór orð, m.a. þau frá núverandi fjmrh. að hæstv. núv. utanrrh. væri brennimerktur maður þar til hann aflétti matarskattinum. Sá sem brennimerkti og sá hinn sami sem stóð með geislabaug á kassa inni í versluninni Miklagarði og barði sér á brjóst og sagði matarskattinum heilagt stríð á hendur er nú fjmrh. Hann hefur því matarskattinn í hendi sér. En hvað hefur hann gert, þessi fulltrúi bandalags alþýðunnar? Felldi hann matarskattinn niður? Stóð hann við stóru orðin? Nei, ekki aldeilis, heldur þvert á móti, hann krýndi sjálfan sig mesta skattakóng Íslandssögunnar. Minna mátti það nú ekki vera. Það var því í hróplegu ósamræmi við baráttu okkar gegn matarskattinum, baráttu okkar fyrir lækkun á verðlagi, þegar hluti Borgfl. studdi vörugjaldsfrv. sem varð til þess að verðlag hækkaði enn frekar með tilheyrandi skerðingu kaupmáttar. Það virðist allt vera á sömu bókina lært. Ekki er samstaða um neitt af stærri málum þessarar ríkisstjórnar. Meira að segja einum af dyggustu stuðningsmönnum hennar, herforingja huldufólksins á þingi, Stefáni Valgeirssyni, er farið að ofbjóða aðgerða- og úrræðaleysi stjórnvalda til að mynda í vaxtamálum, og lái ég honum það ekki. Húsbréfafrumvarp hæstv. félmrh. veldur illvígum deilum og virðist allt eins geta losað okkur við þessa ríkisstjórn fyrr en varir. Um það frv. vil ég aðeins segja að í meginatriðum er ég sammála ráðherra en tel hins vegar að enn séu of margir óvissuþættir varðandi afleiðingar frv. á fjármagnsmarkaðinum. Þess vegna sé rétt að skoða málið ögn betur og leggja það síðan fram á haustþingi, fullunnið, vitandi það að þá er nokkurn veginn full samstaða um málið. Á hinn bóginn er ég innilega sammála ráðherranum í þeirri skoðun hennar að núverandi húsnæðiskerfi er gjörsamlega handónýtt og beinlínis stórhættulegt og get vel skilið að hæstv. ráðherra vilji ekki una því að þurfa að starfa eftir slíku kerfi. Því tel ég að hún eigi nú að brjóta odd af oflæti sínu og doka til haustsins með afdrifaríkar ákvarðanir. Þá eru uppi erjur í kringum vegáætlun, útvarpslög, heræfingar, stóriðju, varaflugvöll o.s.frv. o.s.frv. Reyndar hefur náðst lending í heræfingamálinu sem sýnir enn og aftur að Alþb. er tilbúið að gleypa hvað sem er til þess að halda sér í ríkisstjórn. Hjá því stendur ekki steinn yfir steini. Öllu hefur verið fórnað fyrir stólana. Nú er í lagi að hermennirnir komi til landsins þar sem búið er að fækka þeim um þriðjung. Ætli NATO fái þá ekki næst að byggja varaflugvöll hér ef flugbrautirnar verða styttar um þriðjung. Atvinnuvegirnir um land allt eru í rúst og framtíð heilla byggðarlaga er í veði, sjávarútvegurinn rekinn með bullandi halla, iðnaðurinn berst í bökkum, landbúnaðurinn við það að heyra sögunni til, ferðamannaiðnaðurinn, sem er stórlega vanmetinn tekjumöguleiki, látinn reka á reiðanum. Sem sagt: Allt í rúst. Brunarústir Rómarbrennu hæstv. forsrh. munu verða minnisvarði þessarar ríkisstjórnar. Ríkisstjórnin hefur ekki náð að bæta rekstrarskilyrði atvinnuveganna þrátt fyrir skuldbreytingar og gengisfellingar enda tæplega við því að búast að rekstrarskilyrði batni þegar á hinn bóginn er verið að stórhækka skatta á fyrirtækin. Þetta skilar sér svo allt í stórauknu atvinnuleysi, gjaldþrotum heimila og fyrirtækja og því sem stjórnin stefnir leynt og ljóst að, hinum eftirsótta ríkissósíalisma. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir fjórðungs lækkun á raforkuverði til fiskiðnaðar þar sem sólarhrings- og ársnotkun er tiltölulega jöfn.`` Mér vitanlega hefur ekki verið staðið við þetta loforð frekar en mörg önnur sem gefin eru í málefnasamningnum og því fyllilega tímabært að stjórnarliðið geri grein fyrir því hér og nú hvort við þetta loforð á að standa og þá hvenær ef svo ólíklega vildi nú til að þeir hafi hugsað sér að efna loforðið. Svona er nú ástandið þrátt fyrir stóraukna skattheimtu sem virðist hvergi ætla að skila sér enda hallalaus fjárlög hæstv. fjmrh. þegar komin með bullandi halla og verða sennilega þau verstu í manna minnum þegar upp verður staðið. En þrátt fyrir þetta virðist ekki vera nokkur leið fyrir ríkisstjórnina að fara fyrir með góðu fordæmi í aðhaldi og sparnaði. Þeir áforma að eyða og eyða og eyða. Hótel Borg skal keypt og sett í stand fyrir nokkur hundruð milljónir. Stofna á nýtt ráðuneyti sem fylgir að sjálfsögðu verulegur kostnaðarauki o.s.frv. En við fólkið í landinu, allan almenning, er sagt: Það eru engir peningar til. Þið verðið að vera þolinmóð. Þið verðið að herða sultarólina, borða meiri graut o.s.frv. á meðan þeir sem hér ættu að sitja gera þveröfugt. Er nema furða að þessir menn skipi nú óvinsælustu ríkisstjórn sem nokkru sinni hefur setið við völd á Íslandi? Þá fyrst tekur þó tappann úr þegar kemur að gjalddaga eignarskatts. Þá kemst stór hluti fólks að því hversu gegndarlaus skattheimta ríkisins í rauninni er. Það er sorglegt að það hafi orðið örlög Borgfl. að verða guðfaðir þessarar hryllilegu ríkisstjórnar, að það skuli hafa orðið fyrir tilstilli Borgfl. að tekju- og eignarskattsfrv. var samþykkt hér á þingi fyrr í vetur með þeim afleiðingum að skattleysismörk lækkuðu frá því sem þau hefðu annars verið og eignaupptaka verður hér í stórum stíl vegna hinna gríðarlegu eignarskatta. Ekkjur, ekklar, aldraðir, sjúkir og einstæðir og fleiri munu þá minnast Borgfl. sem hafði það í hendi sér að koma í veg fyrir slysið. Þeir munu minnast þeirra sem samþykktu þetta frv. þegar þeir niðurlútir standa í því að pakka niður eigum sínum og flytjast á brott úr húsnæði því sem þeir með ráðdeild og sparnaði höfðu komið sér upp en missa vegna þessarar hörmulegu skattpíningar og eignaupptöku. Þessu þótti aðalstjórn Borgfl. rétt að hygla sérstaklega á síðasta fundi sínum. Ég ætla að nefna hér lítið dæmi um hversu gríðarleg hækkun eignarskattsins í rauninni er. Aðili sem ég hef heyrt frá þurfti að greiða skatta af fasteign sinni árið 1988 að upphæð 93.300 kr. Árið 1989 þarf hann að greiða af sömu eign 222.200 kr. sem er hækkun um 138%. Ekki hafa laun þessa aðila hækkað sem þessu nemur og ekki skilar eignin auknum tekjum sem þessu nemur nema ef síður væri. Hvernig í ósköpunum er þá hægt að réttlæta slíka skattlagningu? Ekki veit ég það en eitt veit ég þó, að hún samræmist á engan hátt stefnuskrá Borgfl. þar sem segir m.a. að skattheimta ríkisins verði gerð einfaldari og réttlátari eða þar sem segir að Borgfl. vilji tryggja öldruðum áhyggjulaust ævikvöld. Og því segi ég að þeir sem ekki fylgja þeirri stefnuskrá sem þeir buðu sig fram undir og kynntu sem skoðun sína og stefnu fóru inn á þing undir fölsku flaggi. Við hv. þm. Hreggviður Jónsson og ég munum áfram starfa í anda þeirrar stefnu sem Albert Guðmundsson markaði og fram kemur í stefnuskrá Borgfl. Rauði þráðurinn í þeirri stefnu er mannúð og mildi. Það mun einnig verða svo í okkar nýja flokki, Frjálslynda hægri flokknum. Við munum halda áfram að berjast gegn skattpíningarstefnu þessarar ríkisstjórnar og stuðningsmanna hennar hér á þingi sem utan. Hér á þingi eru nú tveir þingflokkar hægra megin við miðju en fimm þingflokkar vinstra megin við miðju. Þetta segir sína sögu um vinstri stefnuna. Hún er stefna sundrungar og óheilinda og þess vegna rúmast hún ekki nema í fjölda smábrota. Frjálslyndir hægri menn munu starfa ötullega að því að leita leiða til þess að losa íslensku þjóðina undan því böli sem þessi ríkisstjórn er jafnframt því sem við munum berjast af alefli gegn þeim ríkissósíalisma sem hér er verið að koma á í einu og öllu. Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Það er mín skoðun að þessi ríkisstjórn verði að fara frá sem allra fyrst því lengi getur vont versnað.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Frjálslyndi hægri flokkurinn er mættur til leiks. Það er sumarkoma í íslenskum stjórnmálum og gleðilegt sumar fyrir alla sem una frjálslyndir og víðsýnir við störf og leik. Hæstv. forseti. Heimilisböl núverandi ríkisstjórnar er þyngra en tárum taki. Þekkingarskortur ráðherra ríkisstjórnarinnar á rekstri og fjármálum er að sliga fólkið, heimilin, fyrirtækin, í landinu. Gælur við verkefni sem ekki eru til fjármunir fyrir. Þau eru leyst með hærri sköttum á tekjur sem ekki eru til. Óraunsæi endurspeglar forsendur kjarasamninga og sífelld átök gjósa upp í röðum stjórnarþingmanna. Þeir sem gleggst þekkja telja að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar muni springa í loft upp á haustdögum og jafnvel fyrr. Almenningur er orðinn þreyttur á að vera sífellt skattlagður til að standa straum af kostnaðarsömum verkefnum af óskalista ábyrgðarlausra stjórnmálamanna. Um þessar mundir er verið að afgreiða frá Alþingi Íslendinga nokkur frumvörp sem þýða að lágmarki 1 milljarð í aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Frjálslyndi hægri flokkurinn lýsir allri ábyrgð þessara samþykkta á hendur ríkisstjórninni og stuðningsforeldrum hennar. Skattaáþján, gleðigjafi vinstri manna, er að leggja atvinnulífið og heimilin í landinu í fjötra. Hylling skattastefnu núv. ríkisstjórnar á aðalstjórnarfundi Borgfl. nú nýverið er sorgleg. Sú skattahylling segir allt um ástandið á þeim bæ. Góðir áheyrendur. Húsnæðiskerfið er brostið og Alþfl. hefur hnuplað hugmynd okkar er stóðum að flutningi frv. um húsbankakerfi með húsbréfunum góðu á síðasta þingi og nú í haust aftur. Húsbréfakerfið sem nú er lagt fram sem stjórnarfrumvarp er þó aðeins léleg eftirlíking, líkt og úr sem götusalar selja gjarnan auðtrúa ferðamönnum. Íslenskir kjósendur láta ekki blekkja sig. Hæstv. utanrrh. ræddi hér áðan um varnarleik ríkisstjórnarinnar og sagði að hún mundi leika sóknarleik núna í seinni hálfleik. Það má minna hæstv. utanrrh. á að mesti sóknarleikur sem leikinn hefur verið af íslensku landsliði endaði 14:2 fyrir Dani. Best væri fyrir ríkisstjórnarliðið að selja liðið og kaupa nýja leikmenn sem geta leikið með árangri á vettvangi stjórnmálanna. Hæstv. forseti. Verkföll af mannavöldum hafa nú staðið hér um skeið, verkföll sem komast hefði mátt hjá ef núv. ríkisstjórn hefði kunnað til verka í fjármálum. Gífurleg aukning skatta á öllum sviðum, eingöngu til að standa undir óstjórn og bruðli ríkisins, er komin í algjört hámark. Kjósendur eru búnir að fá nóg. Þegar ég stóð að því að biðja um hækkun um nokkrar milljónir við afgreiðslu síðustu fjárlaga spurðu stjórnarmenn, þingmenn og ráðherrar: Hvar á að afla tekna? Þau rök gat ég fallist á og get enn. Um þrjár leiðir er að ræða, að leggja á meiri skatta, færa fjármagn til innan ramma fjárlaga eða spara í þeim rekstri sem fyrir er. Frjálslyndi hægri flokkurinn leggur áherslu á sparnað og tilfærslur á fjármagni og þar með lækkun skatta. En hvað gera stjórnendur ríkisins, ráðherrarnir, þegar þeir hafa farið marga milljarða fram yfir heimildir fjárlaga? Þeir einfaldlega velta vandanum yfir á heimilin og fyrirtækin í landinu með því að auka skattpíninguna gífurlega. Og það er þetta sem ég kalla verkföll af mannavöldum. Ríkisstjórnin hefur neytt fólkið til verkfalla og gert fyrirtæki gjaldþrota. Ríkissósíalisminn er tekinn við völdum hér á landi á sama tíma og hann er á hröðu undanhaldi í löndum kommúnisma. Góðir áheyrendur. Ég þakka þeim er á hlýddu.



Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sagði af sér sögðu ráðherrar í þeirri ríkisstjórn að ástandið í efnahags- og atvinnumálum væri orðið svo alvarlegt að ekki mætti dragast nema nokkra daga að ný ríkisstjórn settist á valdastóla til að gera ráðstafanir í efnahagsmálum því annars mundu hjól atvinnulífsins stöðvast víða um land. Þetta var grafskriftin sem ráðherrar í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar tilkynntu þjóðinni samtímis því að þeir sögðu af sér. Ég hygg að þess séu engin dæmi í allri Íslandssögunni að slíkur dómur hafi verið upp kveðinn yfir eigin verkum. Það er undrunarefni að heyra málflutning sjálfstæðismanna nú með hliðsjón af viðskilnaði fyrrv. ríkisstjórnar sem formaður Sjálfstfl. bar fyrst og fremst ábyrgð á þó að allir þrír flokkarnir sem stóðu að þessari ríkisstjórn séu samábyrgir fyrir verkum hennar. Á sama hátt berum við ábyrgð á ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem studdum hana til valda og skrifuðum undir sáttmála um hvernig ætti að komast út úr gjaldþroti frjálshyggjunnar, ríkisstjórn sem margir bundu vonir við, ríkisstjórn sem kenndi sig við jafnrétti og félagshyggju og sem sagðist ætla að skera á okurfjötrana, koma í veg fyrir atvinnuleysi og tryggja atvinnuvegunum sómasamlegan rekstrargrundvöll og síðast en ekki síst jafna lífskjörin og lífsaðstöðuna í þjóðfélaginu. Hafa athafnir fylgt orðum? Ég sé ekki betur en að tími sé kominn til, og þó fyrr væri, að bretta upp ermar og taka á málum svo að hægt sé að segja með sanni að ríkisstjórnin standi undir nafni sem stjórn jafnréttis. Það er að vísu stórt spor og lofsverð breyting til réttlætisáttar sem stigið var með þeirri kerfisbreytingu að taka upp sömu krónuhækkun á öll laun. Þar rættist 15 ára gamall draumur minn. En hvað um lágtekjufólkið sem sættir sig nú við sömu krónuhækkun og BSRB-fólkið samdi um? Ég vil ekki trúa því að það þurfi að sækja slíka launabót með verkfallsaðgerðum. Það er ekki nóg að skuldbreyta hjá þeim þó að það sé góðra gjalda vert hjá atvinnuvegunum. Það verður að gera ráðstafanir til þess að rekstrargrundvöllur þeirra sé tryggður, annars nær skuldbreytingin ekki tilgangi sínum. Ég mun ekki ræða um húsbréfin hér. Ég held að allir hv. alþm. ættu að skilja að lágtekjufólkið getur ekki tekið við markaðsvöxtum á þau lán. Í kosningablaði okkar samtaka sem var gefið út fyrir síðustu alþingiskosningar var því heitið að við mundum endurmeta stefnu okkar í öllum meiri háttar málum miðað við aðstæður í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Þessi vinna hefur nú farið fram á síðustu vikum í ýmsum nefndum, með það í huga að verða við óskum ýmissa aðila, að gera tilraun til þess að fylkja liði með það að markmiði að bjóða fram í öllum kjördæmum. Ég hef skýrt frá því á opinberum vettvangi að t.d. ýmsir þjóðarflokksmenn vildu stuðla að slíku framboði og á síðasta aðalfundi þeirra hafi verið kosin nefnd til þess að taka upp viðræður um slíkt framboð við okkur og fleiri aðila. Mér hefur verið borið það á brýn í fjölmiðlum að ég fari með fleipur eitt um áhuga þjóðarflokksmanna um framboð með okkur í næstu alþingiskosningum. Í Dagblaðinu 25. apríl stendur þetta: ,,Sveinbjörn Jónsson, oddviti á Suðureyri og annar maður á lista Þjóðarflokksins í síðustu kosningum, sagði í samtali við Dagblaðið að þjóðarflokksmenn á Vestfjörðum mundu berjast með oddi og egg fyrir samstarfi við Samtök um jafnrétti og félagshyggju. ,,Ef kosningar yrðu á næsta ári legðum við allt í sölurnar til að ná samstarfi við Stefán Valgeirsson. Það var samþykkt á síðasta aðalfundi okkar að hefja viðræður við aðra flokka og til þess kosin nefnd. Samtök um jafnrétti og félagshyggju hafa nánast sömu stefnu og við fyrir utan nokkra áherslupunkta. Og það yrði slys ef við yrðum ekki í sameiginlegu framboði í komandi kosningum.```` Þetta sagði Sveinbjörn Jónsson, oddviti á Suðureyri. Og í fleiri þjóðarflokksmenn væri hægt að vitna. Ég vil fara yfir nokkur atriði úr okkar stefnuskrá, með leyfi forseta. Gildismat og þjóðfélagssýn: Samtökin vilja nýjan hug inn í íslensk stjórnmál sem byggir á heildarsýn og aukinni vitund og viðurkenningu á raunverulegum verðmætum okkar og samábyrgð gagnvart landi og þjóð. Verðmæti okkar liggja fyrst og síðast í okkur sjálfum og tengslum okkar hvers við annað og náttúruna umhverfis okkur. Það þjóðfélagskerfi sem við höfum búið okkur endurspeglar viðhorf okkar og samskiptamáta hvers við annað. Kreppa ríkir í íslensku þjóðfélagi og birtist í ýmsum myndum, jafnt í innviðum þess sem hjá æðstu valdastofnunum. Fleiri og fleiri eru að átta sig á að hefðbundnar leiðir stjórnvalda duga hvergi til að leysa þennan vanda þjóðarinnar. Mikilvægt er að greina rætur vandans til þess að verða betur fær um að sjá hvað þarf að gera til að bæta mannlífið og hvaða leiðir við getum notað. Rætur vandans liggja hjá okkur sjálfum og í samskiptum hvers við annað. Við vantreystum og vanmetum okkur sjálf, látum hlutina yfir okkur ganga eða festumst í samkeppni, skammsýni og gróðahyggju, hvert á okkar bás, án tengsla við þjóðarsálina í heild eða raunverulegan lífstilgang. Þetta leiðir til margs konar kreppuástands. Dæmi: Misrétti milli kynja, þjóðfélagshópa og landshluta. Fjölskyldan, grunneining þjóðfélagsins, er vanmetin og vanrækt og úr tengslum við hið ytra kerfi. Skortur á heildarsýn, stöðug skammtímaúrræði án tillits til hvaða áhrif þau hafa innbyrðis hvert á annað og á framtíðarmarkmið. Miðstýring og forræðishyggja, samsöfnun peninga og valds á fárra hendur, okurvextir. Mikið vinnuálag beggja foreldra, vaxandi félagsleg og andleg vandamál. Fólksflótti af landsbyggðinni og verðhrun á eignum. Gjaldþrot einstaklinga og fyrirtækja. Aukið vonleysi og minnkandi traust og virðing á stjórnvöldum. Þverrandi siðferðiskennd, ábyrgðarleysi, óheiðarleiki, firring, lífsblekking. Þrátt fyrir alla þessa skugga eigum við mikinn auð í sjálfum okkur, menningu okkar og náttúru. Við búum yfir fjölbreyttri þekkingu og hæfileikum sem mikilvægt er að rækta og samhæfa. Vitundarvakning er greinilega hafin meðal þjóðarinnar og kallar á nýjan hug, nýjar leiðir í stjórnmálum og öllu okkar þjóðfélagskerfi. Grundvallarmarkmið samtakanna er jafnrétti milli einstaklinga og byggðarlaga sem byggir á heiðarleika og virðingu í samskiptum fólks, heilbrigð þjóð sem hlúir að börnum sínum, menningu og náttúru, og stuðlar að friði og framþróun í samskiptum þjóðarinnar. Grunntónninn í öllum markmiðum samtakanna felst í að efla menntun, menningu og heilbrigði sem leiðir til bættra tengsla, frelsis og getu einstaklingsins til ábyrgðar gagnvart sjálfum sér, fjölskyldu, heimabyggð og samfélaginu. Við viljum að þekking og grundvallarforsendur til betra mannlífs verði ekki lengur í höndum fámennra sérfræðihópa eða hagsmunahópa, heldur verði almenningseign. Samtökin leggja áherslu á stöðugt endurmat á stefnu og leiðum í virku starfi kvenna og karla við ólík störf með lífssýn samtakanna og framtíðarmarkmið að leiðarljósi. Ýmis grundvallaratriði: Enn sem fyrr leggjum við höfuðáherslu á jafnréttis-, byggða- og fjölskyldumál. Jafnréttismálin tengjast öllum öðrum málaflokkum sem einn grundvallarþáttur í lífssýn og stefnu samtakanna. Jafnrétti byggist á heilbrigðum samskiptum, virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum og hæfni og frelsi til að taka ábyrgð á eigin lífi og samfélagi. Vinna verður að jafnrétti kynja, þjóðfélagshópa og byggðarlaga með samhæfðum leiðum sem taka jafnt til menntunar, menningar og uppeldismála sem félagslegra og efnahagslegra aðgerða. Efnahagslegar aðgerðir mega aldrei spilla auðlindunum, hvorki fólki né náttúru. Byggðamál, markmið: Við viljum stuðla að svipaðri búsetu í landinu og nú er og efla hana með skipulögðum hætti til að nýta skynsamlega auðlindir og fjárfestingu og til að draga úr ofnýtingu og staðbundinni mengun og til að skapa mannlegt og fjölbreytt mannlíf. Þess vegna verðum við að stöðva og snúa við fólksflóttanum af landsbyggðinni. Það gerist ekki á meðan fjármagnið deilir og drottnar og okrið heldur áfram hömlulaust með þeim afleiðingum að framleiðslan býr við hallarekstur sem leiðir svo af sér að fyrirvinnufólkið í þjóðfélaginu býr við launakjör sem eru undir fátæktarmörkum. Þess vegna viljum við tryggja atvinnustarfseminni á landsbyggðinni fjárhagslegan grundvöll svo að hún geti borgað sambærileg laun og gerist og gengur í þjóðfélaginu og fólk eigi þess kost að fá atvinnu í heimabyggð. Enn fremur viljum við deila völdum svo að þegnarnir verði virkari í ákvörðunartöku í sinni heimabyggð. Gera þarf átak í samgöngumálum með það í huga fyrst og fremst að tengja saman byggðarlög innan landshlutanna. T.d. er ljóst að byggð á Vestfjörðum og Austfjörðum þróast ekki sem skyldi nema til komi jarðgangagerð í báðum landshlutum. Í umhverfismálakaflanum segir m.a.: ,,Stjórnun umhverfismála verður ekki skilin frá stjórnun og nýtingu auðlindanna.`` Og þetta hvort tveggja verði sem mest í höndum heimamanna svo að best verði staðið að verndun og nýtingu hvers konar auðlinda. Í kaflanum um fjölskyldumál segir: ,,Við viljum styrkja einstaklinginn og fjölskylduna sem grunneiningu þjóðfélagsins með öllum tiltækum ráðum. Sterkar og heilbrigðar fjölskyldur mynda sterkt og heilbrigt þjóðfélag. Við fæðumst öll sem hluti af fjölskyldu og hún hefur grundvallaráhrif á heilsu okkar og þroska og samskipti hvers við annað. Þess vegna verður hún að vera brennidepill ef við viljum bæta okkar mannlíf.`` Í húsnæðiskaflanum segir: ,,Samtökin telja samfélaginu skylt að auðvelda ungu og eignalitlu fólki kaup eða afnot af viðunandi íbúðarhúsnæði. Samtökin vilja stuðla sem mest að því að menn eigi íbúðir sínar sjálfir með því að halda við og efla gamla húsnæðiskerfið. Samtökin vilja auka byggingar verkamannabústaða og kaupleiguíbúða.`` Um bankamál segir m.a.: ,,Lánskjaravísitalan verði aflögð sem aðalviðmiðun í lánsviðskiptum. Vextir lækki þegar í stað og verði aldrei hærri en að eðlilegur atvinnurekstur geti staðið undir fjármagnskostnaði. Lánstími til atvinnurekstrar verði með þeim hætti að hann geti staðið undir afborgunum og vöxtum. Koma verður í veg fyrir vaxtatöku sem gerir upp á milli þjóðfélagsþegnanna, þ.e. svokallaða kjörvexti. Aukið verði sjálfstæði útibússtjóra ríkisbankanna á landsbyggðinni að því marki að þeir geti ráðstafað því fjármagni sem verður til heima í héraði. Enda beri hver þeirra ábyrgð á sínu útibúi. Ríkisbankarnir verði efldir svo þeir geti gegnt hlutverki sínu.`` Um sjávarútveginn segir: ,,Við viljum nýta auðlindir sjávar á skynsamlegan hátt og skapa sem mesta og tryggasta atvinnu á sjó og í landi. Jafnframt skal stefna að fullnýtingu sjávaraflans með það að markmiði að gera hann sem verðmætastan. Skapa verður sjávarútvegi viðunandi rekstrarskilyrði, enda undirstaða íslensks efnahagslífs.`` Og enn segir: ,,Marka skal nýja sjávarútvegsstefnu sem tekur mið bæði af veiðum, vinnslu og sölu fiskafurða.`` Í landbúnaðarkaflanum segir m.a.: ,,Til að hindra frekari byggðaröskun má ekki draga meira úr búvöruframleiðslu en þegar hefur verið gert fyrr en búið er að byggja upp aðra atvinnustarfsemi á viðkomandi svæðum. Þau héruð og einstakar jarðir sem erfiðast eiga með að fara út í búháttabreytingar eða fá aðra atvinnu og eru best fallin til sauðfjárræktar, sitji fyrir með þá framleiðslu að því marki að viðunandi afkoma náist og byggðaröskun verði ekki vegna lágra rauntekna.`` Og enn segir: ,,Framleiðsluréttur verði fyrst og fremst aukinn hjá þeim sem hafa minnstan framleiðslurétt þegar tekið er tillit til fjölskyldustærðar og fjármagnsbyrða.`` Um sveitarstjórnarmál segir: ,,Samtökin leggja áherslu á stóraukið sjálfstæði sveitarfélaganna og aukin áhrif íbúanna á stjórn þeirra. Samtökin vilja breyta tekjuöflun opinberra aðila þannig að tryggt sé að sveitarfélögin geti sinnt málum sem þeim verða falin. Samtökin leggja áherslu á nýskipun sveitarstjórnarmála og vilja að lýðræðislega verði staðið að breytingum og þær bornar undir íbúa í viðkomandi sveitarfélögum eða þjóðar með þjóðaratkvæði til staðfestingar.`` Við viljum nýjan hug inn í okkar stjórnmál sem byggir á heildarsýn og aukinni vitund og viðurkenningu á raunverulegum verðmætum okkar og samábyrgð gagnvart landi og þjóð. Ég býð öllum hlustendum gleðilegt sumar og vona að sumarið komi sem allra fyrst. Stefnuskrá okkar verður hægt að fá á skrifstofu minni í Þórshamri.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Það hefur verið um margt athygli vert að hlusta á varnarræður talsmanna stjórnarflokkanna hér í kvöld. Formaður Alþfl. sté hér í stólinn og fann ekki annað ráð sjálfum sér til upplyftingar en hefja hér persónulegra og lágkúrulegra hnútukast en fram hefur farið í sölum Alþingis árum saman. Ræða hans er auðvitað ekki svara verð nema kannski ef við lítum fáein augnablik á frjálshyggjugrýluna sem hann dró hér upp, frjálshyggjugrýlu sem hann sagði að fælist í vaxtaákvæðum bankalaganna. Og hann gaf til kynna eins og aðrir að allt það sem misfarist hefur væri ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að kenna. En hvaða ríkisstjórn setti þessi bankalög? Það var fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Og þessi bankalög voru samþykkt með atkvæðum Alþfl. og þeim var framfylgt í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar af viðskrh. Alþfl. og hann er enn að reyna að rembast að halda því fram að bankalögin séu enn óbreytt. Þetta er nú öll frjálshyggjugrýlan. Og það var fróðlegt að hlusta hér á varnarræðu hæstv. forsrh. Hann sagði að það hefði valdið stjórnarslitunum við Sjálfstfl. að Sjálfstfl. neitaði að lækka laun fiskvinnslufólksins í landinu um 10%. Að sjálfsögðu neitaði Sjálfstfl. að lækka laun fiskvinnslufólksins um 10% með lögum. En nokkrum mínútum síðar í ræðu sinni sagði forsrh.: Nýja ríkisstjórnin hafnaði gengisbreytingu og kjaraskerðingum --- nokkrum mínútum eftir að stjórnarslitin áttu sér stað vegna þess að Sjálfstfl. vildi ekki fallast á 10% launalækkun. Og nokkrum mínútum síðar hélt hann að áheyrendur væru búnir að gleyma og sagði að nýja ríkisstjórnin hefði ekki sætt sig við hið háa gengi ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Þannig rekur hvað sig á annars horn. Og það er von þegar röksemdafærslan er svona á reiki að stefnumörkunin sé líka reikul. Það er kynlegt að gagnrýna ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar fyrir of hátt gengi í einni setningunni, en í hinni setningunni fyrir að hafa viljað fara gengiskollsteypur. Menn sem svona tala eru ekki trúverðugir og það er von að árangur verka þeirra sé með þeim hætti sem raun ber vitni um. Og ég skildi það þegar forsrh. sagði söguna frá Færeyjum að sagnaritarar þar í landi hafa greinilega heyrt af stjórnmálamanninum Steingrími Hermannssyni. Og formaður Alþb., sá sem hefur tögl og hagldir í þessari ríkisstjórn, sté hér í ræðustólinn. Hann sá ekkert nema bleika akra og slegin tún. Það var sú heimsmynd sem við honum blasti. En hann hafði ekki fyrr lokið máli sínu hér en formaður þingflokks Alþb., Margrét Frímannsdóttir, sté hér í ræðustólinn. Eftir einn vetur vinstri stjórnar sá hún ekki bleika akra og slegin tún. Fyrir hennar augum voru kalin tún eftir einn vetur vinstri stjórnar undir forustu Ólafs Ragnars Grímssonar. Einmitt þetta er dæmigert fyrir málflutning stjórnarliðsins. Forustumenn stjórnarflokkanna lifa í eins konar draumaheimi eilífrar sælu og mikillar og góðrar sambúðar. Þeir skynja ekki veruleikann í kringum sig. En stjórnarþingmennirnir, jafnvel þingflokksformennirnir og höfuðpaur ríkisstjórnarinnar, Stefán Valgeirsson, skilja að það er sviðin jörð eftir þessa ríkisstjórn. Þeir skilja að vandi atvinnuveganna í dag er mikill, að það er hallarekstur á höfuðútflutningsgreinunum og að Þjóðhagsstofnun spáir því nú að hallinn verði tvöfalt meiri en hann var sl. haust ef fram verður haldið stefnu núv. fjmrh., þeirri stefnu sem byggist á þeirri trú að verðmætin í þessu landi verði til með auknum ríkisumsvifum og auknum sköttum á einstaklinga og atvinnufyrirtæki, þeirri stefnu sem byggist á þeim hroka gagnvart atvinnufyrirtækjunum og launafólkinu sem starfar hjá þeim sem fjmrh. hefur sýnt á undanförnum dögum. Verðbólgan heldur áfram. Vextirnir hafa ekki lækkað, raunvextir að vísu örlítið vegna þess að spariskírteini ríkissjóðs seljast ekki. Sú staðreynd er fyrst og fremst til vitnis um það að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar hefur beðið skipbrot. Ríkisstjórnin tvöfaldaði erlendar lántökur í meðferð lánsfjárlagafrumvarpsins hér á Alþingi. Og það er ágreiningur í ríkisstjórninni um höfuðþætti utanríkisstefnunnar, varnarsamstarfið við lýðræðisþjóðirnar, og tveir flokkar stjórnarinnar reka fyrirvarapólitík gagnvart efnahagssamvinnu Norðurlandaþjóðanna og samþykktum fríverslunarsamtakanna í mikilvægum viðræðum við Evrópubandalagið, fyrirvarapólitík sem rýrir traust okkar og álit á erlendum vettvangi og getur dregið úr möguleikum okkar til þess að ná góðum og hagstæðum samningum við Evrópubandalagið. Það eru nýir tímar. Það blása nýir vindar í Evrópu. Evrópuþjóðirnar eru staðráðnar í því á grundvelli frjálslyndra viðhorfa í efnahags- og atvinnumálum að stíga ný skref til framfara í trú á það að þannig megi bæta lífskjör fólksins. En á sama tíma og þetta er að gerast er hjólinu snúið við hér uppi á Íslandi. Undir forustu Alþb. eru innleiddar hér nýjar aðferðir miðstýringar, hafta, uppbóta og nýrra sjóða fyrir stjórnmálamenn til þess að útdeila úr. Þetta er ekki leið til framfara. Þetta er ekki leið til þess að bæta lífskjörin í landinu. Við þurfum að breyta um stjórnarstefnu. Og það er auðvitað ágreiningur í íslenskum stjórnmálum þar um. Sjálfstfl. boðar við þessar aðstæður frjálslynda stefnu þar sem einstaklingurinn er í fyrirrúmi, hvort sem við horfum á atvinnufyrirtækin, til starfsfólksins í atvinnulífinu eða heimilanna í landinu. Þetta er stefna sem við berum fram gegn stefnu Alþb. sem nú er allsráðandi í þeirri vinstri stjórn sem situr og hefur leitt til þeirrar niðurstöðu sem við stöndum frammi fyrir í dag. Sjálfstfl. lagði til í fyrrv. ríkisstjórn að gripið yrði á haustdögum eftir langvarandi ytri áföll til nýrra aðgerða til þess að treysta atvinnuvegi landsmanna. Við lögðum til 6% gengisbreytingu, það kalla þeir nú holskeflu gengislækkunar, ásamt með ýmiss konar hliðarráðstöfunum, þar á meðal lækkun skatts á matvæli. Hver voru viðbrögð Framsfl. og Alþfl. við þessum tillögum sem hefðu komið rekstri sjávarútvegsins og útflutningsframleiðslunnar upp á núllpunkt? Þeir kröfðust þess að þessar tillögur yrðu dregnar til baka og á þeim tímapunkti var ljóst að Sjálfstfl. átti ekki lengur samleið með Alþfl. og Framsfl. Þeir kusu að ganga til fylgilags við Alþb. Þeir fengu það tækifæri og reynslan dæmir í dag. Reynslan sýnir hver árangur varð af því. Og ég hygg, vegna þess að allir verða að njóta sannmælis, að jafnvel forustumenn Alþfl. og Framsfl. viðurkenni með sjálfum sér, innra með sér, að það hefði verið skynsamlegra að ganga að þessum tillögum sl. haust en fara inn á þá braut sem Alþb. hefur markað með þeim afleiðingum fyrir íslenskt atvinnulíf sem þjóðin veit og þjóðin skilur og þingmenn stjórnarliðsins skilja. Þeir eru að vísu of stoltir til þess að viðurkenna þetta enn, en að því kemur. Við eigum að hefja íslenskt þjóðfélag upp úr þessum skotgröfum vinstri stjórnar, færa það inn á framfarabraut frjálslyndis og umbóta og á þann veg gefa þjóðinni von á ný um betri tíð, gefa henni ástæðu til bjartsýni og áræðis. --- Góðar stundir.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Of skammt er liðið til þess að hafa söguskýringar um stjórnmálaþróunina í landinu síðasta árið þótt vissulega hafi það verið viðburðaríkt. Það er réttara að horfa fram á veginn en til baka. Þó get ég ekki annað en minnt á það hér í upphafi máls míns hvers vegna leiðir skildi í samstarfi Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. um stjórn landsins. Leiðir skildi vegna þeirrar sannfæringar sem ræður í Sjálfstfl., að markaðsöflin geti stjórnað af fullkomnu réttlæti í þessu þjóðfélagi. Þetta var og er vitlaus kenning. Markaðsöflin hafa aldrei stjórnað af réttlæti þar sem þau hafa fengið að leika lausum hala. Þau hafa ávallt mismunað þjóðfélagsþegnunum. Í okkar tilfelli voru þeir sem lánuðu peninga og versluðu með verðbréf með hávöxtum og afföllum í náðinni, en framleiðsluatvinnuvegirnir urðu undir í glímunni. Þessum leik var ekki hægt að taka þátt í. Þess vegna varð ný ríkisstjórn til og Sjálfstfl. valdi sér það hlutverk að fara í stjórnarandstöðu. Þrisvar hefur sést með stjórnarandstöðunni lífsmark sem skylt er að greina frá. Fyrsta lífsmarkið var barátta fyrir hallarekstri á ríkissjóði og ádeilur á ríkisstjórnina fyrir skattaálögur. Þó að sjálfstæðismenn telji mest viðskiptavit saman komið í sínum flokki einkaframtaksins er þeim fyrirmunað að skilja að tekjur og gjöld ríkissjóðs verða að standast á ef vel á að fara. Séu ekki lagðir á skattar verður að skera niður útgjöld. Enginn hefur séð marktækar tillögur þar um. Ég nefni þetta hér vegna þess að núverandi ríkisstjórn þurfti að vinna það óvinsæla verk á haustdögum að tryggja rekstur ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Þá er komið að því lífsmarki stjórnarandstöðunnar að berjast ötullega gegn þeim sjóðum sem komið hefur verið á laggirnar til fjárhagslegrar endurskipulagningar útflutningsgreina. Haldið var uppi þrætubók hér á Alþingi um þjóðnýtingu og skussasjóði, en þó er það staðreynd að starfsemi þessara sjóða hefur verið lykilatriði í þeirri baráttu sem háð hefur verið á síðustu mánuðum um að leysa mjög erfið vandamál atvinnufyrirtækja um land allt. Þessi barátta stendur enn og henni er ekki lokið. Það er fullvíst að ef ekki hefði verið gripið í taumana á haustdögum hefðu framleiðsluatvinnuvegir landsmanna stöðvast með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þrátt fyrir mjög erfið staðbundin vandamál í fiskvinnslu og mikla óvissu ýmissa útflutningsfyrirtækja hefur tekist að halda uppi útflutningsframleiðslunni. Og þá er komið að þriðja lífsmarki stjórnarandstöðunnar, en það lífsmark var það að berjast gegn þeim lagafrumvörpum sem hafa verið til meðferðar hér í vetur og hafa þann tilgang að vera verkfæri til þess að hafa stjórn á vaxtaþróun í landinu. Orustan um vextina og fjármagnskostnaðinn hefur staðið linnulaust og framtíð þessarar ríkisstjórnar veltur á því að hún vinnist. Á síðustu árum hefur þróunin orðið sú að flutningar fólks frá landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið hafa aukist. Þessi þróun er þjóðarheildinni í óhag, bæði landsbyggðinni og ekkert síður höfuðborgarsvæðinu. Það veltur á um farsæla framtíð þessarar þjóðar að það takist að koma hér jafnvægi á. Við sem stöndum að þessari ríkisstjórn höfum einsett okkur að ná því marki. Sjónarmið manna sem álykta að upphaf mannlífs sé í ráðhúsgrunninum hér fyrir utan og endirinn í glerhúsi uppi á Öskjuhlíð mega ekki ráða. Þeim mönnum verður að skiljast að auknir mannflutningar hingað þýða aðeins óeðlilega spennu og sveiflur í fjárfestingum og á vinnumarkaði, fjárfestingu í skólamálum, heilbrigðismálum og umferðarmannvirkjum, auk hvers konar þjónustu og byggingu íbúðarhúsnæðis. Eftir standa þau mannvirki sem fólkið fer frá, illseljanleg, illa nýtt og e.t.v. auð. Byggðamál verða aldrei skilin frá annarri þróun í þjóðfélaginu. Baráttan um það hvort hægt verður að endurskipuleggja fjárhagsstöðu atvinnufyrirtækjanna í landinu og skapa þeim rekstrarstöðu er upphaf og endir byggðamála. Við Íslendingar höfum þá sérstöðu meðal nágrannaþjóða okkar að við byggjum á sjávarafla fyrst og fremst. Sú atvinnustarfsemi fer fram frá byggðarlögum hringinn í kringum land í nálægð við þessar auðlindir. Þungamiðja framleiðslustarfseminnar er ekki í borgum eins og gerist hjá hinum sterku iðnaðarþjóðum sem við viljum svo oft miða okkur við. Þessi framleiðslustarfsemi er undirstaða þjónustu úti á landsbyggðinni sem og á höfuðborgarsvæðinu. Verði grafið undan þessari framleiðslustarfsemi með verðbólgu og þar með hækkandi fjármagnskostnaði hrynur öll sú yfirbygging eins og spilaborg. Það skyldu menn hafa í huga, ekki síst nú þegar átök standa um það hversu miklar kostnaðarhækkanir á að leggja á þessar undirstöður. Á herðar þessarar kynslóðar er lögð mikil ábyrgð. Við höfum notið tækniframfara ásamt þeirri afkastaaukningu sem þeim fylgir. Við höfum tæki í höndunum til að gjörnýta okkar auðlindir. Þetta leggur okkur þá skyldu á herðar að taka ekki um of, ganga ekki of nærri auðlindum lands og sjávar. Framtíð þjóðarinnar er undir því komin að hófsemd og öfgaleysi ráði í þessum efnum. Makrmiðið á ekki að vera það að finna sökudólga heldur að sameina alla þjóðfélagsþegna um skynsamlega nýtingu auðlindanna. Afkoma landbúnaðarins í landinu og afkoma hinna dreifðu byggða verður ekki aðskilin. Ekki má hvika frá þeirri stefnumörkun að við eigum að framleiða sjálfir okkar landbúnaðarvörur fyrir innanlandsmarkað. Allar þróaðar þjóðir reyna að varðveita sinn landbúnað. Skammtímasjónarmið um skjótfenginn gróða af innflutningi landbúnaðarafurða mega ekki ráða. Samdráttur síðustu ára hefur komið þungt niður í sveitum landsins. Sem betur fer eru möguleikar þar fyrir hendi. Fyrir Alþingi liggur nú frv. um skógrækt sem gjörbreytir aðstöðu til skógræktar á bújörðum verði það að lögum. Hér er verkefni sem sameinar þá þrjá mikilvægu þætti að bæta landið, leggja gull í lófa framtíðarinnar og veita mikilvæga atvinnu í sveitum sem yrði til að styrkja það samfélag sem þar er og sporna við eyðingu byggðar. Ójafnvægið í byggðum landsins stafar ekki síst af því hlutverki Reykjavíkur að vera þjónustumiðstöð landsmanna og miðstöð stjórnsýslunnar. Þetta gerir það að verkum að atvinnutækifæri eru fjölbreyttari og meiri möguleikar til að fá atvinnu í samræmi við menntun hvers og eins. Það er þó ekkert náttúrulögmál að allir þræðir stjórnsýslu liggi hér um miðbæinn. Með bættum samgöngum og bættum fjarskiptum gjörbreytast möguleikarnir í þessu efni. Upplýsingar berast á milli landshluta á örskotshraða og af því leiðir að forðast verður vanahugsun og íhaldssemi í staðsetningu stofnana. Flutningur aðalstöðva Skógræktar ríkisins á Fljótsdalshérað er prófmál sem mundi marka tímamót ef framkvæmdur yrði. Vandamál dagsins í dag í þjónustustarfsemi á landsbyggðinni er skortur á áhættufjármagni fyrir það fólk sem vill fara nýjar leiðir. Erfiðir tímar í undirstöðuatvinnuvegunum, landbúnaði og sjávarútvegi, hafa gert það að verkum að fyrirtæki í þeim greinum eru ekki aflögufær til þess að taka þátt í nýjum fyrirtækjum. Þetta býður heim hættu á kyrrstöðu og því er það brýnt verkefni í kjölfar aðgerða í útflutningsgreinum að huga að þessum þætti. Aldrei verður snúið við þeirri búsetuþróun sem verið hefur að undanförnu nema öflug nýsköpun eigi sér stað í þjónustustarfsemi á landsbyggðinni. Sem betur fer skortir ekki bjartsýnt og dugandi fólk úti á landi sem vill takast á við ný verkefni. Samgöngumál eru einn af þeim þáttum sem talidir eru grundvallaratriði byggðar. Það hefur mikið áunnist í þeim efnum en stór verkefni eru fram undan. Samgöngubætur framtíðarinnar verða að miða að því að stækka atvinnu- og þjónustusvæði og auðvelda aukið samstarf og verkaskiptingu milli byggðarlaga. Á sama hátt og með stjórnsýsluna er brýnt að menn ánetjist ekki of mikilli íhaldssemi í slíkum samskiptum og hafi augun opin fyrir breytingum sem bættar samgöngur hljóta að hafa í för með sér. Góðir tilheyrendur. Tími minn er nú á þrotum og vil ég láta það verða mín lokaorð að það fylgja því fjölmargir kostir að búa úti á landsbyggðinni. Í fámenni hefur hver einstaklingur stórt hlutverk. Því hlutverki fylgir lífsfylling ef bjartsýni ræður og trú á þá möguleika sem fyrir hendi eru til framfara fyrir alla þjóðina. Ég óska landsmönnum öllum góðs og gjöfuls sumars. --- Góða nótt.

Guðrún Agnarsdóttir Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þegar mér varð litið upp úr því annríki sem síðustu dagar þingsins bjóða og hugleiddi hvað segja skyldi hér í kvöld kom margt upp í hugann. Mér varð litið til þingsins, þessa starfsvettvangs þar sem við kvennalistakonur höfum unnið sl. sex ár. Margt má gott um þingið segja og þau sem hér vinna, en vinur er sá er til vamms segir. Þrátt fyrir breytt þingsköp og ýmsar umbætur ríkja hér enn að ýmsu leyti forneskjuleg og ómarkviss vinnubrögð. Þau eiga ekkert skylt við virðingu fyrir gömlum og góðum gildum en bera fremur vitni um einangrun Alþingis sem stofnunar í þjóðfélaginu. Starfshættir hér mótast einnig af þeim leikreglum stjórnmálanna sem byggja á valdabaráttu, sundurlyndi og sigri hins sterka. Þetta leiðir til tímasóunar því að stjórnarandstaða á oft ekki annarra kosta völ en að beita málþófi til að tefja eða stöðva mál. Þrátt fyrir það eru á hverju þingi gerðar tilraunir, oft vel heppnaðar, af hálfu stjórnarmeirihlutans til að keyra í gegnum þingið sínar breytingar á stórum málaflokkum. Frumvörpin eru allt of oft vanbúin, jafnvel hroðvirknislega unnin og hefur ekki verið gætt að afleiðingum þeirra eða samhengi við önnur mál. Í skjóli meirihlutavalds ná þau oft fram að ganga óbreytt en þingheimur berst um í tímaþröng og lætur neyða sig til óvandvirkni. Flestir þingmenn viðurkenna að vinnulagið sé ótækt og þinginu til vansa en samt er engu breytt. Það er rannsóknarverkefni í sjálfu sér hvers vegna menn sækja í þennan óvana eða láta hann yfir sig ganga. Það vekur undrun margra og þykir mótsagnakennt að hér skuli menn að hefðbundnum hætti hefja mál sitt með því að ávarpa ýmist háttvirta eða hæstvirta áheyrendur sína en hnakkrífast síðan við þá og húðskamma. Hér þruma menn hver yfir öðrum, eins og ég geri nú, úr háskipuðum ræðustól en tala of lítið saman eins og fólki er eiginlegt og hlusta ekki nógu vel hver á annan. Óviðunandi er einnig að hér skuli menn allt of oft tala fyrir hálftómum sölum eða daufum eyrum og flytja þannig vandaðar og vel undirbúnar ræður um sín hjartans mál. Þetta á ekki síst við um konur. Þingstörfin eru að vísu margvísleg og einungis hluti þeirra fer fram hér í þingsölum. Ef til vill eru þó fjarvistir þingmanna gleggsta og beinasta gagnrýnin á þetta samskiptaform og í raun óbein krafa um breyttar áherslur í framtíðinni. Alþingi má ekki einangrast og verða líkara safnhúsi gamalla og ólýðræðislegra starfshátta en farvegi virkra skoðanaskipta í anda þess þingræðis og lýðræðis þar sem menn hlusta á og taka tillit til sjónarmiða annarra. Slíkt þykir vænlegra til farsælla málalykta á öðrum vinnustöðum, þ.e. að hópar reyni að leysa mál sín með samvinnu fremur en togstreitu. Þingmenn geta talað um hið háa Alþingi og hæstvirt eða háttvirt hver annan að vild. En hin margumrædda virðing Alþingis festir hvorki rætur né vex í hugum fólks ef alþingismenn virða ekki þá ábyrgð og þær skyldur sem fulltrúahlutverk þeirra færir þeim. Sama máli gegnir um aðra þá er gegna opinberum stöðum eða embættum. Það er eðlilegt að til þeirra séu gerðar þær kröfur að hegðun þeirra varpi ekki skugga eða tortryggni á þá stöðu sem þeir gegna eða grunur falli um að þeir misnoti aðstöðu sína. Aðstoðarmaður Noboru Takeshita, forsætisráðherra Japans, svipti sig lífi á dögunum þegar yfirmaður hans sagði af sér eftir að hann hafði orðið uppvís að aðild að fjármálahneyksli. Þessi voðaatburður vekur umhugsun um það hvernig menn skilja og hvernig menn taka misjafnlega alvarlega hugtökin heiður og siðferðileg ábyrgð. Hér á landi hafa þeir atburðir orðið á sl. árum sem grafið hafa undan trausti almennings á stjórnmálamönnum og ýmsum þeim er gegna opinberum stöðum. Það sem fólki finnst oft erfiðast að kyngja er að þrátt fyrir stórfelld mistök, svo að ekki sé fastara að orði kveðið, virðast ráðamenn víkja sér undan ábyrgð en almenningur ber tjónið. Það er erfitt og þarf hugrekki til að takast á við siðspillingu í kunningjaþjóðfélagi. Því er nauðsynlegt að hafa skýrar reglur um heimildir manna og rétt þannig að slíkt sé ekki túlkunaratriði heldur ótvírætt. Sá hefðbundni vandi sem þingmenn og einkum ríkisstjórn glímir við virðist fremur vaxa í höndum manna en minnka. Það er erfitt fyrir ósköp venjulegan Íslending að skilja að nú eftir hvert metaflaárið á fætur öðru og hið síðasta ætíð betra en það sem á undan fór skuli fiskvinnslan hrunin, eins og fram kom á fundi fiskframleiðenda nýlega. Sú ríkisstjórn sem nú situr var þó beinlínis mynduð í skyndingi á haustdögum einmitt til að bjarga fiskvinnslunni. Þó að verkefnið sé ekki auðleyst hlýtur eitthvað meira en lítið að vera athugavert við hugmyndaflug, vinnubrögð og ákvarðanir manna þegar svona illa spilast úr góðærunum ár eftir ár. Stjórnmálamenn hafa með réttu verið sakaðir um að leggja allt of þungar áherslur á efnahagsmálin í umræðum og þá á fræðimáli með hugtökum sem öllum þorra manna eru framandi og óskýr. Þessi einblíning stafar e.t.v. af kvíða gagnvart efnahagsvandanum sem ævinlega virðist óleysanlegur. Því heyrist mönnum fremur sem bókhaldaragrátur berist úr stjórnmálaumræðunni en ómur af hugsjónatali. Á hinn bóginn verður efnahagsvandinn eða vandi atvinnulífsins aldrei leystur einn og sér án samhengis við aðra grundvallarþætti og þarfir þjóðfélagsins. Vinnubrögð sem ráðast af þeirri hugsun sem leitast við að hólfa og einangra vandamál og beita skammtímalausnum hafa tíðkast um of á kostnað þeirra lausna sem leiða af heildarsýn og miða við framtíðarþarfir. Það eru óvissutímar í stjórnmálum og sú ríkisstjórn sem nú situr nýtur óvanalega lítils trausts samkvæmt skoðanakönnunum og það þrátt fyrir tímamótasamninga í þágu kvenna sem hæstv. fjmrh. nefnir svo og státar sig óspart af. Nú sakna ég hans hér í salnum því að mig langar að segja nokkur orð í tilefni af orðum hans. Það er alrangt að Kvennalistinn hafi barist gegn konum sem staðið hafa í samningagerð eða náð samningum. Það höfum við hvorki gert á þingi eða utan. Hins vegar höfum við efast um endingu og ágæti samninganna en tíminn mun skera úr um það. Hæstv. fjmrh. geislaði þó af sjálfumgleði meðan hann marglofaði þessa manndómsfullu stjórn sem hefur fundið til svo mikillar vinsemdar gagnvart konum. Mér datt í hug meðan ég hlustaði á hann tala: Dramb er falli næst. Það vakti líka athygli mína hvað hann þakkaði samráðherrum sínum hjartanlega fyrir samveruna. Það var hægt að láta sér detta í hug að hann væri á förum. Slíkt gæti reyndar orðið fyrr en varir því að ríkisstjórnin glímir einnig við þann vanda að hafa nauman og óvissan meiri hluta á þingi og innbyrðis sundurþykkja eykur á veikleika hennar. Ríkisstjórnin lætur sér lynda óviðunandi hátt verð á matvælum, hærra verð en tíðkast í nágrannalöndum okkar. Þessi óhjákvæmilegi kostnaður hverrar fjölskyldu er auðvitað grundvallaratriði við gerð kjarasamninga en hann er orðinn svo íþyngjandi fyrir launafólk að víða kreppir að. Skattlagning til að afla fjár til sameiginlegra velferðarmála er sjálfsögð, en öllu máli skiptir hvernig staðið er að slíkri skattlagningu. Skattlagning á grundvallarþarfir eins og matvæli er bæði röng og óréttlát. Kvennalistinn krefst þess að matarskatturinn verði afnuminn og skorar á Alþb. að standa við stóru orðin og ég beini þessum orðum mínum sérstaklega til hæstv. fjmrh. því að málið er í raun á hans valdi. Það eru sex ár síðan kvennalistakonur voru kosnar á þing. ,,Hvað er þá orðið okkar starf í sex hundruð sumur? Höfum við gengið til góðs, götuna fram eftir veg?`` spurði Jónas Hallgrímsson. Svar mitt er hiklaust já. Kvennalistinn hefur ekki einungis lifað af tvennar kosningar heldur vaxið og dafnað. Við höfum tvöfaldað kosningafylgi okkar á tímabilinu og verið eina stjórnmálaaflið sem hefur haldið meira en ríflegu kosningafylgi í öllum skoðanakönnunum síðan vorið 1987 svo að ekki sé minnst á ótrúlegar sveiflur upp á við um hríð. Við höfum flutt tæp 300 þingmál á þessum tíma, þar af reyndar 164 fyrirspurnir en oft getur ein fyrirspurn orðið afdrifaríkari en frumvarp eða þingsályktunartillaga. Þó hafa einungis 11 þingmál okkar fengist samþykkt. Með virkri þátttöku í umræðum og umfjöllun um mál á þingi hefur okkur stundum tekist að hafa áhrif til breytinga en miklu varðar að sjónarmið kvenfrelsis, kvennabaráttu og valddreifingar hafa verið virkur þáttur í stjórnmálaumræðunni þennan tíma. Þó að margt hafi borist af þeim vettvangi til þjóðarinnar og víða megi finna vönduð vinnubrögð hjá fjölmiðlungum er þó enn á brattann að sækja fyrir konur eins og nýlegar kannanir sýna og líklega enn langt að bíða þar til aldarandinn og almennt fréttamat dæmir skoðanir og viðfangsefni kvenna jafnáhugaverð og merkileg til frásagnar og karla. Stjórnmálaflokkarnir hafa brugðist á ýmsan hátt við tilkomu Kvennalistans m.a. með því að veita konum öruggari sæti þannig að nú eru fleiri konur á Alþingi en nokkru sinni fyrr eða 13 í stað þriggja þegar Kvennalistinn kom til sögunnar. Ekki er hægt að segja að kjör kvenna hafi almennt batnað á þessum tíma. Konur eru enn aðeins rúmlega hálfdrættingar á við karla í launum þrátt fyrir langan vinnudag. Hins vegar hefur launamisréttið og annað misrétti verið betur skilgreint og fleiri konur eru meðvitaðar um rétt sinn en áður og hugur þeirra, samstaða og baráttuvilji hefur vaxið. Reynsla og rannsóknir á dreifbýli á Norðurlöndum hafa sýnt að þaðan sem konur flytja burt og karlar verða einir eftir leggst byggð fljótlega af. Konurnar eru einfaldlega ómissandi. Sama má segja um stjórnmálin. Það er að renna upp fyrir æ fleirum að konur og lífsgildi þeirra eru ómissandi í stjórnmálum og annars staðar við ákvarðanatöku um hag samfélagsins. Með konum býr nú án efa sterkasta hreyfiafl til jákvæðra framfara í þjóðfélaginu og vaxandi þátttaka kvenna mun valda straumhvörfum. Hins vegar eru karlar nær óvirkjuð orkulind til heimilis- og umönnunarstarfa og blasa þar við ótrúlegir virkjunarmöguleikar á næstu árum og áratugum. Konur munu breyta vinnubrögðum og áherslum í stjórnmálum, á Alþingi og í þjóðfélaginu öllu í átt til meira réttlætis fyrir bæði kynin og ekki síst fyrir börnin. Kvennalistinn er ung hugsjónahreyfing. E.t.v. héldu einhverjir að við mundum breyta heiminum á sex árum. Svo bjartsýnar vorum við ekki. Breyting hugarfarsins tekur lengri tíma, en þátttaka í stjórnmálum miðar að því að koma hugsjónum í framkvæmd. Kvennalistakonur mátu það svo tvisvar á sl. ári eftir vandlega íhugun og víðtæk samráð sín á milli að hafna stjórnarþátttöku. Við mátum það svo að pólitískur styrkur okkar væri ekki nægur, skilyrðin óaðgengileg, tíminn einfaldlega ekki réttur og við einar getum metið slíkt. Það má ekki jafna því við ábyrgðarleysi ef samtökum eða einstaklingum eru hugsjónir svo dýrmætar að þær verði ekki framseldar, allra síst í skiptum fyrir óvissuna eina. Það er ekki síður ábyrgðarhluti að standa vörð um hugsjónir sínar og vera þeim trúr en alltaf er mikilvægt að þekkja sinn vitjunartíma. Kvennalistakonur eru tilbúnar í kosningar og þær geta orðið fyrr en varir. Þá munum við ótrauðar kynna stefnu okkar og vinnubrögð eins og áður og leita þess fylgis sem veitir okkur brautargengi til að koma hugsjónum okkar í framkvæmd með þátttöku í ríkisstjórn. Ég þakka áheyrnina og býð öllum landsmönnum gleðilegt og gjöfult sumar.

Árni Gunnarsson Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Sem betur fer rúmast fleira innan ramma stjórnmálanna en ágreiningur um hagtölur og vísitölur. Íslensk stjórnmál hafa öðru fremur mótast af umræðu um efnahagsmál og er mér nær að halda að flestir Íslendingar hafi fengið sig fullsadda af henni. Ekki dreg ég í efa nauðsyn skynsamlegra skoðanaskipta um hagstjórnaraðferðir og hagstjórnartæki en svo mikil steintröll megum við ekki verða í heimi hagstjórnarinnar að við gleymum manninum sjálfum, þörfum hans fyrir önnur verðmæti en telja má í krónum, umhverfi hans og þeim hættum er steðja að grundvallarlífshagsmunum og lífsafkomu. Á undanförnum missirum og árum höfum við Íslendingar verið óþyrmilega á það minntir að umhverfisslys og mengun virða engin landamæri. Sú trygging sem fylgt hefur einangrun eyþjóðar í miðju Norður-Atlantshafi er löngu úr sögunni. Vandinn sem nú blasir við í umhverfismálum er alþjóðlegur og við getum ekki og megum ekki loka augunum í þeirri von og trú að einhver óútskýranlegur verndarkraftur fæli frá okkur kjarnorkuvá, eiturefnamengun og hvers konar umhverfisspjöll og komi í veg fyrir að við verðum fyrir áhrifum vegna eyðingar regnskóga í Brasilíu, skemmda á ósonlaginu og heimskulegrar umgengni mannsins við náttúruna. Öll þessi stórfelldu umhverfisslys munu hafa áhrif hér eins og annars staðar og við verðum að taka þátt í þeirri alþjóðlegu baráttu sem nú er hafin til að stöðva og draga úr afleiðingum skemmdarverkanna. Ef grannt er skoðað kemur í ljós að flest umhverfisslysin verða vegna hamslausrar samkeppni á sviði tækniþróunar, kröfunnar um meiri framleiðni, meiri veraldleg gæði, hraðari framþróun. Ekki hefur vopnaskak stórveldanna dregið úr hættunni. Kafbátsslysið suðvestur af Bjarnarey var dýrkeypt áminning og viðvörun. Það er ekki úr vegi að geta þess að Sovétmenn eiga nú 627 kjarnorkuknúin herskip og Bandaríkjamenn 276. Um borð í herskipum Bandaríkjanna, Sovétríkjanna, Bretlands, Frakklands og Kína eru tæplega 15.800 eldflaugar með kjarnaoddum. Um það bil þriðjungur allra kjarnorkuvopna í heiminum er í herskipum stórveldanna og nær 500 af þeim 900 kjarnakljúfum sem til eru í heiminum eru notaðir til að knýja herskip þeirra. Fjöldi þessara skipa er daglega á ferð um höfin umhverfis Ísland knúin kjarnorku og hlaðin kjarnorkuvopnum. Það er því fagnaðarefni að utanrrh. skuli nú ætla að beita sér fyrir umræðum innan Atlantshafsbandalagsins um afvopnun á höfunum. En fleira þarf að koma til. Eiturefnum af ýmsu tagi er kastað í hafið, Norður-Atlantshafið, og þau brennd á hafi úti. Hugmyndir eru uppi um að koma fyrir geislavirkum úrgangi á hafsbotni. Norður-Atlantshaf hefur um áratuga skeið verið notað eins og ruslafata fyrir hættuleg efni sem menn ekki vilja urða eða grafa á landi. Á fundi Vestnorræna þingmannaráðsins í sumar fékk ég samþykkta tillögu þar sem því er beint til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands að komið verði á fót sameiginlegri skrifstofu eða stofnun sem fylgist með mengun Norður-Atlantshafsins og geri ráðstafanir til að koma í veg fyrir hana. Hugmyndin er sú að öllum þjóðum sem eiga land að þessu mikla hafsvæði verði boðin aðild að þessari stofnun. Mjög er brýnt að hefja þetta starf þegar í stað og jafnframt að hefja samstarf við alla þá aðila sem vinna að sameiginlegum hagsmunamálum á þessu sviði. Það er illt verk að hrinda þeim sumum frá sér og klína á þá neikvæðum nafngiftum. En lítum okkur nær. Við höfum verið stolt af því að búa í landi ómengaðrar náttúru og að njóta bæði hreins vatns og lofts. Í þessu felast ómetanleg verðmæti. En því miður fölnar þessi mynd nokkuð þegar við gaumgæfum umhverfi okkar, hvers konar úrgang ber fyrir augu daglega, plast, einnota umbúðir og frárennslismengun við borg og bæi. Við höfum ekki orðið fyrir tjóni á landi af súru regni eða eiturefnum frá efnaiðnaði. Okkar meginvandi er eyðing gróðurþekjunnar á landinu. Að því leytinu búum við ekki við óspillta náttúru. Maðurinn, búfénaðurinn og náttúruöflin hafa eytt svo gróðurlendi Íslands að stór landsvæði sem áður voru gróin grasi og skógi eru nú eyðimörk. Þegar tekið er tillit ti beinnar gróður- og jarðvegseyðingar sem orðið hefur á 1100 árum Íslandsbyggðar og rýrnunar þess gróðurlendis sem eftir er lætur nærri að við Íslendingar búum við minna en 20% af þeim landgæðum eins og talið er að þau hafi verið við landnám. Sumir hafa gengið svo langt að segja að Ísland sé í gróðurfarslegum tötrum. Af þessari upptalningu má sjá að við höfum mikið verk að vinna. Þeir sem hugleiða hvernig sá heimur muni líta út sem við ætlum afkomendum okkar að taka við gera sér ljóst að hér er um svo risavaxið verkefni að ræða að öll önnur vandamál hljóta í raun að hverfa í skuggann. Í þessum hugleiðingum mínum felst spurningin um lífsafkomu þjóðar okkar, heilsu eða jafnvel líf og dauða þeirra sem jörðina byggja. Flest annað verður óttalegt hjóm í þeim samanburði. Núverandi ríkisstjórn hefur gengið rösklega til verks í umhverfismálum og borið fram fleiri og stærri mál á þeim vettvangi en aðrar ríkisstjórnir. Sérstaklega ber að nefna frv. til laga um umhverfismál, um nýtt umhverfismálaráðuneyti, tillögu um aðild að milliríkjasáttmála um takmörkun á notkun ósoneyðandi efna, frv. um skilagjald á drykkjarvöruumbúðir sem stuðla megi að hreinsun áldósa og hvers konar einnota umbúða, frv. um meðferð brotamálma og skilagjald af ökutækjum sem stuðlar að söfnun brotamálma og bílhræja og hugmyndir um hvers konar endurnýtingu úrgangsefna. Nefna má frv. um landgræðslu og gróðurvernd og vörsluskyldu búfjár og í undirbúningi eru aðgerðir til að draga úr mengun sjávar. Í utanrrn. eru nú gerðar skipulagsbreytingar sem stefna m.a. að því að betur megi vinna að afvopnun á höfunum og gegn mengun sjávar. Síðasta flokksþing Alþfl. snerist að verulegu leyti um umhverfismál og þar var samþykkt skorinorð ályktun um þennan mikilvæga málaflokk. Ráðherrar flokksins hafa starfað rösklega og mjög í anda þessarar ályktunar. Virðulegi forseti. Við deilum og munum deila um efnahagsmál og leiðir að einhverju tilteknu marki eða að hinu gullna hliði óskalandsins. En ef við ekki sameinumst um megináherslur í umhverfismálum, mengunarvörnum og afvopnun á höfunum verður ekki um neitt að deila í framtíðinni. Umhverfismálin eru veigamesti málaflokkur líðandi stundar og næstu framtíðar. Hvernig þar tekst til getur ráðið úrslitum um framtíð þessarar þjóðar. --- Lifið heil.

Óli Þ. Guðbjartsson Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Á eldhúsdegi líta menn um farinn veg og meta aðstæður í nútíðinni um leið og reynt er að skyggnast undir fortjald næstu framtíðar. Óvíst er hvort sviptingameira ár hafi runnið sitt skeið í stjórnmálum hér á landi frá eldhúsdegi í maíbyrjun á sl. ári til dagsins í dag. Gengisfall gjaldmiðils okkar eða gengissig mun hafa numið um 30% frá upphafi sl. árs. Nær hvarvetna sem borið er niður í þjóðfélaginu blasa erfiðleikar við, sums staðar að því er virðist óyfirstíganlegir. Hver ætli ástæða þessa sé? Óumdeilt er að við búum í gjöfulu landi hvort sem litið er til framleiðsluvara á sviði landbúnaðar eða sjávarútvegs. Iðnaður Íslendinga er á marga lund vel á veg kominn og nú munu um 16,5% vinnumarkaðarins hafa atvinnutekjur sínar af þeirri grein og raunar um 25% vinnufærra landsmanna ef fiskiðnaðinum er bætt við. Við sækjum fram á fjölmörgum sviðum verslunar og viðskipta og koma 16,8% atvinnutekna landsmanna úr þeirri grein, enda eru þar ógrynni ónýttra möguleika, ekki síst í utanríkisviðskiptum okkar sem vitaskuld hvíla á gæðum lands og sjávar. Langstærsti atvinnuhópurinn hér á landi er þó á sviði hvers konar þjónustu eða um 31% launþega í landinu. Þetta einkenni er sambærilegt við flest nágrannalöndin og sýnir í rauninni að þjóðfélagsþróun hér á landi er með svipuðum hætti og í næsta nágrenni okkar. En hvers vegna eigum við erfiðara með að hafa hemil á efnahagsþróuninni en nágrannalöndin? Hvað veldur? Trú mín er sú að einhæfni útflutningsframleiðslunnar valdi hér verulega um, eða réttara sagt hve háð við erum sveiflum í einni undirstöðuatvinnugrein, þ.e. sjávarútveginum. Þessu megineinkenni í íslenskum þjóðarbúskap verður ekki breytt svo að neinu nemi. Þess vegna er mikilvægt að menn læri að lifa við þessa grundvallarstaðreynd og viðurkenni hana í reynd. Uppsveifluskeiðinu í sjávarútvegi 1984--1987 var að ljúka rétt í þann mund sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar tók við völdum. Örlög þeirrar stjórnar voru að halda allfast í fastgengisstefnu en láta þó hrekjast af þeirri leið en ætíð of seint þannig að hún hafði fráleitt stjórn á því meginverki sem hún tók að sér, enda voru það fyrst og fremst hennar verk að skilja við sjávarútveginn og fiskvinnsluna nánast í rúst. Þannig voru fyrirtæki víða um land sem skilað höfðu hagnaði allt fram á haustið 1987, mörg hver burðarásinn í sínu byggðarlagi, komin í bullandi hallarekstur undir árslokin og síðan komin í algert þrot síðsumars 1988 þegar ríkisstjórnin hrökklaðist frá vegna innri ágreinings. Ósanngjarnt væri að halda því fram að hér hefði að mestu valdið óeirð á vinnumarkaði eða óbilgirni í kaupkröfum launþega. Nánast allt atvinnulíf í landinu er tengt þessum átökum um grundvallarstefnu í rekstri sjávarútvegsins sem ég tæpi hér á. Skipulögð aðför að hefðbundnum landbúnaði gekk vitaskuld fram með sama hætti og áður án þess að markaðsmálum eða skipulagi nýbúgreina væru gerð þau skil sem skyldi. Jafnframt því að reka þessi mál í svo rækilegan hnút afrekaði þessi ríkisstjórn ýmislegt fleira sem í minnum mun haft. Hún lögleiddi matarskattinn og hækkaði þar með sumar af rekstrarvörum heimilanna um 25% og sneiddi af vaxtarbroddinn í einni af þýðingarmestu atvinnugrein landsmanna, ferðaþjónustunni. Allt var þetta gert í þeim bláeyga tilgangi að bæta innheimtu söluskattsins. Niðurstaðan varð hins vegar sú að aldrei, allar götur frá því að sú skattaaðferð var upp tekin hér á landi í upphafi viðreisnar, hefur innheimta söluskatts gengið jafnilla og vanskil verið jafnhrikaleg. Tvennt eiga þær sameiginlegt núv. hæstv. ríkisstjórn og sú hæstv. sem rann sitt skeið á enda í septemberlok sl. Sú fyrri beitti þeirri stjórnunaraðferð að losa sig við þingið á lokadaginn í fyrra, 11. maí, og gefa síðan út bráðabirgðalög fáum vikum síðar rétt eins og öllu venjulegu fólki bauð raunar í grun við þinglausnir að verða mundi. Engan grunaði þó hve haldlítil sú löggjöf reyndist. Sú seinni tók þessa stjórnunaraðferð svo berlega í arf að hún lét verða sitt fyrsta verk að gefa út bráðabirgðalög örfáum dögum fyrir þingbyrjun. Að vísu var henni sú vorkunn að flest stefndi í strand við sjávarsíðuna en hennar hlutur var að því leyti bíræfnari að meirihlutafylgis naut hún ekki í Nd. Alþingis. Nú er það vitaskuld öllum ljóst að hlutverk stjórnarandstöðu er fyrst og fremst að veita aðhald, gagnrýna á rökstuddan hátt og til þess hefur hún auðvitað þeim mun meiri möguleika sem styrkur hennar er meiri og hann getur tæpast orðið öllu styrkari en hér hefur verið í vetur. Bráðabirgðalög núv. hæstv. ríkisstjórnar voru lögð fyrir Ed. þar sem stjórnarsinnar njóta meirihlutafylgis. Þar var reynt á samvinnu stjórnarandstöðuflokkanna um að knýja fram breytingar á lögunum sem væntanlega yrðu til bóta. Það náðist ekki fram á því stigi máls en hins vegar fæddust í þeirri umræðu ýmsar hugmyndir, svo sem um hlutafjársjóð og það að bæta Atvinnuleysistryggingasjóði upp það tap er hann varð fyrir vegna bráðabirgðalaganna. Þessar hugmyndir, þótt breyttar yrðu að ýmsu leyti, náðu síðan fram í frekari vinnslu þessa máls í fjh.- og viðskn. Nd. og urðu síðan til þess að bráðabirgðalögin voru á þann veg samþykkt við 2. umr. í Nd. með tilstyrk núverandi stjórnarliða og tveggja þm. Borgaraflokksins eftir meirihlutaákvörðun í þeim þingflokki. Yngsta aflið í þinginu sýndi þar með þann styrk sem réði úrslitum um framvinduna og hafa mun ómæld áhrif um allt land. Fyrirtækin sem versta útreið fengu í stjórnleysi fyrrv. hæstv. ríkisstjórnar eiga sum hver enn von. Eingöngu fyrir tilkomu hlutafjársjóðsins sem varð til með þeim hætti sem ég áðan greindi. Þessi lausn hefur síðan, bæði hér á þingi sem og annars staðar meðal stuðningsmanna fyrri stjórnar, fengið mjög neikvæða umfjöllun. En e.t.v. hefur það farið fram hjá þjóðinni að öll núverandi stjórnarandstaða í Nd. utan aðeins einn þm. sat hjá við atkvæðagreiðslu eftir 3. umr. málsins. Meginatriðið er það að rekstrarhruni sjávarútvegsins um allt land var bægt frá um sinn a.m.k. Þeir sem standa í þeim rekstri og þeir sem hafa lífsviðurværi sitt í þessari undirstöðuatvinnugrein skilja hvað hér var um að tefla. Nú dregur að lokum þessa þings. Vinnudeilur setja mark sitt á þjóðlífið þessi dægrin enda þótt tekist hafi að ná viðunandi samningum við hluta vinnumarkaðarins. Eftir stendur að rekstrargrundvelli undirstöðuatvinnuveganna er enn teflt á tæpasta vað. Eina færa leiðin út úr ógöngunum er að ríkisvaldið greiði fyrir lausn með því að beita sér fyrir lækkun kostnaðar á sem flestum sviðum með því að afnema matarsköttun það sem eftir lifir þessa árs, með því að draga úr fjármagnskostnaði og með því að treysta svo afkomu sjávarútvegsins að hann geti gegnt hlutverki sínu með eðlilegum hætti. Eins og fyrri daginn hvílir flestöll önnur velferð á því að þetta takist. En það gefur auga leið að ríkisstjórn sem ekki nýtur stuðnings meiri hluta í báðum deildum þingsins á hér óhæga leið, svo óhæga að hætt er við að svo reyni á þolrif hennar innan frá að hennar bíði sömu örlög og þeirrar fyrri og það fyrr en varir. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég þakka þeim sem hlýddu og ég óska landsmönnum öllum gæfuríks sumars og bÝð góða nótt.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það eru tæplega fjórir klukkutímar síðan þessi umræða hófst. Hingað í stólinn hafa komið fjölmargir ræðumenn með heimastílana sína og flutt þá fyrir þjóðinni af mikilli lagni og lagt mikla vinnu í þessa texta og er það vissulega þakkarvert. Hitt kann að orka tvímælis hvort umræða af því tagi sem hér er skipulögð er nákvæmlega besta aðferðin fyrir stjórnmálamenn til þess að nálgast þjóð sína. Ég satt að segja dreg það í efa og er að því leytinu til sammála Guðrúnu Agnarsdóttur í því sem hún sagði hér áðan, að margt í vinnubrögðum okkar hér á Alþingi er með þeim hætti að það þarf endurskoðunar við, að ekki sé meira sagt. Það væri a.m.k. fróðlegt að íhuga af og til hvort ekki mætti hleypa örlítið meiru af 20. öldinni inn í þessa sali en stundum gerist. Í þessari umræðu um stjórnmál er yfirleitt lögð megináhersla á að ræða um efnahags- og atvinnumál og í rauninni er það þannig að við tölum öll í fjarska líkum vendingum. Við höfum búið okkur til net af orðum sem við skiljum þegar við erum að tala hvert við annað en það er erfitt oft og tíðum fyrir þjóðina að átta sig á því hvað það er sem við erum að fara. Því miður er það svo að það fæst ekki mikil umræða t.d. um umhverfismál, eins og hv. þm. Árni Gunnarsson drap á hér áðan. Því miður er það einnig svo að umræða um undirstöðuþátt eins og mennta- og menningarmál fæst lítil eða ekki í umræðum af þessu tagi. Við höfum í menntmrn. á þessum vetri beitt okkur fyrir víðtækri umræðu um skólamál og um menningarmál allt í kringum landið með fjöldamörgum fundum. Við viljum opna þessa umræðu og fá sem flesta til að taka þátt í henni til þess fyrst og fremst að skapa skilning á því með þjóðinni allri að það er óhjákvæmilegt verkefni að lyfta virðingu skólans þannig að staða hans verði sem sterkust, bæði í bráð og í lengd. Við höfum þrátt fyrir knappan tíma á þessum vetri náð því að koma fram í þinginu ýmsum umbótamálum í skólamálum sem ég vil hér nefna. Ég nefni breytingu á háskólalögunum sem gerir ráð fyrir því að það verði komið í veg fyrir að menntamálaráðherrar geti beitt kúgunarvaldi gegn Háskóla Íslands eins og gerðist við embættaveitingar á sl. sumri. Ég nefni ákvarðanir sem núv. ríkisstjórn hefur tekið um tvöföldun námsstyrkja og um ný lög um jöfnun námskostnaðar sem hafa verið afgreidd á Alþingi. Ég nefni frv. um íslenska málnefnd þar sem gert er ráð fyrir því að kalla til mikið fleiri aðila en áður til málræktarátaks í þágu íslenskrar tungu vegna þess að við vitum að íslensk tunga má aldrei verða þannig stödd að einungis sérfræðingar gæti hennar. Ég legg einnig áherslu á það, virðulegi forseti, í þessari umræðu að frv. ríkisstjórnarinnar um umhverfisráðuneyti er að mati okkar alþýðubandalagsmanna úrslitamál. Við leggjum mikla áherslu á að það nái fram að ganga. Auðvitað er það svo að í stjórnarsamstarfi eins og því sem við tökum þátt í eru margvíslegir þættir sem upp koma og erfitt er fyrir okkur að sætta okkur við í einstökum tilvikum. Það er eins og gengur. Í þeim efnum gæti ég t.d. nefnt utanríkismálin. Það hefur ekki allt þar verið með þeim hætti sem við hefðum kosið. Ég tel hins vegar ástæðu til að vekja athygli á þeirri umræðu og þeim ákvörðunum sem orðið hafa til í ríkisstjórninni varðandi íslenskt frumkvæði um afvopnun á höfunum. Góðir tilheyrendur. Hér í kvöld hafa fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu lagt fram sín mál. Í rauninni er eitt sem sker í augun. Í rauninni er það eitt sem hlýtur að standa eftir eftir þetta kvöld. Og hvað er það? Það er algert úrræðaleysi og málefnafátækt Sjálfstfl. Hann hefur engar tillögur. Hann átti fjóra ræðumenn hér í kvöld. Hann hefur að vísu lagt fram tillögur í vetur af og til um gengisfellingu og gengisfellingu aftur, aðrar tillögur hefur hann ekki haft. Það kemur oft fyrir í ríkisstjórnum, einkum og sér í lagi samsteypustjórnum, að það er erfitt að gæta trúnaðarmála og það er stundum talað um leka. Best geymda trúnaðarmál þessa vetrar er hvaða úrræði Sjálfstfl. kann að hafa í efnahags- og atvinnumálum. Mér þætti vænt um að þjóðin yrði upplýst um það fljótlega hvað þessi fjölmenni stjórnmálaflokkur hefur til málanna að leggja. Hér í kvöld hefur hann ekkert sagt. Góðir tilheyrendur. Ég þakka þeim sem hlýddu á mál mitt. Lifið heil.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Kjósendur standa nú á krossgötum. Þeir standa frammi fyrir því að gera upp hug sinn til stjórnmálamannanna. Verk vinstri manna í núverandi ríkisstjórn segja alla söguna. Nú hafa menn nýtt val, frjálslynda og hægri flokkinn sem er ætlað að vera mótvægi við óslökkvandi þorsta vinstri flokkanna fimm í eignir almennings og fyrirtækja. Góðir áheyrendur. Máttleysi þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og aðstandenda hennar er dæmalaust. Þar ber fyrst að nefna stöðuna í kjaramálunum sem er slík að það er með eindæmum. Það er slæmt til þess að vita að vænna þykir ráðherrunum um stólana sína en fólkið og atvinnuvegina í landinu. Það er eðlilegt að svo sé því að það er afleiðing slæmrar stjórnunar í landinu eftir þá mánuði sem ríkisstjórnin hefur setið og ekki gert neitt sem mark er á takandi. Ef við lítum á stríðsyfirlýsingar eins og þær sem sjútvrh. gaf í gær þá vekja þær furðu. Þótt ég sé talsmaður frjálsra samninga verður ríkisstjórnin auðvitað að taka af skarið. Frumvinnslugreinarnar eru á þrotum. Hinar vinnandi hendur í frystihúsunum hafa æ minna á milli handanna og í mínu kjördæmi eru farir sjávarútvegsins hörmulegar á sl. ári. Það þýðir lítt fyrir hæstv. sjútvrh. að gefa yfirlýsingar um að fiskvinnslan geti ekki greitt hærri laun. Það er ekki fiskvinnslunni að kenna. Sökudólgurinn er ríkisstjórnin. Þessi stjórn hefur farið hamförum og lagt þvílíka skatta á þjóðina að með ólíkindum er. Þessu verður að linna. Ríkisstjórnin verður að aflétta sköttum af atvinnuvegunum og þá geta þeir greitt fólkinu í landinu hærri laun. Ráðstöfunartekjur munu hækka því að ef fólkið hefur ekki tekjur til að lifa sómasamlegu lífi lifir ekki ríkið. Það er hörmulega farið með gamalt fólk, einhleypa og fólk sem sinnt hefur ráðdeild í gegnum árin með álagningu eignarskatta. Hver ber ábyrgð á þessu? Hver ber ábyrgð á vaxtaokrinu? Skyldi það vera hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson eða man hann e.t.v. ekki eftir því? Er hann búinn að gleyma því, steingleyma því að hafa setið í ríkisstjórn allan þann tíma sem mesta vaxtaokur hefur verið á Íslandi? Hvað segir Stefán Valgeirsson sérlegur stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar um það? Maðurinn sem fann huldumennina í Borgaraflokknum og aðstoðaði stjórnarflokkana við að stela stjórnmálaflokki? Hvað segja fulltrúar láglaunafólksins, verkafólksins, svokallaðir verkalýðsleiðtogar um vaxtaokrið? Fádæma úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar er hrollvekja og hringavitleysa. Það er staðreynd að það að hækka eignarskatta verulega mun til lengri tíma litið hækka ávöxtunarkröfur verðbréfa og auka vaxtaokrið sem var nóg fyrir. Vita menn hversu óvísindalega vaxtaákvarðanir á verðbréfamarkaði eru teknar? Þar ræður ekki framboð og eftirspurn. Það eru menn á bak við þung skrifborð sem ákveða vextina með spámennsku. Það er ekki fólkið á götunni. Ef hér væri frjáls verðbréfamarkaður kæmi fólkið á götunni og byði í bréfin. Verðbréfamarkaðurinn er miðstýrður og vaxtaokrið heimatilbúið án nokkurra afskipta ríkisstjórnarinnar. Það verður að koma raunávöxtun í 4% sem er skikkanleg tala og það verður að létta af eignarsköttum. Þetta er lífsspursmál. Ríkisstjórnin verður að styðja við bakið á samningsaðilum og vinnumarkaði þannig að samningar geti náðst til lengri tíma eða a.m.k. til tveggja ára. Ég vil vekja athygli á því að hæstv. fjmrh. sagði hér í umræðunni áðan að nú væri lokið fyrsta kafla í starfi ríkisstjórnarinnar með ótrúlega góðum árangri. Hver er þessi árangur? Í Þjóðviljanum í dag stendur: ,,Halldór hellir olíu á eldinn. Sjávarútvegsráðherra segir fiskvinnsluna ekki þola kauphækkun. BSRB-samningarnir og samningar ASÍ í fyrra allt of háir. Ásmundur Stefánsson: Átök ef ekki semst næstu daga. Björn Grétar Sveinsson: Furðuleg yfirlýsing og röng. Ólafur Ragnar Grímsson: BSRB-samningarnir samþykktir einróma í ríkisstjórninni.`` Þetta er staðan á stjórnarheimilinu. Svo segir hæstv. fjmrh. að það sé ótrúlegur árangur. Þetta er ótrúlegt árangursleysi og það er staðfest í viðtali við forstjóra stærsta atvinnufyrirtækis á Íslandi í dag, forstjóra SÍS, Guðjón B. Ólafsson, að atvinnuvegirnir eru algerlega í lamasessi. Í Morgunblaðinu í dag segir hann, með leyfi forseta: ,,Ég get ekki fullyrt að það fyrirfinnist ekki einn einasti maður sem hefði ráðið við þær kringumstæður sem hér hafa ríkt og þá ekki síst í efnahagsumhverfinu sl. þrjú ár eða svo, enda sjáið þið fyrir ykkur að það er nánast búið að þurrka upp eigið fé úr fiskiðnaðinum á tveimur til þremur árum. Sama má segja um verslunina og ég þekki enga atvinnugrein á Íslandi sem er í lagi.`` Þetta er áfellisdómur forstjóra stærsta atvinnufyrirtækis á Íslandi yfir þeim stjórnmálamönnum sem sitja við völd. Þetta er áfellisdómur sem verður ekki gengið fram hjá. Hæstv. forseti. Afleiðingar stjórnleysis ríkisstjórnarinnar eru á öllum sviðum. Það líður senn að því að það verður kosið því að þessi ríkisstjórn mun ekki lafa nema til haustsins. Góðir áheyrendur. Guð gefi ykkur gleðilegt sumar. Þingmenn frjálslynda og hægri flokksins bjóða ykkur góða nótt. Hafið þökk fyrir áheyrnina.