Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því, að það er ekki enn farið að kveðja saman til fundar í utanrmn. í Sþ., og eru nú bráðum liðnir tveir mánuðir frá því að þing hófst, og hafa á þessum tíma, meðan þingið hefur setið, verið teknar ákvarðanir, bæði viðvíkjandi sendinefnd verzlunarsamninga, sem hingað til hefur alltaf tíðkazt, að borið hafi verið undir utanrmn., og enn fremur hafa einstakir ráðh. átt í mjög þýðingarmiklum samningum við erlend ríki, sem Alþ. hefur heldur ekki verið skýrt frá enn þá. Ég álít slæmt, að þetta hefur dregizt svona lengi, og vildi mælast til þess, að hæstv. forseti hlutaðist til um það, að utanrmn. taki til starfa, til þess að vinna þau verkefni, sem henni er falið með lögum.



Herra forseti. Ég vil skýra frá því, að það er ranghermi hjá hv. 2. þm. Reykv., að það sé venja að bera slíkar sendifarir sem nú hafa verið farnar vegna verzlunarsamninga undir utanrmn. Ég hygg, að þessi hv. þm. megi minnast þess glögglega, frá því er hann var nefndarmaður þar, að það hefur ekki alltaf verið gert, en stundum hefur það verið gert, allt eftir því, hvernig málin lágu fyrir hverju sinni. En að slíkt hafi alltaf verið gert, má þessum hv. þm. vera kunnugt um, að ekki fær staðizt. Varðandi samninga, sem hann talaði um, að staðið hafi við önnur lönd og Alþ. hafi ekki verið skýrt frá, vil ég afla mér upplýsinga hjá honum, vegna þess að ég hef ekki um þá heyrt.



Herra forseti. Það er misminni hjá hæstv. utanrrh., ef hann heldur, að það hafi verið venja, að skipun samninganefnda hafi ekki verið borin upp í eða í öllu falli verið rædd við utanrmn. Það hefur meira að segja verið venja á þeim tíma, meðan samninganefnd utanríkisviðskipta var starfandi, að stundum voru mál í sambandi við utanríkisviðskipti borin undir utanrmn. Hitt kann vel að vera, að þessi regla hafi stundum verið brotin. En þetta er reglan, og þó að dæmi kunni að vera til þess, að breytt hafi verið út af þeirri reglu, þá staðfestir það ekki það, að rétt sé að gera undantekningarnar að reglu og fara að ganga fram hjá Alþ. og nefndum Alþ. með stjórnarráðstafanir, eins og virðist koma fram tilhneiging til. - Hvað það snertir, að ráðh. hafi ekki átt í samningum við erlend ríki viðvíkjandi samningum, sem Ísland varða, þá hefur hæstv. forsrh. farið utan og tekið þátt í samkomulagsumleitunum um mál, að því er virðist af stjórnarblöðunum, sem hefur haft áhrif á stefnu ríkisstj. viðvíkjandi máli, sem hæstv. Alþ. hefur tekið ákveðna afstöðu í fyrir 30 árum. Það er þess vegna áreiðanlega fyllilega tími til þess kominn, að Alþ. og utanrmn. hafi eitthvað með það að gera, sem verið er að sýsla um þessi mál. Og mér finnst, að nær hefði verið af hæstv. utanrrh., þegar hann stendur upp hér á Alþ. til þess að ræða um þetta, þegar ég mjög hóflega minntist á, að n., sem er mikilsverð n. í þinginu, hefur ekki tekið til starfa, - mér finnst, að það væri nær fyrir hæstv. utanrrh. að reyna að afsaka það, hve það hefur dregizt að kalla saman fund í nefnd þessari, heldur en að reyna að gera það að venju, sem hann virðist reyna að verja gagnvart þinginu, að senda sendinefndir til útlanda, án þess að ræða við utanrmn, um það. Ég álít, að þetta sé stefna í þá átt að reyna að þurrka sem mest áhrif þingsins burt í sambandi við stjórnarráðstafanir. Ég mælist ákveðið til þess, að hæstv. forseti ýti við því, að þessi n. taki til starfa.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég hefði í för minni erlendis nú fyrir skömmu gert samninga fyrir Íslands hönd út af einhverjum utanríkismálum. Þetta er með öllu rangt, gersamlega rangt og uppspuni frá rótum. Ég hafði aðeins viðræður, eins og tíðkast mjög milli ráðh. Norðurlandaríkjanna. Við forsætisráðherrarnir á Norðurlöndum höfðum viðræður út af áhugamálum Norðurlandaríkjanna yfirleitt. En þar voru engir samningar gerðir og engar skuldbindingar af hálfu Íslands gerðar og ekkert það gert, sem hefur áhrif á íslenzka utanríkispólitík yfirleitt.



Herra forseti. Það er misskilningur hjá hæstv. forsrh., ef hann heldur fram, að ég hafi sagt, að hann hafi gert samninga eða samkomulag fyrir Íslands hönd nú fyrir skömmu, er hann var í útlöndum. En hann hafði viðræður við forsrh. annarra ríkja um mál, sem Ísland varða, og hann staðfesti það í sinni ræðu. En það, sem gerði það hins vegar að verkum, að ég minntist á þetta, - án þess að ég ætli að fara að ræða þetta hér, - það er, að mér virðist vera orðin breyt. á yfirlýstri stefnu og það grundvallarstefnu, sem ríkisstjórn Íslands hefur haft í utanríkismálum, að ráðfæra sig við Alþ. eða nefnd frá Alþ., áður en ákvarðanir eru teknar um nefndir til viðræðna og samninga erlendis fyrir Íslands hönd. Mér virðist vera að verða mjög einkennileg breyt. á afstöðu ríkisstj. Þessi stefnubreyt. virðist mér hafa átt sér stað í sambandi við þær utanfarir, sem nýlega hafa átt sér stað, og þau samtöl, sem þar hafa orðið. - Ég fagna því að vísu, að hæstv. forsrh. sagði, út frá því, sem ég beindi til hans, að ríkisstj. hefði ekki frá nokkru að skýra um samningagerðir frá því er hann nýlega var í utanför. Það er gleðilegt, að hann staðfestir, að ekki hafi verið gerðir þá neinir samningar. Hitt út af fyrir sig, að forsrh. Íslands fer til annars ríkis og talar við forsrh. annars ríkis um það, sem Ísland varðar, það þykir á öllum venjulegum tímum tilefni til þess að ræða við utanrmn. um, hvað verði að gera til undirbúnings þess, hvaða hætta geti stafað af slíkum viðræðum og hvaða ráðstafanir verði að gera vegna öryggisins. Og það var þetta, sem gerði það að verkum, að ég fór hér að ræða um þessi atriði, þegar nú eru tveir mánuðir liðnir af þinginu, án þess að utanrmn. hafi verið kvödd saman til starfa.



Herra forseti. Það var rétt af hv. 2. þm. Reykv. að taka aftur það, sem hann sagði í fyrstu ræðu sinni, að íslenzkir ráðherrar hefðu nú á síðustu tímum gert samninga við erlenda ráðh. eða erlend ríki. Það er ekki einu sinni svo, að hér hafi verið um neinar samkomulagsumleitanir að ræða. Þessi hv. þm. talaði þannig, að fyrst voru það samningar, sem hann sagði, að gerðir hefðu verið af íslenzkum ráðh., en svo í seinni ræðu sinni sagði hann, að hér hefði verið um samkomulagsumleitanir að ræða. En það var hér heldur ekki um neinar samkomulagsumleitanir að ræða á milli forsrh. Norðurlanda. Hins vegar er það yfirleitt stefna ríkisstj. að stuðla að sem nánustu samstarfi milli ráðherra Norðurlandaríkjanna. Í sambandi við þessa stefnu hafa verið haldnir fundir af ráðh. Norðurlandaríkjanna, forsætis-, viðskipta- og utanríkisráðherrum, um ýmis sameiginleg mál þessara skyldu ríkja. Út af því svo, sem hv. 2. þm. Reykv. talaði um einhver frávik frá viðurkenndri yfirlýstri hlutleysisstefnu Íslands, þá held ég, að í raun og veru hafi það frávik aldrei komið né heldur tilraun til slíks fráviks. Það er ekki rétt, að sú stefna hafi nokkurn tíma orðið almenn hér á landi. En að svo miklu leyti sem um frávik frá þeirri hlutleysisstefnu hefur verið að ræða hér á landi, þá hefur það átt sér stað af hálfu þess flokks, sem hv. 2. þm. Reykv. veitir forustu, því að það var sá flokkur, sem lagði mjög eindregið til undir stríðslokin síðustu, að Ísland gerðist aðili í stríði. Þá var af þessum flokki hlutleysið talið rangt. En ég segi það fyrir mitt leyti sem skoðun mína, að Íslendingar geta í raun og veru aldrei verið hlutlausir gagnvart vissum atburðum í heiminum, heldur verða þeir að taka afstöðu. Gagnvart yfirdrottnunarstefnum, hvaðan sem þær koma, verða Íslendingar og íslenzka ríkið aldrei hlutlaust. Það er aftur annað mál, að Ísland hefur engan her, og þar af leiðandi hefur það ekki tekið þátt í neinum hernaðaraðgerðum. En ég vonast eftir því, að íslenzka ríkið verði aldrei hlutlaust gagnvart þeim einræðis- og uppivöðslustefnum, sem mest hafa mótað stjórnmálin nú víða í heiminum.

Forseti (JPálm.) : Ég vildi nú, að menn færu ekki að ræða hér utan dagskrár um ráðherrafundi og utanríkispólitík. Það er nógur tími til þess ella.



Herra forseti. Það er kannske ekki óeðlilegt, fyrst sú nefnd, sem lögum samkvæmt á að fjalla um utanríkismál, fær ekki að setjast á laggirnar og starfa samkvæmt lögum, að utanríkismálin beri á góma hér á hæstv. Alþ. - Ég stóð hins vegar upp nú til þess að leiðrétta það, sem hæstv. forsrh. sagði í sinni ræðu viðvíkjandi afstöðu Sósfl. Það er að vísu ein af mörgum ósönnum fullyrðingum, sem hvað eftir annað er borið fram og við sósíalistar hrekjum aftur og aftur, sem sagt er um okkar afstöðu til skilyrða fyrir inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar, það ríkjasamband, sem kallað er því nafni. Við sósíalistar lýstum því yfir, að Þýzkaland eða þýzka stjórnin hefði brotið hlutleysisreglur á okkur og hefði farið með ófrið á hendur Íslendingum. Það hefur aldrei komið fram till. frá okkur um það, að við Íslendingar færum í stríð, heldur hitt, að við höfum haldið fram, að Þýzkaland ætti í stríði við okkur, vegna þess, að stjórn þess hefði brotið okkar hlutleysi. Annars er hægt að rifja þetta upp aftur, og við skulum gjarna gera það. - Hins vegar þætti mér gaman, út frá þeirri fullyrðingu, sem hæstv. forsrh. hefur gefið, að spyrja hann, hvort hlutleysisyfirlýsing Íslands um ævarandi hlutleysi frá 1. des. 1918 sé í gildi enn.

Samband ríkjanna hefur verið fellt úr gildi.

Þetta er mál, sem vert er að ræða, hvort sú hlutleysisyfirlýsing sé í gildi eða ekki. - Og viðvíkjandi því, hvort við Íslendingar séum hlutlausir gagnvart hinum og þessum stefnum, sem uppi vaða í heiminum, er annað spursmál heldur en það, hvort íslenzka ríkið sé hlutlaust að því er snertir stríð, þar sem notuð eru vopn. Íslendingar geta hver fyrir sig gjarna tekið afstöðu í þessum efnum á þann hátt, sem þeim þóknast. Og menn geta í þessu tilliti skipzt í flokka eftir vild. En ég vek eftirtekt hæstv. forsrh. á því, ef hann er að óska eftir, að Íslendingar sem þjóð taki afstöðu gagnvart yfirgangsstefnum, og vil minna hann á það, að það er aðeins eitt ríki í heiminum, sem sýnt hefur Íslandi yfirgang nú, síðan við urðum lýðveldi. Það er það ríki, sem reyndi í krafti herafla, sem það hafði hér á landi, - eftir að hafa haft í frammi samningsrof og lögbrot gagnvart íslenzka ríkinu - að þvinga okkur eða ætlaði að þvinga okkur til að láta af hendi til 99 ára fríðindi í sambandi við afnot af okkar landi. Þetta er eina þvingunin, sem við höfum átt við að búa, eftir að lýðveldið var stofnað hér á landi. - Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. átti í ræðu sinni við þessa yfirgangsstefnu. En það var ekki mín tilætlun með minni hóflegu aths. um, að utanrmn. tæki til starfa, að fara að tala hér um utanríkispólitík. En ég hefði kunnað betur við, að hæstv. forseti og hæstv. ráðh. hefðu tekið slíkri áminningu vel, því að ekki er hægt að segja, að það sé allt of of mikið starf unnið af Alþ., það sem af er þessu þingi, þó að starfi þessarar n. væri komið af stað.

Forseti (JPálm) : Út af aths. hv. 2. þm. Reykv. vil ég taka fram, að ég mun kynna mér, hvað því veldur, að hv. utanrmn. hefur á þessu þingi ekki verið kölluð saman til funda enn þá. - Að öðru leyti vil ég taka fram, að ég vildi mjög eindregið óska eftir, að ekki yrðu hér langar umr. um utanríkismál utan dagskrár.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. talaði síðast um það efni, sem hann hefur rætt hér, eins og það sé á ábyrgð ráðh., að n. þessi komi saman til funda. Það er nefndarinnar sjálfrar og formanns hennar að sjá um, að þessi n. sé kölluð saman til funda. Mér hefur aldrei dottið í hug, að það væri skylda mín sem utanrrh. að sjá um, að þessi n. komi saman. Hún kemur saman, þegar n. sjálf talar sig saman um það. Og hv. 2. þm. Reykv. getur að vísu haldið um þetta ræður fyrir sjálfum sér, ef honum finnst ástæða til þess, en það er ekki rétt að beina ásökunum til mín út af þessu. - Hitt er annað mál, að utanrmn. hefur náið samstarf við ríkisstj. og ríkisstj. leggur fyrir þá nefnd mál, þegar hún hefur sérstök mál til að leggja fyrir þá nefnd. Og það mun hún gera, þegar lög og venjur segja til. En enn hefur ekkert gerzt, síðan þetta Alþ. kom saman, sem gert hefur það að verkum, að ástæða hafi þótt fyrir ríkisstj. að bera sig saman við utanrmn. Þess vegna hef ég ekki kynnt mér, hvort n. þessi hefur komið saman á þessum tilgreinda tíma eða ekki. Og ég álít það alls ekki skyldu mína að kveðja saman þessa n. til funda, heldur nefndarmanna sjálfra. Í ræðu sinni með þessari fsp. varðaði utanrmn. brá hv. þm. fyrir sig danskri tungu í góðu samræmi við það, að hann hélt, að sambandslögin væru enn í gildi.

Ég mun hafa tekið mér dönsk orð í munn með tilliti til þess, að hæstv. utanrrh. hlyti að vera það mál sérstaklega kært, úr því að hann er nú orðinn riddari af Danebrog.

Sem betur fer, skyldi ég nú dönsku áður. En hitt kynni að vera, að hv. þm. hefði viljað vekja eftirtekt á því, að fleiri ættu skilið slíka vegtyllu, og hefði ég vissulega ekki nema gott eitt um það að segja, ef hv. þm. fengi hana. Varðandi hlutleysisyfirlýsinguna er annars það að segja, að hv. þm. ætti manna sízt að tala um hlutleysi, þar sem hann og hans flokkur voru á sínum tíma þeir einu, sem vildu fara í stríð við tvær þjóðir.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins gera stutta athugasemd varðandi þá staðhæfingu hv. 2. þm. Reykv., að við höfum orðið fyrir kúgun af ákveðnu stórveldi. Þetta er rangt. Það var einungis farið fram á ákveðin réttindi með samningum, en engri kúgun beitt. Og við Íslendingar höfum ekki sætt neinni kúgun frá því stórveldi né öðrum. - Hins vegar er ekki hægt að neita því, að stórveldi fara misjafnlega að gagnvart smáþjóðum. Dæmi eru kunn af lítilli þjóð og hins vegar stórveldi, sem tók það með ofbeldi, sem það fékk ekki framgengt hjá henni með samningum. Og það er slík stefna, sem Íslendingar geta aldrei staðið hlutlausir gegn.



Herra forseti. Ég vil benda á, að umrætt stórveldi fór hér fram á herstöðvar til 99 ára, og þó að styrjöldinni væri lokið, hélt það áfram að hafa hér her, og það var ein aðalforsenda þeirra manna, sem gerðu Keflavíkursamninginn, að með því móti einu fengjum við því framgengt, að herinn færi burt, og var talið, að hann mundi sitja áfram í trássi við gerða samninga, ef ekki væri orðið við kröfum þessa stórveldis.



Herra forseti. Mér er sagt, að það hafi verið kvartað um það hér, að utanrmn. hafi ekki verið kölluð saman. Það hvílir nú víst á mér sú skylda að kalla saman nefndina, en ég hef nú ekki séð ástæðu til þess, og enginn nm. hefur heldur farið fram á það, ekki einu sinni hv. fyrirspyrjandi. Hann veit þó, að hann á svo innangengt hjá mér, að hann hefði getað snúið sér beint til mín og geymt sér að vera hér með þessi látalæti. Það er nú annars kunnugt, að Bandaríkin beittu engri kúgun við umrædda samninga, og er það meira en hægt er að segja um sum önnur stórveldi. Hitt er staðreynd, að Bandaríkin vildu halda því fram, að þeim bæri ekki skylda til að fara héðan með her sinn fyrr en friðarsamningar hefðu verið gerðir, enda var þar um atriði að ræða, sem gat orkað tvímælis. Hitt orkaði aldrei tvímælis, að þeir mundu fara, þegar skyldan byði.



Aðeins örfá orð út af því, sem hv. þm. G-K. sagði. Ég býst við, að hann mundi vera búinn að kalla saman fund í utanrmn., ef ekki væri þannig mál með vexti, að það væri talið nægja að ræða málin innan flokksstjórnanna; og ég er hræddur um, að það sé kominn sá háttur á, að það sé talinn óþarfi að vera að tala við fulltrúa Alþ. Hitt þótti mér svo vænt um, að í yfirlýsingu hans kom fram staðfesting á því, að Bandaríkin hefðu litið svo á, að þeim bæri ekki skylda til að fara með her sinn úr landinu fyrr en að friðarsamningum loknum. Þetta gerir sem sagt ljóst, hver var hin „juridiska“ forsenda Bandaríkjanna fyrir því, að þau buðu okkur byrginn með þrásetu hersins.



Herra forseti. Ég tel mér skylt að upplýsa það, að ástæðan fyrir því, að ég hef ekki kallað saman fund í utanrmn., er sú, að mér er ekki ljóst, að nein þau mál liggi fyrir, sem utanrmn. þurfi að fjalla um. Hv. 2. þm. Reykv. hefur átt nógu lengi sæti í þeirri n. til þess að vita það, að það er undantekning, ef n. er kölluð saman án þess að um það komi fram ósk frá utanrrh., og er ekki talið, að nefndin hafi annars brýnt erindi á fund, ef enginn nm. fer heldur fram á það. Hv. þm. hefur víst litið sjálfur svo á, að n. ætti ekki brýnt erindi á fund, annars hefði hann snúið sér til mín, þó að hann hafi hins vegar talið ágætt tækifæri að koma hingað með leiktjöld sín. - Ég man líka svo langt, að þegar ég var utanrrh., féll honum prýðilega, að ég réði þessu, og án þess að spyrja hv. Framsfl. Ég tek því ekki á móti ásökunum í þessu efni. Allir, sem í n. eru, vita, að á því er færi að fá hana kallaða til fundar, ef tilefni þykir fyrir hendi.



Þegar þessi fundur var boðaður í Sþ., hafði áður verið tilkynnt, að fundir færu fram í báðum deildum Alþ. Til umr. var ekki annað en það að leyfa fsp. á tilteknu þskj., og alls ekki búizt við því, að umræður hæfust hér um utanríkismál. Og ef sá háttur á að fara að verða á, að jafnvel fundir í Sþ., sem boðað er til út af smámálum, standi svo lengi, að deildarfundi sé ekki hægt að halda, þá fer að verða lítið um löggjafarstörf á Alþ. - Það má minna á það, að um daginn taldi jafnvel einn þm. sig bærari um að ráða dagskrá á fundum Sþ. en forseti. En ég hef álitið til þessa, að löggjafarstarfið væri aðalhlutverk Alþ., en ekki þessir þingfundir, sem hér eru haldnir um allt og ekki neitt. Það er eftirtektarvert, að þessi fundur í Sþ. er sá 24. á þessum vetri; næsti fundur í Ed. verður líka sá 24, en í Nd. sá 26. En ég hygg, að þess finnist fá dæmi í þingsögunni, að fundir í Sþ. hafi verið haldnir nema svo sem helmingi færri en í deildum, og ætti þetta að sýna þeim, sem um það kvarta, að það er sízt ástæða til að álasa forseta Sþ. fyrir það, að hann taki ekki mál á dagskrá.



Herra forseti. Ég vil enn leyfa mér að bera fram kvörtun yfir því, að 24. og 25. mál þingsins hafa enn ekki verið tekin til umr. hér. Það er liðið alllangt síðan við nokkrir þm., ég held níu talsins, sendum hæstv. forseta skrifl. áskorun um það að taka þessi mál fyrir, en þau höfðu þá beðið alllengi. Síðan hafa þau verið sett á dagskrá nokkrum sinnum, en þó ekki komið til umr., sakir þess að hæstv. forseti hefur sett önnur mál framar á dagskrána, þótt síðar hafi verið fram borin hér í þinginu. Nú vil ég enn, með tilvísun til þessarar skrifl. áskorunar, sem hæstv. forseti hefur fengið fyrir alllöngu um þetta, beina þeirri kröfu til hæstv. forseta, að hann taki þessi tvö mál fyrst mála fyrir á næsta fundi í Sþ., sem væntanlega verður haldinn næstkomandi mánudag - eða á næsta fundi, hvenær sem hann verður haldinn.

Forseti (JPálm): Út af þessari aths. vil ég geta þess, að það er rétt, að mér barst krafa um það frá sjö hv. þm. úr Nd. og tveimur úr Ed. að taka þessi mál á dagskrá, og það hef ég gert. Þau hafa verið á dagskrá á öllum þeim fundum í Sþ. síðan, sem hafa verið umræðufundir, en ekki hefur verið komizt að þeim. Og þau verða sjálfsagt á dagskrá og koma til umr. og afgreiðslu, þegar tími vinnst til. En á þeim fundum, þegar fyrirspurnir eru til umr., þá verða þær að sitja fyrir um afgreiðslu, eða það hefur verið svo, að fyrirspurnirnar hafa þá setið fyrir, og verður svo áfram, ef ekki verða fundir í Sþ. aðra daga en miðvikudaga, því að kvöldfundir hafa ekki verið haldnir í Sþ. enn.



Það er aðeins út af því, að tvær þáltill. hafa borizt hér til umr., sem hv. þm. V-Húnv. minntist á. Ég held, að það sé gert ráð fyrir því í þingsköpum, að þegar fram koma áskoranir frá tiltekinni tölu þm. um að taka mál á dagskrá, þá beri forseta að bera þau tilmæli upp fyrir Alþ., og ef þau tilmæli ná þar samþykki, þá skuli þau mál tekin fyrst á dagskrá á næsta fundi, sem haldinn er í Sþ., ef um mál er að ræða eins og hér, sem borin hafa verið fram í Sþ. En það hefur alltaf verið gengið á snið við þetta ákvæði þingskapa í þessu tilfelli. Og ef því á að halda áfram, þá verður að sjálfsögðu að gera að nýju tilraun af hálfu þeirra þm., sem hér eiga hlut að máli, um að bera fram slíka áskorun, og sjá þá, hvernig hæstv. forseti tekur á málinu. Og þetta verður að sjálfsögðu að gera og verður gert, ef þessi mál verða ekki tekin fyrst á dagskrá, þegar fundur verður haldinn í Sþ., eða þá a. m. k. næst á eftir þeirri fyrirspurn, sem nú liggur fyrir, að rædd verði í Sþ.