Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Eins og kunnugt er, var vísað til allsherjarnefndar frv. því um heilbrigðisráð, er stjórnin lagði fyrir Alþingi. Í frv. stjórnarinnar er farið fram á þá breytingu á stjórn heilbrigðismála landsins, að landlæknisembættið sje lagt niður, en starf landlæknis fengið í hendur heilbrigðisráði, sem 3 læknar eigi sæti í. Allsherjarnefnd hefir nú athugað þetta mál á ýmsa lund; meðal annars hefir hún átt tal við landlækni um málið. Hann hjelt hinu sama fram við nefndina sem í brjefi sínu til stjórnarinnar, þar sem hann er að sýna fram á, hvílíkum erfiðleikum það sje bundið fyrir einn mann að hafa á hendi stjórn heilbrigðismálanna o. s. frv. Af annari hálfu lá fyrir nefndinni álit læknafundarins í vor, þar sem ekki er talin þörf á breytingu þeirri, sem frv. gerir ráð fyrir, og að landlæknisembættið sje ekki ofvaxið einum manni, ef hann gefi sig óskiftan að því. Eftir að nefndin hafði athugað málið, komst hún að þeirri samhljóða niðurstöðu að mæla ekki með frv. stjórnarinnar. En þótt hún vildi ekki fallast á það, þótti meiri hl. nefndarinnar varúðarvert að láta landlækni einráðan um stjórn sóttvarnarmála landsins. Það er oft vandasamt að ráða fram úr þeim á heppilegan hátt, en getur verið mikið í húfi og alþjóð háski búinn, ef mistök verða á í slíkum ráðstöfunum. Nefndin vildi því reyna að finna veg til þess að gera stjórn heilbrigðismálanna sterkari og ábyggilegri en hún er nú; því hefir hún komið fram með frv. á þgskj. 205. Í því er ætlast til, að tveir góðir læknar sjeu skipaðir til aðstoðar landlækni í sóttvarnarráðstöfunum. Til sem bestrar tryggingar er lagt til, að þessir aðstoðarmenn sjeu kosnir af læknadeild háskólans. Það er gert ráð fyrir því, að þeir hafi sjálfstæðan tillögurjett, og beri því fulla ábyrgð á öllum tillögum sínum. Með þessu virðist vera fengin töluverð trygging fyrir því, sem almenningur heimtar, og á rjett á að heimta, að lagst sje á fremsta hlunn með að hindra, að næmar og skæðar sóttir berist inn í landið. Þetta er öryggisráðstöfun frá sjónarmiði nefndarinnar. - Jeg þykist ekki þurfa að tala meira um frv. að svo stöddu. Þó deildin líti öðruvísi á mál þetta, að því er snertir landlæknisembættið, mun nefndin eigi taka sjer það mjög nærri. Hins vegar mun nefndin eigi geta aðhylst frv. stjórnarinnar, eins og það er, en leggur til, að það verði á sínum tíma felt.

Pjetur Ottesen Eins og sjest á frv. um sóttvarnaráð, á þgskj. 205, frá meiri hl. allsherjarnefndar, þá hefi jeg ekki getað orðið hv. samnefndarmönnum mínum samferða um þetta mál. Það verður nú, að því er virðist, naumlega á þetta sóttvarnarmál minst, án þess að upp rifjist fyrir mönnum hinar beisku og sáru endurminningar um þær miklu hörmungar, sem yfir dundu á sumum stöðum hjer á Suðurlandi á öndverðum síðastliðnum vetri. Og því sárari verða þær endurminningar, sem það leit næstum því svo út, að það væri alveg óþektur hlutur, að hættulegir sjúkdómar gætu borist hingað til landsins og breiðst út sem faraldur í landinu. Það var engu líkara en að engar reglur eða lagaákvæði væru til að byggja á nauðsynlegar sóttvarnarráðstafanir. Það var engu líkara en það væri engin heilbrigðisstjórn í landinu. Svona var ástandið, eftir því sem næst verður komist, þegar inflúensudrepsóttin barst hingað til landsins síðastliðið haust og dreifðist út. Það var því ekki von, að vel færi. Enda urðu afleiðingarnar, þar sem veikin náði að breiðast út, mjög alvöruþrungnar. En enn þá óttalegri hefðu afleiðingarnar orðið, ef önnur stjórnarvöld úti um land hefðu ekki tekið í taumana. Á jeg þar við hjeraðsstjórnir úti um land, einstaklinga, bændur og búalið, sem tóku sig til og gerðu ráðstafanir upp á sitt eindæmi, til þess að veikin breiddist ekki út. Og það var ekki einungis, að ekkert væri gert af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar, heldur mættu og samtök þessi mótspyrnu, og jafnvel talsverðri lítilsvirðingu, þeirra er ráðstafanir áttu að sjálfsögðu að hafa með höndum, en brugðust skyldu sinni. En þessi samtök hepnuðust svo vel, að landið var firt þeim vandræðum og hörmungum, sem orðið hefðu, ef ekki hefði verið hafist handa. Áður en drepsótt þessi barst hingað fjekk stjórnarráðið, eftir því sem mjer hefir verið frá skýrt, skeyti, með upplýsingum frá Kaupmannahöfn um það, hvernig veikin hagaði sjer þar. Þær upplýsingar munu hafa bent mjög í þá átt, að nauðsynlegt væri að hefja þegar ráðstafanir til sóttvarna, því að þegar skeytið kom, var fólkið farið að hrynja niður úr veikinni í Kaupmannahöfn, og því fremur var ástæða til að hefjast handa, þar sem þá var einmitt á leið hingað skip frá Kaupmannahöfn - það, sem veikin barst með. - Að vísu mun hæstv. stjórn hafa verið þetta ljóst, því að hún vakti þegar athygli yfirmanns heilbrigðismálanna, sem sje landlæknis, á þessu. En eftir því, sem fram hefir komið frá landlækni, bæði í brjefi til stjórnarráðsins, sem jeg hefi fengið að sjá, og líka í skrifum landlæknis í „Morgunblaðinu“, þá tók landlæknir þetta allóstint upp fyrir stjórninni og gaf í skyn, að hann myndi sinna slíku máli án þess að hann væri ámintur um það. Og eftir því, sem kemur fram í brjefi þessu og nefndum blaðagreinum landlæknis, voru aðaldrættirnir í svörum hans þessir: 1. Að veiki þessi væri ekki þyngri nú en læknar ættu að venjast um inflúensu. 2. Að það þyrfti að halda áfram að sóttkvía skip, sem til landsins kæmu, ekki svo mánuðum, heldur svo missirum skifti, ef sóttkvíun ætti ekki að vera helbert kák. 3. Að það væri lítt eða ekki vinnandi vegur fyrir nokkurt hjerað að verja sig gegn veikinni. 4. Að það sje ekkert hagræði í því að stöðva sóttina eða tefja fyrir henni í bæjum með því að loka samkomuhúsum og skólum. Loks er klykt út með því, að hann - landlæknir - geri ótilkvaddur ráðstafanir til varnar þessari veiki, er hann sjái þjóðinni nokkurt gagn í því!! Þetta varð, eins og kunnugt er, til þess, að ekkert var frekar að gert fyr en í óefni var komið, en flotið sofandi að feigðar ósi. Stjórnin, sem var vakandi, lét landlækni draga sig á eyrunum til þess að sitja meðan sætt var, þar til nærri hvert mannsbarn var komið í rúmið í Reykjavík og næstu sveitum, og fólkið var farið að hrynja niður eins og flugur. En þá var tekið í taumana, og víða röggsamlega að því gengið, að berjast gegn vágestinum. Reyndist betra seint en aldrei. En afleiðingarnar voru þá þegar orðnar voðalegar. Upp úr þessum jarðvegi er frv. stjórnarinnar um heilbrigðisráð sprottið. Er það, eins og kunnugt er, komið fram fyrir frumkvæði landlæknis, eftir því, sem ráða má af greinagerð frv. og meðfylgjandi brjefi landlæknis og umsögn læknadeildar háskólans. Eins og háttv.frsm. (Þorl. J.) tók fram, hefir allsherjarnefnd orðið á eitt sátt um það að leggja á móti þessu frv., enda hefir nýafstaðinn læknafundur hjer í Reykjavík lagst algerlega móti frv. og sent þinginu álit sitt þar um. Þetta álit vildi jeg lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Álitið hljóðar svo: „Með því að fundurinn telur ekki landlæknisembættið ofvaxið einum manni, svo framarlega, sem sá maður, er því gegnir, er ekki ofhlaðinn öðrum störfum, en það er á valdi hans sjálfs, stjórnar og þings, telur hann enga nauðsyn á neinum lagabreytingum á núverandi fyrirkomulagi.“ En meiri hl. allsherjarnefndar vildi samt ekki láta málið niður falla, við svo búið, og hefir því borið fram þetta frv. um sóttvarnaráð, er hjer liggur fyrir. Það er nú ekki svo að skilja, að jeg vilji beint neita því, að miðað við ástandið, sem nú er, geti ef til vill verið einhver bót í því að samþykkja slíkt frv., sem það, er hjer liggur fyrir, og að með því að veita núverandi landlækni þessa aðstoð sje ef til vill einhver trygging veitt fyrir betri og heppilegri aðgerðum í þessum málum. En hvort breyting í þetta horf sje í raun og veru til bóta til frambúðar, er jeg mjög efins um. Jeg held nefnilega, að einveldi í málum eins og sóttvarnarmálum, sem oft krefja mjög skjótra aðgerða og ráðstafana, sje einmitt það besta, NB. - sje maðurinn óskiftur við þann starfa. En það verður hann að vera; hjer er svo mikið í húfi, þar sem er líf og heilbrigði þjóðarinnar, hvorki meira nje minna. En þetta fyrirkomulag, að hafa 3 menn, verður miklu þunglamalegra í framkvæmdinni, þegar ráða á fram úr slíkum málum sem þessum. Það er eins og gengur, sitt sýnist hverjum, og það getur vel verið orðið um seinan að gera nauðsynlegar ráðstafanir, þegar allir eru orðnir á eitt sáttir, ef þeir verða það þá nokkurn tíma. Það er að vísu mikið rjett, sem háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) skýtur fram, að afl atkvæða ráði, en það fer oft svo, þegar skiftar eru skoðanir þeirra, sem eiga saman að ráða fram úr einhverjum málum, að eigi alllítill tími fer í það að reyna að jafna ágreininginn og bræða saman skoðanirnar. Og jeg þykist geta lesið það út úr áliti læknafundarins, að hann hafi litið líkt á þetta mál, þar sem álit hans segir, að í þessu efni þurfi engra lagabreytinga. En þar með er alls ekki sagt frá minni hlið, að jeg telji ekki þörf neinna breytinga í þessu efni, þótt ekki sjeu samþyktar lagabreytingar eins og frv. það, er hjer liggur fyrir. Jeg fyrir mitt leyti tel það mjög varhugavert, og beini því til hæstv. stjórnar, að sá maður hafi á hendi yfirstjórn heilbrigðismálanna, sem mjög mikill hluti þjóðarinnar hefir mist traust á sem slíkum.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að viðurkenna, að jeg er ekki búinn til að svara ræðu háttv.þm. Borgf. (P. O.). Jeg bjóst ekki við slíkri ræðu nú. En vera má, að mjer gefist tækifæri til þess við síðari umr. þessa máls, ef það lifir þá svo lengi. Því örðugra er mjer um svör, sem jeg veit ekki mikið um það mál af eigin reynslu, sem háttv.þm. (P. O.) talaði um. Meðan þeir hlutir gerðust, sem ræða hins háttv.þm. (P. O.) snerist um, var jeg, sem kunnugt er, fjarverandi. Jeg skal að þessu sinni að eins láta þess getið, að ásakanir líkar þeim, sem nú heyrast um heilbrigðisstjórnina út af kvefpestinni í haust, hafa heyrst víða um lönd. Jeg tók t. d. eftir því, að um sama leyti og pestin geysaði hjer, var merkt blað í Danmörku að vita heilbrigðisstjórnina þar fyrir aðgerðaleysi, eins og hv.þm. (P. O.) gerir hjer nú. Það sama blað gat þess þá jafnframt, að það hefði fyrir ári síðan varað alvarlega við veikinni, en heilbrigðisstjórnin þó ekkert gert. Heilbrigðisstjórnin hjer virðist því ekki ein um glappaskotin. Um málið, eins og það liggur hjer fyrir nú, skal jeg láta þess getið, að jeg get ekki sagt, að jeg sje óánægður með undirtektir háttv. allsherjarnefndar. Aðalatriðið, sem stjórnin vildi breyta með frv. sínu, hefir háttv. nefnd tekið upp í frv. þetta. Jeg hygg, að það, sem hafi vakað fyrir læknadeild háskólans og landsstjórninni, hafi ekki verið það, að landlæknisembættið yrði lagt niður, eða að í framkvæmdinni yrði breytt mjög frá því, sem nú er, heldur að landlæknir hefði í sjerstökum vandamálum hæfa ráðunauta að lögum. En þessi vandamál voru einmitt sóttvarnarráðstafanir og embættaveitingar. Jeg man það ekki upp á víst, en mig minnir, að læknafundur hafi einmitt talað um, að æskilegt væri, að landlæknir hefði einhvern í ráðum um embættaveitingar. Sýnist því hjer eiginlega vera náð aðaltilgangi stjórnarinnar. En það er auðsjáanlegt, að fyrir stjórninni gat ekki vakað annað en þetta, því að ekki er ætluð nema örlítil þóknun til mannanna eftir frv. stjórnarinnar. Jeg efast mjög um, að þetta sóttvarnaráð verði ódýrara. En sem sagt get jeg fyrir mitt leyti verið mjög vel ánægður með þetta frv. og hefi ekkert á móti því, að það komi í staðinn fyrir frv. stjórnarinnar. Það tekur upp aðalatriðið úr því, og aðalmarkmiðið næst. En hitt er annað mál, hvort ekki hefði verið betra fyrir háttv. allsherjarnefnd að fara í slíku máli sem þessu beint eftir tillögum læknadeildar háskólans, og fremur eftir þeim en tillögum læknafundarins. Jeg tel það að vísu litlu máli skifta, en hygg þó, að málið hafi verið betur athugað af læknadeild en læknafundinum, sem hafði mörg önnur mál til meðferðar, og hefir því ekki getað beint athyglinni sjerstaklega að þessu máli. Nú ræður landlæknir einn mestu um veiting hjeraðslæknaembætta, og hefi jeg að vísu ekkert á móti, að svo sje framvegis. En jeg hjelt, að það yrði ef til vill vinsælla, að til væri einhverskonar ráð, sem gerði tillögur um það, en að það væri einn maður. Það yrði þá meira í höndum læknastjettarinnar en nú er, og síður ástæða til misþykkju. Jeg get sagt það, að alla þá tíð, er jeg þekki til persónulega, hefir verið farið beint eftir tillögum landlæknis um læknaembættaveitingar. Hefir það stundur sætt aðfinslum frá læknum og öðrum, að því er snertir veitingu einstakra læknaembætta. Með því, sem stjórnin lagði til í frv. sínu, hjelt hún, að hún gæti fyrirbygt það og látið lækna alment ráða meiru. En allsherjarnefnd hefir nú ekki álitið þess þörf, og hefi jeg ekkert um það að segja. Frekar hygg jeg ekki, að jeg þurfi að ræða þetta mál, að þessu sinni.

Gísli Sveinsson Það er óhjákvæmilegt, er þetta mál er hjer fyrir háttv. deild til aðalumræðu, að komið sje inn á forsögu málsins, þau rök, er liggja til þess, að málið er fram komið. Jeg furða mig því ekki á því, að háttv.þm. Borgf. (P. O.) kom inn á það. Hitt þykir mjer meiri furðu gegna, að nefndin hefir ekki viljað, að drepið væri á það í framsögu málsins, þar sem þó er hjer um að ræða allmikið nýmæli. Það er satt að segja alleinkennilegt að fá svona mál sem þetta frv. inn á þingið upp úr þurru, og hefði því ekki verið um skör fram, þótt komið hefði frekari greinargerð fyrir tildrögum málsins í framsögunni. Enn fremur furðar mig á því, að hæstv. forsætisráðh. kvað sig ekki hafa búist við, að menn myndu komast í umræðum málsins inn á þetta svið. Það er satt, að þegar stjórnin lagði frv. fram, kom hún ekki inn á þetta atriði. En jeg hjelt, að það væri af því, að hún teldi ekki ástæðu til þess fyr en við aðalumræðuna, 2. umr., er málið kæmi úr nefnd. En þótt þetta, sem hjer liggur nú fyrir, sóttvarnaráðsfrv., sje nýtt frv. og nú til 1. umr., þá ber þess að gæta, að þetta frv. er borið fram af nefnd þeirri, er fjekk í hendur heilbrigðisráðsfrv. stjórnarinnar, og í stað þess. Nefndin er því að skila af sjer málinu með þessum hætti, og hlýtur þá, samkvæmt eðli málsins og þingvenju, að vera rjett að fara rækilega inn á rök þessa máls alls. Hitt, sem hæstv. forsætisráðh. ber fyrir sig, að hann sje ekki nú viðbúinn að svara ræðum um þetta efni, það þykir mjer kynlegt. Mjer þykir kynlegt, ef hæstv. landsstjórn, eða nokkur landsmanna, hefir slept hugsuninni algerlega af þessu máli. Mjer þykir það kynlegt, ef hæstv. forsætisráðh. hefir haldið, að allir landsmenn væru búnir að sleppa svo hugsuninni af þessu máli, hefðu gleymt því svo, að hann telji sig og stjórnina enga grein þurfa að gera fyrir aðgerðaleysinu síðastliðið haust. Það er rjett, að hæstv. forsætisráðh. var fjarverandi, er út í drepsóttina var komið. En í öndverðu var hann nærverandi, er sóttin var að berast inn í landið og byrjaði. Það er því alveg víst, að hæstv. landsstjórn verður að gera grein fyrir málinu, sje um það rætt, enda hjelt landsstjórnin áfram að hafa afskifti af því, þótt einn ráðherranna færi utan. Og hún verður og að svara fyrir hönd heilbrigðisstjórnarinnar allrar, þar með vitanlega fyrir höfuðembættismanninn þar, landlækninn. Tilefnið til þess, að frv. stjórnarinnar um heilbrigðisráð var lagt fyrir þingið, er það, að landlæknir verður að horfa á það og kenna á því, að þær tillögur, sem hann, landlæknir, hafði gert um tilhögunina í haust út af sóttinni, voru vettugi virtar. Hann sá, eins og sumir aðrir, að hann var algerlega kominn út úr þessum málum. Og það var ekki einungis, að tillögur hans væru virtar vettugi, heldur fjekk hann og að maklegleikum ákúrur fyrir sitt aðgerðaleysi. Og alstaðar, þar sem íslensk tunga er töluð og fylgst er með íslenskum málum, bæði hjer á landi og annarsstaðar, voru menn jafnhissa á því, sem hjer var gert, eða öllu heldur, að hjer var ekkert gert. Þá er að víkja að því, sem hæstv. forsætisráðh. virtist gefa í skyn, að hjer hefði verið sama á ferðum og annarsstaðar. Er því skjótsvarað, að hjer er aðstaða öll svo gagnólík því, sem er í öðrum löndum, að ekki er saman berandi. Hið eina, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) svaraði í þessu sambandi til ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.) var, að ekki væri furða, þótt slíkar ásakanir hefðu komið fram hjer, og það verð jeg líka að styðja. En svo bætti hann við: „af því að þær hefðu einnig komið fram í Danmörku.“ Það er víst, að þar komu einnig fram ásakanir, en engum mun það til hugar koma, eða því haldið fram með rökum, að hægt sje að ætlast til annars eins þar og hægt er að ætlast til hjer. Því verður ekki mótmælt, og hefir ekki heldur verið mótmælt, svo að mark sje á takandi, að hjer er svo góð aðstaða til að framkvæma sóttvarnir með fullum árangri, að varla nokkursstaðar mun önnur eins. Það er kunnugt, að landið er afskekt, og samgöngurnar voru þannig lagaðar, sumpart vegna stríðsins og sumpart af öðrum ástæðum, að mönnum var í lófa lagið að sjá um skipin og og telja þau. Og hefði verið tekið tillit til þessa í tíma, þá hefði landið losnað við drepsóttina. En það er óskaplegt, að verða að segja það, og þaðan af óskaplegra, að það skuli vera satt, að fyrir handvömm liggi nú fjöldi fólks dáið og grafið. Því að það var ekki svo gott, að hjer væri um algert aðgerðaleysi að ræða; nei, síður en svo. Það er ekki nóg með það, að alt sje látið reka á reiðanum um það, hvort pestin, sem engin inflúensa var, heldur drepsótt, komi eða ekki, heldur eru beint gerðar ráðstafanir til þess, má segja, að veikinni sje hleypt á land. Það er skrifað um það af landlækni, að drepsóttin ætti að fara um landið, það ætti að lofa henni sjálfráðri að breiðast út, því að hún væri óstöðvandi og ekki hættuleg. En skiljanlegt var, að menn vildu hvorki láta drepa sjálfan sig nje aðra, er þeir áttu um að sjá, og að hjeraðsstjórnir tækju málið í sínar hendur. Þess vegna er ekki heldur tiltökumál, þótt landlæknir sje gramur, eins og fram kemur í brjefi hans til stjórnarráðsins, þar sem hann segir: „Ýms blöð landsins halda því fram statt og stöðugt, að ummæli mín um erfiðleikana á vörnum gegn inflúensu sjeu einskis virði; hefir þetta leitt til þess, að ýmsar till. mínar og sumra merkustu hjeraðslækna landsins hafa verið að engu hafðar, og hjeraðsstjórnir og sveitarstjórnir tekið ráðin í sínar hendur og hagað sóttvörnum eftir eigin geðþótta.“ En til hvers eru lög? Þau eru sett af lifandi mönnum til að lifa við og fara eftir, sjer til lífsviðhalds, og því var eðlilegt, að landsmenn færu því fram, sem þeir gerðu. Því að mjer er ekki kunnugt um nokkra nauðsyn svo brýna, að ekki sje sú nauðsynin brýnust, er lífið liggur við að „brjóta lögin“. En átti þá ekki landsstjórnin líka að hlaupa yfir þessar ákvarðanir landlæknis og fara eftir sínu „leikmannaáliti“, eins og aðrir? Aðrir læknir sumir munu hafa hugsað á líka leið og landlæknir, eða sem svo, að úr því að þessi veiki væri ekki ein af þeim, sem verjast skuli eftir sóttvarnarlögunum, því þá ekki að láta hana „rasa út“! Eftir lögunum væri ekki skylt að verja landið fyrir henni. Þegar menn, sem fara eiga með mikilvægustu mál þjóðarinnar, eru komnir inn á þessar hugsanaleiðir, þá eru málin komin í illar hendur. Það verður altaf að gera ráð fyrir undantekningum, og að ávalt geti það komið fyrir, að skerast verði í leikinn á sjerstakan hátt, þrátt fyrir öll lagaákvæði. Fjöldi almennings vissi um skaðsemi þessarar veiki áður en hún kom, og blöðin voru búin að flytja símskeytafrjettir um hana og hversu hún geysaði um álfuna. Hvernig stendur þá á því, að læknar landsins og heilbrigðisstjórn grípa þá ekki fram í? Þeir, sem ráða eiga yfir heilbrigði landsmanna! Hverju á að svara til þess? Því að það tel jeg bágborið svar og með öllu óviðeigandi, að ekki eigi að tala um málið, heldur þegja um það og taka það gott og gilt frá landsstjórninni, að hún sje ekki tilbúin að tala um málið, síðan í fyrrahaust. Því hefir verið borið við, að leitt hefði svo mikinn kostnað af sóttvörnum, að ekki hefði verið hægt að ráðast í þær þess vegna. En þetta var gert. Sóttvörnum var haldið uppi í hinum ýmsu landshlutum, með fullkomnum árangri, þrátt fyrir það, þótt veikin væri komin inn í landið, og sóttvarnir því miklu erfiðara en ef allsherjarsóttvörn hefði verið tekin upp áður en veikin barst hingað til landsins. Og þetta varð mönnum vel kleift. Hefi jeg ekki heyrt neina kvarta undan þeim kostnaði, sem þær sóttvarnir höfðu í för með sjer, heldur hitt, að hann hafi gert minst til, úr því að hægt var að losna við veikina. Þvílíkan dauðadóm yfir ástæðum hefi jeg aldrei heyrt upp kveðinn! Þess vegna var það líka alveg rjett, sem hjeraðsstjórnirnar gerðu - að hlýða ekki ráðstöfunum landlæknis! Sjálfir geta menn athugað, hvað mikið af þeirri upphæð í fjáraukalögunum, sem veitt er vegna inflúensunnar, fer til að fyrirbyggja útbreiðslu veikinnar. Það fer sama sem ekkert til þess, heldur mestalt til að halda lífinu í fólkinu, þar sem pestin var komin, og til þess að það gæti „dáið með læknishjálp“, eins og menn segja. Um samanburð við varnir gegn eldri drepsóttum getur hjer ekki verið að tala, því að þá voru sannarlega engir sjerstakir embættismenn til þess að verja þeim landgöngu. En nú eru þeir til, og menn ættu því að vera komnir á hærra stig í þessu efni, þó að reynslan sýni hið gagnstæða. Eða á sú drepsóttin, sem ekki á lögum samkvæmt að verja, af þeirri tilviljun, að menn hafi ekki þekt hana, að vera rjetthærri að drepa landslýðinn en hin, sem sóttvarnir eru skipaðar gegn. Tillögur stjórnarinnar til þessarar breytingar um stjórn heilbrigðismálanna eru í raun og veru gjaldþrotayfirlýsing núverandi landlæknis. En um það geta þó að sjálfsögðu verið skiftar skoðanir, hvort enginn muni fá annað þessu embætti. Hitt er augljóst, að núverandi landlæknir getur ekki, þrátt fyrir alla sína hæfileika, þjónað þessu embætti lengur. Honum er það um megn, enda kannast hann við það og segir skýrum stöfum í röksemdum sínum til stjórnarinnar, er fylgdu heilbrigðisráðsfrv. Hann segir og í framsöguræðu sinni á læknafundinum, sem nýlega var haldinn hjer í bænum: „Ekki lengur neinum einum manni fært að reisa rönd við öllum þeim vanda.“ - Jeg verð nú, fyrir mitt leyti, að telja embættið ekki einum manni um megn, ef hann með fullri heilbrigði og óskertum kröftum gefur sig við því. En landlæknirinn er nú á annari skoðun, því að hann bætir við á öðrum stað, að dagar landlæknisembættisins sjeu nú taldir, og segist nú hafa ákveðið að láta slag standa, sinn „síðasta slag“, að koma góðu skipulagi á stjórn heilbrigðismálanna - og láta svo af embætti. Hjer á hann við „heilbrigðisráðið“, sem hann vill fá stofnað. En ekki eingöngu landlæknir, heldur landsstjórn, verður að vera þessarar skoðunar, ef rökrjett er hugsað. Hins vegar er mín skoðun sú, hvort sem nokkur breyting verður samþykt eða ekki, að það sje eindreginn vilji og álit þjóðarinnar, að sá maður, sem nú þjónar embætti þessu, eigi ekki og geti ekki þjónað því lengur. Og hann er hjer sjálfur, eins og bent hefir verið á, kominn að sömu niðurstöðu. Um frv., sem hjer liggur fyrir, hefi jeg því það eitt að segja, að jeg tel landlæknisembættið ekki ofvaxið einum ötulum manni, og frá mínu sjónarmiði ekkert nema tildur að vera að koma upp heilbrigðis- eða sóttvarnaráði, sem að eins er til að fjölga embættum og dreifa ábyrgðinni. Stefnan er einmitt sú annarsstaðar að færa saman völdin, þegar inn slík mál er að ræða sem þessi, fela einum manni ábyrgðina. Þannig var t. d. í júlímánaðarbyrjun nú í sumar í Englandi skipaður einn maður til þess að hafa alveldi í sóttvarnarmálum. En áður höfðu fleiri menn um þau fjallað og ráðið þar fram úr. Slík mál eru tvímælalaust best komin undir einveldi, ef um hæfa menn er að tala, og öðrum á ekki að fela þau. Væri það því að ganga fram hjá, eða þvert á móti, reynslu helstu menningarþjóðanna, með öllu því, sem yfir þær hefir dunið, að fara nú að stofna hjer sjerstakt ráð eða embættismannasamkundu. Jeg býst líka við, að hæstv. landsstjórn verði svo vakandi fyrir drepsóttarhættu nú á næstunni, að hún hafi vaðið fyrir neðan sig, og jafnvel að það geti komið fyrir, að hún skirrist ekki við að „brjóta lögin“, þegar brýn nauðsyn - lífsnauðsyn - krefur. Ýms önnur störf landlæknis tel jeg fullvel mega fela öðrum, ef því væri að skifta. Ýms skrifstofustörf hans geta heyrt undir stjórnarráðið, og ýms mál, sem eru ráðgjafareðlis og undir hann heyra, gæti læknadeild háskólans tekið að sjer, en sóttvarnarmálin verða að vera hjá einum manni. Það er því engin ástæða til að samþ. frv., og það því síður, sem gera má ráð fyrir, að landlæknir yrði formaður í báðum þessum ráðum, og tel jeg þá ver farið en heima setið, ef svo yrði, að sá, er nú þjónar embættinu, færi ekki frá, svo sem vera ætti.

Fjármálaráðherra (S. E.) Sannast að segja, þá tók jeg ekki eftir því fyr en í morgun, að þetta mál var á dagskrá, og því síður grunaði mig, að þessar umræður mundu verða hjer í dag. Jeg get því ekki rakið ýms atriði eins ítarlega eins og jeg mundi annars hafa gert og vildi gjarnan hafa gert. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði um ýmsa vanrækslu stjórnarinnar í inflúensuveikindunum. Að vísu heyra þau mál ekki undir mig, heldur forsætisráðherra (J. M.). En í fjarveru forsætisráðherra fór jeg með þau mál, og fyrir þann tíma ber jeg því aðalábyrgðina á þeim. Hnútur þær, sem flogið hafa í minn garð úr einstöku áttum fyrir framkomu mína, hefi jeg tekið mjer ljett, því að mín eigin samviska ásakar mig ekki neitt fyrir framkomu mína, því jeg reyndi að gera alt, sem í mínu valdi stóð í þessu máli, og jeg kannast alls ekki við, að í því hafi verið nokkur mistök frá stjórnarinnar hendi. Ef jeg væri mjer vitandi, að jeg hefði gert mistök í málinu, og orðið þannig sök í mannfallinu mikla, þá hefði mjer verið það svo mikil raun, að dómar annara um það hefðu ekkert vegið. Með „Botníu“ kom veikin hingað, og hafði jeg þá ekki tekið við forsætisráðherraembættinu, en jeg vakti þá athygli á því, hvort ekki ætti að stöðva skipið og hafa varnir. Var það borið undir landlækni, og jeg held hjeraðslækni, enda mun lögreglustjóri á meðan ekki hafa látið hafa samband við skipið, en niðurstaðan varð sú, að skipinu var leyft að hafa samband við land. Rjett á eftir fór forsætisráðherra utan, en veikin var komin hingað, er jeg tók við embættinu. Eftir að frjest hafði hingað, að búið væri að loka háskólanum í Kaupmannahöfn, skrifaði jeg landlækni um, hvort ekki ætti að gera ráðstafanir til sóttvarna hjer. En hann taldi það ekki gerlegt. Átti jeg þá einkatal við prófessor Guðmund Magnússon, og eftir ráðum hans símaði jeg til Kaupmannahafnar fyrirspurn um það, hvernig veikin hagaði sjer, og var svarið afhent landlækni. Nú er svo fyrir skipað í gildandi lögum, að stjórnin getur ekki í tilfellum eins og þessu haldið uppi sóttvörnum, nema með samþykki og eftir ráðum landlæknis. Sjá því allir heilvita menn, að ef stjórnin hefði fyrirskipað sóttvarnir strax, þá var það hreint og beint lagabrot. Stjórnin gerði það eina, sem hún gat, er hún benti landlækni á, hvort ekki væri ástæða til þess að hefjast handa. En landlæknir sá ekki ástæðu til þess, og er jeg sannfærður um, að það hefir verið af því, að hann hefir ekki trúað á, að veikin yrði eins afskapleg og hún varð. En það er hægra að áfella á eftir en að vera spámaður á undan. Þetta tek jeg hjer fram, enda þótt jeg vildi hafa sóttvarnirnar. Þegar tilmæli komu frá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um heimild til að halda uppi sóttvörnum fyrir sýsluna, þá fjelst landlæknir á það þegar í stað, og um líkt leyti fjelst landlæknir á það, að sóttvarnarráðstafanir væru gerðar í ýmsum öðrum hjeruðum landsins, og heimilaði jeg þá þegar þær sóttvarnir, sem nú er haldið uppi. Lá jeg þá að vísu í rúminu sjálfur, en jeg átti tal við hlutaðeigandi sýslumenn, en landlæknir aftur við læknana. Voru þessar ráðstafanir allar um garð gengnar áður en blöðin eða blaðið, sem hæst hafði, fór að hreyfa sig. Yfirleitt get jeg sagt það með fullum sanni, að stjórnarráðið var vakið og sofið í því að vinna að þessum málum, og þarf því engan að biðja afsökunar. Stjórnin sneri sjer, eins og kunnugt er, til prófessors L. H. Bjarnasonar um að halda uppi og veita forstöðu hjálparstarfsemi hjer í bænum. Jeg veit ekki betur en að það sje viðurkent af öllum, að þessi hjálp hafi orðið að mjög miklu liði. Jeg verð líka að halda því fram, að sú hjálp, sem stjórnin veitti hjeruðunum úti um land, sem urðu að bera byrðar pestarinnar, kom að miklum notum. Hjeruðin voru líka mjög þakklát fyrir hjálpina og fyrir það, hve fljótt hún hefði komið. Voru þeim sendir læknar, hjúkrunarkonur og meðöl, og tveir menn voru sendir um sjúku hjeruðin hjer nærlendis, til þess að kynna sjer ástandið þar og brýna ýms heilræði fyrir fólkinu. Jeg álít ekki rjett að tala um aðgerðaleysi; jeg veit ekki betur en að alt hafi verið gert, sem hægt var að gera. En það var vitanlegt, að stjórnin gat ekki farið eftir öðru en því, sem læknar sögðu og ráðlögðu. Engin stjórn mundi hafa farið beint á móti ráðum æðsta læknis-„autoritets“, og þá sjerstaklega þegar það varð ekki gert án þess að brjóta lögin. Ástæðan fyrir því, að stjórnin flutti þetta frv., var sú, að hún vill hafa sem mesta sjerþekkingu að byggja á í þessum efnum. Reynslan hefir einmitt sýnt það, hve mikil þörf er á henni, því að allir mega vera þess fullvissir, að hvaða stjórn sem er mun jafnan fara eftir tillögum þeirra, sem sjerþekkinguna hafa í þessum efnum. Og því verður að hafa hana sem öruggasta. Jeg get ekki kannast við, að hjeraðsstjórnir hafi farið sinna ferða, og það stundum þvert ofan í fyrirmæli stjórnarinnar og landlæknis. Það var fullkomið samræmi þar á milli, en hitt er satt, að það þótti heppilegast að hafa hjeraðsstjórnir sem mest með í ráðum um það, sem gert var, og fór einmitt mjög vel á því. Annars sjá allir, að stjórnin með þessu frv. vill búa til öryggisráðstöfun gegn yfirvofandi sótthættum í framtíðinni, og því get jeg ekki betur sjeð en að rjett sje að samþ. það.

Bjarni Jónsson Það getur verið, að þeim, sem bera harm í huga, sje hugarljettir að því að geta beint sökinni að einum manni. En þó svo væri, þá verður að líta á, hvort þessar ásakanir eru rjettar eða ekki. Það er skýlaus rjettur hvers einasta manns að vera dæmdur rjett og sanngjarnlega. Og það er ekki síður hægt að gera þessa kröfu til þings og þjóðar heldur en til einstaklinga, því að dómur þeirra getur hæglega litast af sorginni. Einn maður hefir hjer verið borinn sökum, og þeim þungum. Það er leiðinlegt, að því skyldi ekki hafa verið komið þannig fyrir, að manninum væri gefinn kostur á að verja sig, úr því hann á sæti á þingi. Það hefði verið hægt, því að vel hefði mátt ræða þessa hlið málsins í sameinuðu þingi. Eftir því, sem mjer skilst, þá eru þessar ásakanir í tvennu lagi. Það eru sóttvarnir innanlands, eða vörn gegn Reykjavík, og það eru varnir gegn útlöndum, eða að verja Reykjavík. Hvað viðvíkur fyrri ásökuninni, þá veit jeg ekki til þess, að landlæknir hafi verið á móti því, að sóttinni væri varnað að breiðast út frá Reykjavík. Það var rjett, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) tók fram, að ráðstafanir voru gerðar áður en blöðin fóru að ræða málið. Jeg veit þetta, því jeg varð þess áskynja þegar er ráðstafanir voru gerðar. Jeg get því algerlega gengið fram hjá þessum hluta ákærunnar, því hann er órjettur. Þá kem jeg að hinu, hvort það verði að telja embættisafglöp að verja ekki Rvík. Þá verður það spurning, hvort önnur sótt en inflúensa væri á ferðinni, og hvort menn hefðu ástæðu til að ætla, að sóttin væri önnur og verri. Þess ber einnig að gæta, hvort sóttin hafi ekki verið komin áður, og þess vegna hafi verið ógerningur að verjast henni. Hvort sem menn eru sóttvarnarmenn eða ekki, þá verða þeir að játa, að á þeim tíma lá ekkert fyrir, sem gæti bent á annað en inflúensu. Og enn liggur ekkert fyrir, sem hrekur það. Þó að fleiri gerlar hafi fylgst með, þá var það ekki vitað þá, og ekki hægt að gera kröfu til þess, að nokkur vissi slíkt. Þó að frjettir bærust frá Kaupmannahöfn, að sýkin væri skæð, þá voru þær frjettir ekki þannig lagaðar, að ástæða væri til að ætla, að hún væri sjerstaklega skaðvæn.  (G. Sv.: Sjerleg fáviska)  . Dæmi hv.þm. (G. Sv.) sína eigin fávisku, það kynni að stytta ræðu hans og minka malandann.  (G. Sv.: Jeg ætla mjer að dæma hv.þm. Dala. (B. J.))  . Verði hv.þm. (G. Sv.) að góðu. Jeg skeyti ekki um dóma fávitra manna, og því síður, ef þeir eru illgjarnir að auki. Jeg fór á milli í fyrrasumar, og þá lágu menn á leiðinni í þessari sýki. Jeg man t. d., að í ágúst, þá er jeg kom heim, þá lá meðal annars nafni minn frá Galtafelli. Sýkin hafði borist hingað með tveimur skipum, og hreyfði enginn hönd nje fót til varna henni, enda vissi enginn betur en að þetta væri að eins algeng inflúensa. Hjá Andrjesi klæðskera hjer í bænum lá fólkið í þessari veiki um sumarið, en sýktist ekki síðar, því þetta var sama veikin. Þá er eftir að líta á, hvort hægt sje að ámæla landlækni fyrir að hafa ekki tafið veikina, en lofað henni að breiðast viðstöðulaust um bæinn. Þetta getur verið álitamál. Jeg býst við, að jeg hefði gert það fyrra í sporum landlæknis, og þá aðallega gert það til að firra mig ámæli. En afglap getur þetta á engan hátt talist. Það er að eins skoðanamunur um, hvað heppilegra verði, þegar alt kemur til alls. Í Kaupmannahöfn var reynt að stemma stigu fyrir útbreiðslu sýkinnar, og afleiðingin var sú, að hún lá þar lengur, en fór ekki eins geyst yfir. Í Stokkhólmi var önnur leið valin, eða sú, að láta veikina geysa yfir. Þeir gerðu þetta með ráðnum hug, til þess að minna tjón stafaði af sýkinni. Þeir vildu forðast vetrarkuldann, vera búnir með veikina þá. Hjer er því að eins um skoðanamun að ræða, eins og jeg tók fram áðan, og þess vegna ekki rjett að viðhafa eins hörð orð og gert var. Jeg hefi hjer að eins talið ástæðurnar, sem jeg álít að liggi fyrir framkomu landlæknis, og mjer virðist öll sanngirni mæla með því, að fleira sje athugað en eitt eða tvent, sem ofan á kann að fljóta og mest ber á við fyrstu athugun. Jeg þykist vita, að stjórnin muni gefa frekari skýrslu viðvíkjandi landlækni, og ætlast til, að menn sjeu rjettlátir og sanngjarnir. Aðra kröfu geri jeg ekki. Jeg er ekki hjer að verja allar gerðir landlæknis. Til þess er jeg þeim ekki nógu kunnur. Mjer hefir að eins fundist, að hann væri beittur hjer órjetti, þar sem það hefir verið látið bitna á honum, hvað afleiðingar sóttarinnar voru miklar og illar. En það kom öllum á óvart, ekki síður honum en öðrum, og það var ekki hægt að heimta, að hann gæti sjeð afleiðingarnar fyrir. Það hefði verið ósanngjörn krafa.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Jeg þarf ekki að svara miklu fyrir nefndina, því að það hefir ekki verið ráðist á frv. Umræðumar hafa hnigið að öðru, eða tildrögum málsins, sýkinni miklu og afskiftum landlæknis og stjórnarinnar af henni. Okkur ber ekki mikið á milli, mjer og hv.þm. Borgf. (P. O.). Hann viðurkendi, að það væri trygging í frv., eins og nú stæðu sakir. Jeg verð að álíta, að altaf sje trygging í tveim mönnum til stuðnings landlækni og stjórninni. Viðvíkjandi sóttvörnum er ekki lítið í það varið, að þeir, sem um þær fjalla, geti gert sjer ljósa grein fyrir sóttkveikjunni. Við höfum einmitt mann, sem hefir sjerþekkingu í þeirri grein, og væri það vel fallið, að hann ætti sæti í þessu sóttvarnaráði. Ræða háttv.þm. V. Sk. (G Sv.) vjek að annari hlið málsins en þeirri, sem nefndin hefir tekið til athugunar. - Nefndin áleit sjer þetta atriði óviðkomandi að því leyti, að hún er engin rannsóknarnefnd. Samkvæmt því, er kom fram frá hv.þm. (G. Sv.), hefði verið rjettara að koma með till. um að skipa sjerstaka nefnd til að rannsaka þær ákærur, er bornar eru á landlækni, út af ráðstöfunum hans gegn kvefpestinni. En hann gat ekki ætlast til, að þessi nefnd tæki það upp ótilkvödd; henni var að eins ætlað fjalla um frv. stjórnarinnar um heilbrigðisráð, sem hún hefir og gert. Mjer skilst, að hv.þm. (G. Sv.) álíti bót að þessu frv., þó að hann að vísu segði, að slæmt væri að dreifa ábyrgðinni. En þessir 2 menn hafa líka ábyrgð, og það er ætlast til, að þeir hafi góða sjerþekkingu, svo að líklegt er, að betur verði ráðið fram úr sóttvarnarmálum en áður. Stjórnin getur líka heimtað eftirrit úr gerðabók ráðsins, og þannig er fengin vissa fyrir því, að ekkert verður afráðið nema það, sem 2 sjerfróðir menn leggja til. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fara fleiri orðum um frv., því að ekkert hefir verið á það ráðist. Rannsóknina hefir nefndin leitt hjá sjer Henni hefir ekki verið falið að rannsaka, enda hefði það tekið ærinn tíma; orðið að leita upplýsinga lækna úti um landið, og annara, sem við málið eru riðnir. Um landlækni skal jeg ekkert segja. Jeg er ekki nægilega kunnugur málinu til að geta kveðið upp ákveðinn dóm, en þó margir álíti, að honum hafi tekist óhöndulega, þá virðist hann þó hafa allmikið fylgi, og það eru ýmsir læknar víst, sem álita, að eigi sje hægt að sakfella hann út af þessu drepsóttarmáli. Að endingu vænti jeg þess, að málið fái að ganga til 2. umr.

Magnús Pjetursson Það er stutt athugasemd út af atriði í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Mjer heyrðist hann segja, að margir læknar hafi ekki talið þörf á að verja hjeruð sín, vegna þess að það var ekki lagaskylda. Ef mjer hefir heyrst rjett og skilist rjett, þá verð jeg að mótmæla þessu mjög ákveðið. Allur fjöldinn af læknum gekst fyrir vörnum í hjeruðum sínum, og það voru fleiri en hv.þm. (G. Sv.), sem að fyrra bragði sóttu um heimild til slíks, áður en fyrirskipanir komu. Jeg gerði það t. d., og jeg veit um marga fleiri. Jeg ætla líka að drepa á það, að stjórnin sagðist hafa snúið sjer til sýslumanna og heimilað þeim að halda uppi vörnum. Þetta er alveg rjett, að stjórnin gerði það, en mjer kemur kynlega fyrir, að hún skyldi velja þessa leið, í stað þess að snúa sjer til rjettra aðilja, sem voru læknarnir. Þetta hefði verið rjett, ef læknar hefðu vanrækt skyldu sína, en hitt gat ekki annað en valdið ruglingi og ringulreið, verið óhagstætt og óheppilegt, að láta sýslumenn fara að vasast í þessu að læknunum fornspurðum. Jeg vil ekki fara að blanda mjer í þá deilu, sem hjer hefir orðið, en jeg get tekið undir það með hv.þm. Dala. (B. J.), að landlæknir gerði það, sem í hans valdi stóð, til að verja ýmsa landshlutana, og veitti læknum þar aðstoð sína. Jeg veit ekki betur en að hann hafi gengið þar fram eins og hann var vanur, og ekki sje hægt að setja út á framkomu hans í þeim efnum. Svo jeg snúi mjer að sjálfu frv., þá sje jeg ekki annað en að það sje uppsuða úr stjórnarfrv. og komi eins í bága við samþykt læknafundarins eins og það gerði. Jeg get verið sammála háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og háttv.þm. Borgf. (P. O.), að engin ástæða sje til að samþykkja það. Jeg vil að eins bæta því við, að þó það sje þægilegt fyrir mann í ábyrgðarstöðu að fá stuðning og geta dreift ábyrgðinni, þá felst þó engin trygging í því fyrir því, að starfið verði betur rækt. Það er vitanlegt, og jeg held að það sje einnig viðurkent af öllum, að aukin ábyrgð gerir menn áhugasamari, samviskusamari og skylduræknari. Mjer þykir athugavert að rjúka í að stofna umsjónarembætti með embættismanni, eða fella embætti niður, þó eitthvað þyki einhvern tíma fara aflaga hjá manni, sem situr í embættinu í það skifti. Eins og menn vita, þá leggja menn altaf misjafna dóma á embættisfærslu ýmsra manna, og þess vegna tel jeg misráðið, að stofnað sje nýtt embætti eða breytt til um embætti í hvert skifti er slík óánægja kemur fram.

Gísli Sveinsson Hæstv. stjórn hefir nú tekið til máls út af orðum mínum um tildrög eða forsögu þessa máls. Og satt að segja voru upplýsingar þær, sem fram komu frá henni, ekki svo mikils verðar, að þær á neinn hátt geti breytt afstöðu minni eða annara til þessa atriðis. Það er rjett athugað, að jeg hefi ekki í fyrsta lagi áfelt sjálfa landsstjórnina, og eins hitt, að jeg finn henni ýmislegt til málsbóta. Og þá fyrst og fremst það, að hún fór eftir gildandi lögum í þessu. Þó verð jeg enn að álíta ekki að eins vafasamt, heldur alveg vafalaust, að „nauðsyn brýtur lög“, á að gera það, þegar svo stendur á sem hjer, og að hæstv. stjórn hefði átt að ganga feti lengra en hún gerði. Um það vill hún nú dæma sjálf. En svo víðtækar afleiðingar gætu vofað yfir, að spurning, eða jafnvel engin spurning, yrði um þetta. Hitt er aftur á móti alveg víst, að þau stjórnarvöld, sem ábyrgðina bera, lögum samkvæmt, á því, sem fram fór, þau verða að sætta sig við, þó að um þau sje rætt. Og um þau ber að tala, hvort þau hafi rækt skyldu sína eða ekki. Hæstv. fjármálaráðh. sagðist hafa farið með þetta mál að því, er til kasta stjórnarinnar kom, eins og líka var rjett, þar sem hæstv. forsætisráðh. var mestan tímann fjarverandi. Hann sagði það og fullyrti, hæstv. fjármálaráðh., að landlæknir hefði „í hjarta sínu trúað því,“ og „verið sannfærður um,“ að þessi veiki væri ekki slík, sem hún síðar reyndist. Enn fremur þóttist hann viss um, að svo framarlega sem landlæknir hefði haft „minsta grun“ um, að veikin mundi verða jafnskæð drepsótt og raun varð á, þá hefði hann tafarlaust fyrirskipað sóttvarnir. Hann taldi, að hægara væri að tala um þetta eftir á en áður. Og það er að vísu satt. En þess ber hjer að gæta, að það voru ýmsir leikmenn, sem þó höfðu sjeð fram á hættuna, þótt hin æðsta stjórn hefði ekki gert það, höfðu varað við þessu, og gert ýmsar ráðstafanir þar að lútandi, jafnvel fram yfir það, sem lög stóðu til. Um þetta áttu menn því ekki að vaða í villu. Hitt er jafnvíst, að frjettir, og það ábyggilegar frjettir, voru komnar af pestinni, um það, hversu skæð hún reyndist annarsstaðar, eða erlendis, áður en hún barst hingað. Til þess að sannfærast um þetta þurfa menn ekki annað en að líta í hjerlend blöð frá þeim tíma. Þá fellur sú fullyrðing um sjálfa sig, að þessa hafi ekki verið getið í blöðunum fyr en veikin var komin. Hins vegar var eðlilegt, að blöðin færu ekki í löngu máli að tala um aðgerðaleysi landstjórnarinnar fyr en það kom á daginn. Auk þess hefi jeg sjeð, að blöð hjer, og það fleiri en eitt blað, eins og hæstv. fjármálaráðh. talaði um, birtu símskeyti frá Kaupmannahöfn, sem skýrðu frá, hvað skæð veikin var þar. Og hjer var talað um það í blöðunum og manna á milli, hvað nú mundi aðhafst, og jafnframt gengið að því vísu, að sóttvarnir yrðu viðhafðar. Þetta voru að vísu ekki neinar „ritgerðir“, heldur smápistlar, eins og venja er, þegar um frjettir er að ræða. Svo að jafnvel menn úti á landi voru því kunnugir, hvernig veikin hagaði sjer annarsstaðar. - Hvað á nú að segja um annað eins og það, að læknum og heilbrigðisstjórn landsins eigi ekki að vera þetta kunnugt, þegar öllum öðrum er það kunnugt, og hver á að bera ábyrgðina á afleiðingum af þessu, ef ekki þeir? Til hvers á að vera að hafa hjer landlækni og „æðstu stjórn heilbrigðismála,“ ef hún á ekki að standa leikmönnum framar að þekkingu og dómgreind í slíkum efnum? Landlæknirinn er sá, sem er talinn hafa sjerþekkingu á þessu, og því var það hans að skipa fyrir, hvað gera ætti, - til þess er honum gefið vald, - og því ber hann ábyrgðina á aðgerðunum eða aðgerðaleysi. Mjer finst harla einkennilegt að bera fram þá afsökun, að landlæknir hafi ekki „trúað“ því, að veikin yrði svona afleit. Hjer átti ekki að vera um neina trú að ræða. Og það var betra að ganga út frá því versta en að eiga á hættu annað eins og fram kom síðar. Víst er um það, að ýmsar hjeraðsstjórnir úti um land gerðu sóttvarnarráðstafanir bak við bæði landsstjórn og landlækni. Til dæmis voru í Skaftafellssýslu gerðar ráðstafanir áður en jeg gat talað við hæstv. stjórn. En síðar leitaði jeg heimildar hjá henni. Og hún vísaði mjer til landlæknis, og þó ótrúlegt sje, þá var með herkjubrögðum, að hann gaf leyfi sitt til þess, þá er jeg hafði rakið fyrir honum, hve auðvelt þetta væri og vel framkvæmanlegt. Hann kvað svo fjarri, að þetta væri skylda, að til þess væri einu sinni ekki heimild að verja sig fyrir veikinni innanlands! Því að svo var að heyra, að hann eða læknar álitu þetta ekki „Influensu“, og því síður annað verra. Nú varð það ofan á skömmu síðar, að þessu var gefið nafnið „Influensa“, og þar með var það komið undir það, sem heimilt var að verja sig fyrir. En eins og kunnugt er, leiddi tíminn í ljós, að hjer var ekki einasta um influensu að ræða, heldur hreina pest eða drepsótt. - Það er því ljóst af því, sem hjer er sagt og sannanlegt er, að landlæknir beitti sjer móti því, að landið væri varið fyrir veikinni, og hamlaði því á ýmsan hátt, að minsta kosti til að byrja með, að varist yrði innanlands. Þá kem jeg að hinni einkennilegu og fávíslegu fullyrðingu háttv.þm. Dala. (B. J.). Það hefir lengi loðað við þann háttv.þm. (B. J.), að hann hefir fundið hjá sjer hvöt til að verja það, sem ógerlegt er að verja, sjerstaklega ef fundið hefir verið að einhverju hjá stjórnarvöldum landsins. Enda stóð hann nú upp til að taka málstað landlæknis. En eins og má gera of mikið að ákærum, þá hættir sumum eigi síður við að ganga of langt í að verja. Og svo er um háttv.þm. Dala. (B. J.). Kom það og greinilega í ljós, að hann að öllu leyti brast þekkingu á því, sem fram hafði farið, ekki á veikinni sjálfri að eins, heldur á því, sem gerst hafði í landinu. Hann talaði mikið um það, að ef ætti að dæma í þessu máli, yrði sá dómur að vera rjettlátur, sjerstaklega þar sem svo væri ástatt eins og hjer, að landlækni gæfist ekki kostur að bera hönd fyrir höfuð sjer. Það er satt, að hann á ekki sæti hjer í hv. deild. En ef svo vildi nú til, að hann væri ekki þingmaður, þá væri ókleift, eftir skoðun hv.þm. Dala. (B. J.), að ræða þetta stjórnar- og þingmál, að eins fyrir þá sök, að sá embættismaður, er við söguna kemur, er ekki viðstaddur. Allir hljóta að sjá, hve fáránlegt slíkt væri. Hjer er ekki heldur um annað að tala en einn lið í stjórn þessa lands, og sjálf landsstjórnin er hjer til staðar, og er þessu svo náin, að finni hún hjá sjer hvöt til andsvara, þá getur hún það. - Það má og geta þess, að þessi embættismaður, sem hjer um ræðir, hefir skorast undan því í blöðum og á fundum að verja sig í þessu máli. Hann hefir sagt: „Mitt forum er ekki hjer, heldur fyrir stjórninni“! - Því skyldi maður ætla, að tilhlýðilegt væri að snúa sjer til stjórnarinnar, og hún bæri svo hönd fyrir höfuð honum. Hv. þm. Dala. (B. J.) skiftir ákærunni í liði, í ræðu sinni. Og taldi hann þann lið „sannanlega rangan“, að landlæknir hefði verið mótfallinn sóttvörnum innanlands. - En þetta er, eins og jeg hefi áður drepið á, þvert á móti sannanlega rangt hjá hv.þm. (B. J.). Landlæknir var því í upphafi ómótmælanlega andvígur, að sóttinni yrði varnað útbreiðslu úti um land; þó að hann fjellist á það á endanum, þá er það laust við að vera þakkarvert. Því að hver sá, sem ekki var steinblindur fyrir því, sem var að gerast, hlaut að fallast á, að eitthvað yrði að gera, til þess að landsmenn fjellu ekki í valinn umvörpum. Í öðrum lið taldi hv.þm. (B. J.) það fullvíst, að ekkert hefði legið fyrir, sem benti í þá átt, að hjer væri um annað en „einfalda inflúensu“ að ræða. Ef hv.þm. (B. J.) vildi tala frá sjónarmiði landlæknis, þá hefði hann getað sagt, að ekki lægi fyrir, að hjer væri einu sinni um neina veiki að ræða. Hvað er veiki? Jeg geri ráð fyrir, að í slíkri sótt sem þessari liggi einhverjir „hættulegir gerlar“ til grundvallar, eins og líka hæstv. stjórn sagði, þó að hv.þm. Dala. (B. J.) telji, að þar hafi verið með í bland „óhættulegir gerlar“. Sje svo, að gerlarnir sjeu óaðskiljanlegir frá sjúkdómnum, líka þeir hættulegu, var þá ekki full ástæða fyrir hæstv. stjórn, eða landlækni, að varna veikinni aðkomu? Ef greina á gerlana sundur á þann hátt, að veiki sje ósaknæm í alla staði, af því að í henni kunni að vera líka óhættulegir gerlar, og ekki skuli tekið tillit til hinna saknæmu, þá gef jeg ekki mikið fyrir slíka heilbrigðisstjórn. Það er kunnugt, hvað svo sem veikin er kölluð, að hún var hin skæðasta drepsótt. Og það var þekt að sumu leyti áður en hún barst hingað. Það var því full og óhrekjanleg ástæða fyrir heilbrigðisstjórnina að taka málið til athugunar og aðgerða. Þá talaði hv.þm. Dala. (B. J.) loks um það, að þessi veiki, inflúensan, hefði verið komin hingað til landsins áður. Þetta hefir fyr verið borið fram hjer af læknum, til þess að afsaka þá. Það er að vísu satt, að kvef gekk hjer í fyrrasumar. En kvef gengur hjer líka nú. Er það svo vægt eins og kvef er venjulega, að menn eru jafngóðir eftir nokkra daga, og hiti fylgir því að eins 1–2 daga, - ef hann er þá nokkur. Svo að ef menn fara að blanda því saman við þá pest, sem gekk hjer í haust, þá er það hreinasta blekking. Og ef það er gert af allsgáðum mönnum, þá er það vísvitandi blekking. - Eins og menn vita, barst veikin hingað að haustlagi, og var það því meiri ástæða að verja sig fyrir henni, svo að hún fengi ekki að leika lausum hala á óheppilegasta tímanum, þegar menn voru nauðbeygðir til að vera við vosbúð í kuldatíð víðast hvar. Enginn má samt halda, að hún hafi verið hættulaus þar sem hún kom í hitum. Það er kunnugt, að hún gekk eins og drepsótt sumstaðar, þar sem hún kom að sumarlagi. Jeg þarf víst ekki að fara fleiri orðum um þetta. Ástæður þær, sem hv.þm. Dala. (B. J.) fann heilbrigðisstjórninni til málsbóta, eru hjer með hraktar. Hvað snertir hæstv. landsstjórn, þá tók jeg það fram, að hún hjelt sjer við lögin. Hvort það var það rjettasta er áfram opið spursmál, þótt jeg hafi svarað því fyrir mitt leyti. Stjórn heilbrigðismálanna hefir aftur á móti, sem slík, gert sig seka í vanrækslu af alvarlegustu tegund. Um það þarf ekki að deila. Ummæli háttv.frsm. (Þorl. J.) gefa mjer ekki tilefni til frekari orða. Hann hafði ekkert fram að bera, er nokkurs virði væri, og að sumu leyti fór hann niður fyrir það, sem vænta hefði mátt, að hann hefði getað staðið sig við.

Magnús Pjetursson Jeg ætla að eins aftur að mótmæla þeirri staðhæfingu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að landlæknir hefði verið móti sóttvörnum innanlands. Jeg skal nú ekki rengja það, sem hann sagði um þeirra viðskifti. En jeg hefi skjallegar sannanir fyrir því, að hann beitti sjer ekki á móti vörnum innanlands. Jeg sendi honum símskeyti í nóv., þar sem jeg spurði um, hvort mjer væri ekki heimilt, samkvæmt sóttvarnarlögunum, að verjast veikinni. Og jeg fjekk það svar, að það mætti jeg reyna. Enn fremur kom það fram í viðtali við hann, bæði við mig og aðra stjettarbræður mína, að hann amaðist hreint ekki við, að þetta væri gert, þvert á móti. Þetta er því ekki rjett hjá háttv.þm. (G. Sv.). - Jeg skal svo ekki tefja tímann með fleiri orðum, enda býst jeg við, að háttv. deild leiðist að hlusta á heilsufræðislega fyrirlestra hjá fleiri læknum en háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.).

Bjarni Jónsson Það var að eins stutt athugasemd, út af orðum hins alvísa, háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Hann sagði margt af alvísi sinni, sem mætti athuga. Það mátti sjá að honum gengur ekki ærið illa að fá gögnin á móti landlækni, þar sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) hefir skjallegar sannanir fyrir því, að rjett er það, sem jeg sagði um sóttvarnir til sveita. Jeg ætla að láta nægja að minnast á þetta. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) er læknir og hefir betur vit á þessu en jeg og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Og hvorki mjer nje öðrum dettur í hug að rengja það, sem hann segir um viðtal sitt við landlækni, og að hann þar hafi fallist á sóttvarnir. Mjer er að vísu ekki kunnugt um, hvað fór á milli háttv.þm. V.- Sk. (G. Sv.) og landlæknis, og það er ekki hægt að heimta, að jeg vissi það fyrirfram. En jeg hygg ekki, að það hafi verið svo þýðingarmikið í málinu, þar sem þó landlæknir fjelst á það við hann að hafa sóttvarnir, þó svo að hv.þm. hafi átt að því frumkvæðið og kent hinum siðina. Háttv. sami þm. (G. Sv.) misskildi orð mín á öðrum stað. Jeg sagði, að úr því að landlæknir ætti sæti hjer í þinginu, þá væri óviðkunnanlegt að gefa honum ekki kost á að verja sig. Þessu hefir háttv.þm. (G. Sv.) gleymt. Jeg þykist vita, að allir hafi skilið þessi orð mín og við hvað jeg átti, og þá um leið vitað, að jeg átti við allt annað en það, sem háttv.þm. (G. Sv.) vildi leiða út af ræðu minni. Þá talaði hann mikið um inflúensuna og gerlana. Háttv. þm. (G. Sv.) gleymdi því, að jeg sagði, að það hefði síðar komið í ljós, að hinum skaðlitlu gerlum fylgdu ýmsir skaðsamari gerlategundir, sem menn hjer á landi gátu ekki vitað um. Það mundi breyta dálítið skoðun hans, ef hann vildi skilja, að jeg sagði síðar. Þessir gerlar fundust á rannsóknarstofum erlendis. En landlæknir hjer hafði ekki tækifæri til þess að rannsaka þetta, því að sá maður, sem það hefir á hendi, lagðist sjálfur veikur, þegar hann var að eins byrjaður á rannsókn sinni, og gat því ekkert aðhafst. Á sjálfstæðum íslenskum rannsóknum er því ekkert hægt að byggja í þessu máli. Þetta er því engin blekkingartilraun frá minni hálfu, heldur kemur sú tilraun fram hjá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem segir, að jeg hafi talað um, að þörf hafi verið á að verjast sumum hluta veikinnar. Það talaði jeg ekki um, heldur hitt, að það varð ekkert um það vitað fyrirfram, og er því ekki rjett að áfella einstakan mann fyrir aðgerðaleysi. Rannsóknarstofurnar vissu ekki um það á þeim tíma. Jeg verð því að neita því algerlega, að nokkrum hafi verið kunnugt um það fyrirfram, að þetta reyndist slík drepsótt, sem raun varð á, enda hefir háttv.þm. (G. Sv.) ekki getað fært neinar sönnur á það. Alt og sumt, sem hingað hafði frjest, var það, að vond „Influense“ gengi í Kaupmannahöfn og hefðu nokkrir menn látist úr henni. Þá talaði háttv.þm. (G. Sv.) um, að þetta hefði reynst drepsótt að sumarlagi, og vildi með því vefengja skoðun mína á veikinni í Stokkhólmi. En jeg hefi í rauninni enga skoðun um það. Jeg sagði að eins, að menn þar hefðu haft þá skoðun, að betra væri að veikin gengi yfir að sumarlagi. En sjálfur er jeg svo fávís, að jeg hefi ekki þekkingu á því atriði. En ef háttv.þm. (G. Sv.) er svo fjölvís, að hann viti betur um þetta mál en læknar alment annarsstaðar á hnettinum, þá skal það látið átölulaust af mjer. En hitt þótti mjer ekki ámælisvert, að landlæknir vissi ekki það, sem enginn annar vissi. Jeg gerðist svo djarfur, að segja, að jeg teldi það eitt rjett af þingi og þjóð, að dæma varlega og rjettlátlega um mál þetta. Jeg býst ekki við, að harmar manna ljettist við það, þótt skuldinni sje skelt á einn mann fremur en vera ber. Með því er jeg ekki að biðja þann undan áfellisdómi, sem á hann skilinn. En þess verður að krefjast, að dæmt sje rjett og reiðilega. Þá var sami háttv.þm. (G. Sv.) svo vingjarnlegur að geta þess, að ræðustúfur minn muni hafa verið haldinn af því, að landlæknir er viðriðinn stjórnarvaldið. Gat hann þess einnig, að jeg hefði á síðustu þingum reynst frakkur í því að verja stjórnina og alt, sem henni við kæmi. En ekki mun hann þurfa að leita lengi í pokahorninu, til þess að finna, að eins mikil ástæða er til þess að halda, að hann hafi ráðist að manni þessum af því, að hann stæði nærri stjórninni, því að það er öllum kunnugt hvern hug háttv.þm. (G. Sv.) ber til hennar. Ef hann því ætlar að skekkja minn dóm með því, að hann sje bygður á löngun til að verja, þá mun hans eigin dóm einnig mega hrekja með því, að hann sje bygður á löngun til að áfella. En það saka jeg hann ekki um. Jeg hefi hjer ekki verið að verja neinn mann, heldur að eins bent á, að árás, sem gerð er á mann, sje ekki á rjettum rökum bygð, en engin ástæða er til að vera ekki rjettlátur við hann, sem aðra menn.

Gísli Sveinsson Háttv. þm. Dala. (B. J.) komst aftur inn á gerlana. En satt að segja voru það hans orð, sem gáfu mjer tilefni til að segja það, sem jeg sagði um það atriði. Annars hefði jeg ekki nefnt gerla í sambandi við þetta mál. Það er meira en nóg, að sótt þessi reyndist drepsótt, og það var næg ástæða til þess, að heilbrigðisstjórnin átti í tíma að gera ráðstafanir til varnar, hvað sem „gerlunum“ leið. Annars var það, sem háttv.þm. (B. J.) sagði, hið sama og áður. Hann þóttist vera að færa hið rjetta fram í málinu. En því neita jeg, að jeg hafi viljað halla rjettu máli. Skal jeg óhræddur leggja það undir annara dóm. Jeg býst ekki við, að sá dómur verði nema á einn veg, enda hefir nú reynslan skorið úr, illu heilli að því er afleiðingar sóttarinnar snertir, en góðu heilli að því er varnirnar snertir. En hitt vona jeg, að flestir muni, að veiki þessi var þegar alræmd undir nafninu „Spanska veikin“, löngu áður en hún kom hingað og löngu áður en háttv.þm. Dala. (B. J.) ferðaðist um hafið, eins og hann sagði. Háttv. þm. Dala. (B. J.) virtist hafa mesta stoð í því, að háttv.þm. Stranda. (M. P.) mótmælti því, að landlæknir hefði ekki gert alt, sem í hans valdi stóð, til þess að verja landið gegn veikinni. Kvað hann, hv.þm. Stranda. (M. P.), vera skjallegar sannanir fyrir þessu. Skjallegar sannanir eru að vísu góðar, svo framarlega sem þau skjöl eru ekki fölsuð. Og jeg efast ekki um, að hans skjöl sjeu ófölsuð, en þrátt fyrir það eru þau harla lítils virði. Hann segir sjálfur frá, að þau hafi ekki komið fyr en 14.–15. nóv. En það muna nú fleiri en læknar, hvað þá hafði á dagana drifið. Hjer í Reykjavík var fjöldi manna dauður, og úti um land var þegar í byrjun nóv. hafist handa til varnar, bæði af mjer og öðrum. En til eru skjallegar sannanir fyrir því, að landlæknir lagðist þá á móti því, bæði í ræðu og riti, að varist yrði. Var hann bæði móti því að verja landið, og eins taldi hann það í fyrstu ókleift og óþarft að verjast innanlands. Það þarf ekki annað en leggja á borðið fyrir framan háttv.þm. Stranda. (M. P.), auk þess, sem áður er talið, dagblað frá byrjun nóv., þar sem í eru skrif landlæknis, og telur hann það þar hjegómamál eitt að hugsa til varnar gegn veikinni. Og yfirleitt voru þau skrif hneykslanleg, eins og á stóð. En um miðjan nóv. er svo komið, að landlæknir er kominn að þeirri niðurstöðu, eins og allir vita, að eitthvað verði að gera. Það er heldur engin furða, eins og þá var komið. Hitt hefði verið meiri furða, ef hann hefði þá lagst á móti því, þegar háttv.þm. (M. P.) átti viðtal við hann um málið. En löngu fyr hafði jeg, að sumu leyti á eigin ábyrgð, byrjað á vörnum við vestur- og austurhluta Skaftafellssýslu, að vestan, eins og kunnugt er, við Jökulsá á Sólheimasandi. Að austanverðu var það meira að segja gert gegn mótmælum frá stjórn og landlækni. Á Norðurlandi var seinna einnig byrjað að verja frá Húnavatnssýslu. En á Austfjörðum var eftir sem áður engin trygging gegn því, að veikin bærist í land af skipum. Þess vegna setti jeg vörnina einnig við Lónsheiði, - gegn mótmælum stjórnarráðsins, enda fjekk jeg andmæli þess gegn aðgerðum mínum, en ljet þá auðvitað svo búið standa, sem heppnaðist vel. Og það var aðalatriðið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held, að það hafi ekki verið að ástæðulausu, að jeg sagðist ekki vera búinn til svara í máli þessu, þegar jeg svaraði ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.). Og þótt háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefði þá verið búinn að halda hinar löngu tölur sínar og stuttu athugasemd, þá mundi það ekki hafa breytt afstöðu minni. Ræður hans hafa verið svo öfgakendar, að ekki er auðvelt að svara mörgum þeim atriðum, sem hann hefir komið fram með. Jeg drap á það í svari mínu til háttv.þm. Borgf. (P. O.), að víðar en hjer hefðu heyrst ákúrur fyrir það, að ekki hefðu verið teknar upp varnir gegn veiki þessari, sem sumir háttv.þm. segja, að verið hafi annað en „Influensa“. En jeg hefi ekki heyrt það frá neinum rannsóknarstofum erlendis, að þetta hafi verið önnur veiki en „Influensan“, eða kvefpestin, sem gekk um 1890. Eins og kunnugt er, hafa miklar rannsóknir um eðli sýki þessarar farið fram víða erlendis, án þess að komist yrði að annari niðurstöðu. Annars kemur þetta ekki málinu við, og er óþarfi að vera að deila um það. Það hefir sýnt sig, að þetta var skæð drepsótt, og ef slíkt hefði verið mönnum vitanlegt í haust, þá mundu hafa verið gerðar skarpari ráðstafanir til þess að hleypa veikinni ekki á land. En hitt er óþarfi, að lengja umr. með þessu hjali um eðli veikinnar, af mönnum, sem alls ekki hafa fylgst með rannsóknunum. En það ætti hverjum sanngjörnum manni að vera ljóst, að heilbrigðisstjórninni hjer á landi er það mikið til afsökunnar, að ekki hefir meira nje annað verið gert til varnar í öðrum löndum. Hjer er því rangt að tala um embættisvanrækslu. Það hefir verið sagt, að hægara sje að verjast hjer en annarsstaðar. Það er þó ekki hægara hjer en t. d. í Færeyjum, því að hjer koma miklu, miklu fleiri skip.  (S. S.: Ætli Dönum hafi þá ekki verið sama um það þar?)  Þetta er mjög ómaklega mælt, og hlýtur að vera sagt á móti betri vitund, því að hvað sem háttv.þm. (S. S.) annars vill bera Dönum á brýn, þá er þesskonar umhyggja hjá þeim í besta lagi. En það er örðugt fyrir aðra en lækna að dæma um þetta atriði til fullnustu, og það er ekki víst, að dómar manna, sem um sárt eiga að binda, sjeu ábyggilegir. Jeg skil það vel sjálfur, jeg get ekki síður en aðrir kvartað yfir því, að veikin skyldi koma. En þrátt fyrir það vil jeg ekki, að nokkur maður sæti órjettlátum áfellisdómi í þessu máli. Mjer datt ekki í hug að segja, eins og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist hafa skilið orð mín, að ekki mætti tala hjer um þessar ráðstafanir. En jeg bjóst við að fá aðvörun um það áður, og í umr. um þetta frv. var engin ástæða til að komast inn á þetta. Hitt, hvort landlæknir er hjer viðstaddur eða ekki, það skiftir ekki miklu, en rjettara var, ef á hann er ráðist, að leita hans upplýsinga um málið áður. Annars er aðalefni málsins, sem nú liggur fyrir, það, hvort heppilegra sje að fela heilbrigðisráðstafanir einum eða fleiri mönnum. Um það má deila. Ábyrgðinni er að vísu dreift, ef falið er þremur mönnum. En jeg efast ekki um, að því verði treyst, að málin verði betur athuguð af þremur traustverðum mönnum en einum. Enda hefir það sýnt sig, eftir að umsjón var falin þremur mönnum, að ekki hefir borið á öðru en að ráðstöfunum þeirra hafi verið treyst. Og ekki hefir verið kvartað undan því að feld var niður vörnin gegn sýkinni, þótt ekki sje fullsannað, að hún sje út dauð. Sú athugasemd var rjett hjá háttv.þm. Stranda. (M. P.), að sóttvörnin heima í hjeruðum væri lögð í hendur hjeraðslækna. Þeir stjórna þeim málum með aðstoð lögreglustjóra. En það hindrar ekki, að stjórnin geti leitað til sýslumanna, en landlæknir aftur á móti til læknanna, enda er það eðlilegast. En sú skoðun, sem hann lýsti, fellur alveg saman við minn skilning á lögunum um þetta efni. Jeg tel það heppilegra, að allar framkvæmdir í þessum málum sjeu lagðar á hönd einum manni, en ekki skift milli tveggja embættismanna.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal ekki deila við háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um það, hvort rjett hafi verið að halda uppi vörn gegn veikinni, því að jeg er þar á sama máli og hann. En sami háttv.þm. (G. Sv.) kannaðist við það, að stjórnin hefði í ráðstöfunum sínum farið eftir lögum og að það hefði verið beint lagabrot, ef hún hefði ákveðið sóttvarnir gegn tillögum landlæknis. Hins vegar er það öllum vitanlegt, að stjórnin hraðaði sóttvarnarráðstöfunum jafnskjótt og landlæknir fjelst á þær, og var þeim haldið uppi með mikilli festu, og hefir því heldur ekki verið mótmælt. Það er alveg rjett, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) gekk vel fram í sínu hjeraði með sóttvarnir, enda heimilaði stjórnarráðið honum að halda þeim uppi, að því undanskildu, að stjórnarráðið sá ekki ástæðu til þess að greiða sóttvarnirnar á Lónsheiði úr landssjóði, því landssjóður hjelt uppi sóttvörnum fyrir austan heiðina. Yfir höfuð hjelt stjórnarráðið þeirri reglu, að greiða ekki fyrir sóttvarnir þar sem eins stóð á, enda hefði það verið meiningarlaust. En jeg skal taka það fram, að eftir að hræðslan við veikina hafði gagntekið fólkið, komu hinar óskiljanlegustu beiðnir um sóttvarnir á ýmsum stöðum, er lágu innan hins sóttkvíaða svæðis, eða milli heilbrigðra staða, þar sem um enga hættu var að ræða. Það sýndi sig nú, að sóttvarnir þær, er stjórnarráðið heimilaði, komu að fullum notum innan hins sóttkvíaða svæðis. Og eins er það og viðurkent, að hjálp sú, er landsstjórnin annaðist um, kom að ómetanlegu gagni. Mjer er skylt að votta það, að embættismennirnir í stjórnarráðinu voru allir mjög samhentir um að reyna að flýta fyrir hjálpseminni úti um sveitirnar, og var oft unnið óspart af þeim, sem á fótum voru og vinnufærir reyndust. Sjálfur vann jeg í rúminu eftir að jeg lagðist veikur, hafði „telefóninn“ við rúmstokkinn. Hv. þm. Stranda (M. P.) talaði mikið um það, að stjórnarráðið hefði átt að snúa sjer beint til læknanna, í stað sýslumannanna. Þar til er því að svara, að landlæknir stóð í stöðugu sambandi við læknana, en stjórnarráðið sneri sjer til sýslumannanna, en á þeim hvíldi þó mest um allar framkvæmdir á sóttvarnarráðstöfunum. Auk þess ber þess að gæta, að símasamband var svo ófullkomið út um landið, bæði sökum veikinda landssímafólksins hjer og úti um landið, að mjög örðugt var að fá símasamband nema þangað, sem allra nauðsynlegast var, en sýslumennirnir ráðfært sig aftur við hjeraðslæknana. En það, sem jeg skoða sem mesta trygging fyrir því, að stjórnarráðið hafi gert það, sem það gat, og að fólkið hafi fundið það, er, hversu lítið ámæli það hefir hlotið fyrir afskifti sín af veikinni. Jafnvel hefi jeg verið „hringdur upp“ úr ótal stöðum hjer nærlendis, til þess eins, að þakka mjer fyrir aðgerðir og dugnað stjórnarráðsins og hversu það hefði verið fljótt til þess að hjálpa. Auðvitað má segja sem svo, að stjórnarráðinu sje ekki þakkandi þetta, en þess má þó geta, sem gert er. Jeg vísa því öllum ákúrum frá mjer og stjórnarráðinu út af þessu máli, og get sýnt með enn þá fastari rökum en þeim, sem jeg nú hefi fært, að stjórnarráðið gerði skyldu sína. Þau rök liggja í skjölum og skeytum, snertandi þetta mál, í stjórnarráðinu.

Bjarni Jónsson Það kom fram í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að honum var illa við og vildi komast fram hjá þeim grikk, er jeg gerði honum, er jeg sannaði, að landlæknir gat ekki í byrjun veikinnar vitað, hversu vond hún var. Mín athugasemd er ekki lengri, því að það, sem jeg sagði um þetta mál áðan, stendur óhrakið.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki tefja lengi umræðurnar, en það var út af ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að jeg vildi gera nokkrar athugasemdir. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) ljet sem sje svo um mælt, að örðugt hefði verið fyrir aðra en lækna að dæma um það, hvað veikin væri hættuleg, og heilbrigðisstjórninni væri það mikið til afsökunar, hvað lítið hefði verið gert til varnar útbreiðslu veikinnar í öðrum löndum. En fyrst er nú það, að annarsstaðar var töluvert gert til þess að hefta útbreiðslu veikinnar, t. d. var lokað skólum og samkomuhúsum í Kaupmannahöfn, en svo er aðstaða okkar öll, lega landsins, samgöngur o. fl., ekkert sambærilegt við það, sem annarsstaðar er. En eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, voru fregnirnar, sem komnar voru um eðli og gang veikinnar í Kaupmannahöfn, nægilega berorðar til þess að sýna og fullvissa menn um, hver voði væri á ferðinni, og að tekið væri mjög alvarlega í taumana og gerð tilraun til þess að sporna við því, að veikin bærist hingað. Sömuleiðis get jeg skýrt frá því, að um líkt leyti og frjettirnar bárust frá Kaupmannahöfn, kom fregn frá New York um það, að samskonar drepsótt æddi þar eins og logi yfir akur. Þar sem nú aðalsiglingar til landsins voru frá þessum stöðum, þá sje jeg ekki annað en að full ástæða sje til að ávíta harðlega aðgerðaleysi þeirra, sem með þessi mál áttu að fara. Þetta sá öll alþýða manna hjer og heimtaði, að hafist væri handa, og er því hæpið að gera lítið úr áliti hennar, því hún hefir reynst miklu glöggskygnari á það, sem gera hefði átt, heldur en sá, sem þetta mál heyrði undir sjerstaklega, sem sje landlæknir. Þá mintist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) á það, að allháværar óánægjuraddir hefðu látið til sín heyra erlendis, t. d. í Danmörku, út af afskiftum eða afskiftaleysi hins opinbera af drepsóttinni; þetta mun rjett vera - en hvað skyldi þá hjer, þar sem ekkert var gert fyr en komið var í óefni. En eftir því, sem jeg hefi heyrt, þá hafa aðalásakanirnar annarsstaðar farið í þá átt, að ávíta hið opinbera fyrir, hversu illa það hefði verið við því búið að taka á móti veikinni, hvað sjúkrahús og hjúkrun snerti, líkt og þegar bæjarstjórninni hjer var legið á hálsi fyrir það að hafa leigt út sóttvarnarhúsið, án þess að hafa nokkurt annað hús í þess stað, sem hægt væri að einangra sjúka menn í.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vilji ekki fresta umr. um þetta mál, því svo lítur út, sem menn langi til að hafa langar umræður um það. Hv. þm. Borgf. (P. O.) vil jeg svara því, að henn leggur mjer orð í munn, sem jeg hefi aldrei talað. Jeg talaði sem sje ekki um alþýðumenn í mótsetningu við embættismenn, því það, sem jeg meinti, var, að rjettara væri að hlíta dómi fagmanna, og þá sjerstaklega lækna, í þessu máli, heldur en einhverra annara, sem litla eða enga þekkingu hefðu á málinu. Það mátti ekki heldur skoða það sem nein ámæli í garð hv.þm. Borgf. (P. O.), þótt hann hreyfði þessu máli við 1. umr„ en jeg hafði ekki búist við því; því hefði jeg búist við því, þá hefði jeg reynt að láta semja einhverja skýrslu um málið, er lögð hefði verið fyrir hv. Alþingi.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf ekki að láta mörg orð fylgja frv. þessu, sem komið er fram eftir ósk hlutaðeigandi hjeraðsbúa og í samráði við landssímastjóra. Að vísu skal jeg geta þess, að það er enn með öllu óákveðið, hvar símalínan verði látin liggja, hvort heldur austan Blöndu eða vestan. Landssímastjórinn hefir enn eigi rannsakað, hvar hentugast muni vera að leggja hana, og vill því, eins og eðlilegt er, ekkert segja um það að svo stöddu, enda er þess eigi þörf á þessu stigi málsins. Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á, að frv. verði vísað til samgöngumálanefndar, að lokinni umr.