Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér liggur fyrir til 2. umr. frv. til l. um bann við losun hættulegra efna í sjó, 74. mál d. á þskj. 82. Sjútvn. d. fékk málið til meðferðar. Hefur hún rætt það á fundum sínum og sent það til umsagnar eftirtöldum aðilum: Siglingamálastjóra, Hafrannsóknastofnuninni og Raunvísindastofnun Háskólans. Mun ég geta um nokkur atriði úr þessum umsögnum í sömu röð og ég nefndi hér áðan. Siglingamálastjóri segir í sambandi við 2. gr. frv., að mengunarmálin heyri nú undir þrjú rn., og telur í því sambandi æskilegt, að öðru skipulagi verði komið á í þessum málum hið fyrsta til að hindra tvíverknað og sjá um, að mengunarmálunum verði gerð sem bezt skil. Að lokum segir siglingamálastjóri: „Ég er því þannig að sjálfsögðu hlynntur, að lög verði sett um heimild ríkisstj. til að staðfesta umræddan alþjóðasamning, sem er liður í víðtækari aðgerðum til varnar gegn mengun umhverfis mannsins, og verði almenna heimildin veitt ríkisstj., eins og segir í 5. gr. frv., þá mundi það flýta afgreiðslu síðari alþjóðasamþykkta, þegar ekki þarf lengur að leita til Alþ. til heimildar til að staðfesta alþjóðasamþykktir um varnir gegn mengun alþjóðlegra hafsvæða. Einnig vil ég leggja á það áherzlu, að mjög aðkallandi er orðið, að skipulagningu og yfirstjórn mengunarmála hér á landi verði komið í fastari skorður en nú er, þar eð flest öll rn. virðast hafa eitthvert það verksvið, er snertir varnir gegn mengun umhverfisins, en málefnin oft mjög hvert öðru tengd.“ Þetta segir siglingamálastjóri. Ég vil leyfa mér að lesa einnig umsögn Hafrannsóknastofnunarinnar, og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eins og yður er kunnugt, hefur Hafrannsóknastofnunin þegar hafið mengunarrannsóknir hér við land, og má því telja eðlilegt, að í 2. gr. bætist við ákvæði um, að reglugerðin um hin bönnuðu efni sé sett í samráði við Hafrannsóknastofnunina. Yrði þá haft samráð við stofnunina, hvað snertir þessa mengunarvalda, á sama hátt og haft er samráð við Siglingamálastofnunina, hvað varðar olíumengun. Það væri einnig í samræmi við upphaf aths. með frv., þar sem frv. er ætlað að vera þáttur í aðgerðum gegn þeirri miklu ógnun, sem mengun er öllu sjávarlífi.“ Okkur nm. fannst svo sjálfsagt mál. að samráð yrði haft við Hafrannsóknastofnunina við samningu reglugerðar samkv. 2. gr., að óþarft væri að binda það í lögum, en hins vegar nægjanlegt að leggja á það áherslu í framsögu með málinu, þar sem Hafrannsóknastofnun hefur þegar með höndum mengunarrannsóknir í sjó hér við land og er þar með sjálfkjörinn samráðsaðili að þessum málum. Þá vil ég einnig leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa umsögn Raunvísindastofnunarinnar: „Líffræðiskoðarar eru sammála um, að þetta frv. sé æskilegt, svo langt sem það nær. Tvennt má benda á, sem getur orsakað mengun hafsins, en ekki verið getið um í frv. þessu: Hættuleg efni frá verksmiðjum, sem leidd eru út í sjó án þess að skip sé milliliður. Sama má segja um skolplagnir frá borgum og kaupstöðum. Ákvæði þyrftu að vera í lögum um, hvaða efni má fara í skolpleiðslur, sem leiða til sjávar eða vatns. Þetta væri e.t.v. efni í önnur lög. Yfirgefin veiðarfæri fiskiskipa geta orðið alvarleg mengun í hafinu. E.t.v. verða líka samin önnur lög um það efni, þar sem fiskiskipum er gert að skyldu að slæða slík veiðarfæri upp, og verði með því strangt eftirlit. Í 2. mgr. 1. gr. frv. segir: „Bann þetta nær yfir: 1. Torleysanleg lífræn efni eða lífræn efnasambönd, sem leysast hægt í sundur, hvort sem er í lifandi verum eða við efnabreytingar. 2. Úrgang, sem hefur að geyma ofangreind efni eða efnasambönd (lífræn eða ólífræn) þungra málma eða eitraðra málma.“ Bann þetta nær aðeins til torleysanlegra lífrænna efna og eitraðra málmsambanda. Ástæða er til að hafa bannið mun víðtækara, og mætti orða 2. mgr. 1. gr. þannig: Bann þetta nær yfir: 1. Öll eiturefni, lífræn og ólífræn, auðleysanleg og torleysanleg sambönd málma og málmleysingja. 2. Geislavirk efni. 3. Sprengiefni.“ Það sést á þessu, sem ég las nú síðast, að n. hefur orðið sammála um að gera brtt. við 1. gr., þannig að upptalningin er gerð víðtækari en gert er ráð fyrir í frv. sjálfu. Við urðum sammála um, að rétt væri að fara að ráðum sérfræðinga varðandi þetta atriði, en mér þykir rétt, að menn láti í ljós álit sitt á þessu viðhorfl. Það er deginum ljósara, að mengun af völdum hvers kyns úrgangsefna er alvarlegasta vandamálið, sem mannkynið á nú við að etja. Það er álit heimsfrægra haffræðinga og líffræðinga, að með þeirri þróun, sem átt hefur sér stað í þessum efnum á undanförnum árum, verði allt líf dautt í sjónum eftir tiltölulega stuttan tíma, sumir nefna 50 ár, aðrir ekki nema 25, ef ekki verður snúið við blaðinu í þessum efnum. Allar þjóðir verði að leggjast á eitt að koma í veg fyrir frekari mengun en orðin er. Um þetta sjálfsagða mál mætti halda mikinn fyrirlestur. En ég vil aðeins nefna, að við Íslendingar getum a.m.k. lagt okkar lóð á vogarskálina, þótt ekki sé stórt í samanburði við þau, sem hinar stóru, iðnvæddu þjóðir gætu lagt þar á, þær þjóðir, sem valda og hafa valdið mestri mengun. Þar þyrfti að koma til stórkostleg hugarfarsbreyting til hins betra, ef ekki á illa að fara. Þetta frv. er spor í rétta átt af okkar hálfu, og mælir sjútvn. með samþykkt þess.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál., hefur dómsmrh. lýst yfir því, að hann hafi hug á því að láta fara fram allsherjarendurskoðun á skipan dómsmála í landinu. Hver þróun þessara mála verður, er ekki hægt að sjá fyrir nú, en skynsamlegt er að gera ekki neitt, er hamlað gæti gegn eðlilegri breytingu á dómstólaskipan landsins. Í trausti þess, að lagabreyting sú, er hér liggur fyrir, sé ekki því til fyrirstöðu, að slík breyting geti orðið með eðlilegum hætti, er n. í meginatriðum sammála um lagafrv. þetta með þeim breytingum, sem fram koma í áliti n. og eru hér á sérstöku þskj. Sú breyting, sem gerð er á frv., felur í sér heimild til þess að fjölga dómurum í sakadómi Reykjavíkur, borgardómi Reykjavíkur og við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði um tvo dómara. Heimild fyrir fjölda dómara við embætti bæjarfógetans á Akureyri, bæjarfógetans í Kópavogi, bæjarfógetans í Keflavík og bæjarfógetans í Vestmannaeyjum er hækkuð um einn dómara á hverjum stað. Tvær meginástæður lágu að baki breytingum þessum. Í fyrsta lagi virtist n. í sumum tilfellum, að dómarar væru of fáir miðað við núverandi dómsmálafjölda, ef stefna ætti að því, að dómarar einir kvæðu upp dóma og fjölluðu að öðru leyti eingöngu um hin vandasamari dómsmál. Í öðru lagi var talið, að rétt væri að miða eigi eingöngu við núverandi ástand. Skynsamlegt var talið að gera þær breytingar, er duga mættu nokkur ár. En eins og frv. er nú, er fjöldi dómara að mestu leyti undir ákvörðun dómsmrh. kominn, og þær breytingar, sem n. gerir nú till. um, að gerðar verði á frv., eru allar í heimildarformi. Meðal þeirra aðila, er n. fékk álit frá, var Félag dómarafulltrúa, Dómarafélag Íslands og Dómarafélag Reykjavíkur, sem er deild innan Dómarafélags Íslands. Stjórn dómarafulltrúafélagsins lýsti þeirri skoðun sinni, að breyta bæri núv. löggjöf um dómstóla landsins á þann veg að leggja núv. dómarafulltrúakerfi niður. Stefna bæri að því, að dómarar dæmdu mál. en fulltrúum dómara væri aðeins heimilað að fara með vissa minni háttar þætti dómsmála. Í því frv., sem hér liggur fyrir, eru ekki ákvæði um takmörkun á þeim verkefnum, sem fulltrúa dómara er heimilað að vinna að. N. taldi ekki ástæðu til þess að ganga svo langt sem dómarafulltrúar vildu, en taldi hins vegar, að breyting sú, sem n. gerði á frv. gengi þó í sömu átt. Það yrði því á valdi forstöðumanns hvers dómaraembættis að haga svo verkaskiptingu, að öll hin meiri háttar og vandasamari dómsmál kæmu í hlut dómara að dæma. Innan Dómarafélags Íslands eru skiptar skoðanir varðandi frv. þetta. Það eru einkum dómarar í Reykjavík, sem hafa lýst nokkurri andstöðu við frv. Meginástæðan fyrir andstöðu þessari er sú, að dómarar þessir telja, að réttara hefði verið að stefna að því að aðskilja sem mest dómsvaldið og framkvæmdavaldið. Í því sambandi er eingöngu átt við embætti utan Reykjavíkur. Slík skipting milli framkvæmdavalds og dómsvalds, sem hér er talað um, hefur átt sér stað í Reykjavík. Undir dómaraembætti utan Reykjavíkur, bæjarfógeta- og sýslumannsembættin, heyra fjölmargir þættir stjórnsýslulegs eðlis, svo sem skattheimta, umboðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins, sýslustjórn o.fl. Þróun þessara mála hefur orðið allt önnur í Reykjavík en utan. Fram til ársins 1917 var skipan þessara mála með svipuðum hætti í Reykjavík sem annars staðar í landinu. Með lögum, sem sett voru það ár, var bæjarfógetaembættinu skipt í tvö embætti, bæjarfógetaembætti og lögreglustjóraembætti. Árið 1928 var síðan gerð breyting á þessum embættum og stofnuð þrjú í stað tveggja áður. Aftur var gerð breyting á þessum embættum 1939 og síðan 1943, er upp var tekin sú skipun, sem í höfuðatriðum gildir nú, þ.e. þrjú dómaraembætti: borgardómaraembætti, sakadómaraembætti og borgarfógetaembætti auk tveggja annarra embætta: lögreglustjóraembættisins og tollstjóraembættisins. Árið 1961 var gerð sú breyting á lögunum frá 1943, að dómurum var fjölgað, en áður starfaði aðeins einn dómari við hvert dómaraembætti auk fulltrúa. Heyrzt hafa raddir um, að nauðsyn beri til að endurskoða sveitarstjórnarskipan landsins. slíkar breytingar geta snert sýsluskipunina einnig. Einnig væri vafalaust tímabært að endurskoða innheimtudæmi landsins, en slíkar breytingar, ef gerðar verða, mega ekki verða til þess að heildarkostnaður hækki óhæfilega. Lögum um almannatryggingar hefur verið breytt og ýmsu í sambandi við sjúkrasamlögin, og er því líklegt, að varðandi umboðsmenn Tryggingastofnunarinnar utan Reykjavíkur geti orðið einhver breyting á. Það er því augljóst, að heildarendurskoðun í núv. sýslumanns- og bæjarfógetaembættum verður að framkvæma með tilliti til allra þeirra þátta, sem undir þessi embætti heyra, og er sennilegt, að þessi mál verði lengi að þróast og það verði langt þangað til, að tímahært verði talið að skipta dóms- og framkvæmdavaldi í öllum umdæmum landsins, þó að slík skipan eigi nú þegar fullan rétt á sér á öðrum stöðum. Hér kemur svo margt til greina og þá fyrst og fremst íbúafjöldi og stærð og lega umdæmanna. því tel ég, að rétt og skynsamlegt sé að breyta ákvæðum dómsmála utan Reykjavíkur, svo sem frv. gerir ráð fyrir, og bíða eigi eftir heildarendurskoðun, sem væntanlega fer fram á dómssýslu- og stjórnsýslukerfi landsins á næstu árum. Þær brtt., sem n. varð sammála um að flytja, eru þannig: Við 2. gr. Í stað orðanna „8–10“ í 2. mgr. komi: 8–12. Við 4. gr. Í stað orðanna „5-7“ í 2. mgr. komi: 5–9. Við 7. gr. a. Í stað orðanna „1–3“ í 2. mgr. komi: 1–5. b. Í stað orðanna „1 eða 2“ í 3. mgr. komi: 1–3. c. Í stað orðanna „einn dómari“ í 4. mgr. komi: einn eða tveir dómarar. N. stendur einhuga að flutningi þessara brtt.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu á þessu máli. Eins og fram kom hjá hv. frsm. og eins og sést á þeim brtt., sem hér liggja fyrir, þá hefur n. Lagt til nokkra rýmkun á þeim heimildum, sem upphaflega fólust í þessu frv. Ég get að sjálfsögðu ekki verið á móti því að fá rýmkaðar heimildir í þessu efni, þó að ég telji það að vísu ekki þá æskilegustu skipan á dómsmálum, að fjöldi dómara sé háður vilja dómsmrh. En ég vil lýsa yfir því, eins og ég gat um reyndar við 1. umr. þessa máls, að ég tel þá lausn, sem í þessu frv. felst, enga fullnægjandi lausn í þessum málum, og ég mun við fyrstu hentugleika efna til allsherjarendurskoðunar á skipan dómsmála og dómsmátakerfinu.



Herra forseti. Ég sit í allshn. og er því einn þeirra nm., sem skrifa undir það álit n., sem nú hefur verið gerð grein fyrir. Hef ég engar aths. fram að færa við það, sem hv. frsm. gerði grein fyrir með áliti n., en vildi aðeins þó bæta hér við nokkrum orðum til að undirstrika ástæður eða forsendur þess, að ég tjáði mig fúsan til þess að fylgja þessu nál. Eins og fram kom hjá frsm., var frv. vísað til nokkurra aðila, þ. á m. Dómarafélags Reykjavíkur og félags héraðsdómara, sem er Félag dómarafulltrúa, og kom fram í álitum beggja þessara aðila, að þeir voru mjög óánægðir með frv. og töldu það hvergi fullnægjandi. Mismunandi ástæður lágu hins vegar fyrir þeirri óánægju, sem fram kom hjá þessum aðilum, og frsm. gerði að nokkru leyti grein fyrir því. Vegna mjög ákveðinna ummæla frá Dómarafélagi Reykjavíkur um þetta frv. og sterkra skoðana, að því er virðist, í hópi dómara, sem eru í andstöðu við þetta frv., þá tel ég rétt að lesa upp hluta úr áliti Dómarafélags Reykjavíkur, sem dags. er 14. marz s.l. og undirritað af stjórn Dómarafélags Reykjavíkur og barst n., þegar um það var beðið. En í þessari álitsgerð segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Dómstólakerfi það, er við nú búum við, einkennist af því, að með dómsvald í héraði a.m.k. utan Reykjavíkur fara embættismenn, sem að aðalstarfi hafa með höndum stjórnsýslu. Héraðsdómararnir sjálfir, sýslumenn og bæjarfógetar, fara að litlu leyti sjálfir með þetta dómsvald, heldur fulltrúar, sem taldir eru starfa á þeirra ábyrgð. Þetta fyrirkomulag er í algeru ósamræmi við hugmyndir manna um réttarríki nú á tímum og við þær kenningar um þrískiptingu ríkisvalds, sem stjórnskipun okkar byggist á. Lítum við svo á, að stefna beri að því, að kerfi þessu verði breytt og dómsvaldið verði í höndum manna, sem hafa einungis dómsstörf á hendi. Hitt er svo annað mál. hvenær talið verður unnt að koma slíkri breytingu í framkvæmd, en allar breytingar, sem gerðar verða á dómaskipan og réttarfari, teljum við, að gera verði með ofangreint framtíðarskipulag fyrir augum og varast að gera nokkrar þær breytingar, sem séu í ósamræmi við það og geti beinlínis orðið til að seinka fyrir því. Dómsvald og framkvæmdavald hafa að miklu leyti verið greind í sundur í Reykjavík frá árinu 1940, og voru þá komnir á fót tveir héraðsdómstólar þar, sakadómaraembætti og lögmannsembætti. En hinu síðarnefnda var nokkru síðar skipt. Þegar svo var komið, var ekkert að vanbúnaði að gera dómstóla þessa að fjölskipuðum dómum, þar sem væru sjálfstæðir dómarar og dómstjórar, er veittu stofnunum forstöðu. Komst þessi breyting á á árunum 1961–1962. Við þær hugmyndir, sem fram hafa komið um breytingar á núverandi dómaskipan, teljum við þetta að athuga: a. Gert er ráð fyrir verulegri fjölgun dómara í Reykjavík. Hér í borg eru þegar 19 héraðsdómarar, og er það mjög há tala miðað við það, sem nokkurs staðar þekkist í öðrum löndum. Vaknar þá sú spurning, hvort Íslendingar séu svo miklum mun meiri málaþrætumenn eða afbrotamenn en menn af öðrum þjóðum eða hvort eitthvað sé bogið við réttarfarsreglur okkar. Við erum ekki andvígir því, að dómurum verði fjölgað í Reykjavík, en áður en það yrði gert, þarf að kanna, hvort álag mála sé raunar svo komið, að þörf sé á því og hvort ekki megi auka afköst núverandi dómara með öðrum hætti, svo sem með því að bæta undirbúning mála, og er þá einkum átt við opinber mál, eða þá með umbótum í starfsaðstöðu. Við fáum ekki séð, að bæta þurfi við dómurum til þess að annast stjórnsýslustörf. b. Utan Reykjavíkur er í sumum umdæmum mikið um dómsmál, og sumir dómarafulltrúar munu starfa , þar einvörðungu sem dómarar. Réttarstaða manna þessara, status, er vissulega óviðunandi. Þeir hafa dómsstörf að aðalstarfi, meira að segja meiri háttar dómsstörf, og er skiljanlegt, að þeir vilji fá viðurkenningu á þessum störfum sínum. Sú hugmynd virðist hafa komið fram, að skipaðir yrðu allmargir dómarar utan Reykjavíkur, sem kvæðu upp dóma sjálfstætt og á eigin ábyrgð, en yrðu að öðru leyti starfsmenn eða aðstoðarmenn núverandi héraðsdómara. Er vægast sagt undrunarefni, að slíkar hugmyndir um skipan dómsvaldsins skuli ræddar í fullri alvöru. Eru þess áreiðanlega hvergi nein dæmi í veröldinni, að dómsvaldi sé svo skipað, að lögreglustjórar hafi á hverjum stað í þjónustu sinni dómara, sem teljast eiga sjálfstæðir í dómsstörfum, en séu jafnframt aðstoðarmenn lögreglustjórans í stjórnsýslustörfum: E.t.v. kann því að verða borið við sem andmælum gegn þessu, að núverandi skipan sé framkvæmd einmitt þannig, og er það rétt, en annað er það að búa við úrelta skipan, er byggist á eldri reglum, en að festa hana í sessi með nýrri löggjöf.“ Eins og heyra má, þá er þarna um stór orð að ræða, og kemur reyndar fram sama álit málað svo sterkum litum í fleiri umsögnum frá dómurum, sem n. barst, og fer ekki á milli mála, að þarna virðist þessum aðilum vera mikið niðri fyrir og þeir telja, að þetta frv. gangi í þveröfuga átt og festi sem sagt í sessi þá löggjöf og það fyrirkomulag, sem brýtur í bága við þá þrískiptingu, sem stjórnskipun okkar byggist á. Vegna þessara stóru ummæla tel ég rétt, að þau komi hér fram við umr. um þetta mál. Enn fremur víl ég vitna til aths., sem félag héraðsdómara hefur lagt fram, þar sem þeir leggja áherzlu á, að þetta frv. sé ekki heildarlausn á þessum málum, heldur sé einungis um skammvinna bráðabirgðalausn að ræða. Undir þessar aths. vil ég taka. Í aðalatriðum er ég sömu skoðunar og báðir þessir aðilar, að núverandi fyrirkomulag sé óviðunandi og nauðsynlegt sé, að heildarendurskoðun fari fram og till. lagðar fram í framhaldi af henni. Ég var hins vegar fylgjandi því, að þetta frv. næði fram að ganga með þeim breytingum, sem það gerir ráð fyrir, vegna þess að ljóst var, að í fullt óefni var komið, ef ekki væri eitthvað reynt að ganga til móts við þá fjölmörgu dómarafulltrúa, sem sett hafa fram mjög ákveðna gagnrýni á núverandi skipan og sett fram vissar kröfur. Þær kröfur fela það aðallega í sér, að enginn eigi að dæma í máli, nema hann sé sjálfur dómari. Sú meginregla er þarna fest í lög og gert ráð fyrir því, að þeir dómarafulltrúar, sem nú dæma ásamt dómurum verði skipaðir dómarar, og í framhaldi af þessu dæmi enginn í máli öðruvísi en hann sé ábyrgur fyrir þeim dómi, sem hann kveður upp. Þessa meginbreytingu styð ég, og þess vegna fylgi ég frv., en það er líka gert með þeim fyrirvara, að hæstv. dómsmrh. hefur lýst því yfir mjög ákveðið, að heildarendurskoðun fari fram og nýtt frv. með tilliti til þeirrar endurskoðunar verði lagt fram hið allra fyrsta. Þessar yfirlýsingar hefur hæstv. ráðh. endurtekið hér nú við þessar umr., og fagna ég þeim, og ég vil taka fram, að einmitt þessi yfirlýsing er forsenda þess, að ég er samþykkur þessu frv.



Herra forseti. Allshn. hefur rætt frv. og mælir með samþykkt þess. Er hér um að ræða nauðsynlega breytingu, sem leiðir af samþykkt frv. um skipan dómsmála, sem við vorum að afgreiða nú til 3. umr.



Herra forseti. Þetta frv. er einnig nokkurs konar fylgifrv. við frv. um skipan dómsmála í héraði og er nauðsynleg breyting vegna þess frv. Allshn. hefur rætt frv. og mælir með samþykkt þess.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefur að undanförnu staðið yfir heildarendurskoðun á heilbrigðislöggjöfinni og frv. um breyt. á henni er svo langt komið, að það er í prentun nú og verður væntanlega lagt fyrir Alþ. mjög fljótlega. Hins vegar er þar um svo veigamikið frv. að ræða, að ég tel ekki rétt, að það verði afgreitt á því þingi, sem ní situr. Ég tel, að bæði þm. og fulltrúar héraðanna verði að fjalla gaumgæfilega um það, og legg það því fram nú til að kynna það fyrst og fremst, en hef hugsað mér hins vegar að fara fram á það, að það yrði afgreitt mjög snemma á þinginu í haust, þannig að hægt verði að hafa mið af því við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. En þar sem þessi vinnubrögð verða viðhöfð, þá hef ég leyft mér að bera hér fram frv. til I. um breyt. á læknaskipunarlögum, sem felur í sér takmarkaðri breytingar, en hins vegar breytingar, sem ég tel nauðsynlegt, að verði lögfestar á þessu þingi. Þar um að ræða fyrst og fremst breytingar, sem eiga að miða að því að bæta úr því vandræðaástandi, sem víða er í strjálbýlum héruðum með að fá þangað lækna. Þetta er mjög erfitt ástand, eins og menn vita, og þeir erfiðleikar hafa staðið lengi. Þeir voru einna erfiðastir á síðasta hausti, en sem betur fer hefur þar rætzt allvel úr, vegna þess að læknar hér á þéttbýlissvæðinu hafa tekið ákaflega vel beiðni heilbrigðisyfirvalda um að taka að sér störf úti í héruðunum og hafa þar tekið við verkefnum í skamman tíma, einn af öðrum. Hins vegar þarf að tryggja það, að þetta ástand verði viðráðanlegra á næsta hausti, og það er tilgangurinn með þessu frv., sem hér liggur fyrir, að búa í haginn fyrir, að svo megi verða. Fyrsta atriðið í þessu frv. er heimildarákvæði þess efnis, að heilbrmrh. sé heimilt í samráði við fjmrn. að stofna við ríkisspítalana allt að sex sérstakar læknisstöður, sem bundnar séu skilyrðum um ákveðna þjónustu í héraði. Hér er um að ræða till., sem upphaflega kom frá Læknafélagi Íslands og sem allmikið hefur verið rætt um. Þegar ég kynntist þessum till. fyrst á síðasta hausti, þá virtust mér þær ekki vera raunsæjar, miðað við ástandið, eins og það var hér heima, því að þannig hefur verið ástatt, að það hefur verið læknaskortur einnig hér og einnig við sjúkrahúsin, þannig að t.d. kandidatastöður hafa ekki verið fylltar og í þeim hafa víða verið stúdentar. Hins vegar virðast mér stöður af þessu tagi geta hentað ákaflega vel í sambandi við íslenzka lækna, sem dveljast erlendis. Fjöldi þeirra er nú á annað hundrað, og við þurfum að kappkosta að fá sem flesta þessa lækna til að koma hingað heim og taka þátt í framkvæmd heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Og einmitt stöður af þessu tagi, eins og ég var að minnast á, við ríkisspítalana, geta hentað ákaflega vel sem eins konar millistig fyrir þessa lækna. Ég ræddi þessi mál sérstaklega við íslenzku læknana í Svíþjóð, þegar ég hafði tvo fundi með þeim í janúarmánuði, og kynnti þeim sérstaklega þessar hugmyndir, og mér virtist undirtektir þeirra þannig, að það mætti gera sér vonir um, að þeir tækju að sér einmitt störf af þessu tagi. Ekki sízt ungir læknar, sem eru að ljúka námi og þurfa að ljúka við að skrifa ritgerðir sínar, þá væri þarna um að ræða eins konar náms- og rannsóknarstöður við spítalana, en jafnframt með þeirri skuldbindingu, að þeir, sem í störfunum væru sinntu störfum úti í héruðunum, t.d. helminginn af ráðningartíma sínum. Í 2. gr. frv. er felld niður hámarkstala héraðshjúkrunarkvenna. Í gildandi lögum er það bundið við sex hjúkrunarkonur. Ég verð að viðurkenna, að ég hef brotið þessi lög allharkalega. Héraðshjúkrunarkonur eru nú 14 talsins, þar af tvær ljósmæður, og eins og ástandið hefur verið tel ég, að það sé algjörlega óhjákvæmilegt að fjölga þeim eða hafa ekki þak á þessari tölu yfir héraðshjúkrunarkonur. Störf þeirra eru ákaflega mikilvæg. Ekki aðeins hér á landi, heldur einnig t.d. í strjálbýlum löndum í nágrenni okkar, þá hafa héraðshjúkrunarkonur gegnt ákaflega mikilvægu hlutverki, og mér er kunnugt um það, að bæði í Noregi og Svíþjóð eru þær taldar hreinlega læknis ígildi á ýmsum stöðum. Og þarna er einnig ákvæði um það, að laun þeirra verði greidd að fullu úr ríkissjóði, ef ekki er um lækni að ræða í héraði, en það hefur hingað til átt að vera þannig, að sveitarstjórnirnar eða heimamenn greiddu 1/3 af launum þeirra, en þeir hafa eðlilega sagt, að það væri verið að bæta gráu ofan á svart, ef þeir ættu að greiða aukakostnað af því að hafa ekki lækni. Þetta hefur verið framkvæmt á þann hátt að undanförnu, sem er í þessum lögum, en að sjálfsögðu er rétt að þessi ákvæði yrðu í lögunum sjálfum. Þriðja atriðið er heimild til þess að veita læknanemum ríkisstyrki til náms gegn skuldbindingum um læknisþjónustu í strjálbýli að loknu námi. Nú um skeið hefur verið það ákvæði í lögum, að heimilt hefur verið að veita læknanemum sérstök lán með skuldbindingum um læknisþjónustu í héraði. Þessi ákvæði hafa verið næsta haldlítil nú um skeið, hér hefur verið um lág lán að ræða, um 80 þús. kr., og það hefur færzt mjög í vöxt að undanförnu, að menn hafa hreinlega endurgreitt þessi lán og alls ekki gegnt þeirri þjónustu, sem til var ætlazt. Ég hef haft samband við Félag læknanema um breytingu á þessu atriði og spurt þá hreinlega, hvaða fyrirkomulag þeir gætu hugsað sér til að stuðla að því, að þeir tækju að sér meiri störf í héruðunum að loknu námi. Og það fyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir, er ákveðið í fullu samráði við Félag læknanema. Eins og menn sjá af reglugerð, sem prentuð er hér sem fskj., er gert ráð fyrir því, að hægt sé að veita læknanemum námsstyrki, sem nemi allt að 200 þús. kr. á ári, og gegn hverjum slíkum styrk eru menn skuldbundnir til að starfa eitt ár í héraði. Þetta getur verið býsna mikilvægt fyrir læknanemana sjálfa einnig. Kunnugt er, að á síðasta hluta námsins hafa þeir möguleika á að taka að sér allmikil störf. Það er sótzt eftir þeim til starfa, en stundum leiðir það til þess, að námstími þeirra verður lengri en þyrfti að vera. Með því að eiga kost. á styrk af þessu tagi, mundi námstími þeirra geta stytzt að sama skapi, þeir gætu einbeitt sér að náminu og af því mundi hljótast þjóðfélagslegur sparnaður, auk þess sem til kæmi þessi aukna þjónusta í héruðum, sem ráð er fyrir gert. Mér hefur verið það mikið ánægjuefni, að læknanemar hafa tekið þessum hugmyndum á ákaflega jákvæðan hátt og látið í ljósi vaxandi áhuga á því að starfa þannig í strjálbýlinu, og raunar hefur mér virzt, að það sé að verða hugarfarsbreyting núna, bæði hjá læknanemum og hjá ungum læknum. Þeir gera sér grein fyrir því, að heimilislækningar eru ákaflega veigamikill hluti læknisþjónustunnar, og vonandi er, að þetta viðhorf verði í sókn eftirleiðis, því að við þurfum mjög á því að halda á okkar landi, að menn átti sig á því, að læknisþjónusta utan sjúkrahúsa er ákaflega mikilvæg og að henni er auk þess mjög mikill þjóðfélagslegur sparnaður. Ég vil vænta þess, að hv. alþm. taki þessum till. vel, og legg til, að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Frv., sem nú er til umr., var lagt fram snemma á þessu þingi, og var flm. þess þáv. 1. þm. Sunnl., Einar sýslumaður Oddsson. Nú hefur heilbr.- og félmn. d. lokið athugun þessa máls og er sammála um að mæla með samþykkt þess. Þetta frv., sem fjallar um breytingu á skipulagsskrá minningarsjóðs hjónanna Halldórs Jónssonar og Matthildar Ólafsdóttur frá Suður-Vík, er flutt samkv. beiðni stjórnar þessa sjóðs. Haft hefur verið samráð við erfingja hjónanna, og eru allir sammála um, að nauðsynlegt sé að gera þær breytingar, sem frv. leggur til, að gerðar verði til þess, að sjóðurinn geti náð tilgangi sínum. Það er ekki gert ráð fyrir, að breytingar verði á aðaltilgangi sjóðsins, heldur einungis á því, hvernig tilganginum eigi að ná, hvernig eignirnar eigi að ávaxtast, og enn fremur er gert ráð fyrir, að það ákvæði breytist, sem fjallar um ósk þessara látnu hjóna þess efnis, að veitt verði ókeypis vist á því elliheimili, sem sjóðurinn á að standa straum af, en það er fráleitt, að sjóðurinn hafi bolmagn til þess eins og hann er nú orðinn. Sjóður þessi var stofnaður 1927 og nemur nú 205 þús. kr. rúmum, svo að það sér hver maður, að hann nægir ekki til þess bæði að reisa elliheimili og reka það ókeypis fyrir vistmenn. Það hefur þótt nokkuð orka tvímælis, hvort unnt væri að breyta skipulagsskrám sem þessari, og menn verða hikandi við að gera það með ráðstöfun jarðneskra yfirvalda, en til að styðja niðurstöðu okkar víl ég leyfa mér að lesa örlitla mgr. úr umsögn lagadeildar Háskóla Íslands um þetta mál, sem undirrituð er af prófessor Gauki Jörundssyni, sem mun hafa manna bezta þekkingu á málum slíkum sem þessum. En hann segir: „Telja verður tvímælalaust stjórnskipulega heimilt að gera þessar breytingar á skipulagsskránni með lögum, þar sem um er að ræða breytingar, sem réttlætast af breyttum aðstæðum frá því, sem var við sjóðstofnun, og hafa auk þess ekki í för með sér veruleg frávik frá megintilgangi sjóðsins.“ Þetta vildi ég aðeins láta koma. fram. En ég vil skýra frá því, að við umr. um þetta mál í n. komu fram ábendingar um það, að nauðsynlegt sé að gera reka að því að gera allsherjarlagabreytingu, sem heimili að breyta vissum ákvæðum í skipulagsskrám gamalla sjóða, sem löngu eru þannig orðnir vegna breyttra aðstæðna, að ómögulegt er, að þeir nái tilgangi sínum nú. Þannig kann stórfé að liggja ónotað, sem fólk hefur ánafnað sveitarfélagi sinu eða landi í ýmsum tilgangi, og getur nauðsyn því borið til þess að gera sérstakar lagabreytingar til að breyta upphaflegum skipulagsskrám. Kemur mjög til álita að gera sérstök lög, sem heimili slíkar breytingar. Á það vildi ég leyfa mér fyrir hönd okkar nm. að benda, um leið og þetta frv. er til umræðu, og við erum öll sammála um að leggja til. að þær breytingar verði samþykktar, sem í frv. eru til greindar.

Forseti (GunnG): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Ég leyfi mér hér með að tilkynna hv. Alþ., að Eðvarð Sigurðsson alþingismaður er veikur og verður á sjúkrahúsi næsta mánuð. Fyrsti varamaður hans, Jón Snorri Þorleifsson, dvelur erlendis um skeið og óskar Alþb. eftir því, að Sigurður Magnússon taki sæti Eðvarðs á Alþingi fyrst um sinn. Virðingarfyllst, f.h. Alþb. Ólafur Jónsson.“ Kjörbréf Sigurðar Magnússonar hefur áður verið rannsakað og samþ. hér á hv. Alþ., og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Í nál. heilbr.- og félmn. um verðtryggingu lífeyrissjóða er lagt til, að till. verði vísað til ríkisstj. í trausti þess, að hún láti fara fram athugun og undirbúning að frv.-gerð um verðtryggingu allra þeirra lífeyrissjóða landsmanna, sem enn þá eru óverðtryggðir. Umsagnir hafa borizt frá eftirtöldum aðilum: Seðlabanka Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Tryggingastofnun ríkisins, Landssambandi lífeyrissjóða, nefnd, sem er að endurskoða almannatryggingalögin. Þessar umsagnir bera í sér viðurkenningu og skilning á nauðsyn þess, að verðtryggja lífeyrissjóði allra landsmanna á einn eða annan hátt. Í umsögn Seðlabankans segir, með leyfi forseta: „Bankastjórn Seðlabankans getur tekið undir þá skoðun, að núverandi ávöxtunar möguleikar á höfuðstól óverðtryggðra lífeyrissjóða verkafólks hljóti með tímanum að rýra getu þeirra til að rækja tilætlað hlutverk. Á þetta ekki aðeins við um lífeyrissjóði verkafólks, heldur einnig alla óverðtryggða lífeyrissjóði. Í árslok 1970 voru heildareignir lífeyrissjóða samtals 3 milljarðar 612 millj. kr., en þar af eru 1 milljarður 681 millj. kr. eða tæplega 47% í höndum óverðtryggðra lífeyrissjóða. Rýrnun á raunvirði höfuðstóls sjóðanna stafar fyrst og fremst af því, að sjóðirnir hafa ekki átt völ á eða kosið að nota sér þá ávöxtunar möguleika, sem nægt hefðu til að verja höfuðstólinn fyrir verðbólgu rýrnun. Útlánsvextir sjóðanna hafa almennt verið 8-10%, en þar eð verðbólga hefur á undanförnum árum oft verið meiri en þetta, hafa raunvextir sjóðanna oftast verið neikvæðir.“ Þetta er hluti úr áliti Seðlabankans. Í þessari umsögn Seðlabankans kemur í ljós, að í árslok 1970 var meira en helmingur af heildareign lífeyrissjóða í höndum verðtryggðra lífeyrissjóða, sem í eru um 7-8 þús. manns. En aftur á móti eru yfir 30 þús. manns í óverðtryggðum lífeyrissjóðum, sem í árslok 1970 áttu tæplega helming heildarfjármagns lífeyrissjóðanna. Við gerum okkur náttúrlega grein fyrir því, að þessir sjóðir eru ungir og eiga eftir að vaxa að miklum mun. En þó vil ég í ljósi staðreynda um núverandi eign þeirra minna á, hvort ekki sé bezt að taka þetta strax til athugunar, á meðan sjóðirnir eru þó svona líkir að stærð. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í ræðu minni, þegar ég fylgdi þessari þáltill. minni eftir, að í sjóðum launþega muni vera saman kominn stærsti hlutur af sparnaðarfé þjóðarinnar og þar munu þeir með tímanum eiga stærstan hlut í uppbyggingu þjóðarinnar. Þess vegna held ég, að ríkisstj. þurfi að athuga þann möguleika, á hvern hátt hún geti komið til móts við stjórnir hinna óverðtryggðu lífeyrissjóða með það fyrir augum að fá hluta þeirra að láni gegn verðtryggingu og nota þetta fé til uppbyggingar, t.d. í húsnæði almennings eða til annarra framkvæmda. Ég gat þess einnig í ræðu minni, að óverðtryggðir lífeyrissjóðir mundu ekki geta gegnt hlutverki sínu, og einnig benti ég á það, að slíkt óréttlæti sem er ríkjandi í þessum málum, yrði ekki til lengdar þolað, að ríkissjóður verðtryggði lífeyri nokkurs hóps þegna sinna, sem yrði eins og útvalin hjörð, sem dafnaði þeim mun betur, sem hinir yrðu aumari. Ég benti einnig á mismuninn á gerð þeirra, sem speglar á svo raunsæjan hátt stöðu þegnanna í þjóðfélaginu. Ég stend hér og ávarpa yður, heiðruðu alþm., til þess að minna á ábyrgð ykkar á því að stuðla að réttlátu þjóðfélagi. Ég legg nú mitt fyrsta mál, sem ég hef flutt hér á hinu háa Alþingi, í hendur ríkisstj. í fullkomnu trausti þess, að hún muni afgreiða það fljótt og vel sjóðeigendum í hag.