Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 205, um námslán og veikindi, frá Gísla Rafni Ólafssyni.

Virðulegur forseti. Efni þessarar ræðu er ekki eitthvað sem ég er að segja í fyrsta sinn en í þetta skipti að hafa forsendurnar gjörbreyst fyrir þessa ræðu. Það er með mjög þungu hjarta sem ég kem upp í pontu og ræði bakslagið í hinsegin baráttunni, en ég vænti þess að flestöll séu meðvituð um atburði síðustu vikna og í raun mánaða. Við erum að sigla inn í nýjan veruleika sem ég hef aldrei upplifað áður, en orðræðan sem hefur kviknað og upplýsingaóreiðan sem ríkir er nákvæmlega sama orðræðan og var á níunda og tíunda áratugnum. Orðræðan ein og sér er ótrúlega stór og sorgleg afturför. Þegar fánar eru skornir niður, það er gelt og hrækt á fólk í gleðigöngunni og nú síðast alvarleg líkamsárás sem allar líkur eru á að hafi verið hatursglæpur, þurfum við að líta í eigin barm og spyrja okkur hvers vegna við sem sitjum hér á Alþingi höfum ekki gripið til aðgerða hingað til. Í þessu samhengi er einnig nauðsynlegt að endurtaka sömu möntruna um tjáningarfrelsi en aðgerðir gegn haturstjáningu, sem getur t.d. verið í formi þessarar misvísandi orðræðu sem hefur verið að kynda undir hatur og ofbeldi gegn hinsegin fólki, er ekki aðför gegn tjáningarfrelsi fólks heldur er þetta réttlætanlegt inngrip í tjáningarfrelsi í því skyni að vernda réttindi annarra sem eiga undir högg að sækja. Hér ber að hafa í huga að við erum þegar með lög sem taka á hatursorðræðu og hatursglæpum en þeim er varla beitt í framkvæmd. Óheft tjáningarfrelsi hóps getur leitt til hefts tjáningarfrelsis viðkvæmra hópa. Þeir óttast að tjá sig og þannig vegur haturstjáning að tjáningarfrelsi þeirra. Þeir óttast að vera sýnilegir í samfélaginu og vegur haturstjáning þannig að athafnafrelsi þeirra. Ég gæti haldið áfram en ég ætla að enda á sömu nótum og ég gerði síðast þegar ég flutti ræðu um haturstjáningu og aðgerðaleysi æðstu ráðamanna Íslands. Það er okkar hlutverk að tryggja að það séu lög og aðgerðir til staðar sem virka í framkvæmd, sem ná utan um hatur og aðför gegn viðkvæmustu hópum samfélagsins.  
            

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir áhyggjur og ábendingar bæjarstjórnar í Suðurnesjabæ um að sveitarfélagið sé ekki í stakk búið til að taka á móti fjölda hælisleitenda þá verða flutt þangað 120 manns næstu daga. Ekkert samráð hefur verið haft við bæjaryfirvöld vegna fjölda hælisleitenda, fjölda barna sem þurfa á skólavist að halda eða aðra þjónustu sem fylgir því að fá 120 nýbúa í bæinn. Suðurnesjabær annast það verkefni að veita fylgdarlausum börnum skjól og þjónustu og það eitt og sér er mikil áskorun fyrir innviði og þjónustu Suðurnesjabæjar, sérstaklega fyrir félagsþjónustu og barnavernd. Í bókun bæjarráðs Suðurnesjabæjar er lýst þungum áhyggjum af einhliða áformum Vinnumálastofnunar um að taka á leigu húsnæði í Garði til að hýsa stóran hóp af umsækjendum um alþjóðlega vernd. Bæjarráð lýsir einnig áhyggjum af því að innviðir sveitarfélagsins og sú þjónusta sem sveitarfélagið heldur úti fyrir íbúana muni ekki standa undir því að fá þann fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd til búsetu í sveitarfélaginu sem áform eru uppi um samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum. Bæjarráð bendir á að ríkið gæti þess að ganga ekki fram með þeim hætti að íþyngja innviðum og þjónustu sveitarfélagsins þannig að illa verði við ráðið og það leiði til lakari þjónustu við íbúa sveitarfélagsins. Virðulegi forseti. Sveitarfélagið kallar eftir því að hælisleitendur verði ekki til þess að íbúar búi við lakari þjónustu. Þrátt fyrir þessar óskir bæjarráðs Suðurnesjabæjar og áhyggjur af minnkandi þjónustu við íbúa bæjarins hefur Vinnumálastofnun leigt gamalt elliheimili sem hýsti áður 30 íbúa en á að hýsa 120 umsækjendur. Í Garði búa rúmlega 2.000 manns. Það er sambærilegt og það væri verið að flytja 12.000 hælisleitendur í miðbæ Reykjavíkur ef við notum höfðatöluregluna sem Íslendingar gera svo oft. Á Suðurnesjum eru einnig 100 manns sem búa í ófullkomnu húsnæði, í ólöglegri búsetu 

Virðulegi forseti. Árið 1987, þegar ég var 17 ára, sagði besti vinur minn mér að hann væri hommi og hann hefði alveg eins getað sagt mér að hann væri geimvera. Svo framandi fannst mér að einhver sem ég þekkti gæti verið hinsegin. Ég gætti leyndarmálsins hans eins og sjáaldurs augna minna, vissi sem var að hann myndi mæta erfiðleikum og fordómum, jafnvel vera laminn á skólaballi ef upp um hann kæmist. Mér verður alltaf hugsað til þessa þegar ég sé vagninn frá Hinsegin félagsmiðstöðinni í gleðigöngunni, hversu mikið hefur breyst, hvernig óvild breyttist í umburðarlyndi sem breyttist í viðurkenningu og loks í kærleika, sem við sjáum einmitt að verki í gleðigöngunni þegar tugþúsundir koma saman og fagna fjölbreytileikanum. Verkinu er samt hvergi nærri lokið og þetta er ekki bara barátta hinsegin fólks heldur okkar allra. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt mikla áherslu á réttindi hinsegin fólks sem sést til að mynda á löggjöf um kynrænt sjálfræði og jafna meðferð á vinnumarkaði og þingsályktun um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2022–2025 sem var samþykkt á Alþingi í júní árið 2022. Öllum framförum fylgir bakslag og við finnum fyrir því, bæði á heimsvísu og hérlendis þar sem óvild, hatur og illkvittni gegn hinsegin fólki hefur færst í aukana. Í fyrrakvöld verður ekki betur séð en að hatrið hafi verið sýnt í verki. Ég tek undir með hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim: Við verðum hér og alls staðar að taka skýra afstöðu gegn bakslaginu, gegn hatursorðræðu, því að dæmin sýna að hún getur verið fljót að snúast upp í enn verra og alvarlegra ofbeldi ef ekkert er að gert. Við verðum að þétta raðirnar enn frekar og sýna hinsegin fólkinu okkar hér og þar og alls staðar að við líðum ekki ofbeldi, hvorki í orði né á borðið. Ég vil ljúka máli mínu með því að vitna í eitt þjóðskáld 21. aldarinnar, með leyfi forseta: Út með hatrið. Inn með ástina.  
            

Frú forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa notað þetta ræðupúlt í dag til þess að tala um það hræðilega bakslag sem hefur orðið í umræðu um hinsegin fólk hér á Íslandi. Ég ætla að fagna því sérstaklega að forsætisráðherra hafi stigið fram í gær og sé alveg skýr með það að hún ætlar að gera það sem hún getur í krafti síns embættis sem forsætisráðherra til að vekja athygli á hatursorðræðu og vinna gegn henni og ég vil brýna okkur þingmenn til að gera slíkt hið sama. Þetta er gjörsamlega óþolandi ástand sem við erum að sjá í þjóðfélaginu núna. Frú forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt áherslu á jafnrétti og kvenfrelsi og eitt af skýrustu málunum þar sem við höfum séð eru breytingar á þungunarrofslöggjöfinni sem er framsækin og styður mjög við sjálfráðarétt kvenna til eigin líkama. Danir eru nú að horfa til þess að gera breytingar á sinni löggjöf en virðast ekki treysta sér til að ganga jafn langt og við en ég brýni þau og hvet þau til góðra verka þar. Frú forseti. Mig langar að nota þessar síðustu sekúndur vegna þess að við verðum að halda áfram að horfa á jafnréttismálin og stöðu kynjanna og ekki síst kvenna í samfélaginu. Það var hræðilegt að fá og sjá skýrslu Vörðu, rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins, í gær sem sýnir ömurlega stöðu þeirra sem vinna við ræstingar, sem eru konur að mjög miklu leyti. Ég hef því miður ekki tíma til að fara frekar inn í þá umræðu hérna 

Frú forseti. Við lifum á tímum mikilla breytinga og stórra áskorana sem krefjast þess að við tileinkum okkur nýjar aðferðir og ný viðhorf þegar við tökumst á við þann breytta heim sem við lifum nú í. Þegar kemur að stjórnmálunum þurfum við að hætta hörfa í þær skotgrafir sem einkenna stjórnmál dagsins í dag, skotgrafir til þess að verja örfáa hagsmunaaðila, skotgrafir íhaldssemi til að verjast breyttu heimsmyndinni, skotgrafir til að fela slæm vinnubrögð og frændhygli. Já, við þurfum að losna undan þeirri pólaríseringu sem hefur átt sér stað í stjórnmálum um allan heim undanfarna áratugi. Við þurfum nýja kynslóð stjórnmálamanna sem ekki er bundin af hlekkjum fortíðarinnar og sligi áratuga spillingar, kynslóð sem er tilbúin að vinna saman að því að takast á við þær breytingar og áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Aðferðafræði síðustu aldar dugar ekki til að tækla vandamál nútímans. Það er nauðsynlegt að hugsa upp á nýtt hvernig við byggjum upp samfélag sem verndar á sama tíma umhverfið og styður við þá sem þurfa aðstoð án þess þó að setja fjötra sem draga úr frelsi og framtakssemi einstaklingsins. Við þurfum stjórnmál sem snúa að því að vinna saman að því að tækla hin fjölmörgu stóru vandamál sem við stöndum frammi fyrir. Þessi vandamál eru svo miklu stærri en hin pólitíska refskák sem háð er á Alþingi í dag. Þau eru af þeim skala að einungis með því að standa saman og vinna af heilindum hvert með öðru getur okkur tekist að standast þann storm sem næstu ár og áratugir munu bera með sér. Frú forseti. Þetta eru þau stjórnmál sem ég vil sjá. Hvað með ykkur öll?

Frú forseti. Það var hart tekist á um breytingar á útlendingalögunum í þessum sal á síðasta þingi og ekki að ástæðulausu, enda kaus meiri hlutinn hér að fara gegn öllum góðum ráðum þeirra sem gerst þekkja til í útlendingamálum. Afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Í gær boðaði félags- og vinnumarkaðsráðherra fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga á sinn fund til að tilkynna einhliða aðgerðir ráðherrans um breytingar á reglugerðum og samningum við Rauða krossinn. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að hér er verið að grípa til nýs stjórnunarstíls á Íslandi. Það eru „dírektíf“ gefin út og sveitarfélögum, sem á stundum eru mærð í þessum sal og eru talin sjálfstæð, er tilkynnt hvernig hlutirnir eigi að vera þegar ríkisstjórnin er komin í svo vond mál með afleiðingar ákvarðana sinna að hún þarf að senda afleiðingarnar annað. En það er auðvitað eins og allir hér vita fyrir neðan virðingu hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra að ganga fram með þessum hætti og tala með þeim hætti sem hann hefur gert hér undanfarna daga og vikur í þessu tiltekna máli. Tilgangur hins umdeilda 30 daga ákvæðis var ekki sá að senda fólk aftur til sveitarfélaganna. Það var það aldrei. Það átti að senda skilaboð út í heim um að hér væri fólk ekki velkomið og að halda einhverju öðru fram er ekkert annað en að slá ryki í augu fólks og kjósenda. Og kannski er kominn tími til þess, frú forseti, að Vinstri græn horfist í augu við prinsippleysi sitt í útlendingamálum og hvernig þau hafa gengið bak allra sinna loforða og þeirra grunngilda sem flokkurinn hefur hingað til sagst standa fyrir.

Kannski ætti formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga …

Frú forseti. Ég ætlaði að halda ræðu um allt annað en svo tók ég stuttan morgunlúr með dóttur minni og vaknaði upp við að það er 8% verðbólga í landinu og hún er á uppleið annan mánuðinn í röð.  Það þarf að grípa til aðgerða og það þarf að sýna að okkur sé alvara í viðureigninni við verðbólgu. Nú er staðan þannig að verðbólguvæntingar eru á uppleið ef eitthvað er vegna þess að fólkið í landinu og fólkið sem rekur fyrirtækin hérna hefur enga trú á að þær aðgerðir sem þegar hefur verið ráðist í og hafa verið kynntar aftur og aftur, sömu aðgerðirnar á sömu glærusýningu á sömu blaðamannafundunum aftur og aftur, dugi til að sporna gegn verðbólgu, hvað þá heldur til að verja fólkið í landinu gagnvart henni. Hvar er forystan? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að vakna? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að átta sig á því, eins og ég gerði hérna áðan þegar ég vaknaði, að það er 8% verðbólga í landinu  
            

Frú forseti. Ekkert lát er á straumi hælisleitenda til landsins. Fjölmennasti hópurinn er frá Venesúela, enda auglýsa ferðaskrifstofur þar í landi íslenska velferðarkerfið sérstaklega. Álagið á sveitarfélögin á suðvesturhorninu er mikið, samráðsleysi ríkir af hálfu hins opinbera við sveitarfélögin, húsnæði er á þrotum og viðhorf almennings orðið neikvætt. Kærunefnd útlendingamála ber ábyrgð á því ófremdarástandi sem upp er komið í flóttamannamálum á Íslandi. Nefndin er sjálfstæð í störfum sínum. Úrskurðir nefndarinnar eru endanlegir gagnvart stjórnvöldum. Hvorki ríkisstjórn né Alþingi segja nefndinni fyrir verkum og stjórnvöld geta ekki kært niðurstöðu hennar til dómstóla. Þetta er valdamikil sjö manna nefnd. Rekstur hennar kostar 273 milljónir á ári. Nefndin ákvað að allir þeir sem koma frá Venesúela skuli fá fjögurra ára vernd og þar með sömu réttindi og Íslendingar í velferðarkerfinu. Þetta vita þeir sem kaupa sér flugfar til Íslands frá Venesúela. Þetta er meginástæða þess að fjölmennasti hópurinn sem sækir um hæli á Íslandi er frá Venesúela. Á sama tíma veitir ekkert annað ríki á Norðurlöndum umsækjendum frá Venesúela fjögurra ára vernd og umsóknir eru fáar. Útlendingastofnun hefur undanfarið neitað umsækjendum frá Venesúela um vernd hér á landi. Málin bíða nú niðurstöðu kærunefndarinnar. Staðfesti nefndin niðurstöðuna mun straumurinn til landsins minnka verulega og staða þeirra sem fyrir eru í landinu breytast. Ekkert er hins vegar að frétta frá kærunefndinni. Hún er búin að vera að hugsa málin í sex mánuði. Þeir vinna greinilega á hraða snigilsins á þeim bænum. Á meðan heldur straumurinn til landsins frá Venesúela áfram með tilheyrandi álagi fyrir sveitarfélögin og kostnaði fyrir skattgreiðendur. Nefndin gæti stytt þennan tíma með því að lesa skýrslu norsku kærunefndarinnar um stöðu mála í Venesúela. Norðmenn sendu sendinefnd til Venesúela til að kynna sér aðstæður og niðurstaðan er skýr: Ekki er ástæða fyrir fjögurra ára vernd. Frú forseti. Það er brýnt að löggjafinn grípi inn í þessa endaleysu og stokki upp kærunefnd útlendingamála.

Virðulegur forseti. Ég hélt að ríkisstjórnin gæti ekki farið á lægra plan gagnvart þeim verst settu í okkar ríka samfélagi en hún toppar því miður aftur og aftur sína eigin lágkúru. Það er hrikalega ómaklegt og kolrangt og ég tala ekki um ótrúlega ósmekklegt að níðast á þeim verst settu aftur og aftur fjárhagslega, bara af því að ríkisstjórnin getur það í gegnum fjárlögin og gerir þá ekki að fyrsta flokks borgurum, ekki annars flokks, ekki þriðja flokks heldur hendir þeim beint í ruslflokkinn. Á sama tíma er hún að hampa þeim ríku stórlega, skatta- og styrkjalega, á kostnað þeirra sárafátæku. Helmingshækkun verður á stuðningi við einkarekna fjölmiðla á milli ára og segir orðrétt í frumvarpi til fjárlaga árið 2024, með leyfi forseta: „Heildargjöld málefnasviðs 19 Fjölmiðlun árið 2024 eru áætluð 6.950,4 millj. kr. og aukast um 661,6 millj. kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2023, eða sem svarar til 10,5%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 668,6 millj. kr. milli ára, eða sem svarar til 10,6 %.“ Ég endurtek: „Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 668,6 millj. kr. milli ára, eða sem svarar til 10,6 %.“ Í sama frumvarpi er hækkun til þeirra sem reyna að tóra á lífeyri almannatrygginga upp á 4,9% eða nærri 6% minna. Þeir hækka ekki frítekjumörkin eða styrki svo árum skiptir en hækka útvalda. Það er eitthvað stórkostlega bogið við það að við viljum hækka einkarekna fjölmiðla í eigu ríkra um helmingi meira en þá fátæku í íslensku samfélagi sem eiga enga möguleika á að lifa mannsæmandi lífi. Á sama tíma standa börn í röðum með foreldrum sínum og bíða eftir mat, að fá gefins mat. Ríkisstjórnin getur ekki einu sinni tryggt að enginn þurfi að fara í þá niðurlægjandi för með börnin sín að standa í röð eftir mat og neita sér um tannlæknaþjónustu og læknisþjónustu. Grínlaust. Ömurlegt.

Virðulegi forseti. Á dögunum sendi ég ríkisstjórninni bréf þar sem ég hvatti til þess að áhersla yrði lögð á að íslenskt regluverk yrði ekki meira íþyngjandi en nauðsynlegt væri við innleiðingu EES-gerða. Að við hættum að gullhúða eða blýhúða. Ég hafði ekki fyrr póstlagt bréfin en tilefni gafst til að brýna þetta fyrir hæstv. ráðherra hér í þingsal í umræðu um breytingu á lyfjalögum. Ég ræddi þessi mál í Bítinu á Bylgjunni í morgun. Mér heyrist að á meðan hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson var að leggja sig hafi ég verið vöknuð eldsnemma til að ræða við Bítið. Þar meðtók ég áskorun um að við stoppuðum ekki við það að rýna nýjar reglur heldur réðumst hér í að vinda ofan af löggjöf þar sem hefur verið gengið of langt við innleiðingu. Bítið á Bylgjunni er fyrir mér miklu meira þjóðin eða fólkið heldur en margir stjórnmálamenn sem segjast mjög gjarnan tala fyrir þann hóp, og reyndar var Morgunblaðið á sömu nótum í gær þar sem við þingmenn vorum hvattir til lagahreinsunar af þessu tilefni. Virðulegi forseti. Á síðasta þingi samþykktum við að vísu skýrslubeiðni hér til hæstv. umhverfisráðherra um úttekt á gullhúðun undanfarinn áratug í hans ráðuneyti. Það bíða örugglega fleiri en ég spenntir eftir niðurstöðunni en við vitum það auðvitað að allt of oft hefur verið gengið allt of langt við innleiðingu á EES-reglum. Ráðherrar og embættismenn hafa freistast til þess að bæta við hinu og þessu sem íþyngir íslensku atvinnulífi og skellt síðan skuldinni á ESB. Ég hef sannarlega fengið verri áskoranir en þessar og held að við ættum að taka hér höndum saman við lager- og lagahreinsanir.

Frú forseti. Á Íslandi búa tvær þjóðir í dag; sú sem lifir í krónuhagkerfinu og sú sem gerir upp í evrum og dollurum. Heimilin og litlu fyrirtækin tilheyra krónunni. Evran er fyrir stóru fyrirtækin. Það er gott að stórfyrirtækin geti starfað í öruggara umhverfi og notið betri lánskjara en þetta öryggi á auðvitað að vera markmiðið fyrir þjóðina alla. Íslensk heimili eiga að geta notið sama öryggis og atvinnulífið og íslenskir bændur eiga að geta notið sömu lánskjara og íslenskur sjávarútvegur. Eftir 14 stýrivaxtahækkanir í röð nálgast Ísland rússneskt vaxtastig. Þessar vaxtahækkanir duga ekki til. Verðbólga er enn og aftur á uppleið. Tugþúsundir landsmanna finna fyrir þessum veruleika á matarkörfunni og á húsnæðislánunum sínum og það er pólitísk ákvörðun í þessu samhengi að halda sig við krónuna. Þau sem verja óbreytt ástand eiga þá að svara því hvers vegna þeim þykir réttlætanlegt að heimilin taki á sig kostnaðinn sem fylgir íslensku krónunni. Staða fólks til að mæta vaxtahækkunum er ekki jöfn, hvorki hvað varðar tekjur né hvað varðar á hvaða æviskeiði það er statt. Háir vextir eru sérstaklega þungir fyrir ungt fólk og barnafjölskyldur, fólk sem er með tiltölulega nýleg lán á sama tíma og nauðsynleg útgjöld heimilis eru hlutfallslega mikil. Þetta er réttlætismál og þau sem halda því fram að íslenskur veruleiki sé einhvern veginn þannig að hann þoli ekki stöðugan gjaldmiðil þurfa þá að svara því hvað það er hjá frændum okkar í Færeyjum sem gerir að almenningur er í góðri sambúð við danska krónu sem er tengd við evru. Þar er mikill hagvöxtur, sjávarútvegur undirstöðuatvinnugrein, ferðaþjónusta vaxandi, íbúum hefur fjölgað umfram íbúðauppbyggingu; allt eins og á Íslandi en vaxtakjörin langtum betri. Eitt stærsta velferðarmálið er að koma heimilunum út úr vítahring krónunnar. Leynist svarið kannski bara í Færeyjum?

Frú forseti. Ég vil nýta þetta tækifæri hér og ræða aðeins verkefnið Römpum upp Ísland og tengja það við það viðfangsefni sem við erum að kljást við í dag, þ.e. orkuskiptin. Römpum upp Ísland er, eins og flestir, held ég, þekkja, mjög þarft og gott verkefni sem felst í því að rampa upp staði, við hús, sérstaklega þar sem aðgengi fyrir fatlað fólk og aðra var ekki nægilega gott þannig að fatlaðir geti notið með vinum og vandamönnum. Þá kem ég að orkuskiptunum, vegna þess að mér varð hugsað til þess að nýlega sá ég á samfélagsmiðlum stórt fyrirtæki í íslensku samfélagi hreykja sér af því að það væri búið að setja upp rafhleðslustöðvar fyrir bíla og starfsmenn fyrirtækisins. Það er ekki af illum hug, ég held að það sé frekar hugsunarleysi, sem aðgengi að þessum rafhleðslustöðvum var ekki nægilega gott fyrir fatlað fólk. Þetta er vont og þetta er vont fyrir hjartað vegna þess að við megum aldrei fara á þann stað eftir nokkur ár að við þurfum sambærilegt verkefni í þessum málum og við erum með í Römpum upp Ísland. Það gæti verið Römpum upp rafhleðslustöðvar. Við verðum að tryggja það og ég treysti á hæstv. ráðherra, umhverfisráðherra og innviðaráðherra, að þeir vinni saman að því að móta einhvers konar verklagsreglur um það hvernig skuli setja upp slíkar stöðvar og tryggja þannig aðgengi allra að slíkum stöðvum.

Virðulegi forseti. Ég hef áður kom hér upp og talað um að fólk á mínum aldri sé afar upptekið af því hverjar vaxtahækkanirnar eru og hvað það er ótrúlega dýrt að versla í matinn. Við ræðum stundum um þetta eins og það sé óhjákvæmilegt við það að búa á Íslandi, að það að búa hér sé ávísun á háa vexti og svimandi hátt matarverð. En svo er ekki. Í Færeyjum er þetta ekki staðreyndin. Þar búa um 50.000 manns, helsta atvinnugrein þeirra er sjávarútvegur og ferðaþjónusta fer vaxandi. Þar er mikill hagvöxtur og fólksfjölgun umfram íbúðauppbyggingu eins og á Íslandi. Samt eru vextir á húsnæðislánum þeirra um helmingi lægri en gengur og gerist hér. En hvernig geta þeir þetta? Hvernig geta færeyskir bankar boðið heimilunum upp á svona góð kjör? Færeyingar eru með danska krónu og því danska vexti. Danir eru með sína krónu tengda við evru og því spyr ég: Af hverju erum við ekki að nýta okkur þessar leiðir? Af hverju eru ekki allir þingmenn að ræða þá staðreynd að nágrannar okkar geta boðið heimilum landsins upp á miklu lægri vexti? Þjóðinni er sagt að það sé ekki á dagskrá að skipta um gjaldmiðil, að við þurfum fyrst að bregðast við stöðunni núna og sjá svo til. Við í Viðreisn segjum aftur á móti: Við þurfum að bregðast við stöðunni núna, leyfa þjóðinni á sama tíma að kjósa um áframhaldandi samningaviðræður við Evrópusambandið. Ef þjóðin segir svo já þá gætum við á endanum tekið upp evru og rússibanareið vaxta og verðbólgu væri þá ekki viðvarandi ástand hér. Það er nefnilega ekki þannig að þetta þurfi að vera svona, það er val að hafa þetta svona. Við getum búið svo um hnútana að hér verði þetta ástand ekki áfram viðvarandi. Það sem þarf að gera er að kjósa fólk til starfa hér sem hugsar fram í tímann og þorir að leyfa þjóðinni að ráða. Fyrir það stöndum við í Viðreisn.

Frú forseti. Við erum fámenn þjóð, lítil þjóð. Við förum sannarlega stækkandi en erum enn þá pínulítil. Fólksfæð fylgja ákveðnar áskoranir; erfitt getur verið að manna lykilstöður og yfirbygging samfélagsins er dýr enda eru verkefnin í litlu samfélagi að jafnaði alveg jafn mörg og flókin og í stóru. Litlu samfélagi geta hins vegar líka fylgt kostir; boðleiðir eru stuttar, nokkuð auðvelt er að ná eyrum þorra þjóðarinnar og upplýsa hana með skjótum hætti, samnýting krafta til þess að sinna ólíkum verkefnum má nýta til þess að auka samfellu í þjónustu ríkisins. Fólksfæð þarf ekki að koma niður á fagmennsku. Það sem einna helst hefur komið mér á óvart eftir að ég hóf störf hér á þingi er hversu lítill metnaður ríkir til þess að gera vel, til þess að nýta reynslu annarra ríkja og fyrirmyndir nema þá með hangandi hendi, helmingurinn tíndur inn og restin kannski seinna, jafnvel þegar um er að ræða heildarmynd sem ekki er hægt að slíta í sundur. Nokkur nýleg dæmi um þetta hafa slegið mig sérstaklega: Auka á vopnaburð lögreglu og heimildir hennar til að fylgjast með almennum borgurum án þess að því fylgi eftirlitið sem tíðkast annars staðar. Flóttafólki er hent út á götuna án þess að fyrir hendi séu önnur úrræði eins og tíðkast annars staðar. Á Íslandi er ekkert, ég endurtek ekkert sem tryggir að lög sem samþykkt eru frá Alþingi standist stjórnarskrá eins og tíðkast annars staðar. Umbylta á ábyrgð heilbrigðisstarfsfólks vegna mistaka, sem ég tel vel, svo að það komi fram, án þess að fyrir hendi sé umboðsmaður sjúklinga eða sambærilegt aðhaldstæki eins og tíðkast annars staðar. Stundum finnst mér jafnvel eins og meiri hlutinn hér á þingi sé bara að gera eitthvað og raunar var því nú fleygt í umræðu um afar illa ígrunduð lög um útlendinga, sem samþykkt voru hér síðasta vor og sannast hefur að voru fullkomið klúður, að það þyrfti að gera eitthvað. Forseti. Fámenni þarf ekki að koma í veg fyrir fagmennsku. Vöndum okkur og reynum að hugsa hlutina til enda.

Frú forseti. Ólöglegur samningur Samkeppniseftirlitsins og matvælaráðuneytisins hefur verið tekinn upp í þinginu tvisvar þessa vikuna. Nú hefur bæst við í þetta furðuverk allt saman viðtal við Svein Agnarsson, formann stjórnar Samkeppniseftirlitsins, sem birtist í Morgunblaðinu síðastliðinn þriðjudag. Fyrir þá sem ekki hafa fylgst með málinu þá gengur þetta að einhverju marki út á það að reyna að leiða fram hvor aðilinn segir ósatt í málinu, hæstv. matvælaráðherra eða forstjóri Samkeppniseftirlitsins, varðandi það hver hafði frumkvæði að þessari vinnu. Hér segir, í þessu viðtali við stjórnarformann Samkeppniseftirlitsins síðastliðinn þriðjudag, með leyfi forseta: „Matvælaráðuneytið fól okkur að vinna verkefnið og skoða útgerðina gegn greiðslu.“ Getur þetta verið nokkuð skýrara núorðið? Þegar stjórnarformaður Samkeppniseftirlitsins lýsir þessu með þeim hætti sem hér er gert er auðvitað engin ástæða til annars og í rauninni nauðsynlegt fyrir okkur hér í þinginu að reyna að leiða þetta mál í jörðu þannig að hið sannasta í málinu liggi fyrir. Maður hlýtur sömuleiðis að velta fyrir sér hvers vegna þetta leikrit er sett upp og reyna að teikna upp þá mynd að Samkeppniseftirlitið hafi haft frumkvæði að þessari úttekt og þessari rannsókn sem hefur nú fengið þá rassskellingu sem raunin er. Ég vil hvetja hæstv. forseta til þess að líta til með þessu atriði með þeim hætti að okkur gefist tækifæri til að leiða það fram hér í þinginu hvor þessara embættismanna og ráðherra er að fara rétt með í málinu því að þessi orð stjórnarformanns Samkeppniseftirlitsins draga upp enn skýrari mynd en áður var tiltæk.

Tvær tillögur um nefnd hafa komið fram. Önnur er tillaga forseta, Birgis Ármannssonar, um að málinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar. Hin tillagan er tillaga flutningsmanns málsins, hv. 10. þm. Reykv. n., Andrésar Inga Jónssonar, um að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Samkvæmt venju verður fyrst borin upp tillaga forseta um að málinu verði vísað til atvinnuveganefndar. Verði hún samþykkt kemur hin tillagan ekki til atkvæða.

Forseti. Ég er nú búinn að sjá ýmislegt hérna á þingi en ég man ekki eftir því að hafa oft séð forseta gera ágreining við flutningsmann þingmannafrumvarps um það hvert málið eigi að fara. Mig langar að rekja hér í örstuttu máli rökin fyrir því að þetta mál, mál um bann við hvalveiðum og vernd hvala, eigi heima hjá umhverfis- og samgöngunefnd. Í fyrsta lagi er þetta frumvarp að meginuppistöðu til breyting á villidýralögum. Umhverfis- og samgöngunefnd fjallar um þau lög. Við myndum ekkert segja ef fálkaveiðimenn myndu heimta að við færum að leyfa veiðar á fálkum, við myndum ekki fara með það mál til atvinnuveganefndar vegna þess að þarna eru menn að eltast við einhvern nýjan atvinnuveg. Nei, lagabálkurinn sem um ræðir er hjá umhverfis- og samgöngunefnd og þar að auki er fordæmið frá 141. þingi þar sem þingsályktunartillaga um sama efni gekk til umhverfis- og samgöngunefndar. Spurningin er einföld: Teljum við vernd hvala vera umhverfismál eða ætlum við að standa með einhverjum úreltum hugmyndum um hvalveiðar sem atvinnugreinar? Eru hvalveiðar umhverfismál eða efnahagsmál? Er verndun hvala umhverfismál eða efnahagsmál? Umhverfis- og samgöngunefnd er eina rétta nefndin fyrir þetta mál.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að fagna því að svo virðist sem hv. þingmenn meiri hlutans og aðrir líti þetta mál alvarlegum augum. Ég held að ég hafi ekki séð þetta frá því að ég byrjaði á þingi, akkúrat eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á, að farið sé gegn tillögum flutningsmanns málsins. Yfirleitt hefur þetta ekki verið neitt stórmál. Ég hlakka til að heyra rökin fyrir því að málið fari í atvinnuveganefnd. Ef það snýst bara um atvinnufrelsi þá held ég að við getum bara farið að vísa öllum málum sem við ræðum hér meira og minna til atvinnuveganefndar.

Virðulegur forseti. Hæstv. forseti vísar til 13. gr. þingskapalaga fyrir þeirri ákvörðun sinni að heimila ekki flutningsmanni að senda málið í þá nefnd sem flutningsmanni finnst viðeigandi að senda málið í. Að mati þeirrar sem hér stendur þyrftu rökin að vera töluvert meira afgerandi en þau eru þegar við lítum á þetta ákvæði þingskapalaga vegna þess að þar er einfaldlega verið að tala um verksvið hverrar nefndar fyrir sig. Ég held að allir sanngjarnir aðilar gætu komið sér saman um að það er alla vega hvergi alveg skýrt í hvora nefndina þetta ætti að fara. Annars vegar kemur fram að í atvinnuveganefnd sé fjallað um sjávarútvegsmál og nýtingu auðlinda á grundvelli rannsókna og ráðgjafar. Við erum hins vegar að leggja til að hætta að nýta hvali sem auðlind. Síðan er það umhverfis- og samgöngunefnd og þar er talað um umhverfismál - hvalir eru umhverfismál - ráðgjöf, verndun og sjálfbærni á sviði auðlindamála almennt, eitthvað sem við erum hér að vísa í að eigi auðvitað við. Þegar það er ekki svona augljóst, eins og hæstv. forseti virðist halda fram, er mjög skrýtið að verða ekki við einföldum og skiljanlegum óskum flutningsmanns.

Frú forseti. Það frumvarp sem hér um ræðir snýst um að leggja niður heila atvinnustarfsemi, leggja niður heila atvinnugrein, og því er tillaga hæstv. forseta mjög eðlileg ef litið er til þess hvert hlutverk atvinnuveganefndar er samkvæmt þingskapalögum. Þetta ætti ekki að valda miklum ágreiningi en við erum stödd hér í þessari atkvæðagreiðslu um þetta og það er einmitt ágreiningur um þetta. Þá er líka hægt að spyrja á móti: Hvað er það sem hv. þingmaður hefur á móti því að málið gangi til atvinnuveganefndar? Getur það verið að í frumvarpinu sé ekkert fjallað um hin efnahagslegu áhrif sem frumvarpið, ef það verður að lögum, hefur á fjölda fólks sem myndi missa lífsviðurværi sitt, ekkert fjallað um að hér er um að ræða mjög bersýnilegt brot á stjórnarskrá, á atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar? Þetta eru allt atriði, frú forseti, sem eiga heima í atvinnuveganefnd.

Forseti. Jú, það er hægt að segja að þetta mál fjalli um það að leggja niður heila atvinnugrein. Það er líka hægt að segja að þetta mál fjalli um að vernda dýr. Hvort tveggja á alveg rétt á sér sem ákveðin staðhæfing. En hvort er réttara er eitthvað sem við erum að greiða atkvæði um. Frumvarpið er lagt upp með þeim formerkjum að snúast um dýravernd. Það er ýmislegt annað sem er nú þegar bannað með lögum, það má ekki skjóta álftir t.d. eða fálka, eins og var nefnt hérna áðan. Er verið að ganga á atvinnufrelsi manna þegar verið er að banna það að gera þetta á einn veg eða annan, í alvöru? 

Frú forseti. Það hefur verið farið ágætlega yfir þau rök sem hv. þm. Teitur Björn Einarsson nefnir í sinni atkvæðaskýringu í umræðunni. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir átti orðastað við hann og benti honum á að fyrir vernd hvala væru almannahagsmunir sem réttlættu takmörkun á atvinnufrelsi samkvæmt stjórnarskrá. Þingmanninum var bent á að lesa bara ákvæðið til enda og þá myndi þetta nú allt opinberast. En mig langar að spyrja forseta í ljósi orða hv. þingmanns - við sáum það í sumar að Teitur Björn Einarsson lætur tilfinningarnar hlaupa með sig í gönur í þessu máli, hann gekk ansi langt í að gagnrýna ráðherra í ríkisstjórn sinni þegar hvalveiðar bar á góma í sumar - hefði forseti ekki mátt ávíta hv. þingmann fyrir að saka þau okkar sem stöndum að þessu máli um að ganga bersýnilega gegn stjórnarskrá? Það eru ekki mörg skýr ákvæði í þingsköpum en ég held að þetta sé eitt af þeim sem gefi tilefni til ávítna.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Teiti Birni Einarssyni fyrir að hafa komið með rökin fyrir því að þetta fari í atvinnuveganefnd þó að ég hafi orðið fyrir talsverðum vonbrigðum, ég hélt að þau væru meiri en þetta. Það er bannað að veiða margar tegundir dýra. Er það bersýnilegt brot á stjórnarskrá að mati hv. þingmanns? Nei, það er það ekki vegna þess að aðrir hagsmunir eru taldir vega þyngra. Þetta á við um fjölmargar atvinnugreinar, það er heilmargt sem er bannað á Íslandi. Atvinnufrelsi er ekki ótakmarkað, það sætir ákveðnum takmörkunum og er sannarlega mat í hverju tilviki fyrir sig. Rökin fyrir banni við hvalveiðum snúast um almannahagsmuni, snúast annars vegar um breytingar á siðferði okkar, snúast um umhverfismál, loftslagsmál og fleira.

Frú forseti. Eitthvað er málflutningur hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar að þynnast. En ég ætla að benda á, fyrst verið er að nefna hérna ýmsar tegundir sem ekki er heimilt að veiða, að það gilda lög um hvalveiðar. Þetta er lögleg atvinnustarfsemi sem byggist á vísindalegum grunni, á ráðgjöf frá Hafrannsóknastofnun. Það er munurinn. Það er kjarni málsins. Frumvarpið snýr að því að banna þessa atvinnustarfsemi. Því er ofureðlilegt og sjálfsagt að málið gangi til atvinnuveganefndar.

Virðulegur forseti. Jú, lögum er einmitt hægt að breyta. Með þessu frumvarpi stendur til að viðurkenna að það að vernda hvali er umhverfismál, mjög mikilvægt sjálfbærni- og umhverfismál. Þar af leiðandi á þetta heima í umhverfis- og samgöngunefnd. Það er bara augljóst, virðulegi forseti. Það er ekki skýrt af þingskapalögum að eitthvað annað eigi við heldur en nákvæmlega það markmið sem við viljum ná með þessu frumvarpi og það eru umhverfismarkmið, það eru sjálfbærnimarkmið. Það á heima í annarri nefnd en atvinnuveganefnd, burt séð frá því hvort það séu til einhver lög um hvalveiðar eða ekki og einmitt það; það má breyta atvinnugreinum með löggjöf, það má breyta heimildum fólks til að stunda ákveðna atvinnu með löggjöf. Það er nú það eina sem við erum að leggja til hér. En það er á forsendum umhverfisverndar og þar af leiðandi á þetta heima í nefndinni sem fer með umhverfismál.

Virðulegi forseti, Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um Mannréttindastofnun Íslands. Í frumvarpinu er lagt til að Mannréttindastofnun Íslands verði komið á fót til að fara með verkefni sjálfstæðrar innlendrar mannréttindastofnunar, líkt og kveðið er á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Lengi hefur verið rætt um mikilvægi þess að stofna sjálfstæða og óháða mannréttindastofnun hér á landi. Í skýrslu sem Ólöf Nordal, þáverandi innanríkisráðherra, lagði fyrir Alþingi árið 2016 kemur m.a. fram að stefnt skuli að því að koma mannréttindastofnun á fót sem fyrst og tekið fram að hún skyldi heyra undir Alþingi. Þannig væri styrkum stoðum skotið undir aðkomu þingsins að eftirliti með mannréttindamálum. Sama ár voru unnin drög að lagafrumvarpi um mannréttindastofnun í innanríkisráðuneytinu og birt til umsagnar á vef ráðuneytisins, en frumvarpið var ekki lagt fram á Alþingi. Árið 2018 hófst að nýju vinna við undirbúning að mannréttindastofnun í dómsmálaráðuneytinu og í mars 2019 voru birt áform um slíka stofnun á samráðsgátt stjórnvalda. Ísland hefur ítrekað fengið ábendingar og athugasemdir frá bæði innlendum samtökum og alþjóðlegum eftirlitsaðilum um að koma slíkri stofnun á fót. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks leggur þá skyldu á íslenska ríkið að til staðar sé sjálfstæð mannréttindastofnun sem hafi eftirlit með samningnum og er tilvist slíkrar stofnunar því forsenda þess að hægt sé að lögfesta samninginn hér á landi. Alþingi Íslendinga hefur áður samþykkt þá stefnu að lögfesta skuli samninginn og því tel ég blasa við að þetta sé ákveðin forsenda fyrir því að unnt verði að ljúka lögfestingunni sem kæmi þá í beinu framhaldi ef Alþingi afgreiðir þetta mál. Mannréttindastofnanir eru þegar starfandi á öllum hinum Norðurlöndunum og í flestum öðrum Evrópuríkjum og gegna lykilhlutverki við að tryggja virka og öfluga vernd mannréttinda. Því má segja að frumvarpið sé því veigamikið skref í þá átt að styrkja stöðu mannréttinda á Íslandi og gerir okkur betur kleift að mæta þeim áskorunum sem blasa við í mannréttindamálum. Frú forseti. Ég nefndi hér þau skref sem hafa verið tekin á undanförnum árum sem miða að því að stofna sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun. Við undirbúning þess frumvarps sem nú er lagt fram var m.a. litið til eldri frumvarpsdraga, en þau byggðu að nokkru leyti á lögum um sjálfstæða mannréttindastofnun í Noregi. Þá hafa á undanförnum árum og við samningu þessa frumvarps verið ýmsar leiðir skoðaðar til að koma á fót mannréttindastofnun sem uppfyllir Parísarviðmiðin en niðurstaðan hefur verið sú að engin stofnun sem er fyrir hér á landi uppfylli þau viðmið eða henti að öðru leyti til að taka að sér það hlutverk sem mannréttindastofnun er ætlað. Er því talið að besti kosturinn sé að koma á fót nýrri stofnun líkt og lagt er til í frumvarpi þessu. Þar fórum við að sjálfsögðu bara yfir sviðið og til að mynda var Jafnréttisstofa nefnd í því samhengi en hennar hlutverk er töluvert meira á sviði framkvæmdarvaldsins en að hafa eftirlit eins og ætlunin er með þessari stofnun. Alþjóðlegar eftirlitsstofnanir hafa bent á að sú stofnun sem einna helst tengist þessu hlutverki í dag, sem er Mannréttindaskrifstofa Íslands, geti ekki uppfyllt Parísarviðmiðin þar sem þeirri skrifstofu er ekki komið á fót með lögum auk þess sem skrifstofan sjálf hefur margoft bent á að starf hennar komi ekki í stað sjálfstæðrar mannréttindastofnunar. Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur á undanförnum árum notið rekstrarstyrkja frá stjórnvöldum til að halda úti starfsemi en í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að þeir fjármunir renni til nýrrar stofnunar. Þegar farið var yfir valkosti varðandi form á nýrri mannréttindastofnun var miðað við að velja það rekstrarform sem líklegast væri til að tryggja að Ísland hlyti svokallaða A-vottun og uppfyllti fyrrgreind Parísarviðmið. Við skoðun á því hvort stofnunin gæti þá heyrt undir framkvæmdavaldið varð niðurstaðan sú að það var ekki talið koma til álita, enda myndi slík stofnun að öllum líkindum ekki uppfylla Parísarviðmiðin og þar með ekki hljóta A-vottun. Jafnvel í þeim tilvikum sem sjálfstæði stofnana sem heyra undir framkvæmdarvaldið er tryggt í lögum heyra þær stjórnarfarslega undir ákveðið ráðuneyti, sem felur til að mynda í sér að ráðherra hefur ákveðnu hlutverki að gegna þegar kemur að eftirliti og fjárveitingu til stofnunarinnar. Er því erfitt að tryggja fyllilega fjárhagslegt sjálfstæði slíkra stofnana. Við getum farið nánar yfir það í þinglegri meðferð. Á öllum Norðurlöndunum eru starfandi mannréttindastofnanir en sænska stofnunin, sú nýjasta, er sú eina sem ekki hefur hlotið A-vottun. Sú stofnun heyrir undir sænska atvinnuvegaráðuneytið. Það frumvarp sem hér er lagt fram tekur mið af norsku stofnuninni, sem hlaut A-vottun árið 2017. Við lögðumst í skoðun á því hvort stofnunin ætti að vera sjálfseignarstofnun en niðurstaðan varð sú, að þar sem slíkar stofnanir teljast almennt einkaaðilar en ekki opinberir aðilar væri ekki heppilegt að fela sjálfseignarstofnun hlutverk mannréttindastofnunar auk þess sem lagarammi um slíkar stofnanir er ekki nægjanlega burðugur hér á landi til þess að það rekstrarform blasi við sem heppilegasta formið. Eftir mat á þessum valkostum er lagt til að til þess að tryggja fjárhagslegt og stofnanabundið sjálfstæði Mannréttindastofnunar Íslands og þar með tryggja að við komum á fót stofnun sem uppfyllir þau alþjóðlegu viðmið sem við köllum Parísarviðmið og geti hlotið A-vottun, er lagt til að stofnunin heyri undir Alþingi. Ég vil þó segja það hér, þó að ég hafi haft gott samráð við forseta þingsins um þessa tillögu, þá er það að sjálfsögðu þingsins að taka endanlega ákvörðun í þessu máli því að það er þingið sem ákveður það og hefur fullt sjálfstæði til þess. Ég vænti þess þá bara við þinglega meðferð, ef það er niðurstaðan, verði því breytt í frumvarpinu. Ég hef hins vegar þá einlægu sannfæringu, eftir að hafa farið yfir þetta, að þetta sé langbesta leiðin, en eins og ég segi þá hlítum við í þessum málum að sjálfsögðu þinginu. Til að undirbúa frumvarpið var unnin grænbók um mannréttindi, með yfirliti og kortlagningu á stöðu mannréttindamála á Íslandi. Við þá vinnu var haft víðtæk samráð við almenning, stofnanir, félagasamtök og aðra hagsmunaaðila. Meðal annars stóð ég fyrir opnum samráðsfundum síðasta haust í öllum landshlutum til þess að ræða stöðu mannréttindamála. Þar mætti fjöldi manns til að eiga samtal um mannréttindi hér á landi sem var afar gagnlegt fyrir okkur sem vorum að vinna að undirbúningi þessa máls. Samtals tók um 200 manns þátt í fimm fundum á Selfossi, Reykjavík, Akureyri, Egilsstöðum og Ísafirði. Í samráðinu í tengslum við grænbókina lögðu félagasamtök og aðrir hagsmunaaðilar ríka áhersla á mikilvægi þess að koma sem fyrst á fót sjálfstæðri innlendri mannréttindastofnun. Við létum framkvæma könnun meðal almennings um stöðu mannréttinda og þar kom einnig fram að einungis 30% svarenda töldu mannréttindaeftirliti nægilega vel sinnt á Íslandi. Það má því segja að úr því megi greina skýrt ákall um að koma á markvissara mannréttindaeftirlit meðal almennings líkt og hjá félagasamtökum og alþjóðlegum eftirlitsaðilum. 93% í sömu könnun töldum mannréttindi gríðarlega mikilvæg til að skapa betra samfélag. Í samræmi við þetta var það ein af niðurstöðum grænbókar að stofnun mannréttindastofnunar væri eitt af lykilviðfangsefnum á sviði mannréttinda á næstu árum og meðal þeirra aðgerða sem myndu skila hvað mestum ávinningi við að raungera þá framtíðarsýn að koma Íslandi í fremstu röð þegar kemur að því að tryggja öllum íbúum grundvallarmannréttindi. Ég hef nú þegar í þessari ræðu nefnt nokkrum sinnum Parísarviðmiðin en það er kannski eðlilegt að skýra hvað þau eru. Þau eru viðmiðunarreglur Sameinuðu þjóðanna um mannréttindastofnanir og þær voru samþykktar á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1993. Viðmiðin eru safn meginreglna sem sjálfstæðar innlendar mannréttindastofnanir þurfa að uppfylla. Þau fela m.a. í sér að kveða þarf á um hlutverk stofnunarinnar í lögum, sem útskýrir það af hverju við teljum mikilvægt að slík stofnun sé sett á með lögum, auk þess sem stofnunin þarf að vera sjálfstæð. Hún þarf að hafa víðtækt umboð til að vinna að eflingu og vernd mannréttinda og þau sem koma að ákvarðanatöku innan stofnunarinnar þurfa að endurspegla það sem við getum kallað borgaralegt samfélag eða grasrótina í mannréttindamálum. Sjálfstæðar mannréttindastofnanir eru vottaðir af alþjóðlegum samtökum mannréttindastofnana sem fylgjast náið með starfsemi slíkra stofnana um heiminn en þær eru misjafnar að stærð og umfangi. Eins og ég hef áður greint frá þá finnst mér mikilvægt að íslenska stofnunin uppfylli þessi viðmið, ekki síst til þess að lögfesta samning Sameinuðu um réttindi fatlaðs fólks og komast frá upphafi í hóp þeirra landa sem fá svokallaða A-vottun, sem felur í sér að stofnunin uppfyllir Parísarviðmiðin að öllu leyti. Stofnun mun hafa sambærilega stöðu og umboðsmaður Alþingis og ríkisendurskoðandi og er það sama fyrirkomulag og er í Noregi en norska mannréttindastofnunin heyrir undir norska Stórþingið. Það fyrirkomulag að stofnunin heyri undir Alþingi er talið best til þess að tryggja að stofnunin sé óháð handhöfum framkvæmdarvalds, bæði stofnanalega og fjárhagslega, sem er brýnt í ljósi þess mikilvæga eftirlits sem stofnuninni er ætlað að sinna. Slíkt fyrirkomulag er einnig talið styrkja Alþingi í því hlutverki sínu að hafa eftirlit með því að lög séu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda en þó að hún heyri undir Alþingi er skýrt tekið fram í frumvarpinu að hún skuli vera sjálfstæð í störfum sínum og óháð fyrirmælum frá öðrum, þar á meðal þinginu. Benda má á það að Evrópunet mannréttindastofnana fagnaði því sérstaklega í umsögn sinni um frumvarpsdrögin sem birt voru í samráðsgátt stjórnvalda að stofnunin ætti að heyra undir Alþingi enda tryggi slíkt fyrirkomulag að stofnunin uppfylli Parísarviðmiðin. Í fyrrgreindri skýrslu, sem ég vitnaði til áðan, þáverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ólafar Nordal, um mannréttindamál, segir, með leyfi forseta: „Í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun var í fyrsta skipti gerð sú krafa að sjálfstæð mannréttindastofnun sé til staðar til að sinna eftirliti og er því ekki unnt að ljúka við fullgildingu samningsins fyrr en slík stofnun hefur verið sett á laggirnar. Má telja næsta víst að í þeim samningum sem gerðir verða framvegis verði sambærileg krafa, þ.e. að slíkar innlendar stofnanir sinni eftirliti með framkvæmd mannréttindamála innan lands. Er það jafnframt í samræmi við þá áherslu sem undanfarið hefur verið lögð á að frumskylda til verndar mannréttindum hvíli á ríkjunum sjálfum og að eftirlit á alþjóðavettvangi skuli vera þeirri vernd til viðbótar. Á vettvangi Mannréttindadómstóls Evrópu og Evrópuráðsins hefur þetta verið skilgreint sem nálægðarreglan. Æskilegast væri að innlendri mannréttindastofnun yrði komið á fót sem fyrst og að hún heyrði undir þingið líkt og umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun. Með slíkri stofnun væri jafnframt skotið styrkum stoðum undir aðkomu þingsins að eftirliti með mannréttindamálum. Má þess og geta að Norðmenn samþykktu nýlega löggjöf um slíka stofnun.“ Þetta er sem sagt úr skýrslunni 2016 og í raun og veru er ástandið óbreytt nema að lagst hefur verið í töluvert mikið samtal og samráð við samfélagið sem hefur verið raun skilað sömu niðurstöðu og finna mátti í skýrslunni 2016. Í Parísarviðmiðunum er lögð áhersla á dreifingu valds og að ólíkir aðilar komi að ákvarðanatöku. Í samræmi við það er lagt til í frumvarpinu að Alþingi kjósi stjórn stofnunarinnar sem mun bera ábyrgð á rekstri hennar og móta áherslur í starfi. Stjórn mun hafa það hlutverk að skipa framkvæmdastjóra sem bera mun ábyrgð á daglegum rekstri stofnunarinnar. Sjálfstæðar innlendar mannréttindastofnanir hafa mikilvægu eftirlits- og fræðsluhlutverki að gegna. Þeim er ætlað að vera tengiliður eða brú á milli stjórnvalda annars vegar og félagasamtaka og almennings hins vegar. Því skiptir aðkoma mismunandi hagsmunaaðila starf stofnunarinnar miklu máli. Í frumvarpinu er kveðið á um að skipuð verði sérstök ráðgjafarnefnd hagsmunaaðila til að veita stofnuninni ráðgjöf og upplýsingar og þannig er leitast við að tryggja að fjölbreyttur hópur komi að störfum Mannréttindastofnunar Íslands og að hún hafi heildstæða yfirsýn yfir stöðu mannréttinda á hverjum tíma. Í frumvarpinu eru Mannréttindastofnun Íslands falin víðtæk verkefni sem miða að því að efla og vernda mannréttindi á Íslandi og hún mun því gegna lykilhlutverki við að stuðla að því að mannréttindi séu virt á öllum sviðum samfélagsins. Meginhlutverk stofnunarinnar verða mannréttindaeftirlit, ráðgjöf, rannsóknir, fræðsla og aðstoð og leiðbeiningar til almennings. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að réttindagæslumenn fatlaðs fólks heyri undir stofnunina en réttindagæslumenn fatlaðs fólks starfa nú innan félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins en telja má að það fyrirkomulag tryggi ekki nægilega vel sjálfstæði þeirra þar sem hlutverk þeirra má ekki takmarkast af því að þeir starfi fyrir ráðuneytið eða undirstofnanir þess. Hefur því allt frá því að fyrst var farið að ræða áform um mannréttindastofnun verið gert ráð fyrir að réttindagæslumenn myndu flytjast til stofnunarinnar, líkt og lagt er til í frumvarpinu. Stofnuninni er ætlað mikilvægt hlutverk þegar kemur að eftirliti með stöðu mannréttinda og við að veita virkt aðhald á því sviði. Henni er sérstaklega ætlað að fylgja eftir framkvæmd mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, laga og alþjóðlegra mannréttindasamninga en einnig að veita opinberum aðilum og eftir atvikum einkaaðilum ráðgjöf um vernd mannréttinda. Þá skal stofnunin fjalla um ástand mannréttindamála í landinu, vekja athygli á hugsanlegum mannréttindabrotum og eftir atvikum koma með tillögur að úrbótum. Stofnuninni er einnig ætlað að stuðla að rannsóknum á sviði mannréttinda og tryggja þannig að á hverjum tíma séu til staðar upplýsingar um stöðuna sem hægt er að byggja á við stefnumótun og setningu laga. Hún hefur jafnframt það hlutverk að sinna fræðslu og hvetja til opinberrar umræðu um mannréttindi. Stofnunin mun hins vegar ekki hafa úrskurðarvald eða taka til meðferðar kvartanir frá einstaklingum. Hún mun gegna hlutverki við að veita einstaklingum ráðgjöf og leiðbeiningar um mannréttindi og veita þeim leiðsögn og ábendingar geta auðvitað leitt til þess að stofnunin taki mál til skoðunar að eigin frumkvæði. Herra forseti. Efling mannréttinda hefur verið skýr stefna ríkisstjórnarinnar frá því að hún tók við, líkt og sjá má í báðum þeim stjórnarsáttmálum sem hún hefur gert með sér, auk þess að vera sérstakt áhersluefni mitt í forsætisráðuneytinu en málaflokkur mannréttinda var fluttur þangað árið 2021. Það hefur mikið áunnist á tæpum sex árum. Ég gæti talið upp ýmis frumvörp sem hafa stuðlað að því að tryggja betur vernd mannréttinda en það að færa mannréttindamálin frá dómsmálaráðuneyti yfir til forsætisráðuneytis, líkt og jafnréttismál áður, er ætlað að stuðla að því að mannréttindi verði miðlæg í stefnumótun og stjórnsýslu. Þá er ekki síður mikilvægt verkefni, sem ég vonast til að við munum fást við að ræða þennan veturinn, að ræða mögulegar breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar en greinargerðum sérfræðinga um þann kafla auk annarra sem ég óskaði eftir hefur verið skilað og þær birtar. Ég tel að þessi stofnun muni skipta miklu máli til að tryggja virkt og öflugt eftirlit með vernd mannréttinda og líkt og ég kom að í upphafi er slík stofnun forsenda þess að við getum lokið við það sem þingið hefur áður ályktað að við skulum gera sem er að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hún getur því orðið mikilvægt skref á vegferð okkar til að tryggja að mannréttindaumhverfi verði eins og best verður á kosið hér á landi. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, herra forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og hef fengið þá ábendingu að lagt sé til að þetta frumvarp gangi til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vegna þess að stofnunin heyri undir þingið og því sé eðlilegt að frumvarpið heyri þar undir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra framsöguna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í að það er tilgreint í mati á áhrifum í greinargerð frumvarpsins að heildarkostnaður við rekstur Mannréttindastofnunar Íslands verði 223,9 milljónir á ári og að gert sé ráð fyrir að hægt verði að millifæra fjárheimildir á milli málefnasviða að fjárhæð 180 milljónir og vísað er í kafla 2.2. En það eru ekki nema 39 milljónir sem koma úr samningnum við Mannréttindaskrifstofu Íslands og 141 milljón þar eftir árlega miðað við þessar áætlanir. Úr hvaða hornum verður sópað í því samhengi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þar vega þyngst verkefni réttindagæslumanns fatlaðs fólks sem verða þá millifærð úr félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu yfir í þessa stofnun. Það er langstærsti liðurinn fyrir utan verkefni Mannréttindaskrifstofu Íslands. Eins og fram kemur er það svo með tilfærslu verkefna í raun og veru, og breytingar á stuðningi við mannréttindi, að það eru þá u.þ.b. tæpar 44 milljónir sem þarf nýjar inn til að tryggja fullnægjandi rekstur stofnunarinnar að okkar mati.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Nú er Mannréttindaskrifstofa Íslands samkvæmt upplýsingum á heimasíðu með svona tvo til þrjá starfsmenn þannig að þessar 39 millj. kr. sem þaðan koma eru nú ábyggilega meginþorri þeirrar fjármögnunar sem starfsemin hefur. Má reikna með því að Mannréttindaskrifstofa Íslands og verkefni hennar leggist af við þessar breytingar? Hefur það verið skoðað eða er ætlunin að fjármagna þá starfsemi með öðrum hætti úr opinberum sjóðum? Og ef ráðherra vinnst tími til væri kannski áhugavert að heyra með hvaða hætti greining fór fram á því hvort þessum verkefnum hefði mögulega getað verið komið fyrir annars staðar í stað þess að búa til nýja ríkisstofnun með þessu frumvarpi.

Herra forseti. Hvað varðar stuðning hins opinbera við Mannréttindaskrifstofu Íslands er gert ráð fyrir því, eins og ég kom að í mínu máli, að sá stuðningur falli í raun og veru brott og fari inn í þessa nýju stofnun. Í raun held ég að mér sé óhætt að segja að Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur lýst yfir stuðningi við þetta frumvarp, enda er það svo að ný stofnun uppfyllir þær skuldbindingar sem við viljum uppfylla til að geta lögfest sáttmálann og tryggt virkara mannréttindaeftirlit, þó að Mannréttindaskrifstofa Íslands hafi að sjálfsögðu staðið sig vel í þeirri stöðu sem hún hefur haft sem sjálfseignarstofnun, ekki stofnun með lögum. Ný opinber stofnun - vissulega er það svo að ríkisstjórnin hefur sett það á dagskrá að einfalda kerfið þar sem mögulegt er. En það er ekki einhver hugmyndafræðileg afstaða hjá mér að nýjar stofnanir séu endilega til óþurftar. Hér er um að ræða mjög skýrt verkefni. Við fórum að sjálfsögðu yfir það, eins og ég nefndi í ræðu minni, hvort mögulega gæti þetta verkefni átt heima einhvers staðar annars staðar en niðurstaðan varð að þetta kallaði hreinlega á nýja stofnun til þess að tryggja þetta skýra hlutverk, sjálfstæði og óhæði, eins og ég nefndi áðan.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég er með nokkrar spurningar varðandi þetta frumvarp. Í fyrsta lagi langaði mig að spyrja: Hvernig stendur á því að fulltrúar eins og Geðhjálp séu ekki hluti af þeim hagsmunaaðilum sem eiga að hafa sæti í ráðgjafarnefndinni sem tilgreind er í 6. gr.? Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að fólk með geðsjúkdóma hefur í raun sætt töluvert miklum brotum á mannréttindum í gegnum tíðina hérna á Íslandi. Það er enn þá þannig að það er ekki heimild í lögum fyrir mörgum af þeim þvingunaraðgerðum sem þessi hópur er beittur inni á geðheilbrigðisstofnunum á Íslandi. Hvers vegna eru ekki fulltrúar frá þessum stóra og mikilvæga hópi þegar kemur að mannréttindavernd inni í þessum ráðgjafarhópi? Síðan vildi ég líka spyrja, vegna þess að persónulegir talsmenn eru einhvern veginn settir inn í þessi lög líka að hluta: Er einhver vinna í undirbúningi til að persónulegir talsmenn fatlaðs fólks fái fljótlega að fara að fá greitt fyrir vinnu sína?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur þessar tvær spurningar. Það er alltaf álitamál hvaða félagasamtök eigi að eiga fasta fulltrúa inni í ráðgjafarnefndinni þannig að það má segja að það sé kannski engin ein kórrétt lending í því. Ég hvet hv. nefnd til að fara vel yfir það og heyra í þessum félagasamtökum. Þetta var okkar lending þar sem við vorum að reyna að endurspegla breidd en þau sjónarmið sem hv. þingmaður viðrar hér í ræðustól eiga auðvitað fullan rétt á sér í því. Hvað varðar stöðu persónulegra talsmanna þá stendur yfir kortlagning á henni í samráði við viðeigandi fagráðuneyti þannig að þau mál eru til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég spyr um persónulega talsmenn vegna þess að til þess að við getum fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þá þarf að vera jafnt aðgengi að persónulegum talsmönnum. Ef þeir fá ekki greitt fyrir vinnu sína er ekki jafnt aðgengi að þeim vegna þess að það geta ekki allir reitt sig á fjölskyldu eða aðstandendur eða eitthvað slíkt til að sinna þessu mikilvæga hlutverki sem felur í sér að fólk með skerta getu til að taka ákvarðanir geti fengið aðstoð við ákvarðanatöku í staðinn fyrir að harðasta leiðin sé farin sem er að taka af því réttinn til ákvarðanatöku. Annað mikilvægt mál þessu tengt er talsmenn eða stuðningur við fólk sem hefur verið vistað á geðdeild. Það er líka hópur sem ég tel að væri rétt að nyti meira sjálfstæðis heldur en hann gerir, fólk sem veitir lögfræðilega ráðgjöf gagnvart þeim sem hafa verið sviptir frelsi inn á geðdeild. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvað henni finnist um þá hugmynd að slíkir talsmenn, rétt eins og réttindagæslumenn fatlaðs fólks, gætu átt heima undir sjálfstæðri mannréttindastofnun frekar en í því fyrirkomulagi sem þeir eru í núna.

Herra forseti. Kannski bara til að dýpka aðeins það sem ég sagði í fyrra svari varðandi persónulega talsmenn, ég held að það sé bara mjög sjálfsagt að nefndin fari yfir það og þessi kortlagning stendur yfir á þeirra stöðu með fulltrúum félagsmálaráðuneytis og dómsmálaráðuneytis, sem þessi mál heyra undir. Það hefur verið okkar skilningur að það sé forsenda að persónulegir talsmenn séu til staðar en hvað varðar greiðsluna þá eru kannski einhver álitamál uppi um það hvort það sé forsenda þess að unnt sé að lögfesta sáttmálann. En ég held að það sé ráðlegt að þetta verði tekið til skoðunar við þinglega meðferð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Málið snýst auðvitað um að koma á fót enn einni ríkisstofnuninni með tilheyrandi umstangi og kostnaði eins og hv. þm. Bergþór Ólason fór hérna yfir áðan. Við hæstv. ráðherra erum auðvitað ósammála um að nýjar stofnanir séu ekki alltaf til óþurftar. Það er hægt að líta til allra landa heims og finna endalaus dæmi um stofnanir sem við gætum komið á fót hér en við erum auðvitað litla Ísland. Stjórnsýslan okkar er smærri í sniðum eins og hæstv. ráðherra þekkir mjög vel. Ráðherrarnir okkar bera til að mynda marga hatta á við kollega þeirra. Það sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra út í er að mér finnst það ekki augljóst af frumvarpinu að verkefnin sem eru þar tiltekin falli undir eftirlitshlutverk með framkvæmdavaldinu. Mér sýnist t.d. að stór hluti varði réttindagæslu fyrir fatlaða, störf réttindagæslumanns, sem mér þykir augljóst að ætti að heyra undir framkvæmdarvaldið frekar en þingið eða undirstofnun þingsins. Sjálfstæði stofnunar ræðst síðan ekki af því hvort hún heyrir undir þing eða framkvæmdarvald, við þekkjum það úr stjórnsýslunni. Við eigum aðrar leiðir til að tryggja sjálfstæði. 

Forseti minnir á ræðutíma.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en ég get ekki verið sammála því að allar nýjar stofnanir sem stofnaðar hafa verið á Íslandi frá upphafi vega séu til óþurftar. Það er ekki söguskoðun sem ég held að gangi upp. Ég get bara nefnt nokkrar þær stofnanir sem ég hef unnið með náið og ég held að þessi söguskoðun standist ekki. Ég hef nú sjálf sameinað nokkrar stofnanir, bæði sem mennta- og menningarmálaráðherra hér fyrr á öldum og síðan sem forsætisráðherra, þar sem ég sameinaði Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið og tel að það hafi verið mjög skynsamlegt. En við verðum bara … 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Auðvitað snýr þetta mál að því eða er a.m.k. lagt þannig upp að það snúi að því að uppfylla skuldbindingar en við sníðum okkur stakk eftir vexti. Það gilda ekki sömu lögmál um okkar litlu stjórnsýslu og okkar takmörkuðu fjárráð og gilda um samanburðarlönd sem m.a. hafa verið nefnd hérna af hæstv. ráðherra og er gert í greinargerð. Annars bíð ég bara spennt eftir að heyra síðara andsvar hæstv. ráðherra varðandi réttindagæsluna.

Herra forseti. Aðeins um réttindagæslumennina. Það hefur lengi verið ljóst að það þarf að breyta því fyrirkomulagi sem nú ríkir um réttindagæslumenn fatlaðs fólks. Þeirra hlutverk er auðvitað fyrst og fremst annars vegar að tryggja réttindi fatlaðs fólks, þeir hafa í raun og veru eftirlit með því að réttindi þeirra séu uppfyllt og að veita þeim leiðsögn um sín réttindi. Ég tel að núverandi fyrirkomulag, þar sem þeir heyra undir félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, tryggi ekki sjálfstæði þessara réttindagæslumanna. Hins vegar langar mig, bara út af umræðu hv. þingmanns, sem á fullan rétt á sér, um hvort það sé þörf á nýrri stofnun, að vekja athygli á því að við erum að færa verkefni til í kerfinu. Það er það sem við erum að gera. Við erum ekki að stofna nýja stofnun frá grunni og ég tel að það komi vel til greina að færa fleiri verkefni sem nú er sinnt af öðrum stofnunum eða ráðuneytum yfir til þessarar nýju stofnunar. Alþingi gæti við þinglega meðferð þessa máls lagt þá skyldu á herðar okkar að skoða, í einhvers konar bráðabirgðaákvæði, hvort mögulega mætti færa fleiri verkefni til þessarar stofnunar. Þetta er það sem við leggjum upp með en ég held að þetta tryggi alveg það ágæta markmið að tryggja skilvirkni í ríkisrekstri 

Forseti. Ég ætla að byrja á að fagna framkomu þessa máls með öllum venjulegum fyrirvörum. Spurningin sem mig langar til að nota tækifærið og beina til hæstv. ráðherra varðar hversu seint þetta er fram komið, fyrst og fremst. Árið 2019 voru lögð fram áform um þetta mál og var þá metið að það myndi kosta 60 milljónir í heildina. Þegar nýr dómsmálaráðherra tók við féll hún frá áformunum þar sem hún fékk ekki fjárheimild. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson gerði breytingartillögu við fjárlög um 60 millj. kr. fjárveitingu sem meiri hlutinn felldi, meiri hluti hæstv. ráðherra felldi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað veldur þessum töfum? Svo er ég með fleiri spurningar í næstu lotu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég fór sjálf ítarlega yfir það í minni framsögu að það væri heilmikill aðdragandi að þessu máli og ekki aðeins frá 2019 heldur frá 2016 þegar fyrstu áform voru kynnt. Þessi málaflokkur fluttist yfir til forsætisráðuneytisins 2021 og ástæða þess að ég kem með þetta frumvarp nú í septembermánuði 2023 er að ég taldi rétt að við færum í ákveðna heildarkortlagningu á stöðu mannréttindamála á Íslandi áður en slíkt frumvarp kæmi fram. Við nýttum tímann 2022–2023, þann vetur, til þess að ráðast í grænbókarvinnu um stöðu mannréttinda sem ég held að sé gríðarlega mikilvæg undirstaða fyrir þessa vinnu því að þó að margt hafi verið unnið og stóru línurnar, eins og ég kom að í mínu máli, séu í samræmi við það sem fyrrum hæstv. dómsmálaráðherrar hafa lagt til þá held ég að þessi vinna hafi skilað því að frumvarpið núna er þéttara en það áður var.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég heyri ekki betur en að raunveruleg vinna við þessa stofnun hafi hafist þegar hæstv. ráðherra tók við. Kannski að einhverju leyti af því tilefni langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það séu einhverjir fyrirvarar við málið af hálfu annarra stjórnarflokka eða hvort málið njóti stuðnings Sjálfstæðisflokksins eða við hvort við megum eiga von á því að þetta mál fari í tætarann í vor eins og önnur ágreiningsmál og kannski öll helstu prinsippmál Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Þá langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem kom fram í hennar framsöguræðu varðandi það að það séu möguleikar á því að stofnunin verði færð undir eitthvað annað en Alþingi, ráðherra talar þar eins og meiri hluti Alþingis hafi eitthvert sjálfstæði gagnvart ríkisstjórninni sem við höfum nú svo sem ekki orðið vör við mikið af þessu kjörtímabili, hvort þar sé hæstv. ráðherra að opna á einhvers konar málamiðlunartillögu við Sjálfstæðisflokkinn.

Herra forseti. Auðvitað er nú margt kúnstugt hér. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í að fara yfir þau mál sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur náð í þessu stjórnarsamstarfi. En hv. þingmaður veit auðvitað miklu betur en hún kýs að segja hér. Þetta frumvarp er komið fram. Það er hluti af stjórnarsáttmála og ég hef því ekki trú á neinu öðru en að allir stjórnarflokkarnir standi á bak við frumvarpið. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins setti fyrirvara við frumvarpið og ég vænti þess að þau geti bara gert grein fyrir þeim sjálf. Þegar ég opna á þetta vil ég bara segja að ég hafði samráð við forseta þingsins. Ég sendi frumvarpið til forsætisnefndar Alþingis og bauð upp á samtal um það að forsætisnefnd flytti málið ef vilji væri fyrir því. Það var ekki svo og því flyt ég hér málið. En að sjálfsögðu vil ég bara ítreka það, og er bara mikill talsmaður þingsins í þessu máli, því að ég er hér að leggja til að þessi stofnun heyri undir þingið, en það sem ég er einfaldlega að segja, og það er mín einlæga sannfæring - auðvitað á þingið lokaorðið um það - er að þessi stofnun eigi að heyra undir þingið og ég held að það sé langbest.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé mjög mikilvægt og merkilegt mál og ég harma að málið sé ekki sent til allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem ég er er 1. varaformaður. Ég tel að það eigi heima þar. Það sem mig langaði að spyrja um, svo ég byrji bara á því sem ég var búinn að undirbúa sem andsvör til hæstv. forsætisráðherra, er varðandi það hvort þessi stofnun ætti ekki heima í stjórnsýslunni, hjá framkvæmdarvaldinu, og líka að ég er ekki alveg búinn að kaupa rökin fyrir því að þetta sé undir þinginu. Og eins það hvort þetta ætti ekki að sameinast Mannréttindaskrifstofu Íslands og hvort hér sé ekki verið að búa til nýja örstofnun. Það kemur ekkert fram í frumvarpinu um það hversu margir starfsmenn eiga að vera þar. Hins vegar er grein um ráðgjafarnefnd, 6. gr., og það er ekki minnst á Öryrkjabandalagið, ÖBÍ - réttindasamtök, fyrr en neðst á listanum þar, það er ekki minnst á Geðhjálp, eins og kom fram í andsvörum. Það er ekki minnst á samtök blindra og samtök fatlaðra, t.d. Þroskahjálp. Einn aðalkjarninn í þessu frumvarpi er réttindagæslumenn fatlaðs fólks. Ég er svolítið hissa á að það standi ekki „réttindagæslufólk“, miðað við hvernig er verið að breyta íslenskri tungu í krafti mannréttinda og ég gæti haldið langa ræðu um stöðu hugtaksins mannréttindi í íslensku samfélagi. Ég skrifaði lokaritgerð um áhrif mannréttindasáttmála Evrópu og gerði það að leik mínum að fylgjast með fréttum þar sem hugtakið mannréttindi var notað á sínum tíma, klippti út greinar. Ég man að ég hætti þessu þegar stóð að Jón Ásgeir Jóhannesson kallaði það mannréttindabrot að hann fengi ekki að selja M&M-kúlur í Bónus. Ofnotkun á þessu orði er stórvarasöm og búið að útvatna það oft. Það er svolítið langt síðan ég útskrifaðist en það koma svona tímabil þar sem hugtakið mannréttindi fer alveg af stað, svo það liggi fyrir. En hvað um það. Hérna er mjög mikilvægt frumvarp. Þetta er þáttur í lögleiðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og kjarninn í þessu frumvarpi er 9. gr., um réttargæslumenn fatlaðs fólks. Það er vel. Það sem ég geri athugasemdir við, og tel mikilvægt að við fjöllum um, er það að Mannréttindastofnun Íslands, það er 1. gr., starfi á vegum Alþingis. Ef við skoðum önnur Norðurlönd þá er ekki alveg ljóst hvaða fyrirmynd við höfum hvað það varðar. Íslensk stjórnsýsla miðar alltaf við Danmörku, það hefur verið mjög góður grunnur þaðan. Í Danmörku er sagt að mannréttindastofnun Danmerkur, Institut for menneskerettigheder, sé sjálfstæð stofnun sem hljóti fjárveitingu frá danska þinginu. Það er ekki sagt að hún starfi á vegum þingsins. Í Finnlandi heyrir mannréttindaskrifstofan undir umboðsmann finnska þingsins sem skipar forstjóra. Þar er ekki sagt að hún starfi á vegum þingsins. Sama er varðandi Noreg, þar heyrir stofnunin undir þingið, eins og kemur fram í greinargerðinni. Hins vegar hafa þeir í Svíþjóð vísað þessu til sænska atvinnuvegaráðuneytisins og heyrir verksvið undir jafnréttismálaráðherra. Ég geri athugasemd við það. Ég tel, svona fyrsta kastið, ég er ekki búinn að sökkva mér nógu vel ofan í þetta, að þetta ætti að eiga heima hjá framkvæmdarvaldinu og þá helst sameinað Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég er ekki hlynntur því að fjölga örstofnunum í landinu þó svo að ég sé að berjast fyrir tilvist héraðsdómstóla úti á landi. En það virðist vera metnaðarmál þessarar ríkisstjórnar að vega að héraðsdómstólum í landinu með því að stofna einn dómstól. Svo er þingmálaskrá, hvað kemur þar fram? Jú, það átti að auka verkefni dómstóla á landsbyggðinni. Það á að stofna einn dómstól en samt er talað um marga dómstóla, héraðsdómstóla. Það sýnir nú vinnubrögðin á þeim bænum hvað það varðar. Mannréttindi eru varin hjá dómstólum. Það er þar sem verndin fer fram. Ef verið er að brjóta mannréttindi þá sækir fólk rétt sinn til dómstóla. Það er þannig sem þetta virkar. Hvar eru mannréttindi lögfest? Jú, í stjórnarskrá Íslands, þar eru grundvallar borgaraleg mannréttindi varin. Mannréttindakaflinn okkar byggist á mannréttindasáttmála Evrópu og margir tala um það meira að segja að hann sé það vel kóperaður úr mannréttindasáttmála Evrópu að við séum eiginlega komin með túlkunina beint frá Strassborg. Það er ekki sjálfstæð túlkun á þeim samningi, á þeim kafla, hjá okkur. Þannig er nú sjálfstæði Íslands hvað varðar mannréttindi. Ég er ekki að segja að það sé slæmt en það breytir því ekki að þessu var breytt 1994. Þá var allur mannréttindakaflinn lagaður að mannréttindasáttmála Evrópu sem er mjög mikilvægt plagg og ágætt að minna á að Evrópuráðið og mannréttindasáttmáli Evrópu varð til í kalda stríðinu. Það voru Bandaríkin sem studdu stofnun Evrópuráðsins og þetta var til að finna hinn móralska grundvöll í kalda stríðinu, baráttu vestrænna lýðræðisþjóða gegn Sovétríkjunum og kommúnismanum. NATO sá svo um hernaðarhlutann. Ég minni bara á að það má lesa ræður Bjarna Benediktssonar og Jóhanns Jósefssonar frá 1953 hvað það varðar. Það er m.a. vitnað í utanríkisráðherra Írlands sem segir að þarna sé siðferðisgrundvöllurinn fyrir baráttunni í kalda stríðið. En hvað um það. Ég held að þessa löggjöf mætti skoða enn þá nánar. Í ráðgjafarnefndina vantar einfaldlega fleiri samtök fatlaðra, tel ég, og ég skil ekki af hverju þeim hefur ekki verið gert hærra undir höfði hvað það varðar. Ég tel líka að það sé spurning hvort það ætti ekki að skoða þetta varðandi stofnanahlutann, annars vegar staðsetninguna, hvort þetta ætti að vera hjá framkvæmdarvaldinu eins og áður sagði, og hins vegar hvort Mannréttindaskrifstofan ætti ekki að sameinast þar, og jafnvel aðrar stofnanir. En það er gríðarlega mikilvægt að kveðið sé á um réttindagæslumenn fatlaðs fólks í lögum og þá er spurning hvort það ætti kannski heima þá bara beint - manni dettur nánast í hug að það sé ákveðinn tvíverknaður hérna eða tvítekning, af því að við erum með lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, lög nr. 88/2011, en svo erum við með 9. gr., um réttindagæslumenn fatlaðs fólks, og spurning hvort við hefðum getað farið aðra leið til að tryggja að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði lögleiddur án þess að búa til risastóra stofnun. Ég óttast sjálfur stofnanir sem hafa hugtakið mannréttindi og það getur verið ofnotað. Við sjáum að Reykjavíkurborg er með mannréttindaskrifstofu og ég er að heyra það að ef menn byggja hjólaskýli þá komi fulltrúi frá Mannréttindaskrifstofu Reykjavíkurborgar og kanni það hvort það sé rétt byggt hjólaskýli eða ekki. Það er bara eitt dæmi sem ég heyrt varðandi mannréttindi í höfuðborginni og hvað sveitarfélagið er að nota svona mikilvægt hugtak yfir deild hjá sér. Varðandi kortlagningu mannréttinda sem forsætisráðherra vísaði til hér áðan, að það væri mikilvægt að það væri kortlagning á mannréttindum, þá rannsakaði ég sjálfur alla hæstaréttardóma frá 1953–2013, ef ég man rétt, alls staðar þar sem minnst var á þau, í hæstaréttardómum og meira að segja nokkur héraðsdómum, mannréttindasáttmála Evrópu. Það má skoða þá dóma og þeir liggja fyrir í dómasafninu, ég gerði sjálfur reifun á því og það var fylgigagn með minni lokaritgerð. Það er þar sem mannréttindi eru varin og mér sýnist það vera orðið þannig núna að ef það eru einhver mannréttindi í landinu sem sæta árásum sé það íslenskt tjáningarfrelsi. Það eru borgaraleg réttindi, þetta er grundvöllur vestrænna þjóða og maður gapir hreinlega yfir því hvernig tjáningarfrelsinu er háttað á Íslandi. Ég er kannski búinn að búa of lengi erlendis en það er ekki svona í öðrum ríkjum, tjáningarfrelsið er fótum troðið á Íslandi. Þar eru stjórnmálamenn og þeir sem ráða umræðunni, ekki síst RÚV og fleiri stofnanir, sem eru þar fremst að verki og þöggun, útilokun og kansellering í íslensku samfélagi er alveg hreint með ólíkindum, svo það liggi fyrir. Ég vona að það verði þá verksvið þessarar stofnunar að taka á því. Ég get hins vegar ekki séð að í þessu frumvarpi hérna, þessu stutta frumvarpi, sem er hvað, 12 gr., sé nægilega skilgreint hvert verkefni þessarar Mannréttindastofnunar Íslands eigi að vera. Jú, við erum hérna með 2. gr., sem fjallar um hlutverk, en ég get ekki séð það - það er ekki úrskurðarvald eða neitt slíkt sem það á að taka á. Það á að vera með skýrslugerð til alþjóðlegra eftirlitsaðila, hvetja og stuðla að og taka þátt í rannsóknum, fræðslu og opinberri umræðu um mannréttindi. Opinber umræða um mannréttindi er viðkvæm umræða. Það er ekki langt í pólitíska umræðu í opinberri umræðu um mannréttindi. Það sannar umræðan undanfarin misseri og bara síðustu vikur jafnvel. Þannig að það er ekki gott að við fáum einhverja stofnun undir Alþingi sem almenningur á erfitt með að gagnrýna sem fer síðan að taka þátt í opinberri umræðu um mannréttindi, sérstaklega miðað við hvernig pólitíkin er búin að útjaska því orði á undanförnum misserum. Það er mikilvægt hérna að hlutverkið verði enn þá betur skilgreint og upplýsingagjöf og eftirlit verði líka skilgreint betur og hvað það er raunverulega sem hlutverk stofnunarinnar er annað en að tryggja að rétt innleiðing samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks nái fram að ganga. Hvað er það annað sem er tilgangurinn með þessari mannréttindastofnun? Það liggur ekki ljóst fyrir. Ég tel að sú innleiðing sé gríðarlega mikilvæg en það má líka gera það með öðrum hætti og jafnvel ódýrari hætti. Þetta á eftir að fara í nefnd, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en því miður fer það ekki í þá nefnd sem ég sit í, sem er allsherjar- og menntamálanefnd. Ég held að það hefði verið réttara að senda það þangað. Vissulega er það hlutverk Alþingis að ákveða það hvort þetta eigi að heyra undir Alþingi eða vera hluti af framkvæmdarvaldinu, eða eins og segir í frumvarpinu: „Mannréttindastofnun Íslands starfar á vegum Alþingis.“ Nú erum við með tvær stofnanir sem heyra undir Alþingi eða sem starfa á vegum Alþingis. Það eru umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun. Báðar þessar stofnanir hafa eftirlit með stjórnsýslunni, eftirlit með því að stjórnsýslan sé að gera - Ríkisendurskoðun hefur breiðara hlutverk, kannski má líka segja það, en umboðsmaður er að minnsta kosti að fjalla um hvort stjórnsýslan hafi farið að réttum lögum í stjórnsýsluframkvæmd sinni. Mér finnst skilgreiningin ekki alveg nógu skýr til að réttlæta að þetta heyri undir Alþingi, séu skoðaðar þær stofnanir sem nú þegar heyra undir Alþingi. Það verður fróðlegt að sjá umsagnir um þetta frumvarp og ég vona að þetta frumvarp tryggi lögleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er grundvallaratriði að sú lögleiðing verði tryggð en ég hef stórar efasemdir um önnur hlutverk þessarar stofnunar.

Herra forseti. Ég taldi mér rétt og skylt að blanda mér örstutt í þessa umræðu um þetta frumvarp frá hæstv. forsætisráðherra. Það er einhvern veginn næstum því náttúrulegt eðli mitt að fara í varnarstöðu þegar lagt er til að koma á fót nýrri ríkisstofnun og það veit hæstv. forsætisráðherra að þá sprettur hið náttúrulega eðli fram í Óla Birni Kárasyni. En látum það nú liggja á milli hluta. Það er tvennt sem ég vildi gera hér. Það er annars vegar að koma á framfæri þeim fyrirvörum sem þingflokkur Sjálfstæðisflokksins gerði við þetta frumvarp og hafa nú komið fram hér að einhverju leyti í umræðum. Það er annars vegar ekki að þessari stofnun sé komið á fót heldur fremur hvar hún skuli vera staðsett í stjórnkerfinu. Við teljum að það séu a.m.k. ekki nægjanlega sterk rök enn sem komið er, hvað sem gerist í meðförum þingsins, fyrir því að þessi nýja mannréttindastofnun skuli heyra undir Alþingi. Ég vil gera sérstaka athugasemd við það sem stendur í greinargerð frumvarpsins, að það séu sérstök rök fyrir því að mannréttindastofnunin heyri undir Alþingi. Sérstök rök eru þau að þar með sé verið að tryggja sjálfstæði stofnunarinnar. Menn eru komnir á hættulega braut ef þeir færa rök fyrir sjálfstæði stofnunar með þessum hætti vegna þess að þá er í rauninni verið að gefa til kynna eða gefa í skyn, sem ég veit að er ekki ætlun hæstv. forsætisráðherra, að aðrar stofnanir, mikilvægar stofnanir okkar sem heyra ekki undir þingið, njóti ekki fulls sjálfstæðis. Þar vil ég nefna t.d. Seðlabanka Íslands. Við vitum að sjálfstæði Seðlabanka Íslands er tryggt með lögum. Með sama hætti væri hægt að gera það með þessa mannréttindastofnun þannig að ef rökin fyrir að tryggja sjálfstæði nýrrar stofnunar eru þau að þá skuli stofnunin heyra undir Alþingi, þá hafna ég þeim. Það verða að vera önnur rök og ég tel að eðli máls samkvæmt sé betra að stofnunin heyri undir framkvæmdarvaldið. Við getum nefnt aðra stofnun sem er sjálfstæð í störfum sínum og heitir Samkeppniseftirlitið. Mér finnst líka að það hefði mátt huga að því í upphafi hvort að ekki kæmi til greina að færa verksvið annarra stofnana, líkt og forsætisráðherra kom að vísu að í sinni framsögu og nefndi t.d. Jafnréttisstofu, undir þessa nýju stofnun o.s.frv. Þetta er allt sem ég lít á og ég tel mig vita að hæstv. forsætisráðherra er opin fyrir breytingum í þinglegri meðferð og eiga gott samstarf við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ef ég fer rétt með, í þessu máli. Ég tek nú undir með hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni að það hefði verið betra í mínum huga að það væri í allsherjar- og menntamálanefnd. En ég hygg að rökin fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd séu akkúrat þau að þessi stofnun eigi að heyra undir Alþingi og þess vegna fari málið þangað. Það hefði kannski verið betra að hún færi í nefnd þar sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson er 1. varaformaður ef ég fer rétt með. Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu frekar. Ég bara ítreka þetta: Sjálfstæði þessarar nýju stofnunar verður ekkert meira tryggt með því að hafa hana undir hatti Alþingis. Ég vara við að menn beiti slíkum röksemdum vegna þess að þá er verið að gefa annað í skyn gagnvart öðrum mikilvægum stofnunum sem eru vissulega sjálfstæðar að lögum og eiga að vera sjálfstæðar og við eigum að standa vörð um það sjálfstæði, hvort heldur sem það er Seðlabankinn, Samkeppniseftirlitið o.s.frv. Hitt er að ég hefði kosið að við horfðum til þess hvort við getum ekki náð ákveðinni hagræðingu í stofnanakerfi þegar kemur að mannréttindum. Ég hygg að allir hér í þessum sal séu tilbúnir til að leggja á sig töluverða vinnu við að tryggja það að hér séu mannréttindi almennt tryggð fyrir alla og sé á þeim brotið sé greið leið fyrir einstaklinga að leita réttar síns. Það þarf ekki alltaf að fara fyrir dómstóla líkt og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson taldi rétt vegna þess að þar með erum við hugsanlega að búa til kerfi þar sem þeim sem lakast standa efnahagslega eða öðrum hætti geta í raun ekki leitað réttar síns vegna þess að það er dýrasta úrræðið sem til er að fara fyrir dómstóla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ræðu sína. Ég er sammála honum varðandi sjálfstæðið, að þetta eru ekki nægileg rök. Ég get bent á eina stofnun sem er sjálfstæð, það er náttúrlega ríkissaksóknari. Það er vissulega rétt að öll mannréttindabrot þurfa ekki að fara fyrir dómstóla og við erum með umboðsmannakerfi og eitt af baráttumálum Flokks fólksins er að koma á fót umboðsmanni aldraðra eða talsmanni aldraðra. Ég tel að mjög mikilvægur hluti hér sé ákvæðið um réttindagæslumenn fyrir fatlað fólk, það er mjög mikilvægt ákvæði. Ég er sammála, ég tel að þetta mál ætti heima hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann að og ég er mjög forvitinn að fá að vita, er hver skoðun hv. þingmanns er á því að hér sé verið að stofna nýja stofnun. Nú veit ég að hans pólitíska sýn er sú að við eigum ekki að hafa ríkisvaldið úti um allt og fjölgun stofnana er ekki á stefnuskrá flokks hans. Væri þetta ekki betur komið annars staðar, með sameiningu við Mannréttindaskrifstofu Íslands? Er hér ekki bara einfaldlega verið að stofna nýja örstofnun? Það kemur ekkert fram um fjölda starfsmanna né neitt slíkt. Varðandi hlutverkið þá get ég ekki séð að það sé nægilega vel skilgreint fyrir utan réttindagæslu fatlaðs fólks, mér leikur hugur á að vita það, en það er kannski ekki hv. þingmanns að svara því. En kjarni málsins er að þessi stofnun er ný stofnun undir Alþingi og svo er það líka sjálfstæðið. Nú er þetta stjórnarfrumvarp. Er Sjálfstæðisflokkurinn ekki heill að baki þessu frumvarpi eins og hæstv. forsætisráðherra mælti fyrir því?

Herra forseti. Það er nú einu sinni þannig að menn geta haft athugasemdir við stjórnarfrumvarp og talið að það eigi í þinglegri meðferð að taka breytingum. Ég hef ágæta reynslu af því t.d. að fást við hæstv. forsætisráðherra, bæði sem ráðherra en líka sem samnefndarmann í skemmtilegustu og bestu nefnd sem til er á þinginu, sem er efnahags- og viðskiptanefnd. Þar vorum við að takast á við stjórnarfrumvörp og vorum að vinna að breytingum á þeim. Hluti af því að stjórnarfrumvörp eru lögð fyrir þingið er að þau kunna að taka breytingum, annars þyrfti ekki þingið, annars væru bara stjórnarfrumvörpin gefin út og þau yrðu að lögum o.s.frv. Þannig að þetta er fullkomlega eðlilegt. Ég hef ákveðnar athugasemdir við þetta frumvarp sem ég fór yfir hér áðan og ég taldi mig gera það með sæmilegum hætti, en það er kannski ekki í fyrsta skipti sem ég tala ekki nægjanlega skýrt. Ég hefði talið betra, í stað þess að koma á fót nýrri stofnun, að það hefði verið fundin leið til að finna annarri stofnun þetta verkefni og þá staldra ég t.d. við Jafnréttisstofu og breyta þá umsvifum hennar og heiti o.s.frv. Það kann að vera að ég sé á villigötum. En þetta kemur alveg örugglega allt fram þegar við förum að kljást við þetta merkilega frumvarp vegna þess að það er mjög merkilegt og það er mikilvægt að við tökumst á við að afgreiða það með sómasamlegum hætti. Hitt er annað mál að mér finnst að það sé kannski verið að reyna að finna lausn á vanda þegar kemur að réttindagæslumönnum fatlaðra 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann talaði ágætlega skýrt í ræðu sinni, svo það komi fram. Eins og ég skil stjórnarfrumvörp þá fara þau frá ráðuneytunum til þingflokkanna til umfjöllunar og þaðan í ríkisstjórn þannig að ég get ekki séð annað en að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins og þingflokkar stjórnarflokkanna hafi fjallað um frumvarpið og tekið afstöðu til þess. En það er vissulega rétt að það má breyta því núna og ég var bara að leita eftir afstöðu hv. þingmanns og hver afstaða þingflokksins væri. Þetta er stjórnarfrumvarp og þá er væntanlega tryggt að þingmeirihlutinn, stjórnarmeirihlutinn, styðji þetta frumvarp. En ég hef hins vegar heyrt efasemdir um ákveðna þætti frumvarpsins, bæði hjá hv. þingmanni og hér fyrr í andsvörum hjá hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur. Það liggur fyrir. Ég mun kannski óska eftir því að málið fari fyrir allsherjar- og menntamálanefnd ef ég get, það kemur bara í ljós, en ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar sitt.

Nú skulum við hafa þetta á hreinu. Ráðherra leggur fram í ríkisstjórn frumvarp. Ríkisstjórnin samþykkir það frumvarp, þ.e. samþykki fyrir sitt leyti að frumvarpið skuli lagt fram. Frumvarpið fer þá til þingflokka stjórnarflokkanna, þeir fjalla um það, rýna það og eftir atvikum gera þeir fyrirvara sem geta verið efnislegir. Ég gerði grein fyrir efnislegum fyrirvörum við þetta frumvarp en um leið taldi ég mig hafa verið alveg skýran í því að ég tel að þetta sé mikilvægt frumvarp og það sé mikilvægt að það fái efnislega umfjöllun í þinginu. Ég ætlast auðvitað til þess og þingflokkur Sjálfstæðisflokksins ætlast til þess að það sé a.m.k. fjallað um þá efnislegu fyrirvara sem við höfum gert við þetta frumvarp. Þannig vinna allir þrír ríkisstjórnarflokkarnir, hver með sínum hætti og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að þetta mál fái mjög farsælan endi sem verður okkur öllum til sóma.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra hafi nú mælt fyrir frumvarpi til laga um Mannréttindastofnun Íslands. Þetta er eitt af þeim málum sem ég hef hlakkað mjög til að kæmi til þingsins og ég tel afar mikilvægt að svona mannréttindastofnun verði komið á fót hér á Íslandi. Mig langar aðeins að segja, vegna þess að það var aðeins talað um í hvaða nefnd málið ætti að fara og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson vildi fá málið til sín þar sem hann er 1. varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar, að ég vona að málið sé ekki síður í góðum höndum hjá okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég er 1. varaformaður. Ég get bara lofað hv. þingmanni því að auðvitað fær þetta mál góða og ítarlega efnislega meðferð og umræðu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þannig vinna auðvitað allar nefndir þingsins. Það hefur komið mér pínulítið á óvart og mér hefur fundist það merkilegt hvað sumir þingmenn í þessari umræðu virðast óttast mannréttindi á einhvern hátt og reynt að finna ýmsa snúninga á því að það sé einhvern veginn ekki gott að koma á fót mannréttindastofnun, það geti verið einhver vandkvæði á því. Auðvitað þarf að huga vel að umgjörð slíkrar stofnunar en mikilvægi hennar hefði ég haldið að ætti ekki að dyljast neinum. Hæstv. forsætisráðherra fór í sinni framsögu ágætlega yfir það hvernig þetta er m.a. til þess að hægt sé að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það eitt og sér tel ég vera alveg gríðarlega stórt og mikið atriði. Svo er það nú bara þannig að því miður eiga mannréttindi undir högg að sækja víðs vegar um heiminn og því miður hérna á Íslandi líka þannig að almennt séð þá finnst mér tímasetningin á þessu máli vera mikilvæg vegna þess að við erum í samfélagslegri umræðu á heimsvísu þar sem mannréttindi eiga undir högg að sækja. Þá er frábært að Ísland ætli að taka það skref að koma á fót mannréttindastofnun. Eitt af hlutverkum Mannréttindastofnunar Íslands á að vera að vinna að því að opinberir aðilar og einkaaðilar virði mannréttindi á öllum sviðum samfélagsins og vera aðilum til ráðgjafar um eflingu og vernd mannréttinda. Mig langar að segja að þegar ég las í gegnum frumvarpið þá rifjaðist upp fyrir mér umræða sem við áttum hér í þessum þingsal fyrir þó nokkuð mörgum árum um upplýsingar sem komu fram um ofbeldi sem fatlaðar konur voru beittar á ýmsum stofnunum í samfélaginu. Þá hefði nú aldeilis verið frábært ef það hefði verið til mannréttindastofnun sem hefði getað verið til aðstoðar og hefði verið hægt að leita til. Sem betur fer var unnið úr þeim málum og það voru skrifaðar skýrslur og vonandi gerðar breytingar þannig að svona kerfisbundið ofbeldi endurtaki sig ekki. En við vitum það að fólk sem er í viðkvæmri stöðu er alltaf útsett fyrir því að mannréttindi þeirra séu ekki virt. Og mér finnst mikilvægt að rifja upp svona mál þegar við erum að fjalla um frumvarp til laga um Mannréttindastofnun Íslands. Auðvitað skiptir umgjörðin máli, hvar stofnunin er innan stjórnkerfisins og ég er sammála hæstv. forsætisráðherra í því að ég tel fara best á því að hér sé um sjálfstæða stofnun að ræða. Mér finnast mannréttindi vera það stórt mál að mér fyndist bara fara vel á því að þetta sé sjálfstæð stofnun og hafi sambærilegan sess og til að mynda umboðsmaður Alþingis því mikilvægið er svo gríðarlegt. Þannig að mér finnst mikilvægt að við týnum okkur ekki bara í umræðu um umgjörðina þó svo að hún skipti auðvitað máli. Ég hef alveg heyrt hvað hefur komið hér fram í þessari umræðu um að einhverjir þingmenn telji stofnunin frekar eiga heima undir framkvæmdarvaldinu. Gott og vel. Við köfum frekar ofan í rökin með og á móti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. En mér finnst líka mikilvægt að ræða inntakið, að ræða það af hverju það er mikilvægt að koma á fót mannréttindastofnun. Það er auðvitað vegna þess að við viljum að Ísland sé í fremstu röð þegar kemur að mannréttindum fólks. Ég er að hugsa um að hafa þessa ræðu ekki lengri en vil bara endurtaka það að ég fagna því mjög að þetta frumvarp sé nú komið fram. Við tökum það til meðferðar og rýni, bæði efnislega og út frá því hvar stofnunin skuli vera staðsett, og skoðum auðvitað þær ábendingar sem hafa komið fram í þessari umræðu, eins og um það hvaða samtök það eru sem eiga að hafa fast sæti í nefndinni og einnig að fjalla um stöðu réttindagæslumanna og svo gríðarlega margt annað. Ég ætla bara að leyfa mér að binda vonir við það að við fáum málið hér aftur til 2. umræðu eftir ekkert svo langan tíma vegna þess að ég tel málið brýnt og ég tel að það væri Íslandi mikill sómi að því að þetta frumvarp yrði að lögum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sín orð hér áðan og yfirferð yfir þetta mikilvæga mál að ég tel. Ég ætlaði upphaflega bara að koma í andsvar en var of seinn til eins og fleiri í þessum sal. Það hefur komið fram í umræðunni að hér séum við að búa til nýja stofnun og þenja okkur út, en eins og hæstv. forsætisráðherra hefur sjálf sagt þá er það ekki þannig að það séu allar nýjar stofnanir vondar eða óþarfar og ég tel að við séum hér að byggja umgjörð sem er gríðarlega mikilvæg. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við verðum að vera sammála um eitt og það er að vera sammála um það að virða mannréttindi í þessu landi. Að því sögðu tel ég að Mannréttindastofnun Íslands, einhvers konar ný stofnun eins og hér kemur fram og birtist, sé mjög mikilvæg í þeirri vegferð okkar. Ég hlakka bara til að fá þetta mál til okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og takast á við það og þau sjónarmið sem hafa verið reifuð í umræðunni hér í dag. Mig langar að reifa í örstuttu máli það sem mér finnst mikilvægt, þau sjónarmið sem ég tók sérstaklega til mín. Heilt yfir þá líst mér mjög vel á málið eins og það liggur fyrir en er alveg tilbúinn til þess að skoða góðar ábendingar eða athugasemdir sem geta gert málið enn betra en það er hér hjá okkur núna. Hér hefur m.a. verið velt upp því sjónarmiði hvort þau verkefni sem ættu að heyra undir þessa nýju stofnun, Mannréttindastofnun Íslands, gætu verið einhvers staðar annars staðar í kerfinu og m.a. hefur verið nefnd hér Mannréttindaskrifstofa Íslands. En það kemur líka ágætlega fram, herra forseti, í greinargerðinni að það er beinlínis þannig að Mannréttindaskrifstofan sjálf hefur lagt það til að það verði komið á fót svona lögbundinni mannréttindastofnun og henni verði ýtt úr vör. Þetta mál er ekkert nýtt, það á sér tiltölulega langan aðdraganda og ég held að það sé rétt að til að byrja með hafi Ólöf heitin Nordal verið með þetta mál á sínum snærum, 2016, og tilurð þessa og mikilvægi er ágætlega rakið í greinargerðinni. Það er líka rétt að nefna, vegna þess að það hefur komið líka fram að hér séum við að þenja út, að það fjármagn sem hefur runnið til Mannréttindaskrifstofu Íslands mun færast yfir í þessa nýju mannréttindastofnun. Við getum rætt það og munum sennilega taka á því hvort þessi nýja stofnun eigi að heyra undir Alþingi eða hvort hún eigi að vera stofnun undir einhverju ráðuneyti, þ.e. hjá framkvæmdarvaldinu. Ég get alveg skilið þau sjónarmið sem fram komu hér í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar, hvort það sé einhver vinkill sem þurfi að skoða sérstaklega. Það sem mér finnst mikilvægast og snerti mig, líkt og ég kom inn á í upphafi, er auðvitað sérstaklega það sem tengist málefnum fatlaðs fólks og mannréttindum þess. Það er beinlínis kveðið á um þetta í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólk sem var fullgiltur hér árið 2016, hann kveður beinlínis á um það að til staðar þurfi að vera sjálfstæð innlend mannréttindastofnun sem hafi eftirlit með samningnum. Hér er verið að koma til móts við þetta og mér finnst það algert lykilatriði í umræðunni að við séum að styrkja þessa umgjörð alla í tengslum við mannréttindi. Annað sem ég tel að snerti þetta mál og finnst í raun og veru skipta alveg gríðarlega miklu máli er það sem fram kemur í greinargerðinni um réttindagæslumenn fatlaðs fólks. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að vitna í það og leyfa mér að lesa þessa setningu, með leyfi forseta: „Í júlí 2011 tóku gildi lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011, þar sem kveðið er á um að á landinu skulu starfa réttindagæslumenn fyrir fatlað fólk. Þeir skulu fylgjast með högum fatlaðs fólks á sínu svæði og vera því innan handar við hvers konar réttindagæslu. Fatlaður einstaklingur getur leitað til réttindagæslumanns með hvaðeina sem varðar réttindi hans, fjármuni og önnur persónuleg mál. Réttindagæslumaður skal veita honum stuðning og aðstoða hann við að leita réttar síns eftir því sem við á. Einnig er gert ráð fyrir að hver sá sem telur að brotið sé á réttindum fatlaðs einstaklings geti tilkynnt það réttindagæslumanni auk þess sem réttindagæslumaður getur tekið upp mál að eigin frumkvæði.“ Mér finnst þetta mjög mikilvægt. Þarna komum við kannski inn á þetta mikilvæga sjálfstæði sem réttindagæslumenn þurfa að hafa í sínum störfum til að tryggja þessum viðkvæma hópi þau sjálfsögðu og nauðsynlegu réttindi sem við viljum öll að hann hafi í okkar góða samfélagi. Ég get skilið það hvernig málið er sett upp og það kemur ágætlega fram hér - nú þarf ég aðeins að leita í greinargerðinni sem er nokkuð ítarleg og góð - að með núverandi fyrirkomulagi eru réttindagæslumenn í dag undir félags- og vinnumarkaðsráðuneyti og ég held að það sé rétt hjá mér að það hafi verið með þeim hætti frá því árið 2011. Þeir hafa heyrt undir ráðuneyti sem er stýrt af eða er svolítið undir áhrifum af pólitísku landslagi hverju sinni. Ég held að það sé mjög brýnt að komast úr því og tryggja enn betur þetta mikilvæga sjálfstæði réttindagæslumanna og ég held að það sé gert með þeim hætti sem lagt er til með í þessu frumvarpi. En enn og aftur, ég hlakka til að fá þetta mál til okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og taka umræðu um það og þær athugasemdir og ábendingar sem hafa m.a. komið fram hérna í umræðunni í dag. Ég tel auðvitað mjög brýnt að þingið vandi sig en vinni nokkuð hratt í þessu máli.

Virðulegur forseti. Kannski til að byrja á því að koma því rækilega að þá styð ég þetta frumvarp. Mér finnst alla vega í fyrsta kasti alveg rétt að það fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar sem verið er að leggja til að setja á fót stofnun á vegum Alþingis er rétt að sú nefnd fái frumvarpið til sín þar sem það snýr einmitt að innra gangvirki þingsins. Mig langaði aðeins að ræða um nokkur atriði, kannski líka í framhaldi af því sem ég ræddi við hæstv. forsætisráðherra í andsvörum hér fyrr í þessari umræðu. Annars vegar eru það persónulegir talsmenn fatlaðs fólks og sömuleiðis talsmenn þeirra sem hafa verið vistaðir nauðugir á sjúkrahúsum. Ástæðan fyrir því að mér finnst mikilvægt að nefna þetta hér er sú að mér finnst það ekki vera nægilega tryggt að þessir mjög svo viðkvæmu hópar hafi skýran og beinan aðgang að þeirri þjónustu sem þeir þurfa á að halda, að hún sé óháð og öllum aðgengileg. Hvers vegna segi ég það? Vegna þess að a.m.k. samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks skuldbinda aðildarríkin sig til þess að gera allt sem þau geta til að fatlað fólk geti lifað lífi sínu án aðgreiningar í samfélaginu. Og ef viðkomandi á við einhverjar áskoranir að stríða þegar kemur að því að taka ákvarðanir, eins og oft á við um fatlað fólk, þá á að veita viðeigandi stuðning við ákvarðanatöku. Ég nefni þetta vegna þess að þetta er ein af stærstu byltingunum sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks felur í sér í viðhorfi gagnvart fötluðu fólki. Kerfið sem við búum núna við á Íslandi er svokölluð staðgengilsákvarðanataka. Ef kerfið á Íslandi kemst að því að þú eigir erfitt með að taka ákvarðanir er þér skipaður einstaklingur sem tekur ákvarðanir í þinn stað. Þetta er svokölluð lögræðissvipting eða sjálfræðis- og fjárræðissvipting. Þessir einstaklingar taka ákvarðanir byggðar á því sem þeir telja einstaklingi, sem sviptur hefur verið löghæfi sínu, vera fyrir bestu. Þeir taka ekki ákvarðanir byggðar á því hvað þeir telja að þessi einstaklingur vilji gera heldur hvað er honum fyrir bestu. Rétturinn til að taka ákvörðun sem lögræðismanninum þínum finnst ekki vera góð ákvörðun er því tekinn frá þér, jafnvel þótt það sé ekki ólögmæt ákvörðun - mögulega kannski svolítið heimskuleg en við hin höfum öll réttinn til að taka heimskulegar ákvarðanir, kannski af því að okkur finnst skemmtilegt að taka þær og kannski út af einhverju allt öðru, en við höfum a.m.k. þennan rétt. Viðhorfið í kerfinu hefur alltaf verið að það þurfi að stjórna lífi fatlaðs fólks, að það sé einhvers konar viðfang sem geti ekki tekið sjálfstæðar ákvarðanir og því þurfi bara að taka ákvarðanir fyrir það. Til þess eru lögráðamenn. Einkennandi fyrir þetta kerfi er að það er ekkert í lögræðislögunum eins og þau standa nú sem gera hinum lögræðissvipta einstaklingi kleift að biðja einu sinni um nýjan lögræðismann. Segjum að hann sé að standa sig ótrúlega illa. Þá er ekki eitt einasta lagalegt úrræði til þess að óska eftir nýjum lögráðamanni. Kannski er hann bara dónalegur við þig á hverjum degi en þú mátt ekki fá nýjan, það er alla vega ekkert úrræði sem leyfir það. Það sem er svo byltingarkennt við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er að það á að snúa við þessu viðhorfi og taka burt þetta staðgengilsákvarðanatökukerfi sem flest lönd og við ríghöldum enn þá í, þar sem þér er skipaður einhver ákvörðunaraðili sem tekur ákvarðanir byggðar á því sem þessi aðili telur þér vera fyrir bestu. Það á að færa það yfir í kerfi sem heitir stuðningsákvarðanatökukerfi sem gengur út á að veita viðeigandi stuðning til að taka ákvörðun byggða á því sem samkomulag er um að sé í samræmi við besta mögulega vilja, þ.e. í sem nánustu samræmi við vilja þess sem nýtur stuðnings við ákvarðanatöku. Til að þetta geti orðið þurfa að vera úrræði til staðar sem eru öllum aðgengileg sem á þurfa að halda. Þau þurfa að vera þannig úr garði gerð að þau virði einmitt þennan besta mögulega vilja viðkomandi en menn séu ekki skipaðir til að taka ákvörðun byggða á því sem þeim finnst vera honum fyrir bestu. Þeir eru alla jafna lögmenn sem taka ákvarðanir sem byggjast á þeirra eigin innsæi um hvað þeim finnst vera rökrétt og gott en ekkert endilega á því hvað hinn lögræðissvipta langar að gera. Þetta spilar inn í fullt af öðrum réttindum sem eru í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eins og réttinn til að búa þar sem þú vilt búa og vera ekki neyddur inn í ákveðið búsetuform og allt þetta. En það sem ég er að fókusera á akkúrat núna er þessi ótrúlega mikilvægi réttur til að fá að taka sínar eigin ákvarðanir, að fá að nýta sín eigin réttindi vegna þess að löghæfi, rétturinn til að taka ákvarðanir, er í raun grunnforsenda þess að þú getir nýtt öll önnur réttindi sem þú hefur. Þegar við tökum þennan rétt af einhverjum erum við að taka af honum getuna til að nýta öll önnur réttindi sem hann á. Við sviptum fatlað fólk sífellt og allt of oft, með lögræðis- og sjálfræðissviptingu, réttinum til að nýta öll sín mannréttindi á sjálfstæðan hátt. Það sem persónulegir talsmenn fatlaðs fólks geta og eiga að gera er að koma í veg fyrir að slík staða komi upp að skipa þurfi einhverjum lögráðamann eða sjálfræðissvipta hann o.s.frv. Þarna á að vera einstaklingur sem aðstoðar þig við að koma vilja þínum fram og taka ákvarðanir, að lifa lífinu án aðgreiningar í samfélaginu þannig að þú fáir stuðning við ákvarðanatöku frekar en að ákvarðanir séu teknar fyrir þig og þú hafir ekki lengur rétt á að taka ákvarðanir. Það er mitt ískalda mat að til þess að þetta úrræði nýtist fólki þannig að það standi virkilega öllum jafnt til boða þurfi að greiða fyrir þessa þjónustu. Við eigum ekki öll, og það er ekki endilega viðeigandi heldur, að mamma okkar, frændi eða einhver aðstandandi sinni þessari þjónustu einfaldlega í sjálfboðaliðastarfi. Þetta er mikilvægt starf og mikilvæg vinna og það ætti að viðurkenna hana sem slíka. Það á ekki að setja álag á aðstandendur og ég vil tilgreina hér að álag á aðstandendur er líka ákveðið kynjajafnréttismál. Þar hallar frekar á konur og eru þær líklegri til að taka að sér svona verkefni. Við erum með töluvert umönnunarálag hér í samanburði við önnur lönd og mér finnst óþarfi að viðhalda því líka í þessu samhengi. Þess vegna finnst mér rosalega mikilvægt að sú staða verði viðurkennd að ef komist er að niðurstöðu um að viðkomandi einstaklingur þurfi á aðstoð við ákvarðanatöku að halda, eigi viðkomandi rétt á persónulegum talsmanni sem fái greitt fyrir vinnuna í samræmi við álagið sem henni fylgir. Þar með erum við líka að tryggja gæði þessarar þjónustu og jafnræði í aðgengi að henni, vegna þess að ef ekki er greitt fyrir hana þá tapa þeir á þessu sem ekki eiga tengslanet og sömuleiðis leggst ólaunuð vinna á tengslanet þeirra sem það eiga. Hvað varðar ráðgjafa eða talsmenn - nú man ég ekki og er ekki með lögin fyrir framan mig - og þá aðstoð sem einstaklingum stendur til boða sem hafa verið nauðungarvistaðir á geðdeild um hvaða réttarstöðu þeir hafa þegar ákvörðun um nauðungarvistun hefur verið tekin, þá hef ég áhyggjur af sjálfstæði þessara aðila og af því að fólk fái ekki jafn umfangsmikla og mikilvæga aðstoð og það þarf á að halda. Þetta spilar líka inn í samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég fagna því að endurskoðun sé í gangi á lögunum eins og þau eru í dag og ég hef sjálf, frá því að ég kom hingað fyrst, verið að berjast fyrir því að leggja af þessi lögræðislög í sinni núverandi mynd. Það er nú ekki alveg á leiðinni samkvæmt þessum nýju frumvarpsdrögum frá dómsmálaráðuneytinu en vissulega eru mikilvægar breytingar að eiga sér stað í átt að meiri virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti einstaklings, burt séð frá því hvort hann þjáist af alvarlegum geðsjúkdómi eða líkur eru á að svo sé eða að ástandi hans er þannig háttað að því megi jafna við alvarlegan geðsjúkdóm, sem eru skilyrðin fyrir frelsissviptingu akkúrat núna. Einn læknir, sem þarf ekki einu sinni að vera geðlæknir og þarf ekki einu sinni í sinni menntun að hafa sérhæfingu sem tengist geðrænum kvillum, þarf að komast að þeirri niðurstöðu að þú sért með alvarlegan geðsjúkdóm, að líkur séu á því eða að ástandinu sé þannig háttað að því megi jafna við alvarlegan geðsjúkdóm. Þetta hafa alþjóðlegar eftirlitsstofnanir bent okkur á síðan 1994 að samræmist ekki mannréttindaskuldbindingum okkar og enn hefur þessu ekki verið breytt. Þarna er beinlínis verið að frelsissvipta fólk, sem er byggt á sjúkdómi sem einhver áætlar að það sé með og ekki eru einu sinni sterkar kröfur um faglegt mat að baki því. Það eru bara líkur á að þú sért með alvarlegan geðsjúkdóm. Það er ekki einu sinni skilyrði í lögunum eins og þau standa núna að sjálfum þér eða öðrum stafi hætta af þér eða eitthvað slíkt. Það stendur til að breyta því, en það breytir því ekki að aðgengi fólks, sem hefur verið svipt frelsi sínu vegna geðsjúkdóms, að réttlæti er miklu takmarkaðra en þeirra sem eru sviptir frelsi sínu t.d. vegna gruns um alvarlegt afbrot. Hvers vegna? Vegna þess að það er fullt af undantekningum í lögunum þar sem dómari getur sagt: Það er bersýnilega tilhæfulaust að bjóða þér að koma hingað fyrir framan mig og útskýra hvers vegna ég ætti ekki að halda þér inni á geðdeild í þrjár vikur í viðbót án áheyrnar. Mjög óskýrar undanþágur eru fyrir því að fólk fái áheyrn og skilyrðin eru líka mjög rýr fyrir því að svipta megi fólk frelsi sínu og sömuleiðis að beita þvingaðri lyfjameðferð og annarri þvingaðri meðferð, sem umboðsmaður Alþingis hefur einmitt bent á að skorti lagaheimildir fyrir í ýmsum tilfellum. Og þessir talsmenn sem koma inn á geðdeild, hjálpa fólki að skilja réttarstöðu sína, hvenær það má kæra t.d. ákvörðun um að beita þvingaðri lyfjagjöf eða ákvörðun um nauðungarvistun á sjúkrahúsi og hjálpa fólki að leita réttar síns með því að fara með málið fyrir dómstóla o.s.frv. - við höfum fengið að heyra notendasögur innan úr kerfinu sem sýna að þessi aðstoð mætti kannski vera umfangsmeiri, hún mætti vera faglegri og hún mætti líka vera hlutlausari. Stundum er upplifunin sú að notendum er sagt að það borgi sig ekki fyrir þá að vera með of mikið vesen. Það er ekki réttindagæsla sem ég held að lögmenn veiti almennt, að það sé bara best að sætta sig við frelsissviptingu og leyfa henni að gerast. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þeir sem sinna réttindagæslu fyrir fólk í þetta viðkvæmri stöðu tilheyri einmitt sjálfstæðri stofnun og séu með umboð til að sinna réttindabaráttu fyrir hönd sinna skjólstæðinga án þess að vera undir eitthvert stjórnvald settir og séu einmitt hluti af sjálfstæðri mannréttindastofnun. Ég tel að þannig væri hagsmunavörslu þessara viðkvæma hópa best sinnt og þess vegna kom ég hingað upp með spurningar um hvort þetta væri mögulega góð viðbót við verkefni þessarar stofnunar. Ég fagna því að heyra forsætisráðherra segja að hún sé opin fyrir því að við felum þessari stofnun frekari verkefni en talin eru upp í frumvarpinu í sinni núverandi mynd. Ég mun skoða það mjög gaumgæfilega hvort einhver samstaða náist um þessar hugmyndir mínar af því að ég tel líka að þær yrðu mjög mikilvægur þáttur í að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Svo ég láti nú þessu máli mínu lokið þá er ég í lokin með eina mjög formlega athugasemd sem varðar skipan í þessa stjórn og þessi skilyrði um að það eigi ekki að endurnýja stjórnina of mikið og of hratt, að það eigi alltaf að vera a.m.k. þrír í stjórninni sem hafi einhverja reynslu af því að vera í henni þótt vissulega sé undanþága fyrir því fyrsta árið að skipa megi fimm nýja. Ég er pínu hikandi við að hafa þetta svona afgerandi, sérstaklega í annarri umferð þar sem talað er um að a.m.k. tveir ef ekki þrír þurfi að halda stöðu sinni. Ég skil mjög vel rökin fyrir því að hafa samfellu í stjórninni, stofnanaminni og allt þetta, og það er vissulega óþægilegt ef of mikil skipti eru á fólki. En það er heldur ekki loku fyrir það skotið að það geti samt sem áður reynst nauðsynlegt að hafa fleiri nýja út af ýmsum ástæðum. Kannski er fólk ekki að standa sig nógu vel, kannski kemur eitthvað upp á og þá eru þetta ekki það margar manneskjur. Ég velti fyrir mér hvort það megi kannski mýkja aðeins þessi skilyrði og tala um „að jafnaði“ eða eitthvað álíka til að við lendum ekki í tómum vandræðum ef þær aðstæður koma upp að ekki er unnt að uppfylla lögin. Þá erum við í raun bara að búa til aðstæður þar sem við þurfum að brjóta lögin, breyta þeim eða hvað það nú er. Mér finnst það kannski bara óþarfi, þrátt fyrir að ég sé sammála markmiðinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég var ekki alveg með á hreinu þegar hún talaði um réttindagæslumenn fatlaðs fólks, sem er 9. gr. og klárlega mikilvægasta ákvæði þessa frumvarps svo að við getum lögleitt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, og lögræðissviptingar. Ég skil það þannig að þetta ákvæði um réttindagæslumenn fatlaðs fólks nái ekki til lögræðissviptingar og annarrar sviptingar fyrir dómstólum - þá eru það bara dómarar sem skipa lögmenn - heldur sé þetta meira þannig, eins og segir í frumvarpinu, að þeir skuli aðstoða börn og annað slíkt og ávallt hafa það að leiðarljósi sem er barninu fyrir bestu í störfum sínum. Svo kemur fram í greinargerðinni að réttindagæslumaður skuli aðstoða við að kæra mál til viðeigandi úrskurðaraðila o.s.frv. Annað áhugavert kemur líka fram í frumvarpinu en í skýringu við 9. gr. segir, með leyfi forseta: „Þó að réttindagæslumenn fatlaðs fólks verði samkvæmt frumvarpinu hluti af Mannréttindastofnun Íslands mun félags- og vinnumarkaðsráðuneytið áfram hafa mikilvægu hlutverki að gegna þegar kemur að réttindagæslu. Má t.d. nefna að áfram er gert ráð fyrir að réttindavakt starfi innan ráðuneytisins, sbr. 3. gr. laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Enn fremur verður áfram fjallað um persónulega talsmenn fatlaðs fólks í lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Sú breyting er lögð til að í stað réttindagæslumanna verði það hlutverk sýslumanns að staðfesta val á persónulegum talsmönnum …“ Ég er búinn að skoða lögin um réttindagæslu fyrir fatlað fólk og það sem stendur í frumvarpinu og finnst þá hlutverk 9. gr. frumvarpsins svolítið óljóst. 

Virðulegur forseti. Nú er ég ekki flutningsmaður þessa frumvarps en eins og ég skil það er verið að færa réttindagæslu fatlaðs fólks, þ.e. réttindagæslumennina sem eru í nokkrum landshlutum, úr ráðuneyti og yfir í þessa sjálfstæðu stofnun og þar með gefa þeim aukið sjálfstæði og getu til að vinna sína vinnu, sem er mjög mikilvæg réttindagæsla fyrir fatlað fólk. Það sem ég var að benda á í minni ræðu er að mér fyndist rétt að svokallaðir persónulegir talsmenn fatlaðs fólks, hverra hlutverk er skilgreint í lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, ættu líka heima undir þessari stofnun og fengju greitt fyrir sína vinnu, því að eins og staðan er núna er þetta í raun samningur um ákveðið sjálfboðaliðastarf fyrir fatlaðan einstakling. Það sem ég var að benda á er að ef þetta er sjálfboðaliðastarf þá er þetta ekki aðgengilegt öllum, vegna þess að það eru ekki allir sem hafa umkringt sig þannig að þeir geti leitað til einhvers til að taka að sér þetta mikilvæga hlutverk. Ég nefni þetta í tengslum við sjálfræðis- og lögræðissviptingar vegna þess að þetta er vægara úrræði heldur en það, sem lögum samkvæmt á að reyna að notast við áður en gripið er til miklu harkalegri úrræða eins og sjálfræðis- og lögræðissviptingar þar sem rétturinn til að taka ákvarðanir er tekinn af þér. Persónulegir talsmenn fatlaðs fólks eiga að aðstoða fólk við að ná fram sínum besta vilja. Þeir eiga að vera því til stuðnings í samfélaginu við að taka ákvarðanir, við að ákveða hvaða samninga það vill undirgangast, við að taka kannski flóknar og erfiðar ákvarðanir í lífinu sem getur verið erfitt að taka og sumir þurfa aðstoð við. Mér fyndist rétt að þetta hlutverk væri betur skilgreint, hefði sterkari sess og væri aðgengilegt fyrir alla. Ég tel að það væri meira í samræmi við okkar skuldbindingar gagnvart samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en núverandi réttarstaða þar sem þetta er ekki launað.

Virðulegi forseti. Í ljósi umræðunnar hér sem hefur verið mjög áhugaverð þá legg ég til að frumvarp þetta fari til allsherjar- og menntamálanefndar eftir 1. umræðu. Rökin fyrir því eru mjög einföld og ég vísa til 13. gr. laga um þingsköp. Þar segir um allsherjar- og menntamálanefnd að hún fjalli m.a. um dóms- og löggæslumál, mannréttindamál, ríkisborgararétt, neytendamál, málefni þjóðkirkjunnar og jafnréttismál. Mannréttindamál heyra undir allsherjar- og menntamálanefnd. 

Forseti biðst afsökunar en klukkan sagði …

Þess vegna legg ég til að þetta merkilega frumvarp, sem ég tel mjög mikilvægt að fái góða meðferð hjá Alþingi og í þingnefnd, fari til allsherjar- og menntamálanefndar. Og ef við tölum um nafn á stofnunum og nefndum þá mætti allsherjar- og menntamálanefnd heita mannréttindanefnd Alþingis, en ég er ekki að leggja það til og ég vona að nafnið verði ekki lagt fram. Í 8. tölulið 13. gr. um stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þá segir, með leyfi forseta: „Nefndin fjallar um stjórnarskrármál, málefni forseta Íslands, Alþingis og stofnana þess …“ Í þessu frumvarpi er bara verið að leggja til að Mannréttindastofnun Íslands starfi á vegum Alþingis. Það er ekki búið að ákveða að þetta verði stofnun Alþingis. Þetta er ekki málefni Alþingis eða stofnana þess, þ.e. Mannréttindastofnun Íslands er ekki orðin undirstofnun, hún heyrir ekki undir Alþingi fyrr en frumvarpið er orðið að lögum. Þannig er þetta í dag. Ég er því miður ekki með frumvarpið með mér, ég ætlaði að taka það með mér, en það stendur í 1. gr. þess að meginverkefni og hlutverk þessarar stofnunar eru mannréttindi. Þá er eðlilegt að allsherjar- og menntamálanefnd fjalli um málið. Það er hin rétta túlkun á lögunum og ég tel mjög mikilvægt að nefndin sem er vön að fjalla um þessi mál, mannréttindamál, fái þetta frumvarp til umfjöllunar. Ef frumvarpið verður samþykkt af Alþingi óbreytt þá mun stofnunin sem slík heyra undir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ekki allsherjar- og menntamálanefnd, en það er einungis eftir að það verður samþykkt óbreytt. Þannig að ég legg þetta til og ég vona að þetta fái rétta þinglega meðferð hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa mig ósammála hv. þingmanni um að þetta mál eigi ekki heima í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vegna þess að það sé ekki búið að ákveða hvernig þetta eigi að vera. Það liggur fyrir í frumvarpinu hver tillagan er. Tillagan er að búa til nýja stofnun Alþingis. Það er tillagan sem er til umræðu. Ef við síðan sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd segjum að okkur finnst ekki að þessi stofnun eigi að vera stofnun Alþingis heldur einhver annars konar stofnun, þá getum við tekið umræðuna út frá því. En frumvarpið eins og það liggur fyrir er tillaga um að sett verði á fót ný stofnun innan Alþingis og þá er auðvitað rétt að sú nefnd sem fer með slíkt, eins og kemur fram í 13. gr. þingskapa - sem ég var einmitt með opna fyrir framan mig í dag út af atkvæðagreiðslu sem var fyrr í dag um aðra nefnd sem gerður var ágreiningur um - þar segir einmitt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjalli um Alþingi og stofnanir þess og hér er verið að leggja til að búa til heila nýja stofnun Alþingis. Þannig að ég held að það sé alveg rétt að þetta fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvort á að ráða, efni eða form? Ég tel að efni frumvarpsins eiga að ráða og efnið fjallar um stofnun og meginhlutverk hennar er að efla og vernda mannréttindi á Íslandi, þ.e. þetta er mannréttindamál. Það er sú efnislega umfjöllun, það er efnið sem þessi stofnun á að fjalla um, ekki það hvort hún heyri undir Alþingi eða sé hluti af framkvæmdarvaldinu. Ég heyrði efasemdir hjá ákveðnum þingmönnum hérna áðan hvort stofnunin eigi að heyra undir Alþingi eða að vera hluti af framkvæmdarvaldinu og hæstv. forsætisráðherra lagði það bara í hendur þingsins að ákveða það þannig að það er ekki endanlega útkljáð hvort verði. Þetta er þá háð breytingum í þinglegri meðferð. En það er hins vegar ljóst að það mun verða til mannréttindastofnun. Ég styð það heils hugar. Það liggur fyrir. Það er hins vegar staðsetningin í kerfinu, undir Alþingi eða framkvæmdarvaldinu, sem er vafamál. Þess vegna tel ég að það sé mikilvægt að málið fari til allsherjar- og menntamálanefndar af því að þetta er mannréttindamál. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Við erum að tala hérna um mikilvægan samning, þetta er hluti af lögleiðingu mikilvægs samnings, sem er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég er ekki að leggja þetta til til að tefja málið eða neitt slíkt heldur bara að það sé á réttum stað í nefndum þingsins. Það er grundvallaratriði. Það fái meðferð í nefnd sem er vön að fjalla um mannréttindamál.

Virðulegur forseti. Það verður auðvitað þingsins að ákveða hvort okkar hefur rétt fyrir sér og í hvorri nefndinni þetta á betur heima. En ég velti upp t.d. lögum um ríkisendurskoðanda, þau heyra vissulega undir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ríkisendurskoðandi heyrir undir þá nefnd, en mögulega, vegna efni mála þar sem ríkisendurskoðandi fæst við, ætti hann betur heima undir einhverri annarri nefnd. En vegna þess að ríkisendurskoðandi er stofnun Alþingis þá heyrir hann undir okkar nefnd, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég held að þetta sé ekki eitthvað eðlisólíkt öðrum stofnunum á vegum þingsins. En við leyfum bara atkvæðunum að ráða um þetta, hv. þingmaður.

Virðulegur forseti. Ef það kemur breytingartillaga við þetta frumvarp, sem ég tel vera mjög mikilvægt, um að mannréttindastofnun starfi ekki á vegum Alþingis, hún verði hluti af framkvæmdarvaldinu, þá má segja sem svo: Já, heyrðu, þetta frumvarp fékk afgreiðslu í vitlausri nefnd. Það átti að vera hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Þingskapalög segja það einfaldlega að um málefni Alþingis og stofnana þess skuli fjalla í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þessi stofnun er ekki orðin stofnun Alþingis fyrr en búið er að samþykkja lögin. Þannig er nú það. Lög um ríkisendurskoðanda eru lög um ríkisendurskoðanda, þau eru ekki frumvarp um ríkisendurskoðanda. Hérna erum við að tala um lagafrumvarp sem á eftir að fá þinglega meðferð, og það er um mannréttindamál. Meginhlutverk stofnunarinnar eru mannréttindi á Íslandi og þá á þetta heima í allsherjar- og menntamálanefnd en ekki hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ef það verður hins vegar samþykkt að stofnunin verði undirstofnun Alþingis, þá fer þetta undir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en ekki fyrir þann tíma.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umræðu, ýmislegt sem hefur komið fram hér. Mér finnst mikilvægt að árétta hér í byrjun að þetta frumvarp er mjög afgerandi og endurspeglar þá eindregnu afstöðu mína að þessi stofnun eigi að heyra undir þingið. Að sjálfsögðu er það svo þingsins að taka afstöðu til þess í lokin, eins og á við um öll frumvörp sem hér eru lögð fram, það er nú ekki flóknara en það. Ég áréttaði það sérstaklega í minni framsöguræðu vegna þess að ég er hér að leggja til að þetta heyri undir þingið. En ég er ekki þar með skoðanalaus um málið eins og mér finnst einhverjir hv. þingmenn hafa gefið til kynna. Ég færði fyrir því mjög ítarleg rök af hverju mér finnst þetta vera rétt niðurstaða og það varðar sjálfstæði og óhæði stofnunarinnar. Hér hafa verið nefndar stofnanir sem vissulega eru skilgreindar sem sjálfstæðar stofnanir í lögum. Þær eru til að mynda sumar hverjar líka með sjálfstæða tekjustofna í lögum. Það er ekki raunin hér heldur er þetta stofnun sem myndi fá fjárveitingar frá Alþingi og vera með stjórn kjörna af Alþingi. Það undirstrikar auðvitað sjálfstæði hennar. Ástæða þess að ég legg til að þetta mál gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er að það er tillaga forseta Alþingis, sem hefur verið í miklu samráði um þetta mál. Ég styð forseta Alþingis í þeirri tillögu og finnst hann hafa fært fyrir því góð rök, sem eru þau að þetta mál snýst auðvitað um nýja stofnun undir Alþingi, sem fer vissulega með ákveðinn málaflokk, mannréttindi, rétt eins og þær stofnanir sem heyra undir Alþingi, eins og Ríkisendurskoðun og Umboðsmaður Alþingis, snerta á ýmsum ólíkum málaflokkum. Það er mín eindregna afstaða. En ég hefði nú talið að það mikilvægasta í þessu væri auðvitað að þetta mikilvæga mál kæmist til meðferðar þingsins og þar ber ég fullt traust til allra nefnda þingsins, eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi. Hér hefur verið rætt aðeins um skipan ráðgjafarnefndar og ég vil bara ítreka það að þegar kveðið er á um tiltekna aðila sem fast sæti eiga í þeirri ráðgjafarnefnd þá var reynt að endurspegla ákveðna breidd. Það eru alveg gild sjónarmið sem hér hafa komið fram um önnur félög en hér eru auðvitað bæði Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp. Ég vil minna á að það er lagt til að fjórir einstaklingar séu svo kjörnir svo sérstaklega, en ekki er kveðið á það um í lögum. En það er að sjálfsögðu eitthvað sem þingið tekur til skoðunar í sinni meðferð. Ég vil líka fara aðeins yfir stjórnina og þær athugasemdir sem þar komu fram. Ég tel í sjálfu sér ekkert mæla gegn því að það verði skrifað inn í frumvarpið eitthvert orðalag sem kveður á um að skipanin sé að jafnaði með tilteknum hætti því að hugsunin er alveg skýr; það er verið að reyna að tryggja ákveðna samfellu, en það þarf ekki að vera eitthvert bókstafstrúarlögmál inni í þessu. Ég vil nefna líka Mannréttindaskrifstofu Íslands og það er mikilvægt að það sé ítrekað hér, af því að það hefur einhvers misskilnings gætt í því, að Mannréttindaskrifstofan hefur haft ákveðið hlutverk og hún hefur notið styrks frá stjórnvöldum. En það er algerlega skýrt að sá styrkur mun nú renna inn í nýja stofnun þannig að heildarfjárframlög frá ríkinu til Mannréttindaskrifstofu Íslands, sem voru 39 millj. árið 2022, renna inn í þessa nýju stofnun. Og ég vil bara minna á það að Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur frá upphafi hvatt stjórnvöld til að koma lögbundinni mannréttindastofnun á fót og hefur ítrekað bent á að starf hennar komi ekki í stað slíkrar stofnunar, enda grundvallarskilyrði samkvæmt Parísarviðmiðunum og á sér styrka stoð í lögum. Þannig að þarna er ekki verið að bæta við framlög hins opinbera heldur er einfaldlega verið að leggja til að framlögin renni þá inn í þessa nýju stofnun. Ég vil svo ítreka það sem rætt var um varðandi persónulega talsmenn fatlaðs fólks sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór svo ágætlega yfir í sinni ræðu hér, að þessi kortlagning stendur yfir. Ég vonast til að við getum farið betur yfir hana þegar málið kemur til þinglegrar meðferðar. Ég vil líka ítreka það sem ég sagði hér áðan: Það er ekkert sem útilokar að þingið feli okkur það að skoða fleiri verkefni sem gætu færst undir þessa nýju stofnun og gert hana þar með öflugri í því mikilvæga hlutverki sem hún hefur að gegna. Það mætti hugsa sér að gera það með bráðabirgðaákvæði. En það sem mér finnst mikilvægast er að þessari stofnun verði komið á fót, að hún standist þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist, sem er að hafa eftirlit með öllum þeim mannréttindasáttmálum sem við erum aðilar að og er líka forsenda þess að lögfesta sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta er ekki eingöngu um það, þetta snýst um að hafa eftirlit með öllum þeim mannréttindasáttmálum sem við erum aðilar að. Slík verkefni geta að sjálfsögðu vaxið. En ég myndi telja mjög mikilvægt - fyrir utan það að þetta mál fái vandaða meðferð og það er nú komið inn í septembermánuð þannig að það ætti að vera ærinn tími til að fara yfir það. En það skiptir hins vegar máli að meðferðinni verði lokið og málið fái afgreiðslu hér í þingsal því að þetta er forsenda þess að það sé svo hægt að halda áfram með lögfestinguna sem við erum búin að bíða ansi hreint lengi eftir, eins og við öll vitum sem hér erum inni. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og ítreka þá tillögu mína að þetta gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem er þá að höfðu samráði við forseta þingsins. Það kunna að vera einhverjar aðrar tillögur um það, en ég minni bara á að þetta mál er brýnt og það skiptir máli að þingið fái góðan tíma til að veita því vandaða umfjöllun.

Virðulegi forseti. Ég er með mjög einfalda spurningu fyrir hæstv. forsætisráðherra um frumvarpið sem hún hefur lagt hér fram, frumvarp til laga um Mannréttindastofnun Íslands. Meginhlutverk stofnunarinnar er að efla og vernda mannréttindi á Íslandi, eins og þau eru skilgreind í stjórnarskrá, lögum, alþjóðasamningum og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum. Lítur hæstv. forsætisráðherra á þetta mál sem mannréttindamál?

Frú forseti. Að sjálfsögðu er þetta mannréttindamál, en þetta er líka mál sem snýst um að ný stofnun verði stofnuð undir forystu Alþingis Íslendinga, að Alþingi kjósi stjórn í þeirri stofnun og tryggi viðunandi fjárveitingar til að tryggja sjálfstæði stofnunarinnar. Þannig að ég tel ágætisrök hafa verið færð fyrir nefndarvísuninni, sem ég tel nú að hv. þingmaður sé að ýja að hér í þessari fyrirspurn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Að sjálfsögðu er þetta mannréttindamál. Samkvæmt þingskapalögum heyrir það að sjálfsögðu undir allsherjar- og menntamálanefnd sem fjallar um mannréttindamál. Þetta frumvarp er mannréttindamál frá upphafi til enda. Þetta er mannréttindamál í dag og það verður mannréttindamál þegar búið er að samþykkja lögin. Það er hins vegar vafi á því hvort þessi stofnun sem frumvarpið fjallar um starfi á vegum Alþingis eða ekki. Það er breytan í þessu máli. Þannig á þetta mál ekki heima í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallar um málefni Alþingis og stofnana þess. Þessi stofnun er ekki orðin stofnun Alþingis fyrr en búið er að samþykkja lögin, svo einfalt er það. Þetta er mannréttindamál. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fjallaði um það áðan hvað væri rétt niðurstaða. Það verða væntanlega greidd atkvæði um þetta en það er ekki þar með sagt að meiri hlutinn hafi rétt fyrir sér. Þetta er mannréttindamál og á heima í allsherjar- og menntamálanefnd og það skiptir engu máli hvað þingmeirihlutinn segir um það. Ég tek undir orð hæstv. forsætisráðherra: Að sjálfsögðu er þetta mannréttindamál.

Frú forseti. Ég vona nú að það sem mér finnst vera ákveðið formsatriði flækist ekki fyrir því að þingið geti tekið til starfa við að vinna að þessu máli því að þetta er alveg gríðarlega mikilvægt mál og það er fjöldi manns úti í þessu samfélagi sem bíður eftir þessu máli. Það er bara þannig. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. viðskiptaráðherra fyrir að taka svona skjótt og vel í beiðni mína um sérstaka umræðu um samkeppnismál. Við vitum að virk samkeppni skilar heimilum betri þjónustu, fjölbreyttari vöru og lægra verði og það er þess vegna sem stjórnvöld gegna lykilhlutverki í því að efla og vernda samkeppni á öllum sviðum. Virkt samkeppniseftirlit er líka sérstaklega mikilvægt á tímum þar sem verðbólga og vextir herja á heimilin og þegar sífelldar verðlagshækkanir gera okkur öll frekar dofin fyrir eðlilegri þróun verðlags. Við þær aðstæður er hætt við að mýsnar fari á kreik ef kötturinn er læstur inni. Markmiðið með samkeppniseftirliti er að styrkja heilbrigða samkeppni og neytendavernd með því að berjast gegn fákeppni, ólögmætu samráði og annarri markaðsmisnotkun og þau eru mörg dæmin um hvernig það hefur sannað sig. Ég get nefnt olíusamráðið og sektir sem voru lagðar á Valitor og Mjólkursamsöluna fyrir að misnota markaðsráðandi stöðu sína. Síðustu vikur hefur svo töluvert farið fyrir umræðu um samkeppnismál frá því að Samkeppniseftirlitið lagði 4,2 milljarða kr. stjórnvaldssekt á Samskip vegna víðtæks ólögmæts samráðs við Eimskip. Rannsóknin stóð yfir í um áratug og hófst, eins og flest önnur mál sem Samkeppniseftirlitið tekur til rannsóknar, á því að eftirlitinu bárust ábendingar frá bæði viðskiptavinum og keppinautum fyrirtækjanna. Frú forseti. Það er áhugavert að bera saman samband og samskipti samkeppnisyfirvalda hér á landi og helstu hagsmunaaðila atvinnulífsins við það sem gengur og gerist víða í löndum í kringum okkur. Á Norðurlöndum og almennt í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við beita hagsmunasamtök atvinnulífsins sér almennt markvisst gegn samkeppnisbrotum enda skilningurinn sá að þau skaði bæði hagsmuni heimila og atvinnulífsins. Hér virðist dýpra á slíkri nálgun og sjónarmið sumra hagsmunasamtaka, atvinnuleysis og jafnvel fjölmiðla virðist frekar það að Samkeppniseftirlitið sé atvinnulífinu fjötur um fót. Ég hef ekki áhyggjur af því að ráðherra samkeppnismála sé þeirrar skoðunar og ég hef ekki áhyggjur af því að innan ríkisstjórnarinnar sé einhugur um að grafa undan Samkeppniseftirlitinu, en ég hef áhyggjur af því að það verði engu að síður útkoman ef stjórnvöld sofa á verðinum eða láta stýra sér í þá átt. Það er nefnilega hlutverk stjórnvalda að vera vakandi fyrir þeim miklu hagsmunum heimila og langflestra fyrirtækja sem felast í heilbrigðum samkeppnismarkaði, enda er það alls ekki svo að fyrirtæki vilji almennt ekki að eftirlit sé haft með samkeppni. Lítil og meðalstór fyrirtæki, máttarstólpinn í íslensku atvinnulífi, treysta einmitt á skilvirkt og gott eftirlit með samkeppnismörkuðum. Þetta þýðir auðvitað ekki að Samkeppniseftirlitið okkar sé yfir gagnrýni hafið. Það er t.d. eðlilegt að skoða einfaldara og skilvirkara regluverk til að ýta undir samkeppni og neytendavernd. Við í Viðreisn höfum lagt áherslu á að efla leiðsagnarhlutverk Samkeppniseftirlitsins vegna þess að það myndi bæði spara tíma og fjármagn. Eftirlitið hefur verið gagnrýnt fyrir að hafa ekki sinnt því hlutverki sem skyldi. Spurningin er: Af hverju? Getur verið að Samkeppniseftirlitið hafi ekki bolmagn til þess þegar litið er til annarra lögbundinna verkefna þess og svo þess fjármagns sem eftirlitið hefur úr að spila? Það er í ljósi þessa sem ég spyr hæstv. ráðherra: Hver er að mati hennar besta leiðin til að gera eftirlit með samkeppnisbrotum skilvirkara? Hafa stjórnvöld að mati ráðherra tryggt Samkeppniseftirlitinu nægilegt svigrúm til að sinna eftirliti með samkeppnisbrotum? Eins og svo margt sem lýtur að hagsmunum almennings kemur samkeppnislöggjöfin okkar að miklu leyti frá Evrópusambandinu. Enn er þó ýmislegt sem við eigum eftir að innleiða í íslensk lög og má þar helst nefna evrópsku skaðabótatilskipunina frá 2014 sem eykur verulega möguleika neytenda og fyrirtækja til að sækja bætur vegna samkeppnisbrota. Málið hefur vissulega ekki enn farið í gegnum EES-nefndina en það kemur ekki í veg fyrir að Ísland innleiði þessa réttarbót. Þess vegna spyr ég að lokum: Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að Ísland innleiði þessa tilskipun fljótlega? Ég hlakka svo til umræðunnar hér og vona að hún gefi skýrari mynd af því hvernig við sjáum þessi mál fyrir okkur í náinni framtíð.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að setja á dagskrá sérstaka umræðu um samkeppnismál. Ég tel fulla þörf á því að við ræðum um samkeppnismál hér á Alþingi með reglubundnum hætti í ljósi þjóðhagslegs mikilvægis þeirra. Það á sérstaklega við nú þegar eitt brýnasta sameiginlega verkefni okkar er að ná tökum á verðbólgunni. Hv. þingmaður beindi þremur spurningum til mín og mun ég veita svör við þeim. Í fyrsta lagi er spurt hver sé að mati ráðherra besta leiðin til að gera eftirlit með samkeppnisbrotum skilvirkara. Ég lít svo á að eftirlit með samkeppnisbrotum sé skilvirkt og það sé nauðsynlegt að samkeppnisyfirvöld hafi þau tæki og tól sem þarf til slíks eftirlits. Hluti af því er viðunandi lagaheimildir og bolmagn til að rannsaka brotin og valdheimildir til að knýja slíkar rannsóknir áfram. Í samkeppnislögum er Samkeppniseftirlitinu veittar víðtækar heimildir til að rannsaka samkeppnisbrot, bæði í einstökum málum vegna sérstaks gruns um ólögmæta háttsemi sem og til að kortleggja heilan markað í því skyni að kanna hvort þar séu ástæður til að samkeppni sé með eðlilegu móti. Virðulegur forseti. Í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á störfum Samkeppniseftirlitsins sem kynnt var fyrir rúmu ári síðan tók Ríkisendurskoðun til athugunar málsmeðferð og úrlausn þeirra 100 samrunamála sem Samkeppniseftirlitið rannsakaði á tímabilinu 2018–2020. Í niðurstöðum stjórnsýsluúttektarinnar kemur fram varðandi skilvirkni, málshraða og málsmeðferð, að ekki verði séð að á tímabilinu 2018–2020 hafi málsmeðferðartími samrunamála verið óeðlilega langur eða að viðvarandi veikleikar í afgreiðslu þeirra hafi grafið undan skilvirkni, árangri og hagkvæmni starfseminnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að breytingar Samkeppniseftirlitsins á reglum um tilkynningu og málsmeðferð í samrunamálum, nr. 1390/2020, hafi almennt verið til þess fallnar að auka skilvirkni auk þess sem breytingar á skipulagi stofnunarinnar árið 2018 hafi miðað að hinu sama. Í skýrslunni koma hins vegar fram nokkrar ábendingar til úrbóta til að styrkja starfsemi Samkeppniseftirlitsins og umgjörð þess. Eru þær ábendingar til nánari skoðunar í mínu ráðuneyti. Það er mín skoðun að aukin skilvirkni, gagnsæi og traust málsmeðferð séu lykilþættir í starfsemi Samkeppniseftirlitsins og munum við áfram vinna í að finna leiðir til að efla þá þætti. Markmið samkeppnislaga er að efla virka samkeppni í viðskiptum og vinna þannig að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Samkeppniseftirlitið fer því með afar mikilvægt hlutverk í okkar samfélagi. Sjálfstæði stofnunarinnar sem og almennt traust til hennar er forsenda fyrir öflugu og virku samkeppniseftirliti. Það er því mikilvægt að standa vörð um sjálfstæði Samkeppniseftirlitsins, eins og ég hef talað ítrekað fyrir og nýleg dæmi sanna. Jafnframt mikilvægt að efla traust til stofnunarinnar í ljósi mikilvægis hennar. Sjálfstæði og traust er hér sitt hvor hliðin á sama peningnum. Virðulegur forseti. Í öðru lagi, varðandi hvort stjórnvöld hafi að mati ráðherra tryggt Samkeppniseftirlitinu nægilegt svigrúm til að sinna eftirliti með samkeppnisbrotum, þá er því til að svara að Samkeppniseftirlitið er vissulega fámenn stofnun og hefur þurft að forgangsraða í sínum störfum um áraraðir eins og gildir reyndar um margar aðrar ríkisstofnanir. Ég vil hér hins vegar benda á að þróun fjárveitinga til Samkeppniseftirlitsins í gegnum fjárlög síðustu tíu ára sýnir að fjárveitingar hafa hækkað um 176 millj. kr. frá árinu 2014 til 2024, eða úr 396 milljónum í 572 milljónir. Á síðustu þremur árum hafa jafnframt komið fram sérstök viðbótarframlög til stofnunarinnar til afmarkaðra verkefna eins og í samstarfi við Efnahags- og framfarastofnunina. Ávallt má deila um hvort þar sé um að ræða fullnægjandi fjárhagslegt svigrúm til að sinna eftirliti með samkeppnisbrotum. Þar sem tími minn, virðulegur forseti, er aðeins að takmarkast þá geri ég ráð fyrir því að það séu fleiri þingmenn sem vilji taka til máls og óska eftir því að ég geti svarað fleiri spurningum hér síðar í ræðupúlti.

Frú forseti. Við búum við lítið hagkerfi þar sem fákeppni er á lykilmörkuðum. Það er einmitt þess vegna sem neytendavernd og samkeppniseftirlit skiptir hér miklu máli. Öflugt samkeppniseftirlit er ekki íþyngjandi bákn sem þarf að leggja niður. Þvert á móti. Á síðasta kjörtímabili samþykktu stjórnarflokkarnir frumvarp um að veikja Samkeppniseftirlitið, m.a. með því að heimila samráð fyrirtækja ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt sem fyrirtækin eiga sjálf að leggja mat á hvort þau uppfylli, sem gerir eftirlitið torveldara. Fyrir breytinguna gátu fyrirtækin sótt um undanþágu til Samkeppniseftirlitsins vegna fyrirhugaðs samráðs. Samráð á íslenskum mörkuðum er of algengt og málarekstur um það tekur óratíma. Það virðist vera hagur fyrirtækjanna að skila upplýsingum seint og illa. Málin dragast á langinn og neytendur borga brúsann. Við getum rifjað upp málið um samráð Húsasmiðjunnar og BYKO á árunum 2010–2011. Húsasmiðjan gerði sátt vegna samráðsins en stjórnendur BYKO héldu málinu til streitu og töpuðu því á endanum árið 2021. Taktíkinni svipar til málsins um Eimskip og Samskip þótt við vitum ekki um endanlega niðurstöðu þess máls en umfjöllun um það hefur staðið yfir í meira en áratug. Reyndar sagði Adam Smith í bók sinni Auðlegð þjóðanna árið 1776 að fjármagnseigendur gætu undir engum kringumstæðum komið saman, jafnvel þótt tilefnið væri einungis til ánægju og skemmtunar, án þess að félagsskapurinn endaði í einhvers konar samsæri gegn almannaheill eða leynilegu samkomulagi um verðhækkanir. Þessi orð hans hafa víða um heim verið notuð sem rök fyrir öflugu samkeppniseftirliti. Í íslensku viðskiptalífi á sér stað samþjöppun valds og áhrifa. Rökin fyrir sterku samkeppniseftirliti varða ekki einungis skilvirkni markaða heldur einnig að lýðræðinu gæti staðið ógn af afar stórum fyrirtækjum og auðkýfingum.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir framtakið og framsöguna; mikilvæg umræða til að taka hér á þinginu. Virk samkeppni er auðvitað grunnforsenda öflugs efnahagsumhverfis. Samkeppnisumhverfið þarf að vera þannig úr garði gert að hagsmunir almennings séu alltaf hafðir að leiðarljósi en virk og heilbrigð samkeppni skilar mestum ávinningi til neytenda. Slík samkeppni skilar reyndar líka ávinningi fyrir fyrirtækin því að hún stuðlar að bættum rekstri og gagnast þannig samfélaginu öllu. Í síminnkandi veröld skiptir samkeppnishæfni atvinnulífsins miklu máli og því mikilvægt að sömu samkeppnisreglur og -skilyrði gildi hér og á samanburðarmörkuðum. Fjölmargar breytur hafa haft jákvæð áhrif á samkeppni í íslensku atvinnulífi undanfarin ár og áratugi en aðildin að EES og sala á ríkisrekstri hefur sannarlega skipt sköpum. Virkt og öflugt samkeppniseftirlit er lykilatriði þegar kemur að því að tryggja virka samkeppni og vinna gegn misnotkun fyrirtækja á markaði. Stjórnvöldum er í því skyni falið mikilvægt vald og það er auðvitað mikilvægt að valdheimildirnar séu í lögmætum eftirlitstilgangi, að þingið gæti þannig meðalhófs í þeim efnum. Það er sömuleiðis mikilvægt að samkeppnisyfirvöld, eins og önnur stjórnvöld, haldi sig innan valdheimilda og fari að lögum. Sé það ekki gert, verði misbrestur þar á, verður auðvitað að grípa til aðgerða. Hver hefur annars eftirlit með eftirlitinu? Þá verður að undirstrika mikilvægi þess að eftirlitsstofnanir eins og Samkeppniseftirlitið séu sjálfstæðar í störfum sínum. Langur málsmeðferðartími mála á borði Samkeppniseftirlitsins er augljós brotalöm í íslensku samkeppnisumhverfi. Þessi langi tími hefur slæm áhrif á alla hlutaðeigandi, bæði þau fyrirtæki sem eru til skoðunar og þá sem kunna að hafa skaðast af samkeppnisbrotum. Með þessari umræðu vekur hv. málshefjandi mikilvæga athygli á stöðu samkeppnisumhverfisins og vonandi getur hæstv. ráðherra nýtt sér gagnlegar ábendingar héðan úr þingsal.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda þessa umræðu sem er mjög mikilvæg. Samkeppnislög eru gríðarlega mikilvæg í nútímasamfélagi. Ég var nú svo heppinn í Bandaríkjunum, þegar ég lærði lögfræði þar, að ég las samkeppnisrétt, skemmtilegasta fag sem til er innan lögfræðinnar. Þaðan kemur þetta allt saman, með Sherman-lögunum 1890. Þeim var hins vegar ekki beitt fyrr en eftir 1900 með Theodore Roosevelt, þannig að það var pólitíkin sem stjórnaði því. Pólitíkin getur haft mjög mikil áhrif á framkvæmd samkeppnislaga og eftirfylgni. Og eins og ástandið er í dag hér á Íslandi þá er mjög mikilvægt að þær stofnanir sem hafa með samkeppniseftirlit að gera og héraðssaksóknari, sem er með hina gömlu efnahagsbrotadeild, fái nægilegt fjármagn til að sinna störfum sínum. Það er grundvallaratriði. Einn mjög þekktur fræðimaður á sviði samkeppnisréttar í Bandaríkjunum, Posner, sagði að samkeppnisreglur og samkeppnislög væru mannréttindi hins kapítalíska hagkerfis. Það er rétt. Þetta er líka grundvallaratriði í litlum samfélögum. Þar verða lögin að vera strangari og það verður að vera meira eftirlit í litlum samfélögum eins og á Íslandi vegna þess að það er svo mikil hætta á fákeppni, og má raunar kalla íslenskt samfélag fákeppnissamfélag. Þess vegna er svo gríðarlega mikilvægt að samkeppniseftirlitið í landinu verði eflt enn frekar. Ég tel að við ættum að skoða það t.d. hvort það ætti ekki að hafa hegningarlagaákvæði sem lýtur sérstaklega að fjársvikum á markaði. Við erum með í 248. gr. fjársvikaákvæði og það mætti koma 248. gr. a sem lyti að samkeppnisbroti á markaði, sem er þá fangelsisrefsing til æðstu stjórnenda. Í dag geta þeir sætt sektum eða fangelsi allt að sex árum, starfsmenn eða stjórnarmenn, varðandi samráð. Það lýtur ekki að misnotkun á markaðsráðandi stöðu t.d., sem er stórhættulegt. En ég tel að hér sé um mjög mikilvægt málefni að ræða og hlakka til umræðunnar.

Virðulegi forseti. Við höfum verið rækilega minnt á það að undanförnu hve mikilvægt það er fyrir okkur Íslendinga í fámennu landi að hafa virkt og öflugt samkeppniseftirlit sem ekki er undir hælnum á stórfyrirtækjum og valdaklíkum sem sumar hverjar sækja í að brjóta undir sig eða knésetja smærri samkeppnisaðila á markaði í krafti fákeppnisstöðu og/eða ólöglegs samráðs og hafa þannig fé af almenningi og fyrirtækjum sem ekki eiga margra aðra úrkosti en að sæta þeim afarkostum og kjörum sem slíkt ólöglegt samráð getur gefið af sér. Staða landsins er sérlega viðkvæm sem eyja í Norður-Atlantshafi, umlukið sjó sem þarf að treysta á aðföng sjóleiðina að miklu leyti sem og sem útflutningsleið. Þá er samkeppnisumhverfið á mörgum sviðum sérlega viðkvæmt í landinu vegna smæðar okkar og búsetumynsturs. Sagan sem hófst yfir smørrebrød við Suðurlandsbraut, meint ólöglegt samráð Samskipa og Eimskipa, fyrirtækja með yfirburðastöðu í flutningum bæði á sjó og landi, er nöturleg. Ólöglegt samráð gegn samkeppnisaðilum, gegn þeim sem nýttu þjónustu þeirra og átti oft á tíðum ekki annarra úrkosta. Almenningur, verslanir, þjónustufyrirtæki og bændur voru hlunnfarin ásamt mörgum öðrum. En það var ekki bara smørrebrød. Framkvæmdastjórar Eimskipa og Samskipa hittust á Mokka og lögðu þar á ráðin gegn flutningaþjónustu samkeppnisaðilans Íslandspósts. Afdrif útboðs sem Íslandspóstur stóð fyrir á þessum tíma og fyrirtækin sóttu í á víxl en ekki í samkeppni hvort við annað verða nú séð í nýju ljósi. Íslandspóstur hlýtur að skoða stöðu sinnar vegna alvarleika brotanna sem og aðrir smærri flutningsaðilar. Það þolir heldur enga bið að rekja saman tengda aðila í sjávarútvegi til samræmis við það sem annars staðar gerist. Það verður að grípa til aðgerða til að vinda ofan af ógegnsærri samþjöppun veiðiheimilda. Þannig tel ég að við treystum heilbrigða viðskiptahætti og gagnsæi innan lands sem utan. Það er mikilvægt að ekki verði ráðist í neinar þær breytingar á Samkeppniseftirlitinu 

Forseti. Með leyfi forseta, úr skýrslu Samkeppnisstofnunar frá árinu 2003: „Eftir því sem viðskiptalífið og umhverfi þess hefur verið að breytast hafa verkefni eftirlitsstofnana þróast og þeim fjölgað. Í fyrri ársskýrslum Samkeppnisstofnunar hefur verið bent á að kraftar samkeppnisyfirvalda hafi á síðustu árum í síauknum mæli farið í að sinna eftirliti og athugunum á samkeppnishindrandi samráði fyrirtækja og samkeppnishamlandi hegðun markaðsráðandi fyrirtækja. Þessi verkefni eru mörg hver mjög umfangsmikil þar sem rannsakaðir eru viðskiptahættir og gögn frá stórfyrirtækjum á íslenskan mælikvarða …“ 22 starfsmenn unnu þá í Samkeppnisstofnun. Árið 2014 voru ársverk rétt rúmlega 23. Í dag eru þau rúm 27, 19% aukning á undanförnum áratug. Ábendingum fjölgaði hins vegar um rúmlega 160% árin 2018–2021. 45 samrunamál voru unnin árið 2021 en 30 árið 2006, 50% aukning. Það lítur út fyrir að verkefnaálagið hafi aukist umfram ársverk; færri hendur að vinna fleiri verk. Hæstv. ráðherra segir aukningu um 176 milljónir en þetta eru verðlausari krónur í launabótum. Það er ekki að skila sér í þeirri aukningu sem hefur orðið í verkefnum þessarar stofnunar. Einnig segir í skýrslunni frá 2003: „Þá hafa önnur umfangsmikil mál, þ.á m. rannsóknin á meintum samkeppnishindrunum á vátryggingamarkaði og athugun á meintri misnotkun Hf. Eimskipafélags Íslands á markaðsráðandi stöðu félagsins í sjóflutningum, vegið þungt í störfum samkeppnissviðs á árinu 2003.“ Forseti. Sem sagt: Fyrir tveimur áratugum var líka verið að rannsaka samráð og samkeppnisvandamál, gjarnan hjá Eimskipum sem hafa viðurkennt sök í málinu í dag sem var fyrir áratug síðan. Í dag er örugglega tilefni til að rannsaka samráð af þeirri einföldu ástæðu að það er alltaf tilefni til þess. Til þess þarf öflugt samkeppniseftirlit af því að atvinnufrelsi snýst um að hafa frelsi til athafna, ekki frelsi til að svindla á öðrum. Til að tryggja atvinnufrelsi fyrir okkur öll, ekki bara frelsi fyrir suma, þarf góða dómara.

Frú forseti. Fyrir nokkrum árum sektaði Samkeppniseftirlitið Mjólkursamsöluna með hárri sekt fyrir alvarleg samkeppnislagabrot. Afhjúpandi viðbrögð forstjóra MS framkölluðu reiði almennings þegar í ljós kom að fyrirtækið ætlaði að velta kostnaðinum af sektinni beint yfir á neytendur. Nýlega gerist það svo að Samkeppniseftirlitið sektar Samskip fyrir alvarleg brot og aftur reiðist almenningur. En hér er á sumum þingmönnum að skilja að það sé Samkeppniseftirlitið sem sé vandamálið. Að vera á móti samkeppnislögum og samkeppniseftirliti er í mínum huga eins og að vera á móti umferðarreglum og umferðarljósum. Heilbrigður markaður einkennist af heilbrigðri samkeppni. Þeir sem brjóta samkeppnisreglur brjóta gegn markaðinum og brjóta gegn neytendum. Fákeppni ógnar hagsmunum almennings. Mig langaði til að halda því til haga að þegar samkeppnisreglur komu fyrst fram í Bandaríkjunum árið 1890 var alveg skýrt að tilgangurinn væri sá að vernda neytendur gegn háu verði og vernda gegn takmörkuðu framboði. Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur sagt að samkeppnislög séu jafn mikilvæg fyrir efnahagslegt frelsi og stjórnarskráin er fyrir vernd mannréttinda. Virk samkeppni á markaði er almannahagsmunamál og það er ótrúlegt að okkur sem samfélagi hafi ekki gengið betur að efla hér heilbrigða samkeppni. Hér eru starfandi fjölmiðlar á Íslandi í dag sem hamast í Samkeppniseftirlitinu en taka til varna fyrir lögbrot á markaði og hér eru stjórnmálaflokkar sem sumir tala um að eftirlit á markaði sé einhvers lags bank en ekki trygging fyrir því að eðlilegar leikreglur á markaði fái að þrífast. Samkeppnislögin standa á tveimur stoðum; það er annars vegar þetta opinbera eftirlit og síðan úrræði einkaaðila til að sækja sér skaðabætur vegna tjóns. Skaðabótareglurnar sem við erum með hafa ekki reynst skilvirkar og það er markmiðið með skaðabótatilskipunum ESB að auðvelda tjónþolum, auðvelda neytendum, auðvelda almenningi að sækja bætur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og þakka einnig hæstv. ráðherra, Lilju Dögg Alfreðsdóttur, fyrir hennar yfirferð í tengslum við þetta mikilvæga mál. Við Íslendingar viljum byggja upp efnahagsstarfsemi og velferð á grunni stöðugleika, virkrar samkeppni, gagnsæis og heilbrigðra viðskiptahátta. Framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar er skýr hvað varðar að viðhafa virkt markaðseftirlit sem styður við markmið um góða atvinnu og hagvöxt, ábyrga neyslu og framleiðslu, nýsköpun og uppbyggingu. Ríkisstjórnin er einnig einhuga um að tryggja að reglusetning og eftirlit sé skilvirkt. Við gerum það með auknu gagnsæi og skilvirkni, með virkri samkeppni og heilbrigðum viðskiptaháttum, aukum traust með góðri upplýsingagjöf og rafrænni stjórnsýslu og aukum samkeppnishæfni með því að draga úr hindrunum í gildandi regluverki. Að þessu sögðu má nefna að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að samkeppniseftirlit verði styrkt. Það þarf að tryggja fjárhagslegt svigrúm Samkeppniseftirlitsins svo það geti uppfyllt sitt lögbundna hlutverk. Traust í þessu og traust til eftirlits er mjög mikilvægt. Virðulegur forseti. Helstu tækifæri til umbóta á sviði samkeppnismála eru að áfram verði unnið að endurskoðun stofnanaumgjarðar á sviði samkeppnismála með það að markmiði að styrkja samkeppni innan lands, tryggja stöðu neytenda betur í nýju umhverfi viðskipta og efla alþjóðlega samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Vil ég að lokum sérstaklega taka undir með hæstv. ráðherra, Lilju Dögg Alfreðsdóttur, er hún segir hér í umræðunni í dag, sem á sérstaklega við, að okkar brýnasta verkefni er að ná tökum á verðbólgunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda kærlega fyrir að vekja máls á þessu þarfa málefni. Fulltrúum ríkisstjórnarinnar verður um þessar mundir tíðrætt um sameiningar og hagræðingar í stjórnsýslunni. Á sama tíma er hér rætt um mikilvægi þess að efla nýsköpun og búa þannig um hnútana að hér geti frumkvöðlastarfsemi blómstrað. Við þurfum ekki að leita lengra en í samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem segir beinum orðum, með leyfi forseta: „Stefnt verður að sameiningu Samkeppniseftirlitsins og Neytendastofu og verða kannaðir möguleikar á sameiningu við aðrar stofnanir eftir atvikum sem getur aukið samlegðaráhrif og skilvirkni í opinberu eftirliti. Meginmarkmiðið er að styrkja samkeppni innan lands, tryggja stöðu neytenda betur í nýju umhverfi netviðskipta og efla alþjóðlega samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs.“ Það þarf ekki að fara mörgum orðum um að það getur verið skynsamlegt að sameina einingar í efstu lögum. Opinbert markaðseftirlit smáþjóðar verður hins vegar að fá að vera undanskilið þessum reiknilistum í fákeppnissamfélagi. Við gerum einfaldlega ekkert fyrir íslenska nýsköpun ef við búum ekki um samkeppnisumhverfið á heimsmælikvarða þar sem sérstaklega er sameinast um að hamla skaðlegri fákeppni. Verkefni Samkeppniseftirlitsins hafa margfaldast að umfangi síðasta áratug án þess að stöðugildum hafi fjölgað sem því nemur og fjárframlög til stofnunarinnar ekki gengið í takt. Í mörg ár hefur athygli stjórnvalda verið vakin á þeim vanbúnaði sem stofnunin býr við sem sýnir sig ekki síst í þrálátum og árangurslausum tilraunum til að kortleggja eignarhald í íslenskum sjávarútvegi undanfarinn áratug. Virðulegur forseti. Þetta hangir allt á sömu spýtunni. Við verðum að stórefla virðingu fyrir eftirlitsstofnunum á fjármálamarkaði hér á landi og efla að sjálfsögðu þær leikreglur sem gilda innan EES. Við verðum að hafna áralangri vanrækslu gagnvart opinberu markaðseftirliti og tryggja sjálfstæði þessara stofnana. Orðspor Íslands er einfaldlega að veði.

Frú forseti. Heilbrigð samkeppni meðal fyrirtækja sem selja vörur og veita þjónustu er mikilvæg í hverju samfélagi. Hún hvetur fyrirtækin til dáða, stuðlar að lægra verði og betri þjónustu fyrir neytendur. Að sama skapi er eftirlit með því að eðlileg samkeppni ríki meðal fyrirtækja einnig mikilvæg. Samkeppniseftirlitið hefur ríkar íhlutunarheimildir í lögum. Þessum heimildum verður eftirlitið að beita á skynsamlegan hátt og þola málefnalega umræðu um þær. Eftirlitið má ekki vera seinvirkt, það má ekki draga mál svo árum skiptir og tilkynna svo seint og síðar meir að málin hafi verið látin niður falla eða séu enn til rannsóknar. Það dregur úr samkeppnishæfni atvinnulífsins, dregur úr nýsköpun og leiðir til hærra vöruverðs og færri starfa. Samkeppniseftirlitið á Íslandi er valdamikið og þær heimildir sem það hefur ganga lengra en víðast hvar í Evrópu. Gott samstarf Samkeppniseftirlitsins og atvinnulífsins er undirstaða heilbrigðra atvinnuþátta. Fréttir síðustu daga af Samkeppniseftirlitinu og misbeitingu valds þess eru slæm tíðindi fyrir okkur öll. Það var nokkuð sláandi að sjá fréttir af því að fyrirtæki hafi verið beitt ólögmætri athugun og sektum upp á 3,5 milljónir á dag af Samkeppniseftirlitinu og eftirlitið jafnvel sakað um ógnarstjórn og einelti í garð fyrirtækja. Vinnubrögð af þessu tagi eru alvarleg. Þeir sem bera ábyrgð á því að eftirlitið beiti valdheimildum sínum með ólögmætum hætti verða að athuga sinn gang og gera hreint fyrir sínum dyrum. Frú forseti. Ég hef lagt fram á Alþingi fyrirspurn um útvistun verkefna Samkeppniseftirlitsins. Ég tel að það ríki ekki nægilegt gagnsæi um það hverjum Samkeppniseftirlitið er að fela tiltekin verkefni við rannsókn mála og hvað eftirlitið er að greiða fyrir þau. Upplýsa þarf hvernig tryggt er að hæfisreglur séu uppfylltar við aðkeypta vinnu. Ég vona að sjálfsögðu að Samkeppniseftirlitið svari spurningum mínum hratt og vel en þingið hefur ekki sömu heimildir og Samkeppniseftirlitið og getur ekki beitt dagsektum vegna seinagangs.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að skora á hæstv. viðskiptaráðherra að sjá til þess að Samkeppniseftirlitinu verði tryggt nægilegt fjármagn til að sinna skyldum sínum. Öflugt samkeppniseftirlit gegnir lykilhlutverki í að auka og efla traust almennings á atvinnulífinu. Fákeppni og einokun getur dregið úr atvinnufrelsi, heldur niðri frumkvæði og rétti almennings til að taka þátt í atvinnulífinu á jafnréttisgrundvelli. Fákeppni og samráð á markaði er nánast fjársvik gagnvart almenningi. Ég skora líka á hæstv. ráðherra að skoða það sérstaklega að lagaramminn um bótarétt fólks þegar markaðssamráð á sér stað, eins og í máli Eimskipa og Samskipa, sé algjörlega tryggður. Þar komum við að skaðabótatilskipuninni sem er þriðji liður hjá málshefjanda. Það er vissulega ekki búið að samþykkja hana í íslensk lög, og ég skora á hæstv. ráðherra að fara í þá vinnu sem allra fyrst, en það má benda á að dómstólar hafa, við úrlausn, byggt á eða haft hliðsjón af efni tilskipunarinnar í dómsmálum, í skaðabótamálum. Ég get vísað í ágæta grein lögmannanna Eggerts B. Ólafssonar og Sveins Andra Sveinssonar sem heitir Samkeppnislagabrot skipafélaganna, bótaábyrgð og evrópska skaðabótatilskipunin. Ég tel að hér sé um algjört grundvallarmál að ræða. Samkeppniseftirlit lýtur eftirliti dómstóla. Það er vert að hafa það í huga og það sýnir ákveðinn kraft núna í stjórnsýslunni, bæði sektin núna á Samskip og líka ekki síður hjá Seðlabanka Íslands gagnvart Íslandsbanka, það virðist vera aukinn kraftur í stjórnsýslunni 

Frú forseti. Öflugt samkeppniseftirlit er partur af því að tryggja sanngirni í samfélaginu og þess vegna er það mikilvægt. Ólöglegt samráð á auðvitað ekki að líðast og á slíkum brotum verður að taka enda er þar um að ræða brot sem að lokum bitna á almenningi og mér finnst ekki að það eigi að líta á þau lögbrot einhverjum öðrum hætti en annars konar lögbrot. Krafan um aukið gagnsæi, m.a. aukið gagnsæi í sjávarútvegi, er mikilvæg og í mínum huga raunar lykilatriði. Ég tel að aukið gagnsæi þar myndi efla traust almennings á íslenskum sjávarútvegi og myndi líka verða til þess að við getum fullvissað okkur um að ekki sé verið að viðhafa ólöglegt samráð eða haga málum þar með öðrum hætti en á að gera lögum samkvæmt. Auðvitað eiga fyrirtæki að sjá sóma sinn í því að stunda heiðarleg viðskipti. Því miður hefur borið á því í umræðu hér á Alþingi, og ég vil taka fram að það er ekkert endilega í þessari umræðu hér, að aukið gagnsæi í sjávarútvegi sé furðuleg hugmynd 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er alveg ljóst að hún er mjög þörf. Ég verð að segja að það skýtur skökku við að sá flokkur sem talar hvað mest fyrir frelsi sýnir mestu andstöðuna gegn þeirri stofnun sem starfar í því skyni að tryggja efnahagslegt frelsi. Eftirlit með virkri samkeppni og aðgerðir til að tryggja gagnsæi á samkeppnismarkaði skila sér í formi efnahagslegs ávinnings til samfélagsins. Það er alveg ljóst. Í skýrslu Samkeppniseftirlitsins frá 2008 kom fram að aðgerðir til að viðhalda eða efla samkeppni stuðla að hraðari endurreisn atvinnulífsins í kjölfar efnahagserfiðleika. Ég verð að minnast á verðbólguna sem herjar á heimili landsins en efnahagsástandið hérlendis gefur enn meira tilefni til að efla Samkeppniseftirlitið til að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Samkeppnishamlandi aðgerðir líkt og samráð geta leitt til hærra verðs á vörum en ella og því er það áhyggjuefni, ekki síst í ljósi efnahagsástandsins sem nú blasir við, að í stað þess að efla Samkeppniseftirlitið hyggst ríkisstjórnin framkvæma aðgerðir sem munu að öllum líkindum hamla Samkeppniseftirlitinu í eftirliti sínu. Jú, ég er væntanlega að tala um áform ríkisstjórnarinnar um sameiningu Neytendastofu og Samkeppniseftirlitsins en ásetningurinn á bak við þessa sameiningu er frekar augljós. Stjórnsýslufyrirkomulag þessara tveggja stofnana samkvæmt eldri lögum var sambærilegt því sem þessi ríkisstjórn hyggst endurvekja en samkvæmt eldri lögum gegndu samkeppnisyfirvöld núverandi hlutverkum Neytendastofu líka. Það fyrirkomulag hlaut gagnrýni og fjöldi ólíkra verkefna þótti draga úr áherslu á samkeppnismálin og því var lögfest núverandi fyrirkomulag, þar sem Samkeppniseftirlitið einblínir á samkeppnismál - það er bara lögfest í lögum nr. 45, eða hvað, ég man það ekki. Virðulegi forseti. Það eru fordæmi fyrir því að samræmd verkefni Neytendastofu og Samkeppniseftirlitsins virkuðu ekki nógu vel í framkvæmd og þar af leiðandi var eftirlitið með samkeppnisbrotum veikara en það er í dag sem virðist vera nákvæmlega tilgangur þessarar sameiningar hjá hæstv. ríkisstjórn 

Frú forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og mér hefur þótt hún góð. Nokkrir punktar: Á síðustu árum og áratugum hefur íslenskt atvinnulíf orðið fjölbreyttara en áður, sem betur fer, og eins hafa áhrif erlendis frá aukist. Við getum nefnt umsvif stórra alþjóðlegra fyrirtækja sem hafa fest rætur hér eins og annars staðar með vöru sína og þjónustu og svo að okkar fyrirtæki eiga í aukinni alþjóðlegri samkeppni, sem sagt bæði hér innan lands og svo sum í starfsemi erlendis. Þetta gerir eftirlitshlutverk Samkeppniseftirlitsins flóknara og mikilvægara og þetta gerir þar með stuðning stjórnvalda við samkeppniseftirlit mikilvægara en fyrr. Helsta gagnrýni sem hefur komið fram hér er sá tími sem rannsóknir Samkeppniseftirlitsins eiga til með að taka og ég get tekið heils hugar undir það - aftur. Hæstv. ráðherra nefndi úttekt Ríkisendurskoðunar og að tilteknar ábendingar til úrbóta væru til skoðunar í ráðuneytinu. Það er líka áhugavert að velta því upp að samrunamálin, sem hæstv. ráðherra nefndi og eru svo mörg, eru háð lögbundnum fresti, nokkuð sem gerir að verkum að þau fara efst í forgangsröðunina og þar með er hætta á að önnur mál sem varða t.d. ólögmætt samráð eða aðra markaðsmisnotkun fari neðar og taki þar af leiðandi lengri tíma. Ég held að ég fari rétt með að talað er um að 8% af tíma Samkeppniseftirlitsins fari í slík mál meðan viðmiðið er sirka 40% í nágrannalöndunum. Þetta tel ég einsýnt að þurfi að laga. Við nefndum mörg að virkt samkeppniseftirlit er sérstaklega mikilvægt á tímum þar sem verðbólga og vextir herja á heimilin og þegar sífelldar verðlagshækkanir gera okkur dofin fyrir eðlilegri þróun verðlags. Eitt mikilvægasta hlutverk stjórnvalda er að ná niður verðbólgu, það er enginn vafi, og því tengt að tryggja að hagsmunir heimila landsins og fyrirtækja skaðist ekki af þessum aukaverkunum sem geta skapast af verðbólgunni. Það er nóg samt. Þarna er hlutverk heilbrigðs samkeppnismarkaðar  
             Ég þakka fyrir umræðuna og óska ráðherra velfarnaðar í því verkefni að standa vörð um sterkt og skilvirkt samkeppniseftirlit.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson um að hefja þessa umræðu. Í ljósi þess þá náðist ekki að svara þriðju spurningunni og ætla ég að fara yfir hana núna þrátt fyrir þau tímamörk sem hér eru. Spurt er hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að Ísland innleiði evrópsku skaðabótatilskipunina, nr. 2014/104, til að bæta réttarstöðu einstaklinga og lögaðila sem hafa orðið fyrir tjóni vegna brota á samkeppnisreglum. Þá er einfalt svar við því: Já, við munum gera það. Umrædd tilskipun hefur þrátt fyrir aldur sinn enn sem komið er ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Verður hún því ekki innleidd í íslensk lög fyrr en að því kemur. En þetta væri mikið umbótamál og myndi styrkja alla umgjörð samkeppnismála. Mig langar aðeins að víkja að þeirri umræðu sem hefur tengst því sem er í stjórnarsáttmálanum um að stefnt sé að sameiningu Samkeppniseftirlitsins og Neytendastofu. Við höfum verið að vinna grunnvinnu að slíkri sameiningu en eins og ég hef sagt hér áður er alveg ljóst að engin slík sameining verður nema við sjáum að það verði til þess fallið að efla báða málaflokkana. Það er alveg skýrt í mínum huga. Virðulegur forseti. Ég vil líka nefna að á sínum tíma beitti ég mér fyrir því að Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlit Íslands yrði sameinað og ég tel, og er ekki í nokkrum vafa um það, að það hafi styrkt verulega framkvæmd eftirlits með fjármálakerfinu og Seðlabankann sem slíkan. Aðskilnaðinn sem átti sér stað á þessum málaflokkum tel ég ekki hafa verið til bóta og hafi m.a. orsakað það að eftirlit með fjármálakerfinu var ekki nægjanlegt. En varðandi þetta er alveg ljóst í mínum huga að við gerum ekkert nema við teljum að það leiði til góðs.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjarskipti, lögum um íslensk landshöfuðlén og lögum um Fjarskiptastofu. Frumvarpið var áður flutt á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt með nokkrum breytingum. Breytingarnar fela í sér að fallið er frá tillögu um breytingu á lögum um fjarskipti sem varðar reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins sem kveður á um undanþágur frá reglum um fjarskiptaleynd til að gera rafrænum þjónustuaðilum tímabundið kleift, með sérhæfðum hugbúnaði, að vakta hvort umferð um þeirra kerfi innihaldi barnaníðsefni. Umrædd reglugerð Evrópuþingsins hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn og undanþágan sem um ræðir og beiting hennar er viðameiri en fyrra frumvarp gerði ráð fyrir og þykir því rétt að bíða með lögfestingu á henni. Með þessum breytingum er því 1. og 3. gr. fyrra frumvarps felldar brott. Aðrar breytingar sem gerðar hafa verið snerta umsagnir sem bárust við þinglega meðferð og rétt þykir að taka tillit til. Þannig er fallið frá því að skráningarupplýsingar um skráningu léna þurfi að innihalda símanúmer rétthafa og tæknilegs tengiliðs í breytingum á lögum um íslensk landshöfuðlén. Nægilegt sé að netfang rétthafa og tæknilegs tengiliðs séu gefin upp og ákvæði um það verði í einum staflið, d-lið, í 2. mgr. 9. gr. laganna, sbr. 2. gr. frumvarpsins. Þá er fallið frá því að orðin „eftir því sem við á“ séu í frumvarpstextanum í nýjum málslið sem lagt er til að bætist við 5. mgr. 25. gr. laga um Fjarskiptastofu og varðar þagnarskyldu stofnunarinnar um gögn um fjarskiptaöryggi samkvæmt fjarskiptalögum og um starfsemi netöryggissveitar samkvæmt lögum um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða. Þar sem um er að ræða breytingu á þremur lögum er forsaga og undirbúningur frumvarpsins mismunandi. Bæði áformin um lagasetninguna og frumvarpið sjálft voru birt í samráðsgátt en breytingarnar eru settar fram af ólíkum ástæðum. Þannig snúa breytingar á fjarskiptalögum varðandi heildsöluaðgang að fjarskiptanetum að markmiðum laganna en ákvæði um þagnarskyldu Fjarskiptastofu varðar stjórnsýslu stofnunarinnar. Breytingar á lögum um íslensk landshöfuðlén eiga rætur í vinnu sem hefur átt sér stað til að mæta netglæpum. Ábendingar frá stjórnvöldum hér á landi hafa borist um nauðsyn þess að lögfesta lágmarksskráningarupplýsingar varðandi skráningu léna í rétthafaskrá sem ekki hafa verið tiltækar fram að þessu, auk upplýsingaskyldu skráningarstofu og skráningaraðila til tiltekinna stjórnvalda samkvæmt beiðni þeirra og skyldu sömu aðila til að aðstoða við rannsókn sakamála. Virðulegi forseti. Fjarskipti gegna lykilhlutverki til að tryggja mikilvæga innviði samfélagsins og eru grundvöllur fyrir þjónustu á svo mörgum sviðum. Því er sérstaklega mikilvægt að huga að því að öll umgjörð fjarskipta sé eins og best verður á kosið. Þrátt fyrir að Ísland standi mjög framarlega í alþjóðlegum samanburði hvað varðar grunnlag fjarskipta, þ.e. gæði og fjölda háhraðanettenginga á landsvísu, er einnig mikilvægt að tryggja næsta lag, þ.e. öryggi fjarskiptanna, til að grunnvirki þeirra nýtist sem best. Nauðsynlegt er að hafa frumkvæði á þessu sviði til þess að halda í við tækniþróun og nýta þau tækifæri sem bjóðast til úrbóta. Í samræmi við þetta er þörf á nýju ákvæði í gildandi fjarskiptalögum um opinn aðgang að fjarskiptanetum sem hafa notið ríkisaðstoðar. Setja þarf ný viðmið um verðlagningu slíkra neta og mikilvægt er að veita Fjarskiptastofu heimild til að skera úr um ágreining varðandi verðlagningu þegar hann er til staðar. Jafnframt er lagt til að stofnunin fái heimild til að veita undanþágu frá kröfu um að heildsöluaðgangur skuli byggjast á verðsamanburði, ef fyrirhuguð nýting á fjarskiptanetinu mun ekki standa undir slíku heildsöluverði. Á þessu er tekið í 1. gr. frumvarpsins. Virðulegur forseti. Með breytingunum sem eru lagðar til í frumvarpinu um lög um íslensk landshöfuðlén er markmiðið að auka getu til að sporna við netglæpum og auðvelda þar lögreglu og eftir atvikum þar til bærum stjórnvöldum að takast á við glæpi á netinu með því að skerpa á heimildum lögreglu og verklagsreglum um samskipti milli lögreglu og skráningarstofu íslenskra léna. Breytingunum er ætlað að mæta því. Það er skýrar vísað til hvaða brota á almennum hegningarlögum heimild til lokunar léna nær til samkvæmt lögunum, auk upplýsingaskyldu skráningarstofunnar og skráningaraðila til tiltekinna stjórnvalda samkvæmt beiðni þeirra og síðan skyldu sömu aðila til að aðstoða við rannsókn sakamála. Í 2. gr. frumvarpsins er með ákveðnum hætti verið að styðja við þetta með tillögu um breytingu á 2. mgr. 9. gr. laga um íslensk landshöfuðlén. Þar er lagt til að auka kröfur um lágmarksskráningarupplýsingar til að gera það auðveldara að afla upplýsinga um ábyrgðaraðila tiltekinna léna í tengslum við rannsókn mála hjá lögreglu og öðrum stjórnvöldum. Ætlunin er að auðvelda lögreglu og eftir atvikum öðrum þar til bærum yfirvöldum að takast á við glæpi á netinu með því að skerpa á heimildum og verklagsreglum milli lögreglu og skráningarstofu íslenskra léna. Í 3. gr. frumvarpsins er síðan lögð til breyting á b-lið 1. mgr. 11. gr. laganna sem varðar heimildir lögreglu til að krefjast þess, að undangengnum dómsúrskurði, að skráningarstofa loki léni sem skráð er undir íslensku landshöfuðléni í nánar tilgreindum tilvikum. Með breytingunni er í frumvarpinu vísað til efnis sem er til þess fallið að hvetja til eða stuðla að broti á almennum hegningarlögum sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi eða miðlun efnis sem getur varðað við önnur hegningarlagaákvæði sem hafa lægri refsingu. Er upptalning ákvæða almennra hegningarlaga sett fram til að hægt sé að bregðast við stafrænu kynferðisofbeldi og hatursorðræðu. Með þessari breytingu er ætlunin að brot gegn persónulegum hagsmunum njóti ekki lakari verndar en t.d. brot gegn fjárhagslegum hagsmunum á borð við fjársvik og þjófnað. Skilyrðið í b-lið um að ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfi að vera til staðar til að krafist verði lokunar léns er nýmæli í lögunum. Er skilyrðið sambærilegt því sem er að finna í ákvæði 83. gr. laga um meðferð sakamála er varðar stafrænar rannsóknarheimildir. Mat á því hvort að ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfi að vera staðar þarf ávallt að fara fram þegar krafist er lokunar léns en í lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, er ekki vísað til opinberra mála lengur heldur sakamála og því er í b-lið 3. gr. frumvarpsins lagt til að vísað verði til rannsóknar sakamáls í stað opinbers máls. Í 4. gr. frumvarpsins er síðan lagt til að lögfest verði ný grein, 11. gr. a, sem geymir þá heimild skráningarstofu til að veita lögreglu og héraðssaksóknara, netöryggissveitinni og Persónuvernd upplýsingar um rétthafa léns og tæknilegan tengilið þess. Mikilvægt er að skráningarstofa geti veitt löggæsluyfirvöldum þessar upplýsingar í tengslum við rannsókn sakamála, netöryggissveitinni í tengslum við greiningu netöryggisatvika og til að geta tekið á t.d. svikapóstsmálum, en Persónuvernd berast oft kvartanir á grundvelli persónuverndarlaga. Virðulegi forseti. Í fjórða og síðasta lagi er í 5. gr. frumvarpsins að finna tillögu um breytingu á lögum um Fjarskiptastofu með því að lögfesta þagnarskyldu stofnunarinnar vegna gagna og upplýsinga um netöryggi á sviði fjarskipta. Þagnarskyldan varðar viðkvæm öryggisgögn og nauðsynlegt er að þau séu undanþegin upplýsingarétti almennings. Sambærilegt ákvæði er að finna í fjarskiptalögum og lögum um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða og það er óheppilegt að þagnarskyldan sé ekki til staðar í lögum um Fjarskiptastofu í tengslum við stjórnsýsluframkvæmd stofnunarinnar, en um er að ræða gögn sem teljast sérstaklega viðkvæm og mikilvæg í rekstri fjarskiptafyrirtækja. Virðulegur forseti. Eins og heyra má af þessari yfirferð minni yfir ákvæði frumvarpsins eru hér á ferðinni breytingartillögur varðandi aðgengi að fjarskiptanetum og stjórnsýslu Fjarskiptastofu sem skipta máli. Það er mikilvægt að auka kröfur um lágmarksskráningarupplýsingar og skerpa á skyldu skráningarstofu og skráningaraðila að verða við tilmælum lögreglu um aðstoð. Þetta er gert til að leggja baráttunni gegn netglæpum lið. Ég trúi því að allir geti tekið undir slíkt og að nefndin skoði þetta mál að nýju eftir breytingar sem gerðar voru vegna athugasemda sem komu fram á síðasta löggjafarþingi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli nú í annað sinn fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi til ársins 2025. Tillaga þessi felur í sér stefnu og aðgerðaáætlun á sviði háskóla- og vísindastarfs, í nýsköpun og hugverkaiðnaði, í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi. Við flutning þessara málaflokka til háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins skapaðist grundvöllur og tækifæri fyrir markvissa stefnumótun og stjórnsýslu á þessum sviðum með aukinn vöxt, verðmætasköpun og velsæld að leiðarljósi. Saga atvinnu og efnahagslífs á lýðveldistímanum hefur einkennst af uppgangi og samdrætti á víxl í helstu atvinnugreinum þjóðarinnar. Einsleitni í atvinnuháttum hefur aukið áhrif slíkra breytinga á afkomu þjóðarbúsins. Til framtíðar skiptir það mjög miklu máli fyrir afkomu þjóðarinnar að auka fjölbreytni í efnahagslegum stoðum þjóðarbúsins. Þannig varð til sú sýn mín að lykillinn að bættum lífsgæðum þjóðarinnar og auknum tækifærum í atvinnulífi felist í hinni ótakmörkuðu auðlind, hugvitinu, sem verði grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar. Virðulegur forseti. Í fyrstu er í tillögunni fjallað um aðgerðir sem styðja við markmið í háskóla- og vísindastarfi. Íslenskir háskólanemar eiga skilið betra háskólanám og samfélagið á skilið að hér séu háskólar á heimsmælikvarða. Þangað eigum við að stefna. Hin Norðurlöndin hafa öll átt skóla á meðal 100 bestu háskóla í heimi og við eigum frábæra kennara og hæfileikaríka og metnaðargjarna nemendur sem hafa staðið sig vel í erlendum háskólum, komandi úr íslenskum háskólum, en kerfið hefur leitt til ákveðinnar sóunar og hvorki veitt skólunum þann stuðning né búið til hvata sem er forsenda framúrskarandi árangurs. Margt er framúrskarandi gott í íslenskum háskólum en við getum gert betur og í síðustu viku kynnti ég kerfisbreytingu sem ætlunin er að fara í við úthlutun fjármagns til háskólanna. Farnar verða nýjar árangurstengdar leiðir til að hvetja skólana til dáða og eitt af því sem ætlunin er að gera, sem mig langar að nefna sérstaklega í þessari ræðu í dag, því ég næ aldrei að fara yfir alla þingsályktunartillöguna, er að ýta undir enn meira fjarnám og nútímalegri kennsluaðferðir. Enginn maður stígur tvisvar í sömu ána því áin er aldrei sú sama og maðurinn er aldrei sá sami. Einhvern veginn svona er þekkt tilvitnun í heimspekinginn Herakleitos en með þessum orðum lýsti hann því að um árfarveginn rennur alltaf nýtt vatn og að hver einstaklingur breytist jafnt og þétt með tímanum. Í síðustu viku þá gaukaði móðuramma mín að mér blaðaúrklippu frá árinu 1984. Hún hefur geymt hana í nærri 40 ár vegna þess að í blaðinu var umfjöllun um dóttur hennar sem hún missti, móður mína Kristínu Steinarsdóttur kennara. Umfjöllunin var um það að nokkrir kennarar ætluðu sér að fara um landið til að gefa landsbyggðarfólki kost á að kynnast tölvum og tölvunotkun. Orðrétt sagði í greininni frá 1984: „Aðstöðumunur milli landsbyggðarmanna og þeirra sem búa í þéttbýlinu við Faxaflóa er afar mikill hvað varðar tækifæri til tölvunáms. Tölvuskólarnir eru nær allir í Reykjavík og landsbyggðarmenn verða að leggja í tímafrekt og kostnaðarsamt ferðalag þangað, til þess að tileinka sér hina nýju tækni.“ Jafnframt kom fram að ætlunin væri að bjóða fötluðu fólki ókeypis aðgang að þessum tölvunámskeiðum. Vatn úr mörgum án hefur runnið til sjávar frá því að elsku mamma lagði land undir fót og ýmislegt hefur breyst á nærri 40 árum en samt er það svo, líkt og Herakleitos hélt fram, að í allri breytingu er einhver stöðugleiki og í þessu tilviki er stöðugleikinn því miður sá að enn er ólíðandi aðstöðumunur milli þeirra sem búa úti á landi og þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Enn hefur fólk sem býr úti á landi ekki sömu tækifæri til náms og höfuðborgarbúar. Í hvert einasta sinn sem ég er með skrifstofu utan höfuðborgarsvæðisins kemur til mín fólk sem langar að læra, tileinka sér nýja þekkingu og hæfni, styrkja sig og efla en búa á sama tíma í sinni heimabyggð. Alls staðar er spurt: Af hverju bjóða háskólarnir ekki upp á enn meira fjarnám? Blessunarlega hefur fjarnám aukist stórlega undanfarin ár. Sumir háskólar eins og Háskólinn á Bifröst og Háskólinn á Akureyri hafa eflt fjarnám verulega og enn fleiri skólar eru að sækja fram, m.a. í gegnum samstarf háskólanna, og má þar t.d. nefna átak þeirra til að efla íslenskukennslu með fjarnámi og auka leikskólakennaranám í gegnum fjarnám. Í október verður aftur úthlutað fjármagni til samstarfs háskólanna og það er von mín að skólarnir sýni frumkvæði og metnað og sendi inn umsóknir sem opna skólana enn betur fyrir fólki alls staðar að úr samfélaginu, m.a. í gegnum aukið fjarnám. En enginn maður stígur tvisvar í sömu ána því áin er aldrei sú sama og maðurinn er aldrei sá sami. Ekki síst vegna þess verður allt skólakerfið að stíga inn í nútímann, horfast í augu við að áin er ekki sú sama og þegar Háskóli Íslands tók til starfa 1911 til að mennta presta, lækna, lögfræðinga, og horfast í augu við að nemendur eru núna með allt aðrar kröfur, væntingar, drauma og þrár. Við verðum að mæta nýjum veruleika, nálgast nemendur á þeirra heimavelli alveg eins og mamma mín heitin lagði sig fram um að gera fyrir svo margt löngu. Virðulegi forseti. Mig langar að nefna nokkra aðra þætti í þingsályktunartillögunni sem ég get ómögulega farið yfir í einni ræðu en við höfum stigið risastórt skref í eflingu umhverfis nýsköpunar á liðnum árum. Við erum nú í 20. sæti meðal þjóða í að vera besta nýsköpunarland í heimi. Við viljum gera betur og það eru nokkrir þættir sem valda því að við erum ekki hærri á þeim lista. Ég vona líka að markmið allra stjórnmálamanna sé að hagræða í ríkisrekstri og veita á sama tíma betri þjónustu, koma í veg fyrir sóun, nýta fjármunina sem best og að við þorum að ráðast í kerfisbreytingar þar sem þess er augljóslega þörf. Bæði á það við um háskólana og nýsköpunina. Við viljum að styrkir og fjárfestingar ríkisins í nýsköpunarumhverfinu séu á þeim sviðum þar sem markaðsbrestur er til staðar. Við viljum að það sé yfirsýn og gagnsæi og að umsýslukostnaði sé haldið í lágmarki. Umhverfi rannsókna og þróunar hefur styrkst verulega á síðustu árum og í síðasta ári fóru rúmlega 8 milljarðar kr. í gegnum stuðningskerfi opinberra samkeppnissjóða og mun fleiri milljarðar ef fleiri sjóðir eru teknir með í myndina. Stuðningskerfið verður að vera gott svo nýjar hugmyndir og frumkvöðlastarf verði að veruleika og skapi bæði ný störf og verðmæti fyrir íslenskt samfélag. Í dag eru 55 sjóðir á sviði rannsókna, þróunar og nýsköpunar og a.m.k. 40 þeirra eru með sérstakar stjórnir. Samtals teljast því vera 136 stjórnarmenn í þeim 40 sjóðum sem upplýsingar fundust um. Þetta er partur af þeirri vinnu sem hér er nefnd í tillögu til þingsályktunar, það þarf að fara í yfirferð á þessu sjóðaumhverfi öllu saman, gera betur, nýta fjármuni betur og hafa það ekki síst aðgengilegra og einfaldara að sækja um fyrir þau litlu fyrirtæki og fólk sem er oft eitt að byrja með hugmyndina sína. Aðgengi að þessum sjóðum er mjög misgott. Um helmingur sjóðanna er í umsýslu Rannís þar sem má nálgast upplýsingar um starfsemi þeirra, aðrir sjóðir eru með eigin heimasíðu eða með undirsíðu hjá ráðuneytum eða í einhverjum tilvikum bara í fréttatilkynningum ráðuneyta. Umsóknarkerfin eru líka mjög mörg og mismunandi og margir klukkutímar og dagar sem fara í það hjá litlum fyrirtækjum og frumkvöðlum. Þetta er allt frá umsóknum á pappírsformi yfir í rafræn umsóknarform. Af þeim rúmu 8 milljörðum sem fara til úthlutunar má gera ráð fyrir því að a.m.k. 5–10% af fjárframlögunum fari í umsýslukostnað og því má áætla að a.m.k. 800 millj. kr. fari í umsýslukostnað sem er ómældur kostnaður fyrir atvinnulífið og gjarnan frumkvöðla sem verja líka vinnu í ráðgjöf við umsóknir sem eru oft á tíðum torskildar og flóknar. Á þessu er tekið í þessari þingsályktunartillögu og er í forgangi hjá mínu ráðuneyti að vinna að nú. En það eru fleiri vandamál sem við stöndum frammi fyrir og hægt er að fara hér yfir, m.a. við innleiðingu stafrænna lausna og nýsköpunar í okkar eigin kerfi og þá langar mig að nefna heilbrigðiskerfið sérstaklega. Í greiningu ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey kemur fram að starfsfólki Landspítalans muni fjölga um 36% og rekstrarkostnaður aukast um 90% ef þróunin áfram verður óbreytt til ársins 2040. Kostnaðurinn væri þá t.d. að fara, ef við tökum árið 2019 þegar þessi greining var gerð, úr 78 milljörðum í 148 milljarða. Aukinn kostnaður stafar auðvitað líka af lýðfræðilegum breytingum þar sem íbúum landsins fjölgar og þeir lifa lengur en fyrri kynslóðir en á hinn bóginn sýnir í sömu greiningu að ef brugðist verður við með nýjum ferlum, stafrænum lausnum, nýsköpun og tækni þá mun aukin þjónusta ekki leiða til nema 3% fjölgunar starfsfólks og 30% hækkunar á heildarkostnaði til ársins 2040. Þar horfum við fram á gjörbreytta mynd. Við eigum framúrskarandi fyrirtæki á heilbrigðissviði, framúrskarandi nýsköpunarfyrirtæki og rannsókna- og vísindafólk sem hefur komið með lausnir á heimsmælikvarða og eru nýttar um allan heim. Hér þurfum við að horfa í eigin barm og átta okkur á því hvernig við getum nýtt þessar lausnir til að bjóða fólki hér betri þjónustu, nýtt fjármunina betur og ekki síst nýtt þessa ofboðslega góðu tækni og lausnir sem bjóðast annars staðar og eru íslenskar. Hér er mikið verk fyrir höndum og það er því eitt af áherslumálum í þingsályktunartillögunni að innleiða nýsköpun í heilbrigðiskerfið. Við höfum byrjað þar með innleiðingu á stuðningi Fléttunnar sem hefur nú þegar skilað sér í þeim mikilvæga árangri að heilbrigðisstofnanir eru farnir að versla við íslensk hugvitsfyrirtæki. Virðulegur forseti. Gervigreindin er auðvitað líka farin að hafa áhrif á allt okkar líf. Það á ekki síst við um nám og kennslu á ýmsum skólastigum, Íslenska er annað tungumálið sem innleitt var hjá ChatGPT og það var mikilvægt skref fyrir okkur til að nýta okkur gervigreindina en sýnir einnig hversu tæknivædd við erum sem þjóð. Gervigreindin verður mikilvægur þáttur og er orðin það í rannsóknum, þróun og nýsköpun og iðnaði og öllu menntakerfinu. Hröð tækniþróun og viðvarandi krafa samfélagsins um nýtingu stafrænna lausna til að skapa tækifæri geta aukið lífsgæði en veldur því að viðfangsefnið býr líka til óþrjótandi uppsprettu nýrra áskorana. Sérstaða Íslands sem eyju fjarri öðrum löndum gerir ríka kröfu til fjölda og áreiðanleika fjarskiptasæstrengja. Netárásir hafa aldrei verið fleiri og veikasti hlekkurinn er fólginn í andvaraleysi, vanþekkingu og mannlegum mistökum. Þess vegna höfum við sett á netöryggisaðgerðaáætlun, þá fyrstu á Íslandi, þar sem hægt er að fylgjast með rafrænt hvernig fram vindur sem er mikilvægt til þess að við verjum okkur betur. Í þingsályktunartillögunni er kynntur fjöldi aðgerða sem styðja við markmið í fjarskiptum og upplýsingatækni og netöryggi til að bregðast við þessum framtíðaráskorunum. Þar má Ísland ekki dragast aftur úr og þar megum við ekki sofna á verðinum. Ísland má ekki dragast aftur úr í gagnaflutningi til landsins því við viljum vera eftirsóknarverður áfangastaður nýsköpunar og tæknifyrirtækja áfram. Ísland verður að vera samkeppnishæft að öllu leyti og íbúar á landsbyggðinni þurfa að hafa sama aðgengi og íbúar á stór-höfuðborgarsvæðinu. Í nútímasamfélagi er það einfaldlega forsenda þess að koma á jafnrétti óháð búsetu að tryggja að bæði störf og nám geti í auknum mæli verið óháð staðsetningu. Margt annað er hér í þingsályktunartillögunni sem ég myndi vilja nefna. Við vorum að fá nýjar tölur um hvar við stöndum þegar við berum okkur saman í nýsköpun í heiminum og þar stöndum við í stað í 20. sæti núna á milli ára. Það sem er áhugavert er að það sem dregur okkur einna mest niður er bæði erlend fjárfesting sem og hvað við útskrifum fáa úr STEM-greinunum svokölluðu, raungreinum, vísinda- og tæknigreinum. Þar erum við í 84. sæti meðal þjóða. Þá er tekið á jafnréttismálum bæði er varða háskólana okkar þar sem staða drengja er ekki nógu góð. Það er tekið á nýsköpunarmálum þar sem staða kvenna er ekki nógu góð og það er tekið á jafnréttismálum líka varðandi fjarskiptamálin og netöryggi, stafvæðingu og hvernig það snertir jöfn tækifæri. En, virðulegi forseti, með þá framtíðarsýn að leiðarljósi sem kemur fram í þingsályktunartillögu þessari tel ég forsenda vaxtar felast í breyttum áherslum í menntakerfinu, vísindum, nýsköpun, iðnaði og upplýsingatækni, gervigreind, öflugum fjarskiptum og netöryggi. Verði tillagan sem ég mæli hér fyrir samþykkt sem þingsályktun heiti ég því að hrinda í framkvæmd þessum stefnumótandi aðgerðum til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi og hlakka til að fá þingið með mér þar í lið. Þar getum við leyst úr læðingi þá krafta sem myndast við samþættingu hugmynda og hreyfiafls í þessum málaflokkum, til fjölgunar nýrra starfa og tækifæra sem auka vöxt og verðmætasköpun íslensks samfélags og styðja við velsældarmarkmið stjórnvalda. Virðulegur forseti. Ég hef lagt til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Aftur á móti eru sjónarmið um það að við séum hér að tala um útflutningsgrein atvinnulífs og nýsköpunar og að tillagan eigi því betur heima hjá atvinnuveganefnd. En auðvitað á hún í rauninni líka heima í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem hér er m.a. fjallað um fjarskipti og netöryggi. En ég vil fá að heyra sjónarmið þingmanna um þetta.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu um nýsköpun enda er stefnumörkun í þessum efnum mjög mikilvæg. Ég hef skoðað samfélagslega nýsköpun mikið undanfarið og þá sérstaklega í Danmörku. Þar er til að mynda háskólanám á meistarastigi sem lýtur sérstaklega að þessum málaflokki. Þar er einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum sem hafa nýsköpunarhugmyndir tengdar félagslegum ábata sérstaklega gert hátt undir höfði. Þar er vitað að það er mjög varasamt að hafa samfélagslega nýsköpun ekki í forgrunni þegar nýsköpun er rædd á annað borð. Því spyr ég hvers vegna ekki sé lögð meiri áhersla á samfélagslegar nýsköpunarlausnir í þessari þingsályktunatillögu. Það þarf að koma inn meiri stuðningi við samfélagslegar áskoranir og þá nýsköpun sem lýtur ekki bara að tækniframförum heldur framförum í hugmyndum sem tengjast því aðstoða okkur, bæta samfélagið okkar, að takast á við þær félagslegu áskoranir sem við erum alltaf að glíma við, hvort sem um er að ræða atvinnusköpun, jaðarsetta hópa, ungt fólk, eldra fólk og þeirra áskoranir eða samþættingu á mörgum samfélagsáskorunum. Hvernig ætlum við að mæta félagslegum þörfum í gegnum nýsköpun, í gegnum fjölbreyttari leiðir en áður hafa verið farnar, ekki bara í tengslum við hugvit sem stærstu útflutningsgrein þjóðarinnar heldur hér heima, okkar samfélagslegu þarfir og hröðu breytingar? Hvernig styður þessi þingsályktunartillaga við það að þekking og hugmyndir af samfélagslegum toga fái meira vægi? Til að kjarna mál mitt þá spyr ég einfaldlega: Af hverju er ekki meira fjallað um samfélagslega nýsköpun í þessari ályktun? Hefur það einfaldlega gleymst eða er það meðvituð ákvörðun og er þá hugsanlega einhvers meira að vænta í þessum efnum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og býð hana velkomna á þing. Þetta er mjög mikilvægur punktur og ég held að við eigum alltaf að tala um nýsköpunina þannig að hún sé að nýtast samfélaginu öllu og það gerum við gegnumgangandi með því hvernig við ræðum um að nýta nýsköpun inni í kerfunum okkar, eins og ég talaði um heilbrigðiskerfið. Það á líka við um félagslega kerfið, það á við í menntakerfinu, hvernig við styðjum við fólk með ólíkan bakgrunn og tryggjum að nýsköpunin styðji við fólk með fjölbreyttan bakgrunn og fatlað fólk t.d. Það er auðvitað tekið á nokkrum þáttum í þingsályktunartillögunni, þ.e. loftslagsmálum og heilbrigðisþjónustu sérstaklega. En þetta voru góðar ábendingar hjá hv. þingmanni og eitthvað sem nefndin þarf að ræða frekar. Það er ýtt undir að nýsköpun ýti undir jöfn tækifæri og að umhverfið verði sem skilvirkast. Það er líka þannig að hugmyndir koma frá einstaklingunum sjálfum og það er fjöldi nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi sem eru einmitt að fást við þessa félagslegu þætti, þessar samfélagslegu áskoranir, hvort sem það eru félagslegu þættirnir sem hv. þingmaður nefndi eða samfélagsáskoranir sem blasa við okkur, með öldrun þjóðarinnar og í loftslagsmálum, bara til að taka tvær stórar áskoranir sem við okkur blasa. Einnig að búa til almennt gott stuðningsumhverfi nýsköpunar svo að allar þessar hugmyndir blómstri og að við í kerfunum okkar, hjá stjórnvöldum og stjórnkerfinu, nýtum þær. Það er held ég að lykillinn að því að við ýtum undir þessa félagslegu nýsköpun, eins og hv. þingmaður orðaði það.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég samt sem áður sakna samfélagslegu áskorananna í þingsályktunartillögunni og spyr einfaldlega aftur hvers vegna þessi samfélagslegu orð eru ekki notuð og eins hvort ráðherra telji að það sé líklegt eða hvort farið verði af stað í háskólanum með einhver plön um að setja af stað slíka menntun eins og ég nefndi að er í Danmörku.

Virðulegur forseti. Ég þakka bara hv. þingmanni fyrir. Varðandi það þá er það kannski ekki verkefni háskólaráðherra að setja beint á dagskrá hvað háskólar eigi að kenna, í umhverfi sjálfstæðra háskóla, en það er mikilvægt að búa til hvata fyrir háskólana til að ýta undir og kenna ákveðnar greinar. Það höfum við gert með samstarfi háskólanna þar sem þeir byrja með nýjungar og nýjar leiðir og þetta væri einmitt eitthvað sem myndi uppfylla þær kröfur sem þar koma fram, að bjóða upp á nýjar leiðir sem styðja við nýsköpun og aðra þætti. Þannig að þetta er eitthvað sem algerlega ætti að taka til umræðu og ég bara fagna því að hv. þingmaður komi með þessar athugasemdir hér og sé ekkert því í vegi að háskólarnir fari ekki að huga betur að þessu enda erum við í fyrsta skipti að fjármagna háskólanám með hvata til að tengja sig betur við nýsköpun og tengja sig við samfélagslegar áskoranir sem hefur ekki verið áður og þar eru félagslegar áskoranir auðvitað inni.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir þá vinnu sem lögð hefur verið í þessa þingsályktunartillögu. Ég hefði gjarnan viljað sjá hana gilda lengur en bara til 2025, sérstaklega þar sem hún kom fram í vor og er ekki mikið óbreytt, ef ég man rétt, og ég hefði viljað að hún horfði sex mánuðum eða 12 mánuðum lengra. En það er margt í þessari tillögu sem er af hinu góða og ég held að það sýni sig, sérstaklega í greinargerðinni, að það er verið að leggja margt undir vegna þess að það er margt sem þarf að gera, sérstaklega vegna þess að við lifum á tímum sem eru ört að breytast. Það gerir að verkum að við þurfum að horfa á bæði menntakerfið, innviði okkar og atvinnulífið og það er mikilvægt að við sem þing séum að vinna saman að því að styðja við þessar breytingar. Við Píratar viljum byggja upp sjálfbært samfélag sem getur tekist á við sjálfvirknivæðinguna og fjórðu iðnbyltinguna. Við teljum að til þess að geta tekist á við þessar miklu breytingar sem eru fram undan þurfum við, þvert á alla flokka, að vinna saman að því að skapa nýsköpunarlandið Ísland þar sem tækifærin eru að finna hjá fólki úti um allt land. En til að það verði að raunveruleika þá þarf öfluga, sjálfbæra og græna innviðauppbyggingu í öllum sveitarfélögum landsins til að koma til móts við áskoranir framtíðarinnar. Það er nefnilega, eins og hæstv. ráðherra benti á, mikilvægt að við séum með háhraðatengingar hvar sem er á landinu þannig að það skipti ekki máli hvort þú situr í Kópavogi eða á Kópaskeri þegar kemur að því að hafa möguleika á atvinnu. Við þurfum að skapa fleiri tækifæri fyrir framtíðarkynslóðir og sjálfbærni landsins með nýsköpun. Þessi nýsköpun þarf að eiga sér stað í opinberri starfsemi. Þessi nýsköpun þarf að eiga sér stað með samstarfi við atvinnulífið og með því að gera Ísland að þekkingarmiðstöð fyrir framtíðarsamfélagið. Saman þurfum við sem erum hér inni að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi með því að bjóða upp á nýjar leiðir, efla nýsköpun og fjölga undirstöðum íslensks iðnaðar. Sjálfvirknivæðingin sem er á næstu grösum gerir það að verkum að mörg þeirra starfa sem við störfum við í dag verða ekki til staðar eftir fimm til tíu ár þegar börnin okkar fara út á vinnumarkaðinn. Sem þjóð þurfum við að leggja mikla áherslu á nýsköpun sem lykilinn að því að takast á við þennan síbreytilegan heim. Við þurfum að byggja upp aðstöðu til nýsköpunar um allt land í náinni samvinnu við sveitarfélög og frumkvöðla. Við þurfum einnig að einfalda stofnun, skipulag og fjármögnun nýsköpunarfyrirtækja og það þarf að huga að nýsköpun á mun breiðari grunni en hingað til. Þar tek ég undir orð þingmanns hér á undan í fyrirspurn. Það þarf m.a. að setja skýra stefnu um samfélagslega nýsköpun og græna nýsköpun. Við þurfum líka að stórauka styrki til nýsköpunar með sérstaka áherslu á þessa grænu sprota og samfélagslegu nýsköpunina því þeir hafa minni aðgang að fjármagni frá fjárfestum, a.m.k. í upphafsskrefunum. Á sama tíma þurfum við líka að vinna í, eins og hæstv. ráðherra sagði, að fá hingað til lands mun meira erlent fjármagn til nýsköpunar. Þar þurfum við, og ég hvet hæstv. ráðherra að leggja í þá vinnu, að átta okkur á því hverjar hindranirnar eru. Hvað er það sem veldur því að fjárfestar koma ekki hingað? Þurfum við einfaldlega að fá fleiri til að koma og heimsækja landið? Það er oftast auðvelt. Eða er ástæðan t.d. sú sem var á tímum gjaldeyrishaftanna að það voru aukaskref hér sem gerðu það að verkum að fullt af fjárfestum vildu ekki koma af því að það var einfaldlega of flókið? Þetta þurfum við allt að skoða. Eins og bent er á þá þurfa áherslur nýsköpunar að ná inn í menntakerfið og allan opinberan rekstur til að ná hagræði með nýrri tækni og þekkingu. Mig langar líka að nefna það að við Píratar höfum lagt til að við stöndum saman hér á Alþingi að því að Ísland skapi sér forystu með því að stofna hér alþjóðlegt þekkingar- og nýsköpunarsetur á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Það er gullið tækifæri sem við Íslendingar höfum til að byggja á okkar reynslu og þekkingu, miðla því hvernig við höfum gert þetta, t.d. að nýta gufu til að búa til rafmagn og til að hita hús og við höfum verið að fara með þá þekkingu víða um heiminn. Þetta gætum við nýtt okkur sem grunn í það að setja slíkt setur upp. Mig langar að ljúka þessari ræðu minni með því að segja að við lestur þessarar þingsályktunartillögu og greinargerðarinnar sem hér fylgir með sést að grundvallarstefið í þessari tillögu gengur út á atvinnu, nýsköpun og iðnað framtíðarinnar. Já, það er talað um háskólana og já, það er talað um fjarskiptin, en grunnurinn er þekkingarsamfélagið og sú nýsköpun og sú nýja stoð sem hugvitið er. Eins og segir í þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Hugvitið, hin ótakmarkaða auðlind, verði grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar. Sjónum verði beint að sjálfbærri þróun atvinnulífs og samfélags með þekkingu og hugvit að leiðarljósi í stað þess að byggja á takmörkuðum auðlindum sem hafa í gegnum tíðina valdið sveiflukenndu efnahagsástandi.“ Þetta er greinileg vísun í það að hér er verið að fjalla um atvinnu- og útflutningsgreinar og því teldi ég að þetta frumvarp ætti að fara í atvinnuveganefnd sem hefur með nýsköpun og atvinnulífið að ræða. Það er eflaust hægt að færa alls konar rök fyrir því að senda það annað, jafnvel fara út í einhverjar langlokur um að þetta ætti að heima kannski í velferðarnefnd, ég veit það ekki, af því að hér er heilbrigðistækni nefnd. Ég hvet hv. þingheim um að senda þetta til atvinnuveganefndar sem mun taka þetta góða mál fyrir og vinna vel í því þannig að við getum staðið öll saman að góðri þingsályktunartillögu um þekkingarsamfélagið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir yfirferð sína í þessu ágæta máli. Við getum auðvitað öll fallist á mikilvægi þess að efla hugvit á Íslandi og ég ætla að fullyrða að það ríki þverpólitísk sátt um það. Það er og verður rétt forgangsröðun að leggja áherslu á að það verði burðarliðurinn í íslenskum útflutningi til framtíðar, þ.e. hugvitið, og ég ætla ekki að setja út á það efnislega. Þunginn í tillögunni felst hins vegar í að háskólasamfélagið fái tilhlýðilega athygli og alúð, hér verði rannsóknarhlutverk háskóla aukið og metnaður og hugvit virkjað í því skyni að efla þekkingu og skapa ný tækifæri fyrir vísindafólkið okkar, sem er vel. Ég ætla ekki að rekja það frekar sem fram kemur í tillögunni heldur nota tækifærið til að vekja máls á því sem er ekki að finna í henni, sem er sívinsæll liður hér í ræðustóli Alþingis. Í aðgerðum tillögunnar er nefnilega ekki einu orði minnst á hugvísindi og sama vægi hafa félagsvísindin og þá er ég ekki að telja með þær athugasemdir sem bárust við meðferð málsins á 153. löggjafarþingi. Hér er mikil áhersla lögð á STEAM-greinar umfram annað, sem er ensk skammstöfun fyrir vísinda-, tækni- og verkfræðigreinar, auk lista og stærðfræði. Þetta eru mjög mikilvægar greinar en það er ástæða til að taka undir þær athugasemdir sem m.a. bárust frá Landssambandi íslenskra stúdenta í maí í fyrra um að þessi áhersla stjórnvalda beri þess merki að hún grundvallist á þörfum atvinnulífsins umfram kannski gæði námsins eða hag nemenda. Atvinnulífið á nefnilega ekki að hafa forræði á þeirri þekkingarsköpun sem á að eiga sér stað innan háskólanna. Ef háskólanám og rannsóknarstarfsemi innan þeirra þjónar fyrst og fremst þeim tilgangi að snúa hjólum atvinnulífsins og á forsendum þess þá getur það ekki síst haft áhrif á sjálfstæði háskólanna. Það er eiginlega bara alveg hægt að fullyrða að það muni á endanum hafa áhrif, vegna þess að þá verða þeir jú háðir fjárveitingum fjársterkra aðila á markaði sem hafa mjög mikla hagsmuni af því að háskólar hér á landi útskrifi aðila sem munu m.a. hafa það hlutverk að hafa eftirlit með starfsemi þeirra í framtíðinni. Þetta er auðvitað nærtækt í næstum öllum fræðigreinum og ég nefni hérna félagsvísindagreinar á borð við lögfræði, hagfræði og viðskiptafræði í tengslum við opinbert markaðseftirlit sem við vorum að ræða hér áðan í sérstakri umræðu um Samkeppniseftirlitið. Þetta er auðvitað ekkert síður viðeigandi í raungreinum. Viljum við t.d. að sjávarútvegurinn sjái alfarið um að fjármagna rannsóknir og stöðugildi í háskólunum í tengdum greinum? Það er alveg hægt að halda áfram á þessum nótum. Það er auðvitað alls ekki yfirlýstur tilgangur tillögunnar hér en við sjáum ekkert ávarpað sérstaklega um fyrirsjáanlega hagsmunaárekstra sem geta skapast að öðru leyti en því að rétt er komið inn á mikilvægi fræðilegs frelsis vísindamanna svo hægt sé að rækja samfélagslegt hlutverk háskóla með virkri þátttöku í samfélagsumræðu, m.a. til að sporna við upplýsingaóreiðu og falsfréttum. Þetta eitt og sér getur ekki verið eina áhyggjuefnið sem við veltum upp í tillögunni vegna þess að mér finnst það ábyrgðarhluti þegar jafn viðamikilli tillögu er komið á framfæri við þingheim að það sé ekki a.m.k. hugað að þessum áhættuþáttum, vegna þess að aftur þá kemur þetta bara sterklega inn á þá umræðu sem við höfum átt hér í dag um litla samfélagið okkar, um mikilvægi þess að veggir séu byggðir þegar það á við og það er bara mjög málefnalegt að gera í fákeppnissamfélagi. Þá komum við nefnilega að kjarna málsins því að þegar við vorum að tala um upplýsingaóreiðu og falsfréttir sem eru ávarpaðar sérstaklega í tillögunni - mér finnst það einmitt kjarni málsins því að gagnrýnin hugsun er ekki afkvæmi STEAM-greina. Það eru ekki STEAM-greinarnar sem halda uppi kyndli gagnrýninnar hugsunar í þeirri miklu vegferð sem tæknibyltingin, fjórða iðnbyltingin, er að fara að valda hérna. Hún er afkvæmi hugvísindanna. Það eru hugvísindagreinar sem hvetja til hennar, hvetja til greiningarhugsunar og færni til að leysa vandamál og færni af þessu tagi er nauðsynleg til að greina og takast á við þessar flóknu áskoranir. Það er bara kjarninn í nýsköpun. Ég vil líka nefna sagnfræði, heimspeki, bókmenntir, mannfræði og tungumál, og við þurfum siðfræðina þegar við tökum ákvarðanir um áhrif nýrrar tækni eða hugmyndasamfélagið, ekki síst þegar við innleiðum gervigreind í opinberri þjónustu, sem er nota bene bara tímaspursmál hvenær gerist. Mig langar líka að nefna kynjafræði, félagsfræði og félagsráðgjöf. Þetta eru allt greinar sem eru kenndar í aðeins minni og oft og tíðum mun ljótari kennslustofum í opinberu háskólunum okkar heldur en í stórum sölum nýrra háskóla. Þetta eru greinar sem hafa ekki gífurlega sterkar tengingar við atvinnulífið. Við sjáum ekki auglýst eftir þessu fólki á síðum atvinnuauglýsinga og þetta eru ekki þau sem skora hæst í tekjublöðunum en háskólasamfélagið okkar er einskis virði án þeirra. Ég ætla bara að fullyrða það. Ég ætla ekki að tala niður STEAM-greinar, ég er alls ekki að því, bara alls ekki. Þær lifa bara alls ekkert áhugaverðu lífi einar og sér. Þær bjóða ekki upp á djúpan skilning á mannlegri hegðun, viðhorfum og menningarlegu samhengi sem skiptir sköpum til að búa til vörur, þjónustu eða tækni sem á að gagnast okkar samfélagi. Nýstárlegar lausnir krefjast samvinnu þvert á ólíkar greinar. Það er rétt, það er reynt að koma inn á það, en hug- og félagsvísindi fela í sér sjónarmið sem bæta ofan á tæknilega sérfræðiþekkingu. Það verður að ávarpa það. Ég get heldur ekki komið hingað upp og talað á þessum nótum án þess að benda á þá augljósu staðreynd að ef við ætlum að standa við gefin loforð um að tryggja tilvistarrétt íslensku tungunnar og tryggja henni lífdaga í heimi gervigreindar með vélnámi og ekki síst máltækni sem við erum á heimsmælikvarða í, við höfum séð stórkostlega hluti að fara af stað með Greyni og Emblu t.d., þá er ekki nóg að gefa út metnaðarfullar stefnur þvert á ráðuneyti og innan ríkisstjórnar, það þarf að sjá til þess að þær öðlist raunverulegt líf í verkum Alþingis og framkvæmdarvaldsins og birtist í fjárhagslegri forgangsröðun þar. Úti um allan heim - þetta er ekki bara fagurgali í mér, ég er að endurspegla hér í dag þá forgangsröðun sem hefur verið fremsti oddi innan stefnumótunar Evrópusambandsins þar sem lögð er rík áhersla á samþættingu hug- og félagsvísinda við aðrar vísindagreinar. Ég má til með að vísa bara léttilega til athugasemda Reykjavíkurakademíunnar frá því í maí í fyrra við tillöguna á síðasta þingári en án þess að rekja það eitthvað frekar þá vil ég bara enn og aftur segja að við þurfum að lesa þetta allt saman til þess að auka samkeppnishæfni íslenskra vísindamanna í harðri alþjóðlegri samkeppni um fjármagn úr samkeppnissjóðum. Þá skiptir máli að við séum að tikka í þessi box þar sem þverfaglegt samstarf er lykillinn að velgengni og ég veit háskólamálaráðherra hefur hugsað um þetta. Það er gífurleg áhersla lögð á samvinnu innan háskólastiganna og ég fagna því. Ég vil bara svo gjarnan að við tölum um hlutina eins og þeir eru og nefnum þá að áherslan eigi að vera á hug- og félagsvísindi, rétt eins og þingmaður Viðreisnar kom inn á áðan, sem ég fagna sérstaklega. Það eru einmitt samfélagslegar áskoranir sem bara tölulegar tæknigreinar hafa kannski ekki endilega bestu svörin við. Ég er ekki að segja að fólkið þar inni sem nemur verkfræði og stærðfræði hafi ekki áhuga á samfélagslegum umbótamálum en við þurfum bara að lyfta sérfræðingunum upp til vegs og virðingar eins og þeir eiga skilið. Virðulegi forseti. Það þarf einhver að halda kyndli hug- og félagsvísindi á lofti. Ég ætla að taka það að mér í dag. Ég gæti líka talað lengi um mikilvægi þess að hlúa að kjörum námsmanna til að styrkja háskólastigið en það verður bara að fá að bíða betri tíma. Þegar við eflum þekkingarsamfélag má ekki skilja neinar greinar eftir. Fámennir tímar í ljótum kennslustofum verða vonandi hluti af veislunni vegna þess að þeir aðilar sem þar sitja hafa mjög mikið fram að færa og eftir því sem ég fæ best séð er heldur betur nóg til á borðum. Um heimili málsins innan nefnda þá vil ég bara segja að mér finnst mjög eðlilegt að allsherjar- og menntamálanefnd þingsins fái að taka málið áfram í fangið þó að snertiflöturinn sé víðtækur. Ég hef mikinn áhuga á þessu máli og þarna er auðvitað margt jákvætt en við skulum leyfa öllum að vera með.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar ábendingar. Það er auðvitað þannig með þessa þingsályktunartillögu að hvert og eitt atriði gæti verið sérstök umræða á þinginu. Hér er farið yfir mjög stórt svið og mjög mörg atriði og eðli málsins samkvæmt komumst við aldrei yfir allt. Hér er auðvitað ekki verið að skilja neinar greinar eftir. Það er engan veginn ætlunin eða línan í þessari tillögu heldur einmitt lögð áhersla á þverfaglega nálgun og það á jafnt við um félags- og hugvísindin og aðrar greinar. Félagsvísindin eru gríðarlega mikilvæg til að takast á við stafræna þróun, ekki síst gervigreind svo að dæmi sé tekið. Það er aftur á móti þannig varðandi þær greinar sem eru teknar hér sérstaklega fram í einum kafla, sem hv. þingmaður er upptekinn af að sé einhvern veginn til þess að svara einungis þörfum atvinnulífsins, að við höfum verið að tala um hvernig við getum fjölgað nemendum í þessum greinum í mörg ár af því að við erum mjög aftarlega þegar kemur að samanburði við önnur lönd. Okkur vantar verulega sérfræðinga á þessu sviði svo að fyrirtæki ákveði að vera hér á Íslandi og það er hagsmunamál fyrir Ísland. Háskólarnir hafa auðvitað reynt þetta en það hefur ekki tekist. Hlutfallið hefur verið um 19% frá 2001, í 22 ár hefur hlutfallið í þessum greinum algjörlega staðið í stað. Við erum að setja okkur markmið og átta okkur á því hvernig við getum fjölgað í þessum greinum en það veikir ekki aðrar greinar eða segir að þessar greinar séu mikilvægari heldur snýst þetta um það hvernig við getum stutt þessa grein þar sem við höfum dregist aftur úr. Við erum í 84. sæti meðal þjóða, þetta dregur úr samkeppnishæfni Íslands alþjóðlega. Þetta dregur okkur niður þegar við erum að bera okkur saman við önnur lönd, hvort hér geti komið upp ný tækifæri og fjölbreytt störf, og þá vantar okkur fólk á þessum sviðum. Það er hagsmunamál fyrir alla Íslendinga og samfélagið allt, ekki einstök fyrirtæki, og þess vegna er það sérstaklega sett hér á dagskrá en minnkar ekki vægi annarra greina sem allar munu blómstra í nýju fjármögnunarmódeli.

Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir gott andsvar. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan. Við verðum að sjálfsögðu að draga atvinnulífið til ábyrgðar til að miðla þeirri þekkingu sem það er að búa til og það er alls ekkert athugavert við það að atvinnulífið komi með sterkum hætti inn í menntastofnanir okkar. Hins vegar megum við aldrei skapa þannig umhverfi að við séum því algerlega fjárhagslega háð í því að halda úti starfsemi. Mig langar að segja að þessi áhætta sé mest innan félagsvísindagreina vegna þess að hér erum við bara einfaldlega á þeim stað að þegar sérfræðingar eru t.d. kostaðir af stórum fyrirtækjum sem koma og kenna sín fræði þá verður til ákveðinn „bias“ og við megum huga að því, sérstaklega þegar þessi aðgerðaáætlun fer af stað, að faglegt sjálfstæði háskólanna sé algerlega tryggt hvernig sem við svo sem förum að því. Varðandi það hvernig staða okkar er í alþjóðlegum samanburði innan háskólasamfélagsins þá gæti ég aftur talað lengi um það að það er auðvitað ákveðið markvisst svelti sem hefur átt sér stað. Ég ætla hins vegar ekki að gera það vegna þess að mig langar ekki til að drepa umræðunni á dreif. Mig langar til að tala um það sem við þurfum að huga að í nákvæmlega þessari aðgerðaáætlun. Ég vil bara gjarnan sjá það í verkum þessarar ríkisstjórnar að ef það er eitthvað til í því að hug- og félagsvísindagreinar eigi að fá að njóta góðs af þessari miklu þekkingarveislu þá sjáum við það raungerist með einhverjum hætti, í einhverju fýsísku formi. Annars bíð ég bara spennt og hlakka til að taka þetta mál til frekari meðferðar innan nefndarinnar, þ.e. í allsherjar- og menntamálanefnd.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma fram með þessa mikilvægu tillögu og fyrir þá umræðu sem hefur skapast. Ég ætla að segja að það væri hægt að halda hér langa ræðu og eins og hæstv. ráðherra kom inn á að væri í rauninni hægt að taka sérstakar umræður, eða langar umræður um hvern og einn punkt sem hér er undir. Mig langar bara nefna að það hefur í of langan tíma verið talað um hugverkaiðnaðinn sem svona einhverja hliðarbúgrein, sem einhverja framtíð, eitthvað huggulegt kósí, og mér finnst eins og við séum ekki alveg að átta okkur á að við erum að tala um raunverulega stoð í íslensku atvinnulífi. Í kringum Covid þá töluðum við um að útflutningsverðmæti hugverkageirans væri 20% af öllu útflutningsverðmæti Íslands, þannig að þetta er raunveruleg stoð. Við höfum náð verulegum árangri í því hvað við erum að leggja til í rannsóknir og þróun. Við erum komin í 2,8% af vergri landsframleiðslu og langstærsti hlutinn af því, 72%, kemur frá einkageiranum, fyrirtækjunum sjálfum. En hið opinbera er líka mikilvægur þátttakandi í því að ýta undir frekari rannsóknir og þróun, ýta undir nýsköpun í samfélaginu og ég held að við höfum svo ofboðslega góða sögu að segja af þeim aðgerðum sem við höfum farið í kannski á síðustu tíu árum eða svo þar sem aðgerð eftir aðgerð hefur orðið þess valdandi að ýta undir og byggja frekar undir þessa stoð. Þar er af mörgu að taka og væri efni í sérstaka umræðu. Mig langar að segja að við fengum þetta mál inn til okkar í allsherjar- og menntamálanefnd í fyrra. Það kom reyndar bara undir vorið þannig að við náðum ekki að ljúka því. Það komu umsagnir þannig að við náum aðeins að snerta á málinu í nefndinni. Mér finnst málið mjög áhugavert og myndi mjög gjarnan vilja taka það fyrir þar. Það er alveg ljóst að 1. kaflinn á klárlega heima í allsherjar- og menntamálanefnd, sem eru aðgerðir sem styðja markmið í háskóla- og vísindastarfi og allir liðirnir þar undir eru beintengdir því sem við erum að fjalla um í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er líka alveg rétt hjá hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni að allir punktarnir í 2. kaflanum hafa með atvinnumál að gera og gæti þar af leiðandi farið í atvinnuveganefnd. Svo er 3. kaflinn. Hann ætti eiginlega heima í umhverfis- og samgöngunefnd eða jafnvel í utanríkismálanefnd þegar kemur að netöryggi. Það er nú stundum svo að sviðið er vítt. Ég ætla að hrósa hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir raunveruleg rök fyrir því að þetta mál ætti mögulega heima í annarri nefnd en hér er lagt til af ráðherra, annað en kannski þessi umræða sem við vorum í fyrr í dag þar sem við vorum að takast á við einhvers konar rökleysu. Ég ætla sem sagt ekki að hafa neitt sérstaklega stórar skoðanir á því hvert málið fer. Mér finnst það geta átt heima í ýmsum nefndum. Ég mun ekki veigra mér við að taka það til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd en það er sagt að sú nefnd sé stór og víðfeðm og taki yfirleitt við flestum stjórnarmálum þannig að það má vel færa rök fyrir því að það geti átt heima annars staðar. Að öðrum kosti, hvort sem við munum fjalla um þessa þingsályktunartillögu þar eða ekki, þá held ég að það sé alveg ljóst að við munum eiga fundi með hæstv. ráðherra um þá punkta í aðgerðaáætluninni sem lúta sérstaklega að okkar nefnd, að menntamálunum. Við höfum reyndar þegar hafið samtal við hæstv. ráðherra um það sem við höfum fengið kynningu á, breytingarnar á reiknilíkaninu fyrir fjármögnun háskólanna. Við höfum reyndar líka haft tækifæri til að heimsækja Háskóla Íslands og fá kynningu á starfseminni þar og okkur bíður spennandi vetur í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að fjalla um menntamálin á öllum stigum menntunar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, en að málinu standa allir þingmenn Samfylkingarinnar og er það endurflutt frá síðasta þingi. Með frumvarpinu er lagt til að heimildir stjórnvalda til að víkja frá meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um auglýsingaskyldu verði þrengdar. Þannig er hnykkt á því að flutningur embættismanna sé undantekning frá almennri meginreglu um auglýsingaskyldu. Um slíka ákvörðun gildir réttmætisregla stjórnsýsluréttar en samkvæmt henni skulu allar ákvarðanir og athafnir stjórnvalda byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Lagt er til að tilteknir embættismannaflokkar verði undanþegnir gildissviði 36. gr. laganna og að óheimilt verði að skipa í embætti ráðuneytisstjóra með flutningi. Er þessi breyting í samræmi við það svigrúm sem löggjafinn hefur til að undanskilja ákveðna hópa embættismanna frá flutningsheimild 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. mgr. sömu greinar. Meginreglan um auglýsingaskyldu við skipun í opinber störf var lögfest árið 1954. Í greinargerð með frumvarpi til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem varð að lögum nr. 38/1954, segir, með leyfi forseta: „Er það réttlætismál og jafnræðis, að öllum þeim sem hugur leikur á tilteknu opinberu starfi, sé veittur þess kostur að sækja um það. Ríkinu ætti þá einnig að vera meiri trygging fyrir því, að hæfir menn veljist í þjónustu þess.“ Að baki reglunni búa þannig grundvallarsjónarmið um að jafnræðis sé gætt þegar kemur að ráðstöfun á takmörkuðum fjölda sérhæfðra starfa hjá hinu opinbera, samanber m.a. álit umboðsmanns Alþingis í málum nr. 5864/2009 og 6137/2010, en auk þess hefur verið litið á auglýsingaskylduna sem mikilvæga vörn gegn geðþóttastjórnsýslu og klíkuráðningum, leið til að auka gagnsæi og traust gagnvart handhöfum opinbers valds. Með auglýsingu starfa er tryggt að allir þeir sem áhuga hafa geti sótt um starf og verði metnir á grundvelli hæfni sinnar, menntunar, verðleika og eftir atvikum framtíðarsýn sinni á rekstur og verkefni þess embættis eða þeirrar stofnunar sem um er að ræða. Skerpt var á reglunum með nýjum lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, og hefur umboðsmaður Alþingis ályktað, með vísan til forsögu ákvæðisins og lögskýringargagna, að túlka verði hvers kyns undanþágur frá meginreglunni um auglýsingaskyldu þröngt, samanber m.a. álit umboðsmanns Alþingis í málum nr. 5519/2008 og F109/2022. Á undanförnum árum hefur færst í aukana að veitingarvaldshafar víki sér undan auglýsingaskyldunni, jafnvel við skipun og setningu í æðstu faglegu embætti stjórnkerfisins. Í umfjöllun sem birtist á vef umboðsmanns Alþingis hinn 28. apríl 2021 kemur fram að þrátt fyrir skýr ákvæði laga og skýran vilja löggjafans til að tryggja jafnræði og gagnsæi í ráðningarmálum fari veitingarvaldshafar ítrekað fram hjá auglýsingaskyldunni. Þá hafi „ítrekaðar ábendingar umboðsmanns um að tiltekin framkvæmd sé ekki í samræmi við lög og reglur á þessu sviði í ýmsum tilvikum aðeins leitt til þess að fundin er önnur leið til þess að haga málum á skjön við reglurnar í stað þess að laga framkvæmdina að þeim“. Nú er svo komið að helmingur af núverandi ráðuneytisstjórum var fluttur í embætti ráðuneytisstjóra án þess að staðan væri auglýst og frá því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við árið 2017 hafa sex af þeim átta sem enn eru ráðuneytisstjórar tekið við embætti án þess að faglegt umsóknarferli færi fram. Í evrópsku stjórnskipulagi og í þeim ríkjum sem byggja á frjálslyndu lýðræðisfyrirkomulagi er alla jafna gerður mjög skýr greinarmunur á pólitískri yfirstjórn annars vegar og æðstu stjórn embættismannakerfisins hins vegar. Þeir sem tilheyra hinni pólitísku forystu eru valdir af ráðherra án auglýsingar og sérstakra hæfnisskilyrða en aðrir starfsmenn skulu eingöngu skipaðir eða ráðnir á grundvelli verðleika, svo sem starfsreynslu, menntunar eða annarrar skilgreindrar hæfni. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi fara ráðherrar og sérstakir aðstoðarráðherrar með pólitíska forystu í ráðuneytum auk þess sem ráðherrar ráða sér pólitíska ráðgjafa sem ekki hafa boðvald gagnvart embættismönnum og starfsmönnum. Í Danmörku hafa ráðherrar sérstakan embættismann sér til ráðgjafar en á Íslandi fylgja ráðherrum aðstoðarmenn sem hafa sams konar stöðu og pólitískir ráðgjafar í Svíþjóð og Noregi. Skilin milli embættismanna annars vegar og stjórnmálamanna hins vegar hafa löngum verið óljósari á Íslandi en í nágrannalöndunum. Í sögu Stjórnarráðs Íslands 1964–2004, VII. kafla 1. bindis, er bent á að eftir að Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904 hafi reynst takmarkaður áhugi fyrir því hjá Alþingi og ráðamönnum að skilja embættismannakerfið frá hinu pólitíska valdi. Rík hefð sé fyrir fyrirgreiðslustjórnmálum á Íslandi þar sem ráðningar pólitískra samherja séu áberandi. Með setningu laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 73/1969, var ráðherra fengin heimild til að kveðja mann utan ráðuneytis sér til aðstoðar enda hyrfi hann úr starfi um leið og ráðherra. Með þessari heimild sköpuðust forsendur til að styrkja pólitíska forystu ráðuneytanna en engu að síður, segir í sögu Stjórnarráðsins, tíðkaðist áfram að skipað væri í æðstu embætti ráðuneyta á pólitískum forsendum. Að þessu er vikið í kafla 21.4.7 í 7. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008. Bent er á að þótt starfsmenn séu ráðnir á pólitískum forsendum hverfi þeir ekki úr starfi um leið og sá pólitíski ráðherra sem réð þá og þetta geti valdið þeim ráðherra sem á eftir kemur vandræðum. „Einnig geta slíkar stöðuveitingar haft þær afleiðingar að sérfræðiþekking á málefnasviði ráðuneytisins veikist ef margar stöður eru skipaðar starfsmönnum sem ráðnir voru á veikari faglegum forsendum og þá jafnvel fyrst og fremst á pólitískum grundvelli,“ segir í skýrslunni. „Slík aðstaða getur haft afdrifaríkar afleiðingar við aðstæður eins og hér á landi, þar sem ráðuneyti eru jafnan fremur fámenn með tilliti til þeirra verkefna sem þau hafa með höndum.“ Taldi rannsóknarnefndin að við umbætur á Stjórnarráði Íslands yrði að horfast í augu við að „ráðherrar virðast margir hverjir hafa talið að þörf væri á að fjölga pólitískum aðstoðarmönnum í ráðuneytum til að annast pólitíska stefnumótun og aðra vinnu af þeim toga“ og taka yrði af skarið um hvort breyta ætti lögum svo heimilt yrði að ráða fleiri pólitíska starfsmenn til að liðsinna ráðherrum. Við þessu var að nokkru leyti brugðist með nýjum heildarlögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, þar sem mælt er fyrir um að ráðherrar geti ráðið sér aðstoðarmann eða aðstoðarmenn, aðstoðarmenn skuli á hverjum tíma ekki vera fleiri en nemur tveimur fyrir hvern ráðherra en heimilt sé samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar að ráða þrjá til viðbótar ef þörf krefur. Í sömu lögum er fjallað um ráðuneytisstjóra, hlutverk þeirra og fyrirkomulag við skipun í embætti. Ráðuneytisstjórar eru auðvitað æðstu stjórnendur ráðuneyta að ráðherrum sjálfum undanskildum. Hlutverk ráðuneytisstjóra er yfirstjórn verkefna ráðuneytis og að sjá til þess að starfsemi þess og afgreiðsla mála sé í samræmi við lög og gildandi reglur, skráðar jafnt sem óskráðar. Það er óumdeilt að samkvæmt gildandi lögum og þessu í raun samnorræna fyrirkomulagi sem ég hef lýst hér tilheyra ráðuneytisstjórar hinu faglega embættismannakerfi. Ef einhver pólitískur vilji stendur til að breyta því, svo sem að taka upp fyrirkomulag þar sem pólitískir aðstoðarráðherrar gegna lykilhlutverki í ráðuneytum eða færa stjórnkerfi Íslands nær því sem tíðkast í Bandaríkjunum þar sem stór hluti starfsmannakerfis alríkisins er pólitískt ráðinn, verður að taka ákvörðun um það hér á Alþingi. Hún verður aðeins tekin hér með breytingum sem rúmast innan marka stjórnskipunarlaga. Í núgildandi lögum um Stjórnarráð Íslands er mælt fyrir um að ráðuneytisstjórar skuli skipaðir að undangengnu mati hæfnisnefndar, sbr. 18. og 19. gr. laganna. Í 21. gr. sömu laga kemur fram að um heimildir ráðherra til að flytja embættismenn á milli embætta innan Stjórnarráðs Íslands fari samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og öðrum lögum eftir því sem við á. Ekki verður þó séð að löggjafinn hafi ætlað slíkum ákvæðum að þjóna ráðamönnum sem almenn hjáleið fram hjá auglýsingaskyldunni og hinu lögbundna hæfnismati, enda er tekið skýrt fram í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 115/2011 að eðlilegt sé að viðhafa samræmi við skipun ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra þeirra. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Með auglýsingu starfa er tryggt að allir þeir sem áhuga hafa geti sótt um og keppt um starf innan Stjórnarráðs Íslands á grundvelli hæfni sinnar, menntunar og annarra verðleika. Ávallt ber að ráða hæfasta umsækjandann til starfans. Mikilvægt er að menn geti treyst því að faglega sé staðið að skipun embættismanna og ráðningu starfsmanna í Stjórnarráðinu. Hæfnisnefndir við skipun æðstu embættismanna gegna mikilvægu hlutverki í því sambandi.“ Með hliðsjón af þessu er auðvitað brýnt að ráðuneytisstjórar séu bæði í ásýnd og reynd, og þegar ég tala um ásýnd er ég að tala um skipulagsferlið, óháðir stjórnmálamönnum, stjórnmálaflokkum og flokkspólitískum hagsmunum. Í ljósi þess veigamikla hlutverks sem ráðuneytisstjórar gegna í stjórnkerfinu, sem æðstu faglegu stjórnendur ráðuneyta, er lagt til í þessu frumvarpi að við 36. gr. starfsmannalaganna bætist málsgrein um að ákvæðið gildi ekki þegar skipað er í embætti ráðuneytisstjóra. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um að dómarar, embættismenn við dómstóla og dómstólasýsluna og embættismenn sem starfa á vegum Alþingis og eftirlitsstofnana þess, þ.e. skrifstofustjóri Alþingis, umboðsmaður Alþingis og ríkisendurskoðandi, verði með öllu undanskildir ákvæðinu. Það sama þarf auðvitað að gilda um framkvæmdastjóra Mannréttindastofnunar Íslands þegar þeirri stofnun verður komið á fót ef Alþingi ber gæfu til að samþykkja það mikilvæga lagafrumvarp sem hæstv. forsætisráðherra mælti hér fyrir fyrr í dag. Með þessu ákvæði er tekinn af allur vafi um að ákvæði 36. gr. starfsmannalaga heimili ekki flutning milli þessara þriggja valdþátta ríkisins og að 36. gr. taki aðeins til flutnings embættismanna á vegum framkvæmdarvaldsins. Með þessu er líka verið að bregðast við þeirri uppákomu og því hættulega fordæmi, vil ég leyfa mér að segja, sem var sett þegar þáverandi ríkisendurskoðandi var fluttur yfir til nýs menningar- og viðskiptaráðuneytis og skipaður ráðuneytisstjóri. Þetta gerðist 27. janúar 2022, með vísan til 36. gr. Slík beiting ákvæðisins þar sem verið er að vippa embættismönnum milli valdþátta ríkisins er ógn við sjálfstæði þeirra eftirlitsstofnana sem starfa á vegum Alþingis sem liður í eftirlitshlutverki þess gagnvart framkvæmdarvaldinu. Sjálfstæði dómara er auðvitað tryggt mjög rækilega með lögum, sbr. 59. og 70. gr. stjórnarskrárinnar, 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur verið lögfestur hér á landi, og 43. gr. laga um dómstóla, nr. 50/2016. Þannig njóta dómarar ríkrar verndar gagnvart handhöfum framkvæmdarvalds og er algerlega á hreinu að flutningsheimildir starfsmannalaganna ná ekki til þeirra. Engu að síður, vegna þessarar óhefluðu beitingar á 36. gr. árið 2022 þar sem verið var að beita henni með hætti sem ég alla vega hafði ekki hugmyndaflug til að ætla að yrði nokkurn tímann gert, finnst okkur flutningsmönnum rétt að eyða líka öllum vafa um þetta og kveða á um það líka með afgerandi hætti að 36. gr. nái ekki til hæstaréttardómara, skrifstofustjóra Hæstaréttar, landsréttardómara, skrifstofustjóra Landsréttar, héraðsdómara og framkvæmdastjóra dómstólasýslunnar. Þetta kann að vera algerlega óþarft en ég held að okkur veiti ekkert af þessum öryggisventli eftir það sem á undan er gengið. Ólafur Jóhannesson, lagaprófessor og fyrrum forsætisráðherra, skrifaði í riti sínu Stjórnarfarsréttur árið 1950, með leyfi forseta: „Sjaldan er meiri hætta á misbeiting valds og hlutdrægni heldur en einmitt við stöðuveitingar. Nú á tímum er hið raunverulega veitingarvald oftast nær í höndum pólitískra ráðherra, sem freistast oft til að misnota það til framdráttar flokksmönnum sínum.“ Svei mér þá ef þessi ágæti forystumaður Framsóknarflokksins hitti ekki bara naglann á höfuðið. Ég hef hér reifað efni frumvarpsins, virðulegur forseti, og fært rök fyrir þeim breytingum sem það felur í sér með vísan til hinnar frjálslyndu lýðræðishefðar, þess hvernig hlutunum er háttað í löndunum í kringum okkur, til gildandi laga og þeirra sjónarmiða sem búa að baki þeim lögskýringargögnum og vilja löggjafans sem má lesa út úr þeim. Í grunninn snýst frumvarpið bara um það að setja veitingarvaldshöfum auknar skorður og auka þannig traust landsmanna gagnvart stjórnkerfinu. Eftir að ég mælti fyrir málinu á síðasta löggjafarþingi barst umsögn um það frá Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Með það að leiðarljósi að allar ráðningar hins opinbera miði að því að styrkja faglegan grundvöll stjórnsýslunnar telur félagið umrætt frumvarp vera til bóta og styður framgang þess.“ Það geri ég líka og legg til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að umræðu lokinni og hlakka til að fylgja því eftir á þeim vettvangi. Ég trúi ekki öðru en að það verði að lögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, lántökuskilyrði vegna íbúðafjárfestinga. Meðflutningsmenn mínir eru allir þingmenn Flokks fólksins, þau Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, auk þeirrar sem hér stendur. Það er neyðarástand á húsnæðismarkaði. Það vita allir sem vilja að það er skortur á húsnæði og þó að fyrir honum séu ýmsar ástæður sem ekki verða raktar hér er ein þeirra sú að fjársterkir aðilar kaupa upp íbúðir í fjárfestingarskyni. Síðan er það eftir atvikum hvort þeir leigi út íbúðirnar í almennri leigu, leigi þær ferðamönnum í Airbnb eða láti þær hreinlega standa auðar. Í öllum tilfellum hafa þessir aðilar, í krafti sterkrar stöðu sinnar, áhrif á eftirspurn á húsnæðismarkaði og aukna spennu á honum, auk þess að minnka möguleika þeirra sem minna hafa á milli handanna til að eignast húsnæði. Standi íbúðir auðar eða séu í Airbnb eiga þeim mun færri fjölskyldur möguleika á þaki yfir höfuðið á leigumarkaði. Það flokkast undir grundvallarmannréttindi að eiga heimili og þá um leið að koma sér þaki yfir höfuðið. Það á hins vegar ekki við um kaup á húsnæði til fjárfestinga, sérstaklega ekki þegar skortur er á húsnæði eins og nú er. Við ætlum að sjálfsögðu ekki að koma í veg fyrir að fólk fjárfesti í húsnæði, hafi það efni á því, en það er ekkert sem segir að sömu reglur skuli gilda um þá sem eru að kaupa sér húsnæði til íbúðar og þá sem eiga heimili en eru að fjárfesta í fasteignum. Í frumvarpi þessu er þess vegna lagt til að hámark veðsetningarhlutfalls í fasteignum, skráðum sem íbúðarhúsnæði, skuli vera 50% fyrir hverja fasteign umfram tvær í eigu sama einstaklings. Með því er gefið svigrúm til þess að neytandi geti átt tvær íbúðir án þess að verða fyrir íþyngjandi áhrifum á möguleika hans til að fjármagna þær með fasteignalánum en ef hann bætir fleiri íbúðum umfram þær tvær við eignasafn sitt þá verði erfiðara að fjármagna slíkar fjárfestingar með lántökum. Þannig má draga úr spákaupmennsku efnameiri fjölskyldna og auðvelda fólki að kaupa íbúð sem það hyggst sannanlega búa í. Einnig er í þessu frumvarpi tekið á væntum leigutekjum við greiðslumat í bönkum. Í fyrsta lagi er ljóst að ef væntar leigutekjur eiga að fjármagna fasteignakaup er viðkomandi kaupandi ekki að kaupa sér heimili því að þá gæti hann ekki bent á væntanlegar leigutekjur. Það er ósanngjarnt að fjárfestar njóti sömu lánakjara að þessu leyti. Í öðru lagi skýtur verulega skökku við að fjárfestar geti nýtt sér væntar leigutekjur í greiðslumati en leigjendur, sem staðið hafa undir mun hærri greiðslum á leigu í mörg ár en greiðslumat gerir ráð fyrir, geti ekki bent á leigugreiðslur til marks um að þeir muni standa undir reglulegum afborgunum sem eru jafnvel tugum þúsunda lægri en leigan sem þeir hafa greitt og þurfa áfram að greiða. Frumvarpið tekur reyndar ekki á þessum vanda leigjenda en ég tel þó ástæðu til að nefna þetta hér því að þetta er enn ein mismununin sem þeir sem minna hafa verða fyrir á húsnæðismarkaði. Í grunninn sýnir þessi mismunun fram á hversu skakkur húsnæðismarkaðurinn er og hversu mikilla breytinga er þörf á meðan þessu frumvarpi er fyrst og fremst ætlað að bregðast við bráðavanda og ætlað að gilda þangað til þessari óuppfylltu íbúðaþörf er mætt í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum. Frumvarpið leggur því til að það verði óheimilt að miða við væntar tekjur af útleigu íbúðarhúsnæðis við útreikning hlutfalls greiðslubyrðar af ráðstöfunartekjum neytanda ef hann er eigandi tveggja eða fleiri fasteigna sem eru skráðar sem íbúðarhúsnæði. Hér er því verið að stíga varlega til jarðar og gefa svigrúm til að neytandi geti átt tvær íbúðir án þess að verða fyrir íþyngjandi áhrifum á möguleikann til að fjármagna þær með fasteignalánum þó að hann kjósi að leigja aðra þeirra út. Þá um einstakar greinar frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að strangari skilyrði gildi um veðsetningarhlutfall fyrir neytanda sem hyggst festa kaup á fleiri íbúðum eða húsum skráðum sem íbúðarhúsnæði en tveimur sem hann á fyrir, þannig að fyrir hverja fasteign umfram það verði hámark veðsetningarhlutfalls 50%. Einnig er lagt til að hámark veðsetningarhlutfalls lækki um 10% fyrir hverja íbúð umfram þá þriðju, þannig að hámark veðsetningarhlutfalls fyrir fjórðu íbúð verði 40% og svo koll af kolli. Þessu er ætlað að draga úr hættu á lánsfjárdrifinni bólumyndun á húsnæðismarkaði ásamt því að auka möguleika fólks á að eignast íbúðarhúsnæði til eigin nota með því að draga úr hvata til spákaupmennsku. Verði ákvæðið að lögum mun Seðlabanki Íslands þurfa að gera samsvarandi breytingar á reglum um hámark veðsetningarhlutfalls fasteignalána til neytenda. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að við útreikning hlutfalls greiðslubyrðar af ráðstöfunartekjum neytanda í tengslum við takmörkun þess, verði óheimilt að taka mið af væntum tekjum vegna útleigu íbúðarhúsnæðis sem ætlunin er að fjármagna með lántöku. Þessu er á sambærilegan hátt og með 1. gr. frumvarpsins ætlað að draga úr hagnaðardrifinni eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði í þágu þeirra sem sækjast eftir húsnæði til eigin nota og vinna þannig gegn neikvæðum áhrifum af takmörkuðu framboði íbúðarhúsnæðis miðað við áætlaða íbúðaþörf og mannfjöldaþróun, ekki síst til þess að jafna að einhverju leyti þann aðstöðumun sem er á húsnæðismarkaði milli venjulegs fólks í húsnæðisleit og fjárfesta sem sækjast eftir hagnaði. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis að hámark veðhlutfalls skv. 1. gr. frumvarpsins skuli endurskoðað þegar óuppfyllt íbúðaþörf hefur verið uppfyllt samkvæmt rammasamningi ríkis, sveitarfélaga og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um húsnæðisáætlun Íslands 2023–2032 sem var undirritaður 12. júlí 2022. Með því er ætlað að skapa hvata til að þessu markmiði verði náð sem fyrst enda er gert ráð fyrir því að umrædd þrenging lántökuskilyrða verði tímabundin þar til jafnvægi er náð á húsnæðismarkaði. Samkvæmt a-lið 3. gr. rammasamningsins þarf að byggja 37.500 íbúðir á árunum 2023–2032 til að mæta íbúðaþörf. Undanfarin misseri hefur borið allnokkuð á því að fjársterkir einstaklingar fari um og kaupi upp íbúðarhúsnæði sem þeir ætla aldrei að búa í sjálfir heldur að hagnast á því með útleigu og hækkun fasteignaverðs. Jafnvel eru dæmi um að fjárfestar hafi yfirboðið fyrstu kaupendur og fólk sem er í leit að húsnæði til eigin nota í slíkum viðskiptum og dregið þannig úr möguleikum venjulegs fólks á að koma þaki yfir höfuðið, nú þegar mikill skortur er á íbúðarhúsnæði. Sem dæmi um umsvif slíkra aðila á húsnæðismarkaði má nefna að samkvæmt svari innviðaráðherra við fyrirspurn um íbúðarhúsnæði í eigu einstaklinga og lögaðila á þskj. 1711 á 153. löggjafarþingi eru a.m.k. 10.710 íbúðir eða sem nemur 7% af öllu íbúðarhúsnæði á landinu í eigu einstaklinga sem eiga fleiri en tvær íbúðir. Með þeim tillögum sem felast í frumvarpinu er stefnt að því að bregðast við þeim skorti sem er á framboði íbúðarhúsnæðis með því að skapa hvata sem eru til þess fallnir að draga úr eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði til hreinna fjárfestinga og stuðla þannig að auknu framboði á íbúðarhúsnæði til eigin nota fyrir fólk sem vill fyrst og fremst koma þaki yfir höfuðið. Þeim er einnig ætlað til að draga úr þeim aðstöðumun sem venjulegt fólk sem leitar að húsnæði til eigin búsetu býr við gagnvart mun fjársterkari aðilum og spákaupmönnum. Jafnframt er þeim ætlað að draga úr hættu á óeðlilegri verðmyndun og bólumyndun á húsnæðismarkaði. Af þessu hófsama frumvarpi, sem gæti bætt stöðu á húsnæðismarkaði til mikilla muna, standa, eins og áður sagði, allir þingmenn Flokks fólksins, þau Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, auk þeirrar sem hér stendur. Ég hef nú lokið framsögu minni um þetta frumvarp og legg til að því verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar sem ég treysti á að taki það til vandaðrar umfjöllunar og veiti því brautargengi, jafnvel þó að um frumvarp stjórnarandstöðuþingmanna sé að ræða.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta frumvarp. Það þarf að gera eitthvað á þessum markaði, alveg tvímælalaust. Ég velti aðeins fyrir mér, af því að lögin um neytendalán eru gömul og það vantar orðaskilgreiningar og svoleiðis í þau, að það er ekki alveg skýrt endilega hvað orðið neytandi þýðir. Þegar maður sér: „Ef neytandi er þinglýstur eigandi tveggja eða fleiri fasteigna …“, hvort það eigi við um fyrirtæki eins og SKEL, eða eitthvað því um líkt, sem fjárfesta eða hvort nóg sé að segja einstaklingur, af því að raunverulegur eigandi endar alltaf á einhverjum einstaklingi eða einstaklingum með tilliti til þessara aðila. Þetta er smá vangavelta sem ég hafði um hvort það sé nægilega skýrt gagnvart hverjum þessi takmörkun geti beinst.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að velta þessu upp. Það er mjög athyglisvert að fá þessa spurningu þar sem ég er bara orðin mjög samdauna þessu hugtaki, neytandi, og velti ekkert endilega fyrir mér lögskýringunum á því sem slíku dagsdaglega. Þetta kom kannski svolítið vel á vondan. Það er talað um neytendur þegar ekki er um fyrirtæki að ræða. SKEL, sem nýverið keypti 90 íbúðir, er ekki neytandi, það er fyrirtæki. Neytendur eru einstaklingar. Þeir eru bara fólk, ég, þú, hver annar, sem nýtur ekki neinna forréttinda sem fjárfestar, fagfjárfestar eða nokkuð annað. Þetta er bara venjulegt fólk. Það er bara þetta samheiti yfir það. Ég nota líka mikið orðið heimilin í sama skilningi, nema neytandi er meira eins og einstaklingur, heimili er eins og safn neytanda. Það má kannski orða það þannig. Ég vona að ég hafi svarað þessari spurningu.

Frú forseti. Þetta var mjög gott svar. Ég þakka kærlega fyrir. Ég velti fyrir mér hvort við ættum ekki að reyna að útvíkka þetta aðeins til þessara fjárfestingaraðila. Kannski er gallinn á nákvæmlega þessari útfærslu, af því að viðkomandi fjárfestingaraðilar eru að kaupa þessa tugi íbúða, að veðsetningarhlutfallið er þá komið niður í núll á engri stund. Gæti veðsetningarhlutfallið í þeim tilvikum kannski verið að hámarki 60% eða 50% eða eitthvað því um líkt, þó að þú værir að kaupa þrjár, fimm, tíu eða 100 íbúðir? Alla vega þyrftu viðkomandi aðilar að leggja til meira fé til að fjárfesta og þannig lágmarka í rauninni vaxtakostnaðinn sem er á bak við fjárfestinguna, alla vega með tilliti til lántöku. Þá eru náttúrlega bara vextir af fjárfestingunni sjálfri en ekki afleiddir vextir í gegnum lánastofnun sem myndu þá leggjast sem ákveðinn kostnaður á leigjendur í framhaldi af því.

Ég vil aftur þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Þetta er bara mjög góð athugasemd hjá honum. Við erum í þessu frumvarpi meira að beina sjónum að fjársterkum einstaklingum sem eru að koma inn á húsnæðismarkaðinn með þessum hætti. Það er náttúrlega bara þekkt að hér hafa komið stórfyrirtæki og keypt upp gríðarlega margar íbúðir á sérkjörum. Ég veit ekkert á hvaða kjörum SKEL keypti en það er þekkt að leigufélög, eins og í Ölmu og fleiri, fengu íbúðir á gjafverði eftir hrun og ýmislegt þess háttar. Þetta er náttúrlega eitthvað sem þarf að taka á. Það er alveg rétt að þetta frumvarp myndi ekki ná til þessara aðila enda kannski mjög erfitt að eiga við það þegar verktakar geta allt í einu selt kippu af íbúðum þegar allt er stopp út af gríðarlega háum vöxtum og þeir eru við það að fara á hausinn. Það er náttúrlega eitthvað sem erfiðara er að eiga við. En ég er alveg sammála því að það þarf að koma einhverjum böndum á það líka hvernig fyrirtæki geta komið og keypt upp húsnæði til að hagnast á því síðar meir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir framsöguna. Ég er meðflutningsmaður á þessu máli, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda. Ég tel að hér sé um mikilvægt frumvarp að ræða. Það er mikilvægt til að koma í veg fyrir fjármálavæðingu fasteignamarkaðarins sem er búin að eiga sér stað undanfarin ár og áratugi. Ég tel að hér sé um mjög hófsamt frumvarp að ræða. Ef við skoðum 1. gr. kemur þar fram, með leyfi forseta: „Ef neytandi er þinglýstur eigandi tveggja eða fleiri fasteigna sem eru skráðar sem íbúðarhúsnæði skal hámark veðsetningarhlutfalls skv. 1. mgr. vera 50% fyrir þá þriðju og lækka um tíu prósentustig fyrir hverja íbúð til viðbótar.“ Þannig að hver einstaklingur getur átt tvær íbúðir og það eru engar hömlur á veðsetningarhlutfalli. Svo er einnig í 2. gr.: „Þó er óheimilt að taka mið af væntum tekjum af útleigu íbúðarhúsnæðis …“ Hér erum við að reyna að stemma stigu við þeirri leiguliðavæðingu samfélagsins sem hefur átt sér stað frá allt frá hruni þegar kemur að íbúðarhúsnæði. Mig langar aðeins að fjalla nánar um þá fjármálavæðingu sem hefur átt sér stað. Eins og kemur fram í frumvarpinu og kom í ræðu framsögumanns eru 10.710 íbúðir, eða sem nemur 7% af öllu íbúðarhúsnæði í landinu, í eigu einstaklinga sem eiga fleiri en tvær íbúðir. Það eru tæplega 11.000 íbúðir sem eru í eigu einstaklinga sem eiga fleiri en tvær íbúðir. Þetta er mjög athyglisvert. Skoðum það að íbúðarhúsnæði er stærsta eign langflestra landsmanna. Þarna er eins konar lífeyrissjóður þeirra og þetta er stærsta eign þeirra. Þegar ég tala um fjármálavæðingu, hvað á ég við? Jú, það sem ég á við þar er að það er verið að fjárfesta í íbúðarhúsnæði. Fjársterkir einstaklingar og fyrirtæki eru að fjárfesta í íbúðarhúsnæði til að ávaxta fé sitt. Þeir eru ekki að gera það til að búa í húsnæðinu. Það er grundvallarmunur þar á. Þeir eru að ávaxta fé sitt með þeim hætti að þeir stóla á það að íbúðaverð fari hækkandi, að verðhækkun á íbúðarhúsnæði sé meiri en verðbólgan og þeir geti ávaxtað fé sitt í íbúðarkaupum, meira heldur en þeir geta fengið á hlutabréfamarkaði eða skuldabréfamarkaði eða í öðrum fjárfestingum sem þeir kjósa að velja, eins og í góðmálmum eða hvernig sem þeir vilja ávaxta fé sitt. Þeir eru ekki að gera það til þess að búa í húsnæðinu. En það er tilgangur íbúða. Tilgangur húsnæðis er að veita fólki húsaskjól, ekki að ávaxta fé. Það hefur gerst á undanförnum árum og áratugum í hinum vestræna heimi og á Íslandi líka að einstaklingar eru að nota fasteignamarkaðinn og íbúðarkaup til að ávaxta fé sitt. Þetta leiðir til þess, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að það kemur óeðlileg verðmyndun, bólumyndun á húsnæðismarkaði og það leiðir til skorts á framboði á húsnæði fyrir venjulegt fólk. Eins og kemur fram í greinargerðinni líka eru dæmi um að fjárfestar hafi yfirboðið fyrstu kaupendur og fólk sem er í leit að húsnæði til eigin nota og dregið þannig úr möguleikum venjulegs fólks til að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Markmið þessa frumvarps er að auðvelda fólki að koma sér upp þaki yfir höfuðið, að við fyrstu íbúðarkaup sín sé það ekki að lenda í samkeppni við fjársterka einstaklinga sem hafa annan tilgang en að ætla að búa í því húsnæði. Að sjálfsögðu eiga íbúarnir, þeir sem ætla að kaupa sér húsnæði til að búa í, að njóta forgangs, hafa forskot á fjársterka aðila. Það er grundvallaratriði. Og ég tel að þetta hófsama frumvarp sé gott skref í þá átt. Ég held að afleiðingarnar af þessari fjármálavæðingu húsnæðismarkaðarins séu mjög alvarlegar. Það er ekki bara á Íslandi. Við getum séð t.d. Kína í dag. Kína er í efnahagskreppu. Af hverju er það? Jú, það er út af húsnæðismarkaðnum. Það er búið að byggja þar heilu borgirnar. Þeir segja að þar sé tómt íbúðarhúsnæði fyrir það sem jafngildi 64 milljónum manna, að heilt Frakkland gæti búið þarna inni. Það er af því að það er búið að fjármálavæða íbúðamarkaðinn. Fólk var að kaupa sér íbúðir, leggja fé í íbúðarkaup, ekki í þeim tilgangi að búa þar heldur vissi það að verðið myndi hækka og það gæti selt aftur og hagnast þannig á því. Núna er þetta helsta efnahagsveldi heimsins í stórkostlegum erfiðleikum. Hrunið 2008, það má rekja beint til alvarlegs markaðsbrest og fjársvika á bandarískum húsnæðismarkaði í svokölluðum „sub prime“-lánum. Ég er ekki alveg með íslenska orðið á hreinu - jú, undirmálslán heitir það. Sú spilaborg hrundi heldur illilega 2008. Það byrjaði með hruni leyfa Lehman-bankans og svo hrundi spilaborgin á Íslandi líka. Ísland var reyndar ekki þátttakandi í því en þetta hafði gríðarlegar afleiðingar fyrir fjármálamarkaði heimsins og það má rekja beint til húsnæðismarkaðarins. Bankakreppuna í Skandinavíu, sem varð upp úr 1990, má reka rekja til verðfalls á húsnæði, þegar bólumyndun varð á húsnæðismarkaði þar. Þetta var fyrir og fram yfir 1990. Þá hrundi skandinavískur bankamarkaður út af verðfalli á íbúðum sem má rekja til fjármálavæðingar. Við erum að tala um mjög stóran og mikilvægan málaflokk sem er gríðarlega mikilvægt að sé stýrt með þeim hætti að notendur húsnæðisins hafi forgang og að íbúðir séu fyrst og fremst fyrir fólk, ekki fyrir fjárfesta. Ég þekki t.d. að ef þú átt þrjár, fjórar íbúðir í Noregi er skattlagning á leigu á þinni aðalíbúð, „primary“ íbúð, fyrstu íbúð, mun lægri heldur en skattlagning af leigu á annarri og þriðju íbúð. Ég tel að Ísland ætti að taka upp svipaðar reglur, þ.e. að þeir fjársterku einstaklingar sem eru að kaupa íbúðir eingöngu til útleigu borgi hærri skatt en aðrir af tekjum af íbúðarleigu. Ég held að það væri vert að skoða þetta enn nánar. Þetta er vandamál sem er um allan hinn vestræna heim og við eigum eftir að súpa seyðið af því hvernig þetta fer í Kína. Og við sjáum gríðarlegt verðfall í Svíþjóð og líka í Bretlandi. Það tengist reyndar líka framboðshliðinni. Ég tel síðan mjög mikilvægt að draga úr hagnaðardrifinni eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði í þágu þeirra sem sækjast eftir íbúðarhúsnæði til eigin nota og að þannig sé unnið gegn neikvæðum áhrifum af takmörkuðu framboði íbúðarhúsnæðis, sé miðað við ætlaða íbúðaþörf og mannfjöldaþróun. Þar hefur stjórnvöldum algerlega mistekist. Þeim hefur algerlega mistekist að sjá til þess að það sé nægur fjöldi af íbúðum til að mæta þeirri gríðarlegu fólksfjölgun sem á sér stað. Þetta hefur leitt til þess að fjársterkir einstaklingar sjá færi á að fjárfesta í íbúðum vegna þess að það er meiri ávöxtun af verðhækkunum á íbúðum. Það er meiri ávöxtun líka af því að leigja íbúðarhúsnæði heldur en er á almennum hlutabréfamarkaði eða á verðbréfamarkaði. Það mætti alveg halda heila ræðu um verðfall á íbúðum. Sagt er um íbúðaverð að „prices are sticky“ þegar þau falla seint en þegar það gerist verður til spírall sem getur haft afleiðingar á allt bankakerfið. Það er allt öðruvísi þegar það er verðfall á hlutabréfum. Það er bara tala. Eigandi hlutabréfsins sér bara að verðgildi hlutabréfsins hefur lækkað. Hann getur náttúrlega alltaf selt sig út. Hann þarf ekki að selja ofan af sér þegar hann selur hlutabréf á lægra verði. En þegar venjulegt fólk er að selja íbúðir sínar á lægra verði en skuldirnar eru þá erum við í slæmum málum, þegar menn eru með neikvæða eignastöðu í húsnæði sínu. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt mál og vonast til að það fái góða meðferð í efnahags- og viðskiptanefnd.

Virðulegi forseti. Ég fletti þessu upp og neytandi er sem sagt einstaklingur sem á lánaviðskipti sem lög þessi ná til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Þetta er víst alveg skýrt í lögum um fasteignalán. Það er alveg rétt líka sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson minntist á hér áðan í andsvörum við mig, að þetta nær ekki til leigufélaganna. Þá má alveg minna á að við í Flokki fólksins höfum lagt fram fleiri frumvörp sem taka á þeim. Við höfum t.d. verið með og erum með frumvarp um leigubremsu og höfum líka lagt til og stutt tillögur um breytingar á fjárlögum sem miða að því að auka uppbyggingu óhagnaðardrifinna leigufélaga og íbúða. Þannig að það er svo sem verið að taka á því líka á öðrum vettvangi þótt örugglega megi gera meira. Varðandi fjárfestingar á íbúðamarkaði þá er þetta merki um svolítið brenglaðan húsnæðismarkað. Hann er m.a. brenglaður út af verðtryggingu lána sem, eins og þingheimi er nú væntanlega kunnugt um, ég er mjög mikið á móti, vegna þess að verðtryggingin segir í rauninni að húsnæðisverð verði að hækka vegna þess að annars endar fólk í neikvæðri eiginfjárstöðu. Það eru ansi margir sem hagnast á verðhækkunum á húsnæðismarkaði. Það eru náttúrlega fjárfestar sem hagnast þar. Það eru þeir sem sjá um fasteignaviðskipti, sem fá prósentur, hærri eftir því sem verðið er hærra. Sveitarfélög hagnast á hækkandi húsnæðisverði vegna þess að fasteignagjöld hækka sjálfkrafa með fasteignamati, sem er alveg fáránleg ráðstöfun vegna þess að tekjur þess sem býr í húsnæðinu, neytandans, hafa ekkert aukist þó að fasteignamat á pappír hafi hækkað. Við erum í ákveðinni keðjuverkun þarna sem gengur ekki alveg upp. Og ég er reyndar með frumvarp um það líka að taka þurfi ákvarðanir um fasteignagjöld. Málið er líka með verðtrygginguna að, eins og ég sagði áðan, hún ýtir á eftir verðhækkunum. Við erum t.d. að horfa upp á það núna að ef neytandi tekur 40 millj. kr. verðtryggt lán í dag er það eftir þrjú ár orðið 52 milljónir og ef hann tekur 50 millj. kr. verðtryggt lán í dag er það eftir þrjú ár orðið 65 milljónir. Þetta þýðir bara ósköp einfaldlega að ef húsnæðisverð hækkar ekki á næstu árum verða fjölmargir komnir með neikvæða eiginfjárstöðu. Svoleiðis að við erum að reyna að koma hérna með þessu frumvarpi með einhverja lausn inn á húsnæðismarkað sem er í rauninni bara mjög brenglaður. Vonandi getum við þarna dregið úr ásókn fjárfesta í íbúðir sem aðrir og þeir sem þurfa heimili eiga að geta fengið.

Forseti. Umræðan um verðtrygginguna, það er eitt af mínum uppáhaldsumræðuefnum. Hún er ákveðinn vítahringur í hagkerfinu okkar. Hún er svona letiefnahagstæki, það sem er hægt að nota til þess að sjálfkrafa soga í rauninni fjármagn frá landsmönnum til að reyna að bjarga einhvern veginn efnahagsástandinu. Á meðan geta allir aðrir, fjármálafyrirtækin og ríkisstjórnin og svoleiðis, verið bara í ákveðnu sukki í fjármálum. Ef þau gera eitthvað rangt í sukkinu sínu þá skellur reikningurinn einfaldlega bara á almenningi. Þetta er ákveðinn galli í efnahagsstjórn sem þarf að laga af því að vísitala neysluverðs, og allar vísitölurnar sem eru til hvað það varðar, eru í rauninni bara mælitæki á hagkerfið. Um leið og þær fara að mæla sjálfar sig - ef vísitala neysluverðs mælir breytingu á verði á húsnæði sem er notuð til þess að hækka verðið á húsnæði, á leigusamningum og þess háttar, þá allt í einu breytist mælingin. Þú byrjar á að mæla einn metra en svo bara af því að þú mældir einn metra sem hafði áhrif til hækkunar á leigusamningana sem var verið að mæla þá allt í einu breytist stikan. Það er bara fáránlegt. Það má ekki. Þetta er einhvers konar meinloka sem við einhvern veginn náum ekki í gegnum efnahagsflokkana hérna sem eru í fjármálaráðuneytinu, af einhverjum undarlegum orsökum, líklega af því að þetta hjálpar þeim að vera latir í efnahagsstjórn og geta notað þetta orð, stöðugleiki, í öðru hverju orði án þess að þau meini í rauninni neitt nema einmitt að þau treysti á þessa handbremsu, verðtrygginguna.

Virðulegi forseti. Já, ég get talað lengi og mikið um verðtrygginguna. Það er alveg rétt sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson segir, þetta er vítahringur og við erum bara föst í honum af því að það er enginn vilji til að losa okkur út úr honum. Það er líka rétt sem þingmaðurinn sagði að vísitala neysluverðs er í rauninni bara hitamælir á hagkerfið. Hún er ekki slæm í sjálfu sér. Það t.d. hvort húsnæðisliðurinn er í vísitölunni eða ekki myndi ekki breyta nokkrum sköpuðum hlut yfirleitt fyrir neytendur nema af því að lánin okkar eru beintengd við þennan hitamæli. Það er það sem er að. Ég efast um að í öðrum löndum sé jafn mikið talað um vísitöluna og hér og hvort þetta eða hitt eigi að vera í henni. Hún á að mæla ákveðna hluti, ég viðurkenni það. Ég bara mótmæli því harðlega að lán almennings séu tengd við hana. Þá má t.d. nefna að núna í þessari miklu verðbólgu og því sem stjórnarmenn vilja kalla stöðugleika, en er náttúrlega bara enginn stöðugleiki, er mikið talað um að það séu engin vanskil. Það er ekki orðið neitt slæmt hjá einum eða neinum lengur, fólk sé alveg að ráða við þetta af því að það eru ekki vanskil í bönkunum. Það eru ekki vanskil í bönkunum af því að það er verið að bjóða fólki upp á - eða neyða það yfir í verðtryggð lán. Og þar með minnkar greiðslubyrðin, fólk róast í smástund og allt verður betra í svolitla stund. En því miður mun það bara ekki standa lengi. Enn þá eru vanskilin engin en við vitum að þegar bankarnir eru komnir með krókinn í einhvern þá draga þeir hann að landi. Og það munu þeir gera áður en allt of langt um líður, því miður.

Forseti. Það að vera með verðtryggingu og taka og bjóða upp á verðtryggð lán, er í rauninni ákveðið veðmál. Viðkomandi er í rauninni að veðja á að launaþróun og/eða þróun á húsnæðisverði haldi í við verðbólguna sem hingað til hefur alltaf verið veðmál sem hefur heppnast. Þegar fólk segir að lánið hafi endað ferfalt, eða hvað sem það er, sé búið að aukast um heilan helling, þá er það í verðlausari krónum. Það eru fleiri verðlausar krónur heldur en þær voru þegar lánið var tekið. Jafnvel er samt búið að greiða niður lánið hlutfallslega en ekki bara af því að krónurnar eru orðnar fleiri og verðlausari. Eins og ég segi hefur veðmálið yfirleitt heppnast hérna á Íslandi en það hafa komið tímabil þar sem þetta veðmál virkar ekki, þar sem verðbólgan varð það mikil að hún braut þennan múr og kom fólki í gríðarleg vandræði. Það er einmitt einkenni þess að stunda veðmál að stundum heppnast ekki veðmálið og þá tapar fullt af fólki. Það er meira að segja kannski af þeirri ástæðu frekar en þeirri kerfislægu að við ættum ekki að vera með verðtryggð lán. En fyrir mig dugar kerfislæga ástæðan, þ.e. að mælitækið á ekki að mæla sjálft sig. Það býður upp á vítahring í efnahagskerfinu sem er bara mjög erfitt að glíma við. Eins og er skellur skuldin af þeim vítahring einmitt á neytendum.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði það réttilega að þetta væri veðmál. Þetta er veðmál um launaþróunin og þetta er veðmál um húsnæðisverð. Það er nefnilega nákvæmlega það sem við erum að tala um og ég skil ekki alveg hvers vegna það er talið gott. Hér mega laun ekki hækka vegna þess að þá fer allt til, ég veit ekki hvert, og hér verður húsnæðisverð að hækka vegna þess að annars lenda mjög margir í neikvæðri eiginfjárstöðu. Þetta veðmál heppnaðist t.d. alls ekki eftir hrun þar sem þúsundir fjölskyldna misstu húsnæði sitt og nú er bara hreinlega verið að gefa í annað hrun. Það er bara ekkert flóknara en það. Það mun gerast. Það að taka verðtryggt lán í yfir 7% verðbólgu er alltaf eitthvað sem mun leiða í slæma hluti. Hvað varðar það að þetta eigi að jafnast út af því að húsnæðisverð hækki þá finnst mér allt í lagi að spyrja: Af hverju á bankinn að hirða þann hagnað? Af hverju má ekki neytandinn fá þann hagnað sem verður af húsnæðisverði sem fer hækkandi? Þeir sem eru með óverðtryggð lán fá þennan hagnað til sín. Þar fyrir utan, og það eru ekki margir sem gera sér grein fyrir því, er mesta og hæsta afborgun af verðtryggðum lánum í lok lánstímans. Þess vegna er meðallíftími verðtryggðra lána á Íslandi í kringum átta ár, vegna þess að þá ræður fólk ekki lengur við greiðslubyrðina af því og endurfjármagnar, yfirleitt aftur í verðtryggt af því að það hefur ekki greiðslugetu fyrir óverðtryggt. Þá er verðtryggða lánið sem var 40 milljónir komið upp í 55, 60, 70 milljónir þegar það er svo endurfjármagnað. Og þannig heldur vítahringurinn áfram koll af kolli.

Virðulegur forseti. Það var mjög áhugaverð umræða hér um verðtryggingu og verðbólgu, að ég tali nú ekki um stýrivextina. Verðtrygging á húsnæðislánum í þeim mæli sem er á Íslandi eyðileggur eiginlega allt kerfið. Stýrivextir bíta ekki á verðtryggðu lánin og þar með ekki á bankana þar sem bankarnir bera ekki verðbólguáhættu heldur lántakendur. Það eru þeir sem verða harðast úti út af verðbólgunni. Svo þegar Seðlabanki Íslands ætlar að hækka stýrivexti til að berja niður verðbólguna hefur það ekki áhrif á bankana af því að þeir eru með svo mikið af verðtryggðum lánum. Það hefur bara að hluta til áhrif á bankana, í þeim mæli sem þeir eru ekki með verðtryggð lán. Við sáum sambærilegt mál þegar við vorum með ólöglegu gengistryggðu lánin. Þá var verið að hækka stýrivexti upp í 12, 13%, ef ég man rétt. Það skipti engu máli fyrir bankana, af því að stór hluti húsnæðislánanna og eiginlega öll bílalánin voru gengistryggð, bundin við annan gjaldmiðil. Það skipti engu máli þótt íslenska krónan hryndi niður úr öllu valdi, þau voru alltaf tryggð gagnvart genginu. Þetta frumvarp sem hér er til umræðu er til þess fallið að draga úr verðhækkunum og draga úr því að fjársterkir aðilar verði ráðandi á íbúðamarkaði. Þetta er til að setja hömlur, ekki miklar hömlur heldur litlar hömlur. Það er gert með því að hámark veðhlutfalls skuli vera 50% fyrir þriðju íbúð og svo stiglækkandi, 10% fyrir hverja íbúð til viðbótar. Þetta er því mjög hógvær tillaga. Annað sem er farið fram á hér líka er að óheimilt sé að taka mið af væntum tekjum af útleigu íbúðarhúsnæðis. Það er einfaldlega verið að segja að ef þú ætlar að kaupa húsnæði til að leigja þá má ekki við lánveitinguna taka mið af þeim tekjum sem þú getur fengið af útleigunni. Að það sé gert í dag, að fjársterkir aðilar geti keypt nánast endalausan fjölda af íbúðum, leiðir til aukinnar eftirspurnar sem leiðir til enn meiri hækkunar. Og viti menn, stærsti liðurinn í verðbólgunni undanfarin misseri og yfirleitt á Íslandi er húsnæðisliðurinn. Þetta frumvarp leiðir óbeint til þess að hamla vexti verðbólgunnar vegna íbúðarhúsnæðis, sem ætti auðvitað ekki að vera inni í verðbólgumælingum vegna þess að kaup á húsnæði er fjárfesting, það er ekki neysla. Hins vegar er leiga á húsnæði neysla og hún ætti að vera inni. Svona er þetta á Íslandi. Við í Flokki fólksins höfum barist gegn verðtryggingunni eins og hér hefur komið fram og það mun koma sá dagur að það verður ekki verðtrygging á húsnæðislánum. Samningsfrelsi ætti ekki að eiga þarna við, almannahagsmunir bjóða ekki upp á það. Við fáum ekki alvörufjármálakerfi fyrr en við erum búin að taka verðtrygginguna af húsnæðismarkaði. Þá fara stýrivextirnir að virka. Það er ósanngjarnt að höfuðstólshækkanir vegna verðtryggingar geti komið í bakið á fólki, eins og þeir hafa verið að gera ár eftir ár. Það er verið að hækka höfuðstól á láni sem var tekið kannski fyrir fimm, sex, sjö, átta árum. Þegar maður talar við erlenda aðila skilja þeir þetta ekki. Það er raunverulega verið að taka nýtt lán, af því að það er verið að breyta höfuðstólnum. Það er miklu betra að vextir hækki til framtíðar þegar verðbólgan er, að það séu breytilegir vextir, fljótandi vextir. Seðlabankinn hækkar stýrivexti og svo koma bankarnir á eftir, þegar skilmálarnir leyfa, og hækka vexti í samræmi við stýrivexti til framtíðar. Þá veit einstaklingurinn það. Það er ekki verið að segja við hann: Heyrðu, við ætlum að hækka höfuðstólinn þinn af því að á síðasta ári var 10% verðbólga og við ætlum að hækka lánið þitt um 10%. Það er bara verið að taka eignamyndun af fólki. Það að einstaklingar beri ábyrgð á verðbólguáhættu í lánaviðskiptum við bankana er alveg stórfurðulegt. Það er gott að skoða þetta frumvarp, eins og kom fram í andsvörum, í samhengi við verðtryggingu og verðbólguna og það einnig að fjársterkir aðilar á húsnæðismarkaði skapa óstöðugleika. Það er ekki verið að kaupa húsnæði til að búa í því, það er verið að kaupa húsnæði til að ávaxta pund sitt. Ef þú átt peninga á Íslandi, og í heiminum, þá ættirðu að kaupa hlutabréf eða kaupa ríkisskuldabréf eða góðmálma eða hvað annað. Af hverju? Ef þú kaupir hlutabréf ertu að setja peninga inn í atvinnulífið, auka verðmætasköpun. Þú getur sett þá í hátæknifyrirtæki en ekki í húsnæði sem framleiðir ekki neitt. Það er engin framleiðsla í íbúðarhúsnæði í sjálfu sér, það er húsaskjól fyrir fólk, eitt af grunnatriðum í öllum samfélögum. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þetta lengra en ég vonast til að þetta mál fái góða meðferð í nefnd og ég tel að þetta sé mál sem ætti að skoða enn þá frekar og jafnvel að líta á skattahlutann líka eins og kom fram í fyrri ræðu minni.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, sem nefnist raunleiðrétting. Meðflutningsmenn mínir eru Andrés Ingi Jónsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Gísli Rafn Ólafsson, Guðbrandur Einarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon, Oddný G. Harðardóttir, Tómas A. Tómasson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Heil 27% af þinginu ef við undanskiljum ráðherranna sem er alveg ómögulegt að fá sem meðflutningsmenn á þingmannafrumvarp. Það er gaman að sjá svona mikinn stuðning við við frumvarp í meðflutningi og ég býst fastlega við því að aðrir sem náðu ekki að kíkja á frumvarpið nægilega vel til að skrifa sig sem meðflutningsmenn myndu styðja málið í þingsal, enda er það í rauninni mjög einfalt þegar allt kemur til alls. Í dag er fyrirkomulagið í þessari svokölluðu 69. gr. laga um almannatryggingar, sem er núna 62. gr. eftir að búið er að endurskipuleggja lögin, það að lífeyrir almannatrygginga skuli hækka í takt við launaþróun en þó aldrei minna heldur en vísitala neysluverðs. Þessi tvö skilyrði búa til lágmarkið um það hversu mikið lífeyrir almannatrygginga á að hækka; ellilífeyrir, örorkubætur, endurhæfingarlífeyrir, ýmislegt svoleiðis. Þegar við lendum í þeirri stöðu að þurfa að treysta á framfærslu samfélagsins þá erum við með skilyrði um það hvernig sá lífeyrir á að þróast til að halda í við verðlag eða, eins og er gert ráð fyrir í lögum, að halda í við launaþróun, að sjálfsögðu. Fólk á almenna markaðnum og opinbera markaðnum gerir kjarasamninga um kjarabætur, um betri lífskjör, en þessi hópur sem er á framfærslu almannatrygginga er ekki með verkfallsrétt, hann getur ekki farið og samið um kaup og kjör og um réttindi sín. Þannig er eðlilegt að það sé sett í lög að lífeyrir fylgi einfaldlega bara launaþróun allra hinna sem hafa samningsrétt, þ.e. lágmarkið. Hins vegar hefur það gerst síðan þessi lög voru sett árið 1997 - ég er með töflu í frumvarpinu sem sýnir hvernig launavísitalan hefur þróast frá 1997, hvernig verðbólga hefur þróast og hvernig örorkulífeyrir hefur þróast. Þetta er pínu flóknara varðandi ellilífeyrinn því að það var gerð kerfisbreyting 2016 sem skekkti aðeins framsetninguna og þar er erfiðara að sýna þróunina frá 1997, hún er ekki alveg eins samanburðarhæf. Það er auðveldara aðgengi að gögnum í þessu tilfelli og taflan sýnir að kjaragliðnunin hefur verið vegna þess að lífeyrir almannatrygginga hefur ekki haldið í við launaþróun. Hækkun örorkulífeyris hefur verið meiri en verðbólga, sem betur fer, en lægri en launavísitalan og munar mjög miklu, frá 1997 eru það 64%. Lífeyrir almannatrygginga ætti að vera 64% hærri, þ.e. örorkulífeyrir, til að halda í við launaþróun frá árinu 1997. Þegar við fjöllum aðeins um það hvað lágmarkið ætti að vera þá höfum við séð það einmitt í frumvarpi frá Flokki fólksins að það ætti að vera 350–400 þús. kr. skatta- og skerðingarlaust að lágmarki og ef lífeyrir hefði hækkað, væri þessum 64% hærri, þá væri talan u.þ.b. á þeim stað. Vandinn sem við glímum við er í rauninni sá að það hefur ekki verið farið eftir lögum um að lífeyrir eigi að þróast samkvæmt launaþróun, það sé lágmarkið nema ef verðbólgan verður hærri. Þá er tvöfaldur lás eins og það er kallað, verðbólgan kemur inn í staðinn. Af hverju hefur ekki verið farið eftir lögum? Rosalega áhugaverð spurning. Þegar við reynum í nefndum að spyrja ráðherra eða ráðuneytisfólk um það af hverju lífeyrir hækkar ekki í takt við launaþróun, þá eru svörin mjög stór útúrsnúningur. Þau hengja sig á það að í lögum um almannatryggingar stendur að það eigi að uppfæra í fjárlögum hvers árs miðað við launaþróun. Þá hugsa þau þetta þannig: Nú erum við að vinna með fjárlagafrumvarp 2024 og þá gerir fjármálaráðuneytið spá um launaþróun á árinu 2024, gott og vel, þá hækkar lífeyrir almannatrygginga samkvæmt þeirri spá fyrir árið 2024. Síðan gerist 2024 og eins og alltaf - í öll þessi ár, frá 1997, 1998, 1999, hefur það gerst kannski sex sinnum að spáin hafi verið öðruvísi - þá er þessi spá ítrekað lægri heldur en það sem gerist á árinu. Við það verður þessi kjaragliðnun. Fjármálaráðuneytið segir: Það verður 5% hækkun á næsta ári. Svo verður 7,5% hækkun í launaþróun, en það er ekki lagað. 2,5% á því ári, 2,5% á næsta ári eftir það o.s.frv., þangað til við erum komin í 64,12% miðað við stöðuna eins og hún var í júlí á þessu ári, miðað við þá útreikninga sem ég fékk og töflu sem ég fékk upprunalega frá rannsóknaþjónustu Alþingis, búinn að framreikna eða bæta við nokkrum árum síðan þá en þetta er einhvers staðar á þessu róli. Það sem hefur verið gert á undanförnum tveimur árum og er mjög áhugavert er að vegna verðbólgu, miklu hærri verðbólgu en var gert ráð fyrir, hefur verið bætt í lífeyri almannatrygginga eftir á. Það er út af vanáætlaðri verðbólgu. En það hefur aldrei verið bætt í eftir á út af vanáætlaðri launaþróun. Þarna kemur ráðuneytið líka og segir að launavísitalan sé gagnslaus til að nota í þessu samhengi. Hvaða launaþróun eigum við að nota? En á næstu glæru sem þau sýna okkur er launaþróun, miðað við t.d. þróun á íbúðaverði eða eitthvað því um líkt, launaþróunin er svona og þróun íbúðaverðs er svona og skuldir hafa þróast svona. Þá bendir maður á þetta og segir: Hérna notið þið launaþróun samkvæmt launavísitölu en í glærunni á undan þar sem var verið að fjalla um almannatryggingar notið þið ekki þessa launaþróun. Af hverju? Aftur er þá vísað í að þau eigi bara að gera það samkvæmt spám fyrir næsta ár. En þarna eru þau að nota launaþróun. Þetta er vandinn í hnotskurn. Það vantar, og þetta hefur umboðsmaður Alþingis gert athugasemd við, hvaða skilgreiningu á launaþróun á að nota. Af því að skilgreininguna vantar, ótrúlegt en satt, þá ákveður ráðuneytið að nota eitthvert viðmið, einhverja spá, kannski byggða á einhverjum kjarasamningum sem eru í gangi, við fáum ekki að vita það með neinni nákvæmni, sem er áhugavert út af fyrir sig líka. Það þýðir að við þurfum að bæta við í lögin skilgreiningu á launaþróun af því að ráðuneytinu er greinilega ómögulegt að gera það sjálft. Það er það sem þetta frumvarp gerir. Það bætir við skilgreiningunni á því hvaða launaþróun á að miða við. Sú skilgreining er mjög einföld þegar allt kemur til alls. Alþingi hefur samþykkt þessa skilgreiningu áður. Það er sama skilgreining og þingmenn búa við. Við tökum einfaldlega þá skilgreiningu sem þingmenn fá á því hvað sé almenn launaþróun, í opinbera geiranum að vísu, en allt í lagi, og afritum það í lög um almannatryggingar, höfum það sama þar. Þá erum við komin með skilgreiningu sem þingmenn fá. Af hverju geta lífeyrisþegar ekki fengið sömu skilgreiningu? Það hefði hækkað lífeyri almannatrygginga þó nokkuð meira heldur en hefur verið undanfarin ár. Mér finnst t.d. áhugavert að athuga það að síðan þessi ríkisstjórn tók við hefur kjaragliðnun verið um 11– 12%. Við skulum hafa það í huga. Það væri ágætisviðbót á framfærslu fyrir lífeyrisþega ef staðið hefði verið við það loforð að fólk ætti ekki bíða eftir réttlæti, svo maður sé pínu kaldhæðinn. Ein viðbót í þessu frumvarpi hjá okkur flutningsmönnum sem er ekki í lögunum um þingmenn og það er einmitt hérna, með leyfi forseta: „Krónutöluhækkanir í kjarasamningum opinberra starfsmanna skulu endurspeglaðar í krónutöluhækkunum fyrir greiðslur almannatrygginga …“ Ástæðan fyrir þessu er einmitt að þetta er fólk sem er á lægstu laununum og ef það er samið um krónutöluhækkanir sem er umbreytt yfir í almennar hlutfallshækkanir þegar það er verið að reikna einhverja heild o.s.frv., þá mun sú prósentutala skila miklu lægri krónutölu fyrir fólkið sem er á lægstu kjörunum. Það verður að taka tillit til krónutöluhækkana ef þær eru gerðar á annað borð fyrir fólk sem er með lægstu krónutöluna. 10% hækkun á milljón er 100.000 kr. en á 300.000 kr. bara 30.000 kr. Ef það er samið um 50.000 kr. launahækkun þá er það vissulega ákveðið hlutfall fyrir fólk sem er með hærri laun en það er lægri krónutala fyrir þau sem eru með lægri laun því þau fá ekki sömu krónutölu. Frumvarpið er ekkert mikið flóknara en þetta þegar allt kemur til alls og það er bara réttlætið í þessu sem ég held að við verðum að þora að taka dálítið á. Ég veit ekki hver kostnaðurinn verður í heildina ef það þyrfti að bæta upp þessa 64% kjaragliðnun. Hún væri eitthvað minni fyrir ellilífeyrinn, vissulega, af því að það voru gerðar breytingar 2016 sem leiðréttu þó nokkuð mikið þar. En þetta er samt kjaragliðnun sem ég myndi telja að við berum einfaldlega ábyrgð á. Við höfum látið þetta viðgangast í fjárlögum eftir fjárlög í það langan tíma að nú munar einhverjum tugum milljarða. Hvort það eru 20–30 milljarðar þori ég ekki alveg að segja til um, mig rámar í að það hafi verið fjallað um einhverjar svoleiðis upphæðir fyrir einhverjum árum síðan í fyrirspurn hjá mér. En við verðum að horfast í augu við það að skorturinn á skilgreiningu á lágmarksframfærslu hérna á Íslandi er eiginlega vandamálið þegar allt kemur til alls. Um það snýst þingsályktunartillaga sem ég hef lagt fram. Okkur vantar skilgreiningu á lágmarksframfærslu. Við erum með tilvísanir, bæði hjá umboðsmanni skuldara og hjá velferðarráðuneytinu, þar eru framfærslureiknivélar. Þegar maður fer í þær og reynir að komast að því hvað þær reikna þá er yfirleitt undanskilinn húsnæðiskostnaður sem er rosalega áhugavert því að húsnæðiskostnaður á Íslandi er það sem stýrir yfirleitt efnahagssveiflum hjá okkur, stýrir ráðstöfunartekjum fjölskyldna í rauninni að mjög miklu leyti. Ef við berum okkur saman við markmið hjá mörgum öðrum löndum - ég var t.d. að kynna mér aðeins húsnæðiskerfið í Vín sem er mjög áhugavert og það eru sambærileg viðmið á ýmsum öðrum stöðum. Það er líka talað um þetta í Bandaríkjunum, Obama talaði um þetta, að þumalputtareglan sé að húsnæði ætti ekki að kosta meira en fjórðung af tekjum fólks, 25%. Ef það væri tilfellið hérna á Íslandi, ef það þyrfti að ná þeim markmiðum, þá held ég að við værum í dálítið öðru ástandi. Við erum tvímælalaust langt yfir þeim markmiðum hjá mjög mörgum tekjuhópum. Ef við myndum miða við fjórðung af ráðstöfunartekjum þá myndum við ekki ná því að miklu leyti. En þar þurfum við einmitt að byrja: Hver er lágmarksframfærslan? Hver er hlutdeild húsnæðis af því? Hvernig ætla stjórnvöld að passa upp á að húsnæði - hérna ætlaði ég að segja húsnæðismarkaðinn og það er það vissulega - uppfylli þá hagkvæmni að allir þurfi að nota einungis fjórðung af ráðstöfunartekjum sínum til að hafa þak yfir höfuðið? Þetta er, held ég, ein stærsta spurningin sem íslenskt efnahagslíf stendur frammi fyrir því að grunnurinn að öllum verðbólguþrýstingi og flæði og hvernig krónan virkar og alls konar svoleiðis er í gegnum húsnæði, lífeyrissjóði, í rauninni lífeyrissjóðakerfið og og húsnæðið. Skortur á húsnæði hefur verið viðvarandi vandamál hjá okkur þegar allt kemur til alls. Án þess að vera með góðan grunn, góða skilgreiningu á því hvað er lágmarksframfærsla - en lágmarksframfærsluna er í rauninni að finna í lögum um almannatryggingar, þ.e. þar finnur maður væntanlega fólkið sem þarf að lifa af lágmarksframfærslu - og þegar þetta vantar alls staðar og efnahagskerfið er ekki að ná því að sinna fólki sem er í þeirri stöðu, þá glímum við við fátækt. Það verður einfaldlega niðurstaðan. Það hlýtur alltaf að vera viðfangsefni okkar í þessum sal að tryggja grunninn. Við tryggjum grunninn á Íslandi með því að tryggja fólki húsnæði. Ég nefndi áðan húsnæðiskerfið í Vín og þar er merkilegt að það eru 80% allra sem búa þar sem uppfylla skilyrði þess að fá félagslegt húsnæði. 80% fólks uppfylla skilyrði fyrir félagslegt húsnæði, 60% fólks eru í félagslegu húsnæði, 60%. Þar er þekking innan borgarinnar á byggingarframkvæmdum þar sem það er í rauninni borgin sem sér að mestu leyti um það. Þar eru byggingar með rándýrum þakhúsíbúðum eða hvað þetta er kallað, íbúðir á efstu hæðum, og í sömu byggingu er meira að segja líka að finna leigufríar íbúðir, með þannig blöndun. Hvernig getur þetta kerfi virkað? Einfaldlega með því að taka ákvörðun um það og framfylgja henni. Það hefur verið gert í Vín og það hefur verið gert annars staðar. Þar virkar leigustjórnunin í rauninni, sem sagt hver hámarksupphæð leiguverðs er, út af því að húsnæði og framboð á húsnæði er tryggt. Án þess virkar það ekki. Þetta er alltaf spurning um það hvernig kerfið virkar og lög um almannatryggingar eru eitt tannhjólið í því verki. Það er tannhjólið þar sem við sjáum fólk með lágmarksframfærslu. Þessi lágmarksframfærsla þarf að duga fyrir húsnæði og við eigum í vandræðum með það á Íslandi. Þegar við skoðum hver lágmarksframfærsla á að vera þá segir umboðsmaður skuldara: Nei, ég sleppi húsnæðinu, ég nenni ekki að reikna það með - af því að það er bara ómögulegt hérna á Íslandi, í alvörunni. Það breytist frá ári til árs. Rosaleg breyting á því núna undanfarið þegar allar vaxtahækkanirnar eru farnar að hafa þau áhrif á að húsnæðismarkaðurinn fer í frost. Ég veit ekki hvort það sé gott eða ekki, því að skorturinn er alveg sá sami, fólk hefur bara ekki efni á húsnæði lengur og þar af leiðandi er ekki verið að kaupa. Og þar af leiðandi hækkar húsnæðisverð ekki sem er gott, en vandinn er enn þá til staðar. Þegar framfærsluvandanum verður mætt með kjarasamningum þá hefur fólk efni á dýrara húsnæði og mun kaupa húsnæði sem hækkar þá í verði og verður dýrara, verðbólga o.s.frv. Vítahringurinn sem skapast vegna verðbólgunnar sem við vorum að tala um áðan, einmitt vegna þess að það er skortur á húsnæðismarkaði. Og áfram mun kjaragliðnun þeirra sem eru á lífeyri aukast af því að þar er launaþróunin að hafa áhrif, til þess að ná fram yfir verðbólguna. En það er ekki tekið tillit til launaþróunar. Það er vandamál númer eitt, tvö og þrjú fyrir þann hóp sem er með hvað lægsta framfærslu hérna á Íslandi og hefur þróast í að vera með verri og verri stöðu í rúma tvo áratugi alla vega frá því að lög um almannatryggingar voru samþykkt, það eru komin 26 ár, hver svo sem staðan var þar á undan. Hún var ekkert góð endilega þar á undan heldur en þetta er alla vega svona miðað við þessar tölur. Ég veit hvernig þingmannafrumvörp fari í gegnum þingið, þau lenda í nefnd og svo þarf að ærslast og berjast og reyna að fá ríkisstjórnarmeirihlutann með. Enginn úr ríkisstjórnarmeirihlutanum er meðflytjandi hérna og ég býst ekki við miklum stuðningi ríkisstjórnarmeirihlutans við þetta mál. Þau að sjálfsögðu vilja bara leggja fram sitt mál. Það er mjög oft þannig, þetta verður að vera ráðherramál til þess að fara í gegn, þetta verður að vera ríkisstjórnarmál til þess að fá fjármögnun. Ég hef vissan skilning á því. En þetta er í alvörunni svo mikið grundvallarmál sem snýst um lágmarksframfærslu fólks og réttlæti fyrir fólk sem er að bíða að við verðum einfaldlega að gera eitthvað í þessu. Það er ekkert flóknara en það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða, eitt af kjarnamálum Flokks fólksins, eitt helsta baráttumálið. Það er hin - ég ætlaði að segja 69. gr. en það er búið að breyta því í 62. gr. laganna. Við þingmenn Flokks fólksins erum meðflutningsmenn á þessu frumvarpi, svo það liggi fyrir. Þau félagasamtök sem skiluðu umsögn í fyrra, á fyrra þingi; Efling, Geðhjálp, Landssamtökin Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofa Íslands og Öryrkjabandalagið, lýstu yfir stuðningi við þetta frumvarp og taka undir markmiðið, eins og Öryrkjabandalag Íslands. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er taflan sem er í greinargerð með frumvarpinu. Ég tel að bara sex sinnum hafi örorkulífeyrir haldið í við launaþróun og vísitölu neysluverðs og ef ég skil það sem segir um uppsafnaða kjaragliðnun, dálkinn lengst til hægri, er það á hverju ári? Er þetta uppsöfnuð kjaragliðnun núna í ár, 2023 - þetta er þá bara miðað við stöðuna innan ársins? 

Herra forseti. Margar tölur þarna. Dálkurinn Kjaragliðnun örorkulífeyris segir til um kjaragliðnunina á árinu, þ.e. allar tölurnar sem eru þarna í mínus: 1998, 2000, 2002, 2009, 2012, 2017, það er þar sem örorkulífeyrir hækkaði meira en launaþróun og verðbólga. Uppsafnaða kjaragliðnunin er í rauninni frá því núna. Miðað við hvernig staðan er núna, ef annaðhvort launaþróun eða vísitölu frá 1997 hefði verið fylgt, þ.e. lágmarkinu á vísitölu eða launaþróun, þá væri lífeyrir 64% hærri í dag. Árið 2000 eru 156,72%, þ.e. ef fylgt hefði verið launaþróun frá árinu 2000 þá væri lífeyrir í dag 56,72% hærri. Þannig er skilningurinn á þessu. Þannig að miðað við þetta ár, hvað hefur gliðnað um mikið síðan það ár. Ég vona að það skiljist.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, ég held að ég skilji þetta. Í ár er uppsöfnuð kjaragliðnun 164,12% miðað við árið 1997. Og miðað við árið 1998 er uppsöfnuð kjaragliðnun 158,71%. Í ár er kjaragliðnun raunverulega að tvöfaldast. Það stendur hérna 100,8%.

… með heildinni sko.

- Já, en alla vega ef maður skilur þetta út frá hverju ári. Það er alltaf miðað við árið, kjaragliðnun miðað við árið 2017 er sem sagt 111,08%. Það er síðasta árið sem örorkulífeyrir hækkaði jafn mikið eða meira en launavísitala eða verðbólga eins og 62. gr. laga laganna kveður á um. Það er ekki út af neinu sem lífeyrisþegar líta til þessarar greinar af því að í þessari grein er Alþingi Íslendinga að segja: Þið munið halda ykkar lífskjörum miðað við launaþróun eða miðað við vísitölu neysluverðs og skulið miða við það sem hærra er. Það er það sem Alþingi Íslendinga er búið að segja við lífeyrisþega almannatrygginga en við höfum ekki staðið við það nema sex sinnum á síðustu 26 árum. Ég vona innilega að þetta frumvarp verði að lögum vegna þess að hérna er algerlega verið að matreiða ofan í framkvæmdarvaldið hvernig á að standa að framkvæmd 62. gr. almannatryggingalaga. Við höfum staðið við þetta loforð, við getum orðað það þannig, 

Forseti. Já, framsetning á prósentum er alltaf erfið. En sem sagt 164,12% frá 1967 þýðir ekki 164,12% hækkun, það þýðir 64,12% hækkun af því að heildin er þarna inni í. Það þyrfti sem sagt að margfalda með 1,6412 til þess að fá töluna sem ætti að vera. Þetta er sem sagt margfeldið sem þyrfti að setja á núverandi lífeyri til að ná réttum lífeyri. Þannig að það er ekki 100,8% kjaragliðnun á þessu ári heldur 0,8% kjaragliðnun það sem af er þessu ári, í júlí á þessu ári. Auðvitað er ekki tvöföldun þarna á launaþróun miðað við lífeyri heldur 0,8% þróun á þessu ári. Þetta er svona lítið á hverju ári. Safnast þegar saman kemur og hefur verið hvað hæst 8,92% árið 2008 þegar það var lækkað sérstaklega og það breyttist mest árið 2012 í þágu lífeyrisþega þegar það var 4,11% meiri hækkun en launaþróun, í því tilviki, var. Launaþróun þá var 7,77% en hækkunin var 11,88%. Ég vona að það komist til skila því að prósentuframsetning er stundum erfið.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mikilvægt frumvarp að ræða. Eins og kemur fram í greinargerðinni þá höfum við ekki staðið við lög, eða ákvæði 62. gr., gömlu 69. gr., varðandi lífeyrisgreiðslur til öryrkja og aldraðra, til lífeyrisþega, samkvæmt almannatryggingum. Það er mjög bagalegt og ég skil óánægju og reiði lífeyrisþega almannatrygginga yfir þessum svikum, eins og við getum orðað það. Þeir fá greiðslu samkvæmt almannatryggingalögum, lífeyrisgreiðslur samkvæmt almannatryggingalögum, og þeir horfa á lögin og sjá þessa grein um það hversu mikið lífeyrir þeirra á að hækka á hverju einasta ári. Það er alveg klárt mál að Alþingi hefur aldrei staðið við þetta í fjárlögum hvers árs. Í fjárlögum fyrir næsta ár, 2024, er byggt á spá Hagstofunnar um 4,9% verðbólgu, þ.e. það á að hækka lífeyri almannatrygginga um 4,9%. Það sama átti sér stað í ár. Í áætlun fjárlaga þessa árs var upphafleg hækkun lífeyris almannatrygginga ekki í samræmi við verðbólgu. Þá kom ríkisvaldið inn í maímánuði og sagði: Við ætlum að hækka vegna þess að verðbólgan er hærri en upphaflega var áætlað. En það var ekki fyrr en í maí, þannig að lífeyrir almannatrygginga hækkaði ekki frá áramótum. Ef það mun gerast, sem er mjög líklegt, að verðbólgan verði hærri en 4,9%, eins og Hagstofan gerir ráð fyrir, og hærri en hækkun lífeyris almannatrygginga sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu, þá hlýtur ríkisvaldið, stjórnvöld, ríkisstjórnin, að koma með hækkun til lífeyrisþega almannatrygginga í samræmi við verðbólguna á næsta ári. Minn flokkur mun gera þá kröfu. Segjum að lífeyrir almannatrygginga verði hækkaður frá maí, þá mun minn flokkur gera þá kröfu að það verði reiknað frá áramótum. Ef verðbólgumælingarnar sýna að verðbólga sé meiri á ársgrundvelli en 4,9% þá eiga lífeyrisþegar klárlega rétt á því að sú hækkun verði frá áramótum. Þetta er það lagaákvæði sem hefur valdið einna mestri ólgu hjá öldruðum og öryrkjum og skapað ósætti milli þeirra og ríkisvaldsins þar sem þeir telja sig svikna. Það er mjög mikilvægt að þessi svik og þessi kjaragliðnun verði leiðrétt. Það er grundvallaratriði bara út af trausti á ríkisvaldinu, trausti á stjórnvöldum, trausti á Alþingi og vegna sáttar í samfélaginu við þessa tekjulægstu hópa samfélagsins. Í þessu lagafrumvarpi hér um breytingu á lögum um almannatryggingar, þar sem er verið að breyta 62. gr. með þeim hætti sem hér var lýst af framsögumanni, er nánast verið að matreiða ofan í okkur hvernig hækkunin á að reiknast. Þar segir, með leyfi forseta: „Greiðslur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 42. gr. og fjárhæð skv. 28. gr., skulu endurreiknaðar og þeim breytt fyrir 1. júlí ár hvert. Hagstofa Íslands reiknar og birtir fyrir 1. júní hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár. Við mat á launabreytingum skal Hagstofan afla skýrslna og gagna sem hún telur nauðsynleg og gera jafnframt eigin kjararannsóknir eftir því sem þörf krefur. Tryggingastofnun ríkisins uppfærir krónutölufjárhæðir til samræmis við tölur Hagstofunnar áður en kemur til greiðslna fyrir júlí. Krónutöluhækkanir í kjarasamningum opinberra starfsmanna skulu endurspeglaðar í krónutöluhækkunum fyrir greiðslur almannatrygginga, greiðslur skv. 42. gr. og fjárhæð skv. 28. gr. Breyting á lífeyri almannatrygginga skal þó aldrei vera lægri en sem nemur hækkun vísitölu neysluverðs fyrir næstliðið almanaksár.“ Hérna er verið að fara ofan í saumana á því hvernig framkvæmdin á að vera á núgildandi lögum. Það hefur ekki verið staðið við það af hálfu ríkisvaldsins en þessu frumvarpi er ætlað að breyta því. Það á að tryggja það að framkvæmdin verði með þeim hætti sem ég lýsti hér, muni byggja á reikningum Hagstofu Íslands miðað við meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins og að krónutöluhækkanir í kjarasamningum opinberra starfsmanna skulu endurreiknaðar í krónutöluhækkunum fyrir greiðslur almannatrygginga en þó aldrei vera lægri en sem nemur hækkun vísitölu neysluverðs. Þetta er líka til að koma til móts við tekjulægsta hóp samfélagsins, lífeyrisþega almannatrygginga, svo að þeir geti haft traust á því sem segir í lögum sem Alþingi Íslendinga setur, að það verði framkvæmt sem stendur í lögum um almannatryggingar. Það hefur ekki verið gert vegna þess að fjárlög íslenska ríkisins á hverju ári hafa aldrei uppfyllt þá ósk eða þann vilja sem kemur fram í 62. gr. í dag. Þetta á sér stoð í stjórnarskránni, í 41. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir einfaldlega að fjárveitingavaldið megi ekki greiða neitt úr ríkissjóði nema með samþykkt Alþingis og að fjárlög trompi þannig gildandi lög og vilja sem er í öðrum lögum. Þetta á sér náttúrlega stoð í efnahagsstjórn og öðru slíku, en það breytir því ekki að við getum ekki skilið tekjulægsta hópinn eftir með þá kjaragliðnun sem hefur átt sér stað frá árinu 1997. Eins og kemur fram í töflunni og ég spurði hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um nánar hefur ríkisvaldið frá árinu 1997, á 26 árum, einungis sex sinnum staðið við þau loforð sem voru lögfest með 69. gr. almannatryggingalaga, núverandi 62. gr. almannatryggingalaga. Það var árið 1998, 2000, 2002, 2009, 2012, 2017. Öll hin árin var ekki staðið við þetta lagaákvæði. Það er rétt sem komið hefur fram hjá Hagsmunasamtökum öryrkja og aldraðra að það er verið að svíkja þessa grein, þá viljayfirlýsingu sem kom fram í þessari grein. Við getum alveg farið í lagatæknilegar pælingar um orðin „taka mið af launaþróun“ og annað slíkt og orðin sem vitnað er til í greinargerðinni, „skulu breytast árlega“, eins og er í núverandi 62. gr., en það breytir því ekki að allir Íslendingar sem eru læsir geta lesið núverandi grein vita hvað í henni stendur. Vissulega er álit umboðsmanns Alþingis þarna, nr. 9818/2018, þar sem kemur fram að þetta sé matskennt o.s.frv., en það er ekki aðalatriðið. Íslendingar eiga að geta treyst því sem stendur í lögunum, sérstaklega þegar kemur að jafn mikilvægu máli og lífsafkomu fólks og lífeyri sem það fær frá almannatryggingum ríkisins. Það er stór hluti, það eru mjög margir Íslendingar, öryrkjar og aldraðir, sem fá eingöngu lífeyri almannatrygginga. Þetta er fátækasta fólk landsins. Þetta eru þeir sem bera minnst úr býtum. Margir hafa ekki aðgang að lífeyrissjóðum eða eiga séreignarsjóði til að framfleyta sér og þurfa að treysta algerlega á almannatryggingar. Það er því gríðarlega mikilvægt að þessi kjaragliðnun verði stöðvuð og að virt verði framkvæmd núverandi 62. gr., eins og þetta frumvarp kveður á um og sem ætti að vera hin rétta framkvæmd, á hverju einasta ári. Þannig náum við meiri sátt í samfélaginu. Þá kemur meira traust til ríkisins og meiri virðing verður borin fyrir þeirri vinnu sem á sér stað hérna á Alþingi hjá fólki, hjá tekjulægsta hópi samfélagsins.

Það er gott að gleyma ekki einu ári, árið 2022 var þetta á núlli. Það var engin kjaragliðnun þá af því að launaþróun var þá lægri en verðbólguþróun og verðbólgan var leiðrétt innan árs. Það er einmitt það sem mig langaði til að ræða við hv. þingmann sem nefndi það að ef t.d. verðbólguþróunin verður á þann hátt á næsta ári að hún verður umfram spár, að þá kannski í maí eða eitthvað svoleiðis, þegar á að leiðrétta það um mitt ár, muni hv. þingmaður krefjast þess að sú breyting verði gerð afturvirk frá upphafi árs. Þetta er meðaltal árs sem við erum að tala um hérna þannig að breytingin sem er gerð um mitt ár mun verða gerð þannig að hún miðar einmitt við meðaltal árs. Þegar það er sett í fjárlög þá kemur hækkunin strax fram 1. janúar, í rauninni áður en verðbólguþróunin fyrir það ár byrjar, þannig að viðkomandi hópur, lífeyrisþegar, fær hækkun ársins áður en verðbólgan étur síðan upp þá hækkun smám saman yfir árið. Í lok ársins, ef allt hefur farið samkvæmt spám, ættum við að vera komin aftur á núllið miðað við verðbólguþróun og þá þarf nýja hækkun. En ef verðbólguþróunin er meiri, umfram verðbólguspár, þá gerist það fyrr á árinu og þá þarf að hækka miðað við það en ekki frá upphafi árs, sem sagt miðað við meðaltal ársins. Það er það sem hefur verið gert undanfarin tvö ár, það hefur verið lagfært miðað við meðaltal ársins eins og kemur fram hérna í töflunni, en árið 2022 var 0% kjaragliðnun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef þú ert með meðaltal árs 1. maí eða 1. júní og meðaltal árs breytist síðan í lok ársins - í lok ársins ertu með raunverulega verðbólgu á því ári sem er að líða. Það er ekkert meðaltal, engin spá eða neitt, engin áætlun. Það sem ég er einfaldlega að segja er að við munum krefjast þess og ég mun krefjast þess að þessi kjaragliðnun hjá öryrkjum verði stöðvuð og helst að þeim verði bætt upp sú kjaragliðnun sem hefur átt sér stað. Það er það sem málið snýst um, að það verði tryggt í hverjum einasta mánuði. Þeir eiga klárlega að fá bætta hverja einustu kjaragliðnun sem á sér stað á næsta ári. Út á það gengur þetta. Það er það sem ber að tryggja. Viðmiðunin í fjárlagafrumvarpinu núna er 4,9% en það eru aðrir liðir sem eru ekkert miðaðir við 4,9% spá Hagstofunnar heldur er miðað við verðbólgu milli ára. Að sjálfsögðu á að miða við verðbólgu síðasta árs og hækka þá fram í tímann eins og gert er með aðra liði í fjárlagafrumvarpinu, sem eru, að mig minnir, 7,2% og 8,7%. Út á það gengur þetta. En það breytir því ekki að í fjárlagafrumvarpinu núna er miðað við 4,9% fyrir næsta ár. Af hverju er verið að gera það? Það er engin ástæða til að gera það. Það á að gera með það bara eins og með aðrar hækkanir, verðlagsbreytingar, aðra liði í fjárlagafrumvarpinu, hækka með sama hætti, hækka lífeyri almannatrygginga með sama hætti. Það er engin ástæða til að gera annað, ekki nokkur einasta. Flokkur fólksins mun svo sannarlega standa vörð um það að öryrkjar fá réttláta hækkun á næsta ári og líka það að kjaragliðnun verði stöðvuð og hún bætt. Það er grundvallaratriði. Þessi kjaragliðnun verður að stoppa og þeir eiga rétt á að fá bætur fyrir þessa kjaragliðnun vegna þess að fátækt í íslensku samfélagi á ekki að líðast, í samfélagi okkar sem erum sjötta ríkasta þjóð heims. Svo er maður að heyra það að við höfum ekki efni á því einu sinni. Það bara gengur ekki upp ef þú skoðar hagtölur og þá verðmætasköpun sem á sér stað í íslensku samfélagi.

Frú forseti. Nei, ég ætla að vera ósammála hv. þingmanni þarna. Það á ekki að gera þetta eins af því að þarna þurfum við aðeins að skoða hvað er bætt eftir á og hvað er hækkað fyrir fram. Almennt séð er lífeyrir almannatrygginga hækkaður fyrir fram en á undanförnum tveimur árum var hann líka bættur eftir á. Það þarf að hafa á hreinu hver munurinn þarna er. Það var byrjað á að hækka fyrir fram. Sú spá stóðst ekki og það var lagað um mitt ár. Sú spá stóðst ekki einu sinni þannig að það var lagað eftir á í fjárlagafrumvarpi næsta árs, grunnurinn var hækkaður upp í meðaltal ársins. Það var bæði löguð kjaragliðnunin sem hafði orðið, þar var að vísu ekki afturvirk hækkun um einhverja mánuði heldur bara hækkað frá þeim tíma, en svo var líka hækkað miðað við spána fyrir næsta ár. Þannig að það er fyrirframhækkun sem er í lífeyri almannatrygginga en verðbólgan sem hv. þingmaður var að tala um varðandi fjárheimildir stofnana er eftiráhækkun. Við þurfum að gera greinarmun þarna á milli til þess að átta okkur á því hvernig fjárheimildirnar eru að þróast.

Virðulegur forseti. Ég var einmitt að gera það. Það er spáð fram í tímann og spá Hagstofunnar um verðbólgu næsta árs er 4,9% sem ég tel vera allt of lágt. Og það er verið að gera bæði hérna, bæði verið að spá fyrir fram og svo er verið að leiðrétta eftir á. Það sem þarf náttúrlega að gerast núna í fjárlögum næsta árs er að það þarf að leiðrétta kjaragliðnun sem hefur átt sér stað í ár. Hún er reyndar 0 núna en það er gömul kjaragliðnun sem kemur fram í töflunni í greinargerðinni og það þarf að leiðrétta þá kjaragliðnun. Fjárlög næsta árs eru bara áætlun um tekjur og gjöld ríkisins á næsta ári. Við vitum heimspekilega séð ekki nákvæmlega hvað gerist á næsta ári. Það gæti komið eldgos 1. janúar eða um miðjan janúar og allt breytist. Við vitum það ekki. Covid kom og allt breyttist. Fjárlögin eru áætlunargerð í sjálfu sér. En það breytir því ekki að ég tel miklu betra að það sé leiðrétt sú kjaragliðnun sem hefur átt sér stað. Og hvernig gerum við það? Við gerum það eftir á og þá er það algjörlega byggt á staðreyndum. Svo erum við með spá fram í tímann og sú spá er allt of lág að mínu mati.  
            

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kosningalögum. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins sem ég mæli hér fyrir í hennar stað en alls koma flutningsmenn úr fjórum flokkum. Allir þingmenn Viðreisnar og Pírata eru á þessu máli en einnig þrír þingmenn Samfylkingar og einn úr Flokki fólksins. Þetta frumvarp hefur verið flutt áður og hefur reyndar tekið breytingum á leiðinni og þá með þeim hætti að reynt hefur verið að taka tillit til umsagna sem borist hafa en það er þó flutt óbreytt frá síðasta og þarsíðasta þingi. Málið felur í sér að með samþykkt þess verður atkvæðavægi jafnara á milli kjördæma eða eins jafnt og stjórnarskráin heimilar og einnig að flokkar sem ná kjöri á Alþingi fái þingmannafjölda í samræmi við atkvæðafjölda. Eins og við þekkjum er misvægi atkvæða milli kjördæma umtalsvert meira hér en í nágrannalöndunum og mun meira en Feneyjanefndin svokallaða telur eðlilegt. Þá þekkjum við það einnig að í síðustu fernum alþingiskosningum hefur það gerst að flokkar hafa fengið fleiri þingmenn en heildaratkvæðatalan segir til um, sem svo aftur þýðir að aðrir flokkar hafa fengið færri þingmenn en þeir áttu að fá og fer ég nánar yfir það síðar í ræðunni. Það hlýtur að teljast algjört grundvallaratriði að borgarar þessa lands sitji við sama borð þegar kemur að því að hafa áhrif á samfélagið í gegnum kosningar. Þetta er einn grundvallarþáttur lýðræðisins og ættu að vera sjálfsögð mannréttindi árið 2023. Takmarkanir á atkvæðisréttinum líkt og hér eru við lýði skerða þetta jafnræði og það er ólíðandi. Þetta hefur verið eitt af grundvallarmálum Viðreisnar frá stofnun flokksins, að atkvæði eigi að hafa sama vægi - einn maður, eitt atkvæði. Þetta mál sem ég mæli hér fyrir nær ekki alveg svo langt, enda takmarkar stjórnarskráin hversu langt er hægt að ganga í þessum efnum því að þar segir að kjördæmin skuli fæst vera sex en flest sjö og það takmarkar hversu langt er hægt að ganga með lagasetningu. En nái málið fram að ganga verður misvægið þó mun minna. Staðan er þannig á Íslandi að í þrígang hefur þurft að færa þingmann frá Norðvesturkjördæmi yfir í Suðvesturkjördæmi til að misvægið haldist innan þeirra marka sem leyfilegt er en kjördæmakerfið okkar leyfir mest tvöfaldan mun á vægi atkvæða eftir búsetu kjósenda. Nefnd Evrópuráðsins um lýðræði með lögum, þ.e. Feneyjanefndin svokallaða, hefur gefið út reglur um góða starfshætti í kosningamálum. Í þeim reglum kemur fram að tryggja skuli sem jafnast vægi atkvæða, að misvægi atkvæða fari almennt ekki yfir 10% og alls ekki yfir 15% nema við sérstakar aðstæður. Á Íslandi er munur á atkvæðavægi kjósenda hins vegar yfirleitt nær 100% - 100%, segi ég, og þessar tölur eru eiginlega þess eðlis að þær þarf að endurtaka. Feneyjanefndin telur að misvægi megi alls ekki fara yfir 15% nema við sérstakar aðstæður. Við Íslendingar þverbrjótum þau viðmið með því að halda úti kerfi sem gerir það að verkum að munurinn er nærri 100%. Það er því algerlega augljóst að breytingar þarf að gera og í þá átt fer þá þetta frumvarp. Það eru einna helst tvær ástæður fyrir þessum mikla mun; annars vegar að í stjórnarskránni er kveðið á um að kjósendur að baki hverju þingsæti í einu kjördæmi megi ekki vera helmingi færri en að baki þingsæti í öðru kjördæmi og hins vegar að í kosningalögunum er kveðið á um að breytingar á fjölda kjördæmissæta megi aldrei vera meiri en til að fullnægja lágmarksskilyrði stjórnarskrárinnar. Stjórnarskráin útilokar því ekki að atkvæðavægi geti verið mun jafnara en það er í dag. Lög um kosningar til Alþingis gera það þó með því að kveða á um að breytingar á fjölda kjördæmissæta megi ekki víkja lengra frá hinu tvöfalda vægi en nauðsyn krefur. Þetta séríslenska og ólýðræðislega fyrirkomulag hefur oft verið gagnrýnt og það hefur lengi verið barist fyrir jöfnun atkvæðavægis á Íslandi. Brynjólfur Pétursson, lögfræðingur og þá stjórnardeildarforseti og einn Fjölnismanna eins og við þekkjum, bar fram tillögu þessa efnis fyrir rúmum 170 árum. Ýmsir þingmenn sem eru og hafa verið á þingi hafa lagt fram frumvörp, stjórnarskrárfrumvörp og þingsályktunartillögur með ólíkum leiðum að því marki. Fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sagði til að mynda í jómfrúrræðu sinni hér á Alþingi í júní árið 1999, með leyfi forseta: „Réttur hvers manns til að kjósa sér fulltrúa á löggjafarþing landsins, Alþingi, er einn mikilvægasti hlekkurinn í lýðræðiskeðju okkar Íslendinga. Slíkur réttur er ekki og á ekki að vera verslunarvara í pólitísku dægurþrasi. Vissulega þarf að gæta að byggð í landinu og reyna að jafna aðstöðumun hinna dreifðu byggða landsins. En það verður ekki gert með því að meta kosningarrétt einstaklinganna á mismunandi hátt. Hann verður ekki metinn í krónum, vöttum eða kílóriðum. Kosningarrétturinn á að vera fyrirvaralaus.“ Að mati flutningsmanna þessa frumvarps er tímabært að rjúfa þá vafasömu hefð að misvægi atkvæða milli kjördæma sé alltaf mesta misvægishlutfall sem heimilt er samkvæmt stjórnarskránni. Það er orðið tímabært að jafna leikinn milli kjósenda þessa lands. Hitt atriðið sem þetta frumvarp tekur á er misvægi á milli þingflokka sem er ekki síður meinsemd en misvægi milli kjördæma. Reyndar hefur manni virst á umræðunni í stjórnmálum í gegnum tíðina að flestir stjórnmálamenn, í það minnsta í orði kveðnu, styðji það að eyða misvægi á milli flokka, enda er það algjörlega ótækt að tiltekinn stjórnmálaflokkur fái aukamann á kostnað annars flokks í hverjum kosningunum á fætur öðrum. Fyrsti flutningsmaður þessa máls rakti það í ræðu á síðasta þingi, þegar þetta mál var flutt, hver sagan er að þessu leyti og benti m.a. á að ef misvægi á milli þingmanna þingflokka er skoðað þá voru jöfnunarsæti fyrst tekin upp árið 1934 og hlutu þá nafngiftina uppbótarsæti. Fram að því hafði ætíð verið afar mikið misvægi á milli þingstyrks flokkanna og landsfylgis þeirra. Þetta var síðan að nokkru leyti leiðrétt árið 1934 og síðan aftur árið 1959 en þó ekki nægjanlega, til þess voru uppbótarsætin einfaldlega ætíð of fá. Það var fyrst með breyttum lögum um kosningar til Alþingis árið 1987 sem það náðist að koma á fullum jöfnuði og þannig var það svo lengi sem þau lög giltu eða til aldamótanna og þá mátti ekki tæpara standa með fjölda jöfnunarsæta, sem voru reyndar ekki nefnd því nafni í lögunum. Um aldamótin tóku síðan við ný lög sem náðu síðan áfram að tryggja þennan umrædda jöfnuð í næstu þrennum þingkosningum þ.e. 2003, 2007 og 2009. Síðan þá hefur þetta markmið ekki náðst. Í fjórgang hefur það því gerst að einhver þingflokkur er stærri en hann á í raun og veru að vera og annar þá minni á móti. Þetta gerðist í þingkosningunum 2013, 2016, 2017 og 2021 og í hverjum þessara kosninga hefur eitt þingsæti í rauninni rambað á rangan þingflokk miðað við heildaratkvæðatölu flokkanna. Ólafur Þ. Harðarson, prófessor í stjórnmálafræði, hefur margoft bent á þessa meinsemd í ræðu og riti og jafnan verið mjög gagnrýninn á að stjórnmálunum hafi ekki tekist að eyða þessu misvægi á milli flokka. Hann hefur til að mynda bent á að síðan 1987 hefur enginn opinber ágreiningur verið á milli stjórnmálaflokkanna um jafnt vægi atkvæða á milli flokka og undirstrikað að þetta er skýrt markmið í 31. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og fyrr var rakið tókst frá 1987 til 2009 að ná þessu markmiði í öllum kosningum en ekki eftir það. Þetta eru fernar kosningar í röð sem þetta misvægi hefur einhvern veginn fest í sessi og við skulum kannski líta aðeins nánar á það. Í kosningunum 2013 náðist þetta jafnvægi á milli flokka ekki. Þá var það Framsóknarflokkurinn sem fékk einum þingmanni of mikið og það var Vinstrihreyfingin – grænt framboð sem fékk þá einum þingmanni of lítið, sem er auðvitað óboðlegt með öllu. Árið 2016, og þetta er eiginlega athyglisverðasta dæmið, fékk Sjálfstæðisflokkurinn einum þingmanni of mikið, á kostnað VG aftur. Þá gerist það í framhaldinu að það er hægt að mynda ríkisstjórn út frá þessu misvægi á milli flokka, þ.e. ef misvægið á milli flokka hefði ekki verið þá hefði ekki verið hægt að mynda þá ríkisstjórn sem mynduð var. Sú ríkisstjórn var mynduð með eins manns meiri hluta, ríkisstjórn Bjartrar framtíðar, Sjálfstæðisflokks og Viðreisnar. En ef þá hefði verið búið að útrýma þessu misvægi á milli flokka hefði ekki verið hægt að mynda þá ríkisstjórn. Þetta vil ég nefna sérstaklega vegna þess að stundum hefur Viðreisnarfólki verið legið á hálsi að vilja breyta þessu til að auka vægi flokksins, sem er sterkari í þéttbýli heldur en í dreifbýli, en þá er hægt að benda á þetta sem dæmi á móti, að við hefðum ekki viljað hafa kerfið þannig að það sé hægt að mynda ríkisstjórn á grundvelli þessa misvægis. Það var engu að síður hægt eftir þessar kosningar. Síðan var það 2017, þá fékk Framsókn einum þingmanni of mikið og þá á kostnað Samfylkingar. Síðan var það 2021 og þá fékk Framsókn einum þingmanni of mikið og þá á kostnað Sjálfstæðisflokks. Það hefur því ekki tekist að ná þessu markmiði um jöfnuð á milli þingflokka í fernum kosningum í röð og í sumum tilfellum með afdrifaríkum afleiðingum og jafnvel þótt þetta snúist kannski ekkert um þessa dramatík, að það sé hægt að mynda ríkisstjórn út á misvægið sjálft, þá er þetta auðvitað algjörlega ótækt vegna þess að þingstyrkur flokka á að sjálfsögðu að vera í samræmi við það atkvæðamagn sem er í kosningum. Þrátt fyrir stjórnarskrárákvæðið hefur Alþingi ekki gert nauðsynlegar breytingar á kosningalögum. Þetta frumvarp er sem sagt að tryggja jafnt vægi atkvæða á milli flokka. Nauðsynleg breyting, segir Ólafur Þ. Harðarson og hann var síðan, svo ég nefni það nú hérna líka, mjög afdráttarlaus um þetta þegar hann kom fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á síðasta þingi þegar þetta mál var þar til umfjöllunar. Svo má til fróðleiks geta þess að í frægum dómi stjórnlagadómstóls Sambandslýðveldisins Þýskalands frá árinu 2008 var gerð um það krafa að fullur jöfnuður næðist milli þingflokka við kosningar til sambandsþingsins. Það vafðist lengi fyrir sambandsþinginu að framfylgja þessum dómi en niðurstaðan var að bæta skyldi við þingsætum til jöfnunar allt þar til þetta markmið næðist; það markmið sem stjórnlagadómstóllinn sagði að það væri krafa um, að fullur jöfnuður næðist milli þingflokka. Afleiðingin er sú að núna sitja 736 þingmenn á þinginu í stað þess fjölda sem þeir ættu með réttu að vera eða 598 talsins og gætu þeir orðið enn fleiri í komandi kosningum hjá Þjóðverjum. Sú lausn á hliðstæðum vanda okkar hér á landi sem lögð er til með þessu frumvarpi er ekki af þessum toga. Það er hægt að ná fullum jöfnuði á milli þingflokka án þess að það þurfi að fjölga þingmönnum. Hér má líka nefna og vitna til skýrslu stjórnmálafræðinganna Birgis Guðmundssonar og Grétars Þórs Eyþórssonar til stjórnlaganefndar árið 2011, en þar var nefnt að Ísland hafi gengið lengst Norðurlandanna í misvægi á milli kjördæma og flokka þrátt fyrir að öll Norðurlöndin viðhafi kjördæmaskiptingu líkt og Ísland sem og öll önnur vestræn lýðræðisríki. Nánar tiltekið sé atkvæðavægið að fullu jafnað í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð á meðan Noregur og Ísland hafi misjafnt atkvæðavægi, dreifbýlissvæðunum í hag og þéttbýlissvæðunum í óhag. Þetta vægi var þrefalt meira á Íslandi en í Noregi í kosningunum 1997 og 1999. Það segir okkur þá auðvitað að þetta misvægi er talsvert meira og reyndar miklu meira hér á Íslandi heldur en í löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þetta frumvarp er þá mjög stórt skref í að jafna það að verulegu leyti þótt eins og áður segir sé það stjórnarskráin sem kemur í veg fyrir að það sé hægt að ná fullu jafnræði á milli fólks eftir því hvar það býr á landinu þegar kemur að atkvæðavæginu. Það er eftirsóknarvert og lýðræðislegt að stefna að jöfnu vægi atkvæða. Það styrkir stoðir lýðræðis og tryggir jafnan rétt borgaranna óháð efnahag, óháð kyni, óháð uppruna, búsetu eða öðrum viðeigandi þáttum. Það tryggir betur pólitíska sátt og eykur skilning og réttlæti í samfélaginu. Við byggjum ekki upp réttlátt samfélag og við byggjum ekki upp farsælt samfélag með því að viðhalda misskiptingu í kosningakerfinu. Það verður ekki horft fram hjá því að einn einstaklingur, eitt atkvæði er sjálfsögð krafa í nútímalegu lýðræðissamfélagi. Ég verð reyndar að segja þá skoðun mína hér að mér finnst það í raun og veru með hálfgerðum ólíkindum að við þurfum að vera að standa í þessari umræðu og leggja fram þessa tillögu núna árið 2023, svo sjálfsagt ætti þetta að vera. Sem fyrr segir er ekki hægt af hreinum stærðfræðilegum ástæðum að tryggja fyllilega jafnt vægi atkvæða án þess að afnema kjördæmaskiptinguna og hún er stjórnarskrárbundin. Því verður henni ekki breytt með almennum lögum og við sjáum það auðvitað og höfum mörg dæmi um það núna á undanförnum árum og áratugum að það hefur verið mjög erfitt að breyta stjórnarskránni. Það hafa verið gerðar tilraunir sem hafa endað úti í skurði því að flokkarnir komu sér ekki saman um þær breytingar sem gera á og það hefur bara ofureinfaldlega verið ótrúlega mikil tregða hér á Alþingi að jafna vægi atkvæða milli kjördæma og þar hefur þéttbýlið alltaf liðið fyrir. Það eru ákveðnir flokkar hér á þingi sem hafa gengið lengra í þessu en aðrir en nú er mál að linni. En gott og vel, sumt af þessu er þá bundið við stjórnarskrána. En eins og fram hefur komið byggist þetta frumvarp á því að við erum ekki að breyta stjórnarskránni heldur að reyna að stíga skref í átt að eins jöfnu atkvæðavægi og hægt er, bæði þá á milli íbúa, eins og fyrr er sagt, og svo síðan á milli flokkanna, laga misvægið á báðum þessum endum. Ég ætla ekki að fara með nákvæma útreikninga í þessari ræðu eða gera nákvæmlega grein fyrir stærðfræðinni sem liggur að baki, það er allt saman rakið í þeirri greinargerð sem fylgir frumvarpinu og ég hvet þingheim til að kynna sér það, bæði hvað snertir jafnt vægi atkvæða milli kjördæma og einnig á milli flokka. Sem fyrr segir hefur þetta mál áður verið lagt fram og á þeirri vegferð hefur frumvarpinu verið breytt til þess að taka tillit til athugasemda og ábendinga sem borist hafa og það verður að taka það fram að flestar umsagnir sem borist hafa um þetta mál hafa verið mjög jákvæðar og hlynntar því grundvallarmarkmiði sem verið er að reyna að ná. Það hafa til að mynda borist umsagnir frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, Reykjavíkurborg og byggðarráði Sveitarfélagsins Skagafjarðar, svo dæmi sé tekið. Í umsögn Mannréttindaskrifstofunnar var til að mynda vísað til þriggja skýrslna Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, um skoðun framkvæmdar kosninga á Íslandi 2009, 2013 og 2017 þar sem bent var á að misvægi atkvæða bryti í bága við ákvæði í Kaupmannahafnarskjalinu svonefnda sem samþykkt var árið 1990 þegar aðildarríki stofnunarinnar samþykktu grunnreglur um mannréttindi - og takið eftir því, um mannréttindi - og skuldbundu sig til að halda lýðræðislegar kosningar samkvæmt tilgreindum reglum. Mannréttindaskrifstofan taldi einnig að ójafnt vægi atkvæða bryti gegn jafnræðisreglum þeirra alþjóðlegu mannréttindasamninga og yfirlýsinga sem Ísland er aðili að, sem var einnig tekið fram í fyrrnefndum skýrslum ÖSE. Þetta segir okkur auðvitað ansi mikið um það hversu brýnt það er að þetta mál nái fram að ganga og það er búið að segja margoft í skýrslum erlendra höfunda að við höfum verið að brjóta alþjóðlega mannréttindasamninga og fram hjá því verður ekki lengur litið að mati þeirra sem flytja þetta mál. Ég vil líka nefna Þorkel Helgason stærðfræðing í þessu samhengi sem þekkir auðvitað íslensku kosningareglurnar út og inn og kann söguna vel í þessu samhengi. Hann hefur sagt að bæði markmið frumvarpsins, jafnt vægi atkvæða út frá búsetu og jafnt vægi þingmanna milli flokka, náist fullkomlega með þessu frumvarpi. Hann hefur einnig bent á að öll lönd sem við berum okkur saman við stefna að auknu jafnræði og stefna að fullu jafnræði á milli flokka. Sums staðar er verið að breyta kosningalögum og -reglum viðkomandi landa til að tryggja einmitt jöfnuð á milli flokka. Svo má jafnframt árétta það sem Ólafur Þ. Harðarson, prófessor í stjórnmálafræði, hefur sagt um nauðsyn þess að leiðrétta það misvægi atkvæða sem að óbreyttu ríkir á milli flokka og íbúa víða um land. Hann hefur margítrekað þetta og komið með tillögur þar um og hefur staðið fyrir umfangsmiklum kosningarannsóknum í öllum alþingiskosningum síðan 1983. Það liggja fyrir víðtækar rannsóknir, tölur og gögn sem við hljótum að skoða vel og ummæli hans í allri þessari umræðu hafa auðvitað mjög mikið vægi, enda mikill sérfræðingur á sínu sviði. Hann hefur einnig bent á að jöfnuður á milli flokka hafi ekki náðst síðan í kosningunum 2009, sem er auðvitað brýnt að leiðrétta eins og hér er verið að gera. Við hljótum auðvitað að taka eftir því að þegar Ólafur Þ. Harðarson er að tjá sig um þessi mál, oft í kringum kosningar og eftir kosningar, þá kveður hann mjög fast að orði og lítur svo á að það sé í raun og veru ekkert annað en hneisa að þingið hafi þó ekki að minnsta kosti gengið í það mál að jafna vægið á milli flokka. Hitt er eðli máls samkvæmt kannski pólitískari spurning og örugglega pólitískt flóknara mál. Hann hefur líka dregið fram, og reyndar fleiri, að stjórnarskráin geri ráð fyrir því að kosningalögin tryggi samræmi milli atkvæðahlutfalls flokka á landsvísu og síðan þingmannatölu flokkanna. Þetta kemur mjög glögglega fram í greinargerðum og fylgiskjölum með stjórnarskrárfrumvarpinu sem var samþykkt í þinginu 1999. Þá var ýmsum útfærsluatriðum kosningakerfisins, sælla minninga, kippt út úr stjórnarskrá og Alþingi falið að fjalla um þau í kosningalögum. Það voru augljósar ástæður fyrir því. Þá yrði einfaldara að kippa augljósum vanköntum í liðinn án þess að breyta stjórnarskránni af því að það er þungt og erfitt að breyta stjórnarskránni eins og við vitum. Það á auðvitað að þurfa að hafa svolítið fyrir því að breyta stjórnarskránni en um þetta hefur ekki náðst samstaða hvað þetta varðar, eins og ég rakti hérna áðan. Alþingi var falið það gæsluhlutverk að passa upp á þessi grunnatriði og þá hugsun stjórnarskrárinnar að hafa misvægi atkvæða sem allra minnst, þannig að frá 1987 til 2009 var þingmannatala flokka í samræmi við fylgi þeirra á landinu öllu eins og ég hef bent hér á og vísa þá líka á Ólaf Þ. Harðarson og hans málflutning í því. Áður hafði t.d. Framsóknarflokkurinn alltaf grætt á kosningakerfinu. Frægasta dæmið er auðvitað frá árinu 1931 þegar Framsókn fékk ríflega þriðjung atkvæða en tæplega 60% sæta á þingi. Það er auðvitað skekkja sem menn sáu að gat ekki verið eðlilegt að viðhalda og allt frá árinu 1959 hefur Framsókn grætt á þessu kosningakerfi eitt til tvö sæti. Í kosningunum 2013 náðist þetta jafnvægi milli flokka ekki og þá fékk Framsókn einum þingmanni of mikið á kostnað VG eins og ég rakti hérna áðan. Sjálfstæðisflokkurinn fékk svo 2016 einum þingmanni of mikið á kostnað VG og síðan var það 2017 þegar Framsókn fékk einum þingmanni of mikið á kostnað Samfylkingar og svo 2021 á kostnað Sjálfstæðisflokks. Það hefur ekki tekist að ná markmiði stjórnarskrárinnar fernar kosningar í röð og þetta vil ég undirstrika alveg sérstaklega hér enn og aftur. Það er sáraeinfalt að laga þetta með því að fjölga jöfnunarsætum og fækka kjördæmasætum í kosningalögum. Það getur einfaldur meiri hluti alþingismanna gert og út á það gengur þessi tillaga okkar. Ég vil líka geta þess að það eru sumir sem vilja jafna vægi atkvæða eftir búsetu, skiljanlega, en það hefur ekki verið eining um það. Stjórnarskráin leyfir slíka breytingu. Það er hægt að hafa þetta vægi nokkuð skýrlega með einföldum meiri hluta á þingi með breytingu á kosningalögum. Þá yrðu þingmenn í Norðvesturkjördæmi sex, þingmenn Norðausturkjördæmis sjö, þingmenn Suðurkjördæmis tíu, þingmenn hvors Reykjavíkurkjördæmis 11, Reykjavík með samtals 22, og þingmenn Suðvesturkjördæmis yrðu þá 18. Undanfarin ár hafa 35 þingmenn komið inn á suðvesturhorninu eða allt frá árinu 2003. Fram að því höfðu landsbyggðarþingmenn verið í meiri hluta á þingi þannig að við höfum auðvitað verið að fara með þetta í ýmsar áttir og tímabært að halda áfram að breyta. Þessir 35 þingmenn suðvestursvæðisins, Reykjavíkur og Suðvesturkjördæmis, hafa hins vegar kosið að nota ekki meiri hluta sinn til að rétta af hluta suðvesturhornsins og jafna vægi atkvæða eftir búsetu en núna er þá komið tækifæri til að reyna að ná þessu fram. Það er svo alveg hægt að segja hér í fáeinum orðum hvað stjórnarflokkarnir sjálfir hafa sagt, og ég ætla svo sem ekkert endilega fara þá ofan í landsfundi þeirra eða kjördæmisþing, en í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2021 kemur fram um þessa þætti, stjórnarskrá og kosningalög, að ríkisstjórnin muni setja af stað vinnu sérfræðinga um ákvæði stjórnarskrár um Alþingi, kosningar og kjördæmaskipan og að efnt verði til samstarfs við fræðasamfélagið um umræðu og umfjöllun um stjórnarskrárbreytingar. Hér er tækifæri til þess að grípa einmitt þetta frumvarp sem miðar að þessu. Hér vil ég aftur nefna það sem er auðvitað bara pólitískur veruleiki. Ég hef skilning á því þegar menn koma með rök um að það þurfi að vera eitthvert misvægi á milli fólks eftir búsetu. Ég skil hvaðan fólk er að koma með röksemdinni en ég skil engan veginn hvernig við getum látið það dankast áfram að koma ekki á jafnræði á milli flokka. Það er hins vegar mitt mat að það sé vel hægt að tryggja hagsmuni hinna dreifðari byggða með öðrum hætti en misvægi atkvæða. Mig langar til að mynda að nefna í því samhengi að þó að þingmenn búi á suðvesturhorninu þá eiga þeir flestir taugar til eða ættir að rekja til landsbyggðanna og eru ekkert minna í því að tala um hagsmuni hinna dreifðari byggða þannig að það eitt og sér er ekki bara bundið við búsetu. Við hljótum að þurfa að horfa líka til fleiri þátta þegar við tölum um byggðirnar. Við getum ekki haft það þannig að við séum einhvern veginn að tryggja búsetu um landið allt með því að brjóta mannréttindi á stórum hluta þjóðarinnar. Það finnst mér ekki ganga til lengri tíma. Virðulegur forseti. Ég vonast til að þetta fái góða umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Málið fór þangað fyrir ári síðan. Þegar það var lagt fram þá fékk stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þetta mál til sín og vann nú aðeins í því en það náði ekki fram að ganga og við erum að mæla fyrir þessu núna snemma þingvetrar og það er bara fínt að nefna það að það er brýnt að þetta mál fari lengra núna en það gerði síðast. Þetta er mikið áherslumál hjá mínum flokki, Viðreisn. Við erum fyrstu flutningsmenn að þessu máli en það eru auðvitað flutningsmenn úr öðrum flokkum líka, Pírötum, það er Samfylkingarfólk og einn þingmaður Flokks fólksins sem er með okkur á þessu máli. Við vonumst til þess að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fari vel yfir það og komi því síðan aftur hingað inn í þingsal því að við þurfum á þessari lýðræðislegu umræðu að halda. Við þurfum að fá að geta greitt atkvæði um þetta mál, að þingviljinn nái fram og menn geta þá opinberað sig sem engir sérstakir talsmenn mannréttinda ef þeim sýnist svo.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir yfirgripsmikla og ágæta ræðu um þetta mál sem ég tek svo sannarlega undir með þingmanninum að er mjög mikilvægt að ræða og við eigum að ræða. Ég deili hins vegar ekki alveg sömu skoðun og hv. þingmaður á þessu máli svona heilt yfir. Það er hins vegar margt í hans máli sem er mjög athyglisvert og ég get svo sannarlega tekið undir og þar á meðal það, eins og hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu, þá er það nú í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar að skoða þessi mál öllsömul þannig að ég held að við eigum ekkert að skorast undan þeirri ábyrgð. Virðulegur forseti. Það var talað um umsagnir og umsagnaraðila, að flestar þær tillögur og umsagnir sem um frumvarpið hefði borist hefðu verið jákvæðar, þar á meðal umsögn Sveitarfélagsins Skagafjarðar. Mig langar að lesa hana upp, með leyfi forseta: „Byggðarráð Sveitarfélagsins Skagafjarðar fagnar öllum málefnalegum og góðum tillögum til að bæta og efla íslenska stjórnskipan. Þegar lagðar eru fram tillögur um jöfnun atkvæðavægis er jafnframt nauðsynlegt að líta til mögulegra breytinga á kjördæmaskipan landsins, samskipta kjósenda við þingmenn og þess að tryggja að sjónarmiða sem flestra byggða landsins gæti hjá kjörnum fulltrúum á Alþingi. Byggðarráð leggur ríka áherslu á að samhliða slíkum tillögum verði lagðar fram og ræddar tillögur um aukna valddreifingu og tilfærslu stjórnsýslu, ráðuneyta og stofnana frá einum miðlægum punkti á suðvesturhorninu til byggðarlaga vítt og breytt um landið. Þessi afgreiðsla byggðarráðs tilkynnist hér með.“ Svo hljóðar umsögn byggðarráðs sveitarfélagsins sem er túlkuð sem jákvæð í þessari umsögn og mig langaði einfaldlega bara að lesa hana upp vegna þess að þar er verið að tala um kannski aðeins aðra nálgun og öðruvísi í einhverjum mæli heldur en frumvarpið gengur út á.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir að eiga við mig orðastað um þetta. Ég ætla reyndar alveg að játa það að hafi það komið þannig út hjá mér að ég hafi sérstaklega verið að tilgreina að þessi tiltekna umsögn, sem hv. þingmaður nefnir hér til sögunnar og les upp úr, hafi átt að vera einhver sérstakur jákvæður stuðningur við þetta mál þá var það ekki ætlunin að taka hana út þannig, þetta var bara einn af þeim umsagnaraðilum sem ég nefndi. En það getur vel verið að ég hafi orðað þetta eitthvað klúðurslega. Ég var fyrst og fremst að vitna og vitnaði mest til þess sem kom frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og svo vitnaði ég líka mikið til þess sem kom frá Ólafi Þ. Harðarsyni og Þorkeli Helgasyni en ætlaði ekkert að vera að reyna að setja Skagfirðinga undir einhvern annan hatt en þeir vilja sjálfir vera undir. Það var alls ekki þannig. Bara svo ég árétti: Mér finnst mjög mikilvægt að við tökum alvöruumræðu um þetta hérna í þingsal og í þingnefnd vegna þess að við erum auðvitað annars vegar með bara hrein og klár mannréttindi fólks. Við erum með þetta mikla misvægi sem er á milli landshluta hérna á Íslandi sem er miklu meira heldur en í löndunum í kringum okkur, miklu meira heldur en viðmið Feneyjanefndarinnar kveða á um. Svo erum við hins vegar auðvitað með þennan mikla vilja sem hér er á Íslandi til að passa vel upp á það að geta haldið byggð úti um landið allt og eflt hinar dreifðari byggðir landsins. Ég er ekkert endilega viss um að það sé erfitt að gera þetta eins og ég var að rekja aðeins í minni ræðu. Ég held að þingmenn á höfuðborgarsvæðinu vilji tala máli hinna dreifðari byggða og að við þurfum ekki að hafa þetta mikla misvægi og þetta mikla mannréttindabrot í gangi til að gæta bæði að mannréttindum og því líka að efla búsetu um landið allt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nei, það var alls ekki þannig sem ég meinti það, að hv. þingmaður hefði orðað þetta eitthvað ankannalega, ég ætla alls ekki að leggja honum þau orð í munn. Hins vegar er þetta í greinargerð með frumvarpinu þar sem kemur fram að byggðarráð Sveitarfélagsins Skagafjarðar hafi veitt frumvarpinu jákvæða umsögn. Það er nú erfitt að ræða þetta risastóra mál í tveggja mínútna andsvari … 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir. Já, ég ætla bara að taka undir það. Ég ætla að vona að ef við berum gæfu til þess að fá svolítið góða og þroskaða umræðu um þetta hérna í þingsal og inni í þeim þingnefndum sem undir eru - þ.e. ef ríkisstjórnin sýnir á spilin, hún hefur ekki gert það enn þá þó að það sé kveðið á um þetta í stjórnarsáttmála - þá verði mjög rækilega passað upp á hvers kyns byggðasjónarmið. Við erum ósammála um margt í þessum þingsal oft á tíðum. En ég held að við séum öll sammála um það grundvallaratriði að það sé góð og öflug byggð hringinn í kringum landið. Við viljum ekki sjá byggðunum blæða út, engum. Við höfum hins vegar örugglega áherslumun um það hvernig við hugsum um þessa hluti og þessi sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega til sögunnar eiga svo sannarlega að vera partur af þessari vinnu, enda eru þau í sjálfu sér rökstuðningurinn fyrir misvæginu fyrir það fyrsta, þannig að það hlýtur auðvitað eðli máls samkvæmt að koma þannig til. Ég ætla þá bara að nota tækifærið hér og brýna ríkisstjórnina til þess að sýna á spilin í þessari vinnu. Það er ekki nóg að setja einhver markmið á blað í stjórnarsáttmála ef síðan á ekkert að vinna áfram með það. Þetta frumvarp er auðvitað góðra gjalda vert til að hefja þá vinnu ef ríkisstjórnin vill ekki gera það sjálf með sínu eigin máli. En ég árétta það sem ég sagði hérna áðan: Jafnvel þótt menn komist ekki í þá vinnu að eða það náist ekki samkomulag um það að jafna vægi atkvæði meira eftir búsetu þá yrði alger grundvallarhneisa ef þingið gæti þó a.m.k. ekki tryggt að þingmannatala flokkanna sé í samræmi við það sem úrslit kosninga hverju sinni segja okkur til um. En auðvitað eigum við að lagfæra bæði atriðin og þá líka með þeim sjónarmiðum sem hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson nefndi hér til sögunnar.

Forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum þessa frumvarps. Á 151. löggjafarþingi lagði ég og þingflokkur Pírata fram sambærilegt mál, það var aðeins öðruvísi útfærsla. Það kvað á um það að öll kjördæmi væru með sex þingsæti og hversu mörg jöfnunarsæti væru þá í öllum hinum kjördæmunum. En við sameinuðumst um að leggja fram þetta frumvarp sem er hér til umræðu þar sem útfærslan var aðeins betri lagfæring á núgildandi lögum, til viðbótar við þessa jöfnun á fjölda þingsæta og fjölgun jöfnunarsæta í hverju kjördæmi. Mig langaði til að bæta aðeins við umræðuna hérna, efnið hefur vel komið fram í máli flutningsmanns. Það er ekki hægt að ná alveg fullri jöfnun milli flokka miðað við núverandi stjórnarskrá. Þetta er sú leið sem kemst næst því. Mig langar til að vekja aðeins athygli á því hver munurinn er í raun og veru og þá sérstaklega út af 5% reglunni sem er í stjórnarskrá, þ.e. að flokkar sem ná ekki fimm af hundraði atkvæða á landsvísu geta ekki fengið jöfnunarmenn. Það eru þessi jöfnunarsæti, sem þetta snýst um hérna, þau fara úr því að vera níu í 27. Það er einn smá galli í þessu sem er einmitt tengdur þessari 5% reglu, sem þetta frumvarp gerir í rauninni verri - það er rosalega fjarlægur möguleiki, en mér finnst það mjög skemmtilegur möguleiki: Ef það væru 21 flokkur í framboði og allir fengju minna en 5% í kosningum þá fengi enginn þingflokkur jöfnunarsæti. Í núgildandi lögum eru 54 þingmenn en ef þetta gilti þá væru bara 36 þingmenn. Kannski myndu sumir fagna því, ég veit ekki, það er eins og gengur og gerist. En þetta er klárlega galli á kosningalöggjöfinni og hann kemur frá þessum 5% þröskuldi sem var settur í stjórnarskrá seint á síðustu öld, að mig minnir. Svo að ég fari aðeins í greinargerðina með frumvarpinu sem ég lagði fram á 151. þingi þá kemur þar fram, með leyfi forseta, þetta er dálítið löng tilvitnun sem ég ætla að lesa: „Í undanförnum kosningum hefur munað talsverðu á milli hlutfallslegs fjölda atkvæða og skiptingar þingsæta á milli þingflokka. Ef ekki er gert ráð fyrir 5% þröskuldinum í stjórnarskrá hefðu t.d. fimm framboð í kosningum til Alþingis árið 2013 fengið eitt til tvö þingsæti hvert. Áhrifin af því leiða svo til þess að þau þingsæti dreifast yfir á aðra flokka umfram hlutfallslegt atkvæðavægi. Þá fékk Sjálfstæðisflokkurinn tvö aukaþingsæti, Framsóknarflokkurinn fjögur, Samfylkingin eitt og Björt framtíð eitt.“ Ef tekið er tillit til 5% reglunnar hins vegar, eins og var farið yfir hérna í framsögu á þessu máli, en á landsvísu, ekki skipt niður á kjördæmi eins og er gert heldur tekið á landsvísu, það er smámunur í þessum tölum hjá mér og þeim sem voru í framsögunni, þá fékk Framsóknarflokkurinn árið 2013 tvö aukaþingsæti á kostnað Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Píratar hefðu átt að fá eitt jöfnunarsæti, þ.e. VG og Píratar hefðu fengið eitt aukasæti hvor flokkur og Framsóknarflokkurinn hefði misst tvö. Þetta er á landsvísu. „Í kosningunum 2016, ef ekki er tekið tillit til 5% þröskuldsins, þá fékk Sjálfstæðisflokkurinn fimm aukaþingsæti, Vinstrihreyfingin – grænt framboð tvö aukaþingsæti, Píratar tvö og Viðreisn eitt auka. Samfylkinguna vantaði eitt þingsæti, Bjarta framtíð tvö, Dögun tvö, Flokk fólksins þrjú og Alþýðufylkinguna eitt.“ Ef tekið er hins vegar tillit til 5% þröskuldsins þá eru Flokkur fólksins, Alþýðufylkingin, Dögun og Björt framtíð ekki með. Þá dreifast þau þingsæti öðruvísi. En þrátt fyrir það, á landsvísu, ef farið er eftir því, þá væri Sjálfstæðisflokkurinn að fá fjögur aukaþingsæti á kostnað Framsóknarflokksins, eitt þar, eitt á kostnað Samfylkingarinnar og tvö á kostnað Bjartrar framtíðar, tvö. „Úthlutun þingsæta í kosningunum 2017 var nær því að vera rétt miðað við atkvæðahlutfall stjórnmálasamtaka. Ef ekki er tekið tillit til 5% þröskuldsins munaði einungis einu sæti sem Framsóknarflokkurinn fékk á kostnað Bjartrar framtíðar. Ef tekið er tillit til þröskuldsins í stjórnarskrá fékk Framsóknarflokkurinn einnig eitt aukaþingsæti en þá á kostnað Samfylkingarinnar.“ Það er þá sama tala og er fjallað um í framsögu þessa máls, það munaði engu þar hvort sem var á landsvísu eða af því að það voru svo fáir. „Skekkjan af því að hafa fá jöfnunarsæti í undanförnum þrennum kosningum er þónokkur.“ - Þetta er lagt fram fyrir kosningarnar 2020 þannig að upplýsingar úr þeim eru ekki þarna. - „Í kosningunum 2013 munaði tveimur þingsætum. Það hefði þýtt ríkisstjórn með 34 þingsæta meiri hluta en ekki 36 þingsæta. Það hefði ekki verið hægt að mynda meirihlutaríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar af því að þeir flokkar hefðu bara haft 30 þingmenn samtals og núverandi ríkisstjórn sem var mynduð 2017 væri nú einungis með 32 þingsæti …“ Eins manns meiri hluti á síðasta kjörtímabili ef það hefði verið tekið tillit til fullkominnar skiptingar yfir allt landið eftir atkvæðahlutfalli flokka. Ég er ekki viss um að ríkisstjórnin á síðasta kjörtímabili hefði orðið til ef hún hefði bara haft einn þingmann í meiri hluta. Alveg á sama hátt og árið 2016, 2017, kjörtímabilið þá, þar sem ríkisstjórnarflokkarnir höfðu í rauninni ekki meiri hluta atkvæða, það hefði ekki verið hægt að mynda þá ríkisstjórn eins og kom fram í framsögunni. Það hefði líklega ekki verið mynduð ríkisstjórn með 32 þingmönnum árið 2017 heldur. Mér finnst þetta mjög áhugavert þegar allt kemur til alls. Maður hefur heyrt, þegar talað er við aðila sem eru gamalreyndir, hafa verið í kjörbréfanefnd og svoleiðis, og það hefur borist í tal þau skipti þar sem var verið að breyta þessu einhvern veginn í kosningalögum, þá lýsir fólk því að þegar það kom með einhverjar tillögur eða einhverjar útfærslur á því hvernig þetta gæti verið, þá komu þingmenn í röðum til stærðfræðinganna og spurðu: Hefði ég verið kosinn á Alþingi ef þessar breytingar væru við lýði eða ekki? Fólk hafði í alvörunni meiri áhyggjur af sínu sæti heldur en sanngirni kosningakerfisins. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að hver ríkisstjórn sem situr í skjóli þessa kosningakerfis, jafnvel þó að þingsætin væru færri og meiri hlutinn til staðar - ég skil ekki hvernig ríkisstjórnin getur setið án þess að laga þetta, alla vega fyrir næstu kosningar. Ég hvet alla í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að rúlla þessu máli í gegn og við klárum þetta þannig að þetta verði lagað fyrir næstu kosningar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna og áhugavert að heyra það sem þingmaðurinn fór hérna yfir. Ég ætla að lýsa því yfir hérna sömuleiðis að ég hygg að það hefði verið ansi erfitt að mynda ríkisstjórn þessara þriggja flokka með eins manns meiri hluta. Ég er ekki viss um að menn hefðu verið neitt sérstaklega æstir í þá vegferð. Engu að síður hefði það þó a.m.k. verið meiri hluti. Ég ætla hins vegar að nefna þessa ríkisstjórn sem minn flokkur sat í um nokkurra mánaða skeið, ríkisstjórn Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins. Auðvitað er þetta viðkvæmt eins og hv. þingmaður var að fara yfir með hverjir setjast á þing fyrir flokkana og ekki. Við þekkjum þá umræðu náttúrlega mjög vel úr Borgarnesmálunum öllum sem komu upp eftir síðustu kosningar og jöfnunarhringekjan fór af stað og allt það, þekkjum það mætavel. Þetta er viðkvæmt og eðlilegt að menn vilji standa vörð um sín réttindi í því. Hitt er síðan annað að þegar við erum með kosningakerfi sem beinlínis leiðir til þess að það sé hægt að mynda ríkisstjórn sem ekki hefði annars verið hægt að mynda - það fengu sem sagt þrír flokkar, minn flokkur þar á meðal, að stýra landinu hér í tæpt ár án þess að það sé hægt að réttlæta það með neinum sanngirnisrökum vegna þess að þarna var vægið milli flokkanna ekki rétt. Mig langaði bara að spyrja hv. þingmann um það. Þessi talnaleikfimi, þegar þetta í sjálfu sér skiptir ekki neinu máli, fer svolítið niður fyrir radarinn, en þegar þetta farið að snúast raunverulega um það hverjir hafa umboð til þess að stjórna saman landinu þá hlýtur það að árétta svolítið sterkt fyrir okkur að við verðum að breyta þessu þannig að við getum a.m.k. gengið úr skugga um að það sé eðlilegt umboð sem viðkomandi ríkisstjórn hafi til að stjórna landinu.

Forseti. Já, ég meina, lögin voru svoleiðis og það var kosið eftir þessum reglum og þetta var niðurstaðan. Það er ekkert annað hægt að segja en að viðkomandi stjórn hafi verið með löglegt umboð vissulega, þó að manni finnist það ekkert rosalega sanngjarnt umboð þegar allt kemur til alls, það eru ekkert öll lög sanngjörn, því miður. Ef við værum með aðeins meiri sanngirnisgleraugu á ýmsum lagasetningum þá held ég að ýmislegt væri öðruvísi og það er alveg merkilegt hvernig það getur orðið til. Stundum eru bara sögulegar skýringar á því sem fólk áttar sig ekki á fyrr en seinna þegar það koma einhverjar hliðarverkanir o.s.frv. T.d. í fyrirkomulaginu eins og við erum að ræða núna þá koma þessir gallar kosningakerfisins í rauninni ekki í ljós fyrr en flokkum fjölgar. Það er gallinn í kosningakerfinu. Eins og það var búið til áður, með þessum fjórum eða fimm flokkum, þá raðaðist þetta innan þeirra skekkjumarka og enginn þurfti að hafa neinar sérstakar áhyggjur af því. En um leið og flokkum fjölgaði þá brotnaði kerfið - innbyggður galli í kerfinu sem fólk skoðaði ekki, hafði ekki hugmyndaflug í að ímynda sér að það yrðu svona margir flokkar í framboði og að svona margir flokkar myndu ná svona miklum árangri. Þess vegna bendi ég einmitt á það að ef það eru 21 eða fleiri flokkar í framboði sem allir myndu ná minna en 5%, enginn myndi ná yfir 5% - það er fræðilegur möguleiki, ég er ekki að segja að það sé raunverulegur möguleiki - þá gjörsamlega hrynur þetta kosningakerfi. Við þurfum í alvörunni að hugsa aðeins svoleiðis. Þetta er svona gæðastjórnunarhugsun í því, hvað ef þetta gerist, og verum með öll jaðartilfellin á hreinu. Ég hef allavega mjög gaman af svoleiðis umræðum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir. Já, það er vissulega galli á kerfi ef það getur hrunið við möguleg kosningaúrslit þó að þau séu kannski ekkert sérstaklega líkleg. En mig langaði að spyrja hv. þingmann líka um annað. Ef það er eitthvað viðkvæmt í íslenskri pólitík þá er það auðvitað það hvernig við gætum að hinum dreifðari byggðum landsins. Þetta er oft alveg svakalega erfið umræða á Íslandi, hún er tilfinningahlaðin. Það er auðvitað þannig að mörg byggðarlög hafa verið að horfa upp á fólksflótta lengi og hafa ekki náð sér almennilega á strik á síðustu áratugum. Menn hafa nefnt þar auðvitað ýmsa hluti til sögunnar sem ég ætla ekki að rekja hér en a.m.k. er þetta auðvitað tilfinningalegt sjónarmið og raunverulegt sjónarmið sem við þurfum að taka tillit til þegar við erum að jafna aðstöðumuninn í kosningum á milli kjósenda eftir því hvar þeir búa. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um það hvort honum finnist ekki vel hægt að ná fram einhverjum almennum sjónarmiðum um öflugri byggðir úti á landi án þess að það þurfi að ganga svona langt í því að skerða mannréttindi fólks á höfuðborgarsvæðinu umfram það sem gengur og gerist úti á landi. Getum við ekki vel tryggt jafnara vægi atkvæða á landsvísu á milli kjördæma og jafnframt haldið í heiðri kröfunni um það að við viljum hafa öfluga búsetu um landið allt? Þurfum við að tryggja búsetu um landið allt með svona róttæku inngripi inn í mannréttindi eins og við erum að gera núna í kosningalögum?

Forseti. Já, þetta er nefnilega alveg rosalega áhugaverð spurning og svar sem ég hef velt fyrir mér nokkrum sinnum á undanförnum árum. Þrátt fyrir núverandi stöðu þar sem landsbyggðin er með aukið vægi og í rauninni þar sem almennt séð raða landsbyggðarþingmenn sér í ákveðnar nefndir frekar en í aðrar, eins og fjárlaganefnd og jafnvel umhverfis- og samgöngunefnd o.s.frv., þar sem meiri hluti þingmanna er frá landsbyggðinni - nú er ég að draga þetta svona aðeins út úr hausnum en ég held að þessi tölfræði sé nokkuð nákvæm - þá er staðan samt svona hjá landsbyggðinni, miðað við samgönguáætlunina, hvernig hún er aldrei uppfyllt og kláruð, rýrð að verðgildi og þess háttar. Ég sé ekki að árangurinn sé endilega að nást með núverandi fyrirkomulagi þrátt fyrir þessa áherslu á landsbyggðina, sem er dálítið áhugavert þegar allt kemur til alls. Ég held að það væri tvímælalaust góð byrjun að hafa sanngjarnt atkvæðavægi milli landshluta og flokka, í rauninni einmitt til að búa ekki til til að byrja með bara lýðræðislega gjá á milli þéttbýlis og dreifbýlis, því að ég hef ekki orðið var við það að neinn þingmaður skilji ekki hagsmuni landsbyggðarinnar og þyki ekki vænt um hennar hag, hvort sem viðkomandi þingmaður er úr dreifbýli eða þéttbýli.

Virðulegi forseti. Það ætti svo sem ekki að koma neinum á óvart að ég sé að taka til máls undir þessum dagskrárlið miðað við reynsluna af kosningum og jöfnunarsætum. Mig langaði bara að byrja á því að segja að ég tek auðvitað heils hugar undir þetta frumvarp og það gleður mig rosalega mikið að ég hafi verið inni á þingi þegar það var lagt fram aftur þannig að ég fæ að vera í textanum sem flutningsaðili. Mig langaði líka að víkja aðeins að markmiði og tilgangi lagasetningarinnar og skýra aðeins vilja löggjafans, sem ég býst við að sé vilji löggjafans miðað við það sem hefur komið fram í máli hv. flutningsmanns þessa frumvarps. Til að byrja með er það hornsteinn lýðræðis að kjósendur geti treyst því að atkvæði þeirra skili sér á réttan stað og að kjörnir fulltrúar sem hér sitja séu rétt kjörnir og þá er það svolítið skammarlegt að Alþingi hafi ekkert gert til að endurvekja traust almennings á kosningakerfinu eftir síðustu kosningar árið 2021. En fyrirkomulag núverandi kosningakerfis er ekki til þess fallið að auka traust almennings í garð Alþingis og atkvæðadreifingar. En ég held að þetta frumvarp sé mikil bót á núverandi kosningakerfi og kemur á fót aðeins jafnara fyrirkomulagi hvað varðar dreifingu þingsæta en þó er mikil vinna fram undan við að bæta kosningakerfið og það er margt sem þarf að laga, t.d. er það að þingmenn staðfesti sitt eigið kjör samkvæmt stjórnarskrá eitthvað sem ég geri alvarlega athugasemd við og mætti gjarnan breyta. En ég tel að ef við byrjum hér, byrjum á því að lögfesta þær breytingar sem eru lagðar til í þessu frumvarpi, þá séum við strax komin á aðeins betri stað en við vorum á í síðustu kosningum. Það var margt sem kom fram í máli hv. þm. Björns Levís - Birni Levís?  En í ljósi þeirrar stöðu sem blasti við sumum þingmönnum og varaþingmönnum - og eftir atvikum ekki þingmönnum lengur - eftir síðustu kosningar þá tel ég það vera mjög ljóst að það þarf að ráðast í umfangsmiklar kerfislægar breytingar á núverandi kosningakerfi en ég sé þessa hæstv. ríkisstjórn ekki vera að grípa til neinna aðgerða þegar kemur að breytingum á kosningalögum. Jú, það voru sett ný lög á fót árið 2021 en ég sé engar grundvallarbreytingar í þeim lögum. Eins væri ég til í að fá kosningaeftirlit fyrir næstu kosningar sem fer að styttast í, tvö ár eru ekki langur tími, það er eitthvað til að byrja að huga að núna. Það fer auðvitað líka eftir því hvort það verði vorkosningar eða haustkosningar. Ef frumvarp þetta verður að lögum, þá mun ég alla vega fagna nýju fyrirkomulagi af því að ég tel að meira að segja lítil breyting sé betri heldur en þau lög sem við erum með núna í gildi og þessi óvissa sem ríkir alltaf á kosningakvöldinu því að ég ætla alveg að viðurkenna að ég skil ekki alveg núverandi fyrirkomulag virkar, ég skil hvernig jöfnunarsæti virka og hvernig uppbótarþingmenn virka en það er líka út af því að ég lenti í kerfinu sjálf. En ég skil alveg að hinn almenni kjósandi skilji ekki nákvæmlega hvernig atkvæðunum er dreift yfir kjördæmin og ég held að okkur beri skylda sem löggjafi til að koma á fót einhverju kerfi sem er auðskiljanlegt, bara alveg eins og lög eiga að vera, lög eiga að vera auðskiljanleg þannig að venjuleg manneskja geti lesið þau og skilið þau. Það sama ætti að gilda um kosningakerfið hér á landi. En ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra og ég vona innilega að þetta frumvarp verði að lögum.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um þróunaráætlun og tilraunaverkefni fyrir ræktun lyfjahamps og notkun kannabislyfja í lækningaskyni. „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra í samráði við menningar- og viðskiptaráðherra að setja á fót starfshóp sem hafi það hlutverk að útbúa frumvarp sem heimili fyrirtækjum að sækja um leyfi fyrir ræktun lyfjahamps til kannabisræktunar og fyrir framleiðslu og dreifingu á kannabislyfjum í lækningaskyni. Um verði að ræða fjögurra ára tilraunaverkefni sem hefjist 1. janúar 2025. Heilbrigðisráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis fyrir 1. júní 2024.“ Stefna stjórnvalda og heilbrigðiskerfisins varðandi kannabisefni hér á landi þarfnast talsverðrar umræðu og þess að grundvöllur verði skapaður til frekari rannsókna, hvort sem er á ræktun plantnanna Cannabis sativa og Cannabis indica eða annarra plantna sem eru þeim skyldar. Það er markmiðið með þessu máli, í þeirri von að lina þjáningar fólks og skapa atvinnutækifæri. Tilraunaverkefni áþekkt því sem stendur yfir í Danmörku myndi skapa opinskáar umræður hér á landi. Verkefnið myndi byggja á rannsóknum og gæti jafnvel skapað ný tækifæri til nýsköpunar í landbúnaði og ekki síst í lyfjaiðnaði á orkuríkum svæðum, til að mynda á Suðurlandi og á Suðurnesjum. Gangi tilraunaverkefnið sem ég mæli nú fyrir vel væri sú reynsla sem af því myndi hljótast góður grundvöllur fyrir heildarendurskoðun á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, sem færi fram í ljósi nýrra rannsókna sem hafa verið gerðar á síðustu árum. Virðulegur forseti. Tilraunaverkefnið í Danmörku sem ég hafði að fyrirmynd fyrir þetta mál hófst 1. janúar 2018 og hefur þegar verið framlengt umfram þann tímaramma sem upphaflega lá fyrir. Verkefnið skiptist í þróunaráætlun um ræktun hamps, sem heimilar að rækta hampjurtina Cannabis sativa í því skyni að vinna úr henni lyf og síðan tilraunaverkefni um notkun efna úr hampjurtinni í lækningaskyni. Úttekt á fyrri hluta verkefnisins var unnin af danska heilbrigðisráðuneytinu og skýrsla gefin út haustið 2020. Niðurstaða úttektarinnar var sú að tilraunaverkefnið hefði í grundvallaratriðum þótt veita góða og örugga umgjörð um notkun kannabis sem lyfs í læknisfræðilegum tilgangi. Í úttekt danska heilbrigðisráðuneytisins kemur einnig fram að upp hafi komið nokkrar áskoranir, m.a. hefur vöruúrval á kannabislyfjum þótt takmarkað og þær vörur sem í boði hafa verið þótt dýrar og heimilislæknar verið tregir til að ávísa vörunum. Fram kemur í úttektinni að þessir þættir hafi leitt til þess að sjúklingar hafi leitað á ólöglegan kannabismarkað fyrir sjálfsmeðferð með kannabisefnum. Samkvæmt þeim reglum sem gilda um tilraunaverkefnið hafa allir læknar í Danmörku heimild til þess að ávísa kannabislyfjum til sjúklinga sem glíma við langvinna verki og aðra kvilla ef sjúklingur hefur þegar prófað hefðbundin lyf án viðunandi árangurs. Með tilraunaverkefninu er ekki síst stefnt að því að afla þekkingar um áhrif og aukaverkanir kannabisefna og að koma í veg fyrir að sjúklingar með langvarandi verki þurfi að nálgast kannabisvörur með ólöglegum hætti. Í leiðbeiningum dönsku lyfjastofnunarinnar um kannabislyf eru nefndir fjórir sjúklingahópar sem til greina koma fyrir meðferð með lyfseðilsskyldum kannabislyfjum: Einstaklingar með MS-sjúkdóminn, einstaklingar með mænuskaða, sjúklingar í krabbameinslyfjameðferð og sjúklingar með langvinna verki. Í tillögunni er lagt til að skipaður verði starfshópur sem verði falið að kanna og ræða og gera drög að frumvarpi um eftirfarandi: Skilgreiningu leyfa til ræktunar, framleiðslu og dreifingar á kannabis í lækningaskyni; útgáfu leyfa; þróunaráætlun sem gildi til fjögurra ára og verði í samræmi við reglur um lyfjaprófsáætlanir; lista yfir þær kannabisvörur sem heimilt verði að framleiða og dreifa og ávísa megi löglega af læknum og afgreiða í apóteki; umsóknarform og umsóknarferli; skilyrði fyrir útgáfu leyfa og að ræktendur tryggi rekjanleika í báðar áttir og geti tilgreint þá aðila sem þeir hafa fengið aðföng frá, svo sem útsæði og fræ; meðhöndlun og pökkun framleiðslunnar sem uppfylli kröfur laga og reglugerðar um hollustuhætti og mengunarvarnir; markaðssetningu; gjaldtöku; tillögu að breytingum á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, ásamt reglugerðum; önnur atriði sem nauðsynlegt er að tiltaka í lagafrumvarpinu. Auk þeirrar gagnsemi lyfjahamps sem fjölmargar rannsóknir benda til, m.a. til meðferðar á flogaveiki, kvíða, vöðvakrampa og geðrofs, telja flutningsmenn einnig rétt að benda á þá atvinnumöguleika sem gætu falist í ræktun kannabisplantna hér á landi. Árið 2021 voru kannabisvörur í Bandaríkjunum seldar fyrir alls 25 milljarða bandaríkjadala, þar af 65% í lækningaskyni. Áætlanir gera ráð fyrir að kannabisvörur verði seldar fyrir allt að 100 milljarða bandaríkjadala árið 2028. Er því ljóst að um ört vaxandi iðnað er að ræða, hvort sem er vestan hafs eða í Evrópu, þar sem æ fleiri ríki kanna möguleika þess að heimila notkun kannabisefna upp að einhverju marki. Þá má benda á að sala á kannabisvörum skilaði allt að 3 milljörðum bandaríkjadala í virðisaukaskatt í þeim ríkjum Bandaríkjanna sem hafa lögleitt kannabisefni árið 2022. Virðulegur forseti. Ræktun í gróðurhúsum, undir eftirliti þar sem stuðst er við góða framleiðsluhætti, veitir fullvissu um að framleiðsla og prófanir á lyfi séu ávallt í samræmi við gæðakröfur, sem hæfa notkun viðkomandi lyfs. Hér á landi eru ýmis tækifæri til að skapa grundvöll fyrir nýjan iðnað sem byggist á þekkingu og rannsóknum, þar sem hægt er að byggja upp atvinnugrein í grænum og orkusæknum útflutningsiðnaði með ræktun í hátæknigróðurhúsum. Það er til mikils að vinna að geta framleitt kannabisvörur, sem eftirspurn eykst sífellt eftir, sem hafa minna kolefnisfótspor en annars staðar, samhliða því að nýting orkuauðlinda er bætt, þekking úr hefðbundinni hátæknilyfjaframleiðslu tengd saman og ný og eftirsótt störf sköpuð um land allt ásamt því að auka útflutningstekjur. Ég legg því til hér í dag að á grundvelli sérstakrar þróunar- og tilraunaáætlunar verði heimilt að framleiða virk efni úr kannabis í læknisfræðilegum tilgangi til að skapa grundvöll til að meta notkun kannabisefna í lok reynslutímabils sem verði fjögur ár. Hér er ekki lögð til lögleiðing á kannabis eða afglæpavæðing kannabisefna heldur tel ég að við Íslendingar verðum að líta af alvöru til þeirrar tilraunaáætlunar sem Danir hafa unnið að, byggja á reynslu þeirra og annarra þjóða og skapa grundvöll fyrir athugun á að leyfa kannabis í lækningaskyni til reynslu. Ljóst er að tilraunaverkefnið í Danmörku hefur ekki farið fram án gagnrýni og er því mikilvægt að litið verði til þeirra annmarka sem kunna að hafa verið á verkefninu og lærdómur af þeim dreginn. Slæmt er að fólk sem reynir að lina þjáningar með kannabis þurfi að gerast lögbrjótar eða upplifi sig sem slíka. Mér hafa borist sögur langverkjaðra einstaklinga sem hafa til þessa þurft að bera harm sinn í hljóði, misst starfsþrek og jafnvel lífsvilja en hafa svo komist í kynni við kannabisefni sem hafa skipt sköpum í bataferli þeirra. Það er án efa hlutverk löggjafans að leggja sitt af mörkum til að koma til móts við þennan hóp svo að hann geti lifað sínu lífi án stanslausra verkja eða óþæginda. Ekki er réttlætanlegt að meina sjúklingum um aðgang að kannabisvörum til að vernda þá sem hugsanlega geta misnotað þær. Ljóst er að langvinnir verkir eru stórt samfélagslegt vandamál og mikill kostnaður fyrir samfélagið í formi tapaðrar starfsgetu og álags fyrir heilbrigðiskerfið. Þrátt fyrir að sannanir fyrir jákvæðum áhrifum kannabis sem lyfs í læknisfræðilegum tilgangi séu enn sem komið er takmarkaðar þykir ávinningur af læknisfræðilegum kannabisvörum þó vega þyngra en neikvæð áhrif. Virðulegi forseti. Ég, ásamt meðflutningsmönnum mínum, legg fram þessa tillögu í þriðja sinn. Við finnum fyrir vaxandi áhuga og þrýstingi úr samfélaginu til að koma þessu máli í framkvæmd. Ég treysti því að þetta mikilvæga lýðheilsumál nái fram að ganga og fjöldi sjúklinga fái aðgang að bestu mögulegu lyfjum fyrir verkjum og þurfi ekki að reiða sig ólöglegan markað til að draga fram lífið án verkja, svo að ekki sé talað um gríðarleg tækifæri sem atvinnulífið sér í samþykkt þessarar þingsályktunartillögu. Virðulegur forseti. Flutningsmenn tillögunnar auk mín eru hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Hildur Sverrisdóttir, Jón Gunnarsson, Teitur Björn Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Halldóra Mogensen, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Inga Sæland, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson.

Forseti. Ég hef verið meðflutningsmaður á þessu máli áður og styð það heils hugar enn þá. Meðflutningsmaður eða ekki, það skiptir svo sem ekki máli. Hv. þm. Halldóra Mogensen náði að vera meðflutningsmaður núna þannig að ég sleppti því núna, það er nóg að einn úr þingflokknum sé meðflutningsmaður. Ég kem bara og lýsi yfir stuðningi mínum við þessa þingsályktunartillögu. Það er ýmislegt sem má skoða og athuga sérstaklega. Það er þessi kvöl í rauninni, eins og hv. þingmaður kom inn á, fólks sem er vissulega að nýta sér þessi efni, ekki endilega til lækninga heldur til þess að stilla verki a.m.k. Það er alveg ómögulegt, af því að það virkar, að viðkomandi þurfi að vera lögbrjótur til að fá þessa lausn frá þjáningum. Ég held að við ættum að taka það svona aðeins nær okkur hvað það þýðir í stærra samhenginu og drífa okkur í því að gera betur hvað þessi efni varðar. En hvað varðar svona gróðahlutann í þessari þingsályktunartillögu þá er það kannski þaðan sem Sjálfstæðisflokkurinn kemur í þessu, þarna er gróðavon, tvímælalaust, og ekkert smáræði. Ég bara fagna því frumkvæði að hlaupa á eftir peningunum í þessu því þegar allt kemur til alls þá er markmiðið gott.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um lagningu heilsársvegar norður í Árneshrepp. Flutningsmenn eru auk þess sem hér stendur Steinunn Þóra Árnadóttir, Teitur Björn Einarsson, Eyjólfur Ármannsson og Bergþór Ólason. Með þessari tillögu er fylgt eftir ályktunum Alþingis um aðgerðir til að standa vörð um byggð í Árneshreppi á Ströndum. Tillagan er endurflutt og var fyrst lögð fram á 140. og 141. löggjafarþingi. Greinargerð með tillögunni hefur verið uppfærð með tilliti til byggða- og atvinnuþróunar síðustu 11 ára, breytingar á samgönguáætlun og mikilvægra byggðaverkefna svo sem Brothættra byggða sem hafa haft jákvæð áhrif í Árneshreppi frá árinu 2014. Jón Bjarnason var fyrsti flutningsmaður tillögunnar áður. Hann hafði um langt skeið beitt sér fyrir uppbyggingu og eflingu Árneshrepps. Í flutningsræðu með tillögunni á 141. löggjafarþingi lagði hann höfuðáherslu á að vegurinn fengist viðurkenndur á vegáætlun sem heilsársvegur og kæmi til framkvæmda í sýnilegri náinni framtíð og undirstrikaði að íbúar í Árneshreppi á Ströndum verðskuldi að Alþingi standi við þau fyrirheit sem hafa ítrekað verið gefin um að standa við bakið á byggðarlaginu. Þau áform sem vísað er til eru rakin í greinargerð tillögunnar en ég mun stikla á stóru hvað þau varðar. Árið 2003 samþykkti Alþingi samhljóða svohljóðandi þingsályktun um aðgerðir til verndunar búsetu og menningarlandslags í Árneshreppi en fyrsti flutningsmaður þeirrar tillögu var Einar K. Guðfinnsson. Í nefndaráliti umhverfisnefndar var samþykkt tillögunnar rökstudd á eftirfarandi hátt: „Nefndin telur að stuðla eigi að verndun þess menningararfs sem felst í búsetu og búsetuminjum í jaðarbyggðum Íslands. Við umfjöllun málsins var bent á að jaðarbyggðir landsins endurspegli mjög vel tengsl þjóðarinnar við landið í aldanna rás og með hvaða hætti þjóðin nýtti sér gæði þess til lífsviðurværis. Því væru þær afar mikilvægur þáttur í menningarsögu þjóðarinnar. Árneshreppur á Ströndum er á margan hátt einstök jaðarbyggð, landfræðilega afmarkaður, nokkuð þéttbýll, auk þess sem þar er að finna fjölbreyttar minjar um búsetu, atvinnuhætti og sögu þjóðarinnar.“ Í framhaldi af samþykkt tillögunnar var veitt nokkurt fé til stuðnings uppbyggingu ferðaþjónustu, viðgerð húsa og uppbyggingu safna í hreppnum. Jafnframt var unnið að því að vegurinn norður í Árneshrepp færi inn á samgönguáætlun. Unnið var að uppbyggingu vegarins frá Bjarnarfirði og norður Bala sem var mikil samgöngubót. Að öðru leyti hefur áætlunin ekki gengið eftir sem skyldi og áframhaldandi vegbótum ítrekað slegið á frest. Á 140. löggjafarþingi lögðu svo Ásmundur Einar Daðason og fleiri fram þingsályktunartillögu um snjómokstur í Árneshreppi, 607. mál, þar sem lagt var til að tryggt yrði að Vegagerðin annaðist eða greiddi fyrir nauðsynlegan snjómokstur á vegi 643, Strandavegi, tvo daga í viku. Í rökstuðningi fyrir þeirri tillögu er vikið að neikvæðum áhrifum færðar á daglegt líf íbúa svæðisins sem gerir þeim erfitt fyrir að sækja sér grunnþjónustu á veturna, auk áhrifa á uppbyggingu ferðaþjónustu. Samkvæmt tillögunni sem lögð var fram á 141. löggjafarþingi, 191. mál, var talað um að 10.000 manns hafi heimsótt svæðið árlega yfir sumartímann. Ætla má að sá fjöldi hafi margfaldast en ferðamenn á landsvísu voru um 673.000 árið 2012, þegar tillagan var lögð fram. Í ágúst síðastliðnum var fjöldi ferðamanna kominn yfir tvær milljónir samkvæmt gögnum frá Ferðamálastofu. Í því tilliti má ætla að álag á vegakerfið í Árneshreppi hafi aukist svo um munar eins og víðast hvar á landinu. Í því tilliti má ætla að það þurfi að bregðast við. Á sumrin hefur þar verið starfrækt blómleg ferðaþjónusta, enda svæðið vinsælt meðal ferðalanga sem eru á leið til Hornstranda. Þá hefur tilkoma strandveiða hleypt nýju lífi í höfnina í Norðurfirði. Fjöldi þingmanna hefur haldið á lofti merkjum svæðisins í ræðu og riti. Þá hafa ýmis samtök, svo sem Vestfjarðastofa og Fjórðungssamband Vestfjarða, haldið uppi kröfu um uppbyggingu vegar norður um Árneshrepp og að vegþjónusta verði aukin, auk sveitarfélagsins sjálfs. Byggðaþróunarverkefni Byggðastofnunar, Brothættar byggðir, hefur verið starfrækt á sjöunda ár í Árneshreppi undir nafninu Áfram Árneshreppur. Meðal þess sem hefur komið til framkvæmda á tímanum er lagning þriggja fasa rafmagns og ljósleiðara í hreppnum. Þá hefur verið gerð bragarbót á vetrarþjónustu Vegagerðarinnar síðastliðna tvo vetur svo að mögulegt hefur verið að aka þangað að vetrarlagi. Í drögum að samgönguáætlun sem birtust í samráðsgátt stjórnvalda í sumar hefur vegbótum um Veiðileysuháls sem áttu að koma til framkvæmda árið 2024 verið frestað til ársins 2029. Slíkar vanefndir gefinna fyrirheita kæmu mjög illa við viðkvæma byggð í Árneshreppi og eru til þess fallnar að grafa undan þeim jákvæða ávinningi og bjartsýni sem vel heppnað verkefni Brothættra byggða hefur skapað. Það er mikilvægt fyrir áframhaldandi búsetu á svæðinu og uppbyggingu innviða og atvinnu sem hefur átt sér stað síðastliðinn áratug að tryggja samgöngur í Árneshreppi. Með samþykkt þessarar tillögu og tímasettri eftirfylgni og verkáætlun er Alþingi að standa við löngu gefin fyrirheit um að leggja heilsársveg um byggðina til og frá Árneshreppi í Norðurfjörð á Ströndum.

Forseti. Mér kom til hugar þegar var verið að fara yfir feril þessa máls og hvaðan það kemur og allan langa aðdragandann að því að það er enn þá hérna og aftur verið að leggja það fram. Af hverju getum við ekki staðið við gefin loforð?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður. Ég tek bara heils hugar undir þau orð. Í þessu tilviki með Árneshreppinn var þingheimur allur ítrekað búinn að sameinast um það mál og var með sameiginlegan skilning um að þarna skyldi gengið til verka, en það hefur ekki gengið eftir. Það er mjög dapurt, ég tek undir það, og við þurfum að klára það mál og standa með þessu byggðarlagi sem hefur sannarlega mátt þola ýmislegt og hefur verið lofað ýmislegt í gegnum árin. Nú verðum við bara að gjöra svo vel. Það er tilgangurinn með þessum tillöguflutningi að taka upp og vekja athygli á því að við höfum staðið hér saman um þetta, ja, meira að segja kynslóðir þingmanna hér í þingsal. Við skulum gera betur.

Forseti. Já, ég varð var við það að þetta er barnatillaga, ef við höfum það þannig. Þetta er tillaga sem hefur áður verið borin fram. Mér datt líka í hug þegar við vorum í andsvörum orðin pólitískur ómöguleiki. Kannski er það útskýringin á því að það er ekki alltaf hægt að standa við loforð. Það var fyrir kosningarnar 2016 þegar ég veit að tveir flokkar lofuðu því að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið. Svo þegar þeir tveir flokkar komust í ríkisstjórn saman þá var það allt í einu pólitískur ómöguleiki að framkvæma það loforð, loforð sem þeir sjálfir gáfu. Þannig að svarið við því af hverju við getum ekki staðið við gefin loforð finnst mér mjög áhugavert.

Virðulegi forseti. Já, það hefur margt verið nefnt í gegnum tíðina og rætt og lagt fram. En í þessu tilviki var einfaldlega allur þingheimur, allir sem hér áttu sæti, fulltrúar allra framboða sammála um þetta. Svo er kosið og svo er aftur kosið og alltaf eru menn sammála um þetta en ekkert gerist. Þannig á það nú aldeilis ekki að vera. Það er ekki hægt að fela sig á bak við það að stundum eru menn í ríkisstjórn og stundum ekki. Þetta er eitthvað sem við eigum bara vinna saman að og klára sem hér einn hópur 63 einstaklinga, að vinna landinu hag.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu mína til þingsályktunar um Tröllaskaga, göng á milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Tillaga þessi sem nú er flutt í annað sinn var áður lögð fram á 150. löggjafarþingi og er nú endurflutt með uppfærðri greinargerð. Tröllaskagagöng hafa mikið verið rædd á undanförnum árum á Norðurlandi öllu en tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að láta hefja vinnu við rannsóknir, frumhönnun og mat á hagkvæmni á gerð jarðganga á Tröllaskaga. Ráðherra skili Alþingi skýrslu með niðurstöðum fyrir 1. febrúar 2024.“ Í greinargerð sem fylgir tillögunni er lagt til að innviðaráðherra láti hefja vinnu við rannsóknir, frumhönnun og mat á hagkvæmni á gerð jarðganga á Tröllaskaga. Tröllaskagagöng hafa komið til umræðu við og við á liðnum árum, eins og áður sagði. Hefur þá einkum verið rætt um tvo valkosti, annars vegar göng frá Hofsdal yfir í Barkárdal og hins vegar tvenn jarðgöng, fyrst úr Hörgárdal yfir í Skíðadal, sem er inn af Svarfaðardal, og þaðan vestur í Kolbeinsdal í Skagafirði. Einnig hefur nýlega verið bent á leið sem er undir Heljardalsheiði, sem er stysta leiðin. Í umsögn sem barst um málið frá Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, SSNV, á 150. löggjafarþingi var framlagðri tillögu fagnað og þar tekið heils hugar undir þau sjónarmið sem fram komu í greinargerð. Mikilvægt sé að kannað verði til hlítar hvaða áhrif framkvæmdin kunni að hafa fyrir svæðin á Norðurlandi svo mögulegt sé að leggja raunhæft mat á hagkvæmni og samfélagsleg áhrif ganga af þessu tagi. Í samgöngu- og innviðaáætlun Norðurlands vestra frá apríl 2022, sem fjallar um samgöngumál, áherslur og forgangsröðun verkefna í landshlutanum, kemur fram að jarðgöng á Tröllaskaga séu enn meðal helstu áhersluverkefna samtakanna í samgöngumálum og leggja þau til að hafin verði rannsókn á hagkvæmni þess að grafa slík göng. Í tengslum við aðalskipulag Sveitarfélagsins Skagafjarðar í upphafi þessarar aldar var ýmissa gagna aflað frá Lendisskipulagi ehf., m.a. um Tröllaskagagöng. Í gögnunum kemur fram að vegalengdir milli þéttbýlisstaða á Norðurlandi myndu styttast mikið með tilkomu ganganna. Þannig yrði vegalengdin frá Laugarbakka í vestri til Akureyrar 185 km ef farið er um Þverárfjall og göng milli Hjaltadals og Hörgárdals. Vegalengdin milli Hóla og Akureyrar yrði með tilkomu ganga kringum 60 km en er nú um 130 km. Vegur milli Sauðárkróks og Akureyrar myndi styttast úr um 119 km í um 90 og milli Blönduóss og Akureyrar úr 145 km í um 136 km og niður í 127 km með vegstyttingum á þeirri leið. Þannig lægju leiðir manna milli Reykjavíkur og Akureyrar um nær allar fjölmennustu byggðir á Norðurlandi vestra. Vegalengd milli Sauðárkróks og Húsavíkur yrði 167 km með tilkomu þessara ganga og Vaðlaheiðarganga. Verði þessi leið farin þarf ekki að fara yfir Öxnadalsheiði en vegurinn um hana liggur hæst í 540 metra hæð. Einnig færðist aðalleiðin frá Vatnsskarði þar sem vegurinn fer í um 400 metra hæð og yfir á Þverárfjall þar sem vegurinn fer hæst í 320 metra. Tvenn styttri göng, úr Hörgárdal yfir í Skíðadal og úr Skíðadal yfir í Kolbeinsdal, koma einnig til greina en þau gætu gefið enn frekari möguleika á styttingu milli þéttbýliskjarna og byggðarlaga báðum megin Tröllaskagans með tilheyrandi stækkun vinnusóknar- og þjónustusvæða. Í umsögnum sveitarfélaganna um málið á síðasta löggjafarþingi segir: „Snemma árs 2019 samþykktu bæjarstjórn Akureyrar og sveitarstjórn Skagafjarðar áskorun til stjórnvalda um að fjármagna grunnrannsóknir og samanburð á kostum á legu mögulegra jarðganga undir Tröllaskaga, auk rannsókna á samfélags- og efnahagslegum áhrifum slíkra ganga. Þar er einkum vísað til stækkunar vinnusóknarsvæða, styrkingar almennrar þjónustu og eflingar ferðaþjónustu, auk bættrar samkeppnisstöðu landshlutans.“ Í þingsályktunartillögu um samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038 er sett fram jarðgangaáætlun til 30 ára. Þar er lögð til forgangsröðun næstu 10 jarðganga á Íslandi ásamt fjórum öðrum jarðgangakostum til nánari skoðunar, en göng um Öxnadalsheiði eru þar 10. göng á lista. Jarðgöngin eiga öll það sameiginlegt að vera lykilþáttur í að treysta búsetuskilyrði um land allt og veita umferð fram hjá hættulegum og óáreiðanlegum fjallvegum. Fjallvegurinn um Öxnadalsheiði getur verið verulegur farartálmi yfir vetrarmánuðina. Það þarf varla að tíunda þá kosti sem þessi göng hefðu í för með sér með öruggara aðgengi íbúa Norðurlands vestra að Sjúkrahúsinu á Akureyri. Auk þess að stytta leiðina yrði ekki um fjallveg að fara úr Skagafirði til Akureyrar. Rétt er að minna á í þessu samhengi að engin fæðingarþjónusta er á Norðurlandi vestra og þar með er samkeppnisstaða landshlutans sem ákjósanlegs búsetukosts fyrir ungt fólk verulega skert. Áhrif á ferðaþjónustu á Norðurlandi vestra þarf heldur varla að tíunda í þessu sambandi en með áætluðu millilandaflugi til Akureyrar skiptir það landshlutann verulegu máli að leiðin milli landshlutanna verði stytt og gerð greiðfærari. Stækkun vinnusóknarsvæða er landshlutanum einnig mikilvæg og möguleikar á sókn í ýmsa þjónustu myndu snarbreytast við tilkomu þessara ganga. Það er afar mikilvægt fyrir landshlutann að kostir þessarar leiðar verði skoðaðir, ekki eingöngu út frá hagkvæmni vegna styttingar vega og minni þjónustuþarfar heldur líka hver hin samfélagslegu og efnahagslegu áhrif verða á samfélögin á Norðurlandi vestra sem og á Eyjafjarðarsvæðinu. Flutningsmenn telja mjög mikilvægt að Tröllaskagagöng verði skoðuð því eins og rakið hefur verið fram myndu göng undir Tröllaskaga fela í sér gríðarleg samgöngubót fyrir íbúa Norðurlands og aðra sem um þau fara. Öryggi vegfarenda yrði stórbætt auk þess sem slík framkvæmd myndi leiða af sér stækkun vinnusóknarsvæðis og eflingu ferðaþjónustunnar. Með á þessari tillögu minni eru hv. þingmenn Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Logi Einarsson, Inga Sæland, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon, Tómas A. Tómasson og Gísli Rafn Ólafsson. Leggja flutningsmenn til að innviðaráðherra verði falið að láta hefja vinnu við rannsóknir, frumhönnun og mat á hagkvæmni og gerð jarðganga á Tröllaskaga. Í þeirri vinnu verði lagt mat á bestu leiðina sem og kostnað framkvæmdarinnar. Þá yrðu samfélagsleg og efnahagsleg áhrif slíkrar gangagerðar jafnframt könnuð. Lagt er til að ráðherra skili Alþingi skýrslu með niðurstöðum fyrir 1. febrúar 2024.