Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Hér er lagt til að við veitum afbrigði svo við getum rætt frumvarp og þingsályktunartillögu um mál sem við höfum verið að vinna að síðustu fjögur ár. Ég tel það óþarft og mæli með því að þingheimur samþykki ekki afbrigðin og greiði atkvæði gegn þeim.

Forseti. Hér er verið að ganga til atkvæðagreiðslu um mjög sérkennileg mál sem ekki er hægt að lýsa öðruvísi en einhvers konar órum flytjenda málanna, þar sem talað er um að menn gangi tárvotir til þjóðaratkvæðagreiðslu 17. júní árið 2014 um nýja stjórnarskrá. Þetta er stór smjörklípa sem á rætur sínar að rekja til formanns Bjartrar framtíðar og formanns Samfylkingarinnar til þess að dreifa huganum frá því að verið er að jarða stjórnarskrána í dag. Það er ömurlegt að verða vitni að þjóðþingi sem starfar á þessum nótum og það á að sjálfsögðu alls ekki að hleypa þessum málum á dagskrá í dag. Það er til háborinnar skammar ef þau verða á dagskrá.

Mig langar að vekja athygli þingheims og þjóðar á því að með því að greiða atkvæði með þessum afbrigðum erum við að reka líkkistunaglann í nýja stjórnarskrá sem samþykkt var að setja í þjóðaratkvæðagreiðslu af 35 þingmönnum. Hvar eru þessir þingmenn? Af hverju eru þeir tilbúnir til þess að gera þennan ófögnuð og eyðileggja nýja stjórnarskrá eins og hún var lögð fram nýlega? Ég mun segja nei.

Virðulegi forseti. Ég hef litið á þau tvö mál sem þarna eru fram lögð. Ég tel ekki að líklegt sé að ég muni styðja þau, en ég styð að þau komi á dagskrá þingsins og mun því segja já við þessum afbrigðum.

Virðulegi forseti. Það verður að játast eins og er að þingmönnum er nokkur vandi á höndum þar sem ljóst er að þetta mál sem allt snýst um er vitanlega komið í skrúfuna, eins og menn gjarnan segja. Mér sýnist að verið sé að gera tilraunir til þess að leiða málið til lykta með einhverjum hætti. Ég er ekki sáttur við þá vegferð sem stjórnarflokkarnir eru að fara í málinu, það er alveg ljóst. Við áttum okkur í rauninni ekki á því hvers vegna þarf að fara þessa leið, að taka mál inn með afbrigðum, þannig að að sumu leyti höfum við skilning á rökum þeirra sem eru á móti þessum afbrigðum. Að sama skapi hefur það tíðkast í þinginu að liðka til fyrir þingstörfum, þar af leiðandi munum við sitja hjá við þessi afbrigði. Með því erum við að lýsa óánægju okkar með það hvernig haldið hefur verið á þessu máli.

Virðulegi forseti. Fimmta dagskrármálið snýst um breytingar á heildarlögum slysatrygginga almannatrygginga. Þetta er hefðbundið mál sem kemur inn til Alþingis og þarf að taka á dagskrá með afbrigðum þannig að nú erum við á græna takkanum.

Virðulegur forseti. Sömu rök gilda hjá okkur sjálfstæðismönnum. Ég vil ítreka að löng hefð er fyrir því hér að segja já við því að afbrigðum sé beitt og á það sama við í þessu máli eins og því sem var greitt atkvæði um fyrir skömmu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga og um leið tillögu til þingsályktunar sem auk mín er lögð fram af hv. þingmönnum Katrínu Jakobsdóttur og Guðmundi Steingrímssyni. Það er fyrst til að taka að eins og þingheimi er kunnugt hefur stjórnarskrármálið verið hér til meðferðar langan tíma þessa kjörtímabils. Það ferli sem hófst með vinnu þjóðfundar, stjórnlaganefndar, starfi stjórnlagaráðs og tillögum þess og hélt síðan áfram með þjóðaratkvæðagreiðslu í haust, hefur síðan haldið áfram á þessu þingi með heildstæðu frumvarpi sem liggur fyrir þinginu og kom frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í endanlegri gerð á mánudaginn var með framhaldsnefndaráliti til 2. umr. Ég vil ljúka sérstöku lofsorði á starf meiri hluta nefndarinnar við vinnuna að þessu máli. Það hefur verið mikið verk að taka utan um þann mikla fjölda athugasemda sem borist hefur. Leitað var álits Feneyjanefndarinnar og í starfi meiri hlutans hefur verið tekin afstaða til athugasemda sem og ábendinga þeirrar nefndar. Það er mjög mikilvægt að færi hafi gefist á því að ljúka vinnunni og koma henni í það horf að nú liggi fyrir þinginu heildstætt plagg, stjórnarskrá með skýringum, þar sem tillit hefur verið tekið til efnislegra athugasemda. Það er mjög mikilvægur áfangi og við náðum honum á mánudag. Á þeim skamma tíma sem eftir lifir af þingstörfum er hins vegar ekki raunsætt að gera sér væntingar um að hægt sé að koma heildstæðri endurskoðun stjórnarskrárinnar í höfn. Það lifa fáir þingdagar eftir af þessu þingi og eins og ég rakti áðan er málið komið frá nefndinni í heild hér inn og 2. umr. um málið í þeirri mynd er því rétt að hefjast. Því hefur það orðið að ráði milli okkar flutningsmanna þessa frumvarps til stjórnarskipunarlaga og tillögu til þingsályktunar að gera tillögu um sérstakt bráðabirgðaákvæði við stjórnarskrána sem gerir ráð fyrir að unnt verði að breyta henni á næsta kjörtímabili þannig að tryggja megi að sú vinna sem hafin hefur verið við stjórnarskrárumbætur og liggur fyrir í heildstæðu frumvarpi haldi áfram þannig að við hættum ekki á það að málið dagi hér uppi í þinginu og því ljúki ekki á nokkurn hátt fyrir þinglausnir í vor. Í tillögunni til þingsályktunar gerum við svo ráð fyrir því að tekið verði frekar utan um þetta ferli og skapaður rammi utan um það að sérstök nefnd geti tekið við málinu eins og það er núna, unnið áfram í því og skilað því í hendur nýs þings næstkomandi haust. Með því yrði tryggt að byggt yrði á þeim grunni sem lagður var af hálfu stjórnlagaráðs og hefur fengið stuðning í þjóðaratkvæðagreiðslu í haust. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir okkur öll hér að virða þann þjóðarvilja sem þar kom fram, í þjóðaratkvæðagreiðslu, með skýrum hætti og að sú mikla vinna sem síðan hefur verið unnin í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nýtist - að það skili sér áfram hvernig hugmyndirnar hafa þroskast og þróast í vinnu nefndarinnar við úrvinnslu athugasemda sem fram hafa komið frá sérfræðingum og frá Feneyjanefndinni - og frumvarpið verði lagt fyrir nýtt þing að afloknum kosningum. Þessi tvö mál haldast í hendur á þann veg að við þurfum umgjörð utan um efnisþætti málsins eins og það er núna til að tryggja að það komist til efnislegrar afgreiðslu eftir þingkosningar. Við þurfum líka að tryggja að breytingarákvæði verði að veruleika þannig að það sé trúverðugt að hægt sé að finna umgjörð um stjórnarskrárbreytingar farveg á næsta kjörtímabili. Tillögur okkar miða því að þessu tvennu, að gerð verði breyting á stjórnarskipunarlögunum á þann veg að sérstakt bráðabirgðaákvæði bætist við sem gildi til 30. apríl 2017 og geri mögulegt að breyta stjórnarskránni án þess að þingkosningar séu á milli staðfestingar fyrra og seinna þings eins og nú er. Þá mundi duga, og ákvæðið er í samræmi við þær tillögur sem lagt er upp með í meirihlutaáliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að þrír fimmtu hlutar þings og þrír fimmtu hlutar þjóðar þurfi að samþykkja stjórnarskrárbreytingar og að sex til níu mánuðir líði á milli samþykktar þings og þess að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Það má auðvitað hafa ýmsar skoðanir á fyrirkomulagi breytingarákvæðis af þessum toga. Hv. þm. Pétur Blöndal hefur ásamt öðrum lagt til aðra útgáfu sem okkur flutningsmönnum þykir heldur viðurhlutamikil, þ.e. að tveir þriðju hlutar þings þurfi að samþykkja stjórnarskrárbreytingu og að það séu þátttökuþröskuldar í þjóðaratkvæðagreiðslu því að þeir hafa almennt séð ekki gefist vel. Við leggjum þessa hugmynd fram en það er síðan nefndarinnar að vinna þetta mál áfram til efnislegrar niðurstöðu. Að því er varðar umgjörðina um málið að öðru leyti, hina efnislegu umgjörð, gerum við ráð fyrir því að kjörin verði fimm manna nefnd á yfirstandandi þingi sem haldi áfram með þetta ferli stjórnarskipunarumbóta. Við rekjum sögu þeirra allt aftur til ársins 2009 þegar farið var af stað í þetta ferli að frumkvæði Framsóknarflokksins í upphafi árs 2009. Málið hefur síðan haldið áfram með þjóðfundi, starfi stjórnlaganefndar og stjórnlagaráðs og tillögur ráðsins til nýrrar stjórnarskrár 2011, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 og þinglegri meðferð síðan. Við gerum ráð fyrir fimm manna stjórnarskrárnefnd sem fái það verkefni að vinna málið áfram næstu mánuði og skila stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tillögum sínum fyrir 1. október 2013 með það að markmiði að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar geti verið lokið á 70 ára afmæli lýðveldisins 17. júní 2014. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er bakgrunnurinn rakinn ítarlega en ég held að í tillögum þessum felist hugmynd að lausn á þeirri stöðu sem upp er komin í stjórnarskrármálinu, möguleg leið til þess að við getum sameinast um að tryggja að þjóðarviljinn sem tjáður hefur verið í þjóðaratkvæðagreiðslu á þessu kjörtímabili, og sá ríki vilji sem sést í öllum skoðanakönnunum meðal þjóðarinnar um að unnið verði áfram með málið, fái farveg en jafnframt að við sköpum umgjörð fyrir það að hægt sé að styrkja og efla samstöðu um niðurstöðuna eins og kostur er. Til þess stendur vilji okkar, flutningsmanna þessa máls, og það verður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að vinna frekar úr þessum tillögum þegar þær ganga svo til nefndar.

Hæstv. forseti. Ég vildi spyrja hv. þm. Árna Pál Árnason hvort honum finnist ekki svolítið sérstakt - nú þykist ég vita að hann styðji eigin tillögu - að leggja fram breytingarákvæði sem í raun og veru er aðeins bráðabirgðabreytingarákvæði, á ekki að vera varanlegt heldur einhvers konar bráðabirgðaákvæði. Mér finnst þetta svolítið sérkennilegt. Ég efast ekki um að hægt sé að leggja fram málið í þessum búningi þótt ég hafi ekki skoðað það í þaula, þetta er nýkomið fram, en þetta stingur hins vegar svolítið í augu. Það er gott og gilt að koma með tillögu um að breyta fyrirkomulagi stjórnarskrárbreytinga, breyta því ákvæði stjórnarskrárinnar sem varðar stjórnarskrárbreytingar, en mér finnst svolítið sérkennilegt hvernig þetta mál ber að og vil spyrja hv. þingmann um afstöðu hans í þeim efnum. Ég velti líka fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái ekki að þarna er um að ræða töluvert frávik eða hjáleið fram hjá núgildandi ákvæði stjórnarskrárinnar um breytingar sem felur það í sér að stjórnarskipunarlög séu samþykkt á einu þingi, efnt sé til kosninga og að nýtt þing þurfi að samþykkja frumvarpið óbreytt til að það taki gildi sem stjórnarskipunarlög. Þarna, eftir því sem ég les úr þessu, gæti málið þess vegna tekið töluverðum breytingum eftir næstu alþingiskosningar án þess að ferlið sem gert er ráð fyrir í núgildandi stjórnarskrá, 79. gr., gengi eftir til enda með þeim hætti sem gert er ráð fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Hann spurði hvort hér væri verið að setja á fót hjáleið fram hjá núgildandi breytingarákvæði. Það er auðvitað ein leið að fara þá leið sem hv. þingmaður virðist ýja að, að betra sé að breyta aðferðafræðinni í heild um hvernig stjórnarskránni skuli breytt. Við ætlum okkur ekki þá dul og teljum eðlilegra að umgjörð um það hvernig stjórnarskránni skuli breytt verði sköpuð í heildarendurskoðun á stjórnarskránni þannig að ef hún verði að veruleika á næsta kjörtímabili komi þar líka varanlegt breytingarákvæði sem byggi þá á víðtækri samstöðu um þá niðurstöðu. Það má velta ýmsum möguleikum fyrir sér í þessu efni, hvernig viðmið og þröskuldar eiga að vera. Eins og ég segi erum við flutningsmenn málsins alveg til viðræðu um einhverjar breytingar þar á sem geta þá orðið að veruleika í kjölfar samræðna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Aðalatriðið er samt það að hér eru umtalsverðar girðingar reistar, 60% þings og 60% þjóðar eru býsna hátt hlutfall. Þegar þar við bætist að það líði að lágmarki sex mánuðir á milli er ljóst að það þarf umtalsverða þjóðfélagslega samstöðu til að ná fram breytingum. Ég held að menn eigi að geta sammælst um að það sé æskilegt að umtalsverð samstaða ríki um breytingar. Það hvernig menn finna nákvæmlega úrlausnina til að tryggja það er síðan annar handleggur.

Hæstv. forseti. Auðvitað slær þetta mál mig með öðrum hætti en þá sem standa að því. Ég sá svo sem ekki tillögutextann fyrr en fyrir um það bil klukkutíma eða svo þannig að ég vissi ekki nákvæmlega hvernig útfærslan yrði af hálfu forustumanna stjórnarflokkanna. Ég verð að segja, til að hafa sagt það, að mér finnst þegar ákveðið álitamál - og ég hef nokkrar áhyggjur af því ef menn ætla að velja sér hugsanlega einhverja léttari leið til að breyta stjórnarskrá í næstu lotu ef svo má segja en reisa svo frekari girðingar í framtíðinni ef það verður niðurstaðan að það sé skynsamlegt. Mér geðjast ekki að því fyrirkomulagi, að þeirri hugmynd, bara þannig að það sé sagt. Ég vildi spyrja hv. þingmann: Eru þau tvö þingmál sem hér eru á dagskrá í dag 

Virðulegi forseti. Vilji okkar flutningsmanna er að þessi mál fylgist að og í okkar huga eru þau bæði hluti af leið til þess að hjálpa okkur út úr ákveðnum ógöngum og ágreiningi sem þingið er nokkuð læst í. Við leggjum þetta þar af leiðandi upp sem jákvætt útspil. Ef menn geta sannfært okkur um einhverjar aðrar betri lausnir held ég að við getum rætt þær en ég á mjög erfitt með að sjá að hægt sé með farsælum hætti að finna farveg utan um þá stöðu sem upp er komin ef við gerum ekki hvort tveggja, að tryggja að stjórnarskrárumbótaferlið sem hafið er geti lifað áfram, og niðurstöður þess fái að minnsta kosti að sjást hér á nýju þingi, og að það verði mögulegt að breyta stjórnarskrá á næsta kjörtímabili.

Herra forseti. Það gerast nú heldur betur sviptingar í stjórnarskrármálum frá því að breyta stjórnarskránni í heilu lagi, koma með heila nýja stjórnarskrá, í það að koma með bráðabirgðaákvæði um stundarsakir til að breyta henni lítils háttar. Ég vil í fyrsta lagi gagnrýna það sem hv. þingmaður sagði og ég þakka honum fyrir ræðuna. Hann sagði að 3/5 hlutar þjóðarinnar hefðu greitt þessu atkvæði. Það er ekki rétt, það voru 3/5 hlutar þeirra sem mættu á kjörstað. Það þarf ekki að vera nema fjórðungur þjóðarinnar. Það fyrsta sem ég vildi spyrja hv. þingmann er: Segjum að 40% mæti á kjörstað og af þeim greiði 3/5 hlutar atkvæði og þá er sem sagt nóg að 25% þjóðarinnar greiði atkvæði. Finnst hv. þingmanni það nægjanlegt? Er það vottur um að meiri hluti þjóðarinnar sé sammála stjórnarskrárbreytingu að svo lítill hluti samþykki hana? Svo vildi ég spyrja hann vegna þess að fyrir Alþingi liggur frumvarp sem ég hef flutt, við erum 17 þingmenn á því frumvarpi, um að breyta stjórnarskránni með hærri þröskuldum: Óttast hv. þingmaður að svona háir þröskuldar bregðist vegna þess að fólk hafi ekki almennt áhuga á stjórnarskrárbreytingum? Óttast hann að almenningur hafi ekki áhuga á því að mæta til kosninga og greiða atkvæði um stjórnarskrána, jafnvel ekki um eitt stykki heila stjórnarskrá? Það er önnur spurningin. Svo er þriðja spurningin: Hv. þingmenn sem standa að þessu máli eru þrír, þ.e. formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Árni Páll Árnason, formaður Vinstri grænna, hæstv. ráðherra Katrín Jakobsdóttir, og Guðmundur Steingrímsson sem er formaður Bjartrar framtíðar. Er þetta nýr ríkisstjórnarmeirihluti á Alþingi, eða hvernig ber að túlka þetta?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi mörk vegna þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslum vegna breytinga á stjórnarskrá. Það er einfaldlega saga þeirra landa sem hafa þátttökuþröskulda vegna breytinga á stjórnarskrá að þeir hafa ekki gefist vel. Það er almennt viðurkennt af sérfræðingum í stjórnskipunarrétti og líka sérfræðingum í stjórnmálafræði sem hafa verið að kanna þetta mál, ég nefni sérstaklega dr. Gunnar Helga Kristinsson sem kom fyrir þingnefndir í haust og fjallaði mikið um þetta, að þátttökuþröskuldar séu orðnir víkjandi í stjórnskipunarrétti í hinum vestræna heimi vegna þess að þeir hafa ekki gefist vel og vegna þess að þá eru taldir saman þeir sem sitja heima og þeir sem eru á móti, en það er ekki endilega afstaða þeirra sem sitja heima að vera á móti. Ég tel þess vegna þá útfærslu sem valin hefur verið af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eðlilegri. Hún byggir á því að menn geti ekki fellt tillögu með því að sitja heima og þar með er beinlínis hvatt til jákvæðrar þátttöku í atkvæðagreiðslunni þannig að fólk þurfi að koma og taka efnislega afstöðu. Ég tel það miklu skipta að við búum okkur ekki til þannig hindranir að við séum í reynd að gera stjórnarskrárbreytingar illkleifar eða lítt mögulegar. Við eigum að læra af reynslu annarra þjóða í því efni. Að síðustu varðandi hverjir flutningsmenn eru þá ræddum við það á fundi formanna allra flokka í gær að við værum að undirbúa tillögu af þessum toga, buðum formönnum annarra flokka að vera með og þeir kusu að gera það ekki að sinni, en þetta mál er flutt í friði við formenn annarra flokka á Alþingi 

Herra forseti. Er hv. þingmaður að segja að vegna þátttökuleysis í þjóðaratkvæðagreiðslum sé ekki hægt að hafa þröskuldana hærri? Er hann ekki í rauninni að segja að það sé ekkert skynsamlegt að láta aðra smíða stjórnarskrá en Alþingi? Er hann ekki að segja að núgildandi kerfi, þar sem tvö þing eiga að ákveða breytingar á stjórnarskrá, sé í rauninni betra en þjóðaratkvæðagreiðsla sem byggir á svo litlum áhuga á stjórnarskrá að óttast er að menn mæti ekki á kjörstað? Að sjálfsögðu, ef menn hafa áhuga á málinu og vilja ná fram já eða nei, mæta þeir. Svo vildi ég spyrja um þátttöku annarra formanna á þingi. Var þeim boðið að gera breytingar á þessu eða var talað við þá um breytingar á því að hafa mörkin jafnvel önnur?

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það eru kostir við núverandi fyrirkomulag og þess vegna gerum við flutningsmenn ekki ráð fyrir því að það verði fellt úr gildi. Við gerum ráð fyrir að þessari heimild verði bætt við vegna þess að það er búið að hefja stjórnarskrárendurskoðunarferli og við teljum eðlilegt að þjóðin fái að leiða það til lykta og að við finnum farveg til þess. Markmiðið hlýtur alltaf að vera að mikil þátttaka verði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þátttökuþröskuldarnir eru náttúrlega hannaðir til þess að gera það erfiðara að breyta stjórnarskrám og þeir geta komið ríkjum í hreina sjálfheldu hvað það varðar eins og mörg dæmi eru um. Það var auðvitað líka þannig, við upplifðum það fyrir ári síðan, þegar hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins voru hér í málþófi til að koma í veg fyrir að við gætum til dæmis haft þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrána samhliða forsetakosningu, þar sem ásetningur stjórnarmeirihlutans var að tryggja mikla þátttöku. Þá var 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. ræðumanni fyrir að fara yfir frumvarpið og kynna okkur það. Það vakna ýmsar spurningar þegar maður rennir í gegnum þetta og hlustar á þær ræður sem hér hafa verið fluttar. Maður veltir því fyrir sér þegar talað er um í greinargerð að frumvarpið sé flutt í þeim tilgangi að ná sem víðtækastri sátt að þegar breytingartillögur voru ræddar, eins og sást hér fyrr í dag, þá virtist renna æði á nokkra þingmenn Vinstri grænna yfir ákveðinni tillögu sem sett var fram í nákvæmlega sama tilgangi, að reyna að ná fram sátt og ljúka málinu með farsælum hætti vegna þess að ekki hefur öllum þótt þau ákvæði sem eru í þeim drögum sem hafa legið frammi beint fýsileg. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig sé hægt að líta á það sem jákvætt útspil þegar viðbrögð stjórnarþingmanna eru þau sem við sáum hér í dag, þegar lagðar eru fram jákvæðar breytingartillögur sem er svo spólað yfir, eins og óhætt er að segja, af öllu afli án þess að leggja neitt málefnalegt til. Ég fæ ekki séð að það sé sérstaklega mikill sáttahugur í þessu húsi. Mig langar líka að velta því upp við hv. þingmann hvort það kunni að vera að ekki sé raunhæft að ná í gegn þeirri tillögu sem hér kom fram, þar sem í henni felst töluverð breyting þó að hún sé til bráðabirgða, vegna þess að ljóst er að menn hafa ýmsar skoðanir á þessu breytingarákvæði. Ég ítreka að mér finnst sérstakt, og ég mun fara betur yfir það í andsvari á eftir og spyrja hv. þingmann betur út í það, að ekki verði krafa um lágmarksþátttöku. 
             Ég hef áhyggjur af því að það sé ekkert sérstaklega friðvænlegt hér til að afgreiða þessa tillögu frekar en aðrar.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað markmið okkar flutningsmanna að finna leiðir til þess að rjúfa það þrátefli sem þetta mál er komið í, stjórnarskrármálið almennt séð. Ég ætla bara að segja um það sem hv. þingmaður nefnir, um orðaskipti hér fyrr í dag, að við semjum ekki um efnisatriði tillagna í ræðustól Alþingis og eigum ekki að gera okkur væntingar um það. Samræðurnar þurfa að fara fram annars staðar og kannski er best að við setjumst yfir það hvaða svigrúm er hægt að finna í því efni. Ég hef hrifist af ályktunum flokksþings Framsóknarflokksins. Þar er til dæmis rakið eftir nýafstaðið flokksþing Framsóknarflokksins að mikilvægt sé að stjórnskipunarumbótaferlið sem hafið er haldi áfram og verði lokið á næsta þingi. Þær tillögur sem hér liggja fyrir um breytingu á stjórnarskrá og þingsályktunartillagan fela í sér farsæla umgjörð um það. Ef hv. þingmaður hefur aðrar hugmyndir, eða framsóknarmenn, um það hvernig ná megi hinu göfuga markmiði flokksþings Framsóknarflokksins sem ég held að við flutningsmenn þessa máls deilum, þ.e. að tillögur stjórnlagaráðs og það frumvarp sem byggir á þeim fái lifað yfir á næsta kjörtímabil, þá erum við til viðræðu um aðrar útfærslur á því. Markmið okkar er að tryggja farsæla umgjörð um það, sem og samstöðu um þær efnislegu breytingar sem við gætum náð saman um. Við munum örugglega togast eitthvað á um efnisinntak þess miðað við það útspil sem framsóknarmenn settu fram í dag því að það er aðeins frábrugðið því sem við horfum til enda er dálítill munur á útspili framsóknarmanna og hugmyndunum frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það er bara eðli þeirra samningaviðræðna sem fram undan eru. 

Virðulegi forseti. Það hefur legið lengi fyrir hvaða breytingar og hvers konar vinnu Framsóknarflokkurinn væri til í að fara í varðandi stjórnarskrána. Það lá fyrir fyrir jól og var ítrekað með sérstakri yfirlýsingu 21. janúar síðastliðinn að það væru sérstaklega þrjú atriði sem menn væru til í að skoða. Það er að mínu viti útilokað á þeim tíma sem eftir er að allt það geti gengið eftir. Ég verð hins vegar að lýsa vonbrigðum með það að núna á elleftu stundu skuli menn reyna að klastra einhverju í gegnum þingið. Við verðum bara að sjá hvernig það fer. Eins og ég tók fram áðan þá finnst mér við hafa fjarlægst það eftir því sem liðið hefur á daginn. Mig langar að spyrja hv. þingmann og flutningsmann þessarar tillögu, af því að í skýringum er rætt um að ekki sé eðlilegt ef meiri hluti kosningabærra manna sitji heima 

Virðulegi forseti. Fyrst að því seinna sem hv. þingmaður nefndi. Ég held að það sé einmitt lýðræðislegra að þeir sem taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu ákveði örlög efnisins. Ég held að við séum að læra á þjóðaratkvæðagreiðslur hér á landi. Ég heyrði marga efast um gildi þeirra á þessu kjörtímabili. Ég held að við getum verið sammála um það, hv. þingmaður og ég, að þær þjóðaratkvæðagreiðslur sem fóru fram á þessu kjörtímabili um Icesave-samninginn í tvígang hafi haft góð áhrif fyrir þjóðina. Við höfum lært af þeirri beitingu og séð það meðal annars líka að þjóðin er tilbúin að mæta á kjörstað til að kjósa um mál sem hún hefur áhuga á. Við eigum að virða þann rétt alveg eins og við virðum niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu frá því í haust um efnisákvæði stjórnarskrár, okkur ber að gera það líka. Ég kvíði því ekki að við getum ekki fundið efnislega niðurstöðu um það 

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í andsvari mínu áðan við ræðu hv. þm. Árna Páls Árnasonar er stuttur tími liðinn síðan þessu þingmáli var dreift þannig að segja má að það sem kemur fram af minni hálfu í 1. umr. getur ekki orðið annað en fyrstu viðbrögð. Ég nefndi áðan við hv. þingmann að mér þætti sérkennilegt að leggja fram tillögu um einhvers konar bráðabirgðabreytingarákvæði. Ég hefði haldið að það væri strax betri nálgun ef menn reyndu að ganga frá málinu þannig að þeir væru sáttir við þá reglu sem væri tekin upp varðandi stjórnarskrárbreytingar í framtíðinni, ef menn væru komnir að einhverri niðurstöðu sem þeir væru sáttir við öðruvísi en til bráðabirgða. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að sú regla sem menn ætla sér að nota við næstu breytingar á stjórnarskrá sé regla sem þeir eru sáttir við sem framtíðarfyrirkomulag. Ef hugmyndin er með einhverjum hætti sú að léttara verði að breyta stjórnarskrá í næstu umferð en einhvern tímann síðar í framtíðinni er ég ekki hrifinn af því, svo það komi fram. Ég fagna því hins vegar sem kemur fram í máli hv. þm. Árna Páls Árnasonar að hann sé út af fyrir sig tilbúinn til þess að ræða útfærslur og frekari athuganir á málinu og allt gott um það að segja. Mér fannst gott að heyra að hann taldi ekki allt í gadda slegið eða niðurnjörvað með einhverjum hætti vegna þess að þau atriði sem koma fram í frumvarpinu eru þannig að menn geta út af fyrir sig verið þeirrar skoðunar að tilefni geti verið til að breyta breytingarákvæði stjórnarskrár en ekki verið sáttir við það sem liggur fyrir. Meginatriðin í þeirri grein eru auðvitað ekki alveg ný vegna þess að þau eiga sér samhljóm í tillögu sem kom frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í síðustu viku og var dreift á mánudaginn. Þar er meginviðmiðið að annars vegar þurfi 3/5 þings og hins vegar 3/5 hluta greiddra atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu til að stjórnarskrárbreyting nái fram að ganga. Til að byrja á jákvæðum nótum vil ég segja að auðvitað er það jákvæðara að þannig sé gert ráð fyrir að einhver aukinn meiri hluti sé fyrir breytingum af því tagi í stað þess að eingöngu sé gert ráð fyrir einföldum meiri hluta. Það má velta fyrir sér hvort hlutfallið ætti að vera 2/3 eða 3/5, 66,6% eða 60%. Menn geta velt því fyrir sér og engin endanleg vísindaleg niðurstaða til að komast að því, það hlýtur að vera einhvers konar ákvörðun hvaða hlutfall menn vilja styðjast við í því sambandi. Eins og hefur komið fram fyrr í dag er það atriði sem ég hefði mestar áhyggjur af við tillöguna einfaldlega það sem lýtur að því að ekki er nein krafa um þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslu eða lágmarksstuðning við þá niðurstöðu sem liggur fyrir. Eins og hv. þingmenn þekkja, og ég nefndi í ræðu fyrr í dag, er auðvitað hægt að fara tvær leiðir í sambandi við svona. Hægt er að vera með beinan þátttökuþröskuld þar sem gerð er krafa um að tiltekið hlutfall taki þátt í atkvæðagreiðslunni til að hún sé gild eða hafi bindandi áhrif. Margir stjórnmálafræðingar og kosningaspekúlantar eru þeirrar skoðunar að það sé óheppilegt vegna þess að það geti virkað sem hvatning fyrir menn til að sitja heima, jafnvel þótt þeir hafi sterkar skoðanir á málinu, til að ná niður kjörsókn og því sé á margan hátt betra að miða við að tiltekið hlutfall segi já til að niðurstaðan hafi bindandi áhrif. Það eru þekktar leiðir í því sambandi. Ein leið er sú sem kemur fram í frumvarpi hv. þm. Péturs H. Blöndals og fleiri. Önnur leið er fyrir hendi til dæmis í dönsku stjórnarskránni þar sem er gert ráð fyrir tilteknu samþykkishlutfalli ef svo má segja. Ég tel að við ættum að íhuga slíkar leiðir vel og væri til mikilla bóta að mínu mati að setja inn í ákvæði af því tagi. Af hverju segi ég það? Ég er þeirrar skoðunar, og held að það sé nokkuð almenn skoðun, að stjórnarskrárbreytingar eigi ekki að vera of auðveldar, það eigi að vera hægt að gera þá kröfu að tiltölulega víðtækur stuðningur sé við stjórnarskrárbreytingar og tiltölulega góð samstaða um breytingar sem eru gerðar á stjórnarskrá. Ég held að það sé allt í lagi að það endurspeglist í því ákvæði sem felur í sér reglu um breytingar á stjórnarskrá. Með því að setja kröfu til dæmis um að tiltekið hlutfall þurfi að segja já við stjórnarskrárbreytingum til að þær nái fram að ganga í þjóðaratkvæðagreiðslu erum við einfaldlega að gera þá kröfu að virkur stuðningur komi fram við breytingar sem eru lagðar til. Ég segi: Er ósanngjarnt að gera slíka kröfu? Má ekki segja að það geti komið í veg fyrir að stjórnarskrárbreytingar séu gerðar að tilefnislitlu? Það þurfi ákveðið hlutfall, sem menn geta velt fyrir sér hvort eigi að vera 50%, 40% eða einhver önnur tala, að segja já við stjórnarskrárbreytingum til að þær nái fram að ganga. Ég tel ekki ósanngjarnt eða óskynsamlegt að gera slíka kröfu vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að mögulegt verði að vera að breyta stjórnarskrá en það á ekki að vera of auðvelt. Það verða að vera ákveðnar tæknilegar hindranir, getum við sagt, gagnvart stjórnarskrárbreytingum sem gera það að verkum að þær nái ekki fram að ganga nema um þær sé talsvert víðtæk sátt. Það leiðir auðvitað hugann að núgildandi stjórnarskrá. Núgildandi stjórnarskrá er þannig uppsett að til þess að stjórnarskrárbreyting nái fram að ganga þarf þing að samþykkja stjórnarskrárbreytingu, reyndar bara með einföldum meiri hluta. Þá þarf að efna til kosninga þegar eftir að stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykkt og nýtt þing þarf síðan að samþykkja stjórnarskrána eða stjórnarskrárfrumvarpið óbreytt frá fyrra þingi svo það taki gildi sem stjórnarskipunarlög. Hvað felst í því? Í raun og veru felast í því tvær hindranir. Önnur er ákveðin tímafrestunarhindrun sem felur í sér að það er alltaf ákveðinn a.m.k. vikufjöldi ef ekki mánaðafjöldi sem líður frá því að stjórnarskrárfrumvarp er afgreitt í fyrra sinn þar til það er afgreitt endanlega og spornar með vissum hætti gegn því að gerðar séu bráðræðislegar stjórnarskrárbreytingar. Hinn þröskuldurinn er auðvitað fólginn í því að gerð er ákveðin samstöðukrafa. Samstöðukrafan felst í því að þegar menn samþykkja stjórnarskrárfrumvarp í fyrra sinnið þurfa þeir eiginlega að ganga þannig frá málum að líklegt sé a.m.k. að næsta þing samþykki líka breytinguna. Hvernig ganga menn þannig frá því að líklegt sé að það verði niðurstaðan? Með því að ná sem víðtækastri samstöðu milli pólitískra sjónarmiða og pólitískra afla um þá niðurstöðu sem verður ofan á. Það er raunverulega sú reynsla sem við höfum fyrir augunum hér á landi. Þær stjórnarskrárbreytingar sem hafa verið samþykktar á lýðveldistímanum hafa að jafnaði verið gerðar í allvíðtækri sátt. Það er dæmi um það frá 1959 að einn stjórnmálaflokkur leggist alfarið gegn breytingu sem er gerð en þá var um að ræða samstöðu allra hinna. Í hinum tilvikunum hefur samstaðan verið miklu víðtækari eða jafnvel algjör. Það hefur gerst sjö sinnum á lýðveldistímanum af því að stjórnarskránni hefur verið breytt verulega frá 1944, í veigamiklum atriðum og í sjö skipti þannig að menn hafa ákveðna reynslu af því. Hvernig hafa menn unnið að þeim stjórnarskrárbreytingum? Það hefur að jafnaði verið gert með því að byggja brú milli manna í þinginu um hvaða breytingar skyldi gera og hvernig þær skyldu útfærðar. Það hefur leitt til þeirrar niðurstöðu að nýkjörið þing hefur alltaf samþykkt þær stjórnarskrárbreytingar sem hafa verið afgreiddar á fyrra þingi. Það hefur gerst sjö sinnum á lýðveldistímanum. Núgildandi ákvæði 79. gr. hefur að því leyti reynst ágætlega að mínu mati. Það hefur að sönnu verið ákveðinn hemill á bráðræðislegar stjórnarskrárbreytingar. Það hefur að sönnu verið til þess fallið að stuðla að því að um þær breytingar sem hafa verið gerðar hefur náðst víðtæk sátt og að því leyti reynst ágætlega. Menn hafa bent á að einn galli væri á því fyrirkomulagi sem við búum við í dag, þ.e. að aldrei sé beinlínis efnt til atkvæðagreiðslu meðal þjóðarinnar um stjórnarskrárbreytingar. Ég get tekið undir það. Ég get tekið undir að það gæti verið ráð að bæta þjóðaratkvæðagreiðslu við í því sambandi. Ég hef í sjálfu sér verið nokkuð opinn fyrir því að breyta því ákvæði og raunar umfram ýmis önnur í stjórnarskránni. Ég tel hins vegar, hæstv. forseti, að það sé rétt að gera varfærnislega. Það slær mig þannig að sú hugmynd sem var lögð fram á þingi fyrr í dag sé a.m.k. haldin þeim annmarka að ekki sé gert ráð fyrir því að tiltekið hlutfall kosningabærra manna í landinu taki þátt í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu sem þar er vísað til. Ég sé það strax sem galla í því. Hæstv. forseti. Í lok ræðu minnar verð ég reyndar að taka fram að í ljósi reynslu undangenginna ára er ég kannski orðinn íhaldssamari gagnvart breytingum á 79. gr. en ég var fyrir nokkrum árum vegna þess að stundum á undanförnum fjórum árum hefur myndast sú stemning í þinginu að ástæða hefur verið til að hafa áhyggjur af því að farið væri í breytingar á stjórnarskrá í nokkru fljótræði. Í ljósi þess tek ég öllum tillögum í þá veru með nokkrum fyrirvara þótt ég útiloki ekkert í því sambandi ef tryggt er að settir séu eðlilegir þröskuldar gagnvart stjórnarskrárbreytingum svo við náum því marki að vissulega sé hægt að breyta stjórnarskrá. Það leggst enginn gegn því, það þarf að vera hægt að breyta stjórnarskránni, en það verður að gæta þess að það sé gert að vel yfirlögðu ráði og helst í sem allra víðtækustu samstarfi ólíkra afla í þjóðfélaginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins til að segja að hvað mína afstöðu snertir er ég tilbúin til að koma til móts við það sjónarmið hv. þingmanns ef af verður og hann stendur við að ekki verði um bráðabirgðaákvæði að ræða heldur verði sú tillaga samþykkt sem slík inn í stjórnarskrá án slíkra fyrirvara sem er kveðið á um hér, að það gildi fram til 30. apríl 2017. Eins og hv. þingmaður sagði er eðlilegt að menn komi með tillögu um hvernig þeir vilja hafa það til frambúðar og mín afstaða er að þetta sé rétt leið. Ég hef verið að kynna mér afstöðu Sjálfstæðisflokksins til þessara mála. Sjálfstæðisflokkurinn lagði fram breytingartillögur við stjórnarskipunarlög vorið 2009 hvað varðar breytingu á stjórnarskrá. Það er bitamunur en ekki fjár á þeim tillögum sem flokkurinn lagði fram þá og þeim sem liggja fyrir. Að vísu gerði Sjálfstæðisflokkurinn kröfu um að það yrði rætt við fjórar umræður en ekki þrjár og að þrjár vikur liðu á milli umræðna en engin slík skilyrði eru í því frumvarpi sem liggur fyrir. Það er heldur ekki svo mikill munur á því hvort það eru 2/3 þingmanna eða 3/5 þingmanna. Þetta er spurning um hvort 22 eða 26 þingmenn geti stöðvað eða komið í veg fyrir að mál fari til þjóðarinnar. Það eina sem verulega munar um er óbeina skilyrðið sem var sett þá um að 25% á kjörskrá yrðu að samþykkja þótt um einfaldan meiri hluta væri að ræða. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann sé mér sammála um að munurinn sé ekki svo mikill í reynd 

Hæstv. forseti. Það er ákveðinn munur. Ég held að sá ákveðni munur birtist kannski skýrast í þátttökuþröskuldinum eða samþykkisþröskuldinum ef við getum orðað það svo. Ég játa að tillagan sem hv. þingmaður vísar til og kom fram fyrir kosningar 2009 hefur það innihald sem er vísað til. Þar var að mínu mati, sérstaklega þegar ég horfi til baka, kannski farin allt of varfærin eða allt of væg leið varðandi hvert hlutfallið ætti að vera, þ.e. 25%. Það er afar væg leið. Hæstv. forseti. Ég tek fram að engin aðferð í því sambandi er hafin yfir vafa eða ágreining. Það er ekki til hið eina rétta svar við því hvernig breyta á stjórnarskrá. Vissulega getum við rætt hvernig útfærslan á að vera en ég tel að það verði að skoða heildstætt svo tryggt sé að ferli stjórnarskrárbreytinga taki ákveðinn tíma og að einkenni eða innihald sé í ákvæðunum sem tryggja að menn neyðist einfaldlega til að leita sem víðtækastrar samstöðu. Svo er það útfærsluatriði nákvæmlega hvernig menn komast að þeirri niðurstöðu. Það er útfærsluatriði en ekki aðalmál. Aðalmálið er að ekki sé hægt að fara í stjórnarskrárbreytingar í miklu fljótræði og að í ákvæðinu séu hvatar sem leiða til þess að leitað sé sem víðtækastrar samstöðu.

Frú forseti. Það er ákveðinn munur, segir hv. þingmaður, en mér heyrist hann samt vera að bakka aðeins frá þeim tillögum sem voru lagðar fram þarna. Ég verð að segja að við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum, eins og hv. þingmaður veit, kynnt okkur mjög vel hvernig menn líta á slíka þröskulda um þátttöku, þ.e. að menn greiði atkvæði með því að fara ekki á kjörstað. Við þurfum í rauninni ekki að hafa svo miklar áhyggjur af því hér á landi. Það er almennt mjög mikil þátttaka og meiri þátttaka í atkvæðagreiðslum hér. Í síðustu þjóðaratkvæðagreiðslu sem var 20. október síðastliðinn greiddu til að mynda 116 þús. manns atkvæði sem var um helmingur manna á kjörskrá. Það voru 67% sem studdu fyrstu tillögurnar um stjórnarskrána. Samkvæmt mínum útreikningi á kröfunni um 25% á kjörskrá og einfaldan meiri hluta þegar aftur á móti er lagt til hér að það séu 3/5 kjósenda munar nú ansi litlu. Mér sýnist, ef útreikningar mínir við borðið eru réttir, að krafan sem er sett fram um einfaldan meiri hluta geri ráð fyrir að 118 þús. manns hefðu greitt atkvæði síðastliðið haust, þeir voru 116 þús. Enn segi ég: Þarna er bitamunur en ekki fjár, hv. þingmaður. Menn eiga ekki að gera svona mikið úr ágreiningi eins og mér finnst hv. þingmaður vera að gera. Tillögurnar liggja býsna nærri hvor annarri.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður má auðvitað túlka orð mín hvernig sem hún vill og hún má túlka það þannig að ég hafi verið að gera mikið úr ágreiningi. Ég var hins vegar að vekja athygli á þeim atriðum sem ég er ekki sáttur við í þessu og tel að betur mætti fara enda er tilgangur umræðunnar í þinginu væntanlega að fá fram mismunandi sjónarmið um það. Hins vegar hygg ég að hv. þingmaður hafi líka heyrt að ég útilokaði ekkert um að hægt væri að ræða hlutina á vettvangi nefndarinnar, um mismunandi útfærslur. Ég hygg að hv. þingmaður hafi líka heyrt að ég lagði höfuðáherslu á tvo þætti, annars vegar að það væri einhver tímaseinkunareinkenni eða element í tillögunum og hins vegar einhver atriði sem gerðu kröfu um víðtæka samstöðu, annað væri útfærsluatriði. Eins og hv. þingmaður hefur væntanlega heyrt hef ég ekki útilokað eitt né neitt í því sambandi. Ég vildi hins vegar taka fram að reynsla undanfarinna ára hefur kannski gert mig jafnvel enn þá íhaldssamari í þeim efnum en verið hefur vegna þess að ég hef séð að alls konar meiri hlutar geta myndast á þingi, stundum tímabundið og stundum varanlega, um alls konar hugmyndir sem mér finnast svolítið sérkennilegar. Ég verð að játa að ég er hikandi gagnvart öllum breytingum í þeim efnum þótt ég útiloki ekkert. Ég tek aftur undir að við sjálfstæðismenn fluttum þessa tillögu í atburðarásinni sem átti sér stað vorið 2009. Við tókum reyndar líka þátt í því, eins og fulltrúar allra flokka, að semja tillögu í sömu átt vorið 2007. 

Frú forseti. Það eru miklar sviptingar í þessu máli eins og í mörgum öðrum og í störfum þingsins. Fyrir tveimur dögum eða svo vorum við að ræða í alvöru að samþykkja eitt stykki nýja stjórnarskrá, keyrt var á það á fullu að við ættum að gefa íslensku þjóðinni nýja stjórnarskrá. Þegar þetta mál fór í gang var það gert með mjög skemmtilegum hætti og hefur vakið athygli víða um heim, til dæmis þegar fulltrúar á þjóðfundi voru valdir af handahófi úr þjóðskrá. Þjóðfundarfulltrúar ræddu um stjórnarskrá og kom fram mikið af hugmyndum, en þær voru því miður sundurlausar. Ég held að inn í það dæmi hafi vantað að þeir sem hefðu á því áhuga lýstu fyrst yfir vilja til að taka þátt í starfinu, svo yrði dregið úr þeim hópi. Þá hefði komið til sögunnar fólk sem hefði áhuga og jafnvel þekkingu á stjórnarskrám. Þá hefði verið miklu minni hópur sem hefði verið dregið úr, en starfið kannski orðið markvissara og ekki bara einhver orðaflaumur, sannleikur, heiðarleiki og svo framvegis, sem í rauninni sagði ekkert voðalega mikið um stjórnarskrána. Engu að síður var þetta mjög athyglisverð tilraun. Síðan var kosið til stjórnlagaráðs og þar var líka sama sagan. Eiginlega var útilokað að kjósa á milli 500 aðila sem ekkert höfðu gefið út um hvernig þeir ætluðu sér að breyta stjórnarskránni eða hvaða skoðanir þeir hefðu á stjórnarskrám. Ég lenti í miklum vandræðum þegar ég var búinn að fara í gegnum 200 manns, þá sauð yfir á mér þannig að allir þeir sem komu á eftir voru ekki inni í myndinni. Síðan kemur þetta stjórnlagaráð. Við þekkjum þá sögu. Hún er ein allsherjarhörmungarsaga, öll framkvæmdin og allt sem gert var í sambandi við stjórnlagaráðið. Samt komu fram ágætistillögur sem stjórnlagaráð birti Alþingi í júlí 2011. Þær voru svo lagðar fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til vinnslu. Ég skrifaði þeirri nefnd geysilega mikla umsögn. Mjög óvenjulegt er að þingmenn skrifi umsagnir um mál til nefnda þingsins. Ég sýndi þessum tillögum þá virðingu að ég fór í gegnum hverja einustu og lét hana óhreyfða ef hún var góð, en gerði athugasemdir við hana og jafnvel lagði til að hún yrði felld niður ef hún var að mínu mati slæm. Ég held að það hafi verið voða lítið gert með þessa umsögn mína, því miður. Ég gerði til dæmis athugasemd við það, frú forseti, að mjög víða er vísað til þess að Alþingi geri eitthvað. Ég hef nefnt það sem dæmi: Öllum börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Þetta var tillaga hjá stjórnlagaráði. Þarna gerir stjórnarskráin ráð fyrir því að Alþingi verði virkt, annars virkar þetta ákvæði ekki. Til dæmis ef Hæstiréttur ætti að dæma um það hvort ákveðin lög standist þetta ákvæði og það er ekki búið að setja lög á Alþingi um vernd og umönnun barna þá stendur ekki neitt. Hæstiréttur getur ekki sagt hvort þau standist stjórnarskrá eða ekki. Það hefði verið miklu betra að segja bara: Börn eiga rétt á umönnun og vernd. Eða framfærslu og vernd. Það var sú tillaga sem ég gerði til eftirlits- og stjórnskipunarnefndar, en hún var ekki tekin upp og það var ekki einu sinni sagt að hugmynd mín væri slæm. Ég er ekki að segja að þær tillögur sem ég geri séu endilega hið eina sanna, en ef menn hafna þeim vil ég að það sé gert með rökum. Það var ekki gert, þeim var ekki hafnað með rökum, enda held ég að það séu vandséð þau rök sem segja að verra sé að segja beint og ákveðið í stjórnarskrá hvað eigi að gera en að vísa í og segja að það skuli tryggt með lögum. Það var mjög margt gott í þessum tillögum, annað var slæmt og sumt hefði mátt laga auðveldlega, eins og þetta litla atriði sem ég nefndi, en það var ekki gert. Eitt af því sem ég hef haft mikinn áhuga á er það hvernig stjórnarskrá er breytt. Núgildandi stjórnarskrá gerir ráð fyrir því að hið háa Alþingi Íslendinga sé stjórnarskrárgjafinn, að það sé um leið stjórnlagaþing. Þess vegna var dálítið athyglisvert þegar Alþingi ætlaði að fara að framselja það vald til stjórnlagaráðs með einhverjum hætti. Það er í rauninni ekki hægt. Það er ekki hægt að búa til stjórnlagaþing annars staðar því Alþingi er stjórnlagaþing. Þar er gert ráð fyrir því að Alþingi þurfi að samþykkja ákveðna breytingu, síðan verði kosningar og nýtt þing þurfi að samþykkja aftur. Tvö Alþingi í röð þurfa sem sagt að samþykkja ákveðnar breytingar á stjórnarskrá, þá verða þær virkar. Þetta er ein aðferð, að láta fulltrúalýðræðið, fulltrúa þjóðarinnar, gera breytingar á stjórnarskránni. Ég er hlynntari því að það sé beint lýðræði. Ég er þannig gerður, frú forseti, að ég treysti fólki ansi vel til þess að gera breytingar. Þess vegna hef ég lagt fram ásamt mörgum öðrum þingmönnum tillögu sem ekki hefur fengist rædd í nefndinni um að breytingarnar skuli bera upp á Alþingi og þá þurfi 40 þingmenn, nærri 2/3, að samþykkja og svo þurfi þær að fara til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem helmingur allra kosningarbærra manna greiði atkvæði um það. Þá fyrst er hægt að segja það sé helmingur þjóðarinnar sem hafi samþykkt viðkomandi breytingu. Nú hafa menn gagnrýnt það að þessi aðferð geri kröfu um mikla þátttöku. Ef gengur erfiðlega að fá þátttöku í kosningum um stjórnarskrá erum við í rauninni að segja að beint lýðræði virki ekki til þess að breyta stjórnarskrá. Ef menn hafa þá skoðun að ekki sé hægt að ná fram nægilega mikilli þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá, ættu menn hreinlega að vera áfram með fulltrúalýðræði sem við erum með í dag, vera með Alþingi sem breytir þessu tvö þing í röð. Þá greiðir þjóðin hins vegar aldrei atkvæði um stjórnarskrána sína. Ég setti mest út á í þessari nýju stjórnarskrá sem hér var birt að hún gerir ráð fyrir því að þjóðin greiði aldrei atkvæði um hana með bindandi hætti. Það er Alþingi hið gamla og hið nýja sem samþykkir breytingarnar, en þjóðin getur aldrei greitt um þær atkvæði með bindandi hætti, eins og stjórnarskráin er uppbyggð í dag. Þess vegna vildi ég breyta eingöngu þessu eina ákvæði um 79. gr., eins og nú liggur fyrir í þeirri tillögu sem um er að ræða frá hv. þm. Árna Páli Árnasyni, formanni Samfylkingarinnar, Katrínu Jakobsdóttur, formanni Vinstri grænna og Guðmundi Steingrímssyni, formanni Bjartrar framtíðar. Þau gera þetta ekki varanlegt. Það finnst mér mjög skrýtið, þau gera breytingar á stjórnarskránni sem eiga bara að vera í gildi í fjögur ár, eitt kjörtímabil. Ég skil ekki svoleiðis breytingar. Flutningsmaður sagði að þetta hefði verið borið undir formenn annarra stjórnmálaflokka. Ekki fékk ég svar við því hvort þeir hefðu mátt gera breytingar á þessu, en hann var nokkuð opinn fyrir því að gerðar yrðu breytingar. Því legg ég til að sú nefnd sem fær frumvarpið skoði það að breyta þessu ákvæði, jafnvel í varanlegt ákvæði, og fái um það breiðari samstöðu. Það er eiginlega ekki hægt að menn séu að breyta stjórnarskránni með svona lítilli samstöðu, að bara þrír flokkar standi að því og aðrir flokkar ekki. Ég hefði viljað að menn settust niður og reyndu að finna á þessu sameiginlegan flöt. Það gefst örugglega tækifæri til þess á næstu örfáu dögum. Ég hefði viljað hafa þarna varanlegt ákvæði. Ég skil ekki af hverju menn eru með bráðabirgðaákvæði. Ég hefði líka viljað að þröskuldarnir yrðu hærri, annaðhvort treysta menn beinu lýðræði eða ekki. Mér finnst alveg fráleitt þegar menn segja að menn geti kosið með því að mæta ekki á kjörstað. Fyrir mér er maður sem ekki mætir á kjörstað maður sem hefur ekki áhuga á málaflokknum. Hafi hann áhuga á málinu, annaðhvort að vera á móti því eða með því, mætir hann að sjálfsögðu á kjörstað og nýtir sinn atkvæðisrétt. Það er fráleitt að ætla sér að kjósa með því að mæta ekki því þá koma sjónarmið viðkomandi alls ekki fram og menn vita ekki hvort hann mætir ekki vegna þess að hann sé áhugalaus um stjórnmál yfirleitt og stjórnarskrá og allt það, eða hvort hann sé á móti málinu eða með því. Ég mundi vilja að hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar sveigi þetta meira að þeirri tillögu sem ég hef flutt ásamt 16 öðrum hv. þingmönnum og lækki hugsanlega þröskuldana ef mönnum sýnast þeir vera háir. Það getur vel verið að 45% kjósenda sé kannski þröskuldur sem sé nær sanni. Það er jafnvel hægt að fara niður í 40% ef mönnum sýnist svo, en mér lýst mjög illa á að 2/3 þeirra sem greiða atkvæði geti ákveðið nýja stjórnarskrá. Eins og ég fór í gegnum í andsvari getur það þýtt að ef 40% kosningaþátttaka er í slíkri kosningu er nóg að 24% eða 1/4 kjósenda segi já. Ég mundi segja að slík stjórnarskrá geti varla verið stjórnarskrá allrar þjóðarinnar, þegar fjórði hver kjósandi hefur léð henni samþykki. Ég mundi vilja að nefndin skoðaði málið mikið betur. Ef menn trúa að beint lýðræði eigi rétt á sér ættu menn þá að taka það skref að segja að 40% kjósenda skuli greiða málinu atkvæði sitt svo það sé gild breyting, eða 45% eða annað sem menn ákveða. Vandinn er sá að eftir því sem þessir þröskuldar eru lægri þeim mun oftar verður stjórnarskránni breytt, það verður jafnvel hættulega auðvelt að breyta henni. Þeir flokkar sem eru minni ættu sérstaklega að varast að gefa stærri flokkunum þetta vald til að breyta stjórnarskránni með auðveldum hætti. Sú tillaga sem við ræðum hér um að 2/3 þingmanna dugi, það samþykki gæti vel verið stjórnarmeirihluti hér á Alþingi sem ákveður einhverjar breytingar. Eins og ég nefndi geta ungliðahreyfingar flokkanna farið í gang og smalað á kjörstað við einhver mál sem lítill áhugi er fyrir og náð fram 2/3 þeirra sem greiða atkvæði, sérstaklega ef málið er lítið. Kostur þessarar tillögu er sá að ef þetta verður samþykkt greiðir þjóðin þó alla vega bindandi atkvæði um stjórnarskrána ef lögð yrði fram ný stjórnarskrá eða veigamiklar breytingar. Í kjölfar þessa máls og þessarar kúvendingar hefur komið fram vantraust á ríkisstjórnina sem verður væntanlega rætt fljótlega. Ég vil að menn íhugi mjög alvarlega hvað gerist ef það er samþykkt og þing er rofið með stjórnarskrárbreytingar í framtíðinni. Erum við þá búin að missa af þeirri lest að geta samþykkt þessar eða aðrar breytingar á stjórnarskránni, sem er að leyfa að þjóðin greiði atkvæði hvenær sem er innan kjörtímabilsins? Eða þurfum við að fara í gamla ferilinn aftur? Hann fólst í því að stjórnarskrárbreytingar voru alltaf síðasta málið sem var afgreitt frá Alþingi fyrir kosningar. Það þýðir að allar breytingar mundu frestast um fjögur ár.

Virðulegi forseti. Það kom ágætlega fram í dag hvernig þetta mál ber að og yfirlýsingar komu um að það sé til þess fallið að höggva á hnúta sem eru greinilega á þingstörfunum. Það er athyglisvert að það mál sem stjórnarmeirihlutinn og stuðningsflokkur þeirra, Björt framtíð, leggja mesta áherslu á að klára sé stjórnarskrármálið. Maður hefði haldið að forgangsröðunin væri önnur en þessi þegar kæmi að þeim vandamálum og lausnum sem finna þarf hér á landi til þess að bæta stöðu heimila og fyrirtækja. Nei, þá er allur tíminn látinn fara í stjórnarskrármálið. Nú er komin fram frumvarp um hvernig hægt sé að breyta stjórnarskránni til bráðabirgða, ef það má orða það þannig, í það minnsta opna fyrir að með ákveðnum ákvæðum sé hægt að breyta stjórnarskrá aftur eftir kosningar. Það er augljóslega markmiðið með frumvarpinu að auðvelda það. Það kom fram í dag. Ég er ekki sérstaklega hrifinn af því. Ég held að það fyrirkomulag sem er í dag sé ágætt og hef ekki heyrt nein góð rök fyrir öðru enn sem komið er. Hins vegar er mikilvægt, eins og margir hafa sagt, að menn geri sér grein fyrir því að því ferli sem verið hefur í gangi nokkuð mörg ár, ekki bara þetta kjörtímabil heldur nokkuð lengur, varðandi það að gera ákveðnar breytingar á stjórnarskránni, þarf ekki að ljúka 15. mars þegar þingið lætur af störfum, heldur er hægt að vinna áfram að breytingum á stjórnarskránni. Það verður að mínu viti ekki gert með því að binda hendur manna á næsta þingi með einhverjum hætti, en það er hins vegar alveg sjálfsagt, og eins og við framsóknarmenn lýstum yfir á flokksþingi okkar, að vinna áfram að þeim breytingum á stjórnarskránni sem menn koma sér saman um. Við höfum fyrir löngu lagt til að þingið setjist yfir ákveðnar greinar eða kafla og reyni að átta sig á þeim og ná samkomulagi um þá. Því miður hefur það ekki gengið eftir og ekki hefur verið á það hlustað. Reyndar hafa sum okkar sem hér hafa staðið varað við ferlinu öllu í mjög langan tíma, í tvö, þrjú ár. Og það er ekki ánægjulegt að líta til baka og átta sig á því að það hefur allt saman reynst rétt, vegna þess að tíma og fjármunum hefur verið mjög illa varið, svo ég segi það nú. Það útspil sem hér er til umræðu, tillaga um að bæta við ákvæðum um stundarsakir, kann að koma fram of seint. Mér skilst nú að hv. þingmaður og formaður Vinstri grænna sé á mælendaskrá á eftir en ég held að ástæða sé til að óska eftir því að formaður Bjartrar framtíðar skýri líka frá skoðun sinni á málinu þar sem sá ágæti þingmaður er nú flutningsmaður að málinu. Ljóst er að tillagan er um að auðvelda breytingar á stjórnarskrá þó svo að fyrir því sé reynt að færa rök að það sé samt sem áður býsna erfitt. Ég nefni strax að það er alveg óhætt að setja spurningarmerki við það að ekki sé gerð krafa um lágmarksþátttöku í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu heldur virðist vera sem nokkur þúsund eða tugþúsund manna geti ákveðið að breyta stjórnarskrá ef afgangurinn af kosningarbærum mönnum hefur engan sérstakan áhuga á því. Það má því líka velta því fyrir sér hvort búið sé að snúa lýðræðinu á hvolf eða er það eitthvað lýðræðislegra að fara þá leið en að draga fólk á kjörstað? Fólk getur í raun sýnt hug sinn með því að mæta ekki. Það eru allt spurningar sem er að mínu viti verðugt að velta upp og ræða. Ég lít þannig á að tillagan sé lögð fram til umræðu, til að menn geti velt henni fyrir sér. Það var eins með þá tillögu sem framsóknarmenn lögðu fram í dag, hún er hugsuð til að reyna að miðla málum og höggva á hnútinn varðandi auðlindaákvæðið. Henni var að sjálfsögðu tekið misvel og reyndar var með ólíkindum hvernig þingmenn Vinstri grænna tóku þeirri tillögu. Það verður að segjast eins og er að það er undarlegt að sjá menn í ábyrgðarstöðum þar koma í þennan stól og fara með slíkt mál sem þeir gerðu. Það sýnir að slíkur málflutningur og slíkir þingmenn eru ekki trúverðugir. Þegar við ræðum stjórnarskrána og t.d. náttúruauðlindir eða einhvers konar breytingar á náttúrunni er mikilvægt að hafa í huga hvernig menn hafa nálgast dómaframkvæmd varðandi eignarrétt og annað. Um er að ræða marga hluti eða mörg mál. Það er ekki bara sjávarútvegur. Það er að sjálfsögðu líka orka og aðgangur að landi. Beitarlönd, heiðar og slíkt eru í þessu ákvæði. Menn þurfa að hafa það í huga. Það er líka mikilvægt, og ég legg þunga áherslu á það, að í þeirri tillögu sem við lögðum fram í dag er talað um að ekki megi framselja náttúruauðlindir í hendur erlendra ríkja eða ríkjasambanda og þess háttar. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að auðlindaákvæðið verndi og haldi auðlindunum í eigu og umsjá íslensku þjóðarinnar hvernig svo sem menn skilgreina það lagatæknilega. Ég held að sú tillaga sem við lögðum fram sé ágætt veganesti í þá vegferð. Í greinargerð með frumvarpinu stendur að það sé flutt í þeim tilgangi að ná sem víðtækastri sátt á Alþingi um framhald og lyktir á þeirri víðtæku endurskoðun sem staðið hefur undanfarin ár. Við hljótum að sjálfsögðu að taka því sem slíku. Eins og ég sagði í andsvari við 1. flutningsmann frumvarpsins, hv. þm. Árna Pál Árnason, þá velti ég fyrir mér hvort sá tónn sem var hér í gær sé farinn að gleymast þar sem sáttarhugurinn kom ekki fram í ræðum þingmanna stjórnarflokkanna í dag. Það mun nú væntanlega koma í ljós innan tíðar. Annað þingmál sem fylgir þessu, sem við ræðum síðar, gerir ráð fyrir frekari breytingum, en það er að einhverju leyti sama marki brennt og það sem ég ræði hér. Ég velti fyrir mér hvort skynsamlegt sé að fara fram með mál þar sem gert er ráð fyrir að breyta stjórnarskránni um stundarsakir. Það ber að sjálfsögðu vott um einhvers konar nauðvörn eða neyðaróp til að reyna að koma málinu í einhvern farveg svo hægt sé að klára það. Við sjáum að sama skapi að það er mjög flókinn og dreifður stuðningur við einstakar breytingar á stjórnarskránni, bæði innan stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðunnar. Það er líka mikilvægt að þingmenn gefi sér góðan tíma til þess að fara yfir málið, athuga hvaða breytingar það hefur, hvort það gangi upp í tímaröð og hvort þeir frestir sem þarna er talað um séu eðlilegir og nægir. Frú forseti. Hér segir, með leyfi forseta: „Samþykki Alþingi frumvarp til laga um breytingu á stjórnarskrá með minnst 3/5 hlutum greiddra atkvæða skal það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar.“ Um 60% þingmanna þurfa að samþykkja breytinguna. Það má að sjálfsögðu velta því fyrir sér að sú staða getur vitanlega komið upp að í þinginu sé á einhverjum tímapunkti mjög ríflegur meiri hluti. Ég segi það þó svo að hér sé talað um að þetta sé tímabundið ákvæði. Í tillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er það ekki tímabundið heldur er það lagt fram sem framtíðartillaga. Það má líka velta því fyrir sér hvort rúmur meiri hluti, sem er hugsanlega með 60% þingmanna, geti dundað sér við að breyta stjórnarskránni og reynt svo að tryggja að fylgismenn meiri hlutans mæti á kjörstað og tryggi málið þar áfram vegna þess að ekki er gerð krafa um lágmarksþátttöku í kosningunni. Hér stendur, með leyfi forseta: „Atkvæðagreiðslan skal fara fram í fyrsta lagi sex mánuðum og í síðasta lagi níu mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins á Alþingi.“ Ég hef ekki reyndar séð þau rök sem búa að baki þessum tímasetningum og væri gott að fá frekari skýringar á þeim á eftir. Síðan segir, með leyfi forseta: „Sé frumvarpið samþykkt með 3/5 hlutum greiddra atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslunni skal það staðfest af forseta Íslands innan tveggja vikna og telst þá gild stjórnarskipunarlög.“ Skal það staðfest af forseta Íslands innan tveggja vikna? Þýðir það að þeir sem leggja það til, þingið, segi að forseta Íslands sé skylt að samþykkja málið? Væntanlega er það hugmyndin. Þá eru menn að sjálfsögðu farnir að taka krók fram hjá málskotsréttinum, alla vega eins og ég skil það. Það vantar frekari skýringar á hugsuninni þar að baki. Síðan segir, með leyfi forseta: „Í heiti frumvarps til stjórnarskipunarlaga á þessum grundvelli skal koma fram tilvísun til ákvæðis þessa.“ Þeir sem standa að málinu hafa sagt að þetta sé til þess fallið að auðvelda málin en um leið sé það ekki gert of auðvelt að breyta stjórnarskránni. Ég ítreka það sem ég sagði áðan; ég tel varhugavert að fara þessa leið. Ég held að farsælast sé að halda vinnunni áfram á næsta kjörtímabili. Það á ekki að vera með neinn flumbrugang við að breyta stjórnarskrá landsins. Því miður tel ég að svo hafi verið í þessu máli. Þar af leiðandi tel ég mikilvægt að menn vandi sig við hvert skref í framtíðinni. Það hefur í raun enginn bent á eða rökstutt hvers vegna mikilvægt sé að klára allt málið. Menn hafa viðrað grundvallaratriði sem þeir segja að þurfi að breyta og hafa tekist síðan á um þau í gegnum árin, líka á þessu kjörtímabili. Ef maður dregur það saman skiptir auðlindaákvæðið flesta máli, einnig ákveðnir þættir varðandi beina lýðræðið. Síðan hefur vitanlega einhver hópur þingmanna eða þá smærri hópar manna aðra skoðun á málinu. Frú forseti. Málið kemur hér inn með afbrigðum í dag og er ætlunin að það fari til nefndar í kvöld eða nótt. Eðlilegt er að gera þá kröfu að nefndin fari vandlega yfir málið og kalli til sín þá sérfræðinga sem gefið hafa álit sitt á málinu og teljast vera sérfræðingar í því. Eins og fram kemur hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur í áliti 2. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og ég tek undir það, hefur íslensk stjórnskipan staðist ágætlega þau áföll sem dunið hafa á okkur undanfarið. Ljóst er að þegar á reyndi stóð stjórnskipunin fullkomlega að mínu viti í málum eins og Icesave, svo eitthvað sé nefnt. Þá er líka komin fram skýr og dómaframkvæmd varðandi borgarana eins og fram kemur í nefndarálitinu, þannig að reynslan af stjórnarskránni eins og hún er í dag er í raun ágæt. Hvað verður um málið og hver niðurstaðan verður er ómögulegt að segja á þessu stigi. Málið fer vitanlega til nefndar og verður rætt þar. Ég geri að sjálfsögðu, eins og vonandi allir þingmenn, kröfu um að þar fái málið eðlilega og vandaða meðferð en verði ekki rifið út með töngum eins og algengt hefur verið á þessu kjörtímabili.

Frú forseti. Með því frumvarpi til stjórnarskipunarlaga sem við ræðum hér er í raun og veru bundinn endi á langt ferli á þessu kjörtímabili sem hófst fyrir fjórum árum og laut að því að leggja af stað í heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Nú má segja að það sé óvarlegt að standa hér og lýsa því yfir hver örlög málsins verða á næsta kjörtímabili en í það minnsta er ljóst að á þessu kjörtímabili stendur ekki til að halda áfram vinnu við heildarendurskoðunina. Það frumvarp sem við ræðum hér um breytingar á 79. gr. stjórnarskrárinnar verður að skoða með hliðsjón af tillögu til þingsályktunar sem samhliða var lögð fram. Þar er lagt til að málið í heild sinni haldi áfram á sömu forsendum og það liggur núna fyrir hjá meiri hluta þessa þings. Ég verð að segja að formlega séð hlýtur það að hafa tiltölulega litla þýðingu að þetta þing kveði á um meðferð málsins á næsta þingi með þingsályktun. Engu að síður birtist í þingsályktunartillögunni ákveðin sýn á það hvert framhald málsins eigi að vera á næsta þingi. Það er þó ljóst að í þinginu, allt frá því að tillögur stjórnlagaráðs voru afhentar eftir mitt ár 2011, hefur ekki verið sameiginleg sýn á það hjá stjórn og stjórnarandstöðu hvernig ætti að vinna það mál áfram. Ég nefni þetta vegna þess að það hefur þýðingu í samhengi við frumvarpið um að breyta 79. gr. Þar er lagt til að í stað þeirrar reglu sem gildir í dag um að stjórnarskrá verði ekki breytt nema að tvö þing komi þar að gildi sú regla um stundarsakir, á næsta kjörtímabili, næstu fjögur árin eftir kosningar, að náist 60% stuðningur við breytingar á stjórnarskránni þurfi ekki að ganga til kosninga heldur verði farið beint í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem farið er fram á 60% stuðning kjósenda, þeirra sem taka þátt. Ef við horfum nokkur ár aftur í tímann er auðvelt að finna dæmi þess að undir lok þings hafi komið fram tillaga sem er efnislega samhljóma þessari. Það hefur gerst að minnsta kosti í tvígang; fyrir kosningarnar 2007 og einnig fyrir kosningarnar sem fóru fram 2009 að komið hefur fram tillaga undir lok þingstarfa um að auðvelda stjórnarskrárbreytingar á næsta þingi. Síðustu tvö skipti sem gerð var tillaga um þetta náði hún ekki fram að ganga. Hér er komin fram tillaga í þriðja sinn og þetta er þriðja útgáfan af breytingu á breytingarákvæðinu. Þetta er þriðja útgáfan sem kemur frá árinu 2007 til þingsins um það hvernig við gætum mögulega breytt breytingarákvæðinu. Í síðustu útgáfunni var talað um ákveðna þátttökuþröskulda og í þeirri útgáfu sem var uppi á árinu 2007 - og það er best að taka það fram að ég þori ekki að fullyrða hvort hún kom fram í þingmáli árið 2007, en hún hafði birst í áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndar - var að finna þriðju útfærsluna. Það sem skilur þessa tillögu frá hinum fyrri eru hinar ytri aðstæður. Með því er ég að vísa til þess að á árinu 2007 var almennt gengið út frá því að menn mundu ekki fara fram með hugmyndir um breytingar á stjórnarskránni, hvað þá heildarendurskoðun á henni, án þess að það væri unnið í breiðri sátt á þinginu, ólíkt því sem nú er. Nú horfir svo við að við höfum ekki bara allt þetta kjörtímabil til vitnis um að horfið hefur verið frá þeirri aðferðafræði og tekin upp sú nálgun að málinu er í raun og veru útvistað frá þinginu og meiri hlutinn í þinginu hefur litið svo á að hann væri skuldbundinn til að fylgja þeirri niðurstöðu sem birtist í tillögu stjórnlagaráðsins heldur hefur öllum ábendingum frá stjórnarandstöðunni eða þeim flokkum sem hafa haft uppi athugasemdir - þá er ég einkum að vísa til Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins - verið vísað nær samstundis til föðurhúsanna. Sama gildir um athugasemdir sem borist hafa frá fræðimönnum, þeim sem hafa fengið málið til umsagnar. Það gekk meira að segja svo langt að athugasemdum lögfræðinganefndar sem hafði fengið tillögur stjórnlagaráðs til yfirlestrar, eingöngu til þess að gera á þeim nauðsynlegar lagatæknilegar lagfæringar, var líka vísað frá í nefndum þingsins. Jafnvel þótt málið væri í upphafi lagt fram þannig að tekið hafði verið tillit til athugasemda lögfræðinganna sem lesið höfðu málið yfir tók meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sig til og vatt ofan af athugasemdum lögfræðinganna sem þó höfðu verið fengnir sérstaklega til að lesa málið yfir. Þetta tek ég saman og bendi á vegna þess að það er í þessu andrúmslofti, við þessar nýju aðstæður, átakaaðstæður sem hafa myndast á undanförnum árum, sem nú er lagt til að við gerum það léttara og greiðara að breyta stjórnarskránni. Það tel ég mjög varhugavert. Ég vil taka strax fram að að mínum dómi kemur alls ekki til álita að breyta breytingarákvæði stjórnarskrárinnar þannig að auðveldara verði í framhaldinu að breyta stjórnarskránni. Það á alveg sérstaklega við við þær aðstæður sem nú eru uppi. Með þessu er ég ekki að vísa frá öllum hugmyndum sem upp kunna að koma eftir að málið ratar til nefndar, en mér finnst mjög mikilvægt að þetta komi fram strax við 1. umr. Ég set þetta í beint samhengi við þá tillögu til þingsályktunar sem liggur fyrir þinginu. Það er rétt að lesa örstutt upp úr þeirri þingsályktunartillögu þar sem segir, með leyfi forseta: „Alþingi samþykkir að kjósa á yfirstandandi þingi fimm manna stjórnarskrárnefnd sem fái það hlutverk að vinna að farsælli niðurstöðu málsins á næsta kjörtímabili. Vinna nefndarinnar grundvallist á tillögum stjórnlagaráðs og miði að því að útfæra nánar frumvarp það til nýrrar stjórnarskrár sem nú liggur fyrir þinginu. Þá verði jafnframt hafðar til hliðsjónar þær breytingartillögur sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur lagt fram. Nefndin skili stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tillögum sínum fyrir 1. október 2013 og stefnt verði að því að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar verði lokið á sjötíu ára afmæli lýðveldisins árið 2014.“ Eins og sjá má er eins og vilji þeirra sem eiga aðild að málinu standi til þess að láta eins og ekki sé komið að lokum kjörtímabilsins og að sérstök ályktun verði samþykkt í þinginu þar sem horft er fram hjá því að kosningar eru fram undan og að það kunni að breytast hvað meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar kunni að telja rétt, sanngjarnt og eðlilegt, og eftir atvikum vönduð og góð lagasetning í framhaldinu. Þetta gengur að sjálfsögðu ekki upp, það sjá allir. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að nýr meiri hluti kann að hafa nýja sýn á það hvernig eigi að fara með málið. Það breytir því þó ekki að vilji er hjá öllum þingflokkum á Alþingi til að halda vinnunni áfram. Efnislegur ágreiningur hefur verið um ýmis atriði; um auðlindaákvæðið og hvernig eigi að orða það, á hvern hátt við getum tekið upp möguleikann á þjóðaratkvæðagreiðslum, hvernig ýmis önnur atriði stjórnarskrárinnar verði endurskoðuð, sérstaklega samskipti valdhafanna og hvernig mörk þriggja þátta valdsins eigi að liggja, framkvæmdarvaldsins, löggjafarvaldsins og dómsvaldsins, og ýmislegt sem snýr að aðskilnaði þings og ríkisstjórnar eða framkvæmdarvaldsins. Að mínu mati hefur umræðan ekki verið tæmd um allt þetta og full ástæða til að halda áfram að ræða það á nýju kjörtímabili. Það þýðir hins vegar ekki að það sé sjálfgefið að við tökum upp þráðinn einmitt þar sem frá var horfið í starfi meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Því miður hefur verið haldið þannig á málinu í þeirri ágætu nefnd að í raun og veru hefur ekki verið markmiðið í mjög langan tíma að eiga samstarf við minni hlutann. Hún hefur hreinlega verið rekin áfram sem klofin nefnd þar sem meiri hlutinn hefur farið sínar eigin leiðir, varla haft fyrir því að boða fundi áður en send eru út erindi og nefndarálit ekki einu sinni kynnt fyrir minni hlutanum áður en þau eru frágengin og afgreidd til þingsins. Það hefur reyndar verið markmiðið hjá þeim sem þar hafa ráðið för að ljúka heildarendurskoðuninni á þessu kjörtímabili. Þeir hafa þráast við, ekki hlustað á aðvörunarorð og þess vegna erum við komin í þá stöðu sem blasir við í þingmálunum fyrir framan okkur. Ég ætla ekki að staldra lengi við málsmeðferðina fram til þessa en það hlýtur að teljast með miklum ólíkindum að nefndin hafi skilað af sér nefndarálitum í pörtum undir 2. umr. þessa stóra máls. Þannig er nýkomið fram framhaldsnefndarálit. Fyrra nefndarálit var gefið út áður en umsagnir höfðu borist og málið jafnvel tekið út úr þingnefndum og afgreitt til þingsins. Það skiptir sem sagt í raun og veru engu máli hvað umsagnaraðilar ætluðu að segja um málið. Meiri hlutinn hafði þegar komist að niðurstöðu. Þegar segir í þingsályktunartillögunni sem liggur hér frammi, samhliða frumvarpinu, að við eigum að nota þau vinnubrögð og þá niðurstöðu sem fengin er með þessu verklagi sem grundvöll að framhaldi málsins hlýtur maður að koma hér upp til að hreyfa athugasemdum, annað er ekki hægt. Í þessu ljósi finnst mér rétt að við tökum umræðuna um þörfina fyrir breytingar á 79. gr. Fram til þessa hefur verið rætt um breytingar á 79. gr. við allt aðrar aðstæður og í allt öðru andrúmslofti þar sem almennt hefur verið gengið út frá því að menn mundu í framhaldinu leita sem víðtækastrar sáttar. Þetta vildi ég sagt hafa áður en málið fer til nefndar.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem lagt var fram hér í dag og samþykkt að taka á dagskrá með afbrigðum. Við þekkjum forsögu þessa máls, innan þingsins eru raddir sem krefjast þess að allri stjórnarskránni verði umbylt. Sem betur fer hafa menn nú hætt við þau áform, eins og ég skil tíðindi dagsins, og leggja þess í stað fram það mál sem við ræðum hér og nú. Ég hef haldið því fram lengi að þetta mál, breytingin á stjórnarskránni, hafi verið í miklum ógöngum og að menn hafi ekki lagt það niður fyrir sér, þeir sem voru að reyna að bera þetta mál hér uppi, með hvaða hætti þeir ætluðu að klára það í þinginu. Ég hef ítrekað kallað eftir því í forsætisnefnd á undanförnu einu og hálfu til tveimur árum að gefin yrði út og okkur yrði færð í hendur tímaáætlun um það með hvaða hætti menn ætluðu að halda á þessu máli í gegnum þingið. Sú tímaáætlun kom aldrei og svo fór, sem allir þekkja, að mál þetta strandaði uppi á skeri. Frú forseti. Við lítum yfirleitt á stjórnarskrána okkar sem klettinn í hafinu, grunninn að samfélagi okkar, grunninn að þeim reglum sem við síðan innleiðum með almennri löggjöf. Það á aldrei að vera þannig að sá klettur og sú kjölfesta sem stjórnarskráin er verði undir þeim skilmálum að hægt sé að sveifla henni til og breyta eftir því hvernig stemningin er í samfélaginu dag hvern. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa stífar þær reglur sem gilda um breytingar á stjórnarskrá.  Þess vegna hef ég mikinn áhuga á að ræða um það frumvarp sem hér birtist okkur. Ég hef á því sterkar skoðanir sem ég hef áhuga á að komi fram. Við þekkjum núgildandi ákvæði stjórnarskrárinnar um það með hvaða hætti á að breyta henni. Tvö þing þurfa að samþykkja stjórnarskrárbreytingar og það er erfitt að breyta stjórnarskránni. Það er vegna þeirra kenninga sem ég vísaði hér til sem hafa verið ríkjandi í stjórnskipunarrétti um að það eigi ekki að vera auðvelt að breyta stjórnarskrá. Ég er sammála því grundvallarsjónarmiði. Þau ríki sem búa við stjórnarskrárbundið lýðræði og hafa skráða stjórnarskrá eru jafnan með þannig reglur að það er vandað mjög til þess með hvaða hætti eigi að setja stjórnarskrá og hvernig hægt sé að breyta henni. Þeim ákvæðum og þeim stífu reglum er ætlað að stuðla að því að það náist sem breiðust samstaða og sátt meðal þeirra sem hafa það hlutverk að setja stjórnarskrá og meðal þjóðarinnar um stjórnarskrárbreytingar. Og það er vegna þess að þetta er grundvöllurinn, vegna þess að stjórnarskráin er kjölfestan og vegna þess að með þessum hætti er stuðlað að því að sem flestir geti samsamað sig þeim breytingum sem gerðar eru á stjórnarskrá, að sem flestir séu sammála þeim breytingum. Í umræðu um stjórnarskrána á þessu kjörtímabili hefur oft verið fullyrt að henni hafi aldrei verið breytt. Það er sögð svo mikil íhaldssemi í þinginu og að Sjálfstæðisflokkurinn sé svo tregur í taumi að aldrei nokkurn tímann hafi verið hægt að breyta nokkrum sköpuðum hlut. Þetta er rangt. Ef menn skoða söguna sést að stjórnarskránni hefur margoft verið breytt. Í öll þau skipti hefur það verið gert þannig að það hefur verið reynt að ná pólitískri samstöðu í þinginu um breytingarnar. Menn hafa þurft að setjast saman yfir hlutina til að eiga einhverja von um að koma í gegn stjórnarskrárbreytingum, koma þeim í gegnum tvö þing, boða til kosninga þeirra á milli, áður en breytingarnar taka gildi. Þetta hefur veitt Alþingi það mikið aðhald að menn hafa tekið yfirvegaðar ákvarðanir. Ég held að þetta sé gott fyrirkomulag og ég held að reynslan af þeim hamförum og æsingi sem síðast birtist okkur í umræðunum hér í dag, þeirri gríðarlegu heift sem hefur verið í þessari umræðu, sýni okkur að við verðum að hafa þessa stífu reglu. Við eigum að hafa stífa reglu þannig að tíðarandinn og skapið hlaupi ekki með menn í gönur, að menn láti ekki stjórnast af einhverjum öðrum hagsmunum en akkúrat þeim að reyna að ná yfirvegaðri sátt um grundvöllinn og kjölfestuna í samfélaginu, samfélagssáttmála okkar, stjórnarskránni. Reynslan, sérstaklega í vetur og á þessu kjörtímabili, á að sýna okkur þetta. Ég fjallaði örlítið um það í ræðu minni um stjórnarskrárbreytingarnar til hvaða sjónarmiða væri helst hægt að líta varðandi 79. gr. Það þarf að tryggja að lítill hluti þjóðarinnar geti ekki ráðið því hvernig stjórnarskráin er. Ég er í sjálfu sér ánægð með að það frumvarp sem hér liggur fyrir er öðruvísi en sú breyting og tillaga sem stafaði frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar við 2. umr. málsins og tel að sú umræða sem fór fram við þá umræðu hafi skilað sér. Við sjáum þess stað að það er einhver viðleitni í þessari tillögu til að hafa háa þröskulda, a.m.k. einhverja þröskulda. Fjölmargir umsagnaraðilar tjáðu sig um 79. gr., þ.e. breytingarákvæðið í frumvarpinu sem var hér til umræðu, og tóku þar til hvaða sjónarmið það eru helst sem líta þarf til. Í fyrsta lagi þarf að líta til þess að stöðugleiki og festa verði áfram grundvöllurinn í stjórnskipuninni og þá þarf að tryggja að háværir minnihlutahópar geti ekki stjórnað umræðunni. Við þekkjum það og höfum orðið vitni að því undanfarin ár hvernig fjölmiðlar hafa náð að stýra athygli fólks og stýra umræðu um ákveðin mál. Við þekkjum að það er hægt að hafa gríðarleg áhrif á íslenskt samfélag með miklum áróðri í gegnum fjölmiðla. Við verðum að passa okkur á því að skapa ekki þannig umgjörð um stjórnarskrána okkar að það sé á stuttum tíma hægt að ráðast í gagngerar breytingar án þess að nægileg yfirsýn og yfirvegun komi til, án þess að reynt sé að ná samstöðu um þær breytingar. Það fyrirkomulag að aðeins þurfi eitt þing til að ná saman breytingum á stjórnarskrá tekur í raun úr sambandi það mikilvæga verkfæri sem ýtir okkur hér, þingheimi, bæði fyrir og eftir kosningar til að ná samstöðu og sátt. Breið sátt á að vera grundvöllurinn að breytingum á stjórnarskrá. Jafnframt hefur komið fram hjá þeim umsagnaraðilum sem gerðu athugasemdir á fyrri stigum málsins að ef menn vilja láta fara fram sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingar sé rétt að hafa þröskuld á þann hátt að krafist sé lágmarksþátttöku. Þegar stjórnarskráin var samþykkt árið 1944 var það skilyrði sett að meiri hluti kjósenda þyrfti að mæta á kjörstað til að samþykkja breytingarnar. Það kemur jafnframt fram í umsögnum að danska fyrirkomulagið er þannig að meiri hluti þeirra sem taka þátt og að minnsta kosti 40% kjósenda á kjörskrá þurfi að samþykkja breytinguna. Hér er þröskuldur sem ég tel að þeir menn sem leggja fram þetta frumvarp hefðu betur litið til. Í því frumvarpi sem við ræðum er enginn þröskuldur um það hversu stór hluti þjóðarinnar þurfi að taka þátt, heldur er einungis áskilið að 3/5 greiddra atkvæða samþykki frumvarpið. Mér finnst þetta allt of lágur þröskuldur. Ef menn ætla að gera breytingu á 79. gr. verða menn að setja þröskuld varðandi þátttöku. Ég kalla eftir umræðu um það af hverju menn telji nauðsynlegt að leggja fram þetta frumvarp. Af hverju eiga einhverjar aðrar leikreglur að gilda um stjórnarskrána okkar til 30. apríl 2017? Hver eru nákvæmlega rökin fyrir því? Ég hef ekki heyrt þau, ég hef ekki séð þau og það eina sem ég get ímyndað mér er það að menn eru að reyna að leggja fram eitthvert mál til að segja að þeir hafi þó náð fram einhverjum breytingum á stjórnarskránni. Ég hef áhyggjur af því vegna þess að mér finnst í ljósi reynslunnar hér í vetur og allt þetta kjörtímabil ljóst að við þurfum aga í þinginu. Við þurfum aðhald til að knýja okkur til þess að vinna saman að stjórnarskrárbreytingum til að ná fram þeirri hugsun, og halda henni, að það eigi að ríkja sem mest sátt um stjórnarskrárbreytingar. Þess vegna tel ég algjöran óþarfa að samþykkja þetta frumvarp og tel að ekki nokkur rök hafi komið fram fyrir því að það sé nauðsynlegt hér og nú að breyta breytingarákvæði stjórnarskrárinnar. Þess vegna mun ég ekki samþykkja það. Ég verð hins vegar að segja að ég er mjög ánægð með að menn hafi séð ljósið varðandi þá furðulegu tillögu sem var hér í umræðunni og stafaði frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að það ættu að vera tvær aðferðir til að breyta stjórnarskránni. Það var afskaplega undarleg tillaga og til þess fallin að vekja mikinn rugling og skipta stjórnarskránni einhvern veginn upp í A- og B-hluta, þ.e. meira og minna mikilvæga kafla. Ég fagna því að hér eru ekki neinar æfingar í þá áttina. Frú forseti. Hins vegar tel ég að ef við berum saman þá tillögu sem hér liggur frammi og núgildandi ákvæði 79. gr. stjórnarskrárinnar fórnum við allt of miklu varðandi festu og kröfu um samstöðu með því að fara í einhverjar æfingar eins og hér er lagt til. Ég sé ekki ástæðu til þess og hef ekki heyrt rökstuðning fyrir því af hverju eitthvað annað ætti að gilda til 30. apríl 2017 en gilt hefur frá 1944. Ég tel einfaldlega að breytingarákvæði stjórnarskrárinnar eins og það er hafi uppfyllt þær kröfur og þá grundvallarhugsun sem almennt er í gildi í lýðræðisríkjum sem styðjast við stjórnarskrár, að það sé vandað mjög til verka við setningu og breytingar á stjórnarskrá og að ákvæðinu hafi tekist að stuðla að því að ná samstöðu og sátt um stjórnarskrárbreytingar og ekki bara meðal þeirra sem sitja í þessum sal heldur einnig meðal þjóðarinnar. Ég fer ekki ofan af því að grundvallarreglur ríkisins og okkar, þjóðarinnar, varðandi stjórnarskrána eiga að taka sem minnstum breytingum, það á ekki að gera nema að yfirveguðu ráði og með þeim hætti að sem flestir geti samsamað sig þeim breytingum. Frú forseti. Það verður spennandi að fylgjast með umræðunni hér, það verður spennandi að fylgjast með því með hvaða hætti þeir sem bera þetta mál fram rökstyðja nauðsyn á því að einfalda það hvernig við breytum stjórnarskránni, fella niður girðingar og þá grundvallarreglu að stjórnarskrárbreytingar skuli ekki gera nema að yfirveguðu ráði og að það sé fullreynt og reynt með öllum 

Virðulegur forseti. Hér er skyndilega við lok þings og raunar rétt fyrir kosningar komin fram alveg ný nálgun á þessi stjórnarskrármál. Það var svo sem orðið tímabært að menn viðurkenndu það sem hefur legið fyrir mjög lengi, að stóra stjórnarskrárfrumvarpið mundi ekki klárast á þessu kjörtímabili. Í fyrsta lagi er nú ekki meiri hluti fyrir því í þinginu og í öðru lagi er tíminn fyrir nokkru orðinn allt of skammur til að raunhæft væri að klára það í ljósi þess gríðarlega fjölda athugasemda sem borist höfðu frá sérfræðingum um ágalla á frumvarpinu. Enn er ekki búið að leysa úr þeim göllum öllum. Raunar hefur verið bætt inn aftur ýmsum göllum sem höfðu verið teknir út. En það er önnur saga, nú er loksins búið að viðurkenna það sem ekki mátti viðurkenna, væntanlega af ótta við vantrauststillögu. Þá er vantrauststillagan komin fram svoleiðis að þetta setur málið auðvitað alveg í nýja stöðu. Hér er lagt til að bætt verði inn í stjórnarskrána nýju ákvæði um stundarsakir, bráðabirgðaákvæði í stjórnarskrá sem heimili breytingu á stjórnarskránni á miðju kjörtímabili. Þetta ber það með sér að eiga að verða einhvers konar redding vegna þess að menn féllu á tíma með vinnu við breytingar á stjórnarskránni. Nú vil ég ítreka það sem ég hef svo sem nefnt alloft áður, það var algjör óþarfi að halda þannig á málum að menn féllu á tíma með breytingar á stjórnarskrá. Hér höfðum við fjögur ár til að fara í gegnum þessa vinnu og nokkur ár til að nýta þá vinnu sem kom út úr þjóðfundinum, vinnu stjórnlagaráðs og auðvitað þeirra sem hafa farið í gegnum stjórnarskrármálin áður. Sá tími var ekki nýttur. Málið var ekki sett aftur á dagskrá fyrr en ríkisstjórnin neyddist til að semja við Hreyfinguna til að halda sér gangandi, veita sér minnihlutavernd. Þá er þetta mál Hreyfingarinnar allt í einu dregið upp aftur - eða nálgun Hreyfingarinnar skulum við segja því að málið sem slíkt, breytingar á stjórnarskrá, varðar náttúrlega alla flokka. Nálgun Hreyfingarinnar var sett á dagskrá löngu eftir að allir tímafrestir voru útrunnir þegar ríkisstjórnin þurfti að leita eftir stuðningi Hreyfingar. Fyrir vikið hefur þetta mál allt verið mjög markað af því. Afraksturinn sjáum við núna, það er búið að fresta stóra málinu, breytingum á stjórnarskránni, og í staðinn er verið að reyna að koma í gegn einhvers konar reddingu til að hægt sé að halda áfram með málið á næsta kjörtímabili eins og ekkert hafi í skorist. Þá er mikilvægt að hafa í huga að það er mikil samstaða um að halda beri áfram vinnunni við breytingar á stjórnarskránni á næsta kjörtímabili. Það er spurning hvernig best sé að standa að því. Líkast til hefði verið æskilegt að menn reyndu meira að komast að sameiginlegri niðurstöðu um hvernig það er gert áður en þeir lögðu fram tillögu. Þó verður maður að hafa skilning á því að þegar svona fáir dagar eru eftir er ekki mikill tími til þess að velta vöngum. Jæja, snúum okkur að afrakstrinum, þessari tillögu um tímabundið ákvæði sem heimili breytingar þannig að ekki þurfi kosningar á milli, breytingar á 79. gr. stjórnarskrárinnar. Þá grein mætti í raun kalla samstöðuákvæðið eða sáttaákvæðið í stjórnarskránni vegna þess að það er meðal annars til þess ætlað að neyða menn eða ýta þeim að minnsta kosti í það, þingmönnum ólíkra flokka, að ná víðtækri sátt um allar breytingar sem gerðar eru á stjórnarskrá með þá vitneskju að það koma kosningar og nýtt þing áður en breytingin er staðfest, þ.e. ef menn vinna ekki saman skapa þeir þá hættu að breytingarnar sem verið er að gera á stjórnarskránni verði að kosningamáli og að eftir kosningar muni nýr meiri hluti ekki staðfesta breytinguna. Þessi grein hefur því í raun gegnt því hlutverki að ýta á eftir sem víðtækastri sátt um breytingar á stjórnarskrá. Það er allt önnur nálgun en farin hefur verið á þessu kjörtímabili þegar kemur að stjórnarskrárbreytingum. Það má þannig segja að þetta ákvæði, 79. gr. stjórnarskrárinnar sem hér er talað um að breyta til bráðabirgða, hafi sannað gildi sitt á þessu kjörtímabili. Með því að sniðganga þetta sáttaákvæði eru stjórnarflokkarnir búnir að eyðileggja málið fyrir sjálfum sér og öðrum með því að líta fram hjá mikilvægi þess að ná víðtækri sátt um málið. Þá hlýtur maður að spyrja: Er eðlilegt framhald á því þegar sáttaákvæðið hefur sýnt fram á mikilvægi sitt að taka það úr sambandi fyrir næsta kjörtímabil? Hvaða skilaboð eru í því fólgin? Eru það þau skilaboð að menn vilji geta gert hlutina á næsta kjörtímabili á svipaðan hátt og á þessu, vilji ekki þurfa að ná hinni víðtæku sátt með því að gera tímabundna breytingu á 79. gr.? Þá mundu menn ef til vill benda á að engu að síður þurfi töluvert til að koma til að breytingin nái í gegn. Með leyfi forseti stendur í 1. gr. frumvarpsins: „Samþykki Alþingi frumvarp til laga um breytingu á stjórnarskrá með minnst 3/5 hlutum greiddra atkvæða skal það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar. Atkvæðagreiðslan skal fara fram í fyrsta lagi sex mánuðum og í síðasta lagi níu mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins á Alþingi.“ Jú, jú, þarna er vissulega ákveðið ferli sem þarf að fara í gegnum sem er stærra en hefðbundnar lagabreytingar. En þá ber aftur að líta til sögu þess hvernig á málinu hefur verið haldið á þessu kjörtímabili þar sem ekki var lögð nein áhersla, heldur þvert á móti, á að ná víðtækri sátt um málið. Þess í stað var lagt ofurkapp á að keyra einhvers konar orðræðu í umræðunni í fjölmiðlum um það að þeir sem vildu gera breytingarnar eins og ríkisstjórnin vildi hafa þær - afsakið, frú forseti, nú fer ég ekki með rétt mál, þeir sem vildu gera breytingarnar eins og afmarkaður hluti stjórnarflokkanna vildi gera þær væru fulltrúar almennings og verðir lýðræðis en þeir sem vildu fara einhverja aðra leið eða hefðu eitthvað við þetta að athuga, vildu jafnvel bara gera lagatæknilegar breytingar í sumum tilvikum, voru í sumum tilvikum kallaðir óvinir alþýðunnar, að þeir færu gegn lýðræðinu. Þetta hélt engu vatni en ofurkapp var lagt á þessa orðræðu. Og þá skoðar maður þá tillögu í því samhengi að hægt sé að breyta stjórnarskránni innan kjörtímabils en með þjóðaratkvæðagreiðslu. Maður veltir fyrir sér hvort hættan sé þá sú að sama leið verði farin aftur, að nýr meiri hluti í þinginu, sem við vitum ekkert hvernig mun líta út, verði þá í aðstöðu til að keyra málið í gegn og reka linnulausan áróður um að þeir sem hafi eitthvað við málið að athuga séu óvinir lýðræðis og reyna að tryggja því þannig fylgi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við sáum nefnilega hvernig þessum aðferðum var beitt í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs sem reyndar voru ekki beinlínis tillögur stjórnlagaráðs heldur spurning um hvort leggja ætti þær tillögur til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Þar var seilst mjög langt í því að draga upp mjög ranga mynd af ferlinu öllu. Það er að minnsta kosti, svo við höfum varann á, mjög umdeilanleg mynd eins og sást á því, svo ég nefni eitt dæmi, að forseti Íslands túlkaði áhrifin á embætti sitt og hlutverk forsetans þveröfugt við það sem margir af talsmönnum tillögunnar gerðu.

Og hann hafði rétt fyrir sér.

Og hann hafði rétt fyrir sér, kallar hæstv. utanríkisráðherra fram í. Ég er sammála því. En maður veltir fyrir sér hvort ekki sé hætta á því að málið verði keyrt áfram á sama hátt næst, gerð sams konar tilraun. Er þá ekki betra að viðhalda sáttaákvæðinu í stjórnarskránni, ákvæðinu sem neyðir þingmenn til að vinna saman til að ná fram breytingum á stjórnarskrá, ákvæðinu sem sannaði gildi sitt á þessu kjörtímabili, leyfa því að halda gildi sínu en um leið sammælist formenn stjórnmálaflokkanna um það, a.m.k. þeir sem vilja taka þátt í því, að halda ferlinu áfram og nýta þá vinnu sem unnin hefur verið í málinu fram að þessu? Með því móti gæfist nægur tími á næsta kjörtímabili til að vinna málið almennilega og þegar kemur að stjórnarskrárbreytingum eru fjögur ár ekki langur tími, eins og við sjáum til dæmis hjá Norðmönnum sem eru að yfirfara mannréttindakafla - vel að merkja yfirfara, ekki skrifa nýjan - sem sagt einn kafla stjórnarskrár sinnar og gera ráð fyrir að ljúka þeirri vinnu 2017. Þeir eru byrjaðir á henni fyrir nokkru. Hér er verið að tala um heildaryfirferð á endurskoðun á íslensku stjórnarskránni. Er nokkuð óeðlilegt við það að menn taki sér tíma í þá vinnu í stað þess að miða við það að keyra málið í gegn strax í byrjun næsta þings til að geta klárað það fyrir 70 ára afmæli lýðveldisins til þess eins að geta fengið skemmtilega fyrirsögn um það að menn ætli að klára á 70 ára afmæli lýðveldisins? Væri ekki skynsamlegra að leyfa sáttaákvæðinu að halda gildi sínu, vinna þetta vel og faglega í sameiningu, stjórn og stjórnarandstaða næsta kjörtímabils, og klára svo málið í lok þess? Það yrði reyndar heildaryfirferð stjórnarskrárinnar á mettíma þrátt fyrir allt miðað við það sem við sjáum í löndunum í kringum okkur. Mér sýnist, virðulegur forseti, að saga þessa máls á undanförnu kjörtímabili, því sem nú er að ljúka, sýni einmitt að það væri hin skynsamlega leið og þar af leiðandi sé þetta frumvarp til stjórnarskipunarlaga um bráðabirgðaafnám þessa sáttaákvæðis, að taka það úr sambandi, mjög varasamt.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, með síðari breytingum. Við vitum öll hvers vegna þetta mál er komið fram. Það er vegna þess að fjögurra ára ferli breytinga á stjórnarskránni er löngu komið upp í kletta. Það hefur hins vegar verið erfitt fyrir marga hv. stjórnarliða að viðurkenna það og horfast í augu við staðreyndir. Ég verð þó að hæla þeim hv. þingmönnum sem flytja frumvarpið fyrir að reyna að gera gott úr því eins og hægt er að gera. Það er auðvitað hjákátlegt að eftir allt það ferli sem málið hefur verið í skuli það enda með þessu móti og ástæðan eru náttúrlega sú hvernig lagt var af stað í upphafi málsins. Síðan virðist þetta snúast um það, eins og svo oft áður, að sérstakir erindrekar stjórnarliða fara að reyna að koma sökinni á aðra.

Ertu að tala um mig?

Já, hæstv. utanríkisráðherra. Eftir að hafa hlustað á hæstv. utanríkisráðherra í útvarpsþætti í einum morgunþættinum á Bylgjunni hugsaði ég með mér: Er það virkilega þannig að þegar menn eru búnir að vera svona lengi í stjórnmálum hafi þeir ekki nægileg prinsipp til að viðurkenna að þeir séu búnir að klúðra málinu sjálfir eða stjórnmálaflokkar þeirra? Ég velti því fyrir mér. Eða snýst þetta bara um að reyna að setja einhverja mynd út í þjóðfélagið, til kjósenda, sem hv. þingmenn, í þessu tilfelli hæstv. utanríkisráðherra, teikna upp af málinu.

Þetta er svona.

Já, hæstv. utanríkisráðherra segir að málið sé svona. En svona blasir það ekki við mér. Mér finnst hv. þm. Árni Páll Árnason hafa litið mun raunsærra á málið en það. Það gefur augaleið að málið er löngu komið út í skurð, hvað sem mönnum finnst um það, en mér finnst dapurlegt þegar menn reyna síðan að koma því yfir á aðra. Væri ekki nær fyrir okkur að hugsa aðeins við hvað getum lært og nýtt okkur af þeirri reynslu sem við höfum fengið í gegnum umfjöllun og undirbúning þessa máls? Nei, það virðist nefnilega snúast um hvernig á að reyna að selja þjóðinni eða einhverjum þröngum hópi kjósenda þá hugmynd að málið hafi klúðrast. Það virðist vera þannig. Ég verð að viðurkenna að mjög fáir í mínu kjördæmi kalla eftir því að málið sé klárað. Það eru hins vegar miklu fleiri sem skilja ekki af hverju forgangsröðunin í þinginu er með þessum hætti, af hverju við erum ekki frekar að reyna að leysa stærstu málin sem snúa að þjóðinni. Það er í fyrsta lagi efnahagsmálin, atvinnumálin, til að gefa fólkinu von. Hæstv. utanríkisráðherra sá sérstakt tækifæri til þess hér og hefur gert það oftar en einu sinni að hæla því hversu vel stjórnarskráin hefur staðið af sér svokallað hrun eða hrunið.

Aldur stjórnarskrárinnar …

Aldur stjórnarskrárinnar, segir hæstv. utanríkisráðherra. Hvernig stendur þá á því að svo mikilvægt er að breyta henni? Er það virkilega svo mikilvægt? Það getur vel verið að aðrir líti þannig á. Ég deili ekki þeim skoðunum. Ég verð að segja að þegar maður heyrir suma hv. þingmenn koma og tala eins og þeir séu þjóðin þá er manni öllum lokið.  Ef maður setur þetta í samhengi - ég velti fyrir mér í kvöld þegar ég horfði á fréttirnar á Stöð 2 hvað þetta skyldi hafa verið langt innslag. Fjórða, fimmta frétt var um að stjórnarskrármálið væri búið eftir fjögurra ára ferli. Ekki var leitað neinna viðbragða hjá neinum hv. stjórnarliðum hvers vegna málið væri svo komið og hvort það væru ekki stórtíðindi. Nei, þetta voru nokkrar sekúndur í fréttatímanum. Er það kannski vegna þess að fréttamenn Stöðvar 2 og fréttastjórar meta það svo að ekki þurfi að fjalla meira um þetta mál? Það hefði einhvern tíma verið sagt að þeir hefðu puttann á púlsinum. Þetta er því alveg með ólíkindum. Síðan þurfum við að ræða annað af hreinskilni og ég tók það aðeins fyrir í fyrri ræðu minni um málið. Það er mjög umhugsunarvert og mér þótti það góð ábending hjá hv. þm. Árna Páli Árnasyni þegar hann benti á að þessi umræða væri í raun og veru að hefjast þegar hv. stjórnarliðar komu hingað rétt eftir að hún byrjaði og sögðu: Nú erum við í miðri umræðunni. En fullt af hv. þingmönnum eru ekki búnir að halda eina einustu ræðu. Það er auðvitað gríðarlegt ofmat. Síðan kemur framhaldsnefndarálit upp á 80–90 blaðsíður. Ég velti því fyrir mér, ég hef ekki náð að lesa í gegnum þetta allt saman, hvað er í raun og veru mikið eftir af tillögum stjórnlagaráðs. Búið er að tæta þetta í sundur hingað og þangað, út og suður. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki áttað mig á því, hef ekki getað gefið mér tíma til að fara yfir það. Ef maður fer yfir þetta kjörtímabil, segjum að þetta mál klúðrist núna, þá verður það þriðja stærsta mál ríkisstjórnarinnar. Það er Evrópusambandið, menn deildu um hvort því verði lokið 2009–2010 eða fyrri hluta árs 2011, því er ekki lokið enn. Fiskveiðistjórnarmálið, allir þekkja það klúður, rugl og vitleysu 

Rólegur.

Ég er ekki mjög slæmur, hæstv. menntamálaráðherra, enda er ég ekki farinn að hugsa um Hörpu. Þetta er allt í eintómu tjóni. Ég velti fyrir mér, ef maður skoðar þetta aðeins, hver skyldu hafa verið þrjú erfiðustu mál ríkisstjórnarinnar? Það eru nefnilega málin sem við hefðum átt að sleppa. Það er aðildin að Evrópusambandinu. Það hefði alveg mátt setja það í annan búning og hafa ekki átök um það með því að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu á undan. Og það var hið ógeðfellda landsdómsmál sem verður þinginu til ævarandi skammar og síðan Icesave-samningarnir. Þetta eru þrjú tímafrekustu málin á þinginu sem við öll vitum hvernig hafa farið. Það hefði kannski verið nær að nota tímann til meiri sátta og samvinnu en gert hefur verið. Það gæti líka verið ágætt þegar maður flettir í gömlum skjölum að vitna til orða hæstv. forsætisráðherra í upphafi kjörtímabilsins. Ég ætla að vitna orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, svo ég fari ekki með neina vitleysu eða snúi út úr því. „Segja má að ríkisstjórnin byggi á samkomulagi um nýja byrjun, nýtt gildismat. Það hefur orðið viðhorfsbreyting meðal almennings í landinu. Það hefur myndast samstaða um önnur gildi en þau sem mest hafa verið í hávegum höfð á undanförnum árum. Það hefur myndast samstaða um samábyrgð fólks, við erum öll á sama báti.“ Síðan hefur hæstv. ríkisstjórn ekki gert neitt annað en að sundra þjóðinni sem mest, það er bara þannig, og fyrir það getur enginn þrætt. Þetta er allt heimatilbúinn vandi hæstv. ríkisstjórnar. Það er auðvitað mjög dapurlegt. Ég ætla að nefna annað sem við í stjórnarandstöðunni verðum líka að horfa til eða að minnsta kosti geri ég geri það. Þegar við köllum eftir breytingum á vinnubrögðum og breytingarnar verða þá er það mjög sérkennileg staða þegar hingað koma hv. þingmenn sem álíta sig vera einu talsmenn þjóðarinnar og segja: Ef við klárum ekki þetta mál þá komum við með vantrauststillögu, hóta því, draga það fram og til baka og hún er komin núna aftur á dagskrá, án þess að ég ætli að fjalla um þá vitlausu tillögu, hvernig hún er upp sett. Því verður maður að spyrja og það ætla ég að gera áður en ég greiði í atkvæði um þá tillögu: Getur verið að maður geti krafist þess að breytt sé um vinnubrögð? Svo þegar orðið er við því og vinnubrögðum breytt, er það þá rökrétt framhald á því að styðja það vantraust? Það er eitt sem við verðum að spyrja okkur öll og það ætla ég að gera. Það er ekki alltaf hægt að saka aðra um óbilgirni og gera síðan ekki kröfur til sjálfs sín. Ég þarf því að hugsa mig vandlega um áður en sú tillaga kemur hingað til afgreiðslu. Þessi tillaga fjallar um hvernig við viljum standa að því að breyta stjórnarskránni. Það er alveg skýrt dæmi um mikilvægi þess að lækka ekki þá þröskulda sem fyrir eru. Þá veltir maður fyrir sér, og við getum svo tekið efnislega umræðu um það og farið betur í gegnum það eftir að málið hefur farið til nefndar og til umsagnar, hvort æskilegast sé að gera það með þessu móti. Ég hefði talið skynsamlegra að gerð væri lágmarkskrafa um þátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Það getur vel verið að það sé ekki rétt mat hjá mér en það er að minnsta kosti mín skoðun að lágmarksþátttöku þurfi til. Við sáum og það sem mér fannst - jú, ég held að það sem hafi bjargað þátttökunni í þjóðaratkvæðagreiðslunni um spurningarnar síðast hafi verið spurningin um þjóðkirkjuna, ég held það.

… hana aftur.

Já, hæstv. utanríkisráðherra bendir á þá hugmynd að hægt sé að hafa hana aftur. Ég þekki mjög marga sem tóku þátt í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu eingöngu út af spurningunni sem sneri að kirkjunni. Ég vil segja, virðulegi forseti, að við þurfum að læra af meðferð þessa máls. Og það þurfum við við öll að gera, öll, ekki bara einhverjir stjórnarliðar, heldur allir, hvernig við getum komið þessu í annan farveg og látum ekki múgæsing, örfáar háværar raddir, leiða okkur inn á einhverjar villigötur. Við verðum að standa föst á því sem við erum að gera. Við höfum séð útifundi og mótmælafundi út af þessu máli, þetta eru nokkrar hræður, nokkrir tugir, 30–40 manns. Þetta þykir rosalega merkilegt. Ég er ekki að gera lítið úr skoðunum þessa fólks að vilja breyta stjórnarskránni, alls ekki. Þeir voru fjölmennari mótmælafundirnir þar sem fólkið krafðist þess að eitthvað yrði gert í skuldamálum heimilanna. Þar voru nokkur þúsund manns og við munum öll eftir þeim atgangi sem þar var. Við megum ekki og eigum ekki að nálgast þetta verkefni með þeim hætti að segja sem svo að við séum alltaf með hina einu réttu lausn. Ég held að mest um vert sé eftir allt það ferli sem á undan er gengið að líta hvert og eitt í eigin barm og reyna að læra af því hvaða mistök voru gerð í þessu ferli, hvað hefði mátt betur fara til að okkur gangi betur í framtíðinni að gera skynsamlegar breytingar á stjórnarskránni. Það gekk fram af mér þegar ég sá einn aðila af stjórnlagaþingi koma fram og segja: Hér er hið eina rétta plagg. Það má ekki breyta punkti eða kommu. Það er algerlega óskiljanlegt hvernig fólk getur komið fram. Og þegar hv. þingmenn kalla þetta valdarán og slíkt, það er náttúrlega ekki boðlegt, virðulegi forseti. En ég held fyrst og fremst að við þurfum öll að líta í eigin barm og átta okkur á því hversu mikilvægt það er að læra af málinu og hætta með upphrópanir og vitleysisgang, og koma þessu í einhvern farveg. Stjórnarskráin er það stórt mál að við eigum ekki að fara í pólitískan slag með það. Það er nóg af öðrum málum sem við getum farið í pólitískan slag með.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fjörlegu ræðu. Eins og jafnan fer hann með himinskautum þegar hann talar. Á köflum verð ég að viðurkenna að mér fannst ræða hv. þingmanns ekki mjög málefnaleg, en undir lok hennar má segja að hann hafi drepið fæti eða tám niður í efnið sem er til umræðu, þ.e. þá tillögu sem þrír hv. þingmenn og formenn stjórnmálaflokka hafa lagt fram. Mér fannst meira að segja örla á því að hv. þingmaður væri að tala sig inn á að þrátt fyrir það sem hann kallaði sjálfur mistök í þessu máli væri kannski flötur á því að finna eins konar samkomulag í því. Það eina sem hv. þingmaður fann að þessari tillögu var að hann taldi að ef sú leið yrði farin sem þar var lögð til yrði, a.m.k. frá sjónarhóli hans og kannski hans góða flokks, einhver lágmarksþátttaka að vera tryggð í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég kannast við það sjónarmið. Ég hef setið í stjórnarskrárnefnd með þremur fulltrúum flokks hv. þingmanns, þar af einum fyrrverandi formanni og forsætisráðherra flokksins. Þar var líka uppi þetta sjónarmið. Mér finnst það sjónarmið alveg fyllilega þess virði að taka það til skoðunar og ég tel að ef hv. þingmaður er að segja hugsanlegt að gera því skóna að það þurfi ekki 3/5 meiri hluta, kannski 2/3 eins og ég var alltaf hlynntur, en setja einhvers konar skilyrði um þátttöku segi ég fyrir mína hönd, en ekki minna pólitísku vandamanna, ég tala bara fyrir mig, að mér finnst það skoðunar virði. Ef það getur orðið til þess að ná einhvers konar sátt um það finnst mér það innlegg í málið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Auðvitað eigum við að nálgast málið með þessum hætti. Hvort við gerum það með því að hafa 2/3, 3/5, þröskuld í lágmarksþátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslu eða annað er það sem við eigum að ræða. Við þurfum líka að læra af meðferð málsins, hvort heldur sem það er á þessu þingi, fyrri þingum eða hvernig sem það er, hvernig við getum nálgast þetta verkefni. Stjórnarskráin er ekki einhver lög sem við viljum hringla með og gera breytingar á eftir stjórnarmeirihlutanum í landinu á hverjum tíma. Þetta er þjóðfélagssáttmáli eins og stundum er sagt, kletturinn í hafinu. Við erum öll sammála um það. Ef við hefðum nálgast verkefnið á þennan hátt miklu fyrr hefðum við náð að klára. Það var að mínu viti algjört brjálæði að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni með þeim tímaramma sem settur var upp. Það er mín persónulega skoðun. Stjórnlagaráði var á sínum tíma gefinn of stuttur tími. Það voru deilur um hvernig staðið var að kosningu til stjórnlagaþings sem var ógilt og síðan var stjórnlagaráð skipað. Við þekkjum þetta allt saman. En ég vil ekki festast þarna. Við eigum að horfa til framtíðar og reyna að komast að einhverri lausn um það hvernig við getum lært af málinu því að stjórnmálamenn koma og fara eins og við vitum. Það er mikilvægt að gera allt sem við getum til að taka þetta mál í þann farveg að við getum lært af meðferð þess til framtíðar. Yfirstandandi kjörtímabil breytir engu, það er auðvitað liðið en við þurfum að reyna að breyta og læra til framtíðar. Ég er alveg sannfærður um að við hæstv. utanríkisráðherra yrðum fljótir að ná samkomulagi um það. Við tölum fyrir okkur prívat og persónulega í því máli.

Frú forseti. Það er sjarmerandi en þó erfitt fyrir Sjálfstæðisflokkinn hvað sjálfstæðismenn eru inn í hjartað og til tauga og nýrna rosalega íhaldssamir. Einn af þeim þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem ég sat með í stjórnarskrárnefnd var mjög tregur í taumi þegar kom til umræðu að ganga frá breytingum. Hann var þeirrar skoðunar að það ætti helst ekki að breyta stjórnarskránni nema lítið og sem sjaldnast. Ég minnist þess þegar ég spurði hann hversu oft hann gæti hugsað sér að breyta stjórnarskránni og hann sagði: Ja, svona einu sinni á öld. Hann stendur mér til hægri handar í gáttinni og ég veit að hann kannast við þessi orð. Það er svo sem ekki það vitlausasta sem sagt hefur verið frá sjónarhóli hans. Ég er þeirrar skoðunar að í þessu máli eigi menn að reyna að finna farveg sem sem flestir geti sætt sig við. Hv. þingmaður talar fyrir hönd þess flokks sem hefur verið hvað óánægðastur með þessa málsmeðferð þótt lagt hafi verið af stað eins og formaður flokksins lagði til, þ.e. með þjóðfundi sem mér fannst takast vel. Allt um það, málið er í þeirri stöðu sem það er í núna. Spurningin er hins vegar hvort það sé hægt að finna einhvers konar flöt til að fella það í farveg sem margir og sem flestir geti unað við. Sú tillaga sem hér er undir er merkileg fyrir þá sök að hún heldur því áfram opnu að menn eru að vinna að breytingum á stjórnarskránni á ákveðnum grundvelli. Þá er lagt til að hægt sé að gera það með þeim hætti að Alþingi samþykki það og síðan fari sú breyting í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eina sem hv. þingmaður hefur mælt því í gegn er að hann vill gjarnan hafa ákveðinn þröskuld og tiltaka lágmarksþátttöku. Mér finnst það þess virði að skoða það en hv. þingmaður sagði ekkert um það, ekki heldur fyrir sína persónulegu hönd, hvort hann telur að í slíkri tilslökun gæti verið einhvers konar sáttaflötur.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði að margir sjálfstæðismenn væru íhaldssamir og það tel ég mikinn kost.

Ég sagði ekki að það væri löstur.

Alls ekki, ég er ekki að segja að hæstv. ráðherra hafi sagt það.

Ekki samtöl við ræðumann.

Ég held að það sé mjög gott, sérstaklega þegar stjórnarskráin er annars vegar, og þá þurfi menn að vera mjög íhaldssamir. Það höfum við séð á ferli þessa máls og við hljótum að hafa lært núna hvernig það er. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að það væri virðingarvert að þeir þrír hv. þingmenn sem flytja frumvarpið skuli þó reyna að stíga þetta skref til sátta. Það finnst mér virðingarvert vegna þess að málið var löngu komið upp í kletta. Það sjá allir sem vilja sjá, það var löngu fallið á tíma og algjörlega óraunhæft og algjör vitleysa að ætla að halda málinu til streitu eins og það var. Þess vegna segi ég: Mér fannst virðingarvert af þessum hv. þingmönnum að leggja þó þennan flöt til. Það er ekki fyrr en núna, og ég tek undir það með hæstv. utanríkisráðherra, sem þó er kominn flötur til að ræða málið í skynsamlegum farvegi. Þetta er flötur sem er búið að kalla eftir í mjög langan tíma, margar vikur og mánuði, af hálfu margra hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar. Sá flötur hefur ekki komist á fyrr en akkúrat núna, bara síðdegis í dag þegar þetta mál var lagt fram. Þessi flötur á því að ná samkomulagi og sátt um hvernig hægt væri að halda áfram með málið hefur ekki blasað við og ekki staðið til boða fyrr en með þessu máli hér. Þess vegna segi ég, og sagði í ræðu minni áðan, að við færum auðvitað í gegnum það. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem fær þetta mál til meðferðar mun skoða það og jafnvel koma með tillögur um hvort hægt verði að ná sátt í nefndinni með því að færa til þá þröskulda sem ég kom inn á í ræðu minni. Væntingar mínar til málsins eru töluverðar.

Virðulegi forseti. Sem einn af flutningsmönnum þessa máls vil ég gjarnan nefna nokkur atriði við 1. umr. Eins og komið hefur fram í umræðunni er verið að leggja fram tiltölulega einfalt frumvarp sem snýst um breytingarákvæði stjórnarskrárinnar og að við breytingarákvæðið sem fyrir er bætist nýtt ákvæði þar sem gert er ráð fyrir fram til 30. apríl 2017 að breyta stjórnarskránni með þeim hætti að Alþingi geti samþykkt frumvarp til laga um breytingu á stjórnarskrá með 60% greiddra atkvæða, þ.e. 3/5, og síðan skuli það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar. Settur er sá hemill á að sú atkvæðagreiðsla fari fram í fyrsta lagi sex mánuðum eftir að Alþingi hefur afgreitt málið og í síðasta lagi níu mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins á Alþingi. Hugsunin á bak við það er augljóslega sú að þjóðinni gefist þá kostur á að vega og meta þær breytingar sem fyrir eru lagðar. Síðan er vísað til þess að frumvarpið sé þá samþykkt aftur með 60% atkvæða, 3/5 hlutum, í þjóðaratkvæðagreiðslunni og skuli þá teljast gild stjórnarskipunarlög. Hér er lögð til ein breyting á gildandi stjórnarskrá. Sú breytingartillaga byggir á tillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hver er hugsunin á bak við þessa tillögu? Jú, sú að þeirri vinnu sem hefur farið fram í nokkur ár og hefur verið mikil verði framhaldið með tilteknum hætti því að þetta er heildarendurskoðun á stjórnarskrá, þetta er ólíkt fyrri breytingum á stjórnarskrá sem hafa snúist um einstaka hluta stjórnarskrárinnar. Hér er um að ræða heildarendurskoðun og það er eðlilegt að sá kostur sé uppi að þeirri vinnu sem unnin hefur verið og liggur fyrir sé gefinn sá tími að hægt sé að ljúka fyrr en að fjórum árum liðnum eins og raunin yrði ef eingöngu væri um núgildandi breytingarákvæði að ræða, þ.e. að loknu næsta kjörtímabili. Eins og ég sagði hefur mikil vinna verið lögð í þetta mál og stundum þegar við ræðum málið á þingi finnst mér gleymast öll sú vinna sem lögð hefur verið í það. Þegar við ræðum þá vinnu virðist stundum eingöngu átt við umræður í þingsal, en ég leyfi mér að fullyrða að sú umræða sem hefur farið fram um stjórnarskrána, sé ekki hér á þingi heldur úti í samfélaginu, til að mynda í fjölmiðlum, meðal þjóðarinnar, á þjóðfundi, í gegnum kosninguna til stjórnlagaþingsins, í kosningunni sem fór fram um tillögur ráðsins þar sem mikil og góð kynning fór fram á þeim tillögum, hvort sem um var að ræða auðlindaákvæðið, þjóðkirkjuákvæðið, beina lýðræðið eða persónukjörið. Mér er til efs að jafnmikil umræða hafi farið fram meðal almennings í landinu um stjórnarskrárbreytingar áður og hefur verið undanfarin missiri. Sú umræða skiptir mjög miklu máli. Hugsunin hér, eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni sem einnig var lögð fram í dag og fylgir þessu frumvarpi, er hins vegar sú að við gefum okkur bæði meiri tíma til umræðu á þinginu um þau drög sem liggja fyrir og þjóðinni áframhaldandi tækifæri til umræðu. Málið hefur tekið talsverðum breytingum sem liggja fyrir í þessu ítarlega framhaldsnefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni er vísað til þess að það skiptir miklu máli að gefa okkur líka tíma, bæði innan þings og utan, til að leyfa þessari umræðu að þroskast. Mér finnst tillagan um breytingarákvæðið bera vitni um þá vinnu sem þegar hefur farið fram. Þarna er þingið að hleypa þjóðinni að ákvörðuninni. Rétt eins og gert hefur verið hingað til í þessu ferli er hugsunin sú að með því að breyta eingöngu þessu ákvæði opnum við fyrir aðgang þjóðarinnar að því að ljúka þeim breytingum með því að breyta breytingarákvæðinu þannig að þingið samþykki og síðar þjóðin. Mér finnst þessi tillaga mjög í þeim anda sem öll þessi vinna hefur verið, sem snýst um að þó að Alþingi sé sá aðili sem fari með stjórnarskrána, lög okkar um stjórnarskrársamþykkt, er þetta stjórnarskrá allrar þjóðarinnar og á að vera það. Ég tel að öll sú umræða sem hefur sprottið upp sé skapandi og ég er viss um að allir hv. þingmenn hafi til að mynda mætt þegar gildandi stjórnarskrá var sungin í Hafnarborg. Ég er viss um að það gaf mörgum mjög nýja sýn á það ágæta rit. Þetta hefur verið uppspretta umræðu í mjög mörgum lögum samfélagsins og við ættum að fagna því. Mér finnst að hv. þingmenn ættu að fagna því að almenningur í landinu sýni þessu máli þann áhuga sem raun ber vitni. Hér hefur verið rætt talsvert um þetta mál og mér fannst orð þess hv. þingmanns sem síðastur talaði, hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar, gefa til kynna að hv. þingmenn séu reiðubúnir að skoða þessa tillögu með opnum huga og nálgast hana af jákvæðni. Ég tel að koma megi til móts við þær áhyggjur sem hér hafa verið viðraðar, bæði hjá honum og öðrum hv. þingmönnum sem hafa talað, af því að nauðsynlegt sé að tryggja góða þátttöku í atkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá. Ég tel að það megi í sjálfu sér tryggja án þess að setja einhver sérstök mörk á þátttöku. Eins og farið er yfir í greinargerðinni með frumvarpinu er hægt að stoppa stjórnarskrárbreytingar með því að mæta ekki á kjörstað og stöðva þannig í raun og veru framgang lýðræðisins. Ef þátttökuþröskuldurinn er of hár er hægt að ógilda atkvæðagreiðslu með því að mæta ekki í stað þess að mæta og taka afstöðu. Einhverjir gætu sagt: Þá er verið að fella frumvarpið með því að mæta ekki. Það er þó neikvæð nálgun á lýðræðislegt ferli sem svona atkvæðagreiðsla er væntanlega. Ég hefði talið það varasamt en hins vegar er hægur vandi að tryggja þátttöku með því til að mynda að láta slíka atkvæðagreiðslu fara fram samhliða sveitarstjórnarkosningum. Við á Íslandi eigum því láni að fagna að þátttaka í almennum kosningum er mikil, 80–90%, og við getum hæglega látið þessa atkvæðagreiðslu fara fram samhliða slíkum almennum kosningum og þar með tryggt þátttöku sem ætti að gefa raunsanna mynd af því hvað þjóðin vill. Ég tel þetta frumvarp tilraun til að tryggja áframhaldandi vinnu þessa máls án þess að setja óbærilega pressu á það. Í ljósi þess hversu fáir þingdagar eru eftir tel ég að ef menn nálgast þetta með málefnalegum hætti sé hæglega unnt að vinna málið áfram með því að samþykkja breytingar á breytingarákvæðinu. Þá þarf ekki að framlengja þessa vinnu um heilt kjörtímabil í viðbót heldur er hægt að halda henni áfram óslitið og ljúka henni til að mynda að loknu árinu. Ég tel að breytingarákvæðið sem hér er lagt til endurspegli að einhverju leyti anda ferlisins með því að hleypa þjóðinni að ákvörðuninni. Ég tel að þetta breytingarákvæði breyti því ekki að það verður ekki létt verk að breyta stjórnarskrá. Það þarf ýmislegt til að 60% þingmanna samþykki breytingar. Það bil sem er gefið, sá tími sem er látinn líða, kallar á að það er tími til að ræða málið meðal almennings og síðan að 60% þeirra sem greiða atkvæði þurfi að samþykkja tel ég líka að sé ekki létt verk. Það þarf umtalsverða sátt til að ná breytingum í gegn. Ég tel þetta breytingarákvæði endurspegla í senn ferlið en vera líka markvisst teikn um að vinnunni verði haldið áfram. Það ætti að vera hægt miðað við þær yfirlýsingar sem hér hafa verið gefnar um vilja manna til að vinna að breytingum á stjórnarskrá. Það ætti því að vera fullt tilefni til þess að samþykkja frumvarpið. Það er eðlilegt, eins og hér hefur verið nefnt, að þetta verði síðan skoðað í nefnd, bæði hlutföllin og tímabilið sem hér er gefið, en ég tel að það ætti ekki endilega að hamla málinu. Síðan vil ég segja að lokum að mér finnst mikilvægt í þessari umræðu að fólk horfist í augu við það að sú vinna sem unnin hefur verið skiptir verulegu máli. Ég tel hana mjög merkilega ef við skoðum söguna, hvernig stjórnarskrárbreytingar hafa hingað til verið gerðar. Aðkoma þjóðarinnar er mjög merkileg og ég tel mjög mikilvægt að Alþingi haldi áfram og ljúki þessu ferli með einhverjum hætti þó að það verði ekki fyrr en á næsta kjörtímabili. Í þessum efnum tel ég enga ástæðu til að við flýtum okkur um of en ég tel heldur enga ástæðu til að tefja málið lengur en þarf. Það skiptir máli að umræðan fái að þroskast eins og ég sagði áðan en hún hefur hins vegar, held ég, aldrei verið meiri um stjórnarskrá landsins meðal almennings í landinu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Hún kom víða við. Mig langar til að spyrja hana: Telur hún að vinnubrögðin við frumvarpið sem var eiginlega saltað í dag hafi verið góð? Málið kom inn til þingsins í júlí 2011. Það var ekki lagt fram sem frumvarp stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrr en í nóvember 2012, nánast einu og hálfu ári eftir að það barst þinginu. Það hefði mátt vinna alveg helling á þeim tíma. Síðan er spurningin hvort nefndin hafi unnið nægilega vel því að hún flytur frumvarp og kemur svo með tvær breytingartillögur við eigið frumvarp. Það segir mér að hún hafi ekki unnið málið nægilega vel, alls ekki - alls ekki pólitískt og alls ekki í sátt við aðra eins og stjórnarandstöðu. Fyrsta spurningin er sem sagt: Telur hæstv. ráðherra að þetta hafi verið góð vinnubrögð, gott verkskipulag o.s.frv.? Ég flutti í þrígang frumvarp um breytingar á 79. gr. til að þjóðin gæti greitt bindandi atkvæði um stjórnarskrána sína. Ég er búinn að benda á það aftur og aftur. Núna kemur fram einhvers konar útfærsla á þeirri hugmynd en hún er til bráðabirgða, sem ég skil ekki af hverju þarf að vera, og hún er með þeim annmarka að mjög lítill hluti þjóðarinnar gæti samþykkt stjórnarskrána. Auk þess vil ég spyrja hv. þingmann: Það eru þrír flutningsmenn aðrir að þessu frumvarpi, hv. formenn Vinstri grænna, Samfylkingarinnar og Bjartrar framtíðar. Var rætt við aðra formenn um að vera með í þessu og fengu þeir að vera með í því að móta þessar hugmyndir?

Virðulegi forseti. Svo að ég svari síðustu spurningu hv. þingmanns þá var formönnum annarra flokka á þingi boðið að taka þátt í þessari vinnu. Ég og hv. þingmenn Árni Páll Árnason og Guðmundur Steingrímsson kynntum þær hugmyndir að við vildum leggja fram frumvarp um breytingu á breytingarákvæði og buðum öðrum hv. þingmönnum, formönnum annarra flokka að taka þátt í þeirri vinnu með okkur en þeir kusu að gera það ekki og kusu fremur að ræða málið annars vegar hér og hins vegar á vettvangi þingnefndar. Formenn annarra flokka höfðu því full tækifæri til að taka þátt í mótun málsins. Það kom alveg skýrt fram hjá okkur að við værum reiðubúin að horfa á ólíkar útfærslur á þessu máli þannig að það sé sagt. Hv. þingmaður nefnir hvort mér finnist þetta góð vinnubrögð. Í raun tel ég ræðu mína hér áðan hafa snúist um þau nýstárlegu vinnubrögð sem ég held að eigi eftir að hafa áhrif til framtíðar, að hleypa þjóðinni í auknum mæli að máli áður en það er fullmótað og lagt fram, eins og var gert með þjóðfundi, með vinnu stjórnlagaráðs og síðar í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um bæði tillögurnar í heild og einstök atriði. Þetta eru vinnubrögð sem ég held að skipti verulegu máli í því, og það var í raun og veru meginpunktur þess sem ég sagði hér áðan, að íslenska þjóðin er orðin meðvitaðri um gildandi stjórnarskrá og hin nýju stjórnarskrárdrög sem nú liggja fyrir en hún hefur nokkru sinni verið. Ég held að það sé mjög jákvætt því að stjórnarskráin á alls ekki að vera einkamál hv. þingmanna og lögspekinga. Hún á að vera skjal þjóðarinnar allrar og ég veit að hv. þingmaður er sammála mér um það. Ég spyr því á móti: Er hv. þingmaður ekki sammála því að það hafi verið jákvætt að draga þjóðina að með þessum hætti?

Frú forseti. Ég þakka svörin svo langt sem þau ná. Varðandi það að þjóðin greiði atkvæði með eða taki þátt í þessari vinnu eftir að stjórnlagaráð skilaði plaggi sínu inn til þingsins, þá var það á höndum þingsins og þingið og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd átti að skipuleggja vinnuna. Það gekk ekki betur en þetta. Ég er ekki sammála að þetta hafi verið góð vinnubrögð, ég tel að þau hafi verið mjög slæm. Meðan stjórnlagaráð var með málið í sínum höndum vann það mjög hratt og á mjög stuttum tíma mikla vinnu. Það sem ég vildi gera athugasemd við var það sem hæstv. ráðherra sagði um þá sem ekki mæta til kosninga og hæstv. ráðherra sagði að þjóðin væri miklu meðvitaðri um það núna. Samt þora menn ekki að treysta því að mætt verði til kosninga. Samt þora menn ekki að hafa háa þröskulda eins og þann að helmingur þjóðarinnar skuli greiða atkvæði með stjórnarskrárbreytingu. Af hverju ekki? Ef þjóðin hefur svona ógurlegan nýfenginn áhuga á stjórnarskránni, af hverju treysta menn ekki að hún mæti? Af hverju að tengja þetta við sveitarstjórnarkosningar? Er málið ekki bara það að menn vita að þjóðin hefur ekki svo mikinn áhuga á þessu? Er það ekki vandamálið? Þess vegna eru menn með ákvæði um að einungis 60% þeirra sem mæta á kjörstað þurfi að greiða atkvæði með breytingu. Það gæti verið mjög lítill hluti þjóðarinnar. Mér finnst menn ekki trúa því að þjóðin muni mæta. Ég er ekki sammála um menn sem ekki mæta á kjörstað. Þeir gætu alveg eins mætt á kjörstað og greitt atkvæði gegn málinu og þá væri það alveg kristaltært hvað þeir hefðu í hyggju og hvaða skoðun þeir hafa.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram í umræðunni á ég von á því að þegar hv. nefnd tekur málið til umfjöllunar verði rætt um þátttökuviðmið. Eins og kom fram í máli mínu áðan hefðu formenn annarra flokka fullt færi á að setja slíkar tillögur inn ef vilji þeirra hefði staðið til þess. Ég reikna með því að ef hv. þingmenn hafa áhuga á að ræða þátttöku við mig geti þeir gert það innan nefndarinnar. Það sem ég benti á er að hægt er að hafa áhrif á lýðræðislegar kosningar með því að mæta ekki. Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera mér sammála um að það er ein leið til að hafa áhrif á niðurstöðu lýðræðislegra kosninga, að mæta ekki 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að nota tíma minn til að draga fram það sem kann að vera ólíkt í skoðunum okkar hæstv. menntamálaráðherra í þessu máli þó að þar sé af nógu að taka. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. ráðherra hvaða gildi hún telji að þau þingmál sem lögð hafa verið fram í dag hafi gagnvart því hvaða ákvarðanir nýtt þing, sem kosið verður 27. apríl eða fyrr, taki í þessu sambandi. Telur hún að það þjóni einhverjum tilgangi að taka þessi þingmál sérstaklega fyrir og afgreiða þau núna á síðustu dögum þingsins þegar ljóst er að þing verður kjörið innan fárra vikna? Það verður að öllu líkindum töluvert öðruvísi samsett en það þing sem nú situr. Er ætlunin með þessum þingmálum að binda með einhverjum hætti hendur þess þings sem tekur við? Telur hæstv. ráðherra að þessi þingmál hafi eitthvert gildi umfram til dæmis almennar yfirlýsingar formanna flokkanna?

Virðulegi forseti. Já, það kann að vera að næsta þing verði öðruvísi samsett, það verða örugglega töluvert fleiri framsóknarmenn, okkur hv. þingmanni til mikillar gleði. Áhrif þessara mála eru auðvitað tvímælalaust þau að ef breytingarákvæðinu verður breytt gefur það nýju þingi færi á að ljúka breytingum á stjórnarskrá, ekki eftir heilt kjörtímabil heldur á miðju kjörtímabili eða jafnvel fyrr, eins og hér er lagt upp með í þingsályktunartillögu, jafnvel á árinu 2014. Ef við ljúkum þessu máli og náum sátt um að klára að afgreiða það hér þá gefur það nýju þingi vissulega tækifæri. Hvað varðar þingsályktunartillöguna sem miðar að því að skipa nefnd sem starfi milli þinga og skili af sér í haust til nýrrar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þá skil ég í raun og veru ekki alveg hv. þingmann og kannski getur hann útskýrt það fyrir mér. Ég hef hingað til talið að þær þingsályktanir sem eru fyrir minn tíma í þinginu hafi sitt gildi. Þannig tók ég því þegar ég kom inn á þing og fór að höndla með samþykktar þingsályktunartillögur, að þær hefðu gildi þótt ég hefði persónulega og prívat ekki samþykkt þær. Ég spyr hv. þingmann: Telur hann að þær þingsályktunartillögur sem hafa verið samþykktar á fyrri þingum falli úr gildi þegar ný þing taka við?

Hæstv. forseti. Þarna komum við akkúrat að samstöðuþættinum. Nýtt þing getur tekið nýjar ákvarðanir um hvað eina sem áður hafa verið teknar ákvarðanir um. Ef einhver tiltekinn ferill er ákveðinn nú á næstu dögum hér í þinginu mun nýtt þing geta breytt honum ef til þess er vilji hjá nýju þingi, það er augljóst. Innan tveggja mánaða verður kjörið nýtt þing. Það verður trúlega öðruvísi samsett, við vitum ekki hver okkar verða þar áfram, við vitum ekki hvernig hlutföll flokka verða. Að hvaða leyti teljum við okkur þess umkomin að binda hendur þeirra sem á eftir koma þegar ljóst er að það er verulegur ágreiningur um marga þætti í þessu máli? Varðandi þingsályktunartillöguna ætla ég að fjalla nánar um þær athugasemdir sem ég hef við hana hér á eftir en varðandi frumvarpið verð ég að segja að mér finnst eins og menn ætli sér að finna sér einhverja léttari leið til þess að koma þeim breytingum í gegn sem hér liggja fyrir, að verið sé að búa til hjáleið fram hjá þeim varnöglum sem er að finna í núverandi stjórnarskrá. Ég get verið reiðubúinn til að skoða breytingar á breytingarákvæði stjórnarskrárinnar, en ég hef ekki góða tilfinningu til þess að gera breytingar sem fela í sér hjáleið, hvað þá svona tímabundna bráðabirgðahjáleið eins og þarna er lagt upp með. Auk þess mundi ég vilja slá það í gadda, svo að maður noti orðalag sem stundum er notað hér í þinginu, að ekki verði 

Ég bið hv. þingmenn um að gæta að tímanum.

Virðulegi forseti. Ef við nálguðumst öll mál með þeim hætti að öllu sé hægt að breyta á næsta þingi mundum við kannski aldrei leggja fram nokkurt einasta frumvarp eða nokkra einustu tillögu, því að öllu er jú hægt að breyta, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Hugmyndin á bak við það að leggja fram þetta frumvarp og þessa þingsályktunartillögu er einmitt atlaga að því að skapa ákveðna sátt um feril máls sem ég sé ekki, út frá fyrri orðum hv. þingmanna bæði Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, að ætti að vera útilokað að skapa sátt um. Ef við nálgumst málin með lausnamiðuðum hætti, sem ég hefði nú talið að ætti að vera kappsmál okkar hér á Alþingi, tel ég að það ætti að vera hægt út frá þeim orðum sem hér hafa fallið um að menn séu mjög viljugir til þess að ljúka endurskoðun stjórnarskrár. Hins vegar geri ég athugasemd við það þegar hv. þingmaður ræðir um breytingarákvæðið sem hjáleið. Hjáleið gefur til kynna, eins og þekking mín á íslensku er, að það sé einhver hálfgerð ófæruleið og ekki eftir hinni beinu braut. Hjáleiðin er eitthvað sem við förum þegar við komumst ekki hina beinu braut. Ég er algjörlega ósammála þeirri túlkun. Sú leið sem hér er lögð til og er breyting á gildandi breytingarákvæði, sem felur í sér samþykki tveggja þinga, er samþykki 3/5 þingsins og 3/5 þjóðarinnar. Það að vísa máli til þjóðarinnar getur ekki í mínum huga verið hjáleið að því að samþykkja mál.

Hæstv. forseti. Í framhaldi af síðustu orðum hæstv. ráðherra ætla ég ekki að deila við hana sem íslenskufræðing um túlkun einstakra orða í þessu sambandi, en hér er vissulega um að ræða óvenjulega leið sem ekki er fyllilega í samræmi við það sem stendur í núgildandi stjórnarskrá. Verið er að leggja upp með að farin verði önnur leið en farin hefur verið við stjórnarskrárbreytingar allan lýðveldistímann og raunar lengur. Hvort við veljum orðið hjáleið eða ekki læt ég liggja á milli hluta. Það er alla vega mjög sérstakt og sérkennilegt að mínu mati að leggja upp með bráðabirgðabreytingarákvæði sem aðeins á að eiga við á næstu missirum, eins og gert er í tillögu hv. þingmanna og ráðherra. 
             Ég velti enn fyrir mér hvað gæti hugsanlega staðið í vegi þess að einu einkenni verði bætt við þær hugmyndir sem hér eru á ferðinni. Það er hugmyndin sem stundum hefur verið kölluð þátttökuþröskuldur eða samþykkisþröskuldur. Eins og ég hef áður rakið í umræðunni eru í meginatriðum tvær leiðir til í þessu sambandi. Önnur leiðin er sú að setja skýra kröfu um að tiltekið hlutfall kjósenda taki þátt í atkvæðagreiðslu til þess að hún teljist bindandi. Hin leiðin, sem er vel þekkt líka og raunar sú sem fremur er mælt með af hálfu þeirra sem rannsakað hafa kosningahegðun á grundvelli stjórnmálafræði, er sú að gerð sé krafa um að tiltekið hlutfall segi já eða samþykki það mál sem lagt er í dóm kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá vega ekki atkvæði þeirra sem sitja heima, en gerð er krafa um að lágmarkshlutfall segi já, að lágmarksstuðningur sé við tillöguna. Þá má segja að einu gildi hvort menn segja nei eða sitja heima, menn græða ekki meira á því að sitja heima en að mæta á kjörstað og segja nei. Samþykkisþröskuldur er leið sem ég er sannfærður um að ástæða sé til að skoða í þessu samhengi. Menn geta velt fyrir sér hvort hann á að vera í samræmi við það frumvarp sem hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur lagt fram og hefur verið til umræðu eða hvort önnur hlutföll eigi að vera þar til viðmiðunar. Ég er þeirrar skoðunar að ef farið er út í breytingar á þessu breytingarákvæði hljóti slík leið að vera til skoðunar og hljóti að vera mikilvæg. Þeir sem leggja mikið upp úr því, eins og sumir gera og flestir væntanlega hér í þessari umræðu, að þjóðaratkvæðagreiðsla skeri úr um niðurstöðu stjórnarskrárbreytinga og þeir sem telja mikilvægt að niðurstaðan í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu endurspegli vilja kjósenda og vilja þjóðarinnar hljóta að fallast á að einhver lágmarksfjöldi þurfi að segja já til þess að breytingin taki gildi. Að vissan stuðning þurfi í samfélaginu til þess að breytingarnar nái fram að ganga, að það nægi ekki að lítill minni hluti geti í krafti hugsanlega áhugaleysis fjöldans komið í gegn stjórnarskrárbreytingu. Ég varpa þessu því enn fram hér í þessa umræðu. Það er annað atriði, hæstv. forseti, sem ég vil koma að áður en umræðunni lýkur og ber vel í veiði að hæstv. utanríkisráðherra er hér viðstaddur og getur brugðist við og jafnvel hv. formaður utanríkismálanefndar. Það er samhengið við Evrópusambandsumsóknina því nú er alveg ljóst að Evrópusambandsaðild Íslands er óhugsandi og ekki möguleg að núverandi stjórnarskrá óbreyttri. Er ástæðan fyrir því að hér er lagt upp með sérstaka flýtimeðferð á stjórnarskrármáli, að stjórnarskrárbreytingar geti átt sér stað 2014 eða að minnsta kosti löngu fyrir lok næsta kjörtímabils, sú að menn vilji tryggja að hægt sé að koma Evrópusambandsaðild á innan þeirra tímamarka sem hér um ræðir?

Frú forseti. Nú er ég ekki einn af flutningsmönnum frumvarpsins og get ekki svarað fyrir þá. Hitt segi ég alveg skýrt við hv. þingmann að ég hef hvergi komið að umræðum þar sem það hefur leikið nokkurt hlutverk eða verið nefnt. Ef guðirnir færu nú þeim höndum um Ísland, ég segi nú ekki þann sem hér stendur, að það mundi gerast á næsta kjörtímabili að íslenska þjóðin mundi samþykkja aðild að Evrópusambandinu hygg ég að hafi hún tekið þá ákvörðun mundi hún sömuleiðis vera reiðubúin til þess að breyta stjórnarskránni þegar að því kæmi og þyrfti. Ég held að hv. þingmaður geti gengið að því vísu ef svo færi, ég vona að hann sé að gera að því skóna að vaxandi líkur séu á að aðild yrði samþykkt, þá mundi það væntanlega fylgja með undir lok kjörtímabilsins, en þar skiptir þessi breyting engu máli. Slík breyting yrði þá án efa samt samþykkt á Alþingi ef það yrði niðurstaða þjóðarinnar. Það hygg ég.

Hæstv. forseti. Þetta gefur mér tilefni til þess að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann telji eðlilegra að Evrópusambandsaðild eða breytingar á stjórnarskrá verði afgreidd á undan í ferli af þessu tagi.

Frú forseti. Ég tel ekki að það skipti máli. Ef sú staða kæmi upp að þjóðin hefði samþykkt aðild að Evrópusambandinu held ég að það mundi leiða til þess, hvort sem það yrði innan kjörtímabilsins eða þá á þarnæsta kjörtímabili, að menn mundu ráðast í nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni. Ég held líka að eitt af því sem geri það mikilvægt, jafnvel fyrir hv. þingmann ef svo mundi nú æxlast að hann væri kannski í stjórnarliði á næsta kjörtímabili, jafnvel í ráðherrastóli, er að leiðir væru til þess að breyta stjórnarskránni ef svo færi að sú staða kæmi upp innan EES að við þyrftum að geta brugðist við innleiðingu tilskipana sem núverandi stjórnarskrá leyfir ekki. Sú staða gæti komið upp að hv. þingmaður og hans flokkur væri þeirrar skoðunar að Íslandi væru þær breytingar farsælar og þar af leiðandi að gott væri að hafa leið til þess að geta gert þær án þess til dæmis að þurfa að rjúfa þing að breyttri stjórnarskrá áður. Sú staða gæti vel komið upp.

Virðulegi forseti. Ég vildi fylgja þessari tillögu til þingsályktunar úr hlaði og játa á mig sem flutningsmaður þau glöp að hafa í fyrri ræðu minni í dag þegar ég mælti fyrir því frumvarpi sem umræðu var að ljúka um, frumvarpi um breytingu á stjórnarskrá, staðið í þeirri meiningu að ég væri að mæla fyrir báðum málum í einu og getur þessi framsöguræða því verið afskaplega stutt. Ég vísa til þess sem ég sagði fyrr í dag og hef litlu við það að bæta. Um er að ræða tillögu til þingsályktunar sem fylgir frumvarpinu sem 1. umr. fór fram um áðan. Hún gerir ráð fyrir heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar þannig að tryggt sé að starfið sem hefur verið unnið í stjórnarskrárumbótum á þessu kjörtímabili glatist ekki við lok þess heldur verði hægt að vinna áfram með efnið á næsta þingi. Búið verði þannig um að sérstök nefnd verði kjörin af Alþingi sem fær það hlutverk að vinna málið áfram í sumar og fella það í þann búning sem hún telur eðlilegast. Nefndin færir málið svo í hendur nýs þings á hausti komanda með það að markmiði að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar geti verið lokið fyrir 70 ára afmæli lýðveldisins árið 2014.

Hæstv. forseti. Það mál sem liggur fyrir er að mínu mati sérkennilegt eins og það sem var til umræðu áðan. Ég verð þó að segja að mér finnst málið sem liggur fyrir eiginlega enn þá óskiljanlegra en það sem áður var rætt. Það er rétt sem kom fram í máli hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að samþykkt frumvarpsins, hins fyrra máls, mundi með vissum hætti gera breytingar á stjórnarskrá á næsta kjörtímabili léttari. En hvaða gildi felst í þingsályktunartillögunni sem liggur fyrir hér, hvert er gildi hennar? Inn í hana eru skrifaðar ótal forsendur sem tillöguflytjendum má vera ljóst að stór hluti þingmanna getur ekki skrifað upp á. Það eru skrifaðar inn í tillögutextann sjálfan forsendur sem snerta umdeildustu atriði stjórnarskrármálsins á þessu kjörtímabili þannig að ég velti fyrir mér hvaða gildi tillagan á að hafa umfram það að vera yfirlýsing af hálfu ágætra formanna flokka um vilja þeirra í því sambandi. Það er alla vega ljóst að þingsályktunartillagan hefur engin áhrif umfram það sem pólitísk viljayfirlýsing tiltekinna þingmanna eða tiltekinna formanna stjórnmálaflokka hefði. Það er líka alveg ljóst að ef nýr þingmeirihluti myndast í maí 

Af hverju ekki í apríl?

Eða í lok apríl. Það verður að öllum líkindum kosið 27. apríl, kannski fyrr. Ég held að jafnvel þótt tillaga hv. þm. Þórs Saaris næði fram að ganga yrði erfitt að koma við kosningum fyrir þann tíma. Ég held að það mundi hugsanlega frá tæknilegu sjónarmiði geta flýtt kosningum um viku en ég er ekki viss um að nokkrum þyki það skynsamleg niðurstaða úr því sem komið er. Hvað sem má segja um það er alla vega ljóst að ekkert gerist sem máli skiptir fyrr en að loknum kosningum hvort sem er, ekki fyrr en kominn er nýr þingmeirihluti hvernig svo sem hann verður saman settur. Ekki veit ég það, ekki hv. þingmenn og ekki tillöguflytjendur. Þess vegna spyr ég: Hvaða tilgangi ætti það hugsanlega að þjóna að álykta eins og er kveðið á um hér? Vissulega mætti hugsa sér að tillaga væri samþykkt sem eingöngu fælist í upphafi síðari málsgreinarinnar í tillögutextanum, þ.e. að kjósa fimm manna nefnd til að vinna að frekari stjórnarskrárbreytingum. Það gæti hugsanlega orðið sátt um einhverja slíka niðurstöðu ef búið væri að strika út þær forsendur sem byggja á pólitískum viðhorfum flokkanna sem standa að baki tillögunni. Ef ég fer yfir tillögutextann segir í upphafi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að mikilvægt sé að leiða til lykta það ferli stjórnskipunarumbóta sem hófst í aðdraganda kosninga 2009 og hélt áfram með þjóðfundi, starfi stjórnlaganefndar og stjórnlagaráðs og tillögu ráðsins til nýrrar stjórnarskrár 2011, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012, þar sem fram kom stuðningur við smíði nýrrar stjórnarskrár, og þinglegri meðferð frumvarps á þeim grunni.“ Allt eru þetta meira og minna umdeildir þættir ef undan er skilið þar sem vísað er til þjóðfundar og starfs stjórnlaganefndar sem byggði á vissri málamiðlun í þinginu 2010, aðrir þættir eru mjög umdeildir. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um að mjög skiptar skoðanir eru um hvort yfir höfuð sé um að ræða einhverjar umbætur eða óvissuleiðangur. Þegar talað er um það sem gerðist í aðdraganda kosninga 2009 er það að mínu mati hreint hneyksli sem þáverandi ríkisstjórn og hennar fylgiflokkar reyndu að gera á síðustu vikum þingsins það ár.

Það var Framsóknarflokkurinn líka.

Hreint hneyksli hjá Framsóknarflokknum sem hefur sem betur fer snúið til betri vegar í þeim málum eins og ráða má af ágætum ræðum sem talsmenn þess flokks hafa flutt í þessari umræðu. Það hefur líkað skilaði sér í fylgisaukningu. Þegar Framsóknarflokkurinn hætti að vera villuráfandi sauður skilaði það sér í auknu fylgi til flokksins.

Ekki hjá Sjálfstæðisflokknum.

Nei, við erum nokkuð stabílir. Þegar horft er til annarra þátta sem eru nefndir þarna er alveg augljóst að ætlunin er ekki að ná samkomulagi um niðurstöðuna. Síðan má auðvitað velta fyrir sér seinni lið tillögunnar um að kosin verði fimm manna stjórnarskrárnefnd sem fái það hlutverk að vinna að farsælli niðurstöðu á næsta kjörtímabili. Það er vel hugsanlegt að menn gætu komið sér saman um það. Hins vegar er nauðsynlegt að það komi fram í umræðunni að ekkert samkomulag er um það og það verður ekkert samkomulag um að slík stjórnarskrárnefnd verði bundin af þeim forsendum sem gefnar eru í þeirri tillögu um að unnið verði á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs. Ég held að öllum megi vera ljóst af umræðum sem hafa farið fram um þau mál að um það er ekkert samkomulag, hvorki innan þessara veggja né í samfélaginu. Það er ekkert samkomulag, þetta er stórpólitískt umdeilt mál þannig að ályktun þingsins í þá veru er auðvitað undir það sett að verða endurskoðuð þegar nýtt þing kemur saman innan fárra vikna. Því spyr ég enn: Hvaða tilgangi á þetta að þjóna? Fyrir utan það er auðvitað viss ósvífni fólgin í því að ætla að binda hendur næsta þings eins og er gert hér. Auðvitað mun það ekki hafa raunveruleg áhrif vegna þess að nýtt þing getur að sjálfsögðu tekið nýja ákvörðun, þess vegna í fullkominni andstöðu við það sem stendur hér ef meiri hlutinn á næsta þingi verður öðruvísi samsettur en sá sem nú situr. Það er meira að segja nokkuð líklegt miðað við hvernig straumar eru í dag þótt ég segi það auðvitað með þeim fyrirvara að enginn veit sín örlög í pólitík. Við vitum ekki hver útkoma einstakra flokka verður eða hverjir sitja í þessum sal að loknum kosningum, við vitum ekkert um það. Ég verð að segja að mér finnst þau rök, sem þó eru fyrir fyrra málinu, að það hafi einhver raunveruleg áhrif ekki eiga við um þetta mál með nokkrum hætti. Ef formenn ríkisstjórnarflokkanna og formaður Bjartrar framtíðar hefðu viljað leggja til einhverja málsmeðferð, einhverja nefnd sem ætti að vinna að einhverju tilteknu á næstu vikum - af því að nýtt þing mun hvort sem er koma saman kannski eftir átta vikur - ef þeir hefðu viljað kjósa einhverja nefnd, sem er það sem gæti verið áþreifanlegt í þessari tillögu, hefði auðvitað átt að bera það þannig fram að aðrir í þinginu gætu hugsanlega skrifað upp á það en ekki með því að hafa inni í því forsendur af því tagi sem er að finna hér og aldrei verður samkomulag um.

Virðulegi forseti. Hér kemur annar tvílembingur þessarar nýju samsteypu Samfylkingar, litlu Samfylkingar og Vinstri grænna, formanna þeirra sem kynntu til sögunnar fyrr í kvöld breytingar á samstöðuákvæðinu í stjórnarskránni. Samstöðuákvæðinu sem ég kalla svo og er vissulega breytingarákvæði en er nokkuð stíft í íslenskum rétti þótt vissulega séu til stífari ákvæði á Norðurlöndunum, eins og til að mynda í Danmörku þar sem slíkt breytingarákvæði eða breytingar á stjórnarskrá þurfa að fara í gegnum tvennar kosningar og síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en breytingin á stjórnarskránni er samþykkt. Hún er auðvitað gerð svona stíf þar og hér og víðar til að tryggja að menn reyni af öllum mætti að ná sem breiðastri samstöðu um breytingar á grundvallarlöggjöf hverrar þjóðar, löggjafarsáttmálanum. Því er það að mati okkar framsóknarmanna illráðið að fara fram með breytinguna sem var kynnt af þessu þríeyki. Hér er til þingsályktunar tillaga sem hljóðar þannig með miklum fagurgalatexta að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar verði lokið á 70 ára afmæli lýðveldisins og tillagan hljómar í sjálfu sér ljómandi vel. Ég hef heyrt frá mörgum þingmönnum sem eru talsmenn þessa nýja frumvarps að stjórnskipunarrétti, og reyndar nokkrum þingmönnum sem hafa einfaldlega fjallað um það í löggjöfinni, að þeir leggja mikið upp úr því að textinn sé fagur. Vissulega þurfum við að passa upp á að nýta alla möguleika íslenskunnar til að fagur texti sé í löggjöf en þegar menn fara að breyta texta sem er útpældur af til þess bærum sérfræðingum á svipstundu á endamörkum mála vegna þess að þeim finnst það hljóma betur, án þess að kafa kannað til hlítar hvað það þýðir, geta menn lent í pyttum. Ég held til að mynda að hausinn á þessari þingsályktunartillögu geti lent í þeim pytti. Hér er fagurgali um að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar verði lokið á 70 ára afmæli lýðveldisins. Í lokasetningu greinargerðarinnar kemur fram, með leyfi forseta, að: „Hljóti það frumvarp brautargengi verður unnt að ljúka heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar með viðeigandi hætti í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu á 70 ára afmæli lýðveldisins árið 2014.“ Ég er ekki viss um að það muni ganga vel fyrir sig ef menn ætla sér að lenda í tímahraki að nýju og stefna málinu aftur með það hangandi yfir sér að einfaldur meiri hluti á þingi geti breytt stjórnarskránni. Ég held að það sé óskynsamlegt og rjúfi akkúrat þá hugmynd um samstöðuákvæðið sem þeir sem settu stjórnarskrána á sínum tíma hafa væntanlega haft í huga, að ákvæðið væri til að tryggja að menn reyndu af fremsta megni að ná sem breiðastri samstöðu um málið. Það ættum við auðvitað að vera að gera hér. Í forsendum þingsályktunartillögunnar á að liggja til grundvallar vinna þessarar fimm manna nefndar. Tillögur stjórnlagaráðs eiga að liggja til grundvallar og miða að því að útfæra nánar frumvarpið, nýja stjórnarskrá sem liggur nú fyrir þinginu. Þá væru jafnframt hafðar til hliðsjónar þær breytingartillögur sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur lagt fram. Ég hef heyrt tvo nefndarmenn hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm Lúðvík Geirsson og Álfheiði Ingadóttur, halda því fram í ræðustól að engar tillögur hafi komið frá öðrum en þeim sem sitja í meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, engar frá stjórnarandstöðunni. Ég vil rifja upp, frú forseti, að í umsögn atvinnuveganefndar var ég með fyrirvara við það álit og skilaði inn texta - við höfðum þrjár greinar til umfjöllunar - þar sem ég gerði þrjár breytingartillögur og skilaði í umsögn til nefndarinnar. Eins var með mjög margar aðrar nefndir. Ég skil þetta ekki. Hér er hugmyndafræðin sú að einungis eigi að taka tillögur frá meiri hlutanum. Næsta þing, sem enginn veit hvernig verður samansett, á einungis að hafa tillögur meiri hlutans til hliðsjónar. Það á ekki að taka tillögur sem hafa verið til umfjöllunar hjá öllum nefndum þingsins og væntanlega síðan í stjórnskipunar- og eftirlitsnefndinni sem er afar sérkennilegt. Það er heldur ekki minnst á þá vinnu sem hefur farið fram á síðasta áratug eða tveimur við breytingar til að mynda á náttúruauðlindaákvæðinu. Við framsóknarmenn teljum reyndar að hægt sé að setjast yfir það á þeim dögum sem eftir eru og finna samstöðu í þinginu, ná breiðri sátt um ákvæðið. Við settum þess vegna fram tillögu í dag sem miðar að því að reyna að sætta bæði þá sem eru til vinstri og hægri og fá þá til að reyna að klára ákvæðið í þessari lotu. Ég held að það yrði áferðarfallegra að gera það í stað þess að fresta málinu sisvona til næsta kjörtímabils. Frú forseti. Ég held að menn stefni í blindgötu með málið. Það hefur komið til umræðu hvaða gildi þingsályktun hefði sem er þingsályktun til næsta þings. Við þekkjum auðvitað þingsályktanir sem þing samþykkja og senda til framkvæmdarvaldsins og það er fullkomlega eðlilegt að þær haldi áfram á næsta kjörtímabili eða þarnæsta ef þær eru með tilvísun til lengri tíma. En þingsályktun sem vísar til þess að binda hendur næsta þings rétt fyrir kosningar, alveg óháð því hvernig þær kosningar fara og hvaða fólk sest á þing, hlýtur að vera umdeilanleg sem og hvaða gildi slík þingsályktun hefur. Það kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni rétt áðan að ef samsetning þingsins verður með allt öðrum hætti gæti nýja þingið í sjálfu sér sett fram nýja þingsályktun og fellt þessa úr gildi í heild sinni án þess að hugsa sig mikið meira um. Það væri alveg hægt af því að ekki hefur verið gerð ein einasta tilraun til að reyna að ná samstöðu. Sú hugmynd kom fram í gærkvöldi að fara þessa leið og við erum að tala um hana einum sólarhring síðar og án þess að tilraun hafi verið gerð til að reyna að ná breiðari samstöðu. Frú forseti. Ég held því miður að verið sé að fara með málið í blindgötu. Hvort þetta er hlutur af einhverju stærra sjónarspili veit ég ekki, ég vona ekki því að stjórnarskráin á betra skilið. Það er búið að vinna heilmikið í stjórnarskrárbreytingum á þessu kjörtímabili. Sumt hefur gengið vel, náðst hefur að skapa nokkuð breiða samstöðu um sumt en í öðrum tilvikum hefur það mistekist hrapallega. Málið í heild sinni er komið í öngstræti eins og við þekkjum. Það er ekki meiri hluti innan stjórnarflokkanna til að fara fram með það í þinginu, enda óskynsamlegt að fara fram í miklu ósætti við stjórnarandstöðuna með lítinn meiri hluta af sömu ástæðu og ég nefndi um þingsályktunartillöguna, að næsta þing eða kosningarnar fari að snúast um hvort menn ætli að fjalla um stjórnarskrána og hún verði eitthvert pólitískt bitbein. Hún á ekki að vera það. Við eigum að geta hafið okkur yfir það í málinu þegar við fjöllum um stjórnarskrána, geta sest niður, reynt að ná sem víðtækastri sátt um hverja einustu grein og breyta þeim sem við höfum síðan náð sátt um. Þess vegna getur hugmynd um fimm manna nefnd sérfræðinga eða þingmanna sem færu í slíka vinnu vel verið ásættanleg. Ég bendi líka á tillögu okkar framsóknarmanna um að formenn flokkanna gefi út yfirlýsingu, þess vegna sameiginlega, og muni síðan beita sér í sínum flokkum fyrir því. Það er ekki 100% heldur því að auðvitað geta komið fram ný framboð sem við þekkjum ekki í dag og náð umtalsverðu fylgi og væru algjörlega á móti því á næsta þingi. Frú forseti. Ég held að þessi aðferð sé dæmd til að mistakast. Hún er blindgata og mun ekki leiða okkur áfram af neinni skynsemi í málinu.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Þannig er með þetta kjörtímabil, og ég er nú búinn að upplifa þau nokkur, að sjaldan hefur verið eins mikill ágreiningur milli flokka og milli einstakra þingmanna. Mér finnst þessi þingsályktunartillaga bera þess vitni. Eins og í því máli sem var hér á dagskrá á undan eru það formenn þriggja flokka, hv. þingmenn Árni Páll Árnason, Katrín Jakobsdóttir og Guðmundur Steingrímsson, sem leggja fram tillöguna. Ég er nærri viss um að ef menn hefðu gefið sér einhvern tíma, segjum bara einn dag eða tvo, til að fara í gegnum þetta með öðrum formönnum flokka, Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Hreyfingarinnar, hefði örugglega náðst betri niðurstaða, eitthvað sem allir væru sammála um, eitthvað sem menn gætu fallist á um svona breytingu á stjórnarskránni. Hugsanlega varanlega breytingu, hugsanlega með yfirlýsingu allra formannanna um að þeir mundu halda þessu starfi áfram eða eitthvað slíkt gegn því að þessari umræðu yrði hætt. En það var ekki fyrr en í gær eða fyrradag sem þessi kúvending kom upp. Það er alveg ótrúleg kúvending á ekki lengri tíma þar sem menn hætta allt í einu við eitt stykki stjórnarskrá og fara yfir í það að breyta eingöngu ákvæðinu um 79. gr. Ég hef reyndar lagt fram frumvarp um slíkt í þrígang og bent einmitt á það að vilji menn að þjóðin eða kjósendur greiði bindandi atkvæði um stjórnarskrá sína verði að gera eitthvað svona. Eins og bent hefur verið á í umræðunni um þetta mál er það fullt af pólitískum agnúum. Það eru ekki allir sáttir við það ferli sem hefur verið í gangi og þess vegna finnst mér rangt að vísa til þess. Hv. þm. Birgir Ármannsson benti á að fyrsta málsgreinin er eiginlega full af ágreiningsatriðum, eins og menn séu að leita að ágreiningi. Hún er alveg óþörf, hún gerir ekkert fyrir málið. Það hefði alveg mátt láta seinni málsgreinina standa eingöngu eftir og þar stæði einfaldlega að kjósa ætti fimm manna stjórnarskrárnefnd sem mundi vinna úr þeim hugmyndum sem hafa komið fram og endurbæta þær. Þá er hugsanlegt að samstaða hefði náðst um þetta og formenn allra flokka verið með. Það getur vel verið að það takist enn, frú forseti. Menn eru kannski ekki alveg svona ágreiningsfúsir og vel má vera að það takist að ná fram málamiðlun á þeim örfáu dögum sem eftir eru. Þetta fer jú til nefndar og það er yfirlýst að þar verði málið rætt og hugsanlega gerðar á því breytingar. Ég hefði viljað sjá hærri þröskuld í þessari tillögu, t.d. að að minnsta kosti 40% þjóðarinnar þurfi að greiða atkvæði með stjórnarskrárbreytingu. Svo er náttúrlega spurning hvort menn vilji gera þá breytingu sem lögð var fram í málinu hér á undan, að þetta verði bráðabirgðaákvæði. Það er náttúrlega tómt mál að Alþingi fari að álykta fyrir næsta Alþingi vegna þess að sérhvert Alþingi er sjálfstætt og getur afnumið þær þingsályktanir sem hafa verið samþykktar áður eða unnið eftir því sem því dettur í hug. Nýtt þing fer eftir sannfæringu sinni samkvæmt núgildandi stjórnarskrá, sem er einnig í samræmi við þær hugmyndir sem við höfum verið að ræða hérna mjög lengi. Ég skora því á alla aðila að reyna að finna einhvern flöt á sameiginlegri þingsályktunartillögu og sameiginlegri breytingu á stjórnarskránni þannig að allir séu nokkurn veginn sáttir og gefi sér kannski tvo, þrjá daga í það eða fram að helgi, fram á mánudag. Það yrði skemmtilegri bragur á því, frú forseti, ef stjórnarskránni yrði breytt í sæmilegri samstöðu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vatnalögum, nr. 15/1923, og lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til ákveðnar breytingar á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og vatnalögunum margfrægu, nr. 15/1923, í því skyni að samræma reglur um vatnsréttindi í anda vatnalaga. Þetta frumvarp er í samræmi við tillögur í skýrslu starfshóps sem iðnaðarráðherra skipaði um endurskoðun auðlindalaga, svonefndrar grunnvatnsnefndar og fram kom í maí 2012. Sú skýrsla var í framhaldinu kynnt í ríkisstjórn. Frumvarpið er jafnframt lagt fram og unnið á grunni þeirra breytinga sem gerðar voru á vatnalögum í lok árs 2011 og er til samræmis við þau. Þar voru gömlu vatnalögin frá 1923 uppfærð og treyst enn frekar í sessi en fallið frá gildistöku þeirra vatnalaga sem samþykkt voru á Alþingi árið 2006 og hverra gildistöku hafði ítrekað verið frestað. Í þessari skýrslu og í niðurstöðum svonefndrar grunnvatnsnefndar kom fram sú eindregna afstaða starfshópsins að rétt væri að færa ákvæði um grunnvatn, þ.e. vatn neðan jarðar, sem verið hafði í auðlindalögum frá 1998, inn í sjálf vatnalögin og jafnframt að skilgreina nánar hugtakið grunnvatn og þær takmarkanir á eignarráðum landeiganda sem lúta að grunnvatni. Það er nákvæmlega þessi breyting sem lögð er til með frumvarpinu. Með henni er leitast við að tryggja að lagaþróun að því er varðar vatn verði í framtíðinni samræmd, hvort sem varðar yfirborðsvatn eða grunnvatn. Sá aðskilnaður sem er í lögum í dag og varð í reynd lögfestur upp að vissu marki árið 1998 á reglum er varða annars vegar grunnvatn og hins vegar yfirborðsvatn stenst tæpast út frá vatnafræðilegu sjónarmiði og augljóst að þekking manna á eðli grunnvatns og samspili yfirborðsvatns og grunnvatns er önnur í dag en menn sáu fyrir, sérstaklega þegar vatnalögin voru sett á sínum tíma 1923. Áður en menn hófu að bora eftir vatni beindu menn eðlilega sjónum að yfirborðsvatninu og gáfu minni gaum að því sem var undir yfirborðinu. Þó voru í þeim lögum nokkur ákvæði um svonefnd „minni háttar vötn“ sem vissulega vísuðu niður í grunnvatnsflötinn. Hér er lagt til að þetta verði samræmt þannig að samfelldur og einsleitur lagarammi gildi um vatnið óháð því hvort það er á yfirborði eða neðan jarðar. Meginefni frumvarpsins er nánar tiltekið það að í I. kafla þess eru gerðar breytingar á vatnalögunum og eru þær efnislega fjórþættar. Í fyrsta lagi er lagt til að gildissvið vatnalaga, sem kemur fram í 1. mgr. 1. gr., verði víkkað að því leyti að lögin nái einnig fortakslaust til grunnvatns. Í öðru lagi er lagt til að við 1. gr. laganna bætist skilgreining á hugtakinu grunnvatn. Samræmis vegna er lagt til að sú skilgreining verði nánast samhljóða þeirri sem er að finna á sama hugtaki í auðlindalögum, nr. 57/1998. Í þriðja lagi er lagt til að skýrt komi fram í 9. gr. laganna, sem fjallar um fyrrnefnd minni háttar vötn, að sú grein nái einnig til grunnvatns. Í reynd má segja að það hafi verið andi vatnalaganna á sínum tíma þó að framsetningin hafi verið í takt við nálgun manna til vatnsins á þeim tíma, samanber sem áður sagði að þau lög eru sett fyrir daga borana og annarra slíkra hluta. Þannig fari um grunnvatn með sama hætti og kveðið er á um í 9. gr. varðandi minni háttar vötn og eru ákveðin rök fyrir því þar sem til svonefndra minni háttar vatna hafa jafnan verið talin jarðvötn, hverir, laugar, ölkeldur, lindir og önnur slík fyrirbæri. Þá leiðir af sjálfu að um eignarrétt landeigenda gilda sömu reglur hvað grunnvatnið varðar og hin minni háttar vötnin. Í fjórða lagi er lagt til að ákvæði auðlindalaga, nr. 57/1998, að því er varðar útgáfu rannsóknarleyfa og nýtingarleyfa, nái jafnframt til rannsóknar og nýtingar á vatnsauðlindum og þá að sjálfsögðu bæði yfirborðsvatni og grunnvatni. Eru þau ákvæði auðlindalaga nokkuð ítarlegri en þau ákvæði vatnalaga sem lúta að stjórnsýslu og hvaða framkvæmdir séu tilkynningarskyldar og leyfisskyldar. Um þetta allt er nánar fjallað í athugasemdum með frumvarpinu og vísast til þess. Í seinni kafla laganna, þ.e. II. kafla, eru lagðar til tilteknar breytingar á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting með það fyrir augum að gæta samræmis milli gildissviðs vatnalaga og auðlindalaga að því er grunnvatn varðar og því tekið fram að um eignarrétt landeiganda að grunnvatni fari samkvæmt 9. gr. vatnalaga, nr. 15/1923. Í öðru lagi er lögð til breyting, og þar er að vísu um óskylda breytingu að ræða en sem tengist þó engu að síður samspili auðlindalaga, nr. 57/1998, og 40. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, að því er varðar rannsóknarleyfi. Verði sú breyting að lögum verður unnt að veita leyfi til að rannsaka orkulindir til undirbúnings raforkuvinnslu, leyfi sem ekki er eingöngu bundið við rannsókn innan netlaga heldur einnig utan. Menn hafa litið svo á, vegna þess hvernig frá þessu hefur verið gengið, að eingöngu væri heimilt að veita t.d. rannsóknarleyfi vegna mögulegra sjávarfallavirkjana innan netlaga. Með þessari breytingu er horft til þess að auðvitað gætu möguleikar á sjávarfallavirkjunum verið víðar við strendur og í fjörðum landsins, en hingað til hefur eingöngu verið heimilt að veita rannsóknarleyfi innan netlaga vegna slíkra virkjunarkosta. Hefur það varla verið ætlun manna eða vilji löggjafans að hafa það svo til framtíðar. Frumvarpið er unnið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu að höfðu miklu samráði við umhverfis- og auðlindaráðuneytið, Orkustofnun og starfshópinn sem skilaði skýrslunni, svonefnda grunnvatnsnefnd. Nánar er þetta allt saman rakið í allítarlegri greinargerð sem frumvarpinu fylgir. Loks kemur fram að ekki er gert ráð fyrir því að samþykkt frumvarpsins hafi í för með sér nein útgjöld fyrir ríkissjóð. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég vil á þessu stigi svo sem ekki tjá mig um efnisatriði málsins enda er það nýframkomið og hefur ekki gefist mikið ráðrúm til að kynna sér það vegna annarra mála sem hér hafa verið til umræðu. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að leggjast gegn því að þetta mál fari til athugunar í atvinnuveganefnd eins og gert er ráð fyrir en í ljósi þess hversu skammt er eftir af þinginu velti ég fyrir mér hvort hæstv. ráðherra lítur svo á að í því séu einhver ákvæði sem nauðsyn beri til að afgreiða innan fárra daga áður en þing fer heim, hvort þarna eru einhver slík atriði sem nauðsynlegt sé að tekið verði á á næstu dögum og hvaða hugmyndir hæstv. ráðherra hefur þá um framhald málsins.

Frú forseti. Málið er nú tiltölulega skýrt, það er tiltölulega einfalt. Það snýst um þessa lagasamræmingu sem öll rök standa til. Ég get ekki haldið því fram að það sé knýjandi nauðsyn og himinn og jörð farist á einhverjum næstu vikum eða mánuðum, en þó er það þannig að augljóslega er betra að samræmið komist á sem fyrst. Þar má til dæmis nefna rannsóknarleyfin, tengslin yfir í raforkulögin, þetta sem ég nefndi með núverandi stöðu hvað varðar sjávarfallavirkjanir og möguleg rannsóknarleyfi í því sambandi, að það er svona nokkuð ankannaleg staða að það sé bundið við svæði innan netlaga og ekki heimilt að fara þar út fyrir. Ég skal vel viðurkenna að æskilegra hefði verið að málið hefði komist fram fyrr en það tók þennan tíma að vinna úr tillögum nefndarinnar og var satt best að segja ekki byrjað mikið á því fyrr en í haust. Hún skilar í fyrravor og síðan er málið kynnt snemmsumars í ríkisstjórn og starfið hófst svo við að skoða þetta í haust eða snemma vetrar. Í raun er frumvarpið mjög einfalt en menn vildu náttúrlega fara mjög vandlega í gegnum það að réttur umbúnaður væri á þessu hvað varðar það að samræma þetta að fullu vatnalögunum. Það eru þau sem ráða í raun og veru og þetta er samræmingarvinna til þess að lögin að öðru leyti, lög um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu, eftir atvikum þá tengingin yfir í raforkulögin, séu í samræmi við þessa meginlöggjöf. Málið er tiltölulega einfalt og liggur skýrt fyrir þannig að ég er nú svo bjartsýnn já, að ég geri mér fullar vonir um að atvinnuveganefnd vinni þetta rösklega. Það væri sómi að því að ljúka meðal annars afgreiðslu þessa ágæta máls hér fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég hef ekki forsendur til að meta hvort hér er um að ræða gott mál eða slæmt og verð þess vegna að hafa alla fyrirvara á því, ætla hvorki að fordæma þetta mál né hrósa því fyrr en það hefur fengið einhverja skoðun bæði af minni hálfu og þeirra sem sitja fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins í atvinnuveganefnd. Ég verð að segja að mér finnst það nokkur bjartsýni hjá hæstv. ráðherra að tala um að þessu verði lokið fyrir þinglok því að segja má að þessu eins og fjöldamörgum öðrum málum sé stefnt inn í ákveðið umferðaröngþveiti sem er fyrir hendi hér í þinginu þessa síðustu daga þingsins. Ég verð að ráða það af inntaki ræðu hæstv. ráðherra að þarna séu ekki svo knýjandi forsendur að eðlilegt sé að þetta verði sett mjög framarlega í forgangsröð þeirra mála sem lokið verður fyrir þinglok. Auðvitað er það svo að jafnvel þótt þeim sem unnið hafa að framgangi mála um langt skeið eða verið með þau á sínu verksviði innan ráðuneyta finnist mál einföld og auðskilin og augljós þá kann að vera að öðrum þingmönnum finnist þörf á að taka málin til nánari skoðunar og umræðu, leita umsagna, fá álit sérfræðinga og þess háttar, sem auðvitað er ansi knappur tími til svo að við séum bara alveg raunsæ í því sambandi. Ég tek fram að ég er eins og flestir aðrir þingmenn í þeirri stöðu að vera að sjá þetta mál í fyrsta sinn í dag þannig að ég ætla hvorki að fordæma það né lýsa yfir stuðningi við það. Ég segi sem svo að ég vænti þess að málið fái eðlilega skoðun í atvinnuveganefnd þegar málið gengur þangað.

Frú forseti. Að sjálfsögðu metur svo nefndin það sjálf hvaða tíma hún þarf til að fara yfir málið en ég hygg nú að það sé tiltölulega fljótgert að sannreyna það og fá þá til þess gesti o.s.frv. Hér er nákvæmlega verið að gera það sem útskýrt er og sagt er, að fara í þessa samræmingu og hún er mjög brýn. Ég verð að segja alveg eins og er að ég sakna þess stundum að ekki skuli koma hér fram í máli manna meiri metnaður fyrir hönd þingsins sem stofnunar, að ljúka verkum sínum og klára það sem til heilla horfir. Ég hefði gjarnan viljað sjá það á þessu síðasta ári, eftir talsverðan barning sem má segja að þessi ágæta stofnun og við öll hér höfum gengið í gegnum, að hér væri sá andi uppi og sá vinnumórall, ef maður má nota það orð, að menn hefðu mikinn metnað til þess á síðustu tveim, þrem vikum þingsins að ljúka verkum sem hafa verið lengi í vinnslu, lengur eða skemur. Þetta er í raun viðhengi við það sem gert var 2011. Eftir langar og miklar umræður varð niðurstaðan þar algjörlega skýr lagalega, að viðhalda anda gömlu vatnalaganna frá 1923, sem ég tel vera með merkari löggjöf fyrir nú utan hvað hún er fallega orðuð. Hér er þá verið að ljúka því verki, samræma ákvæðin í öðrum lögum og ná utan um vatnið í heild sinni með því að færa ákvæði um grunnvatn inn í vatnalögin sjálf. Þetta er því tiltölulega einfalt og skýrt og ætti að vera fljótlegt að fara yfir það hvort hér sé ekki það vel um hnútana búið að engir ágallar séu á því lagatæknilegir né annars eðlis. Ég trúi ekki að pólitískur ágreiningur sé um þetta, ég held að við séum búin með það mál. Hin neikvæða skilgreining vatnalaganna gömlu mun fá að halda sér, það er afnotarétturinn og nýtingarrétturinn sem tilheyrir jarðareigninni sem er skilgreindur og ekki er verið að hrófla við því hér.