Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. allshn.Ed. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran): Jeg get ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir því, að þetta mál skuli vera komið í Sþ. Háttv. Ed., og þá ekki síst allsherjarnefnd hennar, hefir sýnt háttv.Nd. svo mikla tilhliðrunarsemi um þetta mál, og hins vegar átt svo mikinn þátt í því að leiðrjetta þá ekki óverulega galla, sem voru á frumvarpinu upphaflega, að þess var fremur að vænta, að hv.Nd. gerði þetta ekki að deilumáli við Ed. En þá er að líta á deilumálið sjálft. Háttv. meiri hl. allshn.Nd. vill gera sjúklingi, sem kemur til læknis í trúnaðarerindum, að lagaskyldu að segja svo satt frá um holdlegar samfarir sínar eins og hann stæði fyrir rjetti, og leggur við því allhá viðurlög. Þetta nær að sjálfsögðu jafnt til kvenna og karla. Neiti sjúklingurinn að gefa þessa skýrslu, þá er hann orðinn brotlegur við lögin; sje þessi skýrsla að einhverju leyti röng, er hann líka orðinn brotlegur við þau. Til þess að ekki fari á milli mála eftir á, sje jeg ekki betur en að læknirinn verði að bóka þessa skýrslu nákvæmlega í hvert skifti í læknajournal sinn, lesa hann upp fyrir sjúklingnum og heimta, að hann staðfesti hann með undirskrift sinni - ef hann þá er skrifandi. Sje um útlending að ræða, sem telur sig hafa smitast hjer á landi, verður hann víst helst að semja skýrsluna í læknajournalinn á því máli, sem sjúklingurinn talar eða skilur. Þetta væru vond lög og ekki viturleg. Lítum á það fyrst frá sjónarmiði sjúklinganna. - Um það er þá fyrst að segja, að það er viðurkent af rjettarmeðvitund nærri allra sannsýnna manna, að samfarir karls og konu sjeu og eigi að vera eitt hið mesta einkamál þeirra, svo að fá mál hafi jafnmikinn rjett á sjer í því efni sem þau. Er það þá svo undarlegt, þó sjúklingur oft og tíðum kveinki sjer við því að gefa um þetta skýrslu? Er þingið reiðubúið til þess að heimta það, t. d. af stúlku, sem tæld hefir verið af þeim manni, er hún unni, að hún láti ókunnugum lækni „í tje alla vitneskju sína um það efni“. eins og frumvarpsgreinin, sem hjer er um deilt, orðar það. Jeg held, að slík krafa væri ósæmileg harðýðgi, og jeg fyrir mitt leyti vil mjög ógjarnan láta heimta af mjer að taka slíka skýrslu. Frumvarpið mælir svo fyrir, að ef læknir tekur sjúkling til meðferðar, sem nýlega hefir smitast hjer á landi, þá skuli hann grenslast eftir því vandlega, af hverjum og hvernig hann hafi smitast. Þetta er líka það, sem allir samviskusamir læknar gera og eiga að gera, og það er ekki nema gott, að það standi í lögum. Það er þá enn meira aðhald fyrir læknana, og fullnægi þeir þeirri skyldu sinni, komast þeir oft og tíðum fyrir það, hvaðan smitunin stafar, og geta þá komið í veg fyrir smitunarhættuna. Oft fá þeir ekki þessa vitneskju í fyrsta eða öðru viðtali, en fá hana þó, þegar sjúklingurinn hefir fengið meira og fastara traust til læknisins og lítur á hann eins og vin sinn og velgerðamann, sem hafi einlægan hug á því að hjálpa honum. Þetta er mál, sem á að vinnast með lipurð og góðsemi, en ekki með hótunum um lögreglukæru og fjesektir. En það skal fúslega játað, að það er oft og tíðum alt annað en auðvelt fyrir lækni að komast fyrir hið sanna um þessi efni. Það er nefnilega margsannað af reynslunni og sálfræðilega ofureðlilegt, að sjúklingar með kynsjúkdómum segja lækni algjörlega skakt til um, hvenær þeir hafi smitast, vilja telja lækninum trú um það, að þetta hafi verið miklu fyr en það var í raun og veru. Af því hefir víst myndast latneska setningin „quivis syphilitieus mendax“ eða „quivis gonorrhoicus mendax“. Vitanlega eru undantekningar frá því, að svo sje, en reglan er þó æðialgeng; en eigi að fara að rekast í þessum málum með lögregluvaldi, þá hljóta þó allir að skilja, að það er afaráríðandi, að tímaákvörðunin sje nákvæm og að það getur valdið margháttuðum vafningum og óvinnandi örðugleikum að komast fyrir, hvað rjett er. En hjer er líka önnur hætta, og hún er sú, að fólk sje haft fyrir rangri sök. Í minni tiltölulega litlu reynslu um þessi efni hefir það komið fyrir, jafnvel oftar en einu sinni, að jeg hefi verið sannfærður um, að sagt var algerlega rangt til um stúlkuna, sem átti að hafa valdið smituninni. En mjer mun nú verða svarað því, að þetta komi málinu ekki mikið við, af því það sje, eða eigi að vera skylda sjúklingsins að láta lækninum þegar í tje allar upplýsingar, alla vitneskju sína um þessi efni. En jeg verð að svara þeim því, að þetta kemur málinu mikið við, af því að það er svo örðugt oft og tíðum að komast fyrir, hvað satt er um þessi efni, og af því að það eru svo sáralitlar líkur til þess, að þetta ákvæði bæti nokkuð úr þeim örðugleikum. En jafnvel þó að sjúklingurinn segi lækninum þegar í stað alt satt og rjett um þessi einkamál sín, þá er ekki víst, að mikið verði ætíð á því að græða. Ef til vill getur sjúklingurinn alls ekki nafngreint þann, sem smituninni hefir valdið, eða - það sem verra er - fer alveg skakt með nafnið óviljandi, sem orðið gæti til mikilla óþæginda fyrir saklaust fólk. Jeg hirði ekki um að telja hjer dæmi þess, hvernig þetta gæti valdið margskonar óþægindum og rangindum, en jeg leyfi mjer að fullyrða það og leggja áherslu á það, að læknirinn komist lengra með lipurð og gætni og góðsemi í því að afla sjer vitneskju um það, sem hann þarf að vita um þessi efni, heldur en með hótunum um sektir og lögregluaðstoð. Grindin í þessum lögum, sem við höfum hjer til meðferðar, er eins og kunnug: er sniðin eftir sænskri fyrirmynd. Vegna þess. hve ýmsir staðhættir eru hjer ólíkir því, sem er í Svíþjóð, var ekki hægt að þýða þau lög, heldur varð að reyna að smíða utan á grindina úr íslensku efni, og hjá lagasmiðunum var þetta íslenska efni sumstaðar nokkuð kvistótt og sumt varla annað en fúasprek. Yfir þetta var svo málað, svo það liti betur út. Það, sem er nýmálað, er oft furðu ásjálegt í fyrstu, en þó hefir reyndar þingið mátt segja um sumt í þessum lögum eitthvað svipað því, sem skáldið segir um fallega hárið og hvítu tennurnar á stúlkunni: hárið og tennurnar hvítu hvorttveggja' úr Reykjavík. Þetta má víst líka segja um þetta deiluatriði. Sænsku lögin virðast aftur vera öll úr mjög góðu og ábyggilegu efni, og mjer þykir vert að benda á það, að jeg minnist þess ekki, að nein setning í þeim sje þess efnis, sem hjer er verið að deila um. Mjer finst það líka mjög eðlilegt, því mjer þykir eðlilegt, að engin þjóð setji sjer lög um þetta. En jafnvel þó það væri einhversstaðar í lögum, sem jeg efast mjög um, held jeg, að það væru mjög óhentug lög hjer í íslenska fámenninu, þar sem hver þekkir annan að heita má. Eigi þetta ákvæði að verða annað og meira en pappírsgagn, held jeg, að það gerði aðeins ógagn; ætti að fara eftir því, verði það óhjákvæmilegt, að það raskaði mjög þeim þagnargrundvelli og þeirri leynd, sem lögin gera ráð fyrir, en það gæti aftur orðið til þess, að menn leituðu sjer síður læknishjálpar en þeir ella mundu gera. Jeg verð því að láta þess getið, að ef brtt. verður feld, sje jeg mjer ekki fært að greiða lögunum atkv. mitt, og jeg hygg, að svo fari um ýmsa hv. samdeildarmenn mína. Falli lögin þess vegna, þá eru það ekki við, heldur háttv. meiri hluti Nd., sem bregður fæti fyrir lögin.

Frsm. allshn.Nd. (Jón Þorláksson): Jeg verð að segja, að jeg varð hálfhissa, er jeg heyrði hina löngu og alvarlegu ræðu hv. 2. þm. S.-M. (SHK) um jafnlítið atriði sem þessi brtt. er. Ástæðan til þess, að allsherjarnefnd Nd. vildi setja þetta ákvæði inn, var sú, að það var upphaflega í frv. frá hendi sjerfræðinganna, sem bjuggu það til. Önnur ástæða var sú, að nefndin leit svo á, að hjer sje að ræða um tilraun til þess að útrýma þessum sjúkdómum og koma í veg fyrir, að þeir verði hjer landlægir. Því er eðlilegt, að við göngum lengra en þær þjóðir, sem eru vonlausar um að geta losnað við þá með öllu. Þriðja ástæðan var sú, að nefndin áleit ósamræmi í því að leggja læknunum á herðar skyldu til þess að grenslast sem vandlegast eftir, af hverjum sjúklingurinn hafi smitast, en leggja enga skyldu á sjúklinginn að svara. Nefndin leit svo á, að af því að frv. gerir ráð fyrir leynd, þá gæti sjúklingurinn litið svo á, að sjer væri óheimilt að svara, ef það væri ekki boðið í lögunum. Mjer virtist koma fram hjá hv. 2. þm. S.-M. (SHK) misskilningur á því, hvað í ákvæðinu felst. Var á honum að heyra, að hann teldi sjúklinginn skyldan til þess að gefa skýrslu um allar holdlegar samfarir, og væri brotlegur, ef hann gæfi ranga skýrslu um það. Jeg gæti nú trúað, að skýrslan yrði löng hjá sumum, ef þetta væri meiningin, en meiningin er auðvitað sú, að sjúklingurinn á að gefa skýrslu um, af hverjum og hvenær hann hafi smitast, að svo miklu leyti sem hann veit það. Hv. þm. (SHK) kvað eigi von um góðan árangur, ef farið væri að rekast í þessu með lögregluvaldi. En það verður jafnt gert, ef með þarf, hvort sem þessi brtt. verður samþykt eða ekki. Það er rjett hjá háttv.þm., að læknirinn kemst lengra með lipurð og góðsemi en hótunum, og lögin girða heldur ekki fyrir það. Þetta ákvæði á einungis að sýna sjúklingnum, að honum ber að svara, og það kynni að hafa þau áhrif, að sá, sem ekki vill gefa upplýsingar í fyrstu, gerði það, ef honum er sýndur lagastafurinn. Ef ákvæðið kemur því til leiðar, að rjettar upplýsingar fást, þá er engum gerður órjettur með því. Þótt jeg sje ekki kunnugur löggjöf annara landa, þá veit jeg, að í útlendum hegningarlögum eru miklu víðtækari ákvæði um þetta, þar á meðal í Svíþjóð. Jeg hefi eytt fleiri orðum að þessu en jeg bjóst við að þurfa í upphafi, en jeg vona, að jeg hafi eytt þeim misskilningi, að hjer sje um verulega breytingu að ræða frá grundvelli þeim, sem stjfrv. var bygt á. Þetta ákvæði er aðeins hugsunarrjett útfylling á ákvæðum þess frv., og engum til meins.

Jónas Jónsson Þegar þetta frv. var á ferðinni í Ed., var jeg ekki alls kostar ánægður með það. Jeg vildi láta verja nokkru fje til almennrar fræðslu um þessi efni. Jeg álít, að aðalvörnin sje í því fólgin, að þjóðin þekki eðli þessara sjúkdóma og orsakir. Þetta er engin nýung; erlendis eru meðal annars kvikmyndir notaðar til fræðslu. En tillögur mínar um fræðslu í þessu efni voru feldar í Ed.; meiri hlutinn bygði á öðrum grundvelli. Jeg skal taka það fram viðvíkjandi þessari brtt., að jeg fellst á það með háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að það sje rjett og eðlilegt að hafa sem mest aðhald með því, hverjir bera ábyrgðina á smitun. Lög þessi leggja þunga kostnaðarbyrði á þjóðfjelagið, og þjóðfjelagið á heimtingu á því að fá í stað kostnaðarins tryggingu fyrir því, að hægt sje að halda þessum sjúkdómum í skefjum, og mönnum sje ekki af vatnsgrautarmiskunnsemi látið haldast uppi að útbreiða þessa hættulegu sjúkdóma.

Frsm. allshn.Ed. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran): Jeg sje ekki ástæðu til að lengja mikið umr. um þetta mál. Hins vegar verð jeg að halda því fram, að þetta mál er ekki eins lítilfjörlegt og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hjelt fram. Fanst mjer sem hann sjálfur fjellist ekki á það, þar sem hann rökræddi málið frá sínu sjónarmiði. Jeg hefi ekki miklu við að bæta það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. Vil jeg aðeins benda á það, að mjer þykir líklegt, að svarið verði æðioft hjá þeim sjúklingi, sem ekki vill segja frá: Jeg veit það ekki. Hvað á þá að gera. Þetta skiftist í tvent; sumir vilja strax segja satt og rjett frá, og með þá er engin vandræði; vandræðin eru með hina, sem ekki vilja segja neitt. Jeg fæ ekki sjeð annað en að skylda læknisins verði breytileg, eftir því, hvort þetta verður samþykt eða ekki.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefði ekki staðið upp, ef deilan hefði aðeins staðið um brtt. Mjer er í raun og veru alveg sama, hvort hún verður samþykt eða ekki. En það var út af ummælum hv. 2. þm. S.-M. (SHK), að ef till.Ed. yrði ekki samþykt, þá gæti það orðið frv. að falli. Jeg vil leyfa mjer í þessu sambandi að minna á það, að þetta frumvarp er runnið frá Læknafjelagi Reykjavíkur. Það tók málið á dagskrá hjá sjer, setti nefnd í það og hún bjó til frv. þetta, sem stjórnin lagði fyrir Ed. Ástæðan til þess að Læknafjelagið fór að taka hjer í taumana, var sú, að það áleit, að sjúkdómar þessir væru hjer svo lítið útbreiddir enn, að takast mætti að hindra þá. Jeg vona, að það sjáist, hvílíkir vágestir þessir sjúkdómar eru, og býst við, að hið háa Alþingi taki vel í kröfu lækna um þetta efni. Þótt í frv. sjeu kannske einhver atriði, sem hv.þm. geta ekki felt sig við, þá má ekki láta slíkt verða góðu máli að falli. Ef einhver ákvæði skyldu reynast miður vel, þá má altaf breyta því síðar. Mestu máli skiftir að frv. nái fram að ganga, og vænti jeg þess, að það verði afgreitt sem lög frá þessu þingi.

Flm. (Jón Baldvinsson) Undir umræðunum um fjárlögin á síðasta þingi vjek jeg stuttlega að því, hvort hæstv. landsstjórn vildi ekki leitast eftir því, hvort hægt væri að komast að samningum við Rússland um sölu á fiski og síld. Norðmenn höfðu þá nýlega selt afarmikið af síld og saltfiski til Rússlands, og höfðu þá þegar gert verslunarsamning við rússneska lýðríkið. Hæstv. atvinnumálaráðherra tók þá vel undir þetta. Hann hafði kynt sjer sölusamning Norðmanna og Rússa og ljet í ljós, að hjer væri um hagfeldan samning að ræða fyrir Norðmenn. Og honum sýndust hjer einnig möguleikar fyrir fiskmarkað. En hvort hæstv. stjórn hefir nokkuð frekar gert í þessu máli, er mjer ekki kunnugt; en hitt þykist jeg mega fullyrða, að enn þá sjeu ekki til neinir verslunarsamningar milli Íslands og Rússlands. Árið 1921 tók danska stjórnin upp samningatilraunir við Rússland. En þeim samningatilraunum var hætt seint á því ári. Var því um kent, að kröfur Rússa hafi verið svo harðar, að ekki hafi þótt gerlegt að ganga að þeim. En í dönskum blöðum hefi jeg sjeð því um kent, að danskir mikilsmegandi kaupsýslumenn hafi lagst fast á móti þessum samningatilraunum, og svo ýmsir útlægir áhangendur gömlu keisarastjórnarinnar í Rússlandi, sem ekki vildu af því vita, að rússneska sovjetstjórnin væri viðurkend, með því að gera við hana samninga. Í vetur fitjuðu Danir aftur upp á slíkum samningi, og fyrir skömmu er komin fregn frá Danmörku um, að samningar hafi komist á milli Dana og Rússa. Í þessum samningum hinna ýmsu ríkja við Rússland hefir mesta deiluefnið verið um hinar gömlu ríkisskuldir og um eignir þeirra manna og fjelaga útlendra, sem gerðar hafa verið upptækar. Um þetta vilja Rússar ekki semja við neina einstaka þjóð, heldur skipa þessum málum síðar, og gildi þá hið sama um allar þjóðir. En þrátt fyrir það, að ekki hefir tekist að ná samkomulagi um þetta, hafa samt verið gerðir verslunarsamningar við Rússland af mörgum ríkjum, eins og áður er sagt. Engin þess háttar deiluefni ættu að þurfa að tefja fyrir því, að við gerðum verslunarsamning við Rússa. Íslenska ríkið á ekki, eða íslenskir þegnar, svo jeg viti til, neinar fjárkröfur á hendur þeim. Og jeg gæti trúað, að við gætum sloppið við mörg hin flóknu ákvæði milliríkjasamninga um fulltrúa og sendisveitir, því ekki geri jeg ráð fyrir því, að við hefðum þar fastan fulltrúa eða sendiherra. En hvað sem um það er, verðum við að ná samningi við Rússland, ef við eigum að geta haft við það nokkur verslunarviðskifti; því sovjetstjórnin mun fylgja fast fram því, að hafa hvorki nje leyfa nokkur viðskifti við þau ríki, sem ekki hafa við hana samninga. Um það kann nú að verða spurt, hvaða gagn við getum haft af verslun við Rússland. Hvort líkur sjeu fyrir því, að við getum selt þangað nokkuð af framleiðslu okkar, og þá hvort líkur sjeu til, að svo gott verð fáist, að slík verslun borgi sig. Það efast nú líklega enginn um það, að við höfum fulla þörf á því að fá markað í Rússlandi fyrir vörur okkar. Menn eru að tala um, að nauðsyn beri til að takmarka síldveiði Íslendinga vegna þess, að við getum ekki selt nærri alt, sem við getum veitt. Fróðir menn þar um hafa fullyrt, að sá markaður, sem nú er fyrir íslenska síld, geti ekki tekið við miklu meiru en 200 þús. tunnum. Og ef meira sje á boðstólum, hrapi verðið niður úr öllu valdi. En Rússland er stórt og mannmargt. Þangað hafa Norðmenn selt afarmikið af síld. Og hví skyldu Íslendingar ekki alveg eins geta selt þangað sína síld, sem þar að auki er miklu betri verslunarvara ? Og næðum við þar fótfestu, væri engin hætta á því, að við mættum ekki veiða eins mikið og við gætum, af ótta við það, að geta ekki selt. Það væri heldur engin vanþörf að reyna að útvega nýjan markað fyrir saltfiskinn. Eftir því kappi, sem flestar þjóðir leggja nú á fiskiveiðarnar, þá fer áreiðanlega að verða þrengra um sölu á gömlum slóðum. Og eftir því sem íslenski fiskiflotinn eykst og veiðin þar af leiðandi meiri, þá getur hið sama borið að og um síldina. Þess vegna þurfum við að leggja alt kapp á að hafa sem víðast markað. Þing og stjórn virðist líka vera á þessari skoðun, þar sem nú er árs árlega veitt fje í þessu skyni. Það væri misskilningur, ef menn ímynduðu sjer, að Rússar vildu ekki kaupa nema hinar lökustu og ódýrustu vörutegundirnar og að þeir leggi aðaláhersluna á verðið, en ekki gæðin. Þeir vilja auðvitað fá sem allra besta vöru, og um verðið fer náttúrlega eins og gengur og gerist. Sá, sem selur, vill fá sem hæst verð, og hinn, sem kaupir, vill borga það allra minsta, sem hann kemst af með. Jeg hefi heyrt marga segja, að þótt Rússar vildu kaupa, þá gætu þeir ekki borgað. Það mun nú sennilega vera rjett, að þeir mundu ekki geta borgað í gulli. En þeir hafa vörur til að borga með. Þar á meðal vörur, sem við kaupum og notum mikið af, svo sem er rúgur og timbur. Vöruskifti gætu því átt sjer stað. Rússar ætla sjer t. d. á þessu ári að flytja út um 80 þús. smálestir af rúgi. Og rússneski rúgurinn er alkunn ágætisvara, miklu betri en hinn hálfþroskaði danski rúgur, sem við kaupum hingað malaðan. Eins og menn ef til vill vita, hefir rússneska stjórnin á hendi alla verslun ríkisins, bæði út- og innflutning. Og hún mun líka helst kjósa að gera viðskifti við ríki eða stofnanir, sem hafa á sjer opinberan blæ. Henni þykir það meiri trygging fyrir því, að ekki sjeu brögð höfð í frammi. Og gæti jeg því langhelst trúað, að ef við hefðum við þá einhver viðskifti, þyrfti það að vera að opinberri tilstuðlan. Annars býst jeg ekki við, að Rússum sje það neitt keppikefli að gera við okkur samninga. Við höfum svo fátt að bjóða, sem þeir geta ekki fengið annarsstaðar. Og framleiðsla okkar er það smáræði fyrir þarfir hinnar mannmörgu þjóðar. Fyrir þá eru t. d. 100 þúsund tunnur af síld lítilræði. Okkur munar þetta ákaflega miklu. Jeg lít svo á, að það sje í okkar þágu, að verslunarsamningur við Rússa komist á, svo hægt sje að fara að vinna að því, að viðskifti hefjist. Í tillögunni er eðlilega ekkert á það minst, á hvern hátt slíku verslunarsambandi verði komið á, en jeg tel það sjálfsögðustu leiðina, að íslenskur maður eða menn verði sendir til Rússlands í þessum erindum. Þeir geta af meiri kunnugleik um talað en útlendir menn, sem ekki eru kunnugir högum vorum nje háttum.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vildi aðeins taka það fram, að það hefir verið gerður verslunarsamningur milli Dana og Rússa, og var hann undirritaður af fulltrúum beggja málsaðilja 23. apríl síðastliðinn. Er í samningi þessum Íslandi gefinn kostur á að ganga inn í hann, ef sagt er til þess innan þriggja mánaða, en ef eigi er neitt gert í þá átt innan þess tíma, þá er rjettur Íslands til þátttöku í samningnum fallinn úr sögunni. Samningur þessi er eigi enn þá kominn til landsstjórnarinnar, en henni hefir verið tilkynt, að hann verði sendur henni mjög bráðlega. Bjóst stjórnin við því, að hann kæmi með Botníu, en Svo var þó eigi. En jeg veit, að aðalþáttur samningsins er sá, að Rússum er heimilaður aðgangur að Danmörku og Dönum að Rússlandi, til þess að koma á verslunarsambandi milli landanna. Ef till. hefði eigi komið fram, mundi stjórnin hafa leitað álits þingsins um það, hvort semja ætti við Rússa eða eigi. Ef till. verður samþykt, þá er því svarað, en þá er eftir að taka ákvörðun um það, hvort ganga eigi inn í samninginn við Danmörku eða semja sjálfstætt. Hið síðara tel jeg mörgum annmörkum bundið. Býst jeg við, að þingið blandi sjer eigi inn í þá hlið þessa máls, en láti stjórnina ráða því, eftir að hún hefir kynt sjer málið til hlítar.

Jón Auðunn Jónsson Hv. flm. (JB) gat þess, að nú væri kominn á verslunarsamningur milli Rússa og því nær allra landa Evrópu. Hjelt jeg, að hv.þm. (JB) hefði sjeð það, sem skrifað var frá Rússlandi, þegar danska nefndin fór þangað til þess að semja. Er það haft eftir Litvinoff, að aðeins Eistland og Þýskaland, og Noregur að nokkru leyti, hafi gert samninga við Rússland. Er þetta birt í Berlingske Tidende síðast í mars. Jeg tel í sjálfu sjer ekkert á móti því að gera samning við Rússland, en jeg hygg lítið upp úr því að hafa fjárhagslega. Hv. flm. (JB) benti rjettilega á það, að samningarnir hefðu verið Norðmönnum mjög til hagsbóta. En það stóð alveg sjerstaklega á, þegar Norðmenn sömdu. Þeir áttu þá hátt upp undir miljón tunnur af síld. Settu þeir nokkuð af henni í bræðslu, en seldu hitt til Rússlands. Rússar keyptu um 230 þús. tunnur á 10–15 kr. tunnuna, en Norðmenn skuldbundu sig til þess að útvega skip til flutnings gegn hæfilegu farmgjaldi. Slík sala hefði ekki verið til hagsbóta fyrir okkur, þó að hún hafi verið það fyrir Norðmenn, því að hæsta sala fob í Noregi var 151/2 kr. tunnan af vorsíld, en við höfum eigi selt til Svíþjóðar fyrir minna en 23 aura danska pr. kg. undanfarið. Hvað fiskinn snertir, þá kaupa Rússar eigi annan fisk en norskan fisk frá Finnmörk, og það eingöngu ljelega vöru. Nú er afarmikill afli þar um slóðir, bæði af ufsa, keilu og smáfiski. En það er mjög lítið um fiskinn skeytt og hann illa verkaður. Fyrir þennan fisk gáfu Rússar í fyrravor um 4–7 aura kg. Nefnd sú, sem keypti fiskinn fyrir Rússa, taldi það mjög leiðinlegt, að geta ekki keypt betri vöru, en þeir sögðu, að enginn markaður væri fyrir hana í landinu. Enda munu menn hafa heyrt það, að „vrag“-fiskur er í Noregi kallaður Rússafiskur. Menn mega því ekki halda, að nú sem stendur sjeu nokkrir hagsmunir í veði fyrir okkur, hvort sem við semjum við Rússa eða ekki. Hins vegar sje jeg ekkert því til fyrirstöðu, að gerður sje við þá verslunarsamningur. Það þarf ekki að verða okkur til tjóns á nokkurn hátt. Það, sem aðallega knúði Dani til að semja við Rússa, var, að ýmsir danskir iðnrekendur og verslunarmenn eiga mjög miklar eignir í Rússlandi, sem þeir hafa engin not haft af síðan byltingin varð þar, þangað til nú, að þeir vonast eftir að fá yfirráð yfir þessum eignum, þegar verslunarsamningur er gerður með þjóðunum. Að öðru leyti hafa Danir einnig talsvert að selja Rússum, og hafa gert, enda þótt enginn verslunarsamningur hafi verið gerður milli stjórnanna. T. d. seldu þeir Rússum í fyrra talsvert af landbúnaðarvjelum og verkfærum, og svo fræi. Eins og jeg tók fram, hygg jeg, að ekki komi til mála, að við getum selt Rússum neitt að ráði af afurðum okkar. Til þess eru þær of dýrar og um of langan veg að flytja, borið saman við Noreg til dæmis.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg held, að hv.þm. Ísaf. (JAJ) hafi misskilið talsvert í máli þessu. Hjer er ekki að ræða um stjórnmálasamning, enda hefir að eins eitt ríki álfunnar gert slíkan samning við Rússa. En mjög mörg þeirra hafa þegar gert verslunarsamning, og er það ekki sama og að viðurkenna stjórn þeirra að lögum. Hafa Rússar látið sjer það lynda, enda er hin raunverulega viðurkenning fólgin í viðskiftum milli þjóðanna. Þá gerir sami hv.þm. (JAJ) lítið úr hagnaði þeim, sem við hefðum af verslunarsamningi við Rússa. Er ekki nema eðlilegt, að hann líti svo á það mál, þar sem hann telur þá ekki vilja kaupa annað en úrkast, og það höfum við ekki á boðstólum. En ef þeir vilja kaupa á annað borð, hví skyldu þeir þá ekki heldur vilja betri vöru en lakari? Það fæ jeg ekki skilið, og jeg efast ekki um, að hægt verði að fá tiltölulega hærra verð fyrir betri vöru þar sem annarsstaðar. Nei, meinið er, að ekkert hefir verið gert til að útvega nýja markaði fyrir sjávarafurðir okkar, nema það, að sendur var maður síðastl. vetur til Suður- Ameríku. Og við megum ekki negla okkur við þá fordóma, að Rússar geti ekki etið nema úrkast, sem aðrir vilja ekki. Við vitum það eitt, að þetta er feikna fólksmörg þjóð, og því ómögulegt að segja, nema hún kaupi eitthvað af afurðum okkar.

Hvað segir reynsla Norðmanna?

. Já, vel á minst. Þar fór þm. (JAJ) með tóma vitleysu. Jeg hefi hjer við hendina þingtíðindin frá síðasta þingi, þar sem hæstv. atvrh. (KIJ) fór nokkrum orðum um norska samninginn við Rússland. Ráðherrann segir svo m. a.: „Mjer hefir nýlega borist í hendur hið alþekta norska blað, „Tidens Tegn“. Stendur þar, að Noregur hafi fullgert samninga við Rússland um að selja því 100000 tunnur af stórsíld á 27 kr. tunnuna fob, 300000 tunnur af vorsíld á 20 kr. tunnuna fob, og 20 milj. kg. af saltfiski, verkuðum eins og Rússar vilja hafa hann, á 40 og 35 aura kg. fob og án umbúða. Blaðið segir, að alls muni þessi sala nema 161/2 milj. kr. Það er því auðsjeð, að hjer er um mikinn samning að ræða og hagfeldan fyrir Noreg“. Af þessu má sjá, að það er rangt hjá hv.þm. Ísaf. (JAJ), að Norðmenn hafi selt fyrir 10–15 kr. tunnuna. Og ef við höfum selt mest af okkar síld fyrir 22 kr. danskar, þá hafa Norðmenn engan veginn gert verri kaup við Rússann. Blekkingar þessa hv.þm. (JAJ) eru því auðsæjar. Eru þær leifar af gömlum fordómum, sem smámsaman þokast burt, því erfitt mun til lengdar að útiloka frá umheiminum jafnmargar miljónir manna og Rússland byggja, þó að það hafi verið gert að mestu um langt skeið, og enda Þýskaland líka. Jeg hygg, að við gætum haft óbeinan hagnað af því að selja Rússum síld, jafnvel þó að þeir borguðu ekki jafnmikið sem Svíar, því ef við sendum síld til Rússlands, þá minkar framboðið á sænska markaðinum, og síður hætta á, að verðið fjelli þar úr hófi fram.

Jón Auðunn Jónsson Það er rangt að draga þá sölu Norðmanna, sem hv.flm. (JB) nefndi, inn undir almenn viðskifti milli Noregs og Rússlands. Þessi sala var gerð með sjerstökum samningi milli stjórna landanna, og komu ýms hlunnindi á móti. Munu Rússar eigi síður hafa haft hagnað af þeim skiftum en Norðmenn. Annars ætti þessi hv.þm. (JB) að líta í „Fiskeritidende“ Norðmanna og önnur blöð, og mun hann þar sjá, að á síðasta ári hafa þeir selt til Rússlands talsvert af þessum mjög ljelega fiski, en ekkert af betri fiski, og ber það ekki vott um, að þeir telji sjer hagfelt að versla við Rússa með góða vöru, enda vita allir, að þeir hafa ekki keypt betri tegundir fiskjar, þegar fjárhagur landsins var skárri en nú er.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg skal reyna að tala sem styst og ná tilganginum, að fá upplýsingar hjá hæstv. stjórn, án mikillar tímaeyðslu. Hjer liggja í raun og veru fyrir tvær till. um sama mál. Að annari stöndum við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), og er hún á þskj. 304. Hina flytja þeir hv.þm. Snæf. (HSt), hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 1. þm. G.-K. (EÞ). Munurinn á þessum tveim till. er sá, að okkar till. fer fram á, að málið sje rannsakað fyrir næsta þing. Hin gerir ráð fyrir, að ályktað verði að fela stjórninni að byggja strandvarnarskip nú þegar. Þetta er býsna mikill munur, og þar að auki mun tillögumennina greina á um nokkur fyrirkomulagsatriði. Jeg býst við, að allir sjeu ásáttir um það, að okkur vantar strandvarnarskip. Hafa Vestmannaeyingar riðið á vaðið og keypt sjer skip, sem hefir unnið þeim mikið gagn með því að vernda fiskimið þeirra og veiðarfæri. Hins vegar er öllum ljóst, að enda þótt hjer sje skip um nokkum tíma á hverju ári frá Danmörku, þá eru þær strandvarnir fjarri því að vera nægilegar, og það því fremur, sem þessi erlenda þjóð hefir eðlilega ekki sömu ástæður til að gegna þeim með sömu árvekni og ætla mætti, að við gerðum sjálfir. Það getur enginn ætlast til, að þetta danska skip sje sífelt á sveimi umhverfis landið, og þess vegna kastar óánægjan, sem ríkir hjer á landi með strandvarnirnar, engum skugga á Dani, sem annast þær. Við getum ekki vænst betri strandvarna fyr en við tökum þær sjálfir í okkar hendur. Nú hefir verið greidd gata að þessu marki, með því að leggja sektir, sem greiddar hafa verið fyrir ólöglega botnvörpuveiði, í sjerstakan sjóð, landhelgissjóð, sem verja á til bættra strandvarna. Þessi sjóður nemur nú ca. 620 þús. kr. og á að liggja í Landsbankanum. En reyndar mun því ekki svo varið, heldur hefir stjórnin smátt og smátt, að því er jeg best veit, tekið hann til sinna þarfa. En mjer hefir skilist það á hæstv. stjórn, að hún geti með litlum fyrirvara skilað aftur sjóðnum, og má því telja, að rúmar 600 þús. kr. sje handbærar hve nær sem er til þess að byggja fyrir strandvarnarskip. Er það góð hjálp, enda þótt gera megi ráð fyrir, að skipið verði allmiklu dýrara. En það er minstur vandinn að afla skipsins. Erfiðast verður að gera út skipið. Er þar nærri viss stórfeldur tekjuhalli. Sífeld sigling með ströndum landsins hefir í för með sjer gífurlega kolaeyðslu. Þá kostar mannahald, viðhald skipsins o. s. frv. mjög mikið. Enda er aðalhindrunin fyrir því, að skipið er ekki þegar fengið, sú, að þjóðin óttast, að útgerðarkostnaðurinn verði þungbær baggi. Við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) viljum ekki skora á stjórnina að láta nú þegar byggja skip, nema hægt sje að tryggja verulega lækkun á útgerðarkostnaði þess. Er ólíklegt, að hægt verði að rísa undir honum nú sem stendur, ef tekjur skipsins verða ekki aðrar en sektir. Það eru því tvö atriði, sem við flm.þáltill. á þskj. 304 viljum sjerstaklega láta rannsaka. Annað er, hvort hægt sje að minka kostnað við mannahald, hitt að auka tekjur skipsins, og það jafnvel að mun. Jeg hefi átt tal um það við Nielsen forstjóra Eimskipafjelagsins, hvort ekki mætti láta fyrirhugað strandvarnarskip annast björgun meðfram, og taldi hann það ekki ósennilegt og vel þess vert, að rannsakað væri. Síðan hefir hann verið í Danmörku og meðfram spurst fyrir um það, á hvem hátt best mundi auðið að samræma þetta tvent. Í morgun átti jeg enn tal við forstjórann, og gat hann þess, að vel mætti sameina þetta, en sín tillaga væri þó, að ekki verði gert ráð fyrir, að skipið verði eiginlegt björgunarskip, því að þá yrði það fyrst og fremst talsvert dýrara, vegna þess að vjelarnar þyrftu að vera mun kraftmeiri, ekki síst ef því yrði ætlað að annast öll björgunarstörf, þau er Geir nú annast. Þá bæri og að athuga, að skipið yrði oft upptekið dögum saman við sama strandið og gæti ekki sint strandvörnum á meðan. Aftur á móti mætti vel láta það annast hinar minni háttar bjarganir, t. d. svipaðar þeirri er Geir dró Þór á flot síðastl. vetur og tók að sögn 30 þús. kr. fyrir. Geta allir sjeð, að það væri ekki lítil hjálp, ef vonast mætti eftir mörgum slíkum „höppum“ fyrir væntanlegt strandvarnarskip. Álít jeg það vel þess vert, að rannsakað sje, hvort skipið eigi ekki einnig að fást við björgun, bæði á þann hátt, er Nielsen telur vel framkvæmanlegt, og jafnvel líka í stærri stíl. það er hverjum manni sýnilegt, að fjelagið, sem á björgunarskipið Geir, ljeti það ekki liggja hjer aðgerðarlaust mestalt árið og borga öllum mönnum fult kaup, ef ekki væri gróði að björgunarstarfseminni, þá sjaldan skipið fær eitthvað að gera. Er því ekki nokkur vafi á því, að ef hægt væri að sameina strandvarnar- og björgunarskip og fá tekjur þær, sem Geir fær nú, í viðbót við sektir, mundi skipið bera sig að langmestu leyti. Þá gerir till. okkar ráð fyrir, að rannsakað verði, hvort ekki mætti spara útgerðarkostnað væntanlegs strandvarnarskips með því að nota það jafnframt fyrir skólaskip, þannig, að stýrimannaefni landsins ynnu þar nokkra mánuði kauplítið. Ætti það að vera gott fyrir báða aðilja. Sem stendur er ekkert slíkt æfingaskip til, og þó að við eigum duglega og hrausta sjómannastjett, þá ber ekki að neita því, að skipstjóraefni okkar fá ekki eins góða mentun og víða annarsstaðar. En það er ekki þeirra sök, að þjóðfjelagið hefir ekki sjeð þeim fyrir nægri bóklegri og verklegri mentun, sem þeim er nauðsynleg. Munurinn á þeim 2 till., sem hjer liggja fyrir, er í stuttu máli sá, að við teljum ekki rjett að skipa stjórninni að semja nú þegar um byggingu á skipi þessu, heldur viljum láta hana rannsaka í ár, á hvern hátt við getum best risið undir útgerð skipsins. Þá er önnur ástæða, en engu óverulegri, fyrir því, að ekki mun ráðlegt að knýja fram byggingu skipsins nú þegar. Segja fróðir menn um slíka hluti, að búast megi við, að skip verði ca. 200 þús. kr. ódýrari heldur en nú, þegar álfan hefir jafnað sig eftir hertöku Ruhrhjeraðsins, en eins og kunnugt er, er þar járnvinsla mikil. það er ómögulegt að segja, hvort uppástungurnar á þskj. 304 reynast lífvænlegar, þegar til rannsóknar kemur, en með þeim er málinu ýtt talsvert áfram - og það sparnaðarleiðina.

Halldór Steinsson Jeg þarf nú ekki að vera langorður. Krafan um aukna landhelgisgæslu er að vísu ekki orðin mjög gömul, því þó að yfirgangur botnvörpunga væri orðinn tilfinnanlegur fyrir stríðið, þá bar lítið á honum meðan á því stóð. En að stríðinu loknu fór vöntun á fyllri landhelgisgæslu aftur að verða tilfinnanleg og þá fóru jafnframt að koma fram kröfur um, að hún yrði aukin. Þingið 1919 taldi sjer því skylt að semja lög um þetta efni, og heimiluðu þau stjórninni að kaupa eða leigja strandvarnarskip. Þetta skip hefir nú ekki enn verið keypt, þrátt fyrir það, þó yfirtroðslur erlendu botnvörpunganna hafi haldist og kröfurnar um strandvarnarskip verið ítrekaðar. Á þingunum 1920 og 1922 voru samþyktar þáltill. um þetta, og 1921 kom fram fyrirspurn um sama efni. En alt hefir setið í sama farinu, nema þá að verra hafi orðið. Um löggæslu Dana er það sannast að segja, að hún hefir verið mjög misjöfn. Stundum hefir hún verið ágæt. Það var hún 1921, þegar Bröberg var foringi á Fálkanum, þessi ótrauði foringi. Hefði enginn Íslendingur gert það betur en hann gerði. En hin árin flest hefir starfsemi þessari verið mjög ábótavant, sem auðvitað getur stafað af mörgu, t. d. áhugaleysi, ókunnugleika, og þó kanske ekki hvað síst af afskiftaleysi æðri stjórnarvalda. Ef þeim hefði verið þýðing gæslunnar nægilega ljós, þá held jeg að eftirlitið hefði orðið betra en oft hefir orðið raun á. En jafnvel þó að vörn Dana hefði ávalt verið í besta lagi, þá er vörn þessa eina skips ekki nóg. Er það öllum ljóst, að svo getur ekki orðið, þegar um jafnvíðlent svæði er að ræða sem frá Hornafirði til Hornstranda. En þetta svæði þarf alt að verja, að minsta kosti yfir vetrarvertíðina, og þótt eitt skip dygði máske yfir hásumarið, þá er það of lítið á haustin og veturna. Það er því viðurkent, að landhelgisgæslan, eins og hún er nú, er allsendis ófullnægjandi, og til þess að hún verði viðunanleg, þarf að minsta kosti að bæta við einu skipi. Flestum er einnig ljóst, að meiri trygging er fyrir sæmilegri vörn, ef skipið er rekið fyrir íslenskt fje og með íslenskri skipshöfn. Það, sem okkur, sem brtt. fluttum, greinir aðallega á við hv.flm.þáltill., er, að okkur þykir þeir of hægfara. Við álítum, að þetta mál þoli enga bið; að drátturinn sje þegar orðinn alt of langur og miljónum króna hafi verið rænt frá okkur vegna þess. Jeg vil einmitt í samræmi við þessa skoðun mína minna á það, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði, að nú mundi vera orðið 200000 kr. dýrara að byggja slíkt skip en áður var, sem eru þó smámunir við það tjón, sem orðið er og verður af drættinum. En þessi till. tefur málið enn, því ef nú skal hefja undirbúning, sem leggjast á fyrir næsta þing, þá er auðsætt, að ekki verður búið að byggja skipið fyr en síðast á árinu 1924 eða fyrri hluta ársins 1925. Annars mætti hrinda þessu í framkvæmd þegar á þessu ári. Þá er einnig ágreiningur milli okkar um víðtæki verkahringsins. Við álítum heppilegast, að skipið sje að stærð sem meðaltogari, en með talsvert kraftmeiri vjel. En þeir vilja hafa það stærra, þótt það sje ekki beint í till., og hafa það jafnframt björgunarskip. En þetta tvent er alveg ósamrýmanlegt; eða hvernig hugsa hv.flm. sjer, ef t. d. sægur af botnvörpungum væri innan landhelgi í Faxaflóa eða Breiðafirði, að skipið gæti þotið frá þeim stöðum, ef það væri kallað austur á Sanda til björgunar einhverju skipi? Það þarf að gefa sig eindregið að sínu starfi; annað mundi afsanna það, að brýn þörf væri á gæslunni. Þá tel jeg þá hugmynd varhugaverða að nota þetta skip sem skólaskip handa stýrimannaefnum og þeim gert skylt að vinna þar eitt ár kauplaust. Jeg er að vísu hlyntur þegnskylduvinnuhugmyndinni, en jeg tel þó ekki rjett, að ein stjett manna sje tekin út úr. Það er heldur ekki lítil kvöð, að ræna menn einu ári af besta tíma æfi sinnar, enda er efnahagur þessara manna ekki svo sjerstaklega góður, að þeir þyldu það. Þetta gæti líka orðið baggi fyrir landssjóð, því margir læra þessi fræði, en ef ekki á að kosta allan hópinn, þá er erfitt að sjá, hvernig velja skyldi úr. Jeg lít því svo á, að till. sje mjög óaðgengileg til samþyktar, þar sem hún tefur málið, og svo er gert ráð fyrir útbúnaði og rekstri, sem ógerningur er að koma í framkvæmd.

Magnús Jónsson Jeg fylgi brtt. og get eftir ræðu 1. flm. hennar (HSt) fallið frá orðinu. Jeg álít ómögulegt að setja þetta skip í neitt samband við björgunarskip. Því þegar slíkt skip ætti að fara langar leiðir til að bjarga, þá væri það auglýsing fyrir togarana, að nú væri friður og öllu óhætt. Einnig tel jeg vafasamt, að hægt væri að búa slíkt skip svo að björgunartækjum, að vel dygði. Á hinn bóginn gæti þetta skip orðið til þess, að því björgunarfjelagi, sem hjer hefir haft björgunarskip, þætti ekki lengur borga sig að hafa það hjer, og sætum við svo uppi með þetta eina ófullnægjandi björgunarskip, en það gæti á skömmum tíma orðið okkur dýrara en svo, að það borgaði sig. Væri þá ver farið en heima setið. Jeg verð því með brtt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi áður lýst afstöðu minni til þessa máls. Jeg hefi látið það í ljós, að eins og nú er ástatt, þá mundi best vera, að látið væri sitja við lögin frá 1919. Jeg skil vel afstöðu þeirra, sem vilja koma þessu máli sem fyrst í framkvæmd. það vil jeg líka. Jeg hefi fengið bráðabirgðateikningu af slíku skipi hjá hr. Nielsen, framkvæmdarstjóra, og er gert ráð fyrir, að það hafi 14 mílna hraða. Kostar það 800 þús. kr. Nú má vera, að spurning sje um, hver stærð skipsins skuli vera. En eigi það að hafa sterka vjel, þarf það einnig að vera nokkuð stórt, til að þola hana. Íslands Falk mun hafa verið ætlað að fara 121/2 mílu á vöku. Þá verður skipið einnig því dýrara í rekstri, því hraðskreiðara sem það er. Þetta skip myndi eyða um 14 tonnum af kolum, og er það að vísu ekki mjög mikið. Eins og stendur mun vera mjög dýrt að byggja skip. það er rjett, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði, að það mun vera hertaka Ruhrhjeraðsins, sem valdið hefir hækkuninni, því áður keptu þjóðverjar við Englendinga, en nú eru Englendingar einir um það, og því ekki samkepni. Ef bygt væri nú, myndi það vera 200 þús. kr. dýrara en áður. Hjer væri því um aukakostnað að ræða, ef bygt væri strax. þá álít jeg, að ekki megi tefja varnarskipið frá starfi sínu með því að ætla því að vera líka björgunarskip. En hitt ætti ekki að valda miklum kostnaði, að útbúa skipið svo að björgunartækjum, að það gæti hjálpað í ítrustu nauðsyn. Það er rjett, að útgerðarkostnaðurinn verður aðalatriðið. Það er því álit margra, að heppilegt væri að finna leið til að fá kauplausa menn á það. Það er nú heimtað í lögum, að stýrimannaefni skuli hafa verið vissan tíma í siglingum erlendis. Mætti máske breyta þeim lögum svo, að siglingar á þessu skipi jafngiltu siglingum erlendis. Jeg vil því hafa heimildina í lögunum enn, og verður stjórnin svo að ráða fram úr þessu máli. En að öðru jöfnu tel jeg sjálfsagt að láta byggja skip, heldur en kaupa gamalt, því það mundi margborga sig í kolasparnaði. Jeg er ekki viss um, að heppilegt sje að sameina landvarnar- og björgunarskip. Verðmunurinn mundi nú vera um 200 þúsund krónur og hætt við, að landvarnarskipið hefði nóg að gera við landvarnir einar. Aftur á móti mætti hafa nokkur einföld björgunartæki á skipinu. Jeg ræð því frá að binda stjórnina með því að samþykkja tillöguna á þskj. 304. En vitanlega má athuga möguleikana fyrir því að hafa strandvarnarskipið jafnframt björgunarskip, en verði till. samþykt, þá verður hún til hindrunar því, að nokkuð verði gert á þessu ári. Helst vildi jeg, að báðar till., á þskj. 304 og 318, yrðu teknar aftur og að þessu máli verði hraðað sem mest, helst að ráðist verði í byggingu skips á þessu ári, nema einhverjar óvenjulegar ástæður komi til, t. d. að efni hækkaði svo mjög, að bersýnileg óhagsýni væri að því að ráðast strax í framkvæmdir.

Flm. (Jónas Jónsson) Það var einu sinni drotning, sem ekkert skildi í því, að fólk skyldi deyja úr hungri, þegar hallæri var í landinu. Eins og það væri þá ekki nær fyrir það að borða brauð og smjör! Mjer finst sumir ræðumenn hjer hugsa á líka leið og þessi drottning. Hæstv. forsrh. (SE) hefir viðurkent, að tímar sjeu nú óhagstæðir til að byggja skip og að kostnaðurinn muni verða mjög mikill, en þó óskar hann þess, þrátt fyrir það, að till. okkar hv. 1. þm S.-M. (SvÓ) verði feld, svo að hægt sje að byrja nú þegar á þessu ári á byggingu strandvarnarskips. En hvaða líkur eru til þess, að hægt verði að byggja skip nú þegar? Hæstv. forsrh. (SE) veit um það, að hvað eftir annað lá við, að landið tapaði af samningnum með Esju, sökum yfirfærsluvandræða. Líkurnar eru ekki miklar til þess, að hyggilegt sje að ráðast í að byggja skip næstu mánuðina. Við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) viljum ekki rasa fyrir ráð fram í þessu máli. Jeg legg þessa till. á þskj. 318 á borð við till. um að byrja nú þegar á því að byggja landsspítala yfir 150 manns, sem kosta mundi um 3 miljónir króna. Í hvorugri till. er tekið tillit til þess, að við erum fátæk þjóð, sem ekki megum leggja út í mikinn kostnað, nema að yfirlögðu ráði. Viðvíkjandi því, sem haldið hefir verið fram, að björgunarstarf og landhelgisgæsla sje alveg ósamrýmanlegt, þá skal jeg geta þess, að till. okkar hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) byggist á því, að við höfum ekki efni á að kasta fje í landhelgisgæsluna, en vanrækja tekjur, sem við gætum haft jafnframt af björgunarskipi. Þeim, sem þekkja til þess, að björgunarskipið Geir liggur hjer óhreyft á höfninni viku eftir viku, er það óskiljanlegt, að það hefði ekki getað gert eitthvað fyrir landhelgisgæsluna á þeim tíma. En þeir, sem hugsa eins og drotningin, álíta vitanlega, að ekki sje nauðsyn á því að láta sama skipið fara með bæði störfin. Jeg get tekið það fram, viðvíkjandi þegnskylduvinnu stýrimannaefna á skipinu, að framkvæmdarstjóri Eimskipafjelags Íslands álítur mjög æskilegt, að slíkt fyrirkomulag komist á, og að það nái jafnvel til fleiri skipa, svo sem skipa Eimskipafjelagsins og Esju. Er álit hans á þessu máli ekki minna virði en hv.þm. þessi þegnskylduvinna er ekki eingöngu vegna landsins; hún er fyrst og fremst vegna mannanna sjálfra. 

Sveinn Ólafsson Hæstv. forsrh. (SE) óskaði eftir, að till. væri tekin aftur og þá brtt. líka. Mjer virðist hjer vera um tvent ólíkt að ræða. Með samþykt aðaltillögunnar er ekki ráðist í neitt, sem kostar fje, heldur einungis það, sem nauðsyn er á og þarf að gerast hvort sem er, og eins þótt brtt. á þskj. 318 verði samþykt; en það er óvarlegt að samþykkja hana áður en nægur undirbúningur hefir farið fram, sem gert er ráð fyrir í aðaltillögunni. Það hefir nú verið nógsamlega tekið fram af hv.flm.brtt. (HSt) og einnig viðurkent af hæstv.forsrh. (SE), að ekki sjeu líkur til, eins og nú er komið, að þetta komist í framkvæmd fyrst um sinn, þótt menn væru allir af vilja gerðir. Og þótt gert væri hið ítrasta til þess að byggja strandvarnarskip nú á þessu ári, mundi það ekki vera kleift, nema með skyndiundirbúningi, sem við mundum sjá eftir síðar. Það er síður en svo, að viljann vanti í þessu efni, og ekkert væri mjer kærara en ef strandvarnarskip, eða björgunarskip, sem það mundi heldur heita, væri tilbúið nú í lok ársins. Hv. þm. Snæf. (HSt) virtist álíta, að þessi aðaltill. okkar stefndi að seinlæti, að dráttur yrði á málinu fyrir hennar sakir. Jeg held nú, að hefði engin tillaga komið fram, þá hefði ekkert orðið úr þessu á komandi ári. Jeg geri ráð fyrir, að það verði fljótunnið verk að framkvæma þessa rannsókn, sem aðaltill. fer fram á. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir svarað því í ræðu hv.þm. Snæf. (HSt), að ekki geti farið saman björgunarstarf og strandgæsla. Er óþarft að svara því frekar. Þetta getur vel farið saman, ef útbúnaður skipsins er haldkvæmur til hvorstveggja. Og enda þótt skipið þyrfti að yfirgefa eftirlitssvæðið 3–4 sinnum á ári til þess að bjarga, þá væri það ekki mikil töf hjá því, sem nú er, þegar strandvarnarskipin liggja oftast hjer inni. Auk þess yrði danskt strandvarnarskip samtímis, sem hjeldi áfram eftirlitinu. Hv. þm. Snæf. (HSt) hneykslaðist, á því, að tekin yrði upp þegnskylduvinna fyrir stýrimannaefni. Því hefir einnig verið svarað, og þarf jeg ekki þar við að bæta. En frá mínu sjónarmiði get jeg sagt það, að jeg myndi ekki sjá eftir því, þótt þegnskylduvinna næði til fleiri manna; álít jeg, að það gæti verið ágætt uppeldismeðal. En hjer er það ekki neitt aðalatriði, og getur ekki talist þegnskylduvinna, heldur einn liður í námi stýrimannaefna, til þess að búa þá undir starf sitt. Mitt álit er, að ef á annað borð á að samþykkja nokkuð, þá sje það aðaltill. Hún kemur hreyfingu á málið, en hitt tel jeg fráleitt, að ráðast í þetta fyrirtæki án allrar rannsóknar.

Benedikt Sveinsson Jeg ætla aðeins að geta þess, að till. sú til þál., sem hjer liggur fyrir á þskj. 304, er alls ekki nauðsynleg, því að í lögum nr. 78, 28. nóv. 1919, er landsstjórninni heimilað að kaupa eða láta byggja „svo fljótt, sem verða má“, eitt eða fleiri skip til landhelgisvarna, og er henni heimilað að taka lán til þess. Í þessum lagastaf virðist mjer fólgin sú fylsta heimild, sem hægt er að gera kröfu til, og ef ríkisstjórnin notar þá heimild ekki, þegar heppilegir tímar eru til þess, þá er það vanræksla af hennar hendi. En eins og nú horfir, tel jeg rjett af hæstv. stjórn að doka við í þessu máli. Færi til slíkra framkvæmda er nú mjög óhagkvæmt. Stál fer síhækkandi í útlöndum, svo að smíði skipsins yrði mjög dýr. Nauðsyn þess að fá nýtt skip er ekki svo bráðabrýn, að ekki megi bíða betra færis, enda má hafa viðhlítandi landhelgisgæslu með öðrum úrræðum fyrst um sinn. Að efni til er jeg ekki mótfallinn till á þskj. 304, en brtt. á þskj. 318 er jeg gersamlega mótfallinn. Það er frumhlaup og fljótræði að ætlast til þess, að farið verði að byggja skip nú á allra verstu tímum. Íslendingar hafa sannarlega brent sig svo á skipakaupum og skipasmíð hin síðustu árin, að þeir ættu að láta sjer að kenningu verða. Þarf ekki að nefna nöfn því til sönnunar, þótt auðvelt væri. Mættu þeir minnast hins fornkveðna: „Vestigia terrent“, eða: „hafa skal víti til varnaðar“. Mín till. er því sú, að þessu máli verði nú vísað til hæstv. stjórnar.

Jón Þorláksson Jeg get í raun og veru fallið frá orðinu, því það, sem jeg ætlaði að segja, hefir nú hv.þm.N.-Þ. (BSv) tekið fram og komið fram með samskonar till. og jeg ætlaði mjer að gera. Það er engin meining í því að fara að byggja skip nú á þessu ári. Fjenu úr landhelgissjóði hefir nú verið eytt í þarfir landsins, sem kunnugt er. Auk þess fer verð á skipasmíðaefni sífelt hækkandi. Síðan um áramót hefir járn og stál hækkað um 60%, svo að ekki er völ á verri tíma til þess að byggja skip en einmitt nú. Það hefir með rjettu verið bent á margt athugavert við till. á þskj. 304, og mætti benda á fleira. Það er alls ekki rjett að binda sig svo, sem þar er gert ráð fyrir. Það er alveg nægilegt, eins og nú stendur á, að vísa málinu til hæstv. stjórnar, og getur hún þá tekið það til athugunar. Á síðastliðnu þingi var samþykt í báðum deildum þingsályktun, þar sem skorað var á stjórnina að fá því framgengt, að Danir hefðu tvö skip hjer til strandgæslu. Gæti þetta orðið bót fyrst um sinn, og tel jeg rjett, að við það sje látið standa um sinn.

Pjetur Ottesen Jeg hefi oft áður bent á það hjer á þingi, hver nauðsyn væri á því að koma upp íslensku strandvarnarskipi og hvaða gildi það hefði fyrir efnalega afkomu þjóðarinnar í nútíð og í framtíð, að strandvarnir hennar eða landhelgisgæsla væri í sem bestu lagi. Og reynslan hefir fyrir löngu sýnt okkur það og sannað, að það verður ekki gert, að koma málum þessum í sæmilegt horf, nema við gerum það sjálfir. Það má t. d. benda á, að danska varðskipið Fylla, sem hingað kom snemma í aprílmánuði, hefir meginið af þeim tíma, sem liðinn er síðan, legið hjer inni á höfn, og geta allir sjeð, hvers virði sú landhelgisgæsla er. Og einmitt á öndverðu þessu þingi var landhelgisgæslumálið rætt hjer í neðri deild, en það hefir nú komið fyrir á hverju þingi síðan 1919, er hæstv.forsrh. svaraði fyrirspurn frá mjer og tveimur öðrum þingmönnum um, hvað stjórnin hefði aðhafst í málinu. Og mjer var það ljóst af svörum ráðherrans, að hann hefði fullan skilning á nauðsyn þessa máls, og skildi jeg hann svo, að hann hefði afráðið að láta til skarar skríða með þetta mál hið allra bráðasta og láta byggja eða kaupa skip til landhelgisgæslu. Hið sama hefir og komið fram í ræðu hans hjer í dag. Og það sýnir og, að hugur hefir fylgt máli hjá hæstv. ráðherra, að hann hefir þegar látið gera bráðabirgðauppdrátt af slíku skipi og aflað upplýsinga um kostnað við byggingu á því. Um þennan uppdrátt er það að segja, að eftir því sem sjómenn alment hafa hugsað sjer þetta landhelgisgæsluskip, þá er uppdrátturinn af óþarflega stóru skipi til þessara hluta. Þetta skip er áætlað 170 feta langt, en stærstu togararnir, sem hjer eru, munu vera um 140–150 fet, og ætti sú stærð að vera alveg fullnægjandi, en skipið þarf vitanlega að hafa heldur meiri ganghraða en togarar hafa. Þess mátti því vænta, að nú væri að renna upp sú stund, sem þjóðin hefir lengi þráð, að eigi yrði lengur látið síga úr hömlu með að ráða nokkra bót á landhelgisgæslunni. Nú hafa tveir þingmenn, sinn úr hvorri deild, hv. 5. landsk.þm. (JJ) og 1. þm. S.-M. (SvÓ), borið fram till. um að slá máli þessu á frest um eitt ár að minsta kosti. Hv. þm. Snæf. (HSt), meðflutningsmaður minn að brtt. á þskj. 318, hefir nú minst á þessa tillögu, og þarf jeg þar í rauninni litlu við að bæta. Hann hefir rækilega minst á þá annmarka, sem á því eru, meðan ekki er um nema eitt strandvarnarskip að ræða, að sameina þannig lagað björgunarstarf landhelgisgæslunni. Ef skipið ætti að starfa sem björgunarskip, þannig, að það ætti að reka þá starfsemi sem atvinnugrein, þá gæti eðlilega svo við borið, og hlyti oft og löngum að verða svo, að skipið þyrfti að sinna slíku starfi einmitt þegar mest á riði með landhelgisgæsluna, og hefir hv. 4. þm. Reykv. (MJ) þegar vikið nokkuð að þessu atriði og alveg rjettilega. Það er líka vitanlegt, að þó eitt varðskip fengist, er ekki þar með ráðin full bót á landhelgisgæslunni, þó skipinu væri stjórnað með þeim dugnaði og þrautseigju, sem eiginlegur er íslenskum sjómönnum og ekki þarf að efa. En þó væri stórmikið unnið með einu skipi. En fyrst svo er, að eitt skip, sem gæfi sig þó eingöngu að landhelgisvörn, væri ekki fullnægjandi, er það bersýnilegt, að það yrði svo enn þá síður, ef það ætti að skifta sjer milli strandvarnanna og annara starfa, og því verra er að sameina þessi störf, hvað sem annars gæti mælt með því. En hins vegar mundu fullkomin björgunartæki og allur útbúnaður, sem til þess útheimtist, vera svo dýr og auka svo á byggingarkostnað skipsins, að ekki væri ráðlegt að ráðast í það, nema því aðeins, að skipið ætti að gera sjer björgunarstarfið að aðalstarfi og vaka yfir hverju tækifæri, sem gæfist í því efni, en þá mun flestum ljóst, að landhelgisgæslan yrði harla slitrótt. En hitt væri gott, að skipið hefði t. d. öflug dráttartæki, svo það gæti kipt skipi út af grunni, ef svo bæri undir, enda yki það ekki sem neinu næmi á byggingarkostnaðinn. Og samkvæmt yfirlýsingu þeirri, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) gaf áðan, er það alveg í samræmi við skoðun framkvæmdarstjóra E. Nielsens, að frekari eða meiri björgunarstarfsemi sje ekki samrýmanleg landhelgisgæslunni. Um c-liðinn í till., um að skylda nemendur stýrimannaskólans til að vera eitt ár á skipinu endurgjaldslaust, inna þar af hendi nokkurskonar þegnskylduvinnu, get jeg verið fremur fáorður, enda hefir hv.þm. Snæf. (HSt) minst nokkuð á þetta. Það er talað um það í ástæðunum fyrir till., að skipstjóraefnin mundu geta lært svo mikið á því að vera á þessu skipi. Jeg er nú ekki svo mjög trúaður á það. Þeir, sem á sjómannaskólann ganga, eru allir vanir sjómenn áður, og auk þess eru þeir flestir eða allir hásetar lengi áður en þeir verða stýrimenn eða skipstjórar, og læra þar hina verklegu sjómensku áður en þeir fara að stjórna öðrum. Mundu þeir því að þessu leyti ekki læra á slíku skipi mikið framar því, sem þeir yfirleitt mundu læra undir stjórn og handleiðslu góðs skipstjóra, hvar sem væri. Auk þess má benda á það, að menn mundu ekki á þessu skipi læra neitt að því, sem að fiskveiðum lýtur, og hefir það þó ekki minsta þýðingu fyrir íslenska sjómenn. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga hjá útgerðarmönnum hjer um kostnað við útgerð slíks strandvarnarskips, og hljóðar sú áætlun upp á það, að árlegur útgerðarkostnaður slíks strandvarðarskips, skips af þeirri stærð, sem jeg hefi hugsað mjer, mundi nema um 200 þús. kr., og er fullur helmingur þess kostnaðar innifalinn í kolaeyðslu. En af þessari upphæð nemur hásetakaupið, það sem spara mætti með því að leggja þegnskylduvinnu á, 21600 kr. Þá er þess getið í greinargerðinni fyrir þessari tillögu, að með því að haga svo til, eins og tillagan fer fram á, sje bent á nýja leið til þess að gera það kleift að halda slíku skipi úti. þetta er þó ekki rjett nema að sumu leyti. En hitt er rjett, að það hefir að vísu heyrst oft fyr, þetta, að ekki væri gerlegt að ráðast í þetta sökum þess gífurlega kostnaðar, sem það hefði í för með sjer. En það hefir nú verið sýnt fram á það, að þær leiðir, sem bent er á í tillögunni, ef sameina ætti björgun og landhelgisvörn, þær leiða ekki til þess að uppfylla þá bráðu og knýjandi þörf, sem á því er að ráða nauðsynlegar endurbætur á landhelgisgæslunni. En þeim, sem halda þessu fram, að okkur sje það ekki kleift að halda úti slíku skipi og láta það vera óskift við landhelgisgæsluna, vil jeg benda á það, að þetta byggist ekki á neinu öðru en því, að þeir sömu menn gera sjer ekki nógu ljósa grein fyrir því, hvað í húfi er, hvað það kostar okkur í raun og veru að láta landhelgina vera fótaskinn ófyrirleitinna yfirgangsseggja, hvað hún kostar okkur sú spilling á afla og veiðarfærum árlega, sem af þessu hlýst, og loks hvaða þýðingu það hefir fyrir fiskveiðarnar í framtíðinni, fyrir sjávarútveginn sem atvinnugrein, að ungviði fiskjarins, sem mikið heldur sig á grunnsævi innan landhelginnar, er rótað upp og eyðilagt, í stað þess að fá að þroskast og dafna. það er þetta, sem þeim, sem vex svo í augum kostnaðurinn við að koma upp strandvarnarskipi og gera það út, að þeir vilja slá því á frest, sem þeir ekki gera sjer grein fyrir sem skyldi, hvaða óskapa þjóðarauð er teflt út úr höndunum á sjer með sífeldu tómlæti um þessa hluti. Ef benda á á sem dæmi, hverjar afleiðingar þetta hefir, þá er hægt að taka það, sem næst liggur, og það er Faxaflói. Hjer var útgerð á opnum bátum að mestu lögð niður fyrir stríðið, af völdum botnvörpuveiða, en á stríðsárunum reis hún úr rústum aftur og blómgaðist vel; nú sækir alveg í sama horfið. Nú er svo komið í Garðsjónum til dæmis, að þar bregst nú að mestu leyti afli ár eftir ár. þar hefir verið að undanförnu mótorbátur við landhelgisvörn tíma úr árinu. Það er álitið, að hann hafi unnið nokkurt gagn, en togararnir eru svo áleitnir, að þeir breiða fyrir númerin og „trolla“ innan landhelginnar í kringum varðbátinn. Það mun auk þess vera eitt dæmi þess, að þeir hafi verið svo nærgöngulir - því það er aðdjúpt þar, og ef fiskur er á annað borð, þá er hann oft nærri landi - að einn trollari hafi siglt í strand með vörpuna í eftirdragi. Garðsjórinn var áður fiskisælasti staðurinn við Faxaflóa og brást þar örsjaldan afli, og það var algengt, þegar orðið var fiskilaust hjer við innanverðan flóann, að þá var sótt suður í Garðsjó, legið þar við í nokkra daga eftir atvikum. En nú er þetta svona, og þó að fiskihlaup komi t. d. í Garðsjóinn, þá stendur fiskurinn þar lítið við, heldur hverfur fljótt aftur, þótt svo hittist nú á, sem sjaldan er, að trollarar sjeu þar ekki. þetta stafar af því, að botnvörpurnar umróta botninum, þessum fína sægróðri, sem fiskurinn hænist að og legst við. En nálega öll þessi ágætu fiskimið í Garðsjónum, sem þannig er búið að eyðileggja, eru innan landhelginnar. En eyðileggingunni á þessum stað þarf jeg ekki að lýsa nánar, því hv.þm. hafa sjálfir orðið varir við þetta í skrifum þeim og málaleitunum um þessi efni, sem borist hafa úr Garðinum, og þeir hafa sannfærst um sanngildi þessara frásagna og viðurkent nauðsyn þess að reyna að greiða úr því óskapa örbirgðarástandi, sem þessi eyðilegging hefir leitt yfir Gerðahrepp; því þaðan eru nú flúnir flestir þeir, sem burtu hafa komist, en þeir fáu verkfæru menn, sem eftir eru í þessu stóra hreppsfjelagi, verða nú að ala önn fyrir fullum 70 þurfalingum, börnum og gamalmennum, auk annara útgjalda, sem eru svo gersamlega vaxin þeim yfir höfuð; þeir hafa viðurkent þessa nauðsyn með því að samþykkja 40 þúsund króna lánsheimild til þessa hreppsfjelags, sem þó er ekki nema helmingur þess, er farið var fram á. En sömu sögurnar um skemdir og eyðileggingu er að segja úr öðrum stöðum við innanverðan flóann. Menn munu líka minnast þess, að þinginu hafa iðulega á þessum árum borist ófagrar lýsingar af aðförum botnvörpunga í landhelginni hjer við land og afleiðingar þeirra. 1921 lá hjer fyrir þinginu fjöldi af áskorunarskjölum um framkvæmdir í landhelgisgæslumálinu, bæði í þingmálafundagerðum og sjerstökum áskorunum, og er ástandinu átakanlega lýst og hvert stefni um efnahag manna og afkomu, þar sem botnvörpungarnir gera mestan uslann. Jeg minnist lýsingar frá Arnarfirði. Eftir að búið er að lýsa aðförum botnvörpunganna, að þeir dragi upp veiðarfæri manna jafnóðum og þeir leggja þau og að þeir „trolli“ svo nærri landi, að brimið brjóti til grunns við þá, stendur svo í einu skjalinu: „Verði ekki bætt úr yfirgangi togara, eins og hann hefir verið undanfarið, með auknum strandvörnum að miklum mun, þá verður lítt mögulegt fyrir fólk hjer að draga fram lífið, því að mestar tekjur manna, eða það, sem þeir hafa sjer til lífsframfæris, byggist á afla þeim, sem þeir fá úr firðinum“. Svona er þetta hvaðanæfa, sem fiskveiðar eru stundaðar á smærri báta. Jeg minnist þess og, að hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) tók það fram sem ástæðu hjer á dögunum fyrir því að koma upp loftskeytastöð í öræfum, að þá mætti gera viðvart, er trollarar væru þar uppi undir landi við veiðar dögum saman, jafnvel svo hundruðum skifti. Nei, menn þurfa ekki að óttast, að því fje, sem lagt yrði í aukna landhelgisgæslu, sje teflt í neina óvissu; það mundi tvímælalaust svara góðum vöxtum, og væri með jafnmikilli vissu hægt að segja slíkt hið sama um t. d. allar fjárgreiðslur og útgjöld í fjárlögum, þá væri vel farið. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) benti á í seinni ræðu sinni áðan - þar sem hann lagði út af sögunni um drotninguna - að fjárhagurinn væri örðugur, og skal jeg síst mótmæla því, að svo sje, en ráðið til að bæta hinn erfiða fjárhag er vitanlega fyrst og fremst að tryggja og vernda atvinnuvegina, svo sem kostur er á, og það er ekkert betra, tryggara og raunhæfara ráð til þess að tryggja þennan annan aðalatvinnuveg landsins en að bæta landhelgisgæsluna. Þess mundi ekki langt að bíða, að það sæust góðir ávextir af því í bættri afkomu og auknu gjaldþoli þjóðarinnar. Þá bar þessi sami þm. (JJ) þessa brtt. okkar saman við tillögu í efri deild um byggingu landsspítala, en hjer er, eins og nú er ástatt, tvennu ólíku saman að jafna. Ekki af því, að jeg viðurkenni ekki fyllilega nauðsyn á því að koma upp landsspítala, heldur verður að sjálfsögðu að láta slíkar framkvæmdir, sem hjer um ræðir, sitja þar í fyrirrúmi, því það leggur upp í höndurnar á okkur með aukinni framleiðslu möguleikann til þess fyr en ella að koma í framkvæmd ýmsum þjóðnytjafyrirtækjum, sem þörf er á að framkvæma, svo sem eins og landsspítala og fjölmörgu fleiru. Og það er áreiðanlegt, að það hefði mátt vinna margt, sem til framfara horfir í þessu landi, fyrir þann ávinning, sem af því hefði orðið, að landhelgisgæslan hefði verið betri síðan stríðinu lauk, þótt ekki sje nú lengra farið. Þá sagði hv.þm. (JJ) það í sambandi við brtt., að við vildum haga okkur eins og ríku þjóðirnar. Hvað snertir fjárframlög eða fjárveitingar til eflingar atvinnuveganna og verklegra framkvæmda yfir höfuð, þá á þessi samlíking nú ekki allskostar vel við. En þar með er ekki sagt, að þetta geti ekki vel átt við um ýmsar aðrar fjárveitingar, sem nema stórfje og mjer finst mjög orka tvímælis um, að hverju gagni komi. Þar getur þetta átt vel við, að við hreykjum okkur nokkuð hátt og viljum stæla stórþjóðirnar. En það stendur öðrum nær en mjer eða okkur tillögumönnum að svara fyrir það. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) lagði líka fram sinn skerf. Var nú sá uppi hjá þessum hv.þm. að vilja láta slá málinu á frest og rannsaka það, eins og hann komst að orði. Þessi hv.þm. leit öðruvísi á þetta mál á þinginu 1919. Vorum við þá báðir í sjávarútvegsnefnd, eins og svo oft bæði fyr og síðan, en þá fluttu sjávarútvegsnefndir beggja deilda frv. það, sem þá varð að lögum og inniheldur heimildina fyrir stjórnina til að kaupa eða byggja skip til landhelgisgæslu. Er mjer enn minnisstætt, hvað einingin var mikil í málinu og áhuginn heitur og trúin á málefnið mikil. Er sagt í greinargerð frv. þessa, eftir að búið var að lýsa áskorunum, er fram höfðu komið: „Samvinnunefnd sjávarútvegsmálanna hefir í einu hljóði orðið sammála um, að þessum röddum verði að sinna og megi ekki bregða sjer við, þótt hjer sje um mikinn kostnað að ræða, því að hitt getur þó kostað enn meira, að hafast lítið eða ekkert að“. Þetta álít jeg undirstöðu frv. og það leiddi það til sigurs í þinginu 1919. Ætti sú eyðilegging og tjón, sem af vanrækslu í þessu mál hefir hlotist síðan, að vera næg bending um það, að eitthvað þurfi að aðhafast. Sjest ljóslega, að nauðsyn þess eykst árlega. Er það beinlínis bjargráðaráðstöfun að gera eitthvað til þess að ráða bót á bölinu. Það hefir komið fram till. um að vísa þessu máli til stjórnarinnar, en með þeim forsendum, að helst yrði ekkert gert í málinu, ekki einu sinni unnið að undirbúningi málsins. Er þetta vitanlega alveg fráleitt, og undrar mig, að hv.þm.N.-Þ. (BSv) skyldi verða til þess að vísa málinu frá með slíkum ummælum. En eftir fyrri framkomu hæstv.forsrh. (SE) í þessu máli veit jeg, að hann mun eiga bágt með að taka á móti till., bygðri á slíkum forsendum. En jeg get fallist á, að málinu sje vísað til hæstv. stjórnar, ef það er bygt á þeim fyrirætlunum, er hún hefir látið uppi um framkvæmdir í málinu, þótt jeg vildi helst fá atkvæði um tillögumar, svo afstaða manna til málsins kæmi skýrt í ljós. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gat þess, að nú væri hjá liðinn hinn hentugi tími, er hefði verið til skipabygginga, þar eð járn og stál hefir hækkað nokkuð nú upp á síðkastið. Fer svo um ýmislegt, þegar áhuginn er ekki nægur, að tækifærum er slept. En þrátt fyrir þetta álít jeg, að nauðsyn þessa máls sje svo mikil, að ekki megi það verða til fyrirstöðu, þótt efni hafi eitthvað hækkað. Háskinn og eyðileggingin, sem vofir yfir þjóðinni og vex árlega, ef eigi er bót á ráðin, nemur áreiðanlega miklu meiru en þessi verðhækkun. Hjer er sannarlega um eitthvert þýðingarmesta mál þjóðarinnar að ræða.

Bjarni Jónsson Það er rjett að grípa tækifærið til að hrósa stjórninni fyrir það, er hún hefir hjer gert, því vera má, að jeg megi síðar láta það vera. Hefir hæstv.forsrh. (SE) unnið vel að þessu máli og hefir lýst því yfir, að hann vilji vinda bráðan bug að því. Vil jeg, áð málinu sje vísað til stjórnarinnar með hvetjandi orðum frá þinginu. En vekja vil jeg athygli á því, að það er ef til vill of fast að orði kveðið í till., að verkið skuli framkvæmt á þessu ári, því vera má, að svo standi á, að það verði ekki unt heldur á næsta ári. Er jeg sammála hv.þm. Borgf. (PO), að þetta þurfi að gerast sem fyrst. Hefi jeg æ verið honum sammála í þessu máli, er hann hefir lengst farið. En það skildist mjer, að honum væri ekki á móti skapi, að þessu væri vísað til stjórnarinnar, ef hvatningarorð fylgdu. En minna vil jeg stjórnina á það, að legið hafa fyrir tilboð um kaup á strandvarnarskipi, ódýru og góðu, eftir lýsingum að dæma, og ætti hún að athuga þessi tilboð vel og með gætni og kaupa heldur skip en láta byggja, ef hagkvæmara sýndist. Stóð jeg aðallega upp til að minna hæstv. stjórn á þessi tilboð. En eigi skipið að vera jafnframt björgunarskip, þá verður að byggja skipið, því að þá verður gerð skipsins að vera öll önnur. Vil jeg svo að síðustu leggja áherslu á það, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar, í því skyni, að hún leggi alt kapp á að hrinda þessu máli fram sem fyrst.

Flm. (Jónas Jónsson) Í máli þessu hafa komið fram þrjár skoðanir, frá þrem aðiljum. Fyrst eru þeir, sem ekkert vilja gera, aðrir vilja láta fara fram rannsókn á málinu, og þeir þriðju vilja kaupa eða byggja skip strax. Vil jeg taka þetta fram til þess að sjáist, að það er erfitt fyrir stjórnina til athafna, þegar stuðningurinn við málið er svona blandaður. Við flm.till. á þskj. 304 viljum ekki taka till. okkar aftur, því að við viljum, að þingið verði að láta álit sitt í ljós um málið, svo að stjórninni verði hægra um vik. Flytjendum till. á þskj. 318 er það líka í hag, að atkvæðagreiðslan skeri úr og sýni, hvor till. hefir mest fylgi. Viðvíkjandi ræðu hv.þm. Borgf. (PO) vil jeg taka fram, að jeg held, að hann hafi ekki athugað það nógu gaumgæfilega, að tilgangur okkar er ekki sá að fresta málinu, heldur setja það á hreyfingu, sem að gagni mætti verða. Hefir þessu máli verið hreyft þing eftir þing, og þó hefir ekkert verið gert í því. Sýnist það benda til, að þingið hafi viljað fara hægt í þetta mál, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Furðar mig, að flytjendur brtt. á þskj. 318 skuli ekki sjá, að við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) erum hjer að hjálpa þeim og stöndum þeim mjög nærri. En það hefir ekkert verið gert, sökum þess, að þjóðin trúir ekki á þessa nauðsyn, sem blasir svo vel við hv.þm. Borgf. (PO). Þótti mjer ræða hans góð, en held aðeins, að erfitt sje að framkvæma verkið eins og nú stendur. Þætti mjer ekki ólíklegt, ef svo færi, að samþykt yrði að byggja skip í ár, að samt mundi ekkert verða gert. Fátæktin hindraði. Og ef svo liðu 4 ár án þess nokkuð væri aðhafst, væri það þá goðgá, að hafa bent á leið, sem leyst gat úr kostnaðarspursmálinu? Sjóðurinn til að byggja skipið fyrir er til; aðalatriðið er, að Alþingi geti treyst á það, að kostnaðurinn við rekstur skipsins verði ekki landinu ofviða. Má að vísu vera, að landið geti risið undir 200–300 þúsund króna kostnaði, en benda vil jeg þó á það, að Vestmannaeyingum hefir veitt það nokkuð þungt að halda úti sínu skipi og ekki treyst sjer til þess, nema með styrk frá ríkinu. En auðvitað verður þetta erfiðara einu hjeraði en landinu öllu. Jeg skýrði ekki líkinguna um landsspítalann, en jeg skal gera það nú. Jeg álít landsspítalann gott fyrirtæki og nauðsynlegt, en læknarnir hafa sagt, að hann yrði ekki bygður fyrir minna en 3 milj. kr. og árlegur rekstrarhalli yrði um 100000 kr. Rekstrarhallinn á hvern sjúkling þar mundi því verða mörg hundruð krónur. Við þurfum að fá þennan spítala, en við getum ekki haft hann svona stóran, heldur verðum að fá hann minni. Held jeg, að málinu sje enginn greiði gerður að halda því á þessum stórveldisgrundvelli. Og sama gildir hjer. Við eigum að þoka okkur áfram, því þótt við kynnum að vera svo efnaðir að geta tekið stökkið í einu, þá dugir það ekki meðan þjóðin og þingið trúir því ekki, að efnin sjeu nóg til þess. Jeg held, að eitt strandvarnarskip, sem væri 10–11 mánuði ársins á ferðinni og hefði íslenskan skipstjóra og skipshöfn, mundi gera mikið gagn. Og ef þetta skip væri jafnframt björgunarskip, þá mundi það langdrægt bera sig, svo framarlega sem gróði er á Geir. Seinna væri svo hægt að bæta við öðru skipi, ef þörf krefði og efni væru til. Það er ekki rjett hjá þeim hv.þm., er hafa haldið því fram, að örðugleikar mundu vera á því að koma öllum stýrimannaefnunum að. Mjer finst þessir tveir liðir ekki óverulegir, 200000 kr. í útgerðarkostnað og 21000 kr. í mannahald, eftir útreikningi hv.þm. Borgf. (PO). Reynsla vor með Þór hefir sýnt, að svona löguð skip eru dýr í útgerð, og 21 þús. kr. í mannahald er ekki smáupphæð árlega. Mjer hefir í dag verið bent á einn kost við svona skip, nefnilega að hægt sje að láta kunnáttumann landsins í fiskimálum, Bjarna Sæmundsson, sem nú hefir helgað líf sitt vísindalegum rannsóknum, ferðast með skipi þessu eftir þörf og vild, til þess að gera rannsóknir sínar á fiskigöngunum hjer við land. Þetta tel jeg geta verið sameiginlegan stuðning fyrir okkur hv.þm. Borgf. (PO). Hv. þm. (PO) fanst jeg tala kuldalega um, að kastað yrði fje til þessa eftirlits, en að hv.þm. finst það, tel jeg einvörðungu stafa af skoðanamun. Orð mín miðast við muninn, sem nú yrði á útgerðarkostnaðinum, en ef hægt yrði að spara 200–220 þús. kr., þá virðist mjer ekki rjett að ganga fram hjá þeim möguleika. Það var ekki rjett álitið af hv.þm., að ekki fylgdi hugur máli. En þótt svo fari, að ekki verði miklu náð með leið þeirri, er við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) bendum á, þá komumst vjer þó lengra með henni en með hinni, sem vill alt, en kemst ekkert. Viðvíkjandi orðum hv.þm. Dala. (BJ) um að heimta meira af Dönum til landhelgisgæslunnar, þá vil jeg geta þess, að jeg hefi altaf talið það ótæka leið til aukningar strandgæslunnar, því að jeg álít langt frá því að vera heppilegt að eiga slík mál undir erlendum þjóðum, og er jeg þakklátur hæstv.forsrh. (SE) fyrir að hafa ekki slegið inn á þá braut. Þá er mjer kunnugt um, að þessi ódýru skip, sem hæstv. landsstjórn hefir fengið tilboð um, þ. e. ensk og þýsk smáherskip frá stríðsárunum, eru talin mjög óhentug, og jafnvel álitin vera algerlega ófær í hina þungu sjóa við strendur lands vors, jafnvel stundum að sumarlagi, og getur því ekki komið til mála, að keypt verði slík skip; heldur mun nauðsynlegt að byggja nýtt skip, að jeg ætla í líkingu við togara, eins og hv.þm. Borgf. (PO) gat um. Óska jeg að síðustu, að atkvgr. skeri úr því, hvaða leið þingið vill að stjórnin fari: hvort ekkert eigi að gera eða hvort frekari rannsókn eigi að fara fram, eða í síðasta lagi, hvort byrja eigi straks á að byggja skipið.

Eiríkur Einarsson Margir hafa nú þegar talað, og hafa allir verið líkrar skoðunar um það, að hjer sje mikilsvert nauðsynjamál á ferðinni, en greinir aftur á móti um, hver leiðin sje heppilegust til framkvæmdanna. Vil jeg nú aðeins geta um einn þátt þessa máls, sem aðrir hafa ekki fært í tal, en jeg tel þó engu að síður afarþýðingarmikinn. Það hefir verið rætt um undirbúning hæstv. stjórnar, og er það rjett, að hæstv. landsstjórn hefir tekið hlýlega og sanngjarnlega í þetta mál, en sá undirbúningur hennar er kominn skamt á veg, og því alt meginmálið eftir. Hv. þm. hafa leitt hjá sjer að tala um, hversu hentug hæstv. landsstjórn sje til þess að annast um framkvæmd þessa máls, en það er mikilvægt atriði, sem vel mætti ráða afdrifum þessarar till., hvort stjórninni sje treystandi að bera slíkt stórmál fram til sigurs eða ekki. Við, sem þekkjum til viðskiftalífsins, vitum, að það er þýðingarmesta eða mjög þýðingarmikið atriði í viðskiftum, hver á að annast kaupin, hvort heldur er að ræða um skip eða skipsfarm eða önnur viðskiftaefni. Það er valdast, hver á heldur. Ætla jeg mjer ekki að fara að dæma um, hvernig hæstv. stjórn mundi takast þessi kaup, sem velta á fleiri hundruð þúsund krónum, en jeg tel eðlilegt, að sú spurning vakni, hvort ekki væri sanngjarnt að láta í þessu stóra máli atkv. vera undir því komið, hvert traust hv.þm. bera til hæstv. landsstjórnar yfirleitt. Úr því jeg minnist á þetta, sem ekki er ótímabært, skal jeg láta þess getið, að mjer þykir undarlegt, hversu langt hefir liðið á þingið án þess að þetta bærist í tal. Til stendur, að þingi verði slitið nú í þessari viku, og er því alt útlit fyrir, að þing og stjórn ætli að skilja án þess að skorið verði úr því, hvort hæstv. stjórn hafi fylgi þingsins eða ekki. Þess vegna vil jeg ekki láta hjá líða að sýna mína afstöðu til hæstv. landsstjórnar. Ætla jeg þess vegna að leggja fram rökstudda dagskrá í hinu hv. þingi, sem felur í sjer afstöðu mína til hæstv. stjórnar og þá jafnframt, hvernig jeg tel sæmilegast að ljúka umræðum þessa máls nú að þessu sinni. Ætla jeg að lesa dagskrána hjer upp, með leyfi hæstv. forseta: Með því að Alþingi treystir ekki stjórn þeirri, er nú fer með völd í landinu, telur það ekki gerlegt að fela henni málefni þetta, sem vissulega er ábyrgðarmikið og mikilsvert, og tekur þingið því fyrir næsta mál á dagskrá. Þegar jeg nú hefi lesið hana, vona jeg, að hv.þm. telji sjer þetta mál, afstöðuna til stjórnarinnar, viðkomandi, en ekki óviðkomandi. Um leið og jeg flyt þetta vil jeg lýsa því yfir, að jeg tel hæstv. stjórn ekki slíka, að jeg geti ljeð henni traust mitt. Að vísu geng jeg út frá því, að meiri hluti hv. þings sje fylgjandi stjórninni, og er þess vegna við því búinn, að þessi rökstudda dagskrá mín verði feld, en jeg tek því rólega, og þótt svo reynist, að jeg verði einn í minni hluta, þá á jeg þó heimtingu á að sjá, hvort hinir sjeu í raun og veru fylgjandi hæstv. stjórn, segi til litar. Þetta tel jeg nauðsynlegt að sannist. Jeg gat þess í fyrra, þegar fyrverandi stjórn var vikið frá, að nauðsynlegt væri, að afstaða yrði tekin til landsstjórnarinnar á hverju þingi, svo að greinilega sæist, hvort landsstjórnin nyti trausts, og þá hverra. Þetta virðist mjer ekki hafa sýnt sig núna, heldur heyrði jeg jafnvel nýskeð tvo hv.þm., sinn úr hvorum flokki, sendast orðskeytum, þar sem hvor um sig bar upp á hinn, að hann styddi hæstv. stjórn, og notuðu það sem skammaryrði. Slíkt ástand er algerlega óþolandi. Hæstv. landsstjórn mætti vera mjer þakklát fyrir að koma fram með þessa dagskrá, svo að hún geti fengið sína vissu um það, hvern hún hefði með sjer og hvern á móti sjer, svo að hún framvegis gæti unnið í samvinnu og samræmi við stuðningsmenn sína. þetta þýðingarmikla málefni gaf mjer ástæðu til þess að flytja nú dagskrána, og málefnið, sem hjer er til umræðu, er vel til þess fallið að vera prófsteinn um þetta. Þjóðin þarf að vita afstöðu fulltrúa sinna til sjerhverrar landsstjórnar, og þeim má ekki líðast að geta sagt sitt hverjum, eftir því sem hentar í hvert sinn, og hv.þm. sjálfir þurfa einnig að vita það, en þó einkanlega hæstv. landsstjórn sjálf. þetta er megintilgangur dagskrár minnar, en sje það sannað fyrir mjer, að fram muni koma þáltill., annaðhvort frá hæstv. stjórn eða einhverjum þm., hvort heldur traustsyfirlýsing eða vantraustsyfirlýsing, svo að fylgi hæstv. stjórnar komi berlega í ljós, þá er sama tilgangi náð, og mjer er þá síður kappsmál um dagskrána.

Forseti (MK): Þessi dagskrá kemur ekki undir atkv., því að hún kemur ekki fram á formlegan hátt og er óviðkomandi málinu, en hv. 1. þm. Ám. (EE) getur síðar borið hana fram á lögformlegan hátt, ef hann telur það nauðsynlegt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg óska, að dagskráin komi til atkv.

Forseti (MK): Það þýðir ekkert að óska þess, því að hún kemur ekki til atkv.

Eiríkur Einarsson Jeg þakka hæstv.forsrh. (SE) fyrir, að hann skuli vilja að dagskráin komi til atkv., en hins vegar skil jeg ekki ástæður hæstv. forseta fyrir hans blákalda úrskurði um dagskrána, sem jeg veit ekki betur en að sje fyllilega lögformlega fram komin, og þess vegna krefst jeg skýringar á úrskurði hans.

Benedikt Sveinsson Jeg tel óþarft að tala frekar um þetta, því að till. mín kemur fyrst til atkv. 

Forseti (MK): Umræður hefjast nú aftur um 4. mál á dagskrá.

Hákon Kristófersson *) Jeg býst við, að allir sjeu sammála um, að hjer sje til umræðu nauðsynjamál, sem tekur til allrar þjóðarinnar og varðar þjóðfjelagið í heild sinni. Á síðastliðnum þingum hafa verið bornar fram till. um þetta mál, og nú koma enn fram till. Mjer kom það á óvart að heyra hv. 5. landsk.þm. (JJ) halda því fram, að sumir vildu ekkert gera, því að það er mjög eðlilegt, að deilt sje um leiðir, og þarf það alls ekki að bera vott um viljaleysi, en með því að vísa málinu hreinlega til hæstv. stjórnar, þá verður hún að velja aðrahvora leiðina. Til eru gildandi lög, sem heimila hæstv. stjórn að taka til framkvæmda í þessu máli, en hæstv. stjórn hefir ekki sjeð sjer það fært enn þá. Till. þær, er hjer liggja fyrir, fara í svipaða átt, en þó er önnur ákveðnari og hraðvirkari en hin, en nú hygg jeg, að muni vera komin fram till. um að vísa málinu til hæstv. stjórnar, með þeim skilningi, sem í það hefir hingað til verið lagður, og hefir hæstv. stjórn þá allar framkvæmdir á höndum, en verður þó að taka tillit til till., sem hjer hafa fram komið, en hv.þm. verða þá að sætta sig við þá leiðina, sem hæstv. stjórn kann að velja. Jeg hefi mikla samúð með till. á þskj. 304. Tel jeg miklum vafa bundið, hvort hægt sje að vonast eftir fullum framkvæmdum á þessu ári. Þó má ekki skilja mál mitt svo, að jeg vilji ekki, að undinn verði sem bráðastur bugur að þessu máli, og jeg ber fult traust til þessarar stjórnar til þess að gangast fyrir framkvæmdum þess, ef hún gefur ákveðið loforð í þá átt, því að nú er sá hluti stjórnarinnar farinn, sem hv. 1. þm. Árn. (EE) barðist best fyrir, en jeg treysti lakast. Sjái hæstv. stjórn sjer fært að kaupa skip á þessu ári, þá mun hún gera það, ef fjárhagurinn leyfir, og væri mjer hugþekkast, að hún gerði það aðallega með tilliti til þáltill. á þskj. 304, og þó ekkert verði gert á þessu ári, þá tel jeg samt heppilegt að láta hvorttveggja fara saman. Einkanlega vil jeg ekki, að því sje slegið föstu, að ósamrýmanlegt sje, að skipið sje bæði björgunarskip og strandvarnarskip. Samt geri jeg ekki ráð fyrir, að tekjur skipsins mundu nægja til útgerðarkostnaðar, því að útgerð á þessu skipi mundi verða miklu dýrari en á því skipi, sem nú er hjer til björgunar. Eitt er það enn, sem þyrfti rannsóknar við, en jeg heimta það þó ekki af hæstv. stjórn, nefnilega að kunnugt er orðið, að hjeðan frá Reykjavík eru send loftskeyti til togaranna, og að þeir þannig fá bendingu um það, hvar eftirlitsskipið sje. Jeg vil nú víkja þeirri spurningu til hæstv. stjórnar, hvort hún sjái sjer ekki fært að banna svona löguð skeyti. Það má raunar segja sem svo, að hjer sje ekki stríð, en landhelgisgæslan er þó stríð að sínu leyti. Jeg skýt þessu aðeins fram til athugunar. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) benti á það, að fyrir hendi væri langhelgissjóður, sem myndi að miklu leyti nægja til kaupa á skipi til landhelgisgæslunnar. En þetta er nú ekki allskostar rjett, þar sem það er vitanlegt, að megnið af þeim sjóði er etið upp til ríkisins þarfa, og fje hans því alt annað en laust fyrir. En þeim ummælum hv. sama þm. (JJ), að nokkur sje hjer, sem ekki trúi því, að brýn þörf sje á aukinni landhelgisgæslu, leyfi jeg mjer fastlega að mótmæla. En hitt sjá líka allir, að af henni hlýtur að leiða ekki óverulegan kostnaðarauka fyrir landsmenn, en það er kostnaðarauki, sem flestir munu telja sjer ljúft að leggja á sig. C-lið brtt. á þskj. 304 get jeg fyrir mitt leyti verið samþykkur. Kostnaðurinn við starfrækslu skipsins er með því færður niður, en vert væri að athuga, hvort ekki sje fulllangt gengið með því að ætlast til, að stýrimannaefnin vinni heilt ár kauplaust á skipinu. Hvað það snertir, sem hv. 1. þm. Árn. (EE) hjelt fram, að það væri aðalatriðið, hvort menn tryðu stjórninni fyrir framkvæmdum í þessu máli eða ekki, þá get jeg verið fáorður. Það má vel vera, að þetta sje verulegt atriði, en mjer finst, að þeir menn, sem ekki trúa stjórninni fyrir þessu, eigi að koma með ákveðnar tillögur lútandi að því.

Dagskráin sker úr!

. Að vísu, en jeg býst ekki við, að dagskráin sje hjer til umræðu; heyrðist mjer hæstv. forseti úrskurða, að hún kæmi ekki til atkvæða. Jeg verð því að styðja þá tillögu, að málinu verði vísað til stjórnarinnar, með þeim skilningi, að henni finnist sjer vera skylt að gera sem fyrst, helst á þessu ári, þær ráðstafanir í þessu máli, sem hún telur heillavænlegastar fyrir land og lýð. Og það vil jeg enn taka fram, að þótt jeg telji rjett, að farið verði með málið á þennan hátt, þá er það ekki af neinni andstöðu við tillögurnar, sem fyrir liggja, heldur af því, að jeg veit, að hæstv. stjórn muni ekki genga á snið við gefin loforð og muni vilja gera sitt ítrasta í þessu þarfamáli og vandamáli. *) Ræðu þessa hefir þm. (HK) ekki yfirlesið.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hafði áður tekið mest af því fram, sem jeg hefi að segja, en vil þó í fám orðum gera grein fyrir afstöðu stjórnarinnar til málsins. Jeg geri ráð fyrir því, að verði það ofan á að vísa þessu máli til stjórnarinnar, þá áliti stjórnin sig standa jafnt að vígi sem hún hefði heimildina, er gefin var með lögum 1919, og ekki annað. Það hefir berlega komið fram við umræðurnar, að skoðanirnar eru skiftar. Sumir vilja fresta framkvæmdum í þessu máli, aðrir vilja láta strax hafast að í því. Þetta hefir stjórnin heyrt. Afleiðingin er sú, að stjórnin yrði ein að bera ábyrgð á því, sem hún gerði eða ljeti ógert í þessu máli, en á hinn bóginn mun hún ekki skorast undan því að taka það í sínar hendur eins og það nú liggur fyrir.

Pjetur Ottesen Það eru aðeins örfáar athugasemdir við ræðu hv. 5. landsk.þm. (JJ). Hann talaði um það, að þjóðin tryði ekki á nauðsyn þessa máls. Því verð jeg að mótmæla, og get jeg skírskotað til fjölda af áskorunum, sem borist hafa um þetta efni til þingsins árlega, þótt jeg hafi þær ekki við hendina, og sýna þær ótvírætt þjóðarviljann í þessu máli. þess minnist jeg líka, að lögin, sem þingið samþykti um þessi efni 1919, vöktu mjög almennan fögnuð, þótt allmjög hafi úr honum dregið við það, hvað drátturinn á framkvæmdunum hefir orðið mikill. Og þjóðarviljinn er samur og óbreyttur enn, eða ef til vill öllu sterkari nú en nokkru sinni fyr, því altaf sverfur meira og meira að. Þá gat sami hv.þm. (JJ) um það, að lagt væri í mikinn kostnað við þetta, þar sem skipið kæmi aðeins að gagni um nokkra mánuði, eða aðeins vertíðina. En þetta er sýnilega af ókunnugleika talað, því það er vitanlegt, að vertíð er alt árið einhversstaðar í kringum landið, en það skiftist á eftir árstíðum, hve nær venjulega aflast mest í hverjum landshluta. þá sló hann ávalt þann varnagla, að ef hægt væri að sameina landhelgisgæsluna og björgunarstarfið, þá væri mikið unnið með því, og er það vitanlega rjett, ef þetta væri hægt. En bæði jeg og fleiri, sem nokkuð þekkja til þessa máls, höfum bent á það, að nær ómögulegt er að samrýma þetta hvorttveggja, nema með því, að altaf sje slegið slöku við annað starfið, og þó sjerstaklega, þegar aðeins einu skipi eru ætluð þessi störf. þá gat hann þess, hver hagur það yrði fyrir ríkið að láta stýrimannaefnin vinna kauplaust á skipinu, og taldi það ekki síður verða þeim sjálfum til hagnaðar en útgerðinni. En jeg hefi nú þegar bent á það, að þeir lærðu ekki öllu meira á þessu skipi en þeir læra yfirleitt hjá góðum skipstjóra á hvaða skipi sem er. Jeg sje því ekki, að stýrimannaefnin sæktu þangað meira verklegt nám en þeir annars eiga kost á sem hásetar á öðrum skipum. Og sparnaðurinn við þetta fyrir útgerðina eða ríkissjóðinn sje jeg ekki, að sje í öðru fólginn en því að taka fje úr einum vasanum og láta í hinn. Hjer er eingöngu um innlenda menn að ræða, og gróði ríkissjóðs enginn annar en þeirra tap. - Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta.

Jón Auðunn Jónsson Það er í sjálfu sjer ekkert nýmæli, sem kemur fram í þáltill. á þskj. 304, frá hv. 5. landsk.þm. (JJ) og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að sameina björgunarstarfið og landhelgisgæsluna. Það var mikið um þetta skrifað í blað eitt, sem gefið var út á Vestfjörðum, og er óhætt að segja, að allar þær upplýsingar, sem þá fengust viðvíkjandi þessu, hnigu í þá átt, að þetta væri illa samrýmanlegt. Að vísu fást nokkrar tekjur við björgun, en þess ber að gæta, að slíkt skip liggur í höfn mestan tímann af árinu, en kolaeyðslan hins vegar einhver stærsti útgjaldaliðurinn við gufuskip. Og þess er getið í reikningi björgunarskipsins Geirs yfir árið 1921, að honum hafi viljað eitt stórt happ til, sem hafi haldið honum uppi fjárhagslega í fleiri ár, sem sje er hann bjargaði fyrirhafnarlítið skipinu Köbenhavn og fekk fyrir það um 650000 kr., að því er jeg hefi heyrt. En annars hafi flest árin orðið halli af starfrækslu skipsins. Auk þess er, eins og margir hv.þm. hafa bent á, mjög óheppilegt, að strandgæsluskipið hafi björgunarstarf einnig með höndum. Hinu ber heldur ekki að neita, að eins og fjárhagsástæður ríkisins eru nú og þar sem mestur hluti landhelgissjóðsins er genginn til ríkissjóðs, þá muni lítið fje vera fyrir hendi til að byggja skip þetta fyrir, en þörfin á hinn bóginn æðibrýn. Það er víst lítill vafi á því, að í skemdum á veiðarfærum eingöngu fara árlega forgörðum tugir þúsunda kr., og er það þó ekki nema lítill hluti af tapinu, þar sem bæði missist við þetta mikill afli og menn oft þannig settir, að þeir verða að liggja í landi lengi á eftir, án þess að geta hafst að; en aðalskaðinn er eyðilegging margra fiskimiða um lengri eða skemri tíma. Annars hefir hæstv. landsstjórn tekið svo vel í þetta mál, að jeg mun geta fallist á tillögur hv.þm.N.-Þ. (BSv), en með öðrum forsendum en hans. Jeg vil með öðrum orðum æskja þess og vænta þess, að af framkvæmdum verði sem allra fyrst í þessu máli, og vil því, með leyfi hæstv. forseta, bera fram svofelda dagskrá: Í trausti þess, að ríkisstjórnin ráðist til framkvæmda í landhelgisgæslumálinu, annaðhvort með byggingu á nýju skipi eða kaupum eða leigu á skipi, svo fljótt sem tiltækilegt þykir, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.

Halldór Steinsson Jeg ætla aðeins að koma með örstutta fyrirspurn til hæstv. stjórnar. Eins og mönnum er kunnugt, var á síðasta þingi samþykt tillaga til þingsályktunar þess efnis, að samið væri um að fá skip í viðbót til landhelgisgæslunnar, og var stjórninni heimilað að veita fje til þess, ef á þyrfti að halda. Að því er jeg veit best hefir þinginu aldrei verið gefinn kostur á að heyra, hvers vegna framkvæmdir í því máli hafa strandað. Að öðru leyti vil jeg ekki fara út í umræður þær, sem orðið hafa um þetta mál, en óhætt er að segja, að þær hafi yfirleitt lýst skilningsleysi og ljettúð. Allar ræður mótstöðumanna till. hafa snúist um kostnaðinn, sem af þessu hlyti að leiða, og sýnir það, að hv.þm. er ekki enn orðið ljóst, hversu brýn þörfin er á aukinni landhelgisgæslu. Enda gaus það upp úr hv. 5. landsk.þm. (JJ), að þjóðin myndi ekki telja þetta mál tímabært. þrátt fyrir þetta munum við flutningsmenn brtt. á þskj. 318 alls ekki taka hana aftur og vísa málinu til stjórnarinnar. Við erum orðnir þreyttir á loforðum ár frá ári, sem engar efndir verða á, enda er það best, að það komi skýrt fram í þinginu, hverjir vilja hrinda þessu nauðsynjamáli áleiðis og hverjir tefja fyrir því. En, eins og jeg tók fram í byrjun, vildi jeg fá fram, hvers vegna ekkert hefir orðið af framkvæmdum í því máli, sem þál. frá síðasta þingi gerði ráð fyrir. Og jeg vænti þess, að hæstv. stjórn gefi góð og gild svör.

Eiríkur Einarsson Jeg gat um það áðan, að það, sem kom mjer til að bera fram rökstuddu dagskrána, var það, að jeg sá, að ekki var seinna vænna. En mál þetta er næsta þýðingarmikið, og æski hæstv. stjórn þess fremur, að dagskráin verði ekki borin fram nú, get jeg fallist á að taka hana aftur, ef stjórnin vill leita traustsyfirlýsingar, svo það sjáist, hverjir þm. fylgi henni að málum. Einmitt hæstv. stjórn ætti að vera hugleikið að fá slíka yfirlýsingu. Það er spurt að því, hvers vegna jeg komi ekki sjálfur með vantraustsyfirlýsingu, en það geri jeg með þessari dagskrá óbeinlínis. Hún er í alla staði svo formleg og lögleg, að mig furðar á því, að hæstv. forseti skuli ekki vilja bera hana undir atkvæði. Og vilji hæstv. stjórn eða einhver annar ekki lýsa því hjer yfir, að trausts- eða vantraustsyfirlýsing verði borin fram, þá lýsi jeg yfir því, að jeg held minni dagskrá til streitu og æski þess, að hún komi til atkvæða hjer í þinginu nú þegar; hún grípur beint inn í málefnið, sem er til umræðu, en úrskurður forseta er gerræði.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil nota tækifærið til að skora á hv. 1. þm. Ám. (EE) að koma fram með vantraustsyfirlýsingu á stjórnina, þar sem þessi tillaga verður nú ekki borin undir atkvæði, og getur það einungis verið af hræðslu, ef hann gerir það ekki.

Ef ekki nægir að bera slíka yfirlýsingu fram einu sinni, skal jeg gera það tvisvar

. Þá var það fyrirspurn hv.þm. Snæf. (HSt) til stjórnarinnar, um hvað hafi verið gert til að framkvæma aukningu landhelgisgæslunnar samkvæmt þál. síðasta þings. En jeg hefi skýrt það atriði áður ítarlega út af ræðu hv.þm. Borgf. (PO), og þykir mjer leiðinlegt, að þessi hv.þm. (HSt) skuli ekki hafa verið viðstaddur, því jeg hefi ekki nú ýms skjöl við hendina, sem jeg þarf að hafa, til þess að geta gefið um þetta nákvæma skýrslu. En mjer skal þó vera ljúft að taka fram helstu atriðin viðvíkjandi þessu. Svo er mál með vexti, að forsætisráðherrann danski sendi dansk-íslensku lögjafnaðarnefndinni uppkast að samningum um landhelgisgæsluna. Var það rætt allítarlega á fundum nefndarinnar, og fjelst meiri hluti hennar á samninginn, eftir að nokkrar breytingar höfðu verið gerðar á honum. Síðar, er jeg sigldi til Kaupmannahafnar, átti jeg tal um þetta mál við forsætisráðherrann, eftir ósk hans, og sat á fundi með honum ásamt danska hlutanum af lögjafnaðarnefndinni og flotamálaráðherranum. Var þá sjerstaklega eitt atriði, sem jeg óskaði, að kæmi skýrt fram, rjettur vor til að hafa sjálfstæða íslenska landhelgisvörn, auðvitað í samvinnu við þá dönsku. Jeg skal nú ekki fara langt út í það, sem gerðist á fundinum, en aðeins geta þess, að á þessum undirbúningsfundi komu raddir fram í aðra átt. Þegar jeg kom heim, skýrði danska stjórnin mjer frá því, að hún fjellist á samningsuppkast meiri hluta nefndarinnar, með nokkrum smávægilegum breytingum, og var stjórnin beðin um að svara, hvort hún vildi ganga að þessu. Þá var komið að þingi, og áður en stjórnin sendi fullnaðarsvar sitt, bar hún málið undir sjávarútvegsnefndir beggja deilda. Í svari því, sem dönsku stjórninni var síðan sent, var sú málaleitun endurnýjuð, hvort danska stjórnin væri oss sammála um, að vjer gætum haft sjerstaka íslenska landvörn, samhliða þeirri dönsku, og var þess jafnframt getið, að ef danska stjórnin væri oss sammála, þá mundi gengið að tilboði dönsku stjórnarinnar, en jafnframt var þess farið á leit, að málið yrði útkljáð í nótuformi, en ef danska stjórnin liti öðruvísi á málið, þá óskuðum vjer ekki eftir aukningunni á dönsku landvörninni. Danska stjórnin hefir nú fallist á skoðun vora á málinu, en ljet þess getið, að of seint hefði verið að fá fjárveitingu til landhelgisaukningarinnar og óskaði, að alt málið yrði tekið upp á næsta fundi sambandslaganefndarinnar. Jeg hefi áður lýst yfir þeirri skoðun minni, að jeg sjái ekki ástæðu að halda því fast fram, að vjer fengjum gefins fje úr ríkissjóði Dana, en ljetum oss nægja af þeirra hendi þá landhelgisgæslu, sem samningsbundin er, og ekki meir; en ykjum aftur landhelgisgæsluna sjálfir eins og nauðsyn bæri til. Annars er jeg ekki undir það búinn í kvöld að gefa skýrslu um þetta mál. Jeg gaf nákvæma skýrslu um það í vetur og vísa til hennar að öðru leyti. Sjávarútvegsnefndirnar hafa fallist á aðgerðir stjórnarinnar í þessu máli, og það gleður mig, að ýmsir aðrir hv.þm. hafa í dag tekið í sama streng.

Forseti (MK): Áður en gengið er til atkvæða, vil jeg í fáum orðum gera grein fyrir þeim úrskurði mínum, að dagskrá hv. 1. þm. Árn. (EE) skuli ekki borin undir atkvæði. Það er vegna þess, að jeg álít, að ekki sje viðeigandi eða formlegt að skjóta slíku vantrausti til stjórnarinnar, sem felst í dagskránni, að óvörum inn, þegar verið er að ræða nauðsynjamál þjóðarinnar á þingi. Það gæti orðið til þess að trufla málin og haft áhrif á úrslitin. þeir, sem vilja lýsa vantrausti á stjórninni, verða að gera það á formlegan hátt, svo að það mál geti verið rætt frá öllum hliðum. þetta eru ástæður mínar, og vona jeg, að þær fullnægi hv.þm.

Flm. (Jón Baldvinsson) Við umræðurnar um jarðræktarlögin gaf hæstv. atvrh. (KIJ) þá yfirlýsingu, að Ríkisveðbankinn myndi taka til starfa eigi síðar en um næsta nýár. En till. mín var þá komin fram, er hæstv. ráðherra gaf yfirlýsingu þessa. Hefði jeg því vel getað látið vera að koma með hana, en úr því hún er nú á annað borð komin til umr., þætti mjer vænt um að heyra, hvað stjórnin segir nú um þetta mál.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er alveg rjett hjá hv.flm. þessarar till. (JB), að það var látið í ljós við umræður jarðræktarlaganna, og jafnvel fjárlaganna líka, að Ríkisveðbankinn myndi vonandi taka til starfa eigi síðar en um næstu áramót. En það fer þó vitanlega eftir því, hvort hægt verður að fá nægilegt veltufje. Jeg hafði hugsað mjer, að banki þessi byrjaði í mjög smáum stíl, t. d. með hálfa milj. kr. En nú hefi jeg talað við tilvonandi bankastjóra um þetta, og telur hann ógerning að byrja með minna en 1 milj. króna. En jeg tel mikið vafamál, að hægt sje að byrja með starfrækslu banka þessa um næstu áramót með 1 milj. króna, nema þá því aðeins, að Landsbankinn leggi fram fje, eins og hann t. d. hefir nú gert til Íslandsbanka, feli Ríkisveðbankanum að ávaxta það fje, sem hann kann að liggja með og eigi vill nota sjálfur. Þá vil jeg geta þess, að með hinum nýju lögum um laun bankastjóra Landsbankans hefir komið inn dálítið ósamræmi á milli launa bankastjóra hins fyrirhugaða banka og bankastjóra Landsbankans. Það er tekið fram í 41. gr. veðbankalaganna, að hann skuli hafa sömu laun og dýrtíðaruppbót eins og bankastjórar Landsbankans, en þar að auki er ákveðið, að hann skuli einnig hafa 1/20% af samanlagðri upphæð allra bankavaxtabrjefa, er í gildi verða við lok hvers reikningsárs. En eftir þessum nýju lögum eiga Landsbankastjórarnir engan ágóðahluta að hafa. Þetta má vitanlega laga á næsta þingi, því að ólíklegt er, að veðbankinn verði tekinn til starfa fyrir fult og alt, er það kemur saman, enda bankastjórinn vafalaust ráðinn upp á þau kjör, sem bankastjórar Landsbankans höfðu, er lögin voru staðfest.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil benda þeim hv.þm., sem stóðu að þessu máli og komu því í gegn 1921, á, að mjer virðist þeir hafa gleymt þessum lögum nú á þinginu. Annars hefir hæstv. atvrh. (KIJ) tekið mest af því fram, sem jeg þurfti að vekja athygli á. Jeg bjóst annars við, að þessir hv.þm. myndu koma fram með frv. til breytingar á Ríkisveðbankalögunum við meðferð laga þeirra, er samþykt hafa verið um breyting á lögum um Landsbanka. 41. gr. laga nr. 64, 27. júní 1921, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalbankastjóri hefir laun og dýrtíðaruppbót eins og bankastjórar Landsbanka Íslands, þó svo, að í stað hundraðshluta af ársarði komi 1/20% af samanlagðri upphæð allra bankavaxtabrjefa, er í gildi verða við lok hvers reikningsárs, samt aldrei af hærri upphæð en 10 milj. króna. Meðstjórnendur hafa hvor um sig helming fastra launa og dýrtíðaruppbótar á móti aðalbankastjóra, auk 1/60% af upphæð bankavaxtabrjefa. Fyrst um sinn skulu þó tveir af bankastjórum Landsbanka Íslands, er stjórnarráðið tilnefnir, gegna störfum sem meðstjórnendur Ríkisveðbankans, án sjerstakrar þóknunar“, o. s. frv. Samkvæmt þessu fær bankastjóri veðbankans 26 þús. kr. á ári og meðstjórnendur 12500 kr. hvor, eða 53000 kr. allir. Með öðrum orðum, þeir fá alla vexti Ræktunarsjóðs að launum. Jeg vildi aðeins benda hv.þm. á þetta, en mjer hefir ekki þótt taka að koma með breytingar á veðbankalögunum, því að jeg álít þau aðeins pappírsgagn, sem ekki geti komið til framkvæmda að svo stöddu.

Flm. (Jón Baldvinsson) Eftir þeim undirtektum, sem till. þessi hefir fengið hjá hæstv. stjórn, og eftir að hafa fengið yfirlýsingu hennar um, að bankinn muni taka til starfa um næsta nýár, sje jeg enga ástæðu til að láta till. mína koma undir atkvæði, og tek hana hjer með aftur.  Viðvíkjandi launum þessa bankastjóra, sem hjer er um að ræða, er það að segja, að þau eru miðuð við laun bankastjóranna við Landsbankann, eins og þau voru 1921, og út frá því verður vitanlega að ganga. Jeg veit ekki, hvort búið er að skipa í þessa stöðu, en mjer heyrðist hæstv. ráðherra (KIJ) tala um einhvern ákveðinn mann.

Björn Kristjánsson Jeg hefi tekið tillögu þessa upp til þess að fá tækifæri til að tala um Ríkisveðbankalögin. Jeg verð þó að endurnýja þá athugasemd mína, að jeg tel Ríkisveðbankalögin þurfa mikilla umbóta við áður en bankinn tekur til starfa, því ekki er hægt að breyta þeim eftir að farið er að gefa út verðbrjef hans, eins og alkunnugt er. Mjer finst tillagan hefði því fyrst og fremst átt að fara fram á að ryðja þessum agnúa úr vegi. Þar næst vildi jeg benda á, eins og jeg hefi líka bent á í hv. efri deild, að Ríkisveðbankinn ætti aðeins að gefa sig við lánum út á jarðir, að vera landbúnaðarbanki. Ef þetta yrði gert, þá þyrfti ekki að taka 1 miljón kr. af viðlagasjóði ríkisins fyrir tryggingarfje. Ræktunarsjóðurinn einn mundi nægja til þess um langan tíma. Og lán úr Ríkisveðbankanum ætti að veita til miklu styttri tíma en þar er gert ráð fyrir, til þess að gera Ríkisveðbankabrjefin seljanlegri. Þau ætti að veita til 25 ára, því það fyrirtæki, sem ekki getur borgað lán sín á 25 árum, er ekki hæft til að njóta lánshjálpar. Og allir stefna að því nú í heiminum að stytta lánstímann í slíkum lánsstofnunum, til þess að ljetta fyrir sölu verðbrjefanna. Og engin leið er að láta Ríkisveðbankann taka til starfa, nema honum sje lagt til tiltölulega ódýrt rekstrarfje, en það er eins og menn hafi ekki enn komið auga á það síðan 1921. Bankinn svífur því í lausu lofti, án allrar nothæfrar undirstöðu, eins og flest, er að fjármálum lýtur nú í þessu landi. Og nýi tíminn heimtar það, að svo sje farið að. Á þinginu 1921 og á þessu þingi benti jeg á þá lánsleiðina fyrir landbúnaðinn, sem Dönum og fleiri löndum hefir gefist best. Það er lánsfjelagaleiðin (Kreditforeninger). Sú leið ætti að vera fremur áhættulítil, þar sem vjer höfum nú opinbert mat á jörðum. Þessi lánsfjelög stofnast með þeim hætti, að allir jarðeigendur, sem vilja, á stærra eða minna svæði, ganga í einn allsherjarfjelagsskap, samábyrgð fyrir verðbrjefum þeim, sem stofnunin gefur út og eru að öðru leyti trygð með veðum þeim, sem hver einstakur lántakandi setur fyrir láni sínu. Slík brjef eru talin trygg, jafnvel þótt lánað sje heldur hærra út á jarðimar en út á hálft virðingarverð þeirra. En slík brjef hafa auk þess þann kost, að allir jarðeigendur, sem í lánsfjelaginu eru, hafa hag af því, að brjefin seljist. Og styður það því mjög söluna innanlands. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) hafði mjög á móti þessu fyrirkomulagi í hv. efri deild. Hann sagði, að slík lánsfjelög í Danmörku væru altaf smá eða næðu ávalt yfir lítið svæði, þar sem hver þekti annars hag. Menn væru hræddir við að ganga í slíka samábyrgð fyrir jarðeigendur, sem þeir þektu ekki persónulega og þeirra efnahag. Hann óttaðist því, að hjer mundu menn því aðeins vilja ganga í samábyrgð í smáhópum, eins og erlendis; verðbrjefin yrðu því margskonar og salan óvissari. Alt er það rjett, sem hv. 5. landsk. þm, (JJ) sagði um lánsfjelögin erlendis. Jarðeigendur þar ganga ekki blindandi út í hverja samábyrgð, sem vera skal; til þess hafa þeir fengið of mikinn fjármálaþroska. En hjer er alt öðru máli að gegna. Hjer ganga bændur í samábyrgð, ekki einungis með jarðir sínar, heldur öll sín efni, og það án þess að vita um eða þekkja hag þeirra manna, sem þeir ganga í ábyrgð fyrir. Það ætti því að vera auðgert að stofna aðeins eitt slíkt lánsfjelag fyrir alt landið. Auðvitað yrði það altaf maður og maður, sem ekki vildi ganga í slíka samábyrgð, en fjöldinn mundi gera það, og jeg tel það áhættulítið, ef fyrirtækinu væri sæmilega stjórnað og án flokkspólitískra áhrifa. Þegar 4. flokkur veðdeildarinnar var stofnaður, samdi jeg frumvarpið til laga fyrir þann flokk. Landsbankinn hafði fram að því sjálfur orðið að setja alt tryggingarfjeð fyrir 1. og 2. flokk og helminginn af því fyrir 3. flokk. Til þess nú að komast hjá því, að bankinn yrði að verða fyrir þessari blóðtöku, var tryggingin fyrir 4. flokk ákveðin þannig, að fyrst skyldi varasjóðurinn standa sem trygging, þar næst allar fasteignirnar, sem að veði stóðu fyrir lánunum, og nam sú samábyrgð 10% af öllum lánunum, og loksins kom ríkissjóðurinn með sína ábyrgð. það má því segja, að lánsfjelagafyrirkomulagið sje að nokkru leyti innleitt með 4. flokki veðdeildarinnar. Það eitt vantar á, að stofnanirnar sjeu tvær, önnur fyrir landbúnaðinn og hin fyrir kaupstaði og verslunarstaði með sjávarþorpum. Og þetta er auðvelt að laga í hendi sjer, ef menn aðeins vilja þýðast ráð þeirra manna, sem þó eitthvert skyn bera á slík mál. Veðdeildin gæti haldið áfram fyrir kaupstaði og verslunarstaði með nýjum 5. flokki hennar, sem tæki aðeins húsveð, en ný stofnun myndaðist fyrir landbúnaðinn, hvort sem hún heitir Ríkisveðbanki, lánsfjelag eða eitthvað annað.

Jakob Möller Jeg kvaddi mjer hljóðs út af hinum mjög svo áhyggjufullu ræðum þeirra hv.þm., sem nú töluðu síðast, út af launum bankastjórans við veðbankann. Sjerstaklega var það hv.þm. Ísaf. (JAJ), sem mestar áhyggjur bar út af þessu máli og gerði ráð fyrir, að stjórn bankans mundi eta upp alla vexti Ræktunarsjóðsins, og jafnvel meira. Vitanlega eru laun þessi sett 1921, og þá miðuð við laun þau, er bankastjórar Landsbankans höfðu þá. Er því áreiðanlegt, að stjórnin væri óvítt, þó að hún setti launin eftir orðanna hljóðan. En hins vegar tel jeg rjett, að hún semji við bankastjórnina um laun hennar, og það veit jeg, að hver stjórn gerir. Annars skil jeg ekki þann óhug, sem sumir hv.þm. eru altaf að ala á móti þessum banka. Nema ef það skyldi vera af því, að þeir vilji, eins og hv. 2. þm. G.-K. (BK) virtist helst halda fram, að banki þessi verði eingöngu landbúnaðarbanki, og sá atvinnuvegur ætti aðeins að fá lán úr honum, en aðrir ekki. Annað veifið er hampað þessari lánsfjelagaflugu. En það er margsýnt, að það fyrirkomulag á ekki við hjer. Lánsfjelögin geta verið góð þar, sem um nægan innlendan peningamarkað er að ræða. Annars er í Ríkisveðbankalögunum gert ráð fyrir því, að hægt sje að stofna slík fjelög, svo að sú leið er engan veginn útilokuð. En eigi peningar að fást erlendis, eða markaður fyrir bankavaxtabrjefin, þá varðar það vitanlega mestu, að þau sjeu sem best trygð. Og tryggingarnar, sem við höfum, eru ekki til margskiftanna. Það er því sjáanlega óráð að ætla sjer að starfrækja fleiri fasteignabanka, þ. e. sjerstakan banka fyrir kaupstaði og annan eða mörg lánsfjelög fyrir landbúnað. Það er misskilningur, að Ríkisveðbankalögin fastákveði lánstímann; hann getur verið langur og skammur eftir vild.  Jeg skal í þessu sambandi leyfa mjer að benda á það, að það er engin sönnun fengin fyrir því, að ejgi sje hægt að fá nægilegt starfsfje. Hefir mjer vitanlega eigi verið gerð nein tilraun til þess að afla fjár í því skyni síðan lögin voru samþykt 1921. Ef gangskör hefði verið gerð að því strax, þá staðhæfi jeg, að það hefði verið hægt. Er jeg og sannfærður um, að peningamálum landsins væri þá betur komið, ef lögunum hefði verið framfylgt undir eins. Hefir bönkunum verið íþyngt mjög með því að þurfa að flækjast með víxla út á fasteignir, sem hafa staðið óhreyfðir frá ári til árs. Ef bankavaxtabrjef bankans hefðu verið seld erlendis, þá hefði fyrir þau komið útlendur gjaldeyrir inn í landið. Lögin eru samþykt og í gildi, hvað sem þessari atkvgr. líður, og hæstv. atvrh. (KIJ) hefir lýst því yfir, að stjórnin ætli sjer nú að vinda að því að stofna bankann og láta hann taka til starfa. Tillagan, sem nú er verið að ræða, er því þýðingarlaus, og tel jeg því rjettast, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá, enda hefir hv.flm. (JB) tekið tillöguna aftur fyrir sitt leyti. Sje jeg ekki ástæðu til þess að vera að eyða tíma þingsins í frekari umræður um þetta mál. Hvernig sem atkvgr. fer, þá er eigi spursmál um það, hvað hæstv. stjórn á að gera.

Björn Kristjánsson Jeg tek hjer með till. aftur.