Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og ég gat um við 2. umr. fjárl., þá hafði fjvn. ekki gengið að fullu frá tekjuáætluninni samkvæmt 2. gr. og einstökum atriðum öðrum í fjárlfrv., af þeim ástæðum, að þessi mál höfðu ekki verið að fullu rædd við ríkisstj. Fjvn. hefur nú gengið að fullu frá þessu máli og leggur fram till. á þskj. 699, og skal ég gera nokkra grein fyrir þeim. 1. brtt. er við 2. gr., þar er gert ráð fyrir því, að vörumagnstollurinn lækki úr 23 millj. í 22 millj., eða um 2 millj. kr. Þessi till. byggist á því, að gert er ráð fyrir, að innflutningurinn verði ekki eins mikill á þessu ári og undanfarin ár, en vörumagnstollurinn er algerlega háður vörumagninu, en ekki verðlaginu; því þykir rétt að lækka þetta um nefnda upphæð. Verðtollurinn er hækkaður úr 58 millj. í 78 millj., eða um 20 millj. kr. Þessi till. hins vegar byggist á því, að þótt vörumagnið sjálft hækki ekki og nál ekki sama magni og áður, þá er verðið, sem greitt er fyrir vöruna í krónum, það miklu hærra, að tollurinn hlýtur að hækka stórkostlega. Ég skal viðurkenna, að æskilegt hefði verið að lækka tolla sem svarar gengislækkuninni, en meiri hl. Alþ. hefur ekki farið þá leið af þeim ástæðum, að hann hefur ekki séð sér fært að missa þessar tekjur úr ríkissjóði, og þess vegna er lagt til, að þessar tekjur hækki. 3. brtt. er við 9. tölul., bifreiðaskattur. Það er gerð till. um að lækka hann um 1 millj. frá því, sem er í frv., að í staðinn fyrir 41/2 millj. komi 31/2 millj. Þetta kemur til af því, að ríkisreikningar undanfarinna ára hafa sýnt, að þessi skattur hefur aldrei náð hærri upphæð en 31/2 millj. kr. Það þykir því ekki varlegt að áætla, að hann verði hærri á þessu ári heldur en hann hefur verið á undanförnum árum. Þykir rétt að gera þessa brtt. til samræmingar við reynslu undanfarinna ára og lækka þessa áætlunartill. um eina millj. kr. Þá er d-liðurinn við 17. tölul. (söluskatturinn). Gert er ráð fyrir, að hann hækki úr 36 millj. kr. í 471/2 millj. kr., eða um 111/2 millj. kr., sem stafar af því, að söluverð í krónum er þeim mun hærra sem gengisbreyt. nemur. Og er af þeim ástæðum gert ráð fyrir, að hann gefi þetta miklu meiri tekjur, en áður var. Get ég vísað til ummæla minna um verðtollinn í þessu sambandi. Það gildir einnig um þennan lið, að æskilegt hefði verið, að þetta hefði ekki þurft að hækka. En þessari hækkun er gert ráð fyrir af sömu ástæðu eins og í sambandi við brtt. um. verðtollinn. - Það er því gert ráð fyrir, að tekjur allrar 2. gr. hækki um 35 millj. kr., en þar á móti komi lækkun upp á 3 millj. kr., svo að nettó-hækkunin verði um 32 millj. kr. Og þá er tekinn með e-liður, sem átti að vera á brtt., 1. tölul., en féll niður og verður getið síðar. Ég vil taka fram, að þessar hækkunartill. eru allar gerðar í samráði við hæstv. ríkisstj., og hefur enginn ágreiningur verið um það milli hæstv. ríkisstj. og meiri hl. fjvn. Um 2. lið brtt., við 3. gr. A, er það að segja, að þar er fyrst og fremst gert ráð fyrir. að tekjur landssímans hækki úr kr. 27.360.000 í kr. 27.578.000, eða um 218 þús. kr. Þar er einnig lagt til um einn liðinn í gjöldunum, þ.e. II,b.4. (stuttbylgjustöð í Reykjavík), að fyrir 342 þús. kr. komi 560 þús. kr., þ.e., að þessi liður hækki um 218 þús. kr. Þetta hafði fallið niður af mistökum í sambandi við afgreiðslu frv. við 2. umr., og þykir rétt að taka hækkunina hér upp eins og hún er reikningslega fram sett af símanum. Og hafa tekjurnar verið hækkaðar á sama hátt, einnig í samráði við forstjóra landssímans, svo að þetta breytir ekki fjárlögunum viðkomandi hlutfallinu milli tekju- og gjaldaliða þeirra. Þá er 3. tölul., sem er einnig við 3. gr. A. Þar er gert ráð fyrir, að brúttó-tekjur Áfengisverzlunarinnar hækki úr 49 millj. kr. upp í 53 millj. kr., en að útgjöldin standi í stað, svo að í þessu er tekjumunurinn 4 millj. kr. eftir brtt., sem gert er ráð fyrir hærri tekjum en í frv. Er þetta einnig gert í samráði við hæstv. ríkisstj. - Útkoman á tekjubálkinum er sú, að 2. gr. hækkar um nál. 32.000.000 kr., 3. gr. hækkar um 4.218.000 kr. = 218 þús. kr., sem er nettóhækkun 4 millj. kr. Alls eru þá tekjuhækkanir á 2. og 3. gr. fjárl. um 36 millj. kr., og leggur fjvn. til, að sú upphæð sé tekin inn á fjárl. Þá koma hér nokkrar till., sem gerðar eru við gjaldabálkinn. Eru þær fyrst við 10. gr., en eins og hv. þm. muna, gat ég þess við 2. umr. fjárl., að það hefði ekki verið fullt samkomulag um, hvað teknar skyldu vera miklar hækkanir inn á 10. gr. í sambandi við utanríkismálin. Nú er það orðið að samkomulagi að leggja til, að við sendiráðið í Kaupmannahöfn verði gert ráð fyrir hækkun úr 122.200 kr. í 222.700 kr., eða um 100.500 kr. Stafar þetta að nokkru af gengislækkuninni, en er að nokkru vegna aukins kostnaðar sendiráðsins á undanförnum árum. Gert er ráð fyrir, að greiðsla vegna sendiráðsins í Stokkhólmi hækki úr 120.300 kr. í 236.700 kr., eða um 116400 kr. - Kostnaður við sendiráðið í London hækki úr 305.500 í 570.00 kr., eða um 264.800 kr. - Kostnaður við sendiráðið í Washington hækki úr 364.500 kr. í 661.300 kr., eða um 296.800 kr. Þessi hækkun hefur orðið tiltölulega meiri vegna þess, að gengi dollarsins breyttist á síðasta ári gagnvart íslenzku krónunni, eins og kunnugt er. - Gert er ráð fyrir, að kostnaður við sendiráðið í Moskva hækki úr 400.000 kr. í 650.000 kr. Í sambandi við þetta skal ég leyfa mér að geta þess, að það var fyrsta till. frá hæstv. dómsmrh., að þetta yrði hækkað upp í nærri eina millj. kr. En við ýtarlegri umr. við hæstv. ríkisstj. hefur verið talið, að ríkisstj. mundi geta komizt af með þær 650 þús. kr., sem hér er lagt til, að gert verði ráð fyrir í sambandi við sendiráðið í Moskva. Ég skal ekki frekar fara út í það atriði. En ég hygg, að hv. þm. þyki kannske nægilegt, að hér séu teknar upp 650 þús. kr. til þessarar þjónustu, sem vitað er, að ekki hefur orðið að meira gagni en á síðasta ári hefur verið, vegna þeirra kringumstæðna, sem eru í sambandi við viðskipti landanna í Evrópu við Rússland, eins og stendur. En samkomulag hefur orðið um að leggja til að taka inn 650 þús. kr. til þessa. - Gert er ráð fyrir greiðslu vegna sendiráðsins í París 470.400 í staðinn fyrir 260.900 kr., eða hækkun um 209.500 kr. - Kostnaður við sendiráðið í Osló hækki úr 134.300 í 243.700 kr., eða um 109.400 kr. - Aðalræðismannsskrifstofan í Hamborg hækki úr 107.700 kr. í 197.300 kr., eða um 89.600 kr. - Aðalræðismannsskrifstofan í New York hækki úr 31.300 kr. í 54.400 kr., eða um 23.100 kr. - Ferðakostnaður undir 10. lið hækki úr 75 þús. kr. í 125 þús. kr., eða um 50.000 kr. Og næsti liður, kostnaður vegna samninga við erlend ríki, hækki úr 250.000 kr. í 550.000 kr., eða um 300 þús. kr., og þar næsti liður, kostnaður vegna þátttöku í alþjóðaráðstefnum, hækki á sama h átt um 300 þús. kr., sem er byggt á þeirri reynslu um báða þessa liði, sem þetta hefur kostað á síðasta ári. - Liðurinn, til upplýsingastarfsemi, hækki úr 10 þús. kr. í 15 þús. kr., og kostnaður vegna kjörræðismanna hækki úr 5 þús. kr. í 10 þús. kr. - Þá er einnig lagt til hér, að tekinn verði inn á þessa grein nýr liður, til endurbóta og kaupa á húsgögnum vegna sendiherrabústaðarins í London, 150.000 kr. Þessi till. var tekin aftur við 2. umr. af fjvn., samkv. ósk hæstv. ríkisstj. Hún var þá sett á 20. gr., og þykir eðlilegra, að hún sé sett á 10. gr., og er því tekin hér upp. - Öll hækkunin samtals á 10. gr. er því 2.270.100 kr. Þá er 5. brtt., við 13. gr. A.III.8, um, að fyrir orðin á „Langadalsströnd“ komi: í Ísafirði. Þetta er aðeins til leiðréttingar, en hefur ekki áhrif á afkomu fjárl. 6. brtt. er við 13. gr. C.IX.25, um, að liðurinn orðist svo: Selsvör (í eitt skipti fyrir öll) 10 þús. kr. Þetta er ekki breyt. að öðru leyti en því, að þessi aths. bætist við: „í eitt skipti fyrir öll“, því að upphæðin er sú sama og í frv. á þskj. 654. En það þótti rétt að láta þetta koma fram, af því að þessi staður er ekki tekinn inn á l. að öðru leyti, og er ekki gert ráð fyrir, að veitt verði fé úr ríkissjóði til þessa staðar, nema í þetta eina skipti. 7. brtt. er við 13. gr. C.X (hafnarbótasjóður). Fjvn. bar fram við 2. umr., að fyrir 300.000 kæmu 1.500.000 kr. Þessi till. var tekin aftur samkv. ósk hæstv. fjmrh. En það hefur nú orðið að samkomulagi, að hún væri tekin hér upp og settar inn 1.500.000 kr., eins og gert var ráð fyrir í till. fjvn. við 2. umr. - Mér þykir rétt að segja frá því, að eina hækkunin, sem gert er ráð fyrir í brtt. n. við 13. gr., er þessi greiðsla í sambandi við hafnarbótasjóðinn, sem nemur 1.200.000 kr. frá því, sem er á frv. á þskj. 654 til tekið. 8. brtt. er við 14. gr. B.XVL9. Þar er lagt til, að nýr stafl. bætist við: Til annarrar starfsemi handíðaskólans 20.000 kr. Það, sem nú er á frv. í sambandi við greiðslu til handíðaskólans, er eingöngu í sambandi við þá kennslu, sem hann heldur uppi fyrir kennara í handíðum, en skólinn hefur hins vegar ekki fengið neinn styrk í sambandi við aðra kennslu. Fjvn. þótti því rétt að taka upp þessa upphæð í sambandi við þennan skóla, eins og hér er gert ráð fyrir í 8. brtt. 9. brtt. er við 14. gr. B.XVI.10 (nýir liðir). Aliður, um styrk til íþróttakennaraskóla Íslands vegna þátttöku íþróttaflokks á Lingiaden 1949, 8.000 kr. Eins og menn muna, voru teknar inn 10 þús. kr. vegna utanfararstyrks til íþróttafélagsins Ármanns. Og eftir að það var vitað, að meiri hl. Alþ. samþ. slíka till., var send inn til. frá viðkomandi aðilum í þessu sambandi, og þótti ekki stætt á að samþ. ekki einnig þessa greiðslu, og þess vegna er þetta tekið upp hér. B-liður 9. brtt. er um styrk til Íþróttasambands Íslands vegna þátttöku í sundmeistaramóti í Vín, 6.000 kr. Það er líka í samræmi við, að fjvn. lagði til, að tekinn yrði upp nokkur styrkur vegna þátttöku í íþróttamóti í Brüssel á þessu ári. Ég hef því fallizt á að leggja til, að 6.000 kr. yrðu veittar vegna þátttöku í sundmeistaramóti í Vínarborg. - Útgjöld á 14. gr. hækka, ef þessar brtt. verða samþ., um 34.000 kr. 10. brtt. er við 15. gr. Þar er tekinn upp nýr 1iður undir A.VII.33, til sjómannastofu á Akranesi, 2..000 kr. Þetta hafði verið samþ. áður en till. voru fluttar við 2. umr., en það hafði yfirsézt að prenta þessa till., og er hún því nú tekin upp. - Þá eru nýir liðir við 15. gr. (11. brtt. n.), um það, að til Arnórs Sigurjónssonar verði veitt, til ritstarfa kr. 8000 og til Sigurðar Skagfields, til söngkennslu 2.000 kr., sem meiri hl. n. samþ. að tekið yrði upp á fjárl. - Hækkunin, sem gert er hér ráð fyrir á 15. gr., nemur því 12.000 kr. 12. brtt. er við 16. gr. A.14 (landþurrkun í Vestur-Landeyjum), en sú brtt. er aðeins um það, að á eftir orðunum „annars staðar að“ komi: (lokagreiðsla). Það þótti rétt að taka fram, að hér væri um að ræða lokagreiðslu. 13. brtt. er eingöngu leiðrétting, um, að fyrir orðið „á“ komi orðið við. 14. brtt. er um, að tekið sé upp framlag til mjólkurbúa og smjörsamlaga, 200.000 kr., sem er nýr liður. Þetta var gert í samráði við hæstv. ríkisstj. 15. brtt. er við 16. gr. B.12, um að teknir verði upp nýir liðir, fyrst undir a.: Til greiðslu á sjóveðum síldveiðiskipa sumarið 1949 kr. 1.500.000. Þetta er lagt til samkv. ósk hæstv. ríkisstj. og samkv. l. Og undir b-lið þessarar till. er lagt til, að veitt verði til aflatryggingasjóðs Bolungavíkur samkv. lögum nr. 109/1943 kr. 12.000. Það hefur verið samþ. í hv. Nd., að þessi l. skyldu gilda fyrir hluta af þessu yfirstandandi ári. Og það hefur einnig verið samþ. í hv. Ed. við 1. umr. og af sjútvn. þeirrar hv. d., svo að það má gera ráð fyrir, að frv. verði samþ., og því er nauðsynlegt að taka þessa upphæð hér inn, til þess að mæta þessum gjöldum. En það er líklegt, að þetta sé síðasta árið, sem þessi sjóður starfar sjálfstætt, og hann renni á þessu ári, samkv. l., inn í almenna sjóðinn, sem hafður verður í þessu skyni. 16. brtt. er við 16. gr., D.V, um, að liðurinn orðist svo: Til að lána til kaupa á dieselrafstöðum, að fengnum tillögum raforkuráðs: a. Til 70 hestafla stöðva og stærri 500.000 kr., og b. Til smærri stöðva 150.000 kr. Þetta hefur engin áhrif á niðurstöðutölur fjárl., þar sem upphæðin er 650.000 kr. nú þegar á þessari grein fjárl. Hér er aðeins gerð till: um skiptinguna á þessu fé. - 16. gr. hefur því hækkað um 1.712.000 kr., ef þessar brtt. verða samþ. allar. Við 17. gr. er till. um, að til styrktar- og sjúkrasjóða verði framlagið hækkað um 2.000 kr. til styrktar sjúkrasjóði vitavarða. En hingað til hefur ekki verið sú regla, að ekkjur þeirra embættismanna fengju nokkurn styrk, þó að þeir féllu frá. Þótti því rétt að styðja þennan sjóð, þar til sú skipan kæmist á. Erindi lá fyrir frá vitamálastjóra, hv. þm. Hafnf., sem sýndi fram á, að tillög til sjóðsins hafa verið aukin af öðrum aðilum langt fram yfir það, sem ríkissjóður hafði lagt í sjóðinn, svo að nú munu aðrir aðilar leggja fimmfalt í þennan sjóð á móts við það, sem ríkissjóður leggur fram. Að ég hygg, var þetta framlag fyrst jafnt frá báðum aðilum, ríkissjóði annars vegar og öðrum hins vegar, en hefur breytzt svona. 18. brtt. er við 17. gr. 26, nýr liður: Til vatnsveitna, samkvæmt lögum 200.000 kr. Þetta er einnig gert í samráði við hæstv. fjmrh. - 17. gr. hækkar því alls um 220.000 kr., ef þessar brtt. verða samþ. Hér liggur fyrir brtt. frá n. við 18. gr. II.b. Það eru nýjar brtt.: a. Bergljót Blöndal. Liðurinn fellur niður. Og að upp séu teknir tveir liðir, sem bætist við á gr., Lilja Haraldsdóttir, 800 kr., og Þrúður I. Jónsdóttir, fyrir „600 kr.“ kemur: 800 kr. Er þetta gert til samræmingar við þá, sem eru á greininni. Þetta hefur þau áhrif, að gjöldin á þessari grein hækka um 3.000 kr., þegar miðað er við vísitöluuppbót á þær upphæðir, sem hér er talað um, en lækka um 3.420 kr. 20. brtt. er við 20. gr. Út. V (bygging varðskipa). Þar er lagt að, að fyrir 2.200000 komi: 3.850.000 kr., eða hækkun um kr. 1.650.000. En þetta er vegna gengislækkunarinnar, sem fram hefur farið, vegna þess að þetta verður að greiða í dönskum krónum, og er þetta tillag ætlað til greiðslu á því, sem af þessum byggingarkostnaði þarf að greiða á þessu ári. Þá er 21. brtt. við 20. gr. VIII. (flugvallagerðir og lendingarbætur fyrir flugvélar), um það, að fyrir 2.500.000 komi: 1.250.000 kr. Þessar brtt. eru teknar upp fyrir mjög sterkar óskir hæstv. fjmrh. Það hafa legið fyrir gögn frá flugráði um þessi mál, þar sem flugráð telur sig ekki geta komizt af með þessa upphæð á þessu ári, og telur, að ef hún ekki verði hækkuð, vofi yfir alvarleg stöðvun í rekstrinum. Það er út af fyrir sig ekki nýtt, að slík ummæli komi frá stofnunum, sem gera kröfur á hendur ríkissjóði. Hins vegar er samkomulag um þessa till. milli hæstv. flugmálaráðh. annars vegar og hæstv. fjmrh. hins vegar. Og fjvn. sá sér ekki fært að ganga á móti því samkomulagi hjá hæstv. ríkisstj. Ég persónulega tel, að það kunni að orsakast mjög mikil vandræði í sambandi við þá lækkun, sem hér er gerð. En hins vegar treysti ég því fullkomlega, að þau vandræði verði leyst af ríkisstj., ef óttazt er, að þetta kynni að einhverju leyti að draga úr flugferðum eða starfsemi flugsins innanlands. Og veit ég, að hæstv. núverandi ríkisstj. muni vera fús til að taka það til athugunar, því að það er ekki á neinn hátt viðunandi, að á meðan lagt er fé til annarra samgangna á landi og ekki er ætlazt til, að þær dragi við sig, þá sé verið að þrengja meir að flugmálunum, en öðrum samgöngumálum landsins. Í því trausti fylgi ég því, að þessi upphæð verði samþ., að ríkisstj. leysi úr þeim vanda, sem ég hef nefnt, ef hann ber að höndum. Ég vil í sambandi við 13. gr., og að gefnu tilefni, benda á, að hv. þm. Eyf. hafa sótt mjög fast á n. um að hækka eða taka upp nýja fjárveitingu til Ólafsfjarðarvegar við þessa umr. Hafa þeir borið það fyrir sig í því sambandi, að vegamálastjóri hafi lagt til í sínum till., að 50 þús. kr. yrðu teknar upp ,til þess að ljúka við vegagerð á Ólafsfjarðarvegi á þessu ári. En þessi vegur hafði ekkert fjárframlag á síðasta ári, 1949, og var þá talið, að vegagerðinni væri lokið. Nú er það rétt, að vegamálastjóri hefur lagt til, að 50 þús. kr. væru teknar upp á fjárlagafrv. til þess að ljúka vegagerðinni á Ólafsfjarðarvegi. Hann lagði einnig til, að 200 þús. kr. yrðu teknar upp í heild til Eyjafjarðarsýslu til vegagerða. En til þeirrar sýslu höfðu verið lagðar 130 þús. kr. árið 1949. Þegar ákveðin var skiptingin á vegafénu, var ákveðið um það, sem færi til Eyjafjarðarsýslu, að það skyldi vera á valdi þessara hv. þm., hvernig þeir skiptu því fé á milli veganna í sýslunni. Nú var þetta fé hækkað í meðförunum fyrir þessa sýslu í 170 þús. kr., án þess að þetta væri gert almennt. En í þeirra skiptingu var ekkert tekið fram um fé til Ólafsfjarðarvegar. Hins vegar hafa þessir hv. þm. óskað eftir í sinni skiptingu, að tekið væri upp framlag til annarra vega, sem ekki voru á fjárl. og ekki í till. vegamálastjóra, til Hrísavegar 25 þús. kr., til Eyjafjarðarbrautar, sunnan Leynings, 30 þús. kr. og til Laugalandsvegar 25 þús. kr. Þessir vegir eru teknir upp samkv. óskum hv. þm., en ekki samkv. óskum vegamálastjóra. Fjvn. lítur svo á, að það eigi að vera fullt samkomulag milli fulltrúa héraðanna á hverjum tíma og vegamálastjóra og þess ráðh., sem fer með vegamál á hverjum tíma, um það, hvernig unnið er fyrir það fé, sem veitt er til vega til ákveðinna héraða, þannig að leyfilegt sé að flytja framlag frá einum vegi til annars innan héraðs, þegar sýnt þykir, að betri árangur náist með því heldur en með því að vinna á hverjum þeim stað, sem til er tekið í upphafi, fyrir þessar upphæðir. Það ætti að leyfa að flytja á milli einstakra vega innan sömu sýslu, ef hagkvæmara þykir, því að þegar unnið er með stórvirkum vélum, þá fer mikill kostnaður í flutning á vélum og vinnuflokkum, ef lítið er að vinna á hverjum stað. N. litur svo á, að þessum málum innan Eyjafjarðarsýslu sé borgið, ef t.d. fé er tekið frá Hrísavegi eða öðrum til þess að ljúka Ólafsfjarðarvegi. - Þá hefur það verið fast sótt af hv. þm. V-Ísf. að fá á 22. gr. fjárhæð til vegagerðar fyrir botni Dýrafjarðar, en þar er ekki þjóðvegur. Þessari sýslu var úthlutað eins og í fyrra 230 þús. kr. Hafði vegamálastjóri að vísu lagt til að hækka þessa upphæð um 10 þús. kr., en n. gat ekki fallizt á það, og ekki heldur það að bæta þessari heimild ofan á það, sem áður er gert og samkomulag er um. - Í sambandi við ræktunarvegina hefur hv. 1. þm. Eyf. sótt það fast að fá n. til að taka upp hækkað framlag til Hríseyjar úr 4 þús. kr. í 10 þús. kr. N. gat ekki fallizt á þetta, en mun skrifa vegamálastjóra til þess að fá skýr gögn um það, hvaða framkvæmdir er verið að gera í eyjum almennt, og kemur þá í ljós, hvað verið er, að gera í Hrísey. N. hefur ekki getað samþ. að taka upp aðrar brtt. einstakra þm. Þær hafa allar verið ræddar í n., en hún getur ekki fylgt þeim. Í sambandi við 22. gr. leggur n. til, að 4 þús. kr. verði varið til þess að styrkja afskekkta staði til þess að fá lærðar hjúkrunarkonur, og enn fremur, að heimild sé til að greiða styrki til héraða, sem eru læknislaus meira en þrjá mánuði ársins. Enn fremur, að heimilt sé að veita 5 þús. kr. til að kenna vefnað á Hallormsstað. Þetta var ósk ráðh., og var hún einróma samþ. í n., enda hefur þetta verið í fjárl. undanfarin ár. Þá leggur n. til, að heimilt sé að selja Sölusambandi íslenzkra fiskframleiðenda skipasmíðaskála Landssmiðjunnar við Elliðaárvog. Erindi um þetta barst n. frá S.Í.F., og ræddi hv. þm. Vestm. þetta við n. N. samþykkti þetta, en síðan hefur skálinn brunnið að nokkru leyti, og veit n. ekki, hvers virði skálinn er, en hann hefur verið leigður fyrir 30 þús. kr. á ári, og mætti því áætla söluverð hans ca. 500 þús. kr. Þá er lagt til að heimila ríkissjóði að kaupa af Búnaðarfélagi Íslands tilraunastöðina á Sámsstöðum. Ríkissjóður á tilraunastöðvarnar á Reykhólum og Skriðuklaustri, og er eðlilegt, að hann eigi þessa tilraunastöð líka, ef samkomulag næst þar um. Þetta eru tillögur n., og skal ég nú gefa hv. þm. nokkurt yfirlit yfir það, hvernig málin standa, ef brtt. n. verða samþ. og engar aðrar. Gjöldin voru áður áætluð 242.529.793,00 kr., en samkv. till. n., sem leggur til, að þau hækki um 5.429.680,00 kr., verða þau alls 247.959.473,00 kr. Tekjurnar voru eftir 2. umr. 262.333.919,00 kr., en hækka skv. till. n. um 36 millj. kr. og verða því alls 298.333.919,00 kr., og rekstrarafgangur skv. því 50.374.446,00 kr. Þá er sjóðsyfirlitið. Gert er ráð fyrir, að greiðslur inn nemi 301.243.919, en greiðslur út 283.977.259,00 kr., þannig að hagstæður greiðslujöfnuður verður 17.266.660,00 kr. Það mætti segja, að þetta væri allglæsileg niðurstaða og að takmarkinu um hagstæðan greiðslujöfnuð væri náð, en við þetta er þó því að bæta, að enn hefur ekki verið rætt um nokkra liði, sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér að bera fram, m.a. uppbætur á laun opinberra starfsmanna, því að hér var samþ. að veita allt að 20% uppbót á laun opinberra starfsmanna, þar til fjárlög væru samþ. Þetta hefur ekki verið tekið inn á fjárlög, enda voru 6 af 9 nm. í fjvn. andstæðir þessu, og þeir eru ekki fúsir til að taka upp brtt. um það. Enn er ekki fullrætt um 16. gr. í sambandi við raforkuna, en hæstv. fjmrh. hefur tilkynnt, að ríkisstj. hafi ekki hugsað sér að hækka útgjöldin á 16. gr., heldur aðeins leita heimildar til lántöku til þess að fullgera nauðsynlegustu framkvæmdir í raforkumálum. Það má því búast við, að þessi hagstæði greiðslujöfnuður, sem nú er á frv., muni hverfa að einhverju leyti af þeim orsökum, sem ég hef lýst, og þá er það embættismannastéttin, sem hjálpar til þess að torvelda það að ná því markmiði, sem að er stefnt. Venjulega er það svo, að útgjöldin fara fram úr áætlun, og verður því að gæta allrar hagsýni við afgreiðslu frv. Út af 11. gr. vil ég minna á það, að n. hefur rætt allýtarlega, hvort ekki væri ástæða til að bera fram brtt. við 12. lið, þar sem er kostnaður við verðlagseftirlit, sem er áætlaður 2.601.000,00 kr., og kostnaður við skömmtunarskrifstofu, sem er 895 þús. kr. N. þykja þessir liðir ískyggilega háir, og er full ástæða til að reyna að koma í veg fyrir þessa þróun. Ekki virðist ástæða til þess, að kostnaðurinn við skömmtunarskrifstofuna sé svo mikill, þegar felld hefur verið niður skömmtun á sumum vörum, og vandalítið ætti að vera að minnka kostnaðinn við verðlagseftirlitið. En þetta hefur í framkvæmdinni verið allt öðruvísi en n. lagði til, og hafa ábendingar hennar verið að engu hafðar, en hún leyfir sér að vænta þess, að þessir kostnaðarliðir verði ekki svo háir í framtíðinni. Þá er búizt við, að hæstv. ríkisstj. gefi, áður en umr. lýkur, yfirlýsingu um almennan sparnað í ríkisrekstrinum. Í trausti þess, að því fylgi ákveðnar framkvæmdir um að draga úr ýmsum kostnaði. svo sem við embættismannahald, rekstur sérleyfisferða, rekstur Silfurtúns, sem n. leggur til, að verði hætt, og fleira - í trausti þess, að þetta allt verði tekið til alvarlegrar athugunar, þá hefur n. ekki gert sérstakar till. um þessi efni, en n. væntir þess, að þetta verði allt fært í betra horf, því að án þess að ná árangri í sparnaði á ríkisrekstrinum er ekki hægt að ná sparnaði í afgreiðslu fjárl. almennt. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að ræða málið frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram brtt. um nýjan lið í 22. gr., þar sem heimilað sé: „Að veita útvegsmönnum, er síldveiðar stunduðu fyrir Norðurlandi sumurin 1948 og 1949, eftirgjöf að nokkru eða öllu leyti á aðstoðarlánum þeim, sem Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands h.f. veittu nefnd sumur með ábyrgð ríkissjóðs, svo og sjóveðskröfum frá síldarvertíð sumarið 1949, sem ríkissjóður kann að greiða samkvæmt heimild í þessa árs fjárlögum. Skilyrði fyrir þessari eftirgjöf eru þau sömu og um ræðir í 14. gr. laga nr. 100/1948.“ Þessi skilyrði, sem setja á, eru kunn af gildandi l., og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þau hér. Ég hygg, að upphæðin verði nálega 3.5 millj. kr., aðstoðin frá 1948 nemur 640 þús. kr., frá 1949 1.300 þús. kr., og svo þarf að auki upphæð til að leysa af sjóveð, sbr. 15. brtt. á þskj. 699. Einnig er hv. þm. kunnugt um, að hér eru enn gamlar sakir óuppgerðar, þar sem eru kreppulánin, sem námu 1946 4 millj. kr., 1947 5 millj. kr. og 1948 7.5 millj. kr., eða alls 16.5 millj. kr. Þar við bætast svo 3.5 millj. kr., sem ég gat áðan, svo að alls verður þetta um 20 millj. kr., og þarf að binda endi á þessi mál hið bráðasta. Skilanefndin starfar enn, en þó hafa engar endanlegar ákvarðanir verið teknar. Ég hef haft tækifæri til að athuga gögn málsins og hef af þeim getað myndað mér ákveðna skoðun. Ég hefði haft mesta tilhneigingu til þess, að ríkissjóður gæfi öll þessi lán eftir með þeim skilyrðum, að viðkomandi aðilar sönnuðu, að þeir þyrftu eftirgjafar með, og enn fremur, að þeir gætu haldið áfram að reka útgerð, a.m.k. eina vertíð. Þarna koma mörg önnur sjónarmið til greina, og mitt sjónarmið strandaði þegar á því, að Landsbankinn taldi sér ekki fært að segja skoðun sína um rekstrarlán handa þessum útgerðarmönnum, fyrr en hann hefði sannfærzt um ástæður þeirra með innköllun skulda. Mitt sjónarmið strandaði því þegar á þessu. Af þessu hefur þótt nauðsynlegt að safna skýrslum um ástandið og ákveða síðan, hvernig skuldaskil skuli fram fara. Lögin frá 1948 gera aðallega ráð fyrir frjálsum skuldaskilum, og ríkisstj. mun ekki gera till. um að þröngva mönnum til skuldaskila, a.m.k. ekki fyrr en frekari gögn liggja fyrir í málinu. Margir útvegsmenn hafa óskað eftir að fá þessi lán eftirgefin, svo að þeir geti gert skuldaskil við aðra, en samkv. gildandi l. hafa þessir aðilar greiðslufrest, eða „moratorium“, og ef kemur til innköllunar skulda og afnáms greiðslufrests, þá er ástæða ,til að ætla, að ýmsir aðrir kröfuhafar geri skuldakröfur, og gæti þetta torveldað síldarvertíð á komandi sumri. Hins vegar er ljóst, að slíkt „moratorium“ getur ekki staðið í það óendanlega, og hefur það nú raunar staðið lengur en nokkurn óraði fyrir í öndverðu. Og tilgangur ríkisstj. er að koma þessum málum í viðunandi horf sem fyrst, og vænti ég, að skuldaskilum geti orðið lokið fyrir 1. okt. n.k. og að stj. gefi þá út tilkynningu um, að „moratorium“ verði ekki í gildi nema nokkrar vikur frá þeim tíma. Ef síldveiði verður bærileg í sumar og verðið hátt, þá er viðhorfið breytt hvað marga útgerðarmenn snertir, þó að hins vegar verði ekki komizt hjá skuldaskilum, ef veiðarnar bregðast í sjötta skiptið. Það er því ekki hyggilegt, að ríkissjóður gefi eftir sínar kröfur ná, heldur á ríkið að eiga sinn fulla rétt móti öðrum. Ég vona, að till. fái góðar undirtektir, og vil taka það fram, að ráðuneytið leggur sérstaka áherzlu á að innleysa sjóveðskröfurnar frá 1949. Ég hygg svo, að ég hafi ekki frekari upplýsingar að gefa á þessu stigi málsins.

Forseti (JPálm): Nú hefst fundur að nýju. Tekið er fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1950, frh. 3. umr., fyrri hluti útvarpsumræðna. Í kvöld verður ein umferð, og hefur hver flokkur til umráða 45 mínútur. Röð flokkanna er þessi: Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl., af hans hálfu tala hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, og hv. 5. landsk., Ásmundur Sigurðsson; Alþfl., fyrir hann talar hv. 8. landsk., Stefán Jóh. Stefánsson; Framsfl., af hans hálfu tala hæstv. forsrh., Steingrímur Steinþórsson, og hæstv. landbrh., Hermann Jónasson; og loks Sjálfstfl., fyrir hans hönd talar hæstv. atvmrh., Ólafur Thors.



Það er víst óhætt að segja, að sjaldan hefur almenningur í þessu landi verið meira uggandi um afkomuna, um það að geta fengið að halda vinnu við sæmilegu kaupi. er tryggi honum góða afkomu, heldur en nú. Ráðamenn þjóðfélagsins hafa lagt sig fram til þess að skapa vonleysi og úrræðaleysi, skapa svartsýni, sem mundi gera þeim léttari leikinn að svipta alþýðuna þeim hagsbótum, sem hún með samtökum sínum hefur áunnið sér á undanförnum áratug. Hinn skipulagði bölsýnisáróður valdamannanna gengur allur út á það, að hrun og atvinnuleysi sé óhjákvæmilegt og stafi af atvikum, sem við Íslendingar getum engin áhrif haft á. Jafnhliða þessu er svo reynt að etja einum hluta alþýðunnar gegn öðrum, útvegsmönnum og bændum er sagt, að erfiðleikar þeirra stafi af of háum launum, en launafólki er sagt, að erfiðleikarnir stafi af því, að bændur fái of mikið fyrir sitt og að útvegsmönnum sé haldið uppi með ríkisstyrkjum. Þannig gengur áróðurinn af hálfu þeirrar auðmarmannaklíku, sem hreiðrað hefur um sig í Íhaldsflokknum, sem hefur tryggt sér bandamenn bæði í Framsókn og Alþýðuflokknum, sem hefur gert henni fært að drottna yfir ríkiskerfinu og nota það á svo ófyrirleitinn hátt til hagsmuna fyrir sig, að helzt minnir á þá spillingu, sem þróaðist í Kína á síðustu valdaárum afturhaldsins þar. Þessi auðmannaklíka stefnir nú að því að rýra kjör alþýðunnar í landinu til að viðhalda gróðamöguleikum sínum. Hún veit, að hún hefur ekki afl til að ráðast framan að samtökum launþega og lækka kjörin þannig. Sama er að segja um bændur og smáútvegsmenn. Það hefði ekki þýtt að lækka afurðir bænda án annarra aðgerða eða lækka fiskverð til útvegsins á sama hátt. Samtök þessara stétta hefðu hindrað það. Til þess að koma fram launalækkunum og kjaraskerðingum er á skipulagðan hátt komið á öngþveiti í atvinnumálum og fjármálum, rekinn harðvítugur áróður um, að vandræðin stafi af óviðráðanlegum ástæðum, til þess að lama öll samtök gegn aðgerðum, svo sem vísitölubindingu, stórfelldum skattálögum og gengisfellingu, sem allar veita yfirstéttinni hið sama og beinar launalækkanir og lækkun á afurðaverði bænda og útvegsmanna. Gengislækkun sú, sem núverandi stjórnarflokkar framkvæmdu, er stórfelldasta ráðstöfun til að rýra kjör alþýðunnar í landinu. sem nokkurn tíma hefur verið gerð. Auk þessa markar gengislækkunin þáttaskil í íslenzkum stjórnmálum. Hin drottnandi auðmannastétt leggur með gengislækkuninni út af braut venjulegra ráðstafana og grípur til beinna fjárglæfra í þeirri von að geta með því móti tryggt sér áframhaldandi völd og gróðamöguleika. Sagan þekkir mörg dæmi slíkrar glæframennsku, er spilltar valdastéttir gripa til þess ráðs, í viðleitni sinni að halda við völdum sínum og gróða, og er þá handhægt að leysa vandamálin, sem af gengisfellingunni leiddi, með nýjum gengislækkunun. Þannig getur gjaldmiðillinn á skömmum tíma orðið einskis virði, með öllum þeim truflunum og þjáningum, sem því fylgir fyrir allan almenning. Það er algengara, þegar gripið hefur verið til glæframennsku eins og stórfelldrar gengisfellingar, að þeir, sem til hennar grípa, geta ekki stöðvað sig og grípa til sömu ráðstöfunar æ ofan í æ. En af hverju vogar auðmannastéttin sér inn á gengislækkunarbrautina? Af hverju hindrar ekki alþýðan í landinu þessa þróun mála? Skýringin er í stuttu máli sú, að frá því í ársbyrjun 1947, þegar stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar tók við völdum, hefur öll þróun í atvinnu- og fjármálum verið sveigð í þann farveg, sem leitt hefur til hinnar glæfralegu gengislækkunar, enda lauk sú stjórn ferli sínum með beinni gengislækkun, er sterlingspundið var fellt gagnvart dollar í haust. Þá lenti það í hlut Emils Jónssonar að lofsyngja gengislækkun og blessun hennar fyrir þjóðina, og nú eru orð hans óbreytt hagnýtt af gengislækkunarpostulunum til að vegsama hina sérstöku íslenzku gengislækkun, sem nú hefur verið framkvæmd. Að sjálfsögðu eiga Íslendingar við ýmsa erfiðleika að stríða, sem ekki verða leystir, nema þjóðin sé samtaka um það. Þessir erfiðleikar stafa af aflaleysi á undanförnum fimm síldarvertíðum og dýrtíð í landinu og nú síðast, og það eru langsamlega mestu erfiðleikarnir sem þjóðin á við að stríða, af markaðstregðu. Þegar gengi íslenzku krónunnar var fellt á þessum vetri, voru höfuðvandamálin markaðsvandræði, sem ekki stöfuðu nema að mjög litlu leyti af of háu verði íslenzkra útflutningsvara, heldur af því, að þær þjóðir, sem við höfum einstrengingslega bundið viðskipti okkar við á undanförnum árum, hafa aukið svo sjávarútveg sinn, að þær vilja ekki kaupa af okkur þessar vörur á nokkru verði. Á þetta við einkum um ísfisk togaranna og hraðfrysta fiskinn og raunar ýmsar aðrar vörur. Þetta vandamál verður ekki leyst með gengisfellingu, eins og reynslan er nú að sýna. Einmitt vegna þess, að þjóðin á nú við ýmsa örðugleika að stríða, hefur auðmannastéttin, sem tekizt hefur að hrifsa til sín öll völd í þjóðfélaginu, átt léttara með að villa um fyrir almenningi og telja fólki trú um, að aðgerðir eins og gengislækkunin hafi verið nauðsynlegar og að með þeim sé verið að leysa vandann. Það er því framar öllu nauðsynlegt, að landsmenn hugleiði þessi mál æsingalaust og reyni að gera sér hlutlæga grein fyrir þeim erfiðleikum, sem þjóðin á við að stríða, til þess að geta dæmt um þær aðgerðir, sem nú er verið að framkvæma, og afleiðingar þeirra fyrir þjóðina og atvinnulíf hennar bæði í bráð og lengd. Það er gömul og reynd aðferð yfirstéttar, sem er orðin hrædd um völd sin, eignir og gróðamöguleika, að villa um fyrir alþýðunni, beina athygli fólksins að einskisverðum hlutum, á meðan verið er að færa það í fjötra fátæktar og atvinnuleysis. Sá gegndarlausi áróður, sem nú er rekinn gegn Sovétríkjunum og þeim þjóðum öðrum, sem komið hafa á hjá sér sósíalistísku atvinnuskipulagi, er ætlaður sá tilgangur að upptaka hugi þjóðarinnar, meðan auðmannastéttin er að treysta völd sín og gróðamöguleika. Með myndun stjórnar Stefáns Jóh. Stefánssonar, en í þeirri stjórn markaði flokkur auðmannanna, Íhaldsflokkurinn, algerlega stefnuna, hóf auðmannastéttin árásir á launakjör og lífsafkomu alþýðunnar í landinu. Í þeirri stjórn voru Alþfl. og Framsókn aðeins hjálparkokkar auðmannastéttarinnar, sem nú hugðist skapa „normal“ ástand, eins og það var kallað, þ.e. lækka launin og skapa hæfilegt atvinnuleysi, til þess að tryggt væri, að auðmannastéttin gæti haft atvinnuleysisvofuna sem bandamann í baráttunni við samtök launþega. Nýsköpuninni var hætt eins ört og kostur var, bæði með fjárhagsráðslögunum og með því að bankarnir stöðvuðu útlánastarfsemi til byggingarframkvæmda. Á hverju ári voru tollar og aðrar álögur á alþýðuna hækkaðar um milljónatugi, svo að alls mun stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar hafa aukið tolla og nefskatta um á annað hundrað milljónir króna. Samningar launþega við atvinnurekendur voru ógiltir með lögum um bindingu vísitölunnar við 300 stig. Í fyrstu þýddi þetta 8% launalækkun, sem fór hækkandi eftir því sem vísitalan hækkaði. Fyrir aðgerðir þessarar stjórnar lækkuðu raunverulegar tekjur launþega sí og æ, og var svo komið s.l. vor, að stjórnarflokkarnir urðu að viðurkenna þetta með því að samþykkja með sósíalistum 20% launahækkun til opinberra starfsmanna. Jafnhliða vaxandi verðbólgu undir stjórn Stefáns Jóhanns óx skriffinnskubákn ríkisins svo gífurlega, að engin dæmi eru til slíks áður. Í markaðsmálum var gerbreytt um stefnu, í stað þess að leitast við að hafa markaði bæði í vestri og austri, eins og nýsköpunarstjórnin hafði gert. Fyrst eftir að stjórn Stefáns Jóh. settist að völdum, leit út fyrir, að hún ætlaði að fylgja sömu stefnu í markaðsmálum og fyrirrennari hennar. Nefndir voru sendar til samninga bæði til London og Moskva, og tóku allir flokkar þátt í þeim nefndum. Þrátt fyrir það þó sósíalistar væru í stjórnarandstöðu, voru þeir fúsir til samstarfs um að viðhalda þeim mörkuðum, sem unnizt höfðu, og afla nýrra. Þetta samstarf bar góðan árangur. Nefndirnar, sem sendar höfðu verið út, komu báðar heim með samninga, sem eftir atvikum voru sæmilegir. Þá var fyrir árið 1947 gerður samningur við Sovétríkin um sölu á íslenzkum afurðum fyrir um 90 millj. kr. En friður um markaðsmálin stóð ekki lengi. Skömmu eftir heimkomuna var Lúðvík Jósefssyni vikið úr samninganefnd utanríkisviðskipta fyrir „trúnaðarbrot“, að því er Bjarni Benediktsson tilkynnti, þótt hann gerði enga tilraun til að finna orðum sínum stað. En þetta nægði Bjarna ekki, heldur byrjaði hann furðulegan áróður um viðskiptin við Sovétríkin. Framkoma þessi er sennilega einstæð af utanríkisráðherra að vera. Ég ætla ekki að fara að rekja hér allt hið furðulega háttalag utanrrh. okkar í framkomu við þjóð, sem við höfðum hag af að halda viðskiptum við. En árangurinn af starfi hans er kominn á daginn. Sovétríkin, sem gerðu samninga um kaup á útflutningsvörum Íslendinga fyrir um 60 millj. kr. 1946 og um 90 millj. kr. 1947, hafa ekki óskað eftir að tala við Bjarna Benediktsson eða sendimenn hans síðan, en þjóðin situr eftir með hraðfrystan fisk og fleiri vörur, sem hún getur ekki selt. Það er ástæðulaust að hafa sterk orð um störf Bjarna Benediktssonar að markaðsöflun. Í því efni mun þjóðin dæma hann eftir verkunum. Þriggja flokka stjórnin var komin í þrot seinni part s.l. sumars. Dýrtíðin var vaxin henni upp yfir höfuð, þrátt fyrir þær óheyrilegu byrðar, sem á alþýðuna höfðu verið lagðar, ísfiskmarkaðurinn hrundi og ýmis teikn á lofti bentu til vaxandi markaðsörðugleika, skriffinnskubáknið hafði vaxið með risaskrefum, gjaldeyrisskortur, vöruskortur og svartur markaður meiri en áður hafði þekkzt, en kosningar svo skammt undan, að stjórnin áræddi ekki að gera nýjar stórárásir á alþýðu landsins. Þá gripu stjórnarflokkarnir til hins gamalþekkta ráðs að stofna til nýrra kosninga, kosninga sem ekkert voru annað en sjónleikur, eins og viðburðirnir eftir kosningar hafa sýnt. Hver flokkur bar af sér. Öngþveitið, sem samstjórn Stefáns Jóh. hafði komið á, var hinum að kenna. Með þessu móti tókst auðmannastéttinni að komast klakklaust yfir kosningarnar og gat nú tekið til óspilltra mála við að undirbúa nýjar árásir á almenning í landinu, í skjóli þess að nú væru 4 ár til næstu kosninga. Alþfl. fór svo illa út úr kosningunum. að hann áræddi ekki að vera með í stjórn eftir þær, en það gerði auðmönnunum ekki mikið, því að foringjar Alþfl. voru búnir að gera sitt gagn í ríkisstjórn í bili. Þeir voru með forustu fyrir samstjórninni búnir að undirbúa stórárásina, gengislækkunina, sem auðmannastéttin hafði lengi látið sig dreyma um. Eftir kosningar myndaði íhaldið flokksstjórn, sem lét fara að semja gengislækkunarfrv., er talið var í áróðri afturhaldsins að mundi leysa öll vandamál þjóðarinnar, auka útflutningsverðmætið, skapa jafnvægi í eftirspurn og framboði gjaldeyris og „frjálsa verzlun“, sem er þó það, sem auðmannastéttin hræðist mest af öllu. Eftir að minnihlutastjórn íhaldsins var búin að leggja fram gengislækkunarfrv., sá Framsfl. ekki lengur ástæðu til að vera feiminn við að fara í samstjórn með íhaldinu. Fyrir kosningar hafði Framsókn látið í það skina, að hún gæti hugsað sér gengislækkun sem lausn á vandamálum þjóðarinnar, en hún tók það ætíð fram, að hún gengi ekki inn á gengislækkun, nema gerðar væru „vissar hliðarráðstafanir“. Á þessu var hamrað, en þess vandlega gætt að gefa ekki nánari skýringar, við hvaða hliðarráðstafanir væri átt. Eftir að Framsókn gekk til samvinnu við íhaldið um gengislækkun, hefur ekkert heyrzt af þessum hliðarráðstöfunum, en almenningur í landinu er farinn að verða var við ýmis hliðaráhrif gengislækkunarinnar, og eru þar allir í sama báti, verkamenn, bændur og útvegsmenn, en það eru hinar gífurlegu verðhækkanir, sem skella nei yfir landið hver af annarri og gefa til kynna, að ný dýrtíðarflóðbylgja sé að rísa, stórkostlegri en þjóðin hefur áður þurft að mæta. Hvernig kemur svo gengislækkunin niður á hinum ýmsu stéttum þjóðfélagsins? Verkafólk og launþegar verða fyrir mestum búsifjum vegna gengislækkunarinnar. Hagfræðingar þeir, sem undirbjuggu gengislækkunarfrv., telja, að verðhækkun sú, sem af gengislækkuninni stafar, muni nema 11–13%. Hagfræðingur Landsbankans taldi, að verðhækkunin mundi verða 15–18%, en ef tekið er tillit til tvenns, í fyrsta lagi hækkunaráhrifa vegna gengislækkunarinnar gagnvart dollar í haust og aukinna tolla, sem nýlega hafa verið lögfestir, þá er ekki óvarlegt að segja, að verðhækkunin muni nema 20%, og rýrir það kaupmátt launanna að sama skapi. Áður en gengislækkunin var lögfest, var allt vöruverð að mjakast upp, og var enn einu sinni að sækja í það horf, að verkafólk gat ekki látið tekjur sínar nægja fyrir nauðþurftum sínum. Launahækkun sú, er verkalýðsfélögin knúðu fram á s.l. sumri, er með þessu gerð að engu, og verkafólk er aftur sett í þau vandræði, sem það var í í fyrravor. Opinberir starfsmenn fóru í fyrravetur fram á 36% launahækkun til þess að mæta vaxandi dýrtíð. Áður en þ. var slitið í fyrravor, var samþykkt að greiða þeim í uppbætur seinni partsins 1949 20% álag á kaup. Þessi samþykkt var endurtekin með samþykkt Alþ. á þessu þ. Nú hefur gengislækkunin strikað þessa hækkun út, svo að nú standa opinberir starfsmenn í sömu sporum og þeir stóðu í fyrravor. Ekki skil ég, að þeim verði nein huggun í því að vita, að formaður samtaka þeirra, Ólafur Björnsson, var annar hagfræðingurinn, sem undirbjó þessa lausn málanna, að árangurinn af löngu starfi samtaka þeirra er strikaður út með einu pennastriki. Kaup sjómanna á togaraflotanum var lækkað sérstaklega við gengisfellinguna. Það kemur fram í því, að nú verða þeir að kaupa þau 30 pund (sterling), sem þeir eiga rétt á að fágreidd í erlendri höfn, á hinu nýja gengi, sem er 74,3% hærra en áður. Hins vegar er aflaprósentan reiknuð á gamla genginu. Þetta þýðir um 400 kr. lækkun í túr umfram þá kauplækkun, sem stafar af verðhækkun í landinu, sem lendir á sjómönnum eins og öðrum. Þetta eru áhrif gengislækkunarinnar á afkomu launþega. Vísitölubindingin lækkaði launin um 8%, en með gengislækkuninni eru launin lækkuð um rösklega helmingi meira. Vísitölubindingin, sem rýrði tekjur launþega um ca. 50 millj. króna árlega, átti að lækna öll okkar vandamál á sviði fjárhags- og atvinnumála. Reynslan hefur orðið þveröfug. Þessi mikla fórn launþeganna hefur til einskis orðið, og dýrtíðin hefur ekki lækkað, heldur vaxið stórkostlega. Gengislækkunin er helmingi þyngri fórn en vísitöluskerðingin, fórn, sem formælendur hennar telja að muni laga öll fjárhagsvandamál þjóðarinnar. Reynslan mun sýna, að gengislækkunin leysir engin vandamál, heldur gerir hún þau torleystari og skapar ný vandamál. Það er vert að minna á það hér, að samtök launþega þurfa nú að vera á verði, því að með gengislækkuninni hefur löggjafinn enn einu sinni seilzt ofan í vasa launþegans og rænt hann árangrinum af baráttu samtaka hans og afhent hann auðmannastéttinni. Þessum mönnum er ætlað að hindra baráttu samtakanna gegn gengislækkuninni og öðrum árásum á lífskjör launþeganna. Þeim er ætlað það hlutverk að draga lokur frá dyrum, þegar orrustan hefst. Í þessu efni er sérstök ástæða fyrir verkalýðssamtökin að vera vel á verði. Í gengislækkunarlögunum eru settar nýjar vísitölureglur, sem eru í stuttu máli samdar með það fyrir augum, að þær veiti launþegum enga kauphækkun. Reglur þessar eru í rauninni ekki annað en brella, sem aldrei getur sýnt nema hluta af þeirri verðhækkun, sem verða kann. Þrátt fyrir það er svo ákveðið, að uppbótum skv. henni skuli lokið 1. júlí 1951. Launþegar geta ekki vænzt neinnar leiðréttingar á kjaraskerðingu gengislækkunarinnar vegna hinnar nýju vísitölu. Þeir hafa eingöngu samtök sín til að treysta á. Gengislækkunin kemur einnig mjög hart niður á bændum. Þýðingarmiklar rekstrarvörur, svo sem fóðurbætir, útlendur áburður, benzín og varahlutir til véla, hækka um 75%. Þetta veldur bændum miklum áhyggjum og getur orðið til þess að stórminnka framleiðslu landbúnaðarvara. Einkum veldur gengislækkunin því, að aukin vélanýting í landbúnaðinum stöðvast að mestu leyti eða alveg. Gengislækkunarpostularnir viðurkenna, að gengislækkunin krefjist fórna af launþegum og bændum, en þeir segja: Þetta er gert til þess að létta undir með sjávarútveginum og gera rekstur hans mögulegan. Það er ekki í fyrsta sinn, sem sjávarútvegurinn hefur verið notaður sem yfirvarp, þegar nýjar álögur eru lagðar á almenning. Í s.l. þrjú ár hafa verið lagðir á almenning tollar og nefskattar, er numið hafa frá 30–50 millj. í hvert sinn, alltaf til þess að standa straum af fiskábyrgðinni. Á árinu 1949 námu þessar álögur samtals 120 millj. kr. Það ár varð fiskábyrgðin hæst og nam þá röskum 40 millj. kr. Það, sem umfram var þessar álögur, var horfið í hin síauknu rekstrarútgjöld ríkisins. Það er rétt að athuga nokkru nánar, hvernig gengislækkunin bjargar sjávarútveginum. Togaraútgerðin er sennilega eini þáttur sjávarútvegsins, sem hagnast á gengislækkuninni, enda lækka laun skipverja á togurum miklu meira en laun annarra launþega, og mátti þó engu á þá bæta. Togarahásetar eru nú tvímælalaust lægst launaða verkafólk á Íslandi, með 1.800–2.000 kr. laun á mánuði fyrir 16 klst. vinnu á dag. Ef miðað er við tímakaup, eru togarahásetar á helmingi lægra kaupi, en verkamenn í landi. Sér hver maður, að við svo búið má ekki standa. En þrátt fyrir gengislækkunina eru togararnir í vandræðum, vegna þess að enginn öruggur ísfiskmarkaður er til fyrir þá. Ríkisstj. stendur uppi eins og þvara, verðið svo stopult á enska markaðinum, að honum er ekki að treysta, vesturþýzki markaðurinn glataður að mestu og engir nýir markaðir fyrir hendi. Í öllu því mikla brambolti, sem verið hefur á utanrrh. aðkoma Íslandi inn í Marshallsamninginn, Atlantshafsbandalag og Evrópubandalag, hefur hann gleymt eða ekki tekizt að fá þessa „bandamenn“ okkar og „vini“, hinar vestrænu „lýðræðisþjóðir“, til að láta okkur í té markaði fyrir afurðir okkar. Ég held, að hann hefði átt að láta hernaðinn eiga sig og einbeita sér að því, sem er aðal- og raunar eina verkefnið, sem íslenzkur utanrrh. hefur, að afla markaða fyrir sjávarafurðir okkar. Þá er að athuga bátaútveginn, sem er þýðingarmesti þátturinn í útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Verðið á fiski bátaútvegsins er nú 75 aurar, en í Noregi er samsvarandi verð 104 aurar. Ef verðlagið hefði verið eina vandamál útvegsins, þá ættum við nú að geta selt allar okkar sjávarafurðir, því að Norðmönnum hefur tekizt að selja alla fiskframleiðslu sína og hefðu getað selt meira. En því er ekki að heilsa. Við sitjum. uppi með vöru, sem við höfum enn ekki getað selt, svo sem hraðfrystan fisk, og óvíst, hvað um þá framleiðslu verður. Fyrir gengislækkunina fékk bátaútvegurinn 75 aura fyrir kg af fiski og að auki vátryggingarstyrk, sem nam 10 aurum á kg fyrir útgerðina. Hagfræðingar þeir, sem hafa undirbúið gengislækkunarl., töldu, að bátaútvegurinn ætti að fá 93 aura fyrir kg eftir gildistöku laganna. En hver hefur reyndin orðið? Ríkisstj. hefur ekkert gert til þess að standa við fyrirheit hagfræðinganna, þvert á móti. Vátryggingarstyrkurinn var afnuminn, og verð á olíum og veiðarfærum hækkaði strax um 75% og allar erlendar vörur til útgerðar smátt og smátt un1 sömu upphæð. Útvegsmaður í Vestmannaeyjum birti fyrir skömmu í blaðinu Víði útreikning um aukinn kostnað vélbáts, sem fiskar með línu og þorskanetum, og kemst að þeirri niðurstöðu, að kostnaðaraukinn sé um 55 þús. kr. á bát, og nemur hann um 14 aurum á kg af fiski. Þessi útreikningur er áreiðanlega ekki fjarri lagi, en þá er 75 aura fiskverðið, sem nú gildir, farið að samsvara 61 eyris verði fyrir gengisfellinguna. Þar að auki er 75 aura verðið alls ekki lögákveðið og getur lækkað hvenær sem er. Eftir þeim rannsóknum, sem fram hafa farið, er það staðreynd, að með þessu verði getur rekstur bátanna ekki borið sig. Sá bátur, sem hefur á þeirri vertíð, sem nú er að ljúka, fiskað 500 skippund, eftir að gengislækkunin var gerð, hefur þannig tapað á þeirri veiði ekki minna en 50 þús. kr. frá því, sem hann hefði haft annars. Þegar fiskábyrgðin var lögfest í byrjun janúar, samþykkti þ. 75 aura verð sem það lægsta verð, er hugsanlegt væri, að bátarnir gætu komizt af með, og þó raunar ekki, enda var samþ. að veita vátryggingarstyrk. Við það var miðað, að veiði yrði góð. Nú hefur veiði orðið með lélegra móti víða og hér í Faxaflóa mjög léleg, svo að fyrirsjáanlegt er stórtap á bátaútveginum beinlínis vegna gengislækkunarinnar. Þessi nýju töp verða óhjákvæmilega til að draga úr rekstri bátaflotans og þar með minnka útflutningsframleiðsluna: Fiskábyrgðin er afnumin með gengislækkuninni þrátt fyrir það, þótt hún veiti bátaútveginum, sem yfirleitt selur allan afla sinn innanlands og ræður engu um sölu hans á erlendum markaði, enga þá tryggingu fyrir öruggum rekstri, sem fiskábyrgðin gerði. Þetta öryggisleysi, ofan á raunverulega mikla verðlækkun á fiskinum vegna gengisfellingarinnar, mun setja bátaútveginn í svo mikinn vanda og erfiðleika. að fullkomin stöðvun vofir yfir, ef ekki verður úr bætt. Alþýðan í landinu hefur kynnzt aðferðum afturhaldsins á undanförnum árum við að rýra afkomu hennar. Löggjafarvaldinu og ríkisvaldinu er beitt miskunnarlaust gegn alþýðunni og samtökum hennar. Þótt atvinnurekendur séu með samningum búnir að skuldbinda sig gagnvart samtökum launþega, blandar ríkisvaldið sér inn í þá samninga og ævinlega til að rýra hlut alþýðunnar til ágóða fyrir auðmennina. Þetta átti sér stað, þegar vísitalan var stýfð af stj. Stefáns Jóh. Gengislækkunin er miklu stórfelldari árás á almenning í þessu landi. Þegar svo er komið, að allur sá árangur, sem verður af störfum hagsmunasamtaka alþýðunnar, bæði verkalýðsfélaganna og samtaka bænda og útvegsmanna, er með aðgerðum ríkisvaldsins þurrkaður út, eins og gert hefur verið nú með gengislækkuninni, verða menn að gera sér ljóst, að alþýðan hefur ekki hagnýtt sér þá möguleika, sem hún hefur til að ráða skipun Alþ. Gengislækkun hefur lengi verið óskadraumur auðmanna, en þeir þorðu ekki að framkvæma hana, fyrr en eftir síðustu kosningar. Það var ekki hvað sízt velgengni Framsfl., sem gaf afturhaldinu kjarkinn. Sá flokkur lét beinlínis í það skina, að hann vildi fella gengið. Hinir mörgu launþegar í Reykjavík og víðar um land, sem létu blekkja sig til fylgis við þann flokk, ættu nú að yfirvega það í næði, hvort þeir teldu aðgerðir flokksins að loknum kosningum vera í samræmi við það, sem vonir þeirra stóðu til, er þeir léðu honum fylgi sitt. Á undanförnum þrem árum hafa laun fólks stöðugt farið lækkandi, því að þær hækkanir, sem knúðar hafa verið fram, hafa eingöngu verið til að vega upp á móti aukinni dýrtíð, en ætið hefur Alþ. lagzt á sveif með auðmönnunum og þurrkað út áhrif hækkunarinnar. Þannig hefur stöðugt sigið á ógæfuhliðina fyrir launþegum. En þetta stafar af því, að of fáir launþegar gera sér það fyllilega ljóst, að þeir þurfa að heyja hagsmunabaráttu sína ekki einasta með samtökum sínum, heldur einnig við kosningar, til að tryggja, að skipun Alþ. verði þannig, að ekki sé hægt að beita því jafnmiskunnarlaust gegn alþýðunni í landinu og gert hefur verið að undanförnu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Aðalmál hvers þings er afgreiðsla fjárl. Í stjskr. er svo fyrir mælt, að fjárl. skuli afgreidd fyrir byrjun þess árs, er þau eiga að gilda fyrir. Síðustu árin hefur þetta ákvæði verið mjög brotið, og er nú liðinn meira en þriðjungur árs, þá er fjárl. fá afgreiðslu. Mikið er um þetta rætt og engir háværari, en ýmsir þingmenn stjórnarflokkanna sem telja þetta hið mesta hneyksli. Í þetta skipti má þó e.t.v. telja þennan drátt afsakanlegan, því að þetta mun vera í fyrsta sinn í sögu Alþ., sem þrjár ríkisstj. hafa setið á sama þ. Vegna annríkis við að búa til nýjar ríkisstj. höfðu því stjórnarflokkarnir lengi vel ekki tíma til að sinna jafnómerkilegum málum og afgreiðslu fjárl. og verður að metast til málsbóta, - þótt hæpið megi teljast, að þar með hafi fyrst og fremst verið hugsað um þjóðarhag. Nokkurn veginn víst er, að þessi fjárl. verði hin hæstu, sem afgreidd hafa verið á Alþ. Tekjur ríkisins eru áætlaðar 298 millj., og 330 þús., en á síðasta ári 287 millj. 728 þús., , þ.e. rúml. 10 millj. hærri núna. Á frv. og þeim till. fjvn., sem fyrir liggja og án efa verða samþ.. nemur gjaldaáætlunin 280 millj. rúmum í stað 287 millj. í fyrra. En þó ber þess að gæta, að enn þá munu ókomnar inn upphæðir, að öllum líkindum á annan tug millj., svo að þáðum megin verða niðurstöðutölur hærri, en á fjárl. s.l. ár. Auk þessa verður ekki gengið fram hjá því, að nú hafa verið felldar niður þær upphæðir, sem ætlaðar voru til greiðslu vegna fiskábyrgðarlaganna. Í fyrra voru tekjur dýrtíðarsjóðs áætlaðar 641/2 millj. rúmlega. Nú eru ætlaðar til dýrtíðarráðstafana 331/2, sem vitanlega er of lítið, og kem ég að því seinna. Þannig hefur verið tekinn burt áætlaður gjaldaliður að upphæð 311/4 millj. kr., en engar líkur til, að heildarútgjöldin lækki fyrir því. Þeir, sem fylgdust með kosningabaráttunni í haust, munu minnast þess, að eitt af aðalmálum núverandi stjórnarflokka var það, að útgjöld ríkissjóðs þyrftu að lækka og handhægasti liðurinn til lækkunar væru fiskábyrgðargreiðslurnar. Nú er búið að lækka krónuna og fella þessar greiðslur niður. En útgjöldin lækka samt ekki, heldur hækka. Og af hverju stafar það? Ekki eru hækkuð framlög til verklegra framkvæmda. Í flestum tilfellum er krónutalan áætluð hin sama, en í sumum tilfellum þó lækkuð, eins og t.d. til flugvallagerða. Nei, hækkunin stafar af tvennu. Hún stafar af því, að enn þá heldur áfram sú þróun, sem mjög er um talað og allir þykjast sammála um að verði að hætta, að embættiskostnaður ríkisins vex, og að öðru leyti stafar hún af áhrifum gengislækkunarinnar. Um fyrra atriðið vil ég segja það, að á síðasta ári var fjvn. sammála um flutning á nokkrum till. til sparnaðar í rekstri ríkisins, enda hafði sú stj., sem þá fór með völd, haft alldigurbarkaleg orð um það, að í þá átt vildi hún vinna, og m.a. skipað svokallaða sparnaðarnefnd til undirbúnings. En þegar þessar sparnaðartill. fjvn. komu til atkv. í þ. snerist sú hin sama stj. gegn þeim og myndaði samtök um að fella þær. Nú hefur meiri hl. fjvn. ekki viljað gera þessa tilraun aftur, mest vegna reynslunnar frá síðasta ári. Þegar ég gerði þetta að umtalsefni við 2. umr. fjárl. hér fyrir nokkrum dögum, þá svaraði hæstv. fjmrh. með því einu að spyrja, hvers vegna stjórnarandstæðingar flyttu ekki sínar brtt. um þessi mál. Ég vil hér með endurtaka mín orð til hans um það, að það er á engan hátt forsvaranlegt af ráðherrum að lýsa eftir úrræðum frá stjórnarandstöðunni til lausnar þeim málum, sem þeir hafa tekið að sér að leysa. Og það er ekki hlutverk stjórnarandstöðunnar að semja fjárl. fyrir neina ríkisstj. Þó hef ég lagt fram nokkrar till. í þessa átt, sem koma munu til atkv. Um áhrif gengislækkunarinnar á útgjöld fjárl. skulu nefnd dæmi: Utanríkisþjónustan hækkar úr 2 millj. 436 þús. upp í 4.555 þús., eða nærri því um helming. Gengistap landssímans vegna greiðslna til útlanda nemur 2,4 millj. og gengistap póstsjóðs 326 þús. Tvennt þetta síðastnefnda kemur þó ekki fram á heildarútgjöldum fjárl. vegna þess, að þessar stofnanir hækka sín þjónustugjöld til að vega á móti. Upphæð til byggingar nýrra varðskipa, sem áætluð var 2 millj. og 200 þús., þarf nú að hækka upp í 3.850 þús. eða um 1 millj. 650 þús. Ég læt þessi fáu dæmi af mörgum nægja til að sýna, hve auðveldlega étast upp 30 millj., sem sparaðar voru með afnámi fiskábyrgðarinnar. En nú veit ég, að einhver mun svara þannig: Gengislækkunin skapar ríkinu einnig beinar tekjur. Og þetta er rétt. Verðtollur er áætlað að muni hækka um 20 millj. kr., úr 58 í 78. Og söluskattur er áætlað að hækki um 111/2 millj. kr., úr 36 millj. upp í 471/2 millj., hvort tveggja er vegna gengislækkunarinnar, vegna hækkandi vöruverðs, og þrátt fyrir áætlaðan minnkandi innflutning. En hvort tveggja, þessar 311/2 millj., er aðeins aukinn skattur á það fólk, sem vörurnar kaupir. Kem betur að því síðar. Þá vil ég aðeins minnast á grundvöll þann, sem fjárl. og fjárhagurinn byggist á, en það eru útflutnings- og gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Þótt ríkið haldi uppi stofnunum, sem kosta meira en Alþ., til að stjórna gjaldeyris- og viðskiptamálum, hefur engin áætlun fengizt um væntanleg útflutnings- og innflutningsverðmæti, er byggja mætti á sem líklegasta afgreiðslu fjárl. Að undanteknu síðasta ári hafa gjaldeyristekjur ætíð verið mun hærri, en áætluð útgjöld og tekjur fjárl. S.l. ár voru þær nokkurn veginn jafnar. En eftir öllum upplýsingum, sem núna liggja fyrir, eru ekki miklar líkur til, að þær verði hærri núna. En væntanlega hjálpar Marshallfé upp á sakirnar, og þá e.t.v. því meira, ef svo skyldi fara, að gjaldeyristekjurnar næðu nú ekki sömu upphæð og fjárl. Ég veit ekki, hvort allur þorrinn af þm. stjórnarflokkanna hefur gert sér þetta fyllilega ljóst. En leiðtogar þeirra munu vera farnir að skilja það. Ætli þeir séu ekki einmitt nú að vakna við þann vonda draum, að sjálft björgunarstarfið hafi verið á sandi byggt og aðeins orðið til að gera ástandið verra en áður? Hv. þm. Siglf. hefur nú lýst því, hver bjargráð gengislækkun mun reynast fyrir sjávarútveginn. sem hún átti að vera sérstaklega gerð fyrir. Hér hafið þið heyrt nokkuð um áhrif hennar á fjárl. Eftir er að athuga áhrif hennar á annan aðalatvinnuveginn, - landbúnaðinn. Ýmsir af þeim mönnum, er telja sig sjálfkjörna til að vera pólitískir forustumenn bændastéttarinnar, hafa undanfarin ár viljað telja gengislækkun henni hagstæða, þegar um það hefur verið rætt á fundum bændasamtakanna. Nú hafa þeir forustumenn fengið vilja sinn fram, og dæmin um áhrifin liggja fyrir deginum ljósari hvert af öðru. Á síðustu 10 árum hefur meira verið flutt inn af vélakosti til landbúnaðarins en samanlagt áður, síðan innflutningur slíkra véla hófst, enda meira verið unnið á þeim árum en á Íslandi hefur sézt fyrr í þeim efnum. Þannig er hafin í landbúnaðinum sú vélbylting, sem flestir játa að þurfi að koma. En hún er raunverulega ekki nema hafin, sem eðlilegt er. Landbúnaðurinn er að því leyti annars eðlis en t.d. bæði sjávarútvegur og iðnaður, að hann þarf fyrst að breyta afrakstrarskilyrðum náttúrunnar, áður en hann getur farið að uppskera framleiðsluvörur til vinnslu og notkunar. Breyting á honum frá frumstæðni til véltækni hlýtur því að taka lengri tíma, en í hinum fyrrnefndu, þótt svipaðar ástæður væru fyrir hendi að öðru leyti. Þess vegna er líka svo mikið óunnið í landbúnaðinum enn þá. Með þeim breytingum á genginu, sem gerðar hafa verið er þessi vélbylting óhjákvæmilega stöðvuð. Þær vélar, sem við þurfum að flytja inn frá dollarasvæðinu, eru nú 150% hærri í innkaupsverði, en var fyrir einu ári síðan. Beltisdráttarvélar, sem á s.l. vori kostuðu hingað komnar 80 þús. kr., kosta nú 180 þús. kr. Þótt hækkunin frá sterlingssvæðinu sé ekki svona gífurleg, þá er hún samt nægilega mikil til þess að gera bændum ómögulegt að kaupa landbúnaðarvélar í nokkrum verulegum mæli. Um rekstrarvörur, s.s. benzín og olíur, sem tæknibúskapur krefst mikils af, er sama að segja. Yfirleitt eru þær vörur greiddar í dollurum og fá því á sig hina mestu hækkun, sem um er að ræða. Aðrar rekstrarvörur, - fóðurvörur og áburð, gildir hið sama um. Margir bændur tala nú um það í fyllstu alvöru að minnka kaupin á fóðurvörum til mjólkurframleiðslunnar og minnka kaupin á tilbúnum áburði til jarðræktarinnar. Hvað framleiðslu garðávaxtanna snertir, má vera, að hæstv. ríkisstj. telji, að þann skaða megi bæta með því að fá Marshall-kartöflur að gjöf frá Bandaríkjunum. Þær eru eyðilagðar þar hvort sem er, og hví þá að vera að leggja fé og fyrirhöfn í það að rækta þær hér? Þetta er virkilega eitt sjónarmið, sem til greina getur komið, og raunverulega í fullu samræmi við margt annað, sem tengt er þessari frægu Marshalláætlun. En neyzlumjólk verður bæði dýrt og erfitt að flytja frá Ameríku, jafnvel þótt nóg kynni að vera þar til af henni. Annars liggur ljóst fyrir líka, að sú fjárhagskreppa, sem nú hellist yfir allan fjöldann af neytendum landbúnaðarvara í bæjum landsins, hlýtur að draga stórlega úr fjárhagslegri getu þeirra til kaupa á þessum vörum. Þeir bændur, sem muna markaðskreppuna, er sigldi í kjölfar heimskreppunnar, er hófst 1932, munu nú skilja, hvað að þeim stefnir. Af því að landbúnaðurinn íslenzki byggir svo að segja eingöngu á innlendum markaði, hlýtur gengislækkunin að skella á honum með fullum þunga, nema ríkissjóður eigi að inna af höndum enn þá meiri greiðslur til dýrtíðarráðstafana, en áður. Á þessum fjárl. eru ætlaðar 331/2 millj. til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Þegar þetta er borið saman við undanfarin ár, er sýnilegt, að í þeirri áætlun er engin heil brú til. Ég hef ekki fengið upplýsingar um það, hve há upphæð var greidd til þess s.l. ár, en skv. ríkisreikningi 1948, - að vísu óendurskoðuðum, - kostaði þetta 44 millj. það ár, eða einum fjórða hluta hærra, en nú er áætlað. Með þessum 44 millj. voru greiddar niður landbúnaðarvörur að mestu, en þó lítið eitt meira, s.s. erlent smjör, smjörlíki og sykur. Nú liggja fyrir till. frá stjórnarflokkunum um að hækka verðtollinn úr 58 millj. frá síðasta ári upp í 78 millj., eða um 20 millj., enn fremur að hækka áætlun söluskattsins úr 36 millj. upp í 471/2 millj. Þannig er um að ræða 311/2 millj. samtals í hækkuðum verðtolli og hækkuðum söluskatti, og er hvort tveggja þó aðeins afleiðing þeirrar verðhækkunar sem gengislækkunin skapar í innfluttum vörum. Nú er það enn fremur upplýst, að ráð er gert fyrir allmiklu minni innflutningi en áður, og gerir það ástandið enn þá ömurlegra, sýnir enn þá betur, hvílíkt geipiverðbólguflóð er að skella hér yfir. Mun minna innflutningsmagn á að bera uppi svo miklu hærra verð, þ.e. fleiri krónur í vöruverði, að söluskattur og verðtollur hækka af þeim ástæðum um 311/2 millj. kr. Þetta er önnur hliðin. Hin er sú sem ég minntist á áðan, hinn stóraukni framleiðslukostnaður neyzluvaranna, sem framleiddar eru innanlands - landbúnaðarvaranna. Fyrst 44 millj. þurfti 1948 til þess að halda dýrtíðinni í skefjum það ár - þó ekki alveg - við það ástand, sem þá var, munu 331/2 millj. hrökkva skammt til að stöðva þetta flóð í viðbót við það, sem fyrir var. Ef einhverjir leiðtogar bændanna vilja telja þeim trú um, að þeir muni fá framleiðslukostnað sinn bættan með hækkuðu verði, þá vil ég leyfa mér að fullyrða, að slíkt eru blekkingar. Markaðsþrengslin vegna minnkandi kaupgetu væru fyrirsjáanleg og eru það raunar að öllum líkindum hvort eð er. Í grg. þeirri hinni miklu, er fylgdi gengislækkunarfrv. og er rökstuðningur fyrir ágæti þeirra ráðstafana, stendur m.a. þessi klausa: „Við það, að verðlag á landbúnaðarafurðum lækkar til muna innanlands, flyzt fólk yfir í aðra framleiðslu, nema því aðeins, að það borgi sig að framleiða landbúnaðarvörur til útflutnings“, og litlu síðar: Þótt verðlag á landbúnaðarvörum lækki undir svona kringumstæðum, er ekki líklegt, að skjótur samdráttur verði á framleiðslunni. Líklegra er, að reynt verði að flytja út það magn afurða, sem ekki selst innanlands. Landbúnaðurinn getur samt átt erfitt uppdráttar, meðan breytingin er að gerast. Það er búið á fleiri býlum, en þörf er á vegna innanlandsneyzlunnar. Það má gera ráð fyrir, að bændur reyni að taka upp fullkomnari framleiðsluaðferðir, til þess að láta búskapinn bera sig, enda er það sú reynsla, sem fengizt hefur.“ Svo mörg eru þau orð. Þetta er þá hin fyrirhugaða þróun. Hvað segja hv. framsóknarmenn um hana? Fólkið á að flytjast frá landbúnaðinum yfir í önnur störf. Það, sem helzt virðist vekja ótta þessara sérfræðinga, er það, að samdrátturinn í landbúnaðarframleiðslunni verði ekki nógu ör, því að það verði búið á of mörgum býlum, a.m.k. fyrst í stað. Þótt bændurnir vildu auka afköstin með meiri tækni og þannig fá búskapinn til að bera sig, þá verður það ekki gert nema með fullkomnari tækjum. Og hvernig verður með útvegun á þeim? Reynslan er ólygnust. Eftirsóttustu tækin til alhliða notkunar á sveitabæjum eru jeppabílar. Á síðasta þ. flutti hálfur þingflokkur sjálfstæðismanna tillögu um innflutning á 600 jeppum. Framsókn þurfti að bjóða betur, og talan var hækkuð upp í 750 og samþ. þannig. Nú er liðið á annað ár síðan. Enginn jeppi fluttur inn. En annað var gert í staðinn. Það voru samþ. ýtarleg l. um úthlutun þessara jeppa. Og útlit er fyrir, að bændur verði að láta sér þau nægja fyrst um sinn. En einmitt núna er sams konar saga að gerast hér. Nú þessa dagana er til meðferðar hér sams konar frv. um úthlutun heimilisdráttarvéla. En jafnframt berast þær fregnir, að gjaldeyrisyfirvöldin muni ekki sjá sér fært að leyfa neinn slíkan innflutning. Í annað sinn mun bændastéttin verða að láta sér nægja snuðtúttuna. Í fyrra munu þeir hafa átt að undirbúa jarðveginn og sá með úthlutunarreglum um jeppa, sem engir fengust, og í ár munu þeir eiga að hirða uppskeruna og skapa úr henni verðmæti með úthlutunarreglum um heimilisdráttarvélar, sem engar fást. Þannig munu þeir eiga að láta búskapinn bera sig við þau nýju skilyrði, sem skapazt hafa. Mætti ég nú biðja hlustendur að minnast loforðanna um allar hliðarráðstafanirnar, sem lofað var jafnhliða gengislækkuninni? Ætli þetta þ. verði ekki sent heim án efnda á þeim loforðum? Svo virðist mér horfa nú. Í umræðum um vantraust á fyrrv. ríkisstj., sem þjóðin hlustaði á fyrir fáum mánuðum, komst formaður Framsóknar, núv. hæstv. landbrh., svo að orði um gengislækkunina: „En það þarf að hugsa fyrir því, að málið sé svo réttilega fram borið, að alþýða manna viti það og trúi því, að Alþingi geri jafnframt allt, sem í þess valdi stendur, til að draga úr byrðum almennings. Þetta er ekki aðeins réttlætismál, heldur er þessi vinnuaðferð sú eina, sem gefur nokkrar vonir um, að málið verði ekki ónýtt í framkvæmd. En ef svo færi, væri ástandið í fjármálum orðið verra en áður“. Ekkert af þessu var gert, nema gengisbreytingin. Þess vegna er nú ástandið í fjármálum verra en áður.



Ég mun fyrst reyna að varpa nokkru ljósi á baksvið viðburða síðustu tíma til þess að skýra stjórnmálaástandið, stjórnarstefnuna og stjórnarhættina, sem nú ríkja í landinu. Þar er fyrst til máls að taka, er sýnilegt var vorið 1949, að nokkur órói hafði skapazt innan Framsfl. út af stjórnarsamstarfinu, er þá var. Greinilegt var, að það voru öfl innan forustuliðs flokksins, en utan ríkisstj., sem ollu óværð þessari, er smátt og smátt færðist í aukana. Það var forustulið flokksins utan stjórnarinnar og blað framsóknarmanna, sem lagði til atlögu. Helztu ástæðurnar, sem fram voru færðar til gagnrýni á stjórnarsamstarfinu, voru viðskiptamálin, og þá einnig það, að ráðstafanir þyrfti að gera í ríkara mæli gegn dýrtíðinni í landinu. Það færðist óðum í vöxt, að blöð Framsfl. og málflytjendur hans á fundum réðust að ráðherrum Alþfl., ekki sízt Emil Jónssyni, þáverandi viðskmrh., fyrir ástandið í viðskiptamálunum. Öllum, sem til þekktu, var þó ljóst, að viðskiptamálin heyrðu undir alla ríkisstj., og hafði viðskmrh. því óeðlilega lítil völd. Var það löngum krafa okkar Alþýðuflokksmanna, að þessu yrði breytt þannig, eins og siður er um verkaskiptingu ríkisstjórna, að viðskmrh. réði sjálfur sínu eigin ráðuneyti, og bæri þá um leið að beina gegn honum þeim aðfinnslum, er menn teldu sig hafa fram að bera á þeim vettvangi. En óeðlilegt var með öllu, að ríkisstj. sem heild hefði mál þessi með höndum, en sakargiftum um meðferð þeirra hins vegar beint gegn viðskmrh. einum. Hefur Alþfl. nú flutt tillögu til leiðréttingar á þessu ófæra skipulagi og fengið hana samþ. í neðri deild, hver sem verða lokaafdrifin. Samtímis því, sem óróinn af hálfu Framsfl. gerðist magnaðri, urðu háværari og háværari þær raddir innan borgaraflokkanna tveggja, Sjálfstfl. og Framsfl., að eina leiðin út úr ógöngunum í dýrtíðarmálunum væri að lækka gengi íslenzkrar krónu. Þó var því alltaf haldið fram af hálfu Framsfl., að áður en til slíks kæmi, þyrfti að gera margar og samfelldar ráðstafanir til endurbóta í húsnæðismálum, að útrýma með löggjöf og framkvæmd svartamarkaðsbraski og gerbreyta til batnaðar skattalöggjöfinni. Kom þetta skýrt og greinilega fram í skjali því, sem ráðherrar Framsfl. lögðu fram í ríkisstjórninni 2. júní 1949. Þar er í fyrsta lagi tekið fram, að taka þurfi upp nýja stefnu í verzlunarmálum og tryggja neytendum og framleiðendum sem mest frjálsræði til að velja milli verzlana og koma í veg fyrir svartan markað. Þá var og í þessu sama skjali talað um nauðsyn þess, að húsnæðismálunum yrði komið í betra horf, og væru þær ráðstafanir í því fólgnar að koma á stóríbúðaskatti, er rynni til þess að veita ódýr lán til samvinnubygginga og byggingar verkamannabústaða, og einnig að lögbjóða þyrfti lækkun húsaleigu. Þá var og fram tekið, að gera þyrfti framkvæmd skattalaganna öruggari og einfaldari og herða á eftirliti með skattaframtölum. Bæta þyrfti um verðlagseftirlitið með ýmsum ráðstöfunum. Í framhaldi af þessum ráðstöfunum, eins og það var orðað í þessu skjali, lagði Framsfl. til, að sett yrði löggjöf um allsherjar niðurfærslu eða gengislækkun, miðað við að framleiðslunni yrði komið á rekstrarhæfan grundvöll. Ráðherrar Alþfl. lýstu strax yfir því, að þeir teldu rétt og eðlilegt að gera ýmsar þær ráðstafanir, sem á væri bent og leiða ættu til þeirrar niðurstöðu að gera verzlunina frjálsari, bæta úr húsnæðisvandræðunum og stemma stigu við svartamarkaðsbraski og öðru slíku, er helzt væri áfátt í þjóðfélaginu. Hins vegar lýsti Alþfl. yfir því, að hann væri eins og áður andvígur gengislækkun. Sjálfstfl. tvísteig nokkuð í öllum þessum málum, en auðheyrt var á öllu, að gengislækkunarhugmyndin átti fulls byrs að vænta í þeim herbúðum. Þegar ekki náðist samkomulag innan stjórnarflokkanna um þessi málefni, var ákveðið - einkum af þeim mönnum innan Framsfl., er óróanum ollu - að ráðherrar þeirra skyldu hverfa úr stjórninni. Leiddi þetta til þeirrar niðurstöðu, sem alkunn er, að Alþingi var rofið og efnt til nýrra kosninga. Flokkarnir þrír, sem stóðu saman um ríkisstj., gengu síðan til kosninga, hver með sína stefnuskrá. Það málið, sem oft var mjög rætt í kosningunum, ekki sízt af hálfu Alþfl., var gengislækkunarmálið. Lýsti Alþfl. yfir í kosningaávarpi sínu því, sem hér fer á eftir: „Alþýðuflokkurinn er því andvígur tillögum andstæðinganna um almenna gengislækkun (lækkun íslenzkrar krónu gagnvart sterlingspundi), ekki sízt fyrir þá sök, að þær eru bundnar við verulega kjararýrnun almennings og þvingun í garð launastéttanna. Engin þau úrræði í þessum efnum, sem samtök launamanna, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, beita sér gegn, munu leiða til varanlegra endurbóta á vandamálum atvinnulífsins, og telur flokkurinn því, að málið verði ekki leyst nema í náinni samvinnu við þau.“ Að öðru leyti hélt Alþfl. í kosningunum fram stefnu sinni í dægurmálunum, og mátti segja, að á margan hátt gætu leiðir legið saman með hinum flokkunum, og þá ekki sízt Framsfl. í viðskipta-, verzlunar- og húsnæðismálum. Stefna Framsfl. í kosningunum var í höfuðatriðum sú, er ég hef áður lýst hér að framan og kom fram í skjali því, er ráðherrar flokksins lögðu fram í ríkisstj. Taldi Framsfl. sig þá skeleggasta andstæðing Sjálfstfl. og harðastan óvin alls íhalds og fjárplógsstarfsemi. Sjálfstfl. stagaðist í kosningunum mest á styrkjalausum atvinnurekstri og frjálsri verzlun. Var auðheyrt á öllu, að hann vildi stefna að gengislækkun og minni afskiptum almannavaldsins af fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar, - allt með það fyrir augum, að atvinnurekendur og kaupsýslumenn hefðu sem frjálsastar hendur til að safna auði, eftir því sem ástæður frekast leyfðu, enda var það í samræmi við eðli flokksins og stefnu yfirleitt. Kosningunum lauk svo, að Framsfl. varð aðalsigurvegarinn. Ríkisstj. sú, sem ég veiti forstöðu, baðst lausnar 2. nóv. 1949, og um leið , lýsti ég yfir því í viðtali við Alþýðublaðið, að ég teldi sjálfsagt, að stj. bæðist lausnar, og að kosningarnar væru skref til hægri í íslenzkum stjórnmálum. Voru þingmenn og miðstjórn Alþfl. einnig sammála um það, að sökum úrslita kosninganna og ólíkra sjónarmiða, er hinir borgaralegu lýðræðisflokkar annars vegar og Alþfl. hins vegar hefðu barizt fyrir í kosningunum varðandi dýrtíðarvandamálið, þá væri rökrétt afleiðing, að Alþfl. ýrði hlédrægur í sambandi við stjórnarmyndun. Út af þessari afstöðu Alþfl., sem hann einnig sýndi í framkvæmd í sambandi við allt stjórnarmyndunarbraskið, er á eftir fór, kom upp sú einstæðasta kenning, sem ég man eftir að hafa heyrt í stjórnmálum. Báðir borgaraflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., lýstu yfir því hvor í kapp við annan, að Alþfl. ætlaði að draga sig í hlé í stjórnmálum! Er það ein hin frumlegasta kenning, sem ég minnist að hafa heyrt, að ef flokkur eftir kosningaúrslit telur rétt að draga sig í hlé frá landsstjórn, þá hafi hann þar með horfið frá stjórnmálum. Ef þessi kenning er rétt, þá hefði danski Alþýðuflokkurinn átt að draga sig út úr stjórnmálum haustið 1945, er hann tapaði talsverðu fylgi í kosningunum, en Vinstri flokkurinn, sem er íhaldssamur bændaflokkur, vann á. En eftir þær kosningar lýsti danski Alþýðuflokkurinn yfir því, að það væri bæði skylt og rétt, að Vinstri flokkurinn sæi nú um stjórn landsins. Varð það og svo, að danski Alþýðuflokkurinn var f stjórnarandstöðu í tvö ár. Þá fóru fram nýjar kosningar, og unnu jafnaðarmenn sigur á ný og gengu til stjórnarmyndunar. Mundi það þykja án efa furðuleg kenning víðar um lýðræðislönd en hér, að stjórnmálaflokkar ættu ekki að hlíta úrslitum kosninga á þingræðislegan hátt. Eftir að Alþingi kom saman, varð það að sjálfsögðu eitt af fyrstu viðfangsefnunum að koma á fót nýrri stjórn. Gekk það í allmiklu þófi lengi vel, og þótt undarlegt mætti virðast, reyndist borgaraflokkunum ókleift að mynda stjórn saman, - en meira olli því metnaður en málefni, eins og greinilega kom á daginn síðar. Ólafur Thors myndaði þá minnihlutastjórn Sjálfstfl., en Hermann Jónasson missti af strætisvagninum í það sinn. Fljótlega eftir þessa stjórnarmyndun hófst sorglegur skopleikur. Voru Framsfl. og Sjálfstfl. þar aðalleikendur, og mátti nefna þann leik: Haltu mér, slepptu mér. Hámarki náði hin dramatíska stigandi leiksins með flutningi vantrauststillögu framsóknarmanna á stjórn Sjálfstfl. og samþykkt hennar. Á eftir féll leikurinn niður um stund í ládeyðu með smástormsveipum. En hann endaði eins og úrvals eldhússreyfari. Þeir, sem áður voru afbrýðissamir hvor við annan og áttu í hörðum deilum, fluttu saman og stofnuðu nýtt kærleiksheimili. Það var mynduð stjórn sú, sem nú situr að völdum, - stjórn Framsfl. og Sjálfstfl., - til þess að framkvæma óskadraum beggja flokkanna: gengislækkun. Eins og ég drap á áður, þá lá í loftinu. að gengislækkunarleiðin mundi verða farin, þótt hvorugur borgaraflokkanna vildi opinberlega og skýrt játa það. Þó vissu allir, sem til stjórnmálanna þekktu, að þeir mundu fallast í faðma um þessa lausn. Í þessu sambandi og út af andstöðu Alþfl. gegn gengislækkun þykir mér rétt að drepa aðeins á það, að stjórnarflokkarnir hafa hvað eftir annað haldið því fram, að ekki væri andstaða Alþfl. gegn gengislækkun mjög í samræmi við fyrri afstöðu, þar sem Alþfl. hefði staðið að gengislækkuninni, sem gerð var síðastl. sumar. Í þessari kenningu og þessum áróðri er mikil blekking fólgin. Bretar, Norðurlandaþjóðirnar og allflestar Vestur-Evrópuþjóðir lækkuðu gengi sitt s.l. sumar gagnvart dollar. Ef íslenzka krónan hefði verið látin óbreytt. táknaði það hækkað gengi krónunnar gagnvart sterlingspundi og myntum allflestra Vestur- Evrópuþjóða, en við þau ríki hafði Ísland meginhluta viðskipta sinna og flutti þangað mestan hluta framleiðslu sinnar til sölu. Íslendingar gerðu þá ekki annað en það að láta vera að hækka gengi gjaldeyris síns gagnvart sterlingspundi. Sjá allir, hversu gerólikt það er gengislækkun þeirri, sem nú hefur verið framkvæmd fyrir mánuði síðan. Ríkisstj. Ólafs Thors hóf strax undirbúning að frv. um gengislækkun. Og eigi leið á löngu áður en það frv. leit dagsins ljós á Alþingi. Taldi stjórn Ólafs Thors sig nú hafa fundið stein vizkunnar og þann Aladdínslampa, er lýsa mundi örðugan veg íslenzku þjóðarinnar áleiðis til fyrirheitna landsins. Og eftir að þetta frv. var fram komið, stóð ekki á stóru fyrirsögnunum í Morgunblaðinu um ágæti gengislækkunarinnar. Hinn 26. febr. s.l. voru þessar fyrirsagnir með stóru letri í Morgunblaðinu um gengislækkunarfrv.: „Sköpun atvinnuöryggis og stöðvun hallarekstrar framleiðslunnar. Kauphækkanir ekki bannaðar. Launafólki tryggðar verðlagsuppbætur. Reynt að leysa vanda þjóðarinnar á réttlátan hátt og skapa heilbrigt efnahagsástand. Útrýming atvinnuleysis og lausn efnahagsvandræðanna.“ Í meginmáli í þessu blaði segir svo: „Er þá fyrst að benda á, að megintilgangur frv. er að stöðva það atvinnuleysi, sem nú er að hefjast og án alls efa mun fara ört vaxandi, verði ekki að gert. Frá þessu höfuðsjónarmiði er frv. launastéttum landsins mikill fengur, ef að lögum verður. En þar við bætist svo, að með ákvæðum þess eru launþegum beinlínis tryggðar fullar kaupuppbætur eftir framfærsluvísitölunni.“ Í forustugrein í Morgunblaðinu 1. marz segir svo um gengislækkunarlögin: „Fyrstu þrjá mánuði eftir að lögin ganga í gildi fá launþegar þá hækkun framfærslukostnaðar, sem sprettur af gengisbreytingunni, fullkomlega bætta. Á sömu leið fer að loknum sex mánuðum .... jafnhliða hefur það gerzt, að rekstur atvinnufyrirtækjanna hefur komizt á heilbrigðan grundvöll og þau rekin án stórfelldra ríkisstyrkja. Hagsmunir launþega eru því í engu skertir, nema miklu síður sé .... Launþegar þurfa því ekkert að óttast.“ Og í ræðu, sem Bjarni Benediktsson, hæstv. utanrrh., hélt við vantraustsumræðuna 1. marz s.l., sagði hann: „Fjöregg fjármálalífs þjóðarinnar er fólgið í dýrtíðarfrv. stjórnarinnar .... Sjálfstæðisflokkurinn álítur óhjákvæmilegt að freista þess, að reyna í lengstu lög að semja um framkvæmd hins mikla máls.“ Þegar gengislækkunarfrv. kom til 1. umr., en það var áður en núverandi ríkisstj. var mynduð, þá mátti enn þá merkja í ræðum framsóknarmanna nokkurn svip af þeim kröfum, er þeir áður höfðu haldið uppi, um að aðrar ráðstafanir yrði að gera áður eða samtímis því að gengislækkunin væri framkvæmd. Hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, sagði við 1. umr. gengislækkunarfrv., eftir því sem Tíminn skýrir frá 28. febr.: „Það verða menn hins vegar að gera sér ljóst, að gengislækkunin ein getur ekki leyst vandann og kemur ekki að notum, nema hún sé aðeins þáttur í margþættum ráðstöfunum ... Gengislækkun er þannig aðeins hlekkur í keðju og verður ekki rétt skoðuð eða metin án þess, að litið sé á hina hlekkina. Ef gengislækkun á að takast, verður hún að vera liður í vel hugsaðri stjórnarstefnu, sem fylgt er í löggjöf og framkvæmdum .... Það er nauðsynlegt jafnhliða gengislækkuninni að tryggja réttláta vörudreifingu og koma verzluninni á réttlátari og heilbrigðari grundvöll, en hún byggist nú á. Því þarf m.a. í sambandi við þetta frv. að gera ráðstafanir til lækkunar á húsaleigu og til þess að tryggja aukið fjármagn til byggingarframkvæmda í þágu almennings, það þarf að gera átak til þess að láta hentugar íbúðir sitja fyrir um efni og fjármagn .... Það er sjálfsagt réttlætismál, að þeir, sem mestan hafa gróða af verðþenslunni, leggi fram fjármagn til viðréttingarinnar. Í frv. eru sérstök ákvæði um stóreignaskatt. Að dómi Framsfl. eru þau ófullnægjandi.“ Í ritstjórnargrein í Tímanum 1. marz segir svo: „Eysteinn Jónsson minntist á nokkrar þeirra ráðstafana, sem þyrfti að gera samhliða gengislækkuninni.... Slík ákvæði yrðu að ákveða í sjálfu gengislækkunarfrv.“ Hermann Jónasson, hæstv. landbrh., sagði á framsöguræðu sinni við vantraustið, er hann flutti á þáverandi ríkisstjórn Sjálfstfl., hinn 1. marz s.l.: „Framsfl. benti á fyrir kosningarnar, að vegna verðbólgunnar væri ekki nema um tvær höfuðleiðir að velja: að lækka gengið eða færa niður verðlag og laun. Áður eða samtímis yrði Alþingi að gera ráðstafanir til þess að tryggja heilbrigða verzlun, að lækka okurhúsaleigu og útrýma svörtum markaði og vöruokri, að leggja á stóreignaskatt .... en í frv. (þ.e. gengislækkunarfrv.) er þó ekki gert ráð fyrir neinum aðgerðum til þess að gera verzlunarhættina heilbrigðari, ekkert til þess að útrýma svartamarkaði eða vöruokri, ekkert til þess að koma í veg fyrir okurhúsaleigu, ekkert til þess að framleiðendur geti fengið ódýrari rekstrarvörur, og eignarskatturinn er ekki fullnægjandi. Af þessum ástæðum hefur Framsfl. einatt gert það að skilyrði fyrir fylgi sínu við gengislækkunina, að margnefndar hliðarráðstafanir væru gerðar samtímis. Ríkisstj., sem slitur gengislækkunina úr samhengi, er alls ekki fær um að hafa forustu þessa máls.... aðalatriðið er, að nú þegar verður að koma á ríkisstjórn, sem hefur forustu um það að leysa dýrtíðarvandamálið á breiðum grundvelli og réttlátari fyrir alþýðu manna.“ Jú, jú, það vantaði ekki yfirlýsingarnar af hálfu forustumanna Framsfl. um mánaðamótin febrúar og marz s.l., þegar verið var að koma minnihlutastjórn Sjálfstfl. frá völdum með það fyrir augum að mynda með honum nýja stjórn til þess að framkvæma gengislækkunina. Nú skyldi maður ætla, að þegar núverandi hæstv. ríkisstj. tók við undir forsæti hæstv. forsrh., Steingríms Steinþórssonar, og með tvo höfuðforustumenn Framsfl. í ríkisstj., hefði nú verið mótuð ný stjórnarstefna, og eins og hæstv. landbrh. sagði og ég hef áður í vitnað, að ríkisstj. yrði að hafa forustu um það að leysa dýrtíðarmálin á breiðum grundvelli og réttlátlega fyrir alþýðu manna. En ég held, að það hefði verið rétt fyrir Framsfl. að „strika yfir stóru orðin og standa við þau minni reyna.“ Hann hefur staðið við fátt af stóru orðunum. Að því verður nú vikið hér nokkuð á eftir. Áður en ég vík svo nokkru nánar að stjórnarstefnunni, vildi ég með nokkrum orðum minnast á afstöðu Alþfl. gegn gengislækkunarfrv. Og þeim tilraunum, sem hann gerði til þess að sníða af frv. verstu agnúana. Þess er þá í fyrsta lagi að geta, að síðustu þing Alþýðuflokksins og Alþýðusambandsins lýstu sig andvíg gengislækkun, og Alþfl. lýsti einnig yfir því við síðustu kosningar, eins og ég hef áður rakið. Ástæðan var raunverulega ekki sú, að Alþfl. hlyti ávallt og undir öllum aðstæðum að telja gengisbreytingu andstæða hagsmunum alþýðunnar. Hann fylgdi gengisbreytingunni 1939, þar sem hann taldi hana nauðsynlega og vegna þess að þá voru samhliða henni gerðar raunhæfar ráðstafanir til þess að sporna við dýrtíð og til þess að bæta hag þeirra, sem lægst væru launaðir, enda var sú gengislækkun gerð í samráði við stjórn Alþýðusambandsins. Ef gengislækkunin hefði átt að vera réttlætanleg frá sjónarmiði Alþfl., eins og ástandið hefur verið undanfarinn áratug og er nú, hefði þurft að gera svo róttækar breytingar á efnahags- og fjármálalífi þjóðarinnar, að litlar eða engar líkur eru til þess, að um það hefði náðst samkomulag á Alþingi, eins og það er nú skipað. Og Alþfl. taldi það ekki heldur sína sök, að ekki hafði verið unnt að feta með jafngóðum árangri og hann hefði kosið þá stöðvunarleið, sem hann stóð fyrir að farin var um skeið. Það var sök andstæðinga hans, að ekki tókst betur til og að sú leið varð eigi að fullu gengin. En til þess að gengislækkunin hefði verið réttlætanleg undir þeim aðstæðum, sem nú ríkja, hefði þurft að breyta skipulagsháttum á útgerð landsmanna, ekki hvað sízt bátaútgerðinni og á ýmsum fiskiðnaði, svo og rekstri hraðfrystihúsanna. Það hefði þurft að gerbreyta skipulagi innflutningsverzlunarinnar og taka fyrir það ástand, að hún væri jafnmikil og óeðlileg gróðalind og raun ber vitni. Það hefði þurft róttækar ráðstafanir til þess að leysa húsnæðisvandamálin og gerbreyta skattakerfinu, tryggja rétt framtöl og koma í veg fyrir, að óeðlilegur skattþungi lenti á herðum launamanna, auk þess sem hækka hefði þurft persónufrádrátt láglaunamanna verulega. Það er því allt í senn, að Alþfl. og alþýðusamtökin höfðu áður á þingum sínum markað andstöðu gegn gengislækkun og að það var ekki sök Alþfl., hvernig komið var í fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar, og loks, að ekki var Alþingi þannig skipað, að mögulegt væri að koma fram þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlega hefði þurft að gera, ef grípa hefði átt til gengislækkunar. Af öllum þessum ástæðum lagðist Alþfl. gegn gengislækkunarfrv. ríkisstj., en reyndi samtímis, eins og ég sagði áður, að sníða af því mestu vankantana. En það tókst ekki. Fulltrúar Alþfl. fluttu þær brtt. við frv., sem ráðstefna Alþýðusambandsins hafði beitt sér fyrir, enda höfðu þingmenn Alþfl. við afgreiðslu þessa máls nána samvinnu við alþýðusamtökin og voru þeim sammála um höfuðatriði málsins. Þingmenn Alþfl. fluttu í báðum þingdeildum brtt. við gengislækkunarfrv. um að leiðrétta frá því, sem var í frv., uppbætur þær, er veittar yrðu launamönnum, og að reikna út vísitölu með öðru réttlátara móti og mánaðarlega og greiða síðan launauppbætur samkvæmt því. Hann flutti brtt. um að hækka verulega stóreignaskattinn. Þá flutti hann og tillögur um það að auka framlag til byggingar verkamannabústaða í sambandi við frv. og einnig að hækka persónufrádrátt til skatts frá því, sem nú er, hjá þeim, sem lægst eru launaðir, en auk þess margar aðrar tillögur. Ekkert af þessu náði fram að ganga. Hinir nýju samstarfsflokkar um ríkisstjórn, Framsfl. og Sjálfstfl., stóðu eins og múrveggur í kringum málefni það, sem þeir höfðu komið sér saman um og vildu ekkert gera til þess að lagfæra. Var það þó í litlu samræmi við það, sem hæstv. forsrh. lýsti yfir, er ríkisstj. tók við völdum 14. marz s.l., en hann sagði, að ríkisstj. væri staðráðin í því að gera það, sem í hennar valdi stæði, til þess að þær byrðar, sem almenningur þyrfti að taka á sig vegna lækkunar hins skráða gengis krónunnar, kæmu sem léttast niður, og í því sambandi að hafa samráð við stéttasamtök almennings vegna þeirra. Ekkert tillit var tekið til óska alþýðusamtakanna í þessum málum, og reyndist yfirlýsing hæstv. forsrh. um þetta efni koma að litlu haldi. Nú skildu menn ætla, að samið hefði verið þannig milli núverandi stjórnarflokka, fyrir atbeina Framsfl., að verulegar breytingar á gengislækkunarfrv. hefðu verið gerðar, frá því það var lagt fram af minnihlutastjórn Sjálfstfl., og að eigi yrði ákvæði lögfest um gengislækkun, nema stórfelldar hliðarráðstafanir fylgdu, og það jafnvel í gengislögunum sjálfum. En sú varð alls ekki raunin á. Að vísu var frv. breytt, en þó lítið eitt. Höfuðbreytingin, sem gerð var á því, var um stóreignaskattinn, enda hefði mátt gera ráð fyrir, að Framsfl. hefði komið því til leiðar, að lagðar yrðu þyngri byrðar á breiðu bökin. En eigi reyndist það heldur rétt. Þær breytingar, sem gerðar voru á skattálagningunni, hafa í för með sér, eftir því sem skattfróðir menn hafa skýrt mér frá, að tekjur af stóreignaskatti verða minni eftir breytinguna, en upprunalega var í frv. sjálfstæðismanna, ekki sízt þegar þess er gætt, að felldur var niður eignaraukaskattur, sem talið var að gæfi ríkissjóði verulega fjárhæð. Með samvinnu stjórnarflokkanna núverandi voru sannarlega ekki lagðar þyngri byrðar á breiðu bökin. Að öðru leyti voru gerðar heldur lítilfjörlegar breyt. á frv., en eins og ég sagði áðan, voru brtt. Alþfl. felldar. Þá er að minnast á hliðarráðstafanir Framsfl., sem hann hlaut að krefjast í samræmi við áður raktar stóryrtar fullyrðingar, ef ekki í gengislögunum sjálfum, þá a.m.k. samtímis eða strax á eftir. Snemma á Alþingi því, er nú situr, og einnig á síðasta þingi, lagði hæstv. núverandi landbrh., Hermann Jónasson, ásamt flokksbróður sínum. fram frv. til l. um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm. Átti það að vera ein af hinum voldugu hliðarráðstöfunum, sem mikið hefur verið um talað. Í grg., sem fylgdi þessu frv., var ekki annað að sjá, en að nú ætti að velta veröldum með setningu þessara laga. Segir m.a. svo í grg.: „Ef þetta frv. verður að lögum og ákvæðum þess sæmilega fylgt, mundi það gerbreyta til bóta á stuttum tíma því ömurlega ástandi, sem ríkir í verðlagsmálum Íslendinga á 20. öldinni“. En þó að frv. væri í upphafi ekki stórfenglegt, versnaði það þó verulega í meðförum stjórnarflokkanna. Í stað þess, að verðlagsdómur yrði skipaður tveim fulltrúum neytenda, ásamt héraðsdómara, var nú ákveðið, að fulltrúi neytenda skyldi aðeins vera einn og atkvæði héraðsdómara ráða úrslitum, ef ágreiningur rís. Áhrif neytenda á dómsúrslit eru því að verulegu leyti þurrkuð út. Gerði ég tilraun til þess að endurbæta þetta með brtt. á Alþingi, en báðir stjórnarflokkarnir voru sammála um að fella hana. Þá var og að ýmsu öðru leyti dregið úr ákvæðum þessa litla frv. með samkomulagi stjórnarflokkanna. hg leyfði mér að flytja brtt. við frv. um að banna sérstaklega keðjuverzlun í sambandi við saumastofur verzlunarfyrirtækja. En þessi till. var einnig felld. Hefur frv. þetta síðan orðið að lögum, að mínu viti nauðaómerkilegt, - í upphafi máske ekki sérlega áhrifaríkt, en það litla, sem í því fólst áður, hefur verið að engu gert með samningi stjórnarflokkanna. Er því áreiðanlegt, að þessi hliðarráðstöfun hefur að engu eða litlu orðið í meðferð Alþingis. Féll þar ein hinna voldugu máttarstoða, er Framsfl. ætlaði að reisa undir gengislækkunaráform sín. Í sambandi við sjálft gengislækkunarfrv. lögðu Alþfl.- menn fram brtt., sem fólu það í sér, að meira væri varið af fé til byggingar verkamannabústaða en lagt var til í frv. ríkisstj. Þær till. voru kolfelldar af stjórnarflokkunum. En útlit er fyrir, að aðeins örlítið af gengishagnaðinum, ég veit ekki hvað mikið, gangi til byggingar verkamannabústaða. Stóru orðin um mjög aukið fjármagn til byggingarmála hafa því reynzt full sýndarmennska í framkvæmd. –Tveir þm. Framsfl. lögðu fram breyt. á húsaleigulöggjöfinni. Höfuðatriði þeirra var að afnema húsaleigulöggjöfina, án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Sett voru þó í frv. ákvæði um hámarkshúsaleigu, en þau eru á þann veg, að óhætt er að fullyrða, að þau verða algert pappírsgagn, lítt framkvæmanleg og hindra ekki á neinn veg húsaleiguokur. Reynt var að lagfæra þetta í meðferð þingsins, en stjórnarflokkarnir sátu við sinn keip. Féll þar enn ein máttarstoð hliðarráðstafana Framsfl. Lítið sem ekkert er gert til að greiða fyrir nýjum hagkvæmum húsabyggingum og bókstaflega ekkert til að hindra húsaleiguokur, nema síður væri. En þá eru viðskiptamálin. Snemma á þingi lögðu nokkrir framsóknarmenn fram frv. til l. um fjárhagsráð, sem átti að verða til þess að gerbreyta verzlunarástandinu. Var það að vísu frá sjónarmiði Alþýðuflokksmanna mjög lítilsvert kák, og að sumu leyti sízt til hins betra, eins og t.d. að lögfesta skömmtunarmiðanna sem innkaupaheimild. En það, sem verra var, er að ekki varð séð, að ríkisstj., undir forsæti Framsfl., hefði neina samfellda stefnu í þessu máli, síður en svo. Og það er víst og áreiðanlegt, að hver sem verða lokaafdrif þessa litla frv., þar sem stjórnarflokkarnir sízt eru sammála, þá verður löggjöfin, sem byggð verður á þessu frv., aldrei til þess að gera neinar stórfelldar bætur í viðskiptamálum þjóðarinnar. Riðar þar til falls ein veigamesta stoð hliðarráðstafananna. Ein af hinum stórfelldu hliðarráðstöfunum átti að vera stóribúðaskattur. Snemma á núverandi Alþingi lögðu tveir Framsóknarflokksþingmenn fram frv. um stóribúðaskatt. Í bæjarstjórnarkosningunum síðustu virtist þetta frv. ekki vera ástsælt meðal kjósenda, enda var það með réttu af mörgum kallað smáíbúðaskattur. Liggur frv. þetta nú og sefur rólega í nefnd og hefur ekki enn komið til 2. umr. Og þannig fór enn ein af hliðarráðstöfununum. En þá er að athuga áhrif gengislækkunarinnar, þau sem þegar, hafa komið í ljós. Enn hefur ekki rætzt hinn rósrauði spádómur Sjálfstfl., sem ég rakti að nokkru hér á undan, og ekkert bendir til, að „hið mikla mál“, gengislækkunin, ætli að leysa vandann, - verða sá Aladdínslampi. er bregði birtu á veg þjóðarinnar. Því fer víðs fjarri. En eitt. hefur strax komið í ljós: Stórfelld hækkun allra lífsnauðsynja almennings. Kolatonnið hækkaði þegar í stað úr 240 kr. í 310 hér í Reykjavík, eða um 70 kr. Það táknar, að verkamaður með 9.24 kr. kaup á klst. var áður 26 stundir að vinna fyrir kolatonninu, en þarf nú að vinna röskar 331/2 stund fyrir því. Og þó mun vera í vændum mun meiri kolahækkun. Benzín og olíur, sykur, kaffi, alls konar kornvörur og yfirleitt allar aðfluttar vörur hafa hækkað stórkostlega í verði, og eiga eftir að hækka mun meir, bæði vegna gengislækkunarinnar, hækkunar á farmgjöldum, verðtolli og söluskatti. Allt þetta eykur stórum dýrtíðina og rýrir að miklum mun kjör almennings. Og íslenzkir bændur munu því miður átakanlega fá að kenna á stórfelldri verðhækkun á útlendum áburði og skepnufóðri og landbúnaðarvélum, varahlutum og benzíni. Fargjöld með flugvélum til útlanda hækkuðu um 75%; og farmgjaldahækkun með skipum var 45%. Eykur þetta, ekki sízt farmgjaldahækkunin, stórkostlega alla dýrtíð í landinu. Ríkisstj. sendi út ávarp til manna, eftir að gengislækkunin hafði verið sett á, um að hækka ekki að ástæðulausu nauðsynjar. En á sama tíma og ríkisstj. sendi út sín varnaðarorð, er þjóðinni tilkynnt frá stofnunum hinnar sömu ríkisstj., svo sem pósti og síma, að þær hafi hækkað stórkostlega sína þjónustu. Það mætti telja í hið óendanlega þær stórkostlegu hækkanir, sem orðið hafa af völdum gengisbreytingarinnar, sem þyngst koma niður á láglaunafólki í landinu, en þó mun því miður enn þá fæst af því komið í ljós. En samtímis því er það tilkynnt nú, að vísitalan nýja hækki ekki neitt og fái launamenn því engar uppbætur fyrir hinar stórfelldu hækkanir, sem orðið hafa á nauðsynjum. Bentu Alþýðuflokksmenn á það áður, að nýja vísitalan gæfi hvergi nærri rétta mynd af verðlaginu, og það hefur áþreifanlega komið á daginn. Það orkar ekki tvímælis, að setning gengislækkunarlaganna er langáhrifaríkasta málið, sem afgr. hefur verið á þessu Alþingi. Áhrif þess snerta launastéttirnar á þann hátt, er ég hef nefnt. Því miður virðist það ekki svo, að bátaútvegsmenn né frystihúsaeigendur fái sinn hlut það bættan með þessum ráðstöfunum, að þeir séu nokkru betur settir en áður. Einn af kunnustu útvegsmönnum landsins, sem til skamms tíma taldi sig til Sjálfstfl., hefur reiknað út og rökstutt, að útgerðarkostnaður meðalvélbáts á vetrarvertíð hækki um 55 þús. kr. eingöngu vegna gengislækkunarinnar. Virðist því gengislækkunin vera hvort tveggja í senn, stórfelld dýrtíðaraukning fyrir almenning, án þess að reynast nokkurt bjargráð fyrir þá, sem bjarga átti. Og ekki hafa skattarnir lækkað, þótt gengislækkun hafi verið framkvæmd. Síður en svo. Þrátt fyrir það, þótt hækkun á verðtolli sé lækkuð úr 65% niður í 45%, nemur samt hækkun söluverðsins af völdum gengislækkunarinnar svo miklu, að víst má nú telja, að verðtollurinn hækki raunverulega um 53%, þrátt fyrir bókstaf gengislækkunarlaganna. Og söluskatturinn, hvað varðar innflutningsvörurnar, mun nú hækka frá því sem áður var um 65–67%. Þannig hefur ekki verið dregið neitt úr sköttum, eins og lofað var, heldur þvert á móti hafa þeir verið þyngdir, þrátt fyrir það að gengislækkunin var framkvæmd. Virðist því allt vera á sömu bókina lært. Þá eru áhrif gengislækkunarinnar á fjárlög ríkisins. Það má óhætt fullyrða, að hækkun á útgjöldum fjárl. yfirstandandi árs nemur tugum millj. kr., og er unnt að rökstyðja það nákvæmlega og með sundurliðun, ef tími væri til. Ég hef sagt það áður hér í þessum orðum, að ráðstafanir ríkisstj. hafa verið mikið skref til hægri frá því, sem áður var. Þetta kemur einnig í ljós varðandi öll þau umbótamál, sem lögð hafa verið fram á núverandi Alþingi. Enn þá liggur í nefnd frv. um ýmsar breytingar á almannatryggingalöggjöfinni, sem var gert til þess að auka hagræði hinna tryggðu og bæta þeim upp vaxandi dýrtíð. Það mun að sjálfsögðu í framtíðinni kosta ríkissjóð eitthvað, en ekki er vitað, að stj. ljái þessu sjálfsagða máli nægilegt liðsyrði, heldur virðist því sýnd full tregða eða andstaða. Þó er ekki fyrir endann á þessu séð enn þá, en samt hefur það komið í ljós, að litlum skilningi er að mæta í þessu sambandi, enda mun það fáum koma á óvart, sem til þekkja. Á yfirstandandi Alþingi lögðum við Alþýðuflokksmenn fram frv. til 1. um útvegun fjár til byggingar verkamannabústaða, raunhæft frv., þar sem gerð var tilraun til þess að leggja og tryggja framkvæmd áætlunar næstu fjögur árin um byggingu verkamannabústaða, allt að 200 íbúðum á ári um land allt. Ekki hefur þetta frv. náð fram að ganga, og nú hefur fulltrúi Alþfl. í fjhn. skilað nefndaráliti, þar sem lagt er til, að frv. verði samþ., en fulltrúar stjórnarflokkanna bæra ekki á sér og munu vera málinu andvígir. Snemma á yfirstandandi Alþingi var lagt fram í annað sinn sem stjfrv., undirbúið af fyrrv. samgmrh., Emil Jónssyni, frv. um öryggisaðstöðu á vinnustöðvum. Á fundi í iðnn. 28. marz s.l. var málið tekið til lokaafgreiðslu, og virtist öll n. vera sammála um að mæla með því, að það gengi fram. Fulltrúar stjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Framsfl., voru þó að tala um einhverjar breytingar á því, og átti einn af þeim að semja nál. Það nál. hefur ekki enn séð dagsins ljós, og hefur því minni hl., fyrir forgöngu Emils Jónssonar, skilað sérstöku nál., þar sem lagt er til, að frv. þetta verði samþ. Er auðséð á öllu, að stjórnarflokkarnir ætla að svæfa með öllu þetta vel undirbúna og merka mál, sem mundi hafa mikla þýðingu fyrir alþýðu manna við vinnu á sjó og landi. Þrisvar sinnum hefur Alþfl. á yfirstandandi þingi reynt að koma því til leiðar, að hækkaður verði persónufrádráttur til skatts, og nú síðast flutt um það sérstakt frv. Það hefur legið í fjhn. Nd., og nú fyrir skömmu sá fulltrúi Alþfl. í n., hv. þm. V-Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, sér ekki annað fært, en gefa út sérstakt nál. til þess að mæla með samþykkt frv., en fulltrúar stjórnarflokkanna hafa lagzt á málið, og er fullkomið útlit fyrir, að þeir vilji eigi, að það gangi fram. Þannig er afstaða ríkisstj. gegn flestöllum umbótamálum alþýðunnar í landinu. Undirstrikar það vel andstöðu hennar gegn umbótamálum og sýnir ljóst, hversu stórt skrefið var, sem stigið var til hægri í íslenzkum stjórnmálum við tilkomu núverandi ríkisstj. Það þarf vart að búast við því, á svo skömmum tíma sem ríkisstj. hefur setið að völdum, að miklar hafi verið framkvæmdirnar utan löggjafarþingsins, en þó hefur örlað á athöfnum, sem ekki verður komizt hjá að drepa á. Það er hið illræmda og alkunna Björgvinsmál, sem ég á hér við. Hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, flutti á Alþingi till. um það að synja um útflutningsleyfi fyrir mótorskipunum Gróttu, Richard, Huginn l. og Huginn Il, sem eru eign hlutafélagsins Björgvins á Ísafirði og sótt hefur verið um útflutningsleyfi fyrir. Eins og alþjóð er kunnugt, voru bátar þessir við fiskveiðar við Grænland á síðastl. sumri, en í stað þess að sigla þeim til heimahafnar á Íslandi, héldu skipin til Nýfundnalands, og meginhluta skipshafnanna var sagt að fara í land og hann sendur flugleiðás til Íslands, án þess að fá kaup sitt greitt. Engin skil gerðu eigendur þessara skipa á erlendum gjaldeyri fyrir sölu afurðanna, og fyrrv. viðskmrh., Emil Jónsson, kærði það athæfi. Í stað þess sóttu nú eigendur bátanna, eins og áður greinir, um útflutningsleyfi fyrir þeim, og buðu samtímis að greiða hluta af skuldum sínum hér. Áður en Alþingi á formlegan hátt fjallaði um till. Finns Jónssonar varðandi þetta mál, hafði ríkisstj. veitt leyfið. En það er ekki nóg, að veitt hafi verið leyfi fyrir sölu þessara fjögurra báta úr landi, heldur var enn fremur leyft að flytja út síldveiðibúnað og veiðarfæri, sem eigendur bátanna áttu geymd á Ísafirði, og hafa þessi mikilsverðu tæki, um 20 smálestir af herpinótum, 4 snurpinótabátar með vélum og tilheyrandi, ásamt öllum síldveiðibúnaði hinna fjögurra skipa, verið send til útlanda, og mun verðmæti þessa alls nema hundruðum þúsunda króna. Vandkvæði eru nú hér mikil vegna gjaldeyrisskorts, sem kunnugt er, og erfitt að fá flutt til landsins hin nauðsynlegustu tæki og efnivörur til hvers konar framleiðslu. En á sama tíma og svo er ástatt í landinu, fær þessi maður að flytja út, þrátt fyrir flótta sinn, öll þessi verðmæti og stendur þó á engan hátt í skilum við lánardrottna sína. Meira að segja mun hann eiga mjög óbættar sakir við síldarútvegsnefnd, sem fól honum í forsjá æði mikið af tómum síldartunnum, sem þessi flóttamaður mun hafa selt, án þess að skila andvirðinu. Af áhvílandi skuldum á fyrrgreindum skipum munu vera greiddar um 1.7 millj. kr., en aðrir kröfuhafar, er til skuldar eiga að telja, munu eiga inni hjá félaginu um 2 millj. kr. og fá nú enga tryggingu fyrir greiðslu skulda sinna. Ríkisstj. hefur tekið sér vald til þess að fella niður aðstoðarlán til eigenda bátanna vegna síldveiðanna, en sams konar lán eru talin til skuldar hjá útvegsmönnum, sem ekki hafa flúið land með skip sín. Er hér um að ræða eitt hið argasta hneyksli, er skapar fordæmi. sem ekki verður séð fyrir, hvaða afleiðingar kann að hafa í framtíðinni. Sannast hér sannleiksgildi hinna sígildu orða, að auðmagnið á sér ekkert föðurland, heldur leitar það til fanga þar, sem líklegt er að fá skjótfenginn gróða. En aðgerðir ríkisstj. í þessu máli eru þær, að lengi munu verða í minnum hafðar. Og þó að hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, hafi veitt útflutningsleyfið, verður að sækja alla ríkisstj. til saka, þar sem ekki er kunnugt um ágreining, og stuðningsmenn hennar í báðum borgaraflokkunum slá á Alþingi skjaldborg um þessar athafnir. Ég hefði raunverulega þurft að hafa miklu lengri ræðutíma, til þess að rekja til hlítar hið langa registur, sem myndazt hefur á skömmum tíma í ferli núverandi ríkisstj. En til þess vinnst ekki tími, og munu þá flokksbræður mínir, er tala annað kvöld, bæta þar nokkru við, og þá ræða sérstaklega um einstök mál. En þó vil ég ekki skiljast við þetta mál án þess, að ég lýsi yfir því, eins og ég gerði, er núverandi ríkisstj. tók við völdum, að Alþfl. hefur ekki ástæðu til að ætla annað, en að stefna ríkisstj. í utanríkismálum sé sú, að Alþfl. geti fyllilega tekið undir hana. Er það næsta nauðsynlegt fyrir litla þjóð, að allir lýðræðisflokkarnir geti staðið saman um utanríkismálin. Jafnvel meðal stórþjóða, eins og hins mikla Bretaveldis og Bandaríkjanna, eru sjónarmiðin samhæfð hjá stjórnarflokki og stjórnarandstöðu í þeim málum, þ.e. að segja hjá þeim flokkum, er fylgja lýðræðishugsjóninni. Segja má hið sama um Norðurlöndin. Samhugur allra flokka er þar ríkjandi um utanríkismálin. Er gott að svo sé og næsta nauðsynlegt. Lýðræðisflokkarnir þurfa í þessum efnum að standa saman og eiga enga samleið með þeim utanríkisáróðri, sem dreift er út af fimmtu herdeildum hjá öllum þjóðum og upptök eiga í valdagræðgi ákveðins stórveldis, er virðist helzt stefna að heimsyfirráðum. Er það og alkunnugt, að ríkasta ástæðan fyrir stjórnarandstöðu kommúnista hér á landi, eins og alls staðar annars staðar, eru raunverulega utanríkismálin. Þeirra mestu áhugamál og þjónustuskylda er andstaðan gegn Marshallaðstoð og Atlantshafsbandalagi og yfirleitt andstaða og rógur gegn samvinnu við allar vestrænar lýðræðisþjóðir og blind dýrkun á ofbeldi og yfirráðum hins austræna valds. Innanlandsmálin láta þeir sér í raun og veru í léttu rúmi liggja, og eru þau aukaatriði í þeirra augum. Alþfl. mun fyrir sitt leyti taka afstöðu til mála, bæði innanríkis- og utanríkismála, eftir því sem efni standa til hverju sinni, og láta stjórnina njóta sannmælis um það, sem hún kann að gera vel, eins og t.d. hvað virðist snerta stefnu hennar í utanríkismálum. En eins og áður er fram tekið, er mikið djúp staðfest milli stefnu Alþfl. og stefnu stj. í innanlandsmálum. Hann er í þeim í ákveðinni andstöðu við þá íhaldssömu stefnu er stjórnin fylgir. Í flestum innanlandsmálum er stefna stj. stórt skref til hægri. Það er þrengt að kjörum alþýðunnar. og bjargráðin, sem gripið er til, eru gagnslítil. Það er staðið á móti og stimpazt gegn umbótum á félagsmálalöggjöfinni til aukins hagræðis fyrir almenning. Það er stjórnað gegn alþýðusamtökunum og óskir þeirra að litlu eða engu hafðar. En þetta er ekki unnt til lengdar. Núverandi ríkisstj. og samstarf íhaldsaflanna í landinu mun fyrr eða síðar verða að víkja fyrir réttlátum kröfum almennings um framsækni og umbætur í þjóðmálum. Augu þjóðarinnar munu opnast. Nú horfir skuggalega. En þröngsýni og íhald verður ekki ávallt við völd á Íslandi, og aftur munu hefjast umbætur og frjálslyndi í stjórnarháttum. Það verður ekki í tíð núverandi stjórnar. En þeir tímar munu koma, og „þá mun aftur morgna.“



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Formælendur stjórnarandstöðunnar, þeir hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson. og hv. 5. landsk., Ásmundur Sigurðsson. fyrir kommúnistafl. og hv. 8. landsk., Stefán Jóh. Stefánsson, fyrir Alþfl., hafa nú lokið máli sínu og lýst ástandinu í þjóðmálunum frá sínu sjónarmiði. Virðist mér þeir helzt vera þeirrar skoðunar, að allir örðugleikar, er þjóðin á nú við að stríða, en þeir eru vissulega margir og miklir væru núverandi ríkisstj. að kenna, og hefur hún þó ekki setið að völdum nema tæplega tvo mánuði. Hitt láðist þessum hv. þm. að geta um, hvern þátt þeir og þeirra flokkar hafa átt í því, að svo er nú komið sem komið er. En sagan mun áreiðanlega halda því til haga, að þessir flokkar ollu miklu um það, að hin svokallaða nýsköpunarstjórn var mynduð, að eytt var með lítilli ráðdeild allt of miklu af þeim stórfellda gjaldeyrisforða, sem þjóðin komst yfir óvænt á styrjaldarárunum, og þar með glatað einstæðum möguleikum, sem nú er sárt saknað. Framsfl., einn íslenzkra stjórnmálaflokka, varð þá til þess að segja þjóðinni í fullri hreinskilni, hver hætta væri á ferðum, ef gálauslega væri að farið í þessum málum, eins og nú er komið á daginn. Þetta var ekki vinsælt verk í þá daga, enda framsóknarmönnum þá oft brugðið um afturhald og hrakspár. Það þótti goðgá, þegar þeir fullyrtu, að sú stjórnarstefna hlyti að stofna þjóðinni í voða - og enda í gengisfellingu eða jafnvel hruni. Kom þetta m.a. fram í alþingiskosningunum 1946. - Þá sögðu allir flokkarnir þrír, er að nýsköpunarstj. stóðu, að öllu væri óhætt. En hvað skeði? Þremur mánuðum síðar gafst nýsköpunarstj. upp. Benzínið var búið af bíl hennar, auðurinn þrotinn, og Framsfl. beðinn að taka þátt í björgunarstarfi. Í styrjaldarlokin hafði þjóðin, eins og ég sagði áðan, eignazt miklar gjaldeyrisinneignir erlendis, og peningavelta var þá mjög mikil hér á landi. Þrátt fyrir þetta var úr vöndu að ráða, og komu þá tvær aðalleiðir til greina. Fyrri leiðin, og sú, sem framsóknarmenn vildu fara, var að færa niður eða að minnsta kosti festa verðlagið innanlands, áður en eða samhliða því sem þær stórfelldu framkvæmdir væru hafnar. sem aðkallandi voru. Síðari leiðin var að hefja framkvæmdir í stórum stíl og innflutning vara. án þess að gefa gaum að verðlagsmálunum að svo stöddu. Þessi síðari leið var farin. En afleiðingin varð m.a. sú, að þegar nýsköpunarstj. fór frá, var ýmist búið að koma í kring og sumpart að ákveða mjög stórfelldar framkvæmdir á ýmsum sviðum, við hækkandi verðlag, og þar með í rauninni búið að festa verðbólguna, svo að ekki varð aftur snúið, og í mesta lagi um viðnám að ræða, sem þó ekki reyndist mögulegt nema um stundarsakir. Þá þegar var og rekstrarkostnaður framleiðslunnar orðinn svo mikill, að ýmsar helztu útflutningsvörur landsins gátu ekki svarað framleiðslukostnaði, og því ekki hægt að flytja þær út nema með meðgjöf af hálfu ríkisins. Hófst þá hin margumtalaða ábyrgð ríkissjóðs á útflutningsvörum bátaútvegsins, sem haldizt hefur síðan, þangað til á s.l. vetri, að hún var afnumin, um leið og breytt var skráningu erlends gjaldeyris til hagsbóta fyrir útflutningsframleiðsluna, svo sem kunnugt er. Jafnframt útflutningsuppbótunum var að því ráði hnigið, til þess að halda dýrtíðinni í skefjum, að verja fé úr ríkissjóði til að greiða niður verð ýmissa neyzluvara innanlands, en með þeim hætti tók ríkið í raun og veru að sér að greiða nokkurn hluta af launum manna, sem að öðrum kosti hefðu orðið hærri, en þau voru og aukið enn framleiðslukostnaðinn og verðbólguna. Ríkisstj. sú, er við tók á öndverðu ári 1947 og studd var af lýðræðisflokkunum þremur, sýndi allmikla viðleitni í þá átt að halda verðbólgunni niðri. Á niðurfærslu verðlags voru þá þegar litlir möguleikar orðnir. Þessi ríkisstj. hafði forustu í því að koma skipulagi á fjárfestingu í landinu. En á því er enginn efi, að ef eftir þá óstjórn, sem verið hafði, hefði ekki verið höfð hönd í bagga um það, hvaða framkvæmdir skyldu sitja fyrir, hefði mjög mikið af efni og fjármagni því, sem þjóðin hafði yfir að ráða, gengið til mjög vafasamra framkvæmda, svo að ekki sé meira sagt, en ýmsar nauðsynlegustu framkvæmdir víðs vegar um land setið á hakanum. Einnig var um sömu mundir tekin upp ströng gjaldeyrisskömmtun, enda gjaldeyrisbirgðir þá mjög á þrotum. Þegar kom fram á árið 1949, var það löngu komið í ljós, að það viðnám, sem haldið hafði verið uppi af hálfu stjórnar og þings, var að bresta, og að grípa yrði til nýrra ráða. Verð útfluttra vara var þá tekið að falla, hafði áður haldizt í svipuðu horfi frá stríðslokum. Jafnvel áður en þetta verðfall hófst, hafði ríkissjóður, eins og ég áður sagði, orðið að greiða uppbætur á útfluttar vörur, en greiðslur þessar áttu sinn þátt í því, að ríkið var í rauninni rekið með greiðsluhalla árum saman, enda hlóðust jafnframt á ríkissjóð nýjar byrðar, vegna löggjafar, sem áður hafði verið sett, en kom nú til framkvæmda smátt og smátt. Ný verðbólgualda reið yfir, og afgreiðsla fjárlaga fyrir 1949 varð á þann veg, að öllum, sem til þekktu, var ljóst, að aldrei yrði hægt að semja fjárlög á sama grundvelli aftur. En dýrtíðarráðstafanir einar kostuðu samkvæmt þeim fjárlögum 70–80 millj. króna. Framsfl. var ljóst, að þetta gat ekki lengur gengið. Fram undan var „feigðarósinn“. Óhjákvæmilegt var að breyta stjórnarstefnunni. Gera þurfti átök til þess að reyna að koma á jafnvægi í atvinnulífi þjóðarinnar. Eftir að hafa árangurslaust gert ákveðnar tillögur um lausn nokkurra mest aðkallandi vandamála, sleit Framsfl. stjórnarsamstarfinu og krafðist nýrra kosninga, sem fram fóru á s.l. hausti. Það var hin rétta áfrýjun málanna. Hæstv. landbrh., Hermann Jónasson, mun hér á eftir gera grein fyrir stjórnarmyndunartilraunum þeim, er gerðar voru eftir síðustu kosningar, og ýmsu í því sambandi, og m.a. þeim endurteknu, en árangurslausu tilraunum, sem. gerðar voru til að fá Alþfl. til samstarfs við Framsfl. Það hefur lengi verið mín skoðun, að samstarf þessara tveggja flokka væri nauðsynlegt og að með slíku samstarfi væri hægt að vinna sameiginlega fyrir hagsmuni hins vinnandi fólks til sjávar og sveita. En það verð ég að segja, að ýmislegt, sem fram hefur komið af hálfu Alþfl. í því sambandi nú upp á síðkastið, hefur orðið mér til sárra vonbrigða. Skal á það minnzt, að sá flokkur hefur ekki getað bent á nein úrræði til umbóta í stað þeirra, sem ríkisstj. nú er að framkvæma, en þrátt fyrir það hefur Alþfl. hafið óbilgjarnar árásir á ríkisstj. og virðist ætla að gera það, sem í hans valdi stendur, til að koma í veg fyrir, að þessar ráðstafanir geti borið æskilegan árangur. Verður ekki betur séð en að Alþfl., eða a.m.k. forustumenn hans, séu nú í kapphlaupi við kommúnista um að gera þær ráðstafanir, sem ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa neyðzt til að gera, sem allra óvirðulegastar og tortryggilegastar. Og þó er hér um að ræða ráðstafanir, sem þessir sömu forustumenn Alþfl. hafa bak við tjöldin beinlínis óskað eftir að gerðar yrðu til að leitast við að bjarga aðþrengdum atvinnuvegum þjóðarinnar, þó að þá brysti þor til að ljá þeim fylgi sitt á Alþingi. Núverandi ríkisstj. tók við völdum 14. marz s.l., eða fyrir tæpum 2 mánuðum. Til þess að gera sér grein fyrir þeim verkefnum, sem stj. biðu og að hafa kallað síðan 14. marz og við verður að fást á næstunni, er ekki úr vegi að bregða upp dráttum úr þeirri mynd, sem einmitt um það leyti blasti við í málefnum þjóðarinnar. Verðlag afurðanna var enn fallandi. Hraðfrysti fiskurinn mátti teljast nær óseljanlegur, og er þar þó um að ræða framleiðslugrein, sem stórfé hefur verið lagt í undanfarið. Á fjárlagafrv., er lá fyrir þinginu, stóðust útgjöld og tekjur nokkurn veginn á. Hins vegar vantaði þar ýmsa gjaldaliði, sem þó eru skuldbundnir með lögum. Og alls ekkert var ætlað til uppbóta á útfluttar vörur, en skattar og tollar áætlaðir að mestu óbreyttir. Togaraflotinn, sem allt að þessu hafði borið sig, og áður skilað drjúgum hagnaði, var allur rekinn með tekjuhalla á hverjum mánuði, og auðsætt, að hann yrði einnig að fá aðstoð hjá ríkissjóði eða leggjast í höfn, ef ekkert yrði að gert. Um vélbátaflotann var svo ástatt, að mestur hluti hans var, þrátt fyrir verðuppbætur undanfarinna ára, í raun og veru gjaldþrota og hefði ekki komizt á veiðar á vertíðinni, nema vegna þess, að með opinberum ráðstöfunum hafði um stundarsakir verið gert óheimilt að ganga að skipunum, en útgerðarmenn skulduðu ríkissjóði fram undir 20 millj. kr., vegna neyðarlána, er þeim höfðu verið veitt á undanförnum árum. Hafði þingið til bráðabirgða tekið áframhaldandi ábyrgð á fiskverðinu, 75 aura á kg. af slægðum fiski upp úr sjó. Auðsætt var, að til þess að gera útgerðinni fært að starfa áfram á þessu ári, hefði þurft að greiða úr ríkissjóði mikið á annað hundrað millj. kr., og hefði orðið að taka það fé með nýjum álögum á þjóðina, ef ekki hefðu verið gerðar aðrar ráðstafanir. En að öðrum kosti hlaut allur fiskiflotinn að hætta veiðum, og er augljóst, hverjar afleiðingar það hefði haft fyrir allan almenning í þessu landi, atvinnulega séð, auk þess sem innflutningur hlaut að stöðvast, og þar með tekjumöguleikar ríkissjóðs að miklu leyti. Án þessarar stórkostlegu skattaálagningar á alþýðu manna, eða annarra ráðstafana, hlaut því að vera yfirvofandi algert hrun atvinnulífsins, fyrst við sjávarsíðuna, en svo að segja jafnharðan sem afleiðing af því einnig í öðrum atvinnugreinum. Í yfirlýsingu þeirri, sem birt var af hálfu ríkisstj., þegar hún tók við völdum, segir m.a. á þessa leið: „Það er hæstv. alþingismönnum og alþjóð kunnugt, að útflutningsframleiðsla landsmanna er nú þannig á vegi stödd, vegna verðbólgu innanlands og erfiðleika á sölu íslenzkra afurða erlendis, að alger stöðvun þessarar framleiðslu virðist yfirvofandi. Ríkisstj. er fyrst og fremst mynduð til þess að koma á, eftir því sem unnt er, jafnvægi í viðskipta-, atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar. Ríkisstj. er staðráðin í því að gera það, sem í hennar valdi stendur, til þess að þær byrðar, Nem almenningur kann að þurfa að taka á sig vegna leiðréttingar á hinu skráða gengi krónunnar, verði sem minnstar, og óskar í því sambandi að hafa samráð og samstarf, svo sem verða má, við stéttarsamtök almennings og forustumenn þeirra.“ Afstaða ríkisstj. er algerlega óbreytt varðandi þessi atriði og annað, er þá var tekið fram. Hverjum hugsandi manni getur ekki dulizt, að þau verkefni, sem eru fyrir höndum í íslenzkum stjórnmálum nú, eru erfið viðfangs og hlutverk ríkisstj. bæði vandasamt og torvelt. Framsfl. og Sjálfstfl. hafa löngum deilt hart og átt mörg ágreiningsmál, en á þeirri hættustund, sem nú er í fjárhagslífi þjóðarinnar, hafa þeir talið sér skylt að taka höndum saman í ríkisstj. og leitast við að sameina krafta sína til þess að afstýra fjárhagslegu hruni. Það er stutt síðan samstjórn flokkanna var mynduð, svo að samstarfsreynslan er ekki löng orðin. En þennan tíma, sem stj. er búin að starfa, get ég vottað, að allir ráðherrarnir hafa lagt sig fram við vandamálin og vikið til hliðar gömlum væringum og vopnaburði. Þannig ætlar stj. sér að vinna eftirleiðis, meðan áframhaldandi nauðsyn er á samstarfi þessara flokka. Því er mjög á lofti haldið, og þó sérstaklega af þeim, er vilja gera allar ráðstafanir núverandi hæstv. ríkisstj. sem tortryggilegastar, að gengisbreytingin leggi þungar byrðar á framleiðsluna, enda þótt henni sé fyrst og fremst ætlað að vera framleiðslunni til stuðnings - og þá einkum þeim framleiðslugreinum, er flytja á erlendan markað. Það er þess vert að athuga þetta lítils háttar. Rekstrarvörur til sjávarútvegsins, innfluttar, hækka að sjálfsögðu í verði - og þrátt fyrir gengisfellinguna virðist vera vafasamt að bátaútvegurinn fái hærra verð fyrir aflann, en ábyrgðarverðið var áður. Slíkt stafar af áframhaldandi verðfalli erlendis. En einmitt það sýnir ljóslega, hve gersamlega vonlaust og óframkvæmanlegt var að halda áfram fiskábyrgðinni að óbreyttu gengi, þar sem engin leið var að afla tekna til handa ríkissjóði til þeirra hluta. Vér verðum að treysta því, að sjávarútvegurinn standist þá miklu erfiðleika, sem nú er við að glíma. Hann er á ýmsan hátt mjög vel búinn framleiðslutækjum. Má þar nefna togaraflotann og síldarverksmiðjurnar. Þótt aflaleysi undanfarin ár hafi gert þær óvirkar að nokkru, verðum vér að vonast til, að úr rætist. Mér finnst fullkomin ástæða til þess að gera sér vonir um það, að fiskveiðar Íslendinga beri sig í framtíðinni, ekki síður en annarra þjóða. Hvers vegna ættum við að álíta þennan atvinnuveg okkar svo heillum horfinn? Landbúnaðurinn á við ýmsa erfiðleika að etja. Því miður var það svo, að hann var allmjög og óviturlega afskiptur á þeim tímá, þegar mest var til bæði af gjaldeyri og innlendu fjármagni og þeim fjármunum ráðstafað. Slík mistök hljóta að koma í koll, eins og nú sjást merki. Nútíma landbúnaður er fjárfrekur, bæði til stofnkostnaðar og rekstrar, og þarf á miklum innflutningi að halda. Gengisbreytingin þýðir að sjálfsögðu hækkandi verð á innfluttum rekstrarvörum til landbúnaðar, en ætlazt er til, að sú hækkun fáist síðar bætt við ákvörðun á verði landbúnaðarafurða. Allar framkvæmdir, sem erlent efni þarf til, verða miklu kostnaðarsamari, svo og vélar dýrari. Þeir bændur, sem skemmst eru á veg komnir með umbætur í búrekstri sínum, standa vitanlega verst að vígi og eiga við mikla örðugleika að stríða. Hins ber að gæta, og því vil ég sérstaklega beina til bændastéttarinnar, að hagsmunir sjávarútvegs og landbúnaðar eru nátengdir, enda þótt svo hagi til, að sjávarvörur séu einkum fluttar út, en landbúnaðarvörur aðallega notaðar innanlands og með því sparaður gjaldeyrir til innkaupa sem því svarar. Þessu gleyma menn stundum. Landbúnaðarframleiðslan er nú að verðmæti milli 200 og 300 millj. kr. Þetta vörumagn verður ekki selt innanlands, nema aðrar atvinnugreinar og þá einkum meginútflutningsatvinnuvegur þjóðarinnar blómgist og sé rekinn þannig, að örugg atvinna sé fyrir alla. Bændur verða þess vegna að skilja það - og ég veit líka, að þeir munu skilja það, að hin aðkallandi og óumflýjanlega nauðsyn gengisbreytingarinnar vegna sjávarútvegsins og útflutningsverzlunarinnar var í raun og veru gerð einnig í þágu bændastéttarinnar. Gengisfellingin var í eðli sínu leiðrétting á skakkri skráningu krónunnar í viðskiptum við útlönd, og sú leiðrétting var í þágu allrar þjóðarinnar - og þá fyrst og fremst hinna vinnandi stétta. Engum getur blandazt hugur um, að verkefni ríkisstj. og íslenzkra stjórnmálamanna á líðandi stund og næstu árum eru svo torleyst, að vel þarf að vinna og af mikilli þjóðhollustu, ef giftusamlega á að takast. Þjóðlífið þolir hvorki aðgerðaleysi né Sturlungaöld. Ef stjórnmálamennirnir og þjóðin sem heild viðurkennir ekki þann vanda, sem hún er stödd í, - og vill ekki leggja það á sig að hætta um stund innbyrðisbaráttu og sameina krafta sína til viðréttingar, - þá er lítil von um, að hamingjusamlega takist. Það er stundum hollt að deila og takast á, en það gerir samt engin skipshöfn siðaðra og vitiborinna manna í sjávarháska. Stjórnarandstaða getur haft þarft hlutverk og virðulegt. Hennar starf á að vera hlutverk hins krítiska endurskoðanda, - en hún má aldrei koma fram í líkingu þess, sem spillir einingu skipshafnar á háskastund, má aldrei torvelda góðar úrlausnir aðkallandi vandamála. Sýnt er, að þjóðin kemst ekki hjá því að taka upp breytta lífshætti í ýmsum efnum, svo sem aðrar þjóðir verða að þola um þessar mundir. Hún verður að neita sér um ýmislegt, sem hún hefur veitt sér að undanförnu og æskilegt hefði verið að geta veitt sér áfram. Aðalatriðið er, að þetta gangi jafnt yfir alla hlutfallslega, að jöfnuður gildi, og þeir fórni mestu - og fórni fyrst og fremst - sem af mestu hafa að taka. Það er einlægur vilji minn og míns flokks, Framsóknarflokksins. að svo megi verða. Nauðsynlegt er að taka upp sparnað í rekstri þjóðarbúsins og gera framleiðslustörfin eftirsóknarverðari, en þau hafa þótt um skeið. Það er ákveðinn vilji ríkisstj. að taka þessi mál til meðferðar og úrlausnar. Annað kvöld mun ég að öllu forfallalausu aftur taka til máls í þessum útvarpsumræðum, og geri þá ef til vill nokkra grein fyrir ákveðnum aðgerðum, sem ég tel að ríkisstj. þurfi að framkvæma, til þess m.a. að gera starfskerfi ríkisins umfangsminna, einfaldara og ódýrara. Læt ég svo lokið máli mínu að þessu sinni.



Andstöðuflokkar ríkisstjórnarinnar hafa talað. þeir hafa lýst ástandinu, eins og þeir telja það vera, - og það er ófagurt. En hverju eru vesalings mennirnir að lýsa nema afleiðingum sinnar eigin stjórnarstefnu, sínum eigin viðskilnaði, því að núverandi stjórn hefur aðeins stjórnað fáar vikur? Var það ekki Alþfl., sem hafði stjórnarforustuna þrjú síðustu árin og var allra flokka ánægðastur með stefnuna? Með ádeilunni eru þessir flokkar því fyrst og fremst að löðrunga sjálfa sig. Það, sem við nú þurfum að vita og athuga til þess að dæma rétt í stjórnmálum, er þetta: 1. Við hvaða erfiðleikum tók ríkisstjórnin? 2. Hvaða leiðir voru tiltækar, og var valin sú rétta? 3. Hverjir gátu sameinazt um lausn mála, eins og á sér stað? Ég mun nú gera grein fyrir þessum atriðum og á hvaða rökum Framsfl. reisti afstöðu sína. Engum, sem gefið hefur aðvörunum Framsfl. gaum undanfarin ár, getur komið á óvart öngþveitið í fjármálum og atvinnumálum. Engum, sem hlustað hefur á sömu rök, getur heldur dulizt, að leiðin út úr þessum ógöngum er torfarin og mjög tvísýn. Við framsóknarmenn skýrðum þjóðinni frá þessum afleiðingum þegar, er hin svokallaða nýsköpunarstefna, fjárfestingin mikla, hófst. Við gerðum þjóðinni það ljóst á s.l. vori, að þar væri nú komið, að niðurgreiðsluleiðin væri ófær orðin og grípa yrði til nýrra aðgerða, gengislækkunar eða niðurfærslu, til þess að reyna að bjarga. En við sögðum, að jafnframt því, sem skert yrðu kjör launamanna, verkamanna og bænda, yrðu stóreignamenn einnig að fórna, verzlunina yrði að lagfæra, húsaleigu yrði að lækka, verðlagseftirlitið þyrfti að komast í hendur neytenda og refsingar fyrir svartamarkaðsbrask og okur yrði að þyngja. Þegar á þing kom á s.l. hausti, blasti við sú mynd af þjóðfélagi, sem stjórnarstefnurnar og fyrsta stjórn Alþýðuflokksins á Íslandi skildi eftir sig: 1. Bátaútvegurinn var gjaldþrota, en látinn skrimta með því að lögbjóða, að enginn mætti ganga eftir neinum skuldum hjá honum. 2. Gömlu togararnir höfðu verið stöðvaðir í langan tíma. 3. Nýsköpunartogararnir - blómi framleiðslunnar - voru að verða gjaldþrota og margir komnir í botnlausar vanskilaskuldir, en stöðvun yfirvofandi, ef þeir fengju ekki uppbætur á útflutningsvöruna. 4. Ríkissjóður, sem hafði greitt niður framleiðsluvörurnar og greitt uppbætur á útflutningsvörurnar, var kominn gersamlega í þrot, enda komst það upp, að hann hafði safnað 175 millj. kr. skuldum á síðustu árum. Veltuskatturinn, tollarnir, gjaldeyrisskatturinn o.s.frv., samtals um 70 millj., sem þjóðinni hafði verið sagt að væri innheimt til þess að greiða niður framleiðsluvörurnar innanlands og verðbæta útflutningsvörurnar, hafði farið í eyðslu. Uppbæturnar og niðurgreiðslurnar höfðu verið teknar að láni og voru nú samansafnaðar vanskilaskuldir. En þessu var vitanlega ekki hægt að halda áfram lengur, af þeirri einföldu ástæðu, að ríkissjóður fékk hvergi lán og var kominn í þrot. Ef ekkert var gert og ekki samkomulag um neitt á Alþingi, ef allir hefðu gefizt upp við björgunartilraunirnar, eins og Alþfl., eftir að stýrt hafði verið út á foraðið, stöðvaðist framleiðslan, almennt atvinnuleysi dundi yfir, útflutningurinn stöðvaðist af sjálfu sér og þar með innflutningurinn, kaupgreiðslur til opinberra starfsmanna hættu og almennur skortur og gjaldþrot héldu innreið sína. Þetta er það, sem víða hefur gerzt, þegar illa hefur verið stjórnað og kreppan læknar sig sjálf. Eftir nauðungaruppboð og langvarandi neyð lækka framleiðslutækin í verði og kaupgjaldið einnig, þar til framleiðslan ber sig og sígur af stað aftur. Framsfl. vildi ekki, með því að neita að taka á sig ábyrgð, láta þessa neyð koma yfir þjóðina, án þess að reyna úrræði til að afstýra slíkum voða. En hverjar voru leiðirnar til þess? 1. Fræðilega var hugsanlegt að halda uppbótagreiðslum áfram, en það mundi hafa kostað í nýjum tollum og sköttum mikið á annað hundrað milljónir króna, eftir að fiskur féll svo mikið í verði, að nýju togararnir hættu einnig að bera sig. Allir stjórnmálaflokkar játuðu, að athuguðu máli, að dýrtíðin væri nú komin svo langt, að þessi leið væri gersamlega ófær orðin. 2. Niðurfærsluleiðin var athuguð, og komust allir hagfræðingarnir að þeirri niðurstöðu, að með henni væru þyngri byrðar lagðar á allan almenning, en með gengisbreytingunni, auk þess sem hún mundi lítt framkvæmanleg hér á landi. 3. Þá var gengislækkunarleiðin ein eftir, og hún var valin, eftir nákvæma athugun sérfróðra manna. En þá kom spurningin: Með hverjum átti Framsfl. að framkvæma gengisbreytinguna þannig, að hún væri sem réttlátust fyrir almenning og í mestu samræmi við það, sem Framsfl. hafði barizt fyrir í síðustu kosningum? Framsfl. hefur hvorki meiri hluta á Alþingi með Alþfl. né Sósfl. og gat því með hvorugum þessara flokka myndað meirihlutastjórn. Þegar af þessum ástæðum var stjórnarmyndun Framsfl. með öðrum hvorum þessara flokka útilokuð. En samkomulagið milli Alþfl. og Sósfl. er þannig, að samstarf milli þeirra er algerlega útilokað, og stjórnarmyndun með þessum flokkum tveimur sameiginlega er því óframkvæmanleg. Svo grómteknir af hatri hvor til annars eru þessir flokkar, að þeir geta ekki einu sinni, báðir í stjórnarandstöðu. komið sér saman um kröfurnar á kröfuspjöldin 1. maí né að ganga saman á götu nokkra metra. Það má renna grun í, hvernig samstarf svona flokka yrði í ríkisstjórn. Framsfl. telur stefnuskrár Framsfl. og Alþfl. svo líkar og hagsmuni kjósendanna í báðum flokkunum svo sameiginlega, að ef við það er miðað, ætti að vera auðvelt fyrir þessa flokka að koma sér saman um lausn allra vandamála. Framsfl. sneri sér því til Alþfl. þegar á s.l. hausti og fór þess á leit, að þessir flokkar mynduðu minnihlutastjórn, sem víst þótti að forseti Íslands mundi fallast á, þar sem á bak við slíka stjórn stóð mun fleira af þingmönnum, en bak við minnihlutastjórn Sjálfstfl. Við stungum upp á því, að þessi stjórn léti skeika að sköpuðu um málin. Ef hún yrði felld, skyldu flokkarnir ganga til kosninga í samstarfi og bandalagi. Og auðvelt er að sýna fram á, að allar líkur voru til þess, að þeir hefðu fengið hreinan meiri hluta saman. Alþfl. neitaði þessu. - Þá fór Framsfl. fram á það við Alþfl., að þessir tveir flokkar semdu um aðalmálin, mynduðu blokk í þinginu og byðu síðan öðrum samstarf um þá stefnu, er þeir sameiginlega mörkuðu, en ef ekki yrði gengið að þessari stefnu af hinum flokkunum, beittu þeir sér fyrir því, að þing yrði rofið og kosið, og skyldu þeir þá hafa samstarf og freista þannig að vinna meiri hluta fyrir stefnu sinni. Alþfl. neitaði þessu líka. Hann tjáði okkur, að hann væri á móti gengislækkun, á móti niðurfærslu og játaði, að niðurgreiðslu- og uppbótarleiðin væri lokuð eins og komið væri. Við spurðum flokkinn, hvort hann vildi benda á einhverjar leiðir út úr því neyðarástandi, sem nú væri komið í, en flokkurinn kvaðst ekki ætla að taka þátt í neinu fyrst um sinn. Þessi voru svör Alþfl. síðastl. haust, og þau voru söm, þegar Framsfl. leitaði til hans eftir bæjarstjórnarkosningarnar í vetur. Það var því þrautreynt og margreynt af Framsfl., að þeir kostir einir voru fyrir hendi, er nú skulu taldir: 1. Að kasta öllu frá sér, eins og Alþfl., og láta allt stöðvast, með þeim afleiðingum, sem áður er lýst. 2. Að láta minnihlutastjórn Sjálfstfl. fara með völd, sem raunverulega var sama og láta allt stöðvast, því að vitanlega gat slík stjórn ekki ráðið við erfiðleikana. 3. Að Framsfl. og Sjálfstfl. semdu. 4. Að stuðla að utanþingsstjórn, ef ekki næðust þolanlegir samningar. Framsfl. hafnaði fyrstu og annarri leiðinni. Við töldum okkur ekki fært að leggja hendur í skaut og bíða unz Alþfl. kynni að vilja taka þátt í einhverju eða sósíalistar hyrfu frá Moskvalínunni. Eftir að stjórn Sjálfstfl. var felld, skýrði ég forseta Íslands frá því munnlega, þegar í stað, að ég teldi ólíklegt, að meirihlutastjórn yrði mynduð. Eftir að samningar við Sjálfstfl. höfðu strandað, gaf ég forsetanum um þetta ýtarlega skriflega skýrslu og benti á, að utanþingsstjórn virtist eina leiðin, eins og komið væri. með því að óhægt væri fyrir Framsfl. að mynda minnihlutastjórn, eins og málum væri þá komið, þó að flokkurinn vildi ekki skorast undan því, ef allt þryti. En Framsfl. bauðst þá jafnframt til þess að leysa gengismálið eitt út af fyrir sig, ef hann hefði fulla tiltrú til forsætisráðherrans í utanþingsstjórn og sá ráðherra lýsti yfir á Alþingi, að það yrði ekki rofið eða því slitið fyrr, en það hefði tekið afstöðu til þeirra mála, sem Framsfl. lagði áherzlu á í sambandi við gengisbreytinguna. Með þessu myndaðist nýr möguleiki fyrir utanþingsstjórn að koma gengismálinu fram, og stóð forseti Íslands í samningum við Vilhjálm Þór um að mynda slíka stjórn. Var Vilhjálmur Þór kominn langt áleiðis með myndun slíkrar utanþingsstjórnar, og hafði Framsfl. tjáð sig reiðubúinn til að eiga samstarf við hana. - En þá óskaði Sjálfstfl. eftir samningsviðræðum við Framsfl. að nýju - og með því að Vilhjálmur Þór var þess hvetjandi, að þær viðræður væru upp teknar, var orðið við þeim tilmælum, með þeim árangri, sem kunnur er. Framsfl. var það að sjálfsögðu ljóst, hvílík niðurlæging það var fyrir Alþingi að geta ekki myndað stjórn, og honum var jafnljóst, að utanþingsstjórn gat ekki starfað, nema semja við þingflokkana um afgreiðslu mála, þ. á m. um afgreiðslu fjárlaga og margt fleira, en allt var í óvissu um það, hvernig flokkarnir mundu nota sér aðstöðu sína í slíkum samningum. En Framsfl. kaus þó utanþingsstjórn heldur en að ganga að þeim samningum, sem hann hafði til þessa tíma átt kost á. En í þeim samningum, sem Framsfl. að lokum náði í síðustu atrennu, var hins vegar ákveðið: a. Að ríkisstjórnin væri mynduð undir forsæti Framsfl. b. Framsfl. fékk því ákvæði breytt, að skattur á fasteignir væri lagður á sjóði samvinnufélaga, og kom því til vegar, að sjóðunum var deilt niður á raunverulega eigendur þeirra, samvinnumennina, og síðan skattlagt samkvæmt þeirri reglu, og nemur þessi réttláta leiðrétting allmörgum milljónum fyrir samvinnufélögin. c. Framsfl. hefur einatt skýrt þjóðinni frá því, að gengisbreyting, þar sem 80–100 millj. kr. eru fluttar til útgerðarinnar frá öðrum þegnum þjóðfélagsins, væri fórn. Slíkur tilflutningur fjármuna verður einhvers staðar að koma niður, þótt það sé minni fórn en að láta framleiðsluna stöðvast og fjármálakerfið hrynja. Hins vegar telur flokkurinn, að þeir, sem mest eiga, eigi fyrst og fremst að fórna. Framsfl. fékk því til vegar komið, að í stað 10-12% skatts á fasteignir einar var lagður stighækkandi eignarskattur á allar eignir yfir 300 þús. krónur, eftir að fasteignamat hefur verið allt að sexfaldað, en skattur þessi verður 25%, eða 1/4 eigna, eftir að komið er yfir 11/2 millj. kr. Eignaraukaskatturinn var felldur niður, eins og þeir hagfræðingar lögðu til, er þó höfðu gengið lengst í tillögum um eignarskatt, en þeir höfðu og lagt til, að eignarskatturinn yrði 35% í stað 25% eins og um samdist. d. Framsfl. fékk því til leiðar komið, að eftir að 15 millj. kr. höfðu verið teknar af eignarskattinum, rennur helmingurinn til ríkissjóðs, en hinn helmingurinn rennur að jöfnu til byggingarfélaga verkamanna og ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs Búnaðarbankans. Og ef sá auður er til staðar, sem menn hafa talið að safnazt hafi, hlýtur þetta að vera veruleg fjárhæð. e. Framsfl. fékk því til vegar komið, að gengishagnaður bankanna, sem talinn er um 16–18 millj. kr., rennur að einum þriðja til byggingarsjóðs Búnaðarbankans, 1/3 til ræktunarsjóðs bankans og 1/3 til byggingar verkamannabústaða. f. Framsfl. fékk því til leiðar komið, að frv. um verðlagseftirlit gengur fram, og er það nú orðið að lögum, með litlum breytingum frá því, sem áður var. g. Frv. um lækkun húsaleigu er að komast í gegnum þingið, og er valdið um það, hvort húsaleigulögin skuli gilda áfram, lagt í hendur bæjarstjórna. h. Samkomulag varð um það, að verzlunarmálin skyldu útkljáð á þinginu, og eins og fyrr lagt á vald verkamannaflokkana, hvort málið kemst í gegn, en meðan Framsfl. var í samstjórn með Sjálfstfl. og Alþfl., felldi Alþfl. þetta mál tvívegis - og er nú að murka úr því lífið í þriðja sinn. Ég skal ekki fjölyrða um þessa samninga, en ég fullyrði, að eins og á stóð kom Framsfl. furðu miklu fram. Og svo mikið er víst, að eftir nákvæma athugun og eftir að flokkurinn hafði reynt alla möguleika, var þingflokkurinn og miðstjórnin sammála um að taka þessum samningum, sem beztu mögulegu leið, er um væri að velja. Ég hef þá lýst aðkomu núverandi ríkisstjórnar og fram úr hverju var að ráða. Ég hef sýnt, að ekki var um neitt nema neyðarúrræði að velja - og að neyðarúrræðið, sem valið var, gengislækkunina, töldu allir hagfræðingar úr öllum flokkum skástu leiðina. Ég hef enn fremur sannað, að um engin flokkasamtök var að velja á Alþingi til þess að reyna þessa leið nema núverandi stjórnarsamstarf. Út frá þessum gögnum verða menn svo að dæma um það samstarf, sem Framsfl. hefur stofnað til með Sjálfstæðisfl. Það er framsóknarmönnum vissulega ekkert gleðiefni, en það var ekki um annað að ræða, nema flokksmenn vilji halda því fram, að Framsfl. eigi að fara í fýlu og draga sig út úr pólitík, ef Alþfl. gerir það og sósíalistar einangra sig við Moskvu. En það hefur ekki verið og verður ekki starfsregla Framsfl. að binda sig við það, hvað aðrir flokkar gera eða láta ógert. - Hann fer þá sínar leiðir. Ýmsa hef ég heyrt segja það, að rangt hafi veríð af Framsfl. að ganga í stjórnarsamstarf nú, þegar allt hafi verið strandað og óvinsælar neyðarráðstafanir óumflýjanlegar. Sem svar við þessu segi ég aðeins það, að ef það er vinsælla og líklegra til kjörfylgis að hlaupa frá öllu saman, eftir að hafa komið öllu í þrot, heldur en að ganga í það að bjarga því, sem bjargað verður. - ef svo er, segi ég, væri hugsunarhátturinn þannig, að hann væri ekkert síður sjúklegur, en fjármálaástandið, og vandast þá málið allt. Ýmsir segja, að þetta geti allt mistekizt og hrunið í höndum núverandi stjórnar. Ég skal ekkert um það fullyrða, því að allt var komið og er á tæpasta vaði. En Framsfl. hefur þá trú á landsmönnum, að þeir skilji það, að þegar bátaútvegurinn var kominn í þrot, gömlu togararnir stöðvaðir, nýju togararnir að stöðvast, nema að fá síhækkaðar útflutningsuppbætur úr ríkissjóði, sem hefur safnað 175 millj. kr. skuldum á þremur árum og er auk þess að verða tómur, lánstraustslaus, - Framsfl. trúir því, að þegar þetta blasir við landsmönnum, þá skilji þeir, að stöðvun var yfirvofandi og neyðin við hvers manns dyr. Og ef landsmenn hafa ekki almennt skilið, hvernig komið var í vetur, þá skilja þeir það áreiðanlega ekki fyrr, en neyðin er komin inn fyrir dyrnar. Gengisbreytingin var talin skásta neyðarúrræðið til þess að reyna að bægja þessu böli frá dyrum landsmanna. En gengisbreytingin og sársauki hennar er ekki sök þeirra, sem framkvæma hana, heldur hinna, sem með rangri stjórnarstefnu ollu því ástandi, sem gerði hana nauðsynlega. Gengisbreyting er vitanlega kjaraskerðing. Engin sársaukalaus leið hefur verið fundin, né mun finnast, út úr ógöngum þjóðar, sem röng fjármálastefna hefur komið í þrot. Gengisbreytingu má líkja við uppskurð á helsærðum manni. og hún er álíka tvísýn. En það er ekki læknirinn, sem á sök á uppskurðinum eða þeim sársauka, er hann veldur, - heldur þeir, sem valdið hafa þeim slysum, er gerðu uppskurðinn óumflýjanlegan. Gengisbreyting hefur verið gerð á öllum tímum vegna sjúks fjármálalífs margra þjóða. Gengislækkun hefur stundum lánazt og oft mistekizt. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvernig þetta neyðarúrræði tekst hér. Það er komið undir mörkuðum fyrir framleiðsluvörur okkar, verðlagi og því, hvernig þessari ráðstöfun verður tekið innanlands. En hvernig sem þetta fer, var ekki um önnur skárri úrræði að velja, og það var heldur ekki um önnur flokkasamtök að ræða til að framkvæma þau. Það voru fyrst og fremst þessi atriði, sem ég vildi gera grein fyrir í þeim fáu orðum, sem ég segi hér. En um langlífi eða skammlífi ríkisstjórnarinnar vil ég aðeins segja það, að ég tel, að framtíð hennar eigi að velta á því, hvernig henni tekst að draga saman kostnaðinn við ríkisbáknið, sem er að sliga þjóðina. Það var ekki eðlilegt, að hægt væri að gera þessa ráðstöfun nú á miðju ári, án frekari undirbúnings. Ég tel framtíð ríkisstj. eiga að velta á því, hve vel henni tekst að fækka því fólki, sem vinnur við hin allt of dýru og fólksfreku milliliðastörf, og flytja það yfir í framleiðsluna. Ég tel, að framtíð ríkisstj. eigi að velta á því, hve vel henni tekst að efla þann iðnað, sem sparar gjaldeyri, en ekki íþyngir framleiðslu þjóðarinnar, og útrýma á hinn bóginn hinum rándýra, óþarfa og fólksfreka iðnaði, sem að ýmsu leyti er plága á þjóðinni. Úr öllum þessum atvinnugreinum verður vinnuafl þjóðarinnar að flytjast yfir í framleiðsluna, framleiðslu, sem er afkastamikil, ódýr og fjölbreytt. Og fyrir þessa framleiðslu verðum við með öllum heiðarlegum ráðum að vinna markaði. Á því, hvernig þetta tekst, á það að velta, hvort þessi ríkisstj. á rétt á sér til frambúðar eða ekki, því að á framkvæmd þessara mála og þeirra mála allra, sem að þessu stefna, veltur það fyrst og fremst, hvort þjóðin getur haldið áfram að lifa sem sjálfstæð þjóð fjármálalega og stjórnarfarslega.



Herra forseti. Áður en ég sný mér að aðalefninu, tel ég rétt að vekja athygli á eftirtektarverðum ummælum hv. þm. Siglf., Áka Jakobssonar: Hann sagði, að Sovétríkin vildu ekki verzla við Íslendinga vegna þess, að þeim félli ekki við hæstv utanrrh., Bjarna Benediktsson. Að sönnu sagði form. Sósíalistafélags Reykjavíkur annað, er hann ásamt fleirum reyndi að selja Sovétríkjunum framleiðslu íslendinga. Hann skýrði stjórn Íslands frá því, að Sovétstjórnin teldi verðlagið allt of hátt. En sleppum því. Sagt er, að einmitt Áki Jakobsson kunni ágæt skil á því, sem Sovétstjórnin vill. Yfirlýsing hans er því stórmerk: Hann lýsir því blygðunarlaust yfir, að eins og Íslendingar til skamms tíma urðu að láta síldarlýsið falt í því skyni að losna við hraðfrysta fiskinn, þá verði nú pólitísk sannfæring að fylgja fiskinum, ef Sovétríkin eigi að gerast kaupendur. Íslendingar vita héðan af, hvar þeir standa í þessum efnum. Þeir geta nú valið milli þess að skipta við Rússa og farga sannfæringunni og hins; að halda skoðun sinni og þola hið mikla böl markaðsmissis, sem Áki Jakobsson lýsti svo átakanlega. Ég tel afar þýðingarmikið, að þjóðin hefur fengið þessar upplýsingar einmitt frá einum aðalleiðtoga kommúnistadeildar Íslands. Út af hinu svokallaða Björgvinsmáli, sem hv. form. Alþfl. var að minnast á, vil ég aðeins segja þetta: Maður, sem búið er að skamma jafnoft og mikið sem mig fyrir það, sem hann hefur ekki gert, á ekki að kippa sér upp við að fá orð í eyra fyrir það, sem hann þó hefur gert. En það var ég, sem veitti útflutningsleyfi á fjórum fúadöllum Björgvins og ber á því alla ábyrgð. Ég get hins vegar ekki gert það fyrir vini mína í Alþýðufl. að látast finna til einhverrar sektartilfinningar af þessu tilefni, enda veit ég, að pólitískur áróður veldur afstöðu Alþfl., en ekki siðferði eða sannfæring. Þessi fjögur gömlu skip lágu vestur í New Foundland, fámenn og yfirgefin, svona líkt og Alþýðuflokkurinn. Skipunum fylgdu „nokkur tonn“ af síldarnótum, eins og Alþýðublaðið orðaði það nýverið. Þetta er rétt orðað. Næturnar svonefndu voru einmitt nokkur tonn af gömlum graut, auk tveggja nothæfra nóta. Þegar ég veitti þetta útflutningsleyfi, vissi ég vel, að allur málatilbúnaður var ógeðþekkur, þótt sennilega sé fæst satt af því, sem Alþfl. hefur um þetta sagt. En ég vissi jafnframt, að meira kostaði að sækja skipin, en þau voru virði hingað komin. Ég vissi enn fremur, að sjómennirnir, sem á skipunum höfðu verið, áttu inni mörg hundruð þúsund krónur af kaupi sínu, sem hvorki 8. landsk., hv. þm. Ísaf. né aðrir voru skyldir til né ætluðu að greiða. Ég vissi, að fiskveiðasjóður, samábyrgðin o. fl. áttu stórfé hjá eiganda skipanna. Ég vissi, að allt var þetta fé tapað, hver einasti eyrir. Og loks vissi ég, að okkur skorti gjaldeyri til brýnustu nauðsynja. Þegar mér nú gafst kostur á því að bjarga fjármunum þessara aðila, alls 1.7 millj. kr. í dollurum. með því að heimila sölu fjögurra fúadalla, sem Íslendingum voru einskis virði, þar sem þeir lágu, sagði ég við sjálfan mig: „Þú færir ekki þjóðinni daglega hátt á aðra milljón króna.“ Ég ákvað að setja kíkinn á blinda augað, taka efni fram yfir form. Ég heimilaði því söluna, en setti það skilyrði, að íslenzkum bönkum yrði afhent allt andvirði hins selda, og færði þar með þjóðinni 1.7 millj. kr. þann daginn. Þetta er nú það, sem ég hef til saka unnið. Ég var ekki alls kostar ánægður, ég játa það. En slíks er ekki alltaf kostur. Ég tel mig hafa gert rétt, og væri ósköp ánægður, ef ég ætti engin verri afglöp að baki mér .... Eins og alþjóð veit myndaði Sjálfstfl. minnihlutastjórn í byrjun desembermánaðar s.l., eftir að útséð var um, að takast mætti að mynda meirihlutastjórn í landinu. Á Íslandi getur minnihlutastjórn tæplega gert sér miklar vonir um langlífi né mikil völd. Það vissu sjálfstæðismenn, er þeir ákváðu að verða við tilmælum herra forseta Íslands um myndun minnihlutastjórnar. Þessi minnihlutastjórn gaf þó þrjú fyrirheit, er hún tók við völdum: Í fyrsta lagi að reyna að hindra stöðvun fiskiflotans um síðastliðin áramót. Það tókst. Í öðru lagi, að undirbúa og, ef stj. yrði nokkurs lífs auðið, að leggja fyrir Alþingi tillögur um varanlega lausn dýrtíðarmálsins. Það tókst. Í þriðja lagi, að standa að myndun meirihlutastjórnar til þess meðal annars að tryggja framkvæmd þeirra tillagna. - Það tókst. Þessi skammlífa stjórn fékk því lausn í náð með sæmilegu mannorði varðandi efndir fyrirheita sinna. Er það betra hlutskipti, en langlífi og brigðmæli. Síðast þegar útvarpað var umræðum frá hinu háa Alþingi, var rædd og samþykkt vantrauststillaga á þessa minnihlutastjórn Sjálfstfl., er þá hafði setið að völdum tæpa 3 mánuði. Tæpum hálfum mánuði síðar tók núverandi ríkisstjórn við völdum. Hún er, eins og kunnugt er, samstjórn tveggja flokka, Sjálfstfl., sem stóð að fyrrverandi stjórn, og Framsfl., sem felldi þá stjórn. Höfuðverkefni stjórnarinnar var að tryggja lögfestingu frv. þess um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o.fl., sem stjórn Sjálfstfl. hafði lagt fyrir Alþingi. En um þær tillögur höfðu núverandi stjórnarflokkar verið sammála í aðalefnum um alllangt skeið. Vik ég nánar að því síðar, en tel rétt nú, er ég í fyrsta skipti eftir að hið nýja samstarf hófst, á kost á því að tala í áheyrn. alþjóðar, að gera fyrst nokkra grein fyrir því, hvers vegna flokksráð Sjálfstfl. ákvað að hefja samstarf við Framsfl. Þetta er auðið að gera í stuttu máli. Höfuðatriðið er, að Sjálfstfl. hafði borið fram tillögur til viðreisnar í aðalvandamáli þjóðarinnar. Taldi flokkurinn sig að þrautrannsökuðu máli með því benda á, eigi aðeins beztu, heldur og hina einu leið, er til mála gæti komið til að ráða fram úr öngþveitinu. Skal ég síðar færa sönnur á, að þessi skoðun Sjálfstfl. er á rökum reist. Alþfl. kaus sér það hlutskipti að snúast öndverður gegn sannfæringu sinni og þessum til lögum. Kommúnistar völdu að sjálfsögðu þann kostinn, sem einn samrýmist þeim, sem telja sér glundroðann til ávinnings. Þeir hafa barizt af krafti þeirrar sannfæringar, sem metur annað meir en hagsmuni sinnar eigin þjóðar, gegn tillögunum. Eftir var þá aðeins einn kostur, að tryggja þeim sigur fyrir sameiginlegan atbeina Sjálfstfl. og Framsfl., sem báðir fylgdu tillögunum. Sá flokkur, sem lagt hafði fram slíkar tillögur í aðalvandamáli þjóðarinnar, sannfærður um, að kæmi sú stefna, sem þar var mörkuð, ekki að liði, væri málum Íslendinga ekki við bjargandi, hlaut að æskja samstarfs við þann borgaralega flokk, sem sömu augum leit á málið, alveg án hliðsjónar af öllu, er borið hefur og bera mun milli þessara flokka. Sjálfstfl. beitti sér því fyrir tilraunum um stjórnarmyndun og samstarf milli Sjálfstfl. og Framsfl. Stóðu þær samningaumleitanir allt frá því snemma í febrúar og þar til 8. marz, að talið var vonlaust um jákvæðan árangur. Lá þá ekkert fyrir annað en utanþingsstjórn, er hefði forustu um samþykkt frv. Sjálfstfl. Það er út af fyrir sig, að utanþingsstjórn er í augum þjóðarinnar og raunar umheimsins vottur um vesaldóm og volæði þingræðis og lýðræðis í landinu. En hitt er auk þess staðreynd, sem öllum er kunn, sem eitthvað hafa kynnt sér þetta mikla mál, að frv. eitt út af fyrir sig kom ekki að neinu haldi. Skilyrðin fyrir gagnsemi þess voru fyrst og fremst, að afgr. yrðu greiðsluhallalaus fjárlög og að fjárfestingu hins opinbera sem einstaklinga yrði stillt í hóf. Ella var gengisfellingin ekki til góðs, heldur til ills. En hvorugt þetta, né heldur ýmislegt annað, sem gera þurfti og þarf, var auðið að tryggja nema með sæmilegu samstarfi að minnsta kosti Sjálfstfl. og Framsfl. Undir forustu máttvana utanþingsstjórnar var slíkt samstarf vonlaust. Sjálfstfl. og Framsfl. hefðu þ'a ekki sameinað kraftana til þess að ráða fram úr stórum málum og miklum vanda. Ó-nei. Þegar í ljós kom, að þingið var aðgerðarlaust og stj. máttvana, hefðu þessir flokkar sem aðrir keppzt um að koma sér undan skömminni, þ.e.a.s. að dómfella hver annan. Illa gróin kosningasár hefðu ýfzt og langur tími orðið að líða, áður en þessum flokkum yrði auðið að starfa saman að þeim velferðarmálum, sem þeir voru sammála um. Á meðan hjaðningavígin hefðu verið í algleymingi, hefði þjóðin steypzt fram af gjárbarminum. Þetta vita þeir, sem muna viðleitni ágætra manna í utanþingsstj. á árunum 1942–44 til að stýra löggjöf og framkvæmd í landinu og muna einnig gagnkvæmar ásakanir Framsfl., Alþfl. og kommúnista, þegar margra mánaða samningaumleitanir þeirra um stjórnarmyndun og samstarf brustu. Það er því alveg tvímælalaust rétt, að ef forseti Íslands hefði neyðzt til að skipa utanþingsstjórn, þ.e.a.s. stj., sem ekki hafði fyrir fram tryggt sér fylgi meiri hluta Alþingis í öllum aðalefnum, mundi Alþingi hafa veitzt þunglega að virðingu sinni og velferð þjóðarinnar í veraldlegum efnum. Það var þessi skilningur Sjálfstfl. og Framsfl.. sem því réð, að þegar úrslitatilraunin til stjórnarmyndunar hófst með samtali formanna flokkanna, föstudagskvöldið 10. marz, leiddi hún til þess, að tveim dögum síðar var raunverulega lokið öllum samningum um stjórnarmyndun og samstarf milli þessara flokka. Ég geng þess að sjálfsögðu ekki dulinn, að mörgum kjósendum Sjálfstfl. er það lítið gleðiefni, að þetta samstarf skyldi hafið, jafnkærleikssnauð sem sambúð Sjálfstfl. og Framsfl. lengst af hefur verið. En hvort tveggja er, að hið mikla mál okkar átti sér hvergi skjól, utan Sjálfstfl.. nema hjá Framsfl., og hitt, að ef menn einblína alltaf á fornar misgerðir annarra og temja sér jafnframt dómgreindarleysi og gleymsku á eigin afglöp og ávirðingar, verður aldrei miklu góðu til leiðar komið. Fortíðin er lítils virði. Framtíðin mikils. Persónulegar ádeilur og illkvittni skaðar minnst þann, sem að er stefnt. Þeim, sem kennir sársauka af slíku, þegar velferð þjóðarinnar er annars vegar, er hentast að hætta sér ekki í fremstu víglínu. Ég hygg, að þetta sé skoðun okkar flestra, sem með forustuna förum á sviði stjórnmála. Það tel ég okkur til lofs, en þjóðinni til gæfu, vegna þess að ella mundi oft örðugra að sameinast í baráttunni um heill fósturjarðarinnar. Þegar á kjarna málsins er litið, fögnum við í forustu Sjálfstfl. samstarfinu og vitum þó mæta vel, að vinsælla og líklegra til pólitísks ávinnings hefði verið að sitja hjá, gagnrýna og láta aðra um að leysa örðugleikana. Ég hygg enn fremur, að yfirleitt hafi mönnum létt, þegar loks tókst að koma á þessu samstarfi, einnig ýmsum þeim, sem telja sig í stjórnarandstöðu. Og spá mín er sú, að þessi hópur fari stækkandi, eftir því, sem menn gera sér gleggri grein fyrir því, um hvað var að velja, bæði varðandi leiðir út úr ógöngunum og framkvæmd málsins. Ég held, að áður en stjórnin var mynduð, hafi okkur verið líkt farið og flestum Íslendingum var meðan styrjöldin mikla geisaði. Við gerðum okkur þá litla eða enga grein fyrir þeirri hættu, sem yfir okkur vofði. En seinna, þegar við fórum að lesa stríðsendurminningar þeirra, sem þá réðu örlögum veraldarinnar, sáum við, að yfir lífi okkar, limum og eignum hafði oft grúft hin ægilegasta hætta. Ég held, að þegar öll kurl koma til grafar og öll kort verða lögð á borðið, verði það sannað, að hefði ekki á örlagastundinni tekizt að kippa rás viðburðanna af braut ógæfunnar, þá mundi margur fyrr en varir hafa öðlazt á því óþyrmilegan skilning, að eigur hans og atvinna voru í annarri og meiri hættu en hann gerði sér grein fyrir meðan stjórnmálamennirnir voru að glíma sína glímu í sölum Alþingis. Læt ég svo útrætt um þessa hlið málsins. Núverandi stjórn hefur setið að völdum aðeins tæpa tvo mánuði. Svo stuttur tími nægir að sjálfsögðu ekki til að auðið verði að dæma um, hvort stj. muni lánast að leysa af hendi hið mikla hlutverk, er hún hefur færzt í fang. Stj. verður því fyrst og fremst að dæmast eftir stefnuyfirlýsingu sinni, nema því aðeins að hægt sé að sýna fram á, að hún hafi brugðizt þeim hluta fyrirheitanna, sem með sanngirni verði krafizt, að hún nú þegar hafi hrint í framkvæmd. Höfuðverkefni ríkisstj. er að vinna að því, að aðalatvinnuvegir landsmanna verði reknir styrkjalaust og hallalaust í meðalárferði og að verzlun landsmanna verði gefin frjáls, til þess með þessu móti að koma á jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þessu markmiði hyggst stj. að ná með því: Í fyrsta lagi, að lögfesta frv. minnihlutastjórnar Sjálfstfl. um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o.fl., eins og það var lagt fyrir Alþingi, með þeim breytingum, sem Framsfl. gerði að skilyrði fyrir stuðningi sínum við málið. Í öðru lagi, að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög og reyna að hlutast til um, að útlánastarfsemi bankanna verði hagað í samræmi við þá stefnu, þannig að fjárfesting í landinu verði í samræmi við efnahagsástandið. Og enn fremur að gera aðrar þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar teljast til þess að gengisfallið komi að liði. Varðandi fyrra atriðið verður engum blekkingum við komið að því er formið snertir. Allur landslýður veit, að fyrsta verk ríkisstj. var að láta samþ. umrætt frv., er varð að lögum tæpri viku eftir að stj. tók við völdum. Hitt, hvort nauður hafi rekið til að fella krónuna, þ.e.a.s. hvort ríkisstj. hafi í þessum efnum tekið rétta stefnu, er svo margrætt mál, að þess ætti að mega vænta, að alþjóð manna hafi öðlazt á því glöggan skilning. Samt sem áður vil ég með nokkrum orðum rifja upp, hversu sakir stóðu og um hvað var að velja. Í 3 ár hafði setið að völdum í landinu samsteypustjórn þriggja borgaralegra flokka. Höfuðverkefni hennar var að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar. Árangurinn varð sá, að þessi 3 ár voru árlegir skattar hækkaðir um nær 100 millj. kr. Samt sem áður var halli á ríkisbúskapnum, er nam 175 millj. kr. Kaupgjaldið, sem átti að stöðva í því skyni að hindra verðbólguna, hækkaði víðast um 20–30% og allt upp í 42%, en ákvæðisvinnan hækkaði um 32–63%. Afurðaverðið gerði ýmist að stýra förinni eða að sigla í kjölfarið. Afleiðingin varð að sjálfsögðu sú, að verðbólgan fór ört vaxandi, þrátt fyrir síhækkandi niðurgreiðslur úr ríkissjóði, og mun ekki of mælt, að vísitalan hefur raunverulega hækkað um 35 stig á ári að meðaltali, allt frá ófriðarbyrjun og fram á þennan dag. Og nú stóð útgerðin og krafðist stórhækkaðs ábyrgðarverðs, jafnframt því sem verðlag afurðanna fór lækkandi á erlendum markaði. Fjárlagafrv. það, sem fyrir Alþingi lá, var að vísu með um 4 millj. kr. greiðsluafgangi, en í því var heldur ekki einn eyrir ætlaður til uppbóta á útflutningsvörur. En til þess að standa straum af þessum uppbótagreiðslum í samræmi við kröfur útvegsmanna hefði þurft að leggja að minnsta kosti 95 millj. kr. nýja skatta á þjóðina. Er þá ekki gert ráð fyrir verðfalli afurðanna, en það hefði að sjálfsögðu bitnað á ríkissjóði, ef uppbótaleiðinni hefði verið haldið áfram. Við það bætist svo, að togaraútgerðin var að stöðvast vegna taprekstrar. Er þá ótalinn árlegur greiðsluhalli á fjárlögunum, en hann nam, eins og fyrr greinir, nær 60 milljónum á ári síðustu 3 árin. Ef fara átti uppbótaleiðina, hefði því þurft að bæta að minnsta kosti 150–200 millj. kr. nýrra skatta á þjóðina ofan á þær 100 milljónir, er stjórn Stefáns Jóhanns hafði lagt á skattþegnana. Hefur enginn maður enn treyst sér til að benda á leið til slíkrar tekjuöflunar. Uppbótaleiðin var þegar af þessum ástæðum dauðadæmd. Til frekari áréttingar þykir mér svo rétt að rifja upp örfá ummæli úr dauðadómi þeirra dr. Benjamíns Eiríkssonar og prófessors Ólafs Björnssonar yfir uppbótaleiðinni. Munu fæstir vefengja dóm þessara kunnu vísindamanna, og enn síður fyrir það, að enn hefur enginn hagfræðingur treyst sér til að mæla þeim í gegn. Þeir segja meðal annars: „Hún (þ.e. uppbótaleiðin) skapar ekki nein skilyrði til þess, að hægt verði að stöðva dýrtíðina. .... Styrkjaleiðin gefur ekkert loforð um betra í framtíðinni. Hana skortir allt hið jákvæða, sem fylgir gengislækkunarleiðinni, eða niðurfærsluleiðinni. Af þessum 3 leiðum er sú leið, sem nú er farin, minnst æskileg og er í rauninni ekki lengur framkvæmanleg.“ Þetta er þá dómur hinna kunnu vísindamanna, dómur, sem ég hygg, að allir hagfræðingar landsins taki undir, að minnsta kosti á hjarta sínu. Af því má marka, að uppbótaleiðin hafi löngu gengið sér til húðar, og var á rauninni orðin svo fjarri öllum sanni, að enginn gat orðað hana í alvöru. Eftir stóð aðeins valið milli verðhjöðnunar eða niðurfærsluleiðarinnar og gengisfellingarinnar, ef ekki átti að stefna bölvun atvinnuleysisins að dyrum alls almennings í landinu. Hafa margir mætir menn, að lítt rannsökuðu máli og áður en full greinargerð lá opinberlega fyrir, talið verðhjöðnunarleiðina aðgengilegri, en gengisfellinguna. Þykir mér því rétt að rifja upp í örfáum orðum samanburð fyrrnefndra vísindamanna á þessum 2 leiðum. Þeir segja: „Verðhjöðnun mundi valda miklu meiri röskun á efnahagskerfi þjóðarinnar og verða langtum örðugri í framkvæmd, en gengislækkun. Enn fremur er hættara, að almennt atvinnuleysi fylgi henni, en nokkurri annarri leið. Beinar aðgerðir í þessu skyni eru fólgnar í því að lögbjóða lækkun kaupgjalds og verðlags í ákveðnum hlutföllum. Sérstaklega skal á það bent, að lækkun kaupgjaldsins yrði þá að vera til muna meiri en lækkun verðlagsins. .... Yrði verðhjöðnunarleiðin farin, hlytu skuldabyrðar að þyngjast til muna. Mundi slíkt bitna hart á öllum, er ráðizt hafa í framkvæmdir á árunum síðan styrjöldinni lauk. .... Sérstaka athygli má vekja á því, að þau bæjarfélög, er ráðizt hafa í ýmiss konar framkvæmdir, mundu þá fá aukna erfiðleika að etja við. .... Á almennri og stórfelldri verðhjöðnun er ekkert að græða, sem ekki er fáanlegt á einfaldari hátt eftir öðrum leiðum. Niðurstöður okkar um samanburð á verðhjöðnun og gengislækkun eru þessar: Verðhjöðnun, sem næði sama árangri og gengislækkun, mundi í bili leggja miklu þyngri byrðar á herðar launafólks en gengislækkunin, og mundi taka miklu lengri tíma að ná tilætluðum áhrifum. .... Á hinn bóginn verður ekki komið auga á neina þýðingarmikla kosti, sem hún hefur fram yfir gengislækkunarleiðina“. Þetta er dómur hinna fróðustu manna. Hann er réttur. Þess vegna féllu allir, sem kynntu sér rök þessa máls, frá verðhjöðnunarleiðinni. Eftir stóð þá aðeins gengisfellingin annars vegar, en hrun atvinnuveganna og almennt atvinnuleysi hins vegar. Milli þessa tveggja átti ekki að vera erfitt að velja, og gat raunar engum valdhafa reynzt erfitt að velja. Valdhafarnir völdu gengisfellingarleiðina. Hinir, sem ekki bera þunga ábyrgðar valdanna, hafa valið sér þann kostinn að reyna að sverta þá leið, vegna þeirra ágalla, sem hún auðvitað hefur, og í skjóli þess, að takast megi að afstýra böli þess atvinnuleysis, sem ella hefði verið leitt yfir alþjóð manna, með þeirri gengislækkun, sem stjórnarandstaðan nú er að sverta í augum almennings, þannig að ágallar annarra,úrræða komi aldrei í ljós. Af því, sem nú hefur verið sagt, sést, að varðandi þennan þátt stefnuyfirlýsingar ríkisstj. hefur hún eigi aðeins valið þá einu leið, er til greina gat komið, heldur og þegar lögfest þau ákvæði, er mestu skipta. Varðandi síðari liðinn, afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárlaga, hóflega fjárfestingu og annað svipað, get ég verið stuttorðari, vegna þess að aðrir hæstv. ráðherrar munu skýra þá hlið sérstaklega. Þó vil ég segja þetta: Eins og ég áður gat um, hefur halli ríkissjóðsins undanfarin þrjú ár verið samtals um 175 millj. kr. Liggja til þess margar ástæður, sem hér skulu ekki raktar. Um sumt verðum við ekki með réttu sakaðir, annað eru sjálfskaparviti. Hefur það löngum verið mikið deiluefni, hverjir valda þar mestu. Þykjast að sjálfsögðu engir vera sekir, en sjá því betur flísina í auga bróður síns. Er ekki von, að vel fari, þegar saman fara kröfurnar um sívaxandi útgjöld úr ríkissjóði og andstaðan gegn nýjum sköttum. Hafa mótmæli þeirra manna oft verið háværust gegn auknum sköttum, þ.e.a.s. nýjum tekjum í ríkissjóð, sem sterkustum rómi hafa krafizt ýmissa nýrra verklegra framkvæmda, sívaxandi ríkisbákns með nýjum og nýjum embættum og annars slíks, þ.e.a.s. nýrra gjalda úr ríkissjóði. Hárri röddu hafa þeir tjáð alþjóð manna andúðina gegn sköttunum og samtímis með skrækróma hnykkjum heimtað öll þau útgjöld úr ríkissjóði, sem þeir telja sjálfum sér til framdráttar. Slíkt hlaut að leiða til ófarnaðar, enda er nú sjón sögu ríkari. Það hefur þó áunnizt, að allir neyðast nú orðið til þess að játa, að hér verður að spyrna við fótum. Núverandi ríkisstj. hefur til þess vilja. Fjárlögin sanna, að hún hefur einnig nokkra getu. Til þess að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög, svo sem nú mun gert, og það án nýrra skatta, eins og til stendur, verður að draga úr útgjöldum ríkisins sem nemur greiðsluhalla undanfarinna ára, en hann hefur verið nær 60 millj. kr. á ári undanfarin 3 ár. Til þessa þarf nokkurt átak, ekki sízt fyrir það, að sakir lélegra aflabragða, markaðsmissis og lækkandi verðlags útflutningsvörunnar verður að áætla innflutninginn varlega og þar með nokkra aðaltekjustofna ríkisins. Hefur í þessu skyni orðið að draga úr öllum framkvæmdum, eins og sjá má af því, að þrátt fyrir krónulækkunina er sú krónutala, sem ríkið leggur fram til þessa, svipuð og í fyrra. Af þessum sökum mun ríkinu heldur ekki reynast auðið að gera svo vel við starfsmenn sína og aðra þá, er taka fé úr ríkissjóði, sem margir hefðu á kosið, og einnig neyðast til þess að láta ýmsa þá synjandi frá sér fara, sem flestir hefðu kosið að létta undir með. Áður en þessum umræðum lýkur mun það verða sannað, að afgreiðsla fjárlaganna er eftir atvikum skynsamleg. Má þó að sjálfsögðu betur, ef duga skal, og hygg ég, að stjórnarflokkarnir muni sýna þann skilning í verki, ef samstarfið helzt um nokkurt skeið. Verður ríkisstj. eðli málsins samkvæmt að hafa þar alla forustu. Hefur hún bætt það mál nokkuð og þegar ákveðið bæði allverulegan sparnað á vissum sviðum, þar sem vald hennar nær til, og enn fremur að athuga og leggja fyrir næsta þing tillögur til breytinga á fjárfrekri löggjöf, ef auðið þætti að fresta framkvæmdum að nokkru eða öllu leyti, í því skyni að draga úr útgjöldum ríkissjóðs meðan fjárhagur ríkisins stendur höllum fæti. Veit ég, að ríkisstj. öll hefur hug á þessu, en einmitt slíkur samhugur er grundvallarskilyrði þess, að greitt verði fram úr vandanum. Einn fær fjmrh. engu áorkað í þessum efnum, er að haldi komi, og ekki fyrr en samstarfsmenn hans telja það jafnt sína skyldu sem hans að tryggja hag ríkissjóðs. Að öllu athuguðu hygg ég, að ekki verði annað með sanni sagt, en að fjárlögin séu sæmilega varlega afgreidd. Tel ég blaðaskrif, einnig skrif sumra stjórnarblaðanna, um þessi efni, bera þess vatt, að þau skilja minna en þingið, sem þau þó eru að ámæla, í því, sem nú er verið að aðhafast innan stjórnarherbúðanna. Hitt verður svo að viðurkenna, að bregðist síldveiðin enn, svo að sjötta síldarleysisárið bætist nú ofan á þá örðugleika, sem við er að etja, getur svo farið, að gjaldeyrisskortur kippi fótunum undan öllum skynsamlegum áætlunum um innflutning og þar með undan tekjuöflun ríkisins. En ef fjárlög á að byggja á slíkum útreikningum, mundi sérhverri ríkisstjórn hafa reynzt ofvaxið að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Það hugarfar þingmanna, sem til slíks þarf, skapar ekkert annað en þrengingarnar sjálfar, þegar þær blasa við allra augum sem staðreynd, en ekki aðeins sem ótti bölsýnismanna. Ég lýk þessum athugasemdum með því að minna á, að án gengisfellingar var með öllu óhugsandi að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Liggur það svo ljóst fyrir, að eigi þarf að rökstyðja það frekar, en nú hefur gert verið. Án gengisfellingar hefðum við því haldið áfram að sökkva dýpra og dýpra í díki skulda og óreiðu. Þegar fjárlögin hafa verið afgreidd greiðsluhallalaus, er næsta skrefið að samræma útlánastarfsemi bankanna þessari stefnu. Efa ég ekki, að góð samvinna takist milli banka landsins og ríkisvaldsins í þessum efnum. Þarf í því sambandi að sönnu að ná samstarfi við fleiri, en aðalbankana, en einnig það ætti að reynast auðið. Á þá að verða tryggt, að fjárfestingin í landinu verði í eðlilegu samræmi við sparifjármyndunina og fjárhagsafkomu þjóðarinnar í heild, en það er frumskilyrðið fyrir því, að takast megi að hindra myndun nýrrar dýrtíðar í landinu. Jafnframt koma svo til áhrif fjárhagsráðs, meðan það starfar. Hefur það ákveðið, að heildarfjárfesting ársins 1950 verði minni, en undanfarin ár, en þó fellt fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir, bæði Sogsins og Laxár á þessu ári, inn í heildarfjárfestingu ársins. Að öllu þessu athuguðu virðist mega gera sér vonir um, að ríkisstj. geti staðið við það fyrirheit, sem hún hefur gefið varðandi þennan annan höfuðþátt stefnu sinnar. Í öllum þessum efnum er um beina stefnubreytingu að ræða frá því stjórn Stefáns Jóhanns lét af völdum. Jafnvel hið óhóflega skrifstofuhald, sem Alþýðublaðið er að fárast yfir að ekki hafi verið skorið niður strax og Stefán Jóhann lét af völdum, er nú komið undir smásjána. Sýnast þar margar óþarfar greinar, sem sumar hafa vaxið og dafnað vel í skjóli fyrstu stjórnar Alþýðuflokksins á Íslandi. Munu þær nú afhöggnar, eftir því sem auðið reynist. Er að vænta, að Alþfl. fagni því, auglýsi vel og miklist af, er kröfur þær, er hann gerir á hendur núverandi stjórnar um að minnka ríkisbáknið, verða teknar til greina. Læt ég útrætt um þessa hlið málsins, en ætla að víkja eilítið að þeirri gagnrýni, er að ríkisstj. hefur verið beint. Nær allar árásir á ríkisstj. í þessum umræðum eru út af gengisfellingunni og þeim verðhækkunum, sem henni fylgja. Þessum árásum er fljótsvarað. Ég er þegar búinn að svara þeim. Fátæk og fámenn þjóð, sem lagt hafði á bak sér 100 millj. kr. nýjar álögur síðustu 3 árin, gat ekki bætt 200 millj. kr. sköttum ofan á þær drápsklyfjar. Það sést bezt á því, að enginn þeirra, sem nú reynir að krækja sér í pólitískan ávinning á annmörkum og örðugleikum gengisfellingarinnar, þorir svo mikið sem að nefna slíka fásinnu. Verðhjöðnunarleiðina hafa allir fróðir menn kveðið niður, m.a. vegna þess, að hún bitnar miklu harðar á launþegum landsins. Þeir, sem nú ráðast á gengisfellinguna, eru þess vegna að mæla hruni atvinnulífsins og böli atvinnuleysisins bót. Valið stóð nefnilega milli þessa og gengisfellingarinnar, eins og ég áður hef sýnt fram á. Að kommúnistar geri slíkt, þarf engan að undra. Þeir bíða þeirrar stundar með óþreyju„ að öngþveitið vaxi og glundroðinn magnist. Það gera íslenzkir kommúnistar. Það gera kommúnistar allra landa. Ekki af illmennsku. Þeir eru svipaðir mannkostamenn og gallagripir eins og við hinir. Heldur af því, að í akri örbirgðarinnar tekur sáðkorn þeirra örustum vexti. Þeir hafa sín fyrirmæli frá sér lærðari mönnum í þessum efnum, mönnum, sem þeir hlýða og þjóna. Allt þeirra tal, öll þeirra hegðun verður að skiljast, dæmast og fordæmast frá þessum sjónarhól. En að Alþfl., flokkurinn, sem hafði stjórnarforustuna meðan 100 millj. skattarnir voru á lagðir og 175 milljóna tapið hlóðst á ríkissjóð og margt fleira hné í sömu átt, flokkurinn, sem hélt forustunni allt fram á þennan dag, að velja varð milli 150–200 millj. kr. nýrra drápsklyfja, gengisfellingarinnar eða hruns og atvinnuleysis, að slíkur flokkur, sem auk þess er skipaður mörgum ágætum mönnum og mörgu góðu hefur til leiðar komið á sviði íslenzkra stjórnmála, að hann skuli ekki fyrirverða sig fyrir þau, bolabrögð, sem hann nú beitir, það tekur út yfir allan þjófabálk. Stjórnarandstæðingar tala um það eins og einhverja goðgá, að vörur hækki í verði, allt sé það gengislækkuninni að kenna. Hvílík tíðindi! En halda menn, að vörur hefðu lækkað í verði, ef 200 millj. kr. nýjum sköttum hefði verið bætt ofan á 100 milljónirnar, sem fyrsta stjórn Alþfl. lagði á þjóðina? Finnst mönnum reynslan benda til þess? Eða hefðu launþegar heldur kosið þær geigvænlegu verðhækkanir, og það bótalaust, - vegna lagafyrirmæla fyrstu stjórnar Alþfl., sem ákvað, að kaup skyldi greiða eftir vísitölu 300, hver svo sem vísitalan yrði, - heldur en verðhækkun gengisfellingarinnar, sem bæta á að mestu samkv. löggjöf núverandi stjórnar, enda þótt bæturnar komi ekki launþegum í hendur sama daginn sem varan hækkar í verði? Launþegar færðu fórnir, það er rétt. Vonir standa til, að þær verði ekki stórvægilegar. En allar aðrar stéttir þjóðfélagsins færa líka fórnir, og enn er ekki tímabært að dæma um, hver harðast verður úti. Hver getur t.d. enn þá dæmt um framleiðendur, einkum útvegsmennina? Gengisfellingunni var ætlað að sjá hag þeirra borgið. Hún hefði líka gert það, ef ný óhöpp hefðu ekki steðjað að, þ.e.a.s. verðfall útflutningsafurðanna og markaðsmissir. En þessi nýju óhöpp geta vel leitt til áframhaldandi taprekstrar. En hvað mundi þá, ef gengið hefði haldizt óbreytt? Og sjaldan hefur verri og raunar fíflslegri blekking verið á borð borin, en þegar verið er að reyna að halda því að sjómönnum og útvegsmönnum, að krónufallið hafi skaðað þá. Eða hver trúir því, að sá, sem eignast pund fyrir fisk, þ.e.a.s. útvegsmenn og sjómenn, sé verr farinn vegna þess, að hann fær 46 krónur fyrir pundið í stað 26 króna áður? Þá segir Alþýðublaðið nýverið: „Gengislækkunin er hvorki meira né minna, en að sliga sjávarútveginn.“ Hvað finnst mönnum um svona boðskap? Hitt er svo annað mál, að ef verðfallið á erlendum markaði verður úr hófi, en því ráða íslenzk stjórnarvöld engu um, kann svo að fara, að 46 krónurnar nægi ekki. En hvað mundi þá, ef pundið hefði haldizt í 26 krónum kommúnistanna og Alþfl.? Það er þetta verðfall á hraðfrystum fiski, sem því veldur, að fiskurinn hækkar ekki í 93 aura kílóið, eins og vonir stóðu til, þegar gengisfellingarfrv. var samþ. Að ásaka stj. fyrir það og brigzla henni um svik af þessum ástæðum, er auðvitað ófyrirleitin fjarstæða. Í grg. frv. stendur orðrétt: „Verð það, sem þeir mundu fá með þessari gengislækkun, mun vera kringum 93 aurar miðað við 10d lb. á freðfiskinum.“ Þetta er það eina, sem frv. eða grg. segir um fiskverðið. Af því sést, að því aðeins er gert ráð fyrir, að fiskverðið geti hækkað í 93 aura, að verðið á hraðfrystum fiski verði 10d fyrir enskt pund. Það þótti að sönnu ekki djarft að reikna með þessu verði, þegar frv. var samið, enda vildi stj. forðast að vekja tálvonir. Nú hefur þó svo illa til tekizt, að litlar líkur virðast á, að þetta verð fáist, og veit þó raunar enn enginn til fulls, hvað það verður. Af þessum ástæðum stafa vonbrigðin. - Þau spretta ekki af gengislækkuninni, heldur koma þau þrátt fyrir gengislækkunina. Að fróðustu menn á sviði útvegsmála skuli leggjast svo lágt að leyna þessu í því skyni að villa almenningi sýn, ef takast mætti að sverta stjórnarvöld landsins, er ógöfug iðja, og er þá ekki fast að kveðið. Það er hart, að Alþfl., sem í hjarta sínu ber réttmæta fyrirlitningu fyrir kommúnistum, skuli nú leggjast á sveif með þeim og með þeim hætti reyna að greiða götu þeirra til pólitískra áhrífa í landinu. Hitt á Alþfl. að sjálfsögðu að vita af fyrri reynslu, að honum eykst ekkert fylgi með slíkum vopnaburði. Kjósendur hans eru oftast skynbærari, en foringjar flokksins ætla. Þeim mætu mönnum hefur gengið svo illa að vinna traust verkalýðsins, þrátt fyrir langa og oft ágæta stjórnmálastarfsemi, einmitt vegna þess að öðru hverju brestur þá kjark til að segja sannleikann, af því að þeir óttast, að lygi kommúnistanna hljómi betur. Þá slást þeir í förina með kommúnistum eins og nú, og þá slitnar margur maðurinn aftan úr hjá þeim. Ég hef enga löngun til að della á Alþfl., en ég á ekki annars kost. Alþfl. berst gegn núverandi stj. á alveg sama hátt og með nákvæmlega sömu vopnum og kommúnistar börðust gegn stjórn Stefáns Jóhanns. Það væri gaman, ef það væri ekki mannskemmandi fyrir Alþfl., að prenta orðrétt upp hlið við hlið ádeilur kommúnista á stjórn Stefáns Jóhanns og ádeilur Alþýðublaðsins á núverandi stj. Það er engu líkara, en rithöfundar Alþfl. séu annað tveggja, vaxnir upp úr kommúnistískum jarðvegi eða óvenju næmir lærlingar þeirra. Hvenær sem verðið hækkar, er rammagrein, sem flytur þjóðinni þann boðskap, að nú sé stj. að senda þjóðinni sumargjöf eða því um líkt. - Hvenær sem markaður bregzt, útflutningsafurðir falla eða aðrir slíkir örðugleikar verða á vegi þjóðarinnar, kemur ný rammamynd í Alþýðublaðinu af mannvonzku ríkisstj. Ég spyr nú: Rámar ekki Alþýðuflokksmenn, leiðtoga og liðsmenn, í að hafa séð eitthvað svipað áður? Og enn spyr ég: Finnst Alþfl. vegur sinn mestur með því að að velta sér í kommúnistísku svaði, einmitt nú, þegar gegnir menn eiga að sameinast um að bjarga þjóð sinni? Telur Alþfl., leiðtogar hans og liðsmenn, sér vegsauka að því að leggjast á sveif með þeim, sem á glundroðanum lifa, einmitt á örlagastundinni, þegar úr sker um það, hvort þjóðin vill færa einhverjar smáfórnir í því skyni að tryggja afkomu sina og framtíð í fjárhagslegum og pólitískum efnum? Alþfl. hlýtur þó að vita, engu siður en aðrir, að enda þótt þjóðin eigi sér miklu bjartari framtíð, en ella mundi vera vegna hinnar bættu tækni, þá mega Íslendingar ekki ætla, að þeir geti um langan aldur búið sér önnur og betri kjör, en aðrar menningarþjóðir geta veitt sínum þegnum, en það höfum við gert síðasta áratuginn. Andstöðuflokkar stj. hafa báðir brugðizt þjóð sinni á þessum miklu alvörutímum. Með athæfi sínu hefur Alþfl. vikið sér undan því að vinna það verk, sem honum er ætlað í íslenzku þjóðlífi. Það hafa kommúnistar hins vegar ekki gert. Þeir gera sína skyldu og vinna sín myrkraverk, eins og þeim er ætlað. Ég hef af góðgirni mælt þeim bót með því að telja, að þeir starfi í þjónustu hugsjóna, sem þeir trúa á og telja sér ekki aðeins heimilt, heldur og skylt, að fórna öllu fyrir, líka frelsi þjóðar sinnar og ættlands. Slíkir menn eru hættulegir, svo hættulegir, að gegn þeir ber öllum, sem unna frelsinu, að sameinast, hvenær sem þess er þörf. Þeirri skyldu hefur Alþfl. brugðizt með því að draga sig út úr stjórnmálum og sitja nú auðum höndum, atkvæða- og áhrifalaus, eins og lítið og óþægt tökubarn kommúnistanna, nöldrandi gagnrýni, sem allir hlæja að, sjálfum sér til minnkunar og vinum sínum til sárrar sorgar. Sjálfstfl. og Framsfl. hafa gengið til þessa samstarfs vel vitandi um þá örðugleika, sem við er að etja, einnig þá, er stafa af djúptækum skoðanamun milli þessara flokka. Þetta er báðum þessum flokkum til lofs. Enn er of snemmt að spá, hver gifta fylgir þeim að verki. Margt horfir þunglega í bili, og má vera að verðfall, markaðsmissir og aflabrestur vaxi stj. yfir höfuð. Þá er að taka því, og væri bættur skaðinn, ef ný úrræði finnast þjóðinni til bjargar. En þjóðin lifir ekki lengi á líki stjórnarinnar. Kemur þá til kasta Alþfl. og kommúnista að reiða fram réttina. Munu kommúnistar vissulega vilja halda í austurátt og gera þar falt frelsi og fisk fyrir lágt verð og lækkandi. En AIþfl. mun væntanlega hyggjast lina þrautir þjóðarinnar með norrænu samstarfi. Er bróðurhugur frændþjóðanna mikill og mikils virði, en þó mun þá vaf:alaust verða þröngt í búi á Fróni. Ég treysti því, að allt fari þetta á annan veg. Ég treysti því, að gifta okkar sé svo mikil, að ekki brotni allar stoðir atvinnulífsins í senn. Ég treysti því, að ef, og þegar á dalnum harðnar, muni forn og nýr manndómur Íslendinga lýsa sér í því að taka með ró því, sem að höndum ber, og sætta sig við deildan verð. Ég treysti því, að Íslendingar vilji fremur þrengja kost sinn og kjör, ef með þarf, en tefla í tvísýnu sjálfstæði og frelsi þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég var ekki viðbúinn að tala hér nú í þessu máli, en það er um að ræða till. á þskj. 620. Ástæðan til þess, að við flm. höfum borið þessa till. fram, er sú, að síðan nokkru eftir 1930 hefur verið um það talað, hve mikill kostnaður væri við að prenta umræðupart alþingistíðindanna, og hvort ekki væri rétt, að því yrði hætt. Svo hefur þó ekki orðið, en fyrir þremur árum kom fram ný stefna í málinu, að athugað yrði, hvort ekki mætti koma því svo fyrir, að ræðurnar væru til, þó að hætt væri að prenta. þær. Með því að geyma þær á stálþræði eða öðrum tækjum - það má líka nota plastþráð - væri þetta hægt. Þetta hefur fallið niður um stund, en það væri æskilegt, að hæstv. forsetar tækju nú rögg á sig og athuguðu málið. Ég held, að það mundi spara kostnað við skriftir, ef ræður þm. væru teknar þannig upp, og þm. mundu verða fáorðari og halda skilmerkilegri ræður, ef töluð orð yrðu ekki aftur tekin. Í öðru lagi virðist mér, að duglegar og fljótar vélritunarstúlkur gætu þá skrifað niður ræðurnar. Plötu má stilla eins hægt og manni sýnist, stálþráðurinn fer með meiri hraða, en honum má kippa til baka og láta hann endurtaka sig. Ég hef hugsað mér, að hægt væri að taka sex eintök í einu eftir þræðinum, síðan mætti fjölrita eftir þessu handriti, og þm. gætu þá fengið ræðurnar strax. Nú er það svo, að umræðupartur alþingistíðindanna 1946 er ekki fullprentaður, en eitthvað hefur verið byrjað á árinu 1947. Svona fyrirkomulag er erfitt að una við. Ef horfið yrði að vélrænni upptöku, mætti leysa þetta fljótt og vel af hendi, ræðurnar yrðu teknar af þræðinum næsta dag og Alþ. gæti látið gefa út útdrátt úr þeim, er seldur yrði á götunum og sendur út um land. Þá væri þráðurinn einnig heppilegur fyrir þingfréttir útvarpsins, þar sem skjóta mætti inn í þær meiri háttar yfirlýsingum, er fram koma frá ráðh. og öðrum. Ókunnugt er, hvaða kostnað þetta mundi hafa í för með sér, og dálítill vafi er á því, að tækin verði komin fyrir næsta þing. En það mætti reyna þetta í annarri d. Ég vil beina því til hæstv. forseta, að þeir athugi, hvort þessi tæki eru ekki betri en að hafa þetta eins og það er nú. Ég efa ekki, að þeir vilji snúast fljótt við till. og hraða framkvæmdum eins og unnt er. Fjvn. er svo önnum kafinn, að ég tel bezt, að till. sé vísað til allshn., hún hefur minna starf. Ef þingsköp ekki hamla, er það því mín till., að allshn. taki við málinu.



Herra forseti. Ég hef, eins og sjá má á þskj. 648, leyft mér að bera fram till., er miðar að því að skapa aukið öryggi fyrir allar flugsamgöngur í landinu, því að Reykjavíkurflugvöllur er miðstöð fyrir flugsamgöngur okkar, bæði frá og til útlanda og í sambandi við innanlandsflugið. Það er orðið alllangt síðan eldri og reyndari flugmenn hófu máls á því, að stengurnar á Melunum væru hættulegar flugvélum. Þær voru reistar fyrir mörgum árum, fyrir firðþjónustu við skip, og til þess að skeytasamband væri við útlönd, ef sæsíminn bilaði. Nú er hins vegar ekki lengur þörf á að nota langbylgjur, svo að þetta er breytt frá því, sem áður var. Á seinni árum hefur Landssími Íslands reist loftskeytastöð á Rjúpnahæð, sem fullnægt gæti þessari þjónustu. Það fóru fram ýmsar umr. um þetta mál, þegar ég gegndi embætti flugmrh. Haldnir voru fundir í stjórnarráðinu, þar sem mættir voru forustumenn pósts og síma og forseti Slysavarnafélags Íslands, og reynt að leysa þetta mál. Um slysahættuna var enginn ágreiningur. Í hinum teknisku umr. komu hins vegar fram athugasemdir af hálfu landssímans, sem sérfræðingar virtust þó mótmæla með fullum rökum. Svo virtist, sem málið væri hálfgert tilfinningamál fyrir landssímann, en ég skal þó ekki fullyrða, að ég hafi skilið þar rétt. Aðalatriðið var, að allir voru sammála um slysahættuna. Sú n., sem settist á rökstóla, komst að þeirri niðurstöðu, að kostnaðurinn við að flytja stengurnar mundi verða um 700 þús. kr. Nú hefur mér síðar verið tjáð, að það þyrfti ekki að gera skaða, þó að horfið yrði að því ráði að taka stengurnar niður, því að á Rjúpnahæð hefur verið útbúin stuttbylgjustöð, og nýlega hefur tekið til starfa talþjónusta við útlönd, sem nær óraleiðir. Þetta vissum við ekki, er við ræddum við landssímann, en það breytir viðhorfinu, þegar glímt er við að hafa skeytasamband án þessara háu stanga. Mér er sagt, að þarna hafi orðið hræðilegt slys á stríðsárunum, en ekki veit ég, hvort það voru þræðirnir, stengurnar eða hvort tveggja, sem því olli. Ekkert var um þetta birt, en það var svo nærri húsum, að ekki var hægt að dylja það. Ég skýrði frá því í umr. um fjárl., að á síðastl. ári hafa verið fluttir um Reykjavíkurflugvöll yfir 47 þús. farþegar. Þegar slíkur fjöldi er á ferð í loftinu, held ég, að rétt sé að ryðja þessum farartálma úr vegi. Þessar siglur eru nokkur hundruð metra háar og reyndir flugmenn hafa sagt mér, að hvergi annars staðar mundi slíkur farartálmi liðinn nálægt flugbraut. Það er betra að byrgja brunninn, áður en eitthvað hendir.

Er ekki búið að verða slys?

Jú, að vísu, en það var ekki gert opinbert. Það ber lítið á ljósinu á stöngunum. Mér er sagt, að í nánd við Boston séu einhver slík möstur og að þau séu eitt ljóshaf. Hér eru tvær rauðar týrur, sem varla sjást, þegar þoka er eða slæmt skyggni. Ég skal svo ekki þreyta hv. þm. frekar. Grg. ber með sér, hvað átt er við. Í sambandi við brottflutning mastranna verður einhver kostnaður fyrir landssímann og flugmálastj., og hygg ég því, að till. eigi heima hjá fjvn. Ég legg til, að till. verði vísað til síðari umr. og þeirrar n. Ég vil mælast til þess við n., að hún afgr. málið áður en þessu þingi lýkur. Ef ekki verður hafist handa í þessu efni, getur það haft hinar örlagaríkustu afleiðingar.



Herra forseti. Í 2. gr. l. nr. 22 19. marz 1950, um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o. fl., er svo ákveðið, að gengishagnaður, sem myndast við það, að hrein gjaldeyriseign bankanna verður seld hærra verði eftir gengislækkunina, skuli renna í ríkissjóð og skuli þessari gjaldeyriseign sérstaklega varið til lánveitinga, eftir því sem nánar er ákveðið í þessari gr. laganna. En þar mælir svo fyrir enn fremur, að 2/3 af þessari upphæð skuli lánaðir Búnaðarbankanum, þ. e. a. s. ræktunarsjóði og byggingarsjóði, sem á vegum bankans starfa. Ég ætla, að gjaldeyriseign íslenzkra banka erlendis hafi numið í lok febrúarmánaðar sem næst 42 millj, kr., en ábyrgðir á sama tíma um 15 millj. kr., og geri ég ráð fyrir, að þetta fé hafi verið innistandandi eða sem næst því, þegar lögin gengu í gildi, því að eftir því sem ég veit bezt, voru í bönkunum gerðar ráðstafanir til þess, að ekki yrði um yfirfærslur að ræða á meðan gengislækkunarfrv. lá fyrir þinginu, a. m. k. ekki að neinu ráði, nema skuldbindingar væru gefnar um, að greitt yrði á nýja genginu. Mér er hins vegar ekki kunnugt um það, hverju talið hefur verið endanlega að nettógjaldeyriseignin næmi, því að þar á móti mun hafa komið eitthvert gengistap, en það mun þó ekki hafa numið nema litlum hluta þessarar upphæðar. Nú er það svo, að bæði ræktunarsjóði og byggingarsjóði er þörf á að fá fé og eftirspurn eftir landbúnaðarlánum er mjög mikil. Verksvið þessara sjóða hefur verið rýmkað á þessum árum. Byggingarsjóði var falið að lána til bygginga á nýbýlum, jafnframt því sem byggingarsjóðurinn gamli var lagður niður, og ræktunarsjóði var með l. frá 1947 falið að lána til ýmissa framkvæmda, sem honum var ekki falið að lána til áður, og þess vegna - og þó að það hefði ekki verið - er eftirspurnin eftir þessum lánum mjög mikil, og því fer mjög fjarri, að sjóðir þessir gætu að öllu óbreyttu fullnægt eftirspurninni eftir þessum lánum. Þess vegna munu þessar ráðstafanir hafa verið gerðar hér á Alþ., svo að hægt yrði að bæta nokkuð úr þessum vandræðum. Hins vegar er nú komið fram á vor og framkvæmdir í sveitum landsins fara að hefjast, og þess vegna er mjög áríðandi fyrir bændur að geta fengið svör um það hjá þessum lánastofnunum, hvort þeir eigi lána von á þessu ári. En það hlýtur að vera mjög undir því komið, hvernig og hvenær þetta fé innheimtist, sem bönkunum er ætlað að fá samkv. þessum l. Þess vegna vildi ég, eins og skráð er hér á þskj. 622, í fyrsta lagi spyrja um, hvort bankinn væri búinn að fá það lán, sem mér skilst að eigi að veita honum samkv. l., og ef svo er ekki enn, hvort þá sé búið að afhenda ríkissjóði þessa fjárhæð, sem nettógjaldeyrishagnaðinum nemur.



Herra forseti. Til þess að komast að niðurstöðu um það, hver sé nettógjaldeyrishagnaður bankanna, þarf að vera lokið öllum viðskiptum, sem til greina koma og þar að lúta, og hef ég beðið um skýrslur varðandi þetta mál, en ekki enn þá fengið endanleg gögn um það, heldur með fyrirvara um, að þetta geti breytzt eitthvað, þegar lokaskilagrein verður lögð fyrir ráðuneytið. Sá fyrirvari er hafður hjá báðum bönkunum. Enn fremur getur verið hér um að ræða nokkurt vafaatriði, þó að það sé ekki stórt. Mér virðist, að þessir liðir muni nema 16–18 millj. kr. og verði a. m. k. ekki undir 16 millj. kr. Ég hygg þetta varlega tiltekið. Gengishagnaðurinn hefur enn ekki verið afhentur ríkissjóði, en ég geri ekki ráð fyrir, að nein fyrirstaða verði á því, að afhending hans geti farið fram og fari fram alveg á næstunni og honum verði þá skilað í þá staði, sem hann á að fara í samkv. lögum. Ég get ekki skilgreint þetta nánar nú, en ég hygg, að óhætt sé að segja, að þetta muni leika á þessum tölum, að gengishagnaðurinn geti ekki orðið undir 16 millj. kr., eða 16–18 millj. kr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör, sem hann hefur gefið við þessari fyrirspurn minni, þar sem hann upplýsti, að samkvæmt þeim gögnum, sem hann hefði í höndum, mundi gengishagnaðurinn nema 16–18 millj. kr. Reynist svo, þá er þetta ekki fjarri því, sem talið var af kunnugum mönnum, þegar þessi l. voru sett í vetur. En ég vil aðeins leggja áherzlu á það, að reynt yrði að hraða því af hálfu ríkisstj. svo sem unnt er, að gengishagnaðurinn yrði afhentur réttum aðilum, svo að hann geti komið að þeim notum, sem til var ætlazt.



Herra forseti. Með l. nr. 93 frá 1942 var ákveðið að reisa nýjar síldarverksmiðjur, og var í l. veitt heimild til 10 millj. kr. lántöku til byggingarframkvæmda. 1944 var lántökuheimildin hækkuð í 20 millj., og var þá miðað við að reisa 10 þús. mála síldarverksmiðju á Siglufirði og 5 þús. mála á Skagaströnd. 1945 skipaði þáverandi ríkisstj. byggingarnefnd til þess að hafa framkvæmdirnar með höndum. 4. apríl 1946 áætlaði byggingarn., að verksmiðjurnar mundu kosta 26,3 millj. kr., og kvaðst byggingarn. þá sjá fyrir endann á framkvæmdunum. Í sambandi við það er lántökuheimildin hækkuð úr 20 og í 27 millj. kr. á því þingl. 30. nóv. sama ár, 8 mánuðum síðar, gerir byggingarn. aðra áætlun um byggingarkostnað og telur þá, að hann muni verða 38 millj. kr., eða 46% hærri en 8 mánuðum áður. Nú hefur hins vegar heyrzt, að raunverulegur stofnkostnaður þessara verksmiðja hafi orðið 42,5 millj. kr., eða 62% hærri en byggingarn. áætlaði að hann mundi verða aðeins þremur mánuðum áður, en verksmiðjurnar áttu að vera til og byggingarn. taldi fært, að þær yrðu til. Hér hefur auðsjáanlega verið um gífurleg mistök að ræða. Hefur annaðhvort verið um að ræða losaralegustu áætlunargerð, sem um hefur heyrzt hér á landi, eða eitthvert mesta sukk í framkvæmdum í sögu þjóðarinnar. Fyrir þremur árum ákvað stjórn síldarverksmiðjanna að láta endurskoða reikningsskil byggingarnefndarinnar, og er þeirri endurskoðun lokið fyrir nokkru. Þessi fyrirspurn er fram borin til þess að fá upplýst, hvað fram hefur komið við þessa endurskoðun, og alveg sérstaklega, hvort það sé rétt, að ýmsir verktakar hafi fyrir forgöngu þeirra manna, er að málinu störfuðu fyrir stjórn síldarverksmiðjanna, fallizt á að endurgreiða rúml. 900 þús. kr. reikninga, sem áður höfðu verið greiddir. Fyrirspyrjendur hafa áhuga á að fá upplýst: Hafa komið í ljós alvarlegar misfellur í bókhaldi byggingarn.? Er það t. d. rétt, að amerískur radiogrammófónn, sem hafi farið til einstaklings í Reykjavík, sé talinn til byggingarkostnaðar síldarverksmiðjanna? Er það rétt, að til stofnkostnaðar Skagastrandarverksmiðjunnar sé talin m. a. amerísk heimilishrærivél, sem tekin var til nota hér í Reykjavík, en aldrei hefur til Skagastrandar komið? Er það rétt, að dollarayfirfærsla, sem færð var í dagbók sem einangrun á vatnspípum, hafi reynzt greiðsla til námsmanns í Ameríku? Er það rétt. að fylgiskjöl skorti um nokkrar greiðslur úr sjóði byggingarn., og sé svo, hvað ætlar ríkisstj. þá að hafast að í tilefni af þessu. Við fyrirspyrjendur væntum þess að fá glöggar upplýsingar um þetta mál.



Út af þessari fyrirspurn hef ég snúið mér til Síldarverksmiðja ríkisins, sem hafa sent bréf, dags. 10. maí, en þar segir svo: „Hinn 5. maí 1947 var hrl. Guttormi Erlendssyni og hrl. Ragnari Ólafssyni falin endurskoðun á reikningsskilum byggingarnefndarinnar, og skiluðu þeir skýrslu um endurskoðunina 18. okt. 1948. Þessi endurskoðun var einungis reikningslegs eðlis, og ákvað stjórn S. R. því einnig að fela þrem mönnum úr stjórninni, þeim Erlendi Þorsteinssyni, Júlíusi Hafsteen og Jóni Kjartanssyni, að yfirfara reikninga, skjöl og skilríki byggingarnefndarinnar. Skilaði þessi undirnefnd verksmiðjustjórnar skýrslu um endurskoðun sína hinn 14. des. s. l.“ Til endanlegrar afgreiðslu hefur ríkisstj. ekki borizt þessi skýrsla, og hef ég þess vegna ekki frekari upplýsingar að gefa á þessu stigi málsins. Ég get þess vegna ekki svarað því, hvort radiogrammófónninn, sem hv. 1. fyrirspyrjandi gat um, er í skuld hjá ríkisverksmiðjunum, né neitt annað í þessum efnum. Mér finnst sjálfum ekkert óeðlilegt, þó að byggingarkostnaður hafi hækkað, því að við þekkjum það af byggingu þjóðleikhússins, að við höfum orðið að sjá sömu myndina þar, og þekkjum það í mörgum öðrum fyrirtækjum, sem reist eru um þessar mundir. Mér finnst hins vegar eðlilegt, að bæði fyrirspyrjendur og aðrir þm. óski að hafa aðgang að þessari skýrslu, og skal ég sjá um, að það verði hægt, ef þeir óska þess. Frekari upplýsingar hef ég ekki að gefa á þessu stigi.



Ég er annar af flm. þessarar fyrirspurnar. Út af því, sem hæstv. atvmrh. sagði síðast, vil ég taka það fram, að ég teldi æskilegt, ef hann vildi gefa þm. kost á því að sjá þessa endurskoðunarskýrslu, þegar hún kemur. Að öðru leyti skilst mér, þar sem hún hefur ekki borizt ríkisstj., a.ð hæstv. ráðh. geti ekki á þessu stigi gefið upplýsingar, en þess er að vænta, að þessar upplýsingar berist til þm., þegar þær eru komnar til ríkisstj.

Fyrirspyrjandi (Gylfi Þ. Gíslason) : Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fyrirspurninni. Ég tel henni svarað á fullnægjandi hátt með því vilyrði, að þm. gefist kostur á að kynna sér skýrslu endurskoðunarnefndar. Ég vona, að það geti orðið sem fyrst. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir fram fyrir það að eiga þess kost að kynna mér plaggið sjálft.

Fyrirspyrjandi (Rannveig Þorsteinsdóttir) : Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa fyrirspurn. Hún skýrir sig í raun og veru sjálf. Í 2. gr. l. um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o. fl. sé ég, að gengishagnaður sá, sem myndast við það, að hrein gjaldeyriseign íslenzkra banka verður eftir gengislækkunina seld hærra verði en áður, skuli renna í ríkissjóð og skuli síðan varið til lánveitinga. 1/3 gengishagnaðarins skal varið til íbúðabygginga samkvæmt I. og III. kafla l. nr. 44 frá 1946, en I. kafli þeirra l. er um byggingu verkamannabústaða. Fyrirspurnin hljóðar um það, hvort byggingarsjóður verkamanna hafi fengið þau lán, sem samkv. þessu er skylt að veita honum. Mér er kunnugt um, að byggingarsjóður verkamanna hefur mikla þörf fyrir fé, m. a. af skýrslu, sem ég hef í höndum, sem sýnir það, að beiðnir um lán liggja fyrir sjóðnum, sem nema ekki minna en nálega 12 millj. kr. Þar af er útborgað af lofuðum lánum um 3 millj. kr. og rúmlega 1 millj. kr., sem er upp í byggingar, sem þegar er byrjað á, þ. e. a. s. viðbót. Það lítur ekki út fyrir það eftir þessari skýrslu, að byggingarsjóður verkamanna hafi nýlega fengið mikið fé til umráða, heldur að það hafi staðið í stað nú um skeið; og liggur þá líka ákaflega nærri í því væntanlega svari við þessari fyrirspurn, að það upplýsist, hvort og hvenær yrði t. d. búið að fullnægja þeim beiðnum, sem nú liggja fyrir hjá sjóðnum og eru að upphæð nálægt 12 millj. kr., eins og áður er fram tekið.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér til svars þessari fyrirspurn að vísa til þess, sem ég tók fram nú áður í sambandi við fyrirspurn hv. þm. N-Þ. um það, hvað gengishagnaðurinn muni verða hár, og einnig um það, sem ég þá sagði um það, að ég geri ekki ráð fyrir, að neitt verði því til fyrirstöðu, að bankastofnanir fari bráðlega að afhenda það fé, sem fram á að leggja samkv. l.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir svar hans við fyrirspurn minni.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því í sambandi við þessa fyrirspurn, að mér finnst, að hv. 8. þm. Reykv. hefði strax í upphafi máls síns átt að hafa áhuga fyrir því, hvort það fé, sem veita á til bæjarbygginga í sambandi við sömu l., væri ekki komið til skila. Ég held það séu 300 íbúðir í smíðum hjá bæjarfélaginu, en 10–20 íbúðir hjá byggingarfélagi verkamanna. Ég bjóst við því, að í svari hæstv. fjmrh. mundu koma frekari upplýsingar um þetta efni, og menn gerast nú lítilþægir, þegar þeir gera sig ánægða með þau svör, sem hæstv. ráðh. gaf við þessari fyrirspurn, en kannske hefur hæstv. ráðh. ekki fundizt nein þörf á fyrirspurninni og þess vegna gefið slíkt svar.



Út af þessu innskoti hv. 5. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að ég hélt honum væri það ljóst, að þetta fylgist allt að, þar sem það er skýrt tekið fram í l. Það er viss hluti gengishagnaðarins, sem verkamannabústöðum og bæjarbyggingum er ætlað að fá, og það leiðir af sjálfu sér, að það fylgist að hlutfallslega, og þegar gengishagnaðurinn er á annað borð útreiknaður, þá verður nákvæmlega reiknað út, hvað hvor aðilinn á að fá. Það er 1/3 hluti gengishagnaðarins, sem verkamannabústaðirnir óg hús bæjarfélaganna eiga að fá, og af því eiga verkamannabústaðir að fá 273 hluta; en bæjarbyggingarnar 1/3 hluta. Ég skýrði frá því rétt núna, að þetta væri ekki endanlega tilbúið, en því, sem á að greiðast, verður skipt í þessum hlutföllum.



Áður en gengi krónunnar var breytt fyrir nokkru, reiknuðu bankarnir ítalska líru á 2,245 aura hverja líru til útflytjenda og innflytjenda. Líran var ekki formlega skráð í bönkum eins og aðrar myntir, en þetta gengi var notað sem grundvöllur fyrir viðskiptum við útflytjendur og innflytjendur. Þetta gengi var hærra en sem svarar skráningu lírunnar í Róm og London; rétt verð á lírunni í samræmi við aðra mynt hefði þá átt að vera 1½ eyrir fyrir hverja líru. Gengi lírunnar var með öðrum orðum skráð of hátt, það er að segja krónan hafði þegar verið felld allverulega gagnvart líru til þess að örva útflutning íslenzkra afurða til Ítalíu. Af þessu leiðir, að þegar gengislögin voru sett, hefði ekki átt að hækka gengi lírunnar um jafnmikið og gengi annarrar myntar, ef rétt skráning á lírunni hefði átt að fara fram. Gengi lírunnar hefði samkvæmt núverandi gengisskráningarl. ekki átt að hækka nema upp í 2,62 aura fyrir hverja líru, eða 15%. Það heyrðist um það rætt, meðan rætt var um gengisskráningarl., að til mála gæti komið að hækka líruna jafnmikið og aðra mynt. þ. e. a. s. 74%, þrátt fyrir það að líran hafði áður verið hækkuð sérstaklega. Í tilefni af þessu beindi ég þeirri fyrirspurn til hæstv. viðskmrh. við 2. umr., hvort það væri rétt, að til stæði að hækka líruna um 74% eins og aðra mynt, þ. e. a. s. lækka krónuna enn meir gagnvart líru og halda þannig áfram því svo nefnda hrognakerfi, sem áður var í gildi gagnvart Ítalíu. Hæstv. viðskmrh. svaraði þessu á þá leið, að líran yrði skráð í samræmi við aðra mynt, þ. e. a. s. 2,62 aurar fyrir hverja líru. Nú eru hins vegar liðnar nokkrar vikur síðan gengislækkunin var samþ., en líran er ekki skráð. Þetta veldur talsverðum trafala í viðskiptum við Ítalíu. Okkur fyrirspyrjendur langar til að fá að vita, hvernig á því stendur, að líran er ekki skráð, og hvaða fyrirætlanir séu uppi hjá ríkisvaldinu varðandi skráningu hennar.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Ég vona fastlega, að þegar ákvörðun verður tekin um þetta mál, verði hún á þá lund, að gengi lírunnar verði skráð í fullu samræmi við gengi annarra mynta, en að krónan verði ekki lækkuð enn frekar gagnvart þessari mynt.



Herra forseti. Á síðasta þingi var samþ. þál. á þskj. 800 um heimild fyrir ríkisstj. til að greiða uppbætur á laun opinberra starfsmanna. Samkvæmt henni var opinberum starfsmönnum greidd 20% launauppbót á síðari helmingi s. l. árs. Um áramótin síðustu var samþ. þál. um heimild fyrir ríkisstj. til að halda áfram að greiða uppbætur á laun opinberra starfsmanna, og hljóðar hún þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að halda áfram að greiða til bráðabirgða sömu uppbót á mánaðarlaun starfsmanna ríkisins og greidd hefur verið frá 1. júlí s. l. á grundvelli ályktunar Alþingis frá 18. maí s. l., þar til afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1950 er lokið.“ Uppbætur voru fyrst greiddar samkvæmt þessari till. á sama hátt og verið hafði síðarí hluta s. l. árs, 20%. Fyrir tveimur mánuðum lækkaði ríkisstj. hins vegar uppbæturnar úr 20% í 15%. Ég lít þannig á og við, sem að þessari fyrirspurn stöndum, að það sé mjög hæpið, að þessi ráðstöfun. sem ríkisstj. hefur gert, sé í samræmi við þá viljayfirlýsingu, sem fram kom í þessari þál., þar sem þar er gert ráð fyrir, að sama uppbót sé greidd áfram, þangað til fjárl. hafa verið afgr., eða 20%. En að öðru leyti var eindregið ráð fyrir því gert, að launal. væru endurskoðuð á þessu þingi. Nú eru þinglok að nálgast, og þess vegna höfum við leyft okkur að leggja fram fyrirspurn um það, hvort væntanlegt sé frv. til nýrra launal. frá ríkisstj., og svo, hvað ríkisstj. hyggist fyrir um greiðslu uppbóta á laun opinberra starfsmanna þar til ný launal. hafa verið sett, og sérstaklega hvort búast megi við því, að launauppbótinni verði breytt frá því, sem verið hefur, eða hvort ætlunin sé að greiða aðeins 15% launauppbót.



Það hefur setið n. á rökstólum til þess að endurskoða launakjör starfsmanna ríkisins, og sú n. hefur ekki skilað áliti enn þá, en hefur samt lokið störfum, þannig að frv. eða nál. hefur ekki borizt ríkisstj. enn þá. Hins vegar hefur ríkisstj. átt þess kost að kynna sér nokkuð drög að frv. til nýrra launal., sem n. hefur unnið að, en ríkisstj. mun ekki telja sér fært, eins og hv. þm. geta ráðið í, að leggja fyrir þetta þing frv. til nýrra launal. Varðandi uppbæturnar þá hefur ríkisstj. verið að ræða það mál undanfarið og er með það í deiglunni, og er óhætt að segja, að ákvörðun um það verði tekin á morgun svo snemma, að því verði útbýtt með till. ríkisstj. í sambandi við fjárl.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Ég er þó ekki ánægður með það, að frv. til launal. skuli ekki hafa verið lagt fyrir þetta þing. Um stefnu ríkisstj. get ég ekkert sagt fyrr en ég sé till. hennar á morgun.



Ég svaraði fyrirspurn; sem borin var fram á sínum tíma, á þann veg, að ég teldi eðlilegt, að líran væri skráð á eðlilegu gengi eins og önnur mynt. Þetta með skráningu lírunnar hefur verið athugað undanfarið, og Landsbankinn hefur skrifað ráðuneytinu fyrir nokkrum dögum, og hann telur gerlegt að skrá líruna. Undanfarið skilst mér að ekki hafi verið talið fært að skrá hana á venjulegan hátt af ýmsum ástæðum. En það er ekki búið að taka ákvörðun um þetta mál endanlega vegna þess, hve stutt er síðan bréfið kom frá bankanum, og stendur því fyrir dyrum að taka ákvörðun um það, hvað gera á við þetta mál, hvort skrá á líruna eins og farið er fram á.



Ég hef leyft mér að leggja fram fyrirspurn um það, hverju nemi gengishagnaður sá, er um ræðir í 2. gr. l. nr. 22 1950, um gengisskráningu o. fl., varðandi hluta byggingarsjóðs verkamanna, og hvort þetta fé er tiltækt. Þegar fyrirspurnunum á þskj. 622 var útbýtt, kom í ljós, að aðrir þm. höfðu gert fyrirspurnir um líkt efni, svo sem 1. fyrirspurnina, frá hv. þm. N-Þ., og 3. fyrirspurnina, frá hv. 8. þm. Reykv. Hæstv. fjmrh. hefur þegar að nokkru leyti svarað mínum fyrirspurnum með svörum til þessara fyrirspyrjenda, sem nú hef ég nefnt. Þó þykir mér rétt að fá staðfestingu hæstv. ráðh. á því, hvort eigi sé rétt, að minni fyrirspurn sé nánar svarað á þá leið, að ef gengishagnaður nemur 16–18 millj. kr., þá muni hlutur byggingarsjóðs verkamanna verða 3–4 millj. kr., 4 millj. ef gengishagnaðurinn er allur 18 millj., og mér skildist á orðum hæstv. ráðh., að þetta fé mundi verða til ráðstöfunar bráðlega.



Ég get vísað til þeirra talna, sem ég nefndi áðan og hv. þm. hefur tekið til greina. Ég get ekki betur séð, ef gengishagnaðurinn verður 16 millj., en að hluti byggingarsjóðs verkamanna verði 3½ millj., og ef hann verður 18 millj., þá verði þessi hluti 4 millj. Varðandi greiðslurnar þá skil ég l. svo, að bankarnir eigi að standa skil á þessu jafnóðum og upplýst er, hvað mikið á að greiða til þessara stofnana, og ég vænti þess, að það sé ekkert til fyrirstöðu af þeirra hendi á því, að það fari þannig fram.



Ég vil aðeins þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann hefur staðfest þær upplýsingar, sem hann áður gaf. Málið liggur þá fyrir eins og hann hefur frá skýrt, og eru það þær fullkomnustu upplýsingar, sem hægt er að veita á þessu stigi málsins.