Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tekið er fyrir fyrsta dagskrármálið, óundirbúinn fyrirspurnatími. Til svara eru forsætisráðherra, fjármálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og efnahags- og viðskiptaráðherra. Innanríkisráðherra varð að boða forföll á síðustu stundu.

Frú forseti. Nú eru liðnir rétt um þrír mánuðir síðan kærunefnd jafnréttismála komst að þeirri niðurstöðu að forsætisráðherra hefði gerst sek um brot á jafnréttislögum. Við skulum hafa það hugfast að niðurstaða kærunefndar jafnréttismála er bindandi. Það var m.a. áratugalangt baráttumál hæstv. forsætisráðherra að sú yrði raunin og svo er í dag. Við verðum líka að hafa það hugfast að ef einhver stjórnmálamaður og forustumaður í stjórnmálum er í lykilstöðu til að framkvæma það sem viðkomandi stjórnmálamaður hefur barist fyrir í áraraðir er það hæstv. forsætisráðherra. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort búið sé að semja í þessu máli. Er búið að semja við tjónþola? Nú eru liðnir þrír mánuðir og vel það. Ætlar forsætisráðherra e.t.v. að fara með málið fyrir dómstóla? Ætlar forsætisráðherra ekki einfaldlega að viðurkenna brot sitt og semja við brotaþola í þessu máli? Eða ætlar forsætisráðherra að fara með málið fyrir dómstóla og láta skömm sína verða meiri fyrir vikið?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að rifja upp baráttu mína fyrir jafnréttismálunum og jafnréttislögunum. Hv. þingmaður hefði mátt jafnvel fara ítarlegar í það en hún gerði. Varðandi það tiltekna mál sem þingmaðurinn nefndi er það í ákveðnum farvegi. Ég hef einu sinni eða tvisvar áður rætt um þetta mál og afstaða mín hefur í raun ekkert breyst. Rýnihópur var settur í málið því að forsendur kærunefndar og þess hóps sem ég var með í þessu máli, þar sem voru mannauðsráðgjafi og fleiri, voru mismunandi. Niðurstaðan sem komist var að var mismunandi hjá Jafnréttisráði og þessum hópi, sem gaf tilefni til þess að skoða jafnréttislögin, reglugerðir og það mat sem mannaráðningar eru byggðar á, með tilliti til jafnréttislaga og í raun stöðuna almennt. Varðandi þetta tiltekna mál er það í eðlilegum farvegi. Það hefur komið fram áður að ég ætla ekki að fara með það fyrir dómstóla. Ég vil leita sátta í málinu og að því hefur verið unnið. Ríkislögmaður og lögmaður þessa aðila hafa verið að ræðast við um málið og í þeim farvegi er það núna, það er verið að reyna að leita sátta í málinu.

Frú forseti. Ég er algjörlega ósammála hæstv. forsætisráðherra um að málið sé í eðlilegum farvegi. Lögin eru alveg skýr og sá rýnihópur sem hæstv. forsætisráðherra hefur sett yfir málið, vinnuhópur eða hvað sem á að kalla hann, hefur enga stjórnsýslulega eða stjórnskipulega merkingu, enga. Lögin eru skýr. Ef einhver er í aðstöðu til að framkvæma það sem núverandi hæstv. forsætisráðherra hefur barist fyrir í áraraðir er það hún sjálf. Ég skil þetta bara ekki. Það eru liðnir rúmir þrír mánuðir frá því að niðurstaða lá fyrir. Þann 31. mars sagði hæstv. ráðherra í þinginu að hún væri að bíða eftir áliti frá ríkislögmanni. Hvers konar framkoma er það gagnvart brotaþola í þessu máli? En það er eins og alltaf hjá þessari ríkisstjórn að það ætlar enginn að axla ábyrgð. Hvers lags er þetta? Er þetta fyrirmyndin sem við viljum sjá varðandi 

Virðulegi forseti. Ég vísa þessu algjörlega á bug. Ég virði jafnréttislögin.  Ef ekki nást sættir milli forsætisráðuneytisins og kæranda í þessu máli hefur kærandi öll tök á því að fara með málið fyrir dómstóla. Við verðum bara að bíða og sjá hvort hún gerir það, en lyktir í málinu fást væntanlega í vikunni. Síðan finnst mér að hv. þingmaður eigi að rifja upp ráðningar ýmissa ráðherra Sjálfstæðisflokksins að því er varðar svipuð mál. 
            

Af hverju?

Þar er eitthvað til að tala um sem brot 

Virðulegur forseti. Ég hef fengið í hendur svar við fyrirspurn minni til hæst. fjármálaráðherra um áfallna ógreidda skatta, þ.e. skatta í vanskilum. Í lok mars á þessu ári námu áfallnir, ógreiddir skattar, skattar í vanskilum, 127 milljörðum kr., þar af er u.þ.b. helmingurinn vörsluskattar, virðisaukaskattur er stór hluti af því. Fyrirtæki þurfa að vera í verulegum vandræðum til þess að geta ekki greitt vörsluskatta, enda er þar um að ræða peninga sem fyrirtækin halda utan um fyrir ríkið og eru þegar orðnir eign ríkisins. Maður veltir því fyrir sér hvað það segi okkur um stöðu íslenskra fyrirtækja. Þetta er gríðarlega há upphæð, skattar sem ekki hafa innheimst. Er þetta ekki þrefaldur eða fjórfaldur árlegur rekstrarkostnaður Landspítalans? Að hversu miklu leyti hefur fjármálaráðuneytið gert ráð fyrir þessum ógreiddu sköttum í áætlanagerð sinni? Að hversu miklu leyti skeikar áætlunum um ríkisfjármál og stöðu ríkisins í ljósi þessara upplýsinga?

Frú forseti. Eftir því sem ég best veit er þetta svipuð tala og rúllað hefur á undan undanfarin ár í þessum efnum, því miður, þannig að það er ekkert nýtt við þetta. Þó að þetta séu háar tölur, það er alveg rétt, hafa jafnan verið talsvert háar fjárhæðir í vanskilum eins og það er skilgreint, gjöld sem ekki hafa verið greidd innan tilskilinna gjalddaga. Núna síðastliðin tvö ár hafa verið afskrifaðir u.þ.b. 9–10 milljarðar kr. á hvoru ári um sig af þessum stabba í lokafjárlögum. Ef eitthvað er horfir kannski heldur til betri tíðar, sérstaklega hvað varðar lögaðila sem eru í vanskilum, vegna þess að aðgerðir til að auðvelda þeim að gera upp ógreiddar eldri skattskuldir hafa skilað heilmiklum árangri og eitthvað á milli 500 og 1.000 fyrirtæki hafa nýtt sér þann möguleika að færa slíkar skuldir yfir á skuldabréf til nokkurra ára og greiða samkvæmt því. Áskilnaðurinn í þeim tilvikum er þannig að fyrirtækin komi samtímagreiðslum sínum í skil og standi síðan í skilum jafnóðum með það sem til fellur og þá er gamla skuldin greidd upp með skuldabréfinu. Ég þekki ekki nákvæmlega fjárhæðirnar sem þar eru í húfi, en það er nokkuð ljóst að sú aðgerð mun án efa skila ríkinu að lokum mun betri endurheimtum úr þessum vangoldnu sköttum en ella hefði orðið. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef „på stående fod“, svo maður sletti nú aðeins dönsku, er ekki að verða mikil breyting á þessu og minni en jafnvel hefði mátt ætla miðað við þá miklu erfiðleika sem atvinnulífið og einstaklingar hafa verið að ganga í gegnum.

Virðulegur forseti. Þetta er töluverð hækkun á ógreiddum áföllnum sköttum. Hæstv. fjármálaráðherra nefnir reyndar að fyrir árin 2009 og 2010 hafi verið afskrifaðir samtals rúmir 19 milljarðar sem bætast þá væntanlega við þá upphæð sem eftir stendur, 127 milljarðana, og ég spyr: Að hversu miklu leyti er gert ráð fyrir þessum 127 milljörðum sem eign hjá ríkinu? Hvað gera menn ráð fyrir að stór hluti innheimtist og hvað gera menn þá ráð fyrir stórum hluta af þessu sem eign í bókum ríkisins? Þetta eru slíkar upphæðir að það hlýtur að þurfa að meta það þegar menn reyna að leggja mat á stöðu ríkissjóðs. Svo ítreka ég spurninguna um hvað þetta segir okkur um stöðu fyrirtækja þegar til að mynda vangreiddur áfallinn virðisaukaskattur nemur yfir 45 milljörðum kr. Hvaða sögu segir þetta okkur um stöðu fyrirtækjanna? Og að hversu miklu leyti er gert ráð fyrir þessum 127 milljörðum sem eign í bókum ríkissjóðs?

Frú forseti. Þetta er væntanlega í bókhaldi ríkisins, þetta er fært í bókhald ríkisins og stendur þar þangað til það er afskrifað. Þegar hvert ár fyrir sig er gert upp er að sjálfsögðu eingöngu gengið út frá þeim greiðslum sem hafa verið inntar af hendi. Það er ekkert launungarmál að fyrirtækin hafa mjög mörg átt í miklum erfiðleikum og ýmislegt hefur verið gert til að aðstoða þau í þeim efnum, samanber það sem ég sagði áðan um að greiða upp vangoldna skatta, gera þá upp með skuldabréfi. Sömuleiðis má nefna þá gjalddagaaðlögun sem hefur verið í gangi og tvímælalaust hefur auðveldað fyrirtækjum að vera í skilum þó að þau fái að dreifa gjalddögum umfram það sem áður var. Ég held að það séu ekki eins miklar breytingar að þessu leyti og jafnvel mætti ætla vegna ástandsins sem hér hefur verið síðustu tvö eða þrjú árin og ekkert endilega rétt að menn gefi sér að á komandi árum verði öllu meira afskrifað en það sem þegar hefur verið afskrifað undanfarin ár. 

Virðulegi forseti. Við þurfum ekki að hafa mörg orð um að meðal þeirra vandamála sem við höfum staðið frammi fyrir er að lán hafa stökkbreyst og hækkað hjá almenningi á sama tíma og laun hafa lækkað. Það hefur verið pólitísk samstaða um að koma til móts við fólk í skuldavanda. Einn hópur hefur hins vegar algerlega orðið út undan, sá hópur sem hefur fengið lánsveð. Til dæmis stendur því fólki ekki til boða 110%-leiðin sem mikið hefur verið bent á. Í gærkvöldi var í fréttum Stöðvar 2 kynnt aðstaða stórrar barnafjölskyldu sem hefur lent í því að lánin hafa hækkað mjög mikið og launin lækkað en sú fjölskylda hefur ekki tækifæri á úrlausn vegna þess að ef um lánsveð er að ræða er ekki tekið tillit til þess. Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra, verkstjórann í ríkisstjórninni, að tvennu, í fyrsta lagi hvort hæstv. ráðherra finnist þetta eðlilegt og réttlátt. Finnst henni rétt og eðlilegt að ekki sé komið til móts við þennan hóp fólks? Í öðru lagi, ef hæstv. ráðherra finnst það ekki eðlilegt, hvað ætlar hæstv. ráðherra þá að gera í málinu og hvenær?

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, mér finnst þetta hvorki réttlátt né eðlilegt. Þetta er einmitt sá þáttur sem við fórum mikið í gegnum þegar við fórum í síðustu aðgerðir með lánastofnunum og öðrum fyrir skuldug heimili, þessi lánsveð og hvernig hægt væri að taka á þeim. Þessi mál hafa reyndar verið rædd fyrir löngu í þingsal, t.d. varðandi lög um ábyrgðarmenn þar sem ég held að hafi verið fullur vilji fyrir því að undanskilja það að hægt væri að ganga að heimilum þeirra sem gengjust í ábyrgð. Það náðist ekki samkomulag um þetta við meðal annars bankana og þeir báru fyrir sig að um væri að ræða vernduð eignarréttindi sem ekki væri hægt að ganga að. Finni þingmaðurinn einhverja leið til að hægt sé að taka á þessu máli er ég meira en fús til að setjast yfir hana með honum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hreinskilið svar. Í fljótu bragði man ég ekki eftir jafnhreinskilnu svari hjá hæstv. forsætisráðherra. Það er þó ekki útilokað að það hafi verið einhvern tímann. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir að hún hefði ekki nein tök á málinu en óskaði í leiðinni eftir því að við ynnum í því saman. Skuldamálin eru í fullkomnum ógöngum. Út af fyrirspurn minni um umboðsmann skuldara um daginn frétti ég að á tíu mánuðum væri búið að afgreiða 22 mál af 2.800. Það segir allt sem segja þarf. Ég er 1. flutningsmaður að frumvarpi sem gengur út á að einfalda ferlið og ég lít svo á að nú ætli hæstv. forsætisráðherra í fullri alvöru að leggja við hlustir þegar við hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar komum fram með hugmyndir. Fram til þessa hefur ekki verið neinn samningsvilji hvað það varðar og að sjálfsögðu 

Forseti minnir hv. þingmann á að virða tímamörk í ræðustól Alþingis.

Ég ítreka bara, virðulegi forseti, að ef við finnum færar leiðir í þessu efni er sjálfsagt að skoða þær. Hv. þingmaður nefndi greiðsluaðlögunina. Hér hefur ítrekað verið talað um að einungis sé búið að afgreiða 22 mál, en greiðsluferlið er alveg í samræmi við það sem Alþingi samþykkti í þessu máli. 2.800 eða 2.900 umsóknir hafa komið og það er búið að afgreiða frá umboðsmanni 800, en það tekur þrjá til fimm mánuði eftir að umboðsmaður hefur afgreitt málið að samþykkja þennan rétt. Það þarf að auglýsa, það þarf að fara af stað með kröfulýsingu, það þarf að semja við kröfuhafa o.s.frv. og það tekur þennan tíma. Ferlið í þessu máli er ekkert lengra en það. Vissulega vildum við hafa það hraðara en þetta tekur tíma. Eftir síðasta febrúarmánuð var aukið verulega við mannafla hjá umboðsmanni skuldara og hraðinn hefur aukist verulega. Hjá embættinu hafa verið afgreidd 200–300 mál á mánuði en jafnvel þó að umboðsmaður sé búinn að afgreiða mál tekur það þennan tíma. Þó að umboðsmaður segi að viðkomandi hafi þennan rétt þarf málið samt að fara í gegnum þessa kröfulýsingu sem tekur óhjákvæmilega þennan tíma. Það er allt gert sem hægt er til að hraða þessum málum þannig að það að halda því fram að bara 22 mál hafi verið afgreidd segir ekki allt um heildarmyndina.

Virðulegi forseti. Eftir á hef ég skilning á því hvers vegna hæstv. utanríkisráðherra og Samfylkingin börðust svo mjög fyrir því að breytingartillaga sú sem ég flutti við ESB-umræðuna yrði felld. Hún fól í sér að skilyrða ætti samningsmarkmið Íslendinga gagnvart sambandinu. Það var unnið vel og lengi á bak við tjöldin að því að þetta yrði ekki að veruleika þar sem ég lagði til að þau skilyrði sem Íslendingar ættu að standa vörð um færu inn í beinan þingsályktunartillögutexta. Hv. formaður utanríkismálanefndar taldi það óþarft vegna þess að skilyrði Framsóknarflokksins kæmu fram í greinargerð með þeirri tillögu sem síðar var samþykkt. Þessu var ég alltaf mótfallin enda hefur komið á daginn að hæstv. utanríkisráðherra virðist vera að fara með þetta umsóknarferli langt út fyrir heimildir Alþingis, meira að segja út fyrir það sem stendur í greinargerðinni sjálfri, en ekki er talað um skilyrði í þingsályktunartillögutextanum sjálfum. Mig langar til að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra: Er verið að vinna að einhverjum alvarlegum samningsmarkmiðum sem á að setja fyrir sjávarútveg og landbúnað í þessu aðlögunarferli? Eru fleiri skilyrði í landbúnaðarmálum en þau sem Bændasamtökin settu? Hefur ráðherrann verið beittur þrýstingi af hæstv. utanríkisráðherra í þessum málaflokkum? Að síðustu langar mig til að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvað líði þessu regluverki um tollakerfið sem á að setja upp. Er enn á borðinu að það verði styrkt af Evrópusambandinu upp á 4 milljarða eða kemur íslenska ríkið til með að borga það, eins og hæstv. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég minni í þessu sambandi á að í nefndarálitinu og greinargerð sem fylgdi samþykkt þingsályktunartillögunnar um að senda inn umsóknaraðild að Evrópusambandinu stendur, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að skýr stuðningur við mjólkurframleiðslu og annan hefðbundinn búskap verði eitt af samningsmarkmiðum Íslands. Það á t.d. við um afnám tolla þar sem tollverndin hefur verið ein af stoðum íslensks landbúnaðar, ekki síst hefðbundins landbúnaðar.“ Síðan eru rakin fleiri af þessum atriðum í nefndarálitinu. Þá vil ég og vitna til þess sem stendur líka í nefndarálitinu um skilyrt umboð. Áherslan í nefndarálitinu er eins og þar stendur: „Nefndin hefur fjallað ítarlega um þá meginhagsmuni sem stjórnvöldum ber að hafa að leiðarljósi í aðildarviðræðum við ESB. Mat meiri hlutans er að það sé fullnægjandi veganesti fyrir stjórnvöld og að tiltekin skilyrði í umboði ríkisstjórnarinnar muni ekki skila neinu umfram það. Á hinn bóginn leggur meiri hlutinn áherslu á að ríkisstjórnin fylgi þeim leiðbeiningum sem gefnar eru með áliti þessu um þá grundvallarhagsmuni sem um er að ræða. Að mati meiri hlutans verður ekki vikið frá þeim hagsmunum án undanfarandi umræðu á vettvangi Alþingis og leggur meiri hlutinn til að orðalagi þingsályktunartillögunnar verði breytt með hliðsjón af þessu.“ Þess vegna tel ég alveg óyggjandi, eins og hv. þingmaður víkur að, að það verði tilgreint hverjir meginhagsmunir Íslands eru varðandi þessar aðildarviðræður. Auðvitað stillum við þeim upp og að sjálfsögðu víkjumst við ekki undan þeim nema það komi þá aftur inn til Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum góð svör. Ég var spurð hvernig hægt væri að vera í óundirbúnum fyrirspurnatíma þegar ráðherra kemur með skjölin og les upp. Ég get ekki að því gert hvað leynist í bunka ráðherrans, en tek fram að þetta var svo sannarlega óundirbúin fyrirspurn úr því að samfylkingarþingmenn hafa áhyggjur af því. 
             Staðan virðist þá vera sú, eins og ég vissi, að ráðherrann stendur fast í fæturna gegn þessu aðlögunarferli, m.a. vegna þess sem stendur í þessari þingsályktunartillögu og eins vegna lífsskoðana hans og kosningaloforða. Það sem mig langar til að fá nánar í ljós hjá hæstv. ráðherra er í hvaða ferli ráðherrann sjái málið nú fara þar sem samninganefnd Evrópusambandsins lét hafa eftir sér að Íslendingar mundu ekki breyta Evrópusambandinu og það væri komið að leiðarlokum þess. Ég er að vísa í frétt sem birtist í Bændablaðinu um að nefndin mundi jafnvel hætta viðræðum ef ekki yrði gefið eftir. Sér ráðherrann 

Frú forseti. Ég get alveg tekið undir það að ég þekki málið varðandi þessa fyrirspurn. Hins vegar eru ákveðin atriði sem ég geng alltaf með á mér. Það eru ákveðin grundvallaratriði til þess að hæstv. utanríkisráðherra - honum dettur aldrei í hug að beita mig þrýstingi. Við vitum nákvæmlega um skoðanir hvor annars í þessu efni og hann vinnur það út frá sínum forsendum og ég mínum. Það er skýr skilningur milli okkar tveggja í þessum efnum. Við förum þar eftir samþykki Alþingis, eins og hv. þingmaður minnir á, og pössum hvor upp á annan í þeim efnum. Varðandi aðildarferlið eða umsögnina um landbúnaðarkaflann á Evrópusambandið eftir að „opna“ kaflann eftir rýnivinnuna og meta síðan 

Virðulegi forseti. Við höfum til meðferðar í þinginu svokallað minna frumvarp um sjávarútvegsmál sem mælt var fyrir í lok maí og hefur verið keyrt á alveg ótrúlegum hraða í gegnum þingið. Það var rifið út úr nefnd óunnið, eða hálfunnið vil ég segja, í gærmorgun. Þetta er mjög umdeilt mál og hefur vakið hörð viðbrögð allra umsagnaraðila sem tjáð sig hafa um það, bæði þeirra sem nefndin óskaði umsagna hjá og líka annarra, t.d. lagasérfræðinga á þessu sviði, sem sent hafa nefndinni athugasemdir að eigin frumkvæði. Allar eru þær á sama veg, alltaf er varað mjög við afgreiðslu málsins á þessum nótum. Það vekur athygli að í gögnum með frumvarpinu koma fram mjög alvarlegar athugasemdir frá fjármálaráðuneytinu og er þar ýjað að því að ákvæði í frumvarpinu geti stangast á við stjórnarskrá. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra í fyrsta lagi hvort það hafi ekki vakið athygli hennar og hvort henni hafi þótt eðlilegt að afgreiða í gegnum ríkisstjórn og þingflokka frumvarp sem fylgdu svo alvarlegar athugasemdir frá einu ráðuneytanna. Í athugasemdum frá öðrum aðilum er sérstaklega tekið fram að menn óttist heildaráhrif frumvarpsins á atvinnugreinina. Hagfræðileg úttekt hefur ekki verið gerð. Hagfræðingar áttu að skila skýrslu í síðustu viku, hún er ekki enn komin. Þá var talað um að hún kæmi fram í lok þessarar viku. Hún er grundvöllur þess að hægt sé að gefa málinu faglega umfjöllun 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja, af því að ég hef orðið vör við að sá hv. þingmaður sem beinir fyrirspurn til mín kallar þá sem hér stendur friðarspilli og splæsir á hana heilli grein í Morgunblaðið af því tilefni, að mér finnst ég ekki bera þessa nafngift með rentu. Ég hef lagt mig mjög fram um að leita sátta í þessu máli og finna lausn á því sem er til þess fallin að hægt sé að afgreiða málið úr þinginu. Að því er varðar fyrirspurn hv. þingmanns þar sem hann er að tala um áhrifin á stjórnarskrána og álit fjármálaráðuneytisins í því efni verð ég að segja að þó að álitið komi frá fjármálaráðuneytinu tel ég mjög hæpið að það standist að þessi ákvæði brjóti í bága við stjórnarskrána þó að vissulega þurfi að skoða það. Ég hef minnst á í því sambandi að árið 2007 þegar aflabrestur varð, voru ákvarðaðar 750 milljónir á þremur árum til þeirra sveitarfélaga sem orðið höfðu fyrir aflabresti. Þar var ákveðin skilgreining og það eru þau ákvæði sem fjármálaráðuneytið gerir athugasemdir við, að þetta skiptist misjafnlega milli sveitarfélaga. Þar er miðað við löndunina núna, í hvaða sveitarfélögum er landað, þannig að þeim hluta veiðigjaldsins sem fer til sveitarfélaganna er skipt samkvæmt því. Ég veit að margir gera athugasemdir við það og mér finnst alveg sjálfsagt að skoða það mál og ganga alveg úr skugga um hvort það brjóti í bága við stjórnarskrána, en ég tel að svo sé ekki. Varðandi þau álit sem beðið er eftir hefur það verið á forsjá sjávarútvegsráðherra og ég hef verið að reyna að reka á eftir því eins og hægt er, en þeir aðilar sem vinna að málinu telja sig þurfa þennan tíma. 

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að ég hef kallað hana friðarspilli í þessu máli og ég stend við það. Ég legg þar til grundvallar ítrekuð ummæli hennar á opinberum vettvangi í garð þeirra sem starfa í þessari grein og hafa starfað um áratugaskeið. Er þar kannski lítill greinarmunur gerður á smáum og stórum. Eins það hvernig hún hefur oft hagað orðum sínum gagnvart þeim sem unnið hafa af heilindum í sáttanefndinni og komist þar að sameiginlegri niðurstöðu. Þá á ég við fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna, hvernig meðhöndlun við höfum fengið frá hæstv. ráðherra í umræðunni undanfarið. Ég vil inna hæstv. forsætisráðherra eftir því, af því að hún dregur í efa að umsögnin frá fjármálaráðuneytinu standist, hvort hún hafi eitthvert lögfræðilegt álit í höndunum, hvort hún hafi látið framkvæma lögfræðilega úttekt í ráðuneyti sínu á því að þarna sé farið með rangt mál. Ég vil einnig inna hana eftir því hvort henni finnist eðlilegt að ekki sé búið að vinna þessa hagfæðilegu úttekt. 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé nú ofsagt sem hv. þingmaður segir og ég hef heyrt aðra þingmenn segja, að ég hafi kallað þá sem starfa í þessari grein öllum illum nöfnum. Það er ekki rétt. Ég hef bara farið með staðreyndir í þessu máli, ég hef sagt að um langan tíma, tvo áratugi, hafi verið ósætti um fiskveiðistjórnarkerfið. Því er verið að reyna að breyta í þessu máli, m.a. er verið að reyna að koma á meira jafnræði í greininni og koma í veg fyrir að þeir sem hafa aflaheimildirnar fénýti þær og taki himinháa leigu af þeim sem þurfa að leigja aflaheimildir. Það hef ég vissulega sagt. Ég hef kallað eftir meira jafnræði og nýliðun í þessari grein og ég segi ekkert annað en sannleikann í því máli. Ég hefði talið æskilegt að þessar álitsgerðir hefðu legið fyrir fyrr og hef rætt það við sjávarútvegsráðherra. En þessir aðilar töldu sig þurfa þetta langan tíma í málinu. En ég veit ekki hvort það þarf að koma að sök í þessu máli vegna þess að við höfum frestað stóra málinu 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta umhverfisnefndar, sem er að finna á þskj. 1529, um breytingu á lögum nr. 65/2007, um losun gróðurhúsalofttegunda. Þingmönnum til upprifjunar fjallar frumvarp þetta um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir. Þar er lagt til að innleiddar verði í íslenskan rétt reglur um viðskiptakerfi með losunarheimildir fyrir gróðurhúsalofttegundir, þ.e. ETS-kerfið. Kerfið hefur verið virkt innan Evrópusambandsins frá 2005. EFTA-ríkin hafa verið aðilar að því frá 2008 en Ísland hefur verið sérstaklega undanþegið. Ástæðan fyrir því að lagt er til að taka þetta í lög hér á landi er að frá 1. janúar 2012 fellur allt flug innan Evrópska efnahagssvæðisins, til þess og frá, undir kerfið og frá 1. janúar 2013 mun kerfið ná til fleiri tegunda en nú, svonefnds staðbundins iðnaðar og gróðurhúsalofttegunda. Þá, sem sagt eftir 2013, mun myndast einn sameiginlegur pottur losunarheimilda fyrir allt svæðið og ákvarðanir á úthlutun byggjast á árangursviðmiðum sem verða þau sömu fyrir allt svæðið. Væntanlegt er frumvarp á næsta þingi um þátttöku iðnstarfsemi í viðskiptakerfinu á grundvelli tilskipunar 2009/29/EB, en hún er á leið inn í EES-samninginn. Það frumvarp sem við hér ræðum tekur því fyrst og fremst til flugstarfseminnar en til þess að tryggja að íslensk fyrirtæki sitji við sama borð og fyrirtæki annars staðar á EES-svæðinu er mikilvægt að fylgja hér sömu tímafrestum og við önnur ríki. Frú forseti. Ég ætla ekki að fara ítarlega yfir það hvernig kerfið virkar enda var það gert við 1. umr. málsins þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu. Í stórum dráttum er það þannig að 85% af heimildunum sem fara í pottinn verður úthlutað á grunni árangursviðmiða en 15% verða sett á uppboðsmarkað. Það fyrirkomulag mun gilda óbreytt til 2020 en á uppboðsmörkuðunum getur hver sem er keypt heimildir til eigin nota, til þess að selja aftur síðar eða jafnvel til þess að draga úr losun. Það verður sem sagt hægt að framselja þessar heimildir og kaupa og selja að vild. Hver heimild verður hins vegar aðeins nýtt einu sinni og til þess að fá úthlutað heimild þarf að uppfylla ákveðin skilyrði. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram að við innleiðingu viðskiptakerfisins fyrir flugið hér á landi þurfa allt að 170 flugrekendur að sækja um losunarleyfi hérlendis. Af þeim eru 135–140 tiltölulega smáir flugrekendur sem áður hafa verið í umsjón annarra ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu, þar af um 45 sem flytjast hingað frá Bretlandi, þar á meðal er Icelandair, síðan 16 frá Frakklandi og 15 frá Ítalíu. Í kerfið bætast um 35 flugrekendur frá ríkjum utan EES-svæðisins sem koma í fyrsta sinn inn í kerfið og stærsti nýi flugrekandinn sem kemur inn er Flugfélag Íslands. Við undirbúning frumvarpsins var haft samráð við Samtök atvinnulífsins, flugrekendur og þá iðnrekendur sem efni frumvarpsins varðar. Þá kom fram í máli gesta að forráðamenn fyrirtækjanna sem við sögu koma gera sér allir góða grein fyrir þeim breytingum sem í vændum eru og leggja áherslu á að þetta frumvarp nái fram að ganga sem allra fyrst. Bent var á að tímafrestir í frumvarpinu gætu verið nokkuð knappir en til þess að bæta úr því hefur meiri hlutinn lagt til breytingar á dagsetningum í ákvæðum sem á að bæta við lögin, þ.e. ákvæðum til bráðabirgða I og II, þannig að nægjanlegt svigrúm sé fyrir aðila að bregðast við nýjum lögum. Þær breytingartillögur sem er að finna í sama þingskjali með nefndarálitinu eru þannig að frestirnir sem tilgreindir eru í frumvarpinu verði fram til 15. júní á þessu ári. Að lokum vil ég geta þess meðan ég er í ræðustól, herra forseti, að huga þarf að kostnaði við aðkomu Flugmálastjórnar í þessu sambandi en ekki er hægt á þessu stigi að gera sér grein fyrir því hvert umfang þess verkefnis verður. Það verður væntanlega ekki hægt að gera það fyrr en farið verður að vinna eftir lögunum. Meiri hluti beinir því þess vegna til forráðamanna Umhverfisstofnunar og Flugmálastjórnar að fylgjast grannt með þróun þessa samstarfs og benda ráðuneytum sínum á hugsanlegan kostnaðarauka sem af því kann að hljótast. Þær breytingartillögur aðrar en þær sem ég nefndi varðandi frestina til 15. júní nk. eru eingöngu orðalagslegs eðlis, það eru engar efnisbreytingar. Af því má sjá að við umfjöllun nefndarinnar voru menn sáttir við framsetningu málsins í frumvarpinu og mikil sátt myndaðist um framgang þessa máls. Undir nefndarálitið skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. formaður nefndarinnar Mörður Árnason og hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir, Birgir Ármannsson, Kristján Þór Júlíusson og Skúli Helgason. Hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og Birgitta Jónsdóttir skrifuðu undir álitið með fyrirvara. Af þessu má sjá að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, fulltrúi Framsóknarflokksins, skipar minni hluta hv. umhverfisnefndar. Ég vil taka það fram að nefndarálit hv. þingmanns er mjög ítarlegt, yfirgripsmikið og vel unnið og ég þakka henni kærlega fyrir það yfirlit sem um þennan málaflokk er að finna þar. Ég get hins vegar á engan hátt verið sammála hv. þingmanni um niðurstöðuna sem hún dregur af þeirri samantekt, sem er tillaga um að málið verði fellt. Ég tel þvert á móti mjög brýnt að vekja athygli þingheims á því að hér er um gríðarlega mikla hagsmuni fyrir flugrekendur á Íslandi að tefla og allur iðnaðurinn, flugrekendur og þeir sem komu fyrir nefndina lögðu mikla áherslu á að málinu yrði lokið sem allra fyrst. Ég legg síðan til að málið fari til 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir yfirferð hennar á frumvarpinu. Mig langar til að spyrja hana hvers vegna hér sé lagt til að taka upp þetta kerfi sem er spegilmynd íslenska sjávarútvegskerfisins sem Samfylkingin og Vinstri grænir róa nú að öllum árum að leggja niður. Ég óska þess að flug verði hér áfram sterkt til framtíðar og eins iðnaður sem þarf að losa gróðurhúsalofttegundir og styð það af heilum hug, en bendi þingmanninum á að það er eðlilegt að þessir aðilar séu mjög hlynntir frumvarpinu vegna þess að þegar lögin verða samþykkt afsalar íslenska ríkið sér samdægurs þeim losunarheimildum sem það hefur náð í gegnum íslenska ákvæðið á mengunarreynslu og færir þessum aðilum ókeypis. Það var gert þegar sjávarútvegskerfið var tekið upp hér á landi, þá var byggt á veiðireynslu, tekinn ákveðinn pottur og úthlutað úr honum. Svona eru stundum andstæðurnar hér á þingi, til stendur að leggja niður eitt kvótakerfi og taka upp annað sem er alveg eins og hitt. Mig langar líka til að spyrja þingmanninn hvort hún sé sátt við það sem kemur fram í nefndaráliti mínu, að við þessar aðgerðir leggjast 6–30 evrur á hvert flugsæti í nánustu framtíð og sú upphæð fer alveg örugglega mjög hækkandi til langrar framtíðar litið. Finnst henni eðlilegt að þetta skuli leggjast á almenning í þeim löndum sem um ræðir, sérstaklega þar sem þau undantekningartilvik koma í III. viðauka að þetta skuli ekki leggjast á meðal annars flug ríkisstjórna, herafla og þjóðhöfðingja? Er ekki verið að brjóta þarna ákveðið jafnræði með því að leggja þetta til?

Herra forseti. Það er vissulega rétt að það kerfi sem hér um ræðir er að því leyti spegilmynd íslenska kvótakerfisins í fiskveiðum að þarna á að úthluta ókeypis kvóta allt að 85% miðað við losun viðkomandi fyrirtækis og lands á þarsíðasta almanaksári. Þannig var fiskveiðiheimildunum úthlutað hér ókeypis á grunni veiðireynslu á sínum tíma og við erum enn að glíma við afleiðingar þess. Þetta kerfi er hins vegar sett upp til þess fyrst og fremst að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á sem hagkvæmastan hátt fyrir fyrirtækin. Það gerir í reynd ráð fyrir því að fyrst sé skipt yfir í loftslagsvænni tækni og þar með dregið úr losun í þeim geirum þar sem það er ódýrast og svo koll af kolli. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, þetta mun eflaust leggjast með einhverjum hætti ofan á verð flugmiða í almennu farþegaflugi sem er mjög stór hluti af losun flugrekstrar á gróðurhúsalofttegundum. En á það verður að líta að þar er í reynd um að ræða herkostnað við nauðsynlegan samdrátt í gróðurhúsalofttegundum. Ég get verið þingmanninum sammála um að ég tel ekki að það eigi að undanþiggja með þeim hætti sem gert er í tilskipuninni herflug, eða sérflug eins og ég vil kalla það. Aðalatriðið er samt að íslenskir flugrekendur geti setið við sama borð og evrópskir flugrekendur og því er brýnt að samþykkja þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Það var nefnilega það. Upptaka þessa kerfis kallast nú herkostnaður. Má þá ekki segja að íslenska sjávarútvegskerfið hafi borið þennan sama herkostnað þó að Samfylkingin og Vinstri grænir vinni nú ötullega á móti því og reyni að kollvarpa því? Það er góð spurning sem þingmaðurinn ætti að svara. Hún kom inn á það að íslenskir flugrekendur þurfi að sitja við sama borð og evrópskir. Það er vissulega rétt, þeir fara hér inn í þetta kerfi, en ég bendi jafnframt þingmanninum á að hér liggur svo mjög á að setja þessi lög að Alþingi Íslendinga er ekki gefið ráðrúm til að bíða eftir því að sjá úrslitin í dómsmáli bandarískra flugrekenda gagnvart Evrópusambandinu um hvort ekki sé um skatt að ræða samkvæmt Chicago-samningnum. Nú þurfa aðilar utan Evrópusambandsins að kaupa sig inn á svæðið. Er ekki óeðlilegt 

Herra forseti. Í fyrsta lagi var ég ekki að tala um herkostnað við sjávarútvegsmál. Ég nefndi orðið herkostnaður í því sambandi að það kostar auðvitað að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Spurningin er hvernig eigi að borga það. Menn telja að með því að setja þetta kerfi svona á verði það hvatning til þess að skipta yfir í loftslagsvænni tækni, það er markmiðið, og þar með dregið úr losuninni.  Hvað varðar Chicago-samninginn og athugasemdir sem lúta að honum er það auðvitað fyrst og fremst mál samningsins í heild en ekki Íslendinga. Það er 

Hæstv. forseti. Ég þakka framsögumanni meiri hluta umhverfisnefndar, hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, fyrir framsöguna. Ég vildi fyrst og fremst lýsa því yfir að ég tel rétt fyrir þingið í þeirri stöðu sem nú er uppi að samþykkja þetta mál út frá samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja sem undir þetta heyra. Ég legg áherslu á að það er mikilvægt að þetta mál fái skjótan framgang í þinginu. Ég get tekið undir ýmsar vangaveltur og áhyggjur sem fram hafa komið, m.a. hjá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að þessu máli ljúki núna þannig að íslensk flugfélög geti nýtt sér aðgang að þessum kvótum og eins og fram hefur komið hér sitji þar með við sama borð og samkeppnisaðilar í Evrópu. Við getum haft alls konar skoðanir á því hvort þarna hafi verið farin rétt leið og menn hafa vísað til þess að það hafi verið ákvörðun á sínum tíma að Ísland leitaði eftir að eiga aðild að þessum pottum Evrópusambandsins, væri í samfloti með þeim í þessu tilliti frekar en að leitast við að ná fram einhvers konar framlengingu á hinu svokallaða íslenska ákvæði í Kyoto sem er það fyrirkomulag sem við búum við um þessar mundir. Þar erum við einfaldlega í þeirri stöðu að ákvarðanir hafa verið teknar á vettvangi íslenskra stjórnvalda á undanförnum árum og úr því sem komið er tel ég óhjákvæmilegt að við samþykkjum þetta frumvarp eins og það liggur fyrir.

Herra forseti. Ég get tekið undir hvert orð sem hv. þingmaður sagði. Mig langar til að vekja athygli á því að þetta viðskiptakerfi sem við erum hér að ræða gerir ráð fyrir því að flugstarfsemin falli undir kerfið frá 1. janúar 2012 og síðan málmbræðslur, fiskimjölsverksmiðjur og fleiri tegundir iðnaðar á árinu 2013. Íslenskur iðnaður mun því ekki fara inn í kerfið fyrr en eftir að Kyoto-tímabilinu lýkur, þ.e. árið 2013. Þannig hefur þetta viðskiptakerfi ekki beina tengingu við samninga eða skuldbindingar Íslands á vettvangi loftslagssamningsins og ákvarðanir um að leita ekki eftir því að framlengja íslenska ákvæðið hafa ekkert með upptöku ETS að gera í mínum huga. Kyoto-tímabilið og íslenska ákvæðið renna út í lok árs 2012 og eins og mál standa núna er afar ólíklegt að samningar náist yfir höfuð um framhald Kyoto-bókunarinnar og það ríkir mikil óvissa um það hvers konar framhald verður á lagalega bindandi skuldbindingum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á vettvangi loftslagssamningsins. Meðan það er ekki ljóst tek ég undir það sem hv. þingmaður sagði, það er mikilvægt að íslenskir flugrekendur sitji við sama borð og evrópskir að þessu leyti.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að deila við hv. þingmann um fortíðina en ég þykist vita að við höfum ólíka afstöðu til Kyoto-undanþágunnar sem Ísland fékk og þess sérstaka ákvæðis sem þar var um að ræða. Það hafa verið skiptar skoðanir um leiðir í þessu sambandi. Við erum hins vegar með málin í ákveðnum farvegi og við hv. þingmaður er sammála um að það er æskilegt að fyrst svo er njóti íslensk fyrirtæki sem starfa á þeim sviðum sem undir þetta heyra sömu réttinda og önnur fyrirtæki á Evrópusvæðinu þannig að ég held að af þeim ástæðum getum við sameinast um stuðning við þetta mál. Síðan verð ég að játa að ég hef auðvitað aðra ástæðu til að styðja þetta, þá að þarna er um að ræða vissa tegund markaðskerfis sem felur í sér framseljanlega kvóta sem geta gengið kaupum og sölum. Ég held að til lengri tíma litið muni þetta eins og á öðrum sviðum leiða til aukinnar hagkvæmni.

Herra forseti. Það er rétt að í grundvallaratriðum kunnum við hv. þm. Birgir Ármannsson að vera mjög ósammála, bæði hvað varðar markaðshagkerfið sem og það sem varðar íslenska undanþáguákvæðið við Kyoto-bókunina. Aðalatriðið er þó að þegar mál eru lögð fram fyrir þingið næst oft, og oftast vil ég segja, um þau þverpólitísk samstaða. Hér erum við að tala um að íslenskir flugrekendur geti setið við sama borð og aðrir og um það erum við hv. þingmaður sammála, eins og skýrt hefur komið fram.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta framsögu í málinu. Ég ræddi það við 1. umr. að þetta er gífurlega mikið mál og sem markaðssinni er ég nokkuð upptekinn af því. Ég tel að þetta geti kannski orðið mesta auðlind Íslands eftir 10–15 ár vegna þess að við eigum svo mikið af hreinni orku sem er núna seld á nákvæmlega sama verði og óhrein orka, t.d. í Sádi-Arabíu, Suður-Afríku eða Kína, t.d. til framleiðslu á áli. Ef þetta kerfi yrði notað gæti það gefið íslensku ríkisstjórninni og jafnvel íslensku þjóðinni, þó að við setjum kannski ekki alveg samasemmerki þar á milli, mikla fjármuni og mikla auðlind. Ég sit ekki í hv. nefnd, get ekki fylgst með því sem gestir segja og spyr því hv. þingmann hvort rætt hafi verið um þennan vinkil, t.d. hvað Landsvirkjun gæti selt raforkuna á miklu hærra verði en aðrir þegar svona kerfi er komið í gang. Það er ljóst að kerfið mun minnka hagnað olíufyrirtækjanna, minnka hagnað olíuframleiðenda og auka kostnað notenda. Á milli kemur eitthvert gjald sem rennur þá væntanlega til íslenska ríkisins. Var það rætt í nefndinni að við hefðum gengið nógu rösklega til verks í því að skapa þennan markað hér á landi og hvort við gætum haft eitthvert frumkvæði umfram aðra í því að undirbúa þetta, skapa góðar forsendur og sérstaklega ræða út í hörgul hvernig við komum arðinum af þessari auðlind til þjóðarinnar í einhverjum skilningi, þá ekki til ríkisins endilega eins og ég geri mikinn mun á þessu tvennu? Er þessi markaður í bígerð?

Herra forseti. Ég deili ekki aðdáun hv. þingmanns á markaðskerfinu og hef fullan fyrirvara á þegar menn ræða um óskeikulleika markaðarins og að láta hann ráða för. Það kom fram í framsögu minni áðan að það er við því að búast að á næsta þingi verði lagt fram frumvarp um þátttöku iðnstarfseminnar í viðskiptakerfinu á grundvelli tilskipunar frá árinu 2009. Í umfjöllun nefndarinnar var ekki sérstaklega rætt um annað, iðnað eða þann þátt sem hv. þingmaður spyr hér um, líklega vegna þess að það er ekki fyrirhugað að annar iðnaður komi inn í þetta kerfi fyrr en eftir 1. janúar á árinu 2013.

Herra forseti. Það eru ýmis merki þess að jörðin sé að hlýna. Norðurskautið er að bráðna þannig að svo virðist sem þessi kenning sé rétt og þá er ekki seinna vænna að fara að snúa sér að því að vinna gegn koldíoxíðmenguninni. Þess vegna hlýtur svona markaður að koma fyrr en seinna. Ég get ekki séð hvernig öðruvísi á að halda niðri notkuninni. Þá er spurningin hvort ekki sé orðið tímabært að fara að ræða hvað við ætlum að gera við afraksturinn af þessari auðlind. Ég tel að það hafi verið gerð ákveðin mistök þegar sjávarútvegskerfið var tekið upp á sínum tíma af því að menn ræddu það ekki út í hörgul. Kvótakerfið var tekið upp til bráðabirgða, eins árs til að byrja með ef ég man rétt, og þá höfðu menn ekki rætt í þaula hvernig þeir ætluðu sér að dreifa afrakstrinum og koma honum til þjóðarinnar. Ég spyr hv. þingmann hvort ekki sé lag að bæði þingflokkar og hv. umhverfisnefnd ræði það hvernig við þessu verður brugðist eftir 10–15 ár.

Herra forseti. Þetta er mjög mikilvægt umræðuefni sem hv. þingmaður fitjar hér upp á. Ég get tekið undir með honum að því leyti að það er auðvitað staðreynd að hreina vatnið okkar og jarðvarminn, fallvötnin, þ.e. orkan sem býr í þessu landi, er ein mikilvægasta auðlindin okkar og á eftir að verða enn mikilvægari þegar fram líða stundir, rétt eins og sjávarauðlindin. Í mínum huga er mikilvægast á þessari stundu að festa í sessi í stjórnarskrá ákvæði um að þessar auðlindir til lands og sjávar séu og verði í eigu almennings en ekki einkaaðila. Það tel ég forgangsverkefni hvað varðar framtíðarsýn að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Það var gaman að heyra framsögumanninn fara úr ræðustól með það á vörunum að auðlindir Íslendinga skyldu vera í þjóðareign en ekki í eigu einstaklinga. Hér er verið að færa á verðlagi ársins 2007 15 milljarða úr ríkiseigu yfir til einkaaðila. Við gætum jafnvel tvöfaldað þá upphæð núna vegna gengisþróunar. Árið 2007 þegar gerð var úttekt á verðmætum íslensku losunarheimildanna voru þau 15 milljarðar. Það var tekin pólitísk ákvörðun um að berjast ekki fyrir réttindum þjóðarinnar og í þess stað ákveðið að fara þessa Evrópusambandsleið. Áður en ég les nokkuð úr nefndaráliti mínu langar mig að minnast á að það er hálfankannalegt að heyra hæstv. forsætisráðherra blóta kvótakerfinu í sjávarútvegi úr ræðustóli og tala meðal annars um að fénýta heimildir. Hún finnur sjávarútvegskerfinu allt til foráttu, hvernig það hefur byggst upp, þótt hún hafi tekið þátt í því síðustu 33 árin að byggja það upp. Í þessu frumvarpi er nefnilega lagt til að færa losunarheimildir til einkaaðila, til þeirra sem hafa rekstur stóriðjunnar í hendi sér í dag og þeirra sem sjá um flugsamgöngur. Hæstv. forsætisráðherra talar oft um sægreifa. Eftir 15–20 ár kemur þá hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, vonandi hætt á þingi, líklega til með að tala um loftgreifa því að hér er lagt til  Svona veit hægri höndin stundum ekki hvað sú vinstri er að gera en eins og ég benti á er komin upp sú einkennilega staða að hér er verið að afleggja eitt kvótakerfi og sama daginn að taka upp nýtt. Í öðru tilvikinu er verið að afleggja sjávarútvegskerfi, í hinu taka upp kvótakerfi með losunarheimildir. Það hefur komið fram í orðum flutningsmanns meirihlutaálitsins að kerfið sjálft sé gert til þess að draga úr losun. ETS-kerfið er ekki gert til þess vegna þess að losunin byggir á alþjóðasamþykktum og þá er ég sérstaklega að vísa í Kyoto-bókunina þar sem markmið hennar var fyrst og fremst að draga úr losun hjá þeim ríkjum sem eru aðilar að Kyoto-bókuninni. Ég minni til dæmis á að fæst iðnríki heims eru aðilar að þeirri bókun. Bandaríkin eru ekki aðili að Kyoto-bókuninni, ekki Indland og ekki Kína sem losar þó gríðarlegt magn. Hér er alveg um tæra snilld að ræða í að búa til alheimsvandamál og búa til úr loftinu kvótakerfi sem á svo að ganga kaupum og sölum. Það verður hægt að veðsetja þessar losunarheimildir þannig að það er verið að finna hér upp splunkunýja spilapeninga og eins og kemur fram ætla allir flokkar á Alþingi að styðja það. Ég legg hins vegar til að frumvarpið verði fellt. Það er líka dásamlegt að sjá að vinstri grænir og sjálfstæðismenn skuli ná saman í svo veigamiklu máli sem fellur algjörlega að hugmyndafræðinni um markaðsbúskap. Fjöldi tilskipana og reglugerða sem varða viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda hefur nú þegar verið settur og fleiri eru væntanlegar. Það er raunverulega verið að fara með þessa kratavæðingu inn í þetta embættismannaferli og það er lagt til í frumvarpinu að við tökum þetta kerfi upp. Mig langar aðeins til að fara í þá staðreynd að andrúmsloftið er auðlind í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi er hreint og ómengað andrúmsloft forsenda heilbrigðis og velferðar mannkyns, auk þess að vera forsenda tiltekinna gæða annarra náttúruauðlinda eins og vatns, jarðvegs og lífríkis. Í öðru lagi er andrúmsloftið auðlind að því leyti sem það tekur við útstreymi lofttegunda sem stafa frá ýmiss konar starfsemi. Um allan heim hefur athygli manna beinst að nauðsyn þess að vernda umhverfið fyrir röskun og spjöllum. Hér hefur orðið mikil þróun á heimsvísu allt frá 1972 þegar þáttaskil urðu á alþjóðavettvangi í umhverfismálum er Sameinuðu þjóðirnar boðuðu til fyrstu alþjóðaráðstefnunnar á sínum vegum. Nefndist sú ráðstefna Stokkhólmsráðstefnan og upp úr henni var Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna stofnuð. Í framhaldi af því var Brundtland-nefndin svokallaða sett á fót og svo náðist áfangi í loftslagsmálum þegar Vínarsamningurinn um vernd ósonlagsins var samþykktur árið 1985, síðar Ríóyfirlýsingin 1992 og að lokum Kyoto-bókunin sem var breyting gerð við loftslagssamning Sameinuðu þjóðanna sem áður gilti. Það átti að ákvarða um Kyoto-bókunina á Kaupmannahafnarráðstefnunni sem haldin var í lok árs 2009. Kyoto-bókunin átti einungis að gilda í fimm ár, þ.e. til ársloka 2012. Hún rennur því skeið sitt á enda eftir eitt og hálft ár. Kaupmannahafnarráðstefnan sprakk hins vegar í loft upp og þjóðirnar náðu engu samkomulagi um hvað ætti að taka við í loftslagsmálum eftir 31. desember 2012. Það ríkir því algjör óvissa um þær alþjóðareglur sem átti að setja um losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta viðskiptakerfi kemur því ekki við, þarna er fyrst og fremst verið að markaðsvæða viðskiptakerfið sjálft en það er ekki endilega gert til að draga úr mengun. Upphaflega er kvótum úthlutað til fyrirtækja og flugfélaga í rekstri og svo er hvatning fyrir til dæmis stóriðju að taka upp nýjan hreinsibúnað til að minnka mengun og draga úr gróðurhúsalofttegundum. Þá fá fyrirtækin sjálf það svigrúm sem sparast og geta farið á markað með þær heimildir sem sparast við nýjan hreinsibúnað, selt, leigt eða veðsett, þannig að markaðskerfið sjálft, þetta ETS-kerfi, dregur ekki úr losun. Það býr fyrst og fremst til peninga fyrir þá aðila sem fengu kvótann eða koma til með að fá kvótanum úthlutað ókeypis í fyrstu umferð. Ég fer í nefndaráliti mínu líka yfir þá lagaþróun á Íslandi sem snýr að losunarheimildum. Ég fer vel yfir íslenska ákvæðið sem náðist í gegn fyrir harðfylgi hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur í samningalotu á sínum tíma. Þá var hæstv. utanríkisráðherra óbreyttur þingmaður og taldi að þessi krafa Íslendinga yrði hlegin út af borðinu, en Framsóknarflokknum tókst undir forustu Sivjar Friðleifsdóttur í umhverfismálum að ná því ákvæði inn vegna þess að annars hefðum við ekki getað uppfyllt markmið Kyoto-bókunarinnar. Þetta var fyrst og fremst rökstutt með því að við værum með lítið hagkerfi og framleiddum raunverulega alla okkar orku græna og þess vegna væri álið sem væri framleitt hér á landi grænna en það ál sem væri framleitt í spúandi kolaverksmiðjum. Það var mikill sigur fyrir svo lítið ríki að fá þetta viðurkennt í Marakess árið 2001 og sú ákvörðun sem íslenska ákvæðið byggði á var kölluð Áhrif einstakra verkefna á útstreymi á skuldbindingartímabilinu. Það hefur svo sem aldrei verið mikið talað um þann sigur sem Íslendingar unnu þarna úti, en eftir á að hyggja var alveg einstakt að þetta væri með þessum hætti. Meðal annars voru rökin fyrir því að við fengjum ákvæðið inn, eins og ég kom inn á áðan, náttúrlega endurnýjanleg orka og loforð um að hér yrði notuð besta fáanlega tækni við álframleiðsluna. Svo fengu Íslendingar líka úthlutað innan ramma Kyoto-bókunarinnar almennum losunarheimildum sem byggðust á mengunarreynslu og þá erum við farin að spegla þetta kerfi við íslenska sjávarútvegskerfið. Hér hefur verið rekin stóriðja frá árinu 1958 þegar Sementsverksmiðjan hóf rekstur og síðan bættist álverið í Straumsvík við, Íslenska járnblendifélagið hóf rekstur 1979 og þá var þessi stóriðja búin að vera í rekstri þegar viðmiðunarárið 1990 var ákveðið. Út frá þeirri stóriðju fengum við líka mengunarreynslukvóta. Um þetta er hægt að lesa enn betur í nefndarálitinu. Þeir sem nýta losunarheimildir hér þurfa að verða sér úti um starfsleyfi til að hefja starfsemi og fer það þá í viðeigandi farveg. Umhverfisstofnun verður að votta það að viðkomandi aðilar þurfi að verða sér úti um loftslagsheimildir. Á bls. 6 og 7 í nefndarálitinu er kafli um skyldu atvinnurekstrar sem losar loftslagsheimildir og um úthlutun losunarheimilda á Íslandi er nokkuð stór kafli þar sem ég fer yfir það hverjir þurftu að sækja um. Fyrsta úthlutun var 1. júní 2007. Hér eru tvær töflur þar sem er farið yfir hverjir sóttu um, hvað þeir sóttu um margar losunarheimildir, hvað þeir fengu af almennu losunarheimildunum og hvað þeir fengu samkvæmt íslenska ákvæðinu. Svo er hér líka seinni losunin þegar ný fyrirtæki hófu rekstur eins og Alcoa á Reyðarfirði og Norðurál á Grundartanga. Þessar upplýsingar er hægt að nálgast á vef Alþingis. Eftir árið 2008 varð ekki um að ræða frekari úthlutanir á loftslagsheimildum því að þá hafði verið tekin pólitísk ákvörðun um að afsala sér þessum mengunarreynslukvóta á íslenska ákvæðinu. Ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokksins tók pólitíska ákvörðun um það. Þarna var strax farið að huga að þessari Evrópusambandsumsókn og þetta er eitt af þeim skilyrðum sem Evrópusambandið setur Íslendingum, ef við eigum að eiga einhvern séns á því að umsóknin verði samþykkt af Evrópusambandinu þurftum við að undirgangast þetta kerfi. Öll mál sem koma inn á Alþingi blandast saman við þessa umsókn. Það má eiginlega segja að það sé alveg sama hvaða hagsmunir íslensku þjóðarinnar eru í húfi, þeim er fórnað á altari ESB. Ég fer líka yfir framsal losunarheimilda hér á landi sem of langt mál er að lesa upp, en mig langar aðeins til að taka stöðuna í dag. Með þessu frumvarpi er lagt til að innleiddar verði í íslenskan rétt reglur um viðskiptakerfi Evrópusambandsins, eins og ég hef farið yfir. Starfsemi kerfisins sem kallað er ETS er í sífelldri endurskoðun og framtíð stofnunarinnar átti að ráðast á Kaupmannahafnarráðstefnunni.  Þetta ETS-kerfi var stofnað í janúar 2005 og er rekið af ríkjum Evrópusambandsins. Að sjálfsögðu byggist tilvist þessarar stofnunar á tilskipunum og hún er sú stærsta sinnar tegundar í heiminum, hefur viðskipti með koldíoxíð og hefur á skömmum tíma orðið einn aðaldrifkrafturinn að baki útþenslu heimsmarkaðarins með koldíoxíð. Þarna erum við komin með nýtt loftbóluhagkerfi, þarna er verið að selja losunarheimildir og stofninn hefur þanist út síðustu árin vegna þess að þetta er nú þegar farið að ganga kaupum og sölum. Það byggir líka á inneignum sem of langt mál er að fara yfir, svokölluð CDM-inneignum og JI-inneignum, og það spilaði inn í þróunarstarf og annað. Um þetta getur fólk lesið í nefndarálitinu. Sú stefna ríkisstjórnarinnar að ganga þessu kerfi á hönd án þess að berjast fyrir íslenska ákvæðinu og mengunarreynslukvóta Íslands finnst mér afar ámælisverð og ég tel það ganga þvert á þjóðarhagsmuni. Svo virðist enn og aftur sem undirgefni stjórnvalda hafi orðið ljós vegna aðildarumsóknar landsins að ESB og því hefur beinlínis verið haldið fram að umsóknin væri í hættu eins og ég fór yfir áðan. Það var svo skrýtið að í september 2006 var skipaður starfshópur sem hafði það hlutverk að móta samningsmarkmið Íslands fyrir Kaupmannahafnarráðstefnuna 2009. Var sá hópur skipaður af fulltrúum þriggja ráðuneyta en einhvers staðar á þessari leið var hætt við að berjast fyrir þessum ákvæðum þó að það hafi verið pólitísk ákvörðun að gera það. Þá er ég sérstaklega að vísa í íslenska ákvæðið vegna okkar grænu orku. Það gerðist svo nýverið að gildissvið tilskipunarinnar sem nú er verið að innleiða hér var rýmkað umtalsvert með annarri tilskipun. Breytingin er afar þýðingarmikil fyrir Ísland, eða við skulum segja afdrifarík því að hún felur í sér að losun koldíoxíðs frá álframleiðslu og járnblendi mun nú heyra undir kerfið sjálft og verða háð losunarheimildum frá 1. janúar 2013. Þá gengur stóriðjan inn í þetta kerfi. Það er viðurkennt í tilskipun 2009/29/EB að lögleiðing gerða þessara og tilskipana feli í sér að gagngerar breytingar á reglum um úthlutun losunarheimilda auki vald stofnana Evrópusambandsins við framkvæmd kerfisins á kostnað aðildarríkjanna. Þarna sjáum við þessa kratavæðingu, embættismannavæðinguna, birtast í þessari tilskipun. Ríkisstjórnin hefur einmitt verið að innleiða þetta í íslenska löggjöf, raunverulega að framselja vald sitt frá Alþingi yfir í ráðuneytin til embættismanna sem eiga að setja reglugerðir, en hjá Evrópusambandinu er því þannig háttað að aðildarríkin framselja vald sitt til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins og hafa því ansi lítið að segja um lagasetningu og þær reglur sem Evrópusambandið spilar eftir. Eins og hefur verið farið yfir fer stóriðjan yfir í þetta kerfi 1. janúar 2013. Ég óttast mjög, herra forseti, stóriðjuleka út úr Evrópusambandinu. Ég óttast mjög stóriðjuleka út úr Íslandi því að auðvitað sjá fyrirtæki sér hag í því að staðsetja rekstur sinn þar sem rekstrarkostnaður er lægstur. Með upptöku þessa kerfis er verið að leggja aukagjald á iðnaðinn. Fyrirtæki sem hefja starfsemi þurfa að verða sér úti um losunarheimildir og þær eiga eftir að hækka í framtíðinni eins og við þekkjum úr öðrum kvótakerfum. Andrúmsloftið er takmörkuð auðlind. Þegar um kvótaúthlutun úr takmarkaðri auðlind er að ræða leiðir það af sér sífellt hærra verð fyrir þær heimildir sem í boði eru. Fiskveiðistjórnarkerfið býður þó að minnsta kosti upp á eitthvað áþreifanlegt. Fiskurinn er andlag kvótans, fiskurinn er áþreifanlegur og skapar hér mikil verðmæti. Í losunarheimildakerfinu er ekkert andlag annað en ímyndað loft, útblástur sem er ekki áþreifanlegur og hefur einungis það í för með sé að rekstrarkostnaður fyrirtækjanna hækkar. Það er skrýtið að þetta skuli vera komið í þessar ógöngur. Ég spyr, herra forseti: Er það atvinnustefna Samfylkingarinnar að útrýma stóriðju á Íslandi? Við getum sett okkur í spor þessara aðila sem hyggjast hefja hér rekstur sem losar gróðurhúsalofttegundir. Maður mundi fara eitthvað annað en til lands sem setti þessa kvóta á reksturinn í stað þess að hefja rekstur í landinu. Venesúela er gott dæmi um land sem hefur verið í samkeppni um stóriðju. Það er ekki inni í þessu kerfi. Evrópusambandið gæti einnig gripið til þess ráðs ef það sér fram á mikinn stóriðjuleka út úr Evrópusambandinu að ríkin eða Evrópusambandið sjálft kaupi losunarheimildir og úthluti þeim upp á nýtt til aðila sem vilja komast inn á svæðið. Samkvæmt frumvarpinu er ákveðinn hluti þessara heimilda skilinn eftir til nýliðunar. Við könnumst líka við umræðuna um nýliðun í sjávarútvegi. Þetta er allt mjög keimlíkt, illa hugsað finnst mér að vissu leyti, vegna þessa stóriðjuleka. Þá að hinu, þessu um flugið sem mér finnst enn þá alvarlegra fyrir íslenskan almenning. Þar sem Ísland er eyja eins og við öll vitum er lögð sú skylda á flugrekendur að þeir verði sér úti um loftslagsheimildir og þurfi raunverulega að kaupa sig inn í lofthelgi Íslands til að mega fljúga hingað. Eins er það með Evrópusambandið, flugrekstraraðilar utan Evrópusambandsins þurfa að kaupa sig inn í lofthelgi Evrópusambandsríkjanna, enda hefur það sýnt sig að bandarískir flugrekendur sætta sig ekki við þessar aðgerðir Evrópusambandsins og hafa kært málið til Evrópudómstólsins á grundvelli Chicago-samningsins sem er samningur um flugmál. Þeir byggja röksemd sína á því að þarna sé um skatt að ræða sem er óheimill samkvæmt Chicago-samningnum. Málalok í þessum dómsmálum verða ekki fyrr en síðsumars en samt keyrir ríkisstjórnin þetta frumvarp hér áfram og gerir þetta líklega að lögum. Ef Evrópudómstóllinn kemst að því að um skattlagningu sé að ræða fellur málið um sjálft sig og kerfið er ónýtt. Þá er ekki hægt að leggja þetta á flugið. Við höfum íslenskt dæmi, herra forseti, um brot á Chicago-samningnum sem er alveg nýtt af nálinni, þegar hæstv. fjármálaráðherra lagði kolefnisgjald á flug, fyrir jólin að mig minnir, í skattlagningarformi. Hér áttu að innheimtast þó nokkuð margir milljarðar við það. Erlendir flugrekendur bentu á að um óeðlilega og ólöglega skattlagningu væri að ræða samkvæmt Chicago-samningnum þannig að málalok urðu þau að þeir aðilar sem fljúga til og frá landinu greiða ekki þetta gjald en þessi snilldarskattur lagðist á íslenskt flug. Við Íslendingar og þeir erlendu aðilar sem ferðast hér innan lands með flugi fengum þetta gjald í hausinn og þurfum að standa skil á því. Þetta hefur ekki farið hátt. Hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki mikið talað um það neins staðar. Rökin fyrir því að bandarísku flugrekendurnir vinni þetta mál eru mjög mikil, sérstaklega vegna þess að splunkunýtt fordæmi frá Íslandi sýnir að öll skattlagning á flug og ójafnræði milli aðila er ólöglegt. Svo er það líka með Evrópuelítuna sem ég kalla, kratavæðingu Evrópusambandsins, að hugmyndin er sú að allir séu jafnir. Í Evrópuhugsuninni eru hins vegar sumir jafnari en aðrir. Það birtist sannarlega í þessu frumvarpi því að á hvert flugsæti í byrjun er áætlað að þessi losunarkvóti verði á bilinu 5–30 evrur, ekki vitað og ekki hægt að gefa nákvæmari upphæð sem mér finnst mjög skrýtið, og þá erum við að tala um í fyrstu umferð. Þetta á eftir að hækka í framtíðinni. Þetta gjald á að lenda á almennum borgurum í þeim ríkjum sem eru innan ETS-kerfisins. Þessu frumvarpi fylgja viðaukar og það er alveg einstakt að lesa III. viðauka við frumvarpið því að þá sést hverjir eru undanþegnir þessu gjaldi. Þeir sem ekki þurfa að verða sér úti um losunarheimildir eru eins og ég sagði áðan elítan sjálf. Ég flokka til dæmis undir elítuna, með leyfi forseta, „flugferðir sem eingöngu eru til flutninga í opinberri sendiför ríkjandi þjóðhöfðingja konungsríkis og nánustu vandamanna hans, þjóðhöfðingja, ríkisstjórnarleiðtoga og ráðherra landa, annarra en aðildarríkja, […] herflug, toll- og lögregluflug og flug sem endar á flugvöllum þar sem loftfarið tók á loft“. Það er líka mjög athyglisvert að þetta nær ekki yfir innanlandsflugið í ríkjum sambandsins.  Það var líka einstaklega skrýtið að horfa upp á það á Kaupmannahafnarráðstefnunni 2009 að flugvellir Danmerkur voru fullir af einkaþotum þeirra sem komu til ráðstefnunnar um loftslagsmál. Þessir aðilar virðast alltaf hugsa að það séu ekki þeir sem spilla andrúmsloftinu, heldur spillir sauðsvartur almúginn andrúmsloftinu fyrir þeim. Það var fréttaefni þegar þeir komu allir á einkaþotunum sínum og voru ekkert að hugsa um hvað þeir spanderuðu í andrúmsloftinu. Eins og ég hef farið yfir er verið að innleiða hér kvótakerfi sem hefur fengið hlutverk markaðsaflanna. Það er athyglisvert að Vinstri grænir sem hafa aðra sýn á markaðsöflin en Sjálfstæðisflokkurinn skuli standa að því að samþykkja þetta, sérstaklega í ljósi þess að það er verið að afnema kvótakerfið sem byggir á sama grunni. Ég minni á það aftur að andrúmsloftið er auðlind en það eru teikn á lofti um að þessi hlýnun jarðar sem búið er að tala mikið um sé ekki eins hröð og áætlað var í upphafi. Það komu fréttir af því fyrir viku eða hálfum mánuði að það væri meira að segja langtum meiri útlosun út í andrúmsloftið en spár gerðu ráð fyrir. Það er alveg sama hvað það eru gerðir margir alþjóðasamningar um ósýnilega auðlind, ríkin fara ekkert eftir þessu ákvæði Kyoto-bókunarinnar og það er ekki dregið neins staðar úr losun. Þótt talað sé um að þetta viðskiptakerfi eigi að draga úr losun nær það ekki því markmiði sínu því að fyrst og fremst er verið að markaðsvæða andrúmsloftið. Ég tel allt of mörg vafamál gagnvart íslensku samfélagi í frumvarpinu. Sérstaklega óttast ég að stóriðjan komi til með að lenda í vanda og að hér verði ekki í framtíðinni sú uppbygging sem við þurfum á að halda. Það verður einfaldlega of dýrt að staðsetja stóriðju hér á landi og í öðrum Evrópuríkjum nái þetta frumvarp fram að ganga. Ég óttast líka um flugið, herra forseti. Við stökkvum ekki upp í lest eða rútu og komumst yfir landamæri til annarra landa. Við erum 100% háð fluginu. Nógu dýrir eru nú þeir flugmiðar sem í boði eru fyrir íslenskan almenning. Þessar losunarheimildir fara beint ofan á verð flugmiða sem almenningur borgar svo verði þetta frumvarp að lögum. Mér finnst almannahagsmunir eiga að ríkja hér sterkar í þessu frumvarpi en akkúrat það að ganga til liðs við Evrópusambandið í máli þessu. Menn hafa einhvern veginn aldrei staðið í lappirnar með þessa reglugerðavæðingu frá Evrópusambandinu í ljósi sérstöðu okkar Íslendinga, í ljósi þess að við erum eyja og eigum erfitt með samgöngur. Ég er að tala um lagasetningu undanfarinna ára og tek ekki neitt eitt út úr. Ég veit ekki hvort almenningur verður ánægður með að þurfa að borga enn hærri gjöld fyrir flugmiðana til að komast í frí eða geta fært sig frá eyjunni, það verður að koma í ljós. Ég lýsi fullri ábyrgð á þessari lagasetningu á hendur ríkisstjórninni. Ég legg það til í lokaorðum nefndarálits míns að málið verði fellt Íslendingum til hagsbóta og þjóðinni til farsældar.

Herra forseti. Ég mátti til með að fara í andsvar við hv. þingmann þegar hann leggur til að frumvarpið verði fellt. Hann vill sem sagt hafa óvissu áfram og óljóst er hvernig eigi að fara með þessar losunarheimildir. Ég spyr: Hversu lengi? Hvenær eigum við að taka á þessum vanda? Hvenær eigum við að fara að undirbúa komu hins nýja kvótakerfis? Hvenær ætlum við að fara að ræða það hvernig við ætlum að dreifa þeim kvóta og skipta eignarhaldi á honum o.s.frv.? Svo fannst mér það mjög áhugavert sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni sem var mjög góð, þ.e. um undanþágur. Þá vil ég benda á að allir starfsmenn í utanríkisþjónustunni eru meira og minna skattfrjálsir. Það byggir á samningi frá 1812 um skattfrelsi. Það virðist því vera að fyrirmennin í þjóðfélögunum, öllum þjóðfélögum, passi upp á það að þeir njóti allra þeirra hlunninda og réttinda sem aðallinn hafði einu sinni, en pöpullinn má greiða eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann vilji virkilega henda þessu frumvarpi út. Hvað tekur þá við?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Árið 2008 var tekin pólitísk ákvörðun um að við mundum afsala okkur losunarheimildunum sem við höfðum fengið með íslenska ákvæðinu og mengunarreynslu. Tekin var pólitísk ákvörðun um að ganga þessu kerfi á hönd þá. Ég fer fram á það að embættismenn og ráðherrar ríkisins standi sig í að verja hagsmuni almennings og þjóðarinnar. En þetta er gömul ákvörðun. Ég hefði viljað sjá að við hefðum staðið við það því að íslenska ríkið átti þennan losunarkvóta þá, 15 milljarðar á verðlagi ársins 2007. Þeim kvóta var hent út í loftið og þessu kerfið gengið á hönd, því að ríki heims eru farin að eiga viðskipti með losunarheimildir og líta á það sem markaðsvöru, við hefðum alveg eins getað gert það sem ríki. En í frumvarpi þessu er lagt til að það verði ókeypis úthlutun til þeirra aðila sem stunda flugrekstur og til stóriðjunnar í fyrstu umferð eins og gert var með sjávarútvegskerfið og síðan fara viðskiptin af stað og fyrirtæki fara að kaupa og selja. Mikið er lagt upp úr því að samþykkja þurfi frumvarpið á þessu þingi vegna þess að úthlutunarreglurnar fara fram 1. júlí á þessu ári varðandi flugið. Ég vil benda á í nefndarálitinu á bls. 12 að sækja átti um losunarheimildir fyrir stóriðjuna 30. júní 2010 og stóriðjan er örugglega búin að því og hefur gert það, en það þurfti enga lagasetningu til. Ég vil að við skoðum málið betur og förum yfir það, sérstaklega í ljósi þess að bandarískir flugrekendur eru nú með mál fyrir dómstólum þar sem þeir hafna því að taka þátt í þessu og þurfa að borga sig inn í Evrópulofthelgina. Ég minni þingmanninn líka á að við erum í mikilvægum flugum á milli 

Herra forseti. Ég vil ekki tefja umræðuna, en mér finnst þetta vera mjög stórt mál. Við erum að sigla inn í eitthvað - er ekki ráð að setja einhvers staðar inn fyrirvara í bráðabirgðaákvæðin eða eitthvað slíkt um að þetta skuli endurskoða? Eða jafnvel að þessi úthlutun sé bara til fimm eða tíu ára svo að við sitjum ekki uppi með sömu stöðuna og í sjávarútveginum þar sem menn fara jafnvel að tala um eignarrétt og byggja á eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Því að mér sýnist að þessi kvótaeign, eða það að mega menga, verði ekki síður verðmæt en að mega veiða.

Virðulegi forseti. Það virðist ekki vera vilji til þess í ríkisstjórninni að breyta nokkru í málinu því að embættismenn í umhverfisráðuneytinu ásamt ríkisstjórn hafa gengið það skref að leggja þetta frumvarp til og ganga þessu kerfi á hönd. Varðandi það að setja bráðabirgðaákvæði inn um hversu lengi losunarheimildirnar verði í eignarhaldi þá er þetta raunverulega langtum stærra mál en íslenska kvótakerfið var á sínum tíma því að hér erum við að tala um alheimsauðlind. Íslenska sjávarútvegskerfið nær bara að fiskimiðum Íslendinga. Við erum að tala um alheimsauðlind sem gengur kaupum og sölum. Hvað varðar gjaldeyrinn þá eru þau viðskipti sem koma til með að eiga sér stað náttúrlega í erlendum gjaldeyri. Íslenskur aðili sem fær úthlutað ókeypis losunarkvóta, þegar frumvarpið verður gengið í gegn og tímamörk yfirstaðin, getur þá farið og lagt niður rekstur sinn og selt kvóta sinn dýrum dómum hinum megin á hnettinum. Þetta er því langtum stærra mál en nokkurn tímann íslenska kvótakerfið sem Samfylkingin og Vinstri grænir vilja afnema nú með nýjum fiskveiðistjórnarlögum. Það er eins og fólk átti sig ekki á því hvað þetta er raunverulega stórt mál. Um leið og einhver er kominn með losunarheimild í hendurnar fer hún að byggja upp eignarréttarleg einkenni því að með tímanum getur hann farið að fénýta hana, veðsett hana, leigt hana, selt hana. Þessar heimildir erfast eins og kvótinn í sjávarútvegi. Við erum því að búa til eða réttara sagt lögleiða hér kerfi sem mætti halda að íslenska sjávarútvegskerfið væri fyrirmynd að, nema að þetta er glóbalt, þetta er á heimsvísu. Það eru miklir hagsmunir í húfi en íslenska ríkið henti þeim hagsmunum frá sér og er að færa þennan mikilvæga kvóta 

Herra forseti. Við ræðum hvert stórmálið á fætur öðru á ótrúlega stuttum tíma og maður finnur þrýstinginn sem er á því að vera ekki að tala mikið, eyða ekki miklum tíma og ekki ræða. Svo gerist það að allir bekkir, allur þingsalurinn er tómur fyrir utan forseta og mig - kemur þá einn hv. þingmaður inn í salinn sem er ánægjulegt, en ég vildi gjarnan að formaður nefndarinnar viti þó alla vega af því sem ég ætla að fara að segja og enn betra væri náttúrlega ef umhverfisráðherra væri viðstaddur svo að hann geti sagt ráðuneyti sínu hvað í rauninni er í húfi en það er geysimikið. Ég spurði að því einu sinni fyrir langalöngu hvað Kárahnjúkavirkjun, sem ég var mjög fylgjandi, sparaði mannkyninu mikla mengun eða losun miðað við álið sem hún fæðir með raforku úr Kárahnjúkavirkjun sem notuð er til að rafgreina, þ.e. ef álið væri framleitt í Kína með rafmagni sem búið væri til með brennslu á kolum og olíu. Þáverandi hæstv. umhverfisráðherra svaraði því að það væri sexföld öll mengun umferðar á Íslandi, bílaumferðar minnir mig. Þvílíkur var sparnaðurinn í Kárahnjúkavirkjun og er enn. Við fáum ekkert borgað fyrir það. Ekkert. Um leið og þessir markaðir koma úti í heimi - og það er athyglisvert að í viðauka I stendur, með leyfi forseta: „Starfsemi sem fellur undir gildissvið laganna hvað varðar losun gróðurhúsalofttegunda á tímabilinu 1. janúar 2008 – 31. desember 2012.“ Það er nánast liðið. „Eftirfarandi atvinnurekstur er óheimill á tímabilinu 1. janúar 2008 til 31. desember 2012 nema hann hafi aflað sér losunarheimilda eða lagt fram áætlun um hvernig hann muni afla sér losunarheimilda vegna tímabilsins í samræmi við lög þessi:“ Og starfsemin er: „a. staðbundin orkuframleiðsla með brennslu jarðefnaeldsneytis sem losar meira en 30.000 tonn koldíoxíðs árlega.“ Það er ekkert annað, það er ekki gert neitt á Íslandi. Ekki er verið að framleiða raforku eða framleiða orku með brennslu jarðefnaeldsneytis, alls ekki. En ef þessi lög taka gildi annars staðar, í Evrópusambandinu væntanlega - raforkuver sem framleiðir raforku úr brúnkolum nálægt Köln í Þýskalandi, ég þekki það nú, þar eru gífurleg jarðlög af brúnkolum og þeim er skóflað upp með risastórri maskínu sem er búin að starfa þar alla vega síðast þegar ég vissi í 30, 40 ár, ein risastór maskína sem skóflar upp brúnkolum til að nota til að kveikja í og búa til raforku. Þetta mengar óhemjumikið, ekki bara gróðurhúsalofttegundir heldur líka rykmengun og alls konar aðrar lofttegundir, brennisteinn og annað sem mengar mjög mikið. Þó að ég geri ráð fyrir að þeir hafi reynt að ná tökum á því eins og hægt er þá er þetta eitthvað sem veldur koldíoxíðmengun um allan heim, líka á Íslandi, líka á Norðurpólnum og ætti samkvæmt þessu að vera farinn að borga einhvern skatt fyrir það að menga. Sem þýðir það að raforka frá þessum raforkuverum þarf að hækka umtalsvert. Sem þýðir það að Landsvirkjun ætti að geta hækkað verðið hjá sér umtalsvert, sérstaklega þegar þetta er komið yfir allan heiminn. Miðað við það svar sem ég fékk um Kárahnjúkavirkjun sýnist mér að Landsvirkjun muni - ég hef engar upplýsingar, ég er ekki í nefndinni og get ekki spurt. Það væri nú gaman ef hæstv. umhverfisráðherra segði okkur, eða formaður nefndarinnar, hvað Landsvirkjun gæti hækkað orkuverð sitt mikið. Er það 100%? Er það 50%? Er það 150%? Og hvað skilar það miklum arði inn í það fyrirtæki þegar lánin hækka ekki heldur bara tekjurnar? Mér sýnist að Landsvirkjun verði alveg óskaplega verðmæt eftir þessa breytingu. Þegar menn vakna í hv. nefnd og í ráðuneytinu og fara að búa til svona markað og koma honum á á Íslandi ætti Landsvirkjun og önnur fyrirtæki, Rarik, Orkubú Vestfjarða og fleiri orkuframleiðendur sem framleiða hreina orku, þegar þeir fara í gang, að geta selt raforkuna miklu dýrara af því þau þyrftu ekki að borga kvóta. Ég minnist þess að mikið var talað um það af einhverri ógurlegri skammsýni, ég skildi það aldrei að menn töluðu um að álverin menguðu svo mikið, þ.e. að kolefnisskautin sem notuð eru við rafgreininguna menguðu svo mikið. Samt var það ekki nema að mig minnir 10% eða 12% af endanlegri mengun hjá orkuveri sem framleiddi raforku með brennslu jarðefnis, þ.e. eitt tonn af áli í Kína mengaði margfalt, tífalt meira miðað við eitt tonn af áli á Íslandi. Þessi umræða er gjörsamlega á villigötum. Ég hef oft sagt sem svo að Íslendingar ættu náttúrlega að bjóða heiminum að framleiða hreina orku fyrir heiminn. Ef við hugsuðum svona á heimsvísu, umhverfissinnað og á umhverfisvísu ættum við að virkja eins og við mögulega getum, frú forseti. Mér finnst því þessi umræða vera ósköp skammsýn. Það er eins og menn hugsi kannski tvær vikur fram í tímann. Ég geri ráð fyrir að þessi kenning um hlýnun jarðar sé rétt og menn muni í sívaxandi mæli fara að ýta á það að ekki verði svona mikil mengun. Við erum að tala um flugið og umræðan hérna hefur snúist eingöngu um flugið. Það er bara pínulítið, algjört smáatriði í þessari umræðu og skiptir eiginlega engu máli. Mengun vegna brennslu á kolefnisskautunum í álverunum er líka algjört smáatriði. Menn bara hreinlega sjá ekki skóginn fyrir laufunum. Ég hef ekki séð neina áætlun um það en ég held að Landsvirkjun, Rarik og þessi fyrirtæki, já, og Magma, frú forseti, verði gífurlega verðmæt þegar fyrirtæki sem eru í samkeppni við þau erlendis þurfa að fara að borga kolefnisskatta. Fyrirtæki sem framleiða rafmagnið með því að brenna gasi, olíu og kolum sem fuðrar upp í loftið, heilu fjöllin eru brennd í Suður-Afríku af kolum, menga náttúrlega um allan hnöttinn. Síðast þegar ég vissi er jörðin okkar einn hnöttur en ekki margir eins og maður gæti skilið af umræðum sumra. Þessi lagasetning öll byggir á ákveðnum markaði. Það er afskaplega slæmt þegar hæstv. formaður nefndarinnar kemur hingað upp og lýsir því yfir að hún hafi nú bara enga trú á markaðnum. Hvernig í ósköpunum ætlar hún þá að stöðva brennslu kolefnis um allan heim öðruvísi en með markaði? Það var reynt í Sovétríkjunum að skipuleggja allt ofan frá og það hrundi nú eins og kunnugt er. Ef menn lýsa því yfir að þeir ætli ekki að treysta á markaðinn þá veit ég ekki hvernig þeir ætla að stöðva brennslu kolefnis. En þessar kolefnislosunarheimildir, viðskiptakerfi með losunarheimildir er einmitt mjög snjöll lausn á því að ná niður menguninni með réttum hætti. Frú forseti. Ég ætlaði ekki að tala nema um helminginn af tíma mínum af því við erum að drífa okkur og við getum ekki rætt almennilega um hlutina, en ljóst er að losunarheimildir og gjald og verðmæti fyrir þær munu lækka verð á olíu og kolum til framleiðenda og munu hækka verð á olíu og kolum til neytenda og það myndast þarna mikil verðmæti á milli, gífurlega mikil verðmæti. Ég vil að við Íslendingar dettum ekki í sömu gryfjuna og með sjávarútveginn, og hugsum pínulítið fram í tímann, segjum fimm, tíu, fimmtán ár, og áttum okkur á hvert við erum að stefna og búum okkur undir þá gífurlegu auðlind sem verður á losunarheimildum raforkufyrirtækja.

Forseti. Ég biðst afsökunar á að koma örlítið of seint í ræðustól. Ástæðan er sú að ég var á fundi annars staðar í húsinu og kom því tiltölulega seint inn í salinn og þurfti að afla mér upplýsinga frá framsögumanni nefndarálitsins, hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, um þá afstöðu sem hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi hér áðan, að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefði enga trú á markaðnum. Þannig háttar til, svo furðulegt sem það nú er, að í hv. umhverfisnefnd kom til tals hvernig frumvarpið væri byggt upp, það losunarkerfi sem um ræðir. Þar er ætlunin, eins og þetta er byggt upp, að hinn frjálsi markaður annist öll viðskipti og hagræðingu og góða umgengni um andrúmsloftið á grunni þeirrar tilskipunar sem hér er lögð fram. Hv. umhverfisnefnd reiðir sig því mjög á hinn frjálsa markað og getu hans til góðra verka á grunni þessa frumvarps. Áherslan er vaxandi í hv. umhverfisnefnd á hinn frjálsa markað og trúna á einstaklinginn. Við eigum eftir að líta önnur frumvörp frá nefndinni þar sem augljóst er að trúin á hið góða í einstaklingnum nýtur vaxandi stuðnings. Ég vænti þess að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sé sammála þessari túlkun minni á afstöðu umhverfisnefndar til þeirra mála sem við fjöllum um og höfum fjallað um á síðustu vikum og tengjast umhverfismálum. Það er raunar merkilegt að horfa til þessa máls í tengslum við önnur mál sem við erum að vinna með og ræða á Alþingi þessa dagana. Næst til viðmiðunar er kannski það umdeilda mál sem íslenska fiskveiðistjórnarkerfið er. Á árinu 1990 var komið á aflahlutdeildarkerfi þar sem aflamarki var deilt út til útgerða á grunni veiðireynslu og það var hlutdeild í þeim heildarkvóta sem samþykkt var að veiða. Allt frá því þetta kerfi var sett á hefur staðið mikill styrr um það. Það var vitað þegar það var búið til að því mundu fylgja mikil átök og erfiðleikar að ná fram nauðsynlegum breytingum í sjávarútvegi á Íslandi til að laga hann að því að við urðum að takmarka sókn okkar í fiskstofna innan lögsögu landsins. Það að veiðar úr þessum stofnum gætu ekki verið óheftar eins og verið hafði allt fram til þess árs þýddi að um leið og ákvörðun væri tekin um heildaraflamark yrði að fækka fiskiskipum og fiskvinnslustöðvum og að störfum í sjávarútvegi mundi fækka. Þeim fyrirtækjum og einstaklingum sem störfuðu í greininni var látið eftir að ná fram nauðsynlegri hagræðingu. Afskipti stjórnmálamanna af þeirri breytingu voru sáralítil sem engin. Þeim sem störfuðu í atvinnugreininni var trúað og treyst til að byggja upp á grunni lagasetningarinnar heilbrigðan atvinnurekstur sem skilaði arði til þjóðarbúsins. Það hefur lukkast á grunni þess kerfis sem búið var til og því bind ég miklar vonir við að sú reynsla hafi orðið til þess að meiri hluti umhverfisnefndar, með hv. stjórnarþingmenn í fararbroddi, hafi komist að þeirri niðurstöðu að skynsamlegt væri að innleiða í lög hér á Íslandi - og gera breytingar á lögum nr. 65/2007, um losun gróðurhúsalofttegunda - viðskiptakerfi Evrópusambandsins um losunarheimildir. Í grunninn eru nákvæmlega sömu grundvallaratriði í því kerfi og í íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu. Í 1. gr. frumvarpsins er til dæmis talað um að markmiðið með lagasetningunni sé að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á sem hagkvæmastan hátt þannig að við getum staðið við skuldbindingar okkar. Á bls. 12 í greinargerð með frumvarpinu segir síðan, með leyfi forseta: „Markmið tilskipunarinnar er að skapa efnahagslegan hvata fyrir fyrirtæki til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, en tilskipunin er liður í aðgerðum Evrópusambandsins til að mæta skuldbindingum sínum samkvæmt Kyotobókuninni. Viðskiptakerfið gerir fyrirtækjum kleift að selja losunarheimildir sem þau fá úthlutað af stjórnvöldum í því ríki þar sem þau starfa, takist þeim að finna leiðir til að draga úr losun. Þá geta fyrirtæki einnig keypt heimildir þurfi þau fleiri heimildir en þeim var úthlutað.“ Þegar maður horfir til ákvæða frumvarpsins, um það með hvaða hætti þessu er úthlutað, kemur það ágætlega fram í 7. gr., c-lið, þar sem fjallað er um úthlutun til losunarheimilda til flugrekstraraðila, með leyfi forseta: „Á tímabilinu 1. janúar 2012 til 31. desember 2012 og á tímabilinu 1. janúar 2013 til 31. desember 2020 verður losunarheimildum úthlutað endurgjaldslaust til flugrekstraraðila í samræmi við árangursviðmið sem ráðherra skal ákveða með reglugerð fyrir 31. desember 2011.“ Í grunninn er því byggt á sömu grundvallaratriðum og fiskveiðistjórnarkerfið er byggt upp á. Ég er ekki í vafa um að þetta mun reynast hið besta kerfi til að koma á þessum viðskiptum. Hins vegar má örugglega deila um það í ljósi reynslunnar hvort ekki ætti að taka einhver gjöld fyrir þessi leyfi sem hér er úthlutað o.s.frv., og við getum talað okkur hás um það atriði. En það liggur fyrir að það hefur tekið nokkurn tíma að innleiða þessa tilskipun og við höfum mjög ákveðnar áherslur frá atvinnulífinu í landinu í þá veru að Alþingi geri þetta að veruleika sem fyrst vegna þess að við séum einfaldlega að renna út á tíma. Það kann vel að vera að það sé rétt, ekki ætla ég að draga það í efa. Það náðist ágætissamstaða um frumvarpið í nefndinni. Í áliti meiri hluta nefndarinnar, sem sjálfstæðismenn standa að, er lagt til að þetta verði samþykkt með þeim hætti sem hér er. Vissulega má segja að í aðdraganda þessarar lagasetningar á fyrri tíð, þó svo að ég þekki ekki þá sögu til neinnar hlítar, hefðu íslensk stjórnvöld getað unnið með öðrum hætti að réttindum landsins hvað varðar gróðurhúsalofttegundirnar. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins er til dæmis getið um ákveðna galla við innleiðingu tilskipunarinnar, meðal annars þann að áhrif hennar gætu orðið þau að hún geri ferðalög dýrari og auki kostnað við að flytja vörur til og frá landinu. Í máli þeirra kom fram að æskilegt hefði verið að reynt hefði verið að berjast fyrir því að tekið yrði tillit til þeirra hagsmuna sem um ræðir við úrvinnslu þessa máls. Það er örugglega satt og rétt og aldrei of oft ítrekað að það er gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld haldi vöku sinni þegar kemur að því að halda uppi varðstöðu fyrir hagsmuni landsins á erlendum vettvangi. Til dæmis hefði örugglega mátt reka harðar eftir því að mæta neikvæðum áhrifum tilskipunarinnar að þessu leyti, til dæmis með því að sækja um undanþágur fyrir innanlandsflugið vegna þessarar tilskipunar, einfaldlega vegna þess að þar er um að ræða umhverfisvænni valkost en aðrar þjóðir nýta, til dæmis varðandi járnbrautir og fleira þvíumlíkt. Þetta vildi ég segja um kerfið sjálft. Í öllum meginatriðum eru menn sammála um þetta og atvinnulífið, eins og hér er sagt, leggur gríðarlega áherslu á að þetta gangi eftir. Eins og málið er reifað hér og lagt til þá tekur þetta fyrst og fremst til beinna aðgerða gagnvart flugrekstrinum. Annar iðnaður í landinu hefur rýmri tíma til að laga sig að þessu. Þó liggur það þannig fyrir að starfandi fyrirtæki í ákveðnum greinum öðlast ákveðin réttindi með því frumvarpi sem hér er lagt til að verði að lögum. Það eru hins vegar nokkur atriði sem ég vil nefna hér sem lúta að venjubundnum athugasemdum sem oft og iðulega koma fram við frumvörp sem koma frá ríkisstjórn á hverjum tíma, ef þannig má orða það. Það eru þættir sem lúta að því hvernig þau eru unnin af stjórnsýslunni upp í hendur þingsins. Meðal annars hef ég oftar en einu sinni og oftar en tvisvar gert athugasemdir við það að við samningu og framlagningu lagafrumvarpa frá ríkisstjórn sé ekki farið að þeim lögum og reglum sem þau taka til. Oft hefur verið nefnd sú ágæta handbók frá árinu 2007, sem Alþingi, forsætisráðuneytið og dómsmálaráðuneytið sömdu, þar sem regluverkið er byggt upp með þeim hætti að upplýsingar, ágreiningur, sem lúta að því lagafrumvarpi sem til umfjöllunar er séu leidd fram á vinnslustigi þess og síðan komi málið fullbúið í hendur nefndar. Í þessu tilfelli eru nokkur atriði sem hefðu verið betur rannsökuð ef þeirri reglusetningu hefði verið fylgt sem í handbókinni er að finna, meðal annars þættir sem snerta athugasemdir sem við höfum fengið frá Umhverfisstofnun sem tengjast áhyggjum ríkisstofnunar af kostnaði við að hafa eftirlit með þessu kerfi. Þetta kom einnig fram, ef ég man rétt, hjá Isavia, flugumferðarstjórn eða einhverju því batteríi sem þar er að finna. Þessa þætti á að minni hyggju að vera hægt að vinna á þann veg að vísa í þann grunn sem fylgir frumvarpinu til þingsins. Það er með öðrum orðum eðlilegt og sjálfsagt, og regluverkið miðar við það, að þessum spurningum sé svarað í greinargerð stjórnvaldsins sem það leggur inn með frumvarpinu sem ósk til Alþingis um að fullnusta það og gera að lögum. Á þessu er misbrestur og hann er að finna í þessu máli. Ég vona að menn læri af því. Ég tel í það minnsta ástæðu til að ítreka þetta sjónarmið, hvar og hvenær sem þeim athugasemdum verður við komið. Ég hvet alla sem að slíkum verkum koma til að gera bragarbót á og fara að vanda sig meira við þá vinnu sem lögð er upp í hendur Alþingis og því er ætlað að vinna úr. Ekki síst verður þetta manni að umtalsefni í því fári mála sem nú liggur fyrir á síðustu dögum þingsins, sem ætlast er til að við ljúkum. Þá er enn meiri ástæða til að ítreka að vandað sé til þeirrar vinnu. Við höfum sára reynslu af því að hafa kastað til höndum við þá lagasetningu sem við höfum afgreitt á undanförnum árum. Af sögunni skulum við læra. Ég fagna því mjög hversu mikil samstaða náðist í nefndinni og tel að ástæðuna fyrir þeirri miklu samstöðu sé að finna í þeim gríðarlega samhljómi sem nefndarmenn fundu í trú sinni á að hinn frjálsi markaður mundi leiða þetta mál til farsællar niðurstöðu og úrvinnslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir framsögu hans. Ég mundi nú halda að ég væri nær hugsunum sjálfstæðismanna varðandi markaðsvætt hagkerfi en fulltrúar Vinstri grænna í umhverfisnefnd, en það er á ákveðnum forsendum sem ég er á móti þessu frumvarpi, ég fór yfir það í ræðu minni áðan. Það er nefnilega svolítið skrýtið að hafa Vinstri græna í ríkisstjórn og að verða vitni að því að markaðsmál umhverfisins eru orðin rétthærri umhverfinu sjálfu, það eru þau með þessu frumvarpi. En svona geta hlutirnir breyst við það eitt að skipta um stóla í þinghúsinu. Mig langar til að spyrja þingmanninn vegna þess að hann er landsbyggðarmaður og þarf að nota flugið mikið: Finnst hv. þingmanni mikið réttlæti í því að þurfa að borga a.m.k. 6–30 evrur á hvert flugsæti þegar hann þarf að fara til útlanda? Það mun gerast þegar þetta frumvarp er orðið að lögum og flugið fellur undir það. Sá kostnaður sem hlýst af þessum losunarkvótum er settur beint á herðar almenningi vegna undanþáguákvæðis þess sem finnst í viðauka III þar sem ríkisstjórnir og þjóðhöfðingjar, elítan, eru undanþegin þessu gjaldi. Í öðru lagi: Finnst hv. þingmanni ekki ósanngjarnt gagnvart stóriðju á Íslandi og í Evrópusambandinu að það skuli vera lagðir á hana slíkir skattar - við skulum bara kalla þetta skatta? Er hv. þingmaður ekki hræddur um að það verði hreinlega stóriðjuleki frá Íslandi og út úr löndum Evrópusambandsins vegna þessa gjalds sem enginn getur séð fyrir hvað mun hækka mikið í nánustu framtíð?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurn hennar og lýsi yfir mikilli ánægju og aðdáun á þeirri vinnu sem hv. þingmaður lagði í nefndarálit sitt. Það er gríðarlega yfirgripsmikið og ítarlegt og í rauninni er hægt að hafa af því mjög mikið gagn þó að ég sé ekki endilega sammála niðurstöðunni. Í þessu liggur mjög mikil og góð vinna og ber að fagna því og þakka fyrir það sérstaklega. Það kom mér ekkert gríðarlega á óvart að hv. þingmaður ætti ekki samleið með okkur í meiri hlutanum í umhverfisnefnd því að hv. þingmaður er meiri samvinnumaður í sér, kemur af því svæði landsins og á rætur þar. Ég hef hins vegar þá trú að það eigi eftir að breytast þegar hún sér árangurinn af því starfi sem hinn frjálsi markaður mun vinna í þessu kerfi. Í það minnsta tel ég að við hv. þingmaður deilum í grunninn sýn á fiskveiðistjórnarkerfið. Þar er ágætisreynsla af því. Varðandi þær spurningar sem hv. þingmaður beindi til mín um innanlandsflugið og stóriðjuna, er það vissulega ósanngjarnt að þurfa að leggja sérstaka skatta á okkur í svona tilfellum. Ég hef sagt það sjálfur að stjórnvöld hafa dregið úr annars staðar á hverjum tíma til þess að mæta ósanngjarnri skattlagningu, ef þær áherslur eru uppi. Ég skal ekki segja til um hvort við eigum hættu á að fá það sem hv. þingmaður kallar stóriðjuleka út úr Evrópusambandinu og frá Íslandi. Ég hef ekki stórar áhyggjur af því vegna þess að ég tel að umhverfi fyrirtækja í Vestur-Evrópu sé á margan hátt mun betra, bæði starfsmönnum og eigendum fyrirtækja, en á öðrum samkeppnissvæðum landsins. Ég held að yfirburðir okkar þar 

Virðulegi forseti. Það var ágætt að þingmaðurinn kom aðeins inn á þau atriði sem snúa að ríkinu því að nú á að færa þeim fyrirtækjum sem starfa í þeim greinum sem losa gróðurhúsalofttegundir heimildirnar ókeypis strax í upphafi vegna mengunarreynslu, við skulum bara kallað það það, eins og útgerðinni voru færðar fiskveiðiheimildir á sínum tíma á grundvelli veiðireynslu. Verið er að færa þessar heimildir frá íslenska ríkinu til þessara aðila og það er eins í fluginu. Það eru u.þ.b. 170 flugrekendur sem koma til greina sem hafa lent hér á landi á viðmiðunarárunum sem þurfa hugsanlega að sækja um að komast inn í kerfið, svo dæmi sé nefnt: Þeim er úthlutað heimildum og þeir fá þær sem einkaaðilar. Við skulum hafa það á hreinu. Hins vegar mega fyrirtæki, einstaklingar og ríki, kaupa kvóta í þessu kerfi. Þá komum við að því sem þingmaðurinn kom inn á, að ríki gætu gripið til þeirra ráðstafana að draga úr skattlagningu einstakra atvinnugreina ef því sýndist svo. Þá gæti hæglega komið upp sú staða, þar sem við búum á eyju og erum afar háð flugi, að íslenska ríkið þyrfti að hamstra loftslagsheimildir til að halda hér uppi samgöngum. Við vitum ekkert um hvort þeir sem fá úthlutað heimildum fyrir fyrsta skipti í fluginu muni fljúga til Íslands um aldur og ævi. Þetta er svona svipuð hugsun og t.d. varðandi lyfjafyrirtæki þegar nýtt bólusetningarlyf er sett á markað, þá alltaf ákveðinn hluti af framleiðslunni fyrir fram merktur ríkjum og ríkisstjórnum þeirra landa sem eiga viðskipti við framleiðslulandið. Hér er smám saman verið að búa til slíkt kerfi sem getur leitt það af sér að íslenska ríkið verði skuldbundið til að eiga viðskipti 

Forseti. Andsvar hv. þingmanns var í ætt við ágætt nefndarálit hennar; langt og upplýsandi, þannig að það þarf í sjálfu sér ekkert að afsaka það. Ég tel ekki ýkja mikla hættu á því að við lendum í þeirri stöðu sem hv. þingmaður nefndi áðan varðandi ríkið. Ég skal viðurkenna það að ég hef ekki leitt hugann að því sérstaklega en fljótt á litið mundi ég ætla að við þyrftum ekki að hafa ýkja miklar áhyggjur af því. Ég skal alveg viðurkenna að í þessu máli og í umfjöllun um það hef ég verið mjög hugsi yfir einmitt þeim atriðum sem hv. þingmaður nefndi áðan, þ.e. hvers vegna losunarheimildum verði úthlutað ókeypis til starfandi fyrirtækja. Ég hef satt að segja ekki fundið á því neina aðra skýringu en þá gríðarlegu elsku sem þessi vinstri stjórn hefur og ber til stóriðjufyrirtækjanna í landinu og er mjög annt um starfsemi þeirra og framtíð hér í landi. Það sjá það allir sem vilja sjá það að framlag þessarar atvinnustarfsemi til þjóðarbúsins á þeim þrengingartímum sem við göngum nú í gegnum er gríðarlega mikið. Gildi þess að hafa atvinnugreinar á þessum sviðum er eins og raun ber vitni ákaflega mikið fyrir íslenska þjóð þegar við verðum fyrir þeim áföllum eins og dunið hafa yfir okkur á síðustu missirum. Það er niðurstaða mín í hnotskurn varðandi afstöðu hluta þess meiri hluta sem skapaðist innar nefndar hv. umhverfisnefndar að þeir nefndarmenn hafi einfaldlega séð ljósið. Ég fagna því að sjálfsögðu gríðarlega.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi geta þess að þetta mál er auðvitað mjög stórt og kemur til með að hafa mikil áhrif hér á landi sem og annars staðar á næstu árum. Við stígum hér skref sem færir flugreksturinn inn í viðskiptakerfi Evrópusambandsins með útblásturskvóta og raunar eru stigin ákveðin skref sem tengjast öðrum atvinnugreinum en reglusetning að því leyti bíður hins vegar næsta vetrar eftir því sem okkur hefur verið greint frá. Þó að í 6. gr. frumvarpsins sé getið um starfsemi annarra fyrirtækja þá snýst þetta frumvarp fyrst og fremst um flugið. Ljóst er að þetta mál getur haft mikil áhrif að mörgu leyti, þess vegna er ekki óeðlilegt að það fái nokkra umfjöllun í þinginu þó það sé þess eðlis, eins og ráða má af nefndaráliti meiri hluta umhverfisnefndar og breytingartillögum sem gerðar eru af hans hálfu, að á því liggur að ljúka því í þinginu. Í breytingartillögum setjum við viðmið um 15. júní 2011, það er nú bara í næstu viku, hæstv. forseti. Það er því alveg ljóst að þingið þarf að ljúka þessu. Er ég reyndar þeirrar skoðunar og get komið þeirri skoðun á framfæri við hæstv. forseta að þetta mál sem slíkt eigi auðvitað að hafa forgang þegar það kemur til 3. umr. miðað við ýmis önnur mál sem sett eru á dagskrá þingsins einfaldlega vegna þessarar dagsetningar. Hún skiptir verulegu máli fyrir íslenska flugrekstraraðila sérstaklega svo þeir geti setið við sama borð og evrópskir að þessu leyti. Við höfum í andsvörum skipst á skoðunum um hvort rétt hafi verið að fara þá leið sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Frumvarpið á rætur sínar að rekja til ákvarðana sem eru eldri en það. Eins og ég sagði áðan álít ég að við bökkum ekkert út úr því. Við þurfum að fylgja þeim ákvörðunum eftir, það gerum við best með því að afgreiða frumvarpið út frá hagsmunum íslenskra fyrirtækja sem skipta auðvitað verulegu máli í þessu samhengi. Auðvitað má hafa alls konar sjónarmið varðandi það viðskiptakerfi sem hér um ræðir. Stundum hefur verið talað um að á fjármálamörkuðum sé verið að versla með loft en sennilega hefur það nú ekki verið sannara í nokkru öðru tilviki en þessu. Að þessu leyti er um tilbúinn manngerðan markað að ræða og markaðskerfi sem er uppfundið á síðustu árum og hannað fyrir þessa tilteknu tegund viðskipta. Í fyrsta lagi byggir hugmyndin á bak við kerfið á því að hreint loft sé takmörkuð gæði, þar af leiðandi er reynt að sporna við útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Það er gert með tilteknu kerfi en til að láta það kerfi ná fram að ganga með sem jákvæðustum hætti og til að ná fram sem mestri hagkvæmni eru ákveðin grundvallarlögmál markaðskerfisins notuð. Eiginlega er verið að verðleggja mengun. Þeir sem menga þurfa að borga fyrir þær. Það er grundvallarhugsunin í þessu. Til að ná fram hagkvæmni og þá kannski um leið að umbuna þeim sem standa sig vel, finna leiðir til þess að draga úr mengun o.s.frv., er búið til verð. Menn geta skipst á heimildum, selt þær, menn geta selt heimildir ef aðrir eru tilbúnir að borga fyrir það. Á hinn kantinn geta menn auðvitað líka keypt sér heimildir ef þeir telja sig geta nýtt þær til hagkvæms rekstrar. Í þessu felast auðvitað ákveðnir möguleikar eins og raunar var vikið að fyrr í umræðunni. Þegar kerfið verður komið í framkvæmd felst t.d. í því sá möguleiki að íslensk iðnfyrirtæki sem telja sig geta náð fram hagkvæmum og arðbærum rekstri geta keypt til sín auknar heimildir og aukið framleiðslu sína. Í því kunna að felast verulegir möguleikar. Ég held að full ástæða sé til að horfa jákvæðum augum á þá hlið mála. Ég sé því í þessu ákveðin sóknartækifæri fyrir íslenskt atvinnulíf þegar horft er til framtíðar. Vissulega þarf að borga fyrir heimildirnar en ef fyrirtækin telja sig geta nýtt þær með hagkvæmum og arðbærum hætti er sá möguleiki fyrir hendi að auka við heimildirnar með því að kaupa heimildir frá öðrum löndum innan Evrópusvæðisins. Það er að mínu mati hið besta mál. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir vék að því í andsvörum við hv. þm. Kristján Þór Júlíusson að vissulega gæti falist í þessu ákveðin gjaldtaka á atvinnulífið líka.  Nú veit ég að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, sem eins og fram hefur komið hefur skilað afar ítarlegu og fróðlegu nefndaráliti, hefur áhyggjur af því að við séum að tengjast Evrópusambandinu með þessum hætti. Það er auðvitað rétt svo langt sem það nær. Þarna er um að ræða tengingu við viðskiptakerfi sem Evrópusambandið hefur sett upp á þessu sviði. Fyrir okkur sem erum andvíg aðild að Evrópusambandinu hlýtur slíkt alltaf að vera umhugsunarefni. Ég held hins vegar að í þessu tilviki séum við ekki að ganga lengra en eðlilegt er miðað við hagsmuni íslenskra fyrirtækja og raunar miðað við aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég held að þetta samræmist því fyrirkomulagi ágætlega. Ég hef því ekki áhyggjur af þeim þætti sérstaklega en þakka þó hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir að vekja athygli á þeirri hlið mála. Um þetta frumvarp, tæknilega útfærslu og annað þess háttar, mætti vissulega hafa langt mál. Ég ætla ekki að fara út í það að svo stöddu, hæstv. forseti, en vil áður en ég lýk máli mínu ítreka að ég tel að í þágu íslensks atvinnulífs sé mikilvægt að málið klárist á þinginu á næstu klukkustundum eða kannski sólarhringum þannig að við getum haldið okkur við dagsetninguna 15. júní sem getið er um í nefndaráliti og breytingartillögum svo að þau fyrirtæki sem falla undir þetta kerfi eins og það er sett upp geti nýtt sér möguleikana sem í því felast og brenni ekki inni á tíma. Hv. þm. Kristján Þór Júlíusson vakti athygli á því að í sumum efnum hefði skort á undirbúning varðandi málið. Ég get tekið undir það. Ég vildi líka segja að auðvitað hefði verið æskilegra ef það hefði komið fyrr til þingsins. Ég fullyrði hins vegar að málið var unnið vel í hv. umhverfisnefnd og á góðum og eðlilegum tíma. Ég legg áherslu á að hæstv. forseti sé meðvitaður um að vegna dagsetningarinnar sem um ræðir liggur meira á því að þetta mál fái framgang í þinginu en mörg önnur mál á dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni kærlega fyrir ræðu hans. Honum varð tíðrætt um dagsetninguna varðandi gildistöku laganna. Ég tel að sú dagsetning sé tilbúin, búin til í umhverfisráðuneytinu sjálfu, því að það hastar ekki svo mjög að gera þetta að lögum þrátt fyrir að það standi í greinargerð með frumvarpinu að umsóknir vegna flugkvótans skuli senda inn fyrir 30. júní 2011, eftir 20 daga. Og það er svo að þrátt fyrir að ekki sé komin lagaumgjörð um iðnaðinn og losunarheimildirnar í kringum hann átti að skila inn umsóknum í fyrra. Það hafa fyrirtækin nú þegar gert. Hér er því verið að skapa óeðlilegan þrýsting með þessu dagsetningahringli og segja að þetta verði að verða að lögum vegna þessa og þessa. En það kemur bara fram í frumvarpinu að svo er ekki. Auðvitað geta flugrekendurnir lagt inn umsókn um að fá losunarkvóta þó að þetta sé ekki orðið að lögum nákvæmlega eins og með iðnaðinn því að ákvæðið með iðnaðinn er ekki orðið að lögum. Tíminn leiðir það svo í ljós hvort Vinstri grænir hafi raunverulega stoppað það í ríkisstjórninni því að hugmyndin var að samkeyra þetta mál hér í gegn. Mig langar að spyrja þingmanninn út í staðreynd sem stendur í greinargerðinni. Þar er talað um ETS-kerfi Evrópusambandsins og Evrópusambandið er með þessu að búa til peninga úr þessari alheimsauðlind. Runninn er út frestur hjá ríkjunum til að segja sig frá kerfinu og það vill svo til að Bretland, Þýskaland og Pólland hafa sagt sig frá þessu ETS-kerfi. Þetta er svipað og með Schengen-samninginn að Bretland er alltaf eitt og sér. Hvað finnst þingmanninum um það 

Hæstv. forseti. Ég geri engar athugasemdir við það að Bretland, Holland og Þýskaland hafi tekið þessar ákvarðanir. Ég játa að ég þekki ekki forsendurnar fyrir því en ég hygg að ástæða þess að aðrar aðstæður eru uppi þar en hér á landi séu fyrst og fremst stærð landanna, stærð hagkerfanna og að það þyki ekki og mér finnst það ósköp sannfærandi rök að segja að það séu ekki forsendur fyrir Íslendinga að reka svona kerfi sjálfstætt, einfaldlega vegna smæðar landsins. Ég verð líka að segja að ég sé í þessu kerfi, þ.e. að tengja okkur við Evrópusambandið með þessum hætti, ákveðna möguleika eins og ég nefndi áðan. Til dæmis ef við horfum á það að vel rekin íslensk fyrirtæki í arðbærri starfsemi geti bætt við sig losunarkvótum með því að kaupa af aðilum annars staðar á Evrópusvæðinu. Ég sé í því mikla kosti en ég þykist vita að það sé ekki fullkomin eining um það á vettvangi Alþingis að það sé æskilegt, einfaldlega vegna afstöðu manna til orkuvinnslu, orkunýtingar og uppbyggingu stóriðju o.s.frv. Frá mínum bæjardyrum séð geta falist í því möguleikar sem mundu hugsanlega ekki vera fyrir hendi ef við værum ein og sér og ekki inni í þessu kerfi. Varðandi hins vegar það hvort við hefðum fyrir einhverjum árum átt að fara aðrar leiðir, leita eftir framlengingu Kyoto-kvótans sem við höfðum á grundvelli íslenska ákvæðisins o.s.frv, þá var ég mjög hugsi yfir því á sínum tíma. Ég álít hins vegar að við séum eiginlega komin það langt í ferlinu að réttara sé að klára það með þessum hætti frekar en að velta fyrir okkur hvaða aðra möguleika við hefðum átt að 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svarið. Það er afar einkennilegt, eins og ég sagði áðan, að Vinstri grænir séu komnir í ríkisstjórn og markaðsmál umhverfisins séu orðin rétthærri í þeirra huga en umhverfið sjálft þar sem þeir eru aðilar að þessu frumvarpi og leggja til að andrúmsloftið sjálft sem auðlind verði selt. En svona gerast kaupin á eyrinni. Bent hefur verið á og ég bendi á það að kerfið sem verið er að leggja til að taka hér upp er spegilmynd íslenska sjávarútvegskerfisins sem Samfylkingin og Vinstri grænir vilja tortíma nú með tveimur lagafrumvörpum, því að hér er verið að færa ókeypis kvóta til þeirra aðila sem starfa á markaði bæði í fluginu og í iðnaðinum. Þeir gagnrýnendur sem hafa verið hvað háværastir varðandi sjávarútvegskerfið hafa bent á að þarna sé um gjafakvóta að ræða og það sé óeðlilegt að verið sé að færa þetta í hendur einstakra aðila. Ég minni á að íslenska sjávarútvegskerfið er einungis á Íslandi og bara í fiskveiðilögsögu okkar og að sett voru sérstök ákvæði í fiskveiðistjórnarlögin að kvótann mætti ekki veðsetja í útlöndum þó að það mætti framselja hann hér heima. Hér erum við að fjalla um alheimsauðlind. Þetta kerfi býður upp á viðskipti með losunarheimildir hringinn í kringum jörðina. Það er verið að útvíkka þessar heimildir til þeirra aðila sem fá losunarheimildirnar upphaflega til að selja þær á alþjóðamarkaði. Það er alveg fyrirséð að þær heimildir eiga eftir að hækka mjög til framtíðar því að andrúmsloftið er takmörkuð auðlind. Finnst þingmanninum ekki að þingmenn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar fari fullgeyst í það skref að kvótavæða loftið með þessum hætti þar sem þeir eru svarnir óvinir íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins sem er þó bara hér innan lands en nú liggur allur 

Hæstv. forseti. Þetta eru auðvitað áhugaverðir fletir sem hv. þingmaður veltir hér upp. Nú eru hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingar auðvitað betur til þess fallnir að skýra sjónarmið sín í þessum efnum en ég. Hér hefur löngum verið í salnum hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, framsögumaður meiri hlutans í málinu, og hún mun hugsanlega útskýra afstöðu sína til þessa máls hér á eftir. Reyndar er athyglisvert að hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa ekkert sést við þessa umræðu en fulltrúar þeirra í umhverfisnefnd skrifuðu undir þetta og féllust með þeim hætti á að Ísland undirgengist aðild að þessu kerfi, sem eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir bendir á ber mikið svipmót af kvótakerfinu í íslenskum sjávarútvegi, bæði hvað varðar úthlutun á grundvelli reynslu, frjálst framsal o.s.frv. Þó að það sé auðvitað ekki algjör spegilmynd hefur það hins vegar í grundvallaratriðum mjög mörg einkenni sem eru hin sömu og í íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu. Enda er hugmyndin á bak við það sú hin sama, þ.e. þetta er takmörkuð auðlind og ætlunin er að nýta eftir því sem kostur er markaðsviðskipti til að ná fram sem hagkvæmastri nýtingu þessarar auðlindar. Það er auðvitað grundvallarhugsunin bæði í sjávarútvegskerfinu og í því kerfi sem við erum að tala um hér að reyna að ná sem mestri hagkvæmni út úr nýtingu takmarkaðrar auðlindar með því að nýta eftir því sem kostur er frjáls viðskipti og markaðsbúskap. Það er auðvitað mjög gaman að sjá að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingar 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um losun gróðurhúsalofttegunda, nánar tiltekið um viðskiptakerfi með losunarheimildir innan Evrópusambandsins. Ég vil fyrst taka fram að þetta er mjög merkilegt mál og tekur á gríðarlega miklum vandamálum sem heimurinn stendur frammi fyrir sem er það að andrúmsloftið er takmörkuð auðlind. Kerfið sem hér er innleitt er hugsað þannig að fyrirtækjum í iðnstarfsemi sem er nánar tilgreint í frumvarpinu og flugrekstri er úthlutað 85% af sögulegri reynslu sinni af útblæstri og síðan þurfa þau að kaupa 15% heimildanna á uppboðsmarkaði. Síðan gerist það eftir að fyrirtækið er komið með allar sínar heimildir að það líður og bíður með tímann. Fyrirtækið gæti raunverulega reynt að spara sér fjármagnsbindingu með því að reyna að draga úr útblæstri og annaðhvort notað þann sparnað til að auka framleiðslu sína eða einfaldlega til að selja á markaði. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir benti réttilega á að þetta er algjörlega hliðstætt við það sem tíðkast í fiskveiðum á Íslandi, þ.e. kvótakerfið í fiskveiðum. Það er kannski kaldhæðni örlaganna að um leið og vinstri stjórnin vinnur að því með annarri hendinni að rífa niður kvótakerfi í íslenskum fiskveiðum og þá hagkvæmni sem þar hefur myndast, skuli hún með hinni hendinni setja nákvæmlega eins kvótakerfi á andrúmsloftið. Við getum ímyndað okkur, ef ég tek dæmi, iðnaðarstarfsemi eða flugrekstrarstarfsemi þar sem einhver tiltekinn aðili er með einhvern iðnað og eftir því sem árin líða verður mengunarkvótinn dýrari eða verðmæti hans hækkar. Síðan ákveður þessi aðili að hætta framleiðslustarfsemi sinni og þá gæti hann hæglega lagt niður fyrirtækið, tekið kvótann og selt hann á uppboðsmarkaði í Evrópu, horfið út úr greininni með peningana og notað þá t.d. til að kaupa sér hlutabréf. Hljómar kunnuglega, frú forseti. Ekki það að ég sé á móti kerfum eins og þessum, ég held að þetta sé hagkvæmt og beini notunum í hagkvæmustu átt, heldur vildi ég benda þeim sem hafa barist með annarri hendinni á móti fiskveiðistjórnarkerfinu, eins og ég benti á áðan, að þeir eru að innleiða með hinni hendinni nákvæmlega eins kvótakerfi með andrúmsloftið. Hér gæti því verið í uppsiglingu nýtt deilumál og ekki lengur talað um sægreifa heldur loftgreifa og þá eru nú að verða ýmsar greifatignirnar í íslensku atvinnulífi. Það er svo kannski annað mál. Það sem ég vildi segja að lokum, af því ég vildi taka til máls til að gera aðeins grein fyrir þessum sjónarmiðum, er að ég tel að þetta sé til mikilla framfara, vegna þess að það að geta mengað loftið er að verða auðlind. Eins og við sjáum í aldeilis ágætu nefndaráliti frá Vigdísi Hauksdóttur og í greinargerð með frumvarpinu er verið að búa hér til verðmæti með því að úthluta einkaleyfum til þess að menga. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, frú forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðu hans. Það sem Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn eiga sameiginlegt er að þeir eru miklir atvinnumálaflokkar og skilja það samhengi að án atvinnu þrífst ekkert þjóðlíf. Ég veit að þingmaðurinn hefur beitt sér mjög í atvinnumálum og því langar mig að beina fyrirspurn til hans sem snýr að losunarheimildunum sem stóriðjunni verður úthlutað með frumvarpinu. Í nefndaráliti mínu er gerð grein fyrir því hvernig úthlutunin hefur verið til stóriðjunnar hér á landi, í tveimur töflum sem þar birtast. Litið var svo á að íslenska ríkið færi með losunarheimildir og hefði yfirumsjón með því að úthluta þeim til stóriðjunnar eins og kemur fram. Nú hefur íslenska ríkið afsalað sér þessum losunarheimildum sem voru að verðgildi 15 milljarðar árið 2007, það mætti helminga þá upphæð nú miðað við gengið. Nú á að færa losunarheimildirnar ókeypis til stóriðjunnar og síðan taka markaðsöflin við. Er þingmaðurinn ekki hræddur um að hér á landi geti átt sér stað stóriðjuleki þegar fram í sækir og í allri Evrópu þar sem þetta kerfi er í gildi? Þegar fram í sækir þarf þessi iðnaður að kaupa sér losunarheimildir á markaði og eins og í öllum kvótakerfum hækkar kvótinn mjög hratt, sérstaklega þar sem um takmarkaða auðlind er að ræða, andrúmsloftið. Er ekki hætta á því að þessir aðilar komi til með að staðsetja sig í ríkjum þar sem ekki þarf losunarkvóta? Þá er ég að tala um Venesúela, Kína og Bandaríkin og fleiri lönd því að Evrópusambandið 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir ágæta spurningu. Jú, þetta er alveg hárrétt athugað hjá þingmanninum að með því að innleiða kerfi eins og þetta hækkar kostnaðurinn við að setja upp nýja framleiðslu sem leiðir til þess að samkeppnisstaða landa sem búa við slíkt kerfi mun að þessu leytinu til versna miðað við lönd þar sem kerfið er ekki við lýði. Hitt er aftur á móti annað mál að fyrir þá stóriðju sem er þegar til staðar eða þau fyrirtæki sem falla undir kerfið er þetta tvímælalaust hvati fyrir þau til að nýta þá takmörkuðu auðlind sem þau ráða yfir betur en ella. Það leiðir til þess að þau leita allra leiða til að menga minna en annars væri sem er gott og hjálpar til við að ná markmiðum frumvarpsins, þ.e. að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda. Annað sjónarhorn í þessu er það sem kallað er upp á ensku, virðulegi forseti, „carbon credit“. Segjum til dæmis að hægt væri að nota CO 2 sem kemur úr álverum, búa til úr því bíódísil og fyrirtækin fengju „carbon credit“ á móti. Þá væru það tvímælalaust orðin mikil verðmæti fyrir þau og þar af leiðandi hvatning til að fara út í rannsóknir og þróunarstarfsemi á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Mig langar að vísa í bls. 6, 7 og 8 í frumvarpinu en þar er nefndur allur sá rekstur sem fellur undir þetta ákvæði, rekstur sem losar gróðurhúsalofttegundir. Það vill svolítið brenna við að fólk festist í ríkjandi ástandi og stóriðja er þá bara álframleiðsla og pínulítill annar rekstur en hér á þremur blaðsíðum eru því gerð skil hvaða atvinnuvegir þetta eru. Það er framleiðsla á kalki, framleiðsla á leirvörum með brennslu o.s.frv., þannig að þetta er svo langtum meira en það. Við erum alltaf að leita að nýjum tækifærum og lausnum fyrir þetta ástkæra land okkar til að koma atvinnulífinu af stað þannig að ég vildi það sagt hafa. Ég er sammála því að þetta færir iðnaðinum sem þarf á losunarheimildum að halda mikil tækifæri, sérstaklega í ljósi þess að þetta er hvatning til að losa minna og hvatning til fyrirtækja að koma sér upp öflugri hreinsibúnaði. En þá komum við að því sem er nú allra best í þessu, það er ekkert ákvæði í frumvarpinu um að mismuninum frá úthlutun og þeim sparnaði sem fyrirtækin ná eigi að skila til ríkisins. Ef við setjum þetta upp eins og Samfylkingin og Vinstri grænir tala um varðandi kvótakerfið væri það fullkomin fyrningarleið í loftslagsheimildum að fyrirtæki sem mundu sýna árangur í því að draga úr losun mundu skila kvótanum sem þar er á milli til ríkisins. En það var líka fyrst og fremst af pólitískum toga, held ég, sem þessir flokkar réðust á kvótakerfið í sjávarútvegi og við sjáum það birtast í þinginu í dag. Það er alveg einstakt að ósamkomulag skuli vera um þinglok og verið að semja um þau vegna sjávarútvegsstefnu ríkisstjórnarinnar og annars kvótakerfi sem hefur langtum víðtækari áhrif.

Virðulegi forseti. Jú, þetta er hárrétt athugað hjá hv. þingmanni að óneitanlega er það kómísk hlið í öllum alvarleikanum, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að nú séu stjórnarflokkarnir að taka niður kvótakerfi í fiskveiðum með hægri hendinni og byggja upp kvótakerfi í andrúmslofti með þeirri vinstri. Vegna þess að ekki þarf að skila þessu aftur til ríkisins, eins og hv. þingmaður minntist á, koma upp ýmsir möguleikar, það koma upp möguleikar á því að hér verði til eins konar loftgreifar eins og ég nefndi áðan. Ég vil að lokum segja almennt um þetta mál að ég held að það sé mjög til framfara. Andrúmsloftið er takmörkuð auðlind. Æskilegt er að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda og gera það á sem hagkvæmastan hátt. Þetta er hagkvæm leið til að gera það. Ég er jafnframt sammála því að úthluta fyrirtækjunum megninu af kvótanum ókeypis og tel að það sé hvatning fyrir fyrirtækin til að spara fjármuni í rekstrinum með því að reyna að minnka útblásturinn. Ég held því að þetta sé hið besta mál.

Virðulegi forseti. Það er svolítið kaldhæðnislegt að við séum að ræða þetta mál á sama tíma og annað kvótakerfi veldur slíkum deilum í þinginu að það er búið að vera illstarfhæft undanfarna daga og ekkert samkomulag um þingstörfin. Eins og komið hefur fram gengur þetta mál út á að verið er að reyna með alþjóðlegri samvinnu að koma í veg fyrir útblástur gróðurhúsalofttegunda eða réttara sagt að halda honum í skefjum og minnka hann. Til að svo megi verða setja menn upp kvótakerfi og eins og verið er að gera með því að deila út kvóta af takmarkaðri auðlind eftir reynslu, þ.e. þeir sem hafa dælt út áður fá 85% af því sem þeir hafa notað fram til þessa af þessari takmörkuðu auðlind. Síðan fara 15% á uppboðsmarkað. Nákvæmlega þetta, virðulegi forseti, var gert á sínum tíma með íslenska sjávarútveginn og er nokkuð sem aðrar þjóðir hafa litið til, þ.e. reynsla okkar Íslendinga af aflamarkskerfinu, og menn telja að það hafi gengið það vel að það eigi að taka upp annars staðar, m.a. í þessum umhverfismálum. Svo að maður vitni aftur í sjávarútvegsmálin þá hafa alþjóðleg umhverfissamtök hvað eftir annað lýst yfir ánægju sinni með íslenska aflamarkskerfið og hvernig því hefur verið beitt og hvernig við höfum farið eftir ráðgjöf í tengslum við það og tekist að fylgja ráðgjöfinni nokkuð eftir út af því að stjórnkerfið hefur verið jafnskilvirkt og raun ber vitni. Menn geta haft ólíkar skoðanir á ýmsum þáttum sjávarútvegsins en ég held að þessu þurfi að halda til haga. Menn verða að vera mjög meðvitaðir um þessa kosti. Ef við gleymum þeim og ætlum að fara í eitthvað allt annað kerfi skulum við vera alveg viss um að það sé jafngott og vonandi betra. Í rauninni má því segja að með alþjóðlegri samvinnu sé verið að setja upp íslenska aflamarkskerfið, nema nú er sameiginlega auðlindin ekki fiskurinn heldur andrúmsloftið, og síðast þegar ég skoðaði þessi mál, sem er að vísu nokkuð síðan, var kominn markaður með kvóta. Þó svo að verðið væri ekki hátt og viðskiptin ekki mikil var samt sem áður kominn markaður og menn voru að kaupa og selja kvóta fyrir útblástur gróðurhúsalofttegunda. Það má segja að menn hafi verið að kaupa loft. Það er einn galli við þetta allt í stóra samhenginu sem lítið hefur verið ræddur því að þau ríki sem eiga aðild að Kyoto-samkomulaginu hafa verið upptekin við að semja sín á milli um það hvernig eigi að taka á þessu á alþjóðlegum vettvangi. En það gleymist oft að þeir sem eru innan Kyoto-samkomulagsins eru lítill minni hluti jarðarbúa. Ef ég man rétt, virðulegur forseti, eru það fyrst og fremst Evrópuríkin sem eru aðilar að Kyoto. Ég veit ekki hvort Ástralía er komin inn en þeir voru alla vega ekki þar inni og ekki Bandaríkjamenn, því síður Kína og stóru ríkin sem eru að hasla sér völl sem iðnveldi. Fyrir nokkrum árum leit út fyrir að einungis 20% af útblæstri gróðurhúsalofttegunda væri innan Kyoto-ríkjanna ef þannig má að orði komast. Nú tala ég eftir minni en hlutfallið gæti verið eitthvað hærra en í það minnsta verður útblástur gróðurhúsalofttegunda í framtíðinni mestmegnis utan Kyoto. Það er því nokkuð erfitt fyrir eingöngu Kyoto-ríkin að ætla sér að setja hömlur og mörk ef önnur ríki fylgja ekki í kjölfarið. Það segir sig sjálft að það skiptir engu máli úr hvaða ríki útblásturinn kemur, hvort hann kemur frá Kína, Lúxemborg, Þýskalandi eða Indlandi, útblásturinn þekkir engin landamæri og veit þaðan af síður hvaða ríki eru innan Kyoto. Ég held að flestir séu sammála um að um hnattrænt vandamál sé að ræða. Það er því mjög mikilvægt að allir aðilar spili með. Þegar við förum að takmarka okkur innan Kyoto-ríkjanna er hættan sú að menn sjái sér leik á borði og flytji útblásturinn til annarra ríkja, þ.e. fjárfestar fjárfesti þá frekar í löndum þar sem ekki þarf að greiða fyrir aðgang að andrúmsloftinu eða útblásturinn. Þá gerist tvennt: Annars vegar ná menn ekki þeim árangri sem þeir ætluðu að setja sér varðandi útblástur gróðurhúsalofttegunda og hins vegar færast atvinnutækifærin frá Kyoto-ríkjunum yfir til þeirra ríkja sem ekki eru aðilar að samkomulaginu. Þetta er gríðarlega stórt mál, virðulegi forseti. Nú greinir menn á um hversu alvarlegt vandamál losun gróðurhúsalofttegunda er og sumir halda því jafnvel fram að þeim miklu fjármunum og orku sem menn nota til að takmarka losun á vettvangi Kyoto-ríkjanna og á fleiri stöðum væri skynsamlegra að veita í annars konar náttúruvernd og umhverfisvernd. En látum það liggja á milli hluta því að aðalatriði málsins er að fá fleiri ríki að borðinu til að taka þátt í þessu samstarfi. Stóra málið er ekki auðvelt. Það er einfaldlega sjónarmið fátækari ríkja sem segja: Við eigum eftir að fara í gegnum iðnbyltinguna. Á mörgum sviðum eins og í Kína, þó svo að stórkostlegar framfarir hafi orðið þar og Kína sé núna með stærra hagkerfi en Japan, sem hefði verið óhugsandi fyrir nokkrum áratugum, nær velmegun eða góð lífskjör til tiltölulega lítils hluta þjóðarinnar. Enn er stór hluti þjóðarinnar mjög fátækur og á eftir að ná þeim lífsgæðum sem fólk vill eðli máls samkvæmt. Menn hafa fram til þessa ekki fundið leiðir til að ná betri lífskjörum án þess að menga umhverfið og sérstaklega þar sem fátækt er og lítið af fjármunum því að þar er ódýrara og ásættanlegra, vegna þess að menn eru ekki með sömu umhverfisviðmið og við, að fara mengunarleiðir en umhverfisvænar leiðir. Þessir aðilar segja ekki sanngjarnt að þeir eigi núna að draga saman í útblæstri á gróðurhúsalofttegundum þegar öll þessi verkefni eru eftir, þeir eiga eftir að ryðja lífskjarabrautina fyrir svo marga. Það er án vafa sjónarmið sem taka ber tillit til en þá mundum við lenda í þeim vanda að jafnvel þó svo að iðnríkin svokölluðu, sem eru innan Kyoto, tækju alla skerðinguna og mundu þar af leiðandi ekki vera með neinn útblástur dygði það ekki til til þess að ná þeim markmiðum sem lagt var af stað með. Í þessu felst ákveðin mótsögn sem erfitt er að eiga við. Því harðar sem gengið er að Kyoto-ríkjunum þeim mun meiri líkur eru á því að fjárfesting verði minni þar og starfsemi og atvinnutækifæri fari þaðan til annarra landa og þar af leiðandi versni lífskjör hjá Kyoto-ríkjunum og þess verður krafist enn frekar að þurfa ekki að vera með þessi ströngu umhverfisskilyrði út frá efnahagslegum forsendum. Í fljótu bragði sér maður ekki neinar aðrar lausnir en tæknibreytingar. Við verðum á næstu árum og áratugum að finna umhverfisvænni lausnir á mörgum sviðum. Það á við í framleiðslu, eins og á áli, og í samgöngum og öðru slíku. Það er t.d. sorglegt að sú þróun sem var hafin af krafti fyrir nokkrum áratugum með rafbíla var stöðvuð. Hvaða ástæður voru fyrir því að bandarískir bílaframleiðendur hættu þróun á því sviði? Við getum látið liggja á milli hluta hver ástæðan var en það er mjög slæmt að þeir hættu. Eins og staðan er núna held ég að sú lausn sé líklegust til að ná árangri í að minnka gróðurhúsalofttegundir ef við hugsum um samgöngur, landsamgöngur. Menn hafa nefnt vetni sem er spennandi valkostur en það þarf svo gríðarlega mikla orku til að búa til vetni. Það er hætt við því ef vetni yrði búið til í miklum mæli að það mundi kalla á útblástur gróðurhúsalofttegunda. Nú komum við aftur að íslenska málinu sem lítið hefur verið í umræðunni. Umhverfismál á Íslandi hafa verið svolítið sérstök í allri umræðu. Þau eru: Hvað eigum við Íslendingar að gera? Ef ég man rétt eru 70–80% af orkugjöfum okkar endurnýjanlegir, umhverfisvænir orkugjafar. Við erum með algjöra sérstöðu í heiminum. Ég held að flestir séu sammála um að við eigum helst að ganga lengra og standa okkur enn betur, en það er á kostnað einhvers og svo sannarlega á kostnað náttúrunnar. Ef við ætlum að virkja vatnsaflið meira þurfum við að byggja fleiri stíflur. Ef við ætlum að nýta gufuna í auknum mæli þurfum við að byggja hér gufuaflsvirkjanir. Hér á landi, ég held að það sé ekki í mörgum öðrum löndum, hefur orkuöflun verið talin hrein og bein árás á náttúruna af mörgum. Við þurfum að finna eitthvert jafnvægi í þessu, virðulegi forseti. Við höfum stundað þetta á undanförnum árum en ekki aðrir. Það hefur gert það að verkum að við höfum mikið sóknarfæri í að selja slíkar upplýsingar og þekkingu okkar annars staðar. Ástæðan fyrir því að við Íslendingar höfum þótt vera betri en aðrir hvað umhverfisvæna orkuöflun varðar er ekki vegna þess að við séum klárari og betri en annað fólk heldur vegna þess að við höfum sinnt þessu á meðan aðrir hafa ekki gert það. Það er hægt að nýta jarðvarma á mjög mörgum stöðum. Það er hægt að nýta jarðvarma í Evrópu og er gert í tiltölulega litlum mæli, það er hægt í Bandaríkjunum, það er í rauninni hægt í allri Ameríku, bæði Mið- og Suður-Ameríku, sérstaklega Mið-Ameríku, og ég tala nú ekki um í Asíu. Það er ástæða fyrir því að hér er jarðhitaskóli Sameinuðu þjóðanna. Hann var staðsettur hér vegna þess að Íslendingar þóttu vera bestir á þessu sviði og hafa mest fram að færa. Það er afskaplega mikilvægt að við höldum þeirri stöðu og verðum alltaf í fremstu röð með umhverfisvæna orkugjafa, að hér sé þekking og skólar og rannsóknir sem tryggja að við höldum því forskoti sem við höfum haft á þessu sviði. Ástæðan fyrir því að ég er að ræða þetta, virðulegi forseti, er fyrst og fremst til að brýna það fyrir hv. stjórnarliðum vegna þess að oft gleyma menn þessu þegar þeir tala um umhverfismál og þá vísa ég í núverandi ríkisstjórn. Menn loka augunum fyrir þessum staðreyndum og líta bara á þann þátt að við nýtum umhverfisvæna orku, sem við verðum að gera og nú er ég ekki bara að tala um Íslendinga heldur jarðarbúa því að það er engin önnur leið ef við ætlum að ná þeim markmiðum sem frumvarp ríkisstjórnarinnar gengur út frá, þ.e. að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda. Við verðum að nota umhverfisvæna orkugjafa eins og við Íslendingar höfum gert. Ef allar þjóðir væru í sömu stöðu og Íslendingar, þ.e. 80% af þeirri orku sem þær notuðu væri umhverfisvæn, væri útblástur ekkert vandamál. Þá þyrftu menn ekkert að setjast niður á vettvangi Kyoto til að semja og búa til kvótakerfi eins og er verið að gera, þess þyrfti ekki. Ef ástandið væri alls staðar eins og á Íslandi væri ekkert vandamál með útblástur gróðurhúsalofttegunda. Það er áhugavert að Evrópusambandið skuli líta til þess kerfis sem við höfum haft á Íslandi, aflamarkið í sjávarútvegi, til þess að leysa þennan umhverfisvanda. Það má færa rök fyrir því að takmörkunin á sjávarauðlindinni sé umhverfisvandi líka. Þeir leita í smiðju okkar Íslendinga við lausn á þeim vanda og ríkisstjórnin leggur það mál fram og gerir að sinni stefnu. Þegar ríkisstjórnin er búin að því, virðulegi forseti, ætlar hún að eyðileggja það kerfi sem er fyrirmyndin að því kerfi sem Evrópusambandið er að taka upp, íslenska aflamarkskerfið. Það er kaldhæðni að þrátt fyrir allt tal um umhverfisvernd hjá hv. þingmönnum stjórnarflokkanna gangi þeir þvert á þau markmið með breytingum í sjávarútvegsmálum. Það sem er líka kaldhæðnislegt, þó að það tengist þessu máli ekki beint, og hefur að ég held farið mest í taugarnar Íslendingum varðandi aflamarkskerfi okkar er að ríkisstjórnin skuli leggja til í ljósi þess að menn geta selt sig út úr greininni, mönnum finnst það misjafnlega sanngjarnt eða ósanngjarnt, að þeir aðilar sem hafa selt sig út og hagnast oft og tíðum geti komist aftur inn í greinina án þess að leggja fram neina fjármuni. Þeim aðilum sem keyptu og vilja vera í greininni og stunda hana, sem ég held að fari ekki í taugarnar á fólki, er gert erfitt fyrir og hegnt fyrir að hafa viljað stunda sjávarútveg og samkeppnisstaða þeirra er mjög erfið gagnvart þeim sem hafa selt sig út og hirt hagnaðinn. Virðulegi forseti. Þetta mál hefur marga galla eins og öll. Stærsti einstaki gallinn er alþjóðlegur. Hann er sá að það eru ekki allir með. Meðan svo er er erfitt að vinna bug á þessu stóra alþjóðlega vandamáli en þetta kerfi sem lagt er upp með er væntanlega það illskásta eins og íslenska aflamarkskerfið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Mér fannst hann komast að kjarna málsins varðandi það sem ég óttast svo mjög, verði þetta frumvarp að lögum, þ.e. að stóriðjuleki verði úr Evrópusambandinu og frá Íslandi til hinna vanþróuðu landa þar sem mengunin verður langtum meiri því að þar eru álver jafnvel knúin með kolum og þess háttar á meðan fallvötn knýja álverin okkar hér á landi. Ef þessar heimildir hækka mjög í framtíðinni verður það hindrun fyrir atvinnulífið og fyrirtæki koma þess vegna ekki hingað til lands þar sem þetta kerfi er notað, við hv. þingmaður erum alveg sammála um það. Það sem kemur fram í áliti fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um hvað Evrópuvæðing Samfylkingarinnar kostar hér á landi hefur lítið verið rætt hér. Þar kemur fram að það kosti tæpar 50 milljónir á ári að reka þetta kerfi hér á landi auk 20 millj. kr. stofnkostnaðar árið 2012 þegar kerfið verður tekið í notkun, og ekki nóg með það heldur á að reka hér kerfi sem er nú þegar í gangi og veitt var 30 millj. kr. til á fjárlögum 2006–2008. Það á að reka það samhliða evrópska kerfinu til að halda líka utan um loftslagskvótann. Hvaða peningabruðl er á ferðinni? Er þetta nú ekki aðeins of dýru verði keypt að koma fram með frumvarp sem leggur til svona mikinn útgjaldaauka? Það er ekkert í fjárlögum þessa árs eða næsta sem 

Virðulegi forseti. Það er hárrétt, jafnvel þó að ásetningurinn sé góður eykur það líkurnar á því að það verði mengað jafnvel meira og að útblástur verði meiri vegna þess að ef sú starfsemi sem er hér á landi, sem er knúin áfram af umhverfisvænni orku, fer til annarra landa eru í það minnsta jafnmiklar líkur á því að þar verði starfsemin knúin af orkugjöfum sem fylgir útblástur, þar af leiðandi er um að ræða tvöfaldan útblástursvanda. Þegar þeir eru ekki innan þessa kerfis skiptir það engu máli, þeir þurfa þá ekki að standa nein skil á því, það er rétt hjá hv. þingmanni. Varðandi kostnaðinn þá þarf sannarlega að vera vakandi yfir honum. Ég tók lítið dæmi um námskeiðskostnað í tengslum við hreindýraveiðaleiðsögn og -leyfi frá Umhverfisstofnun. Ég held að enginn hafi haft hugmyndaflug í að koma námskeiðsgjöldum upp í 160 þús. kr. þegar samþykkt var að hafa gjaldtöku fyrir námskeið fyrir hreindýraleiðsögumenn. Þegar námskeið var haldið fyrir 10 árum tóku 100 manns þátt í því, nú eru það 30. Námskeiðin eru haldin á Egilsstöðum. Það þýðir að það eru tæplega tvær milljónir í ferðakostnað fyrir þá sem eiga að halda námskeiðið. Það er í það minnsta ekki hugsunin að halda kostnaði í lágmarki hjá þeirri stofnun sem stendur fyrir þessu og það er algjörlega óþolandi. Ég veit ekki hvað liggur til grundvallar varðandi þessar tölur en það er ekki forsvaranlegt að auka endalaust kostnaðinn þó svo að málstaðurinn, umhverfisvernd, 

Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem þingmaðurinn kom inn á. Oft er farið af stað með falleg og göfug markmið, en eins og hv. þingmaður benti á hefur kostnaðurinn við hreindýraveiðar undið upp á sig. Mér er til efs að þegar þáttaskil urðu í umhverfismálum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna árið 1972 að þeir frumkvöðlar sem áttu þátt í þeirri ráðstefnu hefðu nokkurn tímann látið sér detta í hug að það væri búið að gera andrúmsloftið að auðlind sem væri veðsetjanleg og ætti að ganga kaupum og sölum í stað þess að vernda náttúruna sjálfa og andrúmsloftið. En núna hafa markaðsöflin tekið við umhverfinu í stað þess að allir jarðarbúar sjái til þess að við göngum betur um. Mig langar til að halda áfram með spurninguna varðandi kostnaðinn sem birtist í frumvarpi eftir frumvarp, sérstaklega í þeim frumvörpum sem lúta að tilskipunum Evrópusambandsins, sem ég kalla kratavæðingu því að það er alltaf verið að búa til eftirlitsstofnanir og verið að fjölga opinberum starfsmönnum og þess háttar. Ég bendi á að t.d. á Umhverfisstofnun eru um 80 stöðugildi. Samkvæmt frumvarpinu, verði það að lögum, þarf að bæta þar við þremur og hálfum starfsmanni bara til þess að geta haft eftirlit með kerfinu sem verið er að setja á, plús kostnað upp á tæpar 50 milljónir á hverju ári. Finnst þingmanninum þetta bruðl með ríkisfé forsvaranlegt þegar leitað er að klinki og gjaldeyri í öllum vösum hjá landsmönnum?

Virðulegi forseti. Ég er bara afskaplega hræddur við kostnaðinn í þessu máli og öllu sem því viðkemur. Mér finnst hreindýraleiðsögumálið svo gott dæmi vegna þess að það er tiltölulega lítið og einfalt og sýnir hvernig hægt er að sprengja upp kostnaðinn. Námskeið fyrir hreindýraleiðsögumenn hafa ekki verið haldin í 10 ár. Um 170 manns sækja um og 30 fá að fara á námskeið. Af hverju 30? Af hverju ekki 40, 50 eða 60? Nei, nei, það eru 30. Fasti kostnaðurinn er sami hvort sem það eru 30, 40, 50 eða 60. Umhverfisstofnun ákveður að það séu 30 sem fá að fara á námskeið. Hvar halda þeir það? Á Egilsstöðum. Frábær staður, sjálfsagt að halda námskeið fyrir fólkið sem býr þar en það er ekki boðið upp á annað, í það minnsta ekki enn. Allir eða langflestir sem þurfa að kenna á þessu námskeiði þurfa að fljúga þangað, gista þar. Námskeiðið verður haldið nú um hvítasunnuhelgina og ferðakostnaðurinn er 2 milljónir kr. þannig að kostnaðurinn er hífður upp í 160 þúsund. Nú segir Umhverfisstofnun: Við ætlum líka að halda námskeið annars staðar. En þeir geta ekki lækkað gjaldið vegna jafnræðissjónarmiða þannig að 160 þúsundkallinn er kominn til að vera. Af hverju? Til hvers? Maður getur alveg haldið jafngott námskeið og skipulagt það með þeim hætti að maður geti fjölgað þeim, haft þau víðar um landið og lækkað gjaldið. Þegar maður sér svona tölur, 50 milljónir á ári, þrjú og hálft stöðugildi, og sér að svona er unnið í máli sem allir geta skilið og er svo einfalt, renna á mann tvær grímur því að það er tilhneiging hjá hinu opinbera að stækka hlutina 

Forseti biður hv. þingmenn um að halda tímamörk þó að það hafi óþarflega fast verið slegið í bjölluna núna.

Frú forseti. Við ræðum mál sem ég tel vera afskaplega mikilvægt. Ég ræddi um það áðan og notaði meira að segja ekki nema helminginn af tíma mínum því að ég vissi að tíminn er naumt skammtaður í dag, ég vildi ekki fara í neitt málþóf eða neitt slíkt. En ég reyndi að koma þeim atriðum að sem ég var með og lagði fram nokkrar spurningar, þar á meðal til hv. formanns nefndarinnar. Svo vildi ég gjarnan að hæstv. umhverfisráðherra kæmi hér líka því að hún sér um þessi mál á Íslandi. Það hefur enginn hæstv. ráðherra komið á þennan fund og ég veit ekki hvað ég á að gera. Verð ég að fara aftur í ræðustól og endurtaka spurningar mínar sem voru um hvort menn ætluðu að taka upp markað hér á landi fyrir kolefnislosanir eða viðskipti með þær, og hvort menn væru farnir að undirbúa hvernig eignarhaldinu yrði háttað á þessu í framtíðinni? Ég geri ráð fyrir því að Landsvirkjun og öll raforkufyrirtækin verði gífurlega verðmæt í kjölfarið.

Virðulegi forseti. Mig langar til að taka undir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals um að það er lágmark að hæstv. umhverfisráðherra láti sjá sig í þinghúsinu í dag. Ég hélt að umræðurnar yrðu ekki svona langar vegna þess að ég var ein á minnihlutaálitinu, en svo virðist sem þingmenn séu skyndilega komnir með áhuga á málinu vegna þess að það er komið til 2. umr. og er langtum stærra en nokkrum datt í hug. Hv. varaformaður umhverfisnefndar er nýlega genginn í salinn en hér koma þingmenn í ræðu eftir ræðu og eru með spurningar en það er enginn frá ríkisstjórninni til andsvara. Það er helst ég, stjórnarandstæðingurinn, sem hef svarað spurningum sem vaknað hafa hjá þingmönnum. Frú forseti. Það er ekki hægt að bjóða þingmönnum upp á að tala fyrir tómum sal, með bekkina tóma fyrir aftan okkur, og sjálfur fagráðherrann sem ber ábyrgð á þessu frumvarpi, er ekki stödd í húsinu. 

Virðulegi forseti. Ég tek undir athugasemdir hv. þingmanna. Ég veit ekki til þess að neitt mál sem við höfum rætt núna sé stærra þegar kemur að fjármunum, þetta eru milljarðar eða milljarðatugir, og í alþjóðlegu samhengi er þetta gríðarlega stórt mál. Það kemur mjög á óvart að hæstv. ráðherra hafi ekki orðið við beiðni um að vera viðstödd þessa umræðu. Er til eitthvert stærra mál en það sem við ræðum núna í fjárhagslegu tilliti? Það er í raun framtíðarskipulag atvinnumála á Íslandi. Mér finnst það alveg furðulegt að stjórnarliðar skuli ekki taka þátt í umræðunni en það er mjög ámælisvert að hæstv. ráðherra og formaður hv. umhverfisnefndar séu ekki hér.

Forseti vill benda hv. þingmönnum á að varaformaður umhverfisnefndar er búin að sitja í salnum og í hliðarsölum í allan dag 

Frú forseti. Eftir 10 mínútur eru liðnar þrjár klukkustundir frá því að 2. umr. umræða um frumvarpið hófst. Ég mælti þá fyrir nefndaráliti sem á eru allir nefndarmenn í hv. umhverfisnefnd að undanskildum hv. þingmanni Vigdísi Hauksdóttur. Hér hafa tekið til máls fimm hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þar af báðir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í hv. umhverfisnefnd, sem hafa lýst miklum stuðningi við frumvarpið. Þeir hafa kallað eftir því að því verði lokið sem fyrst og hv. þm. Birgir Ármannsson tók svo djúpt í árinni að segja að hann teldi að þetta mál þyrfti að hafa forgang umfram önnur mál í afgreiðslu þingsins. Ég hafði því fulla ástæðu til að ætla að þingmenn Sjálfstæðisflokksins styddu málið og vildu ljúka því í dag.

Forseti vill beina athygli þingmanna að því að klukkan í púltinu virkar ekki þannig að forseti verður að taka tímann í forsetastóli.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja út í orð forseta sem féllu áðan varðandi útskýringu á því hvers vegna hæstv. umhverfisráðherra væri ekki í salnum. Forseti greip þá í nokkurs konar vörn fyrir viðkomandi ráðherra. Hvað á forseti við með því að málið sé nú í höndum umhverfisnefndar þegar við ræðum það í þinginu og fagráðherrann er ekki til staðar til að svara þeim spurningum sem þingmenn bera til hans? Lítur forseti svo á að þegar málefni eru til umræðu á þingi þurfi ráðherrar ekki að hafa afskipti af þeim eða hvað átti forseti við? Jafnframt vil ég minna á að ráðherrar eru líka þingmenn þannig að ef skilningur forseta er sá að ráðherrar þurfi ekki að vera í húsinu gæti hæstv. umhverfisráðherra þó setið hér sem óbreyttur þingmaður til að heyra hvað fer fram.

Forseti hefur hlustað á orð hv. þingmanns og gert ráðstafanir til að koma þeim skilaboðum til hæstv. umhverfisráðherra að eftir viðveru hans hafi verið óskað. Forseti veit ekki til þess að fyrr hafi verið óskað eftir nærveru hans í dag en það verður gert núna. Enn er klukkan í ólagi.

Virðulegi forseti. Það er nú ýmislegt fleira í ólagi í þinginu en klukkan. Ég held að það mundi flýta fyrir þingstörfum og því að við gætum klárað málið eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi, ef hæstv. ráðherra mundi koma og taka þátt í umræðunni. Enginn vafi er á því að ágætis samstaða er um málið en mér finnst ekki óeðlilegt að hæstv. ráðherra væri hér og í ljósi þess að menn tala um vandaða málsmeðferð og annað slíkt held ég að betur færi á því að hægt væri að svara ýmsum álitaefnum og spurningum sem komið hafa upp. Ef enginn er til svara er ekki ólíklegt að menn tali lengur og bíði eftir því að einhver komi og verði til svara. Ef menn vilja flýta fyrir málinu eiga menn bara að drífa hæstv. ráðherra á bíl eða hjól  
            

Frú forseti. Eins og ég gat um áðan er mér óljúft að ræða mikið meira um þetta mál sem ég tel mjög mikilvægt. Ég kom með nokkrar spurningar um hvort ráðuneytið hafi undirbúið markað með losunarheimildirnar en hann getur orðið mjög mikilvægur og stór að mínu mati. Menn geta farið að rækta skóg og fá þá greitt og aðrir sem nota losanir þurfa að kaupa þær. Ég hef sérstakan áhuga á að vita hvað er að gerast í Evrópu en ég fæ ekki upplýsingar. Ég reyndi að fletta upp stóru orkuveri í námunda við Köln sem ég þekki vel til sem brennir brúnkol til að framleiða raforku. Ég geri ráð fyrir að frá árinu 2008 hafi þeir borgað mjög mikið fyrir losunina á koldíoxíði fyrir brennsluna á brúnkolunum og ef ekki og þeir hafa fengið það gefins munu þeir væntanlega reyna að selja það. Það er miklu skynsamlegra að selja þessar losanir en að vera að grafa upp brúnkol. Þetta er nákvæmlega sama sem er að gerast hér með kvótann í sjávarútvegi. Sérhver takmörkun á aðgangi manna að einhverri starfsemi eða einhverju slíku býr til verðmæti, það er bara svo einfalt. Og það er mjög auðvelt að rökstyðja það. Við erum hér að búa til verðmæti. Önnur spurning mín til varaformanns nefndarinnar eða frummælanda málsins og eins til ráðherrans sjálfs og reyndar hæstv. ríkisstjórnar í heild sinni er sú hvort menn hafi áttað sig á því að þeir séu í rauninni að sigla inn í sama kerfi og með kvótann í sjávarútvegi, nákvæmlega sama kerfi. Núna eru þeir að gefa ákveðinn kvóta og verður þá ekki allt vitlaust eftir fimm eða sex þegar í ljós kemur hvað eignarhaldið er mikils virði? Ekkert er gert. Það er bara hugsað til næstu viku, hvernig leysum við kjarasamningana eða komum þeim á koppinn og hvað gerum við í næstu viku? En hvað gerist eftir eitt, tvö, þrjú ár, svo maður tali nú ekki um fimm eða tíu ár? Sú framtíð er bara ekki til.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings milli Íslands og Noregs um kolvetnisauðlindir sem liggja yfir markalínur. Um er að ræða rammasamning um einingarnýtingu kolvetnisauðlinda sem er að finna beggja vegna markalína landgrunns Íslands og Noregs. Samkvæmt samningnum skal í þeim tilvikum þegar olíu- eða gasauðlind nær yfir á landgrunn beggja ríkjanna gera sérstakan samning um skiptingu auðlindarinnar á milli ríkjanna og um nýtingu hennar sem einingar. Reglurnar eru almennt sambærilegar við ákvæði annarra milliríkjasamninga á þessu sviði en taka sérstakt tillit til hins sameiginlega nýtingarsvæðis, þar á meðal þeirra sérstöku réttinda sem Ísland nýtur þar umfram Noreg samkvæmt samkomulagi þar um frá 22. október 1981. Reglurnar gilda ekki aðeins um markalínu landgrunnsins milli Íslands og Jan Mayen heldur um markalínu landgrunnsins á milli Íslands og Noregs í heild. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið og er samdóma um að leggja til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2011. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til ríkisstjórnarinnar um að staðfesta þrjá samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2011 en þeir voru gerðir í London 21. október 2010. Hér er um að ræða sameiginlega bókun milli Evrópusambandsins, Færeyja, Íslands, Noregs og Rússneska sambandsríkisins um niðurstöður fiskveiðiviðræðna um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum í Norðaustur-Atlantshafi á árinu 2011, samkomulag milli Íslands og Noregs um veiðiheimildir innan efnahagslögsögu Noregs norðan 62°N, fiskveiðilögsögu Jan Mayen og efnahagslögsögu Íslands á árinu 2011 og í þriðja lagi samkomulag milli Íslands og Rússneska sambandsríkisins um veiðiheimildir innan efnahagslögsögu Íslands á árinu 2011. Með þessum árlegu fimmhliða samningum um norsk-íslenska síldarstofninn skiptast veiðiheimildir í sömu hlutföllum og gilt hafa frá árinu 2007 og eru engar breytingar þar á. Hins vegar vegna bágs ástands stofnsins er heildarafli minnkaður á milli ára og þar með veiðiheimildir allra samningsaðila hlutfallslega. Utanríkismálanefnd leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Valgerður Bjarnadóttir. Björgvin G. Sigurðsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Ég geri að sjálfsögðu engar athugasemdir við staðfestingu þess samkomulags sem hér liggur fyrir. Ég vildi hins vegar spyrja hv. formann utanríkismálanefndar af þessu tilefni um stöðuna í makrílviðræðum Íslands við þessa aðila, a.m.k. suma þeirra og hvort staðan í þeim viðræðum hafi komið á borð utanríkismálanefndar nýlega. Ljóst er að af af hálfu alla vega sumra aðila innan Evrópusambandsins er látið mjög ófriðlega vegna þessa máls og hafðar hafa verið uppi hótanir gagnvart Íslendingum út af því. Mismikið bit er í þeim hótunum en hins vegar hefur komið fram í opinberum umræðum, m.a. á vettvangi Evrópuþingsins að margir þingmenn þar hafa látið málið sig varða. Ég velti því fyrir mér hvort utanríkismálanefnd hafi tekið stöðuna á málinu nýlega og hvað hafi þá komið fram.

Frú forseti. Utanríkismálanefnd hefur fylgst reglulega með gangi viðræðna um makrílmálið eins og hv. þingmaður spyr um og ég get upplýst að bæði utanríkismálanefnd og raunar einnig sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd hafa haldið sameiginlega fundi þar sem viðræðuaðilar okkar í þeim efnum hafa komið og gert grein fyrir stöðu mála. Það verður hins vegar að segjast eins og er að slíkur fundur hefur ekki verið alveg nýlega þannig að ég get ekki upplýst hv. þingmann um það eða sagt með fullri vissu um það hver staðan í viðræðunum er í augnablikinu. Bæði utanríkismálanefnd og sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fylgjast reglulega með málinu og ráðuneytin hafa einnig óskað eftir að koma á fund nefndarinnar ef einhverra tíðinda er að vænta eða eitthvað er að gerast í viðræðunum sem brýnt er að greina frá. En eins og sakir standa núna er nokkuð um liðið síðan þau mál bar síðast á góma í nefndinni þannig að ég hef ekki upplýsingar um nákvæma stöðu málsins í augnablikinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir svarið. Ég legg áherslu á að mikilvægt sé að utanríkismálanefnd og eftir atvikum sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd fylgist vel með þessu og veiti íslenskum stjórnvöldum góðan stuðning í baráttu þeirra fyrir hagsmunum okkar að þessu leyti. Það er alveg ljóst að pólitískur þrýstingur er allnokkur af hálfu Evrópusambandsins í þessu máli og sérstaklega hjá ákveðnum aðilum innan þess og þess vegna þörf á að menn standi fast á sjónarmiðum og hagsmunum okkar. Um leið og ég þakka hv. þingmanni fyrir legg ég áherslu á að nefndin haldi áfram að fylgjast með málinu því að þarna er tvímælalaust um mjög áþreifanlegt hagsmunamál að ræða fyrir fjöldamarga aðila sem tengjast íslenskum sjávarútvegi og margar sjávarbyggðir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2011. Með þessari tillögu leitar ríkisstjórnin heimildar Alþingis til að staðfesta samning milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2011. Samningurinn kveður á um allar heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski hvors í annars lögsögu á árinu 2011, gagnkvæma heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2011 auk þess sem hann kveður á um að hvor aðili skuli veita tveimur skipum sem skráð eru í landi hins aðilans leyfi til tilraunaveiða á túnfiski innan lögsögu sinnar á árinu 2011. Það er rétt að geta þess að samningur þessi er óbreyttur frá fyrra ári. Utanríkismálanefnd leggur til að þessi tillaga verði samþykkt óbreytt og undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Birgitta Jónsdóttir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Valgerður Bjarnadóttir. Björgvin G. Sigurðsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Ég er ekki í hv. utanríkismálanefnd og hef heldur ekkert voðalega mikið vit á sjávarútvegi en hér er talað um uppsjávarfiska og þeir eru ýmsir, sumir nýkomnir inn í lögsöguna og ég spyr hvort þeir falli sjálfvirkt undir samninginn. Ég held að ég sé að tala um makríl og einhvern lítinn fisk sem ég man ekki alveg nafnið á sem stendur, pínulítinn en í miklu magni, og ég spyr hv. þingmann, framsögumann málsins, Árna Þór Sigurðsson, hvort þessir uppsjávarfiskar sem ég nefndi, þessir nýju gestir, séu inni í þessu máli og eins þá hvort þetta stuðli að því að Ísland og Færeyjar standi sameinuð gagnvart Evrópusambandinu í baráttunni um makrílinn sem er að verða milliríkjamál. Eins er ég dálítið uggandi yfir því að hér renna málin í gegn nánast umræðulaust en geta engu að síður verið mjög stór mál. Núna er síðasti dagur þingsins samkvæmt starfsáætlun og maður hálfskammast sín fyrir að taka til máls því að þá líta sumir á það sem málþóf. Fer hv. utanríkismálanefnd mjög nákvæmlega ofan í þessa samninga og það sem hún er að gera?

Frú forseti. Já, ég get svarað síðustu spurningunni, um hvort utanríkismálanefnd fari ítarlega í samninga af þessum toga, með því að það ræðst dálítið af efni samninganna og hvernig þeir eru. Utanríkismálanefnd fær kynningu á svona samningum og þar gefst nefndarmönnum að sjálfsögðu tækifæri til að spyrja út í þá. Síðan fylgja þeir alltaf með tillögunum sem fylgiskjöl og eru birtir þar. Þá er fjallað um það hvort um sé að ræða óbreytta framlengingu á gildandi samningum eða hvort um er að ræða ný ákvæði. Í þessu tilfelli er ekki um neitt slíkt að ræða, þetta er óbreyttur samningur frá fyrra ári. Til að svara spurningunni um hvaða fisktegundir þetta eru er í fyrsta lagi um það að ræða að færeysk nótaskip fá á loðnuvertíðinni 2011/2012 heimild til að veiða 30 þús. lestir að því gefnu að leyfilegur heildarafli nái að minnsta kosti 500 þús. tonnum. Ef hann er minni er hlutdeild Færeyinga 5%. Síðan er einnig um að ræða að færeyskum skipum eru heimilaðar veiðar á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan efnahagslögsögu Íslands á árinu 2011. Í þriðja lagi eru íslenskum skipum heimilaðar veiðar á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan fiskveiðilögsögu Færeyja á árinu 2011 og loks er hér um að ræða að íslenskum skipum eru heimilaðar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl innan fiskveiðilögsögu Færeyja á árinu 2011 og veiðar á allt að 2 þús. lestum af síld úr síldarstofnum öðrum en þeim norsk-íslenska. Þetta er það sem þessi samningur nær til. Þetta er ekki stóri makrílsamningurinn. Þær viðræður, eins og ég gat um í svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Birgis Ármannssonar áðan, eru í sérstökum farvegi þannig að þær eru ekki inni í þessu fyrir utan það sem segir í samningnum um 1.300 lestir af makríl sem íslenskum skipum er heimilað að veiða innan fiskveiðilögsögu Færeyja á árinu 2011.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæt svör. Ég hef eiginlega síst áhyggjur af samningnum við Færeyinga, Færeyjar eru allt að því vinir okkar. Þeir stóðu með okkur og settu engin skilyrði um lánveitingar haustið 2008, reyndu ekkert að kúga okkur til að samþykkja Icesave eða neitt slíkt, þeir lánuðu okkur bara og hafa staðið þétt við hliðina á okkur þannig að ég hef ekki miklar áhyggjur af samningnum við þá. Hins vegar geta óbreyttir samningar haft heilmikil áhrif. Ef það eru gerðir óbreyttir samningar aftur og aftur getur myndast hefðarréttur innan ekki langs tíma sem getur haft mjög alvarlegar afleiðingar þannig að menn þurfa líka að passa óbreytta samninga.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um heimild til staðfestingar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XIII. viðauka við EES-samninginn um flutningastarfsemi. Það er nauðsynlegt að fara nokkuð ítarlega yfir það mál sem hér er til umfjöllunar. Með þessari þingsályktunartillögu er verið að fjalla um reglugerð nr. 216/2008/EB um verksvið Flugöryggisstofnunar Evrópu en með þeirri reglugerð er verkefni hennar aukið frá því sem kveðið er á um í eldri reglum sambandsins nr. 1592/2002. Þessi tillaga er lögð fram á Alþingi áður en sameiginlega EES-nefndin samþykkir þessa ákvörðun vegna stjórnskipulegra álitaefna sem samþykkt hennar hefur í för með sér. Það var ágreiningur upphaflega á milli EES-/EFTA-ríkjanna og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um hvar sektarákvörðunarvald í málinu eigi að liggja. Íslensk stjórnvöld hafa sóst eftir því að Flugmálastjórn fengi það hlutverk en framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur talið að Eftirlitsstofnun EFTA ætti að fara með það vald. Stjórnskipulegur þáttur þessa máls er mikilvægur, einkum ákvæði 25. gr. reglugerðarinnar sem veitir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, að beiðni Flugöryggisstofnunarinnar, heimild til að leggja sektir á einstaklinga og fyrirtæki. Sektarákvörðunarvaldið samkvæmt ákvæðinu mun hins vegar hvíla hjá Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, gagnvart EES-/EFTA-ríkjunum við innleiðingu reglugerðarinnar í EES-samninginn. Málið er ekki einstakt í sinni röð hvað varðar stjórnskipuleg álitaefni því að af eðli EES-samningsins leiðir að efni hans hefur breyst og þróast frá undirritun. Utanríkismálanefnd hefur kynnt sér hvernig áður hefur verið fjallað um stjórnarskrá í tengslum við EES-samninginn, í tengslum við Schengen-samstarfið og í samningum sem tengjast hvoru tveggja og hefur fjallað gaumgæfilega um þessi atriði. Eftir stofnun Flugöryggisstofnunar Evrópu sem Ísland er aðili að hefur reglugerðakerfi um flugstarfsemi verið endurnýjað. Umrædd reglugerð, nr. 216/2008, var lögtekin innan ESB 20. febrúar 2008. Við umfjöllun utanríkismálanefndar var lögð rík áhersla á það hve miklir hagsmunir slíkrar starfsemi sem reglugerðin tekur til eru á Íslandi og eru tengdir reglugerðinni og hve rík áhersla er lögð á að gerðin verði hluti af EES-samningnum. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og fyrirhugað er frumvarp frá innanríkisráðherra um breytingu á 136. gr. laga um loftferðir, nr. 60/1998, og það frumvarp mun þá fjalla um hið afmarkaða álitamál, þ.e. hvernig Eftirlitsstofnun EFTA verður veitt sektarvald vegna skírteina sem gefin eru út. Fyrirhugað er að leggja það frumvarp fram á haustþingi. Við undirbúning þess máls sem hér er fjallað um vann Stefán Már Stefánsson prófessor að beiðni forsætisráðuneytisins álitsgerð sem er dagsett 10. janúar 2011. Umfjöllunarefnið er hvort ákvæði reglugerðar nr. 216/2008, einkum ákvæði 25. gr., stangist á við íslensku stjórnarskrána. Í greinargerðinni er fjallað um forsögu málsins og Stefán Már Stefánsson reifar þar álitaefnið, þau ákvæði umræddrar reglugerðar sem máli skipta, þau ákvæði stjórnarskrárinnar íslensku sem hér koma við sögu, stjórnarskrárleg atriði tengd annars vegar EES-samningnum og hins vegar Schengen-samningnum, meginsjónarmið um gildissvið stjórnarskrárinnar og heimildir til framsals, og ákvæði 1. mgr. 27. gr. samkeppnislaga. Í nefndaráliti utanríkismálanefndar er ítarlega fjallað um þessa álitsgerð prófessorsins og ég ætla ekki að fara frekar út í hana hér. Nefndin hefur hins vegar kynnt sér hvernig áður hefur verið fjallað um stjórnarskrána í tengslum við EES-samninginn, Schengen-samstarfið í samningum sem tengjast hvoru tveggja. Sú reglugerð sem hér er verið að fjalla um að innleiða í EES-samninginn er eins og áður segir nr. 216/2008. Hún er víðtæk og hún er grundvallarreglugerð fyrir flugstarfsemi í heild. Eftir tilkomu Flugöryggisstofnunar Evrópu sem Ísland hefur gerst aðili að hefur reglugerðakerfi sem gildir um þá starfsemi verið endurnýjað. Ríkir hagsmunir standa því til þess að reglugerðin öðlist gildi sem fyrst gagnvart íslenskum aðilum og íslenskri flugstarfsemi. Efnislega varðar málið í raun samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja á flugmarkaðnum og almenna hagsmuni íslenskra borgara og aðila í samgöngumálum til og frá landinu. Yrði reglugerðin ekki innleidd í íslenskan rétt yrði ekki hægt að innleiða þær reglugerðir sem á henni byggjast. Slíkt mundi leiða til þess að flugöryggismálum yrði háttað öðruvísi á Íslandi en annars staðar á EES-svæðinu. Við það skapaðist til dæmis sú réttarstaða að öll leyfi tengd flugi og flugrekstri og flugskírteini einstaklinga og fyrirtækja sem Flugmálastjórn gefur út á sviði flugöryggis nytu ekki lengur viðurkenningar annars staðar í Evrópu líkt og þau gera nú. Íslenskum flugmálum yrði þannig háttað að Ísland nyti í raun stöðu þriðja ríkis á því sviði gagnvart öðrum EES-ríkjum. Fagréttindi sem flugvéltæknar, flugmenn og flugumferðarstjórar hafa nytu ekki lengur gagnkvæmrar viðurkenningar í öðrum ríkjum á EES-svæðinu. Samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja á flugmarkaðnum mundi þannig skekkjast og kostnaður aukast enda ættu fyrirtækin erfitt með að sýna fram á að þau uppfylltu sömu flugöryggisreglur og gilda annars staðar í Evrópu. Það er því ljóst að framgangur málsins varðar þar með veigamikla almenna hagsmuni. Nefndin hefur fjallað um ákvæði reglugerðarinnar, einkum og sér í lagi umrædda 25. gr. hennar, og kynnt sér ítarlega þau gögn sem liggja til grundvallar þessu máli. Tilgangur þessa ákvæðis er að gefa meiri sveigjanleika í viðurlögum þannig að í stað þess að afturkalla skírteini, sem eru viðurlögin í dag ef menn standa ekki rétt að málum, verði heimilt að beita févítisákvæðum. Er beiting sektar þannig síður íþyngjandi en aðrar ráðstafanir sem þegar hefur verið fallist á. Nefndin hefur talið að réttur Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, til að leggja á sektir vegna brota á reglum sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu takmarkist við samkeppnismál þar eð það var tilgangur EFTA-ríkjanna innan EES þegar EES-samningurinn var undirritaður. Nefndin getur hins vegar fallist á hugmyndina um að valdheimildir í þessa veru verði fluttar til hinnar sameiginlegu Eftirlitsstofnunar EFTA vegna hins sérstaka og afmarkaða samhengis að því er varðar reglugerð EB nr. 216/2008, með tilliti til áhrifa 25. gr. hennar til fyllingar 28. gr. sömu reglugerðar og þeirrar staðreyndar að í þessu tiltekna tilviki er ákvörðun Eftirlitsstofnunar EFTA um að leggja á sektir síður íþyngjandi en aðrar ráðstafanir sem þegar hefur verið fallist á. Nefndin vísar í þessu sambandi til þess að þegar hafa verið lögð fram drög að yfirlýsingu sameiginlegu EES-nefndarinnar þar sem kveðið er á um að innleiðing á umræddu ákvæði þessarar reglugerðar sé með fyrirvara um síðari breytingar á Evrópska efnahagssvæðinu vegna framtíðargerða á sama sviði, þ.e. vegna framtíðarvaldheimilda til að beita viðurlögum. Vegna væntanlegrar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 216/2008 frá 20. febrúar 2008 um sameiginlegar reglur um almannaflug og um stofnun Flugöryggisstofnunar Evrópu og niðurfellingu tilskipunar ráðsins 91/670, reglugerðar nr. 1592/2002 og tilskipunar 2004/36 í samninginn tekur nefndin fram að málið hafi ekki fordæmisgildi hvað varðar Ísland sem verði ekki bundið af neinni framtíðargerð á þessu sviði nema það ákveði sérstaklega að vera bundið við hana samkvæmt stjórnskipunarlögum sínum. Eins og ég hef áður sagt hefur þetta mál fengið ítarlega umfjöllun á vettvangi utanríkismálanefndar. Hvað varðar hið stjórnskipulega álitaefni er niðurstaða nefndarinnar sú að það framsal eða takmörkun á sjálfstæði dómsvaldsins sem að öllu óbreyttu verður í kjölfar þessa máls með breytingu á íslenskri löggjöf vegna ákvæða reglugerðarinnar, einkum áðurnefndrar 25. gr., rúmist innan þeirra heimilda sem löggjafinn hefur samkvæmt þeirri reglu sem gildir hér á landi. Áður hefur verið kannað hvort löggjafanum væri að stjórnlögum heimilt að takmarka valdsvið íslenskra dómstóla vegna alþjóðlegra skuldbindinga. Meginniðurstaða lögfræðiálita var að slík takmörkun á ríkisvaldi væri heimil, að því gefnu að í íslenskum rétti væri í gildi venjuhelguð regla sem heimilaði löggjafanum að framselja ríkisvald í takmörkuðum mæli til alþjóðastofnana að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og án beinnar heimildar í stjórnarskránni. Að mati álitsgjafa var talið að slík regla gilti samkvæmt íslenskum rétti. Að mati nefndarinnar er hér um að ræða sams konar mælikvarða á heimild löggjafans til takmörkunar á ríkisvaldi og áður hefur verið beitt við lögfestingu EES-samningsins árið 1993, við undirbúning að þátttöku í Schengen-samstarfinu 1999 og við setningu nýrra samkeppnislaga árið 2005 og þar með sé unnt að fallast á að Alþingi hafi sem æðsti handhafi löggjafarvaldsins heimild til að samþykkja slíka skuldbindingu sem í umræddri ákvörðun felst. Nefndin leggur áherslu á að ekki hefur reynt á gildi þessarar reglu fyrir dómstólum. Alþingi hefur sem æðsti handhafi löggjafarvalds og valdamesta stofnun ríkisins hins vegar byggt á slíkri reglu í framkvæmd. Það er á ábyrgð Alþingis að áskilja sér svigrúm til að móta inntak þessarar reglu nánar í framkvæmd og beita henni, m.a. með það að markmiði að stuðla að því að íslenska ríkið geti verið virkur þátttakandi í alþjóðlegu samstarfi og er flugstarfsemi þar sannarlega meðtalin. Að mati nefndarinnar verður Ísland þannig sem fullvalda ríki að hafa ákveðið svigrúm til að tryggja hagsmuni sína sem best í samstarfi og samningum við aðrar þjóðir. Að mati nefndarinnar er ákvæði 25. gr. reglugerðarinnar vel afmarkað og felur ekki í sér verulegt valdframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli. Áður hefur gilt að framsal valds sem er takmarkað með þessum hætti og varðar milliríkjaviðskipti rúmist innan stjórnarskrárinnar. Að því leytinu er flugstarfsemi eðlislík, um hana gilda lögmál milliríkjaviðskipta. Kjarni röksemdarinnar er sá að aðili sem tekur þátt í alþjóðlegum viðskiptum og nýtur þeirrar hagkvæmni og þess hagnaðar sem af þeim markaði leiðir skuli einnig bera skyldur gagnvart þeim stofnunum sem markaðnum tengjast eða sem af honum leiða. Með ákvæðinu verður Eftirlitsstofnun EFTA veitt heimild til þess að beita innlenda aðila sektum vegna brota á reglugerðinni. Um er að ræða framsal sektarvalds vegna flugstarfsemi á mjög þröngu, afmörkuðu og tæknilegu sviði yfir til Eftirlitsstofnunar EFTA. ESB-ríki hafa þegar framselt sektarvald á sama afmarkaða sviðinu til framkvæmdastjórnarinnar sem getur lagt sektir á einstaklinga og fyrirtæki að beiðni Flugöryggisstofnunar Evrópu. Þessi atriði eru mikilvæg í ljósi þess að talið hefur verið að Alþingi geti kveðið nánar á um gildissvið tiltekins réttaratriðis sem hefur á sér alþjóðlegan blæ. Færð hafa verið rök fyrir því að þetta svigrúm sé því meira sem lögskiptin eru alþjóðlegri í eðli sínu. Ekki fer á milli mála að umrætt réttarsvið sem flugstarfsemin fellur undir er alþjóðleg í eðli sínu. Nefndin ítrekar að ákveðin óvissa ríkir um tilvist og umfang reglu um heimild löggjafans til að takmarka ríkisvaldið án skýrrar heimildar í stjórnarskránni. Forsenda nefndarinnar er hins vegar að til staðar sé slík venjuhelguð regla við túlkun stjórnarskrárinnar sem lýst er ítarlega í fyrrgreindum lögfræðiálitum. Að mati nefndarinnar verður Alþingi einnig að líta til þess hvernig hagsmunum íslensks viðskiptalífs sé best borgið á alþjóðavettvangi en samstarfið á grundvelli EES-samningsins er ákaflega mikilvægt fyrir íslenska flugstarfsemi og efnahagslíf. Hvað varðar hin stjórnmálalegu úrlausnarefni er ljóst að hér á landi er ekki unnt að skjóta álitaefnum um hvort efni frumvarpa samrýmist stjórnarskrá á meðan þau eru til meðferðar á Alþingi. Hér er það alfarið á valdi Alþingis að leggja við hina þinglegu meðferð mat á hvort frumvörp til laga eða efni alþjóðasamninga samrýmist stjórnarskránni eða ekki. Hæstiréttur Íslands hefur síðan úrslitavald til að dæma um það hvort íslensk lög eða samningar við erlend ríki brjóti í bága við stjórnarskrána. Allt frá árinu 1991 hefur verið fjallað um það á Alþingi hvort ákvæði EES-samningsins brytu í bága við íslensku stjórnarskrána. Þingviljinn virðist alltaf hafa verið fremur skýr. Meiri hluti utanríkismálanefndar greindi frá því í nefndaráliti sínu um frumvarp til laga um Evrópska efnahagssvæðið 30. nóvember 1992 að það væri ekkert nýmæli að deilur vöknuðu um það á lögfræðilegum vettvangi hvort ákvarðanir Alþingis brytu í bága við stjórnarskrána eða ekki. Þrátt fyrir að framkvæmdin hafi hingað til verið með þessum hætti, og sama staða sé upp á teningnum nú, er ljóst að mjög hefur reynt á mörk heimilda til framsals ríkisvalds frá upphafi EES-samningsins. Minnir nefndin í því sambandi á hve langan aðdraganda umræðan á sér. Hinn 24. ágúst 1992 var lagt fram frumvarp til breytinga á stjórnarskipunarlögum í tengslum við afgreiðslu EES-samningsins sem Alþingi samþykkti að vísa til ríkisstjórnarinnar. Það þýðir að á næsta löggjafarþingi verða liðin 20 ár frá því að hið stjórnmálalega úrlausnarefni sem svo er nefnt hér kom fyrst til þinglegrar meðferðar. Í hverju af áðurnefndum þremur tilfellum hefur verið litið á framsal ríkisvalds sem einangrað fyrirbæri, í fyrsta lagi við lögfestingu EES-samningsins árið 1993, í öðru lagi við undirbúning að þátttöku í Schengen-samstarfinu árið 1999 og í þriðja lagi við setningu nýrra samkeppnislaga árið 2005. Í þessu máli er fjórða tilfellið til þinglegrar meðferðar. Að mati nefndarinnar verður ekki við svo búið til langframa. Þessi sjónarmið voru m.a. reifuð fyrir nefndinni, bæði af Stefáni Má Stefánssyni prófessor sem þangað kom til að gera grein fyrir álitsgerð sinni og Björgu Thorarensen, prófessor við Háskóla Íslands, sem einnig kom til fundar við nefndina. Utanríkismálanefnd telur í nefndaráliti sínu rétt að vekja athygli á þeim sjónarmiðum sem voru reifuð fyrir nefndinni og telur jafnframt eðlilegt að fram fari efnisleg umræða um þau á vettvangi löggjafarþingsins, þ.e. hvort rétt sé og eðlilegt að gera breytingar á stjórnarskránni til langframa eða hvort menn vilji heldur taka málið með þeim hætti sem hér er gert og hefur verið lýst í fyrri tilvikum sem ég vísaði til. Ég vil líka geta þess að það var óskað eftir því á vettvangi utanríkismálanefndar að nefndasvið Alþingis og aðallögfræðingur Alþingis veittu umsögn um þetta mál og um lögfræðilega greinargerð Stefáns Más Stefánssonar. Nefndinni barst sú greinargerð og fylgir hún sem fylgiskjal með nefndaráliti utanríkismálanefndar. Í niðurlagsorðum þess minnisblaðs segir, með leyfi forseta: „Ljóst er að með lögtöku EES-samningsins og framþróun hans á tilteknum sviðum hefur framsal á ríkisvaldi átt sér stað. Við undirbúning að fullgildingu samningsins var gengið út frá því að takmarkað framsal Alþingis á ríkisvaldi mætti samrýma ákvæðum stjórnarskrárinnar að teknu tilliti til nánar tiltekinna sjónarmiða. Hefði Alþingi ákveðið vald til að meta þetta. Við framþróun samningsins hefur jafnframt verið litið svo á að svigrúm til framsals ríkisvalds sé almennt rýmra á sviði samkeppnismála. Það vald sem Eftirlitsstofnun EFTA er falið til ákvörðunar sekta með 25. gr. reglugerðar EB nr. 216/2008 er afmarkað við handhafa leyfis, skv. nánari fyrirmælum 20. gr. reglugerðarinnar. Jafnframt má líta svo á að sú starfsemi sem 25. gr. reglugerðarinnar nær til taki til aðila sem starfa á samkeppnismarkaði. Samkvæmt þessu verður vart séð að með ákvæðinu sé gengið lengra en þegar hefur verið gert í samkeppnismálum skv. EES-samningnum.“ Nefndarálitið byggist á grundvelli þessara sjónarmiða sem hér eru reifuð og eru reifuð í öðrum lögfræðilegum álitsgerðum sem nefndin hafði undir höndum og rakin eru einnig í sjálfri þingsályktunartillögunni. Lögfræðileg álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar prófessors er meðal annars birt sem fylgiskjal með þessu máli og ég hef þegar gert grein fyrir efnisatriðum hennar. Það er svo niðurstaða meiri hluta utanríkismálanefndar að þessi tillaga verði samþykkt og undir nefndarálitið skrifa Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Björgvin G. Sigurðsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar og Birgitta Jónsdóttir, sem skrifar undir það með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja þennan fund mikið með þessu en ég tel hins vegar rétt að taka aðeins til máls um þetta mál. „Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi“ er orðtak sem mér dettur í hug vegna málsins, þó að það eigi kannski ekki bókstaflega við. Hér liggur fyrir mjög ítarlegt og langt nefndarálit vegna ákvæðis í reglugerð ESB, sem er smávægilegt í heildarmynd reglugerðarinnar og smávægilegt með tilliti til þess hversu áríðandi það er fyrir starfsemina sem reglugerðin tekur til, þ.e. flugstarfsemi, að hún öðlist gildi hér á landi. Ákvæðið vekur hins vegar spurningar um framsal valds til Eftirlitsstofnunar EFTA, sem er yfirþjóðleg stofnun, og þess vegna er áríðandi að löggjafarsamkundunni sé fullkomlega ljóst hvað hangir á spýtunni og að þingmenn hafi það í huga þegar þeir greiða atkvæði um tillöguna. Flugöryggisstofnun Evrópu hefur það hlutverk sem nafnið ber með sér. Þegar hún var stofnuð var henni falin ábyrgð á lofthæfis- og öryggismálum flugvéla og umhverfisþátta. Með reglugerðinni sem hér er til umræðu er ábyrgð á rekstri og starfrækslu flugvéla og útgáfa skírteina áhafna, svo eitthvað sem nefnt, einnig fært til stofnunarinnar. Þegar ég tala um að stofnunin beri ábyrgð er átt við að hún setur reglurnar en flugmálastjórnir í aðildarríkjunum framfylgja þeim og sjá til þess að þeim sé framfylgt og gefa út tilskilin vottorð sem síðan eru viðurkennd í öllum þeim ríkjum sem eiga aðild að stofnuninni. Þróunin á regluverki ESB um flug er nokkuð einkennandi fyrir Evrópusamvinnuna. Fyrst voru viðskiptalegar reglur settar, heilmikið regluverk var samþykkt til að búa til einn flugmarkað innan Evrópusambandsins og gera flugstarfsemi frjálsa innan sambandsins, auka samkeppnina. Mér þótti allt regluverkið sem þurfti til að koma samkeppninni á oft svolítið mótsagnakennt, þetta á bæði við um t.d. flugrekstur og fjarskipti, en svona er það nú samt. Þegar frelsi og samkeppni var komið á í fluginu beindust augun að því allir yrðu að búa við sömu öryggiskröfur og þá var Flugöryggisstofnunin sett á laggirnar. Fyrst náði valdsvið stofnunarinnar einungis til flugvéla eða loftfara og síðan til reksturs og starfrækslu flugvéla eins og ég hef sagt áður. Noregur og Ísland sóttu það fast að fá aðild að Flugöryggisstofnuninni og fengu vilja sinn í því efni. Með þessari reglugerð er Flugöryggisstofnuninni fært vald til að leggja til við framkvæmdastjórn ESB að sekta eða mæla fyrir um févíti ef hönnunarfyrirtæki sem framleiða hluti til að nota um borð í flugvélum standast ekki þær kröfur sem þeim ber að uppfylla samkvæmt vottorði sem gefið hefur verið út. Vandinn er sem sagt að sektarvald er fært til ESA sem er yfirþjóðleg stofnun. Íslendingar og Norðmenn munu hafa reynt að semja um að þetta vald yrði veitt flugmálastjórnum en ekki náðist samkomulag þar um og krafa framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins er sú að sektarvaldið verði hjá Eftirlitsstofnun EFTA. Væntanlega skýrist það af því að sama skuli yfir alla ganga, það séu ekki innlend yfirvöld sem fari með sektarvaldið. Áður en þessi reglugerð tók gildi gat Flugöryggisstofnunin einfaldlega endurkallað vottorð af þessu tagi, en þá var líka klárt að allir sátu við sama borð. Þá kemur að því hvort það standist stjórnarskrá að flytja þetta sektarvald út fyrir landsteinana og það er sannarlega á gráu svæði, virðulegur forseti. Í stjórnarskránni er engin bein heimild til að færa vald út fyrir landsteinana og því getur Alþingi í raun ákveðið með gerðum sínum hvort það telji ákveðna gerninga sem snúa að samstarfi við önnur ríki rúmast innan stjórnarskrárinnar. Vegna þessa máls sem við fjöllum sérstaklega um hér var leitað til sérfræðinga í stjórnskipunarrétti og er niðurstaða þeirra að ekki sé hægt að slá því föstu að það sé í bága við stjórnarskrána en þau segja heldur ekki að það rúmist innan stjórnarskrárinnar. Stefán Már Stefánsson prófessor segir í áliti sínu sem hann tók saman um þetta mál, með leyfi forseta, að ekki megi þrengja um of að möguleikum Íslands til að tryggja hagsmuni sína í þjóðréttarsamningum og einnig að Alþingi hafi ákveðið svigrúm til að skýra stjórnarskrána með bindandi hætti. Einnig að rétt sé að fram komi að umræddar reglur muni taka til mjög fárra aðila hér á landi og gildi auk þess á mjög þröngu sviði. Niðurstaða prófessorsins vegna þessara röksemda er, með leyfi forseta, að erfitt geti verið að fullyrða að slík löggjöf brjóti í bága við stjórnarskrána. Nú dettur mér í hug orðtak sem hljóðar svo: „Sá á kvölina sem á völina.“ Nú verður hver að dæma fyrir sig, af skýrslum og ábendingum lögfróðra manna og stjórnspekinga er það í hendi okkar, Alþingis, að dæma um hvort við teljum að þetta rúmist innan stjórnarskrárinnar eður ei. Ég tel að við eigum að túlka þau álit sem við höfum fengið starfseminni sem reglugerðin tekur til í hag. Formaður utanríkismálanefndar ræddi áðan hvaða afleiðingar það hefði fyrir flugrekstur hér á landi ef reglugerðin yrði ekki tekin upp í EES-samninginn. Flugstarfsemin skilaði samkvæmt tölum Hagstofunnar 156 milljörðum að framleiðsluvirði inn í þjóðarbúið árið 2009, en eins og einn lærimeistari minn sagði einu sinni þýða tölur ekki neitt nema í samanburði og hér kemur samanburðurinn: Framleiðsluvirði fiskvinnslunnar var á sama tíma 159 milljarðar og fiskveiða 106 milljarðar. Það er alveg ljóst að hér er um gífurlega mikla hagsmuni fyrir mjög áríðandi starfsemi hér á landi að ræða, þannig að það er einsýnt í mínum huga - enda skrifa ég undir nefndarálit það sem gerð var grein fyrir hér að framan - að ég er ekki hrædd við að samþykkja þetta vegna stjórnarskrárinnar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar um stjórnarfrumvarp til laga um skeldýrarækt. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund nokkurn fjölda gesta ásamt því sem rúmlega 20 umsagnir bárust um málið. Því til viðbótar óskaði nefndin álits umhverfisnefndar Alþingis auk þess sem henni bárust önnur erindi og gögn frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og hagsmunaaðilum. Vinna nefndarinnar við frumvarpið hefur verið viðamikil enda gerðu umsagnaraðilar og álitsgjafar á köflum miklar athugasemdir við frumvarpið. Að 1. minni hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar stend ég sem hér stend ásamt hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, Helga Hjörvar og Birni Vali Gíslasyni. Leggjum við til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í þingskjali 1598. Vísast til þessa þingskjals til nánari skýringar á breytingartillögunum. Atli Gíslason og Róbert Marshall voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Fyrsti minni hluti tók nokkur sjónarmið og athugasemdir til sérstakrar skoðunar við meðferð málsins í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. 1. minni hluti ræddi markmið frumvarpsins í ljósi þess að nokkrir umsagnaraðilar töldu ekki tekið nægjanlega tillit til umhverfislegra þátta við markmiðssetningu. 1. minni hluti hefur fullan skilning á því að frumvarpi um skeldýrarækt sé ætlað að móta þann ramma sem nauðsynlegur er svo að skeldýrarækt fái dafnað á samkeppnishæfan máta. Þó telur 1. minni hluti að vart sé hægt að líta á skeldýrarækt sem starfsemi í rekstrarlegu tómarúmi þegar kemur að setningu reglna. Álit 1. minni hluta er að rétt sé að miða við að aðalmarkmið laga um skeldýrarækt skuli áfram verða þau sem frumvarpið útfærir en rétt sé að bæta við aukamarkmiðum. Í því ljósi leggur 1. minni hluti einnig til að gerðar verði nokkrar breytingar á einstökum ákvæðum frumvarpsins hvað varðar umsagnaraðila við undirbúning ákvarðana. Gildissviðsafmörkun 2. gr. frumvarpsins virtist valda nokkurri óvissu meðal umsagnaraðila. Að mati 1. minni hluta er eðlilegt að bregðast við óvissu um það hvort skeldýraræktarlögum sé ætlað að taka til ræktar skeldýra í sjó eða ferskvatni. Er það gert með tillögu til breytingar sem stefnir að því að gildissvið frumvarpsins verði afmarkað við ræktun skeldýra í söltu vatni. Þá virtust umsagnaraðilar eiga erfitt með að gera sér grein fyrir hvort frumvarpið næði til eldis. Eftir nokkra umræðu varð niðurstaða 1. minni hluta að hugtakið ræktun feli í sér umhirðu og vöktun án fóðrunar auk skipulegrar söfnunar og veiða á meðan eldi feli aðeins í sér umhirðu auk fóðrunar. Taldi 1. minni hluti skylt að frumvarpinu væri einungis ætlað að gilda um umhirðu og skipulega söfnun eða veiði skeldýra sem ekki felur í sér fóðrun. Nokkrar skilgreiningar 3. gr. frumvarpsins virtust vekja upp spurningar meðal umsagnaraðila. Af þeim sökum tók nefndin til sérstakrar skoðunar hvort hugtakaskilgreiningar á hugtökunum eignarland, mannvirki, netlög og ræktunarsvæði sköpuðu óvissu eða orsökuðu réttarspjöll. Í stuttu máli var niðurstaða 1. minni hluta sú að ekki væri þörf á því að breyta nema einni framangreindri skilgreiningu, þ.e. að hluti skilgreiningarinnar á ræktunarsvæði yrði felld brott. Umsagnaraðilar gerðu nokkrar athugasemdir við eftirlitsþátt frumvarpsins. Þannig virtust sumir þeirra telja hættu á að eftirlitsvald Matvælastofnunar samkvæmt frumvarpinu skaraðist við eftirlit annarra stjórnvalda. Eftir nokkrar umræður í nefndinni var það niðurstaða 1. minni hluta að ekki ríkti mikill vafi um inntak eftirlitsheimildar Matvælastofnunar, eftirliti Matvælastofnunar væri aðeins ætlað að ná til starfsemi skeldýraræktarstöðva en ekki eftirlits með mengunarvörnum. Þó taldi 1. minni hluti rétt að gera breytingar á frumvarpinu í þeim tilgangi að hnykkja á eftirlitshlutverki Landhelgisgæslu Íslands. Nefndin ræddi talsvert um þann skilning sumra umsagnaraðila að ráðherra væri með frumvarpinu fengið vald sem að einhverju leyti kynni að skarast á við skipulagsvald sveitarfélaga. Eftir viðamiklar umræður um þennan þátt málsins var það mat nefndarinnar að orðið skipulag í 5. gr. frumvarpsins ylli misskilningi. Af þeim sökum gerir nefndin þá tillögu að í stað þess orðs komi orðið fyrirkomulag. Telur 1. minni hluti að með því móti sé komið í veg fyrir misskilning ásamt því sem undirstrikað sé að vald ráðherra samkvæmt frumvarpsgreininni til að ákveða skipulag skeldýraræktar nái ekki til þess að taka ákvarðanir sem varðað geta landnot, byggð og mannvirki samkvæmt skipulagslögum. Margir umsagnaraðilar töldu nauðsynlegt að fjölga umsagnaraðilum um ýmsa þætti er varða undirbúning ákvarðanatöku samkvæmt frumvarpinu. Að mati 1. minni hluta verður ekki hjá því komist að undirbúningur ákvarðanatöku samkvæmt frumvarpinu verði vandaður og að sem flestir þættir verði upplýstir áður en ákvarðanir eru teknar. Í ljósi þess að margar greinar frumvarpsins útfæra málsmeðferð sem miðar að því að vernda almannahag telur 1. minni hluti ekki hjá því komist að bregðast við athugasemdum með því að fjölga umsagnaraðilum. Engu að síður er 1. minni hluti meðvitaður um að ekki megi íþyngja skeldýrarækt um of. Því hefur 1. minni hluti reynt að takmarka fjölda umsagnaraðila eins og hann telur sér fært. Nokkrir umsagnaraðilar gerðu athugasemdir við að umsagnarfrestir umsagnaraðila samkvæmt frumvarpinu væru of stuttir. Aðrir umsagnaraðilar lögðust gegn lengingu umsagnarfresta. 1. minni hluti lagði mat á þörf þess að takmarka tíma til veitingar umsagna. Þá leit 1. minni hluti til þess að ótakmarkaður tími til veitingar umsagna kann að valda spjöllum við undirbúning skelræktar. Af þeim sökum leggur 1. minni hluti til breytingu á þeim ákvæðum frumvarpsins sem kveða á um lengd umsagnarfresta þannig að hámarksskilafrestur umsagna verði fjórar vikur í stað tveggja. Með því móti telur 1. minni hluti sig hafa komið til móts við öll sjónarmið. Umhverfisstofnun bendir á að umfangsmeiri tilraunaverkefni á sviði skelræktar verði að hafa starfsleyfi samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir þrátt fyrir tilraunaleyfi samkvæmt 7. gr. í frumvarpinu. 1. minni hluti tekur undir skoðun Umhverfisstofnunar og telur frumvarpinu ekki ætlað að sniðganga starfsleyfisþörf samkvæmt mengunarvarnalöggjöf. Í nafni skýrleika leggur 1. minni hluti þó til smávægilegar breytingar á 7. gr. frumvarpsins í ljósi þess að framkvæmd Umhverfisstofnunar virðist hafa verið misvísandi hingað til. Nefndin ræddi hvort lengja bæri gildistíma leyfa samkvæmt frumvarpinu. Skeldýrarækt er ung og upprennandi starfsgrein. Því leggur 1. minni hluti til að gerðar verði breytingar á 7. og 9. gr. frumvarpsins þannig að gildistími tilraunaleyfa verði þrjú ár, framlengjanlegt að hámarki til sex ára en gildistími ræktunarleyfa verði tíu ár. Telur 1. minni hluti slíkt nauðsynlegt í því skyni að gefa ræktendum aukið svigrúm til tilrauna og til að takast á við vaxandi rekstur. Nokkrir umsagnaraðilar bentu á að hugtakið heilnæmiskönnun samkvæmt 8. gr. frumvarpsins væri ekki skilgreint nægilega í frumvarpinu. Nefndin ræddi hugtakið og kallaði eftir útskýringum sérfræðinga á því. Niðurstaða 1. minni hluta er að leggja til að gerðar verði breytingar á 17. gr. frumvarpsins þannig að ráðherra verði heimilað setja ákvæði um framkvæmd og umfang heilnæmiskönnunar í reglugerð. 1. minni hluti fellst á athugasemd Matís ohf. um að nauðsynlegt sé að áætlun um vöktun á ræktunarsvæðum liggi fyrir áður en ræktunarleyfi verður veitt til skelræktenda. Nokkrir umsagnaraðilar gerðu athugasemdir við gjaldtökuheimildir frumvarpsins. 1. minni hluti telur að ákvæði frumvarpsins uppfylli þau skilyrði sem almennt hafa verið talin gilda um töku þjónustugjalda af hálfu stjórnvalda. Þá er það álit 1. minni hluta að teknu tilliti til krafna réttarríkisins um fyrirsjáanleika að æskilegt sé að ráðherra nýti heimild sína til setningar gjaldskrár hið fyrsta eftir gildistöku laga um skeldýrarækt. Þá telur 1. minni hluti að þrátt fyrir að ráðherra verði samkvæmt frumvarpinu heimilað að taka tillit til framleiðslu fyrirtækja við ákvörðun um tilhögun reglugerða og gjaldskráa muni það honum aðeins heimilt að tryggt sé að önnur fyrirtæki verði ekki látin bera þann kostnað sem af slíku tilliti gæti hlotist. Í umsögn tveggja umsagnaraðila kemur fram sú skoðun að framsalsbann 16. gr. frumvarpsins sé óheppilegt þar sem það takmarki fjármagn til skeldýraræktar og komi í veg fyrir að eðlilegur arður renni til frumherja við framsal leyfa til nýrra rekstraraðila. Framsalsbann það sem frumvarpsgreinin kveður á um var rætt sérstaklega á fundi nefndarinnar. Á það var m.a. bent að að baki frumvarpsgreinarinnar byggi sú hugsun að þar sem verulegir hagsmunir væru fólgnir í því að tryggt væri að þekking og reynsla yrði til staðar í greininni væri óeðlilegt að leyfin yrðu opin fyrir tíðu framsali. Þá væri eðlilegt í þeim tilfellum þegar skeldýraræktarfyrirtæki yrði gjaldþrota að komið væri í veg fyrir að skeldýraræktarleyfi yrðu verðmæti sem skiptastjórum bæri að selja hæstbjóðendum án tillits til þekkingar þeirra eða tilgangs. Þar sem eðli skelfisks væri að hann gæti verið hættuleg vara vegna eitrunar væri ríkisvaldinu sérstaklega mikilvægt að tryggja að leyfishafar uppfylltu þær kröfur sem gera verður til þeirra. Að auki kom fram að ætlun frumvarpshöfunda væri að skeldýraræktarleyfi yrðu gefin út á kennitölur leyfishafa og ekkert kæmi því í raun og veru fyrir sölu á hlutum í lögaðila, hann væri handhafi slíks leyfis. Taldi 1. minni hluti því að framsalsbann 16. gr. frumvarpsins eðlilegt og hagkvæmt fyrirkomulag. Á fundum nefndarinnar kom það sjónarmið fram að mögulega fæli frumvarpið í heild í sér nokkuð íþyngjandi kvaðir á skeldýraræktendur. Nefndin ræddi þetta á fundum sínum og höfðu nefndarmenn allir skilning á þeim áhyggjum sem endurspeglast í framangreindum sjónarmiðum. Engu að síður er það álit 1. minni hluta að í ljósi þeirra hagsmuna sem mörgum reglum frumvarpsins er ætlað að vernda sé ekki fært að leggja til frekari breytingar til einföldunar á undirbúningi ákvarðanatöku samkvæmt frumvarpinu. Engu að síður beinir 1. minni hluti því til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins að sérstakt og virkt eftirlit verði haft með því að lög um skeldýrarækt nái þeim markmiðum að skapa skilyrði til ræktunar skeldýra og efla atvinnulíf í landinu. Það er álit 1. minni hluta að rétt sé að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra leggi fram nýtt frumvarp til laga um skeldýrarækt innan þriggja ára frá samþykkt skeldýraræktarlaga nái lögin ekki þeim framangreindu markmiðum. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálits 1. minni hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Nefndin fékk mál þetta til umfjöllunar áður en sú sem hér stendur varð formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Má því segja að ég hafi komið að málinu hálfunnu og vil ég þakka öðrum hv. nefndarmönnum og þó sérstaklega hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir þá vinnu sem hann lagði í málið í formennskutíð sinni. Rétt er að halda því til haga að almennt hafa hv. nefndarmenn verið sérstaklega áhugasamir um málefni skeldýraræktar og þeim verið annt um að skeldýrarækt fái þá athygli og aðstoð sem hún þarfnast svo að hún megi vaxa og dafna. Ábendingar hafa komið frá Félagi skeldýraræktenda eftir að málið fór út úr nefndinni til 2. umr. Tel ég rétt að taka þær til skoðunar á milli 2. og 3. umr. og vísa því málinu aftur til nefndar milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Skeldýrarækt hefur átt sér nokkra sögu hér á landi. Það verður að segjast eins og er að sú saga hefur ekki alltaf verið mjög glæsileg í þeim skilningi að árangurinn hafi verið nægilega mikill. Það eru nokkur ár frá því þessi mál voru rædd talsvert hér á þinginu og áhugi ýmissa þingmanna kom þá berlega í ljós. Ég vil nefna sérstaklega þáverandi hv. þm. Karl V. Matthíasson sem beitti sér mjög í þessu máli og á miklar þakkir skildar fyrir það. Sums staðar hefur ríkt nokkur vantrú á að skeldýrarækt eigi yfir höfuð nokkurn rétt á sér hér á landi, hvort náttúrulegar aðstæður séu þannig að það gangi upp og hvort flutningskostnaður á afurðum til Evrópu sé það hár að ekki sé hægt að skapa fjárhagslega sjálfstæða atvinnugrein. Nú á Alþingi ekki að taka ákvörðun um það hvort fyrirtæki hefji starfsemi sína á þessum grundvelli. Það eru auðvitað þeir sem vilja festa fé sitt í atvinnustarfseminni sem taka um það ákvörðun hvort hún eigi að hefjast og halda áfram. Það er einfaldlega á ábyrgð þeirra sem eiga fyrirtækin og leggja í þau fjármagn. Á sínum tíma, þegar ég var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ákvað ég að setja á laggirnar starfshóp til að fara yfir málefni skelræktarinnar, sérstaklega með kræklingaræktina í huga, meðal annars til að reyna að fá yfirsýn yfir möguleika greinarinnar, hvort skynsamlegt væri að ríkisstjórnin kæmi að því og hvort skynsamlegt væri að setja almennan ramma utan um starfsemina. Niðurstaða nefndarinnar var afdráttarlaus. Niðurstaðan var sú að tvímælalaust væru tækifæri í skelræktinni og afskipti ríkisvaldsins af slíkum atvinnurekstri ættu að vera mjög lítil. Það ætti að setja almennan ramma og sjá til þess að ákveðin vöktunarþjónusta, sem væri þá hluti af stuðningskerfi atvinnugreinarinnar, væri til staðar. Enn fremur var þess farið á leit að hið opinbera hefði einhvern atbeina að því að fara yfir flutningsmöguleika á afurðum til útlanda. Annað var það í meginatriðum ekki og ég hygg að það hafi verið sameiginleg niðurstaða allra þeirra sem skoðuðu þetta, en það voru bæði fræðimenn, menn úr atvinnugreininni og síðan fólk sem hafði sérþekkingu á rekstri. Ég nefndi það áðan að á ýmsu hefði gengið í skelræktinni í gegnum tíðina. Tjón hefur orðið sem meðal annars má rekja til vanþekkingar en það verður að teljast eðlilegt þegar verið er að byggja upp nýja atvinnugrein. Við vitum hins vegar að ræktun á bláskel eða kræklingi er víða blómleg, til dæmis í ýmsum afskekktari héruðum Kanada. Slík ræktun á sér líka stað í Evrópu. Vandinn sem steðjar að í ýmsum þessum löndum er tvenns konar, annars vegar glíman við mengun, utanaðkomandi mengun, sem að langmestu leyti kemur af landi, og hins vegar eru svæði víða orðin svo ásetin að ekki eru miklir möguleikar á að auka umsvifin af þeim sökum. Af þessum ástæðum er tvímælalaust tilefni fyrir þá sem hafa áhuga á þessu að reyna að minnsta kosti að freista þess að athuga hvort möguleikar séu til staðar í því að efla kræklingarækt. Við sjáum það bara á síðustu árum, örfáum árum, að heilmikil vakning hefur orðið í þessum efnum. Mjög víða um landið eru að spretta upp fyrirtæki sem drifin eru áfram af atorku og fjármagni einstaklinga sem eru að setja upp kræklingarækt í fjörðum við landið. Það er margt sem hefur háð þessari grein. Í fyrsta lagi hefur komið í ljós að það lagaumhverfi sem hún hefur orðið að búa við byggist á lögum um fiskeldi og við vitum að fiskeldi og ræktun er sitt hvað. Í annan stað hefur ríkt gróin vantrú fjármálastofnana á möguleika þessarar greinar og því hefur reynst mjög erfitt víða að fá fjármagn til starfseminnar. Þeir sem hafa staðið í þessu hafa að langmestu leyti orðið að leggja fram eigið fé eða útvega önnur veð en þau sem eru í þessum atvinnurekstri, og það er ekki gott að svo þurfi að vera. Það skiptir sannarlega miklu máli að menn hætti sínu fé í þetta að svo miklu leyti sem þeir geta en það hlýtur líka að vera hluti af atvinnuuppbyggingu að hafa aðgang að lánsfjármögnun. Með frumvarpinu er verið að reyna að setja utan um þessa sérstöku starfsemi. Þetta er sérhæfð starfsemi og einstök að því leytinu að hún sker sig mjög úr annarri atvinnustarfsemi, sérstaklega fiskeldi, sem menn hafa þó haft tilhneigingu til að rugla svolítið saman við það sem hér er á ferðinni. Eldið byggist á fóðrun og er þess vegna inngrip í náttúruna en ræktunin byggir ekki á slíku. Menn henda út spottum og síðan stendur allt og fellur með því hvort nægilega áseta sé á línurnar og því er þetta í eðli sínu ekki mengandi atvinnustarfsemi. Vandinn sem snýr að mengun er hins vegar sá að það getur komið upp utanaðkomandi mengun sem kann að skaða þessa ræktun en mengun frá ræktuninni sjálfri mælist ekki. Það er því mjög mikilvægt að við reynum að setja sérstaka löggjöf um ræktina. Það var skoðað á sínum tíma hvort skynsamlegt væri að hafa þetta sem hluta af annarri löggjöf en niðurstaða þeirra sem fóru yfir málið var sú að skynsamlegra væri að setja um þetta sérstök lög og það er það sem verið er að gera með frumvarpinu. Ég nefndi áðan að víða hefði verið erfitt með fjármögnun og það hefur staðið þessari atvinnugrein talsvert mikið fyrir þrifum. Við þekkjum það að menn hafa svona almennt talað fyrirvara á sér þegar verið er að tala um atvinnugrein sem engin reynsla er af og það er kannski ekkert óeðlileg afstaða hjá þeim sem eiga að lána peningana sína. En þá er það hlutverk okkar meðal annars að reyna að búa þannig um hnútana að lagaumhverfið leiði fremur til þess að auðvelda fjármögnunina en ekki. Þá vil ég koma að athugasemd sem ég vil gera við þetta frumvarp sem ég að öðru leyti styð, og það er ákvæði 16. gr., undir Ýmis ákvæði, sem lýtur að framsalinu. Í þeirri grein segir, með leyfi virðulegs forseta: „Framsal, leiga og veðsetning á tilraunaleyfi og ræktunarleyfi til skeldýraræktar samkvæmt lögum þessum er óheimil.“ Þetta er að mínu mati afar óskynsamlegt ákvæði og hefur engan tilgang. Þetta mun hins vegar hafa í för með sér að fjármögnun verður erfiðari og á það benda meðal annars Landssamtök fiskeldisstöðva og Samtök fiskvinnslustöðva. Í nefndaráliti 1. minni hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar kemur einmitt fram þetta álit, með leyfi virðulegs forseta: „Í umsögn Landssamtaka fiskeldisstöðva og Samtaka fiskvinnslustöðva kemur fram sú skoðun að ákvæði 16. gr. frumvarpsins sé óheppilegt þar sem það takmarki fjármagn til skeldýraræktar og komi í veg fyrir að eðlilegur arður renni til frumherja við framsal leyfa til nýrra rekstraraðila.“ Þetta er kjarni málsins og þess vegna er það til óþurftar þessari löggjöf og til óþurftar fyrir atvinnugreinina að kveða á um þetta með þeim hætti sem gert er í 16. gr. Ég tel þess vegna að það væri mjög brýnt að við meðferð málsins verði þessi grein felld út. Það er auðvitað þannig að menn hætta fé, eigin fé, eins og ég var að segja hér áðan. Við það skapast ákveðinn frumherjaréttur. Hluti af því verðmæti sem býr í þessum störfum felst einmitt í ræktunarleyfinu sjálfu þegar það er á annað borð fengið. Verðmætið felst ekki í kaðalspottanum sem menn dýfa í sjóinn. Það kann að felast að einhverju leyti í lausafjármunum sem eru nauðsynlegir við vinnsluna, það kann að felast í bátum ef fyrirtækið á báta á annað borð, en með þessu er verið að taka burtu ákveðna fjármunamyndun sem hefur átt sér stað í greininni með þeim hætti að frumherjarnir hafa komið fram með fjármagn til að búa til verðmæti úr því sem ekki er verðmæti í dag. Þess vegna er þetta vont ákvæði og mun bara hafa í för með sér að fjármögnunin verður erfiðari og er þó ekki á bætandi. Við vitum í dag að þessi vantrú er ríkjandi. Jafnvel hjá svo merkri stofnun sem Byggðastofnun hafa menn ekki treyst sér til að fara í almennilega lánafyrirgreiðslu til þessa atvinnurekstrar nema með tryggum veðum utan atvinnugreinarinnar sjálfrar. Ég vil nefna annað atriði sem gerði það að verkum að ég kaus að vera ekki á þessu nefndaráliti þó að ég styðji málið í meginatriðum. Það er það að nálgunin felur í sér allt of mikið flækjustig. Til að bregðast við því hefðum við þurft að hugsa þetta mál algjörlega upp á nýtt og fara í vinnu alveg frá grunni. Þá er ljóst að ekki hefði verið unnt að afgreiða frumvarp til laga um skeldýrarækt sem lög frá þessu þingi. Á það er hins vegar mikið þrýst af þeim sem standa í atvinnugreininni og við sáum því ekki ástæðu til að þvælast fyrir því að þetta gæti orðið að lögum ef það mætti að öðru leyti verða til þess að hjálpa til við uppbyggingu þessarar atvinnugreinar sem kann að hafa þýðingu. Ég vek athygli á því í þessu sambandi að á Prince Edward eyju í Kanada hefur þetta orðið meiri háttar atvinnurekstur í frekar afskekktu héraði. Þar hefur atvinnusköpunin orðið heilmikil við náttúrulegar aðstæður sem á margan hátt eru erfiðari en okkar. Þar leggur ís og þar eru miklir fimbulkuldar á vetrum en engu að síður hefur þetta tekist þar. Ég hef hins vegar miklar áhyggjur af því að í frumvarpinu, þó að með því sé verið að setja almenna löggjöf um þessa starfsemi, sé allt of mikið flækjustig. Ég ætla að taka dæmi. Í 7. gr. er kveðið á um tilraunaleyfi og það er Matvælastofnun sem gefur það út. En áður en það er veitt þarf Matvælastofnun að afla umsagna frá Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun, Landhelgisgæslunni, Orkustofnun, Siglingastofnun og sveitarfélögum, allt í allt frá 6 aðilum. Eins og alltaf gerist þegar verið er að fjalla um mál af þessu tagi í þingnefndum óska ýmsir sem telja sig eiga hagsmuna að gæta eftir því að fá að slást í hóp umsagnaraðila. Niðurstaðan varð eins og maður óttaðist í meðförum nefndarinnar að í stað þess að einfalda þetta er niðurstaðan sú að bæta við enn einum aðilanum í þessu sambandi, þ.e. Umhverfisstofnun. Í 5. gr., þar sem talað er um svæðaskiptingu starfseminnar, er sömuleiðis um að ræða heila dobíu af umsagnaraðilum og í meðferð nefndarinnar er einum umsagnaraðila bætt við, sem er Náttúrufræðistofnun. Þannig má áfram telja. Landhelgisgæslan bætist við sem umsagnaraðili í 4. gr. og þannig er það. Það sama er upp á teningnum varðandi ræktunarleyfi, þar eru allir þessir sömu og Umhverfisstofnun bætist við. Það er hins vegar bót í máli að umsagnaraðilar fá einungis fjórar vikur til að skila umsögnum sínum. Við þekkjum það hins vegar að fenginni reynslu að jafnvel bindandi lagagreinar fyrir slíkar eftirlitsstofnanir hafa ekki dugað. Við þekkjum öll dæmin frá Umhverfisstofnun. Samtök atvinnulífsins tóku saman tölur um það hvernig Umhverfisstofnun, Skipulagsstofnun og þessar stofnanir allar hafa æ ofan í æ dregið að skila umsögnum sínum. Við þekkjum það til dæmis í sambandi við vegamálin hvernig úrskurðir sem lúta að umhverfismati dragast von úr viti mánuðum saman og standa í vegi fyrir eðlilegri uppbyggingu í samgöngumálum víða um land. Það er enginn að tala um að ekki eigi að ganga varlega um en spurningin er einfaldlega sú hvort menn verði ekki að reyna að hugsa þessi mál upp á nýtt og fallast á að við séum með almenna löggjöf um skeldýraræktina, um það er enginn ágreiningur, en reyna að hafa nálgunina einhvern veginn öðruvísi, byggja til dæmis á skipulagslögunum. Á því sviði væru ýmis færi. Ég ætla í sjálfur sér ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég taldi ástæðu til að undirstrika að ég styð að sett sé sérstök löggjöf um skeldýrarækt. Það er hins vegar kreddubundin afstaða sem kemur fram í 16. gr. varðandi framsalið og það leiðir til þess að miklu erfiðara verður með fjármögnun. Fjármögnunin er mjög erfið eins og sakir standa og þetta ákvæði mun síst af öllu auðvelda hana. Ég tel því skynsamlegast að Alþingi kæmist að þeirri niðurstöðu að fella þessa grein burtu. Loks vil ég draga það fram sem ég sagði hér áðan að gallinn við frumvarpið, eins og það er lagt fram, er sá að í því er allt of mikið flækjustig. Við skulum ekki gleyma því að þeir sem starfa í skelræktinni eru flestir hverjir einyrkjar. Þar sem ekki hefur tekist, nema kannski í undantekningartilvikum, að byggja atvinnugreinina þannig upp að menn geti haft beina afkomu af henni hafa þessir einstaklingar orðið að vinna í þessum málum í frístundum sínum. Það þekki ég vel. Þeir leggja til báta sína, nota kaðla og spotta sem þeir eiga í útgerðum sínum og hafa ekki tíma og kannski ekki heldur almenna þekkingu til að fara í þessa þrautagöngu milli Heródesar og Pílatusar, milli umsagnaraðila, til að leita umsagnar um svo einfaldan hlut eins og þann að fá að dýfa niður nokkrum spottum í fjörð til að freista þess að athuga hvort einhver áseta verður sem gæti skapað grundvöll að kræklingarækt. Það er umhugsunarefni fyrir okkur almennt, þingmenn, þegar við erum að setja lög - sem alltaf eru sett í góðri trú og í góðri meiningu - hvort við getum ekki reynt að einfalda þetta. Einhvern tíma var reynt að setja upp kerfi sem færi yfir þessa eftirlitsþætti en það hefur greinilega ekki borið árangur. Við þurfum greinilega þegar fram í sækir að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Það er orðið viðtekið að menn veigri sé við því að hafa orð á því að eftirlitsiðnaðurinn hafi blásið út. Umræðan undanfarin missiri hefur nefnilega verið á þeim nótum að allt sem aflaga hafi farið í þjóðfélagi okkar hafi verið því að kenna að við höfum ekki haft nógu mikið eftirlit hvert með öðru. Það á örugglega ekki við í atvinnustarfsemi eins og þessari. Um leið og þessi lög verða samþykkt vil ég geta þess að menn þurfa að huga að því að reyna að einfalda þau í nánustu framtíð til að tryggja að þessi atvinnustarfsemi, sem ég trúi að feli í sér heilmikla möguleika, geti dafnað. Það gerist ekki nema við drögum úr flækjustiginu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um skeldýrarækt. Eins og fram hefur komið tekur frumvarpið til ræktunar skeldýra á íslensku forráðasvæði. Markmið þess er að skapa skilyrði til ræktunar skeldýra og setja reglur um starfsemina og efla með því móti atvinnulíf og byggð á Íslandi, og veitir ekki af. Það eru klárlega víða sóknarfæri í þessari atvinnugrein eða atvinnusköpun, eins og reyndar svo mörgum öðrum, og mjög nauðsynlegt að við förum í það á Íslandi að nýta þau tækifæri sem eru fyrir hendi. Þá verðum við að líta til allra átta og ekki undanskilja hluti sem hafa kannski, eins og komið hefur fram hér í umræðunni, í fortíðinni á sér þann svip að það sé erfitt að fara í gang og hafi jafnvel gengið misjafnlega. Í því sambandi má til dæmis nefna bæði loðdýrarækt og fiskeldi sem hafa haft á sér það orð að það hafi verið ævintýri sem misfórust fyrir jafnvel 50–60 árum. Staðreyndin er sú að í þessari atvinnugrein eins og öllum öðrum þarf að byggja upp bæði þekkingu og markaði samhliða því að skapa atvinnuna. Sú staðreynd blasir til að mynda við, eins og til dæmis varðandi þær greinar sem ég nefndi, loðdýraræktina og fiskeldið, að þar eru gríðarlegir möguleikar nú þegar til atvinnusköpunar. Ætli loðdýraræktin skili ekki yfir milljarði í útflutningstekjur og gæti tí- til fimmtánfaldast miðað við núverandi skipulag greinarinnar og möguleika til hráefnisöflunar; og ekki veitir okkur af að fá auknar útflutningstekjur. Möguleikar í fiskeldi eru að sama skapi gríðarlegir. Það hefur verið nefnt þar að í stað þess að stefna að því að auka það um 5 þús. tonn á næstu árum ættum við að stefna að því að auka það um 50 þús. tonn og þar gætum við kannski náð í um það bil 30 milljarða til viðbótar. Það hefur líka verið nefnt hér á liðnum dögum og vikum að við þurfum að auka þann afgang sem við höfum af verslun við umheiminn um kannski 50–70 milljarða, til að geta staðið undir þeim skuldbindingum sem við höfum tekið á okkur og þá veitir vissulega ekki af að bæta í. Hér er ein grein sem í fyllingu tímans mun skila okkur miklu þó að það muni taka tíma. Það frumvarp sem við ræðum hér er einhvers konar rammi um þau skilyrði sem fyrirtæki þurfa að uppfylla til að fá annars vegar tilraunaleyfi og eins ræktunarleyfi og hvaða rammalöggjöf á við um það. Það skortir auðvitað á, eins og hefur líka komið fram í umræðunni hjá fyrri þingmönnum, að í þessa atvinnusköpun eins og svo marga aðra er skortur á fjármunum til fjárfestingar. Því væri áhugavert, ef frumvarpið hefði á einhvern hátt fjallað um það, en það gerir það ekki og torveldar það reyndar að nokkru leyti. Í umræðu hér síðustu daga um sjávarútvegsmál hefur verið rætt um það að hluti af svokölluðu veiðigjaldi eða auðlindarentu greinarinnar renni að einhverju leyti aftur til þeirra landsvæða þar sem auðlindarentan verður til. Ég tel það til bóta þó að ekki sé sama hvernig útfærslan á því er. En hér er einmitt verkefni þar sem slíkir fjármunir gætu komið að og veitir ekki af að koma fjármunum til atvinnusköpunar á því svæði. Í tillögum okkar framsóknarmanna í sambandi við sjávarútveginn og veiðileyfagjaldið hefur það einmitt verið tiltekið að hluti af þessu gjaldi eigi að fara til nýsköpunar í sjávarútvegi og síðan hafa verið tilteknir fleiri hlutir eins og til dæmis fiskeldi og rækt og þá ekki síst skeldýrarækt, kræklingarækt eða því um líkt. Það er ákaflega mikilvægt að við getum sett slíkan grundvöll undir uppbygginguna að einhverjir fjármunir séu líklegir. Það hefur komið fram í umfjöllun að menn rugli saman eldi og ræktun. Áður fyrr, vegna þess að ekki voru til um það lög, var farið með kræklingarækt og aðra rækt eins og fiskeldi sem er allt annar hlutur. Einnig hefur það komið til tals í nefndinni að skilgreiningar skorti, til dæmis hvað varðar eignarland og netlög. Samtök eigenda sjávarjarða hafa gagnrýnt það harðlega hvernig farið er með þau og verið er að tala um svæði sem tilheyra mörgum sjávarjörðum. Fulltrúar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins hafa að nokkru leyti vísað athugasemdum samtakanna á bug og lagt annað mat á þetta og meðal annars bent á að skilgreiningar séu fyrir hendi í öðrum lögum. Sem dæmi má nefna að bæði Bændasamtökin og Samtök eigenda sjávarjarða gagnrýndu skilgreininguna á hugtakinu netlög og lögðu samtökin til að skilgreiningu frumvarpsins yrði breytt til samræmis við skilgreiningu laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og spendýrum. Á móti kom fram hjá fulltrúum ráðuneytisins að skilgreining frumvarpsins væri orðrétt í samræmi við skilgreiningu á þessu hugtaki í ýmsum öðrum lögum og með skilgreiningunni sé stefnt að samræmi. Það er kannski ofsögum sagt. Skilgreiningar á netlögum hafa gegnum tíðina verið mismunandi. Þær skilgreiningar koma fram í gildandi löggjöf, til dæmis í Jónsbók, og í lögum settum af Alþingi, bæði fyrir og eftir lýðveldisstofnun. Margar þessar skilgreiningar standa óbreyttar frá fornu fari og hefur Alþingi hingað til ekki séð tilefni til að gera breytingar á þeim. En í ljósi þessarar gagnrýni frá Samtökum íslenskra eigenda sjávarjarða, Bændasamtakanna og fleiri er ákaflega mikilvægt að Alþingi og ráðuneyti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins hafi eitthvert frumkvæði að því og hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd taki það til sín strax á næsta hausti. Það er ákaflega mikilvægt að þetta verði gert og samræmt þarna markmið jarðalaga og eins markmið laga um eignarrétt íslenska ríkisins á auðlindum hafsbotnsins, og það skilgreint. Aðrir hlutir sem ég gagnrýndi í frumvarpinu þegar það kom fyrst fram var meðal annars hugtakið mannvirki sem ekki var rétt skilgreint og var ekki í samræmi við önnur lög þar sem sama hugtak kemur fyrir og það er gefin ákveðin útskýring á því. Það kom líka upp ákveðinn misskilningur hjá hv. umhverfisnefnd Alþingis um ræktunarsvæði og virtist sá misskilningur felast í því að menn væru að rugla saman eldi og rækt og það er búið að leysa það að nokkru leyti. Þá kem ég kannski að þeim þáttum sem gera það að verkum að ég er ekki á þessu nefndaráliti um málið þó að ég styðji frumvarpið og telji mikilvægt að um þessa atvinnugrein sé sett rammalöggjöf. Það er meðal annars vegna þess að ég gagnrýndi frumvarpið sem kom fram á fyrra þingi harðlega fyrir hugmyndina að uppbyggingu þess. Menn virtust ekki átta sig á því að til væru önnur lög í landinu, til að mynda skipulagslög þar sem sveitarfélög fara með þann rétt og það vald sem því fylgir og eru í raun að skipuleggja landsvæði til uppbyggingar og afnota. Ég mundi halda að þessi atvinnugrein væri ekkert ólík öðrum frekar að því leyti að það ætti að gilda. Það hefur líka komið í ljós í sambandi við fiskeldi í fjörðum og annað að það er mikilvægt að einn aðili fari með skipulagsvaldið. Þó að reglur séu ekki einfaldar og mörgum finnist þær vera torveldur skógur að rata í gegnum og taki langan tíma er þar komin ákveðin reynsla á stjórnsýsluna og hún er gagnsæ, til þess að gera. Það vita allir hvað til þarf og þar með er kominn einhver aðili sem hefur yfirsýn yfir það í nærsamfélaginu í hvað á að nota hvert landsvæði. Þeir sem þar búa og hafa hagsmuni, og reyndar allir aðrir, geta líka gert athugasemdir við fyrirætlanir um nýtingu lands og þá stranda og út í sjó. Ef það hefði verið gert frá upphafi, ef menn hefðu hlustað á gagnrýni þess sem hér stendur og reyndar ýmissa annarra umsagnaraðila, ef menn hefðu tekið þessi lög sem við fjöllum um á þessu þingi og breytt uppbyggingunni, hefði þetta mál að öllum líkindum verið miklu einfaldara og líklegra að fleiri hefðu verið með á því. En það var sem sagt sami galli sem kom fram í þessu, það er uppbyggingin á sjálfu frumvarpinu. Nefndin var lengi með þetta til umfjöllunar og velti því fyrir sér hvort fara ætti í það að umbylta frumvarpinu. Það hefði þýtt að þá hefði rammalöggjöf seinkað og við töldum mikilvægara eftir samráð við skelræktendur að þessu yrði flýtt, að þetta yrði klárað. Ég verð þó að viðurkenna að ég ber nokkurn kvíðboga fyrir því að væntingar manna, um að ýmsum ljónum verði rutt úr vegi, og auðveldlega verði hægt að fá tilraunaleyfi eða ræktunarleyfi, séu of miklar. Það mun hugsanlega verða erfitt að koma því í gegnum allar þær stofnanir sem eiga síðan að veita umsögn um málið. Ef menn hefðu farið skipulagsleiðina hefði svæðið verið tekið til skoðunar áður en það var sett inn á skipulag. Matvælastofnun, sem á að kanna heilnæmið, hefði þá verið búin að kanna hvort slíkt leyfi væri fyrir hendi, það væri hægt að auglýsa það og allir umsagnaraðilar gætu síðan haft eðlilegan tíma til að koma að málinu. Þegar því væri lokið gæti Matvælastofnun gefið út tilrauna- eða ræktunarleyfi. Þannig er það ekki, hér er milli 10–15 aðilum ætlað að veita umsagnir og í flestum tilfellum er um að ræða ríkisstofnanir og það hefur ekki verið reynslan að það gangi hratt fyrir sig. Upphaflega voru uppi hugmyndir um að allir fengju hálfan mánuð en í niðurstöðu í breytingartillögum frá nefndinni er lagt til að það verði fjórar vikur. En það er mikilvægt að það verði allar sömu fjórar vikurnar. Ef allir þessir 10–15 aðilar eiga að fá fjórar vikur og svo senda þeir frá sér umsögnina til næsta aðila sem líka tekur fjórar vikur er það algjörlega galið. Ég kvíði því að mál gætu hugsanlega farið á þann veg að þetta gengi ekki eins hratt fyrir sig og menn vonast eftir. Gildistími starfsleyfanna, annars vegar tilraunaleyfanna og hins vegar ræktunarleyfanna, var of skammur og lagt er til að hann verði lengdur. Ég styð það. Einnig má fjalla um heilnæmiskönnunina. Ef þeir aðilar sem eru að fara í tilraunaræktun þurfa að leggja út í stórkostlegan kostnað - það er að vísu heimild til ráðherra að hann taki þann kostnað að sér - ef það yrði þannig að fyrsti aðilinn eigi að greiða og svo komi næsti á eftir sem þá þyrfti ekki að greiða er ákveðið jafnræðisbrot í þessu. Þarna komum við aftur inn á það að ef menn hefðu farið hina leiðina í þessu hefði það verið einfaldari leið. Gjaldtakan í frumvarpinu og heimildir ráðherra eru eins og í mörgum þeim frumvörpum sem koma frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu þessi missirin, það eru víða heimildir til ráðherra og víða óviss gjaldtaka eða hún er ekki alveg markviss, er matskennd, skulum við segja. Í umsögn Skelræktar var sú skoðun sett fram að gjaldtakan eigi að koma fram í einfaldri og fastri gjaldskrá, gjaldtakan eigi að vera hófleg og taka mið af markmiðum stjórnvalda um stuðning við uppbyggingu nýrra atvinnuvega, og getur sá sem hér stendur tekið heils hugar undir það. Það atriði sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson kom inn á og taldi vera vafasamt, þ.e. bann við framsali á veittum leyfum, get ég líka tekið undir. Ég tel að það verði erfitt fyrir þessa atvinnugrein eins og allar sem eru að fara inn á það að sækja sér fjármuni og ég tel að þetta gæti þvælst fyrir og menn hefðu átt að reyna að leita leiða til að tryggja það sem þeir vilja tryggja en ekki setja óeðlileg höft á það að menn geti sótt sér fjármagn til að byggja upp atvinnugreinina. Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt og þess tíma sem nefndin hefur þó tekið í þetta mál - hún hefur lagt mikla vinnu í það og einnig nefndarritari - var það mat allra að menn mundu vilja fá þessi lög í gegn. En jafnframt, og það kemur fram hjá þeim sem skrifa undir nefndarálitið, er talið nauðsynlegt að endurskoða lögin um skeldýrarækt innan þriggja ára og að rétt sé að ráðherra geri það. Hafi það haft þann endi að lögin hafi ekki náð framangreindum markmiðum verði í því frumvarpi lagður nýr grundvöllur að skeldýrarækt á Íslandi. Ég gæti svo sem lagt til að ráðuneytið færi strax að undirbúa það og þá á grundvelli þess sem hér hefur verið rætt um að byggja á skipulagslögum en ekki því flækjustigi umsagnaraðila sem hér er miðað við, þ.e. að hver ríkisstofnunin á fætur annarri eigi að veita umsögn þar til ein þeirra veiti að lokum leyfi. Frú forseti. Ég stend ekki að þessu máli en ég styð það þrátt fyrir að á því séu allnokkrir gallar. Ég velti því vissulega fyrir mér hvort þetta séu góð lög en ég vona að efasemdir mínar séu ekki á rökum reistar. Ég vona að skeldýraræktin muni blómstra á grundvelli þessara laga. Ef ekki munum við verða fljót til þess hér á þinginu að setja ný lög með nýjum ramma.

Virðulegi forseti. Uppbygging skeldýraræktar á Íslandi er áhugaverð og sú reynsla sem hefur fengist síðustu ár er örugglega orðin marktæk. Náðst hefur ágætisárangur og ljóst er að víða hér við land er tækifæri til að byggja upp atvinnurekstur sem þennan. Í því geta falist heilmikil sóknarfæri fyrir ákveðin svæði, sérstaklega á landsbyggðinni. Það er rétt sem komið hefur fram hjá þeim þingmönnum sem hafa flutt ræður á undan mér um þetta mál að það hefur ekki verið mikil trú á þessari atvinnugrein. Hún hefur ekki náð að fanga athygli fjármagnshafa eða þeirra sem ráða ferð fjármagns. Hafa ákveðin fyrirtæki þegar lent í vandræðum út af því, fyrirtæki sem kannski að öðru leyti gátu átt bjarta framtíð, fyrirtæki þar sem einstaklingar voru búnir að leggja mikið á sig fyrir lítið kaup, eigendur, en fengu svo ekki áheyrn og aðila til að taka þátt í þessu með sér og það hafa gerst slys sem ég kalla í því sambandi þar sem ekki var nógu mikið fjármagn til staðar til að koma mönnum yfir ákveðinn hjalla. Þetta vekur upp þá hugsun að þarna séu ekkert ósvipaðar aðstæður og við erum að heyra úr loðdýraræktinni sem í dag skilar mikilli arðsemi hjá þeim sem hana stunda, loksins. Er það fagnaðarefni að við skulum vera að ná þeim árangri þar sem raun ber vitni og búin eru að blómstra, en það eru helst erlendir aðilar sem horfa til fjárfestinga hér á landi í loðdýrarækt. Auðvitað er ágætt að fá erlenda fjárfestingu inn í landið en það er á sama tíma bagalegt að íslenskar fjármálastofnanir og fjármagnseigendur skuli ekki hafa opin augu fyrir tækifærum á þessum vettvangi eins og öðrum. Hvort hér er um að ræða einhverjar afleiðingar af hruninu og menn séu hræddir má vera en þarna gæti kannski ríkisvaldið haft ákveðið frumkvæði til að ýta undir þessa atvinnustarfsemi. Við erum að tala hér um atvinnutækifæri bæði í skelrækt og ekki síður í loðdýraræktinni sem geta eflt atvinnustarfsemi úti um land og það sem hefur kannski helst skort á þeim vettvangi er aukin fjölbreytni bæði í landbúnaði og sjávarútvegi og í öðrum atvinnugreinum til að svara þeim samdrætti í mannaflaþörf sem aukin hagræðing og tækninýjungar hafa leitt af sér bæði í hinum hefðbundna landbúnaði og ekki síður sjávarútvegi. Þeir sem hafa starfað á þessum vettvangi hafa kallað eftir lagaumgjörð, regluverki um starfsemi sína. Það hefur verið svolítið óljóst hvar þessi mál liggja og því hefur verið ákall hjá þeim sem hafa verið að reyna að byggja þetta upp um að fá einhvern ramma utan um starfsemina. Það er auðvitað vel, við þurfum að ramma þetta inn en á sama tíma þurfum við að taka ríkara tillit en gert er í þessu frumvarpi til að einfalda hlutina. Þarna eru klárlega mikil tækifæri, það höfum við heyrt á þeim aðilum í þessari atvinnugrein sem hafa rætt við okkur fulltrúa í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þingsins. Ljóst er að ræktunarskilyrði á hefðbundnum ræktunarsvæðum í Evrópu hafa verið að breytast mikið með hlýnun sjávar og það er orðið erfiðara uppdráttar með ræktun á þeim svæðum þar sem þessi atvinnustarfsemi hefur verið öflug. Á sama tíma virðast aðstæður hér vera að batna þannig að tækifærin eru klárlega til staðar. Það er ekki verið að vinna nýja markaði, markaðirnir eru til staðar og þeir eru ekki langt frá okkur. Við erum með dagleg flug með ferskan fisk inn á þessa markaði þannig að flutningurinn er ekki vandamál. Það eru miklir markaðir í nágrannalöndum okkar í Evrópu og afurðaverðið er mjög hátt. Vegna þeirra takmarkana sem eru að verða á hefðbundnum ræktunarsvæðum í Evrópu er verðið að fara upp, afurðaverðið er að hækka, og þetta gefur okkur tækifæri sem við eigum að líta til og reyna að nýta. Það sem helst veldur mér áhyggjum í þessu frumvarpi, virðulegi forseti, eru þær hindranir sem eru innbyggðar í það og ég vil segja að ég held að við horfum oft ekki réttum augum á það hvað við þurfum að reyna til að greiða atvinnustarfsemi okkar leið. Ég er ekki að tala fyrir því að við höfum ekki varann á gagnvart umhverfi okkar og náttúruvernd eftir því sem við á þegar við hugum að reglugerð utan um atvinnulífið en við verðum líka að taka tillit til atvinnulífsins. Við höfum heyrt vaxandi kvartanir frá bæði hinum mismunandi aðilum í atvinnulífinu og frá ASÍ og ég vil minna á samþykkt á þingi ASÍ, að ég held í fyrra, þar sem var sérstaklega áréttað mikilvægi þess að fara að einfalda allt ferlið í kringum uppbyggingu t.d. á orkufrekum iðnaði á Íslandi. Við værum að glata samkeppnishæfi okkar gagnvart öðrum löndum þar sem við værum ekki með nægilega lipurt ferli til að afgreiða umsóknir og fara með þær í gegnum það matsferli sem þarf að fara í gegnum. Það er mikilvægt að við horfum til þess. En það læðist að manni sá grunur þegar maður rýnir gagnrýnið í þetta frumvarp að það sé innbyggt í okkar kerfi, ef við getum orðað það svo, eða okkar embætti sem fjallar um þetta og er að undirbúa lagafrumvörp sem þetta að regluverkið taki ekki mið af lipurleika heldur taki meira mið af því að allir þurfi að koma að hlutunum, allir þurfi að hafa um þetta að segja og allir gera kröfur um það, allar hinar mismunandi stofnanir gera kröfu um að eiga hlut að máli Hvernig er hægt að einfalda þetta, virðulegi forseti. Það er bara mál sem þarf að leysa úr en maður hefði séð fyrir sér möguleika á því að það væri einhver ein stofnun sem yrði leitað til og hún mundi í raun samræma þessa vinnu meðal annarra stofnana. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í frumvarpið varðandi þetta en t.d. áður en tilraunaleyfi er veitt skal Matvælastofnun afla umsagna hjá Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun, Landhelgisgæslu Íslands, Orkustofnun, Siglingastofnun, Umhverfisstofnun og síðan viðkomandi sveitarstjórn. Allar þessar stofnanir þurfa að gera sínar úttektir, þær þurfa sinn tíma og ef það gerist þannig að þetta fer ekki á sama tíma til allra þessara stofnana er tíminn orðinn ansi langur sem krefst undirbúnings og þá eru menn auðvitað að tapa tekjum. Ég veit um fyrirtæki núna sem hefur verið að vinna með ákveðinni stofnun varðandi leyfisveitingu á tiltölulega einfaldri framleiðslu og það er búið að taka sex mánuði að reyna að ná þessu í gegn og á meðan er fyrirtækið alltaf að tapa tekjum. Tilraunaleyfið er bara gefið í tvö ár. Við getum séð hvað það þýðir. Það virkar ekki hvetjandi á það að fara út í fjárfestingu eða leggja á sig mikla vinnu ef menn hafa í raun ekki lengri sýn en í tvö ár. Það má reyndar framlengja það um eitt ár í senn þannig að það gildi allt að fimm ár en það hefði auðvitað þurft að vera þannig að það væri búið svo um hnútana að tilraunaleyfið tæki til a.m.k. fimm ára. Eðli þessarar framleiðslu er þannig að það tekur svolítinn tíma að koma henni af stað og afurðir fara ekki að koma strax daginn eftir. Þetta þarf að rækta upp og þetta tekur allt sinn tíma. Á meðan eru ekki miklar tekjur þannig að á þessu tveggja ára tímabili verður hlutfall tekna mjög lítið í þessari framleiðslu. Þarna hefði ég viljað sjá gengið þannig frá hnútunum í byrjun að menn hefðu lengri tíma. Við útgáfu tilraunaleyfis sem gildir þá ekki nema til tveggja ára í senn getur Matvælastofnun krafist þess að leyfishafi setji tryggingu fyrir kostnaði við að fjarlægja mannvirki, línur og annan búnað að lokinni starfsemi. Þarna er enn verið að gera íþyngjandi kröfur til þeirra sem fara út í þennan iðnað fyrir aðeins tveggja ára leyfi í byrjun. Það er alls enginn hvati fólginn í þessum reglum, þær eru miklu frekar íþyngjandi fyrir þá sem vilja fara að starfa í þessari grein. Ef við tökum þetta og leggjum saman við þá litlu trú sem fjármagnshafar hafa haft á þessari grein, þeir hafa ekki viljað leggja henni til fjármagn og þetta byggist kannski að mestu leyti upp á eigin fé þeirra sem í þetta fara og jafnvel fyrst og fremst mikilli vinnu þeirra fyrir litlar tekjur í langan tíma, getur þetta verið mjög íþyngjandi. Síðan segir einnig í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Matvælastofnun er heimilt að veita tilraunaleyfishafa forgang að ræktunarleyfi á viðkomandi svæði að gildistíma loknum.“ Þarna er aftur sköpuð óvissa. Matvælastofnun er heimilt að veita tilraunaleyfishafa forgang að ræktunarleyfi.  „Framsal, leiga og veðsetning á tilraunaleyfi og ræktunarleyfi til skeldýraræktar samkvæmt lögum þessum er óheimil.“ Þarna er enn aftur verið að setja girðingar fyrir þá sem vilja hugsanlega fara af stað í svona rekstur, þ.e. einhverjir eru búnir að fara í gegnum allt að fimm ára tilraunatímabil, komnir með framleiðsluleyfi og eru kannski loksins farnir að sjá afrakstur af erfiði sínu til einhverra ára, eru loksins farnir að hafa tekjur, og setjum svo upp það einfalda dæmi, virðulegi forseti, að viðkomandi veikist og geti ekki stundað þessa atvinnu lengur. Þá má hann ekki selja fyrirtækið sitt, hann má ekki selja þessa framleiðslueiningu sem hann er með. Til hvers þá að fara, hvar er hvatinn fyrir einstaklinginn eða fólkið til að fara þessa leið? Af því að hér situr hv. formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar hefði ég viljað hvetja hana til þess að við skoðuðum þetta mál alveg sérstaklega. Eins og ég sagði fyrr í ræðu minni, og það vitum við sem höfum fengið kynningu á þessu, þá er mikið einstaklingsframtak í þessari grein, þetta er fólk sem byggir þetta upp í sveita síns andlitis. Það er engin sanngirni í því að fólk sé búið að byggja upp rekstur og sé kannski loksins farið að sjá einhverja afkomu og árangur af starfi sínu, síðan breytast aðstæður hjá fólki, það veikist eða eitthvað annað kemur upp á sem er ófyrirséð og þá stendur fólk upp í raun snautt. Það verður að hætta starfseminni og hefur þá væntanlega að auki íþyngjandi skyldur til að fjarlægja öll mannvirki. Það vantar eitthvað inn í þetta, virðulegi forseti. Ég er viss um að hugsunin í sjálfu sér á bak við grein sem þessa er ekki gagnvart slíkum atriðum. Þarna held ég að við séum bundin í eitthvað sem er skylt allt öðrum málum, þ.e. sjávarútvegsmálum 

Forseti biður um hljóð í hliðarsal svo ræðumaður geti haldið áfram máli sínu.

Ég er alveg viss um að hugsunin að baki er ekki gagnvart slíku. Þetta liggur frekar í fiskveiðistjórnarfrumvarpinu, í því umdeilda ákvæði sem framsalið var þar, þó að það sé óumdeilt að þegar ríkisstjórn Alþýðuflokks, Alþýðubandalags og Framsóknarflokks kom á framsalinu árið 1990 var það gæfuspor fyrir sjávarútveginn þó að menn vilji ekki kannast við þann króga í dag. En það sem hefur valdið deilum var þegar menn voru að selja sig út úr þeirri grein með stórhagnaði án þess að ákveðnar skattgreiðslur kæmu til ríkisins eða hluti hans kæmi til ríkisins í formi skattgreiðslna og það voru ákveðin mistök sem voru gerð. Við ættum kannski að læra af þeirri reynslu varðandi þetta ákvæði í þessu lagafrumvarpi og hafa þar inni einhvers konar ákvæði um skiptingu þess söluverðmætis sem getur myndast og er þá falið í auðlindinni sem er auðlind þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Hér er klárlega um mjög áhugaverða atvinnugrein að ræða sem á að geta haft góða möguleika til framtíðar. Eins og ég sagði áðan eru að verða miklar breytingar á ræktunarskilyrðum á hefðbundnum ræktunarsvæðum sem hafa sinnt Evrópumarkaði. Á sama tíma eru skilyrðin að batna hér og tækifærin eru því klárlega til staðar og við eigum að ýta undir það. Við eigum að reyna að gera allt sem við getum til að byggja upp þessa atvinnugrein en við verðum að láta af þeirri hugsun sem kemur svo greinilega fram í þeim hafta- eða þröskuldsákvæðum sem eru í frumvarpi sem þessu. Við eigum að horfa miklu opnari augum til framtíðar. Þrátt fyrir þessa fyrirvara mína, virðulegi forseti, við frumvarpið, mun ég styðja málið. Þó að margir sem ég hef rætt við og þekkja til á þessum vettvangi hafi athugasemdir við einmitt þá þætti sem ég hef farið yfir er það vilji greinarinnar að málið nái í gegn. Þeir telja að hagsmunum sínum sé betur fyrir komið í regluverki sem jafnvel hefur einhverja ágalla í byrjun og þarna eru ákvæði um endurskoðun innan skamms tíma. Ég er viss um að það verður breiður vilji til þess á Alþingi ef í ljós koma einhverjir augljósir gallar áður en að þeim tímamörkum kemur og að við munum sameinast í því og leggjast á eitt um að reyna að greiða leið þessarar atvinnugreinar sem á góða möguleika í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1531, um mál 572, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Hagþjónustu landbúnaðarins, nr. 63/1989, lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, nr. 99/1993, ábúðarlögum, nr. 80/2004, og lögum um búfjárhald, nr. 103/2002. Með frumvarpinu er lagt til að Hagþjónusta landbúnaðarins verði lögð niður og verkefni hennar færð undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið. Er ætlunin samkvæmt frumvarpinu að ráðherra útvisti verkefni er varða hagþjónustu við landbúnað til hæfra aðila í gegnum þjónustusamninga. Í frumvarpinu er framangreind tillaga útfærð á þann hátt að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er falin yfirstjórn með hagþjónustu við landbúnað í stað Hagþjónustu landbúnaðarins. Þá er gerð breyting á þeim verkefnum sem teljast munu til hagþjónustuverkefna og ráðherra heimilað að útvista þau til Landbúnaðarháskóla Íslands, Hagstofu Íslands, Háskóla Íslands eða annars hæfs aðila. Ákvæðum um gjaldtöku vegna veittrar þjónustu er breytt í því skyni að þeir sem fara með hagþjónustuverkefni geti innheimt tekjur fyrir veitta þjónustu og ráðherra heimilað að kveða nánar á um rekstur og tilhögun verkefnanna með reglugerð. Að lokum eru verkefni sem Hagþjónustan hefur haft samkvæmt öðrum lögum færð í hendur þeirra aðila sem fara munu með hagþjónustuverkefni. Aðeins ein athugasemd var gerð við ákvæði frumvarpsins. Háskólinn á Akureyri bendir á að ástæðulaust sé að nefna í 5. gr. frumvarpsins að Háskóli Íslands skuli koma til greina til að sinna hagþjónustuverkefnum. Er það álit háskólans að nær væri að benda sérstaklega á landsbyggðarháskóla eins og Háskólann á Hólum eða Háskólann á Akureyri sem eru í landbúnaðarhéruðum og hafa mjög látið sig varða rannsóknir er snerta landsbyggðina og atvinnuvegi hennar. Nefndin ræddi sérstaklega athugasemd Háskólans á Akureyri við 5. gr. frumvarpsins. Var á það bent að mögulega gætu aðrir háskólar unnið að hagþjónustuverkefnum. Var t.d. nefnt að Háskólinn á Bifröst, Háskólinn í Reykjavík, Háskólinn á Akureyri og Háskólinn á Hólum kynnu mögulega að hafa áhuga og faglegan styrk til að takast á við slík verkefni. Álit nefndarinnar er að gæta verði faglegs jafnræðis og byggðahagsmuna við úthlutun verkefna til háskólastofnana. Af þeim sökum gerir nefndin þá tillögu til breytingar að Háskóli Íslands verði ekki sérstaklega tilgreindur sem aðili sem ráðherra sé heimilt að gera samninga við um hagþjónustuverkefni heldur látið við það sitja að nefna Landbúnaðarháskóla Íslands eða aðra háskóla og Hagstofu Íslands eða aðra hæfa aðila. Í ljósi alls framangreinds leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: Í stað orðanna „Hagstofu Íslands, Háskóla Íslands eða annan hæfan aðila“ í 5. gr. komi: eða aðra háskóla og Hagstofu Íslands eða aðra hæfa aðila. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, Ólína Þorvarðardóttir, varaformaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, Einar K. Guðfinnsson, Helgi Hjörvar, Sigurður Ingi Jóhannsson, Björn Valur Gíslason, Jón Gunnarsson, Róbert Marshall og Atli Gíslason.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1553, um mál 828, um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum, frá sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og átt samskipti við lögfræðinga á vegum Alþingis og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis. Frumvarp þetta er lagt fram í tvennum tilgangi. Annars vegar til að lengja tímamörk laga nr. 46/2010, um breytingu á lögum um Bjargráðasjóð og lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, þ.e. um stuðning við bændur á náttúruhamfarasvæðum, sem samþykkt voru til að bregðast við afleiðingum eldgoss í Eyjafjallajökli. Er í þeim efnum miðað við gildistíma núverandi búvörusamnings um mjólkurframleiðslu. Hins vegar er tilgangurinn að heimila að viðeigandi ákvæði laga nr. 46/2010 nái einnig til framleiðenda á lögbýlum þar sem afurðasala hefur verið bönnuð af ástæðum sem hlutaðeigandi framleiðandi gat ekki haft áhrif á. Þannig væri brugðist við aðstæðum sem m.a. hafa komið upp í Skutulsfirði við Ísafjarðardjúp vegna díoxínmengunar og/eða í öðrum sambærilegum tilvikum sem upp kunna að koma. Á fundum nefndarinnar var bent á að í þeim tilvikum þegar framleiðsluskilyrði á býlum og lögbýlum raskast tímabundið vegna þess að afurðasala hefur verið bönnuð af ástæðum sem hlutaðeigandi framleiðandi gat ekki haft áhrif á þá kunni þeir framleiðendur að eignast bótarétt á hendur þeim aðilum sem orsökuðu þær aðstæður sem leiddu til bannsins. Var m.a. nefnt sem dæmi að leiði mengun sem orðið hefur vegna ólögmætrar háttsemi þriðja aðila, þ.e. athafna eða athafnaleysis hans, til banns þá kunni slíkt að leiða til þess að mengunarvaldurinn verði látinn bera skaðabótaábyrgð á því tjóni sem bannið hefur valdið framleiðandanum. Skilningur nefndarinnar er að komi til þess að þriðji aðili verði talinn skaðabótaskyldur gagnvart framleiðendum þá kunni ákvæði frumvarpsins að hafa í för með sér tvenns konar hættu, annars vegar hættu á að bótagreiðslur tjónvalds til framleiðenda yrðu lækkaðar sem næmi þeim greiðslum sem þeir fengju vegna ákvæða frumvarpsins, hins vegar hættu á að framleiðendur fái þegar upp er staðið greitt meira en nemur raunverulegu tjóni þeirra. Er það mat nefndarinnar að ef greiðslur samkvæmt ákvæðum frumvarpsins kæmu til frádráttar skaðabótagreiðslum væri varnaðarhlutverki skaðabótareglna stefnt í hættu. Þá telur nefndin að ofgreiðslur skaðabóta fari gegn meginreglu skaðabótaréttar um að tjónþolar skuli fá tjón sitt bætt að fullu og kunni að orsaka ákveðið ójafnræði milli tjónþola í skaðabótamálum. Þá telur nefndin markmiðum laga nr. 46/2010 stefnt í hættu verði ekki brugðist við þeim hættum sem samþykkt frumvarpsins hefði í för með sér. Í ljósi þessa leggur nefndin til að breytingar verði gerðar á frumvarpinu þannig að bætt verði við ákvæðum sem girði fyrir framangreindar hættur. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: „1. Við 1. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Við ákvæði til bráðabirgða W í lögunum bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Nú hefur framleiðandi fengið greiddar bætur vegna tjóns sem hann á jafnframt rétt á að fá bætt með beingreiðslum samkvæmt þessu ákvæði og er þá heimilt að lækka beingreiðslurnar sem bótunum nemur. Jafnframt er ráðherra heimilt að áskilja að bætur sem framleiðandi kann að eiga rétt á síðar vegna tjónsins renni í ríkissjóð. 2. Við 2. gr. bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Heimilt er að binda ákvörðun um fyrirgreiðslu skv. 1. eða 2. mgr. skilyrði um að bætur sem framleiðandi kann að eiga rétt á frá þriðja aðila renni sem fyrirgreiðslunni nemur í ríkissjóð. Hv. þingmenn Atli Gíslason og Róbert Marshall voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.“ Undir þetta nefndarálit rita hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólína Þorvarðardóttir, Einar K. Guðfinnsson, Helgi Hjörvar, Gunnar Bragi Sveinsson, Björn Valur Gíslason og Jón Gunnarsson.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að taka undir mikilvægi þess að þetta frumvarp verði að lögum eins hratt og mögulegt er. Í raun og veru hefði þetta kannski þurft að hafa gengið heldur hraðar fyrir sig. Mikilvægt er auðvitað að tryggja að þeir sem verða fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara og þeir sem verða fyrir tjóni af völdum einhvers sem þeir ekki ráða við, eins og til að mynda þeir sem urðu fyrir díoxínmenguninni í Skutulsfirði, fái eðlilegar bætur til að geta skorið niður bústofn sinn eða undirbúið að fá nýjan bústofn, á sama hátt og verið hefur til að mynda varðandi riðubætur og annað í þeim dúr. Með þeim lögum sem hér eru til umfjöllunar á því að tryggja að Bjargráðasjóður geti gengið í það sem gera þarf. Mig langar því að nefna það sem ég hef gagnrýnt hér á þinginu, að ríkisstjórnin hafi ekki gripið nægilega skjótt við og sent Bjargráðasjóð af stað til að fara inn á gossvæðið, meta þar tjón. Ég hef gagnrýnt að ríkisstjórnin hafi ekki beðið Bjargráðasjóð um að sinna því verkefni. Mér skilst nú að það sé í góðum farvegi en ég vona að þegar við klárum þetta mál verði það hvatning til ríkisstjórnarinnar að drífa sig að klára það líka því við lærðum það í Eyjafjallagosinu í fyrra að mikilvægasti stuðningurinn fyrir þá sem fyrir tjóninu verða er að þeir finni samstöðu þjóðarinnar, sem ekki hefur skort á, og að stjórnvöld standi þétt við bakið á þeim og lofi strax að gera það sem gera þarf og eðlilegt sé og taki síðan í beinu framhaldi þær stjórnvaldsákvarðanir sem þarf og tryggja fjármuni til verkefna. Það er þá gert í þessu frumvarpi og því fagna ég og hvet þingheim til að styðja það og koma því sem hraðast til framkvæmda.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu Singapúr-samnings um vörumerkjarétt. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á Singapúr-samningi um vörumerkjarétt sem var gerður á ríkjaráðstefnu á vegum Alþjóðahugverkastofnunarinnar um samþykkt endurskoðaðs samnings um vörumerkjarétt sem haldin var í Singapúr í mars 2006. Í athugasemdum við tillöguna kemur fram að markmið samningsins sé að koma á samræmdu alþjóðlegu skipulagi fyrir skráningu vörumerkja. Hér er m.a. tekið tillit til breytinga sem orðið hafa í samskiptum og t.d. er gert ráð fyrir að umsóknir um vörumerki geti verið með rafrænum hætti. Þetta er í fyrsta sinn sem óhefðbundin merki eru viðurkennd í alþjóðasamningi um vörumerki. Samningurinn tekur þannig m.a. til heilmynda, mynda í þrívídd, litar, staðsetningar og hreyfingar merkja og einnig ósýnilegra merkja, svo sem hljóð-, lyktar-, bragð- og snertimerkja. Nefndinni er kunnugt um að samhliða þessari þingsályktunartillögu hefur efnahags- og viðskiptaráðherra flutt frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 45/1997, um vörumerki, með síðari breytingum, og er það til umfjöllunar í viðskiptanefnd. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Birgitta Jónsdóttir er með fyrirvara við álitið og sá fyrirvari lýtur að vörumerkjarétti á ósýnilegum óhefðbundnum hlutum eins og bragði, hljóði, lykt og snertingu. Björgvin G. Sigurðsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Birgitta Jónsdóttir, með fyrirvara, eins og áður segir, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá meiri hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu Árósasamnings um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á samningi um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum en sá samningur var gerður í Árósum 25. júní 1998 og hefur verið nefndur Árósasamningurinn. Það kemur fram í athugasemdum með þessari tillögu að Árósasamningurinn sé ný tegund samnings um umhverfismál sem tengi saman umhverfisrétt og mannréttindi. Þannig staðfestir samningurinn að sjálfbærri þróun verður ekki náð án aðildar allra hagsmunaaðila og tengir saman ábyrgð stjórnvalda og umhverfisvernd. Rétt er að taka það fram að hér er um að ræða heimild til ríkisstjórnarinnar til að fullgilda þennan samning en samhliða honum hefur umhverfisnefnd til meðferðar frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fullgildingar Árósasamningsins og frumvarp til laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála til að Ísland geti staðið við þær skuldbindingar sem samningurinn leggur aðildarríkjum á herðar. Efnisatriði þessa máls koma því fyrst og fremst til umfjöllunar við umfjöllun um frumvörpin sem eru til meðferðar í umhverfisnefnd en hér er um að ræða heimild ríkisstjórnarinnar til að fullgilda samninginn Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt. Björgvin G. Sigurðsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta nefndarálit rita Árni Þór Sigurðsson, Birgitta Jónsdóttir, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar og Valgerður Bjarnadóttir.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og hefur nú verið rædd í utanríkismálanefnd milli 1. og 2. umr. Ég hef ekki komið að því starfi en ég vildi hins vegar lýsa því að hv. umhverfisnefnd Alþingis hefur verið með til umfjöllunar frumvörp til breytinga á lögum sem fylgja í kjölfar fullgildingar Árósasamningsins. Þau frumvörp gera ráð fyrir þeim efnislegu breytingum sem lagðar eru til í tengslum við fullgildingu Árósasamningsins. Þau eru reyndar ekki komin á dagskrá en búast má við því að síðar á þessu ári, trúlega í september, komi þau til umræðu í þinginu. Það sem ég vildi taka fram á þessu stigi málsins, þegar við ræðum fullgildingu alþjóðasamningsins sem um er að ræða, er að frumvörpin sem fylgja og hæstv. umhverfisráðherra hefur lagt fram og umhverfisnefnd fjallað um, gera ráð fyrir að gengið sé býsna langt í lagabreytingum í tengslum við fullgildingu samningsins. Það er með öðrum orðum gert ráð fyrir að gengið sé mun lengra en nauðsynlegt er miðað við ákvæði Árósasamningsins. Aðildarríkjunum er að sönnu heimilt að ganga lengra en Árósasamningurinn sjálfur gerir ráð fyrir en það er forvitnilegt fyrir hv. þingmenn að vita að frumvarpið sem er eftir meðferð í umhverfisnefnd á leiðinni aftur inn í þingið, gengur miklu lengra en nauðsynlegt er og gert hefur verið í löndunum í kringum okkur. Fyrst og fremst er um að ræða mismun sem snertir hinn almenna málskotsrétt, þ.e. rétt hvers og eins til málskots í málum sem varða umhverfismál samkvæmt tilteknum skilgreiningum raunar, án tillits til þess hvort viðkomandi hafi það sem kallað er á máli lögfræðinnar lögvarða hagsmuni. Actio popularis er þetta kallað á latínu og er mjög sjaldgæft í íslensku réttarfari, ég hygg að það sé einvörðungu fyrir hendi í dag varðandi möguleika til að kæra kosningar. Tillaga ríkisstjórnarmeirihlutans í hv. umhverfisnefnd gengur út á að samþykkja þá tillögu umhverfisráðherra að innleiða actio popularis, almennan málskotsrétt, óháð lögvörðum hagsmunum á viðamiklum sviðum umhverfismála. Ég vildi geta um þetta hér þannig að menn átti sig aðeins á í hvaða samhengi við ræðum þetta. Ég vil jafnframt geta þess að við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umhverfisnefnd stóðum ekki að samþykktinni sem þarna um ræðir og munum tala gegn henni í þinginu. Við teljum að ekki sé óskynsamlegt að fara leið sem er líkari þeirri og aðildarríki Árósasamningsins sem eru líkust okkur að réttarfari og réttarkerfi hafa farið. Við sjáum ekki hvaða nauðsyn rekur til þess að ganga jafnlangt og hér um ræðir. Rétt er að taka þetta fram við þessa umræðu en ég ætla ekki að fara lengra í efnislegu umræðu um málið, við munum taka hana seinna. En það er ágætt að hv. þingmenn átti sig á því hvaða ágreiningsmál eru í vændum sem tengjast þeirri innleiðingu Árósasamningsins sem mælt er fyrir um í þessari þingsályktunartillögu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2011–2014. Það er mér sérstök ánægja að fá tækifæri til að mæla fyrir þessu nefndaráliti og breytingartillögum sem utanríkismálanefnd flytur við þingsályktunartillöguna og er að finna á þskj. 1698, nefndarálitið er á þskj. 1671. Segja má að orðið hafi kaflaskipti hvað varðar umgjörð þróunarsamvinnu þegar lög nr. 121/2008, um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, voru samþykkt á Alþingi. Þau lög kveða m.a. á um að stjórnvöld leggi fram heildstæða áætlun um þróunarsamvinnu til fjögurra ára og leggi fyrir Alþingi. Tillagan sem hér um ræðir er fyrsta áætlunin á þessu sviði og markar því ákveðin tímamót. Hún er kaflaskipt og fjallar um skyldur Íslands í þróunarstarfi, þau gildi og áherslur sem liggja til grundvallar þróunarstarfi Íslands og framlög og framkvæmd eftir áherslusviðum, málaflokkum, samstarfsríkjum og stofnunum. Þá er í áætluninni greint frá áformuðum framlögum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu sem hlutfalli af vergum þjóðartekjum og hvernig þau skiptast á grundvelli stefnumiða Íslands í þróunarsamvinnu til lengri og skemmri tíma litið. Eins og fram kemur í fyrirliggjandi nefndaráliti fagnar utanríkismálanefnd tillögunni. Þróunarsamvinnuáætlunin er sett fram á greinargóðan hátt og var hún unnin í nánu samstarfi við frjáls félagasamtök, stofnanir og fagaðila. Það er rétt að undirstrika hve jákvæð ummæli um vinnubrögð og samráð við gerð áætlunarinnar hafa komið fram í umsögnum sem borist hafa nefndinni og í máli gesta sem komu á fund nefndarinnar. Ég hygg að á vettvangi utanríkismálanefndar hafi verið almenn ánægja með það hvernig þingsályktunartillagan var unnin, fram sett og kynnt í nefndinni þannig að ég held að ég geti fullyrt að þar hafi allir talað einum rómi. Nefndin tekur heils hugar undir markmið með alþjóðlegri þróunarsamvinnu, eins og tilgreint er í tillögunni, um að Ísland leggi sitt lóð á vogarskálarnar fyrir bættum lífskjörum í fátækustu hlutum heimsins. Barátta gegn fátækt, félagslegu ranglæti, misskiptingu lífsgæða og hungri í heiminum eru forgangsmál í öllu þróunarstarfi. Nefndin leggur jafnframt þunga áherslu á mannréttindasjónarmið og jafnréttismál í þróunarsamvinnu Íslands. Leggja ber áherslu á að íslensk stjórnvöld beiti sér á virkan hátt fyrir þessum málum í öllu þróunarsamstarfi, hvort sem um er að ræða tvíhliða eða marghliða þróunarverkefni eða samstarf á vettvangi alþjóðlegra stofnana um þróunarmál. Nefndin lýsir ánægju sinni með þá nýbreytni að lagt sé til að sérstakur fjárlagaliður verði eftirleiðis helgaður samstarfi við frjáls félagasamtök. Má nefna að umsagnaraðilar og gestir hafa fagnað þeirri breytingu sérstaklega. Þá fagnar nefndin áframhaldandi áherslu í áætluninni á þau svið þróunarmála þar sem Íslendingar hafa yfir sérþekkingu að búa, svo sem á sviði sjávarútvegs, fiskveiða, orkumála og byggðaþróunar. Á þeim sviðum hefur Ísland margt fram að færa og hefur raunar þegar náð miklum árangri í þróunarsamvinnulöndum okkar. Þær áherslur koma skýrt fram í verkefnum í samstarfsríkjum svo og í starfi deilda Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi. Nefndin gerði tillögu að mikilvægri breytingu á áætluninni hvað varðar framlög Íslands til þróunarsamvinnu. Í stað þess að tala um breytingu á áætluninni væri e.t.v. nær að tala um styrkingu á henni. Ísland hefur lengi stefnt að því markmiði Sameinuðu þjóðanna að iðnríki skuli veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Þar sem stefnuyfirlýsingar stjórnvalda og Alþingis um að ná því markmiði hafa ekki gengið eftir telur nefndin mikilvægt að varða leiðina að markmiðinu betur og gera það um leið raunhæfara, betur en gert er í þingsályktunartillögunni sjálfri. Nefndin leggur því til jafnari hækkun framlaga til ársins 2014 en kveðið er á um í tillögunni, þ.e. úr 0,21% árið 2012 og upp í 0,28% af vergum þjóðartekjum árið 2014. Árið 2017 verði svo sett nýtt viðmið en þá skuli 0,5% af vergum þjóðartekjum renna til þróunarmála. Það er rétt að taka það fram að í tillögunni sjálfri er ekki gert ráð fyrir milliviðmiði en nefndin taldi eftir umræðu og eftir umsagnir gesta að skerpa þyrfti og varða leiðina betur að lokamarkmiðinu og leggur því til að þetta nýja viðmið verði sett. Að lokum leggur nefndin til að markmiðið um 0,7% af vergum þjóðartekjum verði fært fram um tvö ár, eða fram til ársins 2019 í stað ársins 2021. Að sjálfsgöðu fór fram allnokkur umræða um það á vettvangi nefndarinnar hvort þessi markmið væru raunhæf og hvort líklegt væri að þau mundu nást. Ýmsir vildu halda sig við það sem lagt var upp með í tillögunni, aðrir vildu ganga lengra og taka stærri og hraðari skref, en hér hygg ég að hafi orðið ágæt niðurstaða og málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða hvað þetta varðar og að flestir geti við það unað. Að minnsta kosti skrifa allir nefndarmenn í utanríkismálanefnd undir álitið þó að tveir hv. þingmenn, Bjarni Benediktsson og Ólöf Nordal, skrifi undir álitið með fyrirvara, sem ég geri ráð fyrir þau geri þá grein fyrir sérstaklega í þessari umræðu. Frú forseti. Á tímum mikils niðurskurðar í ríkisfjármálum hafa þjóðirnar sem Ísland ber sig saman við ekki skorið niður framlög til þróunaraðstoðar. Þar má nefna að Norðurlöndin og Írar, sem lent hafa í miklum efnahagsþrengingum líkt og Íslendingar, halda framlögum sínum jöfnum á meðan Bretar hafa ákveðið að auka framlög sín til þróunarmála sem hlutfall af vergum þjóðartekjum þrátt fyrir að bresk stjórnvöld standi í niðurskurði á flestum sviðum ríkisútgjalda. Þau grundvallarsjónarmið liggja þar að baki að það séu ríkir hagsmunir þróaðra ríkja að draga úr fátækt og misskiptingu auðs í heiminum, berjast gegn sjúkdómum og faröldrum sem víða eru landlægir í þróunarríkjum og auka menntunarstig með sérstakri áherslu á konur og börn. Framlög til þróunaraðstoðar og samvinnu er því um leið framlag til friðar og jöfnuðar um allan heim og meiri velsældar. Það leiðir væntanlega einnig til aukins kaupmáttar í þróunarlöndum og mun væntanlega vera ávinningur fyrir þróuð ríki. Þessi viðhorf eiga Íslendingar hiklaust að styðja í verki og það gerum við að mínu mati mjög vel með fyrstu heildstæðu þróunarsamvinnuáætlun Íslands sem liggur fyrir hér. Ég þakka samnefndarmönnum mínum í utanríkismálanefnd fyrir góða og ánægjulega samvinnu að þessu máli og þakka sérstaklega fyrir þann góða samhljóm sem verið hefur í umræðum, málflutningi og vinnu á vettvangi nefndarinnar. Utanríkismálanefnd leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem ég hef þegar gert grein fyrir í öllum meginatriðum og er að finna á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálit þetta rita Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Bjarni Benediktsson, með fyrirvara, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Helgi Hjörvar, Ólöf Nordal, með fyrirvara, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Björgvin G. Sigurðsson og Birgitta Jónsdóttir.

Frú forseti. Ég ætlaði reyndar ekki að hafa langt mál um þetta. Ég þakka framsögumanni og formanni utanríkismálanefndar fyrir yfirferð hans yfir nefndarálitið sem ég er á með fyrirvara. Það er rétt sem fram kom í máli formannsins að málið fékk ágæta umfjöllun í nefndinni og var þar skipst á skoðunum. Nefndarálitið ber með sér að á endanum varð að gera nokkrar málamiðlanir til þess að ná fram sameiginlegri niðurstöðu. Mig langar til að nota þetta tækifæri til að ítreka stuttlega þær áhyggjur mínar sem ég rakti í fyrri umræðu um málið og snúa að því að við Íslendingar þurfum að gæta okkar á því að dreifa kröftum okkar ekki um of í alþjóðlegri samvinnu. Við höfum úr takmörkuðum mannafla og takmörkuðum fjármunum að spila og ef við setjum okkur of metnaðarfull markmið um að reyna að hafa áhrif og skipta máli of víða er hætt við að við gerum lítið yfir höfuð, að við gerum eitthvert smáræði úti um allt sem skiptir þá mjög litlu máli á hverjum stað. Í fyrri umræðu um tillöguna fannst mér að fram kæmi ágætur skilningur á þessu sjónarmiði hjá hæstv. utanríkisráðherra. Ég held að með þessu skjali hafi verið tekið saman á mjög skipulegan og greinargóðan hátt hvernig menn hyggjast ná fram þeim markmiðum sem hér eru sett fram, og það er sannarlega verið að gera breytingar, svo sem með föstum framlögum til frjálsra félagasamtaka, það er mikil breyting. Við skulum vonast til þess að þau mál verði þá í fastari skorðum og skili meiri árangri. Ég vil líka leggja á það áherslu, það var sjónarmið mitt í nefndinni og kemur svo sem ágætlega fram í nefndarálitinu, að það skiptir máli fyrir okkur að láta til okkar taka í þeim málaflokkum þar sem við höfum eitthvað fram að færa, eins og t d. á sviði sjávarútvegs og fiskveiða, orkumála og byggðaþróunar. Mér finnst skipta mjög miklu að við höldum áfram að leggja þróunarríkjum lið og aðstoðum við að byggja upp þekkingu á þessum sviðum. Þar tel ég að við höfum sérstaklega margt fram að færa. Fiskveiðistjórnarkerfi okkar er til fyrirmyndar fyrir aðrar þjóðir og við höfum gert mikið gagn víða við að deila reynslu okkar og þekkingu. Loks vil ég nefna að ég hef gert fyrirvara við nefndarálitið fyrst og fremst vegna þess að ég hef efasemdir um að við eigum að setja okkur of metnaðarfull markmið við að auka framlög til þróunarmála umfram það sem segir í tillögunni. Við höfum áður skrúfað upp áætlanir um að auka við framlögin upp í 0,7% og það hefur ekki gengið eftir. Við þurftum að draga úr því þegar hér skall á fjármálakreppa árið 2008. Ég tel skynsamlegt að gera það sem fram kemur í tillögunni, að koma þá fram með nýja 10 ára áætlun um það hvernig við vinnum okkur í átt að þessu markmiði eða uppfyllum það. En ég tel að það orki tvímælis að herða á því og reyna að flýta því eins og vilji var fyrir í nefndinni. Ég tel skynsamlegra að byggja bara á þessu 10 ára markmiði og skapist skilyrði fyrir því í efnahag okkar að hraða því ferli tel ég að það sé ágætlega breið samstaða um það í þinginu að grípa það tækifæri ef það kemur. Annars er hætta á því að við brennum okkur aftur á því að hafa spennt bogann of hátt. Auðvitað er ekki hægt að halda því fram að áætlun um að gera þetta á 10 árum sé eitthvað sérstaklega brött en mér finnst hún raunhæf og það er kannski það sem málið snýst um, að vera með raunhæfa áætlun. Að öðru leyti þakka ég fyrir samstarfið í nefndinni um þessi mál. Þar var vel á þeim haldið af formanni nefndarinnar. Ég lýsi þeirri skoðun minni að við eigum að leggja okkur fram í þinginu um að ná saman um mál af þessum toga. Það skiptir máli að í utanríkismálum í víðu samhengi sé sem allra mest samstaða á Íslandi og hvar við eigum að láta gott af okkur leiða annars staðar, t.d. í þróunarsamvinnu eins og við ræðum hér. Það skiptir miklu máli og það hefur tekist ágætlega til í þessu tilviki.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Með því er lagt til að ef sóknarpresti eða öðrum presti þjóðkirkjunnar er veitt lausn frá embætti eða leyfi frá störfum eða hann forfallast af öðrum ástæðum geti biskup Íslands falið öðrum presti að gegna embættinu til allt að eins árs í senn. Lagt er til að ákvæðið verði tímabundið og falli úr gildi árið 2015. Á fundi nefndarinnar kom fram að frumvarpið er liður í viðbrögðum við þeirri hagræðingarkröfu sem þjóðkirkjan stendur frammi fyrir. Frumkvæðið að þessari tillögu hafi komið frá kirkjuþingi sem telur ekki rétt að skipa í embætti sóknarpresta fyrr en ákveðið hafi verið hvernig framtíðarskipan sókna, prestakalla og prófastsdæma verður en sérstaklega er litið til grannprestakalla í þessu sambandi. Nefndin telur eðlilegt að þessi heimild verði sett tímabundið þar sem fyrir liggur að tillögur um breytingar á prestakallaskipan þurfa að fá umsögn á aðalsafnaðarfundum viðkomandi sókna. Tillögurnar eru síðan bornar upp á héraðsfundi sem sendir þær biskupafundi sem býr málið til kirkjuþings og getur sú málsmeðferð tekið allt að eitt ár, sérstaklega ef tillaga að breytingum kemur fyrst fram á kirkjuþingi. Allsherjarnefnd leggur til að þetta mál verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk undirritaðs hv. þm. Birgir Ármannsson og Mörður Árnason, með fyrirvara, og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir og Þór Saari.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir þetta nefndarálit um mjög skiljanlegt mál. Ég held að það sé eðlilegt að ríkisvaldið komi til móts við þá eðlilegu aðhaldskröfu sem er líka gerð til kirkjunnar varðandi það að hún reyni að hagræða hjá sér eins og aðrar mikilvægar stofnanir í samfélaginu. Þetta er auðvitað gert með því markmiði að kirkjan geti sinnt starfi sínu innan þess ramma sem henni er gert hverju sinni. Það skiptir auðvitað máli að við hlúum að kirkjunni og reynum að styðja við hana. Eins og ég skil þetta er þetta tímabundið til 2015 og ég bið hv. þingmann að staðfesta að svo sé. Ég vek hins vegar athygli á öðru máli sem tengist eðlilega starfi kirkjunnar. Fyrst ég er með hjá mér formann allsherjarnefndar þingsins, sem meðal annars fer með kirkjumálefni, get ég ekki hjá líða að fá álit hans á ákvörðun mannréttindaráðs borgarinnar sem setti fram tillögur sínar um samskipti skóla og trúfélaga í borginni. Þar er meðal annars kirkjum bannað að auglýsa starf sitt við hlið skáta, íþróttafélaga og annarra sem bjóða börnum félagsstarf. Mér þætti gott að fá álit hv. formanns allsherjarnefndar á þessu máli því að þetta snertir eðlilega starfsemi kirkjunnar. Ég vona að við séum sammála um að við viljum veg hennar sem mestan.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er vissulega tímabundin ráðstöfun sem við erum að grípa hér til. Á mörgum sviðum samfélagsins er verið að skera niður, draga saman seglin og endurskipuleggja og það er það sem þjóðkirkjan er að gera í þessu tiltekna máli. Það er eðlilegt að koma til móts við þær tillögur sem hún kemur með í því skyni að spara fjármuni. Hvað varðar tillögur mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar í málefnum kirkjunnar hef ég ekki kynnt mér þær til hlítar. Ég hef hins vegar verið tiltölulega sáttur við það hvernig á þessum málum hefur verið haldið í gegnum árin og áratugina, verið sáttur við aðkomu kirkjunnar að skólastarfi og tómstundastarfi barna og ekki séð neina ástæðu til að breyta því.

Frú forseti. Varðandi aðhaldskröfu á kirkjuna held ég að þetta sé hárrétt leið. Það er gott að vita að um tímabundna ráðstöfun er að ræða. Eins og ég skil málið veitist engu að síður kirkjunni um leið tækifæri til þess að skoða skipulag sitt varðandi það hversu stórar sóknirnar eiga að vera og hvort það eigi að sameina þær þannig að það er líka ákveðið tækifæri fyrir kirkjuna til að endurskipuleggja sig. Vonandi gerist hún þá enn kröftugri. Ég fagna líka sérstaklega því sjónarmiði sem kom fram hjá hv. þm. Róberti Marshall að samstarf kirkjunnar og skóla í gegnum áratugi hafi verið farsælt. Við höfum fram til þessa verið sammála um að það eigi ekki að vera trúboð í skólum en við eigum að treysta skólunum til að halda áfram með það góða samstarf sem hefur verið milli kirkjunnar og skólanna en ekki loka á það eins og mér finnst mannréttindaráð borgarinnar vera að gera. Í rauninni tekur borgarfulltrúi og sóknarprestur í borgarkerfinu, fulltrúi Samfylkingarinnar í velferðarráði, undir þetta og setur fram mjög harða gagnrýni á mannréttindaráð borgarinnar. Hann segir, með leyfi forseta: „Með þessum tillögum er stjórn borgarinnar og Samfylkingin sem stórt stjórnmálaafl að rjúfa trúnað við margfalt stærri hóp kjósenda sinna en mannréttindaráð gerir sér nokkra grein fyrir. Stjórnmálaflokkur sem ætlar að vera stór og umfaðma íslenskan veruleika getur ekki haft svona göngulag.“ Síðan segir hann: „Hér er á döfinni miklu stærra menningarslys en fólk virðist almennt vera að sjá og skilja.“ Mér finnst gott að finna, ef ég hef skilið orð hv. þm. Róberts Marshalls rétt, að hann eigi sér samherja hér á þingi.

Virðulegur forseti. Ég undirstrika bara það sem fram kom í máli mínu og tek undir að það er hárréttur skilningur hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að við séra Bjarni Karlsson höfum verið mjög samstiga í þessum málum innan okkar ágæta flokks.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið er þetta mál samkomulagsmál í allsherjarnefnd, kemur til vegna óska frá kirkjuþingi og við í allsherjarnefnd töldum rök fyrir því að fallast á þá beiðni sem kom frá kirkjuþingi fyrir milligöngu hæstv. innanríkisráðherra, áður kirkjumálaráðherra. Það er kannski fyrst og fremst eitt atriði sem varð til þess að ég skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Reyndar er annar hv. nefndarmaður, Mörður Árnason, einnig með fyrirvara en ég er ekki alveg viss um að fyrirvari hans sé af sama tagi og minn. Ég vil að minnsta kosti gera grein fyrir mínum sem stafar af því að ég vildi árétta og undirstrika með honum að einungis væri um tímabundna heimild að ræða, þ.e. annars vegar í árafjölda, að bara á næstu árum væri heimilt að beita þessari heimild, og hins vegar að heimildin yrði ekki notuð nema í takmarkaðan tíma í hverju tilviki fyrir sig. Þetta tel ég mjög mikilvægt að árétta vegna þess að þrátt fyrir að kirkjan sé auðvitað sjálfstæð um sín mál að mörgu og miklu leyti þarf hún engu að síður líka að lúta lagaramma frá Alþingi. Þar fannst mér ástæða til að árétta þetta, þ.e. þetta tímabundna gildi og tímabundna gildissvið einstakra ákvarðana á þessu sviði, vegna þess að sú staða kann að koma upp að skoðanir geti verið skiptar milli aðila innan kirkjunnar. Þá er ég fyrst og fremst að hugsa um annars vegar yfirstjórn kirkjunnar sem getur haft aðrar hugmyndir um hvar eigi að beita sparnaði, aðhaldi, sameiningu og slíku og hins vegar sóknarbarnanna sjálfra sem mér finnst líka eiga rétt í þessu samhengi. Ég legg áherslu á að þarna sé ekki hægt að taka varanlegar ákvarðanir á grundvelli þeirra breytinga sem hér er mælt fyrir um, hugsanlega í andstöðu við sóknarbörn, og tel rétt að þarna sé sérstaklega áréttað að huga þurfi að sjónarmiðum sóknarbarna heimamanna í hverju tilviki fyrir sig. Að sönnu geta þetta verið mjög viðkvæm mál. Það getur verið mjög viðkvæmt í einstökum byggðum, hugsanlega fámennari byggðum, að lenda í þeirri stöðu að ef prestur hverfur á braut, forfallast, deyr eða fer á eftirlaun, fái viðkomandi byggðarlag ekki prest í staðinn heldur sé þess í stað sett undir einhvern annan prest, nágrannaprest. Ýmsar aðstæður geta gert þetta viðkvæmt. Þess vegna er mikilvægt að ráðstöfun af þessu tagi sé fyrst og fremst bráðabirgðaráðstöfun þangað til gengið hafi verið varanlega frá málum. Þetta fannst mér rétt, hæstv. forseti, að árétta í þessu. Ég vildi líka nota tækifærið til að vekja athygli á öðru sem auðvitað snertir sóknirnar líka. Í þeim samdráttaraðgerðum sem gripið hefur verið til af hálfu hins opinbera á undanförnum tveimur, þremur árum hefur hagur sóknanna verið skertur verulega. Ríkið tekur meira til sín af sóknargjöldum en áður og við þingmenn höfum heyrt í fjölmörgum, bæði prestum og virkum sóknarmeðlimum, sóknarnefndarmönnum og öðrum, sem hafa vakið athygli á því að þessi niðurskurður á þeim sóknargjöldum sem renna til safnaðanna hafi fyrst og fremst komið niður á ýmsu félagsstarfi og ýmissi þjónustu sem sóknirnar veita sem er hvað sem öðru líður afar mikilvæg í sóknunum og byggðarlögunum, mikilvæg í sveitunum og hverfunum. Það er barnastarf, starf fyrir eldri borgara, kórastarf og fleira þess háttar sem er gríðarlega mikilvægt í samfélaginu, mikið og öflugt starf sem hefur verið rekið á vegum kirkjunnar og safnaðanna, en sá niðurskurður sem þarna hefur átt sér stað hefur virkilega komið við það starf. Við fjöllum ekki um það í þessu máli, hæstv. forseti, en ég vildi nota þetta tækifæri til að koma þessu sjónarmiði á framfæri vegna þess að þetta er nokkuð sem við þurfum að hafa í huga þegar við undirbúum fjárlög fyrir næsta ár. Ég bið hv. þingmenn að hafa það í huga, bæði þá sem eiga sæti í fjárlaganefnd og aðra, að gæta þess að láta af þeirri viðleitni og tilhneigingu sem hefur verið síðustu tvö, þrjú árin, a.m.k. tvö, að klípa sífellt stærri sneið af hinum sérstaklega eyrnamerktu sóknargjöldum og taka í hinn almenna rekstur ríkisins. Ég er sannfærður um að það fé sem rennur til sóknanna með þessum hætti nýtist vel og kunni að spara ýmislegt í öðrum útgjöldum hins opinbera á öðrum póstum.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að hafa veitt mér þetta tækifæri að ræða örstutt fundarstjórn forseta í mestu vinsemd. Nú er klukkan yfir átta. Ég var einfaldlega ekki hér á fyrstu mínútum þingfundarins í morgun þannig að ég veit ekki hvort veitt hafi verið heimild til að fara fram yfir átta. Samkvæmt þingsköpum þarf sérstaklega að fara fram á það. Við skulum líka tala um málin eins og þau eru, við vitum að menn eru að ræða saman þessa stundina. Við vonumst auðvitað til að menn nái saman um lendingu þannig að allir geti farið sæmilega sáttir út í sumarið. Ef ekki þá förum við bara í sumarþing. Ég vil bara fá að vita frá hæstv. forseta hvort það sé ekki svo að menn séu að bíða eftir niðurstöðu frá samningaviðræðum milli flokka eða hvort einfaldlega hafi verið veitt heimild til að halda áfram fram á nótt. Það væri gott að fá þær útskýringar. En ég undirstrika að 

Forseti vill upplýsa að nú stendur yfir fundur með forseta þingsins og fulltrúum stjórnmálaflokkanna. Orðið hefur að samkomulagi að haldið verði áfram að fylgja dagskrá fundarins a.m.k. svo lengi sem svo er.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar. Ég er að heyra þær fyrst núna. Ég var við upphaf þingfundar og varð þess ekki áskynja að hæstv. forseti Alþingis óskaði eftir því að fundur stæði lengur en þingsköp gera ráð fyrir. Það er því rétt ábending hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að samkvæmt reglum sem hér er starfað eftir ætti með réttu að vera búið að slíta þingfundi. En ég þakka hæstv. forseta fyrir veittar upplýsingar. Við munum auðvitað ganga eftir þeim hjá forustu þingflokks okkar en áskiljum okkur fullan rétt til að ræða fundarstjórn forseta ef ástæða þykir til og þær upplýsingar sem hæstv. forseti veitti eru ekki örugglega í samræmi við það sem þingflokksformenn hafa orðið ásáttir um.

Forseti vill taka fram að þær upplýsingar sem forseti veitti eru réttar.

Frú forseti. Ég vil ræða örstutt um þetta mál um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar og snertir setningu í prestsembætti. Ég tel að annar af fulltrúum okkar sjálfstæðismanna í allsherjarnefnd, hv. þm. Birgir Ármannsson, hafi farið vel yfir þau sjónarmið og þær vangaveltur sem við sjálfstæðismenn höfum haft um málið. Eðlilegt er að þetta sé tímabundið. Ég fékk það fram í andsvari áðan við hv. formann allsherjarnefndar, Róbert Marshall, að þetta er tímabundið. Ákveðnar ástæður eru fyrir því um leið og við skiljum að kirkjan verður að hafa ákveðið svigrúm til að bregðast við aðhaldskröfum sem settar eru á hana eins og ýmsa aðra og aðrar stofnanir í samfélaginu. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni um sóknargjöldin. Við getum ekki lengur komist hjá því við næstu fjárlagagerð að snerta að minnsta kosti á því hvernig við sjáum fyrir okkur þróun á sóknargjöldum. Búið er að ræða endurskoðun á þeim í mörg ár. Við vitum að öflugt menningarstarf, öflugt æskulýðsstarf og fleira á sér stað innan kirkjunnar. Ég er sannfærð um að í heildarsamhengi er verið að spara fjármuni fyrir hönd ríkisins frekar en hitt, að við séum í einhverjum „spandans“ í sóknargjöldunum. Þetta vildi ég nú sagt hafa út af þessu. Engu að síður vil ég halda áfram þeim vangaveltum sem ég hafði í andsvari við hv. þm. Róbert Marshall um stöðu þjóðkirkjunnar, af því þetta frumvarp tengist náttúrlega stöðu þjóðkirkjunnar og starfsháttum hennar, og um þá umræðu sem hefur sprottið upp á umliðnum dögum varðandi kirkjuna, kristni í skólum landsins og hvaða afstöðu mannréttindaráð borgarinnar hefur núna tekið um aðkomu kirkjunnar að skólum landsins. Ég vil undirstrika að kirkjan eins og margir, margir aðrir hefur farið í gegnum erfiða tíma og hefur eðli máls samkvæmt þurft að endurmeta ýmsa þætti starfs síns eins og hefur komið fram, m.a. á kirkjuþingi fyrr á árinu. Það er í raun ekkert nýtt. Frá upphafi hefur kristni að vissu leyti tekið breytingum og þá oftast nær í takti við þær breytingar sem hafa orðið í samfélaginu og á viðhorfum kristinna manna. Sumir segja að kirkjan og þá kannski þjóðkirkjan liggi vel við höggi en ég er algjörlega ósammála því að nýta eigi þá tíma sem nú ríkja í samfélaginu til að útiloka kirkjuna úr skólastarfi. Ég vil undirstrika að á tíma mínum sem menntamálaráðherra urðu ákveðnar umræður um kristnina í grunnskólalögunum sem nú gilda. Meginhugsunin var alltaf sú og á að hafa verið undirstrikuð sérstaklega við 2. umr. þess frumvarps sem síðan var samþykkt, að við ættum ekki að vera feimin við að segja að við séum kristið samfélag, við séum kristin þjóð. Með því hnýtum við ekki í önnur trúarbrögð eða förum gegn þeim en við eigum að vera ófeimin við að segja að Ísland er kristið og íslenska þjóðin er kristin og menning hennar og menningararfleifð byggir að miklu leyti til á kristninni og því sem við höfum fengið í gegnum kristnina. Rétt er að undirstrika að ég er ekki að tala um að kirkjan eigi að stunda trúboð innan skólanna, til þess er engin lagaheimild. Allir eru sammála um það. Við verðum að gera greinarmun á fræðslu og trúboði. Eitt af hlutverkum kirkjunnar er að standa að fermingarfræðslu, en fermingarfræðslan er oft dregin inn í þessa umræðu, en hún er ekki hluti af skilgreindu skóladagatali né skólaskyldu. Samt sem áður geta foreldrar, nemendur og kirkjan óskað eftir því að fá heimild hjá skólastjóra til að senda barn í svonefndar fermingarfræðsluferðir sem oft hafa verið til umræðu. Skólastjóra er samkvæmt lögum heimilt að veita slíkt orlof. Það hefur nefnilega verið þannig, eins og við höfum komið áður að í andsvörum, að samstarf skólanna og kirkjunnar hefur verið mjög gott. Það hefur verið farsælt. Það hefur verið friðsælt. Vonandi verður engin grundvallarbreyting þar á. Þetta hef ég getað sagt alveg fram til dagsins í dag, nú þegar maður les fjölmiðlana og sér hvaða breytingar meiri hlutinn í borginni er að beita sér fyrir. Ég vil lýsa yfir ákveðnum áhyggjum og efasemdum um að það sé rétt skref sem mannréttindaráð borgarinnar er að taka í tengslum við starf kirkjunnar innan skólanna. Við eigum að treysta skólunum og skólastjórnendum fyrir því að halda uppi lögbundnu skólastarfi og að innan skólanna fari ekki eitthvað fram sem ekki er lögum samkvæmt. Af hverju að fara fram með þessum kreddum, að mínu mati, sem ég tel að mannréttindaráð geri í raun gegn kirkjunni? Af hverju þessi kredda þegar reynslan sýnir að samstarf skólanna og kirkjunnar hefur í meginatriðum verið gott? Við eigum frekar að hlúa að slíku samstarfi, efla þekkingu og skilning skólabarnanna á kristninni og að sjálfsögðu á öðrum trúarbrögðum líka. Ég hélt að það væri bara sjálfsagt og eðlilegt að hér væri öflug trúarbragðafræðsla þar sem börnunum okkar væru kennd hin ýmsu fræði hinna ólíku trúarbragða. Þannig á það líka að vera. En með því eigum við ekki að úthýsa kristninni úr skólunum. Enda ætla ég rétt að vona að menn í borginni ætli ekki að fara að breyta skóladagatalinu út af einhverju sem heitir páskar og einhverju sem heitir jól og eru frídagar af því þeir tengjast kristninni. Ég kem því hingað upp af því ég er mjög hugsi yfir þessari þróun sem ég tel varða okkur sem ræðum stöðu kirkjunnar og starfshætti hennar alla jafna, hvort sem það eru smávægilegar breytingar á lögum um þjóðkirkjuna eða meiri háttar breytingar. Ég vil fá, með leyfi forseta, að lesa upp það sem borgarfulltrúi Samfylkingarinnar hefur sett fram í tengslum við þær tillögur sem mannréttindaráðið hefur sett fram um samskipti skóla og trúfélaga. Hann, Bjarni Karlsson, segir, með leyfi forseta: „Nú hefur mannréttindaráð borgarinnar sett fram tillögur sínar um samskipti skóla og trúfélaga. Tillögurnar eru vissulega breyttar frá þeirri hrokasmíð sem birt var í fyrstu en þær eru samt ótækar. Sem sóknarprestur í borgarhverfi og fulltrúi Samfylkingarinnar í velferðarráði borgarinnar er ég knúinn til viðbragða þótt klukkan sé orðin margt.“ Þetta hefur hann væntanlega skrifað að kvöldi 7. júní eða í gærkvöldi. „Helstu gallar á tillögunum eru þessir: 1. Þar er tekin pólitísk afstaða í trúarefnum með því að úrskurða veraldlega heimsmynd hlutlausa og eðlilega en trúarlega heimsmynd tortryggilega.“ Síðan segir hann innan sviga: „Á meðan 71% íslendinga eru trúaðir samkvæmt nýrri könnun.“ „2. Þar er kirkjum bannað að auglýsa starf sitt við hlið skáta, íþróttafélaga og annarra sem bjóða börnum félagsstarf. Í því er fólgin jaðarsetning á tómstundastarfi þúsunda barna og ungmenna í borginni. Þar eru fermingarferðalög tekin út fyrir sviga en ekki t.d. túrneringar íþróttafélaga eða aðrar truflanir vegna félagsstarfa.“ Menn tala stundum digurbarkalega um að íþróttir hafi haft allt of mikið svigrúm og tekið allt of mikið pláss í stefnumótun í æskulýðs- og íþróttastarfi borgarinnar og víða um land en ég ætla rétt að vona að menn taki nú ekki upp á því hjá borginni að hreyfa við þessu og vona að þetta samstarf verði áfram gott. Í fjórða lagi segir hann: „Þar er horft fram hjá aðild sóknarkirknanna að grenndarkennd og hverfisstemmningu í mörgum hverfum.“ Séra Bjarni heldur áfram: „5. Þar er lokað á það að hópur venjulegra heimilisfeðra sem árvisst tekur sig saman og …“ Nú skulum við hlusta vel því ég man að á sínum tíma komu þessir menn í ráðuneytið til að fá stuðning minn til þess að gera það sem þeir gera og kemur hér fram: „Þar er lokað á það að hópur venjulegra heimilisfeðra sem árvisst tekur sig saman, setur á sig bindi og rakspíra, og fer til að afhenda börnum bók sem þeim er einkar kær og er eftir allt námsgagn, fái að glæða mannlífið með sinni óvenjulegu þjónustu. Ég á við Gídeonmenn sem í meira en 60 ár hafa heimsótt skóla og gefið bláa Nýja testamentið. Það kalla ég menningarlegan tepruskap,“ segir séra Bjarni Karlsson. „Með þessum tillögum er stjórn borgarinnar og Samfylkingin sem stórt stjórnmálaafl að rjúfa trúnað við margfalt stærri hóp kjósenda sinna en mannréttindaráð gerir sér nokkra grein fyrir. Stjórnmálaflokkur sem ætlar að vera stór og umfaðma íslenskan veruleika getur ekki haft svona göngulag. Sú hefð að halda trúmálum utan við spennusvið flokkspólitíkur hefur verið farsæl og dregið úr öfgum á báðum sviðum. Hér er á döfinni miklu stærra menningarslys en fólk virðist almennt vera að sjá og skilja. Ég trúi ekki að þetta fari í gegnum borgarráð,“ segir Bjarni, „en verð að játa að nú eru farnar að renna á mig tvær grímur.“ Ég hef ekki rætt þetta við borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins en ég ætla bara rétt að vona það að þeir ræði þetta mjög ítarlega í borgarráði. Mér finnst þetta mjög sérstakt. Mér finnst það sérstakt þegar við erum einmitt að ræða frumvarp, þó að það sé kannski smátt eða í minni kantinum, sem á að styrkja stöðu þjóðkirkjunnar. Þá hljótum við að draga inn í þá umræðu spurningu um hvort við séum á öðrum stað í samfélaginu að draga úr krafti þjóðkirkjunnar og kirkjunnar almennt í starfi skólanna. Það er rétt að nefna að ég er ekki í þjóðkirkjunni. Ég er í öðrum söfnuði sem er kaþólski söfnuðurinn á Íslandi. Ég hef í gegnum tíðina oft frekar verið á því að ræða að skilja að ríki og kirkju. En ég tel hins vegar að mjög varlega verði að fara í það, því ef þetta eru viðhorfin sem á alltaf að draga fram og skýla sér á bak við breyttar aðstæður í samfélaginu, að hér varð efnahagshrun og ákveðin uppstokkun þurfi að verða í samfélaginu og ný hugsun - ef það verður til þess að skilja eigi algjörlega samstarfið við kirkjuna frá skólastarfi, hvort sem það er þjóðkirkjuna eða aðrar kirkjudeildir, þá segi ég að við verðum að staldra við. Þá verðum við að staldra við í allri umræðu um aðskilnað ríkis og kirkju. Ég legg áherslu á að ég hef frekar verið jákvæð í garð þeirrar umræðu en ég vil ekki að hún leiði til þess að við afneitum því að við erum kristin þjóð. Það er eins og menn sýni stundum tepruskap í samfélaginu, eins og ekki megi lengur tala um kristnina eins og hún hefur fylgt okkur frá árinu 1000. Vel að merkja hefur íslenska þjóðin reyndar verið lengur kaþólsk heldur en lútersk en það saxast nú eitthvað á þann árafjölda. Svona er þetta. Þetta skiptir mig miklu máli, þess vegna ræði ég þetta á þessum nótum. Þegar maður finnur slíkar samfélagslegar breytingar, hvort sem þær eru í þinginu eða á vegum sveitarfélaga, ekki síst stærsta sveitarfélagsins á landinu sem er Reykjavíkurborg, er ekki hægt að láta það óátalið eða órætt. Ég hef skoðanir á því. Þess vegna vona ég að flokksfélagar mínir í borginni taki þetta mál upp og ræði það. Menn komast ekki hjá því að útskýra betur af hverju er verið að gera þetta þegar við höfum góða reynslu af gjöfulu samstarfi milli kirkjunnar og skólanna í gegnum tíðina. Ég bendi mönnum líka á að þetta kann að vera allt að því íhlutun í skólastefnuna og grunnskólana eins og lögin eru byggð upp í dag. Hvert var meginstefið í þeim breytingum sem við settum fram í grunnskólalöggjöfinni og reyndar framhaldsskólalöggjöfinni og leikskólalöggjöfinni sem var heildarlöggjöf og við afgreiddum sameiginlega 2008? Jú, það var að minnka miðstýringarvaldið, hvort heldur hjá sveitarfélögum eða ríkisvaldinu, og reyna að koma sem mestu valdi yfir til þeirra sem stjórna skólunum og treysta kennurunum, treysta skólastjórnendum til að ákveða hvernig þeir teldu að skólastarfið færi sem best. Fram til þessa hefur samstarfið við kirkjuna gefist vel. Ég skil ekki af hverju verið er að rugga þeim báti allt of mikið, allt í skjóli þess að hér varð efnahagshrun og einhver ný hugsun verði að koma til. Ég vil að menn gefi ekki bara kirkjunni og þjóðkirkjunni svigrúm, ég vil að menn gefi kristninni svigrúm og tækifæri til að vera áfram sú mikla og góða undirstaða í íslensku samfélagi sem hún er. Ég vil því um leið draga fram að í andsvari áðan var afar ánægjulegt að heyra að hv. þm. Róbert Marshall og formaður allsherjarnefndar, þótt að hann deili kannski ekki alveg mínum skoðunum, deilir skoðunum Bjarna Karlssonar. Ég deili hans skoðunum í þessu þannig að stuðningsmenn Bjarna eru ýmsir á þingi. Þegar við ræðum breytingar á þjóðkirkjunni, breytingar í þessu máli sem ég styð, er ekki hægt að láta þær breytingar sem menn eru að stuðla að í stærsta sveitarfélagi landsins, Reykjavíkurborg, á vegum mannréttindaráðs, hjá líða. Þær eru mjög umhugsunarverðar, allt að því vafasamar.

Virðulegi forseti. Það er margt sem kemur upp í hugann þegar til umræðu er frumvarp til laga um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Þó að frumvarpið sé sem slíkt frekar lítið í sniðum þá snerta fjölmörg atriði þjóðkirkjuna sem vert er að ræða eins og hv. þm. Birgir Ármannsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hafa gert ágætlega fyrr í umræðunni. Ég vil taka það fram að ég gat ekki verið viðstaddur afgreiðslu þessa máls frá hv. allsherjarnefnd og skrifaði því ekki undir það nefndarálit sem liggur fyrir, en lýsi því hins vegar hér með yfir að ég styð meginefni þessa frumvarps og mun greiða því atkvæði mitt. Kjarni málsins er sá að verið er að leggja til að fellt verði inn í lögin nýtt bráðabirgðaákvæði þar sem lagt er til að þegar embætti sóknarprests eða annars prests þjóðkirkjunnar losnar af þeim ástæðum að viðkomandi lætur af embætti eða forfallast megi biskup skipa tímabundið annan prest til að gegna embættinu. Miðað er við að skipan í embætti geti aldrei verið til lengri tíma en eins árs í senn. Ef ekki er að ári liðnu búið að sameina umrætt prestsembætti öðru prestsembætti er heimilt að skipa aftur í embættið, en ákvæðið kemur ekki í veg fyrir að það sé gert til skemmri tíma en eins árs. Frumvarpið gerir ekki ráð fyrir að ákvæðið gildi lengur en til 1. janúar 2015, þá er miðað við að jafnvægi hafi skapast í fjármálum kirkjunnar. Kjarni þessa máls er sá að þetta frumvarp er til komið að frumkvæði kirkjuráðs sem fór þess á leit við hæstv. ráðherra með bréfi 23. nóvember 2010 að frumvarpið yrði flutt í samræmi við frumvarp sem samþykkt var á kirkjuþingi 2010 og lýtur að viðbrögðum við þeirri hagræðingarkröfu í fjármálum sem þjóðkirkjan stendur frammi fyrir. Mér finnst eðlilegt við slíkar aðstæður að þingið og hæstv. ríkisstjórn svari kalli kirkjunnar þegar hún óskar eftir því og að ráðist verði í lagabreytingu til að þeim markmiðum verði náð. Ég sé enga ástæðu til annars en að styðja slík mál. Ég vildi geta þess úr því að ég undirrita ekki það nefndarálit sem hér liggur fyrir að ég styð málið þrátt fyrir að hafa ekki getað verið viðstaddur afgreiðslu þess. Eins og komið hefur fram í umræðunni er margt áhugavert og ástæða til að ræða það í tengslum við stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Það er rétt sem hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi í ræðu sinni, að menn hafa þrengt meira og meira að fjárhag kirkjunnar í gegnum tíðina og töluverður niðurskurður hefur orðið til sóknanna. Ríkið er sífellt að taka meiri og meiri hluta í sinn vasa af sóknargjöldunum og það kemur niður á starfsemi safnaðanna. Það er svo sem ekki ný saga. Við sem höfum setið hér og fylgst með málefnum kirkjunnar höfum orðið þess áskynja að það er minna til skiptanna og hefur verið alveg frá því að efnahagshrunið varð og reyndar er sú saga töluvert lengri. Þetta hefur haft áhrif á störf safnaðanna. Ég minnist þess t.d. þegar ég var formaður menntamálanefndar Alþingis og við fjölluðum um þá safnliði sem sú nefnd hefur til úthlutunar að á seinni árum formennsku minnar fóru nefndinni að berast erindi frá ýmsum félagasamtökum sem annaðhvort tengdust kirkjunni eða voru hluti af sóknunum. Yfir það heila voru það helst samtök sem héldu utan um tómstundastarf barna og unglinga sem leituðu til Alþingis um fjárstyrk til þess að standa undir starfsemi sinni, en það höfðu þau ekki gert áður. Þar er ýmiss konar starfsemi sem snýr að ýmsum þáttum, hvort sem það er kórastarf eða almennt kirkjustarf eins og þekkt er úr sunnudagaskólum eða laugardagsskólum eins og ég sótti þegar ég var ungur og bjó í Breiðholtinu. Síðast en ekki síst hafa þessar ungliðahreyfingar kirkjunnar, ef svo má segja, gegnt veigamiklu hlutverki gagnvart unglingum þessa lands og spilað býsna stórt hlutverk í að sinna forvörnum og aðstoða unglinga sem hafa villst af réttri braut til að ná tökum á lífi sínu og koma því í betra horf en verið hefur með aðstoð kirkjunnar og trúarinnar og þeirrar starfsemi sem þar fer fram. Þetta starf kirkjunnar hefur gefist ákaflega vel, en því miður þarf að skera niður þegar fjármunirnir minnka og minna verður til skiptanna. Mín reynsla var því miður sú á þessum árum og þeim tíma er ég gegndi formennsku í menntamálanefnd og við fjölluðum um þessa safnliði að ákveðið var að skerða fjárframlög eða aðgengi þessara stofnana kirkjunnar til fjármuna. Síðan er áhugavert að fjalla um stöðu þjóðkirkjunnar almennt og þá umræðu sem hefur verið í þjóðfélaginu upp á síðkastið. Ég furða mig svo sem ekkert á að svo hafi verið. Upp hafa komið ýmis mál sem hafa vakið athygli í samfélaginu og það ekki að ófyrirsynju vegna þess að þau hafa verið einkar óheppileg fyrir kirkjuna. Það er óhætt að segja að hún hafi átt í vök að verjast. Mér hefur fundist þeir sem hafa haft horn í síðu þjóðkirkjunnar og kirkjunnar svona almennt hafa gengið býsna langt í að nýta sér tækifærið til að fara í eins konar aðför að kirkjunni. Það þykir mér miður. Ég leyfi mér að halda því fram að menn hafi reynt með einum eða öðrum hætti að grafa undan þjóðkirkjunni í ljósi hneykslismála sem hafa verið til umfjöllunar. Það er miður því að kirkjan vinnur ákaflega gott starf í samfélagi okkar og þeir sem þar þjóna og starfa gera það að langmestu leyti af miklum heiðarleika og eiga þakkir skildar fyrir. Einn af þessum þáttum snýr að samstarfi kirkju og skóla. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir vék örlítið að því máli sem er mér reyndar líka skylt vegna þess að á sínum tíma kom það í minn hlut að fjalla um ný heildarlög um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla á þingi. Þar voru þessi mál mjög til umfjöllunar, þ.e. tengsl kirkjunnar og kristinnar trúar annars vegar og skólans hins vegar. Það nýjasta sem kom upp í því máli var það sem ég hef kallað „siðaskiptin í Reykjavík“ sem mannréttindaráð Reykjavíkurborgar boðaði fyrir tilstilli borgarfulltrúa Samfylkingar, Vinstri grænna og Besta flokksins í borgarstjórn Reykjavíkur. Það er óhætt að segja að þessi siðaskipti í Reykjavík hafi fallið í grýttan jarðveg sem von er. Fyrir okkur sem stöndum utan borgarstjórnar Reykjavíkur virðist sá tillöguflutningur hafa gengið út á að rjúfa þau sterku tengsl sem hafa verið á milli kirkju og skóla um áratugaskeið í skólastarfi.  Árið 2008 tók ég innan þessara veggja, eins og kom fram áðan, þátt í að setja ný lög um grunnskóla sem formaður menntamálanefndar. Við meðferð þess frumvarps sem síðar var samþykkt var einmitt tekist á um hvort starfshættir skóla skyldu mótast af kristinni arfleifð íslenskrar menningar, kristnum gildum og kristnu siðgæði eins og verið hefur um margra ára skeið í eldri lögum - ég man ekki hversu langt aftur sá passus í lögunum náði en hann er a.m.k. býsna gamall. Í upphaflegu frumvarpi sem lagt var fram á þingi var það ekki lagt til, en við sem mynduðum á þeim tíma meiri hluta í menntamálanefnd Alþingis lögðum til breytingar á frumvarpinu og lögðum til að starfshættir grunnskóla og leikskóla skyldu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi. Við ákváðum sem sagt að starfshættir skóla skyldu m.a. mótast af kristinni arfleifð íslenskrar menningar. Nú vill svo til að í Reykjavík eru komin til valda öfl sem virðast vilja vinda ofan af þeim starfsháttum sem skólum er ætlað að starfa eftir lögum samkvæmt og hafa lagt sig fram um að skólastarfið mótist frekar af einhverju öðru en kristinni arfleifð menningar okkar. Ef ég man rétt kveður tillagan á um að starfsmenn kirkjunnar fái ekki lengur að heimsækja skóla, kirkjuferðir verði bannaðar og einhverjar meldingar voru um að banna sálmasöng. Við þetta allt saman bættust hugmyndir um að banna listsköpun í trúarlegum tilgangi. Það var sem sagt með öðrum orðum verið að leggja til mjög róttækar breytingar á skólastarfi. Á þeim tíma sá ég ekki betur en að með þessum tillöguflutningi öllum væri verið að fara á svig við þau lög sem við samþykktum á Alþingi, ætli það hafi ekki verið í maímánuði árið 2008, alla vega vorið 2008. Þar fyrir utan felur þessi stefnubreyting í sér grundvallarbreytingar á því skólastarfi sem við þekkjum og höfum starfað eftir hér á landi. Þó svo að ég hafi talið mig sæmilega frjálslyndan lýsi ég mig algerlega andsnúinn þessum tillögum. Ég hef ég þó ekki haldið því fram að ég vilji að börnin leggist reglulega á bæn meðan þau eru í skólanum, en ég er ekki viss um að grundvallarbreytingar í skólastarfi séu neitt sem íslensk börn þurfa á að halda á þessum tímum. Ég fæ ekki betur séð en kirkjan og skólinn hafi átt býsna góða samleið undanfarna áratugi. Ég veit ekki betur en kirkjan hafi lagt skólabörnum gott eitt til og kirkjunnar menn hafi lagt sig fram um að innræta börnunum okkar umburðarlyndi, kærleika, umhyggju, virðingu og fleiri góð gildi sem þau hafa búið síðar að á lífsleiðinni, a.m.k. er það mín reynsla. Ég spyr þá sem halda um völdin í Reykjavík: Hvers vegna að breyta þessu fyrirkomulagi? Hvers vegna að breyta því sem ekkert er að? Hefur einhver orðið fyrir tjóni? Hefur kirkjan látið slæmt af sér leiða í skólum þessa lands? Það held ég ekki. Við þær aðstæður sem uppi eru í samfélaginu og hafa verið held ég að börnin okkar hafi og þurfi allra síst á róttækum stefnubreytingum að halda í skólastarfinu. Nógu miklar breytingar hafa orðið að öðru leyti í lífi þeirra margra. Það finnur maður mjög í þeim skólum sem maður kemur reglulega í og það hljóta allir að gera - ég er með börn á leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólaaldri. Krakkar hafa takmarkaðan skilning á fjárlagahallanum og ólögmætum gengistryggðum lánum og kaupmáttarrýrnun og atvinnuleysi og skuldavanda heimilanna og fleiri afleitum fylgifiskum kreppunnar, en þau skynja engu að síður og hafa skynjað það ástand sem uppi hefur verið. Sum á eigin skinni heima fyrir en önnur verða þess áskynja í fréttatímum fjölmiðlanna. Við þær aðstæður, og það er það sem ég vildi koma á framfæri, er óvarlegt að ráðast í kollsteypur, ekki síst í skólastarfi. Krakkar sem eru á viðkvæmum aldri eiga að fá að njóta þess sem þau þekkja og hafa þekkt í störfum sínum í skólanum. Það á ekki að hrófla við föstum þáttum í skólastarfi þeirra. Skólastarf þarf auðvitað að taka mið af sérstökum ástæðum og óskum þeirra sem ekki vilja undirgangast ákveðna þætti, svo sem þeirra sem ekki eru kristinnar trúar, og virða þarf rétt þeirra. Þá verður að líta til þess að markmiðsákvæði grunnskólalaganna sem ég rakti áðan kveður ekki einungis á um að starfshættir skóla skuli mótast af kristinni arfleifð íslenskra menningar heldur líka af jafnrétti, umburðarlyndi, kærleik, ábyrgð, umhyggju og virðingu. Þar fyrir utan kveður jafnræðisregla stjórnarskrárinnar á um að óheimilt sé að mismuna fólki eftir kyni, litarhætti, trúarskoðunum, þjóðerni og fleiru. Virðulegi forseti. Ég er búinn að tala lengur en ég ætlaði um það frumvarp sem er til umfjöllunar en þegar mál sem lúta að stöðu, stjórn og starfsháttum þjóðkirkjunnar ber á góma vakna fjölmörg álitamál sem ástæða er til að drepa á í umræðu eins og þessari, bæði þau sem hafa mjög verið til umfjöllunar á opinberum vettvangi og varða mál sem leiðinlegt er að minnast á hér en ekki síður málefni sem ég hef rakið og varða pólitískan ágreining sem hefur verið uppi milli annars vegar okkar sem viljum að tengsl séu á milli kirkju og skóla og hinna sem vilja ráðast í grundvallarbreytingar að því leyti. Hvað meginatriði þessa frumvarps varðar tel ég sjálfsagt að verða við því ákalli sem fram kom frá kirkjuráði til hæstv. ráðherra í nóvember 2010, um að flytja þetta frumvarp og heimila þá biskupi það vald sem ákvæðið til bráðabirgða kveður á um. Ég mun styðja frumvarpið og vildi taka það fram úr því að ég gat ekki verið viðstaddur afgreiðslu þess í hv. allsherjarnefnd þar sem ég á sæti.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma aðeins inn á það sem hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa farið yfir og þau fögru orð sem þeir hafa látið falla um þjóðkirkjuna, en mig grunar nú að málflutningur þeirra hafi meira með það að gera að tefja þingstörf og koma sjávarútvegsmálinu í gegnum þingið en umhyggju fyrir þjóðkirkjunni. Það er tvennt sem mig langar að fjalla hér um, það er annars vegar að málið sjálft skuli liggja fyrir þinginu og hins vegar þau orð sem hér hafa verið látin falla um nýsamþykkta stefnu mannréttindaráðs Reykjavíkur. Þetta mál ber hér yfirskriftina Staða, stjórn og starfshættir þjóðkirkjunnar. Það frumvarp til laga sem við höfum fyrir framan okkur er stutt en 1. gr. hljóðar svo örlítið stytt, með leyfi forseta: „Nú er sóknarpresti eða presti veitt lausn frá embætti, leyfi frá störfum eða hann forfallast af öðrum ástæðum og getur þá biskup Íslands falið öðrum presti að gegna embættinu til allt að eins árs í senn. Ákvæði þetta fellur úr gildi 1. janúar 2015.“ Það sem mér finnst sérstakt er að þetta mál skuli vera hér fyrir þinginu, að Alþingi Íslendinga skuli vera að fjalla um starfshætti tiltekins trúarhóps í samfélaginu, þó að hann sé náttúrlega sá langstærsti. Það kemur náttúrlega til vegna þess að í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er ekki kveðið á um aðskilnað ríkis og kirkju og við tölum um þjóðkirkjuna. Það er mjög brýnt að mínu mati að þessu verði breytt, að við bregðumst við breyttum heimi, nýrri samfélagsskipan þar sem einn af hverjum fimm Íslendingum tilheyrir ekki hinni svokölluðu þjóðkirkju. Þar er mikil breyting á frá því sem var bara fyrir nokkrum árum. Við búum ekki bara við fjölþjóðlegt samfélag í dag heldur hafa fjölmargir einstaklingar yfirgefið þjóðkirkjuna vegna stefnu hennar og framkomu í hinum ýmsu málum á síðustu 20 árum. Ég undrast því að hið háa Alþingi Íslendinga skuli vera að fjalla um þau mál sem hér komu upp og tel að það sé í raun langbest fyrir þjóðkirkjuna að hún fjalli sjálf um sín innri málefni og hafi allt um þau að segja án þess að Alþingi skipti sér af. Það er í rauninni mjög óeðlilegt að Alþingi íhlutist til um rekstur, tæknilegar útfærslur, innan trúarfélaga. Það var fyrsta atriðið sem mig langaði að koma inn á. Í öðru lagi var það málflutningur þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem stigu í pontu. Þeir eru augljóslega fastir í fortíðinni. Ég veit ekki hvort þeir eru enn þá staddir í tímanum fyrir hrun eða ef til vill mun fyrr en það, í gamla veruleikanum þegar nærri allt íslenska samfélagið tilheyrði þjóðkirkjunni. Eins og ég sagði áðan er sú staða ekki lengur þannig á landinu. Nokkuð stór hluti barna í grunnskólum landsins er ekki í þjóðkirkjunni, á ekki foreldra sem er í þjóðkirkjunni. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins fóru í hörðum orðum nýsamþykkta áætlun eða stefnu mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar um að koma á jafnræði á milli trúfélaga og lífsskoðunarfélaga í skólum landsins og þá stefnu mannréttindaráðsins að reyna að koma í veg fyrir að hin svokallaða íslenska þjóðkirkja misnoti þá aðstöðu og það aðgengi sem hún hefur haft að skólum landsins. Hvernig hún hefur t.d. notað fermingarfræðsluna til þess að koma trúboði sínu á framfæri innan skólanna sem á engan veginn heima í ríkisreknum skólum sem reknir eru á vegum sveitarfélaga. Ég held að þar hafi verið stigið mjög mikið framfaraskref hjá Reykjavíkurborg. Það hljómar kannski eins og við séum að ræða um borgarmálefni en þingmenn Sjálfstæðisflokksins tóku þetta mál upp. Það var mjög mikilvægt skref sem mannréttindaráð Reykjavíkurborgar steig til að jafna rétt lífsskoðunarfélaga og trúfélaga til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og lagði með því áherslu á að skólastarfið tæki mið af þeim raunveruleika og því fjölþjóðlega samfélagi sem við búum við. Svo er það einfaldlega þannig að kirkjan hefur því miður ekki staðið sig í stykkinu. Það er ekki nema von að menn vilji stöðva þá misnotkun sem átt hefur sér stað á skólastarfinu og hvernig kirkjan hefur smám saman smokrað sér þangað inn, t.d. í nafni fermingarfræðslu, á sama tíma og samkynhneigðir voru fordæmdir af kirkjunni og mjög svo stór og ljót orð látin falla af hvorki meira né minna en biskupi íslensku þjóðkirkjunnar, svo stór orð að þau verða sennilega seint eða aldrei fyrirgefin. Svo þykir undarlegt að fólk rísi upp og spyrji hvort það séu sumir þessara presta sem menn vilji fá inn í skólastofurnar til að tala við börnin okkar. Það hefur að vísu margt gott gerst á vegum þjóðkirkjunnar og þar hefur ríkt ágreiningur um hvernig tekið er á málefnum samkynhneigðra. Kirkjan hefur sem betur fer líka reynt að taka á málefnum kvenna innan hennar og vonandi leiðir það starf gott eitt af sér. Það er mjög mikilvægt í samfélagi okkar, hvort sem við lítum á þingið eða samfélagið í heild, inn í ríkisstofnanir eða skóla, að skipulagt trúboðsstarf fari ekki fram innan vébanda ríkisstofnana og að við horfumst aftur í augu við það fjölþjóðlega samfélag sem við búum við og þá staðreynd að einn af hverjum fimm Íslendingum hefur kosið að vera ekki innan hinnar svokölluðu íslensku þjóðkirkju. Ég vona svo sannarlega að við gerð tillagna nýrrar stjórnarskrár verði tekið á þessum málum og að öllum trúarhreyfingum og lífsskoðunarfélögum verði gert jafnhátt undir höfði. Það er í rauninni skylda Alþingis að stuðla að því að svo sé í nafni lýðræðis og mannréttinda.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Baldri Þórhallssyni fyrir ræðuna þó að ég sé í mörgum atriðum ósammála henni. Þó er eitt og eitt sem við getum fundið flöt á. Skildi ég hv. þingmann rétt - er hann ósammála því að samstarf kirkju og skóla hafi verið farsælt og gott? Það er ekki lengur um trúboð að ræða. Það hefur verið komið í veg fyrir það fyrir löngu. Þetta er miklu frekar samstarf og fræðsla og ýmislegt annað sem kirkjan hefur komið inn í skólana með í samstarfi við nemendur, í samstarfi við foreldra, sem óska eftir því, og í samstarfi við skólastjórnendur. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvort það sé þetta sem hann telji að hái þessu öllu svona mikið? Ég vil síðan spyrja hann, í ljósi þeirra orða sem hann lét falla hér áðan, að gera eigi öllum trúarbrögðum jafnhátt undir höfði. Ég er sammála því að við eigum að virða önnur trúarbrögð, við sem erum kristin, stuðla að sem mestri víðsýni og mestri fræðslu og mestri þekkingu. Þekking eyðir fordómum. Þekking útrýmir ofstæki o.s.frv. Ég vil engu að síður spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því að í grundvallaratriðum byggist menning okkar á kristni, á því sem tengist kristninni, eins og kærleikanum. Er hann nokkuð feiminn við að viðurkenna að við Íslendingar erum kristin þjóð?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir beinir tveimur spurningum til mín sem mig langar að svara í tveimur liðum. Fyrst hvort ég sé ekki sammála því að samstarf kirkju og skóla hafi verið gott og farsælt? Ég held því miður að það hafi hvorki verið gott né farsælt einfaldlega vegna þess að það hefur í sumum skólum, alls ekki öllum, það verður að taka tillit til þess, verið nokkuð laust í reipunum. Það hefur verið undir hverjum skólastjóra komið hvernig þessu samstarfi hefur verið háttað. Það er ekki gott. Það er miklu betra að hafa skýrar reglur um það hvernig starfinu á að vera háttað. Ég tel það til dæmis ekki gott og farsælt í þeim skólum þar sem það hefur verið stundað - ég ítreka að það á alls ekki við um alla skóla - þegar skólastarf í grunnskólum landsins er hafið í kirkju. Eða þegar skólastarfi í grunnskólum landsins er slitið í kirkju. Eða þegar börn fá frí í skólunum, jafnvel einn eða tvo daga, til að fara í fermingarfræðslu og þau börn sem ætla sér ekki að fermast á vegum þjóðkirkjunnar eru einfaldlega send heim. Þau hafa verið send heim í skammarkrókinn og ekki einu sinni fengið lögboðna fræðslu á vegum sveitarstjórna, sem sveitarstjórnir eru skikkaðar til að veita þeim. Þetta er að misnota aðstöðuna. Og því miður hafa sumir skólastjórar brugðist hvað þetta varðar, aðrir ekki. Varðandi það að menning okkar byggist á kristnum gildum og kærleika - að sjálfsögðu gerir hún það. En við megum hins vegar ekki falla í þá gryfju að líta á það að okkar menning og okkar kristni og okkar kærleikur sé eitthvað æðri eða betri en önnur trúarbrögð eða aðrir menningarheimar. Þannig megum við ekki tala og eigum ekki að tala því að það skapar fordóma.

Frú forseti. Það hryggir mig ef hv. þingmaður telur að samstarf skóla og kirkju hafi ekki verið farsælt og ekki verið gott. Það getur vel verið að það hafi verið einhver undantekningartilvik í gegnum tíðina en þau eru mjög fá. Varðandi fermingarfræðsluferðirnar þá er þetta gert með leyfi foreldra. Það er ekki skólastjórinn sem ákveður þetta eftir kröfu kirkjunnar. Skólastjórinn ákveður þetta í samvinnu við foreldra. Ef það er þannig að þeir nemendur sem fara ekki í fermingarfræðsluferðirnar hafa ekki fengið fræðslu eða aðra þjónustu þá af hálfu skólans þá er það eitthvað sem þarf að skoða. En samstarf kirkjunnar og skólans hefur verið gott. Það er um fræðslu að ræða, þetta er ekki trúboð. Menn hafa sérstaklega passað upp á það, ég held kirkjan ekki síst, hún veit hvað til hennar friðar heyrir í þessu. Mig langar til að koma inn á aðra þætti, spurninguna um Gideonfélagið. Er hv. þingmaður á því að koma eigi í veg fyrir dreifingu Gideonfélagsins til margra áratuga á Nýja testamentinu í skólunum? Er það svo mannskemmandi fyrir börnin okkar að þau fái - mig minnir að það sé í 10 ára bekk frekar en 11 ára bekk, báðir eldri drengirnir mínir, 11 og 15 ára, hafa fengið það, en dóttir mín, 7 ára að verða 8 ára, ekki enn - þessa gjöf? Er það svo slæmt? Ég held að við séum komin inn á varhugaverðar brautir ef við ætlum að fara, eins og ég skil hv. þingmann, að stroka yfir sögu okkar sem kristinnar þjóðar. Því það eru órjúfanleg tengsl milli kristninnar og þess sem hefur verið gert í Íslandssögunni í gegnum tíðina - margt örugglega ekkert gott, ekkert alltaf - en það eru tengsl. Ef við skoðum Íslendingasögurnar, ef við skoðum miðaldasöguna, ef við skoðum síðustu árin, sjálfstæðisbaráttuna, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Fyrst varðandi trúboðið, sem ég nefndi, sem hefur því miður átt sér stað í sumum skólum. Mér finnst mjög mikilvægt að kennd verði trúarbragðafræði og trúarbragðafræðsla verði skýrt afmörkuð og kennd að verulega miklu leyti þannig að börn skilji trúarleg tákn, trúarleg menningargildi og sérstök áhersla verði lögð á kristna trú að sjálfsögðu. Við erum flestöll kristin í þessu landi. En þessi fræðsla á að vera í höndum kennara. Hún á ekki að vera í höndum presta og það er mjög erfið staða þegar trúarhreyfingar í landinu eru í samkeppni um að komast inn í skólastofurnar til að tala við börnin okkar. Við eigum að láta þetta vera í höndum fagmenntaðra kennara sem núna fá fimm ára fræðslu í það hvernig eigi að koma skilaboðum til skila. Það á að vera í höndum þeirra, ekki presta, mér er alveg sama hvaðan þeir koma. Ég hef alls ekkert á móti prestunum, þeir eiga að vera í sínum kirkjum, eiga að vera í sínum söfnuðum; þeir eiga ekki heima í skólastofunum. Þar eru kennararnir til staðar. Varðandi Nýja testamentið. Gott starf sem þar hefur verið unnið. Því hefur verið dreift í skólum landsins. En nú horfir þingmaðurinn ekki á það samfélag sem við búum í. Ég nefndi hér áðan að einn af hverjum fimm Íslendingum er ekki lengur í Þjóðkirkjunni. Fjöldi Íslendinga og fjöldi barna í skólum er ekki kristinn. Eigum við að afhenda þeim Biblíuna? Hvers konar skilaboð eru það frá skólayfirvöldum að fara inn í skólana og afhenda þessum börnum Biblíuna? Látum það gerast í þeim söfnuðum sem foreldrar þeirra eru, það er langeðlilegasti hluturinn. Þannig á að vinna þetta mál, ekki trúboð í skólunum.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði mér ekki að koma aftur í ræðu í þessu máli en þær umræður sem ég hef hlýtt á að undanförnu gefa mér tilefni til þess að segja fáein orð. Í fyrsta lagi vil ég taka fram þá afstöðu mína að ég tel að mikilvægt sé að í grunnskólum fari fram almenn trúarbragðafræðsla þar sem gerð er grein fyrir helstu trúarbrögðum og þau kynnt fyrir nemendum. Ég hygg að um það sé ekki ágreiningur milli okkar sem höfum tekið þátt í umræðunni að því leyti. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þegar við mótum afstöðu okkar til þessara efna hljótum við auðvitað að horfa á það að kristin trú og kristin kirkja er veigamikill þáttur í þjóðlífi okkar, mjög mikill þáttur. Þess vegna tel ég að ekki sé hægt að reikna með því að önnur trúarbrögð, sem í samfélagi okkar eru vissulega til staðar en eru þá mikil minnihlutatrúarbrögð, hafi sömu áhrif og sömu mótandi áhrif og kristin trú og kristin kirkja. Ég held að við getum ekki látið eins og við séum ekki kristin þjóð og höfum ekki verið það síðustu þúsund árin. Þetta nefni ég m.a. vegna þeirra orðaskipta sem áttu sér stað milli þingmanna áðan út af gjöf Nýja testamentisins. Nýja testamentið er trúarrit kristinna manna. Nýja testamentið er hins vegar líka klassískt bókmenntarit sem hefur gríðarlega margar skírskotanir út um alla okkar menningu. Það að kynna sér Nýja testamentið er ekki bara spurningin um það tileinka sér kristna trú, heldur líka að vera læs á menningu okkar Íslendinga, vestræna menningu, menningu þess samfélags sem við búum í. Þó að menn hafi ekki áhuga á kristinni trú, vilji ekki tileinka sér hana, vilji ekki vera kristnir, bíða menn engan skaða af því að kynna sér Nýja testamentið til þess að vera læsir á það samfélag sem þeir búa í. Hugsið ykkur dæmisögurnar. Hugsið ykkur allar þær skírskotanir út um allt okkar samfélag sem eiga sér rætur í Nýja testamentinu, svo dæmi sé tekið. Nýja testamentið hefur þannig hlutverk í samfélagi okkar og menningu með sama hætti og t.d. Íslendingasögurnar eða Snorra-Edda. Mundum við segja að kynning á Gylfaginningu í skólum landsins væri heiðið trúboð? Auðvitað ekki. Ég mundi fagna því ef einhver samtök í landinu gæfu öllum skólabörnum Snorra-Eddu, Gylfaginningu, af menningarlegum ástæðum. Ég mundi fagna hverjum þeim samtökum sem væru til í að gera það. Þannig mundi ég álíta að það væri fagnaðarefni fyrir okkur að taka á móti Gídeonsamtökunum í skólum landsins og gefa þeim kost á að gefa börnum þessa gjöf, með sama hætti og ef einhverjir byðu sig fram til þess að gefa einhver önnur slík rit sem hafa jafnmikla skírskotun til okkar menningar, þá teldi ég það fagnaðarefni. Það er ekkert að því. Við verðum, hæstv. forseti, að gæta okkar í því að missa ekki sjónar á veruleikanum, missa ekki sjónar á því samfélagi sem við búum við. Við megum ekki vera svo blinduð af einhverjum pólitískum rétttrúnaði, pólitískri rétthugsun að við horfumst ekki í augu við okkar eigið samfélag. Ég minnist þess að hafa kynnt mér m.a. skrif um pólitíska rétthugsun í Bretlandi fyrir sennilega 15–20 árum, ég man það ekki alveg, eftir ungan fræðimann á sviði stjórnmálafræði. Mér er það minnisstætt hvernig hann dró fram ýmis sérkennileg dæmi um það þegar menn einhvern veginn eru svo sannfærðir um að allt sem er partur af menningu okkar, partur af samfélagi okkar, sé einhvern veginn þannig að við eigum að skammast okkar fyrir það. Menn geta misst sig gersamlega í því. Ég tel í þessu sambandi að við verðum að gæta þess að virða sjónarmið og trúarbrögð eða trúleysi þeirra sem hafa slíkar skoðanir, þeirra sem hafa slíka afstöðu, trúarafstöðu eða lífsafstöðu, við verðum að virða það. Við þurfum að gera ráð fyrir því að skólakerfið í landinu sýni fullkomið umburðarlyndi og víðsýni í þessum efnum og tillitssemi. Við megum hins vegar ekki missa okkur einhvern veginn út í það að í því felist að loka eigi á allt sem tengist kirkju og kristni. Við megum ekki missa okkur út í það.  Ég held að þó að það tengist ekki þessari umræðu nema að litlu leyti …

Forseti óskar eftir því að þingmenn hafi hljóð í salnum meðan ræðumaður er að tala.

… þá tel ég að við megum ekki missa sjónar á okkar eigin menningu, við megum ekki missa sjónar á þeim trúarbrögðum sem hafa haft mótandi áhrif á samfélag okkar í þúsund ár. Það að sýna kirkju og kristni ræktarsemi þarf ekki að vera í neinni mótsögn við umburðarlyndi og tillitssemi gagnvart þeim sem hafa önnur trúarbrögð eða aðrar lífsskoðanir en meiri hlutinn í okkar landi.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til þess að þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni sérstaklega fyrir afburða snjalla ræðu, innihaldsríka og hún snertir algjörlega kjarna málsins hvað þetta varðar. Ég er sammála þingmanninum í einu og öllu. Ég vil undirstrika það að við þurfum að stuðla að umburðarlyndi með aukinni þekkingu, aukinni fræðslu og öflugri trúarbragðafræðslu sem er stunduð í skólunum. Hún er iðkuð af kennurum, ekki af prestum eða öðrum. Það er trúarbragðafræðsla sem kennarar sjá um, aðrir koma ekki nálægt því. Það er hárrétt sem hv. þingmaður sagði varðandi þennan pólitíska rétttrúnað, sem er reyndar í ýmsum öðrum málum en akkúrat þessum þessar stundirnar, að hin ríka tenging kristninnar - við sjáum það ekki bara í Íslendingasögunum, við sjáum það líka í nútímabókmenntum. Við lesum Kiljan, lesum Kristnihaldið. Við lesum sálma eins og þjóðsönginn okkar þar sem kristnin kemur við sögu. Fyrir ungmennin okkar til að skilja menningu okkar verða menn einfaldlega að hafa djúpstæða þekkingu á kristninni af því hún er samofin inn í alla okkar menningu hvort sem er á sviði bókmennta, á sviði lífsviðhorfa o.s.frv. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fram á það ef við verðum of undanlátssöm í fræðslu á trúarbrögðum, þar með talið kristni og ekki síst kristni, verði farið af stað og hoggið í fleiri þætti eins og t.d. þjóðsöng okkar Íslendinga sem byggir á kristninni. Er hætta á slíku? Er ekki mikilvægt að við höldum áfram að ræða kristnina á þeim forsendum og jafnvel enn víðtækari forsendum en við höfum verið að ræða fram til þessa í samfélaginu til þess að öðlast skilning á því sem við höfum verið að byggja upp í gegnum aldirnar? Er ekki mikilvægt að börnin okkar skilji kristnina til þess að þau skilji á hverju menning okkar byggir og menningararfleifð?

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir segir í þessum efnum. Ég held að mjög mikilvægt sé að við sýnum ákveðna varðstöðu þarna og gætum okkar. Nú er vissulega á það að líta að þessi mál, hvað eigum við að segja, tengsl skóla og kirkju, trúarbragðafræðsla og þess háttar hefur alveg örugglega breyst mjög mikið á síðustu áratugum. Ég býst við að hv. þingmaður sem er fyrrverandi menntamálaráðherra hafi kynnst því m.a. þegar breytingar hafa verið gerðar á skólakerfinu, námskrám og öðru að þar hefur verið um verulega breytingu að ræða. Ég hygg að þegar ég gekk í barnaskóla hafi ég fyrst og fremst lært biblíusögur en börnin mín eru að læra trúarbragðafræði með kynningu á hinum ýmsu trúarbrögðum. Ég held að það sé mikið fagnaðarefni að við erum að breikka sjóndeildarhringinn að því leyti. Kveikjan að þessari umræðu eru tillögur hjá mannréttindaráði Reykjavíkur þar sem mér finnst og mörgum öðrum að farið sé of langt. Þess vegna bregðast menn til varnar. Þess vegna setja menn hælana í og neita að samþykkja það sem þar er á ferðinni,  Þetta er kannski bara smá birtingarmynd af stærri átökum eins og hv. þingmaður er í máli sínu að vísa til. En þarna finnst mér að við verðum að draga einhverja línu 

Frú forseti. Allt rétt og klárt hjá hv. þingmanni. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því ég var spurð að því í hliðarsal hvað við værum eiginlega að skipta okkur af því sem borgin er að gera, hvort hann telji rétt að við eigum að taka upp þá umræðu á þingi hvert stefni í skólum landsins ef menn ætla, ekki síst í stærsta sveitarfélaginu, Reykjavíkurborg, að loka algjörlega fyrir samskiptin á milli kirkjunnar og skólanna. Ég tel einmitt, ekki síst í ljósi fyrri starfa minna sem menntamálaráðherra, að við séum að vega að því sem við vorum að reyna að byggja upp í nýjum lögum, þ.e. að auka sjálfstæði fagfólksins innan skólanna. Það var nákvæmlega það sem við gerðum með breytingunum, þ.e. við treystum þeim sem stjórna skólunum, kennurum, að vinna þessi mál í nánu samstarfi við foreldra og þá aðila sem í hlut eiga, í þessu tilviki kirkjunnar. Ég vil því ítreka spurninguna: Telur hv. þingmaður ekki eðlilegt að við þingmenn sem erum alla jafna að ræða m.a. um stöðu og starfshætti þjóðkirkjunnar látum þessi mál okkur líka varða? Það hefði auðvitað verið fróðlegt að hafa hæstv. innanríkisráðherra til þess að fá að heyra skoðun hans á þessari þróun innan borgarinnar.

Herra forseti. Mig langar að koma inn á málflutning þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa verið í pontu. Þeir láta mjög stór orð falla og ýkja allan málflutning sem ekki er gott að láta berast út í samfélagið. Þeir tala um að loka eigi á öll tengsl kirkju og kristni við íslenskt samfélag. Það er enginn að tala um það og enginn hefur nokkurn tímann lagt það fram. Ég held að við eigum í rauninni miklu meira sameiginlegt í þessari umræðu en menn vilja vera láta og erum þeim sammála um það að mjög mikilvægt sé að menn hafi djúpstæða þekkingu á kristninni eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á áðan. Mér finnst hins vegar fyrrverandi menntamálaráðherra og þingmenn Sjálfstæðisflokksins ekki hafa mjög mikla trú á kennurum landsins og því starfi sem þeir eiga að sinna í skólunum. Þeir sérhæfa sig sérstaklega í trúarbragðafræðslu hvernig eigi að fara yfir hin mismunandi trúarbrögð í skólastofum landsins og leggja sérstaklega, að sjálfsögðu, meiri áherslu á kristinn sið vegna þess að það er okkar menningargrunnur hér á landi. Ég vil í rauninni ítreka það að kristinfræðsla og trúarbragðafræðsla á að vera í höndum fagmenntaðra kennara í landinu en ekki einstakra safnaða.

Hæstv. forseti. Eitthvað vorum við hv. þm. Baldur Þórhallsson aðeins farnir að nálgast, fannst mér, og reynum að túlka það þannig að þessi umræða hafi kannski aðeins fært okkur nær. Ég verð þó að segja, af því hv. þingmaður vísar til þess að við eigum að treysta kennurunum til þess að hafa þetta með höndum, að ég treysti kennurunum ágætlega til þess að sinna þeim málaflokkum og mun betur en meiri hluta Samfylkingar og Besta flokksins í mannréttindaráði Reykjavíkur.

Herra forseti. Á þessum degi höfum við rætt mörg mjög stór mál og ég hef farið í ræðustól þegar ég tel mig hafa þurft að tjá mig um hlutina, það er ekki einhvers konar málþóf þótt sumir reyni að túlka það þannig. Ef ég fer í heimsókn til einhvers finnst mér að ég eigi að hlíta þeim reglum sem gilda heima hjá honum. Ég fer t.d. ekki að umraða mublunum í stofunni hjá honum, ég fer ekki að breyta öllu húsinu hjá honum og segja honum að þessi mynd eigi ekki að vera á þessum vegg o.s.frv., herra forseti. Þannig vil ég hafa það. Ég tel að ég hafi verið mjög hlynntur fjölmenningarsamfélagi. Ég held að íslenskt samfélag græði mjög mikið á þeim útlendingum sem hingað koma með alls konar menningu og annað slíkt, en ég frábið mér að þessi erlenda menning ryðji burt innlendri menningu, það vil ég bara ekki, enda held ég að það detti ekki nokkrum manni í hug nokkurs staðar að breyta menningu lands fyrir gestina. Þeir eiga að njóta þeirrar menningar sem fyrir er. Þeir völdu að koma til Íslands af því að það er kristið land, þeir vissu það fyrir fram, þeir vissu að hér er kristni í hávegum höfð, hér er kristin þjóðkirkja o.s.frv. þannig að trúarbrögð á Íslandi eru kristni og það vita þeir sem hingað koma. Ef ég fer til Sádi-Arabíu veit ég að þar er annar siður en á Íslandi og ég fer ekkert að heimta að reisa þar kirkju o.s.frv. af því að þeir banna það. Ég vil gjarnan að þetta fólk reisi sér sínar kirkjur og sín hof og sín musteri eins og þeir vilja, að sjálfsögðu, en mér finnst það ganga fulllangt þegar það ætlar að fara að breyta mublunum hjá mér og breyta myndunum á veggjunum. Það finnst mér ganga of langt. Þá getur nefnilega það gerst sem menn reyna að vinna gegn fjölmenningarsamfélaginu, að það myndast mótstaða og andstaða og jafnvel útlendingaóvild, sem ég held að sé mjög skaðlegt fyrir alla aðila. Þess vegna vil ég þegar við ræðum þetta mál, það hefur komið inn á umræður borgarstjórnar Reykjavíkur, að menn fari sér mjög varlega í því að ryðja burt þeim siðum sem við höfum haft. Við höfum haft þá siði að kristni sé kennd í skólum. Þannig var það lengi vel en nú má það allt í einu ekki lengur. Ég hugsa að margir hrökkvi dálítið í kút og finnist það ekki sérstaklega viðeigandi að börnin þeirra megi ekki læra kristni í skólunum og að það þurfi að heita trúarbragðakennsla þegar kristni er kennd í skólum. Íslenskt samfélag byggir á kristinni siðfræði og kristni og ég vil ekki að einhverjir aðrir siðir taki yfir íslenska siði og breyti þeim. En ég er mjög hlynntur fjölmenningarsamfélagi, ég vil endilega að við fáum hingað marga útlendinga með margs konar siði. Ég held að það auðgi íslenskt samfélag og ég vil bjóða allt það fólk hjartanlega velkomið. Ég hef umburðarlyndi gagnvart trú þeirra en ég vil ekki að það fari að ryðja burt minni trú, mínum siðum og minni menningu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um frumvarp til laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði ný lög á grundvelli gildandi laga um nálgunarbann og mælt fyrir um það nýmæli að heimilt verði að vísa manni brott af heimili sínu eða dvalarstað ef rökstudd ástæða er til að ætla að hann hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta er á að slíkt muni gerast. Einnig mælir frumvarp þetta fyrir um að heimilt verði að beita nálgunarbanni samhliða brottvísun af heimili. Lagt er til að ákvörðun um nálgunarbann eða brottvísun verði í höndum lögreglustjóra en samkvæmt gildandi lögum tekur héraðsdómari ákvörðun um nálgunarbannið. Markmið þessa frumvarps er að styrkja réttarstöðu brotaþola enn frekar og þá sérstaklega þeirra sem mega þola heimilisofbeldi eða ofsóknir. Þá er það sjónarmið lagt til grundvallar í frumvarpinu að ekki er litið á heimilisofbeldi sem einkamál heldur mál sem varðar samfélagið í heild og nauðsynlegt er að bregðast við því sem slíku. Hér er á ferðinni allítarlegt og efnismikið nefndarálit sem ég ætla ekki kannski að fara yfir í smáatriðum í framsögu minni. Ég ætla eingöngu geta þess að þetta mál, hin svokallaða austurríska leið, hefur verið til umfjöllunar og er talið mikilvægt í því skyni að bæta réttarstöðu þeirrar grafalvarlegu tegundar ofbeldis sem á sér því miður stað inni á heimilum fólks þar sem allir ættu að njóta friðhelgi og skjóls. Sérstaklega er fjallað um réttindi barna í þessu nefndaráliti. Í 17. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ef barn býr á heimili þar sem brottvísun manns á sér stað skuli lögreglan ávallt tilkynna brottvísunina til barnaverndarnefndar og hið sama gildi ef um nálgunarbann er að ræða. Frumvarp til breytinga á barnaverndarlögum bíður nú 3. umr. á Alþingi en í því er kveðið á um að flytjist barnafjölskylda milli sveitarfélaga eftir að mál sem hana varðar hefur komið til kasta barnaverndarnefndar flytjist þær upplýsingar til barnaverndarnefndar í því sveitarfélagi sem viðkomandi fjölskylda flytur til. Að fjarlægja ofbeldismann af heimili er gríðarlega mikið inngrip í líf einstaklinga og í frumvarpinu er kveðið á um að gæta skuli meðalhófs við beitingu ákvæða þess og þeim skuli aðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Við í allsherjarnefnd tökum fram að ríkari ástæður þurfa að vera fyrir hendi til að unnt sé að brottvísa heimilismanni heldur en að kveða á um nálgunarbann. Brottvísun getur samkvæmt frumvarpinu varað í allt að fjórar vikur en nálgunarbann í allt að eitt ár og er ekki unnt að framlengja tímann nema til komi endurskoðun og gilda þá sömu málsmeðferðarreglur og við fyrri ákvörðun. Nefndin bendir einnig á að brottvísun af heimili er vægara úrræði en handtaka en unnt er að beita brottvísun af heimili í kjölfar handtöku. Við fjölluðum talsvert í allsherjarnefnd um viðurlög við brotum gegn nálgunarbanni eða brottvísun af heimili en skv. 20. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að þau brot geti varðað sektum eða fangelsi allt að einu ári og sé brot ítrekað og stórfellt geti refsing orðið fangelsi allt að tveimur árum. Það er gríðarlega mikilvægt ákvæði sem styrkir þá breytingu sem hér er verið að gera til mikilla muna. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar frá Persónuvernd um að upplýsingar um hvort einstaklingur hafi gerst sekur um refsivert brot séu viðkvæmar persónuupplýsingar og að nauðsynlegt sé að þær séu meðhöndlaðar þannig af yfirvöldum. Gerðar eru smávægilegar lagfæringar á orðalagi m.a. til samræmis við orðanotkun í lögum um meðferð sakamála og aðrar sem þarfnast ekki skýringa í sjálfu sér. Við í allsherjarnefnd leggjum til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir og Þór Saari voru fjarverandi við afgreiðslu þessa máls. Undir nefndarálitið rita auk undirritaðs hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, Birgir Ármannsson, Vigdís Hauksdóttir, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Sigurður Kári Kristjánsson og Mörður Árnason. Ég vil geta þess að mjög góð samstaða náðist um málið í allsherjarnefnd og þakka nefndarmönnum fyrir það. Ég vil líka geta þess í framsögu minni um þetta gríðarlega mikla mál sem tekur á ofbeldi sem á sér því miður stað inni á heimilum fólks að nauðsynlegt er að menn skoði þessi mál í víðara samhengi og í samhengi við þær aðstæður og þær ástæður sem oftast eru á þeim heimilum þar sem nauðsynlegt er að grípa til jafnafdrifaríkra aðgerða og mælt er fyrir um í frumvarpinu. Þetta eru í mjög mörgum tilfellum brot sem tengjast með einum eða öðrum hætti vímuefnanotkun og verða að skoðast í því samhengi. Í allsherjarnefnd erum við t.d. með til umfjöllunar frumvarp um skýrara bann við áfengisauglýsingum. Auðvitað tengjast þessi mál með einhverjum hætti þannig að menn verða að horfa til þess að þau ofbeldisverk sem hér er reynt að taka á eru birtingarmynd af öðrum og stærri vanda sem við sem samfélag þurfum að horfast í augu við, þ.e. vímuefnaneyslu, og við henni þarf að vera hægt að sporna með viðunandi hætti í samfélaginu. Það er gríðarlegur kostnaður sem til fellur vegna hennar, við höfum séð umfjöllun um hana og afleiðingar hennar í fjölmiðlum upp á síðkastið. Ég vil aðeins tæpa á því í þessu samhengi vegna þess að þessi mál eru skyld og menn þurfa að vera tilbúnir til að ræða þau og horfa á þau í því samhengi. Sem fyrr segir leggur allsherjarnefnd til að þetta mál verði samþykkt. Það felur í sér miklar réttarbætur fyrir brotaþola og horfir til mikilla framfara að mínu mati.

Herra forseti. Ég kem fyrst og fremst upp til að hæla hv. formanni og þingmanni Róbert Marshall fyrir að hafa klárað þetta mál með greinilega dyggum stuðningi nefndarmanna enda hafa sjálfstæðismenn í nefndinni stutt við málið og afgreiðslu þess. Ég held að ef við lítum á söguna um nálgunarbann og ofbeldi inni á heimilum sé þetta eðlilegt næsta skref sem við erum að stíga og að mínu mati hárrétt skref. Við þurftum að fara þessa leið. Ég fagna því afgreiðslu hæstv. allsherjarnefndar á málinu. Eftir hafa lesið nefndarálitið og frumvarpið er alveg skýrt að menn eru mjög meðvitaðir um það meðalhóf sem þarf að ríkja í beitingu ákvæða frumvarpsins og ekki síst að menn hafi í huga friðhelgi einkalífsins í 71. gr. stjórnarskrárinnar og mér fannst gott að hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni. En undan því verður ekki vikist að á málinu þarf að taka. Við höfum í raun undirbyggt þetta ár frá ári, stigið hófsöm skref, en á þessum tímapunkti er þetta rétta skrefið og rétta leiðin. Það er rétt að draga fram það sem Samtök um kvennaathvarf hafa bent á að á síðasta ári leituðu 375 konur í Kvennaathvarfið vegna ofbeldis í nánum samböndum, þar af 118 konur til dvalar ásamt 54 börnum vegna þess að dvöl á heimili þeirra var óbærileg vegna ofbeldis. Ljóst er að ef frumvarpið hefði verið orðið að lögum hefði hluti þessara kvenna og barna losnað við að hrekjast að heiman. Ég fagna þessu því sérstaklega. Þetta er gott. Á hinn bóginn hnaut ég hins vegar um það sem hv. þingmaður gat um í lokin um áfengisauglýsingar og frumvarp sem þeim tengist og nefndin hefur væntanlega afgreitt. Ég held ekki að það sé þess eðlis að það muni koma í veg fyrir áfengisneyslu, miklu frekar eigum við að fara þá leið sem hefur verið farin í tóbaksvörnum. Þar höfum við séð 

Virðulegur forseti. Ég vildi geta þess að samhengi væri í þessum málum vegna þess að þau ofbeldisverk sem hér er verið að taka sérstaklega á eru flest framin undir áhrifum áfengis og vímuefna. Það kom fram í umfjöllun Kastljóss á dögunum að kostnaður vegna vímuefnanotkunar hleypur á tugum milljarða, hann er líklega 80 milljarðar á ári. Við vitum líka að allur meginþorri kostnaðar vegna löggæslu er til kominn vegna löggæslu að næturlagi og um helgar í þéttbýliskjörnum. Á öðrum tímum vikunnar er lítið álag. Ég er því einfaldlega að benda á samhengi málsins, þ.e. vímuefnaneyslu í samfélaginu. Í mínum huga er ljóst að skýrara bann við áfengisauglýsingum mun ekki eitt og sér leysa það vandamál. En það er liður í stærra samhengi. Það er liður í því að við sem einstaklingar og ábyrgir meðlimir samfélagsins og sem uppalendur séum meðvituð um áhrif slíkra skilaboða til ungra barna og unglinga og hvernig þau eru hluti af heildarmyndinni. En það er ekki aðalatriðið í þessu máli. Þetta er mikilvægt baráttumál sem þokast hér einu skrefinu lengra í að verða að lögum. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fagna því og tek undir með henni.

Herra forseti. Örstutt. Ég undirstrika samstöðu mína með málefninu sem við ræðum núna. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við verðum auðvitað að líta á umræðuna í stærra samhengi og hvert stefnir í áfengis- og vímuefnaneyslu. Ég held hins vegar ef menn ætla að nota þetta mikilvæga mál um nálgunarbann sem réttlætingu á því að afgreiða frumvarpið sem hæstv. innanríkisráðherra mælti fyrir varðandi takmarkanir á auglýsingum á áfengi þá sé það ekki rétt leið. Sú leið sem hæstv. innanríkisráðherra fer í því máli lýsir ekki bara vantrú á samfélaginu heldur einnig vantrú á að einstaklingar geti tekið ákvörðun fyrir sjálfa sig. Af því að við höfum rætt austurríska leið í tengslum við nálgunarbannið þá finnst mér að við eigum miklu frekar að líta til sænsku leiðarinnar um áfengisauglýsingar og vinna þetta frekar með fyrirtækjum, sem hefur gefið góða raun í Svíþjóð, frekar en að fara þessa dæmigerðu vinstri leið um boð og bönn. Það eru náttúrlega í megindráttum vinstri menn sem hafa verið á þessari sérstöku tillögu um sölu tóbaks í apótekum. 
             Ég vara eindregið við því að fara þá leið að segja bara „það má ekki gera þetta og má ekki gera hitt“ til að koma í veg fyrir áfengisneyslu. Höfum aðeins meiri trú á samfélaginu og einstaklingunum en það og reynum frekar að gera þetta í samvinnu við heimilin og líka fyrirtækin, m.a. íslenska framleiðendur sem munu að öllu óbreyttu verða sérstaklega og miklu frekar en erlendir framleiðendur fyrir tjóni af þessari tillögu sem menn ætla sér hugsanlega að afgreiða. Hugsum þetta því aðeins stærra og öndum aðeins rólegar. Það er hægt að vinna gegn áfengis- og vímuefnaneyslu ef menn fara bara rétt í það. Það hefur reynslan sýnt. Hægt er að fara í forvarnir með markvissum árangri. Boð og bönn eiga 

Virðulegur forseti. Það er einfaldlega staðreynd sem samfélagið verður að horfast í augu við að á hverju ári látast af slysförum fjöldi einstaklinga undir áhrifum vímuefna. Dánarorsök þeirra er ekki skráð sem vímuefnin sjálf, þetta er fólk sem ýmist hefur farið upp í bifreiðir undir áhrifum áfengis eða bara lagst til sunds eða farið út í mjög kalt veður. Við þekkjum sorglegar sögur þess efnis. Þetta er auðvitað hluti af heildarsamhengi samfélags sem hefur tamið sér ákveðnar umgengnisvenjur við vímuefni. Það sem ég bendi á er að þeir hörmulegu glæpir sem framdir eru innan friðhelgi heimilis fólks eru oftar en ekki tengdir þessari taumlausu umgengni við vímuefni sem því miður viðgengst hér á landi. Á því þurfum við að taka á öðrum vettvangi og það þarf að gera á mörgum ólíkum sviðum, bæði forvörnum og í meðferðarúrræðum. Ég vil líka gera athugasemd við orð hv. þingmanns um stuðning við frumvarp um tóbaksvarnir sem felur í sér mjög afdrifaríkar breytingar á því lagaumhverfi. Við það mál er stuðningur, þó að ég styðji það ekki eins og það er sett fram, innan þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Einn ef ekki fleiri af þingmönnum flokksins eru flutningsmenn þess máls eða voru það, ég veit ekki hvernig það liggur núna, og það er greinilegt að þau sjónarmið sem þar eru á ferðinni áttu sér viðhlæjendur innan þingflokks Sjálfstæðisflokksins, svo því sé vandlega til haga haldið.

Hæstv. forseti. Ég ætla að fara nánar í efnisatriði frumvarpsins hér á eftir og fara aðeins yfir forsöguna og sjónarmið mín í þessum efnum. Í þessu stutta andsvari ætla ég hins vegar aðeins að lýsa því yfir að við í allsherjarnefnd höfum unnið málið í góðri sátt. Það kom vel unnið frá innanríkisráðuneytinu til þingsins og við höfum farið yfir það sem og umsagnir. Málið er ekki umdeilt. Innan nefndarinnar tókst mjög góð sátt um afgreiðslu þess. Ég vildi bara eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir segja að þau tengsl sem hv. þm. Róbert Marshall myndaði milli tveggja þingmála, annars vegar þessa sem hér er á borðinu og hins vegar frumvarps um breytingar á áfengislögum með tilliti til áfengisauglýsinga, eru að mínu mati mjög óljós og langsótt. Eins og hv. þm. Róbert Marshall nefndi eru ótvírætt rík tengsl á milli heimilisofbeldis, sem þetta mál fjallar auðvitað að stórum hluta til um, og áfengis- og vímuefnaneyslu en ég held að beita þurfi ansi miklu hugmyndaflugi til að tengja það við þær útfærslur á áfengisauglýsingabanni sem felast í frumvarpinu sem hann vísaði til. Tengslin þar á milli eru mjög óljós enda hygg ég að menn hafi gerst sekir um heimilisofbeldi í stórum stíl löngu fyrir tíma áfengisauglýsinga. 
            

Virðulegur forseti. Ég held því enda ekki fram að áfengisauglýsingar séu orsök heimilisofbeldis. Ég er einfaldlega að benda á heildarsamhengið og kostnaðinn sem samfélagið verður fyrir af völdum taumlausrar vímuefnaneyslu, hvort sem það er áfengi eða fíkniefni - sjálfur geri ég engan greinarmun þar á. Gríðarlegur kostnaður vegna löggæslu og heilsugæslu fellur til vegna þessa. Ég held að menn þurfi að gera sér grein fyrir því og horfa á málin í heildarsamhengi. Ég bendi einfaldlega á það. Ég held því ekki fram að skýrara bann við áfengisauglýsingum sé einhver lausn á því og heimilisofbeldi á Íslandi muni þá ekki lengur verða til. Því fer víðs fjarri. En þetta er heildarsamhengi hlutanna og mér finnst að við í þessari stofnun eigum að tengja málin saman með þessum hætti. Ég geri það upp að vissu marki fyrir mitt leyti og vildi einfaldlega gera grein fyrir því í framsögu minni.. En það er auðvitað aukaatriði í því tiltekna máli sem við fjöllum um hér og ég veit að hv. þingmaður er eins og ég mjög ánægður með framgang þess.

Hæstv. forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Róberti Marshall að auðvitað er þörf á því að ræða um þann margháttaða vanda, bæði fyrir einstaklinga, fjölskyldur og samfélagið í heild, sem áfengis- og vímuefnanotkun veldur. Það er fullkomlega lögmætt og eðlilegt að ræða það og í sjálfu sér eðlilegt að það sé nefnt í samhengi við þetta tiltekna frumvarp. Fyrir liggur að í mjög mörgum tilfellum, ég hef nú ekki skoðað tölfræðina, kannski í yfirgnæfandi meiri hluti tilvika heimilisofbeldis eða ofbeldis í nánum samböndum koma vímuefni og áfengi við sögu með einhverjum hætti. Það er ótvírætt og ágætt að nefna það. Athugasemd mín laut að því, eins og fram kom áðan, að þetta frumvarp um áfengisauglýsingar sem felur í sér að mínu mati mjög sérkennilegar og smásmugulegar reglur að mörgu leyti, finnst mér ekki hafa mikla tengingu við málið sem við ræðum hér.

Virðulegi forseti. Það virðist vera orðin hefð fyrir því hin síðari ár á hinu háa Alþingi að ýmis frumvörp og leiðir séu kenndar við einhver tiltekin lönd. Fyrir örfáum sólarhringum síðan ræddum við um hina svokölluðu austur-þýsku leið sem er nafn sem hæstv. ríkisstjórnar um frumvarp til laga um gjaldeyrismál, eða svokallað gjaldeyrishaft, hefði verið gefið vegna þess að gjaldeyrishöftin sem hæstv. ríkisstjórn er að reyna að lögfesta minnir um margt á þá gjaldeyrispólitík sem praktíseruð var á sínum tíma í tíð austur-þýska alþýðulýðveldisins. Fyrir allnokkrum missirum hófst síðan umræða hér á þinginu um það hvort taka ætti upp hina sænsku leið. Hún fól í sér breytingar á almennum hegningarlögum sem mælti fyrir um að kaup á vændi yrðu gerð refsiverð en sala ekki. Um það mál var töluvert mikið deilt á þinginu, líklega frá árinu 2005 eða 2006 til ársins 2009 eða 2010 þegar sænska leiðin var lögfest og innleidd á Íslandi, ef svo má segja, í íslenskan rétt og gefur nú að líta í almennum hegningarlögum. Það var í sjálfu sér ekki óeðlilegt að um þá leið sköpuðust töluverðar deilur á Alþingi vegna þess að fræðimenn greindi mjög á um hvort hagur vændiskvenna vænkaðist og yrði betri við lögfestingu þeirrar greinar og þeirra úrræða sem hún kvað á um eða ekki. Reynslan í Svíþjóð af þessu úrræði var blendin, ef svo má segja, og aðrar Evrópuþjóðir hafa ekki treyst sér til að lögfesta hana í landsrétti sínum þrátt fyrir að Norðmenn hafi um nokkurra ára skeið verið á þeirri línu. En það má svo sem segja, og það þekki ég eftir að hafa setið í Norðurlandaráði um tíma, að sænsk stjórnvöld ráku mikinn áróður fyrir sænsku leiðinni. Á endanum varð niðurstaðan sú að hún var lögfest hér á landi og einhvern tímann kemur að því að stjórnvöld hljóta að taka til skoðunar hver reynslan af henni hefur orðið, hvort hún er góð eða slæm, hvort vændi hefur minnkað eða hvort úr vændi hefur dregið eða ekki eða hvort það hefur tekið á sig annað form en fyrir var, t.d. færst undir yfirborðið, eins og margir sem fjölluðu um málið á sínum tíma töldu að mundi gerast. Hér er síðan til umfjöllunar enn önnur leið sem er hvorki austur-þýska leiðin né sænska leiðin, heldur austurríska leiðin svokallaða. Austurríska leiðin er það úrræði sem er meginefni þess frumvarps sem við ræðum hér, frumvarps til laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Með því er lagt til að sett verði ný lagaákvæði og mælt fyrir um það nýmæli að heimilt verði að vísa manni brott af heimili sínu eða dvalarstað ef rökstudd ástæða er til þess að hann hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta er á að slíkt muni gerast. Með öðrum orðum, ef uppi er rökstuddur grunur um að inni á heimili sé staddur ódæðismaður sem annaðhvort hefur framið eða er líklegur til þess að fremja gróf brot gegn öðrum heimilismönnum sé lögreglunni heimilt að vísa honum burt af heimili sínu. Eins og segir í nefndaráliti allsherjarnefndar er markmið frumvarpsins að styrkja réttarstöðu brotaþolans enn frekar frá því sem nú er, þá sérstaklega þeirra sem mega þola heimilisofbeldi og ofsóknir. Heimilisofbeldi og ofsóknir eru hugtök sem eru tiltölulega víð, en fram kemur í 5. gr. frumvarpsins að vísað er til brota gegn 22.–24. kafla almennra hegningarlaga og/eða 108., 233., 233 gr. b, 253. og /eða 257. gr. almennra hegningarlaga. Ég ætla ekki að fara í gegnum öll þessi hegningarlagaákvæði en get þó staðfest að öll fjalla þau um mjög gróf brot sem varða þungum refsingum. Það er kjarni þessa nýja úrræðis, þ.e. heimildir lögreglu til þess að fjarlægja brotamann af heimili. Ég undirrita án fyrirvara það nefndarálit sem hér liggur fyrir, ásamt öðrum nefndarmönnum í hv. allsherjarnefnd. Ég var spurður hér á ganginum: Hvernig standa þessi mál hjá þér? Hvað með friðhelgi einkalífsins? Þarf ekki að vernda friðhelgi einkalífsins? Er eðlilegt að fest verði í lög ákvæði sem heimila að manni sé vísað út af eigin heimili? Þegar slíkt er gert er það auðvitað þungbært fyrir þann sem í hlut á og skal ekkert lítið úr því gert að hér er um að ræða gríðarlega grófa íhlutun í málefni einstaklings vegna þess að heimilið er friðhelgt samkvæmt stjórnarskránni og friðhelgi einkalífsins á að njóta verndar. Það er eignarrétturinn sömuleiðis. Ég og flokksbræður mínir, a.m.k. flokksbróðir minn í hv. allsherjarnefnd, styðjum friðhelgi einkalífsins og viljum standa vörð um eignarréttinn, en það breytir því hins vegar ekki að við þurfum að búa við þá grundvallarreglu að friðhelgi eins á ekki að vera ríkari en réttur annars til persónufrelsis. Einhvers staðar þarf að draga línuna. Ef rökstuddur grunur er uppi um að inni á heimili sé ofbeldismaður sem ætli að beita aðra heimilismenn grófu ofbeldi segir það sig sjálft að grípa þarf til einhverra aðgerða. Þá er spurningin: Er það ofbeldismaðurinn sem þarf að víkja af eigin heimili eða er það tjónþolinn, sá sem fyrir ofbeldinu verður eða hefur orðið eða er líklegur til þess að verða fyrir því? Við svörum því í nefndarálitinu að við teljum að þá sé eðlilegra að ofbeldismaðurinn sé fjarlægður af heimilinu frekar en fórnarlambið. Mikil umræða hefur átt sér stað um austurrísku leiðina á hinu háa Alþingi á umliðnum árum, reyndar ekki jafnmikil umræða og um sænsku leiðina sem ég ræddi um áðan, en þó nokkur engu að síður. Þar hafa verið skiptar skoðanir um hvort eðlilegt sé að lögfesta heimild til handa lögreglu til að vísa ofbeldismönnum af heimilum sínum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þær tillögur hafa ekki hlotið náð fram að þessu. Ástæðan er kannski fyrst og fremst sú að þau frumvörp sem komið hafa til kasta þingsins og tekin hafa verið til umræðu hafa ekki uppfyllt ákveðin grundvallarskilyrði sem gera þarf í löggjöf til þess að tækt sé að lögfesta svo mikið inngrip í líf manna eins og úrræðið kveður á um. Með því frumvarpi sem hér liggur fyrir er að okkar mati girt fyrir og helstu agnúarnir sem verið hafa á fyrri tillögum sniðnir af þeim, þannig að tillöguflutningurinn eins og hann birtist í frumvarpinu er heilsteyptari og betur formaður en áður. Þá er átt við að þrátt fyrir að samúð þeirra sem um þetta fjalla sé ekki mikil hvað varðar brotamanninn sjálfan sem vísa á af heimili við tilteknar aðstæður er mikilvægt að í löggjöfinni séu mjög ákveðin ákvæði varðandi málsmeðferð þegar gripið er til svo viðamikillar íhlutunar. Lögð er áhersla á það í nefndaráliti hv. allsherjarnefndar að gæta skuli meðalhófs við beitingu ákvæða frumvarpsins þannig að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt er miðað við þær aðstæður sem uppi eru. Þá þarf að fara fram ákveðið hagsmunamat sem hvílir þá á þeim sem ákvörðunina tekur upphaflega, sem er lögreglustjórinn, síðan dómstólar. Við meðferð málsins í nefndinni fór nokkurt púður í það hjá nefndarmönnum að fjalla um málsmeðferð í svona málum. Við fjölluðum nokkuð ítarlega um hana, en vert er að vekja athygli á því að verði þessu úrræði beitt er það lögreglustjórinn sem tekur ákvörðun um að vísa manni af heimili. Hafi slík ákvörðun verið tekin skal lögreglustjóri bera ákvörðun um beitingu úrræðisins undir dómstól til staðfestingar svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en þremur sólarhringum eftir að ákvörðunin er tekin, ef ég man rétt. Það er auðvitað mikilvæg málsmeðferðarregla vegna þess að þó að fæstir hafi mikla samúð með ofbeldismanninum sem verður fyrir beitingu slíks úrræðis, leiðir það af meginreglum réttarfars og meginreglum þeirra mannréttindasáttmála sem við höfum undirgengist að sá sem þarf að sæta slíkum úrræðum, hversu slæmur sem hann kann að vera og hversu alvarleg afbrot sem hann hefur orðið ber að, á sinn rétt til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri gagnvart dómstólum. Sú málsmeðferð er tryggð í þessu frumvarpi. Það tel ég að sé mjög mikilvægt. Sömuleiðis held ég að nefndin hafi komist að ágætri niðurstöðu varðandi miðlun persónuupplýsinga. Þegar gripið er til úrræða eins og þeirra að vísa manni af sínu eigin heimili vegna atburða sem eru svo alvarlegir að hann er ekki húsum hæfur og yfirvöld treysta honum ekki til að umgangast aðra heimilismenn, þurfa þær upplýsingar auðvitað að berast til þeirra yfirvalda sem að málunum koma. Ég tel að sú útfærsla sem fram kemur í nefndarálitinu, breytingartillögunum og í málinu eins og það er lagt upp af nefndinni, sé til ágætrar fyrirmyndar. Það er ekki mikið meira um það að segja annað en að ég vil ítreka að við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd, ég og hv. þm. Birgir Ármannsson, styðjum þetta frumvarp og undirritum nefndarálitið. Ég hef alla tíð, frá því að þessi hugmynd kom fyrst fram og frumvarp um hana var fyrst lagt fram af þáverandi hv. þingmanni og fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra, Kolbrúnu Halldórsdóttur, haft skilning á hugsuninni og „sympatíu“ fyrir hugmyndinni sem slíkri. Ég held að núna hafi tekist vel að útfæra þetta úrræði í frumvarpinu þannig að sómi sé að, að úrræðið sé þess eðlis að hægt sé að beita því, vegna þess að eins og ég sagði áðan vegast á ýmis sjónarmið eins og friðhelgi einkalífs, eignarréttur þess sem í hlut á og síðan réttur fórnarlambsins eða fórnarlambanna sem frumvarpinu er ætlað að verja. Ég tel að nú sé búið að koma þessum málum í ágætisform og ég finn ekki annað en það sé samstaða um málið á þinginu. Það verður svo fróðlegt í framhaldinu að sjá hvernig úrræðinu verður beitt. Við höfum haft ákvæði í íslenskri löggjöf um nálgunarbann þar sem heimilt hefur verið að meina einstaklingi sem haft hefur uppi ofbeldi eða hótanir gagnvart öðrum einstaklingum að eiga samskipti við þá sem hann hefur brotið gegn eða hefur misgert við. Í sumum tilvikum hefur gefist vel að beita því úrræði þó svo að það hafi í sjálfu sér ekki oft verið gert. En í öðrum tilvikum má segja að úrræðið henti ekki sérstaklega vel. Þar á ég t.d. við þegar upp koma deilur milli einstaklinga sem búa í litlu samfélagi, í litlu þorpi úti á landi eða í litlum bæ á landsbyggðinni, og einstaklingur er settur í nálgunarbann. Þá kann að vera býsna erfitt fyrir hann að lifa eðlilegu lífi í þeim bæ þar sem hann býr, sé brotaþolinn þar líka, sá sem viðkomandi hefur misgert við, vegna þess að á slíkum stöðum er kannski einungis ein kjörbúð, ein sundlaug, einn veitingastaður, ein sjoppa og ein bensínstöð. Það þýðir að sá sem þarf að sæta nálgunarbanni þarf að haga lífi sínu með töluvert breyttum hætti en áður var vegna þess að hann má ekki á sama tíma og sá sem misgert var við vera á sama stað og hann. Auðvitað er þetta dálítið ýkt dæmi sem ég tek hér en það verður fróðlegt að sjá hvernig úrræðinu verður beitt. Vonandi mun það leiða til þess að réttarstaða þolenda ofbeldis, sérstaklega á eigin heimili, muni styrkjast og breytast til góðs fyrir þá og samfélagið allt, það hlýtur að vera meginmarkmið okkar allra að berjast gegn ofbeldi, ekki síst heimilisofbeldi. Ég vil nota tækifærið að lokum og þakka samnefndarmönnum mínum fyrir ágætissamstarf í tengslum við þetta mál.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns segja að ég tel ákaflega óheppilegt og rangt að blanda inn í umræðu um kynbundið ofbeldi brennivíni, svartamarkaðsbraski og vændi því að enda þótt ofbeldi sé fylgifiskur þess sem ég hef hér upptalið er kynbundið ofbeldi og heimilisofbeldi alls ekki takmarkað við áfengis- eða vímuefnaneyslu, að ég tali nú ekki um svartamarkaðsbrask og reyndar heldur ekki vændi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Það er mér mikið fagnaðarefni og ég vona að hér í þinginu séum við öll komin svo langt á því herrans ári 2011 að við séum að lögleiða heimild til að vísa ofbeldismanni af heimili sínu og banna honum að koma þangað um tiltekið skeið og að það skuli gert í nýjum lögum um nálgunarbann sem tryggir jafnframt öruggari vernd manna gegn ofsóknum. Eins og hér hefur verið rakið er umbúnaðurinn um þessa brottvísun af heimili, að mati þeirra sem til þekkja, góður hvað varðar réttaröryggi þess sem af heimilinu er vísað og er það sjálfsagt og rétt. Það er lögreglustjóri sem tekur ákvörðunina innan sólarhrings frá því að beiðnin er borin fram, sem er mjög mikilvægt, en honum ber jafnframt að bera hana undir dóm innan þriggja daga. Herra forseti. Þetta frumvarp byggir á ákvæði í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna frá því í maí 2009 þar sem eru tiltekin markmið og aðgerðir í því skyni að útrýma kynbundnu ofbeldi. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni, fyrir að hafa mjög skjótt eftir að hann tók við því embætti skipað nefnd til að undirbúa þá lagasetningu sem ég vona svo sannarlega að við náum saman um að ljúka og leiða í lög áður en þing fer heim. Ég vil rifja það upp, herra forseti, að á árinu 1982 þegar Kvennaathvarfið var stofnað í Reykjavík var það mikil réttarbót fyrir þolendur heimilisofbeldis sem auðvitað hafði tíðkast hér á landi um í aldanna rás eins og annars staðar. En á þeim tímum, frá því um 1975 og á árunum þar á eftir, var mikil vakning í því sem ýmist er kallað femínismi eða kvenréttindamál og eitt af því mikilvægasta í þeirri bylgju var að gera opinbert hið dulda ofbeldi gegn konum inni á heimilum og annars staðar, bæði hvað varðar nauðganir og heimilisofbeldi, í því skyni að berjast gegn því og útrýma því. Kvennaathvarfið hér á landi er með fyrstu kvennaathvörfum í Norður-Evrópu. Ég er ekki viss um að menn geri sér almennt grein fyrir því. Mig minnir að fyrsta kvennaathvarfið hafi verið stofnað í Chiswick á Englandi 1978 eða 1979, en hér á landi fetuðum við fljótt í fótspor Norðmanna og opnuðum athvarf 7. desember 1982. Það var gríðarlega mikil réttarbót og Kvennaathvarfið hefur á þeim tíma sem liðinn er verið skjól og heimili hundruða kvenna og barna. Markmið samtaka um kvennaathvarf er að útrýma heimilisofbeldi og kynbundnu ofbeldi og leggja kvennaathvarfið niður. Við erum ekki komin svo langt en það frumvarp sem liggur fyrir er liður í því. Þetta er fyrst og fremst ætlað til að styrkja stöðu brotaþola, þ.e. þeirra sem brotið er gegn með heimilisofbeldi, og vernda líf og heilsu annarra heimilismanna. Það er gríðarlega mikill munur á því að þurfa að flýja heimili sitt, jafnvel með börn, og dvelja kannski langt frá heimilinu, í öðrum landshluta, fara suður til Reykjavíkur eins og sagt er með börnin og dveljast þar vikum eða mánuðum saman fjarri heimili sínu, og aftur því að fá að búa á eigin heimili, börnin fari í sína skóla og séu örugg í umhverfi sínu. Á þessu er gríðarlega mikill munur. Ég tel ekki einsýnt að Kvennaathvarfið muni leggjast af eða því verði lokað, enda þótt þessi kostur komi til, sem ég tel mikilvægan, því að það er ekki víst að allir mundu velja akkúrat þessa leið. En það er mikilvægt að hún sé opin og hægt sé að grípa til hennar. Ég hlýt, herra forseti, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson gerði á undan mér, að nefna í þessu sambandi nafn Kolbrúnar Halldórsdóttur, fyrrverandi þingmanns og fyrrverandi hæstv. ráðherra, sem bar þetta mál fyrst inn í þingið ásamt reyndar fjöldamörgum öðrum mannréttindamálum sem hún var frumkvöðull í að bera inn í þingið. Nokkur þeirra voru nefnd hér fyrr í kvöld þannig að ég ætla ekki að endurtaka þá upptalningu. Það er mikilvægt að þetta verði í lög leitt. Ég á sæti í hv. allsherjarnefnd og þakka fyrir gott samstarf um málið þar. Ég tel að þetta sé eitt af mikilvægustu málum þessa þings.

Hæstv. forseti. Ég ætla að koma örlítið inn í þessa umræðu og geta þess rétt eins og aðrir hv. þingmenn að málið á sér allnokkra forsögu. Þetta frumvarp er reyndar tvíþætt, snýr annars vegar að nálgunarbanni sem fyrst kom inn í íslenska löggjöf fyrir 11 árum og var nokkuð breytt fyrir þremur árum. Þau atriði þessa frumvarps sem lúta að nálgunarbanni eru í meginatriðum eins og verið hefur og ekki ástæða til að fjalla mikið um þau. Það sem heyrir hins vegar til nýmæla í þessu máli eru ákvæðin sem varða brottvísun af heimili og eiga sér rætur, eins og menn þekkja og fram hefur komið við umræðuna, til lagabreytinga sem átti sér stað í Austurríki 1997 og hafa ákvæði af því tagi á undanförnum árum verið tekin upp í norræna löggjöf. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hefur verið litið til Noregs og Danmerkur sérstaklega þegar þessi ákvæði hafa verið mótuð hér. Eins og aðrir hv. þingmenn hafa getið um voru frumvörp í þessa veru nokkuð til umræðu fyrir nokkrum árum, þingmannafrumvörp frá Kolbrúnu Halldórsdóttur og fleirum, en hlutu ekki brautargengi. Þau urðu hins vegar til þess að málin voru tekin til umræðu og oft og tíðum ítarlegrar umræðu á vettvangi allsherjarnefndar og tók ég þátt í því. Sama gerðist þegar frumvarp til laga um nálgunarbann kom inn í þingið 2008, þá voru breytingartillögur sem fólu í sér þessi atriði tekin til umfjöllunar í allsherjarnefnd. Eins og gerð er grein fyrir í gögnum málsins varð ekki niðurstaða nefndarinnar eða meiri hluta hennar á þeim tíma að taka ákvæðin upp en dómsmálaráðuneytinu þáverandi var falið að vinna að frekari tillögugerð og rannsóknum í þessu sambandi. Frumvarpið sem hæstv. innanríkisráðherra hefur flutt um þetta mál byggir á þeim grunni. Eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson gat um í ræðu sinni áðan er um að ræða ákveðna jafnvægislist sem þarf að fara í þessum efnum. Allir eru sammála um þau markmið frumvarpsins að bæta stöðu þeirra sem verða fyrir ofbeldi á heimili eða í nánum samböndum og enginn vafi er á því að ákvæðin sem hér er að finna geta átt þátt í því að auka og bæta stöðu þeirra til mikilla muna. Það er hinn jákvæði þáttur sem hefur rekið þetta mál áfram. Á sama hátt hafa komið til ákveðin varfærnissjónarmið. Þau endurspeglast í þeim málsmeðferðarreglum sem frumvarpið hefur að geyma, þ.e. gert er ráð fyrir því að sá sem brottvísun af heimili beinist gegn eigi rétt á að bera undir dómstóla ákvörðun lögreglu í þeim efnum, auk þess sem um er að ræða nokkuð skýrar reglur um það hvernig beri að standa að ákvörðunum af þessu tagi. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að mjög afdrifaríkar og íþyngjandi ráðstafanir getur verið um að ræða. Það á því ekki að vera nægilegt að sakir séu bornar á mann heldur verður að vera rík ástæða til þess að ætla að þær sakir séu réttar. Þarna eru ákveðnar reglur sem eiga að tryggja að þessu úrræði verði ekki beitt að tilefnislausu og að þeir sem sætta sig ekki við niðurstöðu lögreglu í þeim efnum eigi þess kost að fá slíkar ákvarðanir endurskoðaðar. Ljóst er að nú þegar eru fyrir hendi ákveðin úrræði hjá lögreglu sem getur gripið inn í og handtekið menn og jafnvel fengið menn úrskurðaða í gæsluvarðhald í alvarlegustu tilvikunum. Þessi tilvik koma hins vegar til þegar aðstæður eru ekki með þeim hætti að forsendur séu til slíkra aðgerða. Undir öllum kringumstæðum virðist mikilvægt að úrræði af þessu tagi sé til staðar í löggjöfinni og vonandi kemur það til með að ná því markmiði sem að er stefnt, að bæta stöðu heimilisfólks, bæði maka og barna, við aðstæður sem þessar. Um þetta mál hefur verið góð sátt í allsherjarnefnd eins og aðrir hv. þingmenn sem hér hafa talað hafa getið um og málið verið unnið vel af hálfu allsherjarnefndar. Niðurstaðan sem liggur fyrir á að vera þannig úr garði gerð að úrræðið sem lagt er upp með nái tilgangi sínum en jafnframt sé tryggt að því sé beitt af varfærni og með meðalhóf að leiðarljósi þannig að réttaröryggi eigi líka að vera tryggt eins og ávallt er nauðsynlegt þegar reglur af þessu tagi eru settar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum (mansal). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á almennum hegningarlögum um mansal. Annars vegar er lagt til að refsing fyrir mansal verði hækkuð úr 8 ára fangelsi í 12 ára fangelsi og hins vegar að mansalsbrot tæmi ekki sök gagnvart öðrum mjög alvarlegum frelsissviptingarbrotum, líkt og nú er, enda varða slík brot þyngri refsingu en ef brotið er gegn mansalsákvæði hegningarlaganna. Með þessari breytingu verður önnur afleidd breyting sem lenging refsirammans hefur í för með sér sem er þannig að hægt verður að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald, enda leiki sterkur grunur á að hann hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi. Það er þannig að í því máli sem upp hefur komið á Íslandi og tengist svona mansali reyndi í sjálfu sér á þá þætti sem þetta mál fjallar um, þ.e. getu réttarkerfisins til að úrskurða menn í gæsluvarðhald og einangrun meðan á rannsókn máls stendur. Hér er verið að bregðast við því auk þess sem ég tel fyrir mitt leyti eðlilegt að þyngja refsirammann í þeim mjög svo alvarlegu brotum sem hér er fjallað um. Við gerum grein fyrir afstöðu nefndarinnar til málsins í nefndarálitinu en ég vil einnig geta þess að við fjölluðum í störfum nefndarinnar um vitnavernd sem er mjög mikilvæg í þessu samhengi, en það kom fram í störfum nefndarinnar og umfjölluninni um málið að innanríkisráðuneytið hefur ásamt lögregluyfirvöldum verið í samvinnu við yfirvöld á Norðurlöndum m.a. um mótun löggjafar um vitnavernd. Nefndin telur mjög mikilvægt að slík samvinna fari fram til að bæta hana, sérstaklega þegar litið er til þess að mansalsmál tengjast gjarnan skipulagðri alþjóðlegri brotastarfsemi. Allsherjarnefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk mín hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Vigdís Hauksdóttir, Sigurður Kári Kristjánsson, Mörður Árnason og Þór Saari.

Hæstv. forseti. Það er rétt eins og fram kom í máli hv. þm. Róberts Marshalls, formanns allsherjarnefndar, að um þetta mál var góð sátt í nefndinni. Auðvitað vöknuðu við umfjöllun um málið ákveðnar spurningar um hvaða tilgangi það þjónaði að hækka refsirammann í þessum tilvikum. Sú spurning hlýtur alltaf að vakna þegar refsingar eru þyngdar hvort slíkar breytingar nái tilgangi sínum. Í þessu tilviki er um það að ræða að með þeirri tiltölulega litlu breytingu sem felst í frumvarpinu eru möguleikar auknir á því í sambandi við gæsluvarðhaldsúrskurði gagnvart þeim sem rannsókn mála af þessu tagi beinist gegn. Það er út af fyrir sig jákvætt, það er samhengi milli annars vegar gæsluvarðhaldsreglnanna og hins vegar þeirra hámarksrefsinga sem settar eru í almennum hegningarlögum og það er í ljósi þeirra þátta sem ég taldi fyrst og fremst ástæðu til að styðja þetta mál. Hins vegar er alltaf álitamál hvaða hámarksrefsing á að vera við einstökum brotum. Það hefur kannski ekki farið fram á okkar vettvangi nein sérstök rannsókn á þessum árafjölda, 12 ár í þessu sambandi, eða samhengi við önnur brot eða þess háttar. En á það ber að líta að mál þetta er undirbúið og samið af hálfu refsiréttarnefndar þannig að færir sérfræðingar á þessu sviði hafa komið að undirbúningi málsins og við í nefndinni höfum ekki talið ástæðu til að efast 

Frú forseti. Við ræðum hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, með síðari breytingum. Það fjallar um það að herða refsingar gegn mansali og einnig að mansalsbrot tæmi ekki sök gagnvart öðrum mjög alvarlegum frelsissviptingum. Mansal er svartur blettur á nútímaþjóðfélagi, mjög dökkur blettur. Þetta er í ætt við þrælahald á fyrri tíð og jafnvel verra, þrælar nutu oft ákveðinna réttinda en þeir sem lenda í mansali ekki vegna þess að það er engin löggjöf um slíkt. Það að upplýsa mansalsmál er mjög erfitt, sérstaklega á frumstigum mansalsins þegar fórnarlambið heldur að það sé að fara í eitthvað annað en þrældóm og vinnur jafnvel með þeim stunda mansalið og jafnvel óttast lögreglu og slíkt, vinnur sem sagt algjörlega með glæpamönnunum vegna þess að það telur að það sé fara í módelstörf eða ljósmyndun eða eitthvað algjörlega fáránlegt og er sem sagt lokkað af stað. Karlmenn eru lokkaðir með loforðum um hálaunaða vinnu o.s.frv. Börn eru lokkuð frá foreldrunum með loforðum um menntun í nýju landi og annað slíkt. Þetta er mjög slæmur glæpur og með þeim verstu sem til eru. Ég hef kynnst þessu dálítið í gegnum starf mitt hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu sem hefur verið að berjast gegn mansali sem var mjög útbreitt t.d. í gegnum Albaníu. Þar heimsótti ég heimili fyrir stúlkur sem höfðu snúið til baka og kynnti mér þær ráðstafanir sem þar eru gerðar og þær eru nokkuð skynsamlegar. Þegar kemur að því að huga að hækkun refsinga veit ég ekki hve mikinn fælingarmátt það hefur eða til hvers það er gert. Ég tel hins vegar að refsing fyrir mansal eigi að vera af svipaðri stærðargráðu og refsing fyrir morð af því að þetta er ekkert voðalega fjarlægt hvort öðru. Ég get því alveg fallist á þessa refsihækkun en ég vara menn við því að búast við stórfenglegum árangri af refsihækkuninni einni sér. Hins vegar vil ég leggja áherslu á að menn reyni með öllum ráðum að berjast gegn mansali hvar sem er í heiminum. Vegna legu landsins er kannski ekki mikil hætta á mansali hér á landi en auðvitað getum við ekki útilokað það og alls ekki vegna þess að mansalið getur verið í svo mörgum formum. Það sem gerist þegar fórnarlambið er komið á þann stað sem það er flutt til er tekinn af því passinn og það beitt ofbeldi á alls konar hátt og neytt til að starfa við ýmislegt sem ekki er sérstaklega geðfellt að segja frá. Fórnarlambið er gjörsamlega undir valdi þrælahaldaranna, sem ég kalla þá, og á mjög erfitt með að verja sig, sérstaklega vegna þess að í mörgum löndum og jafnvel hér á landi er fórnarlambið talið vera að fremja refsiverðan glæp. Fórnarlambið er því í tvöfaldri stöðu; að þurfa að óttast glæpamanninn og þurfa að óttast ríkisvaldið. Ég vil endilega að menn breyti þeirri hugsun eins og mögulegt er. Þetta er mjög erfitt mál viðureignar og erfitt að meta hve mansal er mikið en, frú forseti, það er talið að 100 þúsund manns séu seldir mansali á ári hverju, konur kannski aðallega en líka karlmenn í nauðungarvinnu, börn í alls konar vinnu, og þetta er eins og ég sagði í upphafi svartur blettur á mannkyninu og nútímasamfélagi.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp,  
            

Einn fund í salnum

ef hv. þingmenn gætu haft hljóð og hlýtt á þessa merku ræðu, en ég ætlaði svo sem ekki að hafa mörg orð um þetta mál. Ég vil þó segja að ég stend að því nefndaráliti sem hér var mælt fyrir, en í frumvarpinu er lagt til að refsing fyrir þau brot sem hér eru til meðferðar verði þyngd og hækkuð úr 8 árum í 12. Eins og hér hefur komið fram og kemur fram í athugasemdum við lagafrumvarpið er það samið af refsiréttarnefnd. Meginbreytingin hér er annars vegar sú að refsing fyrir mansal verði hækkuð úr 8 ára fangelsi í 12 ára fangelsi og hins vegar að mansalsbrot tæmi ekki sök gagnvart mjög alvarlegum frelsissviptingarbrotum líkt og nú er, enda varða slík brot þyngri refsingu en ef brotið er gegn mansalsákvæði hegningarlaganna. Í 1. umr. um þetta mál benti ég á að þó svo að maður hefði skilning á því að löggjafinn og þeir sem hafa með refsirétt og refsivörslumálefni í samfélaginu að gera telji eðlilegt að refsing fyrir mansal verði þyngd eru tvær hliðar á þeim peningi, ef svo má segja. Önnur er sú að maður hefur auðvitað samúð með því að þeir sem stunda mansal hljóti makleg málagjöld fyrir það ef upp um það kemst. Mansal er alvarlegur glæpur sem venjulega er framinn af mönnum eða hópum sem stunda skipulagða glæpastarfsemi og þar undir er ekki einungis mansal heldur venjulega líka fíkniefnainnflutningur og fíkniefnasala og í rauninni alls kyns brotastarfsemi. Þetta þýðir að við erum að fjalla um ofbeldismenn, brotamenn sem eru ekki beinlínis hvítþvegnir kórdrengir heldur harðsvíraðir glæpamenn. Það er hætta á því, og ég vakti athygli á því við 1. umr., að þegar refsing fyrir þessi brot er hækkuð úr 8 árum í 12 ár og refsiramminn færður býsna nálægt refsiramma fyrir manndráp muni þeir sem í hlut eiga, sem eru þessir hörðu glæpamenn, hugsanlega grípa til róttækari aðgerða til að koma í veg fyrir að upp um þá komist. Það er þannig í mansalsmálum að helstu vitnin eru fórnarlömbin sjálf. Sjaldan geta aðrir borið um það hvort hið tiltekna afbrot sem frumvarpinu er ætlað að fjalla um hafi átt sér stað eða ekki þannig að venjulega eru fórnarlömb mansalsins lykilvitni í mansalsmálum. Það að hækka refsihámarkið og víkka refsirammann út kann að leiða til þess að þessir glæpamenn sem venjulega svífast einskis til að ná vilja sínum fram munu væntanlega gera það gagnvart vitnunum og þá brotaþola, og ganga lengra í þá átt að kúga þá og þvinga til að segja ekki til um það sem gerst hefur . Þetta eru sjónarmið sem mikilvægt er að menn hafi í huga varðandi þessa lagabreytingu og líti til þess þegar hún kemur til framkvæmda. Þetta kann að leiða til þess að menn þurfi þá að grípa til annarra aðgerða samhliða, t.d. að auka vitnavernd, auka vernd þeirra sem bera vitni sem í þessum málum eru alltaf fórnarlömb. Hér haldast því fleiri hlutir í hendur og er mikilvægt að skoða þessi mál öll í samhengi því að þau eru margslungin og flókin. Hér er ekki um að ræða baráttu gegn einhverjum smákrimmum og smáþjófum heldur útspekúleruðum og stórhættulegum glæpamönnum sem engin ástæða er til að taka á með einhverjum silkihönskum. Menn þurfa að vera með alla þræði slíkra mála á hreinu og sjá alla leiki í stöðunni fram í tímann. Ég vildi bara koma þessum ábendingum á framfæri. Að öðru leyti styð ég þetta mál og vonast til að þessi breyting hafi þau áhrif sem ætlað er að ná með frumvarpinu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna. Það hefur nokkuð verið fjallað um þetta mál í tengslum við frumvarp sem nýverið var lagt hér fram, klárað og afgreitt, um heildarlöggjöf um rannsóknarnefndir. Það hefur verið til umfjöllunar í allsherjarnefnd frá því í desember sl., lagt fram af forsætisnefnd í kjölfar skýrslu þingmannanefndar og ályktunar sem samþykkt var frá henni einum rómi hér í þinginu, 63:0 ályktunarinnar eins og hún hefur verið kölluð. Þessi tillaga felur í sér að Alþingi ályktar að skipa þriggja manna rannsóknarnefnd sem er ætlað að leita sannleikans um aðdraganda og orsök rekstrarerfiðleika og gjaldþrots íslenskra sparisjóða. Sérstaklega er tilgreindur sá rammi sem þessari rannsókn er ætlaður, hún byggist að öllu leyti á þeirri löggjöf sem við samþykktum fyrr í dag um rannsóknarnefndir. Í stuttu máli er lagt til að forsætisnefnd verði falið að skipa þriggja manna nefnd til að rannsaka starfsemi íslenskra sparisjóða í samræmi við frumvarp til laga um rannsóknarnefndir sem allsherjarnefnd hefur afgreitt. Hér er því lögð fram tillaga frá allsherjarnefnd í heild sinni sem við gerum ráð fyrir að taka til umræðu í nefndinni á milli fyrri og síðari umræðu, um þessa þingsályktunartillögu. Ég mun þá gera frekari grein fyrir þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti sem ég hef því miður ekki við höndina en bið hv. þm. Róbert Marshall að útvega mér. Þetta er mál nr. 783, frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og hér er verið að breyta XII. kafla laganna sem fjallar um slit fjármálafyrirtækja. - Þá hef ég fengið nefndarálitið sem ég þakka fyrir. Það er á þskj. 1662 en breytingartillögur er að finna á sérstöku skjali sem þeirri sem hér stendur þætti vænt um að fá líka. Frú forseti. Ég vil í stuttu máli rifja upp helstu efnisatriði þessa frumvarps en með því er brugðist við athugasemdum EFTA vegna innleiðingar tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit lánastofnana. Þá er Fjármálaeftirlitinu gert að hafa sérstakt eftirlit með slitum fjármálafyrirtækja sem stýrt er af slitastjórnum og skilanefndum, óháð því hvort viðkomandi fyrirtæki er með starfsleyfi, hefur takmarkað starfsleyfi eða starfsleyfið hefur verið afturkallað. Í þriðja lagi eru Fjármálaeftirlitinu veittar heimildir til að bera fram kröfu í héraðsdómi um að mönnum sem eiga sæti í skilanefndum og slitastjórnum verði vikið frá og ríkari krafa er gerð til upplýsingagjafar slitastjórnar fjármálafyrirtækis sem verði þá gert skylt að boða til fundar með kröfuhöfum áður en mikils háttar ákvarðanir verða teknar varðandi sölu eða ráðstöfun réttinda eða eigna fyrirtækisins. Í frumvarpinu er einnig greitt fyrir því að slitum verði lokið með nauðasamningi. Frú forseti. Í kjölfar hrunsins var XII. kafli laga um fjármálafyrirtæki nánast endurskrifaður og nýr leiddur í lög vorið 2009. Við erum enn að draga lærdóm af hruninu og feta okkur áfram við slit fjármálafyrirtækja sem eru miklum mun stærri og flóknari búskipti en í hefðbundnum búum með fjölda erlendra kröfuhafa, jafnvel svo skiptir hundruðum. Þetta frumvarp tekur auk þess sem ég nefndi áðan á athugasemdum frá Eftirlitsstofnun EFTA. Verið er að herða eftirlit Fjármálaeftirlitsins, veita ríkar heimildir og ótvíræðar til þess að Fjármálaeftirlitið geti haft eftirlit með fjármálafyrirtækjum í slitum, hvort heldur þeim er stýrt af bráðabirgðastjórnum, skilanefndum eða slitastjórnum. Og um það fjallar 3. gr. frumvarpsins. Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um að hæfisskilyrði 50. gr., og hluta af 52. gr., laga um fjármálafyrirtæki skuli gilda um slitastjórnir. Nefndin leggur til að ákvæðið nái einnig til bráðabirgðastjórna en það nær sjálfkrafa til skilanefnda samkvæmt breytingartillögu sem gerð er á bráðabirgðaákvæði V en það ákvæði í lögunum um fjármálafyrirtæki fjallar um skilanefndir. Frú forseti. Þetta skiptir töluvert miklu en það sem mest hefur verið rætt á vettvangi nefndarinnar er 4. mgr. 52. gr. sem, verði þetta frumvarp að lögum, mun einnig taka til slitastjórna, bráðabirgðastjórna og skilanefnda. Þar segir að stjórnarmenn fjármálafyrirtækis og stjórnarmenn annars eftirlitsskylds aðila, í þessu tilfelli menn í slitastjórnum, bráðabirgðastjórnum og skilanefndum, megi hvorki eiga sæti í stjórn annars eftirlitsskylds aðila eða aðila sem er tengdur honum né vera starfsmenn, lögmenn eða endurskoðendur annars eftirlitsskylds aðila eða félaga í nánum tengslum. Starfsmönnum fjármálafyrirtækis er ekki heimilt að sitja í stjórn viðkomandi fjármálafyrirtækis. Þetta er eitt af þeim ákvæðum, hæfisskilyrðum, sem verið er að leggja til að gildi um þá sem stjórna fjármálafyrirtækjum í slitum og bent var á það fyrir nefndinni að einnig yrði vísað til 5. mgr. 52. gr. en þar er gert ráð fyrir þeirri undantekningu að menn geti, hvort heldur þeir eru stjórnarmenn eða starfsmenn fjármálafyrirtækis, tekið sæti í stjórn annars eftirlitsskylds aðila ef um er að ræða félag sem er að hluta eða öllu leyti í eigu fjármálafyrirtækis eða félags sem að hluta eða að öllu leyti er með yfirráð í fjármálafyrirtækinu. Nefndin tekur ekki undir þessar ábendingar með vísan til þess að skilanefndir og slitastjórnir hafa almennt meiri afskipti af daglegum rekstri fjármálafyrirtækja í slitum en stjórnarmenn í fjármálafyrirtækjum sem eru hvorki í fjárhagslegri endurskipulagningu né slitum. Ég nefndi áðan, frú forseti, að III. kafli laganna fjallar um sérstakt eftirlit Fjármálaeftirlitsins en fjármálafyrirtæki sem er í slitum og hefur enn starfsleyfi hefur lotið skýru eftirliti Fjármálaeftirlitsins en það hefur hins vegar ekki átt við um þau fjármálafyrirtæki sem hafa takmarkað eða ekkert starfsleyfi. Það hlýtur að teljast æskilegt að sambærilegar reglur gildi um eftirlit með störfum slitastjórna fjármálafyrirtækja í endurskipulagningu og slitum, óháð því hvort þau hafi enn starfsleyfi, og hið sama á við um dótturfélög. Meðal ákvarðana sem Fjármálaeftirlitinu ber að athuga og fylgjast með, verði frumvarpið að lögum, eru ákvarðanir um innheimtu og umbreytingu lána í þeim tilvikum sem við á. Markmiðið með þeim breytingum sem hér eru lagðar til er að viðskiptamenn fjármálafyrirtækja í slitum njóti ekki lakari stöðu við úrlausn skuldamála sinna en viðskiptamenn annarra fjármálafyrirtækja. Þannig er kveðið á um það í frumvarpinu að framganga fjármálafyrirtækis í endurskipulagningu eða slitum skuli vera í samræmi við það sem tíðkast almennt hjá fjármálafyrirtækjum með gilt starfsleyfi. Þá er einnig mælt fyrir um að viðskipti fjármálafyrirtækis í endurskipulagningu eða slitum, við aðila í slitastjórn eða aðila í nánum tengslum við slíkan aðila, skuli fara að reglum um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur, og er þar vísað til 19. gr. laga um fjármálafyrirtæki, og að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með því að svo sé. Frú forseti. Eins og ég nefndi er gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að eftirlit með fjármálafyrirtækjum í endurskipulagningu og slitum nái einnig til dótturfélaga. Við umfjöllun um málið í nefndinni var bent á að þetta þýddi í reynd að Fjármálaeftirlitinu bæri að hafa eftirlit með öllum dótturfélögum fjármálafyrirtækja í endurskipulagningu eða slitum án tillits til þess hvort dótturfélög teldust til eftirlitsskylds aðila eða ekki. Fram kom að um hundruð félaga gæti verið að ræða. Meiri hlutinn telur ekki nauðsyn á svo víðtæku eftirliti og leggur til að eftirlit Fjármálaeftirlitsins nái aðeins til þeirra dótturfélaga sem halda utan um eignir fjármálafyrirtækisins. Í 4. mgr. 3. gr. er mælt fyrir um að Fjármálaeftirlitið geti vikið manni úr slitastjórn frá störfum tímabundið þar til héraðsdómur hefur kveðið upp úrskurð, og enn fremur að Fjármálaeftirlitið geti beint kröfu til héraðsdóms um að ábyrgð á rekstri fjármálafyrirtækis í slitum eða fjárhagslegri endurskipulagningu verði flutt til slitastjórnar annars fjármálafyrirtækis. Meiri hlutinn telur varhugavert að Fjármálaeftirlitið fái vald til að víkja manni úr slitastjórn sem hefur verið skipaður af dómi þótt tímabundið sé og leggur því til að 4. málsliður 3. gr. falli brott. Þá telur meiri hlutinn óheppilegt að slitastjórn tiltekins fjármálafyrirtækis í slitum eða fjárhagslegri endurskipulagningu taki yfir verkefni annars slíks fjármálafyrirtækis. Meiri hlutinn leggur hins vegar til þá breytingu á 4. mgr. að Fjármálaeftirlitinu verði heimilt að beina kröfu til héraðsdóms um að slitastjórn verði vikið frá að hluta eða í heild og bætt verði við málslið til að hnykkja á því að héraðsdómur skuli taka kröfu Fjármálaeftirlitsins til úrskurðar þegar í stað með tilvísun til 2. mgr. 76. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá getur kröfuhafi einnig borið upp aðfinnslur við störf skiptastjóra við héraðsdómara, og um slíka kröfu fer eftir atvikum eftir 169. gr. þeirra laga. Frú forseti. Í 5. gr. laganna er lagt til að gerð verði ríkari krafa til upplýsingagjafar slitastjórnar fjármálafyrirtækis eins og ég nefndi áðan og er það eitt af nýmælum í frumvarpinu. Með ákvæðinu er í reynd ætlunin að festa upplýsingagjöf til kröfuhafa í sessi, en fyrir nefndinni kom fram að óformlegir kröfuhafafundir hafi verið haldnir í þrotabúum eða í gömlu bönkunum alveg frá því að skilanefndir tóku við þeim fljótlega eftir hrunið. Það er sem sagt ætlunin að festa þessa upplýsingagjöf í sessi en við umfjöllun um málið í nefndinni var bent á að misræmi er milli frumvarpstextans annars vegar og athugasemdar við greinina. Í athugasemdum kemur nefnilega fram að markmið með kynningu sé að upplýsa kröfuhafa um væntanlegar ráðstafanir, en í þeim orðum virðist felast að kynna skuli kröfuhöfum fyrir fram um umtalsverðar ráðstafanir. Svo er þó ekki enda er ekki kveðið á um það í sjálfu ákvæði frumvarpsins. Almennt er gert ráð fyrir því að slitastjórnir meti sjálfar með hvaða hætti og á hvaða tímapunkti slík upplýsingagjöf fer fram. Þó þykir rétt að ætlast til þess að slitastjórnir kynni kröfuhöfum væntanlegar ráðstafanir í þeim tilvikum þegar slík upplýsingagjöf gæti mögulega leitt til þess að hagstæðari niðurstaða fáist, til dæmis í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að eignir verði seldar á of lágu verði þar sem lánafyrirgreiðsla er ekki fyrir hendi. Voru um þetta nefnd dæmi frá því í árdaga slitanna þegar eiginlegir kröfuhafar voru ekki komnir fram en skilanefndir stóðu frammi fyrir því að selja eignir búanna. Þetta gæti líka átt við, frú forseti, ef um er að ræða mikilvægar óafturkallanlegar ráðstafanir með eignir búsins. Meiri hlutinn leggur til að hnykkt verði á því að ákvæðið nái einnig til skilanefnda. Lagðar eru til breytingar í 6. gr. á ákvæðum um nauðasamninga í þeim tilgangi að greiða fyrir því að unnt verði að ljúka slitum með nauðasamningi, eins og ég nefndi áður. Þar er meðal annars lagt til að reglum um nauðasamninga við lok slita verði breytt í þá veru að frestur sem áskilinn er frá fundi um atkvæðagreiðslu um frumvarp að nauðasamningi fram til framhaldsfundar um nauðasamninginn verði lengdur úr tveimur vikum í átta. Þar að auki, frú forseti, er lagt til að reglum um atkvæðagreiðslu um nauðasamning fjármálafyrirtækis verði breytt á þá lund að samþykki atkvæðismanna, sem talið er eftir höfðatölu, miðist við þá sem taka þátt í atkvæðagreiðslunni en ekki þá sem hafa lýst kröfu við slitin. Í því sambandi er áskilinn aukinn meiri hluti, þ.e. samþykki 70% þeirra sem taka þátt í atkvæðagreiðslu talið eftir höfðatölu. Þessi breyting felur í sér efnisbreytingu frá gildandi reglum, en í lögum um gjaldþrotaskipti er mælt fyrir um að 60% allra kröfuhafa talið eftir höfðatölu þurfi að samþykkja frumvarp að nauðasamningi. Nýmælið, eins og ég nefndi, er hins vegar að tiltekið hlutfall kröfuhafa sem greiða atkvæði í reynd við nauðasamningsumleitanir þurfi líka til svo að frumvarp teljist samþykkt. Í ljósi þess að um talsverða efnisbreytingu er að ræða þykir rétt að miða við 70% hlutfall. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að slitastjórnir kynni reglur um atkvæðagreiðslu um nauðasamning fyrir kröfuhöfum þannig að þeir séu vel upplýstir um þær reglur sem gilda um atkvæðagreiðslur um nauðasamninga fjármálafyrirtækja og afleiðingar þess að þeir mæti ekki til að greiða atkvæði á fundi þar sem frumvarp að nauðasamningi verður kynnt. Slitum fjármálafyrirtækis lýkur annaðhvort með nauðasamningi eða gjaldþrotaskiptum. Það er ákvörðun slitastjórnar og á ábyrgð hennar að meta hvenær tímabært er að leita eftir nauðasamningi. Sé leitað eftir nauðasamningi er farið eftir reglum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Þannig er í 3. mgr. 103. gr. a laga um fjármálafyrirtæki vísað til 2. mgr. 149. gr. og 151.–153. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Það að nauðasamningur sé staðfestur er háð því skilyrði að kröfur samkvæmt 109.–112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. hafi fengist greiddar, trygging sett fyrir greiðslu þeirra eða skriflegt samþykki liggi fyrir um að nauðasamningur verði staðfestur án þess. Meiri hlutinn leggur til að 6. mgr. 102. gr. laganna verði breytt í þá veru að heimild til að greiða út kröfur við slit fjármálafyrirtækja takmarkist við kröfur samkvæmt þeim ákvæðum sem ég nefndi áðan, 109.–112., enda er reglunni einkum ætlað að einfalda störf slitastjórnar svo unnt verði að gera nauðasamning eða eftir atvikum leita eftir gjaldþrotaskiptum. Frú forseti. Þessu er rétt að ljúka. Lögð er til breyting á ákvæði til bráðabirgða V í lögunum en meiri hlutinn leggur til breytingu á a-lið 7. gr. frumvarpsins í þá veru að ekki verði skipaðir nýir fulltrúar í skilanefndir eftir gildistöku laganna verði það að lögum. Þá er lagt til að 3. töluliður ákvæðis til bráðabirgða V um verkefni skilanefnda falli úr gildi 1. janúar 2012 og eftir það muni verkefni skilanefnda falla til slitastjórna. Enn fremur að þegar slitastjórn hefur tekið við verkefnum skilanefndar geti héraðsdómari skipað fleiri menn í slitastjórn en þeir megi þó ekki vera fleiri en fimm, samanber 4. mgr. 101. gr. laganna. Frú forseti. Ég vil í lokin vekja athygli á nýmælum í frumvarpinu í 4. gr. þar sem fjallað er um að fjármálafyrirtæki geti stofnað innlánsreikning í eigin nafni þar sem hægt verði að leggja inn hlutagreiðslur vegna umþrættra krafna, og kveðið er á um að kröfuhafa skuli tilkynnt um hlutagreiðslu sem fer fram með þeim hætti. Ég hef áður nefnt að með frumvarpinu sé ætlunin að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA vegna innleiðingar tilskipunar sem ég nefndi áðan og eru því í 1. gr. frumvarpsins lagðar til breytingar á 99. gr. laganna í því skyni. Meiri hlutinn tekur fram varðandi b-lið 1. gr. frumvarpsins, þar sem lögð er til viðbót við n-lið, þess efnis að löggerning megi aðeins ógilda ef sá sem hefur hag af því að hann haldi gildi sínu leggi fram sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að í því ríki sé ekki að finna ógildingarreglu sem nái utan um viðkomandi tilvik, meiri hlutinn tekur fram að hér sé ekki átt við ógildingarreglur samkvæmt XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Um riftun við slit fjármálafyrirtækja gilda sem fyrr riftunarreglur þess kafla, samanber einnig 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem er að finna á þskj. 1663. Hv. þingmenn Eygló Harðardóttir og Sigurður Kári Kristjánsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Kristján L. Möller, Valgerður Bjarnadóttir, Auður Lilja Erlingsdóttir og Skúli Helgason.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1583, frá efnahags- og skattanefnd. Að álitinu standa auk mín Magnús Orri Schram, án fyrirvara, en aðrir nefndarmenn með ýmsa fyrirvara af ýmsu tilefni. Málið felur þó ekki í sér neinar verulegar efnisbreytingar hvað varðar lagaumgjörð um starfsemi Áfengis- og tóbaksverslunarinnar. Lögin um hana eru frá 2002 og þær breytingar sem hér eru á ferðinni eru fyrst og fremst þrenns konar og verða ekki til þess að valda neinum stakkaskiptum á þeirri starfsemi. Í fyrsta lagi er verið að skjóta lagastoð undir vöruvalsreglur ÁTVR í verslun með áfengi og færa versluninni heimildir til að hafna vörutegundum sem hún hefur rökstuddar ástæður til að vilja ekki taka til sölu í verslunum sínum. Í öðru lagi er verið að taka tillit til þess í lögunum að rétt þykir að áfengisverslunin taki mið af stefnu stjórnvalda í áfengis- og vímuvarnamálum eins og hún er á hverjum tíma og kemur fram í samþykktum ríkisstjórnar og í lögum um áfengis- og tóbaksvarnamál. Önnur þeirra breytingartillagna sem nefndin leggur til varðar einmitt það að vísa til þeirra ágætu laga í þessum lögum. En jafnframt er gert ráð fyrir því að ÁTVR eigi að huga að þáttum eins og samfélagsábyrgð og öðru slíku í rekstri sínum, jafnframt því auðvitað að sinna þeirri arðbæru verslunarstarfsemi sem fyrirtækinu er falin með áfengi og tóbak fyrir hönd ríkissjóðs. Þá er gert ráð fyrir að að leggja af sérstaka stjórn í fyrirtækinu og láta forstjóra þess heyra beint undir ráðherra en það hefur almennt verið þróunin í ríkisrekstrinum að fækka stjórnum, enda hefur ábyrgðarsvið þeirra oft og tíðum verið illa skilgreint og til þess fallið að lengja boðleiðir og gera ábyrgðarmörk óskýr í ríkisrekstrinum. Því er talið ákjósanlegra að ábyrgðin á rekstrinum sé skýrlega yfirmannsins í fyrirtækinu og hann svari síðan til ráðuneytisins um það. Nefndin kallaði á sinn fund ýmsa gesti og fékk umsagnir frá ýmsum aðilum. Meðal annars fékk hún umsögn frá meiri hluta heilbrigðisnefndar sem vildi fela Áfengis- og tóbaksversluninni svipaðar heimildir til að hafna tilteknum tóbakstegundum eins og gert er í áfenginu. Það er hins vegar svo hvað varðar tóbakið að staða verslunarinnar er nokkuð önnur en í áfenginu vegna þess að Alþingi hefur með lögum falið stofnuninni að framleiða og selja tóbak. Hún er þar af leiðandi markaðsráðandi aðili í framleiðslu á neftóbaki. Þess vegna, m.a. út frá þeim sjónarmiðum að það gæfi henni aðra stöðu gagnvart öðrum aðilum á markaði hvað tóbakið varðar, varð ekki úr að gera tillögur hv. heilbrigðisnefndar að tillögu efnahags- og skattanefndar í málinu. En ég vænti þess að hún kunni að koma fram sem tillaga einstakra þingmanna en árétta að hún hefur enga umfjöllun fengið og ákaflega takmarkaða skoðun og kannski óvarlegt að setja inn slíkar heimildir án þess að það hljóti betri undirbúning en þar var gert ráð fyrir.

Frú forseti. Ég kem upp í andsvari til þess að undirstrika afstöðu mína í þessu máli. Ég tel að þetta sé enn eitt dæmið um ákveðna forsjárhyggju sem einkennir oft og tíðum núverandi ríkisstjórn. Það að afnema í fyrsta lagi stjórnina hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og setja hana beint undir ráðherra, það kann að vera hægt að finna réttlætingu fyrir því á öðrum sviðum en þetta er fyrirtæki sem verslar með ákveðna vöru. Ég held að það sé ekki rétt að það verði beint undir boðvaldi ráðherra, bara þannig að afstaða mín liggi fyrir hvað það varðar. Ef við skoðum það sem frumvarpið á að færa fram og stuðla betur að betri vínmenningu, ég held að það sé þörf umræða. En ég held hins vegar að sú leið sem verið er að fara hér sé ekki endilega sú rétta. Mér leiðist að öll þessi forsjárhyggja sem kemur fram í ýmsum málum, hvort sem það er með sölu á tóbaki í apótekum eða takmarkanir á ákveðnum auglýsingum, að alltaf sé farið fram með breytingar til að stuðla að minni neyslu og betri vínmenningu. Það er ekkert í þessu frumvarpi sem bendir til þess að það verði skynsamlegri neysla eða minni neysla á áfengi. Þvert á móti hefur það sýnt sig að við Íslendingar erum með eina hörðustu áfengislöggjöf í heimi en um leið sé ég ekki að vandinn sé eitthvað tiltölulega minni hér en annars staðar, síður en svo. Ég held að við eigum miklu frekar að vinna þetta með aðilum á markaði, þá er ég ekki að tala bara um fyrirtækin eða um innflytjendur og annað, heldur líka heimilin og aðra sem eru svona stóru leikendurnir í samfélaginu. Það er svo margt í þessu máli sem undirstrikar þá tilhneigingu ríkisstjórnarinnar að hafa vantrú á því sem fyrir er 

Virðulegur forseti. Fyrst hvað varðar stjórnirnar þá hygg ég að hv. þingmaður þekki það úr störfum sínum sem ráðherra í ríkisstjórn Íslands að slík þróun hefur almennt verið í ríkisrekstrinum að sérstakar stjórnir hafa verið á undanhaldi og það kæmi mér ekki á óvart að hv. þingmaður hefði sjálfur stuðlað að því á sínu málasviði á sínum tíma. En um tilvísun til tóbaksvarnafrumvarpsins svokallaða og banns við áfengisauglýsingum er nú sá þingmaður sem hér stendur ekki ábyrgðarmaður þeirra mála. Ég verð að segja að athugasemdir um aukna forsjárhyggju lúta alfarið að þeim málum en ekki því máli sem hér er fyrir, því að hér er auðvitað fyrst og fremst verið að festa lagaheimildir fyrir þeim vöruvalsreglum sem Áfengis- og tóbaksverslunin hefur lengi starfað eftir. Þau sjónarmið sem þar eru fyrst og fremst uppi lúta ekki að því að hafa vit fyrir fullorðnu fólki. Þar hefur fyrst og fremst verið horft til þess að áfengar vörur sem eru framleiddar sérstaklega til markaðssetningar á börn og ungmenni, þeim sé hægt að hafna. Áfengur ís, áfengt sælgæti og önnur slík viðleitni til þess að selja ósjálfráða fólki áfengi í einhvers konar dulargervi, ég held að það sé eðlileg viðleitni hjá Áfengis- og tóbaksversluninni og feli ekki í sér neina óeðlilega forsjárhyggju. Það er nokkuð sem hún hefur gert fram að þessu. Við erum fyrst og fremst að festa í lögunum um hana að það sé henni heimilt og að hún sé ekki að gera það á grundvelli reglna sem hún setur sjálf án sérstaks stuðnings í lögum.

Frú forseti. Ég hnýt m.a. um vöruvalsreglur. Hver á að hafa eftirlit með því og hvaða reglur kemur ÁTVR til með að setja í vöruvali? Ég skil vel að menn, innflytjendur til að mynda, velti því fyrir sér hvernig það muni þróast, hverjir eru innundir hjá viðkomandi stjórnum. Ég geld varhuga við þeim breytingum sem eru settar fram og vil líka draga fram þau sjónarmið sem hafa verið sett fram af umsagnaraðilum, hvort sem það er Viðskiptaráð Íslands eða aðrir, þar sem menn benda á að endurskoða þurfi skattaleg markmið ríkisstjórnarinnar í tengslum við sölu áfengis í verslunum ÁTVR. Menn verða að horfast í augu við að bruggstarfsemi hefur aukist hér á landi. Er það sú þróun sem menn vilja sjá? Ég held að það sé ekki í samhengi og samræmi við þá samfélagslegu ábyrgð sem er m.a. talað um í frumvarpinu. Ég held líka að það sé hvergi verið að taka á því í frumvarpinu að menn reyni markvisst að draga úr neyslu sterkari drykkja og reyni að beina neyslunni, ef hún á annað borð á að vera til staðar, til léttari veiga. Mér finnst vanta ákveðna heildaryfirsýn yfir þetta og einfaldlega ákveðið þor að fara gegn rétttrúnaði sem ríkir á þessu sviði sem svo allt of mörgum í samfélaginu. Það eru ýmis málefni sem má bara ekki snerta af því þá fær maður yfir sig þá holskeflu að maður sé, í þessu tilviki, að stuðla að því að hér verði aukin neysla áfengis. Það er ekki þannig. Það eru aðrar leiðir sem eru réttari og skynsamlegri að mínu mati til þess að stuðla að betri vínmenningu í landinu, sem ég trúi ekki öðru en hv. þingmaður sé samþykkur og samsinni mér í því máli, að það er eitthvað sem er eftirsóknarvert að við bætum vínmenninguna hérna og reynum að draga úr þeim hvötum að menn drekki sterkt vín og fari frekar í neyslu hófsamari drykkja. Þetta eru sjónarmið mín varðandi málið. 

Virðulegur forseti. Það er athyglisvert að heyra þessi sjónarmið í sama orðinu, andstöðu við hvers kyns forsjárhyggju í þessum málum en um leið eindreginn vilja til þess að hafa áhrif á vínmenningu í landinu. Ég held að sú áhersla sem er lögð í nefndarálitinu sé sú að í beitingu vöruvalsreglnanna eigi verslunin að gæta meðalhófs og jafnræðis. Ég held að það lýsi sömu varnaðarorðum frá nefndinni og hv. þingmaður hafði uppi um að mikilvægt er að þær reglur séu ekki misnotaðar. Það er ástæða til að undirstrika að þær eru í gildi og hafa verið í gildi þannig að við erum kannski fyrst og fremst að setja um þær fastari skorður og það tryggir betur réttaröryggi þeirra sem eiga undir verslunina að sækja. Eins er óhjákvæmilegt að hafa það í huga að Áfengis- og tóbaksverslunin hefur einkasöluleyfi á áfengi. En auðvitað er það þannig að í starfsemi hennar koma fram alls kyns áherslur í framsetningu á vörum, vöruúrvali o.s.frv. Það er mikilvægt að þær áherslur séu á einhverjum forsendum og það eru þá væntanlega nærtækustu forsendurnar fyrir löggjafann til að vísa til í því sambandi, þ.e. samfélagsábyrgð, stefna stjórnvalda á hverjum tíma í þessum tilteknu málefnum eins og hún er samþykkt í ríkisstjórn á hverjum tíma og endurspeglast í lögunum. Á hverju öðru ætti verslunin að byggja? Auðvitað eru ýmiss konar afurðir sem kunna að innihalda áfengi sem við höfum öll skilning á að Áfengis- og tóbaksverslunin vilji ekki bjóða í verslunum sínum af því að þær þjóna annarlegum markmiðum, eins og að venja börn eða ungmenni langt undir aldri á áfengisneyslu,  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 23/2006, um upplýsingarétt um umhverfismál. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á löggjöf er snertir umhverfis- og mengunarmál. Tilefnið er alvarlegur brestur í upplýsingagjöf til almennings vegna díoxínmengunar frá sorpbrennslustöðinni Funa í Skutulsfirði í Engidal. Sem kunnugt er af fréttum mældist magn díoxíns, sem er þrávirkt efni, tuttugufalt yfir þeim viðmiðunarmörkum sem almennt gilda um sorpbrennslustöðvar þegar mælingar voru gerðar árið 2007 á svæðinu. Niðurstaða mælinganna var ekki kynnt íbúum á Ísafirði og var sorpbrennslustöðin Funi starfrækt í rúm tvö ár eftir að upplýsingar um mælingarnar höfðu verið birtar opinberum aðilum. Þetta mál komst í hámæli í desember síðastliðnum þegar díoxín mældist í mjólk úr kúm í Engidal í gæðaeftirliti Mjólkursamsölunnar. Vöknuðu við það áhyggjur að heilsufarsáhrifum mengunarinnar á íbúa í Holtahverfi og Engidal sem og á þá sem starfað hafa í sorpbrennslustöðinni eða í næsta nágrenni við hana. Fram kom í fjölmiðlum að ábúendur í Engidal fundu fyrir heilsukvillum og óttuðust um heilsufar sitt. Það hvernig málið bar að vakti að vonum áleitnar spurningar um hvernig reglubundnu mengunareftirliti væri háttað en þó sérstaklega upplýsingaskyldu við almenning. Það var merkilegt nokk ekki sá aðili sem ber ábyrgð á eftirliti með sorpbrennslustöðvum, Umhverfisstofnun, heldur Mjólkursamsalan sem uppgötvaði eitrunina í kúnum í Engidal sem opinberaði málið gagnvart almenningi. Í kjölfar fréttar um mikla díoxínmengun frá sorpbrennslustöðinni Funa í Skutulsfirði ákvað umhverfisnefnd Alþingis að skoða nánar þá löggjöf um umhverfismál og upplýsingaskyldu stjórnvalda er snýr að mengunarmálum. Hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur var falið það verkefni en hún hafði sýnt frumkvæði við að vekja máls á þessu máli í umhverfisnefnd og er 1. flutningsmaður frumvarpsins sem hér er kynnt og er bein afleiðing af þeirri úttekt sem hv. þm. vann fyrir umhverfisnefnd Alþingis. Þeir lagabálkar sem komu sérstaklega til skoðunar voru lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, og lög nr. 23/2006, um upplýsingarétt um umhverfismál. Niðurstaða greiningarinnar sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir hafði veg og vanda af var að kveða þyrfti skýrar á um frumkvæðis- og viðbragðsskyldu stjórnsýslustofnana í íslenskri löggjöf og um rétt almennings til að vernda heilsu sína og lífsgæði. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 23/2006, um upplýsingarétt um umhverfismál. Í þessum lögum kemur fram að markmið þeirra sé að tryggja almenningi aðgang að upplýsingum um umhverfismál sem stjórnvöld hafa yfir að ráða til að stuðla að sterkari vitund um málefni á umhverfissviði, frjálsum skoðanaskiptum og aukinni þátttöku almennings í ákvarðanatöku um umhverfismál. Voru lögin sett til innleiðingar á tilskipun 2003/4/EB um almennan aðgang að upplýsingum um umhverfismál. Í lögunum liggur áherslan á rétt almennings til að fá upplýsingar, og skyldu stjórnvalda til að veita þær og miðla þeim greiðlega og skipulega. Að mati flutningsmanna þessa frumvarps er hins vegar hvorki í lögunum né tilskipun Evrópusambandsins beinlínis kveðið á um frumkvæðisskyldu stjórnvalda þar sem þau fela ekki í sér bein fyrirmæli til stjórnvalda um að veita óumbeðnar upplýsingar og viðvaranir vegna mengunarhættu. Bent hefur verið á að tilskipun Evrópusambandsins sé ekki afdráttarlaus en flutningsmenn telja að hana megi þó skilja á þann veg að stjórnvöld hafi frumkvæðisskyldu í upplýsingagjöf sé mengunarhætta til staðar. Eru því lagðar til breytingar á þremur greinum laganna; markmiðsákvæði laganna, 5. gr. sem fjallar um upplýsingarétt almennings um umhverfismál og loks 10. gr. sem fjallar um almenna miðlun upplýsinga um umhverfismál. Er vonast til þess að með breytingunum verði staða almennings gagnvart stjórnvöldum og skylda stjórnvalda tryggð sem og að tryggður verði réttur fólks til að búa við heilsusamleg skilyrði og varðveita lífsgæði sín. Ég tel að eðlilegt sé, okkur til varnaðar sem gegnum starfi löggjafans, að fara örlítið yfir þær lagagreinar sem gerðar eru breytingar á í frumvarpinu. Sérstaka athygli vekur 5. gr. sem fjallar um upplýsingarétt almennings um umhverfismál en í gildandi lögum segir með leyfi forseta: „Stjórnvöldum þeim sem falla undir 2. gr. er skylt, sé þess óskað, að veita almenningi aðgang að fyrirliggjandi upplýsingum um umhverfismál með þeim takmörkunum sem greinir í 6. gr. Stjórnvöldum er ekki skylt að afla sérstaklega upplýsinga til þess að láta almenningi þær í té.“ Þetta vekur óneitanlega athygli og er barn síns tíma. Það eru þó ekki nema fimm ár síðan þessi löggjöf var samþykkt á hinu háa Alþingi. Þau orð um að stjórnvöldum sé skylt að veita almenningi aðgang að fyrirliggjandi upplýsingum um umhverfismál, sé þess óskað, vekja óneitanlega athygli í samhengi við það mál sem hér er undir þar sem fram komu mælingar um díoxínmengun sem var tuttugufalt yfir viðmiðunarmörkum. Þær upplýsingar liggja fyrir í upphafi árs 2008, í kjölfarið fara fram bréfaskipti á milli Umhverfisstofnunar og bæjaryfirvalda í Ísafjarðarbæ, en almenningur fær ekkert að vita um ástandið og er ekki gert viðvart um hugsanlega hættu sem heilsu íbúanna stafar af menguninni fyrr en einkafyrirtækið Mjólkursamsalan sendir frá sér upplýsingar um mengun í desembermánuði 2010. Þetta er ótrúlegt og ég leyfi mér að fullyrða að löggjöf af þessu tagi mundi ekki fara í gegnum hið háa Alþingi í dag. Ég held sem betur fer að við séum betur á varðbergi gagnvart frumvörpum sem koma frá framkvæmdarvaldinu í dag. Því miður hafa menn brennt sig illa á því að láta hluti fara hér lítt hugsaða í gegn á undanförnum árum en vonandi er sá tími liðinn.