Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Eiríkur Einarsson) Það er álit margra manna, að skólabáknið í landinu sje vaxið þjóðinni yfir höfuð eins og nú er komið, og að kenslumenning æskulýðsins komi ekki að þeim notum, er til mætti ætlast. Kann það að þykja undarlegt, að jeg, sem gerist nú flutningsmaður þess, að enn sje stofnað til skóla í viðbót, skuli þó vera meðal þeirra, er telja ofvöxt í skólakerfinu. Að minni hyggju er það megingallinn, hve mikið af skólamentuninni er orðið handahófsmentun. Sjermentaskólarnir eru ekki nema fyrir fáa, og eiga ekki að vera nema fyrir fáa, en alþýðumentunin, sem svo mjög hefir dregist úr sveitum til kaupstaðanna, og þá einkum til Reykjavíkur, virðist meir hafa orðið til þess að dreifa og veikja en sameina og styrkja þann þjóðernishug og þær gáfur, er ungu fólki búa í brjósti, þegar leitað er á burt úr foreldrahúsunum til aukins mentaþroska. Það er þannig orðin sannfæring margra til sveitanna, er byggist á dýrkeyptri reynslu margra sveitaheimila, margra foreldra, að öll þessi alþýðumentun, þessi farandmentun, stefnulaust bóknám, eitthvað út í bláinn, með kaupstaðaráhrifum, miður hollum að mörgu leyti, sje einhver drýgsti þátturinn í losinu, dreifingunni, aðgerðaleysinu, er nú ógnar öllum landslýð. - En æskulýðurinn vill fara að heiman, hvað sem það kostar, og leita sjer mentunar, og víða er ekki í önnur hús að venda en þessa handahófsskóla, flesta í kaupstöðunum, alla langt frá föðurhúsunum; á þetta að öllu leyti við um sveitaheimili á Suðurlandsundirlendinu, því eins og kunnugt er, eru þar engir skólar, aðrir en nokkrir barnaskólar. Alþýðan víðs vegar um sveitir landsins hefir nú kvatt sjer hljóð og heimtar lagfæringu í þessum efnum, og leitar hennar með þeirri rökfærslu, að á sama hátt og háskólinn þarf sanna vísindamenn fyrir kennara, svo að hinir lærðu menn framtíðarinnar geti kallast sannmentaðir menn, og kennarar stýrimannaskólans þurfa að bera gott skyn á siglingafræði, til þess að kenslan svari tilganginum þar, svo þurfi alþýðumentun til sveita að vera í fullu samræmi við þroskaþörf bændastjettarinnar. Alþýðumentun unglinga til sveita þarf því að sníðast eftir lifnaðarháttum, starfsháttum og hugsunarhætti bændalýðsins, öllu eins og það ætti að vera. Með þessari alþýðumentun framtíðarinnar á alt að leita síns markmiðs, horfa til andlegs og veraldlegs þroska, en ekkert að kenna tilgangslaust eða hugsunarlaust, eins og nú brennur um of víða við. Samkvæmt þessu á alþýðumentun hinna ungu til sveita að veitast í sveitunum sjálfum, í hjeraðaskólunum fyrirhuguðu, þar sem góður og víðsýnn kennari blæs nemendunum þeim anda í brjóst, er verður lífsandi farsællar bændastjettar í framtíðinni. Eiga hjeraðsskólarnir á þennan hátt að verða einskonar tákn hinnar þjóðlegu viðreisnar. Enginn unglingur að týnast, því síður nokkur góð hugsun að týnast, alt að taka framförum og fólkinu að fjölga í sveitunum. Á þessu viðreisnarstarfi er þegar byrjað, þótt skemra sje á veg komið en skyldi. Eiðaskólinn ber þess ljósan vott, að vel er á stað farið. Nú eru það einkum tvö hjerað, er hafa gert alþýðuskólastofnun að áhugamáli sínu, Þingeyingar annars vegar, en Sunnlendingar, bygðarlögin hjer austan heiðar, hins vegar. Aðstaðan er að sumu leyti lík, en að öðru leyti ólík; hvorirtveggja hafa safnað allmiklu fje til skólanna, Sunnlendingar þó vissulega miklu meiru. Með fjárloforðum sínum til hjeraðsskólans, sem jeg veit, að þeir munu standa við, er á reynir, sýna þeir og sanna, hve mikið þeir vilja leggja í sölurnar til að koma áhugamáli sínu í framkvæmd. Hjeraðsskólinn er þar vissulega alment áhugamál, ekki síður glöggra og gætinna manna en hinna. Að fjársöfnun og almennum áhuga geri jeg því ráð fyrir, að Sunnlendingar sjeu komnir spöl lengra í þessu máli en Þingeyingarnir, en hins vegar er staðurinn ekki ákveðinn og maðurinn ekki fundinn, eða að minsta kosti ekki ákveðinn, til að veita skólanum forstöðu. Þar standa Þingeyingarnir betur að vígi, og það fylkir þeim fram fyrir okkur Sunnlendinga, er til fjárlaganna kemur, sem þingið hefir nú til meðferðar. Í Þingeyjarsýslu hefir alþýðumentun um langt skeið verið í tiltölulega góðu horfi, - best hjer á landi -, hún hefir borið þeim mikla ávexti. Það er, að ætlun minni, alþýðumentun Þingeyinga og engu öðru að þakka, hve framarlega þeir hafa komist á mörgum sviðum þjóðlífsins á síðari áratugum; það er henni að þakka, hve margir bændur þar nyrðra hafa orðið þjóðkunn skáld, og hún á drjúgan þátt í því, hve þeir, þingeysku bændurnir, hafa komist tiltölulega lengra en aðrir bændur landsins í pólitiskri starfsemi nú hið síðasta, og nægir þar að nefna það, að tveir þeirra hafa náð ráðherradómi. Þingeyingar æskja því hjeraðsskólans, af því að þeim er það ljóst af reynslunni, hvað aukin mentun, enn þá meiri alþýðumentun, er holl, þegar hún er heimafengin. Þeir eru lengst komnir, en vilja komast lengra. Sunnlendingar æskja hjeraðsskólans aftur á móti fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að þeim er það ljóst, hvað vantandi alþýðumentun til sveitanna er lamandi í samkepni lífsins og háskasamleg fyrir framtíð Suðurlands. Það er annars merkilegt, að Suðurlandsundirlendið og fjalllendissveitirnar, sem að því snúa, þetta langstærsta og veglegasta hjerað landsins, sem ætlað er að taka svo margskonar stakkaskiftum í nýbreytni búnaðarmálanna og samgöngumálanna, skuli vera jafnherfilega afskift, að því er skólahald og sveitamentun snertir, og raun er á. - Í Borgarfirði er myndarlegur bændaskóli og einnig alþýðuskóli, í Dalasýslu var lengi búnaðarskóli, nú mun þar og víðar vestra vera alþýðuskóli í sveit, er nýtur nokkurs ríkisstyrks; á Blönduósi er kvennaskóli, á Hólum í Hjaltadal bændaskóli, á Möðruvöllum í Hörgárdal var þjóðkunnur alþýðuskóli, er að vísu fluttist til Akureyrar, en nýtur sín þar tiltölulega vel til menningar unglingum úr sveit, þótt í kaupstað sje; á Laugalandi í Eyjafirði var kvennaskóli; um Þingeyjarsýslu þarf ekki að tala, og hvað Austfirði snertir, er nóg að nefna Eiðar. Um Suðurland austan Hellisheiðar er öðru máli að gegna. Til forna vora þar hin ágætustu mentasetur, svo sem Haukadalur, Oddi og Skálholt, en eftir að Skálholtsskóli lagðist í auðn, og síðan er á annað hundrað ár, hefir engin mentastofnun, nema ef vera skyldu barnaskólar í kauptúnum, sjest á Suðurlandsundirlendinu. Höfuðstaðaráhrifin, með kostum sínum og stórgöllum, hafa sogað sunnlenska menning til sín. Á þessu verður nú að ráða bráða bót, og er hjeraðsskólabeiðni Sunnlendinga jafnt nauðsynjakrafa sem rjettlætiskrafa. Þeir eiga meiri rjett á alþjóðarstyrk til alþýðuskóla en nokkurt annað bygðarlag. Þeir hafa langa lengi verið settir hjá, og hjeraðsskólinn hjer fyrir austan á að verða útvörður sveitamenningarinnar gagnvart þeirri stórbæjatísku, er kaupstaðirnir draga nú meir og meir dám af, og þar er til mests að vinna á Suðurlandsundirlendinu, sem höfuðstaðurinn á svo greiðan aðgang að það er allra vilji austanfjalls, að varleg í og haglega verði sótt fram til sigurs í þessu máli. Mönnum er augljóst, að ekki nægir að fá skólanefnu með einhverjum kennara. Skólinn þarf að vera á hagkvæmum stað, haganlega gerður og umfram alt hafa á að skipa góðum kenslukröftum; afla sjer lærðra, víðsýnna og þjóðlegra kennara, og einkum forstöðumanns, annars kann að verða ver farið en heima setið. Til þess nú að allur þessi nauðsynlegi undirbúningur verði gerður, er sjálfsagt, að þeir, sem eiga að fylgja málinu eftir af hálfu hjeraðsmanna, undirbúningsnefndirnar, er kosnar hafa verið í austursýslunum, og landsstjórnin, er á einnig að flýta framkvæmd svona góðs máls, taki höndum saman og búi skólamálið faglega í hendurnar á næsta þingi, en þá á það að vinnast fram til sigurs. Í þessu skyni er tillaga þessi komin fram. Það er óþarft að eyða mörgum orðum að tillögunni sjálfri. Jeg hefi leitast við að sýna fram á, hví hún er fram komin og fyrir hverskonar máli hún á að greiða; það er nægilegt. Vonandi verða Sunnlendingar sammála um skólasetrið, þegar á hólminn kemur, en ágæt trygging fyrir, að ágreiningur í þeim efnum tefji ekki málið nje spilli því, er að fela landsstjórninni sjálfri þá ákvörðun, í samráði við hjeraðsfulltrúana. Á þeirri samkomu gleymist öll hreppapólitík, en alt miðast við hagkvæmustu niðurstöðuna. Þá er og óhjákvæmilegt að gera áætlun um gerð og skipulag skólans nú sem bráðast; þar hefir ríkið fagmönnum á að skipa, og ættu þeir, í samráði við fulltrúana austan að, auðveldlega að geta áætlað stofnkostnað o. s. frv., svo að færi nærri sanni, en slík áætlun er nauðsynleg áður en lengra er farið. Þegar staðurinn er ákveðinn, kostnaðaráætlun gerð og fjársöfnun hjeraðsmanna trygð, er komið í það horf, að sá eða þeir, er hlutaðeigendur vildu helst aðhyllast sem væntanlega kennara, gætu gefið svör, jafnframt því sem styrkurinn yrði veittur úr ríkissjóði, en tillaga þessi er vonarbrjef um, að það verði gert á næsta þingi, ef fjárhagurinn leyfir á nokkum hátt, og jeg vil segja, að hann leyfi fátt, ef ekki þetta, þótt Sunnlendingar hafi notið mikillar hjálpar úr landssjóði til margra verklegra efna - stundum að vísu til áhættusamra tilrauna - hafa þeir verið afskiftir um alla hjálp til skólamentunar heima fyrir, og nú er að bæta þeim það. Og viss er jeg um, að óhætt er að greiða fje úr ríkissjóði til að bæta hinn andlega jarðveg æskulýðsins austanfjalls; það er ekki að óttast rangar áætlanir nje þá „Skeiðaklöpp“, er vart verði á unnið og geri fyrirtækið svo fjarskalega torsótt eða vafasamt, hvort það muni svara kostnaði. Að síðustu skal jeg taka það fram að hv.þm. er óhætt að samþykkja tillöguna þeirra hluta vegna, að þeir binda hinu nýja þingi engar óeðlilegar kvaðir á herðar. Þeir, sem samþykkja nú, lýsa aðeins velþóknun á málinu og svona löguðum undirbúningi og ætlast til, að það vinnist fram til fulls sigurs á næsta þingi, ef ástæðurnar leyfa; er það nógur varnagli, en sómi hverjum þingmanni að rjetta svona góðu máli hjálparhönd.

Forsætisráðherra (SE): Jeg sje, að allir þingmenn Suðurlandsundirlendisins flytja tillögu þessa, og kemur mjer það ekki á óvart. Um mörg ár hefir þetta verið mikið áhugamál þessara sýslna. Þegar jeg var sýslumaður Skaftfellinga, var mikið um málið rætt. Jeg vil aðeins taka fram, að stjórninni mun ljúft að undirbúa málið.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg vil leyfa mjer að þakka góðar undirtektir hæstv. forsætisráðherra.

Flm. (Hákon Kristófersson) Jeg hefi borið fram tillögu á þskj. 300 ásamt með hv. 5. landsk.þm. (JJ). Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um, hvað í till. felst, en nái hún fram að ganga, ætlast jeg til, að hæstv. stjórn taki tillit til hennar, eftir því sem við verður komið. Aðaltilgangur till. og vatill. á þskj. 361 er að koma í veg fyrir, ef kostur er, að þeir læknar sjeu settir eða skipaðir í embætti, sem hlutaðeigandi hjeraðsbúum er þvert um geð að taka við. Það er ekki að ástæðulausu, að einmitt jeg er flm. slíkrar till., því vitanlegt er, að nú á næstunni verða skipaðir læknar í tveim hjeruðum í mínu kjördæmi, og stendur mjer ekki á sama, hvernig menn hljóta þau embætti. Till. þessi hefir sætt allhörðum dómum, og finst mjer undraverð sú dirfska og fáviska að halda því fram, að með henni sje farið fram á, að læknar skuli kosnir, svo jeg leyfi mjer að hafa sömu ummæli um andmæli þau, sem tillagan hefir sætt, og andmælendur hafa haft um till. Meina jeg hjer prófessor Guðmund Hannesson. Verð jeg að mótmæla þessum skilningi, enda hefir okkur flm. ekki komið slíkt til hugar. Eru og til ákveðin lagafyrirmæli um, að veitingarvaldið sje hjá konungi í þessu efni. Tilgangurinn með till. er sá, að fá álit hins háa Alþingis um, hvort ekki væri rjett, ef óskir kæmu frá hjeraðsbúum, að taka tillit til þeirra, þegar um veitingu læknisembætta er að ræða. Jafnaðarlega munu engar óskir fram koma í þessa átt, en komi þær fram, er rjettmætt, að þær sjeu teknar til greina og ekki þrengt þeim mönnum upp á hjeraðsbúa, sem þeir vilja ekkert hafa með að gera. Gengur dirfsku næst að halda því fram, að það sje ósanngjörn krafa, að hjeraðsbúar fái íhlutunarrjett um það, hverjir verði læknar þeirra, sem þeir framvegis eiga að búa við og eiga oft svo mikið undir. Athugandi er, að hjer er aðeins um íhlutunarrjett að ræða; stjórnin verður ekki skyld að fara að óskum hjeraðsbúa, þó að till. verði samþykt, fremur en áður. En ekki er það á rjettlætis eða sanngirnisgrundvelli bygt, ef hið háa Alþingi sjer sjer ekki fært að samþykkja till. Þessi till. hefir komið því til leiðar, að brjef hefir borist til þingsins frá Guðmundi prófessor Hannessyni f. h. Læknafjelags Íslands. Jeg fæ ekki skilið, hvað fjelag þetta getur haft út á till. að setja. Þó að vitanlegt sje, að sá embættismannahringur sje fast tengdur saman að ýmsu leyti, gat jeg ekki búist við, að viðkomandi embættismenn teldu gengið á hluta sinn með þessari till., og þar af leiðandi teldu þess enga þörf að hreyfa mótmælum hvað þetta snertir. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að taka til athugunar nokkur atriði brjefsins, þar stendur meðal annars: „Vjer göngum að því vísu, að tillögumönnunum gangi það til að tryggja hjeruðunum betri lækna en nú gerist. Hversu hjeraðsbúar eiga að geta dæmt um læknishæfileika manna, sem þeir venjulega þekkja lítið eða ekki, er oss óskiljanlegt. Þeim hefir tekist misjafnlega og oft illa að velja presta sína, og miklu erfiðara er fyrir þá að velja lækni“. Að vísu er mjög skiljanlegt, að landlæknir í flestum tilfellum geti best dæmt um umsækjendur, og er víst viðurkent að alment hafi menn verið ánægðir með skipun læknisembætta undanfarið. Óánægja hefir ekki átt sjer stað nema í slíkum tilfellum, sem jeg hefi á minst, þegar hjeraðsbúar hafa mælt með öðrum en embættið hlaut. Menn rekur minni til, að nýlega var skipað í læknisembætti, einmitt í tíð Guðmundar Hannessonar sem settslandlæknis. Umsækjendur voru nokkrir og kom til kasta landlæknis að „instilla“ einhvern. En niðurstaðan varð sú, að hann treysti sjer ekki að gera upp á milli umsækjenda, og hafði stjórnin því óbundnar hendur. Vitanlega kom þetta af því, að allir voru svo góðir. Vitanlega getur brugðið til beggja vona með íhlutunarrjett hjeraðsbúa, en jeg verð að halda því fram, að þó að ábendingar frá þeim kynnu að mistakast, þá eiga þeir þó altaf mest á hættu sjálfir, þar sem það kemur niður á þeim, ef valið mishepnast. Þar af leiðandi er þeim óhægra en annars að vera óánægðir með viðkomandi embættismann. Mistök hafa átt sjer stað við val presta - það er mikið rjett -, en mjer er spurn: Hvar og á hvaða sviðum mannlífsins eru ekki mistök? Mistök hafa komið fyrir í vali embættismanna í flestum stjettum, jafnvel prófessora. Þá segir þessi sami heiðursmaður, að reynslan hafi sýnt, að hjeraðsbúar kysu helst unga menn sem lækna. Jeg vildi spyrja, hvaðan honum kæmi þessi vitneskja. Mjer vitanlega hafa hjeraðsbúar að jafnaði ekki verið spurðir til ráða, þá er þeim hefir verið fenginn nýr læknir. Annars sje jeg ekkert að því, þó að t. d. hin afskektari hjeruð kysu einkum unga menn og hæfari til ferðalaga. Að gera ráð fyrir, að gripið verði til undirróðurs, eins og brjefritarinn gerir, er óhæfilegt, og furðar mig á, að svo mætur maður skuli skjalfesta slíka yfirlýsingu. Þá gerir sami heiðursmaður ráð fyrir, að oft yrðu það lökustu og ófyrirleitnustu læknarnir, sem notuðu þetta ráð, og oft með góðum árangri. Hjer slær hann föstu, að ófyrirleitni gangi best í alþýðu manna. En jeg þekki alþýðumenn svo vel, að jeg þori að fullyrða, að þessi óskaplega spá mun ekki rætast. Jeg vil leggja áherslu á, að jeg tel víst, að hjeraðsbúar muni ekki hefja andblástur gegn læknum, sem þeir gætu ekki sýnt fram á með rökum, að væru óhæfir. Mjer er ekki kunnugt um, að menn sjeu yfirleitt gjarnir á að traðka rjetti einstaklinga að ófyrirsynju, en svo er gert, ef ráðist er á valinkunna heiðursmenn, sem ekkert er út á að setja. Svo virðist, sem brjefritari slái því föstu, að till. fari fram á kosningu lækna, en, eins og jeg hefi áður tekið fram, er það rangur skilningur á till., og er þar með hnekt þeirri mótbáru hans, að till. geti leitt til þess, að óhægara yrði fyrir lækna í lakari embættum að skifta um. Þá getur hv. brjefritari þess, að ef till. yrði samþykt, myndi opnast leið fyrir menn að komast í embætti með tilstyrk frænda sinna. Vil jeg mótmæla að á þessu sje hætta. En í þessu sambandi vildi jeg spyrja, hvort menn viti þess ekki dæmi, að veitingar embætta hafi farið eftir frændstyrk, eða þá eftir því, hvort viðkomandi hafi verið vel sjeður á hinum svokölluðu hærri stöðum. Þyrfti sennilega ekki að fara í grafgötur eftir svo sem einu eða tveimur dæmum, eða jafnvel fleirum. Það er langt frá því, að jeg telji framfarir að sem flestum kosningum, eins og brjefritari getur til. Hjer er um engar kosningar að ræða - og framfarir tel jeg, að íhlutunarrjettur þeirra, sem mest eiga á hættu við skipun embætta, yrði ekki algerlega fótum troðinn. þá heldur brjefritari því fram, að ef kjósa eigi hjeraðslækni í Reykjavík, þurfi að skipa nýjan prófessor við háskólann. Þessa klausu skil jeg ekki og fæ ekki sjeð, að hún standi í nokkru sambandi við till. Má því sannarlega segja um þetta atriði, og reyndar fleiri í brjefinu, að þau sjeu reglulega vanhugsuð, og gegnir furðu, að þau skuli koma úr þessari átt. Í niðurlagi brjefsins segir, að hjú og verkamenn sjeu spurð ráða um kjör sín og kaup, þegar þau eru ráðin. Hjer er enn ólíku saman að jafna, og er óþarfi að slá því fram, að nái till. fram að ganga, megi bjóða læknum þá kosti, er þeir vilji ekki ganga að. Hefir mjer vitanlega slík óhæfa engum til hugar komið, og enda hvergi hægt að sjá slíkt af till. Aðaltilgangurinn með till. er sá, að ef mistök yrðu á skipun í læknisembætti, þá væri hjeraðsbúum heimilt að bera fram óskir sínar við stjórnina og hún tæki rökstuddar tillögur þeirra til greina. Býst jeg við, að hjer á landi sjeu í embættum margir þeir menn, sem brýn nauðsyn bæri til að víkja frá, ef hag einstaklinga og þjóðarinnar á að vera sæmilega borgið. „Þeir eru nú ekki margir“, segir einn hv.þm. En ef dæmi finnast, má vitna til þeirra. Og spá mín er, að þess verði ekki langt að bíða, að hjeraðsbúar fái heimild til að reka af höndum sjer óhæfa embættismenn, sem jeg leyfi mjer að fullyrða, að eru þó nokkuð margir. En það má með sanni segja, að það er ekki svo hart á því tekið, þó að embættismenn sjeu ekki einu sinni óhæfir, heldur skaðlegir sem slíkir. Jeg hefi nú gert grein fyrir, hvað fyrir okkur vakir með þessari þáltill., og fer ekki frekari orðum um hana að sinni, nema jeg verði neyddur til að koma inn á atriði, sem jeg kæri mig ógjarnan um að minnast á. Jeg tel ósanngjarnt og óviðeigandi, að till. sje talin móðgun við nokkurn. Hún á að tryggja, eftir því sem föng eru á, að hjeruðin þurfi ekki að taka við þeim læknum, sem þau kæra sig ekkert um. Hjer er aðeins um tillögurjett að ræða, sem stjórnin gæti að vísu haft að engu, en sem í langflestum tilfellum yrði ekki notaður.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla ekki að fara inn á það, hvort heppilegra er að læknar sjeu kosnir eða skipaðir. Nú eru þeir skipaðir af konungi, en áður er jafnan leitað umsagnar landlæknis. Lögum er ekki hægt að breyta með þingsályktunartillögu, og get jeg því ekki tekið þessa þáltill. til greina, þótt hún verði samþykt, og því get jeg ekki heldur greitt atkvæði með henni. Ef þingið vill, að læknar sjeu kosnir, þá verður að samþykkja lög í því efni.

Magnús Pjetursson það virðist vera óþarfi að tala um þessa tillögu, þegar stjórnin er búin að lýsa því yfir, að hún taki hana ekki til greina, þó að hún verði samþykt. En þetta er í rauninni svo alvarlegt mál, að þörf er að athuga það frekar. Þetta mál er enginn nýr gestur hjer á Alþingi, því að 1917 var borið fram frumvarp, er gekk í svipaða átt og þessi tillaga, og er tilgangurinn alveg hinn sami eins og fara ætti að kjósa hjeraðslækna, þó að hv.flm. (HK) vilji reyna að smeygja tillögunni í gegn með því yfirskyni, að hún sje engin lög og að þessi sje ekki tilgangurinn. En jeg vil nú spyrja hv.flm. (HK), hvað tillagan hafi í raun og veru að þýða, ef ekkert tillit á að taka til hennar og stjórnin þarf ekkert eftir henni að fara. Því að hv.þm. (HK) margtók það fram, að stjórnin gæti gert alt, er henni sýndist, í þessum efnum, þó að till. yrði að þingsályktun. Jeg skil því ekki þennan skollaleik, og hefði verið miklu einarðlegra fyrir hv.flm. að koma beinlínis með frv. um kosningu hjeraðslækna. Annars er engin þörf að andmæla beinlínis ræðu hv.flm. (HK), því að hún gekk öll á móti tillögunni, en ekki með. Þá las hv.flm. (HK) upp kafla úr brjefi formanns Læknafjelagsins til Alþingis. Skýrði hv.flm. einungis út brjef þetta, en andmælti því ekki, því að hann leiddi fram rök með því, en engin gegn því. Er því í sjálfu sjer óþarft að fara fleiri orðum um þessa tillögu, en þar sem hún getur orðið skaðleg fyrir þjóðfjelagið, ef hún verður samþykt og skipulag það kemst á, sem hún fer fram á, hlýt jeg að fara nokkrum fleiri orðum um hana. Það mun enginn efi vera á, að meiningin með tillögu þessari er sú, að fá sem besta lækna í hvert einstakt hjerað. En jeg vil nú skjóta því til hv.þm., hvort þeir treysti almenningi til þess að dæma rjett um lækna. Því hefir verið haldið fram, að þetta væri hliðstætt prestskosningu, en svo er alls ekki, því að prestarnir geta kynt sig með ræðum sínum, og geta því látið sóknarbörn sín nokkurn veginn vita, hvernig þeir eru starfi sínu vaxnir. En hvernig geta læknar látið sjá verk sín fyrir kjósendum? Jeg er hræddur um, að það gangi illa, því að hvernig eiga þeir að geta sýnt list sína t. d. í skurðlækningum, yfirsetukvennafræði o. fl.? Og hverjir ættu svo að útvega verkefnin og hverjir að dæma um þau? Allir hv.þm. hljóta því að sjá, að þetta er einungis skopleikur. Hjeraðsbúar geta ekki á þennan eða annan hátt skorið úr, hver læknir, af svo og svo mörgum umsækjendum, sje bestur. Þá er annað atriði, sem jeg vil benda á, og einmitt sökum þess undrar mig, að slík tillaga sem þessi skuli komin frá hv.þm. Barð. (HK), þar sem í hans kjördæmi er mjög lítið læknishjerað, sem verið hefir læknislaust nú um tíma, einmitt fyrir þá sök, að það þykir mjög lítilfjörlegt. Því að þessu máli er þannig varið, að það spyrst æfinlega miklu minna til þeirra lækna, sem eru í litlum hjeruðum, heldur en hinna, sem eru í hinum betri hjeruðum og hafa auk þess sjúkrahús. Það myndi því venjulega lítill orðstír fylgja þeim úr litlu hjeruðunum út til kjósendanna, og væri því ekki hægt að búast við, að þeir yrðu kosnir síðar meir í önnur hjeruð. Gæti því vel farið svo, að margir læknar þyrðu alls ekki að fara í hin minni hjeruð, af ótta fyrir að losna þaðan aldrei aftur. Af þessu mundi því leiða, að smáu hjeruðin yrðu læknislaus, af því enginn fengist þangað. Er því ekki annað hægt að segja en tillaga þessi komi úr hörðustu átt, þar sem hún kemur frá hv.þm. Barð. (HK). Þá var hv.flm. (HK) að vefengja það, sem formaður Læknafjelagsins, Guðmundur Hannesson, segir í brjefi sínu, að þá er óskað sje eftir einhverjum læknum, þá sjeu það æfinlega ungir læknar, sem óskað er eftir. En hv.flm. (HK) veit það, að það hafa komið fram slíkar óskir og koma oft fram enn þá. Og þá hefir æfinlega viljað svo til, að þær hafa verið um unga lækna, sem eðlilegt er, því að það er álitið, að þeir fylgist betur með í hinum nýjustu vísindum læknislistarinnar en hinir eldri, sem kunna að vera farnir að dofna, auk þess, sem þeir eru betri til ferðalaga en hinir eldri, sem farnir eru að stirðna. Ef þetta yrði því samþykt, mætti búast við, að hinir gömlu læknar sætu heldur kyrrir í hjeruðum sínum heldur en leggja út í kosningaróður gegn stjettarbræðrum sínum. Er það því rjett, sem prófessorinn segir, að það yrðu einungis hinir lakari læknar, sem vildu leggja út í kosningabaráttu. Þá gaf hv.þm. (HK) það í skyn, að læknastjettin væri hringur. En þessu verð jeg alveg að mótmæla, því jeg tel þetta mál snúa meira að landslýð en læknastjettinni. Þá gat hv.þm. (HK) þess, að lítið gerði til, þó að mistök yrðu í vali læknanna hjá hjeruðunum, því að þau mistök kæmu mest niður á hjeruðunum sjálfum. En þá vil jeg benda hv.flm. á, að í tillögunni er ekki gert ráð fyrir öðru en að einfaldur meiri hluti ráði. Lenda mistökin þá ekki á minni hlutanum, sem altaf er töluverður, þegar um kosningar er að ræða? Jeg get ekki annað sjeð. Er því ærið hart fyrir minni hlutann að verða að beygja sig undir það, sem einungis lítill meiri hluti vill, auk þess, sem þeir menn, sem móti læknunum væru við kosningarnar, myndu ekki taka þeim mjög hlýlega, er þeir kæmu í hjeruðin. Þá var hv.flm. (HK) að finna að því, að Guðmundur Hannesson teldi almenning ekki dómhæfan í þessum efnum. En jeg vil einmitt undirstrika það með prófessornum, að almenningur sje alls ekki dómhæfur í þessu máli, því að það þarf fleiri ár til þess að geta dæmt um, hvort einn læknir sje góður eða ljelegur. Annars þótti mjer leiðinlegt, hve hörðum orðum hv.flm. (HK) fór um prófessorinn, sem ekki var viðstaddur, því að hann sagði meðal annars, að það væri ekki af vitsmunaskorti, að brjefið væri eins illa úr garði gert og hv.þm. vildi halda fram, heldur lægju þar til ýmsar misjafnar hvatir, sem hann þóttist ekki vilja nefna. Eftir því, sem hv.flm. (HK) talaði fyrir tillögu sinni, gat mjer ekki skilist annað en hann blandaði samantvennu mjög ólíku, sem sje, hvernig velja ætti embættismann og hvernig reka ætti ónýtan embættismann. En jeg get ekki skilið, eftir þeim ástæðum, sem tillagan kom fram af, að hún hafi átt að ganga í þá átt, sem jeg fyr nefndi. Jeg veit líka ekki betur en menn sjeu siðferðilega skyldugir að kvarta yfir þeim embættismönnum, sem standa illa í stöðu sinni, og eins og hæstv.forsrh. (SE) tók fram, er stjórnin fús til að rannsaka slík mál og víkja hinum ónýtu embættismönnum frá, ef þurfa þykir.

Heyr firn mikil!

. Hefir þm. reynt, að svo sje ekki? þá vildi hv.flm. (HK) reyna að lauma tillögunni í gegn með því að segja, að engar óskir myndu koma fram í þessu efni. En það liggur í augum uppi, að yrði þessi tillaga samþykt, þá myndu flest hjeruð koma með slíkar óskir, og Reykhólahjerað líka.

Hvers vegna nefnir þm. Það sjerstaklega?

. Af því að það hjerað hefir lengi verið læknislaust. Enda mundi verða að því róið af einstökum, ef til vill óhlutvöndum mönnum, er sæju sjer einhvern persónulegan hagnað af því. Jeg veit ekki, hvað hv.flm. (HK) hefir átt við í ræðu sinni, þegar hann var að tala um, að það væri betra fyrir okkur að fara ekki langt út í þetta mál, því að þá myndi hann koma með þetta og þetta. En nú er búið að andmæla því, sem hann sagði. Vænti jeg því, að hann komi með það, sem hann hafði í hótunum og dylgjum um. Annars held jeg, að hv.flm. gerði rjettast í því að taka tillöguna aftur, eftir að hafa fengið hina skýlausu yfirlýsingu hæstv. stjórnar um, að hún muni alls ekki fara eftir henni, þótt aldrei nema hún yrði samþykt.

Jónas Jónsson Jeg tel mjer skylt að segja hjer nokkur orð sem meðflutningsmaður þessarar tillögu. En áður en jeg vík að aðalefninu, vil jeg snúa mjer að því, er þegar er fram komið í umræðunum, og þá fyrst að því, er hæstv.forsrh. (SE) sagði, að hann myndi ekki fara eftir tillögu þessari, þótt hún yrði samþykt. Hv. þm. Str. (MP) greip fluguna á lofti og taldi tilverurjett tillögunnar þar með fallinn. En jeg vil nú benda þeim háu herrum á það, að þótt aldrei nema þessi stjórn telji sig ekki þurfa að fara eftir vilja þingsins, þá er þar með ekki sagt, að næsta stjórn telji sig ekki skylda til þess. Er því engin ástæða til að taka tillöguna aftur, þar sem vel má vera, að næsta stjórn fari eftir henni. Og þar sem líf hverrar stjórnar er háð vilja þingmeirihlutans, getur fyr en varir komið til framkvæmda, að slíkri ósk yrði hlýtt möglunarlaust. Tilgangur tillögu þessarar er afareinfaldur. Má segja, að farið sje fram á tvent, eitt jákvætt og annað neikvætt atriði. Það, sem fyrst er farið fram á, er, að ef eitthvert læknishjerað óskar sjerstaklega eftir einum af umsækjendum, þá veiti stjórnin honum. Þetta getur kallast hið jákvæða í tillögunni. En eftir bendingu mjög merks manns, sem alls ekki er samþykkur hinu jákvæða í tillögunni, höfum við bætt við síðara atriðinu, því, að ef aðeins er einn umsækjandi um eitthvert hjerað, þá geti hjeraðsbúar neitað honum, ef þeir vilja hann ekki og vilja heldur vera læknislausir eða hafa þjónustu nágrannalæknis. Þetta er hin neikvæða hlið tillögunnar. Jeg er ekki samdóma hv.þm. Str. (MP), að kjósendur í öllum hjeruðum mundu að jafnaði nota sjer þennan ábendingarrjett. Það er auðvitað ekki unt að sanna þetta fyrirfram, en jeg vil benda á, að hingað til hafa hjeraðsbúar sjaldan látið til sín taka um þessi mál, þó að komið hafi það fyrir. Jeg skal nefna eitt dæmi, og tek það fram, að jeg fer hjer eftir minni, en ekki neinni opinberri skýrslu, að núverandi læknir á Sauðárkróki sótti eitt sinn um hjerað norðanlands, og munu um 3/5 hlutar atkvæðisbærra manna í hjeraðinu hafa sent stjórninni áskorun um, að þeim manni yrði veitt embættið. Stjórnin sinti ekki þessum óskum, en mjer er óhætt að fullyrða, að af þessu spratt megn óánægja meðal hjeraðsbúa, og þetta varð ekki til gæfu þeim lækni, er varð hlutskarpari. Í öðru lagi hefir það komið fyrir á stöku stað, að menn hafa verið óánægðir með þann lækni, er þeir áttu við að búa, og borið sig upp við stjórnina, en hafa þá rekið sig á þann harða klett valdsins, að óskum þeirra hefir ekki verið sint. Þó get jeg fullyrt, að yfirmaður læknastjettarinnar hefir einstöku sinnum litið svo á - jeg greini ekki nánar í tíð hvaða landlæknis - að heppilegra væri að fara eftir óskum hjeraðsbúa í embættaveitingum heldur en öðrum reglum. Efni till. gerir hjeraðsbúum kleift að koma fram óskum sínum með tvennu móti. Þeir eiga kost á að tryggja sjer víðkunna úrvalslækna, þegar svo ber undir, og hins vegar geta þeir bandað við mönnum, er þeir telja óhæfa í embættið. Venjulega mundu menn ekki láta til sín taka um þessi mál, en ef þeir ættu kost á sjerstaklega landskunnum lækni, mundu þeir nota sjer þennan rjett sinn til að mæla með honum, og eins mundu þeir nota heimild sína til mótmæla, ef neyða ætti þá til að taka við sjerstaklega óálitlegum lækni. Mál þetta er ekki nýtilkomið hjer á þingi í vetur, þó að það hafi ekki komið fyr til umræðu. Þegar þing kom saman, var laust læknishjerað á Norðurlandi (Austur-Húnavatnssýsla), er sjerstaklega stóð á um. Það er alkunna, að hjeraðsbúar í þessu hjeraði hafa um langan tíma verið mjög óánægðir með þá læknishjálp, er þeir hafa notið hjá fleirum læknum en einum. Hjeraðsbúar höfðu gert ráðstafanir til að losna við lækni sinn, meðal annars höfðu þeir keypt íbúðarhús hans af honum með hærra verði heldur en fengist hefði fyrir það á frjálsum markaði og trygt sjer annan lækni, er þeir fulltreystu. Þessi læknir er ungur maður, en þegar til þess kom, að hjeraðið var auglýst, sóttu aðrir læknar og sumir mun eldri en þessi maður. Það leit því út fyrir, ef fylgt yrði venjulegum veitingarreglum, að hjeraðsbúar yrðu sviftir þessum manni, er þeir hafa svo mikla trú á. í þessu hjeraði, svo sem víðar annarsstaðar, eru menn ekki sammála um ýmsa hluti, stjórnmál, verslunarmál o. s. frv., en þó að Austur-Húnvetningar hafi mismunandi skoðanir í öllum þjóðmálum, er því nær enginn skoðanamunur þar um þetta mál. Menn vildu fá þennan lækni, er þeir treystu og trúðu fyrir lífi sínu og höfðu trygt sjer. Á fyrstu dögum þingsins í vetur var því tilbúin tillaga svipaðs efnis sem þessi, og fylgdu henni sumir flutningsmenn, sem ekki eru flm. þessarar tillögu. Því var hagað svo til, að tillaga þessi var látin bíða, en jeg hygg, að hún hafi haft sín áhrif, ef ekki á hæstv. stjórn, þá á landlækni. Jeg hygg óhætt að fullyrða, að hann hafi þóst hafa betri aðstöðu að leggja það til, að þessum unga manni yrði veitt hjeraðið, því að hann vissi, að helmingur þingmanna eða meira vildu ekki hlíta aldursreglunni, eins og þarna stóð á, og talið var víst, að tillagan mundi verða samþykt þá, hvernig sem nú fer um gengi hennar. Jeg skal taka það fram til leiðbeiningar þeim hv.þm., er ætla, að hjer sje um dægurflugu að ræða, að þótt tillaga þessi verði feld í dag, þá mun málið varla hverfa af dagskrá. En fyrir mjer er þetta framtíðarmál, og þó að jeg verði í minni hluta í dag, mun jeg sætta mig við það, en mjer þykir ótrúlegt, að sú verði raunin á til lengdar. Hjer á landi eru í rauninni 3 aðiljar, er standa að veitingu læknishjeraða. Einn er viðurkendur aðili, annar er að ryðja sjer til rúms og hefir þegar fengið allmikla fótfestu, og enn er hinn þriðji, sem er að byrja að láta til sín heyra. Fyrsti aðilinn er stjórnin, eða dómsmálaráðherra, og landlæknir. Hjá þeim er veitingarvaldið lögum samkvæmt. En á síðustu árum hefir bólað á því meir og meir, að læknastjett landsins lætur þetta mál til sín taka, og er brjef formanns Læknafjelagsins, er kaflar hafa verið lesnir úr í dag, ljós vottur þess. Það hefir komið fyrir, að þessi fjelagsskapur hefir staðið á öndverðum meiði við landlækni, hinn sjerfróða ráðunaut stjórnarinnar, og jeg hygg, að jeg fari ekki rangt með, að straumurinn fer í þá átt að draga veitingarvaldið í raun og veru úr höndum landlæknis til Læknafjelagsins. Fjelagið telur málið svo skylt sjer, að talsvert af hinu raunverulega valdi, ef ekki hinu formlega, er komið í hendur þess. Því hefir verið hreyft með læknum í riti, að draga veitingu landlæknisembættisins undir fjelagið, annaðhvort með þeim hætti, að læknar kysu beinlínis yfirmann stjettar sinnar, eða á þann veg, að stjórn Læknafjelagsins og kennararnir í læknadeild háskólans rjeðu veitingu embættisins að miklu leyti. Jeg vil því benda á, að stefna samtíðarinnar virðist vera að draga veitingarvaldið úr höndum þeirra, sem hafa það formlega og lögum samkvæmt, og koma því undir stjettina sjálfa. Loks kemur þriðji aðilinn, eða þriðja stjettin, eins og í stjórnarbyltingunni frönsku. Þá var spurt: „Hvað er þriðja stjett? Ekkert. Hvað á hún að vera? Alt“. Við flutningsmenn ætlum okkur ekki svo mikið með till. þessari, en það er rjett, að með henni er dálítið stefnt í þá átt, að almenningur hafi einhver áhrif á veitingu læknishjeraða. Jeg er hræddur um, að verði þessi tillaga feld, eða ef lengi situr að völdum stjórn, sem neitar að taka hana til greina, þó að samþykt verði, þá fari kröfur landsmanna að verða svo háværar, að samþykkja yrði lög um kosningu lækna. Það er ekki rjett að segja, að hjer sje verið að fara fram á læknakosningu. Hjer er aðeins vísir til þess, en áframhaldið verður eftir því, hvort læknastjettin er einhuga um að meina almenningi allan íhlutunarrjett um þetta mál. Það er gömul reynsla, að við mótstöðuna eykst aðsóknaraflið. Jeg hygg, að stjórnin mundi halda lengur formlegu og raunverulegu veitingarvaldi, ef þeir, sem læknana eiga að nota, mættu bera fram óskir sínar, þegar sjerstaklega stendur á, og þær væru teknar til greina að einhverju leyti. Mönnum er skiljanlegt, hvers vegna formaður Læknafjelagsins hefir sent Alþingi þetta mótmælabrjef. Ástæðan er sú, að hjer eru 2 biðlar um sömu heimasætuna. Annars vegar er Læknafjelagið, sem sækist eftir því valdi, sem tillagan vill að nokkru leyti gefa hjeraðsbúum. Frá sjónarmiði Læknafjelagsins er þetta æskilegt, en þrátt fyrir það er ekki ástæða fyrir okkur að hopa fyrir öðru en rjettum rökum. Það er líka afsakanlegt og eðlilegt, að hæstv.forsrh. (SE) skuli taka svo óliðlega undir tillöguna. Því er ekki að neita, að hún gengur í þá átt að skapa sjerstakt vald við hlið stjórnarinnar. Enginn valdhafi vill góðfúslega una því að sleppa valdi, sem honum hefir verið trúað fyrir. Mótmæli þessara aðilja geta því ekki haft áhrif á úrslit málsins. þau eru eðlileg frá mannlegu sjónarmiði, en hafa ekkert sjerstakt gildi. Jeg skal þá fyrst víkja að þeirri meginreglu, er jeg ætla, að stjórnin byggi veitingar læknishjeraða oftast á og Læknafjelagið mundi að öllum líkindum taka mikið tillit til, ef það ætti að hafa veruleg áhrif á veitingarnar. Það er aldursreglan, eða anciennitetsprincipið. Þar liggur sú hugsun að baki, að starfsmenn þjóðfjelagsins eigi að hækka í tigninni smátt og smátt, eftir embættisaldri. Ungur læknir á að byrja í útkjálkahjeraði, þar sem starfið er erfitt, en aukatekjur rýrar. Síðan, þegar aldurinn færist yfir hann, á hann að fá betra embætti, komast í hjerað, sem er hægara yfirsóknar og tekjumeira, og hækka þannig í stjettinni. Hjer kemur ekkert til greina, nema aldur mannsins, ef ekki eru svo mikil lýti á ráði hans, að víkja þurfi honum úr embætti, sem sjaldan ber við. Í þessum efnum er farið gersamlega öðruvísi að en á öðrum sviðum, í atvinnurekstri fjelaga og einstakra manna. Þetta eru leifar frá öðru tímabili, sem fyrir löngu er liðið hjá í sögunni, einveldistímanum. Þessi stefna hefir verið brotin niður í daglegu lífi og á stjórnmálasviðinu. Hjer á landi lifir hún þó enn þá í veitingum tvennskonar embætta, lögfræðinga- og læknaembætta. Þó er hjer þannig ástatt, að mótstaðan gegn þessu er að verða meiri og meiri, sem jeg mun færa rök að og ljóslega sjest af þeim mikla ugg, sem tillaga þessi hefir skotið í brjóst Læknafjelagsins og fleiri manna. Jeg skal nú sýna fram á, hvernig aldursstefnan hefir horfið t. d. í verslunarheiminum. Það á sjer ekki lengur stað í nokkru verslunar- eða iðnaðarfyrirtæki, að fyrst og fremst sje farið eftir starfsaldri, þar er eingöngu farið eftir dugnaði. Þar er ekki að því spurt, hve lengi menn hafi verið að læra, hve miklu þeir hafi kostað til náms, eða hve lengi þeir hafi fengist við starfið, heldur að hinu, hvort auðið sje að fá duglegasta manninn. Duglegasti maðurinn er því tekinn, og það er ekki fjarri nútímagróðamönnum að láta hina eldri starfsmenn þá fara, án tillits til aldurs. Straumur þjóðarandans er að færa þessa stefnu inn á embættasviðið, og því er uggur í þeim, er standa að aldursstefnunni. Jeg vil leyfa mjer að benda á eitt dæmi og skal forðast að nefna nöfn. Fyrir nokkrum árum átti að veita lögfræðingsembætti. Um það sóttu 2 lögfræðingar, báðir nokkuð ungir, höfðu tekið próf um líkt leyti, svo að aldursmunur var lítill. Annar þessara manna var þó mikill drykkjumaður. Hann hafði skömmu áður ferðast mikinn hluta dagleiðar með þeim hætti, að hann fór á bak töskuhesti sínum, en ljet hnakkhestinn lausan. Móti honum sótti einn af gáfuðustu og best mentu lögfræðingum landsins. Svo sem jeg gat um, var aðeins fárra vikna munur á prófaldri þessara manna. Stjórnin leit nú svo á, að henni bæri að fylgja aldursstefnunni, og veitti þeim manni embættið, er var eldri að prófaldri, en stóð hinum að baki í öllu og enginn atvinnurekandi hefði litið við, ef hann hefði átt að velja á milli þessara manna til einhvers starfs. Ef menn hugsa til svipaðra dæma, er þeir þekkja, hygg jeg, að þeir muni ekki verða hissa, þó að nú sje komið svo langt, að almenningur vilji hafa einhvern íhlutunarrjett um lækna sína. Menn vilja ekki láta tilviljun, nokkurra vikna mun á prófaldri, ráða um skipun embættanna. Að minsta kosti vilja menn hafa rjett til mótmæla, þegar svo ber undir, og að stjórninni haldist ekki uppi að virða þau mótmæli að vettugi. Þetta er þá aldursstefnan, eins og hún horfir við stjórninni og ráðunautum hennar. Mjer kemur ekki til hugar að segja, að allar veitingar sjeu eins og þessi, er jeg tók sem dæmi. Mjög oft mun stjórnin velja bestu mennina í embættin. En undantekningar hafa komið og koma fyrir, og við þær er tillagan miðuð. Þá skal jeg aftur snúa mjer að hinum aðiljanum, Læknafjelaginu. Stjórn þess hefir ritað brjef til mótmæla tillögunni, og hlýtur það að vera sprottið af því, að hún búist við, að brjefið geti haft áhrif á atkvæðagreiðslu þingmanna. Því geta þeir þingmenn, sem mótfallnir eru þessari stefnu, ekki annað en fært rök fyrir máli sínu. Að ein stjett ráði því, hvernig menn hækka í embættum innan hennar - en að því er stefnt, ef Læknafjelagið á að ráða um veitingar læknishjeraða - er að vísu ekki óþekt fyrirbrigði. Það er alþekt stefna í nálega öllum iðnaðarlöndum, og er erlendis nefnd syndikalismi. Sú stefna gengur í þá átt, að hver stjett sje einskonar lýðveldi í þjóðfjelaginu, er ræður málum sínum og kaupgjaldi að nokkru leyti. Þjóðfjelagið yrði á þennan hátt bygt upp af mörgum hópum, sem væru að miklu leyti sjálfstæðir og fullvalda. Jeg geri þó ráð fyrir, að Læknafjelag Íslands skoði sig ekki sem grein af þessum meiði, og að flestum fjelögum þess muni ef til vill vera ókunn sú hagfræði, er liggur til grundvallar fyrir þessu. En þessi stefna hefir gert vart við sig hjer á landi í öðrum greinum. Mönnum er enn í minni, að símamenn tóku sig til í vetur og lýstu vantrausti á yfirmanni sínum. Fjelag símamanna hefir nú að allmiklu leyti náð tökum á veitingarvaldinu innan stjettar sinnar. Símamannafjelagið og Læknafjelagið sækja fram hliðstætt eftir sömu braut. Það má bæta því við, að brjef formanns Læknafjelagsins endar á setningu, sem varla er unt að skilja öðruvísi en sem hótun um, að Læknafjelagið muni láta hart mæta hörðu, ef þjóðin vill hlutast til um embættaveitingar á annan veg en fjelagið óskar. Þar er hinn sami andi sem í hinu allfræga brjefi, er símamenn sendu landssímastjóra. Þeir, sem vita, hvernig launalögin voru knúin fram á þingi 1919, geta búist við, að hjer kunni að fylgja nokkurt harðræði. En þjóðin verður að vita, hver á að hafa þetta vald. Það þarf að koma í ljós, hvort það er stjórnin eða læknastjettin, sem á að ráða þessu, eða hvort þjóðin sjálf vill taka það vald í sínar hendur. Jeg hygg, að það stafaði lítill voði af því, þótt fólkið rjeði veitingu einhverra læknisembættanna. Er það kunnugt, að í einum fjelagsskap hjer, kaupfjelagsskapnum, hafa kaupfjelagsstjórarnir verið ráðnir með aðeins 6 mánaða uppsagnarfresti, og hafa þó flestir þeirra setið jafnlengi og þeir vildu. Eru nú um 50 kaupfjelagsstjórar ráðnir svona. Það kemur að vísu fyrir, að þeim er sagt upp, ef þeir reynast óhæfir til starfans. En það mun sjaldan reynast nein áhætta fyrir þá, sem eru meðalmenn eða þar fyrir ofan, að treysta á lund fólksins í þessu efni. Þannig fara samvinnumenn að. En andstæðingar þeirra, samkeppnismennirnir, fara nákvæmlega eins að, er þeir velja menn til starfs við atvinnufyrirtæki sín. Þeir fara eftir dugnaði og hæfileikum, en ekki eftir aldri. Vil jeg þá aftur víkja nokkrum orðum að sjálfu meginmálinu. Till. okkar vill fyrst og fremst bæta nokkuð úr ágöllum aldursstefnunnar, gera fólki mögulegt að koma fram óskum sínum um það, að fá einhvern vissan lækni, sem það hefir trú og álit á, og einnig að losna við lækni, sem þrengja á upp á það. Í báðum þessum tilfellum viljum við lofa fólkinu að láta rödd sína heyrast, til leiðbeiningar stjórnarvöldunum. Er hjer svo hóglega á stað farið, að segja má með fullum sanni, að hjer sje enn verið heilli öld á eftir, ef starfsmannaval þjóðfjelagsins er borið saman við mannaráðningu fjelaga og einstakra atvinnurekenda. En þó finst mörgum þetta stór bylting. Þjóðin getur gripið til tveggja úrræða, ef Læknafjelagið heldur í verki við hótun sína. Fyrst að koma á kosningu lækna og í öðru lagi að láta valið ekki í hvert sinn ná nema til nokkurra ákveðinna ára. Þjóðin er alment seinþreytt til vandræða, en svo kann að fara, að hótun komi gegn hótun, einkum ef valdhafar þessa máls taka illa í það. Þá vil jeg víkja að hv.þm. Str. (MP). Jeg held, að það sje ekki hægt að gera mikið úr því, að læknar úr erfiðum útkjálkahjeruðum sjeu undir núverandi skipulagi látnir njóta mikils þjettis, þegar þeir eru hnignir að aldri. Í Fljótsdalshjeraði er til læknir miðaldra, með bæklaðan fót af meiðsli, sem hann fjekk í embættisferð einni. Auk þess er þetta svo erfitt hjerað, að læknirinn þarf oft að fara á skíðum 8–10 klst. ferð. Sanngjarnt hefði því verið að láta þennan mann hafa eitthvert ljettara hjerað, en þó hefir það ekki enn verið gert. Þá gat hann um það, og sama er tekið fram í brjefi Læknafjelagsins, að hlutdrægni kynni að ráða, ef fólkið ætti að kjósa læknana. En ekki er heldur trygt nú, að hún ráði ekki. Munu flestir mjer sammála um það, að mikið hafi að segja hjá veitingarvaldinu pólitiskar skoðanir, frændsemi o. fl. Jeg veit, að hlutdrægni getur komið fyrir, ef fólkið á að ráða. Eitt tilfelli er kunnugt, þar sem barist var á móti lækni alveg óverðskuldað. En mistök fólksins mundu tæpast verða svo tíð sem þau nú eru hjá veitingarvaldinu, og bæta mundi það fyrir, að veitingarvaldið hefði ráðgefandi vald við að styðjast. Hv. þm. (MP) taldi samþykt þáltill. gagnslausa, þar sem stjórnin hefði lýst því yfir, að hún mundi ekki taka hana til greina. En það er svo um allar fundarályktanir, að það er engin lagaskylda að taka þær til greina, en sjeu þær gerðar árlega og öfluglega framfluttar, þorir engin stjórn að ganga á móti þeim til lengdar. Þetta er því engin ástæða gegn þáltill. Þá mintist hann á, hve ómögulegt það væri að kjósa lækna, og reyndi að gera það hlægilegt. Hjer er nú fyrst að athuga, að um enga kosning er að ræða. En minna vil jeg á það, að „praktiserandi“ læknar treysta á dóm fólksins. Reynist hann svo rjettur, að jeg held, að fullkomnari dómstóll í því efni gefist ekki. Jeg vil benda á það, að Guðm. Hannesson, höfundur brjefsins frá Læknafjelaginu, er best dæmi sjálfur til að hrekja prjedikun hans í brjefi Læknafjelagsins. Hann kom ungur til Akureyrar og varð fljótt frægur um land alt fyrir lækningar sínar. Á hverju bygðist sú frægð? Á því, hversu snjall hann var í þessari grein. Forðum daga voru það lækningar Krists, sem sköpuðu honum mesta samtímavíðfrægð og vinsældir. Fólkið skildi þær betur en hinar djúpsæu, ódauðlegu siðgæðiskenningar hans. Maðurinn, sem hann læknaði og sagði til: „Statt upp, tak klæði þín og gakk“, bar nafn hans út og þakkaði heilsugjöfina. Það er alger meinloka, að almenningur geti ekki dæmt um, hvort læknarnir eru góðir eða ekki. „Fer orð og flýgur“, segir gamalt máltæki, og það á við hjer. Læknarnir eiga að gæta lífsins; því er þeim meiri gaumur gefinn en jafnvel nokkrum öðrum. Það eru fleiri en Lúðvík 14., sem ekki vildi horfa á kirkjugarðinn vegna þess, að hann minti á dauðann. Fólkið elskar í lífið meira en nokkuð annað og góða lækna meira en aðra kunnáttumenn, af því að þeim er trúað til að gæta þessarar dýru eignar. Þá er því haldið fram sem ástæðu gegn þáltill., að litlu hjeruðin verði læknislaus, ef þessi siður er upp tekinn. Þau eru það nú. Það eina, sem getur hjálpað því, að þessi hjeruð hafi lækna, er það að launa þeim betur. Margir lækna okkar eru erlendis; þá getum við fengið, aðeins ef við borgum þeim vel. Hv. þm. Str. (MP) er, eins og Guðm. í Hannesson, líka sönnun gegn því, sem hann nú heldur fram. Hann er sjálfur nýorðinn bæjarlæknir í Reykjavík, en var þó áður læknir í útkjálkahjeraði, Strandasýslu. En hann komst hingað með eðlilegum hætti, sökum þess, að hann var álitinn góður læknir. Þá kom hann fram með þau mótmæli, að fólkið vildi einungis yngstu læknana. Hvers vegna vill fólkið þá? Er það vitleysa? Nei, fólkið álítur þá fulla af yngstu og nýjustu þekkingum og duglegasta til ferðalaga. En hvernig á þá að fara með þá gömlu? Þeir verða að hafa ofan af fyrir sjer sem þeir best geta. Sjeu þeir hæfileikamenn og árvakir í starfi sínu, munu þeir trauðlega hafa mikið að óttast. Tökum sem dæmi hjeraðslækninn í Skagafjarðarsýslu. Hann er orðinn miðaldra maður, en hann er altaf að sigla, stundum til fjarlægra landa, til að fylgjast með framförum læknavísindanna, og hann er elskaður og virtur af öllum hjeraðsbúum. Hver mundi bíða hallann af því, að tekið væri aðeins tillit til dugnaðarins og hæfileikanna, og hver á að bíða þennan halla? Ónytjungarnir, vandræðamennirnir, mundu bíða halla, en þjóðin græða, og jeg held, að engum geti blandast hugur um, að þetta sje það eðlilegasta og rjettlátasta. Þá mintist hann á hina pólitisku hlið þessa máls. Læknarnir mundu ekki vilja eiga þátt í kosningabaráttu hver gegn öðrum, og að þeir ófyrirleitnu mundu vinna mest á. Það sitja nú nokkrir læknar hjer á þingi, sem orðið hafa að ganga í gegnum hinn pólitiska eld, þar á meðal hv.þm. Str. (MP). Hafa þeir sannað með þessu, að þeir þora vel að ganga í gegnum þess kyns eldraunir. Sýnist ekki erfiðara fyrir þá að halda hlut sínum í læknakosningum en þingkosningum. En einkennilegt er að heyra það bæði frá hv.þm. (MP) og Guðm. Hannessyni, að þeir skuli halda því fram, að þeir ófyrirleitnu vinni æ kosningar. Er þetta nokkuð beiskt fyrir okkur alþingismennina, sem hjer sitjum fyrir náð meiri hlutans, og virðist kenning hv.þm. styðja skoðun Helga Pjeturss um hið „helvíska úrval“. Nú sækja iðulega 8–10 læknar um sama læknishjeraðið; ber ekki á öðru en að þeir hafi fullan hug til þess að reyna að rífa brauðið hver frá munninum á öðrum. Hví skyldu þeir þá ekki geta barist bæði til fjár og landa, þótt um kosningu væri að ræða? Þáltill. þessi er góð og sjálfsagt af læknum að styðja hana. Mun hún ein, ef fram gengur, geta aftrað því, að gripið verði fastara í strenginn, og ættu því allir að styðja hana, sem óska friðvænlegrar framþróunar í þessum efnum.

Forseti (MK): Jeg vil biðja menn að vera stuttorða, því að vegna mikilla starfa í nefndum, verður fundi slitið kl. 4, og væri æskilegt, að málið yrði afgreitt áður.

Flm. (Hákon Kristófersson*): Jeg skal vera stuttorður, en hv.þm. Str. (MP) og hæstv.forsrh. (SE) gáfu mjer tilefni til andsvara. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að því er mjer skildist, að jeg hefði ámælt próf. Guðm. Hannessyni í ræðu minni. Það mun nú ekki hafa verið að marki, og síst meira en hann ámælir okkur flm. Í brjefi sínu. Er með þessu líka svarað órökstuddum sleggjudómum hv.þm. Str. (MP). Hv. þm. Str. (MP) sagði, að hjer væri um alvarlegt mál að ræða, sem þyrfti að mótmæla. Jeg ásaka það ekki, þótt menn mótmæli þessu, en aðdróttunum og órökstuddum svigurmælum mótmæli jeg harðlega. Hann sagði, að hjer mundi eitthvað annað liggja á bak við en upp væri látið. Er ekki ótítt, að þessi hv.þm. (MP) komi með svona dylgjur að órannsökuðu máli og telji, að alt annað vaki fyrir mönnum en þeir sjálfir hafa lýst yfir. Hann spurði, hvaða þýðingu till. hefði, þar sem stjórnin ætti ekki að fara eftir henni. Jeg hefi aldrei sagt, að hún ætti ekki að gera það, en hitt sagði jeg, að oft mundu engar óskir koma fram um þetta, en þótt þær kæmu, þá gæti stjórnin auðvitað lagst á móti þeim, en þá yrði hún að bera fulla ábyrgð á því. Þá sagði hv.þm. Str. (MP), að móti þessari till. minni hefði jeg best talað sjálfur, og getur það vel verið, að jeg hafi ekki hagað orðum mínum sem best, enda er jeg eigi eins snjall ræðumaður og hv.þm. Str. (MP). En ef svo var, hví fór þá hv.þm. Str. að mæla á móti tillögunni? Hví ljet hann eigi þar við sitja, ef jeg hafði þegar spilt mínum málstað? Eða sjer hann ekki, að hann með þessu slær sig á munninn, og fær þannig geig af sínum eigin vopnum? Þá gat sami hv.þm. (MP) um það, að við hefðum heldur átt að koma fram með frv. um að breyta lögunum í þessa átt. Um þetta erum við flm.till. alveg sjálfráðir, en þar sem nú er liðið á síðari hluta þingtímans, þá stend jeg fast á þessu, enda ekki við búinn að svara því, hvort jeg hefði verið slíku frv. fylgjandi að svo stöddu, og er jeg heldur ekki viss um, að það hefði fengið framgang að þessu sinni. Hv. þm. Str. (MP) taldi almenning ekki dómhæfan um lækna, og læknakjörið væri ekki sambærilegt við kosningu presta, sem þó gætu áður látið sóknarmenn til sín heyra, og þannig gefið þeim tækifæri til að mynda sjer skoðun um þá. Mjer er spurn, láta nú ekki læknar til sín heyra og afla þeir sjer eigi álits með verkum sínum? það er alment viðurkent, að einmitt fyrir frábæran dugnað sem læknir er það orðið, að hv.þm. Str. sjálfur er orðinn bæjarlæknir í Reykjavík. Því slæ jeg því föstu, að einmitt þessi sami heiðursmaður hafi látið til sín heyra með verkum sínum og að það hafi verið það, sem gerði það að verkum, að hann var tekinn fram yfir aðra í þessa stöðu. Jeg geri heldur ekki ráð fyrir, að þetta verði til þess að hlaða undir þá, sem ófyrirleitnir eru, eins og hv.þm. Str. (MP) segir, og má því till. vel ganga fram þess vegna. Jeg hefi miklu fremur búist við því gagnstæða. Hann sagði, að það væri verið að leika kopleik með því að bera þessa till. fram, og furðaði sig á því, að þm. Barð. skyldi verða til þess, þar sem í mínu kjördæmi væru 1–2 hjeruð læknislaus. Þessum orðum hv.þm. Str. (MP) vil jeg svara með því, að jeg geri einmitt ekki ráð fyrir því, að það verði verra fyrir þessi hjeruð að fá sjer lækni, ef till. verður samþykt. Hitt atriðið, að menn vilji síður fara í litlu hjeruðin, þar sem undir högg sje að sækja til kjósenda, er heldur ekki rjett, þar sem þetta er engin kosning, heldur aðeins ábending, sem stjórnin því aðeins tekur til greina, ef rök eru fyrir henni, að áliti stjórnarinnar. Og því mótmæli jeg, að þetta verði til að ala upp ófyrirleitni umsækjenda. Það eru alls ekki sömu eiginleikarnir, það að vera duglegur að ýta sjer áfram og koma ár sinni vel fyrir borð, og ófyrirleitni. Hv. þm. Str. (MP) er að minni hyggju og margra annara duglegur að ýta sjer áfram, en hitt dettur engum í hug að segja um hann, að hann sje ófyrirleitinn. Þykja mjer því allkynleg þessi ummæli hv.þm. Str. Þá kem jeg að því, að með þessu fyrirkomulagi geti minni hluti við lækniskosningu orðið beittur rangindum. Þá vil jeg segja, að hitt er enn þá verra, að einn eða tveir menn beiti alla hjeraðsbúa rangindum; t. d. ef óreglumanni er veitt hjerað og menn þar vilja alls j ekki taka við honum, ef þeir væru sjálfráðir. En eftir áliti hv.þm. Str. (MP) er það óheyrilegt, að hjeraðsbúar láti uppi álit sitt í þessum málum. Þá mótmæli jeg því sem algerlega ósönnum áburði, að jeg hafi farið með dylgjur í garð Guðm. Hannessonar prófessors. Hv. þm. munu geta um þetta borið með mjer, að þetta eru rangindi og útúrsnúningur hjá hv.þm. Str. Enn fremur sagði sami hv.þm., að jeg blandaði því saman, að reka embættismenn úr embættum og að hægt væri að losna við óhæfa lækna. Þetta eru og útúrsnúningar, sem jeg hefi ekki sagt, þótt jeg dræpi á þetta atriði. Þetta, að hjeraðsbúar geti rekið af höndum sjer óhæfa lækna, er að svara út í hött. Það má einlægt slá slíku fram; allir munu geta sjeð, hversu auðvelt það er nú, og enda seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í hann. Viðvíkjandi þeim ummælum hv.þm. Str. (MP), að jeg og meðflm. minn (JJ) værum að lauma þessari till. í gegnum þingið, verð jeg að segja það, að mig stórfurðar á því, að jafnæfður þingmaður og hv.þm. Str. (MP) er skuli leyfa sjer að koma fram með jafnóþingleg ummæli. Jeg er ekki svo grunnhygginn, þótt jeg sje eigi jafnvitur maður og hv.þm. Str. er, að jeg skilji eigi, hversu óþinglegar þessar aðdróttanir eru, eða að jeg haldi, að hægt mundi vera að hegða sjer þannig gagnvart hv.þm., að lauma einhverju máli í gegn. Enn sagði hv.þm. Str. (MP), að best mundi vera fyrir mig að framkvæma þær hótanir, sem jeg hafi haft í frammi. Jeg viðurkenni alls ekki að hafa komið fram með hótanir, og hann hefði því ekki þurft að segja þetta, og tel jeg það ómaklega mælt. En hitt var rjett, sem hann gat til, þótt hann þyrði eigi að nefna Reykhólahjerað í því sambandi, að það er í ráði að setja þar mann, sem við ekki viljum hafa, og úr því hv.þm. Str. biður um það, skal jeg verða við þessari ósk hans. Jeg efast um, að jafnvel hann sjálfur telji þá ráðstöfun heilbrigðisstjórnarinnar forsvaranlega, ef hún nær að ganga fram, og hjer vil jeg láta taka fastara á móti til að forðast það, að þar verði settur maður, sem við ekki erum bættari með. Þó að menn með þessu verði að mæla á móti mönnum, sem máske þurfi þessarar atvinnu með, er það þó gert vegna þess, að það er knýjandi nauðsyn. Hv. meðflytjandi minn (JJ) í þessu máli hefir þegar talað um það á breiðari grundvelli en jeg hefi gert, og þarf jeg því ekki að reifa málið frekara. Læt jeg svo hv.þm. Str. sjálfráðan um það, hvað hann segir hjer eftir, og má hann vel, ef hann telur sjer það betur sæmandi, koma með fleiri aðdróttanir til mín þess vegna. *) þm. (HK) hefir ekki yfirlesið ræðuna.