Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 326, um yfirráð yfir kvóta, frá Gísla Rafni Ólafssyni. Einnig hefur borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 286, um búsetuúrræði umsækjenda um alþjóðlega vernd, frá Ásmundi Friðrikssyni. Þá hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 352, um afmörkun hafsvæða, frá Andrési Inga Jónssyni. Að lokum hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 285, um útvistun aðgerða vegna of langs biðtíma, frá Hönnu Katrínu Friðriksson, á þskj. 287, um skaðaminnkun, og á þskj. 288, um útboð innan heilbrigðiskerfisins, báðar frá Diljá Mist Einarsdóttur, á þskj. 291, um fósturlát og framköllun fæðingar eða útskaf úr legi, frá Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttir, á þskj. 343, meðferð vegna átröskunar, frá Evu Sjöfn Helgadóttur. Að lokum á þingskjali 347, um niðurgreiðslu Sjúkratrygginga Íslands á aðgerðum vegna skarðs í vör, frá Guðrúnu Hafsteinsdóttur.

Frú forseti. Á 151. löggjafarþingi steig Alþingi mikilvægt skref fram á við þegar samþykkt var frumvarp um að bæta inn í hegningarlög greinum sem eiga að taka á stafrænu ofbeldi. Eins og á mörgum öðrum sviðum var nauðsynlegt fyrir lög og reglur að þróast í átt að breyttu samfélagi. Samkvæmt nýlegum tölum frá Sameinuðu þjóðunum varð ein af hverjum tíu konum fyrir kynferðislegu eða líkamlegu ofbeldi í nánum samböndum á síðastliðnum 12 árum. Skýrsla frá hjálparsamtökunum Plan International, sem kom út í upphafi Covid-faraldursins, sýndi fram á að yfir helmingur 15–25 ára stúlkna hafði orðið fyrir stafrænu ofbeldi og rannsóknir sýna einnig að á tímum heimsfaraldursins jókst þetta hlutfall til muna. Það er hins vegar ekki nóg að setja í lög bann og refsingar við stafrænu ofbeldi ef ekki fylgir með þekking og fjármagn til þess að takast á við þessi mál. Til mín hafa leitað þolendur slíks stafræns ofbeldis sem því miður þurfa að upplifa aðgerðaleysi lögreglunnar í málum sínum. Á það sérstaklega við um þá þolendur sem lenda í stafrænu ofbeldi af hálfu gerenda sem ekki eru staðsettir á Íslandi, því þessir glæpir, rétt eins og internetið sjálft, þekkja nefnilega engin landamæri. Á meðan lögreglan aðhefst ekkert í þessum málum líða þolendur fyrir stöðugt áreiti af hálfu gerenda, áreiti sem stundum gengur svo langt að sendar séu myndir af þolendum nöktum eða í kynferðislegum athöfnum til fjölskyldu, vina, vinnuveitenda og samstarfsaðila, myndir sem teknar voru af gerendum þegar þeir voru í nánum samböndum við þolendur. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við hér á þingi stöndum með þolendum stafræns ofbeldis og þrýstum á lögreglu að fylgja þessum málum eftir af þunga 

Frú forseti. Nokkur umræða hefur verið í samfélaginu og fjölmiðlum um það að hælisleitendum var vísað brott frá landinu til Grikklands og það vinnulag sem lögreglan viðhafði hefur verið gagnrýnt. Auk þess hefur verið gagnrýnt hér úr þessum stól að það sé yfir höfuð hæft að senda hælisleitendur, sem hafa fengið synjun sinna erinda á Íslandi, til Grikklands. Ég hef áður nefnt undir þessum lið að ég hef skoðað flóttamannabúðir í Grikklandi og spurst sérstaklega fyrir um það hvort aðstæður í Grikklandi væru slæmar, og hvort það væri í raun og veru ekki forsvaranlegt að senda hælisleitendur þangað til baka. Framkvæmdastjóri stofnunar Sameinuðu þjóðanna um málefni farandfólks, eða IOM, sagði að flóttamannabúðir í Grikklandi stæðust evrópska staðla. Ég verð að segja, frú forseti, að eftir að ég skoðaði þessar flóttamannabúðir í Grikklandi þá er ég þess fullviss að það sé ekkert að því að senda fólk til baka til Grikklands sem hefur fengið þar vernd. Þeir aðilar sem þar eru og búa í þessum flóttamannabúðum búa við mannsæmandi aðstæður að mínu mati. Auk þess er sérstaklega gert ráð fyrir því að þar sé fatlað fólk. Börn njóta þar sérstakra aðstæðna, þar er leikskóli og börn sækja gríska skóla, eru sótt í skólabíl o.s.frv. 

Frú forseti. Við heyrum ítrekað vitnað til 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. Þar segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að úthlutun kvótans myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstaklinga yfir veiðiheimildum. Því er gjarnan fleygt í umræðunni að þetta sé í raun marklaust ákvæði, einhvers konar skraut og kruðerí, nánast eins og inngangur að sjálfri bókinni, sem eru þá lögin sjálf. Þetta standi vissulega þarna en í raunveruleikanum séu það aðrir en þjóðin sem eigi þarna ríkustu hagsmunina. Við þessu er bara eitt svar: Þetta er lagagrein en ekki formáli eða merkingarlaus inngangur. Þetta er 1. gr. laga. Í 1. gr. laga um fjölmiðla kemur skýrt fram að markmið laganna sé að stuðla að tjáningarfrelsi og rétti fólks til upplýsinga. Tjáningarfrelsi er grundvallarhugtak í okkar samfélagi og rétturinn til upplýsinga er auðvitað þar samofinn. Þetta er hornsteinn frjáls og lýðræðislegs samfélags. Í síðustu viku leið sennilega stórum hluta þjóðarinnar eins og fyrir 1. gr. fjölmiðlalaganna væri komið eins og 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, hún orðin andlag útúrsnúnings og afbökunar og þætti jafnvel merkingarlaus. Eða hvað á maður að segja um rétt almennings til upplýsinga og sjálft tjáningarfrelsið í landi þar sem fjölmiðlar eru gróflega hindraðir í störfum sínum við að segja frá því þegar stjórnvöld framkvæma vald sitt við brottvísanir á hælisleitendum frá Íslandi í hörmulegar aðstæður í Grikklandi? Í hvers konar löndum þykir eðlilegt að koma í veg fyrir myndatöku fjölmiðils með því að lýsa sterkum ljóskösturum að myndavélum ítrekað og einbeitt? Ástæða þess að þetta var gert er eingöngu sú að einhverjum á vettvangi fannst eðlilegt að almenningur sæi ekki aðfarirnar. Engin önnur skýring er möguleg. Ekki er síður óþægilegt að enn er allt á huldu um það hver tók þessa ákvörðun. Isavia bendir á lögreglu, lögreglan segir að þetta hafi ekki verið ætlunin og vill halda fund um málið. Það er gott og blessað að funda en það hlýtur að vera ófrávíkjanleg krafa okkar að það verði gert opinbert hvernig svona gat farið. 

Virðulegi forseti. Tíu ára vinkona mín, Elín Katrín Þórlindsdóttir, var nýlega í foreldraviðtali í skólanum. Þegar hún var spurð hvort hún vildi koma einhverju á framfæri benti hún á að skólinn byrjaði allt of snemma á morgnana. Hún lagði til að skólabyrjun yrði seinkað því að öll börn ættu rétt á svefni. Kennarinn hennar taldi að hún gæti ekki orðið við þessari umkvörtun og lagði til að Elín talaði við menntamálaráðherra. Elín hugsaði sig um og sagði svo: Þetta er allt í lagi, ég á vini á Alþingi. Og það á hún, vini sem eru henni hjartanlega sammála. Það getur verið þrautinni þyngri að draga börn, hvað þá unglinga fram úr eldsnemma til að gefa þeim morgunmat og henda þeim svo út í náttmyrkrið sem er alltumlykjandi á Íslandi meiri hluta ársins. Það sitja ekki öll grunnskólabörn við sama borð þegar kemur að upphafi skóladagsins. Þessi næturvaktartímasetning á grunnskólastarfi er svo gott sem meitluð í stein af einhverjum sökum og því miður ekki í höndum þingsins. En ég tek þetta samt upp hér af því að mér finnst þetta mikilvægt mál og ég veit að það finnst fleirum. Lítill hluti nemenda í grunnskólunum nær viðmiðum um ráðlagða svefnlengd samkvæmt rannsóknum og svefn hefur mikil áhrif á minni og námsgetu. Svefn hefur líka áhrif á geðheilsu, líkamlegt ástand og einbeitingu. Lausnin er ekki svo einföld að fara bara fyrr að sofa því að eitt af því sem gerist á kynþroskaskeiðinu er að dægursveiflan færist til. Væri ekki gott ef fyrirkomulag dagskrár í grunnskólum miðaðist við nemendurna og við seinkuðum því upphafi skóladags hjá þeim? Vonandi heyrir þetta einhver sem hefur raunveruleg áhrif á það.

Virðulegur forseti. Nýleg könnun Maskínu sýnir að fleiri og fleiri vilja aukið frelsi á leigubílamarkaðnum. Jafnvel stórnotendur þjónustunnar vilja sjá breytingar. Það er merkilegt að þegar notendur þjónustunnar vilja breytingar, þegar íslenska ríkið hefur fengið áminningu frá ESA um að íslenska löggjöfin feli í sér óréttmæta takmörkun á staðfesturétti og brjóti þannig í bága við EES-samninginn, þá eru stjórnvöld enn ekki tilbúin til að hlusta. Hvar er þetta frelsisfólk sem barði sér á brjóst um síðastliðna helgi? Staðreyndin er sú að þessi mál snúast ekki lengur um frelsi. Þetta er líka orðin spurning um öryggi. Það er allt of oft sem ekki er hægt að fá leigubíla. Drukkið fólk gefst upp á biðinni og keyrir jafnvel heim á bílnum sínum sem stóð til þess að skilja eftir. Oft finnst manni að einu rök þeirra sem standa í vegi fyrir frelsi á leigubílamarkaði séu að það sé svo hættulegt að hver sem er geti sinnt þessari þjónustu. En staðreyndin er að fólk er að leita inn á svartan markað þar sem þjónustan sem nú er í boði annar ekki eftirspurninni. Hver sem er getur því núna skutlað fólki. Ef við hleypum svokölluðum farveitum inn á markaðinn þá væru ferðir skráðar. Fólk hefði val um mismunandi bíla, tegund bílstjóra og gæti kannað hversu góður bílstjórinn sem það pantar er og vissi fyrir fram hvert verðið væri. Hvað er slæmt við það? Ég held jafnvel að farveiturnar hafi meiri burði til þess að koma svörtum sauðum úr þessu starfi en leigubílafyrirtækin hafa í dag. Viðreisn hefur ítrekað lagt fram breytingar á lögum um leigubifreiðar en lukkuriddarar frelsisins standa í vegi fyrir því einfalda frelsismáli. Hagsmuna hverra eru þeir að gæta? Ekki almennings.

Virðulegi forseti. Við ólumst sum upp við það að þurfa að velja á milli myndbandskerfa VHS og U-matic, hljóðkasetta eða mínikasetta og nú eru menn að brölta við að fá makkatölvurnar okkar til að tala almennilega við pc-tölvurnar. Kerfin kallast ekki á sem skyldi. Íslenskum almenningi er verulega brugðið yfir því hversu mislagðar hendur starfsmönnum hins opinbera voru er fötluðum manni og fjölskyldu hans var í síðastliðinni viku vikið úr landi með óviðeigandi hætti með atfylgi lögreglu og fleiri opinberra aðila í skjóli nætur. Þarna hefðu stofnanir ríkisins þurft að kallast betur á og samræma aðgerðir sem þola mættu ljósið, fyrirbyggja skömm, uppnám og mótmæli. Á Íslandi er viðvarandi skortur á vinnuafli og við reiðum okkur á erlent starfsfólk í fjölmörgum geirum. Horfum til þessa þegar við erum að velta því fyrir okkur hvort nýta megi krafta þeirra sem óska eftir því að mega koma, dvelja og starfa á Íslandi, hvort sem um er að ræða fólk sem þarf að flýja hættulegar aðstæður í heimalandi sínu eða fólk sem einfaldlega að leita betra lífs í betri samfélagsgerð. Annað dæmi. Frjósemisvandi hrjáir fjölda íslensks fólks sem þráir það heitast að mega ættleiða börn. Milljónir foreldralausra barna um allan heim þrá það heitast að eignast fjölskyldu. Hér er verk að vinna við samræmingu laga og regluverks innan landsteina og utan. Undir liðnum störf þingsins vil ég í ljósi framangreinds leggja til að forseti þingsins og forsætisráðherra sammælist nú þegar um að gera það að forgangsmáli að sjá til þess að kerfin okkar dýru megni að tala saman, að augljóst framboð svari augljósri eftirspurn og að stofnanir ríkisins, ráðuneyti og yfirvöld sammælist um að sammælast, ganga í takt við væntingar þegnanna og valda okkur framvegis hvorki kinnroða né álitshnekki. Eftir höfðinu dansa limirnir. Ég vænti jákvæðra viðbragða þeirra sem hér hafði verið brýndir og eggjaðir til dáða, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Í dag, 8. nóvember, er dagur gegn einelti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ræðum það mikilvæga mál hér í störfum Alþingis. Eins og ég hef sagt áður í þessum ræðustól þá skiptir miklu máli í hinum fjölbreyttu, félagslegu málum, þar sem við tökumst á, að það sé frelsi til úrræða, að það góða fólk sem við höfum í okkar samfélagi og hefur lausnir og þekkir áskoranir eins og einelti er fái að koma fram með sínar lausnir og fái tækifæri til að bjóða upp á þær og þróa þær og það sé samanburður í gangi á því hvernig það gengur. En ég held að það sé ekki síður mikilvægt að við ræðum aðgerðir gegn einelti hér af því að hluti af aðgerðunum er vinátta og samtal og annað um þetta efni. Þar held ég að við í þessum sal sem og aðrir sem taka þátt í opinberri umræðu, hvort sem er í fjölmiðlum eða annars staðar, ættum að tileinka okkur heiðarlegt og virðingarvert tungutak en vera ekki alltaf með sleggjudóma og ýmis ljót orð um náungann, sem maður heyrir oft. Ég er ekki að segja að við stjórnmálamenn verðum fyrir einelti, en það sem stundum er sagt um okkur, þegar okkur eru gerðar upp skoðanir í fjölmiðlum af samherjum eða öðrum, er oft ekki til eftirbreytni. Þetta er oft rót vandans. Eins og einhver sagði þá læra börnin það sem fyrir þeim er haft. Við skulum hafa það í huga í störfum okkar og standa öll gegn einelti.  
            

Virðulegur forseti. Mig langar að nýta þessar tvær mínútur sem ég hef í dag til að ræða aðeins um orkumál og möguleika okkar hér á landi til að verða leiðandi í orkuskiptum á meðal ríkja heimsins. Aðstæður á Íslandi eru með þeim hætti að tækifæri til að verða leiðandi eru svo sannarlega fyrir hendi og það er okkar hér að nýta þau. Stríð í Evrópu og sú staða sem skapast hefur í orkumálum Evrópu hefur ýtt við okkur hér á landi til að skoða og meta möguleika okkar til að ná fullri sjálfbærni er kemur að orkuþörf þjóðarinnar. Sú staða sem Ísland er í nú er eftirsóknarverð og á eftir að verða enn þá eftirsóknarverðari á komandi árum. Sjálfstæði þjóða er m.a. metið út frá sjálfbærni er kemur að fæðu og orku. Á þessum sviðum eru Íslendingar svo sannarlega með forskot á aðrar þjóðir sem við verðum og eigum að nýta. Ekki er hægt að ræða um orkumál í stóra samhenginu án þess að fjalla um loftslagsmál og loftslagsmarkmið stjórnvalda í dag. Ísland og Noregur taka þátt í sameiginlegu markmiði með Evrópusambandinu um að draga úr losun um 40% fram til ársins 2030 miðað við árið 1990. Samkvæmt stjórnarsáttmála verða sett sjálfstæð landsmarkmið um 55% samdrátt í losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir sama tímabil og því markmiði sem ríkisstjórnin hafði sett um jarðefnalaust Ísland árið 2050 verður flýtt til 2040. Öllum ætti að vera orðið ljóst að orkuskipti kalla á aukna orku. Ef skoðaðar eru spár og spálíkön má gera ráð fyrir að við þurfum um 100 MW á næstu 20–30 árum. Möguleikarnir til að nálgast slíka orku eru til staðar en ljóst er að ráðast þarf í aðgerðir til að nýta þá orku sem fyrir er betur og auka samhliða orkuöflun. Virðulegur forseti. Við þurfum að bretta upp ermar þegar kemur að orkuskiptum hér á landi. Fyrir liggur að ráðast þarf í gríðarlega uppbyggingu innviða svo að markmið sem við höfum sett okkur sjálf geti náð fram að ganga.

Frú forseti. Samgöngur eru grundvöllur byggðar í landinu, æðakerfi mannlegs samfélags út um sveitir landsins. Mörg og mikilvæg samgöngumannvirki hafa litið dagsins ljós á undanförnum áratugum og mörg eru í farvatninu. Það er margt sem er undir og nefni ég þar sérstaklega aðgang að heilbrigðisþjónustu, atvinnulífið og svo margt annað. Við áætlanagerð eru jarðgangakostir metnir til fýsileika, kostnaðar og félagshagfræðilegs ábata með það að markmiði að unnt sé að forgangsraða verkefnum. Þegar framkvæmdum er forgangsraðað er litið til nokkurra mikilvægra þátta, svo sem mats á arðsemi, umferðaröryggis, tengingu atvinnu og búsvæða, svo og áhrifa á byggðaþróun í landinu með hliðsjón af byggðaáætlun. Við sjáum það oft í umræðunni að einum samgöngubótum er stillt upp gegn öðrum og mikið kapphlaup fer af stað milli landshluta og jafnvel innan landshluta um forgangsröðun. Núverandi áætlanir gera ráð fyrir að eiginlegur gröftur Fjarðarheiðarganga hefjist í apríl eða maí árið 2024 og þau verði síðan tilbúin fyrir almenna umferð snemma árs 2030. Mikil umræða hefur verið um framkvæmdina og sitt sýnist hverjum. En það er mikilvægt að halda því til haga að göng undir Fjarðarheiði eru fyrsti hluti í mun stærri áætlun um að ná hringtengingu um Austurland. Aukin umsvif í atvinnurekstri, svo sem fiskeldi, kalla á hringtengingu. Göng undir Fjarðarheiði eru ekki eingöngu gríðarlega mikilvæg fyrir öryggi íbúa á Seyðisfirði, eins og berlega kom í ljós í skriðuföllunum, málið snýst líka um atvinnulífið út- og innflutning á vörum og svo margt annað. Frú forseti. Ég þakka fyrir að nú sjái fyrir endann á áralangri baráttu um þessa mikilvægu samgöngubót sem er fyrsti áfangi í mun öflugra samgöngukerfi um allt Austurland fyrir alla Íslendinga.

Hæstv. forseti. Við höfum næga orku. Það er setning sem við fáum mjög oft að heyra. Og það er alveg rétt, við höfum næga orku ef við ætlum að halda áfram að keyra alla flutninga á mengandi jarðefnaeldsneyti. Við höfum næga orku ef við ætlum ekki að fara í orkuskipti. Við höfum næga orku ef við ætlum ekki að veita fyrirtækjum tækifæri til að styrkja eigin innviði og tryggja samkeppnishæfni sína og minnka kolefnisspor sitt á alþjóðavísu. Þannig að ef við ætlum að fara í orkuskiptin, taka þátt í alþjóðlegum verkefnum og minnka kolefnisspor heimsins þá sé ég ekki annað en við séum ekki með næga orku. Við erum ekki sjálfbær í orkuframleiðslu og þurfum að geta farið í rannsóknir, skoðað og rætt þá orkukosti sem við höfum á Íslandi. Orkukostirnir sem við höfum eru misjafnir að gæðum og sumir munu aldrei verða að veruleika. En það er mikilvægt að við ræðum þær hugmyndir sem koma fram. Rannsóknir á orkukostum skipta miklu máli til þess að við vitum um hvað við erum að tala og um hverja við erum raunverulega að taka ákvörðun. Það má nefna dæmi um rannsóknir á náttúru, á hljóðvist og nærliggjandi samfélagi. Þetta eru hlutir sem þarf að rannsaka áður en tekin er ákvörðun um að virkja og því er mjög mikilvægt að gera rannsóknir. Loftslagsmál eru ekki eitthvað sem við leysum á eyju úti í Atlantshafi en við þurfum að geta lagt okkar af mörkum fyrir heimsbyggðina því að þetta er alþjóðlegt vandamál. Hvert skref skiptir máli.

Frú forseti. Í Egyptalandi er hafin loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna, oftast kölluð COP27 af því að hún er sú 27. í röðinni. Þar sagði aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Antonio Guterres, á fyrsta degi: Ríki heims eru á hraðferð lóðbeint til helvítis. Ef ekki er gripið til neyðaraðgerða strax til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, já, þá er það rétt hjá aðalframkvæmdastjóranum. Þá erum við að fara lóðbeint í hamfarirnar, sem eru reyndar hafnar. Hamfarahlýnun er af mannavöldum og það er mannanna verk að koma í veg fyrir að þær verði verri en þegar er orðið. Efist menn um það sem er að gerast þá ráðlegg ég þeim að lesa og glugga í nýjustu skýrslu vísindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Þar er hægt að lesa töflur sem segja til um það hvað gerist við 1° hlýnun, 1,5° og 2°, 3° o.s.frv. Það er bara einfalt að lesa sér til um það í þessum töflum. Þessar töflur sýna okkur nákvæmlega hvað hefur verið að gerast og hvað er að gerast og á hverju við eigum von. Eitt af því sem þar er bent á eru fólksflutningar. Fólk er á flótta vegna hnignandi jarðargæða, vegna þurrka, vegna veðuröfga, vegna hækkunar sjávarborðs o.s.frv. og eitthvert leitar það fólk. Jú, það leitar þangað sem það heldur að það geti fundið betri lífsgæði, betra líf og velsældina sem við búum við. Þannig að ef hv. þingmenn halda að 100 milljón flóttamenn í heiminum séu há tala þá held ég að þeir ættu að lesa þessar skýrslur til enda og gera sér grein fyrir því að ef hamfarahlýnunin verður ekki stöðvuð verða þeir miklu fleiri og mörg þeirra munu koma hingað, að sjálfsögðu.

Frú forseti. Í október leituðu 80 manns til umboðsmanns skuldara vegna fjárhagsvanda. Þetta eru mikið til öryrkjar og samkvæmt gögnum frá umboðsmanni er meðalgreiðslugeta þeirra minni en engin, 3.500 kr. í mínus, þannig er staðan þegar greitt hefur verið fyrir allar nauðsynjar. Óskertur örorkulífeyrir til einstaklings sem fékk örorkumat 40 ára er u.þ.b. 300.000 kr. á mánuði, 300.000 kr. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson segist hafa skapað stéttlaust samfélag. En trúir því einhver hér inni að öryrkinn tilheyri sömu stétt og Bjarni Benediktsson? Að öryrkinn með sínar 300.000 kr. á mánuði tilheyri sömu stétt og forstjórinn sem er með 4 milljónir í mánaðarlaun? Trúir því einhver hérna að fiskverkakona sem vinnur á gólfinu hjá útgerðarfyrirtæki tilheyri sömu stétt og eigandi fyrirtækisins sem greiðir sér hundruð milljóna í arð á hverju ári? Trúir því einhver að láglaunafólkið sem slítur sér út til að sjá börnum sínum farborða tilheyri sömu stétt og fjölskyldurnar sem eiga stóru sjávarútvegsfyrirtækin og raka til sín arðinum af fiskveiðiauðlindinni? Hæstv. forseti. Tölum bara hreint út hérna. Sá sem heldur því fram að Ísland sé stéttlaust samfélag er veruleikafirrtur, fastur inni í búblu, úr öllum tengslum við fólkið í landinu. Það er þessi firring sem ræður för við stjórn landsins og veldur því að ójöfnuður fer vaxandi milli ára, að tekjurnar sem verða til í samfélaginu hlaðast efst í tekjustigann. Ísland er stéttskipt samfélag 

Frú forseti. Ég vil reyna að höfða til samvisku banka og tryggingafélaga. Fram undan eru kjaraviðræður og allar líkur eru á að þær verði nokkuð þungar. Samkvæmt verðlagseftirliti ASÍ hefur hækkun útgjalda hjá fjögurra manna fjölskyldu í eigin húsnæði numið rúmlega 128.000 kr. á mánuði ef miðað er við útgjöld hennar á síðasta ári. Þetta eru verulega háar tölur og til að hægt sé að fleyta íslenskum fjölskyldum í gegnum núverandi ástand þarf meira til en að ríkið komi með aðgerðir. Allir þurfa að líta inn á við, sérstaklega breiðu bökin. Iðgjöld tryggingafélaga hafa hækkað mikið á síðastliðnum árum á sama tíma og tryggingafélög sitja á milljarða bótasjóði. Ábyrgð tryggingafélaga á heimilisbókhaldi íslenskra heimila er því veruleg. Í samtölum mínum við fólk hef ég heyrt að ekki sé óeðlilegt að fjölskyldur greiði á bilinu 40.000–55.000 kr. á mánuði fyrir líf-, bíla- og heimilistryggingar. Þetta eru háar tölur og upphæðir þegar þær eru settar í samhengi við önnur útgjöld sem meðalfjölskylda þarf að greiða, hvað þá barnafjölskyldur sem fyrir utan afborganir af húsnæðislánum þurfa að greiða leikskólagjöld, fæðiskostnað í skólum, íþróttaæfingar og svo mætti lengi telja. Það getur ekki verið að við ætlum okkur að stefna í þá átt að vera samfélag þar sem tryggingar eru aðeins á færi þeirra efnameiri. Þá birtu Landsbankinn, Arion banki og Íslandsbanki uppgjör sitt vegna fyrstu níu mánaða ársins í október. Þar kemur fram að samanlagður hagnaður þeirra á tímabilinu var 50,2 milljarðar kr. Það er vissulega, og það má segja í kaldhæðni, minni hagnaður en árið á undan, en arðsemin er yfir markmiði hjá öllum nema Landsbankanum sem stendur þó alveg ágætlega. Það væri betra fyrir þessi fyrirtæki að stíga þjóðdans en að dansa í kringum gullkálfinn.

Frú forseti. Nú þegar þingmenn í fjárlaganefnd eru að vinna að því að yfirfara fjárlagafrumvarpið og ráðherrar eru væntanlega farnir að huga að frumvörpum næsta árs vil ég nota tækifærið til að hvetja bæði þingmenn og þá þingmenn sem eru ráðherrar til að huga sérstaklega að iðnnámi. Ekki bara árum heldur áratugum saman hafa stjórnmálamenn á Íslandi talað um mikilvægi iðnnáms og að við þyrftum að hvetja fleira fólk til að leita í slíkt nám, ekki bara iðnnám heldur annars konar tækninám og verknám. En þegar áhugasamir nemendur svöruðu loks kallinu þá var bara lokað, þá var ekki tekið við nema litlum hluta þeirra sem höfðu áhuga á að fara í þetta verðmæta og mikilvæga nám. Hundruðum áhugasamra nemenda var hafnað. Á sama tíma tala sumir ráðherrar og þingmenn um að við munum þurfa að flytja inn mikið af fólki til starfa hér, fólki sem önnur lönd eru búin að mennta og hafa lagt í ærinn kostnað við. Verðum við ekki að byrja á að taka til hér hjá okkur í okkar menntakerfi og sýna að okkur stjórnmálamönnum sé alvara með því að við metum iðnnám, verk- og tækninám? Ég ætla bara að nefna eitt dæmi sem er Hallormsstaðaskóli, sem er nokkurs konar nýsköpunarskóli, ótrúlega merkileg menntastofnun sem menntar fólk á ólíkum sviðum sem eiga það þó öll sameiginlegt að snúast í raun um nýsköpun, að hluta til um að vernda það sem við höfum byggt upp og eigum fyrir en líka um leið að búa til eitthvað nýtt og kenna fólki jafnvel að gera fyrirtæki úr því og búa til sem mest verðmæti úr þeim auðlindum sem við eigum og sérstaklega auðvitað mannauðinum. Ég vona að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn hugi að þessu núna á næstu misserum.

Virðulegur forseti. Eru mannréttindi brotin á öldruðu fólki á hjúkrunarheimilum hér á landi? Já, það segir Sigrún Huld Þorgrímsdóttir hjúkrunarfræðingur í Silfrinu á RÚV, og þá einnig að engar heimildir séu í lögum til að læsa fólk inni eða binda það niður, eins og tíðkast á heilabilunardeildum. Þá fann hún að því að framkvæmd þjónustunnar væri í höndum bæði ríkis og sveitarfélaga og það valdi óskilvirkni. Þá sagði hún einnig að fólk á lokuðum heilabilunardeildum hjúkrunarheimila nyti minni réttinda en fólk í fangelsum og á réttargeðdeildum. Það er verið að læsa inni aldrað fólk sem hefur tapað vitrænni færni og það í trássi við lög og rétt þess og þá er einnig verið að binda fólk og gefa því geðlyf án þess að spyrja það. 5% þeirra sem eru á hjúkrunarheimilum eru fjötraðir daglega. 25% fá sterk geðlyf í öðrum tilfellum en mælt er með, sem kom einnig fram í þættinum. Komið er fram við aldrað fólk eins og þriðja flokks þegna hér á landi og þegar það þarf að leggjast inn á sjúkrahús er það orðið að fráflæðisvanda. Fjárhagslegt sjálfstæði þess er skert illa og það fer inn á hjúkrunarheimili og vasapeningum er skammtað til þeirra upp á 86.000 kr. á mánuði. Allt Covid-tímabilið var aldraða fólkið á almannatryggingabótum skilið eftir, það fékk ekki krónu í uppbót, skatta- og skerðingarlaust. Nei, eina hækkun þeirra frá ríkisstjórninni var núna í sumar upp á heil 3%, sem skilar sér í flestum tilfellum 80% til baka í ríkiskassann. Aldraðir mega bara eiga óskertar 25.000 kr. af lífeyrisgreiðslum sínum áður en skerðing upp á 45% hefst og veldur samanlagt næstum því 80% sköttum og skerðingum. Þetta óskiljanlega, andlega, líkamlega og fjárhagslega ofbeldi gagnvart öldruðu fólki bitnar verst á konum. Kona sem fær 250.000 kr. út úr almannatryggingum í dag og fær 50.000 kr. úr lífeyrissjóði - það skilar henni 10.000 kr. Fjárhagslega ofbeldið er algjört. Sjaldan launa ríkisstjórnarliðar ofeldið.

Herra forseti. Í 3. mgr. 11. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis segir: „Berist ósk um að tiltekið mál verði tekið á dagskrá frá fjórðungi nefndarmanna eða framsögumanni máls, sbr. 2. mgr. 15. gr. þingskapa, skal verða við því svo fljótt sem kostur er. Formaður skal gefa viðhlítandi skýringar ef dregst umfram þrjá virka daga að setja málið á dagskrá fundar.“ Á fundi allsherjar- og menntamálanefndar í morgun lagði ég fram eftirfarandi bókun, með leyfi forseta: Gerðar eru alvarlegar athugasemdir við stjórn nefndarinnar af hálfu formanns. Á síðasta fundi nefndarinnar, þann 3. nóvember 2022, kom fram skýr krafa frá þremur nefndarmönnum að taka til umfjöllunar nýafstaðnar brottvísanir hælisleitenda. Þegar slík beiðni er lögð fram er formanni nefndar skylt að boða til fundar. Skýrt var að beiðni laut að því að boða skyldi dómsmálaráðherra, Útlendingastofnun og ríkislögreglustjóra á fundinn og var jafnframt farið fram á að sendar yrðu tilteknar spurningar til þessara aðila fyrir fundinn til að fundurinn yrði árangursríkur og tóku fundarmenn, m.a. formaður, undir að það yrði gagnlegt.  
             Ekki nóg með að formaður hafi vanrækt að boða þessa aðila til fundarins heldur var gerð tilraun til að afmá kröfuna úr fundargerð. 

Forseti. Starfsreglur fastanefnda eru mjög mikilvægur hluti af starfi okkar. Þetta eru starfsreglur sem forsætisnefnd setur. Nú er svo í stakk búið að núverandi starfsreglur hafa ekki verið formlega samþykktar en þessi regla sem vitnað var í er hluti af eldri starfsreglum. Þetta er því mjög fast form og viðurkennt, þessi réttur fjórðungs nefndarinnar til að kalla eftir gestum og upplýsingum. Það hefur alla jafna verið farið vel með þennan rétt en stundum er svínað allverulega á honum. Þetta er eitt dæmi um slíkt. Þetta er dæmi sem við þurfum að taka alvarlega. Það er meirihlutaræði hér sem reynir sífellt, þegar eitthvað óþægilegt er í gangi, að fara í kringum reglurnar. Það eru nokkur dæmi um það sem ég gæti alveg farið yfir, en ætla ekki að gera 

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að taka til máls varðandi þetta atriði. Ég er fyrsti varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar og varðandi það að eitthvað hafi ekki farið inn í fundargerð vil ég geta þess að ekki er búið að samþykkja þá fundargerð sem um ræðir í nefndinni. Það var fært niður sem síðasta mál á dagskrá í morgun, samþykkt þessarar fundargerðar. Það verður gert á næsta fundi og þá getur hv. þingmaður náttúrlega komið með þessa athugasemd. Starfsmenn ríkislögreglustjóra komu fyrir nefndina í morgun að beiðni minni til að ræða um þvingaðar brottfarir umsækjenda sem hefur verið hafnað. Við áttum mjög góðan fund með starfsmönnum ríkislögreglustjóra og ég tel að það hafi verið rétt að þeir hafi komið sérstaklega fyrir nefndina en ekki með ráðherra eða fulltrúum Útlendingastofnunar. En ég efast ekki um það og ég styð það heils hugar að ráðherra og fulltrúar Útlendingastofnunar komi fyrir nefndina, helst bara sem allra fyrst. Ég efast ekki um að beiðnin verði samþykkt og það verði framkvæmt sem allra fyrst.

Forseti vill beina því til þingmanna að málefni einstakra nefnda séu rædd í nefndum og samtöl nefndarmanna færist ekki yfir í þingsal.

Forseti. Mér finnst nú bara allt í lagi að koma og ræða þetta aðeins hér í þingsal af því að þetta er einmitt aðeins stærri vandi en bara í þessari einu nefnd. Það er klárlega merki um að það sé einhvers konar vandi til staðar þegar ekki er verið að virða þær örfáu leiðir sem stjórnarandstaðan hefur til að hafa einhvers konar stjórn á umræðunni og líka bara að sinna sínu mikilvæga eftirlitshlutverki, og það er að farið sé eftir þingskapalögum í nefndum. Þegar þrír þingmenn biðja um fund og það er mjög skýrt og það er samþykkt að fá gesti á fund en svo koma þeir gestir ekki, fá ekki boð á fundinn og fá ekki einu sinni sendar fyrir fram þær spurningar sem var ákveðið að ætti að senda gestunum, þá er það náttúrlega merki um að það sé eitthvað sem er ekki alveg að ganga eins og það á að ganga. Mögulega gæti forseti verið í liði með okkur sem erum að sinna þessari mikilvægu eftirlitsskyldu hér á þingi, 

Frú forseti. Ég vildi koma hingað upp sem nefndarmaður í allsherjar- og menntamálanefnd og nefna að það er mjög bagalegt að málinu skuli vera þannig fyrir komið í nefndinni að menn séu ekki sammála um hvert erindið hafi verið í upphafi. Almennt vil ég segja að þegar við erum með mál undir eins og núna er þá hlýtur það að vera keppikefli allra, ef á annað borð á að taka málið fyrir í nefndinni og kalla til gesti, að það sé gert eins fljótt og auðið er. Það hefði farið mun betur á því að hæstv. ráðherra og Útlendingastofnun hefðu verið á fundinum í morgun, a.m.k. Útlendingastofnun ef hæstv. ráðherra gat ekki mætt. Svo má líka nefna að það veitir ekkert af því að koma upplýsingum almennilega á framfæri því að það liggur alveg fyrir að þeir sem voru sendir úr landi í þessari umferð eru ekki að fara í flóttamannabúðir í Grikklandi heldur á götuna, þar sem þeir eru nú þegar komnir með vernd í Grikklandi. Þetta er eitt af þeim atriðum sem margítrekað hefur verið reynt að leiðrétta í umræðunni en virðist ganga illa að fá þingmenn til að meðtaka.

Frú forseti. Eitt af því sem fellur undir fundarstjórn forseta er að fylgja því eftir að starfsreglum Alþingis sé fylgt. Hér erum við að tala um að samkvæmt starfsreglum er réttur til þess að biðja um að inn á nefndarfundi komi ákveðnir gestir. Þegar nefndarformenn ákveða að hunsa þær starfsreglur þá er voðinn vís vegna þess að þá erum við farin að hunsa þær reglur sem við höfum sett okkur sjálf. Mig langar bara að minna þingmenn stjórnarinnar á að sá tími mun koma að þeir verða í stjórnarandstöðu og þá vilja þeir örugglega hafa þennan möguleika opinn.

Frú forseti. Ég sat fund allsherjar- og menntamálanefndar í morgun þar sem stoðdeild ríkislögreglustjóra kom fyrir nefndina. Það var mjög fróðlegur og góður fundur að mínu mati. Ég tel alveg eðlilegt að stoðdeildin sem slík komi fyrir nefndina og í framhaldi væri þá einnig hægt að fá Útlendingastofnun og jafnvel ráðherra á fund nefndarinnar, þannig að ég held að það sé engin ástæða til að gera veður út af þessu. En það sem ég vildi segja hér sérstaklega er um það sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson sagði hér áðan, hann sagði að þeir flóttamenn sem voru sendir núna til Grikklands, m.a. fatlaður maður, byggju á götunni í Grikklandi. Ég vil spyrja hann að því hér, og hann getur kannski svarað því síðar undir öðrum lið, hvað hann hafi fyrir sér í þeim efnum. Þegar ég sá þetta í fréttunum þá hringdi ég til Grikklands og ræddi við framkvæmdastjóra Alþjóðaflóttamannastofnunarinnar, sem ég hitti þar úti þegar ég skoðaði flóttamannabúðirnar í Grikklandi, og ég spurði hann sérstaklega að því hvort þessir aðilar og þessi fatlaði maður væru á götunni. Hann sagði að ef þessir einstaklingar 

Forseti. Mig langar til að rifja aðeins upp, af því að það er alveg alvarlegt mál þegar ekki er verið að fara eftir þessum reglum sérstaklega, að grófasta dæmið sem ég hef séð um þetta var þegar ég var á nefndarfundi og eitt af okkar þingmannamálum var á dagskrá undir lok þings. Þá var von á gestum og það var svona almennur skilningur að málið yrði afgreitt úr nefnd að lokinni þeirri gestakomu. En formaður nefndarinnar þá sagði einfaldlega bara - hann hringdi í þá um morguninn og gestirnir voru afboðaðir. Þeir mættu ekki og þar af leiðandi var málið ekki afgreitt úr nefnd. Þetta er svona dæmi um það hvernig meiri hlutinn fer oft með valdið hérna. Þegar það er ekki farið eftir reglum þá er jafnvel bara svínað fram hjá þeim á svona grófan máta, bara: Nei, ég hringi bara um morguninn, gestirnir geta bara sleppt því að mæta í þingmannamál stjórnarandstöðunnar. Við þurfum ekkert á ykkur að halda. Við ætlum hvort eð er að henda þessu í ruslið. Við erum með reglur hérna af ástæðu. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að hafa hringt í kunningja sinn í Aþenu til að fá á hreint að það væri bara allt í himnalagi þar. Ég treysti samt öðrum heimildum betur, eins og t.d. Rauða krossinum sem hefur gefið út býsna skýrar og gagnlegar skýrslur um að verndarkerfið á Grikklandi sé ónýtt, svo við tölum bara skýra íslensku, að það sé komið að svo miklum þanmörkum að það geti ekki uppfyllt grundvallarmannréttindi fólksins sem á að njóta verndar þess kerfis. Ef Birgir Þórarinsson og vinur hans eru ósammála því þá geta þeir átt það við Rauða krossinn frekar en að standa hér í einhverjum orðaskiptum við hv. þm. Sigmar Guðmundsson. Ég ætlaði nú aðallega að tala um þessa afgreiðslu inni í allsherjar- og menntamálanefnd og minna forseta á að traust er alveg ofboðslega viðkvæmt í þingstörfum og þessi misnotkun formanns allsherjar- og menntamálanefndar á dagskrárvaldi sínu 

Frú forseti. Þetta er gagnleg umræða þótt hún sé undir þessum lið. Ég vildi nefna hérna, út frá því sem hv. þm. Birgir Þórarinsson var að tala um, að eitt eru réttindi á blaði og í orði, annað eru réttindi á borði. Alveg eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan hafa Rauða krossinn og mörg önnur mannúðarsamtök skrifað ítarlegar greinargerðir og úttektir á því hvernig komið er fyrir fólki sem er þegar komið með vernd í Grikklandi. Það hefur mikil réttindi í orði en ekki á borði. Fæst börnin komast í skóla. Fólk á mjög erfitt með að fá atvinnu. Fólk á mjög erfitt með að komast inn í félagslega kerfið, m.a. vegna þess að það vantar túlka, líka vegna þess að það eru alls konar girðingar inni í kerfinu sjálfu. Það er fullt af svona atriðum sem gera það að verkum að fólk sem þegar er komið með vernd í Grikklandi endar á götunni en fær ekki þau réttindi sem það þó á að njóta. Þá er spurningin: Hvernig ætlum við að takast á við það? Ætlum við frekar, þegar við erum að hugsa um mannréttindi fólks, að velta því fyrir okkur hvernig þetta er á pappír eða hvernig þetta er í raunveruleikanum? Ef við erum farin að kvarta hér á Íslandi 

Frú forseti. Þetta er ekki boðlegur málflutningur. Ég tel að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hafi farið hér með algjörlega óboðlegan málflutning. Hann segir að ég hafi hringt í einhvern kunningja minn í Grikklandi til að fá upplýsingar um stöðu mála þar. Þessi kunningi minn er framkvæmdastjóri Alþjóðaflóttamannastofnunarinnar í Grikklandi, óháðrar stofnunar. Hann hefur gefið út þá yfirlýsingu að flóttamannabúðir í Grikklandi standist evrópska staðla. Svo kemur hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, sem aldrei hefur komið í flóttamannabúðir í Grikklandi, og segir að það sé ófært að senda fólk þangað vegna þess að aðbúnaðurinn sé svo slæmur. Ég er búinn að skoða þessar flóttamannabúðir eins og ég hef sagt nokkrum sinnum í þessum ræðustól. Hefur hv. þm. Andrés Ingi Jónsson skoðað þessar flóttamannabúðir? Nei, hann hefur aldrei gert það, en kemur hins vegar og fullyrðir hér að það sé ekki hægt að senda fólk þangað, að það sé gersamlega óhæft að senda fólk til Grikklands því þessar flóttamannabúðir séu ónýtar. Þetta er kolrangt hjá hv. þingmanni og, frú forseti, þessi málflutningur hv. þingmanns er óboðlegur.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér undir fundarstjórn forseta um fastanefndir. Það er eiginlega orðið viku- eða mánaðarlega, liggur mér við að segja, að menn koma hér upp og tala um fastanefndir og eitthvað í sambandi við lög og reglur þingsins. En eigum við nokkuð að vera hissa á því að reglur séu brotnar í fastanefndum? Ég var að enda við að segja að það er gróflega verið að brjóta lög og rétt gagnvart öldruðu fólki á hjúkrunarheimilum. Við erum að gera það í dag. Ég segi fyrir mitt leyti: Erum við ekki að búa til einn lengsta hjólastólaramp sem til hefur verið, sem nær frá Íslandi til Grikklands og svo aftur til baka, og það af Héraðsdómi Reykjavíkur? Hvernig getum við leyft okkur þetta? Það virðist vera eins og þessi ríkisstjórn sé svo illa upp alin að hún geti ekki séð til þess að farið sé að lögum og reglum. Ég held að það sé bara einfalt ákall: Ríkisstjórninni ber að fara að lögum og reglum.

Frú forseti. Ég er einn af þeim sem tek mjög alvarlega að við förum eftir starfsreglunum í þinginu og að við reynum eins og við getum að tryggja að þegar koma upp mál sem skipta veigamiklu máli þá geti nefndirnar fengið til sín fólk eins fljótt og auðið er. Ég held að það sé hreinlega kveðið á um það. Við fengum í morgun mjög góða innsýn, langar mig að segja, í mjög erfitt mál. Ég vil bara taka undir það og minna á að það hefur komið fram hjá formanni nefndarinnar að sannarlega munum við fá ráðherra málaflokksins til okkar til að ræða tiltekið mál - og ekki síður fulltrúa Útlendingastofnunar og ég treysti henni fyllilega fyrir því - svo að innsýn í málaflokkinn og varðandi umrætt mál sé algerlega skýr.

Frú forseti. Ég kem hingað upp af því að mér þykir áhugavert að við séum einhvern veginn búin að kjarna umræðuna um hegðun okkar í garð fólks á flótta við aðstæður í Grikklandi. Ekki einu sinni þar erum við með staðreyndir eða að tala um sömu hlutina. Ég held að við sem höfum gagnrýnt þessar sendingar á fólki til Grikklands - þær snúast ekki um aðstöðu þeirra endilega í flóttamannabúðum þar sem fólk fær að dvelja á meðan það bíður eftir vernd. Þegar vernd er fengin er því hent út á götu, þar sem aðstæðurnar eru ómanneskjulegar fyrir fólk sem hefur ekkert tengslanet og engan stuðning. Það er reyndar þannig að Mannréttindadómstóllinn hefur líka metið búðirnar ómanneskjulegar og samkvæmt dómi hans erum við ekki að senda út, þannig að af hverju er þetta allt í einu orðið stóra málið hérna en ekki framkoma og getuleysi íslenskra stjórnvalda til að klára þessi mál með sóma? Það er verið að setja fólk á göturnar. Þetta snýst ekki um flóttamannabúðirnar. Fólkið sem var sent úr landi dvelur ekki í flóttamannabúðunum.

Frú forseti. Hv. þm. Birgi Þórarinssyni finnst það óboðlegur málflutningur hjá mér að vilja ekki byggja umræður í þingsal á tveggja manna tali í síma milli Reykjavíkur og Aþenu. Hafi orð einhvers starfsmanns Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna  Forseti. Gæti ég fengið frið fyrir gólandi þingmanninum?  
            

Forseti vill minna á það að þingmaður í ræðustól hefur orðið.

Það fer greinilega illa í skapið á hv. þm. Birgi Þórarinssyni að hann er í vonda liðinu. Ef við fáum eitthvað skriflegt úr þessu samtali hans við vin sinn í Aþenu þá getum við borið það saman við t.d. ályktanir Þroskahjálpar, UNICEF, Amnesty International, Samtakanna '78, Rauða krossins og biskups Íslands vegna þessara brottvísana sem hv. þingmaður notar símtalið til vinar síns til að réttlæta. Ég verð að segja, frú forseti, að mér finnst það ekki óboðlegur málflutningur að taka meira mark á þessu fólki, taka meira mark á þýskum dómstólum sem hafa knúið þýsk stjórnvöld til að taka til efnismeðferðar mál fólks sem annars væri sent á götuna í Grikklandi. Mér þykir ekki óboðlegur málflutningur að taka meira mark á þessu en einhverjum sögusögnum um símtal á milli tveggja kunningja. Það er náttúrlega bara della að halda að það sé eitthvað sem sé hægt að færa fram hérna.

Frú forseti. Það verður nú kannski ekki alveg jafn mikið fútt í þessari ræðu og verið hefur en engu að síður ber okkur að fara yfir nefndarálit með breytingartillögu frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 53/2021, nr. 54/2021 og nr. 385/2021 og 146/2022, um breytingar á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað talsvert um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá utanríkisráðuneytinu og fjármála- og efnahagsráðuneytinu og leitar með þessari tillögu heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd eftirfarandi ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar: 1. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 53/2021 um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá 2019 um að auðvelda dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri og um breytingu á reglugerðum nokkrum, frá árinu 2019 sömuleiðis, um breytingu á tilskipunum frá 2009 og 2011 að því er varðar dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri. 2. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 54/2021 og frá 5. 202 2021 um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2016 um starfsemi og eftirlit með stofnunum sem sjá um starfstengdan lífeyri. 3. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 2021 um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn og fella inn í samninginn eftirfarandi gerðir: a. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá 2015 um gagnsæi í fjármögnunarviðskiptum með verðbréf og um endurnotkun og breytingu á reglugerð nr. 648/2012. b. Framseld reglugerð framkvæmdastjórnarinnar frá 2019 um breytingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/2365 að því er varðar listann yfir aðila sem njóta undanþágu. 4. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 2022 um breytingu á IX. viðauka (Fjármálaþjónusta) við EES-samninginn og fella inn í samninginn framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar frá 2021 um breytingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins að því er varðar breytingu á viðeigandi viðmiðunarmörkum fyrir tilkynninguna um verulegar mikilvægar hreinar skortstöður í hlutabréfum. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Að því gefnu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Orðið „verulegar“ í 4. tölul. tillögugreinarinnar falli brott.“ Undir þetta skrifa, ásamt þeim sem hér stendur, Birgir Þórarinsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, en þau voru öll fjögur fjarverandi við afgreiðslu málsins en taka undir álitið. Undir þetta rita að auki Bjarni Jónsson, Logi Einarsson, Óli Björn Kárason, Jakob Frímann Magnússon og Jóhann Friðrik Friðriksson.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 6/2022, um breytingu á II. viðauka (Tæknilegar reglugerðir, staðlar, prófanir og vottun) við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingólf Friðriksson frá utanríkisráðuneyti og Maríu Sæm Bjarkardóttur og Kristínu Ninju Guðmundsdóttur frá heilbrigðisráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 6/2022 frá 4. febrúar 2022 um breytingu á II. viðauka (Tæknilegar reglugerðir, staðlar, prófanir og vottun) við EES-samninginn og fella inn í samninginn eftirfarandi gerðir: 1. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB frá 3. apríl 2014 um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki og tengdum vörum og um niðurfellingu á tilskipun 2001/37/EB. 2. Framselda tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2014/109/ESB frá 10. október 2014 um breytingu á II. viðauka við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB með því að taka saman safn af myndaviðvörunum til að nota á tóbaksvörur. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að ályktunin verði samþykkt. Undir þetta rita Bjarni Jónsson formaður, Jóhann Friðrik Friðriksson framsögumaður, Logi Einarsson, Óli Björn Kárason og Jakob Frímann Magnússon. Þess skal getið að Birgir Þórarinsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp til að nefna mjög athyglisvert mál sem er á döfinni akkúrat núna í Hörpu, heimsþing kvenna í Reykjavík. Ég minni á það að tæplega helmingur kjörinna fulltrúa á hinu háa Alþingi Íslendinga eru jú konur. Á sama tíma og við erum hvattar til þess að vera nú í Hörpunni og gefa þá körlunum um leið eftir sviðið þá furða ég mig á því og velti því fyrir mér, eðlilega, að ef þetta væri heimsþing karla í Hörpunni, hvort við konur fengjum eins gott brautargengi hér við að halda Alþingi gangandi eins og mér sýnist að karlarnir hafi núna í dag. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að mér finnst þetta frekar lélegt, svo ekki sé meira sagt, illa fram við okkur komið, að hvetja okkur til að taka þátt í alheimsþingi kvenna frá 100 þjóðlöndum. Sýnið nú gestrisni og verið fínar við þær í Hörpunni en við ætlum að sjá um þingið á meðan og þið getið bara gleymt því.

Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp til að taka undir með hv. þm. Ingu Sæland. Okkur ber að sýna kvennafundinum í Hörpu þá virðingu, þar sem nær helmingur þingmanna á þinginu eru konur, að þær gætu farið á fundinn og við hefðum þá bara lokað hér á meðan. Annað eins hefur nú verið gert. Annað sem ég myndi vilja vita, og væri auðvitað nauðsynlegt að ég tel, er hvort ekki sé verið að ræða á þessu kvennaþingi málefni aldraðra kvenna, hvernig komið er fram við þær á Íslandi og um mannréttindi þeirra. Það væri mjög gott mál ef einhver væri á leið á þingið og tæki það upp og léti vita af því að þau mannréttindi sem við teljum okkur hafa og erum að hæla okkur af að séu hér mjög góð, gilda því miður ekki um alla og verst sett er aldrað fólk.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Ingu Sæland, það er mjög undarlegt að það sé verið að hvetja helming þingheims, alla kvenþingmenn þjóðarinnar, til að mæta á alþjóðafund kvenleiðtoga í heiminum í Hörpu, ráðstefnu sem er þar núna, og á sama tíma eru þingfundir í gangi og nefndastörf. Ég vil minna á það líka að í síðustu viku var enginn þingfundur þegar þing Norðurlandaráðs var í Helsinki og hluti þingmanna var ekki á svæðinu. Þá var enginn þingfundur en núna eru þingfundir þegar verið er að hvetja þingmenn til að taka þátt í þessum merkilega fundi. Þá voru sérstakar aðstæður og þá var ekki heldur heimild til þess að mæta á þingfund með fjarfundabúnaði þrátt fyrir sérstakar aðstæður. Ég tek eindregið undir með hv. þm. Ingu Sæland, þetta sýnir að ég held að ef það væri alheimsfundur karlleiðtoga í heiminum þá væri sjoppunni örugglega lokað og enginn þingfundur. Það var a.m.k. gert þegar Norðurlandaráðsþing var og þangað mætti bara hluti þingmanna.

Frú forseti. Ég má til með að taka undir með hv. þm. Ingu Sæland. Íslenska þingið er gestgjafi þess fundar sem stendur nú í Hörpu. Íslenskar þingkonur eru hvattar til að taka virkan þátt. Annaðhvort eiga þær að þekkjast það boð og vera úti í Hörpu og skrópa hér eða mæta hér eins og lög gera ráð fyrir, taka þátt í umræðu og skrópa þar. Þetta bara passar ekki saman. Allar hugmyndir um að láta þingið ganga sinn vanagang þegar vantar helming þingmanna meika bara ekki sens, því það sem gerir þessa málstofu að því sem hún er, er einmitt að við séum með ólík sjónarmið, ólíkar raddir og sem flestar hér innan húss en ekki að við séum að halda dagskrá gangandi með hálfan mannskapinn fjarverandi. Að því sögðu þá gerir ríkisstjórnin okkur það auðvitað dálítið auðvelt að vera með létta og löðurmannlega dagskrá þessa dagana, 

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.

Virðulegur forseti. Ég vil koma hérna upp aftur og taka enn þá meira undir þetta. Ég var á þessu Norðurlandaráðsþingi, eða ég fór á Norðurlandaráðsþingið en fór samt ekki og var eiginlega að koma til baka, sem er önnur saga. En það var þó gefið frí hér á þingi þegar Norðurlandaráðsþingið stóð yfir og þá vorum við hvað, sjö, átta þingmenn. Ég get ímyndað mér að það væri ekki mikið vandamál fyrir þær konur sem eru staddar hérna á þinginu að komast í Hörpu. Og ef þær færu þangað væri aldrei sagt við þær að þær hefðu aldrei farið þangað, eins og var sagt við mig, en það er stórfurðuleg saga. En eins og ég segi, ég ítreka að mér þykir alveg sjálfsagt mál að við hefðum frestað þinginu og leyft þeim konum, bara öllum konum á þingi, ég sé að það eru ekki nema ein eða tvær eða þrjár - ég spyr mig hvort þær hefðu ekki viljað vera í Hörpunni núna. Ég held það.  
            

Frú forseti. Ég verð að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa talað hérna. Mér finnst bara mjög mikilvægt að ræða einmitt þetta. Ég veit að eitt það mikilvægasta sem við getum gert t.d. í jafnréttismálum er að tryggja það að karlmenn taki virkan þátt í jafnréttismálum. Það hefði kannski verið bragur á því ef við hefðum bara farið að þeim tillögum sem hér hafa verið ræddar og allir þingmenn gætu tekið virkan þátt í því sem er að gerast í Hörpu. Við eigum að taka þetta til okkar og við eigum að gera betur.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það sem kom hérna fram um að við þyrftum kannski að gefa þinginu aðeins meira frí til þess að við þingkonur kæmumst á heimsþing þingkvenna. Mér fannst mjög skemmtilegt þegar málshefjandi, hv. þm. Inga Sæland, sagði áðan „heimsþing kvenna í Reykjavík“, en þetta eru ekki bara konur í Reykjavík, þetta er ekki heimsþing þeirra, heldur heimsþing þingkvenna og þetta þing er okkur Íslandi til sóma. Það er kannski erfitt að taka einhverja ákvörðun um frí á þinginu núna, hlé á þingfundum, en ég held að það væri góður bragur á því að það væri farið að horfa til þess strax á næsta ári.

Geta karlmenn mætt líka?

Frú forseti. Ég er nú of ungur til að muna eftir kvennaverkfallinu 1975 en kannski er einhver í salnum sem man eftir þeim degi. Það sem gerði þann dag að því sem hann var var að konur sýndu að samfélagið stöðvaðist án þeirra vinnuframlags á heimilinu eða á vinnumarkaði. Þegar konur lögðu niður störf var ekkert samfélag funkerandi lengur. Auðvitað ætti það að vera þannig hér á þingi líka þegar konum á þingi er ætlað að vera annars staðar vegna þess að við búum við þann fágæta lúxus að hér eru konur næstum helmingur þingmanna. Það er nánast einsdæmi á heimsvísu. Konur eru 47,6% íslenskra þingmanna. Þetta er eitthvað sem við montum okkur af en þetta er eitthvað sem á líka að hafa þau áhrif að þegar vantar þessi 47,6% þingmanna þá sé þingið bara óstarfhæft. 

Frú forseti. Mig langar bara að taka undir það sem hér hefur verið sagt. Mér finnst það til háborinnar skammar að það hafi ekki verið gefið frí hér á meðan, það sýnir hversu karllægt okkar Alþingi er enn þá, þó svo að nær helmingur þingmanna séu konur. Ég held að það sé einfaldlega kominn tími til að konurnar og við mennirnir sem stöndum með göngum bara út og sjáum hvort það þurfi ekki að fresta þingfundi þegar enginn mætir. Það virkaði 1975 og ég man eftir því.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að halda áfram með það sem ég talaði um í minni fyrri ræðu, þ.e. að í síðustu viku var enginn þingfundur vegna þings Norðurlandaráðs í Helsinki. En það voru nefndastörf. Ég tók eftir því bara í morgun á fundi allsherjar- og menntamálanefndar að þá komu kvenþingmennirnir seint á fundinn vegna þess að þær voru á ráðstefnunni í Hörpu, sem var mjög gott að mínu mati, og það kom niður á nefndastörfum. Ég tel því að það eigi að vera ekki bara eins og í síðustu viku, þá var enginn þingfundur vegna Norðurlandaráðsþings, en þá voru nefndastörf, heldur ætti að fella líka niður nefndastörf og jafnvel enn frekar, þegar svona háttar. Þá geta þingkvenmenn farið á ráðstefnuna og svo er viðvera í þingsal með öðrum hætti, hún varðar einstök mál og þar er þátttaka undir hverjum þingmanni komin. Þannig að ég tel mjög mikilvægt að nefndastörf verði felld niður þegar svona háttar en ekki aðeins þingfundir eins og var gert í síðustu viku.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég hóf máls á hér áðan og þakka öllum þeim sem hafa tekið undir það. Ég vil leyfa mér að halda að þetta hljóti að vera gáleysi því það er ekki bara verið að hvetja konur til að koma í Hörpu heldur er verið að hvetja okkur til að sýna gestrisni, sýna fram á að kurteisi kostar ekki neitt vegna þess að það erum jú við sem erum að halda þessa ráðstefnu kvenleiðtoga í heiminum. Það skýtur svolítið skökku við að maður skuli vera með samviskubit yfir því að fara í Hörpuna til að fylgja því boði í rauninni sem við höfum verið hvattar til að taka.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti í 136. máli um frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsfræðslu er varðar stjórn Fræðslusjóðs. Helstu atriði frumvarpsins eru þau að með því er kveðið á um breytingu á 11. gr. laga um framhaldsfræðslu. Það er til að tryggja að ráðherra sem fer með mál er varða fræðslumál tilnefni einn fulltrúa í stjórn Fræðslusjóðs. Með forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands fluttist málaflokkur fræðslumála og málefni Fræðslusjóðs frá þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneyti til félags- og vinnumarkaðsmálaráðuneytis. Skipar því félags- og vinnumarkaðsráðherra nú formann stjórnar Fræðslusjóðs skv. 1. mgr. 11. gr. laga um framhaldsfræðslu. Nefndin fjallaði um málið en ein umsögn um málið barst henni. Þá fékk nefndin á sinn fund gesti og er því greint frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að Félag íslenskra framhaldsskóla, sem mælt er fyrir um í 2. málslið 1. mgr. 11. gr. laganna að tilnefni einn fulltrúa í stjórn Fræðslusjóðs, sé ekki lengur starfandi en að Skólameistarafélag Íslands hafi tekið við hlutverki þess. Því leggur nefndin til breytingu þess efnis. Til að gæta að innbyrðissamræmi í löggjöf og tryggja rétta notkun heitis heildarsamtaka stéttarfélaga starfsmanna í almannaþjónustu í 1. mgr. 11. gr. laganna leggur nefndin jafnframt til þá breytingu að heitið BSRB komi í stað orðanna Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Í ljósi þess sem að framan er rakið leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í nefndaráliti og gerð hefur verið grein fyrir og þarfnast ekki nánari skýringa. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Bjarni Jónsson, Eyjólfur Ármannsson, Helga Vala Helgadóttir og Jóhann Friðrik Friðriksson.

Frú forseti. Ég legg þetta mál fram í fjórða eða fimmta sinn og sá ástæðu til að halda því áfram ásamt góðum hópi meðflutningsmanna. Ég tel það nefnilega varða grundvallaratriði lýðræðisins og mikilvægi þess að Alþingi verji lýðræðið. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að rangt hafi verið að leggja fram tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum, sbr. 706. mál á 138. löggjafarþingi, sem samþykkt var að hluta sem þingsályktun nr. 30/138 hinn 28. september 2010. Viðkomandi ráðherrar verðskuldi afsökunarbeiðni vegna þessa.“ Í sem stystu máli snýst málið um málshöfðun og tilraun þingsins til málshöfðunar gegn fyrrverandi ráðherrum vegna bankahrunsins á sínum tíma. Í greinargerð birtist rökstuðningur í fjórum liðum og ég ætla að lesa hann, með leyfi forseta: „1. Niðurstaða landsdóms sýnir að ekki var tilefni til ákæru. 2. Ekki hefur verið gætt samræmis við beitingu laga um landsdóm þar eð lögunum hefur ekki verið beitt í öðrum tilvikum er varða stjórnmálalegar ákvarðanir og aðgerðir sem stefnt hafa hagsmunum ríkisins í hættu. 3. Atkvæðagreiðsla um málshöfðun bar merki þess að niðurstaða um það hverja skyldi ákæra hefði annaðhvort verið tilviljanakennd eða skipulögð eftir flokkspólitískum línum. Mikilvægt er að árétta að dómsvaldi megi aldrei beita í pólitískum tilgangi. 4. Lýðræðislegu stjórnarfari landsins stendur ógn af því ef reynt er að fá starfandi eða fyrrverandi stjórnmálamenn dæmda til fangelsisvistar vegna pólitískra aðgerða eða aðgerðaleysis án þess að um hafi verið að ræða ásetning um brot. Ýmsar stjórnmálalegar stefnur og ákvarðanir, eða aðgerðaleysi, geta verið skaðlegar hagsmunum ríkisins án þess að ætlunin hafi verið að valda tjóni. Slíkt álitamál ber að leiða til lykta í kosningum en ekki fyrir dómstólum.“ Eins og ég gat um í byrjun, frú forseti, þá hef ég lagt þetta mál fram nokkrum sinnum áður og í hvert skipti hefur það verið látið daga uppi í nefnd af einhverjum illskiljanlegum ástæðum því að þetta er mikið grundvallarmál. Ég var ekki stuðningsmaður þeirrar ríkisstjórnar sem hér er vísað til eða ráðherra þeirrar ríkisstjórnar, hvorki úr Sjálfstæðisflokki né Samfylkingu, þvert á móti. Ég hóf þátttöku í stjórnmálum með mjög harðri gagnrýni á þá ríkisstjórn og taldi að hún ætti að fara frá, sem varð svo raunin. En mér þótti þá og hefur ætíð þótt fráleitt að þeir sem þá tóku við völdum, í ljósi aðstæðna á þeim tíma, skyldu nýta sér þau völd til að reyna að fá fyrrverandi ráðherra dæmda til fangelsisvistar án þess að sýnt væri fram á það á nokkurn hátt að þeim ráðherrum hefði gengið nokkuð illt til með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi. Þeir hefðu einfaldlega ekki fylgt þeirri stefnu sem hefði kannski skilað betri árangri eða ekki brugðist við í samræmi við tilefnið, en slíkt er auðvitað algengt, því miður, með stjórnvöld, að þau bregðist ekki við í samræmi við tilefnið eða framfylgi stefnu sem reynist á endanum skaðleg. Fyrir það á ekki að refsa fyrir dómstólum. Það á að refsa fyrir það í kosningum. Ég hef orðið var við það frá upphafi þessa máls að misskilnings hefur gætt um hvernig til þess var stofnað og hvers eðlis það var. Sumir hafa t.d. haldið og halda kannski enn að Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, hafi verið ákærður fyrir brot á lögum um landsdóm. Þetta mál lýtur vissulega að landsdómsmálinu en ráðherrann og ráðherrarnir fyrrverandi, hvað varðar tilraunir til að ákæra þá, voru ekki kærðir fyrir brot á lögum um landsdóm. Fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, var ákærður fyrir brot á almennum hegningarlögum. Þetta olli nokkrum misskilningi, leyfi ég mér að segja, í umræðu um málið á sínum tíma og eimir enn eftir af því í dag þegar til að mynda annar fyrrverandi forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, vakti athygli á því ásamt félögum sínum að ráðherrann, Jóhanna Sigurðardóttir, hefði lagt til að gerðar yrðu breytingar á lögum um landsdóm og því stillt upp þannig að það væri óheppileg afleiðing af því að ekki hefði verið brugðist við þeim tillögum á sínum tíma. En svo ég segi það aftur: Ráðherrann var ekki ákærður fyrir brot á lögum um landsdóm. En hverjar voru tillögur Jóhönnu Sigurðardóttur á sínum tíma um breytingar á lögum um landsdóm? Þær voru þvert á það sem kannski hefði mátt ætla af umræðunni, þ.e. að lögin væru ekki nógu afgerandi, gerðu mönnum ekki nógu vel kleift að ákæra ráðherra. Landsdómsfyrirkomulagið væri þess vegna fyrirstaða, það þyrfti að vera auðveldara að ráðast í pólitísk réttarhöld og tillögurnar voru meira að segja svo brjálæðislegar að því var velt upp að minni hluti þingmanna gæti ákveðið að ákæra ráðherra og þingið myndi auk þess skipa sína eigin dómara. Minni hluti þingsins gæti ákveðið að ákæra ráðherra og þingið skipaði eigin dómara - þetta gengur gegn grundvallarreglum lýðræðis- og réttarríkis. Þess vegna legg ég þetta mál fram eina ferðina enn, ekki vegna þessarar tillögu Jóhönnu Sigurðardóttur, sem náði ekki í gegn, heldur vegna þess að það var reynt að nota þessi lög um landsdóm til að ákæra fyrrverandi ráðherra fyrir pólitískar gjörðir eða aðgerðaleysi. Það er hættulegt ef til verður slíkt fordæmi. Hættan verður sú að í hvert skipti sem stjórnarskipti verða, og friðsamleg skipti stjórnvalda eru auðvitað grundvallaratriði í lýðræðisríki, þá fari menn að hefna ófara annarra í framhaldinu og dómharka aukist og flokkadrættir fyrir vikið. Þetta snýst því í raun um að verja þau grundvallargildi sem hafa gert okkur Íslendingum kleift að reka hér tiltölulega friðsælt lýðræðislegt stjórnarfar áratugum saman. Ég hef ítrekað farið yfir málið í meiri smáatriðum. Ég ætla ekki að rekja öll þau atriði sem ég hef nefnt í fyrri ræðum um þetta mál. En þetta eru meginskilaboðin. Við verðum að tryggja, þó að þessi ár séu liðin, þó að málið hafi verið látið niður falla eða deyja í nefndum þetta oft, að þetta verði ekki fordæmi sem núverandi ríkisstjórn eða aðrar ríkisstjórnir þurfa að sitja undir. Ef þetta á að vera fordæmið þá munu menn væntanlega, margir hverjir, sumir, vilja láta eitt yfir alla ganga. Ég hvet því þingmenn og nefndina sem fær þetta til umfjöllunar til að klára þetta mál og fylgja því eftir, fá álit þeirra sem rétt er að leita til en klára svo málið og lýsa því yfir að Alþingi telji óásættanlegt að stefnt sé til pólitískra málaferla. Ég nefndi það hér áðan að ég er ekki pólitískur stuðningsmaður þeirra sem hér eiga í hlut. Ég legg þetta fram eina ferðina enn, einfaldlega vegna þess að ég lít á þetta sem prinsippmál. Ég var ósammála ríkisstjórninni á sínum tíma, ég taldi að hún ætti að fara frá, en mér fannst fráleitt að ráðherrar hennar yrðu dregnir fyrir dómstóla af þeim sökum. Og svo mætti auðvitað, eins og ég hef nú gert nokkrum sinnum þegar ég hef rætt þetta mál, rekja atburðarásina í kringum það hvernig staðið var að atkvæðagreiðslu um málið hér í þinginu á sínum tíma, að því er virtist til að tryggja að aðeins einn - eða væntanlega voru markmið um að tveir ráðherrar Sjálfstæðisflokks færu fyrir landsdóm - færi fyrir dóm en ekki aðrir. Ég vona, svo að ég ítreki það nú, að þetta mál verði ekki látið hverfa eina ferðina enn. Frá því ég lagði málið fram fyrst hefur þingið tekið ákvarðanir, þar með talið þingmenn þeirra flokka sem málið varðar, þar með talið þingmenn Sjálfstæðisflokksins og ekki hvað síst, sem voru andlýðræðislegar, jafnvel í andstöðu við stjórnarskrá, til að ná höggi á pólitíska andstæðinga; beita pólitísku valdi óháð lögum, jafnvel stjórnarskrá, til að ná höggi á pólitíska andstæðinga. Engu að síður ætla ég að halda áfram að leggja þetta mál fram því að þótt menn komi óheiðarlega fram, eins og margir hv. þingmenn hafa gert við ákveðin tilefni, gangi gegn lögum og lýðræðislegum reglum, má ekki láta það verða til þess að maður missi trúna á að hægt sé að hafa þetta almennilegt hér á þinginu. Ég legg því þessa þingsályktunartillögu fram eina ferðina enn og geri tillögu um að hún gangi nú til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta mál og styð það heils hugar. Landsdómsmálið svokallaða hafði slæm áhrif á íslenska stjórnmálastétt á sínum tíma og skildi eftir sig sár sem seint hafa gróið. Í kjölfar bankahrunsins haustið 2008 skipaði Alþingi, eins og við þekkjum, rannsóknarnefnd sem komst að því vorið 2010 að ráðherrar hefðu sýnt af sér vanrækslu. Meiri hluti þingmannanefndar, sem skipuð var til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndarinnar, komst að þeirri niðurstöðu að leiða bæri fjóra ráðherra fyrir landsdóm. Eins og við þekkjum varð niðurstaða Alþingis hins vegar sú að ákæra aðeins einn, fyrrverandi forsætisráðherra, Geir H. Haarde, og niðurstaða Alþingis var mjög umdeild. Þar með breyttist málið í flokkspólitísk átök og varpaði ljósi á veikleika í lögunum um landsdóm. Niðurstaðan varð síðan sú að Geir H. Haarde var sakfelldur fyrir að hafa ekki haldið ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Þótt Geir H. Haarde hafi verið sýknaður af alvarlegustu ákæruatriðunum og ekki gerð refsing undi hann sakfellingunni, fyrir að hafa ekki haldið ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni, illa og skiljanlega. Í framhaldi kærði hann málið til Mannréttindadómstóls Evrópu. Bankahrunið hafði alvarlegar afleiðingar fyrir íslenskt samfélag eins og við þekkjum öll, en Alþingi ákvað hins vegar að ákæra aðeins einn mann, Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrir vanrækslu í starfi og fól saksóknara Alþingis að sækja málið fyrir landsdómi. Pólitískum skyldum stjórnmálamanna var því miður ekki haldið aðskildum frá saknæmu athæfi. Frú forseti. Ákæra í dómsmáli þarf að byggja á faglegu og yfirveguðu lögfræðilegu mati. Í landsdómsmálinu eru önnur sjónarmið dregin inn í það mat. Milli lögfræði og pólitíkur verður að skilja. Það var því miður ekki gert þegar landsdómur var kallaður saman í fyrsta sinn. Það gefur augaleið þegar fjórir tilteknir þingmenn Samfylkingarinnar greiddu atkvæði með því að ákæra Geir H. Haarde en gegn því að ákæra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sem var utanríkisráðherra í aðdraganda bankahrunsins og hinn leiðtogi ríkisstjórnarinnar. Dómur landsdóms var m.a. harðlega gagnrýndur af einum af nefndarmönnum í laganefnd Evrópuráðsins, þingmanni kristilegra demókrata í Hollandi. Þingmaðurinn sagði m.a. að tilraunin til að láta sakfella Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, sé dæmi um þá eitrun sem verði í andrúmslofti stjórnmála þegar pólitískar aðgerðir eru gerðar að glæpsamlegu athæfi án þess að hafa réttlætið til hliðsjónar. Evrópuráðið sendi síðan frá sér ályktun þar sem hvatt er til þess að stjórnmálamönnum sé hlíft við opinberum réttarhöldum vegna pólitískra ákvarðana. Óneitanlega var það mjög sérstakt að þáverandi formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsins skyldi skila sératkvæði þegar ályktunin var afgreidd úr nefnd og sérstaklega í ljósi þess að þingmaðurinn greiddi atkvæði á Alþingi með ákærunni á hendur Geir H. Haarde. Það ber þó að taka það fram að umræddur þingmaður greiddi síðan atkvæði með ályktuninni. Ályktun Evrópuráðsins er í raun mjög merkileg og fékk kannski ekki nægilega athygli eins og hún verðskuldaði. Ályktunin lýsir fordæmingu á pólitískum sakamálaréttarhöldum þar sem fólk er ákært fyrir pólitískar ákvarðanir eða skoðanir. Ákæruliðirnir í landsdómsmálinu sneru að pólitískum mistökum. Ályktun Evrópuráðsins varar við því að stjórnmálamenn séu látnir svara til saka fyrir þau. Í mínum huga er alveg ljóst að þessi ályktun beinist að Íslandi þó svo að Ísland sé ekki nefnt þar sérstaklega á nafn. Frú forseti. Ég tel mikilvægt að íslensk stjórnvöld láti sér landsdómsmálið að kenningu verða. Alþingi á ekki að hafa ákæruvald. Það á að skilja milli lögfræði og pólitíkur. Geir H. Haarde var ákærður fyrir minni háttar brot sem allir fyrirrennarar hans á ráðherrastóli höfðu einnig gert sig seka um. Athyglisvert viðtal birtist við Davíð Þór Björgvinsson árið 2013 þegar hann var að láta af störfum eftir níu ár sem dómari við Mannréttindadómstól Evrópu. Í viðtalinu kemur fram að landsdómsmálið hafi vakið sérstaka athygli hjá erlendum viðmælendum hans. Haft er eftir Davíð að mörgum hafi þótt til fyrirmyndar að pólitískir leiðtogar yrðu dregnir til ábyrgðar fyrir störf sín. Þegar kom að því að skýra út fyrir mönnum hvers vegna aðeins einn maður hafði verið ákærður og hann hafi á endanum verði fundinn sekur um að halda ekki fundi setti þá hljóða. Þeir gerðu sér síðan fljótlega grein fyrir því að málatilbúningur meiri hluta Alþingis í landsdómsmálinu gæti seint orðið öðrum ríkjum fyrirmynd um opna, ábyrga og lýðræðislega stjórnarhætti. Frú forseti. Ég tek heils hugar undir þessi orð. Ég vil að lokum þakka framsögumanni, hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrir að gefast ekki upp að flytja þetta mál hér. Ég verð að segja það að ég tek heils hugar undir með honum þegar hann sagði hér í sinni ágætu ræðu að þetta væri prinsippmál. Þetta er mál sem má ekki verða að fordæmi. Það er afar mikilvægt að nú verði þessi tillaga loksins tekin til afgreiðslu í nefnd og samþykkt hér á Alþingi.

Frú forseti. Ég þakka hv. flutningsmönnum kærlega fyrir að setja þetta mál á dagskrá og þakka fyrir þær ræður sem hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Birgir Þórarinsson hafa flutt. Ég get tekið heils hugar undir mjög margt af því sem þar hefur komið fram. Ég var ekki í stjórnmálum þegar þetta allt saman gekk á, en fylgdist að sjálfsögðu með þjóðmálum og öllu því sem gekk á, bæði í hruninu og í eftirleiknum öllum þar sem oft var verið að gera upp mál í mikilli reiði. Það voru eðlilega allir reiðir eftir hrunið. Í því andrúmslofti var þessi málarekstur einhvern veginn allur. Það sem ég vildi kannski gera að umtalsefni í ræðu minni, bara stutt, er það að það er alveg með ólíkindum og stenst auðvitað enga skoðun, jafnvel þótt það standi í stjórnarskránni - þá verð ég að segja: Það á ekki að vera í stjórnarskránni - að Alþingi hafi eitthvert vald til þess að ákæra. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra og þá er kallað til landsdóms, segir efnislega um þetta í stjórnarskránni. Hvers konar kerfi erum við þá með? Þá erum við með kerfi sem einmitt getur, í andrúmslofti reiðinnar, skapað þann freistnivanda hjá stjórnmálamönnum að draga pólitíska andstæðinga sína fyrir dóm. Og eru þingmenn á hverjum tíma réttu aðilarnir til að gera það? Ég segi nei við því, mjög eindregið. Ég hef tekið eftir því að þegar kemur að ýmsu sem lýtur að þingmönnum og starfinu í þinginu hafa menn reynt að búa til einhver armslengdarsjónarmið, þ.e. þegar kemur að beinum hagsmunum þingmanna. Við getum nefnt fyrirkomulag til að ákvarða launakjör þeirra. Við getum líka nefnt umræðu um það hve mörgum þótti óeðlilegt að þingmenn væru sjálfir í þeirri stöðu eftir Borgarnesævintýrið allt, eftir síðustu kosningar, að þurfa að meta hvort þeirra eigin kjörbréf væri gilt þegar verulegur vafi lék á því og búið að boða alls konar málarekstur vegna þess og annað. Þetta er auðvitað staðan með þetta mál. Hér erum við að setja þingmenn í þá stöðu og í þann freistnivanda að geta efnt til einhvers konar réttarhalda yfir pólitískum andstæðingum sínum. Þegar kemur síðan að ákæruvaldinu sjálfu þá er það ekki bara freistnivandi fyrir þá sem vilja ákæra pólitíska andstæðinga. Það er auðvitað ekki hægt að segja um þá sem hinum megin eru að þeir séu endilega eitthvað sérstaklega hlutlausir þegar að því kemur að leggja mat á hvort ákæra eigi samherja þeirra eða ekki. Þetta kerfi, þótt það sé nú rígneglt í stjórnarskrá, er alveg meingallað. Ég vil líka nefna það sem hér hefur verið rætt um, og tek það aftur fram að ég horfði á þetta utan frá, af hv. þingmönnum sem töluðu á undan mér og vitnað til þess sem kemur fram í tillögunni sjálfri, í greinargerðinni, þ.e. að atkvæðagreiðsla um málshöfðun hafi borið þess merki að niðurstaða um það hverja skyldi ákæra hefði annaðhvort verið tilviljanakennd eða skipulögð eftir flokkspólitískum línum. Við þurfum auðvitað ekkert að rifja þetta eitthvað sérstaklega mikið upp. Í raun og veru er það minn punktur hér að það skipti í sjálfu sér ekki öllu máli hvort menn hafi hegðað sér með óeðlilegum hætti þegar til atkvæðagreiðslunnar kom eða ekki. Það er bara þessi spurning sem er þarna úti í samfélaginu: Hvernig getur þetta verið sanngjörn leið? Hvernig getur það verið? Hvernig getum við treyst því að þarna séu menn algerlega með réttlætið að leiðarljósi en ekki með eitthvert pólitískt agenda í bakhöndinni þegar verið er að greiða atkvæði. Við hljótum alltaf að reyna að forðast allar slíkar gryfjur þegar kemur að störfum þingsins og slíkar gildrur eiga ekki að vera í stjórnarskránni sem segir okkur enn og aftur að þar eru ýmis ákvæði sem eru kannski barn síns tíma og standast ekki alla skoðun. Mér finnst þetta vera spurning um almenna skynsemi, fyrirkomulagið sem við höfum á þessu. Þetta stenst ekki almenna skynsemi. Þetta stenst ekki þær kröfur sem við hljótum að gera til þess að þeir sem ákveða einhvern málarekstur, hafa með höndum einhvers konar ákæruvald, að þeir séu hafnir yfir allan vafa, að þeir séu alveg örugglega hlutlausir, að ekki sé hægt að væna þá um að vera í einhverjum pólitískum hráskinnaleik. Ég ætla í sjálfu sér ekkert endilega að taka einhverja afstöðu til þess hvort það hafi verið þótt margt hafi vissulega verið sérkennilegt þegar atkvæðagreiðslan fór fram heldur bara gagnrýna það að við séum sett í þá stöðu að þurfa raunverulega að vera með þetta í kollinum. Er þetta rétt? Er þetta sanngjarnt? Eru menn raunverulega að gera þetta af fyllstu hjartans sannfæringu eða býr eitthvað annað að baki? Það er einfaldlega ekki hægt að skilja þennan vafa frá þegar fyrirkomulagið er með þeim hætti sem er í þessu tilviki. Ég tek heils hugar undir margt af því sem hér hefur verið sagt og árétta að mér finnst þetta vera spurning um að þetta verklag eigi ekki að vera einhvers konar fyrirmynd inn í framtíðina. Við skulum heldur ekki vera svo barnaleg að halda að ekki geti myndast aftur annað eins ástand í samfélaginu og var hér í kringum hrunið og upp úr hruni. Vísa ég þá sérstaklega til þess sem við erum að horfa upp á í Bandaríkjunum, sem er auðvitað rótgróið lýðræðisríki, en pólaríseringin þar og uppgangur ákveðinna afla þar, það hvernig menn neita að viðurkenna tilvist kosninga og annað, segir okkur bara að lýðræði, sanngirni, réttar leikreglur og allt þetta sem við viljum halda í heiðri hér - það getur alltaf molnað undan því. Þá er einmitt hægt að nota þessa leið, sem því miður er bundin í okkar stjórnarskrá, til að hafa rangt við. Ég ætla að þakka hv. þingmönnum sem flytja þetta mál fyrir að gera það. Það er full ástæða til að taka þetta mál lengra og ræða það betur.

Frú forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka sérstaklega til máls varðandi þetta mál en ég verð að viðurkenna að eftir þær ræður sem hér hafa verið haldnar hef ég verið mjög hugsi. Ég tel tilefni til að taka undir það sem hér hefur komið fram og koma kannski með, frú forseti, nokkra þætti inn í þetta í stóru myndinni. Ég held að hér sé svo sannarlega um prinsippmál að ræða eins og hv. þingmenn hafa nefnt. Í ljósi þess sem var að gerast í samfélaginu á eftirhrunsárunum, sem voru íslensku samfélagi mjög erfið, verður mér hugsað til þess hversu mikilvægt það er að lögin okkar nái utan um og kjarni þá þætti sem snúa að því að aðskilja lög og pólitík. Við sjáum í kringum okkur gjá vera að myndast í pólitík og í einhverjum tilfellum lög eða heimildir til stjórnmálamanna til að nýta sér það í pólitískum tilgangi, samanber það sem er að gerast vestanhafs í Bandaríkjunum, þar sem, að því er virðist, hvor blokk fyrir sig stefnir að því leynt og ljóst að kæra forseta fyrir embættisglöp eftir því hver er við völd hverju sinni. Þetta er, vil ég segja, gríðarlega hættuleg vegferð. Það er mikilvægt að nefna þetta hér vegna þess að við höfum dæmi, sem hv. þingmenn hafa sérstaklega farið yfir hér, þar sem sannarlega má velta því fyrir sér hvort eitthvað annað hafi búið að baki. Þess vegna koma mér í hug lögin um landsdóm og hversu mikilvægt það er að við setjum ramma utan um löggjöfina okkar sem tryggir að ekki sé hægt að fara í slíka vegferð. Samfélagið tekur breytingum, það gefur oft á bátinn og vissulega ætla ég ekki að gera lítið úr því að hrunið hafi verið okkur öllum mjög erfitt. En það sem stendur upp úr í mínum huga er að það er stór munur á því hvort um ásetning er að ræða eða pólitískar framkvæmdir - eða ekki framkvæmdir, eins og kemur fram í umræddu máli. Þetta snýst um sanngirni og þetta snýst um það að við getum tryggt að hver sem það er sem heldur á völdunum hér á Alþingi á hverjum tíma geti ekki misbeitt þeim á einn eða annan hátt. Þess vegna er þetta sannarlega þverpólitískt mál í mínum huga eins og kom fram í máli flutningsmanns. Ég vil kannski hnykkja á öðru sem mér kemur líka í hug, og hv. þm. Sigmar Guðmundsson nefndi hér, og það er hvernig við komum að því að leiða til lykta ákveðin stórmál eins og gerðist hér eftir kosningarnar, svokallað talningarmál. Það er að mínu áliti sannarlega ástæða til þess að þingmenn velti fyrir sér á hverjum tíma hvort sú umgjörð sem við setjum okkur sé þannig úr garði gerð að hún geti tekið á breytingum og ágjöf, því sem kann að koma upp í framtíðinni, en einskorðist ekki nákvæmlega við það sem við erum að glíma við á hverjum tíma. Margir þingmenn, eða einhverjir þeirra, ég veit ekki hve margir, hafa beðist afsökunar á því að hafa greitt atkvæði varðandi umrætt mál. Þannig lærum við af mistökum. Ég tel mikilvægt að þessi þingsályktunartillaga fái góða umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd og ég efast ekkert um að svo verði. Ég vil aftur taka undir með þeim sem hér hafa talað og nefna sérstaklega elju flutningsmanns því að mér sýnist málið vera að koma fram í fimmta skipti. Vonandi fær það góða og málefnalega umræðu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknasetur öryggis- og varnarmála. Ásamt þeim sem hér stendur eru á málinu hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Bryndís Haraldsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson og Guðrún Hafsteinsdóttir. Tillagan hljómar þannig: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að hafa forgöngu um gerð samnings við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands um sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál.“ Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, greinargerð málsins, sem er ekki það löng. Lýðræðisríki læra og laga sig að breyttum veruleika. Þann styrk verður íslenska þjóðin að nýta sér í þágu eigin öryggis á grundvelli þekkingar sem reist er á fræðilegum grunni og fenginni reynslu. Önnur vopn hefur hún ekki. Er því lagt til að undir handarjaðri Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands starfi sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál (RÖV) á grundvelli samnings við utanríkisráðuneytið. Til að rannsóknasetrið sé starfhæft þarf að tryggja grunnfjárveitingu af hálfu ríkisins vegna tveggja starfsmanna við setrið. Á setrinu verði stundaðar rannsóknir sem nýtast á hagnýtan og fræðilegan hátt fyrir þá sem undirbúa og taka ákvarðanir um hernaðarlegt og borgaralegt öryggi. Setrið verði fræðilegur og hagnýtur samstarfsvettvangur þeirra sem standa að samhæfingarstöð um almannavarnir auk öryggisdeilda einkarekinna fyrirtækja. Starfsmenn ráðuneyta og stofnana geti nýtt setrið til að dýpka eða víkka þekkingu sína. Þá tengist setrið erlendum rannsóknastofnunum sjálfstætt og í alþjóðlegu samstarfsneti Alþjóðamálastofnunar HÍ. Rannsóknastjóri stjórni setrinu og verði starf hans auglýst. Setrið hafi aðstöðu í húsnæði Alþjóðamálastofnunar. Setrið beiti sér fyrir útgáfu efnis á íslensku og ensku, standi að opinberum fyrirlestrum og málþingum, eitt eða í samvinnu við aðra. Að tillögunni samþykktri verði veitt fé á fjárlögum ársins 2023 til að stíga megi fyrstu skref til að undirbúa samning utanríkisráðuneytisins og Alþjóðamálastofnunar HÍ um RÖV. Höfð verði hliðsjón af skipulagi og þróun sambærilegra rannsóknasetra annars staðar á Norðurlöndunum og í Eystrasaltslöndunum. Innrás Rússa í Úkraínu 24. febrúar sl. gjörbreytti þróun öryggis- og varnarmála í Evrópu, á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum. Innrásin setur svip sinn á nýja grunnstefnu NATO sem samþykkt var í Madríd 29. júní 2022 og á sameiginlega yfirlýsingu um norræna samvinnu í öryggis- og varnarmálum sem gefin var út 15. ágúst af forsætisráðherrum Norðurlandanna. Í norrænu yfirlýsingunni segir meðal annars að viðnámsþróttur norrænu samfélaganna skuli efldur á friðartímum, í hættuástandi og átökum með „sameiginlegu stöðumati, samvinnu í allsherjarvörnum, hagvörnum og viðnámsþrótti gagnvart skaðvænlegum aðgerðum á borð við netárásir og fjölþátta ógnir.“ Virk þátttaka Íslendinga í svo víðtæku samstarfi verður ekki tryggð án þess að hér séu stundaðar fræðilegar rannsóknir á þessum sviðum í samvinnu við norrænar stofnanir. Íslendingar eiga beinlínis á hættu að einangrast á þessu nýja norræna samstarfssviði sé ekki stutt við starfsemi á borð við þá sem eðlilegt er að unnin sé á vegum RÖV. Á níunda áratug 20. aldar starfaði öryggismálanefnd á vegum forsætisráðuneytisins með fulltrúum þingflokka. Vegna starfa hennar varð til sérfræðiþekking og miðlun hennar jók gagnkvæman skilning milli flokka í kalda stríðinu. Nefndin var lögð niður þegar því lauk. Alþingi ályktaði 30. mars 2009 að fela ríkisstjórn Íslands að kanna grundvöll þess að setja á stofn sjálfstætt rannsóknasetur á sviði utanríkis- og öryggismála. Ríkisstjórnin fól nefnd allra þingflokka sem skipuð var í janúar 2012 á grundvelli þingsályktunar frá september 2011 um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland að huga að framkvæmd tillögunnar. Í tillögum nefndarinnar um þjóðaröryggisstefnu frá 20. febrúar 2014 segir: „Telur nefndin ekki forsendur fyrir því að setja á fót slíkt setur við núverandi aðstæður, einkum af fjárhagsástæðum. Verður því fyrsta kastið að byggja á þeirri þekkingu og reynslu sem fyrir er. Þar er nærtækast að horfa til háskóla- og fræðasamfélagsins. Þegar aðstæður leyfa og fjármunir eru fyrir hendi telur nefndin rétt að skoða á ný stofnun slíks sérfræðiseturs.“ Í 6. tölulið þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem Alþingi samþykkti 13. apríl 2016 segir að stefnan feli í sér: „Að tryggja að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands.“ Þessi ályktun snýr að því að tryggja að í landinu sé fyrir sérfræðiþekkingin sem er einn af hornsteinum þjóðaröryggisstefnunnar. Ég hef þá farið yfir greinargerð málsins. Við höfum rætt þessi mál töluvert á þessu ári og þá sérstaklega frá því í febrúar. Þessi umræða var svo sem hafin fyrir innrás Rússa inn í Úkraínu en auðvitað hefur öll umræða eflst mjög í framhaldi af því. Það má segja að eftir að kalda stríðinu lauk um 1990 hafi öll umræða um þessi málefni minnkað mikið og dregið mjög úr henni og auðvitað fór umræðan töluvert af stað þegar árásin á tvíburaturnana í New York var gerð 11. september 2001 og á Pentagon, varnarmálaráðuneytið, þann sama dag. Þá varð töluverð umræða um öryggismál í okkar heimshluta. Í framhaldi af því færðu Bandaríkjamenn herafla sinn frá Norður-Atlantshafi og Evrópu að töluverðu leyti yfir í annan heimshluta. Fimm árum síðar, 2006, var herstöðinni á Miðnesheiði, á Keflavíkurflugvelli, lokað og í framhaldinu tókum við Íslendingar sjálfir við ýmissi varnartengdri starfsemi í góðu samstarfi við vinaþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu. En við höfum kannski aldrei, Íslendingar, tekið almennilega á þessum sérhæfðu málum sem við ræðum hér. Í fræðasamfélaginu á Íslandi hefur ekki verið tekið á þessum málum, ekki jafn ítarlega og við vildum gjarnan sjá. Við sjáum að nú á allra síðustu misserum er mjög verið að efla þessar hugveitur. Þá er verið að efla þessar hugveitur vítt og breitt og þá er sérstaklega verið að efla þetta á Norðurlöndunum. Ég tel nauðsynlegt að þessi tillaga gangi fram þannig að við höfum okkar eigin vettvang líka tengdan því fræðastarfi sem fer fram á þessu sviði og þá almennt í umræðu og kynningum á þessum málum. Eins og ég kom inn á áðan hafa orðið gríðarlega miklar breytingar á öryggismálum Evrópu á Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum á síðustu árum og þá sérstaklega á síðustu tveimur árum, 2021 og 2022. Allt þetta umhverfi hefur tekið gríðarlegum breytingum. Það er ekki nema ár frá því að við ræddum þessi mál með allt öðrum hætti en við erum að gera hér á þingi og þetta eru gríðarlegar breytingar á skömmum tíma. Við sjáum þetta kannski kjarnast í því þegar Svíþjóð og Finnland sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu sem maður reiknaði kannski aldrei með að upplifa, að slíkt gæti gerst. Það sýnir kannski málið í hnotskurn, hvar þessi mál standa í dag. Mikilvægi öryggissvæðisins á Keflavíkurvelli er öllum ljóst sem hafa kynnt sér öryggismál þjóðarinnar, öryggi og varnir Íslands. Þar er um mikilvægt hlutverk að ræða í grunninn. Það er endalaust hægt að telja upp punktana og vonandi fáum við bara góða umræðu hér um þetta mál. Við höfum kannski ekki rætt þessi mál nægilega mikið en þó hefur umræðan verið allt önnur á þessu ári en maður hefur kynnst á þinginu svona á seinni tímum. Það er nauðsynlegt að styrkja þekkingu og umræðu um varnar- og öryggismál hér á landi. Það er í grunninn ástæðan fyrir því að þessi tillaga er lögð hér fram. Ég óska eftir að málið gangi til hæstv. utanríkismálanefndar og síðari umr.

Frú forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir þessa tillögu og þeim sem að henni standa. Ég tek heils hugar undir það sem hér kemur fram og styð að sjálfsögðu þessa tillögu. Eins og hv. þingmaður og framsögumaður, Njáll Trausti Friðbertsson, nefndi réttilega þá skiptir verulegu máli, og ekki síst á þeim tímum sem við lifum í dag, að við höfum góða þekkingu á öryggis- og varnarmálum. Ég held að flestar þjóðir sem láta sig þennan málaflokk varða hafi á að skipa svokölluðum hugveitum, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, og hér er einmitt lagt upp með að sett verði á laggirnar rannsóknasetur í öryggis- og varnarmálum sem er að sjálfsögðu afar mikilvægt og sérstaklega í því umhverfi sem við lifum í. Við horfum fram á gjörbreytta heimsmynd í Evrópu eftir innrás Rússa í Úkraínu og þeir atburðir hafa verið að færast nær okkur, við höfum séð það. Sérstaklega má nefna þann atburð þegar skemmdarverk var unnið á Nord Stream gasleiðslunni í Eystrasalti fyrir ekki svo löngu. Það vakti okkur til umhugsunar um okkar eigið öryggi þegar kemur t.d. að sæstrengjum. Ég hafði tækifæri til þess fyrir skömmu, þegar ég var í Washington í Bandaríkjunum, að eiga fund með deildarstjóra öryggismála á norðurslóðum. Þar kom ég sérstaklega inn á öryggi sæstrengja og það var mjög fróðlegur og góður fundur, þar sem mikið var lagt upp úr því, og ég spurði sérstaklega um það, hvort Bandaríkjamenn væru búnir að gera áhættugreiningu á þessum lögnum eða þessum strengjum sem eru okkur gríðarlega mikilvægir. Ef þessir strengir yrðu t.d. fyrir skemmdum þá stöndum við frammi fyrir alvarlegum vanda. Ég held að gervihnattasamband í þeim efnum myndi aðeins bæta þau samskipti tímabundið og að mjög litlu leyti. Þetta litla dæmi sýnir hversu þessi mál eru öll komin nálægt okkur, öryggis- og varnarmálin. Við eigum að sjálfsögðu að vera virkir þátttakendur í umræðu um öryggis- og varnarmál og það er afar mikilvægt að fá fræðasamfélagið með okkur. Þess vegna fagna ég sérstaklega þessari tillögu og eins og var nefnt hér er vísað í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem Alþingi samþykkti 2016. Í 6. tölulið segir að stefnan feli í sér að tryggja að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum. Við höfum náttúrlega mikla sérstöðu innan NATO. Við erum herlaust land og við stundum ekki vopnaframleiðslu. Í því felast heilmikil tækifæri fyrir Ísland sem ég hef áður minnst á í þessum sal, þ.e. að þegar kemur að friðarmálum þá veit ég að við njótum mikils trausts. Það hefur m.a. komið fram hjá framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að Ísland nýtur trausts á alþjóðavettvangi þegar að friðarmálum kemur. Auðvitað viljum við öll sjá að friðarviðræður hefjist sem fyrst í Úkraínu, milli Úkraínu og Rússlands. Það ömurlega stríð virðist ekki ætla að taka neinn enda. Ég hef sjálfur heimsótt þetta átakasvæði í Úkraínu þrisvar sinnum eftir að stríðið hófst. Það er ótrúlegt að sjá það með eigin augum og varla hægt að lýsa því með eigin orðum hversu ömurlegt þetta stríð er og það bitnar, eins og oft áður þegar stríðsrekstur er fyrir hendi, fyrst og fremst á saklausum borgurum. Það lýtur því að þjóðaröryggisstefnu Íslands að hér sé fyrir hendi sérfræðiþekking og því er afar mikilvægt að við fáum fræðasamfélagið með okkur í að skoða hver staða Íslands er í breyttum heimi þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Það er náttúrlega alveg ljóst, eins og kemur hér fram, að sérfræðiþekkingin er einn af hornsteinum þjóðaröryggisstefnunnar. Við eigum gott starfsfólk og hæfa starfsmenn á vegum Landhelgisgæslunnar sem er með sína aðstöðu á Keflavíkurflugvelli. Við erum að sjálfsögðu í góðu samstarfi við Bandaríkin og hér er til staðar öflugt kafbátaleitareftirlit sem er afar mikilvægt. Það kom sérstaklega fram á þessum fundi mínum, sem ég átti í Washington fyrir skömmu og ég nefndi áðan, að þær skemmdir sem voru unnar á Nord Stream leiðslunni í Eystrasalti eru taldar hafa verið gerðar með búnaði frá kafbáti. Það hefur komið fram, á fundum sem ég hef átt þarna úti, að það er aukin kafbátaumferð hér í Norður-Atlantshafi og meðfram ströndum Íslands sem sýnir okkur að við þurfum svo sannarlega að vera á varðbergi í þessum efnum. Ég fagna því sérstaklega að Bandaríkjamenn hafa aukið þetta eftirlit, kafbátaeftirlit. Við verðum líka að tryggja að allur sá aðbúnaður sem þarf að vera fyrir hendi, t.d. á Keflavíkurflugvelli, sé til staðar. Það er ein af þeim skuldbindingum sem við höfum gengist undir innan NATO að sú aðstaða sé fyrir hendi sem þarf að vera til staðar ef upp kæmi sú staða að hingað þyrfti að flytja búnað og mannskap vegna hernaðarógnar. Þegar kemur að þessum sérfræðimálum er náttúrlega kosturinn við svona hugveitur einmitt sá að hægt er að kalla til sérfræðinga sem hafa þekkingu hver á sínu sviði og koma saman og ræða þessi mál og setja síðan fram tillögur og greinar og annað slíkt. Það er minnst á það sérstaklega í þessari tillögu að setrið beiti sér fyrir útgáfu efnis á íslensku og ensku og standi fyrir opinberum fyrirlestrum og málþingum eitt eða í samvinnu við aðra. Ég held að það sé afar mikilvægt og sérstaklega það að við aukum útgáfu á íslensku efni, fræðaefni um þessi mál. Það eru til mjög virt tímarit, bandarísk tímarit, svo dæmi séu tekin, um öryggis- og varnarmál. Það efni er að sjálfsögðu allt á ensku en auðvitað eigum við að gera það aðgengilegra á íslensku. Ég fagna því að þetta skuli nefnt sérstaklega í þessari þingsályktunartillögu, að standa fyrir útgáfu efnis á íslensku og ensku. Mér finnst það mjög vel til fundið og er svo sannarlega þörf fyrir það. Ég sæi einnig fyrir mér að svona hugveita myndi opna fyrir umræðu innan háskólasamfélagsins, meðal háskólanema og þeirra sem hafa áhuga og láta sig öryggis- og varnarmál varðar. Staðan í heiminum er því miður orðin þannig að við þurfum að fara að huga betur að þessum málaflokki. Eins og ég sagði áðan virðast ekki vera nein merki um að stríðinu í Úkraínu sé að linna og því miður eru þessir atburðir að færast okkur nær. Þessi tillaga er því mjög tímabær og ég fagna henni sérstaklega. Ég vona að hún verði samþykkt.

Frú forseti. Þessi ágæta tillaga til þingsályktunar er ekki sett fram í neinu tómarúmi. Það er kannski ekki tilviljun að hún er sett fram núna, þó að hún hefði auðvitað, eins og komið var inn á, getað átt jafn vel við miklu fyrr, og hefði kannski þurft að ræðast og verða að veruleika. En við erum auðvitað að upplifa veröld sem er síst einfaldari en áður. Þessi sígilda tveggja skauta veröld er varðaði varnar- og öryggismál, þessi hefðbundnu, er ekki til staðar lengur og við sjáum margar þjóðir gera sig breiðar á alþjóðavettvangi og stíga niður fæti og það er kannski ekki eins greinilegt og áður með hvaða hætti valdataflið spilast. Við erum með öðrum orðum að horfa á skák þar sem ekki eru bara tveir að keppa, ekki bara svartur og hvítur, heldur eru margir við taflborðið hver með sína menn. Þar fyrir utan stendur okkur líka gríðarleg ógn af allt öðrum hlutum, þetta sem hefur verið kallað fjölþátta ógnir sem geta verið öryggisvandræði á ýmsum sviðum sem snerta tæknina, hvort sem það eru fjarskipti eða aðrir slíkir hlutir. Vinkill tillögunnar, og ég er ekki að gera neina athugasemd við það í sjálfu sér, er tiltölulega skýrt miðaður að hinum hefðbundnu varnar- og öryggismálum og við þurfum svo sannarlega að sinna þeim. En það er rétt að vekja athygli á því að þjóðum heims stafar kannski jafn mikil hætta af annars konar þróun sem er að verða í veröldinni. Við erum auðvitað að upplifa samtíma þar sem við getum ekki látið okkur nægja að horfa bara til okkar næstu nágranna vegna þess að hegðun þjóða mjög fjarri okkur hefur áhrif á okkur og hegðun okkar hefur áhrif langt út yfir næstu landamæri og næstu ríki. Við erum auðvitað áfram með þessi klassísku vandamál sem munu valda ófriði í heiminum og tefla friði í hættu sem eru óhóflegur ójöfnuður milli ríkari þjóða heims og þeirra fátækari. Þegar það leggst við þessa nýjustu ógn síðustu ára, sem eru loftslagsbreytingar, sem mun mögulega auka enn á mun ríkra og fátækra, sjáum við náttúrlega að það er augljóst mál að ófriður er líklegri á fleiri stöðum um alla veröld en áður. Við sjáum það þegar 100 milljónir manna eru á flótta undan hörmulegum aðstæðum, hvort sem það er hefðbundið stríð eða vond búsetuskilyrði vegna ofbeitar okkar á jörðinni, að þá stafar okkur auðvitað gríðarleg öryggishætta af því. Ég held að það hafi verið í gær sem aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna ávarpaði COP27 í Egyptalandi og sagði að mannkynið stefndi sér og lífríkinu lóðbeint til helvítis, hann orðaði það þannig. Þetta var kannski útúrdúr. Mér finnst hins vegar sjálfsagt að slík stofnun hafi svolítið frítt spil varðandi viðfangsefnið. Það sem ég er með öðrum orðum að benda á, án þess að gera lítið úr þessum hefðbundnu ógnum sem að okkur stafa í augnablikinu, er að ógnirnar eru svo margar og eru samhangandi og ekki alltaf hægt að skilja þær hverja frá annarri. Mér finnst góður bragur á því í tillögunni að leggja til að gerður verði samningur við Alþjóðastofnun Háskóla Íslands. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hið óháða fræðasamfélag fjalli um þetta og stýri þessu. Það getur þá birst með frumkvæðisvinnu í formi rannsókna, í formi skýrslna og greina og ráðstefna án þess að slík stofnun myndi lúta boðvaldi framkvæmdarvaldsins eða löggjafarvaldsins. Ég held að það sé mikilvægt. Ég var nú svo heppinn í fyrravor að ná að heimsækja sambærilega stofnun í Finnlandi sem er staðsett ekki langt frá þinginu en er algjörlega sjálfstæð frá þinginu, 42 manna stofnun sem er fjármögnuð til helminga af finnska þinginu og til helminga af Evrópusambandinu en lýtur samt sem áður ekki boðvaldi annarra þessara tveggja aðila heldur er algerlega sjálfstæð í greiningum sínum, framsetningu og vinnu, og hvað hún skoðar. Eins og vonandi má heyra á orðum mínum þá er ég jákvæður út í þessa tillögu og mér finnst ómaksins vert að taka hana til umfjöllunar í nefndinni og skoða hvort ekki er þá e.t.v. hægt að gera einhverjar breytingar og koma aðeins í greinargerð inn á þessar ógnir sem okkur stafar vissulega hætta af, sem einhvern veginn eru ekki jafn augljósar og þessar beinu hernaðarógnir sem við erum svo vön að mæla allt við. Ég óttast að þrátt fyrir allt séu loftslagsbreytingar sem við stöndum frammi fyrir bæði flóknara viðfangsefni og taki miklu lengri tíma að vinna bug á. En ég mun vera jákvæður út í þessa tillögu og fjalla um hana í nefndinni og e.t.v. samþykkja hana þegar nær dregur þinglokum í vor.

Frú forseti. Það er hugmyndin á bak við þetta enda er tillagan sett fram í tengingu við yfirlýsingu forsætisráðherra Norðurlandanna á fundinum 15. ágúst. Það kemur fram í greinargerð málsins: „Í norrænu yfirlýsingunni segir meðal annars að viðnámsþróttur norrænu samfélaganna skuli efldur á friðartímum, í hættuástandi og átökum með „sameiginlegu stöðumati, samvinnu í allsherjarvörnum, hagvörnum og viðnámsþrótti gagnvart skaðvænlegum aðgerðum á borð við netárásir og fjölþátta ógnir.““ Grunnstefna NATO var samþykkt í júní í sumar og þá er einmitt verið að bæta því við inn í umræðuna hjá NATO að þetta snýst ekki bara um varnir í lofti, á sjó og á landi. Hinn stafræni heimur er orðið stórt svið innan varnarbandalagsins og svo skulum við ekki gleyma geimnum. Við erum að kynnast því núna, í stríðinu í Úkraínu, þegar við sjáum fréttaflutninginn þaðan, hvað það er farið að hafa gríðarleg áhrif á það stríð að ráða yfir þeirri tækni sem verið er að nýta þar. Ég fagna jákvæðri aðkomu að málinu. Nú kemur það til okkar í utanríkismálanefnd, þar sem við sitjum nú nokkur hér. Ég vona að við getum þá tekið með skýrari hætti á ákveðnum þáttum þessa máls ef það er nauðsynlegt. Ég tel fulla samvinnu verða í því. Ég vona að við klárum þetta fyrir jól þannig að þetta verði á fjárlögum 2023.

Forseti. Það er einkenni á þessum aðfluttu Akureyringum að þeir eru miklu brattari en við sem ólumst þar upp í skjóli kaupfélagsins. En ef það næst fyrir jól þá er það bara fínt. Ég er ánægður með að þetta byggi á einhvers konar norrænni sýn. Það er frábært að við séum að velta fyrir okkur þessum fjölþátta ógnum, neti og fjarskiptum og guð má vita hvað þetta heitir allt saman. En ég vildi bara minna á að loftslagsógnin verður ekki tekin út fyrir sviga þegar við ræðum frið og öryggi. Þar þurfa þessar ríku þjóðir á Norðurlöndunum og Evrópuþjóðir allar, sem hafa nýtt sér forskot sitt síðustu 120 árin með iðnvæðingunni og komið sér býsna vel fyrir - það er ekki nóg fyrir þessar þjóðir að bjóða bara upp á metnaðarfullar aðgerðir heima fyrir og uppfylla sinn þátt í einhverjum sameiginlegum loftslagsmarkmiðum. Við þurfum að fara að finna leiðir til þess að lyfta upp öðrum þjóðum sem eru hreinlega ekki í þeirri stöðu að geta gripið til slíkra aðgerða. Það má a.m.k. eyða heillöngum tíma í að velta fyrir sér heimspekilegum spurningum á borð við þær hvort mjög fátækar þjóðir eigi þá aldrei að fá möguleika til þess að iðnvæðast. Ég vildi bara aðeins í þessari örstuttu ræðu víkka þetta út. Umræðuefnið er svo ótrúlega breitt og það er sannarlega alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er ekki síst á þeim sviðum sem hann tæpir á í ræðunni. En við þurfum samt að leyfa okkur að hugsa þetta miklu víðara.

Frú forseti. Ég gleymdi að minnast á punktinn sem ég var búinn að skrá hér með flóttamannavandann. Ætli þetta séu ekki 90–100 milljónir í dag, voru 66 milljónir fyrir þremur til fjórum árum, sem eru á flótta. Þetta er einmitt eitt af þessum málum sem er verið að ræða heilmikið á NATO-þinginu. Fyrir þremur árum fór ég með stjórnmálanefnd NATO-þingsins til Addis Ababa í Eþíópíu þar sem m.a. var verið að ræða þessi mál, mannfjölgun í Afríku og ýmislegt sem er í gangi og flóttamannamálin. Þá var verið að ræða loftslagsmálin. Hvað gerist eftir einhver ár þegar það hlýnar það mikið á lendum Afríku þar sem hægt er að rækta mikið og það verður vatnsskortur? Nú eru komin fimm ár í röð sem ekki hefur rignt í Eþíópíu og í Sómalíu og þessum svæðum, fimm ár. Það er óþekkt. Við þurfum að fara aftur til þess er við vorum börn, væntanlega í kringum 1980, til að sjá eitthvert svipað ástand. Þetta er því gríðarlega mikilvægt þegar við erum að ræða öryggismál í stærra samhengi sem er sjaldan rætt um, en það er verið að hugsa um þessi mál í þessu samhengi. Það er líka nákvæmlega það sem er gott hjá hv. þm. Loga Einarssyni að koma inn á, þ.e. hvernig við byggjum þessar þjóðir upp. Ég var að hlusta á podcast um helgina, frá Economist, með leyfi forseta: Afríkubúinn er að nýta 185 kwst. á ári, Evrópubúinn 6.700 og Ameríkaninn 12.000–13.000 kwst. á ári. Ef menn ná ekki einhverju samhengi í þessu og að nýta endurnýjanlega orkugjafa til að byggja upp samfélögin - þetta er ótrúlegur samanburður sem ég heyrði þarna í gær á Economist.

Forseti minnir hv. þingmann á að þingmálið er íslenska.

Hvað sagði ég?

Frú forseti. Það er mjög gott og mikilvægt að verið sé að ræða þessa hluti á vettvangi NATO og mikilvægt að það sé þá gert á þeim forsendum að við styrkjum þær þjóðir sem þurfa á því að halda. Það læðist að mér sá grunur að einstök ríki gætu frekar hugsað sér að bregðast við auknum flóttamannavanda með því að reisa múra og beina jafnvel byssuhlaupi að þeim sem neyðast til að flýja heimkynni sín en það verður sameiginlegt verkefni okkar næstu áratugi að snúa við til þess að gera jörðina byggilegri næstu þúsund ár en einnig að bregðast við og hjálpa öllum að fá tækifæri á þessum yfirgangstímum sem eru mjög flóknir. Við skulum ekki gleyma því að hvert einasta ár sem við náum ekki þessum sameiginlegu loftslagsmarkmiðum hrannast upp annar kostnaður vegna verkefna sem eru vegna tilfallandi áhrifa af því að við náðum þeim ekki. Ég held að hamfarirnar í Pakistan og á Flórída á þessu og síðasta ári séu dæmi um að við erum nú þegar farin að leggja út í alveg ótrúlegan kostnað vegna þess hve gráðugt við höfum gengið fram. Það er gott að heyra að við séum samstiga í þessu af því að öðruvísi mun okkur ekki farnast vel og munum fara, eins og ágætur maður sagði í gær, lóðbeint til helvítis.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um rannsóknasetur öryggis- og varnarmála. Ég vil þakka framsögumanni, hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni, fyrir að fara vel yfir hana. Í ljósi aðstæðna, í ljósi þess sem er að gerast í vestrænum heimi í öryggis- og varnarmálum, eins og hv. þm. Logi Einarsson kom inn á, hefði verið gott að við hefðum átt slíkt rannsóknasetur. Það er alveg ljóst að við þurfum á því að halda og við þurfum almennt að efla þekkingu okkar á öryggis- og varnarmálum. Í því tilliti er vert að nefna að í núverandi fjárlagafrumvarpi er einmitt gert ráð fyrir því að veittir verði fjármunir í að reyna að styrkja þekkingu okkar starfsmanna á þessu sviði. Almennt er það auðvitað þannig að við Íslendingar búum, að ég held, að nokkuð góðu fræða- og rannsóknasamfélagi og gríðarleg tækifæri felast í að setja sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál á laggirnar, ekki bara til að efla þekkingu okkar heldur einnig til útflutnings, ef svo má segja. Við Íslendingar búum svo vel að hafa aðgang að ýmsum rannsóknasjóðum og mér finnst ólíklegt að við höfum verið dugleg að sækja í rannsóknasjóði sem snúast um öryggis- og varnarmál. Ég kann að hafa rangt fyrir mér þar en það yrðu sannarlega sóknarfæri fyrir sjálfstætt rannsóknasetur að gera það. Það mun gera það að verkum að við fáum góðar rannsóknir og ritrýnd gögn en ekki síður getur það orðið til þess að efla samvinnu því að rannsóknir hér á landi eru í mjög mörgum tilfellum í góðu samstarfi við nágrannaþjóðir okkar og vísindafólk alls staðar að úr heiminum. Hér hefur margt verið nefnt og það er eðlilegt enda kominn tími til að við förum almennt að ræða um öryggis- og varnarmál af miklu meiri þunga en gert hefur verið á undanförnum árum. Mér þykir leitt að fyrir því skuli vera sú ástæða sem raun ber vitni, þ.e. stríð í Evrópu, sem er algerlega nýtt fyrir okkur, og þær hörmungar sem eiga sér stað í Úkraínu. Við megum aldrei sofna á verðinum, frú forseti, í þessum málaflokki vegna þess að heimurinn er hverfull og hann getur breyst mjög hratt. Öryggis- og varnarmál eru, eins og hér hefur komið fram, gríðarlega vítt svið og hér hefur verið nefndur, ef ég má taka svo til orða, nýjasti þáttur þess sem eru þessar fjölþátta ógnir. Ég hef nefnt það hér í ræðustól Alþingis, og víðar í störfum mínum fyrir utanríkismálanefnd, hversu gott tækifæri ég tel felast í því að við Íslendingar leggjum okkar af mörkum til öryggis- og varnarmála, einmitt á sviði fjölþátta ógna. Ég hef m.a. kallað eftir sérstakri umræðu um netöryggismál í þinginu sem ég vonast til að komist á dagskrá í haust. Það eru nefnilega mun fleiri þættir en það sem við köllum oft hefðbundin varnarmál sem eru þarna undir. Ég fagna því mjög þessari þingsályktunartillögu og hlakka til að ræða hana í utanríkismálanefnd. Við vitum að það kostar peninga að setja setur af þessu tagi á laggirnar. Þarna er gert ráð fyrir tveimur starfsmönnum. Fljótt á litið myndi ég ætla að þeir borgi sig tiltölulega fljótt upp ef sótt yrði í alþjóðlega sjóði og kannski gæti setur sem þetta vaxið og dafnað með hverju árinu. Einhvern tímann þurfum við að stíga fyrsta skrefið og það er mikilvægt að ríkisvaldið stígi það og þá með stuðningi hér á Alþingi. Loftslagsmálin gleymast sannarlega oft í þessari umræðu, þegar við ræðum um þær ógnir sem kunna að steðja að okkur. Hér hefur flóttamannavandinn, sem blasir við okkur, verið nefndur og að öllum líkindum á sá vandi einvörðungu eftir að aukast, sem er auðvitað mjög slæmt og við þurfum öll að gera okkar í því tilliti. Loftslagsógnin mun að öllum líkindum auka líkurnar á ófriði. Við stöndum mjög vel hér á norðurslóðum miðað við margar aðrar þjóðir. Í þessu tilliti væri áhugavert, þegar sjálfstætt rannsóknasetur, ég segi þegar og ef, verður komið á laggirnar, að leggja það til að sérstaklega verði horft til þeirra ógna sem kunna að steðja að okkur í kjölfarið á loftslagsógninni, ef svo má til orða taka. Eins og ég hef nefnt hér er gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram að ræða öryggis- og varnarmál. Það er samt sem áður mín von að þegar í stað verði hægt að tengja marga sérfræðinga hér innan lands við setrið. Vert er að halda því til haga að nú þegar höfum við töluverða þekkingu á málaflokknum. Það hefur sýnt sig, til að mynda með þeim fundum sem Alþjóðastofnunin hefur haldið, að sérfræðingar fara erlendis og eru nú þegar í alþjóðasamstarfi um öryggis- og varnarmál og þeir myndu þá taka virkan þátt í starfi setursins þegar búið verður að koma því á laggirnar. Annars vil ég bara þakka fyrir tillöguna og ég hlakka til að ræða hana enn frekar. Ég held að það sé líka tækifæri til þess að setja inn í hana enn frekari áherslur sem ræddar hafa verið hér á Alþingi á undanförnum vikum og mánuðum til þess að styrkja málið kannski enn frekar þegar kemur að því að taka ákvörðun um það í framhaldinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir framsöguna í þessu máli. Ég held að við sem sitjum í hv. utanríkismálanefnd eða erum áheyrnarfulltrúar þar séum eflaust öll á því máli að það veiti ekki af að við höfum aðgengi að betri fræðilegum upplýsingum um öryggis- og varnarmál og það er einmitt grunnurinn í þessari tillögu hv. þingmanns. Eins og komið hefur fram er svo sannarlega hægt að horfa á öryggis- og varnarmál frá mjög breiðu sjónarhorni, hvaða áhrif loftslagskrísan mun hafa á varnar- og öryggismál, fjölþátta ógnir og ýmislegt annað. Ég held að það sé eitthvað sem við getum svo sannarlega skoðað í utanríkismálanefnd og finna hvernig hægt væri að gera það. Reyndar er það alltaf gaman með stuttar tillögur eins og þessa, sem er einungis tvær línur, að það getur verið erfitt að koma öllu fyrir í breytingartillögum um þær. Mig langar að nefna annað sem við þurfum líka að hafa í huga, og það er kannski meira svona hvernig þetta er sett upp, þ.e. að undir Alþjóðastofnun Háskóla Íslands í dag starfar þegar friðarsetur. Það er samstarfsverkefni Háskóla Íslands og Reykjavíkurborgar og hefur það að markmiði að stuðla að þverfræðilegum og alþjóðlegum rannsóknum í friðar- og átakafræðum. Spurningin er hvort kannski ætti að víkka það starf út í stað þess að búa til nýja stofnun undir Alþjóðastofnuninni. Almennt eru margir góðir punktar í þessari tillögu sem við þurfum að ræða vel. Ég veit að við munum gefa okkur tíma í utanríkismálanefnd, inn á milli þess sem við samþykkjum Evrópusambandsreglugerðir, til að ræða þessi mál og sjá hvernig við getum náð breiðum stuðningi þingsins í slíkum málum. Við lifum í breyttum heimi, ekki bara vegna stríðsins í Úkraínu heldur líka vegna loftslagskrísu og ýmislegs annars sem veldur því að við þurfum að hafa aðgang að sérfræðiþekkingu. Ég held að það sé upplagt að þessi tillaga komi á sama tíma og verið er að byrja að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna. Þetta getur spilað á móti henni og tryggt að þingið og aðrir hafi góðan aðgang að sérfræðiþekkingu á þessu sviði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir framsöguna á þessari þingsályktunartillögu um rannsóknasetur öryggis- og varnarmála. Ég tel að hér sé um mjög áhugaverða tillögu að ræða og það sé kominn tími til að við stofnum sjálfstætt rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál. Mér finnst 1. málsgreinin í greinargerðinni sérstaklega áhugaverð, en hún er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Lýðræðisríki læra og laga sig að breyttum veruleika. Þann styrk verður íslenska þjóðin að nýta sér í þágu eigin öryggis á grundvelli þekkingar sem reist er á fræðilegum grunni og fenginni reynslu.“ Ég tel að slík stofnun, ef af verður, ef gerður verður samningur við Alþjóðastofnun Háskóla Íslands um sjálfstætt rannsóknasetur, myndi styrkja fræðilega grunninn sem er mjög mikilvægt. Sjálfstæð fræðileg rannsóknavinna er mjög mikilvæg og samvinna er líka mjög mikilvæg. Að fenginni reynslu tel ég líka mikilvægt, og velti því upp hér, að starfsmenn utanríkisráðuneytisins, sendiherrar og aðrir starfsmenn með mikla reynslu, gætu átt aðgang að stofnuninni. Í greinargerðinni segir vissulega, með leyfi forseta: „Starfsmenn ráðuneyta og stofnana geti nýtt setrið til að dýpka eða víkka þekkingu sína.“ Þetta les ég þannig að þeir myndu þá geta farið á námskeið og aflað sér þekkingar og annað slíkt. Ég tel líka mikilvægt að starfsmenn utanríkisráðuneytisins, sendiherrar og aðrir slíkir, sem eru kannski komnir með mikla starfsreynslu og á ákveðinn aldur, gætu jafnvel farið í starfsleyfi til þessarar stofnunar í eitt eða tvö ár til að sinna fræðistörfum, til að skrifa bækur um öryggis- og varnarmál. Það þurfa ekki endilega að vera bækur um öryggis- og varnarmál en ég nefni það bara í sambandi við þetta mál. Það mætti líka vera aukin samvinna milli utanríkisráðuneytisins og Alþjóðastofnunar til að efla fræðilega þekkingu í ráðuneytinu þar sem við notum reynslu okkar sem smáþjóð hvað þetta varðar. Við getum vissulega sagt að tengsl milli stjórnsýslu og háskóla geti haft áhrif á óhæði slíks rannsóknaseturs en ég tel að það væri til mikils að vinna fyrir Ísland ef samgangur myndi aukast á milli stjórnsýslunnar og starfsfólks utanríkisráðuneytisins hvað þetta varðar. Þá er ég ekki eingöngu að tala um öryggis- og varnarmál heldur almennt. Það væri mjög áhugavert og ég efast ekki um að starfsmenn myndu gjarnan vilja geta breytt um starfsvettvang í eitt eða tvö ár til að sinna fræðistörfum svo að það liggi fyrir. Það er líka annað sem er mjög mikilvægt og það er samvinnan sem hér hefur verið talað um. Þá er það að sjálfsögðu hin norræna samvinna og samvinna við Eystrasaltsríkin, eins og kemur fram í greinargerðinni. Við værum þá komin með sambærilegt rannsóknasetur og annars staðar á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum og gætum tekið þátt í samstarfi þar. Ég var að skoða heimasíðu Alþjóðastofnunar og fann hana því miður bara á ensku. Þar er, eins og hér hefur komið fram, setur um friðarrannsóknir sem er tengt við Höfða og svo er þar miðstöð smáþjóða og líka varðandi heimskautasvæðin. Ég tel að Ísland hafi mjög mikið fram að færa sem smáþjóð. Við getum kallað okkur smáþjóð - á erlendu máli er þetta stundum kallað „microstate“ - við erum það fámenn. En við eigum að miðla velgengni okkar, bæði sem samfélags og líka á alþjóðavettvangi, til annarra þjóða, smáþjóða og þá ekki síst eyþjóða. Ég hef oft verið að velta því fyrir mér af hverju við erum t.d. ekki með meira samstarf við eyjar í Kyrrahafi, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og á öðrum stöðum og við aðrar alþjóðastofnanir sem hafa við svipuð vandamál að stríða sem lúta að stærðinni. Það er ekki nokkur vafi á því að Ísland hefur mjög mikið fram að færa þar. Hvað varðar öryggis- og varnarmál þá höfum við verið mjög farsæl því að við erum stofnaðilar að NATO og á því byggjum við öryggis- og varnarmál okkar. Við höfum verið mjög farsæl hvað það varðar og ég tel að við höfum miklu að miðla í þeim efnum. Við höfum t.d. átt sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og ég hef lesið greinar í New York Times og fleiri stórblöðum þar sem er sagt, með leyfi forseta, að við séum, svo að ég noti enskuslettuna, „punching above our weight“, að við séum að slá langt upp fyrir okkar stærð. Það getum við gert í krafti smæðarinnar. Við getum verið með beinskeyttari orðræðu og komið miklu betur að kjarna málsins af því að við erum ekki háð hagsmunum eins og stórþjóðirnar þurfa oft að líta til. Það var komið inn á þetta áðan, það er allt að breytast núna, það er stríð í Evrópu. Það þýðir að öryggis- og varnarmál eru enn mikilvægari og við erum líka í breyttum heimi. Eins og kom fram hér áðan eru öryggis- og varnarmál m.a.s. farin að ná út í geim. Það hefur komið fram varðandi stríðið í Úkraínu að þar er Starlink notað í samskiptum og staðsetningum og þar er t.d. farið að ræða það að farið verði að skjóta niður gervitungl og annað slíkt. Varðandi öryggismálin þá tengist það líka því að við erum nettengd með ljósleiðurum og það er gríðarlega mikilvægt að við förum að skoða þessi mál út frá tæknilegu sjónarmiði. Þetta er því mjög breitt svið sem er hér undir, ekki bara hin hefðbundna aðild að NATO, sem er vissulega líka að vinna að öryggismálum hvað varðar tengingar Íslands við umheiminn í gegnum sæstrengi. Það má minnast á að loftslagsógnin er líka þar inni, náttúruhamfarir sem þar eiga undir. Ég tel að það sé mjög mikilvægt skref að stofna þessa stofnun og að hún sé rétt komin hjá Háskóla Íslands, Alþjóðastofnun Háskóla Íslands, en tel jafnvel að stjórnsýslan ætti að eiga enn meira erindi inn í slíka stofnun. Þá þyrfti kannski annan samning við Alþjóðastofnun varðandi það að stjórnsýslan gæti komið meira að málum þar, þekkingin þar yrði meira nýtt. Ég vísa til þess sem stendur í greinargerð um nefnd þingflokka sem skipuð var í janúar 2012 um mótun öryggisstefnu. Í tillögum nefndar um þjóðaröryggisstefnu segir m.a., með leyfi forseta: „Telur nefndin ekki forsendur fyrir því að setja á fót slíkt setur við núverandi aðstæður, einkum af fjárhagsástæðum. Verður því fyrsta kastið að byggja á þeirri þekkingu og reynslu sem fyrir er. Þar er nærtækast að horfa til háskóla- og fræðasamfélagsins. Þegar aðstæður leyfa og fjármunir eru fyrir hendi telur nefndin rétt að skoða á ný stofnun slíks sérfræðiseturs.“ Þetta var árið 2014, nokkrum árum eftir hrun - reyndar sex árum eftir hrun, sem er töluvert langur tími, en nú er árið 2022 og hrunið er okkur enn í fersku minni, svo ótrúlegt sem það er eru 14 ár síðan það varð - en ég tel komið að þeim tímapunkti sem fjallað er um af þessari nefnd. 

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrir góða umræðu um þessi mikilvægu mál og mér sýnist vera almennur stuðningur við þetta mál og vonandi náum við góðri umræðu hratt og vel og getum klárað málið frá þinginu sem allra fyrst. Ég held að hv. þingmenn séu með á nótunum í því hversu gríðarlega stórt og mikilvægt þetta mál er, að bæta þekkingu okkar á þessu og almennt í umræðunni. Það hafa komið fram mjög margir góðir punktar í umræðunni og þetta getur tengst svo mörgum fræðasviðum. Svona setur er hugsað til að viða að sér þekkingunni en hún mun koma víða að, ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Við höfum aðeins rætt í dag fjarskiptastrengina í sjónum. Það er gríðarlega stórt viðfangsefni. Á síðustu vikum hafa borist fregnir af því að við Svalbarða og sunnan við Frakkland og við Hjaltlandseyjar, á síðustu örfáum vikum, er búið að vera að slíta strengi. Menn hafa ekki fundið neinar skýringar á því en það er eins og það hafi verið klippt á þá. Þetta er veruleikinn. Þetta er bara hluti af þessum fjölþáttaógnum sem er að eiga við þannig að þetta er bara veruleiki dagsins í dag. Við í dag treystum á örfáa strengi til að halda uppi samfélaginu hér í þessum málum. Gervihnettir geta kannski flutt 2–5% af gagnamagninu, ef við missum strengina út þá geta þeir flutt um 2–5%. Það er ótrúlega áhugavert að skoða skipulag fjarskiptastrengja í sjó, hvernig það er á heimsvísu og hvað það eru ótrúlega fá fyrirtæki sem eiga þá meira og minna og þarna undir, tengt þessu, liggur öryggi jarðarinnar ansi mikið. Netárásir og fjölþáttaógnir hlýtur að vera stórt og mikið svið tengt þessum málum í svona setri. Maður á kannski ekki að vera með fréttatilkynningar hérna en í næstu viku verður ráðstefna haldin í Reykjavík í tengslum við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands og Varðberg, það er nú viðkvæmt fyrir mig að auglýsa fund með Varðbergi, en við erum akkúrat að fá norræna sérfræðinga til að ræða þessi málefni frá hugveitum m.a. og fræðasamfélaginu á Norðurlöndum, tengt Grænlandi, Færeyjum, Noregi og fleiri löndum. Þannig að þetta er stór og mikil umræða og við þurfum aðeins að byggja meira undir hjá okkur þannig að við getum tekið þátt í þessari umræðu af fullum krafti. Það er mjög áhugavert og gott hvað við höfum farið hér víða yfir. Við þekkjum hvað er búið að gerast núna með kafbátaleitarvélarnar í Keflavík, hversu miklar breytingar hafa orðið á örfáum árum og hvaða starfsemi fer fram þar. Við förum vonandi fljótlega í heimsókn, utanríkismálanefnd. En það er mjög gott að fá svona góð viðbrögð við tillögunni og skilning á því hversu mikilvægt það er fyrir okkur öll að við byggjum þetta upp og ég vonast til að við klárum málið hratt og vel.

Frú forseti. Bara rétt aðeins að spyrja hv. þingmann, af því að hann nefndi viðburð sem verður haldinn hér á næstu dögum í samstarfi við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands, stofnun sem var einmitt minnst á fyrr í umræðunni sem rannsóknasetur á því sviði sem hér ræðir um. Alþjóðamálastofnun heldur utan um Höfða friðarsetur en hefur líka árum saman stundað ýmsar rannsóknir og haldið viðburði og verið bara í alls konar starfi sem tengist öryggis- og varnarmálum. Það var t.d. innan Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands sem vinna í kringum útvíkkað öryggishugtak fór fram hér í gamla daga þegar áhættumatsskýrslan var unnin. Mig langar bara að spyrja hv. þingmann í ljósi þess að Ísland er ekki mjög stórt land og við eigum kannski ekki endalausan brunn af sérfræðingum í alþjóðamálum eða öryggisfræðum: Þarf nýtt setur? Væri ekki bara ágætt að treysta og styrkja Alþjóðamálastofnun til að vinna að þessu verkefni áfram?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem hér er verið að leggja til er að þetta rannsóknasetur öryggis- og varnarmála starfi undir hatti Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands. Ég held reyndar að það myndi koma fólki á óvart hversu margir íslenskir aðilar eru þó menntaður í þessum fræðum og þekking til á tiltölulega stórum og breiðum grunni sem gæti nýst í þeirri vinnu sem slíkt setur væri með. Það sem ég held að sé verið að reyna að ná fram með þessu líka er að við einbeitum okkur að því að ná þessari þekkingu fram á einum stað. Nú fer málið væntanlega til utanríkismálanefndar og í umsagnir. Við munum vonandi fá góðar umsagnir við málið og tökum þær efnislega fyrir. Þannig að ég held að við getum unnið betur með málið. Það eru ágætir punktar búnir að vera hérna í umræðunni í dag sem sjálfsagt breikka aðeins í þessari vinnu. Sambærilegar stofnanir og hugveitur eru til annars staðar á Norðurlöndunum og eru nú að heimsækja okkur sýnist mér býsna margar í næstu viku, koma hingað til Íslands til að ræða þessi mál. Ég held að við Íslendingar þurfum að vera með okkar eigin undir að minnsta kosti þessu nafni en ég er svo sannarlega til í að skoða allar tillögur um hvernig við gætum náð utan um þessi mál með einhverjum heildstæðari hætti ef þannig vinnst. Þetta er það sem búið er að nota svolítið sumarið í að vinna með og haustið, að koma með þessa tillögu eins og hún stendur hér.

Frú forseti. Með svona stofnanir þá finnst mér líka skipta máli hvar rætur þeirra liggja. Öryggis- og varnarmálastofnanir í nágrannalöndunum eru oft sprottnar upp úr einhverjum varnarmálaskólum, einhverjum hernaðarskólum þeirra landa. Það eru lönd sem eru með starfandi her og eru með allt annan kúltúr varðandi þessi mál heldur en herlausa litla Ísland. Þess vegna hefur mér alltaf þótt mjög góður bragur á því að Alþjóðamálastofnun sé með þessa breiðu nálgun og hafi náð utan um friðarmálin með þeim góða árangri sem við sjáum í Höfða friðarsetri. Það er eitthvað sem við ættum að vinna með. Það er ekki bara sérstaða Íslands heldur sóknarfæri til framtíðar í alþjóðamálum að leiða saman ólíka þætti frekar en endilega að vera með of þröngan fókus, vil ég segja. Þessar systurstofnanir þeirrar sem hér eru til umræðu í öðrum löndum eru sumar bara dálítið gengnar sér til húðar, þær eru að fjalla um öryggis- og varnarhugtakið út frá of þröngu sjónarhorni. Þetta er nálgun sem við þurfum ekkert endilega taka upp á sama tíma og hún er kannski að fjara út í öðrum löndum. Miklu frekar held ég að við ættum, eins og mér heyrist nú hv. þingmaður vera opinn fyrir því að skoða, að sjá hvort Alþjóðamálastofnun sé kannski bara nú þegar að sinna þessum verkefnum og ef ekki að eiga þá eitthvert samtal við stofnunina um það hvernig hún sæi best fara á því að hún myndi sinna þeim og vinna þannig með þessa stofnun innan Háskóla Íslands sem er - hvað er hún gömul, 15, 20 ára? og búin vaxa ár frá ári og orðin nokkuð öflug þekkingar- og rannsóknastofnun. Mögulega getur hún orðið enn öflugri með þeim viðbótum sem hv. þingmaður er hér að mæla fyrir þó að ég haldi raunar 

Frú forseti. Það fór kannski svolítið lengra frá umræðunni áðan, andsvarið í seinna skiptið hjá hv. þingmanni. Það kemur alveg fram í greinargerðinni hvernig þetta er hugsað, út frá hvaða forsendum. Nú erum við búin að ræða þetta í örugglega klukkutíma og búið að halda framsöguna um málið. Þá kannski bara bið ég hv. þingmann aðeins að fara í gegnum greinargerðina og hvað málið snýst um, þótt ekki væri nema bara með grunnstefnu NATO sem var samþykkt í júní í sumar. Síðan er sérstaklega bent á norrænu yfirlýsinguna frá 15. ágúst þegar forsætisráðherrar Norðurlanda hittust í Noregi og ræddu þessi mál. Ég las upp áðan það sem þar stendur en þar segir að viðnámsþróttur norrænu samfélaganna skuli efldur á friðartímum, í hættuástandi og átökum með sameiginlegu stöðumati, samvinnu í allsherjarvörnum, hagvörnum og viðnámsþrótti gagnvart skaðvænlegum aðgerðum á borð við netárásir og fjölþátta ógnir. Svo er NATO hlutinn með þessi fimm svið sem eru rædd þar. Það er hernaður í lofti, á landi og í sjó og svo það sem hefur bæst við á undanförnum árum sem snýr að stafræna heiminum og geimnum. Þetta er það sem er verið að fást við í grunninn með þessari hugmynd meira heldur en friðarsetrinu sem er undir sömu stofnun og ég er að benda hér á og leggja til að rannsóknasetur um öryggis- og varnarmál sé sett undir. Þannig að það er grundvallarmunur á þessari nálgun sem hér er kynnt til leiks.

Frú forseti. Meðflutningsmenn mínir á þessari tillögu eru hv. þingmenn í gervöllum þingflokki Samfylkingarinnar og einnig er allur þingflokkur Flokks fólksins með á þessari tillögu og einn þingmaður frá Pírötum. Tillagan var endurflutt á 152. löggjafarþingi. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir hafði lagt fram tillöguna á 150. og 151. löggjafarþingi. Tillagan náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram að nýju. Með tillögunni er lagt til að mennta- og barnamálaráðherra verði falið að setja fram áætlun um hvernig tryggja megi að í grunn- og framhaldsskólum starfi félagsráðgjafar sem nemendur geti leitað til. Markmið tillögunnar er að tryggja að félagsráðgjafar starfi í skólum þannig að skólar geti betur sinnt hlutverki sínu miðað við áherslur í nýjum farsældarlögum og brugðist við á skilvirkan hátt innan veggja skólans um leið og þarfar verður vart. Félagsráðgjafi sem starfar í skóla hefur möguleika á að bregðast fyrr við og á annan hátt en utanaðkomandi tengiliðir frá annarri stofnun. Hann á auðveldara með að mynda tengsl við nemendur í nærumhverfinu en utanaðkomandi tengiliður, auk þess sem stjórnendur, kennarar og annað starfsfólk hefðu betra og skjótara aðgengi að stuðningi og ráðgjöf. Samkvæmt tillögunni er ráðherra falið að útfæra nánar með hvaða hætti þjónustan verður veitt. Það er lagt til að ráðherra hafi jafnframt samráð um málefnið við Samband íslenskra sveitarfélaga og Félagsráðgjafafélag Íslands og önnur félagasamtök eftir því sem við á, t.d. Kennarasamband Íslands. Þá bendum við flutningsmenn á mikilvægi þess að hafa virkt samráð við börn og ungmenni í þessum efnum. Í skýrslu ráðherra til Alþingis um verkefnið skulu m.a. koma fram tillögur um næstu skref og greining á því hvort gera þurfi lagabreytingar til að ná markmiði þingsályktunartillögunnar. Fjölmargar rannsóknir hafa á undanförnum árum sýnt fram á mikilvægi snemmtækrar íhlutunar hvað varðar félagslega þjónustu við börn og ungmenni. Fræðimenn hafa bent á að enginn vettvangur sé jafn kjörinn og skólinn til þess að búa ungmenni undir flókið líf í flóknu samfélagi. Sú reynsla sem börn fá í skóla getur haft jákvæð og langvarandi áhrif á félagslega velferð þeirra. Því er mikilvægt að líta á skólann sem lykilþátt við forvarnir og stuðningsúrræði fyrir börn. Í því sambandi má nefna börn sem standa frammi fyrir áföllum, svo sem vegna skilnaðar foreldra eða andláts, kynbundins ofbeldis, eineltis, vanrækslu eða fátæktar. Auk þess geta börn staðið frammi fyrir persónulegum og félagslegum áskorunum vegna fötlunar og veikinda og eins þarf að huga að börnum af erlendum uppruna. Íslenskar og erlendar rannsóknir hafa sýnt að börn sem búa við framantaldar aðstæður eiga oftar við sálfélagslega erfiðleika að stríða en önnur börn og eru í meiri áhættu gagnvart námsvanda og brotthvarfi úr námi. Þegar vá steðjar að í samfélaginu þarf að gæta sérstaklega að velferð barna. Það á m.a. við um náttúruhamfarir, efnahagskreppu, slys og sjúkdómsfaraldur. Þá þurfa fjölskyldur, opinber þjónusta, heilbrigðiskerfi og skólasamfélagið öðrum fremur að stilla saman strengi í kringum börn. Í starfi áfallateymis í skólum eiga félagsráðgjafar oft frumkvæði að viðeigandi viðbrögðum. Þeir miðla vitneskju um úrræði og veita fólki áfallahjálp, einu sér eða hópum og fjölskyldum, oft í nánu samstarfi við annað fagfólk, svo sem hjúkrunarfræðinga, presta og sálfræðinga. Þegar rof verður á skólastarfi, eins og varð þegar kórónuveirufaraldurinn stóð sem hæst, er ekki aðeins þörf á að endurskoða starfsemina sem slíka heldur þarf einnig að huga að því hvernig best verði unnið úr reynslunni til góðs fyrir nemendur, foreldra, stjórnendur, kennara og annað starfsfólk skóla. Samhliða samfélagsbreytingum á undanförnum áratugum, sem hafa m.a. haft áhrif á hlutverk og aðstæður íslenskra fjölskyldna, hefur félagsmótunarhlutverk skóla aukist og náð til margþættari verkefna. Sú staða veldur auknu álagi á kennara og annað starfsfólk skóla vegna margvíslegra úrlausnarefna sem þeir standa frammi fyrir þegar þeir sinna velferð og vellíðan nemenda sinna. Niðurstöður rannsókna á upplifun og reynslu kennara sýna að aukið og illviðráðanlegt álag fylgi því að láta sig varða velferð hvers barns. Kennurum sé mikil áraun að horfa upp á börn sem glíma við vanlíðan, áföll í fjölskyldum, fátækt og félagslega útskúfun og upplifa sig hjálparvana í þeim aðstæðum. Að mati kennara skortir aðstoð fagfólks í slíkum málum. Eitt mikilvægt markmið skólafélagsráðgjafa er að vera kennurum, stjórnendum og öðru starfsfólki skóla stoð við að greina og meta þá hættu sem getur haft áhrif á námsferlið og almenna líðan nemenda með því að vinna með þeim aðilum í málefnum einstakra barna og með því að þróa forvarnar- og stuðningsúrræði fyrir nemendur og búa svo um hnútana að allir nemendur geti notið sín í skólaumhverfinu. Það er ein af forsendum fyrir framtíðarheill þeirra. Skólafélagsráðgjafar munu gegna mikilvægu hlutverki til að markmiðum nýrra laga um samþætta þjónustu í þágu farsældar barna verði náð. Tillaga þessi er nú endurflutt í þriðja sinn. Borist hafa sjö umsagnir um tillöguna sem fólu allar í sér stuðning við hana. Umboðsmaður barna sendi umsögn um tillöguna 15. febrúar á þessu ári þar sem hann tekur undir markmið hennar og mælir með því að hún verði samþykkt. Í umsögninni kemur einnig fram að umboðsmaður barna hafi á síðustu árum ítrekað komið á framfæri áhyggjum af stöðu íslenskra nemenda í grunn- og framhaldsskólum, en þær áhyggjur hafi til að mynda snúið að skólaforðun og vaxandi andlegri vanheilsu íslenskra barna. Í umsögn Barna- og fjölskyldustofu kemur fram stuðningur við tillöguna. Þar segir að hún sé til þess fallin að styðja við faglega þjónustu við börn í grunn- og framhaldsskólum landsins. Þá styðji tillagan við markmið laga nr. 86/2021, um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Frú forseti. Upphaf félagsráðgjafar í skólum er rakið til Bandaríkjanna í kringum aldamótin 1900. Ástæða þess að félagsráðgjafar voru ráðnir til skóla var sú að þekking þeirra á félagslegum vanda, svo sem vegna fátæktar, vanheilsu og félagslegrar stöðu lágtekjufólks, og á þeim áhrifum sem slíkar aðstæður gætu haft á börn, var álitin mikilvæg fyrir skólann. Fyrst um sinn fólust störf félagsráðgjafanna aðallega í því að vera tengiliður milli heimila og skóla og bera kennsl á orsakir að baki erfiðleikum barna. Í dag starfa skólafélagsráðgjafar í 53 löndum. Samkvæmt upplýsingum frá fagdeild fræðslu- og skólafélagsráðgjafa í Félagsráðgjafafélag Íslands starfa félagsráðgjafar í 12 skólum hér á landi, átta grunnskólum og fjórum framhaldsskólum. Markmið skólafélagsráðgjafar er að greina og meta þá hættu sem getur haft áhrif á námsferlið og almenna líðan og vinna að frekari þróun forvarnar- og stuðningsúrræða fyrir nemendur til að tryggja að allir geti notið sín í skólaumhverfinu. Með þekkingu sinni á einstaklingsþroska, fjölskyldusamskiptum, löggjöf, þjónustustofnunum og félagslegum úrræðum mynda skólafélagsráðgjafar mikilvæga brú á milli skóla, fjölskyldu og samfélags. Hugmyndafræðileg nálgun og faglegur grunnur í vinnuaðferðum félagsráðgjafa byggist á heildarsýn og kerfishugsun. Með heildarsýn að leiðarljósi vinna þeir í samstarfi við annað fagfólk innan skóla og annarra stofnana með þverfræðilegri nálgun ásamt því að veita stjórnendum, kennurum og öðru starfsfólki handleiðslu og ráðgjöf. Í ljósi þess aukna álags sem skólar standa frammi fyrir við að sinna nemendum í viðkvæmri stöðu er brýnt að fjölga félagsráðgjöfum í grunn- og framhaldsskólum. Þannig getur skólinn betur sinnt velferðarhlutverki sínu og markvissu forvarnarstarfi í anda nýrra farsældarlaga til að koma í veg fyrir að vandi þróist og verði illviðráðanlegur með tilheyrandi kostnaði fyrir samfélagið. Með því að veita þingsályktunartillögunni brautargengi yrði stigið enn mikilvægara skref í þá átt að efla forvarnarstarf og snemmtækan stuðning í nærumhverfi sem getur betur tryggt samþætta þjónustu í þágu barna og fjölskyldna þeirra. Álykta má að tilkoma félagsráðgjafa í skólum bæti velferð og vellíðan barna ásamt því að draga úr álagi á starfsfólk skóla og brotthvarfi nemenda úr námi. Frú forseti. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra leggur áherslu á málefni barna. Það er ágætt og þær áherslur styð ég heils hugar. En það er ekki nóg að tala og tala mikið um farsæld barna og snemmtæka íhlutun. Það þarf að grípa til aðgerða. Samþykkt þeirrar tillögu sem ég hef nú mælt fyrir er einmitt aðgerð sem vinnur vel að markmiði farsældarlaganna. Að lokum, frú forseti, þá er verið að mæla núna í fjórða skipti fyrir þessari góðu tillögu sem grípur á svo margan hátt inn í markmið laganna um farsæld barna. Þess vegna er mikilvægt að tillagan fái brautargengi. Ég viðurkenni að sjálf hef ég ekki tillögu um sérstaka nefnd en bið hæstv. forseta um ráðleggingar hvað það varðar, hvort þetta er velferðarnefnd eða allsherjar- og menntamálanefnd - gott fólk á báðum stöðum. En ég bið hæstv. forseta að ráða mér heilt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þrautseigjuna, að gefast ekki upp. Það er víst okkar meginstef í stjórnarandstöðunni, aldrei að gefast upp þótt á móti blási. Ég er stoltur meðflutningsmaður á þessari góðu þingsályktunartillögu og það eina sem við getum gert er að halda áfram að berjast vegna þess að það er með hreinum ólíkindum að svona falleg tillaga hafi ekki löngu verið samþykkt. Ég veit ekki í rauninni hvað í veröldinni getur komið í veg fyrir það að börnin okkar séu aðstoðuð og þeim sé hjálpað til að þeim líði sem allra best í skólanum sínum. Hvernig stendur á því að við erum ekki komin með bæði fullkomna sálfræðiþjónustu fyrir börnin og í þessu tilviki félagsráðgjöf? Það er vitað að mjög mörg börn eiga bágt í samfélaginu, félagslega og alla vega. Við skulum nú ekki tala um það sem hefur komið í ljós, að þriðjungur t.d. drengja er að útskrifast með lélegan lesskilning eða er ólæs eftir tíu ára grunnskólagöngu og rétt um 20% stúlkna. Dettur nokkrum einasta manni í hug, hvað þá þessari ágætu ríkisstjórn, að þessum börnum líði vel þegar upp er staðið? Þau langar til að fara í framhaldsnám. Ég man eftir því þegar ég var í fyrstu kosningabaráttunni minni og við vorum einmitt í heimsókn hjá framhaldsskólanemum. Þau söfnuðust saman úr öllum skólum, forsetar allra nemendafélaga ásamt nemendunum sjálfum, og við sátum í palli, þessir frambjóðendur ágætu, og sátum fyrir svörum. Það sem stakk mig mest af öllu og varð til þess að ég spurði hreinlega formenn nemendafélaga nokkurra að því hvort þetta væri rétt skilið hjá mér, með sálfræðiþjónustuna. Það sem stóð eftir var: Getið þið aðstoðað okkur við sálfræðihjálp eða félagslega hjálp af því að okkur líður mörgum svo illa í skóla? Þetta var fyrir fimm árum síðan. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir er að mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu núna í fjórða sinn. Hún hefur í rauninni ekki alltaf mælt fyrir henni en hún fylgir henni áfram eftir og hún gefst aldrei upp frekar en við í Flokki fólksins. Þegar eru góð mál þá ber okkur skylda til þess að gefast aldrei upp þó að við mætum þeirri ótrúlega skrýtnu andspyrnu sem hæstv. ríkisstjórn virðist vera svo lagin við að berja okkur með utan undir sundur og saman daginn út og inn. En við erum stolt af því þó að fá að koma í þennan æðsta ræðustól landsins og fá að halda áfram að berjast fyrir góðum málefnum, berjast fyrir þá sem þurfa á hjálp okkar að halda og við munum aldrei gefast upp.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um fullgildingu og lögfestingu valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Auk mín eru á frumvarpinu hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Eyjólfur Ármannsson, Gísli Rafn Ólafsson, Halldóra Mogensen, Helga Vala Helgadóttir, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Páll Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Tómas A. Tómasson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Fullgilding bókunarinnar skal fara fram eigi síðar en við árslok 2022. Ríkisstjórnin skal stefna að því að lögfesta bókunina og samninginn um réttindi fatlaðs fólks samtímis. Tillaga þessi var áður lögð fram á 152. löggjafarþingi (523. mál) og er nú lögð fram efnislega óbreytt. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 13. desember 2006. Íslensk stjórnvöld undirrituðu hann 30. mars 2007 ásamt valfrjálsri bókun við samninginn. Markmið samningsins er að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, ásamt því að efla eðlislæga mannlega reisn þess og vinna að virðingu fyrir henni. Samningurinn felur í sér bann við hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og að fötluðu fólki sé tryggð jöfn og árangursrík réttarvernd gegn mismunun á öllum sviðum. Alþingi samþykkti 11. júní 2012 þingsályktun nr. 43/140, um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks til ársins 2014. Samkvæmt lið F.1 í III. kafla ályktunarinnar átti að leggja fram frumvarp til fullgildingar samningsins eigi síðar en á vorþingi 2013. Með þingsályktun nr. 61/145, sem var samþykkt 20. september 2016, var ríkisstjórninni veitt heimild til að fullgilda samninginn, sem var gert 23. september 2016. Með þingsályktun nr. 33/149, sem var samþykkt 3. júní 2019, var ríkisstjórninni falið að undirbúa lögfestingu samningsins og leggja fram frumvarp sem fæli í sér lögfestingu hans og aðlögun íslenskra laga að honum eigi síðar en 13. desember 2020. Það hefur ekki verið gert þrátt fyrir að slík fyrirætlan komi fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Með frumvarpi sem lagt var fram 1. desember 2021 (þskj. 34, 34. mál á 152. löggjafarþingi) lagði Flokkur fólksins enn á ný til að samningurinn yrði lögfestur, en það náði ekki fram að ganga. Valfrjáls bókun um kæruleið fyrir einstaklinga og hópa einstaklinga vegna brota á samningnum var samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 13. desember 2006, um leið og samningurinn sjálfur. Íslensk stjórnvöld undirrituðu bókunina 30. mars 2007 ásamt samningnum. Þegar tillaga sú til þingsályktunar er varð að þingsályktun nr. 61/145 var til meðferðar á Alþingi var samþykkt breytingartillaga við hana þess efnis að auk samningsins sjálfs skyldi jafnframt fullgilda valfrjálsu bókunina fyrir árslok 2017. Með þeirri breytingu var þingsályktunartillagan samþykkt einróma, en þrátt fyrir það hefur bókunin ekki enn verið fullgild af hálfu Íslands. Ljóst er að á undanförnum árum hafa réttindi fatlaðs fólks fengið aukið vægi, ekki aðeins hér á landi heldur einnig á alþjóðlegum vettvangi. Til vitnis um það hafa 184 ríki nú þegar fullgilt samninginn um réttindi fatlaðs fólks og af þeim hafa 100 ríki fullgilt valfrjálsu bókunina. Í tengslum við úttektir mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála á Íslandi hafa íslensk stjórnvöld ítrekað verið hvött af öðrum ríkjum til að fullgilda valfrjálsu bókunina, nú síðast við þriðju allsherjarúttekt á stöðu mannréttindamála 25. janúar 2022. Viðbrögð íslenskra stjórnvalda við því hafa hingað til verið á þá leið að segja að fullgilding hennar sé til skoðunar, án þess að endanleg eða afgerandi afstaða hafi verið tekin. Með fullgildingu valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði stuðlað að aukinni vernd þeirra réttinda sem koma fram í samningnum. Yrði þannig komið á fót sambærilegri kæruleið við þá sem lengi hefur verið til staðar vegna þeirra réttinda sem varin eru í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og við þá sem var samþykkt að koma á fót með fullgildingu þriðju valfrjálsu bókunarinnar við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins samkvæmt þingsályktun nr. 28/151. Þar með yrði nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks gert kleift að taka við erindum frá einstaklingum og hópum einstaklinga á Íslandi. Með því að stíga þetta skref yrði vernd þessara mikilvægu réttinda aukin og er því lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda valfrjálsu bókunina og hefja undirbúning að lögfestingu hennar. Ef við horfum aftur í tímann þá var hér á Alþingi samþykkt að lögfesta samning um réttindi fatlaðs fólks og á þeim tíma kom frétt á RÚV um málið. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ég hef í raun og veru ekki haldbærar skýringar á því af hverju þetta er ekki á þingmálaskrá og verð að viðurkenna það. Ég skal með gleði taka þetta upp við dómsmálaráðherra og kanna hvar vinnan stendur.“ Þetta sagði Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra þegar hún svaraði fyrirspurn Ágústs Ólafs Ágústssonar, þingmanns Samfylkingarinnar, um hvers vegna það væri ekki á þingmálaskrá að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. „Meirihluti Alþingis samþykkti þingsályktunartillögu Ágústs á síðasta þingi um að það ætti að lögfesta samninginn. Samningur Sameinuðu þjóðanna hefur það að markmiði að tryggja réttindi fatlaðs fólks til jafns við aðra. Þegar ríki lögfestir samninginn ber það skyldu til „að tryggja og stuðla að því að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi verði í einu og öllu að veruleika fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi vegna fötlunar.“ „Ríkisstjórninni var falið að undirbúa lögfestinguna og að leggja fram frumvarp sem fæli í sér lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að honum eigi síðar en 13. desember 2020. Það er eftir einungis tvo mánuði. Hins vegar er ekkert svona frumvarp á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Af hverju? Vilji þingsins liggur alveg ljóst fyrir. Ráðherrar eiga að framfylgja vilja þingsins. Ráðherrar geta ekki valið og hafnað þingsályktunum eftir hentugleika.“ Þetta sagði Ágúst Ólafur Ágústsson á sínum tíma, með leyfi forseta. Það er þessari ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórn til háborinnar skammar að þær skuli draga lappirnar í svo langan tíma að fara að þeim lögum sem hafa verið samþykkt hér á þingi. Áfram segir: „Katrín sagði dómsmálaráðuneytið fara með málið og að það hefði verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar. „Ég veit að þetta hefur tekið tíma því þetta er töluvert flókið og hvort heimsfaraldur hafi eitthvað tafið fyrir því verkefni kann ég ekki að útskýra en ég veit að það hefur verið einhver vinna í gangi. Ég skal kanna það hvort við eigum von á slíku frumvarpi á þessu þingi því ég hef í raun og veru ekki haldbærar skýringar á því af hverju þetta er ekki á þingmálaskrá.“ Það er alveg staðreynd að þegar um málefni fatlaðs fólks er að ræða, málefni þeirra verst settu, eldri borgara og aldraðs fólks, þegar um málefni öryrkja eða þeirra sem verst hafa það í íslensku samfélagi er að ræða þá eru lappirnar dregnar í því að tryggja réttindi þeirra. Okkur ber skylda til þess hér á þingi, og sérstaklega þegar við erum búnir að samþykkja það fyrir tveimur árum síðan, að fara í það að lögfesta samninginn, að klára það. Í 1. gr. valfrjálsrar bókunar við samninginn um réttindi fatlaðs fólks segir, með leyfi forseta: „Aðildarríki að bókun þessari viðurkennir vald nefndarinnar um réttindi fatlaðra til þess að taka við og fjalla um orðsendingar frá og fyrir hönd einstaklinga eða hópa einstaklinga sem falla undir lögsögu þess og telja sig þolendur brots þess á ákvæðum samningsins.“ Hvað þýðir þetta á mannamáli? Þetta þýðir að þegar, og vonandi sem fyrst, samningurinn verður lögfestur og valfrjálsa bókunin einnig þá hefur fatlað fólk vald. Því verður fært vald til að kæra alla þá meðferð sem það telur sig ekki fá en eigi lögbundinn rétt á. Þetta er gífurlega mikilvægt og sérstaklega í málefnum fatlaðs fólks vegna þess að við vitum að réttindi þeirra hafa því miður hingað til ekki verið sérstaklega vel varin. Í 4. gr. valfrjálsu bókunarinnar segir, með leyfi forseta: „Nefndin getur, hvenær sem er eftir að henni berst orðsending og áður en ákvörðun um inntak hennar hefur verið tekin, sent hlutaðeigandi aðildarríki beiðni til skjótrar umfjöllunar þess efnis að aðildarríkið geri bráðabirgðaráðstafanir sem kunna að vera nauðsynlegar til þess að koma í veg fyrir hugsanlegt óbætanlegt tjón fyrir þolandann eða þolendur ætlaðs brots.“ Þetta er gífurlega mikilvægt og sýnir hversu nauðsynlegt það er að lögfesta þessa valfrjálsu bókun. Ef fatlað fólk telur á sér brotið á einhvern hátt þá getur það farið og kært. Þá ber ríkisstjórninni að taka tillit til þess. Annað sem er mjög gott í þessu er að hópar geta einnig kært, ekki bara einstaklingar. Ég ætla ekki að hafa miklu fleiri orð um þetta en ég vona heitt og innilega að þessi valfrjálsa bókun fari nú til velferðarnefndar og þar verði farið að vinna í því, og virkilega brett upp ermar, bæði að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks og þessa bókun. Við verðum að átta okkur á því að í samningnum um málefni fatlaðs fólks er gefið upp mjög ítarlega hvað á að verja. Eins og segir um það í valfrjálsu bókuninni þá eru þarna kæruleiðir fyrir einstaklinga og hópa vegna brota á samningnum sem var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 13. desember 2006. Þetta var 2006 en við erum komin í 2022 og ég segi: Við eigum ekki að leyfa okkur að bíða lengur með þetta. Það er búið að lofa þessu. Það er búið að samþykkja hér á þinginu að gera eitthvað í þessu máli. Núna eigum við að gera kröfu um það að við klárum þetta mál, bæði lögfestingu samningsins og lögfestingu valfrjálsu bókunarinnar í eitt skipti fyrir öll.

Frú forseti. Mér varð nú svolítið hverft við þegar ég greip þetta skjal úr hillunni áðan til að búa mig undir að mæta í ræðustól og sá ekki nafnið mitt hérna. Ég gleymdi að láta hv. þingmann vita að ég vildi gerast meðflutningsmaður. Nú er það of seint en það færist hér með til bókar að sú var ætlun mín. En beiðnin barst akkúrat þegar verið var að skipta mér aftur inn á fyrir varamann sem hafði sæti hér fyrstu viku vetrar. Mér finnst mjög brýnt að þetta mál nái fram að ganga eins og mér finnst fáránlegt að þurfa að leggja það fram. Þessi þingsályktunartillaga segir ekkert annað en að ríkisstjórnin eigi að fara eftir tveimur þingsályktunartillögum, ekki bara einni, sem hafa verið samþykktar hér á Alþingi áður. Efndirnar eru ekki meiri en svo að það þarf að ýta á eftir verklausri ríkisstjórninni með tillögu um áður samþykkta hluti. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það í ræðu sinni um hvað þetta mál snýst. Þó að megintilefnið sé valfrjálsa bókunin við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er lögfesting samningsins í heild sinni eitthvað sem við þurfum líka að ræða. Ég fletti upp í skýrslu sem forsætisráðherra dreifði hér á þingi í gær, held ég, um framkvæmd ályktana frá Alþingi á árinu 2021. Þar er einmitt fjallað um þingsályktun 33/149, um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, þar sem fyrsti flutningsmaður var hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson og með honum var hálft þingið á málinu. Öllum þótti okkur þetta hið sjálfsagðasta mál og mesta þjóðþrifamál. Í þeirri ályktun er ríkisstjórninni falið að koma með frumvarp eða hvort það var að koma þessu nógu snemma til þingsins þannig að þessu yrði lokið 13. desember 2020. 13. desember var valinn, ef ég man rétt, vegna þess að það er afmælisdagur samningsins. Þá var gengið frá honum hjá Sameinuðu þjóðunum á sínum tíma. Árið 2020 var fyrir tveim árum. Hvað stendur í þessari skýrslu forsætisráðherra um framkvæmd þingsályktana, um framkvæmd ályktana, þar sem vilji þingsins er skýr, þar sem ríkisstjórninni er falið að gera eitthvað? Það er bara vísað í einhverja heildarvinnu um landsáætlun í málefnum fatlaðs fólks, að gerð verði landsáætlun um innleiðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem er gott og vel. Það er kannski ágætt að vinna að slíkri yfirgripsmikilli innleiðingu á þeim grundvelli en hvaða tímarammi er gefinn? Í fyrsta lagi er ekki gefinn tímarammi á framlagningu frumvarpsins, sem er það sem þingið samþykkti að ætti að gera, heldur er bara sagt að undirbúningur lagafrumvarps verði á ábyrgð verkefnisstjórnar og verði unninn samhliða þessari landsáætlun. Svo er hérna sá tímarammi að stefnt sé að því að leggja fram þingsályktunartillögu um landsáætlun á Alþingi haustið 2023. Það er eftir ár. Óttalega er biðin eftir réttlætinu löng, það verður nú að segjast. En af hverju skiptir þetta máli? Þetta skiptir máli vegna þess að á meðan ekki er búið að búa almennilega um þessi mál, festa þau í lög, gera það að skyldu ríkisins að tryggja réttindi fatlaðs fólks og gera það að rétti fatlaðs fólks að sækja mál gegn ríkinu hjá alþjóðlegum úrskurðaraðila, geta stjórnvöld skákað í því skjóli og komist upp með ótrúlegustu hluti. Þá er t.d. ekki það úrræði fyrir fatlaðan mann, sem er brottvísað með hörðum aðferðum, að sækja rétt í sínu máli eftir þeirri leið, eða, svo að ég nefni bara dæmi af handahófi, fyrir samtök eins og Þroskahjálp að gera það fyrir hans hönd. Kæruleiðin er ekki fyrir hendi meðan ekki er búið að lögfesta valfrjálsu bókunina. Kannski er það ástæðan fyrir töfinni. Kannski er þetta ekkert óvart, kannski er það bara voða þægilegt fyrir stjórnvöld að geta kerfisbundið vanrækt skyldur sínar, jafnvel brotið á réttindum fatlaðs fólks meðvitað vitandi að afleiðingarnar eru bara oft býsna litlar. Það er dýrðin við þennan samning og valfrjálsu bókunina að það er bölvað vesen fyrir löndin sem lögfesta það. Þannig á það að vera vegna þess að lönd, ríki, ríkisstjórnir, um allan heim hafa um aldur og ævi komist upp með að jaðarsetja fatlað fólk og gera þátttöku þess í samfélaginu erfiða án þess að það hafi einhverjar beinar afleiðingar. Þessi samningur kemur í veg fyrir það. Það þýðir að stjórnvöld þurfa að grípa til aðgerða. Stjórnvöld þurfa að tryggja jafna stöðu fatlaðs fólks við allt annað fólk í samfélaginu, að búa svo um hnútana að fötlun einstaklings komi ekki í veg fyrir fulla samfélagsþátttöku viðkomandi. Þau þurfa líka að gæta þess sérstaklega að eiga samráð við fatlað fólk sem við sjáum nú oft misbresti á þegar frumvörp koma hingað til þingsins sem snerta þó þann hóp sérstaklega. Stjórnvöld þurfa að koma sérstaklega vel fram við þennan hóp í viðkvæmum aðstæðum eins og þegar fólk er á flótta. Þar eigum við þessi glænýju konkret dæmi um vanrækslusyndir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sömu ríkisstjórnar og samkvæmt samþykktri áætlun Alþingis átti að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eigi síðar en 13. desember 2020; sömu ríkisstjórnar og átti, eigi síðar en fyrir árslok 2017, að fullgilda valkvæða viðaukann, þetta ótrúlega mikilvæga verkfæri sem gerir fólki eða samtökum kleift að leita til nefndar Sameinuðu þjóðanna um framkvæmd samningsins til þess að fá úrskurð um það hvort á því hafi verið brotið. Ég held, frú forseti, því miður að þær miklu tafir sem eru orðnar á því að ríkisstjórnin fari eftir skýrum og ítrekuðum vilja Alþingis séu engin tilviljun, að þetta séu jafnvel bara meðvitaðir tafaleikir. Þess vegna, akkúrat þess vegna, skiptir svo miklu máli að hv. þingmaður sýni hér þá þrautseigju að leggja þetta mál fram aftur og aftur til þess að minna stjórnvöld á, til að sýna að við munum ekki gleyma þessum samningi, munum ekki leyfa ríkisstjórninni að komast upp með það að vanrækja það sem er sjálfsögð skylda hennar til að bæta stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hann kom ítarlega inn á það eins og framsögumaður, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, að búið er að samþykkja þingsályktunartillögu um fullgildingu á þessari valfrjálsu bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og í þingsályktunartillögu nr. 61/145 var meira að segja kveðið á um að það skyldi gert fyrir árslok 2017. Ég sé þarna ákveðið máttleysi æðstu valdastofnunar landsins, Alþingis Íslendinga, gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég velti fyrir mér og væri gaman að heyra skoðanir hv. þingmanns á því: Hvaða úrræði getur Alþingi beitt þegar ekki er farið að þingsályktunartillögu þess? Ég hef ekki skoðað það nákvæmlega en ég veit að fullgilding er framkvæmdarvaldsathöfn og það er ráðherra málaflokksins sem þarf að fullgilda bókunina, ég veit ekki hvort hægt er að skoða aðkomu Alþingis, eitthvað slíkt, en hvaða úrræði er eiginlega hægt að beita? Við erum að lenda í þessu trekk í trekk á Alþingi, ég er nú nýbyrjaður hérna. Við sjáum þetta t.d. varðandi ríkisborgararétt og önnur mál. Hvað er hægt að gera í svona málum? Hér er komin önnur þingsályktunartillaga sem hefur verið samþykkt. Það sem ég skil ekki er að nú vill hæstv. forsætisráðherra tengja sig við mannréttindi og hefur mannréttindamálin á sinni könnu, Mannréttindaskrifstofu, og þau eru ófá málin sem koma til allsherjar- og menntamálanefndar hvað það varðar en samt er ekkert gert í þessu máli sem lýtur að réttindum fatlaðs fólks og kæruheimildum þess til erlendra aðila. Íslendingar hafa sótt rétt sinn út fyrir landsteinana frá tímum Jóns Hreggviðssonar, liggur mér við að segja. En spurningin er þessi: Hvað getum við gert í málinu?

Frú forseti. Stórt er spurt. Ég er ekki með svarið, ég er ekki með patentlausn á þessu en auðvitað vekur þetta okkur til umhugsunar. Hér erum við að ræða tvær þingsályktanir sem voru samþykktar. Vissulega voru ákveðin vandkvæði varðandi lögfestinguna á samningnum, það var ekki ljóst hvaða þýðingu ætti að notast við til að leggja fram með frumvarpi. En búið er að vinna bug á því vandamáli og þar ættum við að vera komin miklu lengra og hvað varðar fullgildingu bókunarinnar þá eru fimm ár síðan henni átti að ljúka. Eins og hv. þingmaður segir þá er það einföld stjórnvaldsathöfn. Það þarf ekki að hafa mikið fyrir því. Það er nánast bara að draga stimpil ofan úr hillu og ganga frá því uppi í ráðuneyti og skila þá væntanlega inn til Sameinuðu þjóðanna. En dæmið sem hv. þingmaður nefnir um ríkisborgararétt sýnir að þetta gerist ekki bara varðandi þingsályktanir, sem er svona veikari afurðin af þeim tveimur sem við skilum helst frá okkur, heldur líka varðandi hreinan lagabókstaf sem er þó sá sterki texti sem héðan kemur, sá sem á að fylgja. Þingsályktun er í raun kannski aldrei meira en sterk viljayfirlýsing sem stjórnvöldum ber ákveðin mórölsk skylda til að fylgja. En þegar farið er að brjóta lög gagnvart þinginu, og við erum búin að sjá hæstv. dómsmálaráðherra gera það í skjóli meiri hlutans allt þetta ár þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að vinna bug á því háttalagi, þá spyrjum við okkur eðlilega: 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og kemur fram í ágætri greinargerð með þessari þingsályktunartillögu þá er fullgildingin til skoðunar hjá íslenskum stjórnvöldum. Ég vil líka vekja athygli á því að tillagan til þingsályktunar er um fullgildingu og lögfestingu valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég vil bara beina þeim orðum mínum til framsögumanns hér, hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar, að ég tel rétt að við leggjum fram frumvarp um lögfestingu á þessari bókun. Ég held að það gæti skapað grundvöll fyrir það að fatlaðir einstaklingar gætu kært utan landsteinana. Það er þá alla vega kominn lagagrundvöllur hér heima. Ég get ekki séð að ein undirritun við fullgildingu eða bréf frá framkvæmdarvaldinu út í heim skipti máli þar. Ég get ekki ímyndað mér að nefndin fari að segja nei við því að taka á móti kæru héðan. Ég vil vekja athygli á máli sem kom upp hér fyrir nokkrum vikum þegar fatlaður maður var tekinn úr stóli sínum. Ef við hefðum innleitt þetta, 

Frú forseti. Jú, auðvitað myndi þetta verða öflugt verkfæri hjá fötluðu fólki til að sækja rétt sinn gagnvart stjórnvöldum. En það er kannski ástæðan fyrir tregðunni hjá stjórnvöldum, ekki bara þegar einstaklingar telja á sér brotið, að þeir geti fengið úr því skorið hjá óháðum aðila, heldur líka varðandi öll hin réttindin sem kosta beinharða peninga. Þar erum við kannski komin að helstu ástæðunni fyrir því að stjórnvöld sjá hag sinn í því að fullgilda ekki og lögfesta ekki vegna þess að þá þarf að fara að veita fötluðu fólki almennilega þjónustu sem þau hafa verið snuðuð um til þessa. En þá datt mér í hug: Við þinglokasamninga hefst mikil rekistefna í þá veru að stjórnarliðar vilja ekki hleypa stjórnarandstöðunni í gegn með eitt einasta mál öðruvísi en að vísa því frá. Meðhöndlunin á þessum þingsályktunum tveimur sýnir að stjórnarflokkarnir gætu alveg eins leyft okkur að láta samþykkja þetta hér í þingsal 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ræðuna. Ég vil bara taka heils hugar undir það með honum, og ég gerði mér fulla grein fyrir því, að hann hefði viljað vera á þessu máli. Eigum við ekki að segja að málið fari inn í velferðarnefnd og fari með hraðferð í gegnum hana, verði samþykkt beint inn í þingsal og við gerum nefndarálit og hann verði örugglega með á því? Nei, það yrði eins og í draumaheimi. Hv. þingmaður spurði hvers vegna ríkisstjórnin drægi lappirnar í að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks og einnig valfrjálsu bókunina. Ég spyr hvort hann sé ekki sammála mér um að það sé vegna þess að málefni fatlaðs fólks séu í óefni hjá ríkisstjórninni. Við erum með 150 fatlaða einstaklinga lokaða inni á hjúkrunarheimilum, einstaklinga sem eru jafnvel milli þrítugs og fertugs. Það segir okkur að það er eitthvað mikið að kerfinu. Stjórnvöld afsaka sig alltaf með því að það sé flókið að breyta öllum þeim lögum sem þarf að breyta og þar af leiðandi taki þetta langan tíma. En er hv. þingmaður ekki sammála mér um að þegar um er að ræða málefni fatlaðs fólks, aldraðra, öryrkja, þeirra sem utar standa, þá sé allt flókið og erfitt og mikið vandamál en þegar um það er að ræða að breyta lögum fyrir þá sem hafa það virkilega gott og hafa fjármunina þá séu hlutirnir ekki flóknir og þá sé ekki neitt erfitt að samþykkja lög sem gera það að verkum að hinir ríku verða ríkari?

Frú forseti. Mér fannst hv. þingmaður í raun vera að spyrja mig hvort Ísland sé nokkuð stéttlausa samfélagið sem mér heyrðist fólk uppi í Valhöll halda fram að það væri nú um helgina. Það er það svo augljóslega ekki og hægt er að líta á ýmsa jaðarsetta hópa því til stuðnings. Vandinn við stóran hóp fatlaðs fólks og þá þjónustu sem því er ekki veitt er að það er búið að lögfesta mikið af því. Við erum með NPA-lögin sem kveða á um þjónustu við fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Sú þjónusta er skömmtuð með fjárlögum þannig að hún nær ekki upp í þá þörf sem er raunverulega til staðar í samfélaginu. Í sömu lögum er, að mig minnir, fjallað um rétt fatlaðra einstaklinga til sjálfstæðrar búsetu. Til að sá réttur raungerist þarf einhver, annaðhvort frá ríki eða sveitarfélögum, að taka sig til og ræða við það fólk sem mögulega gæti nýtt sér slík úrræði, fólk sem er mögulega á einhverjum sambýlum eða í einhverjum búsetuúrræðum sem heyra orðið að mestu til gamalli tíð og við þurfum að fara að fasa út. Það þarf að banka upp á hjá öllu þessu fólki og athuga hvort það eigi ekki frekar heima í sínu eigin húsnæði í samræmi við NPA-lögin og með þjónustu á eigin forsendum í samræmi við lögin. Mér vitanlega er engin slík vinna farin af stað neins staðar enda myndi sá halli sem er á framkvæmd stjórnvalda gagnvart fötluðu fólki verða enn brattari. Þá allt í einu myndi birtast fólk sem á lögum samkvæmt heimtingu á meiri þjónustu en það er að fá í dag en situr í einhverjum úreltum úrræðum, og við það er látið sitja.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Ég er innilega sammála honum. Það þarf ekki að fara langt aftur í tímann til að sjá að fatlað fólk var bara vistað í útihúsum, sem segir okkur margt. Ég hef líka margoft bent á hreppaflutninga á fötluðu fólki. Maður myndi halda að það væri liðin tíð. En það er bara örstutt síðan ég sá frétt um að fatlaður einstaklingur á hjúkrunarheimili hafi verið fluttur hreppaflutningum út á land í andstöðu við hana sjálfa, hún var ekki einu sinni spurð. Svo heyrum við líka að verið er að úthýsa fötluðu fólki af hjúkrunarheimilum vegna þess að hjúkrunarheimilin telja sig ekki geta ráðið við að þjónusta viðkomandi. Við erum sammála því að það þarf að lögfesta samninginn og það þarf að lögfesta viðaukann. Þá fyrst er ekki hægt að horfa fram hjá réttindum fatlaðs fólks og þá verður að fara að taka á vandanum.

Frú forseti. Rétt örstutt: Ég tek undir með hv. þingmanni. Kjarninn í því sem við höfum verið að ræða í þessum andsvörum er að það er ekki hægt að skilyrða mannréttindi við fjárveitingar, það þarf bara að uppfylla mannréttindi. Með því að lögfesta samninginn verður sú skylda enn skýrari. Þá verður enn erfiðara að draga lappirnar sem er væntanlega ástæðan fyrir því að lögfestingin hefur beðið jafn lengi og raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Við mælum hér fyrir sannarlega sanngirnis- og réttlætismáli sem á ekki að þurfa að mæla fyrir oftar en einu sinni. Það er stór hluti þingheims sem er meðflutningsaðilar á þessari tillögu en samt sem áður ekki meiri hluti og ég get ekki séð að það séu margir úr ríkisstjórnarflokkunum sem styðja þessa tillögu um valfrjálsu bókunina, að við löggildum valfrjálsu bókunina um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég tel ástæðu til að taka sérstaklega fram hvernig í raun og veru hefur verið komið fram á margan hátt svívirðilega við fatlað fólk. Bara það að hæstv. ríkisstjórn skuli ekki vera búin fyrir langa löngu að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks segir allt sem segja þarf um vilja hennar til að mæta þörfum fatlaðra á Íslandi í dag. T.d. langar mig að vísa hérna í j-lið formálsorða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þar sem segir: „Ríki, sem eiga aðild að samningi þessum, sem viðurkenna nauðsyn þess að efla og vernda mannréttindi alls fatlaðs fólks, þ.m.t. þess sem þarf mikinn stuðning, …“ Í 1. gr., í markmiðsákvæðinu, er tekið fram að markmiðið með samningi þessum, samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem valfrjálsa bókunin byggir á, sé „að efla, verja og tryggja að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis og að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess. Til fatlaðs fólks teljast m.a. þau sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.“ Ég get ekki látið staðar numið hér, virðulegi forseti, öðruvísi en að vísa í 15. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs, fólks þar sem segir: „Enginn skal sæta pyndingum eða grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Einkum og sér í lagi er óheimilt að gera læknisfræði- eða vísindatilraunir á nokkurri manneskju án samþykkis hennar.“ Út úr þessari grein langar mig að taka hér í kjölfarið á mikilli umræðu sem hefur skotið upp kollinum og vaðið hér eins og eldur um akur, eðli málsins samkvæmt þegar ráðist er á fatlaðan einstakling í hjólastól. Það er í engu sem komið er fram við hann af mannúð eða virðingu þegar honum er vísað úr landi með valdi. Ráðist er að honum með slíkri grimmd að það er ekkert skrýtið þó að við rísum öll meira og minna upp á afturlappirnar til að fordæma slík vinnubrögð. Fékk þessi ungi maður að halda sinni reisn? Nei. Var komið mannlega fram við þennan mann? Var honum sýnd mannúð að einhverju leyti? Nei. Hvernig er þessi einstaklingur í stakk búinn til að vera sendur, í því ástandi sem hann er, aleinn á ókunnan stað, algerlega upp á sjálfan sig kominn og meira að segja sviptur því hjálpartæki, hjólastól, sem var þó a.m.k. að gera honum ferðirnar þægilegri heldur en það rusl sem hann var sendur með héðan frá okkur? Ég vil bara benda á það, virðulegi forseti, að ef við værum búin að stíga það skref að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þá hefði aldrei verið hægt að koma eins svívirðilega fram við þennan unga mann, fatlaða unga mann, og við gerðum hér þessa margumtöluðu andstyggðarnótt. Það er eitt að hafa heimildir til þess að vísa fólki úr landi og fylgja reglum og lögum. En það er annað að sýna manngæsku og mannúð þegar kemur að því. Það er nefnilega það. Það er enginn að tala um að hér eigi að vera opinn krani og allir eigi að koma til Íslands, allar þær milljónir manna sem eru að leita sér að betra lífi, 100 milljónir manna, 200 milljónir manna. Að sjálfsögðu erum við ekki að tala um það. En þegar ráðist er svona að fötluðum einstaklingi eins og þarna er gert þá er ekki furða þó að upp úr sjóði því gegnumheilt eru Íslendingar og við með risastórt hjarta úr gulli og við þolum ekki svona ljótar, mannvonskulegar aðfarir eins og þessi ungi maður mátti sæta. Þannig að ég segi: Þessi viðauki sem hér er um rætt, þessi valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna sem við erum að óska eftir hér að verði samþykkt, er í rauninni lítið skref en nauðsynlegt skref í þá átt að veita a.m.k. einstaklingum, sem eiga eðli málsins samkvæmt að vera eins settir og kostur er á þann stað að vera sem næstir því að vera ófatlaðir miðað við fötlun sína - en erum við að gera það? Nei. Árum saman hefur verið ákall um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Flokkur fólksins mun mæla fyrir þessu frumvarpi enn eina ferðina, væntanlega mun ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur taka fallega utan um málið þegar ég mæli fyrir því vegna þess að þau hafa þegar gefið það út að samninginn eigi að löggilda. Virðulegi forseti. Það var sem sagt með óbragð í munni og tárin í augunum sem stór hluti þjóðarinnar horfði á aðfarirnar þegar þessi ungi maður var gripinn eins og hver annar hveitipoki úr stólnum sínum og fleygt aftur í bíl eins og ég veit ekki hvað. Ég hef skömm á svona stjórnsýslu. Ég hef skömm á svona stjórnvöldum og ég hef skömm á því að við skulum ekki hafa dug til að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem sýnir enn og aftur hvaða álit íslensk stjórnvöld hafa á þeim sem minna mega sín, hafa á fötluðu fólki. Við höfum alltaf verið, og erum enn í þeirra augum, tíunda flokks þjóðfélagsþegnar.

Herra forseti. Ég studdi það á sínum tíma að valfrjálsa bókunin yrði samþykkt, þ.e. að hana skyldi einnig fullgilda. Ég stend enn þá við það að ég telji að svo eigi að vera og álykta reyndar sem svo að sú vinna hljóti einhvers staðar að vera í gangi enda samþykkt ályktun hér á Alþingi. Mig langar fyrst að segja að ég mótmæli því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur dragi lappirnar í þessum málum eins og hér hefur verið talað um. Það er vel hægt að vilja að hlutir gangi hraðar fyrir sig. Hins vegar er það í stjórnarsáttmála, og ekki verið rætt um neitt annað, að lögfesta skuli samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem og að koma á fót mannréttindastofnun. Að þessu er verið að vinna og hefur verið unnið að því síðan Ögmundur Jónasson var ráðherra að innleiða þennan samning, þ.e. með því að breyta öðrum lögum, til að mynda um málefni fólks með sértækar stuðningsþarfir. Það hefur verið gert til að koma til móts við samninginn og færa okkar löggjöf í rétta átt. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort að hún eða hennar þingflokkur hafi beint fyrirspurn til dómsmálaráðherra, sem að hafði alla vega einu sinni með þetta mál að gera, um það hvernig vinnunni við nákvæmlega þetta mál er háttað?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er engin vinna sem þarf að vera unnin hér. Samningur Sameinuðu þjóðanna er algerlega tilbúinn og hann liggur hreinlega á borðinu og hefur gert það núna síðustu 15 ár, ég veit ekki í hversu langan tíma en minnir að það hafi verið í mars 2007 sem skrifað var undir viljayfirlýsinguna og annað slíkt. Ég veit ekki hversu mörg ár þarf til þess. Vilji ráðherra er alveg skýr. Það er búið að mæla fyrir þessum samningi oftar en einu sinni og oftar en tvisvar við litlar eða engar undirtektir og jafnvel enginn ráðamaður í salnum. Ég vil meira að segja leyfa mér að segja, hv. þingmaður, að þau hafi ekki hugmynd um að við séum að ræða þetta mál akkúrat núna. Ég geng nú svo langt vegna þess að værukærðin og tómlætið gagnvart fátæku og fötluðu fólki er með slíkum ólíkindum að ég trúi varla að þau séu með eyrun opin.

Herra forseti. Það er með ólíkindum að tala svona, auðvitað fylgjast ráðherrar með því sem er á þingmálaskrá. Eins og ég kom að í mínu fyrra andsvari þá var samþykkt hér á Alþingi að þetta væri partur af því máli sem er undir. Líkt og ég rakti áðan þá er unnið að því að koma með frumvarp sem varðar lögfestingu á samningnum og einnig að koma hér á fót mannréttindastofnun. Fleiri ræðumenn í dag hafa talað um að hér sé í rauninni verið að flytja mál sem hafi í aðeins annarri mynd þegar verið samþykkt á Alþingi. Auðvitað er það okkar að ýta eftir því að sú vinna sem þarf að vinna sé unnin. Þess vegna spurði ég hv. þingmann hvort hún og hennar þingflokkur hefðu kallað eftir einhverju í formi fyrirspurna. Mér finnst bara sjálfsagt að halda þessu máli við og áfram því að ég tel alla vega að íslensk stjórnvöld hafi gengist undir það með samþykkt á Alþingi að valfrjálsa bókunin sé partur af þessum málum, enda er þetta partur af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Svo vil ég líka mótmæla því að það sé einhvers konar skeytingarleysi í garð kjara öryrkja hjá ríkisstjórninni. Við vitum að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra er að vinna að frumvarpi um breytingu á lögum um almannatryggingar. Vinna við endurskoðun á lögunum hefur tekið langan tíma og það þarf að klára þá vinnu, en það þarf líka að vanda vel til verka og vinna þessi lög í góðri sátt. Það er hann að gera, m.a. með Öryrkjabandalaginu, og svo hafa bætur verið hækkaðar. Það er alltaf látið eins og það hafi ekki orðið nein hækkun en bætur hafa hækkað. Þarf að halda áfram að bæta kjör öryrkja? Já, það þarf að gera og að því vinnum við.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Bætur hafa hækkað og allt að gerast, ráðherrann er að vinna í málunum og hefði, skyldi, geri og gleðileg jól og allt það. Staðreyndin er hins vegar sú að kjaragliðnun öryrkja- og almannatryggingaþega er nánast að slá Íslandsmet. Á meðan alþingismenn og upparnir í samfélaginu fengu leiðréttingu sinna launa eftir hrunið 2008 voru engir sem sátu eins mikið eftir og almannatryggingaþegar. Við erum að tala um valfrjálsu bókunina og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ríkisstjórn Íslands er í lófa lagið að samþykkja þessa valfrjálsu bókun, gera það í gær og löggilda strax samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og hefði getað gert það fyrir löngu síðan. Viljinn er hins vegar enginn, annars væri búið að framkvæma þetta fyrir löngu síðan, hv. þingmaður. Það er í rauninni dapurt hvernig komið er hér upp og reynt að verja það sem er óverjandi, hvernig verið er að níðast á fötluðu fólki, fátæku fólki og öryrkjum þessa lands og ætla á einhverjum tímapunkti að verja það. Ég skil hv. þingmann að því leytinu til að hún er fulltrúi í þessari ríkisstjórn.

Virðulegur forseti. Ég er stoltur meðflutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu um fullgildingu og lögfestingu valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ferill þessa máls er einkar áhugaverður líkt og hv. framsögumaður Guðmundur Ingi Kristinsson rakti í framsögu sinni. Hér hafa verið samþykktar þingsályktunartillögur um að fullgilda þessa bókun og, eins og kemur fram í greinargerð þingsályktunartillögunnar, var tillaga til þingsályktunar nr. 61/145 samþykkt með breytingartillögu þess efnis að auk samningsins sjálfs skyldi jafnframt fullgilda valfrjálsu bókunina fyrir árslok 2017. Með þeirri breytingu var þingsályktunartillagan samþykkt einróma. Þrátt fyrir það hefur bókunin enn ekki verið fullgild af hálfu Íslands og eins og kemur fram í greinargerðinni er þetta mál enn þá til skoðunar hjá stjórnvöldum. Nú er fullgilding í sjálfu sér ekki flókin athöfn, hún er það alls ekki. Lögfesting er það í sjálfu sér ekki. Við erum með samninginn fyrir hendi og getum lögfest hann og við getum líka lögfest þessa valfrjálsu bókun. Það þarf að leggja þetta fram í frumvarpsformi og þrjár umræður og samþykkja það og þá er þetta orðið lögfest. Það er hins vegar til skoðunar hjá stjórnvöldum hvort eigi að gera það. Ég tel að hér sé um mikið mannréttindamál að ræða fyrir fatlað fólk og ég bara skil ekki að það sé ekki löngu búið að gera þetta. Þegar Alþingi samþykkir eitthvað, lýsir yfir vilja sínum í þingsályktun til að fullgilda þessa frjálsu bókun fyrir árslok 2017, meiri hluti Alþingis, þá eiga stjórnvöld, ríkisstjórn sem styður við þingmeirihlutann, að framkvæma það fyrir árslok 2017. Núna er kominn nóvember, það er nálgast árslok 2022, fimm ár hafa liðið og það er ekki búið að fullgilda þetta. Það er algerlega með hreinum ólíkindum. Hvað þýðir það að ekki sé búið að fullgilda samninginn? Jú, það þýðir að fatlað fólk hefur ekki kæruheimild til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta er sambærileg kæruheimild og er t.d. í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og kæruleiðin er líka samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem byggir á þriðju valfrjálsu bókuninni við þann samning. Ég tel að með því að hafa ekki samþykkt þessa bókun, löggilt hana og lögfest samninginn sé verið að hafa réttindi af fötluðu fólki. Það að þetta sé í endalausri vinnu er algjörlega óásættanlegt. Þetta er eins og annað með þessa ríkisstjórn, eins og kom fram í máli hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, að það er verið að skoða málið. Það bíður heildarendurskoðunar. Almannatryggingalöggjöfin bíður heildarendurskoðunar. Þrátt fyrir að Flokkur fólksins hafi lagt fram mörg frumvörp um einfaldar breytingar á almannatryggingalöggjöfinni til þess að bæta réttindi fatlaðra og öryrkja og eldra fólks, nei, þá þarf að bíða heildarendurskoðunar. Það er verið að hafa réttindi af fólki með þessari afsökun: Það er til heildarendurskoðunar. Það er ekkert nema fyrirsláttur. Það þarf ekkert að breyta öllum heiminum þegar verið er að auka réttindi fólks á ákveðnum sviðum og það þarf ekki að bíða heildarendurskoðunar heildarlöggjafarinnar um almannatryggingar þegar breyta þarf ákveðnum réttindum til að gera réttarbætur hjá öryrkjum og öldruðum. Það þarf ekki. Það vita það allir. Það er miklu einfaldara að gera þetta smátt og smátt. Þetta eru einföld úrræði eins og skerðingar og annað slíkt. Varðandi það að verið sé að taka þann rétt af fötluðum að kæra út í heim, en þá myndi nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks geta tekið á þeim kærumálum sem kæmu til hennar frá fötluðum einstaklingum á Íslandi, þá er það mjög slæmt. Mig langar að benda á 1. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, með leyfi forseta: „Markmiðið með samningi þessum er að efla, verja og tryggja að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis og að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess.“ Hérna er bara verið að fara fram á að fatlaður einstaklingur á Íslandi geti farið út í heim, kært fyrir nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, fyrir nefnd hjá alþjóðlegri stofnun, skorað á stjórnvöld, sagt að þau séu að brjóta á honum. Og hvaða einstaklingar eru þetta? Þá getum við lesið 2. mgr. 1. gr., með leyfi forseta: „Til fatlaðs fólks teljast m.a. þau sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.“ „Komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.“ Hér er bara verið að fara fram á það að einstaklingar á Íslandi geti kært til nefndar Sameinuðu þjóðanna til að tryggja það að þeir geti tekið þátt í samfélaginu með árangursríkum hætti til jafns við aðra. Svo einfalt er það og það þarf enga nánari skoðun. Það þarf enga heildarendurskoðun á löggjöf á Íslandi til að samþykkja þessa bókun. Ég tel reyndar að núna ættu þingmenn að leggja fram frumvarp um lögfestingu þessarar bókunar, samningsins í heild, og ekki að vera að bíða eftir einhverri skoðun í nefnd í Stjórnarráðinu sem kemur lítið úr, ekki nema þeir myndu þá setja það í frumvarpsform. Það væri hægt að gera það á stuttum tíma. Það kemur fram í greinargerðinni að 100 ríki af þeim 184 ríkjum sem hafa samþykkt þennan samning hafa fullgilt þessa valfrjálsu bókun - en ekki Ísland. Eins og kemur fram í greinargerðinni, í tengslum við úttektir mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna um stöðu mannréttindamála á Íslandi, þá hafa íslensk stjórnvöld ítrekað verið hvött af öðrum ríkjum til að fullgilda valfrjálsu bókunina. Það eru ekki bara ítrekaðar þingsályktunartillögur sem hafa verið samþykktar, viljayfirlýsingar frá þinginu um að fullgilda, heldur hafa líka önnur ríki verið að benda á þetta. Samt er málið í skoðun. Hvað er það sem er verið að skoða? Mig langar bara að vita það: Hvað er það sem er verið að skoða? Þetta er svo augljóst mál. Þetta er ekki flókið á nokkurn einasta hátt. Annað sem mig langar að benda á er það að Íslendingar hafa ætíð og yfirleitt sótt rétt sinn erlendis. Við getum tekið dæmi um Mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstól Evrópu. Lögfræðingar grínast með að það sé heil álma sem sinnir Íslandi þar. Við erum með fjölda mála frá Íslandi miðað við önnur Norðurlönd, við erum með svo miklu fleiri mál heldur en frá hinum Norðurlöndunum. Íslendingar hafa ætíð sótt rétt sinn erlendis. Það hafa þeir gert um aldir og nægir nánast að tala um Jón Hreggviðsson en hann var í Kaupmannahöfn í 18 ár og beið úrlausnar sinna mála þar. Það var ekki á Íslandi sem hann fékk hana en það er önnur saga. Ég get tekið dæmi um að við breyttum öllu dómstólakerfi okkar út af máli áhugamanns um hjólreiðar sem var tekinn fyrir brot á biðskyldu og svo fyrir aðeins of hraðan akstur þar sem 50 km hámarkshraði var á Akureyri. Hann kærði það mál til Strassborgar og það breytti öllu héraðsdómstólakerfi landsins þannig að það voru stofnaðir héraðsdómstólar út um allt land og fógetaembættin voru lögð niður, sem var kerfið frá einveldistímanum. Ég efast ekki um að ef fatlað fólk á Íslandi fær þennan rétt til kæruheimildar þá muni það nýta sér hann í ríkum mæli til að tryggja fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra, vegna þess að íslensk stjórnvöld eru ekki að tryggja þennan rétt í dag. Þess vegna er þetta svo mikilvægt. Þetta er mikilvægt af því að íslensk stjórnvöld hafa ekki sinnt þessum málaflokki nægilega og þau geta sagt að þau séu með það í skoðun og annað slíkt. Það er bara staðreynd málsins að við erum eftirbátar annarra ríkja og þess sem önnur ríki hafa gert á vettvangi Sameinuðu þjóðanna varðandi úttektir mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna. Það er staðreynd málsins. Íslenskt samfélag yrði betra og það yrði mannúðlegra og ekki þessi harka sem er í samfélaginu miðað við önnur norræn ríki ef við myndum ganga til móts við fatlaða einstaklinga með því að samþykkja þessa bókun, samþykkja þessa tillögu til þingsályktunar um fullgildingu á lögfestingu þessarar valfrjálsu bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og að sjálfsögðu tryggja þau réttindi sem þar eru. Það eigum við að geta gert án þess að íslenska ríkið fari á hausinn. Það kostar ekki neitt að samþykkja þessa valfrjálsu bókun og það eigum við að gera með miklum meiri hluta þingmanna. Og þegar búið er að svíkja tímafrestinn 

Virðulegur forseti. Ég ætla að koma aftur upp í umræðu um valfrjálsu bókunina og ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni. Hv. þm. Eyjólfur Ármannsson spurði hér: Hvað er verið að skoða í þessum málefnum? Ég veit það ekki. Ég held að ríkisstjórnin hafi síðustu fimm árin verið í naflaskoðun og kannski fundið eitthvert kusk þar. Það er alveg á hreinu að ríkisstjórnin dregur lappirnar í öllu sem varðar málefni fatlaðs fólks. Síðan kom hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir hér upp og benti á að það væri mikið í gangi hjá ríkisstjórninni, þau væru að endurskoða almannatryggingakerfið, það væri verið að ganga í að lögfesta samninginn og breyta lögum og öðru og þetta væri mjög flókið og erfitt mál. Þau eru búin að hafa fimm ár. Með sama hraða, miðað við þær nýju upplýsingar sem ég hef í hv. velferðarnefnd, þá tekur þetta örugglega 50 ár í viðbót og ég segi bara: Guð hjálpi okkur, vonandi verður ríkisstjórnin ekki við völd þá heldur bara sem styst, vegna þess að á meðan hún er við völd þá mun ekkert verða gert í þessum málefnum. Við sjáum það vel t.d. á þeim vinnubrögðum sem voru viðhöfð við endurskoðun almannatryggingalaganna. Hvers vegna hefur það tekið svo langan tíma? Jú, það er vegna þess að það átti að troða ofan í kok á öryrkjum starfsgetumati. Ég var í þeim nefndum, nefnd Péturs Blöndals og næstu nefnd á eftir. Það vantaði ekki gagnamagnið og það vantaði ekki upplýsingarnar en vandamálið var alltaf að það átti að þvinga fatlað fólk og öryrkja til hlýðni. Það átti aldrei að spyrja hvað það vildi eða gefa því tækifæri til að taka þátt í að ákveða hvernig hlutirnir ættu að vera. Nei, það átti bara að gera þetta samkvæmt vilja þeirra sem eru ófatlaðir, ríkisstjórnarinnar. Við vitum líka hvernig fór með krónu á móti krónu-skerðingarnar. Hvaða flokkar lofuðu ekki hér fyrir síðustu þrennar kosningar að afnema krónu á móti krónu-skerðingar? Hverjar eru efndirnar? Jú, við erum með 65 aura á móti krónu í dag. Það átti að vera fyrsta skrefið. Ríkisstjórnin hefur sparað sér á þessu tímabili milljarða á ári og tugi milljarða með því að draga lappirnar í þessum málum - tugi milljarða. Og hvers vegna í ósköpunum haldið þið að núna fari þau eitthvað að flýta sér og bretta upp ermarnar og reyna að fara að gera eitthvað? Þau væru löngu búin ef þau hefðu viljað það. Við höfum séð að það er hægt að keyra í gegnum þingið mál á liggur við einum klukkutíma ef vilji er fyrir hendi. Það er alveg á hreinu að ef þessi ríkisstjórn hefði haft vilja til þess að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna og ganga frá því og fullgilda viðaukann og lögfesta hann þá væri hún löngu búin að því. Málið er bara ósköp einfalt, þau vilja ekki gera það og ætla sér ekki að gera það. Ég hef séð líka hvernig á að fara með endurskoðun almannatrygginga. Það er ekki verið að ljúka endurskoðun almannatrygginga á þessu ári, það er ekki verið að ljúka endurskoðun almannatrygginga á næsta ári og ekki á þarnæsta eða þarþarnæsta ári. Þetta er bara áætlað langt fram í tímann. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að þá er hægt að draga hvern einasta hlut lengur og lengur þannig að það séu minni líkur á því að öryrkjar og fatlað fólk fái sín réttindi. Það er fullyrt að ríkisstjórnin hafi hækkað bætur almannatrygginga. Jú, það er rétt, þau hækka bætur almannatrygginga og það er enginn efast um að þau séu að gera það en eru þau að hækka þær nóg? Eru þau að hækka þær samkvæmt lögum, skv. 69. gr.? Fara þau eftir launaþróun? Nei, það er komin yfir 50% kjaragliðnun. Og þegar þau hækka þá koma þau rosalega stolt og segja: Við hækkuðum um 3%, við hækkuðum um 4%. Síðustu 3%, hækkunin sem var núna í sumar og þau eru að hæla sér svona rosalega af, ég er búinn að sýna það og það er mjög einfalt reikningsdæmi: 3% hækkun, almenn hækkun á bætur almannatrygginga, í flestum tilfellum skilar bara 20% af henni sér í vasa þeirra sem eru heppnir, hjá sumum ekkert vegna skerðinga og keðjuverkandi skerðinga. 80% rennur strax beint í ríkissjóð aftur. Og hvers vegna vilja þau hafa þetta svona? Jú, vegna þess að það hentar. Þau vita það. Þau geta hælt sér af því: Jú, við settum peninga inn í þetta. En þau vita ósköp vel að þeir peningar fóru að stórum hluta í gegnum vasa þeirra sem þurftu á þeim að halda og beint aftur í ríkissjóð. Og það sannar þetta svart á hvítu að það sem við höfum gert undanfarin ár þegar við erum að koma með jólabónus eða aukagreiðslur að við erum með þær skatt- og skerðingarlausar. Það er ekkert að ástæðulausu. Það er það eina sem skilar sér beint í vasa viðkomandi, eins og á sínum tíma þegar ég fékk samþykkt að bifreiðastyrkir yrðu skattlausir. Þá fóru þeir að skila sér beint til viðkomandi sem styrkur til að hjálpa þeim, til að aðstoða viðkomandi við að geta verið með bifreið og annað. Eins og þetta var sett upp áður þá var þetta kvöð vegna þess að það endaði með því að skerða ekki bara venjulegar bætur innan almannatrygginga heldur fór það yfir í félagsbótakerfið og í húsaleigubætur og annað sem kom bara auðvitað málinu ekkert við. Hvað kemur bílastyrkur húsaleigubótum við? Þetta gildir um allt. Sama er með fjármagnstekjur. Hvers vegna í ósköpunum er t.d. bara 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóði? Hefur einhver fengið skýringu á því? Hverjum datt það í hug? Af hverju 25.000 kr.? Af hverju ekki 50.000, 100.000, 200.000? Af hverju 25.000 kr.? Það er óskiljanlegt fyrirbrigði. Þetta sýnir að ríkisstjórnin gerir bara ekkert fyrir okkur. Við vitum líka að þau hafa verið að hæla sér hérna af því hvað ríkisstjórnin hefur verið að gera en þegar hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir svaraði kom hún ekkert að því hvers vegna í ósköpunum frítekjumarkið er aldrei hækkað.  Ég vona heitt og innilega að eitthvað verði gert í þessum málum en því miður hef ég enga trú á því með þessa ríkisstjórn við völd, því miður. Það verður í fyrsta lagi eitthvað vonandi sem skeður þegar ný ríkisstjórn tekur við völdum og brettir upp ermarnar og kemur hlutunum í lag. Fatlað fólk á þann rétt að það sé farið að lögum og að við göngum í það að vera ekki bara með einhverja sparisamninga um samning Sameinuðu þjóðanna, skrifum undir og þykjumst ætla að gera hlutina. Við eigum að fara að sjá til þess að það sé gert og standa við það sem við lofum og sýna a.m.k. einu sinni þann manndóm að virða alþjóðleg réttindi fatlaðs fólks. Maður getur alltaf látið sig dreyma en það er mjög ólíklegt, því miður, að þessi ríkisstjórn muni sjá til þess. En vonandi, ég bara vona heitt og innilega að hún samþykki og við náum þessu máli um valfrjálsu bókunina út úr velferðarnefnd. Ef það tekst þá er stórt skref komið vegna þess að þá hefur fatlað fólk kæruheimildina. Þá getur það varið sig.