Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Brtt. þessi er flutt vegna ábendingar ríkisskattstjóra. Fram kom í fjhn. við athugun málsins, að hann teldi, að orðalag 2. gr. ætti að vera skýrara, og því væri rétt, að niður féllu orðin „af greiddum launum“. Skattur sá, sem gert er ráð fyrir í 2. gr., að á verði lagður, þ. e. 1½% sérstakur launaskattur, á að leggjast á alla þá sömu aðila og lög nr. 14 1965 um launaskatt gera ráð fyrir, þ. e. a. s. á greidd laun, svo og á þá aðila, sem hafa eigin atvinnurekstur. En með orðunum „af greiddum launum“ mætti misskilja, að aðeins ætti að leggja á greidd laun, en svo er ekki. Þess vegna er þessi brtt. flutt.



Herra forseti. Við 2. umr. málsins og þá sérstaklega í síðari hluta umr. lögðu hv. stjórnarandstæðingar megináherzlu á það sjónarmið sitt, að þetta frv., ef að l. yrði, ryfi gerða samninga stéttarfélaga. Hér væri um svo alvarlegt atriði að ræða, að í raun og veru væru samningar stéttarfélaganna fallnir úr gildi, og stéttarfélögin hefðu rétt til þess að líta á þá sem óskrifað blað og fara sínu fram, eins og engir samningar væru í gildi. Þegar leið á 2. umr. bar meir og meir á þessari röksemdafærslu hv. stjórnarandstæðinga, að þetta frv., ef að l. yrði, felldi samningana, sem gerðir voru í júní s. l. úr gildi, og hefðu því báðir samningsaðilar, að því er manni skildist, frjálsar hendur um nýja samninga eða hverjar þær aðgerðir, sem samræmist því ástandi, er engir samningar séu í gildi á vinnumarkaðinum. Hér er um alvarlegan misskilning að ræða. Hér er um að ræða svo gersamlega staðhæfulausar fullyrðingar, að ómögulegt er annað en að andmæla þeim skýrlega, þannig að það komi ljóst fram, að það er skoðun ríkisstj. og þingmeirihlutans, að þessar staðhæfingar hafi ekki við minnstu rök að styðjast. Því aðeins gætu þessar staðhæfingar verið réttar, því aðeins gæti verið vottur af réttmæti eða sannindum í þeim, að sýna mætti fram á, að þessi löggjöf bryti í bága við stjórnarskrána, að einhver ákvæði þessa frv. brytu þau ákvæði stjskr., sem eiga að vernda samningsfrelsi og samningsrétt einkaaðila í þjóðfélaginu. Engum hefur dottið í hug að halda þessu fram. Þetta eru einu rökin, sem renna mætti undir þá staðhæfingu, sem nokkrir stjórnarandstæðingar, að ég held í hita umr., en ekki að yfirveguðu máli, hafa leyft sér að viðhafa í þessu sambandi. Slík lagasetning er auðvitað engan veginn brot á stjskr. Um þá staðreynd ber það gleggst vitni, að sams konar löggjöf hefur verið margsett á Íslandi og að ég held, í öllum nálægum löndum eða flestum nálægum löndum a. m. k. Í þeim umr. eða eftir slíka lagasetningu hefur því sjónarmiði vitanlega aldrei verið hreyft, að slík lagaákvæði, eins og dæmi eru um í þessu frv., væru brot á stjskr. Hliðstæð dæmi mætti finna í nálægum löndum, t. d. nú nýlega frá Danmörku og Svíþjóð, þar sem um hefur verið að ræða hliðstæð atriði og hér er flutt lagafrv. um, en því sjónarmiði hefur mér vitanlega aldrei verið hreyft, að ákvæði sem þessi væru brot á stjskr. En ef þau eru ekki brot á stjskr., þá eru þær fullyrðingar, sem settar hafa verið fram um þetta efni, algjör markleysa. Auðvitað eru í þessum l. ýmis ákvæði, sem breyta fjölmörgum samningum, sem eru í gildi í þjóðfélaginu. Mér liggur við að segja, að önnur hver lagasetning, sem löggjafarsamkoman setur, breyti að einhverju leyti einhverjum samningsákvæðum eða einhverri réttarstöðu, sem í gildi hefur verið, áður en l. voru sett. Um þetta mætti nefna mýmörg dæmi frá Íslandi og frá nálægum löndum. Ég skal láta við það eitt sitja að nefna tvö atriði úr þessu frv. sjálfu, sem mætti segja með alveg sama rétti, að breyttu samningi eða breyttu réttarstöðu annarra aðila en þeirra, sem hv. stjórnarandstæðingar segjast hafa verið að tala fyrir. Við skulum taka ákvæðin um launaskattinn. Um ákvæðin um nýjan 1½% launaskatt á atvinnurekendur gætu þeir sagt með alveg sama rétti: „Þetta hækkar launagreiðslu okkar um 1½% frá því, sem ákveðið var í samningunum í júní og þessa launahækkun er lögbannað að við fáum bætta.“ Ef samtök launþega kjósa að segja, að ákvæði frv. um það, að hækkun áfengis og tóbaks skuli ekki reiknuð í grundvöll vísitölu, að almannatryggingagjald sé ekki reiknað í vísitölu og að greiðslu 2% kauphækkunar skuli frestað í 9 mánuði, séu brot á þeim samningum, sem þeir gerðu fyrir sína hönd, þá gætu vinnuveitendur alveg eins sagt um launaskattinn: „Þetta er brot á þeim samningi, sem við gerðum fyrir okkar umburðarlyndi,“ sem auðvitað á ekki við rök að styðjast, en enginn hefur haldið því fram, að launaskattsákvæðið væri brot á samningum, hvað þá heldur á stjskr. Ég skal í öðru lagi nefna ákvæði frv. um bann gegn álagningarhækkun. Kaupmenn mega, meðan l. eru í gildi, ef samþ. verða, ekki hækka sína álagningu. Það er ofurauðvelt að hugsa sér, að framleiðandi og kaupmaður hafi gert með sér formlegan viðskiptasamning, sem gilda skuli í 3 ár t. d., að framleiðandi skuli selja kaupmanni ákveðna vöru við verði, sem fari lækkandi með aukinni framleiðslu og meiri þekkingu á vörunni á markaðinum. Hins vegar skuli álagning kaupmannsins hækka, sem því svarar. Útsöluverðið skuli vera óbreytt í 3 ár. Svona hefði þetta verið, hefðu engin l. verið til, eins og hér er gert ráð fyrir. Verði þau hins vegar samþ., þýða þau tvímælalaust, að kaupmaðurinn má ekki hækka álagningu sína þrátt fyrir samninginn við framleiðandann. M. ö. o. mundi varan þá lækka, sem svarar lækkuðu framleiðsluverði framleiðandans. Engum dettur væntanlega í hug að telja þetta bann við álagningarhækkuninni ógilt, af því að það breyti samningi af þessari gerð, og hliðstæð dæmi gæti ég nefnt fjöldamörg, ef mér þætti nokkur ástæða til, en þetta eina einfalda dæmi dugir alveg. Ég skal taka dæmi úr lagasetningu alveg almenns eðlis, lagasetningu, sem við hér á hinu háa Alþ. þekkjum mætavel og öll önnur lönd þekkja mætavel, að sett séu lög, kannske tímabundin, um gjaldeyrishöft, þ. e. að menn skuli ekki eiga rétt til þess að kaupa gjaldeyri í bönkunum að vild, heldur verða að sækja um leyfi til þess að kaupa gjaldeyri og þola það, þó að beiðninni sé synjað. Ekki er nokkur vafi á því, að í þjóðfélagi, þar sem t. d. um nokkurra ára skeið hafa verið í gildi frjáls gjaldeyrisviðskipti að mestu, þá eru í gildi þúsund samningar íslenzkra innflytjenda við erlenda kaupendur, sem gera ráð fyrir ákveðnum greiðslum á ákveðnum tímum frá innlenda kaupandanum til erlenda seljandans. Dettur nokkrum í hug, að vegna slíkra samninga þá hafi löggjafarsamkoma þjóðar ekki rétt til þess að setja löggjöf, sem kveður á um það, að menn verði að sækja um leyfi til þess að fá gjaldeyri og lúta jafnvel synjun? Við höfum búið við slíka löggjöf í áratugi. Það hafa hlotizt málaferli af einstökum þáttum sem afleiðing af slíkri löggjöf, en innlendi aðilinn hefur, að því ég held, undantekningarlítið, nema aðeins sérstakar ástæður hafi verið fyrir hendi, ekki unnið mál af þessu tilefni. Ef röksemdafærsla stjórnarandstæðinga í þeirra máli væri rétt, þá væri í raun og veru líka öll gjaldeyrishaftalöggjöf ólögleg, af því að hún rifti þúsundum samninga, sem í gildi væru. Ég skal taka fjórða dæmið, lagasetningu, sem er alþekkt erlendis, en hefur ekki verið alveg í sama formi í gildi hér á landi, að sett séu til bráðabirgða ákvæði, sem banna tilteknar framkvæmdir, t. d. byggingu verzlunarhúsnæðis. Slík lög hafa verið sett með tímabundnu gildi, að því er ég held, á öllum hinum Norðurlöndunum og í Bretlandi. Þetta eru dæmi, sem ég beinlínis man eftir. Engum hefur dottið í hug, að slík löggjöf um bann gegn tilteknum framkvæmdum, t. d. byggingu verzlunarhúsnæðis, væri ólögleg, af því að í gildi væru samningar á milli manna, sem vildu byggja, og manna, sem áttu að byggja fyrir þá, um það, að tiltekið hús skyldi byggja á tilteknum tímum fyrir tiltekið verð. Löggjöfin frestar þessum samningum, frestar framkvæmd þeirra að sjálfsögðu. Og síðasta dæmið, sem ég skal nefna, er líka alveg almenns eðlis, en líka algerlega ljóst. Við skulum segja, að hér á Íslandi, en mörg dæmi um þetta eru líka til annars staðar, sé breytt hlutafélagalöggjöf, sem skyldi einstaklingsfyrirtæki af vissri stærð og jafnvel samvinnufyrirtæki af vissri gerð til að verða hlutafélög, sem um gilda miklu strangari reglur, eins og allir vita, en einstaklingsfyrirtæki og samvinnufélög. M. ö. o. er vissum fyrirtækjum sem félögum skylt með lögunum að breyta formi sínu og lúta miklu strangari aðhaldsreglum en áður var. Slík hlutafélagalöggjöf riftir bókstaflega samningum, sem í gildi eru á milli einstaklingsfyrirtækja eins og annarra aðila, innbyrðissamningi í sameignarfélagi og innbyrðissamningi í samvinnufélagi. Um það mætti nefna ótal dæmi, að slík löggjöf hefði verið sett, án þess að nokkrum manni dytti í hug, að slík lagasetning væri brot á nokkurri stjskr. eða væri ógild og að engu hafandi, vegna þess að hún rifti samningum, sem gerðir hefðu verið í þjóðfélaginu eða í gildi væru. M. ö. o. gildir um allt, sem ég nefndi, það sama og með rétti má segja um þetta frv. Ég tók það alveg skýrt fram í þeirri ræðu, sem ég flutti í upphafi 2. umr., að ef menn vildu halda sig að formshlið málsins einvörðungu, þá mætti auðvitað segja, að þessi lagasetning breytti tilteknum ákvæðum gildandi samninga. Mér er þetta algerlega ljóst. En ég sagði hins vegar og skal koma nánar að því í lok máls míns, að þetta teldi ég ekki skipta máli. Það, sem skipti máli, væri það, hvort efni samninganna væri breytt eða ekki. Ef efni samninganna væri breytt mætti með réttu segja, að frv. væri árás á stéttarsamtökin, vegna þess að þá sviptu þau stéttarsamtökin vissum rétti, sem samningarnir hefðu fært, og það teldi ég vera aðalatriði málsins. Ef það væri rétt, að þetta frv., ef að lögum verður, rjúfi svo mikilvæg ákvæði samninga, að það skapi samningsaðilum algerlega nýja réttarstöðu miðað við samningana og losi þá í raun og veru undan samningunum, þá hlaut það sama í ekki minna mæli að gilda um brbl. hv. þm. Hannibals Valdimarssonar, þáv. félmrh., haustið 1956. Með miklu sterkari rökum hefði mátt segja þá, sem þáv. stjórnarandstaða hafði vit á að gera ekki, að þar væri alveg skýlausum samningsákvæðum breytt með brbl., meira að segja með brbl. Um það er engin deila, að það, sem gert var með brbl., var það, að 6 vísitölustig, sem koma áttu til framkvæmda eftir 10 daga, voru felld úr gildi endanlega. Á móti komu að sjálfsögðu, - engum stendur nær að fallast á það eða rökstyðja það heldur en mér, sem var fylgjandi þessum brbl. á sínum tíma, - önnur fríðindi til launþeganna, sem ég þá og enn met svo mikils, að ég tel, að þessi lagasetning hafi verið launþegunum til hagsbóta, þegar yfir lengri tíma er litið. En hitt er jafnómótmælanlegt, að á þeim degi, sem l. voru gefin út, og um einhvern tíma fram á við skertu l. hag launþegans, af því að þau voru tvímælalaus rifting á skýlausum ákvæðum samninga. Svo kom annað hagræði á móti, sem vó þessa skerðingu upp að mínu viti, þannig að ég var ekki í nokkrum minnsta vafa um það, og er það ekki enn, að það var íslenzkum launþegum hagkvæmara, að l. voru gefin út, miðað við það ástand, sem hefði skapazt, ef þau hefðu ekki verið gefin út og hjólið hefði fengið að halda áfram að snúast. Í grundvallaratriðum er skoðun mín hin sama á þessu frv. nú, og ekki er síður auðvelt að rökstyðja, að skoðunin er rétt núna, eins og hún var rétt þá. Þetta hafði ég bent á í ræðu minni við 2. umr. Um þetta höfðu hv. stjórnarandstæðingar það að segja og sérstaklega þeir, sem þá voru félagar mínir í ríkisstj., og raunar einnig hv. þm. Eðvarð Sigurðsson, að sá meginmunur væri á þá og nú, að þá hefðu stéttarfélög eða formenn allra stéttarfélaga samþykkt setningu þessara brbl. Nú lægju engar slíkar samþykktir fyrir, en þvert á móti mótmæli. En hér verð ég að biðja menn um að hafa í huga, að þeir mega ekki blanda saman gersamlega óskyldum hlutum. Það hefur auðvitað engin áhrif á réttargildi lagasetningar frá Alþ., hvort lagasetning breytir samningum í þjóðfélaginu, og ekki skapar það samningsaðilum nýja réttarstöðu, hvort einhver fundur úti í bæ mælir með lagasetningunni eða ekki. Það dettur auðvitað engum manni í hug, að geti verið rétt. Hitt er mér auðvitað algerlega ljóst, að auðvitað var það pólitískur styrkur fyrir þáv. ríkisstj. að hafa meðmæli stéttarfélaganna með þessari lagasetningu. En sú þýðing, sem meðmæli þeirra hafa, er eingöngu pólitísks eðlis. Hún styrkir aðstöðu þáv. ríkisstj. miðað við það, sem ella hefði verið, og þáv. ríkisstj. var auðvitað alveg bráðnauðsynlegt að hafa slíkt samþykki, vegna þess að hún hafði nokkrum mánuðum áður verið mynduð með því yfirlýsta markmiði að hafa fullkomið samráð við stéttarfélögin um allt, sem hún gerði. Stjórnin hefði orðið að fara frá, ef hún hefði ekki fengið, nokkrum mánuðum eftir að hún tók við völdum, samþykki verkalýðsfélaganna fyrir þessari ráðstöfun sinni. Og það var verkalýðsfélögunum ljóst, að stjórnin hefði farið frá eftir fárra mánaða setu, ef stéttarfélögin hefðu ekki veitt þetta samþykki. Það að neita um samþykki haustið 1956 var það sama fyrir stjórnina og að segja af sér, alveg eins og það Alþýðusambandsþing, sem lét stjórnina segja af sér haustið 1958 með því að neita að fallast á 17 vísitölustiga skerðingu þá. Það var sú samþykkt, sem lét stjórnina segja af sér, ekki af því að það væri lögformlega skylt fyrir hana að gera það, ekki af því að henni bæri nokkur stjórnarfarsleg skylda til þess að gera það, heldur af því að málefnasamningur hennar var þannig, að hún gat ekkert gert nema það, sem hún hafði stuðning stéttarfélaganna fyrir. Þess vegna hafa ályktanir úti í bæ, hversu virðulegar og mikilvægar stofnanir, sem þær gera, enga þýðingu fyrir réttargildi lagasetningar frá hinu háa Alþ., og þær skapa engum samningsaðila úti í bæ neitt frelsi frá þeim samningum, sem þeir þegar hafa gert. Það er ástæða til þess að vara alvarlega við því sjónarmiði, að samtök utan Alþ. geti haft þau áhrif, að meiri hl. Alþ. verði að beygja sig fyrir þeim. Með því móti væri hið raunverulega löggjafarvald flutt út fyrir þessa sali, þar sem það á heima og þar sem það á einungis heima, til annarra aðila utan Alþ. Það er í raun og veru þetta, sem hér örlar á, því er nú verr og miður, og er alvarlegur hlutur, að það dugi, að mikilvæg samtök í landinu geri ályktanir um það, að viss lagasetning sé ógild, að þar með sé hún ógild, og menn muni fara sínu fram, eins og hún væri ógild. Þetta er stórkostlega alvarlegt sjónarmið, sem hér örlar á, og er rétt fyrst að undirstrika það, að það er algerlega rangt og ekki aðeins rangt, það er varhugavert, það er hættulegt. Ég sagði áðan, að ástæða þess, að stjórn Hermanns Jónassonar hafi leitað eftir stuðningi stéttarfélaga eða formanna þeirra við brbl. frá því í ágúst 1956, hafi verið sú, að það hafi verið pólitísk nauðsyn, og það er rétt. Þessi stjórn hefur engar slíkar yfirlýsingar gefið um það, að hún muni haga gerðum sínum eða binda gerðir sínar við samþykki einna eða neinna samtaka utan Alþ., hvorki launþegasamtaka né vinnuveitendasamtaka né samvinnusamtaka eða nokkurra annarra samtaka. Hún hefur engar slíkar yfirlýsingar gefið. Þess vegna hefur það enga pólitíska eða siðferðilega þýðingu fyrir hana, hvað stéttarfélög, vinnuveitendasamtök, samvinnusamtök eða samtök opinberra starfsmanna segja um mál eins og þetta. Það, sem hún hugsar um að gera, stenzt lagalega séð, er lögformlega rétt og það, sem hún telur vera skyldu sína að gera í þágu alþjóðar. Ég ætla að undirstrika enn frekar það, sem ég sagði við 2. umr., að frá okkar sjónarmiði, sem stöndum að þessu frv., er það meginatriði, að það er trú okkar og vissa, að með samþykkt frv. sé ekki verið að rýra efni samninganna frá júní s. l., að frv., ef að lögum verður, skerði í engu þau raunverulegu kjör, sem launþegar þá sömdu um, og í sannleika sagt er efni frv. nákvæmlega við það miðað, að svo verði ekki. Upphæð niðurgreiðslnanna er beinlínis við það miðuð, að sá kaupmáttur varðveitist, að frv. samþykktu, sem var raunverulegt innihald samninganna frá í júní. Og þetta tel ég vera aðalatriði málsins, en ekki formshliðina, þótt segja megi með réttu, að vissum samningsákvæðum sé breytt. Það var að því fundið, að ég hefði sagt, að kaupmáttaraukning sú, sem samið hefði verið um í samningunum, hafi verið 17%, og sýna mætti fram á, að þegar þessi ákvæði í frv. væru komin til fullra framkvæmda, væri kaupmátturinn 17% meiri en í maí s. l., og það var fundið að þessu, vegna þess að þá taldi ég með auðvitað báðum megin þá vísitöluhækkun, sem varð í mal og kom til framkvæmda samtímis grunnkaupshækkuninni, sem um var samið. Mér er auðvitað algerlega ljóst, hvað þessar tölur mínar þýddu, og þetta er sá samanburðargrundvöllur, sem venjulegast er gerður. En það er enginn vandi að gera samanburð líka á grunnkaupshækkuninni í júní, sem var um 17–18% og þeirri kjarabót, sem hún út af fyrir sig átti að færa launþegum og hefði fært þeim, ef allt hefði orðið með eðlilegum hætti og þeirri launabót, sem eftir verður miðað við kaupið í júní, á vísitöluhækkunina í maí. Sá samanburður liggur líka fyrir útreiknaður. Niðurstaðan er sú, að grunnkaupshækkunin, sem samið var um, átti að skila og hefði skilað 14% kaupmáttaraukningu. M. ö. o. þegar búið er að fá þetta ofan á allt annað, sem var samningsatriði, og þegar tekið er tillit til tímadráttarins, þá skilar sér þessi 17–18% grunnkaupshækkun sem 14% kaupmáttaraukning. Og ef athugað er, hvað er eftir af þessu grunnkaupi, nú þegar ákvæði l. eru komin til framkvæmda, þá verða þau 14%. Það er auðvitað ekki við því að búast, að nokkur mismunur yrði á niðurstöðunni, hvort sem miðað er við grunnkaup plús vísitölu í maí, júní, eða bara hvort miðað er við grunnkaupið eitt. Enda sýna útreikningar, sem n. geta átt aðgang að, að staðreyndin er þessi. Þetta er því eingöngu formsleg mótbára, sem kom aðallega, að því er ég hygg, frá hv. þm. Lúðvík Jósefssyni og einnig frá hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni, ef sá reikningsmáti er tekinn, sem þeir óska eftir, þ. e. a. s. að athuga kaupmáttaraukningu grunnkaupshækkunarinnar og þá kaupmáttaraukningu, sem núna er eftir, sambærilega, þá er mér alveg sama. Þá á við 14%, í báðum tilfellum auðvitað, í stað 17%. Þetta rennir enn stoðum undir þá grundvallarskoðun okkar, sem málinu fylgja, og það skulu verða síðustu orð mín, að samþykkt frv. tryggir framkvæmd samninganna frá því í júní s. l. Þess vegna mundi ég segja, að engum aðila í þjóðfélaginu sé samning þessa frv. jafnmikið hagsmunamál og einmitt launþegunum, sem gerðu mjög hagstæða samninga í júní s. l. Ef við hefðum ekkert gert, ekkert viljað gera í ríkisstj., þá hefði dýrtíðarhjólið haldið áfram að snúast og á því er ekki nokkur vafi, að á því hefðu engir tapað meir en launþegarnir í landinu. Aðgerðarleysi af okkar hálfu hefði verið það versta, sem gat gerzt, fyrir íslenzka launþega. Þetta gerðum við okkur ljóst, og þess vegna undirbjuggum við, eins vel og vandlega og við höfðum vit á, þessar ráðstafanir. Við erum heppnari að því leyti en stjórn Hermanns Jónassonar var haustið 1956, að við höfum búið við mjög gott árferði, mikinn og vaxandi afla, stórhækkandi verðlag erlendis og góðan hag ríkissjóðs. Þetta setur okkur í betri aðstöðu en stjórn Hermanns Jónassonar haustið 1956 og þetta gerir okkur kleift að hafa ráðstafanirnar þannig, að það á að vera alveg óumdeilanlegt meðal viti borinna manna, að í þessu frv. felst ekki kjaraskerðing hjá launþegum, ef á nokkurn tíma er litið, heldur þvert á móti tryggir það ekki aðeins hag launþeganna framvegis, heldur einnig heilbrigðan rekstur hjá atvinnuvegunum.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hefur haldið hér býsna athyglisverða ræðu. Það leynir sér auðvitað ekki, að hann er farinn að finna til einhvers samvizkubits. Það hefur einhver hróflað eitthvað við honum. Hann kemur nú hér og heldur því fram, að í umr. um þetta mál hafi því verið haldið hér fram af andstæðingum málsins, svona í hita umr. eins og hann sagði, að með samþykkt þessa frv. væri verið að brjóta stjskr. Og síðan var hann með ýmsa tilburði til þess að sanna það, að hér væri ekki um það að ræða, að það væri stefnt að því að brjóta stjskr. Ég held, að hæstv. viðskmrh. hafi fylgzt eitthvað afskaplega illa með þeim umr., sem hér hafa farið fram. Ég tel mig hafa fylgzt með umr. nokkurn veginn óslitið. Ég hef ekki heyrt á þetta minnzt hér í umr., að það væri sérstaklega verið að tala um það, að þetta frv. miðaði að því að brjóta stjskr. Það, sem hér hefur verið sagt, er það, sem hæstv. viðskmrh. varð að viðurkenna hér í sinni ræðu, að þetta frv. stefnir að því að breyta gerðum kjarasamningum á milli verkafólks í landinu og vinnuveitenda, að þetta frv. stefnir að því að raska grundvelli kjarasamninga, sem gerðir hafa verið. Þetta viðurkennir hæstv. ráðh., þetta er inntak frv. Það er að okkar dómi býsna alvarlegur hlutur, þegar lagalega viðurkenndur réttur er tekinn af aðilum. Kjarasamningarnir, sem gerðir voru á s. l. sumri, voru gerðir samkv. lögum og reglum, og þar var um gildandi samninga að ræða. Auðvitað hefur okkur, sem deilum á þetta frv., ekki dottið í hug að halda því fram, að Alþ. geti ekki sett lög. Við vitum það, að það hafa margsinnis verið sett lög, m. a. sem hæstv. viðskmrh. hefur stutt hér áður, um það að afnema vísitöluuppbætur á laun, ekki taka aðeins 2 stig, heldur afnema þær með öllu. Það hafa líka verið sett hér lög um það að færa niður kaup, sem samið hefur verið um í kaupgjaldssamningum. Hann hefði meira að segja getað gengið svo langt hér að samþykkja lög um það, að kaupið skyldi bara fært niður í núll með öllu. Það þarf að setja lög um þetta. En það er eins og hæstv. viðskmrh. hafi enga tilfinningu fyrir því, hvaða siðareglur eiga að gilda, varðandi t. d. samningsfrelsi, sem er yfirlýst í þjóðfélaginu. Það er eins og hann telji það ekkert athugavert, þótt almennum launa- og kjarasamningum, sem gerðir hafa verið samkv. lögum milli aðila, sé gerbreytt, nokkru eftir að þeir hafa verið gerðir, með lögum frá Alþ. Það er eins og hæstv. viðskmrh. sé það nóg að geta sagt: „Við, sem höfum hér meiri hl. á Alþ., höfum leyfi til þess að setja lög, um hvað sem er, svo lengi sem það brýtur ekki beinlínis stjskr.“ Svo finnur hæstv. ráðh. sér það til í þessum röksemdafærslum að benda á það, að Alþ. hafi t. d. leyfi til þess að breyta launaskatti. Skyldu það nú vera sérstök rök í þessu, að Alþ. hafi leyfi til þess að breyta skattlagningu eða að Alþ. hafi tvímælalaust heimild til þess að banna tilteknar framkvæmdir í landinu? Engin deila hefur staðið um þessi atriði í sambandi við þetta mál. Það, sem deilan hefur snúizt um, er það, hvort það fái staðizt í reynd að raska þannig löglega gerðum kjarasamningum, að það, sem um er samið, fái ekki að gilda í reynd. Það er auðvitað enginn vafi á því, að hinn frjálsi samningsréttur er brotinn á þessum aðilum, sem hér er um að ræða. Það er ákaflega hætt við því, sbr. reynsluna, að það geti haft sín áhrif úti í þjóðfélaginu á eftir, að brjóta þennan frjálsa samningarétt. Spurningin er í rauninni um það, hvort menn vilja virða lög og löglega gerða samninga, eða hvort það á að grípa inn í og breyta löglega gerðum samningum einhliða öðrum aðilanum í óhag. Ég held, að hæstv. viðskmrh. muni ekki geta huggað sig lengi við þá kenningu, að samþykktir félagasamtaka úti í bæ hafi hér ekkert að segja og gildi hér ekkert. Ég er ósköp hræddur um það, að hann eigi eftir að reka sig á það, að það eru einmitt félagasamtökin, þ. e. fólkið í landinu, sem ráða, þegar til á að taka í tilfellum eins og þessu. Hæstv. ráðh. sagði, að í þessum efnum væri það sérstaklega hættulegt, ef alls konar fundir úti í bæ og félagasamtök ætluðu sér að gera samþykktir sem hefðu áhrif á störf Alþ., jafnvel til þess að Alþ. breytti fyrirætlunum sínum. Hvað er að heyra, telur þessi hæstv. ráðh. sig ekki einmitt boðbera lýðræðis og lýðræðislegra vinnubragða? Skyldi nú hæstv. ráðh. kannske vilja taka þetta til baka? Vill þá hæstv. ráðh. kannske endurtaka það? Ég bíð og hlusta á, hvað hann hefur að segja um þetta.  Mergurinn málsins í þessum efnum er sá, sem hér hefur margsinnis verið bent á, að hér er um það að ræða, að fyrirhugað er að breyta með l. frá Alþ. nýlega gerðum og löglega gerðum kjarasamningum, sem varða flesta landsmenn. Og þegar búið er að grípa inn í gerða samninga á þann veg, að það er búið að raska samningagrundvellinum, þá er ofur eðlilegt, að sá aðilinn, sem hallað er á, segi um leið og búið er að raska grundvelli samninganna, að þá geti hann ekki lengur talið sig skuldbundinn til þess að standa við önnur ákvæði þeirra. Það, sem skiptir því máli í þessum efnum, er það, hvernig þessir samningaaðilar bregðist við þessum málum. Það var sagt í umr. um málið fyrr, að vel geti verið, að það sé hægt að deila nokkuð langan tíma um það, hvort þetta sjónarmið verkalýðssamtakanna sé rétt samkv. stífustu lagaákvæðum, að halda því fram, að samningarnir séu þar með niður felldir. Það er jafnvel hægt að varpa málinu fyrir félagsdóm, og félagsdómur getur kveðið upp einhvern úrskurð, á meðan stendur e. t. v. allt atvinnulíf í landinu stopp. Það er hægt að halda uppi deilum um þetta í alllangan tíma, en það er hitt atriðið sem gildir: Leiðir þessi samþykkt til stöðvunar á atvinnulífi landsmanna? Leiðir það til þess, að samningarnir falla niður í reynd, og hér verður ekki lengur vinnufriður? Það er það, sem gildir. Hæstv. viðskmrh. vék svo hér að einu efnisatriði úr umr., en það var það, sem ég hafði bent á, að í ræðu hans hafði komið fram, að þegar búið væri að framkvæma öll ákvæði þess frv., sem hér liggur fyrir, þá mundi eftir sem áður kaupmáttur launa vera u. þ. b. 17% hærri en hann var í mal. Og nú segir hæstv. ráðh., að það skipti engu máli, hvort heldur sé miðað við kaupmáttinn í maí eða kaupmáttinn, eftir að samningar voru gerðir um miðjan júnímánuð. Nú veit hæstv. ráðh. það, að í maímánuði stóðu mál þannig, að verðlag hafði þá hækkað á undanförnum mánuðum svo mikið, eins og hér hefur komið fram í umr., að launþegar áttu þá að fá vegna þeirrar verðhækkunar, sem orðin var 1. maí, 4.48 stig í kaupgjaldsvísitölu til þess að bæta upp þessa verðhækkun. Síðan var samið um ákveðna grunnkaupshækkun, 15–18%. Nú kemur hæstv. viðskmrh. og heldur, að hann geti sveiflað sér út úr þessu með því að hringla til tölum og ætlar að segja mönnum það, að það sé nákvæmlega sama, hvort kaupmátturinn er tekinn í malmánuði, á meðan enn vantaði 4.48 stig í kaupgjaldsvísitöluna til að bæta upp þá verðhækkun, sem þá var orðin, eða hvort kaupmátturinn er tekinn um miðjan júnímánuð, þegar launþegar voru búnir að fá þessi 4.48 stig og einnig þá grunnkaupshækkun, sem þá var samið um. Auðvitað vita það allir, að kaupmáttur launanna í maímánuði var lægri þá en á eftir eftir að þeir fengu þessa kaupuppbót.  Eitt atriði vildi ég, að kæmi hér fram í sambandi við þessar umr., fyrst ég er kominn hér upp í ræðustólinn, til viðbótar því, sem áður hefur komið fram en það eru upplýsingar, sem fjhn. hefur fengið um ýmsar verðbreytingar, m. a. eftir miðjan okt. og fram til 1. nóv. Þetta eru upplýsingar, sem fjhn. hefur fengið frá verðlagsstjóra og eiga að réttu lagi að komast hér til allra hv. þm., enda tekið skýrt fram af okkur í fjhn., að við óskuðum þar ekki eftir neinum upplýsingum, sem við mættum ekki fara með hvert sem væri, enda er hér væntanlega ekki um nein launungarmál að ræða. En vegna þeirra umr., sem hér hafa farið fram um þessi verðlagsmál, þá tel ég rétt að lesa hér upp úr þessum upplýsingum frá verðlagsstjóra um þessar verðbreytingar. En í skýrslunni segir m. a. þetta: 15. okt. Hámarksverð á benzíni, gasolíu og fúelolíu. Beiðni: benzín 3.8%, gasolía 20.4%, fúelolía 10.7%. Heimiluð hækkun: benzín 2.3%, gasolía 19.6%, fúelolía 10.l%. Samþ. með 5 atkv. gegn 2. Tveir sátu hjá. Þann 15. okt. voru einnig samþ. flutningsgjöld á olíu með skipum innanlands. Beiðni: 25%. Heimiluð hækkun: 20%. Samþ. með 5 atkv. gegn 4. 15. okt. var samþ. verðskrá málningarverksmiðja. Beiðni: 12–13%. Heimiluð hækkun: 10%. Samþ. með 5 atkv., 4 sátu hjá. 23. okt. Hámarksverð á brauðum, vínarbrauðum, tvíbökum og kringlum. Heimiluð hækkun: 2.2–5.7%. Samþ. með 9 shlj. atkv. 23. okt. Hámarksverð á öli og gosdrykkjum. Beiðni: 10–12%. Verksmiðjum heimiluð hækkun um 4.5–7.1%. Samþ. með 4:4 atkv., 1 sat hjá. 28. okt. Áskriftargjöld, lausasöluverð og auglýsingaverðskrá dagblaða. Beiðni: áskrift 18.2%, lausasala 50%, auglýsingar 25%. Heimiluð hækkun: áskrift 18.2%, lausasala 20%, auglýsingar 25%. Samþ. með 8:1 atkv. 28. okt. Fargjöld og flutningsgjöld með flugvélum innanlands. Beiðni: 15%. Heimiluð hækkun: 10%. Samþ. með 5:4 atkv. 28. okt. Flutningsgjöld á vörum frá útlöndum. Beiðni: 20–27%. Heimiluð hækkun: 10%. Samþ. með 5 atkv., 4 sátu hjá. 28. okt. Fargjöld með sérleyfisbifreiðum. Beiðni: 20%. Heimiluð hækkun: 15%. Samþ. með 5 atkv., 4 sátu hjá.  30. okt. Fargjöld Strætisvagna Reykjavíkur. Beiðni: 33%. Heimiluð hækkun: 15%. Samþ. með 5:4 atkv. 30. okt. Gjaldskrá leigubifreiða. Beiðni: 6.4%. Heimiluð hækkun: 4%. Samþ. með 7 atkv., 2 sátu hjá. 30. okt. Fargjöld Strætisvagna Kópavogs. Beiðni: 19%. Heimiluð hækkun: 15%. Samþ. með 5 atkv., 3 sátu hjá. Og svo kemur hér neðanmáls: Sept.–okt., hækkunarbeiðnir, sem nefndin synjaði: Öllum beiðnum um verðhækkanir vegna launahækkana, 4.21%, 1. sept. 1970, þ. e. a. s. vísitöluhækkun var synjað, nema í sambandi við útselda vinnu í byggingarvinnu. Beiðni um 7.3% almenna hækkun verzlunarálagningar og sérstaka hækkun álagningar á skófatnaði og tilbúnum fatnaði var synjað. Út- og uppskipunargjöld í Reykjavík, viðbótarhækkunarbeiðni var synjað. Og verðskrá á hárgreiðslustofum, erindi hárgreiðslumeistara um viðbótarhækkun var synjað. Auk þessa, sem ég hef lesið, fylgja svo hérna með í hverjum lið nokkrar skýringar á ástæðum, hvað teljist til vinnulaunahækkana og hvað vegna hækkana á innflutningsverði og ýmsu öðru, sem ég hef ekki lesið hér. Ég tel, að það komi alveg greinilega fram í þessum upplýsingum, að á því tímabili, sem hér hefur verið nokkuð rætt um, þ. e. a. s. frá því að hæstv. forsrh. gaf yfirlýsingu sína í sjónvarpi um það, að til stæði að samþykkja verðstöðvun, þá hafa beinlínis verið samþykktar af verðlagsyfirvöldunum fjöldamargar hækkanir og sumar allríflegar. En það kalla ég ríflega hækkun, t. d. að taka, þegar samþ. er að heimila 10% hækkun á flutningsgjöld frá útlöndum, þegar þess er gætt, að búið var nokkru áður að hækka flutningsgjöld frá útlöndum um 16% frá öllum löndum nema Danmörku 28% og Bretlandi 34%, og svo komu 10% til viðbótar þessu öllu. Ég álít, að þessar upplýsingar sýni það alveg glöggt, að það var fullur skriður á verðhækkununum seinni hlutann í okt., eins og reyndar á tímabilinu þar á undan. Hér er vitanlega aðeins skýrt frá skriðunni, sem varðar beinlínis verðlagsyfirvöldin sjálf, þ. e. a. s. verðlagsskrifstofuna, og það, sem þurfti að sækja um heimildir fyrir. Hér er hins vegar ekki minnzt á þá skriðu, sem þeir settu á stað, sem réðu verðlaginu sjálfir. En það er í ýmsum greinum, að aðilarnir, sem selja vöruna, ráða verðinu sjálfir. Og með í þessu er heldur ekki upptalning á ýmsum hækkunum, sem ekki flokkast undir verðlagsskrifstofuna, en flokkast undir opinberar stofnanir, eins og t. d. hækkunin hjá Pósti og síma. Ég tel, að bæði þessar og aðrar upplýsingar, sem hér hafa komið fram í þessum umr. um verðlagshækkanir í sumar og haust, sýni það, svo að ekki verði um villzt, að vandinn, sem nú er við að glíma í íslenzku efnahagslífi, stafar frá allt of miklum verðlagshækkunum, sem hafa verið heimilaðar í sumar og haust. Hinir ýmsu aðilar hafa komizt upp með það, ekki aðeins að velta af sér út í verðlagið öllum þeim áhrifum kauphækkananna, - þeir tóku ekki á sig neitt af kauphækkuninni, - sem um var samið á miðju sumri, heldur hafa þeir einnig komizt upp með það að fá í sinn hlut í gegnum hækkandi verðlag verulegar hagsbætur frá því, sem áður var, og það, sem síðan hefur gerzt, er það, að í kjölfar hins hækkaða verðlags hefur síðan framfærsluvísitalan í landinu hækkað, og þar af leiðandi átti kaupgjaldsvísitalan einnig að hækka, og launafólk hafði gert samning um það í sumar að fá bætur í launum til þess að vega upp verðlagshækkanir af þessu tagi. En þegar komið er að því, að það eigi að greiða út bæturnar á launin vegna þessara verðlagshækkana, þá þarf að gera sérstakar efnahagsráðstafanir hér á Alþ. í þá átt að draga úr bótarétti fólksins, sem samið hafði verið um í kaupgjaldssamningunum. Það er skoðun mín, að hið almenna efnahagskerfi þjóðarinnar hafi verið þannig á þessu ári, að það hefði átt að vera hægt að tryggja launþegum raunhæfar kjarabætur, sem nam kaupgjaldshækkununum, sem samið var um 19. júní í sumar. Þjóðarframleiðslan fór stórkostlega vaxandi, verð á útflutningsvörum þjóðarinnar hækkaði nú meir en nokkru sinni áður, þjóðartekjurnar munu vaxa á þessu ári yfir 10%. Nú var aðstaða til þess að segja við atvinnurekendur: „Þið verðið að taka á ykkur stærsta hlutann af kauphækkuninni og bera hann,“ og það átti að standa gegn verðlagshækkunum í lengstu lög. Mér dettur þó ekki í hug að neita því, að í einstaka tilfellum hefði átt að samþykkja einhverjar verðlagshækkanir, m. a. þar sem um var að ræða hækkun á vörum erlendis, en ég held, að þær verðlagshækkanir hefðu ekki þurft að verða meiri en svo, að það hefði ekki þurft að ríða neinu á slig. En það er þetta, sem er alltaf að gerast hér hjá okkur, að stjórnarvöld landsins eru alltof viljug á það að heimila verðhækkanir, en þegar kemur að því að menn eigi að standa við verðhækkunina og sjá verðhækkunina í launakjörum, þá hrökkva þeir við, þá þarf að gera ráðstafanir. En slíkar ráðstafanir duga skammt. Það getur verið, að það sé hægt að koma þeim fram í krafti meirihlutavalds á Alþ., og það getur verið, að slíkar ráðstafanir standi í nokkra mánuði, en svo verður þeim hrundið til baka, venjulega í gegnum vinnustöðvanir, framleiðslustöðvanir, tap fyrir þjóðarheildina. Svo koma nýir kjarasamningar, og ef leikurinn byrjar upp á nýtt, að stjórnarvöld gefa eftir, leyfa miskunnarlaust allar verðlagshækkanir, þá vitanlega kemur innan skamms að því, að það þarf að fara að fella gengið, og ný kollsteypa byrjar. Það er í þessum efnum, sem þarf að breyta um stefnu í þjóðfélaginu. En því fer víðs fjarri, að ríkisstj. leysi vandann á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og jafnvel þó að hæstv. viðskmrh. finni það út, að l. út af fyrir sig fái staðizt, þá leysir þetta ekki vandann, en það er hætt við því, að þetta leiði til ennþá meiri vanda við að eiga en við höfum þurft að glíma við að undanförnu.



Herra forseti. Ég hafði reiknað með því, að við þessa 3. umr. mundu engar umr. verða eða sáralitlar, sökum þess hve þrautrætt þetta mál var, bæði við 1. umr. og 2. umr. Þetta ætlar nú samt að fara á aðra leið. Hér virðast ætla að verða mjög miklar umr., og það er hæstv. viðskmrh., sem hefur riðið þar á vaðið. Það hefur komið í ljós, þrátt fyrir það að hann bæri sig allborginmannlega hér við 1. umr., að samvizkan er eitthvað óróleg, og þess vegna hefur hann talið sig létta eitthvað á henni með þeirri ræðu, sem hann hélt hér áðan. Og mig undrar það ekki neitt, þó að samvizka hæstv. viðskmrh. sé frekar óróleg um þessar mundir. Hæstv. ráðh. hefur t. d. byrjað á því fyrir nokkru, að því hann sjálfur hefur talið í sjónvarpinu, að láta fara fram eins konar könnun á því, hverjir séu sannir jafnaðarmenn á Íslandi. Þetta er að vísu nokkuð teygjanlegt, hverjir séu sannir jafnaðarmenn, en þegar talað er um sanna jafnaðarmenn, þá er ekki ólíklegt, að menn hafi í huga jafnaðarmenn á Norðurlöndum.  Jafnaðarmannastjórnin í Svíþjóð fyrirskipaði fyrir nokkru verðstöðvun um nokkurra mánaða skeið. Mér er ekki kunnugt um, að þeirri verðstöðvun hafi fylgt nokkur skerðing eða nein skerðing á kjarasamningum milli atvinnurekenda og verkamanna. Ég er þvert á móti sannfærður um, að sænska jafnaðarmannastjórnin hefði aldrei grípið til verðstöðvunar, ef henni hefðu þurft að fylgja einhver ákvæði um það að skerða kjarasamninga milli atvinnurekenda og verkamanna. Danska stjórnin, sem að vísu er ekki jafnaðarmannastjórn, hefur einnig grípið til verðstöðvunar um nokkurra mánaða skeið með fullu samþykki jafnaðarmannaflokksins þar, þó að þar sé um stjórn hægri flokka að ræða, án þess að framkvæma samhliða nokkra skerðingu á kjörum launafólks. Norski verkamannaflokkurinn hefur borið fram í þinginu till. um verðstöðvun, en án þess að henni fylgi nokkur skerðing á kjörum launafólks. Ég held, að þessi dæmi frá Norðurlöndum sýni það nokkuð glöggt, hvaða munur er á sönnum jafnaðarmönnum og þeim jafnaðarmannaflokki, sem situr nú í ríkisstj. Íslands, og það er m. a. vegna þess, að hæstv. ráðh. er eins órólegur nú og raun ber vitni um. En mér fyndist ekki óeðlilegt í framhaldi af þessu, vegna þess að fulltrúar Samtaka frjálslyndra og vinstri manna og Alþb. taka nú þátt í þessari könnun með Alþfl., hvort þeir ættu ekki að óska eftir sérstökum fundi með Alþfl. og þm. hans til að ræða þetta mál nánar og sjá það svart á hvítu, hvort þeir í þeim viðræðum gætu ekki fengið það fram með því að reyna að hafa áhrif á hæstv. viðskmrh. og hans flokksbræður, að þeir tækju nú upp sömu stefnuna og jafnaðarmannaflokkarnir á Norðurlöndum í þessum efnum, þ. e. stæðu að verðstöðvun án þess, að því væri látin fylgja skerðing á kjörum verkamanna, eins og hér er stefnt að. Mér finnst, að fyrst þessir samningar standa á annað borð, eigi nú fulltrúar Alþb. og Samtaka frjálslyndra og vinstri manna að óska eftir sérstökum fundi með Alþfl. um það, hvort hann sé nú ekki fáanlegur til þess að fylgja á þessu sviði sömu stefnu og sannir jafnaðarmenn gera á Norðurlöndum og annars staðar. Mér finnst, að það sé eiginlega skylda þeirra, fyrst yfir stendur að láta fara fram könnun á þessu.  Ég ætla þá að víkja nokkrum orðum að þeim gr. í þessu frv., sem mest hefur verið deilt um, þ. e. 4. og 5. gr., eða þeim gr., sem fjalla um vísitöluskerðinguna. Hæstv. viðskmrh. viðurkenndi nú, að í þessum gr. fælust breytingar á gildandi kjarasamningum. Hann reyndi bara að afsaka með því, að lög væru svo oft sett, sem breyttu samningum á einn eða annan hátt. En sem sagt, það liggur hér fyrir frá hans hendi, enda getur hann ekki annað, að þessar gr. breyti verulega grundveili kjarasamninganna, sem gerðir voru á s. l. sumri. Hann vildi svo halda því fram, að raunverulega fælist ekki nein kjaraskerðing í þessum breytingum. Ég held, að fsp., sem hv. 1. þm. Vestf. lagði fyrir forsrh. í gær, leiði það alveg glögglega í ljós, hvaða kjaraskerðing felst í þessum tveimur gr. Hv. 1. þm. Vestf. spurði forsrh. að því, hvort kaupmáttur launa yrði ekki hinn sami 1. des. og hann var 1. sept. s. l. Forsrh. var það hygginn, að hann vékst undan að svara þessu og sagði, að það færi eftir þessu og þessu, sem hann vildi ekki gera nánari grein fyrir. Þetta liggur einfaldlega í því, að hinn 1. des. n. k., þegar kaupið verður greitt, verða felld niður 3 vísitölustig, sem launþegar verða alveg að taka á sig. Það er 1 vísitölustig, vegna þess að áfengi og iðgjöld trygginganna eru tekin út úr vísitölunni, 2 stigum er a. m. k. frestað til 1. sept. samkv. 5. gr. frv. Þannig eru látin vera óbætt 3 vísitölustig, sem launþegum mundu vera bætt, ef þessar gr. í frv. væru ekki samþ. Þetta held ég, að hæstv. viðskmrh. hljóti að viðurkenna, að nú 1. des. lækka launagreiðslur eða dýrtíðarbætur til launþega um sem svarar þessum 3 vísitölustigum vegna þessara tveggja gr. í frv., ef þær verða samþ., og kaupmátturinn minnkar, sem því svarar. Ég held, að það sé ekki hægt að mæla á móti þessu. Hitt er svo algerlega út í hött, þegar hæstv. ráðh. koma upp með það, að launþegar kunni að vinna þetta upp síðar, vegna þess að það mundu verða verðhækkanir á tímabilinu, sem verði ekki ef verðstöðvunin nær tilgangi sínum. Nú veit enginn um það. En þess er líka að gæta, að þarna á móti kemur það, að samkv. gildandi reglum eða gildandi l. verður ríkið, ef það grípur til niðurborgana, að byrja þær a. m. k. einum mánuði áður en kaupgreiðsluvísitalan er reiknuð út, þannig að þetta getur haft verulega kjaraskerðingu í för með sér fyrir launþega. Ég nefni sem dæmi, að ef þær niðurgreiðslur, sem ríkisstj. fyrirhugar nú á smjöri og fleiri landbúnaðarvörum, hefðu ekki verið komnar til sögunnar fyrir 1. nóv. s. l., þá hefðu þær engin áhrif haft á kaupgreiðsluvísitöluna 1. des., þ. e. a. s. til þess að hafa áhrif á kaupgreiðsluvísitöluna 1. des. þurfti hún að vera komin til framkvæmda fyrir 1. nóv., en nú þurfa þær ekki að verða komnar til framkvæmda fyrir 30. nóv. samkv. þeim reglum, sem felast í þessum lagagr. Þetta þýðir það, að launþegar verða þarna af niðurgreiðslunum í einn mánuð eða þeim hagnaði, sem þær veita. Og það sparar ríkissjóði, að því er talið er, nokkra tugi millj. í þessum mánuði. Það er óumdeilanlegt, hvað sem hæstv. ráðh. segja, að þessum breytingum á kjarasamningunum, sem felast í frv., fylgir strax kjaraskerðing, sem nemur 3 vísitölustigum, og það er ekki hægt að halda fram með neinu móti, að þetta vinnist upp aftur, þó að það sé hægt að sýna á pappírunum einhverja útreikninga um það. En frá sjónarmiði verkalýðshreyfingarinnar hlýtur málið að liggja þannig fyrir, að þó að hér sé um nokkra kjaraskerðingu að ræða, þá sé það ekki aðalatriðið. Aðalatriðið sé fordæmið, sem hér er verið að skapa, það fordæmi, að ríkisvaldið geti í andstöðu við verkalýðshreyfinguna breytt kjarasamningum, annað hvort lækkað grunnkaup eða skert dýrtíðarbætur. Það er að vísu rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þetta var gert 1956, en sá var munurinn á, að það var þá gert með samþykki allra helztu forustumanna verkalýðssamtakanna. Þó að segja megi, að formlega skipti það ekki verulegu máli, þá skiptir það öllu máli siðferðilega, og það, sem skiptir mestu máli í sambandi við alla lagasetningu, er það, að hún hafi siðferðilegan grundvöll til að byggjast á, því að ef lögin hafa ekki siðferðilegan grundvöll til að byggjast á, þá eru þau oft og tíðum miklu frekar ólög heldur en lög. Og það er þennan grundvöll, sem þessa lagasetningu vantar nú, að það vantar samþykki þess aðilans, sem á að skerða kjörin hjá, til þess að gera þessa breytingu. Það vantar þann siðferðilega grundvöll, sem lögin eiga að byggjast á. Ég held, að verkalýðshreyfingin hljóti að telja þetta fordæmi svo varhugavert, að hún geri þær gagnráðstafanir, sem að gagni koma, með hvaða hætti sem verður, til þess að brjóta niður þessi ákvæði l. og hvað sem hinum formlega rétti viðkemur, þá er það víst, að hún hefur hinn siðferðilega rétt til þess að gera það. Hún hefur þar hinn sama siðferðilega rétt og hún byggði á, þegar hún fyrr á árum var að tryggja sér þá viðurkenningu, sem hún hefur nú. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að lengja meir umr. um þetta mál. Ég vil á ný endurtaka það, að mér finnst, að þm. Samtaka frjálslyndra og vinstri manna og Alþb. eigi að óska eftir sérstökum fundi með Alþfl. til þess að ganga eftir því, hvort hann sé ekki tilleiðanlegur til þess að falla frá ákvæðum þessa frv., sem ganga jafnberlega í berhögg við verkalýðshreyfinguna og þeir hafa haldið fram, og ég verð nú satt að segja, að ég sé ákaflega illa, hvernig þeir geta haldið áfram viðræðum við Alþfl. eins og þar sé um sanna jafnaðarmenn að ræða, eftir að Alþfl. stendur að lagasetningu eins og þessari, sem gengur í berhögg við verkalýðshreyfinguna. Og mér finnst, að hér þurfi að reyna að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið ofan í, þ. e. að þeir taki upp þessar viðræður við Alþfl., áður en þetta mál er endanlega afgreitt úr þinginu, en bíði ekki eftir því, að það verði afgreitt héðan. Það er helgi framundan, og sú helgi fyndist mér, að væri vel notuð, ef þeir óskuðu eftir sameiginlegum fundi þessara þingflokka til þess að ræða um þetta mál. Ef það færi nú svo, að Alþfl. væri nú tilleiðanlegur til þess að gerast sannur jafnaðarmannaflokkur og breyta afstöðu sinni, þá finnst mér nú líklegt, að hæstv. viðskmrh. hafi þau áhrif, að hann gæti fengið málinu frestað í svona 2–3 daga, meðan þessir þrír vinstri flokkar væru að ræða nánar um þetta mál. En um málið í heild vil ég svo að endingu segja það, að mér finnst það vera fullkomin staðfesting á því, að Sjálfstfl. hafi rétt fyrir sér, þegar hann óskaði eftir þingkosningum á síðasta hausti. Sjálfstfl. byggði það á því, að það væru fram undan miklir erfiðleikar í efnahagsmálum þjóðarinnar og það væri ólíklegt, að stjórnarliðið væri fáanlegt til þess að gera raunhæfar ráðstafanir fyrir kosningar, og þess vegna væri heppilegast að hafa kosningar strax í haust. Þær ráðstafanir, sem felast í þessu frv., styðja alveg þetta mat Sjálfstfl., því að það liggur í augum uppi og það viðurkenna allir, að hér er um hreinar bráðabirgðaráðstafanir að ræða, bráðabirgðaráðstafanir, sem alls ekki geta staðizt lengur en fram yfir næstu kosningar, og þá verður að gera það, sem Sjálfstfl. taldi, að hefði þurft að gera í haust, ef kosningar hefðu farið fram.



Herra forseti. Að vanda hefur verið lögð dagskrá á borð þm. Á dagskrá Nd. í dag er eitt mál, „stöðugt verðlag og atvinnuöryggi“. Ég gæti trúað því, að ef þessi dagskrá væri borin út um bæinn og menn litu á hana fljótlega, þá risi fagnaðaralda um allan bæ, því að þá héldu menn, að stjórnarliðið hefði nú, eftir þessa 11 eða 12 ára setu loksins tekið sig á og tekið það fyrir fyrst og eitt mála, sem átti að vera höfuðmálið í byrjun samstarfs þessara flokka. Það yrði áreiðanlega mikill léttir fyrir marga, ef þessu yrði komið á, t. d. fyrir þá, sem vinna við atvinnuvegina og hafa búið í stöðugri óvissu árum saman um langt árabil með allt verðlag á öllum rekstrargjöldum, fyrir neytendur, fyrir húsmæðurnar, sem fara út í búðir daglega hér í bænum og mega á hverjum degi búast við því að sjá nýja verðmiða á vörunum ellegar strikað yfir verðið á gamla miðanum og annað hærra sett í staðinn, þá líklega kæmi þetta sér betur fyrir sparifjáreigendur, og sjálfsagt mundi einhverjum létta, ef drægi úr því óskaplega annríki, sem verið hefur um langt skeið og aldrei meira en nú á síðustu tímum, á viðreisnartímunum, hjá öllu því fólki, hundruðum og þúsundum manna, sem situr við það með sveittan skallann að reikna út sífelldar breytingar á kauptöxtum í hundruðum liða hjá hinum ýmsu starfsstéttum og verðlagi á þúsundum vöruflokka og einstakra vara. Það er víst ekki vafi á því, að það mundi létta á þessu fólki, ef það á nú loksins að verða að veruleika, sem þessir stjórnarflokkar lofuðu í byrjun síns samstarfs, að koma á stöðugu verðlagi og tryggja grundvöll atvinnuveganna, en því hefur þá fylgt, sem hér er kallað atvinnuöryggi og má líta á kannske á fleiri vegu. Og það mundi þá létta á víðar. Menn þyrftu kannske ekki að fara eins hratt í það að búa til nýja mynt, og þá kannske yrði þeirri hættu bægt frá, að dálkarnir í tölvunum og heilunum yrðu of fáir fyrir viðreisnarkrónurnar. Það væri því ekki furða, þó að mönnum létti, ef þeir þættust sjá fram á þetta og væru svo fljótfærir að taka þetta alvarlega. Það er ómögulegt að skoða þetta frv. og þann málatilbúnað, sem nú er uppi hafður hér, án þess að líta aðeins til baka og meta hann í samhengi við það, sem á undan hefur gengið. Auðvitað skyggir það strax á, sem hér var rækilega upplýst áðan af hv. 4. þm. Austf. með upplestri hans úr gerðum verðlagsnefndar, að á undanförnum vikum hefur verðlag stöðugt þokazt upp og alveg eins og ekki síður á því tímabili eða þeim tíma, sem liðinn er frá því, að hæstv. ríkisstj. boðaði verðstöðvun. En hvað sem því liður, þá má, ef nokkuð er skyggnzt aftur í tímann, auðvitað öllum vera ljóst, að lítið er að byggja á verðstöðvunum, sem þessi hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkar beita sér fyrir á svipuðum tíma og nú, m. ö. o. þegar dregur að því, að enn á að ganga til kosninga, því að þessir tilburðir eru sem sagt ekkert nýir. Samstarf þessara flokka byrjaði á því, að Sjálfstfl. studdi minnihlutastjórn Alþfl., sem mynduð var 1958. Þá hafði vinstri stjórnin farið frá völdum. Hún hafði beðizt lausnar, vegna þess að hún taldi sig ekki geta framkvæmt þá stefnu, sem hún hafði heitið að berjast fyrir og standa og falla með. Þá var mynduð minnihlutastjórn Alþfl., og Sjálfstfl. studdi þá stjórn, og það var byrjun á því samstarfi þessara tveggja flokka, sem staðið hefur síðan. Þá var gerð verðstöðvun, og Alþfl., sem aldrei hefur nú verið sérstaklega stór, kom þá fram fyrir þjóðina, fram fyrir hv. kjósendur og rétti upp. hendurnar eins og lítið barn og sagði: „Ég er svona stór, ég get stöðvað verðið einn, gert það, sem ekki var hægt, þó að við værum þrír saman hérna fyrir nokkrum mánuðum. Ég get stöðvað verðið. Og auðvitað leið svo ekki langt fram yfir kosningar, áður en það kom í ljós, að hér var um hreina blekkingu að ræða. Stöðvunin var aðeins stundarfró, og skriðan fór af stað aftur af fullum krafti. Tvær gengisfellingar dundu þá yfir með stuttu millibili með öllum þeim afleiðingum, sem þeim fylgja og öllum eru kunnar. Til þess að gera langa sögu stutta vil ég aðeins aftur víkja að því, að þegar síðast átti að kjósa, var alveg nákvæmlega sami leikur leikinn, og ég er ekki búinn að gleyma því, sem ég las þá í „blaði allra landsmanna“. Þá var minnkandi afli, og það hafði orðið verðfall á íslenzkum vörum erlendis. En í „blaði allra landsmanna“ mátti lesa það, að þeim ógnum, sem af slíkri þróun stöfuðu, hefði verið bægt frá, fullkomlega bægt frá, í krafti þeirrar ágætu stjórnarstefnu, sem hér hefði ráðið í landinu á undanförnum árum. Þetta var auðvitað fyrir kosningar. Síðan var kosið og blekkingin tókst þannig, að stjórnin hélt meiri hl. Síðan leið sumarið með sumarfríum og siglingum, en þegar þing kom saman að hausti, var það eitt fyrsta málið, sem kom fyrir þingið, að gera neyðarráðstafanir í efnahagsmálum. Og þær ráðstafanir voru fyrst og fremst fólgnar í því að seilast inn á matborð heimilanna og ná með þeim hætti nokkrum hundruðum millj. kr. inn í ríkissjóðinn með því að fella niður niðurgreiðslur af brýnustu matvælum og annað af því tagi. Þessi aðför mætti harðri andstöðu hér á Alþ., eins og hv. þm. muna, og það var kannske orðin nokkur tvísýna á því, hvort ríkisstj. þyrði að halda áfram með aðgerðir í þessari mynd, þegar það gerðist, að Bretar felldu gengi síns gjaldmiðils nokkuð. Ríkisstj. fór þá að dæmi þeirra og felldi gengi íslenzku krónunnar, en miklu meira en Bretar gengi pundsins. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma í það að rekja þessa sögu neitt nákvæmlega. Hv. þm. og aðrir, sem fylgdust með þeim málum þá, muna hana og kunna hana, og þeir muna þær marghljóða yfirlýsingar, sem þá voru gefnar af hæstv. ríkisstj. og t. d. af hæstv. viðskmrh., fyrst um það, að gengislækkun kæmi ekki til greina, hún væri ekki lausnin, og síðan örfáum vikum seinna um það, að gengislækkun væri einmitt rétta leiðin og allra helzt sú gengislækkun, sem þarna var framkvæmd, vegna þess að hún hefði verið undirbúin svo vel og allir útreikningar væru í svo góðu lagi, að slík ágætis gengislækkun hafði aldrei áður komið til framkvæmda, a. m. k. ekki á þessu landi. Þessi gengisfelling var gerð að hausti eins og oftar, og það var varla hægt að bíða með það þangað til þing kom saman aftur eftir þinghléið um jól og áramót að leggja fram ný frv. um nýjar vandræðaráðstafanir til viðbótar við þá aðgerð, sem í gengislækkuninni fólst. Svo vel stóðust þeir útreikningar, sem talsmenn hæstv. ríkisstj. höfðu fyrir fáum vikum sagt hv. þm. og þjóðinni, að væru með öllu óyggjandi og aldrei hefðu aðrir slíkir legið fyrir, þegar gengislækkun hefði verið gerð. Og það leið enginn mánuður svo á þeim vetri, vetrinum 1967–1968, að ekki kæmu fram mánaðarlega ný vandræðafrv. í ýmsum myndum til viðbótar við þá hina vel útreiknuðu gengislækkun. Og við höfum séð meiri gengislækkanir og stærri, síðan þetta var. Og við síðustu gengislækkun, má segja, að það hafi verið náð merkum áfanga í þeirri sorgarsögu að lækka gengi íslenzkrar krónu, því að það er þá, sem það gerist við síðustu gengisfellingu, að sú króna, sem fyrir 40 árum jafngilti einni vinnustund, svona lauslega reiknað, var ekki lengur orðin einnar mínútu virði, heldur væri nær að segja það, að nú þurfi 100 kr. á móti einni fyrir 40 árum, þegar metið er á móti vinnu. Þessi saga, þó að hún sé ekki rakin hér nema í örfáum orðum, gerir að engu þær vonir, sem menn ella kynnu að binda við þetta stöðvunarfrv. í höndum núv. ríkisstj. Og vegna þess, að það eru ekki nema örfáir dagar síðan hæstv. forsrh. lýsti yfir því hér á Alþ., að stjórnarstefnan yrði óbreytt, þá er engin minnsta ástæða til þess að ætla, að annað fari á eftir heldur en það, sem hv. þm. og allir landsmenn þekkja allt of vel. Þó að þetta frv. verði samþ. og með bráðabirgðaráðstöfunum verði stöðvað verðlag þangað til í haust, þá er óvissan, a. m. k. við sömu forustu, alger um það, hvað við taki. Það eina, sem mælir með því nú að mínum dómi að gera bráðabirgðaverðstöðun, líkt og hér er farið fram á, að slepptum þeim aðgerðum, sem snerta gerða samninga og gilda, það er, að það eru kosningar fram undan í vor, og þá er möguleiki til þess fyrir þjóðina að skipta um forustu og knýja fram breytta stefnu. Með því eina móti getur gagn orðið að því að stöðva verðlag til bráðabirgða, en annars alls ekki, því að eins og sýnt hefur sig áður við verðstöðvanir þessara hv. stjórnarflokka, sem nú fara með völd, þá hefur verðbólgan aukizt og magnazt margfaldlega að þeim loknum hverju sinni. Það hefur verið margsýnt fram á það hér, að aldrei að undanteknum hæsta toppnum á stríðsárunum hefur verðbólguþróunin orðið eins ör og á stjórnartíma þessarar stjórnar, sem settist á stjórnarstóla til þess að stöðva verðbólguna, til þess að koma á jafnvægi í peningamálunum. Efni þessa frv. hefur áður verið margsinnis rakið hér í umr., og síðast áðan vék hv. 4. þm. Reykv. að því í einstökum atriðum. Frv., eins og það er nú, felur það í sér að ógilda viss atriði í þeim samningum, sem verkalýðssamtökin og atvinnurekendur hafa nýlega með sér gert. En það er álit margra, að unnt hefði verið að ná sama marki og þetta frv. stefnir að, þ. e. stöðvun til bráðabirgða, án þess að grípa til þessara ráðstafana, sem enginn getur sagt um nú, hvaða afleiðingar kunna að hafa og er ég þó með þeim orðum á engan hátt að gefa það í skyn, að stéttasamtökin taki til neinna ólöglegra aðgerða. Skyndistöðvun verðlags er því aðeins réttlætanleg, eins og ég sagði, ef nota á tímann til þess að undirbúa breytta stefnu, annars er hún gagnslaus. Þetta frv. er eins og hér hefur oft verið bent á, enn ein sönnunin og ekki sú sízta fyrir úrræðaleysi og uppgjöf þessarar ríkisstj., uppgjöf við málefnin, þó að ekki kenni neinnar uppgjafar við það að sitja í stjórnarstólunum. Nú er boðið upp á þetta, þessi bráðabirgðaúrræði, eftir þriggja kjörtímabila setu í ríkisstj. Þetta er í sjálfu sér aumkunarvert, og þetta áréttar það og undirstrikar, eins og fram kom hér áðan í ræðu hv. 4. þm. Reykv., að það var óforsvaranlegt annað en skjóta málinu undir dóm þjóðarinnar nú í haust. Þetta sáu ráðamenn Sjálfstfl., að því er virtist. Þeir létu það hins vegar ráða úrslitum að fá að sitja áfram kyrrir í stjórnarstólum þennan vetur, létu undan þrýstingi frá Alþfl., sem treysti sér ekki til þess að fara í kosningar þá. Og þetta, að Sjálfstfl. skyldi gera þetta vitandi vits, að hann var að gera rangt, er auðvitað stórlega vítavert. Það bar að kjósa í haust og raunar miklu, miklu fyrr, því að það má segja, að það hafi ekki örlað á því allan þann tíma, sem þessi meiri hl., sem nú fer með völd, hafi nálgazt það að koma í framkvæmd þeim meginstefnumálum, sem hann eða stjórnin setti fram í byrjun þessa samstarfstímabils, en þau voru, eins og allir muna, m. a. stöðvun dýrtíðarinnar, og ég hef áður vikið að, hvernig það hefur tekizt. Hækkun dýrtíðar nú er u. þ. b. 250 á móti 150, áður en þessir komu til valda. Allir vita, hvernig til hefur tekizt um það fyrirheit að draga úr skuldasöfnun erlendis, en hún hefur margfaldazt. Þá hef ég líka vikið að því, að á þessu tímabili hefur sá áfangi náðst, að krónan jafngildir orðið einseyringi miðað við um 1930. Það er ekki hægt annað að segja en þetta eru ákaflega ömurlegar staðreyndir, og þessi þróun segir til sín í öllu þjóðlífinu. Það mætti spyrja, hvort hæstv. ríkisstj. búist við því, að það þurfi nokkuð sérstakt að gera fyrir atvinnuvegina svona undir áramótin, útflutningsatvinnuvegina, sjávarútveginn. Það má mikið vera, ef það telst ekki nauðsyn, og það veit alþjóð. Margar tölur liggja fyrir um það, að kaupmáttur launa er lítill, og það hefur ekki lengi verið jafnerfitt fyrir fjölskylduna að láta endana ná saman, þegar kaupa á í matinn og kaupa allra brýnustu nauðsynjar. Það atvinnuleysi, sem hér gaus upp eins og drepsótt á valdatíma þessa stjórnarmeirihluta rétt að loknu hinu mesta góðæri, sem yfir Ísland hefur gengið, hvað snertir útflutningsframleiðsluna, er enn þá ekki kveðið niður. Það er enn þá viðvarandi á svæðum. Atvinnuleysi var hér óþekkt í áratugi, og ég álít, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki snúizt við þeim málum af þeirri hörku, sem eðlilegt var, heldur láti sér þvert á móti fremur hægt um að kveða þá vofu niður, og ég álít það mjög vítavert, að hún skuli ekki hafa unnið að því af festu, að atvinnuleysi sé algerlega úr sögunni, því að auðvitað er það óskaplegasta verðmætasóunin, sem til er, þegar vinnandi hendur hafa ekki verk að vinna. Þetta og ótal margt fleira hlýtur að skoðast, þegar hæstv. ríkisstj. leggur nú fram enn eitt frv. um skyndistöðvun verðlags. Það er ekki hægt að líta fram hjá þessum hlutum. Það kom fram hér við 2. umr. þessa máls, að stjórnarandstæðingar voru reiðubúnir til þess að taka þátt í skyndistöðvun verðlagsins, en þó ekki á þeim grundvelli að brjóta um leið niður gerða og gilda samninga. En ég legg áherzlu á það enn þá og aftur, að skyndistöðvun verður því aðeins gagnleg, að hléið sé notað til þess að undirbúa aðrar ráðstafanir, undirbúa breytta stefnu. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa báðir margsinnis lýst yfir því, hvernig þeir vildu taka á málunum, og ég ætla ekki að fara að fara út í það, t. d. varðandi Framsfl., heldur læt ég nægja að vísa til þeirra þingmála sem hafa verið lögð fram af hálfu flokksins og flokksmanna á þessu þingi og raunar áður. Mér þótti eins og líklega fleiri þm. töluvert skrýtin ræða hæstv. viðskmrh. áðan, þegar hann í fundarbyrjun eiginlega vakti upp umr. um þetta mál nú að nýju við 3. umr. Hann talaði um stjórnarskrárbrot, en sennilega hefur hann nú bara meint það, sem hefur verið gagnrýnt, að setja hér lög, sem brytu í bága og gerðu ógilda nýlega gerða kjarasamninga. Og hann fór mörgum orðum um það, að raddir utan úr bæ ættu nú ekki að hafa áhrif hér á hv. Alþ. Mér þótti þetta nú koma úr hörðustu átt einmitt hjá þessum hæstv. ráðh. Ég man ekki betur en hann væri einn ráðh. í vinstri stjórninni, og eitt af því, sem henni hefur mest verið legið á hálsi fyrir, var það, að hún vildi hafa samband og samstarf við vinnustéttirnar um þær ráðstafanir, sem hún gerði. En ég veit ekki betur en þessi hæstv. ráðh. hafi þá verið í stjórn og þar með gerzt sekur um það, sem hann nú telur mjög vítavert, að hlusta eftir röddum utan úr bæ, en raddir utan úr bæ eru auðvitað ekki annað en raddir fólksins, og það er eðlilegt, að á það sé hlustað, þó að Alþ. að síðustu taki sínar ákvarðanir. Og ég man nú ekki betur en í fyrra hefði þessi hæstv. ráðh. einna sterkust orð um þá óhæfu, sem hann taldi, að átt hefði sér stað, þegar kom til uppþots með íslenzkum námsmönnum í Stokkhólmi. Íslenzkir námsmenn erlendis höfðu uppi mikla sókn í fyrra, og sums staðar gekk nú nokkuð langt að dómi hæstv. ráðh. og fleiri. Og það man ég alveg fyrir víst, að hæstv. ráðh. hafði þau orð hér, að þessar aðgerðir hlytu að spilla fyrir námsmönnum erlendis. Og jafn víst er hitt, að örfáum dögum seinna, áður en vikan var liðin, kom yfirlýsing frá þessum sama hæstv. ráðh. um það, að öll atriði varðandi kjör námsmanna í framhaldsnámi og sérstaklega námsmanna erlendis yrðu tekin til rækilegrar skoðunar. Og ég gat a. m. k. ekki varizt því, að þetta bæri keim af því, að hæstv. ráðh. hefði hlustað á „raddir utan úr bæ“. En í sambandi við þetta mál í heild og þessa ræðu hæstv. ráðh., þá er bezt að rifja það upp, hvaða raddir það eru, sem hér er um að ræða, og ég vil láta þær koma hér fram og fá þær inn í þingtíðindin. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa punkta úr því bréfi, sem miðstjórn Alþýðusambands Íslands sendi ríkisstj. og sendi fjhn. þessarar d. afrit af.  „Vegna fram komins frv. ríkisstj. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis ályktar miðstjórn Alþýðusambands Íslands eftirfarandi: l. Hún mótmælir eindregið þeim ákvæðum frv., sem fela í sér skerðingu á launum samkv. samningum verkalýðsfélaganna frá 19. júní s. l. og síðar með þeim hætti, að umsömdum vísitölugrundvelli er breytt til kaupskerðingar um 1 stig, 2 vísitölustig felld niður í sama tilgangi og verðlagsbætur miðaðar við tíma, sem launafólki er um sinn mun óhagstæðara en samningar kveða á um. 2. Hún telur, að með þessum hætti sé grundvelli samninganna frá 19. júní s. l. og síðar kippt brott og þeir því úr gildi fallnir, hvað öll kaupgjaldsákvæði áhrærir, verði þessi lög lögfest. 3. Hún hvetur því öll sambandsfélög til að tilkynna viðsemjendum sínum, að þau muni krefjast nýrra kjarasamninga, komi skerðingarákvæði frv. til framkvæmda. 4. Hún vísar til samþykktar sinnar frá 11. okt. s. l. og staðhæfir, að unnt sé eftir þeim leiðum, sem þar er bent á, að stöðva verðbólguþróunina, án þess að grípa þurfi til lögþvingaðra breytinga á gerðum og gildum kjarasamningum verkalýðsfélaganna. 5. Hún telur, að frjáls samningsréttur verkalýðshreyfingarinnar sé þverbrotinn með framangreindum ákvæðum, ef að lögum verða, og tvísýnt sé um framtíð hans, ef slíkri aðför að honum er ekki mætt með fyllstu samstöðu af hálfu verkalýðssamtakanna. Einnig telur miðstjórnin, að nái ógilding lögmætra samninga nú fram að ganga, leiði það óhjákvæmilega til þess, að ekki verði unnt að gera kjarasamninga nema til fárra mánaða í senn, til stöðugrar óvissu fyrir báða aðila vinnumarkaðarins.“ Þetta var það bréf, sem sent var hæstv. forsrh. og þar með ríkisstj., og ég hygg, að það hafi fyrst og fremst verið þetta bréf, sem hæstv. viðskmrh. átti við áðan, þegar hann var að tala um raddir utan úr bæ og með augljósri fyrirlitningu eða a. m. k. vandlætingu. En hver skrifar þetta bréf? Það er ekki Alþb. eða Framsfl. eða einhver sérstök samtök stjórnarandstæðinga. Nei, það er miðstjórn Alþýðusambands Íslands, sem skrifar þetta bréf, og ég veit ekki betur en sú miðstjórn sé blönduð stjórn og þar sitji saman bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar. Og hvernig er orðið samræmið á stjórnarheimilinu, þegar annars vegar hæstv. ráðh. flytja mál sitt á þann hátt, sem hæstv. viðskmrh. gerði hér áðan í ræðustóli á hv. Alþ., og svo menn í trúnaðarstöðum úr sömu herbúðum senda inn erindi eins og það, sem ég hef nýlokið að lesa. Ég veit það vel, og það vitum við öll, að hæstv. ríkisstj. hefur hér öruggan þingmeirihluta, það er enginn að draga það í efa, og hennar er valdið. En ég held þó, að hæstv. ríkisstj. ætti að gera sér það ljóst, sem hún hlýtur raunar þegar að hafa gert, að hér eru ekki nein gamanmál á ferðum, og ég held, að hún ætti, hvort sem það er vegna þrýstings utan úr bæ eða af öðrum ástæðum, að endurskoða afstöðu sína í þessu máli og reyna til enn frekari þrautar að ná samstöðu um aðgerðir. Ég álít þetta skyldu hæstv. ríkisstj. Og ég álít það enn frekar skyldu hennar, þegar það er haft í huga, að hún lét undir höfuð leggjast í haust að vísa þessum málum og öðrum vandamálum til kjósenda, að leggja þau undir þeirra dóm, eftir að hún hefur, hvað snertir verðlagsmálin, árangurslaust allan þennan tíma reynt að leysa þau, og hefur ekki samkv. yfirlýsingu hæstv. forsrh. komið auga á neinar leiðir til þess að gera það, aðrar en þær, sem hún er búin að reyna árangurslaust í þrjú kjörtímabil. Með allt þetta í huga held ég, að það væri fyllilega þess vert fyrir hæstv. ríkisstj. að íhuga betur afstöðu sína í þessu máli en hún nú þegar hefur gert og reyna á það alveg til þrautar, hvort ekki sé hægt að ná samstöðu um þetta mál.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hélt ræðu við 1. umr. þessa máls, af geysilegum sannfæringarkrafti, og komst þá að þeirri niðurstöðu, að hér væri ekki um kjaraskerðingarfrv. að ræða, heldur kjarabótarfrv. fyrir verkalýð landsins. Og um þetta reyndi hann að sannfæra þingheim. Í upphafi 3. umr. málsins hélt hæstv. sami ráðh. enn alvöruþrungnari ræðu og með enn meiri sannfæringarkrafti, ef mögulegt var, heldur en í fyrra skiptið. Og það var ein af þessum ræðum hans, þegar forskeytið verður alll-rangt og alll-veg satt, og það eru 3 1 í forskeytinu al. Þá veit hæstv. ráðh., og það vitum við þm. líka af gamalli reynslu, að þá er ráðh. ljóst, að hann er að verja a. m. k. vafasöm sjónarmið, vafasaman málstað, og það skyldi nú ekki jafnvel hvarfla að honum, að hann vissi, að hann væri að verja rangan málstað þegar l-in verða 3? Ég var alveg sannfærður um það, að núna var hæstv. ráðh. það ljóst, að það dugðu ekki tvær ræður með öllum þessum sannfæringarhita til þess að sannfæra þingheim. Málstaðurinn var svo augljóslega rangur og málflutningurinn þrátt fyrir allan sannfæringarhitann. Þessi eldfjallsræða hæstv. ráðh. í dag var um samningafrelsið í landinu, frá upphafi til enda um samningafrelsið í landinu, og stjskr. að vísu líka, sem enginn þm. hafði nú reyndar minnzt á í þessu sambandi. Samningafrelsið ætti bara að virða svona almennt, en Alþ. væri ekki bundið af því að virða það. Alþ. þyrfti ekki að gæta þeirra siðferðislögmála, sem gilda meðal íslenzkra borgara, að virða samningafrelsið. Það var grunntónninn í ræðu hæstv. ráðh. Ég vék einmitt að því í ræðu við 2. umr. um málið, að það væri talið glæpsamlegt, ef einstaklingur leyfði sér það að breyta stafkrók í gerðum og undirrituðum samningi, stafkrók eða tölu, og þá mundu hvorir tveggja samningsaðilar telja sig lausa af samningnum, ef slíkt væri gert. Þetta eru öllum augljós sannindi, engin opinberun, en ég álít, að siðferðilega séð sé Alþ. alveg nákvæmlega jafnóheimilt að ráðast á gerða samninga, og það geti haft hinar víðtæku afleiðingar, og beri að hugleiða fyrirfram, áður en í slíkt sé farið. Nú segir hæstv. ráðh. þrátt fyrir það, sem skrifað stendur í hans eigin frv. og hæstv. ríkisstj.: „Við höfum ekki breytt efni frv., og ég játa það, að ef efni frv. væri breytt, þá væri það árás á samningafrelsið í landinu.“ En staðhæfing okkar er sú, að hér sé ekki aðeins breyting á efni frv., heldur sé grundvallarbreyting gerð á samningum atvinnurekenda og verkalýðssamtaka frá s. l. vori, og þar með sé efni þeirra breytt. Ef það sannast, að efni sé breytt, þá játar ráðh., að það væri um árás að ræða á samningafrelsið varðandi kjarasamningana frá s. l. vori. Nú getum við út frá samningunum reynt að komast að niðurstöðu um það, hvort stjórnarandstæðingar eru að skrökva því, að samningunum hafi verið breytt eða hvort svo er í raun og veru. Fer þá nokkuð á milli mála, að umsömdum vísitölugrundvelli frá s. l. vori milli atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna er breytt til kaupskerðingar um 1 stig? Er það ekki rétt? Hvernig er það gert? Við skulum líta á það, hvernig það er gert. Það er gert með því að taka áfengi og tóbak, sem hafa hækkað í verði, var það ekki um 15%, út úr vísitölugrundvellinum, sem samið var um í vor, og slá því föstu, að þessa verðhækkun skuli ekki meta með í vísitöluuppgjöri. Enn fremur er sagt: „Það hækka iðgjöld til trygginga um næstu áramót, og þessi hækkun skal ekki metast í uppgjöri vísitölunnar.“ Þetta gerir hvort tveggja 1 vísitölustig. Þetta hefur ríkisstj. gert með ákvæði frv., ákveðið að hækka þarna vöru og ákveðið að hækka iðgjöld til trygginganna, og hvorugt á að koma með í vísitölunni, en hvort tveggja var með í hinum umsamda grundvelli. Er nokkru verið að ljúga upp, að því er þetta varðar, er þetta ekki augljóst? Og nú skulum við leggja dóm á það, hvort þetta sé efnisbreyting, en þá játar ráðh. sökina á sig. Vitanlega er þetta efnisbreyting á sjálfum samningunum. Við segjum meira að segja, að þetta sé grundvallarbreyting, því að það var fyrst og fremst og umfram allt barizt um það og háð um það þriggja vikna verkfall að fá viðurkenndar fullar vísitölubætur á kaup, og formið á vísitölufyrirkomulaginu var síðan umsamið og ákveðið, að þessar vörur skyldu vera með í vísitöluuppgjörinu. Því breytir nú hæstv. ríkisstj. með þessu frv. Það er því sannað mál, að þarna er um efnisbreytingu að ræða, og við segjum, að að því er snertir vísitölugrundvöllinn, sem samningarnir byggðust síðan á, þá er þarna um grundvallarbreytingu að ræða. En þar að auki kemur svo það, að 2 vísitölustig, samkv. hinum umsamda grundvelli, eru niður felld í sama tilgangi, þ. e. þeim tilgangi að skerða kjör launþeganna. Hver getur nú haldið því fram, eftir að ég er búinn að útlista þetta svona eins og fyrir börn í 1. bekk barnaskóla, hvað í þessu frv. felst, að hér sé ekki um nokkra kjaraskerðingu að ræða? Samt koma ráðh. og neita því. Það sé ekki um efnisbreytingu að ræða, hvað þá grundvallarbreytingu. Og þetta sé bara heimilt, það sé ekkert við þetta að athuga. Svo kemur tónninn til verkalýðshreyfingarinnar: „Okkur hérna í ríkisstj. varðar ekkert um, hvað fólk gerir samþykktir um úti í bæ.“ Hvaða fólk hefur það nú verið, sem hefur verið að leyfa sér það að láta í ljós álit sitt á þessu frv. auk okkar alþm.? Það eru stjórnir ýmissa launþegasamtaka, innan Alþýðusambandsins og utan, samtök, sem samanstanda af fólki úr öllum stjórnmálaflokkum og eru launþegasamtök og eiga að standa vörð um launakjör þeirra, sem í þessum samtökum eru og byggja þau upp. Og hvernig er það, ber nú þessum vitnisburði forystumanna launþegasamtakanna saman, eða eru þeir sitt á hvað? Nei, vitnisburðirnir eru allir á einn veg, þann, að þetta frv. sé til kjaraskerðingar. Um það hefur verkamannafélagið Dagsbrún gert glögga og skýra, en öfgalausa samþykkt. Um það hefur Starfsmannafélag ríkisstofnana gert skýra samþykkt og teiur sig verða fyrir brigðum af ráðh., ef þessi breyting, sem þarna sé um að ræða á vísitölugrundvelli, nái fram að ganga. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja segir, að nær algerlega sé þetta frv. á kostnað launþega og auki á misréttið í þjóðfélaginu. Ekki geta það heitið meðmæli með frv. Og Alþýðusamband Íslands hefur áður tjáð sig, og þar voru algerlega á einu máli bæði stjórnarandstæðingar og stjórnarstuðningsmenn. Flokksmenn hæstv. viðskmrh. hafa lýst yfir opinberlega í blaði, að þeir standi við samþykkt Alþýðusambandsins varðandi þetta frv., enda kom þar engum annað til hugar. En svo kemur ráðh. hér og segir: „Þetta varðar okkur ekkert um. Okkur varðar ekkert um, þó fólk úti í bæ sé að gera samþykktir um þetta.“ Ég minnist þess þó, að það er ekkert langt síðan Alþfl. hélt sitt flokksþing, og ég minnist þess líka, að það var haldinn á þessu hausti fjölmennur fundur á vegum Alþfl., þar sem rætt var um niðurstöður þær, sem urðu í borgarstjórnarkosningunum í Reykjavík, og þar kom hver ræðumaðurinn á fætur öðrum dapur í bragði í ræðustól og sagði: „Það er því miður orðin staðreynd, að fólkið í landinu, meiri hl. þess kann ekki lengur að gera greinarmun á Alþfl. og Sjálfstfl., jafnaðarmannaflokki og auðvaldsflokki.“ Hver gæti ímyndað sér, að það væri Alþfl.-ráðherra, sem segði með geysilegum sannfæringarkrafti: „Mig varðar ekkert um það, hvað fulltrúar Alþfl. í miðstjórn Alþýðusambandsins eru að gera samþykktir um úti í bæ.“ Ég veit þá ekki, hvað er að gefa snoppung, ef ekki slík ummæli. Fulltrúar Alþfl. á nefndum samkomum, sem ég vék að áðan, sögðu: „Það er höfuðskylda Alþfl., þm. hans og ráðh., að sjá um það, að á stjórnmálasviðinu sé framfylgt þeirri stefnu, sem Alþfl. aðhyllist í verkalýðs- og launamálum.“ Það er dálaglega staðið við þann tilgang flokksins hér í sölum Alþ. í meðferð þessa frv. Hér er gengið gegn hagsmunum verkalýðsins, eins og afstaða er tekin til þeirra mála í Alþýðusambandi Íslands og öllum öðrum stéttarfélögum, sem ég veit að hafa gert samþykktir um málið fram til þessa. Og að því stendur verkamannaflokkurinn, jafnaðarmannaflokkurinn, Alþýðuflokkur Íslands, og heldur uppi harðvítugri vörn fyrir þessum ósóma heldur en jafnvel fulltrúi auðvaldsflokksins, sjálfur forsrh.  Nú sé ég, að ráðh. eru farnir að ókyrrast, en það er ekkert við því að segja. Við erum vanir því að horfa á tóma ráðherrastóla, einkanleg ef eitthvað hitnar hér í glóðunum. Helzt geta þeir tollað hér, ef geispa setur að öllum þingheimi af leiðindum og mollu. En ég er ekkert hissa á því, þó að þeir sitji ekki í stólunum núna. Þeir eru kannske of heitir neðan undir bossann á þeim? Hæstv. ráðh. fór svo, þegar hann var búinn að gera samningafrelsinu í landinu þessi skil, að þetta væri vel hægt, að fylgja þessu frv. fram, að það breytti ekki efni samninganna frá því í vor. Þó er það sannað mál, að það gerir frv. einmitt, og út af því er öll ólgan. Út af því er allur hitinn, líka sá hiti, sem leggur núna upp í gegnum ráðherrastólana. Úr því að svipaður ósómi hafði verið framinn 1956, þá gat ósóminn í ár verið ágætur, ef slíkt hefði bara verið framið áður, eitthvert ódæði þessu líkt.  „Það fyrsta, sem gert var í efnahagsmálunum í samráði við forystumenn verkalýðssamtakanna og bændasamtakanna var að setja á algera verðlags- og kaupgjaldsstöðvun um 4 mánaða skeið, frá 1. sept. til áramóta, meðan afráðið yrði, til hvaða úrræða skyldi grípa í efnahagsmálum. Stjórnarandstaðan rak þegar í stað upp tryllingslegt öskur út af þessu og fullyrti, að með þeirri ráðstöfun væri verið að stela 6 vísitölustigum af kaupi fátækra verkamanna.“  Þetta er saga þessa máls, eins og það bar þá að, og það var dómur verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar, sem gekk um það, hvort það ætti að hafa þessi 6 vísitölustig af launafólkinu, ef niður væri felld verðhækkunin, sem átti að verða á landbúnaðarvörunum hálfum mánuði síðar, sem ríkissjóður borgaði niður að fullu og bætti bændum þannig það að fullu. Þá sagði verkafólkið: „Þegar orsökinni er kippt burtu, og það viljum við að sé gert, eigum við auðvitað ekki heimtingu á kauphækkun.“ Mér finnst það ekki hæfa forsrh. landsins að gera sér upp skilningsleysi og heimsku, því að hann er hvorugt, heimskur eða vitlaus. Þetta er glæpurinn frá 1956, sem hæstv. viðskmrh. tók þá við, jafn sannfærður um, að hann væri að gera rétt eins og hann virtist vera hér í dag, að hann væri að gera rétt, en sem öllum er þó augljóst, að hann er að gera rangt. Það er merkilegur eiginleiki hjá hæstv. viðskmrh. að geta tekið afstöðu með málum og ráðast svo á þá afstöðu fyrr eða síðar. Hann er ekki búinn að gleyma því, sem gerðist 1956. Það er ekki af því, að það sé svo langt um liðið, að hann fordæmir það nú.  
             Ég tók eftir því undir lok ræðu hæstv. ráðh., að þegar hann var að gera samanburð á því, hvernig við færum að varðveita kaupmátt launanna, þá varð öll viðmiðun hans við það, að þeir gerðu ekki neitt, að engar ráðstafanir væru gerðar. Það var öllum augljóst nema kannske hæstv. ríkisstj., að ef ekkert væri að gert, þá mundi kauphækkunin frá s. l. vori verða að engu gerð, af því að aðrir aðilar í þjóðfélaginu veltu henni af sér, og það voru ráðstafanir til þess að fyrirbyggja það, sem þurfti að gera á s. l. vori og sumri. En þær voru ekki gerðar. Og svo segja þeir núna: „Ef ekkert hefði verið gert og ef ekkert verður gert, þá færi ekki vel.“ Það er alveg rétt, en það ætlast bara enginn til þess í stjórnarandstöðunni, að þeir geri ekki neitt. Það hafa einmitt verið uppi kröfur um, að þeir gerðu ráðstafanir, sem að haldi kæmu, til þess að koma í veg fyrir áframhaldandi verðbólgu. Sú krafa hefur einnig verið til þeirra gerð, að þeir gerðu það án þess að skerða nýgerða samninga, án þess að beita lögþvingunum gegn frjálsum samningum í landinu. Þessi krafa var fram borin við þá í viðræðunum og lögð fram skjallega 11. okt. s. l. Hvers vegna gáfu þeir þá ekki yfirlýsingu um það, að þeir ætluðu ekki að skerða gerða samninga og engum lögþvingunum að beita? Þá hefði verkalýðshreyfingin verið til áframhaldandi viðræðu um raunhæfar aðgerðir til stöðvunar verðbólgudýrtíðar og gagnverkana. Hún gaf kost á því með þessu skilyrði og benti svo á ýmsar aðrar leiðir, sem þyrfti að fara, en yfirlýsing fékkst ekki um, að ekki yrðu gerðar ráðstafanir til þess að skerða gerða samninga. Af hverju fékkst hún ekki? Af því að hæstv. ráðh. gerðu sér það ljóst, hvað fyrir dyrum stæði, hvað þeir ætluðu. Þeir ætluðu sér bæði að skerða gerða samninga og beita lögþvingunum, og nú er það komið á daginn, við það hafa þeir staðið, það vantar ekki. Það var hreinskilnislega gert af þeim 11. okt. að neita að gefa þessa yfirlýsingu, úr því að þeir höfðu þetta í huga. En það kórónar hræsnina núna, þegar þetta liggur frammi fyrir öllum alþm. á borðinu, að þeir beita bæði skerðingarákvæðum og lögþvingunum, að þá skuli þeir segja: „Nei, nei, nei, nei. Það er hvorugu til að dreifa. Þetta eru bara kjarabætur, og það er undarlegt skilningsleysi af allri verkalýðshreyfingunni að þakka okkur ekki fyrir kjarabæturnar.“ Nei, ég kann betur við þá í gervinu, sem þeir voru í 1l. okt., þegar þeir neituðu að gefa yfirlýsingu um það, að ráðstafanirnar skyldu hvorki skerða gerða samninga eða fela í sér lögþvinganir. Þá voru þeir að bera sannleikanum vitni. Ég skal svo ljúka máli mínu svo að þessu sinni, þegar ég hef það sagt, að það er sannfæring verkalýðshreyfingarinnar, að það sé bægt að gera raunhæfar ráðstafanir til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar í landinu, án þess að ráðizt sé á þá samninga, sem gerðir voru á s. l. vori, án þess að skerða þá á nokkurn hátt. Hið eindæma góða árferði allt árið 1969 lagði grundvöllinn að því. Þá var atvinnulífið rekið með hagnaði, gróða, og allt, sem liðið er af árinu 1970 fram á þennan dag, hefur verið áframhaldandi góðæri, sem hefur aukið alla möguleika til þess að láta það, sem um var samið í kaupgjaldsmálum s. l. vor, halda sér óskert. Það er ekkert nema viljann, sem vantar, til þess að gera það. Og hér hafa komið fram aðvaranir um það, að samningar kynnu að vera taldir lausir og launþegasamtökin í landinu að haga sér samkv: því áliti sínu, ef seilzt verður eftir þessum 3 vísitölustigum. Yrði horfið frá því, þá mundi sennilega enn þá verða reynt á þann þátt aðgerðanna og séð til um, hvort kaupmáttur héldist nokkurn veginn óbreyttur. En vill ekki hæstv. viðskmrh. a. m. k. viðurkenna það, að það getur verið ástæða til þess að gefa því gaum, hvort það að knýja þetta frv. óbreytt í gegn leiði til þess, að verkalýðssamtökin líti svo á, að þær breytingar hafi verið á samningum gerðar, að þau telji sig ekki bundna af þeim lengur? Hefur það engar þjóðfélagslegar afleiðingar, ef þessi skilningur verður ofan á og verður í framkvæmd? Varðar hæstv. ráðh. og ríkisstj. ekkert um það, hvort svo skipast málum, hvort samningar verði allir lausir, hvort nýjar kaupkröfur verða gerðar til þess að mæta þeirri skerðingu, sem frv. hefur í för með sér? Ég er hræddur um, að það varði bæði ríkisstj., Alþ. og þjóðina alla, og það sé langsamlega hollast þjóðinni, að hæstv. viðskmrh. breyti um afstöðu og játi, að það er ekki alveg sama hvað fólk er að samþykkja úti í bæ, þegar það er samhljóða í öllum launþegasamtökum landsins. Það minnkar engin ríkisstj. við það að taka tillit til slíkrar afstöðu launþegasamtakanna. Skal ég svo láta máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég hef hlustað með athygli á umr. þingheims í gær og dag um þetta frv., sem hér liggur fyrir. Því miður gat ég ekki hlustað á 1. umr., ég var ekki staddur þá í þinginu, en mig langaði aðeins að láta koma hér fram skilning minn á frv. og á umr., sem hér hafa farið fram. Mér skilst, að enginn þm. sé á móti því, að reynt sé að stöðva víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds. Um það eru allir sammála, sem hér hafa tekið til máls. Hitt er deilt um, hvernig að þessu skuli farið. Þó skilst mér, að það séu ekki verulega deildar skoðanir um það, að ríkissjóður skuli taka á sig nokkurn hluta, atvinnurekendur nokkurn hluta gegnum launaskattinn, en það er deilt um, hvað það sé mikið, sem af launþegum sé tekið. Sumir segja 3 stig, aðrir segja 2 stig. Nú þykist ég heyra á umr. þeirra verkalýðsforingja, sem hér hafa talað, að þeim sé fyrst og fremst sárt um, að ekki sé greidd full vísitala á kaup, eins og samið hafi verið um hér í vor. Þessa afstöðu þeirra skil ég vel, en þó finnst mér, að mestu máli skipti, hvað launþeginn fær út úr málinu, þegar að lokum er komið. Og þar er spurningin þessi: Er það rétt, sem ríkisstj. hefur haldið fram og þeir, sem reiknað hafa dæmið út fyrir hana? Er það rétt, að þau 2 vísitölustig, ég tek fyrst og fremst þau 2 vísitölustig, eins og það er orðað, held ég, í einu dagblaðinu, „deyi út“ á þessu verðstöðvunartímabili, verði þannig, að launþeginn í raun og veru, þegar allt kemur til alls, tapi ekki á málinu, en vinni við það meira atvinnuöryggi? Þetta er skilningur stjórnarflokkanna á þessu, og þess vegna fylgjum við málinu. Við teljum, að launþeginn hafi af þessu gagn, ekki tjón. Ég segi ekki, að hann hafi af þessu beinan hag, en hann hefur þó vissulega hag af því, að eitthvað sé gert til tryggingar kaupmætti launa, og það er verið að reyna með frv. En mestur hagurinn er þetta, að ef okkur tekst að stöðva eða draga a. m. k. verulega úr víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds, þá er atvinnuöryggi meira í landinu en annars. Og nú vil ég spyrja hv. 2. landsk. þm. og hv. 9. þm. Reykv., af því að þeir eru valdamenn í verkalýðshreyfingunni og hafa vissulega sýnt það um mörg undanfarin ár, að þeir eru menn, sem treysta má á fyrir hag launþeganna að ýmsu leyti: Eruð þið ekki of kappsamir hér, þegar þið eruð að tala um það, að það megi ekki skerða þennan vísitölurétt? Eigum við ekki fyrst og fremst að líta á kaupmátt launa? Viljið þið taka á ykkur þá ábyrgð að etja verkalýðnum gegn þessu, sem hér er verið að reyna að gera? Viljið þið taka á ykkur þá ábyrgð og eiga kannske von á því, að þið berið þá nokkra ábyrgð á því, að kaupgjald og verðlag hækki meira en ella og verði til þess að skapa hér minna atvinnuöryggi? Hér var talað um það áðan, að frestun á 2 vísitölustigum þýddi það, að það væri verið að ógilda kjarasamningana frá í vor. Voru ekki kjarasamningarnir eitthvað annað og meira en eingöngu vísitölusamningar? Jú, þeir voru samningar um verulegar grunnkaupshækkanir. Það er ekki verið að ógilda neitt af þeim. Þess vegna finnst mér það ákaflega einkennileg fullyrðing, þegar það er verið að tala um að ógilda kjarasamningana. Það er kannske verið að breyta þeim að einhverju leyti, en í mínum augum er það að svo óverulegu leyti, að það, sem vinnst á móti, er mikilsverðara. Hér var í fyrravetur oft verið að brýna okkur Alþfl.-menn á því, þegar við vorum að samþykkja hækkaðan söluskatt, að við vildum seilast inn á borð fátæku fjölskyldnanna, barnamannanna, því að söluskatturinn legðist á alla jafnt, en hví viðurkennið þið þá ekki nú, góðu herrar, sem voruð að deila á okkur í fyrra fyrir þetta, að með þessu, sem er verið að leggja til, þá er verið að rétta að þeim, sem eru með stóru fjölskyldurnar, bæði verulega hækkaðar fjölskyldubætur og með niðurgreiðslu búvörunnar, mjólkur og fleira, þá er einmitt verið að létta verulega undir með stóru fjölskyldunum, barnmörgu fjölskyldunum, og þetta er í mínum augum afar mikils virði? Ég hef talað við ýmsa einmitt úr þessum stéttum eða hópum þjóðfélagsins, og þeir segja: „Það er verið að rétta hag okkar með þessu, það er verið að bæta hag okkar, við höfum áreiðanlega betra upp úr þessu en ef allt væri óbreytt.“ Ég ætla hér ekki að taka upp hanzkann fyrir hæstv. forsrh., hann er maður til þess að gera það sjálfur, en það hefur verið talað um það, að hann hafi óvarlega talað áður en þetta frv. kom fram, og síðan hafi orðið ýmsar hækkanir, sem annars hefðu kannske ekki orðið, og einn hv. þm. las upp samþykktir frá verðlagsráði um ýmsar hækkanir undanfarið, rétt áður en frv. kom fram. Ég hjó einmitt eftir því, að ýmsar þær hækkanir voru samþ. ýmist með samhljóða atkv. eða þeir, sem greiddu ekki atkv. með, treystu sér ekki til að greiða atkv. gegn hækkununum mörgum hverjum, heldur sátu hjá. Þetta sagði sína sögu, fannst mér. Enginn þurfti að búast við því, eftir svo stórfelldar og skyndilegar kauphækkanir eins og voru í vor, að ekki hlytu að koma fram hækkanir á vöruverði, flutningsgjöldum, í iðnaðinum, í útveginum, hjá landbúnaðinum. Þetta vissu allir. Það þurfti enginn að undrast það, þó að verðhækkanir færu af stað. Það er alltaf háskalegt, þegar kaupgjald hækkar mjög skyndilega og í stórum þrepum. Það er áreiðanlega miklu hagfelldara, ef hægt væri að taka upp þau vinnubrögð að hækka kaup minna hverju sinni, en oftar, heldur en í stórum stökkum, eins og gert var í vor. Þar um hygg ég, að við getum verið alveg sammála hv. 2. landsk. þm. og 9. þm. Reykv., og að þessu álít ég, að allir þurfi að vinna. En ég endurtek spurningu mína, sem mig langaði til þess að kæmi fram: Viljið þið, hv. 2. landsk. og 9. þm. Reykv., standa að því, að þetta frv. nái ekki fram að ganga? Teljið þið svo mikilsverð þessi 2 vísitölustig, að þið viljið hætta á það, að frv. nái ekki fram að ganga, að kaupmáttur launa haldist ekki líkur og nú er og að atvinnuöryggið haldist ekki betur en ella, en svo verður, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga? Mér finnst, að ábyrgð ykkar hljóti að vera æði mikil, ef þið viljið standa gegn þessu og etja verkalýðshreyfingunni móti aðgerðunum. Þið hafið mikil völd, ég skal ekki neita því, en með vald þarf vel að fara.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hefur tekizt mætavel að lífga hér við umr., og sennilega hefði nú 3. umr. orðið harla lítil, ef hann hefði ekki byrjað svo rösklega, sem hann gerði. Aðallega snerist ræða hans um samningsréttinn, og það er búið að segja svo mikið hér nú um það mál, að ég þarf ekki að fara að endurtaka það, sem ég einmitt sagði um það mál hér við 2. umr. málsins. En ég man nú ekki eftir að hafa séð hæstv. viðskmrh. mikið hér við þá umr., þótt hann væri nú alltaf að vitna í ræðu, sem hann hafði haldið við 2. umr. málsins. M. a. þá minntist hæstv. ráðh. á það, að það væri ekki álitið neitt samningsbrot eða stjórnarskrárbrot hliðstæðar aðgerðir, sem nú hefðu verið gerðar í Danmörku og Svíþjóð. Það er kannske alveg augljóst, vegna þess að það eru engar hliðstæðar ráðstafanir varðandi umsamin laun verkalýðsfélaganna í þeim ákvörðunum, sem teknar voru bæði í Danmörku og Svíþjóð nú um verðstöðvanir, engar ákvarðanir. Forsrh. Danmerkur kom að vísu inn á þau mál í sinni fyrstu ræðu í þinginu nú fyrir skömmu, þegar danska þingið var sett, að það þyrfti að athuga grundvöll vísitölunnar og það þyrfti að reyna að athuga að fá annað kerfi en vísitöluna, sem nú mælir kaup hjá verkafólki í Danmörku. En engum, held ég, að hafi dottið í hug að hnýta það saman við verðstöðvunarfrv. Sænskir alþýðuflokksmenn lýstu því hreinlega yfir, að ekki kæmi til mála að hrófla neitt við samningum verkalýðshreyfingarinnar í sambandi við málið. Hæstv. ráðh. er alltaf að leita að hliðstæðum. Þetta eru svona álíka hliðstæður, sem hann finnur þarna, eins og við gerninginn frá 1956. Hann sagði ennfremur, að atvinnurekendur gætu alveg eins rekið upp ramakvein og talið, að samningar væru brotnir. Út af fyrir sig er að sjálfsögðu afar mikið atriði, hvort inntak samninganna, þ. e. a. s. það, sem það á að færa hvorum fyrir sig til tekna, er skert eða ekki. Það er alveg rétt hjá hæstv. viðskmrh. Það er að sjálfsögðu mikið atriði. En hvernig lítur þetta út frá sjónarmiði atvinnurekendanna? Ef ekkert væri að gert, og þessi 6.2 vísitölustig, sem grg. segir, að eigi að koma 1. des. á kaupið, kæmu fram og atvinnurekendur ættu að greiða kaup samkv. því, þótt vísitalan væri stöðvuð bara í því marki og alger verðstöðvun kæmi, þá mundu atvinnurekendur þurfa að greiða um 1000 millj. kr. í kaup, en þeir þurfa ekki að greiða nema 245 millj. kr. í launaskatt samkv. grg. frv. á gildistíma laganna. Það er augljóst, hverjum er verið að hygla þarna og af hverjum er verið að taka. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það væri grundvallaratriði málsins og endurtók nú það, sem hann hafði áður sagt, að kaupmátturinn skyldi haldast óbreyttur frá samningunum í vor, eða sá kaupmáttur, sem samningarnir hefðu gert ráð fyrir. Hann er nú hættur að reikna með maí-grundvellinum, og út af fyrir sig munar það ekki miklu, ef menn vita, hvað þeir eru að tala um. En hann kemst að þeirri niðurstöðu, að þetta frv., gengið út frá kauphækkuninni í júní, ei í að tryggja launamönnum 14% kauphækkun. Ég efast ekki um, að reikningsfærni hæstv. ráðh. er alveg á sínum stað, en hann gefur sér þá bara einkennilegar forsendur í þessu efni. Við skulum aðeins rifja upp, hvað það er, sem felst í frv. og ekki er í raun og veru neitt deilt um. Það er 1%, sem tryggingagjöldin hækka um og tóbak og áfengi, sem ekki á að skila sér aftur í kaupgreiðsluvísitölunni. Um þetta er ekki deilt. Það eru 2%, sem eiga að geymast, við skulum segja það. Þarna eru komin 3%. Síðan er búvörufrádrátturinn, sem er 1.4 samkv. því, sem gert er ráð fyrir í þessari grg. frv. Þarna eru komin sem sagt 4.4 stig, sem dragast frá kaupmættinum, eins og við sömdum um kaupið í júní í sumar. Hjá þeim, sem kauphækkunin var 18%, þá er kaupmátturinn kominn niður í 13.6. Af þessu reyndar sömdum við um og vissum það, að 1.4 eða um það mundu fara að vissu leyti. Hitt er hins vegar umfram farið. Ef kaupið er 17%, sem er sennilega meðaltalið hjá félagsmönnum almennu verkalýðsfélaganna, þá verður kaupmátturinn 12.6 á þennan hátt, og hjá þeim, sem hann var 15%, sem er mjög stór hluti og það vil ég biðja menn um að athuga, mjög stór hluti af almennu verkafólki, verzlunarfólki og ýmsu láglaunafólki, þá fer kaupmátturinn samkv. þessu niður í 10.6. Nú skulum við hins vegar líta ofurlítið nánar á þetta. Það er talið, að fjölskyldubæturnar lækki vísitöluna um 1.55%-stig. Hjá öllum þeim, sem ekki njóta fjölskyldubótanna, þá er kaupmátturinn þessum %-stigum lægri, og það er ekki lítill hluti af launþegunum í landinu, sem ekki nýtur fjölskyldubóta. Þá er kaupmátturinn hjá 18% manninum kominn niður í 12, úr 17 niður í 11, og hjá 15% manninum niður í 9%. Ég ætla ekki að þessu sinni að fara út í tafatöpin, en ég er alveg sannfærður um, að þar er um rangan hugsanagang að ræða. Ég er alveg sannfærður um það, það stenzt ekki. Hæstv. ráðh. lagði á það mjög mikla áherzlu, að hér væri ekki um neina skerðingu að ræða. Við lítum öðruvísi á málin, og við teljum a. m. k., að það eitt að breyta grundvelli kaupgreiðsluvísitölunnar sé mjög alvarlegt atriði, og þar skipti ekki höfuðmáli aurarnir, hvorum megin þeir liggja, heldur sjálfir samningarnir. Það er a. m. k. ekki í mínu minni, að þetta hafi áður verið gert, þótt margt hafi nú verið gert varðandi samninga og samningsfrelsið. Ráðh. varar mjög við því, að samtök utan Alþ. geri ályktanir og reyni að hafa áhrif á lagasetningu. Ég ætla ekkert að endurtaka af því, sem ég hef áður sagt um þetta við fyrri umr. þessa máls. En gæti nú ekki hæstv, viðskmrh. hugsað sér það, að einmitt svona gerningur, sem hér er nú í uppsiglingu, gæfi mjög loft undir báða vængi þeim öflum, sem gjarnan vilja stunda þessa iðju, sem hæstv. ráðh. er nú þarna að tala um? Það er ekki víst, að verkalýðshreyfingin geti í raun og veru staðið á sama hátt að málum, eins og hún gjarnan vildi gera, eftir sem áður.



Herra forseti. Það er aðeins til að svara hæversklegri og eðlilegri spurningu frá hv. 9. landsk. þm., sem ég kem hér í ræðustól núna. Hann spurði um það, hvort ég og hv. 2. landsk. - fyrir hann svara ég ekki, - vildum taka þá ábyrgð á okkur að standa í vegi fyrir framgangi þessa frv., þó að það kynni svo að leiða til þess, að ekki varðveittist fullur kaupmáttur launa? Ég get lýst yfir því fyrir mína hönd, að ég vil stuðla að lagasetningu, sem miðast við raunhæfar aðgerðir til verðstöðvunar og varðveiti kaupmátt launa. En ég álít, að þessum markmiðum megi ná án þess að ráðizt sé á hinn frjálsa samningarétt, og ég tel það svo viðurhlutamikið fordæmi, að frv., sem fer út á þær brautir, get ég með engu móti samþ. Það er breyting, þar sem horfið er að því að ráðast á samningaréttinn, skerða hina gerðu samninga verkalýðshreyfingarinnar og beita lögþvingun gegn þeim. Það er það, sem ég beiti mér gegn í sambandi við þetta frv., og þar höfum við ekkert verið að gera úlfalda úr mýflugunni. Við höfum gert nákvæma grein fyrir því, í hverju þessi árás á samningaréttinn felst. En sé farið inn á raunhæfar brautir um stöðvun verðbólgu með það höfuðmarkmið að varðveita kaupmátt launanna, þá liggja leiðir okkar saman.



Herra forseti. Það eru örfá orð viðvíkjandi þessari brtt., sem ég hef leyft mér að flytja. Ég legg til, að 1. málsl. Í. málsgr. 2. gr. orðist þannig: „Á tímabilinu 1. des. 1970 til 31. ágúst 1971 skal leggja á sérstakan launaskatt, er nemi 1½% af greiddum launum, þó aðeins af kauptryggingu sjómanna, en eigi hlut.“ Verði brtt., sem liggur frammi, um það, að „af greiddum launum“ falli niður, samþykkt, - það var ekki búið að samþykkja hana, þegar ég samdi þessa till., - þá kemur það á eftir þessu 1½%, þessi viðbót, „þó aðeins af kauptryggingu sjómanna, en eigi af hlut.“ Þetta er gert eftir tilmælum formanns L. Í. Ú., og landssambandið fer fram á þetta. Það má að sjálfsögðu deila um það, hvort hlutur er beint kaup, þegar sjómenn eru ráðnir upp á hlut, eins og nú er, þá eru þeir ráðnir einnig upp á fastakaup, sem er sennilega miðað við 8 dagstunda vinnu, að ég held, yfir mánuðinn, það er lágmarkskaup, en þeir taka þátt í útgerðinni með útgerðarmanninum. Aflist vel, þá fá þeir dálitla viðbót. Aflist illa, þá fá þeir ekki neitt, aðeins þessa tryggingu, sem þeir hafa. Ég hef heyrt því í samtali við menn aðeins slegið fram, að það sé erfitt að reikna þetta út, en það er þveröfugt. Það er miklu hægara að reikna þetta út, miðað við trygginguna heldur en hlutinn, því að það liggur alveg fyrir; hversu marga daga hver sjómaður er skráður. Í fyrsta lagi liggur það hjá fógeta eða þeim, sem skrásetur sjómennina. Í öðru lagi liggur það allt saman fyrir niðri í Fiskifélagi, og í gegnum þá fæðispeninga, sem eru greiddir á ákveðinn dagafjölda, svo meira að segja væri hægt að reikna þetta út niðri í Fiskifélagi, nákvæmlega hvað hver útgerðarmaður ætti að borga. Að þetta sé sanngjarnt, held ég, að geti ekki verið mikill ágreiningur um. Ég hygg, að bátarnir hafi átt erfiðar uppdráttar s. l. ár en frystihúsin. Sannleikurinn er sá, að eftir gengislækkunina 1968 var hlutur frystihúsanna gerður miklu betri. Það var tiltölulega lítil hækkun á fiskverðinu, þannig að þeir, sem gerðu aðeins út báta, en höfðu ekki fiskvinnslu, hafa ekki staðið neitt sérstaklega vel að vígi og ýmsir tapað. Vafalaust getur þetta breytzt, en hvað sem því liður, þá er þetta ekki nema sanngirniskrafa. Ég hygg, að það gæti verið álitamál, ef þetta færi fyrir dóm, hvort eigi að telja hlut sem laun. Þetta er þóknun, sem þeir fá, ef vel aflast. Þeir neita sér um marga hluti sjómennirnir með því að vera úti á hafi og fara frá heimilum sínum að kvöldinu og vera ekki nema fáa daga heima á árinu. Ég veit, að útgerðarmenn eiga vini að, þar sem sjálfstæðismenn eru, og ég veit, að sú vinátta er varanleg og styrk og kemur oftar og viðar fram en þegar á að kjósa. Þess vegna treysti ég því nú, að þessari brtt. verði vel tekið, og ég efast ekki um, að hún verði samþ. Við, sem erum nú í stjórnarandstöðunni, skiljum þetta og styðjum flestir vonandi þessa till. Vil ég svo ekki tefja tímann á því að halda langa ræðu um þetta, af því að ég veit, að stjórnarliðar ætla að fara að skemmta sér, og ég vil gjarnan stuðla að því, að þeir geti það.



Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því, að ef þessi brtt. yrði samþ., þá mundi það sjálfsagt greiða fyrir í væntanlegum sjómannasamningum, hafandi það í huga, að betra væri að eiga þá við útgerðarmenn í væntanlegum samningum sjómannasamtakanna, en hafandi það í huga, að það er þegar greiddur launaskattur af öllum launum og hlut hér í landinu, þá sé ég ekki, hvernig framkvæmanlegt ætti að vera að fara að samþykkja og lögfesta nýjan launaskatt, sem væri reiknaður út eftir öðrum reglum, og segi því nei.