Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er nú í 5. sinn, sem þetta mál kemur fyrir háttv. deild, og í fyrsta skifti, sem það hefir komist svo langt, að verða afgreitt úr annari deild þingsins. Eftir að hv.Nd. hafði svo oft fjallað um málið, fanst mjer rjett að lofa háttv.Ed. að líta einu sinni framan í það. Hefir hún gert á því nokkrar breytingar, sem frekar mega skoðast sem orðabreytingar en efnisbreytingar. Get jeg fallist á sumar þeirra, en aðrar ekki, en skal ekki fara neitt frekar út í það við þessa umr. málsins. Jeg vildi nú óska þess, að háttv. deild fagnaði vel svo gömlum og góðum gesti, sem þetta frv. er, gerði vel við hann meðan hann dvelur í deildinni og fylgi honum síðan með öllum veg úr hlaði. Jeg vænti þess, að málinu, að lokinni umr. verði vísað til þeirrar sjerstöku nefndar, sem stofnuð hefir verið með það fyrir augum. Vona jeg sömuleiðis, að hún geri vel við málið.

Pjetur Þórðarson Það var ekki hugsun mín að tala mikið um málið nú. Með því að okkur flutningsmönnum virðist, að ekki mundi blása byrlega fyrir málinu við þessa umræðu, þá höfum við komið með brtt. á þskj. 296. Jeg býst ekki við að tala mikið fyrir henni eða deila um málið sjálft í þetta sinn. Þessu frv. hefir verið fundið mest til foráttu, að það gæti leitt til hættu fyrir lánstraust kaupfjelaganna og Sambandsins og raskað föstu skipulagi þeirra. Okkur sýndist því rjettara að fara fram á sjerstaka undanþágu frá lögunum fyrir þetta eina fjelag; svo mikil nauðsyn er á því, eins og sakir standa þar nú. Þó að undanþágan skifti miklu máli fyrir Kaupfjelag Borgfirðinga, þá ætla jeg ekki að fara út í að skýra það. Aðeins vildi jeg segja það, að samvinnumennirnir í þessari hv. deild vinna samvinnufjelagsskapnum meira ógagn með því að fella þessa brtt. okkar eða frv. heldur en það mundi gera, þó það yrði að lögum. Jeg vildi heldur, að frv. gengi fram, en annars sætti jeg mig vel við samþykt brtt. Einhver hvíslaði því að mjer áðan, að hún mundi ekki vera betri leið en frv., af því að þá væri skapað fordæmi fyrir því, að fleiri fjelög legðu út á þessa braut, og þá væri hættan sú sama. Jeg skil ekki þá hættu, sem menn telja af þessu fyrir form kaupfjelaganna; jeg get ekki sjeð hana. Jeg hefi meiri trú á fyrirkomulagi kaupfjelaganna en svo, að þetta geti komið til að skaða þau, því að þau eru búin að skorða sig á föstum grundvelli. Jeg ætla svo ekki að segja meira, en treysti því, að þeir, sem telja frv. ekki hættulaust, geti þó fallist á brtt.

Jakob Möller Jeg greiddi þessu frv. atkvæði aðeins til 3. umr., af því að jeg gat ekki sannfærst um af umræðunum, að fjelagi því, sem um er að ræða, væri nein lífsnauðsyn, að frumvarpið yrði að lögum. Hins vegar var jeg á móti öllum sjerrjettindum fyrir kaupfjelög, þegar samvinnulögin voru afgreidd út úr þinginu 1921. Og þar af leiðandi verð jeg einnig að vera á móti því, að kaupfjelög, sem ekki uppfylla skilyrði þeirra laga, fái slík rjettindi, og þannig færðar út kvíarnar, og þó að sú breyting yrði gerð á frv., að það yrði aðeins látið ná til eins fjelags, þá mundu fleiri væntanlega koma á eftir. Hins vegar get jeg ekki neitað því, að Kaupfjelag Borgfirðinga eigi sama siðferðilega rjettinn til hlunninda samvinnufjelagalaganna sem önnur samvinnufjelög, en þar sem jeg hefi ekki getað ljeð atkvæði mitt til þess, að slík hlunnindi yrðu veitt nokkru samvinnufjelagi, get jeg þá ekki heldur nú farið að greiða atkvæði mitt með því að stækka þann hring. En jeg þykist hafa fulla ástæðu til þess að leiða þetta mál alveg hjá mjer og greiða ekki atkvæði um það. Eins og jeg tók fram, hefi jeg ekki getað sannfærst um, að þessu kaupfjelagi bæri nauðsyn til þessarar undanþágu, eins og ástæður liggja fyrir. Jeg get ekki annað skilið en að öll fjelög með samábyrgð hljóti að koma fram út á við sem einn ábyrgðarhafi. Og sje jeg því ekki annað en að fjelagið geti í sínum eigin lögum gert einstaklingum og deildum að skyldu að ábyrgjast sínar eigin skuldir. Hin takmarkaða ábyrgð gæti gilt inn á við, meðal einstakra deilda, eftir ákvæðum þeirra eigin fjelagslaga. Þó yrði kaupfjelagið að svara til þess sameiginlega út á við, sem hver einstök deild getur ekki int af hendi. En ef hitt á að gilda, að fjelagið sjálft beri enga ábyrgð út á við, að öðru leyti en því, sem hver einstök deild svarar til með sínum viðskiftum, þá virðist mjer það stappa næst fjárglæfrum. Jeg hygg, að þeir, sem mundu skifta við slík fjelög, gætu ekki vinsað úr eða vitað, hver hluti viðskiftanna væri við góðu deildirnar og hvað við hinar. Þetta skipulag mundi ekki heldur gera fjelagsstjórnina gætnari í lánveitingum til einstakra manna eða deilda, heldur þvert á móti veikja ábyrgðartilfinninguna. Mjer er ekki fyllilega ljóst, hvort sá er tilgangurinn, að ábyrgðin eigi að vera takmörkuð út á við. En væri svo, teldi jeg það tæplega verjandi að láta málið afskiftalaust. En hvað hitt snertir, að skuldir hverrar deildar eigi að lenda á henni sjálfri, að svo miklu leyti, sem hún hefir gjaldþol til, þá er lafhægt að byggja það í lögum hvers fjelags, og þarf þá enga breytingu á samvinnufjelagalögunum til þess, að Kaupfjelag Borgfirðinga komist undir þau.

Pjetur Þórðarson Jeg vil aðeins beina athygli hv. 1. þm. Reykv. (JakM) að því, að Borgfirðingar hafa lengi starfað í fjelagskap með takmarkaðri ábyrgð, þannig, að lánardrottnar höfðu trygging í eignum fjelagsins og ábyrgð deildanna gagnvart fjelaginu. Fjelagið vill nú snúa sjer aftur að þessu fyrirkomulagi, án þess þó að missa af þeim hlunnindum, sem samvinnulögin veita. Um annað er ekki að ræða. Jeg skal viðurkenna, að jeg fæ ekki skilið, hvað þeim mönnum, sem ekki vildu upphaflega innleiða þetta fyrirkomulag, sem trygði fjelögunum sjerstök rjettindi og skyldur, hvað þeim getur gengið til þess að meina fjelaginu þessa meinlausu undanþágu, fjelagi, sem lengi hefir starfað með takmarkaðri ábyrgð. Jeg sje heldur ekki, hvernig það ætti að geta verið hættulegt fyrir kaupfjelagsskapinn yfirleitt, þar sem það er þó vitanlegt, að undanþágan er í lögunum veitt framleiðslufjelögum o. s. frv. Það tekur of langan tíma að skýra frá því, hvers vegna Kaupfjelagi Borgfirðinga er þetta svona nauðsynlegt, en jeg veit, að margir hv.þm. muni trúa mjer til þess að halda þessu fram aðeins vegna þess, að á því veltur mikið fyrir fjelagið, eins og nú er komið.

Jakob Möller Jeg get ekki gert hv.þm. Mýra. (PÞ) aðra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls en þá, sem jeg áður hefi gert í ræðu minni. Mjer finst afstaða mín líka að öllu leyti skiljanleg og fult samræmi í því, að þeir menn, sem upphaflega voru andstæðir ívilnun samvinnufjelaganna, sjeu það enn þá. Hinu játa jeg, að úr því einu fjelagi hafa verið veitt þessi rjettindi, þá sje sanngjarnt, að önnur fjelög fái þau líka. En jeg er og hefi verið stefnunni mótfallinn, og mun því skorast undan að greiða atkvæði í málinu. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Mýra. (PÞ) sagði, að fjelagið hefði lengst af starfað með takmarkaðri ábyrgð, skal þess getið, að jeg hefi þó skilið orð hans svo, að ábyrgðin hafi verið ótakmörkuð út á við, að minsta kosti hin síðari árin, og jeg sje ekki betur en svo verði að vera framvegis, ef fjelagið ætlar að halda áfram að starfa sem ein heild út á við.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg vil ekki eyða löngum tíma til að deila um þetta mál nje fara að endurtaka það, sem sagt var við 2. umr. En jeg get ekki verið fylgjandi brtt. á þskj. 296. Þessi lög eru svo almenns eðlis, að ekki er hægt að skilja eitt sjerstakt hjerað undan þeim; mundu þá og mörg önnur koma á eftir. En hitt vil jeg endurtaka, sem jeg sagði við 2. umr., að bæði jeg og fleiri þeirra, sem til Framsóknarflokksins teljast, eru þess fýsandi, að samábyrgðinni verði hreytt. En að það sje tímabært að gera það nú þegar, er annað mál.

Pjetur Ottesen Jeg heyri það á mönnum, að þeir vilja forðast að vekja deilur eða árangurslausar þrætur um þetta mál, og skal jeg heldur ekki verða til að brjóta þá reglu. Mótmælin, sem fram komu gegn frv. því, sem hjer ræðir um, við 2. umr., virtust nær eingöngu bygð á óttanum við að taka upp í lögin almenna heimild til undanþágu frá samábyrgðarákvæðinu. En við flm. frv., sem leggjum kapp á að koma málinu fram, vildum ekki láta frv. stranda á því, og völdum því meðalveg, sem við töldum tryggilegan til samkomulags, og breyttum tillögu okkar á þann hátt, að öllum þessum ótta hefði átt að vera kipt í burtu með því að gera þessa undantekningu að sjerákvæði fyrir Kaupfjelag Borgfirðinga. Það þarf væntanlega ekki nú að fara að lýsa frekar en gert hefir verið þeirri nauðsyn, sem þessu umrædda kaupfjelagi er á þessari undanþágu, því það hefir áður verið gert við 2. umr. og engin breyting orðið síðan í þeim efnum, nema hvað þörfin á þessu kemur altaf betur og betur í ljós. Í húfi er hvorki meira nje minna en það, hvort fjelagið heldur saman og starfar áfram eða ekki. Og eins og tekið er fram í greinargerðinni, þá álíta Borgfirðingar, að hag sínum sje best borgið með því að starfa á þessum grundvelli og fá að njóta þeirrar verndar, sem samvinnufjelagalögin veita. Hv. frsm. minni hl. (GunnS) talaði um það, að ekki væri viðeigandi að fara að gera undanþágur fyrir einstök fjelög frá lögum, sem væru svo almenns efnis sem þessi. Jeg skal játa, að þótt nokkuð miklu skifti yfirleitt um fyrirkomulagsatriði laga, að þau hafi fast form, þá hefir mjer altaf skilist svo, sem það væri höfuðatriðið, hvort tilgangi þeirra yrði náð í framkvæmdinni. Það finst mjer skifta meira máli en minni háttar forms- eða fyrirkomulagsatriði. Hjer er um að ræða eitt stærsta kaupfjelag landsins, um það að ræða, hvort samvinna og samtök innan þessa fjelagsskapar geti haldið áfram, aukist og þróast og sá árangur, sem samvinna og samtök hafa í för með sjer, og sú þýðing, sem það hefir fyrir þjóðfjelagið, náist eða ekki. Það er um það að ræða, hvort þessu takmarki megi ná innan þessa fjelagsskapar. Það getur oltið á því, og veltur á því, hver afdrif þetta mál fær hjer í þinginu. Og mönnum ætti að vera það skiljanlegt, að hjer er ekki verið að ganga á rjett nokkurs annars fjelags, heldur aðeins farið fram á undanþágu, miðað við nauðsyn þessa sjerstaka kaupfjelags, Kaupfjelags Borgfirðinga, nauðsynina á því, að það njóti verndar laganna til að starfa á þeim grundvelli sem margra ára reynsla er þar efra fengin fyrir, að sje sá tryggasti, heillavænlegasti og besti, til þess að ná því takmarki efnalegs sjálfstæðis, velmegunar og framfara, sem með samvinnu og samtökum er stefnt að að ná. Þess er enn að gæta, að ekki er farið fram á nein önnur eða meiri rjettindi til handa þessu fjelagi en t. d. framleiðslufjelög hafa samkvæmt samvinnulögunum, og ættu þau því síður að vaxa mönnum svo mjög í augum. Annars hefir hv.þm. Mýra. (PÞ) svarað athugasemdum og andmælum hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og get jeg því látið hjer staðar numið.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Á öndverðu þingi gerðum við flm. þessarar till. á þskj. 298 tilraun til þess á lokuðum fundi að fá samkomulag um það að láta trúnaðarmenn allra flokka þingsins gera í kyrþey þá athugun á hag Íslandsbanka, sem till. þessi stefnir að. Tilraunin mistókst, og fórum vjer þá fram á það við hæstv. stjórn, að hún gengist fyrir því, að slík athugun færi fram, á líkan veg og vjer höfðum ætlað, en hún hefir ekki orðið við þeirri ósk vorri. Fyrir þá skuld höfum vjer nú sjeð oss knúða til að koma fram með tillögu í þessari mynd. Vjer lítum ekki aðeins á þessa athugun eins og rjettmæta íhlutun og eftirgrenslan frá þingsins hlið á hag bankans, heldur eins og ófrávíkjanlega skyldu vegna þjóðfjelagsins og þeirra margvíslegu hagsmuna þess, sem við bankann eru tengdir, eins og líka áhættu, sem því getur stafað frá bankanum, ef illa vill til. Engin stofnun utanlands nje innan hefir í tvo síðustu áratugina haft eins gagnger áhrif á efnalega afkomu þjóðarinnar sem Íslandsbanki, enda er það eðlilegt. Bankanum hafði verið fengið því nær ótakmarkað vald í þessu efni með einkarjettinum til útgáfu gjaldmiðils í landinu og mörgum öðrum mikilsverðum forrjettindum og fríðindum. Þess vegna hefir líka verið svo mjög á hann treyst og svo lengi. Óneitanlegt er það að vísu, að bankinn hefir átt talsverðan þátt í efnalegri framför þjóðarinnar alt að 4 síðustu árum, enda má segja, að þing og stjórn hafi undir hann hlaðið alt frá byrjun, og því átt fylstu heimtingu á fulltingi hans. En krosstrje bregðast sem önnur trje, og svo hefir hjer farið. Einmitt þegar mest reið á og fjárhagsörðugleikarnir steðjuðu að í sambandi við verðhrunið á afurðum landsins eftir stríðslokin, þá brást líka stuðningurinn frá bankans hendi, þá brást sú lögmælta yfirfærsluskylda bankans og hinn svonefndi gulltrygði gjaldmiðill fjell í verði. Greiðslur til útlanda, bæði opinberar og einstakra manna, fóru í strand, og fljótandi skuldakröfur svifu að eins og skæðadrífa, án þess að greiðast. Með þessu var hafin sú erfiða ganga, sem mætt hefir mest viðskifti vor í seinni tíð og mæðir enn. Síðan hefir dýrtíðin verið í algleymingi og lággengið lamað allan efnahag vorn. Miljónir hafa fjarað úr landinu vegna lággengis og gjaldþrotin hafa hvert af öðru lagt í rústir starfandi fyrirtæki. Jafnframt hefir verið ránverð á allri vinnu, ránverð, sem að miklu leyti stafar af óeðlilegu lággengi íslensks gjaldmiðils. Dýrtíðin hefir stöðvað nær allar framfarir í landsrækt og fleiri atvinnufyrirtækjum. Yfirleitt hefir á hinum síðustu árum í sambandi við lággengið og dýrtíðina skapast það kvíðvænlega ástand, sem hvarvetna er kvartað yfir í þingmálafundargerðum úr öllum landshlutum. Fólkið finnur, að efnalegt þrot færist nær með ári hverju. Einstaklingar og atvinnufjelög gefast upp hvert á fætur öðru, einkum til sveita. Fólksstraumurinn stefnir um stund að sjónum, en von bráðar úr landi og vestur á sljetturnar í Norður-Ameríku, enda er nú hreyfing hafin þar vestra í því skyni að greiða honum leið. Af dýrtíðinni og lággenginu stafa kaupkröfurnar hóflausu og kröfur opinberra starfsmanna um launabætur, kröfur, sem ekki verður lengi komist hjá að fullnægja og ríkið hefir þó engin efni á að fullnægja. Það er því eigi undarlegt, þótt hugir manna hafi snúist að Íslandsbanka upp á síðkastið og honum hafi verið kent um ástandið. Það er ómögulegt að verja það, að fjármálameðferð hans á mestan þátt í þessu ástandi. Hann hefir framar öllu og öllum öðrum skapað lággengið, og hann hefir vegna stóráfalla, sökum óvarlegrar meðferðar fjárins, komið á og viðhaldið um langan tíma þeim allra þungbærustu vaxtakjörum, sem dæmi eru til hjá oss í opinberum lánsstofnunum. Hefir hann um langt skeið haldið útlánsvöxtum 1 og 11/2 hundraðshluta ofan við útlánsvexti annara lánsstofnana. Dálítið sýnishorn af þessum vaxtakjörum, sem fólkið hefir orðið að búa við, er reikningur bankans árið 1921. Þá var hreinn arður af rekstri hans á pappírnum 2206000 krónur, en aðalarður 2571653 krónur, eða með öðrum orðum: Hreinn arður bankans það ár samsvarar ca. 24 kr. nefskatti á hvern íbúa landsins; en sá skattur var þó í raun og veru lítill í samanburði við þann óbeina skatt, sem lággengið af óýrtíðinni lagði á þjóðina þá og hefir lagt á hana síðan; og þegar svo þjóðfjelagið einmitt á þessu sama ári, 1921, tekur að sjer þungbæra ábyrgð á stórn útlendu gjaldeyrisláni til bankans, ofan á fyrri rjettindaveislur, og það án þess að nokkur veruleg rjetting á hag bankans eða viðskiftakjörum almennings fengist við það, þá er eigi að furða, þótt ótti og grunur hafi vaknað hjá þjóðinni um það, að hjer væri eigi alt með feldu, og um það, að hjer kunni að vera hætta á ferðum, og eðlilega hefir sá ótti magnast við það, að margendurtekin misferli í bankastjórnsemi nágrannalandanna hafa bent í þessa átt. Það hefir heldur eigi dregið úr þessum ótta og grunsemdum, að almenningur, og jafnvel þingið, hefir ekki fengið að vita, hvernig varið væri tryggingum fyrir þessu láni, sem er að upphæð 280930 sterlingspund, eða 5618600 kr., ef miðað er við 20 kr. verð á sterlingspundi, en 7023250 kr., ef miðað er við 25 kr. verð, sem telja mætti líklega meðalgengi íslenskra peninga undanfarin 2 ár, og er þó líklega fullhátt. Sú saga hefir borist út um land, að tryggingar þessar væru í víxlum, og sumum jafnvel dálítið hæpnum, víxlum, sem alls væru að upphæð lítið sem ekkert hærri en lánið. Líkt hefir talið verið að væri farið tryggingum fyrir öðrum verðmætum ríkisins þarna, og að sjálfsögðu er öllum ókunnugt um tryggingar þær, sem Landsbankinn kann að hafa fengið fyrir þeim tiltölulega stóru upphæðum, sem hann hefir lánað Íslandsbanka, og telja verður þó ríkisins eign. Hefi jeg fyrir satt, að þær upphæðir sjeu að minsta kosti 2 miljónir króna, og er þannig alls hjer um að ræða 8–9 miljónir ísl. kr., sem Íslandsbanki hefir frá ríkinu fengið, beint og óbeint, auk seðlafúlgunnar, sem ríkið á alt undir, að eigi falli í verði, en hún mun nú á 8. miljón króna, og aðalupphæðin þess vegna 16–17 miljónir. Hjer er því óvenjumikilla hagsmuna að gæta fyrir ríkið og almenning, svo mikilla, að ef bankanum ómætti til ábyrgðar og greiðslu, þá myndi hjer í landi hin mesta vá- og óöld fyrir dyrum, og jafnvel allsherjar gjaldþrot fyrirsjáanlegt. Og þetta er því líklegra, sem dýrtíðarástandið og lággengið er búið að mergsvíkja þjóðina, eða lama hana svo efnalega, að viðnámsþrótturinn er á förum. Þetta finna best atvinnurekendumir mörgu og smáu úti um landið til sjávar og sveita, sem á síðari árum hafa eytt varasjóðunum sínum litlu, sparisjóðsinnstæðunum, og sokkið í skuldir. Engan þarf því að furða, þótt þeir vilji vita, hvert horfir um lagfæringu á þessu ástandi, hvort stofnun sú, sem þeir eiga svo mikið undir og átt hefir svo mikinn þátt í að skapa þetta ástand, er líkleg til að rjetta við aftur, eða hvort meiri vonbrigði eru í vændum, - vilji vita, hvort fje ríkisins hjá henni er sæmilega trygt eða í hættu, hvort fljótandi skuldir hennar utanlands eru enn þá líklegar til að þrýsta niður gengi íslensku krónunnar, ef bætandi árferði og sjálfbjargarviðleitni fólksins gæti um sinn þokað henni upp á við, - eða hvort halda á við framvegis því óheillaástandi, sem verið hefir, og fleyta áfram líkt og undanfarið óheilbrigðum atvinnufyrirtækjum tiltölulega fárra manna, sem lifa af lággenginu á kostnað alls fjöldans. Allra hluta vegna er nauðsynlegt að eyða þeim ótta og grunsemdum, sem vaknað hafa hjá almenningi um hag bankans. Það er jafnnauðsynlegt fyrir bankann sjálfan sem þjóðina, og beinasta leiðin til þess er óhlutdræg aðsjón, sem framkvæmd er af trúnaðarmönnum þingsins. En ef hagur bankans er svo erfiður sem grunsemdirnar og orðrómurinn benda til, þá væri óviðurkvæmilegt að draga fjöður yfir það og setja þannig ljósið undir mæliker. því kann nú að verða svarað, að með þessari aðsjónargerð sje varpað skugga á bankann og rýrt álit hans út á við. En þá er á hitt að líta, að ekki hefir gefist kostur á að fá aðsjón þessa framkvæmda, eins og jeg hefi áður getið um, á þann hátt, sem vjer flm. óskuðum, og í kyrþey. Hins vegar er mikilvægi þessarar athugunar og þýðing hennar fyrir þjóðfjelagið fullgild ástæða, og í raun og veru ætti bankanum að vera ljúft að taka við henni, ef alt er í sæmilegu lagi og fjesýsla hans þjóðinni hættulaus. Ekkert getur æskilegra verið fyrir hann en að geta sýnt öryggi sitt. Það er ekki til neins í þessu sambandi að benda á þá rannsókn í bankanum, sem fram fór fyrir tveimur árum, er hlutabrjef hans voru metin á 95%; kauphallarverð þeirra í Kaupmannahöfn mun á næstliðnu ári hafa komist niður í 30–40%. Trúin á áreiðanleik þeirrar skoðunar er því að mestu gufuð upp, og þótt hún hefði nákvæm verið, þá hefir ólagið á peningamálunum síðan og erfiðleikar bankans bent í öfuga átt við niðurstöðumar af þeirri athugun, enda mjög margt síðan breytt, og jafnvel nú fallin í rústir stóreflis bankafyrirtæki í nágrannalöndunum, sem fyrir 2 árum voru álitin örugg eins og lífakkeri. Ekki þýðir heldur neitt að tala um frið, sem bankinn þurfi að hafa meðan hann eigi erfiðast og sje að vinna sig upp. Slíkur friður getur leitt til hins mesta böls fyrir þjóðina, og friðurinn svo nefndi, þ. e. umburðarlyndið og íhlutunarleysið um athafnir og stjórn bankans á undanförnum árum, hefir orðið þjóðinni of dýrkeyptur til þess, að hún geti í andvaraleysi látið alt velta þarna sem vill. Auk þess er allsendis órjettmætt að tala um þessa aðsjón eins og andstöðuna við frið, þótt það hafi áður heyrst hjer. Tillagan um þessa athugun á fjárhagsaðstöðu bankans gagnvart ríkinu er aðeins vingjarnleg og kurteisleg ósk um að fá að vita líkurnar fyrir því, að viðreisn sje í vændum, eða hvort hjer muni eiga að sökkva dýpra og dýpra, - hvort vænta má frekari áfalla af óhöppum bankans og ófullnægjandi tryggingum. Það verður að sjálfsögðu eigi tími fyrir þinglok til að framkvæma ítarlega athugun í því efni, sem till. ræðir um. En með velviljaðri aðstoð bankastjórnarinnar, sem að 2/3 er skipuð settum fulltrúum ríkisins, á að geta fengist nokkurn veginn ljóst yfirlit yfir tryggingamar, ekki aðeins fyrir enska láninu, heldur og yfirleitt öllum þeim verðmætum ríkisins, sem undir bankann falla, sem og líka horfurnar fyrir því, að hækkað verði og fest gengi krónunnar. Það út af fyrir sig er enn þá þýðingarmeira en tryggingamar fyrir enska láninu. Verkefni aðsjónarmanna þeirra, sem athugun þessa ættu að gera, virðist því fyrst og fremst eiga að vera þetta: 1. Að athuga eftir föngum tryggingar fyrir enska láninu og ganga úr skugga um öryggi þeirra. 2. Að kynna sjer líkurnar um öryggi og gjaldgetu bankans vegna annara eigna ríkisins í vörslum hans. 3. Að fá yfirlit yfir þær útlendar skuldir bankans, sem þrýsta genginu niður, og líkurnar fyrir greiðslumöguleikum þeirra. 4. Að athuga, hvort lögmæltur málmforði og tryggingar seðlafúlgunnar eru í lagi. 5. Að fá upplýsingar um það, hvort vaxtakjör þau, sem bankinn setur og hefir sett, geta eigi orðið hagfeldari bráðlega, eða hvort sú tvísýna og hætta vofir yfir fje bankans í útlánum, að beita þurfi háum vöxtum við trygg lán, til að standast áhættu þeirra gömlu lána. Um alt þetta á bankastjórnin að geta leiðbeint þeim, sem aðsjónina gera, og ætla verður, að hún geri það fúslega og eftir bestu vitund. Það er engin ástæða til annars en ætla, að þeir stjórnsettu bankastjórar telji sjer skylt að gefa Alþingi svo sannar og óhlutdrægar upplýsingar sem þeir geta. Og ef horfurnar eru góðar og öllum hagsmunum ríkisins vel borgið, þá á það að vera og hlýtur að vera metnaðaratriði fyrir bankann að færa sönnur á það fyrir Alþingi, og eyða þar með órjettmætri tortrygni. Jeg verð að segja það fyrir sjálfan mig, og jeg held jeg geti sagt það fyrir munn vor allra, flm. þessarar tillögu, að vjer mundum telja þær frjettir einna bestar, er vjer gætum fært kjósendum við heimkomu vora, að vjer hefðum fengið ábyggilega vissu um, að stjórn og starfsemi bankans væri í góðu lagi og hagsmunum ríkisins hættulaus starfsemi hans og viðskifti. Loks vil jeg taka það fram, að jeg frábið mjer og oss flm. allar aðdróttanir um óvild eða árásarviðleitni við bankann eða þá menn, sem að honum standa. Slíkt er með öllu órjettmætt, þótt því hafi brugðið fyrir. En að sjálfsögðu metum vjer meira hagsmuni og velfarnan þjóðarinnar en stundargróða bankans, og mun enginn leggja oss það til ámælis, sem fordómalaust lítur á málið. Vjer erum með tillögunni að reka það erindi, sem samviskan og skyldan býður oss. Hjer er fram komin brtt. á þskj. 340. einskonar dilkur við tillöguna, óburðugur þó, eins og síðungur í öfugsnoði. Viðhefi jeg þá líkingu vegna þess, að brtt. þessi er hjer seint á ferð og miðar til þess að hverfa við till. vorri og gera sem minst úr henni, en dylja sem vendilegast hag bankans fyrir Alþingi. Að vísu er þar gert ráð fyrir, að bankinn gefi fjárhagsnefnd skýrslu um tryggingar fyrir enska láninu, og getur það verið brúklegt út af fyrir sig, ef það á þá ekki að vera leyndarmál þessarar nefndar, en ekkert meira virðist tillögumaður vilja fræða þingið um. En þó er annar þáttur þessa máls ekki síður mikilsverður, svo sem jeg hefi tekið fram, vitneskjan um það, hvernig horfi um þá hagsmuni ríkisins, sem bundnir eru við lagfæringu gengisins og öryggi hins gulltrygða gjaldmiðils, sem kallaður er; en eitt er þó gott við þessa brtt. Hún sýnir það, að mótstöðumenn vorir telja ekki lengur gerlegt að leyna fyrir þjóðinni þessum tryggingum enska lánsins, og er þar nokkur viðurkenning þess, að hjer þurfi þó eitthvað að upplýsa. Býst jeg við, að vjer flm. getum alls ekki fallist á þessa brtt., og virðist mjer hún ekki á vetur setjandi.

Stefán Stefánsson Jeg get búist við, að hv. þingdeildarmenn hafi tekið eftir því og þyki það máske undarlegt, að jeg er sá einasti af Framsóknarflokksmönnum, sem ekki er flytjandi þessara rannsóknartillagna, sem bornar eru fram í báðum deildum á hendur Íslandsbanka. Því fremur kann þetta að þykja undarlegt, þar sem tillögur voru samþyktar á þingmálafundum í mínu kjördæmi, Eyjafirði um það, að nauðsyn bæri til þess, að þingið fengi sem nánasta vitneskju um hag bankans, en þó sjerstaklega var tekið fram um veð þau, sem ríkið hefði fyrir lánveitingu til hans. Út af þessu vil jeg taka það fram, að þegar jeg ásamt flokksbræðrum mínum óskaði þess, að um þetta mál yrði talað af öllum þingmönnum við stjórnina á lokuðum þingfundi, þá var það mín meining með þeim fundi, að sem allra minstur hávaði yrði út af þessu máli, - að alt þingið ætti þar tal við stjórnina og rjeði þar fram úr því, hvernig þessara nauðsynlegu upplýsinga skyldi leitað. Þetta samtal eða samvinna við stjórnina um framkvæmd málsins áleit jeg að gæti orðið friðsamlegt. Jeg leit svo á, að það, sem hlyti að vinnast með þeim fundi, yrði það, að ríkisstjórninni yrði falið að annast um, að sem nákvæmust athugun færi fram - í kyrþey - á fjárhagsástandi bankans, þó einkum tryggingum þeim, sem ríkið hefði frá bankanum. Þessi athugun varð auðvitað að miðast að nokkru leyti við þann takmarkaða þingtíma, sem naumast leyfði hana svo nákvæma sem sumir hefðu helst kosið. Þessar samkomulagsvonir mínar um fundinn rættust því miður ekki, og hvar sem aðalorsökin liggur til þeirra friðslita, þá tel jeg illa farið, að svo fór sem þá fór. Nú hefir þetta mál enn verið upp tekið, en allmjög á annan veg en áður, og það á þann veg, sem mjer ekki líkar alls kostar, þótt flokksbræðrum mínum þyki þessi kostur vænstur. Jeg hefi sem sje nauðalitla trú á því, að sú þingnefnd, sem ráðgert er að kjósa samkvæmt þessari tillögu, - nefnd, sem kemur alókunnug inn í bankann -, að hún hafi nokkru hæfilegri tíma - með öðrum þingstörfum - til þess að geta gefið skýrslu, sem verulega væri á að byggja, eftir ca. þriggja vikna tíma. Já, mjer finst, að þeir góðu menn yrðu ekki öfundsverðir af starfinu; jeg hygg, að það væri meiri vandi en vegsemd. Þeir tækju, að mjer skilst, á sig þá siðferðislegu ábyrgð að geta sagt um það afdráttarlaust, hvar komið væri með tryggingar bankans, tryggingar, sem þeir hefðu þó - að mínu áliti - alls ónógan þingtíma til að gera lokarannsóknir á. Með öðrum orðum, mjer er ekki ljóst, hversu mikið yrði lagt upp úr þessari skýrslu, sem slík nefnd gæfi. En legðu menn alment lítið upp úr frásögn nefndarinnar, væri til lítils unnið. En svo er önnur hlið þessa máls, hvernig á þessa nefndarkosningu og nefndarstörf mundi verða litið í útlöndum, þar sem bankinn hefir sín viðskifti; jeg hefi dálítinn geig af þessari hlið málsins, að þetta tiltæki eða verk þingsins mundi vekja óhug eða vantraust á bankanum og torvelda viðskifti hans, sem þá gæti leitt til meira verðfalls á íslensku krónunni. Þetta virðist mjer það alvarlegasta, sem kynni að geta leitt af þessu rannsóknarnefndarstarfi, og jeg vil ekki óneyddur taka á mína ábyrgð áhættuna. En þá vil jeg minnast á leið, sem mjer sýnist, og óefað ýmsum fleiri hv.þm., líklegri til þess, að á henni megi byggja, að líkindum miklu fremur en þeirri, sem tillagan ræður til, og hefir þann mjög verulega kost, að hvað bankann eða sambönd hans snertir, væri ekkert að óttast, og það er sú leið, að stjórnin með aðstoð og samstarfi bankastjóranna vinni að þessari athugun og leggi fram í þinglok skýrslu um tryggingarafstöðu bankans til ríkissjóðs. Á þessa leið hefi jeg minst við marga af hv.þdm., sjerstaklega flokksbræður mína, og verður ekki sagt annað en sú leið sje áhættulítil eða áhættulaus. Nú vitum við það, allir þingmenn, að þessa getum við krafist af stjórninni og hún af bankastjórunum. Kemur þá fram sú spurning, hvort ríkisstjórnin sje þessari leið mótfallin, svo að þess vegna verði að taka þá leiðina, sem óneitanlega er tvísýnni, óaðgengilegri. Um stjórnarleiðina í þessu máli hefi jeg þegar rætt við einn ráðherrann, hæstv. fjrh. (MagnJ). Kvaðst hann mundu geta hlutast til um, að þessi skýrsla gæti orðið gefin undir þinglokin, því bankastjórarnir væru þegar farnir að vinna að henni. Þegar jeg fjekk þessi góðu svör, gat jeg vænst þess, að að þessu ráði yrði horfið, því satt að segja þótti mjer vænkast málið fyrir okkar flokki, þar sem hann átti frumkvæði að því í þinginu, að sem glöggust grein fengist á afstöðu bankans gagnvart ríkinu eða lánveitingum þess til hans. Auk þess virðist það liggja í augum uppi, að slík skýrsla yrði miklu nákvæmari og áreiðanlegri en þekking sú, sem nefnd, ókunnug bankanum, gæti aflað sjer með nokkurra daga rannsókn. Annars sýnist mjer ýmislegt benda til þess, að bankinn sje að rakna við úr rotinu, þar sem hann er nú tekinn að yfirfæra eftir þörfum manna háar upphæðir við útlönd, og annað atriði, sem ekki siður bendir á, að hann sje trygg stofnun, er það, að þegar er gerður samningur milli bankanna (Íslandsbanka og Landsbankans) um það, að Landsbankinn leggur inn í Íslandsbanka og hefir þegar lagt stórfje - jeg hygg um 11/2 milj. kr. - og ríkisstjórnin veitt fult samþykki sitt. Er þetta sönnun fyrir því, að bankinn er alls ekki eins hörmulega staddur og margir vilja álíta, því Landsbankastjórninni er best allra óviðkomandi manna trúandi til þess að vita, hvað tryggilegt er í þessu falli. Segi jeg ekki þetta í því skyni að draga úr eða telja óþarfa þá skýrslu, sem jeg hefi á minst, eða að jeg ætli að fara að bera sjerstakt lof á Íslandsbanka; nei, engan veginn; jeg var á móti stofnun hans í fyrstu, og eins mótfallinn sumum þeim hlunnindum, er Alþingi síðan hefir veitt honum. En þessi atriði benda ótvírætt á það, að hjer er ekki svo mikill voði á ferðum, að leggja beri út í þann tvísýna ávinning að setja á bankann opinbera rannsókn, þegar þess er gætt, að við höfum aðra leið, sem stendur opin fyrir. Að fleiri en jeg líta þannig á þetta mál, sýnir brtt.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Við þá tillögu er þó það athugavert, að hv. fjárhagsnefnd einni er ætluð skýrslan, en hún ætti að liggja öllum þingmönnum til sýnis. Er það sjálfsögð krafa, að hv.þm. gefist kostur á að athuga skýrsluna, svo þeir síðar geti skýrt kjósendum sínum frá, að loknu þingi, hvernig tryggingunum sje varið, og þá hag bankans, eftir því sem kostur er. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta nú, en vegna afstöðu minnar vildi jeg segja þessi fáu orð.

Jón Þorláksson í tillögu þeirri til þingsályktunar, sem 9 hv.þm. úr Framsóknarflokknum hafa borið fram, á þskj. 298, um skipun nefndar til að athuga fjárhagsaðstöðu Íslandsbanka gagnvart ríkinu í sambandi við enska lánið, felst það, að sú nefnd kynni sjer, svo sem unt er, fjárhag bankans. Hún á með öðrum orðum að vera rannsóknarnefnd á bankann, og er þetta beint framhald af tilraunum þeim, sem gerðar hafa verið af ýmsum mönnum, bæði utan þings og innan, til þess að rýra traustið á Íslandsbanka bæði hjer á landi og erlendis. Til þess að skýra afstöðu mína og annara þeirra, sem óska, að báðir bankarnir hjer njóti sem mests trausts og verði sem færastir um að fullnægja sínu mikilsverða verkefni í þjóðfjelaginu, því verkefni að leggja atvinnuvegum landsins til stofnfje og starfsfje, verð jeg að rifja upp sögulegan aðdraganda þessa máls. Á stríðsárunum og næstu árunum eftir stríðið, frá 1914 til sumarsins 1920, hækkaði vöruverð í heiminum svo stórkostlega, að slíks voru engin dæmi síðustu 100 árin. Þessi verðhækkun hafði í för með sjer mikla aukningu á seðlaveltunni í öllum löndum, og mikla dýrtíð hjer í landi sem annarsstaðar. Svo byrjaði verðfallið og varð að sama skapi stórfelt sem verðhækkunin áður, ekki síst á íslenskum afurðum. Af verðfallinu leiddi auðvitað, að allir eigendur vörubirgða urðu fyrir stórkostlegu tapi hjer á landi, þó einkanlega eigendur íslensku afurðanna, útflytjendurnir. Uppgangstíminn hafði aukið mjög getu landsmanna til þess að taka verslunina, bæði innflutning og útflutning, í sínar hendur, og þegar kreppan skall á hjer, snemma árs 1920, var óvenjulega mikið af afurðum fyrra árs óselt úr landinu, var enn þá í eign framleiðenda og innlendra útflytjenda. Svo skall verðlækkunin yfir þá, og vörumar seldust seint og fyrir afarlágt verð, sumar urðu óseljanlegar og ónýttust, svo sem mikið af íslenska síldaraflanum frá 1919. Um sömu mundir urðu landsmenn að greiða til útlanda stórfje fyrir aukningu á skipastól landsins, - hjer voru í ársbyrjun 1919 einir 9 botnvörpungar, en voru um 30 í árslok 1921. Af þessu öllu varð skortur á erlendum gjaldeyri, og eftir að reynt hafði verið um hríð að halda íslenskri krónu í jafngengi við danska krónu, með því að takmarka sölu á erlendum gjaldeyri, neyddust menn til að hverfa frá því ráði og viðurkenna lággengi á íslenskri krónu. Verðfall afurðanna hjelt áfram, og varð aftur stórtap á sölu mikils hluta afurðanna frá 1920. það var óhjákvæmilegt, að nokkur hluti þessa stórkostlega þjóðartaps lenti á bönkunum, hjer eins og annarsstaðar. Ýmsir menn hafa gerst til að lasta bankana, og þá einkum Íslandsbanka, fyrir þetta, og kent um slæmri bankastjórn. En slíkt lýsir algerðu skilningsleysi á verkefni bankanna innan þjóðfjelagsins. Báðum bönkunum hjer eru með lögum veitt mjög mikilsverð rjettindi, þar á meðal eru þeir lausir við alla venjulega skatta, og þeim er að öðru leyti gefin aðstaða til þess, að í góðæri og venjulegu árferði geta þeir verið og eru mestu gróðastofnanir á landinu. Þeir geta bókstaflega rakað saman fje - og gera það - úr vösum landsmanna vitanlega, jafnframt því sem þeir halda atvinnuvegum landsins uppi með því að leggja þeim til fjármagn. Til endurgjalds fyrir þessa aðstöðu og þennan gróða ber þeim vitanlega fyrst og fremst skylda til að taka á sig hæfilegan hluta af tapi þjóðarheildarinnar á fjárkrepputímum. Það er auðvitað, að hvert einstakt tap lendir fyrst og fremst á þeim einstaklingi þjóðfjelagsins, sem beinlínis verður fyrir því. Hann verður að gjalda það alt, ef hann getur. Bankarnir verða samkvæmt hlutarins eðli einatt stærstu skuldheimtumennirnir, og hafi einstaklingurinn með ráðleysi eða á annan hátt sýnt það, að hann sje ekki fær um að reka atvinnu sína, þá er ekkert út á það að setja, þó að bankarnir gangi svo hart að honum, að hann verði gjaldþrota og atvinnutæki hans seld öðrum mönnum í hendur. öðru máli er að gegna um þá einstaklinga, sem hafa sýnt hæfileika til að veita atvinnu sinni forstöðu, en hafa komist í kröggur sökum þeirra viðburða einna, sem þeim voru ósjálfráðir og óviðráðanlegir. Það er ekki í þágu þjóðfjelagsins, að slíkir menn sjeu hlífðarlaust slegnir niður. Það er miklu fremur skylda bankanna gagnvart þjóðfjelaginu að ganga ekki nær þeim en svo, að þeir haldi starfslöngun sinni og umráðum yfir einhverju því fjármagni, sem þeim er nauðsynlegt til þess að þeir geti rekið atvinnu áfram og þjóðfjelagið haldið áfram að njóta góðs af reynslu þeirra og hæfileikum. Einkanlega á þetta við um fáment þjóðfjelag eins og okkar, þar sem um fáa menn er að velja til forstöðu áhættumikilla og vandasamra, en þjóðnauðsynlegra atvinnufyrirtækja. Báðir bankarnir hjer hafa skilið rjett þetta verkefni sitt á krepputímanum. Báðir hafa þeir tekið á sig sinn hluta af tapi þjóðarheildarinnar, og báðir gætt varúðar um að kollvarpa mönnum og fyrirtækjum, sem lent hafa í eðlilegum og afsakanlegum kröggum. Íslandsbanki hefir miklu frekar en Landsbankinn haft á hendi stuðning hins áhættusamari og fjárfrekari af aðalatvinnuvegum landsins, sem er sjávarútvegurinn og verslunin með afurðir hans, og það er þess vegna eðlilegt, að tap hans hefir orðið nokkru meira en tap Landsbankans, eftir því sem vitað verður, en Landsbankinn hefir engan veginn farið varhluta af tapinu, og að tiltölu við fjármagn það, sem hvor bankinn fyrir sig hefir haft í sjávarútvegi og verslun með sjávarafurðir, hefir tap Landsbankans líklega orðið meira en tap Íslandsbanka. Enn verð jeg að draga fram tvö atriði, til þess að þetta tap bankanna sjáist í rjettu ljósi. Fyrst það, sem áður hefir sagt hv.þm. Dala.(BJ) hjer í deildinni, og hermt alveg rjett, að svo að segja alt hið tapaða fje bankanna hefir lent í vösum landsmanna sjálfra, einkanlega verkalýðsins og hinna smærri atvinnurekenda. Árin 1919 og 1920 var verkalýð sjávarútvegsins greitt miklu hærra kaup en samsvaraði því verði, er aflinn seldist fyrir að lokum. Og allur þorri hinna smærri útgerðarmanna mun að minsta kosti 1919 hafa selt aflann úr sinni hendi fyrir hærra verð en framleiðslukostnaðurinn nam. Mismuninn á kaupinu og hagnað framleiðenda hafa útflytjendurnir greitt að miklu leyti, og sumir eytt til þess aleigu sinni, en bankarnir að nokkru leyti, með tapi og uppgjöf nokkurs þess fjár, er þeir höfðu lánað útflytjendunum. Þessi rás viðburðanna hefir dreift varasjóðum bankanna út í vasa almennings, og ættu bankamir síst að sæta ámælum fyrir þetta af hálfu þeirra manna, sem tjá sig andvíga allri auðsöfnun. En af þessu leiðir, að sjálft tap bankanna, eða það, að bankarnir tóku nokkuð af tapinu á sínar herðar, hefir ekki rýrt þjóðareignina. Þjóðartapið stafar af verðfallinu, og hefði orðið jafnmikið, þótt bankarnir hefðu ekki borið neitt af því. Hitt atriðið, sem líta verður á, er það, hvort bankatapið hjer á landi hafi orðið tiltölulega meira en í öðrum þeim löndum, sem unt er að bera saman við okkar land, og hygg jeg, að svo sje ekki. Fullkomnar tölur þessu til sönnunar get jeg ekki lagt fram. Það er kunnugt, að danskir bankar hafa tapað samtals yfir 400 milj. kr., sænskir bankar meiru, enda er landið fólksfleira. Tap bankanna hjer er, eftir því sem næst verður komist, um 10 milj. kr., og er því að minsta kosti ekki meira að tiltölu við fólksfjölda en bankatapið í Danmörku, líklega minna. Nú er Íslandsbanki eign hlutafjelags, svo sem kunnugt er, og meiri hluti stofnfjárins eign útlendinga. Þessi tilhögun hefir frá öndverðu verið þyrnir í augum þeirra manna, sem helst vilja koma öllum atvinnurekstri í hendur hins opinbera. Þegar fjárkreppan dundi yfir og það vitnaðist, að þessi banki hefði orðið fyrir nokkuð miklu tapi, sáu þessir menn sjer leik á borði. Það vöknuðu hjá þeim vonir um, að svo mundi mega veikla bankann, að hann yrði annaðhvort að gefast upp og hætta eða ganga inn undir yfirráð ríkisins. Aðferðin átti að vera sú, að vekja tortrygni gegn bankanum, gera menn hrædda um, að hann mundi ekki standast tapið, og fá með þessu móti almenning og skiftavini bankans til að taka innlánsfje sitt út úr honum. Í þessu skyni var hafin rógburðarherferð gegn bankanum í tveim blöðum hjer í bænum, sem bæði eru og voru þá í höndum sömu klíkunnar, annað ætlað almenningi hjer í bænum og við sjávarsíðuna og hitt ætlað sveitamönnum. Auðvitað var ekki sparað að láta líka berast út meðal almennings munnlegar ádrepur sama efnis, í sama tilgangi og úr sömu átt. Bankinn stóð varnarlaus gegn þessum rógi, eins og hver banki mundi gera, er eins stæði á, og hann hafði nokkur áhrif á hag bankans um eitt skeið. Eftir reikningum bankans og öðrum gögnum virðast hafa verið teknar út um 4 milj. kr. árið 1920 eftir að herferðin hófst og áður en almenningur hafði áttað sig á því, hvað hjer var á ferðinni, og nam þetta nálægt 1/6 af þáverandi innlánsfje í bankanum. Bankinn dró að lokum ritstjóra annars blaðsins fyrir dómarann, og hefir sá ritstjóri (Ólafur Friðriksson) nú verið dæmdur í sektir og 20 þús. kr. skaðabætur til bankans fyrir hæstarjetti, svo sem kunnugt er. Hitt blaðið hefir ekki verið lögsótt, enda mun það hafa hagað orðum sínum eitthvað ofurlítið gætilegar, og lesendur þess yfirleitt í meiri fjarlægð frá bankanum, og þess vegna ekki átt þar innlánsfje til muna, en bergmálið af rógburði þess endurómaði hjer í ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Sem betur fór, mistókst þessi herferð að miklu leyti; almenningur áttaði sig á því, hvað hjer var á ferðinni, og bankinn stóðst árásina. Rógur þessi hefir þó orðið til þess, að ýmsir menn munu gera sjer rangar hugmyndir um tap bankanna og fjárhagsaðstöðu þeirra. Náttúrlega verður að tala með mikilli gætni um þessi mál, en jeg lít svo á, að nú sje versta kreppan um garð gengin, og að ekki sje nema gott, að almenningur fái sem rjettasta hugmynd af því, sem gerst hefir. Það vill nú svo vel til, að fyrir liggur skýrsla um tap Íslandsbanka til ársloka 1921, gerð eftir ítarlega rannsókn hæfra og óvilhallra manna samkvæmt ákvörðun þingsins 1921. Nefnd þessi átti að meta hlutabrjef bankans, sem kunnugt er, með það fyrir augum, að landssjóður keypti hluti í bankanum. í nefndinni voru þeir Björn Kristjánsson alþm. og þorsteinn þorsteinsson hagstofustjóri, kosnir af Alþingi, framkvæmdarstjórarnir Ágúst Flygenring og Ólafur Benjamínsson, kosnir af hluthöfum bankans, og Eiríkur prófessor Briem, útnefndur af hæstarjetti. Þessi nefnd rannsakaði bæði aðalbankann og útibúin, tryggingar fyrir öllum, lánum og allan hag bankans, og varð niðurstaða hennar sú, að hlutabrjef bankans væru 91 kr. virði fyrir hverjar 100 kr. ákvæðisverðs. Jeg hefi fengið leyfi bankastjórnar Íslandsbanka til að skýra nokkru nákvæmar frá niðurstöðu nefndarinnar, eftir skýrslu hennar, sem dagsett er 22. febr. 1922, og skal jeg þá jafnframt gera grein fyrir því, hvernig hagur bankans stendur eftir reikningi hans í árslokin 1922. Nefndin áætlar tap bankans á lánum og víxlum, bæði við aðalbankann og útibúin, 4855000 kr. Þar leggur hún ofan á fyrir ófyrirsjeðu tapi, óútkljáðum kröfum og öðrum halla, sem hún hefir ekki reiknað sjerstaklega, 575000 kr. Samtals 5430000 kr. Hjer við má bæta tapi, sem bankinn var búinn að afskrifa áður en nefndin tók til starfa, 1200000 kr. Tapið samtals 6630000 kr. Enn fremur áætlar nefndin gengismun bankanum í óhag á enska láninu og gengismun bankanum í hag á erlendum innieignum hans, og nokkra smærri pósta svipaðs eðlis tekur hún inn í mat sitt, og verður útkoman sú, að þessi gengismunur m. m. nemi bankanum í óhag 1183658 kr., og er þá enska lánið alt reiknað á 27 kr. sterlingspundið. Þessi upphæð er alt annars eðlis en tapið á hinum einstöku lánum, af því að enska lánið er afborgunarlán, tekið til 30 ára. Er fyrst og fremst talið ólíklegt, að meðalgengi íslenskrar krónu verði svo lágt á þessu tímabili, að samsvari 27 kr. á hvert sterlingspund, og í öðru lagi kemur gengismunurinn ekki til útborgunar fyrir bankann fyr en jafnóðum og lánið afborgast, þ. e. hann dreifist á 30 ár, og er eðlilegast að telja hann með öðrum árlegum útgjöldum bankans á þessu tímabili, er greiðist af hvers árs tekjum, og engan veginn nauðsynlegt að leggja upphæðina til hliðar fyrirfram eða draga hana út úr veltu bankans eins og hinar töpuðu fjárhæðir. Þá er að líta á, hvað bankinn hefir haft og hefir nú til að standast þetta tap. Á reikningi bankans 1920 voru afskrifaðar 1200000 kr., sem jeg nefndi áður. Til þess að mæta því tapi, sem þá var eftir, og nefndin áætlaði, hefir bankinn: Afskrifað árið 1921...... kr. 3893270,00 Varasjóður ...... - 2313015,00 Af arði ársins 1922 ........ - 1157048,00 Samtals kr. 7363333,00 En tapið áætlaði nefndin kr. 5430000,00 Mismunur kr. 1933333,00 Af arði ársins 1922 hefi jeg hjer einungis talið þann hluta, sem bankastjórnin tjáist leggja til, að verði varið til afskriftar, eða lagt til hliðar fyrir tapi. Eftir því verður þá raunverulegur varasjóður tæpar 2 milj. kr., eftir að tap það, sem nefndin áætlaði, er að fullu greitt. Í þessum reikningi hefi jeg ekki tekið gengismuninn á enska láninu með bankanum í óhag. Sje það gert, verður líka að taka gengismuninn á gulli því, sem er bankans eign, honum í hag. Bankinn á 21/4 milj. kr. í skandinaviskum gullkrónum og gulldollurum, sem reiknaðir eru á kr. 3,75. Verð gullkrónu er sem stendur hjer um bil nákvæmlega 12/3 íslenskrar pappírskrónu, og er þá gengismunurinn á gulleigninni 12/2milj. kr., bankanum í hag, eða hærri en sú gengismunarupphæð bankanum í óhag, sem jeg hefi slept. Hvernig sem reiknað er, á bankinn því um 2 milj. kr. í varasjóði. Hjer við bætist svo hlutafjeð, 41/2 milj. kr., sem einnig er til tryggingar fyrir öllum skuldbindingum bankans. Hjá Íslandsbanka stendur því 61/2 milj. króna sem hrein eign til tryggingar gegn tapi, umfram það tap, sem nefndin áætlaði. Jeg gat þess áðan, að Landsbankinn hefði líka tapað, en um það er engin opinber skýrsla til nje neitt mat, hliðstætt nefndarmatinu um Íslandsbanka. í reikningum sínum hefir Landsbankinn lagt til hliðar 450 þús. kr. fyrir tapi hvort árið, 1920 og 1921, og auk þess afskrifað afföll á sínum hluta enska lánsins og gengismun á því, samtals með 760 þús. kr., sem líka má skoða sem lagðar til hliðar fyrir tapi. Eru þetta samtals 1660000 kr. Hjer við má bæta varasjóði bankans, kr. 3345019,00 og ágóða af bankarekstrinum 1922, sem jeg veit ekki hver er, en er líklega á aðra miljón króna, og má því ætla, að Landsbankinn hafi um eða yfir 6 milj. kr. til að mæta sínu tapi. Og fráleitt er tap hans nándar nærri svo mikið. Nákunnugur maður hefir áætlað tap á einstökum lánveitingum hans milli 3 og 31/2 milj. kr., og væri þá raunverulegur varasjóður hans um 3 miljónir. Hjer við bætist svo innskotsfje landssjóðs, sem er orðið eign bankans, og nemur nú um 1 milj. kr., og standa þá um 4 milj. kr. sem hrein eign í þessum bankanum til tryggingar gegn tapi, umfram það, sem hjer var giskað á, að mundi vera. það er nú öllum mönnum vitanlegt, að á árinu 1922 hefir ekki gerst neitt það, sem getur hafa veikt fjárhagsaðstöðu bankanna. Afurðir landsins hafa selst öllum vonum fremur, og yfir höfuð hefir verið fremur árgæska en hitt, til sveita og sjávar. Það er því ekki sjáanleg nein ástæða til að grípa nú til svo algerlega óvenjulegs örþrifaráðs sem það er að skipa þingnefnd til að rannsaka „fjárhagsaðstöðu“, þ. e. efnahag þess bankans, sem rannsakaður var af trúnaðarmönnum fyrir ári síðan. Og ef öðruvísi stæði á, ef einhver ástæða væri til að óttast um hag annarshvors bankans, þá væri þessi aðferð alveg óverjandi, og slík tillaga, hvort sem hún er borin fram opinberlega eða á lokuðum fundi, er ekkert annað en auglýsing frá flutningsmönnunum um það, að þeir sjeu ekki færir um að fást við bankamál. Aðalstarfsfje hvers banka er innlánsfjeð, en það fá bankamir því aðeins, að þeir njóti trausts almennings. Alt, sem rýrir traustið, er bönkunum skaðvænlegt. Ákvörðun um opinbera og óvenjulega rannsókn á efnahag banka mundi venjulega hafa það í för með sjer, að bankinn yrði að loka samstundis; innlánsfjeð mundi annars verða rífið út. Að ekki fer svona hjer, þó að slík tillaga komi fram, stafar af því, að öllum er ljóst, af hvaða toga þetta er spunnið. Menn vita, að þótt heiðarlegir þingmenn Framsóknarflokksins hafi gerst til þess að setja nöfn sín undir tillöguna, þá eru upptök hennar runnin frá sömu rógburðarklíkunni hjer í bænum, sem stýrir þeim tveim blöðum, er jeg gat um, og að þessum hv.þm. hefir það eitt orðið á, að láta teygja sig of langt í þessu máli, þótt það sje raunar vitanlegt, að þeir hafi ekki fengist til að fara eins langt út á brautina og hvatamenn þeirra hafa viljað. Þess vegna er ekki svo mjög hætt við, að slík tillaga vinni bankanum tjón hjer. En utanlands er alt öðru máli að gegna. Þar skilur enginn maður, að slíkt sje gert nema í örþrifum, ef algert hrun er á ferðinni. Þar mundi samþykt slíkrar tillögu, sem þessir hv. 9 þingmenn bera fram, verða til þess að gerspilla því trausti, sem bankinn er nú hröðum fetum að vinna sjer aftur, og þar með spilla álitinu á fjárhag landsins og landsmanna og lækka um nauðsyn fram gengi íslenskrar krónu. Að því leyti, sem tillagan fer fram á, að skipuð verði rannsóknarnefnd á bankann, er hún háskagripur, og ef ekki stæði annað í henni, væri sjálfsagt að fella hana. Ef rannsókn þarf að gera á hag banka eða sparisjóðs, þá á að gera slíka rannsókn í kyrþey, án þess að um hana vitnist, eða nota sjerstakt tilefni, sem ekki gefur ástæðu til tortrygni, eins og það, er meta þurfti hlutabrjef Íslandsbanka vegna væntanlegrar hlutafjáraukningar frá landssjóði. En í tillögunni felst meira. Bankinn hefir, sem kunnugt er, fengið hluta af enska láninu, 280 þús. sterlingspund, að láni frá landssjóði, og sett veð fyrir því láni. Nú er það auðvitað skylda fjármálaráðherrans að gæta þess, að tryggingin fyrir þessu láni, eins og fyrir öðrum lánum úr landssjóði, sje nægileg og í góðu lagi, úr því að trygging var heimtuð og sett fyrir láninu. Í tillögunni er farið fram á, að þessi trygging sje sjerstaklega rannsökuð. Í þessu felst yfirIýsing um, að tillögumenn vantreysti landsstjórninni, og þá sjerstaklega fjármálaráðherranum, til að rækja skyldu sína í þessu efni. Nú er tillagan borin fram af aðalstuðningsflokki stjórnarinnar, og fjármálaráðherrann er flokksmaður í þeim flokki. þegar þessir nánustu pólitísku vandamenn stjórnarinnar, og sjerstaklega fjármálaráðherrans, sýna honum slíkt vantraust, þá hefi jeg enga ástæðu til að sýna honum meira traust, og ber því fram brtt. á þskj. 340, þess efnis, að landsstjórnin leggi fyrir fjárhagsnefnd fullkomna og nákvæma skýrslu um tryggingar Íslandsbanka fyrir enska láninu. Það er öldungis óþarft að kjósa sjerstaka nefnd til þess að taka við þessari skýrslu, þar sem til er fastanefnd í deildinni, sem einmitt hefir það verkefni sjerstaklega að hafa gætur á fjárhag ríkissjóðs og annast þau málefni, er hann varða sjerstaklega, svo sem tryggingar fyrir lánum þeim, er veitt hafa verið úr ríkissjóði. Till. mín hermir ekki, hvort fjárhagsnefnd eigi, að fenginni þessari skýrslu, að birta hana hv. deild. Það er á valdi nefndarinnar, og vitanlega hefir nefndin öll, eða meiri eða minni hluti hennar, bæði rjett og skyldu til að gefa deildinni skýrslu um þetta mál, ef hún álítur, að það skifti máli fyrir hag þjóðarinnar, að það sje gert. Þetta vil jeg taka fram í tilefni af athugasemd hv. 1. þm. Eyf. (StSt). Nú vil jeg bæta því við, að það er því síður ástæða til að skipa rannsóknarnefnd á þennan banka, sem nýlega hefir verið ákveðið, með hagsmuni ríkissjóðs fyrir augum, að stjórnin skuli skipa meiri hluta bankastjórnarinnar, og eru nú 2 af 3 bankastjórunum stjórnkjörnir. - Staða þessara 2 bankastjóra er auðvitað þannig, að þeim ber eins mikil skylda til að líta á hag ríkissjóðs sem bankans og hluthafa hans. Sá stjórnarflokkur, er bæri traust til stjórnar sinnar, eða vildi láta það í ljós, mundi telja fullnægjandi að eiga aðgang að stjórninni, en hún aftur að bankastjórum þeim, er hún hefir skipað, til að fá allar skýrslur um hag bankans, þar við bætist, að í bankaráðinu eru 3 fulltrúar af 7 kjörnir af Alþingi, en hinn 4., oddamaðurinn, er sjálfur forsætisráðherra. Einnig að því er snertir yfirstjórn bankans hefir stjórn og þing fullan aðgang að því, að fá vitneskju um allan hag hans og þingið fulla kröfu um það, að í yfirstjórninni sje hagsmuna ríkisins gætt í fullum mæli, engu síður en hluthafa. Af þessu leiðir, að engin ástæða er til að skipa sjerstaka nefnd, þó að menn vildu halda því fram að heimta allar þessar upplýsingar til handa þinginu. Áður en jeg lýk máli mínu vil jeg minnast á það, að mönnum hefir oft fundist á krepputímanum, að ekki væri eins góð samvinna á milli bankastjórnanna í Landsbankanum og Íslandsbanka og vera bæri og þörf landsins krefði. Jeg ætla ekki að þessu sinni að fara að rifja upp neitt af því, sem á hefir brostið í þessu efni, eða gera neinar ásakanir í garð einstakra bankastjóra í þessa átt. - Nú hafa orðið alger mannaskifti í stjórn Íslandsbanka, og nokkur mannaskifti í stjórn Landsbankans ekki alls fyrir löngu. Og nú lítur út fyrir, að samvinna milli bankanna sje orðin stórum betri en verið hefir, hvort sem það er mannaskiftunum eða öðru að þakka. Eins og menn vita, á Íslandsbanki nú að draga inn seðlafúlgu sína smám saman, 1 milj. kr. á ári fyrst um sinn, og er svo til ætlast, að landsstjórnin og Landsbankinn annist um útgáfu nýrra seðla í skarðið, ef þörf er fyrir meiri seðlaumferð en þá, sem Íslandsbanki má hafa á hverjum tíma. Nú hafa báðir bankarnir haldið mjög að sjer hendinni um útlán undanfarið, en afborganir eldri lána vitanlega goldist inn í bankana á eðlilegan hátt. Íslandsbanki hefir notað sjer þetta til að minka seðlaumferðina og (einkum síðan um síðastliðin áramót) til þess að koma sjer upp nægilega stórum sjóði af handbærum peningum, sem hann þarf að hafa nú eftir að seðlaútgáfurjettur hans er takmarkaður, en þurfti ekki að hafa meðan hann ávalt gat gefið út nýja seðla, ef fyrirliggjandi sjóður hrökk ekki. Hjá Landsbankanum varð þetta íhald um útlán til þess, að honum safnaðist meira fje í sjóð en eðlilegt var að láta liggja þar óarðberandi, og nam að sögn um 2 milj. kr. um og eftir áramótin síðustu. Þegar vertíðin hófst og útgerðarmenn þurftu að fá sín venjulegu rekstrarlán, vildi Íslandsbanki ekki auka seðlaveltu sína með útgáfu nýrra seðla, því að hann þóttist ekki viss um að geta þá náð þeim seðlum inn aftur, svo að veltan í október næstkomandi færi ekki fram úr lögmæltum 7 milj. kr. Enda lá ekki annað hendi nær en að það fje, sem lá arðlaust í fjárhirslu Landsbankans, væri notað í þessu skyni. Eftir talsvert þóf er nú samningur á kominn milli bankanna með samþykki landsstjórnarinnar um þessi efni, og eru aðalatriði hans þau, að Landsbankinn leggur það fje, sem hann hefir aflögum, á hlaupareikning í Íslandsbanka, og er tilætlunin, að Íslandsbanki veiti síðan rekstrarlán til útgerðarinnar sem að undanförnu. Ef til þess kemur, að Íslandsbanki hafi ekki handbæra peninga í sjóði, svo sem honum þykir þurfa, þegar Landsbankinn þarf að taka út úr hlaupareikningi sínum, hlutast landsstjórnin til um, að gefnir verði út seðlar svo sem nauðsyn krefur, og Landsbankinn kaupir (rediskonterar) víxla frá Íslandsbanka, sem upphæðinni nemur. Að öðru leyti mun stjórnin geta skýrt nánar frá efni þessa samnings, ef þörf þykir. Jeg lít svo á, sem þetta samkomulag sje gleðilegur vottur um batnandi samvinnu milli bankanna. Með því virðist Landsbankinn hafa gengið inn á þá braut að starfa sem seðlabanki eða þjóðbanki, en aðalverkefni slíkra banka er einmitt það að leggja öðrum bönkum þjóðfjelagsins til fjármagn, síður hitt, að lána sjálfir fje til áhættusams atvinnurekstrar. Með þessu hefir Landsbankinn sýnt hinum bankanum fullkomið traust. Mjer finst, að við þingmennirnir, og allir þeir, sem hafa hag þjóðarinnar fyrir augum, ættum að láta þetta samkomulag bankanna verða okkur til fyrirmyndar um það, að vinna af heilum huga að eflingu beggja þessara lánsstofnana, en lána þeim ekkert eyra, sem af persónulegum hvötum eða af löngun til að umsteypa þjóðfjelagsskipuninni vilja níða aðrahvora stofnunina niður.

Fyrirspyrjandi (Jón Baldvinsson) Á Alþingi í fyrra bar jeg fram þingsályktun um landsspítalann, sem fór í þá átt að skora á ríkisstjórnina að láta sem fyrst byrja á byggingu hans, og var sú tillaga samþykt. Svör þau og undirtektir, sem tillagan fekk hjá hæstv. stjórn og forsætisráðherra, máttu ef til vill teljast sæmileg, þar sem hæstv. ráðherra lýsti yfir því, að sjer væri það mikið áhugamál, að bygging landsspítala kæmist sem fyrst í framkvæmd. En hæstv. ráðherra taldi samt ekki líklegt, að hægt mundi vera að byrja bygginguna á því ári og því aðallega borið við, að uppdrættir og áætlanir um byggingu spítalans lægju enn ekki fyrir, þar sem nefndin, sem þessi undirbúningur hefði verið falinn, væri eigi búin að skila áliti sínu. En nú ætti þetta ekki lengur að vera til fyrirstöðu verkinu, því spítalanefndin hefir nú fyrir tveim mánuðum skilað áliti sínu og allir uppdrættir að spítalabyggingunni liggja fyrir. Og einmitt þegar jeg vissi, að nefndin hafði lokið störfum sínum, þá bar jeg fram fyrirspurn þá, sem nú loksins er hjer komin til umræðu. Og það er líklega gott, að þessi fyrirspurn hefir dregist svo lengi, því með því hefir stjórninni gefist færi á að íhuga enn nánar, hvað gera skuli í þessu þjóðnytjamáli. Og jeg vil ekki fyrirfram afsaka hæstv. stjórn með því, að þingannirnar hafi tekið allan tímann frá henni, þótt jeg játi, að mikill tími fari í það að sinna þinginu, því bæði er það, að stjórnin hefir marga trúnaðarráðunauta til að ráðfæra sig við, t. d. yfirmann læknastjettarinnar, landlækninn, sem jeg veit, að hefir mjög mikinn áhuga á þessu máli og skjótri framkvæmd þess. En þar að auki veit jeg, að á síðastliðnu hausti fekk stjórnin alveg sjerstakt tilefni til þess að snúa sjer að byggingu landsspítalans og að hugsa um ráð til fjárútvegunar, svo hægt væri að ráðast í bygginguna í náinni framtíð. Á jeg þar við þá hreyfingu, sem komst á málið fyrir tilstilli verkalýðsfjelaganna hjer í bænum, sem ljetu nefnd manna leita á fund landsstjórnarinnar til þess að herða á framkvæmdum í því máli. Og jeg þykist vita, að það muni líka nokkuð vera þeirri hreyfingu að þakka, að spítalanefnd hefir nú lokið störfum sínum og þar með væntanlega þeim undirbúningi, sem vantaði í fyrra, er málið lá fyrir þinginu, og sem nauðsynlegur er til þess, að hægt sje að snúa sjer að verklegum framkvæmdum í byggingu hins margþráða landsspítala. Og það eru fleiri en jeg, sem líta svo á, að nú þurfi alvarlega að hefjast handa. Nú síðustu dagana hafa komið áskoranir frá allmörgum kvenfjelögum hjer í bænum, og frá Læknafjelaginu hefir þinginu borist mjög svo ákveðin ósk um þetta sama. Og auðvitað ættu læknarnir að vera öllum öðrum kunnari um þörfina á spítalanum, og af því þessi áskorun skýrir málið svo vel, vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp fundarsamþykt fjelagsins: „Læknafjelag Reykjavíkur telur svo brýna nauðsyn bera til þess, að landsspítali sje bygður, að undan því verði ekki flúið. Húsnæði vantar fyrir sjúklinga; kensla læknanema verður erfiðari með ári hverju, kensla ljósmæðra og hjúkrunarnema getur ekki orðið viðunandi fyr en fram úr þessu er ráðið“. Hjer er í mjög svo ákveðnum orðum vikið að nauðsyn málsins, ekki einungis þörfinni að koma upp spítalanum, vegna hinna mörgu sjúklinga, sem ekki komast að í þeim spítölum, sem fyrir eru - og sem hin illu og ónógu húsakynni hjer í í Reykjavík gera enn brýnni -, heldur einnig vegna læknakenslunnar við háskólann. Og mjer finst þessi ástæða enn merkilegri fyrir þá sök, að það er einmitt sama ástæðan, sem borin var fram, þegar þessu máli var hreyft fyrst opinberlega, svo jeg viti, en það var á Alþingi í 1845, að Jón Sigurðsson bar þetta mál fram; tillaga hans og nefndar þeirrar, sem um það fjallaði þá, var í þá átt, að settur yrði á stofn í Reykjavík spítali og við hann settir 2 kennarar auk landlæknis. Átti sá spítali að kosta um 12 þús. ríkisdala, og hefir það sjálfsagt verið „stór peningur“ þá. En ekki sjest, að þeim hafi vaxið það neitt í augum, og þóttust sjá ráð til að kljúfa þann kostnað. Þá voru aðeins 8 læknar á öllu landinu, en þá er talað um, að þeim þurfi að fjölga svo, að læknir verði í hverri sýslu að minsta kosti. Þetta er nú kanske útúrdúr, en það sýnir, að bestu menn þjóðarinnar hafa ekki verið hræddir við að leggja mikið fje til þess, sem þeir álitu vera til þjóðþrifa. Í áliti spítalanefndarinnar er gert ráð fyrir, að spítalinn fullbygður, eftir uppdráttum þeim, sem fyrir liggja, muni kosta 3 milj. og 400 þús. kr. Það er nú von, að mönnum vaxi þessi mikla fjárhæð í augum. Og það kann að vera, að hæstv. stjórn telji sig ekki máttuga til þess að útvega svo mikið fje, sem þarf. En það er bót í máli, að nefndin telur, að ekki þurfi að byggja alt í einu. Hún stingur að vísu upp á því, að vesturálma spítalans og miðhúsið, ásamt fleiri nauðsynlegum byggingum, verði bygt í einu. Og kostar það með áhöldum eftir áætluninni nálægt 3 milj. kr. En jeg hefi mikla ástæðu til að halda, eftir viðtali mínu við einn nefndarmann, að ekki þurfi að taka svo mikið fyrir í einu. En jeg skal ekki fara út í það að svo stöddu. Jeg þykist líka vita, að hæstv. stjórn hafi hugsað sjer ákveðnar framkvæmdir í þessu máli, bæði að því er fjárhagshliðina og tilhögun verksins snertir. Og með þessari fyrirspurn minni hefi jeg gefið hæstv. stjórn tækifæri til þess að skýra fyrir hv. þingdeild fyrirætlanir stjórnarinnar í þessu mikilvæga máli, sem þar að auki er áhugamál allra landsmanna.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal hjer með leyfa mjer að svara þessari landsspítalafyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. (JB) eins og unt er. 9. nóv. 1921 var skipuð nefnd til þess að gera tillögur og áætlanir um byggingu landsspítalans. Í þessari nefnd sátu fyrst Guðmundur prófessor Hannesson, Guðmundur læknir Thoroddsen og Jón Hjaltalín Sigurðsson hjeraðslæknir; en síðar voru skipuð í hana Halldór Steinsson hjeraðslæknir og Ingibjörg H. Bjarnason skólastjóri. Þessi nefnd hefir nú lokið störfum sínum, og hafa teikningar allar og áætlanir verið lagðar hjer fram, og geri jeg ráð fyrir því, að hv. þingmenn hafi þegar kynt sjer þau mál. Eins og auðsjeð er á þeim plöggum öllum, er það mjög mikil vinna, sem liggur í störfum nefndarinnar, og vil jeg hjer með nota tækifærið til þess að þakka henni fyrir það, þar sem það er mjög vandað og vel af hendi leyst, og auk þess hefir nefndin unnið kauplaust. Það er áætlað, að allur byggingarkostnaður verði 3400 þús. kr., miðað við núverandi verðlag. En miðbyggingin og vesturhliðin, sem álitið er, að megi byggja sjerstaklega, á að kosta 2 milj. og 600 þús. kr. Mætti þó kanske láta sjer nægja að byrja með enn þá minna, sleppa t. d. fyrst um sinn þeirri deild, sem Röntgenstöðin á að vera í, og mundi þá kostnaðurinn sennilega fara ofan í 2 milj. Hefir mjer líka heyrst á sumum læknum, að jafnvel mætti byrja á enn þá minna. En auk þess sem nefndin hefir þannig gert áætlanir um byggingarkostnaðinn sjálfan, hefir hún gert það, sem ekki er síður mikilsvert, sem sje áætlun um rekstrarkostnaðinn, og vil jeg leyfa mjer að minna þar á nokkrar niðurstöður hennar. Öll árleg gjöld, starfslaun, hiti, ljós, fæði, eru áætluð 281 þús. og 500 kr., en tekjurnar eru áætlaðar 180 þús. kr., og eru það fæðispeningar sjúklinga eingöngu, en fyrir ýms læknisstörf er ekki áætlað að taka neitt gjald. Árlegur rekstrarhalli er því áætlaður 101 þús. kr. Þar við bætist þó, að þarna eru ekki taldar rentur og afborganir af verði hússins. Jeg er sammála hv. fyrirspyrjanda (JB) um þörfina á spítalanum; af henni verður ekki ofsögum sagt. Ástandið er nú svo, að á ýmsum sjúklingum þarf að gera stóra skurði, en þeir verða að bíða, oft alllengi, aðeins af því, að ekki er spítalapláss til. Gildi þessa spítala er heldur ekki aðeins fyrir Reykjavík eina, heldur fyrir alt landið. Annars þarf jeg ekki að fjölyrða um þetta, því um það munu allir sammála. Jeg tel einnig víst, að þegar ráðist verður í bygginguna, verði farið eftir till. og áætlunum nefndarinnar. Það er aðeins eitt, sem örðugleikum veldur nú - og það að vísu mjög stórt atriði - og það er fjárhagsatriði málsins. Hv. fyrirspyrjanda (JB) er það samt eins kunnugt og mjer, að ómögulegt er að sjá nú, að unt sje að gera neitt á þessu ári. Ein bygging á þó, samkvæmt loforði stjórnarinnar, undir öllum kringumstæðum að ganga á undan landsspítalanum, og það er viðbótin við Klepp. En kostnaðurinn við þessa viðbót er áætlaður 400 þús. kr. En um landsspítalann sje jeg ekki að unt sje nú að gefa ákveðið svar; það fer mikið eftir tímunum og fjárhagshorfunum að sjálfsögðu. Á þessu ári er ekki sjáanlegt, að unt sje að byrja, en stjórninni er það mikið áhugamál að byrja undir eins og nokkur tök eru á því, eins og jeg hafði tekið fram þegar á síðasta þingi.

Fyrirspyrjandi (Jón Baldvinsson) Jeg verð að segja það, að svar hæstv.forsrh. (SE) var ekki neitt sjerlega glæsilegt. Og það hljóta að verða mönnum vonbrigði, að stjórnin skuli ekki sjá neina möguleika til framkvæmda nú, annaðhvort á byggingu nokkurs hluta spítalans eða alls. Margir líta þó svo á, að byrja megi í allmiklu smærra stíl en nefndin gerir ráð fyrir. Hæstv. ráðherra (SE) gerði mikið úr fjárhagsörðugleikunum og sagði, að þeirra vegna væri nú ekki unt að segja, hvenær unt væri að byrja. Með þessu er málinu í rauninni skotið svo langt fram fyrir sig, að möguleikarnir eru engir sjáanlegir. Það sem jeg vildi hjer stuttlega benda á og leggja áherslu á, er samband þessara framkvæmda við það ástand, sem nú er hjer ríkjandi, og þá einkum við atvinnuleysið. Jeg vil þar fyrst benda á það, að þó fjárhagurinn sje erfiður nú, er það ekki útilokað, að hann geti orðið enn þá erfiðari og atvinnuástandið í landinu versni. Og það getur verið, að einmitt hið erfiða ástand neyði til framkvæmda í þessu og öðru - og hvað á þá að gera? Jeg hefi ennfremur áður bent á það, að unt væri að bæta í þessu sambandi úr tveimur vandamálum í senn, sem sje að bæta úr hinu sára atvinnuleysi og að koma upp spítalanum, og það blátt áfram með því að láta vinna að spítalanum nú, meðan fólk er atvinnulaust hvort sem er. Hitt getur auðvitað komið til mála líka, að láta vinna á þennan hátt að Kleppsbyggingunni, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði, að stjórnin hefði lofað að láta ganga fyrir landsspítalanum. Jeg sje ekki annað en að það sje þjóðarhagur að fá þannig bætt úr atvinnubrestinum. Jeg legg því áherslu á það, að rjett og sjálfsagt sje að gera alt, sem unt er, til þess að láta byrja á verkinu þegar á þessu ári. Með því er gert tvent í einu, flýtt fyrir nauðsynjafyrirtæki og bætt úr atvinnuleysisbölinu. Vænti jeg þess, að hæstv. stjórn taki þetta á ný til athugunar, því mjer þykir leitt, hvað svör hennar eru óákveðin og engu betri en á síðasta þingi, - en við svo búið má ekki standa lengur.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr svari mínu í þessu máli á þinginu í fyrra. Það hljóðar svo: „Jeg vildi aðeins lýsa yfir því, fyrir hönd stjórnarinnar, að hún er öll á einu máli um það, að nauðsyn sje á því að koma landsspítalanum upp. En hvar á að fá fje til þess? Sannleikurinn er sá, að nú sem stendur er ekki fje fyrir höndum til þess. En hvernig það verður í framtíðinni, fer eftir fjárhorfunum þá. En undir eins og hægt er, tel jeg sjálfsagt að byrja á verkinu, en hve nær það verður, er ómögulegt að segja; það veit hvorki þing nje stjórn. Og önnur svör get jeg ekki gefið“. Þetta svar er mjög á sömu leið og það, sem jeg hefi nú gefið. Og annað svar er jeg ekki fær um að gefa. Mjer fanst annars koma fram óeðlileg bölsýni í orðum hv. fyrirspyrjanda (JB), er hann talaði um, að úr því stjórnin svaraði á þessa leið, væri ekki unt að eygja neina möguleika til að koma upp landsspítalanum á næstu árum. Svar mitt áðan hefði ekki átt að geta gefið tilefni til svo bölsýnna hugleiðinga. Jeg sagði aðeins, að ekki yrði hægt að byggja hann á næsta ári, og kvað yfirleitt annars ekki hægt að fastákveða, hve nær hann yrði bygður, þar sem það hlyti að fara mjög eftir efnalegum ástæðum ríkissjóðsins. Hitt tók jeg jafnframt fram, að jeg vonaði, að þetta gæti orðið innan stutts tíma og að stjórnin myndi gera alt, sem í hennar valdi stæði, til að það yrði sem fyrst.

Fyrirspyrjandi (Jón Baldvinsson) Það er eitt, sem mjer láðist að spyrja hæstv. stjórn um áðan, og ætla jeg að gera það nú. Það eru til lög frá þinginu 1919 um húsagerðir ríkisins. Þar eru taldar upp nokkrar opinberar byggingar, sem reisa skuli á næstunni, og er landsspítalinn þar efstur á blaði. Var þar ætlast til, að stjórnin tæki lán til að koma honum upp. Nú vil jeg spyrja hæstv. stjórn, hvort hún telur nokkra möguleika aðra til að koma upp spítalanum en þann að taka lán; og í öðru lagi, hvort hún hefir gert sjer nokkurt far um að taka lán í þessu skyni. Jeg lít nefnilega svo á, að vilji hún ekki nota þessa lánsheimild, þá muni seint verða bygt. Því jeg býst við, því miður, að það kunni að verða langt þangað til 2 miljónir króna verða fyrirliggjandi og á lausum kjala í ríkissjóðnum. Það, sem mig langar því til að fá svör við, er þetta: hvort stjórnin hefir leitað fyrir sjer um lán eða ætlar að gera það. Á því veltur að minni skoðun meir en á tómum góðum vilja hæstv. stjórnar.

Forsætisráðherra (SE): Það er rjett hjá hv. fyrirspyrjanda (JB), að landsspítalinn er ein af þeim stofnunum, sem heimild er til að byggja í lögum, og til þeirrar byggingar má einnig taka lán. En eins og hv. fyrirspyrjanda (JB) mun jafnkunnugt, hefir ekki getað orðið úr þessu enn, sökum hinna erfiðu tíma. Jeg er annars samdóma hv.þm., að ekki verði hægt að reisa landsspítalann án þess að taka lán. En þótt bara sje um það að ræða að taka lán, þá er ekki hlaupið að því á hverri stundu, sem vera skal. Ríkissjóðurinn verður fyrst og fremst að hugsa um að sjá þeim fyrirtækjum borgið, sem hann er byrjaður á. Nú er Flóaáveitan efst á dagskrá, þá kemur Kleppsspítalinn, sem ómögulega getur beðið lengur, og auk þess er nú í ráði hjá þinginu að kaupa strandvarnarskip. Það er því auðsætt, að í mörg horn er að líta. Og þótt um lán sje að ræða, þá verður það líka að vera takmörkum bundið. Við verðum þó að sjá fótum okkar svo forráð, að við fáum klofið afborganir og vexti af þeim lánum. Það fer því líka undir efnum og ástæðum, hve nær hægt er að taka slík stórlán. Og á slíkum tímum, sem nú standa yfir, verðum við að reyna að takmarka okkur á allan hátt í þeim efnum. Jeg sje mjer því ekki fært að gefa ákveðnari loforð í þessu efni en jeg hefi gert nú.

Fyrirspyrjandi (Jón Baldvinsson) Hæstv. forsrh. (SE) hefir nú viðurkent, að ekki muni vera hægt að reisa landsspítalann án þess að taka lán. Hann kveðst mjer samþykkur í því, að það sje eina leiðin.  (Forsrh. SE: Jeg tek það fram, að jeg veit ekki, hvort einu sinni er hægt að fá það lán nú)  . Að hæstv. stjórn hefir ekki reynt þá leið, getur því ekki skilist á annan veg en þann, að hún vilji ekki fara inn á þá leið. Úr því búið er að eyða því fje, sem upphaflega var af þinginu 1919 ætlað til þessa fyrirtækis, þá ætti að afla nýs fjár nú. Að mínu áliti þolir þetta mál ekki lengri bið. Hæstv. forsrh. (SE) kvaðst ekki vilja gefa önnur loforð en þau, sem hann treysti sjer til að efna. Það er líka rjett gert af honum. En jeg verð þá að lýsa því yfir, að jeg geri mjer minni vonir um framkvæmd þessa máls nú, eftir að jeg hefi heyrt undirtektir hæstv. forsætisráðherra, en áður. Jeg get ekki litið svo á, að hann kæri sig neitt sjerstaklega um framkvæmd þessa máls, úr því hann vill ekki nota þessa lánsheimild, sem stjórninni hefir verið veitt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg fer nú að verða heldur undrandi yfir hv. fyrirspyrjanda (JB). Hann kvartar yfir því, að stjórnin vilji ómögulega taka lán til þessa fyrirtækis, en þó var jeg að lýsa því yfir rjett áðan, að spítalinn myndi aldrei verða reistur án þess, að lán væri tekið, og kvað jafnframt stjórnina mundu stuðla að því, að þetta gæti orðið sem fyrst. Hitt tók jeg jafnframt fram, að fyrst yrðu að sitja fyrir fyrirtæki eins og Flóaáveitan og Kleppsspítalinn, sem ríkið væri þegar byrjað á. Sje jeg ekki, að með nokkru móti sje hægt að lá stjórninni þá ákvörðun hennar. En væri nú svo, að hv. Alþingi vildi endilega láta stjórnina taka lán nú og reisa spítalann á þessu ári, þá liggur beinast við að koma fram með till. til þingsályktunar, þess efnis, að Alþingi skori á stjórnina að hraða sjer að nota lánsheimildina og láta í skyndi reisa húsið.