Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áformað er að hafa atkvæðagreiðslur um 3., 4. og jafnvel 5. dagskrármálið eftir hádegishlé í dag, kl. 13.30.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Í fjárlagafrumvarpinu sem verið var að ræða birtist enn meira af því sem mér hefur þótt vera eitt það sem einkennir þessa ríkisstjórn og það hvernig hún nálgast málin, þ.e. að hækka gjöld og finna upp ný gjöld. Og ef hlutirnir eru ekki skattlagðir eru þeir bannaðir. Krónutöluhækkanirnar, sem við förum að ræða núna samhliða fjárlögunum, eru líklega um 150 talsins. Þar er um að ræða hækkanir upp á þúsundir króna, í sumum tilvikum jafnvel tugþúsundir. Með því er verið að hverfa frá stefnu sem mótuð var fyrir fáeinum árum síðan, þegar hæstv. fjármálaráðherra var raunar í því hlutverki sem hann er enn, og átti að leiða af sér að smátt og smátt drægi úr álögum á almenning en fyrst og fremst að ríkið væri ekki leiðandi í verðhækkunum í upphafi árs og því að viðhalda sjálfkrafa verðbólgu, ef svo má segja. Svo eru það bönnin og neyslustýringin sem virðast vera leiðarljós hjá ríkisstjórninni á mjög mörgum sviðum. Það eru ótal hugmyndir um hvað megi banna næst, hvort banna eigi nagladekk, banna hefðbundna bíla, banna plast o.s.frv. Hæstv. ráðherra var ekki hrifinn af svokölluðum sykurskatti en tekur á sama tíma þátt í að búa til nýjan slíkan skatt á neytendur, kolefnisgjald, refsiskatt sem er til þess ætlaður að refsa fólki fyrir að komast leiðar sinnar. Ég á erfitt með að sjá hvernig það gengur upp að vera andsnúinn sykurskattinum en reyna svo að finna upp nýja neyslustýringarskattana. Spurningin er tiltölulega einföld og almenn: Er ekkert af þessum áformum og þessum hugmyndum um ný bönn, nýja skatta og nýja gjaldtöku hjá almenningi sem vekur efasemdir hjá hæstv. ráðherra?

Virðulegur forseti. Í gjaldabreytingum fjárlagafrumvarpsins erum við með tvenns konar pakka af gjöldum. Við erum með almenn krónutölugjöld og skatta sem við höfum að jafnaði látið taka breytingum í samræmi við verðlag, þó þannig að á undanförnum árum höfum við sett okkur það viðmið að fara ekki yfir 2,5%. Það kom meira að segja ár hérna fyrir nokkrum árum þar sem við sögðum 0% hækkun á öll almenn krónutölugjöld. Við stöndum við það í fjárlagafrumvarpinu að fara ekki yfir 2,5%. Það átti upphaf sitt í samtali við vinnumarkaðinn sem sagði að ríkið mætti ekki vera leiðandi í verðbólguþróun í landinu og mér finnst það bara fín stefna. Á næsta ári er spáð 3,6% verðbólgu og þessi gjöld hækka bara um 2,5% þannig að þau gefa eftir að raungildi. Síðan eru önnur gjöld sem hafa ekki breyst, dómsmálagjöld og ýmis önnur gjöld, sem eru ekki í þessum pakka af krónutölugjöldum og sköttum sem við erum að færa upp til verðlags. Sum þeirra hækka töluvert. Eins og kom fram við atkvæðagreiðslur í gær standa mörg þeirra gjalda örugglega ekki undir þeim kostnaði sem þeim var upphaflega ætlað að standa undir en þau munu hafa nánast engin áhrif á verðlag í landinu vegna þess að þau leggjast þannig út í vísitöluna. Síðan um önnur gjöld. Við erum að þróa kerfi og kolefnisgjaldið er hluti af stærra kerfi. Á móti kolefnisgjaldinu erum við með mjög umfangsmikið kerfi vörugjalda fyrir innflutning á bifreiðum og við ívilnum alveg sérstaklega rafmagnsbifreiðum og öðrum umhverfisvænum farartækjum, gefum þar eftir opinber gjöld í stórum stíl til að breyta samsetningu flotans. Það verður að horfa á þetta í heildarsamhengi þegar lagt er mat á hversu íþyngjandi þetta er. Þetta er allt saman hugsað til að ná fram breytingu og það gengur ágætlega eftir núna.

Virðulegur forseti. Ég átti nú síður von á því að hæstv. fjármálaráðherra héldi hér mikla varnarræðu um neyslustýringu. Það er þá kannski til marks um breytt viðhorf á þeim bænum. Ég vil þó ítreka spurninguna sem var eiginlega hugsuð til að gefa hæstv. ráðherra tækifæri til að senda félögum sínum í ríkisstjórninni skilaboð um að það séu takmörk fyrir því hvað Sjálfstæðisflokkurinn geti sætt sig við mikla skattlagningu og margar nýjar og íþyngjandi kvaðir á fólk. Ráðherrann nýtti ekki það tækifæri í fyrra andsvari heldur varði nýju neyslustýringarstefnuna. Kannski verður það bara niðurstaðan. Ég ítreka samt spurninguna: Er ekkert í öllum þessum breytingum, þessum hækkunum, þessum nýju boðum og bönnum og þessum gjöldum og áformum um slíkt til framtíðar sem hæstv. ráðherra hefur efasemdir um? Gæti hann nefnt eitt atriði sem hann vildi kannski velta meira fyrir sér og spá í hvort lækka eigi þær álögur á almenning eða draga úr íþyngjandi reglum?

Virðulegi forseti. Það er kannski þannig þegar maður er búinn að gera svo mikið á stuttum tíma að listinn fer að styttast.  Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að við eigum að hafa augun opin fyrir því að létta af fólki óþarfagjöldum. Í samhengi við samgöngur í landinu held ég að 

Virðulegur forseti. Talandi um tækniframfarir er micro:bit-tölvan lítil, handhæg og forritunarleg tölva fyrir unga sem aldna. Samt er tölvan aðallega námstæki, ætlað börnum til að læra inn á undraheim tölvunnar og tölvutækninnar. Um er að ræða metnaðarfullt verkefni þar sem micro:bit-tölvunni var dreift til allra nemenda í 6. og 7. bekk á Íslandi. Það var sett af stað árið 2016 og komu fjölmargir aðilar að því verkefni. Fjöldi fyrirtækja styrkti verkefnið og krakkarnir voru með sérstaka síðu fyrir tölvuna þar sem hægt var að finna alls konar verkefni, myndbönd og þætti um sögu tölvunnar. Þann 5. maí sl. var tilkynnt á vef Stjórnarráðsins að hópur nemenda í tölvunarfræði hefði lokið við að þýða forritunarritil tölvunnar yfir á íslensku. Þetta eða sambærilegt verkefni er gríðarlega mikilvægt fyrir vegferð íslenska menntakerfisins inn í fjórðu iðnbyltinguna. Þetta er fullkomið innlegg fyrir eflingu stafrænna smiðja, samanber tillögu sem samþykkt var í þinginu í vor. Lagt hefur verið í þó nokkra fjárfestingu vegna þessa verkefnis. Búið hefur verið til námsefni, þekking aukin og stuðningskerfi sett upp. Tölvan er þar að auki mjög ódýr. Það eru engin fagleg rök sem ég finn fyrir því að hætta við þetta verkefni. Ávinningurinn er augljós í dag og til framtíðar, bæði miðað við samþykkta stefnu og almenna skynsemi. Af hverju hætti ráðuneytið að fjármagna þetta verkefni? Af hverju er allri fjárfestingunni kastað út um gluggann? Af hverju fáum við ekki að vita þegar verkefnum er slaufað svona og af hverju þarf ég að frétta það úti í bæ? Ég finn enga tilkynningu frá ráðuneytinu um þessa ákvörðun. Hæstv. ráðherra. Hvað er í gangi hérna?

Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn leggur mikla áherslu á nýsköpun, rannsóknir og þróun. Við sjáum að framlög til þessara málaflokka hækka á milli ára um 16,3%. Verið er að setja gríðarlega metnaðarfulla stefnu af stað á vegum ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um að efla þennan málaflokk. Nú á líka að auka endurgreiðslur er varða nýsköpun og þróun í frumvarpi sem fjármála- og efnahagsráðherra er lagður af stað með. Varðandi þetta verkefni erum við bara mjög hlynnt því. Við viljum að það haldi áfram. Búið er að fjárfesta heilmikið í því og við munum sjá til þess að sú mikla fjárfesting sem við erum búin að setja í það verkefni geti haldið áfram. Við vitum að það er mikil ánægja með það í grunnskólanum og það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns, þetta er einföld tölva. Hún kennir forritun og hjálpar verulega til við það. Það er því ekki á stefnuskrá þessa ráðherra að hætta við þetta verkefni.

Virðulegi forseti. Mikil áhersla á nýsköpun. Það eru 14 fyrirtæki sem fá þessa þakhækkun samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið. En að micro:bit-tölvunum og verkefninu, tölvurnar berast margar hverjar ekki til nemenda. Þær koma til skólanna en lenda jafnvel uppi á hillu þar því að skólinn er að bíða eftir aðstoð frá þeim sem þekkja til og kunna að nota þessar tölvur til að auka þekkingu innan skólans. Stafrænar smiðjur hafa verið mjög virkar í því að taka þessa tölvu inn á sitt gólf til að búa til þjarka og ýmislegt þannig í kringum hana. Eftir því sem ég fæ best séð var tölvunni ekki dreift núna í haust af því að ráðuneytið hætti fjárveitingum til þess verkefnis. Já, ráðherra er á því að þetta eigi að halda áfram og þá væri ég áhugasamur um að heyra hvernig það gengur héðan í frá.

Virðulegur forseti. Við höfum í hyggju að halda áfram með þetta verkefni. Eins og fram kemur í máli hv. þingmanns skiptir það verulegu máli. Það kemur inn í þá stefnumótun sem við leggjum áherslu á. Við erum að endurskoða hvernig innleiðingin hefur verið. Okkur sýnist að verkefnið komi mjög vel út. Það fór af stað, m.a. að frumkvæði hæstv. þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, Illuga Gunnarssonar. Ég er mjög hlynnt þessu verkefni og mun skoða það enn frekar hvernig á því stendur að staðan á því er eins og hv. þingmaður lýsir. En það er fullur vilji hjá þessum ráðherra til að halda áfram með verkefnið.

Virðulegi forseti. Þau skilaboð sem hafa verið send út í samfélagið upp á síðkastið með nýju fjárlagafrumvarpi hafa líklega ekki farið fram hjá neinum. Þar segir að hækka eigi laun eða afkomu öryrkja um 3,4% og núna með breytingartillögu um 3,6%. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra sem þess meistara í lögum sem hann er og vísa í 69. gr. almannatryggingalaga þar sem talað er um bætur almannatrygginga. Þar segir í fyrri málslið: „Bætur almannatrygginga […] skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni.“ Í fyrsta lagi: Hvað þýðir þetta, hæstv. fjármálaráðherra? Þýðir þetta ekki að það er lögbundið samkvæmt 69. gr. að breyta kjörum öryrkja árlega? Í öðru lagi stendur í síðari málslið: „Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun …“ - það stendur ekki: má taka mið af eða hugsanlega eða innan gæsalappa, og/eða, eða með kommu, heldur: „Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Nú spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig eru þessar hækkanir, eða leiðrétting, reiknaðar út? Er verið að fylgja 69. gr. almannatryggingalaga sem kveður skýrt á um það? Það er ekki eins og þessi grein sé innan gæsalappa eða nokkur einasti vafi um það sem kemur þar fram. Mig langar því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvað hefur hann um þetta að segja? Og pínulítil spurning: Hvað hækkaði launaþróun í landinu á síðasta ári?

Virðulegi forseti. Í fjárlagafrumvarpinu sem var lagt fram í september var gert ráð fyrir því að launa- og verðlagsliðurinn í fjárlagafrumvarpinu yrði 3,4%. Að baki því stóð þá spá um 2,9% verðbólgu og gert var ráð fyrir að á næsta ári myndi kaupmáttur vaxa um 0,5%. Síðan fengum við nýja spá upp á 3,6% verðbólgu og þá kom upp þetta álitamál. Hefur ný spá með hærri verðbólguvæntingum breytt svigrúminu til launabreytinga á næsta ári? Við töldum svarið við því vera neikvætt. Það væri í sjálfu sér ekkert, þrátt fyrir hærri verðbólguspá, sem benti til þess að hægt væri að hækka laun meira á næsta ári í almennum kjarasamningum en áður hafði verið gert ráð fyrir. Þá grípur inn þetta ákvæði sem hv. þingmaður vísar m.a. til og tryggir ákveðna lágmarkshækkun sem er ávallt a.m.k. verðlagið. Gleymum því þó ekki að það geta komið upp aðstæður í landinu þar sem verðlag hækkar umfram laun. Það gerðist einmitt hér eftir hrunið og þá má segja að þeir sem eru á bótum almannatrygginga hafi ákveðna fallhlíf við slíkar aðstæður, njóti skjóls af þessari reglu. Þeir fengu sem sagt verðbólguhækkunina á bæturnar á meðan laun í landinu voru almennt að lækka. Það eru til svör úr fjármálaráðuneytinu sem hafa borist skriflega til þingsins oftar en einu sinni um nánari túlkun á þessu tiltekna ákvæði. Þar er verið að vísa til samninga um almennar launahækkanir og þannig hefur greinin verið túlkuð fram til þessa. Ég hlýt að þurfa að vekja athygli á því að fyrir utan þessa 3,6% hækkun sem hér er verið að vísa til er gert ráð fyrir því að við bætist 

Virðulegi forseti. Ég er nú þekkt fyrir að vera Inga tilfinninga og ég brast næstum því í grát, þetta var svo sorglega lélegt svar. Það var í rauninni farið allt aftur að hruni þegar var þó verið að reyna að fylgja lögunum hvað lýtur að síðari málslið 69. gr. laga þar sem segir að aldrei eigi að hækka bætur minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Staðreyndin er allt önnur í dag, hæstv. fjármálaráðherra. Í þessari grein segir að taka skuli mið af launaþróun sem mér skilst að sé um 11%. Að blanda saman þessum 2,9 milljörðum sem fara ekki í beina hækkun á kjörum öryrkja er náttúrlega bara - ég veit ekki eiginlega hvaðan hæstv. fjármálaráðherra fær þá hugmynd að gera það. Ég bara skil það ekki. Staðreyndin er einfaldlega sú að það er verið að leiðrétta kjör öryrkja ranglega. Í lokin, fyrst ég er nú komin hérna í stuð, pínulítil spurning: Veit hæstv. fjármálaráðherra hversu margir tugir þúsunda Íslendinga fá útborguð laun sem eru jafnvel undir 250.000 kr. á mánuði?

Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg full ástæða til að við ræðum það í þinginu hvernig beri að túlka viðkomandi lagagrein. Það skiptir máli að löggjafarviljinn sé alveg skýr. Það er áralöng venja og hefð á bak við breytingar á réttindum sem byggja á þessari lagagrein. Og þar er horft til þess um hvað var samið í kjarasamningum á viðkomandi ári um almennar hækkanir. Síðan var spurt hversu margir tækju laun sem eru í kringum 250.000 kr. Nýlega birti Hagstofan mynd sem dró það saman fyrir fullvinnandi á Íslandi. Þar kom fram að um 1% launþega sem eru í fullu starfi eru með 300.000 kr. eða minna, 1%.

Herra forseti. Filip Ragnar verður eins árs eftir tvo daga, þann 24. nóvember. Hann fæddist á Íslandi og hefur búið hér alla sína ævi með foreldrum sínum, þeim Isidoru og Dusan, sem undanfarin þrjú ár hafa stundað hér háskólanám. Móðir Filips Ragnars er nú að bæta við sig íslenskunámi en hún hefur áður lokið BA-prófi í Norðurlandafræðum og hefur starfað við að þýða norsku fyrir stjórnvöld í m.a. Svartfjallalandi. Hún hefur með öðrum orðum fjárfest verulega í þeirri þekkingu og er nú búsett hér ásamt fjölskyldunni sem þannig auðgar íslenskt samfélag. Eða hvað? Útlendingastofnun leit svo á að þetta væri ekki nægjanlegt fyrir þennan litla dreng, Filip Ragnar. Útlendingastofnun hefur lagt stein í götu þessarar fjölskyldu - eða eigum við kannski að segja bjarg? Hinn brátt eins árs gamli drengur fær nefnilega ekki leyfi til dvalar hér með fjölskyldunni sinni þar sem íslensk stjórnvöld hafa beitt þrengstu, mögulegu skýringu á ákvæðum útlendingalaga og jafnvel bætt í. Nú ætla ég að leyfa mér að fara aðeins út í lagatæknilega hluti í fyrirspurn minni til hæstv. dómsmálaráðherra en ég tel það alveg óhætt, enda er ráðherra löglærð og þar að auki yfir málaflokknum síðastliðin tvö ár. Í 5. mgr. 71. gr. laga um útlendinga, en ákvæðið fjallar almennt um dvalarleyfi fyrir börn, segir, með leyfi forseta: „Heimilt er að víkja frá skilyrðum ákvæðis þessa“ - um tegund náms foreldra - „ef sérstaklega stendur á enda krefjist hagsmunir barnsins þess.“ Á þessu var byggt við umsóknina enda alveg ljóst að drengnum yrði ómögulegt að dvelja á erlendri grundu, fjarri fjölskyldu, á meðan foreldrarnir lykju námi. Því vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Telur hún að í þessu tilviki hafi Útlendingastofnun farið út fyrir valdsvið sitt, mögulega rangtúlkað vilja löggjafans 

Virðulegur forseti. Hér vísar hv. þingmaður til ákvörðunar Útlendingastofnunar sem ekki er opinber og hefur ekki verið kynnt mér, enda svo sem ekki ástæða til. Útlendingastofnun vinnur bara samkvæmt lögum. Ef lög kveða ekki á um það að menn fái dvalarleyfi við tilteknar aðstæður sérstaklega ber Útlendingastofnun að fylgja því og veita ekki dvalarleyfi. Það að börn fæðist hér á Íslandi og foreldrarnir hafi tímabundið dvalarleyfi og börnin fái ekki dvalarleyfi af þeirri ástæðu er í sjálfu sér ekki neitt nýmæli. Svipaðar reglur gilda víðast hvar annars staðar. Börn Íslendinga fá ekkert endilega dvalarleyfi erlendis þótt íslenskir foreldrar þeirra hafi tímabundið dvalarleyfi erlendis. Hins vegar liggur fyrir að þessum börnum er ekki vísað brott úr landi. Ákvarðanir Útlendingastofnunar lúta aldrei að brottvísun. Börn hafa fengið kennitölu og verið skráð í þjóðskrá, utangarðsskrá svokallaða, í þessum aðstæðum. Það hafa ekki verið vandkvæði á því að þessi börn njóti þeirrar þjónustu sem börn eiga rétt á hér á Íslandi. Hitt er annað mál að það er til skoðunar í ráðuneytinu, m.a. á vettvangi þverpólitískrar þingmannanefndar, að breyta lögunum og gera það skýrt að þau börn sem fæðast hér fái sambærilegt dvalarleyfi og foreldrar hafa sem er þá tímabundið dvalarleyfi og getur ekki verið grundvöllur til áframhaldandi eða ótímabundins dvalarleyfis hér á landi. Þetta er allt til skoðunar og ég mun fylgja því eftir á næstu vikum og mánuðum og ljúka þeirri skoðun með einhverri niðurstöðu innan tíðar.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, sem þó var ekki með öllu fullnægjandi. Ég var einmitt að benda á að það er ekki farið að skýru lagaákvæði 5. mgr. 71. gr., sem segir einmitt að í sérstökum aðstæðum eigi ekki að fara eftir því að það verði að vera meistaranám eða doktorsnám foreldra sem veiti þessa heimild fyrir barn til að dvelja hérna. Það er einmitt tekið alveg skýrt fram í lögunum. Þess vegna spurði ég ráðherrann. Stofnunin er jú undirstofnun og ráðherra ber ábyrgð á stofnunum sínum og ætti mögulega að lesa þær fréttir sem berast af ákvörðunum undirstofnana sinna. Þetta mál hefur verið í fjölmiðlum. Hvers vegna fer stofnunin ekki að lögum? Einhverra hluta vegna vísar stofnunin í úrskurð kærunefndar útlendingamála og bendir á að þetta eigi bara við um börn við sérstakar aðstæður og með knýjandi þörf.  Þá velti ég fyrir mér: 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Þessi fyrirspurn hv. þingmanns hefur breyst úr því að lúta að ólögmæti ákvarðana Útlendingastofnunar í það að ólögmætið nái líka til kærunefndar útlendingamála, sem hafi, ef ég skil hv. þingmann rétt, fellt úrskurð sem ekki er í samræmi við lögin. Nú liggur það fyrir að í lagatextanum er kveðið á um sérstakar aðstæður og menn þurfa þá að meta það í hverju tilviki fyrir sig hvort um sé að ræða sérstakar aðstæður. Það gerir Útlendingastofnun í hverju tilviki fyrir sig, hvort aðstæður séu þvílíkar að ástæða sé til að víkja frá skýrum lagafyrirmælum sem kveða á um niðurstöðu í málinu. Ég hef enga ástæðu til annars en ætla að Útlendingastofnun sem í þessu tilviki, ef rétt er sem hv. þingmaður segir, hefur vísað til niðurstöðu kærunefndar útlendingamála, hafi fylgt þessu verklagi og þeim fyrirmælum í lögum að meta aðstæður í hvert og eitt sinn.

Virðulegur forseti. Í vikunni birtist í Fréttablaðinu grein þar sem sagt var frá raunum pólsks talmeinafræðings sem fær ekki leyfi til að starfa hér á landi. Í fréttinni er raunasaga hennar rakin. Hún sótti um leyfi, fékk það tímabundið og síðan endurnýjun með þeim skilyrðum að það kæmi staðfesting frá vinnuveitanda á íslenskukunnáttu, en engu slíku er til að dreifa. Kerfið gerir auðvitað ekki ráð fyrir öðru en að innflytjendur starfi undir íslenskum herrum sem geti vottað um íslenskukunnáttu þeirra. Í lok fréttar er tilvitnun í menntamálaráðherra. Hún er nú samúðin ein, sem er gott, en málið varðar samt stofnun sem heyrir undir heilbrigðisráðherra, landlækni. Því miður er þessi saga ekki einsdæmi. Ég þekki fleiri svona dæmi þar sem kerfið, kerfið sem ráðherrann ber ábyrgð á, er alls ekki að hjálpa fólki að öðlast réttindi í samræmi við menntun sína. Eitt af því er t.d. þessi krafa um að umsækjendur þurfi að hafa íslenska kennitölu sem er alls ekki jafn rökrétt og kann að virðast. Ég spyr ráðherrann: Finnst henni þetta í lagi? Finnst henni í lagi að kerfið sé að reyna að hindra fólk í að vinna við það sem það er menntað til? Eiga erlendir menntaðir talmeinafræðingar, næringarfræðingar og sálfræðingar að skúra og afgreiða á börum á meðan kerfið japlar á umsóknum þeirra? Finnst henni í lagi að gerð sé krafa um að vinnuveitandi, heilagur vinnuveitandi, veiti umsögn um tungumálakunnáttu og að gerð sé krafa um kennitölu, sem ég vil meina að sé brot á EES-samningnum? Ef henni finnst þetta ekki í lagi, ætlar þú þá að eiga spjallið við hæstv. menntamálaráðherra 

Forseti vill benda hv. þingmönnum á að nota rétt ávarpsorð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og það er sérstaklega mikilvægt að fá tækifæri til að ræða þetta mál. Hér erum við að tala um anga af þeirri tilveru sem við höfum búið við á Íslandi lengst af, sem er í raun og veru samfélag þar sem hefur fyrst og fremst verið ein menning og eitt tungumál. En sem betur fer erum við nú að fara inn í samfélag þar sem fjölmenning er viðurkennd og eftirsóknarverð. Við þurfum í öllum kimum samfélagsins að gera okkur grein fyrir því og aðlaga, hvort sem það er regluverk, lög, reglugerðir eða framkvæmd, að þeim veruleika og þeim skýra vilja, ekki bara þeirrar sem hér stendur, sem er sem betur fer ekki upphaf og endir alls í þessum efnum, heldur samfélagsins í heild. Það þarf ítrekaða stefnumótun, bæði á vettvangi sveitarfélaga og ríkis, um að við viljum vera fjölmenningarsamfélag og við viljum að það endurspeglist í öllum þessum þáttum. Hvað varðar þetta tiltekna mál sem er kveikjan að því sem hv. þingmaður spyr mig um þá hefur komið fram í máli hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, og raunar kom það fram í ívitnaðri frétt, að hún hefur í huga að láta fara fram lagasmíð í kringum þetta, þ.e. viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi. Mér skilst að það frumvarp sé komið nú þegar í samráðsgáttina og snertir þetta að hluta. Hér er full ástæða til, og raunar ekki bara þetta tilefni, að skoða þetta sérstaklega, bæði að því er varðar lagaumbúnaðinn sem undir mitt ráðuneyti heyrir en ekki síður reglugerðir og framkvæmdina.

Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Það er gott að það verði ekki mótspyrna við þetta mál þar. En reyndar vil ég meina að hægt sé að breyta flestu af þessu bara í reglugerð, án þess að við þurfum að breyta lögum. Mig langar að vekja athygli ráðherrans á einu öðru sem er krafan um kennitölu sem kann að virka rökrétt en er það ekki. Ef ég er t.d. menntaður næringarfræðingur og vil flytja til Íslands væri rosalega gott að vita hvort ég geti síðan unnið við þetta fag eða hvort ég þurfi að brúa bilið með einhverju öðru. En kerfið tekur ekki við umsóknum sem eru ekki með íslenska kennitölu. Það er leið út úr þessu. Það er hægt að veita svokallaðar utangarðskennitölur sem eru einmitt hugsaðar fyrir svona tilfelli. Gæti ráðherrann ekki einfaldlega beint því til sinna undirstofnana að í þeim tilfellum sem einhver sækir um og er ekki með íslenska kennitölu, fái hann úthlutað slíkri kennitölu í gegnum utangarðskerfið? Það sem fólk gerir í dag er að það fer í banka, kaupir sér kennitölu á 15.000 kall, og bankinn hirðir gróðann, því bankinn borgar ekkert fyrir kennitöluna til ríkisins. Finnst henni þetta kerfi í lagi?

Virðulegur forseti. Mér finnst þessi fyrirspurn hv. þingmanns gefa tilefni til að skoða þetta. Ég held að full ástæða sé til. Hér er að hluta til um að ræða lagaumhverfið og framkvæmdina á því, eins og til að mynda lög um heilbrigðisstarfsmenn þar sem landlækni er heimilt að gefa út tímabundið starfsleyfi til starfsmanna með erlent nám eða próf sem er viðurkennt samkvæmt samningum en uppfyllir ekki kröfur hér á landi. Þá þarf auðvitað að horfa til bókstafsins eins og hann er en ekki síður framkvæmdarinnar eins og hún hefur verið. En ekki síður þurfum við að tala um og segja það fullum fetum að við þurfum að gæta að öryggi sjúklinga og almannahagsmunum. Það er eitthvað sem við þurfum alltaf að hafa í huga og að það sé mat til þess bærra yfirvalda að það sé nægileg kunnáttu á öllum sviðum til að eiga samskipti við sjúkraskrá og íslensk stjórnvöld o.s.frv. En ég er algerlega sammála tóninum í athugasemd og fyrirspurn hv. þingmanns og tel ástæðu til að skoða málið betur.

Frú forseti. Þeir sem komnir eru um eða yfir miðjan aldur kannast við þá innrætingu að íslenska lífeyrissjóðakerfið sé framúrskarandi, að við séum öfundsverð í samanburði við margar þjóðir, að við eigum gilda sjóði sem nýtist okkur á efri árum en frá 16 ára aldri til sjötugs greiðir hver af launum sínum og safnar í ellimannasjóð. Ég held að segja megi að landinn hafi lengst af unað glaður við að greiða í lífeyrissjóð og hugsað gott til glóðarinnar, talið sig vera framsýnan og fyrirhyggjusaman, sem er nú kannski ekki alltaf aðalsmerki okkar knáu þjóðar. Það er 21 lífeyrissjóður starfandi í landinu og greiðandi sjóðfélagar voru um síðustu áramót 265.000 talsins. Sjóðunum hefur fækkað því árið 1997 voru þeir 50 talsins. Telur hæstv. ráðherra ástæðu til að þeim fækki enn frekar og að starfsemi þeirra og þjónusta verði þar með samræmd og gerð hagkvæmari? Geta stjórnvöld með einhverjum hætti stuðlað að því og hyggst ráðherra hafa frumkvæði í þá átt? Frú forseti. Eignir lífeyrissjóðanna voru um 4.000 milljarðar um síðustu áramót og vaxa á hverjum degi. Þetta eru miklar upphæðir og nema sem svarar einni og hálfri landsframleiðslu. Íslenskir lífeyrissjóðir eiga um þriðjung af heildarfjármunum á Íslandi og spár gera ráð fyrir að eignarhlutur þeirra muni aukast á næstu árum. Talið er að hlutur þeirra geti jafnvel farið farið í 35% árið 2030 og jafnvel verið kominn í tæp 40% árið 2060. Á síðustu árum hefur annað veifið brotist upp á yfirborðið umræða um stöðu og rekstur lífeyrissjóðanna, yfirbyggingu, launakostnað og íburð í starfseminni. Himinháar launagreiðslur til forstjóra sjóðanna hafa komist í hámæli og skekið margan. Þetta kann að hafa haft einhver áhrif á afstöðu almennings til starfsemi lífeyrissjóðanna. Þá hefur borið á undiröldu og eftirspurn eftir meiri áhrifum sjóðseigendanna sjálfra í stjórnum lífeyrissjóða. 70% lífeyrissjóða á Íslandi hafa ekki náð þeirri ávöxtun til langs tíma sem sjóðirnir hafa sett sér sem markmið, eða 3,5% meðalraunávöxtun. Þetta leiðir nýleg greining þeirra Hallgríms Óskarssonar verkfræðings og Gylfa Magnússonar dósents og fyrrum viðskiptaráðherra í ljós. Samkvæmt þeirra gögnum ná aðeins sjö sjóðir þessu marki ef horft er aftur til ársins 1997. Ávöxtunin sé mjög misjöfn. Bestu lífeyrissjóðirnir skili fjórfalt meiri ávöxtun en hinir lökustu. Hvernig slær þetta hæstv. fjármálaráðherra? Er það mat ráðherra að lífeyrissjóðir á Íslandi geti að óbreyttu staðið undir skuldbindingum sínum í framtíðinni þegar þetta kemur á daginn? Frú forseti. Árið 2006 áttu lífeyrissjóðir 6% af skráðum hlutabréfum á Íslandi. Tíu árum síðar, árið 2016, er hlutfallið komið í 41%. Meginskýringin er auðvitað gjaldeyrishöftin sem hindruðu erlendar fjárfestingar. Fjárfestingar- og ávöxtunarkostirnir voru takmarkaðir nema innan lands. Sjóðirnir eiga nú yfir helming í mörgum stórum fyrirtækjum í verslun og þjónustu hér heima og bent hefur verið á að stærð þeirra geti búið til samkeppnisvanda á verðbréfa- og hlutabréfamarkaði. Starfshópur sem skipaður var í fyrra um hlutverk lífeyrissjóða í atvinnulífinu leggur til að vægi erlendra eigna verði aukið, áhættunni dreift sem mest. Þetta hafa sjóðirnar auðvitað valið í nokkrum mæli að afloknum höftum, en er það nóg, nú þegar við erum laus úr höftunum? Þá leggur hópurinn til að skapaður verði möguleiki til ráðstöfunar á hluta iðgjalda í húsnæðissparnað. Hver er skoðun ráðherra á þessu? Telur ráðherra ástæðu til að hvetja til þátttöku lífeyrissjóða í samfélagsverkefnum, t.d. í þágu aldraðra eða í annarri innviðauppbyggingu? Hefur reynt á viðleitni í þá átt? Gylfi Magnússon lýsti því yfir fyrir nokkru að það væri heppilegt fyrir okkur að draga úr vexti sjóðsöfnunarkerfisins. Í staðinn ættum við að byggja upp styrkari stoð sem kölluð yrði gegnumstreymiskerfi þar sem hluti iðgjalda rynni jafnharðan til að greiða lífeyri, frekar en til að kaupa verðbréf sem séu svo notuð til að greiða lífeyri einhvern tíma löngu seinna. Tekur ráðherra undir þessi viðhorf, að gegnumstreymiskerfi sé skynsamlegur valkostur fyrir Íslendinga umfram það sem við búum við nú þegar, þ.e. í opinbera kerfinu, ríkisstarfsmenn? Til hvers gæti það leitt um vöxt og viðgang sjóðanna að mati ráðherra? Virðulegur forseti. Þetta eru áleitin málefni sem skipta hvert mannsbarn á Íslandi miklu. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hreyfa við þessu mjög mikilvæga málefni. Það er hins vegar svo að í þeim naumt skammtaða tíma sem við höfum hér er erfitt að taka djúpa umræðu um öll þau stóru álitamál. Mig langar að rekja nokkur mikilvæg atriði. Það kerfi sem við eigum í dag má rekja aftur til ársins 1969 þegar í tengslum við kjarasamninga á almennum markaði var samið um að setja upp atvinnutengda lífeyrissjóði með skylduaðild og fullri sjóðsöfnun frá byrjun árs 1970. Áður en samningar um það náðust höfðu fjárhagsaðstæður almenns launafólks á eftirlaunaaldri ekki verið góðar þar sem ellilífeyrir almannatrygginga hrökk skammt. Árið 1974 voru sett lög sem skylduðu alla launamenn og atvinnurekendur til að greiða a.m.k. 10% iðgjald til lögbundinna eða viðurkenndra lífeyrissjóða. Með lögum frá árinu 1980 náði skyldan einnig yfir sjálfstætt starfandi einstaklinga. Árið 1986 var loks samið um að greidd væru iðgjöld af öllum launum, ekki aðeins dagvinnulaunum. Undirbúningur lagasetningar um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða stóð með hléum frá árinu 1976 en árið 1997 voru núgildandi lög samþykkt. Mjög víðtæk sátt hagsmunaaðila náðist um rammalöggjöfina. Þá var viðbótarlífeyrissparnaði komið á fót sem þriðju stoð lífeyriskerfisins auk þess sem samkomulag náðist milli ríkis og opinberra starfsmanna um að taka upp nýtt réttindaávinnslukerfi sem byggist á fullri sjóðsöfnun og sem í meginatriðum er svipað og réttindakerfi á almennum vinnumarkaði. Í grein Más Guðmundssonar frá árinu 2004 kemur fram að erfitt kunni að vera skipta á milli lífeyriskerfa ef það kerfi sem fyrir er er augljóslega ekki til vandræða. Fram kemur að þegar ákveðið var í kjarasamningum í lok sjöunda áratugarins að setja á stofn lífeyrissjóði sem byggðust að öllu leyti á sjóðsöfnun var lífeyrir almannatrygginga orðið mjög lágur þar sem verðbólga, efnahagslegur samdráttur, hafði grafið undan honum. Því hafi vandamál við breytingu úr gegnumstreymiskerfi yfir í sjóðsöfnun orðið minni en ella og vilji til breytinga meiri. Þá er bent á að sjóðsöfnun í lífeyriskerfum hafi jákvæðar afleiðingar, sérstaklega í litlum opnum hagkerfum, þ.e. ellilífeyriskerfi, eiga að vera bæði örvandi fyrir hagvöxt og vera félagslegt öryggisnet. Það hefur oft verið bent á hollenska kerfið sem góða fyrirmynd að lífeyriskerfi en á Íslandi er að finna sambærilegt kerfi og það hollenska, sveigjanlegt kerfi sem stendur undir sér og á möguleika á að stilla sig af ef syrtir í álinn. Þegar spurt er um afstöðu til gegnumstreymiskerfis er mikilvægt að hafa nokkur atriði sérstaklega í huga. Slíkt kerfi gerir ráð fyrir að eftirlaunaþegar þiggi lífeyri beint af tekjum þeirra sem eru á vinnumarkaði og þannig greiði ein kynslóð fyrir þá næstu. Það má segja að það sé kostur við slíkt kerfi að hægt er að greiða lífeyrisþegum góðan lífeyri við upptöku kerfisins en reikningurinn er sendur á vinnandi stéttir sem hafa ef til vill ekki tryggingu fyrir því að þegar þær fara á lífeyrisaldur njóti þær jafn góðra réttinda. Gallinn er sem sagt sá að lífeyrisbyrði getur lagst mjög misþungt á kynslóðir.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka upphafsmanni hennar og hæstv. fjármálaráðherra fyrir að vera til svara. Lífeyrissjóðirnir á Íslandi eru mjög fyrirferðarmiklir í þjóðfélaginu. Þeir eiga um 70% allra markaðsskuldabréfa. Stór líkindi eru á því þegar maður fer út í búð að versla að maður sé að versla við lífeyrissjóð. Ef maður tekur bensín er maður væntanlega að því líka. Ef maður tryggir búslóð sína og ökutæki er maður væntanlega líka að versla við lífeyrissjóð. Lífeyrissjóðirnir eru núna ráðandi afl á hlutabréfamarkaði og því miður mjög fyrirferðarmiklir, allt of fyrirferðarmiklir, í samkeppnisrekstri. Þeir halda í raun uppi fákeppni á Íslandi. Þeir eiga tvær stærstu matvörukeðjurrnar, sem eru líklega með upp undir 70–75% markaðshlutdeild. Ég hef oft orðað það þannig að það hvernig matvörukeðjurnar halda uppi vöruverði á Íslandi er ávísun á að þeir sem versla þarna á hverjum degi séu í raun að borga framtíðarlífeyri sinn, með því að greiða hærra vöruverð. Sjóðirnir eru það fyrirferðarmiklir að þeir jafnast á við olíusjóð Norðmanna í Noregi og Norðmenn ráku hann úr landi mjög fljótt. Það er það sem þarf að gera við lífeyrissjóðina. Þeir eru allt of fyrirferðarmiklir. Þeir þurfa að fjárfesta miklu meira erlendis. En síðan kemur annað, þeir eru allt of margir, reksturinn er óskilvirkur. Rekstrarkostnaðurinn hleypur á 7–10 milljörðum, eftir því við hvern maður talar, og það er náttúrlega óþolandi vegna þess að þeir fjármunir ættu sem best að geta nýst til útgreiðslu bóta eða ellilífeyris fyrir þá sem eiga hlutdeild í þessum sjóðum. Það er sérstakt rannsóknarefni og það er kannski spurning númer eitt til ráðherra: Hyggst hann beita sér á einhvern hátt til fækkunar lífeyrissjóða sem eru nú rúmlega 20 en gætu sem best verði t.d. fjórir?

Frú forseti. Mörg lönd eru nú að fást við það vandamál að vinnandi höndum fyrir hvern lífeyrisþega hefur fækkað og fyrirsjáanlegt að þeim muni halda áfram að fækka á komandi árum. Á Íslandi mun meðalaldur fara hækkandi á næstu áratugum og þótt meðalaldur þjóðarinnar sé enn nokkuð lágur hefur verið áætlað að árið 2050 verði um helmingi færri vinnandi hendur fyrir hvern ellilífeyrisþega. Ef við værum með algjört gegnumstreymiskerfi hérlendis myndi það þýða annaðhvort auknar álögur á vinnandi fólk, eftir því sem þjóðin eldist, eða að lífeyrir lækkar einfaldlegameð tímanum. Uppbygging lífeyrissjóðakerfisins hérlendis er sérstök hvað margt varðar. Stefna kerfisins fyrirbyggir að ýmsu leyti þetta tiltekna vandamál gegnumstreymiskerfis og er til þess fallin að tryggja öryggi unga fólksins í dag, sem mun verða með færri vinnandi hendur á bak við sig á efri árum. Hugmyndir um aukið vægi gegnumstreymis í lífeyrissjóðakerfinu verða að taka mið af þessu. Við skulum forðast að velta vandamálunum yfir á komandi kynslóðir. Það er mikilvægt að halda því til haga að lífeyrissjóðir eru eign launafólks og geyma og ávaxta lífsnauðsynlegan lífeyri þeirra. Því verður að stíga varlega til jarðar og ræða málin vandlega þegar fjárfestingar lífeyrissjóða eru til umræðu og auk þess virða sjálfstæði þeirra. Á hinn bóginn er samfélagsleg ábyrgð lífeyrissjóða líkt og annarra fjárfesta rík og því verður að fagna öllum hugmyndum um möguleika í samfélagslegum fjárfestingum sem lífeyrissjóðir gætu séð sem ákjósanlegan kost fyrir sig og skiluðu þeim eðlilegri ávöxtun en á sama tíma miklum ágóða til samfélagsins, t.d. í bættum innviðum, sem mun leiða til bættra lífsgæða og aukinnar hagsældar.

Frú forseti. Við erum að tala um svo stórar upphæðir. Þetta eru 15,5% af verðmætasköpun allra landsmanna. 15,5% af öllum þeim verðmætum sem landsmenn skapa með vinnu sinni fara til lífeyrissjóðanna. Er þetta verðugt verkefni? Að sjálfsögðu. Viljum við að til séu sjóðir til að tryggja að við höfum ellilífeyri og örorkulífeyri ef því er að skipta? Já, að sjálfsögðu. En við verðum líka að geta tryggt að þeir sem fara með svona mikla peninga geri það vel. Þeir fara með 15,5% af verðmætasköpun landsmanna, sem í dag er búið að safnast upp í 4.000 milljarða. Þetta eru svo stórar tölur að maður skilur þær ekki nema maður setji það í samhengi. Þetta eru meira en 40 Landspítalar. Öll útgjöld ríkisins eru um 800 milljarðar á ári. Þetta eru 4.000 milljarðar sem búið er að safna upp. En hvernig er stjórnun sjóðanna háttað? Hverjir eru það sem eiga að tryggja hagsmunagæslu með ellilífeyri okkar? Hverjir tryggja hana? Það fólk er valið, í mjög mörgum lífeyrissjóðum, að helmingi til af ASÍ og helmingi til af Samtökum atvinnulífsins. Hvernig treystir fólk því kerfi sem fer með örugga ævikvöldið okkar, sem á að vera öruggt? Traust? Capacent Gallup gerði könnun 2015 og þar er traustið á lífeyrissjóðunum þannig að 52% treysta þeim ekki. Það eru ekki nema rúm 17% sem treysta lífeyrissjóðakerfinu. Það er mjög slæm staða fyrir þá aðila sem fara með 15,5% og eiga að tryggja okkur öruggt ævikvöld. Hvað er til ráða? Það var gerð skýrsla að frumkvæði Landssamtaka lífeyrissjóðanna, ríkissáttasemjari gerði hana árið 2012, um hrunið og lífeyrissjóðina og hvað væri til úrbóta. Þar var lagt til að alla vega einn stjórnarmeðlimur væri kosinn af sjóðfélögum sjálfum. 
             Ég ætla að tala betur um það í seinni ræðu.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, fyrir frumkvæðið að þessari umræðu hér í dag. Einn af punktunum sem velt er upp í umræðunni er hvort ástæða sé til þess að hvetja lífeyrissjóði til þátttöku í samfélagsverkefnum, t.d. í þágu aldraðra eða annarri innviðauppbyggingu. Þetta er mjög góður punktur hjá hv. þingmanni því að fjárfestingartækifærin eru svo sannarlega til staðar á sviði innviðauppbyggingar. Þörfin er ljós fyrir aukna og hraðari uppbyggingu hjúkrunarrýma á landinu öllu og mætti færa rök fyrir því að fjárfesting lífeyrissjóða í uppbyggingu á húsnæði í því skyni væri skynsamleg. Það myndi veita góða innspýtingu í þau verkefni og hraða framkvæmdum í þágu lífeyrisþeganna sem bíða eftir hjúkrunarrými. Einnig sé ég fyrir mér að lífeyrissjóðirnir geti komi sterkir inn úti um allt land þar sem skortur er á íbúðarhúsnæði með því að fjárfesta í húsnæði fyrir óhagnaðardrifin leigufélög, til að mynda íbúðum fyrir eldri borgara sem vilja losa um eignir sínar og minnka við sig, eða eiga íbúðafélög í almenna íbúðakerfinu. Með fjárfestingu í húsnæði fyrir eldri borgara geta einstaklingar losað um fjárhagslega eign sína í húsnæði og aukið ráðstöfunartekjur en búið áfram í öruggu húsnæði. Sú mikla eftirspurn sem er í dag eftir húsnæði gerir að verkum að þörfin fyrir lífeyrissjóðina í samfélagslegri þátttöku er vaxandi. Það að fjárfest sé í innviðum til stuðnings eigendum lífeyrissjóðanna, lífeyrisþegunum sjálfum, hefur einnig jákvæð áhrif á ímynd þeirra sem fjárfesta. Einnig má sjá tækifæri fyrir lífeyrissjóðina í fjárfestingu í samgöngukerfinu. Þar eru svo sannarlega stór og krefjandi verkefni fram undan sem við ættum að geta sameinast um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Stefna Flokks fólksins hvað varðar lífeyrissjóðina hefur verið skýr. Hún hefur einmitt verið í þá átt að lífeyrissjóðir séu jú eign allra landsmanna en ekki einhverja gróðapunga til að gambla með, eins og maður hefur eiginlega fengið á tilfinninguna síðustu árin. Eignasafn upp á 4.300 milljarða kr. - hvers vegna skyldum við ekki fá staðgreiðslu af inngreiðslu lífeyrisgreiðslna sem af okkur eru teknar hverju sinni í stað þess að fá þetta greitt út þegar við tökum lífeyrisréttinn okkar, hvenær sem það er, hvort sem það er eftir slys og við þurfum á þeim að halda eða þegar við erum komin á lífeyristökualdur? Þarna gæti ríkissjóður hreint út sagt fengið hátt í 70 milljarða kr. samkvæmt þeim tölum sem ég hef fengið núna. Maður er svo heppinn að geta komið með fyrirspurnir sem þingmaður á upplýsingasvið Alþingis eða beint þeim til ráðuneyta og ráðherra, og við fáum svör. Svörin eru skýr: Þetta yrðu um 70 milljarðar á ári. Hvað gætum við gert fyrir 70 milljarða á ári inn í ríkissjóð? Hvers vegna skyldum við halda þeim eftir inni í lífeyrissjóðunum? Hvers vegna eiga þeir að gambla með okkar fjármuni? Jú, þeim gengur oft vel að fjárfesta en það gengur ekki alltaf vel. Það gengur ekki alltaf vel hjá þeim frekar en öðrum. Og hvers vegna fáum við eigendurnir ekki að njóta vafans? Ég get engan veginn náð utan um það. Ég get ekki skilið það. Það er hér á þessu háa Alþingi sem við breytum lögunum um lífeyrissjóðina og það var gert, ég veit ekki hvort það var 100 sinnum eða 200 sinnum, það munar dálítið miklu, eftir hrun svo það er ýmislegt gert til þess að aðlaga þá. Og nú taka þeir inn um 21,6% af öllum greiðslum einstaklinga. 

Frú forseti. Mig langar að þakka sérstaklega fyrir þessa umræðu um lífeyrissjóðakerfið okkar. Umræðan um lífeyrissjóðakerfið einkennist oft af ótrúlegri fáfræði um eðli kerfisins, myndi ég segja í raun, styrk þess og meginkosti. Við erum með eitt sterkasta lífeyriskerfi í heimi, hvaða mælikvarða sem við notum. Ef við horfum á hlutfall þeirra greiðslna sem renna til lífeyrisþega frá lífeyrissjóðum annars vegar og hins vegar frá ríki erum við í fremstu röð. Þegar við horfum á ávöxtun kerfisins erum við í fremstu röð. Þegar við horfum á eignir kerfisins sem hlutfall af landsframleiðslu erum við í fremstu röð og þegar við horfum á kostnað af rekstri kerfisins, þ.e. hagkvæmni þess, erum við líka í fremstu röð, þrátt fyrir ítrekaðar fullyrðingar um eitthvað allt annað, byggðum á mjög vafasömum samanburðarrannsóknum, oft bundnar við einn sjóð eða bara hluta af rekstrarkostnaði þeirra og svo mætti áfram telja. Við þurfum að tala um þetta kerfi eins og það er og af einhverri innsýn inn í hvernig það virkar. Það er því miður allt of sjaldan gert, bæði í almennri umræðu og hér inni á þingi. Kostur söfnunarkerfisins sem við erum með er að við sem þjóð þurfum ekki að hafa áhyggjur af öldrun þjóðarinnar. Það er til fyrir lífeyrisskuldbindingunni fram í tímann. Ríkissjóður þarf heldur ekki að hafa áhyggjur af öldrun þjóðarinnar því eldri borgarar, lífeyrisþegar framtíðarinnar, eru skattgreiðendur og verða skattgreiðendur. Það er ástæðan fyrir því að við skattleggjum ekki innborgunina, heldur þegar við tökum tekjurnar út. Þetta jafnar afkomu ríkissjóðs. Þetta auðveldar okkur að reka hér samneysluna um alla eilífð, óháð aldurssamsetningu þjóðarinnar hverju sinni. Það er því mikilvægt að við ræðum þetta kerfi af einhverri innsýn í það og þekkingu á því og leggjum okkur fram um það, sérstaklega við sem hér sitjum og fáum borgað fyrir það, að setja okkur inn í málin, að við kynnum okkur kosti og galla lífeyriskerfisins. Þess vegna fagna ég þessari umræðu sérstaklega í dag.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að hafa frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu. Lífeyrissjóðakerfið er einn af hornsteinum íslensks samfélags og í raun hagkerfis. Eignir lífeyrissjóðanna eru meiri en landsframleiðslan og nú eiga lífeyrissjóðirnir tæpan helming allra skráðra hlutabréfa og þriðjung af heildarfjármunum samfélagsins. Þátttaka þeirra og hegðun á markaðnum getur því skipt miklu máli. Í ljósi þess að lífeyrissjóðirnir þurfa að fjárfesta fyrir um 10–12 milljarða í hverjum mánuði finnst mér vel koma til greina að þeir skoði frekari langtímafjárfestingar í íbúðarhúsnæði og/eða uppbyggingu hjúkrunarheimila. Þetta segi ég með þeim fyrirvara að auðvitað þarf ávöxtun lífeyrissjóðanna að vera í forgrunni, en að fjárfesta í steinsteypu hefur nú oft talist nokkuð góð fjárfesting á Íslandi. Herra forseti. Eldri borgurum mun fjölga um helming á næstu 25 árum. Sé litið til aðeins lengri tíma, eða til 40 ára, mun Íslendingum fjölga um 100.000 manns. Þar af verða eldri borgara 75.000, af 100.000 manna fjölgun. Í ljósi þess að við stöndum okkur ekkert sérstaklega vel gagnvart þeirri kynslóð sem byggði upp Ísland nú þegar er ég ekki svo bjartsýnn áframtíðina hvað þetta varðar. Við þurfum að gæta sérstaklega að því að lífeyrissjóðakerfið taki ekki við hinu opinbera velferðarkerfi. Með því fengist m.a. mismunur milli tekjuhópa sem er ekki verjanlegur. Við þurfum því að verja hið opinbera velferðarkerfi á sama tíma og við höfum öflugt lífeyrissjóðakerfi til hliðar og til viðbótar.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir hvert einasta orð í ádrepu hv. þm. Þorsteins Víglundssonar áðan. Það var þörf ádrepa. Ég ætla hins vegar að fara aðeins inn á þær vangaveltur hvort, og þá með hvaða hætti, íslenskir lífeyrissjóðir sem eru önnur meginstoð á eignamyndun íslensks launafólks, á eftir íbúðinni sem fólk kaupir - það er þess vegna sem ég og Sjálfstæðisflokkurinn leggjum svona mikla áherslu á séreignarstefnuna. Hún er ein af undirstöðum, ásamt lífeyrissjóðakerfinu, eignamyndunar launafólks. Þessi hugmynd um að lífeyrissjóðirnir taki þátt í mikilvægum samfélagsverkefnum er góð og gild. En slík þátttaka, hvort heldur það eru vegaframkvæmdir, uppbygging hjúkrunarheimila eða íbúða með einhverjum hætti eða hvaða önnur verkefni það eru, verður að vera á forsendum lífeyrissjóðanna. Mér finnst stundum örla á því í opinberri umræðu um þátttöku lífeyrissjóðanna að nota eigi þá sérstaklega til að niðurgreiða slíkar framkvæmdir. Ég vara við öllum slíkum hugmyndum. Þær eru stórhættulegar, jafn hættulegar og hugmyndir um að innleiða hér gegnumstreymiskerfi í lífeyrissjóð. Gegnumstreymiskerfi er ávísun á það að börnin mín og barnabörn, vonandi fæ ég þau, þurfi að bera þyngri byrðar í framtíðinni út af mér og okkur sem hér sitjum, ef við innleiðum gegnumstreymiskerfi. Það er hættuleg hugmynd. Auk þess má halda því fram að við séum raunar með gegnumstreymiskerfi þegar kemur að tryggingagjaldinu vegna þess að það er auðvitað að hluta til gegnumstreymiskerfi til að fjármagna almannatryggingakerfið.

Hæstv. forseti. Eitt af áhyggjuefnunum við lífeyrissjóðina eins og þeir eru reknir í dag er að skorta virðist á að þeir hafi eigandastefnu. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort sá sjóður þar sem hann á fulltrúa í stjórn, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, hafi mótað sér slíka stefnu. Ef ekki, hvort ætlunin sé að gera það. Vegna þess sem ég minntist á hér áðan, hversu fyrirferðarmiklir lífeyrissjóðirnir eru á samkeppnismarkaði, þá er nauðsynlegt að lífeyrissjóðirnir komi sér upp eigandastefnu. Það hefur líka verið fundið að því, og vísir hagfræðingar hafa gert það, að það sé út af fyrir sig ekki gott hversu langt fulltrúar lífeyrissjóðanna eru frá stjórnum fyrirtækja sem þeir eiga ráðandi hlut í. Þeir eru ekki, eins og maður segir, aktífir hluthafar. Þeir eru meira sofandi hluthafar, eins og kallað er í útlöndum. Þetta er náttúrlega einn hlutur sem er mjög til vansa og þyrfti að skerpa á. Mig langar að heyra hug fjármálaráðherra til þess. Annað er þátttaka sjóðanna í samfélagslegum verkefnum. Þá dvel ég sérstaklega við eitt málefni og það er að á sínum tíma þegar HS Orka var seld og lenti að hluta í erlendri eigu, þá sváfu lífeyrissjóðirnir á verðinum að mínum dómi. Nú er t.d. lag. Mér skilst að nú sé til sölu þó nokkur hlutur í þessu ágæta fyrirtæki og það væri gott að heyra hug fjármálaráðherra til þess og hvernig hann lítur á hlutverk lífeyrissjóðanna í því að taka þátt í samfélagslegum verkefnum. Þá er ég náttúrlega að tala um verkefnum sem standast ávöxtunarkröfu. Ég er ekki að tala um niðurgreiðslu á einhverjum félagslegum verkefnum. Gott væri að heyra frá hæstv. ráðherra hvaða stefnu hann sér og hvaða hugmyndir hann hefur í þessum efnum.

Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Guðjóni Brjánssyni, fyrir að hefja þessa umræðu. Lífeyrissjóðakerfið er nefnilega eitt öflugasta akkerið í íslenska fjármálakerfinu og gríðarlega mikilvægt sem slíkt. Við skulum ekki gleyma því að þetta akkeri skipti verulegu máli til að mynda í fjármálahruninu og hefðum við væntanlega staðið verr á þeim tímapunkti ef við hefðum verið með venjulegt gegnumstreymiskerfi. Kerfið er ágætt, það er hannað að íslenskum aðstæðum, en það er ekki gallalaust. Eitt af því sem mér þykir vera galli á kerfinu er að það viðheldur í rauninni þeirri tekjuskiptingu og eignaskiptingu sem verður til á ævi manns. Kerfið sem slíkt gerir mjög lítið í því að reyna að vinda ofan af þeim vanda þegar það tekur við fólki á lífeyrisaldri. Þá erum við komin að samspili almannatryggingakerfisins og lífeyriskerfisins. Í rauninni má segja, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á áðan, að almannatryggingakerfið sé gegnumstreymisþátturinn í lífeyriskerfi okkar. Ég tel a.m.k. ekki ástæðu til að ganga lengra í þeim efnum, að fara lengra í þá gegnumstreymisátt. Það er hins vegar mikilvæg umræða sem við þurfum að taka, og ég er frekar opinn fyrir henni, hvernig við getum skoðað að lífeyrissjóðirnir komi að innviðafjárfestingum í samfélagi okkar. Það gæti verið mjög dýrmætt framlag þeirra einmitt í þessa tekjujöfnunar- 

Frú forseti. Eins og ég sagði í fyrri ræðu erum við að tala um 15,5% af allri verðmætasköpun starfsfólks á Íslandi. Þetta eru vel rúmlega 4.000 milljarðar kr. sem við erum að tala um. Hver velur þetta fólk? Sjóðfélagar hafa gríðarlega hagsmuna að gæta. Ef við nálgumst þetta út frá almennum lýðræðislegum sanngirnisreglum er það þannig að ef þú hefur mikilla hagsmuna að gæta áttu rétt á aðkomu að ákvarðanatöku. Flokkur hæstv. fjármálaráðherra, eða Pétur Blöndal, hefur ítrekað lagt fram frumvarp um að sjóðfélagar sjálfir eigi rétt á að kjósa í stjórnir sjóðanna. Hans nálgun á það var á grundvelli uppsafnaðra réttinda, hve mikið þeir hefðu lagt inn, atkvæðavægið væri í þeim krafti. Það má jafnvel segja að þetta sé réttmætt á þeirri forsendu. Nú eru aðrir sem koma nýir inn og vilja kannski ekki að þeir sem eldri eru eða sem hafa verið lengur geti tekið alla stjórnina. Þá væri hægt að láta helminginn eða jafnvel einn þar inn kosinn af þeim aðilum og þá í krafti uppsafnaðra réttinda sinna og svo einn sem væri kosinn í krafti einn maður, eitt atkvæði. Þarna næðu bæði þeir sem eru öryrkjar og þeir sem eru nýir að hafa fulltrúa í stjórninni og svo líka á grundvelli þess sem Pétur H. Blöndal lagði fram. Guðlaugur Þór Þórðarson, Þorsteinn Sæmundsson o.fl. hafa verið á því frumvarpi, ég hef verið á því, með Pétri H. Blöndal. Þetta er eitthvað sem kemur fram í skýrslu sem ríkissáttasemjari gerði að frumkvæði Landssamtaka lífeyrissjóða árið 2012. Þar segir að óeðlilegt virðist að eigendur lífeyrissjóðanna, sjóðfélagarnir, eigi almennt ekki fulltrúa í stjórnum sjóðanna og hafi enga aðkomu að því hverjir sitja þar. Já, það er óeðlilegt. Þetta eru það miklir hagsmunir. Ef þú leggur fé í fyrirtæki og ert hluthafi í því þá áttu rétt. Samkvæmt grundvallarreglum OECD og almennt í viðskiptalífinu í flestum ríkjum heims áttu rétt á að kjósa stjórn. Því eiga sjóðfélagar að hafa rétt á. Þetta er frumvarp sem hefur ítrekað verið lagt fram, m.a. af Sjálfstæðisflokknum. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson hvort hann sé sammála þeirri meginreglu.

Enn vill forseti minna hv. þingmenn góðfúslega á að nota rétt ávarpsorð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir þessa umræðu um stöðu og framtíð íslensku lífeyrissjóðanna og hæstv. ráðherra sitt innlegg. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu eru lífeyrissjóðirnir í öllu samhengi hagkerfisins mjög stórir og í raun ótrúlegt að hugsa til þess, en hæstv. ráðherra fór hér yfir sögu lífeyrissjóðanna frá stofnun þeirra 1969, hvað við eigum orðið öflugt kerfi eins og fram hefur komið hér. Það er auðvitað eðlilegt í þessu stærðarsamhengi, ein og hálf landsframleiðsla, einn þriðji af heildarfjármunaeign þjóðarinnar, að upp hafi komið hugmyndir um einhvers konar gegnumstreymi, en ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa rætt það og varað við því. Það myndi augljóslega leggja misjafnlega byrðar á kynslóðir. Ég er sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni varðandi það hvernig almannatryggingakerfið tryggir í raun og veru, og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom jafnframt inn á það, ákveðið gegnumstreymi í gegnum kerfið og þetta samspil á milli almannatryggingakerfisins og lífeyrissjóðakerfisins er okkur dýrmætt. Það er mikilvægt. Það breytir hins vegar ekki því að við þurfum að skoða þessi kerfi og hvernig við og lífeyrissjóðirnir geti staðið undir þeim skuldbindingum við þegnanna til framtíðar sem um er að ræða. Varðandi fjárfestingar í innviðum þá styð ég það séreignarsparnaðarfyrirkomulag sem hefur verið og það er í samræmi við skoðun lífeyrissjóðanna sem kom líka út í nýlegri skýrslu þar að lútandi.

Virðulegur forseti. Fyrir hverja eru lífeyrissjóðirnir? Fyrir miðaldra karlmenn á góðum launum, háum launum. Fyrir hverja eru þeir ekki? Mæður, konur, sem hafa lítið getað nýtt vinnugetu sína. Á ég að gefa ykkur dæmi? 25.000 kr. fyrir öryrkja úr lífeyrissjóði og 25.000 kr. úr séreignarsparnaði. Hverju skilar það? Viljið þið giska? Núll. Hvernig í ósköpunum getum við byggt upp svona kerfi? Við skulum taka annað dæmi. 50.000 úr lífeyrissjóði og 50.000 úr séreignarsparnaði. Viljið þið giska á hvað það skilar sömu persónu miklu? Tíuþúsundkalli, 90% skattur. Þetta er hið yndislega kerfi. Hvað tapaðist í skatttekjum í hruninu? 250–300 milljarðar. Síðan er séreignarsparnaður. Séreignarsparnaður er bannorð fyrir öryrkja. Það sýnir sig að séreignarsparnaður skilar sér, það er verið að nota hann til að leyfa fólki að fjárfesta í fyrstu íbúðum og öðru - en ekki fyrir öryrkja. Ég myndi telja að ættum að koma þessu í séreignarsparnað þannig að fólk fengi að eiga þetta. Vitið þið hvað reksturinn á þessu batteríi kostar? 17–20 milljarða á ári. Í tíu ár eru það 170–200 milljarðar, í 20 ár 340–400 milljarðar, í 30 ár 500–600 milljarðar. Hvers lags bákn er þetta? Til hvers er þetta búið til? Jú, fyrir útvalda, þá ríku. Það er einfalt mál. Af hverju erum við ekki bara með þetta allt í séreignarsparnaði? Þá á fólkið þetta og fólkið getur erft þetta. 

Herra forseti. Ég get svo sem ekki svarað síðasta ræðumanni nógsamlega að öðru leyti en því að ég get ekki annað skilið en að ræðan sé eiginlega vísvitandi misskilningur á lífeyriskerfinu. Lífeyriskerfið er hugsað sem söfnunarlífeyriskerfi fyrir vinnandi fólk. Við greiðum af launum okkar og byggjum upp réttindi. Samtryggingin er einmitt mikilvægust fyrir það eitt, þess vegna viljum ekki sértryggingu, að við eigum þennan rétt óháð lífslíkum okkar. Við getum tekið út úr þessu kerfi réttindi langt umfram það sem höfum greitt inn til þess ef við erum langlíf. Það er auðvitað samtryggingin sem felst í því, t.d. gagnvart örorkubyrðinni, að ég geti áunnið mér örorkurétt út frá þátttöku minni á vinnumarkaði þó að ég detti út af vinnumarkaði langt fyrir aldur fram, langt fyrir lífeyristökualdur. Það gerir samtryggingarelementið í þessu kerfi svo mikilvægt. Því megum við alls ekki fórna. Samspil lífeyriskerfisins og almannatrygginga er mjög mikilvægt í þessu og það er auðvitað gott að hafa í huga að lífeyrissjóðirnir greiða 65% af ellilífeyri og það hlutfall fer hækkandi. Það gerir okkur í þessum sal kleift að styrkja síðan almannatryggingahluta kerfisins sem er sameiginlega öryggisnetið okkar, m.a. gagnvart þeim hópum sem hafa haft litlar eða engar tekjur yfir ævina, að geta styrkt þá lífeyristekjur þess hóps, sérstaklega úr ríkissjóði. Það er gegnumstreymisþáttur kerfisins, mikilvægur þáttur þessa þriggja stoða lífeyriskerfis sem við höfum byggt hér upp. Það sem mér finnst mikilvægt að hafa í huga er að lífeyrissjóðirnir eru sparnaður allra landsmanna, tekjuhárra og tekjulágra. Þeir eru ekki fyrir krumlur stjórnmálamanna til að seilast í til að greiða fyrir samfélagsverkefni. Lífeyrissjóðirnir eiga að hafa einn ásetning og hann skýran, að ná sem bestri ávöxtun fyrir sitt fé. Það er eina markmiðið. Lífeyrissjóðirnir geta auðvitað tekið þátt í innviðafjárfestingum ef þær skila ásættanlegri ávöxtun fyrir sjóðina, en við eigum ekki að ætla lífeyrissjóðunum neitt annað hlutverk en að sinna því hlutverki sem þeir eru bundnir af að lögum, að hámarka ávöxtun sína og skila sem hæstum lífeyri til sjóðfélaga sinna.

Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þingmönnum fyrir kröftuga þátttöku í umræðunni og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessu með okkur. Mig langar að árétta spurningu um mögulega þátttöku lífeyrissjóðanna í innviðauppbyggingunni og mér dettur í hug þátttaka í vega- og samgöngumannvirkjum sem við fjöllum svo mikið um og okkur skortir fé til að fjármagna. Eins og fram hefur komið verður það að vera á forsendum lífeyrissjóðanna að tryggð sé 3,5% ávöxtun. Við höfum verið að fjalla um hvernig við fjármögnum vegakerfið í framtíðinni og það er hugsanleg gjaldtaka. Þetta ætti mögulega að vera sæmilegur valkostur. En mig langar aðeins að fjalla um lífeyrisskuldbindingar, Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, í lokin. Þær námu um 619 milljörðum kr. um síðustu áramót og hafa hækkað mikið síðustu ár. Áætlað er að greiða, eins og hæstv. ráðherra nefndi, 7 milljarða kr. inn á reikninginn á næsta ári og sennilega þá stefnt að því árlega á næstu árum. En ég leyfi mér að spyrja: Hvernig er áætlað að vinna á þessum stabba? Hann er ekki lítill. Eru til einhver plön um það, t.d. næstu þrjá áratugina? Ekki vil ég vekja neinn ugg eða angist hjá þúsundum verðandi lífeyrisþega, en eru þetta hugsanlega einhverjar verulegar búsifjar? Í ljósi þess sem dósentinn okkar og fyrrverandi viðskiptaráðherra hefur nefnt, að lífeyrissjóðakerfið muni á næstu áratugum stækka að óbreyttu mun hraðar en hagkerfið og þetta sé mikill áhrifavaldur í íslenska hagkerfinu, er einhver möguleiki á því að erfitt verði að standa við þær skuldbindingar sem fyrirheit hafa verið gefin um?

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið fín umræða. Hún dregur það fram hversu mörg álitamálin eru í tengslum við lífeyriskerfið okkar. Það eru samt nokkrir hlutir sem við getum verið sammála um og standa upp úr. Í fyrsta lagi erum við með mjög sterkt lífeyriskerfi. Einn af helstu styrkleikum okkar í efnahagslegu tilliti er hversu langt fram í tímann við höfum hugsað í því efni og við stöndum mörgum öðrum þjóðum miklu framar í þessu tilliti. Hér hefur verið spurt töluvert um aðkomu sjóðfélaga að stjórnum lífeyrissjóða. Ég hef verið frekar hlynntur því. Ég hef hins vegar viljað að við næðum samkomulagi, eins og við gerðum á sínum tíma, um það stjórnfyrirkomulag sem er, en er hlynntur því að menn eigi kost á því að koma með beinum hætti að þátttöku við stjórn lífeyrissjóða. Aðeins var spurt hvort Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins hefði sett sér stefnu. Hann hefur hluthafastefnu sem er opinber og þar er farið yfir mörg af þessum atriðum. Spurt hefur verið hvort ég myndi styðja fækkun lífeyrissjóða. Já, já, ég held að gild rök geti verið fyrir því að sameina sjóði og það hefur verið að gerast á undanförnum árum. Ég ætla að nota síðustu hálfu mínútuna sem ég hef hér til að benda á tvo þætti sem ég tel að skipti mjög miklu máli. Við þurfum að greina miklu betur langt inn í framtíðina hvernig greiðsluflæði sjóðanna verður, bæði til erlendra fjárfestinga og síðan hvernig greiðsluflæðið verður aftur heim þegar fleiri fara á réttindaaldur eða lífeyristökualdur. Þetta getur haft áhrif á efnahagsstærðir sem skipta miklu. Þetta þurfum við að skoða sérstaklega. Á síðasta ári lét ég gera skýrslu 

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um sameiginlegt nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar um tilgreint frumvarp. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur og Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti, Þórdísi Ingadóttur og Kolbrúnu Benediktsdóttur frá Ákærendafélagi Íslands, Hrafnhildi Gunnarsdóttur frá ríkissaksóknara og Soffíu Dóru Jóhannsdóttur og Lilju Björk Guðmundsdóttur frá Rauða krossinum á Íslandi. Sömuleiðis barst nefndinni umsögn frá Rauða krossinum á Íslandi. Þetta frumvarp er lagt fram sérstaklega í því skyni að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands á því réttarsviði sem frumvarpið nær yfir. Markmið frumvarpsins er tvíþætt, annars vegar er lagt til að sett verði nauðsynleg lagaákvæði til að fullnægja alþjóðlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt sáttmálanum um ráðstafanir og refsingar fyrir hópmorð frá árinu 1948, samkvæmt fjórum Genfarsamningum frá árinu 1949 og einnig tveimur viðbótarbókunum við þá samninga frá árinu 1977. Um er að ræða Genfarsamning um bætta meðferð særðra og sjúkra hermanna á vígvelli, Genfarsamning um meðferð særðra, sjúkra og skipreika sjóliða á hafi, Genfarsamning um meðferð stríðsfanga og Genfarsamning um vernd almennra borgara á stríðstímum. Hins vegar er markmið þessa frumvarps að setja nauðsynleg lagaákvæði til að tryggja að íslensk stjórnvöld geti nýtt sér fyllingarlögsögu Alþjóðlega sakamáladómstólsins og þannig rannsakað sjálf og ákært fyrir glæpi sem falla undir lögsögu dómstólsins samkvæmt Rómarsamþykkt um dómstólinn frá árinu 1998 sem fullgilt var af Íslands hálfu árið 2000. Við meðferð málsins var rætt um saknæmisskilyrði 2. gr. frumvarpsins um glæpi gegn mannúð. Ákvæðið er í meginatriðum byggt á 7. gr. Rómarsamþykktarinnar, þó að undanskildu skilyrðinu um ásetning, þ.e. að verknaðurinn sé framinn vitandi vits um atlöguna. Í greinargerð með frumvarpinu um þetta atriði kemur fram að ekki var talin þörf á að innleiða saknæmisskilyrðið á grundvelli þess að saknæmisregla almennra hegningarlaga eigi að duga hvað þetta varðar. Nefndinni var bent á að þegar verknaður er refsiverður samkvæmt almennum hegningarlögum er verknaður saknæmur ef um er að ræða ásetningsbrot nema sérstaklega sé tekið fram í lögunum að heimilt sé að refsa fyrir gáleysisbrot, samanber 18. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Þegar um er að ræða sérrefsilög, eins og í þessu tilviki, hefur verið gagnályktað frá ákvæði 18. gr. laganna um saknæmi þannig að gáleysi dugi almennt til refsiábyrgðar. Nefndinni var þess vegna bent á að taka þyrfti allan vafa af um hvaða saknæmisskilyrði kæmu til greina þegar um væri að ræða glæpi gegn mannúð, samanber 2. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og leggur til breytingu þess efnis að verknað verði að fremja af ásetningi. Auk þess leggur nefndin til minni háttar orðalagsbreytingu. Við meðferð málsins í nefndinni kom fram að í frumvarpinu væri ekki sérstaklega kveðið á um hver annaðist rannsókn eða höfðaði sakamálið vegna þeirra brota sem frumvarpið kvæði á um, en af því leiðir að það verkefni yrði í höndum lögreglu. Í ljósi eðlis og alvarleika brotanna sem og mögulegs umfangs rannsókna á þessum brotum telur nefndin að betur færi á því að héraðssaksóknari annaðist jafnframt rannsókn og færi með ákæruvaldið í þessum efnum. Þar að auki telur nefndin að tryggja þurfi að rannsókn og höfðun sakamáls verði í samræmi við lögreglulög, nr. 90/1996, og lög um meðferð sakamála, nr. 88/2008, þar sem rannsóknar- og ákæruheimildir héraðssaksóknara hafa verið afmarkaðar við alvarlegri brot. Nefndin leggur því til breytingar á 2. mgr. 8. gr. lögreglulaga þannig að héraðssaksóknari annist rannsókn brota gegn lögum um hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Sú breyting tryggir að höfðun sakamála vegna þessara brota verði jafnframt í höndum héraðssaksóknara, samanber 2. mgr. 23. gr. laga um meðferð sakamála. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Á eftir orðunum „þegar þeir eru framdir“ í 2. mgr. 2. gr. komi: af ásetningi. 2. Í stað orðanna „eru undir“ í 2. mgr. 6. gr. komi: lúta. 3. Við 11. gr. bætist nýr töluliður sem orðist svo: Lögreglulög, nr. 90/1996. Við 1. málslið 2. mgr. 8. gr. laganna bætist: sem og brota gegn lögum um hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Steinunn Þóra Árnadóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifaði undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis og undir álitið rita samhljóða allir nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að fá að mæla fyrir þessu máli á ný. Það er lagt hér fram í þriðja sinn. Á ekki lengri starfsaldri undirritaðs þingmanns hefur tillagan þó verið lögð fram þrisvar sinnum. Virðulegur forseti. Kynjavakt Alþingis, hvað er nú það? Þrátt fyrir að þetta hafi verið lagt svona oft fram hygg ég að fyrir sumum hljómi þetta í það minnsta framandi, að fólk átti sig ekki alveg á því hvað þetta er. Ég ætla að útskýra örlítið forsöguna, leyfa mér að fara dálítið inn í málið, sem ég geri yfirleitt ekki, að lesa upp þegar ég mæli fyrir málum, en vegna þess að þetta er nýtt hugtak og okkur framandi ætla ég að leyfa mér að gera það. Mig langar fyrst að fara örlítið í forsöguna. Þetta mál er afurð alþjóðastarfs Alþingis, þess að senda alþingismenn á fundi og ráðstefnur úti í hinum stóra heimi til að ræða við annað fólk og kynnast því sem verið er að gera þar. Þannig er mál með vexti að í fyrra fór undirritaður á fund hjá kvennaþingi Sameinuðu þjóðanna. Meðal þess sem ég kynntist þar var akkúrat þetta tæki til að mæla raunverulegt jafnrétti kynjanna. Eins og við vitum öll eða eigum í það minnsta að vita er hægt að setja alls kyns reglur um kvóta og fjölda og telja hausa en þær segja ekki endilega allt um raunverulega jafnréttið, þ.e. aðkomu beggja kynja að raunverulegri ákvarðanatöku og þeim aðstæðum eða stöðum þar sem raunverulegar ákvarðanir eru teknar. Þess vegna vann ég þetta frumvarp og það er flutt hér núna af mér og öðrum í þingflokki Vinstri grænna utan þeirra sem verma ráðherrastóla. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela forseta að koma á fót kynjavakt Alþingis sem geri úttekt á því hvort og hvernig kyn hefur áhrif á aðkomu að ákvarðanatöku innan Alþingis, hvernig ályktunum Alþingis og aðgerðaáætlunum ríkisstjórna í jafnréttismálum hefur verið framfylgt og skoði næmi Alþingis fyrir ólíkri stöðu kynjanna samkvæmt kynnæmum vísum Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU. Þar eru þeir vísar sem ég vísaði til áðan, þetta mælitæki. Til að tryggja fjölbreytt sjónarmið komi þátttakendur í kynjavakt Alþingis úr ólíkum áttum. Að vinnunni komi bæði fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu, karlar og konur. Fulltrúi skrifstofu Alþingis sitji í hópnum, sem og fulltrúi starfsmanna Alþingis. Haft verði samráð við jafnréttisnefnd skrifstofu Alþingis. Kynjavaktin skili forseta Alþingis skýrslu fyrir 1. apríl ár hvert og forseti leggi skýrsluna fyrir Alþingi. Fyrstu skýrslunni verði skilað fyrir 1. desember 2019. Sérstaklega verði könnuð vinnustaðamenning Alþingis með tilliti til samskipta kynjanna. Virðulegur forseti. Mér hefur orðið tíðrætt um þetta mælitæki, þessa vísa. Eftirfarandi upptalning sem kemur hér er akkúrat lýsing á þeim og kemur úr þessum kynnæmu vísum Alþjóðaþingmannasambandsins. Á meðal þeirra upplýsinga sem teknar verði saman og stuðst við verði listi yfir konur og karla sem sæti eiga á Alþingi, nú og á síðustu átta árum; listi yfir konur og karla í áhrifastöðum innan Alþingis, nú og á síðustu átta árum; listi yfir þingmenn í öllum nefndum Alþingis eftir kyni, þar með talið í áhrifastöðum, svo sem þingflokksformenn og varaformenn þingflokka, nú og á síðustu átta árum; listi yfir starfsfólk Alþingis eftir kyni, þar með talið í áhrifastöðum, á sama tímabili; þingsköp og starfs- og siðareglur Alþingis; öll lög sem tengjast kynjajafnrétti sem samþykkt hafa verið á Alþingi á síðustu átta árum; allar þær áætlanir sem í gildi eru um kynjajafnrétti; listi yfir konur og karla í áhrifastöðum í stjórnmálaflokkum; allar stefnur og áætlanir ríkisstjórnar, stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðuflokkanna er lúta að kynjajafnrétti; hver sú stefna Alþingis sem hefur áhrif á kynjajafnrétti, t.d. siðareglur, stefna gegn mismunun, samskiptastefna, og þær aðgerðaáætlanir sem í gildi eru; hvaðeina er lýtur að þátttöku Alþingis í starfi Sameinuðu þjóðanna um kynjajafnrétti, t.d. skýrslur Alþingis til nefndar um afnám misréttis gegn konum og allar umræður á Alþingi um þær skýrslur, þátttöku Alþingis í störfum umræddrar nefndar og á árlegum fundi kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna, sem og allar skýrslur sem Ísland hefur gefið Sameinuðu þjóðunum síðustu fimm ár og snerta stöðu kynjanna. Þetta er nokkuð ítarlegur listi yfir það sem skoða skuli. Þó þarf hann ekki endilega að vera tæmandi ef í vinnunni kemur í ljós að skoða þurfi fleiri upplýsingar og taka þær saman. Í grunninn lýtur þetta að því að taka stöðuna, hver hún sé raunverulega, skoða þróun síðustu ára og ekki síst fara yfir allar þær samþykktir, stefnur og ályktanir sem við höfum þó gert í þessum málum og vega og meta hvernig hefur gengið að framfylgja þeim. Í greinargerðinni er svo farið aðeins yfir stöðuna á milli kynjanna eftir þjóðþingum heims. Ég ætla ekki að lesa nákvæmlega það allt en ætla þó að leyfa mér að benda á það, virðulegur forseti, að fjölmörg þjóðþing hafa tekið upp akkúrat svona kynjavakt sem fylgist með jafnrétti kynjanna. Í Finnlandi er sérstök nefnd að störfum á vegum þingsins í þessum málum. Þó að ég hafi stundum orðið var við það, bæði í umræðum í þingsal og á göngum hússins, að sumum finnist þetta framandi, eins og ég hef komið inn á, er þetta alls ekki eitthvað glænýtt, kokkað upp í því höfði sem fast er á þeim búk sem hér stendur, heldur tæki sem er víða í notkun og þykir hafa gefið góða raun. Alþingi hefur á undanförnum árum samþykkt ýmsar stefnur og aðgerðaáætlanir í jafnréttismálum. Nokkuð hefur þó skort á eftirfylgni. Nefna má að framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum rann út vorið 2015, en ný var ekki samþykkt fyrr en í september 2016. Þá hefur ekki verið gerð heildstæð aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi síðan 2011. Ýmislegt er væntanlegt til bóta í þessum málum, en þetta sýnir kannski að við höfum ekki alltaf litið þannig á að þegar ein áætlun rennur út verði önnur strax að taka við heldur hefur oft orðið hlé. Kynjavaktinni er ætlað að meta stöðuna í þessum efnum og fylgja eftir þegar með þarf, svo og að greina aðstöðu kynjanna til að hafa áhrif og gera úttekt á þeim reglum og lögum sem í gildi eru varðandi jafnrétti kynjanna, því sem heitir, með leyfi forseta, á engilsaxnesku „gender sensitivity“. Nauðsynlegt er að Alþingi fylgist betur með þróun þessa málaflokks en nú er. Alþingi sendi t.d. árið 2017 fulltrúa á fund kvennanefndar Sameinuðu þjóðanna í New York í fyrsta sinn frá hruni. Þá kom í ljós að þegar að kreppti töldu þau sem hér um véla að þar mætti skera niður. Þar kom glögglega fram hve mikilvægt vægi kynjajafnréttis er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ísland stendur sig að mörgu leyti vel á þessum vettvangi og er á ákveðinn hátt til fyrirmyndar, ásamt því að styðja baráttu þeirra kvenna sem eiga í vök að verjast vegna fátæktar, stríðsátaka, karlrembu og ýmislegs fleira. Ísland hefur því að nokkru tvíþætt hlutverk, að vera til fyrirmyndar og sækja um leið fram, ásamt því að koma öðrum til varnar og aðstoðar. Virðulegi forseti. Þetta lýtur ekki aðeins að okkur sem í þessum sal stöndum, þjóðkjörnum fulltrúum, heldur einnig að Alþingi sem heild, þar með talinni skrifstofunni, starfsfólkinu. Hvað skrifstofuna varðar er nefnilega mikilvægt að fylgjast með framgangi í starfi og kynjaskiptingu í ólíkum störfum á vettvangi þingsins. Í þeim efnum er mikilvægt að byggja á því starfi sem unnið er innan jafnréttisnefndar skrifstofu Alþingis. Staða starfsfólks er nokkuð önnur en staða þingmanna og um það gilda önnur lög og reglur sem geta t.d. haft bein áhrif á skyldur skrifstofunnar til að gæta jafnræðis kynja í ráðningum o.fl. Kynnæmir vísar Alþjóðaþingmannasambandsins taka þó til þingsins alls, bæði til Alþingis sem lýðræðisvettvangs og löggjafarsamkundu sem og til skrifstofu Alþingis sem vinnustaðar opinberra starfsmanna. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að upplýsa um þá skoðun mína að þessi nálgun þykir mér sérstaklega heillandi, að við lítum á Alþingi sem heild meira en við gerum, þó að við gerum það að einhverju leyti í dag, þannig að við séum öll sem undir þessu þaki störfum og þeim fjölmörgu þökum sem eru víða í kring, enn þá í það minnsta, þar til ný bygging rís, sem ein heild, hvort sem við erum þjóðkjörnir fulltrúar eða höfum einfaldlega ráðið okkur til starfa. Kynjavakt Alþingis væri framsækið tæki í baráttunni fyrir fullu jafnrétti kynjanna innan Alþingis. Með hugtakinu „kynnæmir vísar“, virðulegur forseti, sem ég hef komið nokkuð inn á er átt við vísa sem greina fólk eftir kyni, aldri og félags- og efnahagslegum bakgrunni. Fyrir mjög áhugasama þingmenn er vefslóð inn á síðu IPU, Alþjóðaþingmannasambandsins, þar sem þessir kynnæmu vísar eru útskýrðir betur. Þeir eru hannaðir til að sýna breytingar á áhrifum kvenna og karla í tilteknu samfélagi og yfir tímabil. Þess vegna er í þessari tillögu horft átta ár aftur í tímann. Þar gæti verið önnur tala, fjögur ár, sextán, tíu, en hér er lögð til átta af því að það á að greina breytingarnar yfir tímabil. Vísarnir eru verkfæri til að meta áhrif íhlutunar í þágu kynjajafnréttis. Kyngreindar upplýsingar sýna hvort bæði konur og karlar eiga aðild að verkefnum sem þátttakendur og sem haghafar á öllum stigum. Nálgunin gerir ráð fyrir markvissri vöktun og árlegu mati í formi skýrslu til Alþingis. Virðulegur forseti. Verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt er hér verið að koma á, eins og ég hef vonandi komið nokkuð vel inn á, nýju tæki til vöktunar á raunverulegri stöðu kynjanna og hvort munur sé þar á á hinu háa Alþingi og kannski ekki síst að vakta og meta árangur og eftirfylgni þeirra ályktana sem við höfum samþykkt sjálf og eins þeirra sem hafa verið samþykktar í ráðuneytum, inni í stjórnkerfinu, og í þeim skýrslum sem við höfum gefið erlendum samtökum sem við erum aðilar að og stofnunum þar sem við gumum oft af því hver staðan er. Fyrsta kastið, virðulegur forseti, geri ég ráð fyrir að það gæti tekið örlítinn tíma að koma þessu á koppinn. Þess vegna gefum við ríflegan tíma til að skila fyrstu skýrslu og miðum við haustið 2019. En þegar eitt ár er liðið og það er búið að gera þetta einu sinni, ég tala nú ekki um tvisvar, verður þetta vonandi tiltölulega sjálfvirk vinna þar sem einfaldlega er vegið og metið hvað hafi gerst á þessu eina ári og hver þróunin sé. Við sem tölum fyrir kynjajafnrétti, og það held ég að allir hv. þingmenn hafi gert, eigum að taka fagnandi öllum nýjum leiðum til að tryggja að það verði sem mest. Þar sem þetta mál, virðulegur forseti, lýtur ekki bara að þingmönnum heldur jafnvel yfirstjórn og skrifstofu Alþingis legg ég að lokum til að því verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta með kynlegri málum sem hafa komið inn í þingið upp á síðkastið. Það er ekki vegna þess að ég geri lítið úr markmiði tillöguflytjanda um að stuðla að auknu jafnrétti kynjanna en ég verð að játa að mér finnst nálgunin í málinu frekar óljós og ekki mjög markviss. Athugasemdir mínar lúta fyrst og fremst að því. Í þessu andsvari vildi ég samt fyrst og fremst beina þeirri spurningu til hv. 1. flutningsmanns málsins hvort hann telji - ég er bara að reyna að átta mig á og bið hv. þingmann að hjálpa mér að átta mig á því hvernig hann sjái þetta formað. Það er ekki sett fram í tillögunni sjálfri með mjög skýrum hætti. Forseti á að setja á fót jafnréttisvakt. Er þetta nefnd á vegum þingsins? Er þetta nefnd á vegum forseta þingsins? Hvernig sér hann þetta fyrir sér? Ég les það út úr þessu að þarna eigi að vera fulltrúar bæði stjórnar og stjórnarandstöðu og síðan starfsmanna og ég velti fyrir mér stöðu þeirra í hinu stjórnskipulega samhengi þingsins eins og hv. flutningsmaður hefur hugsað það. Þetta segi ég vegna þess, sem ég kannski kem inn á síðar, að ég hef ákveðnar efasemdir um að það sé rétt að skoða málefni þingsins með þeim hætti sem hér er gert. Ég held að það verði að gera mjög skýran greinarmun á stöðu annars vegar þingmanna og þeim hlutverkum sem þeir gegna í þinginu og hins vegar stöðu starfsmanna þingsins sem auðvitað, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það kemur í ljós sem mig hefur löngum grunað, að hann er meiri formalisti en ég. Það er gott því að það þarf að vera ákveðinn formalismi á hinu háa Alþingi. Fyrst aðeins um að nálgunin sé óljós og ekki mjög markviss. Þar er þá við mig að sakast sem höfund að tillögunni og greinargerðinni, en einmitt í því skyni er vísað sérstaklega til þess hvernig farið er með þessi mál í öðrum löndum og hvernig Alþjóðaþingmannasambandið leggur til að það sé gert. Þar vona ég að verði leiðarvísir fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að móta þetta enn frekar. Eins og ég nefndi áðan er þetta ekki eitthvað sem er kokkað hér upp. Það er komin reynsla á þetta víða annars staðar og ég legg til að horft verði til þess sem þar hefur verið gert. Þá kemur að hinni athugasemd hv. þingmanns, um hvernig nákvæmlega þetta verði formað stjórnskipulega. Aftur þar eftirlæt ég hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að koma því fyrir. Ég hygg að hér séum við í raun og veru að fara nýja leið er lýtur að stjórnskipulegu skipulagi Alþingis sem er akkúrat sú leið sem hv. þingmaður upplýsti hér að honum hugnaðist ekki. Ég virði það bara við hv. þingmann. Við erum ósammála um að líta á Alþingi í þessu tilviki sem eina heild þar sem bæði verði horft til þjóðkjörinna fulltrúa og starfsmanna. Leiðin nákvæmlega, hvort þetta verður einhvers konar starfshópur, skipaður bæði kjörnum fulltrúum og starfsfólki, eða ekki, er bitamunur en ekki fjár fyrir mér. Aðferðafræðin kemur ekki frá mér heldur Alþjóðaþingmannasambandinu og þar er akkúrat horft á 

Herra forseti. Ég játa að ég hef ekki kynnt mér þau gögn sem vísað er til í greinargerð með tillögunni en auðvitað er óþægilegra fyrir okkur sem erum að reyna að taka afstöðu til málsins að ekki sé farið út í það með hvaða hætti önnur þjóðþing hafa nálgast þetta fyrst vísað er til þess að reynsla sé fyrir hendi annars staðar og að hún sé góð. Hitt sem ég vildi árétta er að þingmenn sem eru hér sem þjóðkjörnir fulltrúar eru með engum hætti starfsmenn í hefðbundnum skilningi þess orðs, njóta hvorki réttinda né bera skyldur á þeim forsendum, heldur hafa sérstakar skyldur við kjósendur sína sem velja þá til starfa á lýðræðislegum forsendum. Ég lýsi í raun og veru aftur miklum efasemdum með þá nálgun að horfa á þetta, eins og mér finnst vera hægt að lesa út úr tillögunni, þannig að með einhverjum hætti sé hægt að bera saman eða leggja að jöfnu stöðu þingmanna og starfsmanna þingsins að öðru leyti. Lagaumhverfið er einfaldlega gerólíkt og þegar menn velta fyrir sér stöðu manna innan þingsins í mismunandi hlutverkum verður auðvitað að hafa þennan grundvallarmun í huga. Síðan vildi ég bara varpa því til hv. 1. flutningsmanns hvort mörg af þeim verkefnum sem hér eru greind og lúta fyrst og fremst að almennri stefnumörkun á sviði jafnréttismála, því að ég skil a.m.k. síðari hluta 

Forseti vill minna þingmenn á að halda ræðutíma.

Virðulegur forseti. Það er leitt að hv. þingmaður hafi ekki gefið sér tíma til að skoða gögnin á bak við þessa tillögu þó að hann hafi haft dálítið rúman tíma til þess frá því að málið kom fyrst fram. Hann getur vonandi gefið sér tíma til þess á næstunni. Já, það er grundvallarmunur á afstöðu minni og hv. þingmanns þegar kemur að Alþingi sem heild hvað þetta varðar. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að staða þjóðkjörinna þingmanna er allt önnur en fólks sem ræður sig í vinnu. Ég hélt að ég hefði komið inn á það í ræðu minni áðan. Það breytir hins vegar ekki raunveruleikanum á hverjum degi sem er sá að við erum öll hér og eigum í samskiptum. Nú þegar við hv. þingmaður höfum lokið umræðum á eftir getur vel verið að við röltum fram saman og fáum okkur að borða. Þar eigum við í samskiptum við starfsfólk. Það er Alþingi í heild sem vinnustaður. Og þó að við virðulegur þingmaður séum ekki hér sem ráðnir starfsmenn er þetta engu að síður vinnustaður, þetta er vinnustaðurinn okkar. Þess vegna er þetta tilraun til að líta á Alþingi einmitt ekki eftir hátimbruðum hugmyndum um helgi þingmanna, helgi Alþingis, heldur sem vinnustað þar sem við öll, einstaklingarnir við, erum saman í daglegum samskiptum. Ég veit að hv. þingmaður er mikill einstaklingshyggjumaður þannig að hann hlýtur að styðja mig í þessari nálgun minni. Hvað varðar grundvallarmuninn virði ég hann bara. Ég er löngu kominn yfir það, virðulegur forseti, að halda að ég hafi rétt fyrir mér í öllu. En þetta er mín skoðun. Hvað varðar þá aðila sem eiga að vakta stöðuna? 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka 1. flm. þessarar tillögu, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, fyrir ágæta yfirferð á málinu. Einnig verð ég að segja að ég hef haft nokkuð gaman af því að hlusta á orðaskipti félaga minna. Þeir eru hreint ekki sammála en verð að segja að ég skil báða að nokkru leyti.  Þetta er nokkuð ítarleg upptalning á verkefnum sem tína þarf til þegar við komum að þessu. Ályktunin felst í því að fela forseta að koma á fót kynjavakt Alþingis sem geri úttekt á því hvort og hvernig kyn hefur áhrif á aðkomu að ákvarðanatöku innan Alþingis, hvernig ályktunum Alþingis og aðgerðaáætlun ríkisstjórna í jafnréttismálum hefur verið framfylgt og skoða næmi Alþingis fyrir ólíkri stöðu kynjanna samkvæmt kynnæmum vísum Alþjóðaþingmannasambandsins. Kynnæmir vísar. Ég verð að viðurkenna að þetta er mér nokkuð nýtt hugtak og ég er að reyna að tileinka mér það. Nú er ég nokkuð næm á mörgum sviðum og allt í góðu með það. En þá langar mig, fólki til upplýsingar, að grípa niður í greinargerðinni þar sem er skýring á hugtakinu, með leyfi forseta: „Með hugtakinu „kynnæmir vísar“ er í tillögunni átt við vísa sem greina fólk eftir kyni, aldri og félags- og efnahagslegum bakgrunni. Þeir eru hannaðir til að sýna breytingar á áhrifum kvenna og karla í tilteknu samfélagi og yfir tímabil. Vísarnir eru verkfæri til að meta áhrif íhlutunar í þágu kynjajafnréttis. Kyngreindar upplýsingar sýna hvort bæði konur og karlar eiga aðild að verkefnum sem þátttakendur og sem haghafar á öllum stigum. Nálgunin gerir ráð fyrir markvissri vöktun og árlegu mati í formi skýrslu til Alþingis.“ Margt af þessu liggur fyrir og víðast hvar liggur það fyrir. Við þekkjum nokkuð, hæstv. forseti, hvað eru margar konur og hversu margir karlar. Fyrir nokkrum árum var mjög bjart yfir okkur að því að hlutur kvenna hafði vænkast mjög á Alþingi. Svo hefur heldur dregið úr því. Við þurfum einhvern veginn að átta okkur á því hvað veldur, hvað gerist. Hvernig stendur á því að það eru fleiri karlar í oddvitasveitum, t.d. hjá flokkunum? Eru það einhver náttúruvísindi? Það eru það ekki. Ég kem úr miklum jafnréttisflokki sem hefur lagt áherslu á jafnréttismálin og tekið stór og góð skref í þeim. Það voru settar reglur varðandi framboðslista, ákveðnar hlutfallareglur. Það voru ekki allir á eitt sáttir um að það væri rétta leiðin en ég held að núna þegar reglurnar hafa verið í gildi nokkur ár og menn hafa unnið eftir þeim sé það orðið okkur eðlilegt. Það er aldrei neinn vafi á því að hlutur kynjanna t.d. á listum, þarf að vera jafn. Þetta kemur með þjálfuninni og kemur með æfingunni hjá okkur, af því að við höfum virkilega þurft að æfa okkur í því og taka okkur á í þeim málum. Þetta er misjafnt eftir flokkum. Hérna eru taldir upp nokkrir punktar, listi frá flokkunum, þannig að þetta ætti allt að vera auðvelt. Ég held í rauninni að við höfum þetta allt fyrir, við erum búin að gera margar jafnréttisáætlanir, bæði hvað varðar búsetu, kyn, aldur o.s.frv. Það vantar ekki, en það sem okkur vantar er kannski yfirsýnin og samfellan í því, hvernig það virkar. Þess vegna get ég tekið undir með hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé um að okkur vanti það. Við þurfum að vita hvað virkar og megum svo alveg greina hvað brást, hvað gekk ekki eftir og af hverju það gerðist. Það eru örugglega margir þættir sem koma þar inn í. Það er ekki til eitt beint svar við því. Það að mörg önnur þing hafa komið upp kynjavakt er jákvætt og gott. Við hljótum alltaf að geta lært af öðrum þjóðþingum og fólki í öðrum löndum, hvernig það hefur þetta. Vissulega er horft til okkar varðandi jafnréttismálin. Fulltrúar okkar eru kallaðir víða til til að ræða jafnréttismál, af því við erum talin standa þar framarlega. En því er ekki lokið, þetta er stanslaus vinna. Við þurfum alltaf að vera á vaktinni. Við þurfum alltaf að vera meðvituð um að þetta sé eitthvað sem við viljum hafa. Ástandið í dag er ekki það sem ég vil að börnin mín alist upp við, hvorki sonur né dætur. Við þurfum að ná lengra. Þetta er þverpólitískt mál og þetta er mál okkar allra sem við eigum alltaf að hafa uppi og alltaf að ræða. Ég get þó tekið undir orð hv. þm. Birgis Ármannssonar um að þetta sé svolítið kynlegt mál, komi spánskt fyrir sjónir að vissu leyti. Draumastaðan er náttúrlega sú að við þurfum ekki að vera með eftirlit eða nefndir til að vera að skoða það sem er að gerast. Þetta á að vera okkur eðlislægt, en raunin er önnur. Þá er það spurning hvernig við formum þetta, hvernig við ætlum að fylgja því eftir. Hv. flutningsmaður er mikill hugsuður og fer oft víða í hugmyndum sínum og það er gott. Þá er hægt að opna hlutina upp á gátt og svo kemur náungi eins og hv. þm. Birgir Ármannsson og neglir það niður. Ég skal síðan fara með hv. þingmönnum hérna fram og við formum þetta saman og finnum millileiðina. Við finnum samvinnuleiðina og við finnum réttu leiðina. Ég er mikið meira en til í það. Varðandi þá hugmynd að þetta sé einn vinnustaður þá komum við hér inn á mismunandi forsendum. Þingmenn koma inn á öðrum forsendum en þeir sem eru ráðnir hingað. En ég get alveg tekið undir að við erum öll undir sama þaki. Sú sem hér stendur er verkefnisstjóri í Olweusar-áætlun gegn einelti. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að fá tækifæri til þess að fara með þær áætlanir fyrst manna inn á fullorðinsvinnustaði og gera tilraunir með þær. Þá kristallaðist í huga mínum hvað vinnustaðamenning getur verið misjöfn og er misjöfn, bæði eftir því hvert hlutfall kynja er á vinnustöðunum og öðru. Það er ýmislegt sem er bara tíðkað og liðið. Svo kemur nýr starfsmaður inn á vinnustaðinn og hann fellur ósjálfrátt inn í eitthvert munstur. Það er engin sérstök hugsun á bak við það, það ætlar sér enginn að gera eitthvað slæmt eða koma illa fram. Við þurfum alltaf að skoða hvernig menningin er, hvað við leyfum og hvað ekki. Ég get alveg fullyrt að við þingmenn værum ekkert mikið að bauka hér hefðum við ekki allt þetta mikla og góða starfsfólk með okkur húsinu. Við erum svo heppin að hafa allt þetta góða starfsfólk sem vinnur með okkur. Öll þurfum við, held ég, sem manneskjur að athuga hvað við erum að senda frá okkur, hvernig við virkum hér inni, hvað við ætlum að leggja til málanna á þessum vinnustað varðandi andrúmsloft og annað slíkt. Það er spurning sem við stöndum alltaf frammi fyrir hvert og eitt, hvaða skilning við leggjum í það að vera almennileg manneskja. Þetta snýr kannski ekki beint að kynjaréttlæti - en þó. Málið er um margt mjög athyglisvert, að koma með þetta fram. Mín skoðun er sú að málið sé alveg þess virði að við skoðum það. Við þurfum alltaf að fara yfir þau mál. Það er aftur á móti önnur spurning í hvaða farveg við setjum það. Eigum við að setja enn eina nefndina um eftirlit og eftirfylgni með atriði sem okkur finnast sjálfsagt og á að vera okkur eðlilegt? Kannski þurfum við það, kannski erum við ekki komin lengra. Ég ætla alls ekkert að útiloka það. Það kemur mér ekki til hugar, svo einfalt er nú ekki lífið. Ég er mjög spennt að fylgjast með framgangi málsins. Í ljósi þess að við byggjum þennan vinnustað upp á samtali og samvinnu hyggst ég bjóða félögum mínum hér fram í matsal að ræða málin og kannski kippum við með okkur einhverjum af starfsmönnum þingsins. Takk fyrir að leggja þetta fram og vekja athygli á þessu mikilvæga máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög góða ræðu. Hann fangaði margt betur sem ég vildi sagt hafa en sagði ekki sjálfur. Ég þakka sérstaklega jákvæðar undirtektir og viðhorf til þess sem er, eins og ég kom inn á í ræðu minni, nýtt fyrir okkur þó að það þekkist úti í heimi. Eins og hv. þingmaður kom inn á þurfum við alltaf að vera á vaktinni. Það er ýmislegt sem ég hef þurft að læra, ekki vitað að væri til víða úti í heimi sem tæki, tól, reglur og viðhorf þegar kemur að því að bæta hag sem flestra og auka jafnrétti kynjanna. Það er alltaf gott að læra og horfa til þess sem gengur vel annars staðar og vera akkúrat óhræddur við að prófa: Virkar þetta hér eða virkar það ekki? Og svo: Er þetta nákvæmlega leiðin eða eigum við eitthvað að hliðra henni til eins og hv. þingmaður kom vel inn á? Ég kvaddi mér aðallega hljóðs, virðulegur forseti, vegna þess að hv. þingmaður spurði: Eigum við að koma á fót enn einni nefndinni? Án þess að hv. þingmaður gæfi nokkuð út um það hvort það væri rétt eða rangt vildi ég ítreka að hér er ekki verið að leggja til mikla nefnd sem hafi einhvers konar skipunarvald eða sé með mikla byggingu yfir sér. Eins og hv. þingmaður lýsti svo vel er einfaldlega verið að taka saman allar upplýsingar, að einhver aðili sé ábyrgur fyrir því, um stöðuna eins og hér er farið ítarlega yfir. Síðan verði þetta bara árleg skýrsla, nánast eins og ársskýrsla. Það er engin sérstök nefnd eða yfirbygging þótt vissulega þurfi að vera eitthvert batterí sem ber ábyrgðina á því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég held að um margt séum við bara sammála. Það sem ég velti fyrir mér varðandi umfangið á þessu er að við erum með skráningu á öllu. Það er hnippt í okkur ef hlutfall kynja er ekki rétt í nefndum, það kemur utan frá og við eigum líka að hafa aðhaldið þaðan. Við setjum okkur reglur, við settum t.d. siðareglur. Ég er ekki alveg viss um að við höfum farið rétt að því og raunar held ég að við höfum ekki gert það rétt. Við settumst aldrei beint niður til að koma okkur saman um ákveðnar siðareglur sem hópur. Ef ég sest niður og tek þátt í því sem einstaklingur að setja einhverjar reglur og ramma um vinnustaðinn minn ber ég meiri ábyrgð á eftirfylgninni. Tilfinning mín er sú. Það á ekki við um eitthvað sem ég tek utan frá, þegar manni eru réttar reglur sem maður á að gjöra svo vel og fara eftir. Jafnréttismálin og kynjamálin hafa verið að síast inn. Sem betur fer erum við komin langt frá því hvernig hér var einu sinni þegar fyrstu konurnar voru að berjast fyrir réttindum sínum, fyrstu einstaklingarnir. En það verður alltaf bakslag, þetta er stanslaus vinna, þetta er nokkuð sem við þurfum alltaf að halda á lofti. En ef hér á að vera einhver hópur sem er í sérstöku eftirliti, ég skildi það á tímabili að það ætti að vera þannig, gæti maður hugsað: Úbbúbúbb, þarna er eftirlitsmaðurinn, nú þarf ég að passa mig. Þetta á ekki að vera þannig. En kannski þarf það í einhvern tíma. Við þurfum að setja rammana. Ég tek alveg undir það að við eigum að horfa til annarra landa, annarra þjóða, við eigum að vera óhrædd við að læra og við eigum að taka til okkar þekkingu og nýta okkur hana þar sem við getum. Þar er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Þetta eru eiginlega meðsvör frekar en andsvör hjá okkur hv. þingmanni en ég kaus samt að koma aftur upp til að útskýra enn betur hugsunina á bak við þetta meðan ég hefði færi á því að eiga beinan orðastað við hv. þingmann áður en við færum öll þrjú saman fram í matsal eins og búið er að boða. Ég átti erindi á skrifstofu Samtakanna '78 um daginn og þar var mér m.a. sýnd yfirlitsmynd, kort sem samtökin búa til á hverju einasta ári, plakat sem raðar löndum upp eftir því hvaða réttindi hinsegin fólk af öllum toga hefur í viðkomandi landi. Þar er Ísland enn þá númer fimm, sex eða sjö, hægt var að sjá England o.s.frv. Þetta er enginn sérstakur hópur eða nefnd sem situr yfir og hvað þá að hún hafi eitthvert boðvald yfir einum eða neinum heldur einfaldlega taka samtökin, og þá systursamtök þeirra um allan heim, saman lista yfir stöðuna. Á bak við þær upplýsingar eru upplýsingar af svipuðum toga og hér eru taldar upp. Hver er raunverulega staðan? Hver er stefnumótunin? Hver er staðan í lögum og lagasetningu? Hvernig hefur stefnumótun verið framfylgt? Plús það sem hér er svo nefnt, sem við sjáum öll hér inni, að það tekur ekki langan tíma að útbúa lista yfir konur og karla sem sæti eiga á Alþingi. Hann er á alþingisvefnum. Þess vegna er ekki hér sú hugsun að það þurfi að fara í einhverja umfangsmikla rannsóknarvinnu heldur verði þetta einfaldlega árlegt stöðutékk. Hver er staðan núna frá því í fyrra? Hvað hefur gerst?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið eða meðsvarið eða hvernig sem á það er litið. Ég held jafnvel að við séum að mjatlast töluvert áfram með þessu samtali hérna. En það er alveg rétt að það er mjög auðvelt að tína út úr listum Alþingis, nefndaskipaninni og öðru slíku. Hér er talað um að það eigi að gera lista yfir allar þær áætlanir sem eru í gildi um kynjajafnrétti, sem ég held að sé bara mjög gott, hvar þær eru staddar, hvenær þeim hafi verið komið á fót, hver eftirfylgnin hafi verið og hvort einhver samfella sé í þessum málum hjá okkur. Þetta er nokkuð sem ég get hæglega tekið undir að væri gott að gera. Listi yfir konur og karla í áhrifastöðum í stjórnmálaflokkum? Það er einfalt, það er gott, en ég lít líka á það sem hvers stjórnmálaafls að vinna í sínum málum og leggja fram sína stefnu, setja sitt mark á vinnulagið. Samt er ekkert að því að hafa yfirlit yfir það. Svo er einn punktur um allar stefnur og áætlanir ríkisstjórnar, stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðuflokkanna er lúta að kynjajafnrétti. Þetta fellur allt að einu, þetta eru allt þessar áætlanir sem við tökum. Ég held að í grunninn séum við öll sammála í þessum málum. Ég þori nánast alveg að fullyrða það. Öll viljum við það besta fyrir afkomendur okkar, fyrir börnin okkar og barnabörnin. Við viljum að þau búi við jafnrétti og búi í samfélagi þar sem stúlkur og drengir eiga jöfn tækifæri. Það eru engin geimvísindi að sjá það út af því að öll viljum við vera almennilegar manneskjur og bæta samfélagið okkar. Einn punkturinn enn sem ætti að skoða er: hver sú stefna Alþingis sem hefur áhrif á kynjajafnrétti (t.d. siðareglur, stefna gegn mismunun, samskiptastefna) og þær aðgerðaáætlanir sem í gildi eru. Þá komum við bara aftur að því að við þurfum að hafa yfirsýn yfir þetta, sjá samfelluna og vita hvert við stefnum.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, öll viljum við stuðla að jafnrétti. En við eigum ekki heldur að gefa sjálfum okkur afslátt af skýrri framsetningu og rökhugsun þótt við séum með góðan málstað. Það sem fer í taugarnar á mér í þessu máli er að hér er verið að grauta saman ansi mörgum mismunandi þáttum. Ég nefndi í andsvörum áðan að mér fyndist að það þyrfti að gera skýran greinarmun annars vegar á stöðu kjörinna þingmanna, kjörinna stjórnmálamanna sem hér hafa réttindi og skyldur á þeim forsendum, í umboði kjósenda sinna, og svo hins vegar þeirra starfsmanna sem lúta þeim lögum og reglum sem gilda um stöðu opinberra starfsmanna. Ef það á að nálgast mál af þessu tagi þarf að hugsa þetta út frá því. Það þarf líka að velta því fyrir sér hvert eigi að vera hlutverk Alþingis í þessu efni og hvert hlutverk annarra stjórnvalda. Nú höfum við ráðherra sem hefur stjórnskipulegar skyldur hvað varðar jafnréttismál og eftirfylgni áætlana á sviði jafnréttismála. Það er að jafnaði ekki hlutverk forseta Alþingis að hafa eftirlit með því hvernig gengur að hrinda í framkvæmd ályktunum um þetta málefnasvið frekar en önnur. Þar að auki höfum við sérstök stjórnvöld, Jafnréttisstofu, kærunefnd jafnréttismála og fleiri aðila, sem hafa einmitt það hlutverk að hafa almennt eftirlit með stöðu mála af þessu tagi. Þegar við nálgumst þetta mál þá þurfum við líka að hugsa: Hvað erum við að horfa á í þessu sambandi sem snýr að Alþingi sem slíku, sem stofnun eða sem vinnustað, ef við viljum orða það svo, og hvað snýr að aðilum annars staðar í þjóðfélaginu? Þá hlýtur, og hv. fyrsti flutningsmaður leiðréttir mig ef ég er að misskilja, að koma til skoðunar, sérstaklega þegar við horfum á síðari hluta þeirrar upptalningar sem hér er að finna í tillögutextanum, hvort við séum að horfa á þessi atriði, þetta mat á stefnum og áætlunum og lagasetningu og öðru sem snýr að jafnréttismálum, inn á við eða út frá Alþingi sem vinnustað eða stofnun eða hvort við séum að hugsa um samfélagið í heild. Þegar við segjum að það sé hlutverk jafnréttisvaktarinnar að skoða hverja þá stefnu Alþingis sem hefur áhrif á kynjajafnrétti, er það bara kynjajafnrétti innan þingsins eða kynjajafnrétti í samfélaginu? Aðgerðaáætlanir - eru það aðgerðaáætlanir sem varða bara þingið eða þjóðfélagið í heild? Þetta á enn þá frekar við þegar kemur að síðasta liðnum þar sem vísað er til skýrslugerðar Alþingis og þátttöku í umfjöllun á alþjóðavettvangi og allar skýrslur sem Ísland hefur gefið Sameinuðu þjóðunum og snerta stöðu kynjanna. Það sem ég er að hugsa er að til þess að ná þeim göfugu markmiðum sem tillöguflytjendur án efa stefna að, þarf kannski að móta þetta, skýra og skerpa þannig að viðfangsefnið sé með einhverjum hætti áþreifanlegt og viðráðanlegt. Ég sakna þess svolítið að ekki sé í tillögunni greint frá því hvernig þjóðþing annars staðar nálgast þetta viðfangsefni og hvernig þau forma það. Annars er hætta á því, svo ég tali frá innstu hjartans rótum, að málið fari einhvern veginn bara út og suður af því að það er verið að reyna að ná yfir svo margt með ómarkvissum hætti. Gagnrýni mín á málið lýtur m.a. að því. Ef ég á að bregðast við þessu myndi ég segja að áður en farið er lengra með þetta mál, hvort sem það er gert á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða annars staðar, þyrfti að hugsa það dálítið skipulega hvert viðfangsefnið eigi að vera. Á það bara að snúa þinginu? Þarna er vísað til stjórnmálaflokka almennt. Á þingið að hafa eftirlit með starfsemi stjórnmálaflokka? Reyna að greina hvort það eru karlar eða konur í áhrifastöðum í stjórnmálaflokkunum? Það hlýtur að lúta að einhverju sem er utan þingsins, ef hægt er að lesa þetta í einhverju samhengi. Er það það sem við viljum? Erum við að hugsa um að þessi vakt eigi að hafa eftirlit með því að aðgerðaáætlun sem þingið samþykki sé hrint í framkvæmd? Er það hlutverk einhverrar vaktar á vegum forseta þingsins? Það eru svona spurningar sem við þurfum að reyna að átta okkur á áður en við förum lengra með þetta. Síðan getum við sagt að sjálfsagt sé og eðlilegt og þarft að haldin sé tölfræði, og þess vegna birt með sama hætti og ég hygg að hafi nú verið gert á á heimasíðu þingsins, yfir hlutfall kynja og annað þess háttar, þ.e. hversu margar konur sitja á þingi, hversu margar konur eru í nefndum og annað þess háttar. Það þarf kannski ekki annað en ábendingu til þeirra sem halda utan um vefsíðu þingsins til að hægt sé að koma þeirri tölfræði á framfæri. En það getur hins vegar verið meira mat og krefst einhvers mats þegar farið er að reyna að greina hverjir eru í áhrifastöðum og hverjir ekki. Ef það á að meta hver formleg aðkoma er að áhrifastöðum og hver raunveruleg áhrif eru erum við farin að tala um einhverja félagsfræðilega rannsókn sem ég er ekki viss um að sé á verksviði forseta Alþingis. Ég myndi nú segja að ég leggst gegn því að þetta mál verði samþykkt eins og það liggur fyrir. Ég leggst ekki gegn því að það gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og fái þá umfjöllun sem það þarf. En mér finnst hins vegar nauðsynlegt að hér við fyrri umr. komi fram þessi sjónarmið þannig að í framhaldi málsins geti menn áttað sig á því - eða reynt alla vega að ná einhverri samstöðu um það - hvaða vinnu þarf raunverulega að vinna til þess að þetta verði að einhverju gagni en ekki bara enn ein ályktunin um góð markmið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar og gagnlegar ábendingar sem ég hygg að muni nýtast hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vel í sínum störfum. Það örlar þó á því innra með mér að mér finnist eins og hv. þingmaður nái samt ekki sambandi við hugsunina í þessari tillögu. Kannski er hún of nýstárleg fyrir hv. þingmann. Mér finnst eins og hann sé að gera kröfu um að annaðhvort séum við að horfa út á við eða inn á við þegar beinlínis segir í upphafi þingsályktunartillögunnar hver tilgangur hennar er, að horfa bæði út á við og inn á við, með leyfi forseta: „… að koma á fót kynjavakt“ - ekki jafnréttisvakt - „Alþingis sem geri úttekt á því hvort og hvernig kyn hefur áhrif á aðkomu að ákvarðanatöku innan Alþingis, hvernig ályktunum Alþingis og aðgerðaáætlunum ríkisstjórna í jafnréttismálum hefur verið framfylgt“ - út á við - „og skoði næmi Alþingis fyrir ólíkri stöðu kynjanna ...“ - eigum við að segja að það sé út á við og inn á við? Þetta er nýleg aðferðafræði. Hún er þróuð á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins. Það eru ágætisábendingar hjá þingmanni að fara þurfi betur í það í vinnu nefndarinnar hvernig því hefur nákvæmlega verið komið fyrir í öðrum þjóðþingum. Það er kannski ekki nóg að hafa hlekk í þessari greinargerð á þessa vísa Alþjóðaþingmannasambandsins. Ég tek það til mín og læri af því þannig að það er komið gott fóður í vinnu hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Aðeins hvað varðar þetta sem hv. þingmanni varð tíðrætt um, að hafa eftirlit með hinum og þessum stofnunum. Hér er í raun bara verið að tala um að taka saman staðreyndir.

Herra forseti. Ég held að það væri þá gagnlegt að við myndum aðgreina í þessu máli það sem annars vegar er bara samantekt á tölfræði - sem þarf ekki að setja neina sérstaka vinnu í, heldur væru einföld tilmæli til forseta um að láta upplýsingadeild Alþingis taka saman tölfræðina og birta á vef Alþingis - og hins vegar aðra þætti sem varða mat. Þar stöndum við frammi fyrir flóknara verkefni. Það er mikið álitamál að mínu mati hvort það verkefni eigi heima á forræði forseta þingsins eða annarra aðila. Í stjórnskipun okkar gerum við ráð fyrir að það séu ýmsir aðilar sem hafa almennt það hlutverk að fylgjast með stöðu jafnréttismála og málefna sem varða kynjajafnrétti með ýmsum hætti og alveg ástæðulaust að fela forseta þingsins að hafa eitthvert sérstakt hlutverk í þeim efnum. Forseti þingsins hlýtur auðvitað að hafa hlutverk sem snýr að starfsemi Alþingis og þar af leiðandi því sem við getum sagt að horfi inn á við. Ef við viljum og teljum ástæðu til að fara út fyrir tölfræði og reyna að greina það með einhverjum hætti innan þingsins hvernig áhrif kynjanna séu, leyfi ég mér að efast um að rétt sé að það sé á vegum forseta þingsins, þó að það geti verið áhugaverð félagsfræðileg stúdía. Menn geta haft ýmsar skoðanir á því. 
             En ég held að skarpari skil og skarpari verkefnalýsing myndi hjálpa málinu.

Virðulegur forseti. Að skarpari skil og skarpari verkefnalýsing myndu hjálpa málinu - þannig endaði hv. þingmaður mál sitt. Ég er sammála honum hvað seinni hlutann varðar, skarpari verkefnalýsing myndi hjálpa málinu. Ég held að ég og hv. þingmaður séum einfaldlega ósammála. Það er ekki þannig að við misskiljum eða neitt slíkt. Við erum einfaldlega ósammála um þá aðferðafræði hvort skil eigi að vera skarpari eða ekki. Ég er kannski að hugsa út fyrir hefðbundinn ramma Alþingis og hvernig það hefur verið hugsað hingað til. Þá er það bara þannig. Þá reynir á þanþolið og hversu opin við erum gagnvart því að gera hlutina á nýjan hátt. En ég ítreka að þetta er ekki eitthvað sem ég kokkaði upp í sófanum heima hjá mér þegar ég nennti ekki að horfa á sjónvarpið. Þetta er raunverulegt tæki sem er í notkun og ágætisábending hjá hv. þingmanni að gera betri grein fyrir því hvernig það sé. En raunverulega tækið byggir einmitt á að það séu ekki þessi skörpu skil, að allt þetta sé undir. Hv. þingmaður er þá bara ósammála þeirri aðferðafræði og það er heiðarlegur skoðanaágreiningur. En að krefjast skarpari skila gengur í raun gegn hugmyndinni. Hv. þingmanni varð tíðrætt um að forseti þingsins gerði þetta og hitt og hvort hann væri rétti aðilinn. Hér er talið upp hverjir eiga að vera; stjórn, stjórnarandstaða, karlar, konur, fulltrúi skrifstofu þingsins, fulltrúi starfsmanna, samráð við jafnréttisnefnd. Það er hugsunin, að reyna að víkka þetta út. Virðulegur forseti. Ég hefði - afsakið að ég syndga upp á náðina með tímann - getað farið fram á skýrslubeiðni um að taka þetta saman. En 

Herra forseti. Ég útiloka ekki að ég og hv. þingmaður séum kannski í grundvallaratriðum ósammála um nálgunina í þessu máli. Ég var að reyna að tala mig í þá átt að við gætum fundið sameiginlegan flöt á því en ég útiloka ekki að við lendum á þeim stað að við séum einfaldlega ósammála um að þetta sé mál sem eigi að fara í yfir höfuð, jafnvel þó að við getum verið sammála um að jafnrétti sé æskilegt og nauðsynlegt markmið fyrir okkur, bæði í störfum okkar innan þingsins og eins gagnvart þeirri lagasetningu og áætlanagerð og öðru sem snýr að samfélaginu í heild. Ég byggi málflutning minn á mjög skýrum og sterkum fyrirvörum við þá nálgun sem hér er að finna. Ég met það þannig að þeir þættir sem þarna er verið að telja upp, og lúta einfaldlega að því að taka saman tölfræði, séu þess eðlis að ekki þurfi endilega þingsályktunartillögu eða málsmeðferð í þinginu til að koma því áleiðis. Ég held reyndar að sú tölfræði liggi meira og minna öll fyrir og það sé kannski bara spurning um framsetningu á heimasíðu Alþingis hvernig það er gert. Ef ég man rétt var töluverð vinna unnin í því sambandi í tengslum við 100 ára afmæli kosningarréttar kvenna árið 2015 og væri hægt að viðhalda því, hafi það ekki verið gert. Ég hef ekki skoðað það í einhvern tíma. En þegar kemur að öðrum þáttum geri ég fyrst og fremst athugasemdir við að það sem við köllum vakt, eða nefnd eða vinnu, á vegum forseta þingsins eigi að hafa þetta almenna eftirlitshlutverk með framfylgd áætlana og stefnumótunar á sviði jafnréttismála í þjóðfélaginu yfir heildina litið. Þá myndi ég segja: Nei, það er eðlilegra að það séu aðrir aðilar innan stjórnkerfisins sem sinna því eftirliti og þeir hafa það lögbundna hlutverk nú þegar.

Herra forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum að þessari tillögu til þingsályktunar um kynjavakt Alþingis og langar að segja nokkur orð um þetta mál, sér í lagi í kjölfar þeirra orðaskipta sem hér hafa átt sér stað. Ég tel þetta mál mjög mikilvægt og ég tel einmitt mjög mikilvægt að það komi hér fram í formi þingsályktunar að gerður verði listi sem safnar saman á einn stað upplýsingum um stöðu kynjanna á Alþingi. Það er alveg rétt, sem hefur komið fram hér í umræðunni, að auðvitað væri hægt að láta taka þennan lista saman og birta einhvers staðar á netinu. En í mínum huga birtist ákveðið pólitískt leiðarstef í því að þetta sé gert í gegnum ályktun frá Alþingi. Þar með er verið að segja: Við teljum sem þjóðþing mikilvægt að þessu sé haldið saman og að þetta sé birt. Í mínum huga sprettur jafnréttissamfélag ekki bara einhvern veginn upp úr moldinni heldur þurfum við að vinna að því. Staða Íslands er vissulega góð í alþjóðlegum samanburði. En þess vegna er líka svo mikilvægt að fylgjast með því hvaða breytingar verða og í hvaða átt. Þær geta auðvitað orðið til þess að hér fari konur að ráða öllu. Þetta er bara eitthvað sem við þurfum að fylgjast með. Ég tel þess vegna mikilvægt að þetta komi fram sem stefnumótun frá Alþingi, að vilja gera þetta. Mér finnst mikilvægt að málið nái einnig til annarra starfsmanna en ekki bara okkar sem erum þjóðkjörin. Þetta er ofboðslega flókinn og margbrotinn staður - ég ætla ekki að segja vinnustaður. Þetta er ofboðslega flókinn og margbrotinn staður þar sem eru líka mjög flókin og margbrotin samskipti milli fólks sem getur hreinlega verið í mjög ólíkri valdastöðu innan hússins. Mér finnst mikilvægt að reyna að ná utan um það líka. Eins og fram hefur komið í máli hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé, sem er 1. flutningsmaður, hefur þetta verið útfært hjá öðrum. Vísað er í Alþjóðaþingmannasambandið í þeim efnum. Ég held að að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd reynist ekkert mjög flókið að lista það nánar upp í greinargerð, sem hefur verið saknað úr greinargerð með þessu máli, hvernig málum þar er háttað. Ég tel að ef hinn pólitíski vilji sé yfir höfuð fyrir hendi sé lítið mál að koma þessu á. Það yrði okkur sem samfélagi og okkur sem Alþingi, þessari stofnun, bæði löggjafarþingi og vinnustað, til heilla

Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því að við Píratar erum stundum uppnefndir vinstri flokkur af hægri mönnum í samfélagsumræðunni. Ég vil vekja athygli á því að við erum að greiða atkvæði gegn þessu máli og Sjálfstæðisflokkurinn með því, svo að það sé til bókar fært.

Frú forseti. Í 2. umr. um þetta frumvarp í þingsal spurði ég hæstv. ráðherra um 2. mgr. 2. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Leiðsögumaður skal í starfi sínu aðstoða yfirvöld við framkvæmd starfa þeirra.“ Ég benti ráðherra á að æskilegt væri að skýra þetta ákvæði nánar, við hvað sé átt, hverja leiðsögumenn eiga að aðstoða, eiga þeir aðstoðar lögreglu og tollgæslu, björgunarsveitir? Lög eiga að vera skýr og afdráttarlaus. Ég hefði kosið, og hæstv. ráðherra nefndi að hann ætlaði að sjá til þess, að þetta hefði verið rætt í nefndinni en það hefur greinilega ekki skilað sér í þessa umræðu. Ég tel að þetta hefði átt að vera skýrara og ákveðin vonbrigði að það skyldi ekki hafa verið skoðað. Að öðru leyti styð ég þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, rusl á almannafæri, sektir. Ásamt mér flytja þetta mál Bryndís Haraldsdóttir, Inga Sæland, Jón Gunnarsson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason. Þessu frumvarpi fylgir örstutt greinargerð. Áður en ég fer í hana þá ætla ég að lesa þessar tvær breytingar sem við gerum á tveimur greinum laganna. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svona: ,,Á eftir 1. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Öllum sem fara um hálendið og þjóðvegi landsins er óheimilt að fleygja rusli eða öðru þess háttar á almannafæri nema í þar til gerð ílát. Brot gegn ákvæði þessu varðar refsingu, sbr. 90. gr.“ Í 2. gr. segir: „Á eftir 2. mgr. 90. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Það varðar mann sektum að lágmarki 100.000 kr. ef hann brýtur gegn ákvæði 2. mgr. 17. gr.“ Síðan gerum við ráð fyrir að þessi lög taki þegar gildi þegar frumvarpið er samþykkt. Í greinargerðinni, sem er örstutt, segir: ,,Frumvarp þetta var áður flutt á 143. löggjafarþingi og á 145. löggjafarþingi.“ - Til upplýsingar þá var það Guðlaugur Þór Þórðarson, núverandi utanríkisráðherra, sem flutti málið, alla vega í síðara skiptið. „Rusl sem er fleygt á víðavangi er augljóst lýti á umhverfinu. Með því að láta slíkt framferði óáreitt sköðum við þau verðmæti sem felast í íslenskri náttúru. Erlendis er þekkt að greiða þarf háar sektir fyrir að henda rusli á víðavangi. Með frumvarpinu er lagt til að lögfestar verði aðgerðir til að halda náttúrunni hreinni og stuðla að bættu hugarfari.“ Ég geri ráð fyrir því að þegar að þessari umræðu lokinni gangi frumvarpið til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Svona almennt um umgengni, bara frá eigin brjósti, þá er ótrúlegt að fylgjast með því hvað fólk er skeytingarlaust gagnvart umgengni í samfélaginu, auðvitað ekki nærri allir, en fáir sóðar sem setja mjög mikið lýti á umhverfið. Ég tek eftir þessu í mínum heimabæ og þegar maður kemur í aðra bæi að á ákveðnum stöðum er á tímabilum mikið rusl í kringum helgar og kannski á kvöldin. Það verður bara að segjast eins og er að það nær ekki nokkurri átt hvernig sérstaklega oft ungt fólk gengur um umhverfið. Ég hef tekið sérstaklega eftir því. Ég hef á þessu ári gengið mjög mikið um kjördæmi mitt og hef nú gengið tæpa 700 kílómetra eftir þjóðvegum landsins og þessa kjördæmis. Ég verð að segja eins og er að það kemur á óvart að þeir sem eiga leið um vegi landsins virðast nota umhverfið sem ruslafötu. Mikið af tómum drykkjardósum og flöskum sem maður hefur stundum verið að tína upp og setja í poka en gefist upp þegar pokinn er orðinn fullur. Það þarf fyrst og fremst almenna vitundarvakningu um að bera virðingu fyrir því. En ég er ekki viss um að við náum því nema að taka upp sektir við slíku athæfi. Með þessu frumvarpi er auðvitað verið að setja inn sektarákvæði í þessi lög. Mér finnst það vera vegna þess að menn hafi hreinlega gefist upp á því að höfða til skynsemi fólks. Þannig að ég legg þetta frumvarp fram og vísa því, eins og áður kom fram, til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að spyrja hv. 1. flm., Ásmund Friðriksson, aðeins nánar út í þetta frumvarp. Ég vil byrja á að segja að ég er alveg sammála því að rusli eigi ekki að henda á almannafæri og að við viljum stjórna því hvaða leið eigi að fara í því. Það er hægt að ræða. Hér er alla vega leið sem hv. þingmaður og meðflutningsmenn leggja til. Þetta er eitt af þeim frumvörpum sem vísa í aðrar lagagreinar. Mér gafst hreinlega ekki tími til að lesa lögin sem þetta breytir, sem eru lög um náttúruvernd, nr. 60/2013. Mig langar því að spyrja hv. þingmann út í það samhengi sem þetta ákvæði kemur inn í. Í 2. gr. frumvarpsins segir að það skuli varðar mann sektum að lágmarki 100.000 ef hann brýtur gegn ákvæði 2. mgr. 17. gr. laganna. Mig vantar pínulítið samhengið sem það er sett í. Er þetta ef fólk er að losa sig við úrgang og sorp einhvers staðar á almannafæri eða nær það eins til þess þegar óvitar henda frá sér karamellubréfi, sem þeir eiga auðvitað ekki að gera og uppeldi á að koma í veg fyrir? Nær þetta eins til þess ef krakki hendir frá sér karamellubréf á víðavangi? Mér finnst samhengið skipta svolitlu máli. Ég náði ekki að lesa alla greinina en mér finnst þetta skipta máli inn í umræðuna um málið.

Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrirspurnina. Ég er reyndar ekki með lögin fyrir framan mig og get því ekki lesið beint upp úr þeim. Hér er ekki átt við það þegar fólk er að keyra og sér karamellubréf koma út um gluggann, þótt það sé náttúrlega algjörlega galið að slíkt skuli gerast. Fyrst og fremst er verið að tala um þegar um vítaverða háttsemi er að ræða gagnvart umhverfinu. Við höfum tekið eftir því, og þá vitna ég í reynslu mína, að á sínum tíma þegar gjaldtaka hófst í sorpbrennslu á Suðurnesjum fór að bera á því að fólk henti rusli við heiðina. Það fór keyrandi á bílum þangað til að spara sér einhverjar krónur við að eyða sorpinu. Það er fyrst og fremst átt við svona. Varðandi þau annars ágætu lög sem er vitnað í teljum við flutningsmenn að til þess að fólk sinni þessu þurfi að setja inn sektarákvæði, til að hræða fólk frá því að henda ónýtu sófasetti á almannafæri þegar það kostar einhverja krónur að koma því í sorpbrennslu. Það er sú hugsun fyrst og fremst sem er á bak við þetta. Við erum hreinlega bæta sektarákvæði inn í hin annars ágætu lög til að þau virki betur en okkur finnst þau hafa gert hingað til. Því miður er ég ekki með lagabálkinn hérna við hliðina á mér og get því ekki lesið upp úr honum fyrir hv. þingmann til þess hún að fá samhengi hlutanna, sem hefði verið réttara af mér að gera.

Frú forseti. Ég þakka fyrir svörin. Það væri auðvitað hægt að fara í langa umræðu um framsetningu á þingskjölum því að það getur verið svolítið erfitt að átta sig á því hverju er verið að breyta, en við tökum þá umræðu einhvern tíma seinna og undir öðrum lið en ekki í umræðu um eitt tiltekið frumvarp. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir að skýra út hvað það er í raun sem hann sér fyrir sér, hvað það er sem þetta frumvarp á að taka til. Ég velti því hins vegar fyrir mér, og vil þá nota síðara andsvar til að spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér að eftirlitinu með því verði háttað, hvort hann hafi hugsað fyrir þeim lið málsins. Ef ég skil málið rétt er talað um alla þá sem fara um hálendið og þjóðvegi landsins. Sér hv. þingmaður fyrir sér einhvers konar lögreglu á hálendinu sem fylgist með því hvort þar sé verið að henda rusli? Ég er ekki að spyrja út í þetta til þess að vera með leiðindi eða til þess að reyna að tala málið niður, því að eins og ég sagði áðan er ég sammála því að við þurfum að koma í veg fyrir að rusli sé hent úti um allt. En það má velta því fyrir sér hvaða aðferðir og hvaða leiðir séu best til þess fallnar. Ég sé að hv. þingmaður hefur pælt í 

Þakka þér fyrir, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Það er rétt að ekki er mikið að græða á greinargerðinni, enda tók ég þetta beint upp eins og það var flutt áður. Það er ekki hægt gera grein fyrir því í smáatriðum í þingsal eða í stuttri greinargerð hvernig slíku eftirliti yrði háttað. Ég held t.d. að á hálendinu þyrftu landverðir að geta fylgst með því hvernig fólk gengur um og hafa tök á því benda á lögreglu. Það er mjög auðvelt fyrir okkur þingmenn að setja lög og vísa svo bara á lögreglu og segja að hún sjái um þetta. Við heyrum í öðrum ræðum að lögreglan hefur nóg að gera, þau eru ekki nógu mörg og hafa kannski þarfara verki að sinna en að fylgjast með því hverjir henda rusli. Ég bendi á að við sjálf þurfum líka að líta í eigin barm í því. Það er ekki langt síðan að ég keyrði á eftir bíl í heimabæ mínum og þá kom fljúgandi út um gluggann stór poki merktur veitingastað í bænum, stór plastpoki með öllu gumsinu innan í. Ég stoppaði og tók pokann. Svo keyrði ég eftir bílnum þangað til ökumaðurinn stoppaði, hljóp út og vakti athygli hans á því að hann hefði misst pokann. Ég hafði auðvitað ekki tök á að gera annað en að benda ökumanninum á að hann væri týna verðmætum hlutum, sorpi sem átti að vera á öðrum stað en á götunni þar sem almenningur keyrir um. Þetta er því líka til að vekja athygli okkar á umhverfinu og til að við líðum ekki nágrannanum að ganga um eins og honum sýnist. Ég geri mér algjörlega grein fyrir því að það verður erfitt fyrir lögregluna að bæta slíku eftirliti á sig. En við þurfum samt að hafa leiðir til þess að geta í alvarlegustu tilfellum kært viðkomandi til lögreglu, svo að sektarákvæðin virki og fælingarmáttur laganna virki á 

Frú forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni, Ásmundi Friðrikssyni, fyrir framsöguna og flutningsmönnum fyrir að leggja þetta mál fram. Ég tel að þarna sé á ferðinni afar mikilvægur boðskapur í samhenginu umgengni og náttúruvernd. Mig langar hins vegar að inna hv. þingmann eftir því hvort orðalagið í 1. gr. frumvarpsins sé óþarflega þröngt, þ.e. talað er um hálendið. Það er þá afmarkað sérstaklega og á þá væntanlega ekki við t.d. um Þingvelli eða þjóðgarða eða eitthvað þess háttar. Ætti orðalagið kannski að vera aðeins víðara, t.d. að tala um náttúru landsins, víðavang, eitthvað þess háttar, til að mæta þessum sóðum, eins og hv. þingmaður kallaði þá, alls staðar þar sem þeir rusla til, skulum við segja? Því að það er svo sannarlega ekki bara á hálendinu, það er ekki bara í kringum þjóðvegina, það getur verið víðar. Við getum tekið svæði eins og eina af náttúruvinjum höfuðborgarsvæðisins, Heiðmörk, þar sem fólk velur gjarnan, því miður, að losa sig við rusl í hugsunarleysi og skilja það eftir. Ég tel að þetta mætti víkka aðeins. Ég velti fyrir mér hvaða skoðun þingmaðurinn hefur á því, hvort honum finnist að hv. umhverfis- og samgöngunefnd ætti að skoða það sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir þessa fyrirspurn. Þetta er mjög góður punktur og ég þakka fyrir þessa ábendingu. Ég vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd gefi mér líka vit í þessu og bæti úr textanum eins og þarf. Ég tek algjörlega undir það, þetta er bara hárrétt hjá þér. Mér finnst líka mikilvægt að hér komi fram að auðvitað er umgengni í landinu okkar orðin allt önnur og betri en hún var. Ég fór t.d. í Landmannaafrétt í haust og tók eftir því að ekki nokkur maður keyrði á bílum út fyrir vegi, enginn henti út rusli. Þegar ég byrjaði á sjó 1972, 16 ára gamall sem kokkur, þá var öllu hent í sjóinn. Það var bara fata í lúkarnum og öllu hent í sjóinn. Ég er búinn að fara oft á sjó síðan og fór síðasta sumar. Það dettur ekki nokkrum manni í hug að það fari eitthvað í sjóinn. Það er mikil vitundarvakning hjá okkur og umhverfið allt saman er orðið hreinna. Þess vegna er miklu meira áberandi þegar einn og einn sóði gengur svona um. Það er algjörlega hárrétt hjá fyrirspyrjanda að beina því inn í starf nefndarinnar að víkka þetta út og hafa orðalagið almennara og leita leiða til þess að við þurfum ekki beita sektum. Það á að vera eðlilegt að ganga þannig um samfélagið og náttúru landsins og okkar nánasta umhverfi að það sé hreint og fallegt í kringum okkur eins og við viljum hafa það og við göngum um hjá nágrannanum eins og við viljum að hann umgangist heimili okkar, lóðir og lendur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í seinna andsvari langar mig að spyrja hv. þingmann um þar til gerð ílát, hvort hugmyndin sé þá að slíkum ílátum verði með einhverjum hætti komið fyrir, annaðhvort meðfram vegum, algengum hálendisleiðum eða gönguleiðum í þjóðgörðum, eða hvort ferðamönnum verði útveguð slík ílát til að mynda á greiðasölustöðum í nágrenni þessara staða sem þeir gætu þá tekið með sér og skilað. Eða hvaða pælingar eru í því efni? Það þarf að liggja fyrir jafnhliða því að við setjum svona reglur að við gerum fólki auðveldara fyrir að fylgja þeim eftir. Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þingmann út í refsingarákvæðin sem vísa í 1. gr. frumvarpsins í 90. gr. náttúruverndarlaga. Refsiábyrgðarákvæði 90. gr. eru allítarleg, en hins vegar gera flutningsmenn tillögu í 2. gr. frumvarpsins um að bæta málsgrein við 90. gr., eins og fram kemur í frumvarpinu. Mig langar að inna þingmanninn eftir því hvort vísunin í 1. gr. frumvarpsins eigi fyrst og fremst við um nýju málsgreinina sem verið er að bæta við, eða hvort vísunin í 1. gr. frumvarpsins sé almenn vísun í 90. gr.

Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ég mundi halda að það væri almenn vísun. Ég er ekki lögfræðingur en lögfræðingar eru búnir að fara yfir þetta þannig að ég treysti þeim betur til þess en mér að meta það. Ég tel þetta vera frekar almenna tilvísun til þess. Varðandi það hvernig við ætlum að tryggja að fólk geti komið frá sér rusli. Mjög víða þar sem ég fer um eru flöskusafnanar, t.d. í Landmannalaugum. Þar getur fólk losað sig við flöskur. Við fáum öll poka í verslunum. Við sjáum að útlendingar, sérstaklega ferðamenn, fara í verslanir og kaupa sér í matinn og búa sér til mat á opnum svæðum. Þar fellur til fullt af sorpi. Sem betur fer er mjög víða aðstaða til að losa sig við sorp. Það má vel vera að það þurfi að vera á fleiri stöðum og þarf þá kannski að bæta úr því. Ég segir heilt yfir að þessi lagabreyting segir ekki nákvæmlega hvernig eftirlitið eigi að vera eða hvar eigi að henda rusli. Ég held að þar komi sveitarfélögin inn. Það þarf samstöðu okkar allra. Við erum aðeins að ýta á fólk og hvetja það til þess að ganga betur um. Ef menn ætla ekki að gera það þá verðum við að segja: Þá ætlum við bara að sekta ykkur. En það auðvitað er svolítið langt gengið að sekta mann um 100.000 kall, þannig að maður hnippir kannski í nágrannann og segir: Bíddu, næst sekta ég þig eða kæra þig. Ég held að það sé ágæt vitundarvakning að klára þessi lög, koma sektarákvæðinu inn og vona að það verði til þess að við öll, almenningur, gangi betur um. Þá er tilgangnum náð.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum þessarar tillögu og fyrsta flutningsmanni, Ásmundi Friðrikssyni, fyrir að koma með þetta mál hér inn. Eins og fram hefur komið í máli manna hefur náttúrlega orðið gríðarleg vitundarvakning og breyting í viðhorfi fólks til sorpmála. Lengi var haft að orðatiltæki, „lengi tekur sjórinn við“, og mönnum fannst eðlilegt að fara hæfilega langt frá landi og láta ýmislegt gossa í sjóinn af því að maður sá það svo ekki meir. Eða ekki, líklega bar eitthvað að ströndum aftur. En sorpmálin fylgja náttúrlega manninum. Þar eru stór úrlausnarefni og þetta er stóriðnaður orðinn og miklir tekjumöguleikar, það eru líka mikil verðmæti fólgin í sorpi. Mikið til í því. Það sem ég er aðeins að velta fyrir mér er hvernig málið er sett fram. Það er mjög hnitmiðað og stutt og skýrt en vantar kannski aðeins meiri skýringar á málinu sem slíku. Hér stendur, með leyfi forseta: „Öllum sem fara um hálendið og þjóðvegi landsins er óheimilt að fleygja rusli eða öðru þess háttar á almannafæri nema í þar til gerð ílát. Brot gegn ákvæði þessu varðar refsingu, sbr. 90. gr.“ Þetta er í sjálfu sér skýrt, en ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki svolítið takmarkandi, að tilgreina bara hálendið og þjóðvegi landsins. Hvað fellur undir þá? Mér heyrist að menn séu tilbúnir að velta þessu fyrir sér. En þrátt fyrir mikla vitundarvakningu missir fólk frá sér ýmislegt eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi áðan, menn missa jafnvel heilu ruslapokana með umbúðum út um bílgluggana hjá sér. Þá er nú gott að vera á vaktinni eins og hv. þingmaður og tína upp og koma til réttra eigenda. Margir hafa gert þetta og fólk gefur sig jafnvel út fyrir það og fer í sérstakar ferðir til tína rusl og taka upp og það er orðinn lífsstíll hjá mörgum. Það er fagnaðarefni að það skuli gerast. Maður sér ekki í dag eins og þótti eðlilegt, að það sé verið að hreinsa úr öskubökkum í bílum niður í rörahlið og henda út rusli hér og þar. Þetta þykir ekki eðlilegt. Þess vegna stingur svolítið í augun þegar maður sér eitthvað viðlíka gerast. Engu að síður, menn eru enn að átta sig á stöðunni í þessum málum. Það brugðust margir illa við þegar þeir þurftu að fara að borga fyrir sorp og skilagjald fyrir það sem þeir voru að koma með á sorpflokkunarstöðvarnar. Ég held samt að það sé að verða okkur eðlilegt og þyki sjálfsagður hlutur. Við erum kannski farin að hugsa okkur betur um þegar við kaupum vöru, veltum fyrir okkur í hvaða umbúðum við fáum hana. Margir afþakka umbúðir utan um vörur í verslunum. Við getum orðið keypt ýmislegt án umbúða. Ég held að það sé miklu eðlilegra fyrir okkur og við getum lagt okkar af mörkum hvað það varðar. En svo verðum við stundum svolítið móð og dösuð þegar við förum að horfa á heildarmyndina. Það eru gríðarlegar umbúðir utan um margt og margt sem fylgir okkur. Umræðan hefur núna verið um það hversu mikið einn lítill plasthaldpoki vegur á móti einhverju öðru miklu stærra. En þá komum við að því að við þurfum hvert og eitt að bera ábyrgð á okkar gjörðum og okkar nánasta umhverfi og hljótum að bera ábyrgð á því. Margt smátt gerir eitt stórt eins og gjarnan er sagt. Ég hef fyrir því óyggjandi sannanir að menn nýta sér ýmsar aðstæður. Nú eru t.d. jarðgöng víða um land og það búa ekki allir svo vel að eiga upphitaða og hlýja bílskúra með ljósi. Menn hafa þá brugðið á það ráð, veit ég fyrir vestan, að nota útskotin í jarðgöngunum þar til að skipta um hljóðkúta og ýmislegt í bílunum. Þetta er fínasta aðstaða og menn eru bara að bjarga sér og nýta sér þetta. Það væri kannski í sjálfu sér ekkert athugavert við það svo fremi að ekki skapist nein hætta af því. En þá er kannski lágmarkskurteisi að skilja ekki eftir hlutina sem búið er að nota, því það kemur þá niður á Vegagerðinni að tína þá upp og ganga frá. Það er í höndum Vegagerðarinnar að halda göngunum hreinum og hreinsa til. En þetta veit ég að hefur verið að gerast og það er ekki gott. Vegagerðin hefur líklega eitthvað annað með það fjármagn sem hún hefur til umráða að gera en að vera að tína upp ónýta bílavarahluti. En þetta er nú bara ábending til að sýna hversu fjölbreytt þetta er. Svo hefur fólk jafnvel verið að spara sér pening við að greiða skilagjald og gleymt heilu sófasettunum einhvers staðar við fáfarna vegi. Það þekkjum við öll. Það hefur gerst. Kannski þekkjum við það ekki öll, það er kannski fullt fulldjúpt í árinni tekið, en það þekkist, við höfum séð það. Líklega þurfum við eitthvað að skoða það hvernig á að afmarka svæði, hvernig á að afmarka staðina. Vissulega eru á öllum almannastöðum ruslaílát. Það er orðið sífellt algengara að þau séu til staðar. Hjá þeim sem ganga um náttúruna, sem er sífellt stækkandi hópur, þykir orðið sjálfsagt að hugsa sem svo: Fyrst ég get borið umbúðirnar með mér með einhverju í, þá hlýt ég að geta borið þær á leiðarenda tómar. Þetta er að verða á þeim nótum frekar. En svo velti ég aðeins fyrir mér sektunum. Er það raunhæft? Hver á að vera í því á vaktinni? Eigum við hvert og eitt að vera í sektareftirliti? Eigum við að fá eitthvert app? Við gætum sent þá skilaboð: „Þennan sá ég henda út rusli.“ Ég veit það ekki. Það er hægt að útfæra þetta á allra handa máta. Ég held að lögreglan, eins og staðan er núna, hafi kannski nóg annað að gera. Engu að síður er þetta þarft mál og það er mjög gott að ræða þessi mál. Þetta er eitt af því sem við þurfum alltaf að taka upp til að halda við meðvitundinni í þessum málum og aldrei gleyma því að það skiptir máli hvað hvert og eitt okkar gerir. Ég hlakka til að sjá hvaða framgang þetta mál fær hér. Það lætur kannski lítið yfir sér, en þetta skiptir okkur öll máli og ég vil þakka flutningsmönnum fyrir að koma með þetta hérna inn og gefa okkur færi á að velta þessum hlutum fyrir okkur.

Frú forseti. Við ræðum hér náttúruvernd og það er gott. Stundum er sagt að einfaldasti mælikvarðinn á náttúruvernd eða umhverfisvernd sé einmitt rusl á almannafæri. Ég tel að undanfarin 10, 20 til 30 ár hafi það verið verulegt vandamál á Íslandi, rusl á almannafæri. Það er búið að telja það hér upp - þetta eru umbúðir, matarleifar, glerbrot, úrgangur frá fyrirtækjum og heimilum og meira að segja spilliefni, rafgeymar eða eitthvað annað, úr sér gengnir hlutir, búsáhöld, efni úr viðgerðum, fasteignum, timbur og þess háttar og heilu bílhræin hingað og þangað úti í náttúrunni. Þetta þekkjum við öll. Svona umgengni er jafnt í þéttbýlinu sem í kringum þéttbýlið, nálægt því, við vegi úti á landi og á hálendinu eins og kemur fram í frumvarpinu. Yfirleitt snýst þetta um það að menn eru að hlífa sér við að fara með þetta á tiltekna móttökustaði, spara peninga, spara ferðir, spara tíma og telja þetta forsvaranlegt þannig séð. Hér er ég ekki einu sinni að tala um annað sem ég læt stundum, ég segi það bara hreint út, fara í taugarnar á mér en það er drasl á heimalóðum, hvort sem það er í sveitum eða í bæjum. Þetta er inni á eignalóðum eða leigulóðum, það er alveg sérkapítuli út af fyrir sig að bæta umgengni þar. Hún hefur batnað stórlega, en enn er nokkuð langt í land með það, margir mættu bæta sig. Við sem búum hér í höfuðborginni teljum mörg hver að rusl á almannafæri sé kappnóg. Ég ætla ekki að nefna nein dæmi, en það gildir þar eins og annars staðar í þessum efnum, að á fjölförnustu stöðunum er tilhneiging til að rusl sé sjáanlegra en víða annars staðar. Þá almennt um viðbrögð við ruslaómenningu. Það þarf náttúrlega að bæta hreinsun. Þó að við ætlum okkur að breyta viðhorfi fólks þá tekur það yfirleitt töluvert langan tíma, þannig að bæta þarf hreinsun, hvort sem er í þéttbýli eða utan þéttbýlis. En auðvitað skiptir mestu máli að bæta umhverfisvitund mjög margra íbúa og ferðamanna, því að ég hef líka oft horft á að margir ferðamenn eru alveg jafn kærulausir eða kærulausari en við heimamenn og það er í sjálfu sér eitthvað sem við eigum erfiðara með að eiga við vegna þess að við hittum það fólk kannski ekki nema einu sinni. Það kemur ekki nema einu sinni hingað og er á ferðalagi vítt og breitt um heiminn. Hvað um það. Þetta er samt sem áður minni hluti fólks í það heila tekið en eins og alltaf er, þegar menn fara út fyrir þennan viðurkennda ramma, þá er fyrirferðin töluvert mikil. Mig langar að fjalla aðeins um vitundarmál, um umhverfisvitundina, og minna á að það eru auðvitað sektir erlendis. Ég hef t.d. verið í Singapúr þar sem manni þótti jafnvel nóg um. Það mátti ekki einu sinni gefa fuglunum. Maður fékk 500 singapúrska dollara í sekt ef það komst upp og eftirlitið var býsna mikið. Hér eru slík sektarákvæði nýmæli. Það er jú það sem við erum að ræða hér að mörgu leyti, eigum við að fara þessa leið og með hvaða hætti eða ekki, vegna þess að þetta er nýtt? Og með eftirlit og ekki eftirlit - ef við tökum hálendið sjálft, þetta snýr meira eða minna að þjóðvegum á hálendi - þá eru bæði lögregla og landverðir á þessum stöðum, bæði við þjóðvegi landsins og á hálendinu, svo að auðvitað er eftirlit fyrir hendi en það er spursmál hvort þyrfti að auka það. Það yrði þá peningaspursmál. En á móti kemur að það er auðvitað gott að hafa eitthvert ákvæði, einhvers konar refsiákvæði, hvort sem það heitir sekt eða eitthvað annað, í lögum, vegna þess að það hefur fælingarmátt eins og hér hefur komið fram. Til þess eru nú sektir af þessu tagi jafnvel í hærra lagi en þetta eru kjarnaatriði sem við eigum eftir að ræða betur. Hitt kjarnaatriðið sem ég vil svo ræða er auðvitað fræðsla. Það þarf að gera ráð fyrir því að svona lagabreytingu fylgi ætlanir okkar þingmanna og löggjafans um fræðslu - við skulum hreint og beint kalla það áróður í þessum efnum og hann kostar sitt. Þarna sjáum við mögulega verkefni sem þarf að takast á við sem kostar einhvern pening. Þegar kemur að betri þrifum þá er það eitthvað sem snýr að öllum, eigendum heimila og fyrirtækja og stofnunum. Ég hef aldrei skilið það í sjálfu sér. Tökum veitingahús, það er opið fram eftir kvöldi og fólk fer út til að reykja, hefur jafnvel bjórglas í hendi og annað slíkt. Ef borgaryfirvöld eða bæjaryfirvöld eða hvað það nú er koma ekki og þrífa þá er það mjög sjaldgæft að eigendur viðkomandi fyrirtækis, sem var að selja vöruna, gangi út fyrir og hirði þetta upp. Þetta tekur kannski tíu mínútur eða korter eða minna. Þessi hugsun, að horfa svolítið út fyrir eignina sína og taka þar til hendi, er okkur býsna fjarlæg en mjög algeng víða erlendis. Síðan þurfa sveitarfélög og borgaryfirvöld og aðrir, þeir sem hafa yfir ferðamannastöðum að ráða, hótelum eða stöðum sem eru algengir sem ákvörðunarstaðar ferðamanna út af náttúrufegurð, auðvitað líka að taka til hendinni. Ég myndi líka hvetja til þess að til væri blár her eins og sá sem gengur um strendur og hirðir upp plast og annað, hann væri líka til á hálendi og á víðavangi. Ég veit að slíkir sjálfboðaliðshópar hafa farið um en það væri gaman að sjá eitthvert skipulag á því, einhvers konar blár her væri skemmtilegur í þessu tilviki. Svo komum við að hálendinu og ýmsum áfangastöðum og ílátunum. Þetta er tiltölulega auðvelt þar sem við erum nálægt þjóðvegum og þaðan sem tiltölulega stutt er að fara með úrgang sem safnast fyrir. Ílát þarf jú að hreinsa jafnvel á hverjum degi eða oftar eða fara með það á móttökustöðvar. Þar sem minna er um slíkt, og inni á hálendinu, þá held ég að reglan eigi að vera sú að fólk taki úrganginn með sér, þ.e. það sem er á þannig formi að hægt er að taka það með. Þetta er algild regla í þjóðgörðum mjög víða um heim og hún getur verið gríðarlega ströng. Á Galapagoseyjum má náttúruskoðandinn ekki fara með neitt inn á viðkomandi svæði og hann má heldur ekki taka neitt með sér af þessu viðkomandi svæði. Ef það er eitthvað sem hann þarf að nota eða eitthvert rusl sem hann finnur á hann að taka það með sér og skila því sjálfur í byggð til móttökustöðva. Það er býsna góð regla, svona til að því sé haldið til haga. Við erum hér fyrst og fremst að fjalla um frumvarp sem snýr að hálendi og þjóðvegum og það er auðvitað vegna þess að þessi tiltekna breyting kallast á við lög um náttúruvernd. Það hefur jú komið fram að þetta ætti hugsanlega að vera eitthvað víðtækara, en látum það vera. Þetta liggur frammi og í grunninn er ég sammála hugsuninni sem liggur að baki. Þetta mætti vera ítarlegra. Það á eftir að hyggja betur að útfærslu þessara hugmynda og skipulagi sem því tengist. Ég skal ekki spá því hvernig hv. umhverfis- og samgöngunefnd tekur á þessu. Hún gerir auðvitað sitt besta. En það er alla vega búið að hleypa startskotinu af hér í mjög þarfri umræðu um umgengni á almannafæri, hvort sem það er í byggð eða óbyggð, og það ber að þakka.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að segja að ég er ekki endanlega búin að mynda mér afstöðu til þessa máls en í fljótu bragði líst mér vel á það. Fyrirvarinn sem ég myndi vilja hafa á því og það sem ég ætla að láta stjórna svolítið afstöðu minni er hvort þessi sekt sé í samræmi við meðalhóf, þ.e. þá reglu að ganga ekki lengra en nauðsyn krefur til að ná tilteknu markmiði. Eins og ég segi finnst mér málið í fljótu bragði fínt, en þetta eitthvað sem ég myndi vilja skoða betur þegar málið er komið frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd og hingað aftur til 2. umr. Það sem gleður mig rosalega mikið við að sjá þetta mál er að mér finnst það endurspegla að í raun og veru er ekki mikill ágreiningur lengur í samfélaginu um mikilvægi náttúruverndar. Fólk greinir kannski á um hvað sé náttúruperla eða hvernig vega eigi á milli náttúruverndar og hagvaxtar eða framkvæmda og því um líkt, en í grunninn eru allir sammála um mikilvægi náttúruverndar í þeim skilningi að hingað kemur enginn og segir: Þetta skiptir ekki máli. Það er enginn sem gerir það. Þetta kemur meira að segja aðallega frá Sjálfstæðismönnum og frá einhverjum sem eru í frjálslyndari kantinum í þeim hv. flokki. Það sem mér finnst hins vegar pínulítið erfitt við málið, og nú reyni ég að gera ekki lítið úr því, það er ekki markmið mitt að gera lítið úr málinu vegna þess að mér finnst viðfangsefni frumvarpsins mikilvægt, er að mér finnst það svolítið endurspegla að stjórnmál og stjórnvöld eru ofboðslega lengi að bregðast við hröðum breytingum í samfélaginu. Það er eðli stofnana eins og Alþingis og í rauninni sem betur fer vegna þess að valdastofnanir sem eiga að vera lýðræðislegar þurfa að þróast hægt. Þær þurfa að vinna hægt til þess að samhugur ríki um mikilvægi þess að beita þeirri stofnun til að laga samfélagið. Þetta er eitthvað sem við tökum sem sjálfsögðum hlut í íslensku samfélagi. Til dæmis eftir efnahagshrunið 2008 og hina svokölluðu búsáhaldabyltingu var enginn sem sagði: Burt með Alþingi. Ég ætla að taka yfir Ísland og ráða þessu sjálfur. Það sagði enginn. Fólkið sem vildi breytingar bauð sig fram til Alþingis. Í því felst virðing fyrir þeirri stofnun í eðli sínu og trú á að hér sé hægt að breyta hlutunum. En vandinn er að það gerist mjög hægt. Þetta er í raun og veru mál sem við hefðum átt að taka til umræðu og samþykkja í einhverju formi fyrir áratugum síðan, vegna þess að það vill svo til að það eru aðrar breytingar í gangi í umhverfi okkar sem er ekki hægt að lýsa öðruvísi en sem yfirþyrmandi og það eru loftslagsbreytingar. Virðulegi forseti. Ég vona að ég sé ekki að fara út fyrir efnið að mati forseta en jafnvel ef svo væri, sem ég væri ósammála, ætla ég að beita neyðarréttinum vegna þess að náttúruvernd og það að draga úr loftslagsbreytingum er ekkert minna en spurning um afkomu dýrategundarinnar okkar, afkomu mannlegs samfélags eins og við þekkjum það á allri plánetunni, þeirri einu sem við kunnum enn þann dag í dag að byggja. Það breytist vonandi einhvern tímann. Vonandi komumst við í það að byggja á öðrum plánetum en það er hætt við því að það takist ekki vegna þess að hraðinn og ótrúleg snilligáfa mannskepnunnar til að framleiða hluti og búa til sniðuga, skemmtilega hluti gæti orðið okkar elskulegu dýrategund ofviða. Samhengið við þetta frumvarp er að þar er viðurkenning á því að við eigum ekki að skemma umhverfi okkar og í öðru lagi viðurkenning á því að þeir sem skemma umhverfið okkar eigi að borga fyrir það. Það á að vera sárt að skemma umhverfið, það á að vera vont, fólki á að líða pínulítið illa með það. Það eru skilaboðin í frumvörpum eins og þessu og þau eru nauðsynleg. En af einhverjum ástæðum þegar kemur að loftslagsbreytingum, ástæðum sem ég skal nefna á eftir, er eins og ekki ríki jafn mikill samhugur. Það er vegna þess hægagangs á Alþingi sem ég talaði um áðan. Nú liggur fyrir skýrsla, svokölluð IPPC-skýrsla, frá 2018. Þetta er ekki skýrsla frá einhverjum vinstri sinnuðum hippum einhvers staðar í fjallakofa sem eru að reyna að koma samfélagslegum málum sínum á framfæri. Þetta er skýrsla sem er unnin og tekin saman af færustu vísindamönnum heims og lögð fram í sameiningu af fólki með alls konar bakgrunn, með ólíka hagsmuni í húfi. Niðurstaðan er ekki sú að loftslagsbreytingar og okkar þáttur í þeim sé eitthvað sem við gætum þurft að hafa áhyggjur af. Það er ekki þannig. Loftslagsbreytingar eiga sér stað núna, í dag. Sjórinn er að hitna, hann er að súrna og lífríkið er að breytast til hins verra, mjög hratt, út af okkur, vegna þess að við hleypum gróðurhúsalofttegundum út í andrúmsloftið. Þetta eru eins staðfest vísindi og þau geta orðið í þessari grein. Þetta er ekki tilgáta. Í daglegu máli myndi maður kalla það staðreynd, þó með þeim fyrirvara að í vísindalegum skilningi á maður að fara mjög varlega með slíkt, sem þýðir eitthvað nákvæmt. En í daglegu tali mætti kalla þetta staðreynd. Það á enginn sem þekkir málið, jafnvel bara smá, að efast um það. Því miður er samband mannkyns við sannleikann afskaplega skrýtið og kaldhæðnislegt, samanber það að enn þá lifa ótrúlegustu trúarbrögð góðu lífi. Fólk er algerlega reiðubúið til að trúa mjög auðveldlega afsannaðri vitleysu ef það vill trúa henni, ef það hentar því að trúa henni, ef það fær völd með því að trúa henni eða ef það fær huggun við að trúa henni. Þetta er ekki áfellisdómur yfir öllum trúarbrögðum heldur er ég er aðeins benda á að sama hverju fólk trúir þá trúir meiri hluti mannkyns einhverju öðru, sem hlýtur þá að vera vitleysa í huga hvers og eins okkar, þar sem engin trúarbrögð hafa hreinan meiri hluta. Þetta undarlega samband mannkyns við sannleikann þýðir að mannkynið og sér í lagi leiðtogar í mjög mikilvægum iðnríkjum, eins og í Bandaríkjunum og Brasilíu, taka vandann ekki alvarlega, gera lítið úr honum. Forseti Bandaríkjanna, sem ég ætla ekki að tala mjög mikið um hérna vegna þess að það tæki allan mánuðinn, kallaði þetta á sínum tíma kínverskt samsæri. Við erum stödd á þeim stað að forseti Bandaríkjanna, sennilega mikilvægasti leiðtoginn í því að fá stofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar og aðrar þjóðir yfir höfuð til að gera eitthvað saman, segir opinberlega að stærsta vá sem mannkynið stendur frammi fyrir í dag sé samsæri, eitthvert kínverskt samsæri til að draga úr iðngetu Bandaríkjanna. Það er auðvitað fráleit pæling, eins og reyndar flestar sem virðast koma frá þeim manni. En á meðan horfumst við ekki í augu við það að loftslagsbreytingar eru vandamálið sem við eigum að einbeita okkur að. Þetta er mikilvægt. Við viljum ekki að hafa rusl á hálendinu og á þjóðvegum landsins. Ég skil það og ég er sammála. Við viljum ekki hafa plastslikju á Kyrrahafinu. Við viljum ekki hafa ónýtt land í Úkraínu eða eitraðan sjó í kringum Fukushima í Japan, en við erum að tala um gjörvalla plánetuna. Við erum að tala um meira eða minna alla þætti hennar sem geta yfir höfuð mögulega boðið upp á mannlegt líf, alla vega það sem getur talist líf. Þess vegna velti ég fyrir mér pólitíska möguleikanum í því öllu saman. Það er ekkert mál fyrir jafnvel hv. Sjálfstæðismenn að koma upp og segja: Mér finnst að það ætti að vera bannað að fleygja rusli og það ætti að vera svo dýrt fyrir fólk að það væri vont. Hvað ef maður segir þetta um losun gróðurhúsalofttegunda? Hvað ef maður stingur upp á því að það eigi að vera vont, að fólk eigi að líða pínu illa með það? Það fer á samvisku fólks en það er ekki nóg. Hvað ef maður stingi upp á því að olíugjald yrði hækkað svo mikið að það yrði beinlínis vont? Við skulum hafa alveg á hreinu hvað er sagt í þessari skýrslu. Það sem þarf til að snúa algerlega við hræðilegri þróun á þessari öld, innan líftíma margra sem hér eru inni, eru mjög róttækar og fordæmalausar breytingar á samfélagi okkar. Og hvenær höfum við verið snögg að slíku? Vorum við fljót að fara út í jafnréttispælingar eða að frelsa þræla eða eitthvað því um líkt? Slík verk taka venjulega áratugi, jafnvel hundruð ára, og sum eru enn óunnin. Við þurfum að gera þetta á næstu örfáu áratugum til þess að jörðin verði áfram byggileg. Það er erfitt að ýkja hversu yfirþyrmandi vandinn er. Mér finnst því miður enn þá eins og fólk taki hann ekki alvarlega og láti eins og þetta sé eitthvað sem reddast. Það mun ekkert reddast. Vitið þið hvernig náttúrulögmálin hafa skrifað þetta frumvarp? Þau eru búin að skrifa: Ef ekkert er gert þá tek ég allan peninginn ykkar, allan pening í öllum heiminum, alla innviði, rústa öllum samfélögum. Það er sett inn, fyrir að gera ekki neitt núna. Þetta eru ekki ýkjur. Eins og ég sagði við virðulegan forseta áðan vona ég að ég teljist ekki vera að fara út fyrir efnið. Mér finnst mikilvægt að við höfum í huga að inntak þessa ágæta frumvarps er að við verðum að vernda náttúruna, við eigum að vera sammála um að vernda náttúruna og það á að vera ofboðslega vont að eyðileggja hana. Þetta er ekki spurning um landsbyggð á móti höfuðborg eða ríkan karl á móti fátækum vegna þess að loftslaginu er slétt sama um það hvort gróðurhúsalofttegundum er sleppt út í andrúmsloftið á landsbyggðinni eða af ríkum manni eða fátækum. Ég vara eindregið við því að í málinu séu dregnar upp einhverjar átakalínur til þess eins að búa til hópa sem vinna hver gegn öðrum í pólitískum slagi. Ég vona að það sé byggt á misskilningi. Ef ekki er erfitt að sjá hvað gæti legið að baki. Ég ætla að bíða eftir að þetta mál komi frá nefnd í sambandi við sektina, því að gæta þarf meðalhófs. Ég held að það sé hollt að velta fyrir sér hvernig meðalhófssekt í samhengi við loftslagsbreytingar myndi líta út.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um vistvæn opinber innkaup á matvöru. Auk þeirrar sem stendur hér eru meðflutningsmenn mínir hv. þingmenn Silja Dögg Gunnarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Ég ætla að fá að grípa niður í greinargerð: „Þingsályktunartillaga þessi var áður flutt á 148. þingi en náði ekki fram að ganga. Hún er nú flutt í óbreyttri mynd. Miklu varðar að lágmarka losun gróðurhúsalofttegunda, notkun skaðlegra hormóna og eiturefna, ofnotkun sýklalyfja sem leiðir af sér fjölónæmar bakteríur og önnur skaðleg áhrif á umhverfið og velferð dýra við framleiðslu og flutning matvöru. Ríki og sveitarfélög geta haft veruleg áhrif þar á með því að hafa umhverfisvernd og dýravelferð að leiðarljósi við innkaup á matvöru. Til dæmis má ætla að hátt í 150.000 manns - nemendur, starfsfólk hjá hinu opinbera, vistmenn á dvalar- og öldrunarheimilum og fleiri - eigi reglulega kost á að borða í mötuneytum á vegum hins opinbera. Ef miðað er við að tveir þriðju þeirra neyti þess kosts er um 100.000 manns að ræða. Íslensk lög um opinber innkaup, nr. 120/2016, byggjast á evrópskri tilskipun 2014/24/ESB um opinber innkaup. Í tilskipuninni er viðurkennt að nýta megi opinber innkaup til að vinna að umhverfisvernd og velferð dýra. Lög um opinber innkaup beinast þó einkum að því að tryggja að innkaup séu hagkvæm og gera opinberum aðilum almennt aðeins heimilt, en ekki skylt, að taka tillit til umhverfisverndar við innkaup. Með tillögu þessari er lagt til grundvallar að ávallt verði tekið tillit til umhverfisverndar og dýravelferðar við opinber innkaup á matvöru. Ríki og sveitarfélög leggi þannig þungt lóð á vogarskálar vistvænnar matvælaframleiðsu.“ Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur nú þegar sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum sem ná lengra en Parísarsamkomulagið gerir ráð fyrir. Markmiðið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 kallar á breiðan stuðning við sveitarfélög, stofnanir, fyrirtæki og atvinnugreinar í viðleitni þeirra til að setja sér markmið í loftslagsmálum. Allar stærri opinberar áætlanir þarf nú að meta út frá loftslagsmarkmiðum. Hjá því verður ekki komist ef við ætlum að ná árangri í loftslagsmálum og standast alþjóðlegar skuldbindingar. Hæstv. forseti. Í tillögum Alþingis um hvernig efla megi græna hagkerfið er lögð áhersla á að ríkið verði jákvæð fyrirmynd. Þar er fjallað um hvernig samþætta megi sjónarmið um umhverfisvernd við góða innkaupahætti. Í stefnunni um vistvæn innkaup og grænan ríkisrekstur, sem stjórnvöld undirrituðu 9. apríl 2013, er tekið mið af báðum þessum þáttum. Hún hefur náð að festa sig í sessi í allri opinberri umræðu og þykir nánast sjálfsögð í dag. Sú stefna nær þó ekki yfir opinber innkaup á matvöru eins og hér hefur verið fjallað um. Þannig hefur reynslan sýnt að opinber innkaup eru öflugt tæki til að efla samfélagslega ábyrgð og ná þannig fram jákvæðum markmiðum. Þau eru órjúfanlegur hluti af hagkerfinu og mikilvægt stjórntæki í opinberum rekstri. Markmið laga um opinber innkaup er að tryggja jafnræði fyrirtækja og stuðla að hagkvæmni í opinberum rekstri með virkri samkeppni og efla nýsköpun og þróun við innkaup hins opinbera á vörum, verkum og þjónustu, samanber 1. gr. laganna. Því kann að vera flókið í framkvæmd að finna raunhæfa leið sem tekur bæði tillit til umhverfisverndar og dýravelferðar við opinber innkaup á matvöru. Ekki er hægt að skylda stofnanir og sveitarfélög til að velja íslenska matvöru þótt vissulega megi færa rök fyrir því að velja ætti íslenska matvöru fremur og efla íslenska matvælaframleiðslu vegna gæða hennar og hreinleika. Niðurstaða skýrslu um kolefnisspor garðyrkjunnar, sem unnin var fyrir samband garðyrkjubænda, sýnir, svo dæmi sé nefnt, að íslensk garðyrkja hefur mest forskot þegar afurð er flutt inn með flugi. Það að flytja salat til landsins kostar rúmlega þrefalt meira kolefni en allt ferlið á Íslandi og er hlutfall íslenska kolefnissporsins um 26% af því innflutta. Allt skiptir þetta máli í stóra samhenginu þegar talið berst að umhverfismálum. Til gamans langar mig til að benda á að Danir, sem eru framarlega í þessum málum, eru svo hrifnir af íslenska grænmetinu að þeir vilja það helst af því að ræktunaraðferðirnar hér á landi og hreinleiki vatnsins er langt umfram það sem þekkist annars staðar. Við búum hér yfir gríðarlegum gæðum. Undanfarin ár hefur orðið mikil vakning í Danmörku um hreinleika matvæla. Danir segja íslenska vatnið einstaklega hreint og þar sem mikið vatn sé í grænmeti skiptir hreinleiki þess gríðarlegu máli þegar kemur að bragðgæðum og það var meira að segja valið í forsetaveislu. Á þessum tímum verður varla komist hjá því að opinber innkaup taki í meira mæli mið af þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í málum er varða umhverfisvernd. Mig langar í því sambandi að draga fram nokkur atriði úr neytendastefnu íslenskra sauðfjárbænda sem mér finnst vert að nefna í þessu sambandi. Þar er lögð áhersla á að íslenskir neytendur fái sem mestar upplýsingar um þær afurðir sem bændur framleiða í sátt við náttúru og samfélag. Bæta á upplýsingagjöf til neytenda þannig að umhverfisfótspor matvöru komi skýrt fram með tilliti til kolefnislosunar, áburðarnotkunar, erfðabreytts fóðurs, sýklalyfjanotkunar, hormónanotkunar o.s.frv. Taka á sérstaklega fram ef ekki er með öllu ljóst að afurðir séu af dýrum sem alin eru við sambærilegar dýravelferðarreglur og gilda hérlendis. Þar er fjallað sérstaklega um fordæmi hins opinbera að neytendavernd með siðlegri innkaupastefnu en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Gerð verði skýlaus krafa um að fyrir liggi upplýsingar um uppruna, dýravelferð, umhverfisfótspor, hormóna-, lyfja- og eiturefnainnihald við öll opinber innkaup með tilliti til þeirra þátta sem greinir í lið 1–4. Það sé forsenda innkaupa bæði ríkis og sveitarfélaga að matvörur standist ströngustu gæðakröfur í þessu tilliti. Hollusta, hreinleiki og umhverfisfótspor með tilliti til sýklalyfjanotkunar, dýravelferðar, hormóna-, lyfja- og eiturefnanotkunar verði metin að minnsta kosti jafn þýðingarmikil við opinber útboð og innkaup á matvælum og verð eða hæfi bjóðenda. Þetta gildi um ríki, sveitarfélög og allar opinberar stofnanir og félög.“ Við þetta má svo bæta að í neytendastefnu sauðfjárbænda til 2027 er gert ráð fyrir að búið verði að kolefnisjafna íslenska sauðfjárrækt fyrir þann tíma og að allar íslenskar sauðfjárafurðir verði vottaðar með lágmarksumhverfisspori fyrir 2027. Íslenskt sauðfé er nú þegar alið án hormóna og vaxtarhvetjandi lyfja og erfðabreytt fóður hefur verið bannað. Notkun á sýklalyfjum er með því minnsta sem þekkist í heiminum. Við erum svo heppin að búa við hagstæð veður- og loftslagsskilyrði svo að ekki er sérstök þörf á eitur- og hjálparefnum í íslenskri sauðfjárrækt og áburðarnotkun er lítil í alþjóðlegum samanburði. Allt eru þetta mikilvæg atriði er lúta að umhverfisvernd, dýravelferð og neytendavernd. Er ekki sjálfsögð krafa að neytendur fái skýrar upplýsingar um þessi atriði svo að þeir geti haft upplýst val við kaup á vöru? Hæstv. forseti. Hv. varaþingmaður Þórarinn Ingi Pétursson sendi fyrirspurn á 148. þingi til allra ráðuneyta um hlutfall íslenskra matvæla við innkaup ráðuneyta. Mig langar til að grípa hér niður í svarið, með leyfi forseta: „Ekki eru fyrirliggjandi í forsætisráðuneytinu upplýsingar um upprunaland matvæla sem keypt voru inn á því tímabili sem spurt er um. Fyrirspurnin gefur tilefni til að vekja athygli á því að á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins er nú rekið verkefnið Matarauður Íslands. Hlutverk þess er annars vegar að draga fram sérstöðu íslensks hráefnis og matarmenningar til að auka hlutdeild hennar í heildarímynd Íslands og auka með því þekkingu á íslenskum matvörum og afurðum og ásókn í þær og hins vegar að styrkja matartengd verkefni sem efla heildarhagsmuni byggða og verðmætasköpun í sátt við sjálfbæra þróun. Opinber innkaup ríkisins eru umtalsverður hluti af hagkerfinu og því skiptir máli hvernig þeim er hagað. Með hlutdeild sinni á matvælamarkaði getur ríkið haft áhrif á þróun á markaði og verið drifkraftur nýsköpunar og lagt mikið af mörkum til sjálfbærrar þróunar. Metnaður hins opinbera á að felast í því að gefa börnum, öldruðum og öðrum þeim er hið opinbera matreiðir fyrir, lystuga og heilnæma máltíð. Ný lög um opinber innkaup tóku gildi haustið 2016 en þau taka mið af tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um innkaup opinberra aðila á vörum, verkum og þjónustu.“ Hér hafa verið stigin jákvæð skref og það er gott að ríkið gangi á undan. Áform ríkisstjórnarinnar, um að efla þetta og stíga þarna inn, eru mjög góð. Það er kominn af stað vinnuhópur í þessu. Það var fyrir tilstuðlan hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem því var komið af stað og er það vel. Þetta mál mun einungis styðja það og koma inn í það. Ég vil einnig fá að geta þess að í skýrslu til Alþingis frá Ríkisendurskoðun kemur fram að við erum líklega komin skemmst á veg varðandi vistvæn innkaup þegar kemur að matvælum. Mestum árangri höfum við náð í innkaupum á pappír og hreinlætisvörum. Það er mjög einfalt. Þar hafa menn náð gríðarlega góðum árangri og það er vel. Þar fara menn bara eftir svansmerktum vörum. Það eru skýrar leiðbeiningar með ákveðnum merkingum á vörum. Mikið hefur áunnist en það er verk að vinna þegar kemur að matvælum. Það er miklu snúnara og flóknara viðfangsefni. Yfirleitt er verkefnum útvistað til verktaka við innkaup. Kannski þarf að skýra reglurnar þegar kemur að þeim lið þegar útboðin fara fram og menn gangast inn í þau. Þetta þyrfti að laga. Það er verk að vinna og ég vona að við berum gæfu til að stíga þau skref áfram. Í raun ber okkur skylda til að fara eftir þeirri stefnu sem hefur verið í gildi frá 1998 en sú stefna, um vistvæn innkaup og grænan ríkisrekstur, var endurskoðuð árið 2013. Við erum á réttri braut en þurfum að bretta upp ermar og ná betri árangri. Með þessum hætti getum við líka styrkt innlenda matvælaframleiðslu. Ég er hvergi feimin við það því að hún stenst fyllilega samanburð við framleiðslu annars staðar. Við erum hér með mikil gæði og við þurfum að þekkja hvernig allir ferlar eru allt frá því að varan verður til og þar til hún kemur á borð neytandans. Þar stöndum við sterk. Íslenskur landbúnaður og íslensk landbúnaðarframleiðsla stendur mjög framarlega og það hefur verið mikið kappsmál hjá mínum flokki, Framsóknarflokknum, okkur Framsóknarmönnum, að fylgja þessum málum eftir. Ég hef trú á því að við stöndum með pálmann í höndunum ef við byggjum á þessum grunni. Ríkisstjórnin hefur stigið góð skref með því að setja á stofn hóp til að móta matvælastefnu fyrir Ísland og ætla ég að vitna hér í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar kemur fram að Ísland eigi að vera leiðandi í framleiðslu á heilnæmum landbúnaðarafurðum og tryggja eigi áframhaldandi samkeppnishæfni sjávarútvegs á alþjóðamörkuðum. Einnig kemur fram að nýta beri tækifæri sem byggjast á áhuga á matarmenningu með sjálfbærni og gæði að leiðarljósi, þróa lífhagkerfið enn frekar og stuðla að nýsköpun og vöruþróun til að auka virði afurða og byggðafestu. Það er gríðarlega mikið og stórt mál í öllum byggðamálum, að við séum með öflugt atvinnulíf um allt land og við séum að nýta auðlindina okkar, landið, til að framleiða heilnæm matvæli. Það er búið að skipa þennan ráðherrahóp, verkefnisstjórn, til að móta matvælastefnu fyrir Ísland, eins og ég kom að áðan. Meðal þeirra þátta sem hafðir hafa verið að leiðarljósi við mótun stefnunnar er sjálfbær framleiðsla, bætt aðgengi að hollum matvælum, nýsköpun og upprunamerkingar og aðgengi að upplýsingum. Þá er lögð áhersla á að draga úr matarsóun og auka samkeppnishæfni á alþjóðlegum mörkuðum. Með þessu er komið inn á þætti sem snerta fæðuöryggi en hafa verður í huga að segja má að viðfangsefni sem lúta að fæðuöryggi sé á málefnasviði fleiri ráðherra. Gert er ráð fyrir að þessi stefna líti dagsins ljós nú í lok árs og þetta þykir mér mjög jákvætt af því að hér er ríkið að stíga á undan og það á að vera fyrirmynd í siðlegum innkaupum og regluverki í kringum það. Þetta mál, sem ég legg hér fram í annað sinn, gengur út frá því að við horfum alltaf á öll innkaup frá vistvænu sjónarhorni. Það leiðir svo að því, finnst mér, að við hljótum að velja það sem við getum framleitt hér næst okkur, byggt upp umhverfið og eflt okkur hér á þessu góða landi og í kringum okkur. Það er ekkert sjálfgefið að við eigum að flytja matvæli yfir hálfan hnöttinn allt árið. Eigum við ekki að reyna að vera frekar árstíðabundin í neyslu matvæla? Ég held að það hljóti að vera eðlilegt. Ég vona bara að þetta mál nái hér fram að ganga.

Frú forseti. Ég þakka fyrir framsöguna. Það er margt sem ég get tekið undir í þessari ræðu og þingmáli. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort ekki þurfi, þegar verið er að tala um vistvænar leiðir og dýravelferð, að auka lífrænan búskap á Íslandi og hvort það séu ekki allt of margar hindranir fyrir bændur, þá sérstaklega með tilliti til þess að bændur þurfa að fara með skepnurnar í stór sláturhús. Þar er oft voða lítil virðing borin fyrir því að þetta sé lífrænn búskapur. Eru dæmi þess að farið sé með eina skepnu og það fáist sex læri til baka og ekkert vitað hvort afurðin sem bóndinn fær til baka úr sláturhúsinu sé lífræn eða ekki. Þetta er það sem ég hef heyrt frá fólki í þessum bransa, sem er með lífrænan búskap. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé mögulega með einhverjar tillögur eða lausnir, hvort það sé ekki góð leið að stíga skref í átt að því að fara meira í lífrænan búskap. Þingmaðurinn talaði um að t.d. væri búið að banna erfðabreytt fóður fyrir kindur. Á það sama að eiga við um naut og kýr? Hvernig getum við þróað okkur áfram í þá átt?

Hæst. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir ágætisandsvar. Íslenskir bændur hafa verið mjög metnaðarfullir í því að framleiða gæðavöru. Það held ég að ég geti fullyrt hér algerlega kinnroðalaust. Í heildina séð hafa menn náð alveg gríðarlega miklum og góðum árangri. Við erum að tala um lífrænan, vistvænan búskap og hugtökin flækjast stundum svolítið fyrir okkur. En allt í einu erum við farin að tala um lífrænan búskap sem eitthvað sérstakt, en hefðbundinn búskap sem eitthvað allt annað. Ef við skoðum það í stóra samhenginu, setjum það jafnvel upp í eilífðina eða bara veru okkar á þessum stað, þá er afskaplega stutt síðan við fórum að nota aukefni í búskap, einhver hjálparefni. Þannig að í sjálfu sér er það ekki langur tími. Lengi vel settu menn það fyrir sig að hér væri erfitt að stunda lífrænan búskap vegna aðstæðna í náttúrunni, en búið er að afsanna það. Það er hægt að fara lengra. En það er líka að verða vitundarvakning og breyting hjá bændum. Þeir þurfa sjálfir að taka ákvarðanir um það. En við erum mjög nálægt því á mörgum sviðum, eins og í sauðfjárræktinni. Það var mjög framsýnt fólk sem tók þá ákvörðun fyrir mörgum árum að banna lyf í fóður. Það er fjársjóður sem við búum yfir og við eigum að þakka því fólki fyrir sem kom því á. Það er ómetanlegt fyrir okkur. Þar sem ég þekki til sláturhúsa veit ég ekki annað en að sé farið eftir ströngum gæðakröfum og reglum og kannast ekki við að það komi sex læri af einni skepnu. Ef það hefur gerst held ég að um sé að ræða einhver önnur mál og við séum komin inn á brautir kraftaverka og undra ef sú er raunin. Þá eru menn örugglega ekki í lífrænum búskap ef svoleiðis afurðir eru farnar að koma af skepnunum. Þá er eitthvað annað í gangi sem ég þekki ekki íslenska bændur af að sinna.

Forseti. Ég var náttúrlega vísa í að þá væri verið að blanda skepnunum saman og bóndinn fengi einhverjar afurðir til baka sem hann kannaðist ekki við. Það er mjög erfitt ef maður er í lífrænum búskap og vill geta selt vöruna sína og að neytandinn viti að það sé lífrænt sem hann kaupir. En ég velti fyrir mér hvort það væri skynsamlegt að leyfa bændum aftur að slátra sjálfir, hvort nokkur þörf sé á því að hafa þetta miðlægt, að öllu sé slátrað á sama stað, og hvort í raun og veru sé hægt að flokka sem það undir dýravelferð að gera það á þann hátt, þegar þessi dýr eru flutt langar vegalengdir, sem vekur hjá þeim hræðslu og óöryggi, til að slátra þeim. Ég velti því fyrir mér varðandi dýravelferð hvort hv. þingmaður telji vænlegt að við skoðum þá möguleika aftur að fara að leyfa heimaslátrun í meira mæli. Ég veit að mögulega eru einhver frávik, ég þekki það ekki nægilega vel. Þess vegna spyr ég í von um að þingmaðurinn gæti frætt mig eða upplýst mig um hvernig það virkar. Varðandi lífrænt þá er það rétt, og ég tek alveg undir það, að við gerum þetta ótrúlega vel hér á Íslandi, sérstaklega ef við horfum á mörg önnur lönd í heiminum og hvað þau nota mikið af eiturefnum í búskap; hormóna og fúkkalyf og allt það. En við notum samt sem áður áburð og ég held að við gætum gert betur. Mig langar að átta mig á því hvað við þurfum að gera. Ég tel að best sé að gera þetta með jákvæðum hvötum. Hvernig getum við hvatt bændur og skapað hér aðstæður sem gera það að verkum að þeir geti farið í meiri nýsköpun og mögulega farið út í lífrænan búskap án þess að áhættan sé svo mikil eins og hún er akkúrat núna?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir ágætar spurningar. Heimaslátrun hefur náttúrlega verið tíðkuð í gegnum tíðina, tíðkuð lengi. Núna geta menn fengið leyfi til að setja á fót lítil sláturhús, minni stöðvar, til að slátra í. Raunin er sú eftirsóknin hefur ekki verið mikil. Eftir að reglurnar voru rýmkaðar held ég að aðeins hafi borist ein umsókn. En ég er alveg sammála því að þetta sé nokkuð sem þurfi að skoða og menn þurfa hvatana. En girðingarnar hafa verið ansi háar. Regluverkið í kringum alla vinnuna við meðferð afurðanna hefur verið ansi snúið og ansi flókið. Sumir sjá einhverja rómantík í því að slátra heima og að við höfum blóðvöllinn úti. Æ, mér finnst það nú ekkert sérstakt. En við þurfum að hafa ákveðnar reglur og við þurfum alltaf að hafa velferð dýranna að leiðarljósi. Það höfum við, við höfum mjög strangar reglur og ekki er gefinn neinn afsláttur af því í nokkurri búgrein hér á landi. Í svínarækt og kjúklingarækt eru strangari reglur en tíðkast annars staðar, sem gera bændum ekkert auðveldara fyrir. En svo er annað sem mig langar að benda á varðandi gæði vörunnar og afurðirnar sem við erum með hér: Við fóðrum skepnurnar okkar á grasi. Við framleiðum vöru og afurðir af grasbítum. Stór hluti mannkyns hefur ekki einu sinni aðgang að slíku og fær aldrei matvæli sem eru tilkomin með þeim hætti. Þetta er nokkuð sem við eigum að halda í, það er bara merkilegt að við skulum hafa þetta hér. Það er horft til okkar öfundaraugum. Þess vegna hlakka ég til að koma hingað með mál um verndun á túnunum sem við eigum. En það er nú önnur saga. En það eru hvatar til nýsköpunar í búvörusamningnum. Það eru styrkir til að fara út í lífrænan búskap. Það er allt til staðar. En þetta eru bara ákveðin skref sem hver og einn verður að stíga og sumir vilja ekkert endilega fara í einhverja vöruþróun eða framleiðsluþróun. Bændur framleiða bara það sem að búinu snýr og kjósa svo ekki að fara lengra. Það verður bara hver og einn að hafa fyrir sig.

Frú forseti. Mig langar að fagna þessari þingsályktunartillögu og vona að hún verði samþykkt. Fljótt á litið a.m.k. sé ég ekki margt sem stingur í augu. Mig langar til að bæta við hvort ekki væri sniðugt að setja inn í innkaupastefnuna áherslu á að kaupa innlent hráefni. En hv. þingmaður svaraði því. Það er bara ekki heimild fyrir því. Ef við skoðum vistsporin blasir það náttúrlega við, eins og hv. þingmaður bendir á. Það væri ótrúlega mikilvægt mál og risastórt mál fyrir bændur. Við þekkjum öll stöðu bænda og miðað við hvað ríkið kaupir inn myndi það skipta töluvert miklu máli. Hv. þingmaður kom inn á matvælastefnuna og við ræddum lífrænan búskap. Ég er nú lífrænn bóndi þannig að ég má til með að koma inn í þá umræðu. Ég sakna þess að sjá ekki minnst á lífrænan búskap í þessum leiðarstefjum um fyrir matvælastefnu Íslands. Auðvitað tek ég undir að við gerum frábæra hluti. Lífrænn búskapur er auðvitað einstakur og eins umhverfisvænn og hugsast getur. Ekki er verið að flytja inn áburð, unnið er sem minnst með tæki og tól. Sauðfé er auðvitað grasbítar en ekki eru öll dýr grasbítar, eins og svín og fleiri dýr, þó svo að sauðfé sé það. Varðandi heimaslátrun. Búið er að rýmka reglur og verkefnið Beint frá býli er ótrúlega flott, að smáframleiðendur geti gert meira heima fyrir. En það má samt ekki gleyma því að það liggur ótrúlega mikil vinna að baki því að vera smáframleiðandi, eins og ég þekki sjálf. Ég hef aldrei unnið neina vinnu sem er svona erfið. Það má heldur ekki gleyma því að þegar er verið að tala um að Beint frá býli og allt það muni gera svo mikið fyrir bændur - ég er bara ekki sammála. Við þurfum einhvern veginn að hugsa þetta miklu stærra. Þótt sauðfjárbóndi slátri heima þarf að hugsa það til enda. Hvað ætlar hann að gera við kjötið? Hann þarf að selja það, hann þarf að þekkja eitthvað inn á markaðssetningu. Hann þarf að hugsa þetta algerlega til enda. Auðvitað eru margir bændur sem gera það, sumir gera það nú þegar og það mjög vel og kjötið frá þeim er mjög eftirsóknarvert fyrir suma sem hugsa þetta svona, eins og ég geri reyndar. En það er engin lausn í því til langframa. Það er einhvern veginn ekki þannig. En að sjálfsögðu viljum við fjölbreyttan landbúnað. Við viljum að það sé rými fyrir alla og auðvitað rými fyrir nýsköpun. En nýsköpun er auðvitað ekkert sem allir vilja. Sumir vilja bara vera framleiðendur. Og þar sé ég rosalega mikil tækifæri, þ.e. í meiri samvinnu. Ef við gætum skipt landinu meira upp í héruð, eins og á Austurlandi, þar sem eru mjög margir sauðfjárbændur, ef við gætum hreinlega verið með verkefnisstjóra á Austurlandi sem væri allur í tækifærum og markaðssetningu og útflutningi o.s.frv., gæti það leitt menn saman. Fólk með ólíka styrkleika gæti lyft grettistaki. Það er oft erfitt að vera heima í héraði og labba á milli bæja og heyra allar hugmyndirnar sem fólk hefur. En svo vantar kannski einhvern til að grípa boltann og bara kýla á þetta. Ég sé tækifæri í því. Djúpavogshreppur er t.d. farinn að hugsa svolítið á þessum nótum, að reyna að hjálpa mönnum til að efla alla framleiðslu heima fyrir, leita leiða til að efla framleiðslueldhús í héraði og reyna að nýta þann mannauð sem sveitarfélagið hefur til að efla vöruþróun heima og reyna að vinna það svolítið sem teymi, undir því sem heitir „Cittaslow“. Ég ætla ekki að fara nánar út í það hér. Ég gæti talað um þetta allan daginn. En mér líst rosalega vel á þetta. Við þurfum að setja okkur ótrúlega metnaðarfulla framtíðarsýn í landbúnaðarmálum. Það þurfa allir að koma að borðinu og við þurfum að nútímavæða landbúnað. Við erum búin að vera allt of lengi í sömu hjólförunum og hugsa um sömu hagsmunaaðila allt of lengi. Þannig að við þurfum að hleypa nýju fólki að og efla það starf sem þegar er unnið og það unga fólk sem sýnir núna svo mikinn metnað og viðleitni til að koma okkur á nýjan stað.

Forseti. Ég gat nú ekki staðist það, verandi hér með lífrænan bónda,  Mig langar til að spyrja líka út af því að talað var um að nánast öll dýr væru grasbítar. Það eru væntanlega ekki svín og kjúklingar en er það ekki líka erfðabreytt korn og soja sem nautin fá? Nú þekki ég þetta ekki. Þess vegna spyr ég: Hver er munurinn á lífrænu og ólífrænu? Er það bara áburðurinn? Er það eitthvað fleira sem gerir að verkum að varan er stimpluð lífræn?

Já, varðandi aðgengi að lífrænum vörum þá hefur Krónan t.d. verið að gera frábæra hluti. Þeir hafa sett sér mjög metnaðarfulla stefnu og þar er hægt að fá mjög margt. Í Frú Laugu og Melabúðinni er mikil gæðastýring á innkaupum. En auðvitað væri gaman að sjá miklu meira. Það eru ekkert margir íslenskir lífrænir framleiðendur. Við eigum samt stórt fyrirmyndarbýli, Vallanes á Héraði, sem ég hvet alla til að heimsækja til að fræðast um lífræna ræktun. Varðandi nautin. Ég er enginn sérfræðingur í því en ég held að það sé bara svolítið blandað. Það er náttúrlega hey og hvað heitir það?  Lífræn ræktun: Ég er grænmetisbóndi og þekki það auðvitað best. Þar erum við með lífrænt fiskifóður sem við fáum frá Síldarvinnslunni og síðan notar maður gjarnan skít. Það er gefin undanþága frá búum í kring. En eftirlitið er allt mjög stíft og fylgst er með því ef notað er aðkeypt hráefni hvað það er og það er ein þeirra merkinga sem fólk getur algerlega treyst því að eftirlitið er það mikið.

Herra forseti. Við ræðum hér vistvæn opinber innkaup á matvöru. Ég ætla ekki að bæta neinu umtalsverðu þar við heldur nota tækifærið og ræða vistvæn innkaup og aðflutning matvæla yfir höfuð, með almennum orðum, og draga saman svolítið heildræna sýn. Margt hefur komið fram í andsvörum hér á undan og ekki víst að ég bæti svo miklu við, kannski næ ég að pakka þessu saman í svolítið heildrænni mynd. En ég ætlaði að beina fyrst sjónum að framleiðslu innan lands bæði til lands og sjávar. Það er kannski fyrst varðandi lífrænu vöruna í landbúnaði. Það eru ekki nema rétt um 20 bú á landinu sem teljast lífræn. Ég var með fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um hvað hægt væri að gera til að hvetja til meiri lífrænnar ræktunar. Við áttum ágætisumræðu, sem ég ætla svo sem ekki að vísa til. En það hefur komið hér til umræðu og er mjög mikilvægur þáttur í þessu öllu saman. Þar er þó eitt sem menn verða að muna, og það er kannski svolítið misjafnt eftir því hvort við erum með lífræna grænmetisframleiðslu eingöngu eða kjötframleiðslu, að kolefnisspor lífrænnar ræktunar getur verið býsna hátt. Það er m.a. út af lífrænni áburðarnotkun. Oft og tíðum þarf að vinna sérstaklega að mótvægisaðgerðum til að kolefnisjafna slík bú. Það er nú það sem ég vildi koma á framfæri varðandi lífrænu búin. En aðeins frekar um landbúnaðinn. Sú afmiðjun í landbúnaði sem ég hef verið talsmaður fyrir, þ.e. að reyna að minnka þá samþjöppun sem hefur verið drifin áfram af efnahagslegum orsökum með því að fækka mjólkurbúum, fækka sláturhúsum, lengja akstursleiðir o.s.frv. - það er alveg klárt mál að út frá loftslagsmálum er sú leið, að minnka samþjöppun, að hluta til alveg rétt. Þetta snýst auðvitað um, eins og komið hefur fram, örsláturhús, vinnslu nær kaupendum, að ég tali nú ekki um verslun nær kaupendum. Ég hef eytt töluverðum tíma í þinginu til að ræða nákvæmlega um verslunina, vegna þess að við sjáum hvernig hún er orðin. Þetta eru tiltölulega fáar matvöruverslanir. Það snýst allt um gríðarlegt magn af umbúðum, gjarnan plastumbúðum; lausasala er mjög takmörkuð, það er annaðhvort hálft kíló af gulrótum eða ekkert. Öll þessi forpökkun er sennilega til að spara mannskap. Menn kaupa kjötið í bökkum, það er ekki hægt nema á örfáum stöðum nú orðið, jafnvel hér á höfuðborgarsvæðinu, að kaupa eftir vigt. Það er jú mjög mikilvægt að breyta þessum verslunarháttum. Mönnum finnst þetta kannski gamaldags og einhver rómantík vera yfir kaupmanninum á horninu. En raunveruleikinn er því miður þannig. Ég er ekki að tala um einhvern kaupmann á horninu, ég er að tala um markaði að erlendri fyrirmynd sem okkur hefur aldrei tekist að þróa hér, sumpart vegna gríðarlega strangra hreinlætiskrafna og einfaldlega líka vegna þess að ekki er hefð fyrir því. En hún er allt um kring í löndunum hér í Evrópu og á auðvitað ekki síður erindi hingað. Það er ekki annaðhvort eða, það er auðvitað bæði og. Svokallaðir stórmarkaðir verða hér áfram að einhverju leyti. En það er mjög mikilvægt að vinda ofan af því vegna þess að við vitum hver matarsóunin er, hver umbúðasóunin er, hvað það kostar fólk í akstri, hvað það kostar birgjana í akstri og hvað það kostar sláturleyfishafann í akstri eða bændurna sjálfa. Allt þetta er hluti af loftslagsmálunum og opinberum innkaupum á matvöru ef því er að skipta, og tengist auðvitað dýravelferð. Ég ætla ekki að fara neinum orðum um hana, hún er svo augljóst mál að það þarf ekki að ræða hana neitt sérstaklega. En við getum alveg eins speglað þetta yfir á útgerðina. Nú á ég við útgerð til innanlandsbrúks, útgerð í nærumhverfi og útgerðarhætti. Maður getur líka hugsað sér lífrænar fiskveiðar og lífrænar fiskivörur. Það á auðvitað líka erindi til okkar. Þetta snýst um stuttar leiðir á miðin og hið stóra byggðaatriði, að reyna að koma hluta af kvótanum aftur á ótal staði sem misst hafa kvótann af augljósum ástæðum, en sem þurfa að geta stundað meira en brýnustu strandveiðar. Þarna er því líka þáttur sem snertir vistvæn innkaup á matvöru, hvort það er hið opinbera eða almennt séð. Annað atriði sem mig langar að benda á er nýsköpun. Sú vistvæna vara sem okkur langar til að kaupa eru ekki bara vistvænar gulrætur í bréfpoka heldur alls konar vörur sem þróaðar eru út frá grunninum. Það er alveg klárt mál að til að breyttir neysluhættir og breyttir verslunarhættir gangi upp þarf svona nýsköpun að vera öflug. Nýsköpun tengist líka minnkandi útblæstri gróðurhúsalofttegunda frá skepnunum okkar. Verið er að þróa fóðurbæti eða íblöndunarefni í fóður sem lofar mjög góðu varðandi það að það kemur minna metan úr meltingarvegum þessara jórturdýra en áður hefur verið. Þetta eru efni sem eru að mínu mati vistvæn, og í öðru lagi, þótt ég hafi ekki neina þekkingu á því, hafa þau reynst vel og eru mjög lofandi, ef ég má orða það þannig. Þetta vildi ég segja um framleiðslu innan lands. En svo aðeins um innflutning matvara vegna þess að það snertir auðvitað líka opinber innkaup. Við verðum að byrja fyrr en seinna á að miða umræður okkar meira við loftslagsmarkmið okkar, sem eru jú loftslagsmarkmið í þágu heimsins, ekki bara okkar. Ég dreg þá upp úr hattinum markmiðið um kolefnishlutlaust Ísland 2040. Hingað til hafa neytendamál, ef við köllum þetta neytendamál, mikið af innfluttum landbúnaðarvörum, snúist fyrst og fremst um verð. Kannski gæði að einhverju leyti, en það er verðið enn og aftur sem skiptir máli fyrir talsmmenn mjög margra, bæði verslunar og neytenda. Menn draga hér fram fáránleg bláber frá Síle sem flutt eru um hálfan hnöttinn á veturna til þess að við getum borðað þau á þeim tíma og menn draga jafnvel fram það sem við kallað bragðlausa tómata frá Hollandi. Þetta er allt flutt með eins stóru vistspori og hugsast getur. Þessar flutningsvegalengdir þurfa að vera inni í umræðunni um vistvæn innkaup heimila, opinberra aðila eða hverra sem er, og eins framleiðsluhættirnir sjálfir. Búið er að koma inn á plöntuverndarvörurnar svokölluðu í umræðunum á undan, sem sumir kalla nú bara plöntueitur sem eru náttúrlega notaðar í miklum mæli í ræktun mjög víða í kringum okkur. Við erum að flytja svoleiðis matvæli inn. Lyfjanotkun og sýklaónæmi: Hér er búin að vera mikil umræða um það og þarf ekki að endurtaka. Vistspor hvers kílós af slíkri matvöru, bara í flutningum. Og svo kemur dýravelferð einnig inn í þetta. Í staðinn fyrir að leggja sífellt ofuráherslu á budduna á að fara að leggja áherslu á það sem við kölluðum vistgæði og vistverðmæti. Þegar allt kemur til alls að lokum verður það buddan líka. Við vitum alveg hvernig þróunin fer ef loftslagshlýnunin heldur áfram í sama mæli og verið hefur hingað til mun þetta kosta heimilin skilding. Menn munu þá eflaust minnast þessarar umræðu um eins lítið heftan innflutning á matvælum og hugsast getur, helst engin höft. Ég ætlaði að draga það fram hér og hvetja til þess að þessi umræða snúist um endurskoðun allra innkaupa og endurskoðun alls innflutnings. En þessa þingsályktunartillögu styð ég hins vegar og vona að hún fái framgang.

Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um vistvæn opinber innkaup á matvöru. Ég þakka bæði framsögumanni og öðrum sem hafa tekið þátt í umræðunni, mér finnst hún mjög áhugaverð. Mig langar reyndar líka að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ræðu hans. Hann hefur mikla þekkingu á þeim málum og ávallt gaman að hlusta á hann. Það er líka áhugavert að sjá hvernig kynjasamsetningin er í salnum undir umræðunni, í ljósi þess að konur eru í miklum minni hluta á þingi virðist áhugasviðið augljóslega liggja hér. Einn hv. þingmaður höfuðborgarsvæðisins sagði við mig í hliðarsal í gær: Hvað er þetta, af hverju er Alþingi alltaf að ræða landbúnaðarmál? Ég held að mikilvægt sé að við þingmenn höfuðborgarsvæðisins tökum líka þátt í þeirri umræðu en hún er oft hávær á alla kanta á þinginu og kannski miklu meira en almennt gengur og gerist hjá almenningi. Ég held að hann sé ekkert mjög mikið að velta fyrir sér landbúnaðarmálum. Mér finnst þessi þingsályktunartillaga mjög athyglisverð og með mjög góð markmið innan borðs. Ég vil þó taka undir það sjónarmið að mér finnst full ástæða til að huga að umhverfissjónarmiðum almennt við opinber innkaup. Reyndar er það svo að ég held að líka þurfi að skoða lög um opinber innkaup út frá öðru sjónarhorni. Við þurfum að vera mjög vakandi yfir þessari löggjöf. Ég segi það ekki síst vegna þess að ég hef setið í stjórn opinbers fyrirtækis sem hefur trekk í trekk fengið kærur á sig og þurft að verja mjög miklum fjármunum í lögfræðiaðstoð við slíkt. Það er svolítið gegnumgangandi. Þá velti ég fyrir mér hvort vandamálið liggi löggjafarinnar megin eða hvort fólk eigi erfitt með að fóta sig innan rammans. En hvað varðar þetta mál, þegar horft er til umhverfissjónarmiða og dýraverndar við opinber innkaup á matvöru, er mjög áhugavert að það verði skoðað. Í rauninni aðhyllist ég það að opinberar stofnanir geti sett sér slík markmið og uppfyllt lögin sem þeim ber að uppfylla, lög um opinber innkaup. Auðvitað þarf alltaf að horfa líka á hagkvæmnina, það er nauðsynlegt að hafa það sjónarmið, en lögin einblína mjög á að hagkvæmasti kosturinn eigi ávallt að ráða. Það hefur til að mynda verið erfitt þegar sveitarfélög og opinberir aðilar hafa verið að bjóða út verklegar framkvæmdir að gera ákveðna kröfu um sögu eða þekkingu verktaka. Þeim aðilum er svolítið uppálagt að taka alltaf lægsta tilboðinu. Um aðrar leiðir, eins og samningskaupaaðferð og annað, hefur ekki náðst nógu góð þátttaka. Einhvern veginn höfum við ekki náð að fóta okkur nægjanlega í þeim efnum, ég held að alla vega mörgum Norðurlöndum hafi tekist að gera mun betur. Herra forseti. Ég velti fyrir mér hvort það sé hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem tekur málið fyrir.

Það er fjárlaganefnd.

Það er fjárlaganefnd sem fær þetta mál, já, þetta eru opinber innkaup. Mig langar að beina því til hv. nefndarinnar að velta því aðeins fyrir sér hvort þörf sé á að skoða lögin út frá fleiri þáttum. En þetta er vissulega einn þátturinn sem varðar opinber innkaup á matvöru. Mig langaði aðeins að taka undir þau sjónarmið sem hafa komið fram þegar kemur að lífrænni ræktun, ég er áhugamanneskja um slíkt sem neytandi. Ég fór aðeins að leita á veraldarvefnum og fann ekki neitt nýrra þegar ég sló inn „lífrænt lambakjöt“. Ég hef nefnilega heyrt því svolítið fleygt að mjög erfitt sé að vera með lífrænt lambakjöt á Íslandi, kannski fyrst og fremst af því við erum að tala um grasbíta og flestir eru vanir því að reka þá upp á heiði og leyfa þeim að njóta íslenskrar náttúru, njóta og nýta, og þar af leiðandi, ef þú ætlar að vera með lífræna ræktun, þarftu að hafa mjög afmarkað svæði sem kindunum er beitt á. En ég fann frétt í hinu ágæta riti Bændablaðinu. Hún er reyndar frá árinu 2016, frá því í nóvember það ár, samt ekkert það gömul. En það sló mig að þar voru tölur um það að á árunum 2012–2016 hefðu tíu framleiðendur sótt um lífræna vottun og 15 vinnsluaðilar. Á sama tíma voru 14 aðilar sem skiluðu inn leyfinu sínu eða vottuninni sinni. Það er verið að fjalla um ákveðna stöðnun í greininni, um stöðnun í lífrænum landbúnaði á Íslandi. Ég veit að við höfum tekið á því í samningi við bændur og við erum með sérstakan hvata hvað þetta varðar. Ég veit ekki hvaða árangri það skilar en mér finnst mjög mikilvægt að við horfum til þeirra þátta. Mér finnst einsýnt að á þessari fallegu eyju okkar úti í miðju Atlantshafi, sem gerir út á náttúru og hreinleika, ættum við að standa sterkum fótum og geta verið til fyrirmyndar fyrir önnur ríki. Ég get ekki látið hjá líða að koma inn á umræðuna um matvöruverslanir. Þeim hefur fækkað og þær hafa stækkað og því fylgir mikið umbúðamagn. Allra verst finnst mér að fara í búðina og sjá plasti pakkað utan um plast. Ég veit að sous-vide, afsakið, virðulegur forseti, ég veit ekki til þess að það sé eitthvert íslenskt orð til yfir það, sem tröllreið öllu fyrir síðustu jól og fólk fór að hægelda kjötið sitt í plasti. Reyndar koma fínustu steikur út úr því og allt í góðu með það, en það er alveg rosalegt að horfa á plastumbúðamagnið í verslunum í dag. Ég myndi svo gjarnan vilja að við gætum verið með hvata til verslunareigenda svo þeir tækju svolítið við sér í þeim efnum. Það síðasta er að þeir eru hætta með plastpokana, burðarpokana. Það hefur verið mikil umræða um það í samfélaginu og sumir segja að þarna séum við að byrja á algerlega á röngum enda. Ég ætla ekki hafa mikla skoðun á því þótt ég hvetji fólk almennt til að nota margnota poka og vera ekki að setja miklar umbúðir ofan í plastpoka því að oft er hægt að halda á umbúðunum heim. En þá held ég að ekki þurfi síður að horfa til þess umbúðafargans sem er í verslunum. Það hlýtur samt að gilda þegar opinberir aðilar versla inn, þetta er allt einhvern veginn fullt af umbúðum. Þrátt fyrir að við viljum tryggja matvælaöryggi og gæði matvæla og verðum að huga að geymsluþoli og þeim þáttum, sem skipta auðvitað miklu máli, held ég að við hljótum að geta náð betri árangri hvað það varðar. Það er alla vega kosturinn við ákveðna vitundarvakningu sem hefur orðið um bæði lífræn matvæli og ákveðin umhverfissjónarmið. Það er kannski ekki alltaf allt fengið með lífrænu vottuninni en gott er að vita til þess að horft sé til vistvænni lausna og kolefnissporsins. Þá hafa sprottið upp verslanir sem eru svolítið líkari kaupmanninum á horninu og eins þegar bændur eru að selja beint frá býli. Ég hef stundum tekið dæmi af því að í minni sveit, sem er nú ekki sveit lengur, Mosfellsbæ, en þar er hægt að fara og versla t.d. kalkúninn og kjúklinginn og eggin beint frá bónda. Það er til mikilla bóta. En þróunin hefur samt verið í þá átt að verslanirnar eru stórar og miklar. Það er þó athyglisvert að horfa til þess að það virðist vera einhver smá breyting hvað þetta varðar. Stóru verslunarkeðjurnar eru farnar að horfa á smærri verslanir líka, sérstaklega í tengslum við þéttingu byggðar. Þeim er ljóst að þær hafa ekki mikið rými til að athafna sig inni í þéttri byggð. Það er eitthvað að koma til baka þótt ég haldi að við förum aldrei í gamla horfið aftur, að það sé alltaf bara kaupmaðurinn á horninu. Enn þá munu örugglega flestar fjölskyldur notfæra sér það að fara í stórmarkaði þar sem hagkvæmni getur verið meiri. En þá kostar það auðvitað að fólk þarf oft að fara akandi á einkabíl og hlaða á. Ég veit að ég fór um víðan völl. Ég leyfði mér það í ljósi þess að margir aðrir höfðu gert það, notað tækifærið til að ræða almennt um umhverfissjónarmið og matvælaframleiðslu. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og hvet til þess að sem flestir sýni henni áhuga á og vona að við fáum mikið af umsögnum um málið. Ég held að mjög mikilvægt sé að vekja upp almenna umræðu í samfélaginu um umhverfissjónarmið og dýravelferð, bæði við opinber innkaup og innkaup einkaaðila.

Herra forseti. Ég má til með að bregðast aðeins við þessu. Mig langar bara að hv. þingmaður skili því til vinar síns sem var að tala við hana á ganginum í gær að þetta er ótrúlega mikilvægt mál sem við þurfum að ræða og við erum auðvitað alltaf að ræða það af því að við komumst einhvern veginn ekki að neinni vitrænni niðurstöðu. En ég held að samt glitti í það núna með þessu. Mér finnst eins og ríkisstjórnin sé að leggja mikla áherslu á þetta og auðvitað þurfum við að ræða þetta til hlítar og til enda. Varðandi stöðnun í lífrænni ræktun þá er auðvitað stuðningur við lífræna ræktun skammarlega lítill. Það að menn skuli skila inn leyfum er líka komið til vegna þess. Það er strangt eftirlit, þetta er talsvert erfiðari vinnsla og hægari o.s.frv., en á móti kemur að maður getur fengið hærra afurðaverð þannig að það er líka til mikils að vinna. Það vantar kannski líka að ræða meira um lífræna ræktun. Viðhorfið er svolítið þannig að einmitt af því að við eigum svo hreint vatn og hér er allt svo hreint og fínt þá séum við sjálfkrafa lífræn. En það er auðvitað ekki þannig. Þess vegna held ég að það skorti svolítinn skilning og örlítinn áhuga á málaflokknum. Þess vegna þurfum við einmitt að ræða þetta og skoða betur.

Virðulegi forseti. Já, ég tek undir það að við þurfum að ræða þetta mál og landbúnaður er mikilvægur út frá matvælaframleiðslu fyrst og fremst. Við þurfum öll að neyta matvæla, óháð því hvar við búum, og Ísland hefur alla burði til að vera og er mikið matvælaframleiðsluland. Við flytjum náttúrlega út töluvert magn af sjávarafurðum. Kannski ekki mikið meira en það, þó að það sé búið að gera alls konar tilraunir með útflutning á lambakjöti. Sums staðar hefur það gengið sæmilega. Ég tek því undir að það er mikilvægt að ræða þetta mál og kannski ekki síst í ljósi matvælaöryggis. Við gleymum því kannski stundum í umræðunni. Ég er hlynnt alþjóðlegum viðskiptum og mikilvægi þess að vörur geti flætt á milli landa, svona nokkuð óheft, en þá er líka öryggi lands og þjóðar undir, að hér sé líka öflug matvælaframleiðsla. Það er í rauninni hluti af þjóðaröryggi. Ég veit að mörg stærri ríki horfa sérstaklega á það þannig, mikilvægi þess að það sé kornrækt út frá þjóðaröryggi og öðru þess háttar. Það er áhugavert að heyra hvað hv. þingmaður segir um lífræna ræktun, að henni finnist stuðningur við hana vera allt of lítill. Ég held að full ástæða sé til þess að við hlustum á þær raddir og skoðum hvað hægt er að gera betur í þeim efnum. En ég held, eins og hv. þingmaður, að það séu mikil tækifæri í slíkri ræktun. Ég hygg að hv. þingmenn sem leggja fram þessa tillögu, þar sem fyrst og fremst er horft til umhverfissjónarmiða og dýraverndar, séu ekki síður að horfa til þess að væntanlega innan stutts tíma verður ófrosið kjöt flutt hingað inn í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum tekist á hendur, þrátt fyrir að við höfum reynt að berjast gegn því. Þá er kannski ekki síður mikilvægt að það sé horft til þess að umhverfissjónarmið og dýravernd 

Herra forseti. Já, þetta er frábær umræða og gott að hv. þingmaður tekur vel í þetta og undir með mér. Ég held að öll þessi umræða sé af hinu góða og styðji við þessa ágætu þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu. Ég vona, eins og ég segi, innilega að við horfum fram á bjartari tíma í íslenskum landbúnaði og matvælaframleiðslu á Íslandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það sé mikill akkur í því fyrir þingheim að fá inn þingmenn með þá reynslu sem hv. þingmaður hefur af því að vera lífrænn bóndi. Ég veit líka að hv. flutningsmaður þessarar tillögu þekkir býsna vel til þessa málaflokks sjálf og hefur stöðugt talað fyrir hagsmunum bænda og mikilvægi matvælaöryggis. Ég held að við séum alla vega á réttri leið með að ræða þetta hér og gaman að sjá að þessi þingsályktunartillaga hefur vakið töluverða athygli og áhuga í þingsal. Það er ljóst að það eru margir þingmenn tilbúnir að taka þátt í umræðu um þetta góða mál.

Hæstv. forseti. Mig langar til að koma hingað upp til að þakka fyrir ágæta umræðu og vangaveltur, eitthvað af því frammi á göngum, um hversu mikið við ræðum landbúnað. Það lýsir bara því, ætla ég að leyfa mér að segja, að menn átta sig ekki á því að allt sem við gerum, allt sem er í kringum okkur, hvað sem við sjáum, er af því að einhver tók sig til og fór að vinna eitthvað úr mold. Þannig kemur það til. Við erum að yrkja jörðina, við erum að rækta, við erum að búa okkur til lífsviðurværi. Það verður allt til þannig. Auðvitað ættum við að ræða landbúnað alla daga ef út í það er farið. Hann er grunnurinn að öllu. Hann er matvælaframleiðslan. Hér erum við að framleiða hrein og góð matvæli og eigum greiðan aðgang að þeim og það eru gríðarleg forréttindi sem við búum við. Við eigum að viðhalda þeim forréttindum og þeim aðbúnaði fyrir börnin okkar og afkomendur okkar. Það er svo skemmtilegt við það mál sem hér er, sem snýr að vistvænum innkaupum ríkisins á matvælum, að við höfum farið út um víðan völl. Það gerist vegna þess að þessu máli tengist svo ótal margt. Við höfum verið að tala um heimaframleiðslu, við höfum verið að tala um smáframleiðslu. Menn sjá ákveðna hluti í rómantísku ljósi. Bóndinn er heima, býr allt til og nær að selja frá sér fullbúna afurð. Einhverjir eru til í það, það eru samt ekki allir. Það er hellingskunnátta og yfirgripsmikil þekking ef þú ætlar líka að vera söluaðili og vinna úti á smávörumarkaðnum. Það eru ekki allir tilbúnir til þess. Þess vegna líst mér stórvel á hugmynd hv. þm. Berglindar Häsler um að koma á einhvers lags verkefnastjórum, búa til svæði þar sem hægt væri að vinna saman. Þá komum við að samvinnunni og samvinnuleiðinni sem ég er svo hrifin af. Hún er að ná sér betur á skrið núna og ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að horfa til á öllum sviðum. Talandi um klasastefnu, sem við höfum lagt hér fram á þingi líka, þá eru menn að vinna saman þar. Ef þetta væri leið til að nýta hvert landsvæði fyrir sig, styrkja það, byggja á sérstöðu þess, er ég meira en tilbúin til að styðja við það. Hér talaði hv. þm. Halldóra Mogensen sem vill kaupa lífrænt en lýsti því yfir að hún ætti jafnvel í vandræðum með að finna vöruna og þyrfti að aka á milli margra verslana til að verða sér úti um þann varning sem hana vanhagaði um. Þá velti ég fyrir mér: Hvað kostar það? Hversu stórt er kolefnissporið eftir að vera búin að aka á milli verslana? Er það gott? Nei, ég held ekki. Þetta eru allt fjölbreyttar spurningar sem við getum velt fyrir okkur og skoðað. En í þessari tillögu erum við með útgangspunktinn með kolefnissporið og vistvæna sporið sem kemur eftir innkaupin. Það leiðir okkur á þá braut að við hljótum að ætla að nýta nærumhverfi okkar. Mér finnst það blasa við. Ég þarf ekkert að tipla í kringum það. En í ljósi þess að áherslur ríkisstjórnarinnar eru á umhverfismálin er þetta sannarlega í samræmi við það. Við leggjum líka áherslu á matvælaframleiðslu. Þegar sjást merki þess að við leggjum áherslu á matvælaframleiðslu. Við skyldum ekki vanmeta það, það er grunnurinn að öllu hjá okkur, í ljósi þess hvað gerðist á Norðurlöndunum í sumar. Menn áttu ekki nógu hey. Allt í einu vorum við Íslendingar í færum með að selja hey úr landi. Þá sáu bændur jafnvel pening. Þetta er jákvætt. Við erum að nýta landið okkar, við erum að viðhalda verðmætum og við erum að nýta gæði þess. Það er gott. En þetta hefur sem sagt verið mjög skemmtilegt. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór inn á reglur um opinber innkaup. Þær eru til. Eins og ég fór yfir í ræðu minni áðan er mjög auðvelt að uppfylla þær með vörur eins og ritföng og hreinlætisvörur og annað slíkt. Þá er bara merki á vörunni sem er auðvelt að versla eftir og það er leiðarljósið, þú bara kaupir það og þá ertu öruggur um að þú ert að uppfylla þessi skilyrði. Þetta er flóknara í matvælaframleiðslunni. En bændur og matvælaframleiðendur eru að leggja meiri áherslu á - það hafa verið ýmsir þröskuldar í því - rekjanleika vörunnar. Bændur vilja að þú getir farið út í búð og valið hrygg, frampart eða læri eða hvaðeina og séð hver uppruni vörunnar er, úr hvaða landshluta hún er og hvaða bóndi framleiddi hana. Það er gott af því þá hlýtur bóndinn að leggja metnað sinn í að framleiða hágæðavöru. Ef þú rekur þig einhvern tímann á lakar vörur frá einum framleiðanda kaupir þú þær ekki af honum aftur, það liggur í hlutarins eðli og segir sig sjálft. Ríkið getur gert gríðarlega stóra hluti hvað varðar neyslu á íslenskri landbúnaðarvöru og gott framboð á matvælum. Það gætu verið um 150 þús. manns á fóðrum hjá ríkinu á hverjum degi sem hafa aðgang að ýmsum stofnunum og fyrirtækjum og öðru slíku, heimilum, sjúkrahúsum og hvað þetta allt saman er. Ef við segjum að 2/3 nýti sér það eru það 100.000 manns á dag sem borða á stöðum þar sem ríkið sér um að matreiða. Það segir sig sjálft að það skiptir máli hvað er á boðstólum, hvernig það kemur til og hvernig ríkið ætlar að ganga á undan með góðu fordæmi í þeim efnum. Við erum í fullum færum með að uppfylla þessi skilyrði, fara eftir þessum umhverfislegu áhrifum og þá sýnist mér að það leiði til þess að við munum styrkja innlenda framleiðslu. Mig langar til að grípa aðeins niður í þetta - því að fólk hefur farið hér um víðan völl - og leyfa mér að fara aðeins lengra. Í skýrslu landbúnaðarráðherra frá 2010 um fæðuöryggi stendur, með leyfi forseta: „Árið 1996 stóð Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) að ríkjaþingi um fæðuöryggi (e. World Food Summit). Þar var samþykkt svonefnd Rómaryfirlýsing sem hefur m.a. að geyma hugtaksskilgreiningu á fæðuöryggi. Þar segir að fæðuöryggi sé til staðar þegar allir menn, á öllum tímum, hafa raunverulegan og efnahagslegan aðgang að nægum, heilnæmum og næringarríkum mat sem fullnægir þörfum þeirra til að lifa virku og heilsusamlegu lífi. Þessu markmiði verði náð með skipulagningu á öllum stigum. Hver þjóð verði að gera áætlun á grundvelli möguleika sinna til að ná eigin markmiðum um fæðuöryggi, og vinna um leið með öðrum þjóðum, svæðisbundið og á alþjóðavísu, við að skipuleggja sameiginlegar aðgerðir til að leysa úr viðfangsefnum sem ógna fæðuöryggi á heimsvísu.“ Við erum í fullum færum til að gera góða hluti. Við erum að gera góða hluti og við eigum að halda því áfram. Við getum og eigum að gera kröfu um að börnin okkar hafi aðgengi að heilnæmum og næringarríkum mat. En það eru ekki bara íslenskir bændur, það er líka íslenskur sjávarútvegur sem er undir. Þar stöndum við mjög framarlega og þar er mikil áhersla á gæði og góða framleiðslu. Við getum stolt boðið matvælin fram hvar sem er. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Þetta er, eins og einhver sagði, þess vegna hægt að ræða í allan dag og alla daga. Við eigum að tala miklu meira um þessi mál því að landbúnaðurinn er grunnurinn að öllu. Hér setjum við fram stífar kröfur um gæði og utanumhald um alla okkar framleiðslu. Við eigum hvergi að hvika frá því. Niðurstaðan hlýtur alltaf að verða sú að heilnæmur og næringarríkur matur er lykilatriði til að geta lifað virku og heilsusamlegu lífi. Ég þakka góða umræðu og hlakka til að sjá hvern framgang þetta mál mun fá hér í þinginu. Hv. fjárlaganefnd mun taka þetta mál til sinnar umsýslu og ég óska henni alls hins besta við það. En takk fyrir góðar umræður.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðisbætur. Flutningsmenn eru þingflokkur Samfylkingarinnar, en auk þeirrar sem hér stendur eru það Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Logi Einarsson og Oddný G. Harðardóttir. Í frumvarpinu eru lagðar til eftirfarandi breytingar á 11. gr. laga um húsnæðisbætur: Orðin „í húsnæðisúrræðum skv. 10. gr. laga um málefni fatlaðs fólks“ í a-lið falla brott. Orðin „á heimavistum eða námsgörðum sem tengjast viðurkenndum menntastofnunum innan hins almenna menntakerfis á Íslandi“ í c-lið falla brott. Frumvarp svipaðs efnis var síðast flutt á 145. þingi en náði ekki fram að ganga. Varðaði það frumvarp eingöngu námsmenn. Málið er nú flutt í breyttri mynd og nær til fleiri hópa, þ.e. hvort tveggja námsmanna sem og öryrkja. Ástæða þessa er að húsnæðisvandi fólks á leigumarkaði hefur verið mjög mikill undanfarin ár og dylst engum. Sveitarfélögin hafa brugðist við þessum húsnæðisvanda af mismiklum krafti en ljóst er að fjölmargir einstaklingar eiga í verulegum erfiðleikum með að finna sér leiguhúsnæði á viðráðanlegu verði. Þar sem fjárhagur og lítið framboð á litlum íbúðum kemur í veg fyrir að einstaklingar geti leigt sér íbúðir einir og sér á hinum frjálsa markaði bregða margir á það ráð að deila íbúð með öðrum þar sem hver og einn hefur sitt herbergi en bað og eldhús og mögulega stofa, eru sameiginleg. Meginreglan varðandi þá sem búa í herbergjum með sameiginlegum aðgangi að eldhúsi og baðherbergi er sú að þeir njóta ekki húsnæðisbóta, enda telst slíkt fyrirkomulag ekki til „íbúðarhúsnæðis“, einhverra hluta vegna. Árið 2001 var réttur til húsnæðisbóta rýmkaður hvað varðar námsmenn á framhalds- og háskólastigi þannig að þeir sem leigja á heimavist eða á námsgörðum skyldu njóta réttar til húsnæðisbóta þó svo að þeir deildu aðgangi að eldhúsi og baði. Þá þótti rétt að telja slíka aðstöðu námsmanna til íbúðarhúsnæðis, enda kölluðu félagslegar aðstæður námsmanna á slíkt fyrirkomulag. Þá var jafnframt gerð undanþága fyrir þá fötluðu einstaklinga sem búa í húsnæðisúrræðum, samkvæmt 10. gr. laga um málefni fatlaðs fólks, eða húsnæðisúrræðum sem kallast formleg sambýli fyrir fatlaða. Þessir einstaklingar fá þá undanþágu frá því skilyrði að vera með séreldhúskrók og sérbaðherbergi. Í ljósi þess að ekki er nægilegt framboð af rýmum í heimavist eða námsgörðum, sem og áðurnefndum húsnæðisúrræðum fyrir fatlaða, geta fjölmargir einstaklingar ekki nýtt sér slíkt úrræði. Þar eru langir biðlistar til að komast að. Þessir einstaklingar verða vegna fjárhagsstöðu sinnar eða af öðrum ástæðum að leigja í félagi við aðra einhvers konar kommúnu, eins og það hefur verið kallað. Með frumvarpi þessu er lagt til að sú takmörkun sem finna má í 11. gr. laga um húsnæðisbætur til handa fötluðu fólki og námsmönnum er varðar tegund sambýla verði felld brott. Þessi undanþága verði einfaldlega opin. Með því verði hagur þessara einstaklinga, námsmanna og fatlaðra, stórbættur og þeir njóti sama stuðnings hvort sem þeir leigja í húsnæðisúrræðum fatlaðra, á námsgörðum eða á almennum markaði. Í a-lið 1. gr. er lagt til að réttur fatlaðs fólks til húsnæðisbóta verði rýmkaður. Fram til þessa hafa þeir einir sem leigja í samnýttu húsnæði, samanber 10. gr. laga um málefni fatlaðs fólks, átt þess kost að fá húsnæðisbætur. Ljóst er að slík búsetuúrræði bjóðast auðvitað ekki öllum sem gætu nýtt þau, hvort sem er vegna fjárhagsstöðu eða vegna þess að þeir kjósa að búa með öðrum. Því er lögð til þessi breyting á lögum um húsnæðisbætur. Í b-lið 1. gr. er lagt til að réttur námsmanna til húsnæðisbóta verði rýmkaður. Fram til þessa hafa þeir einir sem leigja í samnýttu húsnæði, á heimavist eða námsgörðum sem tengjast viðurkenndum menntastofnunum innan hins almenna menntakerfis á Íslandi, átt þess kost að fá húsnæðisbætur. Ljóst er að slík búsetuúrræði bjóðast ekki öllum þeim sem þess óska. Þess vegna er lögð til þessi breyting á lögunum. Ég vil hvetja þingheim til að skoða þetta réttlætismál gaumgæfilega. Það kann hvort tveggja að liðka til á mjög svo löskuðum húsnæðismarkaði sem og að gefa þeim sem minna fé hafa á milli handanna kost á að velja sér húsnæðisfyrirkomulag að eigin vali. Það skiptir máli. Það getur bæði haft góð áhrif félagslega, að eiga þess kost að búa með öðru fólki, þeir sem þess óska, og auðvitað líka fjárhagslega. Þá getur þetta haft umtalsverð áhrif. En í dag falla húsnæðisbæturnar einfaldlega niður af því að fólk er ekki með þetta rými út af fyrir sig, þ.e. bað og eldhús. Aðeins varðandi húsnæði. Það hefur verið talað um að skortur sé á litlu húsnæði, litlum íbúðum, um allt land. Þarna getur maður líka séð fyrir sér að stærri eignir fari auðveldlega í útleigu af því að fleiri geti komið sér saman um að búa í stærri eignum. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hæstv. velferðarnefndar og 2. umr. að málsmeðferð þar lokinni.

Forseti. Ég fagna þessu þingmáli og þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Þetta er mjög mikilvægt. Mér finnst allt of lítið talað um og of lítið tekið á fólki sem er á leigumarkaði og aðstoð til þess hóps sem er á leigumarkaði. Það er voða mikið verið að hjálpa fólki við að kaupa húsnæði, sem er gott og vel, en það er samt stór hópur fólks sem er á leigumarkaði, sérstaklega ungt fólk sem á erfitt með að koma sér þaki yfir höfuðið. Við sjáum þetta vandamál þar sem ungt fólk er lengur heima hjá foreldrum sínum og á erfitt með að fóta sig á leigumarkaði. Það er til bóta ef við getum aðstoðað það fólk. Ég hef sjálf verið á leigumarkaðnum alla mína ævi. Ég hef aldrei keypt mér og hef oft verið að skoða einmitt mikið af stóru húsnæði, til að leigja saman með öðrum. Þetta væri mikil bót og hjálp. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort einhver hætta sé á því, ef þetta yrði gert, að þeir aðilar sem væru þá að leigja mörgum myndu bara hækka húsaleiguna í staðinn, vitandi af því að nú fengi hver og einn bætur. Mig langar til að spyrja hvort það væri mögulega þörf á því að koma í veg fyrir það á einhvern hátt eða hvort það sé yfir höfuð hægt. Hvort hv. þingmaður hafi hugsað það á einhvern hátt. Það er líka mikilvægt að koma í veg fyrir það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna og verð auðvitað að svara játandi. Það er vissulega alltaf sú hætta þegar markaðurinn skynjar að mögulegir leigjendur hafi meira fé milli handanna að þá hækki verðið. Það er þetta framboð og eftirspurn, hversu langt er gengið? Þetta er því miður raunin. Hvort það gerist veit ég ekki og leyfi mér bara að segja: Ég er ekkert endilega viss um það. En ég verð að vera heiðarleg og segja: Já, auðvitað, húsaleigubætur þarna sem og annars staðar geta valdið hækkun á húsnæði hjá gírugum leigusölum.

Forseti. Já, því miður sé ég líka fyrir mér að það gæti orðið hætta á því. En þá tel ég mikilvægt að fara að skoða þann málaflokk aðeins heildrænt. Þetta er augljóslega hluti af lausninni. En mögulega þarf að hugsa það heildrænna hvernig við getum komið í veg fyrir þetta. Nú er umræða í gangi um hvort hugsanlega sé hægt að setja einhvers konar þak á leigumarkaðinn. Ég hef ekki myndað mér neina skoðun á því hvort það sé rétt leið að fara. En ég tel vera gífurlega mikilvægt að hugsa þessa hluti og sérstaklega hvernig við getum gert leigumarkaðinn heilbrigðari. Það hefur komið í ljós, og ég veit að Íbúðalánasjóður gerði mjög áhugaverða könnun - því að yfirleitt þegar gerðar hafa verið kannanir og fólk spurt hvort það myndi frekar vilja vera á leigumarkaðinum eða kaupa svara flestir að þeir myndu vilja kaupa - en Íbúðalánasjóður stóð að mjög áhugaverðri könnun þar sem hann spurði: Ef leigumarkaðurinn væri eðlilegur, hvort myndir þú vilja leigja eða kaupa? Þá voru miklu fleiri sem sögðu að þeir myndu frekar vilja vera á leigumarkaðinum. Og meira að segja fólk sem hafði þegar keypt sér sagði að það hefði frekar viljað vera á leigumarkaðinum en að kaupa sér. Það er dálítið áhugavert og bendir til þess að við séum kannski of oft að spyrja rangra spurninga þegar við erum að reyna að fá fram upplýsingar, sem bendir til þess að við þurfum að fara að huga að leigumarkaði og hvernig við getum gert fólki kleift, sem hefur kannski ekki áhuga á því, að kaupa sér. Eins og t.d. mér, ég hef ekki sérlega mikinn áhuga á að kaupa húsnæði og hef aldrei haft og væri alveg til í að vera á eðlilegum leigumarkaði. Ég veit að það eru mun fleiri sem deila þeirri skoðun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Þetta er mjög mikilvæg umræða. Aðeins varðandi það hvort hætta sé á að leiguverð hækki með frekari húsaleigubótum þá er auðvitað áfram mjög takmarkaður hópur sem nýtur húsnæðisbóta því að þetta er allt tekjutengt. Það eru þeir sem helst þurfa á því að halda vegna lágra tekna sem eiga rétt á húsnæðisbótum, þannig að við erum auðvitað líka með það hvaða hópar það eru helst sem þurfa aðstoðina. Ég var spurð fyrr í dag: Af hverju ekki allir? Af hverju erum við með þetta skilyrði, að þú verðir að vera með þitt einkabaðherbergi og þitt einkaeldhús? Ég er alveg sammála því að það má alveg víkka svo að allir, ekki bara námsmenn og öryrkjar, geti búið í samfélagi við aðra í stærri eignum. En við í þingflokki Samfylkingarinnar vildum byrja á því að hugsa um þá hópa sem eiga hvað erfiðast með að finna sér þak yfir höfuðið og freista þess frekar að reyna að koma þessu góða máli áfram, að við fengjum stuðning jafnvel frá stjórnarflokkunum til að koma því áfram. Þetta er mikið réttlætismál og ég held að það muni ekki sliga neitt kerfi þó að við hleypum þeim hópum inn. Það er ástæðan fyrir því að þetta er ekki bara alger breyting heldur fyrir þessa tvo hópa, alla vega til að byrja með.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um húsnæðisbætur, sem eru reyndar tiltölulega ný lög, frá árinu 2016. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að leggja þetta mál hér fram og fyrir hennar ræðu áðan. Það upplýsist að ég er sú sem spurði hv. þingmann áðan: „Af hverju ekki bara allir?“ Mér finnst margt mjög áhugavert í þessu máli. Ég verð að viðurkenna að ég er ein af þeim sem finnast flókin lög alltaf leiðinleg og mér finnst þessi lög mjög flókin. Það er t.d. þannig að í c-lið 9. gr. þessara ágætu laga, um skilyrði húsnæðisbóta, er það skilyrði að um sé að ræða, með leyfi forseta, „íbúðarhúsnæði hér á landi sem felur í sér venjulega og fullnægjandi heimilisaðstöðu þar sem að lágmarki er eitt svefnherbergi ásamt séreldhúsi eða séreldunaraðstöðu, sérsnyrtingu og baðaðstöðu, sbr. þó 11. gr.“ Hv. þingmaður kom aðeins inn á 11. gr. áðan, sem er um undanþágu frá skilyrðum um íbúðarhúsnæði. Það er sem sagt sambýli fatlaðs fólks í húsnæðisúrræðum, út frá lögum um málefni fatlaðs fólks; sambýli einstaklinga á áfangaheimilum og svo sambýli námsmanna á heimavistum eða námsgörðum. Ég velti fyrir mér hvort við ættum hreinlega að taka bara út þetta „sér“ í c-lið 9. gr., þannig að við værum raunverulega að tala um fullnægjandi heimilisaðstöðu. Ekki að mér finnist svo sem að ríkið eigi að velta því mikið fyrir sér. En jú, það þarf kannski að huga að því. Það sé þá að lágmarki eitt svefnherbergi ásamt eldhúsi, eldunaraðstöðu, snyrtingu og baðaðstöðu. Að þessu sögðu þá hlakka ég engu að síður til að fá umsagnir um málið. Eins og ég sagði áðan finnst mér flókin lög leiðinleg en svo þegar maður fer að rýna málin eru þau náttúrlega yfirleitt aðeins flóknari en þau líta út fyrir í upphafi. Ég hlakka því mikið til að fá umsagnir um þetta mál og skil alveg nálgun flutningsmanna, að vilja einblína á þennan ákveðna málaflokk, sem eru málefni fatlaðs fólks og réttur námsmanna. En ég vona og vænti þess að það beri á góma í hv. velferðarnefnd, þegar tekið er á móti gestum sem þekkja þennan málaflokk betur en ég, hvort það væri hægt að taka hreinlega þetta ákvæði út. Þegar ég segi þetta ákvæði þá er ég að tala um séreldhús, séreldunaraðstöu, sérsnyrtingu og baðaðstöðu. Mig langar líka í þessu tilfelli að nefna, því að það segir í ákvæðinu að um sé að ræða íbúðarhúsnæði, að ég þekki það út frá því að hafa starfað lengi að skipulagsmálum að það var á ákveðnum tímapunkti, ég þekki ekki hvort það sé búið að breyta því, mjög einfalt að fá húsnæði skráð sem íbúðarhúsnæði einmitt ef uppfyllt voru þessi skilyrði. Það var í rauninni bara vaskur, klósett, eldavél. Nú er ég yfirleitt talsmaður frelsis og að fólk fái að búa hvar sem er. En það er samt ákveðin ástæða fyrir því að sveitarfélögin hafa skipulagsvaldið og hafa aðstöðu til að skipuleggja athafnasvæði sérstaklega, vilja t.d. hafa verslanir eða þjónustu á neðstu hæðum og þess háttar. En þarna var skipulagsvaldið svolítið tekið af sveitarfélögunum því að þó að sveitarfélögin hefðu ákveðið í sínu skipulagi að þarna ætti að vera atvinnusvæði gátu aðilar fari þarna inn, breytt húsnæði, fengið til sín einhverja ágæta nefnd sem kom og tók þessa þætti út og þá þurfti viðkomandi byggingarfulltrúi einfaldlega skrá þetta sem íbúðarhúsnæði. Þetta er kannski smáútúrdúr en mér finnst samt mikilvægt að halda þessu til haga. Þá langar mig að koma að því sem hv. þm. Halldóra Mogensen nefndi áðan í andsvari: Skila húsnæðisbætur sér raunverulega þangað sem þær eiga að skila sér? Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að ræða. Ég er tilbúin, og ég hygg að við séum það flest hér inni, til að aðstoða þá sem raunverulega þurfa á hjálpinni að halda en það er alltaf hætta á því þegar við byggjum upp svona kerfi að hjálpin skili sér ekki þangað heldur eitthvert annað. Það verður þess jafnvel valdandi að verð á leigumarkaði hækkar enn frekar með þeim afleiðingum að staðan er verri fyrir alla. Þetta er auðvitað eitt sem þarf að hafa í huga. Ég veit að við endurskoðun á húsnæðiskaflanum öllum og við setningu þessara laga 2016 var búin að fara fram gríðarleg umræða um þetta kerfi allt saman. Þetta varð niðurstaðan. En ég velti því fyrir mér, virðulegur forseti, hvort það eigi ekki að vera fullt frelsi, sem það er auðvitað, fólks til að búa eins og það vill. Fólk má alveg búa margt saman í kommúnu en það er þetta skilyrði varðandi húsnæðisbæturnar. Mér finnst mikilvægt að horfa til þess, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir talaði um áðan, að við horfum upp á ákveðna einangrun og einmanaleika. Ég held að það hafi verið í fréttum nýverið að breska ríkisstjórnin var komin með ráðherra einmanaleikans. Ég átta mig ekki fullkomlega á því hvað sá ráðherra á að gera en það hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um að þetta sé raunverulegt vandamál í nútímasamfélagi. Mér var líka hugsað til þess að það er mjög algengt þegar við horfum á bíómyndir eða gamanþætti eða annað, oft um ungt fólk, þá yfirleitt býr það saman. Það er yfirleitt skrýtni einstaklingurinn sem býr einn. Ég ætla að taka fræga þáttaröð eins og Friends sem dæmi um það, hún heitir á íslensku, virðulegur forseti, Vinir. Ég held að víða erlendis sé meiri menning hvað þetta varðar en hér á Íslandi. Þótt ég sé mjög hlynnt séreignarstefnunni hvað það varðar og þyki mikilvægt að allir sem vilji hafi kost á því að eignast fasteign, ég held að allar rannsóknir sýni að flestir vilji það, þá er orðinn miklu meiri hreyfanleiki á öllu og fólk vill hafa tækifæri til að geta flutt á milli staða og það eru ekkert allir sem vilja festa eign í steypu. Þá er mikilvægt að við séum með öflugan leigumarkað fyrir þessa aðila. En við erum svolítið sein á ferði þegar kemur að deilihagkerfinu. Ég minnist þess að í gamla daga þegar ég bjó í blokk með móður minni að það var alltaf t.d. leikherbergi á neðstu hæð, í kjallaranum. Það þekktist mjög víða. Ég var ekki alls fyrir löngu að ræða það við byggingarverktaka hvernig það væri með svona þætti. Er ekkert verið að huga að þessu lengur? Og það er bara niðurstaðan. Þessu var öllu breytt. Það virtist ekki vera áhugi á því. Meira að segja sameiginleg þvottahús sem tíðkast eiginlega alls staðar í heiminum; við á Íslandi erum í auknum mæli að færa þetta inn í íbúðir með tilheyrandi kostnaði og fjárfestingu fyrir hvern og einn. Það er eins og Íslendingar séu aðeins of uppteknir af þessu. Víða erlendis þekkist meira að segja að það séu einhvers konar samkomusalir eða bókasöfn jafnvel eða eitthvað þess háttar. Foreldrar mínir bjuggu á tímabili í Hong Kong, þar voru heilu bókasöfnin, keilusalir og bíósalir og allt, sem var hægt að leigja eða sækja eftir „behag“. Mér þykir þetta svolítið áhugavert. Ég er mjög spennt að heyra það sem kemur út úr umsögnum um þetta ágæta mál. Ég segi fyrir mitt leyti að ég myndi jafnvel vilja ganga lengra og taka út þetta sérákvæði um eldhús og eldunaraðstöðu, auðvitað að því gefnu að það verði ekki þess valdandi að auka möguleika fólks á að svindla einhvern veginn á kerfinu. Þess vegna held ég að sé mikilvægt að við fáum umsagnir frá fagaðilum og þeim sem þetta mál þekkja því alltaf þegar við komum svona kerfi á laggirnar verðum við að gæta að því að aðstoðin fari þangað sem hún á raunverulega að fara.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Ég kem eiginlega upp til að taka undir að alveg mætti skoða það að fella út c-lið. 9. gr þar sem segir að um sé að ræða íbúðarhúsnæði hér á landi sem felur í sér venjulega og fullnægjandi heimilisaðstöðu þar sem er að lágmarki eitt svefnherbergi ásamt séreldhúsi eða séreldunaraðstöðu, sérsnyrtingu eða og baðaðstöðu. Við verðum þó alltaf að tryggja, eins og kom aðeins fram í máli hv. þingmanns, að um sé að ræða fullnægjandi húsnæði, að við stöndum ekki frammi fyrir því að vera kominn með fullt af fólki í vöruskemmum í miður í góðu standi, að við séum með einhvers konar skilyrði. Ég held reyndar að við séum alveg með þau af því að þetta þarf að vera viðurkennt íbúðarhúsnæði til að fá húsnæðisbætur. Svo er það þetta með að allt þurfi að vera prívat. Ég held að það sé þróun borgarinnar, höfuðborgarsvæðisins og mögulega líka annarra byggðakjarna á landinu þar sem húsnæðisskortur hefur ríkt, og kannski líka breyttur hugsunarháttur, að þurfa ekki alltaf að eiga allt út af fyrir sig, að þurfa ekki að búa stórt. Manni finnst einhvern veginn eins og þetta sé að breytast svolítið hjá okkur, að við séum alveg til í að fara aðeins til baka og jafnvel deila svolítið okkar á milli húsnæði og öðru.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að benda sérstaklega á að mikilvægt sé að við notumst við mannsæmandi íveruými, viðurkennt húsnæði, svo lengi sem við getum kannski hætt með sérbaðherbergi, sér- þetta og sér- hitt. Ég tek heils hugar undir það. Svo er það er auðvitað þróun sem við verðum með öllu móti að stoppa að fólk búi í ósamþykktu atvinnuhúsnæði, en það er af svo mörgum ástæðum. Slíkt húsnæði getur oft hreinlega verið mannskemmandi ef það er ekki næg birta og annað þess háttar en ekki síst út frá brunavörnum. Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins hefur ítrekað farið yfir svæðin og bent sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu á þetta og þau með einhverjum hætti reynt að berjast fyrir því. Ég þekki sjálf dæmi þess hjá litlu sveitarfélagi að byggingarfulltrúi segir: Ég skil ekki af hverju við erum að greiða bætur til aðila sem eru í þessu húsnæði. Það uppfyllir ekki skilyrði þess að vera sæmilegt íbúðarhúsnæði. Þá koma á móti einhver félagsleg sjónarmið hinum megin því að þetta er kannski það eina sem er í boði og annað. Það er vissulega vandrötuð leið hvað þetta varðar og þess vegna skil ég mjög vel að við verðum að hafa einhverja viðurkenningu á því að húsnæði sé íbúðarhæft. Ég held að við hv. þingmaður séum hins vegar sammála um ekki þurfi alltaf þessi sérákvæði. Hv. þingmaður kom aðeins inn á þetta með nýja kynslóð eða breytta tíma og ég held einmitt að það sé svolítið ný kynslóð sem gerir öðruvísi kröfur og vill kannski binda minna af fjármunum í steypunni og nota fjármunina meira í annað. Á sama tíma held ég að við verðum að tryggja fjölbreytileika og ákveðið valfrelsi hvað það varðar þannig að mismunandi lausnir bjóðist á húsnæðismarkaðnum.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og góða yfirferð. Ég velti fyrir mér hvort þetta eigi ekki að vera þannig að húsnæðisbætur fylgi einstaklingnum, hver sem hann er og hvar sem hann kýs að búa. Er það ekki réttasta að niðurstaðan? Í ljósi fyrirvarans um hvort möguleiki er á því að leiguverð hækki út frá bótunum spyr ég hv. þingmann hvort hann sé með hugmyndir að aðgerðum eða telji nauðsynlegt eða þörf á því að fara í einhvers konar aðgerðir til að stemma stigu við þeirri þróun að leiguverð hækki með bótunum.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að ítreka að ég er almennt hlynnt því að við séum með öryggiskerfi til að hjálpa þeim sem á hjálpinni þurfa að halda. Ef hv. þingmaður var að tala um einhvers konar borgarahúsnæðisstuðning væri ég ekki hlynnt slíku, svo að það sé tekið fram. Mér finnst að ef við erum að verja fjármunum til að styðja fólk séu þeir fyrir þá sem á aðstoðinni þurfa að halda. Varðandi aðgerðir vegna hækkunar á leiguverði, sem hefur verið töluvert til umræðu hér, þá hafa einhverjir t.d. talaði um þak, leiguþak. Ég óttast að það yrði hreinn hryllingur og myndi hafa eitthvað mjög neikvætt í för með sér, að fólk færi utan markaðar, að leigja svart og annað slíkt. Ég óttast að það myndi ekki ná fram þeim góðu markmiðum sem fólk vill, að einhver stöðugleiki sé á leigumarkaði. Um aðgerðirnar vil ég segja að ég held að þær snúi fyrst og fremst að auknu framboði. Þetta er fyrst og síðast ákveðinn markaður og þar ráða ákveðin markaðslögmál framboði og eftirspurn, þannig að með auknu framboði ætti verðið að lækka. Þá vil ég nefna að þessi breyting gæti haft áhrif á þetta. Lögin í dag stýra fólki fyrst og fremst inn í litlar einingar, sem er mjög takmarkað framboð af og eru auk þess einingar sem mjög gjarnan rata inn í Airbnb, útleigu til ferðamanna, en þetta gætti opnað möguleikana á leigu stærri húsnæðis og mögulega haft þau áhrif að vera til lækkunar á markaði.

Forseti. Það eru mjög góður punktur inn í umræðuna að fólk færi þá í meira mæli í stærra húsnæði, af því að skortur er á minna húsnæði. Ég var alls ekki með neina borgaralaunapælingu, að sjálfsögðu skerðast húsnæðisbætur eftir tekjum. Þær myndu því alltaf aðeins að fara til þeirra sem þyrftu á því að halda. Ég er bara að velta fyrir mér, af því að ég er heldur ekkert hrifinn af flóknum lögum, hvort ekki væri réttast að húsnæðisbæturnar fylgdu einstaklingnum og þá einstaklingi sem þyrfti á þeim að halda. Bæturnar myndu svo skerðast ef hann væri með of háar tekjur. Er þetta ekki eitthvað sem ætti að vera í boði fyrir alla sem eru á leigumarkaði, eru með lágar tekjur og þurfa á því að halda? Það þyrfti ekki að setja ofboðslega stífan ramma í kringum það um hver hafi rétt á því eftir því hvaða húsnæði hann velur sér heldur myndi það auka frelsi einstaklingsins til að velja sér stað til að búa á. Fjármagn fylgdi þá þeim sem þyrfti á því að halda.

Virðulegur forseti. Frelsi einstaklingsins hljómar mjög vel í mínum eyrum í þessu máli sem öðrum. Mig langar að fá tækifæri til að koma því á framfæri sem mér láðist að nefna áðan. Ég sá þegar ég fór að leita á veraldarvefnum að Íbúðalánasjóður lét nýlega gera skoðunarkönnun fyrir sig varðandi leigumarkaðinn. Hv. þingmaður vísaði einmitt í ákveðinn hluta þeirrar könnunar eða annarrar könnunar á þeim tíma. Þar kemur í ljós að leigumarkaðurinn er ekki síður stór úti á landsbyggðinni. Það er oft talað eins og hann sé fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu en í ljós kemur að það munar mjög litlu. Ákveðin svæði eins og Reykjanes eru tekin út þar sem er mjög hátt hlutfall leiguhúsnæðis, sem kemur væntanlega til vegna aukins framboðs eftir að herinn fór og það svæði var gert upp. Ég geri ráð fyrir því að það hafi áhrif. Þá finnst mér áhugavert að skoða hvaða áhrif þetta gæti haft á landsbyggðinni þar sem er minna af fjölbýlum og meira af stærra húsnæði, sem gæti þar af leiðandi svolítið opnað þennan möguleika. Ég hvet því hv. þm. Halldóru Mogensen, sem jafnframt er formaður velferðarnefndar sem fær málið til sín, að skoða vel og vandlega hvort horfa eigi á einstaklinginn óháð því hvort viðkomandi flokkast sem öryrki eða námsmaður, að ef hann uppfyllir ákveðin skilyrði og þarf á húsnæðisbótum að halda eigi hann rétt á þeim. Ég held í fljótu bragði, ég viðurkenni að ég er ekki búinn að leggjast yfir þetta, að þetta sér- fyrir framan baðherbergi og eldunaraðstöðu sé kannski það sem hlutirnir snúast um. Ég jafnframt ítreka það sem ég sagði áðan, að eins og maður aðhyllist einfalda lagagerð eru oft alls konar ástæður fyrir hlutunum. Ég hygg að nefndin þurfi að leggjast vel yfir þær umsagnir sem berast og fá til sín góða gesti til að fara vandlega yfir þetta.

Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Þetta mál var áður lagt fram á 146. og 148. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Með frumvarpinu er lagt til að einnota og margnota tíðavörur, þar með talin dömubindi, tíðatappar og álfabikarar, ásamt öllum tegundum getnaðarvarna, falli í lægra þrep virðisaukaskatts. Markmið frumvarpsins er að stuðla að bættri lýðheilsu með því að draga úr kostnaði vegna nauðsynlegra hreinlætisvara ásamt því að jafna aðstöðumun notenda mismunandi forma getnaðarvarna. Með þessum leiðréttingum færist Ísland nær þeirri þróun sem hefur orðið í öðrum ríkjum með tilliti til aðgengis að nauðsynlegum hreinlætisvörum og getnaðarvörnum á undanförnum árum. Í dag eru tíðavörur kvenna og allar getnaðarvarnir nema smokkar skattlagðar í efsta þrepi virðisaukaskatts, 24%. Venjan hefur verið sú að nauðsynjavörur séu í neðra virðisaukaskattsþrepi, sem í dag er 11%. Þar er að finna vörur eins og matvæli, margnota bleiur og aðrar vörur til manneldis. Þó eru fleiri vörur og þjónusta í neðra þrepinu. Sem dæmi má nefna útleigu hótelherbergja, þjónustu ferðaskrifstofa, afnotagjöld sjónvarpsstöðva, sölu tímarita og dagblaða, geisladiska o.fl. Það verður því að teljast heldur óeðlilegt - og furðulegt - að þessar miklu nauðsynjavörur sem hér er rætt um séu skattlagðar í efra skattþrepi. Hér er enda aðeins um að ræða vörur sem konur nota. Það er dýrt að vera kona. Rannsókn sem framkvæmd var 2016 sýndi fram á að sambærilegar vörur kostuðu að meðaltali 7% meira þegar þær voru markaðssettar til kvenna. Hér er ég að vísa til þess sem hefur verið kallað „bleiki skatturinn“. Hann lýsir sér í því að vara kostar meira, einfaldlega af því að hún er í bleikum pakkningum frekar en svörtum, hvítum eða bláum. Það að færa tíðavörur og getnaðarvarnir kvenna í neðra virðisaukaskattsþrep er ekki bara sanngjarnt heldur er það sjálfsagt réttindamál. Enginn kostnaður er áætlaður vegna þessara breytinga en áætlað tekjutap vegna virðisaukaskatts er um 41,99 millj. kr. á ári. Á móti skilar bætt lýðheilsa sparnaði í heilbrigðiskerfinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir kynninguna á þessu máli sem hefur áður komið fram, um breytingar á lögum um virðisaukaskatt á tíðavörum og getnaðarvörnum. Í ljósi þess hvernig umræðan hefur verið hjá okkur í dag, í ljósi þess sem við höfum verið að ræða um jafnréttismál og annað slíkt, er mjög athyglisvert það sem hv. frummælandi sagði, að ef eitthvað er pakkað í bleikt þá kosti það meira. Er það í alvöru raunin? Hvað þýðir það? Hvað segir það okkur um mannskepnuna, kvenfólk, karlmenn? Ég skil ekkert í þessu af því að þetta hlýtur að vera sameiginlegt mál okkar allra. Af hverju eru smokkar í lægra þrepi en aðrar getnaðarvarnir? Við hljótum að þurfa að hafa eitthvert samræmi í þessu, það liggur ljóst fyrir. Í greinargerð frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Markmið frumvarpsins er stuðla að bættri lýðheilsu með því að draga úr kostnaði vegna nauðsynlegra hreinlætisvara, ásamt því að jafna aðstöðumun notanda mismunandi forma getnaðarvarna.“ Þetta finnst mér alveg sjálfsagt að gera. Ég er mikill jafnréttissinni og við þurfum að gæta jafnræðis. Með þessari leiðréttingu er því haldið fram að Ísland myndi færast nær þeirri þróun sem hefur orðið í öðrum ríkjum með tilliti til aðgengis að nauðsynlegum hreinlætisvörum og getnaðarvörnum á undanförnum árum. Og það er vel. Það er reyndar ekkert getið um það hvaða þjóðir það eru og væri forvitnilegt að sjá það. Nú sér maður að ýmsar tíðavörur liggja frammi ókeypis á nokkrum stöðum og það er gott. Það er fínt að auka aðgengi að þeim og það er mikið hagræði af því fyrir ungar stúlkur og jafnvel eldri konur að hafa aðgengi að þeim. Ég held að það sé bara hið besta mál. Oft er það þannig með góð mál að þau þurfa að koma nokkrum sinnum fram til að ná í gegn. Ef þetta er eitt púsl í það spil að bæta lýðheilsu er ekki hægt annað en að taka undir það og vona að málið nái fram að ganga. Ég þakka flutningsmönnum fyrir að leggja málið fram og fylgist spennt með framgangi þess.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir ræðuna og þetta frumvarp. Ég þakka líka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, spurning mín og vangaveltur sneru einmitt að þessu varðandi smokkana. Ég viðurkenni fákunnáttu mína. Það kom mér verulega á óvart að heyra að smokkar væru í lægra þrepi en aðra getnaðarvarnir í efra þrepi og mér finnst töluvert misræmi í þeirri staðreynd. Almennt er ég þeirrar skoðunar, eins og hefur kannski komið fram áður, að ég vil hafa lög sem skýrust og einföldust og hafði lengi talað fyrir því að við værum bara með eitt virðisaukaskattsþrep. Það er alltaf ákveðin flækja í því fólgin að vera með fleiri þrep og þetta er augljóslega eitt dæmi um það. Nú veit ég að svo er líka hægt að færa alls konar rök fyrir hinu eins og oft er þegar farið er ofan í hlutina. Mér finnst þetta mjög áhugavert og full ástæða til að skoða þetta frekar. Ég held að ég geti líka svarað hv. þm. Þórunni Egilsdóttur með það að það er margsannað að bleikar vörur eru dýrari. Það er ótrúleg staðreynd og segir kannski líka margt um okkur konur sem neytendur; við látum slíkt yfir okkur ganga, búum til þennan markað. Þegar vörum er pakkað í bleikt og þær markaðssettar sérstaklega gagnvart okkur þá virðumst við vera tilbúnar að borga fyrir þær hærra verð. Ég fagna þessari tillögu og ítreka það sem ég hef áður sagt að mér finnst mikilvægt að lögin séu einföld. Virðisaukaskattslögin eru ekki nægjanlega einföld með nokkrum þrepum. Ég tala ekki um þegar við förum svo að taka ákveðna þætti út úr lögunum eða setja í núllþrep, þá flækist þetta alltaf meira og meira. Það gerir það líka að verkum að eftirlit með virðisaukaskatti og brotum og svikum er erfiðara eftir því sem kerfið er flóknara. Í ljósi þess að við búum hvort sem er við þetta fyrirkomulag finnst mér full ástæða til að skoða hvort þær vörur sem hér eru tilgreindar, getnaðarvarnir og tíðavörur, ættu ekki með réttu að falla í lægra þrep virðisaukaskattsins.

Herra forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til breytingu á lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands, nr. 55/1992, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn mínir á þessu frumvarpi eru sex hv. þingmenn, þau Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Ísleifsson og Vilhjálmur Árnason, og koma þau úr fimm stjórnmálaflokkum hér á Alþingi. Samkvæmt 1. gr. frumvarpsins er lagt til að eftir orðinu „skriðufalla“ í 4. gr. laganna um Náttúruhamfaratryggingar Íslands, komi: skýstróka. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: „Stjórn Náttúruhamfaratryggingar Íslands skal bæta tjón sem varð af völdum skýstróka sem gengu yfir Álftaver í Skaftárhreppi í ágúst 2018.“ Loks er í 3. gr. gert ráð fyrir að lögin taki gildi þá þegar. Herra forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að Náttúruhamfaratrygging Íslands skuli einnig vátryggja gegn tjóni vegna skýstróka. Í 4. gr. núgildandi laga er að finna tæmandi talningu á þeim náttúruhamförum sem Náttúruhamfaratrygging Íslands nær yfir. Þannig bætir tryggingin tjón vegna eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða. Stutt er síðan kraftmiklir skýstrókar ollu miklu tjóni hérlendis. Skýstrókarnir voru staðbundnir og fóru yfir bæinn Norðurhjáleigu í Álftaveri í Skaftárhreppi 24. ágúst sl. Nærliggjandi bæir fóru ekki illa út úr hvassviðrinu, en í Norðurhjáleigu rifnuðu þök á húsum, stór jeppi með kerru þeyttist út í skurð, girðingar lögðust á hliðina og brak og járnplötur feyktust allt að kílómetra frá bænum. Mikil mildi var að íbúar voru ekki heima þegar strókarnir gengu yfir bæinn, Þekkt er að skýstrókar myndist hér á landi, en það er afar sjaldgæft að þeir séu eins kraftmiklir og valdi eins mikilli eyðileggingu og raunin varð í Norðurhjáleigu. Skýstrókar eru í raun fyrirsjáanlegt veðurfyrirbrigði með réttum tækjum og tólum. Þannig er spáð fyrir um slíka stróka í Bandaríkjunum á svæðum þar sem þeir eru algengir. Hér á landi er hins vegar ekki til staðar tækjabúnaður til að spá fyrir um skýstróka. Veðurstofan hefur reynt að fjölga veðursjám um landið. Hægt er að sjá skýstróka á slíkum sjám, en að sögn veðurfræðings yrði eftir sem áður ólíklegt að hægt yrði að spá fyrir um þá. Það teldist heppni ef strókur myndaðist í nágrenni við veðursjá sem sæi hann. Jafnvel þótt það gerðist væri viðvörunartíminn einungis á bilinu 10–20 mínútur. Ljóst er að fátt er hægt að gera á þeim tíma annað en að forða fólki af svæðinu. Þannig er með engu móti hægt að undirbúa sig fyrir slíkan atburð sem getur valdið stórkostlegri eyðileggingu og tjóni. Samkvæmt almennri skilgreiningu orðabókar á orðinu náttúruhamfarir er átt við hamfarir af völdum náttúruafla. Er þá jafnan átt við óviðráðanlega stóratburði í náttúrunni sem valda tjóni eða mannskaða, en ljóst er að skýstrókar falla skýrlega undir þá skilgreiningu. Að mati flutningsmanna er brýnt að bregðast við og tryggja að tjón sem hlýst af slíkum náttúruhamförum verði bætt. Þar sem Náttúruhamfaratrygging Íslands tryggði með þessari breytingu gegn tjóni af völdum þessa afar sjaldgæfa veðurfyrirbrigðis hér á landi telja flutningsmenn rétt að bæta við lögin ákvæði til bráðabirgða sem mælir fyrir um skyldu stjórnar Náttúruhamfaratryggingar Íslands að bæta það tjón sem varð á bænum Norðurhjáleigu í Álftaveri, Skaftárhreppi, af völdum skýstrókanna 24. ágúst sl. Eftir að þetta frumvarp var lagt fram hafa mér borist ábendingar um fleiri hamfarir sem ekki er samkvæmt orðanna hljóðan að finna í þessum lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Nefni ég t.d. og vil vekja athygli þingheims á skógar- og/eða gróðureldum. Það er alls ekki óhugsandi að þeir gætu valdið umfangsmiklu tjóni hérlendis í náinni framtíð og er ekki vanþörf á því að stjórnvöld taki afstöðu til þess með hvaða hætti ríkisvaldið myndi bregðast við ef slíkir atburðir yllu hér umfangsmiklu tjóni eins og fjölmörg dæmi og nýleg dæmi eru um í nágrannalöndum okkar. Um leið og ég mæli fyrir því að frumvarpið verði sent til allsherjar- og menntamálanefndar, þá tel ég mikilvægt að við þessa endurskoðun verði hugsað til ýmissa annarra náttúrufyrirbrigða: Mér hefur verið bent á loftsteina; ef loftsteinn kæmi niður, hver myndi bæta það ef af yrði umfangsmikið tjón, sem dæmi? En raunhæft dæmi er auðvitað gróður- og skógareldar. Við Íslendingar megum alveg búast við því að það muni gerast í náinni framtíð, einnig með tilliti til loftslagsbreytinga, með auknum þurrkum, hugsanlega, aukningu á skógum og gróðurlendi sem verður sífellt umfangsmeira og víðfeðmara, og hugsanlega hefur ekki verið hugsað til þess hvernig skógar eru best varðir fyrir slíku, þ.e. með skjólbelti eða með auðum svæðum þar á milli. Þetta er raunveruleg hætta og ég vildi bara vekja athygli á því líka um leið og ég mæli fyrir þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir framsöguna og framlagningu þessa frumvarps er varðar breytingar á lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Á síðasta ári tókum við þau lög til endurskoðunar og þá breyttist nafnið í Náttúruhamfaratryggingu Íslands úr Viðlagatryggingu Íslands sem verið hafði. Ég á sæti í efnahags- og viðskiptanefnd þar sem við tókum þetta fyrir, ég held ég fari rétt með á síðasta þingi, og þá spannst töluverð umræða um náttúruhamfarir. Við fórum meira í umræðuna um hvað er af mannavöldum, fengum m.a. jarðfræðiprófessor til okkar á fund. Þetta var mjög upplýsandi allt saman, sú umræða. En mér þykir gott að hv. þingmaður nefndi einmitt gróður- og skógarelda. Ég held að full ástæða sé til að skoða það og ekkert er því til fyrirstöðu að við förum betur yfir þennan lagabálk í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Mig langar aðeins að vitna í minnisblað frá stofnuninni, sem þá hét Viðlagatrygging Íslands og heitir í dag eftir samþykkt laganna Náttúruhamfaratrygging Íslands, sem hún sendi okkur meðfram umræðu okkar um frumvarpið sem lá fyrir á síðasta þingi, með leyfi forseta: „Stofnunin telur mikilvægt að ákvæði um bótaskyldu stofnunarinnar vegna tjónsatburða séu eins skýr og unnt sé. Slíkt er mikilvægt fyrir stofnunina en ekki síður fyrir eigendur sem vátryggja eignir sínar hjá stofnuninni gegn náttúruhamförum. Í núverandi lögum er kveðið á um að VTÍ, eins og stofnunin lét þá, skuli vátryggja gegn beinu tjóni af völdum eftirfarandi náttúruhamfara: eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða. Tilgangurinn með rekstri Viðlagatryggingar er og hefur verið frá upphafi að vátryggja gegn því sem er utan mannlegs máttar að hafa stjórn á. Túlkun á bótaskyldu fram til þessa hefur verið í samræmi við það.“ Það var kannski sérstaklega þetta, að vátryggja það sem er utan mannlegs máttar að hafa stjórn á. Ég hefði, án þess að vera sérfræðingur í því, einmitt talið að skýstrókar væru eitt af því. Því er full ástæða til að skoða það. En ég velti líka fyrir mér hver afstaða tryggingafélaga er til slíkra tjóna. Því að það kemur líka fram í umsögn þeirra, ég man ekki hvort það var nákvæmlega í því minnisblaði sem ég vitnaði til eða í annarri umsögn frá Viðlagatryggingu, um að það væri mjög mikilvægt aðgreina annars vegar það sem vátryggingafyrirtæki á hinum almenna markaði eru að starfa við og hins vegar Náttúruhamfaratrygging Íslands. Og mikilvægt að þessi mikilvæga ríkisstofnun, sem Náttúruhamfaratrygging Íslands er, sé ekki að fara á svig og bæta það sem hægt er þá líka að vátryggja sig fyrir hjá almennum tryggingafélögum. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hafi skoðað það eitthvað, bæði hvað skýstróka og gróður- og skógarelda varðar. Ef svo er væri ágætt að hann kæmi hingað upp og segði okkur aðeins frá því. En annars hygg ég að við í nefndinni munum fara sérstaklega yfir það mál.

Herra forseti. Ég fagna mjög því máli sem er lagt hér fram. Þetta er verkefni sem við þurfum að taka vel utan um. Ég skil mjög vel að þeim sem lenda í skýstrók og sjá heimili sitt tætt í sundur og verða fyrir miklu tjóni þyki mjög erfitt að upplifa á fyrstu stundum þar á eftir að þeir séu ekki tryggðir fyrir slíkum hamförum. Þó hugguðu aðeins orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur áðan um að þessu hefði verið breytt þannig að lögin segðu í dag eða væru túlkuð þannig að það sem væri utan mannlegs máttar að hafa stjórn á væri hugsanlega tryggt. En auðvitað þarf það að vera skýrt þannig að ekki sé hægt að toga og teygja hlutina. Vöktun náttúruvár á Íslandi hefur aukist mjög mikið á síðustu árum. Eftir samtal mitt við Veðurstofuna, sem tengdist vöktun á Svínafellsheiðinni í Öræfum þar sem yfirvofandi hætta er á berghlaupi á stærðarskala sem við höfum aldrei séð áður, er þessi umræða mjög vakandi í mínu sveitarfélagi, Hornafirði. Þar hefur fólk verið að hugsa um stöðu trygginga hjá þeim sem eru á því svæði sem hugsanlegt berghlaup gæti náð yfir. En samkvæmt samtali mínu við Veðurstofuna er verið að óska eftir aukinni vöktun á ýmsum svæðum á landinu þar sem fólk telur hættu á ýmissi náttúruvá og hefur beiðnum um áhættumat fjölgað mikið þar sem fólk er meira vakandi fyrir þessum hlutum, t.d. varðandi skipulagsmál og annað. Ferðamenn og Íslendingar eru náttúrlega á ferðinni víðar um landið en áður hefur verið og verið er að skipuleggja ferðaþjónustu og annað slíkt. En þarna eru loftslagsbreytingar sem munu koma mjög inn í, t.d. varðandi berghlaupið þar sem jökull hopar og los er í jarðvegi og slíkt. En það mál sem er verið að ræða í frumvarpinu, skýstrókarnir - það er ekki spurning að þetta er fyrirbrigði sem við eigum örugglega eftir að sjá meira af. Þá er gott að þeir sem hugsanlega þurfa að forða sér undan þeim fyrirbrigðum í framtíðinni geti þá alla vega átt einhvern að halla sér að með tryggingar ef að því kemur.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Ég vil þakka hv. flutningsmönnum fyrir að koma með þetta hingað inn og 1. flutningsmanni, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir framsöguna og yfirferðina á málinu. Það er ýmislegt að breytast hjá okkur hér á landi, bæði varðandi náttúrufar og veðurfar. Með breyttum tímum er breytt veðurfar í heiminum og við sleppum ekkert við það. Það sem gerðist t.d. á Vesturlandi fyrir nokkru var að menn glímdu við sinuelda í lengri tíma. Það er eitthvað sem hefði ekki verið raunveruleiki fyrir einhverju síðan. Skógrækt hefur aukist til muna og það breytir ýmsu og kannski fjölgar áhættuþáttunum hér á landi með því. Svo er annað að jöklarnir hopa. Það hefur áhrif á umhverfið þar í kring. Þar er hætta á framhlaupi jarðvegs, berghlaupum og öðru slíku. Við þurfum að undirbúa okkur fyrir ýmsar breytingar. Það sem ýtti mönnum kannski til að leggja þetta mál fram er sá sjaldgæfi atburður að hér fór mjög öflugur skýrstrókur yfir. Vissulega er það þekkt fyrirbrigði hérna en mjög sjaldgæft. Það er mjög sjaldgæft að þeir séu eins kraftmiklir og var raunin í Norðurhjáleigu. Það hlýtur að vera svakaleg tilfinning að standa uppi, heimilið og allt horfið, og engar bjargir til ráðstöfunar og ekkert sem hægt er að grípa í. Mér finnst eðlilegt að við skoðum þau mál. Líkt og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór yfir voru þau tryggingamál öll til yfirferðar í þinginu og nú eru þeir búnir að breyta því sem kallað var Viðlagatrygging í Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Í þeim stendur, eins og fram kemur í greinargerðinni, að tryggingin bæti tjón vegna eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða. Fram kemur líka að stuttu síðar hafi kraftmiklir skýstrókar valdið miklu tjóni hérlendis. Skýstrókarnir voru staðbundnir og fóru yfir bæði Norðurhjáleigu og Álftaver í Skaftárhreppi. Nærliggjandi bæir fóru ekki illa út úr hvassviðrinu en í Norðurhjáleigu rifnuðu þök á húsum og stór jeppi og kerra þeyttist út í skurð, girðingar lögðust á hliðina og brak og járnplötur feyktust um allt, kílómetra frá bænum. Það var mikil mildi að enginn var í húsinu og enginn var heima því undan slíkri náttúruvá er erfitt að forða sér. Þetta gerist snöggt og það er mikil mildi ef hægt er að bjarga fólki af svæðinu. Það verður engum eignum komið undan né gerðar einhverjar ráðstafanir varðandi það. Samkvæmt almennri skilgreiningu orðabókar eru náttúruhamfarir hamfarir af völdum náttúruafla. Ég myndi ætla að vindar og skýstrókar af þessu tagi myndu teljast sem náttúruöfl og óviðráðanlegir stóratburðir í náttúrunni sem valda tjóni eða mannskaða. Ljóst er að skýstrókar falla skýrt undir þá skilgreiningu og það kemur fram í greinargerðinni. Ég held að við getum tekið undir það. Þetta er eitthvað sem við þurfum klárlega að skoða í ljósi breyttra aðstæðna. Við þurfum alltaf að vera að mæta einhverju nýju. Þegar af stað var farið höfðu fyrrnefndir atburðir ekki átt sér stað og þess vegna var þetta líklega ekki undir í þessu regluverki. Ég vil þakka fyrir að málið sé komið fram. Þetta er verulegt umhugsunarefni. Við þurfum að velta fyrir okkur nýjum hliðum á því. Það getur ekki verið notaleg tilfinning að sjá heimili sitt hverfa, eins og ég kom að áðan, og í rauninni ekki hægt að ímynda sér það nema standa í þeim sporum, sem ég vona að fleiri þurfi ekki að gera en í þessu tilfelli. Því miður búum við í harðbýlu landi og það er ýmislegt sem við ráðum ekki við og þar á meðal náttúruöflin. Þess vegna höfum við haft tryggingar en við þurfum að passa að þær séu nógu víðtækar til að hjálpa fólki sem lendir í svona aðstæðum, svona erfiðum aðstæðum, og dekka þá kannski það svæði sem almenn tryggingafélög treysta sér ekki til að standa að. Ef fólk getur ekki tryggt þar þarf ríkið og samfélagið að stíga inn í til að verja íbúa landsins og standa vörð um þá.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að fjalla um þetta frumvarp og fagna því að það er komið fram. Hér er verið að fjalla um skýstróka, eðlilega, það varð tjón í sumar af völdum skýstróka í Skaftárhreppi sem kom öllum á óvart. Náttúruhamfaratrygging Íslands tekur ekki á því. En það varð annað tjón á Vesturlandi í Hítárdal. Þar féll stór skriða í júlí sem olli miklu tjóni, þó ekki á byggingum en vissulega á landi og til að mynda á veiðiá. Það hefur orðið töluvert tjón á Hítará og hefur verið talað um að ef það ætti að koma ánni í fyrra horf þyrftu að fara fram framkvæmdir þar og moka allt að 350 þúsund rúmmetrum til hliðar til þess að hún yrði eins og hún var. En þetta tjón fellur ekki undir trygginguna vegna þess að það er ekki neitt brunabótamat á ánni sem slíkri. Mig langar að benda á þetta og það væri kannski ástæða að skoða hvort hægt væri að smeygja þessu inn í frumvarpið, hvort hægt væri að skoða það. Mig langar líka til að spyrja fyrsta flutningsmann, hv. þm. Karl Gauta Hjaltason, hvort þetta hafi eitthvað verið skoðað. Svæðið hefur verið skoðað og verið er að láta vinna verkfræðiskýrslu þar sem nauðsynlegar framkvæmdir verða metnar með tilliti til kostnaðar og ávinnings líka. En við erum kannski að horfa fram á breyttar aðstæður í veðurfarinu og loftslagsmálum. Nú eru t.d. aðstæður þarna undir eftirliti því það er von á jafnvel meiri skriðuföllum þarna, það er búið að skoða fjallið. Það er víst á fleiri stöðum eins og fyrir austan. Mig langaði til að koma þessu að og vil hvetja flutningsmenn og nefndina til þess að skoða þetta því eins og segir í greinargerðinni tekur tryggingin til þess að bæta tjón vegna eldgosa, jarðskjálfta og skriðufalla, en það verður náttúrlega að vera eitthvert brunabótamat eða einhver verðmiði á því tjóni sem verður. En þarna getur verið ýmislegt undir sem getur talist verðmæti eins og ég var að nefna. En ég ætla bara að fagna þessu frumvarpi og taka undir það því sannarlega er þetta eitthvað sem þarf að skoða. Og einnig vildi ég koma þessu að varðandi þessar veiðiár.

Herra forseti. Ég vil fyrst leiðrétta mig og benda á að ég óska eftir því að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar en ekki eins og ég nefndi áðan. Ég vil í upphafi þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls undir þessum lið. Það er greinilega mikill áhugi á þessu og mönnum finnst þetta athyglisvert. Margar ábendingar og mörg sjónarmið hafa komið fram. Með loftslagsbreytingum er ýmis ný vá að banka upp á hjá okkur, eins og aurskriður, minnkandi sífreri í fjöllum, sem hugsanlega aukast á næstu árum ef svo fer fram sem horfir með loftslagsbreytingar og hlýnun vegna þeirra. Kannski þarf að skoða það líka í nefndinni hvort nauðsynlegt sé að grípa til viðbragða þess vegna. Ég nefndi sjálfur gróður- og skógarelda, sem ég tel bara vera tímaspursmál. Ef það kemur langur þurrkatími hér á landi er stórhætta á því að upp blossi eldar sem kannski verða illviðráðanlegir, t.d. í sumarbústaðabyggðum sem eru mjög þéttar. Skógrækt þar er heldur ekki skipuleg að því leyti til að engar sérstakar varnir eru fyrir þeirri hættu, þ.e. auð svæði eða eitthvað slíkt, ekki nema þá bara vegir á svæðinu. Eldar munu leika lausum hala, ef svo má að orði komast, á þessum svæðum ef þeir blossa upp í miklum þurrkum. Þá verður illa við ráðið. Það þarf auðvitað að ræða það líka hvort nefndin skoði þetta í samhenginu, við höfum verið að minnast á það hér, þó að það sé ekki í þessu frumvarpi. Það var verið að ræða um skriðuna í Hítardal úr Fagradalsfjalli, hvort hugsanlegt væri að náttúruhamfaratryggingarnar myndu greiða viðgerð á ánni eða koma henni í réttan farveg. Það verður kannski ekki ráðið við náttúruna að því leyti til að breyta henni til fyrra horfs; það er kannski mjög erfitt í þessu tilviki þar sem um er að ræða hundruð þúsunda tonna af aur til þess að koma þessu nákvæmlega til baka í samt horf. Við erum kannski svolítið langt frá því að fara út í slíkt, enda held ég að náttúran muni sjá um það að fiskigengd komist aftur í það horf sem hún var eftir einhvern árafjölda og gróður og annað mun ná sér á strik á svæðinu. Ég ætlaði að nefna hamfarirnar. Hamfarir hafa virkilega verið nátengdar þessari þjóð alveg frá því fyrstu menn komu hingað. Eitt af því fyrsta sem þeir sáu, þegar þeir tóku búsetu í landinu, var að um allt land eru eldfjöll sem valda þeim miklum búsifjum. Þeir þurfa að flýja frá þeim stöðum sem þeir höfðu valið sér fyrst þegar þeir völdu sér búsetu, flýja undan þessum eldfjöllum. Byggð lagðist af víða í sveitum þegar Hekla og Öræfajökull og fleiri eldfjöll, og Katla auðvitað, sýndu mátt sinn. Við lifum í landi þar sem náttúruhamfarir hafa verið mjög algengar og við þurfum að hugsa fram í tímann, hvað getur orðið svo stórkostlegt að ekki sé hægt að ætlast til að fólk sjái það fyrir, sjaldgæfir atburðir, ófyrirséðir. Í frumvarpinu er lagt til að bætt sé við einu sviði hamfara, þ.e. skýstrókum sem hafa ekki komist mikið í annála hér, alla vega ekki að þeir hafi valdið þannig tjóni. Í frumvarpinu er talið að það sé eitt af því sem tryggingin eigi að greiða í framtíðinni, þetta sé ófyrirséð, geti valdið miklu tjóni og ekki hægt að ætlast til að einstaklingarnir beri það heldur verði samfélagið allt að taka þátt í því. Það er ófyrirséð hvar þeir lenda í það og það skiptið. Kannski er möguleiki á því að á næstu árum og áratugum verði slík veðurfyrirbrigði algengari. Það má alveg ímynda sér, ef hiti á jörðinni hækkar áfram, að það verði algengara. Svo má auðvitað ræða um margar aðrar hamfarir eins og við höfum nefnt og margir hafa nefnt hér, sem mætti skoða í leiðinni. Einhverjir hv. þingmenn ræddu um náttúruhamfarir af manna völdum. Náttúruhamfarir eru kannski ekki af manna völdum en vissulega getur einhver kveikt eld sem geisar svo í framhaldinu um stór svæði, slíkt er ófyrirséð og getur valdið yfirgripsmiklu og illbætanlegu tjóni á stórum svæðum. Mér finnst allt í lagi að ræða það undir þessu máli þegar þetta fer til nefndarinnar varðandi gróður- og skógarelda og þar með talið auðvitað sinuelda. Annað sem ég ætlaði að nefna var ákvæði í 2. gr. um afturvirkni. Það minntist enginn á það. Það eru fordæmi fyrir því. Ég ætla að nefna þau. Árið 1994 féll snjóflóð á Ísafirði og þar fóru undir skíðalyftur sem voru ótryggðar og fengust ekki bættar. Þá var það bætt af þáverandi náttúruhamfaratryggingu, sem hét Viðlagatrygging á þeim tíma, og síðan eftir Suðurlandsskjálftann var sú trygging sem gilti á þeim tíma útvíkkuð og sjálfsábyrgð var m.a. lækkuð. Þetta er ekki nýtt ákvæði að þessu leyti til með afturvirknina. Ég óska eftir því að frumvarpið verði sent til efnahags- og viðskiptanefndar og fái þar vandaða og málefnalega meðferð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurmat á hvalveiðistefnu Íslands. Að tillögunni standa ásamt þeim sem hér stendur, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Hanna Katrín Friðriksson, Sara Elísa Þórðardóttir, Inga Sæland, Þorsteinn Víglundsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Logi Einarsson. Allt hv. þingmenn. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að endurmeta hvalveiðistefnu Íslendinga og greina þjóðhagslegt mikilvægi veiðanna. Við matið verði m.a. horft til hagsmuna atvinnugreina eins og ferðaþjónustu og sjávarútvegs og tillit tekið til vísindarannsókna, dýraverndarsjónarmiða og hagsmuna sveitarfélaga. Ráðherra leggi niðurstöður endurmatsins fyrir Alþingi til kynningar fyrir 1. mars 2019.“ Tillaga sama efnis var áður flutt á 148. löggjafarþingi en ekki náðist að mæla fyrir henni. Á sama löggjafarþingi voru lagðar fram fyrirspurnir um hvalveiðar til forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, iðnaðar og nýsköpunarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra. Í svari við þessum fyrirspurnum kemur m.a. fram að frá og með hausti 2018 þurfi að taka nýja ákvörðun um framhald hvalveiða bæði með hliðsjón af samfélagslegum og efnahagslegum áhrifum. Vísar forsætisráðherra til þess að fram þurfi að fara raunverulegt mat sem byggist á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og skoða hvort eðlilegt sé að halda áfram hvalveiðum við strendur Íslands eða ekki. Í svari sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kemur fram að nytsamlegt væri að hafa nýrra faglegt mat á víðari áhrifum hvalveiða en það sem nú liggur fyrir og er frá 2010 og vikið verður að síðar. Hefur ráðherra óskað eftir því við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að hún uppfæri skýrslu sína. Einnig hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra óskað eftir því að Hafrannsóknastofnun geri úttekt á fæðuþörf hvala og vægi þeirra í lífríki sjávar hér við land, þar með talið á áhrifum hvala á fiskstofna við Ísland. Í svari ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra kemur fram að ráðherra sé ekki kunnugt um að með hvalveiðum sé meiri hagsmunum fórnað fyrir minni og hefur ráðherra falið Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að gera úttekt á þjóðhagslegu mikilvægi hvalveiða og áhrifum þeirra á aðrar atvinnugreinar. Þá vísar ráðherra til þess að endurmat á hvalveiðum fari fram þegar núverandi fimm ára veiðitímabili lýkur við lok árs 2018. Umhverfis- og auðlindaráðherra vísar sömuleiðis til þess að ákveðið hafi verið að ráðast í úttekt á því hvaða áhrif hvalveiðar hafa efnahagslega á fleiri atvinnuvegi. Herra forseti. Markmiðið með þessum tillöguflutningi er að fá hvalveiðistefnu Íslendinga endurmetna út frá nýjustu upplýsingum um áhrif og mikilvægi veiðanna. Í mars 2010 gaf Hagfræðistofnun Háskóla Íslands út skýrslu um þjóðhagsleg áhrif hvalveiða. Þar kom m.a. fram að þjóðhagslega hagkvæmt teldist að halda hvalveiðum áfram. Sá fyrirvari var þó gerður í skýrslunni að niðurstöður hennar gæti þurft að endurmeta síðar út frá nýjum upplýsingum um ferðaþjónustuna, virði umhverfisgæða fyrir Íslendinga eða ímynd þjóðarinnar út á við. Frá því að skýrslan var gefin út, fyrir átta árum, hefur hlutur ferðaþjónustunnar í landsframleiðslu ríflega tvöfaldast, nýrra gagna hefur verið aflað um arðsemi hvalveiða sem atvinnugreinar ásamt því að 28 ríki Evrópusambandsins, Bandaríkin, Ástralía, Brasilía, Ísrael, Mexíkó, Mónakó og Nýja-Sjáland hafa afhent íslenskum stjórnvöldum sameiginlega yfirlýsingu þar sem hvalveiðum Íslendinga í atvinnuskyni er mótmælt. Verður því að telja að nú séu forsendur til endurmats á þeim grundvelli sem kveðið var á um í skýrslu Hagfræðistofnunar. Í nóvember 2012 var skipuð nefnd á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins til að yfirfara löggjöf á sviði sjávarspendýra og setja fram tillögur að stefnumörkun. Á 143. löggjafarþingi var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra spurður um stöðu þeirrar vinnu. Í svari ráðherra kom fram að nefndin hefði fundað átta sinnum frá nóvember 2012 til maí 2013 en ekki skilað lokaskýrslu og væri vinna nefndarinnar því í biðstöðu. Það að nefndin hafi ekki skilað lokaskýrslu og lagt fram tillögur um stefnumörkun á skipunartíma sínum rennir enn frekari stoðum undir það að tímabært sé að endurmeta hvalveiðistefnu Íslendinga í ljósi nýrra tíma. Flutningsmenn gera ráð fyrir að við endurmat stefnunnar verði m.a. litið til breytinga á atvinnuháttum Íslendinga, hagsmuna útflutningsgreina í sjávarútvegi, landbúnaði og ferðaþjónustu, dýraverndarsjónarmiða, hagsmuna sveitarfélaga og vísindalegrar ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar. Þá verði gerð grein fyrir umfangi hvalveiðanna, verðmæti afla, fjölda starfa innan greinarinnar og útflutningstekna þjóðarinnar í samanburði við helstu atvinnugreinar landsins eins og sjávarútvegs, landbúnaðar, ferðaþjónustu og iðnaðar. Að þessu sögðu vil ég leyfa mér, herra forseti, að mæla með því að þingsályktunartillaga þessi gangi til meðferðar hjá hv. atvinnuveganefnd og til síðari umr. Vonast ég til að málið fái þar góðan framgang og vandaða umfjöllun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir kynninguna á þingsályktunartillögu þessari. Ég styð hana og hefði nú þegið að vera meðflutningsmaður, en ég var með varamann inni þegar hún var lögð fram, sem er hv. þm. Sara Elísa Þórðardóttir, og hún er á málinu. Stuðningur minn við málið er ótvíræður. Mig langaði hins vegar að spyrja hv. þingmann aðeins meira út í viðhorf hans til hvalveiða, kannski ekki óháð niðurstöðum úr þessari könnun, en svona að því gefnu að við hefðum ekki þessa könnun, ef þetta mál lægi ekki fyrir. En ég tel þetta vera rétta skrefið, þ.e. að safna upplýsingum til að sannfæra aðra. Ég er sjálfur á móti hvalveiðum alveg óháð því hvað kemur úr þessu, vegna þess að ég tel að það sé mikilvægur hluti af siðferðisþroska mannkyns að ákveðnir hlutir sem áður voru í lagi hvað varðar meðferð á fólki og dýrum hætti að vera í lagi. Mér er mjög illa við þá hugmynd um að einhvern tímann ganga þetta til baka allt í einu, einhvern tímann þyki fólki t.d. allt í einu jafnrétti ekki skipta neinu sérstöku máli eða að meðferð fólks á hvert öðru skipta ekki neinu sérstöku máli, fólk fari að aðhyllast pyndingar og eitthvað slíkt. Mér þætti það mjög vond þróun. Ég sé ekki alveg hvernig það er hægt að snúa siðferðisþróun heimsins við í þessu án þess einmitt að snúa siðferðisþróun við. Á þeim forsendum einum og sér er ég mótfallinn hvalveiðum án tillits til þjóðhagslegra áhrifa þeirra. Í fyrsta lagi langar mig að heyra vangaveltur hv. þingmanns um þetta. Sömuleiðis velti ég svolítið fyrir mér hversu raunhæft það sé að meta eitthvað eins og orðstír út á við, að það sé hægt að mæla hann einhvern veginn og kynna fyrir öðrum þingmönnum til að geta tekið upplýsta ákvörðun. Ég held að slík ímynd sé ofboðslega afstæð, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og stuðning hans við málið sem er auðvitað gott að heyra um. Hv. þingmaður beindi til mín í aðalatriðum tveimur spurningum. Sú fyrri var í bland sú hvaða skoðun ég hefði á málinu óháð þessari þingsályktunartillögu og hins vegar siðferðilegs eðlis, og auðvitað tengist þetta hvort tveggja. Ég held að það sé skynsamlegt að bíða eftir niðurstöðu úr þeirri vinnu sem þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir áður en ákvarðanir eru teknar. Ég held að það sé rétt. Hins vegar get ég alveg sagt að ég hef haft þá skoðun og trúi því, en vil gjarnan fá það betur staðfest, að á viðskiptalegum grundvelli, eigum við að segja, skili þessar veiðar ekki íslensku samfélagi ávinningi. Af þeim ástæðum tel ég fyrst og fremst rétt að hætta hvalveiðum. Varðandi siðferðið í því að veiða hvali, þá er ég nú þannig gerður að ég held að það sé ekki siðferðilega rangt í sjálfu sér að veiða hval, það verður fyrst held ég siðferðilega rangt að gera það ef viðkomandi tegund er í útrýmingarhættu, eða sérstök ógn stafar af veiðum mannsins. En það eitt og sér að deyða hval tel ég ekki endilega vera siðferðilega rangt frekar en að við deyðum dýr okkur til matar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég myndi í fljótu bragði halda að ef einhver væri mjög hlynntur hvalveiðum myndi sá einstaklingur sennilega ekki berjast mjög harkalega fyrir þessu máli. Ef einhver er mjög hlynntur hvalveiðum þá væri honum væntanlega meira að skapi að sú skýrsla sem þegar er til myndi bara lifa áfram sem lokaniðurstaðan. Samt sem áður sé ég alveg fyrir mér að fólk þeirrar skoðunar myndi styðja málið þótt það berðist kannski ekkert eitthvað svakalega harkalega fyrir því. Það myndi styðja málið til að fá fram upplýsingar. Ég vil bara ítreka það og árétta að ég tel þetta vera rétta skrefið frekar en að fara beint í að banna hvalveiðar, sem ég myndi sjálfur persónulega greiða atkvæði með. Þetta er rétta leiðin til að fá alla með sér í lið og fá fram gögnin sem þarf til að sannfæra fólk, sem er líka ekki alveg búið að ákveða sig. Hvað varðar siðferðilegu spurninguna þá hugsa ég að ég hafi ekki miklu meira að bæta við í þeim efnum, heldur fer bara yfir það sjálfur í minni ræðu hér á eftir. En ég þakka hv. þingmanni svarið.

Ég þakka hv. þingmanni. Ég átti eftir að koma að því hvernig við getum mælt orðspor okkar í útlöndum, hvort það er gott eða vont. Það eru svo sem til alls konar aðferðir til að reyna að slá á það, a.m.k. erum við mjög á því að kanna viðhorf ferðamanna t.d. til Íslendinga og af hverju þeir koma hingað, hvaða álit menn hafa á okkur. Það er hægt að nálgast það, en ég held að ekki sé hægt að mæla það með neinni nákvæmni. Ég hugsa að heimsbyggðin, án þess að ég viti það, sé svo sem ekki daginn út og daginn inn að velta því fyrir sér hvort Íslendingar veiði hval, en það eru samt mjög stórir hópar sem gera það og áhrifamiklir hópar. Ég held að það sé full ástæða til að taka tillit til þeirra sjónarmiða. Varðandi veiðarnar þá hallast ég að því, eins og ég sagði, að það sé ekki skynsamlegt fyrir okkur af mörgum ástæðum, bæði viðskiptalegum og einmitt líka út frá þessum orðsporssjónarmiðum að veiða hval. Þótt ég sé svo sem ekkert eldheitur á móti hvalveiðum, þá er ég samt á móti þeim. Þess vegna er ég nú á málinu vegna þess að ég tel að það muni undirbyggja það að við munum ekki veiða hval. Skýrslan sem var gerð 2010 var gerð með nokkrum fyrirvörum, eins og ég nefndi í framsögunni, það kynnu einhverjir hlutir að breytast. Það má segja að eiginlega öll þau skilyrði sem sú nefnd eða sá starfshópur gaf sér séu uppfyllt í dag, þannig að það er fullt tilefni til endurskoðunarinnar. Ég held að við eigum að ráðast í hana. Við hv. þingmaður erum sammála um það og ég treysti að þessi vinna verði sett í gang og skili niðurstöðum og í framhaldi af því sé hægt að móta nýja stefnu.

Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um endurmat á hvalveiðistefnu Íslands, mál sem ég styð eins og ég fór yfir í andsvari við hv. þingmann áðan. Mig langar aðeins að gera grein fyrir ástæðunum fyrir því að ég styð þetta mál og hvers vegna ég styð það að banna hvalveiðar, jafnvel án þess að fá fram þau gögn sem þessi þingsályktunartillaga leggur til. Það hljómar kannski í fljótu bragði eins og ég sé að taka ákvarðanir án þess að hafa tilheyrandi gögn fyrir framan mig en málið er bara að ég byggi ekki afstöðu mína á nákvæmlega þeim gögnum sem hér er kallað eftir. Ég sé þetta nefnilega í aðeins stærra samhengi og það þrátt fyrir að ég sé í grunnprinsippinu ekkert sérstaklega á móti því að veiða dýr til matar almennt. Mér fannst það skemmtilegur punktur sem ég heyrði einu sinni, að kannski sé betra að kála einum hval heldur en 1.000 kjúklingum. Ég verð að viðurkenna að ég kann ekki alveg að meta hvaða dýr eru meira virði siðferðilega en önnur en við slátrum hins vegar dýrum til að borða þau á hverjum degi og ég hef í sjálfu sér ekki miklar siðferðilegar athugasemdir við það. Ég verð þó að viðurkenna að ég hef áhyggjur af loftslagsmálum, sem er vonandi orðið mjög skýrt, og þætti landbúnaðar í þeim. Ég get miklu frekar séð fyrir mér umhverfisástæður en ástæður grundvallaðar á því að rangt sé að drepa dýr til matar. Siðferðileg afstaða mín gagnvart hvalveiðum byggir því í rauninni ekki á því seinna. Þótt ég hafi mikla samúð með þeirri siðferðiskennd að það sé einfaldlega rangt að drepa dýr til matar er ég ekki alveg þeirrar skoðunar sjálfur, alla vega ekki enn þá. Kannski breytist það með aldrinum, ég þori ekki að spá fyrir um það. Ég nálgast þetta þannig að ég sé ýmislegt batna í heiminum í gegnum mannkynssöguna, eða flest ef út í það er farið. Við erum fleiri en nokkru sinni fyrr, við erum heilbrigðari en nokkru sinni fyrr, við lifum lengur en nokkru sinni fyrr, við erum ólíklegri en nokkru sinni fyrr til þess að fá einhverja hræðilega sjúkdóma og líklegri en nokkru sinni fyrr til að fá lækningar við þeim sjúkdómum. Þetta hefur ákveðna fylgifiska í för með sér sem eru ekki endilega jafn jákvæðir en almennt finnst mér heimurinn hafa batnað heilmikið í gegnum mannkynssöguna. Eitt af því sem hefur batnað mjög mikið í gegnum aldanna rás, og yfirleitt í kjölfar einhverra hryllilegra mistaka, er það sem við getum kallað almennt siðferði. Það hefur batnað mjög mikið, andstætt því sem margir halda. Margir halda kannski að það séu fleiri stríð háð núna en áður. Það er rangt. Við erum hins vegar meira meðvituð um stríðin, sem er gott. Þá erum við reiðubúin að stöðva þau eða fyrirbyggja að þau eigi sér stað yfir höfuð. Hörmungar stríðs voru almennt ekki jafnt fyrirferðarmiklar í almennu viðhorfi fólks til þeirra áður, ekki eins og það hvernig hetjugangurinn var dásamaður í stríðsmönnum á sínum tíma, og er nú reyndar ekkert lengra síðan en rétt rúm öld. Það var ríkjandi viðhorf í Evrópu þegar fyrri heimsstyrjöldin hófst að stríð væri eðlilegur hluti af mannlegu samfélagi og það væri á einhvern hátt glæsilegt og aðdáunarvert að fara í stríð og verða einhvers konar stríðshetja. Þetta er ekki viðhorf sem ég myndi segja að væri almennt í dag. Fólk lítur á stríðsrekstur sem slæman hlut sem eigi að forðast eftir fremsta megni og að stríð séu alls ekki eðlilegt ástand samfélaga. Annað sem hefur batnað mjög er að fólk, flest fólk, er á því að pyndingar séu eitthvað sem eigi aldrei nokkurn tímann að eiga sér stað. Það er að vísu að verða ákveðið bakslag þar þökk sé forseta Bandaríkjanna, sem ég er að reyna að hemja mig við að nota ekki einhver fúkyrði yfir, Donald Trump. Hann sagði t.d. í kosningabaráttu sinni um svokallaðar vatnspyndingar að honum þætti þær mjög góðar en bara ekki nógu harðar. Hann lofaði að gera pyndingar miklu verri. Forseti Bandaríkjanna kallaði beinlínis eftir því og sagðist ætla að standa fyrir því að verri pyndingar yrðu notaðar, bara ef það vefst enn þá fyrir einhverjum hversu gjörsamlega snælduvitlaus sá brjálæðingur er. Enn er ég að reyna að hemja tilfinningar mínar gagnvart honum. Einnig hafa fordómar dottið úr tísku. Jafnrétti er komið í tísku, en það er alltaf hætt við því að það verði ákveðið bakslag. Ég hygg að það hafi gerst nokkrum sinnum í mannkynssögunni að einhvers konar bakslag verði í siðferðisþróuninn. Það á sér því miður stað, alla vega vestan hafs gagnvart pyndingum og sömuleiðis fordómum. Fordómar eru einhvern veginn ekki jafn mikið tabú og þeir voru orðnir. Sú þróun er slæm og sú þróun er bakslag. Mér finnst allt bakslag mjög slæmt. Mér finnst að siðferðisvitund okkar eigi alltaf að þróast í þá átt að bera meiri virðingu fyrir lífi og vera minna sólginn í að refsa, minna sólginn í að meiða, jafnvel ef við teljum þá hluti nauðsynlega til að ná einhverjum tilgangi, eins og fangelsisvist sem við beitum sem neyðarúrræði en af illri nauðsyn. Við gerum slíka hluti af illri nauðsyn, þetta er ekki eitthvað jákvætt. Hvort sem það er rétt eða rangt þá hefur siðferðisvitund fólks í heiminum, a.m.k. verulega stórs hluta af honum, þróast í þá átt að hvalveiðar séu siðferðislega rangar. Jafnvel þótt ég taki ekki sjálfur undir það sjónarmið enn þá, alla vega ekki akkúrat núna, finnst mér mjög mikilvægt að bera virðingu fyrir þeirri skoðun að það sé rangt að meiða eitthvað, rangt að drepa dýr. Sú hugsun er klárlega í rétta átt, miklu frekar en það að í lagi sé að fara illa með dýr eða drepa þau. Ég sé það frekar sem hluta af siðferðisþróun en einstaka siðferðilega ákvörðun. Hvað varðar ímyndina út á við, sem er þáttur í því sem er nefnt í þingsályktunartillögunni og alveg með réttu, spyr ég mig annarrar spurningar en endilega þeirrar hvað útlendingum finnst um hvalveiðar Íslendinga. Mig langar líka að spyrja: Hvernig viljum við vera sem mest til fyrirmyndar? Hvernig verðum við sem mest til fyrirmyndar alveg óháð því hvað einhverjum öðrum finnst um það? Hvernig verðum við sem mest til fyrirmyndar samkvæmt okkar eigin gildismati? Hver er metnaður okkar í því, ekki bara til að líta vel út á út á við? Á lokamínútum mínum langar mig að nefna eitt sem mér hefur oft fundist pínulítið þvælast fyrir umræðunni, en sem betur fer minna í seinni tíð, og það er það sem ég ætla að kalla þjóðernisþrjósku. Það er auðvitað vel þekkt að Íslendingar eru mjög stoltir af því að vera sjálfstætt ríki, og eðlilega, en stundum brýst sú ágæta tilfinning út í ákveðinni þrjósku gagnvart erlendum áhrifum, í raun og veru án tillits til þess hvort erlendu áhrifin eru jákvæð eða neikvæð. Við sjáum þetta náttúrlega víða í ýmissi umræðu en þegar kemur að hvalveiðum hef ég, a.m.k. þar til frekar nýlega, skynjað ákveðið stolt í umræðunni, stolt í villimennskunni, stolt af því að við séum svo hrá og föst í hefðum eða eitthvað slíkt, ég er ekki viss hvernig ég á að orða það. Ég er almennt á móti slíkri þjóðernisþrjósku. Mér finnst að við eigum að verða fyrir erlendum áhrifum. Mér finnst líka að við eigum að taka þátt í því að vera áhrifavaldar annars staðar. Ég sé ekkert sjálfstætt gildi í því að gera hlutina áfram eins og við gerum þá aðeins vegna þess að við gerum þá á einhvern ákveðinn hátt. Það minnir mig reyndar á ESB-umræðuna sem er oft á þá leið að þetta sé aðlögunarferli. Af hverju er það slæmt? Er ekki betra að við notum sama rafmagnstengið? Er ekki betra að við notum sömu formúluna til að reikna út vísitölur og svoleiðis? Er það ekki skynsamlegt? Fólk er oft hrætt við erlend áhrif einungis vegna þess að þau eru erlend. Að því sögðu geta erlend áhrif alveg verið slæm, en þá eigum við að meta þau og hafna þeim út frá því að þau séu slæm, ekki af því að þau eru erlend. Það kemur málinu ekki við að mínu mati hvort áhrifin eru erlend eða ekki. Með hliðsjón af því finnst mér einsýnt að við eigum að taka þátt í jákvæðri þróun siðferðisþroska mannkyns. Við gerum það með því að vera til fyrirmyndar. Þar sem ég sé ekki fram á að við getum samkvæmt því gildismati komið erlendum aðilum á þá skoðun „okkar“ að hvalveiðar séu í lagi finnst mér að við eigum að aðlagast heiminum og tímanum og banna hvalveiðar ásamt því að reyna að vera til fyrirmyndar á öðrum siðferðissviðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna, en verð eiginlega að viðurkenna að ég skildi ekki alveg á hverju hv. þingmaður byggir afstöðu sína. Nú ætla ég viðurkenni það að ég hef miklar mætur á hv. þingmanni og mér finnst yfirleitt mjög gaman að hlusta á rök hans fyrir ýmsum málum. Oft er ég þeim sammála en ekki alltaf og mér þótti hv. þingmaður fara svolítið vítt yfir. Hv. þingmaður talaði um ákveðna siðferðisþróun og það er alveg ljóst að það er vaxandi hópur fólks sem vill til að mynda ekki borða dýr á þeim forsendum að það sé dýraverndunarsinnar. Ég ber mikla virðingu fyrir þeim sjónarmiðum og hefur ákveðinn skilning á því. Mér fannst samt hv. þingmaður tala um að hann væri ekki almennt á móti því að dýr væru drepin til að fæða fólk, þannig að ég átta mig ekki alveg á því hvert við erum að stefna ef við ætlum að byggja afstöðu okkar á einhverri siðferðislegri þróun. Ég velti þá fyrir mér hvort við séum ekki að falla fyrir einhvers konar tilfinningarökum gagnvart sumum skepnum umfram aðrar skepnur. Hv. þingmaður nefndi hér einn hval á móti, ég veit ekki, 100 þúsund kjúklingum eða hvað það kann að vera. Eru það þá ekki einhvers konar tilfinningaleg rök að hvalur lúti einhverjum öðrum lögmálum? Hvað með þá fallegu hreindýrin sem fólk skýtur? Eigum við að banna þær veiðar líka? Ég meina, þau eru líka voða falleg. Eða selir, einstaklega falleg dýr. Hv. þingmaður kom líka aðeins inn á þjóðernisþrjósku sem mér finnst reyndar mjög skemmtilegt orð. Ég held að ég sé almennt ekkert rosalega þrjósk og hvað þá þjóðernisþrjósk, en ég velti því fyrir mér að gefa eftir samkvæmt tilfinningarökum ákveðinna aðila sem eru kannski ekki byggð á vísindalegum forsendum. 

Virðulegi forseti. Þegar kemur að því að meta hvaða dýr séu einhvern veginn „verðmætari“ en önnur þá er ég ekki með mjög góð svör við því í sjálfu sér, nema einmitt einhverjar tilfinningar. En ég hef ákveðna hluti til þess að miða við. Mér er alveg sama þótt við slátrum pöddum í milljóna eða milljarða vís til ætis, að því gefnu að nóg sé til af þeim, mér væri alveg sama. Ég myndi aldrei vera á móti því, efast stórlega um það. Ég er hins vegar alltaf á móti mannakjötsáti sem dæmi. Þegar ég hugsa um hvaða dýr ég myndi alls ekki vilja veiða eða rækta til eldis, þá hugsa ég t.d. um simpansa eða bavíana, því mér finnst þeir einfaldlega of líkir okkur, þeir eru of nálægt okkur, þeir eru of skyldir. Þeir eru einhvern veginn of mikið homo sapiens til þess að ég myndi vilja leggja mér þá til munns. En það er eiginlega eina leiðsögnin sem ég hef í sjálfu sér, eins frumstæð kannski og hún er. En hvalir þykja vera gáfuð dýr og eitthvað þannig, en eins og ég segi, ég er ekki alveg með svarið við því. Ég er heldur ekki með það á hreinu hvernig ég get útskýrt betur það sem ég fór yfir í ræðu minni, nema kannski að því leyti þegar kemur að andstöðu við kjötáti af siðferðilegum ástæðum. Þótt ég sé ekki þar sjálfur enn þá, ég vil helst borða bara kjöt ef ég segi alveg eins og er, þá ber ég mikla virðingu fyrir þeirri skoðun. Mér leiðist afskaplega þegar fólk einhvern veginn fussar yfir grænmetisætum sem hafna dýraáti á siðferðilegum grundvelli. Ég myndi miklu frekar vilja vera kjötæta sem hættir að borða kjöt og byrjar að borða eitthvað annað, heldur en grænmetisæta sem allt í einu byrjar að borða kjöt vegna þess að þá er manni allt í einu orðið sama um eitthvað sem manni var áður ekki sama um. Ég veit ekki alveg hvort þetta útskýrir eitthvað betur það sem ég fór yfir áðan. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessi svör. Það er kannski fyrst og fremst það að mér kom svo á óvart að hv. þingmaður sagðist í rauninni styðja bann á hvalveiðum óháð því sem lagt er til í þingsályktunartillögunni, þ.e. að gera einhvers konar úttekt á áhrifunum. Mér finnst ég þekkja hv. þingmann frekar að því að vilja einmitt að öll gögn liggi fyrir í málinu og áhrifin frekar en einhvers konar tilfinningarök sem mér finnst þetta svolítið byggja á. Þá má líka velta fyrir sér stóru myndinni út frá loftslagsmálum en hv. þingmaður kom inn á landbúnaðar- og loftslagsmál í ræðu sinni. Er umhverfisvænna að rækta prótein, tökum sem dæmi laxeldi, heldur en að veiða villtar dýrategundir, að því gefnu auðvitað að þær séu ekki í útrýmingarhættu og um sjálfbærar veiðar sé að ræða? Ég segi fyrir mitt leyti og spyr kannski hv. þingmann: Er ekki mikilvægt í svona málum að líta alltaf á stóru myndina? Getum við látið það eftir okkur að líta til tilfinningaraka gagnvart einstökum þætti í svona málum? Ég tek heils hugar undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns. Ég virði mjög það fólk sem hefur ákveðið að sleppa alveg kjöti eða dýrum yfir höfuð í sinni fæðu og nærast á einhverju öðru, annaðhvort á forsendum loftslagsmála eða dýraverndunarsjónarmiða. Mér finnst að allir eigi að hafa fullt frelsi til að velja slíkan lífsstíl. En ég er eins og hv. þingmaður líka kjötæta og finnst kjöt almennt mjög gott. Ég ætla samt að taka fram að í þau fáu skipti sem ég hef smakkað hvalkjöt þá hefur mér ekki fundist það neitt sérstaklega gott. Að sama skapi vil ég heldur ekki banna allt sem mér finnst vont bara út af því að mér finnst það vont. Þannig að ég spyr aftur hv. þingmann: Er ekki mikilvægt að horfa alltaf á heildarmyndina þegar við ræðum svona hluti? Þarna er náttúrlega verið að tala um matvælaframleiðslu, um fæðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og vangavelturnar. Þótt ég hafi skoðun á málinu núna án þess að hafa séð þessi gögn þá útilokar það ekki að ég skipti um skoðun þegar ég sé gögnin, sér í lagi ef þau fela í sér einhverjar virkilega góðar ástæður fyrir því að veiða þessa hvali. Mér dettur eitt í hug. Það er t.d. að hvalirnir éti svo mikinn fisk að það setji einhvern veginn lífkerfið í uppnám. Það eru góð rök. En þá væri það samt sem áður ill nauðsyn, svona eins og fangelsi og annað sem við álítum ekki jákvætt í samfélaginu okkar og myndum ekki beita eða byggja eða gera nema vegna þess að við teldum okkur tilneydd. Í því skyni getur vel verið að við þurfum að veiða þessa hvali. Ég hef bara ekki séð neitt á borð við það enn þá sem mér finnst sannfærandi, kannski kemur það í ljós við þetta, það má vel vera. Ég er alltaf til í að skipta um skoðun ef ég fæ ný gögn, það er reyndar beinlínis í grunnstefnu Pírata og ætti að vera almenn skynsemi, en er því miður ekki eins og frægt er orðið. Hvað varðar tilfinningarök þá borða ég einmitt eins og hv. þingmaður kjöt og vil helst bara borða kjöt ef ég kemst upp með það samkvæmt læknisráði og fólki sem ég umgengst. En ef vinaríki okkar og ríki sem við viljum vera í slagtogi við siðferðilega, ríki sem stunda lýðræði, eru á móti pyndingum og dauðarefsingum o.s.frv., ef þau ríki væru jafn hatrammlega á móti beljudrápi og þau eru gegn hvalveiðum, þá myndi ég sennilega styðja það að við myndum banna beljudráp, jafnvel þótt mér finnist persónulega ekkert að því að drepa og borða þær eins og er. Það er þróunin sem mér er annt um, siðferðisþróunin, yfir mörg hundruð eða þúsund ára tímabil sem mér þykir svo vænt um. Ég vil 

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um þingsályktunartillögu um endurmat á hvalveiðistefnu Íslands. Ég verð að segja það að mér þykir þessi þingsályktunartillaga stórfurðuleg, alla vega af tveimur ástæðum ef ekki fleiri. Tillagan gengur út á það að fela forsætisráðherra að endurmeta hvalveiðistefnu Íslendinga og greina þjóðhagslegt mikilvægi veiðanna. Ég velti því fyrir mér hvernig hv. þingmönnum datt hreinlega í hug að fela forsætisráðherra það verkefni en ekki viðkomandi fagráðherra, hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Ég ætla reyndar að fá að kasta því fram að ég velti fyrir mér hvort ekki sé um að ræða stríðni flutningsmanna, hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, 1. flutningsmanns, og Jóns Steindórs Valdimarssonar, sem flutti þessa þingsályktunartillögu áðan í fjarveru hennar, sérstaklega í ljósi þess að hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði áðan að hann væri eiginlega á móti hvalveiðum, en ekkert brjálæðislega mikið. Þetta virðist því ekki fyrst og fremst snúast um að viðkomandi þingmenn hafi brennandi sterka skoðun á því að stöðva hvalveiðar, heldur að hv. þingmenn vilji aðeins notfæra sér það að hæstv. forsætisráðherra hefur oft og tíðum tjáð sig um hvalveiðar og sá flokkur sem hún stendur fyrir hefur almennt ályktað sem svo að hann sé á móti hvalveiðum. Það vill samt engu að síður þannig til að samkvæmt okkar forsetaúrskurði, hvaða ráðherrar hafa með hvað gera, þá er þessi málaflokkur hreinlega undir öðrum ráðherra. Ég átta mig alveg á því að forsætisráðherra er verkstjóri í ríkisstjórninni og getur komið að ýmsum málum. Þetta er nú ein ástæðan fyrir því að ég furða mig mjög á þessari þingsályktunartillögu. Hin ástæðan er sú að flutningsmennirnir vilja að við matið verði horft til hagsmuna atvinnugreina eins og ferðaþjónustu og sjávarútvegs og tekið tillit til vísindarannsókna, dýraverndarsjónarmiða og hagsmuna sveitarfélaga. Öllu þessu er ég svo hjartanlega sammála, en ég hygg að hv. þingmönnum sé líka vel ljóst að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur einmitt falið Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að meta þjóðhagsleg áhrif hvalveiða og áhrif þeirra á aðrar atvinnugreinar. Sú stofnun skilaði skýrslu árið 2010 og þá kom skýrt fram að það teldist þjóðhagslega hagkvæmt að halda hvalveiðum áfram. En nú, átta árum síðar, þykir hæstv. ráðherra full ástæða til þess að þær niðurstöður verði endurmetnar miðað við þróun síðustu ára. Ég hygg að þessari skýrslu hafi átt að skila nú á haustdögum, þannig að við hljótum að eiga von á því að fá þessa skýrslu og þetta mat mjög fljótlega. Þá getum við tekið, að mínu viti, málefnalegar umræður byggðar á rökum sem ég geri ráð fyrir að Hagfræðistofnun muni safna og áhrifum á margar atvinnugreinar, m.a. ferðaþjónustuna. Ég lýsi mig fullkomlega tilbúna í þá umræðu. Ég er hvorki á móti hvalveiðum né hyggst ég berjast sérstaklega fyrir hvalveiðum, en mér finnst mjög mikilvægt að sjálfstæð þjóð hafi fullan rétt á því að nýta náttúruauðlindir sínar með sjálfbærum hætti. Ég myndi ekki vilja víkja frá þeirri mikilvægu staðreynd nema augljóst væri að það hefði áhrif á aðrar mjög mikilvægar atvinnugreinar. Nú komu flutningsmenn þingsályktunartillögunnar ágætlega inn á það að lagðar voru fram fyrirspurnir í þinginu, m.a. til hæstv. iðnaðar-, nýsköpunar- og ferðamálaráðherra sem kannast ekki við að slíkt hafi áhrif á ferðaþjónustuna. Það hefur alla vega ekki komið fram enn. Virðulegi forseti. Mig langar líka að setja þetta í aðeins annað samhengi. Nú þekki ég nokkuð vel til vestnorrænu landanna, ég sit í Vestnorræna ráðinu. Ágætir nágrannar okkar, Grænlendingar, stunda selveiðar og hafa gert svo lengi sem elstu menn muna, eða frá því byggð hófst á Grænlandi, að því er ég held, hreinlega til að komast af. Ég hygg að mörgu leyti að þetta séu með sjálfbærari veiðum þar sem Grænlendingar borða kjötið, það er mikilvæg fæða. Við skulum ekki ímynda okkur að allir geti orðið grænmetisætur á Grænlandi enda er þar nánast ekkert undirlendi þar sem hægt er að rækta grænmeti eða mjög lítið. Selveiðar eru þeim að sjálfsögðu, alveg eins og veiðar á öðrum villtum dýrum, gríðarlega mikilvægar. En það er ekki bara það að þeir borði kjötið heldur er skinnið mikilvæg afurð í föt og töskur og annað þess háttar. Beinin eru nýtt og úr þeim gera þeir skartgripi og annað sem er ákveðið auðkenni þeirra, og þetta er auðvitað líka mikilvægur hluti af ferðaþjónustunni. Aftur á móti tókst Evrópusambandinu á tímabili að „rústa“, ég ætla að nota það orð, markaði Grænlendinga fyrir selskinn með ákveðnu banni. Umræðan um bannið gerði það að verkum að Grænlendingar, þessi litla fámenna þjóð sem býr við mjög erfið skilyrði, áttu virkilega erfitt með að koma tveimur helstu útflutningsvörum sínum á framfæri á markaði. Evrópusambandið hefur að vísu bakkað með það og til staðar þarf að vera ákveðin vottun fyrir því að um sjálfbærar veiðar sé að ræða. Ég ætla að ítreka það að ég er alls ekki hlynnt því að gengið sé á náttúruauðlindir eða dýrastofna með einhverjum hætti, við þurfum alltaf að huga að sjálfbærri nýtingu. En ég hef bara séð það eigin augum hvað þetta skiptir Grænlendinga miklu máli og hvað þessi umræða hafði mikil áhrif á Grænlendinga. Þó ekki sé nema gagnvart málum af þessu tagi finnst mér mjög mikilvægt að Íslendingar standi í lappirnar fyrir því að fá að nýta sínar náttúruauðlindir og lifandi verur í sjónum að því gefnu að við hugum að sjálfbærum veiðum. Þá vil ég bara minna á, eins og ég sagði áðan, að ég er mjög spennt fyrir þessari skýrslu Hagfræðistofnunar. Ef niðurstaðan yrði önnur en áður eða ef niðurstaðan yrði sú að við værum að ganga á stofninn með einhverjum hætti mundi ég segja að við ættum að stoppa veiðar eða setja mjög mikil mörk á þær. Nýverið var í Morgunblaðinu frétt sem bar heitið „Viðkvæm en ekki í hættu“. Ég ætla að fá að vitna aðeins í þá frétt, hún er ekki mjög löng, með leyfi forseta: „Langreyður er ekki lengur flokkuð sem tegund í hættu á heimslista Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna. Tegundin er nú flokkuð sem viðkvæm. Talið er að fjöldi dýra af tegundinni hafi tvöfaldast frá því á sjöunda áratugnum og eru þau nú talin vera um 100 þúsund í höfum heimsins, að því er fram kemur í Morgunblaðinu í dag.“ Ég ætla að láta þessu lokið en áhugasamir geta að sjálfsögðu lesið fréttina betur. Ég held að þetta sé grunnatriði. Hvort sem um er að ræða veiðar á hval eða hreindýrum, rjúpu eða lunda eða hvað það kann að vera, eigum við alltaf að hlusta á vísindamennina þegar kemur að því að þeir meti stofninn og hvort veiðar séu sjálfbærar. Við eigum aldrei að ganga þannig um landið okkar eða þær lífverur sem hér lifa að þær séu í hættu. Mér finnst því mikilvægt, eins og ég hygg að íslensk stjórnvöld hafi gert í gegnum tíðina, að tala þessari röddu. Við höfum almennt staðið vörð um rétt okkar til að nýta náttúruauðlindir fyrir Íslendinga. Við höfum líka gert það á vettvangi Vestnorræna ráðsins og höfum tekið að okkur að tala þessari röddu innan Evrópusambandsins, t.d. þegar við hittum fulltrúa þess. Þá hafa hvalveiðar Íslendinga komið til tals, en þó meira selveiðar Grænlendinga og grindhvalaveiðar Færeyinga. Ég sakna þess að hv. þm. Þorsteinn Víglundsson sé ekki hér í salnum því að ég sé að hann er einn af flutningsmönnunum. Ég veit að hv. þingmaður fór einmitt til Færeyja og upplifði það þegar þeir smala grindhvölunum þar inn. Ég man að hann talaði um að það hefði verið mjög sérstök upplifun og það hefði kannski svolítið breytt afstöðu hans til málsins að sjá þá samfélagslegu hefð sem var í kringum það. Við sjáum myndir af þessu og okkur finnst þetta hræðilegt. Þarna flæðir blóð út um allt en þetta er samfélagsleg hefð og hvölunum er skipt á milli heimila, allir fá sinn hlut. Sérstaklega er hugað að þeim sem fátækari eru svo að þeir fái örugglega hluta af fengnum. Að mörgu leyti er þetta fallegt út frá félagslegu sjónarhorni. Ég gæti svo sem talað lengi um þetta mál, en ég ítreka enn og aftur að ég vil bíða niðurstöðu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Ég vil vita afstöðu vísindamanna til stofnanna og hvort talið sé að það séu önnur atriði 

Herra forseti. Það er erfitt að gera við því þegar menn og konur og hv. þingmenn verða furðu lostnir yfir þingmálum sem hér eru flutt. Fyrst var minnst á það að ég hefði sagt að ég væri ekki mjög áhugasamur um málið og þess vegna hlyti mér að hafa gengið til stríðni með því að vera á þessu máli. Ég er auðvitað mjög áhugasamur um málið, ég var að tala um að ég brynni ekki fyrir því í því samhengi að mér þætti ljótt í sjálfu sér að deyða hval. Það var á þeim forsendum sem ég talaði um að ég væri ekki áhugasamur. Ég er mjög áhugasamur um að við högum okkur þannig að það skaði ekki íslenskt samfélag. Af hverju forsætisráðherra? Ég veit það ekki. Kannski erum við bara svona stríðin, kannski er komið svona stríðnispúkafélag í þingið, líkt og aðrir flokkar hafa komið sér upp fýlupúkafélagi. Það kann vel að vera. Ástæðan er að sjálfsögðu sú að hvalveiðarnar snerta mjög marga þætti og eins og hv. þingmaður réttilega nefndi er hæstv. forsætisráðherra verkstjóri ríkisstjórnarinnar. Það er talað um að standa í lappirnar og að sjálfstæð þjóð hafi fullan rétt til að nýta sér sínar auðlindir. Þetta er svona orðræða sem mér finnst alltaf svolítið vond. Það er erfitt að rökræða við fólk á þessum forsendum. En að láta sér detta í hug að bera saman hvalveiðar nútímans á Íslandi við grindhvalaveiðar Færeyinga og þann þátt sem þær skipa í færeysku samfélagi eða frumbyggjaveiðar Grænlendinga, finnst mér eiginlega vera algjörlega út í hött. 

Virðulegur forseti. Ef ég hef sagt að hv. þingmaður hefði ekki mikinn áhuga á málinu hef ég mismælt mig. Ég held að hv. þingmaður hafi örugglega mjög mikinn áhuga á þessari þingsályktunartillögu sem hann mælti fyrir og ætla ekki að gera honum neitt annað upp. En það var þessi umræða um hversu mikilvægt væri að banna hvalveiðar. Ég lét að því liggja að það væri ákveðin stríðnistónn, sem er stundum bara gaman að, við getum alveg gantast og strítt hvert öðru aðeins, í því að velja hæstv. forsætisráðherra til að fara fyrir málinu. Jú, hæstv. forseti er verkstjóri ríkisstjórnarinnar, en að sama skapi má spyrja: Hvar lægju mörkin ef við myndum vilja endurskoða einhverja mikilvæga stefnu okkar Íslendinga? Hvað með heilbrigðismál eða lýðheilsumál sem er málefni sem flæðir yfir marga málaflokka? Ættum við þá að fela forsætisráðherra að endurmeta slíka stefnu? Rök mín voru fyrst og fremst sú, virðulegur forseti, að með þeim rökum sem hv. þingmaður færði fram hér áðan þá gætum við í rauninni falið hæstv. forsætisráðherra nánast allt. Ég hygg að flutningsmenn hafi valið mjög sérstaklega þann ráðherra sem átti að fara fyrir þessu ákveðna máli. Það er bara mín kenning, hvort sem hv. þingmaður telur mig hafa rétt fyrir sér eða ekki í þeim efnum. Mér þykir engu að síður, hv. þingmaður og virðulegur forseti, full ástæða til þess að skoða hvalveiðar okkar í samhengi við aðrar veiðar því að við eigum margt sameiginlegt með þessum þjóðum sem ég nefndi. Það er mikil hefð fyrir hvalveiðum hér á Íslandi. Ég ítreka enn og aftur: Ég hef engan sérstakan áhuga á hvalveiðum eða hvalkjöti með einum eða öðrum hætti, þetta snýst um þá mikilvægu afstöðu að við séum sjálfstætt ríki og við getum 

Herra forseti. Já, margur heldur sig mig, eða mig sig, varðandi þetta með stríðnina, það getur vel verið að þingmenn taki upp á því að vera stríðnir, en málið er engu að síður alvarlegt og okkur er ekki nein sérstök stríðni í hug. Hins vegar er ríkisstjórnin samsett af þremur flokkum, býsna keimlíkum, enda eru þeir meira og minna sammála um alla hluti. Við urðum nú vitni að því í umræðu og atkvæðagreiðslu um frumvarp til fjárlaga, þar slitnaði ekki á milli í nokkru einasta máli. Þó leynast svona mál sem maður hélt að væri hugsanlega örlítill ágreiningur um og akkúrat þar á meðal er þetta mál. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að vita hvaða hug ríkisstjórnin hefur í þessum málum öllum. Þess vegna er eðlilegt að beina fyrirspurninni í þennan farveg, enda hefur forsætisráðherrann í hendi sér hvaða ráðherra hann hefur í ríkisstjórninni, hvaða ráðuneyti hann hefur í ríkisstjórninni og hvernig verkaskiptingin er í ríkisstjórninni. Við erum einmitt að fjalla núna um skipan verkefna í ráðuneyti og þar ræður forsætisráðherrann öllu, þannig að ég vorkenni honum þá ekkert ef hann þarf að fá álit frá sjávarútvegsráðherra eða nýsköpunarráðherra. Hann spjallar bara við þá og biður um að bæta inn smá bút í sína vinnu, það er ekkert vandamál.

Virðulegur forseti. Ég hygg einmitt að það sé okkar hér að samþykkja hvernig verkaskiptingin er, enn sem komið er alla vega. Ég held að það sé þess vegna sem hv. þingmaður meðal annarra glími við ákveðnar breytingartillögur um verkaskiptingu í ríkisstjórninni. En ég hef svo sem litlu við þetta að bæta. Ég held líka, virðulegur forseti, að við hv. þingmenn séum að stríða svolítið hvert öðru hérna uppi og það er líka allt í lagi. Ég ætla að leyfa mér að halda, vegna þess að ég og hv. þingmaður þekkjumst ágætlega og unnum saman í ríkisstjórnarsamstarfi ekki alls fyrir löngu, að svona þingsályktunartillaga hefði ekki komið fram hjá okkur í þeirri ríkisstjórn, alla vega hefði henni ekki verið beint til hæstv. forsætisráðherra heldur miklu frekar viðkomandi fagráðherra. Punkturinn minn er kannski sá sem ég kom ágætlega inn á í ræðu minni, virðulegur forseti, að það stendur yfir mat á áhrifum hvalveiða á aðrar atvinnugreinar. Það er jafnframt verið að skoða aðra þætti eins og fæðunýtingu þeirra og þess háttar, þannig að við munum von bráðar fá slíka niðurstöðu. Í kjölfar þess verður full ástæða til að ræða þessi mál frekar, því að eins og við vitum þá þarf að taka nýja ákvörðun fyrir næsta ár. Hvalveiðitímabilinu lýkur í lok þessa árs og þá þarf að taka ákvörðun um það hvað má veiða mikið og með hvaða hætti þannig að málið mun klárlega vera hér til umræðu. En ég hygg að eðlilegra væri að það væri á forræði viðkomandi ráðherra og kæmi svo auðvitað til umræðu í þinginu, því að við eigum að sjálfsögðu að hafa skoðun á þessu ágæta máli. Það sem ég var að leggja áherslu á í ræðu minni er að mér finnst mikilvægt að við fáum þessi gögn hingað inn og byggjum afstöðu okkar á slíkum gögnum og greiningu frekar en tilfinningarökum og stríðni.

Virðulegi forseti. Ég er ekki með eiginlegar spurningar en kannski mótrök við ræðu hv. þingmanns sem ég þó kann að meta. Þingmaðurinn er málefnalegur eins og ávallt. Í fyrsta lagi eru það selveiðar Grænlendinga. Ég skil það mætavel, eins og ég fór yfir í ræðu minni áðan, að góðar ástæður geta verið fyrir því að gera hluti sem manni annars er illa við, þess vegna t.d. byggjum við fangelsi. Ég er ekkert hlynntur fangelsum en ég veit að það þarf að byggja þau, þau eru eina úrræðið sem okkur hefur dottið í hug hingað til til þess að takast á við ákveðna hegðun sumra einstaklinga. Ef það er þannig að gjörvallur efnahagur þjóðríkis eða lifibrauð hvíli á því að drepa sel þá gott og vel. En mér finnst svo bersýnilegt að það er ekki tilfellið þegar kemur að hvalveiðum á Íslandi. Það er bersýnilegt að mataröryggi okkar kemur þessu ekkert við og sömuleiðis er sala á hvalkjöti hverfandi hluti af hagkerfi okkar. Mér finnst það því mjög augljóslega ekki gilda hér, en get alveg samþykkt að önnur rök gætu auðvitað réttlætt það bara eins og alltaf. Mig langaði líka að nefna það sem hv. þingmaður sagði um að sjálfstæð þjóð hefði fullan rétt á að nýta auðlindir sínar. Ég hef ekki rekist á nokkurn mann sem mótmælir því. Þegar ég segi að mér finnist að við eigum að banna hvalveiðar er ég að stinga upp á því sem íslenskur þingmaður. Ég er að stinga upp á því að Alþingi geri það, ekki að ákvörðunin verði færð úr landi heldur að við tökum ákvörðun með hliðsjón af væntingum annarra. Það er eðlilegur hluti af hegðun. Það eru alls konar hlutir sem ég ræð í mínu eigin fari, en ég ræð ekki hvernig aðrir bregðast við. Ég ræð ekki hvað öðrum finnst um það. Auðvitað mótar maður hegðun sína í samræmi við væntingar annarra. Það er fullkomlega eðlilegt milli þjóðríkja sem einstaklinga. Ég er með fleiri punkta, en kannski við byrjum bara á þessum tveimur fyrst tíminn er svona knappur.

Virðulegur forseti. Ég hygg að við þurfum að horfa á selveiðar Grænlendinga út af því að við erum að ræða þær sérstaklega sem mikilvægan hluta af atvinnusköpun þeirra og atvinnustefnu. Ég vil síður líkja þeim við fangelsi þó að ég viti að hv. þingmaður hafi kannski ekki beint verið að meina það. En hv. þingmaður kom inn á það að hvalveiðar hefðu ekkert með mataröryggi okkar að gera og ég get verið fyllilega sammála því. Ég efast um að Íslendingar borði mjög mikinn hval. Meiri hlutinn af þessu fer til útflutnings. En eins og ég kom inn á hér áðan, í andsvari við hv. þingmann, finnst mér svo mikilvægt, þegar við ræðum þessa þætti, að horfa á stóru myndina. Nú ætla ég ekki að segja að ég sé sérfræðingur í því hvert kolefnisspor hvalveiða er, en ég þekki þó alla vega til þess að hvalveiðifyrirtækin hafa farið að nota selspik, eða fituna, til að drýgja olíu á skipin sín, sem ég held að sé mjög umhverfisvænt og ætti að fækka kolefnissporum. Þetta eru auðvitað gríðarlega stórar skepnur og gefa þar af leiðandi mjög mikið kjöt og þegar við ræktum matvæli, sem hafa mikið verið til umræðu hér og úti í samfélaginu, verðum við líka að átta okkur á því að okkur er stöðugt að fjölga og við þurfum að brauðfæða þennan heim. Þá velti ég fyrir mér: Hvar eigum við að setja mörkin? Bíddu, af hverju er þessi matvælaframleiðsla verri en hin? Ef við erum að raða þessu í slíka flokka er þá ekki mikilvægt að við höfum heildarmyndina, að við getum lagt mat á það hver eru kolefnissporin við þetta versus eitthvað annað? Þá kemur að þessu, að við eigum að ákveða hvernig við nýtum náttúruauðlindir okkar. Ég ber virðingu fyrir sjónarmiðum þingmannsins ef hann vill banna hvalveiðar. En mér finnst að slíkar skoðanir ættu kannski að byggja meira á faglegum rökum. Það var bara mín afstaða. Og ég vona að hv. þingmaður virði það við mig að það sé afstaða mín. Ég kem inn á hitt í næsta andsvari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Ég ætla ekki að svara því sem hv. þingmaður fór út í, bara þakka henni fyrir samskiptin, við erum að skiptast á punktum og rökum. Hv. þingmaður nefndi að henni þætti það skrýtið að beina þessu til forsætisráðherra. Ég vil bara bendi á að það er mjög einföld breyting; ef umhverfis- og samgöngunefnd kemst að þeirri niðurstöðu að málið eigi frekar heima hjá öðrum ráðherra þá er ekkert mál að breyta því. Mér finnst það alla vega ekki vera stór punktur, ágæt athugasemd og sjálfsagt alveg rétt, ég þekki það hreinlega ekki að óathuguðu máli. En ég vil halda því til haga að þótt ég sé sjálfur hlynntur banni á hvalveiðum þá hef ég ekki enn lagt fram þingmál þess efnis. Ég tel réttu leiðina vera þá að fara þessa leið, að fá upplýsingarnar fram. Þótt ég þurfi ekki upplýsingar til þess að móta þessa tilteknu ákvörðun enn koma þær auðvitað að gagni, fyrir utan það að ég ber ómælda virðingu fyrir því að það þurfi gögn og sannfæringu, að það þurfi að hafa fyrir því að sannfæra annað fólk. Mér finnst það sjálfsagt. Eins og ég segi hef ég ekki lagt fram mál til þess að banna hvalveiðar og myndi ekki gera það án þess að fara í þessa vinnu fyrst vegna þess að ég virði það einmitt við hv. þingmann, aðra þingmenn og alla aðra að við nálguðumst málið út frá misjöfnum forsendum. Ef hv. þingmaður þarf þau gögn þá er það virðingarvert og fínt - þau atriði eru í skoðun, segir hv. þingmaður. Ég vildi hins vegar nefna það sérstaklega að ég legg ekki þessar forsendur til grundvallar afstöðu minni til hvalveiða eins og er. Eins og alltaf þegar inn koma gögn gætu þau komið mér stórlega á óvart. Kannski kemur í ljós að hvalveiðar séu ofboðslega mikilvægar vegna loftslagsbreytinga eða eitthvað, þá skipti ég bara um skoðun eins og hef gert áður; það hefur reyndar reynst merkilega lítið óvinsælt.

Virðulegi forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni einmitt sérstaklega fyrir þessi orð hans um mikilvægi þess að þegar við tökum slíka afstöðu hér á þingi þá liggi öll gögn fyrir. Ég held að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála um það. Ef við værum hér að ræða bann við hvalveiðum þyrftum við mikil og góð gögn þar að lútandi. En reyndin er sú að við erum ekki hér að ræða bann við hvalveiðum heldur erum við að ræða þessa þingsályktunartillögu um að fela forsætisráðherra að endurmeta hvalveiðistefnu Íslendinga. Bara svo að ég komi aðeins inn á það að hv. þingmaður var að spyrja mig út í þetta varðandi forsætisráðherra: Viðkomandi þingsályktunartillaga mun nú eftir þessa umræðu væntanlega fara til umræðu í atvinnuveganefnd.  Við hv. þingmaður áttum orðastað um það á hverju þetta byggði og væntingar annarra. Ég hef staðið fyrir því að við eigum að hafa sjálfstæða stefnu og við eigum að hafa val um að nýta og njóta okkar náttúru svo lengi sem það sé sjálfbært. Hv. þingmaður kom inn á það að hann geti haft þessa afstöðu sem íslenskur þingmaður, en það byggir samt á annarri afstöðu sem er þarna úti. Það er kannski punkturinn sem ég er að reyna að benda á, því að slík afstaða hefur oft byggst á ákveðnum misskilningi eða jafnvel röngum upplýsingum. Þannig að mér finnst mjög mikilvægt að við hér inni 

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um tillögu sem snýst um að endurskoða hvalveiðistefnu og leita upplýsinga. Forsætisráðherra er hér kvaddur til, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hafði á orði áðan, vegna þess að ég hygg að hvalveiðar séu ekki bara spurning um hvalveiðar. Þetta er stórpólitísk spurning sem varðar svo margt, t.d. stöðu og orðspor Íslendinga í alþjóðasamfélaginu. Þetta varðar ýmsar atvinnugreinar aðrar en hvalveiðar og þess vegna hygg ég að það sé eðlilegt að fá að kveðja til forsætisráðherrann. Ég held að það þurfi ekki að hafa mörg orð um almenningsálitið í heiminum um þessar veiðar og álit annarra þjóða á þeim. Ég held að það sé mjög á brattann að sækja fyrir hvalveiðisinna að hafa áhrif á það og ég held að ekki þurfi heldur að hafa mörg orð um þau áhrif sem hvalveiðar hafa á orðspor Íslendinga, en upplýsingar eru alltaf nauðsynlegar, þær eru alltaf til góðs. Það er stundum talað eins og hvalveiðar séu nokkurs konar þjóðhættir, þær séu þjóðleg iðja og það er jafnvel látið liggja að því að með því að leggjast gegn hvalveiðum sé verið að leggjast einhvern veginn gegn lífsháttum veiðimannasamfélags við nyrsta haf, að hér séu nokkurs konar frumbyggjaveiðar. Ég held að það sé á misskilningi byggt. Við Íslendingar höfum ekki langa sögu eða hefð um hvalveiðar. Við höfum hins vegar langa hefð um hvalreka. Margbrotnar reglur giltu um hvalreka eins og kemur fram t.d. strax í Grágás, elstu lögbók Íslendinga. Hins vegar voru hvalveiðar stundaðar við Ísland fram eftir öldum, sérstaklega af Böskum og svo Norðmönnum, allt þar til að Íslendingar settu bann við hvalveiðum hér við land árið 1915. Ég held raunar að ég megi segja að það sé fyrsta hvalveiðibann sem var sett á í heiminum. Markvissar og skipulagðar veiðar Íslendinga á hval hefjast svo ekki fyrr en í kringum árið 1935 þannig að ef við Íslendingar lítum á hvalveiðar sem frumbyggjaveiðar er kannski hægt að segja að það hafi tekið þessa frumbyggja 1000 ár að hefja veiðarnar. Árið 1948 er Hvalur hf. stofnaður og það var eins og við vitum mjög öflug starfsemi þess félags meðan enn var markaður fyrir hvalaafurðir. Sú tíð er nú að mestu liðin. Þessar veiðar virðast stundaðar af einhvers konar þrjósku og ætlaðar til þess, eins og fram hefur komið í umræðum hér, að láta ekki segja sér fyrir verkum, vera sjálfstæð þjóð hvað sem á gengur og hvað sem það kostar, þetta séu sem sé nokkurs konar þjóðháttaveiðar, grundvallaratriði í íslenskri sjálfsmynd og íslenskri lífsafkomu. Þannig er það samt ekki. Ég ætla ekki að fara að rekja hér frekar sögu hvalveiða við Ísland. Ég bendi einungis á að það er hæpið að tala um þessar veiðar í sömu andrá og við tölum um grindhvalaveiðar Færeyinga eða ef við tölum um selveiðar á Grænlandi. Þetta er ekki stór þáttur í lífsafkomu okkar og sjálfsmynd. Þetta er utan við það. Á köflum virka hvalveiðar á mann dálítið eins og veiðar á stórum dýrum, eins og á fílum eða jafnvel ljónum í Afríku, og menn láti síðan mynda sig með bráðina. Þetta heitir á erlendum tungum „trophy“, þ.e. minjagripur, þetta eru nokkurs konar minjaveiðar eða minjagripaveiðar. Kannski má líka kalla þetta sæmdarveiðar. Einhvern veginn virka þessar hvalveiðar dálítið á mann eins og svona veiðar, frekar en að þessar veiðar séu beinlínis hefðbundinn atvinnuvegur sem sé iðkaður til að hagnast á honum. Það liggur ljóst fyrir að fyrir langreyðarkjöt er aðeins markaður í Japan og markaðsaðgangur fyrir hvalkjöt í Japan hefur verið mjög erfiður vegna lítillar eftirspurnar. Japönsk stjórnvöld hafa ekki sýnt því mikinn áhuga að þetta kjöt sé flutt inn. Það hefur gengið upp og ofan að koma því á markað þar og eins og við vitum er það að flytja kjötið nánast eins og um sé að ræða nokkurs konar vopnaflutninga. Kristján Loftsson hefur meira að segja viðurkennt þetta. Hann sagði í viðtali við Morgunblaðið þann 25. febrúar árið 2016, með leyfi forseta: „Ef við hefðum vitað hvað var í vændum í Japan þegar við hófum aftur hvalveiðarnar 2009, eftir 20 ára hlé, hefðum við aldrei byrjað aftur.“ Kristján nefndi hins vegar ekki í þessu viðtali að alþjóðleg viðskipti með hvalkjöt hafa verið bönnuð samkvæmt CITES-samningnum sem er samningur um alþjóðaverslun með afurðir dýra í útrýmingarhættu. Langreyður hefur verið á heimslista yfir dýr í útrýmingarhættu. Hvort sem við vefengjum það eða ekki hefur verið litið á verslun með hvalkjöt á alþjóðavísu nánast eins og verslun með fílabein. Úr því að talið berst að verslun með kjöt er vert að segja að ekki lýgur Bændablaðið. Í frétt í því 16. apríl árið 2014 kemur fram að hvalveiðar Íslendinga hafa valdið því að íslenskt lambakjöt var ekki auglýst í Whole Foods verslununum í Bandaríkjunum árið áður og því hafi markmið um söluaukningu frá árinu 2012 ekki gengið eftir. Þetta kom fram hjá Ágústi Andréssyni, formanni Landssamtaka sláturleyfishafa, á aðalfundi sauðfjárbænda árið 2014. Þannig er samhengi milli hvalveiða þessa fyrirtækis, Hvals hf., og bakslags í markaðssetningu á íslensku lambakjöti í Bandaríkjunum. Almennt talað takast kannski á í þessu máli tvenns konar sjónarmið, annars vegar það lífsviðhorf sem kveður á um að mönnum sé heimilt að veiða það sem þá lystir og bara næstum því skylt að gera það, að dýralíf og náttúrufar sé manninum til ráðstöfunar og nytja eins og honum þykir henta, og hins vegar það lífsviðhorf að horfa ekki á manninn sem herra jarðarinnar heldur hluta af vistkerfi jarðar og hann þurfi þá sífellt að hafa í huga hvernig það sem hann gerir og aðhefst hefur áhrif á þetta vistkerfi. Samkvæmt þessari sýn hefur allt líf gildi og verðmæti í sjálfu sér, utan við manninn, og manninum 

Virðulegur forseti. Ég ætlaði að láta þessum ræðum mínum í dag lokið, en ég hygg að hv. þingmaður hafi verið að vísa aðeins í orð mín og ég biðst afsökunar að ég datt örlítið út, en ég held að hann hafi verið að velta þessu fyrir sér þegar ég líkti þessu við Grænland og Færeyinga. Er það ekki rétt skilið hjá mér? Hann vildi meina að það væri ekkert mikið líkt með þessu. Um það vil ég segja að ég hef fullan skilning á því að þetta eru ekki algjörlega sambærileg mál. Ég er alveg sammála þingmanninum þegar kemur að því. En þá langar mig líka að segja það, vegna þess að ég hef tekið það hlutverk að mér eftir setu mína í Vestnorræna ráðinu að vera einskær baráttumaður fyrir sjálfstæði Færeyinga og Grænlendinga og fyrir þeirra lífsviðurværi og viðurkenningu þeirra í alþjóðasamstarfi, að ég er nokkuð viss um að þessum ágætu þjóðum þykir stuðningur okkar við þeirra veiðar mjög mikilvægur. Ég hygg að þeim þyki líka mjög mikilvægt að við, nú nota ég aftur sama orðalag, stöndum í lappirnar gagnvart áskorunum sem koma utan frá um að hætta hvalveiðum, að því gefnu að þær áskoranir séu ekki byggðar á vísindalegum grunni. Hv. þingmaður notaði orðið hvalveiðisinnar og taldi að það fækkaði stöðugt í þeim hópi. Þá ætla ég að ítreka það að ég ætla ekki að flokka mig sem hvalveiðisinna frekar en ég er virkjunarsinni. Hugmyndir mínar og það sem ég var að reyna að færa rök fyrir áðan gengu einfaldlega út á það að mér finnst mjög mikilvægt að þegar við tökum svona ákvarðanir þá byggi þær á einhverjum rökum, raunverulegum vísindalegum rökum, annaðhvort um áhrif á stofninn, sem er held ég mikilvægasti þátturinn, eða mikilvægi 

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek það strax fram að ég hef ekki flokkað hv. þingmann í hópi einhverra sinna, hvort sem það eru hvalveiðisinnar eða andstæðingar, heldur geri mér grein fyrir því að hún vill einfaldlega safna upplýsingum og taka síðan afstöðu til málsins á grundvelli þeirra. Grænland og Færeyjar. Ég styð baráttu Grænlendinga og Færeyinga fyrir lífsháttum sínum og fyrir varðveislu lífshátta sinna. Mér finnst það mjög mikilvægt að við varðveitum fjölbreytni í lífsháttum fólks yfirleitt og tek undir með hv. þingmanni í því að styðja Grænlendinga og Færeyinga til sem mestrar sjálfsstjórnar. Mér finnst hins vegar að Hvalur hf. sé kannski svolítið eins og laumufarþegi í þeirri baráttu. Mér finnst að hvalveiðar Íslendingar geti með engu móti verið sambærilegar við veiðar og lífshætti fyrrgreindra þjóða, einfaldlega vegna þess, eins og ég taldi mig nú rekja í ræðu minni, að hvalveiðar hafa ekki verið stundaðar af Íslendingum, þær voru ekki stundaðar í 1000 ár af Íslendingum, heldur voru stundaðar af öðrum þjóðum. Hér er um að ræða nokkurs konar stóriðju og hálfgerðan verksmiðjurekstur sem með engu móti er hægt að tala um sem einhvers konar lífshætti náttúrufólks.

Virðulegur forseti. Ég held að ég kunni að vera ósammála hv. þingmanni er kemur að því að við eigum að taka ákvarðanir um nýtingu ákveðinna dýrastofna út frá því hvort einhver hefð sé fyrir því. Ef við tökum Grænlendinga og Færeyinga sem dæmi þá eiga Grænlendingar mjög erfitt með að rækta annan mat og þeir eru mjög vanir því að veiða villt dýr. Það er líka þannig að aðstæður á Grænlandi, efnahagur og annað, kalla mjög á það. Í Færeyjum er það ekki svo. Færeyingar eru á blússandi siglingu og þar er hagvöxtur mikill og smjör drýpur af hverju strái, alla vega eins og stendur. Þeir hafa engu að síður haldið áfram grindhvalveiðum sínum sem eru auðvitað fyrst og fremst út frá einhvers konar hefð. En ég held að það sé mikilvægt að horfa á veiðar og nýtingu dýra fyrst og fremst út frá stöðu stofnanna hverju sinni og rétt þjóða til að nýta slíkt. Hér er ákveðið fyrirtæki nefnt í þessari umræðu og ég hef í raun enga afstöðu til þess fyrirtækis. Í mínum huga er það bara einhver aðili sem er að veiða vegna þess að leyfi eru til staðar fyrir þá og ég geri ráð fyrir að það sé mjög dýrt að byggja upp báta og annað til að vinna hval. En einhvers konar verksmiðjuframleiðsla - þá langar mig aðeins að vísa í það sem ég var að fara yfir hér áður í ræðu og andsvörum. Þegar horft er til matvælaframleiðslu og til veiða á villtum dýrum og svo aftur á framleiðslu á mat, hvort sem það er svína- eða kjúklingabú eða laxeldi eða hvað það er, þá held ég að það sé líka ágætt að velta fyrir sér kolefnissporum og umhverfisþáttum í þessum efnum. Það er kannski það sem ég var að tala um í stóru myndinni, mikilvægi þess að horfa á stóru myndina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er hjartanlega sammála því að þetta snýst um það að við eigum að vega og meta alla hagsmuni sem koma að þessu máli og síðan tökum við ákvarðanir á grundvelli þess. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. þingmanni, að það er blússandi góðæri og drýpur smjör af hverju strái í Færeyjum, enda nota Færeyingar til að mynda veiðigjöld til að fjármagna samfélag sitt. Tilfinningarök - hv. þingmaður vék að tilfinningarökum og það er alveg rétt að við megum ekki bara láta stjórnast af tilfinningarökum. En mér hafa virst mestu tilfinningarökin í málinu vera einmitt þau sem snúa að því að Íslendingar hafi sem þjóð sérstakan heilagan rétt til að stunda hvalveiðar. Orðið sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson notaði áðan, þjóðernisþrjóskan - það eru mestu tilfinningarökin í málinu.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er í sjálfu sér hin ágætasta tillaga. Hún kom fram í fyrra, ef ég man rétt, a.m.k. hefur hún komið fram áður og ég skildi efni hennar betur þá. Ég velti fyrir mér þegar ég sá hana núna hvort það hefði gleymst að uppfæra hana í ljósi þeirrar staðreyndar að það er þegar verið að vinna hluta af því sem hér er farið fram á. Látum það vera, stjórnarandstaða þarf að leggja fram sín mál og merkja sér þau og það er bara eðli þingsins. Sjálfur hef ég tekið þátt í því og mun gera í framtíðinni. Ég ætla ekki að fara mjög djúpt í efni akkúrat þessarar tillögu. Mín persónulega skoðun er samt sú, þegar ég hef hlustað á marga flutningsmenn tillögunnar, að ef ég hefði verið í þeirra hópi hefði ég einfaldlega lagt fram tillögu um bann við hvalveiðum. Mér finnst pínulítið að löggjafarvaldið sé að færa framkvæmdarvaldinu of mikið vald. Ef meiri hluti Alþingis telur að það eigi að banna hvalveiðar á meiri hluti Alþingis bara að samþykkja um það stefnu. Látum það samt vera, þetta eru allt algjör smáatriði og ekki sögð í neinum skensisstíl heldur er þetta eingöngu mín afstaða til þessa máls. Ég er almennt mjög hlynntur því að Alþingi fjalli meira um að safna saman upplýsingum og taka upplýstar ákvarðanir þannig að ég er jákvæður gagnvart öllum tillögum í þá átt. Hvað varðar nákvæmlega þessa tillögu ætla ég ekki að lýsa yfir afstöðu til stuðnings eða andstöðu að öðru leyti en því sem ég hef þegar sagt. Mig langar einmitt að ræða aðeins um hvalveiðar. Eðli málsins samkvæmt hefur umræðan aðeins þróast í að snúast um þær. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að það er langt síðan ég hef orðið vitni að jafn innihaldsríkri og góðri umræðu og ég hef fylgst með í þessu máli. Hér erum við að ræða, að mér þykir mjög fordómalaust, skoðanir okkar á hvalveiðum, hefðum og líka hvaða sess og mikilvægi hefðir eigi að hafa, sjálfsákvörðunarrétt o.s.frv. Ég ætla aðeins að leyfa mér hér í lok dags, virðulegur forseti, að stinga mér út í þá laug eða jafnvel hefja mig aðeins á loft. Það þykir mér ekki leiðinlegt að gera. Ég hef í sjálfu sér ekki sérstaka skoðun á því fyrirbæri að veiða hval umfram það að veiða önnur dýr. Ég hygg að að einhverju leyti hafi svipuð viðhorf komið fram í máli hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar áðan. Ég vona að ég sé ekki að rangtúlka það neitt. Til að hætta mér ekki út í þá sálma að ég gæti gert það ætla ég að tala hér beint aftur um sjálfan mig, enda þykir mér það skemmtilegast. Ég hef ekki þá skoðun að maðurinn sé herra náttúrunnar heldur að maðurinn sé hluti af náttúrunni og að það sé í eðli náttúrunnar að dýr lifi hvert á öðru. Þau eru þannig hönnuð af einhverjum eða hafa þróast. Maðurinn er þar engin undantekning. Hins vegar ber ég mikla virðingu fyrir fólki sem hefur aðra skoðun, sem hefur þá skoðun að við eigum yfir höfuð ekki að drepa dýr, hvort sem það er á umhverfislegum forsendum, sem sumir hafa, siðferðislegum forsendum eða heilsufarslegum forsendum sem ég hef líka heyrt nefndar. Ég ber mikla virðingu fyrir því og hver og einn á að finna hjá sér sína ástæðu til þess. Ég er hins vegar þannig gerður að mér finnst eðlilegt að við veiðum okkur til matar. Ég sat með mörgum hv. þingmönnum og starfsmönnum Alþingis í hádeginu og þar borðuðum við kjöt og gengum vel að mat okkar þar þannig að fyrir mér er dýr dýr. Ég er ekki hrifinn af dýrarasisma, að eitt dýr sé talið æðra öðrum dýrum, að af því að okkur þyki eitthvert dýr gáfað eða göfugt megi ekki drepa það. Í því felst að heimsk og ógöfug dýr megi þá drepa og það er hugmyndafræði sem mér hugnast ekki. Hins vegar er ég mjög tilbúinn að samþykkja tilfinningarök sem voru nokkur nefnd áðan. Tilfinningarökum beitum við mjög oft og meira að segja hörðustu stuðningsmenn hvalveiða. Ég geng ekki svo langt að kalla þá hvalveiðisinna þótt ég sé vissulega sammála því að þeir séu til, en ég hef ekki enn hitt einn úr hópi hörðustu stuðningsmanna hvalveiða sem ekki beitir tilfinningarökum í einhverjum aðstæðum þegar kemur að einhverjum dýrum. Ansi stór hluti Íslendinga vill ekki lóuveiðar. Við viljum ekki veiða lóuna en það er í lagi að veiða rjúpuna. Er það Jónas Hallgrímsson og rómantíkin eða hver er ástæðan fyrir því að við borðum ekki lóu eins og Frakkar? Ég veit það ekki. Það eru tilfinningarök fyrir mörgum. Við borðum ekki hunda, það eru ekkert nema tilfinningarök heldur. Það er engin ástæða fyrir því að við ættum ekki að borða hund eins og kálf. Við höfum bara ákveðið, tilfinninga okkar vegna, að vega og meta hund og kálf ólíkt. Ég gef ekkert fyrir þá sem vilja hvalveiðar og gera lítið úr tilfinningarökum andstæðinga hvalveiða. Ég blæs á það. Ég talaði hins vegar um það áðan að það væri mín skoðun að maðurinn drepi dýr. Dýr drepa dýr og maðurinn er dýr í mínum huga. Hins vegar aðhyllist ég sjálfbærar veiðar og sjálfbæra nýtingu, ræktun eða hvað við köllum það, þegar við tölum um búsmala. Þar velti ég nefnilega fyrir mér hvalveiðum Íslendinga. Mér finnst við oft gleyma því í umræðunni, þrátt fyrir að ég hafi minnt á það mjög reglulega í þessum ræðustól, að undir sjálfbærni eru þrjár stoðir, umhverfisleg, efnahagsleg og samfélagsleg. Ég hygg, miðað við rannsóknir sem ég hef séð, að þau leyfi sem gefin eru út til veiða á hval uppfylli umhverfiskröfur, þ.e. gangi ekki um of á stofninn. Ég hef ekki séð annað. Það má vel vera að það sé til og ég hafi einfaldlega ekki fundið það. Mitt mat, miðað við þær upplýsingar sem ég hef, er að þess sé gætt. Þá eru hins vegar eftir tvær aðrar stoðir undir sjálfbærni. Uppfylla hvalveiðar efnahagslega þær kröfur sem við gerum í efnahagslegu stoðinni? Ég leyfi mér að draga það í efa. Ég hef ekki séð ársreikninga þess fyrirtækis sem stundar hvalveiðar og ég hef heldur ekki séð þá úttekt sem m.a. er kallað eftir hér á því hver séu heildarefnahagsleg áhrif hvalveiða á íslenskt samfélag. Þess vegna er ég tiltölulega jákvæður fyrir hugmyndunum sem hér liggja að baki. Þá er eftir þriðja stoðin sem er sú samfélagslega. Þar ætla ég að leyfa mér að fullyrða að hvalveiðar uppfylli ekki kröfur okkar sem eiga að standa undir samfélagslegu stoðinni undir sjálfbærni. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða, og svo getur einhver rekið það ofan í mig eins og oft er gert þegar maður fullyrðir, að það sé mitt mat - sáuð þið hvernig ég baktryggði mig þarna? - að samfélagslega séu hvalveiðar einfaldlega ekki sjálfbærar. Afstaða samfélagsins til hvalveiða, hvort sem það er Íslands eða stærri hluta veraldarinnar sem við öll byggjum, er orðin þannig að hvalveiðar séu ekki lengur sjálfbærar. Þess vegna er það mín skoðun að hvalveiðar Íslendinga séu ekki sjálfbærar og þess vegna er ég ekki hlynntur hvalveiðum Íslendinga. Ég vildi koma þessum hugleiðingum mínum inn í þessa umræðu, virðulegur forseti, m.a. af því að mér finnst við þurfa að gera okkur grein fyrir þessu með sjálfbærnina, að hún snúist ekki bara um að telja dýr. Hún snýst um miklu meira. Svo vildi ég líka nefna tilfinningarökin og minna þau sem harðast tala gegn því að einhverjum hugnist ekki að drepa hval vegna tilfinningaraka og biðja þau sem gera lítið úr þeim skoðunum að velta fyrir sér hvað þeim sjálfum finnst um lóuveiðar og máltíð úr litlum púðluhundi. Berum virðingu fyrir skoðunum hvert annars.

Virðulegi forseti. Mér er eiginlega skapi næst að endurtaka einfaldlega það sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé fór hérna yfir, ég var svo hjartanlega sammála ræðu hans. Mér fannst hún góð og rökföst. Mig langaði líka að nefna þetta með tilfinningarökin sem hefur aðeins verið fjallað um hérna. Án þess að vilja fara alveg út í undirstöður siðfræðinnar, enda væri það meira verk og þessi ponta sjálfsagt ekki endilega vettvangurinn, get ég a.m.k. sagt fyrir mig að andstaða mín við pyndingar, þrælkun og dauðarefsingar er mestmegnis tilfinningaleg. Mér finnst þessir hlutir ógeðfelldir og ég vil ekki að þeir séu viðurkenndir í samfélaginu. Ég gæti sjálfsagt alveg fært einhver efnahagsleg rök fyrir því, ég gæti eflaust tínt til einhverjar vísindalegar kannanir sem myndu hjálpa mér að sannfæra aðra um að þetta væru slæmir hlutir, en þegar allt kemur til alls er það ekki það sem ég byggi afstöðu mína gagnvart þessum hlutum á. Mér finnst þeir bara ógeðslegir og ég vil ekki sjá þetta. Ég vil ekki að þetta sé til. Í þeim skilningi finnst mér einmitt tilfinningarök alveg geta átt þátt að máli. Það útilokar ekki hin rökin, það útilokar ekki vísindaleg og efnahagsleg rök, enda styð ég málið og finnst sjálfsagt að gera þessa könnun, alveg óháð því hvað mér persónulega finnst um hvalveiðar, ekki bara vegna þess að ég tel það málefnalegt til að sannfæra aðra sem enn eru ósammála mér heldur líka vegna þess að mér finnst rétt að hafa það allt saman til hliðsjónar þegar endanleg ákvörðun er tekin. Þó að ég sé á móti hvalveiðum akkúrat núna og telji mig hafa nægar forsendur til að móta mér þá afstöðu hef ég t.d. ekki lagt til að þær verði bannaðar vegna þess að mér finnst rétt að svona hlutir liggi fyrir áður en að löggjafarsamkunda eins og Alþingi tekur slíka ákvörðun. Mér finnst það eðlileg málsmeðferð og málefnalegur liður í því að leyfa öllum að taka sína eigin ákvörðun á grundvelli þeirra gilda og forsendna sem hver og einn kýs. Nú er það með mig og þessa afstöðu eins og afstöðu mína yfirleitt - ég veit ekki alveg hvort ég þori að segja alltaf en a.m.k. langoftast - að ný gögn geta alltaf breytt henni. Ég er alltaf til í að skipta um skoðun ef ég séð einhver ný gögn eða ný rök sem hnekkja hinu eldra. Vel má vera að eitthvað komi fram í könnun sem yrði afleiðing af þessari þingsályktun ef tillagan verður samþykkt eða þeirri könnun sem ríkisstjórnin er að láta gera sem myndi breyta þessari skoðun minni, en skýrslan 2010 kom með þá niðurstöðu að þetta væri enn efnahagslega hagkvæmt, hvernig sem það var orðað, að ekkert væri því til fyrirstöðu að við gerðum þetta, en þrátt fyrir þá niðurstöðu er ég á móti hvalveiðum. Rök um að þetta sé efnahagslega hagkvæmt eða hvort ríkisstjórn eða ráðherra eða starfshópur hafi vegið og metið ímyndina út á við á móti efnahagslegum bata á einhvern ákveðinn hátt er ekki í sjálfu sér forsendan sem ég nota sjálfur til að mynda mér afstöðu gegn hvalveiðum. Forsenda mín er sú að ég tel að almennt eigi fólk og þjóðríki að koma fram þannig að það sé til fyrirmyndar. Mér finnst sjálfsagt að taka tillit til viðbragða annarra. Ég segi stundum við fólk og sjálfan mig: Þú ræður alveg sjálfur hvað þú gerir en þú ræður því ekki hvernig aðrir bregðast við. Ég tel það ekki á nokkurn hátt varhugavert þegar einstaklingur kýs sjálfur að tileinka sér hegðun eða orðfæri beinlínis til að láta einhverjum öðrum líða betur en ella. Mér finnst það sjálfsagt og mér finnst það eðlileg hegðun. Svo geta samskipti fólks farið út í einhvers konar kúgunarsamband þar sem t.d. fólk beitir andlegu eða tilfinningalegu ofbeldi og sannfærir fólk með þeim hætti. Ég tel ekki neitt slíkt vera í gangi hérna. Ég held að andstæðingar hvalveiða séu andstæðingar hvalveiða á afskaplega einlægum forsendum. Ég hef reyndar engar áhyggjur, svo ég segi það bara, af því að við myndum ofveiða hvali en afstaðan til dýradráps er réttilega misjöfn og réttilega er umdeilt hvort við eigum að drepa hitt eða þetta dýrið. Mér finnst það alveg eðlilegt. Mér finnst líka mjög leiðinlegt að hafa ekki meiri tíma til að ræða þessi mál vegna þess að mig langaði að fara aðeins yfir þetta með sjálfstæða þjóð sem hefur fullan rétt á að nýta auðlindir sínar. Ég endurtek það sem ég sagði áðan: Ég 

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, Bryndísi Haraldsdóttur, Guðmundi Andra Thorssyni og Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir umræðurnar sem voru, að ég tel, til nokkurrar fyrirmyndar. Smákerskni á köflum en það var allt í lagi, það er nú bara krydd í tilveruna. En efnislega voru þetta áhugaverðar umræður. Menn fóru um víðan völl og við ræddum svolítið á heimspekilegum nótum. Við ræddum líka um siðfræði og siðferði. Við fórum aðeins yfir dýraríkið og hvernig dýrin raðast upp, annaðhvort eftir gáfnafari eða merkilegheitum, eða raðast alls ekkert upp. Það sem ég tek út úr þessari umræðu, óháð formi tillögunnar sjálfrar eða hvert hún beinist og það allt saman, er að við séum meira og minna öll sammála um að mjög mikilvægt sé að við horfum á þessi mál þannig að við notum, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé benti réttilega á, sjálfbærniprófið. Það eru umhverfismálin, efnahagsmálin og samfélagsmálin eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé reifaði ágætlega, vel og skörulega. Þingsályktunartillagan gengur í sjálfu sér út á það að það mat verði framkvæmt og á grundvelli þess verði ákvarðanirnar teknar. Við kunnum að hafa mismunandi skoðanir á því til hvers sú úttekt muni leiða en ég tel skynsamlegt að láta þetta mat fara fram og taka ákvarðanir á þeim grunni. Það er, held ég líka, akkúrat svarið við þeirri spurningu sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé varpaði hér fram í upphafi síns máls: Af hverju ganga flutningsmenn bara ekki hreint til verks og flytja þingsályktunartillögu um að banna hvalveiðar? Það er í sjálfu sér algerlega réttmæt spurning. En hann svaraði sér eiginlega sjálfur með því að minnast á að við ættum að horfa á þetta út frá sjálfbærniviðmiðunum. Menn geta horft á það allt með mismunandi hugarfari, hvort menn eru að tala um dýravernd, siðferði eða náttúruvernd eða viðskiptahagsmuni eða það allt saman. En við höfum þó þessi mælitæki og ég held að það væri mjög gott ef okkur tækist að beita þessu mati þannig að það leiddi til niðurstöðu sem menn geta orðið sæmilega sáttir við. Við vitum hins vegar, og það er eins og með mjög mörg mál, að á endanum kemur niðurstaða og alltaf er fólk á jöðrunum sem verður aldrei ánægt, alveg sama hvaða niðurstaða fæst. Ég reikna með að það verði í þessu máli eins og ansi mörgum öðrum. En ég vil bara ítreka þakkir mína til hv. þingmanna sem tóku þátt í góðri umræðu.