Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á fjármálamarkaði (innleiðing o.fl.). Helstu atriði frumvarpsins eru að lagt er til að ákvæði sex Evrópugerða á fjármálamarkaði verði tekin upp í íslenskan rétt og eru í því skyni með frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um markaði fyrir fjármálagerninga nr. 115/2021, lögum um aðgerðir gegn markaðssvikum nr. 60/2021, lögum um lýsingu verðbréfa sem boðin eru í almennu útboði eða tekin til viðskipta á skipulegum markaði nr. 14/2020, lögum um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði nr. 24/2017, lögum um lánshæfismatsfyrirtæki nr. 50/2017, og lögum um yfirtöku nr. 108/2007, auk afleiddra breytinga á þrennum öðrum lögum. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og umsagnir bárust. Greint er frá því í nefndaráliti. Fyrsti minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar heimild Seðlabanka Íslands til eftirlits með útibúum erlendra aðila til samræmis við athugasemd í umsögn Seðlabankans. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar lögfestingu reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins að því er varðar aðsetur Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar. Höfuðstöðvar stofnunarinnar færast frá London til Parísar vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Aðrar breytingartillögur 1. minni hluta eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti. Markmið með setningu reglugerðarinnar er að liðka fyrir útgáfu og skráningu fjármálagerninga á svokallaðan vaxtarmarkað fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Tilgangur vaxtarmarkaða er að gera aðgengilegra og meira aðlaðandi fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki að nota fjármálamarkaði til að sækja sér fjármagn. Reglugerð ESB frá 2019/2115 er í fyrsta lagi ætlað að draga úr kostnaði og formkröfum til vaxtarmarkaða á sama tíma og gætt er að heilleika markaðarins og fjárfestavernd. Í öðru lagi er tilgangur hennar að skráð félög á vaxtarmörkuðum verði seljanlegri og þar af leiðandi verði slíkir markaðir meira aðlaðandi, m.a. fyrir fjárfesta og útgefendur. Í þriðja lagi miðar reglugerðin að því að stuðla að skráningu markaðstorga fjármálagerninga sem vaxtarmarkaða og auka viðskipti á slíkum mörkuðum á hverju markaðssvæði sem og yfir landamæri. Vonir standa til að samþykkt frumvarpsins leiði til bættra fjármögnunarmöguleika lítilla og meðalstórra fyrirtækja í gegnum vaxtarmarkaði fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Að framansögðu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Forsætisnefnd, í samráði við formenn þingflokka, hefur ákveðið að gera þá breytingu á starfsáætlun að föstudagurinn 10. júní verði nefndadagur, en þann dag var gert ráð fyrir þingfrestun samkvæmt starfsáætlun. Nú liggur fyrir að þinghald mun standa eitthvað lengur. Forseti Alþingis mun því, eins og áður við slíkar aðstæður, skipuleggja þinghaldið eftir þörfum í samráði við formenn þingflokka, en gert er ráð fyrir að þingfundir í næstu viku hefjist almennt kl. 10.30.

Borist hefur bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar á fyrirspurn á þskj. 957, um tryggingavernd og starfsemi Bjargráðasjóðs, frá Ernu Bjarnadóttur.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?

Já.

Atkvæðagreiðslan mun þá fara fram síðar samhliða öðrum atkvæðagreiðslum hér að loknum störfum þingsins.

Forseti vill tilkynna að ætlunin er að gera hálftíma hádegishlé á þessum fundi um kl. 13.

Forseti. Samkvæmt barnalögum eiga börn rétt á að þekkja og umgangast foreldra sína og foreldrar eiga rétt á því að umgangast börn sín. Hins vegar er það grundvallarregla í okkar samfélagi að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt vera í forgangi og við mat á því skipta tilfinningar og afstaða barnsins sjálfs höfuðmáli. Réttur umgengnisforeldris til umgengni við barn er svo sterkur að heimilt er enn þann dag í dag að koma á umgengni með aðför, jafnvel gegn vilja barnsins, telji stjórnvöld sig vita betur. Aðför sem beitt er gegn vilja barns þýðir það að barnið er tekið með líkamlegu valdi, lögregluvaldi jafnvel, og fært úr höndum foreldrisins sem það treystir og leita verndar hjá, í hendur annars sem það treystir ekki. Óþarft er að fjölyrða um áfallið sem það felur í sér og þau langvarandi sálrænu áhrif sem slíkt áfall hefur á varnarlaust barn. Norræn löggjöf hefur á síðustu árum þróast í þá átt að lög eru sett út frá sjónarhorni barna í stað foreldra. Það er kominn tími á að taka það alvarlega og raunverulega setja réttindi barna og hagsmuni þeirra í fyrsta sæti, ekki í annað og ekki í þriðja. Aðför er ekki úrræði. Það er úrræðaleysi, eins og við sjáum víðar í kerfinu, þar sem þvingunum og refsingum er beitt vegna þess að kerfið býður ýmist ekki upp á önnur úrræði vegna vankunnáttu, fordóma eða vegna þess að það er of dýrt og tímafrekt að fara manneskjulega leiðir að því að leysa vandamálin. Börn eiga sjálfstæð réttindi, þar með talið rétt á eigin skoðunum og að á þær sé hlustað og þær virtar. Börnum á ekki að refsa fyrir athafnir eða athafnaleysi foreldra sinna og réttindi foreldra eiga aldrei að trompa réttindi, velferð og farsæld barna.

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingheimur og kæra þjóð. Til gamans vil ég geta þess að ég er mjög ánægður með svona hefðir eins og að segja virðulegi og háttvirti. Á fyrstu dögum þingsins þá var ég hérna og var svolítið utan við mig og ég hefði getað svarið fyrir það að ég heyrði þingmann standa hér og segja furðulegi forseti, en ég komst að því að svo var ekki. En alla vega, ég segi hér bara svo að ég skilji: Það er búið að ræða ansi mikið um söluna á Íslandsbanka og sitt sýnist hverjum. Ég ætla að deila með ykkur smá reynslu sem ég hef af hlutabréfaútboðum. Þannig er mál með vexti að ég var tengdur fyrirtæki úti í heimi sem heitir Hard Rock Café. Þeir græddu mest á því að selja peysur. Það var urmull af veitingastöðum út um allan heim sem allir voru að reyna að selja peysur eru engum tókst það. Hard Rock Café hafði einhverja tilfinningu fyrir því hvernig þetta ætti að fara fram og þeir stofnuðu fyrirtæki sem hét Planet Hollywood og það var lyginni líkast. Þeir fengu Arnold Schwarzenegger, Bruce Willis og Sylvester Stallone til liðs við sig og það varð allt vitlaust. Tveimur árum seinna settu þeir fyrirtækið á markað og það er engin lygi að hlutabréfaverð hækkaði um 100% á fyrsta degi. Það sagði enginn neitt og allir voru ánægðir. En núna virðist það vera þannig að það eru einhver áhöld um gengi bréfanna og ég get ekki betur séð í dag en að allir sem keyptu í síðasta útboði séu nú þegar búnir að tapa því að gengið er komið niður fyrir sölugengið. Þannig að ég eiginlega skil ekki út á hvað óánægjan gengur.

Forseti. Vegna ræðu hv. þm. Tómasar Tómassonar þá er mér ljúft og skylt að tilkynna að 6. janúar 2017 ávarpaði ég einmitt forseta: Furðulegi forseti, en fékk þau skilaboð að það væri einfaldlega bannað, þannig að það er skráð í sögubækur sem virðulegi forseti. Þannig er það. En ég vildi fjalla hérna um orð aðstoðarmanns dómsmálaráðherra þar sem fjallað er um lögmætisregluna, með leyfi forseta: „Það er nefnilega enginn skortur á ofstækisfólki með eigið réttlæti að vopni sem er tilbúið að vega að því við hvert tækifæri.“ Hér er verið að fjalla um þær umkvartanir dómsmálaráðherra og fleiri að ekki megi skipta sér af einstaka málum og þá varðandi flóttafólk. En vandinn er sá að það er ekki verið að biðja neinn um að skipta sér af einstaka málum því að upp koma einstök mál sem benda á almennan vanda. Það er það sem vandinn snýst um. Það eru alltaf að koma upp tilvik þar sem stjórnvöld eru að vísa fólki til baka til Grikklands og annarra landa þar sem aðstæður fyrir flóttafólk eru óásættanlegar og íslensk lög gera fyllilega ráð fyrir því að þau geti sagt: Nei, við ætlum ekki að gera það. Og þegar þessi mál koma upp aftur og aftur og aftur þá er ekki um einstök mál að ræða heldur almennan vanda sem við erum að biðja stjórnvöld um að bregðast við. En þau gera það ekki. Þannig að aðstoðarmaður ráðherra, stjórnvöld, viljið þið vinsamlegast hætta að segja að við séum að biðja ykkur um að bregðast við einstökum málum. Það er ekki það sem málið snýst um heldur: Lagið þennan almenna vanda þannig að það sé ekki sífellt verið að senda börn og flóttamenn í óásættanlegar aðstæður í löndum sem hjálpa ekki flóttafólki.

Virðulegi forseti. Við Vestfirðingar, líkt og íbúar annarra landshluta, erum háð greiðum samgöngum í okkar daglega lífi alla daga ársins. Með samþjöppun grunnþjónustu og stærri atvinnusvæðum skiptir enn meira máli en áður að hafa greiðar samgöngur og sú þróun er ekki að fara að breytast næstu áratugi. Vestfirðingar eiga örugglega Íslandsmet í þolinmæði þegar kemur að samgöngubótum og nú er útlit fyrir að þeir sem búa og starfa á Vestfjörðum geti farið að anda léttar. 20 milljarða kr. metnaðarfullar samgönguáætlanir á Vestfjörðum eru nú í áætlun og fullfjármagnaðar í samræmi við fimm ára samgönguáætlun, 2020–2024. Upphafið var stórframkvæmd við Dýrafjarðargöng sem kallar á enn meiri framkvæmdir. Já, við skulum tala um Dynjandisheiðina. Framkvæmdir við mikilvægar endurbætur á Vestfjarðavegi um Dynjandisheiði eru þegar hafnar. Í síðustu viku var auglýst útboð á 13 km kafla sem skal vera lokið árið 2024. Þegar þessum kafla lokið erum við að sjá nýframkvæmdir á 25 km kafla á heiðinni. Frá opnun Dýrafjarðarganga hefur ekki alltaf verið auðvelt að halda veginum um heiðinna opnum yfir verstu vetrarmánuðina. Uppbygging vegarins bætir aðstæður til vetrarþjónustu og þegar hann verður tilbúinn verður það raunverulegur möguleiki að halda greiðum samgöngum milli norður- og suðursvæðis allt árið um kring. Virðulegi forseti. Enn eitt stóra verkefnið er hafið í Gufudalssveit. Það hillir undir að vegur um Teigsskóg verði að veruleika. Vinna við veginn hafin og þar með er séð fyrir áratugadeilur um vegstæðið. Það er ánægjulegt að sjá að þeir sem fengu verkið eru meðvitaðir um að það er verið að vinna á ósnortnu landi og hafa það að leiðarljósi að lágmarka röskun. Víðar er verið að vinna að endurbótum í fjórðungnum og samtals er verið að vinna á nærri 18 km kafla á þessu svæði. Allar þessar endurbætur eru mikilvægar fyrir okkur, hvort sem við búum á Vestfjörðum eða annars staðar á landinu.

Herra forseti. Stundum fáum við svör við fyrirspurnum sem kveikja enn fleiri spurningar en þau svara. Það kemur kannski ekki á óvart að einn af þeim ráðherrum sem svona gerist oftast hjá er hæstv. dómsmálaráðherra þegar hann er spurður út í flóttafólk. Fyrr í vetur spurði ég hann varðandi þvingaðar brottvísanir fólks sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd og á að flytja úr landi. Ég spurði hvaða þvingunarúrræðum hefði verið beitt gagnvart slíkum einstaklingum til að koma þeim úr landi og sérstaklega óskaði ég upplýsinga um það hvort lyf hefðu verið gefin fólki gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísunina. Svarið sem ég fékk var svo fyndið af því að öllu var svarað nema akkúrat því sem ég bað sérstaklega um að yrði svarað. Það er nú sjaldan sem við undirstrikum svona vel nákvæmlega hvað það er sem við viljum fá fram í svari og þess vegna vakti það grunsemdir að ráðuneytið valdi að svara ekki þessu með þvinguðu lyfjagjöfina. Ég fylgdi þessu ekki-svari eftir með annarri fyrirspurn þar sem ég spurði eingöngu um þvinguðu lyfjagjafirnar. Svarið sem ég fékk var með miklum ólíkindum. Þar segir að einstaklingum sé ekki og hafi ekki verið gefin lyf gegn vilja þeirra í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísun. Hins vegar séu róandi lyf oft gefin slíkum einstaklingum þegar á að handtaka þá ef ástand þeirra er metið þannig að þess þurfi. Svo þegar viðkomandi er metinn nógu rólegur til að hægt sé að sparka honum úr landi þá eru honum ekki gefin lyf til þess, það er búið að því, þá er honum vísað úr landi í lögreglufylgd. Nei, fólki eru ekki gefin lyf gegn vilja sínum, en jú, þau eru samt gefin, segir ráðherrann. Enn vakna spurningar, herra forseti: Hvaða lagagrundvöllur er fyrir þessu? Hver ákveður þetta? Er það sami trúnaðarlæknir og braut lög þegar hann 

Virðulegur forseti. Nauðsynlegt er að tryggja greiðar samgöngur til og frá höfuðborgarsvæðinu. Þetta er öllum ljóst. Í þeim tilgangi var ráðist í gerð Hvalfjarðarganga, tvöföldun Reykjanesbrautar og nú síðast fjölgun akreina á Suðurlandsvegi. Næsta skrefið er að leggja Sundabraut, þjóðveg sem þverar nesin frá Kleppsvogi áleiðis upp á Kjalarnes. Sundabraut hefur verið á teikniborðinu í áratugi og hefur ítrekað verið til umræðu í aðdraganda borgarstjórnarkosninga sem mikilvæg framkvæmd fyrir Reykjavík og höfuðborgarsvæðið. Nú er komið að ákvörðuninni, hvort verður byggð Sundabrú eða Sundagöng? Sundabrú er 14 milljörðum króna ódýrari en Sundagöng. Sundabrú verður notuð 20% meira en Sundagöng. Sundabraut er afar mikilvæg fyrir byggðir á Vesturlandi, Norðurlandi og á Vestfjörðum. Greiðar samgöngur á höfuðborgarsvæðinu eru forsenda atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni. Sundabraut myndi auðvelda mjög daglegt líf þeirra sem þurfa að ferðast daglega á milli Reykjavíkur og Vesturlands. Sundabraut myndi einnig auðvelda daglegar samgöngur í Árbæ, Grafarvogi, Grafarholti og Mosfellsbæ og gera umferð um Vesturlandsveg úr þessum hverfum greiðfærari. Á þessu svæði búa tugir þúsunda og ferðast flestir daglega um Vesturlandsveg. Vegagerðin áætlar að Sundabraut dragi úr akstri sem nemur 60 milljónum kílómetra árlega. Það munar um minna í loftslagsmálum, svo sannarlega. Óumdeilt er að Sundabraut er þjóðhagslega arðbærasta verkefni sem völ er á í samgöngumálum. Munar þar hundruðum milljarða til lengri tíma litið. Samkvæmt Vegagerðinni eru innri vextir framkvæmdarinnar metnir 10–12% en til samanburðar er almennt litið á að verkefni séu fýsileg ef innri vextir eru yfir 3,5%. Sundabraut er því þjóðhagslega hagkvæmasta vegaframkvæmdin sem völ er á. Nýskipaður meiri hluti borgarstjórnar hefur gefið í skyn að lítið annað verði gert á næstu fjórum árum 

Virðulegi forseti. Nýlega var framkvæmd þjónustukönnun um þjónustu heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu og sneri könnunin að ánægju og trausti notenda. Niðurstöðurnar eru þær að meiri hluti notenda ber mikið traust til heilsugæslunnar en þó er töluverður munur á stöðvunum þegar þær eru bornar saman. Það vekur sérstaka athygli hversu ánægðir notendur einkareknu stöðvanna í Lágmúla, Salahverfi, á Höfða og í Urðarhvarfi eru með þjónustu sinna heilsugæslustöðva. Notendur í minni heimabyggð, Grafarvogi, eru hins vegar óánægðastir í þessum samanburði á öllum stöðvunum eins og það er nú annars gott að búa í Grafarvogi. Þessar niðurstöður eru í samræmi við aðrar kannanir sem hafa sýnt að ánægja og traust notenda einkarekinna heilsugæslustöðva mælist meira en þeirra sem eru reknar af hinu opinbera. Einkarekstur heilsugæslustöðva hefur reynst vel. Það er mikilvægt að fólk hafi valfrelsi í heilbrigðisþjónustu eins og annarri þjónustu. Þess vegna þurfum við að nýta okkur fjölbreytt rekstrarform í heilbrigðiskerfinu en þannig bætum við aðgengi og styttum biðlista og styrkjum þjónustu í nærumhverfi.

Virðulegi forseti. Staða ungs fólks á Íslandi er að mörgu leyti góð. Hér er friðsælt og lífsgæði eru há á heimsmælikvarða. En það hallar líka stundum á unga fólkið. Tekju- og eignamyndun ungs fólks hefur ekki haldið í við kynslóðirnar á undan og þá skiptir orðið miklu hversu burðugt bakland foreldranna er. Tækifærin á Íslandi eru ekki jöfn. Ungt fólk kemst seinna á lífsleiðinni inn á fasteignamarkaðinn og það er ekki gefið að hagur ungs fólks eftir 40 eða 50 ár verði betri en þeirra sem nú eru að ljúka starfsævinni. Hún er því varhugaverð sú ákvörðun nokkurra stærstu lífeyrissjóðanna að innleiða misskiptingu í réttindaávinnslu sjóðfélaga á grundvelli aldurs. Spár um hærri lífaldur í framtíðinni leiða til þess að réttindi fólks hækka ekki jafnt heldur verður hækkun elsta aldurshópsins meira en tvöfalt hærri en þess yngsta. Jafngildir það tugmilljarða millifærslu á réttindum yngra fólks til þess eldra. Það byggir á hækkun lífaldurs en við vitum ekki hvernig framtíðin verður, hvort spár ganga eftir, hver staða 17 ára einstaklings verður þegar hann verður 67 ára. Við vitum t.d. ekki hvort eftirlaunaaldur verður hækkaður. Við vitum ekki hver þróun lífsgæða verður og ég nefni í þessu sambandi loftslagsbreytingar sem eru því miður stór breyta þar um. Grunngildi samtryggingar er að áhættan dreifist með jöfnum hætti á alla og við greiðum inn sama hlutfall og eigum að eiga sömu réttindin. Ef við hverfum frá því og opnum fyrir misskiptingu í þessu kerfi samtryggingar vakna stórar spurningar. Staða lífeyrissjóðanna er þannig að ekki er þörf á þessari misskiptingu og hún gengur gegn markmiðum kerfisins.

Virðulegi forseti. Eitthvert vinsælasta viðfangsefni hér á þingi ár eftir ár snýr að áfengislöggjöfinni í landinu. Enginn þarf að velkjast í vafa um þá staðreynd að áfengi er alls ekki eins og hver önnur vara. Heilsufarslegur og samfélagslegur skaði af áfengisneyslu er gríðarlegur og veldur umtalsvert meiri skaða en öll önnur vímuefni, enda eina löglega vímuefnið á markaði. Sem betur fer nota flestir áfengi í hófi en rannsóknir sýna að hömlur á aðgengi skila árangri í þeirri viðleitni stjórnvalda að lágmarka óæskileg áhrif á lýðheilsu í landinu. Sem dæmi um frumvörp sem snúa að breytingum á áfengislögum og koma upp í hugann má nefna frumvarp um aðkomu sveitarfélaga að staðarvali áfengisverslana, sala áfengis á framleiðslustað, frumvarp um sölu áfengis á sunnudögum og leyfi til sölu áfengis í íslenskum netverslunum. Mér að vitandi liggur ekki lýðheilsumat til grundvallar þessum frumvörpum. Myndi það vera verulega til bóta og mun ég því leggja slíkt til. Virðulegi forseti. Sjálfur er ég hlynntur frelsi með ábyrgð og vill því taka fram að í 1. gr. áfengislaga segir, með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að vinna gegn misnotkun áfengis.“ Lögin eru frá 1998, en frá þeim tíma hefur margt breyst, sér í lagi á sviði forvarna og rannsókna. Ég tel því mikilvægt að farið verði í heildarendurskoðun á áfengislögum með það að markmiði að taka tillit til samkeppnissjónarmiða, misræmis á milli innlendra og erlendra aðila, en fyrst og fremst þeirra sjónarmiða er snúa að forvörnum, áhrifum áfengisneyslu á börn og unglinga og lýðheilsu í landinu.

Virðulegur forseti. Við lifum í skrýtnu þjóðfélagi, þjóðfélagi sem leggur hindranir fyrir fólk, veikt fólk, öryrkja, fólk í hjólastólum. En það merkilegasta við það er að þær hindranir eru oft smámál miðað við þær hindranir sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn leggur á þetta fólk. Að hugsa sér að einstaklingur sem er öryrki og ætlar að reyna að safna sér fyrir útborgun í íbúð á enga möguleika til þess vegna gildra í kerfinu. Viðkomandi má ekki eignast fjármagnstekjur nema upp að ákveðnu marki í hverjum mánuði. Hvernig getum við réttlætt það á sama tíma og þeir auðugu geta safnað að sér auð alveg ótakmarkað með tuttugu og eitthvað prósent skatti? Á sama tíma erum við að níðast á þeim sem minnst hafa og eru veikir. Það er eitthvað að þessu kerfi okkar og það er vitlaust gefið. Á sama tíma segjum við og setjum í lög að fólk eigi að borga í lífeyrissjóði. Lögþvingaður, eignaupptökuvarinn lífeyrissjóður. En hvað er gert? Jú, hann er líka hirtur upp að 75% og allt upp í 100%. Á sama tíma sleppa auðmennirnir. Þeir fá bara lágmarksskatt. Við hljótum að geta séð til þess að lífeyrissjóðurinn, sem eru tekjur og að hluta til fjármagnstekjur - ef þetta væri flokkað sem tekjur gætum við boðið upp á 200.000 kr. frítekjumark. Þetta var hægt að gera strax. Þetta myndi skipta sköpum fyrir þá sem fá úr lífeyrissjóði, og ég tala nú ekki um þá sem fá minnst úr lífeyrissjóði og það er að stærstum hluta konur. Breytum þessu.

Virðulegur forseti. Mig langar að gera málefni Breiðafjarðarferjunnar Baldurs að umtalsefni. Fyrir rúmu ári gerðum ég og fyrrverandi þingmaður, og núverandi 1. varaþingmaður Miðflokksins í Norðvesturkjördæmi, Sigurður Páll Jónsson, tillögu um að gamli Herjólfur kæmi inn til siglinga um Breiðafjörð í stað þess Baldurs sem nú siglir. Við skrifuðum grein í Bæjarins besta, en þar segir, með leyfi forseta: „Skilgreint varaskip fyrir Baldur, skv. samningum Vegagerðarinnar, er Gamli-Herjólfur, sem er auðvitað stærra og öflugra skip en sá Baldur sem nú siglir. Undirrituðum“ - þeim sem hér stendur og fyrrverandi þingmanni, Sigurði Páli Jónssyni - „þykir blasa við að Vegagerðin beini úrlausn málsins í þann farveg að Herjólfur hefji nú þegar siglingar um Breiðafjörð, á meðan Baldur er í viðgerð“ - þá var Baldur bilaður eins og svo oft hefur verið - „og mögulega eitthvað áfram. Smávægileg aðlögun á rampi sitthvorum megin Breiðafjarðar er smáatriði í stóru myndinni og ef aðkoma Samgöngustofu sem eftirlitsaðila er nauðsynleg, þá þarf að ganga í það mál.“ Þessu var auðvitað öllu vísað frá á sínum tíma en nú er unnið að lausninni á þessum forsendum þannig að betur hefði farið á því að strax hefði verið hlustað á tillögur okkar Miðflokksmanna í þessum efnum. Það sem ég vil sérstaklega vekja athygli á núna er það hversu ótryggar siglingarnar eru. Fjöldi ferða er mjög takmarkaður og með því mikla magni af fiskeldisafurðum sem þarf að koma frá Vestfjörðum á erlenda markaði er staðan algerlega ótæk eins og hún er núna. Það verður að finna lausn til þess að í samkomulagi sveitarfélaga, rekstraraðila og Vegagerðar sé hægt að fjölga ferðum þannig að við gjöreyðileggjum ekki þá vegi sem enn eru ólagfærðir á Vestfjörðunum með yfirgengilegum þungaflutningum þegar svo hæglega er hægt að leysa það með flutningum með 

Virðulegi forseti. Við virðumst vera föst í einhverjum farsa. Við heyrum ákall úr heilbrigðiskerfinu vikulega þar sem lýst er aðstæðum sem starfsfólk hreinlega ræður ekki við. Það að vinna í heilbrigðiskerfi þar sem þú mætir í vinnuna og eftir þér bíður svo mikill fjöldi að þú sérð ekki fram á að ná að sinna öllum er ömurleg tilfinning. Við heyrum mest af birtingarmynd bráðamóttökunnar á Landspítalanum en á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, þar sem ég bý, er þegar búið að gefa út að dregið verður úr þjónustu í allt sumar vegna mikillar manneklu í 30.000 manna samfélagi. Heilbrigðisstarfsfólk reynir sitt besta í aðstæðum sem ekki er hægt að ráða við og gefst upp á endanum. Við notumst ekki við skilgreind mönnunarviðmið hjúkrunarfræðinga sem miða við starfsálag sem hver starfsmaður getur sinnt og því göngum við á fólkið okkar með of miklu álagi. Undanfarin fimm ár hefur ásókn í styrktarsjóð Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga þrefaldast og fjöldi hjúkrunarfræðinga í endurhæfingu hjá VIRK hefur tvöfaldast. Við göngum endalaust á fólkið sem mætir þar til við klárum það, þau gefast upp og hætta og almenningur þjáist fyrir það. Vandamálin eru skýr: Bæta þarf starfsaðstæður hjúkrunarfræðinga, draga þarf úr álagi og samþykkja mannsæmandi laun fyrir stéttina í samræmi við álag. Gerðardómur í þriðja sinn er eitthvað sem má ekki gerast. Vil ég vitna í formann Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, Guðbjörgu Pálsdóttur, með leyfi forseta, sem sagði að verkefnið væri í höndum yfirvalda og nú væri lag fyrir þau að sinna sínu hlutverki vel og tryggja sér hjúkrunarfræðinga áfram til starfa. Hjúkrunarfræðingar væru tilbúnir til vinnu í heilbrigðiskerfinu en væru ekki skyldugir til þess - á því væri mikill munur. Virðulegi forseti. Er ekki komið nóg af þessu ástandi?

Hæstv. forseti. Mig langar, þegar farið er að síga verulega á seinni hluta þessa þings, að ræða um störf þingsins undir liðnum störf þingsins. Í gær var breytt út frá því sem verið hefur til margra ára í fyrirkomulagi eldhúsdagsumræðna þar sem einungis tveir þingmenn töluðu frá hverjum flokki. Það þýddi að umræðan varð styttri og mér fannst hún líka verða snarpari. Ég verð að viðurkenna að ég fylgdist betur með og hélt athyglinni betur og mér fannst það til verulegra bóta að gera þetta svona. Ég átta mig á því að auðvitað eru sjónarmið ólík, flokkarnir eru misstórir. En mig langar að beina því til hæstv. forseta, forsætisnefndar og formanna þingflokka að fara yfir þetta form og vita hvort fleiri en ég hafi upplifað þetta með sama hætti því mér fannst þetta vera gott. Að sama skapi langar mig að vekja máls á því að ég myndi á stundum gjarnan vilja sjá dínamískari umræður hér í þessum þingsal. Mér hefur fundist það gott þegar samið hefur verið um umræðutíma og talsmenn flokka hafa talað í málum sem kannski er ekki svo mikill pólitískur ágreiningur um en sjónarmið vissulega ólík. Ég myndi vilja sjá meira af slíku en vitaskuld þarf það að vera þannig að stjórnarandstaðan geti alltaf komið sínum sjónarmiðum að þegar um heit pólitísk mál er að ræða. Mig langar að nota þessa síðustu þingdaga í þessar vangaveltur og að beina því til forseta að skoða hvernig við getum gert þingstörfin skemmtilegri og dýnamískari.

Virðulegur forseti. Það skiptir máli fyrir budduna hvar þú býrð. Samanburður Byggðastofnunar á fasteignamati og fasteignagjöldum árið 2020 leiðir í ljós að lóðarleiga í Reykjanesbæ er áberandi hæst miðað við viðmiðunarsvæðin; 126.000, sem er 38,7% hærra en í Grundarfirði þar sem næsthæsta lóðarleigan er, 91.000 á ári. Álagningin að meðaltali í Reykjanesbæ er 1,75% af lóðarmati á móti 1,9 í Grundarfirði. Lægst er lóðarleigan í Kópavogi miðað við krónutölu, tæpar 17.000 kr. á ári, og því er lóðarleiga í Reykjanesbæ rúmlega 600% hærri en lóðarleigan í Kópavogi. Ríkið er stór landeigandi í Reykjanesbæ og rukkar 2% lóðarleigu á meðan sveitarfélagið veitir 25% afslátt af lóðarleigu af því landi sem sveitarfélagið á. Þeir sem borga lóðarleigu til Reykjanesbæjar greiða því 1,5% lóðarleigu. Landeigendur aðrir en ríkið hafa ekki ljáð máls á því að lækka leigu á landi á meðan ríkið er ekki til viðtals um lækkun leigu. Stjórnendur Reykjanesbæjar reyndu á sínum tíma að fá ríkið til þess að lækka lóðarleiguna, en þau svör sem embættismenn veittu voru á þann veg að íbúðir á Ásbrúarsvæðinu hafi verið seldar svo ódýrt og þess vegna ætti að ná inn tekjum í gegnum lóðarleigu í staðinn. Það skýtur skökku við að þeir sem hafa keypt á Ásbrúarsvæðinu sitji uppi með okurlóðarleigu vegna þess að ríkið seldi eignir sem það fékk næstum gefins á útsöluprís. Það verður að gera þá kröfu til ríkisvaldsins að það sýni samfélagslega ábyrgð og gott fordæmi og lækki lóðarleigu. Það getur ekki gengið að íbúar í Reykjanesbæ greiði 600% hærri lóðarleigu en íbúar í Kópavogi.

Virðulegi forseti. Eins og margir vita hefur verið samtal á milli ríkisstjórnarinnar og þriggja stjórnarandstöðuflokka vegna útlendingafrumvarpsins sem núna liggur fyrir þinginu. Vilji þessara þriggja stjórnarandstöðuflokka, Viðreisnar, Samfylkingar og Flokks fólksins, var sá að laga mjög vont frumvarp dómsmálaráðherra og ríkisstjórnarinnar þannig að réttur fólks á flótta yrði betur tryggður. Við gerðum nokkrar tillögur við frumvarpið sem m.a. byggði á sjónarmiðum Rauða krossins, enda tökum við það hlutverk okkar alvarlega að gera allt sem í okkar valdi stendur til að verja þennan hóp. Við vildum alls ekki að hægt væri að sækja viðkvæmar persónuupplýsingar án samþykkis viðkomandi í þágu meðferðar málsins. Það skiptir okkur verulegu máli að fólk yrði ekki svipt framfærslu 30 dögum eftir að niðurstaða væri komin í mál þeirra, enda myndi það hafa hræðilegar afleiðingar í för með sér fyrir fjölda fólks. Við vildum að það fólk sem hér væri læst inni í faraldrinum yrði ekki sent á brott, enda hefur það fest rætur á löngum tíma. Við lögðum til breytingar um að umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti áfram lágmarksverndar stjórnsýslulaga um endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða upplýsinga. Við vildum standa vörð um rétt kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar hér á landi, að það sé til jafns við aðra. Einnig að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem ekki hefur tekist að endursenda eða er brottvísað til annars ríkis innan tveggja ára, að það fólk eigi kost á að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi. Og það voru fleiri hugmyndir þarna inni. Allar þessar tillögur Viðreisnar, Samfylkingar og Flokks fólksins eiga það sammerkt að bæta stöðu þessa fólks verulega miðað við þau skelfilegu áform sem eru í frumvarpi dómsmálaráðherra og njóta eindregins stuðnings allra ríkisstjórnarflokkanna, einnig VG og Framsóknar, svo maður taki það sérstaklega fram, og það er ljóst að flokkarnir þrír vildu keyra málið í gegn. Nú liggur fyrir að ríkisstjórnin ætlar ekki að ljá máls á þessum breytingum, slær á útrétta sáttarhönd. Það á því ekki að bæta stöðu og réttarvernd fólks á flótta miðað við hið vonda frumvarp. Það náðust ekki samningar um þessi atriði. Það liggur því fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir þrír, líka VG og Framsókn, munu að óbreyttu samþykkja á næstu dögum alvarlega aðför gegn réttindum fólks á flótta. Þessu hefði verið hægt að afstýra ef pólitískur vilji væri fyrir hendi og lágmarksvirðing fyrir almennum mannréttindum fólks á flótta.



Tekið er fyrir 2. dagskrármálið, kosning ríkisendurskoðanda samkvæmt 2. gr. laga nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, til sex ára, frá 9. júní 2022. Um kosninguna gildir ákvæði í 7. mgr. 82. gr. þingskapa sem segir að þegar kjósa á um einn mann séu þeir einir í kjöri sem tilnefndir eru og eigi hreyfa andmælum við því. Samkvæmt 2. gr. laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, nr. 46/2016, gerir forsætisnefnd tillögu til Alþingis um einstakling til að gegna embætti ríkisendurskoðanda. Á fundi forsætisnefndar 7. júní sl. var samþykkt að gera tillögu um Guðmund Björgvin Helgason í embættið. Aðrar tilnefningar hafa ekki borist forseta innan þess frests sem lög ákveða og er hann því einn í kjöri. Forseti hefur ákveðið að kosningin verði með atkvæðagreiðslukerfinu eins og þingsköp heimila. Henni má jafna við leynilega skriflega kosningu. Atkvæðagreiðslukerfið verður nú þannig stillt að töflurnar á veggjunum munu aðeins sýna hverjir hafa greitt atkvæði en ekki hvernig þeir greiddu atkvæði. Hið sama gildir um geymsluminni tölvunnar. Þeir sem kjósa Guðmund Björgvin Helgason ýti á já-hnappinn en þeir sem vilja skila auðu ýti á hnappinn sem merktur er: Greiðir ekki atkvæði. Nei-takkinn er óvirkur. Gult ljós kviknar við miðhnappinn á borðum þingmanna þegar atkvæði hefur verið greitt, sama á hvorn hnappinn menn hafa ýtt. Eins kviknar aðeins gult ljós á veggtöflum.

Ég lýsi því Guðmund Björgvin Helgason réttkjörinn ríkisendurskoðanda frá og með deginum í dag og til næstu sex ára. Fyrir hönd okkar alþingismanna óska ég honum velfarnaðar í starfi og við væntum að sjálfsögðu góðs samstarfs við nýjan ríkisendurskoðanda.

Frú forseti. Fulltrúar ráðgjafarhóps umboðsmanns barna sem hafa verið að vinna úr niðurstöðum barnaþings sem haldið var á þessu ári afhentu ráðherrum ríkisstjórnarinnar skýrslu barnaþings nú í lok maí. Þeirri afhendingu fylgdi eindregin ósk þessara barnaþingmanna að niðurstöðurnar yrðu teknar til umræðu á Alþingi Íslendinga. Það er nokkuð sem við höfum rætt áður að gera en aðdragandi málsins er sá að barnaþing hefur nú verið haldið tvisvar, var haldið í fyrsta sinn 2019. Það var sett í lög um umboðsmann barna árið 2018 og raunar var það ég sem mælti fyrir því, enda áhugamanneskja um aukið lýðræði barna og ungmenna um langt skeið. Það er því ánægjulegt að hafa fylgt þessu máli eftir frá upphafi og ég tel raunar eftir þessi fyrstu þing að þau hafi fest sig í sessi sem einstakur vettvangur fyrir sjónarmið barna og ungmenna í íslensku samfélagi. Það má segja að þing sem þetta veiti börnum tækifæri til að hafa áhrif á samfélagið, bæði með beinum og óbeinum hætti, og við erum að taka það aðeins lengra með því að efna til þessarar umræðu hér á þingi, sem er um málefni sem brenna á börnum landsins. Barnaþing var haldið í mars á þessu ári og fyrir utan það að koma saman og hlusta á raddir barna hvaðanæva af landinu fannst mér mjög tilkomumikið að sjá hve mörg börn þáðu boð um að taka þátt og sýndu þannig í verki að þau láta sig samfélagsleg málefni varða. Sú aðferðafræði sem er notuð til að velja inn á þingið tryggir að hugað er að kynjahlutfalli, aldurshlutfalli og búsetu þátttakenda. Barnaþingmenn undirbjuggu svo þingið og völdu umræðuefni sem voru þrjú og fyrir valinu urðu umhverfismál, mannréttindi og menntun. Ég mun hér fara yfir helstu niðurstöður sem gerð er grein fyrir í þessari skýrslu. Í tengslum við umhverfismál var það eiginlega flokkun sem stóð upp úr enda er það eitthvað sem stendur okkur öllum mjög nærri og við getum haft mikla stjórn á, bæði inni á heimilum okkar en ekki síður í okkar nærsamfélagi. Barnaþingmönnum þótti flokkun hér á landi vera verulega ábótavant og hægt væri að gera mun betur og tillögur þeirra lúta að því að fjölga flokkunarflokkum og fá fleiri til að taka þátt í því að flokka úrgang. Allar almenningstunnur ættu að vera með flokkunarhólfum og þær þurfi líka að vera í skólastofum. Þau ræddu líka um að efla þyrfti kennslu um umhverfismál. Nú er það svo að ein af grunnstoðum aðalnámskrár er sjálfbærni en það verður líka að segjast eins og er að sú grunnstoð hefur verið í aðalnámskrá í tíu ár og henni er auðvitað misjafnlega sinnt milli mismunandi skóla, það er bara eðli máls samkvæmt þegar við erum að skoða hvernig námskráin skilar sér inn í skólana, en þó hafa verið stigin alveg gríðarlega mörg framfaraskref í þessum efnum. Barnaþingmenn ræddu líka mikilvægi þess að minnka matarsóun, sem er auðvitað stórmál, ekki bara fyrir börn heldur okkur öll. Við erum að sóa gríðarlegu magni af mat á Íslandi og það er í raun og veru eðlilegt, og ég ætla að fá að taka undir þessar áherslur barnaþingmanna, að allar opinberar stofnanir setji sér stefnu um matarsóun þannig að úr henni verður dregið verulega. Þau ræddu líka um möguleika á því að nýta matarafganga. Síðan var rætt töluvert mikið um plastnotkun og þar gafst einmitt tækifæri á samtali milli ráðherra og þingmanna annars vegar og barnaþingmanna hins vegar þar sem stigin hafa verið mjög stór skref í því að draga úr notkun einnota plasts. En þetta var skýrt áherslumál. Síðan voru samgöngumálin rædd þar sem þau ræddu t.d. um fleiri upphitaða hjóla- og göngustíga. Eitt af því sem mér hefur komið í huga og mér finnst að þingið eigi að taka til skoðunar næst þegar samgönguáætlun er til umræðu, vegna þess að við þróun samgönguáætlunar höfum við m.a. verið að reyna að meta ólík áhrif samgönguframkvæmda á kynin, er að hugsa um börn og ungmenni í því samhengi því að börn og ungmenni eru ekki endilega að fara sömu leiðir og fullorðnir þannig að það eru ekki síður ólík áhrif á aldurshópa heldur en kyn. Þetta fannst mér gríðarlega mikilvæg hugmynd. Þau ræddu líka um flugferðir, kolefnisjöfnun og hvernig mætti hvetja til aukinnar notkunar rafbíla. Þau sáu líka mikil tækifæri í gróðursetningu, að draga úr pappírsnotkun með því að nýta rafræn próf og fleira. Í mannréttindakaflanum kennir ýmissa grasa. Ég minnist mikillar umræðu um jafnrétti og aðgengismál sem voru eiginlega alltumlykjandi í þeirri umræðu sem ég sjálf tók þátt í á barnaþinginu. Þau lögðu líka sérstaka áherslu á jafnrétti allra kynja og að útrýma þurfi öllum fordómum til að tryggja að öll fái að vera eins og þau sjálf kjósa. Þau töluðu þar um að öll kyn ættu að hafa greiðan aðgang að opinberu salernum, sund- og íþróttaklefum. Það var líka rætt um launajafnrétti, hækkun lágmarkslauna og að allir ættu að njóta sambærilegra tækifæra á vinnumarkaði. Þau ræddu líka um þátttöku barna í umræðum um mál sem varða þau og þar var kosningaaldur til umræðu og sú skoðun kom fram að hann ætti að fara niður í 16 ár. Þá rifjast nú upp þingmál sem ég hef sjálf flutt um 16 ára aldurstakmark í sveitarstjórnarkosningum sem væri, held ég, gríðarlega góð byrjun til að taka þessi mál lengra því það eru risastórir málaflokkar sem varða börn og ungmenni. Fólk er þá nýkomið úr grunnskóla og fengi tækifæri til að taka þátt í sveitarstjórnarkosningum. Það var rætt um aðgengi að sálfræðingum, m.a. að allir skólar ættu að vera með sálfræðing. Þar hefur auðvitað orðið töluverð breyting á undanförnum árum, þ.e. aukið aðgengi að sálfræðiþjónustu innan skólanna, en betur má ef duga skal. Það var sérstaklega rætt um biðlista eftir sálfræðingum. Tómstundir voru ræddar og jafnt aðgengi allra barna að tómstunda- og íþróttastarfi að eigin vali. Það var rætt líka um mikilvægi almenningssamgangna og að þær væru helst gjaldfrjálsar. Það var líka rætt um mikilvægi þess varðandi þau sem hingað koma, hvort sem er fólk í leit að betra lífi eða fólk á flótta, að börnin fengju ekki bara tækifæri til að læra íslensku heldur fengju líka kennslu í sínu eigin móðurmáli. Það var sérstaklega rætt. Síðan voru það menntamálin sem standa auðvitað börnunum nærri. Þar voru heitar umræður, sérstaklega um sund og dönsku. Ég kannast nú við dönskuumræðuna frá tíð minni sem mennta- og menningarmálaráðherra þar sem ég fékk ófá bréf um dönskukennslu. Ég er reyndar mikill talsmaður dönskukennslu og viðraði þá skoðun mína á barnaþinginu, kannski ekkert við sérstakar vinsældir. En mér finnst það vera umhugsunarefni fyrir okkur í skipulagningu skólakerfisins af hverju þessi staða er uppi. Við erum kannski ekki að rökstyðja það nægilega vel af hverju við erum að bjóða upp á nám í dönsku, sem er auðvitað sú staðreynd að Norðurlöndin eru okkar nánustu vinaþjóðir og þetta er gríðarlega mikilvægt svæði fyrir okkur, bæði til að sækja okkur æðri menntun og sækja okkur störf. Danskan er mikill aðgöngumiði - og þótt það væru önnur Norðurlandamál en auðvitað hafa Íslendingar helst sótt til Danmerkur. Þannig að ég velti því fyrir mér, þegar maður heyrir þessa umræðu, ekki bara sem menntamálaráðherra heldur líka tíu árum seinna á barnaþingi, nákvæmlega sömu umræðu: Hvað erum við að gera rangt í því að tala um þetta? Auðvitað skiptir máli að börn og ungmenni hafi áhrif á sitt nám. Síðan var talað um að sund mætti jafnvel vera valgrein, a.m.k. þar til að unglingastigi væri náð. Þetta er nokkuð sem ég hef líka heyrt á undanförnum árum og er vaxandi umræða. En almenna stóra myndin var að mikilvægt væri að nám ætti að miðast við getu hvers og eins. Það var töluvert rætt um að heimanám væri almennt of mikið. Bjóða þyrfti upp á þann möguleika að kennarar veittu nemendum sem þyrftu aðstoð hjálp við heimanám þar sem foreldrar hefðu mjög mismikla þekkingu og getu til að aðstoða heima fyrir. Mér finnst mjög merkilegt að þessi ábending komi fram því að þetta er auðvitað alþekkt í umræðum um jöfnuð og menntakerfið, þ.e. að ef mikil áhersla sé lögð á heimanám sé í raun og veru verið að auka enn á aðstöðumun milli barna, því bakgrunnur þeirra er svo mismunandi. Þetta lá algjörlega klárt fyrir af hálfu barnaþingmanna. Þau nefndu líka að það væri stundum ansi löng viðvera í skólunum. Ég nefni hér örstutt að þau töluðu líka um námsúrval í skólum og þar var ýmislegt nefnt, t.d. listgreinar, jafnréttismál, umhverfismál, stjörnufræði, þannig að það voru ýmsar greinar nefndar og þættir sem barnaþingmenn vildu leggja áherslu á. Ég get auðvitað ekkert komið með tæmandi lista, mig langar bara sérstaklega að nefna aðgengismálin þar sem við vitum að við erum ekki komin á þann stað að við getum sagt að þetta sé með sóma í okkar samfélagi. Það var einn þingmaður sem sagði að við gætum ekkert gert ráð fyrir því að öll börn kæmust upp hvaða stiga sem er og það mætti alveg skilja það bæði bókstaflega og ekki bókstaflega og mér fannst þetta mjög fallega orðað. Aðgengismálin eru risamál, bæði þessi áþreifanlegu en ekki síður hin óáþreifanlegu. Þetta fannst mér vera andinn sem sveif yfir vötnum á barnaþinginu. Mér finnst ánægjulegt að fá þetta tækifæri til að gera grein fyrir þessu í stuttu máli. Það er ljóst að málin sem voru til umræðu á barnaþingi eru að mörgu leyti sömu mál og við ræðum hér og sum þeirra mættum við ræða meira. Ég nefni skólamálin sem dæmi, svo sannarlega ættu þau skilið meiri umræðu á Alþingi en tíðkast enda risastórt mál fyrir samfélagið allt. Það skiptir auðvitað máli að fá svona mikilvægt innlegg inn í þá vinnu. Ég sagði það, þegar ég tók við þessari skýrslu, að bæði gætu svona niðurstöður haft bein áhrif en ekki síður óbein áhrif. Þetta er lærdómsferli, held ég, fyrir okkur þingmenn að venja okkur við. En ég vil nota tækifærið og segja að ég var mjög ánægð í bæði þessi skipti sem þetta þing hefur verið haldið að finna þennan mikla áhuga þingmanna og þingmenn tóku mjög mikinn þátt, mjög virkan þátt, sátu á borðum í umræðum, gáfu sér tíma í þetta samtal. Ég held að flestum sem ég hef a.m.k. rætt við hér á Alþingi hafi fundist þetta innblástur inn í sitt starf þannig að ég er ekki í nokkrum vafa um að áhrifin geta bæði verið bein en þau geta líka verið óbein því að þetta skiptir okkur máli. Við erum að fá hugmyndir sem við getum unnið að hér inni á þingi o.s.frv. Mér fannst mikilvæg skilaboð sem þau settu sér sjálf fyrir þingið. Þau sögðu: Við ætlum að vera jákvæð, við ætlum að sýna hvert öðru virðingu. Við ætlum að hafa gaman. Mögulega mættum við velta því fyrir okkur í okkar störfum hér á þingi. En þessi andi og þessi gildi skiluðu sér svo sannarlega til okkar þegar við komum inn á þingið og tókum þátt, þessi virðing fyrir ólíkum skoðunum sem við gátum upplifað í umræðum á borðum en líka í samtalinu sem síðan var yfir allan salinn. Þannig að mér finnst hafa tekist alveg feikilega vel til. Mér finnst gott að við náum að ræða þetta þó að við séum hér á síðustu dögum þingsins og einhverjum finnist við ekki hafa mikinn tíma til stefnu, því að þetta er mikilvægt. Það sem ég myndi vilja sjá í kjölfarið væri að nefndir þingsins kynntu sér inntak skýrslunnar, að þetta væri skoðað þegar við erum t.d. að vinna að málum sem hafa bein áhrif á börn og unglinga. Ég nefndi samgöngumálin. Hví ekki að kalla til ráðgjafarhóp umboðsmanns barna og ræða við þau um samgönguleiðir? Mér er minnisstætt að á þingfundi sem hér var haldinn í tilefni af afmæli lýðveldisins var flutt mjög góð ræða úr þessari pontu um skólaakstur. Það var barn sem flutti hana sem eyddi gríðarlegum tíma í skólarútunni á hverjum einasta degi, mig minnir að þetta hafi verið á Vatnsnesinu. Því ekki að kalla þetta fólk til okkar og fá þeirra sýn á samgöngumálin? Stundum erum við dálítið lokuð inni í því að vilja bara ræða menntamál eða eitthvað sem er virkilega áþreifanlega tengt börnum. En gleymum því ekki að flest það sem við erum að fást við hér á þingi varðar börn með einum eða öðrum hætti og það getur verið mjög gagnlegt að fá þeirra sjónarmið inn í umræðuna. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, frú forseti, en ítreka þakkir mínar til þingmanna fyrir þeirra góðu og öflugu og virku þátttöku í þinginu sjálfu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýrsluna og líka fyrir að setja umræðu um hana í forgang hér á síðustu dögum þingsins. Það skiptir máli. Það skiptir máli að við hlustum, frú forseti. Fyrir 45 árum síðan stóð sá sem hér stendur fyrir utan Alþingishúsið og tók þátt í mótmælum sem tengdust verkfalli. Rétt átta ára gamall mætti ég hingað niður á Austurvöll og valdi mér mótmælaspjald sem á stóð: Hvað á gera við börnin? Já, þetta er ég hér á tröppum Alþingis,  Fyrr í vetur var ég einn þeirra þingmanna sem varð þess heiðurs aðnjótandi að taka þátt í barnaþingi sem haldið var í Hörpu. Það var ótrúlegt að hlusta á börnin og heyra hvaða málefni brunnu á þeim. Þau voru beinskeytt og óhrædd við að segja hlutina eins og þeir eru og spyrja okkur þingmenn þessarar sömu spurningar: Hvað á að gera við börnin? Hvað á t.d. að gera við börnin til að tryggja fjölbreytileika? Þau minntu okkur þingmenn á mikilvægi þess að bera virðingu fyrir fjölbreytileikanum, hvort sem slíkt tengdist uppruna, kynhneigð eða kyntjáningu. Þau minntu okkur á að sem börn þá fagna þau þessum fjölbreytileika á meðan við fullorðna fólkið hræðumst hann og fordæmum hann sum. En þau kvörtuðu líka yfir því að námsefni og námskrá væri úrelt og væri ekki í tengslum við þennan breytta og fjölbreytta heim sem þau lifa í. Talandi um nám þá spurðu þau okkur líka: Hvað á að gera við börnin sem bíða eftir greiningu? Þau gera sér mun betur grein fyrir því en við fullorðna fólkið að ekki gengur öllum jafn vel að læra. Þau finna beint fyrir því hvernig langir biðlistar eftir greiningum, svo sem á lesblindu eða athyglisbresti, gera það að verkum að sum þeirra eiga erfitt með að fóta sig í skólakerfinu og flosna jafnvel upp úr námi. Þau spurðu: Af hverju er ekki í forgangi að laga þetta? En þau áttuðu sig einnig á því að það skiptir líka máli hver efnahagsleg staða fólks er. Hvað á að gera við börn sem lifa við fátækt? var ein af þeim spurningum sem brann á vörum þeirra. Já, strax á þessum aldri skilja þau mikilvægi þess að tækla hinn mikla ójöfnuð sem er í okkar ríka samfélagi. Lægstu laun þurfa að hækka og sambærileg laun fyrir sambærilega vinnu óháð kyni voru skilaboð sem þau sendu okkur hingað inn á hið háa Alþingi. Börnin upplifa þennan ójöfnuð nefnilega frá fyrstu hendi á meðan við, ráðherrar og þingmenn, erum föst í fílabeinsturni þar sem fátækt og skortur á nauðsynjum eru bara orð sem þingmenn stjórnarandstöðu nota í eldhúsdagsumræðum. Frú forseti. Hvað á að gera við börnin sem þurfa á stuðningi að halda þegar kemur að geðheilsu? Það var einnig spurning sem þau veltu fyrir sér. Og skilaboðin til þeirra ráðherra sem mættu í pallborðið voru skýr: Börnin vilja fría sálfræðiþjónustu og aukið aðgengi að henni. Á meðan núverandi ríkisstjórn dregur lappirnar í að uppfylla loforð um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu þá segir framtíð þessa lands okkur það að við þurfum að hugsa enn stærra og gera þessa þjónustu gjaldfrjálsa, því að strax á þeirra aldri átta þau sig á þeirri miklu þörf sem er fyrir að styðja við geðheilsu þjóðarinnar. Já, frú forseti. Það er mikilvægt að við heyrum þetta ákall þeirra og hættum að brjóta loforð þingsins til þjóðarinnar. Hvað á að gera við börnin sem hingað koma á flótta frá stríði eða sárafátækt? Skilaboð barnanna á barnaþingi voru mjög skýr: Hættum að senda börn úr landi og tökum á móti fleiri börnum. Mikið væri nú heimurinn betri ef íslensk stjórnvöld hugsuðu eins og börnin á barnaþingi. Fyrir þeim er það að taka á móti fólki mannúð og það að fá fleiri börn með fjölbreyttan bakgrunn inn í skólakerfið eitthvað sem einungis bætir það. Hvað á að gera við börnin sem munu erfa jörðina sem við skiljum eftir óbyggilega? var einnig spurning sem mikið var rædd á barnaþingi. Það er svo sannarlega hægt að segja að baráttan í loftslagsmálum sé háð af börnum. Á meðan við hv. þingmenn þráumst við að framkvæma nauðsynlegar breytingar til verndar umhverfinu þá mætir unga fólkið á Austurvöll hvern einasta föstudag og mótmælir aðgerðaleysi. Sömu skilaboð og við getum séð og heyrt út um glugga Alþingishúss á hverjum föstudegi ómuðu skýrt á barnaþinginu: Börnin vilja sjá alvöruaðgerðir. Fyrir þeim er þetta ekki eitthvað sem hefur áhrif eftir að þau eru komin undir græna torfu eins og fyrir flest okkar hér inni, heldur snertir þetta framtíð þeirra og möguleika barna þeirra til þess að búa á þessari plánetu til frambúðar. Já, virðulegi forseti. Börnin vilja t.d. hætta notkun plasts, þau vilja betri flokkun úrgangs og öflugra hringrásarhagkerfi. Þau vilja öflugri hvata til þess að fólk skipti yfir í rafbíla og að almenningssamgöngur verði gjaldfrjálsar svo fólk nýti sér þær betur. Einnig voru þau öflugir talsmenn þess að gróðursetja fleiri tré og spurðu þingmenn spurninga eins og: Af hverju erum við ekki með fleiri vindmyllur á Íslandi? Hvað á að gera við börnin sem segja okkur til syndanna á þeim frábæra vettvangi sem barnaþing er? Eigum við að halda áfram að hunsa rödd þeirra eða er kannski kominn tími til þess að við leggjum við hlustir og tökum mark á því sem þau eru að segja? Samfélagið er ekki búið að heilaþvo þau eins og okkur sem eldri eru. Mörg okkar eru hætt að trúa á betri framtíð því að þeir sem fara með völdin virðast hafa tapað tengingunni við það sem er að gerast allt í kringum okkur. Já, hvað á að gera við börnin sem benda okkur á ranga forgangsröðun þeirra verkefna sem ríkið tekur að sér? Þegar allt kemur til alls eru þau ekki að biðja um mikið. Þau vilja að réttindi þeirra séu virt og þau fái að taka þátt í umræðunum um mál sem varða þau og þau vilja að tekið sé tillit til skoðana þeirra, helst þannig að hugmyndum þeirra sé hrint í framkvæmd. Frú forseti. Það er ekki nóg að við komum hér saman hluta úr degi og tölum fallega um barnaþing og hvað þar kom fram. Það er ekki nóg að vera endalaust með falleg loforð og engar efndir. Það er kominn tími til þess að við hv. þingmenn spyrjum okkur sjálf raunverulega og séum tilbúin að svara þeirri spurningu sem brann á mér þegar ég var átta ára gamall: Hvað á að gera við börnin?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þessa skýrslu hér á dagskrá. Mér þótti það mikil upplifun að fá að mæta á barnaþing og sjá öll þessi ungmenni sem voru að láta sig samfélagsmál varða. Mig langar til að byrja á því að nefna að á setningarathöfninni fóru nokkrir ráðherrar upp á svið og héldu þar litla tölu. Ég verð að segja það, frú forseti, að þar sá ég nýja hlið á ráðherrunum, hlið sem ég hef ekki séð hér, þar sem þeir fóru aðeins yfir æsku sína og áhugamál, væntingar og vonir og mér þótti það merkilegt og hafði gaman af. Ég myndi gjarnan vilja sjá slíka hlið, ekki bara á ráðherrunum heldur kannski bara okkur öllum hér, að við færum kannski að horfa til fortíðar í þessu og reyndum að átta okkur á því hver við erum og hvað það er sem skiptir okkur máli. Við sjáum það svo vel í þessum ungmennum sem þarna voru hvað það er sem skiptir máli og þau voru alveg skýr með það hvað það er sem skiptir máli. Eftir að hafa verið sveitarstjórnarmaður í ansi langan tíma þá hefur maður haft samskipti á þeim vettvangi við börn og ungmenni á ýmsan hátt og mig langar að nefna hin svokölluðu ungmennaráð. Ég held að það komi hér fram að rúmlega 60% af sveitarfélögum hafa sett á laggirnar þessi ungmennaráð. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar fundar t.d. með ungmennaráði tvisvar á ári og það hafa verið merkilegir og gefandi fundir. Þeir hafa ekki alltaf verið þannig að manni hafi verið klappað. Stundum hefur maður bara verið tekinn í bakaríið á slíkum fundum fyrir það að standa sig ekki í stykkinu og að ekki væri verið að taka tillit til ungmenna í samfélaginu. Og það er bara oft með réttu, oft hefur ekki verið hlustað á skoðanir ungmenna. En það að þessi ungmennaráð séu komin vekur vonir um að það sé að verða til einhver tenging á milli stjórnsýslunnar, hver sem hún er, og ungmenna í samfélaginu. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar ákvað líka á síðasta kjörtímabili að fara í tilraunaverkefni með að heimila ungmennum, ungmennaráði, að skipa áheyrnarfulltrúa í nefndir sveitarfélagsins og þau tóku því bara mjög vel og sinntu því mjög vel og hafa hrósað bæjarstjórninni fyrir að hafa gert það. Þá átta þau sig á því út á hvað stjórnsýslan gengur, hvernig ákvarðanir eru teknar, hvaða mál eru lögð fyrir og þau hafa að sjálfsögðu rétt til að setja mál á dagskrá þannig að þetta er vettvangur sem er mjög góður til framtíðar. Sveitarfélögin eru líka á fullu við að innleiða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það gengur auðvitað misvel. Akureyri var fyrsta sveitarfélagið til að gera það og ég held að Kópavogur sé líka búinn að því, en mörg sveitarfélög eru á fullu við að innleiða barnasáttmálann og það er auðvitað bara af hinu góða. Í því verkefni eru börn að taka þátt. Þetta er ekki bara eitthvað sem gerist á borði miðaldra karla í sveitarstjórn heldur eru börnin þátttakendur í því ferli að innleiða þennan barnasáttmála og líka bara að læra hvað stendur í barnasáttmálanum, hversu mikils virði hann er og þær skyldur sem við erum auðvitað að takast á herðar sem samfélag til að sinna börnum. Ég fékk að sitja í slíkri nefnd við innleiðingu barnasáttmála í Reykjanesbæ ásamt ungmennum og starfsmanni og síðan einum bæjarfulltrúa til viðbótar og ég lærði mikið og hafði mikið gagn af því að fá að taka þátt í því. Eins og hér hefur komið fram þá erum við hér alltaf að hafa vit fyrir fólki, við höldum alltaf að við vitum hvað fólki er fyrir bestu, en svo þegar maður fer að spyrja börnin okkar þá eru þau ekkert endilega alltaf sammála okkur um hvað það er sem skiptir þau máli. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. forsætisráðherra og síðan í ræðu hv. þingmanns sem hér talaði á undan mér að þeim viðfangsefnum sem börnin eru að velta fyrir sér erum við kannski ekkert endilega að velta fyrir okkur. Það kemur fram í þessari skýrslu að umhverfismál skipta verulegu máli. Börn hafa þennan svokallaða loftslagskvíða. Þau eru bara nervus yfir framtíð sinni. Þau vita ekkert hvað tekur við, hvernig heimurinn verður þegar við skiljum við hann. Erum við að fara að skilja við heiminn þannig að hann verði betri eða ætlum við kannski að taka til okkar miklu meira en við þurfum í raun og veru, sem getur skaðað komandi kynslóðir? Börn eru líka að velta fyrir sér fjármálalæsi. Þau vita ekkert um fjármál. Þau kunna ekki að lesa út úr launaseðli. Þau vita ekki hvernig á að borga skatt. Hvað er persónuafsláttur? Það er ýmislegt svona sem ungmenni eru að velta fyrir sér og átta sig ekki á af því að það er ekki verið að leggja áherslu á þetta. Ungmennin tala líka um kynfræðslu. Þau eru ekkert endilega tala um kynlífsfræðslu, þau eru fyrst og fremst að horfa til fræðslu um kynin og hvernig kynin eru, hver er munurinn á þeim og síðan bara að við lærum mörkin og virðingu fyrir þeim kynjum sem við tilheyrum ekki. Þetta er það sem börn eru að velta fyrir sér og það skiptir verulegu máli að við séum að velta slíkum spurningum fyrir okkur. Svo heyrir maður líka einatt og endalaust að andlegri heilsu ungmenna fari hrakandi. Börn eru kvíðin, þau eru nervus og kannski hafa samfélagsmiðlar áhrif á það. Það er mál sem við fullorðna fólkið verðum að taka alvarlega, að það endi ekki þannig að flest okkar endi á kvíðalyfjum eða einhverju slíku. Við þurfum að bregðast við. Hvað er það sem veldur þessum mikla kvíða hjá ungu fólki? Það er kvíði sem ég held að mörg okkar sem fullorðin eru vorum ekkert endilega að glíma við, ekki í þeim mæli sem maður heyrir að ungmenni eru að glíma við. Börn eru að benda okkur á það sem við getum gert betur og við eigum auðvitað bara að hlusta og vera opin fyrir því sem þau eru að segja okkur. Hér hafa verið nefnd samgöngumál. Börn eru ekki með bílpróf en þau þurfa að komast á milli staða. Þau þurfa að komast í skóla og þau þurfa að komast í tómstundir og það þarf að skoða þetta allt saman. Erum við rukka börn fyrir að komast á þann stað sem skiptir þau miklu máli á meðan við keyrum um á jeppunum okkar á milli staða? Allir þessir hlutir skipta máli. Hér hafa verið nefnd aðgengismál. Þetta eru stórar spurningar sem við sem fullorðin erum verðum að taka til gagngerrar skoðunar. Það er þessi spurning sem hv. þingmaður bar hér áðan upp: Hvað á að gera við börnin? Og hvað eigum við að gera fyrir börnin? Ætlum við að standa með þeim eða eiga þau alltaf sýknt og heilagt að aðlaga sig að einhverju því umhverfi sem við erum búin að búa til og höldum að sé rétt fyrir allt og alla?

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sína góðu framsögu. Það er hressandi og svolítið upplífgandi að blaða í gegnum niðurstöður barnaþings. Ég er nú farinn að hallast að því að helstu áherslumál okkar jafnaðarmanna fengju talsvert greiðara brautargengi ef það væri bara 15 ára aldursþak á kjörgengi við kosningar til Alþingis.  Á meðan ríkisstjórn Íslands rembist við að herða útlendingalöggjöfina - hv. þingmaður hlær hér, þetta er allt ferlega fyndið - og á meðan stjórnvöld skipuleggja fjöldabrottvísun fólks í óboðlegar aðstæður þá kalla börn eftir móttöku fleira flóttafólks, meiri mannúð, minni fordómum. Og á meðan starfsfólk flýr af heilbrigðisstofnunum vegna fjársveltistefnu, sem er gagnrýnd á hverju einasta ári við afgreiðslu fjárlaga, þá kalla krakkarnir eftir betri starfsaðstæðum heilbrigðisstarfsfólks og samstöðu um að efla heilbrigðisþjónustuna. Og á meðan stjórnarmeirihlutinn heykist á því að fjármagna lög um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, lög sem Alþingi er búið að samþykkja, þá vilja krakkarnir ganga enn þá lengra og kalla eftir ókeypis sálfræðiþjónustu fyrir alla. Þau kalla líka eftir betri kjörum hinna tekjulægstu, gjaldfrjálsum almenningssamgöngum, kalla eftir afnámi allrar gjaldtöku fyrir heilbrigðisþjónustu. Þetta er bara fyrirtaks sósíalismi, áhersla á hið sameiginlega, samtrygginguna, samneysluna, það sem við eigum saman. Ríkisstjórnin hefur lagt fram fjármálaáætlun sem við munum ræða í næstu viku. Það er nú áætlun sem snýst eiginlega um hið gagnstæða. Þar er leiðarstefið að draga mjög markvisst úr umfangi ríkisins og hins sameiginlega í hagkerfinu á næstu árum og halda fjárfestingum hins opinbera í lágmarki næstu árin. Sú stefna gengur þvert á niðurstöður barnaþings og þessa ákalls um að efla heilbrigðiskerfið og stofnanirnar sem við eigum saman. Ég held að ríkisstjórnin ætti nú bara að hlusta á þessa krakka. Það mætti t.d. byrja á því að taka upp, ja eða leggja fram nýja og endurskoðaða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í samræmi við þá róttæku loftslagsstefnu sem birtist í niðurstöðum barnaþings. Svo held ég að það færi líka vel á því að taka upp fjármálaáætlunina, að endurskoða hana á grundvelli ákalls barnaþings um að það skipti bara höfuðmáli að við hjálpum hvert öðru, stöndum saman; að samstaða, samvinna og það að hjálpast að eigi að vera leiðarstef við rekstur samfélags.

Virðulegi forseti. Þú þarft ekki að vera fullorðinn til að geta breytt heiminum. Skýrsla barnaþings er mjög mikilvægur vettvangur til að ljá börnum rödd en veitir á sama tíma alþingismönnum aðhald. Sýn hagsmunahópa á þeirra upplifun, veruleika og aðstæður er mjög dýrmæt og mikilvægt að við tökum þessar upplýsingar til okkar. Líkt og hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á hér áðan höfum við í Reykjanesbæ lagt mikið upp úr því að heyra rödd barna og ungmenna hjá okkur. Ungmennaráð fundar reglulega með bæjarstjórn þar sem bæjarfulltrúar heyra frá fyrstu hendi frá ungmennum bæjarins um þeirra sýn á þeirra aðstæður. Þetta er gríðarlega mikilvægur grundvöllur fyrir ungmennin og ekki síður mikilvægur fyrir okkur bæjarfulltrúana. Við þurfum að virkja ungmennin til þátttöku í sínu samfélagi og er barnaþing og aðgangur að bæjarstjórn góð leið til þess. Af umræðum á barnaþinginu má ráða að börn hafa að sjálfsögðu ekki einungis áhuga á sértækum málefnum barna heldur samfélaginu öllu. Barnaþingmenn lögðu til að mynda mikla áherslu á jafnrétti allra kynja, loftslagsmál, mannréttindi, velferð barna og samfélagslega ábyrgð. Það er víða í kerfinu svo augljóst hvað við getum gert betur þegar kemur að stuðningi og þjónustu við börn. Biðlistar eftir greiningu hjá barna- og unglingageðdeild Landspítala og Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins eru og hafa verið allt of lengi of langir. Barnaþingmenn komu einnig inn á aðgengi að sálfræðiþjónustu, líkt og margir þingmenn hafa komið inn á hér á undan mér, og spurðu sig af hverju aðgengið væri ekki betra og af hverju þessi þjónusta væri ekki gjaldfrjáls. Sálfræðiþjónusta er í molum, eins og við í Samfylkingunni höfum áður bent á hér. Það ætti að vera forgangsmál okkar á Alþingi að gera sálfræðiþjónustu barna og ungmenna upp að 25 ára aldri gjaldfrjálsa nú þegar, sér í lagi þar sem geðlægð stefnir í að vera einn dýrasti sjúkdómur árið 2030. Barnaþingmenn lögðu mikla áherslu á að réttindi barna væru virt, rétt þeirra til að líða vel heima hjá sér og eiga þak yfir höfuðið. Jafnaðarstefnan skín í gegnum skýrslu barnaþings; jöfn tækifæri fyrir öll, bætt kjör á vinnumarkaði, betri starfsaðstæður fyrir heilbrigðisstarfsfólk, að fólk af erlendum uppruna og uppruna fái vinnu í samræmi við menntun sína, jafnrétti fyrir öll kyn, hreint land og verndun hafsins. Ég ætla að vitna í einn barnaþingmann, með leyfi forseta: „Við erum öll í sama bát á þessum sjó, sem er heimurinn.“ Framtíð landsins er svo sannarlega í góðum höndum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa umræðu um barnaþing. Ég vil segja um það, sem ég er búinn að heyra hér, að ég hafði sérstaklega gaman af að heyra hvernig forsætisráðherra kom að þessu máli og ræddi það, eins og hér kom fram, bara á mannamáli við okkur. Það skiptir mjög miklu máli. Það gerði líka hv. þm. Guðbrandur Einarsson afar vel. Það rifjast margt upp fyrir manni þegar minnst er á að börn og unglingar kunni kannski ekki að lesa launaseðla. Við kunnum ekki allt og þannig er það nú þegar maður kemur inn á þing og er jafnvel orðinn 50 ára, að þá er maður líka nýr og kann ekki allt, þannig að við erum að læra allt okkar líf. En það sem mig langaði aðeins að ræða um hérna eru þrír punktar sem forsætisráðherra minntist á að helst hefðu verið ræddir á þessu þingi, það voru umhverfismál, mannréttindamál og menntun og ég undirbjó mig svolítið fyrir það að ræða menntunarmálin. Mig langar að segja ykkur eina sögu um göngu, göngu upp stigann sem ekki allir komast eða við getum kannski sagt að gangan gangi misjafnlega. Þegar ég kom á þing 2013 fór ég að aðstoða ungan dreng sem fæddist heyrnarlaus og mér finnst að saga hans og fjölskyldu eigi erindi í þessa umræðu og hans leið í gegnum mismunun sem hann sem barn hefur mátt þola í skóla, grunnskóla og sem unglingur í fjölbrautaskóla. Hann fæddist heyrnarlaus, kuðungaígræðsla gagnaðist honum ekki og hann gat ekki notað heyrnartæki þannig að honum voru eiginlega allar bjargir bannaðar til að heyra. Þegar hann fór í skóla hafði Alþingi nýlega samþykkt lög um íslenskt táknmál. Hann og fjölskylda hans voru því mjög spennt þegar skólagangan hófst. Foreldrar hans voru uppfullir af bjartsýni um að ný lög sem Alþingi hafði sett hjálpuðu honum bæði við táknmál og íslensku, enda drengurinn áhugasamur, vel gerður og góður námsmaður. En við þurfum að hafa það í huga að táknmál er í rauninni hans móðurmál. Grunnskólinn í hans heimabæ var kannski ekki vel í stakk búinn að taka við kennslu fyrir heyrnarlausa og þrátt fyrir góðan vilja bæjaryfirvalda og þrátt fyrir lög og reglur var enginn táknmálskennari í skólanum þegar hann átti að hefja nám í 9. bekk. Hann fékk ekki inngöngu í Hlíðaskóla þegar þess var óskað áður en hann hóf nám í 9. bekk. Með þrautseigju foreldra hans og fjölskyldu var í raun búið til úrræði fyrir nemendur á hans reki sem Lilja Alfreðsdóttir, þáverandi menntamálaráðherra, studdi vel við og tók afar vel á öllum málum sem sneru að hans fötlun og sýndi því mikinn velvilja. Drengurinn var tvo vetur í skóla hjá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra. Þar voru hans bestu skólaár. Þar fékk hann góða kennslu í ýmsum greinum. Færni í táknmáli batnaði til muna og hann byrjaði að læra ensku. Virðulegi forseti. Í dag stundar hann nám á starfsbraut í framhaldsskóla og er búinn með tvö ár, stendur sig vel og er búinn að taka bílpróf. En af hverju hefur hann, vel gefinn drengurinn og duglegur námsmaður, ekki val um námsbraut og er þvingaður á starfsbraut í skólanum? Jú, einfalt svar við því er, virðulegi forseti, að skólakerfið á Íslandi hefur brugðist honum. Ég veit að börnin á barnaþingi vilja ekki svoleiðis mismunun. Þrátt fyrir að hafa stundað nám í grunnskóla í tíu vetur getur hann ekki enn þá lesið sér til gagns á íslensku. Hann fékk tækifæri og lærði ensku í tvo vetur á samskiptamiðstöðinni. Í dag skrifar hann skilaboð til foreldra sinna á ensku frekar en íslensku. Já, virðulegur forseti, íslenskt skólakerfi hefur ekki gefið þessum 17 ára dreng tækifæri til að læra íslensku þrátt fyrir að hann sé fæddur Íslendingur eins og foreldrar hans og öll fjölskylda. Alla grunnskólagönguna börðust foreldrar hans fyrir því að fá námsefni fyrir drenginn á táknmáli. Þrátt fyrir skýlausan rétt á námsefni voru aðeins örfáar bækur gerðar en alls ekki það sem þurfti og hann átti rétt á eins og önnur skólabörn. Ef hann hefði verið blindur hefði hann fengið allar sínar skólabækur fyrir hvern vetur, enda níu stöðugildi hjá Menntamálastofnun til að búa til námsefni fyrir blinda en ekkert slíkt stöðugildi er til fyrir heyrnarlausa. Málefni blindra eru í höndum velferðarráðuneytis en málefni heyrnarlausra er í höndum menntamálaráðuneytis. Þessi mismunun eftir fötlun og staðsetningu í stjórnkerfinu er óverjandi og fyrir neðan allar hellur að börn búi enn þann dag í dag á Íslandi við það að fá ekki viðeigandi námsbækur í skólunum. Málefni heyrnarlausra barna eru í lamasessi í landinu og nú er breytinga þörf. Foreldrar og fjölskylda þessa drengs hafa ítrekað verið í sambandi við ráðherra frá árinu 2013 og aðeins einn þeirra gefið þeim vonarneista. Fjölskyldan hefur í mörg rutt veginn fyrir son sinn og þau börn sem eru í svipaðri stöðu en þrátt fyrir lagabreytingu sem gerð var fyrir tólf árum síðan hefur í raun ekkert breyst. Það eru íslensk börn sem hafa verið tólf ár í skóla en skólakerfið hefur ekki haft burði til að kenna þeim að hafa samskipti á íslensku, hvað þá að geta lesið sér til gagns á móðurmáli foreldra sinna. Foreldrar, systkini, afar og ömmur þurfa að hafa vald á enskri tungu til að geta verið í skriflegum samskiptum við heyrnarlaust barn í fjölskyldunni. Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra. Ég þakka munnlega skýrslu ráðherrans og góð orð. Ég trúi því eins og hún að það hafi ekki verið vilji löggjafans á sínum tíma að alger minnihlutahópur fatlaðra barna fengi jafn ómanneskjulega meðferð í skólakerfinu og hér er lýst og úr því þurfum við að bæta. Ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra að það komast ekki öll börn upp stigann en það er lágmarkið að þau fái öll sömu tækifæri til þess að reyna.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýrsluna sem hér var veitt og áhugaverðar umræður sem hér hafa átt sér stað. Virðulegi forseti. Í vetur sýndi ríkismiðillinn þættina Verbúðina við almenna hrifningu landsmanna, enda efnið vel unnið og umfjöllunarefnið samofið taugakerfi okkar sem búum í þessu landi. Í þáttunum var rakin saga gríðarlegra þjóðfélagsbreytinga, saga framsalsins og staða verkafólks um land allt. Þættirnir ýfðu upp mörg sár og umræðu sem kann að hafa legið í dvala um árabil. Meðal þeirra mála sem dregin voru fram var vinna barna, en eins og við svo mörg þekkjum, ekki síst þau sem ólust upp í sjávarbyggðum í kringum landið, unnu börn við erfiðisvinnu bæði til sjávar og sveita og það var sannarlega við misjafnar aðstæður langt fram á tíunda áratug síðustu aldar. Þó að það kunni að koma illa við kaunin á harðduglegum Íslendingum sem ekki varð meint af því að mæta vansvefta í skólann í 7. bekk, eru réttarbætur og valdefling barna síðustu áratugina ekkert minna en stórstökk fram á við. Í mínum huga eru börn mikilvægasti hópur hvers samfélags, þau eru lykillinn að farsælli framtíð lands og þjóðar og ég leyfi mér að segja að framtíðin er björt. Á barnaþingi nú í mars þar sem 350 barnaþingmenn víðs vegar af landinu komu saman snerist umræðan sannarlega um stóru málin, með leyfi forseta: Blóðgjöf samkynhneigðra karlmanna, fátækt, eflingu fræðslu um kynheilbrigði, náttúruvernd og loftslagsmál, dýravelferð og svo ótal margt annað eins og svo ágætlega hefur komið fram hér í dag. Boðskapurinn er ærinn og erindið er brýnt, og deginum ljósara af skýrslu barnaþings 2022 að barnaþingmenn þess lands ætla sér ekki að skilja neitt okkar eftir undir vegg, þvert á móti. Niðurstöðurnar einkennast af virðingu til handa öllu fólki, náttúru og dýrum og í fyrirrúmi í þeirra nálgun er náungakærleikur og samábyrgð, nokkuð sem flest okkar geta sannarlega fellt sig við. Það er mikilvægt að við hér á Alþingi hlustum eftir röddum barna í öllu tilliti, það er okkar hlutverk að samþætta kröfur almennings, byggja undir framtíðina svo best fari á. Og hver eru betur til þess fallin að leggja vörðurnar á þeirri leið en þau sem eiga eftir að lifa hana? Enginn, virðulegi forseti, það er nefnilega enginn betur til þess fallinn. Barnaþing er vissulega varða á þeirri leið en ég held samt sem áður að stjórnmálin geri of lítið af því að ræða við börn og málefni sem eru tengd við þau sjálf. Það var ágætt að heyra hv. þm. Guðbrand Einarsson nefna áðan ungmennaráð sveitarfélaga, ég held að það eigi að taka þau talsvert meira inn heldur en mörg sveitarfélög gera. Eins og hér hefur líka verið nefnt þá eru það kannski ekki stök verkefni sem maður á að leita álits á hjá þeim heldur er það eiginlega allt, eins og var rakið hér með samgöngur. Það eru jú öll mál sem hafa áhrif á börn með einum eða öðrum hætti. Og við í störfum okkar sem þingmenn getum haft áhrif á svo margt sem varðar börn og mikilvægt að við gætum hagsmuna þeirra og búum þeim umhverfi sem styður við að þau fái að þroskast og dafna. Það þýðir að við tryggjum jöfn tækifæri fyrir öll börn, ekki síst þeirra sem hafa veika rödd í samfélaginu. Það þýðir að við tryggjum jafnt aðgengi barna að nauðsynlegri þjónustu en sömuleiðis að við tryggjum þeim aðgang að framtíðinni með því að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag, að við, fullorðna fólkið líka, breytum umgengni okkar við viðkvæma náttúru Íslands og gerum betur hvert og eitt í því að aðlagast þeim raunveruleika sem eru loftslagsbreytingar af mannavöldum. Eftir því hafa þau sérstaklega kallað. Þetta þýðir það nefnilega að spyrja börn og ungmenni álits þegar kemur að málum sem snerta þau beint eða óbeint, hvort sem um er að ræða menntun þeirra, þjónusta í skólum, aukinni geðheilbrigðisþjónustu sem kallað er eftir eða öryggi þeirra. Ég vil brýna okkur til þess að beita okkur af öllum þunga fyrir ofbeldisforvörnum, en ofbeldi gegn börnum er meinsemd í okkar samfélagi. Það sama á við um ofbeldi barna á milli. Þá er þörfin fyrir ýtar- og sérþjónustu síst að minnka en það er gríðarlegt réttlætismál að samfélagið geri það sem í þess valdi stendur til þess að bæta líðan og tækifæri þeirra sem þurfa á auknum stuðningi að halda. Enda snýr málið að framtíðarmöguleikum þeirra til að vera virk í samfélaginu, á vinnumarkaði og hverju sem þau kjósa. Virðulegi forseti. Þó að tíminn vilji slá gullljóma á fortíðina og margt hafi verið gott í gamla daga þá eru börn sem betur fer mun betur sett í dag alla jafna. Tækifæri, aðgengi og þjónusta við þau, á þeirra forsendum, hefur vaxið og það er vel. En auðvitað má alltaf gera betur og það er okkar sem hér störfum m.a. að hjálpa til við að gera hlutina betur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sína framsögu. Á barnaþingi komu saman börn á öllum aldri, alls staðar að af landinu og af öllum kynjum og við þingmenn fengum þann heiður að sitja hluta af þinginu. Að ræða við þau börn um málefni sem varða þau skiptir öllu máli. Við eigum ekki að taka ákvörðun um þeirra málefni án samráðs og samtals við þau. Niðurstöður barnaþings tengjast beint málum sem við erum að ræða hér dags daglega í þingsal. Þetta eru mikilvæg mál. Þau varða heilbrigðisþjónustu, öryggi, nám, umhverfismál, kynfræðslu, réttindi, aðgengi, orkumál, samgöngur og önnur mál sem hljóma fremur kunnuglega í okkar eyrum. En þess má geta að þessi börn og börn almennt hafa þessar skoðanir alltaf. Þau koma ekki fram í huga þeirra einu sinni á ári á barnaþingi og börn og ungmenni eiga að geta tekið þátt í ákvarðanatöku um málefni sem snerta þau. Oft er það nefnilega svo að það er litið á börn og ungmenni sem einstaklinga sem má líta fram hjá þegar kemur að ákvarðanatöku í samfélaginu. Þau fá almennt ekki að skipta sér af ákvarðanatöku sem hefur jafnvel áhrif á þeirra líf. Þeirra afskipti eru kannski bara talin óþarfi eða krúttleg - höfum krakkana með - en oft skipta skoðanir þeirra langmestu máli. Krakkar geta enn verið krakkar en þau geta samt tekið þátt í samfélagi sínu, borið ábyrgð og tekið þátt í ákvarðanatöku. Það er til grundvöllur fyrir ungt fólk sem vill hafa áhrif og það eru ungmennaráð sveitarfélaganna eins og hefur komið fram í máli annarra þingmanna hér í dag. Samkvæmt æskulýðslögum eru sveitarfélög skyldug til að vera með ungmennaráð. Í lögunum stendur, með leyfi forseta: „Sveitarstjórnir hlutast til um að stofnuð séu ungmennaráð. Hlutverk ungmennaráða er m.a. að vera sveitarstjórnum til ráðgjafar um málefni ungs fólks í viðkomandi sveitarfélagi. Sveitarstjórnir setja nánari reglur um hlutverk og val í ungmennaráð.“ Virkni ungmennaráðanna er mismikil. Í sumum tilfellum virðast sveitarstjórnir ekki hafa mikinn áhuga á samráði við ungt fólk í sveitarfélaginu og jafnvel hunsa vilja þeirra til að taka þátt. Við þurfum að styrkja ungmennaráð sveitarfélaganna. Við þurfum að hvetja sveitarstjórnir til að nýta þá sérfræðinga sem þar má finna því að í ungu fólki felst mikill mannauður. Börn eru okkar helstu sérfræðingar í málefnum barna og þau eiga að fá þá virðingu sem þau eiga skilið. Við þurfum að hleypa ungu fólki að borðinu. Það var gert á barnaþingi. Þar var ungu fólki hleypt að borðinu og þeim gefið tækifæri á því að láta rödd sína heyrast. Eitt af því sem mér þótti mjög skemmtilegt og er til marks um jákvæða breytingu samfélagsins var að þingið byrjaði á stuttu erindi frá kynnunum. Börn koma upp, þau voru kynnarnir, og þau hófu kynningu sína á því að segja til nafns, hvaðan þau voru og hvaða persónufornafn þau nota. Þetta ættum við að venja okkur meira á. Fyrir mitt leyti væri kynning mín svona: Ég heiti Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, ég er úr Borgarfirðinum og ég nota persónufornafnið hún. Kannski ættum við að hefja kjörtímabilin á því að þingmenn komi hingað upp og tilkynni hvaða persónufornöfn þau nota vegna þess að áætla það hvaða persónufornafn er notað er ekkert sjálfsagt lengur. Hæstv. forseti. Ég vil hrósa þeim sem tóku þátt í að skipuleggja barnaþingið, bæði fyrir vel heppnað þing og fyrir að hleypa börnunum að. Sérstaklega vil ég hrósa börnunum sem tóku þátt sem þingmenn á barnaþinginu og þau eiga þakkir skilið fyrir þátttöku sína. Við hér erum að hlusta.

Virðulegi forseti. Hér hafa verið fluttar margar góðar ræður og við hlustunina rifjaðist upp fyrir mér bíltúr sem ég fór í með kunningja mínum fyrir nokkrum árum síðan. Þegar við vorum að koma að heimili hans þá kom hópur af börnum að bílnum og þau fóru að berja í rúðurnar. Hann hlær og gantast eitthvað á móti og ég segi við hann: Oh, börn geta verið svo þreytandi. Hann segir við mig: Mér finnst þetta allt í lagi. Ég hef gaman af því þegar börn eru að pönkast svona í fullorðnu fólki. Áratugum og öldum saman hafa börn verið svo kúguð og svo undirokuð að ég er ánægður með þau þegar þau láta til sín taka. Íslenska barnaþingið er sannarlega góður vettvangur fyrir börn til að láta til sín taka, til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Eftir að hafa tekið þátt í þinginu núna er mér óhætt að hrósa skipulagi þess og fyrirkomulagi sérstaklega en best heppnuð var auðvitað þátttaka barnanna. Það fór ekki fram hjá þátttakendum hversu mikið þau láta sig varða málefni samfélagsins okkar og hversu áhugasöm þau eru um að hafa áhrif á það til hins betra. Á þinginu settu börnin sér sjálf ákveðin gildi, m.a. jákvæðni, gleði og virðingu fyrir öllum og ég er ekki frá því að við sem hér sitjum gætum tekið okkur þau til fyrirmyndar. Á þinginu leggja börn fram hugmyndir um málefni sem þau vilja leggja sérstaka áherslu á. Eftir að niðurstöður þingsins eru teknar saman reynir umboðsmaður barna svo að koma tillögum barnaþingsins á framfæri og í framkvæmd í samræmi við ákvæði barnasáttmálans. En hver skyldu nú vera mikilvægustu skilaboð og gildi barnasáttmálans? Það er einmitt að allar ákvarðanir sem varða börn eigi að vera teknar út frá því sem er þeim fyrir bestu og við þetta tilefni, þessa umræðu hér, má ég til með að rifja upp enn og aftur hversu fyrirferðarlítil þessi sjónarmið voru hér þegar ákvarðanir voru teknar varðandi heimsfaraldur. Það mátti öllum vera ljóst mjög snemma í því ferli að hagur barna var ekki alltaf hafður að leiðarljósi við þá ákvarðanatöku. Í því tilliti brugðumst við börnunum og forgangsröðun okkar. Ég rifja þetta upp svo við gleymum því ekki, svo við lærum í það minnsta af þessari framgöngu okkar í garð barna. Það getur aldrei verið ásættanlegt að fórna réttindum og heilsu barna til að vernda aðra en þau sjálf. Þegar við ræðum hér niðurstöður barnaþings eftir að við gátum loks haldið það eftir takmarkanirnar sem við settum á vegna heimsfaraldurs langar mig sömuleiðis að minna á það að réttindi barna og rödd barna eru mikilvægust þegar vegið er að þeim. Þegar skoðanaskipti um borgaraleg réttindi og frelsi fólks og frelsi barna eru óvinsæl þá er mikilvægast að halda barnaþing. Þá er mikilvægast að við þingmenn ræðum réttindi barna, skoðanir þeirra og tillögur. Hommar ættu að mega gefa blóð. Öryggi alls staðar. Kennarar mega ekki vera rasistar. Minni stærðfræðiheimavinnu. Fulltrúar barnaþingi lágu svo sannarlega ekki á skoðunum sínum og vinna þeirra skilar fjölmörgum góðum tillögum. Framlag barna er ómetanlegt, segir í skýrslu barnaþingsins. Látum ekki orð barna okkar, hugmyndir þeirra og tillögur vera enn eitt atriðið sem við fullorðna fólkið skreytum okkur með þegar það hentar okkur.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt, ég ætlaði eingöngu að þakka hv. þingmönnum sem hafa talað hér. Við ræðum dálítið um það hér hvort við séum að hlusta á börn í raun og veru og ég verð nú að segja það, eftir að hafa fylgst með hv. þingmönnum á barnaþingi, að já, þessir hv. þingmenn eru að hlusta á börn, eru að taka mark á þeirra sjónarmiðum. Stundum er dálítið erfitt að mæla afrakstur eða árangur svona þings. Við getum sagt: Bíddu, hvað af tillögunum komst til framkvæmda innan tiltekins tíma? Það eru þá mjög mælanleg markmið en ég hef ekki síður trú á hinum óbeinum áhrifum sem eru í raun og veru þessi menning sem skilaði sér til hv. þingmanna, sem hefur skilað sér í ræðum. Ég hef heyrt hv. þingmenn vitna í þetta þing hér í sínum ræðum þegar upp hafa komið mál sem tengjast viðfangsefnum barnaþings, óbein áhrif sem líka eru mjög mikilvæg. Það er kannski þannig sem ég nálgast þetta verkefni. Ég lít á þetta sem ferðalag sem hófst hér með lagabreytingum 2018 og snýst um það hvernig við getum aukið áhrif barna og ungmenna á samfélag sitt, hvernig við getum styrkt barna- og ungmennalýðræði á vettvangi landsmálanna og mér finnst það ferðalag ganga vel. Það sem ég er hvað ánægðust með er einmitt þetta virka samtal sem við höfum upplifað á milli þingmanna og barnaþingmanna sem ég vonast til að verði áframhald á. Við hlökkum til næsta barnaþings. Þá gefst okkur líka færi á því að taka stöðuna í aðdraganda þess og sjá í raun og veru hvað hverju niðurstöður þessa þings hafa skilað. Ég held að það sé kannski næsta verkefni okkar hér á þinginu, þ.e. að velta því fyrir okkur í aðdraganda næsta þings hvað hefur breyst frá síðasta barnaþingi og fyrsta barnaþinginu? Hver hafa áhrifin verið og munum við sjá það á næstu þingum? En ég hef annars ekki fleiri orð um þetta, frú forseti, og þakka fyrir góða umræðu.

Forseti. Það er vert að fara aðeins yfir stöðu þessa máls í heild sinni. Hér er vissulega verið að festa í formi ákveðið fyrirkomulag sem áður hefur verið í bráðabirgðaákvæði í lögum og það er svo sem nægilega flókið að fara yfir það sem slíkt. En það er annað vandamál sem tengist NPA og lögunum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Í bráðabirgðaákvæði með þeim lögum er talað um fjölda samninga sem ríkissjóður veitir framlag til á innleiðingartímabilinu. Á meðan verið er að setja þetta kerfi í gang þá er það skrifað í bráðabirgðaákvæði laganna að á árinu 2018 muni ríkissjóður greiða framlag til 80 samninga og samningum fjölgi síðan smám saman; árið 2019 eru það 103 samningar, árið 2020 eru það 125 samningar, árið 2021 eru það 150 samningar og árið 2022 eru það allt að 170 samningar. Svo nær það ekki lengra. Árið 2023 er ekki inni í þessum lögum. Það er óljóst hvort haldið verður áfram að borga fyrir 172 samninga árið 2023 eða ekki. Í fjármálaáætlun er hins vegar sagt að fjárlög vegna NPA-samninga hækki varanlega um 320 millj. kr. frá árinu 2023 til að standa straum af gildandi samningum. Það er áhugavert af því að stjórnvöld, ríkisstjórnin, hafa ekki staðið við að greiða fyrir þann fjölda samninga sem kveðið er á um í lögunum þrátt fyrir að biðlisti sé eftir því að gera slíka samninga. Á síðunni npa.is er grein sem heitir „Sveitarfélög brjóta lög og ríkissjóður er áhorfandi“. Þar er fjallað um ákveðinn dóm varðandi skyldur sveitarfélaga til að gera þessa samninga þrátt fyrir að ríkissjóður komi ekki að sinni hlutdeild í þeim samningum. Stjórnvöld hafa hagað fyrirkomulaginu þannig að þegar fjárheimildin sem er samþykkt í fjárlögum klárast þá er ekki stofnað til fleiri samninga. Það er í raun dálítið öfugsnúið, miðað við hvað lögin segja sjálf, að á árinu 2018 á að stofna til 80 samninga, þ.e. ríkið greiðir fyrir sína hlutdeild í 80 samningum. Raunin var 78 samningar árið 2018. Árið 2019 átti þetta að vera komið upp í 103 samninga en ríkið greiddi bara fyrir 90, þeim fækkaði hlutfallslega. Árið 2020 voru það 125 samningar sem ríkið átti að greiða með en þeim fækkaði niður í 83 og á þessu tímabili, þetta var við fjárlagagerðina 2021, átti þetta að vera komið í 150 samninga en ríkið var þar einungis að greiða með 93 samningum. Þetta er einmitt áframhaldandi í fjármálaáætluninni að gert er ráð fyrir að greiða af þeim gildandi samningum sem eru í fjárlögum. Það er svo öfugsnúið að í lögum standi annars vegar að ríkið ætli að greiða framlög með ákveðið mörgum samningum og setji fjárheimildir í það í fjárlögum sem duga síðan ekki. Þegar fjárheimildin klárast hættir ríkið bara að taka þátt í nýjum samningum. Þá segja sveitarfélögin eðlilega: Það er allt í lagi. Ef ríkið ætlar ekki að greiða sinn hluta í þessu þá getum við ekki stofnað til þessa samnings, annars þurfum við að fjármagna hann að fullu og samningurinn kveður á um að ríkið þurfi alla vega að koma að þessum fjölda. Væntanlega þýðir dómurinn líka að þegar ríkið er búið að standa að sínum hluta af kostnaði við þennan fjölda samninga, þá eru allir umframsamningar algjörlega á kostnað sveitarfélaganna. En við erum í þeirri stöðu að ekki er búið að ná þeim fjölda sem ríkið stendur að. Þegar ríkið ákveður að hætta við og taka ekki þátt í því að greiða fyrir samninga þá er mjög skiljanlegt að sveitarfélög hætti líka við og stofni ekki til samninga sem ríkið tekur ekki þátt í að greiða. Þetta er frekar ósanngjarnt og er á ákveðinn hátt dálítið einkennandi vandamál hvað það varðar hvernig farið er með fjárheimildir. Hvað fjárheimildir varðar er rétt hjá stjórnvöldum að segja: Nú er fjárheimildin bara búin. Við erum ekki með meira fjármagn og þar af leiðandi megum við ekki greiða meira. Þetta er tæknilega séð rétt samkvæmt stjórnarskrá. Það er ekki í fjárlögum að greiða megi þessa fjármuni. En í svo mörgum öðrum málum halda stjórnvöld samt áfram að greiða fyrir réttindi fólks þrátt fyrir að fjárheimild sé ekki til staðar, þau koma bara með fjáraukalagafrumvarp seinna. Við getum nefnt atvinnuleysisbætur sem dæmi. Þó að þær fari langt fram úr fjárheimildum er ekki hætt að borga barnabætur eða húsaleigubætur eða atvinnuleysisbætur, haldið er áfram að greiða þrátt fyrir að fjárheimild sé ekki til staðar. Það er einhvern veginn ætlast til þess, og er svona ákveðin hefð fyrir því, sem er í raun mjög slæm, að það sé bara gert upp eftir árið, að fjárheimildum sem vantar upp á sé sópað upp þegar yfir lýkur. Lög um opinber fjármál eru dálítið skýr með þetta. Þessir fjárlagaliðir fara þá bara í mínus og ráðherra þarf að útskýra hvernig á að ná jafnvægi á þessum fjárlagaliðum, hvort mæta þurfi því með því að segja að um vanmat hafi verið að ræða og í næstu fjármálaáætlun og fjárlögum er það bara leiðrétt. Það þarf ekki að koma til móts við þetta með nýjum fjárheimildum eða fjáraukalögum, í rauninni ekki. En stjórnarskráin er dálítið fyrir hvað það varðar. Þess vegna myndast þetta vandamál með NPA-samningana. Ef strangt til tekið er verið að fara eftir fjárlögunum, að það megi ekki greiða, þá er það þannig. Ástæðan fyrir því að þetta er að gerast er sú að verðmætamat ríkisstjórnarinnar, fjármálaráðuneytisins, velferðarráðuneytisins eða hvaða ráðuneytis sem metur hvað hver samningur kostar, er einfaldlega of lágt. Það er ástæðan fyrir því að það er of lítið fjármagn. Að jafnaði er kostnaðurinn við hvern samning ákveðið hár, nema þeim sem sækjast eftir því að fá slíkan samning er forgangsraðað eftir mikilvægi, eftir nauðsyn, og það vill vera þannig að það eru yfirleitt dýrustu samningarnir fyrst. Ef þú tekur 25% allra samninga, dýrustu samningana, er meðaltal þeirra að sjálfsögðu mun hærra en meðaltal allra samninganna og þar af leiðandi klárast fjármagnið miklu fyrr ef ekki er verið að fjármagna alla samningana og miða við meðaltal allra samninga heldur bara þeirra sem eru dýrastir. Kannski áttuðu stjórnvöld sig ekki á því að það yrði forgangsraðað þannig þegar verið væri að velja hverjir fengju samninga og hverjir ekki eða kannski var það bara gert að yfirlögðu ráði. Ég hef ekki hugmynd um það en niðurstaðan er alla vega sú að fjármögnun ákveðins fjölda samninga er lofað en það er ekki uppfyllt, það er alltaf minna og minna uppfyllt með hverju árinu. Ég vil vekja athygli á þessu vandamáli með tilliti til fjárlaga og til fjármálaáætlunarinnar sem verið er að vísa til. Það er í raun ekki heimild í ákvæði til bráðabirgða um einhverja hlutdeild ríkisins á árinu 2023 og seinna, þrátt fyrir að einhverjar væntingar séu til þess að ríkið haldi áfram. Það er alla vega búið að setja það í fjármálaáætlunina. En fjöldinn er enn vandamál og dómurinn sem féll nýlega, um að sveitarfélögum væri skylt samkvæmt þessum lögum að veita þessi framlög til að stofna til þessara samninga mun hafa áhugaverð áhrif á þennan málaflokk á næstunni. Samkvæmt skilgreiningu þessa máls, um að laga verði til vinnutímann og hvíldartímann og slíkt, verður þetta áhugaverð þróun á næstunni og vandamál. Þetta er fyrirsjáanlegt vandamál sem þarf að tækla. Það er engin stefnuyfirlýsing um þetta í fjármálaáætluninni, eins og maður myndi búast við. Þarna er vandamál. Þarna er búið að setja lög sem veita fólki ákveðin réttindi. Það er ekki verið að uppfylla þau réttindi. Þar af leiðandi er um að ræða ákveðið vandamál sem þarf að koma til móts við en það er ekkert í stefnu stjórnvalda, sem á að birtast í fjármálaáætlun, sem segir okkur hvernig á að gera það til næstu fimm ára. Það eina sem það segir mér er að það verður ekkert gert í því. Þetta verður viðvarandi vandamál sem endar eins og alltaf á sveitarfélögunum sem munu væntanlega, eins og er með mörg önnur verkefni, bara segja: Nei takk. Við hendum þessu aftur í hausinn á ríkinu. Hvert erum við þá komin? Það fólk sem hefur þessi réttindi samkvæmt lögum situr þá eftir með sárt ennið. Ég er frekar sorgmæddur yfir því að við sjáum ekki einu sinni tillögur um það hvernig eigi að leysa þetta vandamál. Það eru ekki einu sinni drög að hugmyndum um hvernig eigi að gera það. Það er í rauninni ekkert flókið. Það þarf fjármagn í þetta, það er ekkert flóknara en það. Það er í alvörunni tilgangur ríkisstjórnarinnar að fjármagna lögbundin verkefni. Alþingi hefur sett ákveðin lög um réttindi og skyldur manna. Það kostar ákveðinn pening að uppfylla þau réttindi og það er verkefni ríkisstjórnarinnar að finna út úr því hvernig haga á fjármögnun á því. Við sjáum engar lausnir þannig að ég hlakka til að sjá hvernig þetta mál þróast. Þetta verður líklega rifrildi áfram næstu árin, alla vega á meðan við erum með ríkisstjórn sem gerir ekkert í þessu.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér örstutt upp og hvetja þingmenn, bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu, til að styðja þetta mál. Þetta er mikilvægt mál að því leyti að auðvelda innflutning á lífrænum matvælum, sér í lagi frá Bretlandi núna eftir Brexit. Það hefði því miður þurft að koma fram miklu fyrr vegna þess að þeir sem hafa verið að flytja inn vörur frá Bretlandi, lífrænar vörur, hafa þurft að fara í aukakostnað fyrstu sex mánuði ársins. Vonandi mun það ekki lengur verða vandamál eftir að við höfum afgreitt frumvarpið og gert það að lögum. Það er von mín að þingheimur styðji þetta mjög vel.

Frú forseti. Hér er um annað mikilvægt frumvarp að ræða. Að hluta til er verið að festa ákveðið verklag í lög, t.d. um almannavarnastig. Við höfum öll heyrt þessi almannavarnastig fara upp og niður, bæði í Covid og í eldgosum og jarðskjálftum og öðru þannig að það ætti ekki að koma okkur á óvart. En það er gott að hafa þetta bundið í lögin. Einnig er verið að auka kröfur um rýni almannavarnaaðgerða, sem er af hinu góða, og gerðar ýmsar aðrar breytingar sem skýra út atriði sem voru kannski ekki nógu skýr í fyrri lögum. Það sem ég tel hins vegar mikilvægasta hlutann í frumvarpinu er ein lítil málsgrein þar sem talað er um það hvernig við getum tekið á móti erlendum björgunaraðilum ef við þurfum á þeim að halda eftir miklar náttúruhamfarir. Ef mjög alvarlegur jarðskjálfti myndi eiga sér stað höfum við t.d. ekki auðveldlega getað fengið, eða alla vega ekki löglega, leitarhunda hingað til lands, ekki fyrr en búið er að samþykkja þetta frumvarp. Það eru ekki mjög margir þjálfaðir rústabjörgunarhundar í landinu og hundar eru eitt öflugasta verkfærið sem við getum fengið til að leita í rústum. Það að geta fengið hunda að utan með þeim björgunarsveitum sem kæmu til að aðstoða björgunarsveitirnar okkar er spurning um að bjarga mannslífum. Eftir að hafa sjálfur um árabil verið stjórnandi íslensku alþjóðabjörgunarsveitarinnar, og m.a. farið til Haítí eftir jarðskjálftann þar, þá get ég staðfest að þetta er hlutur sem mun bjarga lífi fólks. En það eru ekki bara hundarnir sem skipta máli. Það er nefnilega líka þannig að með slíkum björgunarteymum kæmu læknar og hjúkrunarfólk. Það er ekki sjálfkrafa að við viðurkennum og getum leyft þeim að starfa hér á landi þó að það sé á neyðartímum. En þessi lagabreyting heimilar ráðherra að setja reglugerð um það hvernig eigi að gera þetta allt saman. Ég veit bara að þetta er hlutur sem við munum lenda í, það er bara spurning hvenær við þurfum að biðja um aðstoð. Þá er eins gott að við hér á Alþingi séum búin að búa til regluverkið og lögin og lagastuðninginn til þess að við þurfum ekki að nota hinn gamla málshátt að neyð brjóti lög. Við eigum frekar að hafa lögin tilbúin fyrir neyðina. Það er von mín að þingheimur styðji þetta frumvarp og við getum verið tilbúin til þess að taka á móti aðstoð ef við þurfum á því að halda strax og frumvarpið er orðið að lögum.

Frú forseti. Bara örstutt. Ég hefði viljað sjá okkur taka við nokkrum af þeim athugasemdum sem komu fram í 1. og 2. umr. varðandi það að einfalda það ferli sem er notað þegar fólk er að skilja, sérstaklega af því að verið er að breyta skilnaðargreinum laganna. Ég vonast bara til þess að við hér á þingi getum komið okkur saman um slíkar breytingar og afgreitt þær á næsta þingi.

Forseti. Við klárum þetta mál eftir 3. umr. og greiðum atkvæði um að fá stjórn yfir Landspítalann. Það er pínu sorglegt að breytingartillögunni, um að starfsfólk og fulltrúi úr notendaráði hafi aðkomu að stjórninni, hafi verið hafnað. Ég vil ítreka það sem ég sagði í öðrum umræðum um þetta mál, ég held í alvörunni að stjórnin sé ekki nauðsynleg. Þetta er ekki slæmt að því leyti til að stjórnvöld eru að koma á einhvers konar millilið milli þingsins og ráðuneytisins og svo Landspítalans þar sem kannski væri hægt að fá meiri upplýsingar. Við höfum fengið mjög mikið af upplýsingum um það hver staðan er í heilbrigðiskerfinu. Einhverra hluta vegna virðast stjórnvöld einfaldlega ekki hafa trúað því þrátt fyrir að afleiðingarnar séu að birtast okkur aftur og aftur. Það er gefin út viðvörun, neyðarkall, en ekkert gerist. Þrátt fyrir það er haldið áfram með óbreytt fyrirkomulag. Aftur er þá að sjálfsögðu viðvörun og neyðarkall og einhvern veginn breytist ekki neitt. Ekki er hlustað á þær ábendingar sem hafa verið að berast frá spítalanum eða öðrum aðilum, meira að segja í skýrslum sem við höfum fengið frá óháðum aðilum. Ekki er brugðist við því. Þegar ríkisstjórnin hefur skipað stjórnina fólki sem hún setur þar inn verður kannski tekið mark á því fólki. Ég átta mig satt að segja ekki alveg á því hvernig fyrirkomulagið á að vera. Ef svo verður þá er það ekkert nema jákvætt. Þangað til hlakka ég bara til að fá betri upplýsingagjöf. Kannski þetta skili því að stjórnin krefjist meiri og nákvæmari upplýsinga sem þingið getur þá einnig fengið þegar verið er að ákveða fjárheimildir. Ef það tekst, ef það verður afurðin af þessu, þá er það jákvætt en tilkostnaðurinn við það er þó nokkuð mikill, myndi ég segja. Það ætti að vera tiltölulega auðvelt að hafa gagnsæi í rekstri heilbrigðiskerfisins sem hefur einhvern veginn ekki verið. Við höfum fengið mjög misvísandi upplýsingar um það hvað ráðuneytið veit miðað við hvað Landspítalinn er að reyna að segja því. Þá fáum við upplýsingar frá heilbrigðisráðuneytinu sem eru ekki eins nákvæmar og upplýsingarnar sem Landspítalann útvegaði ráðuneytinu þannig að þingið fær í raun lélegri upplýsingar nema það fái þær beint frá Landspítalanum. Það er náttúrlega slæmt. Ég á eftir að sjá hvort stjórnin verður einhvers konar hliðvörður eða eitthvað því um líkt gagnvart þinginu. Það er eitthvað sem getur gerst líka. Það væri þá neikvætt, ég er bara ekki alveg viss með þetta. Ég ætla að taka jákvæða pólinn á þetta og segja að það sé líklegra að þetta sé jákvætt skref. En það er í rauninni ekki nema vegna þess að þessir blessuðu stjórnarliðar hafa ekki hlustað á mjög skýrar raddir og mjög skýrar ábendingar í allt of langan tíma. Ég vonast til þess að þarna verði loksins einhverjir sem stjórnvöld taka mark á. Þau hafa ekki tekið mark á neinum öðrum hingað til. Ef stjórnvöld setja sína fulltrúa þarna inn taka þau kannski mark á þeim.

Frú forseti. Mig langaði bara að lýsa yfir ánægju minni með að þetta frumvarp sé komið til 3. umr. Ég veit að þetta er frumvarp sem þingheimur allur mun styðja. Í því sambandi langaði mig að nefna að það var líka ánægjulegt að heyra fyrr í dag, ef ég man rétt, hæstv. forsætisráðherra lýsa því að skoða þyrfti betur hvað hefur verið að gerast á hinum ýmsu stöðum þar sem við höfum verið að vista fólk með fatlanir og ýmislegt annað. Ég held og vona það að við séum byrjuð að skoða þessa hluti og farin að þora að rannsaka þá og kanna þá og setja í sviðsljósið. Það er nokkuð sem skiptir rosalega miklu máli, að við horfum á þessa svörtu bletti í fortíð okkar og séum ekki að skammast okkar það mikið fyrir þá að við þorum ekki að horfa, þorum ekki að læra af þeim mistökum sem voru gerð og þorum ekki að segja „fyrirgefið þið“, og í einhverjum tilfellum að borga bætur. Því vona ég að við sjáum það gerast oftar og oftar að frumvarp eins og þetta hljóti góðar móttökur hér í þinginu og að við séum að gera upp við fortíðina og taka á okkur þá ábyrgð. Þó að hún sé ekki okkar heldur kannski forvera okkar þá erum við að taka á okkur þá ábyrgð.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar mæli ég fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur hvað varðar Félagsdóm. Frumvarpinu var vísað aftur til nefndarinnar að lokinni 2. umr. og hefur nefndin fjallað um málið að nýju. Nefndin fékk á sinn fund Bjarnheiði Gautadóttur og Jón Þór Þorvaldsson frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu. Þá barst nefndinni einnig minnisblað frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu. Í ljósi 2. umr. vill meiri hlutinn árétta nánar nokkur atriði í frumvarpinu. Í fyrsta lagi telur meiri hlutinn þörf á að skýra nánar hvers vegna skipan dómara verður með þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir og sérstaklega hvers vegna skipan sumra dómara verður ótímabundin. Meiri hlutinn bendir á að hafa þarf í huga að í hverju máli sem rekið er fyrir Félagsdómi sitja fimm dómarar. Þeir þrír dómarar sem samkvæmt gildandi lögum eru skipaðir eða tilnefndir af Hæstarétti sitja í öllum málum en það fer eftir aðild hvers máls hvaða dómarar taka sæti sem fjórði og fimmti dómari. Þegar Félagsdómur dæmir í málum á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur, sem varða aðildarfélög ASÍ og Samtök atvinnulífsins, taka þeir dómarar sæti sem hafa verið tilnefndir af þeim aðilum til þriggja ára í senn. Þegar Félagsdómur dæmir í málum sem rísa á milli samningsaðila samkvæmt lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna taka sæti dómarar sem hafa verið tilnefndir á grundvelli þeirra laga til þriggja ára í senn, annars vegar af viðkomandi heildarsamtökum stéttarfélaga og hins vegar fjármála- og efnahagsráðherra eða Sambandi íslenskra sveitarfélaga í stað þeirra sem tilnefndir hafa verið af Alþýðusambandi Íslands og Samtökum atvinnulífsins. Sé stéttarfélag utan heildarsamtaka aðili máls fyrir Félagsdómi tilnefnir það sjálft dómara í það mál. Hið sama á við sé atvinnurekandi sem er málsaðili ekki félagi í Samtökum atvinnulífsins. Með frumvarpinu er lagt til að þeir dómarar sem sitja í öllum málum sem rekin eru fyrir Félagsdómi verði skipaðir ótímabundið í því skyni að tryggja enn frekar sjálfstæði þeirra og óhlutdrægni. Aftur á móti þótti meiri hlutanum ekki tilefni til að leggja til samsvarandi breytingar á fyrirkomulagi við skipan þeirra dómara sem aðilar vinnumarkaðarins tilnefna í dóminn á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur eða laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. það sem fram hefur komið í ræðu minni. Í öðru lagi vill meiri hlutinn árétta hvernig frumvarpið samræmist athugasemdum GRECO um skipan og tilnefningu Hæstaréttar í Félagsdóm. Í skýrslu GRECO sem frumvarpið vísar til komu fram athugasemdir í tengslum við fyrirkomulag við tilnefningar á skipun dómara í Félagsdóm, sér í lagi þá dómara sem tilnefndir væru og skipaðir af Hæstarétti og talið var að tryggja þyrfti betur en nú er sjálfstæði, óhlutdrægni og gagnsæi dómsins. Meiri hlutinn telur að með frumvarpinu séu lagðar til breytingar í því skyni að bregðast við gagnrýni GRECO. Meiri hlutinn telur að tillaga um að ráðherra skipi ótímabundið þá dómara sem tilnefndir eru af Hæstarétti, sé til þess fallin að tryggja enn betur sjálfstæði og óhlutdrægni dómsins. Auk þess bendir meiri hlutinn á að reglur um auknar hæfiskröfur og ótímabundna skipan séu til þess fallnar að tryggja viðbrögð við ábendingum GRECO. Að lokum ítrekar meiri hlutinn að frumvarpið er afrakstur vinnu nefndar sem var ásamt fulltrúum ráðuneytisins skipuð fulltrúum samtaka aðila vinnumarkaðarins, sem eru þeir aðilar sem leggja ágreining sinn fyrir Félagsdóm. Í ljósi þeirrar breiðu sáttar sem náðist um málið milli framangreindra aðila sem og í ljósi þeirra sjónarmiða sem rakin eru í nefndarálitinu telur meiri hlutinn rétt að virða efnislegar niðurstöður þeirrar nefndar og að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með áorðnum breytingum. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur: Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um loftslagsmál, nr. 70/2012, er varðar einfalda leiðréttingu hluta. Nefndarálit vegna málsins liggur frammi. Það er sáraeinfalt og skýrir sig sjálft og undir það rita allir meðlimir umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um áhafnir skipa. Með frumvarpinu er lagt til að einfalda regluverk á þann hátt að fjórir lagabálkar verði sameinaðir í einn lagabálk um áhafnir skipa. Jafnframt eru lagðar til nokkrar efnisbreytingar og má í því sambandi einna helst nefna tilfærslu á verkefnum frá hvort tveggja undanþágu- og mönnunarnefnd skipa til Samgöngustofu. Einnig eru lagðar til skýrar reglur um lágmarksmönnun réttindamanna á smáskipum. Nefndin fjallaði um málið, fékk gesti á sinn fund og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti. Nefndarálitið liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta eftirfarandi: Nefndin fjallaði um þann þátt frumvarpsins sem lýtur að því að veiting undanþágu og frávik frá mönnun verði flutt frá sérstökum nefndum, undanþágunefndum og mönnunarnefndum, til Samgöngustofu. Að mati meiri hluta nefndarinnar er um að ræða breytingar til bóta þar sem félögum, þeim sem hafa tilnefnt fulltrúa í nefndinni, það er að segja annars vegar félagi útgerðarmanna og hins vegar félagi réttindamanna, eru sköpuð bætt skilyrði til að sinna hagsmunagæslu fyrir félagsmenn sína. Þá felur breytingin jafnframt í sér skilvirkara kerfi sem stuðlar að samræmdum ákvörðunum. Þá fjallaði nefndin um þá nýbreytni sem snýr að því að útgerð farþegaskipa, farþegabáta og flutningsskipa leggi til við Samgöngustofu hvernig öryggismönnun skips í þess eigu skuli háttað. Meiri hlutinn fagnar breytingu á fyrirkomulaginu og leggur áherslu á mikilvægi þátttöku útgerða í að meta mönnunarþörf á skipum sem eru í þeirra þágu. Jafnframt áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess, með hliðsjón af rekstri skipa í ferðaþjónustu, að búa svo um að háseti sem hlotið hefur öryggisþjálfun frá viðurkenndum aðila geti í einhverjum tilfellum komið í stað stýrimanns. Loks fjallaði nefndin um nokkur atriði sem í kjölfarið leiddi til þess að meiri hlutinn lagði til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð fram breyting er varðar lágmarksmönnun skipa sem felur í sér að kveðið verður enn skýrara að orði um lágmarksfjölda réttindamanna. Meiri hluti nefndarinnar leggur þannig áherslu á að ná fram því markmiði að tryggja öryggi á sjó og að skýrar reglur gildi um lágmarksmönnun skipa í samræmi við alþjóðlegt regluverk. Í ljósi þeirra sjónarmiða sem fram komu við umfjöllun málsins er þó ljóst að nauðsynlegt er að skapa rými fyrir reynslumikla háseta til að afla sér réttinda til að sinna áfram stöðu stýrimanns eins og hefur tíðkast á ákveðnum stöðum á landinu þar sem mönnun hefur verið erfið. Vegna þessa leggur meiri hlutinn til þá breytingu að til 1. júlí 2024, eða í eitt og hálft ár frá gildistöku laganna, verði hásetum á skipum 15 m að skráningarlengd eða styttri heimilt að gegna stöðu stýrimanns sé útivist skips styttri en 19 tímar og viðkomandi eigi að baki 12 mánaða siglingatíma á síðastliðnum þremur árum. Í öðru lagi eru lagðar til nokkrar breytingar í þeim tilgangi að auka skýrleika refsiákvæða frumvarpsins sem og að tryggja heimildir Landhelgisgæslunnar til eftirlits um borð í skipum. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting á lögum um landhelgi, aðlægt belti, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979, sem hefur m.a. það markmið að auka skýrleika gildissviðs frumvarpsins þar sem fram kemur að lögin skuli taka til erlendra skipa sem eru að nánar tilgreindum skilyrðum á íslensku innsævi. Fram til þessa hefur hugtakið innsævi hins vegar hvergi verið skilgreint í íslenskum lögum og til að gera bragarbót á því er lagt til að skilgreining 8. gr. hafréttarsamningsins verði lögfest hér á landi. Loks eru lagðar til breytingar sem fyrst og fremst eru lagfæringar, hafa það að markmiði að auka samræmi og bregðast við minni háttar athugasemdir í umsögnum sem bárust nefndinni. Um þessi atriði sem og aðra breytingartillögu meiri hlutans vísast jafnframt til ítarlegrar umfjöllunar í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Njáll Trausti Friðbertsson, Ingibjörg Isaksen og Orri Páll Jóhannsson. Þá hefur Jakob Frímann Magnússon lýst sig samþykkan álitinu. Virðulegi forseti. Ein af þeim breytingum sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til hefur það að markmiði að girða með enn skýrari hætti fyrir að lögin, verði þau samþykkt, taki til erlendra vöruflutningaskipa í áætlunarsiglingum. Í kjölfar útbýtingar nefndarálits kom hins vegar í ljós að með breytingunni var ekki nægilega skýrt tekið fram að skipin sjálf þyrftu að uppfylla kröfur SOLAS-alþjóðasamningsins en ekki einungis sigla undir fána ríkis eins og þau hefðu gert. Til að bregðast við þessu hef ég lagt fram breytingartillögu við breytingartillögu meiri hlutans sem ég legg til að verði samþykkt og liggur frammi. Virðulegi forseti. Þessu til viðbótar vil ég að lokum leggja áherslu á að í frumvarpinu er sérstaklega áréttað að heildarmönnun fiskiskipa skuli ávallt hagað þannig að vinnu- og hvíldartími áhafnar sé í samræmi við ákvæði sjómannalaga. Í því felst þar af leiðandi að lögin gera meiri kröfu til mönnunar en öryggismönnun. Samkvæmt því frumvarpi sem hér er til umræðu skal haga mönnun í samræmi við sjómannalögin. Vert er þó að taka fram, í ljósi áhyggna samtaka sjómanna um að lögin muni leiða til þess að fækkað verði í áhöfn á kostnað öryggis, hvíldar og vinnuálags, að fyrirhugað er að taka mönnun fiskiskipa til nánari skoðunar í innviðaráðuneytinu. Á sama tíma á það sama við um hvernig réttindi háseta er varða vinnu- og hvíldartíma eru virt. Það að yfirmenn séu farnir að ganga í störf undirmanna, sem ýmsir sem komu að máli við nefndina hafa áhyggjur af, er í raun bannað samkvæmt sjómannalögum sem eiga að tryggja réttindi og öryggi sjómanna hér á landi. Auk þess er kveðið á um vinnu- og hvíldartíma skipverja á fiskiskipum í sjómannalögum. Þó svo að hvíldartími sé bundinn í lög þá er alltaf spurning um hvernig gangi að sinna eftirliti með því. Það er vissulega áhyggjuefni að útgerðarmenn séu að leggja óhóflegar kröfur á sjómenn á skipum sínum, að það hafi heilsufarslegar afleiðingar. Í 16. og 17. gr. frumvarpsins eru lagðar til reglur um lágmarksfjölda skipstjóra og vélstjórnarmanna sem skulu vera um borð í fiskiskipum. Miðast þessar mönnunarkröfur við stærð og vélarafl skipanna sem um ræðir. Með ákvæðinu er mælt fyrir um þann fjölda sem þörf er á til að skip geti siglt með öruggum hætti. Sambærilegar reglur eru í gildi í dag. Þó ekki sé kveðið á um heildarmönnun fiskiskipa í þessum ákvæðum þá segir í 1. mgr. 23. gr. frumvarpsins að vaktafyrirkomulagi og heildarmönnun fiskiskipa skuli ávallt haga þannig að vinnu- og hvíldartími áhafna sé í samræmi við ákvæði sjómannalaga. Er þar vísað til ákvæða sjómannalaga, nr. 35/1985, og reglugerða sem byggja á þeim, sem hafa að geyma ákvæði um réttindi skipverja. Í frumvarpi til laga um áhafnir skipa er jafnframt að finna ákvæði um vinnutíma og hvíldartíma skipverja. Frumvarpið hefur þannig að geyma ákvæði sem ætlað er að tryggja vinnu- og hvíldartíma allra áhafnarmeðlima. Í ljósi framkominna sjónarmiða samtakanna og sjómanna hyggst innviðaráðuneytið, eins og áður er sagt, taka til nánari skoðunar hvernig staðið er að mönnun fiskiskipa og hvernig réttindi háseta að því er varðar vinnu- og hvíldartíma séu virt. Það er mjög mikilvægt að þessi vinna fari fram því eins og hér hefur komið fram þá er um að ræða þetta ákvæði um hvíldartíma og mönnun fiskiskipa í sjómannalögunum. Vona má að þessi vinna fari fljótt og vel af stað og verði unnin með hagsmunaaðilum.

Frú forseti. Það er ýmislegt í þessu frumvarpi eins og gefur að skilja þegar fjórir lagabálkar eru sameinaðir í ein lög sem eiga að ná yfir jafn víðfeðmt svið og áhafnir skipa eru, það er til margs að líta. Ég fæ kannski að byrja á einu skemmtilegu atriði sem mig langar að nefna sérstaklega varðandi afgreiðslu umhverfis- og samgöngunefndar vegna þess að við fundum allt í einu glufu í íslensku lagaumhverfi sem var í raun lagalegt tómarúm við strendur landsins. Í þessu frumvarpi, verði það að lögum, er í fyrsta sinn talað um innsævið í kringum Ísland sem vettvang einhvers konar starfsemi. Orðið innsævi sem áður kom fyrir í einhverjum fjórum lagabálkum hefur í fyrsta sinn, verði þetta frumvarp að lögum, bein réttarfarsleg áhrif gagnvart einhverju. Það eru þá sérstaklega kannski þessi erlendu sláturskip sem komið er fyrir nálægt sjókvíum. Það eru ákvæði í frumvarpinu sem vísa til þeirra. Það rann upp fyrir nefndinni, þegar við vorum að fara yfir málið, að við spurningunni hvað er innsævi var ekki til neitt svar í lagatexta. Þarna var glufa sem við fylltum upp í með hjálp góðs fólks og því var það ákveðið fagnaðarefni að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til breytingar á lögum nr. 41/1979, um landhelgi, aðlæg belti, efnahagslögsögu og landgrunn, þess efnis að innsævi er hafsvæði landmegin við grunnlínur. Það kom dálítið á fulltrúa ráðuneytisins þegar við spurðum út í þetta og þeir áttuðu sig á því að sennilega væri þetta bara hvergi skilgreint af því að þetta væri svo inngróið í þá. Auðvitað er innsævi bara þetta svæði. En eins og alltaf þegar við erum að semja lög þá dugar ekki auðvitað. Við þurfum að geta sýnt í texta laganna nákvæmlega hvað átt er við. Mig langar að talar hér um nefndarálit 1. minni hluta, miklu frekar en innsævi þó að það sé líka áhugavert. Breytingartillaga minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar snýr að ákvæðum um undanþágu- og mönnunarnefndir skipa sem lagt er til með 10. og 18. gr. frumvarpsins að lagðar verði af og verkefni þeirra fengin Samgöngustofu einni. Í dag eru þessar nefndir skipaðar þannig að í þeim sitja fulltrúar stéttarfélaganna sem um ræðir, sem eru ólík eftir því nákvæmlega hver starfsvettvangurinn er sem um er að ræða, og hins vegar fulltrúar hinna hagsmunanna, fulltrúar sjávarútvegsins. SFS á fulltrúa í þessum nefndum. Oddamaðurinn í nefndinni er síðan starfsmaður Samgöngustofu sem heldur jafnframt utan um verkefni nefndanna. Breytingin er í frumvarpinu og í umfjöllun nefndarinnar kom fram að þetta væri mjög skýr afstaða ráðuneytisins. Þá er breytingin rökstudd þannig að henni sé ætlað að bæta skilvirkni og auka samræmi og byggja upp sérhæfingu. Þar að auki hafi Samgöngustofa eiginlega hvort eð er sinnt þessu. Það sé kannski hægt að straumlínulaga þetta ferli með því að taka allt þetta aukafólk út úr því og láta bara embættismanninum eftir að taka þessa ákvörðun. Enda sé það svo að þegar hagsmunirnir stangist á þá sé það yfirleitt oddamaðurinn frá Samgöngustofu sem skeri á hnútinn. Ég skil þessa hugsun mjög vel. Ég er hins vegar ekki sammála henni. Það er ekki bara niðurstaðan í þessum nefndum sem skiptir máli heldur hvernig að henni er komist. Ég held nefnilega að það skipti miklu máli, þegar verið er að ræða frávik frá einhverjum grunnreglum sem þessar undanþágumönnunarnefndir snúast um, að þá eigi sér stað einhvers konar samtal um það og kannski einhverjar rökræður, smáreiptog um það. Þó að úrslitaatkvæðið sé alltaf þess sem starfar hjá Samgöngustofu þýðir það ekkert endilega að viðkomandi sé þess umkominn að geta komist að réttri niðurstöðu án þess að hafa orðið þátttakandi í samtali á milli hagsmunasamtaka sjómanna annars vegar og hagsmunasamtaka útgerðarinnar hins vegar. Á þetta var bent í sameiginlegri umsögn þriggja félaga, Félags skipstjórnarmanna, VM - Félags vélstjóra og málmtæknimanna og Sjómannasambands Íslands, sem leggjast eindregið gegn þessari breytingu. Alþýðusamband Íslands tekur undir þau sjónarmið. Töldu þessir umsagnaraðilar að aðild fagfélaganna að ákvörðun um frávik frá mönnun og samþykki undanþága sæi t.d. til þess að kunnáttufólk með reynslu fjallaði um undanþágurnar, auk þess sem fyrirkomulagið tryggði það samtal sem ég nefndi á milli þeirra sem gæta hagsmuna starfsfólks og atvinnurekenda. Þar er líka sagt að núverandi fyrirkomulag hafi gefist ágætlega. Ég veit ekki heldur með þessi skilvirknirök þegar við erum komin inn í þá björtu framtíð að fólk geti hist á Zoom-fundum með stuttum fyrirvara og rætt hlutina þannig. Það kom einmitt fram að framkvæmdin hefði bara verið ansi lipur á undanförnum árum. Þess vegna leggjum við í 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar til að vinda þessari ákvörðun til baka, að halda undanþágunefndum og mönnunarnefndum inni, annars vegar í 18. gr. og hins vegar í 10. gr. frumvarpsins. Þetta skiptir dálítið miklu máli, þykir okkur. Einu rökin sem við höfum heyrt gegn þessu væri að með þessu væru mögulega einhverjir aðrir hagsmunir en hrein öryggissjónarmið farin að ráða för. Ég sé þau rök ekki standa mjög traustum fótum þar sem öryggiskröfurnar eru alveg þær sömu varðandi þessar undanþágur, hvort sem það er einn maður eða fimm sem taka ákvarðanirnar. Þannig að við í minni hlutanum sjáum ekki að með því að færa þetta samráð inn á skrifstofu Samgöngustofu einnar værum við endilega að bæta eða efla öryggi sjófarenda þó að auðvitað sé mikilvægt að hlutlæg viðmið liggi til grundvallar við afgreiðslu umsókna hverju sinni. Þó það nú væri. Það skiptir máli, hver sem tekur ákvörðunina. Bent er á ýmislegt annað í umsögn þessara þriggja fagfélaga. Í breytingartillögu minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar er lagt til að bregðast við einni ábendingu í viðbót varðandi það, sem er að ráðherra skuli skoða hvort þessar mönnunarnefndir geti ekki líka náð utan um útsýnis- og hvalaskoðunarbáta, enda hafi samtökin gagnrýnt Samgöngustofu fyrir að ganga kannski fulllangt þegar hún heimilar fækkun í áhöfnum slíkra báta á undanförnum árum og að besta leiðin til að leysa úr þeim vanda sé einfaldlega að láta mönnun þeirra skipa falla undir verksvið sömu nefnda og annarra. Rödd þessu til stuðnings kemur frá Samtökum ferðaþjónustunnar þar sem kallað er eftir skýrara umhverfi varðandi mönnun fyrir farþegaskip og báta í stuttum útsýnis-, skoðunar- og veiðiferðum. Ef ég man rétt þá leggur SAF reyndar til að komið verði á laggirnar sérstökum mönnunarnefndum fyrir þau skip. En við hér í minni hluta nefndarinnar leggjum til að ráðherra skoði þetta einfaldlega og komi með frumvarp við upphaf haustþings núna 2022 þar sem lagðar yrðu til nauðsynlegar breytingar til að mönnunarnefnd samkvæmt 18. gr. nái jafnframt til farþegaskipa og báta í stuttum útsýnis-, skoðunar- og veiðiferðum. Þetta nefndarálit okkar hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur birtum við 8. apríl. Tíminn flýgur, það eru tveir mánuðir síðan. Síðan hafa okkur borist nokkur viðbrögð frá fagfélögum sjófarenda sem lýsa sig ekki alls kostar ánægð með viðbrögðin við athugasemdum þeirra. Hinn 3. maí fékk allir þingheimur sameiginlega umsögn, ekki bara frá Félagi skipstjórnarmanna, Félagi vélstjóra og málmtæknimanna og Sjómannasambandi Íslands heldur líka frá skólastjóra Slysavarnaskóla sjómanna og fagstjóra Skipstjórnarskólans, ansi dekkandi hópur þegar við horfum á fólk sem hefur sérþekkingu á starfsaðstæðum sjófarenda og þeirra öryggismálum. Þessi póstur á okkur þingmenn byrjar á fyrirsögninni: Virðingarleysi við sjómenn á fiskiskipum. Þar benda höfundar bréfsins á að ekki hafi verið brugðist við nærri öllum og bara langfæstum athugasemdum við umfjöllun nefndarinnar, nefna þar á meðal þetta atriði sem við hv. þm. Helga Vala Helgadóttir leggjum áherslu á varðandi undanþágu- og mönnunarnefndirnar; það eru í það heila sex atriði sem bréfshöfundar telja nauðsynlegt að breyta í frumvarpinu ef standa eigi almennilega að því. Fyrsta atriðið sem nefnt er í þessu bréfi minnir dálítið á togstreituna sem undanþágu- og mönnunarnefndirnar eiga að ná utan um á milli fagfélaga sjófarenda og samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. Það er skoðun bréfshöfunda að mönnunarskírteini verði gefin út fyrir fiskiskip eins og önnur skip. Þarna er nefnilega hætt við, eins og kom fram í umsögn félaganna, að það verði einhver hagrænn hvati hjá þeim sem gera út stærri fiskiskip til að draga úr mönnun á þeim. Það kemur náttúrlega niður á öryggi þeirra sem vinna um borð í skipunum. Fram kom hjá hv. framsögumanni álits meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar að ráðuneytið sæi fyrir sér að skoða þetta á næstu mánuðum, taka til athugunar hvernig hvíldartími er virtur í fiskiskipum sem mönnunin snýst um. Ég velti fyrir mér, frú forseti, hvort við ættum ekki að reyna að ná utan um þetta hér á þingi fyrst við erum með málið í höndunum og eiga orðastað við þessi fagfélög, ráðuneytið og bara þá sem eitthvað geta lagt til málanna. Mig langar þess vegna að leggja til, frú forseti, að að lokinni 2. umr. og atkvæðagreiðslu gangi málið aftur til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þar sem við getum reynt að ná utan um þetta. Mér finnst ekki ganga að við skiljum við þetta mál þannig að öll þau félög sem halda utan um réttindi sjómanna á vinnumarkaði líti svo á að Alþingi hafi sýnt þeim virðingarleysi og hunsað athugasemdir þeirra. Þetta er í grófum dráttum það sem ég vildi sagt hafa. Hér liggja fyrir breytingartillögur okkar hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem ég ætla að vona að hljóti brautargengi, en óháð því vil ég biðja um að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, umhverfisvæn orkuöflun. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar, nr. 78/2002. Lagt er til einfaldara fyrirkomulag á stuðningskerfi vegna umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun fyrir þá sem hita hús sín með raforku, en núverandi stuðningskerfi hefur reynst flókið og óskilvirkt í framkvæmd. Meginbreytingin felst í því að heimilt verði að veita styrki í formi eingreiðslu til íbúðareigenda sem fjárfesta í og tengja tækjabúnað sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun. Styrkurinn taki mið af kostnaði við kaup á tækjabúnaði í stað útreikninga notenda sjálfra á áætluðum sparnaði og er þar sérstaklega horft til varmadælna. Lagt er til að styrkirnir, sem geti að hámarki numið 1 millj. kr., verði samningsbundnir til 15 ára á viðkomandi húseign í stað 20 ára nú. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta eftirfarandi sérstaklega: Nefndin fjallaði um raforku sem fyrst og fremst er ætluð til húshitunar íbúðarhúsnæðis á þeim svæðum landsins sem teljast „köld svæði“ en þar er nýting jarðhita ekki möguleg vegna skorts á aðgengi að slíkum kosti eða hagkvæmni þess að tengja við hitaveitulögn. Verði frumvarpið samþykkt telur nefndin að hér sé um að ræða verulegan ávinning fyrir íbúa á köldum svæðum. Að mati nefndarinnar er hagur bæði notenda og ríkis af umhverfisvænni orkuöflun óumdeildur. Fyrir notendur leiði slíkur búnaður af sér minni raforkunotkun með tilheyrandi lækkuðum kostnaði. Þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu veiti eigendum íbúðarhúsa aukin tækifæri til að leita annarra tæknilausna við hitun húsa sinna með umhverfisvænum orkugjöfum. Opnað sé fyrir að íbúðareigendur geti sett upp tækjabúnað sem nýtir betur raforku og dregur um leið úr þörf fyrir raforku til húshitunar sem er þá hægt að nýta annars staðar innan dreifikerfis raforku, t.d. vegna orkuskipta. Þá lækki mótframlag ríkisins vegna minni raforkunotkunar. Þá fjallaði nefndin um valkosti í orku. Í sameiginlegri umsögn Fjórðungssambands Vestfjarða og Vestfjarðastofu er óskað eftir að nefndin ræði til fulls hvort samþykkt frumvarpsins geti haft þau áhrif að varmadælur verði meginuppspretta orku til húshitunar við hverja fasteign/íbúð. Nefndin telur það ekki vera markmið frumvarpsins að öllum eigendum íbúðarhúsnæðis verði stýrt í þá átt heldur muni samþykkt þess fela í sér að eigendur íbúðarhúsnæðis hafi fleiri valkosti þegar kemur að leiðum til bættrar orkunýtingar við húshitun. Nefndin bendir á að Orkusjóður auglýsti í mars 2022 stuðning við verkefni sem miða að bættri orkunýtingu. Með slíkum stuðningi verði leitast við að auðvelda fjarvarmaveitum að hverfa frá rafkyntum fjarvarmaveitum sem nýta olíu á álagstímum, til að hita vatn fyrir hitaveitu, svokallaðar R/O fjarvarmaveitur, og nýta heldur jarðvarma sem orkugjafa. Varmadælur sem nýta orku úr vatni sem ekki hentar til hitaveitu geti verið góður kostur. Nefndin bendir einnig á góðan árangur af byggingu og rekstri varmadælu við fjarvarmaveitu í Vestmannaeyjum en þar er varmi úr sjó nýttur til að spara raforku. Nefndin telur frumvarpið ekki fela í sér stefnumörkun um hvaða lausnir skuli nota þegar miðað er að bættri nýtingu orku. Samkvæmt 16. gr. laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar er ráðherra heimilt að nýta allt að 5% af niðurgreiðslum til jarðhitaleitar. Nefndin beinir því til ráðherra að vinna að frekari stefnumörkun á sviði jarðhitaleitar, nýtingu fjármuna til þess og að fleiri þáttum sem geta komið í stað R/O fjarvarmaveitulausna. Nefndin fjallaði að auki um fyrirkomulag við afgreiðslu Orkustofnun fer með afgreiðslu umsókna eigenda íbúðarhúsa um niðurgreiðslur eftir lögunum. Við meðferð málsins var það sjónarmið nefnt hvort betur færi á að einfalda ferlið þannig að Orkustofnun færi með alla meðferð á umsóknum um styrki, þar með talin framlög vegna kaupa á varmadælum til upphitunar íbúðarhúsnæðis sem Skatturinn afgreiðir á grundvelli heimilda til endurgreiðslu á virðisaukaskatti, samanber lög um virðisaukaskatt. Nefndin telur ekki tímabært að leggja til slíka breytingu nú með hliðsjón af þeim fjárheimildum sem hafa verið ákvarðaðar til þeirra verkefna sem frumvarpið tekur til. Nefndin hvetur hins vegar ráðherra til að breyting á fyrirkomulagi við afgreiðslu umsókna um framlög vegna kaupa á tækjabúnaði til húshitunar íbúðarhúsnæðis til einföldunar verði skoðuð við gerð fjárlaga og fjármálaáætlunar. Breytingartillögur nefndarinnar eru í fyrsta lagi að hámarksfjárhæð styrks til niðurgreiðslu styrkhæfs búnaðar verði 1,3 millj. kr. án virðisaukaskatts. Með 5. og 6. gr. frumvarpsins er lagt til að íbúðareigendur geti sótt um styrki til niðurgreiðslu á allt að helmingi kostnaðar við kaup á tækjabúnaði, sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun, að hámarki 1 millj. kr. Með b-lið 1. gr. frumvarpsins er sett fram skilgreining á þeim búnaði sem telja skal styrkhæfan, þ.e. að með búnaði til umhverfisvænnar orkuöflunar sé átt við allan þann tækjabúnað sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun íbúðarhúsnæðis, þar með talið nauðsynlegan fylgibúnað fyrir virkni hans, að undanskildum tækjabúnaði vegna breytinga á hitakerfum húsnæðis innan dyra. Jafnframt er í greinargerð frumvarpsins sett fram nánari skýring með ákvæðinu. Þar segir að undir styrkhæfan búnað falli einkum varmadælur en einnig t.d. sólarrafhlöður, vindmyllur og hitastýringartæki sem og þar til gerður búnaður sem þarf utan dyra. Nefndin telur styrkinn mikilvægt verkfæri til þess að hámarka orkusparnað. Fram kemur í greinargerð frumvarpsins að minnka mætti raforkunotkun, í þessu skyni, sem svarar til notkunar á allt að 50.000 rafbílum. Sú raforka sem losni til annarra nota verði bæði verðmætari og skili mikilvægum áföngum í orkuskiptum. Aðgerðin er í því ljósi mikilvægur hluti orkuskipta og nefndin telur mikilvægt að sterkur hvati verði fyrir íbúðareigendur til að nýta sér þessa leið til bættrar orkunýtingar við húshitun. Nefndin bendir á að kostnað ríkissjóðs af breytingunni megi reikna til lækkunar á fjárþörf til niðurgreiðslu á raforku til húshitunar íbúðarhúsnæðis. Þá verði að hafa í huga að sú raforka sem sparast til húshitunarinnar og nýtist á almennum markaði ber hærri virðisaukaskatt. Sá þáttur breytinganna var hins vegar ekki metinn sérstaklega. Nefndin ræddi að mikilvægt væri að þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu nái að hámarka nýtingu tæknibúnaðar til að ná fram sem mestum sparnaði á raforku. Verði boðinn fram hærri styrkur við stofnframlag náist að spara fjármuni til niðurgreiðslu á raforku til lengri tíma. Því leggur nefndin til breytingu á 6. gr. frumvarpsins um að hækka hámark styrks til niðurgreiðslu í allt að 1,3 millj. kr. Þó skuli við styrkveitingu gæta þess að styrkurinn verði aldrei hærri en ákveðinn hundraðshluti af framkvæmd, að hámarki 50%, við kaup og uppsetningu búnaðar, samanber orðalag ákvæðisins. Orkustofnun mun fara með afgreiðslu umsókna um styrkveitingar og skal þar leita leiða til að beita þeim til að hámarka orkunýtingu. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að skipta má þekktum tæknibúnaði, sérstaklega varmadælum, í nokkra flokka. Rekstraröryggi jarðvarmadælna er meira en í tilviki „loft í vatn dæla“ þar sem minni hætta er á að rekstur á útieiningu truflist af veðrum. Því næst meiri orkunýting ef sett er upp jarðvarmadæla þar sem aðstæður leyfa. Nefndin telur því afdráttarlaust að skilgreina þurfi sem styrkhæfan kostnað lagningu og uppsetningu kerfis sem nýtir jarðvarma, svo sem jarðlögn. Næsta stig sé að nýta vatn í vatn lausn. Þar geti þá komið til frekari framkvæmda, sem nauðsynlegt sé að afmarka nánar í frekari reglum um hvað telst til styrks. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin að Orkustofnun þurfi að hafa tæki til að ná fram hámörkun orkunýtingar með þeim styrk til niðurgreiðslu tækjabúnaðar sem hér er lagður til með frumvarpinu. Þá leggur nefndin til með vísan til umsagnar Skattsins og að höfðu samráði við ráðuneytið að gert sé skýrt að styrkurinn sem lagður er til með frumvarpinu taki til styrkhæfs kostnaðar án virðisaukaskatts. Í öðru lagi er lögð til heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts. Frá árinu 2014 hafa verið í gildi ákvæði í lögum um virðisaukaskatt sem heimila íbúðareigendum að sækja um endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna kaupa á varmadælu til húshitunar. Gildandi heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts við kaup á varmadælu er í 11. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á framlögum til eigenda íbúðarhúsnæðis þannig að heimilt verði að skilyrðum uppfylltum að veita styrk til niðurgreiðslu við kaup á hvers konar tækjabúnaði sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun sem miða að því að vera óháðari tækni. Varmadælur eru aðeins ein þeirra leiða sem möguleg er til að bæta orkunýtingu við t.d. hitun íbúðarhúsnæðis. Í umsögn Skattsins um málið til nefndarinnar er bent á að gildandi endurgreiðsluheimild virðisaukaskatts nær einungis yfir kaup á varmadælu og er því þrengri en þær styrkheimildir sem lagðar eru til í frumvarpinu þar sem annar tækjabúnaður geti einnig verið styrkhæfur. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu um umsögn Skattsins og leggur með vísan til þess til breytingar á 11. mgr. 42. gr. virðisaukaskattslaga sem kveður á um heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts að skilyrðum uppfylltum. Í stað þess að heimildin taki aðeins til kaupa á varmadælum til húshitunar íbúðarhúsnæðis taki hún einnig til kaupa á tækjabúnaði til umhverfisvænnar orkuöflunar til húshitunar íbúðarhúsnæðis, samanber skilgreiningu styrkhæfs búnaðar í b-lið 1. gr. frumvarpsins, samanber einnig 1. efnismálslið 6. gr. frumvarpsins. Um frekari skilgreiningu þess búnaðar sem falla skal undir endurgreiðsluákvæðið er vísað til umfjöllunar í greinargerð með frumvarpinu sem og minnisblaðs ráðuneytisins. Þá leggur nefndin til að kveðið sé á um að þeir umsækjendur um endurgreiðslu virðisaukaskatts sem þegar hafa fengið styrkveitingu frá Orkustofnun leggi fram staðfestingu þar um við umsókn til Skattsins en með því sé jafnframt komin staðfesting á að um sé að ræða styrkhæfan tækjabúnað í skilningi laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar. Í þriðja lagi leggur nefndin til breytingar á lögum um tekjuskatts. Í umsögn Skattsins til nefndarinnar var bent á að taka þyrfti afstöðu til skattalegrar meðferðar styrkja vegna kaupa á tækjabúnaði, samanber 6. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til, að höfðu samráði við ráðuneytið, breytingar á lögum um tekjuskatt til að undanskilja styrki þessa frá tekjuskatti enda er gert ráð fyrir að fjárhæðin öll nýtist til niðurgreiðslunnar svo að frumvarpið nái markmiði sínu. Þeir styrkir sem greiddir verða íbúðareigendum vegna kaupa á tækjabúnaði sem uppfylla skilyrði laganna teljist ekki til skattskyldra tekna. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti atvinnuveganefndar til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem fram koma í nefndaráliti. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur, Haraldur Benediktsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Eva Sjöfn Helgadóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Héðinsson, Helga Þórðardóttir og Hildur Sverrisdóttir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu þessa nefndarálits. Hér er á ferðinni mjög gott mál sem ég styð heils hugar. Það er ákaflega mikilvægt að styðja við bakið á þeim sem kynda húsnæði sitt með rafmagni. Það er kostnaðarsamt og þeim gæðum að njóta hitaveitu er mjög misskipt. Það eru u.þ.b. 10% heimila, held ég, sem njóta ekki þeirra miklu lífsgæða sem hitaveitan felur í sér. En það sem ég vildi koma aðeins inn á og spyrja hv. þingmann um er þessi niðurgreiðsla kostnaðar. Ég fagna breytingartillögunni um að hækka þessa niðurgreiðslu úr 1 millj. kr. í 1.300.000 kr. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hægt sé að nýta þessa styrkveitingu eitthvað - það er talað um eingreiðslu - í þessa framkvæmd, þ.e. að setja þennan búnað upp. Það fylgir því náttúrlega kostnaður og væri æskilegt ef hægt væri að fá heimild til að nýta eitthvað af þessum styrk til að setja búnaðinn upp, ef hv. þingmaður gæti aðeins farið yfir það með mér. Ég fagna því sérstaklega að auk þess er hægt að fá styrk til að nota annan tæknibúnað en varmadælur. Það er mjög af hinu góða. Það eru mörg og mikil tækifæri í þessu og ýmsar nýjungar, en allt ber þetta að sama brunni, að lækka húshitunarkostnað þeirra sem hafa ekki hitaveitu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni kærlega fyrir andsvarið og spurninguna. Ég tek undir með þingmanninum, ég held að hér sé um að ræða alveg gríðarlega mikilvægt mál. Það er rétt að enn eru það um 10% af íbúum landsins sem ekki njóta hitaveitu og kynda húsin sín með öðrum hætti. Ég fagna því skrefinu sem verið er að stíga núna, að koma til móts við þessa íbúa og gera þeim auðveldara að koma varma í húsin sín með öðrum hætti en að brenna olíu, eða rafhitun. Varðandi búnaðinn sem hv. þingmaður talar um, hvort hægt sé að nota styrkinn að hluta til í uppsetningu á honum, þá er tekið á því í nefndarálitinu og það er hægt. Gert er ráð fyrir því að nota þetta í lagnakerfi úti. Það sem var verið að hugsa í því er einfaldlega það að það kerfi sem nýtist hvað best eru þessar jarðvarmadælur. Þær eru dýrastar vegna þess að það kostar töluvert að setja þessar jarðlagnir upp. Til þess að ná mestri hagkvæmni út úr verkefninu tókum við sérstaklega á því í nefndarálitinu að gert væri ráð fyrir að sá kostnaður væri endurgreiðanlegur og styrkhæfur í þessu verkefni. Það er tekið á því. Varðandi þennan búnað þá er talað um þann búnað sem Orkustofnun telur styrkhæfan en það orðalag er til komið vegna þess að við erum kannski ekki alveg með það á hreinu í dag hvaða búnaður verður í boði eftir tvö, þrjú eða fjögur ár.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Það er mjög gott að það komi fram að hægt er að nýta styrkinn til að setja upp búnaðinn sem þessu fylgir; hann getur verið töluverður eins og hv. þingmaður nefndi hér. Mig langaði aðeins í síðara andsvari að spyrja hv. þingmann - ég veit ekki nákvæmlega hvað hann hefur mikla þekkingu á því - um hans sjónarmið gagnvart því að hér er verið að mæla sérstaklega með annars konar búnaði til að kynda hús en ekki hitaveitunni. Orkusjóður hefur, ef ég man rétt, styrkt rannsóknir og borun eftir heitu vatni. Ég tel afar mikilvægt að við sláum ekki slöku við í þeim efnum. Þó svo að hér sé verið að stíga mikilvægt skref til að aðstoða þá sem kynda með rafmagni þá er það aldrei það sama. Hús sem eru kynt með rafmagni eru aldrei eins og hús sem eru kynt með hitaveitu. Ég held að allir séu sammála um það og þegar kynt er með rafmagni er maður að spara; það er hætta á því að vatnið klárist í sturtunni ef margir eru í heimili o.s.frv. Það er því afar mikilvægt að við sláum ekki slöku við við að rannsaka köldu svæðin með það að markmiði að þar finnist heitt vatn. Við höfum gott dæmi um mikilvægi þess eins og á Höfn í Hornafirði þar sem verið er að hitaveituvæða samfélagið þar sem er gríðarleg búbót fyrir þá sem þar búa. Maður hefði kannski ekki trúað því að það myndi gerast á næstu árum en það er orðið að veruleika. Ég óska þeim sem þar búa, því ágæta fólki, innilega til hamingju með að fá hitaveitu. Mínar vangaveltur eru þessar, hv. þingmaður: Er nokkur hætta á því að slegið verði slöku við að rannsaka hvort heitt vatn finnist á köldum svæðum?

Forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir þetta síðara andsvar. Við ræddum þetta aðeins í nefndinni varðandi heita vatnið og leit að heitu vatni á köldum svæðum. Það er alveg ljóst, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að það er gríðarleg auðlind og mikil gæði í því fólgin að vera með heitt vatn í sínu nærumhverfi. Ég tek heils hugar undir með honum, og ég held að nefndin geri það líka, að sjálfsögðu megum við ekki og eigum ekki að fara að slá slöku við í leit að heitu vatni á köldum svæðum. Það er á engan hátt tilgangur þessa frumvarps að fara neitt að skerða það. Við sem búum á svæðum þar sem heitt vatn er í jörðu og höfum náð að nýta okkur það - eins og í minni heimabyggð í Skagafirði, þar sem við erum búin að ná að hitaveituvæða yfir 90% af heimilum, bæði í þéttbýli og dreifbýli - áttum okkur á því hvers lags gæði eru fólgin í slíkri framkvæmd. Við sjáum líka hvernig byggðirnar eru að þéttast þar sem heita vatnið er að koma. Ég tek algjörlega undir með hv. þingmanni í þessu, við megum alls ekki slá slöku við í því að leita að heita vatninu. Það er ekki markmiðið með frumvarpinu, á engan hátt, heldur bara til að koma til móts við þá íbúa sem búa við þetta í dag, og leysir þá aðstæður fólks í dag. En vonandi finnst framtíðarlausn á einhverjum stöðum með komu heits vatns, þannig að það sé algjörlega á hreinu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir framsögu sína og flutning þessa máls. Eftir að hafa skoðað frumvarpið, og ég tók þátt í 1. umr. um þetta frumvarp, og skoðað greinargerðina með frumvarpinu þá sér maður eftirfarandi: „Með varmadælum og öðrum orkusparandi búnaði væri að mati Orkustofnunar hægt að losa um allt að 110 GWst í aðra notkun, en 110 GWst samsvarar raforkunotkun 50 þúsund rafbíla.“ Þessar 110 gígavattstundir verða þá seldar annað og flytjast úr virðisaukaskattsþrepi sem er 11% fyrir rafhitun í virðisaukaskattsþrep fyrir aðra raforkunotkun sem er 24%. Það eykur tekjur ríkisins sem því nemur. Þessi notkun á búnaðinum sem er umhverfisvænn og til bættrar orkunýtingar leiðir líka til þess að útgjöld ríkisins til niðurgreiðslna lækka til langs tíma þannig að ríkið er bæði að spara pening og fá auknar tekjur. Eins og kemur fram í frumvarpinu, um mat á áhrifum þess, er gert ráð fyrir að mismunur útgjalda til skamms tíma verði fjármagnaður með auknu 50 millj. kr. árlegu útgjaldasvigrúmi á málefnasviði 15, um orkumál. Núna nemur styrkurinn um helmingi kostnaðarins, að hámarki 1 milljón, en með breytingartillögu nefndarinnar er gert ráð fyrir 1,3 millj. kr. Hefði ekki verið rétt, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið og þessar spurningar. Þetta er allt rétt og satt sem hv. þingmaður fer inn á, ríkið er að spara sér þarna útgjöld, þau lækka út af þessu, og sömuleiðis verður til töluvert mikil raforka sem fer í annað skattþrep og tekjur ríkisins í henni aukast þá á móti. Spurning hv. þingmanns varðaði þetta endurgreiðsluhlutfall og upphæðina, hvort hún hefði ekki átt að vera hærri. Því er helst til að svara að við ræddum þetta töluvert í nefndinni og þetta varð niðurstaða hennar. Eins og hv. þingmaður getur glöggvað sig á er nefndin öll á þessu frumvarpi þannig að ekki var hægt að skilja það öðruvísi en að menn væru nokkuð sáttir með þeirri lendingu sem þetta frumvarp endaði í og þar á meðal þessa tölu. Auðvitað má spyrja sig hvort hún hefði átt að vera hærri eða hvort hún hefði átt að vera lægri. Menn geta haft skoðanir á því og ég ætla svo sem ekkert að úttala mig um það hér. En þetta er niðurstaða nefndarinnar allrar og ég held að hún sé mjög ásættanleg og ég held að það hafi verið skynsamlegt að færa upphæðina úr milljón í 1,3 millj. kr. Ég held að það breyti miklu og þannig að það sé sagt enn og aftur þá held ég að þetta frumvarp eigi eftir að breyta miklu fyrir lífsgæði fólks á köldum svæðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Varðandi helming kostnaðar þá kemur eftirfarandi fram í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Að mati ráðuneytisins ætti styrkur fyrir 50% af kostnaði tækjabúnaðar að vera nægjanlega hvetjandi enda leiðir búnaðurinn til minni raforkunotkunar með tilheyrandi lækkuðum kostnaði fyrir notanda.“ Þetta mat ráðuneytisins, 50% af kostnaði tækjabúnaðar, virðist bara vera mat sem leiðir til þess sem er nægjanlega hvetjandi til að fólk fari að kaupa sér varmadælur, þ.e. að fólk leggi í útgjöld til að kaupa sér varmadælur. Það virðist ekki byggja neitt á þessum mun, sparnaði ríkisins og líka lækkuðum útgjöldum. Lá eitthvert annað mat fyrir, einhverjir útreikningar ráðuneytisins á því hversu mikið myndi annars vegar sparast við söluna á 110 gígavattstundum í aðra notkun, úr 11% skattþrepinu í 24% skattþrep, og hins vegar hversu mikið útgjöld til niðurgreiðslunnar til langs tíma myndu lækka? Ég tel það skipta mjög miklu máli, ekki síst í ljósi yfirlýsingar í stjórnarsáttmálanum og yfirlýsinga þessarar ríkisstjórnar um að hraða orkuskiptum og um grænt hagkerfi og hversu framarlega við ætlum að vera í orkuskiptum á heimsvísu. Hér eru íbúar á köldum svæðum að leggja út í kostnað sem leiðir til sparnaðar og tekjuauka fyrir ríkisins. Við komum nú báðir frá svæðum sem eru ísköld svæði, má segja, og vitum að þetta skiptir miklu máli. Það mætti jafnvel hugsa sér að ríkið geti hagnast á þessu til lengri tíma litið, sem það mun að sjálfsögðu gera þar sem fólk er bæði farið í umhverfisvæna orkuöflun og orkunýtingin er meiri. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Stutta svarið er nei, það var ekki neitt frekara mat frá ráðuneytinu varðandi auknar tekjur af þessari færslu á milli skattflokka. Þingmaðurinn talar hér um að skila hagnaðinum til íbúanna. Það er minn skilningur og okkar í nefndinni að þetta frumvarp sé þannig samansett og afleiðingar þess verði þær að fólk muni í auknum mæli fara að kaupa sér varmadælur. Það er líka vegna þess að kerfið í kringum það hefur nú verið gert einfaldara með þessu, það var stóra málið líka. Þú þarft ekki að áætla þennan ávinning og áætla tekjurnar eins og þurfti að gera af sparnaðinum og fá síðan mögulega endurgreiðslu ef hann var ekki nægur, heldur er verið að einfalda þetta kerfi miklu meira og endurgreiðsluhlutfallið er þá komið í þessa upphæð. Það er líka þannig, eins og ég kom inn á áðan í andsvari við hv. þm. Birgi Þórarinsson, að nú eru framkvæmdir utan dyra einnig orðnar styrkhæfar. Ég held því að þetta frumvarp sé hið besta mál og mjög gott og muni hjálpa til á þessum köldu svæðum. Það verður hvati til þess fyrir íbúa til þess að fara í þessa vegferð og skipta um orkugjafa og fara í þessar varmalausnir, hvaða búnað sem menn telja bestan og vilja fara í, sem er tilgreindur þarna, þannig að þetta er klárlega partur af því að fara í orkuskiptin. Erum við að stíga nægilega stórt skref í því? Ég heyri að hv. þingmaður vill stíga stærra skref. Ég skil alveg það sjónarmið. En þetta varð niðurstaða nefndarinnar og ég fagna því sérstaklega, eins og ég sagði hér áðan, að nefndin var öll á þessu áliti í þessu stóra og veigamikla máli fyrir íbúa landsbyggðarinnar á köldum svæðum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir framsöguna á þessu mikilvæga frumvarpi. Það er að sjálfsögðu þannig að við erum að lifa tíma þar sem margt er að gerast þegar kemur að orkuöflun og því hvernig við hitum upp hús og annað. Mörg okkar sem erum nógu gömul munum að sjálfsögðu eftir því þegar alls staðar í sveitum og annars staðar var ekki nein hitaveita í boði, jafnvel þótt heita vatnið væri nálægt. Hér er um mikilvæga styrki að ræða, styrki sem hjálpa fólki að komast úr því að nýta rafmagn eða jafnvel olíu til þess að hita upp húsin sín, og gefa því kost á að nýta sér tækni eins og t.d. varmadælur. Ég veit að á mörgum stöðum erlendis, þar sem eru einmitt köld svæði, eru varmadælur mikið nýttar til að draga úr þörfinni á orku sem er ekki umhverfisvæn og því er líka mikilvægt að við séum að nýta okkur þessa tækni hér heima. Þó svo að við höfum þetta frábæra heita vatn mjög nálægt okkur á mörgum stöðum þá eru svæði þar sem svo er ekki. Það gildir náttúrlega líka í sérstaklega dreifðum sveitum að þar er kannski ekkert alltaf ódýrt að leggja hitaveitur alla leið út í hvern einasta dal. Ég veit það bara að í minni sveit upp í Kjós kostaði dálítið mikið að fá heita vatnið inn og það mun taka lengri tíma fyrir marga að byrja að nýta sér það. Vegna þess að ég var einmitt fjarverandi þegar þetta frumvarp var tekið fyrir í nefndinni, þá langar mig að þakka nefndinni fyrir að taka tillit til margra þeirra athugasemda sem komu hér í upphafi, þegar þetta mál kom til 1. umr. Ég var rosalega duglegur að segja hæstv. umhverfisráðherra í þeirri umræðu að ég myndi senda þessar hugmyndir mínar til umhverfis- og samgöngunefndar þegar ég hélt að þetta færi þangað en svo benti hann mér á að það færi bara beint í þá nefnd sem ég sjálfur sit í. Ég hefði kannski persónulega viljað sjá eitt atriði breytast: Mér finnst svolítið langt að styrkirnir séu samningsbundnir til 15 ára. Ég segi það vegna þess að sú þróun sem mun eiga sér stað á næstu fimm til tíu árum, hún mun verða ansi mikil og ég hefði viljað sjá þessa tölu fara alla vega niður í tíu ár. En við bara vonum það að ef það kemur einhver frábær ný tækni, miklu betri en varmadælurnar, eða eitthvað sem gerir það að verkum að hægt væri að nýta varmadælurnar betur, að þá finnum við leið til að styðja fólk í að fara yfir það. En það var einmitt mjög gott að frumvarpið er ekki lengur bara fyrir varmadælur heldur einnig fyrir nýja tækni, svo ef ný tækni kemur til sögunnar á næsta ári og fólk vill nýta sér hana þá er það af hinu góða. En mig langaði bara að þakka nefndinni fyrir gott starf í þessu og ég veit að það er fullt af fólki úti um allt land sem mun fagna því þegar búið er að samþykkja þetta sem lög frá Alþingi.

Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á að erfitt væri að leggja hitaveitu til sumra bæja, í sum þéttbýli o.s.frv. og því fylgdi mikill kostnaður og annað slíkt. Þá er kannski rétt að horfa til þess að tæknin í þessum efnum hefur breyst töluvert bara á síðustu árum. Nú er t.d. kominn tækjabúnaður þar sem hægt er að plægja niður svona lagnir og jafnvel saga í gegnum klappir og svo eru þessar leiðslur komnar í kefli. Ágætt fyrirtæki, Set á Selfossi, framleiðir einmitt hitaveitulagnir sem eru með einangrun og öllu úr plasti, þetta er á stórum keflum og þessu er svo plægt niður í jörðu. Því er þetta allt orðið miklu auðveldara heldur en var hér fyrir nokkrum árum þegar stálrörin voru og verið var að sjóða þau saman o.s.frv. Þarna eru því komin töluverð tækifæri. Mig langaði einmitt að spyrja hv. þingmann að því hvað honum fyndist t.d. um hugmyndir þess efnis að þessi veitufyrirtæki, sem hafa nú í flestum tilfellum einkarétt á dreifingu á heitu vatni á þeim svæðum þar sem þau eru að selja heita vatnið, yrðu jafnvel skyldug til að leggja ákveðnar leiðir þegar það væri kannski verið að undanskilja einhverja nokkra kílómetra. Ég þekki dæmi þess að fyrirtæki hafi ekki viljað leggja lengra þótt það væru allt að 30–40 notendur á einhverjum 5–6 km. Það er að sjálfsögðu þjóðhagslega hagkvæmt fyrir bæði neytendur og ríkissjóð ef einhvers konar pressa yrði sett á þessi fyrirtæki að fara lengra með lögnina. Mig langaði kannski að fá álit hv. þingmanns á þessu vegna þess að hann kom inn á það að það gæti verið kostnaðarsamt að leggja í sum hús og sum byggðarlög.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég hef einmitt orðið var að það er orðið miklu auðveldara að leggja þessi rör en samt sem áður er kostnaður. Það er líka annað flækjustig eins og t.d. krafturinn á vatninu og jafnvel hvort hitinn á vatninu nái að haldast, ég veit að t.d. í Kjósinni þar sem ég þekki til að vatnið sem er verið að dæla þar upp er ekki endilega nógu heitt til að það dugi út í alla enda sveitarinnar. Varðandi það hvort eigi að gera eitthvað þar svo fyrirtækin fari einmitt þessar síðustu mílur, eins og það er oft kallað í fjarskiptunum, þá höfum við verið að ræða það í þinginu undanfarin ár hvað eigi að gera varðandi t.d. lagningu ljósleiðara og annað í dreifðar sveitir. Þar hefur verið sett upp ákveðið hvatakerfi og stundum er hægt að fá styrki til þess að leggja þar sem kannski er ekki eins hagkvæmt að leggja alla leið. Mér finnst ekkert að því að hugsa um það líka fyrir hitaveitur eins og ljósleiðara. Allt eru þetta krítískir innviðir og ættum við að hugsa um hvort það séu leiðir til að skapa einhverja hvata í því skyni að tengja síðustu svæðin. Ég held að þingið og atvinnuveganefnd myndu bara líta slíkar hugmyndir jákvæðum augum, ef einhverjar kæmu, og skoða hvort ekki væri hægt að gera það, því eins og hv. þingmaður bendir á þá er húshitun með hitaveitu allt önnur en með rafmagni eða annarri tækni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek heils hugar undir með honum að hitaveita er mikil lífsgæði. Við Íslendingar erum mjög lánsamir að eiga svona mikið heitt vatn og öll þau miklu tækifæri í ferðamennsku og öllu þessu sem við þekkjum hvað það varðar. En fyrst og fremst eru það náttúrulega lífsgæði fyrir íbúa landsins að í okkar harðbýla landi fáum við allt þetta heita vatn. En það eru ekki allir sem njóta þeirra lífsgæða eins og komið hefur fram og þetta frumvarp á að koma til móts við þá. Ég er mjög ánægður með frumvarpið svo langt sem það nær. En ég er líka áhugasamur um auknar hitaveituframkvæmdir og að við höldum áfram leit að heitu vatni vegna þess að það hefur margt breyst í þeim efnum sömuleiðis. Nú er t.d. hægt að hita upp hús, sérstaklega hús sem eru hituð með gólfhita, með lægra hitastigi en þau sem kynda með hefðbundnum hætti, þ.e. með ofnakerfi. Því er til mikils að vinna og ég held að það sé alveg þess virði að þegar svo vill til að það vantar einhverja nokkra kílómetra upp á að heitavatnslögn þjóni ákveðnu svæði eða þeim sem búa þar, það eru dæmi þess hér á landi, þá verði skoðað að koma t.d. til móts við þessi fyrirtæki með einhverjum hætti til að þau leggi í þessa framkvæmd vegna þess að þegar upp er staðið þá hagnast þessi veitufyrirtæki á því að fá niðurgreiðslu ríkissjóðs og sjá sér kannski meiri hag í því að selja rafmagnið til húshitunar en að fara í einhverja hitaveituframkvæmd. Eins og ég sagði þá þekki ég þetta dæmi hér suður frá þar sem ég bý. Þar endar hitaveitulögnin á miðri leið og eru u.þ.b. 30 notendur sem njóta ekki hitaveitu. Það var ákveðið að fara ekki lengra með lögnina og nú er þetta fyrirtæki komið að stórum hluta í einkaeigu og sér sinn hag í því að selja 

Virðulegi forseti. Já, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni að það er margt áhugavert að gerast í þessu. Eitt af því sem við svo sannarlega höfum séð er t.d. það að við erum farin að nýta vatn úr dýpri borholum en hefur verið gert áður. Það er mjög áhugaverð nýsköpun vegna þess að ef við getum farið að nýta heitt vatn sem er á meira dýpi heldur en við höfum nýtt hingað til, þá erum við ekki bara að opna fyrir möguleika á því að nýta það hér á landi heldur er mikið af svæðum, t.d. í Evrópu, þar sem menn hafa bent á að hægt væri að nýta jarðhita á meira dýpi heldur en almenna hitaveitan gerir núna. Þetta eru hlutir sem gætu orðið mjög áhugaverðir varðandi að losna undan olíunni og gashitanum, sem hita upp stóran hluta Evrópu. Ef við höldum áfram að styrkja rannsóknir og nýsköpun á þessu sviði þá gætum við kannski farið að leysa orkuvanda Evrópu eftir einhver ár, ekki með sæstreng eins og sumir tala um.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson stal nú svolítið af mér glæpnum, en það var greinilega sama setningin sem kveikti í okkur báðum varðandi dýrar hitaveituframkvæmdir og hvernig við gætum komið til móts við þær. Hafandi verið í sveitarstjórn í 12 ár á svæði þar sem við höfum eytt miklum fjármunum og miklum krafti í að reyna að dreifa heitu vatni um svæðið þá þekki ég vel hvað þetta geta verið kostnaðarsamar framkvæmdir og erfiðar oft og tíðum. Staðan er einfaldlega þannig, og það er nú ástæðan fyrir því að mig langaði að koma hérna upp og þetta kveikti aðeins í mér, að við erum á þeim stað núna að sums staðar er nánast ógerningur að koma með hitaveitu. Kostnaðarlega og framkvæmdarlega er það nánast ógerningur. Við erum kannski að tala um einhverja tvo, þrjá bæi einhvers staðar og eru tölurnar þannig að það er ekki réttlætanlegt að gera það, eins ömurlegt og það er. Þessi umræða hefur komið fram og mig langaði bara að nefna hér að hvað varðar sveitarfélögin sem eru í þessum hitaveituframkvæmdum og leggja metnað í að hitaveituvæða sína bæi, að þá finnst mér ekkert ólíklegt að þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum, sem við vonum svo sannarlega að það verði vegna þess að það er gott eins langt og það nær, að sveitarfélögin sjálf muni leggja til eitthvert mótframlag til þessara íbúa til að brúa bilið sem þarna er á milli. Sveitarfélögin niðurgreiða lagningu hitaveitu til sinna íbúa í dag. Því er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér, þegar þessar lausnir eru komnar á borðið, að þegar menn sjá að það er ekki hægt að fara í hitaveituframkvæmdir þá noti þeir fjármagn til að niðurgreiða þessar framkvæmdir að hluta til..

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og gott að umræðan um hitaveitur kveiki í mönnum. Ég er alveg sammála því að við eigum að hugsa í lausnum og varmadælur geta einmitt verið lausnir fyrir þessa einn eða tvo bæi sem svarar ekki kostnaði að fara til. En við þurfum líka að hugsa svolítið um að kannski þurfi varmadælur og eitthvað annað. Nú er að verða framþróun í hlutum eins og vindorku og ýmsu slíku. Vandamálið við mikið af þeirri orku er að hún er ekki stöðug. Sem betur fer er ekki rok alltaf, alls staðar þótt það séu til staðir á Íslandi þar sem við viljum meina að sé alltaf rok. En þá þarf líka að hugsa um t.d. hvernig geyma á rafmagn til að geta hitað á næturnar þegar ekki er sól eða svona hlutir. Þá þarf að hugsa um batterí og öll þessi tækni þróast mjög mikið. Ég held að ef við erum opin fyrir því að hugsa í lausnum þá er hitaveitan að sjálfsögðu frábær þar sem hún er og þar sem hægt er að koma henni fyrir á þann máta að kostnaðurinn sé í lagi. En við eigum ekki bara einblína á hana. Einmitt það er gott við þetta frumvarp, þarna er verið að opna á þann möguleika að við getum hugsað í öðrum lausnum, ekki bara á köldu svæðunum heldur líka á þessum endadölum og annars staðar þar sem er dýrt og erfitt að leggja hitaveitur. Ég held bæði að það sé mikilvægt að við festum okkur ekki við eitthvað eitt og séum tilbúin að taka það og skoða hvenær sem er.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er algerlega sammála þessu og það er mjög mikilvægt að við festum okkur ekki í einni lausn vegna þess, eins og kom fram í umræðum nefndarinnar, að við höfum ekki hugmynd um hvaða lausnir verða komnar eftir einhver ár. Þá megum við ekki vera búin að loka okkur inni í lagaramma um einhverja eina ríkisgerð. Þess vegna er setningin sem er á þá leið að Orkustofnun samþykki þennan búnað sem styrkhæfan, lykilþátturinn. Því er ég algerlega sammála að við eigum að horfa til fleiri lausna en varmadæla. Ég vil líka ítreka það hér, og ég var svolítið að velta þessu fyrir mér milli andsvara, að það er alveg rétt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á áðan, þ.e. að við megum ekki slá slöku við í hitaveituleitinni, leit að heitu vatni. Við eigum auðvitað að setja kraft í að reyna að finna leiðir og tæknin er alltaf meira og meira í þá átt að við þurfum ekki eins heitt vatn upp úr jörðinni til að búa til hitaveitur. Sú tækni er á fleygiferð og því eigum við ekki að setja punktinn hér. Þetta er bara ein leið af mörgum sem við getum farið. Ég fagna því að við séum komin hingað með þessa leið og ég ítreka það sem ég sagði áðan: Það er mín trú að með þessu móti munu mörg sveitarfélög taka við boltanum og keyra með hann til að leysa ákveðin vandamál varðandi veitukerfin hjá sveitarfélögunum. Ég fagna þessu frumvarpi og held að við séum á góðri leið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og ég held að við séum hjartanlega sammála. Það er alveg á hreinu að við megum ekki bara hætta að leita að heitu vatni og við megum ekki hætta að þróa það hvernig við borum eftir heitu vatni. Við megum ekki hætta því að þróa hvernig við búum til leiðslurnar sem heita vatnið fer í. Allt eru þetta hlutir sem þurfa að halda áfram að þróast, við þurfum að halda áfram að nýta þá og þegar kemur að nýsköpuninni á þessu sviði þurfum við að styrkja rannsóknir og annað, vegna þess að um leið og við gleymum okkur í einhverri einni tækni eða lausn þá förum við fyrst að verða eftir á og náum ekki að nýta orkuskiptin eins vel og við getum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hefur verið í kringum þetta góða mál sem hér er lagt fram um breytingu á lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar á köldum svæðum. Þetta er mál sem skiptir þá sem njóta ekki hitaveitu miklu máli og hér er verið að einfalda þetta styrkjakerfi og breyta fyrirkomulagi á þessu kerfi, sem felur í sér bætta orkunýtingu í þeim húsum þar sem það er tekið upp og umfram allt lægri kostnað. Ég fékk ágætissvör frá hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni varðandi styrkveitinguna. Það er ánægjulegt að heyra að einnig verði aðstoðað við að setja búnaðinn upp. Það er mjög mikilvægt og ég fagna því. Auk þess fagna ég þessari breytingartillögu sem kemur hér fram frá nefndinni þess efnis að hækka styrkveitinguna í 1,3 milljónir. Þetta skiptir allt máli. Það er kannski eitt sem hefur ekki komið fram í þessari umræðu, en nú getur það gerst eftir einhverja notkun, kannski nokkur ár, að þessar dælur gætu bilað og annað slíkt. Þá gæti jafnvel þurft að fjárfesta í annarri og þá er það ekki styrkhæft. Ég set þetta fram til umhugsunar vegna þess að ég þekki dæmi þess að svona tækjabúnaður hafi bilað og fólk hafi þurft að fara í kostnaðarsamar viðgerðir vegna þessa sem var þá ekki styrkhæft. En þetta er gott skref og mikilvægt og ég fagna því sérstaklega. Auk þess er það jákvætt að styrkurinn miðist nú við kostnað á kaupum á tækjabúnaði, í stað útreikninga notendanna sjálfra á áætluðum sparnaði. Þetta einfaldar allt kerfið, sem er mjög gott. Ég fagna því líka sem kom fram í máli hv. þm. Stefáns Vagns Stefánssonar þegar ég spurði hann hvort það væri nokkuð hætta á því að við færum að slá slöku við þegar kemur að jarðhitaleit, það er að segja leit að heitu vatni á köldum svæðum. Mjög mikilvægt er að það komi hér fram vegna þess að það er afar mikilvægt í mínum huga að við sláum ekki slöku við að leita að heitu vatni á köldum svæðum. Það hefur fundist heitt vatn á köldum svæðum þar sem menn áttu ekki von á því að finna það og tækninni hefur fleygt fram í þessum efnum, sem er mjög mikilvægt eins og ég rakti hér áðan. Ég veit dæmi þess að það hafi einmitt verið borað eftir heitu vatni á köldu svæði þar sem enginn átti von á því að fyndist vatn, og það fannst vatn. Eins og ég segi, þá eru gríðarlega mikil lífsgæði að búa við hitaveitu og við höfum rætt það hér í andsvörum í þessari umræðu. Þeir þekkja það best sem hafa kannski búið þar sem hitaveita er og síðan flutt á kalt svæði. Þeir þekkja best þau gríðarlegu lífsgæði sem felast í hitaveitunni. En ég fagna því líka að hér sé verið að opna fyrir styrkveitingar fyrir annars konar tækjabúnað, vindmyllur og sólarrafhlöður. Þetta er allt jákvætt og gott. En ég vil kannski að endingu koma inn á það, að mikilvægt er í mínum huga að menn kortleggi svolítið hvar svæði eru þar sem hægt væri að leggja hitaveitu, það er að segja framlengja lagnir og annað slíkt þar sem eru hús þar sem hitaveita er ekki til staðar og kynt með rafmagni. Ég þekki það persónulega þar sem ég bý. Ég kyndi með rafmagni og það eru einungis 800 m í heitavatnslögnina þar sem ég bý. Það hefur ekki fengist leyfi, eða alla vega hefur veitufyrirtækið sem sér um dreifikerfið ekki viljað leggja lögnina lengra. Það er náttúrlega ákaflega svekkjandi að vita það, sérstaklega á köldum vetrardegi, að það sé ekki nema örstutt í hitaveitulögnina en maður fái ekki heita vatnið. En þetta er veruleiki sem sumir þurfa að búa við og þess vegna hef ég verið áhugasamur um það hvort ekki væri eðlilegt að það yrði sest niður með þessum fyrirtækjum. Ríkisvaldið myndi gera það til að kanna hvort ekki væri hægt að halda áfram með slíkar lagnir. Nú er styrkveiting líka til staðar fyrir þá sem eru að bora eftir heitu vatni, en það dugar ekki til svo að leggja megi hitaveitu í þau hús þar sem hún er ekki til staðar. Þetta skiptir allt verulegu máli og við þekkjum það sem höfum búið á köldum svæðum að maður kyndir húsið sitt ekki með sama hætti og þeir sem hafa hitaveitu. Það er einfaldlega þannig að kaldara er á köldum vetrardögum hjá þeim sem kynda með rafmagni en þeim sem hafa hitaveitu og þess vegna er til mikils að vinna. Þessi leið er mjög jákvæð og góð til að stuðla að því að bæta lífsskilyrði þeirra sem búa á köldum svæðum og búsetuskilyrði. Mér fannst mjög áhugavert að heyra hjá hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni þegar hann minntist á það að þeim fjölgaði sem vilja búa þar sem hitaveita er til staðar. Þegar búið er að leggja heitavatnslögnina þá er eins og það komi fleiri sem vilja búa á svæðinu. Hitaveituvæðing er því mjög jákvæð fyrir búsetuskilyrði og það er hlutur sem við eigum einnig að horfa til þegar við erum að velta fyrir okkur hvort það eigi að fara í frekari boranir og leit að heitu vatni. Að lokum, herra forseti, þá fagna ég þessu frumvarpi eins og ég sagði hér áðan. Þetta er gott skref svo langt sem það nær. Það sem ég vildi kannski nefna í þessu er að það er jákvætt að þessi styrkur sé undanskilinn tekjuskatti, enda er gert ráð fyrir því að öll fjárhæðin nýtist til niðurgreiðslunnar svo að frumvarpið nái sínu markmiði. Að sjálfsögðu er það mjög mikilvægt í þessu öllu saman. En að endingu þá eru mín skilaboð hér að við megum alls ekki slá slöku við þegar kemur að hitaveituleit og það á að sjálfsögðu alltaf að vera markmiðið að reyna að fækka þeim sem þurfa að kynda hús sín með rafmagni. Þetta eru, eins og hefur komið hér fram, um 10% þjóðarinnar, 10% húsnæðis á landinu. Það er til mikils að vinna að reyna að fækka þeim og færa þessum aðilum heitt vatn í formi hitaveitu. Það er þjóðhagslega hagkvæmt og það bætir lífsskilyrði þeirra sem búa á þessum svæðum og búsetuskilyrði. Því er frumvarpið að endingu gott og jákvætt skref og vonandi sjáum við þá sem búa á köldum svæðum nýta sér það sem hér er í boði því það er að sjálfsögðu mjög hagkvæmt að geta getað lækkað húshitunarkostnað, um allt að helming í sumum tilfellum, með því að setja upp varmadælur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og fagna þessari umræðu. Ég er mikill áhugamaður um hitaveitu, sem er risabyggðamál. Því fagna ég að við getum tekið þessa umræðu í þingsal. En það sem mig langaði að koma örstutt inn á, í ljósi þess sem hv. þingmaður sagði hér áðan varðandi bilanir og annað í þessum búnaði, er að það er alveg rétt - þessi búnaður getur eins og annar búnaður orðið ónýtur eða bilaður og þá er hann ekki styrkhæfur aftur. Reyndar er aðeins tekið á því í þessu, og langaði mig að ávarpa það hér í þessu andsvari mínu, að samningarnir voru til 20 ára og eru nú til 15 ára. Hugsunin í því í nefndinni var tvíþætt, annars vegar að koma til móts við þessar vangaveltur hv. þm. Birgis Þórarinssonar varðandi bilanatíðni á þessum búnaði en ekki síður, eins og við höfum áður komið inn á í þessari umræðu, þá vitum við ekki alveg hvert tæknin mun leiða okkur á næstu árum. Ef það verður kominn búnaður eftir 15 ár sem er miklu hagkvæmari, miklu skilvirkari og jafnvel ódýrari eða einfaldari í notkun en sá búnaður sem við höfum í dag, þá erum við að minnka samningstímann um fimm ár. Menn eiga þá möguleika eftir 15 ár, í stað 20 ára núna, að endurnýja sinn búnað og að fara þá í eitthvað sem er nýtískulegra og virkar betur en það gerir í dag.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg og gott að það komi hér fram að verið er að lækka þetta tímabil, eigum við að segja líftíma styrksins, ef þannig má orða það. Ef tækjabúnaður bilar eftir 15 ár þá er hægt að sækja um aftur til þess að endurnýja hann. Ég held að hv. þm. Eyjólfur Ármannsson hafi nefnt það sérstaklega að kannski væri betra að stytta þetta niður í tíu ár og það er að sjálfsögðu jákvætt. En þetta var niðurstaðan og er betra en 20 ár, og gott að þetta kom fram vegna þess að ég þekki dæmi þess, eins og ég sagði hér áðan í ræðu minni, að þessi búnaður hafi bilað og það getur alltaf gerst. Þegar viðkomandi er búinn að setja upp þennan búnað, varmadælur og annað slíkt, þá á hann ekki lengur rétt á niðurgreiðslu á raforku, kyndingu og kostnaði við að kynda með rafmagni. Þá er styrkurinn, eingreiðslan, eins og kemur fram í frumvarpinu, notaður til að kaupa tækjabúnaðinn og þar við situr. Hins vegar felst náttúrulega í því mikill sparnaður og orkukostnaður heimilisins getur lækkað um allt að helming, sem er heilmikið, vegna þess að í mörgum tilfellum er fólk að borga allt upp í 50.000 kr. á mánuði og rúmlega það til að kynda hús á köldum svæðum, sem er heilmikill kostnaður. En ég er að sama skapi eins og hv. þingmaður, og við erum mjög samstiga í þeim efnum, mjög áhugasamur um hitaveituframkvæmdir almennt. Þess vegna hef ég lagt áherslu á það í minni ræðu hér að við megum ekki slaka á í þeim efnum að leita að heitu vatni á köldum svæðum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Honum varð tíðrætt um jarðhitaleit og ég er algerlega sammála um að það er alveg gríðarlega mikilvægt fyrir köld svæði ef þar skyldi finnast jarðhiti, það þarf að leita þar í þaula vegna þeirra lífsgæða sem við höfum af jarðhitanum. Ég vil meina það, eftir að hafa búið erlendis, að lífskjör á Íslandi væru mun lakari ef við hefðum ekki jarðhitann. Ég þekki það eftir að hafa búið erlendis hvað upphitunarkostnaður húsa er gríðarlega hár, eins og á Norðurlöndum. Hér í Reykjavík, þar sem við búum við jarðhita, eru sundlaugar út um allt og það er tiltölulega ódýrt að hita upp húsin. Það væri fróðlegt að vita hversu mikið þetta bætir lífskjör okkar og því er jarðhitaleit á köldum svæðum alveg ótrúlega mikilvæg. Í 16. gr. laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að ákveða að sérstakt jarðhitaleitarátak á köldum svæðum fái allt að 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði og nýrra hitaveitna. Beiðnir um styrki skulu sendar ráðuneytinu ásamt greinargerð um fyrirhugaða jarðhitaleit.“ Hérna er fjárveiting til jarðhitaleitar í lögum um niðurgreiðslur, væntanlega til að spara niðurgreiðslurnar, eins og við erum að gera núna með varmadælunum. Telur hv. þingmaður ekki rétt að það væri raunverulega hægt að breyta þessu ákvæði um 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði, þar sem kveðið yrði á um að ráðherra væri heimilt að ákveða að sérstakt átak, jarðhitaleitarátak á köldum svæðum, fái hærri prósentu en þetta vegna sparnaðar og ekki síst 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög athyglisvert andsvar og ég tek heils hugar undir það. Þetta er mjög góð ábending og ég held að það sé algerlega þarft að hækka þetta hlutfall. 5% eru í raun og veru lágt hlutfall. Það er þjóðhagslega hagkvæmt að fara þessa leið og ég hvet hv. þingmann til þess að leggja fram frumvarp þess efnis, og ég mun að sjálfsögðu vera meðflutningsmaður með honum á því, vegna þess að þetta er mjög mikilvægt. Mér fannst áhugavert að heyra hjá hv. þingmanni, sem ég veit að hefur búið víða erlendis, m.a. í Noregi þar sem allir kynda væntanlega með rafmagni og hafa svo sínar kamínur til að setja viðarkubbana í á veturna til að bæta hitann í húsunum, að hann þekkir mjög vel hvernig það er að búa á köldu svæði. Ég veit að þetta er eitthvað sem er sérkenni hjá okkur Íslendingum og við erum mjög lánsöm, eins og ég sagði í minni ræðu, að eiga allt þetta heita vatn - sundlaugarnar um allt og þau lífsgæði sem fylgja því að hafa hitaveitu. Þess vegna eigum við að mínum dómi að setja meira í það að leita að heitu vatni á köldum svæðum, vegna þess að dæmi eru um að vatn sé að finnast á köldu svæði þar sem menn héldu að ekki væri vatn fyrir. Það er mjög jákvætt og þess vegna eigum við að styðja vel við bakið á þessum hitaveiturannsóknum og ég styð heils hugar að hækka þetta hlutfall. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni og þakka honum fyrir mjög góða ábendingu í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott andsvar og ekki síður áskorunina. Ég tel mjög mikilvægt að fjárveitingar til jarðhitaleitar verði auknar. Þegar maður hugsar þetta út frá því frumvarpi sem hér er, til bættrar orkunýtingar og orkuskipta, þá tel ég líka með hliðsjón af stjórnarsáttmálanum, þar sem er kveðið á um græna orku, orkuskipti o.s.frv., að íbúar hinna köldu svæða eigi að njóta góðs af þeim fjárveitingum sem fara til loftslagsmála, til orkuskiptanna og hins græna hagkerfis. Það myndi stórlega bæta lífskjör í landinu og jafna búsetuskilyrðin. Jarðhiti er algjörlega tæki til að bæta búsetuskilyrði og ekki síst lífskjör, og minnka útgjöld þessara köldu svæða til húshitunar. Já, það er rétt, ég hef búið í Noregi og hef þurft að borga fyrir kyndingu á húsi þar. Ég bjó einu sinni í íbúð þar sem var svo kalt að við sváfum í stofunni og geymdum kökurnar inni í svefnherbergi. Það var þannig að þú hafðir ekki kveikt á ofnunum yfir daginn þegar þú varst í vinnunni. Þú komst heim í kalda íbúð og kveiktir á ofninum, rafmagnsofni, og þá fór rafmagnsreikningurinn að tikka. Því eru þetta lífskjör sem eru alveg ómetanleg. Ég get nefnt dæmi um kostnað við að fara í sund í Noregi, Ósló, en það kostar 350 kr. norskar á einum stað. Það eru 4.700 kr. fyrir einn miða í sund. Á öðrum stað kostar það 250 kr. Það eru 3.400 kr., á meðan við borgum með klippikorti niður í 500 eða 400 kr. Ég tek áskoruninni vel um það og ég vona að við þingmenn, sem erum hér í salnum, getum kannski sameinast um frumvarp þar sem auknar fjárveitingar verða veittar til jarðhitaleitar. Ég vil að lokum spyrja þingmanninn hvort hann telji helmingskostnað 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ánægjulegt og gott andsvar og gaman að heyra hvernig hann rekur kostnaðinn við að hita húsnæði í Noregi. Þetta er mikill kostnaður og maður sér enn betur lífsgæðin sem fylgja hitaveitunni þegar maður heyrir þessar lýsingar á því að það verði kannski bara að kynda eitt herbergi því það sé svo dýrt að kynda allt húsið. Ég þekki það reyndar sjálfur. Ég starfaði erlendis á tímabili og bjó þar í íbúð sem var ansi köld á veturna en hins vegar varð mjög heitt á sumrin. Það er lenska hjá fólki sem þar býr að hita yfirleitt bara eitt herbergi þar sem allir halda til yfir köldu vetrarmánuðina, sem eru kannski tveir til þrír mánuðir, því það er svo gríðarlega dýrt að kynda alla íbúðina. Þetta er mjög algengt og menn sitja þá við kannski við lítinn ofn, jafnvel með teppi, og eiga kósí kvöldstund með fjölskyldunni. En þetta segir okkur enn og aftur hvað við erum lánsöm að hafa allt þetta heita vatn. Varðandi það hvort þessi styrkveiting ætti að vera hærri: Auðvitað væri það mjög æskilegt að við gætum stutt betur við bakið á þeim sem búa á köldum svæðum til að kaupa varmadælur og lækka sinn húshitunarkostnað. Þetta er alla vega gott fyrsta skref og við sjáum þá hvernig reynslan verður af þessu. Gott væri kannski að endurmeta hana eftir nokkur ár til að sjá hvort og hvernig þetta hefur lukkast, þetta góða frumvarp, því eins og ég segi þá er það mikilvægt skref í rétta átt. Vonandi verðum við í millitíðinni búin að finna heitt vatn á þeim köldu svæðum sem nýta sér þennan styrk, og þá getum við öll glaðst yfir því.

Virðulegur forseti. Ég tel að frumvarp til laga um breytingu á lögum um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar sé mjög mikilvægt skref til orkuskipta og bættrar orkunýtingar. Frumvarpið er lagt fram af umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og ég tel, eins og hér kom fram í 1. umr., að þetta sé líka mikilvægt skref til að jafna búsetuskilyrði í landinu ef það leiðir til þess að íbúar kaldra svæða geti keypt sér varmadælur eða tæki sem bæta orkunýtingu og leiða til umhverfisvænnar orkuöflunar. Mig langar að ræða sérstaklega ákveðin atriði í þessu frumvarpi varðandi mikilvægi húshitunarkostnaðar fyrir landsbyggðina og lífskjör í landinu öllu. Við finnum það í Reykjavík, þar sem heita vatnið er ekki dýrt, hver munurinn er þegar komið er út á land, hvað þetta er miklu stærri hluti af útgjöldum heimilisins úti á landi en hér í borginni og á svæðum þar sem jarðhita nýtur við. Við ræddum hér áðan í andsvörum að rafmagnsreikningurinn væri líka hár erlendis og hvað Íslendingar eru heppnir að búa að jarðhitanum, og hve mikilvægt er að við förum í alvöruátak að leita að jarðhita til húshitunar þar sem hann er mögulega að finna. Þetta er mikið lífsspursmál og myndi auka lífsgæði gríðarlega mikið. Varðandi frumvarpið og niðurgreiðsluna þá segir í 6. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Styrkir á grundvelli 5. tölul. 11. gr. skulu jafngilda helmingi kostnaðar við kaup á tækjabúnaði, sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun, að hámarki 1 millj. kr.“ Þessa fjárhæð hefur atvinnuveganefnd hækkað í 1,3 millj. kr. og samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið þá kostar dæla og uppsetning hennar um 2,6 milljónir. Í athugasemdum við 6. gr. frumvarpsins segir að samkvæmt athugun Orkustofnunar fari kostnaður slíks tækis almennt ekki yfir 2 millj. kr. en ég held að ég sé með réttar tölur upp á 2,3–2,6 milljónir samkvæmt formanni atvinnuveganefndar og framsögumanni þessa máls. Ég sé því ekki betur en að þessi hækkun úr 1 milljón í 1,3 milljónir sé til að tryggja að raunverulega sé verið að styrkja um helming kostnaðarins, því ef við værum með helmings kostnað og bara 1 milljón þá myndum við ekki ná helmings kostnaði því þakið yrði alltaf 1 milljón. Þetta er eins konar leiðrétting á frumvarpinu sem lýtur að kostnaðinum, til að ná alltaf helmingnum. Þessi kostnaður nær til, eins og hefur komið fram hér í umræðunni, tækjakaupanna og uppsetningar á tækjunum, sem er mjög mikilvægt. Þetta leiðir til þess, sem mér finnst aðalatriðið í þessu mikilvæga máli fyrir landsbyggðina og köld svæði að þetta sparar, ef fram fer sem horfir og eins og kemur fram í frumvarpinu og nefndaráliti atvinnuveganefndar um málið, 110 gígavattstundir af raforku sem fer þá í aðra notkun. Hversu mikið eru 110 gígavattstundir? Jú, það samsvarar raforkunotkun 50.000 rafbíla. Það munar um minna. Við þennan sparnað fer salan á raforkunni, sem er dag til húshitunar, úr 15% virðisaukaskattsþrepinu í 24% virðisaukaskatt þegar verið er að selja til annarrar raforkunotkunar. Tekjur ríkisins munu því aukast við þennan sparnað sem því nemur, af 110 gígavattstundum. Ég hef ekki reiknað út hversu mikið það er og það kemur ekki fram í frumvarpinu hversu mikið tekjur ríkisins aukast. Þannig að það er eitt atriðið, tekjur ríkisins aukast. Annað atriðið er að við notkun slíks búnaðar, sem eru aðallega varmadælur, þá lækkar útgjaldaþörf ríkisins til niðurgreiðslna til langs tíma. Hversu mikið hef ég ekki á takteinum, en það á eftir að koma í ljós hversu margir nýta sér þetta. Það er stóra spurningin: Hversu margir munu nýta sér þetta? Ef við gefum okkur að kostnaðurinn sé 2,6 milljónir - ég segi ekki að það sé nákvæm tala - og helmings kostnaður niðurgreiddur, þá þýðir það að íbúðareigandi þarf sjálfur að greiða kostnað upp á 1,3 millj. kr. í útgjöld. Eingreiðslu upp á 1,3 milljónir. Það er mikill kostnaður fyrir fólk á landsbyggðinni og á köldum svæðum. Það er gríðarlega há tala. Ég er ekki með tölur yfir ráðstöfunartekjur fólks á landsbyggðinni að meðaltali, en þetta eru nokkur mánaðamót í ráðstöfunartekjum. Þetta eru mikil útgjöld. Ég er ekki viss um að íbúðareigendur muni ráða við að leggja strax út 1,3 milljónir til að spara húshitunarkostnað sinn. Það er oft dýrt að vera fátækur og þetta eru ekki mjög tekjuhá svæði að meðaltali. Ég er því með breytingartillögu við þetta frumvarp sem miðar að því að í stað helmings kostnaðar verði niðurgreitt sem nemur þremur fjórðu hlutum kostnaðar, eða 75%, og að hámarki 1,5 milljónir. Við förum því úr 1,3 milljónum í 1,5 milljónir, án virðisaukaskatts. Þetta myndi þýða að einstaklingar, húseigendur eða fjölskylda sem fara í svona kostnað upp á 2,6 milljónir þyrftu einungis að borga 650.000 kr., í staðinn fyrir 1,3 milljónir. Ég tel að þetta myndi stórauka kaup á varmadælunum og muni leiða til þess að mun fleiri, eða nánast allir, myndu nýta sér þennan kost. Það leiðir til þess að orkusparandi búnaður muni losa um allt að 110 gígavattstundir eins og kemur fram í frumvarpinu. Þetta yrði þá klárlega hvati fyrir íbúðareigendur sem og yfirstíganleg fjárútgjöld. Ég bendi á mat ráðuneytisins, eins og það kemur fram í frumvarpinu, en þar segir, með leyfi forseta: „Að mati ráðuneytisins ætti styrkur fyrir 50% af kostnaði tækjabúnaðar að vera nægjanlega hvetjandi enda leiðir búnaðurinn til minni raforkunotkunar með tilheyrandi lækkuðum kostnaði fyrir notanda.“ Í frumvarpinu er ekkert fjallað um eða lagt mat á það hversu mikið ríkið sparar. Það vantar alveg inn í þetta hversu mikið ríkið sparar með lækkun niðurgreiðslnanna og líka með aukningu á tekjum. Ég held að það væri mjög auðvelt að reikna það út ef við myndum miða við 110 gígavattstundir sem færu í aðra notkun í 24% virðisaukaskattsþrepi. Því tel ég líka með vísan til vilja ríkisstjórnarinnar sem kemur fram í ríkisstjórnarsáttmálanum, um að fara í orkuskipti, mikla áherslu á græna hagkerfið og ekki síst loftslagsmálin, að það sé vilji til að vera best í heimi í þeim málaflokki eins og öðrum málaflokkum hér á Íslandi. Þá tel ég að ef einhvers staðar sé vilji til þess að vera best í heimi þá er klárt mál að hann ætti að beinast að íbúðareigendum í landinu, venjulegu fólki sem á íbúðarhúsnæði, þá á köldum svæðum sem nota jafnvel olíu sem orkugjafa. Það myndi leiða til umhverfisvænni orkuöflunar og bættrar orkunýtingar. Miðað við útgjöldin sem ríkisstjórnin stefnir að á næstu árum þá eru þetta smápeningar, sem myndu leiða til þeirrar aukningar sem breytingartillagan felur í sér. Þá vil ég líka benda á að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að mismunur útgjalda til skamms tíma verði fjármagnaður með auknu 50 millj. kr. árlegu útgjaldasvigrúmi á málefnasviði 15 um orkumál, frá og með 2023 og það sem eftir stendur með ráðstöfun fjárheimilda af málefnasviði 17 um umhverfismál sem ætlaðar eru til orkuskipta. Því muni lögfesting frumvarpsins ekki hafa nein fjárhagsáhrif á ríkissjóð. Svo virðist vera sem ríkið ætli að hvetja til orkuskipta og umhverfisvænnar orkuöflunar án þess að leggja raunverulega til neina fjármuni, það eina sem skiptir máli. Hins vegar eiga íbúðareigendur að gera það, alla vega 1,3 milljónir fyrir hverja varmadælu. Það finnst mér mikill peningur. Þetta eru smápeningar fyrir ríkið í heildarsamhengi fjárlaga og veltunnar sem er á ríkissjóði. Þetta myndi skipta gríðarlega miklu máli fyrir köldu svæðin og því legg ég til þessa breytingartillögu og vísa málinu aftur til nefndar með það í huga að hún taki það til skoðunar og fari jafnvel fram á útreikninga frá ráðuneytinu á hversu mikið sparist í útgjöldum og hversu miklar tekjur komi í ríkissjóð með þessum tekjusparandi aðgerðum. Ég veit að þetta var að vissu leyti rætt í nefndinni. Ég á því miður ekki sæti í atvinnuveganefnd en á sæti í fjárlaganefnd og allsherjar- og menntamálanefnd. Ég, sem þingmaður kalds svæðis í mínu kjördæmi, tel þetta skipta mjög miklu máli fyrir kjördæmið og landsbyggðina alla. Þetta er líka til þess að jafna búsetuskilyrði. Það er grundvallaratriði. Það verður að fara í alvöruátak til að jafna búsetuskilyrði í landinu. Fólk flytur ekki að ástæðulausu til Reykjavíkur og býr á höfuðborgarsvæðinu. Einfaldlega eru búsetuskilyrði betri hérna, mikið til út af regluverkinu og hvernig samfélagið er sett upp varðandi lagaramma og annað slíkt. Líka ef talað er um samgöngur, húshitunarkostnað og fleira. Það er ástæða fyrir því að fólk hefur verið að flytja af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Þar eru einfaldlega betri lífskjör og betri búsetuskilyrði. Annað sem mig langar að koma inn á að lokum og kom fram hér áður varðar leit að heitu vatni. Við ræddum hér áðan í andsvörum að það er jafnvel vilji til að auka við þau 5% sem kveðið er á um í 16. gr. laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar, sem fara í jarðvarmaleit. Það verður skemmtilegt verkefni í framtíðinni að skoða þann möguleika. Mér finnst þær umræður vera mjög góðar sem hér hafa átt sér stað og mjög fræðandi. Ég þakka fyrir þær. Ég vil ekki hafa þetta lengra en legg fram þessa breytingartillögu og vísa málinu til nefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það eru bara nokkrir punktar sem mig langar að koma inn á. Svo það sé alveg skýrt, af því að hv. þingmaður kom inn á það áðan að styrkurinn væri fyrir uppsetningu, þá skal því haldið til haga svo það sé öllum ljóst og hér sagt að sá kostnaður sem er styrkhæfur samkvæmt þessari tillögu er utan dyra. Allar framkvæmdir inni í húsnæðinu sjálfu varðandi ofnakerfið og lagnakerfið eru ekki styrkhæfar samkvæmt þessu. Því felur þetta að sjálfsögðu í sér miklu meiri kostnað fyrir viðkomandi heldur en einungis að kaupa þessar varmadælur. Annað sem mig langaði að koma inn á - af því að hv. þingmaður talaði um búsetuskilyrði og jöfnun búsetuskilyrða og að fólk muni mögulega flytja til Reykjavíkur vegna þess að það fær ekki heitt vatn eða kostnaðurinn sé orðinn of mikill við kaup á varmadælum - er að ef mér telst rétt til þá er munurinn upp á 200.000–250.000 kr. milli þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir og breytingartillögu hv. þingmanns. Ég velti því bara fyrir mér hver munurinn sé á fasteignaverði á köldum svæðum og í höfuðborginni. Hann er töluvert meiri en þessi upphæð, svo við þurfum líka að hafa það í huga. Mér er til efs að fólk spari út af þessum 250.000 kr. Þó veit ég það ekki. En mig langar líka að benda á, síðustu níu sekúndurnar sem ég hef, að það er mjög mikilvægt í þessari umræðu að menn átti sig á að kostnaðurinn við hitaveitu fyrir íbúa er töluvert mikill. Fólk er að borga töluvert háar upphæðir 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég lít á það þannig þegar ég horfi á þetta frumvarp sem er breyting á lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, umhverfisvæn orkuöflun, að það eigi að styrkja kaup á tækjabúnaði sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og bættrar orkunýtingar. Hámarkið í dag er 1,3 milljónir með breytingartillögu nefndarinnar. Ég tel að þarna sé verið að hvetja til þess að kaupa þessi tæki. Það er það sem er undir í þessu máli. Að sjálfsögðu getum við líka horft til jarðvarmaleitar, eins og miklar umræður hafa verið um, og eins í kostnað við hitaveitu. Það er sjálfsagt að gera það. En þar sem þetta mál er undir þá tel ég að helmings kostnaður sé ekki nægjanlegur, hann ætti að vera þrír fjórðu og 1,5 milljónir eins og ég hef fært rök fyrir í málinu. Varðandi aðrar lausnir þá hefur líka komið fram að þetta geti haft þau áhrif að allir fari eingöngu í varmadælur. Mér finnst það allt í lagi. Þýðir það að við eigum ekki að fara í jarðhitaleit eða auka hitaveitunotkunina á landsbyggðinni? Alls ekki. Ég tel að við eigum að gera hvort tveggja. Um er að ræða þetta einstaka mál sem er klárlega til orkusparnaðar og við eigum að reyna að rúlla þessu út til sem flestra heimila í landinu, í flest húsnæði sem allra fyrst. Það myndi leiða til orkusparnaðar, sparar ríkinu pening, sparar útgjöld og eykur tekjur. Það þýðir ekki að við höldum ekki áfram að aðstoða sveitarfélög í landinu varðandi hitaveitur og jarðhitaleit. Alls ekki. Mér finnst þetta einnig spurning um hvort jöfnun búsetuskilyrða sé bara verkefni sveitarfélaga eða líka verkefni ríkisins. Mér finnst að ríkið eigi að koma miklu sterkar inn í það að jafna búsetuskilyrði í landinu. Það er mín sannfæring. Hvað þýðir svo nákvæmlega skilgreiningin á jöfnum búsetuskilyrðum? Við eigum að fara í alvöruvinnu hvað það varðar. Þetta er bara einn hluti af miklu stærra mengi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að við hv. þingmaður séum í megindráttum algerlega sammála í öllum liðum nema kannski einum eða tveimur. Það munar afskaplega litlu á okkur. Varðandi jöfnun búsetuskilyrða á landsbyggðinni þá þarf hv. þingmaður ekkert að efast um mína afstöðu í þeim málum. Þar erum við saman í liði. Ég held einmitt að umrætt frumvarp stígi klárlega skref í þá átt. Að mínu viti erum við, hv. þingmaður, klárlega að stíga skref til jöfnunar búsetuskilyrða á landsbyggðinni með þessu og ég held að við eigum að fagna því. Varðandi leit að jarðhita, sem við höfum rætt töluvert hér í dag og er gaman að því, þá erum við alveg sammála um það. Ég var einfaldlega að benda á að flestir sem hafa um það val, alla vega þar sem ég þekki til, taka jarðvarma og hitaveitu fram yfir varmadælur. Það er bara sú reynsla sem ég hef í þessum geira. Sá kostnaður, á hvert hús, getur hlaupið á mjög stórum tölum eða allt upp í kringum milljón, plús eða mínus. Því veigra menn sér ekki við að taka inn hitaveitu þó að hún kosti þessa peninga. Þannig að mér er stórlega til efs, hv. þingmaður og virðulegur forseti, ef sú upphæð sem hér er nefnd, þessar 200.000 kr., verði til þess að menn verði fráhverfir hugmyndinni um að taka inn varmadælur, sem ég held að sé alveg gríðarlega mikilvægt og stórt skref í átt að jöfnun búsetuskilyrða um allt land.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svo að það komi skýrt fram þá efast ég ekki á nokkurn hátt um baráttu hv. þingmanns fyrir jöfnun búsetuskilyrða á landinu, enda kemur hún líka úr mínu góða kjördæmi, er 1. þingmaður þess kjördæmis og ég styð hana heils hugar í öllum málum sem leiða til jöfnunar búsetuskilyrða. Mín breytingartillaga leiðir einfaldlega af því að þegar ég skoða frumvarpið þá sé ég að lögfesting frumvarpsins hefur ekki nein fjárhagsáhrif á ríkissjóð. Ríkið er ekki að fara að setja neina peninga í þetta sem skipta máli, það eru 50 milljónir árlega samkvæmt útgjaldasvigrúmi á málefnasviði 15, um orkumál, og það sem eftir stendur af ráðstöfun fjárheimilda á málefnasviði 17, um umhverfismál, sem ætlaðar eru til orkuskipta. Ég vil bara stíga stærra skref varðandi styrkinn, taka hann úr helmingi upp í 75% og að hámarki upp í 1,5 milljónir. Það er minn vilji og ég tel að það myndi auka stórlega kaup á varmadælum og leiða til þess að allir sem vilja muni hafa getu til að kaupa varmadælur. Það er eflaust alveg hárrétt að flestir taka jarðvarma fram yfir varmadælur. En þó að við hækkum styrkinn upp í 75% leiðir það ekki til þess að fólk hætti að taka jarðvarmann. Það breytir því ekki. Ég vil bara að ríkið komi sterkara inn með styrkina, setji meiri pening í þetta sem leiðir til þess að styrkurinn verði 75% og 1,5 millj. kr. Ég tel að það sé raunverulega það sem landsbyggðin og þessi köldu svæði eiga inni hjá ríkissjóði, sérstaklega í ríkisstjórn sem ætlar að innleiða umhverfisvæna orkugjafa og græna orku og fara að taka virkilega á varðandi orkuskiptin. 

Forseti. Við fögnum því að sjálfsögðu að loks sé verið að festa í lög vinnutíma starfsfólks sem sér um notendastýrða persónulega aðstoð en gerum athugasemdir við að verið sé að fara frá núverandi fyrirkomulagi án fullnægjandi raka. Það er fyrirvari minn og fleiri í þingflokki Pírata og ástæðan fyrir því að við erum gul á þessu annars góða máli, það skortir nauðsynlegan rökstuðning fyrir því að færa okkur frá fyrirkomulagi sem mjög mikil ánægja ríkir með meðal starfsfólks.

Herra forseti. Ég fagna því gríðarlega að verið sé að lögfesta til frambúðar lög um notendastýrða persónulega aðstoð. Það skiptir gríðarlega miklu máli, ekki bara fyrir fatlað fólk í samfélaginu heldur fyrir okkur öll að þessi þjónustumöguleiki sé í boði. Við þurfum að halda áfram að þróa formið til þess að auka lífsgæði fólks sem þarf á aðstoð að halda en á sama tíma að tryggja gott starfsumhverfi því að hér fara algerlega saman hagsmunir fatlaðs fólks og það að starfsfólki séu búnar góðar vinnuaðstæður. Ég fagna þess vegna að við séum að lögfesta þetta núna. Það á að endurskoða ákvæðið og við eigum að læra af reynslunni og gera þetta kerfi enn betra, en þetta er gríðarlegt fagnaðarefni.

Herra forseti. Það er ekki oft sem ég sakna hv. þm. Jóns Gunnarssonar, en hvar er hann þegar ég ætla að þakka honum? Takk fyrir að koma með þetta frumvarp inn í þingið og klára þannig vegferð sem hófst hér fyrir fjórum árum þegar ég lagði fram fyrirspurn sem leiddi í ljós að undanþáguheimild frá aldursákvæði hjúskaparlaga væri í alvöru notuð hér á landi. Land sem hefur getið sér gott orð um allan heim fyrir að berjast gegn barnahjónaböndum leyfði þau heima hjá sér og praktíseraði það meira að segja. Svo lagði ég fram frumvarp fyrir tveimur árum en það kláraðist ekki. En elsku Jón minn kláraði það, loksins.

Virðulegur forseti. Þetta er ágætismál. Það þarf ekkert að vera slæmt að setja stjórn yfir Landspítala. Ég held að það leysi reyndar ekki vandann í heilbrigðiskerfinu. Ég held að það sé villuljós sem Sjálfstæðismenn þurfa einhvern veginn að finna út úr. En mér þykir óskaplega miður að þingheimur hafi ekki treyst sér til að hafa rödd notenda þjónustunnar við stjórnarborðið, það ber ekki vott um mikið hugrekki eða nútímann í þessari hugsun að vilja ekki heyra rödd þeirra sem þurfa að nota þjónustuna. Ég held að bæði rekstraraðilar heilbrigðisþjónustu og ekki síst starfsfólkið hefðu gott af því að fá að heyra aðeins annað sjónarhorn og þess vegna verðum við á gulu á þessu máli.

Virðulegi forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um mikilvægt mál sem ég styð. Þar er lagt til að stjórn verði skipuð yfir Landspítala, stjórn sem ætlað er að styrkja stjórnun spítalans sem stærstu heilbrigðisstofnunar landsins og tryggja frekari faglegan rekstur hans. Það er ekki einungis nýmæli að verið sé að skipa stjórn heldur er með frumvarpinu líka lagt til að í fyrsta skipti verði skipað sjö manna notendaráð sem sjúklingum er ætlað að tilnefna fulltrúa í. Þar með hefur sjö manna ráð tækifæri til að eiga samráð við forstjóra og stjórn heilbrigðisstofnana þegar það á við, veita ráðgjöf og aðhald með virku samráði til að tryggja að sjónarmið notenda komi til skoðunar við ákvarðanatöku um skipulag og rekstur heilbrigðisstofnana. Velferðarnefnd beinir því svo til heilbrigðisráðuneytisins að fylgjast með því og útfæra reglugerð þannig að þetta notendaráð skili sem mestu.

Hæstv. forseti. Við erum að samþykkja hér mjög mikilvægar breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu, um stjórn á Landspítala háskólasjúkrahús til að styrkja faglega og fjárhagslega starfsemi spítalans. Einna mikilvægastan met ég með þessari breytingu stuðning við starfsfólk spítalans í sínum mikilvægu, daglegu störfum og þjónustu við landsmenn. Þetta er mjög mikilvæg breyting. Ég vil þakka hv. velferðarnefnd mjög góða vinnu við þetta mál. Ég tel að nefndin hafi bætt frumvarpið með umfjöllun sinni, ekki síst, og þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Ég vil líka leggja áherslu á það nýmæli að hér er verið að skipa sjö manna notendaráð, hið virka samráð sem mun eiga sér stað við stjórn spítalans. Það er mjög mikilvægt og ég legg áherslu á það.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé verið að stíga stórt og þýðingarmikið skref, að spítalinn fái stjórn sem fer með faglega og fjárhagslega stjórn spítalans. Þetta er vissulega jákvætt skref. En það er áhugavert að hlusta á allt talið um notendaráð þegar það blasti við að notendur hefðu getað fengið sína rödd í stjórn spítalans þar sem hún heyrist best og þar sem hún hefði mesta þýðingu haft. Notendaráð mun vitaskuld ekki breyta því að þingheimur hefur nú fellt tillögur þess efnis.

Virðulegur forseti. Við erum hér í 3. umr. um þetta mál er varðar Félagsdóm. Málið var kallað inn til hv. velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. vegna ábendinga, m.a. frá mér og fleirum, um að ekki væri verið að fara að ábendingum GRECO, nefndar Evrópuráðsins gegn spillingu o.fl., varðandi skipan í þennan dóm. Enn þá stendur að tilnefningar verða frá Hæstarétti án auglýsingar. Dómarar verða handvaldir inn í Félagsdóm án auglýsingar, þó að ráðherra skipi á endanum. Ég tel þetta vera óheppilegt og ekki til þess fallið að tryggja sjálfstæði og gagnsæi dómstólsins hvers mál fara upp í Hæstarétt á endanum. Ég mun þess vegna sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég mun sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu vegna þess að ég hef ekki sterka sannfæringu fyrir því að meiri hlutanum hafi að fullu tekist að mæta þeirri gagnrýni sem heyrst hefur um þetta mál og að þýðing dóms eins og þessa sé þannig að við getum ekki verið í neinum vafa um hvernig staðið sé að skipun. Þessi gagnrýni frá GRECO hefur komið fram, sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefnir, en jafnframt lá fyrir greinargóð umsögn frá Lögmannafélaginu sem nefndin hefur ekki mætt við vinnu sína.

Virðulegur forseti. Nefndin kallaði málið inn að nýju eftir 2. umr., fór betur yfir þetta, kallaði eftir skýringum frá ráðuneytinu og telur að þær skýringar feli í sér greinargóðan rökstuðning fyrir því hvað við erum að gera og af hverju. Ég mun þess vegna greiða atkvæði með þessu frumvarpi. Ég hef góða sannfæringu fyrir því að við séum að mæta vinnumarkaðnum. Við verðum að mæta atvinnulífinu þarna. Við erum að mæta þeim röddum sem við þurfum að taka tillit til og þess vegna mun ég greiða atkvæði með þessu.

Herra forseti. Við afgreiðum hér mjög umfangsmikinn lagabálk um áhafnir skipa. Það er ákveðinn skuggi yfir málinu vegna þess að fagfélög þeirra stétta sem skipa einmitt áhafnir skipa leggjast gegn ýmsu því sem er í frumvarpinu. Ég hef óskað þess að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr. í þeirri von að umhverfis- og samgöngunefnd nái utan um þessi sjónarmið þannig að fólkið sem þessi lög fjalla um sé sátt, geti gengið sátt frá borði. Í trausti þess að lausn finnist þá munum við Píratar sitja hjá við afgreiðslu málsins núna að því undanskildu að við munum að sjálfsögðu styðja breytingartillögu sem ég og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir lögðum fram sem snýst um að koma til móts við hluta af þessum áhyggjum fagfélaga. Ég vona að sú breyting nái fram að ganga og síðan fleiri þegar nefndin fær málið til sín aftur.

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar að það skortir ögn á hlustun á þá sem skipa áhöfn skipa. Það er jú fólk sem málið varðar og það er ögn kúnstugt að sneiða hjá áhyggjuröddum þeirra sem hafa sent ekki bara okkur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd heldur öllum þingheimi ákall um að á þau sé hlustað. Ég fagna því að málið sé að fara aftur inn í nefndina því ég held að við þurfum að hlusta.

Virðulegi forseti. Hér er um stórt mál að ræða og hagsmunirnir sem eru undir eru töluvert miklir. Í ljósi þess að verið er að kalla málið aftur inn til nefndar, og ég sit í þessari nefnd og hef heyrt það ákall sem aðrir þingmenn eru að lýsa hér í sal, þá ætla ég einnig að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu og sjá hver lokaútkoma málsins verður eftir frekari vinnu nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt að ekki hafi verið brugðist við þessu ákalli. Ég hef sem framsögumaður málsins hitt þessa aðila sem hafa sent inn þetta bréf, ég hef farið á fund í ráðuneytinu. Helsta gagnrýni þeirra varðar áhafnir fiskiskipa yfir 24 metrum og eftir að hafa skoðað málið fram og til baka þá er það ljóst að mönnun á fiskiskipi tilheyrir sjómannalögum en ekki þessum lögum og hefur það verið kynnt bæði í umhverfis- og samgöngunefnd og eins í ræðu minni með nefndarálitinu að innviðaráðuneytið ætli að taka þetta til skoðunar í samráði við hagsmunaaðila og þetta verður þá kannski breyting sem leiðir til einhverra breytinga á sjómannalögunum en þær breytingar sem þeir kalla helst eftir eiga ekki við um þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Þessi breytingartillaga snýr að niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar sem er mjög mikilvægt fyrir landsbyggðina. Í frumvarpinu segir að ríkið ætli að styrkja um allt að helming kostnaðar eða sem jafngildir 1 millj. kr. Breytingartillagan felur í sér að styrkurinn verði þrír fjórðu hlutar kostnaðar og allt að 1,5 millj. kr. Hver er ástæðan fyrir því? Jú, með þessum aðgerðum er ríkið bæði að spara pening og auka tekjur sínar. Hvernig er það að spara pening? Jú, með því að útgjöld ríkisins vegna niðurgreiðslna minnka með þessum orkusparandi aðgerðum, einnig með því að þessar orkusparandi aðgerðir fela í sér að 110 gígavattstundir losna fyrir aðra notkun sem samsvarar raforkunotkun 50.000 rafbíla. Þessi raforkunotkun færi úr 11% virðisaukaskattsþrepi í 24% virðisaukaskattsþrep. 

Virðulegur forseti. Það mál sem við ræðum hér í dag snýr að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, (lenging lánstíma). Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að lengja lánstíma lána sem Ferðaábyrgðasjóður hefur veitt til ferðaskrifstofa til að endurgreiða neytendum vegna pakkaferða sem var aflýst eða voru afbókaðar vegna óvenjulegra eða óviðráðanlegra aðstæðna sem sköpuðust í upphafi kórónuveirufaraldursins. Lán voru veitt til allt að sex ára en með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að lengja lánstímann til allt að tíu ára. Ferðaábyrgðasjóður var settur á fót með lögum nr. 78/2020, um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, til að bregðast tímabundið við neikvæðum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru á starfsemi skipuleggjenda eða smásala pakkaferða og samtengdrar ferðatilhögunar og til að tryggja hagsmuni neytenda. Víðtækar ferðatakmarkanir voru á þessum tíma settar í flestum Evrópulöndum og Norður-Ameríku og flug víða felld niður. Ómögulegt var því að koma fjölda pakkaferða í framkvæmd samkvæmt áætlun. Í þeim tilvikum sem pakkaferð er aflýst eða afpöntuð vegna óvenjulegra eða óviðráðanlegra aðstæðna á neytandi rétt á fullri endurgreiðslu innan 14 daga frá því tilkynnt var um afleysingu ferðarinnar eða hún afpöntuð. Lausafjárstaða ferðaskrifstofa á þessum tíma var hins vegar með þeim hætti að margar þeirra áttu erfitt með að endurgreiða neytendum og til að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot ferðaskrifstofa var Ferðaábyrgðasjóði komið á fót með lögum nr. 78/2020. Sjóðurinn veitti ferðaskrifstofum lán til að endurgreiða ferðamönnum vegna pakkaferða sem var aflýst eða afbókaðar. Alls voru veitt 54 lán að heildarfjárhæð rúmlega 3,2 milljarðar kr. Ferðaábyrgðasjóður er í vörslu Ferðamálastofu sem fór með eftirlit með því að lánsfjárhæðir væru aðeins nýttar í þeim tilgangi sem lögin heimiluðu. Lántakendur skyldu endurgreiða Ferðaábyrgðasjóði höfuðstól kröfu sjóðsins ásamt vöxtum að allt að sex árum og skyldu gjalddagar vera fjórir hvert ár. Fyrsta afborgun skyldi vera 1. mars 2021. Með reglugerð nr. 56/2021 og breytingu á reglugerð nr. 78/2020 var fyrsta gjalddaga frestað til 1. desember 2021 og með reglugerð nr. 1038/2021, um breytingu á reglugerð 78/2020, var fyrsta gjalddaga aftur frestað til 1. desember 2022. Ástæða þess að fyrsta gjalddaga hefur verið frestað í tvígang er að neikvæðra áhrif kórónuveirufaraldursins á ferðaþjónustu hefur gætt lengur en fyrirsjáanlegt var. Til að styðja við viðspyrnu ferðaþjónustunnar og stuðla að bættu rekstrarhæfi ferðaskrifstofa hér á landi er því nauðsynlegt að heimila að lengja í lánstíma lánanna og dreifa þannig endurgreiðslum yfir lengri tíma en gert var ráð fyrir í upphafi. Virðulegur forseti. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar kom fram að ferðaskrifstofur þurfi aukið svigrúm til að endurgreiða þau lán sem þeim var veitt en við ákvörðun sex ára tímatakmarks, með lögum 78/2020, hafi litið út fyrir að kórónuveirufaraldurinn myndi ekki hafa þau langtímaáhrif sem svo varð. Viðspyrna ferðaþjónustunnar hafi þannig orðið hægari en vonir stóðu til og óvissuástandið varað lengur. Í umsögn Ferðamálastofu var m.a. bent á að aukin dreifing afborgana sé mikið hagsmunamál fyrir lántakendur en langstærsti hluti þeirra hafi nýtt sér frestun fyrstu afborgana. Lenging lánstíma og viðsnúningur ferðaþjónustunnar mun án efa auka greiðslugetu lántakenda þegar fram líða stundir. Samtök ferðaþjónustunnar og Ferðamálastofa hvöttu til þess að frumvarpið yrði samþykkt. Líkt og kemur fram í greinargerð frumvarpsins hefur fyrsta gjalddaga lána Ferðaábyrgðasjóðs verið frestað í tvígang þar sem neikvæðra áhrifa kórónuveirufaraldursins á ferðaþjónustuna hefur gætt lengur en fyrirsjáanlegt var. Fyrsti gjalddagi er 1. desember 2022. Þar sem lánstími breytist ekki samhliða frestun gjalddaga auk þess sem viðspyrna ferðaþjónustunnar hefur verið hægari en vonir stóðu til er ljóst að greiðslubyrði lántakenda verður mjög mikil á fyrsta gjalddaga að óbreyttu. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um að eitt af markmiðum laga nr. 78/2020 hafi verið að aðstoða ferðaskrifstofur í því erfiða rekstrarumhverfi sem leiddi af heimsfaraldri. Með hliðsjón af öllu framangreindu telur nefndin nauðsynlegt að lengt verði í lánstíma þeirra lána sem Ferðaábyrgðasjóður veitir og leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa, auk þess sem hér stendur, Gísli Rafn Ólafsson, Hildur Sverrisdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Tómas A. Tómasson, Þórarinn Ingi Pétursson og Haraldur Benediktsson.

Virðulegi forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða og þó það megi segja að þetta sé með styttri frumvörpum, enda einungis verið að breyta lánstíma í 1. gr. laganna, þá er mikilvægt að verið sé að lengja í þessum lánstíma. Eins og hv. framsögumaður, Stefán Vagn Stefánsson, benti á fengu ferðaskrifstofur upphaflega þessi lán þegar við héldum að Covid yrði búið eftir nokkra mánuði en það tók aðeins lengri tíma en það. Það er ekki bara mikilvægt fyrir ríkið að ferðaþjónustufyrirtækin geti borgað þetta til baka með því að vera ekki með alveg eins háar greiðslur í hvert skipti núna og geta greitt á lengri tíma, því að þetta er líka mikilvægt fyrir neytendur. Ef ferðaskrifstofa getur ekki borgað til baka, t.d. á fyrsta gjalddaga, gæti sú ferðaskrifstofa mögulega farið á hausinn og ef hún færi á hausinn er það að sjálfsögðu slæmt fyrir neytendur. Ég tel þetta því vera mjög mikilvægt frumvarp sem við munum styðja í gegnum það sem eftir er af þingmeðferð þess.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða o.fl. Það varðar veiðar á bláuggatúnfiski. Í nefndarálitinu sést hvaða gesti og umsagnir við fengum um þetta mál. Við umfjöllun nefndarinnar var rætt sérstaklega að með frumvarpinu er lagt til að veita eigendum og útgerðum fiskiskipa, að nánari skilyrðum uppfylltum, tímabundna heimild, sex mánuði á almanaksári, til túnfiskveiða með erlendu skipi. Samkvæmt íslenskum lögum kemur eingöngu til greina að veita leyfi til veiða í atvinnuskyni til skipa sem eru skráð á Íslandi og veiðar og vinnsla skal vera af hálfu íslenskra aðila. Að mati nefndarinnar er réttlætanlegt að gera þessa undantekningu en með því má fá sérhæfða áhöfn og sérútbúin skip sem þarf til túnfiskveiða en slíkar veiðar eru vandasamar og í eðli sínu ólíkar þeim línuveiðum sem almennt eru stundaðar við Ísland. Með því geti íslenskir aðilar kannað hagkvæmni veiðanna og byggt upp innlenda sérþekkingu á túnfiskveiðum. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að Ísland haldi við veiðireynslu sinni og hlutdeild hjá Atlantshafstúnfiskveiðiráðinu en séu veiðiheimildirnar ekki nýttar má búast við að önnur aðildarríki sæki að veiðiheimildum Íslands innan ráðsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að aflaheimildum verði úthlutað sem sérveiðileyfi á grundvelli laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og að leyfi fyrir tiltekið erlent skip verði veitt samkvæmt lögum um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands. Ráðherra er veitt heimild til að skipuleggja veiðar úr stofnum sem ekki er stjórnað með skiptingu heildarafla milli einstakra skipa eins og lög um stjórn fiskveiða segja. Þessu fylgir að verði frumvarpið samþykkt þarf að uppfæra bæði ákvæði reglugerðarinnar og lagastoð hennar til samræmis við að íslenskir aðilar stundi veiðarnar með erlendum skipum. Fyrir nefndinni lagði Fiskistofa til að kannað yrði hvort rétt væri að bæta einnig ákvæði til bráðabirgða við lög um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Nefndin kannaði þetta og eftir samráð við ráðuneytið telur nefndin ekki þörf á slíkri breytingu, m.a. með vísan til þess að ákvæði laganna hafi ekki þýðingu við úthlutun veiðiheimildanna. Forseti. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Í þágu samræmis leggur nefndin til að sú heimild sem frumvarpið mælir fyrir um taki einnig til 1. mgr. 4. gr. laga um stjórn fiskveiða, en þar er skilyrt að almennt veiðileyfi þurfi til að veiða í atvinnuskyni við Ísland. Þá leggur nefndin til breytingu svo ljóst sé að sú heimild sem veitt verður á grundvelli þeirra til veiða taki einnig til vinnslu um borð í skipum. Að lokum leggur nefndin til að gildistími tímabundinnar heimildar verði framlengdur um eitt ár í ljósi þess að nokkuð er liðið á árið og ólíklegt að íslenskum aðilum takist að leigja erlend skip til veiðanna á þessu ári. Það er mikilvægt að árétta það að þær tímabundnu heimildir sem lagt er til að veita með frumvarpinu eru undantekning frá þeirri meginreglu að veiðar með íslenskum heimildum fari fram með íslenskum skipum og áhöfn, enda er það svo að lögum samkvæmt geta eingöngu íslensk skip, eins og áður sagði, fengið leyfi til veiða í atvinnuskyni í fiskveiðilandhelginni. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Eva Sjöfn Helgadóttir, Hildur Sverrisdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helga Þórðardóttir og Helgi Héðinsson. Virðulegi forseti. Ég vil nú bara til gamans segja frá því að það er mikið búið að ræða þetta mál um bláuggatúnfisk og hann smakkast vel. Það er ég búinn að reyna og örugglega fleiri. Það verður því mjög áhugavert að fylgjast með þessu og vonandi verður þetta til þess að einhverjar íslenskar útgerðir sjái sér hag í því að veiða þennan verðmæta fisk sem ekki hafa verið beinar forsendur fyrir fram að þessu. Virðulegi forseti. Ég læt máli mínu lokið að sinni.

Virðulegur forseti. Mig langar bara að koma hér örstutt upp í þessu máli og fagna þessu frumvarpi sem hér er komið er varðar bláuggatúnfisk. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við nýtum þá stofna sem hér eru nytjanlegir við Íslandsstrendur og bláuggatúnfiskur er einn af þeim. Þetta er gríðarlega verðmætur fiskur og ef okkur tekst vel til í framtíðinni að nýta hann þá held ég að það séu mikil tækifæri fyrir okkur að nýta þennan stofn með góðum ábata fyrir íslensk fyrirtæki sem vilja reyna sig við þetta verkefni. Við erum búin að reyna þetta. Það var reynt fyrir nokkrum árum síðan að gera út og veiða bláuggatúnfisk frá Grindavík, ef ég man söguna rétt. Það tókst ekki nægilega vel og ástæðan fyrir því var einfaldlega sú að um er að ræða afskaplega sérhæfðar veiðar. Það snýr bæði að skipakosti og ekki síður þeim sjómönnum sem eru um borð. Þetta frumvarp tekur einmitt á því með því að heimila útgerðarmönnum að leigja bæði áhafnir og sérútbúin skip til að afla okkur veiðireynslu á bláuggatúnfisk. Hugmyndafræðin gengur út á það að Íslendingar verði þarna um borð og afli sér þekkingar og reynslu af því hvernig eigi að meðhöndla þessa afurð úr sjó. Ég vildi bara koma hingað upp og lýsa mikilli ánægju minni með frumvarpið og ég þakka nefndinni fyrir mjög góðar umræður um það. Þær voru ansi djúpar á köflum og bara til fyrirmyndar og ánægjulegt að nefndin öll sé á þessu nefndaráliti, enda held ég að menn geri sér grein fyrir því að um er að ræða mikil tækifæri fyrir íslenskan sjávarútveg ef vel gengur. Ég tek bara undir með hv. framsögumanni málsins, við í atvinnuveganefnd munum fylgjast spennt með þessu tilraunaverkefni og vonandi gengur það það vel að við verðum komin hér með íslenskan bláuggatúnfisk á veitingahús um allt land fyrr en varir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, veiðistjórn sandkola og hryggleysingja. Frumvarpið felur í sér að ráðherra verði heimilað að úthluta aflahlutdeild til veiða á staðbundnum nytjastofnum hryggleysingja þannig að sérstök aflahlutdeild komi fyrir hvert veiðisvæði í stað einnar hlutdeildar fyrir allt landið. Þá er lagt til að tekin verði upp aflamarksstjórn á sæbjúgum og að aflahlutdeild í sandkola verði afmörkuð nánar. Það kemur fram í nefndaráliti hverja nefndin fékk á sinn fund og hvaða umsagnir bárust. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti atvinnuveganefndar taka undir þau sjónarmið sem komu fram fyrir nefndinni að hugað verði að því hvort rétt væri að sameina ákveðin veiðisvæði með tilliti til veiðislóða skipa og telur mikilvægt að skoðað verði hvort ekki sé rétt að fella niður hólfaskiptingu en hafa svæðin að öðru leyti óbreytt. Þá telur meiri hlutinn að þegar reynsla er komin á breytta stjórn veiðanna verði skoðað sérstaklega hvort þörf sé á frekari lagabreytingum. Í umsögnum til nefndarinnar kom fram að sambærilegar forsendur gætu legið til grundvallar hlutdeildarsetningu ígulkera og hjá sæbjúgum og tekur meiri hlutinn undir það sjónarmið. Meiri hlutinn vekur jafnframt athygli á því að með samþykkt frumvarps þessa sé búið að lögfesta heimild til hlutdeildarsetningar staðbundinna stofna hryggleysingja. Þar með verði hægt að hefja undirbúning að hlutdeildarsetningu ígulkerja fyrir næsta fiskveiðiár. Nefndinni barst fjöldi umsagna þar sem kallað var eftir hlutdeildarsetningu á grásleppu og telur meiri hlutinn óhjákvæmilegt að stefnt sé að markvissari veiðistýringu hrognkelsa. Jafnframt beinir meiri hlutinn því til ráðherra að leggja áherslu á að víðtæk sátt náist um fyrirkomulag þeirra veiða. Horfa þurfi til svæða og aðgerða til að sporna við samþjöppun. Jafnframt telur meiri hlutinn að vel þurfi að huga að því að ekki verði stundaðar kappveiðar þar til nýtt fyrirkomulag tekur gildi. Breytingartillögur meiri hlutans eru fyrst og fremst tæknilegar breytingar sem ég ætla ekki að gera sérstaklega grein fyrir. En af því að hér er álit minni hluta undir líka þá get ég tekið undir það að mikilvægt sé að efla hafrannsóknir og velta upp m.a. hvers vegna stofninn hefur minnkað eins og raun ber vitni þrátt fyrir takmarkaðar veiðar. Í öllu þessu samhengi er auðvitað margt sem við vitum ekki um það sem er að gerast í hafinu og það er nú bara sjálfsákvörðunarréttur sjávardýranna að færa sig til á milli stöðva eins og við höfum verið að sjá mjög víða, fisktegundir í sjónum eru að færa sig til. Eins og kemur hér fram er búið að hlutdeildarsetja sandkola en ekki á öllum miðum umhverfis landið og er einmitt á það minnst í áliti minni hlutans og kom í raun fram í greinargerð með frumvarpinu frá því á síðasta þingi þar sem segir, með leyfi forseta: „Með reglugerð um stjórn veiða í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1997/1998 var sett aflamark fyrir sandkola sem gilti sunnan við tiltekna línu samkvæmt ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Náði svæðið frá Snæfellsnesi, suður um og austur að Eystrahorni. Miðaði úthlutun aflamarks við veiðireynslu skipa sunnan línunnar en afli norðan hennar var óverulegur. Í ljósi þess að lítið var vitað um veiðimöguleika norðan aflamarkssvæðisins var ákveðið að undanskilja það svæði og var tilgangurinn ekki síst að varna brottkasti. Hafrannsóknastofnun hefur lagt til […] að sérstaka aflamarkssvæðið frá Snæfellsnesi suður um að Stokksnesi verði lagt niður og að öll sandkolamið verði undir aflamarki. Um langt skeið lagði stofnunin einungis til aflamark á fyrrgreindu svæði þar sem beinar veiðar á sandkola voru ekki stundaðar utan þess. Frá árinu 2016 hefur ráðgjöfin gilt fyrir Íslandsmið. Á undanförnum fimm fiskveiðiárum hefur aflinn utan aflamarkssvæðisins verið á bilinu 11–45% af heildarafla sandkola en meðaltal síðustu þriggja fiskveiðiára verið 26%.“ Það er sannarlega ekki þannig að hlutdeildarsetningin ein og sér muni leysa það verkefni að veitt verði upp í ráðgjöfina en markmiðið sem er undirliggjandi er að stuðla að betri nýtingu og sjálfbærni og það verði ekki veitt meira en ráðgjöfin segir til um. Og svo ég ávarpi það sem kemur fram í áliti minni hlutans varðandi nýliðunina sem þar er komið inn á, hvernig þetta hefur verið, þá má segja að þetta sóknarmarkskerfi sé gengið sér til húðar og við þurfum einhvern veginn að ná utan um þessar veiðar. Þrátt fyrir að ágreiningur sé um hið stóra fiskveiðistjórnarkerfi þá berum við ábyrgð á því að við reynum að fara vel með og stýring á þessu að hluta til er ekki skynsamleg ef hluti af svæðum er ekki þar undir líka. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga og mun hlusta hér af athygli á fulltrúa minni hlutans flytja nefndarálit sitt. Undir þetta álit rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Haraldur Benediktsson, Hildur Sverrisdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. framsögumanni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir framsögu á nefndaráliti meiri hlutans og mig langar líka að þakka gott starf innan nefndarinnar. Þótt við séum ekki sammála um málið þá var málið unnið á mjög góðan máta innan nefndarinnar. En það sem ég ætla að fara yfir hér er nefndarálit sem minni hluti atvinnuveganefndar skrifar undir. Minni hlutinn stendur saman af þeim sem hér stendur og hv. þingmönnum Dagbjarti Gunnari Lúðvíkssyni og Helgu Þórðardóttur, sem voru inni sem varamenn þegar þetta mál var unnið og eins var hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni samþykk þessu áliti, bara svo fólk viti hvaðan þetta kemur. En mig langar að fara yfir álitið. Við allar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða er mikilvægt að hafa það grundvallarstef í huga að líta ber á sjávarauðlindina sem sameiginlega og ævarandi eign íslensku þjóðarinnar. Í íslenska aflamarkskerfinu eins og það er skilgreint í lögum um stjórn fiskveiða felst takmörkun á þessum rétti þjóðarinnar þar sem aflaheimildum er úthlutað með hætti sem færir fáum aðilum langvarandi eignarráð yfir sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar og heimild til ráðstöfunar á þeim. Engu að síður er núverandi kerfi það sem íslenska þjóðin býr við og mikilvægt að gæta þess að öll lagasetning byggist á þeim raunveruleika sem núverandi lagaumhverfi býður upp á. Í frumvarpinu er lagt til að heimilað verði að úthluta aflahlutdeild til veiða á nytjastofnum hryggleysingja (einna helst sæbjúga en einnig ígulkeri), auk þess sem lagt er til að aflahlutdeild í sandkola verði afmörkuð nánar. Þannig er um að ræða annars vegar kvótasetningu á nýjum hópi, þ.e. hryggleysingjum, og hins vegar endurreikning á aflahlutdeild í sandkola samkvæmt reglum sem nánar eru tilgreindar í tveimur nýjum bráðabirgðaákvæðum í 2. gr. frumvarpsins. Minni hlutinn tekur fram að hann styður breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar, sem eru tæknilegs eðlis en taka ekki á stærri viðfangsefnum málsins, sem reifuð verða hér á eftir. Málið var áður til meðferðar á 151. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Við framlagningu málsins á 152. löggjafarþingi voru felld út ákvæði er varða hlutdeildarsetningu grásleppu. Þegar væntingar eru til þess að slík kvótasetning kunni að fara fram skapar það hvata til kappveiða þar sem veiðimenn keppast við að ná veiðireynslu sem verði grundvöllur til kvótaúthlutunar. Slíkt er afar óheppilegt, bæði fyrir sjómenn sem leggja á sig aukna vinnu og aukna slysahættu, en einnig fyrir nytjastofninn sjálfan. Leggur minni hlutinn áherslu á að hugað verði að því hvernig megi draga úr kappveiðum meðan ráðherra hefur aflahlutdeildarsetningu í undirbúningi. Snúum okkur að sandkolanum. Frumvarp um sama efni var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi. Í greinargerð með frumvarpinu voru reifaðar tillögur Hafrannsóknastofnunar um að sandkolaafli fiskveiðiársins 2020/2021 færi ekki yfir 319 tonn og eins að sérstakt aflamarkssvæði frá Snæfellsnesi suður að Stokksnesi yrði lagt niður og að öll sandkolamið yrðu því undir aflamarki, en Hafrannsóknastofnun hefur um langt skeið einungis lagt til aflamark á fyrrgreindu svæði. Breyting varð á árið 2016 þegar stofnunin hóf ráðgjöf fyrir Íslandsmið. Undanfarin fimm fiskveiðiár áður en frumvarpið var lagt fram á 151. löggjafarþingi var aflinn utan aflamarkssvæðisins á bilinu 11–45%. Taldi ráðherra í ljósi þessa nauðsynlegt að endurreikna aflahlutdeild í sandkola sem tekur til fiskveiðilandhelginnar í heild til að ná fram markvissri stjórn á sandkolaveiðum sem væri í samræmi við ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Lögð var til tiltekin útfærsla á því hvernig aflahlutdeild skyldi ákveðin, þannig að veiðireynsla þriggja ára réði skiptingu milli þeirra sem þegar hefðu hlutdeild á aflamarkssvæðinu og þeirra sem stundað hefðu frjálsar sandkolaveiðar samkvæmt hlutfallinu 75/25. Allt frá því að Hafrannsóknastofnun hóf að leggja til úthlutun aflamarks í sandkola hefur ráðlagt veiðimagn farið verulega lækkandi. Frá því að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar hófst veiðiárið 1997–1998 hefur úthlutað aflamark farið úr 7.000 tonnum í 319 tonn. Slík lægð hlýtur að valda áhyggjum og undirstrikar minni hlutinn mikilvægi þess að framtíðarhagsmunir stofnsins verði hafðir að leiðarljósi, bæði varðandi eflingu hafrannsókna á stofnum við Íslandsstrendur og eins við alla ákvarðanatöku um úthlutun veiðiheimilda. Fram kemur í gögnum Hafrannsóknastofnunar að veiðar hafi nánast aldrei farið fram úr ráðgjöf stofnunarinnar á undanförnum áratugum og því vandséð að kvótasetning muni leysa vanda stofnsins. Efast má um markmiðið með slíkri kvótasetningu þegar ekki er um að ræða þátt í stærri áætlun. Minni hlutinn telur að rannsaka þurfi nánar ástæður þess mikla samdráttar sem hefur orðið og raunar hefði það mat átt að fara fram í aðdraganda breytinga á fiskveiðistjórn stofnsins. Fram kom við umfjöllun nefndarinnar að samkvæmt upplýsingum frá Hafrannsóknastofnun væri langstærst hlutfall af lönduðum afla sandkola veitt með dragnót. Magn sem veiddist í önnur veiðarfæri væri óverulegt og var bent á að ónauðsynlegt væri að þrengja að veiðum þar sem veiddist einn og einn sandkoli í botnvörpu, net, línu eða á handfæri. Minni hlutinn lýsir yfir áhyggjum af minnkandi stofni sandkola og tekur undir það sjónarmið að slíkar takmarkanir kunni að hafa öfug áhrif. Minni hlutinn bendir á að ef allar gerðir veiða verða settar undir aflamarkskerfið að óbreyttu kunni það að hafa áhrif á brottkast enda er magn sandkola sem meðafla óverulegt. Grundvallaratriði við fiskveiðistjórn er að viðhöfð sé vísindaleg stjórn á því hvaða veiði er heimiluð og hvernig aflahlutdeild er úthlutað. Það er nauðsynlegt til að vernda nytjastofna við Íslandsstrendur, stuðla að sjálfbærum veiðum og standa vörð um atvinnu þeirra sem stunda veiðar. Við útvíkkun kvótakerfisins, eins og þá sem lögð er til með kvótasetningu sæbjúga, vakna þó spurningar um grundvöll kerfisins sem byggt er á. Það er óumdeilt að núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi, þar sem aflahlutdeild er úthlutað á grundvelli veiðireynslu og þar sem framsal aflahlutdeildar er heimilað, hefur leitt til þess að yfirráð yfir sjávarauðlindum landsins hafa safnast á fáar hendur. Fáir aðilar hafa nú mikil yfirráð í íslenskum sjávarútvegi og njóta þeirra takmörkuðu eignarréttinda sem aflahlutdeild fylgir, sem er þó ekki takmarkaðri en svo að þeir geta nokkurn veginn gengið að nýtingu hennar vísri um ókomna tíð. Hagnýting auðlindanna er þar með orðin nokkurs konar einkamál þessarar konungsfjölskyldu íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins. Það að færa fleiri nytjastofna undir þetta sama kerfi mun að lokum leiða til sömu samþjöppunar og sést hefur í öðrum nytjastofnum. Um þá aðferð að úthluta aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu má segja að hún verðlauni frumkvöðla innan greinarinnar og þá sem hafa lagt á sig vinnu við að útfæra nýjar aðferðir til veiða og nýtingar á nýjum nytjastofnum. Það er jákvæður hvati sem er mikilvægur í hvers konar nýsköpunarumhverfi. Á hinn bóginn verður að líta til þess að slíkt kann að torvelda nýliðun í greininni seinna jafnframt því sem það býr til mjög óæskilega hvata við veiðar á tegundum sem ekki hafa enn verið kvótasettar. Slíkt getur orsakað kappveiðar í aðdraganda lagasetningar þar sem útgerðir keppast við að auka veiðireynslu til að auka aflahlutdeild sína. Þessi ákefð er fylgifiskur þess ófullkomna kerfis sem við búum við, þar sem tímabundin veiðireynsla skapar í raun varanlega nýtingarheimild, og verðmæti aflahlutdeildarinnar endurspeglar það. Ef hlutdeildin væri ekki varanleg væri hvatinn til kappveiða ekki jafn afgerandi. Það sem er þó alvarlegast við núverandi kerfi um úthlutun aflahlutdeildar er eflaust að í því felst gjöf á því sem er í raun varanleg nýtingarheimild á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar, sem hefur mjög mikið fjárhagslegt verðmæti, án nokkurs endurgjalds. Útgerðir greiða árleg veiðigjöld fyrir nýtingu hvers árs í sumum nytjastofnum, en ekkert gjald er innheimt fyrir upprunalegu kvótaúthlutunina, sem stríðir gegn þeirri grundvallarhugmynd að auðlindir lands og sjávar séu sameign þjóðarinnar. Þá um veiðistjórn hryggleysingja. Hafrannsóknastofnun veitir nú ráðgjöf um staðbundna nýtingu á hryggleysingjum á nokkrum svæðum. Ráðgjöf um ígulker er veitt fyrir þrjú svæði og um sæbjúga á átta svæðum. Þá er veitt ráðgjöf fyrir beitukóng á tveimur svæðum. Stjórn veiða á sæbjúga sérstaklega hefur verið nokkrum vandkvæðum bundin. Í skýrslu Hafrannsóknastofnunar um ástand nytjastofna sjávar og ráðgjöf frá árinu 2021 segir: „Hafrannsóknastofnun getur ekki metið stöðu stofnsins og veiðiálag m.t.t. aðgerðarmarka hámarksafraksturs (MSY) og varúðarnálgunar (PA) þar sem viðmiðunarmörk hafa ekki verið skilgreind.“ Ef ekki liggja fyrir rökstudd aðgerðarmörk og haldbetri þekking á líffræði sæbjúga er meira en lítið vafasamt að gefa út heildaraflamark og ótímabundin réttindi sem snúa að framtíðartilhögun veiða. Nauðsynlegt er að fá yfirlit um hvernig veiðum er stjórnað á öðrum hafsvæðum, m.a. upplýsingar um hvort sett séu einhver skilyrði um hve stórtæk veiðarfæri eru notuð við veiðarnar. Það kemur verulega á óvart að ráðherra sem kennir sig við umhverfisvernd skuli ekki einmitt líta til þeirra þátta, þ.e. til þess hve vistvæn veiðarfæri eru talin vera þegar lagður er fram stefnumarkandi vegvísir um nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar. Mikilvægt er að standa vörð um uppvaxtarsvæði fiska, þaraskógar og kóraldýra sem kunna að verða fyrir áhrifum vegna veiða á sæbjúga. Áréttar minni hlutinn mikilvægi þess að Hafrannsóknastofnun rannsaki og láti í ljós álit sitt á áhrifum veiðanna á lífríki sjávar. Markmið laga um stjórn fiskveiða er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Að mati minni hlutans gengur frumvarpið þvert á markmið laganna um vernd fiskstofna, almannahag og byggðasjónarmið og snýr frekar að því að útvíkka núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur sætt vaxandi gagnrýni almennings um árabil. Kvótakerfið er mannanna verk og ekki meitlað í stein. Við alla endurskoðun, breytingu eða útvíkkun á því verða hlutaðeigandi að þora að spyrja sig hvort kerfið þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar. Ef svo er ekki verða stjórnmálamenn að hafa til þess þor og hugrekki að gera þær breytingar á kerfinu sem þörf er á. Minni hlutinn telur ljóst að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi þjóni ekki heildarhagsmunum þjóðarinnar og hafi aukið misskiptingu í íslensku samfélagi. Það var mjög athyglisvert að fyrir nokkrum vikum síðan, nánar tiltekið í lok maí, fjallaði hæstv. matvælaráðherra, eins og það heitir núna, um það í viðtali að það væri djúpstæður ágreiningur innan þjóðarinnar um veiðiheimildir og hvernig þetta kerfi virkaði allt saman og það að tíu fyrirtæki héldu á 67% af úthlutuðum kvóta og ágóðanum af sameiginlegri auðlind væri ekki skipt á réttlátan hátt væri ástæða þess að fólk upplifði etta óréttlæti. Hæstv. matvælaráðherra sagði í viðtalinu um þetta kerfi sem við erum með, með leyfi forseta: „En þessi bútasaumur verður feyskinn með tímanum og vinnur jafnvel á köflum gegn þeim markmiðum sem stjórnvöld hafa sett sér; að skapa gott umhverfi fyrir fólk sem hefur lífsviðurværi sitt af nýtingu auðlinda lands og sjávar.“ Stuttu eftir þetta viðtal skipaði hæstv. matvælaráðherra nefnd til að fara yfir það hvernig fiskveiðistjórnarkerfið er hér á landi. Því finnst okkur í minni hlutanum það skjóta skökku við að á sama tíma og verið sé að fara í að skoða kerfið frá öllum hliðum - það hefur nú verið talað um að það liggi við að það séu fleiri í þessari nefnd hjá hæstv. matvælaráðherra heldur en stjórnarþingmenn á þingi - og meðan allir þessir sérfræðingar eru að fara yfir þessi mál þá séum við að víkka út það kerfi sem þegar er til staðar. Eins og ég nefndi hér áðan þá stendur minni hluti nefndarinnar fyrir þessu áliti og það er von okkar að það hafi einhver áhrif á þá hv. þingmenn sem sitja hér inni. En þar með hef ég lokið ræðu minni.

Frú forseti. Þótt ég vilji nú helst ekki vera að teygja á umræðunni, í ljósi þess að hér eru kannski einhverjir góðir hlutir að gerast, þá verð ég samt aðeins að velta því upp og spyrja hv. þingmann um veiðireynsluna sem grundvöll aflahlutdeildar, þann kafla nefndarálitsins. Við höfum verið að tala um nýliðun og kappveiðar og ýmislegt fleira í því samhengi. Ég ætla líka að segja að mér finnst ekki gott að við segjum að um eign sé að ræða, nema eign þjóðarinnar. Mér finnst að við eigum að tala varlega og taka aldrei undir það að um eign sé að ræða. Það er mín skoðun alla vega. En það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um í þessum kafla er þar sem því er velt upp að það ætti að borga fyrir þetta í upphafi og lögð áhersla á sameiginlega auðlind þjóðarinnar, fjárhagslegt verðmæti, án nokkurs endurgjalds, þ.e. varðandi upprunalegu kvótaúthlutunina eins og ég skil þetta. Mig langar til að velta því upp: Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að slíkri gjaldtöku verði háttað varðandi upphafsúthlutun? Sannarlega, eins og við þekkjum, eru borguð auðlindagjöld og allt það. Hefur hv. þingmaður eitthvað á takteinunum varðandi það hvernig ætti að haga slíkri gjaldtöku?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er góð spurning og það eru eflaust til margar leiðir til að gera þessa upphaflegu úthlutun. Mig langar að benda hv. þingmanni á annað lagafrumvarp sem er til afgreiðslu hér, átti reyndar að koma til afgreiðslu fyrr í dag, sem er frumvarp um fjarskipti. Þar er ákveðin auðlind sem heitir tíðni. Það er fjallað sérstaklega um það í frumvarpinu hvernig úthlutun tíðna skuli fara fram. Það hafa verið notaðar mismunandi aðferðir við það. Ég þekki reyndar fjarskiptageirann mun betur en sjávarútvegsgeirann, en þar hefur t.d. verið notuð sú aðferð að það er uppboð á tíðnunum í upphafi og hæstbjóðandi fær tíðnina en samt sem áður er það gert eftir reglum þannig að sami aðilinn fær ekki allar tíðnirnar. Það er t.d. það sem lagt er til í þessu frumvarpi um fjarskipti og við getum alveg horft á þetta og önnur módel, svipuð módel, bæði hérlendis og erlendis, um það hvernig við úthlutum takmörkuðum auðlindum.

Frú forseti. Það er kannski þetta sem mig langar að ræða. Við heyrum það varðandi nýliðun að það sé mjög kostnaðarsamt að fara af stað, það sé kostnaðarsamt fyrir ungt fólk eða eldra fólk eða hverjir það nú eru sem eru að fara af stað í útgerð, eru að kaupa sér bát og þurfa jafnvel að leigja sér kvóta ef þeir fá ekki einhverja úthlutun. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé ekki a.m.k. umhugsunarefni hversu mikið þeir sem eru að fara í slíka útgerð séu tilbúnir til að borga svo þeir fari bara hreinlega ekki á hausinn. Við þekkjum það að þetta er oft mikið skak, a.m.k. í upphafi, sérstaklega hjá smábátasjómönnum. Ég er ekki hlynnt þessu sem hv. þingmaður var að reyna hér að bera saman, þó að ég viti auðvitað að þetta var bara vísun í það sem hann þekkir, þessu með hæstbjóðanda. Ég er nefnilega ekki sammála því að setja auðlindina okkar á markað þannig að þeir geti boðið í sem eiga aurana. Ég tel að það yrði ávísun á miklu meiri samþjöppun en nokkurn tímann er í greininni í dag. En sannarlega liggur það fyrir og ég hef ekki áhyggjur af því að þingheimur eigi ekki eftir að sjá frá hæstv. matvælaráðherra breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. En það er þetta: Hversu mikilvægt telur þingmaðurinn að þeir sem eru að byrja að stunda þetta hafi hreinlega tök á því að gera það? Það er þess vegna sem ég held að það sé þetta uppgjör eftir á, varðandi það að fá að nýta þetta, en ekki kannski að þurfa að borga í upphafi líka.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvarið. Ég er algerlega sammála því að það dugar ekki að vera með kerfi þar sem einungis hæstbjóðendur fá slíka úthlutun. Þá langar mig að vitna í fjarskiptafrumvarpið af því að þar er einmitt tekið á þessum málum. Þar segir í 13. gr., með leyfi forseta: „Fjarskiptatíðnir innan íslensks yfirráðasvæðis eru auðlindir undir stjórn íslenska ríkisins. Úthlutun á tíðnum felur í sér tímabundna heimild til skilyrtra afnota sem hvorki leiðir til beins eignarréttar né varanlegs nýtingar- og ráðstöfunarréttar.“ Í 12. gr. segir síðan, með leyfi forseta: „Úthlutun tíðniréttinda skal byggjast á viðmiðum sem eru hlutlæg, gagnsæ, samkeppnishvetjandi, án mismununar og hófleg. Slík réttindi skulu að jafnaði vera bundin skilyrði um hlutleysi tækni og þjónustu nema hlutlægar ástæður mæli gegn því.“ Þarna er verið að taka á þessu. Já, þetta er boðið út, þetta er eign þjóðarinnar, en það eru settar reglur sem einmitt taka á hlutum eins og nýliðun, taka á hlutum eins og að allt falli á einn aðila, banna það, o.s.frv. Það er sett regluverk í kringum það. Hér í fjarskiptalögunum er það bara gert í reglugerð og það er kannski einum of auðvelt að breyta því. En þarna er samt mjög athyglisvert að sjá að þarna er verið að tala um auðlind í eigu þjóðarinnar sem við erum að meðhöndla allt öðruvísi en við gerum með hafið í kringum okkur.

Frú forseti. Ég verð að byrja á að segja það hér að 1. gr. laga um fiskveiðistjórnarkerfið hljóðar ekkert ósvipað og sú sem lesin var upp áðan varðandi fjarskiptakerfið, þannig að við höfum auðvitað regluverk utan um það. En ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti í máli 350, um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðigjald, sem snúa að öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Lagt er til að felld verði brott ákvæði sem snerta störf Hafrannsóknastofnunar er snúa að rannsóknum á sjávargróðri og að nýting vinnsluaðila á þangi í atvinnuskyni verði leyfisbundin hjá Fiskistofu á grundvelli nýtingaráætlunar og að Fiskistofa muni veita leyfi til nýtingar á þangi fyrir hverja sláttutíð eða til allt að fimm ára. Einnig er lagt til að felld verði á brott ýmis önnur ákvæði sem ekki eiga lengur við. Samráð var haft, gestir komu og umsagnir bárust og finna má yfirlit yfir það í nefndarálitinu. Í nefndarálitinu kemur fram, og meiri hlutinn leggur áherslu á það, að skýrt verði kveðið á um eftirlit með nýtingaráætlun í reglugerð og að það verði líka haldið til haga þeim forsendum sem leiða til ógildingar áætlunar og leyfis til nýtingar. Það er líka lögð á það áhersla að eftirlitið nái til mats á ágengni nytja sem skulu framar öllu vera í sátt við umhverfið. Þessu til stuðnings telur meiri hlutinn að farsælast væri að áform um aukna þangtekju verði innleidd í áföngum og vísar þar til umsagnar bæði Náttúrufræðistofnunar og Hafrannsóknastofnunar. Meiri hluti atvinnuveganefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar það að Hafrannsóknastofnun beri að leita umsagnar Náttúrufræðistofnunar um einstök mál er varða nýtingu sjávargróðurs. Er það gert þar sem mikilvægt er að hafrannsóknir, rannsóknir á strandsvæðum, lífríki þeirra, hrygningarstöðvum og seiðauppeldi sem og rannsóknir á fuglalífi fari hönd í hönd þegar slá á þang. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar álagningu veiðigjalda. Fram kom fyrir nefndinni að meginrökin með því að fella niður veiðigjöld af klóþangi væru þau að þang væri skorið innan netlaga og væri því háð einkaeignarrétti. Meiri hlutinn fellst á þau sjónarmið en bendir á að slíkt gildir ekki um þara og gerir því tillögu um að áfram verði heimilt að taka veiðigjald af þara utan netlaga. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að leyfin sem veitt eru eru bundin við þau sláttutæki eða pramma sem eru hagnýtt af leyfishafa og leyfið er óskiptanlegt og óframseljanlegt. Heimild til þangsláttar í fjöru eða í netlögum sjávarjarða fer samkvæmt samkomulagi við ábúanda eða landeiganda þannig að sá sem heldur á leyfi eða fær leyfi hjá Fiskistofu til að stunda slíkar veiðar þarf að vera búinn að semja við landeigendur um það að fá að slá þara. Það er líka þannig að leyfið er háð því að leyfishafi eða nýtingaraðili muni gera nýtingaráætlun um töku þangs og hún þarf að gilda a.m.k. í fimm ár í senn. Þar á að tilgreina hvaða tæki verða hagnýtt við sláttinn, hvaða magn verði slegið og hvar verði slegið og eftir atvikum hvaða svæði verði hvíld eftir slátt til að örva endurvöxt. Ég tel því að það sé ágætlega utan um þetta tekið varðandi lífríki og náttúru. Og eins og segir líka hér þá á að leitast við að gera grein fyrir áhrifum nýtingar á umhverfið með hliðsjón af þeim sláttutækjum og sláttuaðferðum sem verða hagnýtt. Við leggjum þess vegna til að Hafrannsóknastofnun skuli, að höfðu samráði við Náttúrufræðistofnun Íslands, veita umsögn um nýtingaráætlunina. Það var einmitt vegna þess að við vorum ekki sammála því að fela þetta einvörðungu Hafrannsóknastofnun heldur vildum við halda Náttúrufræðistofnun Íslands inni eins og lögð var áhersla á í umsögnum. Það er líka mikilvægt að telji ráðherra að þörf sé á að koma í veg fyrir staðbundna ofnýtingu á einhverjum tilteknum stofni þá er heimilt að ákveða að öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni utan fjörusvæða sé auk almenns veiðileyfis háð sérstöku leyfi Fiskistofu, samanber lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Í þriðja lag leggur meiri hluti atvinnuveganefndar til breytingar er varða gildistöku frumvarpsins. Gildandi ákvæði laga um þangslátt og nýtingu sjávargróðurs falla að óbreyttu brott í lok árs 2023, en með frumvarpinu er lagt til að þessi ákvæði falli brott um leið og fyrirliggjandi frumvarp verður samþykkt sem lög. Við í meiri hlutanum teljum rétt að gefa hagaðilum svigrúm til að bregðast við breytingum á reglum og leggjum því til að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2023. Við gildistöku laganna um áramót skuli leyfishafar uppfylla skilyrði hinna nýju ákvæða um nýtingaráætlanir og fleira sem kveðið verður á um í reglugerð. Gilda leyfin í allt að fimm ár. Virðulegi forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir. Undir álitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helga Þórðardóttir, Helgi Héðinsson og Hildur Sverrisdóttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni meiri hlutans fyrir framsöguna og þá góðu punkta sem þar koma fram. Ég hef valið að vera í minni hluta í þessu máli og er því með nefndarálit sem inniheldur frávísunartillögu. Ég ætla að nýta tækifærið til að benda á af hverju. Ég fór í gegnum upphaflegu hlutina þegar við ræddum síðasta frumvarp en ég ætla að hafa það hér aftur yfir fyrir lögskýringar og annað. Við allar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða er mikilvægt að hafa það grundvallarstef í huga að líta ber á sjávarauðlindina sem sameiginlega og ævarandi eign íslensku þjóðarinnar. Þegar til skoðunar kemur hvort kvótasetja eigi nýjar tegundir verður því ávallt að spyrja þeirrar spurningar hvort núverandi kerfi þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar. Í aflamarkskerfinu, eins og það er skilgreint í lögum um stjórn fiskveiða, felst takmörkun á þessum rétti þjóðarinnar þar sem aflaheimildum er úthlutað þannig að það færir fáum aðilum langvarandi eignar- og ráðstöfunarrétt yfir sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Það er skoðun minni hlutans að réttara væri að hefja heildarendurskoðun á aflamarkskerfinu með það að markmiði að tryggja þjóðinni sanngjarna og réttláta hlutdeild í þessum sameiginlegu auðlindum þjóðarinnar. Minni hlutinn telur því ekki rétt að festa varanlega í sessi kvótasetningu á þangi og þara, sér í lagi þar sem hæstv. matvælaráðherra er þegar búinn að tilkynna fyrirætlanir um að fara í þessa heildarendurskoðun. Minni hlutinn gerir ákveðnar athugasemdir við frumvarpið eins og það er í dag og við byrjum á því sem tengist náttúruvernd. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að 3. og 4. mgr. 2. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, falli brott. Með þeirri breytingu er lagt til að fellt verði á brott ákvæði um að nýting sjávargróðurs skuli vera í samræmi við lög um náttúruvernd og lög um vernd Breiðafjarðar eftir því sem við á. Þá er í 2. gr. lagt til að 3.–6. mgr. 3. gr. laganna falli brott sem kveða á um hlutverk Hafrannsóknastofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands, vöktun og nýtingu sjávargróðurs. Þessar breytingar ásamt 3. gr. frumvarpsins sem og brottfall 2. mgr. 15. gr. b, um skyldu til að leita umsagnar Hafrannsóknastofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands, kunna að vera til þess fallnar að draga úr vægi náttúruverndar við nýtingu sjávargróðurs, eins og bent hefur verið á af umsagnaraðilum. Ekki fæst séð að sannfærandi rök séu fyrir afnámi þessara reglna að öðru leyti en að vísað er í greinargerð með frumvarpinu til einföldunar regluverks og að stjórnsýslan sé bundin af meginreglum umhverfisréttarins. Að mati minni hlutans er þessi rökstuðningur ófullnægjandi þegar svo mikilsverðir hagsmunir eru undir eins og vernd náttúru og lífríkis. Þess má geta að meiri hlutinn kemur með breytingartillögu sem tekur örlítið á þessu í fyrstu breytingartillögunni og er það að sjálfsögðu gott en við teljum að það gangi samt sem áður ekki nógu langt. Minni hlutinn telur að einnig þurfi að líta til þess að þangfjörur og þaraskógar gegna mikilvægu hlutverki í kolefnisbindingu og að réttara hefði verið að huga í mun meira mæli að áhrifum lagasetningarinnar á loftslagsmál. Sú niðurstaða sem frumvarpið felur í sér um að aftengja með beinum hætti nýtingu sjávargróðurs frá lögum um náttúruvernd og færa vöktun og eftirlit að öllu leyti frá Náttúrufræðistofnun til Hafrannsóknastofnunar virðist benda til þess að ætlun stjórnvalda sé að hunsa náttúruverndar- og loftslagssjónarmið við ákvarðanatöku um nýtingu og öflun sjávargróðurs. Fjallað er í nokkru máli um athugasemdir Náttúrufræðistofnunar Íslands í samráðskafla í greinargerð með frumvarpinu en svo virðist sem athugasemdir þeirra á undirbúningsstigi málsins hafi verið hunsaðar. Samþykkt frumvarpsins að óbreyttu þýðir að athugasemdir Náttúrufræðistofnunar verða áfram hunsaðar sem minni hlutinn telur ámælisvert. Það er líka vert að hafa í huga að nú eru t.d. að koma hingað til lands fyrirtæki - var bara tilkynnt nú á síðustu vikum - sem ætla að skoða það að nýta og rækta þara og þörunga til þess að auka þá kolefnisbindingu sem hægt er að gera í sjónum, hægt er að gera í lífverunum. Við höfum öll heyrt talað um hið margrómaða Carbfix-verkefni sem felur í sér að taka koldíoxíð og breyta því yfir í stein í jarðlögum, og það er að sjálfsögðu frábært. En þetta ákveðna erlenda fyrirtæki er líka að setja af stað stórar stóra tilraunir í á þessu sviði og tilkynnti á dögunum að fyrsta útgerðin þeirra í því að rækta þang og þara yrði einmitt frá Akranesi. Þetta gæti því verið mjög athyglisverð leið og þá finnst okkur svolítið erfitt að verið sé að setja lög og kvóta um að nýta þetta á sama tíma og við erum kannski að horfa á þetta sem mögulegt verkfæri í loftslagsmálum. Við teljum að skoða þurfi þetta mun betur. Að öllu framangreindu virtu telur minni hlutinn ljóst að málið sé ekki fullbúið og það þarfnist ítarlegri yfirlegu til að hagsmunir náttúruverndar, loftslagsins og þjóðarinnar séu nægilega tryggðir. Leggur minni hlutinn því til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta ritar sá sem hér stendur.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp um samræmd könnunarpróf. Með frumvarpinu er lagt til að afnema tímabundið skyldu til að leggja fyrir samræmd könnunarpróf í grunnskólum, til og með 31. desember 2024. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir um málið. Greint er frá því í nefndaráliti og liggur það frammi. Rétt er að geta þess að eftir að nefndin afgreiddi málið bárust tvær umsagnir frá Barnaheillum og umboðsmanni barna. Þær eru aðgengilegar á vef þingsins ásamt öðrum umsögnum en þær gefa ekki tilefni til breytinga eða breytinga á afstöðu til málsins. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega mikilvægi þess að farið verði í heildarendurskoðun á samræmdu námsmati með hagsmuni og þarfir nemenda að leiðarljósi. Það er markmiðið að veita skólum, nemendum og foreldrum betri upplýsingar um stöðu nemenda. Jafnframt sé mikilvægt að tryggja gott samráð við hagsmunaaðila við þá vinnu. Með vísan til þeirra umsagna sem fyrr var getið er rétt að árétta að börn eru hagsmunaaðilar og hafa rétt á því að taka þátt í stefnumótun og ákvarðanatöku í öllum málum sem þau varða samkvæmt 12. gr. barnasáttmálans. Frú forseti. Fyrir liggur skýrsla mennta- og menningarmálaráðuneytisins um framtíðarstefnu um samræmt námsmat sem kom út 2020. Þar má líta tillögur starfshóps um markmið, hlutverk, framkvæmd og fyrirkomulag samræmdra könnunarprófa og er ætlunin að líta til þeirrar vinnu við endurskoðunina. Ýmis rök eru fyrir því að fresta samræmdum prófum en flestum er ljóst að útfærsla prófanna eins og þau eru í dag hefur runnið sitt skeið. Upp hafa komið tæknileg vandamál við framkvæmd prófanna og gagnrýni á fyrirkomulag þeirra. Því er mikilvægt að innleiða nýtt samræmt námsmat sem fyrst. Í umsögn um málið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga kemur fram að sambandið styðji eindregið að framkvæmd samræmdra könnunarprófa verði frestað og að tíminn verði nýttur til að vinna að hönnun og innleiðingu nýs samræmds námsmats í samstarfi við hagsmunaaðila. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit þetta rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Kári Gautason, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Logi Einarsson.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mál þar sem lagt er til að afnema tímabundið skyldu til að leggja fyrir samræmd könnunarpróf í grunnskólum, til og með 31. desember 2024. Yfir þetta var farið hér rétt áðan nokkuð rækilega út frá nefndarálitinu af hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni. Þetta hefur verið til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Einhugur ríkti um afgreiðsluna og ég sem áheyrnarfulltrúi tek undir nefndarálitið sem gerð var grein fyrir hér á undan. Það er ljóst að nýta á tímann af ráðuneytinu til þess að innleiða nýtt samræmt námsmat sem byggist á tillöguskýrslu um framtíðarstefnu um samræmt námsmat frá árinu 2020. Það var auðvitað farið svolítið yfir í nefndinni, þetta klúður sem hefur verið í kringum prófin og það óhagræði sem það hefur valdið nemendum. En ég kem hingað upp einna helst til að vekja athygli á því að við fengum umsögn inn í nefndina frá nemendum úr 9. bekk og þeir Daníel Þröstur Pálsson og Ríkharður Flóki Bjarkason komu til okkar, og það var svolítið gaman að því og mig langar, bara til þess að hafa það skjalfest hér úr ræðustól þingsins, að fara aðeins yfir umsögnina sem þeir sendu inn. Þeir komu síðan fyrir nefndina og töluðu við okkur lengi og svöruðu spurningum nefndarmanna og höfðu nefndarmenn nokkurt gagn og gaman af því. Þeir segja, með leyfi forseta: „Við erum einróma á því að fresta samræmdu prófi, en með því skilyrði að setja þau aftur af stað þegar það er búið að breyta því og betrumbæta. Samræmd próf eru mikilvæg til að kanna og vita stöðu menntamálakerfisins, án prófs sem allir taka vitum við ekki kunnáttu nemenda og allir nemendur myndu þá þurfa að taka ólík próf í áföngum, þetta myndi taka meiri tíma og erfitt væri að bera saman við niðurstöður fyrri prófa og niðurstöðu á milli ólíka skóla. Upplýsingar sem koma úr samræmdum prófum eru gífurlega mikilvægar til þess að vita hvaða fög þarf að leggja betri áherslu á og hvar bæta þarf menntun, það er líka mikilvægt til að kanna hvort einhverjir hópar eða fög eru að draga eftir á. En við skiljum líka vandamál samræmd próf í nútímanum. Tæknivandamál sýna sig oft og það mun tefja töku og í sumum tilvikum láta nemanda detta út og missa árangurinn sinn áður en próftöku er lokið.“ Síðan halda þeir Daníel Þröstur og Ríkharður Flóki áfram að rekja skoðanir sínar á þessu og eins og ég nefndi þá komu þeir fyrir nefndina og lögðu áherslu á sitt mál. Ég vil gjarnan halda þessu til haga vegna þess að það er mjög mikilvægt, þegar við fjöllum um mál sem snúa að hagsmunum barna og ungmenna, að hafa þau með í ákvarðanatökunni og það að þeir komu fyrir nefndina, sendu inn umsögn, gáfu nefndinni skýrslu og skoðun er ákaflega dýrmætt. Við eigum örugglega að gera meira af því að reyna að kalla eftir umsögnum og hafa þessa hópa með þegar við erum að taka ákvarðanir sem snúa að hagsmunum þeirra. Það var, af þeirra hálfu, bent á alls konar hluti sem við vorum kannski ekkert að velta mikið vöngum yfir eða komu úr öðrum umsögnum þannig að þetta er í raun og veru ein ástæðan fyrir því að ég kem hér upp, bara til að vekja athygli á þessu. Það var frábært framtak hjá þeim að senda inn umsagnir og koma fyrir nefndina. Það var dýrmætt fyrir okkur öll. Að öðru leyti þá er auðvitað einhugur um þetta mál eins og fram kom hér rétt áðan í máli hv. þm. Jóhanns Friðriks Friðrikssonar.

Forseti. Ég ætla að vera á aðeins öðru máli hérna og leggja til að samræmdum könnunarprófum verði einfaldlega hent í ruslið. Ástæðan er margþætt. Til að byrja með eru samræmd könnunarpróf ekki það sama og velflest okkar sem erum hér inni upplifðum í okkar æsku þar sem voru samræmd próf sem eru allt annar hlutur og voru notuð til að meta hæfni nemenda þegar kom að umsóknum í framhaldsskóla og þess háttar. Frammistaða nemenda í þessum prófum hafði bein áhrif á skólagöngu þeirra í framhaldinu. Samræmd könnunarpróf gera það ekki, þau eru eingöngu fyrir nemendurna og menntayfirvöld þegar allt kemur til alls og að einhverju leyti fyrir skólana sjálfa sem slíka. Samræmd könnunarpróf eru ytra gæðaeftirlit gagnvart skólum. Vandamálið er að það er einfaldlega verið að svindla á því. Það eru allt of margir skólar víðs vegar um landið sem senda ekki ákveðna nemendur í samræmdu könnunarprófin, leyfa þeim að sleppa því til að skólinn komi betur út í samanburði á milli skóla. Þetta hefur verið viðvarandi í mjög mörg ár og ég þekki þetta ágætlega úr fyrri störfum mínum í Menntamálastofnun, umræðuna þar um nákvæmlega þetta atriði. Samræmdu könnunarprófin eru fyrir nemendur, svona ytra gæðaeftirlit, þ.e. að skólinn sé í raun að sinna skyldu sinni gagnvart þeim með tilliti til aðalnámskrár grunnskóla. Samræmd könnunarpróf eru í raun tæki fyrir menntayfirvöld, stjórnvöld í rauninni, Menntamálastofnun, menntamálaráðuneytið o.s.frv., til þess að hafa ytra gæðaeftirlit með skólanum. Þau eru sett upp á þann hátt að þau eiga að mæla ákveðnar framfarir samkvæmt hæfniviðmiðum aðalnámskrár. Ef skólar eru hins vegar að sleppa því að láta nemendur mæta í prófin þá er það augljóslega skekkt niðurstaða og hjálpar ekki nemendum að sjá stöðuna gagnvart öðrum skólum af því að skólinn fær ekki raunsæja mynd á árangur sinn heildstætt yfir nemendahópinn heldur einungis gagnvart þeim nemendum sem fá augljóslega leyfi til að taka prófið. Það er allur gangur á því hvernig mælt er með því að einhverjir nemendur mæti ekki í prófin eða að foreldrar haldi nemendum frá því að mæta. Sem mælitæki eru samræmdu könnunarprófin einfaldlega ónákvæm og þar af leiðandi ekki gagnleg. Þau búa bara til hausverk og vesen fyrir nemendur þegar allt kemur til alls. Það er ákveðin hagkvæmni í því fólgin að láta alla skólana taka sama prófið út um allt fyrir fólk sem er að rannsaka framgang og gæði skóla, hvernig skólastarf þróast og reyna að fá samanburð milli ára og þess háttar. Það er hins vegar ekkert endilega réttlætanlegt að láta menntayfirvöld eða rannsakendur, sem nota gögnin úr samræmdum könnunarprófum í rannsóknir sínar, hafa það forskot að einhverju leyti. Forskot er kannski ekki endilega rétt orð heldur er aðgengi kannski nákvæmara orð yfir það. Það að stunda menntarannsóknir er einfaldlega og á að vera - ég ætla ekki að segja flóknara heldur þarf að gera eðlilegar kröfur til rannsakenda, þ.e. gæðakröfur, við menntarannsóknir. Það að nota samræmdu könnunarprófin er einfaldlega, hvað varðar persónuvernd og ýmislegt svoleiðis, frekar - það er Vísindasiðanefnd sem kvittar undir ákveðna aðferðafræði og því um líkt fyrir rannsóknir þeirra sem eru að gera einhvers konar greiningar á skólagöngu krakka. Samræmd könnunarpróf, og í raun lög þar á bak við, gera menntavísindamönnum kleift að komast á miklu aðgengilegri hátt í efnivið í rannsóknir sínar en ef þeir þyrftu að setja rannsóknir sínar upp sjálfir og fara með þær sömu leið og allir aðrir rannsakendur á öllum öðrum sviðum, t.d. í gegnum Vísindasiðanefnd. Þá væri allt öðruvísi nálgun á rannsóknir á þessu sviði. Ég tel að þetta sé í raun hamlandi fyrir góðar rannsóknir á menntakerfinu á Íslandi. Þær eru að einhverju leyti of almennar. Þær gefa rannsakendum of auðveldan aðgang og ekki endilega á góðum forsendum. Það væri eðlilegra að hafa skýrari aðgang fyrir stjórnvöld af því að rannsakendur þyrftu að útskýra hvers vegna þeir vilja fá þau gögn sem þeir vilja fá, sem er það sem á að gerast í öllum vísindagreinum þegar þeir útskýra fyrir Vísindasiðanefnd hvers vegna þeir ætla að gera rannsóknir sínar. Það á ekkert endilega að vera auðvelt fyrir stjórnvöld að fá þessi heildargögn, hvað þá þegar þau eru eins skekkt og þau eru af því að það eru ekki allir sem taka þátt í prófunum. Menntayfirvöld eiga að þurfa að hafa fyrir því að fara í gegnum ferlið eins og allir aðrir þurfa að gera. Á þeim forsendum að samræmd könnunarpróf eru ónákvæm, út af þessari valhlutdrægni, á ensku „selection bias“, inn í prófið þá færðu ekki þær niðurstöður sem þú þarft í samanburði á milli skóla, færð í raun ekki þær niðurstöður sem þú þarft í almennum vísindarannsóknum. Ef þú tekur því sem svo að þetta sé próf úr þýðinu þá er þar villa sem er innbyggð í gögnin þegar verið er að gera greiningar á þeim. Það er ekki gott heldur. Það er frekar erfitt að reyna að leiðrétta fyrir þeim á einhvern hátt. Þú veist í raun ekki hvaða krítería var notuð sem sía, eða hvaða nemendum var sleppt. Það hefur að mínu mati of mikil áhrif á það hvað samræmd könnunarpróf eiga að geta gert. Ef þau stæðu undir því sem sagt er að þau eigi að standa undir væri þetta kannski skárra en að mínu mati er aðgengi að menntakerfinu í heild sinni samt of auðvelt. Mér finnst það ekki réttlætanlegt út af því að það býr til ákveðna leti, eða hvað maður á að segja, hjá menntavísindamönnum, satt best að segja. Það eru til ýmis áhugaverð gögn í þessum rannsóknum sem fylgja samræmdu könnunarprófunum en þetta eru samt rannsóknir sem hægt er að gera með eðlilegri fyrirhöfn eins og allir aðrir vísindamenn þurfa að gangast undir. Ég held að það sé hollara, fyrir menntavísindafólk, fyrir nemendur, fyrir menntayfirvöld, vegna þess að þetta ytra gæðaeftirlit sem við ákveðum samkvæmt lögum að eigi að sinna - það er innra gæðaeftirlit líka og ytra gæðaeftirlit, þetta eru tveir fasar og samræmdu könnunarprófin eru einn hluti af ytra gæðaeftirlitinu. Það felst í fleiri hlutum. Starfsmenn frá Menntamálastofnun fara inn í skólana og gera fleiri kannanir og skoðanir o.s.frv., þetta er ekki eini hlutinn. En þetta er hluti sem ég held að við ættum að fara að spyrja stærri spurninga um. Við höfum vanist því að taka samræmd próf, það er hluti af okkar uppeldi, og það býr til svo ríka hefð að við stoppum ekki og spyrjum grundvallarspurninga. Ef það væru ekki svona samræmd könnunarpróf myndum við setja þau á? Ég held að svarið sé í alvörunni: Nei, við myndum ekki gera það. Ef ekki væri fyrir þessa sögu um að við höfum gert það áður myndum við gera aðrar kröfur um það hvernig við stundum ytra gæðaeftirlit gagnvart skólum fyrir nemendur, fyrir foreldra, fyrir okkur hér inni sem samþykkjum aðalnámskrá og ýmislegt svoleiðis, hvernig sinna á því hlutverki að reka skólakerfið? Ég legg því þetta í púkkið: Já, það er verið að seinka því að leggja fyrir samræmt könnunarpróf aftur. Ég var í því að setja upp fyrstu rafrænu samræmdu könnunarprófin fyrir nokkrum árum, 2016 væntanlega eða 2015. Það vildi svo óheppilega til að ég fór einmitt í fæðingarorlof þegar prófin fóru í gang. Fyrirtækið sem við vorum að vinna hugbúnaðinn með ráðlögðu uppfærslu sem mistókst þannig að framkvæmdin mistókst. Það var ekki gaman. Við vorum búin að vera með prufukeyrslu í skóla úti á Seltjarnarnesi, það gekk mjög vel. En svo var einmitt ráðlagt að uppfæra, ég hefði aldrei kvittað undir það. Rétt áður en þú ferð í það að leggja fyrir samræmd könnunarpróf út um allt land þá ætlarðu að fara í uppfærslu á hugbúnaðinum og keyra á það, það bara gengur ekki. Það er bara algjör bilun. Það bilaði, það var mjög gaman. Ég hélt þarna á litlum krakka, var kominn í heimsókn í Menntamálastofnun til að sjá hvernig framkvæmdin gengi. Það var áhugaverð ástæða fyrir því hvað fór úrskeiðis. Allir nemendur fá notendanafn og lykilorð, það var listi af því sem var keyrður inn í kerfið. Þeir voru allir til þarna, voða gaman, búið að prófa þetta eitthvað á einhverjum sérnotendum og svoleiðis, en enginn gat skráð sig inn, fengu í raun bara rangt notendanafn og lykilorð og ekkert gerðist. Það var einfaldlega af því að í kerfið, eftir að búið var að flytja inn allar upplýsingar um nemendurna, vantaði eitthvað svona „að vista“. Það var hægt að fara inn og opna nemandann og ýta á vista og þá uppfærðist eitthvað aðeins í gagnagrunnskerfinu. Þá gat nemandinn skráð sig inn. Það var smádisaster en rafræn könnunarpróf hafa verið ágætishausverkur síðan þá og stundum ekki alveg tekist. Ég mæli með því fyrir geðheilbrigði ungmenna okkar, fyrir geðheilbrigði þeirra sem eru að keyra rafrænu prófin og í raun fyrir menntavísindafólk og okkur öll að taka þessi samræmdu könnunarpróf og stinga þeim í hilluna. Þetta er búið að vera ágætisprufa í allt of mörg ár, við þurfum að gera þetta öðruvísi, við þurfum að gera þetta betur.

Frú forseti. Ég er komin hingað til þess að fagna þessu frumvarpi. Ég er mjög ánægð með að verið sé að leggja fram frumvarp um að leggja niður samræmdu prófin, alla vega í bili, þó ekki sé nema til að eyða óvissunni. Það er mjög vont fyrir börn og unglinga að vera í óvissu um hvort prófin verði eða ekki, þannig að það er bara mjög gott að gera það. Það voru nokkrir aðilar sem sendu inn umsagnir; Barnaheill, Félag náms- og starfsráðgjafa, Samband íslenskra sveitarfélaga, umboðsmaður barna og svo, eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson minntist á áðan, tveir ungir nemendur úr 9. bekk, Daníel Þröstur og Ríkharður Flóki. Allir fagna þessir aðilar frumvarpinu og eru sammála um að það beri að leggja niður prófin, alla vega tímabundið. Ég get líka sagt að af því að alveg þangað til að ég settist inn á þing var ég í stjórn Félags grunnskólakennara þá veit ég að stjórn Félags grunnskólakennara styður þetta frumvarp eindregið og fagnar því. Það var áhugavert að hlusta á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson áðan, honum finnst að það eigi að henda þessum prófum í ruslið og það er spurning hvort það væri rétt að gera það. Sem kennari veit ég að það eru mjög skiptar skoðanir meðal kennara um þessi próf og þar hafa verið háværar gagnrýnisraddir, ekki bara gagnrýni á rafræna framkvæmd þeirra heldur bara almennt á prófin. Það var mjög áhugavert fyrir nokkrum árum, eða í rauninni bara ár eftir ár á meðan prófin voru skrifleg, að þá kom mikil gagnrýni frá kennurum á hverju einasta ári og alls konar villur sem þeir fundu í prófunum og eitthvað sem ekki gekk upp og var ekki í samræmi við námskrá og ég veit ekki hvað og hvað. Það var eins og það væri næstum því leyst með því að gera þau rafræn og nú fá kennarar ekki að skoða þau lengur þannig að það er engin svona gagnrýni núna. Ég persónulega er ekki hrifin af samræmdu prófunum og ein af ástæðunum fyrir því er sú að mér finnst þau ekki - sem kennarar erum við alltaf að reyna að draga fram það sem börnin kunna. Við erum að reyna að draga fram sterkar hliðar þeirra. Samræmdu prófin eru einhvern veginn ekki að meta getu þeirra heldur að reyna að finna hvað þau geta ekki. Það finnst mér vera öfug leið. Það er frekar verið að leiða þau í gildrur heldur en að reyna að leyfa þeim að njóta sín. Ég missti þarna aðeins þráðinn í því sem ég ætlaði að segja, en mig langar líka að nefna það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði áðan með að þetta væru ekki marktækar mælingar því að skólarnir væru jafnvel ekki að senda alla nemendur í prófin til þess að skólarnir kæmu betur út. Ég held að þetta sé ekki rétt. Skólar eru almennt, held ég, alla vega ekki í þeim skóla sem ég þekki til í, að sleppa því að senda nemendur í samræmd próf af því að þeir eru svo hræddir um meðaltal skólans. Þeir eru að hlífa ákveðnum nemendum við því að þurfa að setjast niður yfir próf sem vitað er að þeir ráða ekki við. Það er eiginlega mannvonska stundum að senda ákveðna nemendur í þessi próf. Það er eitthvað sem ég t.d. sem kennari í gegnum tíðina þekki og ég hef m.a. mikið verið að kenna börnum með námsörðugleika og stundum veit maður bara að þetta myndi brjóta viðkomandi barn niður. Ég held að það sé frekar ástæðan heldur en áhyggjur skólanna af meðaltali sínu. Þetta var nú kannski helst það sem ég vildi segja. Ég er í sjálfu sér alveg á því að það mætti fleygja þessum prófum og aldrei taka þau upp aftur og m.a. vegna þess, og það er það sem ég ætlaði að segja áðan, að þau mæla mjög takmarkaða getu nemanda. Þau mæla mjög afmarkaða þætti. Börn eru, og við bara öll og náttúrlega ekki síst börn, samsett úr fleiri þáttum en því hvort þau séu með rosalega rökhugsun í stærðfræði. Það er það sem ég hef á móti þeim. Maður sér flotta krakka og nei, þau eru ekki sterk þarna en þau eru svo sterk á svo mörgum öðrum sviðum og það er það sem ég hef m.a. á móti þessum prófum. Það er kannski ekki til umræðu núna hvort þau verði endanlega lögð niður eða ekki, en ég fagna þessu frumvarpi.

Frú forseti. Nefndarálitið sem ég mun mæla fyrir lýtur að þingsályktunartillögu, um minnisvarða um eldgosið í Heimaey. Í tillögunni segir að Alþingi álykti í tilefni þess að árið 2023 eru 50 ár liðin frá Heimaeyjargosinu að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að undirbúa kaup á minnisvarða um þann sögulega atburð. Undirbúningsnefndin skal skipuð fimm fulltrúum og skulu tveir skipaðir samkvæmt tilnefningu bæjarstjórnar Vestmannaeyjabæjar, tveir af Alþingi og einn án tilnefningar, og skal viðkomandi vera formaður nefndarinnar. Undirbúningsnefndin skal fyrir lok ágúst 2022 leggja fram tillögur fyrir forsætisráðherra til samþykktar. Að fengnu samþykki skal nefndin annast frekari undirbúning fyrir uppsetningu og afhjúpun minnisvarðans sumarið 2023. Ég mæli hér nú, frú forseti, fyrir nefndarálitinu með breytingartillögu um þingsályktunartillöguna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið umsögn Vestmannaeyjabæjar um málið. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að Alþingi feli forsætisráðherra að skipa nefnd til að undirbúa kaup á minnisvarða um Heimaeyjargosið 1973. Á næsta ári verða 50 ár liðin frá eldgosinu á Heimaey, eins og áður sagði. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að þeirra tímamóta verði minnst á veglegan hátt í Vestmannaeyjum sem og sögu eldsumbrotanna og samfélagsins. Nokkuð er frá því að málinu var dreift á Alþingi og sá frestur sem nefnd forsætisráðherra er ætlaður orðinn of skammur. Upphaflega var gert ráð fyrir því, eins og ég nefndi áðan, að hann væri til loka ágústmánaðar á þessu ári. Leggur nefndin því til að hann verði rýmkaður. Nefndin tekur að öðru leyti heils hugar undir efni tillögunnar og leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu sem lýtur að frestinum, að lengja hann fyrir undirbúningsnefndina: Í stað orðsins „ágúst“ í 3. málslið tillögugreinarinnar komi: október. Við leggjum sem sagt til að lengja þennan frest fram í október. Það kemur svo sem ekkert fleira fram í þessu nefndaráliti en Sigurður Páll Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Logi Einarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa. Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi er samþykkur áliti þessu. Undir þetta nefndarálit rita hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, formaður, Birgir Þórarinsson, framsögumaður, Eyjólfur Ármannsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Kári Gautason, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Logi Einarsson.

Virðulegur forseti. Ég tel að þingsályktunartillaga þessi um minnisvarða um eldgosið í Heimaey sé mjög mikilvægt framlag til að minnast þessa mikilvæga og stórbrotna atburðar. Ég er sjálfur fæddur í Vestmannaeyjum, var þriggja og hálfs árs upp á dag þegar gosið hófst klukkan hálftvö að nóttu til aðfaranótt 23. janúar 1974. Ég man enn þá nokkur augnablik úr þessum hildarleik, m.a. þegar ég vaknaði og horfði út um stofugluggann og þegar ég var við höfnina og líka í bátnum til Þorlákshafnar. En ég tel að við ættum að minnast annars líka. Það er talað um hérna að þann 3. júlí 2023 verði 50 ár liðin frá lokum Heimaeyjargossins. Ég vona að á minningarhátíðinni sem mun eiga sér stað á næsta ári verði líka minnst upphafs gossins 23. janúar sem og loka þess. Ég tel að það sé vel við hæfi að einn af fremstu listamönnum heims, Ólafur Elíasson, verði fenginn til að vinna hugmyndavinnu varðandi minnisvarða. Það kemur fram í tillögunni til þingsályktunar í greinargerðinni að hann sé einn af fremstu listamönnum landsins. Ég tel réttara að kalla hann einn af fremstu listamönnum heims á sínu sviði. Hann er reyndar eign bæði Íslendinga og Dana, hann kallar sig sjálfan dansk/íslenskan listamann, svo því sé haldið til haga. Varðandi tillöguna sjálfa þá held ég að það sé rétt til fundið að undirbúningsnefndin ljúki störfum fyrir lok október í ár til að leggja fram tillögu fyrir forsætisráðuneytið til samþykktar. Ég tel að auk þessarar tillögu um minnisvarða ætti undirbúningsnefndin líka að ná að sjálfsögðu til hátíðahaldanna um goslokin. Ég vona að hátíðin vegna goslokanna verði eins konar þjóðarhátíð. Ég held að þetta séu það dramatískir atburðir í sögu þjóðarinnar sem áttu sér stað og raunverulega hafi aldrei verið fjallað nægilega um áhrifin á fólkið sem lifði þetta af og flutti til lands. Þetta var fyrir daga áfallahjálpar. Ég held að það mætti fjalla nánar um fólkið sem lifði af og sérstaklega fólkið af því svæði sem fór undir hraun. Þetta var ekki svæði sem var sprengt í loft upp en það hvarf í rauninni tilvistarlega séð, það er ekki til lengur, þetta svæði sem hvarf og þetta var fallegasti hluti eyjarinnar sem fór undir hraun. Þetta er einstakur atburður í sögu þjóðarinnar. Það má líka hafa í huga að þetta tengist líka gossvæðinu sem er þarna á sprungubeltinu og hv. þm. Ásmundur Friðriksson hefur verið að skrifa bók sem kemur út núna í júní sem fjallar um hildarleikinn þegar hópur manna fór til Surtseyjar, þriðja hópinn sem fór til Surtseyjar 1963, en þarna varð til eyja úr eldgosi sem var um tíu árum fyrr en gosið í Eyjum. Það er hluti af sama sprungubelti. Allir þekkja Eyjafjallajökull og eldgosið þar 2010, það er líka sama sprungubelti. Þetta tengist allt. Það væri vert að minnast líka þess að við lifum á hættulegum stað í heiminum hvað varðar eldfjöll. Það má líka minnast þess að faðir minn var einn af mönnunum sem var í þessum hópi sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson fjallar um, þennan hildarleik, Í gini gígsins, held ég að bókin heiti, sem fjallar um Surtseyjarför Vestmannaeyinga. Þeir vildu kalla hana Vesturey, það var mikið metnaðarmál fyrir þá sem stunduðu lundaveiði í eyjunum í kringum Heimaey og töldu Vesturey vera réttnefni. En annað var ákveðið, hvort það var ekki nefnd í Reykjavík sem kom með nafnið Surtsey. Ég fagna þessari tillögu heils hugar og vonast til að Alþingi geti staðið af miklum rausnarskap að gerð þessa minnisvarða um eldgosið í Heimaey og stjórnvöld taki líka þátt og styðja við hátíðarhöldin við goslokahátíðina, þegar 50 ár verða frá lokum gossins, og það verði þá minnst víðara samhengis þessa mikla atburðar. Þeir sem voru á besta aldri á þessum tíma eru nú orðnir roskið fólk, komið á áttræðis- eða níræðisaldur jafnvel, átti þá fjölskyldur. Faðir minn féll frá árið 2019 og hann hefði orðið 87 ára í ár hefði hann lifað. Það eru margir af hans kynslóð sem voru þá í blóma lífsins með barnafjölskyldur sem flúðu. Ég held að það væri vel til fundið. Ég vona að hátíðin í kringum goslokahátíðina verði sannkölluð þjóðarhátíð og minnisvarðinn um eldgosið í Heimaey verði þjóðinni til sóma, sterkur minnisvarði sem mun lifa áfram næstu áratugi. Jafnvel verði kannski minnst 100 ára afmælis goslokanna eftir önnur 50 ár því að minningin um þetta gos mun lifa áfram í Íslandssögunni sem eins merkasta atburðar á síðari hluta síðustu aldar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar, og nær allir þingmenn í nefndinni sem skrifa undir þetta álit, en hér er um að ræða aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2022–2025. Meiri hlutinn telur aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2022–2025 vera jákvætt og mikilvægt skref varðandi það að bæta stöðu og réttindi hinsegin fólks í samfélaginu. Við áframhaldandi vinnu og innleiðingu þeirra verkefna sem tilgreind eru í áætluninni þurfi að leita eftir víðtæku samráði við hagsmunaaðila auk þess sem mikilvægt sé að hverri aðgerð verði tryggt fjármagn. Meðal annars var fjallað um það fyrir nefndinni að margar aðgerðir í áætluninni hefðu beina þýðingu fyrir sveitarfélögin og leggur Samband íslenskra sveitarfélaga því áherslu á að það fái aðkomu að útfærslu þeirra aðgerða og vinnuhópa sem fyrirhugað er að setja á fót til að ná tilsettum markmiðum, auk þess sem þær aðgerðir sem snúi að sveitarfélögum verði kostnaðarmetnar. Meiri hlutinn tekur undir þessar ábendingar og að mikilvægt sé að vinna að innleiðingu þeirra aðgerða sem varða sveitarfélögin í góðri samvinnu við þau. Í aðgerðaáætluninni er tekið á nokkrum þáttum, m.a. er fjallað um reglugerð um heilbrigðisþjónustu þar sem markmið aðgerðanna er að skýra betur hlutverk teymis barna- og unglingageðdeildar Landspítala um kynvitund þegar kemur að þjónustu við einstaklinga sem falla undir lögin og hvaða sérfræðiþjónustu sé nauðsynlegt að tryggja þeim sem leita eftir þjónustu teymisins. Í greinargerð með tillögunni kemur meðal annars fram að brýnt sé að skýra stöðu barna yngri en 16 ára þegar óskir koma fram um óafturkræfar breytingar á grundvelli undanþáguákvæðis 11. gr. laganna. Í umsögn frá BUGL – barna- og unglingageðdeild Landspítalans og fyrir nefndinni kom fram að trans teymi BUGL legði mikla áherslu á að vinna við slíka reglugerð færi fram sem allra fyrst og að fulltrúar teymisins kæmu að þeirri vinnu. Fram kom að það væri mikilvægt að skilgreina tiltekin atriði nánar sem byggjast á ákvæðum laga um kynrænt sjálfræði, svo sem að skilgreina hvaða hópum verði vísað í þjónustu trans teymis BUGL og hvað skuli falla undir annars vegar afturkræfar og hins vegar óafturkræfar aðgerðir. Meiri hlutinn telur mikilvægt að horfa til þeirra þátta sem fram koma í umsögninni þegar þessi aðgerð áætlunarinnar kemur til framkvæmdar, sem er á ábyrgð heilbrigðisráðuneytisins. Í aðgerðaáætluninni er fjallað um reglugerð um blóðgjafir. Í 18. lið áætlunarinnar er mælt fyrir um að gerðar verði breytingar á reglugerð um söfnun, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs og viðauka IV við þá reglugerð, með það að markmiði að horfið verði frá því að bann við blóðgjöf tengist kynhneigð einstaklinga. Í umsögnum og fyrir nefndinni var fjallað um þetta mál sérstaklega og fengum við sóttvarnalækni og Blóðbankann til að koma til okkar og ræða þetta mál. Blóðbankinn var á því að það þyrfti að tryggja fjármögnun til að innleiða svokallaða NAT-skimun og smithreinsun rauðkorna. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið sem fram komu fyrir nefndinni um að ávallt skuli hafa að leiðarljósi að tryggja öryggi blóðþega. Jafnframt sé mikilvægt að byggja á málefnalegum sjónarmiðum varðandi það hverjir geti gerst blóðgjafar og tímabært sé að fara í þær breytingar sem aðgerðaáætlunin felur í sér hvað þetta varðar. Undir þessum lið sköpuðust örugglega opinskáustu umræður sem átt hafa sér stað um kynlíf á nefndasviði Alþingis þar sem ítrekað var mikilvægi þess að þegar um blóðgjafir er að ræða og ákveðna áhættuþætti þar að lútandi þá snúi það að kynhegðun en ekki kynhneigð. Nefndin leggur til tvær breytingartillögur við aðgerðaáætlunina, annars vegar um málefni hinsegin eldri borgara og öryrkja. Við fjölluðum um þetta sérstaklega og óskuðum eftir afstöðu forsætisráðuneytisins og í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar vakti ráðuneytið athygli á verkefni norrænu ráðherranefndarinnar um lífsgæði eldra fólks innan hinsegin samfélagsins að frumkvæði Noregs sem nú fer með formennsku, en verkefnið er unnið í samstarfi við Ísland sem tekur við formennsku í nefndinni á næsta ári. Áfram verði unnið með þetta verkefni og nefndin var mjög ánægð að heyra af þessu verkefni þar sem við erum sannfærð um að það muni bæta þjónustu við eldra hinsegin fólk. Niðurstaða nefndarinnar var einmitt að leggja til breytingu hvað þetta varðar og ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir að koma með þá tillögu sem við sammæltumst öll hér um og er breytingin tilgreind sérstaklega í þessu nefndaráliti. Jafnframt er gerð breyting um lið sem fjallar um stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni og það er líka breytingartillaga sem kom frá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni. Ég vil líka geta þess að hv. þm. Jódís Skúladóttir hefur talað sérstaklega fyrir þessu máli og gerði það í umfjöllun nefndarinnar. Staða hinsegin fólks á landsbyggðinni kann að vera viðkvæm, ekki síst fyrir ungmenni. Við umfjöllun í nefndinni um málið var komið inn á þennan þátt og telur meiri hlutinn þörf á að bregðast við með því að leggja til að við þingsályktunartillöguna bætist nýr liður sem feli í sér aðgerðir með það að markmiði að rannsaka líðan og stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni út frá samfélagslegum þáttum og sjónarmiðum um jöfn búsetuskilyrði í landinu. Huga þurfi að aukinni fræðslu og aðgengi að stuðningi á landsbyggðinni. Í framhaldi af þeirri úttekt sem mælt er fyrir um komi til skoðunar að útfæra og framkvæma frekari aðgerðir sem talin er þörf á til að jafna stöðu hinsegin fólks um land allt. Ég hef hér, virðulegur forseti, hlaupið yfir nefndarálitið sem liggur fyrir og þar eru breytingartillögur sem gert er grein fyrir í nefndarálitinu okkar, fyrst og fremst þessar sem ég tilgreini, en líka einhverjar sem eru meira tæknilegs eðlis. Undir þetta nefndarálit skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Logi Einarsson. Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi, lýsir sig samþykkan áliti þessu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og góð orð í minn garð. Ég tek undir að það voru mjög líflegar umræður um kynhneigð og kynhegðun í nefndinni og við fórum mjög ítarlega yfir það atriði varðandi tengslin við Blóðbankann og blóðgjöf. Ég ætla nú ekki að fara að endurtaka þá umræðu, um 17. tölulið aðgerðaáætlunarinnar, en það er náttúrlega mjög mikilvægt að öllum líði vel við blóðgjöf og það er spurning um nákvæmni spurninga. En mig langar að spyrja hv. þingmann varðandi fjármögnun á aðgerðaáætluninni. Nú kemur fram í 1. töluliðnum að það sé kostnaðaráætlun upp á 40 milljónir, en svo er alltaf talað um í hinum töluliðunum að kostnaður rúmist innan fjárheimilda og það er svolítið óljóst hvað það þýðir. Ég óttast að þessi mikilvæga aðgerðaáætlun gæti verið undirfjármögnuð. Hvernig verður fjármagn tryggt til þessarar aðgerðaáætlunar og hvað er átt við með því að kostnaður rúmist innan fjárheimilda? Er það þá fjárheimilda í fjárlögum hverju sinni? Er ekki mikilvægt að þingið tryggi fjármagn til að standa vel að þessari aðgerðaáætlun? Ég tel einnig mjög mikilvægt að þessi aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks verði gerð á forsendum hinsegin fólks og helst af hinsegin fólki. Það komi að vinnu þessarar aðgerðaáætlunar með beinum hætti og helst leitað sérstaklega eftir því að það vinni þessa aðgerðaáætlun á sínum eigin forsendum, ég tala nú ekki um varðandi breytingartillögurnar, nái þær fram að ganga, varðandi líðan 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks sem við erum hér að samþykkja þannig að ég geri ráð fyrir því, í ljósi þess að hér er mikil samstaða um málið og ég vænti þess að það verði samþykkt innan tíðar, að þá liggi fyrir samþykkt aðgerðaáætlun. Ég held að ekki sé hægt að tala um að fá einhverja aðra að þeirri áætlun. Það er ágætlega farið yfir það í greinargerð hvernig unnið hefur verið að þessari áætlun sem lögð er hér fyrir þingið, auk þess sem málið fór auðvitað í umsagnarferli, bæði á samráðsgátt og hjá okkur hér í þinginu. Aftur á móti tek ég undir það sem fram kemur hjá hv. þingmanni, eða það sem ég les í sjónarmið hans, að þegar kemur að framkvæmd aðgerðaáætlunarinnar þá snýst þetta auðvitað um að hún sé unnin á forsendum þeirra hópa sem hér er um rætt. Við tókum einmitt undir það, ég og hv. þingmaður í nefndaráliti, og bentum sérstaklega á sveitarfélögin því hluti af þessum málum heyra undir þau. Þá tek ég bara af handahófi dæmi; liður 10 er um breytingu á reglugerð um hollustuhætti. Hv. þingmaður fór að velta fyrir sér hvað það þýðir að kostnaður rúmist innan fjárheimilda og hvort það sé nægt fjármagn í allt. Ja, það á nú kannski ekki að kosta svo mikla peninga að breyta reglugerð. Aftur á móti er þarna í reglugerðinni talað um hollustuhætti á sund- og baðstöðum og að markmið aðgerða verði að tryggja að tekið sé tillit til trans fólks og fólks með hlutlausa kynskráningu í ákvæðum sem snúa að aðgengi að salernum og annarri aðstöðu. Þannig að það að breyta reglugerðinni kostar örugglega ekki fjármuni en það kann að kosta fjármuni að framkvæma það sem þar kemur fram. Það gæti til að mynda lent á sveitarfélögunum. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að hafa sveitarfélögin í góðu og gildu samráði. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að fjárheimild er sérstaklega tilgreind í 1. lið aðgerðaáætlunarinnar, um framkvæmdasjóð hinsegin málefna, því að ljóst er að í það þyrfti pening, en annars er ætlast til þess að þetta rúmist innan fjárheimilda, eins og það er orðað. Ég verð að koma skýrar inn á það í seinna andsvari hvernig það gerist.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og vonandi að hún skýri betur þetta „innan fjárheimilda“. Það er þá ekki verið að taka af þessum 1. lið, þar sem kostnaðaráætlun er upp á 40 millj. kr., það fari ekki á hina liðina heldur komi raunverulega fjármagn frá ríkinu til að framkvæma aðgerðaáætlunina. Annað sem mér finnst líka vera mikilvægt hérna er varðandi breytingartillöguna um málefni hinsegin eldri borgara og öryrkja eins og kemur fram í greinargerðinni. Þarna erum við að tala um fólk sem ruddi eiginlega brautina í réttindabaráttu hinsegin fólks. Það er mjög mikilvægt, tel ég, að gerð verði úttekt á líðan hinsegin fólks og hún skoðuð út frá samfélagslegum þáttum, eins og er lagt til í breytingartillögunni, og líka líðan fólks á landsbyggðinni. Hér erum við í borgarsamfélaginu á höfuðborgarsvæðinu og hægt að týnast í fjöldanum hérna í Reykjavík en í minni samfélögum er oft erfiðara að vera hinsegin og öðruvísi. Ég tel þetta vera mjög mikilvægt atriði og ég vona að hv. þingmaður taki undir þetta vegna þess að frjálslyndi Reykjavíkur þyrfti að komast út um allt land, að öllum líði vel þó að þau séu kannski hinsegin og í litlum plássum og öðru slíku. Ég ætla ekki hafa þetta lengra en ég bíð spenntur að heyra betur frá hv. þingmanni og framsögumanni varðandi fjármagnið sem fer í þetta og þessi atriði sem ég nefndi.

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni. Mig langaði bara að geta þess í upphafi, af því að hann vísar til mín sem framsögumanns, að vissulega flyt ég þetta nefndarálit en ég vil geta þess að framsögumaður málsins var hv. þm. Jódís Skúladóttir, sem er því miður fjarverandi núna en lagði mikla vinnu í málið og ég veit að þetta er henni mikið hjartans mál. En að spurningunni varðandi fjárheimildir. Hér eru settir fjármunir í 1. liðinn, sem er um framkvæmdasjóð hinsegin málefna. Í greinargerðinni segir um þá aðgerð, með leyfi forseta: „Framkvæmdasjóður hinsegin málefna verður starfræktur í forsætisráðuneytinu. Markmið sjóðsins er að efla starf stjórnvalda með úthlutun til verkefna ráðuneyta í Stjórnarráðinu sem tengjast hinsegin málefnum. Settar verða reglur um úthlutun úr sjóðnum og þær kynntar ráðuneytum fyrir 1. september 2022. Fyrirmynd að sjóðnum er sótt til framkvæmdasjóðs jafnréttismála og mun sjóðurinn geta stutt við verkefni og eftirfylgni við verkefni tengd aðgerðaáætlun þessari í hinsegin málefnum þannig að nýta megi niðurstöður, reynslu og þekkingu sem fæst með verkefnunum.“ Varðandi það hvað rúmast innan fjárheimilda þá held ég að óhætt sé að lesa í þetta þannig að í einhverjum tilfellum kunni ráðuneytin, sem bera ábyrgð á ákveðnum punktum í þessari aðgerðaáætlun, að þurfa að sækja í þennan sjóð. En í öðrum liðum, eins og til að mynda þeim sem ég nefndi um að breyta reglugerð, á ekki að þurfa sérstakar fjárheimildir. Ég held að hér séum við fyrst og fremst að ræða það að ítreka mikilvægi þessa málaflokks og ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni. Þetta snýst svolítið um að setja þessi gleraugu á í stjórnsýslunni, að stjórnsýslan okkar horfi á þessi markmið og sé meðvituð um mikilvægi þess að aðgerðaáætlunin verði uppfyllt. Svo get ég líka sagt það, vegna þess að ég og hv. þingmaður erum svo lánsöm að sitja líka saman í fjárlaganefnd, að það kann einmitt að vera okkar verkefni í eftirfylgninni að fylgjast með því þegar fjármálaáætlanir koma fram að þessi markmið séu sett þar undir viðeigandi málaflokka 

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir þá vinnu sem þau hafa lagt í þessa mikilvægu þingsályktunartillögu. Þetta er svo sannarlega að vissu leyti metnaðarfull tillaga um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks og það er virkilega gott að sjá að það á að taka á fullt af atriðum sem því miður þarf að taka á í samfélaginu. Það er líka gott að það eru settar tímaáætlanir og skilgreind ábyrgð á þeim verkefnum sem eru sett inn hérna. En mig langar að taka undir áhyggjur hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar og það sem hann benti á varðandi fjármögnun á þessum hlutum. Það að nota sífellt í svona aðgerðaáætlun orðalagið „rúmist innan fjárheimilda“ - það er voða erfitt að rekja þetta, hversu mikið fjármagn á að setja í hvert og eitt atriði og þá getum við ekki séð hvað þessi aðgerðaáætlun í rauninni kostar í heild sinni. Það er númer eitt. Í öðru lagi, það að við sjáum ekki hvað aðgerðaáætlunin kostar í heild sinni gefur okkur líka ekki möguleika á því að skilja hversu djúpt á að fara í hvert og eitt atriði. Mig langar að taka eitt dæmi um það. Ég get sennilega ekki orðað það eins vel og það var orðað í umsögn sem kom frá Trans Ísland og varðar 16. og 17. lið aðgerðaáætlunarinnar. 16. aðgerð fjallar um verklagsreglur teymis Landspítala um kynvitund og breytingar á kyneinkennum en 17. aðgerðin fjallar um reglugerð um heilbrigðisþjónustu í tengslum við kynvitund og kynrænt sjálfræði. Mig langar að lesa beint upp úr umsögn Trans Ísland, því ég tók ekki eftir því að um þetta hefði verið fjallað sérstaklega í nefndarálitinu. Þau sögðu, með leyfi forseta: „Trans Ísland telur það ekki nægja eitt og sér að trans teymin, bæði á BUGL og LSH, setji sér verklagsreglur sem verði samþykktar. Þörf er á auknu fjármagni til teymanna sem og frekari mönnun, en biðlistar á báðum stöðum hafa lengst á undanförnum árum og er staðan óviðunandi. Þörf er á inngripum sem stytta biðlistana sem hafa myndast. […] . Nauðsynlegt er að trans börn og unglingar fái strax þá þjónustu sem teymið veitir enda er þetta viðkvæmur hópur sem þarf að koma til móts við á þeirra forsendum.“ Þá horfum við á það sem tengist kynvitund og kynrænu sjálfræði og ef við horfum á lið 16 og 17 þá stendur einfaldlega að kostnaðaráætlun rúmist innan fjárheimilda. Þarna hefði maður viljað sjá að það væri t.d. lagt fjármagn í að ráðast á þessa biðlista og tækla það, en það sjáum við ekki í aðgerðaáætluninni eins og er. Ég geri mér grein fyrir því að það er kannski erfitt að breyta þessu núna en almennt í svona aðgerðaáætlunum finnst mér vera rosalega erfitt að átta sig á því hversu mikið eigi að gera eða hvað sé verið að gera. Það er hægt að gefa falleg loforð. Það er hægt að segja: Við ætlum að laga ferlana, við ætlum að laga reglugerðirnar. En ætlum við að laga vandamálið sem er að það er orðin ansi löng bið eftir þessari þjónustu? Ég er samt ekki að setja út á sjálfa áætlunina, mér finnst hún vera mjög metnaðarfull og það er verið að taka á mörgum góðum hlutum. Mig langar að fagna þeim breytingartillögum sem meiri hluti nefndarinnar gerir, annars vegar um líðan hinsegin öryrkja og aldraðra og hins vegar líðan hinsegin fólks á landsbyggðinni. Ég tel að báðar þessar breytingar séu mjög af hinu góða. Reyndar er hver og ein aðgerð hérna mjög af hinu góða en það er erfitt fyrir okkur að skilja hverju er í rauninni verið að lofa. Við getum reynt að læra svolítið af því varðandi framtíðaraðgerðaáætlanir sem við gerum, að við reynum að hafa þær aðeins skýrari þannig að fólkið sem þetta snertir, les ekki á vef Alþingis á morgun þegar við erum vonandi búin að samþykkja þessa þingsályktunartillögu, haldi ekki að nú sé bara búið að tryggja allt sem snýr t.d. að málefnum trans barna, en við séum kannski ekki búin að því. Ég er bara að tala um það að við þurfum að hugsa svolítið út í það að þegar við gerum svona áætlanir og setjum okkur markmið, þá þurfum við að vera dálítið skýr hvað þetta varðar. Svo vona ég bara að við reynum að tækla það sem vantar upp á skimunina í blóðgjöfinni. Við heyrðum í morgun í útvarpinu að það er mikill skortur á blóði hjá Blóðbankanum og það er fólk í þessum hóp sem vill gefa blóð og sem getur gefið blóð, uppfyllir þau skilyrði sem eru sett fyrir utan þetta eina sem er í dag, þ.e. kynhneigðin er tilgreind í reglugerð. Vonandi getum við gert gangskör að því og lagað þetta fljótt og auðveldlega. Mig langar að enda á því að þakka nefndinni aftur fyrir frábært og gott starf í þessu og ég veit að þetta eru allt hlutir sem munu bæta líf þess fólks sem þetta snertir og það sendir eflaust þakkir til ykkar um það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langaði bara að koma inn á þennan punkt sem hann veltir upp varðandi fjármögnun og það sem fram kom í umsögn þar að lútandi. Hér er nefndur þessi ákveðni punktur, 16. markmiðið í áætluninni, sem er um verklagsreglur teymis Landspítalans um kynvitund og breytingar á kyneinkennum. Þá langar mig, með leyfi forseta, að lesa síðari hluta þess sem segir um þessa aðgerð í ályktuninni: „Mikilvægt er að tryggja að þjónusta við trans fólk byggist ávallt á nýjustu rannsóknum og vinnureglum á alþjóðavettvangi. Teymi Landspítala um kynvitund og breytingar á kyneinkennum sem skipað er samkvæmt lögum um kynrænt sjálfræði skal setja sér verklagsreglur sem uppfylla þessi skilyrði með það að markmiði að trans fólk fái viðeigandi og fordómalausa þjónustu.“ Ég vil ítreka þetta sérstaklega vegna þess að það var nú umræða ekki alls fyrir löngu um einmitt þetta og ég held að þess vegna sé mjög mikilvægt að þessi punktur sé hérna inni, að verklagsreglur um slíkt byggi á nýjustu rannsóknum og þekkingu í þessum málaflokki, að allir starfsmenn í heilbrigðisþjónustunni þekki þær og fylgi slíkum verklagsreglum. Að því sögðu þá snýr þessi punktur bara að verklagsreglunum en það er hárrétt hjá hv. þingmanni, og það sem fram kom í umræddri umsögn sem hann vísaði í, að það eitt og sér er ekki nóg til að tryggja þjónustu til þeirra sem þurfa svo sannarlega á þessari mikilvægu þjónustu að halda. Þar erum við komin að einhverju leyti að fjármagninu en ekki síður að því sem við erum að horfa upp á í íslensku heilbrigðiskerfi, sem er skortur á heilbrigðisstarfsfólki. Ég veit að í þessum málaflokki hefur vandamálið til að mynda verið það að það hefur verið allt of mikil starfsmannavelta. Fólk hefur komið og stoppað stutt við, sem er mjög bagalegt því að í þessu byggist upp svo mikil reynsla og þekking sem skiptir svo miklu máli þegar kemur að gæðum þjónustunnar.  
             Að þessu sögðu þá ítreka ég að þetta er mikilvægur málaflokkur sem snertir heilbrigðiskerfið okkar allt en ef við ætluðum að leysa þessi risastóru vandamál, 

Forseti vill minna þingmenn á að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég er alveg sammála því, að sjálfsögðu þurfa að vera verklagsreglur og þær þurfa að sjálfsögðu ekki að vera meitlaðar í stein heldur eitthvað sem þróast eftir því sem skilningur og rannsóknir og annað þróast á þessu sviði eins og á öllum öðrum sviðum læknisfræðinnar. En það hefur einmitt komið hérna fram í umræðu um heilbrigðiskerfið að það sé mikil starfsmannavelta og við höfum líka séð þetta á bráðamóttöku og fleiri stöðum. Við verðum bara að átta okkur á því að álagið á starfsfólkið á móti því sem þau fá borgað fyrir sína vinnu er greinilega ekki að ganga upp. Það þýðir bara að við þurfum að skoða hvernig við getum t.d. tryggt að fólk fái mannsæmandi laun án þess að þurfa að vinna nótt og dag. Það var oft tekið dæmi um það þegar fólk fór að flýja land, sérstaklega fólk úr heilbrigðisstéttunum, eftir hrunið, þá fór heilbrigðisstarfsfólk til Noregs og hótel Noregs og fékk svipuð laun eftir skatta eins og það fékk hér heima nema munurinn var sá að í Noregi unnu þau eina vakt, sem sagt annaðhvort dagvakt eða kvöldvakt eða næturvakt, en ekki tvær og tvær vaktir eða alls konar yfirvinnu til að ná upp í sömu upphæð. Ég vona að það sé hlutur sem hæstv. heilbrigðisráðherra er að skoða, hvernig við getum tryggt mönnun og fengið eitthvað af þessu fólki til baka sem er búið að flýja.

Virðulegur forseti. Ég tek undir þetta. Þetta er bara ein af stærstu áskorunum í heilbrigðismálaflokknum, að tryggja hæft og gott starfsfólk til starfa sem er tilbúið að vinna þessa vinnu. En af því að hv. þingmaður nefnir Noreg og það sem gerðist hér eftir hrun þá vil ég minna á þá aðgerð sem farið hefur verið í þar sem við höfum verið að létta álag á vaktavinnufólki og vinnutímastyttingu þar. Það er einmitt aðgerð til að koma til móts við þetta. Það er síðan mjög erfitt auðvitað að við fórum í gegnum eitt stykki heimsfaraldur þar sem mest reynir á heilbrigðisstarfsfólk og álagið hefur verið gígantískt, ég held að við getum öll tekið undir það. En ég er sammála hv. þingmanni að þetta er ein af okkar stærstu áskorunum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég held að við séum alveg sammála. Það þarf að finna lausnir á mönnunarvandanum og það tengist þessu náttúrlega vegna þess, eins og hv. þingmaður benti á, að þarna er heilmikil sérfræðiþekking og reynsla sem tapast ef fólk flosnar upp. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér á dögunum að peningarnir væru ekki vandamálið þegar kæmi að því að laga heilbrigðiskerfið. Kannski þurfum við bara að láta hann standa við það og finna þær leiðir, hvernig hægt er að nota einhverja peninga og aðra hluti til þess að gera það þannig að fólk geti unnið án þess að álagið og annað sé þannig að það brenni út og gefist upp eins og því miður eru allt of mörg dæmi um.

Hæstv. forseti. Ísland hefur rokkað á milli sæta á regnbogakortinu síðastliðin ár eftir að hafa verið í öruggri setu í efstu fimm sætunum þar áður. Núna árið 2022 sitjum við í níunda sæti á listanum. Það eru ákveðin vonbrigði, sérstaklega af því að við viljum að Ísland sé land jafnréttis og jafnra tækifæra. Við eigum að sitja í fremstu sætum á regnbogakortinu. Það liggur fyrir að Ísland hefur ekki staðið sig nægilega vel varðandi réttarbætur og bætta stöðu hinsegin fólks. Það er ánægjulegt að sjá að ríkisstjórnin ætli að taka málaflokkinn föstum tökum og sýna það í verki að hún taki málefni hinsegin fólks alvarlega. Ég fagna því að það verði gerð úttekt á líðan hinsegin barna í skólakerfinu og að hugað verði sérstaklega að líðan og stöðu hinsegin barna og ungmenna í skólum landsins. Sagan segir okkur að þessi ár geta verið ungu fólki sérstaklega erfið. Það á enginn að þurfa að líða útskúfun, fordóma eða aðra slíka hegðun sökum þess sem um ræðir. Ég er einnig sammála tillögu þeirra um að breytinga sé þörf í hegningarlögum þess efnis að gera hatursorðræðu á grundvelli kyneinkenna refsiverða. Hatursorðræða er skaðleg og hefur mikil áhrif á þá sem verða fyrir henni. Hatursorðræða er í eðli sínu hatursglæpur og við ættum ekki að leyfa henni að viðgangast. Það er eitt í þessari aðgerðaáætlun sem vakti sérstaka athygli hjá mér. Það er 15. liðurinn, Hinsegin sjávarútvegur og landbúnaður. Þar segir, með leyfi forseta: „Gerð verði könnun á viðhorfi og stöðu hinsegin fólks innan sjávarútvegs og landbúnaðar. Markmið aðgerðarinnar er að vekja athygli á stöðu hinsegin fólks í sjávarútvegi og landbúnaði og mikilvægi fjölbreytileika í öllum atvinnugreinum.“ Við vitum að vissu leyti mjög lítið um stöðu hinsegin fólks í landbúnaði og sjávarútvegi og miðað við mína reynslu úr landbúnaðinum þá geri ég ráð fyrir að þar sé ekkert eða mjög lítið um hana talað. Því vakna ákveðnar spurningar þegar maður sér þetta. Það er þá líklega til sá vettvangur þar sem við höfum ekki verið að standa okkur. Eru þá kannski óbeinir fordómar í þessum geirum? Mögulega. Við þurfum kannski að líta í eigin barm þegar kemur að þessu og því fagna ég að þetta sé sérstakur liður í aðgerðaáætluninni. Það er nefnilega mjög mikilvægt að við könnum aðstæður og vekjum athygli á stöðu hinsegin fólks, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði, og mikilvægi fjölbreytileika í öllum atvinnugreinum. Eins og ég sagði áður þá er Ísland land jafnréttis og jafnra tækifæra en við viljum að svo sé og eigum að vera stolt af því. En við höldum ekki þeirri stöðu nema með fræðslu og áherslu á fjölbreytileika. Við gerum það með fræðslu í skólum, við gerum það í stofnunum og við gerum það innan stjórnvaldsins. Ég tel kjörna fulltrúa að vissu leyti þurfa mun meiri fræðslu á þessu sviði en við höfum fengið núna. Þá á það bæði við um ríkið og sveitarstjórnarstigið. Það er nefnilega mjög mikilvægt að þekking kjörinna fulltrúa og stjórnenda á réttindum og félagslegri stöðu hinsegin fólks sé viðunandi. Þessu náum við með að bjóða þeim upp á fræðslu og áherslu á jafnréttissjónarmið innan stjórnvaldsins. Stjórnvöldum ber að hlúa að öllum íbúum landsins og til þess þurfa þeir sem stjórna að vera meðvitaðir um stöðu allra. Nefndin ræddi þessa tillögu mjög mikið. Það voru oft mjög skrautlegar umræður í nefndinni og mjög hreinskilnar og ég held að þær hafi verið mjög góðar. Við gerðum breytingartillögur og bættum við tveimur liðum sem mér þykja mjög góðir, um líðan hinsegin öryrkja og aldraðra sem og öðrum lið um líðan hinsegin fólks á landsbyggðinni. Ég tel að þetta sé bara mjög gott. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og mun sannarlega vera á græna takkanum þegar að því kemur.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka undir ræðu hv. þingmanns sem hér talaði á undan, Lilju Rannveigar Sigurgeirsdóttur þegar hún fagnaði þessari tillögu. Ég geri það líka. Mér finnst gott að sjá hér fjallað um málaflokka sem varða hinsegin eldri borgara og öryrkja af því að það er sannarlega hópur sem hefur, mögulega eðli málsins samkvæmt þegar staðið er í réttindabaráttu, staðið út undan að einhverju leyti. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Mér finnst líka gott að það sé verið að huga að stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni. Einnig er löngu orðið tímabært að fara í breytingar á reglum um blóðgjafir homma og svo mætti lengi telja. Hér hefur verið farið yfir þessi mál og ég hélt ræðu í 1. umr. þar sem ég fagnaði þessu máli og fór yfir þætti þess, en mig langar að nota tækifærið hér og benda á atriði, sem er staða hinsegin barna og unglinga. Mér finnst nefnilega erfitt að standa hérna og fagna árangri okkar í málefnum hinsegin fólks, sem er auðvitað árangur í málefnum heilbrigðs samfélags, meðan hinsegin börn og unglingar eru einfaldlega ekki örugg í skólunum sínum. Börn og unglingar hér á landi eru ekki lífshættu vegna skotárása í skólum en mörg þeirra eru í lífshættu vegna annars konar árása og sum þeirra lifa ekki af. Þau lifa ekki af í öllum sínum fjölbreytileika og allri þessari fegurð regnbogans og þrátt fyrir allt heimsins hugrekki. Okkur er nefnilega tamt að kenna börnunum okkar að vera hugrökk, það sé jákvætt, það sé mikilvægt, en við kennum þeim ekki að fyrir sum þeirra þá er það bara hættulegt, jafnvel lífshættulegt. Og fyrir hverja? Fyrir hinsegin börn og hinsegin unglinga er hættulegt umhverfi í skólunum í dag, því miður. Hinsegin börn og unglingar standa frammi fyrir því að vera rænd lífsgleðinni og í allra verstu tilfellum sjálfu lífinu. Þetta gerist vegna þess að þessi börn, þessir unglingar, sýna kjark til að vera þau sjálf og vegna þess að við erum að bregðast þeim. Skólakerfið bregst með því að bregðast ekki við á réttan hátt og við bregðumst sem foreldrar, sem uppalendur og sem fólk sem á að leiða för í samfélaginu. Það er ekki hægt að nota neitt annað orð yfir stöðu mála. Við erum að bregðast þessum börnum og unglingum. Ég hef staðið hér áður og rætt um líðan hinsegin barna og unglinga í skólum. Tilefnið þá var heldur ekki gleðilegt. Það var tengt niðurstöðum kannana sem segja okkur að þriðjungur hinsegin ungmenna upplifir óöryggi í skólanum sínum. Þetta er auðvitað óásættanlegt gagnvart þessum ungmennum og gagnvart samfélaginu okkar og við verðum að gera betur. Hinsegin unglingar eru nefnilega eins og hverjir aðrir unglingar, það er mismunandi hvað þau vilja fá út úr námi sínu, hvað þau vilja starfa við að námi loknu. Þetta er jafn ólíkt hjá þessum hópi unglinga og það er hjá öðrum ungmennum og þau eiga rétt á sömu tækifærum til náms, sömu tækifærum til að upplifa öryggi í skólanum sínum, sömu tækifærum til að fá að blómstra, til að velja leiðir, gera mistök, upplifa þessa hluti sem flestir unglingar og börn upplifa í öruggu samfélagi. Skert tækifæri, óöryggi og hætta eiga ekki að vera fylgifiskar þess að koma út úr skápnum sem börn og unglingar. Einelti, andlegt og líkamlegt ofbeldi, bein lífshætta á sannarlega ekki að vera fylgifiskur þess. Fyrir stuttu síðan lýsti hópur hinsegin unglinga í Kastljósi á RÚV því grófa áreiti sem þau verða fyrir, þar sem þau eru elt af stórum hópum, þau eru grýtt og í verstu tilfellunum hvött til að skaða sig eða svipta sig lífi. Það kom fram í þessum Kastljóssþætti af hálfu fólks sem vinnur t.d. með Samtökunum ‘78 eða Hinsegin félagsmiðstöð hversu virkilega alvarlegt þetta ofbeldi er. Ég held að ekkert okkar geti gert sér í hugarlund hvernig það er að vera unglingur með öllu því áreiti og áskorunum sem því fylgir þó að þú fallir inn í hópinn, en hvað þá að vera unglingur sem fær ekki að ganga óáreittur um ganga skólans, um nágrenni heimilis síns niðri í bæ eða annars staðar þar sem unglingar koma saman án þess að verða fyrir svívirðingum, andlegu ofbeldi, jafnvel líkamlegu ofbeldi hvar sem er, hvenær sem er. Þetta allt til viðbótar við það áreiti sem viðgengst á netinu. Það er hvergi skjól. Og þó, það er eitt skjól. Það er Hinsegin félagsmiðstöðin sem er tilraunaverkefni hjá Reykjavíkurborg og hefur verið frá árinu 2016 og er fjármögnuð með tímabundnum samningum. Þetta segja bæði unglingarnir og þeir sem starfa að þessari miðstöð og Samtökunum ‘78 að hafi einfaldlega reynst þessum börnum og unglingum lífsnauðsynlegt. Þarna er skjólið. Þarna, ekki í félagsmiðstöðvum í skólum þessara ungmenna, ekki á öðrum samkomustöðum ungmenna, jafnvel ekki þegar þau ganga í hópi vina, hinsegin vina, niðri í bæ eða hvar sem ungmenni koma saman. Þetta er sturlað. Það er virkilega jákvætt að Hinsegin félagsmiðstöðin skuli vera þeim þetta skjól og það er meira en jákvætt, það er, eins og kemur fram í máli þessa fólks sem best þekkir til, lífsnauðsynlegt. En það er líka mjög varhugavert ef þetta er eini staðurinn sem þessi ungmenni geta leitað til til að vera örugg, til að vera þau sjálf, án þess að vera í hættu vegna þess að það eykur enn frekar á einangrunina. Það er verið að jaðarsetja þessi ungmenni enn frekar. Hinsegin félagsmiðstöð, eins nauðsynleg og hún er og verður vonandi með tímanum annað og meira en tilraunaverkefni, má því ekki vera eini griðastaðurinn. Við viljum ekki þannig samfélag. Ég gæti farið alla leið og þulið hér upp dæmi þar sem þetta áreiti og ofbeldi hefur haft skelfilegar afleiðingar. Ég ætla ekki að gera það. Ég held að við vitum öll hver staðan er. Þetta hefur því miður reynst fréttaefni. Það er ekki það slæma að þetta hafi verið fréttaefni en því miður hefur það verið þannig að það hafa verið sagðar fréttir af skelfilegum afleiðingum. Við verðum að gera betur. Við getum gert það með því að búa til rými fyrir umræður um margbreytileikann og við getum gert það með því að reyna að tryggja að námsefni endurspegli nútímann. Að gefnu tilefni þá er mjög mikilvægt að það námsefni sé jafnt í grunnskólum landsins sem og í kennaranáminu. Það er mjög mikilvægt að við menntum kennarana sem eiga að sinna fræðslu áfram í þessum málum. Svo er líka mikilvægt að halda því til haga að það er ekki hægt að varpa allri ábyrgð á skólakerfið. Við foreldrar berum ábyrgð hér, hvernig við tölum, hvernig við hegðum okkur, hvernig við forgangsröðum í lífinu og hvernig við forgangsröðum því sem við viljum kenna börnunum okkar. Við verðum að viðurkenna að við erum öll að mynda samfélagið okkar hérna og við þurfum að horfast í augu við það að þetta samfélag sem við erum að mynda er ekki gott og öruggt samfélag fyrir þennan hóp barna og unglinga. Það er það ekki. Þetta var það sem ég vildi sagt hafa, nota tækifærið þegar við erum að fagna þeim árangri sem við erum að ná. Við erum að skilja eftir þennan viðkvæma hóp. Ég fagna aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks. Ég vil bara að við höfum í huga að þessi hópur þarf aðstoð. Þegar við þingmenn tölum um mannréttindi umfram allt, þegar við tölum um jöfn tækifæri, þegar við tölum um frelsi einstaklinga, félagslegan jöfnuð, land tækifæranna, þá er bara ágætt að horfa í spegil og spyrja hvort við séum að gleyma þessum kjarkmiklu börnum og ungmennum sem tilheyra hinsegin samfélaginu og eru fyrirmyndir fyrir svo ótal marga, ekki bara á þeirra aldri heldur fyrir marga sem eldri eru. Við verðum að gera betur í málefnum þessa hóps.

Virðulegur forseti. Tillagan sem hér er til umræðu, aðgerðaáætlun um málefni hinsegin fólks 2022–2025, er mikilvægt innlegg í umræðuna varðandi hinsegin fólk og leið til að rétta stöðu þess fólks í samfélaginu. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksdóttur, frá Viðreisn, fyrir innlegg sitt í umræðuna hér áðan, sérstaklega það sem hún sagði um líðan hinsegin barna og ungmenna í skólum, sem fjallað er um í 7. tölulið, og þær sögur sem hún rakti varðandi stöðu hinsegin barna og ungmenna í skólum, varðandi félagsmiðstöðvar og hvernig staðan væri hjá þessum börnum. Þessi þingsályktunartillaga kom fyrir allsherjar- og menntamálanefnd sem ég á sæti í. Ég skoða hana í samhengi við önnur mál sem komu fyrir allsherjar- og menntamálanefnd, t.d. frumvarp til laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna (fjölgun mismunarþátta), og þá finnst mér bæði þessi mál vera svolítið af sama meiði. Þar er fjallað um áreitni, þar er t.d. skilgreining á áreitni. Ef ég skoða það mál í samhengi við aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks þá minnir það mig alltaf á það að Ísland er ekki eins frjálslynt og við höldum að það sé. Það er ekki eins umburðarlynt og við höldum að það sé og einelti og útskúfun er landlæg í landinu. Ef einhver er aðeins öðruvísi, ef hann er hinsegin og ef hann fellur ekki alveg inn í hópinn, þá er hann í mjög mikilli hættu á að verða fyrir einelti og útskúfun. Ég tel að þessi aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks sé einmitt til að koma í veg fyrir þetta einelti og þessa útskúfun. Það sama á við um fjölgun mismunarþátta varðandi jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Við erum að reyna að búa til rammalöggjöf og fara í aðgerðaáætlun til að koma í veg fyrir að hinsegin fólk verði fyrir einelti og útskúfun í samfélaginu. Það er undirliggjandi vandi í íslensku samfélagi sem verður ekki leystur með lögum og reglum, en það gæti verið að aðgerðaáætlun, sem hér er lagt til að farið verði í í málefnum hinsegin fólks, gæti stuðlað að minnkandi einelti og útskúfun. Þetta er ákveðið samfélagsvandamál. Ef maður hefur samanburð við önnur samfélög þá er einfaldlega bara meiri harka í íslensku samfélagi að mörgu leyti sem ég tel að eigi m.a. rætur að rekja til þess að það er einfaldlega meiri hætta á að fólk lendi í fátækt en í öðrum norrænum ríkjum og verði útundan. Það er líka fámennið, við erum einangrað samfélag. Og þó að við séum að vissu leyti stórt samfélag hér í Reykjavík, nokkur hundruð þúsund manns, þá er þetta samfélag þar sem allir þekkja alla og allir eru ótrúlega líkir þegar öllu er á botninn hvolft. Við erum mjög „homogeneous“ samfélag, svo að ég sletti ensku hugtaki yfir það. Ég fagna þessari aðgerðaáætlun að mörgu leyti og tel að hún sé mjög góð. Ég fagna sérstaklega breytingartillögunum sem eru lagðar fram í nafni allrar nefndarinnar um að könnuð verði líðan hinsegin öryrkja og aldraðra og hinsegin fólks á landsbyggðinni. Ef ég fer yfir einstaka liði í aðgerðaáætluninni tel ég 7. liðinn mjög mikilvægan, sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksdóttir fjallaði um. Ég tel að sá þáttur ætti jafnvel að geta fengið meira vægi en aðrir liðir ef út í það er farið þó að mikilvægt sé að framfylgja þeim öllum. Ég tek líka dæmi varðandi 6. liðinn, þar er fjallað um hinsegin börn og ungmenni í íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi. Það er gott að heyra söguna hjá hv. þingmanni í ræðunni á undan um æskulýðsmiðstöð hinsegin fólks, hinsegin ungmenna. Aðeins varðandi umræðu um 16. lið verklagsregluteymis Landspítala, um kynvitund og breytingar á kyneinkennum, sem var til umræðu fyrr í kvöld, þá tek ég heils hugar undir það sem framsögumaður benti á, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sem kemur fram í greinargerð um 16. aðgerð áætlunarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að tryggja að þjónusta við trans fólk byggist ávallt á nýjustu rannsóknum og vinnureglum á alþjóðavettvangi.“ Þetta er grundvallaratriði þegar kemur að þessum málaflokki í 16. lið. Hér var talað um biðlista og annað slíkt sem eru langir, en það er markmið með 16. liðnum að setja verklagsreglur sem byggist á nýjustu rannsóknum í málaflokknum, að þær verði notaðar. Í umræðum í nefndinni vitnaði ég til frétta af sænskri skýrslu í þessum málaflokki sem er mikilvægt gagn, tel ég, og nýjustu rannsóknir þaðan. Ég vísa einnig til umsagnar BUGL varðandi 16. töluliðinn sem ætti að hafa að leiðarljósi hér. Varðandi reglugerð um blóðgjafir - ég get ekki annað en tjáð mig aðeins um það. Það var mikil umræða um það í nefndinni. Markmið aðgerðanna er að afnema mismunun sem blóðgjafar hafa sætt á grundvelli kynhneigðar. Fulltrúar blóðbankans komu fyrir nefndina og vildu meina að þeir rannsökuðu einungis kynhegðun. En það er mjög mikilvægt að öllum sem gefa blóð, og ég hef oft gefið blóð í Noregi og verið spurður þar um kynhegðun, hvort sem það er hinsegin fólki eða öðrum, líði vel við þá blóðgjöf og sé ekki á nokkurn hátt mismunað á grundvelli kynhneigðar. En það er hins vegar rannsökuð kynhegðun sem er mismunandi hættuleg varðandi blóðgjöf eða gæði blóðs og áhættuþætti hvað það varðar. Varðandi utanríkisstefnu, 19. liðinn, um áherslu á réttindi hinsegin fólks, þá telja íslensk stjórnvöld að á alþjóðavettvangi sé tilvalið að tala máli hinsegin fólks eða leggja áherslu á það þegar rætt er um mannréttindi. Við höfum haft kvenréttindi framarlega í málflutningi okkar á alþjóðavettvangi þegar talað er um mannréttindi. Réttindi hinsegin fólks í heiminum - við erum fremst í flokki í þeim heimshluta þar sem þau eru hvað best virt. Ég þarf ekki að rekja það hvernig staða þessa fólks er í mörgum heimshlutum. Það er mikilvægt að Ísland tali rödd sinni þar. Íslensk stjórnvöld hafa átt sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og ég hef lesið greinar, í stórblöðum eins og New York Times og öðrum stórblöðum, um að rödd Íslands sé sterk á þessu sviði - „Iceland is pushing about its weight“ eins og það var orðað, þegar við vorum í þessu merkilega ráði, t.d. varðandi stöðu fólks á Filippseyjum og í öðrum ríkjum. Við eigum svo sannarlega erindi í það ráð aftur og þá gætum við líka talað máli hinsegin fólks. Ég spurði hv. framsögumann, Bryndísi Haraldsdóttur, um fjárheimildirnar, hvort ekki sé rétt fjármagnað. Við eigum bæði sæti í fjárlaganefnd og munum reyna okkar besta hvað það varðar. Ég tel að þetta sé málefni ríkisins. Þetta er aðgerðaáætlun sem ríkið stendur að og þá á ríkið að fjármagna þetta, ekki láta þetta koma niður á fjárhag sveitarfélaga. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Hinsegin samfélagið á Íslandi er lítið og að mörgu leyti viðkvæmt. Hinsegin fólk á skilið virðingu og þarf á vernd og auknum réttindum að halda. Barátta hinsegin fólks, rétt eins og önnur jafnréttisbarátta, er í stöðugri þróun og lýkur seint eða aldrei.“ Ég er sammála því og ég tel líka að þetta sé réttindabarátta sem þurfi að viðhalda, eins og á við um alla aðra réttindabaráttu, og ég fagna því að öll nefndin hafi tekið undir breytingartillöguna, að við séum öll sammála um þessa breytingartillögu varðandi rannsókn á líðan hinsegin fólks, líðan hinsegin öryrkja, aldraðra. Ég tel mjög mikilvægt að gera úttekt á stöðu þessa hóps og skoða það út frá samfélagsþáttum og markmiðum um jafna stöðu öryrkja og aldraðra í samfélaginu. Eins og kemur fram í greinargerðinni þá er eldra fólkið í dag fólkið sem stóð í réttindabaráttunni, sem braut múrinn og ruddi brautina. Það er mikilvægt að kanna stöðu þess í dag og að því sé sýnd sú virðing sem það á skilið; þetta er aldursskeið sem allir ættu að fá að njóta sín á allan hátt. Ég tel það líka aðra mikilvæga breytingartillögu að gera úttekt á líðan hinsegin fólks á landsbyggðinni. Ég kem sjálfur úr landsbyggðarkjördæmi og það er allt önnur staða á landsbyggðinni en í Reykjavík. Þú getur ekki horfið í fjöldann eins og hér í bænum. Ég vona innilega að þessi aðgerðaáætlun verði framkvæmd á forsendum hinsegin fólks, helst af hinsegin fólki og auki umræðu um stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni og líðan hinsegin öryrkja og aldraðra. Það er líka komið inn á þetta í töluliðum varðandi landbúnaðinn sem talað var um fyrr í kvöld og í sjávarútvegi. Það er mikilvægt að þetta nái til allra samfélagsþátta. Annað sem skiptir líka máli er að þetta snýst um að hinsegin fólk sé sýnilegt í íslensku samfélagi, sýnilegt í umræðunni og sýnilegt á sem flestum stöðum í samfélaginu. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri í bili en ég tel að þessar breytingartillögur ættu að ná fram að ganga og að málið verði samþykkt. Vonandi verður þetta hinsegin fólki til framdráttar hér á landi og ég vona að með nægjanlegu fjármagni verði séð til þess að þessi aðgerðaáætlun verði ríkinu til sóma.

Virðulegur forseti. Mig langaði bara rétt í lokin að þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls undir þessu málefni og tek undir hvert einasta orð um mikilvægi málaflokksins og mikilvægi þess að bæði við sem hér sitjum en ekki síður þeir sem vinna í stjórnsýslunni séu með þessi gleraugu á sér í sínum aðgerðum. Ég held að þessi aðgerðaáætlun sé mjög mikilvægt skref í þeim efnum. Mig langar að taka sérstaklega upp punktinn sem hv. þingmaður Hanna Katrín Friðriksson nefndi hérna áðan um umræðu sem hafði verið í fjölmiðlum nýverið um líðan hinsegin ungmenna. Það var sjokkerandi að hlusta á þær fréttir og heyra sögur ungmennanna. Mig langar að hrósa þessum ungmennum, sem eru algjörar hetjur, fyrir að koma fram í sjónvarpi og segja frá sinni reynslu og svo langar mig líka að hrósa fjölmiðlum fyrir að vekja okkur hin til umhugsunar um þessi málefni. Ég held að það sé einmitt líka hluti af þessu að þegar svona á sér stað séu færðar af því fréttir og það veki okkur, bæði foreldra og almenna þegna í landinu, til umhugsunar um að það líði ekki öllum jafn vel, eins mikilvægt og okkur finnst að byggja upp þetta jafnréttissamfélag. Mig langar þá, þessu tengt, að benda á aðgerðalið nr. 7, um líðan hinsegin barna og ungmenna í skólum, en þar er talað um að það eigi að gera úttekt á líðan hinsegin barna í skólakerfinu og hún verði samþætt við rannsóknir á líðan skólabarna og unnar tillögur um úrbætur á grundvelli niðurstaðna. Þessi liður var og er sérstaklega mikilvægur en fær mann til að hugsa, í ljósi þessara frétta, enn þá meira um hversu mikilvægt það er. Það kemur líka fram í markmiði nr. 6, sem tengist fræðsluefni um stöðu hinsegin barna og ungmenna í íþrótta, tómstunda og æskulýðsstarfi, en það tengist líka punktinum sem hv. þingmaður nefndi. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson að við hreykjum okkur gjarnan af því að vera besta jafnréttissamfélag í heimi. Það er hluti af utanríkisstefnunni okkar, eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson kom inn á, og við höfum verið stolt af því að vera það þjóðfélag þar sem jafnrétti er hvað mest. Það á líka við um málefni hinsegin fólks, ekki bara á milli þessara hefðbundnu karla og kvenna heldur okkar allra, og við eigum að vera í fararbroddi. Og þá langar mig líka að nýta tækifærið sem ég hef oft nýtt hér, að þegar við þingmenn förum á erlenda grund þá eigum við að nýta þau tækifæri sem gefast til að tala um þessi málefni, leggja áherslu á það sem við höfum talað fyrir í okkar utanríkisstefnu, sem eru einmitt jafnréttismál. Þessi aðgerðaáætlun á að vera til þess að færa okkur enn nær því að tryggja hér jafnrétti allra.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, fjölgun mismununarþátta. 1. minni hluti helgast af því að forföll voru á þeim fundi þar sem málið var tekið út en kemur nú samt sem áður ekki að sök. Með frumvarpinu er lagt til að bæta fleiri mismununarþáttum við lög nr. 85/2018, um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Lögin gilda nú um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, en lagt er til að bæta við lögin mismununarþáttunum trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Þessi breyting er gerð til samræmis við ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 85/2018 þar sem mælt er fyrir um að víkka skuli út gildissvið laganna svo þau gildi um fleiri mismununarþætti til samræmis við gildissvið laga um jafna meðferð á vinnumarkaði, samanber lög nr. 86/2018. Þá er lagt til að breyta heiti laganna í lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti og liggur nefndarálit frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill 1. minni hluti árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um að það sé grundvallarréttur að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti, sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Til viðbótar þessari grundvallarreglu í íslenskri stjórnskipan hefur þótt tilefni til að festa í lög bann við mismunun tiltekinna hópa til að undirstrika jafna meðferð þeirra á öllum sviðum samfélagsins og veita einstaklingum sem telja sig verða fyrir mismunun á grundvelli tilgreindra mismununarþátta möguleika á að leita réttar síns fyrir úrskurðarnefnd. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að það kunni að taka breytingum með tímanum hvaða hópar verði fyrir mismunun í samfélaginu. Þar af leiðandi gæti verið tilefni til að endurskoða eða meta með reglulegu millibili þær mismununarástæður sem tilgreindar eru í frumvarpinu. Með því að tilgreina mismununarástæður sé það þó gert áþreifanlegt hvaða einstaklinga sé verið að vernda og veita aukna réttarvernd. Ójöfn meðferð fólks á grundvelli þeirra mismununarþátta sem frumvarpið tekur til þarf í einstaka tilfellum ekki að vera mismunun. Við mat á mismunun er áhersla lögð á samanburð við aðra einstaklinga við sambærilegar aðstæður og hvort þeir hljóti sambærilega meðferð. Ef svo er ekki þarf að vera unnt að réttlæta ólíka meðferð á málefnalegan hátt með lögmætu markmiði. 1. minni hluti undirstrikar að ávallt þarf að meta hvert tilvik fyrir sig um hvort mismunun sé að ræða. Fyrir nefndina komu fram ábendingar um mikilvægi þess að samráð sé haft við hagsmunasamtök fatlaðs fólks vegna löggjafar er varðar réttindi þess. Huga þurfi að sértækum aðstæðum fatlaðs fólks en mismunun gegn fötluðu fólki kann að birtast á annan hátt en gagnvart öðrum hópum sem einnig eru skilgreindir í frumvarpinu. Jafnframt kom fram að með frumvarpinu sé stigið mikilvægt skref varðandi það að innleiða í íslenska löggjöf ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hvað varðar jafnrétti og bann við mismunun. 1. minni hluti tekur undir þessi sjónarmið og mikilvægi þess að náið samráð og virk þátttaka hagsmunasamtaka fatlaðs fólks sé til staðar við undirbúning löggjafar er varðar hagsmuni þess. Frumvarpið er skref í rétta átt varðandi það að tryggja vernd einstaklinga gegn mismunun en í því samhengi vísar 1. minni hluti einnig til þess að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tilgreint að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur og að ný Mannréttindastofnun verði sett á laggirnar. Þá fjallaði nefndin um að mikilvægt sé að fylgjast með áhrifum laganna á sveitarfélög og hvort það hafi í för með sér aukin útgjöld eða gera ráðstafanir vegna þeirra, svo sem tengt viðeigandi löggjöf. 1. minni hluti bendir á að í greinargerð um frumvarpið kemur fram að þegar metið er hvort ráðstöfun teljist of íþyngjandi beri sérstaklega að líta til fjárhagslegs kostnaðar og umfangs. Það er ljóst að það hvílir þegar rík skylda á sveitarfélögum á grundvelli laga nr. 38/2018, um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem hefur verið fullgildur á Íslandi. 1. minni hluti telur að með frumvarpinu sé verið að tryggja mikilvæga hagsmuni einstaklinga sem hafa í gegnum tíðina orðið fyrir ýmiss konar mismunun í samfélaginu og það sé ekki hægt að horfa fram hjá mikilvægi þess að jafna stöðu þessara hópa. Frú forseti. Það er mat framsögumanns að jöfn meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna utan vinnumarkaðar sé mikilvægt hagsmunamál sem vert er að ná breiðri sátt um. Fram hafa komið athugasemdir sem m.a. eru reifaðar í áliti 2. og 3. minni hluta sem þarfnast frekari skýringar við. Því er lagt til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 2. umr. til frekari vinnslu af hálfu nefndarinnar. Undir álitið skrifa auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Iða Marsibil Jónsdóttir.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018. Í greinargerð með frumvarpinu sem við erum að ræða hér segir, með leyfi forseta: „Ákvæði laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, lúta að jafnri meðferð á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Með jafnri meðferð utan vinnumarkaðar er í lögunum m.a. átt við félagslega vernd, svo sem í tengslum við almannatryggingar, menntun og aðgang almennings að vörum og þjónustu. Með frumvarpi þessu er lagt til að við lög nr. 85/2018 verði bætt við mismununarþáttunum trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Þar með bætast framangreindir mismununarþættir við mismununarþættina kynþátt og þjóðernisuppruna sem fyrir voru.“ Markmið gildandi laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna er það að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Önnur lög sem gilda um það, í framkvæmd hafa þau þó reynst gagnlítil við að vinna gegn mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Að mínu mati er þetta frumvarp ekki til þess fallið að bæta úr því. Þá tel ég málið að mörgu leyti illa ígrundað og verða nefnd nokkur atriði því til stuðnings hér á eftir. En fyrst að gagnsemi gildandi laga til að ná áðurnefndum markmiðum sem að er stefnt. Sem fyrr segir er samkvæmt 2. gr. laganna eins og þau eru nú markmið þeirra, með leyfi forseta „að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins [...].“ Í 7. gr. laganna segir: „Hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, hvort heldur bein eða óbein, vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna er óheimil [...]. Fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna teljast einnig mismunun samkvæmt lögum þessum sem og áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna.“ Áreitni er síðan skilgreind í 4. tölulið 3. gr. laganna sem: „Hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna.“ Nú styttist í að það verði komin fjögur ár síðan að þessi lög tóku gildi og það hefur aldrei reynt á þau. Ég endurtek: Aldrei. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lagði fram fyrirspurn til forsætisráðherra um það hversu oft hefði verið sektað fyrir brot á lögunum þar sem þau hafa að geyma sektarákvæði. Svarið var, með leyfi forseta: „Eftir því sem ráðuneytið kemst næst hefur ekki reynt á sektarákvæðið fyrir dómstólum enn sem komið er.“ Í svari forsætisráðherra kemur einnig fram að frá gildistöku laganna þann 1. október 2018 hafi ekkert mál, ekkert, er varðar brot á lögunum verið tekið til meðferðar hjá kærunefnd jafnréttismála. Umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd, þar sem ég sit, vakti upp áhyggjur mínar af því að sömu ástæður og ráku fólk til þess að leita til kærunefndarinnar til að byrja með vegna mismunar í skilningi laganna eru ástæðurnar fyrir því að fólk fer þaðan aftur og ekkert verður úr málinu. Óttast ég að tungumálaörðugleikar og algjört vanmat stjórnvalda á þörfinni á því að leysa þá, skortur á menningarlæsi og almennir fordómar og staðalímyndir verði til þess að fólki sem vill leita réttar er vísað á rangan stað eða einfaldlega vísað frá. Annaðhvort er enginn rasismi í okkar samfélagi, engin mismunun og engin áreitni á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna eða að alvarlegar brotalamir eru á framkvæmd þessara laga. Í ljósi svars hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar lagði ég fram aðra fyrirspurn í kjölfarið. Hún var svohljóðandi, með leyfi forseta: „1. Hversu margir einstaklingar leituðu til kærunefndar jafnréttismála vegna hugsanlegra brota á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, frá gildistöku þeirra til dagsins í dag, og hverjar voru lyktir þeirra mála? 2. Hvaða leiðbeiningar fá aðilar sem leita til kærunefndarinnar vegna brota á lögunum? 3. Fá aðilar sem leita til nefndarinnar vegna brota á lögunum túlk og/eða aðra aðstoð við að leggja fram kæru hjá nefndinni?“ Allar þessar spurningar eru mikilvægar og ég bíð enn svara við þeim. Mikilvægt er að fá svör við þessu áður en við fjölgum mismununarþáttum vegna þess að það má ætla að ýmsir aðrir mismununarþættir geti sömuleiðis leitt til að fólk þurfi einhvern stuðning eða aðstoð við að leita réttar síns þegar brotið er á lögunum. Vík ég þá að þeim þáttum frumvarpsins sem ég tel, í kjölfar umræðna um málið í allsherjar- og menntamálanefnd, ekki nægilega ígrundaða og eru tilefni þeirrar tillögu minnar að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar til nánari skoðunar: Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. gildandi laga er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, hvort heldur bein eða óbein, vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna óheimil. Samkvæmt öðrum málslið 1. mgr. 7. gr. laganna teljast fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna einnig mismunun, sem og áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna. Í b-lið 3. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér eru lagðar til breytingar á 4. tölulið 3. gr. laganna á hugtakinu áreitni sem ég fór með hér áðan, þar sem refsinæmi verknaðarins í 1. mgr. 7. gr. laganna, mismununin og áreitnin, er endurskilgreint. Með breytingunni verður hin refsiverða hegðun samkvæmt frumvarpinu hver sú hegðun sem, með leyfi forseta, „hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi.“ Þetta gildir þegar hegðunin tengist einhverjum þeim mismununarþáttum sem nefndir eru. Að mínu mati felur þessi endurskilgreining á hugtakinu áreitni í sér útvíkkun á hinni refsiverðu háttsemi sem getur orðið til þess að ákvæðið þjóni tilgangi sínum enn verr í framkvæmd en það hefur gert hingað til um þá mismununarþætti sem þó eru í lögunum nú þegar. Í núverandi mynd er ákvæði 4. töluliðar 3. gr. laganna, þessi skilgreining á áreitni, of óljóst með tilliti til kröfunnar um skýrleika refsiheimilda sem áskilinn er í 69. gr. stjórnarskrárinnar, verði öllum þeim mismununarþáttum bætt við sem lagt er til í frumvarpinu. Sé refsiheimildin ekki nógu skýr er ekki hægt að byggja refsingu á henni sem að mínu mati minnkar líkur á því að frumvarpið nái markmiði sínu. Við meðferð málsins í nefndinni voru rædd nokkur hugsanleg dæmi, .þ.e. hvort tiltekin háttsemi myndi teljast refsiverð samkvæmt lögunum og með hvaða hætti. Svörin sem fengust voru alls ekki skýr, því miður, og komu fram þau sjónarmið að það ætti eftir að koma í ljós við túlkun laganna í framkvæmd. Þetta dró ekki úr áhyggjum mínum af skýrleika refsiheimilda sem lögin fela í sér og tel ég þetta merki þess að lögin séu illa ígrunduð. Að mínu mati skortir einnig ítarlegri umfjöllun um áhrif þess að bæta við mismununarþáttunum trú og lífsskoðun í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Sérstaklega þarf að skoða áhrif þessa í ljósi laga nr. 43/2015 sem breyttu almennum hegningarlögum með þeim hætti að felld var brott 125. gr. almennra hegningarlaga þar sem lagt var bann við guðlasti. Óljóst er að mínu mati hvort upptaka þessara mismununarþátta, trúar og lífsskoðunar, í lögum nr. 85/2018, sem við erum að ræða hér, hefði þau áhrif í reynd að bann við guðlasti, líkt og það var túlkað í framkvæmd eða á einhvern annan hátt, yrði tekið upp að nýju í einhvers konar mynd. Þá er það með öllu óljóst hvort það sé ætlunin með frumvarpinu að innleiða slíkt bann eða ekki, en þess má geta að Evrópuríki hafa eitt af öðru fjarlægt slík ákvæði úr sínum refsilögum á undanförnum árum líkt og Ísland gerði 2015. Í greinargerð með frumvarpinu sem við erum að ræða hér, þessum breytingartillögum, er vísað til tilskipunar ráðherraráðs Evrópusambandsins nr. 2000/43/EB frá 29. júní 2000, um jafna meðferð án tillits til kynþáttar eða þjóðernis. Í þeirri tilskipun er ekki vikið að mismununarþáttunum trú og lífsskoðun heldur til kynþáttar og þjóðernis sem er það sem núgildandi lög byggja á. Því myndi íslensk löggjöf ganga lengra en gert er ráð fyrir í tilskipuninni nái frumvarpið fram að ganga. Að því leytinu til tel ég tilvísunina til tilskipunarinnar í greinargerðinni eilítið villandi. Í dönskum rétti var tilskipunin innleidd án þess að mismununarþáttunum, trú og lífsskoðun væri bætt við og af lestri frumvarpsins er óljóst hvernig þeim yrði beitt í framkvæmd, t.d. þegar tveir ólíkir mismununarþættir mætast, svo sem trúarskoðanir sem eru andstæðar réttindum hinsegin fólks sem einnig er nýr mismununarþáttur samkvæmt frumvarpinu. Óljóst er til að mynda hvort lögin myndu leiða til þess að trúfélögum yrði gert skylt að gefa saman hinsegin einstaklinga eða hvort ákveðin tjáning eða hegðun hinsegin fólks yrði talin refsiverð ef einstaklingum af tiltekinni trú þætti hún móðgandi. Við þessum spurningum fengust að mínu mati ekki nægilega skýr svör í umfjöllun nefndarinnar. Frá því að lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna tóku gildi, þau lög sem við erum hér að reyna að breyta, hefur aldrei reynt á þau fyrir kærunefnd jafnréttismála sem fyrr segir. Því er það mitt mat að lögin í núverandi mynd, sem þó eru skýr og góð, hafi ekki náð markmiði sínu. Að mínu mati er gagnsemi þess óljós að bæta við fleiri mismununarþáttum áður en úr þessu er bætt. Af þeirri ástæðu og vegna þeirra sjónarmiða sem rakin eru hér að framan hef ég gert að tillögu minni að málinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar til frekari ígrundunar og vinnslu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hún var um margt athyglisverð og mig langar að spyrja hana, varðandi fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, hvort einhver mál sem vísað var frá hefðu komið til álita. Annað sem mig langar að spyrja um, sem mér finnst mjög sérstakt við þessi lög, er að um stjórnsýsluna segir í 4. gr. um framkvæmd þessara laga, með leyfi forseta: „Um framkvæmd laga þessara, m.a. um yfirstjórn, hlutverk Jafnréttisstofu við eftirlit með framkvæmd laganna, þ.m.t. heimild til að beita dagsektum, og um kærunefnd jafnréttismála, þ.m.t. ákvæði um kæruheimild og um málsmeðferð [...], fer samkvæmt lögum um stjórnsýslu jafnréttismála.“ Ég tók eftir því líka, varðandi sektarákvæðið, að í upphaflegu lögunum var sagt að þetta færi eftir lögum um meðferð sakamála en núna er bara vísað til þess að brot gegn ákvæðum laganna eða reglugerðum settum samkvæmt þeim varði sektum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum. Það sem ég á erfitt með að skilja í þessu öllu saman er: Af hverju er þetta ekki bara sett inn í hegningarlögin þar sem eru t.d. ákvæði um hatursorðræðu? Varðandi hugtakið áreiti hefur hv. þingmaður bent á að þar er talað um ógnandi hegðun. Ég hefði talið að ákvæði um ógnandi og niðurlægjandi hegðun ættu raunverulega heima í hegningarlögum en ekki þessum lögum. Það sem ég skil heldur ekki í þessu, svo að maður segi bara alveg eins og er, er hvað þessi málaflokkur er að gera í forsætisráðuneytinu. Ég bara næ því ekki. Af hverju er þetta ekki í dómsmálaráðuneytinu? Við erum að fjalla hér um að verið er að bæta við ákveðnum liðum um þjóðernisuppruna og hatursorðræðu og það varðar hegningarlög. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið, áhugann á ræðu minni og spurningarnar. Það kom ekki fram í svarinu sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fékk við sínum spurningum hversu margir hefðu leitað til kærunefndar jafnréttismála. Það kom fram í svarinu að fyrirspurnin varðandi lögin hefði borist til Jafnréttisstofu og það vakti einmitt áhuga minn að þar kemur fram að einstaklingum sem hafa leitað til Jafnréttisstofu hafi m.a. verið vísað til kærunefndar jafnréttismála. Því vekur það upp spurningar um hvar þau mál enda. Þess vegna sá ég ástæðu til að fylgja þessu eftir með frekari spurningum og því orðaði ég fyrstu spurninguna mína, sem ég hef beint til forsætisráðherra, þannig að ég spyr: Hversu margir einstaklingar leituðu til kærunefndar jafnréttismála frá gildistöku laganna og hverjar voru lyktir þeirra mála? Þar leitast ég við að fá svör við því hvort það sé yfir höfuð einhver skráning á því hverjir leita til kærunefndarinnar án þess að það verði úr því eitthvert mál, vegna þess að eins og ég sagði þá vöktu svör forsætisráðuneytisins og umræður í allsherjar- og menntamálanefnd áhyggjur mínar af því að mögulega er hreinlega verið að vísa fólki frá vegna þess að það kann ekki og getur ekki. Það er náttúrlega bara skelfilegt þar sem það er akkúrat það sem þessum lögum er ætlað að koma í veg fyrir og útrýma, þ.e. mismunun á grundvelli þjóðernis og kynþáttar í tilviki gildandi laga. Svo ég tæpi aðeins á því sem hv. þingmaður nefndi varðandi stjórnsýslumeðferðina. Ég tel þessi lög vera ofsalega góð, sérstaklega eins og þau eru varðandi vernd gegn mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Ég held að það sé mjög jákvætt að það sé einhver stjórnsýsluleið vegna ýmiss konar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem mér finnst í þessu máli, svo að ég segi það bara alveg eins og er: Þegar skoðuð er skilgreining á hugtakinu áreitni, sem er hegðun sem tengist kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun o.s.frv. og hegðun sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi eða skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi - höfum móðgandi innan sviga - en ógnandi, fjandsamleg, niðurlægjandi, auðmýkjandi hegðun gagnvart öðrum einstaklingi er eins konar eineltishegðun. Á hún ekki að vera refsiverð? Á það að vera á forræði aðila að fara fyrir einhverja stjórnsýslunefnd sem á að finna út úr því hvort sekta eigi viðkomandi ef einhver sýnir öðrum ógnandi eða fjandsamlega hegðun? Ég held að við séum komin inn á svið hatursorðræðu. Ég veit að hegðun getur líka verið í orðum og athöfnum en við erum með hegningarlagaákvæði um hatursorðræðu. Ef hegðun önnur en orðræða er ógnandi, fjandsamleg, niðurlægjandi eða auðmýkjandi hlýtur hún að falla undir sama stað í lögum, þ.e. í hegningarlögum, sem er þá eins og við erum með í þessari umræðu um hatursorðræðu. Ég get ekki séð og þekki ekki dæmi erlendis frá - það getur vel verið að ég sé að misskilja þetta algerlega - annað en að þetta fari fyrir stjórnsýslunefnd sem úrskurðar síðan um málið og dæmir dagsektir, kemur með kæruheimildir og sektar síðan. Það er eitthvað sem ég sé ekki alveg. Ég held að það sé miklu áhrifameira að hafa þetta inni í réttarvörslukerfinu. Það væri sérstaklega gaman að heyra álit hv. þingmanns um hegðun sem klárlega nálgast haturshegðun eða -orðræðu sem er ógnandi, fjandsamleg eða niðurlægjandi. Það tel ég vera mjög alvarlega hegðun sem ætti þá heima í réttarvörslukerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir samtalið. Ég er sammála því að það er jafnvel óljóst hvaða tilvik ættu að fara undir þessi lög og inn í þetta ferli, og síðan bara í hegningarlögin þar sem einnig eru ákvæði sem eiga að taka á þessu þjóðfélagsmeini. Raunar höfum við líka verið að gera breytingar á þeim hér á þessu þingi til að reyna að auka gagnsemi þeirra. Þar hefur nú líka verið gagnrýnt að ekki sé verið að framfylgja þeim lögum með fullnægjandi hætti til að vernda fólk gegn mismunun, áreitni og ofbeldi. Því miður óttast ég einmitt þessi vandamál við lögin, óskýrleikann og það að lögunum hefur ekki verið framfylgt með nægilegum hætti. Ég hef áhyggjur af því að lögunum sé ætlað að gefa þá mynd að við séum að berjast gegn þessu samfélagsmeini án þess að því fylgi nógu mikill hugur, mikið verk. Það gefur auðvitað augaleið að það nær ekki langt. Það mun ekki bera árangur. Þetta eru sannarlega ákveðin skilaboð út í samfélagið en það gefur augaleið að það verða að vera einhver úrræði fyrir hendi til að bregðast við þegar svona hlutir koma upp. Ég er sammála þingmanninum um að þetta sé óljóst og það gæti mögulega verið ein ástæða þess að lögunum sé beitt með þeim hætti sem er, þ.e. að þeim sé ekki beitt. Þau virka ekki í framkvæmd. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu og því miður hef ég áhyggjur af því að það er augljóst að lögin hafa ekki þjónað tilgangi sínum hingað til. Ég hef áhyggjur af því að það muni ekki breytast með þeim breytingum sem við erum að gera núna, nema síður sé.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018 (fjölgun mismununarþátta). Með frumvarpi þessu er lagt til að við lög nr. 85/2018 verði bætt mismununarþáttunum trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Það þýðir að lögunum verði breytt á þann veg að þau gildi ekki eingöngu um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna heldur einnig óháð trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Í 7. gr. laga segir m.a. að hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, hvort heldur bein eða óbein, vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna sé óheimil, samanber einnig lög um jafna meðferð á vinnumarkaði. Í 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um breytingu á 3. gr. laganna þar sem finna má orðskýringar. Lagt er til að hugtakið „áreitni“ verið skilgreint á eftirfarandi hátt: „Áreitni: Hegðun sem tengist kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi.“ Verði frumvarpið að lögum mun falla undir hugtakið „áreitni“-hegðun sem tengist trú og þar með trúartilfinningu og trúarlífi fólks. Sú breyting leiðir til þess að hegðun sem tengist trú þess sem fyrir henni verður, og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi, teljist áreitni. Hér er lagt til að trú, trúartilfinning og trúarlíf verði gerð að verndarhagsmunum laganna og hegðun, áreitni, sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru niðurlægjandi, vegna trúar einstaklingsins - sem kemur fram í skilgreiningunni, þ.e. skapa hughrif sem eru ógnandi, fjandsamleg, niðurlægjandi o.s.frv. Bann gegn guðlasti, áður í 125. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, var numið úr gildi með lögum nr. 43 frá 8. júlí 2015. Greinin lýsti athöfn refsiverða sem í daglegu tali kallast guðlast og var eftirfarandi: „Hver, sem opinberlega dregur dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags, sem er hér á landi, skal sæta sektum eða [fangelsi allt að 3 mánuðum]. Mál skal ekki höfða, nema að fyrirlagi saksóknara.“ Hvað það merkir nákvæmlega að draga dár að eða smána trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags var háð mati hverju sinni og einungis dómstóla að skera úr um. Árið 1984 féll dómur í Hæstarétti Íslands þar sem eitt álitaefni sneri að 125. gr. hegningarlaga, en dómurinn er kenndur við tímaritið Spegilinn. Í dóminum sagði: „[V]erndarandlag 125. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er trúartilfinning fólks og réttur þess til að hafa hana í friði, sé um að ræða trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags samkvæmt 63. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944.“ Af dóminum má ráða að það teljist til refsiverðrar háttsemi að smána trú og trúarlíf fólks eins og þau eru vernduð í trúfrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar, ef verknaðinum fylgi ekki eitthvert framlag til málefnalegrar umræðu. Í greinargerð með frumvarpinu sem afnam guðlast árið 2015, þar sem það var fellt brott sagði m.a.: „Tjáningarfrelsið er einn af hornsteinum lýðræðis. Það er grundvallaratriði í frjálsu samfélagi að almenningur geti tjáð sig án ótta við refsingar af nokkru tagi, hvort heldur sem er af völdum yfirvalda eða annarra.“ Þá segir jafnframt: „Með þessu frumvarpi er lagt til að ákvæðið verði afnumið. Fólk hefur ólíka sýn á lífið og því er viðbúið að tjáning sem einn telur eðlilega telji annar móðgandi. Sem betur fer eru upplifanir fólks af lífinu og tilverunni afskaplega ólíkar. Því er með öllu óraunhæft að ætla mannlegum hugsunum, tilfinningum og skoðunum að rúmast alltaf innan ramma svokallaðs almenns velsæmis.“ Ljóst er að það að misbjóða virðingu manns vegna trúar og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi vegna trúar hans, líkt og skilgreiningin á áreitni hljóðar í frumvarpi þessu, kveður á um sömu verndarhagsmuni og voru í 125. gr. almennra hegningarlaga um bann gegn guðlasti. Hér er því verið að taka bann gegn guðlasti aftur upp í lög að hluta eða að öllu leyti. Hér er einnig verið að skerða tjáningarfrelsi það sem aukið var með lögum frá 2015 þar sem bann gegn guðlasti var afnumið. Það er grundvallaratriði í frjálsu samfélagi að almenningur geti tjáð sig án ótta við refsingar af nokkru tagi, hvort heldur sem er af völdum yfirvalda eða annarra. Ekki er fjallað um það í frumvarpinu að verið sé að lögfesta á ný bann gegn guðlasti með því að kveða á um að óheimilt verði að hegða sér með þeim hætti sem lýst er í orðskýringu á hugtakinu „áreitni“. Það sýnir að frumvarpið er ekki nægilega vel unnið og ígrundað hvað fyrrgreint atriði varðar. Ég vil einnig benda á að þessi lög um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna eru ekki háð saksókn saksóknara. Það kemur m.a. fram, eins og kom fram í umræðum áðan, að þetta fer fyrir jafnréttisnefnd og það er þar sem málið er leyst. Það eru ekki sömu kröfur heldur. Ég tek undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur að refsiheimildirnar eru óljósar þarna og öll framkvæmdin er frekar óljós. Ég tel að þessi lög, eins og kom fram í máli hennar - það hefur ekkert reynt á þetta. Ég efast um að það verði mikið af málum sem komi þarna fram, sem eðlilegt væri í öllu falli miðað við þá verndarhagsmuni sem eru þar á bak við, þar sem verið er að reyna að taka á því að fólk sé ekki beitt áreiti utan vinnustaðar. Þetta er mjög mikið af verndarhagsmunum sem eðlilegt væri að væru í réttarvörslukerfinu og þá undir saksókn. En það er klárt mál í mínum huga að hér er verið að innleiða bann gegn guðlasti að nýju. Ég tel einnig, og það varðar tjáningarfrelsið, að móðgandi hegðun falli undir hugtakið áreitni, það er klárlega takmörkun á tjáningarfrelsi. Ég tel hins vegar að ógnandi, fjandsamleg, niðurlægjandi og auðmýkjandi hegðun eigi að vera þarna undir en ekki móðgandi hegðun. Það skerðir tjáningarfrelsi eins og kemur svo skýrt fram í greinargerðinni sem ég las hér áðan með lögunum frá 2015 þar sem bann við guðlasti var afnumið. Ég tel að það þyrfti að vera miklu meiri umfjöllun um tjáningarfrelsi í frumvarpinu þegar verið er að taka á þessum málaflokki. Einnig þyrfti líka að fjalla um ákvæði um hatursorðræðu í hegningarlögunum þar sem hugtakið áreitni nær líka yfir ógnandi, fjandsamlega og niðurlægjandi hegðun og auðmýkjandi. Þar erum við komin inn á svið hatursorðræðu og hér er vissulega talað um hegðun en orð eru líka hegðun og hegðun sem er haturshegðun, hvernig sem hún kemur fram, ætti líka heima í hegningarlögum. Að lokum vil ég benda á, sem ég tel líka mikilvægt, að verði frumvarpið að lögum mun heiti laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna breytast í lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, samanber 11 gr. frumvarpsins. Þar með verða tvenn lög í gildi á Íslandi um jafna meðferð fólks, annars vegar lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, og hins vegar lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, nr. 85/2018. Ég tel ekki við hæfi að það séu tvenn lög með sama heiti og ég tel það liggja fyrir að það eru sömu ákvæði sem eru í báðum lögunum. Ég tel að það verði að liggja fyrir hvort þessi lög eru að veita sömu réttarvernd og ef þau eru að veita sömu réttarvernd, hvað eru þau þá að gera í tvennum lögum en ekki bara einum sem eru þá bara um jafna meðferð fólks, bæði utan og innan vinnumarkaðar og lagaskilin eru óskýr. Ef önnur lögin, t.d. lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, veita betri réttarvernd en lögin um jafna meðferð innan vinnumarkaðar, hvernig stendur á því og hvaða rök liggja þar á bak við? Þetta þarf að skýra í frumvarpinu en ég tel að raunverulega ætti að skoða þetta mál í heild varðandi bæði lögin. Það er mjög mikilvægt að það sé jöfn vernd bæði innan og utan vinnumarkaðar, engin rök fyrir mismuni þar á milli. Annars vil ég þakka fyrir gott samstarf í nefndinni varðandi umfjöllun um þetta mál. Ég tel mikilvægt, eins og framsögumaður málsins, að þetta mál fari aftur til nefndar til frekari umræðu og verði jafnvel lagt fram í betra formi að ári á næsta þingi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna en verð að lýsa því yfir hér að ég er að mörgu leyti mjög ósammála honum. Ég vil ítreka að með frumvarpinu er ekki verið að innleiða bann við guðlasti. Það er ekki vilji löggjafans. Það er ekki það sem stendur til í frumvarpinu og það ber ekki að túlka þessa grein með þeim hætti. Ég hef beðið um að fá að koma á mælendaskrá og fara yfir mína afstöðu til þessa máls en mig langar bara að segja það sem formaður nefndarinnar, og við tókum þetta mál til töluverðrar umfjöllunar, að það er einmitt svo áhugavert þegar við fjöllum um svona mismununarþætti, grundvallarmannréttindi, þá er svolítið hægt að fara í hring. Það er rétt að einn umsagnaraðili velti því upp hvort það kynni að vera að þetta ákvæði væri hægt að túlka með þeim hætti að það væri bann við guðlasti, að það væri verið að innleiða aftur það bann. Svo er ekki. Við veltum þessu upp og fórum yfir þetta, fengum góðar skilgreiningar frá forsætisráðuneytinu og ég held að það sé bara mikilvægt að hafa í huga þarna að við erum að tala um mikilvæga vernd gegn því að mismuna fólki vegna trúar og lífsskoðunar. Það er það sem þetta frumvarp gengur út á. Hv. þingmaður talaði líka um að við værum með lög um slíka vernd innan vinnumarkaðar og það eru lög sem voru afgreidd fyrir nokkru síðan. Þá var þessi mismununarþáttur hvað varðar trú og lífsskoðun einmitt inni. Þeim mun mikilvægara er að það sé líka í þeim lögum sem gilda utan vinnumarkaðar. Svo ber ég bara virðingu fyrir því að hv. þingmaður vill hafa þau lög steypt saman í ein lög; það kann vel að vera að það séu sjónarmið fyrir því, en það er bara ekki staðan í dag. Höfum við falist á það, sem ég fellst svo sannarlega á, að við eigum ekki að mismuna fólki út frá trú og lífsskoðun, og við erum búin að innleiða það í lögum um vernd á vinnumarkaði, er ekkert annað en sjálfsagt að við gerum það líka í þeim lagabálki sem varðar þessa mismununarþætti utan vinnumarkaðar.

Virðulegur forseti. Ég færði ágæt rök fyrir því hér áðan að það væri verið að innleiða bann gegn guðlasti aftur. Það liggur alveg klárt fyrir, það var forsendan fyrir því að 125. gr. hegningarlaga var afnumin, að það var verið að tala um að ekki mætti móðga fólk vegna trúar. Ég skal bara lesa þetta upp: „Með frumvarpi þessu er lagt til að ákvæðið verði afnumið. Fólk hefur ólíka sýn á lífið. Því er viðbúið að tjáningu sem einn telur eðlilega telji annar móðgandi.“ Hugtakið áreitni fjallar ekki um jafna stöðu fólks. Það fjallar ekki um jafna meðferð fólks. Áreitni er áreitni. Þetta er skilgreint hugtak í lögunum og þar er fjallað um móðgandi hegðun vegna trúar. Ef þú lest frumvarpið og lest skilgreininguna á áreiti eða hegðun sem tengist trú, sem hefur þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar og niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi - þá er það óheimilt samkvæmt lögunum. Það stendur beinlínis í lögunum. Það er bannað að móðga fólk vegna trúar, það er áréttað að það er bannað að móðga. Það er nákvæmlega það sem var verið að gera þegar bann við guðlasti var afnumið. Ég var reyndar ekki á fundinum sem forsætisráðuneytið kom á, ég vil fá skriflegt lögfræðilegt álit um að það sé ekki verið að gera það. Ég er búinn að færa góð rök fyrir því í skriflegu máli með nefndaráliti. Ég hef ekki séð neitt skriflegt frá forsætisráðuneytinu um þetta. Það kemur líka fram í nefndaráliti 2. minni hluta að þetta er t.d. ekki í dönsku lögunum og það er ekkert sem segir að trú eigi að vera þarna inni, þessu er bara bætt inn í. Það er alveg klárt mál í mínum huga að ef einhvern tímann reynir á þessi lög, sem er mjög ólíklegt að verði, ég bara efast um að það verði, miðað við orð framsögumanns 2. minni hluta, þá er verið að innleiða 

Virðulegur forseti. Ég held að það hafi komið ágætlega fram hér að þegar um er að ræða áreiti á grundvelli trúar eða lífsskoðunar, þegar viðkomandi er áreittur aftur og aftur vegna þess að hann er ákveðinnar trúar, þá getur það einmitt fallið undir þau lög sem við ræðum hér. En í mínum huga er guðlast það að gera grín að því hverju fólk trúir. Það er þekkt mál í Frakklandi varðandi skopmyndirnar, það var guðlast samkvæmt skilgreiningum. Það er ekki bannað. Við búum hér við tjáningarfrelsi og málfrelsi og fólk má hafa guð, hver sem hann kann að vera, hver sem trú okkar er í því, að háði og spotti. En að áreita fólk á grundvelli trúar er mismunun og það er það sem við erum að taka á. En annars ætla ég að fara betur yfir sjónarmið mín varðandi frumvarpið allt í ræðu hér á eftir.

Virðulegur forseti. Varðandi það að gera grín - bannið við guðlasti náði ekki til þess. Það má alveg gera grín að trúartilfinningu fólks ef það er góðlátlegt grín, það kemur klárt fram í dómnum í Spegilsmálinu, eins og ég hélt fram áðan. Af dómnum má ráða að það teljist til refsiverðrar háttsemi að smána trú og trúarlíf fólks. Já, það að smána er nákvæmlega það sama og stendur um hugtakið áreitni, þ.e. að auðmýkja og vera niðurlægjandi. Ég set samasemmerki milli þess að smána trúarlíf fólks og þess að fjalla á niðurlægjandi hátt um trúarlíf fólks og líka að vera auðmýkjandi og vera að áreita fólk, að það sé auðmýkjandi hegðun eða orðræða vegna trúarlífs fólks, vegna trúar fólks. Það er nákvæmlega það sama. Spegilsdómurinn skýrir þetta algerlega út hvað varðar trúna. Hann er grundvallardómur varðandi það bann við guðlasti sem gilti á sínum tíma. Ég felli þetta því algjörlega undir það og það er meira að segja verið að útvíkka það meira. Þú getur líka móðgað mann út af trú hans. Ég held að guðlastsákvæðið hafi ekki náð til móðgandi hegðunar. Að hugtakið móðgandi sé áreitni takmarkar tjáningarfrelsi fólks, réttinn til að móðga. Ég veit að það er umræða um þetta erlendis líka, í samfélögum í dag, þ.e. um að takmarka tjáningarfrelsið þannig að þú megir ekki móðga einn einasta mann. Það takmarkar tjáningarfrelsið það mikið að fólk verður hrætt við að segja skoðanir sínar um einföldustu hluti. Ég hef fært rök fyrir þessu máli og ég tel að nefndarálitið eins og það stendur standi algjörlega fyrir sínu. Ég hef ekki fengið nein mótrök frá forsætisráðuneytinu eða önnur lögfræðiálit þar sem segir að ekki sé verið að taka upp bann við guðlasti. Ég stend því við þá skoðun mína og ég myndi fagna frekari umræðu um þetta mál eins og ég hef reynt að vekja athygli á, bæði í nefndaráliti og í blaðaskrifum. Ég tel að þetta sé mjög mikilvæg umræða, sérstaklega út frá tjáningarfrelsinu. Ég held að umræðan sé mikilvæg, umræðan um það að fá ekki að móðga fólk eins og við gerum stundum í tali okkar - eins og segir líka í greinargerðinni: Það sem einn telur móðgandi telur annar ekki móðgandi, jafnvel sá sem talar.

Virðulegur forseti. Já, við ræðum hér að mínu viti mjög mikilvægt mál og mig langar að byrja á að geta þess að ég er því samþykk og hlynnt þó að nafn mitt sé ekki á nefndarálitinu en það vildi svo bagalega til að ég var ekki viðstödd fundinn þegar málið var tekið út og þess vegna er nafn mitt ekki þar, en ég styð það heils hugar. Við höfum fjallað um málið nokkuð ítarlega í allsherjar- og menntamálanefnd, fengið fjölda gesta, fengum töluvert af mjög góðum athugasemdum og áttum að mínu viti mjög góð samtöl um þetta mál. Mig langar líka að geta þess að mér hafði yfirsést það þegar við vorum að fjalla um málið að ein ástæðan fyrir því að við erum með þetta mál hér núna frá forsætisráðuneytinu er sú að Alþingi fól forsætisráðherra að koma með nákvæmlega svona lög inn í þingið. Þannig var að 8. júní 2018 afgreiddi þáverandi hv. allsherjar- og menntamálanefnd frumvarp til laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna og ein af breytingartillögunum nefndarinnar var, með leyfi forseta: „Ráðherra skal innan árs frá gildistöku laga þessara leggja fram á Alþingi frumvarp þar sem kveðið verði á um að lögunum verði breytt þannig að þau gildi ekki eingöngu um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna heldur einnig óháð trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, sbr. lög um jafna meðferð á vinnumarkaði.“ Undir þetta nefndarálit skrifuðu Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Teitur Björn Einarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Willum Þór Þórsson, Andrés Ingi Jónsson, Jón Steindór Valdimarsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég tel mikilvægt að geta þess að ástæðan fyrir því að þetta frumvarp er hér er einmitt vegna þessarar breytingartillögu þar sem skýr vilji kom fram hjá þáverandi hv. allsherjar- og menntamálanefnd. En við erum auðvitað ný nefnd og nýir þingmenn hafa auðvitað fullt frelsi til að hafa aðrar skoðanir en þeir sem á undan þeim voru. Ég ber fulla virðingu fyrir því og ég ber virðingu fyrir þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður flutti hér áðan þó að ég kunni að vera þeim ósammála. Mig langar líka aðeins að bregðast við því sem kom hér fram í ræðu frá hv. þm. Arndísi Önnu K. Gunnarsdóttur, en þar var verið að tala um að lögin hefðu hingað til reynst gagnlítil til að vinna gegn mismunun. Mér finnst það ekki fullkomlega sanngjarnt vegna þess að þetta eru tiltölulega ný lög, þ.e. þau tóku gildi í september 2018, þannig að þetta er tiltölulega ný löggjöf og kannski ekki tímabært þar af leiðandi að kasta fram þeirri staðhæfingu að lögin hafi ekki náð markmiðum sínum. Þá vil ég ítreka að þegar við erum að tala um svona lagabálk þá er eitt að breyta lögunum sem slíkum, annað er fræðslan og samfélagslega umræðan og menningin sem þarf að þróast í kjölfarið. Ég held því að við þurfum að vera örlítið þolinmóðari hvað það varðar að sjá beinan árangur af lögunum sem hægt er að mæla. Það er hægt að vísa t.d. til reynslunnar varðandi lög um jafna stöðu og réttindi kynjanna í gegnum árin. Það hefur verið stöðug þróun á þeirri löggjöf og við höfum náð árangri. Að mínu mati hefur það tekið allt of langan tíma og við erum enn í þeirri vegferð. En við höfum sannarlega náð árangri. Eins og kom líka fram áðan hefur ekki komið fram mál hjá kærunefnd jafnréttismála hvað þessa þætti varðar en það eru skráð mál í skjalakerfinu þeirra og það hafa borist fyrirspurnir til Jafnréttisstofu um þetta mál. Það kom líka ágætlega fram áðan, sem var hluti af samtalinu okkar við Jafnréttisstofu, nauðsyn þess að þau þyrftu að kynna þetta betur. Forsætisráðuneytið hefur einmitt sagt að það standi til að fara í átak í þeim efnum. Varðandi það að fjölga þessum mismununarþáttum þá er ein af mínum fyrstu vangaveltum hvort við séum ekki bara að flækja málið og með því að tilgreina ákveðna þætti séum við mögulega að draga úr því ákvæði stjórnarskrárinnar okkar að mismunun sé bönnuð. Það eru aðilar sem hafa fært rök fyrir því að engin þörf sé á að tilgreina mismununarþættina í löggjöf því að mismunun sé bönnuð, bara almennt. Þá ber að geta þess að við höfum þegar hafið þessa vegferð. Við höfum breytt lögum á vinnumarkaði þar sem við höfum tilgreint þessa mismununarþætti. Við höfum líka fjölgað mismununarþáttum í þeirri löggjöf sem við fjöllum um hér en það vantar inn ákveðna mismununarþætti sem eru í hinum lögunum. Því eru í mínum huga skýrustu rökin fyrir því að lögin séu sambærileg mismununarþættirnir sem þarna eru taldir upp. Í ljósi þess að við erum komin í þá vegferð að telja upp mismununarþætti þurfa þeir að vera sambærilegir. Varðandi umræðuna sem við áttum að einhverju leyti áðan í andsvörum þá snýst þetta um hugtakið áreitni. Frumvarpið um fjölgun mismununarþátta sem við ræðum hér nær eingöngu yfir áreitni ef hegðunin tengist fötlun eða kynhneigð þess sem fyrir henni verður, rétt eins og lögin ná nú þegar yfir áreitni sem tengist kynþætti og þjóðernisuppruna þess sem fyrir henni verður. Áreitnishugtakið er því inni í lögunum en við erum að fjölga mismununarþáttum. Aftur skil ég ekki af hverju það ættu ekki vera sömu þættir. Við kunnum að leggja mismunandi skilning í orðið áreitni og þá er bara ágætt að hafa það í huga að mál þar sem fólk telur brotið á sér í samræmi við þessi lög færu til kærunefndarinnar og eftir atvikum til dómstóla sem myndu skera úr um það. En það að áreita einhvern er auðvitað annað en að gera grín að einhverjum. Það er þessi stöðuga áreitni, og mér finnst í rauninni samfélagsumræðan í dag vera svolítil vísbending um þetta. Við vorum að ræða hér áðan um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks og það var rætt sérstaklega um ástand eða líðan ungmenna, hinsegin ungmenna, sem finnst þau verða fyrir áreitni. Það er ekki bara vegna þess að einhver geri einu sinni grín að þeirra kynhneigð heldur gerist það stöðugt í formi áreitni á samfélagsmiðlum, áreitni í samtölum og þessu. Því held ég einmitt að samfélagsumræðan og það sem við höfum séð vera að gerast í samfélaginu sýni okkur svo ekki verði um villst að það er mikilvægt að löggjöf sem þessi sé virk og taki mið af því sem best gerist í kringum okkur. Þá hefur einmitt verið vísað svolítið til þess að þetta sé ekki í dönsku mismununarlögunum en þetta er þó í samræmi við þau norsku, sænsku og finnsku; meiri hlutann af Norðurlöndunum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Með því að samþykkja frumvarpið þá erum við að samræma þessar aðgerðir með því sem upp er talið í lögum um réttindi á vinnumarkaði og mér finnst það skýrasta ástæðan fyrir því að við ættum að samþykkja þetta. Í öðru lagi erum við að uppfylla það bráðabirgðaákvæði, eða hæstv. ráðherra var öllu heldur að uppfylla það bráðabirgðaákvæði sem henni var falið að gera í nefndaráliti frá hv. allsherjar- og menntamálanefnd árið 2018, og við erum að samræma okkur þeirri löggjöf sem er í kringum okkur, þ.e. í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Að því sögðu er líka ástæða til að geta þess að fjölmargir eftirlitsaðilar á sviði mannréttinda hafa bent á að það skorti upp á heildstæða mismununarlöggjöf á Íslandi. Við höfum fengið ýmis tilmæli um að setja heildstæð lög um bann við mismunun, m.a. núna síðast í allsherjarúttekt mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttinda á Íslandi sem fram fór í janúar 2022. Krafan um að slík löggjöf leiði af almennum jafnræðisreglum sem finna má í ýmsum mannréttindasamningum, þar á meðal samningi um réttindi fatlaðs fólks, alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og samningum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þetta og meira til tel ég vera góð og gild rök fyrir því að við afgreiðum þetta mál hér á þessu þingi áður en þing fer í sumarfrí. Framsögumaður málsins lagði til að það færi aftur inn í nefnd enda hafði sú umræða skapast í ljósi þess fjölda álita minni hluta sem komið hefur fram um málið. Ég er ekki andsnúin því og vænti þess að við tökum málið aftur hið fyrsta til umfjöllunar í nefndinni. Ég vona að það sem fram hefur komið hér í umræðum sé þess valdandi að hægt sé að ná meiri sátt um málið, en sé það ekki svo þá ber ég virðingu fyrir því að fólk kunni að hafa ólíkar skoðanir og legg áherslu á að ég tel mikilvægt að við afgreiðum þetta mál hið fyrsta.

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir ræðuna og þakka fyrir þetta samtal. Hv. þingmaður og formaður allsherjar- og menntamálanefndar nefnir að það sé kannski eðlilegt að það taki tíma fyrir fólk að átta sig á tilvist laga og annað til að það reyni á þau. Ég hef skilning á þeim sjónarmiðum. Ég held hins vegar að því miður þá sé það ekki vandinn. Í fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar til forsætisráðuneytisins spyr hann m.a. hvort ráðherra telji að markmiðum laganna hafi verið náð. Í svari forsætisráðuneytisins við fyrirspurninni kemur fram, með leyfi forseta: „Einn af mikilvægum þáttum í því að ná árangri í málaflokknum er þekking og fræðsla í því skyni að auka vitund almennings um þessi málefni sem og um löggjöfina sjálfa. Þá þurfa einstaklingar að þekkja réttindi sín og hvaða úrræði eru í boði ef þeir telja á sér brotið.“ Haustið 2018 boðaði Jafnréttisstofa hagsmunaaðila, þar með talið fulltrúa Fjölmenningarseturs, til kynningar og samtals um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Á þeim vettvangi voru hagsmunaaðilar hvattir til að kynna sínu félagsfólki og viðskiptavinum inntak laganna og tilgang þeirra. Árið 2019 voru haldnir fjórir formlegir kynningarfundir í Borgarnesi, á Egilsstöðum, Ísafirði og Selfossi. Fundirnir voru opnir öllum en fulltrúar sveitarfélaga og fyrirtækja voru sérstaklega hvattir til að mæta. Fundunum var síðan fylgt eftir með könnun um það hvort aðilar þekktu til réttinda sinna samkvæmt lögunum. Það kemur reyndar ekki fram hver niðurstaða könnunarinnar var. Þá gaf Jafnréttisstofa út veggspjaldið „Það er bannað að mismuna“, á íslensku, ensku og pólsku á árinu 2020. Á árinu 2021 hélt Jafnréttisstofa tíu fundi með hagsmunaaðilum, ég þarf aðeins að tína út úr þessi tímans vegna, hér eru nefndar fleiri, fleiri aðferðir sem voru notaðar til að kynna lögin. Sú kenning sem ég er með, því miður, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður telur að leitað hafi verið til kærunefndarinnar og málum vísað frá. Ég hef ekki upplýsingar um slíkt þannig að ég get ekki tjáð mig um það. En hv. þingmaður var einmitt að velta þessu fyrir sér og ég sagði það í ræðu minni áðan að oft tekur svona lagað tíma. Ég nefndi í því dæmi lög um jafnan rétt kynjanna. Ég held, ef ég man þessa sögu rétt, að Ísland hafi verið með fyrstu löndum í heimi til að laga lagaumhverfið og tryggja jafnrétti í lögum. Við vitum alveg að þegar þau lög voru samþykkt og jafnvel tíu árum seinna var jafnrétti ekki náð. Jafnrétti er jafnvel ekki náð í dag en við höfum samt náð mjög miklum árangri þannig að ef rök þingmannsins eru á þá leið að við ættum ekki að hafa það í lögum vegna þess að við séum ekki búin að ná því þá er ég ósammála því. Ég held einmitt að við þurfum að stíga þessi skref og setja það inn í lögin og ég get alveg verið sammála hv. þingmanni um að enn meira þurfi að gera í því að kynna og upplýsa fólk um rétt sinn. Það er mjög mikilvægt. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að jafnrétti sé ekki, að mismunun sé til staðar í íslensku samfélagi. Fólk af öðrum húðlit upplifir sig t.d. ekki með sama hætti og ég sem hér stend í íslensku samfélagi. Það er sorglegt og eitthvað sem við eigum að sameinast um að laga og berjast fyrir að réttur allra sé virtur og ég held að það mál sem hér um ræðir sé eitt af skrefunum í þátt. En ég er ekki að segja að með því getum við bara hallað okkur aftur í stólnum og sagt: Takk, klappað og klárt, þetta er komið. Það verður ekki svoleiðis og það er ekki svoleiðis.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er sannarlega ekki svo að ég sé að mæla gegn því að þetta sé í lögum. Ég er mjög hlynnt þessum lögum og nefndi hér áðan að ég tel lögin eins og þau eru í dag mjög góð. Það sem vekur upp áhyggjur hjá mér er að við séum að bæta við mismununarþáttum sem muni jafnvel rýra gagnsemi laganna með þeim rökum sem ég nefndi áðan. Ég mun ekki standa í vegi fyrir þessu máli, svo að það komi fram. Ég fagna því hins vegar að mér heyrist vera samhljómur um að málið verði sent aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og við munum ræða þetta betur. Mig langar aðeins að tæpa á öðru atriði sem kom fram í máli hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar hér áðan og ég er sammála honum um varðandi þessa viðbót á trú og lífsskoðun í samhengi við skilgreiningu laganna á áreitni. Það er nefnilega þannig að okkur getur þótt hitt og þetta og við getum lagt ákveðinn skilning í hugtökin á hinn eða þennan hátt. En það vill svo til að í lögunum er áreitni mjög skýrt skilgreind og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif“ - Eða þau áhrif? Það þarf ekki einu sinni ásetning. - „að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna.“ Miðað við þessa skýru skilgreiningu í lögunum á ég bágt með að sjá að það sem áður var fellt undir guðlastsákvæði hegningarlaga myndi ekki falla þarna undir. Ég fagna því að það sé ekki tilgangurinn og fagna því enn og aftur að við munum taka þetta til nánari skoðunar í allsherjar- og menntamálanefnd og legg til að við ræðum þar hvernig hægt væri að skerpa á þessu með einhverjum hætti þannig að það sé skýrt hver tilgangur löggjafans með þessum ákvæðum raunverulega er. Ég fagna sannarlega allri löggjöf sem ætlað er að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli trúar og lífsskoðunar.

Virðulegur forseti. Ég fagna því mjög að við séum sammála um það og þess vegna held ég að við ættum að geta verið sammála um að fjölga mismununarþáttunum og hafa þessi lög í samræmi við lögin eins og þau gerast á vinnumarkaði, sérstaklega í ljósi þess að þetta er einmitt það sem þáverandi allsherjar- og menntamálanefnd kallaði eftir. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þennan málaflokk býsna vel og er löglærð. Ég hvet hana því til að koma með mér í þá vinnu ef talin er ástæða til þess að breyta skilgreiningunni á hugtakinu áreitni, ef það er eitthvað þarna sem getur gert það skýrara, því eins og ég sagði hér áðan þá er enginn vilji til þess að innleiða aftur í íslensk lög bann við guðlasti. Það ekki meiningin með þessu heldur er þetta að áreita einhvern stöðugt vegna trúar. Það er eitthvað sem við viljum ekki að sé til staðar og við viljum að lögin okkar taki á því. Ef hægt er að laga orðalag þannig að skilgreiningin á því hvað átt er við sé skýrari, hún sé skýrari gagnvart kærunefndinni eða mögulega dómstólum ef til þess kæmi, þá bara fagna ég öllum slíkum tilraunum. En ég held aftur á móti að við værum í verri stöðu ef við samþykkjum ekki þetta mál. Ég heyrði það sem hv. þingmaður sagði, hún ætti ekki að þvælast fyrir þessu, því ég held innst inni að hv. þingmaður átti sig á að þetta sé til að bæta réttarstöðuna. Hvort eitthvað megi gera enn betur og skilgreina enn betur - ég fagna ábendingum um slíkt og sérstaklega ef við getum unnið að því saman.

Virðulegi forseti. Ég þakka formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir ræðuna og fróðleg andsvör hér áðan. Í 2. málslið 7. gr. laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna segir, með leyfi forseta: „Fyrirmæli um mismunun vegna einhverra þeirra þátta sem getur um í 1. mgr. 1. gr. teljast einnig mismunun samkvæmt lögum þessum sem og áreitni þegar hún tengist einhverjum þeim þáttum.“ Áreitni er mismunum. Enda er það líka þannig að ef þú áreitir einn mann en ekki annan þá ertu að mismuna. Það er alveg augljóst mál að áreitni er mismunun. Ég ítreka að þegar talað er um hegðunina áreitni þá er verið að tala um niðurlægjandi, auðmýkjandi, móðgandi, ógnandi og fjandsamlega hegðun. Það er áreitni. Það er alveg kristaltært og ég vek athygli á því að guðlast er vegna trúar. Þú ert að áreita, þú ert að smána trú fólks, það er niðurlægjandi, það er auðmýkjandi. Það er með ólíkindum að ekki sé fjallað um þetta í frumvarpinu. Þetta sýnir vinnubrögðin við þetta frumvarp í forsætisráðuneytinu. Ég get varla minnst ógrátandi á annað frumvarp sem er í gangi varðandi jarðir; það varðaði eignarráð, landamerki o.fl. Þetta fleira var heitasta málið, það var varðandi fjárfestingar erlendra aðila. Það sýnir vinnubrögðin á þeim bænum. Við fengum umsögn lögmannsstofu úti í bæ, mjög merkilega umsögn, af því að þeir rákust á þetta fyrir tilviljun. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann: Hvernig stendur á því að verði þetta að lögum verðum við með lög um jafna meðferð á vinnumarkaði annars vegar og lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar hins vegar? Eru þessi lög að veita sömu réttarverndina? Ef þau gera það, af hverju er þetta í tvennum lögum? Ef það er munur, hver er þá munurinn á réttarverndinni í þessum lögum? Það verður að liggja fyrir. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur og það er mjög áhugavert og gaman hjá okkur í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þar erum við einmitt að ræða ýmis mál eins og fasteignamálið sem hv. þingmaður kom hér inn á. Ég er ekki viss um að ég hafi alveg náð hvaða spurningum beint var til mín en ég ætla samt að nota tækifærið. Hv. þingmaður hefur aftur á því skoðun að þetta eigi að vera í sama lagabálknum og ég segi bara að ég ber virðingu fyrir þeirri skoðun. Staðan er bara sú að við erum með lög um jafna meðferð á vinnumarkaði. Þar eru þessir mismununarþættir tilgreindir. Það var gert fyrir einhverju síðan. Núna sit ég með það verkefni í fanginu sem þingmaður og formaður allsherjar- og menntamálanefndar að hæstv. forsætisráðherra er að koma með breytingu á þessum lögum til að sambærileg réttarvernd eða sömu mismununarþættirnir séu tilgreindir í báðum lagabálkunum. Ég segi bara: Já, takk. Ég held að það sé mjög góð hugmynd og mjög skynsamlegt. Ég held að það sé óskynsamlegt að lögin sem við fjöllum um hér utan vinnumarkaðar séu í einhverri annarri upptalningu en lög á vinnumarkaði. Mér finnst það bara óskynsamlegt, enda fól hv. allsherjar- og menntamálanefnd forsætisráðherra á þeim tíma að koma með einmitt þá breytingu sem hér er verið að ræða. Í mínum huga getur það ekki verið skýrara hvað áreitnina varðar, annars værum við að tala hér um mismununarþætti og svo áreitni. Það kann vel að vera að það megi skýra betur hvað áreitni sé nákvæmlega. Það er skilgreint þarna og ég segi bara að ég er opin fyrir hugmyndum um að breyta því ef fólk telur það skýrara. Þá er reyndar hættan að það væri í misræmi við það sem er í annarri löggjöf eins og lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, sem þegar hefur verið fjallað um. Því liggur munurinn kannski þar og þess vegna er væntanlega verið að notast við þessa skilgreiningu, því hún er til staðar í öðrum lögum. Ég held því að miðað við þá stöðu sem við stöndum frammi fyrir í dag þá fari betur á því að þingið samþykki þá breytingu sem hér um ræðir, en við höfum sem betur fer þrjú ár til stefnu á þessu kjörtímabili og við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd getum þá vel tekið þessi mál upp ef við teljum þörf á breytingu á þessum eða öðrum lagabálkum sem fjalla um þessi mál.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er með tillögu. Ég legg til að við höfum ein lög um jafna meðferð fólks utan og innan vinnumarkaðar. Við getum bara nefnt þau lög um jafna meðferð fólks og þar væri þessi réttarvernd veitt í einum lögum. Það er klárt mál að fólk hefur ekki verið að leita réttar síns samkvæmt þessum lögum. Það sýnir að það er ákveðinn galli undirliggjandi. Ég tel að allsherjar- og menntamálanefnd ætti að senda þessi skilaboð í forsætisráðuneytið: Heyrðu, þetta frumvarp - við teljum ekki að það eigi að verða að lögum. Það á að senda það til baka og segja að við viljum fá ein heildstæð lög um þá réttavernd sem við erum að fjalla um, sem ég tel vera mjög mikilvæga. Ég tel reyndar líka, og það er sannfæring mín, að svona löggjöf eigi heima í því ráðuneyti sem fer með réttarvörslukerfið, dómsmálaráðuneytið. Þeir eru með hegningarlögin, þeir eru með dómstólana undir og það er þar sem fólk á að leita réttar síns. Ég er ósammála því að það sé allt of flókið að þetta séu sakamál og fari þangað. Það getur verið miklu skýrara, miklu betri réttarvernd sem verið er að veita. Mér finnst fyrirkomulagið með þessum lögum, að þetta sé hjá Jafnréttisstofu, hálfgerður grautur. Ég bara get ekki sagt annað. Kannski hef ég rangt fyrir mér en það er tilfinning mín fyrir þessu eftir að ég er búinn að skoða þetta, en ég óskaði eftir að þetta yrði skýrt frekar. Ég fagna því að við getum rætt það frekar í nefndinni, við ætlum að vísa þessu máli til nefndar, og við gerum það síðar meir. Ég tel líka mikilvægt, og ég vona að hv. þingmaður taki undir með mér, að ógnandi, fjandsamleg, niðurlægjandi og auðmýkjandi hegðun - við erum að nálgast hatursorðræðuréttarverndina. Þessar skilgreiningar eru það víðtækar. 

Virðulegur forseti. Nei, það á ekki að vera refsivert að móðga annan og við búum hér við tjáningarfrelsi. Það er til staðar, það er alveg skýrt og þetta frumvarp á ekki að hefta það með neinum hætti. En áreiti er annað en tjáningarfrelsi. Hv. þingmaður, ég er með betri hugmynd. Við samþykkjum þetta frumvarp svo að við tryggjum sömu réttarverndina innan og utan vinnumarkaðar. Hv. þingmaður leggst svo bara yfir það í sumar hvort það sé góð hugmynd að sameina þessa tvo lagabálka í einn lagabálk um almenn réttindi fólks innan og utan vinnumarkaðar og kemur með það frumvarp hingað í haust. Ef hv. þingmanni finnst það fullflókið, sem ég ímynda mér að gæti mögulega verið, gæti hann komið með þingsályktunartillögu þar sem hann fæli ráðherra að gera slíkt. Þá gætum við fjallað um það hér á þingi og í allsherjar- og menntamálanefnd næsta vetur. Virðulegur forseti. Ég fagna mjög viðbrögðum hv. þingmanns við þessari hugmynd minni en ítreka að ég tel það þeim mun mikilvægara að við afgreiðum það frumvarp sem hér um ræðir. Á meðan það er ekki gert er réttarverndin ekki sú sama. Mismununarþættirnir eru ekki þeir sömu í þessum tveimur lagabálkum um réttindi innan og utan vinnumarkaðar. Ég held að á endanum séum ég og hv. þingmaður algjörlega sammála um að það sé eðlilegt að sömu þættir séu taldir upp í báðum frumvörpum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins árið 2021. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Steinunni Þóru Árnadóttur, formann Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, og Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar. Með tillögunni er skorað á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd tveggja ályktana Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 1. september á síðasta ári, um aukið vestnorrænt samstarf á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála, nr. 1/2021, og um samstarf vestnorrænna háskóla um fjarkennslu, nr. 2/2021. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 1/2021 kallar ráðið eftir því að umhverfisráðherrar landanna þriggja geri með sér samstarfssamning þar sem m.a. verði kveðið á um árlegan samráðsfund ráðherranna. Á þeim fundum gæfist tækifæri til að auka vestnorrænt samstarf og deila reynslu og lausnum í umhverfis- og loftslagsmálum. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 2/2021 hvetja menntamálaráðherrar Íslands, Grænlands og Færeyja til aukins samstarfs landanna þriggja um háskólamenntun með hjálp fjarkennslu. Tækniþróun, bætt fjarskipti og aukin reynsla af fjarkennslu hefur undanfarin ár gjörbreytt möguleikum íbúa strjálbýlla svæða til að sækja sér fjölbreytta háskólamenntun. Fjarnám getur haft jákvæð áhrif á þroska einstaklinga, búsetu í heimabyggð og þannig á heilbrigði samfélaga á norðurslóðum. Með það í huga er hvatt til þess að menntamálaráðherrar landanna þriggja skoði möguleika á að innleiða fjarnám í samstarfi háskóla í löndunum þremur. Nefndin leggur til að þessi tillaga verði samþykkt. Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu og undir álitið rita: Bjarni Jónsson formaður, Birgir Þórarinsson framsögumaður og hv. þingmenn Diljá Mist Einarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.