Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 1. varaþingmanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi suður, Daníel E. Arnarssyni, dagsett 29. mars. sl., þess efnis að hann segi af sér varaþingmennsku fyrir flokkinn. Samkvæmt þessu færast varamenn flokksins neðar á listanum upp um eitt sæti.

Forseti. Í umræðum í gær kom upp mál sem mig langar til að leita liðsinnis forseta vegna. Fullyrt var að þingið gæti ekki leitað eftir gögnum hjá framkvæmdarvaldinu sem ekki væru til. Ég spyr oft um ýmiss konar upplýsingar og gögn í fjárlaganefnd um atriði sem þarf kannski að reikna upp hvaða áhrif hafi á ýmsar tekjutíundir, hinar og þessar aðgerðir og svoleiðis. Ég veit að þetta eru gögn sem eru ekki til en ég hef samt fengið þau, alla vega áður, frá fjármálaráðuneytinu. Ég velti fyrir mér hvort það sé einhver áherslubreyting í gangi, hvort það sé eitthvað nýtt sem hefur gerst. Er fjármálaráðuneytið kannski búið að senda forseta eitthvert bréf, tilkynningu, um að fyrirspurnum vegna gagna sem ekki eru til sé ekki svarað? Eða var þetta alltaf svona? Mig langaði aðeins að spyrja forseta um þetta.

Forseti ætlar ekki að svara almennum lögspurningum svona óforvarandis í þessari umræðu en ekkert hefur breyst í þessum efnum. Hins vegar hlýtur að vera til athugunar í hverju tilviki fyrir sig hvenær ákvæði 51. gr. þingskapa eða önnur ákvæði sem varða upplýsingaöflun þingsins frá ráðuneyti og öðrum stjórnvöldum kemur til greina. En forseti getur ekki svarað þessu með þeim almenna hætti sem hv. þingmaður leggur það upp.

Virðulegur forseti. Fjármálaáætlunin er fædd eftir frestun og eftir mikinn rembing fæddist ekkert. Eldri borgarar og öryrkjar verða áfram breiðu bök ríkisstjórnarinnar og þeir ríku hennar bestu vinir og þurfalingar. Haldið verður áfram að búa til fátæktargildrur með því að hækka ekki ýmsar uppbætur á lífeyri og einnig á að stórauka skatta með því að hækka t.d. ekki persónuafslátt samkvæmt vísitölu. Ofsatrúarríkisstjórnin, sem lifir í blindri trú á stjórnmálastefnu sína eins og hún sé einhver töfrabrögð, er hættuleg fátæku fólki. Félagslega heft ofsatrú þeirra á eigið ágæti og á þeirra útgáfu af sannleikanum um hækkanir lífeyrislauna er helber ímyndun af verstu gerð sem bitnar bara á þeim verst settu, í formi vöntunar á mat og öðrum nauðsynjum. Guð hjálpi ríkisstjórninni ef hún ætlar að endurskoða almannatryggingar með því að setja bara smáaura í þá endurskoðun. Enn alvarlegra mál er í gangi. Það vantar lyf og enn og aftur fær einstaklingur sem er í hjólastól ekki lyfin sín og er verið að valda honum gífurlegum skaða. Þá stórfjölgar þeim sem geta ekki leyst út lyfin sín vegna sárrar fátæktar. Það er grafalvarlegt mál. Hvað er að hjá þessari ríkisstjórn? Getur hún ekki einu sinni séð til þess að fátækasta fólkið fái lyfin sín? Þá er eitthvað mjög alvarlegt að. Og ef þú ætlar á heilsugæslu - prófið að panta tíma - þá er uppselt í apríl. Hvað gerirðu þá? Færðu tíma í maí? Nei, þú færð ekki í maí. Þú átt að hringja inn fyrir 17. apríl til að panta fyrir maí. Geturðu hringt hvenær sem er 17. apríl til að panta fyrir maí? Nei, þú hefur einhvern hálftíma að morgni til þess að reyna að komast inn hjá lækni í maí. Ef það tekst ekki, þá þarftu að fara í næsta mánuði. Ég spyr: Er ekki kominn tími til að ríkisstjórnin skammist sín? 

Forseti. Orð fjármálaráðherra sýna að hann tekur það til sín að markaðurinn hefur misst trú á að Sjálfstæðisflokkurinn geti stýrt efnahagsmálunum, að hann geti náð verðbólgunni niður. Ný fjármálaáætlun geymir nefnilega engar raunverulegar aðgerðir til að hagræða. Útgjaldapólitíkin er enn sú sama. Það er ekkert talað um að lækka svimandi háan vaxtakostnað íslenska ríkisins, sem myndi hjálpa við að ná niður verðbólgu. Ísland ætlar áfram að blanda sér alvarlega í baráttuna um Evrópumeistaratitilinn í vaxtakostnaði. Verðbólga er skilgreind sem versti óvinurinn en aðgerðir til að berjast gegn höfuðóvininum vantar, eru fyrst á dagskrá 2024–2028. Ríkisstjórnin ætlar þá að skoða sameiningu stofnana eftir einhver ár og kannski hærri veiðileyfagjöld einhvern tímann seinna. Þetta hjálpar auðvitað ekki ungu fólki á húsnæðismarkaði núna. Fjármálaáætlunin er eins og geggjað aðhaldsprógramm sem byrjar 2024 og skilar kannski þjóðinni í kjólinn fyrir jólin 2028. Þrátt fyrir öll varnaðarorð heimsins valdi fjármálaráðherra að skila fjárlögum fyrir þetta ár með 120 milljarða halla. Hann talar núna um að frumjöfnuður sé að batna. Það er fáránlegur mælikvarði, eins og að segja að afkoma heimilanna sé góð áður en búið er að taka með í reikninginn afborganir af lánum. Það er auðvitað heildarafkoman sem skiptir máli og það á að reka ríkið á yfirdrætti út árið 2027.  
             Hvar eru markmiðin um að lækka skuldir? Hvar eru markmiðin um að lækka viðskiptahalla? Svörin við þessum spurningum geta orðið til þess 

Virðulegi forseti. Í dag fer fram fyrri umræða um fjármálaáætlun til næstu fimm ára, fjármálaáætlun sem sýnir stefnu ríkisstjórnarinnar svart á hvítu að rétt sé að beita ríkisfjármálum með markvissum hætti til að ná niður verðbólgu og koma í veg fyrir frekari hækkun vaxta með auknu aðhaldi, tekjuöflun og frestun framkvæmda. Á sama tíma er lögð áhersla á að verja grunnþjónustuna, styðja áfram við viðkvæma hópa og verja lífskjör almennings. Skuldahlutfall ríkissjóðs lækkar líka á tímabilinu og afkoma batnar. Þetta er það eina rétta við núverandi aðstæður. Svo vitnað sé til orða hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, Lilju Daggar Alfreðsdóttur: Stóra verkefnið samhliða breyttum aðstæðum er að ná niður verðbólgu sem er helsti óvinur heimila og fyrirtækja í landinu. Aðhald og skýr forgangsröðun er meginstef. Ríkisfjármálin þurfa að vinna með peningastefnu Seðlabankans til að ná jafnvægi. Þrátt fyrir að ýmsum framkvæmdum verði frestað er staðinn vörður um framkvæmdir sem eru í gangi eða eiga að hefjast á árinu eins og við Landspítala og í samgöngu- og húsnæðismálum. Þá verður sérstaklega stutt við þá hópa, sem síst geta mætt áhrifum hærri verðbólgu, með ýmsum stuðningsaðgerðum stjórnvalda, eins og þegar er hafið með hækkun vaxtabóta og barnabóta. Í áætluninni er líka með skýrum hætti forgangsraðað í þágu heilbrigðiskerfisins og almannatryggingakerfisins þar sem ekki er gerð aðhaldskrafa. Það þýðir að 12 milljarðarnir sem bætt var inn í heilbrigðiskerfið um síðustu áramót eru komnir til að vera. Sem formaður velferðarnefndar hef ég fylgst með vinnunni í heilbrigðiskerfinu og legg mikla áherslu á að við getum haldið áfram öllum þeim góðu verkum sem nú er unnið að.

Herra forseti. Yfirlýst ástæða þessa ríkisstjórnarsamstarfs frá 2017 var að vernda stöðugleika og bjarga heilbrigðiskerfinu. Við ræðum á eftir meint afrek stjórnvalda í efnahagsmálum en hér er ný örsaga úr heilbrigðiskerfinu: Ung kona slasast illa erlendis. Eftir nauðsynlega meðferð er hún flutt heim í faðm heilbrigðiskerfisins okkar, úrvinda og algerlega ósjálfbjarga en þakklát fyrir að vera komin heim í öryggið, í faðm heilbrigðiskerfisins. En það tók ekki nema örfáa klukkutíma fyrir þá öryggistilfinningu að hverfa. Lýsing konunnar er martraðarkennd: Við komuna á Landspítalann var maðurinn hennar beðinn um að gera sig gagnlegan og tæma þvagpokann. Ástandið væri nefnilega nákvæmlega eins og því hafi verið lýst í sketsum áramótaskaupsins: Læknaðu þig heima. Konan segir: Ég hafði þrisvar staðið upp frá því að ég fór í víravirkisaðgerðina á mánudag og í hvert skipti með helvískan dúndrandi slátt, þrýsting og verk niður fótinn sem má á engum tímapunkti stíga í eða snerta nokkuð. Konunni var fljótlega sagt að það væri best að hún færi heim. Fæ ég þvaglegginn heim? Nei, fólk er ekki sent heim með þvaglegg. Get ég fengið ráðgjöf um hvernig ég ber mig að heima? Nei, það er enginn sjúkraþjálfari í húsi. Samt vildi konan ekki vera þarna lengur, fannst hún ekki örugg. Fjölskyldan fór að redda hlutum sem þurftu að vera til staðar á heimilinu og eftir að hafa skriðið upp tröppurnar heima hjá sér lagðist konan í rúmið stjörf af þreytu en með gæsahúð af öryggi, sloppin. Herra forseti. Þetta kerfi er ekki boðlegt neinum, ekki sjúklingum, ekki aðstandendum og alls ekki starfsfólki. Og ég spyr: Eru stjórnvöld einfaldlega hætt við yfirlýstan björgunarleiðangur sem mikið var talað um fyrir sex árum?

Virðulegi forseti. Mér hafa að gefnu tilefni verið mjög hugleikin öryggismál á Austfjörðum. Í gær átti sér stað umfangsmesta rýming í þéttbýli frá eldgosinu í Heimaey árið 1973 en 800 einstaklingar voru fluttir frá heimilum sínum á Seyðisfirði. Undanfarna daga og vikur hafa veðurskilyrði raskað daglegu lífi Austfirðinga. Snjó- og aurskriðuhætta á Seyðisfirði og víðar ásamt þungum snjóum hafa skapað hættuleg skilyrði sem leiddu til þess að bærinn var rýmdur. Það er algengt að veðurofsi og þungir snjóar trufli verulega samgöngur bæði á Fagradal og á Fjarðarheiði. Með breytingum á veðurfari vegna hamfarahlýnunar hefur hættan aukist svo um munar á svæðinu. Aurskriðurnar sem féllu úr Nautaklauf og víðar á Seyðisfirði í desember 2020 eru til marks um það. Seyðfirðingar hafa lengi búið við ótryggar og óöruggar samgöngur. Til stóð að bjóða út Fjarðarheiðargöng síðsumars 2022. Ekki varð af þeim áformum en á fjárlögum ársins í ár voru göngin kynnt sem eitt helsta samgönguverkefni ársins 2023. Áætlaður byggingartími er sjö ár og nokkur óvissa ríkir um fjármögnunina. Það er alveg ljóst að á meðan snjó kyngir niður langt fram á vor ár hvert og Fjarðarheiðin er ófær og snjóhengjur og skriðuföll ógna öryggi íbúa þurfum við að gera miklu betur og leggja allt kapp á að flýta gerð ganganna. Að lokum vil ég þakka viðbragðsaðilum þeim sem stóðu að rýmingu í gær fyrir vel unnin störf.

Virðulegur forseti. Málefni héraðsskjalasafna, nánar tiltekið Borgarskjalasafns, hafa verið fyrirferðarmikil í umræðunni undanfarið. Þetta mál er allt hið furðulegasta. Hvernig meiri hluti borgarstjórnar Reykjavíkur getur nær umræðulaust lagt niður Borgarskjalasafnið og allt það starf sem þar er unnið er mér fyrirmunað að skilja, og það á grundvelli skýrslu frá einu endurskoðunarfyrirtæki. Tölurnar sem hafa verið nefndar í þessu samhengi, ýmist sem kostnaður borgarbúa við áframhaldandi rekstur skjalasafnsins í núverandi mynd nú eða þær milljónir sem kynnu að sparast við sameiningu þess við Þjóðskjalasafn Íslands, eru bara hluti upplýsingaóreiðunnar sem fylgir þessari ákvörðun meiri hlutans í borginni. En enn síður skil ég þessa ákvörðun með tilliti til óumdeilds mikilvægis skjalasafna í upplýstu lýðræðissamfélagi. Fræða- og vísindafólk innan hug- og félagsvísinda, sem hefur tjáð sig í þessari umræðu, hefur bent á hversu vanhugsuð þessi ákvörðun er og hversu freklega er vegið að þeim sem treysta á skjalasöfn í rannsóknum sínum. Skjalasöfn eru útverðir upplýsinga og lýðræðis. Eðlilegt aðgengi að upplýsingum dregur úr spillingu í hvaða formi sem er. Ég held þetta sé okkur öllum ljóst. Mér þætti því vænt um að heyra rökstuðning þingmanna, t.d. Pírata og Samfylkingar, fyrir þessari ákvörðun kollega þeirra í meiri hluta borgarstjórnar. Styður þessi ákvörðun á einhvern hátt hugsjónir og grunngildi þessara stjórnmálaflokka sem gefa sig út fyrir, eins og ég hef skilið það, upplýsta umræðu og lýðræðisleg vinnubrögð?

Virðulegi forseti. Fjármálaáætlun verður rædd hér í dag. Ríkisstjórnin hefur sameinað krafta sína og leggur nú fram áætlun sem ætti að slá á frekari vöxt verðbólgunnar. Ríkisfjármálum hefur verið beitt með markvissum hætti með auknu aðhaldi, tekjuöflun og frestun framkvæmda. Allt eru þetta þekkt verkfæri í hagkerfinu. Þetta hljómar kannski ekki vel í eyrum fólks en góðu fréttirnar eru þó þær að á sama tíma á að standa vörð um mikilvæga grunnþjónustu eins og velferðarþjónustu og heilbrigðisþjónustu sem hefur verið efld og staðið með á undanförnum árum. Það á að standa sérstaklega með þeim hópum sem erfiðast eiga með að mæta áhrifum verðbólgunnar. Virðulegi forseti. Í gær bárust þær ánægjulegu fréttir að búið væri að landa samningum um framkvæmd 700 liðskiptaaðgerða á þessu ári. Með þessum samningi mun afkastageta heilbrigðiskerfisins nýtast betur og leiðir það til þess að biðtími sjúklinga eftir þessari mikilvægu þjónustu styttist. Þótt eitt aðalmarkmiðið sé að nýta betur afkastagetu heilbrigðiskerfisins þá snúast þessir samningar ekki síst um að jafna aðgengi einstaklinga að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, hefur svo sannarlega látið hendur standa fram úr ermum og gengið í verkin. Biðlisti í liðskiptaaðgerðum hjá opinberum heilbrigðisstofnunum taldi í upphafi árs 2.000 manns. Þeir sem hafa beðið á þeim lista þekkja hversu erfitt það er að hafa liðið mikla vanlíðan og margir hverjir hafa verið frá vinnu vegna þessa í langan tíma með tilheyrandi afleiðingum. Samningum um fjölgun liðskiptaaðgerða sem og aðrir samningar sem hafa verið gerðir um kaup á aðgerðum vegna endómetríósu skila betri líðan hjá þúsundum einstaklinga. Í framlagðri fjármálaáætlun er stefnt að því að áfram verði unnið að lækkun greiðsluþátttöku sjúkratryggðra einstaklinga í heilbrigðisþjónustu ásamt því að gera hana skilvirkari. Við hljótum að geta fagnað því. Gleðilega páska.

Hæstv. forseti. Ár eftir ár eru um þúsund börn án vistunarpláss í Reykjavík og sífellt fleiri fjölskyldur horfa nú ráðþrota til ríkisstjórnarinnar um að brúa bilið fyrir meiri hlutann í Reykjavík með lengingu fæðingarorlofsins. Það er tímabært að skoða lengingu fæðingarorlofsins en það verður að vera á forsendum þess að auka valfrelsi foreldra og það má aldrei gefa afslátt af því, því að rýmkun fæðingarorlofsins er ekki að fara að leysa leikskólavandann. Jafnvel í þeim löndum í kringum okkur sem hafa rýmstan tíma í fæðingarorlofi taka flestar fjölskyldur sér um 12 mánuði í orlof. En í þessum löndum er öllum börnum sem vilja tryggt leikskólapláss við 12 mánaða aldur þótt fæðingarorlofstíminn sé svona rúmur, sem segir okkur það að þegar fjölskyldur hafa raunverulegt val velja þær langflestar að fara út á vinnumarkaðinn upp úr eins árs aldri barnsins þótt sannarlega sé ágætlega stór hópur í orlofi jafnvel til 18 mánaða og enn aðrir aðeins lengur. Valfrelsið er hreyfiafl framfara og að berjast fyrir því er eilífðarverkefni okkar Sjálfstæðismanna og við höfum talað fyrir því að hækka fæðingarorlofsgreiðslurnar og auka val fólks í ráðstöfun orlofsins. Þetta er vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn treystir fólki og fjölskyldum fyrir því að ráða eigin fjölskyldulífi. Í dag hafa foreldrar lítið sem ekkert val og afleiðingarnar eru ömurlegar. Fólk er að lenda í fjárhagskröggum, hefur misst vinnuna jafnvel eða hefur þurft að segja henni upp og jafnvel misst húsnæði sitt líka. Þá er ómæld afturförin í jafnréttisbaráttunni. En þegar við Sjálfstæðismenn í borgarstjórn lögðum fram tillögu um heimgreiðslur eða foreldrastyrki til fjölskyldna sem fastar voru á biðlistum, felldi meiri hlutinn tillöguna og kallaði hana m.a. kvennagildru. Samflokksmenn þeirra hér segjast vera að lengja fæðingarorlofið, en hver er munurinn á því og foreldrastyrkjum á meðan meiri hlutinn í borginni 

Hæstv. forseti. Aldursfordómar byggja á neikvæðum viðhorfum og gildum sambærilegum og kynþáttafordómar og kynjafordómar. Vegna aldursfordóma eru reynsla, þekking og vitsmunir hinna eldri ekki metin í starfsumsóknum vegna aldurs. Þetta viðhorf er í sókn. Um 1.800 manns sem komin eru yfir fimmtugt eru í atvinnuleit á skrá Vinnumálastofnunar og mörg þeirra hafa verið það í ár eða lengur. Það eru mýmörg dæmi um að starfsumsóknir fólks sem er orðið fimmtugt eða eldra, séu hunsaðar um leið og kennitalan ein birtist á fyrstu síðu umsóknar um starf. Það er ekki einu sinni litið á starfsferilskrána, bara kennitöluna - bara kennitöluna. Kennitalan er einfaldlega ekki rétt. Eigum við að tala um íslensku kennitöluna? Það er varla hægt að sanna tilveru sína við afgreiðslu í opinberum stofnunum nema segja stundarhátt hver er kennitalan þín er; hvað þú ert gamall. Nafn þitt skiptir engu. Það eru til margar aðferðir við að búa til kennitölur. Sú aðferð sem hefur verið notuð á Íslandi byggir á fæðingardegi og fæðingarári viðkomandi. Það er bara ekkert náttúrulögmál að kennitölukerfið sé byggt upp eins og íslenska kennitöluaðferðin, sem hefur beinlínis stuðlað að og eflt aldursfordóma, sérstaklega á vinnumarkaði. Er ekki kominn tími til að við horfumst í augu við það? Er ekki kominn tími til að við búum til nýtt kennitölukerfi sem styður ekki við aldursfordóma? Það liggur mikill auður í eldra starfsfólki. Látum ekki tíu talna röð verða til þess að hæfu og reynslumiklu fólki sé sópað burt af vinnumarkaðinum. Vinnum gegn aldursfordómum, endurskoðum kennitölukerfið.

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða fjármálaáætlunina frá sjónarhóli þingmanns sem hefur alla ævi starfað í einkageiranum. Ég tel hollt að líta á rekstur ríkisins eins og að það væri Ísland ehf. eða besta landi í heimi ehf. Hluthafarnir eru kjósendur, þingmenn eru stjórnarmenn og ráðherrar eru framkvæmdastjórar og einn þeirra er forstjóri. Það fyrsta sem ég myndi reka augun í er að það eru 12 framkvæmdastjórar í þessu litla fyrirtæki en þeir eru með 1.000 manns í vinnu bara í yfirstjórn. Svo vekur athygli að gert er ráð fyrir hallarekstri í tíu ár í röð, sem myndi setja hvaða fyrirtæki sem er í gjaldþrot. Nú er ríkissjóður rekinn með 120 milljarða halla á ári, 330 milljónir á dag, 14 milljónir á klukkustund. Bara á meðan þessi þingfundur stendur aukast skuldir ríkisins um 100 milljónir sem eru teknar að láni á hæstu vöxtum á Vesturlöndum. Börnin okkar greiða síðan þessar skuldir á hæstu húsnæðisvöxtum á Vesturlöndum. Virðulegi forseti. Ég vil þó geta þess að það er margt vel gert í þessum rekstri: Sameining skattumdæma og sýslumanna, Stafrænt Ísland og flutningur ríkisstarfsmanna í opin rými. En þar með er sagan sögð. Ljóst er að það er ekki boðlegt lengur að skattleggja almenning meira, enda erum við skattpíndasta þjóð á Vesturlöndum að Svíþjóð undanskilinni. Að mínu mati mætti reyndar skattleggja auðlindirnar aðeins meira enda fáar þjóðir eins gjafmildar á auðlindir og Íslendingar. En hvað þarf að gera? Það þarf að minnka yfirbyggingu ríkisins í þessu smáríki miklu meira en boðað er í þessari áætlun. Þar er af nægu að taka, alls staðar eru sparnaðarmöguleikar. Einkarekið fyrirtæki væri löngu búið að grípa í bremsurnar og breyta rekstrinum. Það gengur ekki lengur að Seðlabankinn sé á bremsunum meðan ríkissjóður er með bensíngjöfina í botni. Prófið þetta á bílnum ykkar. Viðreisn hvetur til þess að þessu verði breytt og við erum reiðubúin til samstarfs um þetta brýna mál.

Virðulegi forseti. Í vikunni legg ég fyrir Alþingi tvö ný lagafrumvörp. Frumvörpin eru bæði til þess fallin að auka frelsi einstaklinga, sannkölluð frelsismál. Hið fyrra er frumvarp þar sem lagt er til að miða skuli öll aldursskilyrði laga við 18 ára aldur. Víða í lögum er að finna svokölluð aldursmörk, þ.e. skilyrði um að einstaklingur hafi náð ákveðnum aldri áður en hann getur notið ákveðinna réttinda, öðlast ákveðin leyfi o.s.frv. Að mati flutningsmanna á að miða við sjálfræðis- og fjárræðisaldur. Hið seinna er frumvarp sem heimilar bardagaíþróttir, en undir þær falla t.d. MMA og hnefaleikar. Það er mat flutningsmanna að rök standi ekki fyrir því að skerða frelsi einstaklingsins til að iðka þá íþrótt sem honum hugnast. Jafnframt ber að hafa í huga að bannið skerðir atvinnufrelsi sem nýtur verndar 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Helstu rök gegn málinu er það heilsutjón sem einstaklingar geti hlotið af keppni í bardagaíþróttum. Það er ekki hægt að vísa þessu alfarið á bug en hægt er að benda á að með því að viðurkenna íþróttina sem löglega er fyrst hægt að grípa til annarra úrræða til að grípa þá sem heilsutjón af sportinu hljóta. Skilyrði er sett í frumvarpinu um að viðeigandi öryggi sé tryggt keppendum. Þess utan glíma íþróttamenn í öllum öðrum íþróttum við alls konar meiðsli og verður að nefna sérstaklega boltaíþróttir þar sem hætta er á ítrekuðum höfuðhöggum. Einstaklingar sem ákveða að æfa og keppa í bardagaíþróttum eru fullfærir um að gera sér grein fyrir þeirri áhættu sem fylgir en við hin þurfum kannski að fara að átta okkur á fjölmörgum kostum íþróttanna. Það er viðeigandi að leggja fram tvö frelsismál og vekja athygli á þeim hér í dag þegar við ræðum fjármálaáætlun síðar því að ekki er gert ráð fyrir því að málin hafi neikvæð áhrif á ríkissjóð heldur einmitt þvert á móti.

Herra forseti. Ég fagna því sannarlega að í fjármálaáætlun þeirri sem rædd verður hér síðar í dag sé gert ráð fyrir auknum tekjum af fiskveiðiauðlindinni þótt það verði að vísu ekki fyrr en eftir tvö ár. Að mínu mati er verið að færa stórútgerðinni auðlindina okkar á silfurfati fyrir slikk. Í fjármálaáætluninni er vísað í nefndir sem starfað hafa undir yfirskriftinni Auðlindin okkar. Síðastliðna mánuði hef ég fyrir hönd Samfylkingarinnar setið í fjölmennustu nefndinni, sem hæstv. matvælaráðherra hefur skipað um fiskveiðiauðlindina. Á síðasta fundi nefndarinnar var rætt um stóru ágreiningsmálin, um arðinn af auðlindinni og hvert hann eigi að renna og um samþjöppun í greininni. Ef dæma má skoðanaskipti í þeirri nefnd er langt í land að sátt náist um þessi hagsmunamál greinarinnar og þjóðarinnar. Auðlindarentan er óumdeilanlega mjög mikil í sjávarútvegi á Íslandi. Eignasöfnun eigenda íslenskra sjávarútvegsfélaga á síðasta áratug er ein af birtingarmyndum þess. Vísbendingar eru um hvers virði útgerðirnar sjálfar telja kvótann vera, t.d. leigja útgerðir frá sér kvóta á um 400 kr. kílóið á þorski en greiða sjálfar veiðigjald upp á rétt um 19 kr. kílóið. Við deilum um reikniregluna sem veiðigjaldið er reiknað út frá, deilum um viðmið og hlutföll og hvort bókhaldsbrellum eða skattalegri hagræðingu sé beitt hjá útgerðum sem vilja greiða sem minnst fyrir auðlindina. Ég tel að sátt náist ekki nema veiðigjöldin verði byggð á markaðslegum forsendum. Útboðsleið, sem við í Samfylkingunni teljum bestu leiðina í þessum efnum, myndi stuðla að þróun virkra markaðsviðskipti með aflahlutdeildir og bæði auka sveigjanleika sjávarútvegsins og gefa skýrar vísbendingar um það hvers virði auðlindin væri útgerðinni. Ég tel að annað sé fullreynt.

Forseti. Hvað er tengslaröskun? Tengslaröskun er skilgreind í ICD-10-sjúkdómaflokkunarkerfinu sem svörunartengslaröskun sem er röskun sem getur einungis komið fram vegna félagslegrar vanrækslu í bernsku, sem þýðir með öðrum orðum að barnið hafi skort viðeigandi umönnun. Afhömluð tengslaröskun er aðallega greind hjá börnum sem hafa fengið umönnun margra aðila í frumbernsku, t.d. ættleidd börn. Í svari frá heilbrigðisráðherra um tengslaröskun segir: „Svörunartengslaröskun er mun algengari en hin. […] Mikil skörun er milli tengslaröskunar og annarra raskana og oft erfitt að greina á milli einhverfurófs- og tengslaraskana þar sem um er að ræða svipuð einkenni og vandamál hlutaðeigandi barna.“ Samkvæmt upplýsingum frá barna- og unglingageðdeild Landspítala hafa samtals 78 börn verið greind með tengslaröskun frá árinu 2002 og tvö hjá Geðheilsumiðstöð barna en sjálfstætt starfandi sérfræðingar í barna- og unglingageðlækningum greina einnig tengslaröskun og við höfum ekki tölur yfir þau börn sem eru greind á einkastofum. Ástæðan fyrir því að ég er að tala um þetta er vegna svipaðra einkenna hjá börnum með tengslaröskun og börnum með einhverfu. Einn hópurinn fær fötlunargreiningu en ekki hinn. Einn hópurinn fær stuðning út í samfélagið en ekki hinn. Sérfræðingar eiga erfitt með að greina á milli þessara raskana en það eru þau börn sem eru vanrækt sem fá þessa greiningu. Það er sagan sem gerir það að verkum að þau eru líklegri til að fá þessa greiningu og fá mögulega ekki þjónustu sem þau þurfa til að vaxa og dafna í samfélaginu. Forseti. Ég er efins um að tengslaröskunargreining hjálpi þessum viðkvæma hópi. Það þarf að finna nýjar lausnir á þessu svo börn með tengslaröskun fái alltaf þjónustu við hæfi.

Herra forseti. Í dag er dagur sýnileika trans fólks, dagur sem við getum notað til að fagna trans fólki og þeirra fjölbreytileika og góður dagur til að sýna stuðning við þau í verki, til að sýna þeim ást og kærleika, til að veita þeim það pláss sem þau eiga skilið. Lög um kynrænt sjálfræði voru stórt skref í þessa átt og viðurkenndu tilverurétt trans fólks á hátt sem ekki hafði verið gert áður. En við verðum að horfast í augu við það að þeim hefur ekki verið framfylgt sem skyldi. Við erum enn þá að berjast við það að kerfið tekur t.d. nafnabreytingum og einföldum atriðum, eins og útgáfu vegabréfa, ekki með hætti sem þjónar trans fólki nægilega vel og enn er ekki búið að skera á hnútinn varðandi aðgang trans fólks að ýmsu almannarými, eins og salernum og búningsaðstöðu. Drög að hollustuháttareglugerð, sem nauðsynleg er til að ná því fram, voru kynnt fyrir ári. Það átti að skrifa undir þau í lok febrúar sl. en enn bólar ekki á neinu frá ráðuneytinu. En kannski er ein stærsta brotalömin aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Mig langar að vitna hér í viðtal sem birtist í síðasta eintaki Heimildarinnar, þar sem var rætt við Bríeti Blæ Jóhannsdóttur, sem grínaðist með það þegar hún sótti um kynleiðréttingu 26 ára að hún myndi bíða til þrítugs. Hún er að verða 29 ára núna og bíður enn. Af því að við festum okkur kannski stundum í tæknilegu atriðunum, þá langar mig að lesa hér upp hvað þessi bið þýðir fyrir einstakling, með leyfi forseta: „Ég er að eyða árunum af lífi mínu, þar sem ég á að vera að deita, láta brjóta í mér hjartað, brjóta önnur hjörtu, stunda kynlíf á óábyrgan hátt og elska, í að bíða. Lífið mitt er stopp og er búið að vera það lengi, ég er svo löngu tilbúin að halda áfram og gera eitthvað annað.“ Trans fólk er náttúrlega eins og allt annað fólk. 

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tækifærið hér í dag til að benda á alvarlega stöðu á Austurlandi sem ekki hefur farið fram hjá neinum hér á landi. Mikið óvissu- og hættuástand hefur verið undanfarna daga vegna gríðarlegrar úrkomu á Austurlandi og þeirrar lífshættu sem skapast vegna snjóflóða. Snjóflóð hafa fallið í byggð á órýmt húsnæði þar sem engar varnir voru fyrir snjóflóðum. Ég vil nota tækifærið og benda á mikilvægi þess að fjármagn verði sett í nauðsynlegar varnir í Neskaupstað þar sem vantar varnargarð sem var kynntur samfélaginu fyrir stuttu og hefði þurft að vera kominn upp, en núverandi varnargarðar í Neskaupstað hafa sannað gildi sitt. Það er mikilvægt og nauðsynlegt að halda áfram að tryggja heimili fólks, tryggja byggðina. Eftir skriðuföllin á Seyðisfirði 2020 hefur gríðarleg vinna farið fram við að hanna varnargarða í þéttbýli til að verja byggðina en svo er það alltaf niðurstaðan að það vantar fjármagn. Við verðum að finna fjármagn sem tryggir byggðina á Seyðisfirði og í Neskaupstað. Við verðum að tryggja heimili fólks og þar með öryggi þess og við hljótum öll að vera sammála um það. Einnig vil ég koma inn á samgöngur á Austurlandi, sérstaklega á þessum tímum. Vegna þessarar gríðarlegu úrkomu lokuðust samgönguleiðir, bæði Norðfjarðargöng og Fjarðarheiðargöng. Það gengur ekki að fólk sé innilokað í lífshættu í sinni byggð dögum saman við þessar aðstæður. Við erum komin aftur til sjósamgangna og við hljótum að sjá að það er ólíðandi. Það er ekki hægt að sækja heilbrigðisþjónustu, veikt fólk er flutt með þyrlu, skipum - við verðum bara að gera eitthvað í þessu. Við verðum að koma á öflugum samgöngum á Austurlandi svo að við séum ekki í sjósamgöngunum. Við verðum að tryggja samgöngur þannig að ávallt sé tryggð undankomuleið  Ég ætlaði að hafa ræðuna mína lengri en ég næ því ekki. Ég vil bara bera fram þakkir til þeirra sem hafa staðið vaktina og staðið vörð um líf og heilsu fólks.

Virðulegur forseti. Ég kem enn og aftur hér upp og virka eins og illa rispuð grammófónsplata á 99 snúningum, alltaf í sama farinu. Frá því 11. nóvember hef ég verið með fyrirspurn hjá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sem er ósvarað. Ég veit ekki hvort það er svona erfitt að svara þessari fyrirspurn síðan í nóvember en eitthvað stendur þetta í þeim. Ég er að koma, held ég, í þriðja eða fjórða skiptið hérna upp til að biðja um að eitthvað verði gert í þessum málum, að maður þurfi ekki að bíða hérna mánuðum saman eftir svari sem skilar sér jafnvel ekki. En ég vona, og ég sé að hann kinkar kolli, að hann sjái til þess að svara fyrirspurninni.

Virðulegi forseti. Okkur hefur verið tíðrætt um samskipti framkvæmdarvalds og löggjafarvalds að undanförnu og ekki að ósekju. Það er greinilegur ágreiningur um hvernig þeim samskiptum skuli háttað. Við höfum verið að upplifa lögfræðilegar skylmingar hér í ræðustól um þetta atriði og ég er í raun engu nær eftir þau hjaðningavíg. Á framkvæmdarvaldið að fylgja einhverjum reglum þegar þingnefndir eða þingmenn leita eftir upplýsingum eða getur framkvæmdarvaldið bara sjálft ákveðið hvenær og hvort svarað er? Ástæðan fyrir þessum hugrenningum mínum er sú að ég á inni fyrirspurn frá 5. desember á síðasta ári til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og mig er farið að lengja eftir svari. Eftir nokkra daga eru liðnir fjórir mánuðir frá því að þessi fyrirspurn var sett fram og ekkert bólar á svari. Forseti. Hvaða reglur eiga að gilda um þessi samskipti? Er það framkvæmdarvaldið sem ákveður það?

Herra forseti. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanna sem hingað hafa komið vegna sinnuleysis ráðherra við að svara einföldum fyrirspurnum. Ég bíð enn þá, komið á fimmta mánuð, eftir svörum við fyrirspurnum frá fjórum ráðherrum um sama efni, harla einfalt myndi maður ætla, um fjölgun starfsfólks og embættismanna í tíð ráðherra. Þetta er efni sem skiptir máli, t.d. vegna umræðunnar í dag, umræðunnar um fjármálaáætlun. Hvernig er ríkisstjórn Íslands að haga málum þegar kemur að útgjöldum, fjölgun starfsfólks, fjölgun embætta, bákninu? Við vitum auðvitað að þau þurftu að fjölga ráðuneytum til að geðjast öllum eftir kosningar, gjörsamlega að óþörfu, en við þurfum líka að vita hvað það hefur kostað. Við fengum áætlun hæstv. fjármálaráðherra en við vitum nú 

Virðulegi forseti. Ég kem hérna í sömu erindagjörðum og aðrir sem hér hafa tekið til máls. Ég er með 66 daga gamla fyrirspurn til innviðaráðherra um samráð starfshóps um endurskoðun húsaleigulaga við hagaðila og þrjár 56 daga gamlar fyrirspurnir, tvær þeirra eru til fjármála- og efnahagsráðherra um stimpilgjöld og verðbætur útlána innlánsstofnana og svo ein til félags- og vinnumarkaðsráðherra um greiðsluaðlögun einstaklinga. Mér finnst þetta frekar langur tími og myndi gjarnan vilja fá svör sem allra fyrst.

Forseti. Fjármálaráðherra sagði hér í gær að það væri ekki hægt að senda inn fyrirspurn nema gögnin væru til. Hæstv. forseti sagði hér áðan að fyrirspurnir væru skoðaðar í hverju tilviki fyrir sig. Það er þá orðið rosalega vandræðalegt ef búið er að skoða fyrirspurninaa, senda hana á framkvæmdarvaldið, þar sem gögnin eiga að vera til, og fyrirspurnirnar liggi þá þar inni í rúmlega hundrað daga eða lengur. Er það ekki dálítið ankannalegt? Pælum í því aðeins. Það er þá, samkvæmt forseta hér áðan, búið að skoða fyrirspurnina og spyrja: Eru þetta upplýsingar sem eru til, getum við tekið þær saman? Ókei, sendum hana áfram. Stjórnvöld taka við henni. Jú, við eigum ýmis gögn til en við ætlum að geyma fyrirspurnina í nokkra mánuði áður en við svörum henni. Þetta gengur ekki upp, það hljóta allir að sjá það. Í einhverjum tilvikum er vissulega um stórar fyrirspurnir að ræða þar sem þarf að púsla saman og gera útreikninga og búa til nýjar upplýsingar. Ég spyr hæstv. forseta aftur: Er einhver stefnubreyting þarna á ferð?

Forseti hefur ekki boðað neina stefnubreytingu hvað þetta varðar og telur nú kannski að hv. þingmaður sé að lesa fullmikið í ummæli forseta hér áðan þar sem aðalsvarið gekk út á það að forseti ætlaði ekki að svara lögspurningum af þessu tagi svona alveg án fyrirvara.

Frú forseti. Ég vil bara að koma hérna upp og taka undir með hv. þingmönnum og ýta svolítið eftir fyrirspurn sem ég lagði fram 11. október á síðasta ári. Hvað er langt síðan? Það eru einhverjir mánuðir þannig að ég væri rosalega til í að fá svar við þessu. Mér finnst það mjög mikilvægt málefni og ég vona bara að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra geti ýtt á eftir þessu, það væri rosa gott. Það er mjög mikilvægt að fá svör við fyrirspurnum.

Herra forseti. Þann 9. nóvember sl. sendi ég fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um endurviðtökusamninga. Hvað er það? Jú, það eru samningar sem íslenska ríkið gerir við önnur ríki, t.d. um endurviðtöku fólks sem ekki hefur hér heimild til dvalar. Hvers vegna spurði ég að þessu? Jú, vegna þess að ríkisstjórninni er svo annt um það að bæta þennan málaflokk og leysa þau vandamál sem skapast þegar einstaklingar fá synjun um dvalarleyfi en annaðhvort telja sig ekki geta farið aftur til baka eða vilja það ekki af einhverjum ástæðum. Þessari fyrirspurn hefur ekki verið svarað. Samkvæmt þingskapalögum þá á ráðherra almennt að svara fyrirspurnum innan tveggja vikna. Það eru liðnir 142 dagar, tíu sinnum þeir dagar sem ráðherra að jafnaði hefur. Miðað við umræður hér í gær þá hljóta þessar upplýsingar að vera annaðhvort ekki til vegna þess að Alþingi virðist ekki eiga rétt á upplýsingum sem eru ekki tilbúnar og hægt að rétta því, miðað við túlkun alþingismanna á lögum um þingsköp Alþingis, eða 

Forseti. Í framhaldi þess sem forseti sagði hérna áðan, að forseti væri ekki að skera úr um lögfræðileg álitaefni varðandi fyrirspurnir þingsins til framkvæmdarvaldsins, þá velti ég því fyrir mér hver annar getur skorið úr um það. Ég hefði haldið að það væri frekar auðvelt fyrir forseta að svara spurningunni hvort þingmenn geti sent inn fyrirspurnir og nefndir sent inn fyrirspurnir hvort sem gögnin séu til eða ekki. Er það virkilega þannig að nefndir geti ekki sent inn gagnabeiðni eða upplýsingabeiðni til framkvæmdarvaldsins ef það þarf að búa til gögnin? Er þetta ekki rosalega einföld spurning um hvaða lögfræðilega álitaefni eru þarna undir? Í alvörunni? Ef forseti getur ekki svarað þessu, hver getur þá svarað þessu?

Forseti sker auðvitað úr ef undir hann er borið álitaefni. En almennum lögspurningum af því tagi, sem forseti taldi reyndar að væru svona almenns eðlis, svarar forseti ekki af forsetastóli alveg án fyrirvara ef svo ber undir. En hins vegar gilda auðvitað þingsköp og það er full ástæða til að minna hæstv. ráðherra á að frestir samkvæmt þingsköpum til að svara fyrirspurnum þingmanna eru í gildi og þingmenn eiga rétt á því að fá þau svör sem ráðuneytið getur veitt við þeim fyrirspurnum sem lagðar hafa verið fram. Eftir sem áður verður fyrirkomulagið með þeim hætti að þingfundaskrifstofa eða skrifstofa Alþingis mun ganga á eftir því við ráðuneyti að fyrirspurnum sé svarað.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að þegar framkvæmdarvaldið virðir ekki tilskilinn frest í þingskapalögum þá er verið að hamla störfum okkar hér á þingi. Þetta eru alla jafna fyrirspurnir sem hafa eitthvað að gera með m.a. þingmál sem eru í vinnslu, mál sem beðið er eftir frá ríkisstjórninni og ástandið í samfélaginu almennt. Þegar líða kannski margir mánuðir án þess að fyrirspurnum sé svarað þá er það nú oft þannig að á endanum rýrir það gildi fyrirspurnarinnar sjálfrar og svaranna. Þingið hefur kannski ósköp lítið að gera við þessi svör mörgum mánuðum seinna. Því hamlar þetta störfum okkar hér á löggjafarþinginu og ég vil bara velta því upp, og ég myndi kannski beina því sérstaklega til hæstv. forsætisráðherra ef hún væri hér í salnum, hvort það sé ástæða til þess, fyrst ráðuneytin og ráðherrar sjá ekki ástæðu til að virða þessi viðmið í þingskapalögum, 

Herra forseti. Ég hef áhyggjur af því að hv. þingmenn hér inni, fyrst og fremst þeir sem mynda meiri hluta, átti sig ekki á alvarleika málsins sem varð hér í gær. Það sem gerist, er að fram kemur álit frá Alþingi sjálfu, skrifstofu Alþingis, um það hvað lög um þingsköp Alþingis þýða. Í gær komu þingmenn meiri hlutans upp hver á fætur öðrum og verja hæstv. dómsmálaráðherra, sem samkvæmt téðu minnisblaði hefur augljóslega brotið lög um þingsköp Alþingis, og hv. þingmenn vilja einfaldlega vera ósammála téðu minnisblaði, mæla á annan veg og lesa lög um þingsköp Alþingis með öðrum hætti. Mig langar til að spyrja hæstv. forseta hvernig þingið eigi að bregðast við í þessari stöðu. Það er komin upp mikil óvissa um það hvernig eigi að túlka lög um þingsköp Alþingis þegar Alþingi er ekki sammála sjálfu sér. Svo langar mig til að spyrja hv. þingmenn meiri hlutans hvort þau telji sig vera þingmenn sem hafa hlutverk sem þingmenn á grundvelli stjórnarskrárinnar, 

Varðandi túlkun þingskapa, þá er það á endanum forseti sem sker úr um ágreining um túlkun þingskapa.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hérna upp einfaldlega til að taka undir með þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Ég sé ekki að stjórnarþingmenn séu að tjá sig um þetta. Það er svo veigamikið gangverk þingsins að geta beitt þessu verkfæri, að geta beitt fyrirspurnum og auðvitað líka að fá svör. Ég verð að segja að mér finnst þetta seinna kjörtímabil ríkisstjórnarinnar fela í sér ákveðna hnignun gagnvart því hvernig komið er fram við Alþingi Íslendinga. Ég biðla til forseta Alþingis að sýna það í verki að hann sé forseti þingsins, að hann standi með þinginu þannig að hann beiti sér og beiti sér af þunga, þannig að ráðherrar ríkisstjórnarinnar hætti að komast upp með það trekk í trekk að einfaldlega að svara ekki spurningum frá Alþingi Íslendinga.  
            

Hæstv. forseti. Ég er hingað kominn til þess í fyrsta lagi að þakka hv. velferðarnefnd fyrir að afgreiða þetta mál, sem við greiðum hér atkvæði um, hratt og vel. Það er mjög mikilvægt að við eflum þá starfsemi sem snýr að þjónustu við innflytjendur, ekki síst flóttafólk. Ég vek sérstaklega athygli á því að við erum hér líka að festa í sessi, sem er stórt landsbyggðarmál, að Vinnumálastofnun reki þjónustumiðstöðvar um allt land. Það mun ekki bara styrkja starfsemi Vinnumálastofnunar eins og hún var áður en þessar tvær stofnanir sameinast heldur líka gera okkur kleift að taka enn þá betur utan um innflytjendur alls staðar á landinu með þessari breytingu. Ég vil þakka nefndinni aftur fyrir vel unnin störf.

Herra forseti. Hér er um að ræða sameiningu og breytingu sem ég tel vissulega til bóta og ég styð. En þessi sameining er hins vegar frekar stórt mál og æskilegast hefði verið, fyndist mér, ef mótvægisaðgerðir lægju fyrir og væru settar af stað ef sameiningin skilar ekki þessari skilvirkni sem við erum að vonast eftir með þessum lagabreytingum. Ef, og þá bara ef, þetta eykur óskilvirkni í nú þegar frekar óskilvirku kerfi þá hefur það vissulega íþyngjandi áhrif á það fólk sem sækir sér þjónustu sem þessar tvær stofnanir bjóða upp á. Þess vegna er ég á gulu í þessu en ég styð sameininguna. Hins vegar hefði auðveldasta lausnin verið bara að samþykkja þessa breytingartillögu sem var lögð fyrir í gær, sem var felld af stjórnarliðum, um að endurskoða stöðuna eftir eitt ár.

Í dag hefst fyrri umræða um fjármálaáætlun 2024–2028 með framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Á eftir ráðherra munu talsmenn allra þingflokka taka til máls. Rýmri ræðutímareglur gilda þannig að fjármála- og efnahagsráðherra hefur 20 mínútur í framsögu en talsmenn þingflokka hafa 15 mínútur hver. Veittur verður rýmri andsvararéttur við framsögu fjármála- og efnahagsráðherra, þ.e. að tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherra og hafa þeir tvisvar sinnum tvær mínútur hver og ráðherra tvisvar sinnum tvær mínútur til svara. Eftir ræður talsmanna eru venjulegar andsvarareglur í gildi þannig að fleiri en tveir þingmenn veita andsvör styttist ræðutíminn hjá hverjum og einum. Við lok umræðunnar í dag verður málinu frestað og fyrri umræðu um fjármálaáætlun fram haldið eftir páska.

Virðuleg forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka fyrir þann sveigjanleika sem þingið hefur sýnt við framlagningu málsins sem hefur tafist. Samkomulag tókst á endanum um að hefja umræðu um áætlunina í dag sem áður stóð til að kláraðist fyrir þessa helgi. En það leiðir af því að um afar umfangsmikla vinnu er að ræða sem staðið hefur yfir lengi og ég ætla aðeins í upphafi máls míns að velta upp þeirri spurningu í þinginu hvort við ættum mögulega að einfalda þetta verkefni með því að miða frekar við uppfærslur sem væru þá kannski aðeins umfangsminni, uppfærslur hverrar ríkisstjórnar á fjármálaáætlun eins og hún kemur fram fyrst eftir að kosið hefur verið. Eins og við erum að gera þetta í dag þá erum við nánast að vinna heildarskjalið upp frá grunni á hverju ári sem kallar á heilmikla vinnu, bæði í þinginu og í stjórnkerfinu, þannig að sumum er reyndar farið að líða eins og þeir séu í fjárlagagerð allt árið. Þessu vildi ég nú bara varpa fram hér áður en ég hef kynningu á skjalinu sjálfu og varðar atriði sem við höfum nægan tíma til að fjalla um. Ég geri ráð fyrir því að fjárlaganefnd muni hafa einhverja skoðun á þessu atriði og að við finnum góða leið til þess að varða veginn fram á við. Hér er ég mættur til að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 sem hefur verið dreift á þskj. 1398 og hún byggir í meginatriðum á gildandi fjármálaáætlun og fjármálastefnu fyrir árin 2022–2026. Í áætluninni felast skýr markmið: Í fyrsta lagi að styðja við Seðlabankann í því verkefni að tempra verðbólgu. Í öðru lagi að verja árangur síðustu ára við að byggja upp framúrskarandi lífskjör og kaupmátt. Í þriðja lagi að byggja undir áframhaldandi vöxt samfélagsins til framtíðar. Það má segja að góðu fréttirnar séu þessar: Við höfum náð miklum árangri við að draga úr halla ríkissjóðs. Í árslok 2021 var það markmið sett í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en árið 2026. Nú er útlit fyrir að í lok þessa árs verði markmiðinu þegar náð langt á undan áætlun. Gangi forsendur áætlunarinnar eftir munu skuldirnar í reynd hafa náð hámarki í lok síðasta árs og skuldahlutföllin eru miklu lægri en við áður óttuðumst. Gert er ráð fyrir að frumjöfnuður ríkissjóðs verði jákvæður í ár ólíkt því sem við gengum út frá þegar við samþykktum fjárlög fyrir árið. Það er þá í fyrsta sinn frá árinu 2019 en í því felst, eins og við vitum, að tekjur verða hærri en útgjöld. Þannig næst frumjöfnuður og við erum þá að undanskilja vaxtatekjur og gjöld. Áætlað er að frumjöfnuður verði jákvæður sem nemur um 24 milljörðum á árinu en verði ekki neikvæður um 50 milljarða eins og gert var ráð fyrir í fjárlögum þessa árs. Þetta er síðan stórt skref í átt að því að heildarjöfnuður verði aftur jákvæður undir lok áætlunartímabilsins. Að viðbættum vaxtajöfnuði er gert ráð fyrir halla á heildarafkomu hins opinbera á þessu ári sem nemur 1,7% af vergri landsframleiðslu en að hallinn minnki ár frá ári þannig að heildarafkoman verði orðin jákvæð undir lok tímabilsins. Rekstur hins opinbera er því að batna markvert frá þeim mikla halla sem við sáum árin 2020 og 2021 og rekja mátti til heimsfaraldursins en hallinn þá nam 8–9% af landsframleiðslu hvort árið, sem er mjög mikill halli. Þessi viðsnúningur er á sama tíma sögulega mjög mikill. Það hefur sýnt sig, svo að ekki verður um villst, að hallann sem við tókum á okkur þessi ár er ekki hægt að afskrifa sem tapað fé því viðspyrnan varð mikil eins og til stóð. Atvinnuleysi er nú með minnsta móti en öflug sókn hefur skilað hátt í 30.000 störfum frá því að þau voru fæst í faraldrinum. Ferðaþjónusta hefur náð fyrri hæðum, rótgrónar atvinnugreinar á borð við sjávarútveg og stóriðju standa sterkt og nýjum greinum vex fiskur um hrygg. Útflutningstekjur í hugverkaiðnaði jukust um 17% að nafnvirði milli áranna 2020 og 2022 og við sjáum fram á að þar séu áfram mjög miklir vaxtamöguleikar. Skattar hafa í sumum tilvikum verið lækkaðir. Á sama tíma hafa laun hækkað töluvert og bætur almannatrygginga hafa tekið breytingum til hækkunar og kaupmáttur ráðstöfunartekna var, af þessum sökum fyrst og fremst, 200 milljörðum meiri árið 2022 en 2019 og hann jókst að jafnaði áfram hjá lægst launuðu stéttunum árið 2022 þrátt fyrir aukna verðbólgu. Þessi sterka staða er engin tilviljun, hún byggir á traustum grunni. Nú er verkefni okkar að breytast mjög mikið eftir heimsfaraldurinn. Það er ekki lengur þörf á sérstökum aðgerðum til að örva hagkerfið heldur erum við skyndilega komin í þá stöðu að það þarf í reynd að kæla vélarnar. Innrás Rússa í Úkraínu og hraður vöxtur hagkerfisins eiga ríkan þátt í því að verðbólga hefur risið mikið hér á landi. Þrátt fyrir að vera minni en að meðaltali í Evrópusambandinu á samræmdan mælikvarða er verðbólgan verulegt áhyggjuefni og það er okkar stærsta verkefni nú um stundir að ná henni niður. Hvert prósentustig sem verðbólga hækkar um í viðbót rýrir kaupmátt heimilanna um 20 milljarða á ári og eru þar ekki meðtalin áhrif af þeirri auknu vaxtabyrði sem slík hækkun myndi líkast til kalla á. Það skiptir af þessum sökum miklu máli að áframhaldandi jákvæð þróun afkomu ríkisins og skuldahlutfalla gangi eftir enda er með því dregið úr verðbólguþrýstingi. Sá hraði bati á frumjöfnuði ríkissjóðs sem áður var lýst og öflugur efnahagsbati hafa leitt til langtum lægri skuldahlutfalla en áður var reiknað með. Í fjármálaáætlun, sem lögð var fram haustið 2021, var gert ráð fyrir að skuldir hins opinbera yrðu um 55% af landsframleiðslu í árslok 2022 en raunin er hins vegar sú að þessi hlutföll voru um 40% af landsframleiðslu og er það nú þegar orðið nokkuð lágt í alþjóðlegum samanburði. Virðulegur forseti. Framhald þessarar jákvæðu þróunar verður ekki af sjálfu sér. Þess vegna birtist í þessari áætlun skýr áhersla stjórnvalda á að sýna aðhald, forgangsraða og draga úr þensluhvetjandi aðgerðum. Þróun útgjalda síðastliðin ár ber þess glöggt merki að áherslan í ríkisfjármálum hefur verið á baráttuna við efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins. Stefna stjórnvalda hefur verið að vaxa út úr vandanum með því að auka verðmætasköpun í hagkerfinu sem aftur mun skila ríkissjóði meiri tekjum en ella hefði orðið. Samhliða er gengið út frá þeirri forsendu að halda aftur af útgjaldavexti og afkoma ríkissjóðs batnar þannig ár frá ári. Hægfara raunvöxtur frumgjalda, eins og miðað er við í áætluninni, felur í sér að lítið svigrúm er til nýrra eða aukinna útgjalda á tímabilinu nema með forgangsröðun og bættri nýtingu fjármuna innan gildandi útgjaldaramma. Þetta felur jafnframt í sér meiri áherslu á að bæta opinbera þjónustu með aukinni skilvirkni. Til að styðja við markmið um hóflegan vöxt útgjalda og draga úr þenslu og verðbólgu er jafnframt gert ráð fyrir að ráðstöfunum verði beitt til að draga úr útgjaldavexti. Almenn aðhaldskrafa er tvöfölduð á árinu 2024 og verður þannig 2% utan þess að hún verður 0,5% á skóla. Þessu til viðbótar verður gerð 1% hagræðingarkrafa til viðbótar á aðalskrifstofu ráðuneyta á árinu 2024, en hins vegar er rétt að geta þess að lögregluembættin eru undanskilin aðhaldskröfu næstu tvö árin og fangelsi, heilbrigðis- og öldrunarstofnanir, auk almanna- og sjúkratrygginga eru undanskilin aðhaldskröfunni út áætlunartímabilið. Þessu til viðbótar verður lögð áhersla á að draga úr útgjöldum í rekstri ríkisins með því að nýta tækifæri í stafvæðingu, í innkaupum, sameiningum og húsnæðismálum stofnana. Fækkun fermetra í skrifstofuhúsnæði ríkisins er ætlað að skila sparnaði sem nemur um 2 milljörðum á ári í lok tímabilsins, auk þess að skila faglegum ávinningi. Þá verður gerð sérstök hagræðingarkrafa á samninga ríkisins sem eru eldri en fimm ára með það að markmiði að ríkisaðilar bjóði þá út í samræmi við lög um opinber innkaup. Stefnt er að því að ná þannig sparnaði sem nemur að lágmarki 2% af heildarinnkaupum ríkisins sem myndi svara til 4 milljarða sparnaðar á ári. Samhliða aukinni stafvæðingu eykst skilvirkni í starfsemi stofnana og þar má ná fram umtalsverðri hagræðingu með því að nýta það svigrúm sem skapast í rekstri við eðlilega starfsmannaveltu og/eða við starfslok vegna aldurs. Í þessu sambandi má nefna tölur sem skipta máli. Við horfum t.d. til þess að á næstu fimm árum muni eitt þúsund ríkisstarfsmenn láta af störfum sökum aldurs. Ef við náum alvöruárangri í því að auka hagræði, taka stafvæðingu betur í gagnið og aðra slíka þætti má hafa uppi vonir um að ekki þurfi að ráða í þau eitt þúsund störf sem losna með þessum hætti. Ef við myndum gefa okkur að ekki þurfi að ráða nema í helming þessara starfa myndi hljótast af því sparnaður upp á 7 milljarða á ári. Ég segi þetta vitandi það að í sumum geirum verður mannaflaþörf áfram vaxandi, eins og t.d. í heilbrigðiskerfinu þar sem við vitum að mönnunarvandinn er til staðar og þess vegna getum við ekki gert okkur vonir um að engin verði ráðinn í staðinn fyrir þessa þúsund. Ég nefni þessa tölu svona til þess að fá fólk til að hugsa um hversu miklu það skiptir að við séum að huga að mannaflaþörfinni og aukinni skilvirkni vegna þess að háar fjárhæðir eru undir. Virðulegi forseti. Meðal þeirra breytinga sem fyrirhugaðar eru á tekjuhlið ríkissjóðs er lækkun endurgreiðsluhlutfalls virðisaukaskatts af vinnu við íbúðarhúsnæði úr 60% í 35% á miðju þessu ári en þannig er slegið á þenslu strax á árinu 2023. Við horfum einnig til vask-ívilnana á rafbílum sem áætlað er að muni nema 10,2 milljörðum á yfirstandandi ári. Þessi skattastuðningur hefur verið að taka breytingum. Við höfum smám saman verið að draga úr stuðningnum. Ég vísa til þess að við tókum upp lágmarks vörugjald nú um áramótin upp á 5% sem áður var núll. Ég vísa til þess að við hófum að gera breytingar á bifreiðagjöldum vegna rafmagnsbifreiða og hækkuðum þannig bifreiðagjöldin frá og með þessu ári þannig að við höfum aðeins verið að gera breytingar. Við höfum verið að skoða þessar tölur sem við settum á blað. Á sínum tíma ætluðum við að fá 15.000 bíla með ívilnunum. Við hækkuðum það upp í 20.000 og nú er komið að því að við ákveðum hvernig við viljum taka næstu skref en við sjáum fyrir okkur að hægt sé að þrengja ívilnanir sérstaklega fyrir dýrari bílana. Í því sambandi erum við að gera kerfisbreytingu sem er á sömu nótum og sú sem gerð var um áramótin með bílaleigubílana þar sem við tókum stuðninginn úr tekjukerfinu okkar og færðum yfir í sérstakan sjóð hjá umhverfisráðuneytinu sem er þá á útgjaldahliðinni. Það sama erum við að gera núna í þessu samhengi fyrir hin fjölbreyttu orkuskiptaverkefni, það eru 7,5 milljarðar sem fara yfir til umhverfisráðuneytisins og þetta hættir þá að vera á tekjuhlið fjárlaganna. En við gerum betur grein fyrir þessu í skjalinu sjálfu. Verkefnastofa um samgöngugjöld starfar nú á vegum fjármála- og innviðaráðuneytanna við að móta leiðir til að endurheimta tekjur af ökutækjum og umferð í stærra samhenginu. Það hefur orðið mikil lækkun undanfarin ár samhliða orkuskiptum og sparneytnari bílum. Við höfum hvatt til þess að sparneytnari bílar séu keyptir með gjaldakerfinu okkar. Fólk hefur gert það og það leiðir til þess að við sjáum mun minni tekjur í eldsneytisgjöldum, svo að dæmi sé tekið. Horft er til þess að nýtt kerfi miðast í auknum mæli við notkun og að tekjurnar geti smám saman náð sínu fyrra meðaltali árið 2027, í 1,7% af vergri landsframleiðslu. Það er verulega mikil breyting ef það myndi ganga eftir og ég tel að það þurfi að meta það á hverju ári en hinar undirliggjandi forsendur í þessu skjali eru þær að tekjustofnarnir taki smám saman við sér þannig að þeir verði svipaðir og áður var. En við þurfum að gæta að því að ganga ekki of langt í því að leggja á nýjar álögur og þurfum að fylgjast með þessu og uppfæra áform okkar á hverju ári í mínum huga. Fyrirhugað er að hækka tekjuskatt lögaðila tímabundið til eins árs úr 20% upp í 21% vegna rekstrarhagnaðar ársins 2024. Við munum auka gjaldtöku í ferðaþjónustu með það að leiðarljósi að breikka skattstofna, tryggja jafnræði aðila á markaði. Þar er ég t.d. að vísa til þess að við munum fara að taka gjöld af skemmtiferðaskipum sem hingað koma. Enn fremur er gert ráð fyrir að auka tekjur af fiskeldi og gert er ráð fyrir að endurskoðun á gjaldakerfi í sjávarútvegi muni skila auknum tekjum í ríkissjóð á áætlunartímabilinu. Líkt og áður segir er ekki gert ráð fyrir miklum fjölda nýrra útgjaldaákvarðana á tímabilinu. Hins vegar verður áfram forgangsraðað í þágu grunninnviða og einblínt á að verja kjör þeirra sem helst þurfa. Undanfarið hefur þessi áhersla komið skýrt fram, m.a. í mikilli tekjuskattslækkun fyrir tveimur árum, sem helst gagnaðist tekjulágum. Við höfum verið að hækka bætur almannatrygginga og sömuleiðis hækkað húsnæðis- og vaxtabætur, við höfum hækkað skerðingarmörk. Tæplega tvöföldun frítekjumarks örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna er nýlegt dæmi, sérstakur barnabótaauki sömuleiðis og við einfölduðum og efldum barnabótakerfið frá og með síðustu áramótum. Þetta skiptir allt máli í ljósi aðstæðna eins og þær hafa þróast. Þessar áherslur endurspeglast í því að útgjöld til velferðarmála eru sem fyrr umfangsmest á tímabili áætlunarinnar en alls renna hátt í 60% útgjalda á tímabilinu til heilbrigðismála auk félags-, húsnæðis- og tryggingamála. Af einstökum breytingum vegur þyngst áframhaldandi hækkun fjárheimilda til heilbrigðisstofnana og sjúkratrygginga vegna fjölgunar og öldrunar. Þá verða framlög til byggingar nýs Landspítala aukin en það er stærsta einstaka fjárfesting sem ríkissjóður hefur ráðist í og er verkefnið fullfjármagnað á tíma þessarar áætlunar. Heildarframlög til framkvæmdarinnar á tímabilinu nema þannig yfir 126 milljörðum kr. Á tímabili áætlunarinnar verður unnið að heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu og er það meiri háttar kerfisbreyting. Samhliða því er gert ráð fyrir að fyrirkomulag jöfnunar á örorkubyrði lífeyrissjóða verði endurskoðað og það kallar á samtal en við teljum að þessir tveir hlutir kallist á og það sé ákveðið samhengi í því að það yrði dregið úr sérstöku jöfnunarframlagi til lífeyrissjóða á sama tíma og örorkubótakerfið er stóreflt. Árlegur varanlegur kostnaður við nýtt kerfi væri þannig áætlaður um 16,5 milljarðar frá og með árinu 2028 þegar áhrifin af kerfisbreytingunni verða að fullu komin fram. Þessu til viðbótar hækka framlög vegna áætlaðrar fjölgunar örorku- og ellilífeyrisþega á tímabilinu alls um 24,7 milljarða. Það verður að nefna hér að það hefur verið mjög ánægjuleg þróun í því að dregið hefur úr fjölgun nýliðunar á örorku, t.d. með aukinni áherslu á endurhæfingu og virkniúrræði. Þar munar verulegum fjárhæðum, að ekki sé talað um lífsgæðin sem við náum fram með þessu fyrir þá sem eiga undir. Fjárveitingar vegna stofnframlaga eru auknar um 2 milljarða frá og með árinu 2024. Ég tel að þarna muni sömuleiðis þurfa að fylgjast mjög vel með frá einu ári til þess næsta hvernig húsnæðismarkaðurinn þróast og hvernig eftirspurn eftir stofnframlögum verður. En með þessari hækkun verða árleg framlög rúmlega 3,7 milljarðar eða 18,7 milljarðar í heild á tíma fjármálaáætlunar og er þá ekki tekið tillit til þeirra heimilda sem þegar eru til staðar og hafa ekki verið nýttar. Að auki verður áfram fjárfest í vaxtartækifærum framtíðar. Þar ber helst að nefna milljarðsstyrkingu í háskólastigið sem fer stigvaxandi í 2 milljarða á tímabilinu. Það gefur tækifæri til breytinga og nýrra áherslna á háskólastigi. Þá verða framlög vegna aukinnar áherslu á verknám sömuleiðis aukin og kominn tími til að við gerum verknámi á Íslandi hærra undir höfði. Til þess þarf fjárveitingar og við sjáum fram á töluverðar breytingar á tíma fjármálaáætlunarinnar hvað varðar þessi hlutföll milli bóknáms og verknáms á framhaldsskólastiginu. Þá verður áfram stutt við rannsóknir og þróun. Framlag til nýsköpunarfyrirtækja hækkar um 1,9 milljarða á næsta ári en við sjáum sömuleiðis fyrir okkur að geta stillt þær helstu breytur sem þar reynir á eitthvað betur til að ná enn betur markmiðum okkar. Það gæti leitt til þess að hámark greiðslnanna verði temprað en stýring fjármunanna verði markvissari. 3 milljarðar verða veittir í auknar hafrannsóknir. Ég held að það sé mjög tímabær breyting, gríðarlega mikilvæg starfsemi sem Hafrannsóknastofnun heldur utan um. 2,2 milljarðar fara í öflugra eftirlit með fiskeldi. Ég held að við séum öll sammála um að þar þurfi að gera betur, m.a. í ljósi nýlegrar úttektar. Það má sömuleiðis nefna að Ísland mun áfram styðja við Úkraínu af krafti en 750 millj. kr. framlagi verður sérstaklega varið í varnartengd verkefni fyrir Úkraínu á næsta ári líkt og á yfirstandandi ári. Virðulegi forseti. Hagkerfið okkar stendur styrkum fótum. Það gerir okkur betur kleift en reyndin er víða annars staðar að hægja á ferðinni án þess að verulegur skaði hljótist af. Í öðrum löndum er verið að reyna að verja kaupmáttinn en það gengur illa. Víðast er hann að lækka. Í okkar tilviki getum við gengið út frá því að þennan sterka kaupmátt sé hægt að verja. Ríkisfjármálin eru í örum viðsnúningi og við erum að sigla hratt og örugglega í átt að heildarjöfnuði í ríkisfjármálunum. Ég verð að láta máli mínu lokið hér. Það er margt fleira sem er eftirsóknarvert að halda áfram að tala um en ég vil leggja áherslu á það að í öllu 

Frú forseti. Það eru nokkrir mánuðir síðan ríkisstjórnin undirritaði rammasamkomulag við sveitarfélögin í landinu um stóraukna uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Þar er gert ráð fyrir að byggðar verði 4.000 íbúðir á hverju einasta ári næstu fimm árin og þar af 1.200 hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði. Gengið hefur verið út frá því, t.d. í skýrslu starfshóps innviðaráðherra um umbætur í húsnæðismálum, að meginþunginn verði í almenna íbúðakerfinu. Nú liggur hins vegar fyrir þessi fjármálaáætlun, fimm ára áætlun ríkisstjórnarinnar, og hér er gert ráð fyrir 3,7 milljörðum í þessa samfélagslegu húsnæðisuppbyggingu sem hrökkva í besta falli fyrir um það bil 400 íbúðum á ári. Hefur hæstv. fjármálaráðherra bara enga trú á því að markmiðin í rammasamkomulagi ríkis og sveitarfélaga raungerist? Er ríkisstjórnin bara strax búin að gefast upp á þessum samningsmarkmiðum sem voru undirrituð fyrir örfáum mánuðum síðan?

Virðulegi forseti. Við erum að bæta í fjárheimildir í þessari áætlun vegna næsta árs og áfram um 2 milljarða. Í rammasamkomulaginu eru margar undirliggjandi forsendur gefnar en í þeim efnum þá held ég að enginn geti í raun og veru séð fyrir þrjú eða fimm ár fram í tímann. Við skulum gera það sem ég nefndi hér áðan, að fylgjast vel með þróuninni, hver eftirspurnin verður, hver staðan verður á byggingarmarkaði. Í augnablikinu höfum við þá stöðu uppi að við erum í raun og veru með metfjölda íbúða í undirbúningi og í byggingu. Það sýna allar opinberar tölur. Þess vegna er ekki ástæða til að hafa áhyggjur til skamms tíma af íbúðaskorti en það verður að fylgjast mjög náið með þeirri þróun og bygging á almennum íbúðum getur verið snar þáttur í því að tryggja tímanlega og fullnægjandi framboð íbúða fyrir þá sem þurfa t.d. á þessu íbúðaúrræði að halda. Nú er marsmánuður, við verðum með fjárlög vegna næsta árs til umræðu hér í þinginu í haust. Þá höfum við enn betri forsendur til þess að meta árið 2024 en við höfum kannski í dag í þessu tilliti og getum þá velt fyrir okkur hvort 2 milljarðar til viðbótar vegna næsta árs séu fullnægjandi eða hvort bæta þurfi í. En eins og ég nefndi áðan erum við fyrir utan þessa nýju 2 milljarða með vannýttar fjárheimildir á þessu ári sem virðast ekki ætla að ganga út.

Virðulegur forseti. Hvað er það sem starfshópur innviðaráðherra, sem samanstóð af fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar, fulltrúum atvinnurekenda og fulltrúum stjórnvalda, lagði áherslu á þegar kemur að félagslegri húsnæðisuppbyggingu og almenna íbúðakerfinu? Hópurinn lagði áherslu á fyrirsjáanlega fjármögnun næstu árin. Það er alveg ljóst og ég held að það viti það allir í þessum sal að þær fjárveitingar sem gert er ráð fyrir í þessari fjármálaáætlun duga ekki fyrir samningsmarkmiðum þessa rammasamkomulags. Að þessu leyti er ríkið að einhverju leyti að kasta inn handklæðinu, ætlar ekki að standa við sitt samkvæmt þessari fjármálaáætlun. En svo kemur hæstv. ráðherra og segir: Ja, við getum kannski bara bætt í í fjárlögum. En til hvers er þá þessi fjármálaáætlun hérna? Hvar er fyrirsjáanleikinn í þessu öllu saman? Höldum okkur við húsnæðismálin. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir algerri stöðnun í húsnæðisstuðningi og þá er ég að tala um tilfærslukerfin. Ég tók eftir því að í flutningsræðu hæstv. fjármálaráðherra var talað um aukningu vaxtabóta og húsnæðisbóta í þátíð en ekki í nútíð eða framtíð. Það væri fróðlegt að vita t.d. hvort hæstv. ráðherra hafi horft á Kastljóssþáttinn um húsnæðismál hérna fyrr í vikunni þar sem vandanum var svo ágætlega lýst, þar sem talað var við fólk sem er í vanda, er fast á leigumarkaði o.s.frv. Er það í alvörunni skoðun hæstv. ráðherra að fólkið sem er fast á leigumarkaði og fólkið sem er að lenda harkalega í þessum vaxtahækkunum, sér greiðslubyrðina rjúka upp úr öllu valdi, þurfi engan frekari stuðning, þetta sé bara komið gott? Að ríkisstjórnin sé búin að gera sitt og nú sé bara hægt að leyfa þessum tilfærslukerfum að staðna á næstu árum?

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áður þá tel ég að það þurfi að fylgjast mjög náið með því, ár frá ári, hvernig áform um uppbyggingar á almennum íbúðum munu ganga eftir. Ég ætla að láta þess getið að ég tel alls ekki sjálfgefið að Húsnæðissjóður myndi fjármagna allt það húsnæði sem á að rísa í almenna íbúðakerfinu. En ríkið er fyrst og fremst að koma með stofnframlagið og við erum auðvitað með húsnæðisbætur fyrir þá sem flytja í slíkt húsnæði og svo í ákveðnum tilvikum er Húsnæðissjóður til staðar til þess að fjármagna þar sem markaðsbrestur verður. Fyrir þá sem ala með sér draum um að koma yfir sig þaki, sem er yfirgnæfandi meiri hluti alls fólks, þá erum við með margvísleg úrræði. Ég ætla samt að byrja að tala um grundvallarþætti eins og hátt atvinnustig, það er algjört grundvallaratriði, og góðan kaupmátt. Atvinnustig er í dag hátt, kaupmáttur hefur áður ekki verið hærri. Hann er mjög sterkur á Íslandi. Í þessu samhengi erum við með góðar ytri aðstæður. Því til viðbótar er ekki hægt að sleppa því að nefna að samkvæmt mælingum Hagstofunnar er erfitt að finna þann tíma þar sem fjölskyldum þykir húsnæðiskostnaður vera minna íþyngjandi en einmitt núna. Hafandi sagt það þá vitum við að það eru margir með breytilega vexti á óverðtryggðum lánum sem vofa yfir þeim og vaxtabreytingar fram undan. Um þetta var rætt á ársfundi Seðlabankans í gær og m.a. komið inn á skyldu fjármálafyrirtækjanna til að koma til móts við fólk. Ég hlýt sömuleiðis að nefna hér skattfrjálsar úttektir séreignarsparnaðar sem eru komnar yfir 100 milljarða frá því að við tókum það kerfi upp og við munum núna framlengja, eins og rætt var um í tengslum við gerð kjarasamninga undir lok síðasta árs, út næsta ár. Allt eru þetta úrræði sem geta komið fólki til aðstoðar. Hópurinn sem ég hef sérstaklega áhyggjur af í augnablikinu er fólkið 

Frú forseti. Fyrir utan hækkun á tekjuskatti fyrirtækja á næsta ári er fjármálaráðherra hér í dag að lýsa óbreyttu ástandi, óbreyttri stefnu ríkisstjórnarinnar, og mér finnst það með nokkrum ólíkindum. Það er ekkert á bak við stór orð um að ríkissjóður sé loksins að beita sér í baráttunni við verðbólguna og fyrir þetta aðgerðaleysi munu heimilin í landinu, fyrirtækin í landinu, borga, og ungt fólk á húsnæðismarkaði. Myndin er í sjálfu sér ekki flóknari en þetta. Við sjáum örfáar tímasettar skattaaðgerðir; það er vaskurinn, það er hærri tekjuskattur á fyrirtækin. Allt annað eru bara hugleiðingar og hjal. En stærsta vandamálið er auðvitað að útgjaldahliðin er ekki snert. Það þarf að draga úr umsvifum ríkisins. Næg er nú yfirbyggingin þar. Þetta verður ráðherra að gera ef hann ætlar sér á annað borð að hjálpa til. Mig langar að spyrja um skuldir. Hæstv. fjármálaráðherra talar mikið um skuldahlutfallið, að það sé gott. En auðvitað verður að skoða það hvað skuldirnar kosta okkur. Þriðji stærsti útgjaldaliður síðustu fjárlaga var vaxtakostnaður. Þjóð með tvöfalt hærra hlutfall vaxtagjalda ríkissjóðs en aðrar þjóðir hlýtur að skoða þetta mjög alvarlega. Við erum að blanda okkur í baráttuna um Evrópumeistararatitilinn um hæsta vaxtakostnaðinn. Þetta hefur auðvitað áhrif á getu ríkisins til að fjárfesta í þjónustu fyrir fólkið í landinu. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra um lánskjör Íslands. Hæstv. viðskiptaráðherra sagði nýlega að lánskjör Íslands væru ekki nægilega góð og það væri vandamál. Seðlabankastjóri hefur talað um að hann telji lánshæfismat Íslands of lágt. Hvernig metur hæstv. fjármálaráðherra lánskjör Íslands? Hverjar eru ástæðurnar fyrir því að þau eru þau sem þau eru? Og hefur hæstv. ráðherra sett sér einhver markmið í þessum efnum; um betri lánskjör, betra lánshæfismat eftir að fjármálaáætlunin hefur verið kynnt? Verður það afleiðing þessarar stefnu?

Virðulegur forseti. Fyrst örstutt um tekjur og gjöld. Mér fannst ekki alveg skýrt hvort hv. þingmaður saknaði þess að sjá ekki fleiri tekjuráðstafanir eða meiri aðgerðir á gjaldahliðinni. En það eru tekjuráðstafanir. Sérstaklega er ég búinn að tiltaka hér ferðaþjónustu. Við gerum ráð fyrir auknum tekjum af fiskeldi, við gerum ráð fyrir auknum tekjum af útgerðinni, sjávarútvegi. Við gerum sömuleiðis ráð fyrir því að það dragi úr endurgreiðslum, bæði í virðisaukaskattskerfinu vegna nýbygginga íbúða og mögulega líka við breytingar á reglum um rannsóknir og þróun. Þannig að það eru ýmsar ráðstafanir þarna og við ætlum að fara í aðgerðir til að tryggja betri og hagkvæmari ríkisrekstur og erum að auka aðhaldið. Varðandi vaxtagjöldin þá er það rétt hjá hv. þingmanni að sögulega hafa vaxtagjöldin í íslenskum ríkisfjármálum verið mun hærri en hjá öðrum þjóðum. Hvað kemur til? Í fyrsta lagi getum við velt fyrir okkur erlendu skuldahliðinni. Ég tel að Ísland njóti ekki sannmælis þegar kemur að lánshæfismati þjóðarinnar og þar er mjög auðvelt að bera sig saman við aðrar þjóðir sem eru með álíka skuldahlutföll, álíka stöðu gagnvart útlöndum, þ.e. eignastaða okkar gagnvart útlöndum er gjörbreytt og sterkari. Það er hægt að taka lífeyrissjóðskerfið inn og fleira. En því verður að halda til haga að í einni af síðustu stóru útgáfum okkar í útlöndum þá fengum við 0% vexti. Við fengum frábær lánskjör. Vaxtagjöldin eru fyrst og fremst jafn há og raun ber vitni vegna verðbólguvæntinga á Íslandi. Það leiðir til þess að þegar ríkissjóður gefur út skuldabréf í íslenskum krónum þá eru vextirnir háir vegna þess að væntingar í hagkerfinu eru um að verðbólga verði hærri en í viðmiðunarlöndunum til lengri tíma. Þetta er aðalorsökin fyrir því að vaxtagjöld ríkissjóðs eru hærri en hjá öðrum. Og þar fyrir utan þá erum við að sýna mun meira gagnsæi en aðrar þjóðir, það verður að hafa í huga þegar við berum okkur saman við aðra. Aðrir sýna ekki reiknaða vexti af vanfjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum, svo dæmi sé tekið.

Forseti. Ef verðbólguvæntingar eru ástæða þess að lánskjör íslenska ríkisins eru ekki nægilega góð þá hefur það með fjármálastjórn hæstv. fjármálaráðherra að gera. Fjármálaráðherra hefur lýst því sjálfur: Vandi okkar er sá að við höfum tapað trú fólks á því að við náum verðbólgunni niður. - Þetta hefur með stjórn hæstv. fjármálaráðherra sjálfs að gera. Mig langar til að halda áfram á svipuðum slóðum. Þegar Viðreisn hefur spurt hvers vegna þurfi margfalt hærri vexti hér á landi við svipuð verðbólguskilyrði og annars staðar, er svarið alltaf: Vegna þess að hér er svo mikill hagvöxtur. Nýverið komu fram áhugaverðar tölur frá BHM sem sýna að þetta er einfaldlega rangt. Hagvöxtur á Íslandi er minni á mann en í nágrannalöndum okkar. Það verður auðvitað að skoða hagvöxt með tilliti til fólksfjölda, að þegar hagvöxtur eykst vegna fólksfjölgunar, eins og gerist hér á landi, er einfaldlega fleiri munna að metta. Fólk fær ekki meira. Tafla OECD sýnir það sama. Þetta er sláandi. Við erum eftirbátar flestra þjóða þegar kemur að hagvexti að þessu leyti. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í þetta atriði. Þegar við spyrjum hvers vegna vextir á Íslandi eru þetta háir er svarið alltaf: Vegna þess að hagvöxturinn á Íslandi kallar á það. Mótmælir hæstv. fjármálaráðherra þessum tölum frá BHM um að þetta sé einfaldlega rangt, að hagvöxtur, að teknu tilliti til fólksfjölda, sé minni á Íslandi? Og hvaða áhrif hefur það þá aftur á þessar verðbólguvæntingar sem fjármálaráðherra er að lýsa, væntingar sem eru bein afleiðing þess hvernig fjármálaráðherra heldur á veskinu sjálfur?

Virðulegur forseti. Ég skal taka á mig mikla ábyrgð á því hvernig fjármál ríkisins þróast frá einum tíma til annars. En ég get auðvitað ekki tekið ábyrgð á því hvernig verðbólguvæntingar almennt eru í samfélaginu, eins og hv. þingmaður vill að ég geri. Það er gríðarlega stór áhrifavaldur á verðbólguvæntingar í landinu þegar launaþróunin hér er úr öllum takti við það sem gerist í öðrum löndum ár eftir ár eftir ár. Við förum fram á nafnlaunahækkanir ár eftir ár, langt umfram það sem er að gerast annars staðar. Ég bið menn, sem efast um að ég hafi rétt fyrir mér um þetta, að kynna sér nýjustu niðurstöðurnar í kjaraviðræðum í Svíþjóð, skoða hvernig kaupmáttur er að þróast í Þýskalandi eða Bretlandi þar sem hann er að hrynja. Þar er bara alvarlegt ástand. Þar eru stjórnvöld að velta því fyrir sér hvort þau geti yfir höfuð verðtryggt bætur almannatrygginga í landinu. Það er alveg augljóst, ef menn skoða þetta af einhverri sanngirni - ég leyfi mér t.d. að vísa til þeirrar skýrslu sem var gefin út hér, ef ég man rétt, á árinu 2022, unnin af Katrínu Ólafsdóttur og Arnóri Sighvatssyni, sem dregur þetta alveg skýrt fram: Við reynum sífellt í kjaralotunum að ná meiru út en framleiðnivöxturinn réttlætir. Það leiðir til verðbólgu sem er viðvarandi hærri hér en í öðrum löndum. Þetta er meginniðurstaða skýrslunnar. Svar stéttarfélaganna var það að upphafspunkturinn hefði verið rangur, en það var verið að horfa yfir langt árabil. Við þekkjum þessa sögu. Þeir sem hafa lesið bók Jóhannesar Nordals, sem kom út undir lok síðasta árs, sjá þessa sömu sögu teikna sig upp aftur og aftur í gegnum áratugina. Og á ársfundi Seðlabankans í gær sagði seðlabankastjóri beint út að mesti veikleikinn í íslenskum efnahagsmálum væri vinnumarkaðurinn á Íslandi. Ég skal taka á mig mikla ábyrgð á því hvernig ríkisfjármálin þróast frá einum tíma til annars en þennan þátt er ekki hægt að slíta úr samhengi við verðbólguvæntingar í landinu og vaxtastig.

Virðulegi forseti. Við lestur þessa skjals, fjármálaáætlunar fyrir árin 2024–2028, virðist við fyrstu sýn sem áherslan eigi að vera að vernda tilfærslukerfin jafnframt því að sporna gegn verðbólgu með sértækum aðgerðum og tekjuráðstöfunum. Þegar málið er skoðað nánar kemur í ljós að hinar sértæku aðgerðir eru lítið annað en fyrirsláttur. Tilfærslukerfin og félagslegir innviðir munu ekki fá viðhlítandi stuðning á komandi árum. Hinar sértæku aðgerðir sem eru sagðar hafa það hlutverk að spila við peningastefnu Seðlabankans eru að mestu leyti þegar fyrirhugaðar aðgerðir. Það á sem sagt að ná tökum á verðbólgunni með því að gera það sem þegar hefur verið ráðgert. Nú á bara að kalla eldri plön aðgerðir gegn verðbólgunni. Sparnaðarmegin er það sameining húsnæðis og stofnana, minni niðurgreiðslur rafbíla, aðhaldskrafa úr 1% í 2%, aðhaldskrafa á skóla 0,5% auk viðbótarprósentuaðhalds á aðalskrifstofu Stjórnarráðsins og jú, það á að fresta nýbyggingu við forsætisráðuneytið, sennilega ljótasta bygging sem teiknuð hefur verið í miðborginni síðustu áratugi. Tekjumegin eru nýjar aðgerðir ríkisstjórnar ekki umfangsmiklar. Hvalrekaskattur á lögaðila um heilt 1% í eitt ár. Meira er það ekki eftir að fyrirtæki í landinu hafa skilað methagnaði ár eftir ár. Ríkissjóður ætlar að gera sértæka hagræðingarkröfu á eldri samninga sem á að skila 4 milljörðum kr. Er fjármálaráðherra að segja okkur það að hann hafi ekki þegar haft nægt eftirlit með samningum ríkisins við einkaaðila? Að sóunin nemi 4 milljörðum kr.? Hann hefur jú eftir allt haldið utan um fjármál ríkisins í heilan áratug. Svo má nefna hækkun veiðileyfagjalds einhvern tímann seint og síðar meir. Þá sést það, ef rýnt er í málaflokkana, að ekki á að styrkja við rekstur heilsugæsla og hjúkrunarheimila.  
             Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða ræðutíma, sem þó hefur verið lengdur að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Það er verið að vernda tilfærslukerfin. Félagslega öryggisnetið verður þéttriðnara með þessum áformum. Ég nefni sérstaklega þessi áform um breytingar á bótakerfi örorkulífeyrisþega á áætlunartímabilinu. Þetta eru meiri háttar breytingar sem munu fela bæði í sér styrkingu kerfisins og sanngjarnara og réttlátara kerfi, mannúðlegra kerfi með hvötum til að bjarga sér ef maður getur, að sækja sér starf. Það er eitthvað sem við höfum lengi talað um að sé í raun og veru refsað fyrir þó að við höfum verið að hækka frítekjumarkið núna um síðustu áramót en nýja kerfið verður miklu réttlátara. Tilfærslukerfin að öðru leyti, þessi stærstu eins og ellilífeyrir, eru kerfi sem eru varin á þessum verðbólgutímum. Við sjáum fyrir okkur að hækka bætur á miðju þessu ári til að brúa bilið milli þess sem við áætluðum um verðbólgu á þessu ári og þess sem er að raungerast. Varðandi innkaup ríkisins þá höfum við á undanförnum árum gjörbylt þeirri stofnun sem er þar svona miðjusett við að stjórna innkaupunum, þ.e. Ríkiskaupum. Þar hafa verið gerðar miklar og jákvæðar breytingar á öllu fyrirkomulagi og við höfum þegar náð gríðarlegum árangri með því að endurskoða allar helstu áherslur. Við teljum að ef við tökum eldri samninga sem eru að renna út og tryggjum að þeir fari allir í útboð þá getum við haldið áfram að skila svona ávinningi. Það hefur enginn setið auðum höndum í þessu efni, þvert á móti. Við höfum verið að efla þessa stofnun. Heilsugæslan hefur einmitt nýverið fengið stórauknar fjárheimildir og heldur þeim áfram. Ég er sammála hv. þingmanni að því marki sem hann er hér að leggja áherslu á mikilvægi heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar í heilbrigðiskerfinu. Við ætlum að halda því áfram þannig og stöndum vörð um það fyrirkomulag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Það er eitt atriði sem mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um, það er þetta sameiginlega verkefni sem hann talar um á bls. 18 í fjármálaáætluninni, með leyfi forseta: „Til skemmri tíma er fjármálaáætlun því ætlað að leggjast á sveif með Seðlabankanum við að ná verðbólgu sem fyrst aftur að markmiði.“ Ég get ekki lesið það að fjármálastefnan sé að berjast gegn verðbólgunni með nægjanlegum hætti þegar seðlabankastjóri er búinn óska eftir hjálp. Við getum barist gegn verðbólgunni með tvennum hætti, með peningamálastefnu og fjármálastefnu. Jú, vissulega eru aðilar vinnumarkaðarins þarna líka en þeir eiga að sjálfsögðu hlutdeild í arðsemi fyrirtækja eins og aðrir. En það breytir því ekki að ég get ekki séð að þetta sé sjálfstæð barátta gegn verðbólgunni. Það á bara að leggjast á sveif með Seðlabankanum. Það væri gaman að heyra fjármálaráðherra útskýra það. Virðulegur forseti. Lengi hefur verið lofað að ráðast í heildarendurskoðun almannatrygginga. Forsætisráðherra lofaði því í 30. skiptið við kynningu þessarar áætlunar fyrr í vikunni. Ég get ekki séð að þessi áætlun taki mið af þeim fyrirætlunum. Ef frá eru dregin fjárframlög vegna lýðfræðilegrar þróunar og fólksfjölgunar og verðbætur til að tryggja að lífeyrir almannatrygginga haldi í við verðbólgu get ég ekki lesið annað úr þessari áætlun en að ríkisstjórnin stefni á að endurskoða almannatryggingar án þess að sú endurskoðun leiði til bættra kjara almannatrygginga, þ.e. endurskoðunin verður aðeins til málamynda. Ég vona innilega að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra geti sefað áhyggjur mínar og svarað því hverju sætir. En það er alveg ljóst að í þessu skjali, eða öllu heldur þessari bók, er ekkert um bætt kjör fyrir öryrkja og eldri borgara, fátækustu hópa samfélagsins sem finna hvað mest fyrir hækkandi verðbólgu og háum stýrivöxtum.

Virðulegi forseti. Við erum m.a. með því að taka til ríkisins stórbætta afkomu í gegnum tekjukerfin að standa með aðgerðum gegn verðbólgu. Það er mjög augljóst að á árinu 2023 eru ríkisfjármálin að standa með aðgerðum gegn hækkun verðbólgunnar vegna þess að afkoman er að stórbatna. Það er afkomubatinn frá einum tíma til annars sem hlýtur að vera helsti mælikvarðinn á aðhald í ríkisfjármálum og okkar framlag til þess að draga úr umsvifum ríkisins eða fyrirferð í hagkerfinu. Þetta er svo augljóst að ég hélt að við þyrftum ekki að deila um það. En við viljum halda þessari meginstefnumörkun áfram. Þetta gerist af sjálfu sér vegna þess að við erum með hlutfall af umsvifunum sem stóru tekjustofnana. Í virðisaukaskattskerfinu þá tökum við alltaf okkar sneið hvort sem er í lægra eða efra þrepi og sama gildir í tekjuskatti einstaklinga og lögaðila. Þannig að tekjur ríkisins aukast á þenslutímum og þá er bara aðalatriðið að eyða þeim peningum ekki samstundis aftur heldur leyfa afkomunni að batna og það er það sem við erum að gera og við erum að gera það á hraða sem er langt umfram það sem við gerðum ráð fyrir að væri hægt fyrir stuttu síðan. Varðandi tilfærslurnar þá heyrist mér að hv. þingmaður sé að leggja aðaláherslu hér á ellilífeyrisþega. Við erum að segja að framfærslukerfin 

Forseti. Ég velti aðeins fyrir mér efnahagspælingunum í þessari fjármálaáætlun og ég fæ þær ekki alveg til að ganga upp. Það á að vera markmið um að ná verðbólguviðmiði Seðlabankans, 2,5%. Miðað við þjóðhagsspá á það að nást 2027. En þegar ég skoða þetta betur þá sé ég á bls. 29, þar sem er farið yfir opinbera fjárfestingu, að hún hafi verið í fyrra hafi verið 151 milljarður á verðgildi þess árs. Svo eru smábreytingar, opinber fjárfesting í ár lækkar samkvæmt því og hækkar síðan næstu þrjú árin fram til 2026 og miðað við þær prósentubreytingar þá erum við komin í 155 milljarða árið 2026. Á bara á næstu blaðsíðu, bls. 30, er fjallað um 150 milljarða stórfjárfestingaverkefni sem eru væntanleg, 80 milljarða aukning í opinberri fjárfestingu. Það er miklu meira en þessir 155 milljarðar sem eru þá komnir árið 2026 þannig að maður hlýtur að spyrja: Hvaða 80 milljarðar af fjárfestingarverkefnum eru þá að hverfa í staðinn? Eða er verið að auka opinbera fjárfestingu um þessa 80 milljarða umfram það sem stendur í þjóðhagsspánni? Hvaða áhrif hefur það á verðlagið og efnahaginn? Mér finnst þetta mjög merkilegt. Hér munar bara einni blaðsíðu, á þessum tveimur gögnum þar sem við getum nálgast, og tölurnar stemma ekki. Ég fæ ekki séð af hverju þær stemma ekki. Eina skýringin sem ég sé er að annaðhvort vanti að gera ráð fyrir aukningunni í þjóðhagsspá eða það vanti að gera grein fyrir því hvaða fjárfestingar upp á 80 milljarða eru að hverfa á næstu árum út úr starfsemi ríkisins.

Virðulegi forseti. Þessum spurningum er mjög auðvelt að svara í samskiptum við nefndina. Ég er ekki alveg viss um að ég hafi náð þeim samanburði sem hv. þingmaður er að vísa til en á bls. 29 er verið að sýna breytingar í prósentum í þjóðhagsyfirlitinu á opinberri fjárfestingu og á bls. 30 er dregin upp mynd af tilteknum afmörkuðum verkefnum sem eru valin til að sýna á mynd. Það sem er verið að vekja athygli á þar eru annars vegar áhrifin af því að vegaframkvæmdir og Betri samgöngur samanlagt munu vaxa vegna þess að í þessari áætlun, þegar rætt er um samgöngur, er ekki hægt í raun og veru að gera grein fyrir áhrifunum af Betri samgöngum sem eru komnar í sérstakt félag. Það þótti góð hugmynd að setja þetta saman til að leggja saman áhrifin ef áformin eins og þau eru í dag ganga eftir. Í öðru lagi er verið að vekja athygli á gríðarlegu umfangi við fjárfestingar í Landspítala, fyrsta áfanga, en á myndinni sjáum við hvernig framkvæmdir sem hafa legið undir 10 milljörðum og í kringum 10 milljarða fara upp í 18 milljarða á þessu ári og langt yfir 25 milljarða á næsta ári. Það er spáð að það verði 25 milljarða fjárfesting í Landspítala á næsta ári. Svo að lokum er reynt að draga fram áhrifin af því ef áform orkufyrirtækjanna, Landsvirkjunar, Rarik og Orkubús Vestfjarða og Landsnets myndu ganga eftir. Þá yrði töluvert mikil fjárfesting, sérstaklega á síðari hlutanum, árin 2025 og 2026. Allt er þetta sett fram til að glöggva sýnina á þessi helstu fjárfestingarverkefni sem við erum að ráðast í þessi ár.

Forseti. Á bls. 30 er einmitt verið að sýna okkur þessa aukningu í þessum völdu verkefnum. Þetta er aukning upp á 80 milljarða í opinberum framkvæmdum. Þjóðhagsspáin sýnir ekki þessa 80 milljarða aukningu. Þar af leiðandi hlýtur einhver önnur opinber fjárfesting að hverfa á móti eða hvað? Ég veit ekki hvort það er af því að það er ekki útskýrt. Ég sé það ekki heldur á bls. 34 þar sem er verið að fjalla um sviðsmyndagreininguna, björtustu og svörtustu sviðsmyndina, hvaða sviðsmynd við erum að tala um hvað það varðar. Er grundvöllurinn þjóðhagsspáin fyrir björtustu sviðsmyndina eða venjulegu sviðsmyndina varðandi verðbólgu t.d.? Mér finnst það óþægilegt þegar sett er fram svona sviðsmynd að það séu ekki gefnar upp undirliggjandi stærðir þar. Það er talað um að svartsýna sviðsmyndin verði þá með 1–2% hærri verðbólgu, ef það raungerist, en 1–2% hærri verðbólgu en hvað? Það er bara ekki sagt. Ég kaupi ekki alveg efnahagsrökin í þessari fjármálaáætlun. Það er verið að segja að það eigi að stuðla að lækkandi vöxtum og lægri verðbólgu en svo eru bara 80 milljarða í opinber verkefni hérna til viðbótar sem sjást ekki í þjóðhagsspánni. Þó velti ég fyrir mér hvort er rangt eða vantar að greina frá og hvar það passi inn í. Hvar eru þessir 80 milljarðar? Hvaða áhrif hafa þeir í þá átt að auka þenslu þegar allt kemur til alls? Eru þeir bjartsýna sviðsmyndin? Hvað erum við að tala um? Við ætlum að tala um það hvernig á að tækla það að lækka vexti og verðbólgu en ég sé ekkert annað í þessari fjármálaáætlun en að hún sé ástæðan fyrir því að Seðlabankinn hækki vexti um 1%.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi þá hækkaði Seðlabankinn vexti um 1% áður en þessi áætlun kom fram. Í öðru lagi þá fékk Hagstofan lokadrög að þessari áætlun áður en þjóðhagsspáin var gefin út, þ.e. við deilum með Hagstofunni okkar áformum um fjármálaáætlun þannig að það er gagnvirkt samtal við Hagstofuna. Fyrst fáum við drög að þjóðhagsspá. Síðan greinum við Hagstofunni frá okkar áformum og síðan verður til endanleg þjóðhagsspá. Ég vek athygli á því að þegar við erum að skoða opinbera fjárfestingu sem hlutföll af landsframleiðslu þá er landsframleiðslan á komandi árum að vaxa töluvert mikið. Það kann að hafa einhver áhrif á þetta atriði sem hv. þingmaður er að spyrja um vegna þess að þegar hagkerfið vex úr um 4.000 milljörðum og er að nálgast 5.000 milljarða í lok spátímans þá er það gríðarlega mikil breyting og 20–40 milljarða, jafnvel 80 milljarða aukin fjárfesting verður minni sem hlutfall í lok tímans en hún er í upphafi. Þar fyrir utan eru að klárast á áætlunartímabilinu ákveðnar framkvæmdir sem eru inni, við getum horft til framkvæmda eins og við Hús íslenskra fræða. Slíkar framkvæmdir eru smám saman að klárast og það kann að vega á móti. En mér finnst þetta samt sem áður eðlilegar spurningar og við skulum bara fara yfir það hvernig þessir tveir hlutir ríma saman, að við séum að auka í þessar stóru framkvæmdir á sama tíma og það er ekki að mælast mjög mikil aukning í hlutfalli af landsframleiðslu.

Frú forseti. Ég hélt kannski að í 10% verðbólgu, eftir tólf stýrivaxtahækkanir og hæstu seðlabankavexti í tólf ár, að það kæmi eitthvað afgerandi frá þessari ríkisstjórn, að einhvers konar aðgerðapakki væri í smíðum til að taka á þenslu og slá á verðbólguvæntingar. En svo kom þessi fjármálaáætlun sem er mikið til endurtekið efni; framreikningur á þeirri síðustu, með sömu aðgerðunum sem við vitum að hafa ekki dugað til að slá á verðbólguvæntingar. Nú liggur það fyrir, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin ætlar varla að lyfta litla fingri til að taka á verðbólgunni sem er að bíta fólk í dag. Hún sendir boltann aftur til Seðlabankans og reiðir sig á að vextir haldist áfram í hæstu hæðum. Ég tek enga ábyrgð á því hvernig verðbólguvæntingar þróast, sagði hæstv. fjármálaráðherra áðan, ráðherrann sem ætlar að reka ríkissjóð með halla út árið 2027. En hitt er kannski verra, virðulegi forseti, að í þessari fjármálaáætlun eru heldur ekki boðaðar aðgerðir til að verja heimilin í landinu fyrir áhrifunum af hækkandi verðlagi, hækkandi leigukostnaði og harkalegum vaxtahækkunum. Ég er t.d. að tala um fólkið á leigumarkaði sem fékk loforð um einhvers konar takmörkun á hækkun leigufjárhæðar, einhvers konar leigubremsu, fyrir fjórum árum síðan; loforð sem hefur ekki verið efnt. Ég er að tala um fólkið sem glímir við einhvern hæsta leigukostnað OECD-ríkja sem hlutfall af ráðstöfunartekjum, og fer hækkandi. Ég er að tala um fólk sem dreymir um að eignast húsnæði, kaupa íbúð, en lendir á vegg og á bara ekki séns; barnafjölskylduna sem lýsti því núna í Kastljósi fyrr í vikunni hvernig þau hafa verið föst á leigumarkaði í áratug og skilji ekki hvernig í dauðanum þau eiga að geta eignast þak yfir höfuðið. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar veitir þessu fólki enga huggun og enga von. Ég er líka að tala um fólkið sem skreið í gegnum greiðslumat á Covid-tímanum og hefur jafnvel horft á greiðslubyrðina allt að tvöfaldast, fólk með óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum. Hvar eru aðgerðirnar fyrir þetta fólk? Ekki í þessari fjármálaáætlun, það eitt er víst. Hér á húsnæðisstuðningurinn, húsnæðisbætur og vaxtabætur, að standa í stað næstu árin og þegar ég spurði hæstv. ráðherra um þetta hér áðan þá nefnir hann bara skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar, aðgerð sem hefur sýnt sig að rennur að mestu leyti til þeirra tekjuhærri; þensluhvetjandi aðgerð. Forseti. Eins og við ræddum líka áðan, þá eru örfáir mánuðir síðan ríkið undirritaði rammasamkomulag við sveitarfélög um stóraukna íbúðauppbyggingu á næstu árum. Þar er gert ráð fyrir 1.200 hagkvæmum íbúðum á viðráðanlegu verði á hverju einasta ári næstu fimm árin; risastórt verkefni sem kallar á samhent átak. Þar verður ríkið auðvitað að taka forystu, því að við vitum að ef við vanrækjum íbúðauppbyggingu og íbúðauppbyggingu á samfélagslegum forsendum í dag, þá mun það bíta í skottið á okkur á morgun. Hvernig rímar þessi fjármálaáætlun við rammasamkomulagið sem var undirritað með pompi og prakt? Staðreyndin er sú, virðulegi forseti, að fjárveitingarnar sem eru boðaðar hérna í þessari fimm ára áætlun, duga í besta falli fyrir svona 400 íbúðum í almenna íbúðakerfinu, ekki 1.200 íbúðum. Þetta eru mjög skaðleg skilaboð sem ríkið sendir hér sveitarfélögum, uppbyggingaraðilum, aðilum á vinnumarkaði og fólkinu í landinu. Blekið er varla þornað af rammasamkomulaginu og ríkisstjórnin virðist bara strax búin að gefast upp. Var þetta bara enn eitt Framsóknarblöffið í húsnæðismálum, enn eitt dæmið um að blásið sé í herlúðra sem reynist svo engin innstæða fyrir? Það aðhald sem er ráðist í í þessari áætlun, lendir að miklu leyti á almannaþjónustunni, grunnkerfunum okkar. Ég fór inn á vísi.is í gær og sá þar flennistóra mynd af hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni, undir yfirskriftinni: „Líta verði á börn sem fjárfestingu en ekki kostnað.“ En þetta fjárfestingarátak er hvergi að finna í þessari fjármálaáætlun. Tökum bara farsældarlögin sem dæmi. Þar er verið að setja peninga í innleiðinguna, skipulagsvinnuna, að móta einhverja umgjörð o.s.frv., en sjálf grunnþjónustan, meðferðirnar, úrræðin og geðheilbrigðisþjónustan sem börnin þurfa á að halda - allt þetta er áfram vanfjármagnað og undirmannað, og biðlistarnir halda þá bara auðvitað áfram að lengjast og lengjast, það segir sig sjálft. Þetta er kannski það versta við þessa áætlun. Það vantar allan metnað og skýra framtíðarsýn í heilbrigðis- og velferðarmálum. Ríkisstjórnin skilar auðu þegar kemur að því að laða fólk til starfa í heilbrigðiskerfinu, hún skilar auðu þegar kemur að því að stytta biðlista barna og fullorðinna eftir nauðsynlegri þjónustu, skilar auðu þegar kemur að því að létta á útskriftarvandanum í spítalaþjónustu og skilar auðu þegar kemur að því að styrkja rekstrargrundvöll heilbrigðisstofnana úti um allt land. Hún boðar óbreytt ástand í heilbrigðismálum. Þetta er áætlun sem þýðir að við munum áfram fá að heyra fréttir af því á nokkurra vikna eða mánaða fresti næstu árin; fréttir af sprungum spítala, af ómanneskjulegu álagi, af tugum eldra fólks sem dúsa á göngunum vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virðist nefnilega halda að fjárfestingin og uppbyggingin á spítalareitnum leysi okkur með einhverjum hætti undan því verkefni að tryggja viðunandi rekstur og mönnun heilbrigðisþjónustunnar frá degi til dags. Hvað þarf margt heilbrigðisstarfsfólk að hrökklast frá störfum, virðulegi forseti, til þess að ríkisstjórnin kveiki á því að það kostar peninga að bæta starfsaðstæður og gera það eftirsóknarvert að starfa við heilbrigðisþjónustu á Íslandi? Hvað þarf að ganga á? Hversu mörg og hversu hávær neyðarköll innan úr heilbrigðiskerfinu þurfa að berast til að ríkisstjórnin skilji að það getur ekki gengið til lengdar að Íslendingar verji miklu lægra hlutfalli vergrar landsframleiðslu til heilbrigðismála heldur en nágrannaþjóðirnar? Ríkisstjórnin hlustar ekki og vill ekki hlusta. En það skiptir máli að hlusta og við jafnaðarmenn leggjum okkur fram um það þessa dagana. Við eigum í virku samtali við fólkið sem starfar í heilbrigðiskerfinu og við höldum opna fundi um allt land þessa dagana með almenningi um heilbrigðismálin. Þetta eru gefandi og gagnlegir fundir. Þar heyrum við hvað það er sem brennur á fólki. Þaðan koma líka lausnirnar, virðulegi forseti, úr nærsamfélaginu og frá þeim sem veita þjónustuna og vita hvað þarf til að bæta hana. Virðulegi forseti. Stóra verkefnið núna er auðvitað, sérstaklega á þessu ári og því næsta, annars vegar að berja niður sjálfa verðbólguna og hins vegar að dreifa högginu, tryggja að áhrifin lendi ekki af fullum þunga á lágtekju- og millitekjufólki. Staðreyndin er sú að verðbólgan er og hefur verið alveg ævintýralega mikil á Íslandi ef við tökum með í reikninginn hvers konar sérstöðu við njótum í orkumálum, að við erum ekki að glíma við þá hækkun húshitunarkostnaðar og orkuverðs sem er að sliga heimili í öðrum Evrópuríkjum. Samt er verðbólgan hérna 10%. Verðbólgan á sér auðvitað ýmsar orsakir. Hæstv. fjármálaráðherra vísaði til vinnumarkaðarins og ég get alveg tekið undir að það væri ósanngjarnt að skella allri skuldinni á hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina, en auðvitað hefur það samt sitt að segja að ríkisstjórnin hefur sofið á verðinum. Hún var allt of sein að taka í handbremsuna þegar hagkerfið fór að taka við sér eftir Covid og það er eins og hún hafi bara treyst svolítið á það, þegar verðbólgan fór að bíta fast fyrir um ári síðan, að hún myndi svo bara fara niður af sjálfu sér. Við Samfylkingunni vöruðum við þessari nálgun og höfum kallað eftir auknu aðhaldi, sanngjörnu aðhaldi í anda jafnaðarmennsku og við munum halda áfram að tala fyrir ábyrgri ríkisfjármálastefnu í þágu fólksins í landinu. Við vinnum nefnilega gegn þenslu og bætum afkomu ríkisins með sanngjörnum sköttum á hæstu tekjurnar, á fjármagnið, á hvalrekagróðann og auðlindarentuna. Þannig sköpum við svigrúm í hagkerfinu til að styðja við heimili sem þurfa á stuðningi að halda, þannig stjórnun við í velferðarþjóðfélagi, þannig verjum við og styrkjum samfélagsgerðina okkar og þannig sköpum við samstöðu í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Nokkrar athugasemdir. Í fyrsta lagi, vegna þeirra sem eru í leiguhúsnæði, þá nefndi ég það áðan að það væru ýmis úrræði í boði fyrir það fólk til þess að búa í haginn fyrir kaup á húsnæði. Ég nefndi vissulega séreignarsparnaðinn, en ég hefði kannski líka átt að láta þess getið að við erum nýbúin að lögfesta aðra heimild, sem er heimildin til að ráðstafa tilgreindu séreigninni skattfrjálst í sama tilgangi. Þetta er úrræði sem er sérstaklega hugsað fyrir tekjulága til að eiga fyrir höfuðstól í íbúðarkaupum í framtíðinni. Við erum síðan að horfa upp á þá þróun á leigumarkaði að leiguverð hefur ekki haldið í við verðlag frá 2019 og því hefur orðið raunlækkun þar. Ef við horfum til síðustu 12 mánaða hafa laun og leiga hækkað næstum jafn mikið. Að öðru leyti heyrist mér að Samfylkingin sé bara gamla góða Samfylkingin; hærri skattar, meiri útgjöld - meiri skattar og stærra ríki.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki betur en að það sem hæstv. ráðherra segir um ástandið á leigumarkaði byggi fyrst og fremst á þinglýstum leigusamningum sem segja ekki alla söguna um þróunina þar, eins og hæstv. innviðaráðherra hefur raunar bent á. Það er þörf á frekari upplýsingasöfnun, sem hefur því miður staðið í þinginu um árabil og var loksins samþykkt í útþynntri útgáfu fyrir jól. Annars staðfesti hæstv. fjármálaráðherra bara það sem ég sagði áðan. Öll umfjöllun um tilfærslukerfin í húsnæðismálum er í þátíð hjá hæstv. ráðherra, hann telur bara að þau séu búin að gera svo vel, að fólkið hafi það svo gott og telur enga þörf á frekari aðgerðum. Þetta eru skilaboðin til fólksins sem er fast á leigumarkaði. Þetta eru skilaboðin til fólksins sem hefur tekið óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum og horft upp á greiðslubyrðina rjúka upp úr öllu valdi. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra segir, 

Virðulegi forseti. Það er algjört grundvallaratriði að okkur hefur tekist, þrátt fyrir heimsfaraldur og verðbólguna sem hefur farið upp, að ekki bara vernda kaupmátt bóta í almannatryggingakerfinu heldur hefur launafólk sömuleiðis náð að verja kaupmátt sinn. Okkar skilaboð við þessar aðstæður eru þau, að við þurfum aðeins að halda aftur af okkur við að auka útgjöldin. Það er á sumum sviðum óumflýjanlegt. Við höfum verið að stórbæta framlögin í heilbrigðiskerfið og erum því til viðbótar að reisa glæsilegan nýjan spítala, sem er stærsta fjárfestingarverkefni ríkisins og stærsta innviðafjárfesting í heilbrigðiskerfinu sem við höfum ráðist í. En á sama tíma verðum við að halda aftur af okkur með ný útgjöld og gera auknar kröfur til þess að fjármunir nýtist betur, vegna þess að það er allra hagur að verðbólgan lækki og komi aftur niður, sérstaklega fyrir þá sem hv. þingmaður er hér að tala fyrir. En ég heyri engar afgerandi lausnir sem eru líklegar til þess að valda því að verðbólgan hjaðni.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra er ráðherra hagstjórnar hér í landinu og auðvitað reynum við í stjórnarandstöðu að leiðbeina honum eftir bestu getu og leggja til lausnir. En hann verður samt líka að bera ábyrgð á því sjálfur hvernig gengur og hvernig fer. Hér er áfram talað um húsnæðismálin í þátíð. Það eru engar lausnir og ekkert fyrir fólkið sem finnur leiguverðið og vextina hækka núna, þetta er allt í þátíð því að ríkisstjórnin er búin að gera svo vel. Kaupmáttur hefur aukist en fer rýrnandi þessa dagana. Það er bara staðreynd. Því finnst mér dálítill uppgjafartónn í hæstv. ráðherra, verð ég að viðurkenna, og ég var að vonast eftir bitastæðara svari í andsvörum frá ráðherra við þeirri gagnrýni sem ég setti fram í ræðunni minni. En hann verður bara að eiga það við sig hvernig hann talar um þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um mikilvægi húsnæðismála sem hann gerði að sínu aðalumræðuefni hér. Það er skýr áhersla hjá okkur Sjálfstæðismönnum á séreignarstefnuna, að sem flestir geti eignast sitt húsnæði, enda er eitt stærsta velferðarmálið að búa vel að heimilum. Það hefur margt verið gert og ég held að almennar leiðir séu bestar til að tryggja það. En hér talaði hann um jafnaðarmennskuna og að jafnaðarmenn væru að tala við fólkið og hvernig staðan væri orðin núna í verðbólgunni og öðru slíku. Ég var um tíma farinn að halda að hann væri að halda ræðu í borgarstjórn Reykjavíkur, það mætti skipta út borgarstjórn fyrir ríkisstjórn. En þar er búinn að vera lóðaskortur. Þar eru búin að vera há innviðagjöld og fasteignaskattar hækkað þannig að allar álögur og verð á íbúðarhúsnæði hækkað sem hækkar fjármagnskostnað. Ég spyr: Hver er leið jafnaðarmanna til að ná þessum kostnaði niður?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á hlut Reykjavíkur. Það vill svo til, af því að við erum að ræða hér um húsnæðismálin og almenna íbúðakerfið og rammasamkomulag ríkis og sveitarfélaga, að Reykjavíkurborg er eina sveitarfélagið á landinu sem hefur undirritað samning við ríkið um aukið framboð á íbúðum á næstu árum og aukið framboð af í almenna íbúðakerfinu. Ég er ekki einu sinni viss um að þær fjárveitingar sem gert er ráð fyrir í þessari blessuðu fjármálaáætlun dugi fyrir uppbyggingunni sem er áformuð í Reykjavík. Annars kemur hv. þingmaður inn á séreignarstefnu í húsnæðismálum og má ég þá minna Sjálfstæðismenn á að vaxtabætur hafa löngum verið eitt af bitbeinum þessarar séreignarstefnu og einmitt tryggt að fólk lendi ekki í vanda eftir að það hefur keypt húsnæði. Hvers konar þróun höfum við séð hér á vakt síðustu ríkisstjórnar og í tíu ára stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins í fjármálaráðuneytinu? Það er að drabbast niður. Þetta kerfi hefur drabbast niður. Vaxtabótakerfið er varla neitt neitt lengur. Blessunarlega samþykktu Sjálfstæðismenn tillögu okkar í Samfylkingunni um hækkun á eignarskerðingarmörkum vaxtabóta 

Virðulegi forseti. Það er stofnkostnaður íbúðarhúsnæðis sem hefur mestu áhrifin og hefur því miður verið það sem hefur hingað til, er ekki að gera núna en hefur gert það undanfarin ár, verið að draga verðbólguna upp. Það er hár húsnæðiskostnaður. Hár húsnæðiskostnaður hér á höfuðborgarsvæðinu hefur leitt þróunina. Það er mikilvægast, til að lækka fjármagnskostnað og auðvelda þröskuldinn inn á markaðinn, að fjölga íbúðum. Jafnaðarmenn hafa verið duglegir undanfarin ár að kynna hér með PowerPoint-sýningum fjölda lóða og uppbyggingu en það hefur því miður ekki skilað sér enn. Og því spyr ég: Hvernig ætla jafnaðarmenn að ná þessum fjármagnskostnaði niður og þröskuldinum? Hvernig ætla ríki og sveitarfélög að hjálpast að við það? Af því að þetta er samspil. Ég legg það til miklu frekar því ef það gengur eftir þá þurfum við ekki að vera að dæla peningum úr ríkissjóði til þess að koma fólki inn á íbúðamarkaðinn heldur er orðið raunhæfara að það gerist á náttúrulegan hátt án þess að vera að styrkja alla inn. Þá getur fólk gert það á eigin forsendum, í gegnum sparnað sem við leggjum miklu frekar til heldur en vaxtabætur. Það er séreignarsparnaðurinn og sérstaka séreignin sem er miklu eðlilegri leið til þess að koma fólki inn á húsnæðismarkaðinn.

Virðulegi forseti. Það stendur ekki á Reykjavíkurborg að liðka fyrir íbúðauppbyggingu á samfélagslegum forsendum. Ég held að hv. þingmaður ætti frekar að spyrja t.d. hæstv. innviðaráðherra hvernig standi á því að hann stendur í vegi fyrir því að byggðar séu almennar íbúðir í Skerjafirði. Hann ætti kannski að spyrja um Keldnalandið og þátt ríkisins þar. Ég held, virðulegi forseti, að það þurfi aðeins fleiri sveitarfélög en Reykjavík að koma að borðinu þegar kemur að þessari samfélagslegu íbúðauppbyggingu og ég hlakka til að heyra frá hæstv. innviðaráðherra hérna á næstu vikum og mánuðum hvernig gengur að gera samninga við fleiri sveitarfélög en Reykjavík um aukið framboð, bæði af íbúðum almennt og af íbúðum sem eru hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði, eins og talað er um í rammasamkomulaginu milli ríkis og sveitarfélaga.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir öfluga og kjarnyrta ræðu sem hann flutti hér áðan. Hv. þingmaður kom inn á heilbrigðiskerfið og talaði um vanfjármögnun og fleira. Ég vil bara koma því að í þessari umræðu, og koma því til hv. þingmanns, að samkvæmt þessari áætlun, fjármálaáætlun 2024–2028, er verið að bæta við árlega 4,2–4,5 milljörðum, á hverju einasta ári. Það er ekki aðhaldskrafa á málefnasviðið samkvæmt áætluninni þannig að ég mælist til þess, hv. þingmaður, að þú endurskoðir þessi orð þín hvað þetta varðar því að þetta passar ekki inn í þá mynd sem ég sé og ég vona að hv. þingmaður sjái líka. Við skulum bara hafa það á hreinu hvernig hlutirnir eru.

Forseti minnir þingmenn á að beina orðum sínum til forseta.

Virðulegur forseti. Ég held að það væri einmitt ágætisráð að við færum saman yfir þetta í fjárlaganefnd og skoðuðum þessa útgjaldaramma í heilbrigðismálum. Að við veltum því svolítið fyrir okkur hvort sú aukning sem þar er boðuð hrökkvi í alvörunni fyrir mörgu öðru en auknum launakostnaði þeirra sem nú þegar starfa í heilbrigðiskerfinu. Og skoðum þá ekki bara fjárfestingarnar og upphæðirnar í heild sinni heldur reksturinn hjá hverri einustu heilbrigðisstofnun í landinu, hjá spítölunum tveimur. Ég held að ég geti alveg staðið við hvert einasta orð sem ég sagði hér áðan. Höfum það líka í huga varðandi raunframlög til sjúkrahúsþjónustu á Íslandi að ef við leiðréttum það fyrir launakostnaði þá kemur í ljós að þau hafa ekki hreyfst mikið á undanförnum árum, bara ósköp lítið. Og rúmanýting á Landspítalanum hefur verið langt umfram það sem talið er ásættanlegt á bráðasjúkrahúsum í löndum sem við berum okkur saman við. Ég held því að við þurfum í þessari vinnu líka að tala við fólkið á gólfinu, skoða hvernig því líst á þetta og kannski rifja það upp líka, af því að hér er talað um gögn og um að lesa hvað stendur í áætluninni, að hvergi á Norðurlöndunum er jafn lágu hlutfalli vergrar landsframleiðslu varið til heilbrigðismála á Íslandi. Það er staðreynd.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Því er við að bæta að á fjárlögum 2023 var 12 milljörðum varanlega bætt við reksturinn, það var ekki einskiptisaðgerð. Það er nú einu sinni þannig að í þeirri áætlun sem hér er til umræðu eru öll málefnasvið með hagræðingarkröfu nema heilbrigðissviðið og það sem kemur að félagsmálahlutanum. Öll önnur svið eru með aðhaldskröfu. Ég tel þannig að í því umhverfi sem við erum núna sé verið að gera verulega vel í því að koma til móts við hlutina. Í þessu samhengi verðum við líka að horfa til hagræðingar, hvort sem það er innan heilbrigðissviðsins eða einhverra annarra sviða. Við erum að fjalla um ákveðna hluti sem snúa að því að ná niður verðbólgu og vera ekki með hvata og fleira til. Þarna tel ég bara vera vel að verki staðið.

Virðulegi forseti. Ég deili ekki þessari miklu ánægju hv. þingmanns með þá útgjaldaramma sem við sjáum í heilbrigðismálum í þessari áætlun. Ég hlakka til að fara betur yfir þessa ramma með stjórnendum heilbrigðisstofnana og skoða hver hin raunverulega aukning er til rekstrarins á næstu árum. Ég er líka ósammála því, varðandi heilbrigðiskerfið og þessa grunnþjónustu, að það sé vel til fundið að vera með aðhald þar eða að taka út einhvern sparnað þar. Höfum það í huga að aðhaldsmarkmiðin í þessari áætlun er eitt, en það er líka aðhald sem felst í þessari fjársveltistefnu, sem birtist í því sem er ekki gert í áætluninni. Það er ekki verið að stíga einhver markviss skref til að fjölga hjúkrunarrýmum og létta þannig á spítölunum. Það er ekki verið að setja aukna fjármuni til að gera það eftirsóknarverðara að starfa við heilbrigðisþjónustu. Við vitum að það er eitthvað sem kostar peninga. Þetta er þannig allt eitthvað sem ég held að við verðum að horfa til í vinnunni og ég hlakka til að sitja fundi fjárlaganefndar með hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni kærlega fyrir sína ræðu. Það er auðvitað margt sem kemur okkur hægri mönnum spánskt fyrir sjónir í hans málflutningi en er samt ekkert nýtt. Maður hefur heyrt þetta allt áður og þetta eru kunnugleg stef. Ég get aftur á móti ekki látið það hjá líða þegar hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fullyrðir hér að útgjöld til heilbrigðismála séu langt á eftir norrænu ríkjunum. Það er einfaldlega rangt. Hann fullyrðir það í andsvari rétt áðan. Ef við tökum tillit til aldurssamsetningar þjóðarinnar þá er það svo að framlög til heilbrigðismála eru með hæsta móti hér á Íslandi, miðað við önnur Norðurlönd, vegna þess að við erum svo ung þjóð. Ég vil gjarnan fá að heyra þingmanninn ræða það betur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst svo fallegt hvernig við þökkum hvort öðru fyrir ræður sem við erum svo innilega ósammála. Maður hefur auðvitað heyrt þennan söng áður um aldurssamsetninguna og það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir, við erum yngri þjóð en aðrar Norðurlandaþjóðir. En þá gæti ég nefnt ýmsa aðra þætti á móti sem ættu einmitt að valda því að útgjöldin þurfi að vera hærri hér á landi. Við erum mjög fámennt land og strjálbýlt og erum þar af leiðandi óhagkvæmari rekstrareining en heilbrigðiskerfin á hinum Norðurlöndunum. Verðlagið er hátt hérna. Það hefur auðvitað áhrif á aðföng og reksturinn í heild. Jú, við verðum að ræða þetta í samhengi við aldurssamsetningu en þá verðum við líka að horfa til allra hinna þáttanna sem hafa áhrif og verður að taka með í reikninginn.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það sem er líka merkilegt að heyra í ræðu hv. þingmanns er að þar eru engar lausnir, þar er bara endalaus gagnrýni á það hvað er ekki verið að gera, lítið talað um það sem verið er að gera. Ég myndi gjarnan vilja heyra hv. þingmann tala um raunhæfar lausnir. Honum varð líka tíðrætt um heimilin sem við gerum okkur öll grein fyrir að eru í erfiðri stöðu í hárri verðbólgu og háum vöxtum. En hins vegar er það staðreynd að 2011 var húsnæðiskostnaður fólks 32% af ráðstöfunartekjum en er nú 11%. Og bankarnir - ég var á ársfundi Seðlabanka Íslands í gær þar sem seðlabankastjóri sagði að það hafi ekki komið fram í bankakerfinu að vanskil heimila séu að aukast 

Virðulegi forseti. Það hefur ekki staðið á okkur jafnaðarmönnum að leggja til lausnir. Við lögðum t.d. til 17 milljarða tekjuöflun við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Það er heilt prósent af vergri landsframleiðslu. Það var nú bara hæðst að því og hæstv. fjármálaráðherra talaði um að við værum greinilega haldin einhverri öfund gagnvart ríkasta fólkinu í landinu. Ríkisstjórnin skellti sem fyrr skollaeyrum við ákalli okkar um sanngjarnt aðhald í anda jafnaðarmennsku. Hins vegar samþykkti ríkisstjórnin t.d. breytingartillögu mína og annarra um að hækka eignarskerðingarmörk vaxtabóta og af því að hæstv. ráðherra talaði hér um heimili í erfiðri stöðu þá er það nú sannarlega breyting sem hjálpaði þeim, lausn frá okkur sem tekið var vel í hér á þingi. Í ræðu minni nefndi ég aðra lausn sem ég ætla að biðja hv. formann efnahags- og velferðarnefndar um að íhuga sérstaklega, sem er að hækka hámark vaxtabóta fyrir heimilin sem vaxtahækkanirnar leggjast þungt á. 

Virðulegi forseti. Við lestur fjármálaáætlunar þeirrar sem hér er til umræðu er það fyrsta sem vekur athygli hve ómarkvisst og lítið ríkisstjórnin ætlar sér að gera til að berjast gegn verðbólgunni. Augljóst er að þar eiga aðrir að axla ábyrgð og taka slaginn við verðbólgudrauginn sem aftur er kominn á kreik svo um munar. Við síðustu stýrivaxtahækkun Seðlabanka Íslands sagði seðlabankastjóri: Við getum ekki beðið eftir neinum öðrum, og sagði að öll hjálp væri vel þegin. Við hverja á seðlabankastjóri? Jú, hann er þarna að biðja um hjálp frá fjármálaráðherra sem fer með ríkisfjármálin. Seðlabankastjóri átti við það í ummælum sínum að Seðlabanki Íslands gæti ekki beðið eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgunni. Orðrétt sagði seðlabankastjóri, með leyfi forseta: „Við því þurfum við að bregðast. Öll hjálp sem við fáum frá fjárlögum ríkisins er vel þegin en við erum ekki að bíða eftir því, með neinum hætti.“ Það eina sem seðlabankastjóri gerir hins vegar eru glórulausar vaxtahækkanir sem bitna verst á skuldsettum heimilum, fólki sem er að greiða af húsnæðislánum sínum. Seðlabankastjóri er að vinna að því að koma á meiri háttar kreppu í landinu hjá venjulegu fólki, millitekjuhópum og þeim tekjulægstu. Ekki sér fyrir endann á þeirri kreppu. Hvernig væri að horfa til íbúa þessa lands sem að stórum hluta bera verðbólguáhættu af lánum sínum? Það er ekki nóg að horfa á excel-skjalið og tala um neikvæða raunvexti. Fjármagnseigendur bera einnig ábyrgð á að ávaxta fé sitt og setja það í arðbærar fjárfestingar. Á undanförnum árum hafa verið neikvæðir raunvextir í Skandinavíu. Til hvers? Jú, til þess að knýja fjármagnseigendur til að fjárfesta í atvinnulífinu en ekki bara að treysta á bankann og að háir stýrivextir ávaxti fé þeirra. Í fjármálaáætlun fjallar fjármálaráðherra um baráttuna gegn verðbólgu sem sameiginlegt verkefni. Orðrétt segir í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Til skemmri tíma er fjármálaáætlun því ætlað að leggjast á sveif með Seðlabankanum við að ná verðbólgu sem fyrst aftur að markmiði.“ Leggjast á sveif með Seðlabankanum, heitir það. Hvernig er nú ríkissjóður að leggjast á sveif með Seðlabankanum í baráttunni gegn verðbólgunni? Hér skal talið upp það sem ríkisstjórnin ætlar sér að gera til að leggja sitt af mörkum, leggjast á sveif með Seðlabankanum. 1. Hækkun tekjuskatts lögaðila um 1%, bara á árinu 2024. Er það allt og sumt, 1%? Hefði ekki verið nær að hækka bankaskattinn aftur í fyrra horf? 2. Lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna endurbóta á húsnæði úr 60% í 35%. Samtök iðnaðarins hafa brugðist við þessu og þegar sagt að þetta muni leiða til hækkunar á verði íbúða, líklega um 3–5% verðhækkun. Þetta er ekki að slá á verðbólguna, virðulegur forseti. 3. Draga úr stuðningi við rafbílavæðingu. Í raun er þetta þegar boðuð aðgerð og því ekki til komin vegna verðbólgunnar. 4. Hækkun fiskeldisgjalds. Það er þegar boðuð aðgerð og ekki komin til vegna verðbólgunnar, bara sanngjarnt endurgjald til þjóðarinnar, auðlindarenta. 5. Hækkun veiðileyfagjaldsins einhvern tímann á seinni árum áætlunarinnar. Þetta hefði mátt græja fyrir lifandis löngu. Í raun er skammarlegt hvað þjóðin fær lítið fyrir aðgang stórútgerðarinnar að auðlindinni. 6. Almenn aðhaldskrafa er hækkuð úr 1% í 2%. Vonandi skilar þetta einhverju en hér er varla um að ræða aðgerð sem slær á verðbólguna. Nú á að leggja á 0,5% aðhaldskröfu á skóla, það er varhugavert í ljósi þess hve höllum fæti menntakerfið okkar stendur á alþjóðavísu. Við skulum ekki fjalla ógrátandi um lestrarkunnáttu barna og ungmenna í þessu landi og mætti fjalla um það hér í löngu máli. 7. Það á að fækka fermetrum í Stjórnarráðinu. Þetta eru áform sem hafa lengi legið fyrir, frá kosningum, og eru varla að fara að slá á verðbólguna. 8. Sameining stofnana. Enn eitt atriðið sem er talið upp sem aðgerð gegn verðbólgunni en er í raun löngu fyrirhugað og kemur fram í stjórnarsáttmálanum. 9. Stafvæðing sem stuðlar að aukinni framleiðni og skilvirkni. Hér er ýjað að því að hægt sé að fækka störfum, jafnvel að því marki að einungis þurfi að endurráða í helming þeirra stöðugilda sem losna við eftirlaunaaldur fólks á næstu fimm árum. Hvað er ríkið að gera í dag ef helmingur starfsfólksins er í raun óþarfur, ég bara spyr? Hvernig getur það staðist? Þetta er allt og sumt, þessi níu atriði sem ég hef talið upp. Þessar aðgerðir, ef svo mætti kalla, hafa þegar vakið hörð viðbrögð enda munu þær engan veginn slá á verðbólguna. Bæði framkvæmdastjóri ASÍ og framkvæmdastjóri SA hafa gagnrýnt aðgerðaleysið sem felst í þessari áætlun. Forseti Alþýðusambands Íslands segist sakna þess að sjá ekki í fjármálaáætluninni að gripið sé inn í og fjármagn sótt þar sem það sé að finna og nefnir til að mynda bankaskatt og fleira. Með leyfi forseta, langar mig að vitna hér í orð forseta Alþýðusambands Íslands, Kristjáns Þórðar Snæbjarnarsonar: „Mín fyrstu viðbrögð eru þau að það er í rauninni ekkert sem að við sjáum í þessu sem að mun slá á verðbólgu núna á þessu ári, þvert á móti eru atriði þarna inni sem eru frekar til þess að ýta undir verðbólgu á komandi mánuðum og fram á næsta ár og það eru auðvitað gríðarlega mikil vonbrigði. Það er ekki verið að grípa til aðgerða gagnvart heimilum landsins, þeim atriðum þar sem vaxtabyrðin hefur aukist verulega og kannski vandamálin eru hvað mest. Það er ekkert sem við sjáum hvað þetta varðar.“ Hvorki framkvæmdastjóri SA, Samtaka atvinnulífsins, né forseti Alþýðusambands Íslands telja að nógu langt sé gengið í að verjast verðbólgunni í fjármálaáætluninni. Tekið er undir þau orð hér. Forseti ASÍ hefði viljað sjá bremsu á húsaleigu og lækkaða skatta á ýmsum vörum og framkvæmdastjóri SA hefði viljað sá flatan niðurskurð hjá ríkinu. Ljóst er að við verðum að ná verðbólgunni niður strax á þessu ári ef við ætlum að ná að vernda fjölskyldur í landinu, ellegar munu hörmungarnar dynja yfir. Fátækt mun aukast og heimili munu fara á nauðungaruppboð áður en langt um líður og félagslegu hörmungarnar sem því fylgja verða ómældar. Flokkur fólksins hefur lagt til fjölda aðgerða sem myndu vinna gegn verðbólgunni en því miður hafa ríkisstjórnarflokkarnir lítinn áhuga á hugmyndum annarra. Við höfum lagt til frystingu á höfuðstól verðtryggðra íbúðalána, hækkun bankaskatts, hækkun veiðileyfagjalds, húsnæðisliðinn út úr vísitölunni, leigubremsu - sem sumir flokkar studdu ekki en eru núna miklir stuðningsmenn þess og tala fyrir því, svo það sé tekið fram - frystingu krónutöluskatta og fleiri atriði má nefna. Ég vil taka sérstaklega til umfjöllunar þingsályktunartillögu Ingu Sæland, formanns Flokks fólksins, um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Með því að afnema þá undanþágureglu skattkerfisins þar sem kveðið er á um að skattur skuli ekki greiddur fyrr en við útgreiðslu lífeyris er hægt að auka skatttekjur ríkissjóðs um meira en 70 milljarða ár hvert og slá á þenslu sem því nemur. Fjármunina er hægt að nýta til að fara í langþráða endurskoðun almannatryggingakerfisins og draga úr uppsafnaðri kjaragliðnun. Þannig væri hægt að leggja verndarhendi yfir þá hópa samfélagsins sem höllustum fæti standa gagnvart verðbólgunni. Við höfum ítrekað vakið athygli á þessari leið sem myndi einmitt hjálpa þjóðinni mikið í baráttunni við verðbólguna en því miður virðist ríkisstjórnin ætla að sitja aðgerðalaus andspænis verðbólgunni. Við erum flest í þessum sal sammála um að helsta viðfangsefni ríkisfjármálanna um þessar mundir sé verðbólgan. Við megum engu að síður ekki gleyma hinum viðfangsefnum ríkisfjármálanna. Það gerist svo gjarnan þegar ein krísa kemur upp að þá missa stjórnmálin sjónar á hinum vandamálum samfélagsins. Við megum ekki gleyma þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir sem voru þegar orðin áhyggjuefni fyrir komu Covid. Hér er ég að ræða um atriði eins og vaxandi ójöfnuð og stéttaskiptingu í samfélaginu, vandamál sem hefur aðeins vaxið með verðbólgunni, mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins og langa biðlista eftir heilbrigðisþjónustu, fráflæðisvanda Landspítalans og hnignun menntakerfisins. Ég tel að hnignun menntakerfisins sé stærsta vandamál íslensks samfélags í dag og ekki síst ónóg lestrarkunnátta og ömurlegar lestrarkennsluaðferðir sem er beitt í grunnskólum landsins. Ég get ekki séð að ríkisstjórnin ætli að vinna gegn þessum vandamálum á tíma fjármálaáætlunar þeirrar sem hér er til umfjöllunar sem nær yfir árin 2024–2028. Þá er það rannsóknarefni fyrir fjárlaganefnd hvort fjármálaáætlun þessi geri Sjúkratryggingum kleift að endurnýja samninga við heilbrigðisstarfsfólk. Ekki er langt um liðið frá því að forstjóri Sjúkratrygginga sagði upp störfum. Í máli hennar kom fram að hún taldi ókleift fyrir Sjúkratryggingar að framkvæma þau verkefni sem stofnuninni hefðu verið falin miðað við þær fjárveitingar sem stofnunin hefði úr að spila. Ég efast um að þessi áætlun greiði götu fyrir samningagerð við sjúkraþjálfara og sérgreinalækna en vert er að ítreka að vegna samningsleysis við þessar stéttir þarf almenningur að borga sjálfsagða heilbrigðisþjónustu dýrum dómum. Hér má einnig benda á að núna eru líkur á auknu atvinnuleysi. Bara í fréttum í dag voru fréttir um tvær hópuppsagnir, annars vegar hjá Heimkaupum og hins vegar á Fréttablaðinu. Ríkisfjármálin þurfa að vinna gegn verðbólgunni en jafnframt vernda velferðarkerfið okkar og fátækustu samfélagshópa Íslands, þar á meðal öryrkja og aldraða. Þar eru fátækasta hóparnir, meðal aldraðra og meðal öryrkja. Ég er ekki að segja að allir aldraðir séu fátækir, síður en svo. Þetta er erfitt viðfangsefni en alls ekki ógerlegt. Hvað varðar endurskoðun almannatrygginga er tilgreint að á tímabili áætlunarinnar verði 16,3 milljörðum varið í það verkefni. Fjármagnið virðist ekki eiga að koma inn í málaflokkinn fyrr en árið 2025 þar sem fjárheimildir vegna örorku almannatrygginga á næsta ári verða þær sömu og í ár. Því er um að ræða viðbót um 4 milljarða á ári. Það er ekki nóg til að leiðrétta kjör öryrkja með tilliti til uppsafnaðrar kjaragliðnunar og mér er til efs að þessir fjármunir muni duga til að skila þeim úrbótum sem stjórnvöld hafa lofað öryrkjum. Virðulegur forseti. Fjármálaráðherra skilar auðu hvað þessi viðfangsefni varðar og hefur skilað þinginu drögum að fjármálaáætlun sem gerir lítið til að sporna gegn verðbólgu, eins og hér hefur verið rakið, heldur boðar hnignun velferðarkerfisins og hunsar vaxandi vanda okkar fátækustu samfélagshópa; eldri borgara og öryrkja. Það er þetta innihald fjármálaáætlunar sem hæstv. fjármálaráðherra hefur lagt hér fram í dag fyrir Alþingi sem er gagnrýnisvert. Ég vil taka fram að ég hef ekki fengið fullnægjandi svör við því hvernig og hversu mikið hæstv. fjármálaráðherra telur að hann geti raunverulega lagt af mörkum til að berjast gegn verðbólgunni. Mun seðlabankastjóri í framtíðinni, á næsta stýrivaxtadegi, þurfa að hækka stýrivexti? Þá mun hann örugglega vísa til þess að hann óski eftir hjálp eina ferðina enn, þau séu að gera þetta ein. En frekari stýrivaxtahækkanir munu leggja heimilin í landinu í rúst. Ríkisfjármálin verða að berjast gegn verðbólgunni þannig að hægt sé að lækka stýrivexti sem þegar hafa gengið fram úr öllu hófi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hressilega ræðu og það er gott að vera farin að tala hér um þetta plagg sem töluvert hefur verið beðið eftir. Hv. þingmaður og ég, við komum úr flokkum sem hafa gagnrýnt fjármál ríkisins á stundum úr mismunandi áttum, tekju- og gjaldahlið, ef svo má segja, en það breytir því ekki að við erum oft sammála. Mig langaði svolítið að heyra skoðanir hv. þingmanns á þeim áskorunum og vandamálum sem við eigum við að etja í heilbrigðiskerfinu núna. Ég held að það sé ekkert okkar sem hafi sloppið við að heyra dæmisögur um að þar má gera betur, svo að ég vandi orð mín. Er hv. þingmaður á því að hér sé eingöngu um að kenna skorti á fjármunum í heilbrigðiskerfið í stóru myndinni eða er hægt að fara þar betur með fjármuni og nýta þá annaðhvort svigrúm sem af því fengist til að greiða niður skuldir eða vinna á einhvern annan hátt bug á þeirri stöðu sem við erum nú í með ríkisfjármálin okkar? Það er svo auðvelt að tala um þessar aðstæður í heilbrigðiskerfinu sem eru ekki boðlegar fyrir sjúklinga, ekki fyrir aðstandendur og ekki fyrir starfsfólk með því að segja bara: Það vantar meiri peninga. Telur hv. þingmaður það vera einu leiðina og ef ekki, hvað annað er til ráða?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir andsvarið. Er fjárskortur eina ástæðan fyrir ástandinu í heilbrigðiskerfinu og þeim áskorunum og þeim vandamálum sem eru fyrirliggjandi í heilbrigðiskerfinu? Nei, ég tel að það sé ekki eina ástæðan en ég tel að það sé grundvallarástæðan fyrir ástandinu í heilbrigðiskerfinu. Ég minni á að fyrir nokkrum árum var Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar eða deCODE, með undirskriftasöfnun um að við myndum auka framlag til heilbrigðismála sem hlutfall af landsframleiðslu. Það er mun lægra hér en á Norðurlöndunum. Þetta var árin 2016 og 2018. Ég tel að þetta sé eitt stærsta vandamálið, undirfjármögnunin. Hún leiðir síðan af sér önnur vandamál. Vissulega þarf að skipuleggja sig betur, skipuleggja Landspítalann betur og það getur vel verið að það sé ástand sem við höfum ekki náð tökum á, ekki náð að skipuleggja spítalann betur, af því að að við erum alltaf á horriminni þar. Það leiðir til þessara skipulagsvandamála. Ég tel að grunnástæðan sé að við erum ekki að setja nægilega mikinn pening af landsframleiðslu í heilbrigðismálin. Við þurfum líka að geta haldið í gott starfsfólk. Það er samkeppni um hjúkrunarfræðinga í öðrum ríkjum. Ég get tekið dæmi, það er skortur á hjúkrunarfræðingum í Noregi upp á 4.000–5.000 hjúkrunarfræðinga. Ég tel að skipulagsvandinn sé m.a. vegna fjárskorts en það er eitt í þessu: Við erum eitt ríkasta samfélag heims og við erum í baksi við að reka þjóðarsjúkrahús, eitt lítið hátæknisjúkrahús. Landspítali Íslands er ekki stór stofnun í samhengi við Evrópu eða hinn vestræna heim. Við virðumst ekki ráða við að reka þennan spítala og það er umhugsunarefni fyrir okkur hér í þingsalnum, hér á Alþingi Íslendinga. Það er stóra vandamálið. Ég er orðinn þreyttur á því að heyra viku eftir viku, í hverjum mánuði, fréttir af ástandinu á bráðamóttökunni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég held að það sé alveg ljóst að við erum sammála um þær áskoranir, eða við skulum segja um birtingarmynd þessara áskorana og það hljótum við öll að vera. En áfram erum við svolítið að velta þessu fyrir okkur og mér finnst það áhugavert sem hv. þingmaður segir að fjárskorturinn sem er undirliggjandi leiði af sér þessi skipulagsvandamál eða önnur vandamál sem koma upp. Við þekkjum það öll að fólk sem ver stórum hluta krafta sinna í reksturinn sjálfan eða í að ná í fjármuni hefur lítið afgangs til að huga að öðrum málum. Mig langar svolítið að velta því upp, af því að ég er að reyna að skilja og átta mig á því hvernig við, að mati hv. þingmanns, lögum þetta: Ef það kæmi hér inn í þessa fjármálaáætlun eða næstu fjárlögum eða hvenær sem það gerðist gríðarleg innspýting af peningum í heilbrigðiskerfið, hvert væri best að beina þeim peningum til þess að laga bráðavandann? Og af því að hv. þingmaður nefnir áskorun Kára Stefánssonar, um 15% af landsframleiðslunni, ég var reyndar aldrei alveg með það á hreinu af hverju það væru 15% en ekki eitthvað annað, en það hlýtur að vera vel út reiknað, hvar endar það þá? Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér? Það er alveg ljóst að ár frá ári hefur þörfin fyrir fjármagn aukist, heilbrigðiskerfið er líklegast eina greinin þar sem tækninýjungar hafa hækkað kostnað, ekki sparað kostnað. Þær bæta heilsu en ekki kostnað, þetta er gríðarlega dýrt, bestu lyfin eru gríðarlega dýr þannig að kostnaðurinn vex alltaf áfram. Hvernig stöndum við við markmið okkar um að hér sé eitt besta heilbrigðiskerfi í heimi? Ef það eru bara fyrst og fremst peningarnir, getum við þetta yfir höfuð að mati þingmanns? Hverjar eru leiðirnar? Þetta er stór spurning fyrir tvær mínútur, ég átta mig á því. En þetta er samt svolítið undirliggjandi: Hvert erum við að fara með fjármögnun heilbrigðiskerfisins okkar?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Það er náttúrlega langtímaverkefni að auka fjármagnið í heilbrigðiskerfinu. Ég tel að ágætismenn hafi verið ráðnir inn eins og Björn Zoëga frá Karolinska-sjúkrahúsinu í Svíþjóð; hann kom aftur sem ráðgjafi inn á Landspítalann. Ég veit, fjölskyldumeðlimur hefur unnið á Landspítalanum, að það er alveg rétt að það þurfa fleiri að vinna á gólfinu, það er ekki nóg að það séu bara launahækkanir gefnar af því að þú ert orðinn einhver stjóri og vinnur bak við tölvuskjáinn. Það eru vissulega skipulagsvandamál líka. En við lifum í blönduðu hagkerfi og ég tel að við eigum að líta til Norðurlandanna hvað varðar rekstur heilbrigðiskerfisins. Þau ríki hafa verið að fikra sig inn á það að gera kerfið frjálsara fyrir einkaaðila og þeir hafa komið öflugir inn í rekstur heilbrigðiskerfisins. Ég trúi á bæði. Ég trúi bæði á það að það sé öflugur ríkisspítali, öflugt þjóðarsjúkrahús, og svo verði í kringum það líka einkaklíníkur þar sem læknar geta verið með skurðaðgerðir. Ég þekki það bara úr eigin fjölskyldu og þekki aðeins til þessa rekstrar. Það er þetta blandaða hagkerfi sem við eigum að byggja á, algerlega. En við getum svo auðveldlega gert þetta, við erum sjötta ríkasta þjóð OECD. Þetta er ekkert mál fyrir okkur. Ef við bara gerum þjóðarátak í þessu og einbeitum okkur að því þá getum við losnað við þessar fréttir um ástandið á bráðamóttökunni, ástandið á Landspítala Íslands. Það þarf bara vilja til verksins svo það liggi fyrir. Það er ekki svo flókið. Þetta snýst líka um það hvaðan peningarnir ættu að koma og ég get nefnt þetta: Hækkum veiðileyfagjaldið. Tökum bankaskattinn upp aftur. Það er alveg augljóst, ef maður situr í fjárlaganefnd, að Landspítali Íslands er undirfjármagnaður. Hann var það í fyrstu tillögu að fjárlagafrumvarpinu, það kom svo breytingartillaga upp á 2 milljarða sem áttu að fara í grunnreksturinn. Ég spurði: Í hvað á þetta að fara? Ég fékk ekki skýr svör um það. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun 2024–2028. Það er víða komið við þegar maður flettir í gegnum þennan mikla doðrant sem barst okkur í hendur í gær. Ég tek undir með hæstv. ráðherra fjármála sem kom inn á það í sinni ræðu fyrr í dag að það væri kannski æskilegt að einfalda verkið og gera það aðgengilegra, ég vil bara taka undir það. Ég vil byrja á í minni ræðu, virðulegi forseti, að vitna til orða hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, varaformanns Framsóknarflokksins, þar sem hún segir: „Stóra verkefnið samhliða breyttum aðstæðum er að ná niður verðbólgu sem er helsti óvinur heimila og fyrirtækja í landinu. Aðhald og skýr forgangsröðun er meginstef í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar ásamt því að styðja við brýn verkefni og standa vörð um almannaþjónustuna. Ríkisfjármálin þurfa að vinna með peningastefnu Seðlabankans til að ná jafnvægi. Fjármálaáætlun til næstu fimm ára sýnir þá stefnu stjórnvalda að beita ríkisfjármálunum með markvissum hætti til að ná niður verðbólgu og frekari hækkun vaxta með auknu aðhaldi, tekjuöflun og frestun framkvæmda. Á sama tíma er lögð áhersla á að verja grunnþjónustuna, styðja áfram við viðkvæma hópa og vernda lífskjör almennings. Skuldahlutföll ríkissjóðs lækka á tímabilinu og afkoma batnar.“ Það er hægt að segja að þessi orð rammi svolítið vel inn það sem við erum að ræða hérna í dag. Við stöndum á vissum tímamótum. Hér er há verðbólga og vissulega er hún farin að bíta. Þeir sem voru á ársfundi Seðlabankans í gær og hlýddu á ræðu seðlabankastjóra, Ásgeirs Jónssonar þar sem hann fór vel yfir þetta og yfir söguna, hvernig tekist er á við verðbólgu, heyrðu að það er ekki bara einkamál ríkisstjórnarinnar, það er ekki einkamál Seðlabankans. Það er mál okkar allra hvernig við tökumst á við það. Jú, vissulega er til ákveðið stýritæki sem er notað, það eru hækkaðir stýrivextir og síðan er það ábyrgt, mér finnst það bara ábyrgt, hjá núverandi ríkisstjórn að leggja fram fjármálaáætlun til næstu fimm ára þar sem gætt er aðhalds á nær öllum málefnasviðum utan tveggja málefnasviða þar sem er verið að verja grunnþjónustuna og þar er verið að bæta aðeins í. Af ræðum hv. þingmanna hér fyrr í dag má svo sem ætla að sumum þyki ekki nóg að gert. Öðrum þykir of mikið gert og ekki gert nógu rétt eða hvernig sem það er. En þetta er alla vega það verkefni sem við stöndum frammi fyrir og þetta er boðskapurinn sem við ætlum að vinna eftir. Þetta er það sem lagt er til að við vinnum eftir. Það er mikil vinna fram undan hjá hv. fjárlaganefnd að fara í gegnum verkefnið á næstu misserum þar sem við fáum til okkar gesti og og förum yfir þetta. En ég er alveg viss um að það verður þannig að kallað verður eftir því úr öllum stofnunum að það þurfi meira fjármagn. En þá þurfum við að sýna það sjálf, við sem sitjum hér á hinu háa Alþingi, við þurfum líka að sýna ábyrgð í því hvernig fjármunum ríkisins er varið og þurfum að sýna aðhald á öllum sviðum. Þó svo að við séum að bæta í vissa liði í grunnþjónustunni þá þýðir það ekki að það sé einhver óráðsía í gangi, langt frá því. Það þarf á þeim sviðum líka að gæta aðhalds og það hefur verið gert, sérstaklega innan heilbrigðiskerfisins, þar hefur verið gætt aðhalds á mjög mörgum sviðum. Hér er talað um að menn séu ekki að meta stöðuna rétt. Við séum ekki að nálgast verkefnið á réttan hátt. Ég held að við í meiri hlutanum þurfum að taka gagnrýnina til okkar, það er hlutverk okkar hér inni að skiptast á skoðunum og það er líka hlutverk okkar að velta því fyrir okkur hvernig best er á málum haldið. Ég ætla að leyfa mér það, virðulegur forseti, að grípa hérna niður í þá miklu biblíu sem fjármálaáætlunin er. Þetta er alla vega mjög líkt biblíu að þykkt, ekki að innihaldi. Hér er farið yfir áherslur og stefnumið og hvernig þessi umskipti hafa orðið á mjög stuttum tíma. Við fórum í mikinn öldudal á Covid-tímabilinu og síðan kemur stríðið og þessi verðbólga er ekkert séríslenskt fyrirbrigði, hún er alls staðar í kringum okkur. En það sem er áhugavert að sjá hér á töflum á bls. 16 í fjármálaáætluninni, þar sem er farið yfir frumjöfnuðinn, er hvernig efnahagskerfi okkar bregst við á mjög skarpan hátt. Vissulega hefur þar innstreymi fjármagns mikið að segja, ferðaþjónustan kemur náttúrlega hér inn með gríðarlegum krafti og auk þess eru aðrar útflutningsgreinar eins og t.d. ál- og fiskiðnaður ásamt öðrum atvinnugreinum að koma inn með miklar tekjur. Það skapar þetta ójafnvægi sem hér er á markaði og auk þess er hluti af þessu ójafnvægi sem við erum að eiga við afleiðingar þess að menn héldu að sér höndum, almenningur hélt að sér höndum í Covid, bæði í ferðalögum og framkvæmdum, þannig að það var mikill uppsafnaður sparnaður sem síðan leitar eftir því að fara út þegar hömlunum er aflétt. Það er bara rúmt ár síðan, það er nú ekki lengra síðan, að öllum sóttvarnahömlum var létt. Manni finnst eins og það hafi gerst fyrir mörgum árum síðan en það er bara eitt ár síðan það gerðist. Þá tók efnahagskerfið heldur betur við sér. Það sem kemur vel fram í áætluninni snýr að frumjöfnuði og auk þess er unnið að lækkun skulda, sem er mjög jákvætt. Það er farið mjög varlega af stað. Við erum að hliðra til verkefnum. Við erum að fresta verkefnum sömuleiðis. Mörg þeirra verkefna sem verið er að fresta hefði verið mjög gott að fara í en þetta er skipunin, menn þurfa að halda að sér höndum og draga úr. Vissulega er ekki eins og verið sé að setja allt á ís. Það eru ákveðnar framkvæmdir í gangi og má nefna margar framkvæmdir í samgöngum sem eru í gangi, það er ekki verið að fresta þeim sem verið er að byrja á, það er verið hliðra til nýframkvæmdum milli ára og svo svona mætti lengi telja. En það að halda því fram að menn séu hér að setja allt á ís og séu ekki að standa við ákveðin markmið - mér gremst það þegar verið er að halda því fram að menn séu að svelta grunnþjónustuna af því að því fer fjarri.  Virðulegur forseti. Það er alltaf þannig, í hverju einasta tilfelli, að við getum gert betur. En við þurfum líka að sýna ráðdeild í því sem við erum að gera. Af hverju? Við erum bara að reka fyrirtæki og við þurfum að taka það föstum tökum og núna eru vindarnir þannig að við þurfum að skipta um gír, hægja á og síðan vitum við líka, við þekkjum það úr sögunni, að við gerum spár fram í tímann og yfirleitt eru spárnar sem við gerum og þær spár sem við höfum gert undanfarin ár hafa yfirleitt verið vanáætlaðar. Mér kæmi það ekki á óvart að að ári, þegar við fjöllum um næstu fjármálaáætlun, verði staðan töluvert önnur. Þá er líka spurningin hvar frumjöfnuður verður staddur, hvernig skuldirnar verða o.s.frv., hvernig hagkerfið bregst við og auk þess hvernig okkur tekst við að glíma við verðbólguna. Það er náttúrlega stærsta verkefnið hjá okkur núna og fram undan er þessi barátta, hvort sem hún er á höndum ríkisins, Seðlabankans eða almennings. Ég vil að lokum segja það að vissulega bítur verðbólgan mjög misjafnlega og það þarf að gæta verulega að þeim hópum sem þar eru undir og það er lítill hópur enn sem komið er á húsnæðismarkaði sem kemur til með að hafa það mjög erfitt. Við vitum það. Auk þess eru það lítil og meðalstór fyrirtæki og þar verðum við að horfa til þess að viðskiptabankarnir verða sömuleiðis að sýna ákveðna ábyrgð þegar að því kemur.

Forseti. Það er margt í þessari ræðu sem þarf að ræða aðeins betur varðandi aðhaldið. Ég sé ekkert rosalega mikið aðhald í þessari fjármálaáætlun þegar maður rekur tölurnar. Jú, jú, það eru einhverjir milljarðar hér og þar í þeim verkefnum ríkisins þar sem umsvifin eru minnst, ekki í skóla-, heilbrigðis- og velferðarmálum, sem er bara mjög eðlilegt, þannig að aðhaldið, aukaprósentið, kemur á allt hitt þar sem minnstu umsvif ríkisins eru og í raun varla hægt að kalla það aðhald. Ég er alls ekki ósammála því að velferðarkerfunum og svoleiðis málefnum sé hlíft hvað það varðar, það er ekki málið. Ég er bara ósammála því að hægt sé að kalla það aðhald að hækka þessa aðhaldsprósentu um eina prósentu á hinum litlu málefnasviðunum, og velti fyrir mér hvað það þýðir í heildarsamhengi þess hver lögbundin verkefni eru, hvort við séum þá að ná að sinna lögbundnum verkefnum á þeim sviðum eða ekki. Hv. þingmaður talar um að við séum hérna að reka fyrirtæki. Þetta er dálítið hvimleið skoðun sem ég held að við verðum aðeins að fara að hætta með hérna. Það er ekki rétt að við séum að reka fyrirtæki. Það er mjög ónákvæm leið til þess að lýsa starfsemi hins opinbera sem hefur gjaldmiðil sem það höndlar með, sem fyrirtæki hafa almennt séð ekki. Við erum að reka efnahagskerfi þar sem gjaldmiðillinn er dálítil þungamiðja. Þannig að samanburðurinn á milli fyrirtækja og ríkisins er ekki góður þar sem ríkið er með gjaldmiðil sem er bara of mikið til að það að sé handhægt að gera þann samanburð. Það var mjög áhugavert sem hv. þingmaður sagði, að vafalaust gætum við gert margt mun betur. Ég er mjög sammála því, það er ýmislegt sem gætum gert mun betur. Ef fullyrt er að þessi fjármálaáætlun eigi að stuðla að einhvers konar aðhaldi 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get alveg tekið undir orð hans, það er óvarlegt að tala um rekstur á fyrirtæki í þessu sambandi, ég tek það til mín. Það er vissulega mikil einföldun hjá mér að orða þetta svona. Þegar við erum að tala um aðhald - það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að það eru stóru útgjaldasviðin þar sem ekki er farið í niðurskurð. En vissulega er aðhald á öðrum málefnasviðum. Það er aðhald á málefnasviðum eins og t.d. innan samgöngukerfisins. Þar er aðhald. Það er ekki verið blása til sóknar á því sviði, það er verið að halda sér innan marka, innan þeirrar áætlunar sem byggt er á. Þar er ekki verið að bæta við, eins og flest okkar hefðum viljað. Það er því aðhald í þessari fjármálaáætlun. Af því að hv. þingmaður kom inn á að hann sæi ekki hvernig þessi áætlun ætti að geta unnið með í því að taka á verðbólgunni þá er ég, virðulegur forseti, hv. þingmanni bara ósammála hvað það varðar. Seðlabankastjóri hafði t.d. orð á því í gær að hann tæki undir það að þessi fjármálaáætlun væri gott verkfæri í baráttunni við verðbólguna eins og hún er núna. Það er líka gott að ríkið sýni fordæmi í því að reyna að gæta aðhalds í rekstri sínum og útgjöldum.

Forseti. Ég skal vera aðeins nákvæmari. Það var ekki alveg nákvæmt hjá mér að segja bara að það væri skortur á aðhaldi. Ég reyndi að útskýra það aðeins en kannski komst það ekki nægilega vel til skila. Í samanburði við 1% stýrivaxtahækkun, sem nú hefur raungerst, þá er í raun ekki neitt sem væri hægt að kalla aðhald í þessari fjármálaáætlun, bara í svona stærðarsamanburðinum, hversu mikil áhrif 1% stýrivaxtaákvörðun mun hafa á hagkerfið bara í milljörðum talið á móti því hvaða áhrif fjármálaáætlunin mun hafa, plús það sem ég benti á, í andsvörum við fjármálaráðherra, að það virðist vera eins og ekki sé gerð nægilega vel grein fyrir 80 milljörðum af opinberum fjárfestingum í þjóðhagsspánni, sem stefnir niður að 2,5% verðbólgu. Ef við bætum 80 milljörðum af opinberu fjárfestingunni ofan á það, hvar endum við þá í verðbólgunni? Það er ákveðin þensluaðgerð, myndi maður halda, nema verið sé að mínusa einhverjar aðrar opinberar framkvæmdir á móti, þ.e. framkvæmdir sveitarfélaga, hjúkrunarheimila og þess háttar sem eru ekki taldar þar til. Ég velti fyrir mér: Hvernig á að útskýra það?

Virðulegur forseti. Nú er hv. þingmaður að spyrja mig ákveðinna spurninga sem ég á afskaplega erfitt með að svara. Ef ég man rétt, úr umræðunni hér fyrr í dag, þá minnir mig að hæstv. fjármálaráðherra hafi í sjálfu sér svarað þessu lauslega, en auðvitað tók hann undir það sama og ég bendi hér á. Ég er ekki með þetta fyrir framan mig og get ekki svarað þessu og er bara algerlega heiðarlegur með það. En aðeins aftur að aðhaldi og viðspyrnu til að takast á við verðbólguna. Vissulega er það hárrétt hjá hv. þingmanni að 1% stýrivaxtahækkun tekur gríðarlega í, en það er líka öflugasta verkfærið í baráttunni við verðbólguna meðan menn gefa ekki eftir. Og sennilega er það sérstaklega vegna þess að enn er mikið fjármagn á fullri ferð í hagkerfinu hjá okkur. Ef ekki hægist á vil ég bara undirstrika það og ítreka að fordæmi ríkisins með þessari fjármálaáætlun eru skýr skilaboð til íbúa þessa lands um að menn eigi að hægja á. Það er gert í þessari áætlun. Það er hægt á, en grunnþjónustan er varin. Það er stóra málið í þessu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu þar sem farið var um víðan völl, prýðisgóða ræðu. Mig langar aðeins að nefna það í upphafi að mér finnst svolítið skemmtilegt hvernig hann fer sömu leið og hæstv. ráðherra og aðrir stjórnarliðar sem eru farnir að tala um frumjöfnuð af miklum móð þegar kemur að því að ræða um fjármál ríkisins. Það er svolítið skemmtilegt. Það veldur mér reyndar smááhyggjum - ég segi kannski ekki áhyggjum en mér þykir það áhugavert, vegna þess að við erum að tala um jöfnuð tekna og gjalda að frádregnum fjármagnstekjum og gjöldum - að ef það er afgangur ætti að nýta hann í að greiða niður vaxtagjöld sem eru um 90 milljarðar á þessu ári samkvæmt áætlun. Og þessi mikla og nýja áhersla vekur hjá mér hugrenningar um að mögulega hafi stjórnarliðar óttast að enginn afgangur yrði til þess að fara í þessar niðurgreiðslur, ég vona að það sé rangt. Hvað sem því líður er þetta nú kannski ekki, í ljósi þeirra vaxtagjalda sem við stöndum frammi fyrir, endilega merki um prýðisgóðan árangur í ríkisfjármálum. Það er eitthvað til að fagna, vissulega, að staðan er þó ekki svo slæm að við eigum ekki fyrir inngreiðslu á vaxtagjöldin. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann sem talsmaður Framsóknarflokksins í þessum umræðum og fulltrúi í fjárlaganefnd er sáttur við, eins og hann sagði í upphafi þegar hann endurtók orð hæstv. fjármálaráðherra, þetta markmið um að ná niður verðbólgu og vöxtum? Er hann sáttur við aðhaldsaðgerðir sem koma fram í þessari fjármálaáætlun? Er þetta, að mati talsmanns Framsóknarflokksins hér, nægilegt? Er gengið eins langt og hægt er að ganga á tímum 10% verðbólgu og sligandi vaxtakostnaðar, er þetta nóg? Það er óbærilega freistandi að nota þekktan enskan frasa til að hnykkja á spurningunni, en ég ætla að íslenska hann og segja: Var ekki hægt að gera betur í því að setja einhverjar hömlur á vöxt ríkisútgjalda ár frá ári, ekki ríkisútgjöld heldur vöxt ríkisútgjalda?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Ég kom inn á það í ræðu minni að það er alltaf hægt að gera betur.  Virðulegi forseti. Hér er verið að mæla fyrir þingsályktunartillögu og hv. þingmanni er fullkunnugt um ferilinn sem fer af stað í framhaldinu. Hv. þingmaður spurði mig: Er þetta nægjanlegt aðhald? Því get ég ekki svarað fyrr en ég hef farið í gegnum vinnuna sem fram undan er í fjárlaganefnd og farið í gegnum greiningarnar og annað. Við fengum þetta til okkar í fyrradag, þá fengum við kynningu á þessu og fórum að blaða í gegnum þetta. Vissulega er það þannig, hvort sem það er hv. þingmaður sem stendur hér eða hv. þingmenn sem sitja hér úti í sal, að menn eiga eftir að rýna og fara yfir þingsályktunartillöguna. En það er líka þannig að við verðum að bera traust til þeirra ráðherra sem leggja af stað í verkefnið og til stjórnsýslunnar heilt yfir sem leggur af stað með skipið. Það er síðan okkar að sigla því í höfn og fara yfir þetta. Það má síðan vel vera, þegar að lokum kemur og við erum komin í höfn, að þingsályktunartillagan líti einhvern veginn öðruvísi út.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er raunverulega þannig að við hefðum ekki þurft að fresta þessari áætlun vegna þess að hún á eftir að breytast enn einn ganginn í meðförum. Og það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, við munum breyta þessu og það er auðvitað það sem er alþekkt. Mig langar, þó að ég sé mun uppteknari af gjaldahliðinni, að spyrja hv. þingmann út í nokkuð sem viðkemur tekjuhliðinni af því að við vitum að þarna eru ýmis gjöld. Við vitum líka að það er hópur fólks sem er verst settur vegna þeirrar stöðu sem er í efnahagslífinu. Við vitum líka að það þarf að vernda þá verst settu, það er eðlilegt, og það verður gert. En í ljósi þess að það er lítið um hluti eins og auðlindagjöld, það er ekkert um hvalrekaskatt, ef ég hef lesið rétt, sem mér hefur kannski þótt vera eitt helsta mál Framsóknarflokksins þegar talað er um tekjuöflun, langar mig að spyrja hv. þingmann út í fjarveru þess skatts, sem ég hélt að Framsóknarflokkurinn setti á oddinn. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að auðlindagjöld eru ekki mikil þarna, 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr hér um skilaboð til millistéttarinnar frá Framsóknarflokknum. Skilaboðin eru nákvæmlega þau sömu til millistéttarinnar og til annarra stétta í þessu landi. Skilaboðin eru þau sömu. Hv. þingmaður var að ræða þarna um tekjuhliðina, sem snýr þá væntanlega að bifreiðagjöldum sem millistéttin er að borga, ef ég hef skilið spurninguna rétt. Þegar kemur að bifreiðagjöldum þá er þarna breyting sem snýr að hreinorkubílum og tengiltvinnbílum og einhvern veginn 

Virðulegi forseti. Mig langaði að spyrja hv. þingmann og ágætan félaga úr fjárlaganefnd aðeins út í útgjaldahliðina, mér finnst hún vera stóra áhyggjuefnið. Með því að kæla útgjöldin núna, með því að minnka umsvif ríkisins, erum við að hjálpa heimilunum mest og best. Það er verðbólgan og vaxtahækkanir sem henni fylgja sem eru að fara verst með unga fólkið og barnafjölskyldurnar sem eru með heimilin sín á lánunum. Auðvitað er það þannig, og ég held að það sé algjör einhugur um það í þessum sal, að við viljum öll verja almannaþjónustuna, heilbrigðiskerfið, almannatryggingarnar, löggæsluna, en þetta eru, held ég, um 60% útgjalda, þannig að það er nægt svigrúm til þess að kroppa annars staðar. Ég spyr hv. þingmann hvort hann deili þessum áhyggjum mínum af því að við gætum verið að stíga stærri skref hvað varðar útgjöldin. Ég bendi á ummæli frá Alþýðusambandinu, ummæli frá Samtökum atvinnulífsins þar sem það er sagt fullum fetum að ekki sé verið að stíga nægilega stór skref. Við heyrðum gagnrýni úr þessari átt þegar við vorum að vinna fjárlögin hér síðast í haust. Niðurstaðan bar þess ekki merki að það væri verið að leggja mikið við hlustir því að hallinn jókst bara eftir því sem umræðurnar urðu fleiri. Seðlabanki Íslands gekk þá svo langt að segja að hæstv. fjármálaráðherra væri beinlínis að gera honum verkið erfiðara í glímunni við verðbólguna. Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að það sé svigrúm til þess að stíga stærri skref varðandi aðhaldið eða verður ekki lengra komist?

Forseti. Það er nú einu sinni þannig að flestir hér inni, hv. þingmenn, eru í einhverri vinsældakosningu þegar kemur að útgjöldum ríkisins, og það er þá oft sársaukabein að ræða þau. En það kemur öllum til góða að ríkið, hið opinbera, sýni ráðdeild í rekstri sínum, hvort sem er á útgjaldahliðinni eða tekjuhliðinni. Tekjuinnstreymið hefur síðan gríðarlega mikil áhrif á rekstur ríkisins. Það er vissulega hárrétt, og ég tek undir það með hv. þingmanni, að við þurfum að skoða þetta vel í vinnunni í fjárlaganefnd. Er hægt að gera betur? Ég vænti góðs af samvinnunni í fjárlaganefnd þegar málið kemur til hennar.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið og ég hugsa að við séum nú allt að því skoðanasystkini hvað þetta varðar. Ég myndi líka vilja heyra sjónarmið hans um aðhaldið og hvernig best sé að framkvæma það. Það er auðvelda leiðin fyrir stjórnvöld á hverjum tíma að kippa einstaka fjárfestingum til baka, að lofa þjóðarhöll og taka hana til baka, að lofa samgönguframkvæmdum og kippa þeim úr sambandi. Það gleymist alltaf að þessar framkvæmdir eiga sér sjálfstæðan tilgang, eru ekki bara eitthvert jöfnunartæki í efnahagsmálum. Það er erfiðara fyrir stjórnmálamenn að fara inn í reksturinn, rýna hann og reyna að fara í heiðarlega tiltekt þar. En ef við höfum kjark í það verkefni myndum við mögulega losna út úr þeim ógöngum að vera eilíflega að kroppa í innviðina vegna þess að við þrífum ekki heimilið.

Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar að þessu kemur. Ég held að það sé mikið umhugsunarefni fyrir okkur öll hvort ekki er hægt að hagræða og gera betur innan stofnana. Það var áhugavert, í kynningu hjá hæstv. fjármálaráðherra, þegar komið var inn á þann þátt varðandi nýtingu á húsnæði og því um líku, þar sem nú eru mun færri fermetrar á hvern einstakling í skrifstofuhúsnæði en var o.s.frv. Það er vissulega líka verið að horfa á þessa hluti og þar eins og á öllum öðrum sviðum er örugglega hægt að ganga lengra og gera enn betur í því að laga til, eins og maður segir, innan stofnananna.

Forseti. „Meginmarkmið hagstjórnar á næstu misserum verður að endurheimta verðstöðugleika með sem minnstum efnahagslegum tilkostnaði,“ segir í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta. Verðbólgumarkmiðið er 2,5%. Ég verð að segja að rósrauðara markmið er varla hægt að finna á þessari blessuðu jarðarkringlu. Skoðum aðeins hvað þarf til þess að ná þessu markmiði. Verðbólgan hefur undanfarin þrjú ár hækkað að meðaltali um 0,6% í hverjum mánuði. Það er meðaltalsverðbólga upp á 7,5%. Skrýtið hvernig verðbólgan virðist vera reiknuð, frá febrúar til febrúar. Það eru í rauninni 13 mánuðir undir í þessari ársverðbólgu - mjög spes, en þannig er það alla vega reiknað. Meðaltalið undanfarið ár er hins vegar rétt tæplega 0,8% með ársverðbólgu upp á 10,2% til og með febrúar sl. Til að ná verðbólgunni niður í 2,5% þá má verðbólgan ekki vera hærri en 0,2% í hverjum mánuði, eða þrefalt lægri en meðaltal undanfarinna þriggja ára og ferfalt lægri en hún hefur verið undanfarið ár. Ef við gefum okkur að það verði meðaltalsverðbólga næstu sex mánuðina, 0,6% í hverjum mánuði, hver verður verðbólgan þá? Hún verður 8,1%. Ætlar ríkisstjórnin að monta sig af 8,1% verðbólgu af því að það er búin að vera meðaltalsverðbólga? Þetta er einhvers staðar á því bili sem við sjáum að við verðum komin í verðbólgustiginu í lok árs, því að næstu fimm til sex mánuðir í verðbólgunni, þeir mánuðir sem eru að detta út úr ársverðbólgunni, eru í raun mjög stórir mánuðir. Það varð mjög mikil hækkun á verðbólgu á þeim mánuðum. Því þurfa aftur að koma inn háir mánuðir til að viðhalda sömu verðbólguprósentu og nú er, og því eru meiri líkur á að hún muni lækka á næstu fimm mánuðum miðað við það, sem er mjög jákvætt. En eins og ég segi, ef það verður meðaltalsverðbólga næstu sex mánuði þá verðum við komin niður í 8,1% eða svo. Samkvæmt spá Hagstofunnar mun verðbólgan vera komin niður í 3% árið 2025 og 2,6% árið 2026. Það er hins vegar mjög erfitt að sjá hvernig í ósköpunum það getur gengið eftir miðað við að þá er einna mestur kraftur í uppbyggingu nýja Landspítalans, eða um 30 milljarðar sem er næstum tvöföldun miðað við núverandi fjárheimildir í heilbrigðiskerfinu eins og þarna á við. Einnig á að bæta við rúmlega 30 milljörðum í vegaframkvæmdir á áætlunartímanum og mikill kraftur verður einnig að vera í íbúðafjárfestingu til að ná niður þeim skorti sem er á húsnæðismarkaði. Svo er gert ráð fyrir mikilli fjárfestingu í orkuframleiðslu og það bara hljóta að vera einhver þensluáhrif af þessum framkvæmdum. Svo kemur eitt sem ég skil ekki - þetta er stórkostlega merkilegt - á málefnasviði almanna- og réttaröryggis á að auka framlög um 9 milljarða, úr 35 milljörðum upp í 44 milljarða árið 2025. Sagt er að þetta sé varanlegt, en einhverra hluta vegna lækkar þetta um milljarð í fjármálaáætluninni árið 2026 og dettur aftur niður í 35 milljarða 2027 og 2028. Þessir varanlegu 9 milljarðar í almanna- og réttaröryggi hverfa sem sagt aftur árið 2028, merkilegt nokk. Ég veit ekki hvort þetta er ritvilla eða ekki en mér finnst það ólíklegt miðað við að 2027 lækkar líka um milljarð. Hver veit - þetta er mjög spes. Kannski eru einhverjar framkvæmdir þarna undir sem hverfa á þessum tíma, en það er mjög ógreinilegt og ekki hægt að lesa það úr fjármálaáætluninni á svo einfaldan hátt. Það virðist vera að þetta séu bara þessar stóru tölur sem eru að koma þarna inn, sem eiga að vera varanlegar en eru það síðan ekki. Það verður mjög gaman að skoða þessa fjármálaáætlun í fjárlaganefnd á næstu mánuðum. Í stuttu máli eiga stór opinber fjárfestingarverkefni að fara úr 70 milljörðum kr. árið 2022 upp í rúmlega 150 milljarða kr. árið 2026. Á sama tíma á verðbólga að lækka úr tveggja stafa tölu niður í 2,6%. Það er alveg hægt að segja að þetta séu mikilvæg verkefni sem þarf að sinna á einn eða annan hátt, en það er ekki beint hægt að segja að það sé verið að draga úr þenslu með þessum verkefnum nema það sé aðhald einhvers staðar annars staðar sem vegur upp á móti þessum 80 milljörðum sem eru að bætast við. En það er ekkert sem nær þeim skala í kynningunni á þessari fjármálaáætlun og kemst ekki einu sinni nálægt því. Setjum þetta aðeins í samhengi. Árið 2022 var opinber fjárfesting 151 milljarður, á verðlagi þess árs. Miðað við þjóðhagsspá á opinber fjárfesting að minnka í ár og aukast svo einungis um í kringum 2% á ári til ársins 2026. Miðað við að þessi stóru fjárfestingarverkefni verði komin upp í heila 150 milljarða á núverandi verðlagi þá þýðir það að nánast engar aðrar framkvæmdir verða í gangi af því að þessi sérstöku opinberu fjárfestingarverkefni sem eru valin þarna á bls. 30 dekka þessa 150 milljarða. Hvað með allt annað; þjóðarleikvanginn, samhæfingarmiðstöðina, húsnæði fyrir geðdeild Landspítala, sveitarfélögin og ýmislegt annað sem er í bígerð? Þetta gengur ekki alveg upp. Til að útskýra þetta á skýrari hátt þá sjáum við fram á einhverja villu þarna. Einhver er ekki að segja okkur af hverju það er 80 milljarða skekkja í opinberum fjárfestingum. Aftur er þetta annað sem verður rosalega gaman að komast að í vinnu fjárlaganefndar. Hvað þýðir þetta samt? Í andsvörum mínum við fjármálaráðherra áðan sagði ég að mér fyndist alla vega vera komin skýring á því, með þessari fjármálaáætlun, að Seðlabankinn hefði hækkað stýrivexti um 1%. Fjármálaráðherra segir að fjármálaáætlunin hafi komið fram eftir að stýrivaxtahækkunin var ákvörðuð, en sagði líka að Hagstofan hefði fengið smá upplýsingar og drög að fjármálaáætluninni til að hafa sem hluta af sinni þjóðhagsspá - auðvitað. Er þá fjármálaráðherra að segja að Seðlabankinn hafi ekki vitað hvernig fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar yrði en Hagstofan hafi vitað það, og þar af leiðandi hafi Seðlabankinn ekki vitað hvað ríkisstjórnin ætlaði að gera þegar bankinn ákvað að hækka stýrivexti um 1%? Mér finnst það í besta falli ólíklegt, en ef það er satt þá er það jafn alvarlegt samráðsleysi og skorturinn sem er á öllu öðru sem viðkemur þeirri ákvörðun. Að mínu mati er því Seðlabankinn annaðhvort að hækka stýrivexti um 1% út af fjármálaáætluninni eða þrátt fyrir hana, því það hefði átt að vera samráð. Ef það var ekkert samráð, þá er rosalega alvarlegt út af fyrir sig að Seðlabankinn hækki stýrivexti um 1% án þess að vita hvað ríkisstjórnin ætlar að gera. Ef það var samráð, þá verður maður að draga þá ályktun að 1% stýrivaxtahækkun hafi verið vegna þess að það var ekki tekið nægilega djúpt í árinni í fjármálaáætluninni. Ég sé ekkert annað en að við séum með ríkisstjórn sem er að keyra á fullu í hálku, á naglalausum dekkjum, og fjármálaráðherra og ríkisstjórn segi: Heyrðu, frábært, best að gefa allt í botn í þessum aðstæðum - æðislegt. Það er vissulega sagt í fjármálaáætlun að stjórnvöld ætli að leggjast á sveif með Seðlabankanum og í áætluninni séu skýr merki um aðhald. Þótt það sé sagt og skrifað hérna þá þýðir ekki að það sé rétt. Það er allt annað mál. Það á að forgangsraða og draga úr þensluhvetjandi aðgerðum, nema auðvitað þessum risavöxnu fjárfestingarverkefnum. Það á að tvöfalda almennu aðhaldskröfuna úr 1% í 2%, nema á skóla, lögregluna og fangelsi, og auðvitað er engin aðhaldskrafa á heilbrigðis- og öldrunarstofnanir og almanna- og sjúkratryggingar. Þá erum við eiginlega bara búin með mestallt umfang ríkisfjármálanna. Það er ekkert svo rosalega mikið eftir, þegar allt kemur til alls, til að setja þessa aðhaldskröfu á. Hvers konar aðhald erum við þá eiginlega að tala um? Ég er ekki að gagnrýna það að þessi málefnasvið séu undanþegin aðhaldskröfu, ég hef allt aðra sýn á það hvernig eigi að sinna þeim verkefnum sem þar eru undir. Ég er bara að segja að það sé rangt að kalla það aðhald sem skiptir einhverju máli í samanburði við 1% hækkun stýrivaxta. Við þurfum að staldra aðeins við og hugsa um hvað við erum að gera og af hverju. Við búum nefnilega við ansi marga samfélagslega veikleika. Það er skortur á húsnæði, langir biðlistar í heilbrigðiskerfinu, fátækt fólk er enn að bíða eftir réttlæti, einkaaðilar græða gríðarlega á nýtingu sameiginlegra auðlinda og svo eru alþjóðlegar áskoranir umfangsmeiri en nokkru sinni fyrr, bæði hvað varðar flóttafólk í heiminum og umhverfismál. Nú ætla ég að gerast svo djarfur að segja að ég sé sammála mörgum af þeim áherslum sem birtast í þessari fjármálaáætlun. Það er vissulega áherslumunur á því hvernig mér finnst að útfærslan ætti að vera. Það er fjárfesting í heilbrigðisþjónustu en hverfandi lítil miðað við fjárfestingu í steypu í heilbrigðiskerfinu, sem er mjög mikil í samanburði. Þar er áherslumunur. Stóriðjustefnan er galin. Ég er alls ekki sammála hvað hana varðar, en svo er ýmislegt þarna á milli. Ég get verið sammála ýmsu varðandi skólamálin og nýsköpunina - frábært - alveg tvímælalaust nauðsyn á því. Svo er annað í hina áttina sem gengur ekki alveg upp og ég skil ekki hvernig fúnkerar með tilliti til efnahagslegrar þróunar. Lykilatriðið hérna er að það er verið að sinna ákveðnum mikilvægum áskorunum að einhverju leyti, en á sama tíma er líka þykjustuleikur í gangi um eitthvert aðhald í þessari fjármálaáætlun. Sem dæmi er algjör blekking að verðbólgan fari niður í verðbólguviðmið á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar. Það þyrfti eitthvert utanaðkomandi kraftaverk að gerast til þess að það yrði að veruleika. Forseti. Það er áhugavert að skoða þróun ríkisfjármála. Sem dæmi, vissi forseti að verg landsframleiðsla hefur hækkað að meðaltali um 8,2% á verðlagi hvers árs frá 1995? Á sama tíma hafa útgjöld ríkisins hækkað um 9,7% og tekjur um 9,5%. Gjöld hafa verið að meðaltali 30,9% af vergri landsframleiðslu á meðan tekjurnar hafa einungis verið 30,3%. Það er 0,6% munur á vergri landsframleiðslu á gjöldum og tekjum yfir næstum því 30 ára tímabil. Ef við berum saman fjárlög 2023 þá eru bæði gjöld undir meðaltalinu og tekjur þó nokkuð undir meðaltalinu. Meðaltalið er 30,3% í tekjum, en núverandi hlutfall er 28,2%. Því er tekjuhliðin tvímælalaust dálítið veik með tilliti til sögulegs samhengis. Á mannamáli þýðir þetta að síðan 1995 hafa tekjur á núvirði verið 650 milljörðum lægri en útgjöld. Bæði tekjur og gjöld hafa smám saman hækkað meira en landsframleiðsla á undanförnum árum, en gjöld meira en tekjur. Það er mjög áhugavert. Þetta er verðbólguhvetjandi þarna undir; 650 milljarðar sem þarf að dekka á þessum tíma. Ég þarf að sleppa einhverju þegar allt kemur til alls. Ég er með smá pælingar um sviðsmyndagreininguna þarna og kem kannski inn á það í andsvörum við ráðherra. Að lokum langar mig að fara aðeins yfir þessa einfaldari framsetningu sem bæði þingmenn og ráðherra hafa kallað eftir. Ég er að vissu leyti sammála því en ég held að fókusinn verði alveg örugglega rangur og við séum örugglega ekki sammála um það hvernig eigi að einfalda framsetningu fjármálaáætlunar. Að mínu mati þurfum við að einbeita okkur að tveimur verkefnum, annars vegar þeim lögum sem við erum með og hvernig við getum sinnt lögbundinni þjónustu. Það er ákveðin greining á þessum heildarramma sem við erum með, hvort við erum að ná að sinna lögbundinni þjónustu. Það er að mestu leyti eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga, sem við ættum í fjárlaganefnd og á Alþingi að vinna reglulega. Síðan er stefnumörkun stjórnvalda það sem kemur fram í fjármálaáætlun. Hún er langt frá því að vera það sem hún ætti að vera. Hún ætti að vera miklu viðameiri og allt annað sem er í núverandi fjármálaáætlun má missa sín að mjög miklu leyti. Einbeitingin að stefnumörkun stjórnvalda um kostnaðar- og ábatagreininguna, um mælikvarðana og þess háttar og hver markmiðin eru, það er það sem við þurfum að fjalla miklu meira um, með því t.d. að hugsa sem svo að ef við skoðum bara sögulega meðalþróun á vergri landsframleiðslu og líka gjöldum og tekjum - ef við reynum að hætta að horfa einhvern veginn alltaf á efnahagssveifluna fram og til baka og til þess að reyna að elta hana - þá gætum við kannski, ef við myndum miða við svoleiðis tölur og langtímaþróun, hætt að elta hagsveifluna og ýkja hana í báðar áttir. Þá væri hægt að segja: Við ætlum að stefna að þessari 8,2% hækkun miðað við tölur í síðustu fjárlögum, þannig er það sögulega. Svo greinum við það kannski eftir á hvort langtímaþróunin sé eitthvað að breytast á hverju ári. Þá erum við bara að tala um núll komma eitthvað prósent sem verið er að breyta á hverju ári, sem vænta má fyrir næsta ár. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða framsögu og sömuleiðis fyrir mjög gott samstarf í fjárlaganefnd. Mig langaði til að spyrja hann út í verðbólguna sjálfa og verðbólguhorfur. Bara síðast í dag voru fréttir af því í Ríkisútvarpinu að verðbólga sé að lækka hraðar á evrusvæðinu en hér heima. Ég ætla að hlífa hæstv. fjármálaráðherra við hjali mínu um gjaldmiðilinn í þeim efnum en mig langaði til að ræða aðra punkta. Við sjáum t.d. að fjármálaráðherra Svíþjóðar á samtal við matvörukeðjurnar, gerir athugasemdir við að matvara sé að hækka of skarpt umfram verðbólgu. Þessar verslanir bregðast við með þeim hætti að þær bakka. Mig langaði því til að heyra sjónarmið þingmannsins um aðrar aðgerðir, bæði beinar og óbeinar, sem geta unnið með okkur. Ef við ætlum öll að róa í sömu átt held ég að markmiðið ætti auðvitað líka að vera að nýta öll verkfæri. Samkeppniseftirlitið hefur t.d. talað um það, og það er auðvitað augljós sannleikur, að virk samkeppni sé lykilatriði og mjög veigamikið og þýðingarmikið verkfæri í baráttunni við verðbólgu. Eitt helsta einkenni íslensks markaðar er þessi útbreidda fákeppni sem birtist neytendum yfirleitt alltaf með þeim hætti að verðlag verður hærra. Það skiptir eiginlega ekki máli hvar við komum niður, í matvöru, bensíni, tryggingum, bankamálum. Er þingmaðurinn þeirrar skoðunar að við ættum að breikka samtalið um aðgerðir gegn verðbólgu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir æðislega skemmtilegar spurningar, eins og alltaf. Þetta eru góðar spurningar sem hv. þingmaður er með. Þetta er kjarni málsins þegar allt kemur til alls, stóra vandamálið sem við erum að glíma við akkúrat eins og er og í raun ástæður þess. Við rekjum ástæður verðbólgu hér á Íslandi að mestu leyti til húsnæðismála og að einhverju leyti núna til innfluttrar verðbólgu. Ég held að stjórnvöld hér séu bara einfaldlega ekki nógu kröfuhörð af því að þau vinna einhvern veginn ekki á þeim forsendum að þau séu að útskýra í smáatriðum og ítarlega af hverju þessar hækkanir eru að verða. Af hverju er byggingarkostnaður svona hár miðað við innflutning eða annað þess háttar? Við eigum að halda utan um byggingarvísitölu en einhverjar vísbendingar eru um að það sé bara rosalega ónákvæmt. Við sjáum gríðarlega mikinn mun á söluandvirði og byggingarkostnaði þessa dagana miðað við þann orðróm. En aftur: Þetta er ekki nægilega nákvæmt. Við fáum stjórnvöld ekki til að ganga á þessa aðila, eins og hv. þingmaður lýsti; að það væri bara gengið á verslunarkeðjurnar í Svíþjóð og spurt: Af hverju eruð þið að þessu? Það er hægt að útskýra hækkanirnar með þessum þáttum innan verðbólgunnar, þ.e. vegna olíukostnaðar o.s.frv., en þið eruð hækka verðið svo mikið. Hvernig stendur á því? Slíkar útskýringar fáum við ekki. Stjórnvöld gera ekki svona kröfur um aðhald gagnvart atvinnulífinu, að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég held að stór breyting til batnaðar hér væri að forystumenn ríkisstjórnarflokkanna þriggja myndu allir ydda sig í því að vera talsmenn neytenda.  
             Varðandi húsnæðismálin þá held ég að það komi líka inn á þetta atriði sem var verið að ræða um hér inni í sal rétt áðan þegar ég ræddi við hv. þm. Þórarin Inga Pétursson í andsvörum mínum við góða ræðu hans. Þegar stjórnvöld veigra sér við að fara inn í reksturinn, vegna þess að það er erfiðara, það er kannski tímafrekara og það krefst framlags frá þeim sjálfum, þegar ríkisstjórnin veigrar sér við þær aðgerðir til að hagræða en fer heldur í framkvæmdir, þá eru menn kannski líka að búa í haginn fyrir næstu krísu. Við vitum hver staða ungs fólks er á markaði; annars vegar fólksins sem er að glíma við hækkandi lán en ekki síður fólksins sem ekki kemst inn á markaðinn, nær því ekki að komast í hóp fyrstu kaupenda. Verði mikil kæling núna á uppbyggingu í húsnæði þá eru stjórnvöld einfaldlega að taka sér það hlutverk að hlaða upp í næstu bólu. Það er þannig svo margt sem vinnur með því að menn sýni þann kjark og þann karakter að taka til í rekstrinum sjálfum í stað þess að vera eilíflega að kippa framkvæmdum inn og út eftir því hvernig vindar blása í efnahagslífinu.

Frú forseti. Að mínu mati vantar einmitt ákveðna grunnforsendu í samfélagið hjá okkur. Það er svarið við þeirri spurningu hvað það kostar að lifa. Við erum með framfærslureiknivél, viðmiðunarreiknivél, sem gleymir t.d. að taka húsnæðiskostnað inn í dæmið. Og þegar við fáum svarið við því hvað það kostar að lifa þar sem húsnæðiskostnaðurinn er inni, ekki bara framfærslan án húsnæðis, þá getum við farið að svara ýmsum öðrum spurningum. Hvar liggur t.d. jaðarinn hvað það varðar að fólk geti safnað sér fyrir innborgun í íbúð miðað við núverandi aðstæður? Það eru þannig greiningar sem við þurfum. Við þurfum ekki greiningar á því hver heildarþróun ráðstöfunartekna er. Það er gjörsamlega gagnslaust fyrir okkur í raun og veru. Það er vel rúmlega helmingur fólks sem er með tekjur sem það á afgang af um hver mánaðamót en ekki hinir. Við þurfum ekkert að hafa neitt sérstaklega miklar áhyggjur af þeim sem eiga afgang um hver mánaðamót. Það er hinn hlutinn sem við þurfum að horfa á og skilja hvar og hvers vegna vandamálin eru þar. Er það einfaldlega vegna ýmiss konar stefnumörkunar sem hvetur til eftirspurnar á húsnæðismarkaði, sem hleypir upp verðinu þar, og í raun er kannski heil tíund í tekjustiganum sem dettur bara allt í einu úr því að geta safnað sér fyrir íbúð á skynsamlegum fjölda ára. Er það málið? Við vitum það ekki af því að við fáum ekki svoleiðis greiningar. Það vantar þessa hugsun, að það sé bara hugsað: Hvernig er kerfið í heild? Hvar eru mörkin sem við þurfum að miða við? Og ef fólk ákveður að lifa einhvern veginn öðruvísi en viðmiðin eru þá er það náttúrlega þeirra mál. En þá gætu stjórnvöld alla vega sagt: Ef þú ert á þessu tekjubili muntu ná að fjárfesta í íbúð á þetta mörgum árum, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta ræðu þar sem víða var komið við. Varðandi framsetningu fjármálaáætlunar og helstu áhersluatriði þá held ég að við eigum að stefna að því að ná góðum samhljómi hér á þinginu um það hvernig við viljum hafa framsetninguna. Ég get í sjálfu sér tekið undir það að við þurfum að halda áfram að bæta kafla sem horfa til framtíðar og eru um stefnumörkunina og hvernig við ætlum að mæla árangur og slíka hluti. Ég held að það eigi í raun og veru við alls staðar í kerfinu hjá okkur. Það er risavaxið verkefni að mæla nákvæmlega árangurinn af fjárheimildum. Það er auðveldara um að tala en í að komast. Hins vegar held ég að við verðum að halda í það grunneðli og þá grunnhugmynd að fjármálaáætluninni sé ætlað að marka rammann fyrir næstu fjárlagagerð og framhaldið þannig að við höfum þá rammana í raun og veru tilbúna þegar fjárlagasmíðin hefst eftir að fjármálaáætlun hefur verið afgreidd. Mig langar aðeins að tala hér um verðbólguvæntingar. Ég get bara sagt alveg eins og er að við erum ekki í stanslausum samskiptum við Seðlabankann í aðdraganda þess að hann tekur ákvarðanir um vexti. Peningastefnunefndin er algerlega sjálfstæð í því og eins og ég horfi á þetta hefur ekki verið horft til þess sem er í þessari áætlun. Hins vegar eru allir að fylgjast með því sem við erum að gera og ef við horfum bara á það sem er að gerast á mörkuðunum í dag þá eru verðbólguvæntingar að lækka. Vextir á ríkisskuldabréf eru að lækka í dag og ef við horfum á þetta í aðeins lengra samhengi þá hefur það sem gerst hefur undanfarinn mánuð orðið til þess að lækka væntingar um verðbólgu um heilt prósentustig til 5 ára og vextir á lánum til ríkissjóðs lækkuðu í dag úr 7% í 6,5%, hér erum við að horfa á lán til 5 ára. Við erum bara í þessum töluðu orðum að hafa áhrif á þessa þætti.

Forseti. Ég spurði mig þeirrar spurningar, þegar ég hafði séð nokkrar svona fjármálaáætlanir og fjárlög, af hverju þingið hefði aldrei gert ákveðnar kröfur um framsetningu, um hvaða upplýsingar þingið þyrfti á að halda til að geta tekið einhvers konar ákvörðun um það hvort verið væri að fjármagna það sem stendur í lögum. Mér finnst það t.d. mjög augljóst verkefni þingsins að spyrja: Er verið að framfylgja lögum um aðstoð vegna langvarandi fötlunar? Svarið er nei, við vitum að það eru ákveðnar frestanir á því. En við vitum líka að ekki var fjármagn til þess að uppfylla þann fjölda NPA-samninga sem voru í lögum og vísað í einhverjar reiknireglur fram og til baka um það af hverju svo var ekki. En lögin eru samt skýr um fjölda samninga. Svo kom bara fjármagnið sem var eftir einhverri reiknireglu sem stóðst ekki. Það var á þessum forsendum sem ég byrjaði aðeins að reyna að sparka í þetta í fjárlaganefnd. Við verðum að gera einhverjar kröfur til framkvæmdarvaldsins um það hvaða upplýsingar eru settar fram í fjárlögum og fjármálaáætlun. Það er ekki bara framkvæmdarvaldsins að ákveða hvað eigi að sýna þinginu. Það er á þeim forsendum sem ég er að reka á eftir því að við bætum framsetninguna varðandi skýrleika gagnvart þinginu og þeim aðilum sem eru að gefa okkur umsagnir. Jú, vextir eru að lækka en það er skiljanlegt að einhverju leyti. Næstu fimm mánuði eru að detta út stórir ársverðbólgumánuðir. Vonandi koma lægri vaxtamánuðir í staðinn. Langtímahorfur í verðbólgu eru vissulega aðeins á leiðinni niður á við en hversu langt á leið niður á við, um það er ekkert sagt í fjármálaáætluninni. Ég sé ekki að það sem stendur í þjóðhagsspánni standist neitt.

Virðulegi forseti. Það sem á við um mælingar á verðbólgunni hefur legið fyrir í langan tíma. Það er því ekkert nýtt að gerast síðasta mánuðinn varðandi verðbólgu til 5 ára, annað en það sem hefur verið sagt og gert. Hér er komin fjármálaáætlun og það hafa verið vaxtahækkanir. Einhver áhrif hafa breytingar sem eru að verða á erlendum mörkuðum. Ég held því fram að þetta sé saman að leggjast á sveif með því að taka niður verðbólguvæntingar til lengri tíma. Varðandi fjármálaáætlunina er það eitt hvernig hún er lögð fyrir þingið en annað er það að þingið verður síðan að afgreiða hana og þingið getur haft áhrif á rammana og væntar fjárheimildir til einstakra málaflokka o.s.frv. með nákvæmlega sama hætti og gert er með fjárlögin. Það sem ég hef kannski saknað aðeins eins og lögin eru hugsuð, lögin um opinber fjármál, er að ársskýrslur ráðherranna séu ekki meira grundvallargagn í þessu uppgjöri milli framkvæmdarvalds og þings um framgang einstakra mála. Það var hugsunin að ráðherrar myndu koma fyrir þingið og gera grein fyrir því á miðju ári, hver fyrir sinn málaflokk, hvernig staðan væri og hvernig áætlanir og stefnumörkun væri að ganga fram miðað við fjárheimildir sem þeir hefðu fengið samþykktar á þinginu. Mér finnst þetta hafa orðið frekar veigalítill þáttur í heildarumfjölluninni. Það er síðan þannig að við erum að byggja á utanaðkomandi spám. Við notum t.d. þjóðhagsspá Hagstofunnar um verðbólguna til framtíðar og ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að það er ekki komið að því að maður trúi því hundrað prósent að verðbólgan verði 2,5% eftir tiltölulega fá misseri. En svona eru þessi spálíkön, það verður bara að taka þeim með þeim fyrirvara. En það er til mikils að vinna að ná verðbólgunni niður, jafnvel þótti hún verði ekki komin niður í 2,5%. Ef hún væri komin innan vikmarka værum við komin á miklu betri stað.

Forseti. Já, hún er svolítið merkileg þessi þjóðhagsspá til lengri tíma, hún endar bara alltaf í 2,5% verðbólgu eftir fjögur til fimm ár. Og hvað? Hvernig? Þýðir það að ef ríkisstjórnin gerir ekki neitt og fjárlög og allt verða óbreytt þá endar það bara þannig, ef allt fer í alvörunni eftir öllum spám? Ég held í alvörunni ekki. Ég held að þetta sé bara ákveðinn galli í módelinu sem er notað til að reikna þetta. Ég myndi a.m.k. vilja sjá útskýringar á því hvað það er sem veldur þessari lækkun, ekki bara einhvers konar þróun. Hvað varðar ársskýrslu ráðherra þá er ég algerlega sammála hæstv. fjármálaráðherra að þær hefðu átt að vera ákveðið uppgjör. En ástæðan fyrir því að þær eru það ekki er sú að markmiðssetningin, stefnumörkun stjórnvalda varðandi markmið og mælikvarða, er bara því miður ekki nógu góð. Það vantar kostnaðarmat og ábatagreiningu sem þýðir að þegar við skoðum hvernig tókst til þá vitum við ekkert hvað hlutirnir kostuðu. Hvað búist var við að hlutirnir myndu kosta og hvað þeir kostuðu síðan í raun og veru. Þá getum við ekki lagt mat á það hvort einhver árangur hafi náðst með þeim fjárheimildum sem við samþykktum hérna, sem við vissum í raun ekkert sérstaklega mikið um hversu miklar voru til að byrja með. Við fáum ekki kostnaðarmatið og þá samþykkjum við einhverjar fjárheimildir sem eru bara í einum stórum svörtum kassa. Við vitum ekkert hversu mikið á að fara í hvert verkefni. Þá er alltaf hægt að segja eftir á: Þetta tókst rosalega vel. Við náðum þessu markmiði. Hvað kostaði það mikið? Það kostaði 30 milljónir. En hefði verið hægt að gera það fyrir 10 milljónir? Það vitum við ekki. Við náðum alla vega að gera það fyrir 30 milljónir. Það er bara ekki hægt að segja að þetta hefi verið góð notkun á almannafé vegna þess að við getum ekki svarað því hvort hlutirnir hafi verið ódýrari eða dýrari.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra og hv. þingmönnum fyrir góða umræðu í dag. Þessi fjármálaáætlun kemur heim og saman við metnað og vilja ríkisstjórnarinnar til að treysta félagslega mikilvæga innviði og standa vörð um þau sem minnst hafa færin til að takast á við verðbólguna. Það er lykilatriði, eins og við vitum öll, og hér hefur það verið margrætt í dag, að vinna gegn verðbólgunni sem magnast hefur upp á síðustu mánuðum. En eins og kom líka fram hér rétt áðan þá eru teikn á lofti um að verðbólgan hafi hugsanlega náð hámarki og þar með má segja að aðgerðir stjórnvalda hafi nú haft eitthvað með það að gera enda er það ábyrgðarhluti stjórnvalda að leggjast á sveif með Seðlabankanum við að ná tökum á verðbólgunni. Hér hefur verið vitnað í orð seðlabankastjóra í gær á ársfundinum, hann taldi þessa fjármálaáætlun vera innlegg í þá vinnu. En þetta ástand er ekki bara hjá okkur. Nágrannaríkin eru líka að takast á við verðbólgu og háa vexti, sum hver, flestöll við verðbólguna. Eins og við þekkjum hefur innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu haft mikil áhrif á þróun verðbólgu síðasta árið. Hagvaxtarskeiðið í kjölfar heimsfaraldurs hér á landi ýtti undir þensluna. Verðbólgan hefur hér mikil áhrif, eins og við þekkjum, á húsnæðislán, afborganir og líka matarkörfuna. Við finnum því öll vel fyrir áhrifum hennar en jákvæð þjóðhagsspá Hagstofunnar, sem kom út í gær, gefur fullt tilefni til bjartsýni þar sem gert er ráð fyrir að hún lækki jafnt og þétt næstu mánuði og verði að meðaltali komin niður í 4,6% á næsta ári og svo í 3% árið 2025. En þrátt fyrir þetta er mikilvægt að við verjum viðkvæma hópa fyrir áhrifum verðbólgunnar nú um stundir hvað best við getum. Örorkulífeyrir almannatrygginga hækkar vegna þessa eins og við gerðum núna síðast, fyrir yfirstandandi ár, við grípum líka til almennra aðgerða gegn verðbólgunni sem miða að því að verja kjör þessara hópa, viðkvæmra hópa, örorkulífeyrisþega, leigjenda og barnafjölskyldna. Virðulegi forseti. Það er ljóst að við snúum þessu ekki við átakalaust. Almenn aðhaldskrafa verður aukin úr 1% í 2% á árinu 2024 og reyndar 3% á Stjórnarráðið, 0,5% á skóla árið 2024 en ekkert eftir það. Ekki verður aðhald á heilbrigðis- og öldrunarstofnanir eða almanna- og sjúkratryggingar, dómstóla, fangelsi og lögreglu. Það tel ég afar brýnt enda mikilvægt að styðja áfram vel við þessar stofnanir. Sem betur fer er bæði afkoma og skuldastaða ríkissjóðs mun betri en áætlanir gerðu ráð fyrir og eins og hæstv. fjármálaráðherra fór yfir náum við þeim mikilvæga árangri að afgangur verður af frumjöfnuði ríkissjóðs í fyrsta sinn síðan árið 2019. Það er ástæða til að nefna það. Það er kannski merki um þenslu sem er til staðar í hagkerfinu og þennan bratta viðsnúning sem hefur orðið hjá okkur. Við þurfum að takast á við þensluna. Við þurfum að vinna með peningamálastjórninni til þess að ná tökum á ástandinu, bæði verðbólgu og frekari hækkun vaxta. Seglin eru dregin saman á gjaldahliðinni með minni fjárfestingarumsvifum hins opinbera og ég tel að það sé skynsamlegt. Það er dýrt í þessu árferði að fara í stórar og miklar framkvæmdir. Sjálf hef ég talað mikið fyrir auknum umsvifum á tekjuhlið ríkissjóðs, ef svo má komast að orði. Í þessari fjármálaáætlun eru boðaðar nokkrar veigamiklar hækkanir sem skipta sköpum fyrir ríkissjóð en ekki síður fyrir réttláta skattheimtu. Til skemmri tíma hækka álögur á fyrirtæki. Í því felst að tekjuskattur lögaðila er hækkaður upp í 21% á næsta ári og það er ástæða fyrir því, við settum mikla peninga út í hagkerfið í Covid og ég tel að fyrirtækin geti staðið undir því að taka á sig viðbótarálögur. Atvinnuhorfur hér á landi eru með besta móti og ég tel löngu ljóst að aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í heimsfaraldrinum báru tilskilinn árangur, þær skiluðu sér í þessari öflugu viðspyrnu um leið og áhrif faraldursins dvínuðu ásamt mikilli fjölgun starfa þegar faraldrinum sleppti. Það hefur ekki orðið alls staðar í heiminum eins og við þekkjum svo vel. Þetta sjáum við á tekjuaukningu ríkissjóðs, m.a. vegna skatta af launum sem hafa vaxið með minnkandi atvinnuleysi á síðustu tveimur árum og þar skipta sköpum breytingar á skattkerfinu með þriggja þrepa skattkerfi í réttlátri skattheimtu. Þá hækka ýmis gjöld á aflögufærar atvinnugreinar sem standa sterkum fótum. Hækkun veiðigjaldsins er mikið réttlætismál sem talað hefur verið fyrir um langt skeið. Hækkanir á veiðigjaldi hafa oft verið gagnrýndar vegna áhrifa sem þær kunna að hafa á minni og millistóru útgerðirnar. Hugmyndin er því að hækka frítekjumark þessara útgerðarforma með tilheyrandi ábata fyrir litlar og meðalstórar útgerðir. Þess í stað verður hækkuninni beint að stærri samþættum útgerðum sem hafa yfir að ráða meginþorra aflaheimilda innan kvótakerfisins. Þetta er liður í metnaðarfullum áformum hæstv. matvælaráðherra Svandísar Svavarsdóttur. Þá er fyrirhuguð hækkun fiskeldisgjalds og einnig eru lagðir talsverðir fjármunir í eftirlit sem ég vil gera hér aðeins að umtalsefni líka vegna þess að það höfum við mikið rætt í fjárlaganefnd og reyndar einnig í atvinnuveganefnd. 2,2 milljarðar verða settir í öflugra eftirlit með fiskeldi og 1,7 milljarðar í fiskeldissjóð. Einnig fær Hafrannsóknastofnunin 3 milljarða á tímabilinu til hafrannsókna og fiskveiðieftirlits því það er mjög mikilvægt. Öflugar hafrannsóknir og þekja í eftirliti með fiskveiðiauðlindinni er eiginlega forsendan fyrir því að íslenskar sjávarafurðir séu samkeppnishæfar á alþjóðamörkuðum og að nýting sjávarauðlinda sé sjálfbær og hún stuðli líka um leið að vexti íslensks atvinnulífs og samfélags. Á tímabili fjármálaáætlunar verður um 2 milljarða kr. aukning í framlögum til málefnastuðnings í landbúnaði sem ég vil taka fram varðandi kornræktina. Þeim fjármunum verður m.a. varið í verkefni sem snúa að plöntukynbótum, fjárfestingarstuðningi til innviðauppbyggingar kornframleiðslu og þróun í jarðrækt á Íslandi. Allt þetta byggir á aðgerðaáætlun sem ráðherra hefur fengið í hendurnar og með þessum aðgerðum er stefnt að því að styðja við sjálfbærni í matvælaframleiðslu og þar með styrkja stoðir fæðuöryggis þjóðarinnar. En aftur að tekjunum. Við tökum aftur upp varaflugvallagjald sem er mjög mikilvægt vegna þess að mæta þarf viðhaldi á flugvöllum á landsbyggðinni sérstaklega, það hefur setið eftir í talsvert mörg ár og þetta gjald skilaði því að við gátum gert meira og munum geta gert meira en ella. Virðulegi forseti. Það hefur víða vakið athygli að ríkissjóður verji 1 milljarði kr. í að niðurgreiða kaup á rafbílum fyrir bílaleigur. Þetta fyrirkomulag á rætur sínar að rekja til fjárlagaársins en í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á stuðning vegna orkuskipta. Þau sjónarmið að dýrir rafbílar auki enn á þensluna eiga rétt á sér. Ég vil þó segja að þetta er mikilvægur liður í þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við höfum gengist undir og lykilatriði í því að minnka bruna jarðefnaeldsneytis hér á landi. Á gildistíma þeirrar áætlunar sem við fjöllum hér um er síðan dregið úr stuðningi við innflutning rafbíla enda höfum við náð talsverðum árangri. Samdráttur í notkun jarðefnaeldsneytis hefur leitt til minni tekna af ökutækjum en skattlagningin miðast við losun koltvísýrings. Þetta hefur leitt til tekjuskerðingar eins og margoft hefur komið fram hér í þessum þingsal vegna afnota af vegakerfinu. Í ljósi þessa verður aukin gjaldtaka á eigendur rafbíla sem samræmist þessum breytta veruleika enda engin ástæða til að þau sem keyra um á slíkum bílum borgi ekki vegna t.d. slita á vegum. Það verður líka lagt gjald á skemmtiferðaskipin sem er löngu tímabært að mínu mati og kemur til með að skila okkur í kringum 700–800 millj. kr. á ári. Það er líka gert ráð fyrir því að gistináttaskatturinn verði tekinn upp aftur. Virðulegi forseti. Það er gleðiefni að á útgjaldahliðinni aukist framlög til heilbrigðis- og öldrunarþjónustu. Sömuleiðis verður áfram dregið úr greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni og framlög aukin til sjúkratrygginga og til reksturs nýrra hjúkrunarheimila. Stærsti staki liðurinn er þó fjármagn sem tryggir löngu tímabærar umbætur á örorkulífeyriskerfinu. Þessar breytingar eru umbylting á málefnum öryrkja sem hafa búið við mjög ósanngjarnt kerfi. Samkvæmt áætluninni er gert ráð fyrir 15 milljarða kr. aukinni fjárveitingu til örorku- og endurhæfingarlífeyriskerfisins árið 2026 og strax á næsta ári verður hafist handa við þetta og fjárframlag fylgir því. Þetta kemur til framkvæmda með gildistöku boðaðra kerfis- og lagabreytinga hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar. Inntakið í þessum breytingum er að auka velmegun hóps sem hefur setið lengi á hakanum. Ég vil líka segja að mér finnst það gleðilegt að verkefnið sem við fjölluðum um á dögunum í þingsal, sem ber heitið Gott að eldast, hlýtur framlög samkvæmt áætluninni. Það er fjölþætt verkefni með samvinnu á milli félagsmálaráðuneytisins og heilbrigðisráðuneytisins og snertir alla anga þess að eldast. Við getum talað um heimaþjónustu, alls konar samþættingu á þjónustu og það að gera fólki kleift að vera lengur heima eða í þeim félagslegu aðstæðum sem það kýs. Þetta snýst um að bæta lífsgæði eldra fólks og inntakið er að auka velmegun í samfélaginu óháð félagslegri stöðu fólks. Virðulegi forseti. Við höfum átt því láni að fagna að byggja hér upp velferðarsamfélag sem treystir jafna stöðu fólks og þannig viljum við, held ég, allflest hafa það áfram. Nú þegar verðbólgan herjar á þurfum við ábyrga stefnu í fjármálum þar sem ríkissjóður ber þungann á herðum sér en stendur framar öðru vörð um opinbera þjónustu og þau sem minnst bjargráð hafa til að mæta verðbólgunni. Hlutverk ríkisvaldsins í efnahagsstjórn snýst um samfélagið og innviði þess. Þegar harðnar á dalnum er mikilvægt að standa vörð um almannaþjónustuna og forðast í lengstu lög að skerða hana. Skerðing almannaþjónustu bitnar fyrst og fremst á umfangi og gæðum hennar og sagan sýnir að slíkar aðgerðir eru skammdrægar og koma verst niður á þeim sem höllustum fæti standa. Ég tel það heppnast prýðisvel að standa vörð um almannaþjónustuna í þessari fjármálaáætlun og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur stendur vörð um grunnþjónustuna og félagslega mikilvæga innviði. Við hækkum skatta, við erum með tímabundna hækkun á fyrirtæki. Við erum með hækkun veiðigjalda, auknar álögur á fiskeldi ásamt tekjuöflun í ferðaþjónustu. Það skilar okkur réttlátara kerfi og betri skiptingu gæðanna. Það er tilefni til bjartsýni þó að við fetum rólega út úr því efnahagsástandi sem skapast hefur í kjölfar heimsfaraldursins og vegna áhrifa stríðsins. Ég hlakka til að takast á við þetta með félögum mínum í fjárlaganefnd.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að fara aðeins út í tiltekin atriði í áætluninni. Það kemur t.d. fram á bls. 39, varðandi móttöku flóttafólks, að sannarlega setur það ákveðinn þrýsting, t.d. á húsnæðismarkað, þegar fólki fjölgar mikið á skömmum tíma. Hins vegar segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Á móti vegur að við núverandi aðstæður mikillar spurnar eftir starfsfólki vinnur aðflutningur flóttafólks á móti þenslu á vinnumarkaði. Að því marki sem flóttafólk leitar á vinnumarkað og fyllir störf eykst framleiðslugeta hagkerfisins og þar með verðmætasköpun sem skilar hinu opinbera auknum skatttekjum.“ Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í varðar þá staðreynd sem mér sýnist af þessari áætlun, að heilir 5,6 milljarðar séu núna tímabundið settir í stjórnsýsluþáttinn og þjónustu við umsækjendur. Það virðist gert ráð fyrir að það falli niður árið 2026. Ég velti fyrir mér hvers vegna gert er ráð fyrir því og langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé vegna þess að ríkisstjórnin geri ráð fyrir því að koma flóttamanna muni minnka eftir næsta ár, þar sem í sjálfu sér bendir ekkert til þess að fólksflutningar og ekki síst þvingaðir fólksflutningar um heiminn muni minnka á næstunni. Það er kannski allt sem bendir til þess að þeir muni aukast. Er það ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin heldur að þetta sé einhver tímabundin áskorun, eða er ríkisstjórnin að taka ábendingum þeirrar er hér stendur og annarra um að hætta hreinlega að eyða svona miklum peningum í kerfi sem gengur út á það að halda fólki í burtu héðan?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það að hér sé einmitt sagt nákvæmlega þetta sem hv. þingmaður las upp segir að við erum öll sammála um það sem hér stendur, og ég vænti þess að hv. þingmaður sé það líka. Hvað varðar stjórnsýslukostnað og hvort hann hækkar eða lækkar á milli áranna tveggja, þ.e. á næsta eða þar næsta ári - mér fannst hv. þingmaður tala um 2026 - þá er 2023 núna. Því tel ég að það sé ekki í sjálfu sér annað undir þar heldur en að verið er, eins og hv. þingmaður þekkir, að reyna að ná utan um þann kostnað sem hægt er að draga saman, hvort sem það er í stjórnsýslu þeirra stofnana sem þarna eru undir eða annars staðar, ekki að það sé vegna þess að sú sem hér stendur eða ríkisstjórnin almennt sé að gera ráð fyrir því að flóttafólki fækki eitthvað sérstaklega hratt. Það væri óskandi. Ég held að við séum líka öll sammála um að það væri óskandi. En í sjálfu sér er ekkert sem bendir til þess, eins og staðan er í heiminum núna, að við megum gera ráð fyrir svo örum breytingum á næstu tveimur eða þremur árum að flóttamönnum fækki gríðarlega mikið. Ég ætla sannarlega að vona að flóttamönnum frá Úkraínu fækki og það náist utan um það ömurlega stríð sem þar er. En við vitum líka að það eru alls konar aðrar ástæður, loftslagsbreytingar og ýmislegt fleira, sem verða til þess að fólk þarf að fara að heiman til að leita sér skjóls annars staðar. Varðandi þessa lækkun þá held ég að ekki sé um annað að ræða en að þetta sé eitthvað sem er endurskoðað árlega, eins og við þekkjum. Þetta plagg er endurskoðað árlega og ég á ekki von á öðru, reynist þörfin meiri en hér er gert ráð fyrir, en að þetta verði skoðað.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það sem ég er kannski að leika mér við að varpa ljósi á hér er hversu miklum fjármunum við erum að verja í kerfi sem snýst einmitt ekki um að aðstoða fólk á flótta, heldur er stjórnsýslulega kerfið sem er annars vegar störf lögfræðinga hjá Útlendingastofnun og annars starfsfólks og síðan sá þáttur sem hefur farið gríðarlega hratt vaxandi á síðustu árum, sem er þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd, þ.e. þessi lágmarksþjónusta sem fólk fær áður en komið er svar við umsókn þess. Nú er það þannig, með þá einstaklinga sem hafa flúið t.d. Úkraínu og Venesúela, að þær umsóknir fara í ákveðna flýtimeðferð þar sem niðurstaðan er í raun ljós út frá ríkisfangi viðkomandi, sem þýðir að þessir einstaklingar, þessi stóri hópur, í raun þorri allra umsækjenda hér, staldrar ekkert sérstaklega lengi við í því kerfi sem allir þessir milljarðar fara í. Því er ég að leika mér að því að varpa upp þeirri spurningu hvort það væri hreinlega ekki ráð að endurskoða það hversu miklum peningum við erum að verja í kerfi sem sinnir því hlutverki Útlendingastofnunar og kærunefndar að segja nei við fólk. Við erum í rauninni fyrst og fremst að eyða þessum 5,6 milljörðum í það að þjónusta fólk sem bíður hérna, jafnvel árum saman, eftir því að fá neikvætt svar eða eftir því að vera flutt úr landi eftir að hafa fengið neikvætt svar. Þarna er sparnaðar- og niðurskurðartækifæri fyrir ríkisstjórnina upp á marga milljarða, með því einfaldlega að hleypa fólki inn í samfélagið fyrr og hraðar og gefa því frekar tækifæri til að vera þátttakendur. Þetta fólk heyrir undir fjöldann sem, eins og ég las í upphafi, gerir ekkert annað en að styrkja þær undirstöður sem eru nauðsynlegar til að halda uppi samfélagi okkar, velferðarkerfi og öllu því.

Herra forseti. Ég vil nú kannski bara segja að þetta kerfi sem við höfum byggt upp og þessi stofnun sem er þarna að sinna því hlutverki sem henni ber að gera, lögin eru jú þannig - ég held að við séum mörg frekar ósátt við það hversu hægt ferlið gengur fyrir sig þrátt fyrir að hafa sett aukna fjármuni í stjórnsýsluna. Um það held ég að við getum verið sammála. Ég er ekki viss um hvort það eigi að minnka það akkúrat núna á þessum tímapunkti. Hins vegar held ég, og hef sagt það, að við þurfum að fara yfir það verklag sem er í gangi. Ég held að það sé ekki eins gott og það getur verið innan þeirrar stofnunar og er ófeimin við að segja það. Ég held að við þekkjum of mörg dæmi um slíkt. Ég tel því ekki endilega ástæðu fyrir því núna en vonandi, eins og ég sagði áðan, verður staðan með öðrum hætti eftir þennan tíma. Þá getum við skoðað málið betur og við gerum það að sjálfsögðu líka strax á næsta ári, hvort þarna sé of mikið, hvort svo sé ekki eða hvort ástandið er svipað. Ég tek því ekki undir þetta með hv. þingmanni, því að ég myndi bara hafa áhyggjur af því hvernig það myndi allt saman verkast. Ferlarnir eru þessir akkúrat núna og við þá verðum við að búa. Þeir kosta sitt og ég er svo sem alveg til í að leggja fjármuni í þetta kerfi ef það verður til þess að hraða málum og fleiri komist hér inn. En ég er líka alveg sammála hv. þingmanni í því að þetta þurfi að gerast hraðar. Ég er ekki endilega sammála því að þetta séu peningar til að segja nei, ég vil ekki túlka það með þeim hætti. Ég held ég hafi náð utan um að svara þessu, hv. þingmaður.

Forseti. Við erum með þessa 422 blaðsíðna bók, hún er ansi viðamikil í sögulegu samhengi, meira að segja fjármálaáætlana, sem er mjög áhugavert. Þess vegna tek ég undir það innlegg fjármálaráðherra að við ættum að endurskoða hvernig þetta plagg á að líta út. Mig langaði til að rifja upp með hæstv. formanni fjárlaganefndar þá undirnefnd sem var að reyna að koma saman einhvers konar hugmyndum um það hvernig Alþingi getur gert ákveðnar kröfur um það hvernig við viljum fá þetta, af því að við fáum þetta bara svona. Ókei. Hvað þýðir þetta svo? Það er ekkert smáræðisverkefni að blaða í gegnum það og átta sig á því hvað hitt og þetta þýðir. Við fórum t.d. í smá panik hérna í byrjun árs þegar dómsmálaráðherra kom og sagði: Heyrðu, við ætlum bara að selja hérna landhelgisgæsluflugvélina. Og við erum bara: Ha? Það stendur ekkert um það í neinum áætlunum um neitt. Landhelgisgæslan átti að ná ákveðið miklum árangri samkvæmt mælikvörðum um eftirlitsferðir o.s.frv. sem hefur farið sífellt fækkandi ár eftir ár en var þó eitthvað. Núna er bara búið að stroka það út. Það vantar þá þau markmið á mælikvarðann. Þannig að ég skil ekki hvað er eiginlega í gangi. Það er alltaf stefnumörkun stjórnvalda, þar eru markmið og mælikvarðar þar sem á að vera kostnaðar- og ábatagreining. Þetta er alltaf einhvern veginn að verða verra og verra eftir því sem á líður á mörgum sviðum. Sumt þarna hefur staðist tímans tönn að einhverju leyti en þessar stóru spurningar um það hvernig fjárheimildir sem Alþingi samþykkir virka gagnvart því að sinna lögbundnum verkefnum og að stefna stjórnvalda skili einhverjum árangri - það vantar.

Herra forseti. Já, það er þetta með tímann okkar. Ég var núna að rúlla í höfðinu yfir dagatalið, hvernig það lítur út, af því að við erum nú búin að fá drög að áætlun um það hvernig þetta getur litið út hjá okkur fram til vorsins. Ég er þó sammála hv. þingmanni í því, og við höfum auðvitað rætt þetta talsvert oft, að það er mikilvægt að þetta sé einfaldara og skýrara. Það er eiginlega óþolandi þegar þetta er ekki sambærilegt á milli ára þannig að við getum ekki borið saman hlutina. Það er ekki góður bragur á því. Ég er líka sammála honum í því að þingið þarf að koma að því og við þurfum að segja hvernig við viljum fá gögnin til okkar. Hvort framkvæmdarvaldið verður við því að öllu leyti skal ósagt látið, en alla vega er það þannig að við eigum að hafa skoðanir á því. Það erum við sem erum að vinna með gögnin í framhaldinu og þurfum að puðast í gegnum þau. Ég er svo sem sammála því sem fjármálaráðherra nefndi hér varðandi þetta með að við þurfum að minnka umfangið. Að hugsanlega verði bara þær breytingar sem gerðar eru á milli ára sem verði prentaðar þannig að við getum þá borið þær saman bara á milli ára. En þá þurfa líka að vera mælikvarðar og þeir þurfa að vera eins í því sem verið er að breyta. Það er alla vega eitt af því sem við höfum verið að ræða. En við þurfum að finna okkur tíma og ég reyni að setja þær hugmyndir niður með hv. þingmanni, ekki síst áður en sá þriðji hverfur á braut - að við finnum okkur tíma til að setjast yfir þetta bara núna fljótlega eftir páskahlé þannig að við getum haldið áfram svo að við sjáum kannski líka einhvern árangur í haust þegar fjárlögin koma fram og hvernig við viljum sjá þau því að þar er líka talsvert sem við höfum haft miklar skoðanir á og viljum breyta. Og ég hef trú á því að fjármálaráðuneytið sé líka þannig þenkjandi að það vilji breyta.

Forseti. Nú er þetta ágætisdoðrantur hérna og maður hefur ýmsar spurningar um ýmislegt. Ég bryddaði t.d. upp á opinberu fjárfestingunni sem mér finnst dálítið kostuleg. Ég veit ekki hvar þessir 80 milljarðar þarna eru og ég veit ekki hvort til séu svör við því eða hvort það þurfi að búa þau svör til einhvern veginn. Svona með tilliti til umræðunnar í gær þá veltir maður því fyrir sér hvernig fyrirspurnum fjárlaganefndar verður tekið ef svörin verða bara: Nei, af því að við höfum ekki gögn um það. Við ætlum bara ekkert að svara því af því að þar eru engin gögn um það. Ég fékk smá sjokk í gær, ég verð að viðurkenna það, þegar ég heyrði þessa skoðun hæstv. fjármálaráðherra, að þingnefndir gætu ekki beðið stjórnvöld um gögn ef það þyrfti að búa þau til. Þannig að ég velti fyrir mér og spyr hv. formann fjárlaganefndar: Í hvaða stöðu er fjárlaganefnd núna þegar hún ætlar að fara að biðja um upplýsingar frá stjórnvöldum sem geta kannski útskýrt ýmiss konar vandamál sem eru í fjármálaáætluninni en eru kannski ekkert aðgengilegar og það þarf að fara að búa til einhverjar greiningar og minnisblöð o.s.frv., sem við höfum kannski ekki heimild til?

Herra forseti. Ég hef nú ekki áhyggjur af því. Við í fjárlaganefndinni höfum átt gott samstarf við fjármálaráðuneytið þegar kemur að beiðnum um gögn. Hæstv. ráðherra tók ágætlega í þessa ábendingu hv. þingmanns og ég heyrði ekki betur en að hann væri tilbúinn til að skoða hana. Ég held að við eigum að gera það og það er eitt af því sem við getum meira að segja sett í gang bara núna að verði reynt að kalla eftir og ég mun ræða það við ritara nefndarinnar að setja þetta í gang. Þannig að ég hef ekki áhyggjur af því að við eigum ekki góða samvinnu við ráðuneytið. Við höfum, held ég, ekkert annað en gott af því að segja og ég treysti mér alveg til að senda alls konar fyrirspurnir og fá við þeim svör, þannig að ég held að við eigum að vera ófeimin við það. Eins og þessi doðrantur gefur til kynna er auðvitað þörf á alls konar útskýringum, eins og gefur að skilja, og þegar við förum að fá inn umsagnirnar frá aðilum sem - ja, eigum við ekki að segja að a.m.k. það sem komið er fram inniheldur mjög ólíkar nálganir eðli máls samkvæmt. Fólk er í hagsmunagæslu fyrir mismunandi aðila. En við munum þurfa að skoða allt og óska eftir upplýsingum frá mörgum ráðuneytum og ég ætla að segja það hér að ég hef ekki áhyggjur af svörum þaðan.

Virðulegi forseti. Fáir hafa fangað kjarna vandans í dag betur en hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Vandi okkar er sá að við höfum dálítið tapað trú fólks á að við náum verðbólgunni niður. Það verður að breytast.“ Báðar fullyrðingar fjármálaráðherra eru réttar. Fólk hefur tapað trú á að fjármálaráðherra nái verðbólgunni niður og það verður að breytast. En því miður er ólíklegt að þetta breytist núna þegar fjármálaáætlun hefur verið kynnt. Fyrir utan hækkun á tekjuskatti fyrirtækja á næsta ári þá lýsti fjármálaráðherra algerlega óbreyttu ástandi og óbreyttri stefnu þegar hann kynnti þessa áætlun. Í mjög löngu máli, sagði fjármálaráðherra þetta fyrr í dag: Aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að sporna gegn verðbólgu eru nákvæmlega engar. Það er ekkert á bak við stór orð um að ríkissjóður muni loksins taka þátt í baráttunni við verðbólgu og fyrir þetta aðgerðaleysi munu heimili landsins og fyrirtæki borga; ungt fólk á húsnæðismarkaði, barnafjölskyldur og leigjendur. Myndin er í sjálfu sér ekki flóknari en þetta, því miður. Ríkisstjórnin talar um að hún sé að senda skýr skilaboð og að markmiðin séu að ná niður verðbólgu. Þrátt fyrir að skilgreina verðbólgu sem versta óvininn er planið að hefja baráttuna gegn verðbólgunni einhvern tíma seinna. Baráttan við höfuðóvininn er ekki fyrsta verkefni á dagskrá heldur á að eiga sér stað einhvern tíma seinna. Ríkisstjórnin ætlar t.d. seinna að skoða breytingar sem myndu kannski skila hærri veiðileyfagjöldum 2025. Þessar pælingar gera auðvitað ekkert til að ná niður verðbólgu í dag, hjálpa ekki ungu fólki á húsnæðismarkaði með háa vexti á lánunum sínum nú. Þarna eru örfáar tímasettar skattaaðgerðir, önnur um endurgreiðslur á virðisauka fyrir framkvæmdir á heimilum og hin er hærri tekjuskattur á fyrirtækin í landinu. Ég er ekki hingað komin til að tala fyrir frekari skattahækkunum en nú er og stærsta vandamálið í mínum huga er hvað útgjaldahliðin er lítið snert. Þar finnst mér ríkisstjórnin einfaldlega ekki eiga nein alvörusvör og fjármálaráðherra, sem fer með yfirstjórn opinberra fjármála og efnahagsmála, þarf að draga úr umsvifum ríkisins. Næg yfirbygging þar gefur sannarlega tilefni til þess og þetta þarf að gerast ef það á að hjálpa til með verðbólguna. Hér er talað um aðgerðir gegn verðbólgu, t.d. með spjalli um sameiginleg vinnurými og mannauðsmál í umræðu um verðbólgu. Þetta er allt gott og gilt, en þetta eru ekki aðgerðir af þeirri stærðargráðu eða nægilega nálægar í tíma til þess að hafa áhrif núna strax. Fjármálaráðherra fer nú aftur með ræðuna sem ég hlustaði á hann flytja í umræðu um fjárlög síðasta haust þegar hann talar um tækifæri í fækkun stofnana. Ég er honum einlæglega sammála þar, en eins og þá eru þetta hugrenningar ráðherra sem lætur sig dreyma um að gera betur því við sjáum engar beinar tillögur og engar tímasettar ákvarðanir eða aðgerðir. Þetta eru hugrenningar um það sem betur mætti fara. Seinna eiga ríkisstofnanir kannski að verða færri og einhvern tíma gæti það gerst. Fjármálaáætlunin er plagg með hugmyndum, plagg sem sýnir alls konar sviðsmyndir en þar mjög lítið um tímasettar ákvarðanir og engar raunverulegar hagræðingartillögur. Katrín Ólafsdóttir hagfræðingur segir t.d. að það sé einfaldlega ekki verið að bregðast við stöðunni í dag heldur er verið að tala um einhverjar mögulegar breytingar í framtíðinni og þar af leiðandi er ekki nógu mikið hér sem mun hafa áhrif á verðbólguna eins og hún horfir við okkur í dag. Það er verkefnið. Á léttari nótum mætti kannski segja að fjármálaáætlunin sé dálítið eins og fyrirheit um æfingaprógramm, en æfingaprógrammið hefst seinna, byrjar 2024 og gæti skilað þjóðinni í kjólinn fyrir jólin 2028; prógramm sem boðar skýr skilaboð, metnaðarfull markmið og svo er bara að byrja - einhvern tíma seinna. Heiðarlegra hefði verið að segja eins og er: Ríkisstjórnin hefur greinilega ekki komið sér saman um hagræðingaraðgerðir um hvar eigi að draga úr ótrúlegum umsvifum og ótrúlegum útgjöldum. Þess vegna hefði líka verið heiðarlegra að segja: Þess vegna ætlum við að gera óskaplega lítið. Auðvelda leiðin fyrir ráðherrana er farin, einstaka framkvæmdum er frestað en raunveruleg hagræðing í rekstri ríkisins verður engin. Aftur sjáum við að þessi samsetning ríkisstjórnarinnar leiðir til þess að hagsmunir almennings fara aftast í röðina, því að það er of erfitt að taka ákvarðanir. Ríkisstjórnin getur ekki komið sér saman um aðgerðir eða sýn og úr verður ævintýralega rugluð niðurstaða eins og við erum að horfa upp á hér. Þessi niðurstaða er á kostnað almennings sem finnur nú þegar rækilega fyrir verðbólgunni og háum vöxtum. Þetta fólk hefur, eins og hæstv. fjármálaráðherra segir, misst trúna á að ríkisstjórnin geti náð verðbólgunni niður. Hér er fram komin áætlun sem þarf líka að lesa út frá því sem hún segir ekki. Hvar eru markmiðin um að greiða niður skuldir og greiða þær hraðar niður? Hvar eru markmiðin um að lækka viðskiptahalla? Skýr svör við þessum spurningum gætu hjálpað við að endurheimta trú fólks á að ríkisstjórnin geti náð verðbólgunni niður. Þangað til þessi svör liggja fyrir mun enginn raunverulegur árangur nást og vandamálið er að fjármálaáætlunin geymir því miður ekki þessi svör. Allir armar þurfa að róa í sömu átt, sagði í kynningu hæstv. fjármálaráðherra um daginn, en svo virðist sem hér sé títtnefnd armslengd aftur komin fram. Hæstv. fjármálaráðherra virðist í armslengd frá bátnum á meðan aðrir róa og það er af þessari ástæðu sem Seðlabankinn hefur tólf sinnum í röð hækkað stýrivexti, það er af þessari ástæðu sem ungar barnafjölskyldur eru að kikna undan vaxtakostnaði á húsnæðislánum og það er af þessari ástæðu sem annað ungt fólk sér fram á að geta ekki keypt sér íbúð. Aðgerðaleysi eins og þetta hefur alvarlegar afleiðingar fyrir fólkið og fyrirtækin í landinu. Og talandi um armslengd, þá er áframhaldandi sala á Íslandsbanka enn inni í forsendum til að planið gangi upp. En það er hins vegar búið að senda út fréttatilkynningu sérstaklega um það að fasteignasalan, bankasalan, hafi verið lögð niður. Síðast fyrir nokkrum dögum birtist fjármálaráðherra í fréttum og sagði ekkert samkomulag vera til staðar um það hvernig ætti að standa að sölunni. Ekkert samkomulag í ríkisstjórn. Þetta er eitt atriði af mörgum sem ekki hefur verið leyst og er salan því augljóslega í uppnámi. Það hefur vond áhrif á ríkissjóð og þetta eru vonbrigði. Forseti. Undanfarið hefur fjármálaráðherra talað mikið um góða stöðu Íslands. Það er alveg rétt að staðan hér er vissulega að mörgu leyti góð. Þrennt nefnir hann sérstaklega. Fyrst er það nýjasta tískuorðið, frumjöfnuðurinn. Frumjöfnuðurinn er að batna, en vandamálið er að þetta er fáránlegur mælikvarði á afkomu. Dálítið eins og að segja að afkoma á heimilinu sé góð áður en búið er að taka afborganir af lánum með í reikninginn. Auðvitað verðum við að horfa á heildarafkomuna, það er hún sem máli skiptir. Þjóð sem er með tvöfalt hærra hlutfall vaxtakostnaðar en aðrar þjóðir hlýtur að miða við heildarafkomuna. Síðan er það lága skuldahlutfallið. Hin hliðin hér er að fá Evrópuríki eru með hærra vaxtahlutfall og hærri vaxtakostnað en Ísland, og ríkið er kannski að þessu leyti í sömu stöðu og heimilin. Það er vaxtakostnaðurinn sem er að sprengja allt; að tala bara um lánshlutfallið en ekki kostnaðinn af lánunum segir aldrei söguna alla. Íslenska ríkið greiðir háa vexti og ein ástæða þess er auðvitað gjaldmiðillinn sem við búum við í dag. Þegar Viðreisn hefur spurt hvers vegna þurfi margfalt hærri vexti hér á landi við svipuð verðbólguskilyrði og annars staðar, er svarið yfirleitt alltaf að það sé vegna þess að hér sé svo mikill hagvöxtur. Nýverið komu fram áhugaverðar tölur frá BHM sem sýna að þetta er ekki alveg svo. Hér virðist bara vera meiri hagvöxtur þangað til tekið er með í reikninginn breytingar á mannfjölda. Okkur er enn að fjölga. Hagvöxtur á Íslandi er minni á mann en í nágrannalöndum okkar og það verður að skoða hagvöxt með tilliti til fólksfjölda. Þegar hagvöxturinn eykst vegna fólksfjölgunar, eins og hér á landi núna, þarf að metta fleiri munna og enginn fær meira. Við sjáum það líka í töflum frá OECD, þar sést sú mynd mjög skýrlega að við erum eftirbátar flestra þjóða þegar kemur að hagvexti. Forseti. Mig langar aðeins til að ræða hraðann eða skort á hraða á aðgerðum. Ríkisstjórnin er sein að bregðast við. Lærdómurinn af efnahagsaðgerðum í heimsfaraldri var að það skiptir máli að aðgerðirnar komi inn á réttum tíma. Hinar hvetjandi aðgerðir af hálfu stjórnvalda komu sumar hverjar fram of seint. Það hefur áhrif á efnahagskerfið og það sama virðist vera að endurtaka sig núna. Komi á annað borð fram einhverjar aðgerðir til að draga úr verðbólgu þá verða þær mjög líklega seinar á ferðinni. Það sem er í grunninn að gerast er of lítið og of seint. Við heyrðum svo sannarlega varnaðarorð þegar við vorum að ræða fjárlagafrumvarpið hér síðasta haust. Þá varaði þingflokkur Viðreisnar t.d. við því að ríkisstjórnin væri að skilja Seðlabankann einan eftir í glímunni við verðbólgu. Ég ætla ekki að halda því fram að við höfum ein bent á þetta, aldeilis ekki. Aðilar vinnumarkaðarins sögðu það sama og fjölmargir aðrir. Seðlabankastjóri sagði meira að segja það sama. Það var bara ekki hlustað. Þrátt fyrir öll varnaðarorð heimsins valdi fjármálaráðherra að skila fjárlögum fyrir þetta ár með 120 milljarða kr. halla. Þar var mikilvægu tækifæri kastað og fyrir það borgar almenningur núna. Í staðinn valdi ríkisstjórnin að keyra verðbólguna enn frekar upp með gjaldahækkunum. Viðreisn benti á að það er ekki hægt að ræða fjárlagapólitík án þess að ræða skuldir og áhrif þeirra. Nú þegar þessi fjármálaáætlun liggur fyrir þá benda Samtök atvinnulífsins og ASÍ aftur á að hér er ekki verið að stíga þau skref sem þarf, að fjármálaáætlunin taki ekki þau stóru skref sem þarf til að ná verðbólgunni niður. Stærsta aðgerðin núna í þágu heimilanna er auðvitað sú að ná verðbólgunni niður. Skyldi ríkisstjórnin ætla að leggja við hlustir í þetta sinn þegar varnaðarorðin heyrast frá hagfræðingum, frá aðilum vinnumarkaðarins og fleirum? Orð fjármálaráðherra við kynningu fjármálaáætlunar sýna að hann tekur til sín að markaðurinn sé að missa trúna á því að Sjálfstæðisflokkurinn geti náð verðbólgunni niður. Breiðu strokurnar eftir kynningu á fjármálaáætlun eru þær að hér er hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, ekki að boða neinar raunverulegar aðgerðir til að hagræða í rekstri eða skera niður. Útgjaldapólitíkin er í grunninn að mestu hin sama. Við erum öll sammála um það að verja heilbrigðiskerfið, almannaþjónustuna og löggæsluna, en það eru tækifæri til staðar. Það er lítið talað um það hvernig eigi að flýta því að greiða niður skuldir og lækka svimandi háan vaxtakostnað íslenska ríkisins. Þetta myndi auðvitað hjálpa til við að ná niður verðbólgu. Ísland ætlar sem fyrr að blanda sér alvarlega í baráttuna um Evrópumeistaratitilinn í vaxtakostnaði. Ríkisstjórnin ætlar að reka ríkið áfram með halla, að manni sýnist út árið 2027 á dýrum lánum. Þegar fjármálaáætlunin er skoðuð þá verður skiljanlegt hvers vegna seðlabankastjóri talaði ekkert um ríkisfjármálin þegar hann boðaði tólftu stýrivaxtahækkunina í röð. Kannski hafði hann líka misst trú á því að ríkisstjórnin gæti ráðið við verkefnið og að ríkisstjórnin ætli að styðja Seðlabankann í baráttunni við verðbólguna. Það er jákvæðari tónn í honum núna og ég vona að það verði til þess að ríkisstjórnin leggi við hlustir og stígi stærri skref, svo heimilin þurfi ekki að setja sig í stellingar fyrir það að fá á sig þrettándu vaxtahækkunina í röð af því að fjármálaáætlunin geymir ekki þær aðgerðir sem þarf. En nú er það líka að gerast að öll fyrirtæki eru að fá á sig skattahækkun. Lítil og meðalstór fyrirtæki sem eru að glíma við verðbólgu og vaxtahækkanir eiga nú að taka á sig skattahækkanir í ofanálag. Forseti. Ríkisstjórnin er skýr um að ætla að koma þeim til aðstoðar sem verst eru sett. Það er jákvætt og mikilvægt og ég styð þá hugmyndafræði heils hugar. Verðbólga kemur alltaf verst niður á þeim sem minnst hafa fyrir. Sömuleiðis vil ég endurtaka hið augljósa, að almannaþjónustuna á að verja. En eins og ríkið hefur verið rekið hjá þessari ríkisstjórn þá er hægt að hagræða og það myndi hjálpa fólkinu í landinu ef það væri gert. Þannig væri hægt að ná árangri, ná verðbólgunni niður og endalausar vaxtahækkanir myndu hætta að meiða fólk. Óbreytt ástand í ríkisfjármálunum er vondar fréttir fyrir millistéttina, því að hún á áfram að taka á sig hækkandi vaxtakostnað og verðbólgu og þessi rekstur á ríkissjóði er núna að skila fyrirtækjum landsins skattahækkun.  
             Í lokin, forseti, vil ég segja að mér finnast stóru spurningarnar til ríkisstjórnarinnar vera: Hvar eru markmiðin um að greiða niður skuldir? Hvar eru markmiðin um að lækka viðskiptahalla? Það eru þessi svör sem máli skipta. Þar til þau liggja fyrir mun millistéttin og litlu og meðalstóru fyrirtækin taka reikninginn og búa áfram við háa verðbólgu og mjög háa vexti. Þar myndi birtast í sinni skýrustu mynd hvernig það lítur út að láta aðra taka reikninginn fyrir sig.

Forseti minnir þingmenn á ræðutíma.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vék að því að ég hef gjarnan rætt um frumjöfnuðinn. Ég tel að það sé mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því hvernig hann þróast vegna þess að hann sýnir muninn á tekjum og gjöldum ríkissjóðs. Munurinn getur gagnast okkur til að standa undir vaxtagjöldum eða eftir atvikum að greiða upp skuldir, eins og hv. þingmaður leggur svo mikið upp úr í sínu máli. Því held ég að hv. þingmaður hafi mögulega vanmetið það hversu miklu máli skiptir að frumjöfnuðurinn vaxi ár frá ári. Nú er hann að aukast mjög verulega á þessu líðandi ári umfram það sem við áætluðum í fjárlögum, það er mjög mikilvægt. Á bls. 133 í þessu skjali erum við í fyrsta skipti að sýna hvernig vaxtagjöldin brotna upp á milli þess sem við þurfum að greiða, sem eru gjaldfærðu vextirnir, og hins vegar hvernig vaxtagjöldin flokkast í verðbætur annars vegar og reiknaða vexti á lífeyrisskuldbindingar hins vegar. Þarna sjáum við hvar við erum með vaxtagjöld sem verður að greiða á árinu og hafa áhrif á sjóðstreymið. Á þessum tölum má sjá að mikið gagnsæi er sýnt í uppgjöri ríkisins, borið saman við aðrar þjóðir, vegna þess að reiknaðir vextir vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga framtíðar eru almennt ekki hluti af opinberri umfjöllun um fjármál ríkja og verður að taka tillit til þess þegar við ræðum um vaxtagjöldin í heild sinni. Ég saknaði þess að hv. þingmaður fjallaði nánar um allar þessar hagræðingaraðgerðir og sparnaðarúrræði sem hún virðist sakna úr þessari áætlun, vegna þess að við erum að leggja hér fram hugmyndir um margvíslegar aðgerðir sem snúa bæði að skrifstofuhaldi en líka sameiningu stofnana og öðrum úrræðum eins og stafvæðingu verkefna og öðru slíku, sem eru til þess fallnar að draga úr rekstrarkostnaði ríkisins. En þegar sagt er að þetta sé allsendis ófullnægjandi þá vonast maður auðvitað til að fá einhverjar tillögur.

Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að hæstv. fjármálaráðherra er óskaplega hrifinn af þessu orði, frumjöfnuður, og ekki ætla ég að gera athugasemdir við að hann noti það. Ég er hins vegar bara að benda á að þar með er ekki öll sagan sögð, verið er að segja hluta sögunnar. Varðandi þær hagræðingartillögur sem ég hefði áhuga á að fara í þá hefði ég haldið að það væri heillavænlegt, af því að ég sé að ríkisstjórnin er í því að fresta einstaka framkvæmdum og kippa þeim úr sambandi og eru notaðar meira til að jafna sveiflur, að viðurkenna að þær eigi sér sjálfstæðan tilgang. Ég hef nefnt reksturinn og geri athugasemdir við það að í þessum hagræðingartillögum eru sviðsmyndir um sameiningar stofnana. Þessar sviðsmyndir voru okkur sýndar líka síðasta haust. Það eru engar konkret tillögur, engar konkret hugmyndir, engin konkret tímalína - það er ekkert sem bendir til þess að hugmyndir fjármálaráðherra, sem eru ágætar, muni yfirleitt ná fram að ganga. Ég get bara sagt að ég er skoðanasystir hæstv. fjármálaráðherra hvað þetta varðar en hef mjög litla trú á því að þetta muni raungerast. Mig langar til að fá fram sjónarmið hæstv. fjármálaráðherra um viðskiptahallann. Viðbótartekjur ríkissjóðs eru fyrst og fremst vegna viðskiptahallans að manni sýnist. Þýðir það ekki að ríkissjóður er að auka tekjur sínar vegna þess að þjóðarbúið í heild er að auka erlendar skuldir? Og ef ríkisfjármálin ættu í alvöru að hafa áhrif á verðbólgu, ætti þá ekki miða að því að lækka viðskiptahallann? Orðræðan bendir einhvern veginn ekki til þess að þetta sé markmiðið. Ég myndi vilja spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því hvaða markmið ríkisstjórnin hefur sett sér um það að lækka viðskiptahallann. Og er markmiðið að nota tekjuaukann til að greiða niður skuldir? Þetta tvennt held ég að sé eini raunhæfi mælikvarðinn á því hvort ríkisstjórnin sé í raun að vinna gegn verðbólgunni.

Virðulegi forseti. Það er ekki bara hagvöxturinn á Íslandi sem hefur útskýrt vextina eins og hv. þingmaður hefur komið inn á, heldur eru það verðbólguvæntingarnar til lengri tíma. Hins vegar hefur oft verið nefnt að hagvöxtur á Íslandi hefur verið miklu meiri en í nágrannaríkjunum undanfarin ár, sérstaklega á evrusvæðinu, sem hefur verið ástæða þess að vextir hafa verið svo lágir þar. Þessu vildi ég koma að í umræðunni um skýringu á háu vaxtastigi. Ég tel að meginástæðan fyrir háum verðbólguvæntingum til framtíðar litið liggi hjá vantrú fólks á því að það sé hægt að ná skynsamlegri niðurstöðu á vinnumarkaði með langtímasamningum sem samrýmast framleiðnivexti í landinu. Af því að hér hefur verið talað um hlut fjármálaáætlunar við að hafa áhrif á verðbólguvæntingar, þá hlýt ég að þurfa að benda á það hér að vextir eru að lækka í dag; vextir á fimm ára ríkisskuldabréfum eru að lækka umtalsvert í dag. Lækkunin er miklu meiri en við sjáum í dagssveiflum frá degi til dags. Ef við horfum til þess sem hefur safnast upp núna síðastliðinn mánuð þá hafa vextirnir lækkað umtalsvert til fimm ára, eða um heilt prósentustig. Það sýnir að markaðurinn er smám saman að fá aukna trú vegna aðgerða Seðlabankans og fjármálaáætlunar og áherslu ríkisstjórnarinnar, og ég ætla ekki að gera lítið úr því að lækkandi verðbólguhorfur í útlöndum geta líka haft áhrif hér. Viðskiptahallanum getum við kannski fyrst og fremst eytt með því að skapa svigrúm fyrir fyrirtæki á Íslandi sem framleiða vörur til útflutnings. Það eru uppi áform á Íslandi um margvíslega fjárfestingu, t.d. í iðnaði. Orkufyrirtækin eru að fara að framleiða græna orku á komandi árum, eins og við lýsum aðeins í áætluninni, og allt það sem er að gerast, t.d. í fiskeldi og orkufrekum iðnaði, áform um að fara í rafeldsneytisframleiðslu og annað slíkt, getur hjálpað til við að auka útflutningstekjurnar, fyrir utan það sem er að gerast í tæknigeiranum, hugverkinu, á Íslandi. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið en ég hefði viljað fá svar við því hvaða markmið ríkisstjórnin hefur sett sér um lækkun viðskiptahallans. Þetta er ákveðið hjarta í þessu, þungamiðja. Hvaða markmið hefur ríkisstjórnin sett sér um að lækka viðskiptahallann? Þetta er kjarnaatriðið ef baráttan við verðbólgu á að vera trúverðug. Ég óska eftir því að fá skýr svör við þessari spurningu og sömuleiðis um þetta atriði sem ég nefndi hér fyrr. Á að nota allan tekjuaukann sem er að skapast til að greiða niður skuldir? Þegar við erum að ræða hlutverk ríkisfjármálanna í þessu sambandi þá hljótum við að vera að horfa mjög mikið á þessa tvo punkta. Síðan hefði ég áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. fjármálaráðherra um þessar mælingar, hvernig við mælum hagvöxtinn, af því að það er mjög mikið rætt um það að Ísland sé fyrirheitna landið hvað varðar hagvöxt. En þegar við skoðum þessar tölur sem ég nefndi frá BHM þá sjáum við að hagvöxtur á Íslandi er minni á mann en í nágrannalöndum okkar. Er ekki eðlilegt að skoða hagvöxtinn með þeirri framsetningu? Ég myndi vilja heyra meira um viðskiptahallann og markmiðin þar um. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um hagvöxtinn og kannski að síðustu hvernig hann metur töluvert einbeitta og þunga gagnrýni frá Samtökum atvinnulífsins og ASÍ um að í þessari fjármálaáætlun séu ekki tekin nægilega stór og markviss skref til að vera trúverðug um það að ná verðbólgu og verðbólguvæntingum niður. 
            

Ég átta mig á því.

Herra forseti. Við erum komin undir lok opinnar umræðu um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Eftir páskahlé þá tökum við til við að ræða einstök málefnasvið og spyrja ráðherra út í áform og hvernig þeir hyggjast nýta áætlanagerðina sér til gagns, hvaða áherslu þeir leggja og ræða síðan mælikvarða og markmið. En ég ætla samt að byrja á því, án þess að ég fari kannski af mikilli dýpt ofan í þessa þykku bók í þessari ræðu í dag, að rifja það upp að fyrir ári síðan lagði fjármálaráðherra fram fjármálaáætlun sem fór til meðferðar í fjárlaganefnd og eftir umræður þar voru gerðar breytingar vegna aðstæðna sem ég ætla ekki að rekja hér nánar, en þær breytingar voru umtalsverðar. Þær voru viðbrögð við bæði umræðum um fjármálaáætlun og ábendingum og umsögnum, en voru ekki síður til að bregðast við því ástandi í efnahagslífinu sem þá var að teiknast upp. Ég ætla að gera þá játningu, virðulegi forseti, standandi hér í dag, að ég hefði ekki getað spáð því að við værum komin á þann stað í ríkisfjármálum sem við erum í dag, rétt ári síðar, ekki einu sinni þegar við vorum að afgreiða hér fjárlög fyrir síðustu jól, og við vorum að afgreiða fjárlög með umtalsverðum halla, tæpum 120 milljörðum, að við værum komin á þann stað að vera að ná frumjöfnuði þegar á þessu ári. Mér finnst það stórmerkilegt. Mér finnst mjög merkilegt að það horfi þannig í rekstri ríkissjóðs að hann sé hættur að safna skuldum þegar á þessu ári. Það undirstrikar fyrir mér fyrst og fremst að þau viðbrögð sem við beittum hér í skyndilegu áfalli vegna heimsfaraldurs hafa svo sannarlega sannað gildi sitt. Viðspyrnan er mun sterkari. Þetta er fjármálaáætlun sem er vitnisburður um sterka viðspyrnu, um öflugt, þróttugt efnahagslíf, um kraftmikið efnahagslíf sem er að fara hratt upp og ná fyrri styrk og stöðu. Þess vegna er svo mikilvægt að við horfum til þess við meðferð á þessari fjármálaáætlun hvort við getum mögulega gert enn betur og enn hraðar. Við höfum rætt hér í dag um það mein sem verðbólga er. Verðbólgan er mikið mein. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að þegar eru komin fram áhrif af skýrum skilaboðum þessarar fjármálaáætlunar út á markaðinn, út í samfélagið, um að við séum að slá á verðbólguvæntingar. Það hefur hæstv. fjármálaráðherra rakið í andsvörum og í sinni framsöguræðu hér í dag að það er þegar farið að hafa áhrif að hafa lagt fram fjármálaáætlun sem er jafn ábyrg og hún birtist okkur og við höfum rætt um í dag. Ég ætti í sjálfu sér ekki að leggja það til en leyfi mér samt að gera það, virðulegi forseti: Ég held það væri ágæt lesning fyrir fólk yfir páskastoppið að lesa hina merku bók Jóhannesar Nordals og læra af henni um hver eru grundvallaratriðin í efnahagsstjórn. Fyrir mér er það mesta kennslubók sem ég hef lesið í þessum efnum. Ég segi þetta vegna þess að ég meina það vegna þess að það er ákaflega mikilvægt að við komumst sem fyrst á þann stað að við séum ekki að eyða um efni fram. Það á við okkur öll, ekki bara ríkissjóð heldur okkur öll. Ef ég ætti að segja hvers ég sakna helst úr áherslum ríkisstjórnar í efnahagsmálum þá er það það að við skulum ekki hvetja til meiri sparnaðar, meiri ráðvendni fólks, að við ýtum undir að það sé eðlilegasti hlutur að leggja til hliðar. Nú frábið ég mér hér ræður um það að það geti ekki allir sparað, ég geri mér fulla grein fyrir því. En það er samt þannig, og fjármálaáætlunin vitnar um það, að hér er kaupmáttur gríðarlega sterkur þrátt fyrir allt og hann hefur verið varinn í gegnum þessi áföll. Það er mjög merkilegt. Þess vegna ættum við ekki síður að vera að ræða, ekki bara um aðhald í rekstri ríkissjóðs heldur líka hvernig við getum hvatt til aukins sparnaðar barnafólks og hjálpað þeim og haft réttu hvatana í þeim efnum. Ég er ekki að mæla fyrir um skyldusparnað eða einhverjar þvingaðar aðgerðir til þess að fólk leggi til hliðar, heldur að það verði fyrst og fremst áhugavert að spara þannig að verði ekki hið sjálfsagða viðbragð fólks að það þurfi að eyða hverri krónu sem kemur inn á heimilið. En það er auðveldara um að tala en í að komast, ég geri mér fulla grein fyrir því. En ef við erum að tala um hvata, um stefnu, um áherslur, þá er þetta það sem ég sakna, að við séum ekki að tala meira fyrir því. Ég get í sjálfu sér líka rifjað upp fjárlagaumræðuna hér fyrir nokkrum vikum eða mánuðum síðan og vottað um það í þessum ræðustól að maður hafði beyg af þeim mikla halla sem við vorum að samþykkja. En eftir langa reynslu af því að fjalla um fjárlagafrumvörp og fjármálaáætlanir seinni ár get ég sagt að við höfum oftar en ekki fylgt vextinum þegar viðreisnin er hröð eða vöxturinn er hraður. Þess vegna hefði maður kannski ekkert svo geigvænlegar áhyggjur af þeim fjárlagahalla sem þar birtist, enda eru tölurnar núna komnar fram, og það er orðið staðreynd að fjárlög og ábyrg framkvæmd þeirra á þessu ári munu vera eitt af þeim viðbrögðum sem við höfum til að ráðast á og ráða við þá verðbólgu sem hér er. Verðbólgan er ekki séríslenskt fyrirbæri. Það höfum við svo sem rætt í fleiri ræðum hér í dag. Það eru mörg ríki að glíma við jafnvel meiri verðbólgu en við. Við sjáum hana lækka erlendis, við sjáum hana lækka hér og við tökum hér alla vega skref sem slær á væntingar, því að væntingarnar eru allt of háar og það eru þær sem við þurfum fyrst og fremst að ráða við. Virðulegur forseti. Ég get í sjálfu sér, eins og margir gera, grafið mig ofan í einstaka liði þessarar fjármálaáætlunar. Ég ætla ekki að gera það, ég ætla bara að tala um þessa breiðu línur. Margir kveinka sér eða sproksetja umræðu um frumjöfnuð og ég skal alveg játa það að fyrir mér var orðið frumjöfnuður ekki tamt á tungu fyrr en fyrir nokkrum árum síðan. En það er alla vega fyrsta þrepið sem við þurfum að ná. Næsta þrep er heildarjöfnuður og áætlunin er mjög skýr um hvernig við náum heildarjöfnuði. Ég hef alla trú á því að hann náist mun fyrr og það er mjög nauðsynlegt að ná honum fyrr. Ég vænti þess að þegar þingið ræðir fjárlagafrumvarp hér næsta haust höfum við aðrar horfur og aðrar væntingar um að ná heildarjöfnuði og byrja að greiða niður skuldir. Ein þungamiðja fjármálaáætlunar er aðhald. Ég held að það sé aldrei of mikið talað um aðhald, sparnað, skilvirkni. Ég ætla að segja að ég hef fulla trú á því að við getum sýnt meira aðhald og sýnt fram á að við getum gert betur. Sameiningar stofnana hafa verið nefndar í þessum efnum og fækkun smárra eininga. Við tökumst mikið á um sameiningu stofnana. Við erum stundum óviss um árangur af sameiningu stofnana. Ég styrkist mjög í þeirri skoðun að við þyrftum á ákveðnu skapalóni að halda í því sem við þurfum að leggja fram, hvort sem við ræðum það hér í þingsalnum eða höfum það tæki við höndina þegar við erum að leggja í sameiningar stofnana, að við beitum réttum mælikvörðum á að meta árangur af því og hvers við væntum af þeim hlutum. Ég er ekki að boða að það þyrfti sérstök sérlög um sameiningu stofnana, hvernig við ættum að vinna að þeim. Við þurfum að sýna og ræða ákveðið verklag í þeim efnum þannig að við getum treyst á árangur af sameiningu stofnana og við séum á hverjum tíma að gera eins vel og við getum í þeim efnum, bæði er varðar mannahald og síðan þá þjónustu sem viðkomandi stofnanir og að það hlutverk sem þær eiga að rækja sé sem best úr garði gert á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Ég átta mig fullkomlega á því að ég hef ekki sagt mikið í þessari ræðu sem er á dýptina um þessa fjármálaáætlun. Mér finnst ævinlega best, þegar við erum í fyrri umræðu um þessa þingsályktunartillögu um fimm ára fjármálaáætlun, að horfa á hinar stóru línur. Það er síðan vinnan í framhaldinu sem skiptir máli og þær umsagnir sem um áætlunina munu koma. Ég ætlaði ekki að týna mér í því að ræða um fjárheimildir einstakra ráðherra, rammana þeirra til næstu ára og í hvað þeir fara nákvæmlega. Það er aukaatriði, finnst mér, í allri þessari umræðu. Sannarlega er fjármálaáætlun og fyrsta ár hennar andlag fjárlagafrumvarps sem kemur hér til þingsins í haust og kannski eigum við fyrst og fremst út frá þeim áherslum að ræða hana og síðan breiðu línurnar og hvaða áhrif fjármálaáætlun hefur hér úti í samfélaginu og hvaða skilaboð hún er að senda. Ég er ekki í nokkrum vafa um að framlagning þessarar fjármálaáætlunar, ábyrg framkvæmd fjárlaga þessa árs og mun sterkari viðspyrna upp úr skyndilegri kreppu, sendir þau skilaboð að við stöndum styrkum fótum og við getum vaxið hratt. Og umræða hér um viðskiptahalla - það er eðlileg umræða sem ég held að við ættum að taka mikið oftar í þessum þingsal og er ágætlega reifað í heftinu sem fylgir fjármálaáætlun núna, hvar atvinnugreinar eru að vaxa. Við boðuðum það í skyndilegu kreppunni okkar að við ætluðum að vaxa út úr þessum samdrætti. Það er að raungerast og á því þurfum við að halda og það er það sem við þurfum að ræða, hvernig við höldum sem best utan um á næstu árum.

Virðulegi forseti. Ég fæ hér að halda áfram - fyrst ég ætlaði að leggja í þriðju atrennu við hæstv. fjármálaráðherra áðan þá held ég samtalinu áfram við ágætan flokksbróður hans. Ég er honum sammála um að í 1. umr. fari vel á því að ræða breiðu línurnar en ekki einstaka málaflokka og mér heyrist við öll vera sammála um það að stóra og mikilvægasta verkefnið núna sé verðbólgan. Sjálfstæð breyta þar er, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur nefnt, hverjar væntingar fólksins eru, væntingar fyrirtækja, væntingar markaðarins um það hvernig til tekst. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann að því hvaða augum hann lítur orð framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins um að fjármálaáætlunin geymi ekki sannfærandi skref í viðureigninni við verðbólgu, gagnrýni sem ASÍ hefur tekið undir, og hvort ekki sé ástæða til að leggja hlustir við orðum þessara aðila.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hún spyr hvort ég sé sammála gagnrýni um að í þessari fjármálaáætlun felist ekki skilaboð um að hér sé verið að beita þeirri hörku sem þarf til að ráða við verðbólgu. Ég ætla aðeins að segja að mér kemur þessi gagnrýni úr þeirri átt ekki þannig séð á óvart. Sjónarmið Samtaka atvinnulífsins hefur verið, 

Virðulegi forseti. Ég þykist vita að ekki séu allir flokkar á Alþingi sammála því að það eigi að vera sjálfstætt markmið að sameina stofnanir. Við þær aðstæður sem eru uppi núna hefði maður haldið að hér væri pólitískt dauðafæri til að ná fram einhverjum þeim breytingum, einfaldlega vegna þess að efnahagslegar aðstæður kalla beinlínis á það. Ég fæ aðeins þá tilfinningu þegar ég hlusta á hæstv. fjármálaráðherra og þingmenn Sjálfstæðisflokksins, og jafnvel líka þingmenn Framsóknarflokksins, að í þessu máli hafi það gerst að Vinstri græn hafi verið með yfirhöndina um það hvernig þessi fjármálaáætlun lítur út. Oft sitjum við hér í þessum þingsal og hlustum á hið gagnstæða en hér er óskaplega almennt hjal, almennt tal um t.d. sameiningar á ríkisstofnunum. Við höfum engar útfærslur. Það vorum við reyndar heldur ekki með í haust þegar fjármálaráðherra kynnti fjárlagafrumvarp sitt. Það er af þeirri ástæðu 

Herra forseti. Ég nefndi í ræðu minni að við ættum kannski að ræða miklu meira hvernig við stöndum að sameiningu stofnana, hvaða skapalón við getum haft til þeirra hluta og hvernig við ætlum að mæla slíkan árangur. Ég ætla ekki að segja að það sé eitthvert vandamál að taka undir þau sjónarmið að Vinstri græn hafi einhvern veginn orðið ofan á í þessum efnum því það sem við erum einfaldlega að gera hér er að halda utan um það sem við jukum við fyrir nokkrum árum síðan, við upphaf þessarar ríkisstjórnar eða þessa ríkisstjórnarmynsturs, þar sem við vorum að bæta í almannaþjónustu og heilbrigðiskerfið. Langar mig í því sambandi að rifja upp að þær viðbætur sem við vorum að bæta hér við á milli umræðna um fjárlög í haust voru fyrst og fremst til heilbrigðiskerfisins og slíkra þátta sem við erum í öllum aðalatriðum sammála um hér í þessum þingsal að við eigum að verja. Hvort það sé trúverðugt sem við erum að leggja fram í þessari fjármálaáætlun um sameiningu stofnana finnst mér alveg eðlileg spurning. En á móti segi ég að við munum ná árangri 

Frú forseti. Mér finnst umræðan um sameiningu stofnana og þessa fermetranýtingu mjög áhugaverð, þ.e. að setja fólk meira í opin skrifstofurými o.s.frv. Vísindin þar á bak við eru kannski ekki alveg nógu skýr hvað það varðar að styðja slíkt fyrirkomulag í öllum tilvikum með tilliti til framleiðni. Það er einhver vogarskál á milli þess sem er minni kostnaður og minni framleiðni og hvernig endar það þegar allt kemur til alls? Ég held að við ættum alla vega að skoða það á næstunni hver eru langtímaáhrif þess að troða fólki í sardínudós, það verður kannski dálítið áhugavert. Kannski að eitthvað þarna mitt á milli gæti verið ágætisniðurstaða. Mér finnst hugmyndin um 40% minnkun á fermetrafjölda í húsnæði hjá stofnunum ekki nægilega vel rökstudd, ef ég á að segja eins og er. Það væri frábært að geta náð þeim árangri ef það skilar áfram því verki sem þarf að vinna, því sem þarf að sinna. Í framhaldinu, t.d. með þróun í gervigreind, væri mjög áhugavert að sjá hvaða áhrif það hefur á stjórnsýsluna almennt, lögfræðivinnslu og ýmislegt svoleiðis. Það gæti verið aukahjálp í því að spara fermetra þegar allt kemur til alls. En grundvöllur þess að troða fleira fólki inn á færri fermetra er að mínu mati ekki alveg nógu vel rökstuddur. Ég held að við þurfum að ræða það á góðum forsendum af hverju það er sjálfstætt markmið að fækka fermetrunum og þá af hverju.

Virðulegur forseti. Það er náttúrlega áhugavert að vera að ræða það, í 1. umr. um fjármálaáætlun, hversu marga fermetra hver einstakur ríkisstarfsmaður þarf. En allt í lagi, þetta eru sannarlega hlutir sem við eigum að velta fyrir okkur. Ég er ekki að gera lítið úr því. Ég tók eftir því þegar ég var sendur á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í haust - að ganga t.d. um New York borg, og þú lest fréttir frá Bandaríkjunum og frá Evrópu þar sem verið er að loka fullt af skrifstofuhúsnæði. Hvers vegna er það að gerast? Það er vegna þess að þegar Covid var í gangi voru starfsstöðvar fólks í meira mæli fluttar heim. Ég held að einn af lærdómum Covid-tímans sé einfaldlega sá að við getum leyst hlutina öðruvísi en við gerum. Auðvitað þarf líka að ræða þetta við fólkið og taka tillit til þess í þeirra ráðningarkjörum og starfssamningum og slíku. En þetta er samt hinn nýi veruleiki, að við þurfum ekki skrifstofu utan um hvern starfsmann. Hvað varðar sameiningu stofnana, í þeirri umræðu, er þetta angi af sömu þróun, stafvæðing og bætt fjarskipti og síðan hvar fólk velur að vinna. En hvort við getum náð þessu niður um 40%, ég ætla ekkert að úttala mig um það hér. En stóra málið er þetta: Eftir því sem við beitum markvissari aðgerðum til að hafa skilvirkni í ríkisrekstrinum að leiðarljósi í ákvörðunum okkar þá trúi ég að við getum sparað og við höfum nú þegar sparað verulegar fjárhæðir í ríkisútgjöldum af því að við höfum stigið þessi skref og fjárfest í stafvæðingu.

Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir svarið. Ég vil einfaldlega segja að ef allir í Sjálfstæðisflokknum væru eins og Haraldur Benediktsson þá væri það miklu betri flokkur. Ég vil einfaldlega segja að ég kem til með að sakna þess mikið að vinna með hv. þm. Haraldi Benediktssyni í fjárlaganefnd eftir sex og hálfs árs samstarf. Það hafa ekki verið neitt nema góð samskipti og alltaf málefnalegt að spjalla við hann. Ég vonast eftir því að meira verði af því einhvern tímann í framtíðinni, ég verð bara að segja eins og er. Takk kærlega fyrir samstarfið.

Virðulegur forseti. Sömuleiðis hv. þingmaður, ég get vottað það sama um samstarfið við hv. þingmann. Það er kannski fullsnemmt að halda minningarathafnir. En mig langar í seinna andsvari að spinna þráðinn aðeins áfram. Hluti af vandanum og verkefninu sem við stöndum frammi fyrir er að við erum með margar stofnanir sem hafa mikið húsnæði til umráða - mig langar bara að kasta því inn í umræðuna, bara nýta tækifærið - og hafa ekki allar góða möguleika á að láta það af hendi. Það er hin hliðin á því að þétta starfsemi stofnana, sameina stofnanir - hvað á að gera við húsnæðið sem losnar? Þegar við förum að vinna fjármálaáætlunina þá er þetta umræða sem við eigum líka að þora að taka. Það er hægt að breyta því með þeim hætti að selja þessar eignir frá okkur en sumar af þessum eignum eru einfaldlega húsnæði sem við eigum ekki að selja eða ætlum ekki að selja - er einfaldlega þannig byggt, er þannig hús, nýtur ákveðinnar verndar eða slíkt. Það þarf að vera hin hliðin á þessari umræðu allri hvernig við ætlum að koma því í not og nýta framtíðarverðmæti þar inni.

Herra forseti. Það verður engin minningargrein hér, en ég verð að segja að mér finnst þetta á einhvern hátt táknrænt af því að ég ætla að draga þá ályktun að þetta sé í síðasta skipti sem við hv. þingmaður eigum orðastað hér, í ljósi þess að hann er að hverfa til annarra starfa í lok næsta mánaðar eða þar um bil. Þá þykir mér viðeigandi að það skuli vera um fjármálaáætlun, því að ég held ég fari rétt með að hv. þingmaður hefur setið í fjárlaganefnd öll sín þingár eða því sem næst. Ég hef átt samstarf með honum bæði sem samstarfsaðili í fjárlaganefnd þegar hann var formaður og ég varaformaður, þótt í stuttan tíma hefði verið, og síðan setið með hv. þingmanni í atvinnuveganefnd. Ég segi, líkt og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson gerði hér á undan, að ég á eftir að sakna hv. þingmanns og veit að það verður sjónarsviptir að honum héðan úr þingsal og úr umræðunni. Að því sögðu langar mig til að velta nokkru upp og biðja hv. þingmann að setja á sig spámannshattinn. Staðreyndin er sú að við vinnu fjárlaga eða fjármálaáætlana undanfarin ár hefur reyndin verið að útgjöld hafa aukist í meðförum fjárlaganefndar en ekki dregist saman. Það hefur verið pressa á það og það er ósköp skiljanlegt. Hér í umræðunni hefur verið talað um að það hafi vantað aðhald í þetta plagg, sérstaklega í ljósi ástandsins í efnahagsmálum. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson, þingmaður Framsóknarflokksins í fjárlaganefnd, sagði: Sjáum til hvað verður úr vinnunni, aðspurður um þetta og gaf því undir fótinn að einhverjar aðhaldsaðgerðir gætu komið út úr vinnu fjárlaganefndar. Í ljósi þess að reyndin hefur verið akkúrat þveröfug, telur hv. þingmaður líklegt að svigrúm verði til þess að bæta í aðhaldsaðgerðir; hjálpa Seðlabanka Íslands, almenningi og fyrirtækjum þessa lands með aðhaldsaðgerðum ríkisins betur en gert er í fjármálaáætlun eins og hún lítur út núna? Telur hv. þingmaður, ef hann er til í að setja á sig spámannshattinn, að hægt sé að búast við því í meðförum fjárlaganefndar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar og ég þakka samstarfið við hana á undanförnum árum. Já, ég hef setið í fjárlaganefnd öll þau tíu ár sem ég hef setið á þingi. Það er líka gott að geta sagt frá því að í meðförum fjárlaganefndar hafa útgjöld stundum verið skorin niður. Það hefur gerst oftar en einu sinni, á milli 1. og 2. umr. um fjárlagafrumvarpið, að útgjöld hafa verið skorin niður og meiri afgangi jafnvel skilað á þeim tíma. Það gerðum við síðastliðið vor, við hertum að í fjármálaáætluninni. Nú mun ég ekki fylgja vinnunni til enda en hv. þingmaður biður mig um að setja á mig spámannshattinn. Mín eindregna spá eða ósk er að við bætum ekki í, í það minnsta ekki á fyrstu árum þessarar áætlunar. Það væri fullkomlega óábyrgt að fara að bæta í útgjöld, í það minnsta fyrstu þrjú árin. Ég vísaði aðeins til þess í ræðu minni hér áðan, varðandi fjárlagagerðina í haust, og það hefur tíu ára reynslan kennt mér, að þær spár sem liggja til grundvallar endurspegla ekki nægjanlega vel þann raunveruleika sem við síðan horfumst í augu við. Okkur hættir til að vanmeta vöxt í miklum vexti og okkur hættir líka til að vanmeta samdráttinn. Þegar það er samdráttarskeið eins og við lentum í 2019 þá notum við í góðri trú þær spár og þau gögn sem liggja fyrir, en kreppan eða samdrátturinn er oftar en ekki harðari. Þess vegna gátum við, við afgreiðslu fjárlaga fyrir nokkrum mánuðum, vitað með sæmilegri vissu að útkoman yrði betri og við höfum síðan farið yfir það í hv. fjárlaganefnd undanfarnar vikur, um framkvæmd fjárlaga. Við sjáum jákvæð teikn um það. Ef okkur tekst að halda markmiðum og útgjöldum fjárlaga innan þeirra heimilda sem eru mun útkoma ríkissjóðs á þessu ári verða mun betri en gildandi fjárlög segja til um. Það er fyrst og fremst vegna þess að við höfum ekki alveg nógu góð mælitæki til að styðjast við.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og vona innilega að hann verði sannspár. Við höfum gjarnan tekist á um það í þessum þingsal, bæði við hv. þingmaður og síðan þeir flokkar sem við tilheyrum, hverjar ástæður þess eru að þessar sveiflur sem hv. þingmaður talar um eiga það til að vera stærri upp á við en búist var við og líka niður á við. Við í Viðreisn höfum bent á að það sé ekki síst gjaldmiðlinum okkar að kenna eða þakka hverju sinni - ég vil segja að það sé honum að kenna því að ég held að það sé engum til góðs að sveiflurnar séu svona stórar og ófyrirsjáanlegar, hvort sem þær eru upp á við eða niður á við. En ég ætla ekki út í það og veit hvar skoðun þingmannsins liggur í þeim efnum. Ég hef í sjálfu sér enga aðra fyrirspurn til hv. þingmanns hér og nú, en ætla eiginlega að gefa honum gólfið til að klára umræðuna. Aftur vil ég árétta að ég vona að hann hafi rétt fyrir sér, annars vegar með það að við munum sigla vel og örugglega út úr þessu ástandi en ekki síst að fjárlaganefnd beri einfaldlega gæfu til þess að sýna styrk og taka á þessum málum, 

Virðulegur forseti. Stundum er sagt að þingið sé sjálfstætt vandamál í efnahagsstjórn á Íslandi. Það heyrðist sannarlega eftir samþykkt fjárlaga síðasta árs og ég tók eftir þeirri umræðu og tók það til mín. Vandinn er bara þessi sem ég var að lýsa áðan og við sjáum það núna eftir fyrstu þrjá mánuði ársins. Við fengum nýja þjóðhagsspá hér á nýju ári sem var mun bjartari en þegar við lokuðum fjárlögum. Vandinn er kannski sá að við erum að horfa of mikið á þessar spár. Nú ætla ég að vera alveg ósammála því sem ég sagði í fyrra andsvari. Ég myndi segja, eftir tíu ára reynslu, að við ættum t.d. ekki að nota uppfærða þjóðhagsspá þegar við göngum frá fjárlögum. Við eigum að samþykkja fjárlögin á því verðlagi sem þau eru lögð fram á. Ég held að það sé alveg jafn gott og hitt en myndi auka til muna þann aga sem þingið hefði til að ganga frá sínum samþykktum og loka fjárlögum á hverju ári, þannig að við séum ekki að færa inn bjartari þjóðhagsspá og lenda í freistnivanda með aukin útgjöld. Það getur líka orðið vandamál þegar kreppir að, en það verðum við bara að þola og halda okkur við eitt verðlag hverju sinni.

Þar sem þetta er síðasti þingfundur fyrir páska vil ég nota tækifærið og færa þingfólki og starfsfólki góðar kveðjur og vona að öll eigi ánægjulegar stundir með fjölskyldum sínum yfir páskana.