Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fyrir röskum þremur vikum fékk sá sem hér stendur leyfi til að hverfa frá þingstörfum vegna læknisaðgerðar. Í þessar þrjár vikur hefur varaþingmaður setið á Alþingi í staðinn fyrir mig þangað til nú. Síðastliðinn mánudag voru til umræðu á hinu háa Alþingi fjármál stjórnmálaflokka í tilefni af frv. frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Síðan hefur hæstv. forsrh. tvívegis, fyrst í viðtali við Morgunblaðið sl. föstudag og síðan í viðtali við sjónvarpið í gærkvöldi, látið þess sérstaklega getið að sá sem hér stendur, formaður Alþfl., hafi kosið að vera fjarverandi við þá umræðu. Þetta segir hæstv. forsrh. þó að honum sé það vel ljóst, eins og öllum öðrum þingmönnum, hvað olli fjarvistum mínum. Varaþingamaður sat í staðinn fyrir mig á Alþingi og ég hvorki gat né mátti vera viðstaddur þær umræður. Ég skil ekki hvað fyrir hæstv. forsrh. vakti, hvort hann var að reyna að gera lítið úr þeim sem hér stendur og flokki hans eða því máli sem flutt var. Ég vil taka það fram, virðulegi forseti, að svona framkoma gagnvart þingmanni í löglegum forföllum sakir veikinda eru ekki vanaleg vinnubrögð á Alþingi Íslendinga. Ég vona að þetta hafi eingöngu verið yfirsjón hjá hæstv. forsrh.

Herra forseti. Ég vakti athygli á því að gefnu tilefni að í umræðum um fjármál stjórnmálaflokka hefði aðeins einn formaður stjórnmálaflokks verið viðstaddur. Ég nefndi þar að vísu að formaður Alþfl. hefði ekki verið þar og reyndar ekki varaformaðurinn, ekki formaður vinstri grænna, ekki formaður Alþb. eða talsmaður Alþb. Þetta gerði ég sérstaklega vegna þess að því var haldið fram að ég hefði rokið út úr þinghúsinu, eins og því var svo smekklega haldið fram, eftir ræðu mína. Ég hlustaði á tvær ræður eftir það. Aðrir formenn flokka gátu ekki rokið út og reyndar var hygg ég varaformaður Alþfl. ekki mættur við þessa umræðu heldur. Frv. var um fjármál stjórnmálaflokka og ég lét þess getið. Ég mundi reyndar ekki sérstaklega eftir því að hv. þm. væri fjarri vegna veikinda. Ég sagði þetta, lýsti þeim staðreyndum að enginn formaður stjórnmálaflokks hefði verið hér viðstaddur nema ég. Var ég þá að ráðast á hæstv. utanrrh. sem var erlendis? Ég bara tók þetta fram. Sá eini sem ráðist var á fyrir að hafa rokið út úr þinghúsinu, eins og það var orðað svo ósmekklega eða smekklega eftir atvikum, hafi verið sá sem hér stendur. Aðrir hefðu ekki tekið þátt í umræðunni og það var staðreyndin. En þessi mál hafa öll verið afgreidd með þeim hætti að menn hafa aldrei séð annað eins. Mér þykir miður ef ég hef sært hv. þm. Sighvat Björgvinsson, gamlan samstarfsmann minn og ágætan vin.

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér efnislega í umræður um þessi mál en úr því að umræða er uppi um fjarveru eða viðveru manna þá er rétt að ég skýri frá því að ástæða þess að ég var ekki hér í þinginu við störf á mánudaginn var og reyndar ekki þriðjudag heldur var sú að ég var erlendis í opinberum erindagerðum. Ég var á ráðstefnu á vegum Norðurlandaráðs eins og fleiri þingmenn og væntanlega kemur það fram í fjarveruskrá.

Virðulegi forseti. Eins og ég gat um áðan er mjög óvanalegt að gerð sé athugasemd við fjarveru þingmanns sem er löglega forfallaður í veikindum. En eins og hæstv. forsrh. tók fram hér áðan þá var það ekki meining hans að sneiða að mér eða mínum með því. Þetta var yfirsjón hjá honum og við því er ekkert að segja.

Virðulegi forseti. Þetta er eitthvað á misskilningi byggt hjá hæstv. forsrh. Ég var hér og hlýddi á ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og hlustaði reyndar á ræðu hæstv. forsrh. á skrifstofu minni. Eftir því sem ég best veit var ég á mælendaskrá þegar málinu var frestað og ætlaði að svara þessum fullyrðingum sem og öðrum þegar málið kæmi aftur á dagskrá.

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þá umræðu sem hér fer fram um fjarvistir þingmanna við þá umræðu sem fór fram sl. mánudag um fjármál stjórnmálaflokkanna. Ég vil vekja athygli á því og minna á að þeirri umræðu er ekki lokið þannig að út af fyrir sig geta þeir sem ekki gátu verið við umræðuna þá haft tækifæri til, þegar hún verður tekin aftur á dagskrá, að fara í ræðustól og tjá sig um þessi mál. En ég vil beina því til hæstv. forseta hvenær megi vænta að þessi umræða haldi áfram í þingsölum. Henni var ekki lokið sl. mánudag og var frestað af ástæðum sem ég þarf ekki að endurtaka hér. Ég beini því til forseta hvort ekki megi vænta þess að þessi umræða haldi áfram hið fyrsta og helst núna í þessari viku.

Herra forseti. Þegar ég horfði yfir þennan sal úr þessum ræðustól þá var enginn formaður stjórnmálaflokks eða varaformaður svo ég muni í salnum. Að vísu kann að vera að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sé enn þá formaður stjórnmálaflokks. Ég man ekki hvernig háttar um hennar flokk. Er hún enn þá formaður flokks? Hún veit það ekki sennilega, svarar því a.m.k. ekki. En þannig er nú þetta. Maður veit ekki nákvæmlega hvernig þetta er. En það var enginn formaður og ekki einu sinni tilvonandi formaður stjórnmálaflokks í salnum þegar þetta var. Þetta voru þó fjármál stjórnmálaflokka sem þarna voru rædd.

Vegna ábendinga hv. 5. þm. Reykv. þá vill forseti gaumgæfa hvenær og hvernig framhald þessarar umræðu geti farið fram. Að öðru leyti sér forseti ekki ástæðu til þess að leggja orð í belg.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það eru einkum tvær ástæður fyrir því að þetta frv. er flutt, annars vegar flutningur málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga sem fyrirhugaður er og hins vegar endurskoðun á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991. Ég skipaði nefnd 27. ágúst 1997 til þess að semja frv. til nýrra laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Í nefndina voru skipuð alþingismennirnir Arnbjörg Sveinsdóttir, Kristinn H. Gunnarsson og Siv Friðleifsdóttir, án tilnefningar, en samkvæmt tilnefningum voru skipuð Bjarni Kristjánsson, þáverandi framkvæmdastjóri svæðisskrifstofu málefna fatlaðra í Reykjavík, tilnefndur af framkvæmdastjórum málefna fatlaðra, Gerður Steinþórsdóttir framhaldsskólakennari, tilnefnd af Landssamtökunum Þroskahjálp, Helgi Seljan framkvæmdastjóri, tilnefndur af Öryrkjabandalagi Íslands, Jón Björnsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Ólöf Thorarensen félagsmálastjóri, tilnefnd af Samtökum félagsmálastjóra. Formaður nefndarinnar var Árni Gunnarsson, sem þá var aðstoðarmaður minn. Starfsmenn nefndarinnar voru Ingibjörg Broddadóttir og Þorgerður Benediktsdóttir, deildarstjórar í félagsmálaráðuneyti. Sú breyting varð á skipan nefndarinnar að Bjarni Kristjánsson óskaði lausnar frá starfi í nefndinni haustið 1998 og í stað hans tók sæti Soffía Lárusdóttir, framkvæmdastjóri svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Austurlandi. Jafnframt varð sú breyting að vegna fjarveru Ingibjargar Broddadóttur frá hausti 1998 til vors 1999 var Guðrún Ögmundsdóttir, deildarstjóri í félagsmálaráðuneyti, skipuð sem annar af tveimur starfsmönnum nefndarinnar. Samkvæmt framansögðu voru laganefnd ætluð þrenns konar verkefni: 1. Að semja frumvarp til nýrra laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. 2. Að huga sérstaklega að réttindagæslu fatlaðra. 3. Að semja frumvarp um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Fljótlega kom nefndin sér saman um að hentugra væri að kalla fleiri til verks og Margrét Margeirsdóttir, deildarstjóri í félmrn. og Soffía Lárusdóttir, framkvæmdastjóri svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Austurlandi, og Stefán Hreiðarsson, yfirlæknir Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, sömdu frv. um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem er fylgifrv. þessa máls en er því miður ekki komið inn í þingið en kemur á næstu dögum. Ákveðið var á sínum tíma að færa málefni fatlaðra til sveitarfélaganna, það sem ekki væri á landsgrundvelli. Rökin fyrir því að þjónusta við fatlaða skuli vera viðfangsefni sveitarfélaga en ekki ríkis eru margþætt en fyrst og fremst er um að ræða sjónarmiðin um nærþjónustu annars vegar og jafnrétti og blöndun fatlaðra og ófatlaðra hins vegar. Opinber þjónusta á Íslandi er ýmist veitt af ríki eða sveitarfélögum. Sveitarstjórnarstigið stendur þegnunum nær en ríkisvaldið og því tekur verkaskipting ríkis og sveitarfélaga m.a. mið af því. Almennt hefur sveitarfélögunum verið falin ábyrgð þeirra verkefna þar sem miklu skiptir að tekið sé tillit til staðbundinna eða einstaklingsbundinna þátta. Þetta eru rökin fyrir því að félagsþjónusta er viðfangsefni sveitarfélaga en ekki ríkis. Fatlaðir eru ekki einir um að þarfnast þjónustu til þess að fá notið eðlilegs lífs. Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Í lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga er kveðið á um hvernig þeim markmiðum skuli náð. Varðandi yfirfærsluna hafa heildarsamtök fatlaðra, Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp stutt yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaga og Landssamtökin Þroskahjálp höfðu vissa forgöngu um að koma umræðunni af stað og gerðu samþykkt, m.a. á landsþingi 4. apríl 1992. Fyrsta ályktun Sambands ísl. sveitarfélaga um yfirtöku á málefnum fatlaðra var gerð á 15. landsþingi sambandsins haustið 1994. Eins og fram hefur komið er þessu frv. ætlað fremur öðru að fella saman lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og lög um málefni fatlaðra. Jafnframt eru lögin um félagsþjónustu sveitarfélaga endurskoðuð en gert var ráð fyrir því við gildistöku þeirra vorið 1991 að það skyldi gert að fimm árum liðnum. Fyrir utan samruna þessara laga eru helstu einkenni frv. að skyldur sveitarfélaga eru skerptar og má segja að í frv. felist að verulega sé skerpt á skyldum sveitarfélaga til að veita íbúum sínum félagsþjónustu. Tilgangurinn er sá að félagsþjónustan verði ótvírætt jafnvíg annarri velferðarþjónustu svo sem heilbrigðisþjónustu og menntakerfi. Þannig er sveitarfélögunum skylt að veita þá þjónustu sem frv. tilgreinir þótt þau hafi sjálfsákvörðunarrétt um útfærslu þjónustunnar. Þá má geta þess að langveik börn fá samkvæmt frv. sömu þjónustu og fötluð börn. Ég legg mjög ríka áherslu á þetta atriði því það er mjög mikilvægt. Verið er að veita langveikum börnum sama rétt og hinum fötluðu og sömu möguleika til aðstoðar. Langveik börn hafa með vissum hætti verið sett hjá en nú er ætlunin að bæta úr því, bæði með þessu og eins með öðrum ráðstöfunum sem snerta þau og ríkisstjórnin hefur mótað stefnu í málefnum langveikra barna sem mun verða kynnt af viðkomandi ráðherrum innan örfárra daga. Verkefni félmrn. eru ítarlegar tilgreind í frv. en nú er og hverjar skyldur ríkisvaldsins eru við framkvæmd laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Frv. gerir ráð fyrir að þar sem markmiðum laganna verði ekki náð á annan hátt, t.d. vegna fámennis sveitarfélaga, þá skuli þau sameinast um þjónustuna. Sveitarfélögunum er gert skylt að hafa á að skipa hæfu og menntuðu starfsfólki í félagsþjónustu. Frv. hefur að geyma reglur sem ætlast er til að framkvæmd félagsþjónustunnar grundvallist á og reglur þessar má líta á sem siðferðilega undirstöðu framkvæmdarinnar. Þannig er gert ráð fyrir að borin sé virðing fyrir þörfum einstaklingsins og sjónarmiðum hans. Í núgildandi lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga er að finna lagaákvæði um skyldur sveitarfélaga í leikskólamálum, einkum er varðar uppbyggingu leikskólans. Samhliða félagsþjónustulögunum samþykkti Alþingi á sínum tíma lög um leikskóla þar sem önnur sjónarmið voru lögð til grundvallar. Í þeim er gert ráð fyrir að leikskólinn sé fyrsta skólastig barnsins og heyri því undir menntakerfi. Áhrif leikskólalaganna urðu þau að smám saman færðust málefni leikskólans undir skólaskrifstofur sveitarfélaganna og því er hann ekki lengur hluti af skipulagðri félagsþjónustu. Af þessum ástæðum er nú lagt til að ákvæði laganna um skyldur sveitarstjórna til að annast byggingu og rekstur leikskóla og tryggja eftir föngum framboð á leikskólarými verði felld brott. Um það efni gildi lög um leikskóla. Þess má geta að áformað er að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga taki tillit til langveikra barna í leikskólum með sama hætti og fatlaðra barna. Í frv. er gert ráð fyrir að hægt sé að bjóða út þjónustu og einstök rekstrarverkefni. Þó að félagasamtökum og einkaaðilum hafi ekki enn sem komið er verið falin mörg verkefni á ábyrgð sveitarfélaga þá er líklegt að þróunin verði í þá átt. Í frv. er skotið enn styrkari stoðum undir úrskurðarnefnd um félagsþjónustu með því að gera verkefni hennar rýmri. Framkvæmdasjóður fatlaðra verður lagður niður við yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaga og þar með samruna málefna fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga. Er einsýnt að hlutverki framkvæmdasjóðsins er lokið og verkefni hans verða ein af verkefnum félagsþjónustu sveitarfélaga eins og aðrar skyldur á þeim vettvangi. Einnig má benda á að þær breyttu áherslur í frv. sem fela í sér þjónustu sem tekur mið af einstaklingsþörfum og blöndun fatlaðra og ófatlaðra hníga í sömu átt. Í frv. er ekki gert ráð fyrir nýjum vistheimilum sem leið í húsnæðismálum fatlaðra. Atvinnumálum fatlaðra er fyrirhugað að skipa undir Vinnumálastofnun og atvinnumál fatlaðra flokkast ekki undir félagsþjónustu í frv. þessu. Þó skal tekið fram að hæfing, iðja og þjálfun sem nú eru felldar undir atvinnumál fatlaðra samkvæmt lögum um málefni fatlaðra eru hér flokkaðar sem félagsþjónusta og teljast því ein grein hennar. Herra forseti. Ég hef hugsað mér að leggja til þá málsmeðferð að að lokinni 1. umr. í dag verði málinu vísað til hv. félmn. Ég mun fara þess á leit við hv. félmn. að hún sendi málið til umsagnar en afgreiði það ekki í vetur. Ég tel mjög mikilvægt að þetta mál, sem er vandasamt og viðkvæmt, fái vandaða meðferð og mjög mikilvægt er að takist að setja saman lagabálk sem getur staðið til framtíðar. Mér er ljóst að frv. er ekki fullkomið í gerð sinni og ég lít svo á að nauðsynlegt sé að það fái ítarlega umræðu í þjóðfélaginu, meðal sveitarstjórnarmanna, meðal samtaka fatlaðra og annarra þeirra sem að málinu þurfa að koma og síðan verði hægt að vinna úr umsögnum og afgreiða frv. á haustþingi næsta vetur. Eins og ég sagði áðan fylgja þessi máli fylgifrv., í fyrsta lagi frv. sem hér er á dagskrá um réttindagæslu fatlaðra, í öðru lagi frv. um Greiningar- og ráðgjafarstöðina og í þriðja lagi frv. um starfsfræðslu fatlaðra og væntanlega þarf að breyta líka lögum um atvinnumál fatlaðra, sem ber að skoða sem fylgifrv. þessa frv. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn. að lokinni þessari umræðu í dag.

Hæstv. forseti. Ég fagna því frv. sem hér er fram komið og hæstv. félmrh. mælti fyrir. Ég vil líka að hluta til taka undir það að við eigum ekki að flýta okkur í þessu máli. Það sem þarf kannski mest að tryggja þegar verið er að steypa saman tveimur svona stórum lagabálkum er að fjármál fylgi með. Við þekkjum afstöðu Sambands ísl. sveitarfélaga. Hún kemur líka fram í séráliti. Að mjög mörgu þarf að hyggja þegar við erum að skoða svona gríðarlega stóra málaflokka sem eru að renna saman. Mig langar aðeins að fara yfir einstakar greinar og það sem ég tel að við gætum kannski skoðað betur í félmn. Ég varð þeirrar gleði aðnjótandi að koma að hluta til að vinnu þessarar nefndar og það var bæði mjög gagnlegt og skemmtilegt og sérstaklega þar sem ég kem úr sveitarstjórn þá bý ég að sjálfsögðu yfir þekkingu sem nýttist líka vel. Ef við skoðum III. kafla frv. þá hefst hann á 4. gr. Mig langar að leggja áherslu á e-liðinn. Þar segir, með leyfi forseta, og verið er að tala um verkefni félmrn.: ,,leggja mat á hvort markmiðum félagsþjónustu hafi verið náð í einstökum sveitarfélög um, sbr. 4. mgr. 7. gr.`` Ég held að það sé mjög mikilvægt að eftirlitsþáttur ráðuneytisins sé gerður í rauninni mjög sterkur til að tryggja að þau sveitarfélög sem eiga að setja reglur um einstaka þætti eins og fjárhagsaðstoð og annað, geri það. Á sumum stöðum vil ég gjarnan ganga lengra og skylda sveitarféögin til slíkra þátta. Í 5. gr. um félagsmálanefndirnar er talað um að félagsmálanefndir fari með hlutverk barnaverndarnefnda. Mér finnst að þarna eigi að vera inni ákvæði um að stærri sveitarfélögin geti hreinlega skipað sérnefndir. Það er auðvitað ákveðinn galli þegar alltaf er verið að tala um landið allt. Við erum með mjög stóra kjarna eins og Reykjavík, Hafnarfjörð og Kópavog þar sem er gríðarlegur fjöldi fólks og oft fleiri mál en í minni sveitarfélögum og því er mjög mikilvægt að þeim málum sé algerlega haldið til haga í sérnefndum. Ég tel að þannig tryggjum við líka faglegri vinnubrögð. Það er því spurning hvort ekki ætti að opna fyrir slíkt þarna því ef við skoðum 6. gr. þá gætum við alveg eins verið að tala um að barnaverndarnefnd sé undirnefnd félagsmálanefndar, en samkvæmt skipuriti t.d. Reykjavíkurborgar þá eru þær algerlega jafnstæðar með sitt hvorn lagabálkinn á bak við sig. En að sjálfsögðu vinna þessir þættir allir saman. Mér þætti því mjög gaman ef skoðuðum þetta aðeins nánar og fengjum kannski til okkar sérfræðinga til að skoða þetta með nefndinni. Þetta með undirnefndirnar er líka mjög mikilvægt. Mér dettur í hug það sem hefur verið í Reykjavík. Þar höfum við verið með sér undirnefnd sem nefur fjallað um einstaklingsmál og fjármál, um fjárhagsaðstoðina, því það er ekki eðlilegt að fimm manns séu með alla þá trúnaðarpappíra og gögn sem varða einstaklinga. Og með því að vera með þriggja manna undirnefnd sem er úr ráðinu þá tryggjum við mjög góða faglega niðurstöðu og tryggjum að fólkið veit að farið er ofan í málin. Við þekkjum líka að þessar undirnefndir hafa orðið til með reynslusveitarfélagaverkefnum. Skoðum næst 7. gr. um samvinnu sveitarfélaganna. Meðan við höfum ekki sameinað sveitarfélög meira en orðið er, þó ég sé að komast á þá skoðun að stundum eigi að gera það með handafli, þá er mjög áríðandi að sveitarstjórnir geti ákveðið að vinna sameiginlega að félagsþjónustu eða einstökum verkefnum hennar með sérstöku samkomulagi. Þetta er auðvitað gert. En við sjáum hinum megin við að við erum að tala í mörgum tilfellum um sameiningu sveitarfélaganna. Það kemur nú vonandi. Í 9. gr. er um mikilvægi stuðnings, ráðgjafar og fræðslu frá fagfólki. Það er gríðarlega mikilvægt þegar við erum búin að fá inn málaflokk eins og málefni fatlaðra þar sem verið er að vinna með mjög viðkvæma einstaklinga, börn og fjölskyldur þeirra, að þessi stuðningur sé tryggður í löggjöfinni. Það er gríðarlega mikilvægt. Við erum að tala um að handleiðsla starfsfólks sé eitt grundvallaratriði þess að starfsemin sem við erum að bjóða upp á í sveitarfélögunum gangi upp. Grundvallarreglur við framkvæmd félagsþjónustunnar eru taldar upp í 10. gr. Það sem ég vil auðvitað sjá þar á eftir e-liðnum þar sem segir að gæta eigi þess að fyrirkomulag félagsþjónustu sé auðskiljanlegt og aðgengilegt, þá erum við að tala um að það sé auðskiljanlegt og aðgengilegt einstakingunum og að á því þurfi að hnykkja að til þurfi að vera aðgengileg efni með fræðslu og öðru þannig að fólk hafi líka sinn rétt í höndunum og geti þá líka jafnvel kynnt sér hann áður en það mætir í þau viðtöl sem það þarf að mæta í. Ég mundi gjarnan vilja sjá þessa viðbót þarna inni. Hvað varðar einstök verkefni félagsmálanefndanna þá er nýmælið um gerð þjónustusamninganna alveg nauðsynlegt og við sjáum þetta vera að gerast víðast hvar. Það er margt mjög gott í forvarnakaflanum. Ég hefði talið eðlilegt að það þyrfti ekki endilega að taka hann upp sérstaklega heldur væri hann eðlileg flétta í þessum lögum. En ég mun svo sem ekki gera það að stóru máli. Það er mjög gaman að sjá í 12. gr. að um er að ræða dálitla útvíkkun því talað er þar um atvinnumál, æskulýðsmál og skipulagsmál. Skipulagsmál hafa mjög mikið að segja til um það hvernig skiptingin er í borginni, hvar fólk býr, hvort við erum með blöndun eða aðskilnaðarstefnu. Við sjáum auðvitað ýmis slys eiga sér stað í skipulagsmálum eins og þegar ákveðið var hér í eina tíð að byggja eintómar miklar og stórar blokkir þar sem var eingöngu félagslegt húsnæði eða leiguhúsnæði á vegum sveitarfélaganna. Við sáum þetta líka í stærri stofnunum og öðru. Núna hefur þetta auðvitað breyst. Það er spurning um blöndun en ekki aðskilnað. Það er því mjög mikilvægt að félagsþjónustan og sveitarfélögin, á þeim enda, komi að þessum málum. Ég vil bara benda á þetta. Ég sakna þess líka þarna þar sem við erum að tala um ýmis konar forvarnastarf sem beinist að börnum og við erum að tala um áhættuhópa og að þá sé mjög mikilvægt að hafa félags- og tómstundastarf inni í myndinni, að nefna það að það er ekki bara ungt fólk sem býr í sveitarfélögunum, þar býr líka eldra fólk. Á það þarf að leggja áherslu og það er sérstaklega mikilvægt núna þar sem verið er að steypa þessum lögum saman þannig að félags- og tómstundastarf þeirra hópa sem áður voru undir sérlögum geti á engan hátt einangrast og þeir fái líka fullar upplýsingar um sín réttindi, þ.e. að félags- og tómstundastarfið miði að því að leggja áherslu á fræðslu og réttindi og það eigi bæði við um fatlaða, aldraða og aðra sem í sveitarfélögunum búa. Þetta finnst mér vanta þrátt fyrir ákvæði, hef ég skrifað hér, 35. gr. þar sem talað er almennt um tómstundastarf við hæfi. Þar finnst mér að mætti fjalla ítarlega um þetta. Ég sakna líka örlítið úr 14. gr. af því að við erum að tala um forvarnastarf sem beinist að áhættuhópum, að mjög mikilvægt er að hafa þarna inni leitarstarf og þar af leiðandi að það leitarstarf sé til staðar í sveitarfélögunum. Í því er ákveðin forvörn og það er mjög mikilvægt að þá geti komið einhver úrræði þar fram þannig að þetta er kannski spurning um örlitla viðbót við 14. gr. Það er mjög mikilvægt að réttur til dvalarsveitarfélags sé alveg skýr þótt lögheimili sé annars staðar eins og talað er um í 17. og 18. gr. Í 19. gr. er fjallað um rétt fólks án lögheimilis í landinu. Þá spyr ég: Hvað um rétt erlendra ríkiborgara? Í reglugerðarheimild aftast segir að það eigi að setja reglugerð um erlenda ríkisborgara án lögheimilis. Þetta hefur verið í lögunum áður og mér finnst mjög mikilvægt að það sé í sjálfum lögum hvernig unnið er að því þó svo að sett verði reglugerð þannig að sveitarfélögin viti nákvæmlega hvernig þau eigi að haga sér. Það á að hafa það skýrt núna. Mér finnst að það eigi að skoða núgildandi lagaákvæði. Sveitarfélögin hafa alltaf unnið mjög í nánu samneyti við félmrn. í þessu málum en þetta verður að vera í lögunum og einhverra hluta vegna hefur þetta dottið hér út. Ég lít svo á að þetta hafi dottið hér út. Síðan er það 20. gr. um leiguíbúðir. Það er alltaf spurning hvort við eigum að segja ,,að leitast við`` eða hvort við eigum að tryggja framboð. Þetta eru hlutir sem þarf að skoða og verður mjög fróðlegt að ræða við fulltrúa sveitarfélaganna um þessa grein. Hvað 21. gr. varðar um húsnæði sem sérstaklega er ætlað til að mæta sérþörfum þá er spurning hvort það þurfi ekki líka að vera sérstakt ákvæði um þjónustustofnanir og dagvistarstofnanir á vegum sveitarfélaga. Það er ekki hér en er í eldri lögum. Það væri líka mjög gott ef við mundum skoða hvort það sé eitthvað sem við mundum setja inn þarna. Ég er mjög ánægð með kaflann um ráðgjöf, þ.e. 22. gr. En ég tel að þar vanti inn þegar við teljum upp í síðustu klásúlunni þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Ráðgjöf skal vera víðtæk og taka m.a. til fjármála, húsnæðismála, fjölskyldumála, svo sem skilnaðarmála, þar með talinna forsjár- og umgengnismála, ættleiðingarmála, uppeldismála o.fl., auk sérhæfðrar ráðgjafar, svo sem vegna öldrunar, fötlunar eða annarra ástæðna.`` Vegna þess að við erum að stíga það skref að blanda saman þessum tveimur stóru lagabálkum og við vissum af nefndinni sem vann að málum langveikra barna þá held ég að við ættum að hafa þarna líka langvarandi veikindi með þannig að engin áhöld séu um að það sé þarna inni og það róar líka okkar umhverfi. Varðandi 24. gr. um fjárhagsaðstoðina þá vil ég vil ganga svo langt þar sem verið er að tala um að sveitarstjórn setji reglur um framkvæmd fjárhagsaðstoðar, að sveitarstjórninni sé skylt að setja þessar reglur þannig að fólk viti alltaf hvar það standi, þetta sé ekki spurning um eitthvert rassvasabókhald eða að: ,,Af því að þetta er nú hann Jón þá fær hann fimmtíuþúsundkall``. Það á ekkert að gefa svigrúm til slíkrar vinnu. Það á að liggja faglegt mat að baki ástæðu þess fólk fær aðstoð og af hverju ekki og það á að vera rökstuðningur líka fyrir því ef því er synjað. Sá rökstuðningur er auðvitað ekki til staðar ef engar reglur eru til að styðjast við. Fólk verður að vita hvaða reglur gilda í hverju sveitarfélagi. Ég veit að þarna er umboðsmaður Alþingis mér mjög sammála. Í 26. gr. er talað um að fjárhagsaðstoð til sambúðarfólks skuli ákvörðuð með sama hætti og til hjóna. Þetta er auðvitað mál sem við höfum rætt í allshn. og þetta tengist líka mörgum öðrum lögum, þ.e. þegar við erum alltaf að gera sambúðina að löggjörningi. Sambúð er og verður aldrei löggjörningur. Við verðum að fara að taka ákvörðun um það hvað við ætlum að gera í þeim málum. Þar sem þetta snýst um peninga, þá hentar það. Ef það snýst ekki um peninga, þá hentar það ekki. Við höfum einmitt rætt þetta svolítið í allshn. út frá ýmsum öðrum forsendum. En þarna kemur þetta upp aftur. Ég held að við verðum að fara að skoða þessi mál. Sambúð er ekki löggjörningur. Löggjörningur er það eina sem gefur lagalega stöðu og þannig að fólk viti hvar það stendur gagnvart sínum maka. Ég gerði það í kvennaráðgjöfinni að ég sagði bara: ,,Í guðanna bænum, giftið þið ykkur. Það er eina leiðin til að vita hvar þið standið.`` Ég held að fólk átti sig ekki á því að bæði erfðaréttur og annað er bundið giftingu og með þessu framhaldi förum við að fá einhverja klásúlu um að þeir sem eru í sambúð geti erft einhvern. En það gengur bara ekki. Annaðhvort erum við með þennan löggjörning eða ekki. Þetta er nú efni í aðra umræðu sem mér finnst afskaplega spennandi. Ég vildi gjarnan sjá í 28. gr. að sveitarfélögum væri gefinn valkostur um að hafa önnur búsetuform þannig að við séum bara í rauninni með liði a, b, c, og d sem yrði þá önnur búsetuform sem sveitarstjórn ákveður. Það geta verið ýmis tilraunaverkefni þannig að lögin loki ekki fyrir neitt slíkt sem þau í sjálfu sér gera ekki. En það er líka allt í lagi að hafa það hér inni. Það gefur kannski líka sveitarfélögum hugmyndir um að leysa ýmis þjónustuvandamál, t.d. þjónustu við fatlaða, langveikra eða aldraðra þannig að það er líka mjög mikilvægt að fyrir því sé lagastoð. Varðandi 29. gr. um heimaþjónustu og liðveislu þar sem rætt er um fötlun og félagslegar aðstæður er mikilvægt að fram komi að við erum auðvitað að tala um að gera fötluðum börnum kleift --- börnum, ekki fullorðnum --- að búa sem lengst heima hjá sér, þ.e. að aðstaða fjölskyldunnar sé þannig að slíkt sé hægt. Ég vil að við ræðum um hvort ekki eigi að setja slíkt inn. Það er auðvitað mjög mikilvægt að börn geti verið heima hjá sér sem lengst og fjölskyldan fái þann stuðning sem til þarf. Í 29. gr. er enn fremur rætt um að félagsmálanefnd meti þörf á þjónustu og geri samkomulag við þann sem hennar nýtur um fyrirkomulag þjónustunnar og hvað í henni felst. Ég vil benda á að þetta getur auðvitað líka átt við þjónustusamninga. Ég minni á þjónustusamning um heimaþjónustu og liðveislu sem gerður var við Geðhjálp og er endurskoðaður á tveggja eða þriggja ára fresti. Hann hefur nýst sérstaklega vel vegna þess að ef einhverjir þekkja sinn skjólstæðingahóp þá eru það þeir. Það hefur því nýst öllum mjög vel. Sveitarfélög verða auðvitað að treysta þeim hagsmunasamtökum sem eru að vinna að þessum málum til að gera tilraunir í starfsemi sinni þannig að þau búi við ákveðinn sveigjanleika. Varðandi 30. gr. um ferðaþjónustu þá þekkjum við vel á höfuðborgarsvæðinu að ferðaþjónusta sem lýtur að börnum snýst líka um hve mikið og lengi þau geta ferðast í bíl. Þar kemur spurningin um hámark ferða. Mögulegt er að inn komi einhverjir viðbótarbílar, samningar við leigubílastöðvar eins og við höfum gert og gert er erlendis. Þannig væri hægt að koma til móts við slíkt verkefni. Það er líka mjög mikilvægt að þessi nefnd geti falið einhverjum öðrum verkefnið. Í Reykjavík eða á öllu höfuðborgarsvæðinu er spurning hvort nefnd sem sér um almenningsþjónustu felli þetta bara ekki inn í aðrar samgöngur eins og við vildum gjarnan sjá, þessa blöndun á fötluðum og ófötluðum. Hvert svo sem þau þurfa að ferðast væri hægt að fela þetta verkefni öðrum, t.d. nefnd í umsjá sveitarfélagsins. Mér finnst að við eigum að vera alveg ófeimin við það. Ef við skoðum bæði skammtímadvölina og eins 33. gr. um dagvistina rifjast upp að ég hef oft sagt, bæði í faghópum mínum og annars staðar, að í raun þyrftum við að skoða önnur lög með hliðsjón af þessum, þ.e. lög um málefni aldraðra. Það væri mikið skref fram á við því það hamlar vissulega að lög um málefni aldraðra skuli heyra undir heilbrrn. en þessi lög undir félmrn. Við sjáum þetta líka varðandi þjónustu við börn með geðræn vandamál og í ýmsu þegar þessi mál skarast milli ráðuneyta. Það væri mjög gaman ef við gætum víkkað sjóndeildarhringinn og farið að hugsa um þessi mál í heild. Það væri gott ef fram færi endurskoðun á málefnum aldraðra þannig að þau blönduðust meira inn í þessi lög. Við sjáum þetta sérstaklega varðandi skammtímadvölina. Mér dettur það í hug vegna þess að það er atriði þegar aldraðir búa heima að meira sé um hvíldarinnlagnir, líka fyrir þann hóp. Maður sér það mjög vel í 31. gr. og einmitt líka í 33. gr. Aldraðir eru auðvitað með sína dagvist, þar gilda sérlög en maður sér að þar geta oft verið sömu þarfir þó um misjafna hópa sé að ræða. Í 34. gr. kemur fram að Greiningar- og ráðgjafarstöð veiti umsögn um vistun barna samkvæmt ákvæðinu. Við bíðum eftir að það frv. verði lagt fram. Félmrh. nefndi það hér áðan því þarna hanga saman þrenn lög. Annars vegar er þar þessi pakki og síðan réttindagæslan um málefni fatlaðra, sem átti í raun að fella hér inni en er í sérlögum áfram, og lögin um Greiningar- og ráðgjafarastöðina. Í X. kafla er fjallað um þjónustusamninga og vil ég enn minna á þá samninga sem gerðir hafa verið við Geðhjálp og fleiri slík samtök. Við þurfum að skoða það opið og vera ekki hrædd við það. Ég vil benda á 41. gr. Þar vantar mikilvægt atriði, líklega fyrir handvömm. Þar á auðvitað líka að vera aðstoð við blinda, ekki bara túlkar og táknmálstúlkar heldur líka aðstoð við blinda. Slíkt hefur verið praktíserað í Reykjavík að hluta. Varðandi 43. gr., um að kynna skal aðila sérstaklega rétt hans til málskots þá er það nokkuð sem við megum aldrei gleyma. Það atriði vantar í 43. gr. En nú er tími minn búinn, herra forseti.

Herra forseti. Mig langaði þakka hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur fyrir ágæta yfirferð yfir þetta frv. Þó var eitt atriði sem mig langaði að leita nánari skýringa á. Það er kannski bara af mínum eigin ókunnugleika en í umfjöllun sinni um 14. gr. nefndi hv. þm. að þar þyrfti að bæta inn í leitarstarfi. Ég átta mig alveg á því hvað leitarstarf er í heilbrigðisþjónustu en mig langar að vita hvað hv. þm. á við í þessu samhengi.

Virðulegur forseti. Ég skal með mikilli ánægju skýra þetta út fyrir hv. þm. Ástu Möller. Þegar ég tala um leitarstarf þá meina ég leitarstarf í unglingamálum eins og praktíserað hefur verið á öllu höfuðborgarsvæðinu. Þá er unnið með skólum og æskulýðsmiðstöðvunum eins og verið hefur í Reykjavík. Kannski mætti kalla það unglingaleitarstarf á hjólum. Við þekkjum leitarstarfið sem verið hefur hér í miðbænum til langs tíma. Þetta er spurning um að útvíkka það yfir í hverfin og setja þetta þarna inn. Þetta eru raunhæfar aðgerðir varðandi þennan aldurshóp. Þetta hefur verið gert sem átaksverkefni í ýmsum hverfum og á landsbyggðinni og hefur gefist alveg gríðarlega vel.

Herra forseti. Ég á sæti í hv. félmn. og kem þar til með að hafa aðstöðu til að vinna að þessu máli. Í ljósi þess sem hæstv. félmrh. sagði hér um meðferð málsins á yfirstandandi þingi þarf ég í sjálfu sér ekki að hafa ýkja mörg orð um frv. við 1. umr. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að mikilvægt og tímabært sé að framkvæma heildarendurskoðun á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga þó að þau séu ekki nema tíu ára gömul eða innan við það. Sömuleiðis er augljóst að yfirfærsla málefna fatlaðra til sveitarfélaganna kallar á heilmikið samræmingarstarf í lögum. Þannig er auðvitað mjög mikilvægt að vel takist til um þessa lagasetningu. Um þann þátt málsins vil ég segja, herra forseti, að auðvitað er mjög margt sem mælir með því að málefni fatlaðra séu heppilegar vistuð hjá sveitarfélögum, að svo miklu leyti sem menn vilja halda sig við það hreinlífi að verkaskipting þessara stjórnsýslustiga þurfi alfarið að vera þannig að annar hvor aðilinn fari með málaflokkinn 100% hvað framkvæmdina varðar. Ég efast um að þegar fram líða stundir eigi menn eftir að líta á það sem jafnmikið úrslitaatriði og í tísku hefur verið nú um stundir á Íslandi. Ég er þeirrar skoðunar og hef styrkst í þeirri sannfæringu á síðustu árum að í raun sé það ákveðinn misskilningur að líta svo á að eitthvað sé að því að stjórnsýslustigin tvö, ríki og sveitarfélög, eigi með sér samstarf um framkvæmd ákveðinna málaflokka þegar svo ber undir og þegar það er heppilegra. Ég held að slíkt samstarf geti verið með ýmsum hætti, t.d. gæti framkvæmdin í aðalatriðum verið á hendi annars aðilans, t.d. sveitarfélaganna, en ríkið hafi ákveðna aðkomu að málinu og tryggi tiltekna grundvallarþætti, t.d. með því að jafna aðstöðumun sveitarfélaganna, koma að yfirstjórn faglegra þátta og annað því um líkt. Það er sérkennilegt ef við í þessu litla landi ætlum að gerast kaþólskari en páfinn í þessum efnum. Í miklu stærri samfélögum þar sem stjórnsýslustigin eru jafnvel þrjú eða fjögur er alls ekkert óvenjulegt að þau eigi öll samstarf um framkvæmd tiltekinna, mikilvægra málaflokka. Þar má nefna ýmislegt í félagslegri þjónustu sveitarfélaganna á hinum Norðurlöndunum, t.d. heilbrigðismál sem ekki er óalgengt að bæði sveitarfélög, fylki og ríki komi sameiginlega að með tilteknum hætti. En varðandi málefni fatlaðra sem almennt virðist stuðningur við hjá ríkinu, hjá hagsmunasamtökum og sveitarfélögunum að færa til sveitarfélaganna, þá sé ég vissulega í því marga kosti en líka ákveðna galla eða hættur. Meðal kostanna má nefna að þjónustan yrði ákaflega nærri íbúunum, þeim sem í hlut eiga og að því leyti er eðlilegt út frá sjónarmiði nálægðar og nærþjónustu að sveitarfélögin annist þessi mál. Í öðru lagi er enginn vafi á því að ákveðin samþætting og yfirsýn yfir málaflokkinn getur fengist með því að fela sveitarfélögunum þetta alfarið. Þau eru með mjög skyld verkefni á sinni könnu nú þegar þannig að t.d. hjá stærri sveitarfélögum sem reka öfluga félagsmálaþjónustu, eru með félagsmáladeildir eða félagsmálastofnanir innan sinna vébanda, liggur að mörgu leyti mjög vel við að færa þetta verkefni þangað. Í þriðja lagi má vænta þess að ákveðin hagkvæmni eða hagræðing geti náðst út úr slíku, aftur einkum og sér í lagi hjá stórum sveitarfélögum sem hafa innviði til þess að taka við verkefninu, hafa þá uppbyggingu á sínum snærum nú þegar að þau geti tekið við yfirumsjón málaflokksins án þess að bæta þar miklu við. Það á hins vegar alls ekki við þegar komið er niður í meðalstór svo ég tali nú ekki um smærri sveitarfélög. Fyrir þau getur viðbótarverkefni af þessu tagi beinlínis kallað á ákveðnar breytingar og uppbyggingu sem ekki er til staðar. Meðal gallanna vil ég nefna að þá og því aðeins verður þetta til bóta fyrir þá sem málið skiptir, þ.e. fatlaða, að fjármögnun verði fyrir hendi til þess að standa helst myndarlegar að þessum málaflokki en gert hefur verið undanfarin ár. Það er að sjálfsögðu ekki í hendi. Í raun eru menn kannski að byrja á öfugum enda eins og menn hafa því miður iðulega gert í sambandi við þessi verkaskipti á undanförnum árum, að ganga ekki fyrst frá þeim undirstöðuþætti málsins að fyrir fjármögnuninni sé tryggilega séð og staða sveitarfélaganna þannig völduð í þeim efnum að þau geti síðan í kjölfarið samið um yfirtöku málaflokksins og gengið frá öllum lausum endum. Annan ókost eða áhyggjuefni, herra forseti, nefni ég en það er spurningin um stefnumótun, faglega framþróun og yfirsýn í þessum málaflokki. Það er ekki sagt með vantrausti í garð sveitarfélaganna heldur er auðvitað augljóst mál að það verkefni liggur öðruvísi þegar það er orðið viðfangsefni mörg hundruð sveitarfélaga að sjá um svona málaflokk. Betri yfirsýn hlýtur að nást þegar hann er á einum stað á vegum ráðuneytis og hins opinbera. Það þarf auðvitað að ganga mjög vendilega frá því að metnaðarfull og framsækin stefnumótun sem taki til landsins alls nái fram að ganga. Þá má ekki vera sambandsleysi á milli annars vegar löggjafans og ráðuneytanna og hins vegar þess sem sér um framkvæmdina og á að bera af henni kostnað, þ.e. sveitarfélaganna. Sú hætta blasir auðvitað við ef illa tekst til. Ég held að við sjáum nú þegar ákveðna tilhneigingu í þá átt í grunnskólamálum þar sem ríkið er búið að koma framkvæmdinni yfir á herðar sveitarfélaganna og kostnaðinum. Ríkið getur þar af leiðandi slegið um sig með metnaðarfullri stefnumótun og sent öðrum reikninginn, svo maður einfaldi þetta nú svolítið. Það verður að gæta þess mjög vandlega að ekki slitni á milli annars vegar stefnumótunar, lagasetningar og faglegrar vinnu að málaflokknum og hins vegar framkvæmdarinnar og möguleikum þeirra sem hana eiga að annast til þess að greiða þann kostnað sem fylgir. Í þriðja lagi, herra forseti, nefni ég hlut sem þarf að skoða mjög vandlega og velta fyrir sér og það er spurningin um mjög sérhæfða þjónustu á þessu sviði þegar í hlut eiga mjög sérstök úrlausnarefni sem koma alltaf upp. Þá er maður einkum og sér í lagi með stöðu minni sveitarfélaganna í huga. Það liggur þannig eins og menn þekkja dæmi um að jafnvel einn mjög fatlaður einstaklingur getur gerbreytt stöðu lítils sveitarfélags hvað varðar afkomu og möguleika til að sinna lögbundum skyldum sínum ef svo ber undir. Þetta eru að sjálfsögðu síður vandamál hjá stóru sveitarfélögunum en að þessu þarf að hyggja mjög vel og þetta er líka spurningin um það hvort í því geti ekki verið fólgin ákveðin hætta, ákveðið óhagræði að leysa úr slíkum málum á mörgum stöðum í landinu í staðinn fyrir að ríkið hafði það allt á einni hendi áður. Ég gæti nefnt sem dæmi stöðu barna sem fæðast með verulegar heyrnarskemmdir eða heyrnarlaus. Í meðalstórum sveitarfélögum í landinu er kannski annað eða þriðja hvert ár líkur á því að slíkur einstaklingur fæðist. Það er augljóslega ekki grundvöllur fyrir því að byggja upp mikla starfsemi sérstaklega eða stofnanir eða þjónustu í kringum slík tilfallandi tilvik. Það má setja mjög mikil spurningarmerki við það hvort yfir höfuð sé nokkurt vit í því að vera með slík úrræði nema á einum stað á landinu og þá sameiginlega og á sameiginlegum grunni. Vandinn sem kemur upp ef sveitarfélögin eru komin með slík verkefni snýr ekki bara að sveitarfélaginu heldur snýr hann líka að t.d. foreldrum slíkra barna. Þau eru stundum sett í þá aðstöðu að þurfa að svara þeirri erfiðu samviskuspurningu að flytja sig yfir í stærra sveitarfélag eða jafnvel stærsta sveitarfélag landsins þar sem kannski er í boði meiri sérhæfð þjónusta eða sætta sig og sitt barn við skerta þjónustu vegna þess að möguleikar sveitarfélagsins sem þau búa í eru svo takmarkaðir. Þetta er því ekki vegferð án vanda, herra forseti, sem hér er verið að leggja upp í. Það sýnir reynslan úr öðrum málaflokkum á öðrum sviðum og þarna geta komið upp erfið álitamál sem mér finnst að menn þurfi sameiginlega að taka á. Ég hefði talið að vel hefði mátt skoða að þessi yfirfærsla yrði með svolítið öðrum hætti en kannski sumt annað sem menn hafa verið að gera og byggir á þessari sérstöku 100% hreinu verkaskiptingu, t.d. þannig að ríkið ætti áfram aðild að málaflokknum með tilteknum hætti þegar í hlut ætti sérhæfðustu þjónustuþættirnir og úrlausn mála sem félli undir sérstök tilvik samkvæmt nánari skilgreiningu. Þá kæmi til greina að ríkið leysti það sameiginlega með sveitarfélögunum en vísaði þeim vanda ekki alfarið frá sér. Herra forseti. Auðvitað er til lítils að ræða þetta nema skýrar línur komist í fjármálaleg samskipti ríkis og sveitarfélaga og það verður þeim mun brýnna sem fleiri verkefni eru flutt yfir til sveitarfélaganna. Ég vil nefna eitt atriði sérstaklega í þessu sambandi og það er að til stendur að leggja niður Framkvæmdasjóð fatlaðra í tengslum við þessa breytingu. Jú, menn geta sagt að það sé sjálfgefinn hlutur af því að verkefnið sé komið yfir til sveitarfélaganna og þá sé ekki starfræktur á grundvelli laga einn sameiginlegur sjóður sem eigi að kosta uppbyggingu í málaflokknum. Gott og vel. En er þá fyrir því séð að menn geti ráðist í verkefni af því tagi sem Framkvæmdasjóður fatlaðra gerði mögulegt að ráðast í, einkum á fyrstu árunum eftir að hann kom til sögunnar? Það er borðleggjandi að á grundvelli Framkvæmdasjóðs fatlaðra var unnt að lyfta miklu grettistaki hvað varðar uppbyggingu á þessu sviði. Því miður hafa menn hneigst til þess óyndisúrræðis, á síðustu árum einkum og sér í lagi, að ganga æ ríkar í skrokk á þeim sjóði og skerða hann, fyrst með því að velta yfir á sjóðinn talsverðum rekstrarkostnaði í málaflokknum og á seinni árum einnig með því beinlínis að taka hluta tekna hans til ríkissjóðs. Það er sorgarsaga og verður ekki frekar um það fjallað hér en ég hef fyrir mitt leyti fyrirvara á um þennan frágang málsins nema tryggt verði með einhverjum mjög handföstum hætti að fyrir hendi séu möguleikar hjá sveitarfélögunum, helst í formi einhverrar sjálfstæðra eyrnamerktra tekjustofna til að halda áfram uppbyggingu á þessu sviði. Það er úti í hafsauga að þar sé öllu lokið sem ráðast þarf í. Það er þvert á móti þannig að við höfum dregist aftur úr á nýjan leik á sviði málefna fatlaðra á vissum sviðum. Ég nefni sérstaklega aðgengismálin. Enginn vafi er á því að því miður miðar okkur Íslendingum allt of hægt í þeim efnum. Það er sorglegt að fara um bæinn og sjá hversu margar opinberar stofnanir jafnvel ráðuneyti eru alls óaðgengileg fyrir fatlað fólk og hefur lítið miðað í þeim efnum ef menn hafa talið sig hafa pólitíska stöðu til að skerða þann framkvæmdasjóð sem átti einmitt að beita sér fyrir úrbótum á því sviði eins og mörgum öðrum. Herra forseti. Í frv. eru að sjálfsögðu fjölmörg mikilvæg ákvæði sem væri ástæða til að fjalla um. Ég ætla tímans vegna ekki að gera það. Bara til að nefna nokkur ákvæði um félagsmálanefndir og mikilvægt starf þeirra nefni ég forvarnastarf í VI. kafla sem ég tel að mætti ef eitthvað er skerpa enn betur á hlutverki sveitarfélaganna á því sviði. Það er ekki síður mikilvægt nú en áður, líka þegar sveitarfélögin eru komin með grunnskólann til sín alfarið því að mikið af því starfi þarf að vinna á fræðslustiginu eða í gegnum skólana. Komið hefur verið inn á réttindi langveikra barna og ég fagna því að sjálfsögðu að þau eru þar með á nótunum. Um fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna er sömuleiðis komið inn á svið sem er til lítils í raun og veru að ræða nema í beinu samhengi við fjárhagslega stöðu sveitarfélaganna. Þar eru samskipti ríkis og sveitarfélaganna ákaflega viðkvæm ef svo má að orði komast því að ríkisvaldið með ákvörðunum sínum, t.d. með ýmiss konar skerðingum og ákvörðunum bótaupphæða í almannatryggingakerfinu, skattalegum aðstæðum einstæðra foreldra og slíkum þáttum, því sem lagt er til húsnæðismála, upphæðir húsnæðisbóta eða húsaleigubóta eða annað slíkt, hefur aftur bein áhrif á það hversu mikil þörf fyrir framfærslu og fjárstuðning kemur fram í sveitarfélögunum. Skoði menn sögu síðustu ára, ef þeir trúa þessu ekki, og sjái t.d. hvernig ákveðnir hópar hafa í æ ríkari mæli neyðst til að leita til sveitarfélaganna um stuðning, jafnvel fólk sem ætti samkvæmt öllu venjulegu að geta séð sér og sínum farborða. Um húsnæðismálin, herra forseti, vil ég segja það að mér sýnist því miður ef eitthvað er heldur breyting í þá átt að draga úr skyldum sveitarfélaganna í því efni. Í raun og veru er það þannig að þó að mestu leyti sé til haga haldið ákvæðum 45.--47. gr. gildandi laga, þó að það sé sett fram með nokkuð öðrum hætti, þ.e. í 20. gr. og svo aftur í 28. gr. í kaflanum um félagsþjónustu við einstaklinga og fjölskyldur, þá er þar nokkur munur á eftir sem áður. Það er t.d. ljóst að í staðinn fyrir að skylda sveitarfélaganna eða félagsmálanefndanna til að veita fjölskyldum og einstaklingum bráðabirgðaúrlausn í húsnæðismálum, sem áður var í sérstakri lagagrein, er það talið upp sem 3. tölul. 28. gr. Meiri breyting er þó væntanlega fólgin í því að nú kemur inn í lögin afleiðing af þeim breytingum á lögum um húsnæðismál sem þegar hafa verið gerðar og leysa sveitarfélögin í raun undan öllum skyldum í þessum efnum fyrir utan sérhæfðu þjónustuna sem þau yfirtaka með málefnum fatlaðra, að sjá fyrir einhverju tilteknu framboði á leiguhúsnæði. Sveitarfélögin hætta með öðrum orðum að hafa neinar skyldur hvað það varðar að aðstoða fólk t.d. við að komast í eigið húsnæði. Það er alveg ljóst að það sem hverfur út úr núgildandi 45. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, XII. kafla um húsnæðismál, er allt sem snýr að öðru húsnæði en leiguhúsnæði. Með öðrum orðum, þær skyldur sem sveitarfélögin höfðu áður í lögum til þess að aðstoða fólk t.d. í sambandi við félagslegt kaupleiguhúsnæði og félagslegar eignaríbúðir hverfa. Ég óttast það að a.m.k. í sumum sveitarfélögum munu menn fría sig ábyrgð í húsnæðismálum í mjög ríkum mæli umfram það að sjá fyrir því að eitthvað framboð leiguíbúða sé í boði í þessu sambandi. Ég vil að lokum, herra forseti, aðeins nefna ákvæði 36. gr. um þjónustusamninga. Mér finnst heldur dapurlegt að hæstv. félmrh. Páll Pétursson skuli á sínum háa og virðulega aldri í pólitík þurfa að vera að flytja svona einkavæðingarákvæði. Mér er ljóst að þetta er tíðarandinn sem alls staðar veður uppi. Það á að leysa öll vandamál með því að fela reksturinn einkaaðilum en þarna eru á ferðinni tiltölulega opin og nánast algjörlega galopin ákvæði, heimild til þess að færa yfir í einkarekstur þá þjónustu sem sveitarfélögin hafa haft með höndum, jafnvel viðkvæmustu þætti hennar ef svo ber undir. Þarna er engin nánari skilgreining. Ég verð að segja alveg eins og er, að mér finnst leggjast lítið fyrir kappann, hæstv. félmrh., sem taldi sig einu sinni til félagshyggjuarmsins heitins í Framsfl. sem hlýtur nú að þurfa að nefnast sem slíkur, því að hann er greinilega andaður sá armur sem einu sinni var til í Framsfl. og kenndi sig til félagshyggju. Til marks um það er að fyrrum oddviti hans, Páll Pétursson, hæstv. félmrh., flytur svona galopið einkavæðingarákvæði í félagsþjónustu sveitarfélaga og heldur er það dapurlegt. Að lokum, herra forseti, vil ég þakka hæstv. félmrh. fyrir það sem hann boðaði okkur hvað varðar áform hans um afgreiðslu málsins. Ég tel það vera til fyrirmyndar að það liggi fyrir með þessum hætti að menn ætli ekki að fara að þjösna málinu í gegn og vera ekki með einhvern heimskulegan metnað í þeim efnum að valta yfir Alþingi og rúlla málinu í gegn fyrir vorið heldur viðurkenna að um mjög viðamikið mál er að ræða sem þarfnast góðrar skoðunar. Ég er alveg hjartanlega sammála því að mér finnst að í fyrsta lagi ætti að horfa á afgreiðslu málsins um jólaleytið að ári og það sé mjög mikilvægt að félmn. og þingið allt fái góðan tíma til að fjalla um það og fylgifrv. sem er næst á dagskrá. Í raun og veru held ég að félmn. þurfi að skapa sér aðstæður til að vinna að þessu máli í sumar. Maður saknar þess í svona tilvikum að mál af þessu tagi skuli ekki geta lifað í þinginu. Það þyrfti að vera fyrir hendi a.m.k. möguleiki á því að flytja svona mál og láta það vera í nefnd yfir sumarið og vakna til lífsina að hausti á sama stað í stað þess að þetta kallar að sjálfsögðu á að félmrh. verður að endurflytja málið næsta haust, en gott og vel. Þannig eru þingsköpin og kannski er ekki stór skaði skeður þó að hitt væru eðlilegri vinnubrögð að hægt væri að láta málið vera ósköp einfaldlega lengur í samfelldri vinnslu.

Hæstv. forseti. Að vísu væri ástæða til að nefna margt í andsvari við ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, m.a. það sem hann nefndi um vinnuferlið við það að flytja þennan málaflokk yfir til sveitarfélaganna. Ég held að það sé algerlega augljóst mál að það varð að smíða einhvern lagaramma áður en farið var að ákveða peningastreymið til sveitarfélaganna vegna þessara laga. Menn urðu að hafa einhver markmið til þess að vinna að og vita hvert verkefnið væri og hvert við værum að stefna og reikna síðan út hvað það kostaði. Ég held að það sé faglegri metnaður varðandi þennan málaflokk að líta á málið þannig en segja: ,,Hér eruð peningarnir og svo skuluð þið gera allt þetta fyrir þessa peninga.`` Ég held að það sé ekki vinnuaðferðir sem við eigum að temja okkur á Alþingi. Síðan vildi ég nefna það, ég held að það hafi farið fram hjá hv. þm., að í 50. gr. er fjallað um rannsóknar- og þróunarstarf innan félagsþjónustu. Þar er gert ráð fyrir því að Alþingi veiti árlega fé á fjárlögum í rannsóknar- og þróunarsjóð í félagsþjónustu. Ég tel ástæðu til að nefna þetta af því að það kom fram í ræðu þingmannsins að hann treysti sveitarfélögunum ekki til það vinna að þróunarstarfi félagsþjónustu. En þarna er gert ráð fyrir því að veitt sé fé til að stunda slíka rannsóknarstarfsemi.

Herra forseti. Ég veit ekki hvað gaf hv. þm. tilefni til að snúa algjörlega út úr orðum mínum, snúa þeim við í 180 gráður. Heyrði einhver mig segja að ég treysti sveitarfélögunum ekki til að vinna að þessum málaflokki eða þess vegna að framþróun eða faglegri stefnu? Það sem ég var að ræða var þörfin fyrir að samræmd og heildstæð stefnumótun gæti gengið í málaflokki af þessu tagi þegar hann væri orðinn viðfangsefni mörg hundruð sveitarfélaga. Ég tók það sérstaklega fram í þeim töluðum orðum að þetta væri ekki sagt vegna þess að ég vissi ekki að hjá sveitarfélögunum vítt og breitt um landið er heilmikill metnaður á þessu sviði. En ég held að það hljóti að liggja í augum uppi eins og menn viðurkenna með 50. gr. að það þarf að grípa til sérstakra úrræða til að ekki komi upp sú hætta að stefnan geti orðið dálítið út og suður ef ekki er slík samræming fyrir hendi. Ég fagna ákvæði 50. gr. og það er alveg hárrétt sem giskað var á af hv. ræðumanni að ég er ekki jafn vel lesinn í þessu frv. og höfundar þess. Það er ákaflega þægilegt fyrir þingmenn, sem sátu í nefndinni sem sömdu frv., að koma upp og reka okkur hina á gat eða upplýsa okkur um það sem okkur hefur yfirsést. En við höfum ekki unnið að þessu í nætur og daga í marga mánuði eins og sumir aðrir. Ég var ekki að tala um að setja endanlegan verðmiða á þessi samskipti fyrir fram áður en stefnumótunin og lögin væru í gildi. En sporin hræða í þessum efnum. Hitt hefur heldur ekki gefist vel að ganga frá lögunum og ganga frá yfirfærslunni og jafnvel tímasetja hana og setja svo það í nefnd að finna út reiknigrundvöllinn eins og gert var með grunnskólana þar sem tvær nefndir áttu að leysa það vandamál og þannig var málinu sóðað í gegnum þingið. Ég lít reyndar svo á að það sé viðurkennt með skilyrtri gildistöku laganna og það mikið hef ég þó lesið að ég áttaði mig á því að gildistakan er skilyrt. Hún er bundin því að niðurstaða hafi fengist í tekjulegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga, sbr. 1. tölul. gildistökugreinarinnar, 55. gr. Það er vel en ég hefði talið að best hefði verið að ramminn um tekjusamskipti ríkis og sveitarfélaga, tekjustofnanir og sjálfstæði sveitarfélaganna hefði legið fyrir fyrst.

Hæstv. forseti. Það er gott að heyra að leyfi skuli veitast til að koma á hreint ýmsum atriðum sem hafa kannski farið fram hjá hv. þm. og að hann taki það ekki mjög óstinnt upp. Varðandi það að sveitarfélögin stefni út og suður í þróun sinni á félagsþjónustu þá er í frv. gert ráð fyrir að sveitarfélögin geti þróað félagsþjónustu sína eftir þeim aðstæðum sem gefast hverju sinni. Hvort það er að fara út og suður í félagsþjónustunni er auðvitað matsatriði. Þetta er samt sem áður þáttur í því að sveitarfélögin hafa ákveðið sjálfstæði til þess að þróa félagsþjónustu sína. Varðandi fjárhagsþáttinn voru fleiri nefndir starfandi en laganefndin sem samdi þennan lagaramma hér. Þar á meðal er nefnd sem fjallaði um fjármálin sem væntanlega er enn að störfum. Þar er verið að fara yfir það hvernig fjármálin breytast og þar fyrir utan er síðan tekjustofnanefnd sveitarfélaganna að störfum. Þar koma þessi mál líka fyrir. Því er alveg augljóst varðandi fjármál málaflokks fatlaðra að það er ekkert einfalt að reikna út hvað slíkt kostar. Það tekur ákveðinn tíma og nefndin sem starfar að því þurfti þess vegna að hafa einhvern lagaramma fyrir framan sig fyrir.

Herra forseti. Það er greinilega mjög vandasamt að velja orð sín hér þannig að ekki sé hægt að lesa út úr þeim eitthvað allt annað en maður ætlaðist til. Ég sagði að fyrir hendi væri hætta á því að málin gætu farið út og suður. Þar með var ekki sagt að ég teldi að það mundi sjálfkrafa gerast hjá sveitarfélögunum af því að þau stefndu endilega þannig. Ég vona samt að hv. þingmaður og aðrir sem mál mitt heyra taki það eins og það er. Ég er hér auðvitað að tala um þörfina á því að tryggja ákveðna samræmingu og stefnumótun á þessu sviði. Ég held að það hljóti nú einhvern veginn að vera hægt að koma því í orð án þess að í því felist eitthvert óskaplegt vantraust á sveitarfélögin eða meiri háttar árás á þau. Ég verð þá bara að taka það á mig ef svo er, að það sé ekki nokkur leið að lýsa áhyggjum af þeim toga nema í því felist fjandskapur eða lítið álit á þeim sem í hlut eiga. Ég held að dæmin sýni hins vegar að það getur verið mjög mikilvægt að koma við slíkri samræmdri stefnumótun, að hægt sé að breyta lögum og hrinda nýjum hugmyndum í framkvæmd. Ég get tekið dæmi úr þessum málaflokki. Áherslur breyttust í þá veru að menn hurfu frá eldri hugmyndum um að fatlaðir væru fyrst og fremst vistaðir á risastórum stofnunum, lokaðir þar inni og einangraðir frá samfélaginu. Sem betur fer nam sú hugsun land hér á Íslandi eins og annars staðar, að vísu nokkuð á eftir öðrum löndum. Hvað var gert? Jú, það var sett í lög og mótuð sú stefna að reynt skyldi að auðvelda fötluðum að komast út í samfélagið, lifa eins og annað fólk á sambýlum eða í eigin húsnæði og það var gengið í það verk að tæma þessar stóru stofnanir. Það er akkúrat dæmi um þörfina fyrir að hægt sé að hrinda slíkum hugmyndum í framkvæmd, þ.e. að einhvers konar samræming og einhver trygging sé fyrir því að slíkar áherslur nái fram að ganga. Það má ekki vera háð geðþótta hvers og eins hvernig það er. Löggjafarvaldið verður væntanlega áfram hér og ég geri ráð fyrir því að öllum hv. þm. sé ljóst að Alþingi fer einnig með lagasetningarvaldið fyrir sveitarfélögin. Þar af leiðandi verður þessi vandi áfram á okkar herðum.

Hæstv. forseti. Sjónarmið okkar stjórnmálamanna hlýtur að vera að hvetja til þess að þjónusta sem hið opinbera ætlar og vill skipta sér af verði sem árangursríkust fyrir þegnana og sem hagkvæmust fyrir skattborgarana. Eins og hér hefur komið fram átti ég sæti í þeirri laganefnd sem samdi rammann að lagafrv. því sem hér liggur fyrir og þetta voru meginsjónarmiðin í starfi nefndarinnar. Hér er sem sagt verið að vinna að flutningi verkefna frá ríki til sveitarfélaga í þeim tilgangi að gera verkaskiptingu opinberra aðila einfaldari og skilvirkari. Jafnframt eru sveitarfélög hvött til þess að fela einstaklingum og félagasamtökum rekstur opinberrar þjónustu eða hluta hennar í auknum mæli þar sem það á við. Góð samvinna beggja stjórnsýslustiga er mikilvæg til þess að stuðla að markvissri stjórnsýslu og hagræðingu í opinberum rekstri. Með stærri sveitarfélögum hefur skapast möguleiki fyrir þau að annast fjölþættari stjórnsýsluhlutverk. Einnig er mjög mikilvægt í ljósi mikilla flutninga frá landsbyggð til höfuðborgar að auka verkefni hjá sveitarfélögunum sem þau geta sinnt. Í nokkuð langan tíma hefur verið unnið að undirbúningi yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaganna á ýmsum stigum stjórnsýslunnar. Með þessu frv. er skerpt á skyldu sveitarfélaga til að veita íbúum sínum félagsþjónustu. Það er mikilvægur þáttur í frv. Tilgangurinn er sá að félagsþjónustan verði jafnvíg annarri velferðarþjónustu svo sem heilbrigðisþjónustu og menntakerfi. Virt er sjálfstæði sveitarfélaga þannig að þau ákveði hvernig þau veita þjónustuna en skylda þeirra til þess að veita þá þjónustu er ótvíræð. Gengið hefur verið út frá því að hin siðferðislega undirstaða framkvæmdar félagsþjónustunnar verði að borin sé virðing fyrir þörfum einstaklingsins og sjónarmiðum hans. Á Norðurlöndum gerist æ áleitnari spurningin: Hvað er velferðarþjóðfélag? Þeirri spurningu hefur verið varpað fram hvort það sé raunveruleg velferð að skammta öllum þeim sem búa við tilteknar afmarkaðar aðstæður fyrir fram ákveðnar bætur t.d., án tillits til annarra aðstæðna. Því hefur þeirri skoðun vaxið fiskur um hrygg að skoða eigi aðstæður hvers og eins og veita honum einstaklingsbundna ráðgjöf. Oft ber það við að einstaklingur er betur kominn með félagsráðgjöf eða ráðgjöf t.d. á fjárhags-, húsnæðis- eða fjölskyldusviði, og svo má lengi telja, heldur en beinar peningalegar greiðslur. Við verðum sífellt að vera á varðbergi fyrir því hvernig velferðarkerfinu er best fyrir komið og ekki síst samhengi tryggingakerfisins, lífeyriskerfisins og félagsþjónustunnar. Ég tel ótvírætt að framtíðin í okkar ágæta velferðarþjóðfélagi sé að einstaklingurinn með margbreytilegar aðstæður sínar og þarfir verði viðfangsefni félagsþjónustunnar en ekki hópar sem kannski eiga við eitt sameiginlegt vandamál að stríða en eru að öðru leyti ólíkir. Félagsþjónusta í nútímasamfélagi tekur á ákaflega mörgum þáttum mannlegs lífs. Félagsþjónustan tekur til margs konar ráðgjafar, fjárhagsaðstoðar, húsnæðisaðstoðar og aðstoðar til að koma til móts við sérstakar þjónustuþarfir. Þar má nefna heimaþjónustu og liðveislu, ferðaþjónustu, stuðningsfjölskyldur, skammtímadvöl, sumardvöl, dagvist og þar með iðju og þjálfun, heimili fyrir fötluð börn og tómstundastarf. Auk þessa er þjónusta almenns eðlis sem felst t.d. í að standa vörð um rétt fólks og í forvarnastarfi. Eins og ég hef hér talið upp þá er fjölbreytnin mjög mikil og kannski mætti lengi áfram telja. Gert hefur verið ráð fyrir því allt frá gildistöku laganna um málefni fatlaðra frá árinu 1991 að málefni fatlaðra færðust yfir til sveitarfélaganna. Eins hefur sá málaflokkur ávallt verið nefndur þegar talað hefur verið um yfirfærslu fleiri málefna til sveitarfélaganna. Það lagafrv. sem hér birtist ber því ótvírætt vitni að stefna stjórnvalda er þessi. Sjálfri hefur mér orðið æ betur ljóst eftir að hafa kynnt mér þennan málaflokk að þjónusta við fatlaða á að vera og getur verið eðlilegur þáttur félagsþjónustu. Samþætting þjónustu við fatlaða við aðra opinbera þjónustu er mjög eðlileg og byggir á þeim jafnræðissjónarmiðum sem annars gilda í nútímasamfélagi. Hins vegar er augljóst mál að þeir sem veita eiga þjónustuna verða að hafa til þess fjármagn og við yfirfærsluna verður vitanlega gert ráð fyrir því að sveitarfélögin fái til ráðstöfunar fjármagn með málaflokknum. Mín skoðun er hins vegar einnig sú að sveitarfélögin geti veitt fötluðum betri og ódýrari þjónustu. Mikið af þeirri velferðarþjónustu sem sveitarfélögin veita nú þegar mun nýtast betur eftir þennan flutning en raunin er núna. Eitt af grundvallarsjónarmiðunum sem gengið er út frá er einnig að forðast beri sérgreiningu þeirra sem njóta félagslegrar þjónustu. Það grundvallarsjónarmið kemur m.a. fram í g-lið 10. gr. Segja má að með nýrri húsnæðislöggjöf hafi verið stigið mikilvægt skref í átt að þessum sjónarmiðum með því að breyta félagslegri aðstoð við húsnæðisöflun þannig að hún er nú einstaklingsbundin en ekki bundin við ákveðna tegund húsnæðis. Þeir sem aðstoðar þurfa að njóta varðandi húsnæðisöflun velja sér sjálfir þá íbúð sem þeir kjósa að búa í en áður voru byggðar sérstakar íbúðir fyrir þá og þeir þannig sérgreindir. Eins og við þekkjum hafa orðið til heilu hverfin, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, sem byggð voru í þessum tilgangi. Slík sérgreining er óheppileg og frá henni hefur verið horfið. Í samræmi við þessi viðhorf verða nú stigin skref varðandi fatlaða og er það vel. Mín skoðun er sú að við verðum einnig að skoða málefni aldraðra með þessu hugarfari og huga að þeirri formgerð dvalarheimila og hjúkrunarheimila sem við þekkjum nú. Við verðum ávallt að gæta þess að við lokum fólk ekki inni í gildrum tryggingakerfisins. Vel þekkt dæmi eru um það erlendis frá þar sem fólk í annan og þriðja og jafnvel fjórða ættlið er atvinnulaust. Fólk er hætt að hafa frumkvæði að því að leita sér atvinnu eða þróa með sér hæfileikann til að stunda einhvers konar vinnu. Þetta er hættulegt ástand fyrir öll þjóðfélög og ég er sannfærð um að íslenska þjóðarsálin muni sem betur fer seint sætta sig við slíka hluti. Þess vegna er hvers konar ráðgjöf mikilvæg eins og fram kemur m.a. í 2. gr. frv. og 9. gr., varðandi hæfi og menntun starfsfólks. Og þetta kemur einnig víðar fram. Þegar litið er á framkvæmd félagsþjónustunnar er það almennt svo að nærþjónusta við borgarana er betur komin hjá sveitarfélögum en ríki og það á við um flesta þjónustu og vissulega um félagsþjónustuna. Við hljótum líka að velta því fyrir okkur hvernig megi ná fram hagræðingu í rekstri þjónustunnar án þess að það komi niður á gæðum hennar. Við megum ekki vera svo lokuð fyrir nýjum stjórnunarháttum að við nýtum okkur ekki það sem best er þekkt í stjórnunartækni á hverjum tíma. Við verðum ávallt að vera opin fyrir nýjungum, ekki nýjunganna vegna heldur til þess að bæta þjónustu og nýta dýrmæta fjármuni. Við teljum okkur nú um stundir vita að kostir einkareksturs eru ótvírætt mjög miklir. Það má ekki líta á það sem bannorð að tala um einkavæðingu og einkaframkvæmd í opinberum rekstri frekar en öðrum. Einkavæðing hefur vissulega sína stóru kosti en henni fylgir líka það að gott eftirlit verður að vera með starfseminni. Við verðum að þróa eftirlitskerfi með þeirri starfsemi sem við bjóðum út eða seljum einkaaðilum. Það verður að þróa staðlakerfi sem innifelur það að menn leitist við að bæta þjónustu sína með öllum ráðum, notendum þjónustunnar til hagsbóta og ríkinu og skattgreiðendum þar með til sparnaðar. Slíkt er hægt að gera og við megum ekki efast um það. Ég hef einnig grun um að ríkið og sveitarfélögin eigi talsvert starf eftir við að þróa innra eftirlit í þjónustu sinni. Slíkt eftirlit er forsenda þess að við treystum þeirri þjónustu sem við leggjum skattpeningana í. Ég get ekki stillt mig um að fjalla aðeins um frv. í ljósi byggðamála. Að mínu viti skiptir mjög miklu að allir landsmenn hvar í sveit sem þeir eru settir eigi aðgang að góðri félagsþjónustu. Þá er ég ekki að segja að hún eigi alls staðar að vera byggð upp með sama hætti heldur að grundvallarþættir hennar séu sambærilegir að gæðum þótt framkvæmdin sé mismunandi eftir aðstæðum. Ég má einnig til með að nefna það að dýrmæt reynsla hefur fengist í félagsþjónustu í dreifbýli með þeirri faglegu félagsþjónustu sem er veitt t.d. í Þingeyjarsýslum og félmn. kynnti sér sérstaklega sl. haust. Þar hefur verið þróað starf sem ég veit að á eftir að verða til fyrirmyndar öðrum sveitarfélögum í framkvæmd þjónustunnar. Það sýnir hvernig sveitarfélög geta unnið saman að framkvæmd erfiðra og krefjandi verkefna. Einnig er rétt að taka fram að önnur sveitarfélög hafa jafnframt tekið að sér þjónustu við fatlaða ýmist með þjónustusamningi eða samkvæmt reynslusveitarfélagaverkefni. Alls staðar hefur orðið góð reynsla af þessu fyrirkomulagi og er þar rétt að nefna Eyjafjörðinn, Hornafjörð, þ.e. Suðausturland, Vestmannaeyjar og Norðurland vestra. Hæstv. forseti. Ég hef ekki farið hér í einstaka þætti félagsþjónustunnar eða greinar frv. en nefnt að í nútímasamfélagi er þjónustan mjög fjölþætt. Eitt af því sem við verðum ávallt að hafa í huga eru hagsmunir barna og þar er hlutverk félagsþjónustunnar mikilvægt. Segja má að heppilegasta félagsþjónustan sé traustur grundvöllur fjölskyldunnar en því miður verðum við að telja að langt sé í land með að það sé eina lausnin á samfélagsvandamálum þeim sem birtast okkur í ýmsum myndum nú og í framtíð. Þó er ástæða til að nefna að í vaxandi mæli gera fyrirtæki nú fjölskylduáætlanir sem miðað að því að starfsmenn geti lifað betra fjölskyldulífi. Hagur fyrirtækjanna er ánægðara og afkastameira starfsfólk, hagur samfélagsins er að félagslegum vandamálum fækkar og síðast en ekki síst lifa einstaklingarnir væntanlega hamingusamara lífi. Frv. um jafna stöðu kvenna og karla sem nú er til umfjöllunar í félmn. gerir einmitt ráð fyrir að stærri fyrirtæki geri slíkar áætlanir. Ég vil einnig nefna áætlanir ríkisstjórnarinnar um foreldraorlof og er feðraorlof einn mikilvægasti þátturinn í bættri stöðu fjölskyldunnar og jafnrétti kynjanna. Hæstv. forseti. Verkefnið nú er frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og þau fylgifrv. sem óhjákvæmilega fylgja með vegna yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaga. Í byrjun fór starf okkar nefndarmanna í laganefnd mikið í að átta okkur á hlutverki okkar og setja okkur inn í núverandi stöðu í þeim málaflokkum sem við áttum að smíða frv. utan um. Ég gekk t.d. með þá grillu í upphafi að hlutverk okkar væri að skeyta lögunum um málefni fatlaðra inn í félagsþjónustulögin. En mér var fljótlega gerð grein fyrir því að það hentar ekki nú á tímum að nútímastjórnmálamenn ynnu að slíkri lagasetningu. Okkar hlutverk var auðvitað að smíða fyrirmyndarríkið utan um félagsþjónustuna. Segja má að sá vegur hafi á köflum verið þyrnum stráður og ekki ætla ég að halda því fram að okkur hafi í þessari tilraun tekist að ná því háleita markmiði. En við gerðum vissulega heiðarlega tilraun til þess. Snemma var ákveðið að vinna út frá hugsuninni um samþættingu eins og menn þekkja frá öðrum löndum. Það þýðir þá að hver málaflokkur á að vera ábyrgur fyrir sinni þjónustu gagnvart hverjum einstaklingi í þjóðfélaginu sem fellur undir hans þjónustusvið. Sem dæmi: Menntakerfið á að sjá um að hver og einn á aldursskeiði hvers skólastigs um sig fái menntun við hæfi, strætisvagnakerfið á að sjá um að allir geti ferðast með því, heilbrigðiskerfið á að sinna öllum sem til þess leita, öldrunarþjónustan á að sjá um að allir njóti þjónustu innan hennar, Vinnumálastofnun á að sjá um atvinnumál allra og félagsþjónustan á að sinna öllum eftir þörfum hvers og eins. Þetta er samþætting. Í vinnu okkar þýddi þetta jafnframt að við leituðumst við að nefna aldrei nokkurn einstakan hóp svo sem börn, unglinga, alkóhólista, fíkla, fátæka, fatlaða, öryrkja, aldraða, konur eða karlmenn. Þetta tókst okkur nú ekki fullkomlega en segja má að meginhugsunin hafi verið sú sem fram kemur í g-lið 10. gr. í frv. sem nú liggur fyrir. Ég nefndi áðan þessa hugsun um grundvallarreglur um framkvæmd félagsþjónustunnar að forðast sérgreiningu þeirra sem njóta þjónustu samkvæmt lögunum. Sú staðreynd að verið er að fella saman lög um félagsþjónustu sveitarfélaga annars vegar og lög um málefni fatlaðra hins vegar setur að sjálfsögðu svip sinn á frv. Við samruna laga sem eru eins ólík og hér um ræðir hefur verið leitast við að viðhalda helstu einkennum beggja laganna. Þannig eru skyldur sveitarfélaganna til að veita þjónustuna án fyrirvara með sama hætti og skyldur ríkisins nú varðandi málefni fatlaðra. Skyldum ríkisins fylgir réttur einstaklinga. Á hinn bóginn viðhaldast einkenni félagsþjónustulaga um svigrúm sveitarfélaga við framkvæmd þjónustunnar. Leitast er við að nýju félagsþjónustulögin eða þetta nýja frv. rúmi jafnt þjónustu almenns eðlis og sérhæfs eðlis. Við samningu þessa frv. er önnur hugsun jafnframt lögð til grundvallar, þ.e. að í stað þjóðfélagshópa er lögð áhersla á að sundurgreina þær þarfir sem eru fyrir þjónustu óháð því hvort þær finnist hjá einum þjóðfélagshópi frekar en öðrum. Hæstv. forseti. Ég óska að lokum eftir góðu samstarfi við nefndarfólk við vinnslu frv. í félmn. Ég tek undir það með hæstv. félmrh. að nauðsynlegt er að vinna málið vel og af sérstakri gaumgæfni. Því er mikilvægt að sem flestir hafi möguleika á að kynna sér frv. og senda umsagnir um það til félmn. Í þessu ferli okkar erum við væntanlega aðeins að tala um kynningu á frv. og að við getum síðan tekið það til umræðu aftur á næsta hausti.

Herra forseti. Það er ástæða til þess að fagna því frv. sem hér er lagt fram af hæstv. félmrh. um félagsþjónustu sveitarfélaga. Ég held að flestir séu sammála því markmiði sem að er stefnt með þessu frv., þ.e. að fella þjónustu við fatlaða inn í löggjöfina um félagsþjónustu sveitarfélaga. Ég held að óhætt sé að segja að lögin um félagsþjónustu sveitarfélaga hafi á sínum tíma, þegar þau voru sett 1991, markað tímamót í velferðarmálum á Íslandi. Sama má segja um lög um málefni fatlaðra 1992 sem þá voru endurskoðuð. Þau bættu verulega þjónustu við fatlaða með mjög merkum nýmælum sem þar voru sett inn til þess að auka fjölbreytni í þjónustu við fatlaða. Auðvitað er ljóst að uppbyggingin á þessum tvennum lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og málefni fatlaðra er gjörólík. Félagsþjónustulögin eru rammalög þar sem mat og útfærsla er mikið á hendi sveitarfélaganna en lögin um málefni fatlaðra eru nokkuð afdráttarlaus um skyldur sveitarfélaganna og hvaða réttindi og þjónustu fatlaðir eiga rétt til samkvæmt lögunum. Því er auðvitað vandmeðfarið að steypa þessum tvennum lögum saman og vissulega er þarna ákveðin áhætta tekin. Reyndar er mikið traust sett á sveitarfélögin varðandi framkvæmd nýju laganna enda fá sveitarfélögin áfram nokkuð vítækt svigrúm til þess hvernig þau standa að framkvæmd laganna þó markmiðin liggi nokkuð skýr fyrir. Frv. þetta um félagsþjónustu sveitarfélaga er mun meira afgerandi varðandi skyldur sveitarfélaganna en verið hefur og af því njóta auðvitað góðs þeir sem áður hafa notið réttar samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Auðvitað er forsenda þessa alls að sveitarfélögin sjálf séu í stakk búin til að taka við þessum verkefnum. Þar hefur maður vissulega nokkrar áhyggjur af minni sveitarfélögunum. Sveitarfélögin eru um 124 eða 125 og þar af held ég að um 100 hafi íbúafjölda undir 400. Mörg sveitarfélaganna eru kannski ekki öflugri en svo að ástæða er til að hafa áhyggjur af því hvort þau séu fær um að taka að sér þessi verkefni. En auðvitað kemur þá til, eins og hæstv. ráðherra nefndi, samstarfs sveitarfélaga við þetta verkefni. Grundvallaratriðið sem mér finnst þurfa að koma skýrt fram hér við þessa umræðu er að stefna ríkisstjórnarinnar með flutningi á þessum málaflokki til sveitarfélaganna sé að fatlaðir njóti í engu minni réttinda og þjónustu en þeir hafa haft samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Það verður að liggja skýrt og klárt fyrir að mínu mati, að það sé markmiðið. Eftir að hafa farið yfir frv. finnst mér ekki liggja nægilega skýrt fyrir að þjónustan sem var í lögunum um málefni fatlaðra sé algjörlega tekin upp hér. Auðvitað er þetta matsatriði sums staðar vegna þess að sveitarfélögin fá þarna aukið svigrúm, þ.e. svigrúm sem ekki var í lögunum um málefni fatlaðra, til að meta þjónustuna. Síðan er hér tekið upp gífurlega mikilvægt atriði. Það er þjónusta við langveik börn sem ekki hefur verið nægjanlega mikið fyrir hendi í velferðarkerfi okkar. Þjónusta við langveik börn er langt á eftir t.d. þjónustu við fötluð börn og því er afar mikilvægt að úrræði varðandi þau séu tekin upp í þetta frv. Það er í samræmi við þáltill. sem flutt var fyrir tveimur eða þremur árum síðan af þingmönnum úr öllum flokkum þar sem markmiðið var að langveik börn fengju sömu þjónustu og fötluð börn. Mér finnst greinarnar, þegar þær eru lesnar yfir, ekki nægjanlega skýrar varðandi langveik börn. Sums staðar er talað um langveik börn en annars staðar er ekki á þau minnst. Ef það ætti að vera í almennri markmiðsgrein að öll ákvæði laganna ættu að taka þarna til langveikra barna, þá lægi þetta nokkuð skýrt fyrir. En þegar sums staðar er talað um langveik börn, í sumum ákvæðum og sumum greinum sem kveða á um þjónustu, en öðrum ekki þá veltir maður fyrir sér hvort ekki þurfi að skoða þetta eitthvað betur. Í sumum tilvikum er bara verið að tala um langveika, ekki langveik börn, og í sumum tilvikum er talað um langveik börn. Maður veltir þess vegna fyrir sér hvort ekki þurfi meira samræmi í þetta. Þegar verið er að tala um langveika, er þá verið að tala um þá sem eru eldri en 18 ára, fullorðna langveika eða hvað er verið að tala um? Ég gæti nefnt ýmsar greinar þar sem þetta er óskýrt og þetta finnst mér að félmn. þurfi að taka upp. Það liggur auðvitað fyrir að flutningurinn á málaflokknum hefur notið öflugs stuðnings Öryrkjabandalagsins og Landssamtakanna Þroskahjálpar en því hefur ávallt verið fylgt að þjónustan verði í engu skert. Reyndar treysta menn á að hún verði þá aukin líka á einhvern hátt. Annað meginatriði er að tekjustofnar og fjármögnun verði tryggð sem alls ekki liggur ljóst fyrir. Ég verð að segja eins og fram hefur komið hjá sumum í þessum ræðustól að það er afar erfitt að ræða þetta mál eitt og sér þegar ekki liggur fyrir frv. um fjármögnun á þessu fyrir sveitarfélögin, hve mikið sveitarfélögin fá til sín, hvaða tekjustofna o.s.frv. Einnig eru nokkur fylgifrv. sem nauðsynlegt er að samþykkja samhliða því að þetta kemst til framkvæmda sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Þar eru frv. um vinnumarkaðsaðgerðir með tilliti til yfirtöku Vinnumálastofnunar á atvinnumálum fatlaðra, um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og lögum um skiptingu skatttekna milli ríkis og sveitarfélaga með tilliti til þessarar yfirfærslu. Einnig mundi fylgja lagabreyting vegna flutnings starfsmanna frá ríki til sveitarfélaga sem er auðvitað afar viðkvæmt líka. Þess vegna get ég alveg fallist á þá málsmeðferð sem hæstv. félmrh. leggur hér til, að málið fái ítarlega skoðun í félmn., verði sent þar til umsagnar og síðan verði tekið til við það aftur hér á haustþingi. Af því tilefni spyr ég hæstv. ráðherra um það: Má þá vænta þess að þau frv. sem hér eru talin upp muni liggja fyrir þegar við fjöllum um málið á komandi haustþingi? Ég tel afar mikilvægt svo verði. Síðan finnst mér vanta að skilgreining liggi klárt fyrir hvort allir hópar fatlaðra eigi skýlausan rétt samkvæmt lögum þessum. Ég nefni t.d. geðsjúka í þessu sambandi og fleiri hópa mætti nefna. Falla undir lögin allir þeir einstaklingar sem tilheyra einhverju af fjölmörgum aðildarfélögum Öryrkjabandalagsins? Þetta nefni ég þannig að vel sé yfir það farið og ekki rísi síðar deilur um hvort þjónusta við einhverja skilgreinda hópa fatlaðra falli undir skyldur ríkis eða sveitarfélaga. Skilgreiningin í 2. gr. í lögum um málefni fatlaðra er nokkuð skýr, þar segir hverjir eiga rétt á þjónustu, þar er talað um þroskahömlun, geðfötlun, hreyfihömlun og sjón- og heyrnarskerðingu. Ég spyr hvort það sem hér er verið að tala um, skilgreining á fötlun, geðfötlun og sjón- og heyrnarskerðingu falli undir ákvæði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Munu heyrnarlausir, blindir og geðsjúkir eiga rétt samkvæmt þessum lögum og hafa sveitarfélögin eftir samþykkt þessara laga sömu skyldur og ríkið hafði samkvæmt lögunum um málefni fatlaðra við þessa hópa? Vel getur verið að þetta liggi allt klárt og kvitt fyrir en mér finnst mikilvægt að það sé staðfest í ræðustól af hæstv. ráðherra. Ég geri líka nokkrar athugasemdir við það sem kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Mér finnst það sem verið er gera hér mjög óskýrt, kannski er heimildin mjög víðtæk þannig að maður veit ekki hvar í framkvæmdinni þetta getur lent. Þá erum við að tala um að einkaaðilar annist þjónustu og um gerð þjónustusamninga. Ég hef nokkrar áhyggjur af því að verið sé að auka of mikið svigrúm varðandi þjónustusamninga og að einkaaðilar taki að sér slíka þjónustu. Ég held að við hljótum að standa vörð um þau gildi að félagsþjónusta, heilbrigðisþjónusta og menntamál verði tryggð öllum óháð efnahag. Þess vegna er maður satt að segja á varðbergi um alla möguleika á því að einkaaðilar geti tekið að sér rekstur sem fellur innan velferðarþjónustunnar og hvað það þýðir. Ég nefni t.d. að mér finnst nokkuð óskýrt það sem sagt er um þetta. Fjallað er um hvað það sé sem einkaaðilar geti tekist á hendur og hvað þeir hafa haft. Mér finnst þetta allt mjög óskýrt og ég hefði viljað heyra ráðherrann ræða skýrar um þetta en hann gerði í framsögu sinni. Hvað er verið að opna fyrir? Hérna er t.d. sagt á bls. 50: ,,Hér er annars vegar átt við þau tilvik er félagasamtök eða einkaaðili hefur áhuga á að starfrækja einhvern þátt þeirrar þjónustu sem fellur undir lögin án þess að sækja um fjármagn til þess.`` Hvað þýðir þetta ,,án þess að sækja um fjármagn til þess``? Síðan segir: ,,Sjálfsagt þykir að slík starfsemi sé leyfisskyld`` sem er auðvitað rétt og eðlilegt. Þýðir þetta þá nákvæmlega það sem er verið að heimila að einkaaðilar komi hérna inn, að gerðir séu þjónustusamningar við þessa einkaaðila og sveitarfélögin greiði fyrir þá þjónustusamninga en að ekki sé verið að auka hlutdeild þeirra sem fá þjónustuna í greiðslu? Það þarf að koma mjög skýrt fram að ekki sé verið að auka gjaldtöku einstaklinganna sem njóta þjónustunnar umfram það sem er, jafnvel þó að einkaaðilar tækju að sér þessa þjónustu --- sem ég hef allan fyrirvara á --- ég verð að segja það eins og er og finnst þetta orðalag hér mjög loðið. Mig langar aðeins að víkja að fjármögnuninni. Svo mikið sem hægt er að komast til botns í því hvað þetta þýðir þá fer fjmrn. aðeins inn á það mál í umsögn sinni og þar er vitnað til þeirra áætlana sem hafa verið unnar um þjónustuþörf og hvernig eigi að tæma biðlistana sem liggja nú fyrir um búsetuþörf og verið er að tala um að það eigi að gera á sjö ára tímabili. Stofnkostnaður verði 4 milljarðar og í viðbót við rekstrarkostnað kosti það 700 milljónir ef ég skil málið rétt. Eru það þær áætlanir sem verða lagðar til grundvallar varðandi fjármögnunina? Liggur eitthvað fyrir um það? Það hefur líka verið rætt um að meta eigi þjónustuþörf hvers og eins fatlaðs þannig að greitt væri samkvæmt því, en ég spyr: Hefur verið tekin ákvörðun um þá stefnu að farið verði í fjármögnunina samkvæmt þeim áætlunum sem hafa verið gerðar? Þá er ég fyrst og fremst að tala um búsetuna vegna þess að auðvitað koma til margir fleiri þættir. Ég hef líka áhyggjur af húsnæðismálunum. Hér var komið inn á að verið er að draga verulega úr skyldum sveitarfélaga frá því sem er í núgildandi lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga varðandi félagslegar eignaríbúðir og kaupleiguíbúðir sem er náttúrlega afleiðing af því þegar félagslega kerfinu var lokað. Ég nefni t.d. Framkvæmdasjóð fatlaðra, sem ég geri miklar athugasemdir við að verið sé að leggja niður án þess að við höfum nokkuð fyrir framan okkur hvernig verður staðið að fjármögnun með öðrum hætti. Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur gegnum árin frá því að hann var stofnaður lyft grettistaki í því að koma á öflugri uppbyggingu á þjónustu við fatlaða um land allt, sambýli, ýmiss konar þjónustu sem ég hygg að flestir séu sammála um að aldrei hefði orðið af ef ekki hefði notið við þessa sjóðs. Sjóðurinn veitir t.d. 10% í fjármögnun á húsnæði fyrir félagasamtök þannig að þau hafa hingað til getað fengið 100% fjármögnun á húsnæði fyrir fatlað fólk. Nú er verið að leggja þetta af. Hvað kemur í staðinn fyrir þau 10% sem sjóðurinn hefur lánað til félagasamtaka? Mikil stefnubreyting hefur átt sér stað varðandi félagslegt húsnæði og leiguhúsnæði og ég spyr ráðherrann t.d. um hvort tekin hafi verið ákvörðun um þær leiguíbúðir sem verður úthlutað á þessu ári, til að mynda til félagasamtaka um vaxtakjörin. Það hlýtur að liggja fyrir núna. Þetta voru tiltölulega fáar íbúðir á síðasta ári og áformuð á þessu ári sem átti veita með 1% vöxtum. Ég man ekki betur en að það hafi verið niðurstaðan að þetta yrði síðasta árið sem veitt yrði fjármagn með niðurgreiddum vöxtum. Ég sé ekki fyrir mér að sveitarfélög sem hafa byggt mjög fáar leiguíbúðir þrátt fyrir 1% vexti, þrátt fyrir mjög niðurgreidda vexti, fari allt í einu þegar vextir eru komnir kannski upp í 5--6% að byggja mikið af leiguhúsnæði eða sérstöku húsnæði fyrir fatlaða. Fatlaðir þurfa í mörgum tilvikum mjög sérhannað húsnæði og ég er ekki farin að sjá fyrir mér að sveitarfélögin geri mjög mikið í því að byggja það sérhannaða húsnæði sem þarf. Hæstv. ráðherra hefur bent á leiguhúsnæði þegar þetta hefur komið til tals. Leiguhúsnæði, sem hentar fyrir þá sérhönnun sem þarf oft á uppbyggingu á húsnæði fyrir fatlaða, er bara ekki á hverju strái. Síðan nefni ég að eftir því sem ég hafði vitneskju um þá var niðurstaðan í nefndinni að leggja niður sólarhringsstofnanir líkt og gert hefur verið t.d. í Noregi og Svíþjóð. Ráðherrann hafði ætlað að skipa nefnd með aðkomu að mig minnir Greiningarstöðvarinnar sem átti að meta þörfina hjá þeim sem eru á þessum sólarhringsstofnunum og það átti að leysa þarfir þeirra á grundvelli þess frv. sem við erum að fjalla um sem væntanlega verður að lögum á næsta ári. Nú skilst mér að fallið hafi verið frá þessu og ég spyr um það: Var fallið frá þessu með þeim hætti að verið sé að festa í sessi þær sólarhringsstofnanir sem nú starfa og það hafi verið gert eftir að hagsmunasamtök fatlaðra komu að málinu? Ég vil líka spyrja um það sem mér þykir mjög athyglisvert en það eru breytingar sem hæstv. ráðherra hefur fallist á frá því að laganefnd skilaði tillögum sínum. Ég spyr: Var það gert í samráði við samtök fatlaðra eða þeirra sem eiga að njóta þessarar þjónustu? Það stendur í þeim breytingum sem ráðherrann samþykkti að tilhlutan, að mér skilst, Sambands ísl. sveitarfélaga: ,,Óþarft þótti að taka fram í 4. gr. frv. að stefnumótun færi fram í félmrn. og í 10. gr. var felld brott ein af grundvallarreglum frv., að félmn. skyldi í störfum sínum eiga samráð við félagasamtök og hagsmunasamtök þeirra sem félagsþjónustu njóta við uppbyggingu og stefnumótun þjónustunnar.`` Mér finnst afleitt ef þetta hefur verið niðurstaðan vegna þess að það var alltaf grundvallaratriði í lögum um málefni fatlaðra, og kom fram í 1. gr., að við framkvæmd á markmiðum laganna átti að tryggja heildarsamtökum fatlaðra og aðildarfélögum þeirra áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir er varða málefni fatlaðra. Er verið að falla frá því í þessu frv.? Ég spyr: Er gert ráð fyrir því að félag langveikra barna, Umhyggja, eða Styrktarfélag krabbameinssjúkra barna, sem nú fyrst fá skýran rétt í þessu frv., eigi aðild að einhverju samráði um framkvæmd þessara laga? Ég sé ekki að í nefnd sem á að fylgjast með hvernig þetta frv. virkar eigi t.d. sæti fulltrúi frá Umhyggju. Ég spyr ráðherrann hvort hann geti ekki fallist á að eðlilegt sé þegar er verið í fyrsta skipti að móta lög sem taka til langveikra barna að fulltrúi þeirra eigi sæti í þeirri nefnd. Síðan kemur fram í þeim breytingum sem ráðherrann gerði og féllst á að skylda sveitarfélaga varðandi forvarnastarf gagnvart áhættuhópum er ekki jafnafdráttarlaust orðuð og laganefndin lagði til. Þetta er mjög alvarlegt. Hvað erum við tala um í forvarnastarfið? Erum við að tala um fíkniefnavarnir? Hvað erum við að tala um? Er virkilega verið að draga úr skyldum sveitarfélaganna varðandi forvarnastarf? Hver er þá skýringin á því? Síðan er verið að draga úr skyldu sveitarfélaganna eða orðalagi þar til þess að hafa nægt framboð á leiguhúsnæði. Það er ekki jafnfortakslaust orðað og fram kom í frumvarpsdrögum laganefndar. Alls staðar hefur verið slakað á í þessu efni. Við gjaldtökuheimild frv. bætist nýr liður, 7. töluliður, þess efnis að sveitarfélögunum væri heimil gjaldtaka fyrir eftirlit með rekstraraðilum og leyfisveitingar svo og ákvæði um að sveitarfélögum verði heimilt að taka húsaleigu af einstaklingum sem búa í húsnæði sem ætlað er til að mæta sérþörfum. Þetta finnst mér slæmt ef þarna hefur verið slakað svona mikið á. Ég sé að tími minn er að renna út en ég hefði viljað fara nánar ofan í gjaldtökuákvæðin í þessu frv., bera þau saman við þau sem fyrir eru vegna þess að gjaldtökuákvæðin, sem fyrir eru, hafa ekki verið nýtt í mörgum tilvikum, t.d. varðandi skammtímavistun, liðveislu o.s.frv., en þarna skilst mér að nú sé heimildin að víkka út og full ástæða sé til þess að ætla að gjaldtaka hjá sveitarfélögunum verði aukin þegar verkefnin flytjast þar yfir frá því sem nú er, miðað við það sem fram er sett í þessu frv. Þetta vildi ég spyrja ráðherrann um varðandi gjaldtökuheimildirnar. Ég spyr líka: Hvað með samráð um setningu reglugerðar samkvæmt 54. gr. við Samtök fatlaðra og Umhyggju. Verður haft samráð við þau um setningu reglugerðar? Ég sé að tími minn er búinn og ég hafði ýmislegt meira að athuga við þetta frv., t.d. varðandi langveik börn, sem ég verð þá að taka upp í síðari ræðu minni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að þetta frv. er komið hér fram og er til 1. umr., svo lengi er nú búið að bíða eftir því að við sjáum hvernig verður staðið að því að samræma lög um málefni fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga. Framsaga hæstv. ráðherra var ekki löng eða efnismikil en bætt um betur þar sem mér sýnist að við höfum fengið þrjár framsöguræður varðandi þetta frv. þar sem a.m.k. tveir hv. þm. áttu sæti í nefndinni sem samdi frv. og gekk frá því. Við höfum þess vegna fengið nokkuð ítarlega innsýn í það hvernig nefndin starfaði og hver voru þau markmið sem nefndin setti sér og vinnureglur. Ég verð að segja að ég varð fyrir vonbrigðum, þá fyrst og fremst með það að þó svo að við höfum tekið ákvörðun á Alþingi um að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna, þá sýnist mér að þó að búið sé að leggja mikla vinnu í að samræma gildandi lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og málefni fatlaðra sé töluvert mikið verk eftir óunnið. Þess vegna var gott að heyra hjá hæstv. ráðherra að hann ætlaði að senda frv. út til ítarlegrar skoðunar og ekki væri ætlunin að flýta afgreiðslu þess núna á vorþingi heldur að taka nægan tíma til þess að vinna það með öllum þeim aðilum sem hlut eiga að máli. Flestir þessir aðilar áttu sæti í nefndinni og komu að því að semja frv. Engu að síður hafa verið gerðar töluverðar athugasemdir og þá kannski ekki síst við það að mikið vantar upp á, sýnist mér, að sá fjárhagsrammi sé tryggur sem sveitarfélögin þurfa að hafa til þess að geta sinnt þeim verkefnum sem verið er að leggja til að flutt verði yfir til þeirra. Ef farið er yfir frv. og einstakar greinar þess er af nógu að taka hvað varðar verkefni sem geta orðið sveitarfélögum mjög erfitt viðfangsefni og erfitt að ráða fram úr, standast þau lög sem ætlunin er að setja. Hins vegar er það líka nýmæli að af hálfu ráðuneytisins eigi að leggja mat á hvort markmiðum félagsþjónustu hafi verið náð í einstökum sveitarfélögum, sbr. 4. mgr. 7. gr., eins og kemur einnig fram í 4. gr. frv. um stjórn og skipulag, yfirstjórn, verkefni félmrn., þar sem þau eru tíunduð. Mér sýnist að í fyrsta skipti eigi að hafa eftirlit með því hvort framkvæmd laga hvað varðar félagsþjónustu sveitarfélaga og málefni fatlaðra sé framfylgt í einstökum sveitarfélögum. Kannski er kominn tími til að fara í slíka skoðun en hefði ekki verið eðlilegt að við hefðum lagt á það mat hvort framkvæmdin hefur verið í lagi á meðan málefni fatlaðra falla undir yfirumsjón félmrn.? Ég hef reyndar hugsað það, virðulegi forseti, hvort ekki væri rétt að fá stjórnsýsluúttekt eins og er verið að gera á einstaka stofnunum sem falla til einstakra ráðuneyta þar sem verið að gera bæði bókhalds- og stjórnsýsluúttektir. En er ekki löngu orðið tímabært að Alþingi fari fram á stjórnsýsluúttekt á hverju einstöku ráðuneyti, þeim lögum sem falla til þess ráðuneytis og framkvæmd þeirra, hvernig staðið er að verki? Það væri þá hlutverk Alþingis að fá Ríkisendurskoðun eða aðra þar til bæra aðila til að framkvæma slíka stjórnsýsluathugun. Ég fagna því hins vegar að það er a.m.k. ætlunin að setja lög þar sem á að vera sérstakt eftirlit með framkvæmd laga, hert til muna og meira en ég hef séð í öðrum lögum og lögð meiri áhersla á eftirlitsþátt og rannsóknar- og þróunarstarfsemi sem þýðir þá að afla á upplýsinga frá sveitarfélögum um framkvæmd einstakra atriða og einstaka þætti laganna. Út af fyrir sig er mjög jákvætt að setja þetta eftirlitsákvæði inn en við hefðum átt að skoða það fyrr. Ég hef líka velt fyrir mér með tilliti til byggðasjónarmiða, sem hefur áður verið nefnt af þeim þm. hv. sem hafa talað á undan mér, hverjir eru möguleikar einstakra lítilla sveitarfélaga til að framfylgja frv. ef það yrði samþykkt og yrði að lögum. Mér sýnist þetta algjörlega útlilokað fyrir minni sveitarfélögin. Ekki eingöngu ýmis framkvæmdaratriði í frv. heldur og ekki síður fyrir félagsmálanefndir í litlum sveitarfélögum, kunningjasamfélögum. Að vísu er talað um að efna megi til samstarfs milli sveitarfélaga, sem er jákvætt, en það er líka nefnt í frv. að það séu einstakir þættir sem ekki sé hægt að mynda byggðasamlög um. Ég vil heyra frá hæstv. ráðherra hvernig það er metið, hvaða þættir það eru sem nefndin sem starfaði á vegum ráðuneytis taldi að ekki gætu fallið undir svokölluð byggðasamlög. Það hefur verið afar erfitt að framkvæma t.d. barnaverndarlögin í litlum sveitarfélögum þar sem barnaverndarnefndir hafa starfað í kunningjasamfélögum sem hér eru nefnd. Mér sýnist að útvíkkað hlutverk félagsmálanefnda eins og það er sett hér muni verða afar erfitt í framkvæmd hjá smærri sveitarfélögunum fyrir utan að það kostar miklu meira. Þarna er verið að leggja mikinn kostnað á sveitarfélögin og þó að heimildir séu til gjaldtöku, sem ég kem betur að á eftir, er það líka markmið frv. að gjaldtakan verði ekki meiri en hún er nú þegar á t.d. fötluðum sem þurfa að nota ferðaþjónustu og ýmsa þjónustu á vegum sveitarfélaga. Ekki er ætlað að gjaldtakan verði meiri en hún er í dag en samt sem áður er verið að rýmka gjaldtökuheimildirnar og færa þær yfir á fleiri þætti en er í gildandi lögum um málefni fatlaðra og um félagsþjónustu sveitarfélaga. Auðvitað er mjög erfitt, þegar horft er á markmiðin sem sett eru fram í 1. gr. laganna, að skilgreina nákvæmlega það sem þar stendur og hlýtur að hafa verið erfitt nefndinni að útfæra markmiðslýsinguna ef horft er á þá liði sem settir eru fram í 1. gr. Það er fyrir það fyrsta að bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti. Hvar setjum við mörkin? Tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna, veita aðstoð til sjálfstæðs lífs og virkrar þátttöku í samfélaginu. Þessi c-liður hlýtur að vera sá liður sem við horfum ekki síst til þegar við hugum að því að lög um málefni fatlaðra eru felld inn í rammalöggjöf um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það er mjög erfitt að skilgreina til hlítar hvað felst í þessari markmiðslýsingu eins og reyndar kemur fram í öðrum greinum frv. þar sem talað er um eðlilegt og mannsæmandi líf eins og í 15. gr. þar sem er fjallað um almenn ákvæði um rétt einstaklinga til félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga. Þar segir um inntak réttarins: ,,Þeir sem þurfa á aðstoð og þjónustu að halda til að geta lifað eðlilegu og mannsæmandi lífi eiga rétt samkvæmt lögum þessum.`` Það er kveðið á um þetta eðlilega og mannsæmandi líf í greinum í frv. Ég hef hugsað mér, virðulegi forseti, á þeim takmarkaða tíma sem við höfum, að fara aðeins yfir þetta og þá með tilliti til þess að hér er verið að tala um réttindi fatlaðra einstaklinga og m.a. langveikra barna því nú eru tekin inn, sem mér finnst mjög jákvætt, réttindi langveikra barna og þau felld saman við réttindi fatlaðra barna. En svo kem ég aðeins nánar að þeirri skilgreiningu hvað er langveikt barn hér á eftir. Í 24. gr. frv. er talað um eðlilegt og mannsæmandi líf og þar segir: ,,Um skyldur sveitarfélaga til að veita fjárhagsaðstoð og rétt fólks til aðstoðar er vísað til 3. gr. frv. annars vegar og 15. gr. hins vegar. Um inntakið í réttinum til aðstoðar er kveðið á í 15. gr. þar sem segir að rétt til aðstoðar eigi þeir sem þurfi á henni að halda til að geta lifað eðlilegu og mannsæmandi lífi.`` Það er síðan farið í það í einstökum greinum að segja í hverju það felst að geta lifað eðlilegu og mannsæmandi lífi. Nefndin sem hefur samið frv. hefur unnið mjög gott starf og ég er ekki að draga úr því. Þarna er um mjög viðamikla málaflokka að ræða sem snerta líf nánast hvers einasta einstaklings sem býr í sveitarfélagi. Þýðir það þá alla landsmenn og reyndar einnig þá sem hafa búsetu tímabundið á landinu --- og ekki er alltaf hægt að fara eftir því hvar viðkomandi einstaklingur hefur lögheimili heldur hvar hann hefur búsetu á hverjum tíma. Ég býst við að þessi nefnd hafi haft til hliðsjónar allar þær skýrslur sem menn hafa skilað um þessa hópa og réttindi þeirra og þarfir á undanförnum árum. Þannig vill til að skýrslu starfshóps um menningar- og tómstundastörf fatlaðra, sem var unnin af starfshóp á vegum félmrn., var skilað í október 1999. Þessi skýrsla var unnin eftir að Alþingi samþykkti þáltill. sem ég flutti. Hún var samþykkt 4. júní 1996 og var svo hljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félmrh. að láta kanna á hvern hátt fatlaðir geti notið sumarleyfa, tómstunda, lista og menningarlífs á sama hátt og aðrir í þjóðfélaginu og gera tillögur um úrbætur. Tryggt verði að fulltrúar frá samtökum sveitarfélaga, svæðisskrifstofum um málefni fatlaðra, Öryrkjabandalaginu og Þroskahjálp komi að málinu.`` Eftir að þessi þáltill. var samþykkt skipaði hæstv. félmrh. nefnd sem skilaði skýrslu og hún hefur unnið mikið og langt starf, virðist vera, því að þáltill. var samþykkt 1996 og nefndin skilaði af sér í október 1999. Nefndin gerði úttekt á stöðu þessara mála, þ.e. möguleikum fatlaðra til menningar- og tómstundastarfa á landinu, ekki bara í sveitarfélögum heldur hjá félagasamtökum, og virðist hafa leitað fanga mjög víða og gert það mjög vel. Þeir notuðu sem viðmiðun við verkefni sitt skýrslu Sameinuðu þjóðanna, skýrslu sem var unnin um ákvæði þess efnis að fatlaðir hefðu möguleika til tómstundastarfa og m.a. þátttöku í íþróttum. Í upphafi þessarar skýrslu Sameinuðu þjóðanna segir, með leyfi forseta: ,,Í umfjöllun um afmörkun og skilgreiningu á verkefninu hafði starfshópurinn``, þ.e. starfshópur félmrn., ,,til hliðsjónar þau atriði sem koma fram í grg. með fyrrgreindri þáltill., en einnig var stuðst við skýrslu Sameinuðu þjóðanna um jafna þátttöku fatlaðra, einkum þær reglur sem fjalla um tómstundir, menningu og aðgengi.`` Þar er fjallað um í fyrsta lagi 5. reglu úr skýrslu Sameinuðu þjóðanna um aðgengi og m.a. bent á mikilvægi aðgengis hvað snertir jöfnun tækifæra á öllum sviðum samfélagsins. Stofna skyldi til framkvæmdaáætlana í því skyni og gera umhverfið aðgengilegt fyrir fólk með fötlun af ýmsu tagi og enn fremur að gera ráðstafanir til að veita aðgang að upplýsingum. Aðildarríkin skyldu tryggja að arkitektar, byggingarfræðingar og aðrir sem hafa með höndum hönnun og byggingu mannvirkja hafi aðgang að viðeigandi upplýsingum um stefnumörkun í málefnum fatlaðra og ráðstafanir í því skyni að tryggja aðgengi. Þá segir einnig í 5. reglu að stuðla skuli að þróun langtímaáætlana í því skyni að gera upplýsingaþjónustu og gögn aðgengileg fyrir hina ýmsu hópa fatlaðra. Blindraletur, segulbandsþjónusta, stækkað letur og önnur viðeigandi tæki skyldu notuð til að veita blindu og sjónskertu fólki aðgang að rituðum upplýsingum og gögnum. Með sama hætti skyldi nota viðeigandi tæki til að veita þeim sem eru heyrnarskertir eða eiga erfitt með að skilja talað mál aðgang að upplýsingum. Þroskaheftir þurfa að eiga aðgang að auðlesnu efni og einföldum merkingum. Í niðurstöðum skýrslunnar kemur fram að pottur er verulega brotinn hjá okkur hvað varðar þessa framkvæmd. Í 10. reglu úr skýrslu Sameinuðu þjóðanna er fjallað um menningu og þar segir m.a. að í aðildarríkjum skuli fötluðu fólki gert kleift að vera hluti af og taka þátt í menningarviðburðum á jafnréttisgrundvelli. Dæmi um slíkt er dans, tónlist, bókmenntir, leikhús og þátttaka í listum. Þá skuli stuðla að því að fatlaðir hafi greiðan aðgang að þeim stöðum þar sem boðið er upp á viðburði og þjónustu á sviði menningar, svo sem leikhús, söfn, kvikmyndahús og bókasöfn. Það þarf náttúrlega ekki að segja hv. þm. að þarna er líka verulega pottur brotinn og mjög erfitt fyrir fatlaða einstaklinga, jafnvel í Reykjavík, að taka þátt í menningar- og listviðburðum. Í 11. reglu í þessari skýrslu er fjallað um tómstundir og íþróttir og möguleikana til þess að sækja ýmiss konar skemmtanir, samkomuhús, íþróttahús o.s.frv. og tómstundir og ferðalög. Þarna er líka pottur brotinn hvað varðar t.d. fylgd fatlaðra einstaklinga þegar um dvalir erlendis er að ræða en ekki síður um möguleikana til orlofsdvalar hér á landi og er það eingöngu háð velvilja margra stéttarfélaga að fatlaðir hafi þessa möguleika til þess að dveljast t.d. í sumarhúsum. Síðan er fjallað í 12. reglu um möguleika til trúariðkana. Í stuttu máli er það niðurstaða skýrslunnar að öllu þessu starfi sé verulega ábótavant hér á landi. Þegar þáltill. var samþykkt á sínum tíma var talað um að niðurstaða skýrslunnar yrði notuð þegar ætti sér stað endurskoðun á lögum um málefni fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga. Nú er ég búin að fara yfir hverja einustu grein í frv. og ég er búin að lesa alla grg. en mér sýnist að það sé ekki nema að mjög litlu leyti tekið tillit til þeirra tillagna sem fram koma í niðurstöðu þess starfshóps sem skilaði skýrslu í október 1999. Það er auðvitað mjög slæmt. Ég hef fullan hug á því að við tækjum þá þætti sérstaklega til umræðu og þá ekki hvað síst möguleika fatlaðra t.d. til að vera og dveljast erlendis, þeir eru mjög takmarkaðir og oft háðir því að einstaklingar séu tilbúnir til að fara í hreinu sjálfboðaliðastarfi með fötluðum einstaklingum til dvalar í skamman tíma erlendis. Þarna þurfa að koma til verulegar breytingar og þetta hefur auðvitað kostnað í för með sér sem hefur ekki verið fjallað um hér og er ekki fjallað um í frv. sjálfu. Ég hef efasemdir hvað varðar húsnæðismálin að Framkvæmdasjóður fatlaðra sé felldur niður strax. Ég hefði talið eðlilegt að hann starfaði áfram fyrstu árin sem lögin væru í gildi, þar til væri búið að ganga tryggar frá þessum þætti en annars hef ég engu við það að bæta sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi áðan. Síðan er í grg. þar sem segir um 2. gr. Þar er m.a. tekið fram að þar sem fötlun er nefnd sérstaklega í frv. er lagður sams konar skilningur í það hugtak og gert er í lögum um málefni fatlaðra frá 1992. Ég spyr hæstv. ráðherra vegna þess að það hefur áður komið fram í umræðum hér hvort hann telji ekki ástæðu til þess að það eigi sér stað ný skilgreining á fötlun og fötlunarmati og þá um leið þeirri þjónustu sem veita á. Það er ekki vinsælt að segja það, en það er þannig að við erum með t.d. í fjölbrautaskólunum einstaklinga sem eiga mjög erfitt með að samlagast því lífi sem þar er og því námi sem þar stendur til boða, en engu að síður er engin skilgreining til staðar þar sem um verulega fötlun er að ræða og þá hvar eigi að veita þjónustu í þeim tilvikum. Eins vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra: Er ekki ástæða til að taka upp skilgreininguna hvað varðar hugtakið langsjúk börn? Þar segir: Hugtakið langsjúk börn er hvergi skilgreint nákvæmlega en almennt er átt við þau börn sem þurfa að vera undir læknishendi a.m.k. þrjá mánuði samfellt vegna sjúkdóms sem hefur veruleg áhrif á daglegt líf barns. Ég hef áður nefnt að ég tel mikla nauðsyn á að menn taki undir þessa skilgreiningu ung börn sem eru í fíkniefnaneyslu. Það er mikil nauðsyn á því, bæði hvað varðar félagsleg réttindi og ekki síður að þessi börn og foreldrarnir njóti þeirra réttinda sem heilbrigðislöggjöfin kveður á um. Virðulegi forseti. Tími minn í pontunni er að verða útrunninn og þó eru mörg atriði sem ég vildi gjarnan taka upp. Ég kem kannski aftur til að ræða m.a. mismunandi möguleika sveitarfélaganna og útvíkkunina á ferðaþjónustu fyrir fatlaða. Hún er ekki í nógu góðu lagi hér í Reykjavík í dag. Ef á að útvíkka hana enn frekar þýðir það að þeim mun fjölga sem eiga rétt á henni, ásóknin verður meiri og þá er ekki hægt að veita nægjanlega góða og öfluga þjónustu með þeim farartækjum sem til staðar eru.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. janúar 2002. Góður tími á því að gefast til að fara vandlega yfir frv. Það er ljóst að ekki eru allir sammála um að flytja þennan mikilvæga málaflokk frá ríki til sveitarfélaga, m.a. vegna þess hve sveitarfélögin eru misvel undir það búin. Frv. er öðru fremur ætlað að fella saman lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og lög um málefni fatlaðra. Þetta er metnaðarfullt frv. og vandað að allri gerð. Herra forseti. Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga voru samþykkt á Alþingi árið 1991. Þau lög mörkuðu vissulega tímamót í velferðarmálum á Íslandi og miklar framfarir á sviði félagsþjónustu víða um land hafa orðið í kjölfar lagasetningarinnar. Þá voru í fyrsta sinn tekin í gildi í landinu heildstæð lög sem mæltu fyrir um skipan félagsþjónustu á vettvangi sveitarfélaga og félmrn. var falin yfirumsjón málaflokksins. Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga leystu af hólmi lög sem sett höfðu verið á löngum tíma um einstaka þætti félagsþjónustu, svo sem framfærslumál og heimilishjálp en framkvæmd þeirra laut ekki heildstæðu skipulagi á vegum sveitarfélaganna fyrr en í kjölfar setningar laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Áður höfðu einstakir þættir málaflokksins heyrt undir fleiri en eitt ráðuneyti sem gerði alla stefnumótun og eftirlit með framkvæmd torveldari. Áhrifa laga um félagsþjónustu sveitarfélaga frá 1991 tók að gæta fljótlega. Í könnun sem gerð var á vegum félmrn. árið 1996 höfðu 20 af 164 sveitarfélögum ekki enn skipað félagsmálanefnd samkvæmt lögunum og voru það öll sveitahreppar, langflest með íbúa vel innan við 500. Vegna þess að lögin mæltu fyrir um að verkefni á sviði félagsþjónustu féllu undir félagsmálanefndir sköpuðust víða forsendur fyrir ráðningu sérhæfðs starfsfólks þar sem ekkert var áður fyrr og mörg minni sveitarfélög sameinuðust um félagsmálanefnd. Árið 1996 höfðu 27 sveitarfélög valið þá lausn. Sameining sveitarfélaga á undanförnum árum hefur leitt til þess að framkvæmd félagsþjónustu hefur fest sig í sessi. Stærri og öflugri sveitarfélög eru betur í stakk búin til að skipuleggja og veita faglega og vandaða þjónustu í samræmi við nútímakröfur. Það er ljóst að víðtæk samvinna sveitarfélaga um þessa þjónustu þarf að takast ef og þegar frv. þetta verður að lögum. Ef litið er t.d. á Suðurland eru e.t.v. ekki nema fjögur sveitarfélög sem rísa undir þeirri þjónustu sem veita á og jafnvel ekki nema tvö ef Ölfus og Hveragerði eru talin frá. Þetta er ekki endilega vegna fjárhagslegra ástæðna heldur er um að ræða að ekki er möguleiki á að hafa öfluga félagsmálastofnun starfandi í nokkur hundruð manna sveitarfélögum eða jafnvel fámennari. Því er víðtækt samstarf, samvinna og/eða sameining sveitarfélaganna nauðsynleg. Meginforsenda að góðri félagsþjónustu er að hæft starfsfólk með viðeigandi menntun hafi umsjón með henni. Lög um málefni fatlaðra, sem tóku gildi árið 1992, fólu í sér margháttaðar breytingar frá fyrri lögum. Á meðal helstu nýmæla var að ábyrgð sveitarfélaganna um málefni fatlaðra var aukin frá því sem áður var. Lögin kveða á um rétt fatlaðra til allrar almennrar þjónustu sem mælt er fyrir í lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga og að réttur samkvæmt lögum um málefni fatlaðra væri þá aðeins fyrir hendi að þjónustuþörf hins fatlaða væri meiri en svo að henni yrði fullnægt innan almennrar þjónustu. Rökin fyrir því að þjónusta við fatlaða skuli vera viðfangsefni sveitarfélaga en ekki ríkis eru margþætt. Fyrst og fremst er þó um að ræða sjónarmið um nærþjónustu annars vegar og jafnrétti og blöndun fatlaðra og ófatlaðra hins vegar. Fatlaðir eru ekki einslitur hópur, fötlun er margvísleg og misjöfn og það sama á um við um þarfir einstaklinga. Markmið opinberrar þjónustu við fatlaða felst öðru fremur í að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þegna þjóðfélagsins og skapa þeim skilyrði til eðlilegs lífs. Þessum markmiðum verður aðeins náð með því að aðlaga þjónustuna við þarfir þeirra sem þjónustunnar eiga að njóta en ekki öfugt. Þjónustan verður að taka mið af einstaklingnum eins og hann er hverju sinni og í því félagslega umhverfi sem hann lifir í. Því verður þjónustan að vera staðbundin og aðgengileg hinum fatlaða. Skipulag og framkvæmd þjónustu verður því aðeins í eins mikilli nálægð og kostur er. Fatlaðir eru ekki einir um að þarfnast þjónustu til þess að geta notið eðlilegs lífs. Markmið félagsþjónustu sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Herra forseti. Á undanförnum árum hefur viðhorf til þjónustu fatlaðra breyst. Í núgildandi lögum er að finna aðrar áherslur en í eldri lögum. Nú eru þau sjónarmið ríkjandi að fatlaðir búi eins sjálfstætt og mögulegt er. Samhliða áframhaldandi uppbyggingu sambýla hefur verið lögð áhersla á sjálfstæða búsetu fatlaðra með sérstökum stuðningi. Framkvæmdasjóði fatlaðra var heimilað að greiða sérstakt framlag til viðbótar þeirri fyrirgreiðslu sem Húsnæðisstofnun ríkisins veitti tekjulágu fólki til húsnæðisöflunar. Samhliða voru sett í lögin ákvæði um liðveislu og frekari liðveislu sem ásamt heimaþjónustu mynda heildstæða þjónustu fyrir þá fatlaða sem búa á eigin vegum. Við yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaga og þar með með samruna málefna fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga er ljóst að hlutverki sjóðsins er þar með lokið og verkefni hans verða hluti af verkefnum félagsþjónustu sveitarfélaga eins og aðrar skyldur sveitarfélaga á þeim vettvangi. Herra forseti. Í frv. er gert ráð fyrir að atvinnumál fatlaðra heyri undir Vinnumálastofnun og í lögum um málefni fatlaðra eru ítarleg ákvæði um atvinnumál fatlaðra sem eru til þess fallin að auka möguleika þeirra til að starfa á almennum markaði. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt. Undir atvinnumál fatlaðra eru einnig felld hæfing, iðja og þjálfun. Starfsráðgjöf, atvinnuleit og vinnumiðlun fatlaðra er talið augljóst að falli að lögum um vinnumarkaðsaðgerðir sem þýðir að um leið og þetta frv. er orðið að lögum og lög um málefni fatlaðra falla úr gildi munu starfsráðgjöf, atvinnuleit og vinnumiðlun falla undir lög um vinnumarkaðsaðgerðir og færast til Vinnumálastofnunar. Herra forseti. Nú þegar hafa allmörg sveitarfélög tekið að sér málefni fatlaðra. Akureyrarbær tók að sér þjónustu við fatlaða á Eyjafjarðarsvæðinu árið 1996. Húsavíkurkaupstaður, síðar Félagsþjónusta Þingeyinga, tók að sér þjónustu á Þingeyjarsvæðinu 1997. Hornfjarðarbær tók að sér þjónustu við fatlaðra á Suðausturlandi árið 1997. Árið 1999 var gerður samningur milli félmrn. og byggðasamlags um málefni fatlaðra í Norðurlandskjördæmi vestra. Vestmannaeyjabær tók að sér þjónustu við fatlaða með samningi dagsettum 3. jan. 1997. Reynsla allra þessara sveitarfélaga er góð og hafa samningar við þau verið framlengdir. Í ákvæði til bráðabirgða II, um sjálfseignarstofnanir, er gert ráð fyrir að félmrn. og Samband íslenskra sveitarfélaga skuli beita sér fyrir því að sjálfseignarstofnanir og sveitarfélög sem þess óska geri samkomulag um fyrirkomulag á rekstri þeirra fyrir 1. ágúst árið 2001. Þær sjálfseignarstofnanir sem um er rætt eru sjálfseignarstofnanir á vegum félagasamtaka, þ.e. Geðhjálpar, Blindrafélagsins, Styrktarfélags vangefinna og Þroskahjálpar á Reykjanesi, svo og sjálfseignarstofnunarinnar Sólheima, Skaftholt og Skálatún. Í greininni felst að áfram verður mögulegt að ráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga semji við sjálfseignarstofnanir um framhald þjónustu sem þær hafa annast. Herra forseti. Varðandi 26. gr., um að fjárhagsaðstoð til sambúðarfólks skuli ákvarðast með sama hætti og til hjóna, þá tek ég undir með hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur að sambúðarformið er ekki það sama. Annað er löggilt en hitt ekki. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvort ekki þurfi að fylgja með, ef af þessu verður, samsköttun sambúðarfólks? Herra forseti. Jón Björnsson, fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga í laganefndinni, setti fram nokkra fyrirvara um kostnaðarauka, skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti sveitarstjórna, um óljós ábyrgðarmörk ríkis og sveitarfélaga og um tekjustofna. Ég tek undir fyrirvara hans. Það þarf að leggja mikla vinnu í að skoða væntanleg áhrif frv. á kostnað við félagslega þjónustu og tryggja tekjustofna á móti. Hugmyndir fjmrn. um kostnaðarauka sveitarfélaga vegna frv. eru óljósar og ekki nægilega rökstuddar og geta því ekki orðið grundvöllur að samkomulagi um tekjustofna. Ég endurtek að ég tel frv. vera til mikillar fyrirmyndar og til bóta og ég veit að það mun fá góða yfirferð í félmn.

Herra forseti. Ég vil taka undir það sem aðrir hv. þm. hafa sagt og fagna því að frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga skuli vera komið fram. Þetta er umfangsmikið frv., tekið er á mörgum og mikilvægum þáttum sem snerta félagsþjónustu sveitarfélaganna, þjónustu og rétti borgaranna. Ég mun aðeins koma inn á örfá atriði sem tengjast frv. Í fyrsta lagi vil ég taka undir þau orð sem hér hafa fallið um að frv. megi kveða skýrar á um hver þjónustan skuli vera, hafa skilgreininguna skýrari á fötlun og þeim verkefnum sem lögin eiga að taka til og þá megi líka skilgreina betur og markvissar þau réttindi sem ætlunin er að uppfylla. Það er býsna loðið að tala um mannsæmandi líf þó að góð meining sé á bak við það. Mér finnst það of loðin skilgreining í stefnumörkuninni. Þá vil ég einnig láta í ljós þá skoðun mína að ég tel að það eigi ekki að vera svo afmörkuð skil á milli ábyrgðar ríkisins og ábyrgðar sveitarfélaganna gagnvart þessum verkefnum. Þetta eru margs konar viðfangsefni og margs konar tilvik geta komið upp. Sum þeirra er kannski ekki einu sinni fært að leysa á grundvelli einstakra sveitarstjórna heldur getur verið nauðsynlegt að leysa þau á landsgrundvelli. Ýmis sveitarfélög eru þannig í stakk búin hvað varðar félagslega, þjónustulega og fjárhagslega möguleika þeirra, að þau geti ekki axlað slíka ábyrgð í öllum tilvikum, þrátt fyrir að til komi algildir tekjustofnar. Mér finnst því að þarna ætti að vera meira svigrúm um meiri sameiginlega ábyrgð og að verkefni gætu skarast. Þetta lýtur líka að fjármögnuninni. Auðvitað hefði verið gott að þessu frv. hefði fylgt ákveðið líkan að því hvernig tekjustofnar mundu fylgja, hvernig mögulegt væri fyrir sveitarfélögin að axla þá ábyrgð sem þarna er gert ráð fyrir að færa til. Raunhæfni frv. hvílir einmitt mjög þungt á fjármögnuninni. Það gæti sjálfsagt verið ein hugmynd að fela tekjustofnana jöfnunarsjóði til útdeilingar, en þá veltir maður því fyrir sér hvaða stöðu jöfnunarsjóður er að komast í ef hann er í auknum mæli að taka að sér það hlutverk sem ríkið sjálft og Alþingi ættu að hafa, þ.e. að hafa milligöngu um ráðstöfun fjár til jöfnunar lífskjara og réttar til þjónustu. Ég vil líka minna á að í sambandi við úthlutunarreglur jöfnunarsjóðsins er mismunun milli sveitarfélaga, bæði eftir stærð og eftir tekjum. Þess vegna hlýt ég að leggja fram varnaðarorð gagnvart stöðu hinna minni og tekjulægri sveitarfélaga til að takast á við þessi verkefni og er sérstök ástæða til að hafa það mjög rækilega í huga verði það úr að þau verkefni færist með þeim hætti til sveitarfélaganna sem hér er gert ráð fyrir. Í þessu sambandi vil ég einnig spyrja hæstv. félmrh. um vinnuna við að gera tillögur um tekjustofna til sveitarfélaganna tengda þessum verkefnaflutningi. Er ætlunin að þeirri nefnd sem nú starfar við endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga, sem á að skila af sér í sumar, sé ætlað að gera tillögur um tekjustofnatilfærsluna? Eða hvenær er að vænta tillagna um tekjustofna sem tengjast þá flutningi þessara verkefna? Ég vil aðeins minnast á önnur atriði, herra forseti. Ég tel að það sé ekki rétt og ekki tímabært að fella burt ákvæði um störf ferlinefnda sem hafa haft það hlutverk að fylgjast með aðgengi að byggingum. Ég tel að það sé alls ekki tímabært. Þetta er svo mikilvægt atriði í þjónustunni og þeim réttindum sem fatlaðir eiga að hafa að það er varla tímabært að fella þessa nefnd burt. Einnig get ég ekki látið hjá líða að minnast á það sem kemur fram í 36. gr., um þjónustusamninga, þ.e. að opna enn meira fyrir útboð og möguleika á einkavæðingu í þjónustu á þessu sviði. Það er sjálfsagt að sjálfseignarstofnanir sem starfa á grundvelli líknarfélaga og félaga sem tengjast þessum aðilum geti komið þarna að, en maður hlýtur að slá varnagla við því að hægt sé að fara að reka þetta sem einkarekstur á arðsemisgrunni, t.d. að ríkið færi að greiða eftir einhverjum ákveðnum þjónustueiningum og síðan væri viðkomandi rekstrararaðila heimilt að leggja á þjónustugjöld í ofanálag. Þarna væri þá komin mismunun eða flokkaskipt þjónusta eins og við erum t.d. að upplifa í menntakerfinu þar sem ríkið leggur fram til einkaskóla ákveðið magn á nemanda og síðan er viðkomandi skólum frjálst að innheimta skólagjöld og þannig fáum við lagskipt skólakerfi. Mig óar við því, herra forseti, ef verið er að opna möguleika á slíku í lögum og vona reyndar að svo sé ekki, en slæ verulegan varnagla við því. Ég vil aðeins minnast á eitt sem stendur líka í 51. gr. sem dæmi um ónákvæmni og ég tel reyndar að geti verið varhugavert. Þar er kveðið á um að ,,aðstoð við íslenska ríkisborgara hjá umboðsmanni íslenska ríkisins erlendis og kostnaður við heimferð greiðist af lögheimilissveitarfélagi á Íslandi sé það fyrir hendi, enda liggi fyrir samþykki sveitarfélagsins, en ella úr ríkissjóði.`` Í fyrsta lagi er þannig háttað að margir íslenskir ríksborgarar sem dvelja erlendis eiga ekki kost á því að vera að færa til lögheimilissveitarfélag sitt og þetta getur því komið óréttlátt niður. Í öðru lagi er svolítið loðið að segja: ,,enda liggi fyrir samþykki sveitarfélagsins``. Mér finnst eðlilegt að ríkið axli þá ábyrgð gagnvart þeim sem stendur svona á um með dvöl erlendis. Ég hjó eftir þessu, herra forseti. Þá vil ég nefna Framkvæmdasjóð fatlaðra. Ég held að þegar Framkvæmdasjóður fatlaðra var stofnaður hafi það verið gert af miklum metnaði og hug til þeirra verkefna sem honum var ætlað að sinna. Ég tel að hann hafi í sjálfu sér gert þar heilmikið gagn, bæði með áherslum sínum og beinni þátttöku. Þó svo að seinni árin hafi sá tekjustofn sem honum var markaður verið nýttur til almennra hluta í rekstri ríkisins er það ekkert til að hrópa húrra fyrir og er alls ekkert til fyrirmyndar og á ekki heldur að vera nein sérstök röksemd fyrir því að þessi sjóður starfi ekki áfram því að handa mörgu þessu fatlaða fólki þarf einmitt sérhannað húsnæði sem má búast við að sveitarfélög kinoki sér við að ráðast í byggingu á, séu ekki markaðir tekjustofnar til þess að styðja þar við. Herra forseti. Ég hef aðeins nefnt hér nokkur atriði. Ég legg áherslu á að frv., þetta mikla og gríðarlega þýðingarmikla frv. um félagsþjónustu sveitarfélaga, fái mjög vandaða meðferð í nefnd og allar hliðar þess verði skoðaðar mjög vandlega og legg áherslu á að fjárhagsleg og félagsleg mismunun á stöðu sveitarfélaga og búsetu fólks má ekki vera forsenda fyrir mismunun gagnvart þjónustu og aðgengi íbúanna til réttar síns og réttarþjónustu sem einstaklingar, fullgildir þegnar íslenska ríkisins.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn í umræðuna og byrja á að þakka fyrir það sem af er, því frv. hefur yfirleitt fengið jákvæðar viðtökur. Mér finnst þessi umræða vera málefnaleg. Ýmsar athugasemdir hafa komið fram. Mér var það ljóst sjálfum, sjálfsagt ljósara en flestum öðrum hv. þm., að margt orkar tvímælis þarna og margar þær athugasemdir sem hér hafa komið fram hafa haft fullan rétt á sér og koma að sjálfsögðu til skoðunar við áframhaldandi meðferð málsins, í fyrsta lagi í þingnefndinni og síðar í ráðuneytinu og væntanlega síðan aftur í þingnefnd þegar málið verður tekið til lokaafgreiðslu. En ég vildi koma inn í umræðuna vegna þess að það eru nokkur atriði sem ganga aftur í ræðum hv. þm. og mér finnst vera á misskilningi byggð og ég vil koma á hreint strax. Það liggur alveg ljóst fyrir að ekki er ætlunin að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna öðruvísi en að peningar fylgi með, nægilegir peningar til þess að reka málaflokkinn á fullnægjandi hátt. Ég vil hafa alveg skýrt að það er ein grundvallarforsendan fyrir því að af þessu geti orðið. Varðandi athugasemdir sem gerðar voru við frv. eftir að nefndin lauk störfum. Nefndin sem samdi frv. vann ákaflega mikið og vandasamt starf og ekki var einfalt að ná saman sjónarmiðum svo ólíkra og margra aðila sem að málinu komu en það tókst ágætlega. Það voru nokkur atriði sem út af stóðu og t.d. taldi Samband íslenskra sveitarfélaga að þau gengju gegn stjórnarskrárbundnum, lögbundnum rétti sveitarfélaganna til sjálfsforræðis. Það þurfti því að höggva á örfá atriði, en tiltölulega mjög fá. Bent hefur verið á það hér að það eru atriði sem nefndin tók ekki afstöðu til sem ég féllst á að setja í frv. Það er hugsanlegt að taka eitthvað af þeim út aftur ef mönnum sýnist svo. En ég bið menn að hafa það í huga að sveitarfélögunum er tryggt ákveðið sjálfsforræði og það ber okkur að virða. Varðandi það sem verið er að flytja þá verða landsverkefnin að vera á forræði ríkisins. Einungis þau verkefni verða flutt til sveitarfélaganna sem tilheyra lögunum um málefni fatlaðra og eru staðbundin. Eins og hér hefur komið fram er komin nokkur reynsla á rekstur sveitarfélaganna á málaflokknum. Á Norðurlandi hafa sveitarfélögin alfarið tekið við þessum málaflokki. Á Norðurlandi eystra var tekið við málaflokknum fyrir töluverðum tíma og þeim líkaði ekki verr en svo að þau sóttu eftir því að endurnýja reynslusveitarfélagasamningana. Lögunum var breytt fyrir jólin þannig að heimild var fengin til þess að framlengja reynsluverkefni og búið er að gera nýja samninga bæði við Akureyri og Húsavík og ég vonast eftir að geta gengið frá þeim í næstu viku eða þar næstu. Mismunandi stærð sveitarfélaganna hefur ekki reynst neinn þröskuldur. Á Norðurlandi vestra mynduðu sveitarfélögin byggðasamlag um málið og það hefur gengið prýðilega upp. Sveitarfélögin öll tóku þátt í þessu. Ekki var raskað mikið því góða skipulagi sem búið var að koma þar upp og það gengur alveg prýðilega. Í samningunum er m.a. tekið tillit til fyrirséðrar viðbótarþarfar á húsnæði fyrir fatlaða og mig minnir að þar verði bætt við einu sambýli á næsta ári og svona mætti lengi telja. Menn eru að reyna að sjá fram í tímann og setja upp fjárhagsramma sem geti gengið. Því aðeins er ég að leggja mikla áherslu á að koma þessu frv. í umræðu að ég tel að það þurfi að skapa lagaramma sem er síðan hægt að kostnaðarmeta til fullnustu þannig að sveitarfélögin fái það sem þeim ber til að reka málaflokkinn. Til þess þarf að vera búið að skilgreina hvað sveitarfélögin eiga að gera. Þess vegna er þessi leið valin. Vegna fyrirspurnar frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni um kostnaðarmatið, þá er sérstök kostnaðarnefnd sem ætlað er að vinna við að kostnaðarmeta flutning málaflokksins. Það tilheyrir ekki nefnd hv. þm. Jóns Kristjánssonar, tekjustofnanefndinni, heldur tilheyrir það sérstakri kostnaðarnefnd sem er undir forustu Sturlaugs Tómassonar, deildarstjóra í félmrn. Hún er að vinna, hún er búin að afla mikilla gagna en ekki búin að ganga frá neinum tillögum. Ég held að það liggi ljóst fyrir að við verðum að fara svipaða leið og þegar grunnskólinn var fluttur. Mér sýnist að eðlilegt væri að sveitarfélögin fengju aukna hlutdeild í staðgreiðslunni eins og var með grunnskólann. 80% ganga beint til sveitarfélaganna af grunnskólakostnaðinum, 20% renna í gegnum jöfnunarsjóð til jöfnunar á milli sveitarfélaga því greinilega er mismunur á kostnaði hjá hinum ýmsu sveitarfélögum. Þau þurfa leiðréttingu eftir á og fá leiðréttingu eftir á. Ég tel að hinn breytilegi kostnaður, ef svo mætti segja, þ.e. sá hluti sem gengi í gegnum jöfnunarsjóð, þurfi að vera verulega hærri í þessum málaflokki en með grunnskólann vegna þess að þjónustuþörfin, þjónustuþunginn er svo mismunandi hjá hinum einstöku sveitarfélögum. Ríkið hefur staðið fullkomlega við sitt með þann kostnað sem lagður var með grunnskólanum en samkvæmt grunnskólalögum er hafin vinna við að endurskoða kostnaðinn með tilliti til breyttrar námskrár og breyttra aðstæðna. Búið er að lengja skóladaginn og ég veit ekki hvað og hvað. Verið er að kostnaðarmeta það allt saman upp á nýtt og mér er kunnugt um að nefndarstarfið gengur út á það. Félmrn. gerði samning við Samband íslenskra sveitarfélaga sem tók að sér að sjá um aðgengismálin og hefur sinnt því eftir því sem mögulegt er. En aðgengismálin verða ekkert leyst í hvelli. Ég vænti þess að yfirleitt sé tekið tillit til aðgengismála við nýbyggingar. Ég held að sú breyting hafi þó orðið. En gömlum byggingum er náttúrlega erfitt að breyta og sumum má ekki breyta eins og því húsi sem við erum í. Við höfum tekið upp félagslegt húsnæðislánakerfi og sveitarfélögin hafa sannarlega staðið sig vel að mínu mati með viðbótarlán. Þau hafa verið mikið notuð og á síðasta ári voru líklega byggðar um 1500 íbúðir með viðbótarlánum sem er miklu meira en hefur verið undanfarið. Ákveðin tortryggni hefur komið fram varðandi þjónustusamninga, a.m.k. hjá einum hv. þm., um að hér ætti að fara að einkavæða þessa þjónustu. Það er alls ekki meiningin. Það eru einkaaðilar eða samtök sem hafa rekið þjónustu, ég nefni t.d. Sólheima í Grímsnesi, sem ég tel að eigi ágætlega rétt á sér, og eðlilegt að gera samning eða reyna a.m.k. þjónustusamninga um þá starfsemi. Ég sé ekkert á móti því að meira verði gert af slíkum þjónustusamningum, t.d. með Skaftholt. Ég held að starfsemin í Skaftholti sé ágæt og ég veit ekki annað en hún sé til fyrirmyndar. Ég sé ekkert á móti því að gera samninga við gott fólk sem vill gefa sig í það að veita þessa þjónustu ef svo vill verkast. En það er alls ekki hugmyndin að auka kostnað þjónustuþeganna með slíku. Það liggur ekki að baki og menn eiga ekki að óttast að verið sé að opna leið til stórkostlegrar einkavæðingar þarna til þess að menn geti farið að stunda einhverja fjárplógsstarfsemi, það er síður en svo. Það er forsenda fyrir þessum flutningi á málaflokknum, hv. 5. þm. Reykv., það er algjör forsenda að fatlaðir njóti í hvívetna ekki lakari þjónustu en þeir hafa notið. Því til sönnunar vil ég benda á að það er Þroskahjálp sem biður fyrst um flutning og það var í ráðherratíð hv. 5. þm. Reykv. Varðandi langveiku börnin getur verið að það þurfi að skýra orðalag í 31. gr. Mér finnst það vera nógu skýrt og ég held að hún taki af öll tvímæli um hvað þarna er átt við. Það er átt við að langveiku börnin njóti sams konar þjónustu og ef þau væru fötluð. Langveikir geta reyndar verið eldri en 18 ára, það eru ekki bara börn. Það getur verið að ástæða sé til að skýra það eitthvað nánar í textanum en ég held að meiningin liggi nokkuð fyrir. Þetta félagsþjónustufrv. og fylgifrv. um vinnumálin, um réttindagæsluna, um Greiningarstöðina, um starfsfræðsluna, þurfa öll að fylgjast að og það er ætlun mín að svo verði og ég vænti þess að fá að mæla fyrir þeim. Ég játa að það hefur reyndar tafist, sumpart fyrir klaufaskap, að leggja fram frv. um Greiningarstöðina því það er tilbúið. Ég á von á því að fá að mæla fyrir því áður en langt um líður. Ég sé að tími minn er að verða búinn og enn á ég eftir ýmsum spurningum ósvarað. Við þurfum og verðum að byggja meira á leiguhúsnæði fyrir sambýlin. Stofnanahugsunin er komin í ónáð og hún er úrelt og við munum ekki stíla upp á hana í framtíðinni. Herra forseti. Ég mun nota mér þann rétt að koma upp aftur og reyni þá að klára að svara því sem til mín hefur verið beint.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir afdráttarlaus svör um einkavæðinguna á þjónustunni. Ég vil þó leyfa mér, herra forseti, að vekja athygli á textanum í 36. gr.: ,,Félagsmálanefnd er heimilt að semja við félagasamtök og einkaaðila um að annast einstaka þætti þeirrar þjónustu sem lög þessi taka til.`` Og í 37. gr. stendur: ,,Í þjónustusamningi skal a.m.k. kveða á um þjónustu sem sveitarfélag kaupir, gæði hennar og magn, greiðslur frá sveitarfélagi fyrir þjónustuna, greiðslu frá þjónustuþegum, samningstíma, uppsagnarákvæði, eftirlit með samningnum og meðferð ágreiningsmála.`` Þarna er verið að heimila þetta og þó að við getum treyst hæstv. félmrh. meðan hann fer með þessi mál, að hann hleypi þessu ekki út í þá vitleysu sem einkavæðing getur leitt af sér, fannst mér tónn hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur hafa verið á aðra lund en var hjá hæstv. félmrh. þar sem hv. þm. lofaði möguleika á því að kaupa þjónustuna af einkaaðila. Ég vek athygli á þessu, herra forseti.

Herra forseti. Mér finnst ákaflega mikilvægt, eins og hér liggur fyrir frá hæstv. ráðherra, að með þessu frv. er hvergi verið að draga úr þeirri þjónustu sem fatlaðir hafa fengið hingað til með lögum um málefni fatlaðra. En ég hefði gjarnan viljað fá sömu yfirlýsingu um langveik börn, að með þessu frv. sé tryggt að langveik börn fái sömu þjónustu og fötluð börn hafa fengið með lögunum um málefni fatlaðra, það sé hvergi verið að draga úr því. Hæstv. ráðherra fór aðeins inn í eina grein, sem er 31. gr., um skammtímadvöl. Ég lít svo að það sé á öllum sviðum sem langveik börn eiga að fá sömu þjónustu. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála þeirri túlkun, sem ég hef sett fram, að með þeirri breytingu sem lögð var til eftir að nefndin sem samdi frv. skilaði af sér og ráðherra tók tillit til athugasemda Sambands sveitarfélaga um sólarhringsstofnanir sé verið að festa þær sólarhringsstofnanir í sessi sem nú eru fyrir. Ég get ekki séð annað. Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. ráðherra ræða meira um gjaldskrárnar, þ.e. gjaldskrárákvæði í þessu frv. Ég get ekki séð annað en verið sé að auka gjaldskrárheimildir með þessu frv. Ég minni á að gjaldskrárákvæðum um stuðningsfjölskyldur og skammtímavistun hefur aldrei verið beitt. Það hefur ekki þurft að greiða fyrir þá þjónustu. Það hefur ekki þurft að greiða fyrir frekari liðveislu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra og það hefur ekki þurft að greiða fyrir sértæka ferðaþjónustu. Ég sé ekki annað en að verið sé að auka gjaldskrárheimildir varðandi þátttöku fatlaðra í þjónustunni, a.m.k. hefði ég viljað heyra hæstv. ráðherra ræða hvort svo væri. Ég fæ ekki séð annað en svo sé.

Herra forseti. Ég þori nú kannski ekki að svara alveg fyrir tilurð þessa orðalags hér og nú nema geta borið það saman við eldri lög. Eitthvað af þessum heimildum er tekið upp úr eldri lögum ef ég veit rétt. Slíkar heimildir voru í lögunum sem hv. 5. þm. Reykv. stóð fyrir að sett voru hér á árum áður og þó að þeim hafi ekki verið beitt þá hefur það ekki verið fellt út þrátt fyrir það. Ég held að þetta sé bara einhver arfur frá henni sem ekki stendur til að beita neitt sérstaklega núna. Varðandi sólarhringsstofnanirnar þá erum við ekki að framlengja líf þeirra. Við búum að vísu við sólarhringsstofnanir enn þá í nokkrum tilfellum en við erum að reyna að hverfa frá því skipulagi. Samkvæmt ákvörðun lækna verða að vísu áfram 25 einstaklingar á Kópavogshælinu en við erum ekki að framlengja skipulag sólarhringsstofnana. Við höfum búið við sambýlapólitíkina um nokkurt skeið og lagt höfuðkapp á það. Nú virðist krafan vera sú að koma í sérbýli því fólki sem mögulega getur séð um sig með þjónustu og húshjálp. Ég held að það verði næsta skref og að því þurfum við að vinna. Það er ekki svo fjarstætt því að kostnaðurinn við sambýlin er orðinn svo gífurlegur. Kostnaður fyrir fyrir einstakling á nýbyggðu sambýli er orðinn hærri en kostnaður við litla íbúð.

Herra forseti. Varðandi gjaldskrárákvæðin þá er ekki heimild í núgildandi lögum að taka gjald fyrir frekari liðveislu. Það er heldur ekki heimild til þess að taka gjald fyrir sértæka ferðaþjónustu fyrir fatlaða. Það er hins vegar heimilt samkvæmt frv. sem við ræðum hér. Eins er heimilt að taka leigu af húsnæði sem er í eigu Framkvæmdasjóðs fatlaðra samkvæmt frv. sem ekki er heimilt eins og er. Ég sé ekki annað en að þarna sé heimilt að taka leigu af öllu húsnæði sjóðsins með breytingunni sem nú er verið að gera. Ég er að benda á að heimildirnar verða miklu víðtækari með þessu frv. en í lögum um málefni fatlaðra og það þarf að skoða sérstaklega. Hæstv. ráðherra talaði ekki um og hafði kannski ekki tíma til að koma inn á það sem ég ræddi um langveik börn. Ég tel að það þurfi að vera algjörlega tryggt að þau fái sömu þjónustu og fötluð börn. Mér finnst það þurfa að liggja skýrt fyrir frá ráðherra því frv. er óljóst í því efni. Eins hefur ekki komið fram, sem ég spurði um, hvort skilgreina ætti til hverra lögin um málefni fatlaðra ná. Verður það yfirfært að lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga? Í því sambandi nefndi ég geðfatlaða, sjónskerta og blinda sem eiga þann rétt samkvæmt lögunum um málefni fatlaðra. Mér fannst að það þyrfti að liggja hér klárt fyrir. Nokkrum atriðum náði hæstv. ráðherra ekki að svara í ræðu sinni áðan. Ég vænti þess að hann komi hér aftur inn í umræðuna á síðari stigum. Ég talaði t.d. um samráð sem mér finnst dregið úr við hagsmunasamtök fatlaðra. Mun Umhyggja, samtök langveikra barna, fá aðild að því samráði sem þó er fyrirhugað í þessu frv.?

Herra forseti. Það er alveg rétt að mér vannst ekki tími til að svara nema sumu af því sem ég hef verið spurður að. Varðandi Umhyggju þá tel ég sjálfgefið að hlustað verði á óskir eða skoðanir þeirra samtaka. Meiningin er að langveik börn fái sömu þjónustu. Eins og ég sagði í upphafi munum við alveg á næstunni kynna stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna. Þar er stefnan útfærð nákvæmlega og skipulega. Varðandi geðfatlaða munu þeir að sjálfsögðu eiga skjól í þessum lögum eins og í lögunum um málefni fatlaðra svo og aðrir, heyrnarskertir, sjónskertir o.s.frv. Varðandi kostnaðinn þá er takmarkið ekki að gera þessa þjónustu dýrari eða láta þjónustuþegana greiða meira en þeir hafa gert.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Mig langar til að koma að nokkrum atriðum við 1. umr. um þennan mikilvæga málaflokk. Þetta frv. boðar mjög jákvæðan anda og ég vil nefna þar nokkur atriði. Frv. gerir skyldu sveitarfélaganna varðandi félagsþjónustuna skýrari en er í núgildandi lögum og það er vel. En það er mjög flókið að flétta saman rammalöggjöf um félagsþjónustu og lög um ákveðinn málaflokk, í þessu tilviki málaflokk fatlaðra. Krafa eða beiðni um að málaflokkur fatlaðra fari yfir til sveitarfélaganna er mjög sterk og hefur verið studd af mörgum sem koma að þessum málaflokki svo sem heildarsamtökum fatlaðra, Öryrkjabandalagi Íslands og Landssamtökunum Þroskahjálp. Öryrkjabandalag Íslands og Samband ísl. sveitarfélaga hafa óskað eftir þessum flutningi yfir til sveitarfélaganna nú um þó nokkurn tíma. Sú ákvörðun var tekin að flytja tvo málaflokka, grunnskólann og félagsþjónustuna, og byrja á grunnskólanum. Í þessum lögum er mjög jákvætt að gengið skuli út frá einstaklingnum og einstaklingsbundinni þjónustu. Það er ný hugsun, er mjög til bóta og örugglega það sem viðtekið verður í framtíðinni. Það að miða þjónustuna við einstaklinginn á eftir að gera þjónustuna dýrari en hún er í dag. Þó að markmiðið með því að færa þetta yfir til sveitarfélaganna sé ekki að gera þjónustuna dýrari þá eru lögin sem betur fer þannig að þau eiga að gera félagsþjónustuna markvissari. Félagsþjónustan á að vera undir eftirliti. Það á að gera rannsóknir og fylgjast með því hvaða þörf er á félagsþjónustu. Það á að gera úttektir. Allt þetta, sem er mjög jákvætt, á eftir að skilgreina þörfina meira en gert er í dag. Það eru ákvæði um að sveitarfélögunum sé uppálagt að uppfylla ákveðna þörf sem er meira en gert er í dag og þörfin er fyrir hendi. Þess vegna verður mjög erfitt fyrir nefndina, sem á að meta kostnaðinn við yfirfærsluna, að meta kostnaðinn af því að þetta verður dýrara en er í dag. Sem betur fer, getum við kannski sagt. Þörfin er fyrir hendi. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram, að skilgreina þurfi hugtakið ,,langveik börn``. Það er mjög ánægjulegt að heyra að nú á næstunni á eftir að koma fram af hendi ríkisstjórnarinnar markmið um þjónustu við langveik börn. Staða sveitarfélaganna er mjög misjöfn og varðandi þjónustuna þá hefur hún styrkst í stærri sveitarfélögum og þeim sem tekist hefur að sameinast um rekstur félagsþjónustunnar með samvinnu eða því að mynda byggðasamlög um félagsþjónustu, ég tala nú ekki um staði þar sem minni sveitarfélög hafa sameinast. Eftir sem áður eru mörg sveitarfélög ekki svo félagslega sterk og þeim á eftir að verða erfitt að taka við þessum pakka. Í frv. er gert ráð fyrir því að sveitarfélög geti sameinast um þjónustuna. Þannig er það hjá sumum í dag en eftir sem áður hefur það ekki gerst alls staðar. Það má líta á þetta sem enn frekari hvatningu til minni sveitarfélaga, annaðhvort til sameiningar eða þess að sameinast um þessa mikilvægu þjónustu. Segja að það sé jákvætt en þó má ekki líta fram hjá því að sveitarfélögin eru sjálfstæð og mörg þeirra eru allt of veik til þess að yfirtaka þennan málaflokk eins og er. Þeim hefur mörgum verið erfitt að uppfylla skyldur sem fylgja yfirtöku á grunnskólanum, t.d. við að einsetja skóla. Ég tel að við eigum að læra af þeirri reynslu sem við gengum í gegnum þá og taka mið af því þegar við færum nýja málaflokka yfir til sveitarfélaganna. Það hefur líka komið fram að í minni sveitarfélögum þarf ekki nema einn einstakling, svo mikið sem eitt mikið fatlað barn til þess að setja allt á annan endann. Þó að viðkomandi sveitarfélag vilji leggja sig fram og stuðla að því að þessi fjölskylda geti verið í sveitarfélaginu þá er sú þjónusta e.t.v. ekki fyrir hendi, þ.e. sú sérfræðiþjónusta innan sveitarfélagsins sem þarf að vera til að geta stutt við þessar fjölskyldur. Þetta verður svona áfram. Það verður ekki sjálfgefið að hægt verði að fá sérhæft starfsfólk og vel menntað til starfa til að uppfylla þjónustuþörf foreldra með mikið fötluð börn, því miður. Þetta hefur orðið til þess að margir hafa hreinlega orðið að flytja á höfuðborgarsvæðið þar sem sérhæfð þjónusta er til staðar og þannig verður auðvitað áfram. Við eigum hins vegar að vinna að því, og það er andi þessara laga, að mikið fötluð börn og langveik geti verið sem mest heima hjá sér en það kostar aukið fjármagn. Í því sambandi vil ég nefna að það kemur hvergi fram með skýrum hætti að koma eigi á formlegu sambandi á milli heilbrigðisstofnana, þ.e. heilsugæslustöðva og félagsþjónustunnar. Þá er ég aðallega að hugsa til landsbyggðarinnar. Þessu samstarfi hefur verið komið á en það er einstaklingsbundið hvort því hefur verið komið á þar sem ekki eru reynslusveitarfélög. Þá er ég að tala um samstarf um málefni fatlaðra og heilsugæslustöðvanna og félagsþjónustunnar. Þegar málefni fatlaðra og félagsþjónustu koma saman í eina löggjöf er eftir sem áður ekkert sem segir að eitthvað ákveðið form skuli vera á samvinnu heilbrigðisstarfsmanna og félagsþjónustunnar. Nú er ég ekki að leggja til að heilsugæslan fari yfir til sveitarfélaganna en það væri til bóta ef í lögunum væri ekki bara ákvæði um að leita megi samstarfs heldur að samvinnunni væri komið formlega á því að það sparar svo mikið. Það sparar tvíverknað, það sparar vinnu hjá foreldrum að leita sér upplýsinga og það er faglegur stuðningur fyrir alla. Ég beini því til félmn. að hún skoði hvort með einhverju móti væri hægt að koma á formlegri samvinnu á milli heilsugæslustöðva og félagsþjónustunnar. Vísað er til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna um mjög dýra þjónustu, þ.e. ef fötlun er mikil eða um langveik börn að ræða. Ég held að skilgreina þurfi mikla fötlun varðandi framlag úr jöfnunarsjóði til sveitarfélaganna, eða notuð verði sama skilgreining og þjónustan verði hjá ríkinu. Það er öryggi fyrir alla að vita hver mörkin eru til að fá aukalega framlag inn í sveitarfélagið því að það eru svo miklar sveiflur í þessari þjónustu, bæði tímabundið og sem erfitt er að sjá fyrir. Í skólanum er fjárþörf jafnari en þarna þurfa að vera einhvers konar mörk sem ábyrgjast að aukafjármagn komi annaðhvort úr jöfnunarsjóði eða þá að þjónustan verði alfarið ríkisrekin. Ég fagna því að þetta frv. eigi að fá góðan tíma í vinnslu í þinginu og góðan tíma úti í þjóðfélaginu hjá sveitarfélögunum því að þetta er mjög viðkvæmur málaflokkur. Ég er alveg viss um að þó svo að hv. félmn. hafi unnið vel og búið sé að leggja mikla vinnu í frv. séu þarna ýmis atriði sem þarf að skoða betur og við eigum að gefa okkur tíma til að sinna þessu frv. með mjög vönduðum vinnubrögðum. Ég vil svo að lokum leggja til að lögin taki ekki gildi fyrr en grunnskólinn er alfarið einsetinn. Stærri sveitarfélögin og þau sem treysta sér til að yfirtaka málaflokkinn gætu gert það fyrr en dagsetninguna ætti að miða við að sveitarfélögin séu búin að einsetja skólana. Einsetningin þyrfti að vera kominn á lygnan sjó svo að sveitarfélögin séu ekki að basla þann málaflokk og yfirtaka svo stóran málaflokk og mikilvægan sem þessi er. En í frv. er mjög jákvæður andi og því fagna ég að það skuli vera komið fram og að við skulum hafa tíma til þess að vanda okkur við áframhald vinnunnar.

Herra forseti. Með þessum lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga eða þessu frv. er ætlunin að sameina tvo lagabálka, annars vegar lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og hins vegar lög um málefni fatlaðra. Hér fer fram allsherjarendurskoðun á þessum lögum jafnframt því sem lagagrunnur er lagður fyrir flutningi á málefnum fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Ég vil byrja á því að segja að mér finnst að mörgu leyti skynsamlega og vel að þessum málum staðið og ég nefni þar þrennt. Í fyrsta lagi hefur verið hlustað á félagasamtök. Vakin hefur verið athygli á því að óskir um þennan flutning hafi fyrst komið frá þeim, Sjálfsbjörg hefur verið nefnd í því sambandi. Öryrkjabandalagið mun styðja þetta og önnur samtök sem hlut eiga að máli  Ég nefni í öðru lagi að farið hefur verið út í tilraunastarf áður en öllum málaflokknum er skellt yfir í svokölluðum tilraunasveitarfélögum og nú er hlustað á raddir þeirra sveitarfélaga og reynslan metin. Í þriðja lagi skiptir miklu máli hvernig staðið er að hinum fjárhagslegu skuldbindingum sem tengjast málinu. Í máli hæstv. félmrh. kom mjög skýrt fram að ekki verði ráðist í þessar breytingar nema tryggilega hafi verið gengið frá því að nægilegt fjármagn verði til ráðstöfunar fyrir sveitarfélögin til að rísa undir þeirri þjónustu sem þeim er ætlað að veita. Í grg. með frv. er vikið að röksemdum sem liggja að baki og sagt að fyrst og fremst sé um að ræða sjónarmiðin um nærþjónustu annars vegar og jafnrétti og blöndun fatlaðra og ófatlaðra hins vegar. Þar segir m.a., leyfi forseta: ,,Fatlaðir eru ekki einir um að þarfnast þjónustu til þess að fá notið eðlilegs lífs. Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga er kveðið á um hvernig þeim markmiðum skuli náð.`` Þrátt fyrir þetta leyfi ég mér að hafa ákveðna fyrirvara á þessum málum og ákveðnar efasemdir um hversu skynsamlegt er að gera þessar breytingar. Ég held að þetta sé hluti af erlendri þróun, af fjölþjóðlegri þróun. Þetta er ekkert bundið við Ísland að verið sé að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Þetta er t.d. stefna núna í Evrópu, í Evrópusambandinu. Ég held að hlutirnir gangi ansi oft þannig fyrir sig að fulltrúar ráðuneyta og félagasamtaka fara á fundi til útlanda og draga lærdóm af því sem þar er að gerast. Útlendingarnir eru að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga, við þurfum að gera það líka. En þá vill stundum gleymast að aðstæður eru ekki sambærilegar að öllu leyti hér á landi og í þessum viðmiðunarríkjum, hjá þessum fyrirmyndum okkar. Ég nefni sem dæmi Svíþjóð. Þar er líka verið að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga eða ,,regions`` eins og það heitir á enskri tungu en bæklingurinn sem ég hef undir höndum er einmitt á ensku þótt hann fjalli um Svíþjóð. Hér er verið að tala um þessar einingar í Svíþjóð. Hér kemur t.d. fram að Västergötland er 25 þús. km 2 að stærð, fjórðungurinn af Íslandi, og þar búa 1.465 þús. manns. Síðan fletti ég upp á Stokkhólmi sem er annað hérað í þessum skilningi. Það er landmassi upp á 6.500 km 2 með íbúafjölda sem telur 1.700 þús. manns. Svo eru það Smálöndin, 29.330 km 2 , íbúafjöldi 718 þús. Östergötland 10.600 km 2 , 412 þús. manns búa þar. Västerbotten er 55.400 km 2 , það er helmingurinn af Íslandi og þar búa 260 þús. manns, álíka margt fólk og byggir Ísland. Það er að gerast í Svíþjóð að menn eru að taka verkefni frá ríkinu og færa þau til þessara héraða. Síðan fara Íslendingar, fulltrúar hæstv. félmrh. úr ráðuneytinu, á fundi með þessum aðilum og komast að raun um að þar séu menn að færa verkefni frá ríki til þessara héraða og sveitarfélaga. Ég ætla að vara við því að við gleypum hráar hugmyndir sem eru matreiddar erlendis án þess að íhuga rækilega hvað það er sem greinir okkur frá þeim þjóðfélögum sem eru miklu fjölmennari en okkar. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Þuríðar Backman að í mjög litlu sveitarfélagi getur það valdið sveitarfélaginu miklum fjárhagslegum erfiðleikum ef þar fæðast eða flytjast nokkrir mjög alvarlega fatlaðir einstaklingar. Þetta er bara staðreynd. Þrátt fyrir ágæt orð hæstv. félmrh. um að það verði rækilega tryggt að litlu sveitarfélögin hafi fjármuni til að sinna þessum verkefnum hef ég ákveðnar efasemdir uppi um hversu hyggilegt þetta sé yfir höfuð. Síðan er það spurningin um þjónustusamningana. Hæstv. félmrh. sagði að ekki ætti að ráðast í stórkostlega einkavæðingu með þessu frv. En ég leyfi mér þá að spyrja: Í hvers konar einkavæðingu á að ráðast? Því að hér, eins og fram hefur komið í umræðunni, er opnað fyrir slíkt. Við skulum ekki gleyma því að við búum við ríkisstjórn sem er að hrinda slíkum einkavæðingaráformum í framkvæmd, einnig innan velferðarþjónustunnar. Innan skólakerfisins, við höfum dæmin frá Hafnarfirði um iðnskólann þar og við höfum dæmin frá elliheimilum á höfuðborgarsvæðinu sem hafa núna verið fengin í hendur Securitas-fyrirtækinu sem er að sjálfsögðu að fjárfesta á þessu sviði til að hafa af því hagnað. Á fundi sem ég sótti ekki alls fyrir löngu var fulltrúi frá heilbrrn. sem talaði um öldrunariðnaðinn. Í Bretlandi tala þeir um Granny Farming, það er svona eins konar ömmuiðnaður, ömmu- og afaiðnaður. Það er staðreynd að fyrirtæki á borð við Securitas eru að sækja inn á þessa slóð, ekki til að þjónusta þetta gamla fólk eða veita þjónustu í velferðarþjónustunni heldur fyrst og fremst til að hafa af því arð. Mér fannst hálfnöturlegt að hlusta á hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur hér áðan, sem varaði að vísu við því að menn gengju hratt eða langt í þessa átt en á máli hennar var að skilja að flest mætti leysa með góðu eftirliti. Það hefur bara ekki tekist. Það hefur ekki tekist eins og dæmin sanna frá Bretlandi og frá Svíþjóð þar sem fyrirtæki á þessu sviði, sérstaklega innan öldrunarþjónustunar, hafa orðið uppvís að mjög grófri vanrækslu gagnvart því fólki sem þau eiga að sinna. Í frv. og í grg. með lagagreinunum þar sem fjallað er um þjónustusamningana, 36., 37. og 38. gr., er umfjöllun mjög í þá veru sem kom fram í málflutningi hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur um að réttarstaða notenda skuli ekki skert með einkavæðingunni. Ég vil minna hæstv. félmrh. á það þegar hann segir að ekki standi til að ráðast í stórfellda eða stórkostlega einkavæðingu, að sú ríkisstjórn sem hann á aðild að sendi nýlega frá sér bækling um einkaframkvæmd þar sem kveðið er á um slíkar skipulagsbreytingar í velferðarþjónustunni og þess sérstaklega getið að til standi að fjármagna kostnaðinn af þessari þjónustu í auknum mæli með notendagjöldum, þess er sérstaklega getið. Menn verða því að geta staðið frammi fyrir eigin verkum og viðurkennt hvað þeir eru að gera í reynd. Það birtist ágæt grein í Morgunblaðinu núna um helgina sem skrifuð er af Kristjáni G. Arngrímssyni, blaðamanni við Morgunblaðið, þar sem hann fjallar um svokallaða Parkland-skýrslu sem tekur á einkavæðingu innan velferðarþjónustunnar í Kanada. Ég ætla að leyfa mér að vitna aðeins í þá skýrslu sem að vísu fjallar fyrst og fremst um heilbrigðisþjónustuna en tekur á sambærilegum þáttum og við erum að fjalla um hér, þ.e. velferðarþjónustuna almennt. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Einkarekin heilbrigðisþjónusta, sem skila á hagnaði, er yfirleitt dýrari en heilbrigðisþjónusta á vegum hins opinbera; gæði einkarekinnar heilbrigðisþjónustu eru yfirleitt minni en opinberrar, eða valkostirnir færri; einkarekin þjónusta dregur úr jöfnuði, aðgengi og sanngirni og eykur kostnað við aðliggjandi þætti í opinberri heilbrigðisþjónustu. Þetta eru helstu niðurstöður rannsóknar sem unnin var á vegum Parkland-stofnunarinnar í háskólanum í Alberta-fylki í Kanada í tilefni af fyrirhuguðum breytingum fylkisstjórnarinnar á heilbrigðiskerfinu. Í þarsíðustu viku lagði stjórnin fram lagafrumvarp sem heimilar heilbrigðisyfirvöldum í fylkinu að kaupa þjónustu einkarekinna sjúkrastofnana við stærri aðgerðir sem krefjast meira en stuttrar komu sjúklings á stofnunina. Í útdrætti úr skýrslu um niðurstöðurnar segir meðal annars að rannsóknin sé byggð á gögnum víða að, til dæmis á fyrri rannsóknum og skýrslum um áhrif einkareksturs í hagnaðarskyni á heilsugæslu. Verði fyrirætlanir fylkisstjórnarinnar að veruleika muni í raun skapast tveggja þrepa heilbrigðiskerfi þar sem efnameiri sjúklingar komist fyrr að þjónustu í krafti peninga. Í skýrslu Parkland-stofnunarinnar segir að sterkustu vísbendingarnar um óhagkvæmni einkarekinnar heilbrigðisþjónustu komi frá Bandaríkjunum, en þar sé rekin umfangsmesta hagnaðarheilsugæsla í heiminum. Vitnað er í þrennar heimildir um áralangar rannsóknir.`` Og síðar segir, með leyfi forseta: ,,Læknisfræðistofnun bandarísku vísindaakademíunnar komst að því 1986 að athuganir á sjúkrahúsarekstri hafi ekki leitt í ljós neinar vísbendingar sem renni stoðum undir þá útbreiddu skoðun, að ,,stofnanir í eigu fjárfesta`` séu ódýrari í rekstri eða skilvirkari en aðrar. Með einni undantekningu hafi þvert á móti hið gagnstæða komið í ljós.`` Reyndar er þetta mjög í samræmi við niðurstöður bæði frá OECD og verkalýðssamtökum í Bretlandi sem hafa kannað þessi mál sérstaklega, ég vísa þar í UNISON-samtökin, þar sem kom í ljós að í þeim stofnunum sem unnt hafði reynst að ná tilkostnaði niður hafði það verið gert með því að lækka launin við starfsfólkið. Hvers vegna er ég að nefna þetta hér núna? Vegna þess að við erum búin að hlusta á það aftur og ítrekað í tengslum við skipulagsbreytingar sem þessi ríkisstjórn gengst fyrir að allt annað vaki fyrir henni en síðar verður reyndin. Það stendur ekki til að einkavæða elliheimilin, var sagt fyrir fáeinum árum. Nú er búið að gera það. Búið er að bjóða hér út elliheimili og Securitas-fyrirtækinu falið að reka þau. Þetta hefur þegar gerst. Og það hefur gerst þrátt fyrir að aðrir aðilar sem hafa annast þennan rekstur, eins og Hrafnista, hafi getað sýnt fram á það með haldgóðum rökum að þessi valkostur sé dýrari fyrir skattborgarana, og ég leyfi mér að halda því fram þegar til lengri tíma er litið muni þetta verða óhagkvæmara fyrir notandann líka. Þetta er að gerast. Síðan höfum við dæmi frá hinum makalausa samningi um Iðnskólann í Hafnarfirði og aðrar framkvæmdir sem eru skattborgaranum tvímælalaust mjög til óhagræðis, miklu dýrari fyrir hann og miklu verri fyrir notandann, og það er Sjálfstfl. sem stendur fyrir þessu, sem er að þjóna fjármagninu með þessu móti. Ég efast ekkert um að gott eitt vakir fyrir hæstv. félmrh. Hann hefur á sínum pólitíska ferli ekki verið talsmaður einkavæðingar og ekki gengið erinda fjármagnsins, síður en svo. En það er yfirlýst stefna Sjálfstfl. að innleiða einkavæðingu og einkaframkvæmd innan velferðarþjónustunnar. Það segir í ályktun síðasta landsfundar Sjálfstfl. að heilbrigðisþjónustan skuli einkavædd. Það væri fróðlegt að fá fulltrúa Sjálfstfl. til að útlista þetta nánar. Ég vil því ítreka það við hæstv. félmrh. að þrátt fyrir ásetning hans erum við að færa okkur inn í umhverfi þar sem þessi sjónarmið eru mjög í hávegum höfð og beinlínis á stefnuskrá samstarfsflokksins og því miður hefur Framsfl. einnig tekið upp þessa stefnu því að hæstv. heilbrrh. hefur haft forgöngu um að einkavæða elliheimilin. Það er hæstv. heilbrrh., fulltrúi Framsfl., sem þar gengur fram fyrir skjöldu. Ég ætla að lokum að segja að þær röksemdir sem hæstv. félmrh. bar fram eða þau sjónarmið sem hann vakti máls á í tengslum við þetta, að við hefðum lengi búið við einkarekstur á þessum sviðum, hann nefndi Sólheima og Skaftholt. Þetta hefur gefið ágæta raun, það er alveg rétt. Og menn hafa stundum nefnt Grund, SÍBS og Hrafnistu og ýmsa aðila, einkaaðila eða félagasamtök sem hafa rekið velferðarþjónustu bæði fyrir fatlaða og aldraða með ágætum. En við erum bara að halda inn í nýjan heim. Þessir rekstraraðilar hafa margir hverjir sprottið upp úr samtökum sjúklinga eða verkalýðshreyfingar eða eiga sér svipaða sögu til að veita þjónustu. Nú eru að koma til nýir aðilar sem eru að hasla sér völl á þessu sviði til að hafa hagnað, arð af slíkri starfsemi. Þess vegna eigum við að lesa mjög gaumgæfilega þau ákvæði þessa frv. sem lúta að þjónustusamningum.

Virðulegi forseti. Ég nefndi það áðan að það væru ýmsir þættir þessa frv. sem ég vildi ræða frekar og ég ætla að byrja á að ítreka það sem snýr að byggðamálunum. Við vitum að í mjög mörgum sveitarfélögum vítt og breitt um landið hefur þróunin verið sú að þar sem um fólksfækkun er að ræða þýðir það tekjumissi viðkomandi sveitarfélags. Þau hafa því ekki getað staðið við löngbundin verkefni. Hér er verið að leggja til að til þeirra fari verkefni sem kosta töluverðar fjárhæðir og enn er ekki búið að ganga frá fjárhagsþætti frv. Mér finnst það skipta miklu og reyndar öllu máli að þarna sé vandað til verka sérstaklega að þessu leyti vegna þess að ég er út af fyrir sig sammála þeirri stefnu að þessi verkefni séu færð yfir til sveitarfélaganna en þau verði þá að geta ráðið við þau. Eins og hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir kom inn á áðan er líka um þá breytingu að ræða að það á að einstaklingsmiða meira mat á þjónustunni, taka meira mið af þörfum einstaklingsins en að vera með miðstýrðar ákvarðanir sem þýða það að ef hægt er flokka einstaklinginn innan ákveðins hóps sé um ákveðna fjárhæð eða stuðning að ræða, félagslegan eða fjárhagslegan. Ég tel að það sé til bóta að fara þessa leið og það skipti miklu máli fyrir minni sveitarfélögin og geri þeim auðveldara að fást við þetta verkefni. Engu að síður finnst mér skorta á að þarna sé um nánari útfærslu að ræða, t.d. nánari skilgreiningu á því hvað er fötlun. Ég heyrði ekki hæstv. ráðherra svara því áðan hvort ekki væri þörf á því að taka þessar skilgreiningar upp á ný líka hvað varðar langveik börn vegna þess að við erum auðvitað með langveik börn sem falla undir þá skilgreiningu að vera undir læknishendi a.m.k. þrjá mánuði. Þá á ég við, eins og ég sagði áðan, unga fíkniefnaneytendur og síðan börn sem hafa orðið fyrir hvers konar ofbeldi og einelti. Þarna er um að ræða einstaklinga sem þurfa miklu lengri meðferð en hægt er að afgreiða á þremur mánuðum. Þeir eru kannski ekki undir læknishendi en hjá öðrum heilbrigðisstéttum eins og sálfræðingum, sem voru skilgreindir sem heilbrigðisstétt fyrir tveimur árum, og síðan félagsráðgjöfum. Og sveitarfélögin hafa oft á tíðum átt erfitt með að mæta þeim kostnaði eða standa undir þeirri þjónustu sem þessir einstaklingar þurfa nauðsynlega að fá. Ég held að það hafi lengi verið þannig að aðeins eitt sveitarfélag á landinu hafi veitt aðstoð sálfræðings eða félagsráðgjafa til barna sem áttu við erfiðleika að stríða og það var sveitarfélag í kjördæmi hæstv. félmrh. á Sauðarárkróki eða bæjarfélagið þar. Þar var um að ræða fyrirmyndarþjónustu á þessu sviði sem vissulega hefur kostað sveitarfélagið sitt en jafnframt var tekið þar á vandamálum sem upp komu af miklum myndarskap. Þetta er hlutur sem ég held að nefndin þurfi að taka til nánari athugunar í umfjöllun sinni. Á bls. 29 í grg. með frv. er talað um, með leyfi forseta, að: ,,Afdráttarlaus skylda sveitarfélaga til að veita félagsþjónustu gerir það að verkum að félagsþjónustan verður jafnsett annarri velferðarþjónustu sveitarfélagsins þar sem skyldur eru ótvíræðar, svo sem í málefnum grunnskóla og heilsugæslu. Í þessu ljósi má líta svo á að yfirfærsla málefna fatlaðra til sveitarfélaga sé lyftistöng fyrir félagsþjónustuna í heild sinni.`` En við megum ekki gleyma því að skyldurnar eru miklu þyngri og það er ekki víst að þetta verði lyftistöng, sérstaklega þegar horft er til þeirra sveitarfélaga sem búa við afar bágar fjárhagsaðstæður vegna fámennis og hafa hingað til ekki getað veitt eða staðið að fullu við lögbundin verkefni. Sveitarfélögin hafa m.a. þess vegna verið að taka sig saman og sameinast í stærri sveitarfélög. Á bls. 32 í grg. þar sem fjallað er um 9. gr. er komið inn á einmitt þá þætti sem ég tel að þurfi að skilgreina betur og mun skýrar en gert er. Þar er talað um fagþjónustu félagsþjónustunnar. Sem dæmi um fagfólk innan félagsþjónustunnar má nefna félagsráðgjafa, sálfræðinga, þroskaþjálfa og iðjuþjálfa. Hve mörg sveitarfélög á landinu ætli hafi starfskrafta sem falla undir þessa skilgreiningu, þ.e. félagsráðgjafa, sálfræðinga, þroskaþjálfa og iðjuþjálfa? Það eru stærstu sveitarfélögin en ekki hin, stöndugri sveitarfélögin en ekki hin. Þarna verður að skilgreina mjög skýrt hver sú þjónusta er sem ætlast er til að sveitarfélögin veiti. Hvað má gera í samstarfi við önnur sveitarfélög og hvað ekki? Þetta frv. er reyndar eins og mörg önnur að því leyti að mér finnst það taka meira mið af getu og möguleikum stærri sveitarfélaganna en þeirra minni. Ég hef orðið vör við ótta sveitarfélaganna við að þau nái ekki að framfylgja þeim markmiðum sem þarna eru sett, sérstaklega þau minni. Jafnvel þó þau sameinuðust stærri sveitarfélögum þá væri um að ræða svo stór svæði að útilokað yrði að sinna þjónustunni á öllu svæðinu án þess að til kæmi gífurlegur kostnaður. Einnig er fjallað um gjaldtöku á bls. 46 og 47 í frv. í grg. og veittar víðtækari heimildir en nú þegar eru til gjaldtöku. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson kom inn á hér áðan er með þessu frv. verið að rýmka mjög heimildir til þjónustugjalda en þó segir: ,,Við beitingu á gjaldtökuheimild samkvæmt frv. er á hinn bóginn gert ráð fyrir að sveitarstjórnir taki mið af því hvernig málum þessum er nú háttað í lögum, enda hefur ávallt verið gengið út frá því að hagur fatlaðra skerðist ekki við yfirfærsluna frá ríki til sveitarfélaga.`` Þetta á einnig við í 30. gr. Þar er sagt hið nákvæmlega sama og hún endar á sama hátt: ,,... enda hefur ávallt verið gengið út frá því að hagur fatlaðra skerðist í engu við yfirfærslu málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga.`` Samt eru þarna að koma til aukin verkefni og auknar heimildir til gjaldtöku. Annaðhvort er verið að setja gjaldtöku á notendur eða á sveitarfélögin umfram það sem er í dag. Það er reyndar mjög skýrt ef flett upp á bls. 55 og 56 þar sem fjallað er um þessar víðtæku heimildir til gjaldtöku, þ.e. að auka hana frá því sem er í dag. Þarna er hægt að sjá hvaða kostnaður mundi falla á sveitarfélögin og hvernig þau koma til með að mæta honum. Þar á meðal er ferðaþjónusta fatlaðra sem nú á að skylda sveitarfélögin til að bjóða. Í dag er fötluðum einstaklingum eða þeim sem á þurfa að halda í mjög fáum sveitarfélögum boðið upp á ferðaþjónustu. Það er þó gert hér í Reykjavík. Þeim sem hafa heimild til að nota Ferðaþjónustu fatlaðra hefur fjölgað á síðustu árum hjá Reykjavíkurborg án þess að farartækjum til að sinna þessari ferðaþjónustu væri fjölgað að sama skapi. Þeir fötluðu einstaklingar sem áður notuðu Ferðaþjónustu fatlaðra hafa því haft minni möguleika til þess að nýta sér þessa þjónustu og leita í auknum mæli í leigubílaþjónustuna, í sérútbúna bíla. Kostnaðurinn hefur aukist gífurlega fyrir fjölmarga einstaklinga vegna þessa. Síðan er það náttúrlega þannig að ferðaþjónustan er skilgreind á tvo vegu, hvar taka má gjald og hvar ekki. Það er skilgreint eftir því hvað telst nauðsynleg þjónusta og hvað er ekki en það þarf að skilgreina betur en gert er í dag. Ég vildi líka, virðulegi forseti, koma aðeins hér inn á það að menn vilja færa þjónustu eins og verið hefur á Sólheimum yfir til sveitarfélaganna og draga úr því að hverfi eða þorp fyrir fatlaða séu til. Ég er á móti þeim viðhorfum sem þar koma fram. Ég hef nú ekki meiri tíma til að ræða þetta viðamikla frv. þar sem ekki má taka oftar til máls en tvisvar við 1. umr. Frv. er á margan hátt mjög gott og ég veit að því fylgir góður vilji hæstv. ráðherra sem hefur tekið myndarlega á þessum málaflokki í ráðherratíð sinni og einnig þjónustu fyrir börn. Þar vil ég sérstaklega nefna Barnahúsið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir málefnalega yfirferð yfir þetta frv. En ég hef heyrt það hjá henni og öðrum þingmönnum að þeir vantreysta minni sveitarfélögunum til að takast á við þetta verkefni. Þess vegna vil ég ítreka að félmn. kynnti sér í haust félagsþjónustuna í Þingeyjarsýslum, sem hefur tekist afskaplega vel. Þar eru öll sveitarfélögin aðilar að þessari félagsþjónustu og eru m.a. með málefni fatlaðra og barnaverndarmálin að mestu leyti. Þau hafa þess vegna bolmagn til að ráða til sín sérfræðinga á ýmsum sviðum, m.a. sálfræðinga, þroskaþjálfa og fleiri sérfræðinga til þess að takast á við þessi verkefni. Þetta hefur tekist afskaplega vel. Ég hef auðvitað heyrt það eins og hv. þm. að mörg minni sveitarfélögin eru mjög hrædd við þetta. Ég held að það sé að miklu leyti vegna þess að þau hafa ekki kynnt sér nákvæmlega hvaða möguleikar eru í þessum samstarfsverkefnum. Ég vil einnig nefna að á Fljótsdalshéraði er sameiginleg félagsmálanefnd fyrir allt Fljótsdalshérað. Þar hefur þetta tekist ákaflega vel. Dreifbýlishrepparnir hafa notið góðs af því að vera í samstarfi við stærri sveitarfélög þar. Þegar menn hafa unnið að þessu sameiginlega þá hefur tekist vel til.

Virðulegi forseti. Ég dreg það ekki í efa að til eru smærri sveitarfélög sem geta í samstarfi við önnur ráðið við þetta verkefni. Hins vegar fer það mjög eftir því, eins og hér hefur komið fram, hver fjöldi fatlaðra einstaklinga er. Fjöldi þeirra sem þurfa á aðstoðinni að halda hefur mjög mikið að segja. Ég hef fundið að þótt mjög öflugt samstarf sé t.d. í uppsveitum Árnessýslu milli sveitarfélaganna um ýmsa þætti að þá hafa forsvarsmenn þeirra sveitarfélaga ítrekað komið að máli við þingmenn og dregið í efa möguleika sveitarfélaganna til að fást við verkefnið. Það sama má í raun segja um sveitarfélög eins og Vík og Klaustur. Þó að um samstarf væri að ræða þá yrði sveitarfélagið svo stórt og miklar vegalengdir auk þess sem íbúar þarna, jafnvel við sameiningu sveitarfélaganna, eru svo fáir að ég efast um að verkefnið sé viðráðanlegt. En ég fagna því hins vegar sem fram kom hér hjá hæstv. ráðherra og þeim hv. þm., nefndarmönnum sem stóðu að því að gera drög að þessu frv. fyrir hæstv. ráðherra. Ég fagna því að ekki á að hraða frv. í gegn heldur gefa sveitarfélögunum möguleika á því að skoða innihaldið, segja álit sitt en um leið laga sig að hugsanlegum breytingum. Það á ekki að skella þessu á með tiltölulega litlum fyrirvara. Virðulegi forseti. Ég má þó til með að nefna það hér að ég hef oft dregið í efa að skynsamlegt sé að þingmenn eigi aðkomu að undirbúningi að frv. og stýri síðan umræðunni í gegnum þingið eins og inn í félmn. Ég efast ekki um hæfni þessara þingmanna en ég dreg í efa að það séu rétt vinnubrögð að Alþingi eða þingmenn sitji í undirbúningsnefndum og eigi síðan að fylgja frv. eftir í gegnum vinnuna í þinginu, frv. sem þeir eiga kannski stærstan hlut að því að semja.

Herra forseti. Hæstv. félmrh. hefur lagt hér upp með ákveðna málsmeðferð á þessu frv. í þinginu sem ekki hefur verið mótmælt. Ég held að það sé alveg ljóst af umræðunni sem hér hefur farið fram og ýmsu sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að þetta mál þurfi að skoða mjög ítarlega. Varðandi málsmeðferðina þá held ég að það sé afar mikilvægt að félmn., þrátt fyrir að hún afgreiði ekki málið til 2. umræðu, fjalli ítarlega um þetta frv. á þessu þingi og eftir atvikum þá í sumar þar sem hér hafa komið fram ýmsar ábendingar. Ég tel ekki nægjanlegt að nefndin sendi málið bara út til umsagnar og síðan verði það unnið áfram í félmrn. og lagt fram nýtt frv., endurskoðað eftir atvikum. Ég tel það mikilvægt fyrir meðferð málsins að félmn. skili athugasemdum sínum og skýrslu til félmrn. eftir að hafa fjallað um frv. í ljósi þeirra umsagna sem koma. Ég held að það væri mjög jákvætt fyrir framgang málsins og mikilvægt fyrir ráðherra og ráðuneyti að fá afstöðu þingnefndarinnar til ýmissa álitamála sem komið hafa upp hér við 1. umr. Vafalaust munu koma fram fleiri við umfjöllun nefndarinnar um málið, ekki síst í ljósi þeirra umsagna sem nefndin fær. En nokkur atriði vil ég árétta hér í lok þessarar umræðu. Ég geri þrátt fyrir allt ráð fyrir að þetta frv. komi ekki aftur til umræðu á þessu þingi. Ég vil fara aðeins út í fjármögnunina sem nokkuð hefur verið rædd. Ég treysti því, herra forseti, komi ekki annað fram hjá hæstv. ráðherra, að dyggilega verði að því unnið að öll þau frv. sem fylgja þurfa með þessu frv., þar á meðal fjármögnun og tekjustofnar, verði lögð fram á næsta þingi og málin komi samhliða til umræðu. Það auðveldar okkur mjög að fá þá heildaryfirsýn sem við þurfum í þessum mikilvæga málaflokki þannig að við sjáum að hvergi sé dregið úr þjónustu frá því sem nú er. Hæstv. ráðherra hefur reyndar fullvissað okkur um að svo verði ekki. Ég held að það þurfi t.d. að fara mjög rækilega yfir það verkefni sem Framkvæmdasjóður fatlaðra hafði í uppbyggingu á þjónustu við fatlaða og athuga hvort eitthvað sé verið að draga úr ýmsum fjármögnunarþáttum sem verið hafa á hendi hins opinbera. Það er auðvitað grundvöllur og forsenda fyrir því að ekki sé verið að skerða með einum eða neinum hætti þjónustuna. Ég nefni hér að sjóðurinn hefur getað varið ákveðnum fjármunum til viðhaldsframkvæmda á stofnunum fatlaðra. Verður það örugglega yfirtekið af sveitarfélögunum og fá þau fjármagn til þess? Sjóðurinn hefur haft heimild til að verja allt að 10% af ráðstöfunarfé sínu til lagfæringa á aðgengi að opinberum byggingum með það að markmiði að hreyfihamlaðir og blindir geti athafnað sig með eðlilegum hætti. Nú man ég ekki hversu mikið þetta hefur verið nýtt, þessi hluti heimildarinnar sem sjóðurinn hefur, en þetta þarf að skoða og bera saman. Ég hef ekki síður áhyggjur af því að sjóðurinn hafði heimild til þess að veita félagasamtökum og sjálfseignarstofnunum styrk til að koma á fót þjónustustofnunum á heimilum fatlaðra. Hann gat einnig lagt fram 10% framlag að því er varðar uppbyggingu á félagslegum íbúðum. Ég sé ekki alveg fyrir mér hvernig frá þessu á að ganga í samvinnu við sveitarfélögin þannig að þarna verði hvergi úr dregið. Ég óttast að félagasamtök, sem hafa verið býsna öflug í uppbyggingu á íbúðarhúsnæði og búsetuúrræðum fyrir fatlaða, sjái sér ekki fært að halda þeirri uppbyggingu áfram nema fá þann fjárhagslega styrk sem þau hafa haft af Framkvæmdasjóði fatlaðra. Ég vil sjá skýrar hvernig frá þessu verður gengið þegar fjármögnunarþátturinn liggur fyrir. Félagasamtök hafa örugglega byggt nokkur hundruð íbúðir á umliðnum árum, bæði leiguíbúðir og félagslegar íbúðir. Þau hafa þar með sinnt ákveðnum hluta þeirrar þjónustu sem hið opinbera á að veita fötluðum. Þess vegna held ég að það sé ekki skynsamlegt að draga úr þeirri aðstoð sem félagasamtök hafa fengið í þessu skyni. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann svaraði því ekki og það skiptir auðvitað líka miklu máli í þessu sambandi: Erum við hér á síðasta árinu að því er varðar niðurgreiðslu á vöxtum til leiguíbúða, til félagslegra íbúða? Ef svo er þá getur maður varla vænst þess að mikið verði um uppbyggingu á félagslegum íbúðum hvorki hjá sveitarfélögum né félagasamtökum. Ég minni enn og aftur á að sveitarfélögin hafa ekki verið sérlega dugleg við að koma upp leiguíbúðum þrátt fyrir beinar niðurgreiðslur á vöxtum til leiguíbúða. Þar báru lánin 1% vexti. Eigi að fara með þessa vexti upp í 5 eða 6% þá held ég að þau hafi varla burði til þess að sinna þessu verkefni. Þess vegna spyr ég hvort t.d. vaxtakjörin hafi verið ákveðin fyrir yfirstandandi ár. Ég vil aðeins fjalla um langveik börn. Við fyrstu umferð málsins sé ég að það þarf að skoða sérstaklega í frv. ráðgjöf. Í 4. mgr. athugasemda um 22. gr. er talað um hvers vegna sérhæfð ráðgjöf vegna langveikra barna er ekki tilgreind sérstaklega í greininni. Það er sagt að ástæðan sé sú að slík ráðgjöf heyri til heilbrigðismála. Þeir sem þekkja til vita að ráðgjöf innan heilbrigðisþjónustunnar til aðstandenda langveikra barna og önnur stoðþjónusta er í mýflugumynd. Hér er því augljóslega verið að vísa foreldrum langveikra barna út í kuldann hvað ráðgjöf snertir nema verulegrar breytingar sé að vænta innan heilbrigðisþjónustunnar. Þetta finnst mér að þurfi að skoða sérstaklega af því að gífurlega mikil áhersla hefur verið lögð á þetta af Umhyggju og aðstandendum langveikra barna. Sama gildir um heimaþjónustuna. Í upphafi 29. gr. er útskýrt til hvers veita skal fólki heimaþjónustu. Til að undirstrika þörf og rétt fjölskyldna langveikra barna finnst mér vanta þarna inn ástæðuna til að fyrirbyggja vandamál hjá fjölskyldum langveikra barna vegna umönnunarálags. Varðandi sumardvölina er verið að tala um að ,,miðað við aðstæður hverju sinni eigi að veita langveikum börnum eða fötluðum aðgang að sumardvöl``. En það eru engar aðstæður fyrir hendi svo vitað er hjá sveitarfélögunum til að mæta þessari þörf hjá langveikum börnum. Því er að óbreyttu enn verið að vísa á það sem ekki er til og út í kuldann nema gert sé ráð fyrir uppbyggingu sumardvalarstaða eða öðrum breytingum í þágu langveikra barna. Þetta vildi ég að kæmi fram og einnig er mjög mikilvægt að tryggt sé að veitt verði fjármagn til uppbyggingar á hvíldarheimilum fyrir langveik börn og aðstandendur þeirra sem hefur skort sárlega hjá þeim og finnst mér að það þurfi mjög að skerpa á því í frv. að það verði gert. Ég fagna því sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að það verði kynnt sem ríkisstjórnin hefur á prjónunum með langveik börn sem er væntanlega í samræmi við það sem var afgreitt í till. til þál. sem við fjölluðum um á síðasta eða næstsíðasta þingi, um réttarstöðu langveikra barna. Síðan í lokin, herra forseti, árétta ég að mér finnst að það þurfi að skoða mjög það samráð sem á að hafa við hagsmunasamtökin og ég sé að það er fellt niður að félagsmálanefnd í sveitarfélaginu hafi samráð við hagsmunasamtök fatlaðra. Það er sjálfsagt gert með vísan í sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Ég held að menn þurfi að skoða það mjög vel vegna þess að það hefur gefist vel að þetta samráð hefur verið fyrir hendi og bundið í lögunum um málefni fatlaðra. Þetta hefur verið lögbundið og það er afar mikilvægt að það haldist áfram. Eins treysti ég líka orðum ráðherrans að það verði í endurskoðuðu frv. að fulltrúar Umhyggju fái að koma að þar sem er fjallað um nefnd sem á að fylgjast með framkvæmd laganna. Í lokin varðandi sólarhringsstofnanirnar. Ég hef nokkrar áhyggjur af því og spyr hæstv. ráðherra hvort þær breytingar, sem voru gerðar á frv. frá því að laganefnd skilaði tillögum sínum, þ.e. þær ábendingar sem hæstv. ráðherra tók tillit til og er breytt í frv., hafi verið gerðar í samráði við hagsmunasamtökin. Mér finnst sú breyting sem gerð var varðandi sólarhringsstofnanir a.m.k. ekki í takt við það sem Þroskahjálp hefur óskað eftir og haft á stefnuskrá sinni. Mér finnst að verið sé að festa í sessi þær sólarhringsstofnanir sem eru nú fyrir hendi en ekki sé verið að fara að því sem samkomulag náðist um í nefndinni. Mér sýnist að það sé niðurstaðan. Síðan ítreka ég þá málsmeðferð sem ég lagði til í upphafi ræðu minnar varðandi framkvæmd málsins í félmn.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál eða lengja þessa umræðu, aðeins örfá atriði. Í fyrsta lagi kom fram í máli hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur að fram hefur komið frá hendi ýmissa sem hafa tjáð sig um þetta mál að menn vantreystu sveitarfélögum til að rísa undir þeim verkefnum sem gert er ráð fyrir að þau axli. Ég held að nær lagi væri að segja að menn vantreysti ríkisvaldinu að standa við bakið á þeim þegar til lengri tíma er litið og að þrátt fyrir hugmyndir um samlag og samvinnu sveitarfélaga í þessum efnum muni þau ekki ráða við þessi verkefni. Varðandi gjaldtökuna vil ég ítreka áhyggjur mínar út af því. Hér hefur komið fram við umræðuna að ekki sé gert ráð fyrir því að íþyngja fötluðum við þessar breytingar og í því sambandi m.a. vísað til grg. um 29. gr. frv. þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Við beitingu á gjaldtökuheimild samkvæmt frumvarpinu er á hinn bóginn gert ráð fyrir að sveitarstjórnir taki mið af því hvernig málum þessum er nú háttað í lögum, enda hefur ávallt verið gengið út frá því að hagur fatlaðra skerðist ekki við yfirfærsluna frá ríki til sveitarfélaga.`` Ég vil minna á að í lögum sem voru samþykkt ekki alls fyrir löngu um húsaleigubætur er kveðið á um í 1. gr. að hagur leigjenda eigi að batna með lögunum. Staðreyndin var hins vegar sú hagur leigjenda t.d. í Reykjavík batnaði ekki. Hann stóð í stað hjá ýmsum eftir að Leigjendasamtökin og aðrir aðilar höfðu sett þrýsting á borgaryfirvöld að skerða ekki kjör þessa fólks. Það er nú staðreynd málsins og þannig er það í ýmsum öðrum lagabálkum að þar er að finna góðan ásetning af svipuðum toga en síðan verður framkvæmdin þvert á það. Ég sé að hæstv. félmrh. hristir höfuðið og nú langar mig til að kanna viðhorf hans. Hann segir að ekki standi til að ráðast í stórkostlega einkavæðingu á þessu sviði. Þetta segir hann. Nú hafa menn gagnrýnt það sem við teljum sum vera stórkostlega einkavæðingu innan heilbrigðisþjónustunnar og velferðarþjónustunnar. Ég vísa þar í einkavæðingu í skólakerfinu, Iðnskólann í Hafnarfirði, og ég vísa til útboðs á öldrunarþjónustu á Reykjavíkursvæðinu þar sem m.a. fyrirtækinu Securitas hefur verið fengið það verkefni að reisa og reka elliheimili þótt í ljós hafi komið að það sé miklu óhagkvæmara og dýrara fyrir skattborgara en að fá Hrafnistu það verkefni í hendur sem hafði einnig sett fram tilboð. Styður hæstv. félmrh. þessar framkvæmdir, styður hann þessi verkefni? Finnst honum ekkert athugavert við framgöngu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum? Ef honum finnst ekkert við þetta að athuga, ekkert við einkaframkvæmd á elliheimilum eða í skólakerfinu að athuga vakna efasemdir um góðar yfirlýsingar hans í því efni sem er til umræðu. Við skulum ekki gleyma því, áður en ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, sem ég gjarnan vildi vekja máls á, að í bæklingi ríkisstjórnarinnar um einkaframkvæmd er sérstaklega kveðið á um að sett skuli á notendagjöld. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Leggja ber áherslu á að sem stærstur hluti tekna rekstraraðila sé fenginn með notendagjöldum.`` Þetta segir í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég ætla ekki hér eða nú að taka afstöðu til samnings hæstv. heilbrrh. við Securitas um byggingu og rekstur elliheimilis, ég þekki ekki þann samning. Ég veit hins vegar að það er þó nokkur forsaga að því að einstaklingar eða félagasamtök reki elliheimili sem sjálfseignarstofnanir. Ég nefni Elliheimilið Grund, ég nefni starfsemina í Hveragerði, SÍBS o.s.frv. Ég sé ekki að það sé neitt hræðilegt eða neitt sem þar hafi gerst sem við þurfum að fordæma. Eins hafa einkaskólar verið reknir með ágætum árangri í landinu. Ég er ekkert sérstaklega hlynntur einkaskólum og að þeir geti valið úr nemendunum en ég held að þeir geti alveg sinnt hlutverki sínu með sóma. Ég vil leyfa mér að fullyrða að hagur leigjenda hefur stórbatnað með húsaleigubótunum. Ég vísa til málþings um húsaleigubætur sem haldið var í síðustu viku í Borgartúni þar sem kom fram ákaflega mikil ánægja með fyrirkomulag húsaleigubóta og þá þróun sem þar hefur orðið á undanförnum árum. Þetta var mjög fjölsótt málþing og menn báru mikið lof á það fyrirkomulag sem þarna er komið á. Ég minni á að við erum alltaf að þróa húsaleigubætur og lagfæra og sníða af vankanta. Seinast var hækkað um áramótin og aukið tillit tekið til barnafólks o.s.frv. Lítið sveitarfélag getur að sjálfsögðu keypt sérfræðiþjónustu. Það þarf ekki að vera sálfræðingur í fullu starfi, það er hægt að kaupa þjónustu fyrir einn eða tvo einstaklinga einhvern veginn tímabundið. Það þarf ekki að ráða sérfræðinga fast í full stöðugildi. Þegar litið er á hvaða fólk er að útskrifast úr háskólanum verður ekki séð fram á beinan skort á sálfræðingum alveg á næstunni hjá okkur á Íslandi. Það er svo skrýtið með það að menn hafa verið að vorkenna litlu sveitarfélögunum að taka við málefnum fatlaðra en tregðan sem ég verð var við frá sveitarfélögunum að yfirtaka málaflokkinn kemur fyrst og fremst frá stærstu sveitarfélögunum og frestunin hefur verið fyrst og fremst vegna beiðni stærstu sveitarfélaganna sem eru ekki tilbúin að taka við málflokknum. Það eru ekki litlu sveitarfélögin sem biðja um það heldur eru það þau stóru. Ég vil taka fram að þó að við séum að gera gælur við það núna að yfirtakan geti farið fram 1. jan. 2002 vil ég ekki að það verði farið að knýja einhver sveitarfélög til að taka við málaflokknum ef þau eru ekki tilbúin að gera það. Þá verðum við bara að hafa það að fresta þessu eina ferðina enn. Það er búið að tvífresta og það er auðvitað slæmt að láta ganga svo áfram. En ef einhver sveitarfélög, sem þurfa að taka á sig miklar byrðar eða taka að sér mikil verkefni út af málaflokknum, óska eftir því að fresta vil ég ekki standa í því að neyða þau til þess arna. Það er jákvætt að félmn. vinni sem mest að þessu máli og sem ötullegast og ég fagna því ef félmn. hefur tækifæri til þess að vinna í málinu núna. Ég sé að tímanum er að ljúka. Svíþjóð er engin fyrirmynd, hv. 13. þm. Reykv., í því efni að færa verkefni til sveitarfélaga. Þetta er byggðapólitík og ég ráðlegg hv. þm. að fara til Hornafjarðar og kynna sér hvernig Hornafjörður hefur sem reynslusveitarfélag tekið við tilheyrandi verkefnum.

Herra forseti. Ég hef kynnt mér starfsemi sveitarfélagsins á Hornafirði og veit og get tekið undir að þar hefur tekist vel til enda gat ég um það í upphafi máls míns áðan að að mörgu leyti væri vel að þessum málum staðið með því að ráðast í að færa verkefni til sveitarfélaga í gegnum reynslusveitarfélög. Ég legg áherslu á að ég er einn af einörðum stuðningsmönnum húsaleigubóta og hef reyndar barist fyrir því að ekki sé mismunað í skattlagningu á milli þeirra sem fá húsaleigubætur og aðrar bætur frá hendi ríkisins. Ég vakti einvörðungu athygli á því að í 1. gr. laga um húsaleigubætur segir að þau eigi að verða til þess að bæta stöðu leigjenda. Ég benti á að í Reykjavík hefur það ekki gerst vegna þess að aðrir þættir komu þar til sögunnar og ég fann þar samsvörun við þetta frv. En það sem mér finnst vera áhyggjuefni, herra forseti, er að hæstv. félmrh. skuli leggja að jöfnu annars vegar samtök á borð við SÍBS, DAS eða önnur samtök sem eru sprottin upp úr verkalýðshreyfingu eða samtökum sjúklinga eða hafa starfað á svipuðum forsendum, við verktakafyrirtæki, iðulega fjölþjóðleg, sem eru að sækja inn í velferðarþjónustuna til að reka hana eins og hvern annan atvinnurekstur og hafa af henni arð. Víðast hvar annars staðar hafa menn áhyggjur af þessu. Ég vitnaði í svokallaða Parkland-skýrslu þar sem menn hafa verið að rýna í þær breytingar sem þessu fylgja, annars vegar að veita þjónustuna sem ýmis félagasamtök og fyrirtæki að sönnu hafa gert en byggt á hugmyndafræði þjónustunnar og þeirri breytingu sem er að verða núna með tilkomu verktakafyrirtækja, fjölþjóðlegra fyrirtækja sem eru að sækja inn á þennan vettvang til að hafa af þessu arð. Mér finnst það áhyggjuefni ef hæstv. félmrh. gerir engan greinarmun á þessu tvennu.

Herra forseti. Ég held ég hafi tekið það alveg skýrt fram að ég væri ekki að leggja neinn dóm á samning heilbrrn. við Securitas vegna þess að ég þekki hann ekki. Ég hef ekkert komið að honum og var ekki að jafna honum neitt saman við SÍBS eða aðra aðila. Ég vakti hins vegar athygli á því að það er ekki nýmæli, það er ekki eins og þetta sé í fyrsta sinn sem einkaaðilar taka að sér að reka slíka starfsemi. Ég hygg að Gísli í Ási hafi reynt að láta þá starfsemi líka bera sig. Ég hygg að hann hafi ekki verið að reka þetta til þess að tapa á því. Mikil umræða hefur sprottið hér út af einkavæðingunni og menn eru skelfingu lostnir yfir því að þetta sé allt saman að fara í hendurnar á einhverjum hákörlum. Það er best að ég geri hér litla játningu. Nefndin sem skilaði málinu lagði til í bráðabirgðaákv. að opnuð yrði heimild til að gera þjónustusamninga við þær stofnanir sem rækju þessa starfsemi nú þegar. Með tilliti til þess og reynslu minnar af þessum stofnunum og sérstaklega með tilliti til Barnaverndarstofu þar sem svona framkvæmd hefur einnig verið, ég nefni meðferðarheimili sem eru mjög til fyrirmyndar eins og Árbót í Þingeyjarsýslu og Torfastaði þar sem einstaklingar taka að sér að reka þessa starfsemi og gera það betur, leyfi ég mér að fullyrða, en okkur er unnt að gera alfarið hjá ríkinu. Þess vegna vildi ég ekki loka fyrir að hægt væri að gera einhverja nýja samninga. Það er því við mig að sakast persónulega.

Herra forseti. Ekki vil ég heldur verða til þess að loka á slíka samninga sem geta í mörgum tilvikum verið hyggilegir og þetta hefur stundum tekist ágætlega. En er það virkilega svo að það hafi ekki verið rætt í ríkisstjórninni áður en ráðist er í þá grundvallarbreytingu að bjóða út gamla fólkið, að bjóða út elliheimilin á Íslandi eða skólana? Hefur þetta ekki verið rætt í ríkisstjórninni? Hæstv. félmrh. kemur hingað í ræðustól og segist ekki hafa kynnt sér málið. Í fjölmiðlum hefur birst aragrúi blaðagreina þar sem menn hafa verið að takast á um þessi efni. Og hæstv. félmrh. kemur hingað í ræðustól og segist ekki hafa kynnt sér þessi mál. Hefur hann ekki kynnt sér þá grundvallarbreytingu sem verið er að gera innan velferðarþjónustunnar, að bjóða út skólana og bjóða út elliheimilin? Mér finnst þetta áhyggjuefni.

Herra forseti. Ég hef að vísu ekki setið alveg alla ríkisstjórnarfundi, en ég minnist þess hins vegar ekki að þessi tiltekni samningur hafi verið tekinn til meðferðar í ríkisstjórninni, enda finnst mér það nú kannski ekki vera svo stórkostlegt mál að það taki því að láta ríkisstjórnina alla sitja yfir því tímunum saman. Það er alveg rétt að ég hef lesið eitthvað af greinum og hlustað á ræður hjá hv. 13. þm. Reykv. um bölvun einkavæðingarinnar. Sumt af því hefur verið rétt, en sumt hafa verið bara tómir öfgar.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra ræddi um að tregða sveitarfélaganna til að taka við þessum málaflokki lægi ekki hjá smærri sveitarfélögunum heldur fyrst og fremst hjá stærri sveitarfélögunum. Mér finnst, herra forseti, að hæstv. ráðherra hefði þá átt að skýra hvers vegna það gæti verið. Ég held að skýringin á því hljóti að vera sú, ef það er rétt sem ég hef ekki hugmynd um, að þunginn í þessum málaflokki er helst hjá stærri sveitarfélögunum, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu og í Reykjavík kannski ekki síst. Við þekkjum ótal dæmi um að fólk hefur verið að flytja utan af landi hingað til Reykjavíkur m.a. til að fá þjónustu fyrir fatlaða og fötluð börn. Það er auðvitað skýringin á því að stærstu sveitarfélögin, eins og t.d. Reykjavík og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, vilja hafa tryggt að tekjustofnar fylgi með þegar verið er að flytja málaflokkinn þarna á milli. Þetta vildi ég láta koma fram. Af því að hæstv. ráðherra nefndi húsaleigubæturnar, sem er áhugamál okkar beggja, þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann telji og hvað því líður að fá fram afnám á skattlagningu húsaleigubóta. Ég er alveg sannfærð um að ráðherrann er því hlynntur, ég held meira að segja að hann hafi sagt það hér í ræðustól. Ég spyr því hvort við megum vænta þess að skattlagning á húsaleigubótum verði afnumin á þessu kjörtímabili. Eins vil ég spyrja um hvort þær breytingar sem gerðar voru áður en frv. var lagt hér fram frá því að laganefnd skilaði tillögum sínum hafi verið gerðar í samráði við samtök fatlaðra.

Herra forseti. Ég þori ekki að fullyrða að allar þær breytingar sem þarna voru gerðar hafi verið signdar í bak og fyrir af samtökum um málefni fatlaðra. Eitthvað af þeim var borið undir viðkomandi og verið var að vinna þetta með sendingum á milli manna og reynt að ná niðurstöðu. En ég þori ekki að fullyrða að allt hafi verið nákvæmlega borið undir alla aðila. Varðandi skattlagningu húsaleigubóta þá er það mál til meðferðar í nefnd ásamt öðru sem að húsaleigubótunum og leiguíbúðunum lýtur. Ekki er búið að taka neina ákvörðun um að breyta skattalegri meðferð húsaleigubótanna og eins og hv. þm. veit hefur verið mikil andstaða við það. Ég get því ekki fullyrt að skattlagning þeirra verði afnumin eða nefnt einhvern dag þar um.

Herra forseti. Ég vil láta koma fram að ég tel ákaflega mikilvægt að þetta frv., þegar það verður að lögum, verði afgreitt í góðri sátt við samtök fatlaðra og þá sem við þetta eiga að búa. Ég held að það sé nokkuð öruggt að þær breytingar sem voru gerðar á frv. frá því að laganefnd skilaði tillögum sínum hafi ekki einasta verið gerðar án þess að hafa samráð um þær við samtök fatlaðra heldur hafi þær verið gerðar í andstöðu við samtök fatlaðra. Hér er verið að draga úr skyldum sveitarfélaga t.d. varðandi leiguhúsnæði, verið er að draga úr skyldum þeirra að því er varðar forvarnastarf og verið er að ganga í berhögg við þá framtíðarstefnu sem samtök fatlaðra, t.d. Þroskahjálp, vilja sjá varðandi sólarhringsstofnanir. Ég hvet hæstv. ráðherra til að leita sátta í þessu máli núna þegar málið fer í skoðun fram á næsta þing og reyna að ná samstöðu við samtök fatlaðra að því er þetta varðar. Varðandi húsaleigubæturnar þá veit ég að það er fyrst og fremst Sjálfstfl. sem er á móti því að afnema skattlagningu á húsaleigubótum. Það veltur auðvitað mikið á styrk hæstv. félmrh. hvort hægt sé að ná því fram að skattlagning á húsaleigubótum verði afnumin. Ég er alveg sannfærð um að við erum að tala um sérstaka og mjög góða kjarabót fyrir það fólk sem verst er statt í þjóðfélaginu. Ég hvet því hæstv. ráðherra til þess að leggja allt sitt af mörkum til að ná því fram að skattlagning á húsaleigubótum verði afnumin. Hann hefur stuðning meiri hluta í þinginu til þess að það verði gert, hann hefur stuðning fjölda félagasamtaka sem hafa ályktað í þessu máli og hann hefur stuðning verkalýðshreyfingarinnar til að ná því fram. Hvað vill ráðherrann biðja um betra en að hafa allan þennan stuðning til að ná þessu fram á móti Sjálfstfl.?

Herra forseti. Ég ætla ekki að svara þessu bónorði játandi. En þeir verst settu sleppa að vísu við að greiða skatt af húsaleigubótum því að þeir eru undir skattleysismörkum. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem gefin var á föstudaginn var um kjarasamningana er verið að hækka skattleysismörkin og þeir verst settu sleppa hvort sem er. Það eru þeir sem eru í dálitlum tekjum sem þurfa að borga skatta af húsaleigubótunum.